Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Nú eru dagarnir; bolludagur, sem er orðinn að bolluhelgi ef ekki bolluviku; sprengidagur, sem kom upphaflega hingað á miðöldum með Hansakaupmönnum og þýskum biskupum, „Sprengtag“, og snýst í kaþólsku um að stökkva vígðu vatni á fólk og hluti, samanber þýsku sögnina „sprengen“, að dreifa. Þarna er sem sagt tilskipun frá þáverandi Evrópusambandi orðin að ofátsdegi. Við höfum breytt því í ofátsdag á Íslandi. Svo er það náttúrlega skemmtilegasti dagurinn af þeim öllum, öskudagur. Í eðlilegu árferði er bærinn fullur af krökkum í skrýtnum búningum að syngja fyrir nammi. Sjálfur stend ég hér í jakkafötum sem hefðu þótt skrýtin búningur á mér lengst af ævinnar og þó að ég sé ekki þessa stundina að syngja fyrir nammi beinlínis má kannski toga svolítið túlkunina og segja sem svo að komandi kosningabarátta sé nokkurs konar langdreginn öskudagur. Þá koma stjórnmálamenn fyrir augu og eyru almennings og fara með einhvers konar prógramm og eru í einhvers konar búningi og fá að launum einhvers konar nammi. Þá, virðulegi forseti, verða flestir flokkarnir búnir að steypa yfir sig skikkjum jafnaðarstefnunnar og látast vera fulltrúar jafnréttisbaráttunnar og berjast fyrir réttlátri skiptingu þegar þeir tala um það hvernig þeir vilji loka skattaskjólum þó að þessa stundina séu ríkisstjórnarflokkarnir einmitt að leggja niður starf skattrannsóknarstjóra og stroka Panama endanlega út af landakortinu. Þeir munu tala um barnabætur þó að staðreyndin sé sú að hér á landi eru barnabætur lægri en á Norðurlöndum og frekar litið á þær sem fátæktarstyrk en réttindi foreldra. Þeir munu harma skerðingar á almannatryggingakerfinu og þeir munu harma fátækt þó að þeir neiti að tryggja lágmarksafkomu atvinnuleitenda. 

Forseti. Í gær var umræða um málefni innflytjenda, einfalt mál um starfsemi Fjölmenningarseturs. Án þess að fara nánar út í þá umræðu sem þar fór fram er eitt sem þarf að bæta við og það er tillitssemi. Innflytjendur eru fjölbreyttur minnihlutahópur í íslensku samfélagi, hvað þá hópurinn sem hefur komið hingað vegna ofsókna í heimalandi sínu. Þetta er hópur sem getur illa tekið þátt í opinberri umræðu og á erfitt með að svara fyrir sig af augljósum ástæðum. Þessi staðreynd hefur ákveðnar afleiðingar í för með sér fyrir opinbera umræðu. Hún krefst þess að fjallað sé um málefni þessa hóps af þeirri tillitssemi sem er nauðsynleg til að þeir sem geta ekki svarað fyrir sig þurfi ekki að svara fyrir sig. Það þýðir ekki hömlur á tjáningarfrelsi eða ritskoðun, það þýðir einfaldlega að við þurfum að vanda málflutning okkar. Óvandað mál gagnvart þessum hópi getur mjög auðveldlega misskilist á alla vegu með mjög alvarlegum afleiðingum. Sögulega séð eru nokkrir hópar sem óvönduð og fordómafull umræða hefur bitnað sérstaklega illa á. Þar eru innflytjendur, trúarhópar og fólk með öðruvísi húðlit augljósustu dæmin. Sögulega séð hafa ákveðin pólitísk öfl beislað fordómafulla umræðu sér í vil með slæmum og oft hörmulegum afleiðingum. Mikil er því ábyrgð þeirra sem daðra við slíka fordóma, jafnvel þeirra sem meina vel og daðra óvart við þá. Afleiðingunum er alveg sama um hversu vel meinandi fordómarnir voru. Ef fólk skilur ekki mikilvægi þess að hafa tillitssemi að leiðarljósi í umræðu um innflytjendamál þá liggur vandinn þar; í skilningsleysi á afleiðingum fordóma og óvandaðrar umræðu gagnvart hópum sem geta ekki svarað fyrir sig.

Forseti. Því miður kom það lítið á óvart að í morgun birtust fréttir af því að ræða eigi vopnareglur lögreglu á fundi lögregluráðs á morgun. Án efa birtist þessi fréttaflutningur í kjölfar skotárásarinnar síðastliðinn laugardag. Ég vona að lögreglan sé ekki að fara að nota þann sorglega atburð sem lóð á vogarskálar fyrir þeim málflutningi að vopnavæða lögregluna enn frekar. Lögreglan var hvergi nálægt þegar skotárásin átti sér stað svo það myndi skila litlu að nýta árásina í að undirbyggja málflutning um frekari vopnakaup lögreglu. Í svari innanríkisráðherra við fyrirspurn um vopnaeign lögreglunnar frá 2015 kemur fram að lögreglan átti þá samtals 590 vopn. Á tímabilinu 1. janúar 2015 til 10. júní 2020 voru keypt 188 vopn til viðbótar. Lögreglan er því vopnavædd og því spurning hvort ekki þurfi að auka eftirlit með núverandi vopnaeign í stað þess að auka fjölda vopna. Enn frekari vopnavæðing lögreglunnar leysir ekki nein vandamál. Ég vona að þingheimur átti sig á því þegar pressan frá lögreglunni kemur inn fyrir dyr með miklum krafti. Hvað varðar heimildir lögreglu til að rannsaka skipulagða starfsemi megum við ekki gleyma því að aðgerðir lögreglu fela í sér inngrip í friðhelgi einkalífs og það er ekki að ástæðulausu að heimildum lögreglu til að grípa inn í einkalíf einstaklinga séu settar skorður. Yfirmenn lögreglunnar telja að á Íslandi séu slakari reglur varðandi valdheimildir lögreglu miðað við samstarfslönd. Það þarf ekki endilega að vera slæmt ef við skoðum málið með réttindi einstaklinga í forgrunni. Lögreglan, eins og önnur stjórnvöld, má aldrei fá óskoraðar valdheimildir til eins eða neins. Þá erum við komin ansi nálægt því að búa í lögregluríki. Hefði frekari vopnavæðing lögreglunnar komið í veg fyrir skotárásina á laugardaginn? Nei. Hefði aukið eftirlit með lögreglunni, úttekt á starfsumhverfi hennar almennt, getað komið í veg fyrir atburðinn á laugardaginn? Ég kýs alla vega að trúa því.

Forseti. Mig langar að taka upp þráðinn þar sem hv. þingmaður, sem hér talaði á undan mér, sleppti honum. Í kjölfar þessa hræðilega atburðar síðustu helgi, skotárásar, morðs, hefur umræða enn einu sinni kviknað um það hvort vopnavæða eigi hina almennu lögreglu. Ég tek undir varnaðarorð þar um. Það er sjálfsagt að við ræðum það hvernig lögreglunni, hinni góðu stofnun og mjög svo nauðsynlegu, sem sinnir gríðarlega mikilvægu hlutverki, gengur að vinna gegn skipulagðri glæpastarfsemi, fara heildstætt í skoðun á því hvort breyta þarf einhverju hvað það varðar, að sjálfsögðu með öll réttindi í huga. Það er sjálfsagt að setjast yfir þau mál. Forseti. Við þurfum að ákveða hvernig þjóð við viljum vera. Mín skoðun er sú að við viljum áfram vera þjóð þar sem hin almenna lögregla er ekki vopnum búin. Það fyrirkomulag sem nú er fyrir hendi hefur sýnt sig virka ágætlega. Sérsveit hefur yfir vopnum að ráða ef á þarf að halda. Við eigum ekki að kasta til höndunum, vegna viðbragða við skelfilegum atburðum, þegar við veltum því fyrir okkur hvert svarið sé. Við skulum fara yfir þessi mál, en við skulum spyrja okkur þessarar grundvallarspurningar: Hvernig þjóð viljum við vera? Mitt svar er einfalt hvað það varðar: Við eigum að efla hina almennu lögreglu. Við eigum ekki að stíga þau skref að auka vopnaburð hennar.

Virðulegi forseti. Efling hefur nýlega vakið athygli á nýju frumvarpi félags- og barnamálaráðherra til starfskjaralaga og lýst því sem blautri tusku í andlit þolenda launaþjófnaðar. Þolendur launaþjófnaðar á Íslandi eru allt of margir og vandamálið er að aukast. Samt sem áður hafa íslensk stjórnvöld ítrekað gengið á bak orða sinna um réttarbót í þessum málaflokki. Það hefur alls ekki verið tekið af krafti og dug á brotastarfsemi á vinnumarkaði. Í staðinn eru settar fram gagnslausar lagasetningarhugmyndir þar sem sjónarmiðum verkalýðshreyfingarinnar er ekki mætt. Í umsögn Eflingar um nýja frumvarpið segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu eru þolendur launaþjófnaðar skikkaðir til að hætta eigin atvinnuöryggi áður en Vinnumálastofnun veitir þeim áheyrn í nýju og gríðarlega flóknu málsmeðferðarferli, þar sem í hverju skrefi hallar á brotaþola. Atvinnurekendur fá fullt sjálfdæmi um eigin sök í „samráðsnefnd“ og fá sjálfir að ákveða hvort sérstakur gerðardómur fjalli um mál þeirra. Frumvarpið leggur í raun alla ábyrgð á herðar einstaks launamanns og viðurlög takmarkast við það eina mál í stað þess að skoða öll viðlíka mál sem líklegt er að ættu sér stað á sama tíma. Í frumvarpinu er engin bótaregla eða févíti, líkt og verkalýðshreyfingin hefur kallað eftir, sem tryggt gæti afleiðingar fyrir algengustu framkvæmd launaþjófnaðar á íslenskum vinnumarkaði.“ Það er óskiljanlegt, virðulegi forseti, hvers vegna núverandi ríkisstjórn hefur ekki meiri metnað í málefnum launafólks. Formaður Eflingar hefur sagt að hugmyndaflug ráðherra hafi fengið lausan tauminn án þess að raunveruleiki verka- og láglaunafólks hafi þvælst fyrir á nokkru stigi. Hvers vegna er ekki hægt að gera þessa hluti rétt og vel og gæta að réttindum þeirra sem raunverulega snúa hjólum atvinnulífsins á Íslandi?

Hæstv. forseti. Uppbygging Akureyrarflugvallar, stækkun flugstöðvar og flughlaðs. Við samþykktum hér á þingi fjárfestingaráætlun fyrir 18 milljarða vegna Covid í lok mars í fyrra. Þetta var í fyrsta fjárauka af fimm í fyrra. Þá var m.a. ákveðið að fara í framkvæmdir við stækkun flugstöðvar á Akureyrarflugvelli, og settar 200 milljónir í það verk, og stækkun flughlaðs á Akureyrarflugvelli fyrir 315 milljónir. Þetta var hugsað sem fjármagn til að hefja framkvæmdir við þessi mikilvægu verkefni. Síðar kom fram að klára ætti framkvæmdirnar í gegnum fjárfestingarátak ríkisstjórnar fyrir árin 2021, 2022 og 2023 en það er sérstakt 60 milljarða fjárfestingarátak sem viðbragð við Covid-efnahagsáfallinu. Í gær var haldinn fundur á vegum Markaðsstofu Norðurlands þar sem fjallað var um uppbyggingu Akureyrarflugvallar í tengslum við millilandaflug til og frá flugvellinum. Þar kom m.a. fram að framkvæmdir eru komnar af stað, verklegar framkvæmdir eru hafnar og mikil hönnunarvinna. Það kom m.a. fram hjá fulltrúa innanlandsdeildar Isavia að vinnu við hönnun nýrrar flugstöðvar ljúki núna í mars. Tímalína Isavia, sem er framkvæmdaraðili fyrir hönd ríkisins í þessu verkefni, gerir ráð fyrir að framkvæmdum ljúki í maí, júní 2023 þegar lokið verður við malbikun nýs flughlaðs. Það eru miklir möguleikar í íslenskri ferðaþjónustu eftir Covid. Það er klárlega mikill ferðavilji erlendis og til að sækja okkur heim. Við höfum góða vöru að bjóða þar sem fólk getur ferðast um landið, sótt í fámennið og notið kyrrðar í íslenskri náttúru. Við eigum gríðarmikla möguleika í þessari stöðu. Hér er líka rétt að líta til þess að um er að ræða mikilvægar framkvæmdir við uppbyggingu alþjóðaflugvallakerfisins í landinu. Við erum að efla varaflugvallakerfi landsins og við þurfum líka að líta til mikilvægis Egilsstaðaflugvallar og Reykjavíkurflugvallar í því samhengi.

Herra forseti. Það liggur við að það sé vorlegt úti núna og þá er gaman að tala um svona hugmyndafræði eins og borgarlínuna, sem er á næstu grösum og er í raun ekki lengur bara hugmyndafræði. Borgarlínan er að verða að veruleika og hún mun skipta miklu máli. Hún mun auka líkurnar á að fólk velji bíllausan eða til vara bíllítinn lífsstíl. Fyrstu áfangarnir sem eru fram undan verða reistir á næstu fjóru til fimm árum, þ.e. leið frá Ártúnshöfða að Hamraborg í Kópavogi í tveimur línum. Með því að borgarlínan verður notuð verða bílar væntanlega færri sem þýðir greiðari umferð, bæði fyrir þá sem nota borgarlínuna og þá sem gera það ekki. Þannig komast allir hópar betur um, þeir sem velja bíl, þeir sem velja að vera bíllausir og þeir sem verða að nota bíl. Takist vel til mun borgarlínan hjálpa okkur inn í nýja tíma þar sem loftgæði á höfuðborgarsvæðinu munu batna. Þetta getur gerst jafnvel þó að nýting ferða verða ekki nema á bilinu 10–20% af heildarfjölda ferða. Samhliða borgarlínunni verða byggðir eða lagðir 18 km af hjólastígum og 9 km af göngustígum. Með aukinni nýtingu borgarlínu með umhverfisvæna orkugjafa munu loftgæðin batna, eins og ég sagði áðan, og þannig styður verkefnið við loftslagsmarkmið stjórnvalda. Það eru spennandi tímar fram undan og ég hlakka til að hafa gott val um hvort ég hjóla, geng eða nota borgarlínu til að komast af Kársnesinu í Kvosina.

Herra forseti. Hér hafa tveir hv. þingmenn vikið að lögreglunni og heimildum hennar í umræðunum á undan. Ég get auðvitað verið sammála þeim upp að vissu marki, þ.e. ég er sammála þeim að í öllum tilvikum þarf að huga að því að bæði rannsóknarheimildir og valdbeitingarheimildir lögreglu sæti takmörkunum og eftirliti. Þegar embættismenn ríkisins, hvort sem það er lögreglan eða aðrir, fá í hendur heimildir, ríkar heimildir, til annaðhvort rannsóknar eða valdbeitingar þá þarf það vald auðvitað að vera temprað með einhverjum hætti. Þess vegna þarf að sjálfsögðu alltaf að stíga varlega til jarðar varðandi lagaheimildir og framkvæmd að þessu leyti. Það er hins vegar eðlilegt þegar alvarlegir atburðir verða að rannsóknar- og valdbeitingarheimildir lögreglu séu teknar til skoðunar, teknar til umræðu. Ég held að það væri gott fyrir þá umræðu að taka málið upp á vettvangi allsherjar- og menntamálanefndar, sem hefur m.a. með lögreglumál að gera, þannig að við getum heyrt það frá stjórnendum lögreglu og dómsmálayfirvöldum hvaða breytingar hafa átt sér stað á þessu umhverfi á undanförnum árum, séð hvaða tillögur koma hugsanlega fram um breytingar á heimildum og það sé farið yfir hvort lögreglan sé eins og við viljum að hún sé, í stakk búin til að bregðast við alvarlegri stöðu og alvarlegum afbrotum. Bæði núverandi dómsmálaráðherra og fyrrverandi dómsmálaráðherra hafa beitt sér fyrir eflingu lögreglunnar að mörgu leyti og mikilvægt að allsherjar- og menntamálanefnd fari líka yfir það. Það hefur verið unnin vinna á þessu sviði, m.a. 

Herra forseti. Það varð hér fyrir skömmu nokkur umræða um orðræðu- og umræðuhefð í stjórnmálum. Þingmenn ýmist stigu hér á stokk bísperrtir og lofuðu því að haga sér vel eða sögðust aldrei hafa notað orðræðu sem væri ósæmileg. En núna nokkrum vikum seinna er siðbótin frá. Hér í gærkvöldi var orðræða í gangi sem forseti, ásamt forsætisnefnd, hlýtur að taka til athugunar þar sem teiknuð var upp mynd af heilum þingflokki með lítið burstaskegg og allir greiddir til vinstri. Það er ekki líðandi, herra forseti. Og það er ekki líðandi að heill þingflokkur sé sakaður um tilburði sem nálgist gyðingahatur, og það komandi frá stuðningsmanni borgarstjórnar sem setti viðskiptabann á Ísrael. Hversu mikil getur hræsnin orðið, herra forseti? Og það er þannig, herra forseti, að hér um ganga reikar stefnulaus lýður með lúið bókhald í vasanum og ætlar að kenna okkur hinum hvernig við eigum að haga okkur. Í gærkvöldi gat popúlisti úr einstefnuflokknum ekki staðist mátið að hefja upp sama söng og hinn siðprúði félagsmálaráðherra sem er nýber að því að hafa farið á svig við lög um ráðherraábyrgð og þingsköp. Hann blandaði sér í hópinn til að mála þennan hræðilega þingflokk þessum gyðingahaturs- og hommafælnistimpli sem er algerlega óþolandi. Herra forseti. Þessa orðræðu þarf að stöðva núna. Forsætisnefnd og forseti, í öfugri röð, þurfa að taka þetta mál 

Það er mikilvægt að allir gæti orða sinna. Forseti gerði ekki athugasemdir við þessa ræðu og var þó nokkuð djúpt í árinni tekið þar gagnvart öðrum sem starfa á þessum vinnustað.

Virðulegur forseti. Að mega vinna eða mega ekki vinna á ekki að vera spurningin, heldur á hver og einn að hafa rétt til að vinna eftir getu og það án skerðingar eða keðjuverkandi skerðinga. Eigum við Íslendingar að vera stolt af öllu almannatryggingakerfinu eins og fjármála- og efnahagsráðherra sagði í viðræðum við mig um lífeyrissjóðsmál í gær? Eigum við að vera stolt af kerfi sem skattar og skerðir stóran hóp öryrkja og eldri borgara ekki bara í fátækt heldur í sárafátækt? Eigum við að vera stolt af kerfi sem hæstv. fjármálaráðherra segir að hafi stigið risastórt skref nánast á hverju ári undanfarin ár þannig að t.d. frá árinu 2015 hafi ráðstöfunartekjur þeirra sem þiggja bætur frá almannatryggingum aukist að meðaltali um 25%? Þeirra sem þiggja bætur frá almannatryggingakerfinu, segir hæstv. fjármálaráðherra. Þetta eru bara ótíndir bótaþegar í augum hans og eiga að þakka fyrir kaupmáttaraukningu bótaþega um 25% frá 2015. Stoltur segir hann að þetta séu ótrúlegar framfarir á ekki lengri tíma. Lífeyrissjóðslaun eru lögþvingaður og eignaupptökuvarinn sparnaður, að stærstum hluta fjármagnstekjur. Aðrar greiðslur almannatrygginga eru áunnin réttindi, ekki bætur. 25% hækkun á 200.000 kr. á mánuði er 50.000 kr., og gefur 250.000 kr. á mánuði fyrir skatt og er því vel undir fátæktarmörkum, sárafátæktar, eftir skatt. Hjá launamanni með eina milljón eru það 250.000 kr., eða sama tala og bótaþegi fær, hæstv. fjármálaráðherra, til að tóra á fyrir skatta og skerðingar. Þá segir fjármálaráðherra að kjör þeirra sem minnst hafa milli handanna, af þeim sem fá bætur frá almannatryggingum, hafi batnað hraðast á undanförnum árum. Kjör þeirra hafi batnað hraðar en þeirra sem hafa meira á milli handanna og þiggja þó eitthvað úr almannatryggingakerfinu. Öryrkjar og eldri borgarar séu þiggjendur, bótaþegar, í boði ríkisins.

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að lýsa ánægju með bindisval hæstv. forseta á öskudeginum. En að öðru: Bitcoin-bólan bólgnar nú sem aldrei fyrr. En er þetta bóla? Margir töldu internetið bólu en sú bóla er alla vega orðin nauðsynlegur hluti af lífi mínu. Hvort sem Bitcoin reynist bóla eða ekki er alger óþarfi að stjórnvöld fari á taugum og vilji koma böndum yfir Bitcoin eða aðrar rafmyntir og banna þær. Eðlilegra er að við tryggjum skýran og einfaldan lagaramma utan um alla atvinnustarfsemi. Í svari hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn minni frá árinu 2018, á þskj. 1343, er svarað ágætlega eftirfarandi spurningum: Hefur ráðuneytið eða undirstofnanir þess skilgreint sérstaklega einkenni viðskipta með rafmyntir, svo sem Bitcoin? Hver er í megindráttum lagaumgjörð slíkra viðskipta, m.a. hvað skattframkvæmd og skatteftirlit varðar? Telur ráðherra ástæðu til að taka viðskipti með rafmyntir til nánari skoðunar? Auðvitað eigum við að fylgjast grannt með þessari þróun. Ef einhverjar holur eru í lögum okkar þegar að rafmyntum kemur þarf að bregðast við því. En göngum ekki fram af hræðslu, boðum og bönnum eins og það sé okkar hér að stýra öllu sem gerist í samfélaginu. Og hvað er það, virðulegur forseti, þegar talað er fyrir því að banna ætti námugröft eftir slíkum myntum vegna þess að það sé bara sóun á orku? Sóunin er alla vega ekki meiri en svo að rafmyntin Bitcoin hefur hækkað um 75% frá áramótum. Sóunin er ekki meiri en svo að hinn frægi frumkvöðull Elon Musk, stofnandi Teslu, hefur keypt myntina fyrir um 1,5 milljarða dollara og alla vega fimm fyrirtæki á Fortune 500 listanum hafa gert það sama. Sumir vilja alls ekki að orkan okkar sé nýtt í álframleiðslu. Þá væri sniðugt að nýta hana í gagnaver, við þurfum jú öll á stafrænum skýjum að halda. En eigum við allt í einu núna að segja: Nei, það má ekki grafa eftir rafeyri. Forseti. Ég segi nei. Látum fólk og fyrirtæki í friði og treystum þeim til að gera það sem þau telja best, innan skýrs lagaramma.

Hæstv. forseti. Þann 19. nóvember í haust sendi ég fyrirspurn til samgönguráðuneytis um hver kostnaðurinn yrði við að fjölga ferðum með Breiðafjarðarferjunni Baldri í tvær ferðir á dag frá 1. september til 31. maí. Ferðirnar í dag eru átta á viku, tvær ferðir á mánudögum og föstudögum til að mæta aukinni þörf á flutningum vegna fiskeldisins á sunnanverðum Vestfjörðum. Ég fékk svar 10. desember um að kostnaðaraukinn af slíkri fjölgun ferða nemi um 208 millj. kr. á vetri sé miðað við viðkomu í Flatey, en tæpum 198 milljónum án viðkomu í Flatey. Hæstv. forseti. Ég fékk símhringingu í gær þar sem var verið að reyna að fá eina aukaferð í dag, miðvikudag, vegna þess að annars þyrftu níu 40 tonna trukkar að keyra vestur um ónýta vegi í Gufudalssveit, með tilheyrandi skemmdum á vegum af álagi. Um miðnætti barst tilkynning um að það væri búið að redda aukaferð í dag þannig að megnið af þessum trukkum komst með ferjunni yfir fjörðinn. Það er búið að vera mikið ákall um það undanfarið að fjölga ferðum með Baldri strax og taka til gagngerrar skoðunar kaup á nýrri ferju sem tæki a.m.k. tíu trukka. Við verðum að vinna hratt í þessum efnum vegna þess að vegirnir, eins og kemur fram, eru ónýtir þarna í Gufudalssveit. Einhvern tímann í framtíðinni mun það lagast en það er ekki næstu árin þannig að á þessu verður að taka strax. Með fjölgun ferða væri hægt að gera það strax á morgun.

Herra forseti. Stjórnvöldum hefur nú í rúmt ár verið bent á ólögmæti undirverðlagningar Íslandspósts á pakkasendingum, undirverðlagningar sem kippir rekstrargrundvelli undan fjölda samkeppnisaðila víðs vegar um landið og leiðir til tapreksturs fyrirtækisins sem skattgreiðendur borga. Fyrirtækjum sem eiga hagsmuna að gæta með rekstur sinn er gert að ganga þrautagöngu milli Pontíusar og Heródesar til þess eins að upplifa meðvirkni og aðgerðaleysi í kerfinu. Þó vantar ekki umbúðirnar. Við erum með tvö ráðuneyti, tvo ráðherra. Þá eru tvær eftirlitsstofnanir, Póst- og fjarskiptastofnun og Samkeppniseftirlitið. Síðan er pólitísk stjórn yfir fyrirtækinu og loks Alþingi sjálft. Það er ekki nema von að menn spyrji þá: Hvað þarf marga stjórnmálamenn til að stýra póstþjónustu? Og svarið er auðvitað: Engan, allra síst stjórnmálamenn sem eru samofnir kerfinu og andsnúnir viðskiptafrelsi. Það er kominn tími til að horfast í augu við það að tangarhald ríkisins á póstþjónustu er draugur fortíðarinnar. Við þurfum að skilgreina faglega, í gegnsæju ferli, hvaða póstþjónusta er þess eðlis að ríkið eigi að koma þar að með skilyrtum greiðslum og síðan eigum við að bjóða þá þjónustu út með stífum, gegnsæjum reglum. Látum svo markaðinn, öll þessi ágætu fyrirtæki sem þreyja þorrann víðs vegar um landið, sjá um þá þjónustu sem samkeppni getur ríkt um og samkeppni ríkir um. Það er á þann hátt sem við tryggjum neytendum bestu mögulegu þjónustu. Það er svona sem við eigum að umgangast fyrirtæki í stað þess að leggja stein meðvitað í götu þeirra og svona hættum við líka að umgangast skattfé með jafn óábyrgum hætti og raun ber vitni í þessari þjónustu. Það er nefnilega þannig að ráðdeild í ríkisfjármálum þarf að vera annað og meira en kosningaloforð á fjögurra ára fresti.  
            

Forseta minnir nú að þeir hafi gengið á milli Pontíusar og Pílatusar þarna forðum.

Nei. Hann hét Pontíus Pílatus og hann gekk á milli hans og Heródesar.

Nú, Heródesar. Þá rangminnir forseta og biðst velvirðingar á því. Heródes var vissulega á dögum þegar þetta skeði.

Herra forseti. Við höfum stolt getað sagt að Ísland sé tiltölulega friðsælt og öruggt land. Þannig viljum við auðvitað að það verði áfram. Í gær ræddi ég við hæstv. dómsmálaráðherra um nýlegar fréttir af voðaatburði hér í borg og almennar áhyggjur má finna í samfélaginu af þróuninni hvað varðar hörkuna sem virðist vera að koma í ljós að viðgengst í undirheimum borgarinnar. Fólki bregður eðlilega við þegar svona atburðir eiga sér stað en staðreyndin er sú, herra forseti, að þetta ætti ekki að koma á óvart. Ég hef hér úr ræðustóli Alþingis ítrekað bent á alvarlegar viðvaranir greiningardeildar ríkislögreglustjóra við síaukinni hættu á uppgangi skipulagðra glæpahópa, oft með erlendar tengingar, t.d. í skýrslu 2017 og aftur 2019. Einnig efndi ég til sérstakrar umræðu um málefnið vorið 2018. Vísbendingarnar hafa verið til staðar. Bent hefur verið á hættuna. Í skýrslu greiningardeildarinnar er málið talið varða þjóðaröryggi. Staðan er alvarleg og svo virðist sem ekki hafi verið brugðist nægilega við ítrekuðum ábendingum innan raða lögreglunnar sjálfrar. Skipulögðum glæpahópum virðist vaxa ásmegin. Hvað getum við gert? Við getum hlustað á ábendingar lögreglunnar í þessum efnum, eflt hana og fjölgað lögreglumönnum eins og margoft hefur verið kallað eftir og aukið heimildir lögreglu til forvirkra rannsóknarheimilda í þessum efnum svo að hún geti tekist á við þessa stórhættulegu starfsemi og þannig mætti áfram telja. Margir hv. þingmenn hafa rætt um lögregluna og skipulagða glæpastarfsemi í dag. Ég tel því brýnt að taka þau mál til sérstakrar umræðu hér í sölum Alþingis og ekki er vanþörf á.

Virðulegi forseti. Vopnafjörður hefur verið án rafmagns frá raforkukerfinu frá því á aðfaranótt sunnudags. Varaafl þar sem olíu er brennt hefur séð öllu byggðarlaginu fyrir raforku þessa daga; sunnudag, mánudag, þriðjudag og nú er kominn miðvikudagur. Línan skemmdist og síðan hefur snjóflóðahætta og veður komið í veg fyrir viðgerð og gerir enn. Þetta er afleit og óviðunandi staða og það á miðri loðnuvertíð. Það vill til að næstum öll loðna sem komin er á land fer í manneldisvinnslu sem ekki er eins orkufrek og bræðsla. Samkvæmt vef Landsnets er áformað að leggja hluta af Vopnafjarðarlínu eitt í jörð á tæplega 10 km löngum kafla yfir Hellisheiði þar sem veðurskilyrði eru erfið, svæðið torfarið og slysahætta, einmitt á því svæði þar sem línan er nú biluð. Samkvæmt vef Landsnets er áætlað að leggja þennan hluta línunnar í jörð sumarið 2021. Staðan núna sýnir einmitt mikilvægi þess að þeirri áætlun seinki ekki, við hana verði staðið. Það er svo engin Vopnafjarðarlína tvö því það vantar alveg hringtengingu raforkukerfisins á norðausturhorninu eins og víðar. Það er raforkuskortur á þessu svæði og það hefur verulega hamlandi áhrif á atvinnulífið á svæðinu og slæm umhverfisáhrif þegar brenna þarf olíu. Virðulegi forseti. Þessi staða minnir enn og aftur á að tryggja þarf öllum byggðarlögum aðgang að nægjanlegri og tryggri raforku, svo sem á Tröllaskaga og á norðausturhorninu og víðar þar sem eru botnlangar eða endar í raforkukerfinu hjá okkur.

Virðulegi forseti. Undanfarnar vikur hafa talsmenn bænda og talsmenn hins frjálsa markaðar haft skoðanaskipti um framkvæmd innflutnings á landbúnaðarvörum og hvernig best verði staðið að verslun með innlendar landbúnaðarafurðir. Óhætt er að segja að þar mætist ólík sjónarmið. Erna Bjarnadóttir hagfræðingur hefur ítrekað bent á vankanta er varða innflutning á mjólkurvörum en einhvern veginn eiga þessar vörur til með að umbreytast í hafi á leið sinni frá meginlandinu til Íslands. Venjulegur ostur breytist t.d. í jurtaost o.s.frv. En eftir ábendingar Ernu virðist sem innflutningur á jurtaosti hafi stórminnkað. Það er verulega áhugavert. Víkjum nú að afurðastöðvum í kjötiðnaði. Áhugaverð umræða hefur farið fram um hvert skuli stefna. Þingmenn Framsóknarflokksins hafa þrisvar sinnum á þessu kjörtímabili lagt fram frumvarp þess efnis að afurðastöðvum í kjötiðnaði verði veitt undanþága frá 71. gr. búvörulaga sem heimilar samstarf og sameiningu fyrirtækja sem starfa á þessum vettvangi. Óhætt er að segja að ekki séu allir á sama máli um hvert skuli stefna þegar við fjöllum um framtíð innlendrar matvælaframleiðslu. Áðurnefnd Erna Bjarnadóttir hefur í greinaskrifum bent á að svipaðar undanþágur séu hjá nágrönnum okkar í Noregi og í Evrópusambandinu. Þegar kemur að landbúnaði hafa ríki heimsins nefnilega mörg hver litið svo á að nauðsynlegt sé að veita undanþágur frá ákveðnum reglum er varða samkeppni. Samkeppni er af hinu góða en höfum þá samkeppnina á jafnréttisgrunni. Samkeppnin kemur að utan og stýrir verðmyndun á matvælamarkaði. Til að takast á við þessa breyttu heimsmynd þurfa bændur og fyrirtæki sem vinna við úrvinnslu matvæla verkfæri.

Virðulegi forseti. Þegar rætt er um kjör aldraðra verður að hafa í huga að hópur eldri borgara er misjafn eins og einstaklingarnir eru margir. Sem betur fer eru kjör stærsta hluta hóps aldraðra góð. Þeir sem eru að komast á eftirlaun núna eru baráttuglaður hópur, blómakynslóðin sem vildi breytingar og stóð fyrir þeim; kvenréttindi, aukinn réttur til náms, réttindi barna og réttindi á vinnumarkaði. Réttindi sem skiluðu sér inn á síðustu tveimur áratugum síðustu aldar, voru byltingarkennd og skiptu máli. Með bættri lýðheilsu verður þjóðin eldri og heldur lengur færni til að njóta lífsins. Því er eðlileg krafa að þeir sem vilja halda áfram á vinnumarkaði hafi tök á því. Hvað er eðlilegt við að setja það í lög að á 67 ára afmælisdaginn sé fólk orðið gamalt? Það átti kannski við fyrir 50 árum en gildir ekki í dag. Þá voru líka önnur viðmið. Við 67 ára aldur öðlast fólk ýmis réttindi en missir líka önnur. Baráttunni um bætt kjör þeirra sem fara á eftirlaun er hvergi nærri lokið. Þeir sem hafa góðan lífeyrissparnað eða hafa átt kost á að treysta afkomu sína með sparnaði eða eignum þurfa ekki að kvíða þessum árum. En það er hópur í samfélaginu sem býr við kröpp kjör, sérstaklega konur en einnig karlar sem hafa verið á láglaunamarkaði og ekki getað tryggt sér eigið húsnæði sem og öryrkjar sem ekki hafa byggt upp lífeyrissparnað. Er kannski mögulegt að uppfæra eða útfæra hlutdeildarlánin fyrir þennan hóp? Það þarf að huga að þessum hóp og sérstaklega að þeim sem fá eftirlaun af lágmarkslaunum. Þá þarf að endurskoða skerðingarmörkin en skerðingin á eftirlaunum vegna atvinnutekna og annarra tekna yfir mörkunum er 45%. Það er ekki hægt að jafna kjör aldraðra á einfaldan hátt en á meðan það er hópur sem býr við kröpp kjör innan þessa aldurshóps heldur baráttan áfram.

Virðulegi forseti. Læknafélag Íslands hefur nú ályktað um það að með því að flytja rannsóknarhluta krabbameinsleitar í leghálsi til Danmerkur séu mikilvæg sérhæfð störf flutt úr landi. Þetta er líka álit Félags íslenskra kvensjúkdómalækna og fæðingarlækna, líka álit Félags rannsóknarlækna, álit embættis landlæknis og meiri hluta fagráðs um skimun fyrir leghálskrabbameini. Gegn áliti allra þessara fagaðila fór ráðherra. Þessir fagaðilar eiga það sameiginlegt að vilja allir að þættir skimunarferlisins verði framkvæmdir hérlendis. Enn vantar niðurstöður úr 90% þeirra leghálssýna sem send hafa verið til Danmerkur síðan greiningin var flutt til heilsugæslunnar. Í Læknablaðinu lýsir Reynir Tómas Geirsson, fyrrverandi prófessor og forstöðulæknir kvennadeildar Landspítalans, efasemdum um þessar breytingar í legháls- og brjóstakrabbameinsleit. Hann óttast að mikilvæg þekking glatist hérlendis. Hæstv. ráðherra sagði í umræðum um þetta mál hér um daginn: Það getur ekki verið sérstakt hagsmunamál hvar sýnin eru greind heldur að þau séu rétt greind. Það er öryggismál. Herra forseti. Hér er um öryggismál að ræða og það á ekki að skipta máli af hverjum verkið er unnið ef niðurstaðan er fagleg og skilvirk þjónusta fyrir alla. En það er orðið sjálfstætt viðfangsefni í þessu máli að efla traust fólks og ekki síst kvenna til þessa kerfis í ljósi þess hvernig að þessum breytingum hefur verið staðið. Það er tímabært að rýna málið, að rýna forsendur og afleiðingar. Við erum einfaldlega komin á þann stað að traustið er laskað. Málið og ferlið allt þarf þess vegna að skoða svo að traustið megi endurheimta.

Herra forseti. Samantekt Northstack, fréttavefs um nýsköpun, leiðir í ljós að í fyrra var fjárfest fyrir 29 milljarða kr. í 26 sprotafyrirtækjum. Í Markaðinum í dag er það haft eftir ritstjóranum að mikið fjármagn hafi streymt í nýsköpun en lítið verið fjárfest í nýjum tækifærum heldur hafi fénu verið varið í áframhaldandi uppbyggingu sprotafyrirtækja sem áður hafi fengið fjármagn. Vísisjóðirnir hérlendis séu meira og minna fullfjárfestir og hafi því ekki fjármagn til að leggja í ný fyrirtæki. Þetta eru bæði góðar og vondar fréttir, góðar að því leyti að verið er að fjármagna vöxt fyrirtækja sem eru komin vel á legg en slæmar vegna þess að skortur er á fé til nýrri fyrirtækja. Þetta segir okkur að það þolir ekki bið að Kría, nýsköpunar- og sprotasjóður taki strax til starfa og það er reyndar óskiljanlegt hve langan tíma það hefur tekið hæstv. nýsköpunarráðherra að koma honum í gagnið, en lögin voru samþykkt í júní í fyrra. En það þarf meira til. Umgjörð nýsköpunar þarf að vera mjög sterk og fyrirsjáanleg. Sem skref í þessa átt höfum við í Viðreisn lagt fram frumvarp um að festa í sessi sérstakar ívilnanir vegna rannsókna og þróunar sem voru ákveðnar til bráðabirgða í maí sl. Með þessari almennu leið verða til vel launuð störf í fyrirtækjunum. Fyrirtækin eflast, þau auka fjölbreytni í atvinnulífinu og skila þannig ávinningi til samfélagsins með framförum, sköttum og atvinnusköpun.

Virðulegi forseti. Í gær ræddi ég við hæstv. forsætisráðherra um stöðu krónunnar. Það er eins og það hafi komið forsætisráðherra eitthvað á óvart að ég skyldi taka þetta upp. Það var talað um að ég væri hér í pólitík. Já, ég er í pólitík, harðkjarnapólitík, því að þetta varðar almannahagsmuni en ekki sérhagsmuni, sem mér finnst ríkisstjórnin vera að verja. Það er í grundvallarstefnu okkar í Viðreisn að fá stöðugan gjaldmiðil með tengingu við evru eða taka upp evru. Það þýðir ekki lengur fyrir íslensk heimili, fyrir atvinnulífið, fyrir velferðarkerfið, að búa við sveiflukenndan gjaldmiðil og sveiflukennt hagkerfi. Þegar ég spyr að því hvort ráðherrar í ríkisstjórn hafi rætt þá kúvendingu sem átti sér stað í peningamálum þjóðarinnar á síðasta ári voru svörin þau: Ekki tala krónuna niður. Það er reyndar gamall, vondur frasi. Ég vil á móti þakka forsætisráðherra þá trú að aumur formaður í stjórnarandstöðu geti talað niður heilan gjaldmiðil. Gott og vel. Látum það liggja á milli hluta. Það sem skiptir hins vegar máli er að við sem erum stödd í þessum mikilvæga sal löggjafarvaldsins þurfum að fá samræðu. Við þurfum að fá samtal um það af hverju þessi kúvending átti sér stað. Og hvað erum við að tala um? Við studdum það að farið yrði í að fjármagna halla ríkissjóðs hér innan lands þar sem engin gengisáhætta er, inni í okkar krónubúblu. Nei, ríkisstjórnin stígur út fyrir, af því að hún hefur svo rosalega mikla trú á krónunni, og tekur erlend lán, ekki með háum vöxtum. En hvenær höfum við Íslendingar upplifað tímabil án gengisáhættu? Og ég vil minna á það að bara á síðasta ári jukust skuldir ríkissjóðs 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kom upp áðan og kvartaði undan gagnrýni sem ég lét falla hér í gær í garð Miðflokksins. Í umræðum í gær tók ég fyrir ýmsar birtingarmyndir andúðar á minnihlutahópum, svo sem hommum og gyðingum í gegnum tíðina, og að ég skyldi nefna þessar birtingarmyndir fór bersýnilega fyrir brjóstið á Miðflokknum og skyldi kannski engan undra. Ég vildi bara koma hingað upp og segja það að ég tek það nærri mér sem þingmaður og lýðræðissinni að hér sé kallað eftir því að þagga niður í þingmönnum fyrir að gagnrýna Miðflokkinn. Ég valdi orð mín í gær af kostgæfni og nákvæmni. Ég stend við þau. Ég mun ítreka þau. Ég biðst ekki afsökunar og læt Miðflokkinn um að leiðrétta það sem honum finnst hafa farið úrskeiðis í gær.

Virðulegur forseti. Það er mikið fagnaðarefni að við séum að lögfesta þetta frumvarp í dag. Það er freistandi að fara út í það hver hafi borið fram þetta mál eða unnið að því. Ég vil samt þakka samt hæstv. forsætisráðherra fyrir samráð sem átt hefur verið við aðra aðila sem unnið hafa að málaflokknum í gegnum tíðina. Þá vil ég líka minna á að það var Björt framtíð sem kom þessu máli á dagskrá á sínum tíma og nefni ég það hér þar sem ég gagnrýndi það frumvarp frekar harðlega fyrir útfærsluna, en það ber að þakka fyrir hvaðan málin koma. En ég vildi líka sérstaklega þakka þeim einstaklingum í samfélaginu, aðallega konum, sem urðu fyrir því ofbeldi sem við erum að taka á hér og höfðu kjark og þor til að koma fram og koma þessu máli á dagskrá. Ofbeldið sem við erum hér að taka á er þess eðlis að fólk veigrar sér við að tala opinskátt um að það verði fyrir því, það er eðli brotsins. Við megum ekki gleyma hetjuskapnum sem þurfti til að koma þessu máli á dagskrá af hálfu fórnarlamba glæpsins sjálfs.

Herra forseti. Ég fagna þessu framfaramáli og fagna samstöðunni sem er um þetta framfaramál sem snýst um að taka á kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni í stafrænum heimi. Það frumvarp sem við afgreiðum hér byggir á mikilli greiningarvinnu og samráði. Og það er alveg hárrétt sem fram kom hjá þeim hv. þingmanni sem talaði á undan mér, þau hafa verið mörg sem hafa léð þessu máli stuðning sinn, talað fyrir því og barist fyrir því hér í þingsal sem og úti í samfélaginu. En þetta sýnir eindreginn vilja Alþingis til að taka á dekkri hliðum tækniþróunar og taka í raun á kynferðislegu ofbeldi og áreitni. Ég vil að lokum líka þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að leiða þetta mál til lykta með farsælum hætti í samráði við hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég segi já.

Það er að vísu ekki nafnakall.

Var ég ekki að gera grein fyrir atkvæði?

Jú.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir vinnu hennar við gerð þessa frumvarps og öllum þeim sem unnið hafa að þessum breytingum. Lagaumhverfið verður auðvitað fyrst og fremst að endurspegla samfélagið sem við búum í og það hefur ekki gert það hvað varðar sendingu nektarmynda eða hótana um slíkt, en það mun gera það eftir að þessi löggjöf er samþykkt. Því er ég mjög glöð að sjá þann mikla stuðning sem málið er að fá hér í þinginu. Það viðhorf að sending nektarmynda feli í sér sjálfkrafa samþykki fyrir opinberri dreifingu efnisins er jafn úrelt viðhorf og að konur sem birta af sér kvenlegar sjálfsmyndir séu að kalla yfir sig kynferðislega áreitni.

Virðulegi forseti. Þetta er gott og afar mikilvægt mál sem tekur á vanda sem lengi hefur blasað við okkur. Þetta er þungt samfélagsmein og hefur alvarlegar afleiðingar á líf og velferð þeirra sem fyrir verða. Ég fagna þessu sérstaklega og þar sem ég er að gera grein fyrir atkvæði mínu þá segi ég tvímælalaust já.

Það er í góðu lagi að þingmenn lýsi yfir eindregnum stuðningi sínum við mál, hvort sem þeir segja já eða orða það öðruvísi, en hér fer fram hin rafræna atkvæðagreiðsla þannig að það er hnappurinn sem gildir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018. Stutta útgáfan er þessi: Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy og Þórarinn Ingi Pétursson.

Herra forseti. Ég flyt hér skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fyrir árið 2020. Það er að sumu leyti óvænt verkefni, skulum við segja, en skýrslan fjallar um störf Íslandsdeildarinnar áður en að sá er hér stendur tók við sæti á Evrópuráðsþinginu og mun umfjöllun mín eðli málsins samkvæmt helgast mjög af því. Skýrslan er viðamikil og ágætlega samansett og rétt að þakka fyrir hana og ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér hana. Eins og þingmönnum er kunnugt var meginviðfangsefni Evrópuráðsþingsins á árinu 2020 áhrif heimsfaraldurs kórónuveiru á málefnasvið Evrópuráðsins, lýðræði, mannréttindi og réttarríkið. Þingið fjallaði einnig um jafnréttismál, mál flóttamanna, áhrif þróunar gervigreindar, mótmæli í kjölfar forsetakosninga í Hvíta-Rússlandi og vopnuð átök í Nagorno-Karabakh. Fyrsti fundur ráðsins var haldinn sem staðfundur en eftir fundinn í janúar 2020 fóru fundir yfir í fjarfundi og eru það enn þótt þingið sem var haldið nú í janúar hafi verið haldið í einhvers konar blendingsformi, hluti þingmanna var á staðnum en hluti á fjarfundi. Íslandsdeildin var að venju virk í starfi þingsins og meðlimir hennar tóku þátt í fjölda fjarfunda nefnda. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var framsögumaður skýrslu um pólitíska fanga í Aserbaísjan á þingfundi í janúar og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir var framsögumaður skýrslu um skilvirkt gæslumannakerfi fyrir fylgdarlaus börn í Evrópu á fjarfundi stjórnarnefndar í desember. Þess utan voru þær skipaðar framsögumenn fyrir fimm skýrslur til viðbótar og sinntu vinnu við þær. Það bar til tíðinda að forstjóri Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, Tedros Ghebreyesus, ávarpaði fund stjórnarnefndar þingsins og fór yfir viðbrögð við faraldrinum og stöðu hans á heimsvísu. Raunar kom Ghebreyesus aftur á þingfund, fjarfund, í janúar síðastliðnum og ræddi um hættuna á því sem hann hefur ítrekað kallað bóluefnisþjóðernisstefnu og mikilvægi þess að ríki heims stæðu saman í baráttunni við faraldurinn vegna þess að faraldurinn væri aldrei unninn fyrr en hann væri unninn alls staðar. Umræður hafa síðan haldið áfram um þessi efni og munu vafalítið gera fram eftir þessu ári. Stjórnarnefnd tók líka fyrir átökin í Nagorno-Karabakh á fundi í október auk fleiri mála og einnig var nokkuð rætt um aðgerðir tyrkneskra stjórnvalda gegn stjórnarandstöðu þar í landi. Aðalmenn Íslandsdeildarinnar á síðasta ári voru hv. þingmenn Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og Bergþór Ólason og mættu á fjöldann allan af fundum, stærsti hluti þeirra fjarfundir þó að einhverjir fundir, til að mynda fundurinn í janúar og stjórnarnefndarfundur í París í mars, hafi verið staðfundir. Eins og þingmönnum er kunnugt snýst umræðan í Evrópuráðinu eðli málsins samkvæmt mikið um mannréttindamál, þar með málefni flóttamanna. Á síðasta starfsári var einnig nokkuð fjallað um velferðarmál og um lýðræði og lýðræðisþróun og um stöðu réttarríkisins. Eins og ég nefndi áðan voru þingmenn Íslandsdeildar mjög virkir á árinu og mér telst svo til að þeir hafi sótt um og yfir 50 fundi og á sumum þeirra voru fleiri en einn þingmaður úr Íslandsdeildinni. Ég ætla ekki að tíunda þetta mikið lengur en skýrslan er viðamikil og ég hvet þingmenn eindregið til að kynna sér hana. Ég ætla í lokin að þakka fráfarandi formanni Íslandsdeildarinnar fyrir góð störf á liðnum árum fyrir Íslandsdeildina og læt máli mínu lokið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og að drepa á skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins. Ég vil nota tækifærið og segja frá máli sem ég og hv. þm. Bergþór Ólason höfum beitt okkur fyrir að verði rætt innan Evrópuráðsins og lýtur að stríðsátökunum í Nagorno-Karabakh á síðasta ári. Stríðið í Nagorno-Karabakh, milli Armeníu og Aserbaídsjans, á sér langa sögu eða allt til þess að Sovétríkin tóku að líða undir lok. Þann 27. september á síðasta ári braust út enn eitt stríðið í Nagorno-Karabakh, það versta síðan 1990, og olli það sem fyrr miklu mannfalli og hörmungum. Ég sá það með eigin augum þegar ég heimsótti svæðið meðan stríðið geisaði. Ekki er hægt að lýsa því með orðum, herra forseti, hversu miklum hörmungum stríðsátök valda og sem fyrr eru það óbreyttir borgarar sem verða verst úti. Fólk sem leitaði skjóls í kirkjum í Karabakh var ekki óhult þar sem árásir voru gerðar á allt sem fyrir varð, kirkjur, skóla og sjúkrahús. Mannvonskan var alger. Herra forseti. Það mun aldrei líða mér úr minni að verða vitni að slíku. Sterkar vísbendingar eru um að málaliðar úr hryðjuverkasamtökum í Miðausturlöndum hafi tekið þátt í stríðinu og barist með Aserbaídsjan. Það hefur m.a. komið fram frá málaliðunum sjálfum sem voru teknir höndum. Þeir hafa viðurkennt að hafa verið ráðnir til verksins af Tyrkjum og í framhaldi fluttir til Aserbaídsjans og á vígvöllinn af þeim. Bannað er að ráða málaliða í stríðsátök samkvæmt alþjóðalögum og alþjóðasamfélagið er skuldbundið til að beita sér gegn slíku. Af alþjóðasamningum sem banna þátttöku málaliða í stríðsátökum má nefna alþjóðasamning frá 1989 sem bannar ráðningu málaliða, fjármögnun og þjálfun þeirra. Aserbaídsjan og Tyrkland hafa skuldbundið sig til að fylgja þessum samningi frá 1989. Einnig má nefna viðauka við Genfarsáttmálann frá 1949. Það að Tyrkir hafi ráðið málaliða, sem einnig eru hryðjuverkamenn, til þess að berjast með hermönnum Aserbaídsjans í stríðinu í Nagorno-Karabakh er klárlega brot á alþjóðalögum. Sameinuðu þjóðirnar hafa fordæmt þátttöku málaliða í stríðsátökum í sérstakri ályktun nr. 42 frá 26. september 2019. Sameinuðu þjóðirnar leggja í ályktun sinni áherslu á að þátttaka málaliða í stríðsátökum sé ógn við frið í heiminum, öryggi og mannréttindi. Tillagan sem við höfum lagt fram til Evrópuráðsins er þess efnis að Evrópuráðið skipi sérstaka nefnd til að rannsaka hvort málaliðar, hryðjuverkamenn frá Miðausturlöndum, hafi tekið þátt í stríðinu í Nagorno-Karabakh í þágu Aserbaídsjans. Komist nefndin að þeirri niðurstöðu er lagt til, í tillögu okkar, að Evrópuráðið fordæmi það að ríki Evrópuráðsins, Tyrkland og Aserbaídsjan, skuli brjóta alþjóðalög og samninga hvað þetta varðar. Að því sögðu, herra forseti, taldi ég rétt að vekja athygli á þessu máli. Þetta er mikilvægt mál og ég vona að það fái framgang innan Evrópuráðsins. Í lokin vil ég nota tækifærið og þakka fráfarandi formanni Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins, Rósu Björk Brynjólfsdóttur, fyrir afar gott starf og gott samstarf. Hún hefur sinnt þessu með miklum sóma fyrir okkar hönd í Evrópuráðinu.

Herra forseti. Evrópuráðið, og Evrópuráðsþingið þar með, er ein allra mikilvægasta stofnun sem við Íslendingar eigum aðild að sem fjallar um mannréttindi, lýðræði, lög og reglur. Við höfum verið svo lánsöm að hafa verið aðildarríki að Evrópuráðinu frá 1950 og innleitt inn í lög okkar mörg ákvæði og tilskipanir frá Evrópuráðinu, þar á meðal Istanbúl-samninginn og fleiri góðar tilskipanir. Síðasta ár í starfi Evrópuráðsþingsins hefur verið viðburðaríkt eins og ætla má, enda gætti áhrifa heimsfaraldurs kórónuveirunnar á málefnasvið og starf Evrópuráðsþingsins, eins og í öllu alþjóðastarfi Alþingis á þessu ári. Samt sem áður verður að segja eins og er að þrátt fyrir heimsfaraldurinn er ég gríðarlega stolt af því að Evrópuráðsþingið sjálft stöðvaði ekki starfsemi sína heldur hélt þvert á móti fjöldann allan af fjarfundum og reyndi sitt besta til þess að þingið gæti starfað við þær aðstæður sem við höfum búið við í tæpt ár, enda mikil þörf á því þar sem í Covid-19 hefur einmitt verið mikil nauðsyn á því að halda vörð um mannréttindi ýmissa hópa samfélaganna í aðildarríkjunum. Ég vil líka þakka hlý orð í minn garð frá nýskipuðum formanni Íslandsdeildarinnar og óska honum sömuleiðis alls hins besta í sínum störfum, þó svo að skammt sé kannski eftir af þinginu. En mig langar aðeins að tæpa á nokkrum hlutum hér sem við í Evrópuráðinu og Evrópuráðsþinginu höfum verið að fást við undanfarið ár og það eru ekki litlir hlutir heldur ansi stórir. Það er eiginlega með ólíkindum að hugsa til þess að fyrir ári síðan hafi verið haldnir síðustu fundir í Strassborg, sem voru haldnir 27. til 31. janúar 2020. Á þeim fundi var Rik Daems, þingmaður frá Belgíu og formaður flokkahóps frjálslyndra, kjörinn forseti þingsins. Hann er þingmaður sem hefur mikinn metnað og atorkusamur þingforseti og lýsti því strax yfir að hann ætlaði að heimsækja öll aðildarríkin en vegna heimsfaraldurs hafa orðið nokkrar breytingar þar á. Engu að síður kallaði nýr forseti þingsins eftir nýrri bókun við mannréttindasáttmála Evrópu um loftslagsmál og sagðist myndu vinna ötullega að framgangi innleiðingar Istanbúl-samningsins hjá þeim ríkjum sem það eiga eftir. En eins og við vitum öll er Istanbúl-samningurinn eitt mikilvægasta plagg sem við eigum aðild að og fjallar um baráttu gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi. Ég vil líka þakka hér þeim þingmönnum sem hafa verið hvað ötulastir í starfi Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins. Vil ég þar nefna sérstaklega Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur sem hefur setið sem formaður laga- og mannréttindanefndar þingsins á þessu tímabili, og gerði það með sóma. Sömuleiðis vil ég nefna Birgi Þórarinsson sem í varamennsku sinni í deildinni hefur látið til sín taka þegar hann hefur getað. Til að mynda tók Birgir þátt í umræðum um kosningaeftirlit í Hvíta-Rússlandi, þar sem hann tók þátt í því eftirliti, á þinginu síðasta í janúar fyrir ári síðan og Þórhildur Sunna var sömuleiðis framsögumaður ályktunar um pólitíska fanga í Aserbaídsjan. Í janúar síðastliðnum samþykkti Evrópuráðsþingið að hefja virkt eftirlit með framfylgd Póllands á skuldbindingum sínum gagnvart Evrópuráðinu og ekki vanþörf á eins og sést hefur á síðustu mánuðum þar sem fjölmenn mótmæli hafa átt sér stað í Póllandi varðandi niðurstöðu stjórnlagadómstóls Póllands um Istanbúl-samninginn og þungunarrof. Þessu hafa þingmenn Evrópuráðsþingsins og Evrópuráðið sjálft og mannréttindastjóri Evrópuráðsins mótmælt harðlega. Fyrir ári síðan tók þingið sérstaklega til umfjöllunar stöðu barna fólks sem gengið hafði til liðs við hryðjuverkasamtökin sem kenna sig við íslamskt ríki. Í ályktun þingsins, sem er mjög merkileg að mínu mati og annarra, var kallað eftir því að aðildarríki Evrópuráðsþingsins flyttu börnin heim án tafar með vísun í skuldbindingar landanna gagnvart sáttmálum Evrópuráðsins og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ítrekað var að börn bæru ekki ábyrgð á ákvörðunum foreldra sinna eða aðstæðum sínum. Þar tók undirrituð til máls í sameiginlegri umræðu um þær ályktanir og minnti á að aðildarríki Evrópuráðsins hefðu skuldbindingum að gegna gagnvart börnum og réttindum þeirra. Einnig voru til umræðu ályktanir um aðgerðir gegn mansali og smygli og börn á faraldsfæti, flóttabörn, sem hafa því miður horfið í Evrópu og í aðildarríkjunum, og gera þarf mikinn skurk í því að finna þau. Síðan langar mig að minna á það að síðasti staðfundur stjórnarnefndar Evrópuráðsþingsins, þar sem allir formenn landsdeildanna sitja, var haldinn í París 6. mars sl. Á þeim fundi var samþykkt ályktun um baráttu gegn ofbeldi og mismunun gagnvart trúarlegum minnihlutahópum meðal flóttamanna í Evrópu. Þetta mál hefur ratað hingað í sali Alþingis þar sem sú sem hér stendur hefur lagt fram frumvarp og þingsályktunartillögu er fjalla um mismunun gagnvart trúarlegum minnihlutahópum og þar þurfum við líka að átta okkur á þeirri gríðarlega alvarlegu þróun sem átt hefur sér stað undanfarna mánuði. Eftir þennan fund í mars var ákveðið að funda með fjarfundabúnaði. Eins og ég nefndi hér í upphafi tókst það með ágætum. Ég held að af öllum alþjóðanefndum þingsins hafi Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins verið virkust í fjarfundastarfinu og er það vel og ég er gríðarlega ánægð með það. Við fjölluðum ansi mikið um áhrif Covid, til að mynda á heimilisofbeldi, á andlegt ofbeldi og jafnvel á ofbeldi þegar kemur að aðgangi að heilbrigðisþjónustu, ofbeldi og takmarkanir er varða aðgang kvenna að þungunarrofi og hvernig Covid-19 hefur komið illa við þau sjálfsögðu réttindi. Ég vil líka minna á það sem núverandi formaður minntist hér á í framsöguræðu sinni. Forstjóri Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar kom á okkar fund 26. júní sl. og náði ég að spyrja hann, Tedros Adhanom Ghebreyesus, um áhrif heimsfaraldursins á flóttafólk og innflytjendur og bað hann að fjalla nánar um viðvaranir stofnana vegna fjölgunar smita í Evrópu. Því svaraði Ghebreyesus af miklum sóma og fagmennsku, enda hafa þau sem hafa stýrt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni við þær ótrúlegu aðstæður sem ríkt hafa um allan heim síðastliðið ár sýnt ótrúlega fagmannleg og góð viðbrögð og stjórn, sérstaklega varðandi vörslu um mannréttindi og aðgang okkar allra að heilbrigðisþjónustu. Ég gæti talið hér upp endalausar ályktanir. Málefni Hvíta-Rússlands hafa verið ákaflega fyrirferðarmikil á þessu ári og sömuleiðis átökin milli Aserbaídsjans og Armeníu eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson minntist á í ræðu sinni. Þingið hefur stigið fast niður fæti, bæði til þess að fordæma ástandið í Hvíta-Rússlandi og til að stuðla að friði á milli stríðandi fylkinga í Aserbaídsjan og Armeníu. Ég vil líka að lokum, herra forseti, þakka einlæglega fyrir þann tíma sem ég hef náð að vera formaður Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins. Ég er ákaflega stolt af Íslandsdeildinni og ákaflega stolt af því hversu öfluga þingmenn við höfum átt þar inni og það hefur orðið til þess að okkur hefur verið treyst fyrir trúnaðarstörfum á vettvangi Evrópuráðsþingsins. 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir góða yfirferð á störfum nefndarinnar og Evrópuráðsþingsins á síðasta ári. Það er augljóst að þarna býr mikil þekking og góð starfsreynsla að baki. En mig langar til að nota tækifærið og spyrja hv. þingmann, svona í ljósi þess að nú horfum við fram á við og Ísland gegnir formennskuhlutverki, hvort hv. þingmaður sjái fyrir sér eitthvað sérstakt sem mætti bæta annaðhvort í skipulagi Evrópuráðsþingsins sem slíks, eða Evrópuráðsins heilt yfir, eða í því hvernig aðkoma Íslands að bæði þinginu og Evrópuráðinu í heild sinni er háttað. Þó að þetta sé mikilvæg stofnun og í rauninni gríðarlega vanmetin þá er ekkert fullkomið og alltaf tækifæri til að bæta. Ég veit að það er kannski fullbratt að reyna að ná svona djúpu efni í stuttu andsvari, en á stjórnarnefndarfundum 12.–13. og 22.–23. október, sem ég veit að hv. þingmaður sat, var fjallað um ályktanir og tilmæli um lýðræðislega stjórn á gervigreind, notkun gervigreindar í dómskerfinu og mismunun í gervigreind. Ég veit ekki hvort það sé raunhæft en gæti hv. þingmaður mögulega hnýtt við einhverja punkta um hvað bar þar hæst? Þetta eru augljóslega atriði þar sem við ættum að vera vel með á nótunum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Stutta svarið við fyrri hluta spurningarinnar er já, að vissulega megi bæta ýmislegt þegar kemur að þátttöku okkar í starfi Evrópuráðsþingsins, þ.e. að bæta af hálfu þingsins, aflétta takmörkunum á þátttöku þingmanna í nefndarstarfi sem skilar okkur miklu. Og af því að við erum með forseta sem stýrir þingfundi núna og situr í formennsku fyrir nefnd er fjallar um alþjóðastarf þingsins og vegur það og metur og leggur til góðar tillögur, þá vil ég beina spurningunni til forseta. Ég held að við sem höfum setið í Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins getum stungið upp á góðum hlutum í þeirri vinnu. Varðandi seinni hluta spurningarinnar um gervigreindina og áhrif hennar á málefnasvið Evrópuráðsins þá er það rétt sem hv. þingmaður bendir á að á fundi í október síðastliðnum samþykktum við heilar sjö skýrslur um notkun gervigreindar og áhrif hennar á málefnasvið, þ.e. mannréttindi, lýðræði, lög og reglur. Þegar við samþykkjum skýrslu erum við yfirleitt að samþykkja skýrslu sem tekur á bilinu eitt til eitt og hálft ár að semja og koma fram með tillögur, þannig að það að samþykkja sjö skýrslur er gríðarlega afkastamikið verk og sýnir líka að Evrópuráðið hefur staðið sig gríðarlega vel þegar kemur að gervigreind og núningi gervigreindarinnar við mannréttindin. Þarna er eitthvað sem við þurfum að taka meira til okkar og fjalla meira um og ég held að hv. þm. Smári McCarthy væri algerlega tilvalinn í þá umræðu, þ.e. um snertifleti mannréttindanna og gervigreindarinnar. Ég held líka að Ísland geti sótt í þennan reynslubrunn Evrópuráðsins þegar kemur að gervigreindinni og við eigum að gera það.

Herra forseti. Já, ég get sannarlega tekið undir það að auðvitað er það lykilatriði varðandi þátttöku okkar í erlendu samstarfi að ekki séu takmarkanir á því hversu mikið þingmenn geta tekið þátt og það gefur augaleið ef verið er að segja: Við eigum að taka þátt en við eigum samt ekki að taka of mikinn þátt, sækja kannski bara hluta funda. Ég veit að oft hefur verið vandamál að fá hreinlega heimild til þess að sækja fleiri fundi, jafnvel fyrir fólk sem gegnir formennsku eða öðrum mikilvægum hlutverkum innan Evrópuráðsins. Það er ekki gott, það sýnir metnaðarleysi af okkar hálfu sem við viljum aldrei sýna. Það sýnir líka að við setjum þennan málaflokk, alþjóðamál, of lítið í forgang. Sem betur fer hef ég ekki lent í þessu í EFTA-nefndinni en það er kannski minna að gera þar en í Evrópuráðsþinginu. Hvað varðar gervigreind, og til að ég skilji það örugglega, er í skýrslunni talað um að teknar hafi verið fyrir bæði ályktanir og tilmæli - er ég að misskilja þetta eitthvað? Eru þetta í rauninni skýrslubeiðnir sem var verið að samþykkja eða eru þetta endanlegar skýrslur sem voru teknar fyrir? Ég átta mig ekki á því. Ég hef aldrei verið í Evrópuráðsþinginu og skil ekki alveg hvernig hlutunum er háttað þar.

Herra forseti. Skýrslurnar sem samþykktar eru í Evrópuráðsþinginu eiga sér nokkuð langan aðdraganda. Fyrst eru samþykktar eins konar þingsályktunartillögur til undirskriftar frá ákveðnum fjölda, hóps þingmanna til að halda áfram þeirri vinnu í viðkomandi nefndum. Síðan fer faglega vinnan fram með umræðum, líka inni í þingsal og atkvæðagreiðslum, bæði í nefndum og í þingsal. Það er heilmikið ferli sem býr þarna að baki þegar skýrslurnar eru samþykktar. Skýrslurnar eru líka samþykktar eftir þetta mikla ferli, þetta mikla lýðræðislega og faglega ferli vegna þess að Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið býr yfir alveg ótrúlega faglegum og flottum sérfræðingum, gríðarlega góðum. Ég nefni þar, vegna þess að við erum að tala um gervigreindina, Jan Kleijssen sem er yfir gervigreindarmálunum og hefur verið að gera ótrúlega góða hluti, sérstaklega við að tengja gervigreindina inn í mannréttindi, inn í lýðræðið o.s.frv. Evrópuráðið hefur líka verið í ágætu sambandi og samvinnu við Evrópusambandið þegar kemur að gervigreind og ég verð að segja að þegar kemur að þessum málum erum við Íslendingar mjög aftarlega, hvort sem það er í umræðu, lagasetningu eða vitneskju um gervigreind, áhrif hennar og þann hraða sem gervigreindin er á akkúrat núna. Ég hvet þá þingmenn sem eru hér í þingsal eða hlýða á þessa umræðu að kynna sér vel vinnuna sem Evrópuráðið hefur innt af hendi þegar kemur að gervigreind. Ég veit að forsætisráðherra hefur skipað starfshóp 

Virðulegur forseti. Ég flyt skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins fyrir árið 2020. Skýrslan liggur frammi á þskj. 825. Þar er starf nefndarinnar rakið ágætlega, lið fyrir lið, þeir fundir sem voru haldnir. Ég ætla ekki að rekja skýrsluna frá orði til orðs heldur bara vísa í hana. Alþjóðaþingmannasambandið, svo að maður rifji það upp, er samband 179 þjóðþinga en aukaaðild að því eiga síðan 13 svæðisbundin þingmannasamtök. Ísland er sem sagt eitt þeirra þjóðþinga. Ísland hefur um árabil átt aðild að Alþjóðaþingmannasambandinu en áhersla sambandsins er á mannréttindi og markmið sambandsins er að standa vörð um þau sem einn af grundvallarþáttum lýðræðis og þingræðis. Þá er það sérstakt markmið Alþjóðaþingmannasambandsins að styðja þjóðþing og aðstoða við þróun lýðræðislegra vinnubragða innan þeirra og ekki er vanþörf á í tilfelli margra aðildarríkjanna sem sum hver eru einmitt ekki lýðræðislega kjörin. Í grófum dráttum stendur Alþjóðaþingmannasambandið fyrir tveimur þingfundum árlega. Einum að vori sem haldinn er í einu af aðildarríkjum sambandsins og svo er þing að hausti sem ávallt hefur verið haldið í Genf. Eins og á við um annað alþjóðastarf Alþingis og annarra þjóðþinga í heiminum hefur starfið markast af heimsfaraldrinum en þó ekki orðið fundarfall heldur hafa menn haldið langflestum fundunum til streitu með fjarfundabúnaði. Það er þannig af hálfu Íslands að Íslandsdeildin svokölluð á aðild að ráði Alþjóðaþingmannasambandsins en þar sitja þrír fulltrúar frá hverri landsdeild og það sama á auðvitað við um Ísland. Auk mín skipa Íslandsdeildina hv. þingmenn Ágúst Ólafur Ágústsson, sem hefur verið varaformaður, og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Varamenn hafa verið hv. þingmenn Bergþór Ólason, Helga Vala Helgadóttir og Jón Gunnarsson. Ég ætla rétt að stikla á stóru varðandi þá fundi sem hafa verið haldnir. Alþjóðaþingmannasambandið heldur sjálft tvo fundi á ári í þinginu. Þess utan hafa landsvæði haldið sig saman og í raun kannski myndað litlar undirstofnanir og Ísland að sjálfsögðu skipað sér í hóp með norrænum þjóðþingum. Haldnir voru tveir norrænir samráðsfundir á síðasta ári, eins og hefur verið árlega, til að fara yfir málefni komandi þings á hinum stóra vettvangi. Oft hefur þá verið um það að ræða að norrænu ríkin hafa samræmt afstöðu sína til tiltekinna mála. Á síðasta ári, árið 2020, fór Danmörk með formennsku á þessum norrænu samráðsfundum. En það voru sem sagt haldnir tveir svona fundir og þeir voru haldnir rafrænt. Ég get svo sem reifað það hér og sagt frá því að þessir norrænu samráðsfundir, þeir sem ég hef setið, hafa kannski hverfst einum of mikið um starfið sem fram undan er í Alþjóðaþingmannasambandinu og svona tæknileg atriði. Ég lagði áherslu á það, á þeim fundum sem ég hef sótt, að það væri sérstaklega tekið til umræðu og vettvangurinn sérstaklega notaður, þessi norræni vettvangur, til að ræða heimsfaraldurinn sérstaklega og hvernig þjóðþingin í þessum löndum væru að takast á við faraldurinn með hliðsjón af mannréttindum og lýðræðislegum réttindum og skyldum sem þingmenn hafa í okkar ágætu lýðræðisríkjum. Fyrsti slíki fundurinn eftir heimsfaraldurinn átti sér stað 8. júní þar sem þetta var reifað. Seinni fundurinn, þessi norræni, var haldinn 1. september og markaði umræðuna svolítið. Það er eins og oft vill verða í þessu alþjóðasamstarfi að það myndast einhvern veginn hver kápan yfir aðra. Auk þessa norræna samstarfs sem við Íslendingar eigum þátt í hefur Ísland líka skipað sér í ríkjasamstarf sem kallast tólf plús og eru Evrópuríkin öll auk Kanada og nokkurra annarra, Ísraels og einhverra annarra ríkja; ríki sem líta þannig á að þau skipi sér saman með hliðsjón af menningu og lýðræðislegri þróun. Fyrir þessum tólf plús hópi fór um nokkurt skeið Portúgali nokkur sem hugðist gefa kost á sér sem forseti Alþjóðaþingmannasambandsins. Á slíkum norrænum samráðsfundi sem haldinn var í september ræddu norrænu ríkin hvort þau ættu að sammælast um að styðja einn frambjóðanda umfram annan. Það eru svona óformlegar og óskrifaðar reglur í þessu alþjóðasamstarfi að forsetaembættið hleypur á milli landsvæða og það var komið að þessu landsvæði sem tólf plús hópurinn, Evrópa Kanada og Ísrael, hafa með sér. Menn kjósa eins og samviska þeirra býður þeim, en það varð úr að formaður tólf plús hópsins, Duarte Pacheco, gaf kost á sér og var frambjóðandi hópsins til forseta Alþjóðaþingmannasambandsins. Það voru haldnir nokkrir fundir til að ræða þessi mál tæknilega fram og til baka. Alþjóðaþingmannasambandið tók snemma þá ákvörðun að halda ekki nema þetta stóra þing, nánast aðalfund, eða ráðsfund eins og það kallast, Alþjóðaþingmannasambandsins 1.–4. nóvember 2020. Tekin var ákvörðun um að halda hann rafrænt. Í því skyni, þar sem fram átti að fara kjör nýs forseta, var fjárfest, miðað við umræðurnar sem fóru fram um þau mál öll saman, fyrir háar fjárhæðir í rafrænu kosningakerfi sem var margprófað og staðfest áður en til kjörsins kom. Var það í sjálfu sér til fyrirmyndar hvernig á því var haldið og kannski til eftirbreytni fyrir önnur alþjóðasamtök á þessu sviði að nýta sér með þessum hætti fjarfundabúnað, og þegar þarf að greiða atkvæði um einhver mál að nýta líka rafrænt kosningakerfi þannig að mögulega megi fækka einhverjum ferðum. Það er oft í þessu alþjóðasamstarfi verið að greiða atkvæði um fáa og kannski ekki mjög merkilega hluti, þótt það hafi verið í þessu tilfelli, kjör forseta sambandsins, en þá má án efa nýta rafrænar kosningar til að fækka ómarkvissum fundum í raunheimum. Það voru fleiri sem gáfu kost á sér í forsetaembættið en það fór svo að frambjóðandi tólf plús hópsins sem Ísland á aðild, Duarte Pacheco frá Portúgal, var kjörinn í nóvember á síðasta ári forseti Alþjóðaþingmannasambandsins. Á fundi tólf plús hópsins stuttu áður var kosinn nýr þingmaður til að fara fyrir þessum tólf plús hópi og var það hollensk þingkona, Arda Gerkens, sem fer núna fyrir þeim hópi sem Ísland og hin Norðurlöndin eiga aðild að. Ég þarf í sjálfu sér ekki að hafa þetta mikið lengra. Alþjóðaþingmannasambandið er áhugaverður vettvangur fyrir þingmenn til að hitta þingmenn frá öllum heimshornum. Það er það sem greinir Alþjóðaþingmannasambandið kannski frá öðru alþjóðastarfi sem Alþingi Íslendinga á aðild að, að þar hafa þingmenn tækifæri til að tengjast og taka upp mál við þingmenn úr öllum heimshornum og koma málefnum á dagskrá í ýmsum faghópum innan sambandsins, menntamálum, jafnréttismálum, heilbrigðismálum og hvaðeina. Þar veldur hver á heldur og málefni sem verða brýnust í þessu samstarfi lúta oft að auknu lýðræði og auknum mannréttindum, brýningu sambandsins og þá hlutverki okkar þingmanna sem komum frá þróuðum lýðræðisríkjum að halda á lofti þeim sjónarmiðum að þeim ríkjum farnist best efnahagslega, félagslega og menningarlega sem hafa náð að tileinka sér lýðræðið og mannréttindi á öllum sviðum. Mig langar í lokin, af því að það kemur fram í skýrslunni, að nefna að Alþjóðaþingmannasambandið ályktaði um ýmis mál á árinu 2020, þar á meðal um heimsfaraldurinn. Það gat auðvitað ekki skorast undan því. Það er ágætisályktun sem ráðgjafarhópur um heilbrigðismál setti fram um hlutverk þinga þjóðríkja í þessum heimsfaraldri sérstaklega þar sem lögð er áhersla á að þjóðþingin tryggi viðbrögð við heimsfaraldrinum, í þessu sérstaka tilviki kórónuveirufaraldrinum, en um leið að þjóðþingin hafi eftirlit með því að ákvarðanir stjórnvalda séu teknar með meðalhóf að leiðarljósi og að mannréttinda sé gætt og þar fram eftir götunum. Það er líka áréttað að það sé hlutverk þjóðþinga í þessum heimsfaraldri að taka tillit til og vera fulltrúar allra þeirra sem verða fyrir áhrifum heimsfaraldurs. Þá er ekki bara verið að einblína á þá sem smitast af þessum tiltekna smitsjúkdómi heldur sé það hlutverk þjóðþinganna að horfa heildstætt til afleiðinga af faraldrinum og aðgerða sem gripið yrði til vegna faraldursins; að hafa eftirlit með heildstæðum hætti á áhrif af aðgerðum stjórnvalda. Ég hef í formannstíð minni, og á þeim fundum sem ég hef átt með norrænum kollegum og þessum tólf plús hópi, eins og ég nefni hann, sett það sérstaklega á dagskrá og hef nefnt að það hafi vakið furðu mína að ekki skuli hafa verið fyrir fram ákvarðaður staður í dagskrá allra þessara funda til að ræða sérstaklega hlutverk og störf þjóðþinga í faraldrinum. Virðulegur forseti. Ég læt þessari yfirferð yfir skýrsluna lokið en vísa bara til hennar eins og hún liggur frammi.

Herra forseti. Mig langaði til að spyrjast aðeins fyrir um nokkur atriði sem komu fram í skýrslunni. Það fyrsta er það sem segir hér í þriðju efnisgrein skýrslunnar um að öllum þingmönnum aðildarríkjanna hafi boðist að taka þátt í fjarfundum og þá er verið að vísa í fjölmarga fjarfundi um heimsfaraldurinn og áhrif á ýmsa málaflokka. Er það rétt skilið hjá mér að hér sé ekki bara átt við þingmenn sem eru meðlimir í Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins heldur alla þingmenn? Ef svo er væri forvitnilegt að vita hvort þessu hafi á einhvern hátt verið komið á framfæri við þingmenn almennt á Alþingi. Ég hef ekki orðið var við það og spyr hvort það sé bara misskilningur að um sé að ræða alla þingmenn eða hvort um einhvers konar handvömm sé að ræða að gleymst hafi að boða alla hér á Alþingi. Mig langar líka að spyrja: Það eru nokkrar yfirlýsingar frá forseta Alþjóðaþingmannasambandsins sem eru taldar upp alveg í restina. Nú veit ég að yfirlýsingar forseta eru í fyrsta lagi ekki bindandi fyrir þjóðþingin en þær endurspegla samt sem áður mikilvæg pólitísk mál hverju sinni. Það eru einkum tvær yfirlýsingar sem mig langaði til að fá einhvers konar ágrip af hjá hv. þingmanni ef mögulegt er. Annars vegar er það um ástandið í Malí og hins vegar um útrýmingu kjarnorkuvopna, vegna þess að hin málin segja sig svolítið sjálf. Það gæti verið ýmislegt í hinum tveimur málunum og gæti verið forvitnilegt að vita hvað það er.

Virðulegur forseti. Hvað varðar fundi sem Alþjóðaþingmannasambandið hefur haldið, eða verið einhvers konar aðili að, þarna er Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin nefnd og Sameinuðu þjóðirnar, þá held ég að mér sé óhætt að segja að átt sé við alla þingmenn. Ég þekki það ekki hvernig það hefur verið auglýst fyrir þingmönnum. En þetta er auðvitað haldið af Sameinuðu þjóðunum líka þannig að tilkynningar um þetta hverfa kannski í hafið, það eru svo margar ráðstefnur haldnar. Ég held alveg örugglega að verið sé að vísa í það að allir þingmenn geti tekið þátt í þessum fundum Sameinuðu þjóðanna. Ég held að mjög margar ráðstefnur af hálfu Sameinuðu þjóðanna á síðasta ári hafi verið opnar öllum. Það er hins vegar ágætt að taka aðeins til í þeim ranni og fara aðeins yfir það hvernig athygli þingmanna hér á landi er vakin á hinum ýmsu ráðstefnum sem haldnar eru og standa öðrum til boða en einungis þeim þingmönnum sem taka þátt í viðkomandi þingstarfi. Þeir eru auðvitað fjölmargir og ég held að þeim hafi einmitt fjölgað við fjarfundafyrirkomulagið á síðasta ári. Það er fullt tilefni til að skoða það. Virðulegur forseti, sem nú situr í forsetastóli, gæti kannski tekið tillit til þess í því starfi sem hann heldur utan um þessa dagana. Varðandi skýrslurnar verð ég að játa að ég þekki ekki nákvæmlega þessar yfirlýsingar. Ég þekki þá um heimsfaraldurinn, Covid, en ég gæti jafnvel haldið að það sé ekki yfirlýsing forseta um heimsfaraldurinn heldur yfirlýsing undirstofnana og það kann að vera að það eigi líka við um ástandið í Malí eða útrýmingu kjarnavopna. Því miður get ég ekki svarað nákvæmlega fyrir um efni þeirra.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Það kemur að vísu á óvart að ekki skuli vera eitthvert utanumhald utan um boð af þessu tagi. Það er rosalega mikið af fundum, bara viðstöðulaust, það fylgir þingmannsstarfinu. En það er ósjaldan sem einhverjir fundir detta inn sem gætu höfðað til ákveðinna þingmanna og þegar þeir eru í boði, sérstaklega á vegum samtaka á borð við Alþjóðaþingmannasambandið, er nauðsynlegt að tryggt sé að þingmenn viti af þeim. Nú hef ég sótt á síðasta ári fjarfundi sem voru settir upp af Gavi-samtökunum með Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni um þetta mál. Gavi-samtökin tengjast þinginu ekki neitt, þeim bar engin skylda til þess að bjóða mér né nokkrum öðrum á fundinn. En á ég að trúa því að Gavi standi sig betur í því að tryggja aðkomu íslenskra þingmanna að svona opnum fundum en Alþjóðaþingmannasambandið og Íslandsdeildin? Ég held að við hljótum að geta gert betur þarna.

Virðulegur forseti. Það er alveg örugglega hægt að biðja starfsfólk þingsins um að senda fundarboð á fleiri þingmenn en fulltrúa í Íslandsdeildinni, það er alveg sjálfsagt að verða við því. Hins vegar bendi ég á að menn geta skráð sig á póstlista. Ég held að mjög margir þingmenn, eða þeir sem eru áhugasamir um alþjóðastarf, séu á póstlista hjá Sameinuðu þjóðunum, jafnvel hjá fleiri stofnunum, og fái þá boð á alls konar viðburði. Á tímabilum er maður að drukkna í boðum af þessu tagi og það er kannski ekki til þess að skýra málið að drekkja þingmönnum í alls konar boðum á ráðstefnur og fundi. Sjálf hef ég ekki sótt þá fundi sem Íslandsdeildin hefur staðið fyrir í samstarfi við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina eða Sameinuðu þjóðirnar, ekki neinn af þeim fjölmörgu fjarfundum eins og þar er vísað til. Það er ekki vegna þess að þeir hafi farið fram hjá mér, ég hef séð einhverja slíka fundi auglýsta, þeir hafa bara ekki vakið áhuga minn og mér hafa ekki fundist efnistökin eiga við umræðuna hér, jafn mikinn áhuga og ég hef haft á umræðum um heimsfaraldurinn og einmitt hvatt til þess að Alþjóðaþingmannasambandið láti það meira til sín taka og þjóðþing aðildarríkjanna. Ég held að hv. þingmaður sé ekki búinn að missa af lestinni. Ég held að fleiri fundir séu í bígerð og hann mun alveg örugglega fá tækifæri til að sækja þessa fjarfundi og marga fleiri á næstu misserum. En ég tek alveg undir sjónarmið hans um að það þyrfti að koma upp betra yfirliti fyrir þingmenn þannig að þeir geti áttað sig á því hvað er á döfinni næstu vikur eða svo, framvinduna í þeim efnum.

Herra forseti. Mig langar að fara nokkrum orðum um nefndina sem ég sit í og víkka kannski aðeins umræðuna og tala um alþjóðamál almennt. Eins og formaður nefndarinnar fór vel yfir hér áðan er Alþjóðaþingmannasambandið svolítið merkilegur félagsskapur. Á vettvangi alþjóðamála er í raun ekki mikið um félagsskap sem byggist á forsendum þjóðþinganna. Alþjóðaþingmannasambandið er gamalt fyrirbæri sem um 180 þjóðþing hafa aðkomu að. Ég tók fyrst þátt í starfi þess fyrir 14 árum og þekki þetta samband nokkuð vel. Sömuleiðis hafa fjölmargir íslenskir þingmenn tekið virkan þátt í störfum sambandsins. Við sem fylgjumst með alþjóðamálum sjáum það - og við ættum í raun að gera það miklu meira og af mun meiri krafti í þessum sal. Ég sakna þess svolítið, og það er svo sem ekki einum eða neinum að kenna, að við tökum ekki oftar dýpri umræðu um alþjóðamál. Við sjáum t.d. að þegar það er gert eru það kannski alltaf sömu þingmenn. En gott og vel, við skiptum með okkur verkum. Ég held að það skipti svo miklu máli fyrir Íslendinga sem litla þjóð að taka virkan þátt í alþjóðamálum. Við erum lítil þjóð sem reiðum okkur á alþjóðasamskipti og alþjóðareglur. Við getum ekki reitt okkur á styrk eða stærð og þess vegna skiptir svo miklu máli að Íslendingar séu framarlega þegar kemur að alþjóðasamstarfi. Það á ekki að vera eitthvert jaðarmál sem við sinnum sem hliðarverkum. Fyrir Íslendinga og fyrir litlar þjóðir skiptir þetta sköpum. Það gæti jafnvel verið spurning um líf og dauða. Við sem þekkjum ágætlega mannkynssöguna vitum hvaða máli það skiptir að alþjóðareglur séu virtar og alþjóðabatteríið, ef svo má segja, sé virt og njóti virðingar, ekki síst þegar hin stóru ríki hygla sérhagsmunum sínum á kostnað annarra ríkja. Við sjáum sömuleiðis að fjölmörg úrlausnarefni og áskoranir eru á alþjóðlega vísu og við leysum þau vandamál ekki nema þvert á landamæri. Alþjóðleg vandamál krefjast alþjóðlegra lausna. Skýrasta dæmið núna er að sjálfsögðu veiran. Veiran virðir engin landamæri. Það er alveg ótrúlegt að fylgjast með samstöðu heimsbyggðarinnar allrar, vísindamönnum sem starfa þvert yfir landamæri, milli stofnana, háskóla o.s.frv. og samspili einkageirans og opinbera geirans í baráttunni gegn veirunni. Þegar við snúum bökum saman nær mannkynið árangri. En það er ekki bara á sviði heilbrigðismála sem við þurfum að snúa bökum saman. Ég vil draga hér fram nokkra aðra málaflokka. Umhverfismálin, að sjálfsögðu krefjast þau úrlausnar þvert yfir landamæri og ekki síst undir forystu alþjóðastofnana. Hér þarf alþjóðakerfið, hvort sem það er á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, Alþjóðaþingmannasambandsins, eins og við ræðum hér, eða bara allt hitt batteríið, að snúa bökum saman og einbeita sér að því að stíga skref sem skipta máli. Það er tómt mál að tala um ef einstök lönd eða einstakar heimsálfur, ef út í það er farið, ætla að taka ábyrgð á þessu en restin ekki. Hér þarf mannkynið bara að einbeita sér að okkur sem mannkyni. Við erum eitt mannkyn og plánetan okkar er í hættu. Hún er bókstaflega í hættu. Lífskjörum og lífsgæðum barnanna okkar og barnabarnanna okkar er beinlínis teflt í hættu miðað við þá stöðu sem blasir við í umhverfismálum. Við höfum náð árangri þegar við höfum einbeitt okkur saman að áskorunum í umhverfismálum. Þegar ég var að alast upp var mikil umræða um ósonlagið. Þingmenn sem eru á mínum aldri og eldri vita að það var raunveruleg hætta. Alþjóðasamstarfið skilaði árangri, einmitt með opinberu regluverki, þegar kom að því að sporna við þeim tækjum og efnum sem voru að gera gat á ósonlagið. Það er bara ágætisdæmi um að þegar við vinnum alþjóðlega náum við alþjóðlegum árangri. Annað sem ég vil draga fram er flóttamannavandinn sem tengist umhverfismálunum. Það er áskorun sem við þurfum að sjálfsögðu að einbeita okkur miklu frekar að. Sá vandi mun bara vaxa frá ári til árs. Hann tengist öðrum þætti þar sem við þurfum að ná árangri saman og það er bara friður. Það eru enn fjölmörg átök á jörðinni sem mörg hver rata ekki einu sinni í fréttirnar lengur. Það ætti að vera hagsmunamál okkar allra að stuðla að auknum friði á þeim svæðum sem búa við ófrið. Barátta okkar fyrir mannréttindum; við erum löngu búin að taka þá umræðu að mannréttindi séu algild. Þau eru ekki sértæk, þau eru algild. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, og ég held að fjölmargir þingmenn séu þeirrar skoðunar, að alþjóðasamfélagið þurfi að vera miklu kræfara að skipta sér af þegar ríkisstjórnir brjóta á þegnum sínum. Við getum ekki setið aðgerðalaus hjá þegar einhver ríkisstjórn eða forseti eða forsætisráðherra brýtur á þegnum sínum og gegn þeim mannréttindum sem við eigum öll. Við getum ekki setið hjá. Sorgleg dæmi í sögunni sýna það, eins og Rúanda á sínum tíma. Ég tek það sem dæmi. Við erum nú þegar með átök þar sem alþjóðasamfélagið þarf að skipta sér af. Jemen er gott dæmi eins og staðan er í dag. Við eigum aldrei að líða uppgang fasisma. Við eigum aldrei að líða að fólk búi við mannréttindabrot, ofbeldi, fangelsisvist o.s.frv. Þetta skiptir mjög miklu máli. Alþjóðaþingmannasambandið - aftur að þessu fyrirbæri sem við ræðum hér - skiptir sér einmitt af því þegar verið er að fangelsa þingmenn. Það er alveg skelfilegur listinn sem maður fær á þessum ráðstefnum sem maður sækir yfir lönd þar sem þingmenn eru beinlínis fangelsaðir fyrir störf sín. Hugsið ykkur, þetta er svo fjarlægt fyrir okkur hér. Við getum gagnrýnt þessa blessuðu ríkisstjórn eins og enginn sé morgundagurinn en okkur dettur ekki í hug að þau myndu fangelsa okkur. En það er raunveruleiki sumra kollega okkar úti í hinum stóra heimi. Herra forseti. Ég vil halda áfram að draga fram áskoranir sem kalla á alþjóðlegar lausnir. Ójöfnuður er ein af þeim. Ójöfnuður teflir jafnvægi í hættu. Ójöfnuður er ekki bara ósanngjarn, hann er líka hættulegur samfélaginu. Á meðan bilið milli ríkra og fátækra eykst skapar það hættu. Þar fyrir utan eigum við að sjálfsögðu að hafa þá hugmyndafræði að lyfta sem flestum upp úr fátækt. Þetta er vandinn sem við sjáum víða um heim, þessi aukni eignaójöfnuður. Við sjáum bara þessar geigvænlegu tölur. Einstaklingar eru nánast orðnir ríkari en þjóðríki. Hugsið ykkur. Á hvaða vegferð erum við og hvers konar kerfi erum við með ef einstaklingur getur orðið ríkari en heilu ríkin og haft jafnvel áhrif í samræmi við það? Þetta er áskorun sem við þurfum að tækla saman, hvort sem það er að uppræta skattaskjól eða bara að innleiða hér sanngjarnar og jafnar leikreglur. Við sjáum að það er ekki uppi á teningnum. Þetta er klassíska baráttan á milli sérhagsmuna og almannahagsmuna sem við þekkjum svo vel úr þessum sal. Alþjóðaviðskipti - ég er mikill alþjóðasinni og ég tel að því meiri viðskipti sem eru á milli landa því betra, því meira sem hagsmunir okkar verða samtvinnaðir því betra. Ég held að við megum ekki hrökkva í varnargírinn og reisa tollmúra í nafni einhverra annarra markmiða, hvort sem það kallast fæðuöryggi eða annað slíkt. Ég held að miklu skynsamlegra sé að alþjóðaviðskipti séu hér sem mest. Að sjálfsögðu þarf að gæta að hagsmunum þeirra sem starfa í þessu kerfi en eftir því sem alþjóðaviðskipti aukast farnast þjóðum yfirleitt betur. Árásir á tölvukerfin okkar eru líka áskorun sem fer þvert yfir landamæri. Það kallar líka á að þau alþjóðabatterí sem við tölum hér um bregðist sameiginlega við, að þetta skipti raunverulega máli. Við reiðum okkur svo mikið á tölvur, fjarskipti og samskipti. Fjármálakerfið okkar, greiðslumiðlunin, þetta er allt mjög brothætt þegar kemur að árásum af einhverju tagi, hvort sem það er af hálfu ríkisstjórna eða glæpahópa. Að lokum langar mig að nefna málaflokk sem ég mikinn áhuga á og kannski kemur það spánskt fyrir sjónir. Það er dýravernd. Án gríns. Dýravernd skiptir hér máli. Af hverju nefni ég það? Það skiptir að sjálfsögðu máli að við stöndum fyrir fjölbreytileika dýralífs. Við skuldum jörðinni og komandi kynslóð hvað það varðar. En ég ætla að enda á þeim orðum sem ég opnaði á í byrjun. Hvað erum við að glíma við í dag? Við erum að glíma við veiru sem barst úr dýri í manninn vegna óeðlilega mikils samneytis á vissum stöðum í heiminum. Þess vegna vil ég tengja það saman. Við erum að kljást við veiru og það er því miður ekki síðasta veiran nema við breytum því hvernig við nálgumst samneyti milli manna og dýra. Margar skæðustu farsóttirnar koma þessa leið, hvort sem það er fuglaflensa, svínaflensa eða Covid-19. Þetta skiptir máli og snertir okkur öll. Eitthvað sem gerist á fjarlægum mörkuðum í Asíu hefur bein áhrif á okkur í dag hér uppi á litla Íslandi. Þessi veirufaraldur er ágætisdæmi um það, herra forseti.

Herra forseti. Það er mikilvægt að við gefum okkur tíma til að fara yfir það alþjóðasamstarf sem þingið og þingmenn eiga fyrir hönd Alþingis því að það skiptir okkur verulegu máli þó að þetta sé kannski ekki alltaf það fyrsta sem fólki dettur í hug, að við séum í samstarfi um hin og þessi brýnu málefni. Ég hef lengi verið talsmaður þess að við eigum að auka þetta samstarf vegna þess að alþjóðaákvarðanir hafa áhrif á heildarhagsmuni Íslands sem sjálfstæðs fullvalda ríkis og áherslur okkar þegar kemur að mannréttindum og réttindum fólks og réttindum okkar til eigin ákvarðana. Ég ætla að skauta yfir skýrslu Íslandsdeildar ÖSE. Ég sleppi því reyndar að fjalla um lýðræðis- og mannréttindanefndina, en þar situr góður félagi okkar, hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson, sem mun fara yfir það. Á vettvangi þings Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE-þingsins, eins og við köllum það, ber kannski hæst umræður um þær áskoranir sem kórónuveiran hefur skapað þinginu og störfum þess, og svo að sjálfsögðu viðbrögð aðildarríkja við faraldrinum. Þá voru vopnuð átök í Nagorno-Karabakh og mótmæli í kjölfar kosninga í Hvíta-Rússlandi mjög áberandi. Vetrarfundur ÖSE-þingsins fór að venju fram í Vínarborg í febrúar og þar kom fram að óleyst átök á ÖSE- svæðinu, í Úkraínu, Georgíu, Nagorno-Karabakh og Transnistríu, hömluðu öðru starfi samtakanna. Því miður verður að segjast eins og er, herra forseti, að þetta eru gamalkunnug nöfn, gamalkunn vandamál sem við erum að glíma við og sum eldri en önnur. Það er óhætt að segja að lengst af hafi þetta verið svokölluð frosin deilumál, „frozen conflicts“, eins og það er kallað á erlendri tungu. Þó hefur það gerst að ákveðið vopnahlé náðist eftir að átök brutust því miður út í Nagorno-Karabakh. En eins og gengur þá sýnist sitt hverjum þegar friður er kominn á og búið að miðla málum. Í það minnsta tókst að stöðva það stríð sem þar braust út með aðstoð m.a. Rússa sem beittu sér þar. Mannréttinda- og lýðræðisstofnun ÖSE, ODIHR, var virk eins og venjulega og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir framkvæmdastjóri ræddi á ársfundinum einmitt þau atriði sem þar bar hæst. Eftir að heimsfaraldur kórónuveiru breiddist út til aðildarríkja ÖSE-þingsins var í apríl tekin sú ákvörðun í byrjun að aflýsa ársfundi þingsins sem vera átti í Vancouver í Kanada í júní. Starfsreglur ÖSE-þingsins eru þannig að ályktanir sem samþykktar eru á ársfundi þingsins skulu gerðar með handauppréttingu að þingmönnum viðstöddum. Það sama á við um kosningu forseta og varaforseta þingsins. Á árinu 2020 voru því engar ályktanir samþykktar á vettvangi þingsins eða kosið til embætta þess. Undir lok árs voru kynnt drög að breytingum á starfsreglum til að gera ÖSE-þinginu kleift að takast á við aðstæður sem þessar í framtíðinni. Skrifstofa þingsins og sérnefnd um starfsreglur þingsins var gagnrýnd fyrir það hversu seint tillögurnar komu fram. Kosningaeftirlit á vegum ÖSE og ODIHR var að sjálfsögðu takmarkað á árinu vegna strangra sóttvarnareglna. Aflýsa þurfti kosningaeftirliti á nokkrum stöðum. Í byrjun apríl hóf skrifstofa þingsins að safna upplýsingum um áhrif faraldursins í aðildarríkjum og dreifa til þingmanna. Í samantektum skrifstofu þingsins var fjallað um fjölda sýkinga, yfirlýsingu neyðarástands, efnahagslegar aðgerðir, rafrænt eftirlit, lokun landamæra o.s.frv. Þessar upplýsingar eru og verða í framtíðinni dýrmætar, ef við viljum bera saman aðgerðir og komast yfir tölulegar upplýsingar. En þær voru ekki síður dýrmætar á þessum tíma þar sem ekki var hlaupið að því að nálgast yfirlitsgögn og upplýsingar um mismunandi aðgerðir. Skrifstofan stóð sig býsna vel í þessu, svo ég segi það nú. Skrifstofan notaði einnig spjallforritið WhatsApp, ég kann ekki íslenska nafnið á því, ég kalla það bara spjallforrit, þar sem skipst var á upplýsingum og haldnir stuttir fundir. Það var ágætt upplýsingaflæði þar. Haldnir voru ýmsir veffundir, þar á meðal um heimsfaraldurinn og áhrif hans á ýmsa málaflokka ÖSE-þingsins og ýmsir sérfræðingar kallaðir til. Í umræðum á stjórnarnefndarfundum undir lok árs kom fram að faraldurinn hefði varpað ljósi á mikilvægi fjölþjóðlegrar samvinnu og samstöðu. Á bls. 2 er kafli sem heitir Almennt um ÖSE-þingið. Ég ætla ekki að dvelja mikið við hann, en Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE, starfar á grundvelli Helsinki-lokagerðarinnar frá árinu 1975. Með þessari Helsinki-lokagerð skuldbundu aðildarríki sig til að bæta samstarf sín á milli, virða landamæri hvert annars og tryggja mannréttindi íbúa sinna. Lagalega séð er lokagerðin ekki hefðbundinn sáttmáli, er ekki staðfest af lögþingum í löndum þeirra þjóðhöfðingja sem skrifuðu undir hana. Er ÖSE því ólíkt öðrum fjölþjóðlegum stofnunum hvað þetta varðar, en engu að síður er þessi yfirlýsing mjög mikilvæg í ljósi þess verkefnis sem ÖSE-þingið hefur. Hlutverk ÖSE-þingsins er að hafa áhrif á stefnumótun og áherslur í starfi ÖSE og að hafa eftirlit með og meta árangurinn af starfi stofnunarinnar. Í málefnanefndum þingsins er unnið að undirbúningi ályktana. Þær eru síðan afgreiddar á ársfundi og komið á framfæri við ráðherraráð ÖSE, sem er vettvangur utanríkisráðherra aðildarríkjanna og fastaráð ÖSE, en þar eiga sæti sendiherrar eða fastafulltrúar aðildarlandanna gagnvart ÖSE. ÖSE-þingið kemur saman til ársfundar í allt að fimm daga í júlí. Einstök aðildarríki skiptast á að halda ársfund. Eins og ég sagði áðan var ekki haldinn ársfundur á síðasta ári vegna kórónuveirufaraldursins. Síðan er haldinn vetrarfundur í Vín og svo haustfundur. Venjan hefur verið sú að vetrarfundurinn er haldinn í Vín en haustfundurinn haldinn í aðildarríkjunum. Ég held að það sé alveg kominn tími á það, herra forseti, að Ísland taki að sér og bjóði upp á að haustfundurinn verði haldinn á Íslandi sem allra fyrst. Ísland hefur mikið fram að færa. Ísland er virkur aðili í þessu alþjóðlega samstarfi, hvort sem það er innan ÖSE eða Evrópuráðsþingsins og víða annars staðar. Það væri mikill sómi að því að bjóða upp á að halda þetta þing hér og ég veit að það er, og hefur verið í nokkur ár, áhugi fyrir því hjá þeim sem stýra ÖSE frá degi til dags að fundurinn væri haldinn á Íslandi. Því tel ég ástæðu til að nefna það hér. Í skýrslunni er farið yfir hvernig þetta virkar allt saman, hvað forseti getur gert o.s.frv. Í Íslandsdeildinni erum við þrjú, sá sem hér stendur, Gunnar Bragi Sveinsson, Bryndís Haraldsdóttir og Guðmundur Andri Thorsson. Varamenn eru Sigurður Páll Jónsson, Birgir Ármannsson og Logi Einarsson, en ritari er Bylgja Árnadóttir alþjóðaritari. Ég sit í nefnd um öryggis- og stjórnmál, Bryndís Haraldsdóttir í nefnd um efnahags-, vísinda-, tækni- og umhverfismál og Guðmundur Andri Thorsson í nefnd um lýðræðis- og mannréttindamál. Nú er ég búinn að fara aðeins yfir hvernig fundirnir ganga fyrir sig, hvenær er fundað og slíkt. Vetrarfundurinn var haldinn í Vín 20.–21. febrúar, rétt áður en að Covid fór á fleygiferð. Þar sóttum við fundinn öll þrjú ásamt Bylgju alþjóðaritara. Þar var að sjálfsögðu rædd staða öryggis í heiminum og benti þáverandi forseti, George Tsereteli, sem er frá Georgíu, á það að liðin væru 30 ár frá því að alda breytinga hefði gengið yfir álfuna og Sovétríkin riðuðu til falls. Að sjálfsögðu var margt annað rætt á þessum fundi og það var nokkuð merkileg ræða sem haldin var þar. Það er algengt að gestir komi á þessa fundi og tali um einstök mál. Þar var haldin umræða um baráttu gegn gyðingahatri, mismunun og skort á umburðarlyndi. Var það Andrew Baker, rabbíni og sérstakur fulltrúi formanns ÖSE í baráttunni gegn gyðingahatri, sem gerði það. Þetta var mjög merkileg umræða og ég held að það sé hægt að horfa á hana á internetinu. Á fundi um stjórnmál og öryggismál var ávarp frá manni sem heitir Neil Bush, formaður nefndar ÖSE um málaflokkinn og sendiherra Bretlands hjá ÖSE. Hann talaði um hryðjuverkaógn og þá staðreynd að almenningur, og ekki bara almenningur, flestir hafa áhyggjur af hryðjuverkaógn og það sé mikilvægt að skilja ógnina og hvað búi að baki og hvernig sérstaklega ungir menn ganga til liðs við ofbeldissamtök eða -hópa. Nefnd um efnahags-, vísinda-, tækni- og umhverfismál hlýddi á ávörp frá m.a. sendiherra Serbíu hjá ÖSE, Vuk Zugic, sem stýrir verkefnum ÖSE á sviði efnahags og umhverfismála. Á fundinum var líka sérstök umræða um áhrif loftslagsbreytinga á öryggismál og hlutverk þingmanna. Þar var sérstakur fulltrúi, Torill Eidsheim, sem er norsk og hefur látið sig þessi mál miklu varða og er mjög öflugur fulltrúi okkar sem höfum áhyggjur af loftslagsbreytingum, og ekki síst á norðurslóðum. Samhliða þessum þingfundum voru hliðarviðburðir haldnir og fékk ég þann heiður að stýra áhugaverðum kynningarfundi um niðurstöðu sérstaks framsögumanns ÖSE-þingsins um morðið á Boris Nemtsov. Eins og margir þekkja var þessi öflugi rússneski baráttumaður lýðræðis, jafnréttis og breytinga í Rússlandi myrtur á kvöldgöngu á leið heim frá veitingastað í miðri Moskvuborg. Segja má að einhverjum spurningum í það minnsta, ef ekki fullmörgum, sé enn þá ósvarað um það morð. Var flutt þarna skýrsla sem unnin var af Margaretu Cederfelt frá Svíþjóð sem var mjög áhugavert að fara yfir. Hinn 25. maí 2020 haldinn var samráðsfundur Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna, svokallaður NB8-fundur innan ÖSE-þingsins, þar sem við tókum þátt og tókum til máls eins og þörf var á. Síðan var haldinn stjórnarfundur ÖSE-þingsins 7. júlí sl. þar sem Bryndís Haraldsdóttir tók þátt sem varaformaður fyrir þann er hér stendur. Þessir fundir eru raktir í skýrslunni. Ég ætla að nefna ákveðið atriði sem skiptir töluverðu máli. Á þessum fundi kom m.a. fram í máli Andreasar Nothelles, sem er sérstakur fulltrúa ÖSE-þingsins gagnvart ÖSE, þ.e. ráðherrabatteríinu og því öllu saman, að ákveðinn forystuvandi stæði fyrir dyrum, að ráðningartíma fjögurra æðstu embættismanna ÖSE lyki um miðjan júlí, þ.e. í fyrra, og var ekki eining um að framlengja ráðningartíma allra. Þar á meðal lögðust nokkur ríki því miður gegn því að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir yrði áfram í embætti framkvæmdastjóra Lýðræðis- og mannréttindastofnunar ÖSE (ODIHR). Það var svolítið sérstakt að menn gripu til þess ráðs að neita að framlengja ráðningartíma þessara framkvæmdastjóra sem þarna voru. Freistandi er að ætla að menn hafi notað tækifærið vegna þess að ekki var hægt að hittast, ekki var hægt að setjast niður og ekki var hægt að rökræða almennilega um ástæður þess að menn vildu fara þessa leið vegna þess að þetta gerðist allt á einhverjum fjarfundum. Þá hafi menn kannski frekar haft kjark til að stíga fram með þessum sérkennilega hætti. Hinn 9. nóvember 2020 var aftur haldinn samráðsfundur Norðurlanda og Eystrasaltsríkja innan ÖSE-þingsins, þ.e. NB8-fundur. Þar var verið að undirbúa næsta fund, sem var þá vetrarfundurinn, og rætt um breytingar á reglum og öðru slíku. Allt voru þetta að sjálfsögðu fjarfundir. Hinn 12. nóvember var svo stjórnendafundur þar sem ég tók þátt og þar var nokkuð góð heimsókn. David Beasley, framkvæmdastjóri Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna, ávarpaði stjórnarnefndina m.a. í tilefni þess að stofnunin fékk friðarverðlaun Nóbels 2020 fyrir viðleitni sína í baráttu gegn hungri. Var mjög merkilegt að hlusta á þennan ágæta mann og dugmikla framkvæmdastjóra fara yfir það hversu miklu það skiptir að við látum hin vel efnuðu lönd um stuðning til m.a. Matvælastofnunarinnar til að hjálpa öðrum. Fram kom í máli Beasleys að þegar heimsfaraldur kórónuveiru brast á höfðu 130 milljónir manna í heiminum verið á barmi hungursneyðar. En í nóvember í fyrra var þessi tala komin upp í 207 milljónir. Þannig að við sjáum strax hversu mikil áhrif þessi faraldur hefur haft á hina þurfandi og hina snauðu. Við þurfum að hafa það í huga. Síðan vil ég nefna að á síðasta ári gerðist það að þáverandi forseti, George Tsereteli, hlaut ekki kosningu til þings í Georgíu og hætti þar af leiðandi sem forseti ÖSE. Við tók Peter Bowness, sem er búinn að starfa lengi í þessum bransa og taka að sér endurskoðun á regluverki ÖSE, sem er ekki einfalt mál, og reyna að búa til reglur þar sem fulltrúar 57 ríkja, um það bil, eiga að koma sér saman um hvernig greiða á atkvæði eða ráða í stöður og slíkt. Verð ég að segja að hann hefur sýnt mikla elju og útsjónarsemi þessi ágæti Breti. Ég ætla að nefna hér að Peter Bowness, formaður sérnefndar um starfsreglur og vinnulag ÖSE-þingsins, kynnti drög að nýjum ákvæðum starfsreglna um starfsemi þingsins á tímum neyðarástands. Þetta var eitt af því sem kallað var eftir, að sjálfsögðu, m.a. vegna þess að ekki var hægt að kjósa. Ákvæðin miðuðu m.a. að því að hægt yrði að halda ársfund með fjarfundabúnaði svo fremi sem stjórnarnefndin lýsti yfir neyðarástandi. Í tilviki eins og núna, þegar kórónuveirufaraldurinn hefur lagst yfir heimsbyggðina, hefði ÖSE-þingið eða stjórnarnefndin þurft að geta lýst yfir neyðarástandi því að þá hefðum við getað haldið ársfundinn og kosið í embætti og haldið eins venjulegan ársfund og hægt er að halda í gegnum netið. En ég vil nota tækifærið, herra forseti, og segja að slíka fundi er almennt mjög óæskilegt að halda á netinu, svo það sé nú sagt, því að það er mjög mikilvægt að eiga samræður beint við þá aðila sem við teljum okkur þurfa að ræða við eða sem þurfa að ræða saman. Ég ítreka að það kann að vera að það sé meiri losarabragur á einstökum málum ef þau eru ekki rædd augliti til auglitis. Herra forseti. Síðan kemur að lokablaðsíðu þessarar skýrslu. Roberto Montella tilkynnti að forsetinn þyrfti líklega að víkja eins og ég nefndi áðan. Samráðsfundur Norðurlanda og Eystrasaltsríka innan ÖSE-ríkja var síðast haldinn 30. nóvember sl. en það er annar fundur á döfinni fljótlega. Þar funduðum við m.a. um starfsemina almennt á þessum tímum heimsfaraldurs kórónuveiru og fórum sérstaklega yfir drög að breytingum á starfsreglum sem Peter Bowness lávarður hefur kynnt og lagt fram. Ég verð að nota tækifærið og þakka þeim félögum mínum í þessari nefnd, Guðmundi Andra Thorssyni og Bryndísi Haraldsdóttur, fyrir gott samstarf, og eins Bylgju Árnadóttur kærlega fyrir að bera þungann af þessari skýrslu og fylgja okkur og taka punkta á þessum fjölmörgum fundum sem fylgja þessu starfi.

Herra forseti. Ég þakka formanni Íslandsdeildar ÖSE-þingsins fyrir framsögu hans hér og kynningu á ársskýrslunni. Það er ansi margt áhugavert í þessari skýrslu, m.a. hversu mikil vandræði ÖSE-þingið hefur upplifað núna í faraldrinum varðandi þinghaldið og fundina. Ég staldraði við nokkra hluti þar, bæði varðandi framlengingu á skipunartíma forseta og varaforseta ÖSE-þingsins, sem fulltrúar norsku og sænsku landsdeildanna lýstu óánægju sinni með, og sömuleiðis þá ágalla á starfsreglum ÖSE-þingsins að ekki sé hægt að kjósa í embætti án þess að halda ársfund þar sem þingmenn eru staddir í eigin persónu. Einnig það sem Andreas Nothelle, sérstakur fulltrúi ÖSE-þingsins gagnvart ÖSE, kom inn á á fjarfundi stjórnarnefndar 7. júlí 2020 á síðasta ári, þ.e. að ÖSE stæði frammi fyrir forystuvanda. Þarna eru ansi stór orð látin falla og þau raungerðust kannski í athugasemdum Asera og Tyrkja við framlengingu ráðningar Harlems Désirs og sömuleiðis fulltrúa Tadsíkistans sem gerðu athugasemd við framlengingu skipunartíma Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur. Mig langar til að heyra aðeins meira frá hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni - og ég árétta að ég tek undir hugmynd hans um að halda fund hér á Íslandi, ég tel það vera afbragðs hugmynd og held að við ættum að beita okkur fyrir því - um hvers vegna ÖSE hefur greinilega átt svona erfitt um vik að halda úti fundum og starfinu í raun og veru þegar Evrópuráðsþingið hefur náð að halda nefndarfundi, kjósa nýjan skrifstofustjóra, 

Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Já, það er rétt hjá hv. þingmanni að gerðar voru athugasemdir við framlengingu hjá forseta og varaforsetum þingsins. Inn í það spila nokkrir þættir. Í fyrsta lagi spilar inn í það að mjög líklega hafa einhverjir haft áhuga á að bjóða sig fram til þessara embætta en séð fram á að það gæti ekki gerst akkúrat á þessum tíma. Í öðru lagi voru uppi spurningar um hvort stjórnarnefndin og skrifstofan gætu farið þá leið, samkvæmt reglum þingsins, að framlengja setu viðkomandi aðila. Í þriðja lagi rákum við okkur á það að lögin eru með þeim hætti að þau leyfa í sjálfu sér ekki annað en að kosið sé þegar menn hittast „físískt“. Það sem að hluta til snertir hinar spurningarnar hjá hv. þingmanni er að reglurnar sem ÖSE býr við eru á suman hátt öðruvísi en t.d. hjá Evrópuráðsþinginu eins og ég hef skilið þetta. Þær eru býsna flóknar þegar kemur t.d. að því hvernig menn geta tekið til máls, lagt fram ályktanir og þess háttar. Á nánast öllum fundum eru einhver átök um túlkanir á þessum reglum. Nánast enginn fundur er haldinn þar sem ekki er tekist á um einhverjar túlkanir. Það sem Andreas Nothelle segir er alveg rétt. Það er ákveðin forystukreppa vegna þess að í sjálfu sér var svo erfitt að taka á vandamálunum sem komu upp. Þegar ekki var vilji til þess hjá öllum að framlengja í þessum framkvæmdastjórum okkar sem höfðu staðið sig bara býsna vel kom t.d. í ljós að það voru í sjálfu sér engin tól til að taka almennilega á slíku, þ.e. að ræða það. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég árétta að ég held að í ljósi mikilvægis Öryggis-og samvinnustofnunar Evrópu og ÖSE-þingsins hljóti þingmenn að hafa nokkrar áhyggjur af þessu og gera sér far um að laga starfsreglur þingsins, sömuleiðis vegna mikilvægis kosningaeftirlits ÖSE-þingsins sem vissulega skiptir máli eins og við þekkjum líka úr starfi Evrópuráðsþingsins þar sem kosningaeftirlit er gríðarlega mikilvægt. Mig langar í seinna andsvari að spyrja hv. þingmann aðeins um umræðuna er varðar baráttuna gegn gyðingahatri sem hv. þingmaður minntist á í framsögu sinni. Í skýrslunni kemur fram að í febrúar síðastliðnum hafi ÖSE-þingið haldið sérstaka umræðu um baráttu gegn gyðingahatri, mismunun og skort á umburðarlyndi. Þar sagði sérstakur fulltrúi formanns ÖSE í baráttunni gegn gyðingahatri að gyðingahatur væri vaxandi vandamál á ÖSE-svæðinu. Þetta höfum við líka séð alls staðar annars staðar og því miður vitna tölur um akkúrat þetta; vaxandi hatur sem við höfum kannski ekki getað trúað að við værum að tala um hér. Mig langar kannski að nýta þetta tækifæri, vegna þess að þarna kemur fram umfjöllunin á vegum ÖSE-þingsins um þennan vanda og þessa ógn, og spyrja hvort hv. þingmaður styðji ekki við tillögu til þingsályktunar frá þeirri sem hér stendur um minningardag um fórnarlömb helfararinnar. Því miður er Ísland eina landið af aðildarríkjum ÖSE sem ekki heldur úti sérstökum minningardegi um fórnarlömb helfararinnar. Slíkur dagur væri vissulega mjög gott tækifæri til að uppfræða um þær hörmungar sem helförin var og fræða þær kynslóðir sem hafa kannski ekki sömu sögulegu vitund og við sem eldri erum. Væri hv. þingmaður ekki örugglega til í að styðja þá þingsályktunartillögu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta snjalla andsvar. Fyrst vil ég aðeins koma inn á að öll sú andúð og það ofbeldi sem höfum séð breiðast alls staðar út gagnvart einstökum hópum er áhyggjuefni. Ekki er hægt að réttlæta neitt gagnvart einhverjum einum hóp frekar en öðrum. Það er bara ekki hægt að réttlæta þetta. Það er bara ekki þannig. Sem betur fer er, og vonandi verður það áfram, meira umburðarlyndi á Íslandi. Við getum haft alls konar skoðanir á því hvernig hlutirnir eiga að vera, eins og hefur komið upp hér í þessum ræðustól í dag, en við viljum öll hugsa vel um það fólk sem er hjá okkur, vill iðka sína trú eða hvaðeina. Það var því mjög áhugavert að hlusta á þennan ágæta mann flytja mál sitt. Og starfsreglurnar: Búið er að semja drög að nýjum starfsreglum sem taka á þessu. Ég vona að þær verði samþykktar þannig að ÖSE-þingið verði ekki áhrifalaust eða algerlega lamað í einhvern lengri tíma eins og við höfum séð. Varðandi þá tillögu sem hv. þingmaður nefndi hér um minningardag þá finnst mér það vel til fundið að minnast helfararinnar því að þetta er einhver sá mesti voðaatburður sem við höfum séð í mannkynssögunni, í það minnsta sem við þekkjum úr sögubókum. Auðvitað hafa voðaatburðir gerst áður, það þekkjum við, en þetta er skelfingin ein og við eigum að sjálfsögðu að gera allt til að koma í veg fyrir að slíkt gerist aftur. Og ég myndi styðja það að halda slíkan minningardag. Ég verð hins vegar að nota tækifærið og segja, af því að við höfum séð hér ákveðnar breytingar, að banna kannski ákveðnar skoðanir eða banna mönnum að skila ákveðnum gögnum til okkar, að ég hef óbeit á því sem þar stóð, svo að ég segi það nú bara. Við þurfum samt að fara varlega í það hvað við bönnum og hvað við bönnum ekki.

Herra forseti. Já, það má kannski segja að ríkt hafi ákveðið upplausnarástand innan ÖSE á þessu fordæmalausa ári. ÖSE virðist sérlega viðkvæmt fyrir því þegar ekki gefst tækifæri til mannfunda og samtala og samskipta í raunheimum, og það er ýmislegt sem veldur því. ÖSE er í eðli sínu samtalsvettvangur til þess að varðveita frið og friðsamleg samskipti. Ég get tekið undir það sem fram kom hjá hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur um mikilvægi kosningaeftirlits. Ég hef tekið þátt í kosningaeftirliti og það er ákaflega mikilvæg starfsemi þó að ég verði að vísu að játa að ég treysti mér ekki til þess að taka þátt í slíku eftirliti á þessu ári. Það er u.þ.b. ár síðan að við komum saman síðast á vetrarfundi í Vín. Manni finnst eiginlega eins og það séu mörg ár síðan vegna þess að þetta er í einhverri annarri vídd. Þar tók ég þátt í fundum nefndar sem ég á sæti í, sem er nefnd um lýðræðis- og mannréttindamál. Eins og fram kom í skýrslu hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar, formanns okkar, var m.a. á vettvangi þeirrar nefndar sérstök umræða um baráttu gegn gyðingahatri og mismunun og skort á umburðarlyndi. Þar talaði Andrew Baker, sem er rabbíni og sérlegur fulltrúi formanns ÖSE í baráttunni gegn gyðingahatri. Hann talaði um að gyðingahatur væri vaxandi vandamál á ÖSE-svæðinu. Ég verð að vísu að gera þá játningu sjálfur að ég deili ekki alveg þeim sjónarmiðum sem komu fram hjá Andrew Baker í skilgreiningum hans á gyðingahatri sem mér þóttu nokkuð víðar. Hann tengir gagnrýni á Ísrael og gagnrýni á Ísraelsríki nokkuð afdráttarlaust við gyðingahatur, sem ég get ekki fallist á. Eins tengir hann við gyðingahatur viðleitni sem komið hefur fram til að banna umskurð sveinbarna, sem mér þykir sömuleiðis vera oftúlkun að kenna við gyðingahatur frekar en vernd ungbarna. Ýmsir ávörpuðu fund þessarar nefndar um lýðræði og mannréttindamál, t.d. formaður nefndar ÖSE um lýðræðis- og mannréttindamál, Ivo Srámek, sem er Tékki. Hann talaði um áherslur nefndarinnar fyrir árið 2020 sem snerist um að auka þátttöku þjóðþinga í málefnum ÖSE og sérstaklega að reyna að koma í veg fyrir pyntingar. Það var líka sérstök umræða um alþjóðlegt samstarf um mannréttindi. Þarna töluðu einnig Michelle Bachelet Jeria, sem er mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna, og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, framkvæmdastjóri Mannréttinda- og lýðræðisstofnunar ÖSE (ODHIR). Ingibjörg Sólrún minnti á hvað það er mikilvægt að líta yfir farinn veg og standa vörð um þann árangur sem áunnist hefur í alþjóðlegu samstarfi á undanförnum áratugum. Hún minnti á þann mikla árangur sem náðst hefur í baráttunni fyrir mannréttindum á þeim á 30 árum sem liðið hafa frá því að mótmæli sameinuðu Evrópu á ný. Hún sagði að það væri þó áhyggjuefni hvað klofningur hefði aukist meðal stjórnmálamanna og almennings. Það væru sífellt fleiri sem litu á einstaklinga með ólíkar skoðanir sem óvini sína. Ingibjörg Sólrún ítrekaði að helförin hefði ekki dottið af himnum ofan. Hún hefði átt sér aðdraganda og það væri mikilvægt að bregðast ekki við ýmsum váboðum með afskiptaleysi. Sjálfur talaði ég þarna í almennum umræðum á vettvangi þessarar nefndar. Þar vakti ég máls á aðskilnaði barna frá fjölskyldum sínum á landamærum Bandaríkjanna og Mexíkó. Bandarísk stjórnvöld hafa fangelsað fólk sem kemur til landsins á svokallaðan ólöglegan hátt og börn þeirra einstaklinga eru skilin frá foreldrum sínum og komið fyrir hjá félagsmálayfirvöldum. Þrátt fyrir dómsúrskurð 2018 hefðu um 900 börn verið skilin frá foreldrum sínum frá því að sá úrskurður féll. Þessi aðskilnaður væri langur, að meðaltali meira en 150 dagar og aðstæður barnanna væru óboðlegar. Ég benti á að bandarísk stjórnvöld nýttu sér þennan fjölskylduaðskilnað til að fæla fólk á faraldsfæti og hælisleitendur frá því að leita til Bandaríkjanna. Þess má geta að fulltrúar Bandaríkjamanna eru mjög ötulir við að taka þátt í umræðum um mannréttindi og mannréttindabrot í öðrum löndum en þeir brugðust ekki við þessum ábendingum mínum. Mig langar í lokin að nefna aðeins störf Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, sem var, eins og fyrr segir, framkvæmdastjóri Mannréttinda- og lýðræðisstofnunar ÖSE. Þegar kom að því að endurnýja það starf setti Tadjekistan sig upp á móti skipan hennar og Tyrkir tóku undir með þeim afleiðingum að allir fjórir yfirmenn ÖSE létu af störfum. Þetta var nú, virtist mér, mjög að undirlagi Tyrkja sem höfðu farið fram á það við Ingibjörgu Sólrúnu að hún útilokaði tiltekin félagasamtök frá fundum stofnunarinnar á þeim forsendum að það væru hryðjuverkasamtök. Það voru sem sagt hryðjuverkasamtök að mati tyrkneskra yfirvalda þó að Ingibjörg Sólrún og hennar stofnun hefðu engar forsendur til að taka slíka ákvörðun og engar sannanir fyrir þeim áburði. Hún gat ekki farið að útnefna einhver samtök sem hryðjuverkasamtök, það dugði ekki að tyrknesk yfirvöld staðhæfðu slíkt, enda hafa tyrknesk yfirvöld verið nokkuð dugleg við að kenna andstæðinga sína við hryðjuverkastarfsemi. Það hvernig Ingibjörgu Sólrún stóð uppi í hárinu á tyrkneskum yfirvöldum gerði það að verkum að tyrknesk yfirvöld settu sig upp á móti endurráðningu hennar. Eins og kom fram í máli hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar hér áðan held ég að þær aðstæður, það upplausnarástand sem ríkir hjá ÖSE núna hafi m.a. stuðlað að því að svo fór sem fór, þ.e. að ekki var hægt að útkljá málið eins og fólk gerir í samræðum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um Alexandersflugvöll sem varaflugvöll fyrir Keflavíkur-, Reykjavíkur-, Akureyrar- og Egilsstaðaflugvelli. Flutningsmenn auk þess sem hér stendur eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þorsteinn Sæmundsson. Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að láta gera ítarlega athugun á kostum þess að gera Alexandersflugvöll á Sauðárkróki að varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar eigi síðar en í maí 2021. Í greinargerð stendur: Þingsályktunartillaga svipaðs efnis var fyrst lögð fram á 144. löggjafarþingi og síðast á 150. löggjafarþingi. Öryggi samgangna þarf að tryggja með sem bestum hætti, hvort sem um er að ræða samgöngur á jörðu, sjó eða í lofti. Núna eru fjórir meginflugvellir á Íslandi, Reykjavíkurflugvöllur, Keflavíkurflugvöllur, Egilsstaðaflugvöllur og Akureyrarflugvöllur. Þessir flugvellir gegna allir mikilvægu hlutverki í samgöngum innan lands og milli landa sem farþega- og vöruflutningavellir og sem öryggistæki. Vegalengdir milli þessara valla eru nokkrar. Milli Akureyrar og Reykjavíkur eru um 390 km, milli Reykjavíkur og Egilsstaða um 650 km og milli Akureyrar og Egilsstaða um 265 km. Af þessu má sjá að vegalengdin milli Reykjavíkur og Egilsstaða er allnokkur og sýndi það sig berlega að verulegt óhagræði var að því þegar gaus í Eyjafjallajökli að Akureyrarflugvöllur var eini flugvöllurinn sem nýttist og mikilvægi hans sannaðist að sama skapi. Milli Sauðárkróks og Akureyrar er vegalengdin aðeins um 120 km. Milli Sauðárkróks og Reykjavíkur eru í kringum 295 km. Íbúar höfuðborgarsvæðisins og Suðurnesja búa við það að í næsta nágrenni eru virk eldfjallasvæði eins og Bláfjöll og Krýsuvík. Land er að rísa í Krýsuvík og jarðskjálftar tíðir á þeim slóðum sem kallar enn og aftur á vangaveltur um stöðu samgangna til og frá höfuðborgarsvæðinu sem og til og frá landinu. Það kann því að vera mikilvægur öryggisþáttur fyrir landsmenn og gesti landsins að öryggi þeirra til samgangna sé tryggt enn frekar. Augljóst er að töluverðu munar á vegalengdum og ferðatíma á milli Egilsstaða og Reykjavíkur annars vegar og Sauðárkróks og Reykjavíkur hins vegar. Akureyrarflugvöllur er mikilvægur fyrir allt Norðurland, ekki síst vegna aukins farþegaflugs innan lands og til útlanda, og Egilsstaðaflugvöllur er að sama skapi mikilvægur fyrir Austurland. Þá gegnir flugvöllurinn á Akureyri lykilhlutverki vegna sjúkraflugs. Alexandersflugvöllur er vel staðsettur þar sem aðflug er gott, fjörðurinn víður og lítið um hindranir. Flugvöllurinn vísar í norður/suður, sem eru einnig ríkjandi vindáttir á þeim slóðum, og þá er staðsetning vallarins hagstæð með tilliti til snjóa. Í gögnum frá Vegagerðinni frá árinu 2019 kemur fram að þjóðvegurinn frá Sauðárkróki til Reykjavíkur hafi aðeins verið lokaður í 0,7 daga á ári frá árinu 2011 en á sama tíma hafi þjóðvegurinn frá Egilsstöðum til Reykjavíkur lokast í 2,5 daga á ári á syðri leiðinni en 9,7 daga ef norðurleið var farin. Einnig er vakin athygli á því að frá Sauðárkróki til Reykjavíkur og til Akureyrar sem og til Egilsstaða eru fleiri en ein leið og því er möguleiki á varaleið ef þjóðvegur 1 lokast. Því er ljóst að staðsetning vallarins er góð sé litið til færðar og samgangna á landi. Flutningsmenn telja einsýnt að verulegur ávinningur gæti verið að því að byggja Alexandersflugvöll upp sem varaflugvöll fyrir Reykjavík og Keflavík. Þá er augljóst að slíkur flugvöllur mun þjóna Akureyri og Egilsstöðum vel sem varaflugvöllur og tryggja og treysta þá mikilvægu starfsemi sem þar er rekin í sambandi við ferðaþjónustu og flug almennt. Í ljósi þessa er því beint til ráðherra að ráðast í nauðsynlega undirbúningsvinnu og rannsóknir til að hægt sé að hrinda þessum hugmyndum í framkvæmd og er lagt til að ráðherra láti kanna kosti þess að gera Alexandersflugvöll að varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll.. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður þeirrar könnunar eigi síðar en í maí 2021. Hæstv. forseti. Frá því að þessi tillaga var flutt fyrst eru liðin nokkur ár og síðan þá hefur ýmislegt breyst. Ferðamönnum hefur fjölgað mikið, þó að ekki sé það á því síðasta, og vonandi fjölgar þeim aftur eftir Covid. Þar af leiðir er brýnt að koma þessum flugvelli í gott horf til að auka flugöryggi og bæta aðgengi fyrir ferðamenn. Af því að tillagan snýst um að gera Alexandersflugvöll að varaflugvelli langar mig að nefna að hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir flutti þingsályktunartillögu fyrir ekki svo löngu síðan um jöfnun eldsneytiskostnaðar. Ef það fengist í gegn að Alexandersflugvöllur yrði líka gerður að varaflugvelli fyrir millilandaflug - en ekki er svo langt síðan farið var í þá vinnu að kanna hvort fá mætti ferðafólk eða flugvélar beint á varaflugvelli. Gera átti tilraunir með það á Egilsstöðum en frá því var horfið, m.a. vegna þess að eldsneytiskostnaður var það hár að flugfélögin hurfu frá því. Mig langar að koma aðeins inn á greinargerðina með þeirri þingsályktunartillögu. Þar stendur: Samkvæmt lögum um jöfnun á flutningskostnaði olíuvara skal jafna flutningskostnað á olíuvörum eins og nánar er þar kveðið á um. Markmið laganna er að tryggja að eldsneytisverð sé hið sama um allt land til að jafna búsetuskilyrði og samkeppnisstöðu fyrirtækja. Jöfnun á flutningskostnaði á hins vegar ekki við um eldsneyti sem er ætlað til útflutnings og fellur þar undir eldsneyti til millilandaflugs og því er eldsneyti dýrara á millilandaflugvöllum á Akureyri og Egilsstöðum heldur en í Keflavík. Mig langaði bara til að skjóta þessu inn í hér til að vekja athygli á því að hve brýnt er að jafna eldsneytiskostnað samfara því að fjölga varaflugvöllum svo að flugfélög, ferðaþjónustuaðilar og allur sá pakki sjái sér hag í því að nýta flugvelli sem víðast. Það kemur greinilega fram í greinargerðinni hvað Alexandersflugvöllur liggur vel til flugs landfræðilega. Þar er vítt til fjalla miðað við á mörgum öðrum stöðum og ríkjandi vindáttir eru í raun og veru eins og stefna flugvallarins, þ.e. norður og suður. Norðanáttir og sunnanáttir eru ríkjandi. Staðkunnugir segja mér það sé nánast alltaf hægt að lenda á Alexandersflugvelli, bæði út af veðri og eins af því að ekki er mikið um þoku og annað slíkt. Það er alveg ljóst að þetta er mikil vinna og mikill kostnaður, en öll ferðalög byrja á einu skrefi. Það þarf að koma þessari vinnu á rekspöl svo að við getum undirbúið framtíðina betur. Samgöngur eru það sem við fjöllum mikið um á Alþingi og samgöngumál á vegum landsins eru þannig að við erum langt á eftir sjálfum okkur í því að vera á pari við kröfur nútímans um samgöngur. Það sama má segja um flugið líka og kosti þess að hafa lendingarstaði sem dreifðasta um landið, bara upp á samgönguþjónustu. Að þessu sögðu geri ég mér vonir um að tillagan fái góða og gegna vinnu í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og ætla ekki að hafa þetta lengra.

Herra forseti. Það er erfitt að sitja hljóður hjá þegar fjallað er um samgöngumál, einkum þegar fjallað er um samgöngumál á landsbyggðinni, hvort sem það er á landi eða í lofti. Miklar breytingar eiga sér stað í samgönguháttum um þessar mundir. Við lifum áhugaverða tíma hvað varðar samgöngumál og sitthvað er að gerast. Breytingar eru í viðhorfum fólks til ferðalaga, bæði innan lands og utan, og samgöngur eru að batna. Vegir eru sömuleiðis að taka stórum framförum og spennandi að fylgjast með þeirri þróun. Ég ætla aðeins að horfa um öxl og gera grein fyrir flugmálunum og þessum góða flugvelli sem við eigum í Skagafirði. Það þykir kannski gamaldags að horfa um öxl og þykir frekar tímanna tákn að lifa í núinu eins og það er kallað. En við skulum vera minnug hinna sígildu orða: Að fortíð skal hyggja ef frumlegt skal byggja. Þau eiga alltaf við. Saga flugs er merkilegur hluti af atvinnu- og menningarsögu okkar hér á Íslandi. Hún hefur alla tíð verið sveipuð einhvers konar ljóma og spennu. Tímamótin voru mikil í samgöngum á Íslandi þegar farþegaflug hófst hér á fimmta tug síðustu aldar. Þá var vegakerfið enn mjög frumstætt víða um land. Fyrst voru þetta eins hreyfils sjóflugvélar sem tóku sig á loft, ein og ein. Í kjölfarið urðu til fyrirtæki, stórveldi á íslenskan mælikvarða, Loftleiðir og Flugfélag Íslands. Skagfirðingar stimpluðu sig snemma inn í sögu flugsins á Íslandi. Upphaflega var flugvöllur lagður á svokölluðum Borgarsandi árið 1949 en þar lenti fyrsta landvélin árið 1938. Borgarsandur er, eins og staðkunnugir þekkja, slétt og allvíðáttumikið sandflæmi sem nú er orðið gróið að miklu leyti. Það liggur við botn Skagafjarðar, að vestanverðu frá Sauðárkróki. Á þessum árum, síldarárunum, tengdust Skagfirðingar líka fluginu með öðrum hætti þegar ungir flugmenn og ofurhugar höfðust við á Miklavatni og fóru þaðan í sjónflug á skíðisvélum sínum í leit að síld fyrir Síldarverksmiðju ríkisins sem hélt úti síldarflugi. Þetta úthald hófst snemma að sumri og gekk fram á haust. Nýr völlur var svo tekin í notkun í október 1976. Árið 1988 var efnt til flughátíðar á Sauðárkróki og hlaut völlurinn þá nafnið Alexandersflugvöllur. Það er til heiðurs Alexander Jóhannessyni, háskólarektor og miklum frumkvöðli í flugmálum, en hann var alinn upp á Sauðárkróki. Hann var raunar farþegi í fyrstu flugvél sem lenti þar en það var þegar sjóflugvélin Súlan lenti fyrir framan Villa Nova á Sauðárkróki sumarið 1928. Eins og áður er getið voru vegir á þessum tíma óburðugir og seinfarnir auk þess sem bílaeign landsmanna var ekki almenn. Að komast á skammri stund á milli landshluta í lofti var því bylting. Þetta nýttu heimamenn sér í ríkum mæli. Áætlunarflug hófst frá Sauðárkróki árið 1949 og átti sér því yfir 60 ára sögu áður en yfir lauk. Hin síðari ár hefur það reynst erfitt í ljósi breyttra tíma og betri samgangna á landi. Síðast var gerð tilraun til áætlunarflugs til Sauðárkróks í byrjun desember 2017, sem tilraunaverkefni í hálft ár. Auðvitað ríkti mikil ánægja með það í Skagafirði þegar flugið hófst á ný eftir nokkurra ára hlé. Ríkið styrkti verkefnið með nokkru fé, en alla jafna hafði þessi flugleið ekki verið styrkt, og auðvitað var allt reynt, t.d. að fá fyrirtæki, félagasamtök og stofnanir á Norðurlandi vestra til að styrkja verkefnið með því að kaupa miða eða niðurgreiða til félagsmanna sinna. En betur hefði mátt til að duga og fluginu var því hætt að loknu tilraunatímabilinu. Herra forseti. Aðstæður til flugs á Sauðárkróki eru, eins og fram hefur komið og kom vel fram hjá hv. flutningsmanni þessarar góðu tillögu sem ég styð auðvitað, allar hinar bestu og völlurinn er mjög vel í sveit settur, ef svo má segja. Þótt grundvöllur fyrir innanlandsflugi sé veikur um þessar mundir þá er spá mín og margra fleiri sú að það kunni að breytast fyrr en síðar. Til mikils er að vinna að setja engar girðingar, loka engum möguleikum hvað varðar þennan samgöngumöguleika. Þess má geta að Flugakademía Íslands sýndi aðstöðunni á Alexandersflugvelli mikinn áhuga fyrir nokkrum misserum og nýtti flugvöllinn til kennslu og þjálfunar fyrir nemendur. Flugakademían gerði sérstakan samning við heimamenn og þetta lofaði góðu. En við sjáum svo sem fyrir okkur hvað gerðist, Covid kom. Herra forseti. Við sjáum skammt inn í framtíðina en það er vel mögulegt að ímynda sér að þróun í ferðaþjónustu verði á þann veg að ferðamenn og gestir vilji í ríkara mæli komast beint á viðkomandi landsvæði með þægilegum hætti. Við erum á fleygiferð, fljúgandi siglingu, inn í nýja tækniöld með orkuskiptum. Innan tíu ára verða komnar til sögunnar flugvélar knúnar rafmagni eða öðru vistvænu eldsneyti og starfræktar í atvinnuskyni. Þá opnast enn nýir möguleikar í farþegaþjónustu um loftin blá. Þegar er mikil hreyfing í þessa veru. Bandarísk fyrirtæki vinna að hönnun á þessum rafknúnu farartækjum í lofti og miklir peningar eru í spilinu. Bandarískir hönnuðir eru komnir með vélar í tilraunaflug sem ná 240 km flugdrægni. Við getum séð í hendi okkar hvað það þýðir t.d. fyrir þessa leið. Síðan eru sænsk fyrirtæki komin vel á veg í þróun sinni og gera ráð fyrir að hefja jafnvel farþegaflug strax árið 2026 með 19 sæta flugvélum. Þar er gríðarlegur sparnaður í eldsneyti og í viðhaldi. Sænsku vélarnar þurfa ekki mjög langar flugbrautir en þær hafa drægi upp í jafnvel 400 km. Við horfum auðvitað upp á endurtekningu sögunnar að þessu leyti. Flugið er að ganga í endurnýjun lífdaga. Við erum að byrja með litlar flugvélar, tveggja sæta flugvélar sem geta flogið t.d. til Sauðárkróks og til baka. Það er mögulegt í dag og þessar vélar komast hugsanlega í notkun strax á næsta ári. Svona mun þessu vinda fram. En hvað höfum við á Íslandi gert? Höfum við fylgst með þróuninni? Ég tel að við höfum ekki gert það nægilega vel. Það var fyrst núna í haust að fram kom tillaga á vegum okkar Samfylkingarmanna, sem hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir mælti fyrir í október, um að móta stefnu um að rafvæða flugferðir sem eru styttri en 90 mínútur fyrir árið 2040 og hefja rannsóknir og undirbúning þegar í stað. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd tók þessa tillögu upp á sína arma, lagði á hana hald og skilaði nýrri tillögu um orkuskipti í flugi á Íslandi. Miðað er við að þetta gæti gerst hið fyrsta. Herra forseti. Það er mikilvægt að við öndum djúpt, vörumst að brenna brýr að baki okkar hvað þennan samgöngukost snertir og gætum þess að viðhalda mannvirkjum eins og kostur er. Í því er fólgið öryggi fyrir íbúana í nálægum byggðarlögum og í því eru líka 

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um auðlindir og auðlindagjöld. Flutningsmenn ásamt mér eru allir þingmenn Miðflokksins. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sem: 1. skili tillögum um hvort innheimta eigi afnotagjald fyrir nýtingu auðlinda og þá hvaða auðlinda, 2. leggi fram tillögu um aðferð við álagningu auðlindagjalds sem gæti gengið fyrir allar auðlindir og geri grein fyrir kostum og göllum mismunandi aðferða, 3. taki saman upplýsingar um hvernig gjaldtöku af auðlindanýtingu er háttað í nágrannaríkjum. Starfshópurinn skili ráðherra tillögum eigi síðar en 1. maí 2021.“ Þingsályktunartillaga þessi var síðast lögð fram á 150. löggjafarþingi og var vísað til efnahags- og viðskiptanefndar sem sendi málið til umsagnar. Tillagan var áður lögð fram á 146., 147. og 149. löggjafarþingi, og er hér lögð fram einn ganginn enn. Við skulum bara segja: Dropinn holar steininn og vonandi fær þessi tillaga góða afgreiðslu í viðkomandi nefnd sem verður þá efnahags- og viðskiptanefnd. Í tillögu þessari er lagt til að fjármála- og efnahagsráðherra feli starfshópi að kanna hvort innheimta skuli afnotagjald fyrir nýtingu auðlinda og þá af hvaða auðlindum. Einnig er lagt til að starfshópurinn leggi fram tillögu um aðferð við álagningu auðlindagjalds og geri grein fyrir kostum og göllum mismunandi aðferða. Þá verði teknar saman upplýsingar um hvernig gjaldtöku sé háttað í nágrannaríkjunum, einkum á Norðurlöndunum. Flutningsmenn telja rétt að fjármála- og efnahagsráðherra verði falið að skipa starfshópinn enda liggur ekki fyrir nú þegar um hvaða auðlindir er að ræða og hverjar geta fallið undir fleiri en eitt ráðuneyti og stofnanir. Jafnframt er málefnið umfangsmikið og brýnt auk þess sem það hefur verið til umræðu um árabil og er því eðlilegt að fjármála- og efnahagsráðherra stýri vinnunni. Lengi hafa verið uppi væntingar um að auðlindir landsins skili þjóðinni fjárhagslegum arði með einum eða öðrum hætti. Í gegnum tíðina hafa fyrirtæki í eigu ríkisins greitt arð í ríkissjóð og nægir þar að nefna Landsvirkjun. Auðlindir sem almennt er talað um sem auðlindir „þjóðarinnar“ geta verið af ýmsum toga, þ.e. auðlindir í sjó, í lofti eða á landi. Þekkt er að innheimt er veiðigjald í sjávarútvegi samkvæmt lögum um veiðigjald, nr. 145/2018, áður nr. 74/2012, og ríkir nokkur samstaða um álagningu þess þó að deilt sé um hversu hátt það eigi að vera. Flutningsmenn telja ekki eðlilegt að auðlindagjald sé aðeins lagt á eina atvinnugrein. Mikilvægt er því að mótuð verði heildstæðari stefna enda hefur nýting auðlinda áhrif á umhverfið og brýnt er að tryggt verði að auðlindir séu nýttar á skynsamlegan og arðbæran hátt. Flutningsmenn vilja jafnframt minna á að fram hafa komið hugmyndir um stofnun stöðugleikasjóðs að fyrirmynd norska olíusjóðsins þar sem arður af auðlindum í ríkiseigu myndi renna allur eða að hluta í slíkan sjóð. Auðlindanefnd, sem kosin var á Alþingi í júní 1998, ritaði álitsgerð fyrir forsætisráðuneytið sem kom út árið 2000. Hluti af verkefnum hennar var að fjalla um gjaldtöku af auðlindum til að standa undir rannsóknum á þeim og stuðla að vernd og sjálfbærri nýtingu þeirra, svo og til að tryggja að afrakstur sameiginlegra auðlinda skilaði sér á réttmætan hátt til þeirra sem hafa hagsmuna að gæta. Í niðurstöðum nefndarinnar kom fram að hún teldi gjaldtöku af nýtingu náttúruauðlinda styðjast við eftirfarandi rök: Í fyrsta lagi að standa undir þeim kostnaði sem hið opinbera hefði af rannsóknum á og eftirliti með nýtingu auðlindanna, í öðru lagi að tryggja þjóðinni sýnilega hlutdeild í þeim umframarði, auðlindarentu öðru nafni, sem nýting auðlinda í þjóðareign skapaði og í þriðja lagi væri um að ræða svokallaða leiðréttandi skatta og uppbætur, svokallaða græna skatta, til að tryggja hagkvæma nýtingu auðlindanna. Þær auðlindir sem nefndin tilgreindi í álitsgerð sinni voru nytjastofnar á Íslandsmiðum og auðlindir á eða undir sjávarbotni, vatnsafl, jarðhiti og námur, rafsegulbylgjur til fjarskipta og önnur umhverfisgæði. Hæstv. forseti. Þessi þingsályktunartillaga er skyld - ég get ekki sagt afkvæmi - annarri tillögu sem ég flutti á þingi og var samþykkt sumarið 2019, um skilgreiningu auðlinda. Þar var umhverfis- og auðlindaráðherra falið að fara í þá vinnu að skilgreina auðlindir lands og sjávar og kannski lofts, þær sem geta talist auðlindir þjóðarinnar. Ráðherra átti að skila frumvarpi þar að lútandi á síðasta ári en í svari frá ráðherra fyrir jól kom fram að sú vinna hefði ekki farið fram. Ráðherra bauðst til að mæta fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að gera grein fyrir þeirri vinnu sem þó hefði farið fram um þá skilgreiningu. Ég vona að af því verði og mun ég fylgja því eftir að þessi vinna fari fram. Það hlýtur að vera áhugamál hæstv. ráðherra að skilgreining fáist á því hvað telst til auðlinda og hvað ekki. Í framhaldi af því verður vinnan, sem talað er um í þessari tillögu, auðveldari. Hægt verður að leggja auðlindagjöld á fleiri auðlindir en sjávarútvegsauðlindina sem greiðir hið svokallaða veiðigjald eða auðlindagjald í dag, og ekkert nema gott um það að segja. Ég furða mig svolítið á því hvað þetta gengur rólega. Það hlýtur að vera dýrmætt fyrir þjóð eins og okkur að þetta geti gengið í gegn því að ekki veitir okkur af tekjunum. Ekki veitir okkur af að afla fjár á sem víðtækastan hátt í okkar magra ríkissjóð nú um stundir, og við þurfum auðvitað ætíð að afla tekna. Ég geri mér því vonir um að tillagan fái greiða afgreiðslu í efnahags- og viðskiptanefnd og ég mun fylgjast vel með þeirri vinnu á næstu vikum.

Hæstv. forseti. Ég flyt nú líklega í þriðja sinn frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, með síðari breytingum, bann við myndatökum og hljóðupptökum í dómhúsum. Flutningsmenn eru ásamt þeim sem hér stendur, Þorsteini Sæmundssyni, hv. þingmenn Miðflokksins, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Sigurður Páll Jónsson. Þetta er mjög einfalt lagafrumvarp. Það segir hér að 1. mgr. 11. gr. laganna orðist svo, með leyfi forseta: „Óheimilt er öðrum en dómstólum að hljóðrita eða taka myndir í þinghaldi eða í dómhúsum. Jafnframt er óheimilt að streyma hljóði eða mynd úr þinghaldi eða greina frá því sem sakborningur eða vitni skýrir frá við skýrslutöku meðan á henni stendur. Dómari getur veitt undanþágu frá banni við öllu framangreindu ef sérstaklega stendur á, enda sé þess gætt að myndatöku- og hljóðupptökubúnaði verði ekki beint að aðilum dómsmáls án samþykkis þeirra. Ef tekið hefur verið upp hljóð eða teknar myndir í þinghaldi án leyfis dómara er óheimilt að birta þær hljóðupptökur eða myndir. Sama gildir um birtingu hljóð- og myndupptakna af munnlegum framburði sem dómstóll hefur annast. Einnig eru óheimilar myndatökur og hljóðupptökur af sakborningum, brotaþolum eða vitnum á leið í dómhús eða frá því án samþykkis þeirra.“ Eins og ég segi er þetta frumvarp gamall kunningi. Ástæða þess að það er flutt hér aftur er sú að komið hefur fram við fyrri flutning þessa máls að oft og tíðum geta myndatökur og hljóðupptökur sem teknar eru af sakborningum, brotaþolum og vitnum á leið í dómhús eða frá því, valdið mönnum ama, t.d. er saklaus maður sem kemur til vitnaleiðslu á sama bekk á mynd sem birtist í blaði eins og meintur brotamaður o.s.frv. Einnig maður sem hefur réttarstöðu sakbornings en reynist síðan saklaus, hann getur haft mikinn ama af því að lenda í myndatöku af þessu tagi. Þriðja málið, sem skiptir líka verulegu máli, snýr að lögreglumönnum sem oft og tíðum eru fylgdarmenn þeirra sem koma til þinghalds í dómhús. Það hefur verið gert þannig upp á síðkastið að sumir fjölmiðlar hafa gert andlit óþekkjanleg en það er náttúrlega víst, eins og við höfum verið að ræða hér síðast í dag í ljósi skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi sem fer vaxandi, að auðvitað verða lögreglumenn og jafnvel fjölskyldur þeirra fyrir ama og verða jafnvel „skotmörk“, spjótin beinast að þeim, ef andlit þeirra eru sýnileg og þekkjanleg á slíkum myndum, auk þess sem við blasir náttúrlega, nema eitthvað sé gert til að hylja það, lögreglunúmer viðkomandi o.s.frv. Þannig að þetta er það sem frumvarpið gengur út á, að koma í veg fyrir að þeir sem eiga erindi í dómhús, nákvæmlega sama í hvaða hlutverki þeir eru, verði fyrir ama og óþægindum eða jafnvel hættu út af því að verið er að taka myndir meðan á þessu stendur. Í tímans rás, þ.e. þegar þetta mál hefur verið flutt hér áður, hafa fjölmiðlamenn margir hverjir haft horn í síðu þessa frumvarps og telja það vera brot á tjáningarfrelsi eða þrengingu þess réttar sem menn hafa til að færa fram fréttir. Ég man hins vegar eftir því alla vega í eitt eða tvö skipti þegar þetta frumvarp var flutt að þá naut það stuðnings vel megandi og vel metinna lögmanna, þar á meðal fyrrverandi formanns Lögmannafélagsins á einhverjum tímapunkti sem tók undir einmitt þau atriði sem hér eru reifuð, að sá sem kemur með stöðu sakbornings til þinghalds sem reynist svo saklaus getur orðið fyrir óþægindum, það getur jafnvel eyðilagt líf hans og mannorð, líka vitni sem vilja ekki láta þekkja sig af ótta við meintan brotamann og ekki síst lögreglumenn sem fylgja brotamönnum á vettvang. Þetta er einfalt frumvarp. Það leggur ekki hömlur á það ef mál eru þannig vaxin, eins og hér kemur fram, að þá getur dómari í hverju máli veitti undanþágu ef þannig stendur á. Spurningin er líka, herra forseti: Hversu langt eigum við að ganga á rétt þeirra sem í hlut eiga hér til þess að fullnægja einhverjum meintum þörfum almennings um upplýsingar? Þarf almenningur að vita í hverju tilfelli fyrir sig nákvæmlega hvernig hver og einn sem tekur þátt eða þarf að taka þátt í því að mæta fyrir dóm lítur út eða um öll hans kennimerki? Ég tel að svo sé ekki, herra forseti, og ég tel að þetta frumvarp sé ekki íþyngjandi fyrir fréttaflutning leiti menn samkomulags við dómara o.s.frv., eins og hér kemur fram. Það hefur líka komið fram og kemur fram í greinargerð með þessu frumvarpi að leiðin sem hér er lögð til hefur verið farin í nágrannalöndum. Hún hefur verið farin í Danmörku og Noregi t.d. og þaðan eru nú margar réttarreglur okkar komnar og lög mörg höfum við tekið upp eftir þeim frændþjóðum okkar. Þess vegna hefði ég talið mjög æskilegt að þetta mál fengi hraða og góða afgreiðslu í þetta þriðja sinn, allt er þá þrennt er, þegar það er lagt fram og hljóti góða umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd væntanlega. Ég hefði mjög gjarnan viljað fá tækifæri til þess að taka þetta mál fyrir þar, þar sem ég sit, þannig að það megi fá farsæla framgöngu. Það segir líka í greinargerðinni að það er orðið miklu auðveldara að taka myndir, taka upp hljóð við öll möguleg tækifæri, eins og menn vita, bæði á löglegan og ólöglegan hátt. Þar á meðal er t.d. að símar eru orðnir betri heldur en margar myndavélar voru fyrir örfáum árum síðan og næmari og með betri upptökumöguleika og þá segir það sig náttúrlega sjálft að það er auðveldara að taka jafnvel myndir af skjölum í dómsal eða skjölum í fórum sakborninga eða vitna í dómhúsi. Slíkar myndatökur geta, eins og hér segir, haft óeðlileg áhrif á gang mála. Takmörkunin sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu gengur ekki of nærri meginreglunni um opin þinghöld að mati flutningsmanna, enda er ekki verið að takmarka möguleika fjölmiðla eða annarra til að sækja þinghald og fylgjast með því sem þar fer fram. Þvert á móti verður aðgangur áfram opinn og fjölmiðlum frjálst að fylgjast með og greina frá framgangi dómsmála. Þá er heldur ekki verið að auka heimildir dómara til að mæla fyrir um að þinghald fari fram fyrir luktum dyrum, aldeilis ekki. Þannig að öllu þessu virtu er ekki verið að „þrengja“ rétt almennings til að hafa fréttir af því sem er að gerast í þjóðfélaginu og/eða fjölmiðla og fjölmiðlamanna til að dreifa því, aldeilis ekki, heldur er þetta fyrst og fremst til þess arna gert að vernda rétt þeirra sem af einhverjum ástæðum, sem ég hef rakið að framan í ræðu minni, eiga erindi í dómsal í hlutverki vitnis, sakbornings, dómvarðar, lögreglumanna o.s.frv. Ég held, herra forseti, að þessi bætta tækni, aukin harka í brotum, skipulagning þeirra, allt þetta beini okkur að þeirri leið að það er nauðsynlegt að samþykkja þetta frumvarp. Ég greini ekki yfirmáta mikinn áhuga í þingsalnum fyrir þessu frumvarpi. Mér þykir það miður því að mér þykir efnið eiga erindi. Ég vona að við 2. umr. þegar þetta frumvarp hefur fengið góða meðferð í nefnd muni menn kannski vakna til lífsins um það og vitundar um að þetta sé mál sem er af þeirri gerð að það þurfi raunverulega að hrinda því í framkvæmd.

Forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um meðferð sakamála. Samkvæmt frumvarpinu yrði óheimilt að taka myndir eða taka upp hljóð í dómshúsum og óheimilar myndatökur og hljóðupptökur af sakborningum, brotaþolum eða vitnum á leið í dómshús eða frá því án samþykkis þeirra. Meginreglan er sú að þinghald skuli háð í heyranda hljóði, samanber 10. gr. laga um meðferð sakamála, eins og tekið er fram í greinargerð. Fyrir vikið er fjölmiðlum heimilt að vera viðstaddir þinghöld og greina frá því sem þar fer fram. Þannig viljum við líka hafa það. Það sem fer fram í réttarsölum landsins á erindi við almenning, bæði málflutningurinn sem og sjálf störf dómstólanna. Þessi tillaga mun því ekki koma í veg fyrir fréttaflutning. Fjölmiðlar myndu áfram greina frá öllu því sem fram fer í réttarsölum landsins og nafngreina vitni, sakborninga og þolendur eftir því sem við á. Eini munurinn yrði sá að fjölmiðlar myndu myndskreyta fréttir sínar úr dómstólum með öðrum hætti en þeir gera í dag. Ef fjölmiðillinn á til að mynda eldri mynd af sakborningi í myndasafni sínu myndi hann vitaskuld styðjast við hana. Þetta bann kæmi því aðeins í veg fyrir að fjölmiðlar gætu stuðst við nýjar myndir af fólkinu sem á í hlut. Það sem meira er og alvarlegra er að þessi tillaga væri til þess fallin að auka ónákvæmni í fréttum sem skrifaðar væru úr dómsölum landsins. Fengi fréttafólk ekki lengur að styðjast við hljóðupptökur og mætti aðeins hraðrita það sem færi fram í þinghaldinu má vænta þess að eitthvað skolist til. Erfiðara væri fyrir fréttafólk að grípa nákvæmt orðalag þeirra sem taka til máls í dómsal en eins og við öll vitum getur nákvæmt orðalag skipt öllu máli, sérstaklega í mjög viðkvæmum málum. Þessi tillaga mun því aðeins stuðla að ónákvæmari og verri fréttum úr dómsal. Það er engum til hagsbóta, hvorki fjölmiðlum né þeim sem þurfa að leita réttar síns eða svara til saka fyrir dómstólum landsins. Það er því ekki nema von að það frumvarp sem við ræðum hér í dag skuli hafa sætt harðri gagnrýni frá Blaðamannafélagi Íslands, fréttastofu Stöðvar 2, fréttastofu RÚV sem og fleirum. Þessir aðilar hafa lagst alfarið gegn samþykkt frumvarpsins og lýst yfir furðu á framlagningu þess í ljósi tiltölulega nýlega samþykktra breytinga á lögum um meðferð einkamála, lögum um meðferð sakamála og fleiri lögum, málsmeðferðarreglur þar sem verulega var þrengt að möguleikum til hljóðupptöku og myndatöku við meðferð dómsmála. Ekki er að finna rökstuðning fyrir frekari takmörkunum í þessum efnum í greinargerð frumvarpsins. Vandaðar umfjallanir um dómsmál eru þáttur í því að halda uppi lögum og reglum í samfélaginu. Eins er það svo að hljóð- og myndupptökur hafa ekki einungis fréttagildi heldur einnig mikilvægt heimildargildi. Með því að banna myndatökur af aðilum máls inni í dómshúsi eða nálægt því er með grófum hætti verið að skerða og takmarka möguleika fjölmiðla á að mynda og ná tali af sakborningum. Ekki er einungis verið að skerða möguleika almennings að upplýsingum heldur er einnig verið að skerða möguleika sakborninga á réttlátri málsmeðferð sem háð er í heyranda hljóði. Núverandi löggjöf gengur alveg nægilega langt hvað varðar takmarkanir á fréttaflutningi af dómsmálum og ýmsir varnaglar eru þegar til staðar, virðulegi forseti. Til að mynda getur dómari fallist á kröfu lögmanns um lokuð réttarhöld ef haldbær rök eru fyrir því. Ein af grunnstoðum lýðræðisins og lýðræðislegrar umræðu er að almenningur hafi aðgang að réttum upplýsingum og geti þar af leiðandi mótað sér upplýstar skoðanir á málefnum líðandi stundar. Það varðar beinlínis hagsmuni almennings að fjölmiðlar hafi tækifæri til að koma á framfæri viðeigandi upplýsingum um sakborninga og afbrot. Forseti. Þetta er mál þar sem hagsmunir almennings eru ríkir. Sér í lagi ef t.d. væri um að ræða þjóðkjörna fulltrúa. Í umsögn Félags fréttamanna segir m.a., með leyfi forseta: „Meginreglan á Íslandi er sú að réttarhöld, ekki síst í sakamálum, skulu háð í heyranda hljóði og fyrir opnum tjöldum. Það eru meiri líkur á réttri niðurstöðu ef störf dómstólsins eru opin almenningi þar sem að þá þurfa lögmenn, saksóknarar, dómarar og sakborningar að vanda sig betur. Hlutverk fjölmiðla er meðal annars að veita dómskerfinu aðhald. Almenningur þarf að sjá og heyra hvað dómstólarnir og starfsmenn réttarkerfisins aðhafast. Félag fréttamanna telur að frumvarpið dragi úr getu fréttastofu RÚV til þess að sinna þeirri lögbundnu eftirlitsskyldu sinni að veita dómskerfinu aðhald. Dómsvaldið verður að vera sjálfstætt og varið frá öllum pólitískum áhrifum. Þar af leiðandi er aðhald fjölmiðla og almennings lykilatriði. Öll takmörkun á fréttaflutningi af dómsmálum, umfram það sem nauðsyn krefur, þarf því að byggja á sterkum og veigamiklum rökum.“ Eins og áður segir er hægt að fara fram á lokuð réttarhöld í núverandi kerfi fallist dómari á að sterk og veigamikil rök liggi fyrir því. Dómara er t.d. heimilt að ákveða að mál verði flutt fyrir luktum dyrum og þinghaldi lokað vegna hagsmuna sakbornings, brotaþola eða vitnis, vegna hagsmuna almennings eða öryggis ríkisins, til að halda uppi þingfriði eða þegar vitni gefur skýrslu án þess að þurfa að skýra frá nafni sínu í heyranda hljóði. Opinber málsmeðferð byggir á mikilvægri kröfu um gagnsæi, bæði fyrir aðila máls sem geta fylgst með framgangi þess og eins fyrir almenning sem fær að vita hvað fer fram fyrir dómstólum. Opinber málsmeðferð er því mikilvæg í því samhengi að veita dómendum aðhald sem er veigamikill þáttur í því að auka traust almennings á réttarkerfinu. Opinbert málsmeðferðarkerfi veitir fjölmiðlafólki að jafnaði heimild til að greina frá því sem fram fer fyrir dómi. Í siðareglum blaðamanna eru ákvæði er varða umfjöllun um ólögráða einstaklinga og aðra í viðkvæmri stöðu, svo sem brotaþola og aðstandendur brotaþola og sakborninga. Fjölmiðlar meta hvert og eitt tilfelli fyrir sig og miða umfjöllun sína við siðareglur blaðamanna. Eins er það ekki hlutverk dómstóla eða fjölmiðla að kveða á um sekt manna eða sýknu. Hver maður telst saklaus uns sekt hans er sönnuð, samanber stjórnarskrá. Samsvarandi sjónarmið er að finna í 3. mgr. siðareglna Blaðamannafélags Íslands. Í umsögn Ríkisútvarpsins kemur fram, með leyfi forseta: „Myndir af þeim sem tengjast dómsmáli; málsaðilum, lögmönnum og dómurum og öðru því sem fram fer í dómshúsi eru óaðskiljanlegur hluti frásagnar af málinu. Með því að banna myndatökur í dómhúsi eru settar óhóflegar hömlur á fréttaflutning sem ganga gegn hugmyndum um tjáningarfrelsi. Slíkt bann er til þess fallið að draga verulega úr umfjöllun um dómsmál og vitund almennings um það sem fram fer hjá dómstólunum. Dómsvaldið er ein þriggja stoða ríkisvaldsins. Álit þetta er ritað í þeirri trú að umfjöllun um dómstóla sé nauðsynleg og jákvæð í lýðræðissamfélagi. Með henni fái almenningur skilning á starfsemi þeirra og vitund um rétt sinn. Með vandaðri umfjöllun aukist tiltrú almennings á starfi dómstólanna öllum til heilla. Spurningar vakna um ákvæði frumvarpsins þess efnis að myndatökur og hljóðupptökur af sakborningum, brotaþolum eða vitnum á leið í dómshús eða frá því séu bannaðar. Á þetta ákvæði eingöngu við um upptökur fjölmiðla eða mun þetta fortakslausa bann jafnframt ná til alls almennings með myndavélar og hljóðupptökutæki í snjallsímum? Hvenær er aðili máls á leið í dómhús? Verður bannað að taka myndir frá því að viðkomandi leggur á bílastæði, til dæmis í miðborg Reykjavíkur, og þar til hann hefur gengið alla leið í dómhúsið? Í fljótu bragði virðist þetta ákvæði vanhugsað og óframkvæmanlegt. Að lokum skal gjalda varhuga við því að þrengt verði að möguleikum fjölmiðla til að fjalla um viðamikil og fréttnæm dómsmál. Ekki fæst séð að fjölmiðlar hafi misnotað það frelsi sem þeir hafa haft til að flytja fréttir af dómsmálum hingað til. Upptökur í dómshúsum hafa hvort tveggja ótvírætt frétta- og heimildagildi í sögulegu samhengi.“ Eins og áður segir hefur Ríkisútvarpið lagst gegn samþykkt frumvarpsins. Það er engin þörf á að þetta frumvarp verði að lögum. Það er ekkert vandamál fyrir hendi í þessu samhengi sem frumvarpið leysir heldur myndi samþykkt frumvarpsins þvert á móti vega alvarlega að lýðræðinu okkar, tjáningarfrelsinu, upplýsingagjöf til almennings. Málefni er varðar þetta frumvarp er að mínu mati vanhugsað, óþarft og mögulega skaðlegt.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Það má kannski segja að hún hafi í ræðunni svarað þeim spurningum sem ég hyggst beina til hennar. Ég ætla engu að síður að spyrja svo afstaða hv. þingmanns komi skýrt fram. Við höfum dregið upp í greinargerð og í frumvarpinu sjálfu að hér séu hagsmunir sem vegist á. Annars vegar hagsmunir þeirra sem eiga erindi fyrir dóm, svo sem eins og vitna, meintra og þekktra sakborninga o.s.frv. og hins vegar upplýsingaskylda við almenning. Og nú langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að hagsmunir almennings vegi þyngra, þ.e. hagsmunir almennings af því að fá sem ítarlegastar myndir og fréttir af dómhaldi, og gangi lengra en réttur einstaklings sem er t.d. vitni í alvarlegu líkamsárásarmáli og stendur ógn af gerandanum sem er fyrir dómi sem meintur sakborningur. Telur hv. þingmaður það hagsmuni almennings að fá að vita að þetta meinta fórnarlamb þessa glæps, þessarar árásar, sé á leið í þinghús, til dóms, og standi ógn af meintum geranda? Er það sem sagt í þágu almannahagsmuna meira virði að mynd náist af viðkomandi en að sá aðili njóti einhverrar verndar fyrir árvökulum augum allra sem koma að málinu?

Forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir spurninguna sem ég taldi mig reyndar svara í ræðunni en fínt að fá að skýra það betur. Eins og ég sagði er hægt undir núverandi lagaumhverfi að fara fram á lokuð réttarhöld ef hagsmunir einstaklinga, svo sem vitna eða brotaþola, stangast á við upplýsingaskyldu til almennings. Við erum þannig með þessa aðila sem starfa í því umboði sem þeim var treyst fyrir í dómskerfinu til að vega og meta hvort það séu þung, sterk og veigamikil rök fyrir því að banna myndatökur og fréttaflutning tengdan málsmeðferðinni. Ef ég svara hv. þingmanni bara beint: Ég lít svo á að við séum nú þegar með varnagla hvað varðar tilfelli eins og hv. þingmaður ber upp og sé ekki hvernig þetta frumvarp leysir nokkuð ef við erum nú þegar með fyrirkomulag sem getur tekið á kringumstæðum eins og þeim sem hv. þingmaður vísar til. Hvað varðar myndatökur, eins og ég kom aðeins inn á í ræðunni, þá myndu fjölmiðlar bara myndskreyta fréttirnar á annan hátt. Þá snýst það svolítið um nákvæmni, bara ákveðin vönduð vinnubrögð sem við köllum eftir og viljum að fjölmiðlar hafi og geti sinnt sínu lögbundna hlutverki og að það séu ekki bara, afsakið slettuna, með leyfi forseta, „stock footage“-myndir þegar verið er að fjalla um mjög mikilvæg mál sem varða almenning.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta svar. Ég ætla að vera örlítið nákvæmari. Lokað þinghald tryggir ekki friðhelgi þeirra sem eru á leið til dómhúss, annaðhvort sem vitni, sem meintir sakborningar eða annað. Lokað þinghald er inni í dómsalnum. Þannig að nú segi ég aftur: Vega hagsmunir þeirra sem reka fjölmiðla og okkar almennings þyngra? Er það mikilvægara fyrir okkur að vita hvert vitnið er sem er á leið til dómhúss í erfiðu máli? Eru hagsmunir almennings meiri en t.d. vitnisins sem kemur skelfingu lostið á vettvang? Og nú segi ég aftur: Lokað þinghald snýst um dómsalinn. Það snýst ekki um aðkomu manna að dómstólnum eða dómhúsinu, alls ekki. Þess vegna verð ég að spyrja hv. þingmann: Er það mat hennar að í slíkum tilfellum vegi réttur almennings til upplýsingaöflunar og fréttamanna til upplýsingaöflunar þyngra en mögulegs fórnarlambs sem er á leið til vitnaleiðslu?

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að skýra spurninguna betur. Eins og kom fram í ræðunni eru tilfelli þar sem dómari og þeir sem fara með sjálfa málsmeðferðina hafa metið sem svo að það geti t.d. skapað hættu fyrir vitni og að vitnið þurfi að flytja sinn vitnisburð án þess að það sé nafngreint. Ég get ímyndað mér að í slíkum tilfellum séu e.t.v. gerðar ráðstafanir, að það sé ekki bein útsending af leið þessa aðila inn í dómhúsið til að flytja málið fyrir luktum dyrum. Ég get alveg ímyndað mér að fólk hafi lagst í þá vinnu. Mig langar bara að spyrja hv. þingmann að því hvort hann viti um einhver tilfelli þar sem þetta tiltekna vandamál hafi komið upp, þar sem líf og limir einhvers einstaklings hafi verið í hættu. Eins og ég lít á þetta væri löggjafinn þarna að fara yfir á valdsvið dómstóla í of miklum mæli og skerða með því um leið frelsi fjölmiðla til umfjöllunar. En hvað varðar þetta tiltekna dæmi sem hv. þingmaður tekur langar mig að svara honum með spurningu: Veit hann um einhver dæmi þess að þetta hafi gerst í einhverjum tugum tilvika svo að það þurfi að skrifa heilt lagafrumvarp um það og fá samþykkt hér á Alþingi Íslendinga? Spyr sá sem ekki veit.

Það hefur enga þýðingu að spyrja hv. þingmann að því þar sem ræðutíma hans er lokið.

Herra forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um framleiðslu innrennslisvökva til notkunar í lækningaskyni. Þingmennirnir Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir eru meðflutningsmenn mínir á þessari tillögu. Tillagan, sem má að sumu leyti líta á sem skýrslubeiðni, hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að kanna hagkvæmni þess að hefja að nýju framleiðslu innrennslisvökva og innrennslislyfja til heilbrigðisþjónustu hér á landi. Sérstaklega verði metið öryggi, kostnaður og umhverfisþættir slíkrar framleiðslu. Ráðherra skili Alþingi skýrslu eigi síðar en 1. maí 2021. Það er ekki í fyrsta sinn sem sá sem hér stendur hefur flutt þetta mál, líklega er þetta þriðja sinni sem ég flyt málið, en það er nú endurflutt lítið breytt en þó efnislega óbreytt. Árið 2002 var framleiðslu innrennslisvökva hjá Lyfjaverslun Íslands hætt. Fram til þess höfðu slíkir vökvar að mestu leyti verið framleiddir innan lands. Flóknari og sjaldgæfari lyfjasamsetningar, og jafnvel vökvar, voru hins vegar framleiddar erlendis og fluttar inn. Í nóvember 2005 var birt skýrsla starfshóps á vegum Landspítala – háskólasjúkrahúss, sem er hér í fylgiskjali. Í niðurstöðum hópsins kom m.a. fram að árlega væri þörf á u.þ.b. 230.000 lítrum, þegar saman væru taldir innrennslis-, skol- og leysivökvar, hjá heilbrigðisstofnunum ríkisins. Þá væri ótalin þörf á um 120.000 lítrum af skilunarvökva sem einnig eru fluttir inn. Í skýrslunni er þörfin á aukinni framleiðslu tiltekinna vökva jafnframt talin vera allt að 1.000.000 lítrar vegna mögulegra áfalla. Þrátt fyrir að þessar tölur séu 15 ára gamlar má ætla að vökvaþörfin sé stórt séð svipuð, þó líklega aðeins meiri vegna fólksfjölgunar og hækkandi aldurs þjóðarinnar, og svo hins að verið er að nota þessa vökva á fleiri stofnunum en stofnunum á vegum ríkisins eða opinberra aðila. Birgðahald vegna vökva yfir 300.000 lítrum er töluvert, einkum ef gera á ráð fyrir áföllum eða ef tímabundin þörf eykst, t.d. vegna inflúensu eða faraldurs vegna kórónuveiru. Staðan getur þannig breyst mjög hratt og þörfin fyrir aukna framleiðslugetu getur breyst mjög hratt. Komið hefur í ljós, til að mynda í yfirstandandi faraldri, að á nokkrum mánuðum eða vikum þurfa nánast öll ríki hins vestræna heims allt í einu á því að halda að fá auknar birgðir af alls konar aðföngum. Skemmst er að minnast þess að um tíma í vor er leið eða síðla vetrar, ef ég man rétt, vantaði um tíma t.d. sýnatökupinna til að taka sýni úr nefkoki og koki. Síðan er líka hitt að þegar stór áföll dynja yfir getur orðið erfitt að koma aðföngum til landsins, til að mynda í náttúruhamförum á borð við eldgos. Er í þessu tilliti skemmst að minnast Eyjafjallagossins sem kom í veg fyrir mjög stóran hluta flugferða um Norður-Evrópu. Hins vegar myndaðist þá ekki sú staða hér á landi að við gætum ekki fengið vökva og það slapp til. En málið er að þetta getur gerst nánast á einni nóttu og birgðahaldið þarf þá annaðhvort endurspegla það eða þá einhvers konar framleiðslugetu í landinu og hún er sem stendur í rauninni ekki til. Þá er einnig hægt að horfa til þess að sótspor kemur af því að flytja inn vökva í þessum mæli, ég tala nú ekki um ef skyndilega þarf miklu meiri vökva. Það getur verið umtalsvert, enda getur þurft nokkur hundruð tonn af vökva hingað til lands. Í skýrslunni sem ég gat um áðan er talið að með innlendri framleiðslu á hluta þess magns sem um ræðir myndu skapast 16 störf, þar af mörg sem krefjast sérhæfðrar kunnáttu. Eðli máls samkvæmt hlytist af stofnkostnaður vegna uppbyggingar, en lagt er fyrir ráðherra að kanna kostnaðaráhrif. Ég vil meina að við sem þjóð, eða heilbrigðiskerfið, getum eftir atvikum framleitt nauðsynlegustu innrennslisvökva. Má í rauninni segja að þetta sé nokkurs konar þjóðaröryggismál. Þetta varðar mjög mikilsverða þætti í rekstri alls heilbrigðiskerfisins. Við erum ekki í færum til að bregðast við með þeim hraða sem á þyrfti að halda ef hamfarir dynja yfir. Því er markmið tillögunnar að ráðherra láti kanna hvort innlend framleiðsla yrði hagkvæm, að teknu tilliti til allra framangreindra þátta, þ.e. öryggis, kostnaðar og umhverfissjónarmiða. Virðulegi forseti. Skýrslan sem ég nefndi er í fylgiskjali með tillögunni og ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér hana. Mér er líka kunnugt um að eitthvað verður til af nýrri gögnum um þetta, þ.e. eftir framlagningu tillögunnar, og það væri því mjög þarft ef ráðuneyti heilbrigðismála léti slíka könnun fara fram hið fyrsta svo að við vitum hvar við stöndum með tilliti til þessa öryggisþáttar. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta en legg til að málið fari til hv. velferðarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég flyt nú í fjórða sinn frumvarp til laga um breytingu á lögum um 40 stunda vinnuviku, nr. 88/1971, þ.e. lögbundnir frídagar. Frumvarpið er mjög einfalt. Í 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Í stað orðanna „og 17. júní“ í 1. mgr. 6. gr. laganna kemur: 17. júní og 1. desember.“ Í 2. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Mig langar að lesa greinargerðina sem er örstutt. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 148., 149. og 150 löggjafarþingi. Hinn 1. desember 2018 voru liðin hundrað ár frá því að Ísland varð frjálst og fullvalda ríki með gildistöku sambandslaganna. Af því tilefni voru margvísleg hátíðahöld á árinu, m.a. á vegum Alþingis, enda vel við hæfi að svo mikilvægra tímamóta í lífi þjóðarinnar væri minnst með jákvæðum og afgerandi hætti. Á sama grundvelli er því lagt til með frumvarpi þessu að hér eftir verði 1. desember ár hvert lögbundinn frídagur. Í lögum um 40 stunda vinnuviku, nr. 88/1971, er nú, auk helgidaga þjóðkirkjunnar, sérstaklega kveðið á um fjóra heila frídaga: sumardaginn fyrsta, fyrsta mánudag í ágúst - sem heitir frídagur verslunarmanna þó svo að verslunarmenn eigi ekki frí - 1. maí, baráttudag verkalýðsins, og þjóðhátíðardag Íslendinga 17. júní. Að mati flutningsmanna hefur enginn þessara daga haft í för með sér jafnmiklar grundvallarbreytingar á sögu og lífi íslensku þjóðarinnar og fullveldisdagurinn 1. desember 1918; dagurinn sem markaði fullnaðarsigur í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Með því er ekki gert lítið úr sögu eða mikilvægi áðurnefndra daga, sem að sönnu er ærið. En í ljósi þess að mælt er fyrir um að þessir fjórir dagar skuli vera almennir frídagar samkvæmt lögum um 40 stunda vinnuviku, og þeir þannig festir í sameiginlegt minni þjóðarinnar, telja flutningsmenn eðlilegt og rétt að fullveldisdagurinn 1. desember verði jafnframt gerður að frídegi og mikilvægis hans verði þannig minnst um alla framtíð. Herra forseti. Án þess að ég ætli að tefja þessa umræðu þá held ég að mikilvægi dagsins hafi ekki runnið upp fyrir mörgum fyrr en haldið var upp á 100 ára afmæli þessa atburðar, hinn 1. desember 2018. Þá voru mörg hundruð sjálfsprottnir atburðir úti um allt land til að minnast þess arna. Í sjálfu sér held ég að við þurfum sem þjóð að kunna sögu okkar bærilega. Þá er ég ekki bara að tala um frá söguöld og ég er ekki bara að tala um nútímasöguna heldur að við kunnum skil á þeirri baráttu sem skilaði okkur að endingu fullveldi þann 1. desember 1918. Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að sjálfur hef ég fyllst aðdáun yfir því að íslenska þjóðin skyldi á þeim tíma stíga þetta skref, einmitt þetta ár þegar gekk á með þvílíkum hörmungum, eldgosum, hafís, drepsótt, sem lagði hlutfallslega þó nokkuð fleiri að velli en sú farsótt sem við eigum við núna öllum þessum árum seinna og með nútímatækni; farsóttin 1918 felldi miklu fleiri Íslendinga hlutfallslega. Við þær aðstæður stigu menn fram og ákváðu að Ísland ætti að vera fullvalda ríki. Það er eitt atriði sem mér finnst persónulega alltaf standa upp úr en það er að á þessum degi, 1. desember 1918, stofnuðu nokkrir prófessorar í Háskóla Íslands, sem þá var staðsettur í þessu húsi, vísindafélag. Þeir sögðu við sjálfa sig: Þjóð sem er orðin fullvalda og sjálfstæð á að hafa vísindafélag. Þeir stofnuðu vísindafélag og mér finnst það sterkur vitnisburður um þann eld sem bjó í brjósti fólks á þessum tíma. Með mikilli virðingu, herra forseti, finnst mér stundum eins og við tökum öllu því sem við búum við sem sjálfsögðum hlut, þar á meðal sjálfstæði og fullveldi þjóðarinnar. Og sumum okkar virðist ekkert sérstaklega sýnt um að við séum áfram sjálfstæð og fullvalda þjóð eins og kemur fram í máli margra þingmanna hér um bil á hverjum einasta degi. Því er kannski meiri nauðsyn á því nú, herra forseti, en löngum áður að við kunnum þessa sögu, Íslendingar, að við vitum hverjir það voru sem ruddu brautina og að við sýnum þeim sóma. Með því ætla ég reyndar að skjóta inn í að ég ætla síður en svo að gera lítið úr því að Háskóli Íslands hefur haldið upp á þennan dag og eiginlega forðað honum frá algjörri niðurlægingu með því að halda hátíð ár hvert sem undanfarin ár hefur verið helgaður íslenskum doktorum og doktorsnemum, sem er að góðu gert. Ég segi aftur: Við þurfum að læra að meta það sem við höfum. Við þurfum að læra að meta það sem við eigum, sjálfstæðið, fullveldið, tunguna. Þess vegna eigum við að gefa fólki og fjölskyldum, börnum, færi á því að vita af hverju dagurinn er merkilegur. Við eigum að halda upp á þennan dag vegna þess að þessi dagur og sess hans í sögu þjóðarinnar er það stór að hann á það skilið og brautryðjendurnir allir eiga skilið að þetta sé gert. Það hafa komið fram mótbárur við frumvarpið þess efnis að við séum að stíga inn í samkomulag aðila vinnumarkaðarins. Ég tel að svo sé ekki vegna þess að hér á Alþingi erum við á hverjum einasta degi að samþykkja lög og reglur sem annaðhvort herða reglur sem beinast að almenningi og fyrirtækjum eða létta þær. Okkur verður ekki skotaskuld úr því að koma þessum frídegi fyrir. Ég minni á að nú er uppi vilji víða í þjóðfélaginu til að auka gæðastundir sem fjölskyldur geta átt saman. Hví þá ekki að halda myndarlega upp á 1. desember ár hvert og eiga góða stund með fjölskyldunni og minnast þeirra brautryðjenda sem ruddu brautina og gerðu það kleift að við urðum sjálfstæð þjóð? Ég vona að frumvarpið fái nú í fjórða sinn, því það er fullreynt þegar fernt er, vandaða umfjöllun í nefnd og snögga og komi hingað aftur til kasta þingsins og verði samþykkt að því loknu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir ræðuna og fyrir að leggja frumvarpið fram. Ég hef áður tekið til máls um það þegar hann hefur flutt það hér í þingsal, sem er orðið alloft. Ég hef ekkert á móti því að við höldum upp á 1. desember og mér finnst það reyndar mjög góð hugmynd, bæði út frá menningarlegu rökunum, sem hv. þingmaður fór ágætlega yfir, og ekki síður út frá því sem hv. þingmaður kom reyndar líka inn á, samveru fjölskyldunnar sem kallað er eftir. Frídagar eru þar af leiðandi af hinu góða. Það sem ég hef reyndar allt of oft sagt hér í þessu ræðupúlti, og er ekki enn komið í verk, er að mér þykir það skjóta skökku við að enn séu til lög sem heita lög um 40 stunda vinnuviku. Ég hef talað um það í nokkrum ræðum þar sem verið er að leggja til einhverjar breytingar á þessum lögum. Ég ætla aftur að beina því til þeirrar hv. nefndar sem fær þetta mál til umfjöllunar, hv. allsherjar- og menntamálanefndar, að skoða það mál. Kannski ætti ég að láta það verða að veruleika að leggja fram lagafrumvarp þar sem lagt yrði til að þessi lög yrðu afnumin og þau fáu ákvæði sem eftir eru í þeim yrðu færð inn í önnur lög sem hefðu annað heiti. Eins og við vitum öll er verið að vinna að styttingu vinnuvikunnar og við höfum verið að gera það í töluverðan tíma. Við erum að tala um aukið frjálsræði þegar að vinnuvikunni kemur, hvernig fólk skipuleggur þetta, og mér finnst það mikil tímaskekkja að í lögunum standi eitthvað um 40 stunda vinnuviku. Það er stefnt að því að hún sé eitthvað allt annað en 40 stundir. Ég vildi bara koma þessu hér á framfæri.

Hæstv. forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um dómtúlka. Flutningsmenn ásamt mér eru allir þingmenn Miðflokksins. Efni tillögunnar er að fela dómsmálaráðherra að undirbúa lagafrumvarp til breytingar á lögum um dómtúlka og skjalaþýðendur, nr. 148/2000. Frumvarpið feli í sér breytingar á þeim kröfum sem gerðar eru til löggiltra dómtúlka með það að markmiði að fjölga bæði dómtúlkum og þeim tungumálum sem dómtúlkar á Íslandi fást við. Ráðherra verði falið að leggja frumvarpið fram eigi síðar en 1. september 2021. Tillaga þessi var áður lögð fram á 149. löggjafarþingi og svo á því síðasta, á 150. löggjafarþingi, og er nú endurflutt lítillega breytt. Samkvæmt upplýsingum úr skrá sýslumanna yfir löggilta dómtúlka eru 53 dómtúlkar starfandi á Íslandi og þjónusta þeirra í boði á 11 tungumálum. Í 1. mgr. 10. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, og 1. mgr. 12. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, segir að þingmálið sé íslenska. Til að standa vörð um mikilvægi íslensku sem opinbers tungumáls á Íslandi er nauðsynlegt að þinghald geti að mestu farið fram á íslensku, en jafnframt að aðilar máls og þeir sem kallaðir eru fyrir dóm geti tjáð sig á því tungumáli sem þeir kunna best. Þótt lög tryggi rétt til dómtúlks er reyndin sú að þjónustu þeirra getur verið erfitt að nálgast á fjölda tungumála. Ef túlka þarf á tungumáli sem enginn starfandi dómtúlkur fæst við þarf að leita eftir þjónustunni erlendis. Í lögum um dómtúlka og skjalaþýðendur, nr. 148/2000, er gerð sú krafa að til að fá löggildingu sem dómtúlkur verði viðkomandi jafnframt að vera löggiltur skjalaþýðandi, samanber 2. mgr. 4. gr. laganna, og hafi löggildingu til að þýða skjöl af íslensku á erlent mál og af því máli á íslensku. Þá þarf viðkomandi einnig að standast sérstakt próf til að verða dómtúlkur. Þessar ríku kröfur hafa gert það að verkum að fáir hafa hlotið löggildingu sem dómtúlkar frá aldamótum og enginn frá árinu 2012. Nýliðun er því nánast engin og haldi sama þróun áfram verður skortur á dómtúlkum enn meiri og sækja þarf þjónustuna í æ ríkari mæli til útlanda. Við umfjöllun allsherjar- og menntamálanefndar á málinu á 150. löggjafarþingi barst nefndinni umsögn vegna málsins þar sem fram kom að það yrði til mikilla bóta ef sá möguleiki væri til staðar að einstaklingar gætu tekið próf í túlkun eftir að hafa náð prófi í skjalaþýðingu á móðurmáli sínu, óháð því hvort þeir næðu því á erlenda málinu. Mikilvægt væri að halda uppi þeirri kröfu að einstaklingar stæðust skriflegt löggildingarpróf á móðurmáli sínu þar sem það sýndi almenna hæfni í þýðingum, sem væri þá góður grundvöllur góðrar túlkunar. Það er nauðsynlegt að tryggja aðgengi þeirra að réttarkerfinu sem búa hér á landi en tala ekki íslensku. Það er nauðsynlegur þáttur í réttaröryggi einstaklings að hann geti miðlað og tekið við upplýsingum á tungumáli sem hann skilur enda er það forsenda þess að menn hljóti réttláta málsmeðferð að þeir skilji hvað fer fram við málsmeðferðina. Þá er fjölgun dómtúlka nauðsynleg til að standa vörð um íslensku sem þingmál og einnig þarf að tryggja að dómtúlkar hér á landi geti túlkað á sem flest tungumál. Þrátt fyrir að hæfni túlka og skjalaþýðenda sé áþekk er hún ekki fullkomlega sambærileg. Góður túlkur þarf ekki endilega að vera góður í þýðingu ritaðs máls og góður skjalaþýðandi er ekki endilega góður túlkur. Túlkar þurfa yfirgripsmikla þekkingu á miðlun upplýsinga í töluðu máli og líkamstjáningu. Þá þurfa túlkar að hafa skilning á því lögfræðilega viðfangsefni sem fengist er við hverju sinni til þess að miðla nákvæmum upplýsingum. Háskóli Íslands hefur boðið upp á hagnýtt nám í þýðingum sem lýkur með viðbótardiplóma, auk meistaranáms í nytjaþýðingum og þýðingafræði. Hægt væri að nýta mun betur þekkingu þeirra sem útskrifast úr þessu námi í Háskóla Íslands eða viðlíka námi úr öðrum skólum. Við dómtúlkun er hætt við því að þær ríku kröfur sem gerðar eru í núgildandi lögum fæli þá sem áhuga hafa frá því að afla sér löggildingar. Þá hafa samfélagstúlkar annast túlkun innan réttarkerfa víða í Evrópu og má vel líta á reynslu þaðan. Samfélagstúlkar hafa almennt yfirgripsmikla þekkingu á menningarheimi þeirra tungumála sem þeir fást við og vel má líta til þess hvort hægt sé að auka möguleika þeirra til að afla sér menntunar og þjálfunar til að annast túlkun innan réttarkerfisins. Að lokum vil ég geta þess að ég hef einnig flutt þingsályktunartillögu um samfélagstúlkun þannig að þessi tvö mál hanga saman að því leytinu til. Ég óska þess að þessi þingsályktunartillaga rati til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að umræðu lokinni.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögreglulögum, nr. 19/1996, sem fjallar um að afnema bann við verkfallsrétti lögreglumanna. Flutningsmenn með mér á frumvarpinu eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson, Þorsteinn Sæmundsson og Helgi Hrafn Gunnarsson. Frumvarp þess efnis að lögreglumenn hljóti verkfallsrétt á nýjan leik var fyrst flutt á 144. löggjafarþingi. Frumvarpið var lagt aftur fram á 145. löggjafarþingi, 149. löggjafarþingi og 150. löggjafarþingi. Á 144. löggjafarþingi, þegar frumvarpið var fyrst lagt fram, gekk það til allsherjar- og menntamálanefndar sem sendi út umsagnarbeiðnir. Umsagnir bárust frá Bandalagi háskólamanna, BSRB, Félagi yfirlögregluþjóna, Landssambandi lögreglumanna, Lögreglufélagi Eyjafjarðar, Lögreglufélagi Reykjavíkur, Mannréttindaskrifstofu Íslands og Tollvarðafélagi Íslands. Allar umsagnirnar voru jákvæðar um málið. Í ljósi þess og að jafn brýnt er nú og þegar frumvarpið var flutt í fyrsta sinn að lögreglumenn endurheimti rétt sinn til að sækja kjarabætur með verkfalli ef nauðsynlegt reynist er það nú endurflutt. Geri ég það nú í þriðja sinn. Á síðasta þingi gekk málið til allsherjar- og menntamálanefndar sem sendi út umsagnarbeiðnir vegna þess. Umsagnir bárust frá BSRB, Félagi yfirlögregluþjóna, Guðmundi Fylkissyni, Landssambandi lögreglumanna og Lögreglufélagi Eyjafjarðar. Í öllum umsögnum var tekið undir efni frumvarpsins og áhersla lögð á það að lögreglumenn fengju verkfallsrétt, í flestum umsögnum var það einnig tekið fram að lögreglumenn hefðu goldið fyrir það í kjarabaráttu sinni að hafa ekki verkfallsrétt. Félagafrelsi er verndað í 74. gr. stjórnarskrárinnar og fjölmörgum alþjóðasamningum sem Ísland á aðild að. Má þar nefna 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur var með lögum frá 1994 og félagsmálasáttmála Evrópu sem fullgiltur var hér á landi 1976. Félagafrelsi lýtur ekki einungis að rétti til að stofna félög og eiga aðild að þeim, heldur einnig til að standa utan félaga. Jafnframt er félagafrelsið talið ná að einhverju marki til athafnafrelsis félaga til að tryggja og standa vörð um hagsmuni félagsmanna sinna. Þrátt fyrir að félagafrelsið feli ekki í sér skilyrðislausan rétt til verkfalls, þá er hann eigi að síður talinn mikilvægur hluti samningsfrelsis félaga sem nýtur verndar samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum. Því er ljóst að takmörkun slíks réttar skal byggð á lögmætum sjónarmiðum og nauðsyn í lýðræðisþjóðfélagi. Verkfallsréttur lögreglumanna var afnuminn með lögum nr. 82/1986 sem fólu í sér breytingar á þágildandi lögreglulögum. Fram til þess tíma höfðu lögreglumenn rétt til verkfalls líkt og aðrar stéttir innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja með þeim fyrirvara að skylt var að halda uppi nauðsynlegri öryggisgæslu á meðan á verkfalli stóð, samanber 26. gr. þágildandi laga um samningsrétt BSRB. Afnám verkfallsréttar var hluti af samkomulagi milli Landssambands lögreglumanna og fjármálaráðherra í júlí 1986. Kveðið var á um afnám verkfallsréttar í bókun við samkomulagið, en í stað þess skyldu lögreglumenn fá svokallaða kauptryggingu ef ekki næðust samningar um kjör þeirra. Kauptryggingin átti að fela í sér sömu meðalhækkun launa og bandalög opinberra starfsmanna fengju á hverjum tíma. Þau félög sem miða átti við voru BSRB, Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna, Samband íslenskra bankamanna og Bandalag kennarafélaga. Skyldi útreikningurinn vera í höndum Hagstofu Íslands. Allt frá því að samkomulagið tók gildi voru uppi ólík sjónarmið um framkvæmd þess milli lögreglumanna annars vegar og ríkisins hins vegar. Útreikningur kauptryggingar fór ekki fram fyrstu árin eins og til stóð og gerðu lögreglumenn ítrekað athugasemdir við það. Eftir mikinn þrýsting af þeirra hálfu framkvæmdi Hagstofa Íslands umrædda útreikninga árið 1988 að beiðni fjármálaráðherra. Samkomulagið hafði kveðið á um möguleika til endurskoðunar á útreikningum af hálfu Landssambands lögreglumanna en ekki var um slíkt að ræða í reynd. Landssambandið taldi því þegar hér var komið sögu að samningsréttarákvæði kjarasamningsins frá 1986 væru brostin og óskaði m.a. eftir því að lögreglumenn fengju aftur verkfallsrétt, en án árangurs. Landssamband lögreglumanna hefur um langt skeið reynt að ná fram kjarabótum fyrir lögreglumenn með litlum árangri. Að þeirra mati hafa lögreglumenn dregist aftur úr þeim viðmiðunarstéttum sem miðað var við í fyrrgreindu samkomulagi sem fól í sér afnám verkfallsréttarins. Ein ástæða þess er án efa sú staðreynd að lögreglumenn geta ekki gripið til þess neyðarúrræðis sem verkfallsrétturinn er, til jafns við aðrar stéttir samfélagsins, náist ekki viðunandi niðurstaða í viðræðum um kjaramál. Herra forseti. Lögreglan sinnir afar mikilvægum störfum tengdum öryggi lands og þjóðar. Sú sérstaða virðist með núverandi fyrirkomulagi vinna gegn stétt lögreglumanna hvað kjaramál varðar frekar en að stuðla að auknum réttindum vegna mikilvægis þeirra í samfélaginu. Eðli málsins samkvæmt yrði verkfallsréttur lögreglumanna háður þeim fyrirvara að ávallt þarf að halda uppi neyðar- og öryggisþjónustu. Hins vegar væri fjöldinn allur af störfum innan lögreglunnar sem eigi að síður væri hægt að leggja niður væri slíkt talið nauðsynlegt til stuðnings kröfum um kjarabætur í verkfalli. Landssamband lögreglumanna hefur á undanförnum árum lagt áherslu á verkfallsréttinn í kjarabaráttu og hafa ýmis lögreglufélög á landsvísu ályktað í þá veru. Starfsumhverfi lögreglumanna hefur tekið miklum breytingum á umliðnum árum og gerðar eru sífellt ríkari kröfur til lögreglumanna. Mætti þar nefna fjölmargar tækninýjungar sem lögreglan hefur tekið í þjónustu sína og ekki síður að afbrot verða sífellt flóknari. Hefur þetta leitt til þess að lögreglustarfið hefur þróast ört á síðustu árum og áratugum. Með lögum nr. 61/2016 var nám lögreglumanna fært á háskólastig og er nú tveggja ára diplómanám, en var áður eins árs nám við Lögregluskóla ríkisins, sem skilgreint var á framhaldsskólastigi. Má segja að auknar kröfur til lögreglustarfsins speglist ekki hvað síst í þessum breytingum. Mikilvægt er að lögreglumönnum verði gert kleift að sækja sér kjarabætur með sama hætti og aðrar stéttir en þurfi ekki að sitja eftir meðan starf þeirra verður flóknara, erfiðara og kröfur til lögreglumanna aukast sífellt hvað varðar menntun, tækjakost og færni almennt, bæði tæknilega og ekki síður í samskiptum við borgarana. En samsetning borgara landsins hefur breyst frá því að vera afar einsleit og til þess að verða æ alþjóðlegri, með fjölgun íbúa með annan bakgrunn en áður var auk mikillar fjölgunar ferðamanna hingað til lands. Lögreglumönnum verði þannig skipuð sköpuð sú sjálfsagða samningsstaða gagnvart viðsemjanda sínum, sem er ríkið, sem skilað getur þeim sanngjörnum kjörum í vinnuumhverfi sínu. Með frumvarpi þessu er lagt til að verkfallsréttur lögreglumanna verði endurreistur með einfaldri breytingu á lögreglulögum á þá leið að 31. gr. þeirra laga verði felld úr gildi. Lagt er til að frumvarpinu verði að loknum umræðum vísað til allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar. Vænti ég þess, herra forseti, að málið fái nú loksins framgang í þinginu.

Virðulegi forseti. Mig langar að taka aðeins til máls í þessu máli. Eins og hér hefur komið fram var málið fyrst flutt á 144. þingi af hv. varaþingmanni Vinstri grænna, Eyrúnu Eyþórsdóttur, og á þinginu þar á eftir lagði ég þetta mál fram, þannig að mér brá dálítið þegar það birtist svo í höndum Miðflokksins. En gott og vel, það er alltaf gott ef einhver sér ástæðu til þess að fara fram með góð mál. Ég hef löngum talað fyrir málefnum lögreglunnar á mörgum vígstöðvum, m.a. varðandi kjaramál og margt sem þeim tengist. Safnað var gríðarmiklum upplýsingum nokkuð langt aftur í tímann sem sneru að kjaramálum lögreglunnar og leiddi einmitt í ljós það sem reifað er í þessu máli hvað varðar þróun þeirra kjaramála. Sannarlega hefur eitt og annað breyst frá því að frumvarpið var lagt fram á 144. þingi og fram til dagsins í dag, eins og kemur fram í niðurlaginu núna, m.a. varðandi námið, sem var eitt af því sem rætt var á sínum tíma, þ.e. að það færðist upp á háskólastig. Um það var töluvert rætt þegar þetta mál var flutt hér í fyrsta sinn. Nú er það orðið að veruleika og eins og hér er nefnt hafa orðið meiri tækninýjungar og annað slíkt, lögreglan býr yfir miklu betri búnaði en áður og skiptir það auðvitað máli í því starfi sem hún vinnur almennt. Ég tek undir það að verkfallsheimildin er mikilvæg heimild hjá öllum stéttarfélögum. Ég held að hægt sé að færa rök fyrir því að þegar lögreglan hafði þessa heimild hafi hún sannarlega ekki verið misnotuð. Það er dálítið súrt, verð ég að segja, að það hafi ekki gengið eftir sem um var samið á sínum tíma. En eins og stundum áður greinir menn á um hvort við þetta hafi verið staðið eða ekki, þ.e. af ríkinu annars vegar og svo Landssambandi lögreglumanna hins vegar. En ég held að það fari ekkert á milli mála, þegar rýnt er í þær tölur sem dregnar voru fram í fyrirspurn minni fyrir dálítið löngu, að þær sýndu sannarlega að svo var ekki. Ég vil einnig taka til máls um, af því að mér finnst það skipta máli, að þessi réttur sé til staðar. Eins og hefur komið fram ber alltaf að halda uppi lágmarksöryggisþjónustu og það er ekki svo að lögreglufólk skilji hér allt eftir í volli þó að verkfallsvopninu yrði hugsanlega beitt. Ég held að við ættum ekki að óttast það, a.m.k. liggur það fyrir að eftir að menn sömdu verkfallsréttinn frá sér gegn breytingum á launafyrirkomulagi, sem ekki hefur gengið eftir, þótt sannarlega hafi verið bætt í og gert betur í þeim málum upp á síðkastið, þá vitum við samt alveg að lögreglan vinnur þannig vinnu sem ég held að við myndum ekki vilja vera án. Um leið og við viljum endurnýjun viljum við halda í mikla og góða reynslu en ekki að fólk hrökklist úr starfi, ýmist vegna álags eða vegna þess að vinnuumhverfið eða annað slíkt er ekki eins og best verður á kosið. Ég ætla að segja það aftur að ég tel sannarlega að ýmislegt hafi náðst varðandi umhverfi og annað slíkt, en betur má ef duga skal varðandi þessa stétt eins og fleiri. En ég styð þetta mál og ég tel að við eigum ekki að vera feimin við að vinna að því að lögreglumenn öðlist aftur þennan rétt. Ég tel að hægt sé að sýna fram á að hann hafi ekki verið misnotaður áður og verði það ekki heldur í framhaldinu, verði þetta að lögum.

Herra forseti. Ég þakka auðvitað hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir afdráttarlausan stuðning hennar við þetta mál, kjarabætur til handa lögreglu og að veita lögreglumönnum verkfallsréttinn að nýju, enda var hún fyrsti flutningsmaður að þessu sama máli hér á 145. löggjafarþingi þegar það var lagt fram í annað sinn. Hv. þingmenn Vinstri grænna lögðu þetta mál fram í tvígang á þeim tíma. Það er athyglisvert að lesa yfir ræður þingmanna, sérstaklega frá 144. þingi, varðandi þetta mál vegna þess að þá kemur í ljós að þingmenn úr þeim flokkum sem nú sitja í stjórn, sitja við stjórnvölinn hér á þingi og í landinu, þar á meðal hv. þingmenn Vinstri grænna og hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins, virðast á þeim tíma vera afar jákvæðir og styðja þetta frumvarp. Þess vegna ætti ekki að vera neitt því til fyrirstöðu að þetta frumvarp, sem er í sjálfu sér mjög einfalt, lagalega séð er það mjög einfalt og allt sem þarf er vilji, fari í gegn og veiti stétt lögreglumanna - sem stendur einmitt í ströngu þessa dagana við afar erfið verkefni, að takast á við harðsvíraða glæpamenn - þann sjálfsagða rétt að geta stutt kröfur sínar og fylgt þeim eftir með því að beita þessu vopni sem við veitum flestum stéttum, þ.e. að leggja niður störf til að knýja á um kjarabætur. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni er það auðvitað þannig, og enginn má misskilja það, að lögreglan í heild sinni myndi aldrei leggja niður störf þó að hún færi í verkfall. Auðvitað yrði alltaf gætt að fyllsta öryggi landsmanna og samfélagsins ef slíkt væri gert, þ.e. alltaf væri haldið uppi lágmarksöryggisgæslu á vegum lögreglunnar. Mér finnst stundum í umræðunni um þetta mál að menn haldi að lögreglan færi bara öll í verkfall í heilu lagi ef það yrði uppi á teningnum. Það er alls ekki þannig, ekki frekar en með lækna eða aðrar slíkar stéttir. Auðvitað yrði nauðsynlegum verkum sinnt. Umhverfið í þjóðfélaginu í dag er gjörbreytt frá því sem var fyrir kannski 30–50 árum. Lögreglustarfið, eins og ég nefndi í fyrri ræðu, er því allt annað núna en á miðri síðustu öld, miklu meiri kröfur, meiri tækjabúnaður, erfiðari og miklu flóknari viðfangsefni. Við verðum að styðja við bakið á þessari stétt sem er svo mikilvæg í samfélaginu. Það er kannski óþarfi að fara yfir það en starf lögreglunnar er erfitt starf. Þetta er vaktavinna. Lögreglumenn vita aldrei hvað bíður þeirra þegar þeir fara í útkall, þeir vita aldrei hvernig aðstæður eru á þeim stað sem þeir eru kallaðir út á. Við þurfum, herra forseti, að styðja við lögregluna og veita lögreglumönnum góðan aðbúnað, góð laun og menntun og veita þeim verkfallsréttinn að nýju. Ég ber þá von í brjósti að þetta mál hljóti loksins, í sjötta skipti sem það er lagt hér fram á einhverjum átta eða tíu árum, afgreiðslu í nefnd og komi inn í þingsal og verði samþykkt. Ég veit það af minni reynslu að lögreglumenn vilja sjá þennan rétt að nýju. Lögreglumenn hafa dregist aftur úr. Sannarlega hafa lögreglumenn dregist aftur úr og það er kominn tími til að veita þessari stétt þann sjálfsagða rétt sem verkfallsrétturinn er.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á vegalögum þess efnis að ferjuleiðum við landið til byggðra eyja verði veittur sess í þjóðvegakerfinu sem ég hef kosið að kalla þjóðferjuleiðir, þ.e. að þessar leiðir verði viðurkenndar sem hverjir aðrir þjóðvegir og fái stöðu þjóðvega hjá ríkinu þannig að stjórnvöldum verði með því gert að halda uppi þjónustu eftir þessum leiðum eins og um hvern annan þjóðveg væri að ræða. Þetta er í fjórða skipti sem ég mæli fyrir þessu máli hér á þingi. Þetta var mitt fyrsta mál þegar ég kom inn á þing, ég lagði þetta mál fram á mínu fyrsta þingi. Forsaga þess er sú að þegar ég gaf kost á mér til þingsetu var Eyjamönnum mjög annt um að leið þeirra upp á fasta landið, þ.e. þessi ferjuleið, sem ýmist er í Landeyjahöfn eða Þorlákshöfn, yrði viðurkennd sem þeirra þjóðvegur. Ég gaf þeim það loforð að ef ég kæmist inn á þing yrði það mitt fyrsta verk að leggja fram frumvarp þess efnis að svo yrði. Og hér er það enn til meðferðar en nýtur reyndar stuðnings úr fjórum stjórnmálaflokkum hér á þingi og það eru 14 þingmenn sem skrifa upp á það. Með mér eru það hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Birgir Þórarinsson, Oddný G. Harðardóttir, Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Gunnar Bragi Sveinsson, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Frumvarpið er einfalt í sjálfu sér. Það inniheldur einungis þrjár lagagreinar. 1. gr. er raunverulega þessi viðbót, að inn í 8. gr. vegalaga komi skilgreining á því hvað þjóðferjuleið er. Þar segir, með leyfi forseta: „Þjóðferjuleiðir eru hluti af grunnkerfi samgangna eins og það er skilgreint í samgönguáætlun hverju sinni. Til þjóðferjuleiða teljast leiðir þar sem ferja kemur í stað vegasambands um stofnveg og tengir byggðir landsins sem umluktar eru sjó við grunnkerfi samgangna á meginlandinu.“ Í 2. gr. er breyting á 22. gr. vegalaga, og þar segir: „Í samgönguáætlun skal ákveða fjárveitingu vegna kostnaðar við ferjur sem þjónusta þjóðferjuleiðir til flutnings á fólki og bifreiðum. Einnig er heimilt að ákveða fjárveitingu til greiðslu hluta kostnaðar við ferjur sem eru mikilvægar fyrir ferðaþjónustu.“ Þetta síðastnefnda atriði er nú þegar í vegalögum. Eins og ég sagði hefur frumvarpið verið lagt fram þrisvar sinnum áður, á síðustu þremur þingum. Málið hefur gengið til umhverfis- og samgöngunefndar sem hefur sent það til umsagnar og umsagnir sem bárust hafa almennt verið jákvæðar. Árum saman hafa samgöngumál á leiðinni til Vestmannaeyja verið til umræðu. Vestmannaeyjar hafa mikla sérstöðu í samgöngulegu tilliti og er mat flutningsmanna að það sé hlutverk hins opinbera að tryggja þangað góðar og greiðar samgöngur á sanngjörnu verði, með nákvæmlega sama hætti og hið opinbera stendur straum af rekstri sameiginlegs vegakerfis, hafna og flugvalla. Leysa þarf þann samgönguvanda sem snýr að Vestmannaeyjum og öðrum byggðum eyjum við landið. Þær eyjar sem búseta er í árið um kring eru um þessar mundir fjórar talsins, Heimaey í Vestmannaeyjum, Grímsey úti fyrir Eyjafirði, Flatey á Breiðafirði og Hrísey á Eyjafirði. Markmið frumvarpsins er að ákveðnar ferjuleiðir, ofantaldar, falli undir skilgreiningu vegalaga á þjóðvegum vegna sérstöðu sinnar. Lagt er til að þjóðferjuleiðum verði bætt við skilgreiningu vegalaga á þjóðvegum. Undir þessa nýju skilgreiningu falla þá ferjuleiðir sem tengja byggðar eyjar við grunnvegakerfi landsins. Við erum í raun einungis að tengja þessar ferjuleiðir við vegakerfið í skilningi vegalaga og gera skyldur ríkisins ámóta eða svipaðar gagnvart þessum leiðum eins og um veg væri að ræða. Forsögu þessa máls má rekja allt til álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 4904/2007, þar sem umboðsmaður fjallaði um kvörtum yfir gjaldtöku vegna afnota af ferjunni Herjólfi, sem sigldi á þeim tíma milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar, og hækkun Eimskipafélags Íslands ehf. á gjaldskrá ferjunnar í ársbyrjun 2007. Var því m.a. haldið fram að Herjólfur teldist þjóðvegur í skilningi vegalaga. Umboðsmaður komst m.a. að þeirri niðurstöðu að ferjur yrðu ekki skilgreindar sem þjóðvegir, hvorki samkvæmt gildandi vegalögum, nr. 80/2007, né eldri vegalögum. Þá yrði ekki ráðið af ákvæðum vegalaga né eldri vegalögum að Alþingi hefði litið svo á að ríkinu væri skylt að standa að rekstri á ferjum með sama hætti og uppbyggingu og viðhaldi þjóðvega. - Herra forseti. Þetta er mergur málsins og ástæða þess að þetta frumvarp hefur komið fram fjórum sinnum. Umboðsmaður tók fram að Herjólfur gegndi mikilvægu hlutverki í samgöngum milli Vestmannaeyja og annarra hluta landsins og hefði hlutverk sem væri að nokkru marki eðlislíkt því hlutverki sem vegir hefðu almennt í samgöngum hér á landi. Þrátt fyrir það var álit umboðsmanns að það atriði eitt og sér leiddi ekki til þess, að virtum ákvæðum vegalaga, að litið yrði á ferjuna sem „þjóðveg“ milli Vestmannaeyja og lands í skilningi vegalaga. - Og því erum við einmitt að fara að breyta með þessu frumvarpi. Í ljósi niðurstöðu umboðsmanns er það mat flutningsmanna frumvarps þessa að mikilvægt sé að gera nauðsynlegar breytingar á vegalögum og fella ákveðnar ferjuleiðir undir skilgreininguna á þjóðvegum samkvæmt vegalögum. Í umsögn Vegagerðarinnar sem barst við meðferð málsins á 149. löggjafarþingi kom fram að stæði vilji löggjafans til þess að breyta í grundvallaratriðum núverandi fyrirkomulagi við rekstur ferja sé það mat stofnunarinnar að því markmiði yrði betur náð með breyttum áherslum í samgönguáætlun, breytingu á lögum um samgönguáætlun eða með nýrri heildstæðri löggjöf um aðkomu ríkisins að almenningssamgöngum almennt eða rekstri ferja. Flutningsmenn árétta að verði frumvarpið samþykkt ber samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að taka tillit til þeirra breyttu áherslna í samgöngum sem frumvarp þetta hefur í för með sér við gerð samgönguáætlunar. Árið 2017 var unnin ítarleg þjónustugreining fyrir Vestmannaeyjabæ og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið af Rannsóknamiðstöð Háskólans á Akureyri, RHA. Þar kemur fram að krafa íbúa um hreyfanleika sé að aukast og fólk vilji geta komist á milli lands og Eyja með sem minnstum fyrirvara og að tíðni ferða sé sem mest. Töluvert er um að fólk fari upp á meginlandið til að sækja sér þjónustu, vinnu og afþreyingu. Auk þess treysta fjölmörg fyrirtæki á flutninga milli lands og Eyja, t.d. hvað varðar flutning á hráefni fyrir fiskvinnslu og fiskafurðir á markað. Fyrir þessa aðila er mikilvægt að engar tafir verði á flutningum. Einnig kemur fram að tryggar ferjusiglingar eru mikilvægar fyrir aðila í ferðaþjónustu. Gera má ráð fyrir að þessi sjónarmið gildi jafnt um íbúa annarra eyja í kringum landið. Í kafla 4.1 greiningar RHA er fjallað um „þjóðveg á milli lands og Eyja“ og þar er m.a. lagt til að Vegagerðin búi til sérstakan þjónustuflokk verði ferjuleiðir skilgreindar sem þjóðvegur. Íbúar á eyjum við landið eiga sjálfsagða kröfu til þess að öruggar samgöngur til og frá heimili séu tryggðar af ríkisvaldinu með því að ríkið standi að rekstri á ferjum á skilgreindum þjóðferjuleiðum í vegalögum. Tíðni þeirra samgangna og þjónustustig verði skilgreint eins og ríkisvaldið gerir með aðrar samgöngur um vegi í þjóðvegakerfi landsins. Þannig verði lagðar þær skyldur á ríkisvaldið að halda opnum öllum skilgreindum þjóðferjuleiðum í landinu. Herra forseti. Ég vona, með tilliti til víðtæks stuðnings úr mörgum stjórnmálaflokkum, að eftir að umræðu um frumvarpið lýkur hér í kvöld verði málinu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar, hljóti skjóta meðferð og komi aftur hér inn til samþykktar. Þetta er svo sjálfsagt mál, herra forseti. Að sjálfsögðu eiga íbúar þessara eyja rétt á því, allir, að ríkið sinni samgöngum til þeirra eins og um hvern annan þjóðveg sé að ræða. Í áliti umboðsmanns Alþingis kemur fram að þessi skylda hvílir ekki á ríkinu og við þurfum að laga það.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um að heiðra minningu Margrétar hinnar oddhögu. Og hver skyldi það nú vera? Það er listakona, hérlend listakona, sem bjó og starfaði í Skálholti á Suðurlandi á seinni hluta 12. aldar og fyrri hluta 13. aldar. Ég legg þessa tillögu til þingsályktunar fram í fyrsta skipti. Mér er sönn ánægja að gera það. Efni tillögunnar er: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að heiðra minningu Margrétar hinnar oddhögu með því að reisa henni minnisvarða. Minnisvarðinn skal reistur í Skálholti verði því komið við. Ráðherra kynni áætlun þess efnis eigi síðar en á vorþingi 2021.“ Meðflutningsmenn mínir á tillögunni eru 12 auk mín úr þremur stjórnmálaflokkum. Það eru hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Birgir Þórarinsson, Oddný G. Harðardóttir, Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Gunnar Bragi Sveinsson, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Herra forseti. Samkvæmt sögu Páls biskups Jónssonar var Margrét hin oddhaga prestskona í Skálholti á ofanverðum dögum biskups og var, eftir því sem sagan segir, „oddhögust allra manna á Íslandi“ um sína daga. Hvorki er vitað um föðurnafn hennar né ættir að öðru leyti. Páll Jónsson Skálholtsbiskup, sem fæddist 1155 og dó 1211, var framkvæmdamaður mikill og listunnandi. Voru í biskupstíð hans listamenn í Skálholti sem unnu góða gripi í þágu stólsins og skreyttu helgidóminn með fögrum verkum. Margrét var í þjónustu biskups ásamt fleiri listamönnum og bjó í Skálholti ásamt manni sínum, séra Þóri. Í sögu Páls biskups segir um biskupsstaf af tönn, sem Margrét skar fyrir Pál og var sendur Þóri erkibiskupi í Niðarósi, að hann hafi verið gerður svo haglega að „engi maðr hafði fyrr sét jafnvel gervan á Íslandi“. Þegar steinkista Páls biskups var tekin úr jörðu og opnuð sumarið 1954 fannst í henni húnn af bagli úr rostungstönn, útskorinn í líki dýrshöfuðs og forkunnarvel gerður. Kristján Eldjárn þjóðminjavörður, sem stýrði uppgreftrinum, taldi líklegt að þarna væri á ferð verk Margrétar högu og hafa margir hallast að þeirri skoðun með honum en einnig hefur verið vakin athygli á því að form og handbragð útskurðarins bendi til þess að uppruna hans sé að leita á Bretlandseyjum. Margrét skar út margvíslega muni fyrir biskup og hefur verið orðuð við merkisgripi frá miðöldum sem fundust árið 1831 á Ljóðhúsum í Suðureyjum, undan norðvesturströnd Skotlands. Þar kom í ljós safn haglega útskorinna taflmanna sem flestir eru úr rostungstönn en nokkrir úr búrhvalstönn. Eru 78 þeirra úr manntafli en 14 eru taldir hafa verið hnefataflsmenn. Ekki liggur fyrir nákvæm vitneskja um fundarstað taflmannanna frá Ljóðhúsum né fundartíma. Ýmsar sögur gengu um þetta og komust á blöð og bækur, svo sem að taflmennirnir hefðu verið í fórum skipreika sjómanns sem látið hefði lífið fyrir morðvopnum gráðugra eyjarskeggja sem ágirntust gersemarnar eða að taflmannasveitin hefði fundist þegar kýr var dregin upp úr jarðfalli. Telja flestir þessar sögur og aðrar áþekkar til marks um hina frjóu sagnahefð Suðureyinga sem lifi og þrífist án þvingandi tengsla við staðreyndir og veruleika. Óvissan um kringumstæður taflmannafundarins á Ljóðhúsum veldur því að erfitt er að henda reiður á uppruna þeirra og sögu áður en þeir komust inn fyrir dyrastaf breskra safna þangað sem þeir náðu flestir en þó ekki allir og ekki er ýkja langt síðan virðulegur hrókur úr skáksveitinni frá Ljóðhúsum var boðinn upp á listmunauppboði hjá Sotheby's í Lundúnum þar sem hann seldist fyrir 750.000 pund. Allmargar kenningar, misjafnlega sennilegar, hafa verið viðraðar um uppruna taflmannanna góðu. Fræðimenn breska þjóðminjasafnsins, British Museum, hallast flestir að því nú að þeir séu frá Noregi og er Þrándheimur einkum talinn líklegur upprunastaður. Norsk starfssystkin þeirra bresku styðja skoðun þeirra og vísa til samsvarana í norskum listiðnaði. Danmörk og Svíþjóð hafa verið nefnd til, einnig Bretlandseyjar og Írland, og elst er hugmyndin um að íslenskur listamaður hafi lagt heiminum til þessa góðu gripi. Tilgátan um íslenskan uppruna taflmannanna hefur fylgt þeim allt síðan þeir komu aftur til mannheima úr sinni sögulausu útlegð og vistuðust á söfnum í Bretlandi. Engum hefur tekist að færa öruggar sönnur á uppruna taflmannanna frá Ljóðhúsum og enn kvikna af og til lífleg skoðanaskipti um þessa spennandi ráðgátu. Tveir Íslendingar, Guðmundur G. Þórarinsson, verkfræðingur og fyrrverandi alþingismaður, og Einar S. Einarsson, fyrrverandi forseti Skáksambands Íslands, leituðust við það fyrir um áratug að styrkja tilgátuna um íslenskan uppruna taflmannanna margnefndu með því að benda á að einungis í íslensku og ensku hefði verið haft biskupsheiti um taflmann og honum gefið útlit sem minnti á búnað biskups. Slíkt útlit hafa Ljóðhúsataflmennirnir og væri það glöggt merki um íslenskan uppruna þeirra. Þá benti Guðmundur á frásögn Páls sögu biskups af Margréti högu og kvað þar kominn nafnkunnan íslenskan útskurðarmeistara sem vel gæti hafa innt af hendi svo ágætt verk sem Ljóðhúsataflmennina. Þrátt fyrir að uppruni taflmannanna hafi ekki, og verði líklega seint, staðfestur að fullu er ljóst að Margrét hin oddhaga var merk kona sem á 12. öld var talin færust allra á Íslandi í útskurði. Og enn finnast útskurðarmeistarar hér á landi. Það er ekki svo langt síðan ég heimsótti Sigríði Jónu Kristjánsdóttur á Grund, sem kölluð er Sigga á Grund, sem er færust kvenna á Íslandi og jafnvel þótt víðar væri leitað í útskurði og skoðaði marga fagra muni á heimili hennar sem hún hefur skorið út á undanförnum árum. Við þurfum að heiðra minningu slíkra meistara og það verður best gert með því að reisa Margréti hinni oddhögu veglegan minnisvarða, helst á þeim stað þar sem hún starfaði lengst af, þ.e. í Skálholti. Flutningsmenn telja að Íslendingum væri sómi að því að koma upp minnismerki um Margréti hina oddhögu til að heiðra minningu þessarar merku konu. Margrét hin oddhaga er ein örfárra listkvenna í veröldinni sem getið er með nafni og uppi voru á miðöldum. Flutningsmenn leggja til að minnisvarðinn verði í Skálholti, verði því við komið, þar sem Margrét starfaði í þágu biskups við iðn sína. Að loknum umræðum um málið óska ég eftir að það gangi til allsherjar- og menntamálanefndar og fái þar góða umfjöllun og afgreiðslu.