Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ólafur Björnsson, fyrrverandi alþingismaður og prófessor, er látinn. Hann andaðist mánudaginn 22. febrúar, 87 ára að aldri. Ólafur Björnsson var fæddur í Hjarðarholti í Dölum 2. febrúar 1912. Foreldrar hans voru hjónin Björn Stefánsson, síðast prófastur á Auðkúlu í Húnaþingi, og Guðrún Sigríður Ólafsdóttir húsmóðir. Hann lauk stúdentsprófi í Menntaskólanum á Akureyri 1931, stundaði lögfræðinám í Háskóla Íslands 1931--1932, nam síðan hagfræði í Kaupmannahafnarháskóla og lauk þar hagfræðiprófi 1938. Árin 1938--1942 var hann aðstoðarmaður og síðar fulltrúi í Hagstofu Íslands. Árin 1942--1948 var hann dósent og 1948--1982 prófessor í laga- og hagfræðideild Háskóla Íslands, síðar laga- og viðskiptadeild og síðast sjálfstæðri viðskiptadeild. Jafnframt var hann stundakennari við Verslunarskóla Íslands 1948--1967. Í alþingiskosningunum 1956 var Ólafur Björnsson í kjöri í Reykjavík fyrir Sjálfstæðisflokkinn og var landskjörinn alþingismaður til vors 1959. Í haustkosningum 1959 var hann kjörinn þingmaður Reykvíkinga og sat á þingi til 1971. Á þrem þingum tók hann sæti varaþingmanns, í maí og október 1950 og í ágúst 1959, sat á 18 þingum alls. Kjörtímabilið 1967--1971 var hann fyrsti varaforseti sameinaðs þings. Ólafur Björnsson var formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja 1948--1956, formaður Íslandsdeildar norrænu menningarmálanefndarinnar 1954--1971, í verðlagsnefnd 1960--1971, í kjaranefnd 1962--1976, í bankaráði Seðlabanka Íslands 1963--1968, formaður bankaráðs Útvegsbanka Íslands 1968--1981, formaður stjórnar Lífeyrissjóðs sjómanna 1971--1981 og formaður stjórnar Aðstoðar Íslands við þróunarlöndin 1971--1981. Auk þeirra umfangsmiklu starfa sem hér hafa verið nefnd voru Ólafi Björnssyni falin störf í nefndum og ráðum sem fjölluðu meðal annars um efnahagsmál, launa- og kjaramál, verðlagsmál og skattamál. Ólafur Björnsson kom frá háskólanámi sínu vel búinn til athafna á sínu kjörsviði. Hann var vandvirkur og afkastamikill og brást ekki trausti þeirra sem nutu starfa hans. Hann samdi kennslubækur í hagfræði og aðrar fræðibækur, fékkst við þýðingar á fræðiritum, skrifaði fjölda blaðagreina og vann að samningu lagafrumvarpa. Alþingi naut starfa hans hálfan annan áratug. Hann flutti mál sitt af festu og víðsýni, óáleitinn en stefnufastur við skoðanir sínar um frjálsræði. Undir lok starfsdaga sinna naut hann ýmissa heiðursviðurkenninga fyrir ævistörfin. Árið 1986 sæmdi Háskóli Íslands hann nafnbót heiðursdoktors í hagfræði. Ég bið háttvirta alþingismenn að minnast Ólafs Björnssonar með því að rísa úr sætum. --- 
            

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, að óska þess að 1. varaþm. Sjálfstfl. í Norðurl. e., Svanhildur Árnadóttir bæjarfulltrúi, Dalvík, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Halldór Blöndal, 2. þm. Norðurl. e.`` Svanhildur Árnadóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa.

Virðulegur forseti. Í fyrradag tók ríkisstjórn Íslands mjög stóra ákvörðun þess efnis að undirrita ekki hina svonefndu Kyoto-bókun við loftslagssamning Sameinuðu þjóðanna fyrir tilskilinn frest, 15. mars nk. Þetta er afar afdrifarík ákvörðun sem þarna er tekin og ég hefði talið eðlilegt og sjálfsagt að Alþingi Íslendinga væri gerð grein fyrir fyrirætlun ríkisstjórnarinnar í þessum efnum áður en ákvörðun var tekin af hennar hálfu. Þetta mál hefur verið á döfinni lengi. Það hefur verið rætt í umhvn. þingsins þar sem ég á sæti og til þeirrar nefndar skilaði ég skýrslu um ársþing samningsaðila að loftslagssamningnum, ársþing sem haldið var í Buenos Aires í nóvember. Ég lagði þar inn skýrslu og ráðuneytistjóri umhvrn. kom á fund og svaraði fyrirspurnum og lofað var skýrslu til nefndarinnar um málið. Gengið hefur verið eftir því ítrekað í nefndinni, síðast af minni hálfu daginn áður en frétt barst um þessa ákvörðun ríkisstjórnarinnar, en ekkert hefur borist skriflegt til umhvn. Fyrir nefndinni liggur tillaga frá hv. þm. Ágústi Einarssyni og fleirum um að skora á ríkisstjórnina að undirrita þessa bókun. Nefndin óskaði eftir umsögn utanrmn. um þessa tillögu 10. desember, bréfleg ósk. Ekkert svar hefur borist til umhvn. um málið og mér er tjáð að utanrmn. hafi ekki haft þetta mál á dagskrá á þessu þingi fyrr en í gærkvöldi. Ég tel, virðulegur forseti, að þetta sé ekki samboðið í samskiptum ríkisstjórnar og þings og hlýt að gagnrýna þetta harðlega hvernig komið er fram við Alþingi Íslendinga í svo stóru og afdrifaríku máli.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þá gagnrýni sem kom fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Það er rétt sem hann segir að legið hefur í umhvn. tillaga frá hv. þm. Ágúst Einarssyni og fleirum, þar sem einfaldlega er farið fram á að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að undirrita nú þegar fyrir Íslands hönd Kyoto-bókunina við samning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Við höfum tekið þessa tillögu fyrir á fundum nefndarinnar og ég fór fram á að ráðuneytisstjóri umhvrn. skilaði okkur skýrslu um störf sendinefndar í Buenos Aires. Því var lofað og sagt að skýrsla þessi væri rétt handan við hornið. Hún kæmi innan örfárra daga. Þetta var rétt eftir að ráðstefnunni í Buenos Aires lauk. Síðan hefur ekkert heyrst frá ráðuneytisstjóranum og engin skýrsla borist og mér er kunnugt um að formaður umhvn. hefur ítrekað rekið á eftir því að nefndin fái þessa skýrslu til að við gætum þá tekið málið fyrir aftur út frá þeim forsendum sem þar kæmu fram. Nýjustu upplýsingar sem ég hef eru þær að ráðuneytisstjórinn hafi óskað eftir því að við sendum inn spurningalista þar sem ekki sé um ítarlega skýrslu að ræða heldur verði um að ræða svör við ákveðnum spurningum sem nefndarmenn setji fram. Þetta eru auðvitað ólíðandi vinnubrögð. Einn hv. þm. sagði fyrir örstuttu síðan að mál í landbrn. færu þar í gegn með hraða snigilsins en ég efast um að hægt sé að finna það kvikindi sem fer jafnhægt og málin í umhvrn.

Herra forseti. Ég fordæmi harðlega vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar. Hún tekur þessa ákvörðun án þess að gefa þinginu kost á að ræða málið. Þó er ljóst að fyrir þinginu liggur tillaga frá þingflokki Samfylkingarinnar sem fjallar um að Alþingi skori á ríkisstjórnina að undirrita Kyoto-bókunina. Það er nauðsynlegt að þingið fái að segja skoðun sína á máli eins og þessu áður en ríkisstjórnin tekur jafnafdrifaríka ákvörðun. Það er alveg ljóst að þetta er einhver mikilvægasta ákvörðun sem tekin hefur verið á þessu kjörtímabili. Kyoto-bókunin er sá alþjóðlegi samningur sem mest er í umræðu og mestu varðar, ekki bara heiminn almennt heldur ekki hvað síst Íslendinga. Það sem einnig er fordæmanlegt í þessu, herra forseti, er sú staðreynd að ríkisstjórnin tekur þessa ákvörðun að hæstv. umhvrh. fjarstöddum. Fyrir liggur að hæstv. umhvrh. hefur haft uppi aðra skoðun en aðrir hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar og þess vegna var málið í rauninni tekið úr hans höndum og tekið undir væng utanrrn. Ég hjó að vísu eftir því í morgun að hæstv. umhvrh. var látinn vitna í Morgunblaðinu, látinn segja að hann væri sammála þessu en það liggur samt fyrir að ákvörðunin var tekin að honum og helstu sérfræðingum umhvrn. fjarstöddum, og að allt það sem komið hefur frá hæstv. umhvrh. og sérfræðingum umhvrn. gengur þvert á þá ákvörðun sem ríkisstjórnin hefur tekið núna. Þess vegna er það fordæmanlegt, herra forseti, að Alþingi skuli ekki hafa fengið að ræða þessa ákvörðun áður en hún var tekin af ríkisstjórninni.

Herra forseti. Ég hef ekki mörgu við það að bæta sem hér hefur komið fram öðru en því að ég furða mig á að ekki skuli hafa komið fram eitt einasta orð t.d. frá formanni umhvn. í þessari umræðu um það hvernig hann hyggst halda á þessu máli. Hyggst formaður umhvn. beita sér fyrir því að tillagan sem hann og nefnd hans hefur verið að fjalla um í allan vetur geti komið hingað til afgreiðslu? Ég trúi því varla að það sé andstætt vilja ríkisstjórnarinnar að Alþingi fái að tjá sig um þetta mikilsverða mál þannig að í ljós komi hversu margir alþingismenn séu reiðubúnir til að styðja þá ákvörðun sem ríkisstjórnin hefur tekið og hversu margir eru andvígir. Ég beini þeirri fyrirspurn til formanns umhvn., sem situr í salnum og hefur ekki tekið þátt í umræðunum, hvort hann muni beita sér fyrir því að þessi margumrædda tillaga geti komið til þinglegrar meðferðar að lokinni umfjöllun í umhvn.

Forseti væntir þess að hægt verði að ræða efnislega þetta atriði í umræðum um utanríkismál á eftir.

Herra forseti. Það er ríkisstjórnarinnar að ákveða hvort þessi bókun skuli undirrituð. Það er hins vegar Alþingis að ákveða þegar þar að kemur hvort við eigum að gerast aðilar að samningnum og staðfesta hann. Ég vænti þess að hægt verði að ræða þessi mál í umræðum um utanríkismál og ríkisstjórnin taldi að mikilvægt væri að ákvörðun hennar lægi fyrir. Um þetta mál hefur verið veruleg umræða í ríkisstjórn að undanförnu og umhvrh. hefur að sjálfsögðu komið að því. Hins vegar er undirritun alþjóðasamninga málefni utanrrn., bæði í þessu máli og ýmsum öðrum. Það á einnig við um fiskveiðisamninga og því eðlilegt að tillaga um þetta mál sé lögð fram af utanrrh. í ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Vegna þeirra fyrirspurna sem hv. þm. beindi til mín vil ég láta koma fram að sú tillaga sem hér er fjallað um og kennd er við Kyoto-bókunina var rædd í hv. umhvn. og þar til ráðuneytis voru fengnir gestir, þar á meðal ráðuneytisstjóri úr umhvrn. sem gaf ítarlega umsögn og skýringar á stöðu málsins. Beðið var um ákveðin gögn sem ekki hafa borist. Formaður nefndarinnar, sá sem hér stendur, er tilbúinn til að vinna áfram að framgangi málsins og beita sér fyrir því að afla þeirra gagna sem nauðsynleg eru til að málið fái afgreiðslu í nefndinni.

Virðulegur forseti. Það liggur fyrir að ákvörðun um þetta stóra mál er tekin án þess að umræða fari fram í utanrmn. þingsins um það áður en ákvörðun er tekin. Ég held að þetta hljóti að vera einsdæmi um langa hríð a.m.k. að svo stór ákvörðun sé tekin án samráðs við utanrmn. þingsins. Allir hafa heyrt hvernig samskiptin eru við umhvn. og ljóst er að sjónarmið umhvrh. hafa ekki komist langt í málinu. Það blasir við, enda kýs hann að vera í fríi úti í löndum á þeim tíma sem ákvörðunin er hér til umræðu. Ég tel, virðulegur forseti, að þó að þetta mál blandist auðvitað inn í þá umræðu um utanríkismál sem er á dagskrá þessa fundar, þá sé óhjákvæmilegt að þingið ræði það sérstaklega að viðstöddum ráðherrum ríkisstjórnarinnar sem þetta mál varðar mest og helst ríkisstjórninni allri. Ég hef þegar komið þeim óskum á framfæri við hæstv. forseta að slík umræða geti farið fram og þá væntanlega eftir helgi eða í samráði við hæstv. forseta, og að fyrir utan hæstv. utanrrh., sem telur sig valdamikinn í þessu máli og hefur formlega aðild að því, séu viðstaddir hæstv. forsrh., hæstv. umhvrh. og hæstv. iðnrh. sem áreiðanlega hefur nokkuð um þetta mál að segja. Ég vil því ítreka það sjónarmið, þó að skaðinn sé skeður með þeirri ákvörðun sem ríkisstjórnin hefur tekið, að Alþingi getur enn lýst vilja sínum og hið minnsta er að hér fari fram skipuleg umræða að viðstaddri ríkisstjórninni sem tekur ákvörðunina.

Herra forseti. Mér þóttu ummæli hæstv. utanrrh. áðan athyglisverð. Er nokkur misskilningur í gangi um það að á Íslandi sitji þingbundin ríkisstjórn? Hæstv. utanrrh. tók svo til orða að ríkisstjórnin réði því hvort samningur af þessu tagi væri undirritaður  Staðreyndin er sú að þingbundin ríkisstjórn situr í landinu og að Alþingi ræður. Alþingi getur ákveðið það með samþykkt hvort þarna verður um undirritun að ræða eða ekki og það eru mörg fordæmi fyrir því frá fyrri tíð að Alþingi hafi sagt framkvæmdarvaldinu fyrir verkum. Nærtækt er að vitna til þess þegar Alþingi ákvað 1983 að tímabundnu hvalveiðibanni í Alþjóðahvalveiðiráðinu yrði ekki mótmælt. Það var Alþingi sem ákvað það. Ég held að hæstv. ráðherra verði að hafa það í huga að Alþingi getur hvenær sem er tekið ákvörðun af þessu tagi og sagt framkvæmdarvaldinu fyrir verkum. Það er þannig. Í landinu situr þingbundin ríkisstjórn. Í öðru lagi er það svo, herra forseti, að Alþingi hefur enn tíma til að móta stefnuna í þessu máli ef svo ber undir. Ég man ekki betur en frestur sé til 15. mars. Þar af leiðandi höfum við út af fyrir sig nægan tíma til að taka þessa tillögu til afgreiðslu eða ganga formlega frá afstöðu Alþingis á annan hátt, og þá ræður Alþingi en ekki hæstv. utanrrh. Herra forseti. Í 24. gr. laga um þingsköp hvílir lögbundin skylda á ríkisstjórn Íslands að bera meiri háttar utanríkismál undir utanrmn. Þeirri skyldu sinni hefur ríkisstjórnin augljóslega brugðist í þessu máli. Það segir, með leyfi forseta: ,,Utanríkismálanefnd skal vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál enda skal ríkisstjórnin ávallt bera undir hana slík mál jafnt á þingtíma sem í þinghléum.`` Og ætlar einhver að reyna að halda því fram að ekki sé um meiri háttar utanríkismál að ræða hvort undirritun verður af Íslands hálfu eða ekki?

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon þarf ekkert að minna mig á hvort þingræðisstjórn situr á Íslandi eða ekki. Það má vel vera að hann geri það á einhverjum öðrum stöðum en ég held að hann þurfi ekki að hafa yfir slíka fyrirlestra á hv. Alþingi. Það liggur hins vegar alveg ljóst fyrir að ef undirritun þessarar bókunar hefði verið framkvæmd fæli hún ekki í sér neinar skuldbindingar að þjóðarétti. Það var fyrst og fremst spurningin um samningsstöðu Íslands í framhaldinu hvort þessi undirritun ætti að eiga sér stað eða ekki. Það var mat ríkisstjórnarinnar að samningsstaða og staða Íslands væri betri í framhaldinu með því að undirrita ekki þessa bókun. Það liggur hins vegar ljóst fyrir að þegar fram líða stundir og eftir nokkur ár verður meiri hluti Alþingis að taka um það ákvörðun hvort við eigum að gerast aðilar að þessum samningi eður ei. Ríkisstjórnin hefur lýst því yfir að hún vilji gera það. Því eru næg tækifæri til að ræða það og auðvitað verður það gert. En menn verða að líta til eðlis þessarar bókunar þegar þeir fjalla um málið og ég bið menn um að ræða þetta í framhaldinu í þeirri umræðu sem hér er stofnað til um utanríkismál. Ég vænti þess hv. þm. sýni umræðunni þann áhuga að geta tekið þátt í henni, því að við höfum miklu betra tækifæri til að ræða þetta þar.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. utanrrh. að undirritun þessarar bókunar bindur okkur ekki að þjóðarétti. En hæstv. utanrrh. hefur eigi að síður sagt sjálfur að í undirrituninni fælist stefnuyfirlýsing íslenska ríkisins í málinu. Hér er um að ræða það mál sem hefur hvað mesta þyngd á hinu utanríkispólitíska sviði og samkvæmt þeim lögum sem gilda ber hæstv. utanrrh. að ræða það mál við utanrmn. Nú má hrósa hæstv. ráðherra fyrir það að hann hefur sýnt utanrmn. mikla virðingu og hann hefur jafnan komið til hennar með alls konar mál, hvers kyns mál sem eru miklu smærri en það mál sem við ræðum hér. En hæstv. utanrrh. hefur meðvitað sneitt hjá því að ræða þessa ákvörðun sína við utanrmn. þar til eftir að ákvörðunin var tekin hjá ríkisstjórninni. Þá blasir það við að hæstv. ráðherra hefur sniðgengið hið lögbundna hlutverk utanrmn. Hann hefur sem partur af framkvæmdarvaldinu, sem bersýnilega er að reyna að koma í veg fyrir að Alþingi fái að ræða tillögu okkur um þetta mál, sniðgengið Alþingi líka. Hann hefur líka tekið þetta mál af forræði umhvrh. yfir til sín. Þannig liggur málið. Verið er að reyna að taka þessa ákvörðun með því að sneiða hjá þeim lýðræðislegu farvegum sem við höfum fyrir hendi. Um það snýst málið. Hæstv. forseti sagði áðan og beindi þeim tilmælum til okkar að við ræddum þetta efnislega á eftir og það er sjálfsagt að verða við þeim tilmælum. En við erum að ræða störf þingsins og ég kem hér upp aftur til að ítreka að fyrir liggur tillaga, sem ég á aðild að, sem varðar þetta mál. Eins og málið hefur þróast tel ég að við höfum siðferðilegan rétt til að fá það inn í þingið, til að fá umræðu um tillöguna í þinginu og fá fram vilja þingsins í málinu sem ég tel að sé stærsta utanríkispólitíska mál sem hefur komið fyrir þingið frá því að ég tók hér sæti.

Herra forseti. Auðvitað er sjálfsagt og eðlilegt að ræða þetta mál á Alþingi, enda verður það gert. Það verður gert í umræðum á eftir og sjálfsagt verður tilefni til þess að ræða það eitthvað síðar. Meginatriði málsins er að fyrir Alþingi liggur tillaga um efnislega afgreiðslu á málinu. Það er það sem skiptir meginmáli. Það er að Alþingi og alþingismenn tjái afstöðu sína í atkvæðagreiðslu. Það er t.d. algerlega út í hött, virðulegi forseti, að fara að ræða utan dagskrár mál sem er í efnislegri umfjöllun og meðferð í nefnd í þinginu, ekki síst eftir að formaður nefndarinnar kom upp áðan og skýrði frá því að hann mundi beita sér fyrir því að allra gagna yrði aflað svo að nefndin gæti afgreitt þá tillögu frá sér. Það tel ég vera mjög merkilega yfirlýsingu og vænti þess að hún hafi ekki farið fram hjá nokkrum manni, að formaður umhvrn. hefur raunar heitið því hér úr ræðustól að hann muni beita sér fyrir því að tillaga þessi gangi til Alþingis til efnislegrar afgreiðslu og það er kjarni málsins. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að í samráði formanns umhvn. og forseta verði hægt að haga þeirri afgreiðslu svo að tillagan geti komið til umræðu og afgreiðslu í næstu viku. Þá þarf að sjálfsögðu ekki neina utandagskrárumræðu til að fjalla um málið því að utandagskrárumræðu lýkur ekki með atkvæðagreiðslu og afstöðu þingmanna eins og mundi gerast og mun gerast þegar tillagan kemur til afgreiðslu úr nefndinni væntanlega í næstu viku. Ég ítreka það að ég lít svo á, virðulegi forseti, að hv. formaður umhvn. hafi raunar heitið því að beita sér fyrir því að það verði gert og það tel ég vera lofsvert.

Herra forseti. Við erum ekki að ræða þetta mál efnislega heldur meðferð Alþingis á því og samskipti Alþingis og ríkisstjórnar í þessu grafalvarlega máli. Hafi það falist í orðum utanrrh. að samráðsákvæði 24. gr. þingskapa ættu einungis við áður en til þjóðréttarlegra skuldbindinga kæmi, þá er það mikill misskilningur. Það er engin slík takmörkun á því ákvæði. Það getur alveg eins átt við um pólitísk álitamál eða taktísk álitamál í samskiptum Íslands við aðrar þjóðir. Ég kannast ekki við að í gegnum tíðina hafi verið litið svo á að á þessu ákvæði hvíldu nein takmörk önnur en þau að meta hvað skuli teljast mikilsverð utanríkismál. Herra forseti. Mér finnst þessi samskipti ríkisstjórnarinnar við Alþingi og þingnefndir Alþingis dæmigerð í raun fyrir þá lítilsvirðingu og þann hroka sem framkvæmdarvaldið, því miður í vaxandi mæli í seinni tíð, er farið að sýna Alþingi. Þegar mál af þessu tagi er komið til Alþingis og er þar á dagskrá, þá er eðlilegt að áður en ákvarðanir eru teknar sé leitað eftir áliti Alþingis. Það eru ótal aðferðir færar til þess, herra forseti. Það má afgreiða þessa tillögu. Það má gera á henni breytingar. Ríkisstjórnin sjálf gæti óskað eftir afstöðu Alþingis á því formi að leggja sína tillögu fyrir og óska eftir stuðningi við hana ef svo ber undir. Það er í öllu falli óeðlilegt að þetta mál sé leitt til lykta þegar það er komið á dagskrá þingsins og er þar til umfjöllunar í nefnd við þær aðstæður sem nú eru. Það tekur auðvitað steininn úr þegar lögbundin samráðsskylda við utanrmn. er hunsuð eins og hér hefur gerst. Herra forseti. Í ljósi þess að enn er tími til stefnu, eins og ég kom að áðan, þá treysti ég því að menn ljúki þessu máli þannig að með einum eða öðrum hætti liggi vilji Alþingis fyrir í málinu fyrir 15. mars.

Herra forseti. Í fyrstu yfirlitsræðu minni sem utanríkisráðherra fyrir tæplega fjórum árum sagði ég m.a.: ,,Okkur ber skylda til þess að búa í haginn fyrir framtíðina. Það verður aðeins gert með ábyrgri utanríkisstefnu. Við munum leitast við að tryggja hagsmuni Íslands með sem öflugastri þátttöku á alþjóðavettvangi. Þannig mun Íslendingum farnast best í samfélagi þjóðanna.`` Þessi orð eru enn í fullu gildi og starf okkar hefur tekið mið af þeim. Þróun utanríkismála á síðustu fjórum árum hefur verið afar ör og sífellt kallað á ný og skjót viðbrögð af hálfu utanríkisþjónustunnar. Friði og öryggi í Evrópu hefur stafað hætta af ófriðnum í fyrrverandi Júgóslavíu. Berlega hefur komið í ljós mikilvægi virkrar þátttöku Íslendinga í starfi alþjóðasamtaka og svæðasamtaka til að tryggja frið, öryggi og lýðræði í álfunni og styðja jafnframt friðarviðleitni um allan heim. Í ljósi þessa hefur ríkisstjórnin tekið þá tímamótaákvörðun að Ísland sækist í fyrsta sinn eftir sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og leggi þannig sinn skerf af mörkum til friðarstarfs þessara samtaka nær allra þjóða heims. Þátttaka okkar í starfi Atlantshafsbandalagsins hefur verið styrkt og í næstu viku verður opnuð á ný skrifstofa fastanefndar Íslands hjá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu í Vínarborg. Fram undan er mikilvæg formennska Íslands í Evrópuráðinu, sem verður virkt framlag okkar til eflingar mannréttinda og lýðræðis í Evrópu. Einnig gegnum við formennsku í norrænu samstarfi á árinu 1999. Hin öra hnattræna þróun á margvíslegum sviðum kallar á að þjóðir gæti hagsmuna sinna best með því að sækja fram nær og fjær. Markvisst hefur verið unnið að því að tryggja framkvæmd EES-samningsins og sess Íslands í samrunaþróun í Evrópu. Schengen-samstarfið er dæmi um þetta. Jafnframt er verið að undirbúa hinar mikilvægu viðræður sem fram undan eru hjá Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Íslensk fyrirtæki verða að vera sem best búin undir tuttugustu og fyrstu öldina. Til að greiða fyrir umsvifum þeirra á erlendum mörkuðum var stofnuð viðskiptaþjónusta utanríkisráðuneytisins og hefur hún aðstoðað fjölda fyrirtækja í viðskiptum víða um heim, bæði ein og sér og í samvinnu við Útflutningsráð Íslands. Hagsmunabaráttan í næsta nágrenni okkar er vissulega mikilvæg, en þróunin síðustu ár hefur leitt í ljós að hnattræn vandamál á sviði umhverfisverndar og nýtingar auðlinda jarðarinnar varða einnig framtíðarhagsmuni Íslendinga. Þau verða ekki leyst nema með sameiginlegu átaki hins alþjóðlega samfélags. Til að sinna þessum málum sérstaklega var á síðastliðnu ári stofnuð auðlinda- og umhverfisskrifstofa í utanríkisráðuneytinu. Æskilegt er að nýta þann efnahagslega uppgang sem nú er á Íslandi til að efla alþjóðleg samskipti og styrkja stöðu landsins á alþjóðavettvangi. Slíkt starf rennir styrkari stoðum undir bætt lífskjör í framtíðinni. Norðurlandasamstarfið er jafnmikilvægt og ávallt áður fyrir Ísland og er síður en svo staðnað. Höfuðstyrkleiki þess er stöðugleikinn í samskiptum landanna þrátt fyrir að þau hafi valið ólíkar leiðir í Evrópusamstarfi og í öryggismálum. Stefna Norðurlandanna er jafnan áþekk í alþjóðlegu samstarfi. Höfuðáherslan er jafnræði þegnanna, mannréttindi og friðarviðleitni, opin stjórnsýsla og félagsleg réttindi. Á þessu ári verða Norðurlöndin mikið í sviðsljósinu í Evrópusamstarfi. Ísland tekur við formennsku í Evrópuráðinu, Noregur fer nú með formennsku í ÖSE og Finnar með formennsku í ESB frá miðju ári. Með þessu opnast miklir möguleikar fyrir Norðurlöndin að auka samstarf milli Evrópustofnana og koma á framfæri sérstökum norrænum áherslum. Ísland mun gegna einni lykilstöðunni í þessari þróun. Það er stefna íslenskra stjórnvalda að auka samstarf við aðrar evrópskar stofnanir þegar við förum með formennsku í Evrópuráðinu, t.d. ÖSE og ESB. Með opnun skrifstofu fastafulltrúa Íslands hjá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu í Vín í mars og með formennsku Norðmanna þar er grunnur lagður að betri tengslum milli þessara stofnana. Mikilvægum áfanga var náð á leiðtogafundi Evrópusambandsins í Vínarborg í desember síðastliðnum þegar áherslur Finnlands um norðlæga vídd fengu brautargengi og samþykkt var að móta sérstaka verkefnaáætlun fyrir norðlægari hluta Evrópu. Af hálfu ESB er undirbúningur áætlunarinnar þegar hafinn og má búast við fyrstu tillögum um einstök verkefni í formennskutíð Finnlands á síðari hluta þessa árs. Veigamikið markmið áætlunar ESB er að styrkja og efla hvers konar samstarf við Rússland. Það verkefni hefur sjaldan verið brýnna en um þessar mundir. Í nóvember verður efnt til sérstaks utanríkisráðherrafundar í Helsinki sem helgaður verður norðlægu víddinni með þátttöku fulltrúa Evrópuríkja, þar með talið Rússlands ásamt fulltrúum Kanada og Bandaríkjanna. Meginviðfangsefni Norðurskautsráðsins eru umhverfisvernd og sjálfbær þróun á norðurslóðum. Viðamikil starfsemi á sviði umhverfismála fer fram á vegum ráðsins. Síðastliðið haust samþykkti ráðið aðgerðaáætlun um verndun hafsins á norðurslóðum. Til að stuðla að framkvæmd þeirrar áætlunar verður á næstunni opnuð skrifstofa á Akureyri. Mikilvægt er að þátttaka okkar í ráðinu sé virk og að starfsemi á vegum ráðsins hér á landi séu sköpuð sem best skilyrði. Starf Barentsráðsins hefur haft jákvæð áhrif á samskipti á Barentssvæðinu en meginmarkmið ráðsins lúta að því að treysta stöðugleika, velferð og sjálfbæra þróun. Samstarf er um fjölmörg málefni, þar á meðal heilbrigðismál, umhverfisvernd, efnahagssamskipti og menningarmál. Ráðgert er að efla samstarfið með ýmsum hætti, t.d. með því að hvetja til og stuðla að auknum samskiptum þingmanna. Innan vébanda Eystrasaltsráðsins fer fram mjög fjölbreytt starfsemi sem beinist að ýmsum málaflokkum, eins og efnahags-, umhverfis- og samgöngumálum. Störf Evrópuráðsins byggja á evrópskri mannréttinda- og menningarhefð. Fjölgun aðildarríkjanna og hið mikla uppbyggingar- og fræðslustarf í nýjum aðildarríkjum hefur sett mark á störf þess og starfshætti síðustu missirin. Evrópuráðið býr að þessu leyti yfir pólitískri reynslu og þekkingu sem það hefur miðlað til annarra alþjóðastofnana, einkum Evrópusambandsins og ÖSE. Ljóst er að á næstu árum mun samstarf þessara stofnana aukast og þær laga störf sín betur hver að annarri. Evrópuráðið hefur ákveðið að koma á fót embætti mannréttindafulltrúa sem ætlað er að fylgjast með þróun mannréttinda- og lýðræðismála í aðildarríkjunum og vera þeim jafnframt til aðstoðar. Norðurlöndin hafa stutt stofnun embættisins dyggilega og munum við í okkar formennskutíð leggja kapp á að kosið verði til þess. Aðildarríki Evrópuráðsins eru nú fjörutíu talsins og auk þess eiga fjögur ríki áheyrnaraðild. Þau ríki Evrópu sem ekki eru nú þegar aðilar eða hafa áheyrnaraðild hafa öll sótt um aðild. Það er von mín að við getum unnið að aðild sem flestra ríkja að Evrópuráðinu. Unnið er af kappi að málefnaskrá fyrir formennskutímabilið. Þess verður minnst á þessu ári í öllum aðildarríkjum Evrópuráðsins að 50 ár eru liðin frá stofnun þess. Sérstök landsnefnd hefur unnið að áætlun um hvernig tímamótanna verður minnst hér. Á utanríkisráðherrafundi ÖSE í Ósló í desember kom fram eindreginn vilji fulltrúa allra þátttökuríkjanna fimmtíu og fjögurra til þess að leggja sitt af mörkum til að koma á varanlegum friði í Kosovo. Starfsemi eftirlitssveita ÖSE í héraðinu er viðamesta verkefni stofnunarinnar að átakavörnum til þessa og er líklegt að mun verra ástand væri þar nú, ef sveitanna nyti ekki við. Ríkisstjórnin ákvað á sínum tíma að leggja allt að fjóra starfsmenn til eftirlitssveitanna og eru nú tveir Íslendingar komnir þangað, geðhjúkrunarfræðingur og upplýsingafulltrúi. Nú standa yfir samningaviðræður innan ÖSE um nýjan öryggissáttmála Evrópu og er stefnt að því að ljúka því starfi fyrir ríkisoddvitafund stofnunarinnar í Istanbúl í nóvember. Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu, RÖSE, undanfari ÖSE, átti mikinn þátt í endalokum kalda stríðsins svo sem kunnugt er. Hið mikilvæga starf ÖSE á tímum mikilla breytinga í Evrópu í kjölfarið hefur margfaldast. Eitt mikilvægasta markmið íslenskrar utanríkisstefnu er að tryggja sess og hagsmuni Íslands í hinni hnattrænu þróun sem nú á sér stað á sviði öryggismála, viðskiptalífs og efnahags-, félags- og þróunarmála. Að þessu hefur verið unnið markvisst síðastliðin fjögur ár. Öflug þátttaka í hinu hnattræna starfi Sameinuðu þjóðanna hefur verið einn veigamesti þátturinn í þessu starfi. Alkunna er að miklar breytingar hafa átt sér stað innan samtakanna á undanförnum árum og er starf þeirra almennt mikilvægara en áður fyrir lífsbaráttu Íslendinga. Friður og öryggi er það dýrmætasta sem menn eiga eins og við Íslendingar, sem höfum notið friðar og öryggis um langan aldur, þekkjum vel. Okkur ber skylda til að leggja okkar af mörkum til þess að aðrar þjóðir geti notið þess sama. Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna gegnir lykilhlutverki í varðveislu friðar í heiminum og þarf að takast á við ótrúlega erfið og flókin viðfangsefni. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar síðasta haust um að stefnt skuli að framboði til öryggisráðsins markar tímamót í alþjóðasamstarfi Íslendinga. Hún sýnir vilja okkar til að axla ábyrgð til jafns við aðrar þjóðir við að leysa mörg viðkvæmustu vandamál samtíðarinnar. Um langan aldur hafa Íslendingar greitt framlög til friðargæslu Sameinuðu þjóðanna á óróasvæðum víða um heim. Nú tökum við virkan þátt í friðargæsluverkefninu í fyrrverandi Júgóslavíu, þar sem þrír íslenskir lögregluþjónar starfa að staðaldri í hinum alþjóðlegu lögreglusveitum. Reynslan af friðargæslunni hefur fært okkur heim sanninn um mikilvægi náins samstarfs við svæðasamtök eins og Atlantshafsbandalagið, Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, Samtök Ameríkuríkja og ýmis svæðasamtök í Afríku. Slíkt samstarf er sérstaklega mikilvægt í þeirri friðaruppbyggingu sem þarf að eiga sér stað þegar átökum linnir, uppbyggingu lýðræðislegra stofnana, framkvæmd heiðarlegra kosninga og varðveislu réttinda minnihlutahópa. Vernd mannréttinda allra þjóðfélagshópa er grundvallaratriði í að tryggja frið og öryggi í heiminum. Á síðasta allsherjarþingi gerðist Ísland virkur þátttakandi í umræðum um mannréttindamál og lagði sérstaka áherslu á réttindi kvenna og barna. Fimmtíu ára afmæli mannréttindayfirlýsingarinnar er okkur hvatning til að láta ekki deigan síga í baráttunni fyrir auknum mannréttindum. Aðeins öflugt aðhald af hálfu hins alþjóðlega samfélags nær að sporna gegn kúgun og misrétti af völdum alræðisafla. Til greina kemur að Ísland sækist eftir sæti í mannréttindaráðinu og leggi þannig meira af mörkum í hinni alþjóðlegu mannréttindabaráttu. Utanríkisráðuneytið hefur átt gott samstarf við Mannréttindaskrifstofu Íslands og aðildarfélög hennar og telur að öflugt starf sjálfstæðra félagasamtaka sé starfi okkar í mannréttindamálum til framdráttar. Í ljósi mikilvægis hnattrænna breytinga í efnahags-, félags- og þróunarmálum hafa íslensk stjórnvöld stóraukið framlög til tvíhliða þróunarsamvinnu á vegum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Framlög til stofnunarinnar verða á þessu ári 234 millj. kr. og hafa hækkað um þriðjung frá fyrra ári. Í samræmi við samþykkt ríkisstjórnarinnar frá október 1997 hefur í störfum stofnunarinnar verið lögð aukin áhersla á vandaðan undirbúning verkefna og að ný verkefni verði einkum á sviði menntamála og heilsugæslu. Til stendur að styrkja starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar í þessum heimshluta með því að opna skrifstofu sendifulltrúa á vegum utanríkisráðuneytisins í Mósambík með starfsaðstöðu í sendiráðsbyggingu Danmerkur og Noregs í Maputo. Á annað hundrað Íslendinga eru búsettir á þessum slóðum og yrði návist íslensks sendierindreka þeim án efa til mikils trausts og halds auk þess sem ferðalög og viðskipti fara vaxandi milli Íslands og landanna í sunnanverðri Afríku. Í árslok lýkur að sinni setu Íslands í efnahags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna. Innan ráðsins höfum við lagt sérstaka áhersla á mannréttindamál og mikilvægi einkarekins sjávarútvegs í uppbyggingu atvinnulífs í þróunarríkjunum, auk mikilvægis sjávarútvegs fyrir fæðuöryggi í heiminum. Á ársfundi ráðsins í sumar verður meginumræðuefnið hlutverk atvinnu í upprætingu fátæktar í heiminum. Reglulegt samráð fer nú fram á milli efnahags- og félagsmálaráðsins og stofnana Alþjóðabankans. Þátttakan í ráðinu hefur orðið til að styrkja stöðu Íslands í hinni alþjóðlegu umræðu um lausn hnattrænna vandamála. Ár hafsins 1998 gaf okkur tilefni til að stórauka áherslu á séríslensk hagsmunamál á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þau sjónarmið verða æ útbreiddari innan samtakanna að stórefla beri umræðu um höfin, ekki síst um ofveiði og mengun þeirra. Í umræðum á allsherjarþinginu brugðust Íslendingar hart við þeim hugmyndum, sem settar voru fram í skýrslu hinnar sjálfstæðu heimsnefndar um málefni hafanna, þar sem hvatt var til yfirþjóðlegrar stjórnunar á fiskveiðum. Við þessar aðstæður er lífsnauðsynlegt fyrir okkur að vera virkur þátttakandi í öllum umræðum um málefni hafsins, koma íslenskum sjónarmiðum á framfæri og hafa áhrif á umræðuna. Loftslagsmálin hafa mjög verið í brennidepli á undanförnum missirum eins og kom fram áðan. Yfirlýst stefna ríkisstjórnarinnar er að Ísland gerist aðili að Kyoto-bókuninni við rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar, enda verði tryggt að við getum áfram nýtt endurnýjanlegar orkulindir okkar bæði til að tryggja framfarir og velmegun hér á landi og til að draga úr notkun mengandi orkugjafa. Samhliða samþykkt Kyoto-bókunarinnar var sem kunnugt er tekin ákvörðun um að fjórða aðildarríkjaþingið í Buenos Aires skyldi taka til skoðunar og, eftir atvikum, gera ráðstafanir vegna stöðu ríkja þar sem einstök verkefni mundu hafa veruleg hlutfallsleg áhrif á losun gróðurhúsalofttegunda á skuldbindingatímabilinu. Ákvörðunin, sem ekki er hluti af bókuninni sjálfri, var tekin í ljósi málflutnings íslensku sendinefndarinnar á þinginu í Kyoto, um sérstakar aðstæður Íslands. Hefur hún verið nefnd ,,íslenska ákvæðið`` hér á landi. Niðurstaða þingsins í Buenos Aires var sú að halda áfram umfjöllun um málið með það fyrir augum að afgreiða það, eftir því sem við á, á næsta aðildarríkjaþingi sem haldið verður næsta haust. Var aðildarríkjum boðið að gera skriflegar athugasemdir við íslensku tillöguna til undirbúnings umræðu um málið á fundi undirnefnda rammasamningsins í Bonn næsta sumar. Þótt skilningur hafi aukist á sérstöðu okkar litla hagkerfis hafa samkvæmt framansögðu engar skuldbindandi ákvarðanir verið teknar um formlega eða efnislega afgreiðslu málsins. Óvissa ríkir um hvenær og hvernig íslenska ákvæðið verður útfært. Andstaða er við tillögu Íslands að útfærslu ákvæðisins meðal ýmissa aðildarríkja. Það væri fullkomlega órökrétt af Íslands hálfu að undirrita Kyoto-bókunina við þessar aðstæður. Undirritun bókunarinnar væri augljóslega til þess fallin að veikja tiltrú viðsemjenda okkar á því að ásættanleg útfærsla íslenska ákvæðisins sé forsenda fyrir aðild okkar að bókuninni eins og stjórnvöld hafa lýst yfir allt frá lokum Kyoto-ráðstefnunnar. Undirritun mundi því veikja samningsstöðu okkar í málinu. Þótt frestur til að undirrita Kyoto-bókunina renni út 15. mars nk. liggur fyrir að hún mun ekki öðlast gildi fyrr en að nokkrum árum liðnum. Töluverður tími er því til stefnu fyrir okkur að gerast stofnaðili að bókuninni. Samkomulag embættismanna liggur nú fyrir eftir viðræður við Færeyinga og Grænlendinga um stjórn veiða úr sameiginlegum grálúðu- og karfastofnum. Ástæða er til að fagna þessu samkomulagi og þegar gengið hefur verið formlega frá samningi verður auðveldara fyrir þessi þrjú strandríki að koma fram sem bandamenn gagnvart öðrum ríkjum sem einnig veiða úr þessum stofnum. Nokkuð hefur þokast í deilumálum okkar um fiskveiðar í Barentshafi á síðasta ári, enda stöðugt unnið að lausn þeirra. Á síðustu vikum hefur verið unnið að rammasamningi deiluaðila og er vonast til að hægt verði að efna til formlegra samningaviðræðna á næstunni. Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, hafa á undanförnum árum aðlagað starfsemi sína breyttu umhverfi og styrkt hlutverk sitt fyrir aðildarríkin fjögur. Þannig hefur EFTA gert fríverslunarsamninga við fjórtán ríki og gefið út samstarfsyfirlýsingar við sex ríki á síðustu átta árum. Nú ber hæst í starfi EFTA fríverslunarviðræður við Kanada, en ákveðið var að ganga til þeirra undir formennsku Íslands á fyrri hluta síðasta árs. Um er að ræða fyrstu viðræður við ríki handan Atlantsála og hafa þær nú þegar vakið áhuga annarra ríkja í Vesturálfu á að eiga fríverslunarsamstarf við EFTA-ríkin. Nú er svo komið að hvort sem talið berst að aðbúnaði og hollustu á vinnustöðum, stöðlum og gæðakröfum í framleiðslu og þjónustu, neytendavernd, mennta- eða umhverfismálum er það eðlileg viðmiðun að líta til umræðu innan Evrópusambandsins, ESB. Þannig var það orðið áður en EES-samningurinn var gerður en með honum var skapaður rammi sem tryggir ekki aðeins aðgang að markaði heldur einnig svipuð samkeppnisskilyrði á öllu svæðinu. Aðlögun okkar að Evrópulöggjöf er nú markviss og samningsbundin. EES-samningurinn, sem varð fimm ára í síðasta mánuði, hefur skilað nýjum straumum inn í íslenskt atvinnulíf. Samningurinn er ekki aðeins flókinn og umfangsmikill heldur oft á tíðum erfiður í framkvæmd, rekstri og kynningu. Það var mikið álag á íslenskt stjórnkerfi þegar hinn mikli bálkur EES-gerða var tekinn yfir í einu lagi. Nauðsynlegt er að efla viðskiptaskrifstofu utanríkisráðuneytisins til að gera henni kleift að sinna hlutverki sínu við samræmingu og samstarf ráðuneyta við stefnumótun við undirbúning löggjafar sem tengist EES-samningnum. Um skeið leit svo út sem eitt mikilvægasta svið EES-samningsins, samstarf um rannsóknir og þróun, væri í uppnámi og þátttaka okkar í fimmtu rammaáætluninni gæti stöðvast vegna kröfugerðar Spánar um áframhaldandi greiðslur úr þróunarsjóði EFTA. Hér er um mikilvægt samstarfsmál að ræða sem verið hefur vítamínsprauta fyrir íslenskar rannsóknir og skapað mikilsverð tengsl við vísindamenn í Evrópu. Samningar hafa nú tekist eftir að ESB féll frá kröfu um sjálfkrafa framlengingu sjóðsins. Stofnaður verður nýr sjóður til fimm ára á grundvelli nýrrar ákvörðunar. Upphæð hans verður ákvörðuð út frá sömu forsendum og fyrr, en tekið verður tillit til þess að stofnaðilar eru nú aðeins þrír en voru upphaflega sjö. Ekki verða veittir styrkir úr hinum nýja sjóði heldur aðeins niðurgreidd lán. Undirbúningur er hafinn að sérstökum samningaviðræðum um bókun 9 sem miðast við að bæta markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir á Evrópumarkað. Má segja að grundvöllur fyrir þær viðræður hafi skapast við stofnun nýja sjóðsins. Samstarf ESB-ríkja í utanríkispólitík eflist nú óðum og mun enn aukast eftir að Amsterdam-samningurinn gengur í gildi. Þess má þegar sjá merki, ekki síst innan Sameinuðu þjóðanna. Ísland hefur tengst þessu starfi með samráðsfundum ráðherra í tengslum við EES-ráðsfundi og með sérstökum fundum embættismanna Íslands, Noregs og Liechtensteins við ESB. Ísland hefur í fjölmörgum tilfellum einnig tengst yfirlýsingum ESB, en þar eigum við þess kost að lýsa yfir stuðningi eftir að ESB-ríkin hafa komið sér saman um texta. Við tökum hins vegar ekki þátt í að ganga frá honum. EES-samningurinn tók mið af Rómarsamningnum eins og hann var 1992 en síðan hafa verið gerðar talsverðar breytingar, miðað við Maastricht og Amsterdam. Ein stærsta breyting Amsterdam-samningsins var innlimun Schengen-samstarfsins um afnám landamæraeftirlits inn í Evrópusambandið. Erfitt reyndist að samræma sjónarmið ESB um fullt sjálfstæði stofnana þess og kröfur Íslands og Noregs um fulla þátttöku í allri umræðu á grundvelli samstarfssamningsins sem gengið var frá 1996. Þar tel ég að við höfum náð viðunandi samningum. ESB hefur nú formlega hafið aðildarviðræður við ellefu ríki. Á næstu 10 árum gæti fjöldi aðildarríkja nær tvöfaldast. Það er kunnara en frá þurfi að segja að helsti þröskuldur í vegi aðildar Íslands að ESB hefur verið sameiginleg sjávarútvegsstefna þess. Skýrt hefur komið fram af hálfu helstu talsmanna sambandsins að almennar undanþágur frá meginmarkmiðum standa ekki til boða. Lítið vit væri í að leggja fram aðildarumsókn með svo víðtækum undanþáguskilyrðum. Ekkert er eilíft í þessum heimi og einnig sjávarútvegsstefna ESB er endurskoðun háð. Ég tel því rétt að við höldum okkar sjónarmiðum á lofti gagnvart ESB og leggjum okkar af mörkum í umræðu um sjávarútvegsmál innan þess. Einnig tel ég rétt að við ræðum það við nágranna okkar, Færeyinga og Grænlendinga, sem eru eins og við háðir fiskveiðum til lífsviðurværis og viðskiptum við ESB. Hér eiga Danir auðvitað einnig hlut að máli. Ég hef orðið þess var að meðal ýmissa aðildarríkja er langt í frá að litið sé á sameiginlega sjávarútvegstefnu sem ginnheilaga og óumbreytanlega. Skýr efnisleg rök hníga að því að færa eigi fiskveiðistjórnun nær þeim svæðum sem eiga beinna hagsmuna að gæta fremur en að taka ákvarðanir á ráðherrafundum þar sem fjöldi þátttakenda kemur frá landluktum ríkjum. Ísland hefur aldrei sótt um aðild að ESB og Íslandi hefur því aldrei verið hafnað. Ég tel samningsstöðu okkar gagnvart ESB best borgið með því að skilgreina sem nákvæmast hvað stendur helst í vegi fyrir aðild. Engin knýjandi nauðsyn rekur okkur til hennar en það er sjálfsagt að hafa hugann opinn og athuga reglulega í ljósi þróunar hvaða kostir og gallar gætu fylgt fullri aðild. Það er táknrænt, þegar dregur að fimmtíu ára afmæli Atlantshafsbandalagsins, að það skuli enn einu sinni vera aflvaki í friðarviðleitni á Balkanskaga. Líkt og gerðist í Bosníu-Hersegóvínu réð frumkvæði bandalagsins úrslitum í að telja deiluaðila í Kosovo á að ganga til samninga í Rambouillet. Þetta endurspeglar að bandalagið hefur ávallt verið annað og meira en tímabundin samsteypa í köldu stríði og að það mun áfram gegna lykilhlutverki í evrópskum öryggismálum. Þegar leiðtogar aðildarríkja og samstarfsríkja Atlantshafsbandalagsins koma saman í Washington að tveimur mánuðum liðnum verður það ekki til þess að horfa um öxl, heldur fram á veg til næstu aldar. Aðild þriggja ríkja í austanverðri Evrópu sýnir að bandalagið er opið nýjum aðildarríkjum, öryggismálastefna þess verður endurskoðuð og samstarf Evrópuríkja á sviði öryggis- og varnarmála verður eflt innan bandalagsins. Öll aðildarríki Atlantshafsbandalagsins telja eðlilegt að það sé opið evrópskum lýðræðisríkjum og að slík fjölgun aðildarríkja geti stuðlað að friði og stöðugleika í álfunni. Um leið og þessi stuðningur við svonefndar ,,opnar dyr`` verður ítrekaður í Washington er mikilvægt að ráðrúm gefist til að ljúka framkvæmd innri og ytri aðlögunar bandalagsins. Því er ósennilegt að þar verði teknar ákvarðanir um frekari fjölgun aðildarríkja. Á hinn bóginn er ríkisstjórn Íslands hlynnt því að Eystrasaltsríkin verði á meðal þeirra ríkja sem næst verður boðin aðild. Ef að líkum lætur mun Atlantshafsbandalagið styrkjast enn frekar í Washington. Tilgangur þess breytist ekki í grundvallaratriðum en breyttar aðstæður í Evrópu og breytingar á skilgreiningu öryggishugtaksins valda því að ný viðfangsefni verða fyrirferðarmeiri, einkum á sviði friðargæslu og friðarframkvæmdar. Íslensk stjórnvöld hafa brugðist skjótt við áðurnefndri þróun, bæði í höfuðstöðvum bandalagsins og á vettvangi aðgerða. Fastanefnd Íslands hefur verið efld, þátttaka hafin í störfum hermálanefndar bandalagsins og Íslendingar hafa haldið áfram störfum í stöðugleikasveitunum í Bosníu-Hersegóvínu. Nú er verið að kanna hvernig íslensk stjórnvöld geti hugsanlega lagt af mörkum til friðarframkvæmdar í Kosovo. Íslendingar hafa tryggt varnir landsins um fimm áratuga skeið með aðild að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamstarfi við Bandaríkin. Þessir hornsteinar varnarstefnu Íslands eru samofnir og þau varnarsvæði sem Ísland lætur bandalaginu í té hérlendis eru veigamesta framlag Íslands til Atlantshafsbandalagsins. Í því sambandi ber að hafa í huga að fáar þjóðir eru jafnháðar greiðum samgöngum um Atlantshaf og við Íslendingar. Öryggismál spanna nú mun breiðara svið en áður. Sú staðreynd endurspeglast ekki síst í þeim breytingum sem eiga sér stað innan Atlantshafsbandalagsins. Aðild að bandalaginu skipar Íslandi í flokk þeirra ríkja sem hafa hvað mest áhrif á mótun hins nýja öryggiskerfis Evrópu, nokkuð sem ríki utan bandalagsins eiga ekki kost á í sama mæli. Þessa staðreynd ættu þeir að hafa í huga sem telja að forsendan fyrir varnarsamstarfinu við Bandaríkin og aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu hafi fallið með Berlínarmúrnum. Einangrunarstefna, hvort heldur er í varnar- eða efnahagsmálum, er vísasta leiðin til að gera Ísland að áhrifalausu jaðarríki á hjara heims. Utanríkis- og varnarstefnu Íslands verður að meta í heildarsamhengi, enda eru öryggismál, efnahagsmál og stjórnmál samtvinnuð sem aldrei fyrr á alþjóðavettvangi. Í ræðu minni hef ég gefið yfirlit yfir hagsmunabaráttu þjóðar sem verður að hafa sig alla við til að tryggja sess sinn á meðal þjóðanna. Þetta er að mörgu leyti hörð lífsbarátta og mikilvægt að ráðstafa vel og markvisst því fé og þeim mannafla sem við höfum yfir að ráða. Markvisst hefur verið unnið að styrkingu utanríkisþjónustunnar á kjörtímabilinu og endurspeglar það ekki eingöngu stefnu ríkisstjórnarinnar heldur ríkir að mínu mati þverpólitísk samstaða um nauðsyn þessa. Allt frá landnámi hafa atburðir á meginlandi Evrópu verið örlagavaldar á Íslandi. Það verður eitt af höfuðverkefnum utanríkisþjónustunnar að fylgjast náið með hvernig mál skipast í álfunni á næstu árum í ljósi stækkunar ESB, framvindunnar í öryggismálum, áhrifa evrunnar og breytinga á sjávarútvegsstefnu ESB, svo fátt eitt sé talið. Það er forsenda að við skilgreinum stöðu okkar nákvæmlega gagnvart ESB á hverjum tíma til að geta tryggt viðbrögð sem samræmast best íslenskum hagsmunum því hvort sem okkur líkar betur eða verr hefur fátt í milliríkjasamskiptum okkar jafnmikil áhrif hér á landi og samrunaþróunin í Evrópu. Með öflugri utanríkisþjónustu öðlast Ísland skýra rödd á alþjóðavettvangi sem er forsenda þess að hægt sé að standa vörð um og reka íslenska hagsmuni í samfélagi þjóðanna. Ríkisstjórnin hefur sýnt það í verki að hún hefur metnað til þess að skipa þjóðinni í fremstu röð m.a. með virkri þátttöku í alþjóðavæðingunni. Ég tel víst að efnahagsleg og pólitísk samtvinnun ríkja heims haldi áfram í fyrirsjáanlegri framtíð. Við þurfum því að horfa fram á veg og skilgreina hvar og hvernig við viljum að Ísland beri niður með frekari eflingu utanríkisþjónustunnar. Það er áskorun sem við getum ekki vikist undan. Hin mikla alþjóðavæðing og þátttaka okkar í alþjóðlegu samstarfi sýnir okkur enn betur en áður hversu gott og verðmætt samfélag við eigum. Við búum við meira öryggi, meiri velferð, minni mengun og betri menntun en almennt þekkist annars staðar í veröldinni. Efling og varðveisla þessara gæða verður verkefni næstu áratuga. Skynsamleg stefna stjórnvalda er kjölfestan í þeirri miklu uppsveiflu sem nú ríkir í efnahag þjóðarinnar og landsmenn njóta í stórbættum kjörum. Líklegt er að enn betri árangur skili sér til landsmanna á næstu árum ef stöðugleikanum verður ekki fórnað. Miklu skiptir að þeirri sókn verði haldið áfram sem nú hefur staðið í nokkur ár. Ísland skipar nú fimmta sæti á lista Sameinuðu þjóðanna yfir þær þjóðir heims þar sem lífsgæði eru mest. Full ástæða er til að ætla að hægt verði að ná enn lengra og takast muni að festa Ísland í sessi í fremstu röð meðal þjóða heims. Forgangsverkefnin verða að búa ungu kynslóðina undir átök við ný verkefni í heimi sem breytist ört. Til að tryggja hlut íslenskrar æsku í framförum og velmegun næstu aldar dugir ekkert minna en að menntun og önnur uppeldisskilyrði verði hér betri en með öðrum þjóðum. Á sama hátt verður að verja íslensk ungmenni fyrir ógn eiturlyfja sem víða hneppir of margt æskufólk í helfjötra og verður í þessu efni að leita betri úrræða en hingað til. Okkar kynslóð sem nú nýtur ávaxtanna af erfiði, dugnaði og framsýni þeirrar kynslóðar sem nú er sest í helgan stein verður að meta hlut þeirra eldri að verðleikum og þannig verði um hnútana búið að haustdagar þeirra verði bjartir. Velferðarkerfið er fyllilega í stakk búið til að betur megi gera við þá sem byggðu það upp. Við alþjóðlegan samanburð er íslenskt heilbrigðis- og velferðarkerfi talið með því besta sem þekkist. Lengi má þó gott bæta og öll skilyrði eru til að skara fram úr í þessu efni. Samskipti okkar við önnur ríki munu ráða úrslitum í sókninni inn í næstu öld og hlutverk utanríkisþjónustunnar verður afar mikilvægt í þeirri framfarasókn. Samstillt átak almennings og stjórnvalda mun skipa Íslandi í fremstu röð á 21. öldinni og ekki er útilokað að við verðum fremstir meðal þjóða heims þegar vegnir verða og metnir saman þeir þættir sem lífsgæði manna eru ofin úr.

Forseti vill geta þess í sambandi við dagskrá dagsins í dag og umræðuna að ef sérstaklega er óskað eftir því að talað verði fyrir skýrslum alþjóðanefndanna, þ.e. málum 6--11 á dagskránni, þá verður að sjálfsögðu orðið við því. Annars mælist forseti til þess að hv. þingmenn komi sínum athugasemdum um þau mál að í umræðunni um skýrslu utanrrh. Að umræðu um hana lokinni yrðu teknir saman 3., 4. og 5. dagskrárliður, þ.e. störf norrænu ráðherranefndarinnar, norrænt samstarf og Vestnorræna ráðið. Forseti vonar að ekki verði gerðar athugasemdir við þessa tilhögun.

Herra forseti. Það er ástæða til að þakka hæstv. fyrir ræðuna því hún var sannast sagna prýðileg og lagði vel fram þá stefnu sem hæstv. ríkisstjórn fylgir í utanríkismálum. Það gætti margra nýmæla í ræðu hæstv. utanrrh. Ég nefni sérstaklega þau viðhorf sem hann lagði þar fram um Evrópusambandið. Ég tel að með þeim sé hann í rauninni að slíta sig frá því helsi sem hefur tjóðrað hann við hæstv. forsrh., en sá hæstv. ráðherra hefur sem kunnugt er nánast bannað að Evrópumálin væru á dagskrá. Nú sýnist mér með ræðu hæstv. utanrrh. að þau séu tryggilega komin á dagskrá aftur og það er vel að mínu viti. Sömuleiðis vek ég athygli á því, herra forseti, að sem fylgiskjali við ræðu hæstv. utanrrh. var í gær dreift afar merki gagni sem samið hefur verið af starfsmönnum utanrrn. og varðar öryggis- og varnarmál íslensku þjóðarinnar. Ég tel að þar gæti nýrra viðhorfa sem rífi umræðuna um varnarmálin á vissan hátt upp úr því kaldastríðsfari sem hefur einkennt hana oft og tíðum í íslensku þjóðfélagi, ekki síst á hinu háa Alþingi. Tíðindin í ræðu hæstv. utanrrh. varða þó hvorki varnarmál, öryggismál né Evrópumál, heldur umhverfismál. Það er í takt við þá þróun sem hefur orðið á síðustu áratugum að umhverfismál eru tekin að yfirskyggja önnur svið í samskiptum ríkja. Ég get þessa hér, herra forseti, vegna þess að hæstv. utanrrh. er metnaðarfullur fyrir hönd sinnar þjóðar og sjálf sín og hefur lagt fram metnaðarfulla stefnu varðandi framtíð Íslands á vettvangi alþjóðastjórnmála. Hann hefur lagt fram þá stefnu að Ísland ætti að sækja um aðild að öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Það er metnaðarfull stefna. En ég tel hins vegar að það sé algjörlega borin von að hæstv. ráðherra verði nokkurn tímann að ósk sinni á meðan það blasir við að Ísland situr utan Alþjóðahvalveiðiráðsins og að Ísland er ekki aðili að Kyoto-bókuninni. Ég tel að þetta tvennt geri það að verkum að þau háleitu markmið sem ber að þakka hjá hæstv. utanrrh. muni aldrei ná fram að ganga. Og það sem mér finnst skorta í þá sýn sem hæstv. utanrrh. og hans ríkisstjórn hefur á utanríkismálin er umhverfisvinkilinn. Satt að segja finnst mér, þó hæstv. utanrrh. hafi að mörgu leyti tekist vel upp með marga hluti, að þar sé hann sleginn einhvers konar blindu. Ég fæ ekki betur séð en að sú ákvörðun sem hann hefur haft forgöngu um innan ríkisstjórnarinnar, þ.e. að Íslendingar undirriti ekki Kyoto-bókunina fyrir tilskilinn frest, 15. mars, slái í rauninni Ísland út af borðinu sem alvöruspilara á leiksviði alþjóðastjórnmálanna. Ég tel að svo mikill fingurbrjótur sé í þessu fólginn og þetta sé svo mikið úr takti við það sem hæstv. ráðherra, hans flokkur og undanfarnar ríkisstjórnir hafa verið að reyna að gera varðandi ásýnd Íslands á alþjóðavettvangi, að þarna sé um að ræða stór mistök. Ég get heldur ekki annað en tekið þeirri áskorun sem fram kom hjá hæstv. ráðherra og raunar hæstv. forseta í umræðunni sem varð hér áðan, áður en við hófum umræðuna um þetta dagskrármál, þar sem þeir beindu því til mín og annarra að ræða þetta mál, þ.s. ákvörðun ríkisstjórnarinnar varðandi Kyoto, efnislega í þessari umræðu. Herra forseti. Ég ætlaði að láta ræðu mína snúast um allt aðra hluti, um þau nýju viðhorf sem hæstv. ráðherra hefur sett fram varðandi Evrópusambandið og reyndar ætlaði ég líka að ræða þá skýrslu sem utanrmn. var kynnt í gær. Það má vera að ég haldi ræðu síðar í dag. En ég ætla að nota þennan tíma sem ég hef nú til að ræða Kyoto-bókunina og þá afdrifaríku ákvörðun sem ríkisstjórnin hefur tekið fyrir hönd okkar og ég tel vera mikil mistök. Herra forseti. Fyrst verð ég að geta þess, eins og ég hef gert þegar á þessum morgni, að hæstv. utanrrh. hefur sýnt utanrmn. þingsins mikinn sóma. Hann hefur farið mjög rækilega eftir bókstaf 24. gr. þingskapa þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Utanríkismálanefnd skal vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál enda skal ríkisstjórnin ávallt bera undir hana slík mál jafnt á þingtíma sem í þinghléum.`` Herra forseti. Ekkert mál sem hefur komið til kasta hæstv. utanrrh. hefur jafnmikla þyngd og einmitt Kyoto-bókunin. Enginn samningur er jafnlifandi, á jafnmikilli hreyfingu og jafnmikið umræddur á vettvangi alþjóðastjórnmála í dag og einmitt sá samningur. Og ef hæstv. utanrrh. hefði borið skylda samkvæmt orðan laganna að koma með eitthvert mál til utanrmn., þá er það þetta mál. En hæstv. utanrrh. kaus að gera það ekki. Málið var rætt við nefndina í gær eftir að ríkisstjórnin hafði tekið sína ákvörðun. Herra forseti. Það kom fram að í þinginu liggur fyrir tillaga frá þingflokki Samfylkingarinnar þar sem lagt er til að Alþingi skori á ríkisstjórnina að undirrita Kyoto-bókunina. Það er með ólíkindum að sú tillaga hefur ekki fengist rædd í þinginu. Það er alveg ljóst að það er siðferðilega ekki verjandi, tel ég, að ríkisstjórnin taki ákvörðun sem er jafnafdrifarík ekki aðeins fyrir samtíðina heldur ekki síst fyrir framtíðina án þess að bera hana undir þingið. En það er ekki gert. Herra forseti. Síðan blasir það líka við að þessi ákvörðun er tekin innan ríkisstjórnarinnar að hæstv. umhvrh. fjarstöddum. Ég veit að ófyrirsjáanlegir atburðir gerðu það að verkum að hann gat ekki komið til landsins til að taka þátt í afgreiðslu málsins með ríkisstjórninni. En ríkisstjórninni bar að bíða með málið, enda nægur tími, þangað til fagráðherrann var komin til landsins. En staðreyndin er auðvitað sú að hæstv. utanrrh. hefur tekið völdin af hæstv. umhvrh. í þessu máli. Hann hefur sett upp sérstaka skrifstofu í utanrrn. Ég man ekki betur en að hún hafi verið fyrst verið sett upp eftir að í ljós kom að hæstv. umhvrh. hafði uppi tilburði til að hafa sjálfstæðar skoðanir í málinu. Það blasir því við að hæstv. utanrrh. hefur ekki sinnt þeirri lagaskyldu sem honum ber skv. 24. gr. þingskapa Alþingis. Hann hefur ekki komið með málið til utanrmn. Ríkisstjórnin og flokkarnir sem að henni standa hafa ekki leyft Alþingi að taka afstöðu til þessa máls eins og föng eru þó á út af þeirri tillögu sem liggur fyrir þinginu og einnig er ljóst að hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin hafa í rauninni svínbeygt hæstv. umhvrh. í þessu máli. Það var fróðlegt að fylgjast með því þegar umræðan um þetta mál hófst hér á þingi vegna þess að í ljós kom að eftir því sem henni vatt fram breyttust viðhorf hæstv. umhvrh. Hann var í fyrstunni á mjög svipaðri línu og hæstv. iðn.- og utanrrh. en eftir því sem hann kynnti sér málið betur kom glögglega í ljós að hann skildi málið. Hann hefur talað þannig á þingi og í fjölmiðlum að ekki er hægt að skilja mál hans öðruvísi en svo en að hann hafi verið þeirrar skoðunar að undirrita ætti Kyoto-bókunina, og það er ljóst að það sem hefur gengið út frá sérfræðingum hans, ekki sérfræðingum utanrrn. heldur sérfræðingum umhvrn., hefur hnigið að sömu niðurstöðu. Þess vegna er það afskaplega miður að völdin skuli hafa verið tekin af ráðherranum með þessu móti, eina ráðherranum sem hefur talað skýrt í þessu máli og gaf út skýrslu um Ísland og loftslagsbreytingar af mannavöldum sem er það gagn, sem komið hefur út af hálfu íslenskra stjórnvalda, þar sem dýpst er tekið í árinni. Það blasir við að Íslendingar hafa miklum skyldum að gegna í þessu máli. Hvers vegna? Vegna þess að málið varðar einmitt þá framtíð óborinna kynslóða sem hæstv. utanrrh. ræddi um í lok ræðu sinnar áðan. Ef verstu spár rætast blasir við að ekki aðeins munu fiskimið ónýtast við Ísland heldur mun Ísland verða óbyggilegt. Það eitt ætti að nægja til þess að við ættum að sjálfsögðu að leggjast á þessar árar. Þar fyrir utan eru það önnur mórölsk rök sem við hljótum að taka tillit til líka. Við blasir að jafnvel þótt ekki einu sinni verstu spár rætist þá er hætta á að heil ríki, eyríki enn fjölmennari en við með menningu sem er ekki síðri okkar, munu í bókstaflegri merkingu sökkva undir yfirborð jarðar. Það er þetta sem við þurfum að horfast í augu við og út frá þeim siðrænu forsendum þurfum við að taka ákvarðanir. Á þessum grundvelli hefði hið háa Alþingi átt að fá tækifæri til að ræða þetta mál en fékk ekki fyrr en núna þegar ákvörðunin liggur fyrir. Ég tel, herra forseti, að sú ákvörðun sé röng og mér finnst röksemdafærslan vera furðuleg. Í svo að segja sama andartakinu og hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni áðan að bókunin, sem kennd er við Kyoto, yrði ekki undirrituð sagði hann eigi að síður að stefnt yrði að því að íslensk stjórnvöld gerðust aðilar að henni í framtíðinni. Herra forseti. Það þarf að skýra þetta frekar. Hæstv. ráðherra þarf að svara í umræðunni á eftir hvort það sé óhjákvæmileg forsenda fyrir því að við verðum aðilar í framtíðinni að tekið verði tillit til þessa séríslenska ákvæðis. Mér finnst tvennt standa upp úr í röksemdafærslu ráðherrans fyrir þessari slæmu ákvörðun. Í fyrsta lagi talar hæstv. ráðherra eins og það skipti nánast engu máli fyrir álit Íslands og stöðu þess út á við að undirritunin fari ekki fram núna fyrir 15. mars þegar tilskilinn frestur rennur út. Í öðru lagi heldur hann því fram að þetta sé beinlínis gert til að treysta stöðu Íslands og auka líkurnar á því að tekið verði tillit til sérkrafna Íslands. Mér finnst að í báðum þessum málsatriðum skjöplist hæstv. ráðherra. Öll ríki OECD nema Ísland hafa lýst yfir að þau muni undirrita bókunina. Við erum eina ríkið í hópi þeirra þjóða sem við berum okkur oftast saman við sem stendur eitt utan við Kyoto og hafnar því að undirrita. Ef menn halda að það skipti ekki máli fyrir álit Íslands út á við, þá verð ég að segja, herra forseti, að mér finnst þeir vera skyni skroppnir. Við höfum markaðssett okkur á sérstakan hátt. Við höfum með góðum árangri byggt upp sérstöðu út á við þar sem við höfum fyrst og fremst byggt á náttúru Íslands og ómengaðri ásýnd landsins þar sem umhverfis- og náttúruverndar er í hvívetna ríkulega gætt. Út á þetta höfum við ekki bara byggt mikilvæga atvinnugrein, ferðaþjónustuna þar sem sérhver ferðamaður er ígildi tonns af þorski í gjaldeyri, heldur hafa undanfarnar ríkisstjórnir, að þessari meðtalinni, líka markaðssett landið og helstu atvinnugrein þess, sjávarútveginn, undir þessum formerkjum. Ef menn halda að engu máli skipti að við ætlum að sitja hjá þegar Kyoto-bókunin er annars vegar, þá skulu menn skoða dæmið af hvalveiðunum. Hvað gerist á Íslandi þegar uppi eru hugmyndir um að hefja veiðar á nokkrum hrefnum? Það kallar á skarpt viðbragð frá öllum helstu stórfyrirtækjum á sviði útflutnings á Íslandi. Hvað halda menn þá að gerist þegar umheimurinn verður þess áskynja að Ísland ætlar eitt landa OECD að standa fyrir utan? Auðvitað mun þetta hafa mikil áhrif á markaðsstöðu okkar út á við og sennilega mun áhrifanna gæta miklu fyrr en hæstv. ríkisstjórn virðist gera sér grein fyrir. Ég á líka erfitt með að skilja það frá sjónarhóli hæstv. ríkisstjórnar þegar hún heldur því fram að þessi afstaða hennar byggist á því að verið sé að auðvelda möguleika okkar til að fá skilning á hinu séríslenska ákvæði. Út á hvað gengur þetta séríslenska ákvæði? Það gengur út á það að smá hagkerfi fái sérstaka tilslökun vegna stórra verkefna á sviði iðnaðar. Þó að smá hagkerfi séu hérna í fleirtölu, þá er þetta bara Ísland. Það er ekkert annað land sem ég veit til sem hefur talið að það geti nýtt sér þetta. Hérna er því fyrst og fremst verið að tala um hagsmuni Íslands. Hverjir styðja okkur í þessu máli? Við höfum einhvern varastuðning frá örfáum þjóðum. En það sem við gætum gert er að sýna okkar góða vilja í verki með því að undirrita bókunina, ávinna okkur velvild og skilning annarra þjóða og í krafti þess reyna að verða okkur úti um nægan stuðning til að ná þessari sérstöðu okkar. Það er ekki gert. Ég held því fram, og ég er ekki sammála markmiði hæstv. utanrrh. í þessu efni, að sú aðferð sem hæstv. ráðherra beitir sé ekki til þess fallin að ná markmiðinu fram. Þar að auki held ég líka, herra forseti, að það sé rangt þegar hæstv. ráðherra segir að það sé yfirlýst stefna Íslands að gerast aðili að bókuninni, enda verði tryggt að Íslendingar geti áfram nýtt endurnýjanlegar orkulindir til að tryggja framfarir og velmegun hér á landi. Ég held því fram að þótt við undirrituðum bókunina í dag, þá kæmi ekkert í veg fyrir að við gætum ekki nýtt þær orkulindir okkar. Í fyrsta lagi getum við gert það til að gera Ísland að því einstaka vetnissamfélagi sem hæstv. ráðherra hefur verið að gorta af á síðustu dögum. Við þurfum orku til þess og í öðru lagi er alveg ljóst að umræðan er að þróast í þá átt að kvótar verða framseljanlegir, það verður hægt að kaupa kvóta og þá verður hægt að fara í stóriðju á Íslandi af hálfu fyrirtækja sem kaupa kvóta og það á að vera forsendan fyrir því að við förum í stóriðju á Íslandi í framtíðinni.

Herra forseti. Út af þeirri gagnrýni sem hefur komið fram, m.a. hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, í sambandi við Kyoto-bókunina, þá finnst mér vera rétt að skipta þessu máli í tvennt. Annars vegar er spurningin um það hvort menn vilja reyna að ná fram hinu sérstaka íslenska ákvæði. Ég hef skilið talsmenn stjórnarandstöðunnar þannig að þeir séu á móti því. Þeir séu þar af leiðandi tilbúnir til að loka einhverjum af þeim verksmiðjum sem við höfum þegar byggt upp og þeir séu líka tilbúnir til að hætta við uppbyggingu sem fyrirhuguð er. Þar með séu þeir tilbúnir til að lækka lífskjör á Íslandi verulega, skera niður velferðarkerfið, lækka laun landsmanna og annað sem því fylgir. Þessu verða menn að svara. Ef þetta er afstaðan, gott og vel. Þá er það afstaða út af fyrir sig. Síðan kemur gagnrýnispunktur númer tvö, að ef við ætlum að ná fram íslenska ákvæðinu, sem mér skilst að hv. þm. sé á móti, gott og vel, þá hefur hv. þm. þá skoðun að fyrst við ætlum að reyna að ná því fram sem hann telur vera vitlaust, þá förum við vitlaust í það. Ég er ekki sammála því. Við teljum að með því að fara svona í það séum við sjálfum okkur samkvæmir. Það liggur fyrir að íslenska ákvæðið er ekki hluti af Kyoto-bókuninni eins og hún liggur núna fyrir. Með því að undirrita núna værum við að lýsa því yfir að við værum e.t.v. tilbúnir til að gerast aðilar að henni seinna án þess að litið væri frekar á íslenska ákvæðið, sem mér skilst að hv. þm. vilji. Þetta er mat okkar á stöðunni. Þetta er góður málstaður að berjast fyrir. Ég er stoltur af því að berjast fyrir slíkum málstað. Ég heyri á hv. þm. að hann vill ekki berjast fyrir þeim málstað en ég tel það skipta grundvallarmáli fyrir framtíð þess samfélags sem við lifum í og þar með framtíð unga fólksins sem við erum að tala um.

Herra forseti. Það er grundvallarmisskilningur í máli og stefnu hæstv. utanrrh. um afstöðu hans til nýtingu endurnýjanlegra orkulinda á Íslandi. Það er ekkert sem segir að jafnvel þótt við undirrituðum Kyoto-bókunina, þá gætum við ekki nýtt þessar orkulindir áfram. Hæstv. ráðherra og flokkur hans hefur meira að segja haft frumkvæði að því að benda á ákveðna leið til að búa til mengunarlaust eldsneyti. Ef það tækist mundi það að sjálfsögðu skapa okkur gríðarlegt svigrúm á Íslandi, en það kostar líka orku. Hvar á að fá þá orku, herra forseti? Hvar ætlar hæstv. utanrrh. að fá orkuna til að standa undir því að gera Ísland að fyrirmyndarsamfélagi sem byggðist á mengunarlausu eldsneyti, ef hann er búinn að binda allar orkulindir landsins við málmbræðslur? Hvar ætlar hann að fá hana? Það sem hæstv. utanrrh. hefur vanrækt í samningaferlinu er að beita sér fyrir því að komið verði upp kerfi þar sem hægt yrði að kaupa og selja kvóta. Vegna þess að ef það væri þannig, en það hefur Ísland ekki stutt, hæstv. utanrrh. hefur ekki stutt það í samningaferlinu til þessa, þá væru forsendur fyrir stóriðju þær einar hér á landi að fyrirtæki eins og Norsk Hydro, sem er eftirlætisfyrirtæki hæstv. utanrrh., yrðu að kaupa slíkan kvóta. Það er alveg morgunljóst. Að því er varðar ágreining minn og hæstv. utanrrh. um samningatæknina, þá er það rétt hjá hæstv. ráðherra að ég er ekki sammála rökstuðningnum á bak við markmiðið. Ég tel að aðferðin sem hæstv. ráðherra fer til að ná fram markmiði sínu sé röng, hún sé ekki til þess fallin að ná þessari niðurstöðu. Ég held að við hefðum átt að fara, eins og ég sagði áðan, í góðri trú og sýna okkar pólitísku stefnu í verki með því að undirrita bókunina og í krafti þess reyna að vinna velvild og skilning á þessu sem hæstv. ráðherra kallar sérstöðu, en önnur ríki tala um á þann hátt að við séum að reyna að skapa okkur samkeppnisforskot sem þau geti ekki fallist á.

Herra forseti. Það er rangt hjá hv. þm. að ég sé andstæðingur þess að menn komi upp viðskiptum á losunarkvótum. Við styðjum það. Hins vegar er allt mjög óljóst í því sambandi og það á eftir að vinna mjög mikið í því máli. Við stöndum ekki í vegi fyrir því. En við teljum fráleitt að koma á slíku kerfi en standa samhliða í vegi fyrir því að hrein orka sé nýtt í heiminum, eins og á Íslandi. Hv. þm. talar um vetni. Það fara fram mikilvægar rannsóknir í því máli sem gerast m.a. undir forustu þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. En það mun því miður taka langan tíma og við höfum ekkert í hendi varðandi það mál fram til 2010. Vonandi verða rannsóknir komnar það langt að hægt verði að fara út í slíka framleiðslu í verulegum mæli. En það liggur alveg ljóst fyrir að ef hv. þm. er að tala um framfarir á Íslandi fram til 2010, þá getum við því miður ekkert fullyrt um vetnisframleiðslu í stórum stíl. Það er hins vegar rangt hjá hv. þm. að Norsk Hydro sé eitthvert eftirlætisfyrirtæki mitt. Hann hefur leyft sér að kalla það kjördæmapot að tala við það fyrirtæki, en ég hvet hann til að lesa stefnuyfirlýsingu Samfylkingarinnar á Austurlandi, sem mér skilst að sé eina stefnuskráin sem komin er út á vegum þess flokks. Ef hann les hana mundi hann e.t.v. breyta um skoðun því að þar virðist stefnan vera komin. Það er a.m.k. eina stefnan sem ég hef séð. Þar stendur að menn vilji virkja og menn vilji fara út í stóriðju. Ég hvet því þingmanninn til að lesa hina nýju stefnuskrá eigin flokks.

Herra forseti. Einn reginmunur er á afstöðu minni og hæstv. utanrrh. Ég er ekki bara að hugsa um framfarir Íslands til ársins 2010 heldur út alla næstu öld. Ég er líka að hugsa um það fólk sem á að byggja Ísland framtíðinni. En hæstv. ráðherra flækir sig í eigin neti röksemda. Hann talar um að undirritun Kyoto-bókunarinnar yrði óhjákvæmilega til þess að við gætum ekki nýtt endurnýjanlegar orkulindir. Það er rangt vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur sjálfur lagt fram stefnuna um að það eigi að fara í að búa til mengunarlaust eldsneyti á Íslandi og það kostar orku. Hvar eigum við að fá orkuna ef hæstv. ráðherra er búinn að binda hana í verksmiðjum Norsk Hydro? Við notum orkuna ekki bæði til þess að búa til vetni og til þess að búa til málmblendi. Svo einfalt er það. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir, að umræða um framsal kvóta, mengunarkvóta, er ekki komin nógu langt. En höfum við reynt að þróa hana áfram? Við höfum ekki verið að reyna það. Kannski getur hæstv. ráðherra upplýst mig um eitthvað annað. En samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef höfum við ekki verið í fremstu röð þeirra þjóða sem hafa viljað reyna að ná fram skipulagi á framsal mengunarkvóta. Ef það væri svo er alveg ljóst að við gætum áfram verið að búa til stóriðju á Íslandi ef viðkomandi fyrirtæki kaupa t.d. kvóta og að sjálfsögðu ef klárt er að það verður ekki til þess að heildarútblástur eykst. Það er auðvitað forsendan. Hæstv. ráðherra á ekki að koma hingað og setja sig á háan hest og halda því fram að mér sé ekki umhugað um velferð þjóðar minnar. Að sjálfsögðu er mér umhugað um hana. Mér er umhugað um hana bæði í bráð og líka í lengd. Ég held því fram að sú aðferð sem ég hef talað fyrir þjóni betur hagsmunum þjóðarinnar en sú aðferð sem hæstv. ráðherra hefur talað fyrir. Það er líka spurning um velferð þjóðar að geta rekið hér ferðamennsku, ferðaþjónustu og að geta selt afurðir sjávarútvegsins eins og við höfum hingað til. Það er líka verðmæti fólgið í hinni mengunarlausu og hreinu ásýnd Íslands eins og ég veit að hæstv. utanrrh. skilur ef hann sest niður og reynir að hugsa þetta yfirvegað.

Herra forseti. Aðeins til þess að glöggva mig betur á skoðunum hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar umfram það að honum sé annt um framtíð þjóðarinnar í bráð og í lengd. Hvað varðar þau þrjú atriði er skipta mestu máli fyrir okkur Íslendinga í Kyoto-bókuninni er staðan sú að samningaviðræðum um hvernig á að fara með skógrækt og sérstaklega landgræðslu er ólokið, samningaviðræðum um hvernig á að fara með viðskipti um mengunarkvóta er ólokið og samningaviðræðum um það hvernig á að fara með íslenska ákvæðið er ólokið. Er það rétt skilið hjá mér að hv. þm. sé sáttur við stöðuna eins og hún er í dag og að við eigum bara að undirrita bókunina og hætta frekari þátttöku í samningum um þessi atriði og sætta okkur við niðurstöðuna eins og hún er í dag?

Herra forseti. Eins og hv. þm. er örugglega kunnugt um skiptir ekki meginmáli ákvæðið um bindingu CO 2 í gegnum skóg og gróðurrækt. Samkvæmt skýrslunni sem ég vitnaði áðan í kom það fram að það mun kosta u.þ.b. hálfan milljarð að binda 100 þúsund tonn þannig að dýr mundi Hafliði allur ef við ætluðum að fara þá leið og ætli við þyrftum þá ekki talsvert meira af landi undir slíkt. Svar mitt við þessari spurningu er jákvætt. Ég er reiðubúinn að undirrita bókunina og hefði gert það ef ég hefði haft pólitískt afl til fyrir 15. mars. Ég tel að Íslendingar geti siðferðilega ekki skotið sér undan því að vera þátttakendur í þessu fremur en aðrar þjóðir. Þrátt fyrir þau þrjú atriði sem hv. þm. gat áðan um tel ég að það muni nást nægilega farsæl niðurstaða varðandi það. Þrátt fyrir það er ég eigi að síður þeirrar skoðunar að þetta mál yfirskyggi svo önnur vandamál heimsins að við eigum að vera þátttakendur í þessu. Það er alveg ljóst að loftslagsbreytingarnar sem eru að verða, sem er ekki deilt um, af völdum losunar gróðurhúsalofttegunda eru að valda meiri umhverfisspjöllum en nokkru sinni hefur gerst á sögulegum tíma. Ef verstu spár ganga eftir veit hv. þm. hvað mun henda Ísland. En jafnvel þó að þær gangi ekki eftir, jafnvel þó aðeins það gerist sem til að mynda breska veðurstofan hefur spáð og menn hafa ekki verið að fetta fingur út í er alveg ljóst að þessi þróun getur haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir Ísland. Sem ábyrgur stjórnmálamaður verð ég að vega þetta og meta og svar mitt er játandi. Ég hafna því að undirritun á þessari bókun geti t.d. komið í veg fyrir að við getum áfram nýtt okkar endurnýjanlegu orkulindir farsællega. Hæstv. utanrrh. veður algjörlega villur á því sviðið og ég harma það ef hv. þm. Árni M. Mathiesen er á sama báti og hæstv. utanrrh. Ég hafði vænst þess að hv. þm. hefði snöggtum meiri skilning á þessu máli en öll ríkisstjórnin samanlögð.

Herra forseti. Ég gat ekki skilið annað en að hv. þm. væri sáttur við stöðuna eins og hún væri núna og þar af leiðandi vill hann bara skrifa undir og að við þurfum ekkert frekar að þróa ákvæðin sem varða þá þrjá þætti sem ég nefndi. Hins vegar er það svo að þó að við skrifum ekki undir þessa bókun núna þýðir það ekki að við séum ekki þátttakendur í ferlinu því að við erum aðilar að samningnum. Einungis er verið að semja enn þá um þessa bókun og þau atriði sem okkur skiptir. Ég hef aldrei vitað að menn skrifuðu undir samninginn fyrr en samningaviðræðunum væri lokið og textinn lægi fyrir. En þar sem ég sé að hv. þm. hefur kvatt sér hljóðs til að fara í andsvar við mig öðru sinni þá mætti hann gjarnan svara spurningu hæstv. utanrrh. um stefnuskrá Samfylkingarinnar á Austurlandi.

Herra forseti. Það hefur e.t.v. farið fram hjá hv. þm. Árna M. Mathiesen að ég er í framboði í Reykjavík en ekki á Austurlandi og ætli hann þekki ekki þá stefnuskrá sem ég fylgi jafnvel og ég? Við rífumst u.þ.b. vikulega um hana í útvarpi. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að það liggi svo mikið við að við getum ekki skorast undan því að undirrita þessa bókun. Það þýðir ekki að ég sé þeirrar skoðunar, eins og hv. þm. gerði mér upp, að hætta ætti öllum samningum og útfærslu á einstökum atriðum samningsins. Að sjálfsögðu hef ég ekki lagt það til. Ég er þeirrar skoðunar að hv. þm. sé minna efni í að vera utanrrh. en ég hafði gert mér vonir um. Þó að hv. þm. lýsi því yfir að við séum ekki hætt þátttöku í samningaferlinu þó við undirritum ekki, þá ætti hann að vita að undirritun felur í sér stefnuyfirlýsingu íslensku ríkisstjórnarinnar varðandi þetta mál. Þegar við höfnum því að skrifa undir Kyoto-bókunina erum við að lýsa því yfir að við munum ekki taka þátt í lokaniðurstöðunni nema að gefinni tiltekinni forsendu. Ég er úrkula vonar um það fyrir hönd hæstv. ríkisstjórnar að það takist að ná fram þessu séríslenska ákvæði og ég gæti haft mörg orð um það. Ég er ekki einu sinni viss um að það sé æskilegt en það er önnur saga. Hæstv. ríkisstjórn hefur gefið sér að ef þessi niðurstaða fæst ekki ætlar hún ekki að vera með. Hún er með öðrum orðum að hóta þeim sem eru þátttakendur með henni í ferlinu. Ég kann ekki við svona samningatækni, ég verð að segja það alveg eins og er. Ég ítreka að lokum, herra forseti, að ég er þeirrar skoðunar að hér sé um svo mikilvægt mál að ræða, sem varðar ekki bara núverandi kynslóðir og ekki bara velferð þjóðarinnar til ársins 2010 heldur líka á næstu 200 árum. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvernig við eigum, eftir að hafa komið svona fram í þessu ferli, að ganga síðan til þessara sömu þjóða og biðja þær um að virða samninga um bann við losun á lífrænum þrávirkum efnum og geislavirkum efnum frá Sellafield. Það er hrein þverstæða eins og hver maður sér.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirgripsmikla og greinargóða ræðu um utanríkismál. Þar er að finna umfjöllun um alla helstu þætti utanríkismálanna og ber að geta þess sérstaklega að lagt hefur verið fram sérstakt fylgiskjal með ræðu utanrrh. sem markar nokkra nýjung við umfjöllun um utanríkismál. Þetta fylgiskjal er í raun greinargerð starfshóps, sem hæstv. utanrrh. skipaði í sept. á síðasta ári, og hefur fjallað mjög almennt og yfirgripsmikið um utanríkismálin og þá ekki síst um varnar- og öryggismál. Plaggið er í heild framlag til umræðu um þessi mál og má með sanni segja að vinnu af því tagi sem þarna hefur farið fram hefur að nokkru leyti skort á undanförnum árum. Segja má að full ástæða sé til þess að gera úttektir af þessu tagi að reglubundnu starfi og styrkja það í framtíðinni. Það sem mér finnst mestu máli skipta í sambandi við bæði þetta athyglisverða plagg en einnig ræðu hæstv. utanrrh. er að í báðum gögnum, bæði í ræðunni og í fylgiskjalinu með ræðu utanrrh., er sú stefna sem við rekum í öryggis- og varnarmálum staðfest mjög skýrt og afdráttarlaust. Í ræðunni kemur fram að aðild okkar að Norður-Atlantshafsbandalaginu og samningurinn um varnarmál Íslands við Bandaríkin eru héðan í frá sem hingað til sjálfur grundvöllurinn að stefnu þjóðarinnar í öryggis- og varnarmálum. Þetta er afar mikilvæg yfirlýsing vegna þess að utanríkis-, öryggis- og varnarmálin hafa verið á vinstri kanti stjórnmálanna á talsverðu floti og erfitt að henda reiður á því hver stefnan er sem er að skapast á þeim vængnum. Atlantshafsbandalagið hefur sýnt á undanförnum árum að það hefur haft geysimikinn hæfileika til aðlögunar að nýjum aðstæðum og er það rakið í ræðu hæstv. utanrrh. mjög nákvæmlega. Aðlögun Atlantshafsbandalagsins hefur gert það að verkum að án þess að hafa á nokkurn hátt misst gildi sitt fyrir aðildarríkin, þ.e. öryggis- og varnarmálagildi sitt fyrir aðildarþjóðirnar, þá hefur bandalagið tekið sér fyrir hendur ný verkefni og er í raun og veru farið að flytja út öryggismál til annarra þjóða. Þessi aðlögun Atlantshafsbandalagsins að nýjum aðstæðum hefur orðið til þess að tiltrú þjóða í Evrópu á Atlantshafsbandalaginu hefur stóraukist og það gegnir nú víðtækara starfi í öryggismálum og mikilvægara starfi en það hefur gert nokkurn tíma í sögu sinni. Við Íslendingar höfum orðið aðilar að þessari endurskoðun, tekið þátt í henni og við erum virkir aðilar í að endurskoða langtímaöryggisstefnu Atlantshafsbandalagsins. Skiptir þá miklu máli að við tökum skýra afstöðu til þess hvar við stöndum að því er varðar varnarliðið og varnarbúnaðinn sem hér er og að því er varðar einnig veru okkar í Atlantshafsbandalaginu. Ég legg áherslu á að yfirlýsingar ráðherrans í þeim efnum, svo og það sem um þær er fjallað í fylgiskjalinu eru mjög traustvekjandi. Þar segir m.a. í ræðu hæstv. ráðherra sem ég leyfi mér að vitna í, með leyfi hæstv. forseta: ,,Íslendingar hafa tryggt varnir landsins um fimm áratuga skeið með aðild að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamstarfi við Bandaríkin. Þessir hornsteinar varnarstefnu Íslands eru samofnir og þau varnarsvæði sem Ísland lætur bandalaginu í té hérlendis eru veigamesta framlag Íslands til Atlantshafsbandalagsins.`` Ég tek heils hugar undir þessa yfirlýsingu og tel að um farsælan grundvöll öryggis- og varnarmála sé að ræða sem ekki eigi að bregða út af. Hins vegar er jafnmikilvægt að Atlantshafsbandalagið lagi sig að nýjum aðstæðum í Evrópu og það hefur bandalagið svo sannarlega gert. Á þeim stutta tíma sem sá, sem hér stendur hefur til yfirráða, mun ég aðeins víkja að því máli sem var mjög til umræðu nú rétt áðan hjá síðasta ræðumanni, þ.e. Kyoto-bókuninni. Það sem mér finnst vekja athygli í umræðunni um Kyoto-bókunina og í málflutningi hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar er að hann virðist ekki vilja taka tillit til þess að þó að við nýtum ekkert af þeirri gífurlegu orku sem enn er ónýtt á Íslandi --- sú orka er að vísu ekki nein ákveðin stærð en hún getur leikið á bilinu til 40--50 teravattstundir og skiptist þannig að 30 teravattstundir eru þá vatnsorka og 15--20 jarðhiti --- þá liggja nú þegar fyrir áform um að stækka iðjuver. Það leiðir til þess að við getum ekki undirritað þennan samning án þess að fá viðurkenningu á þessu séríslenska ákvæði. Ef tekið er tillit til starfsleyfanna er ljóst að við erum enn fjær því að geta staðist þær kröfur sem settar eru fram í bókuninni. Við þurfum að svara þessu og hv. þm. verður að svara því einnig, burt séð frá því hvernig við bregðumst við því mikla afli sem við eigum eftir óvirkjað. Þar af leiðandi þarf ekki að blanda umræðum um vetni inn í þetta. Hvernig á að bregðast við ástandinu í dag? Hvernig ætla menn að gera það án þess að fá viðurkenningu á þessu séríslenska ákvæði? Ég held að þetta sé kjarni málsins. Ég fellst fyllilega á þau rök ráðherrans að við mundum veikja stöðu okkar í samningaferlinu með því að undirrita nú. Ég vil taka það sérstaklega fram að undirritun er ekki alhliða stefnuyfirlýsing, eins og fram kom í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. ESB-ríkin hafa t.d. hugsað sér að undirrita þessa bókun og samkomulagið en þegar nánar er skoðað hvernig þau ætla að vinna úr því máli þá blasir allt annað við. Það er ljóst, ekki síst með tilliti til þess sem komið hefur fram af hálfu Finna innan Evrópusambandsins, að Evrópusambandið hefur hugsað sér að ýta undir fjárfestingu í olíuiðnaði og gasiðnaði í Rússlandi. Þetta er að hluta gert til að styrkja stöðu rússnesks efnahagslífs og er hluti af því sem nú er verið að skoða í þessari norðurvídd Evrópusambandsins. Það er alveg ljóst að áform um að nýta orkulindir Rússlands standa í nánu samhengi við að Evrópusambandið er afar háð jarðefnavinnslu, um 2 / 3 af orku Evrópusambandsins koma frá slíkri orkuvinnslu. Það er fyrirsjáanlegt að Evrópa verði mun háðari þeirri orkunýtingu í framtíðinni en hingað til. Hvernig ætlar hún sér að finna lausn á þessu? Jú, með því að ýta undir fjárfestingu í olíu- og gasiðnaði í Norður-Rússlandi og Síberíu, og veita þeirri orku yfir á eigið markaðssvæði. Hvernig samrýmist þessi stefna umhverfisstefnu Evrópusambandsins? Ja, þetta samrýmist henni alls ekki. Þannig að yfirlýst markmið Evrópusambandsins í sambandi við Kyoto-bókunina ganga þvert á þær yfirlýsingar sem sambandið hefur gefið í umhverfismálum. Það er viðurkennt að miklar mótsagnir eru á milli orkustefnu og umhverfisstefnu Evrópusambandsins. Ekki hefur verið leyst hvernig Evrópusambandið ætlar að glíma við þetta. Ég held að við ættum því að fara varlega í yfirlýsingum um þessi mál. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að flestar þjóðir heimsins eiga í erfiðleikum með það hvernig Kyoto-bókuninni verði framfylgt. Kyoto-bókunin hefur t.d. enn ekki nokkur áhrif á markaðsverð á orku í heiminum. Olíuverðið er mjög lágt og sýnir að umhverfismál koma ekki til íhugunar enn þá, ekki nokkurn skapaðan hlut. Íslendingar hafa ekki sýnt tvöfeldni af þessu tagi eins og Evrópusambandið. Þeir hafa gengið fram af hreinskilni og bent á sérstöðu sína og eðlilega viljað verja hana. Ég taldi nauðsynlegt að þetta kæmi hér fram vegna þess að í þessari umræðu er Evrópusambandið og reyndar önnur stórríki flokkuð sem sérstök fyrirmynd í þessum efnum. Hins vegar hafa stórþjóðirnar gætt mjög vandlega að sínum hagsmunum í öllu þessu ferli. Þær hafa komið þessu máli í þann farveg sem þeim er hagstæður en okkur ærið óhagstæður. Ég vil víkja aðeins að umfjöllun hæstv. utanrrh. um Evrópusambandið og Evrópska efnahagssvæðið. Ég er sammála því sem þar kemur fram og mati hans á þýðingu Evrópska efnahagssvæðisins. Það er rangt sem kom fram í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, að ráðherrann hefði lýst því yfir að aðild að Evrópusambandinu væri komin á dagskrá. Hann tók hins vegar skýrt fram að meining ríkisstjórnarinnar sé að fylgjast náið með þróun mála innan Evrópusambandsins. Ég held að það sé afar brýnt. Margt af því sem gerst hefur á Íslandi í kjölfar samningsins um Evrópska efnahagssvæðið hefur verið þjóðinni til mikilla bóta. Við höfum haft ýmsa kosti af þessu samstarfi. Við þurfum samt að horfast í augu við þá erfiðleika sem komið hafa í ljós í sambandi við Evrópska efnahagssvæðið. Ég ætla að nefna hér nokkur atriði. Ég vil geta þess að viðskipti Evrópusambandsríkjanna eða innflutningur til Íslands hefur aukist hraðar en útflutningur okkar til Evrópusambandsins. Það er áhyggjuefni sem okkur ber að leita skýringa á. Annað dæmi vil ég taka. Umfjöllun um stöðu lítilla og meðalstórra fyrirtækja í Evrópusambandinu er nú mjög mikil. Þar kemur fram, m.a. hjá ferðamálaráði Evrópu, að Evrópusambandið og markaður þess hafi reynst mjög illa fyrir lítil fyrirtæki í Evrópu og samkeppnisstaða þeirra hafi versnað stórlega í kjölfar fjórfrelsisins. Kvartað er undan því að þessi fyrirtæki þjáist vegna mikils reglugerðafargans og ósamræmis í sköttum. Niðurstaðan er hrein og klár: Samkeppnisstaða fyrirtækjanna á heimsmarkaði hefur stórlega versnað innan Evrópusambandsins í kjölfar þess að komið var á einum markaði þar sem fjórfrelsið ríkir. Þetta er okkur til umhugsunar, við þurfum að fylgjast mjög náið með þróun mála innan Evrópusambandsins og reyna að meta hvað er jákvætt og hvað hefur mistekist. Hér var komið inn á sjávarútvegsmálin. Sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins er vissulega ekki óbreytanlegt fyrirbæri. Það er mikið talað um að breyta þeirri stefnu. Hitt er svo annað mál að þegar á reynir eru þeir kraftar sem vinna gegn breytingu á sjávarútvegsstefnunni afar sterkir og miklir. Svo vill til að flest Evrópusambandsríkin, sem hafa einhverra hagsmuna að gæta í sjávarútvegi, eru svo flækt inn í þetta kerfi að þau eiga mjög erfitt með að losa sig út úr því. Það að ná samkomulagi um að breyta stefnunni verður afar erfitt viðfangsefni fyrir Evrópusambandið. Það er því margt sem bendir til þess að breytingarnar verði hægar í þessum málum. Ég sé að tími minn er á þrotum. Ég mun geyma nokkuð af þeim atriðum sem ég vildi koma inn á þar til síðar í umræðunni.

Herra forseti. Nú kemur sér illa að hafa ekki bókahillurnar góðu sem hv. 4. þm. Austurl. hefur stundum beðið um hér. Í ræðu hæstv. utanrrh. er farið nokkuð ítarlega yfir helstu þætti utanríkismála, alþjóðastofnanir og samstarfsverkefni sem við erum þátttakendur í og ber að sjálfsögðu að þakka það. Ég hef þó hugleitt hvort ekki væri kominn tími til að breyta framsetningu þessa þannig að ræðu utanrrh. fylgi frekar skýrsla þar sem farið væri yfir þessi mál sem er gagnlegt og sjálfsagt. Í staðinn gæti hæstv. ráðherra látið eftir sér að fara almennari orðum yfir ástandið þannig að uppistaða ræðunnar yrði nær því sem tæplega einnar blaðsíðu inngangur hennar er nú, þ.e. hugleiðingar um þróun mála og mat á aðstæðum. Umfjöllunarefnið gæti þess vegna verið sú pólitík, sú framtíðarsýn sem hæstv. ráðherra vildi ræða við þingmenn um. Ég verð að segja, herra forseti, að ég sakna þess að í ræðunni skyldi ráðherra ekki fara betur yfir stöðu mála almennt nú þegar dregur að aldahvörfum og ærin tilefni eru til. Ég staldraði við á bls. 1, herra forseti, orðalag sem þar er. Þar er talað um hagsmunabaráttu okkar annars vegar og ástandið í hinum hnattrænu vandamálum á sviði umhverfisverndar hins vegar. Þar vottar fyrir því að hæstv. ráðherra hafi áhyggjur af stöðu alþjóðamála í þessu samhengi en um það segir: ,,Hagsmunabaráttan í næsta nágrenni okkar er vissulega mikilvæg, en þróunin síðustu ár hefur leitt í ljós að hnattræn vandamál á sviði umhverfisverndar og nýtingar auðlinda jarðarinnar varða einnig framtíðarhagsmuni Íslendinga. Þau verða ekki leyst nema með sameiginlegu átaki hins alþjóðlega samfélags`` o.s.frv. Þessi orð, herra forseti, undirbúa mann ekki beinlínis undir það að aftar í sömu ræðu sé niðurstaðan sú að Íslendingum beri ekki, að svo stöddu a.m.k., að gerast þátttakendur í stærsta alþjóðaátaki á sviði umhverfismála sem reynt hefur verið að gera hingað til, þ.e. loftslagssamningurinn og bókanir honum tengdar. Þvert á móti virðast þessi orð gefa fyrirheit um að hæstv. utanrrh. sé á því spori að Ísland ætti ásamt öðrum þjóðum að takast á við þessi alvarlegu vandamál. Um þetta, herra forseti, og ýmis önnur mál, sem lúta að stöðu alþjóðamála í almennu samhengi nú um aldahvörfin, hefði verið fróðlegt að skiptast á skoðunum. Ég nefni einnig stöðu alheimsstjórnmálanna, stöðu vígbúnaðarmála, fjármálakreppuna og ástandið í hinu alþjóðlega fjármagnskerfi. Um þetta er hins vegar lítið fjallað í ræðunni þar sem hæstv. ráðherra hefur valið að nota tíma sinn í hefðbundna yfirferð um einstök verkefni og alþjóðastofnanir. Í bók, herra forseti, sem heitir Staða heimsmála, eða Staða heimsins, sem orðin er árleg skýrsla stofnunar sem við getum kallað Alþjóðavaktina, World Watch Institute, er farið nokkuð rækilega yfir stöðu mála, í sérstakri afmælisútgáfu sem helguð er aldamótunum fram undan. Ég hygg að ekki verði deilt um að þar er á ferð margverðlaunaður rannsóknarhópur Alþjóðavaktarinnar, sem hefur vakið athygli um allan heim fyrir framlag sitt á undanförnum árum til umfjöllunar um þessi mál. Þar er komist að alvarlegri niðurstöðu varðandi framtíðarhorfur mannkynsins, ekki síst með óbreyttri stefnu á grundvelli hinnar vestrænu eða iðnvæddu efnahagsstefnu og stjórnmálastefnu. Meðal annars er farið yfir þau teikn sem á lofti eru um loftslagsbreytingar og hinar geigvænlegu afleiðingar þeirra fyrir mannkynið. Þar er sagt frá t.d. útkomu síðasta árs í Kína. Efnahagslegt tjón í Kína vegna náttúruhamfara, fyrst og fremst flóða í Yangtse-ánni, er metið á 36 billjónir dollara. 2.500 manns drukknuðu í Kína vegna flóða á síðasta ári. 56 milljónir Kínverja urðu heimilislausar á síðasta ári vegna náttúruhamfara, aðallega flóða. 56 milljónir manna urðu að yfirgefa heimili sín vegna náttúruhamfara. Það er svipaður fjöldi og býr á Bretlandseyjum, ef ég man rétt og rúmlega það sem býr í Frakklandi. Tveir þriðju hlutar alls lands í Bangladess voru undir vatni í meira í mánuð á síðasta ári. 21 millj. manna í Bangladess varð heimilislaus, varð að yfirgefa heimili sín. Fellibylurinn Mitch, sem gekk yfir Karíbahafið og Mið-Ameríku, varð mjög nálægt því að slá heimsmet í vindhraða og ná þar með því að vera öflugasti og hættulegasti stormur sem hingað til hefur mælst á jörðunni. Ég held að aðeins í einu tilviki hafi verið mældur meiri vindhraði en mældist í Mitch, eða 270 kílómetrar á klukkustund. Það þykir gáleysislegur akstur ef komið er mikið yfir 100 kílómetra á klukkustund en Mitch fór nálægt því að þrefalda þann hraða. Úrkoman í Mitch á sumum svæðum í Mið-Ameríku voru 2 metrar, 2.000 millimetrar á innan við einni viku. Það jafngildir 2 metra lagi af vatni á flatt yfirborð jarðarinnar. Hávöxnustu menn standa tæplega upp úr því, a.m.k. hvorki ég né hæstv. utanrrh. gætum dregið andann til lengdar ef við ættum að standa á fótunum á þurrlendi við þær aðstæður. 70% af allri uppskeru í Hondúras skoluðust í bókstaflegri merkingu í burtu í flóðunum sem tengdust Mitch. Í Rússlandi leiddi samspil af hitum, þurrkum, flóðum og efnahagslegri upplausn til þess að kornuppskera varð hin minnsta í 40 ár. Í 40 ár hefur ekki minni kornuppskera náðst í hús í Rússlandi en á síðasta ári. Talið er, herra forseti, að mörg sjálfstæð þjóðríki, jafnvel einhverjir tugir sjálfstæðra ríkja, aðallega eyþjóðir við Kyrrahaf, muni í bókstaflegri merkingu þurrkast út af yfirborði jarðar á fyrri hluta næstu aldar ef svo heldur sem horfir vegna hækkunar sjávarmáls. Ef hitaaukningin í heiminum verður sú sem nú teiknar til og fyrstu átta mánuðir ársins 1998 slógu öll met í upphitun jarðarinnar, aldrei hefur mælst meiri hiti á yfirborði jarðar samkvæmt skráðum heimildum en gerði fyrstu átta mánuði sl. árs og hitaaukningin var einnig heimsmet. Aldrei áður hefur jafnmikil hækkun hita á milli ára mælst eins og á fyrri hluta sl. árs. Því er ekki að undra, herra forseti, þótt þessar eyþjóðir hafi brugðist öndverðar við þegar Íslendingar fóru á fjörurnar við þá og báðu um stuðning við að uppfylla ekki skuldbindingar Kyoto-bókunarinnar um að takmarka losun gróðurhúsalofttegunda. Þjóðir sem horfa á eftir föðurlandi sínu í bókstaflegri merkingu undir vatn á næstu áratugum eru eðlilega ekki spenntar fyrir því að iðnríkin haldi áfram að auka losun sína. Herra forseti. Á árinu 1999 er talið að mannkynið fari yfir 6 milljarða, að fjöldi manna á jörðinni fari yfir 6 milljarða. Á næstu öld er talið að 4,6 milljarðar bætist við, þ.e. ef jörðin getur tekið við því. Því trúa menn almennt ekki og menn reikna með því að þessar spár hljóti að brotna niður, fyrst og fremst á grundvelli þess að jörðin ráði ekki við þennan vaxandi fólksfjölda þannig að mannkynið muni aldrei ná þeim 10 milljörðum sem það ella yrði um næstu aldamót. Indverjar eiga t.d. að verða samkvæmt þessum spám yfir 1.500 millj. og komnir fram úr Kínverjum við önnur aldamót ef svo heldur sem horfir. Niðurstaða þessara sérfræðinga, herra forseti, sem ég var að vitna í, sérfræðingahópsins hjá alheimsvaktinni, sem ég hef leyft mér að kalla svo, er sú að það sé alveg ljóst út frá rannsóknum þeirra að efnahagskerfi hinna iðnvæddu Vesturlanda, sem hefur verið að breiðast út til þriðja heimsins, hefur verið útflutningsvara, sé að grafa undan sjálfu sér. Það fái ekki staðist og það muni ekki duga marga áratugi inn í næstu öld. Samt lætur hæstv. utanrrh. eftir sér að ræða með nokkurri sjálfumgleði í anda þeirra sem fara með forræði mála fara á Vesturlöndum um það hversu bjart sé nú fram undan hjá NATO og hversu vel þetta líti nú allt meira og minna út þegar færustu sérfræðingar eru þvert á móti þeirrar skoðunar að útlitið sé mjög dökkt, horfurnar séu mjög svartar. Ég tók með mér aðra bók, herra forseti, sem gaman hefði verið að hafa tíma til að vitna aðeins í og það er þessi rauða handbók. Þetta er árbók SIPRI, friðarrannsóknarstofnunarinnar í Stokkhólmi. Þar er á hverju ári farið yfir stöðu mála í heiminum, farið yfir ástand mála á átakasvæðum og þar er uppreiknuð tölfræðin um útgjöld einstakra þjóða og jarðarinnar í heild til vígbúnaðar og hernaðar á hverju einasta ári. Fróðlegt væri, herra forseti, fyrir menn að kynna sér t.d. hve mörg af fátækustu ríkjum jarðar, þróunarríkjum svo ekki sé nú talað um ríkin í Mið-Austurlöndum, eru að verja miklum upphæðum til vígbúnaðar. Þótt nokkuð hafi dregið úr útgjöldum Vesturlanda í þessu skyni á árabilinu 1986--1995 eru þeir ótrúlegu hlutir nú að gerast að útgjöld til vígbúnaðarmála fara víðast hvar vaxandi á nýjan leik. Tölur eins og 5--10% eru ekki óalgengar, þ.e sem hlutfall af þjóðartekjum þegar mörg af fátækari ríkjum jarðarinnar eiga í hlut. Útgjöld til vígbúnaðarmála fara vaxandi á nýjan leik í Austur-Evrópu, þökk sé m.a. stækkun NATO og kvaða og skuldbindinga sem nýju aðildarríkin þar verða að taka á sig. Eina bók enn, herra forseti, tók ég með mér að gamni af mörgum sem til greina hefðu komið og það er bók bandaríska Sierra-hópsins um stöðu mála hvað varðar alþjóða- og alheims fjármagnskreppuna sem hefur geisað á undanförnum missirum. Þar er einnig komist að þeirri niðurstöðu, og eru þar þó ekki á ferðinni menn sem hafa almennt verið þekktir sérstaklega fyrir að vera gagnrýnir á vestræn sjónarmið eða málstað vestrænna iðnríkja, en þar er komist að þeirri niðurstöðu að sjálfbærni hins hnattræna, vaxtarháða hagkerfis sé óhugsandi þverstæða. Það geti ekki með innbyggða vaxtarskrúfu sína orðið sjálfbært. Það hljóti að hrynja og ég get ekki annað, herra forseti, en neyðst til þess því miður að vera sammála þessari niðurstöðu og segi að það er í raun og veru fátækleg umfjöllun um alþjóðamál um þessar mundir sem sneiðir hjá eða að mestu leyti hjá þeim risavöxnu verkefnum sem eru þarna á ferðinni og fléttast öll saman í ástandi umhverfismála, stjórnmála og öryggismála og í þriðja lagi efnahagsmála. Á öllum þessum sviðum er ástæða til að hafa verulegar áhyggjur af stöðu mála. Herra forseti. Ég vil svo nota það sem eftir lifir tíma míns til að mótmæla eins og fleiri hafa gert þeirri áformuðu niðurstöðu hæstv. ríkisstjórnar að gerast ekki aðilar að Kyoto-bókuninni svonefndu. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson mun taka til máls síðar í umræðunni og fara rækilegar yfir það mál og gera grein fyrir afstöðu okkar. Herra forseti. Að síðustu er aðeins tími til að nefna örfáum orðum umfjöllun hæstv. utanrrh. um Evrópumál. Frá því hæstv. utanrrh. hélt ræðu sína á landsfundi Framsfl. í haust er að verða nokkuð klassískur texti í ræðum og skrifum hæstv. utanrrh. sú opnun á mögulega aðild að Evrópusambandinu sem er þarna á ferðinni. Á mannamáli heitir það, herra forseti, að hæstv. utanrrh. og formaður Framsfl. er að færa afstöðu flokks síns til. Það er alveg greinilegt. Hæstv. ráðherra er með ýmsum hætti að opna á að aðild að Evrópusambandinu geti orðið álitlegur kostur fyrir Íslendinga, að vísu að uppfylltum vissum skilyrðum sem hæstv. ráðherra setur og gefur jafnvel í skyn í leiðinni að það sé ekki frágangssök eða með öllu ólíklegt að við Íslendingar getum fengið einhverjar þær undanþágur t.d. frá sameiginlegri fiskveiðistefnu, með öðrum orðum ákvæðum Rómarsáttmálans sem gerir aðild að Evrópusambandinu fýsilega fyrir okkur. Ég hef ekki tíma til að mótmæla þessari nálgun hæstv. utanrrh. eins og vert væri og skylt. Hún er í senn bæði röng og hættuleg að mínu mati, en ég leyfi mér þó, herra forseti, að vekja sérstaka athygli á því að þetta er orðinn hefðbundinn texti í ræðum hæstv. utanrrh., nánast klassískur, að opna þannig á mögulega aðild og hann er ótrúlega líkur þeim áherslum sem talsmenn svonefndrar Samfylkingar eru farnir að taka upp í þessum efnum. Það eru athyglisverðar og umhugsunarverðar staðreyndir í íslenskum stjórnmálum, herra forseti, þessi samhljómur sem þarna er að verða á milli stefnu Framsfl. og stefnu Samfylkingarinnar en ýmsa grunar að á bak við stefnu Samfylkingarinnar blundi hin gamla Evrópustefna Alþfl.

Herra forseti. Það er rangt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að íslensk stjórnvöld hafi ekki áhyggjur af hnattrænum vandamálum. Ég tel að það sé mjög mikilvægt ef þjóð okkar vill taka þátt í hnattrænum vandamálum að við treystum böndin við alþjóðlega samvinnu og alþjóðlegar stofnanir, eins og Sameinuðu þjóðirnar, eins og Atlantshafsbandalagið, eins og Evrópusambandið, eins og Alþjóðaviðskiptastofnunina, eins og OECD og margar aðrar stofnanir, ég tala ekki um ýmsar undirstofnanir Sameinuðu þjóðanna í sambandi við hin hnattrænu vandamál í fjármálum, eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og Alþjóðabankann sem ég hef því miður ekki haft tækifæri til að ræða mikið um. En ég vil sérstaklega mótmæla því að við viljum ekki taka þátt í umfjöllun um vandamál sem stafa af loftslagsbreytingum. Um 70% af þeirri orku sem Ísland notar er endurnýjanleg orka sem er hæsta hlutfall sem um getur. Við viljum halda áfram að nýta þessa orku til þess að draga úr þeim vandamálum sem eru uppi í heiminum, eða er betra að nota kol? Er betra að nota olíu? Er betra að nota gas? Er betra að nota kjarnorku? Eru menn að taka þátt í lausn þessara vandamála með því og er eitthvað óeðlilegt þótt við reynum að vinna því skilning? Við vitum að einn þriðji af þeirri losun sem á sér stað hér á Íslandi kemur úr samgöngunum. Einn þriðji kemur vegna fiskveiðanna. Vill hv. þm. hætta að nýta þessa orku eða vilja menn bíða þar til hægt verður að fara að framleiða vetni í stórum stíl? Skipta lífskjörin fram að þeim tíma engu máli í hug hv. þm.? Mér er ekki nokkur leið að koma þessum málflutningi saman en að ásaka okkur um að vilja ekki taka þátt í þessu er beinlínis rangt og villandi.

Herra forseti. Ég hélt því ekki fram að afstaða ríkisstjórnarinnar eða í máli hæstv. utanrrh. fælist almennt andstaða við að taka þátt í lausnum hnattrænna vandamála að öðru leyti en því að ég benti á þá staðreynd að sú mótsögn sem var í raun og veru í þeirri viljayfirlýsingu á fyrstu blaðsíðu ræðunnar annars vegar og hins vegar því að komast að þeirri niðurstöðu að undirrita ekki Kyoto-bókunina. Ég gagnrýndi hins vegar þá þröngu nálgun sem gengur þarna aftur og er hefðbundin, klassísk nálgun vestrænna iðnaðar- og efnahagshagsmuna. Hæstv. ráðherra taldi upp stofnanirnar og hverjar voru þær? Þær voru auðvitað NATO og þær voru Bretton Wood stofnanirnar sem eru núna í hinni alþjóðlegu umræðu undir mjög harðri gagnrýni fyrir að hafa mistekist og fyrir að hafa ekki ráðið við það verkefni að breyta um afstöðu og nálgast hin gífurlegu aðsteðjandi vandamál á umhverfissviðinu. Ég held að fróðlegt væri fyrir hæstv. utanrrh. að opna einhvern tímann gluggann, fara til Washington eða New York, fara þar inn í bókabúð í staðinn fyrir að heimsækja NATO og Alþjóðabankann og fylgjast með þeirri umræðu sem m.a. er orðin þar, bæði austan hafs og vestan, þar sem einmitt þessar heilögu stofnanir sem hæstv. ráðherra og skoðanabræður hans nota mestallan tíma sinn í að mæra, NATO og Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, eru mjög harðlega gagnrýnd, m.a. af háborgaralega sinnuðum hagfræðingum, ósköp einfaldlega vegna þess að menn sjá að menn eru ekki að horfast í augu við þessi vandamál af neinu raunsæi. Umhverfisvæn orka, vatnsorka og gufuorka, er að sjálfsögðu betri en kol, olía eða kjarnorka en um það snýst ekki deilan. Hæstv. ráðherra reynir alltaf að stilla þessu þannig upp að þetta sé bara annaðhvort eða. Annaðhvort núverandi blind stóriðjustefna þar sem menn ráðstafa orkunni í þágu mengandi málmbræðslu eða ekki neitt. Það er ekki svona. Þetta er nauðhyggja. Þetta er einmitt það að vilja ekki horfa á aðra möguleika og reyna að átta sig á hvaða kosti Ísland á í stöðunni. Þeir eru miklu fleiri en bara þeir að taka við öllum þeim álbræðslum sem hingað kann að reka. En það er því miður stefna ríkisstjórnarinnar, gagnrýnislaus, blind stóriðjustefna.

Herra forseti. Það má vel vera að hv. þm. hafi sérstök efni á því að hvetja aðra í kringum sig til þess að opna glugga. Hann er að segja að það séu engir sem opni glugga nema hann. Þar sé víðsýnin í þessum málum og átaldi mig fyrir að telja upp þessar stofnanir. Ég skil hv. þm. þannig að hann vilji helst hafa sem minnsta samvinnu við þessar stofnanir sem ég nefndi, og bað mig um að koma við í Washington og New York og líta þar inn í bókabúð. Ég veit alveg hvar bókabúðir er að finna í þessum borgum og þarf ekki hv. þm. til þess að ráðleggja mér um það. Ég tek ekki allar þær bækur sem ég kaupi með mér upp í ræðustól þannig að mér finnst þetta vera dálítið út í hött hjá hv. þm. Auðvitað verðum við að endurbæta þessar stofnanir og hvaða leið er önnur til en að standa vörð um þessar mikilvægu stofnanir hins alþjóðlega samfélags. Ég spyr hv. þm.: Hvaða stofnanir aðrar eru það sem hann vill standa vörð um til þess að taka þátt í hinni fjölþjóðlegu samvinnu? Hann vitnaði í SIPRI sem er rannsóknastofnun, það eru til ýmsar góðar rannsóknastofnanir, en það er innan þessara stofnana sem við getum leyst hin hnattrænu vandamál. En vissulega þarf að endurbæta þær, það þarf að breyta þeim og Ísland ásamt öðrum þjóðum, m.a. Norðurlöndum, tekur mikinn þátt í því að marka þessum stofnunum nýja stefnu miðað við þau mörgu og flóknu hnattrænu vandamál sem við stöndum frammi fyrir. En við verðum jafnframt að hafa hagsmuni okkar í huga eins og allar aðrar þjóðir. Við getum ekki tekið þátt í þessu og litið algerlega fram hjá hagsmunum Íslands.

Herra forseti. Það sem ég var að gagnrýna var ekki þátttaka í þessum stofnunum. Ég er ekki með neinar tillögur t.d. um að við hættum samskiptum við Alþjóðabankann eða Alþjóðagjaldeyrissjóðinn eða aðra slíka aðila. Ég gagnrýni það hins vegar, og er ekki einn um það og það held ég að hæstv. utanrrh. gæti þó a.m.k. viðurkennt hvernig sem hann vill meta málflutning minn að öðru leyti, og ég held að hæstv. ráðherra hljóti að hafa orðið þess var að ég er ekki einn um að gagnrýna frammistöðu og nálgun t.d. þessara stofnana. Ég er ekki einn um að gagnrýna þann halla á lýðræðislegri og opinni nálgun gagnvart t.d. vandamálum þriðja heimsins og þróunaríkjanna sem almennt er uppi í umræðunni að þröngir hagsmunir Vesturlanda með Bandaríkin í broddi fylkingar feli í sér. Það er mjög útbreidd skoðun víðast hvar annars staðar enn þá í valdaelítunni á Vesturlöndum að menn séu í raun og veru að keyra áfram án þess að breyta um stefnu í neinum grundvallaratriðum vitandi vits að það ber dauðann í sér. Við getum ekki haldið svona áfram í marga áratugi fram á næstu öld. Ég þekki engan einasta vísindamann sem reynir að halda því fram lengur. Það verður að breyta í grundvallaratriðum um áherslur ef næsta öld á ekki að verða öld þvílíkra hörmunga að leitun verði að öðru eins. Og það er margt sem kemur þar til. Ég sakna þess í umræðum um þessi mál, þó ekki sé annað til að byrja með, að menn opni meira fyrir umfjöllun um þetta því að þar hljótum við að vonast til að umræðurnar leiði þó til einhverra breytinga og það sé upphafið, t.d. hvaða stofnanir aðrar geti lagt þarna eitthvað af mörkum. Það er auðvitað mikill fjöldi stofnana, m.a. ýmsar aðrar undirstofnanir Sameinuðu þjóðanna sem tomma ekki móti fjármálastofnunum og valdinu sem liggur í efnahags- og hernaðarhagsmununum, matvæla- og þróunarstofnanirnar, barnastofnanirnar og aðrar slíkar, þær tomma ekkert vegna þess að valdið liggur í hernaðar- og efnahagshagsmununum. Það eru háskólar og rannsóknastofnanir og aðrir slíkir aðilar úti um víða veröld sem eru með þessi mál á dagskrá en tala fyrir daufum eyrum vegna þess að hinir vestrænu efnahags- og hernaðarhagsmunir ráða ferðinni, ráða ríkjum og yfirgnæfa allt annað.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir ræðu hans. Fjölmörg mikilvæg málefni eru nú á dagskrá í utanríkis- og alþjóðamálum og gífurlegar breytingar hafa orðið á pólitískri skipan Evrópu undanfarinn áratug. Að mörgu leyti er nýtt alþjóðakerfi enn í mótun. Sem formaður Íslandsdeildar Norður-Atlantshafsþingsins vil ég sérstaklega koma inn á fáein atriði sem snúa að Atlantshafsbandalaginu en skýrsla Norður-Atlantshafsþingsins fyrir árið 1998 er einmitt á dagskrá þingsins á eftir eins og skýrslur annarra alþjóðanefnda sem hér hafa verið lagðar fram. Umræðutími minn er takmarkaður og þess vegna kýs ég að ræða NATO-málefni sérstaklega, en að gefnu tilefni vil ég þó taka fram að ég ber fullt traust til hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnarinnar í umhverfismálum og mér finnst ýmsar athugasemdir hv. þingmanna um þetta efni alveg út í hött. Virðulegi forseti. Árið 1999 er mikið tímamótaár í sögu bandalagsins. Innan fárra vikna hljóta þrjú fyrrum aðildarríki Varsjárbandalagsins aðild að Atlantshafsbandalaginu sem jafnframt fagnar fimmtíu ára afmæli sínu. Rík ástæða er til að fagna þessum merku tímamótum. Líkt og fjöldi ríkja Mið- og Austur-Evrópu hafa Pólland, Tékkland og Ungverjaland árum saman sótt það stíft að hljóta aðild að Atlantshafsbandalaginu. Téð ríki hafa talið slíka aðild öruggustu leiðina til tryggingar á öryggi sínu í breyttu alþjóðakerfi auk þess sem þau sækjast eftir hlutdeild í því nána pólitíska samstarfi sem á sér stað á meðal bandalagsríkjanna. Þau hafa tekist á hendur mikið umbótastarf til þess að uppfylla kröfur Atlantshafsbandalagsins um lýðræðislegt stjórnarfar og almennan stöðugleika. Þannig hefur vonin um aðild að bandalaginu flýtt fyrir þróun lýðræðis, mannréttinda og markaðsbúskapar á svæðinu öllu og er það von mín að hægt verði að bjóða fleiri ríkjum aðild að bandalaginu von bráðar. Í því sambandi vil ég þó taka undir með hæstv. utanrrh. sem minnti í ræðu sinni á mikilvægi þess að ráðrúm gefist til að ljúka framkvæmd innri og ytri aðlögunar bandalagsins áður en til frekari stækkunar þess kemur. Atlantshafsbandalaginu hefur á undanförnum árum tekist að aðlaga starf sitt að gerbreyttum verkefnum en auk þeirra ríkja sem sækjast eftir aðild að bandalaginu horfa ýmis fleiri ríki til þess í von um frið og stöðugleika. Til að bregðast við þessu hefur öryggismálastefna bandalagsins verið til endurskoðunar undanfarið ár, auk þess sem samstarf hefur jafnt og þétt verið aukið og bætt við ríki utan bandalagsins, þar með talin Rússland og Úkraína. Atlantshafstengslin og sameiginlegar varnarskuldbindingar verða þó áfram í fyrirrúmi líkt og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra. Ástandið á Balkanskaga hefur verið helsta ógnun við stöðugleika og frið í álfunni undanfarin ár. Þar hefur Atlantshafsbandalagið ítrekað reynst eina stofnunin sem hefur til þess burði að koma á friði og standa um hann vörð. Það hefur ítrekað sannast að enn er full þörf á þátttöku Bandaríkjamanna í öryggismálum Evrópu. Atlantshafsbandalagið er því án nokkurs vafa mikilvægasta stofnunin í öryggismálum Evrópu. Veigamesta framlag Íslands til bandalagsins er fólgið í þeirri aðstöðu sem bandalaginu hefur verið látið í té á landinu. Með aðild Íslands að bandalaginu og þeirri aðstöðu sem því er látin í té hér á landi tryggjum við náið pólitískt samstarf við önnur aðildarríki Atlantshafsbandalagsins um leið og við njótum góðs af sameiginlegum varnarskuldbindingum og leggjum okkar af mörkum til tryggingar friði og stöðugleika í álfunni. Í ljósi alls þessa er með öllu óskiljanlegt að á Alþingi sé enn og aftur verið að leggja til að Ísland segi sig úr Atlantshafsbandalaginu og rifti tvíhliða varnarsamningnum við Bandaríkin. Á sama tíma og nær öll ríki álfunnar horfa til Atlantshafsbandalagsins til að tryggja öryggi sitt og álfunnar allrar kemur fram tillaga þess efnis að Ísland segi skilið við bandalagið. Sem betur fer er hér um minni hluta þingmanna að ræða, vonandi mjög lítinn minni hluta, en fróðlegt verður að sjá hvernig atkvæði þingmanna Samfylkingarinnar falla þegar umrædd þáltill. hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar verður borin upp til atkvæða. Það verður væntanlega fljótlega því hér var einmitt verið að dreifa nál. frá meiri hluta utanrmn. sem leggur til að þáltill. verði felld. Með leyfi virðulegs forseta langar mig til að vitna til þessa nál., en þar segir í lokin: ,,Íslendingar hafa mótað sína utanríkisstefnu og valið að stuðla að friði og öryggi í Evrópu með samstarfi við önnur lýðræðisríki innan NATO og þau fjölmörgu ríki sem vilja eiga samstarf við NATO-ríkin og sækjast eftir inngöngu í bandalagið. Skilaboð til samstarfsríkjanna og þeirra sem sótt hafa um NATO-aðild verða að vera skýr. Tillaga um úrsögn úr NATO grefur undan samstöðu og öryggismálum aðildarþjóða Norður-Atlantshafsbandalagsins. Því er mikilvægt að Alþingi taki afstöðu til efnis þessarar tillögu og þeirra markmiða með flutningi hennar sem sett eru fram í greinargerð. Þau markmið ganga gegn öryggishagsmunum Íslendinga og brjóta í bága við þá farsælu stefnu í utanríkismálum sem þjóðin hefur fylgt og tryggt hefur samstöðu okkar með aðildarþjóðum Norður-Atlantshafsbandalagsins.`` Ég held, virðulegi forseti, að þessi orð lýsi því vel hver er raunverulega hornsteinn utanríkisstefnu okkar Íslendinga. Hættur 21. aldarinnar eru e.t.v. ekki jafnsýnilegar og járntjaldið sem áður skipti Evrópu. Engu að síður geta þær stefnt öryggi Íslendinga og annarra Evrópuþjóða í hættu. Má þar nefna svæðisbundin átök sem valdið geta óstöðugleika í álfunni allri, útbreiðslu gereyðingarvopna og eldflaugatækni, hryðjuverkastarfsemi og skipulagðrar glæpastarfsemi. Þörfin fyrir Atlantshafsbandalagið hefur reynst mikil undanfarin ár og ástæða er til að ætla að áfram verði þörf fyrir öflugt varnar- og öryggisbandalag Evrópu og Norður-Ameríku. Ég hef áður sagt að friður án vopna sé fögur framtíðarsýn. Við getum öll látið okkur dreyma um slíka framtíð. En hingað til hefur slík stefna því miður ekki reynst raunsæ. Í 50 ár hefur Ísland notið góðs af aðild sinni að Atlantshafsbandalaginu, mikilvægustu stofnunar evrópskra öryggismála, og Ísland mun halda áfram að njóta góðs af þeirri aðild um ókomin ár.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir greinargóða og ítarlega skýrslu. Utanríkis- og alþjóðamál eru fyrirferðarmikil sem aldrei fyrr, nú um aldahvörf. Á næstu mánuðum fögnum við 50 ára afmæli, bæði Atlantshafsbandalagsins og Evrópuráðsins og á undanförnum árum höfum við jafnframt fagnað 50 ára afmælum Vestur-Evrópusambandsins og Sameinuðu þjóðanna. Veröldin hefur tekið algerum stakkaskiptum á einum áratug, svo ekki sé meira sagt, og við okkur blasir sá möguleiki að friður, öryggi og stöðugleiki geti ríkt um álfuna alla sem ekki er lengur klofin í tvær andstæðar fylkingar. En því miður hefur sá draumur enn ekki orðið að veruleika og ber þar helst að nefna hörmungarnar á Balkanskaga. Sú grimmd og sú örbirgð sem þar er að finna er engu lík. Það hef ég fundið sjálf í heimsóknum mínum á þessar slóðir. Við getum einungis vonað að Vesturlönd með Atlantshafsbandalagið í fararbroddi nái að stilla til friðar og standa vörð um hann í Kosovo, Albaníu, Bosníu-Hersegóvínu og víðar. Virðulegur forseti. Ísland hefur, þótt lítið sé, hlutverki að gegna í þessu sambandi. Ég vil sérstaklega fagna þeim tímamótum sem orðið hafa á undanförnum árum með þátttöku Íslands í átakavörnum, friðargæslu og uppbyggingu stríðshrjáðra svæða í álfunni. Hið sama gildir um aukin framlög okkar til þróunaraðstoðar í heiminum. Við höfum það einfaldlega of gott til að láta hjá líða að axla okkar ábyrgð á alþjóðavettvangi. Við Íslendingar höfum enn fremur okkar hlutverki að gegna í öryggismálum álfunnar. Um þessar mundir sækist fjöldi ríkja í Mið- og Austur-Evrópu eftir aðild að Atlantshafsbandalaginu og enn fleiri horfa til bandalagsins til að koma á friði og standa um hann vörð. Okkar helsta framlag til friðar og stöðugleika í álfunni eru því annars vegar aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og hins vegar sú aðstaða sem herir aðildarríkjanna hafa á Íslandi. Það er því með algerum ólíkindum að enn sé verið að leggja til að herinn hverfi héðan og að við segjum okkur úr Atlantshafsbandalaginu. Um leið og við leggjum höfuðáherslu á mikilvægi Atlantshafsbandalagsins og þátttöku Bandaríkjamanna í öryggismálum álfunnar er mikilvægt að við fylgjumst vel með þróun Evrópusamstarfs á sviði öryggis- og varnarmála. Aukaaðild okkar að Vestur-Evrópusambandinu gerir okkur kleift að leggja þar áherslu á mikilvægi Atlantshafstengslanna og að aukið og bætt Evrópusamstarf á þessu sviði falli ekki undir Evrópusambandið heldur fari sú þróun fram á vegum Atlantshafsbandalagsins. Því miður, virðulegur forseti, hefur reynst nauðsynlegt að grípa til hernaðaraðgerða eða hótana um slíkt til að stöðva átök stríðandi fylkinga. Fyrirbyggjandi aðgerðir og stuðningur við þróun lýðræðislegra stofnana eru hins vegar ekki síður mikilvægir þættir öryggiskerfis okkar og óskandi væri að slíkar aðgerðir dygðu ávallt einar og sér. Þannig stuðlar Evrópuráðið að eflingu réttarsamfélags í aðildarríkjum sínum og styður við bak þróunar lýðræðislegra stofnana í ríkjum Mið- og Austur-Evrópu. Svipaða sögu má segja um Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE, sem vinnur mjög mikilvægt starf á sviði átakavarna og hættuástandsstjórnunar. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega fagna áherslu utanríkisráðherrafundar Norðurlandanna í síðustu viku á aukna samvinnu hinna ýmsu fjölþjóðastofnana álfunnar, einkum á nánara samstarfi Evrópuráðsins og ÖSE á sviði mannréttinda og lýðræðis. Það er mér jafnframt sérstök ánægja að fagna formennsku Íslands í ráðherranefnd Evrópuráðsins á síðari hluta þessa árs sem og stofnun og eflingu fastanefndar Íslands hjá Evrópuráðinu og væntanlegri stofnun fastanefndar hjá ÖSE. Með virkri þátttöku í starfi þessara stofnana leggjum við okkar af mörkum til eflingar friði og stöðugleika í álfunni og öðlumst um leið tækifæri til að kynna okkar sjónarmið á alþjóðavettvangi. Með formennsku Íslands í ráðherranefnd Evrópuráðsins samfara formennsku Finnlands í ráðherraráði ESB og formennsku Noregs í ráðherraráði ÖSE vinnst Norðurlöndunum öllum einstakt tækifæri til að beina athygli að málefnum sem Norðurlöndin hafa lagt sérstaka áherslu á á alþjóðavettvangi. Virðulegi forseti. Stækkun rótgróinna fjölþjóðastofnana er ein áskorun áranna eftir kalda stríðið. Ekkert af ríkjum Mið- og Austur-Evrópu hefur enn sem komið er hlotið aðild að Evrópusambandinu. Flest hafa umrædd ríki hins vegar hlotið aðild að Evrópuráðinu sem þannig hefur boðið þau velkomin í hóp stöðugra evrópskra lýðræðis- og réttarríkja. Jafnframt hefur Atlantshafsbandalagið hafið stækkunarferli sitt og innan tveggja mánaða getum við fagnað formlegri aðild Póllands, Tékklands og Ungverjalands að bandalaginu. Stækkun Evrópusambandsins til austurs virðist þó ætla að eiga sér stað seinna en mörg þessara ríkja höfðu vonað, en stækkunarferli sambandsins er engu að síður hafið þótt enn séu nokkur ár í að einhver umræddra ríkja hljóti aðild að sambandinu. Um leið og við fögnum aðild umræddra ríkja að Evrópusambandinu, aðild sem þau hafa sótt stíft um árum saman, þurfum við að tryggja okkar eigin efnahagslegu hagsmuni gagnvart sambandinu í tengslum við þessa stækkun því um leið og þessi ríki gerast aðilar að Evrópusambandinu gerast þau jafnframt aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Núverandi fríverslunarsamningar okkar hins vegar við mörg þessara ríkja veita okkur t.d. greiðari aðgang með sjávarafurðir en EES-samningurinn gerir og því er mikilvægt að standa vörð um þann samningsbundna markaðsaðgang við stækkun Evrópusambandsins. Þó okkar langmikilvægustu markaði sé að finna á Evrópska efnahagssvæðinu þá höfum við ekki fremur en aðrir efni á að leggja öll okkar egg í eina körfu. Auk Bandaríkjamarkaðar hafa markaðir í Asíu farið vaxandi og er rétt að hlúa að þeim þrátt fyrir efnahagsörðugleika á undanfarinna missira þar í álfu. Og eins og ég hef áður bent á úr þessum stól eru ýmis merki uppi um að Kyrrahafssvæðið þróist í auknum mæli yfir í sameiginlegt markaðssvæði NAFTA-ríkja, Suður-Ameríkuríkja og Asíuríkja. Því er nauðsynlegt að fylgjast vel með þeirri þróun og reyna eftir fremsta megni að tryggja sem bestan aðgang okkar að umræddum mörkuðum. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega fagna þeim opinberu heimsóknum og viðskiptatengdu heimsóknum sem íslenskir ráðherrar hafa á undanförnum árum farið til ríkja Asíu og Suður-Ameríku. Árangur slíkra ferða mælist e.t.v. ekki í hagtölum sama árs, en ég veit ýmis dæmi þess að Íslendingar í atvinnurekstri erlendis hafi haft mikið beint gagn af slíkum heimsóknum íslenskra ráðamanna fyrir utan þau óbeinu áhrif sem aukin samskipti ávallt hafa. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum ítreka sérstaklega ánægju mína með að Ísland skuli í maí taka við formennsku í ráðherranefnd Evrópuráðsins í fyrsta sinn og ég vil leyfa mér að hvetja hæstv. utanrrh. til að nýta vel það gullna tækifæri að láta rödd Íslands heyrast á alþjóðavettvangi.

Virðulegur forseti. Þegar við lítum til baka sjáum við hversu ótrúlegar breytingar hafa átt sér stað í öryggismálakerfi Evrópu á síðustu árum. Það sem hæst ber þar er að sjálfsögðu fall kommúnismans og upplausn Varsjárbandalagsins og svo auðvitað sameining Þýskalands. Við þessar breytingar hafa ríki sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum reynt að bindast vestrænum ríkjum sterkari böndum og þau hafa talið öryggismálum sínum best komið með því að sækja um aðild að NATO og einnig að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Það er rétt sem kemur hér fram og hefur komið fram í morgun að aðild okkar að NATO skipar okkur í hóp þeirra ríkja sem hafa hvað mest áhrif á öryggisstefnu í Evrópu og er það mjög vel. Því hefur stefna Samfylkingarinnar í þessum málum skotið nokkuð skökku við, en það kom sérstaklega fram í drögum að málefnasamningi þeirra eða málefnavinnu, að þeir teldu að við ættum að standa utan hernaðarbandalaga. Það verður gaman að sjá í hvaða jarðveg þessi stefna fellur, t.d. í Reykjaneskjördæmi þar sem menn hafa yfirleitt talið veru okkar í NATO mjög mikilvæga. Manni er líka spurn hvort Samfylkingin hafi þá einhverja sérstaka verkáætlun fram undan varðandi það að tryggja því fólki atvinnu sem hefur unnið við Keflavíkurflugvöll. Hvað NATO varðar hefur einnig komið fram í umræðunum að við Íslendingar erum hlynnt því að Eystrasaltsríkin verði meðal þeirra sem næst verða tekin inn í NATO. Það leiðir hugann að stefnu Svía og Finna varðandi NATO. Þeir hafa einnig verið frekar hlynntir því að Eystrasaltsríkin fái aðild bæði að Evrópusambandinu og NATO, og verði hluti af hinum vestrænu ríkjum. Þeir hafa samt sjálfir ekki séð sér fært að ganga í NATO og manni finnst hálfgerður tvískinnungur vera í þessari afstöðu. En svörin sem maður fær frá fulltrúum bæði Svía og Finna eru yfirleitt þau að þeir verði sjálfir að ákveða og ráða því hvernig þeirra utanríkisstefna er, og það er alveg rétt, en að sjálfsögðu er miklu líklegra að hægt væri að ná Eystrasaltsríkjunum inn í NATO ef Svíþjóð og Finnland væru þar fyrir, ef ekki væri þetta gap sem er nú. Ég bind vonir við að Svíar og Finnar gangi í NATO þótt síðar verði, hugsanlega eftir tvö til fjögur ár eða eitthvað svoleiðis. Það er rétt sem kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. að EES-samningurinn hefur verið okkur mjög mikilvægur. Á sínum tíma var ég mikill fylgismaður þess að við gengjum inn í EES og sé ekki eftir því. Þróunin hér hefur verið eins og í Evrópu. Við erum, má segja, einsleitt svæði með Evrópu og ég held það sé mjög mikilvægt. Ég held hins vegar að bæta mætti þá vinnu sem fram fer hér í þinginu varðandi tilskipanir sem koma frá EES og frá Evrópusambandinu. Við erum allt of ódugleg við að taka málin inn í þingið til kynningar á upphafsstigi. Við fáum tilskipanirnar á endanum í gegnum ráðuneytin, yfirleitt í formi lagafrv., en þingmenn koma allt of lítið að undirbúningi mála. Þetta er nokkuð sem við höfum rætt bæði í utanrmn. og víðar, en engin sérstök niðurstaða er komin í það mál. Í sumum þingum eru sérstakar Evrópunefndir. T.d. er í Noregi sérstök Evrópunefnd sem tekur þessi mál til skoðunar. Þar eru mál í miklu fastari skorðum en hjá okkur. Nú er ljóst að Evrópusambandið mun stækka á næstu árum og talsvert er rætt um það, t.d. á norrænum vettvangi, að með stækkun Evrópusambandsins sé líklegra að Norðurlöndin sem eru í Evrópusambandinu muni koma meira fram sem ein blokk innan sambandsins. Hingað til hafa þau kosið að gera það ekki heldur tala með sinni eigin rödd, ef svo má segja. Talsverðar líkur eru á því að í mun stærra Evrópusambandi munu Norðurlöndin standa meira saman sem blokk, hugsanlega með fleiri ríkjum, hugsanlega með Póllandi, hugsanlega með Eystrasaltsríkjunum í framtíðinni, Þýskalandi og öðrum slíkum nágrannaríkjum. Hér hefur verið rætt um það að sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins sé helsti þröskuldurinn á leið okkar til aðildar að sambandinu og það er rétt. Hins vegar hafa margir bent á að e.t.v. sé þetta ekki sá stóri þröskuldur sem í veðri hefur verið látið vaka því ef við gengjum í Evrópusambandið --- sem ég er reyndar ekki að boða hér --- en ef svo færi mundum við trúlega taka jafnmikinn kvóta og við gerum nú. Að vísu mundum við ekki ákveða hann sjálf heldur yrði kvótinn ákveðinn í Brussel, en tekið yrði tillit til þeirrar vísindaráðgjafar sem við höfum hingað til á síðustu árum tekið tillit til þannig að það væri engin mjög stór breyting þar á og ólíklegt væri að aðrar þjóðir, t.d. Portúgalar, Spánverjar o.fl., fengju kvóta í okkar lögsögu þar sem engin söguleg hefð er fyrir því. Breytingin er því e.t.v. ekki eins svakalega mikil og menn hafa talið. En ég er sammála því sem fram kemur í skýrslu utanrrh. að við eigum að halda hurðinni opinni, skoða þessi mál, reyna að kynna okkar málstað á vettvangi Evrópusambandsins og reyna að afla okkur skilnings á okkar sérstöðu þar. Innan Evrópusambandsins hafa Finnar verið sérstaklega duglegir við að koma hugtaki á flot sem er ,,norðlæga víddin``. Það var einmitt samþykkt vegna áherslu Finna á að móta sérstaka stefnu innan Evrópusambandsins um norðurhluta Evrópu, sérstaka verkáætlun, eitthvað svipað og gert hefur verið fyrir suðursvæðið. Mér finnst mjög gott að þetta skref hafi verið stigið vegna þess að maður sér hvað er að gerast í Norður-Evrópu og í Rússlandi. Þessi verkáætlun á m.a. að beinast að Rússlandi. Þar eru mjög miklar breytingar yfirstandandi núna. Því miður varð algjört efnahagshrun í Rússlandi 17. ágúst í fyrra og mál eru í mjög slæmum farvegi þar, efnahagsmál, öll velferðarmál, umhverfismál og þannig mætti lengi telja. Hin norðlæga vídd á að vera hluti í því að reyna að beina sjónum Evrópusambandsins til þessa svæðis. Það er alveg ljóst að í dag er algjör velferðargjá á milli landa, t.d. á milli okkar á Norðurlöndunum og Rússlands, Eystrasaltsríkjanna og Póllands. Þar er mjög djúp velferðargjá og það verður ekki lifað við hana. Við munum ekki una henni til framtíðar. Það er ekki hægt að afbera þessa gjá til frambúðar. Og það er alveg ljóst að ef Norðurlöndin og Evrópusambandið og allir sem vettlingi geta valdið, Bandaríkjamenn og fleiri, koma ekki og aðstoða við að minnka þessa velferðargjá, þ.e. að hækka standardinn hjá þessum ríkjum, þá stefnir í mikinn voða, bæði í öryggismálum og í öðrum málum. Ef dregin er upp dökk mynd af þessu og gefið að ef ekkert lagist í framtíðinni, t.d. í kringum St. Pétursborgarsvæðið þar sem margar milljónir Rússa eru, þá má reikna með stórfelldum fólksflutningum þaðan yfir finnsku landamærin. Fólk mun banka þar upp á og vilja koma yfir í betri aðstæður og enginn skal segja mér að Finnar fari þá að beita þetta fólk ofbeldi. Þá er ekkert annað hægt að gera en að segja: Gjörið þið svo vel. Hér er allt opið. Komið þið hingað yfir. En ég held að enginn vilji sjá þá stöðu. Því er um að gera að reyna að minnka þá velferðargjá sem er þarna á milli. Schengen-samstarfið er hluti af Evrópusambandinu og ég styð að við göngum inn í það samstarf, inn í Schengen-samstarfið. Ég tel pólitískt mjög mikilvægt að við liggjum þétt upp að Evrópusambandinu, ef svo má segja, í öllu sem hægt er að taka þátt í og reynum að fylgja því í hvívetna, án þess að ég sé að boða inngöngu í það. Það er alveg ljóst að sú samvinna sem felst í Schengen-samstarfinu er mjög jákvæð og það er úrelt að tala um að landamæri geti hindrað glæpi. Ég átti þess kost að hlusta á danskan yfirlögregluþjón sem hefur tekið mikinn þátt í alþjóðlegu samstarfi og í undirbúningi Schengen-samstarfsins. Hann lýsti því mjög vel að landamæri hindra ekkert glæpi í dag. Það er samvinna lögreglumanna og samvinna lögregluyfirvalda sem hindrar glæpi. Menn muna eftir því þegar ákveðnir mótorhjólaklúbbar voru í miklum bardaga, m.a. á Norðurlöndunum, að þá var það ekki landamæraeftirlit sem hindraði nokkurn mann í þeirri glæpastarfsemi. Það var samvinna lögreglunnar við að hafa uppi á þessu fólki og eltast við það sem dugði. Varðandi önnur atriði sem snúa að Evrópusambandinu þá langaði mig að minnast á Evrópska myntbandalagið. Að mínu mati er mjög spennandi þróun að verða í því. Við uppfyllum auðvitað öll skilyrði og hefðum þess vegna getað hoppað inn í það hefðum við verið í Evrópusambandinu sem við erum ekki. En við þurfum að fylgjast mjög vel með þeirri þróun sem á sér stað þar. Í dag er, að mig minnir, um einn þriðji af okkar gjaldeyrisviðskiptum við þau lönd sem verða í Myntbandalaginu þannig að það er ekkert stórvægilegt. En fari Svíar inn og Bretar og Danir þá er ljóst að þetta hlutfall fer upp í tvo þriðju hluta okkar gjaldeyrisviðskipta sem er mun meira mál fyrir okkur. Það er ljóst að við þurfum einhvern veginn, býst ég við, til framtíðar að tengjast þessu myntbandalagi. Ég fagna því mjög sem kemur hér fram að við höfum aukið fjármagn til þróunarmála. Það hefur hækkað í 234 millj. kr. á þessu ári eða um þriðjung frá því í fyrra. Ég sé að það á líka sérstaklega að huga að mannréttindum kvenna og barna. Ég held að það sé einmitt sú leið sem eigi að fara og bendi á það, og hef gert það áður í ræðum mínum, að þróunaraðstoð sem veitt er til kvenna virðist skila sér mun betur en mörg önnur þróunaraðstoð. Við höfum tekið á móti flóttafólki, sérstaklega frá fyrrverandi Júgóslavíulöndum og það er mjög gleðilegt hversu vel hefur tekist til með þær aðgerðir okkar í þeim efnum. Mér virðist að það hafi gengið mjög vel. Þar sem ég sé að tími minn er á þrotum langar mig til að nýta tækifærið og spyrja hæstv. utanrrh. út í atriði sem ég hef reynt að fylgjast með og var tekið upp á sínum tíma í svokallaðri framtíðarnefnd, þ.e. um framtíð utanríkisþjónustunnar, en það varðaði aðstæður maka þeirra sem vinna í utanríkisþjónustunni. Nú er alveg ljóst að það er talsvert mikið mál að vera í utanríkisþjónustunni, sérstaklega fyrir makana og börnin. Það þarf að flytja landa á milli, oft með lítil börn. Ég þekki slík dæmi og mér finnst reyndar stundum furðulegt hvað fólk leggur mikið á sig við að flytja lítil börn á milli landa á þriggja ára fresti, skipta um skóla, skipta um barnaheimili, skipta um vinahóp og allt sem því fylgir. Þetta er mikið rask. En mér skilst að búið sé að gera ýmislegt til þess að bæta úr, eins og það að nú séu borguð um 90% af skólagjöldum þessara barna. Það er mjög gott. Makarnir, og þá sérstaklega konurnar, hafa í gegnum árin ekki fengið vinnu við sitt hæfi. Það er erfitt að hlaupa á milli landa og fá vinnu og lífeyrismál hafa ekki verið í nógu góðum farvegi. Því vil ég spyrja hæstv. utanrrh.: Í hvaða farvegi eru lífeyrismál maka í utanríkisþjónustunni? Mér skilst að eitthvað sé verið að skoða þau mál en ég teldi mjög æskilegt að tekið yrði fast á þeim málum af því að það er að sjálfsögðu talsverð fórn fyrir makana að fara svona á milli landa og eiga minni möguleika á að afla sér tekna og stunda vinnu en aðrir.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur að við höfum að undanförnu litið sérstaklega til hagsmuna barnanna og reynt að tryggja betur hag þeirra með því að taka meiri þátt í skólagjöldum og jafnframt, t.d. í Brussel, að efla bókasafn barna því að mjög margir Íslendingar búa þar og starfa. Það er mjög mikilvægt að íslensk börn njóti þar réttinda sem samrýmast réttindum íslenskra barna. Að því er varðar maka starfsmanna í þjónustu utanríkisráðuneytisins þá hefur farið fram veruleg athugun á þeim málum. Það mun hins vegar kosta nokkra fjármuni og við höfum ákveðið að taka það upp í tengslum við afgreiðslu fjárlaga og fjárlög fyrir árið 2000. Lausnir í því sambandi sem við höfum einkum í huga taka mið af sambærilegum lausnum annars staðar á Norðurlöndunum en það er alveg ljóst að makar starfsmanna utanríkisþjónustunnar búa við nánast ekkert atvinnuöryggi og það er mjög sjaldgæft að þeim takist að finna sér vinnu við hæfi vegna þeirra miklu flutninga sem þeir búa við. Auðvitað á þetta að einhverju leyti við um aðra þegna þessa þjóðfélags. Ég hygg þó að enginn einn hópur búi við sambærilegar aðstæður og makar starfsmanna í utanríkisþjónustunni.

Virðulegur forseti. Margt ber á góma þegar utanríkismál eru rædd á hv. Alþingi og væri tilefni til að víkja að mörgu því sem fram hefur komið í skýrslu hæstv. utanrrh. Ég ætla þó að einskorða mig við fáein atriði í sambandi við skýrsluna sem ég tel að ástæða sé til að gefa sérstakan gaum. Fyrst ætla ég aðeins að víkja að fáeinum þáttum sem snúa að samskiptum okkar við Evrópusambandið en síðan ræða um umhverfismálin og þau tíðindi sem hefur borið við í umræðunni um ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að undirrita ekki Kyoto-bókunina við loftslagssamninginn. Það má heyra á hæstv. utanrrh., og það kemur einnig fram hjá fleiri hv. talsmönnum Framsfl., m.a. hjá síðasta ræðumanni, að verulegur áhugi sé hjá hæstv. ráðherra á því að halda opnum dyrum fyrir inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Áherslan í þessum efnum hefur verið að þyngjast af hálfu hæstv. ráðherra á undanförnum árum. Ég er ekki að segja að kaflaskil séu í þessari ræðu en þó er ljóst að áherslan er vaxandi á að halda þessum dyrum opnum og leita að leiðum til þess að Ísland geti orðið aðili að Evrópusambandinu. Það er mjög athyglisvert að af hálfu hæstv. utanrrh. og af hálfu þingmanna Framsfl., eins og hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur, er engin grundvallarandstaða gegn því að Ísland gangi í Evrópusambandið. Það verður að meta afstöðu þessara hv. þm. og hæstv. ráðherra á þann veg að í raun sé á virkan hátt verið að leita leiða til þess að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Það þýðir auðvitað í reynd að viðkomandi ætlar sér inn ef sótt verður um aðild. Tilraunaumsóknir eru af öllum sem þekkja til slíkra mála afskrifaðar. Nægir þar að vísa til þess sem gerðist á Norðurlöndunum þegar umsókn Noregs, Svíþjóðar og Finnlands var á dagskrá og stjórnvöld þar vísuðu því frá að um nokkra slíka tilraunastarfsemi gæti verið að ræða. Það liggur einfaldlega í því að menn fá ekki marktæk svör ef ekki er raunverulegur áhugi á því að komast í höfn. Og eins og slíkt samningaferli gengur fyrir sig þá er erfitt fyrir menn að stöðva sig af, þó að auðvitað geti dregið til þeirra tíðinda. Ég útiloka þó ekki að þeir þröskuldar reynist vera að aðild yrði hafnað, m.a. í þjóðaratkvæðagreiðslu, ef málið yrði lagt fyrir atkvæðisbæra Íslendinga. Ég er alveg andvígur þeirri nálgun sem þarna er uppi. Ég vil hins vegar að við treystum góð samskipti við Evrópusambandið, eigum góð samskipti við það. Það er ekki nokkur spurning að það er Íslandi mjög mikilvægt, og við hljótum að leggja á það áherslu, en hugmyndin um það að ætla sér inn í þetta væntanlega stórríki sem er á öruggu spori í þá átt hugnast mér ekki. Allt sem hér er framreitt og allt sem við þekkjum til lýtur að því að Evrópusambandið þróist í þá átt og niðurstaðan verði sú. Utanríkismálastefnan, öryggismálastefna sambandsins, allt ber þetta að sama brunni og þeir samningar sem gerðir hafa verið og breytingar á Rómarsamningnum. Það vekur athygli, eins m.a. hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon minnst á, að áherslur Framsfl. eru um margt að líkjast þeim áherslum sem fram koma hjá Samfylkingunni svokölluðu þar sem menn halda öllum dyrum greinilega opnum fyrir hugsanlegri aðild að Evrópusambandinu. Það er mjög athyglisvert að þessar áherslur eru ekki bundnar við alþýðuflokksmenn heldur koma fram hjá þeim sem enn kalla sig alþýðubandalagsmenn, þó að lítið sjáist nú orðið eftir af þeim flokki, þ.e. þeim sem tala alveg tæpitungulaust, þar á meðal nánum ráðgjafa formanns Alþb. eins og Ara Skúlasyni sem, eins og menn hafa heyrt í fréttum núna síðustu daga, liggur ekkert á því að hugur hans stefni að aðild að Evrópusambandinu. Ég hef fyrir löngu í rauninni séð fram á að þeir flokkar sem þarna eru að mótast, þessi krataflokkur sem hér er í uppsiglingu ásamt miðjuflokknum, Framsfl., muni reyna að koma Íslandi inn í Evrópusambandið. Það er barátta sem á eftir að fara fram á næstu árum. En við hljótum að staldra við þegar svo augljós merki eru um það að þessir flokkar eru að safna liði með þetta að markmiði. Viðhorfið til Schengen-aðildar Íslands eiga rót í sama viðhorfi. Það liggur fyrir að það skiptir ekki nokkru máli fyrir Íslendinga hvort þeir þurfa að hafa vegabréf meðferðis þegar þeir ferðast til Evrópu og ákafi hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnarinnar --- það er stutt af Alþfl. eins og ég þekki hans afstöðu --- við að gerast aðili að Schengen-samstarfinu sem nú er orðið þéttbundið inn í Evrópusáttmálana, er af pólitískum rótum runninn eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir reyndar vék að í ræðu sinni, borinn uppi af þeirri hugsun að komast sem næst aðild að Evrópusambandinu til að tengjast þessum þáttum í starfi þess þó að það sé undir þeim afarkostum sem þarna er um að ræða í þessu samstarfi. Það minnir auðvitað á EES-samninginn en gengur jafnvel enn þá lengra að því er varðar ósjálfstæði Íslands með aðild að þessum fyrirhugaða samstarfssamningi sem enn hefur ekki verið lagður fyrir Alþingi í alvöru, aðeins sýndur hér eftir dúk og disk, samningurinn frá 1996. Á einum þætti þessa máls hef ég ítrekað vakið athygli og geri það enn hér. Hann lýtur að máli sem hæstv. utanrrh. nefndi í lok ræðu sinnar, þ.e. innflutningi fíkniefna til landsins og þeirri miklu vá sem þar blasir við. Ég hef flutt tillögu um að gerð verði úttekt á því máli og ég held að það væri fróðlegt fyrir hv. þingmenn að kynna sér þær umsagnir sem liggja fyrir í allshn. þingsins varðandi þá tillögu, umsagnir m.a. frá lögreglustjóraembættinu í Reykjavík og frá rannsóknarlögreglunni sem lýsa áhyggjum sínum yfir því sem verða kann ef Ísland gengur inn í þennan svonefnda Schengen-samning. Virðulegur forseti. Hér hefur verið vakin athygli á afstöðu ríkisstjórnarinnar í sambandi við Kyoto-bókunina. Við hljótum að skoða það mál í tengslum við áherslur ríkisstjórnarinnar í umhverfismálum og samstarfi á alþjóðavettvangi. Breyting hefur verið að eiga sér stað í þessum efnum innan Stjórnarráðsins og það er hæstv. utanrrh., formaður Framsfl., sem hefur staðið fyrir því að taka verulega þætti varðandi stefnumótun umhverfismála frá umhvrn. inn í sitt ráðuneyti með stofnun svonefndrar auðlindaskrifstofu og ráðningu sérstaks sendiherra yfir henni. Skýringarnar á þessu eru m.a. samningar sem varða auðlindir Íslendinga á sjávarútvegssviði, það þekki ég, en einnig á umhverfissviði. Til myndunar þessarar skrifstofu kom einmitt í tengslum við eða um það leyti sem Kyoto-bókunin var á dagskrá. Hér er um það að ræða að verið er að draga úr áhrifum og möguleikum umhvrn. til virkrar stefnumótunar þó að hitt liggi auðvitað í augum uppi að utanrrn. þarf að koma að því máli að formi til. Menn ættu að kynna sér meðferð slíkra mála í nágrannalöndum okkar. Ég fullyrði að viðlíka lítillækkun á ráðuneyti umhverfismála eins og hér hefur orðið í krafti forustu Framsfl. yfir utanríkismálunum og þeirrar veiku stöðu sem hæstv. umhvrh. hefur haft í þessu samhengi lýsir því ekki að farsæl þróun sé þar á ferðinni. Eitt af því sem þar hefur verið að gerast og er afleiðing þessarar pólitísku stöðu innan ríkisstjórnarinnar er sú dæmalausa niðurstaða sem hefur verið gagnrýnd á þessum fundi, að íslenska ríkisstjórnin ætlar ekki að undirrita Kyoto-bókunina en standa eins og þvara, ein meðal OECD-ríkja sem þannig heldur á máli. Rökin fyrir þessari ákvörðun, eins og þau hafa verið túlkuð af hæstv. utanrrh. við umræðuna og í blaðafregnum að undanförnu, eru afskaplega veik og að mörgu leyti illskiljanleg. Ég held að hverjum manni ætti að vera ljóst að vilji menn ná einhverju verulegu fram í alþjóðlegu samstarfi, þá gera þeir það ekki með því að útiloka sig í raun frá því og tapa trúverðugleikanum í samstarfinu eins og Íslendingar gera með þessari ákvörðun. Það verður ekki létt verk fyrir samningamenn Íslands, sem vissulega eiga aðgang að ársþingum loftslagssamningsins eftir sem áður, að sækja það mál sem ríkisstjórnin ber fram sem aðalröksemd af sinni hálfu, þ.e. að hafa opið hús fyrir mengun frá stóriðju á Íslandi, taka það út fyrir ramma Kyoto-bókunarinnar, þannig að okkur verði heimilt að losa ótakmarkað gróðurhúsalofttegundir frá stóriðjurekstri í landinu. Það verður ekki auðvelt fyrir ágæta embættismenn íslenska ríkisins að sækja það mál á þessum vettvangi. Það fullyrði ég. Enda er staðan auðvitað sú að umhvrn. og trúnaðarmenn hæstv. umhvrh. hafa varað mjög sterklega við því að sú ákvörðun verði tekin sem ríkisstjórnin er nú að gera og beinlínis hvatt til alls annars, þ.e. að Ísland gerist þarna aðili, þar sem þeir gera sér ljóst út í hvaða ófæru er verið að fara fyrir Ísland. Nú harma ég það ekki þó að þetta íslenska ákvæði fari út af borðinu, en ég óttast um stöðu Íslands í alþjóðasamningum og á mörgum sviðum í samskiptum við aðrar þjóðir þegar haldið er á máli eins og hér er gert. Hæstv. ráðherra heldur því fram að Ísland geti eftir sem áður gerst stofnaðili að Kyoto-bókuninni. Hvað er það, hæstv. utanrrh., að gerast stofnaðili að bókuninni? Ég þekki ekki það hugtak og ef það hefur eitthvert inntak, þá er það fólgið í því að undirrita innan þess frests sem um er að ræða. Ísland hefur þann kost einan eftir ákvörðun ríkisstjórnarinnar, verði henni ekki breytt fyrir 15. mars næstkomandi, að staðfesta bókunina síðar. Það er engin undirritun og það eru ekki neinir fyrirvarar sem hægt er að gera við bókunina samkvæmt ákvæðum hennar sjálfrar þannig að möguleikar Íslands felast einfaldlega í því að staðfesta ef það gengur eftir sem ráðherrarnir eru að láta að liggja að að eftir sem áður ætli þeir að gerast aðilar. Þá er bara sá möguleiki að staðfesta. Hér er á mjög óljósan hátt látið að því liggja af hæstv. utanrrh. að við höfum jú áhuga á því að vera þarna með, en það sé eiginlega ófrávíkjanlegt skilyrði að fallist verði á þá kröfu Íslands að hafa opið hús fyrir stóriðjuna, mengun frá henni. Borin eru fram rök í því sambandi sem eru tóm rökleysa og þetta er sett í það samhengi að allt sé í rauninni undir og af því að við höfum vistvæna orku, þá séum við að þjóna heiminum með því að taka við málmbræðslum á málmbræðslur ofan og með því séum við að þjóna hinu alþjóðlega samhengi. Þannig gerast ekki hlutirnir, virðulegur forseti, og málflutningur hæstv. ríkisstjórnar eins og hann blasir við frá hæstv. ráðherra er satt að segja með miklum endemum.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að ríkisstjórnin vill nýta íslenska orku, m.a. til málmbræðslu. En ég veit ekki betur en hv. þm. hafi verið áhugamaður um það líka og látið setja undirstöður undir slíka málmbræðslu á Austurlandi þannig að ríkisstjórnin er ekkert ein um það að hafa áhuga á því að byggja upp íslenskt atvinnulíf. Það er hins vegar algjörlega rangt að við séum eitthvað að útiloka okkur frá þessu samstarfi eða tapa okkar trúverðugleika. Aðalatriðið er að hv. þm. vill ekki berjast fyrir þeim málstað sem við erum að berjast fyrir. Hann vill ekki berjast fyrir sérstöðu Íslands. Hann vill taka við því sem aðrir rétta honum í þessu sambandi. Og það er undarlegur tvískinnungur hjá honum að vilja annars vegar taka það sem menn rétta að honum í umhverfismálum en neita síðan samvinnu í fíkniefnamálum. Hann neitar að viðurkenna að samvinna yfir landamæri í sambandi við fíkniefnamál skiptir máli. Þar á ekki að vera neitt yfirþjóðlegt vald. Þar eiga menn að forðast yfirþjóðlegt vald. En á sviði umhverfismála eiga menn að beygja sig og hafa ekki einu sinni fyrir því að halda uppi íslenskum málstað. Það er þetta sem skiptir máli. Það er þetta sem hv. þm. vill. Síðan vill hann taka okkur í skóla um það hvernig eigi að standa að því að vinna málstað Íslands fylgi og talar hér eins og hann einn hafi vit á því. Auðvitað er hægt að hafa ýmsar skoðanir í þeim efnum og það eru rök með og á móti í því máli eins og öllum öðrum. Við skulum fara yfir þau rök. En niðurstaða ríkisstjórnarinnar er sú að hagsmunum Íslands sé best borgið með þessum hætti.

Virðulegur forseti. Já, íslenskur málstaður. Það er væntanlega hæstv. utanrrh. sem hefur einkarétt á því að túlka hver hann sé. Ég hafna því að íslenskur málstaður sé í því fólginn að hverfa frá alþjóðlegri samstöðu í baráttu við gróðurhúsalofttegundir, að ætla sér sjálftöku í þeim efnum eins og íslenska ríkisstjórnin ætlar sér, að ætla sér að sleppa undan alþjóðlegum skuldbindingum og vera þar ekki samferða. Það er ríkisstjórnin er að gera. Hæstv. ráðherra ætti að fara yfir málin að því er varðar íslenskar orkulindir áður en lengra er haldið í sambandi við málmbræðslur í landinu. Það skyldi nú vera að við höfum mikil efni á því að bæta þar við bara út frá almennri nýtingu orkulinda okkar ef við ætlum að virða náttúruna í landinu og sýna henni ákveðna hlífð. Hæstv. ráðherra segir að ég vilji lúta alþjóðlegum skuldbindingum þegar um umhverfismál er að ræða en ekki í fíkniefnamálum. Hver er málstaður ríkisstjórnarinnar í þeim efnum, varðandi Schengen-samstarfið? Jú, hann er að veikja landamæraeftirlit hér þannig að það verði frjálst streymi fólks án heimildar einu sinni til að taka stikkprufur meðal þeirra sem koma inn í landið frá Evrópska efnahagssvæðinu. Það er viðurkennt bæði af tollyfirvöldum og lögregluyfirvöldum að það muni stórlega veikja möguleika Íslands til eftirlits með straumi fíkniefna frá útlöndum. Það er þetta sem er mjög alvarlegt mál í sambandi við Schengen-samninginn sem hæstv. ráðherra hyggst leggja fyrir þingið ef hann hefur aðstöðu til á næsta kjörtímabili.

Herra forseti. Að sjálfsögðu er það rétt hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að taka þurfi tillit til íslenskrar náttúru. Það þarf líka að taka tillit til íslenskra byggða. Það þarf að taka tillit til fólksins sem býr í landinu og þetta hefur alla tíð verið samofið nýtingu á náttúruauðlindum okkar. Ef menn vilja hafa þá stefnu að hætta að nýta náttúruauðlindirnar, eins og mér heyrist helst á hv. þm. núna, þá er rétt að gera fólkinu grein fyrir afleiðingum þess fyrir velferð þess, afkomu og möguleikum þess til að skapa sér gott líf í landinu. Hv. þm. sagði að í ræðu minni væru svo sem engin tímamót að því er varðaði ESB. Hann sagði, sem ég man ekki eftir að hann hafi sagt fyrr þó svo megi vel vera, að við ættum að kappkosta að eiga góð samskipti við Evrópusambandið. Hvað þýðir það? Þýðir það að standa utan við Schengen-samstarfið, loka sig af og taka ekki þátt í neinu? Er mögulegt að eiga góð samskipti við ESB ef menn reyna ekki að starfa með þeim á þeim sviðum sem menn telja þjóna íslenskum hagsmunum, m.a. með því að tryggja frjálsan flutning fólks á milli landa? Þjónar það hagsmunum Íslands að við lokum okkur af í því sambandi? Hv. þm. Steingrímur Sigfússon, flokksbróðir hv. þm., hvatti mig til þess að opna glugga. Væri nú ekki rétt að þeir sem ákveðið hafa að bjóða fram undir vinstra nafninu opni einnig glugga og átti sig á því að við lifum ekki einir í heiminum, ekki bara í umhverfismálum heldur í ýmsum öðrum málum? Við þurfum að kappkosta gott samstarf og þá þurfum við að leggja eitthvað á okkur, ekki bara á sviði umhverfismála heldur líka í í öðrum málaflokkum.

Virðulegur forseti. Þegar umhverfismálin eru annars vegar, vilji menn taka tillit til þeirra, þá kosta það okkur eitthvað. Menn mega ekki falla fyrir einföldum efnahagslegum rökum og bera þau fram eins og hæstv. ráðherra er hér að gera. Að tefla því fram að óhjákvæmilegt sé að fórna svo og svo miklu í íslenskri náttúru og valda mengun í landinu svo við getum haft það bærilegt. Ég hafna þessari röksemdafærslu. Þetta eru að mínu mati falsrök. Það er mjög brýn nauðsyn fyrir okkur Íslendinga að átta okkur á því að ef við ætlum að halda hér uppi ímynd umhverfisvænnar þjóðar og taka þátt í alþjóðlegu samstarfi, þá getur það þurft að kosta okkur eitthvað í krónum og aurum, ekki bara okkur heldur heimsbyggðina í heild. Varðandi spurninguna um góð samskipti við Evrópusambandið, þá getur hver og einn svarað því sjálfur hvort óhjákvæmilegt sé að stefna að aðild að Evrópusambandinu til þess að iðka þessi góðu samskipti eða hvort hann ætlar að gera það sem Íslendingur, með Ísland sem fullvalda þjóð. Á það fullveldi á að ganga stig af stigi og mér heyrist að Framsfl. og forusta hans sé reiðubúin að fórna því fullveldi ef svo ber undir.

Virðulegi forseti. Ræðan sem hæstv. utanrrh. flutti í morgun og dreift var til okkar þingmanna í gær er fyrir margra hluta sakir merkileg. Hún er ekki síst merkileg fyrir það að minna ber á gömlum áherslum frá tímum kalda stríðsins en oft áður. Í stað þeirra leggur hæstv. ráðherra áherslu á þær breytingar sem orðið hafa í heiminum að undanförnu og breytta stöðu okkar í ljósi þeirra. Hæstv. ráðherra lagði í máli sínu áherslu á að hugmyndafræðilegar forsendur kalda stríðsins væru brostnar og nú ætti sér stað uppstokkun í öryggis- og varnarmálum. Á sama hátt og aðrar þjóðir taldi hann að Íslendingar að ættu að endurmeta stöðu sína í þessu breytta umhverfi. Með ræðu hæstv. ráðherra er fylgiskjal, skýrsla sem heitir Öryggis- og varnarmál Íslands við aldamót. Í henni er einmitt lögð mikil áhersla á að við búum við breytt umhverfi. Í umræðu á Alþingi hefur oft áður verið bent á nauðsyn þess að fram fari ítarleg úttekt á stöðu Íslands meðal þjóðanna í öryggis- og varnarmálum, með tilliti til þeirra breyttu aðstæðna sem við búum við. Oft hefur verið kallað eftir stöðumati og ég fagna því, virðulegi forseti, að í fyrsta sinn frá því að ég tók sæti á þingi fyrir um 12 árum, höfum við fengið slíkt skjal í hendur. Þar er gerð tilraun til að leggja mat á stöðuna eins og hún er í dag. Síðan eru tillögur um hvernig okkur beri að vinna í breyttu umhverfi. Í skýrslunni segir m.a., á bls. 23 í kafla sem heitir Aðlögun að breyttu umhverfi öryggismála, með leyfi forseta: ,,Þróunin í alþjóðamálum hefur fært Íslendingum meira öryggi en þeir hafa nokkru sinni búið við frá stríðslokum. Bein hernaðarógnun við landið er ekki lengur fyrir hendi og íslensk stjórnvöld hafa gerst virkari þátttakendur í samstarfi hins alþjóðlega samfélags í öryggismálum, einkum á Evró-Atlantshafssvæðinu.`` Út frá þessari staðreynd hljótum við að vinna. Í umræðum fyrr í vetur köllu þingmenn eftir því frá utanrrn. og frá hæstv. utanrrh. að úttekt eins og sú sem hér liggur fyrir yrði gerð og að málin yrðu rædd út frá breyttum viðhorfum en ekki út frá ástandinu fyrir 10--15 árum. Því miður höfum við allt of oft verið föst í þeirri umræðu, ekki komist út úr henni. Ég ætla ekki að segja að þau atriði sem í þessari skýrslu eru séu eitthvað sem ég geti umhugsunarlaust fallist á, alls ekki. Engu að síður finnst mér að í fyrsta sinn í langan tíma hafi hv. þingmenn í höndum plögg sem beina muni umræðunni inn á nýjar brautir. Jafnframt hafa ýmsar breytingar sem gerðar hafa verið á skipulagi okkar og þátttöku í varnarsamstarfinu orðið til þess að rödd Íslands og sjónarmið eiga mun greiðari aðgang inn í þetta samstarf en áður. Mér finnst það af hinu góða og skýrsla utanrrh., fylgiskjalið með ræðunni, jákvætt skref í þá átt að breyta umræðunni. Þar kemur einnig fram að einhver markverðasta breytingin sem átt hafi sér stað í alþjóðamálum að loknu kalda stríðinu sé endurskilgreining á hugtakinu ,,öryggi og varnir``. Áður hafði öryggishugtakið fyrst og fremst hernaðarlega merkingu en breytingarnar í alþjóðamálum hafa dregið úr mikilvægi beinna hervarna undanfarin ár. Í skýrslunni segir m.a., með leyfi forseta: ,,Jafnframt hefur öryggi fengið dýpri og margþættari merkingu. Aðgerðir til verndar öryggi ríkja eru nú í vaxandi mæli samslungnar almennum utanríkismálum þátttökuríkja hins alþjóðlega samfélags. Samstarf til eflingar friði og stöðugleika verður ekki með góðu móti skilið frá tilraunum til að komast fyrir rætur ófriðar. Efnahagsmál og viðskipti, stjórnmál, mannréttindi, tæknisamstarf og afvopnun snerta nú öryggismál að meira eða minna leyti. Jafnframt hefur virk þátttaka ríkja í störfum fjölþjóðlegra og alþjóðlegra stofnana fengið meira vægi en áður.`` Virðulegi forseti. Boðskapurinn í ræðu hæstv. utanrrh. er nýr. Áður hefur ekki verið fjallað um það svo skýrt í sölum þingsins að okkur beri í ljósi breyttra aðstæðna að endurskilgreina þau hugtök sem við fjöllum svo gjarnan um í andateppustíl hér í ræðustól. Ég fagna því skýrslunni þó ég sé ekki í öllum tilvikum sammála því sem þar kemur fram. Hæstv. ráðherra mætti hjá utanrmn. í gær til að fara yfir fylgiskjalið með okkur ásamt þeim sem sömdu þessa skýrslu. Hann nefndi að hér væri aðeins um fyrsta skrefið að ræða og enn ætti eftir fara ítarlega yfir þær tillögur sem lagðar eru fram í skýrslunni og hugsanlega mætti útvíkka nefndarsamstarfið. Það er jákvætt og ég tel að í framhaldinu, þar sem eftir á að fara yfir stjórnsýsluþáttinn og betur í þær tillögur sem fyrir liggja í skýrslunni, væri eðlilegt að þátttaka þingmanna kæmi til, þá a.m.k. fulltrúa frá utanrmn. Ég tek undir orð úr bréfi sem fylgir inngangi skýrslunnar, þar sem segir að ýmsar niðurstöður hópsins þarfnist augljóslega frekari umræðu og samráðs við hlutaðeigandi stjórnvöld, enda æskilegt að víðtæk samstaða ríki um meginþætti öryggis- og varnarmála þjóðarinnar. Samstaðan þarf ekki einungis að vera meðal stjórnvalda. Hún þarf að vera mjög víðtæk meðal þjóðarinnar og meðal þeirra stjórnmálaflokka sem eiga fulltrúa á hv. Alþingi. Þess vegna hvet ég eindregið til þess að í framhaldinu verði tekin upp þau vinnubrögð að þingmenn og fulltrúar úr utanrmn. komi að vinnunni. Ég held að það muni bæta verulega umræðuna um þennan mikilvæga málaflokk í framtíðinni. Í ræðu hæstv. ráðherra voru ýmis atriði sem ég vildi koma inn á. Ég tek undir það sem kemur fram í upphafi máls hans þar sem hann greinir frá því sem áður var vitað, að fram undan er mikilvæg formennska Íslands í Evrópuráðinu sem verður virkt framlag okkar til eflingar mannréttinda og lýðræðis í Evrópu. Ég held að þarna sé einstakt tækifæri, þar sem við gegnum formennsku í fyrsta sinn, til að hafa frumkvæði á sviði mannréttinda- og lýðræðismála. Við höfum möguleika á að leggja fram afgerandi tillögur og það er þörf á að þingmenn, þeir sem eru t.d. í Evrópuráðinu, fái að taka þátt í að móta tillögur sem lagðar verða fram af hálfu Íslands. Það er einnig möguleiki á að hafa afgerandi áhrif á innra skipulag Evrópuráðsins. Fyrir dyrum stendur að stokka það allt saman upp og ég tel nauðsynlegt að þar liggi fyrir skýrar tillögur af okkar hálfu. Hæstv. ráðherra kom aðeins inn á EES-samninginn sem átti fimm ára afmæli fyrir stuttu. Hann sagði að hann hefði haft mjög jákvæð áhrif hér og það er vissulega rétt að í mörgu tilliti hefur EES-samningurinn og framkvæmd hans haft mjög jákvæð áhrif. Hins vegar hafa fylgt honum skuldbindingar sem lagt hafa á okkur þungar kvaðir, fjárhagslegar skyldur bæði á ríki og sveitarfélög. Ég tel að of lítið hafi verið gert til að taka saman öll atriði og skila um það heildstæðri skýrslu, upplýsingum til almennings. Í ræðu hæstv. ráðherra kom hins vegar fram að ákveðið hafi verið að stofna stöðu upplýsingafulltrúa fyrir EES-málefni í ráðuneytinu. Fyrir þinginu liggur þáltill. sem ég flyt ásamt nokkrum hv. þm. þar sem einmitt er fjallað um aukna fræðslu og upplýsingar fyrir almenning um Evrópumálefni og milliríkjasamninga. Ég gat skilið hv. þm. Hjörleif Guttormsson, fyrrum félaga minn sem talaði hér áðan, að með málflutningi okkar og m.a. slíkum tillöguflutningi væri verið að opna á aðild eða umsókn um aðild að Evrópusambandinu og öll jákvæð umræða eða öll umræða yfir höfuð um Evrópusambandið þýddi að verið væri að opna þar einhverjar glufur. Ég tel nauðsynlegt fyrir okkur í samstarfi þjóðanna að hér eigi sér stað opin og lýðræðisleg umræða um stöðu Íslands meðal Evrópuþjóðanna. Ég tel það mjög nauðsynlegt. Og ég tel það mjög nauðsynlegt að öflug upplýsingagjöf eigi sér stað til alls almennings í landinu. Hvort sem okkur líkar það betur eða verr, þá koma um 80% af þeirri löggjöf sem samþykkt er hér á landi frá Brussel og ég tel mjög mikilvægt, hvort sem um er að ræða löggjöf eða tilskipanir í hvaða formi sem er, að almenningur í landinu sé mjög vel upplýstur um það sem þarna fer fram. Við þurfum að auka hlut okkar í samstarfi þjóðanna og það gerum við ekki öðruvísi en staðið sé fyrir opinni og lýðræðislegri umræðu um þessi málefni. Sem betur fer vinn ég þannig sem stjórnmálamaður, hv. þm., að í ráðgjafasveit minni eru menn með mismunandi sjónarmið vegna þess að ég tel það mjög þroskandi fyrir hvern stjórnmálamann að skoða alla þætti máls  Það er auðvitað mjög sérstakt að standa hér og svara fyrrverandi félaga en þannig gerast nú kaupin á eyrinni og ef hv. þingmenn kasta fram einhverju í ræðustól hljóta þeir að búast við að fá svör. Virðulegi forseti. Ég hefði viljað fara aðeins yfir umhverfismálin og get í sjálfu sér stytt þá umfjöllun og tekið undir orð hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, þingmanns Samfylkingarinnar, í þeim efnum. Ég vil þó gjarnan fagna því sem jákvætt er í þeim kafla í ræðu ráðherra en það er að hæstv. ráðherra skyldi lýsa því yfir að hann teldi rétt að Ísland gerðist aðili að CITES-samningnum, sem er samningur um viðskipti með dýr og plöntur sem eru í útrýmingarhættu. Ég tek undir þau rök hans að með aðild styrkist verulega þátttaka okkar í alþjóðlegri samvinnu um vernd, nýtingu og viðskipti með lifandi náttúruauðlindir. Það er hins vegar með öllu óskiljanlegt hvers vegna sömu rök ættu ekki að gilda um aðild okkar að Kyoto-bókuninni og ég vil svo, virðulegi forseti, af því tími minn er að renna út, taka undir það sem hefur komið fram áður að nauðsynlegt er að taka undirritun Kyoto-bókunarinnar til umræðu á Alþingi og ég tel reyndar að nauðsynlegt sé að við förum í umræðu um framkvæmd Ríó-samningsins. Hver er staðan og hvert stefnum við? Ræða hæstv. ráðherra svaraði því ekki.

Virðulegur forseti. Hlutirnir gerast hratt. Flokkurinn sem við hv. þm. sátum saman í fram á mitt síðasta sumar er farinn út af sviðinu, og það sem verra er, mér sýnist að grundvallaratriðin sem menn höfðu uppi séu líka að hverfa. Ég spyr því, virðulegur forseti, talsmann Samfylkingarinnar hvort Samfylkingin muni útiloka aðild að Evrópusambandinu eða hvort Samfylkingin muni hafa uppi hliðstæðan málflutning og hæstv. utanrrh., að halda þar öllum dyrum opnum.

Virðulegi forseti. Mun Samfylkingin útiloka aðild að Evrópusambandinu? Getur einhver, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, útilokað aðild að samstarfi þjóðanna um alla framtíð? Er það hægt? Er það ábyrg afstaða að hafi maður einu sinni tekið afstöðu þá skuli hún standa óbreytt? Miðað við þær aðstæður sem við búum við í dag er hægt að segja: Það er ekki á dagskrá að sækja um aðild að Evrópusambandinu. En það getur ýmislegt breyst og það hefur ýmislegt breyst á undanförnum árum og mánuðum og það er óábyrg afstaða að taka ekki tillit til þeirra aðstæðna sem við búum við hverju sinni. Við hljótum fyrst og fremst að hafa hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi þegar teknar eru ákvarðanir og þá í takt við þær aðstæður sem við búum við.

Virðulegur forseti. Það hefur ýmislegt breyst.

Virðulegi forseti. Já, það hefur ýmislegt breyst í pólitík og mér þykir það gott ef hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur nú gert sér grein fyrir því.

Herra forseti. Ég vil aðeins koma inn á þá skýrslu um öryggis- og varnarmál Íslands við aldamót sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir gerði að umræðuefni. Það er rétt sem hv. þm. sagði að það sem hér er lagt á borð er ekki útfært í neinum smáatriðum. Farið er yfir aðalatriðin og áframhaldandi vinna þarf að eiga sér stað í þessu sambandi. Ég hafði vænst þess að hér kæmu fram skoðanir frá hv. alþingismönnum um hvernig standa ætti að þessu starfi og ég lýsti því yfir í utanrmn. í gær að ég væri mjög opinn fyrir því að ýmsir kæmu að því starfi, bæði af hálfu Alþingis eða með öðrum hætti eftir því sem hugmyndir koma fram um. Ég fagna því sérstaklega að þingmenn stjórnarandstöðunnar eru fúsir til slíks samstarfs og það mun ekki standa á utanrrn. að reyna að skapa vettvang fyrir það.

Virðulegi forseti. Í þeirri skýrslu sem fylgdi með ræðunni er samantekt, niðurstöður á lokasíðunum og ákveðnar tillögur til úrbóta og leiðir til að vinna eftir. Ég lagði áherslu á það í ræðu minni að ég teldi eðlilegt að í framhaldinu kæmi Alþingi að þessu á einhvern hátt, til að mynda með því að fulltrúar úr utanrmn. tækju þátt í slíku starfi, t.d. hvernig unnið yrði úr þeim tillögum í framhaldinu og einnig þeim þáttum sem á eftir að taka sérstaklega á.

Herra forseti. Ég kem einungis hérna upp til að taka undir með hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, talsmanni Samfylkingarinnar, um að þetta plagg sem við höfum rætt hér lítillega, sem er fylgiskjal með ræðu utanrrh., er mjög merkilegt. Það er nýtt og ferskt framlag inn í umræðu um öryggismál og má segja að það rífi hana upp úr því hjólfari kaldastríðshjals og vaðals sem þingmenn Sjálfstfl. hafa til að mynda gert allt sitt besta til að halda umræðunni niðri í. Ég er sammála hv. þm. um að hér er kominn ákveðinn grundvöllur til að þróa, eigum við að segja skipulag ákveðinna hluta varnarmála okkar áfram. Ég bendi sérstaklega á að gert er ráð fyrir að kanna þurfi leiðir til að Íslendingar geti axlað stærra hlutverk einir eða í samstarfi með öðrum ríkjum í vörnum landsins. Og hvers vegna? Það er rökstutt á eftirfarandi hátt vegna þess, eins og segir á bls. 35: ,,síðast en ekki síst gefur dvínandi hernaðarógn við landið Íslendingum færi á að takast á hendur stærra hlutverk í vörnum landsins en áður.`` Ég er algjörlega sammála þessu en þetta er eitthvað sem þarf að útfæra frekar og ég fagna því að það hefur komið fram í umræðum, í orðaskiptum hv. þm. og hæstv. utanrrh., að vilji er til að þingið komi að þessu. Ég held þetta skapi grundvöll fyrir miklu frjórri umræðu en Sjálfstfl. hefur beitt sér fyrir um þessi mál, en hann er að einangrast í þessari umræðu sem fulltrúi kalda stríðsins sem er löngu liðið.

Herra forseti. Það kom fram í ræðu hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur að nú í fyrsta skipti í þessum sal yrði hún vör við breytingar á umræðunni um málefni Atlantshafsbandalagsins og öryggis- og varnarmál og nú yrðum við að fara að ræða þessi mál út frá breyttum aðstæðum, nú loksins. Þá vil ég spyrja: Gerir hv. þm. sér ekki grein fyrir því að frá árinu 1991 er búið að vinna á vegum Atlantshafsbandalagsins að endurskoðun á nánast allri starfsemi bandalagsins og tengslum bandalagsins við ríki Evrópu sem utan þess standa og sérstaklega fyrrverandi ríki Sovétríkjanna? Við höfum tekið þátt í þeim umræðum og þær umræður hafa farið fram á Alþingi á hverju einasta ári. Hvar hefur hv. þm. verið þegar við höfum rætt þetta í skýrslum utanrrh. á hverju einasta ári?

Virðulegi forseti. Vissulega höfum við tekið þátt í slíkum viðræðum síðan 1991, en hefur hv. þm. nokkru sinni áður verið með svona skjal í höndum eins og við höfum nú? Nei, það hefur hann ekki. Hv. þm. hefur ekki verið með úttekt á stöðunni af Íslands hálfu og með því opnað möguleika fyrir þingið til að koma að þessum viðræðum og móta þau séríslensku sjónarmið sem við þurfum ævinlega að hafa í heiðri, vegna þess að frumkvæðið á alltaf að koma frá okkur. Það er mitt mat, virðulegi forseti, að forsendur þess að fara í málefnalega umræðu séu allt aðrar í dag eftir að við höfum fengið þetta plagg. Og umræðan í utanrmn. var allt önnur í gærkvöldi en ég hef áður upplifað þar, miklu málefnalegri og farið var yfir fleiri svið en áður hefur verið gert, sem hefur verið mjög þröngt.

Herra forseti. Það liggur ljóst fyrir að hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefur verið einhvers staðar annars staðar þegar þær miklu umræður um aðild og aðlögun Atlantshafsbandalagsins að nýjum aðstæðum hafa farið fram því þær hafa verið meginþema umræðunnar um þessi mál á síðastliðnum árum. Ég tók einnig eftir því að hv. þm. sagðist ekki vera sammála öllu því sem fram kæmi í ræðu ráðherrans og í fylgiskjalinu sem fylgir með hinni prentuðu útgáfu af ræðunni, en hún forðaðist að nefna það sérstaklega hverju hún væri ósammála. Nú ber að geta þess að í ræðu ráðherrans koma fram stefnumarkandi fullyrðingar um að samstaða sé milli aðildarríkjanna að ekki verði hróflað við grundvallaratriðum í samstarfinu með NATO og Bandaríkjunum þannig að tryggt verði, eins og hér stendur, ,,að Atlantshafstengslin og sameiginlegu varnarskuldbindingarnar verði áfram í fyrirrúmi``. Og þá vil ég spyrja hv. þm., fyrst hún er talsmaður Samfylkingarinnar í málinu, hvaða skoðun hefur hún á þessari stefnumarkandi yfirlýsingu?

Virðulegi forseti. Ég hef verið viðstödd umræður um aðlögun Atlantshafsbandalagsins að breyttum tímum, en hér er tekið á þessu sérstaklega út frá aðlögun Íslands, breyttum aðstæðum, og það hafa orðið m.a.s. þær breytingar innan Atlantshafsbandalagsins að möguleikar okkar á því að koma sjónarmiðum okkar á framfæri eru meiri en áður. Ég fór yfir það um daginn að í samstarfssamningi Samfylkingarinnar, starfssamningi til fjögurra ára, eru ekki áætlaðar nokkrar breytingar á aðild að NATO.

Herra forseti. Hér var um margt merk ræða hjá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur. Hún endaði mál sitt á að segja: Hver er staðan og hvert stefnum við? Það var dálítið óljóst að skynja þá stefnu hjá hv. þm., talsmanni Samfylkingarinnar. Hún hefur ekki komið fram með það hverju hún er beinlínis ósammála í skýrslu utanrrh. Hún sagði líka í ræðu sinni að hún hefði ráðgjafa sem hefðu mikla breidd og mig langar að spyrja: Hvernig var með þá félaga hennar í Alþb. sem hlupu frá borði, höfðu þeir einhverja aðra breidd eða aðrar víddir? Var það þess vegna sem þeir fóru frá henni?

Virðulegi forseti. Um vídd eða breidd hv. þm. sem nú hafa stofnað þingflokk óháðra verða þeir hv. þm. sjálfir að svara.

Herra forseti. Þingmaðurinn svaraði ekki hverju hún er ósammála í skýrslu utanrrh. Hún hefur ekki svarað því hverju hún er beinlínis ósammála í skýrslunni. En ég þakka fyrir þær upplýsingar sem hún kom með varðandi breidd og vídd þingmanna.

Virðulegi forseti. Skýrslan barst okkur seint í gærkvöldi og ég hef ekki farið nákvæmlega yfir hana þannig að ég sé tilbúin að tíunda það, en það eru nokkur atriði. Eins og ég kom inn á er ég t.d. ósammála þeirri stefnu sem þar er kynnt varðandi umhverfismálin, undirritun Kyoto-bókunarinnar og fleiri þætti. En, virðulegi forseti, mér láðist að geta þess að hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason getur mælt vídd og breidd eins fyrrverandi hv. þm. Alþb.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirgripsmikla og góða skýrslu um utanríkismál. Í máli mínu í dag mun ég fjalla fyrst og fremst um málefni Vestnorræna ráðsins, enda er mér málið skylt og samstarf þessara grannþjóða er okkur mjög mikilvægt. Á þskj. 782, sem er 477. mál þingsins, er skýrsla Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins fyrir árið 1998. Fulltrúar þjóðþinga Færeyja, Grænlands og Íslands stofnuðu Vestnorræna þingmannaráðið í Nuuk á Grænlandi 24. september 1985. Samstarf þessara þjóða hefur þróast á mjög jákvæðan hátt á þessu tímabili og ekki síst á síðustu árum eftir að við fengum sérstakan starfsmann fyrir ráðið. Á aðalfundi ráðsins árið 1997 var gerð nafnbreyting á ráðinu. Nú heitir ráðið Vestnorræna ráðið í stað Vestnorræna þingmannaráðið eins og það hét áður. Þá var samþykktur nýr stofnsamningur og nýjar vinnureglur og ný markmið voru sett fyrir ráðið. Markmið ráðsins eru helst þau að starfa að hagsmunum er lúta að auðlindum og menningu þessara þjóða, að fylgja eftir samvinnu ríkisstjórna og landsstjórna landanna og Vestnorræna ráðið er einnig þingræðislegur tengiliður landanna þriggja. Í Vestnorræna ráðinu sitja 18 þingmenn, sex frá hverju aðildarríki. Ársfundur er æðsta áskorunarvald ráðsins en á milli ársfunda starfar þriggja manna forsætisnefnd og í henni sitja Lisbeth Petersen frá Færeyjum og Anders Andreasen frá Grænlandi auk mín. Við erum einnig með ákveðnar vinnunefndir um einstök mál. Þingmenn leitast við að ná markmiðum sínum með ályktunum sem kynntar eru á hverjum ársfundi. Við fylgjum þeim eftir með tilmælum til lands- og ríkisstjórna. Við erum með ýmiss konar samstarf við aðra aðila innan vestnorræns samstarfs og samstarf við norðurheimskautastofnanir. Við skipuleggjum einnig ráðstefnur og ýmsa fundi um málefni okkar. Í byrjun árs 1998 sátu eftirtaldir fulltrúar í Vestnorræna ráðinu: Árni Johnsen, Ásta R. Jóhannesdóttir, Ísólfur Gylfi Pálmason, Guðný Guðbjörnsdóttir, Ólafur G. Einarsson og Svavar Gestsson. Varamenn voru þá Gísli S. Einarsson, Stefán Guðmundsson, Guðmundur Hallvarðsson, Einar Oddur Kristjánsson, Kristinn H. Gunnarsson og Kristín Ástgeirsdóttir. Þann 5. júní voru kosnir sömu sex fulltrúar, en sú breyting varð á hópi varafulltrúa að Svanfríður Jónasdóttir var kjörin í stað Gísla S. Einarssonar. Þann 9. júní 1998 kaus Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins á fundi sínum Ísólf Gylfa Pálmason sem formann og Ástu R. Jóhannesdóttur sem varaformann Íslandsdeildar fyrir starfsárið. Ef ég kem þá aðeins inn á störf Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, en við héldum alls fimm fundi á árinu, fjölluðum m.a. um undirbúning æskulýðsráðstefnu sem haldin var í Reykjavík 10.--12. júlí sl. Við undirbjuggum framkvæmd lífsgildakönnunar sem ráðið hefur falið Félagsvísindastofnun Íslands að vinna að og mun ég koma betur að því síðar í ræðu minni. Við erum að vinna að því að setja á fót vestnorrænan menningarsjóð og koma vestnorrænu samstarfi betur á framfæri í húsum Norðurlandanna í Nuuk á Grænlandi, Þórshöfn í Færeyjum og hér í Reykjavík. Það er stefna okkar að efla samskipti Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs og annarra fjölþjóðastofnana. Ari Trausti Guðmundsson jarðfræðingur var gestur á fundi Íslandsdeildar í desember sl. og greindi hann í máli og myndum frá ferðum sínum um vestnorræna svæðið. Svavar Gestson var fulltrúi Vestnorræna ráðsins á ráðstefnu Norðurlandaráðs um umhverfismál sem haldin var í Gautaborg 26.--27. febrúar 1998 og einnig á ráðstefnu þingmannanefndar Norðurheimskautsráðsins í Rússlandi 22.--24. apríl. Formaður Vestnorræna ráðsins sat 50. þing Norðurlandaráðs í Ósló 9.--12. nóvember sl. Auk þess hefur framkvæmdstjóri ráðsins, Páll Brynjólfsson, og sá sem hér stendur fundað með ýmsum aðilum, svo sem fulltrúum Norrænu upplýsingaskrifstofunnar á Akureyri og forstöðumanni Stofnunar Vilhjálms Stefánssonar, auk fulltrúa CAFF-skrifstofunnar á Akureyri, fulltrúum Háskólans á Akureyri og Akureyrarbæjar um samninga sem gerðir hafa verið um vestnorræna samvinnu. Í haust funduðum við í Kaupmannahöfn með fulltrúum frá Norrænu ráðherranefndinni, þeim Bjarna Daníelssyni og Ragnheiði Þórarinsdóttur þar sem m.a. var verið að fara yfir á hvern hátt við gætum stofnað hinn svokallaða Vestnorræna menningarsjóð fyrir árið 2000. Í september hittum við Jógvan Durhuus og Lisbeth Petersen úr landsdeildinni í Færeyjum, og Ingu Ellingsgård, formann undirbúningsnefndar fyrirhugaðrar kvennaráðstefnu sem haldin verður í Færeyjum á sumri komanda. Við höfum einnig sótt ráðstefnu um jafnréttismál á vegum norrænu ráðherranefndarinnar. Við fórum einnig á ráðstefnu um byggðamál sem haldin var í Mo i Rana í Noregi og hittum m.a. Svein Ludvigssen, sem er varaformaður Norðurlandanefndar Norðurlandaráðs. Loks má geta þess að framkvæmdastjóri, formaður og ritari Íslandsdeildar hittu stjórn Norræna félagsins á Íslandi og ræddu um samstarfsmöguleika þessara tveggja stofnana, þ.e. félagsins og ráðsins. 14. ársfundur ráðsins var haldinn í bænum Ilullisat á Grænlandi dagana 9.--12. júní 1998. Fundinn sóttu af hálfu Íslandsdeildar eftirtaldir þingmenn: Árni Johnsen, Ísólfur Gylfi Pálmason, Ásta R. Jóhannesdóttir, Guðný Guðbjörnsdóttir og Svavar Gestsson. Anders Andreasen frá Grænlandi flutti skýrslu forsætisnefndar og gerði grein fyrir störfum ráðsins. Gestir og fyrirlesarar ársfundarins voru Magnús Magnússon frá Háskóla Íslands en hann hélt fyrirlestur um mannlíf á Austur-Grænlandi og sýndi kvikmynd sem Sigrún Stefánsdóttir gerði ásamt öðrum um þetta rannsóknarverkefni. Þá flutti Ragnheiður Þórarinsdóttir, ráðgjafi hjá Norrænu ráðherranefndinni, einnig erindi um starfsemi nefndarinnar og Karl Sigurðsson frá Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands gerði grein fyrir þeirri lífsgildakönnun sem unnið er að á vegum Vestnorræna ráðsins. Svein Ludvigssen, sem er varaformaður Norðurlandanefndar Norðurlandaráðs, sat fundinn og flutti erindi um samstarf þessara stofnana. Þrjár ályktanir voru samþykktar á fundinum sem ég hef þegar gert grein fyrir hér í þingsölum og fylgt eftir hjá menntmrh. Þær voru um internetsamvinnu skóla, um samvinnu í íþróttasamstarfi og stofnun sérstaks menningarsjóðs. Á fundi forsætisnefndar Vestnorræna ráðsins í Ósló 11. nóvember var fjallað um málefni ráðsins og m.a. um það á hvern hátt við ættum að fylgja eftir ályktunum ráðsins. Ákvarðanir um innri mál voru samþykktar. Þema þessa árs er ákveðið að verði málefni kvenna og árið 2000 verður vestnorrænt menningarár. Á ársfundi ráðsins var einnig samþykkt fjárhagsáætlun fyrir ráðið. Fjárhagsáætlunin hljóðar upp á 600 þús. danskar kr. Ísland greiðir helming þeirrar upphæðar en Færeyingar og Grænlendingar einn fjórða hluta hvor. Vestnorræna ráðið hélt myndarlega æskulýðsráðstefnu í Reykjavík dagana 10.--12. júlí sl. Markmiðið með ráðstefnunni var að skapa vettvang fyrir ungt fólk á Vestur-Norðurlöndum til umræðu og skoðanaskipta um sameiginleg málefni til að öðlast þekkingu á högum hvers annars og til að veita því tækifæri til að kynnast og þannig renna styrkari stoðum undir vestnorrænt samstarf. Um 130 ungmenni á aldrinum 18--23 ára frá löndunum þremur tóku þátt í ráðstefnunni, auk þorra þingmanna Vestnorræna ráðsins. Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti lýðveldisins, var meðal fyrirlesara og gaf ráðstefnunni aukið vægi, því við fengum talsverða fjölmiðlaumfjöllun. Hún fjallaði m.a. um dönskuna sem sameiginlegt samskiptatungumál þessara þriggja þjóða og vakti ræða fyrrverandi forseta mikla athygli. Önnur verkefni sem fyrirhuguð eru er að dagana 5.--8. júní nk. verður jafnréttisráðstefna í Færeyjum en Hólmfríður Sveinsdóttir frá Kvenréttindafélagi Íslands er fulltrúi Íslands í undirbúningsnefnd að þeirri ráðstefnu, en gert er ráð fyrir að 75 manns taki þátt í þessari ráðstefnu, 25 frá hverju landi. Vinna að svokallaðri lífsgildakönnun á vegum Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands stendur yfir og þar er verið að bera saman lífsgildi og áhugasvið ungs fólks í þessum þremur löndum. Úrvinnsla stendur yfir. Þegar hefur verið unnið úr gögnum frá Íslandi og Færeyjum en enn þá er ekki lokið úrvinnslu á gögnum frá Grænlandi. Í undirbúningi er að byggja upp Þjóðhildarkirkju og bæ Eiríks rauða í Brattahlíð á Grænlandi. Reiknað er með að framkvæmdum verði lokið árið 2000, þegar landafunda í Vesturheimi verður minnst. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs hefur þegar veitt 10 millj. kr. til verkefnisins og er Árni Johnsen formaður Brattahlíðarnefndar. Sjávarútvegsráðherra Íslands stóð fyrir vestnorrænni ráðherraráðstefnu um sjávarútvegsmál 15. apríl til að fylgja eftir málum frá sjávarútvegsráðstefnu sem haldin var á Grænlandi á vegum Vestnorræna ráðsins sumarið 1997. Í vinnslu er kynningarbæklingur um starfsemi ráðsins auk þess sem unnið er að gerð heimasíðu fyrir Vestnorræna ráðið. Nú hefur hæstv. forsrh. endurvakið samstarfsfundi lögmanns Færeyja og formanns landstjórnar Grænlands sem Steingrímur Hermannsson kom á á sínum tíma og ber að þakka það framtak. Að lokum vil ég þakka samstarfsfólki mínu í Vestnorræna ráðinu fyrir gott samstarf. Brátt lætur Svavar Gestsson af störfum sem alþingismaður. Hann var formaður Íslandsdeildar á síðasta tímabili. Þar hefur Svavar Gestsson unnið gott starf og ber að þakka það sérstaklega. Ég vil einnig þakka framkvæmdastjóra Vestnorræna ráðsins, Páli Brynjarssyni, fyrir mjög góð störf, einnig ritara ráðsins, Auðuni Atlasyni, og starfsmönnunum Elínu Flygenring, Kristínu Ólafsdóttur og Belindu Theriault.

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið mjög fróðleg umræða eins og utanríkisumræðan oftast er. Ég tek undir það að umræðan í dag hefur um margt verið ólík því sem áður hefur verið. Ég get líka skrifað upp á mjög margt af því sem fram kom í ræðu utanrrh. í dag. Ég mun hins vegar ekki, þrátt fyrir orð hv. þm. Ísólfs Gylfa Pálmasonar áðan, fara lið fyrir lið yfir ræðuna og greina frá því sem ég er sammála eða ósammála. Ég vildi fremur stikla á stóru og fyrst og fremst fara inn á þá þætti utanríkismála sem mér eru hugstæðir, í framhaldi af því sem talsmenn Samfylkingarinnar hafa þegar komið inn á í ræðum sínum. Í upphafi vil ég þó taka fram að get ekki tekið undir vinnubrögð ríkisstjórnarinnar og þar með stefnu utanrrh. varðandi Kyoto. Ég minni, herra forseti, á að utanrrh. boðar í dag í ræðu sinni að hann vilji hafa samráð við utanrmn. um varnarmálastefnu. Mér finnst mjög farsælt að leita eftir samráði og að virða Alþingi í öllu sem víkur að stóru málum þjóðarinnar. Varnarmálin og Kyoto eru slík mál og þess vegna hefði verið mjög mikilvægt að hafa samráð við utanrmn. um Kyoto-bókunina, sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að undirrita ekki. Ég tel það pólitísk skilaboð að skrifa undir Kyoto-bókunina. Það eru skilaboð um að Ísland ætli markvisst að taka þátt í verkefninu og af ábyrgð. Verkefni ríkisstjórnarinnar væri síðan að útfæra og kynna hvernig hún ætlaði sér að ná þeim markmiðum sem lögð væru til grundvallar. Það að skrifa undir gæti þýtt að Íslendingar trúi að skilningur sé á sérstöðu þeirra og treysti því að staða Íslands í orkumálum og það sem Ísland hefur sett fram verði viðurkennt. Að skrifa undir er sterkara en að biðja um 0,5--2% sem menn vilja fá í viðbót við 10%, sem er það mesta sem þjóð hefur fengið. Það er því umhugsunarefni fyrir okkur að fara þá leið sem ríkisstjórnin hefur valið, að vera eina landið innan OECD sem ekki skrifar undir bókunina. Að öðru leyti vísa ég til ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar í dag og tek undir orð hans. Þó er eitt atriði sem ég vildi nefna, herra forseti. Í morgunþætti útvarpsins í morgun var virtur lögmaður var að ræða sjálfstæðisumræðuna í Færeyjum. Hann kom inn á að hann hefði hlustað á útvarpsþátt í Færeyjum þegar hann var staddur þar fyrir nokkrum árum. Þar stilltu menn því þannig upp að fyrir Færeyinga mundi þetta snúast um annaðhvort sjálfstæði eða velferð. Í umræðuþættinum í morgun voru menn að hafna þessu sjónarmiði, að það væri mikil einföldun og málin snerust ekki um annaðhvort velferð eða eitthvað annað. Á sama hátt vil ég afgreiða það sem ráðherrann sagði, að við stöðvuðum uppbyggingu, skertum velferð þjóðarinnar í framtíðinni ef við skrifuðum undir. Ég er ósammála því. Herra forseti. Menn hafa staldrað við fjölmargt úr skýrslunni í umræðunni í dag. Ísland hefur formennsku á fjölmörgum sviðum í erlendum samskiptum á þessu ári. Ég vænti mikils af Íslandi sem formennskulandi. Mér finnst Ísland hafa lagt upp með mjög góða stefnu þar sem þeir hafa gegnt formennsku. Hér kemur fram að Ísland ætli að leggja áherslu á að móta samnorræna stefnu varðandi norðlægu víddina, sem er hin finnska tillaga innan Evrópusambandsins, og vilji efla umhverfis- og atvinnu- og efnahagsmál á norðurslóðum. Mig langar að spyrja ráðherrann um hvernig hann sjái að norræna víddin komi okkur til góða, sú ágæta stefna. Á Norðurlandavettvangi er mikið rætt um orkusvið og samgöngusvið. Ég hef áður reynt að kalla eftir upplýsingum um hvert hlutverk okkar verði. Þá er staldrað talsvert við Evrópumálin og Evrópuráðið þar sem Ísland er líka að taka við formennsku. Tekið er fram að framkvæmdastjóri Evrópuráðsins hafi verið gestur hér fyrir nokkru og talið að tækifærin á þessu ári væru einstök, einkum varðaði samstarf milli Evrópuráðsins og ÖSE og varðandi mannréttindi, flóttamenn og málefni minnihlutahópa. Það eru kannski helst þau mál sem ég ætla að koma að hér á eftir. Einnig kemur fram að Evrópuráðið hafi ákveðið að koma á fót embætti mannréttindafulltrúa sem ætlað sé að fylgjast með þróun mannréttinda og lýðræðismála í aðildarríkjunum. Þetta finnst mér mjög mikilvægt. Varðandi Sameinuðu þjóðirnar er rætt um að Ísland muni hugsanlega sækjast eftir sæti í mannréttindaráðinu og leggja þannig meira af mörkum í alþjóðlegri mannréttindabaráttu. Þetta væri mjög sterkt og þetta mundi ég styðja að Ísland gerði. Ég hvet ráðherrann til að fylgja þessu eftir og láta verða af þessu. Ég hef áður spurt utanrrh. út í alþjóðlegan sakadómstól. Í ræðu hans í dag kemur fram að síðar á þessu ári hyggist Ísland fullgilda þann samning. Undir hann skrifuðu 74 lönd og Ísland var með þeim fyrstu. Nú er komið að því að staðfesta samninginn. Ég fagna því en ég spyr ráðherrann: Hvað er þetta stórt mál? Liggur fyrir hvaða lögum þurfi að breyta? Hve stórt í sniðum er málið fyrir okkur? Af því að þessu kjörtímabili er að ljúka er ólíklegt að það takist að ná fram þeim lagabreytingum sem æskilegt og spennandi hefði verið fyrir okkur til að vera með allra fyrstu löndum til að fullgilda samninginn um alþjóðlegan sakadómstól. Það þarf 60 ríki til að dómstóllinn verði virkur. Mannréttindasamtök og fórnarlömb mannréttindabrota um allan heim hafa barist fyrir stofnun þessa alþjóðlega sakadómstóls. Alltaf ber einhver ábyrgðina og því alltaf hægt að sækja einhvern til saka fyrir þau hörmulegu mannréttindabrot sem eiga sér stað í kringum okkur og í fjarlægari löndum. Ég hef hvatt til að við fullgiltum þennan samning og mér fyndist að við ættum að gera það strax. En skammt lifir þings og því verð ég að láta mér nægja að fagna því að fullgilda eigi þennan samning, en mundi gjarnan vilja heyra nánar um það frá ráðherra. Ég er ánægð með að Ísland sækist eftir sæti í mannréttindaráðinu. Hins vegar spyr ég ráðherrann hvort Ísland muni taka þátt í fundi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna í Genf. Hann hefst í kringum 20. mars, ef ég man rétt. Þar munu gerðar ýmsar tillögur til úrbóta. Mannréttindaráðið er hið virka tæki Sameinuðu þjóðanna og staðreyndin er sú að brotleg ríki taka mark á tillögum sem samþykktar eru á fundum þess. Ef tillögur sem varða brotleg ríki komast í gegnum fundinn þá skiptir það máli af því að ríkin taka mark á því. Því spyr ég: Hvaða mál lætur Ísland sig varða á þessum fundi? Sækir Ísland fundinn og mun það láta sig ákveðin mál varða? Erfiðasta tillagan fyrir fundinum er um dauðarefsingar í Bandaríkjunum. Við erum gjarnan að tala um fjarlægari lönd og mannréttindabrot í þeim löndum. Við tölum hins vegar ekki oft um að í þessu vestræna ríki séu framin mannréttindabrot eða að þar séu þjóðfélagshættir sem við getum ekki fallist á. Í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna er kveðið mjög sterkt á um það sem snýr að börnum og unglingum. Í Bandaríkjunum er fólk sem fremur glæpi undir 18 ára aldri tekið af lífi í fyllingu tímans, líka andlega vanheilt fólk. Um þetta er nýlegt dæmi frá 4. febrúar. Ég spyr, herra forseti, utanrrh. Íslands: Þorum við að hafa skoðun á þessu máli? Þorum við að hafa þá skoðun að afnema eigi dauðarefsingar og ekki sé til sóma að vestrænt ríki, sem oft er litið upp til, noti dauðarefsingar? Þetta er eitt af stóru málunum á fundi mannréttindaráðsins. Evrópuráðið, sem við munum innan skamms veita formennsku, tekur skýra afstöðu gegn dauðarefsingum og vill að öll aðildarríki afnemi dauðarefsingar. Eftir því sem ég best veit þá eru aðeins Úkraína og Albanía eftir og þau ætla sér að afnema dauðarefsingar. Þetta gerist um alla Evrópu. Alls staðar í löndum Evrópu er fólk að taka á þessum málum. Evrópa er að verða dauðarefsingalaust svæði meðan slíkar refsingar aukast í samstarfslandi okkar, Bandaríkjunum. Þess vegna spyr ég: Mun Ísland taka afstöðu í Genf gegn dauðarefsingum Bandaríkjamanna? Þarna er fjallað um fleiri mál, t.d. um börn í hernaði, ástandið í Alsír og Tyrklandi og stöðu Kúrda eins og komið hefur verið inn á hér. Ég vil geta þess, herra forseti, að tvö lönd eru ekki aðilar að barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þau eru Sómalía, sem kemur kannski engum á óvart, og Bandaríkin --- Bandaríki Norður-Ameríku. Þetta er alvarlegt. Við erum alltaf að tala um hvernig við þurfum að halda á málum gagnvart fjarlægum löndum o.s.frv. en við beinum sjaldan spjótum að þessu landi sem við eigum að öðru leyti góð samskipti við. Við eigum að láta okkur varða, þótt okkar land sé herlaust, börn í hernaði. Við eigum að láta okkur varða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og hvaða lönd virða hann. Ég hef haldið því fram, herra forseti, að Íslendingar með sína djúpu lýðræðishefð og herlausa þjóð eigi að vera rödd mannréttinda á alþjóðavettvangi, ekkert minna. Rödd mannréttinda á alþjóðavettvangi. Ísland getur það. Íslendingar eru virt þjóð og íslenskir stjórnmálamenn í forustuhlutverkum í erlendu samstarfi, hafa alls staðar áunnið sér virðingu fyrir vinnubrögð sín. Ég vil hrósa utanrrh. fyrir að hafa í auknum mæli orðið slík rödd mannréttinda, bæði í málflutningi sínum hér á Alþingi og líka með því að leggja áherslu á stóru málin í erlendum samskiptum, eins og varðandi Evrópuráðið. Ég hef trú á því að þetta sé rétt stefna. Á öðru sviði, herra forseti, hef ég látið mig varða mannréttindamál, en það eru mál flóttamanna. Af því að við erum sammála um að utanríkismálin eru vítt svið, ætla ég enn á ný að brýna fyrir utanrrh. að frv. um flóttamenn, sem reyndar er á verksviði dómsmrh., er ekki enn þá komið fyrir þingið. Ég er búin að koma með fyrirspurnir og ábendingar varðandi réttarstöðu flóttamanna allt þetta kjörtímabil. Ég hef kallað eftir því að lögin yrðu endurskoðuð og að gengið yrði í þessi mál á kjörtímabilinu. Lög skortir um réttarstöðu flóttamanna. Í okkar lögum er eingöngu ákvæði um pólitíska flóttamenn. Við eigum að tryggja ráðgjöf, við eigum að tryggja túlk, við eigum að tryggja réttaraðstoð og að bann við brottvísun og endursendingum verði í takt við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna frá 1951 sem við erum aðilar að. Herra forseti. Ég veit að þetta mál er á forræði dómsmrh. Ég veit líka að forgangsmál og forgangsröðun eru rædd á vettvangi ríkisstjórnar. Ég þarf ekki að vænta þess að lög um flóttamenn náist í gegnum þingið, jafnvel þó að þau komi inn á næstu dögum eins og stefnir e.t.v. í. En þetta er alltaf spurning um forgangsröðun. Forgangsröðun er oft umhugsunarefni og þess vegna minni ég á þetta hér. Að öðru leyti þakka ég fyrir margt það góða sem er að finna í þessari ræðu.

Herra forseti. Ég ætla að reyna að svara nokkrum fyrirspurnum sem hafa komið fram. Að því er varðar norrænu víddina skiptir það okkur afar miklu að þetta mál skuli vera tekið upp á vettvangi Evrópusambandsins og Evrópusambandið skuli gerast aðili að því á þann hátt sem til stendur. Við höfum lengi barist fyrir því að stofna Norðurskautsráðið, sem orðið er að veruleika, en það er ekki nóg. Það verður líka að beina athyglinni í meira mæli að þessum svæðum, beina athyglinni í norður og í vestur og ég tel að með því að norræna víddin hefur verið samþykkt innan Evrópusambandsins að frumkvæði Finna, þá muni það skipta miklu máli fyrir okkur Íslendinga. Að því er varðar Rómarsamþykktina um hinn alþjóðlega sakamáladómstól, þá stefnum við að því að koma með það mál inn á Alþingi næsta haust eða utanrrn. stendur að þeim undirbúningi. Búið er að þýða þann samning þannig að hann er nánast tilbúinn. Jafnframt honum þarf að vinna að löggjöf á vettvangi dómsmrn. og við höfum verið í sambandi við það og ég veit ekki betur en að það mál sé komið nokkuð á rekspöl. Ég vildi í þessu sambandi nefna það sem hv. þm. sagði í lokin um flóttamenn. Framlagning á frv. til laga um útlendinga, er snertir þetta mál, hefur verið samþykkt í ríkisstjórninni. Ég veit að þetta mál var afgreitt í þingflokkum stjórnarflokkanna í dag eða gær, a.m.k. var það inni á borði hjá okkur í Framsfl. og ég reikna með að það hafi líka verið inni á borði hjá Sjálfstfl., og á ekki von á að nokkur fyrirstaða hafi verið í sambandi við það mál. Ég hef því miður ekki tíma til að koma inn á ýmis mannréttindamál sem hv. þm. ræddi um en vænti þess að ég geti e.t.v. gert það í síðara svari mínu.

Herra forseti. Ég tek undir að mjög mikilvægt er að sú stefnumörkun hafi náðst fram í Evrópusambandinu um norræna áherslu sem felst í norrænu víddinni. Það sem ég var að velta fyrir mér, af því að ég er búin að hlusta á umfjöllun um það hvaða áhrif þetta gæti haft á Norðurlönd og Norður-Rússland á samgöngusviðinu, í orkusamstarfi o.s.frv., þá hafa það verið þættir sem ekki eru mjög tengdir okkur og ég hef verið mjög áhugasöm um að reyna að átta mig á þeim. Auðvitað munum við styðja norðlægu víddina gagnvart þessum svæðum en hvernig hún snýr að okkur Íslendingum beinlínis, á eyju norður í Atlantshafi, hef ég ekki alveg áttað mig á. Við vitum að áhersla í Norðurlandasamstarfinu og Evrópusamstarfinu hefur í ríkum mæli verið á austursvæðið og þegar við á Norðurlöndum eða í Norðurlandasamstarfinu tölum um grannríkin, þá hugsar fólk mjög oft um grannríkin í austri. Þetta hefur verið áhyggjuefni okkar hér norður frá. Þess vegna styð ég þetta mál en legg áherslu á að vita hvernig þetta snýr að okkur á Íslandi. Ég var búin að heyra um frv. um flóttamennina, að það væri trúlega komið til þingflokkanna. Ég harma að það mál skuli ekki nást fram á þessu þingi, því ekki nást öll þau góðu mál fram sem ráðherrar koma fram með í lokin, þó að það séu mál sem eru okkur stjórnarandstöðunni hugstæð. Ég spurði líka um hvaða mál Ísland muni láta sig varða á fundi mannréttindaráðsins í Genf. Mun Ísland eiga þar fulltrúa? Mun Ísland taka afstöðu til erfiðustu tillögunnar, sem er um dauðarefsingar í Bandaríkjunum? --- svo ég nefni eitthvað af því sem kom fram í fyrri ræðu minni.

Herra forseti. Ísland mun sækja fundinn í mannréttindanefndinni 20. mars og við erum líka í undirbúningsnefnd og munum sækja undirbúningsfund nk. mánudag að því er þetta mál varðar. Við höfum stutt tillögur vegna mannréttindabrota í löndum eins og Íran, Írak, Afganistan og fleiri löndum. Við höfum stutt tillögur í sambandi við baráttu gegn dauðarefsingu og við erum á móti dauðarefsingu hvar svo sem hún er framkvæmd, einnig í Bandaríkjunum. Við höfum einnig lagt fram tillögur í baráttunni gegn aftökum án dóms og laga. Við höfum tekið þátt í að flytja tillögur um vernd þeirra sem berjast fyrir mannréttindum, sem ekki veitir af, og við höfum jafnframt barist fyrir tillögum um viðurkenningu á að mannréttindi séu algild, það skiptir einnig miklu máli, og við munum halda áfram að berjast fyrir slíkum málum á þessum vettvangi. Ég vil jafnframt geta þess að við höfum stóraukið samstarf okkar við félagasamtök innan lands og nefni í því sambandi mannréttindaskrifstofuna. Við höfum unnið allmikið starf í að fá það ágæta fólk til betra samstarfs og samhæfa starfsemi þeirra sem vinna á þessum vettvangi. Við höfum jafnframt átt mjög gott samstarf við önnur félagasamtök og ég get nefnt í því sambandi samtökin Barnaheill, en þau samtök hafa mætt fyrir okkar hönd og verið fulltrúar Íslands á tveimur alþjóðlegum ráðstefnum um málefni barna. Á þann hátt viljum við virkja í ríkari mæli það ágæta fólk sem vinnur að mannréttindum innan lands í margvíslegum félagasamtökum, ekki bara innan Amnesty International, sem eru mjög mikilvæg samtök, heldur jafnframt mörg önnur samtök, Rauða krossinn og mörg önnur sem ég hef ekki tíma til að telja upp.

Herra forseti. Þessi umræða um utanríkismál leiðir í ljós hversu gerbreytt utanríkisstarfið er orðið. Líka það sem fram kemur í ræðu ráðherrans um að aðilar úr viðskiptalífinu hafa í auknum mæli fylgt utanrrh. þegar hann hefur farið til fjarlægara landa og hvernig utanrrn. er farið að styðja við viðskiptahagsmuni og uppbyggingu þeirra á erlendum vettvangi. Þetta þekktist ekki fyrir nokkrum kjörtímabilum. Þetta er nýtt. Það er líka fremur nýtt að félagasamtök innan lands eru að auka samstarf sitt við utanrrn. á sama hátt og við önnur ráðuneyti. Stjórnsýsla okkar hefur tekið miklum breytingum og starf ráðherra hefur orðið mun víðtækara á öllum sviðum stjórnsýslunnar. Ekki síst að vinna með frjálsum félagasamtökum og opna skrifstofur sínar fyrir samstarfi innan lands og utan. Þetta er mjög merkilegt og þessi þróun á eftir að verða miklu meiri og örari. Ég er ánægð með þetta. Ráðherrann svaraði mér fremur litlu um norrænu víddina. Ég mun þá ræða það mál nánar síðar. Ég er mjög sátt við að Ísland skuli verða með fulltrúa á fundinum í Genf. Mér finnst að það sé auðvitað það eina rétta að Ísland styðji tillögur gegn dauðarefsingum almennt og hvar sem er, en ég veit líka að um leið og slíkar tillögur beinast að stóru samstarfsríki, t.d. Bandaríkjunum, þá er það vandasamt, en auðvitað á Ísland að vera sjálfu sér samkvæmt og gera harða kröfu um að dauðarefsingar verði líka afnumdar í Bandaríkjunum.

Herra forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur flutt Alþingi og taka undir með öðrum að þar koma fram ýmis ný viðhorf. Þetta er ekki hefðbundin ræða utanrrh. á Alþingi þar sem nánast má segja að oftast hafi fá tíðindi verið boðuð. Þarna eru vissulega boðuð ný tíðindi sem eru áhugaverð. Hæstv. ráðherra gerir EES-samninginn m.a. að umtalsefni, sem varð fimm ára í síðasta mánuði, og ráðherra segir réttilega að sá samningur hafi skilað nýjum straumum inn í íslenskt atvinnulíf. En mér finnst satt að segja EES-samningurinn merkilegri fyrir aðra hluti en þessa, fyrir aðra hluti en bara þýðingu hans fyrir íslenskt atvinnulíf. Ég held að samningurinn sé miklu þýðingarmeiri fyrir ýmis mál félagslegs eðlis á Íslandi, svo sem vinnuréttindi, réttindi launafólks, samkeppnismál, aðgerðir og eftirlit gegn hringamyndun og einokun og bókstaflega öll íslenska neytendalöggjöfin eins og hún leggur sig er til komin fyrir tilverknað EES-samningsins. Ég held því að EES-samningurinn hafi haft miklu meiri og jákvæðari félagsleg áhrif á Íslandi en efnahagsleg og atvinnuleg. Á þeim fimm árum sem liðin eru frá því að samningurinn var gerður hafa ýmsir, sem áður voru ýmist andvígir þessu samkomulagi eða höfðu fyrirvara um gildi þess, gert sér ljóst að EES-samningurinn hefur fært íslensku launafólki margvísleg réttindi sem búið var að berjast fyrir árum og jafnvel áratugum saman en komust loksins í íslensk lög fyrir tilverknað hans. Ég hef orðið þess áþreifanlega var að t.d. innan verkalýðshreyfingarinnar hefur orðið alger viðhorfsbreyting til samningsins. Til sannindamerkis um það vil ég vekja athygli hv. þingmanna á því að nú fyrr á þessum vetri kom út sérstakur kynningarbæklingur á vegum stéttarfélagsins Iðju, þar sem verið var að kynna fyrir félagsfólki í því stéttarfélagi öll þau félagslegu réttindi sem EES-samningurinn hefði skapað því. Aðfararorðin í bæklingnum ritaði formaður félagsins, Guðmundur Þ Jónsson, sem var einn af þeim sem voru mjög andvígir gerð samningsins á sínum tíma. Í þeim aðfararorðum kemur fram að sá ágæti maður, Guðmundur Þ Jónsson, er aldeilis ekki lengur þeirrar skoðunar að þessi samningur hafi ekki verið góður heldur þvert á móti. Ég ítreka því að reynsla íslenskra verkalýðsforingja og verkalýðshreyfingar af þessum samningum er öll önnur en sú sem margir héldu fram þegar samningurinn var gerður. Það er ekki bara að öll neytendalöggjöfin, öll samkeppnislöggjöfin sem við Íslendingar búum við í dag, öll löggjöf um réttindi neytenda, sem búið var að berjast fyrir á Alþingi árum og jafnvel áratugum saman, séu orðin í lög leidd fyrir tilverknað þessa samnings heldur eru ýmis réttindamál launafólks, sem Alþýðusambandið og önnur verkalýðssamtök hafa barist fyrir áratugum saman, að verða að veruleika fyrir tilverknað þessa samnings svo sem að sporna gegn óeðlilegri yfirvinnu á Íslandi, barnaþrælkun á Íslandi og því að sjálfsögðu að fólk geti lifað af dagvinnulaunum sínum. Í tilefni af því að samningurinn er nú fimm ára gamall, vil ég beina því til hæstv. utanrrh. hvort hann vilji ekki beita sér fyrir í samvinnu við hagsmunaaðila að menn létu í ljós álit sitt, tekið yrði saman álit aðila í einni góðri skýrslu um áhrif EES-samningsins, ekki bara á íslenskt atvinnulíf heldur líka á félagsleg réttindi, samkeppnislöggjöf, atvinnuréttindi o.s.frv. Það væri mjög tilvalið að nota einmitt fimm ára afmælið, ekki bara til þess að utanrrn. tæki á sínum eigin vegum eða á vegum annarra ráðuneyta saman skýrslu um áhrif EES-samningsins, heldur fengi til liðs við það verkefni aðila í atvinnulífinu og síðast en ekki síst aðila sem standa vörð um hagsmunamál almennings, eins og verkalýðssamtök. Hins vegar er það rétt sem hæstv. utanrrh. tekur fram, að gera þurfi Alþingi betur kleift að fylgjast með framkvæmd tilskipana Evrópusambandsins, þeirra reglna sem það setur og við Íslendingar eigum að taka upp í lög. Á því hefur verið misbrestur. Komið hefur fram að oft hafi miðað hægt í að fullgilda á Alþingi ýmsar mikilsverðar tilskipanir frá EES. Því er spurning hvort ekki sé rétt að breyta þeim vinnubrögðum í sambandi við endurskoðun þingskapa, að eins og í öðrum þjóðþingum sem eiga aðild að þessum samningi verði kjörin á Alþingi sérstök þingmannanefnd með umboð frá Alþingi. Hún mundi fylgjast með þeim tilskipunum og samþykktum sem gerðar eru á vegum Evrópusambandsins og eiga að öðlast gildi á Íslandi og enn fremur fylgjast með, og fá ráðherra á sinn fund í því sambandi, hvernig málum miðar fram og hvað er í undirbúningi sem kann að varða lagasetningu hér heima í framtíðinni. Ég held að það væri alveg nauðsynlegt að bregða á þetta ráð. Önnur þjóðþing í kringum okkur, bæði innan ESB, hjá Norðmönnum og Svisslendingum, hafa gripið til þessa ráðs til að upplýsa þjóðþingin og tryggja að þau fylgist með. Ég teldi rétt að sami háttur yrði hafður á hér. Segja má að allt önnur viðhorf og jákvæðari komi frá utanrrh. til Evrópusambandsins en gætt hefur í ríkisstjórninni fram til þessa. Því má segja að fleiri séu að losa um tjaldhæla sína en bara hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Það er ekki óeðlilegt að hæstv. utanrrh. og Framsfl. losi nú um tjaldhæla sína þar sem aftur og aftur hefur komið í ljós í skoðanakönnunum að meiri hluti Íslendinga, jafnvel mikill meiri hluti, vilji að skoðað verði alvarlega hvort ekki eigi að senda inn aðildarumsókn. Forsendan fyrir því er að sjálfsögðu sú að málið sé tekið á dagskrá eins og hæstv. utanrrh. hefur gert og ýmsir málsvarar Samfylkingarinnar hafa lýst sig sammála honum í því. Það verður nefnilega að upplýsa um þessi mál, upplýsa um kost og löst á aðildarumsókn. Ef að því kæmi að þjóðin þyrfti að taka ákvörðun um það, sem hún á að gera í þjóðaratkvæðagreiðslu, þá hefði almenningur farið í gegnum þá umræðu og vissi hvað um er að ræða og gæti því byggt afstöðu sína á rökum. Það er ekki víst, herra forseti, að mjög langt sé í að Íslendingar þurfi að gera upp hug sinn. Nú eru aðeins þrjú ríki í EFTA, fyrir utan Liechtenstein. Eitt þeirra, Sviss, hefur þegar fyrirliggjandi aðildarumsókn hjá framkvæmdastjórn ESB. Ef sú aðildarumsókn yrði tekin fyrir og hún samþykkt þá held ég að allir séu sammála um að EFTA væri búið að vera. EFTA verður ekki til með okkur og Norðmönnum einum. Þá fer málið að vandast fyrir þessar tvær þjóðir, að halda sínu í sambandi við EES-samninginn, þ.e. fylgja honum eftir eins og þarf og jafnframt að fá aðildarríki ESB til þess að virða hann og þekkja hann. Það er víst nógu erfitt fyrir, að fá þau til að viðhalda áhuga sínum og þekkingu á samningnum. Einnig er umræðan í Noregi nú mjög að snúast yfir í að Norðmenn geti frekar hugsað sér aðild að ESB en áður. Okkur má ljóst vera að ef annað hvort þessara ríkja tekur á næstu árum ákvörðun um aðild að ESB, þá er málið orðið meira en aðkallandi hjá okkur. Því tel ég nauðsynlegt að menn fari í að kanna kost og löst, fá hagsmunaaðila til þess að upplýsa almenning um reynslu sína af EES-samningnum, þannig að menn geti frekar búið þjóðina undir þá umræðu sem fram undan er. Að þjóðin selji fullveldi sitt með því að gerast aðili að Schengen eða aðili að ESB vil ég nú draga í efa. Ég veit ekki til annars en að þær aðildarþjóðir sem eru í þessum fjölþjóðasamtökum líti svo á að þær séu fullvalda. Ég spyr þá vin minn, hv. þm. Hjörleif Guttormsson: Hversu oft er hægt að afsala fullveldi sínu? Ég man ekki betur en hv. þm. hafi sagt, þegar atkvæði gengu á Alþingi um aðild Íslands að EES-samningnum, að þar hafi þjóðin afsalað sér fullveldi sínu. Sú atkvæðagreiðsla snerist um það að þjóðin væri að afsala fullveldi sínu. Síðan kemur hann í ræðustól og segir: Ef við stígum eitt skref til viðbótar þá erum við að afsala okkur fullveldi. En var ekki búið að því? Eða hefur hv. þm. snúist hugur? Er hann nú þeirrar skoðunar að samningurinn um EES hafi ekki falið í sér afsal á fullveldi Íslands? Ef svo er ekki, hvað er þá hægt að afsala fullveldi oft? Það er eðlilegt að hv. þm. svari því. Einnig er ástæða til að fagna þeim viðbrögðum sem komið hafa fram hjá hæstv. ráðherra í greinargerð sem fylgdi með skýrslu um öryggismál. Það er allt annar tónn í ræðu og greinargerð ráðherra en þessi gamli kaldastríðstónn sem verið hefur hjá þingmönnum Sjálfstfl. í gegnum áratugina. Það er eins og þeir haldi að ekkert hafi gerst í heiminum öll þessi ár. Ég minni t.d. á, ég held að það hafi verið í upphafi níunda áratugarins, að þáv. formaður Alþfl., Benedikt Gröndal, lagði fram tillögu um að Íslendingar huguðu að því hvort þeir ættu ekki að taka að sér, í ríkari mæli en þeir gerðu ýmis verk tengd varnarliðinu, sem ekki krefðust herþjálfunar. Það ætlaði allt að verða vitlaust í landinu, hjá íhaldinu vel að merkja. Þessi tillaga var kölluð fataskiptatillaga. Talað var um að með henni væru menn að nánast að selja landið, alla vega að afsala okkur forræði í varnarmálum. Hvað hefur gerst síðan? Hafa ekki Íslendingar tekið við nærri allri ratsjárþjónustu er varðar eftirlit með flugumferð í kringum landið, sem herþjálfaðir menn voru áður með? Ja, ég veit ekki betur. Leggur ekki utanrrh. til í skýrslu sinni að menn skoði ýmsa fleiri þætti, t.d. aðgerðir til varnar hryðjuverkum, aðgerðir er varða öryggi á sjó, sem hefur verið sinnt af bandaríska sjóhernum? Vill hann ekki skoða aðgerðir á sviði almannavarna sem flugbjörgunarsveitin á Keflavíkurflugvelli, sem varnarliðið starfrækir, hefur séð um o.s.frv.? Þetta eru hin nýju viðhorf, virðulegi forseti, sem hæstv. utanrrh. leggur fram í skýrslu sinni. Þau eru gjörólík hinum gömlu kaldastríðsviðhorfum sem þingmenn Sjálfstfl. hamra stöðugt á. Það er jákvætt og lofsvert. En líti menn hlutlægt á málin, hvaða þingmaður skyldi hafa kastað fram tillögu um róttækustu breytingu í varnarmálastefnu Íslendinga upp á síðkastið? Skyldi það hafa verið hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon? Nei. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson? Nei, ekki heldur. Skyldi það vera einhver úr Samfylkingunni? Nei, ekki aldeilis. Hver þá? Nú, enginn annar en hæstv. menntmrh. Björn Bjarnason. Hans tillaga fólst í að Íslendingar stofnuðu her sem tæki að sér að verja landið. Það er tillaga sjálfstæðismannsins Björns Bjarnasonar. Geta menn nefnt róttækari tillögu um breytingu á varnarmálastefnu Íslendinga en þessa? Hvað sögðu kaldastríðsmenn íhaldsins þegar sú tillaga var lögð fram? Þeir þögðu. Þeir sögðu ekki eitt einasta orð. Þeir töluðu ekki um að Björn Bjarnason veittist að íslenskum varnarhagsmunum. Það væri gaman að heyra, í umræðum hér um þessi mál, hvað þeir segja um þessa róttækustu tillögu um breytingu á varnarmálastefnu Íslendinga sem fram hefur komið frá nokkrum þingmanni í seinni tíð. Eru þeir á því að Íslendingar eigi að stofna her og taka að sér varnir landsins, eins og hæstv. menntmrh. hefur lagt til? Eru þeir enn fastir í gamla, hlægilega kaldastríðshugsunarhættinum? Hafa þeir ekkert elst frá árinu 1960? Eða eru þeir kannski sammála innst inni, þó þeir þori ekki að viðurkenna það, þeim málflutningi og þeim áherslum sem fram koma í skýrslu hæstv. utanrrh.?

Herra forseti. Í sambandi við samantekt á því hvernig EES-samningurinn hefur reynst þá vil ég ekki útiloka að farið verði í slíka athugun. Utanrrn. hefur hins vegar í starfi sínu lagt megináherslu á að kynna samninginn og þá möguleika sem Íslendingar eiga í að notfæra sér hann. Við höfum nýlega gefið út upplýsingabækling um möguleika fólks, ekki síst ungmenna, til starfsréttinda á Evrópska efnahagssvæðinu og til þess að mennta sig. Við ætlum að halda áfram á því sviði. Við höfum komið upp fullkominni vefsíðu um þessi mál og teljum reyndar að við séum lengra komnir í þessu sambandi en ýmsar aðrar þjóðir. Í sambandi við Alþingi og Evrópumálin þá tek ég undir með hv. þm. Ég benti á það í þingflokki mínum, í umræðum um nefndaskipan á Alþingi, að þetta mál þyrfti að athuga sérstaklega, í sambandi við skipan þingsins í nefndir. Ég tel að Evrópumálin eigi þar að vera ofarlega á baugi.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir jákvæðar undirtektir við þeirri tillögu minni að Alþingi kjósi sérstaka nefnd sem hafi m.a. Evrópusamskipti til meðferðar. Ég vil jafnframt lýsa ánægju minni með átakið sem utanrrn. hefur gert til að kynna EES-samninginn, það er mikið og þarft verk. Ég býst jafnframt við að hæstv. ráðherra hafi t.d. séð bækling sem Iðja gaf út, um réttindi verkafólks samkvæmt EES-samningnum. Ég vona að hann sé mér sammála um að þær upplýsingar og það mat sem þar kemur fram á miklum og jákvæðum áhrifum samningsins á réttindi launafólks séu tíðindi sem vert er að koma á framfæri. Því það er annað mál og mikilvægt, ef utanrrn. vill beita sér fyrir því í samvinnu við hagsmunaaðila, að þetta mat um kost og löst EES-samningsins komi frá þeim sem annars vegar hafa atvinnuhagsmuna að gæta, aðilum atvinnulífsins, og hins vegar þeim sem eru að berjast fyrir réttindum alþýðu og launafólks.

Herra forseti. Vissulega eru það tíðindi að samtök launafólks skuli standa að málum með þessum hætti. Það er mjög jákvætt og ber að styðja þá viðleitni. Í sambandi við þá umræðu sem hér hefur átt sér stað þar sem ýmir þingmenn hafa verið að láta í það skína að það sé einhver óskaplegur munur á stefnu Framsfl. og Sjálfstfl. í utanríkismálum. Sá munur er vissulega allnokkur en ég vil geta þess að ég tala hér fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Ræðan sem ég flyt hér er fyrir hönd ríkisstjórnar og þau sjónarmið sem þar eru sett fram eru sjónarmið ríkisstjórnar Íslands í utanríkismálum, eins og ég vænti þess að utanrrh. Alþfl. í fyrri ríkisstjórn og síðustu tveimur ríkisstjórnum hafi talað fyrir hönd ríkisstjórnarinnar en ekki Alþfl.

Herra forseti. Að sjálfsögðu talar hæstv. utanrrh. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar en í ræðu hans eru ný tíðindi er varða öryggis- og varnarmál Íslands og a.m.k. breytt tóntegund til EES. Það er mjög athyglisvert að ekki einn einasti ráðherra Sjálfstfl. er viðstaddur þessa umræðu. Kannski er það vegna þess að hv. formaður Framsfl. hefur slíkt ótakmarkað umboð frá Sjálfstfl. eða vegna þess að ráðherrar Sjálfstfl. telja ekki ástæðu til að vera viðstaddir þegar hæstv. utanrrh. kynnir stefnu sem ég túlka þannig að hann sé að losa um tjaldhæla sína.

Virðulegur forseti. Þau orðaskipti sem hér hafa orðið rétt í þessu minna á stöðuna innan svonefndrar Samfylkingar. Hver talar fyrir hvern? Ég skil það svo að hér hafi talað yfirtalsmaður Samfylkingarinnar og var nú að gera heldur lítið úr settum talsmanni. Hann fór, virðulegur forseti, með þá stefnu sem Alþfl. hefur verið trúr síðan upp úr 1960, að vilja ganga inn í Evrópusambandið. Það var fyrrverandi forustumaður Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason, sem mælti fleyg orð sem voru eitthvað á þá leið að öruggasta leiðin fyrir litla þjóð til að vernda sjálfstæði sitt væri að afsala sér því. Þetta var kölluð þjóðminjasafnsræða. Hún hefur verið flutt síðan. Sjálfstæði þjóðar er ekki deilanlegt sem slíkt. Hins vegar er í því ákveðið þanþol og hvenær þú ferð fram af bjargbrúninni fer eftir því hvaða skrið er á þér. EES-samningurinn var hluti á þeirri vegferð sem hv. þm. er að boða. Sú gata sem hann vill ganga er hluti af þeirri vegferð. Og nú er það skref notað sem rök fyrir að stíga beri það næsta.

Virðulegi forseti. Það er oft gott hjá hv. þingmanni að vitna í ummæli manna frá fyrri tíð. En það væri gott að hann gerði það alltaf rétt því ummæli Gylfa Þ. Gíslasonar sem hann vitnar í voru ívitnun í fræga ræðu Winstons Churchills, sem Gylfi vitnaði í.

Og gerði að ...

Nei, ræða hans gekk síðan út á það að vera ekki sammála þessari afstöðu þannig að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson veit auðsjáanlega hvert tilvitnunin var sótt. En af hverju sagði hann ekki frá því? Ég vil spyrja hv. þm. af því að hann getur komið hér upp aftur: Hversu oft er hann búinn að segja héðan úr þessum ræðustól að ef Íslendingar eða meiri hluti Alþingis taki ákveðna ákvörðun, þá sé búið að afsala fullveldi landsins? Ég man í fljótu bragði eftir því að hann hafi sagt þetta við tvö tilefni, þ.e. að við séum búin að afsala þessu fullveldi tvívegis. Man hann eftir fleiri dæmum um að hafa sagt slíkt?

Virðulegur forseti. Samhengið Ísland og Evrópusambandið er flókið. Evrópusambandið er á hraðri leið í áttina að ríkisheild. Þeir sem tengjast þeirri ríkisheild böndum eiga á hættu að verða teknir með inn í þessa ríkisheild og það er það sem hefur verið að gerast og það er það sem er að gerast í þessum málum. Við erum að samsama okkur Evrópurétti. Við erum að innleiða hér Evrópurétt og verðum að fylgja honum nauðug viljug. Settur talsmaður Samfylkingarinnar orðaði það svo hér áðan að 80% af löggjöf kæmu frá Brussel. Það er kannski ekki alveg svo hátt hlutfall en þó er það veruleikinn að meiri hluti af þeirri löggjöf sem hér er innleidd kemur frá Brussel og Alþingi verður nauðugt viljugt að yfirtaka hana. Á þetta bentum við andstæðingar aðildar Íslands að hinu Evrópska efnahagssvæði og þær viðvaranir hafa sannast rækilega á þeim tíma sem síðan er liðinn.

Herra forseti. Í fyrsta lagi er ekki gert ráð fyrir því hjá Samfylkingunni að sótt verði um aðild að Evrópusambandinu á næsta kjörtímabili. Í öðru lagi vill Samfylkingin taka málið á dagskrá til að kynna það og undirbúa að fólk geti tekið afstöðu ef til þess kemur. Þetta sagði Margrét Frímannsdóttir áðan og þetta er nákvæmlega rétt. Í þriðja lagi finnst mér mjög ánægjulegt og það léttir stórum á mínu hjarta, að nú skuli hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vera kominn að þeirri niðurstöðu að í atkvæðagreiðslunni um EES-samninginn á sínum tíma hafi ekki falist afsal á fullveldi vegna þess að hann fullyrti að ef Ísland samþykkti aðildina að EES þá væri landið búið að afsala fullveldi sínu. Ég get ekki skilið hv. þm. öðruvísi núna en að hann sé kominn að þeirri niðurstöðu að það hafi ekki gerst þá, en það muni gerast ef Ísland tekur fleiri skref. Alveg eins og hv. þm. sagði þá er mjög erfitt að kljúfa þetta niður. Annaðhvort drepur maður mann, svo ég vitni í frægan rithöfund, eða maður drepur ekki mann. Annaðhvort afsalar land sér fullveldi sínu eða það afsalar sér ekki fullveldi sínu. Það er ekki hægt að afsala fullveldi eins lands í þrepum eða með mörgum ákvörðunum og það léttir stórlega 

Herra forseti. Skoðanir hv. þm. Sighvats Björgvinssonar á öryggis- og varnarmálum þjóðarinnar eru mér vel kunnar 

Herra forseti. Eins og allir vita hafa alltaf verið skiptar skoðanir í stjórnmálaflokkum um einstök atriði í varnarmálum. Það eru skiptar skoðanir í Sjálfstfl. Hugsanlegur varaformannskandídat, þó ekki lengur, Björn Bjarnason menntmrh., hafði þá skoðun og hefur hana líkast til enn að Íslendingar eigi að stofna sinn eigin her og sjá um sínar varnir sjálfir. Það eru allt aðrar skoðanir en þær sem koma fram hjá kaldastríðsþingmönnum Sjálfstfl. Engu að síður eru þeir saman í flokki. Verkefnaskrá Samfylkingarinnar er til fjögurra ára og þar er ekki gert ráð fyrir að neinar breytingar verði á aðild landsins að NATO. Það liggur alveg ljóst fyrir. Við munum ekkert geyma okkur að móta stefnu í öryggismálum þangað til einhvern tímann síðar. Þetta liggur fyrir. En vill ekki hv. þm. Árni Mathiesen segja mér frá því hvort hann sé fylgismaður stefnu Björns Bjarnasonar í varnarmálum eða ekki. Hvernig stendur á því að Björn Bjarnason hefur aðra skoðun í varnarmálum en hann og er samt í Sjálfstfl.?

Herra forseti. Í þessu tilfelli er ekki verið að tala um persónulegar skoðanir, heldur er verið að tala um stefnur stjórnmálahreyfinga sem vilja láta taka sig alvarlega í íslenskri pólitík og telja sig vera þess umkomnar að takast á við ábyrgð á þessum vettvangi. Þess vegna skiptir máli að menn viti hver stefnan er. Ég heyri það mjög skýrt á hv. þm. Sighvati Björgvinssyni að hann telur að stefna Samfylkingarinnar sé sú að vera áfram í NATO. En frambjóðandinn í Reykjavík, sem ég vitnaði til, telur að Samfylkingin hafi ekki tekið afstöðu til málsins og ætli ekki að taka afstöðu til þess fyrr en endurskoðun á öryggisstefnu NATO er lokið sem ekki verður fyrr en á miðju sumri, eftir kosningar. Þá ætla ég að fá að láni frasa frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni: Annaðhvort hefur Samfylkingin þá stefnu að vera í NATO eða hún hefur þá stefnu að vera ekki í NATO.

Virðulegi forseti. Ég held engir hafi gegnt embætti utanrrh. jafnlengi á Íslandi, a.m.k. ekki eftir að lýðveldi var stofnað, og jafnaðarmenn. Það hafa engir aðrir átt jafnmikinn þátt í ...

Alþýðuflokksmenn?

eins og Alþýðuflokksmenn, jafnaðarmenn. Alþýðuflokkurinn heitir Alþýðuflokkurinn, jafnaðarmannaflokkur Íslands.

Þið eruð búin að stækka hugtakið ...

Það hafa engir átt jafnmikinn þátt í að móta utanríkisstefnu Íslendinga og félagsmenn í þeim flokki. Samt sem áður hefur kaldastríðsliðið í Sjálfstfl. alltaf verið í hælunum á okkur um að okkur sé ekki treystandi, að við ætlum að svíkja og selja land, þannig að þeir hafa ekkert gefið þeim eftir sem voru að tala um landssölu og landssvik þegar kalda stríðið stóð sem hæst hér á árunum áður. En við lifum á árinu 1999 en ekki á fimmta og sjötta áratugnum. Þingmenn Sjálfstfl. ættu að fara að gera sér grein fyrir þessu nákvæmlega eins og utanrrh. sem er fyrir löngu búinn að því. Þessi málflutningur, stöðugar ásakanir um svik við meginatriði í utanríkisstefnu Íslendinga, er satt að segja ekki bara orðinn leiðinlegur af þeirra hálfu, heldur þeim til háðungar.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson dekraði mikið við Evrópusambandið eins og hans er von og vísa í ræðu sinni um utanríkismál. Hann flutti mjög einhliða lofgjörð um markaðssáttmála Evrópusambandsins, nokkuð sem kemur mér alltaf á óvart úr munni manna sem vilja kenna sig við félagshyggju en dekra síðan við þennan markaðssáttmála algerlega gagnrýnislaust. Hv. þm. sagði að aðild að Evrópusambandinu ætti að vera á dagskrá og væri á dagskrá. Nú er það svo að í stjórnmálum er notað ákveðið táknmál. Þannig vita allir að þegar talað er um að Evrópusambandið sé á dagskrá, þá eiga menn í raun við að sækja beri um aðild að Evrópusambandinu. Hv. þm. sló hins vegar úr og í í ræðu sinni og sagði að þetta ætti fyrst og fremst og einvörðungu að snúast um að segja kost og löst á Evrópusambandinu, en ekki um að sækja um aðild. Nú vil ég spyrja hv. þm. Hvað vill hann? Vill hann að við sækjum um aðild að Evrópusambandinu? Hver er stefna hans? Hver er stefna kratanna í þessu efni?

Við þessari spurningu er mjög einfalt svar. Af hálfu Alþfl. liggur það svar fyrir. Alþfl. er eini stjórnmálaflokkurinn á Íslandi sem hefur verið og er þeirrar skoðunar að sækja eigi um aðild að Evrópusambandinu. Við erum hins vegar aðilar að nýrri stjórnmálahreyfingu sem heitir Samfylking. Þar hefur orðið samkomulag um stefnu í þessum málum. Samkomulagið er á þá lund að Evrópumálin eigi að taka á dagskrá, það eigi að fara fram kynning og skoðun og umræður í landinu, þannig að fólk geti mótað afstöðu sína en að ekki sé gert ráð fyrir að umsókn verði send inn um aðild á næsta kjörtímabili.

Hæstv. forseti. Hér fengum við það staðfest að þeir sem koma til með að kjósa samfylkingu krata, þeir sem koma til með að kjósa kratasamfylkinguna vita ekkert hver stefnan er í Evrópusambandsmálunum, annað en að menn ætla að ræða kost og löst. Í stjórnmálum á að bjóða upp á skýra valkosti. Lýðræðið snýst um að boðið sé upp á valkosti í stjórnmálum og í kosningum. En hv. þm. Sighvatur Björgvinsson segir að ekki verði boðið upp á neina slíka valkosti á vegum kratasamfylkingarinnar þannig að kjósendur hennar vita ekkert hvert stefnt verður. Af hálfu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs er boðið upp á skýran valkost. Við erum andvíg því að sækja um aðild að Evrópusambandinu og það sem meira er, við færum rök fyrir okkar máli.

Virðulegi forseti. Það hafa alltaf verið til stjórnmálaöfl í landinu sem hafa lagst á móti aðild Íslands að öllum fjölþjóðlegum sáttmálum sem landið hefur gert, á hvaða sviði svo sem það hefur verið. Samt sem áður hafa Íslendingar gert fjölþjóðlega sáttmála sem að allra mati hafa verið jákvæðir og þjóðinni til framdráttar. Þeir sem voru á móti því á sínum tíma að slíkir samningar yrðu gerðir hafa aldrei tekið það mál upp aftur eftir að samningarnir hafa verið gerðir með það að markmiði að hnekkja þeim. Stefna Samfylkingarinnar er mjög skýr. Ekki er gert ráð fyrir því að sækja um aðild að Evrópusambandinu á næsta kjörtímabili en við ætlum að taka málið á dagskrá, m.a. á sama hátt og kollegar hv. þm. í verkalýðsforustunni og fyrrverandi samherjar hans um andstöðu við aðild Íslands að EES-samningnum hafa gert með kynningarbæklingum sínum og umfjöllun.

Við viljum þjóðaratkvæðagreiðslu.

Ég held að hv. þm. ætti að kynna sér afstöðu bæði kollega sinna í verkalýðsforustunni á Norðurlöndunum og kollega sinna í Alþýðusambandi Íslands og athuga að hve miklu leyti hann eigi samleið með þessu fólki.

Samleið með þjóðinni. Þið meinuðuð okkur um þjóðaratkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Ég átti orðaskipti við hæstv. utanrrh. fyrr í dag um þá aðferð sem hann fer til þess að ná markmiði sínu um Kyoto-samninginn. Ég lýsti því skilmerkilega að ég teldi að aðferðin sem hæstv. ráðherra hefur kosið væri röng. Hæstv. ráðherra var mér eðlilega ósammála eins og kemur glögglega fram í ræðu hans. En mig langaði af þessu tilefni að rifja upp og bera saman stöðu Íslands og Bandaríkjanna í þessu efni. Við göngum til þessa leiks og höfum það í farteskinu að við viljum reyna að ná fram hinu svokallaða séríslenska ákvæði. Bandaríkjamenn fara líka inn í þetta samningaferli og það er tvennt sem þeir vilja ná fram, annars vegar eru þeir talsmenn kvótaframsals og hins vegar hafa þeir lýst því yfir að þeir vilji að þróunarríkin komi líka inn í dæmið. Hvað gera Íslendingar í þessu? Hvað gerir hæstv. utanrrh.? Hann ákveður að undirrita ekki bókunina og lýsa þar með yfir að stefna ríkisstjórnarinnar sé þess eðlis að ólíklegt sé að Íslendingar muni í framtíðinni verða hluti af hinni endanlegu niðurstöðu nema að gefinni þeirri forsendu að hið íslenska ákvæði verði tekið inn í samninginn og útfært eins og Íslendingum fellur í geð. Bandaríkjamenn hins vegar, sem berjast fyrir tvenns konar breytingum á þeirri stöðu sem núna er, fara allt aðra leið. Þeir undirrita og gefa þar með pólitíska viljayfirlýsingu sem felur það í sér að þeir vilji leggja sitt af mörkum eins og hægt er til að reyna að ná markmiðum þessa ferlis. Þeir hafa hins vegar lýst því yfir, a.m.k. hvað varðar annað þessara tveggja markmiða, að ef það næst ekki, þ.e. markmiðið um þróunarríkin, þá muni þeir ekki staðfesta samninginn. Á þessu tvennu er reginmunur. Ég tel að það hefði verið farsælt fyrir hæstv. utanrrh. að hafa forgöngu um að Íslendingar færu sömu leið og Bandaríkjamenn, þ.e. að taka áfram þátt í ferlinu, ávinna sér skilning og virðingu og e.t.v. þakklæti þeirra sem einnig eru í ferlinu og reyna að beisla það til þess að ná fram markmiði sínu. Þetta var það sem ég hafði ekki tíma til að segja í morgun en vildi koma að, herra forseti, til enn frekari útskýringar á því að ég tel að samningatækni hæstv. utanrrh. í þessum efnum sé áfátt og ég rökstyð það með því að Bandaríkjamenn fara aðra leið og eru líka að berjast fyrir sérstökum ákvæðum í þessu. Herra forseti. Mig langar líka í tengslum við þetta að benda á að í ræðu hæstv. utanrrh. lýsir hann því yfir, ég held fyrstur utanríkisráðherra, að hann hyggist beita sér fyrir því að Íslendingar verði aðilar að CITES-samningnum, sem fjallar um viðskipti með plöntur og villt dýr sem eru í hættu. Á sínum tíma þegar ég var umhvrh. lagði ég það til í ríkisstjórninni að Íslendingar gerðust aðilar að þessum samningi. Því var hafnað. Hæstv. ráðherra vill að Íslendingar fari inn í þetta ferli og ég er sammála honum um það. Hvað vakir fyrir honum? Annars vegar væntanlega að veita ákveðið varnarviðnám vegna þess að innan þess samnings eru menn að fara að taka upp vinnu sem varðar sjávarútveg og fiskveiðar, og hann vill væntanlega fyrir hönd Íslendinga geta haft áhrif á það. Hins vegar eru einhverjir hvalir á listanum yfir þær tegundir sem ekki má versla með samkvæmt þessum samningi. Ég þekki það ekki til hlítar. En það er á grundvelli þessa samnings sem viðskipti, m.a. viðskipti með hvalaafurðir, hafa ekki gengið eftir. Ég ímynda mér að hæstv. ráðherra sé m.a. að leiða Íslendinga þarna inn til þess að geta breytt því. Í þessu tilviki beitir hann annarri og farsælli samningatækni en hann er einmitt að leggja til sjálfur varðandi Kyoto. Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða frekar um Kyoto. Ég hef komið sjónarmiðum mínum á framfæri um það efni. Mig langaði hins vegar, eins og ýmsir hafa gert í þessari umræðu, til að gera að umfjöllunarefni þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram sem fskj. og fjallar um öryggis- og varnarmál Íslands. Ég tel að þessi skýrsla sé eins og ferskur gustur inn í hina stöðnuðu umræðu, hina klisjukenndu umræðu sem hefur verið um varnarmál. Þeir sem hafa fyrst og fremst fest þessa umræðu í hjólförum fortíðar og kalda stríðsins eru þingmenn Sjálfstfl. sem sitja í þessum sal. Jafnan þegar menn hafa vogað sér að tala um breyttar áherslur í vörnum landsins og öryggismálum landsins, t.d. með það að leiðarljósi að auka hlut Íslendinga, þá hafa þessir handhafar kalda stríðsins, talsmenn fortíðarinnar, ævinlega rokið upp með tali sem ekki er hægt að túlka öðruvísi en svo að þeir sem hafa fjallað um þetta séu í rauninni að vega að rótum lýðræðisskipulagsins eins og við þekkjum það hér, séu að vega að rótum vestrænnar samvinnu. Þess vegna held ég því fram og reyndar fleiri talsmenn Samfylkingarinnar að það sé allverulegur munur á viðhorfunum sem birtist í þessum efnum hjá hæstv. utanrrh., og þar með Framsfl., og hins vegar Sjálfstfl. Sjálfstfl. er á hverju sviði utanríkismála á fætur öðru að staðna. Ekki bara á þessu sviði, herra forseti, heldur líka í Evrópumálum. Það er mála sannast varðandi Evrópumálin að það hefur verið bannorð að ræða Evrópusambandið. Og það hefur gengið út dagskipan hjá forsrh., formanni Sjálftsfl., að Evrópumálin séu ekki á dagskrá. Hann hefur til skamms tíma haft ríkisstjórnina undir í þessu máli. En svo virðist sem það sé hlutskipti Framsfl. að veita nýjum hugsanastraumum, nýjum skoðanastraumum inn í umræðuna af hálfu ríkisstjórnarinnar. Vonandi verður það til þess að tröll forneskjunnar, þingmenn Sjálfstfl., sjái að þeirra tími fer kannski að koma líka, að kannski kemur sú stund að það rennur upp fyrir þeim að það er í lagi að ræða Evrópumálin og að það er í lagi að ræða öryggis- og varnarmál eins og gert er í þessari skýrslu, án þess að menn þurfi að rjúka upp og kalla þá andlýðræðislega og óþjóðlega, en þannig nöfn hafa þeim verið valin sem hafa á undanförnum árum rætt mál af þessu tagi. Í þessari skýrslu, herra forseti, sem þrír starfsmenn utanríkisþjónustunnar hafa samið, er í fyrsta lagi dreginn saman mikill fróðleikur og ég segi það fyrir mig, sem á sæti í utanrmn., að margt af því sem þar er kemur mér á óvart. Margt af því veitir mér nýja sýn á málin. Þar þora menn einfaldlega að segja það sem þeir sem hafa verið til vinstri í stjórnmálunum hafa aldrei mátt segja án þess að á þá sé ráðist, þ.e. að breytt viðhorf í öryggismálunum gefi tilefni til þess að hugsa þessa hluti upp á nýtt. Þar er sagt berum orðum, með leyfi forseta: ,,Síðast en ekki síst gefur dvínandi hernaðarógn við landið Íslendingum færi á að takast á hendur stærra hlutverk í vörnum landsins en áður.`` Guð láti gott á vita. Þetta eru hlutir sem menn hafa verið að ræða á undanförnum árum. Þetta hafa vinstri menn stundum komið fram með, en alltaf verið kveðnir í kútinn vegna þess að handhafar kalda stríðsins hafa alltaf komið fram og barið þetta niður vegna þess að með þessu væri verið að vega að NATO og her í landi. Það er fráleitt mál. Ég tek undir það með talsmanni Samfylkingarinnar, hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, að þessi skýrsla gefur tilefni til þess að gerð verði frekari úttekt á þessum málum. Ég bendi sérstaklega á það að í einni af þremur megintillögum þeirra ráðuneytismanna er lagt til að leiðir verði kannaðar til þess að Íslendingar geti axlað stærra hlutverk, einir eða í samstarfi við önnur ríki, í vörnum landsins. Þar eru talin upp löggæsla, varnir gegn hryðjuverkum, almannavarnir, björgunarstörf, æfingar og eftirlit á hafinu í kringum landið. Það vill svo til, sem ég vissi ekki að öllu leyti áður, að nú þegar er fyrirhugað að efla samstarf Atlantshafsbandalagsins, þ.e. hersins og Landhelgisgæslunnar t.d. með því að Landhelgisgæslan taki að sér hlutverk sprengjueyðingarsveitar flotans hér við land. Það er auðvitað fróðlegt að nú þegar hafa Íslendingar tekið að sér mikilvægan part af varnarviðbúnaðinum, þ.e. loftvarnakerfi sem er eitt hið fullkomnasta í heimi. Daglegur rekstur þess og viðhald er í höndum Íslendinga. Herra forseti. Þegar síðan kemur tillaga úr utanrrn. um að kanna leiðir til þess að Íslendingar geti tekið í vaxandi mæli að sér varnarhlutverk, einir eða í samstarfi við einhver önnur ríki, þá ber auðvitað að fagna því. Það gefur tilefni til þess að þetta verði skoðað betur. Ég vek líka athygli á því að í skýrslunni er beinlínis lagt til að skipulag varnarmála, eins og við Íslendingar komum að því, verði tekið til ítarlegrar endurskoðunar. Drottinn minn dýri, hvað hefði nú verið gert ef einhver gamall draugur úr Alþb. hefði komið og leyft sér að tala um að það þyrfti að taka skipulag varnarmála til endurksoðunar, hvað þá ítarlegrar endurskoðunar? Hvað hefðu hv. þingmenn Sjálfstfl. sagt þá? Þeir hefðu að sjálfsögðu hrópað: Úlfur, úlfur. Nú á að leggja NATO niður. Nú á að reka herinn úr landi. En staðreyndin er sú að hér eru færð rök að því að það þurfi að taka hið stjórnsýslulega fyrirkomulag öryggis- og varnarmála til endurskoðunar. Í því felst m.a. að kannað verði hvernig hægt verði að gera samstarf dómsmrn. og utanrrn. um öryggis- og varnarmál skilvirkara. Hér er verið að leggja þetta til. Ég tek að sjálfsögðu undir það. Sömuleiðis er það rauður þráður í gegnum þessa skýrslu að ógnin sem steðjar að Íslandi er allt önnur en áður. Á átta árum, ég held að það komi fram einhvers staðar í þessari skýrslu, hefur ekki einni einustu rússneskri flugvél verið bægt frá landinu. Áður skiptu þær yfirleitt tugum á hverju ári, stundum tugum í hverjum einasta mánuði. Ógnin er allt önnur. Og hvað er það sem starfsmenn utanrrn. draga upp sem framtíðarógnina sem við þurfum að velta fyrir okkur hvernig við eigum að bregðast við? Það eru aðgerðir hermdarverkamanna. Það eru aðgerðir skipulagðra glæpahringa. Ég spyr: Eru til áætlanir um það hvernig eigi að bregðast við ef skipulagður hópur hermdarverkamanna kæmi t.d. til Íslands og tæki yfir Leifsstöð? Eru til skiplagðar áætlanir um samræmdar aðgerðir varnarliðsins, lögreglunnar í Leifsstöð og lögreglusveitanna á Reykjanesi? Er þær til? Hefur æfing á slíkum atburði átt sér stað? Hvað með flugrán? Þetta eru allt saman hlutir sem við þurfum að skoða, ekki síst þegar við horfum til þess að það kunna að vera átta ár þangað til Íslendingar verða e.t.v. komnir með sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Það beinir sjónum umheimsins að Íslandi með allt öðrum hætti. Hv. þm. Kristján Pálsson brosir. Hann er einn af þeim sem eru einmitt í kaldastríðssveit Sjálfstfl., einn af þeim sem leyfa sér að brosa þegar menn taka á þessum málum öðruvísi en leyfilegt hefur verið að mati Sjálfstfl. áður. Herra forseti. Ég held að þessi skýrsla sé góður grunnur að því að þetta fyrirkomulag öryggis- og varnarmála verði skoðað. Hæstv. utanrrh. hefur lagt það hér inn í umræðuna í dag að æskilegt væri að heyra hvernig þingheimi finnst að taka eigi á málinu. Mér finnst að það eigi að víkka út þennan starfshóp. Í honum voru aðeins þrír, sendiherrar eða starfsmenn utanrrn. Það á að fjölga starfsmönnum utanrrn. og á móti eiga að koma fulltrúar þingheims, þ.e. þingmenn, þrír til fimm eftir atvikum úr utanrmn. Og saman eiga þeir að vinna þetta mál. Það er mín skoðun. Herra forseti. Ég hefði viljað ræða ýmislegt fleira sem tengist þessu máli en mér finnst að menn eigi að leyfa sér þann munað að ræða þessi mál opið, án ásakana og án þess að festa sig í hjólförum fortíðarinnar, en það hefur einmitt einkennt ákveðinn flokk á þingi að það hefur ekki verið hægt að ræða varnar- og öryggismálin án þess að Sjálfstfl. komi upp með öll sín kaldastríðsflögg. Nú er tilefni til þess að gera þetta á annan hátt og sá ráðherra sem fer sem fagráðherra með þetta mál hefur gefið tilefni til þess í þinginu.

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur miklar áhyggjur af samningatækni Íslendinga í sambandi við Kyoto-málið þó að hann hafi í sjálfu sér engan áhuga á því að Íslendingar nái því fram þar sem við erum að berjast fyrir. Ég hef skilið hann svo. En það er ánægjulegt að hann skuli hafa áhyggjur af því hvernig við höldum á málinu. Auðvitað er það svo í öllum málum sem varða viðkvæma samninga á alþjóðavettvangi að það eru kostir og gallar við allar þær leiðir sem farnar eru. Það eru ákveðnir gallar við þá leið sem við höfum ákveðið að fara en kostirnir eru fleiri. Hv. þm. spyr í því sambandi um afstöðu Bandaríkjanna. Það er allt annað mál. Fyrirvarar Bandaríkjanna eru tveir. Í fyrsta lagi vilja þeir fá nánari útfærslu á sveigjanleikaákvæði sem er í bókuninni. Einn þáttur í þessu sveigjanleikaákvæði er verslun með losunarkvóta. Þeir eru líka með þá kröfu að þróunarríkin komi inn í samninginn að mestu leyti eins og hann er. Hins vegar á allt annað við um íslenska ákvæðið. Það er því miður ekki hluti af þessari bókun þannig að ef við undirrituðum bókunina núna mætti skilja það svo að við værum að gefa það í skyn, sem ég veit að hv. þm. vill gera, að við værum tilbúnir að staðfesta bókunina síðar meir, jafnvel þótt við næðum engum árangri, með þeim afleiðingum sem það mætti hafa fyrir íslenskt samfélag. Hvort sem hv. þm. líkar betur eða verr þarf hann að gera sér grein fyrir því.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. utanrrh. að ég er þeirrar skoðunar að Íslendingar ættu að undirrita Kyoto-bókunina þrátt fyrir að þetta næðist ekki fram. Það hefur ég margoft sagt og ekki dregið dul á og er persónuleg skoðun mín. Ég hef ekki rætt það í mínum hópi en ég held að sumir skoðanabræðra minna í stjórnmálum séu sammála mér um þetta tiltekna atriði. Að því er varða síðan mismunandi samningatækni okkar og Bandaríkjamanna hef ég lýst skoðunum mínum á því. Sjálfsagt hefur utanrrh. rök fyrir skoðun sinni. Ég hef fært rök mín fram. Ég hef ekki alveg skilið rök hans, það skiptir heldur ekki máli. En meginatriðið er þetta: A.m.k. varðandi annað af þeim tveimur ákvæðum sem Bandaríkjamenn eru að berjast fyrir þá hafa þeir sagt að fari svo að það náist ekki fram muni þeir ekki staðfesta bókunina. Hæstv. utanrrh. hefði að sjálfsögðu verið í lófa lagið að fara sömu leið með afstöðu okkar, þ.e. að undirrita bókunina og segja að við værum að berjast fyrir þessum tiltekna hlut. Í tímans rás hefði hann getað beitt sér, eða sá utanrrh. sem þá situr, gegn því að Íslendingar mundu staðfesta bókunina ef það næðist ekki fram. Svona liggur þetta við af minni hálfu.

Herra forseti. Það skiptir afar miklu máli í öllum samningum og samningaviðræðum að línur séu sem skýrastar, að aðilum megi vera ljóst hvað við er átt. Sagt hefur verið að menn muni skapa sér einhvern sérstakan velvilja með því að skrifa undir. Hver getur fært sönnur á það? Er ástæða til þess að vera að skapa sér slíkan velvilja nema það sé þá á réttum forsendum? Verðum við ekki að koma fram í þessu samningaferli með okkar skoðanir og standa á sjónarmiðum okkar og berjast fyrir málstað okkar og gera það hnarreist og stolt vegna þess að við höfum góðan málstað til að berjast fyrir? Ég heyri á hv. þm. að hann treystir sér ekki í það og telur að við séum að verja vondan málstað, að það sé vondur málstaður að hafa möguleika opna til þess að geta nýtt orku okkar bæði í fallvötnum og í jarðvarma. Það er skoðun hans. Það er ekki skoðun okkar. En reynsla mín er sú að alltaf sé best að koma til dyranna eins og maður er klæddur í þessu samhengi með ákveðna stefnu. Ég get út af fyrir sig skilið að Samfylkingin getur ekki gert það vegna þess að hún hefur ekki mótað þessa stefnu. Þeir hafa að vísu gert það á Austurlandi. Það er eina stefnan sem hefur verið birt. En ég heyri á hv. þm. að hann hefur ekki lesið hana og væntanlega er hann ekki sammála henni. En það er a.m.k. eina stefnan sem ég hef séð. Þar er gert ráð fyrir virkjunum og stóriðju og ég hvet hv. þm. til að bregða sér austur á land.

Herra forseti. Stundum hrín það á mér sem hæstv. utanrrh. segir og ég hef frá því að hann flutti ræðu sína fyrr í morgun kynnt mér stefnu Samfylkingarinnar á Austurlandi. Að því er varðar a.m.k. stóriðju á Austurlandi er hún samrýmanleg því sem ég var í orðaskiptum mínum að segja við hæstv. ráðherra. Þetta mundi ég útskýra fyrir honum ef ég væri ekki búinn með andsvararétt minn. En ég mun ábyggilega geta gert við síðara tækifæri. Skoðun mín á því hvort samningamarkmiðið hjá hæstv. ráðherra sé rétt er aukaatriði í umræðu minni við hann núna. Ég er að ræða um samningatækni. Samningatæknin hefði einfaldlega átt að vera þessi: Ef við fylgjum anda þessarar bókunar hefði hæstv. ráðherra getað gert eins og Bandaríkin, hafnað því að staðfesta þegar stundin rennur upp og leggja samninginn þá ekki fyrir þingið. Þetta hefði ég gert og væntanlega Samfylkingin ef hún hefði farið með umboð til þess. Þetta er spurning um samningatækni. En ég tel að þetta hefði verið farsælla. Þetta hefði haft á sér miklu jákvæðari blæ og það hefði ekki verið hægt að segja við Íslendinga með nokkrum móti að þeir væru á ferð sem úlfur í sauðargæru eða sauður í úlfsgæru.

Herra forseti. Það er kunnugra en frá þurfi að segja að alþýðuflokksmenn hafa verið grimmari við formenn sína en aðrir stjórnmálamenn á Íslandi og hafa ósjaldan fórnað þeim og skorið þá við trog. Þau ræðuhöld sem hafa staðið yfir um kaldastríðshugsunarhátt af hálfu fyrrverandi alþýðuflokksmanna, jafnaðarmanna og núverandi samfylkingarmanna eru mjög sérkennileg. Því er haldið fram að nú sé allt gjörbreytt, nú séu gjörbreyttar áherslur í utanríkismálum og sjálfur utanrrh. hafi komið með ferskan andblæ hingað inn í umræðuna. En hver skyldi hafa mótað utanríkisstefnuna í fyrri ríkisstjórn Davíðs Oddssonar? Það var ekki Sjálfstfl. sem hélt um stjórn utanríkismála á þeim tíma. Það var sjálfur formaður Alþfl. Allar þær neyðarlegu athugasemdir sem voru látnar fjúka í dag um það hversu illa hefði verið haldið á þessum málum og að notaður hafi verið kaldastríðshugsunarháttur beinast þar af leiðandi að formanni Alþfl. Er best að segja eins og er, að þeim eru alþýðuflokksmenn verstir sem þeir unnu mest. Nú er þessum ágæta manni fórnað við trog. Ekki minnist ég þess að borið hafi nokkurn skugga á samstarf Sjálfstfl. og Jóns Baldvins Hannibalssonar í öryggis- og varnarmálum á meðan þessir tveir flokkar, Sjálfstfl. og Alþfl., áttu samstarf í öryggis- og varnarmálum --- einmitt á þeim tíma, 1991--1995 þegar mjög mikilvægar breytingar voru gerðar á öryggis- og varnarmálum í ljósi nýrra tíma. Þetta er því sérkennilegur vitnisburður um það merka starf sem sá ágæti maður, Jón Baldvin Hannibalsson, sem utanrrh. vann í sambandi við aðlögun NATO að nýjum aðstæðum, að alþýðuflokksmenn skuli ekki bera meiri virðingu fyrir því en þetta. Sannleikurinn er náttúrlega sá að í fyrri ríkisstjórn fór Alþfl. með stefnumótun í öryggis- og varnarmálum. En þeir flokksmenn Alþfl. sem hafa nú gengið til samstarfs við Samfylkinguna hafa ekki stefnu. Þeir hafa nú svamlað um stund í heldur sérkennilegu farvatni, verður að segjast, sem ber nafnið Ísland og umheimurinn, ný heimsmynd. Þegar það farvatn er skoðað verður að viðurkennast að það er frekar gruggugt, svo ekki sé meira sagt. Þar segir að menn ætli sér sem langtímastefnumark að hætta í hernðarbandalögum og það hefur verið upplýst hér á umræðum á Alþingi að þegar talað er um hernaðarbandalagið þá er fyrst og fremst átt við NATO. Gert er ráð fyrir því að það þurfi að undirbúa brottför varnarliðsins. Þetta er það sérkennilega farvatn sem þingmenn Alþfl. og að sjálfsögðu þingmenn Alþb., þ.e. þeir sem eftir eru í þinginu, hafa verið að svamla í. Það verður að taka það alveg sérstaklega fram að þarna eru allir endar lausir. Engin skýr stefna er í þessu plaggi og við það verður Samfylkingin að búa að hún hefur enga stefnu í þessum málum. Hvað gera þá þessir ágætu menn og konur sem þarna búa við algjört stefnuleysi í öryggis- og varnarmálum? Jú, þeir grípa fegins hendi, eins og drukknandi menn grípa í bjarghring, í fylgiskjal með ræðu utanrrh. um utanríkismál á Alþingi. Þetta er bjarghringurinn. Mér fyndist satt best að segja athyglisvert fyrir þingheim að velta því fyrir sér hvað er letrað á þennan bjarghring. Það er afskaplega auðvelt að lesa það. Það kemur fram bæði í fylgiskjalinu og í ræðu hæstv. utanrrh. að engin grundvallarbreyting verður á NATO-aðildinni né heldur í varnarmálum. Það er áréttað bæði í fylgiskjalinu og í ræðu utanrrh. Hvað stendur með öðrum orðum á bjarghringnum? Það stendur: Ísland í NATO og varnarliðið áfram hér á landi. Þá kann vel að vera að þessum gömlu alþýðuflokksmönnum, sem einu sinni höfðu stefnu í öryggis- og varnarmálum, líði svolítið skár fyrst þeir ríghalda sér í þennan bjarghring sem á stendur: NATO og varnarliðið áfram hér. En ég er ekki viss um að hv. þm. Margréti Frímannsdóttur líði alveg eins vel í þessu kompaníi. Ég er ekki alveg viss um það. Þessi málflutningur hefur verið með endemum og ótrúlega ómarkviss og í raun og veru ódrengilegur gagnvart Jóni Baldvini Hannibalssyni, þeim manni sem átti þátt í því að laga málefni Atlantshafsbandalagsins að nýjum og breyttum aðstæðum. Ég vil mælast til þess að menn reyni að sýna því verki sem sá ágæti maður starfaði að örlítinn vott af virðingu þó ekki væri meira. Þegar litið er yfir fylgiskjalið með ræðu ráðherrans kemur í ljós að í c-lið, sem hið örvæntingarfulla lið Samfylkingarinnar hengir sig sem mest á, er talað um að kannaðar verði leiðir til þess að Íslendingar geti axlað stærra hlutverk einir eða í samstarfi við önnur ríki í vörnum landsins. Hvaða yfirlýsing fylgdi þessum punkti frá hæstv. utanrrh.? Jú, sú yfirlýsing að á engan hátt er gefið í skyn að gerðar verði grundvallarbreytingar á varnarsamstarfinu við Bandaríkin né NATO. Þarna sést því í hvaða ljósi á að lesa þessar yfirlýsingar og þessar hugmyndir. Og það get ég sagt sem sjálfstæðismaður að ég hef ekki nokkurn skapaðan hlut á móti því að Íslendingar taki aukinn þátt í vörnum landsins. Ég fagnaði því þegar Íslendingar tóku aukinn þátt í vörnum landsins og ratsjárstöðvamálið var mjög jákvætt. Að sjálfsögðu ekkert því til fyrirstöðu að skoða áfram hvernig hægt er að stuðla að því að Íslendingar taki meiri þátt í vörnum landsins að því tilskildu að menn hafi stefnu í varnarmálum og öryggismálum og varnar- og öryggismálum okkar sé ekki stefnt í óvissu, eins og Samfylkingin hefur gert. Þetta er nauðsynlegt að komi hér fram eftir þessa mjög svo sérkennilegu og ómarkvissu umræðu sem alþýðuflokksmenn hafa staðið fyrir og raunar Samfylkingin öll því að mjög töluðu þau nú svipuðum rómi hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Sighvatur Björgvinsson og Margrét Frímannsdóttir. Þetta var nauðsynlegt að láta koma fram. Ég ætla nú aðeins að víkja að þeim fullyrðingum sem komu fram fyrr í dag, að hæstv. utanrrh. hefði ekki kynnt Kyoto-málið fyrir utanrmn. Til að fyrirbyggja allan misskilning í þessu máli verður að taka fram að þann 15. des. 1997 var gerð grein fyrir Kyoto-bókuninni alveg sérstaklega á sameiginlegum fundum umhvn. og utanrmn. Þar var farið yfir stöðuna og hún skýrð í smáatriðum. Síðan, og þá sérstaklega á þessu þingi hefur ekki komið fram sérstök ósk hjá stjórnarandstöðunni um að farið yrði yfir þetta mál. Það er rétt að þetta fylgi umfjöllun málsins hér á þingi. Ég ætla hins vegar að lokum, af því að ég á örfáar mínútur eftir, að fara yfir allt annan hluta af ræðu hæstv. utanrrh. sem ekki gefst tími til að fjalla um í heild en æskilegt er að geta fjallað þar um einstök málefni eins og margir þingmenn hafa kosið að gera. Fjallað er lítillega og jákvætt um Norðurskautsráðið. Öllum er ljóst að viðfangsefni Norðurskautsráðsins hafa verið ráðherranum mjög ofarlega í huga. Hann hefur lagt þar gjörva hönd á málið og reynt að þoka þeim málum til betri vegar. Hér er um að ræða mjög athyglisverðan samstarfsvettvang sem snertir mjög mikla grundvallarhagsmuni Íslendinga, þ.e. umhverfið í kringum Ísland, nýtingu auðlinda og sjálfbæra þróun. Að sjálfsögðu ber að leggja áherslu á það að starf Norðurskautsráðsins skili sem mestum árangri og það hefur verið stefna íslenskra stjórnvalda frá upphafi. En það verður að segja að áhrif ráðsins hafa ekki orðið eins mikil og við Íslendingar höfðum vænst. Nokkrar ástæður liggja til þessa sem mér finnst rétt að geta um. Hlutverk Norðurskautsráðsins, eins og það var skilgreint og er skilgreint í Ottawa-yfirlýsingunni, er að vera vettvangur sem framfylgir þeirri umhverfisvernd sem kveðið er á um í Rovaniemi-yfirlýsingunni 1991 og styðja þá umhverfisverndarstefnu sem þar er kveðið á um með því að semja sérstaka áætlun um sjálfbæra þróun. Þessu hefur í raun ekki verið fylgt eftir með áætlanagerð um sjálfbæra þróun og sá ásetningur að koma á slíkri áætlanagerð, sem var ítrekaður í Iqualit hefur ekki breytt þessari stöðu. Það skortir því enn á sameiginlega heildarstefnu í sjálfbærri þróun þeirra svæða sem aðildarríkin ná yfir, stefnu sem gerir grein fyrir helstu forgangsverkefnum og leiðir til þess að starfið allt og fjármagn nýtist sem best. Á það ekki síst við um rannsóknargeirann. Annað sem hefur háð þessu starfi og nauðsynlegt er að finna einhverja framtíðarlausn á er að það hefur aldrei verið fyllileg eining um það í Norðurskautsráðinu hvernig skuli starfað að verkefnum ráðsins. Bandaríkjamenn hafa lagt áherslu á einstök verkefni, sem í sjálfu sér hafa verið mjög athyglisverð, en aðrar aðildarþjóðir svo til allar hafa lagt áherslu á að tengja einstök verkefni heildarstefnu í málefnum norðursins og Íslendingar fylla þennan flokk. Þátttaka Bandaríkjamanna í starfi Norðurskautsráðsins er hins vegar mjög mikilvæg, bæði vegna hnattrænnar stöðu Bandaríkjanna en þó enn fremur vegna þess hversu mikil áhrif Bandaríkjamenn hafa í alþjóðamálum. Þá eru einnig umhverfissamtök í Bandaríkjum áhrifamikill þrýstihópur og hefur haft talsverð áhrif á stefnu stjórnvalda í umhverfismálum. Í þriðja lagi hefur það háð störfum Norðurskautsráðsins og þingmannafunda heimskautasvæðanna að það ríki sem á langstærsta heimskautasvæðið og býr við raunar stærstu mengunarvandamál heimskautasvæðanna glímir við mjög alvarlegan efnahagsvanda. Rússland er í raun og veru lamað efnahagslega og það er veikt og ómarkvisst stjórnarfarslega og einnig, því miður, er það vísindalega mjög máttfarið. Í Rússlandi eru jafnframt saman komnar helstu uppsprettur umhverfisvandamála norðursins. Það er að sjálfsögðu viðfangsefni Norðurskautsráðsins að reyna að finna einhvers konar tvíþátta stefnumörkun sem annars vegar tekur á sérstökum verkefnum en á hinn bóginn tekur á heildarstefnumörkun í sjálfbærri þróun á þann hátt að Bandaríkjamenn geti sætt sig við þá stefnu því að þetta hefur á vissan hátt dregið máttinn úr því starfi sem unnið hefur verið innan Norðurskautsráðsins. Það er hlutverk Íslendinga að reyna að stuðla að því að koma þessum málum í betri farveg og það er ánægjulegt til þess að vita að sérstakur vinnuhópur, menn kalla þetta nú stundum á íslensku vinnusmiðju, verður settur á laggirnar og heldur hér allmerkilega stefnu, ráðstefnu ef svo má kalla, um einmitt sjálfbæra þróun. Er það tilgangurinn með þessu verki að hægt verði að leggja fram drög að stefnu fyrir Norðurskautsráðið sem nær yfir þau heildarmarkmið sem ráðið setur sér. Þeir sem standa að þessu ráði, fyrir utan alþjóðlegu vísindanefndina fyrir Norðurskautssvæðin, þá er það samstarf háskóla sem gengur undir nafninu Háskólar heimskautasvæðanna, en sú stofnun hefur innan sinna vébanda marga af merkustu og ágætustu háskólum Norðurskautssvæðisins bæði í Kanada, Noregi, Finnlandi og á Íslandi, og síðan stendur að þessu Stofnun Vilhjálms Stefánssonar á Akureyri. Ég leyfi mér að vona að út úr þessu geti komið fyrstu drög að heildarstefnumörkun í sjálfbærri þróun fyrir Norðurskautsráðið. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri um ræðu og skýrslu hæstv. utanrrh. og þau gögn sem lögð hafa verið fram í umræðunni.

Herra forseti. Er það mögulegt að hv. þm. og formaður utanrmn. geri sér ekki grein fyrir því að á þeim fimm árum sem liðin eru frá því að Jón Baldvin Hannibalsson var utanrrh. hefur átt sér stað mjög merkileg þróun á sviði utanríkismála? Fyrir hálfum áratug voru menn að gera sér vonir um að kalda stríðinu væri að ljúka. Þá hafði átt sér stað þíða, slaki í spennunni í samskiptum austurs og vesturs frá árinu 1989, þegar Berlínarmúrinn féll öllum að óvörum. Núna hins vegar er það alveg ljóst að á þessu tímabili, frá því að Jón Baldvin Hannibalsson var utanrrh., hefur þessi þróun verið staðfest. Við vitum það núna og stöndum frammi fyrir því að aðstæður eru breyttar. Þessar breyttu aðstæður fela það m.a. í sér að það sem við töldum að væri raunveruleg hernaðarógn fyrir kannski hálfum áratug, sex, sjö árum, teljum við ekki vera ógn í dag. Hún er a.m.k. verulega dvínandi. Og hæstv. utanrrh. tekur á því eða starfsmenn hans leggja til áherslubreytingar á öryggi landanna. Ég hef komið hér upp og tekið undir það sem þar kemur fram og sagt að þessi hugsun hæstv. utanrrh. væri eins og ferskur gustur miðað við lognmolluna sem virðist ríkja í hugardjúpum hv. þingmanna Sjálfstfl. Og hv. þm. gengur nákvæmlega í sömu gildru og hann virðist helst vilja dvelja í allar stundir. Hann kemur og staðfestir allt það sem ég sagði. Ég sagði: Við á vinstri vængnum megum ekki taka upp svona mál án þess að okkur sé núið það um nasir að við séum að undirbúa brottför hersins. Og það er nákvæmlega það sem hv. þm. neri mér um nasir. Þar með staðfesti hann að hann er fastur í hjólförum kalda stríðsins þar sem sumum leyfist að segja hluti og þeir verða þá að koma hægra megin við miðjuna, eða vera a.m.k. á hægri kanti miðjunnar, en okkur hinum leyfist það ekki. Það sem hæstv. utanrrh. segir er fínt í munni og huga hv. þm., en Össur Skarphéðinsson má ekki segja það sama, þá vill hann að Ísland fari út NATO.

Herra forseti. Ég er ekki undrandi á því að samviskan hafi farið að naga hv. þm. Össur Skarphéðinsson örlítið þegar hann var minntur á hversu lúalega hann réðst á fyrrverandi utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson. Það sem hefur átt sér stað undanfarin ár, frá 1995 og fram á þetta ár, er að sjálfsögðu beint áframhald af því aðlögunarstarfi sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og hæstv. utanrrh. á þeim tíma hafði unnið. Það er beint áframhald í þessu.

Nákvæmlega.

Og Sjálfstfl. hefur stutt þessa aðlögun með opnum huga. Það vill bara svo til að minna þarf hv. þingmenn Alþfl. á það hversu málflutningur þeirra er sérkennilegur því að þeir sjást ekki fyrir í málflutningi sínum. Það er ekki þannig að sá sem hér stendur hafi deilt á hv. þm. fyrir það að vilja breytingar, það er ekki svo.

Þú túlkaðir það svo.

Það var deilt á hann fyrir stefnuleysi og skoðanaleysi. Það sem er alvarlegasta málið í sambandi við stefnumótun Samfylkingarinnar er hið fullkomna stefnuleysi og skoðanaleysi sem þar kemur fram. Það er reynt að þóknast öllum.

Herra forseti. Ég bið þess að allar góðar vættir sameinist um að svipta burt þokunni sem ríkir í huga hv. þm. Í málflutningi hans rekur sig hvað á annars horn. Hann nýr mér því um nasir að ég sé skoðanalaus í annarri ræðunni en í hinni ræðunni að ég vilji að herinn fari úr landi. Er það ekki ansi sterk skoðun? Það er að vísu verið að gera mér upp þá skoðun, en það er ekki bæði hægt að koma hér og halda því fram að málflutningur minn miði að því að herinn fari úr landi og segja síðan að ég sé skoðanalaus. Staðreyndin er þessi: Það er að renna upp fyrir hv. þm. og formanni utanrmn. Alþingis að hann er um of fastur í fortíðinni. Það má vel vera að okkur félögum hans, bæði í Samfylkingunni og Framsfl., takist að tosa hann inn í a.m.k. nútíðina og það væri gott, helst að bregða aðeins birtu í framtíðina líka. Það er með ólíkindum að hv. þm. skuli bregðast við á þennan hátt. Hann gerir nákvæmlega það sem ég spáði fyrir um að hann mundi gera, að ef ég kem hérna og talaði um nauðsyn þess að stokka aðeins upp í viðhorfum okkar til öryggismála landsins þá yrði sagt að ég vildi að herinn færi úr landi, og hv. þm. gerði það. Staðreyndin er bara sú, herra forseti, að alltaf er að koma betur og betur í ljós að Sjálfstfl. er að verða hrímþursinn í íslenskum stjórnmálum. Það er hann sem hefur gefið út dagskipan um að ekki megi ræða aðild að Evrópusambandinu, ekki heldur með því krítíska hugarfari sem hér hefur verið gert í dag, af hálfu sumra þingmanna Framsfl. Það er líka hann sem bregst við með nákvæmlega sama hætti og formaður utanrmn. hefur gert í dag í hvert skipti ef menn voga sér að tala um að kannski mætti hreyfa aðeins við skipulagi á öryggi og vörnum landsins. Svo gerist það að hæstv. utanrrh. leggur fram skýrslu þar sem í mörgum greinum er sagt fyrir um hvernig nauðsynlegt sé að endurskoða ítarlega skipulag varnarmála, eins og það er orðað í tölulið 5 á bls. 34 í skýrslunni. Það eru ekki vinstri menn sem koma með það, það eru forustumenn ríkisstjórnarinnar. Og það er rökstutt með breyttum viðhorfum. Ég er einfaldlega að segja að ég er sammála þessum breyttu viðhorfum. Ég er hins vegar ekki sammála því að herinn eigi að fara eða Ísland eigi að fara úr NATO, og ég hef aldrei sagt það í dag. En hv. þm. hefur gert mér upp þá skoðun.

Herra forseti. Hér er nú eitthvað málum blandið. Sá sem hér talar gat um það alveg sérstaklega að ef hv. þm. Össur Skarphéðinsson skrifaði að fullu undir það sem fram kemur í ræðu utanrrh. og í fylgiskjali með ræðu utanrrh. um Atlantshafsbandalagið og varnarliðið þá væri hann stuðningsmaður þess að hafa það hér. Og hann nikkaði. En ég benti honum jafnframt á það að stuðningsmaður hans í Samfylkingunni, Margrét Frímannsdóttir, er ekki eins hrifin af þessu. Og það hefur komið fram í umræðum á Alþingi að menn bara hafa enga skoðun á þessu máli. Þeir segja í einu orðinu að þeir vilji hafa herinn og vilji vera í NATO, en svo þegar eftir því er gengið þá kemur í ljós að menn hafa ekki skoðun á málinu. Og það á að geyma það til seinni tíma að taka afstöðu til málsins, eins og komið hefur mjög skýrt fram í máli hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Það er ekki meginathugasemd mín við þennan málflutning að hann sé ósanngjarn í garð hæstv. fyrrv. utanrrh., Jóns Baldvins Hannibalssonar, heldur hitt að þessi málflutningur einkennist af skoðanaleysi og hringlandahætti. Í raun er ekkert hægt að segja hvaða skoðun í varnarmálum og öryggismálum þessi merka hreyfing, þ.e. Samfylkingin öll, hefur.

Herra forseti. Það er einkennilegt að í hvert einasta skipti sem þingmenn Sjálfstfl. leyfa sér að anda á stefnuleysi Samfylkingarinnar í öryggis- og varnarmálum, þá er galað: Kaldastríðsáróður, kaldastríðsáróður! Það er eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson viti ekki að kalda stríðinu lauk 1989. Það er eins og hv. þm. viti það ekki. Hvers vegna er verið að ala á þessu, að rekinn sé kaldastríðsáróður? Hvers vegna er verið að því?  Hvað er í þessari skýrslu? Jú, tillögur um breytingar í varnar- og öryggismálum þjóðarinnar. En hvernig tillögur eru það? Það eru allt saman viðbótartillögur. Það eru tillögur um nýja þætti. Hvert einasta atriði byggir á því og hvergi vikið að öðru en að Ísland verði áfram í NATO og varnarliðið verði áfram á Íslandi. Rætt er um breytingar og það að Íslendingar taki meiri þátt í vörnum landsins, taki að sér fleiri verkefni. Þetta heitir í dag, 1999, ferskur vindblær. Það var líka talað um þetta 1974, að Íslendingar tækju að sér fleiri þætti í vörnum landsins. Það var líka talað um þetta 1983, niðurstaðan var sú að Ratsjárstofnunin var sett á stofn og Ísland fór að taka þátt í fundum hermálanefndarinnar. Reyndar var líka talað um þetta 1996 af hæstv. menntmrh. og mikið grín gert að því. Nú heitir það í dag, 1999, ferskur vindblær, það sem undir öðrum kringumstæðum hefðu verið skýrslur frá haukunum. Öll þessi umræða, allar þessar yfirlýsingar og allt fátið er til að hylma yfir tvístígandann og stefnuleysið hjá Samfylkingunni í málefnum NATO og varnarliðsins. Það á að bíða eftir því að niðurstaða fáist í endurskoðun öryggismálastefnu NATO áður en tekin verður afstaða til aðildarinnar að NATO, eins og frambjóðandi Samfylkingarinnar í Reykjavík sagði á fundi hér í borginni í dag. Talsvert hefur verið talað um Kyoto-bókunina og þá staðreynd að ríkisstjórnin hefur ekki undirritað hana og ekki hugsað sér að gera það fyrir 15. mars. Mér finnst ekkert skrýtið að ríkisstjórnin hugsi sér ekki að undirrita bókunina. Ég tel það reyndar mjög skiljanlegt og skynsamlegt. Staðan er einfaldlega sú að samningaviðræðum um þá þætti er skipta okkur Íslendinga mestu máli er alls ekki lokið. Þrjú atriði skipta okkur sérstaklega máli. Í fyrsta lagi hvað verður um skógrækt og landgræðslu í losunarbókhaldinu. Það er óljóst eins og staðan er í dag. Í öðru lagi er það spurningin um viðskipti með losunarheimildir. Það er óljóst eins og staðan er í dag. Í þriðja lagi er það sérstaða Íslands eða íslenska ákvæðið, en samningaviðræðum um það er ólokið og hefur tvívegis verið frestað. Hins vegar hefur verið tekið tillit til sérstöðu annarra ríkja, sérstaklega stærri ríkja og ríkjasambanda í þessum samningi, t.d. Evrópusambandsins um losun hjá þeim. Ég tel reyndar að afstaða þeirra í málefnum Íslands sé hrein meinbægni, af hvötum sem ég ekki fæ skilið. Ekki hefur síður verið tekið tillit til sérstöðu Bandaríkjanna en Bandaríkin losa tvisvar og hálfum sinnum meira koldíoxíð en við gerum. Þó að einhver smáatriði standi út af í samningsmarkmiðum þeirra þá er það ekkert í líkingu við þá sérstöðu sem hin mikla losun þeirra skapar þeim. En hvað þýðir það að Bandaríkin hafa skrifað undir? Þýðir það eitthvað? Nei, það þýðir nákvæmlega ekki neitt. Allir vita að eins og staðan er í dag þá verður Kyoto-bókunin aldrei staðfest á bandaríska þinginu. Undirritun bandarísku ríkisstjórninni er að því leyti til algjörlega marklaus. Því tel ég skynsamlegt af hálfu ríkisstjórnarinnar að vera ekki með leikaraskap og undirrita ekki bókunina fyrr en ljóst er um niðurstöðu í þeim málum sem skipta okkur mestu máli. Umræður um Evrópusambandið hafa einnig verið fyrirferðarmiklar og það er auðvitað ekkert skrýtið. Skemmtilegast er auðvitað að heyra síendurteknar fullyrðingar, sérstaklega fyrrverandi þingmanna þingflokks Alþfl., um að umræða um Evrópusambandið sé bönnuð innan Sjálfstfl.

Hvenær fór hún þá síðast fram?

Það eru sífellt umræður í gangi um Evrópusambandið innan Sjálfstfl. og ef hv. þm. Sighvatur Björgvinsson vill fylgjast með þeim þá verður næsti fundur um það, þar sem ég verð framsögumaður, 15. mars nk. í Garðabæ. Honum er velkomið að mæta þar. Hins vegar standa þessir sömu þingmenn í dag að þingflokki Samfylkingarinnar. Hvað hefur Samfylkingin gert í málefnum ESB? Er sami tvístígandinn í þeim varðandi ESB og varðandi aðildina að NATO og veru varnarliðsins? Nei, það er ekki. Samfylkingin hefur klára stefnu varðandi ESB. Það liggur ljóst fyrir að ekki eigi að ganga í ESB á næstu fjórum árum. Það er meira en hæstv. utanrrh. hefur látið sér um munn fara hvað þetta varðar. Hann hefur ekki útilokað neitt af þessu tagi. Ekki hefur mikið farið fyrir umræðu um spurninguna um aðild Íslands að CITES eða ekki, en utanrrh. segir í skýrslu sinni að hann telji skynsamlegt að við gerumst aðilar að CITES. Ég hef efasemdir um að það sé rétt og skynsamlegt. Þær byggjast á því að vinnubrögð þessara samtaka eru mjög óeðlileg og mjög erfitt fyrir okkur að gerast aðilar að samtökum sem stunda slík vinnubrögð. Þar eru allt önnur skilyrði fyrir því hvort dýrategundir eru teknar á lista yfir þær sem þarf að vernda, taldar eru í hættu, fullnýttar eða í útrýmingarhættu en notuð eru þegar taka þarf dýrategundirnar af þessum listum. Með öðrum orðum er einfaldara að fá samþykkt að dýrategund sé í hættu og setja hana á bannlista en taka hana af þessum lista. Ég tel það mjög hættulegt og varhugavert fyrir okkur að taka þátt í starfsemi stofnunar sem viðhefur slík vinnubrögð. Ef við ákveðum hins vegar að gera þetta þá verða fyrirvarar okkar að vera mjög ákveðnir og öruggt þeir haldi. Við vitum að sum þeirra samtaka sem berjast í þessum málaflokki eru afar ósvífin og það höfum við fengið að reyna á eigin skrokki hér á Íslandi. Mig langar að lokum að nefna eitt atriði sem ekki hefur verið mikið til umræðu í dag en það er hvort við ættum að gerast aðilar að GEF, Global Environmental Facility. Ég held að við ættum að gaumgæfa hvort ekki sé rétt fyrir okkur að gerast aðilar að þeirri stofnun á einhvern hátt. Ég held að fátt væri jákvæðara í sambandi við samningaviðræður okkar um Kyoto-bókunina en að gerast aðilar að þeirri stofnun. Á það yrði litið sem jákvætt framlag okkar til umhverfismála í heiminum og sérstaklega til að styðja smáeyjaríkin og þriðja heiminn. Þessar umræður hafa verið mjög líflegar og farið um víðan völl. Ég vona að þær hafi skýrt afstöðuna. Eitt hafa þær þó ekki skýrt og það er afstaða Samfylkingarinnar í öryggis- og varnarmálum. Vonandi fáum við fyrr en síðar að sjá hreina og klára afstöðu hinnar nýju stjórnmálahreyfingar í þeim málum.

Herra forseti. Þessi ræða sem hér var flutt var mjög einkennandi fyrir kaldastríðssveit Sjálfstfl. Þegar það gerist í fyrsta skipti að íslenskur utanrrh. leggur fyrir Alþingi greinargerð um endurmat á öryggismálum Íslands með nýjum hugmyndum og tillögum, þá kemur hv. þm. upp og segir: Hér er ekkert nýtt að finna. Hér er ekki ferskur blær. Þetta var það sem hann hafði um framlag utanrrh., í ríkisstjórn sem hann styður, að segja. Hann sagði að hann hefði ekkert nýtt fram að færa og þar væri enginn ferskur blær. Hv. þm. er trúr íhaldshugsjón sjálfstæðismannanna, lemur höfðinu við steininn og segir: Stalín er enn þá hér. Það er ekki nóg með það, heldur taka þeir nú, formælendur kalda stríðsins í Sjálfstfl., saman höndum við þá fáu þingmenn sem enn vilja varðveita andann frá 1960 til að innleiða á Alþingi umræður og afgreiðslur um slík mál. Þeir þurfa, eins og í gær á fundi utanrmn., að snúa upp á hendurnar á samstarfsmönnum sínum í Framsfl., sem neita að taka þátt í þessu sjónarspili, og beita þá afli til að fá þá til að taka saman við sig um að innleiða kaldastríðsviðhorfin í umræður í þinginu hér á ný. Svona er nú málið í pottinn búið. Þetta eru menn sem lifa í fortíðinni. Þeir leyfa sér að segja, um sinn eigin utanrrh., þegar hann í fyrsta skipti í sögunni leggur fyrir Alþingi greinargerð um endurmat á öryggismálum landsins, að þar sé ekkert nýtt að finna, engan ferskan blæ. Þannig vilja þeir ekki hafa það. Þeir vilja engan ferskan blæ í þessa umræðu. Þeir gera sér ekki ljóst að Stalín er ekki lengur hér.

Herra forseti. Það þurfti svo sem ekki gáfumann til að segja fyrir um að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson mundi koma upp og kalla hér yfir hv. þingheim: Kaldastríðsáróður. Og Stalín er ekki hér. Jú, gamall titill á gömlu leikriti eða var það Stalín á ekki heima hér? Stalín er ekki heima, eða hvernig sem það var?

Stalín er ekki hér.

Já, þetta er greinilega ...

Þitt leikrit heitir Stalín er enn þá hér.

Það er greinilegt að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson þekkir meira til Stalíns en ég. Eins mikið og þeir hafa lesið fylgiskjal hæstv. utanrrh. þá hafa samfylkingarmenn náð að miskilja það svo að þetta sé fyrsta skýrslan af þessu tagi sem birt hafi verið. Árið 1993 var birt skýrsla um öryggis- og varnarmál sem þessi skýrsla byggir á. Ég er alveg sannfærður um það að þáv. hæstv. utanrrh., og reyndar þáv. formaður Alþfl., hefur örugglega ekki látið undir höfuð leggjast að dreifa henni hér á Alþingi. Það er því alls ekki rétt sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson segir, að hér sé í fyrsta skipti verið að dreifa skýrslu sem þessari á hv. Alþingi. Hvað það varðar að ég sjái ekkert nýtt eða gott við skýrsluna þá það rangt. Ég tel þetta vera afbragðsskýrslu, unna af afbragðsmönnum sem, eins og ég hef sagt í fyrri ræðu, hefðu undir öðrum kringumstæðum verið kallaðir haukarnir í varnarmáladeildinni og á NATO-skrifstofunni.

Herra forseti. Hv. þm. leggur sig í líma við að reyna að gera eins lítið úr hæstv. utanrrh. og hann mögulega getur. Hann lætur sér ekki bara nægja að segja: ,,Það er ekkert nýtt í þessu að finna, engir ferskir vindar.`` Hann slettir líka í góm og segir: ,,Þetta hefur svo sem verið gert áður sem utanrrh. er að gera. Það er ekkert merkilegt við það.`` Menn heyra undirtóninn hjá sjálfstæðismönnum, hvað gremjan er mikil, hvað fortíðarhyggjan er sterk, hvað þráin eftir því að halda þessum kaldastríðshugsunarhætti áfram í umræðum á Alþingi er mikil. Og ef þeir sjá ekki annan betri leik að þá gera þeir lítið úr öllu því sem hæstv. utanrrh. er að gera til að varðveita fortíðardrauginn þannig að við stjórnarandstæðingar --- sem erum nú ekki allir sammála honum eða hitt þó heldur --- erum að hrósa honum hér fyrir það að hann sé að marka ný spor. Við erum að tala um að þetta sé í fyrsta skipti sem við sjáum svona starfshætti á vegum utanrrh. og utanrrn. Svo koma kaldastríðsgemlingarnir í Sjálfstfl. og sletta í góm: ,,Þetta er ekkert merkilegt. Við höfum nú séð svona áður. Það er nú ekkert nýtt í þessu.`` Þetta er að verða dálítið sérkennileg umræða, herra forseti. Ég hef gaman af henni. Sérstaklega hef ég gaman af því þegar þessir kaldastríðsþingmenn Sjálfsfl. þurfa að beita samstarfsmenn sína í Framsfl. afli, jafnvel handafli, til þess að þvinga þá til þess að reyna að hjálpa sér til þess að halda umræðum áfram í þessum anda. Þannig er það, því miður, að þessir menn lifa enn þá í fortíðinni og þeim hlýtur að líða óskaplega illa, herra forseti.

Herra forseti. Það er mjög sérstakt hve hv. þm. Sighvatur Björgvinsson ber mikla umhyggju fyrir því hvernig mér líður og fyrir því að ég hafi látið undir höfuð leggjast að hrósa hæstv. utanrrh. nægjanlega mikið. Ef það hefur eitthvað misskilist þá er ég honum afar þakklátur fyrir hans ágætu skýrslu og hans ágætu ræðu og ég tel að hann standi sig með prýði í sínu starfi og ber til hans fullt traust. En það er einkennilegt að í hvert einasta skipti sem nafn hæstv. fyrrv. utanrrh., Jóns Baldvins Hannibalssonar, ber á góma, fyrrv. formanns Alþfl., þá umturnast fyrrv. þingmenn Alþfl., þingflokksins sem búið er að leggja niður, þá umturnast þeir. Og þeir vilja ekki láta hann njóta sannmælis. Það voru engir ferskir vindar þegar hann var utanrrh. Það voru engir ferskir vindar í skýrslunni frá 1993. Það var ekkert nýtt í henni. Það gerðist ekkert gott þegar Jón Baldvin Hannibalsson var utanrrh. Þetta er einkennilegt, sérstaklega frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni sem gegnir í dag enn þá formennsku Alþfl. Því að þótt þingflokkurinn hafi verið lagður niður þá er Alþfl. enn þá til. En talsmaður þeirra, talsmaður Alþfl. í dag er formaður Alþb.

Herra forseti. Ég var fyrst í vafa hvort rétt væri að kalla hv. þm. Árna M. Mathiesen gemling eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gerði en ég verð að segja að af því plani sem hv. þm. féll niður á þá held ég að ekki sé hægt að nefna hann neinu öðru orði. Ég held að hv. þm. seilist um hurð til lokunnar þegar hann heldur því fram að þingmenn Alþfl. séu að reyna að gera það sem þeir geta til þess að niðurlægja Jón Baldvin Hannibalsson. Svona bara til upplýsingar þá er rétt að hv. þm. viti það að við komum nú saman á 60 ára afmæli Jóns Baldvins Hannibalssonar og sendum honum öll skeyti í tilefni dagsins. Það var nú öll niðurlægingin sem hv. þm. er að reyna að gera hér upp. Ég tók eftir því að hæstv. utanrrh., sem er smekkmaður og kann a.m.k. prótókolla, gekk úr þingsalnum á meðan hv. þm. Árni M. Mathiesen flutti þessa ræðu því að svo vond var hún. Og það sýnir að hæstv. utanrrh. er enn meiri smekkmaður en ég vissi áður.

En vissirðu hvers vegna?

Hv. þm. hélt því fram að það væri markleysa hjá Bandaríkjamönnum að undirrita Kyoto-bókunina vegna þess að engin von væri til þess að hún fengist staðfest í þinginu. Nú er það svo að samkvæmt þjóðarétti felst engin skuldbinding í því að undirrita alþjóðasamning en hins vegar er almennt litið svo á að með því sé verið að leggja fram viljayfirlýsingu viðkomandi lands um að það muni eigi að síður freista þess að leggja samninginn til samþykktar fyrir þjóðþingið. Í þessu tilviki liggur alveg fyrir að það sem veldur efasemdum Bandaríkjamanna er hvort þróunarríkin muni koma inn í samninginn á seinni stigum. Það liggur líka fyrir að mikill þrýstingur er í því efni og það er mjög líklegt að þau geri það. Ég tel það a.m.k. Það getur verið að aðrir séu mér ósammála. En ég tel það. Ég held því að hv. þm. Árni M. Mathiesen hafi engar ástæður til þess að halda því fram hér að það sé marklaust af Bandaríkjaþingi að gera þetta.

Herra forseti. Mér þykir vænt um fyrstu orð hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar í ræðustólnum því að ég veit að hann er miklu betri í dýrafræði en hv. þm. Sighvatur Björgvinsson. Mér þykir líka ánægjulegt að heyra að þau skyldu hafa sent Jóni Baldvini Hannibalssyni skeyti á afmælinu hans. Það er fallega gert og sýnir að þau búa þó yfir einhverri kurteisi. Ég tók ekki svo glöggt eftir því hvenær utanrrh. gekk úr salnum en ég held að hann hafi reyndar gengið úr salnum meðan hv. þm. Sighvatur Björgvinsson var enn þá í stólnum. Varðandi það sem við vorum að ræða, undirskrift Bandaríkjanna og það að leggja bókunina fyrir þingið, þá er það auðvitað siðferðisleg skuldbinding að gera það. En að undirrita bókunina vitandi að hún verður ekki samþykkt á þinginu hefur ekkert gildi. Það skiptir ekki neinu máli. Það er ekkert hægt að vísa í að það bendi til þess að samningataktík hæstv. utanrrh. sé ekki í lagi, vegna þess að Bandaríkjaforseti, sem hefur meiri hluta þingsins á móti sér, hegðar sér einhvern veginn öðruvísi. Það eru engin rök í málinu, einfaldlega engin rök í málinu. Ég tel að hæstv. utanrrh. fari nákvæmlega rétt að varðandi Kyoto-bókunina.

Herra forseti. Ég skil vel að hv. þm. Árni M. Mathiesen strjúki aðeins hæstv. utanrrh. og segi að hann geri þó eitthvað rétt því að hann er nú búinn að fara þeim orðum um þessa ágætu skýrslu hæstv. ráðherra að mál er til komið að hann segi eitthvað jákvætt og fallegt við þennan ágæta samstarfsmann sinn. Herra forseti. Mig langar að nota þetta tækifæri til þess að drepa á nokkuð sem hv. þm. sagði í ræðu sinni áðan og ég komst ekki að til þess að ræða af því að ég þurfti að upplýsa hann um undirstöðuatriði í mannasiðum. En það var það sem hann sagði um stefnu Samfylkingarinnar í öryggismálum. Það er einfaldlega alveg ljóst og hefur komið fram, herra forseti, alveg sama hvað hv. þm. Árni M. Mathiesen tuðar og tuðar, að það er ekki stefna Samfylkingarinnar að breyta öryggisstefnu íslenska lýðveldisins. Hv. þm. segir hins vegar eða það hefur komið fram hjá Sjálfstfl.: ,,Þið segið bara næstu fjögur árin en hvað eftir það?`` Hann lætur í það skína að þegar þeim fjórum árum sleppir verði auðvitað farið í það að reka herinn og segja Ísland úr NATO. Herra forseti. Samfylkingin hefur líka stefnu í heilbrigðismálum sem nær til fjögurra ára. Má þá e.t.v. á sama hátt túlka þessa stefnu þannig, vegna þess að við höfum ekki stefnu lengur en í fjögur ár, vegna þess að einungis er um ræða verkefnaskrá, að við ætlum að leggja heilbrigðiskerfið niður að fjórum árum liðnum? Að sjálfsögðu ekki, herra forseti. Þetta tek ég til marks um það hvað tátólógían er orðin djúp hjá hv. þingmönnum Sjálfstfl. Þeir seilast eins langt og þeir geta til þess að vera ómálefnalegir og til þess að reyna að koma höggi á Samfylkinguna. Hvers vegna? Vegna þess að þeir standa allt í einu frammi fyrir því að komið er fram stjórnmálaafl sem er orðið jafnstórt þeim sjálfum. Og það er tilfinning sem þeir hafa ekki fundið á skrokki sínum mjög lengi.

Herra forseti. Ég nefndi ekki fjögur ár í ræðu minni varðandi varnar- og öryggismálastefnu Samfylkingarinnar. En það er auðvitað ekkert einkennilegt þótt menn spyrji sig hvort verið sé að tjalda til einnar nætur. Og hvað gerist svo? Eins og ég var að segja frá fyrr í dag þá lýsti frambjóðandi Samfylkingarinnar, fulltrúi Samfylkingarinnar á fundi hér í borginni í dag því yfir að Samfylkingin ætlaði að bíða með að taka afstöðu til þess hvort Ísland ætti að vera aðili að NATO eða ekki. Og í umræðu í þinginu ekki fyrir löngu síðan, þar sem til umræðu var þáltill. um hvort herinn ætti að fara og Ísland ætti að fara úr NATO, fagnaði formaður Alþb., talsmaður Samfylkingarinnar, tillögunni og sagði að Samfylkingin væri sammála henni í meginatriðum. Það er því ekkert skrýtið þótt menn velti því fyrir sér hver stefna Samfylkingarinnar sé. Ég fer ekkert í grafgötur með það hver stefna hv. þm. Sighvats Björgvinssonar er eða hver er eða var stefna Alþfl. Og ég þykist merkja það á viðbrögðum hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að hann sé hv. þm. Sighvati Björgvinssyni sammála. En staðreyndin er bara einu sinni sú að fleiri eru í Samfylkingunni en þessir tveir ágætu alþingismenn. Hver er skoðun talsmannsins? Hvert er hlutverk talsmannsins? Á hann að túlka þá skoðun sem hún hafði áður en hún var gerð að talsmanni eða á hún hér eftir að túlka bara þá skoðun sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafa, fram að kosningum, eftir kosningar, í fjögur ár eða eftir fjögur ár? Það skiptir ekki máli. Það skiptir máli að menn hafi stefnu, þori að segja frá henni og þori að standa við hana. En það þorir Samfylkingin ekki í þessu máli.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann flutti þinginu og er árlegur viðburður. Utanríkismál okkar hafa, eins og þingheimur hefur tekið eftir og þjóðin öll, vaxið mjög að umfangi undir stjórn núv. hæstv. utanrrh. og við erum farin að teygja anga okkar út um allan heim. Það sjáum við á vaxandi samstarfi okkar við önnur ríki og sendiráðum sem verið er að opna sem víðast um heiminn til að gæta hagsmuna þjóðarinnar og auka velgengni okkar eftir því sem kostur er. Sú umræða sem farið hefur fram af hálfu stjórnarandstöðunnar á þessum degi hefur að mestu leyti snúist um einn þátt í ræðu utanrrh. og ekki hvað síst skýrsluna sem fylgdi með. Samfylkingin hefur fagnað ákveðnum atriðum en eins og allir vita hefur Samfylkingin á stefnuskrá sinni, og lýsti því yfir strax og tekist hafði að berja saman hóp sem ætlaði sér að bjóða fram til næstu kosninga og var þá ekki kölluð samfylking heldur þunnildi, að gengið yrði til samninga við varnarliðið og Bandaríkjamenn um að stytta veru varnarliðsins og það færi héðan sem fyrst. Stefnt var að því að þeir samningar hæfust eigi síðar en árið 2000 og að gengið yrði til samninga um að ganga úr NATO síðar. Þessari stefnu var fylgt eftir með fréttamannafundum fylkingarinnar. Þar kom náttúrlega strax í ljós að mikill ágreiningur var um þetta mál innan þeirra raða og hefur hver reynt að bjarga því sem bjarga má varðandi veru hersins á Íslandi og veru okkar í NATO. Í fylgiskjalinu með ræðu sinni hefur hæstv. utanrrh. þó hreyft máli sem Samfylkingin hefur tekið mjög fagnandi. Hún hefur litið svo á sem þar sé tekið undir málflutning þeirra um að hugsanlega eigi að minnka umsvif hersins hér og Íslendingar að yfirtaka eitthvað af þeim störfum. Samfylkingarmenn hafa túlkað það svo að störf okkar að varnarmálum, löggæslu og björgunarmálum yrðu öðruvísi en þau hafa verið á undanförnum áratugum í samstarfi við varnarliðið. Ég verð að segja, herra forseti, að tillagan vekur spurningar hjá mér. Ég velti því náttúrlega fyrir mér hvað svona tillaga eigi að leiða af sér og hvort ætlunin sé að halda áfram með þær hugmyndir sem þarna koma fram. Ég er einn þeirra sem vilja hafa frið í heiminum og verja það ástand að hér séu menn sáttir. Spurningin er alltaf um leiðirnar sem menn vilja fara í þeim málum. Ég hef sjálfur stutt tvíhliða samning við Bandaríkjamenn, um að þeir haldi uppi vörnum fyrir landið og ég hef ekki séð að nein ástæða sé til að breyta því, né því að við höldum stöðu okkar innan NATO. Í þessari megintillögu sem kemur fram í skýrslu starfshóps utanrrn. segir: ,, Kannaðar verði leiðir til þess að Íslendingar geti axlað stærra hlutverk, einir eða í samstarfi við önnur ríki, í vörnum landsins ...`` Ég velti ýmsu fyrir mér þegar ég sé svona setningu í skýrslu frá utanrrn. Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh. hvað þetta þýðir, að Íslendingar, einir eða í samstarfi við önnur ríki, axli stærra hlutverk í vörnum landsins. Við erum að sjálfsögðu með tvíhliða samning við Bandaríkjamenn í dag um varnir landsins. Er um það að ræða að aðrar þjóðir taki þátt í vörnum landsins eða eigum við að taka þetta að okkur einir? Ég hef að sjálfsögðu áhyggjur af öllum hugmyndum um breytingar á þessum samningum okkar við varnarliðið sem þingmaður Suðurnesja. Í því felst ekki kaldastríðsáróður eins og samfylkingarmenn hafa hamrað á heldur ræði ég bara staðreyndir málsins. Eftir seinni heimsstyrjöldina tóku Íslendingar við rekstri vallarins. Við rekstrinum tók verktaki sem leit eftir húsum og mannvirkjum, hélt flugvöllum opnum, sem voru tveir í þá daga, og í kringum reksturinn, sem þá var allt annar, störfuðu um 400 manns, við eftirlit, viðhald og aðra vinnu sem til féll. Í dag starfa tæplega 2.000 manns hjá varnarliðinu, verktökum og undirverktökum sem vinna fyrir varnarliðið og í kringum starfsemina þar. Ég skynja þetta sem svo að hér sé rætt um þetta í alvöru. Er hæstv. utanrrh. að tala um yfirtöku okkar á störfum sem Bandaríkjamenn muni skilja eftir eða mun störfum á Suðurnesjum fækka, getum við búist við því á næstu árum? Ég vil að sjálfsögðu ekki að þessi mál verði sett í uppnám né samskipti okkar. Ég veit að samskipti hæstv. utanrrh. og utanrrn. við Bandaríkjamenn hafa verið góð og byggð á gagnkvæmu trausti. Ég veit líka að samskipti verkalýðs- og sveitarstjórnarmanna á Suðurnesjum við Bandaríkjamenn hafa verið traust. Það hlýtur því að vera okkur mikið kappsmál að viðhalda því trausti. Allar stefnubreytingar í samskiptum við Bandaríkin eru því mjög viðkvæmar í okkar huga. Ég efast ekkert um að svo sé einnig hjá hæstv. utanrrh. Þess vegna vil ég fá fram svör við þessum spurningum, þ.e. hvort virkilega sé um einhverjar breytingar að ræða að því leyti. Varðandi þetta sérstaka mál og varnir og hlutleysi landsins vil ég segja, eins og fram kemur í þessari ágætu skýrslu sem tekur til fleiri þátta en ég hef talað um, að árið 1918 lýstum við yfir ævarandi hlutleysi og vildum ekki hafa neinn gunnfána. Það gagnaði okkur ekki neitt árið 1940 þegar við vorum hertekin af Bretum, enda höfum þegar upp er staðið mjög vanmáttugar varnir ef á reynir. Af þessum ástæðum, herra forseti, lýsi ég áhyggjum mínum og vænti svara frá hæstv. ráðherra. Mig langaði, herra forseti, að minnast á eitt annað mál, þ.e. samskipti okkar við Norðmenn. Nýverið kom fram í fréttum að Norðmenn hafa sýnt ótrúlega hörku í samskiptum sínum við okkur. Þeir hafa sett öll skip, allan togaraflota landsmanna, á svartan lista. Skipin mega því ekki lengur, eftir því sem fréttir herma, koma í norskar hafnir né mega norsk fyrirtæki eiga samskipti við íslensk útgerðarfyrirtæki með slík skip í rekstri. Að sjálfsögðu er það mjög alvarlegt hvernig þetta hefur þróast. Norðmenn hafa komist upp með að eyðileggja samninga sem íslenskir útgerðarmenn hafa gert við Rússa, t.d. um rækjuveiðar í Barentshafi. Það horfir til stórskaða ef ekki fer að leysast úr þessu leiðindamáli. Það er kunnara en frá þurfi að segja að Íslendingar voru í fullum rétti við veiðar sínar í Smugunni. Meðan þar var eitthvað að hafa höfðu þeir jafnmikið leyfi til veiða þar og aðrir. Raunar er merkilegt að friðelskandi þjóð eins og Norðmönnum skuli detta í hug að beita okkur þessum ráðum. Með hliðsjón af samskiptum okkar í Norðurlandaráði og víðar er það enn furðulegra að sjá aðgerðir þeirra gagnvart okkur Íslendingum. Ljóst er að þetta getur haft veruleg áhrif á sölumöguleika, t.d. íslenskra útgerðarmanna á skipum sínum. Þar eru verulegir viðskiptahagsmunir í húfi og því er þetta alvörumál fyrir Íslendinga í heild sinni en þó sérstaklega útgerðarmenn. Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort hann gæti í stuttu máli látið eitthvað uppi um viðbrögð utanrrn. við aðgerðum Norðmanna og hvort hann sjái einhverja lausn á þessu alvarlega máli.

Herra forseti. Ég get fullvissað hv. þm. Kristján Pálsson um að þær tillögur sem hér eru settar fram, um að kanna leiðir til þess að Íslendingar geti axlað stærra hlutverk í vörnum landsins, hafa þann tilgang að treysta samskiptin við Bandaríkin og Atlantshafsbandalagið. Hér er því ekki farið út á þá braut að veikja þau samskipti á einn eða annan hátt. Hins vegar gerum við okkur grein fyrir því að þetta samstarf tekur breytingum, hefur tekið breytingum og mun taka breytingum í ljósi þróunar alheimsmála. Í tillögunum er komið að ýmsu sem varðar varnir landsins, beint eða óbeint, m.a. þátttöku okkar í störfum Atlantshafsbandalagsins, þar sem við getum ekki litið á varnir Íslands sem einangrað fyrirbæri. Það verður að líta á varnir Íslands í samhengi við varnir annarra landa. Við fjöllum um samstarf við Evrópuríki og Evrópusambandið. Við nefnum norrænt samstarf og þá staðreynd að við ætlunin er að smíða nýtt varðskip sem nýta megi bæði í vörnum landsins og einnig til þess að auka samstarf við aðrar þjóðir, t.d. innan samtaka í þágu friðar. Einnig er komið inn á ýmislegt er varðar innra öryggi. Við höfum tekið yfir ákveðna þætti í því starfi sem Bandaríkjamenn hafa verið með hér. Við höfum verið í viðræðum við þá um að taka yfir þyrlubjörgunarsveitina á Keflavíkurflugvelli, sem kemur vel til greina, án þess að niðurstaða hafi náðst. Allt gengur þetta út á að ná meiri hagkvæmni og niðurstöðu sem geti orðið Íslandi, Bandaríkjunum og Atlantshafsbandalaginu til góðs í ljósi nýrra tíma.

Herra forseti. Ég fagna yfirlýsingu hæstv. utanrrh. þar sem hann segir að tillögurnar séu til að treysta samskipti okkar við varnarliðið og Bandaríkjamenn og það samstarf sem hér ríkir, tvíhliða samningur um varnir landsins. Auðvitað er aðalatriðið að ekki sé neinn misskilningur á ferðinni um þetta mál milli stjórnar og stjórnarandstöðu að með þeim hugmyndum sem koma þarna á blað sé ekki verið að gera því skóna að það eigi að fyrra bragði að taka upp samninga við varnarliðið og Bandaríkjamenn um brottför hersins héðan af landinu. Við vitum að samstarfið og varnirnar hafa breyst mjög á undanförnum árum. Það höfum við best séð sem búum suður með sjó. Bæði hefur flugvélunum fækkað verulega og þeim sem starfa þar einnig en eigi að síður hefur þetta allt saman þróast þannig að við höfum ráðið mjög vel við það. Mjög mikilvægt er að því trausti sem hefur verið milli þessara aðila sé ekki stefnt í neina hættu. Þess vegna bið ég hæstv. utanrrh. um að svara í seinna svari sínu hvort hann sjái fyrir sér einhverjar breytingar hvað starfsmannahaldið varðar en það er náttúrlega nátengt öðru. Einnig bið ég hann að svara hvernig samstarf Norðmanna verður við okkur á næstu mánuðum.

Herra forseti. Ég sé ekki fyrir mér neinar meiri háttar breytingar að því er varðar starfsemina á Keflavíkurflugvelli eða í starfsmannafjölda þar. Auðvitað eru alltaf einhverjar breytingar og hafa verið verulegar breytingar á undanförnum árum en ég sé ekki fyrir mér að fram undan séu neinar þær breytingar sem kalla á sérstök viðbrögð í því sambandi. Eins og hv. þm. veit höfum við átt í deilum við Norðmenn um margra ára skeið og átt líka í viðræðum við þá um margra ára skeið. Því miður hefur ekki þokast nægilega vel í þeim málum og deilan verður sífellt alvarlegri, m.a. af þeim ástæðum sem hv. þm. rakti. Á þessu stigi get ég ekkert sagt fyrir um það hvort og hvenær þessi mál leysast en við höfum átt allítarlegar viðræður við Norðmenn um þessi mál og mótmælt því hvernig þeir hafa komið fram gagnvart þessum skipum. Staða skipanna er vissulega alvarleg og ég er mjög vel meðvitaður um það og við munum halda áfram að gera okkar ýtrasta til að finna lausn á þeim vandamálum sem blasa þarna við.

Herra forseti. Ég lýsi ánægju minni með að hvorki skuli vera meiningin að hefja einhverjar samningaviðræður um að herinn fari héðan eða að starfsmannahald muni raskast verulega á næstu mánuðum og árum. Ég veit að fólk suður með sjó var farið að hafa áhyggjur vegna umræðunnar um samskipti okkar við varnarliðið. Það er kannski ekki að ástæðulausu eins og farið er að keyra þetta mál upp af stjórnarandstöðunni og við sjáum fyrir okkur á næstu mánuðum harða samninga sem setja samstarf þessara tveggja aðila í uppnám. Herra forseti. Ég vona að okkar ágæta utanrrh. lánist að ná samningum við Norðmenn út af Smuguveiðunum. Norðmenn leggjast hart gegn vinaþjóð, einni þeirra þjóða sem þátt tóku í veiðunum en að það voru ekki bara Íslendingar sem stunduðu Smuguveiðar, það gerðu fjöldamargar aðrar þjóðir en þessi framkoma hlýtur að vekja viðbrögð Norðmanna sjálfra. Ég á ekki von á því að Norðmenn, sem hafa alltaf haft miklar og sterkar taugar til Íslendinga, séu í sjálfu sér sáttir við svona vinnubrögð gagnvart bræðrum sínum í vestri. Ég efast ekki um ef farið yrði að vinna að þessu á norskri grundu og skýra málstað Íslendinga ætti norsk ríkisstjórn erfitt að verja málstað sinn.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að láta í ljós ánægju mína með aukin umsvif utanríkisþjónustunnar og þann kraft sem virðist ríkja þar. Ég tel hann mjög nauðsynlegan á tímum aukinnar alþjóðavæðingar. Einnig fagna ég sérstaklega þeim sóknarfærum sem Íslendingar virðast hafa á þessu og næsta ári, svo og Norðurlöndin í heild. Ég tel að það sé ákjósanlegt tækifæri til þess að nýta þessa stöðu. Þá vil ég taka undir með þeim hv. þm. sem hafa talað og láta í ljós þá skoðun að hér sé um mjög merkilega skýrslu að ræða frá hæstv. utanrrh. Ég er að mörgu leyti sammála að þetta sé öðruvísi skýrsla en hefur verið flutt undanfarin þing og það eru einkum fjögur atriði sem ég vil gera að umtalsefni. Í fyrsta lagi það sem margir hafa komið inn á, þ.e. skilgreiningin á varnar- og öryggismálum. Satt best að segja var nokkuð skemmtileg tilbreyting að sjá skýrslu ráðherrans og ekki síst fylgiskjalið eftir að hafa setið í utanrmn. undanfarna fundi og verið þar m.a. ræða um þáltill. um nefnd sem átti að endurskoða veru hersins hér á landi. Þar voru mjög ákveðin kaldastríðssjónarmið ráðandi. Ég hafði beðið um gögn til þess að fá upplýsingar um varnarþarfir í framtíðinni, hverju megi búast við um fjölda starfsmanna og efnahagsþróunina á Keflavíkurflugvelli. Því miður fengust aðeins gögn fram til 1998 en ekki neitt fram í tímann. Hér koma hins vegar ágætisgögn sem ég hefði gjarnan viljað sjá fyrr og því finnst mér bæði skýrslan og umræðurnar í dag lofa mjög góðu um að það megi vænta skynsamlegrar umræðu um stöðu þessara mála. Ég vil t.d. vekja sérstaklega athygli á skilgreiningu á öryggisþörfum sem eru á bls. 13--14 í skýrslu hæstv. utanrrh. Þar er komið inn á mjög víðtækar skilgreiningar, m.a. talað um hryðjuverk, fíkniefni og annað slíkt þannig að ég tel að þetta sé mjög í takt við tímann og fagna skilgreiningunni. Ég er sammála hv. þm. Margréti Frímannsdóttur um að um nýja nálgun sé að ræða og opnari nálgun og er það vonandi til marks um að við séum að komast upp úr þeim kaldastríðshjólförum sem virtust því miður enn þá ríkja í hv. utanrmn. allt þangað til í gærkvöldi að mér skilst en ég var ekki viðstödd þann fund. Í öðru lagi fagna ég umfjölluninni um Evrópusambandið og EES sem kemur fram í skýrslunni. Þar finnst mér vera tekið nokkuð opið á málum. Ég fagna sérstaklega því sem þar er að gerast með hina svokölluðu norðlægu vídd, þ.e. að það eigi að líta sérstaklega á norðlæga hluta Evrópu sem sérstakt svæði. Það er gott að þetta á að taka upp í norrænu ráðherranefndinni. Og þó að við séum ekki aðilar að ESB, þá tengist þetta auðvitað okkar svæði og umfjöllun um Norðurlönd. Ég fagna og sérstaklega umræðunni um EES, um að þátttaka okkar Íslendinga í fimmtu rammaáætluninni um rannsóknir og þróun er tryggð, en á tímabili leit svo út að við værum að detta út úr þeirri áætlun. Nú hefur náðst samkomulag um nýjan lánasjóð til fimm ára í stað þróunarsjóðs EFTA. Þó að lendingin sé e.t.v. ekki sú sem við vonuðumst eftir í byrjun þá fagna ég því að þessi lending hefur náðst. Einnig er opinská umræða t.d. um sjávarútvegsmálin sem þröskuld fyrir því að við getum gengið inn í Evrópusambandið. Þetta er hreinskiptari umræða en ég hef oft séð um þessi mál. Einnig fagna ég því sem þarna kemur fram um Schengen. Þótt ekki hafi náðst niðurstaða þar eru líkur á að viðunandi lausn náist í því máli þó að það verði ekki fyrr en í haust. En ég verð að segja, hæstv. forseti, að mér fannst mjög athyglisvert orðalagið á bls. 10 þar sem hæstv. ráðherra segir: ,,Ég tel samningsstöðu okkar gagnvart ESB best borgið með því að skilgreina sem nánast ...`` o.s.frv., þ.e., mér finnst hann ganga nokkuð langt þarna að ræða um samningsstöðu og þarna er gengið töluvert lengra en Samfylkingin hefur haft á prjónunum. Við höfum talað um að annað væri óeðlilegt en að þessi mál verði á dagskrá þó að ekki sé ætlunin að sækja um aðild. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra nánar hvað hann eigi við með þessu orðalagi um samningsstöðu. En ég tel að þessi kafli um EES sé í þeim anda sem hæstv. ráðherra hefur reifað áður á opinberum vettvangi en ekki í þinginu. Ég tel þetta mjög markvert og til marks um að ekki eigi að stinga höfðinu í sandinn hvað varðar þessi mál heldur eigi að átta sig á hvað er að gerast. Þriðja atriðið sem ég vil gera að umræðuefni og það sem ég varð fyrir langmestum vonbrigðum með er afstaðan til undirritunar Kyoto-bókunarinnar. Hæstv. forseti. Ég er mjög ósátt við þá afstöðu sem ríkisstjórnin tekur að undirrita ekki bókunina fyrir 15. mars. Ég er alls ekki sammála því að það mundi draga úr trúverðugleika okkar í málinu að undirrita bókunina. Þvert á móti tel ég að við verðum mjög ótrúverðug sem talsmenn hreinna náttúruauðlinda og hreins lofts ef við skrifum ekki undir. Ég tek undir málflutning annarra samfylkingarmanna í þessu máli, t.d. hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur og Össurar Skarphéðinssonar. Ég tel að það séu gífurlega stór mistök að undirrita ekki bókunina. Einnig þykir mér mjög vont að það er vanrækt að taka þetta mál lýðræðislega fyrir í þinginu. Þar á ég annars vegar við tillögu sem liggur fyrir í umhvn. og ég er einn flm. að en þetta er tillaga sem nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar hafa flutt. Svo virðist sem þessi tillaga sitji þar föst og er vonandi að hv. formaður umhvn. standi við orð sín og afgreiði það mál inn í þingið og helst fyrir 15. mars þannig að þinginu gefist kostur á að greiða atkvæði um málið. Hins vegar gagnrýni ég að þetta mikilvæga mál hafi ekki verið rætt á vettvangi utanrmn. fyrr en eftir að ráðherrann er búinn að gera afstöðu ríkisstjórnarinnar kunna. Ég er ekki síst hissa á þeirri afstöðu ríkisstjórnarinnar vegna þess hve í raun er sleginn svartsýnn tónn í skýrslu hæstv. ráðherra um þessi mál og um sérstöðu Íslands á bls. 7. Þar eru ekki látnar í ljós miklar vonir um hvert þessi íslenska leið muni leiða. Ég leyfi mér að vitna í skýrsluna á bls. 7 en þar segir, með leyfi forseta: ,,Þótt skilningur hafi aukist á sérstöðu okkar litla hagkerfis hafa samkvæmt framansögðu engar skuldbindandi ákvarðanir verið teknar um formlega eða efnislega afgreiðslu málsins. Óvissa ríkir um hvenær og hvernig íslenska ákvæðið verður útfært. Andstaða er við tillögu Íslands að útfærslu ákvæðisins meðal ýmissa aðildarríkja.`` Þetta eru einmitt þau skilaboð sem mér finnst ég hafa heyrt af öllum þeim ráðstefnum sem hingað til hafa verið haldnar um málið. Þess vegna finnst mér mjög furðulegt að ríkisstjórnin sé að slá höfðinu við steininn og halda áfram þessum leik. En enn þá er nokkur tími eftir til 15. mars og ég vona svo sannarlega að málið fái a.m.k. lýðræðislega umfjöllun í þinginu fyrir þann tíma. Fjórða atriði sem ég vil gera að umtalsefni er að ég vil láta í ljós vonbrigði yfir því hve lítið er talað um konur og börn í þessari skýrslu en fyrri skýrslur hafa oft tekið markvissar á málum þeirra, t.d. varðandi mannréttindi eða þróunaraðstoð. Þó er komið inn á málefni kvenna og mannréttindi á bls. 4 í skýrslu hæstv. ráðherra í tengslum við Sameinuðu þjóðirnar. Þar segir að á síðasta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna hafi Ísland gerst virkur þátttakandi í umræðum um mannréttindamál og lagt sérstaka áherslu á réttindi kvenna og barna. Ég fagna þessu en spyr um leið hvort þarna sé um áherslubreytingu að ræða af hálfu ráðuneytisins eða hvort til hafi komið aukamannafli hjá fastanefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum, þ.e. var það einungis af því að núna var hægt að fara að sinna mannréttindanefndinni eða var þetta markviss tilfærsla yfir í þessa nefnd? Satt best að segja væri fróðlegt að fá nánari upplýsingar um gang þessara mála, ekki síst um það hvort fulltrúar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum eru meðvitaðir um þá gagnrýni sem er nú að verða æ háværari um að mannréttindasáttmálar, þar með talinn sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum hafi karlaslagsíðu. Algild mannréttindi taki oft um of mið af sjónarmiðum hvítra karla á kostnað margbreytileika kvenna og fólks almennt. Ég nefni þetta nú vegna þess að ég var einmitt í hádeginu í dag að koma af fyrirlestri sem var fluttur af Ragnheiði Elfu Þorsteinsdóttur lögfræðingi um konur og mannréttindi og var fyrirlesturinn á vegum Rannsóknastofu í kvennafræðum við Háskóla Íslands. Þar var tekið fram að þetta væri vaxandi gagnrýni í fræðunum en oft væri langur vegur frá fræðilegri gagnrýni til þess sem gerist í praxís í pólitíkinni. En þetta sýnir hve mikilvægt er að bæði í utanríkisþjónustunni sé meira kynjajafnrétti en nú er og einnig að fólk sé upplýst um hvernig unnið er af hálfu utanrrn. að mannréttindamálum, t.d. félagasamtök, í þessu tilviki kvennasamtök og mannréttindasamtök. Mjög mikilvæg umræða er í gangi hjá mannréttindasamtökum og félagasamtökum sem kemst oft ekki inn til þeirra sem vinna að þessum málum á vegum stjórnmálamanna. Ég tel að þetta sé mjög gott dæmi um það og væri vonandi, ef ráðuneytið ætlar sér að auka áherslu á konur og mannréttindi, að þar verði mjög upplýst fólk. Í fyrirlestrinum kom t.d. fram að víða er jafnrétti kvenna og karla að komast á lagalega séð en það sé jafnljóst, og ekki síst hér á landi, að langt er frá því að jafnrétti hafi náðst í reynd. Þá má spyrja: Í hverju á þá mannréttindabaráttan að felast fyrir konur? Það er mjög mikilvægt að starfsfólk ráðuneytanna sé upplýst um þetta. Í framhaldi af þessu vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé hættur að leggja áherslu á konur og börn varðandi þróunaraðstoð og flóttamenn, því mig minnir að það hafi verið í síðustu skýrslu hans sem talað var um að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og fleiri alþjóðastofnanir hafi sýnt fram á að þar er oft mesta árangurs að vænta ef eitthvað á að ganga á þessu sviði.

Herra forseti. Í fyrsta lagi að því er varðar það sem hv. þm. spurði um samningsstöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu, þá erum við í stöðugum samningum við Evrópusambandið á ýmsum sviðum og á ýmsum stigum og það skiptir afar miklu máli í öllum samskiptum okkar við Evrópusambandið að skilgreina stöðu okkar sem best. Við höfum lagt á það áherslu að við höfum ekkert á móti Evrópusambandinu. Við teljum nauðsynlegt að það sé stækkað og við höfum lagt mikla áherslu á góð samskipti við það. Hins vegar höfum við farið yfir þau vandamál sem eru því samhliða að við þurfum að standa utan Evrópusambandsins og hvað þurfi einkum að breytast ef það eigi að geta orðið að veruleika. Með því erum við ekki að taka afstöðu til þess hvort og hvenær það skuli gert. Við viljum aðeins greiða veginn fyrir því ef einhvern tíma verði sú afstaða á Íslandi og ég tel að það sé skylda utanríkisþjónustunnar á hverjum tíma að halda þannig á málum. Málefni kvenna og barna hefur verið mikið áhersluatriði hjá utanrrn. um langan tíma. Það á ekki síst við um þróunaraðstoð og mér er það mjög vel ljóst eftir för mína til Afríku á sl. ári hversu mikilvægt er að sinna þeim málum afar vel, því þar sér maður þörfina betur en nokkurs staðar annars staðar og hvaða misrétti er í gangi, ekki síst gagnvart konum og börnum. Þess vegna leggjum við líka áherslu á þennan málaflokk á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og munum gera það áfram. Við gerum það jafnframt í samstarfi okkar við félagasamtök. Við eigum náið samstarf við mannréttindaskrifstofuna, við samtökin Barnaheill, samtökin Amnesty International og við viljum auka samstarf við félagasamtök m.a. á þessum sviðum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessi svör. Ég hef í sjálfu sér ekkert við þau að athuga. Ég fagna því að hæstv. ráðherra ætlar að halda áfram að leggja áherslu á konur og börn í sambandi við þróunaraðstoð og mannréttindamál og vonast eftir því að náið samráð verði haft við félagasamtök um þessi mál, ekki síst um mannréttindamál kvenna sem er virkilega þörf á að taka föstum tökum hvort sem er hjá Sameinuðu þjóðunum eða hjá öðrum mannréttindastofnunum.

Herra forseti. Ég vil einnig geta þess að við höfum átt ágætt samstarf við UNIFEM. Við höfum styrkt þau samtök og nokkur verkefni sem þau standa fyrir. Við höfum einnig átt samstarf við deildina sem starfar á Íslandi. Það er því fullur vilji til þess í utanrrn. að sinna þessum verkefnum sem allra best og ég er sammála þeim áherslum sem hv. þm. var með í því sambandi.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram í dag. Margt mjög athyglisvert hefur komið fram og þótt það hafi ekki ríkt almenn samstaða um öll mál, t.d. að því er varðar undirritun svokallaðrar Kyoto-bókunar vænti ég þess að hv. alþm. og Íslendingar allir geti staðið að því að sækja rétt Íslands í þessu sambandi og standa saman á alþjóðavettvangi. Við erum lítil þjóð og getum náð miklum árangri ef við stöndum saman. Ef við gerum það ekki er ljóst að það hefur áhrif á þann árangur sem við náum í þessu máli og öðrum á alþjóðlegum vettvangi. Ég get ekki fallist á þær skoðanir sem hafa komið fram í umræðunni að við viljum hafa opnar leiðir til að menga sem mest. Það er alls ekki þannig. Við viljum hins vegar hafa opnar leiðir til að nýta okkar auðlindir, nýta þær í þágu mannkyns og nýta þær í þágu baráttu gegn mengun í heiminum. Það er skylda okkar Íslendinga og jafnframt skylda okkar að fá aðrar þjóðir til að skilja þennan ásetning okkar og það er ásetningur ríkisstjórnar Íslands að gerast aðili að þeirri baráttu. Við viljum leggja okkar af mörkum í þessu sambandi en við höfum sérstöðu sem er mjög óvenjuleg meðal þjóða heims og ég tala ekki um meðal þjóða Evrópu og þeirra þjóða sem eru innan OECD. Við eigum aldrei að vera hrædd við að leggja áherslu á sérstöðu okkar og þá staðreynd að við erum lítil þjóð í stóru landi sem býr við mjög hreint umhverfi í alþjóðlegu samhengi. Ég þakka þær umræður sem hafa orðið um öryggis- og varnarmál og vænti þess að þær geti orðið til þess að ná betri samstöðu um þau mál og skýra línur. Ég tel einnig mikilvægt það sem hefur komið fram að því er varðar Evrópusamstarfið og þær áherslur sem þar eru uppi. Ég lít svo á eftir þessar umræður að mikil samstaða sé meðal íslenskra stjórnmálaflokka að eiga góð samskipti við Evrópusambandið og ástunda góða samvinnu við þjóðir Evrópu. Mér finnst mjög ánægjulegt hvernig umræðan um Schengen-samstarfið hefur þróast. Það sýnir að umræða getur verið mjög til góðs því mér finnst vera allt annar og betri skilningur á þýðingu þessa samstarfs nú á hinu hv. Alþingi en fyrst þegar byrjað var að ræða um þetta starf. Við erum Norðurlandaþjóð, við erum jafnframt Evrópuþjóð og það er nauðsynlegt fyrir okkur að búa við sambærileg skilyrði og aðrar þjóðir Norðurlandanna og Evrópu. Við þurfum að geta gefið okkar fólki sambærileg tækifæri og nágrannar okkar búa við og Schengen-samstarfið er liður í því starfi. Ég vil að síðustu þakka góð orð í garð utanríkisþjónustunnar og starfsmanna hennar sem hefur almennt ríkt í umræðunni. Utanríkisþjónustan er fámenn en hún vinnur að mínu mati mjög gott starf. Mjög mikið álag er á utanríkisþjónustunni og öllu því starfsfólki sem þar er. Við eigum mikið af mjög hæfu starfsfólki innan utanríkisþjónustunnar og þetta fólk leggur sig undantekningarlaust mjög fram um að standa fyrir rétti Íslands á alþjóðavettvangi og starfa af fullum heilindum að við náum sem mestum árangri í alþjóðlegu starfi. Ég vil að lokum árétta að ég vil gjarnan auka samstarf við utanrmn. um öryggis- og varnarmál og tek það svo að áhugi sé fyrir því hjá þingmönnum almennt. Við höfum leitast við að eiga góð samskipti við utanrmn. og jafnvel þó að einhver ágreiningur kunni að vera um það hversu mikilvægt það var að hafa betra samráð við utanrmn. um undirritun Kyoto-bókunarinnar á það ekki að koma á nokkurn hátt í veg fyrir að við höldum þessum góðu samskiptum. En ég minni á að samstarf þarf að ganga í báðar áttir. Utanrmn. getur einnig haft frumkvæði að því að óska eftir viðræðum við utanrrn., óska eftir upplýsingum frá utanrrn. sem ég veit að er gert, þannig að farsælt starf í þessu sambandi er ekki aðeins í höndum utanrrn. heldur einnig utanrmn. Ég vil sérstaklega þakka gott samstarf við utanrmn. og þá ekki síst formann utanrmn. sem við höfum haft mjög náin samskipti við um ýmis mál og reynt að upplýsa hann fyrir hönd nefndarinnar um þau mál sem við teljum mikilvægt að hann sem formaður þurfi að fylgjast með en ég vil ítreka að við viljum ganga til móts við þær óskir sem hér hafa komið fram um samstarf á sviði öryggis- og varnarmála.

Herra forseti. Ég mæli fyrir skýrslu samstarfsráðherra Norðurlanda um störf norrænu ráðherranefndarinnar sem liggur frammi. Íslendingar tóku við formennsku í nefndinni af Svíum um síðustu áramót og er því skýrslan í ár nokkru viðameiri en undanfarin ár. Fyrsti kaflinn er hefðbundin skýrsla samstarfsráðherra sem samin er á grundvelli upplýsinga frá ráðuneytunum. Annar kaflinn er starfsáætlun norrænu ráðherranefndarinnar og meginþættir norrænu fjárlaganna fyrir árið 1999, sá þriðji er formennskuáætlun Íslendinga og sá fjórði þverfagleg áætlun sem kallast ,,Fólk og haf í norðri`` þar sem lýst er helstu markmiðum okkar Íslendinga í málefnum Vestur-Norðurlanda og annarra norðlægra svæða. Norræn fjárlög ársins 1999 voru samþykkt að lokinni umfjöllun Norðurlandaráðs í nóvember sl. og eru 717 milljónir danskra króna. Þau hafa nú verið óbreytt að heita má síðan 1997 og svo verður einnig fyrir árið 2000. Æskilegt hefði verið að hækka fjárlögin fyrir næsta ár, en um það náðist ekki samstaða. Augljóst er því að fjárlagagerðin verður erfið þar sem tillögur um ýmis forgangsverkefni, m.a. frá Norðurlandaráði, liggja fyrir. Ég vil í því sambandi minna á að þó fjárlögin virðist há, er kostnaður að mestu falinn í langtímaverkefnum og rekstri stofnana sem þjóna mikilvægu hlutverki á sviði vísinda, rannsókna og menningarmála, einnig á sviði fjármála og ekki síst þróunaraðstoðar. Til að gefa hugmynd um umfangið, starfa um 500 manns í fullu starfi við skrifstofu ráðherranefndarinnar og norrænu stofnanirnar rúmlega 30 að tölu. Gott samstarf er nú komið á við Norðurlandaráð um norrænu fjárlögin og er það fagnaðarefni. Í kjölfar fundar með forseta Norðurlandaráðs í febrúar kemur Norðurlandaráð að fjárlagagerð ársins 2000 fyrr en verið hefur og ætlun mín er að eiga eins opið samstarf við Norðurlandaráð um fjárlögin og áherslur í samstarfinu og unnt er. Liður í því samstarfi er heimsókn forseta Norðurlandaráðs til Íslands í lok næsta mánaðar. Svíar sinntu formennsku sinni í ráðherranefndinni með ágætum. Aðaláherslumál þeirra voru í upphafi atvinnu- og umhverfismál, sjálfbær þróun á Norðurlöndum og grannsvæðunum við Eystrasalt ásamt Norðvestur-Rússlandi. Áherslan á sjálfbæra þróun endurspeglaðist í yfirlýsingunni sem forsætisráðherrar landanna gáfu í nóvember sl. um sjálfbær Norðurlönd. Á grundvelli hennar er þegar hafinn víðtækur undirbúningur að samstarfsáætlun um sjálfbær Norðurlönd sem lögð verður fram árið 2000. Síðari hluta formennskutímabilsins hafa Svíar lagt ríka áherslu á að ryðja úr vegi hindrunum fyrir fólks- og vöruflutningum og samruna fyrirtækja á Norðurlöndum. Þetta er starf sem við leggjum áherslu á að halda áfram. Þjónustusíminn Halló Norðurlönd sem starfræktur hefur verið síðan um mitt ár 1998 til reynslu er einn þáttur þessa. Þar gefst almenningi kostur á að leita upplýsinga um réttindi sín endurgjaldslaust. Þegar er ljóst að þetta er mikilvæg þjónusta og því verður reynslutíminn framlengdur út þetta ár. Ég minni á í þessu sambandi að hátt í 16 þúsund Íslendingar eru búsettir á Norðurlöndum utan Íslands eða nálægt 6% þjóðarinnar. Þessir Íslendingar eiga rétt á aðstoð ef talið er að þeir njóti ekki sömu réttinda og heimamenn eða lögmætra réttinda samkvæmt norrænum samningum. Þær áætlanir sem Svíar settu fram um störf ráðherranefndarinnar hafa verið mótandi um starfsemina á síðasta ári á sama hátt og við væntum þess að okkar áherslur geri á þessu ári. Langtímamarkmið samstarfsins eru þó sett fram af öllum löndunum sameiginlega í samráði við Norðurlandaráð og frumskylda formennskulandsins er að fylgja þeim eftir. Hvað varðar störf ráðherranefndarinnar að öðru leyti á liðnu ári, vil ég nefna að ellefu ráðherranefndartillögur sem allar hlutu samþykki, voru lagðar fyrir Norðurlandaráðsþingið í Ósló í nóvember sl. Þar á meðal var norræna stefnumótunin um rannsóknir og vísindi, stefnumið í norrænu menningarsamstarfi við árþúsundamót, norræn tungumálastefna og áætlun um samstarf við félagasamtök á Norðurlöndum. Þróun norræns sjávarútvegssamstarfs undanfarin ár hefur verið jákvæð. Megináhersla er lögð á stuðning við rannsóknir til að styrkja innviði sjávarútvegs í löndunum. Það sem þó setti mestan svip á samstarfið á síðasta ári var umræðan um umhverfismerkingar í víðum skilningi. Þá var árs hafsins minnst með myndarlegum hætti, m.a. með gerð vefsíðu fyrir ungmenni og sýningu á sjávarútvegsverkefnum úr skólum á Norðurlöndum í tengslum við Norðurlandaráðsþingið í Ósló. Við ætlum að auka kynningu á málefnum hafsins enn frekar og setja ,,heilbrigði sjávar sem forsendu fyrir heilbrigðu sjávarlífi`` í fyrirrúm. Það starf verður unnið í samstarfi við umhverfisyfirvöld og samtök, en aukið þverfaglegt starf ráðherranefndarinnar einkennir störf hennar um þessar mundir. Þá hafa umhverfismál og sjálfbær þróun mikinn forgang í samstarfinu. Það fellur í hlut okkar Íslendinga á formennskuárinu að leiða undirbúning að nýrri umhverfisáætlun, en núverandi lýkur árið 2000. Vægi orkumálasamstarfsins hefur aukist undanfarið. Markmið þess er sjálfbær, örugg og samkeppnishæf orkuöflun. Eitt helsta verkefnið á því sviði er norræna orkurannsóknaráætlunin sem kostuð er með beinum árlegum framlögum, utan norrænu fjárlaganna, að upphæð 25 millj. danskra króna. Nú stendur til að setja norræna stofnun um orkurannsóknir á laggirnar án þess þó að kostnaður ráðherranefndarinnar aukist. Á liðnu ári var haldið áfram því umbótastarfi sem hófst árið 1997 til að auka skilvirkni í störfum skrifstofu norrænu ráðherranefndarinnar. Í lok árs 1998 fór fram mat á þessum umbótum sem sýndi að góður árangur hefur náðst á flestum sviðum. Einnig var á árinu hafinn undirbúningur að sameiningu upplýsingaskrifstofa ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs. Ráðherranefndin hefur fyrir sitt leyti samþykkt að skrifstofurnar verði sameinaðar á fyrsta ársfjórðungi þessa árs. Á árinu voru samþykktar viðamiðunarreglur um kynjaskiptingu í norrænu samstarfi. Markmiðið er að hlutfall beggja kynja verði minnst 40% í öllum embættismannanefndum og stjórnum á vegum ráðherranefndarinnar. Ég kynnti þessar reglur á ríkisstjórnarfundi snemma á árinu til að þeim verði fylgt við tilnefningar af hálfu Íslands. Það er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að nýta norræna samstarfið sem best til að hafa áhrif á ákvarðanir ESB. Á þessu og næstu árum gefur formennska okkar og annarra norrænna ríkja á alþjóðavettvangi betra tækifæri en oft áður til að auka tengsl okkar við ESB og aðra samstarfsaðila. Við leggjum höfuðáherslu á að samhæfa Evrópumálin og önnur alþjóðamál í starfi Norrænu ráðherranefndarinnar. Aukið upplýsingaflæði um Evrópumál og önnur alþjóðamál milli sendiráða Norðurlandanna í Brussel, ráðuneytanna og ráðherranefndarskrifstofunnar í Kaupmannahöfn er afar mikilvægt. Sendiráð Íslands í Brussel leggur ríka áherslu á að styrkja þessi tengsl og hefur verið þar í fararbroddi norrænu sendiráðanna. Við munum á formennskuári okkar halda áfram að stuðla að auknu upplýsingaflæði bæði til og frá Brussel. Þetta skiptir okkur miklu því oft eigum við góða möguleika í norrænu ráðherra- og embættismannanefndunum á að hafa áhrif á mótun gerða Evrópusambandsins snemma í ferlinu. Norrænu samstarfsráðherrarnir halda nú árlega fundi með sendiherrum Norðurlandanna í Brussel þar sem rædd eru þau mál sem hæst ber í Evrópusamstarfinu. Það er sérstakt fagnaðarefni að frumkvæði Finna í Evrópusamstarfinu, norðlæga víddin, skuli á leiðtogafundinum í Vínarborg hafa orðið hluti af stefnu ESB. Ekki síður er mikilvægt að hafinn skuli undirbúningur að því að breikka svið norðlægu víddarinnar í vesturátt því þannig skapast tenging við störf Norðurskautssráðsins. Norræna grannsvæðasamstarfið nær nú, auk samstarfsins við Eystrasaltsríkin og Norðvestur-Rússland, einnig til hluta samstarfsins um málefni norðurskautssvæðanna. Vægi grannsvæðasamstarfsins hefur aukist til muna undanfarin ár. Í ár verður varið um það bil 19% af norrænu fjárlögunum til þess eða tæplega 140 millj. danskra króna. Reglubundið pólitískt samráð á sér stað milli norrænu samstarfsráðherranna og samstarfsráðherra Eystrasaltsríkjanna um samstarfið en jafnframt er tekið tillit til sjónarmiða Norðurlandaráðs þegar ákvarðanir eru teknar. Hjá samstarfsráðherrum Eystrasaltsríkjanna er aðstoð norrænu ríkjanna við undirbúning aðildar þeirra að ESB helsta forgangsmál samstarfsins. Þeir leggja einnig áherslu á að samstarfið eigi sér stað víðar en í höfuðborgum Eystrasaltsríkjanna og að fleiri útibú frá norrænu upplýsingaskrifstofunum verði stofnuð, en þau eru nú þrjú. Auk þessa er lögð áhersla á starfskipti, þróun lýðræðis, velferðarmál, umhverfismál, fyrirbyggjandi heilbrigðisaðgerðir auk aðgerða gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Samtímis því sem grannsvæðasamstarfinu hefur vaxið fiskur um hrygg hefur hlutur hins hefðbundna norræna samstarfs minnkað í 72% af heildarfjárlögum. Því hafa verið uppi raddir um að dregið skuli úr grannsvæðasamstarfinu. Sú verður þó ekki raunin í fjárlögum ársins 2000 enda eru verkefnin á grannsvæðunum bæði mörg og brýn. Snemma á síðasta ári hófst undirbúningur í öllum ráðuneytum að formennsku Íslendinga í norrænu ráðherranefndinni og sá Norðurlandaskrifstofa forsætisráðuneytisins um samræmingu starfsins. Á grundvelli þessa undirbúnings var sú heildaráætlun samin, sem hér er lögð fram. Hún hefur verið kynnt á fundum í norrænu ráðherranefndinni og hvarvetna verið vel tekið; sérstaklega þeirri ætlan okkar að auka hlut nágranna okkar á Færeyjum og Grænlandi í samstarfinu og beina sjónum að hagsmunum norð- og vestlægra svæða. Við stefnum að því að gera vestnorræna svæðið sýnilegra alls staðar í samstarfinu og fá Færeyinga og Grænlendinga í auknum mæli inn í samstarfið á ýmsum sviðum. Með markvissri notkun í upplýsingatækni opnast miklir möguleikar á samstarfi innan þessa svæðis og kynningu á sérstöðu þess. Blása þarf lífi í upplýsingatæknisamstarfið, sem hófst að frumkvæði Norðmanna árið 1997 en hefur því miður ekki náð nægilegri fótfestu. Eins verður hugað sérstaklega að norrænu samráði um hinn svokallaða 2000-vanda og höfum við þegar átt frumkvæði að fyrstu aðgerðum í þá veru. Þegar er hafinn undirbúningur fyrir samnorrænar aðgerðir í tilefni árþúsundamótanna. Þar minni ég á hina veglegu farandsýningu sem efnt verður til í samstarfi við Smithsonian-stofnunina í Washington þar sem víkingaferðirnar og vesturferðir Norðurlandabúa um eða fyrir aldamót verða sérstaklega kynntar. Fleiri verkefni eru í undirbúningi, og við höfum boðið Norðurlandaráði að eiga aðild að því starfi. Hvað neytendamál varðar setjum við norræna stefnumótun á sviði löggjafar um neytendavernd í fyrirrúm. Markmiðið er m.a. að tryggja að norrænar lágmarkskröfur verði hafðar að leiðarljósi við stefnumótun bæði á vettvangi ESB og einnig hjá öðrum stofnunum eins og OECD og Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, WTO. Umræður á þingi Norðurlandaráðs í nóvember sl. í Ósló sýndu að þessi mál eru jafnframt í brennidepli þar. Eins og ég hef áður nefnt beinum við á formennskuárinu sjónum að Norðurskautssvæðinu og vestnorræna svæðinu. Í þverfaglegu áætluninni ,,Fólk og haf í norðri`` sem tekur til þátta á flestum sviðum samstarfsins eru markmið okkar sett fram. Sífellt þarf að minna á að afkoma íbúa þessara svæða er að mörgu leyti ólík afkomu þeirra sem sunnar búa. Hún byggir að mestu á náttúrunni, auðlindum hafsins og landgæðum. Sjálfbær nýting náttúruauðlinda og sjálfbærni á sem flestum öðrum sviðum er því mikilvægari en ella. Þetta er því ein af megináherslum áætlunarinnar, ásamt hreinu umhverfi, náttúruvernd, auknum samskiptum innan svæðisins og aukinni þekkingu á lífi, kjörum og menningu þessara strjálbýlu svæða. Herra forseti. Ég hef aðeins gert grein fyrir nokkrum þáttum í störfum norrænu ráðherranefndarinnar og formennskuáætlun okkar Íslendinga fyrir árið 1999. Ég vísa að öðru leyti til hinnar umfangsmiklu skýrslu sem hér liggur frammi. Hún er yfirgripsmikil og fróðleg og gefur greinagóða lýsingu á öllum sviðum samstarfs norrænu ríkisstjórnanna. Ég vil að lokum þakka gott samstarf við Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Við áttum mjög gott samstarf við Íslandsdeildina á síðasta ári og leggjum áherslu á að framhald geti orðið á því.

Hæstv. forseti. Fyrir fundinum liggur skýrsla Íslandsdeildar Norðurlandaráðs fyrir árið 1998 á þskj. 858. Ég mun sem formaður gera stuttlega grein fyrir innihaldi hennar og rekja störf Íslandsdeildarinnar og fagnefnda Norðurlandaráðs á síðasta ári. Á síðasta ári vann Norðurlandaráð áfram að því að laga starf sitt að hinu nýja skipulagi ráðsins. Sem kunnugt er var á fundi Norðurlandaráðs í Reykjavík árið 1995 ákveðið að breyta samstarfinu og gera það hagkvæmara og markvissara, m.a. í ljósi nýrra aðstæðna sem sköpuðust í kjölfar umsóknar Noregs, Finnlands og Svíþjóðar um aðild að Evrópusambandinu og inngöngu síðartöldu ríkjanna í Evrópusambandið. Skipulagsbreytingarnar, sem lagðar voru til í skýrslunni ,,Nýir tímar í norrænni samvinnu`` fólu í sér að nú er norrænu samstarfi framtíðarinnar beint að þremur meginsviðum: samvinnu innan Norðurlanda, milli Norðurlanda og Evrópu, og samvinnu Norðurlanda og nærsvæða þeirra. Þó vissulega sé of snemmt að meta hver árangurinn hefur verið af þessum skipulagsbreytingum má fullyrða að þær hafi að mörgu leyti verið til góðs. Aukið skipulag einkennir nú allt samstarfið, skýrari verkaskipting er greinileg sem og markvissari forgangsröðun verkefna. Eins og alltaf má víða gera betur en ég met það svo að í grófum dráttum hafi skipulagsbreytingarnar skilað tilætluðum árangri. Sem fyrr hefur starfið á árinu einkennst í auknum mæli af pólitísku starfi þar sem flokkahópar ráðsins gegna veigamiklu hlutverki. Fagnefndirnar vinna sjálfstætt að verkefnum sínum og færst hefur í vöxt að nefndirnar setji á stofn sérstaka vinnuhópa til að starfa að ákveðnum málefnum. Forsætisnefnd hefur í auknum mæli einbeitt sér að undirbúningi norrænu fjárlaganna og fjallað um ýmis pólitísk málefni, einkum öryggis- og varnarmál. Það er nýmæli enda hafa öryggis- og varnarmálin nýlega brotist úr klakaböndum kalda stríðsins inn á vettvang norrænnar samvinnu. Má segja að sú utanríkismálaumræða hafi verið ferskur andblær í umræðum síðasta árs. Íslandsdeild Norðurlandaráðs hélt sex fundi á árinu og fjallaði um komandi þing og stærri þemaráðstefnur. Einnig var rætt um starfsemi nefnda ráðsins og skipulag almennt. Þá var fjallað um fjárhagsáætlun Norðurlandaráðs fyrir árið 1999 þar sem m.a. náðist fram fjáraukning til reksturs og viðhalds á Norræna húsinu. Íslandsdeildin lagði sig í líma við að eiga gott samstarf við aðra þátttakendur í norrænni samvinnu og hélt upplýsingafundi með Halldór Ásgrímssyni, samstarfsráðherra Norðurlandanna, Kristínu Kvaran, formanni Norræna félagsins, og Berglindi Ásgeirsdóttur, framkvæmdastjóra Skrifstofu Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn. Þá stóð Íslandsdeildin fyrir ráðstefnu um áhrif stækkunar Evrópusambandsins á norræna samvinnu og stöðu Íslands í því ljósi. Ráðstefnan fór fram í marsmánuði og tóku um 150 manns þátt í henni, þar á meðal alþingismenn, embættismenn, blaðamenn, fræðimenn og fulltrúar atvinnulífs og verkalýðshreyfingar, auk erlendra gesta og fyrirlesara. Loks vil ég sérstaklega geta þess að íslenskt verkefni hlaut að þessu sinni umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs og heiðraði Íslandsdeildin verðlaunahafann, dr. Ólaf Arnalds, og samstarfsfólk hans með móttöku í Norræna húsinu í byrjun nóvember. Í byrjun árs 1998 tók Berit Brørby Larsen frá Noregi við forsetastóli af Olaf Salmén frá Álandseyjum. Forsætisnefnd er skipuð forseta og tólf fulltrúum flokkahópanna sem kosnir eru af þingi Norðurlandaráðs. Eins og fyrr segir stýrir forsætisnefnd starfi ráðsins á milli þinga, og annast einnig erlend samskipti og utanríkis- og varnarmál, auk þess að fjalla um hin norrænu fjárlög. Sérstakur vinnuhópur á vegum forsætisnefndar tók fjárlagavinnuna sérstaklega að sér árið 1998. Forsætisnefnd fjallar einnig um tillögur sem til hennar er beint. Hún hefur vald til þess að samþykkja tillögur fyrir hönd þingsins í sérstökum tilvikum. Nokkur umræða hefur verið í nefndinni um að beita þessu valdi í meira mæli til að koma í veg fyrir að of mörg mál liggi fyrir á Norðurlandaráðsþingum. Á starfsárinu 1998 hafa af hálfu Íslands setið í forsætisnefnd Rannveig Guðmundsdóttir frá flokkahópi jafnaðarmanna og Geir H. Haarde frá flokkahópi hægri manna, en Sigríður A. Þórðardóttir tók sæti hans í maímánuði þegar Geir H. Haarde varð fjármálaráðherra. Auk þess hefur undirrituð setið í nefndinni fyrir hönd miðjumanna. Forsætisnefnd ræddi á fundum sínum skipulagsmál ráðsins, fjallaði um þær tillögur sem til hennar var beint og um fjárframlög til norrænnar samvinnu. Fjárlagatillögur ráðherranefndarinnar fyrir árið 1999 voru lagðar fram í byrjun júnímánaðar. Um þær var fjallað í ráðinu eftir að fagnefndir höfðu rætt um þær. Lokaumfjöllun og afgreiðsla fór fram á Norðurlandaráðsþinginu, eins og áður segir. Fullt tillit var tekið til óska fjárlagahóps forsætisnefndar um breytingar á fjárlagatillögunum, svo sem um að auka útgjöld til Norræna menningarmálasjóðsins, til norrænnar íþróttasamvinnu, til baráttu gegn fíkniefnamisnotkun, svo fátt eitt sé nefnt. Þetta er góðs viti að mínu mati þar sem þetta sýnir að alþingismenn í Norðurlandaráði geta haft áhrif á fjárframlög til einstakra verkefna og hlúð að hagsmunum með beinum hætti. Forsætisnefndin fjallaði einnig talsvert um utanríkismál á fundum sínum, ekki síst um hið útvíkkaða öryggismálahugtak sem tengir saman hefðbundin öryggismál og umhverfis- og félagsmál. Til marks um þessa áherslu fundaði hún með utanríkisráðherrum Norðurlandanna í tengslum við 50. þing Norðurlandaráðs í Ósló. Þetta er í fyrsta skipti sem fulltrúar ráðsins hafa fundað með utanríkisráðherrunum. Á þessum fundi voru ræddir möguleikarnir á auknu utanríkismálasamstarfi Norðurlandanna, m.a. með tilliti til fyrirbyggjandi friðargæslustarfs og þróunaraðstoðar svo fátt eitt sé nefnt. Nefndin fjallað einnig ítarlega um MAI-samkomulagið og sendi frá sér yfirlýsingar um norrænu víddina í ESB, um umhverfismál og um alþjóðlegar friðargæsluaðgerðir eftir upplýsingafund með Thorvald Stoltenberg, fyrrverandi utanríkisráðherra Noregs og fulltrúa Sameinuðu þjóðanna í Júgóslavíustríðinu. Loks samþykkti forsætisnefnd á fundi sínum 9. desember að styrkja endurbyggingu Brattahlíðar á Grænlandi með framlagi að upphæð 1 milljón danskra króna. Fulltrúar Íslands í Norðurlandanefnd á starfsárinu voru Sigríður A. Þórðardóttir en Arnbjörg Sveinsdóttir tók sæti hennar í nefndinni þegar Sigríður tók sæti í forsætisnefnd í maímánuði. Þá var Steingrímur J. Sigfússon kjörinn í nefndina á 50. þingi Norðurlandaráðs í Ósló. Málefni Norðurlandanefndar eru fyrst og fremst sígild norræn samstarfsmálefni. Norðurlandanefnd gerði auk þess sérstaka vinnuáætlun fyrir starfsárið 1998 og ákvað að sérstaklega yrði unnið m.a. að menningarmálum. Þar var lögð áhersla á að styðja Norræna menningarsjóðinn og menningarstarf frjálsra félaga og hópa, málefni barna og unglinga á Norðurlöndunum og nærsvæðunum; baráttu gegn útlendingahatri; tungumálasamstarf og vestnorrænt samstarf. Auk funda sinna á árinu stóð nefndin fyrir málþingum um menningarmál, um stöðu velferðarríkisins og vinnuhópur um málefni barna og unglinga var settur á fót. Arnbjörg Sveinsdóttir tekur þátt í starfi þess hóps fyrir hönd flokkahóps hægri manna. Fulltrúar Íslands í Evrópunefndinni voru hv. þm. Siv Friðleifsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon og gegndu þau bæði stöðum varaformanna nefndarinnar, hvort fyrir sinn flokkahóp. Eins og nafnið gefur til kynna er hlutverk nefndarinnar að sinna samstarfi Norðurlanda og ESB/EES/EFTA og fjalla um stefnu norrænu ríkjanna í þeim málaflokki. Í því sambandi hefur nefndin einkum beint sjónum að atvinnumálum, hagstjórnarmálum, neytendamálum og meðferð evrópskrar löggjafar á Norðurlöndunum. Meðal forgangsverkefna nefndarinnar á árinu 1998 var umfjöllun um áhrif Myntbandalags Evrópu, umræða um áhrif stækkunar Evrópusambandsins, atvinnumál og neytendamál. Meðal sérstakra funda Evrópunefndar á síðasta ári má nefna fund með atvinnumálaráðherrum Norðurlanda, þar sem óskað var eftir skýrari framsetningu í atvinnumálastefnu ríkjanna, fjölsóttar ráðstefnur um stækkun Evrópusambandsins og ráðstefnu um áhrif Efnahags- og Myntbandalags Evrópu á Norðurlöndin. Fulltrúi Íslands í nærsvæðanefndinni á starfsárinu var hv. þm. Sturla Böðvarsson. Í vinnuáætlun sinni fyrir starfsárið ákvað nærsvæðanefndin að einbeita sér að samskiptum og samvinnu við Eystrasaltslöndin og heimskautssvæðin en einnig var ákveðið að efla samstarf við nærsvæði Rússlands og þau ríki sem eiga land að Eystrasalti. Önnur viðamikil verkefni nefndarinnar á árinu voru umhverfis- og orkumál þar sem umfjöllun um aðgerðir til að tryggja öryggi kjarnorkuvera í Eystrasaltsríkjunum og Rússlandi var fyrirferðarmikil, enda verkefnið ærið. Sérstakt forgangsverkefni nefndarinnar var barátta gegn skipulögðum glæpum á nærsvæðunum. Ákveðið var að halda sérstakan fund Norðurlandaráðs og Eystrasaltsráðsins í upphafi árs 1999 um málefnið. Sá fundur fór fram í byrjun þessa mánaðar eins og kunnugt er. Loks vil ég stuttlega geta eftirlitsnefndar Norðurlandaráðs þar sem fulltrúi Íslands var hv. þm. Sturla Böðvarsson. Í nefndinni situr einn fulltrúi frá hverju landi og aðalverkefni hennar er að fylgjast með og endurskoða starfsemi norrænu ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs. Nefndin ber einnig ábyrgð á stjórnskipulegum málefnum og tekur til umfjöllunar endurskoðaða reikninga Norræna menningarsjóðsins. Á árinu heimsótti nefndin nokkrar norrænar stofnanir og á vegum hennar var gerð sérstök úttekt á samræmingu aðstoðar Norðurlandanna við Eystrasaltsríkin. Þá fjallaði nefndin um samræmingu á endurskoðun norrænna stofnana, sem er þarft verk. Sem fyrr stóð Norðurlandaráð fyrir þemaráðstefnu á árinu sem að þessu sinni var helguð umhverfismálum. Á ráðstefnunni var sjónum beint að skilyrðum sjálfbærs samfélags og hugsjóninni um að Norðurlöndin verði fyrsta sjálfbæra svæðið í veröldinni. Þátttakendur í ráðstefnunni voru þingmenn Norðurlandaráðs, ýmsir ráðherrar Norðurlanda og þingmenn og ráðherrar frá Eystrasaltsríkjunum, auk fulltrúa frá fjölþjóðastofnunum. Á ráðstefnunni var lögð mikil áhersla á að auka rannsóknir í umhverfismálum og skiptast á upplýsingum með notkun upplýsingatækni. Umhverfisvænir orkureikningar voru ræddir sem og umhverfisskattar, auk tillagna um að nota vörumerkingar til að ná fram markmiðum í umhverfismálum. Þá stóð Norðurlandaráð fyrir vel heppnaðri ráðstefnu um málefni barna og unglinga á Norðurlöndum, í Eystrasaltsríkjunum og í Norðvestur-Rússlandi. Nærsvæðanefnd hafði veg og vanda af ráðstefnunni í samvinnu við UNICEF, barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, og fór ráðstefnan fram í desember sl. 50. þing Norðurlandaráðs var haldið í Ósló dagana 9.--12. nóvember sl. Davíð Oddsson hæstv. forsrh. Íslands flutti inngangsræðu almennu stjórnmálaumræðunnar en Ísland fer með formennsku í norrænu ráðherranefndinni árið 1999. Í erindi sínu greindi Davíð Oddsson frá áætlunum ríkisstjórnar Íslands á næsta starfsári sem ber titilinn ,,Fólk og haf í norðri`` og gerði hæstv. utanrrh. ágætlega grein fyrir megindráttum þeirrar áætlunar í umfjöllun fyrr á fundinum. Gun Hellsvik frá Svíþjóð var á fundinum kosin forseti Norðurlandaráðs og gegnir því embætti nú. Í ræðu sinni í lok þingsins sagðist hún vilja leggja áherslu á aukið samstarf Norðurlandanna við Eystrasaltsríkin og Rússland enda yrðu Norðurlöndin að gæta þess að efla samskipti við öll nærsvæðin svo ekki yrðu til nýjar aðskilnaðarlínur í álfunni. Hún sagðist enn fremur mundu vinna að því að gera starf ráðsins enn skilvirkara og gera öryggismál, mannréttindamál og menntamál að forgangsverkefnum ráðsins á komandi starfsári. Segja má að þetta séu áhersluatriði hins nýja forseta á þessu starfsári sem nú er hafið, en eins og kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. þá ætlar forseti Norðurlandaráðs, Gun Hellsvik, að heimsækja okkur hér á Íslandi í næsta mánuði. Hæstv. forseti. Hæstv. utanrrh. vakti í ræðu sinni athygli á því að Ísland og hin Norðurlöndin muni á árinu hvert um sig gegna formennsku í mikilvægum fjölþjóðasamtökum svo sem í Evrópuráðinu, ÖSE, ESB og norrænu ráðherranefndinni. Við þessa upptalningu má bæta Norðurlandaráði því á næsta þingi ráðsins í Stokkhólmi í nóvember mun forsæti í Norðurlandaráði koma í hlut Íslands. Þetta embætti felur í sér umtalsverð sóknarfæri í alþjóðamálum því forseti Norðurlandaráðs hefur tækifæri til að hafa áhrif á áherslur Norðurlandaráðs og forgangsröðun verkefna í þingmannasamstarfi Norðurlandanna. Íslandsdeild Norðurlandaráðs hefur þegar rætt óformlega í sínum hópi hvernig megi nýta þessa forsetatíð sem best. Ég vek máls á þessu nú því mikilvægt er að alþingismenn hafi þetta tækifæri í huga í umfjöllun sinni um utanríkismál og utanríkisstefnu Íslands. Ég vil að síðustu þakka þeim hv. þm. sem hafa skipað Íslandsdeild Norðurlandaráðs ásamt mér á því starfsári sem nú er liðið fyrir ákaflega gott samstarf. Eins vil ég þakka starfsmönnum alþjóðasviðs Íslandsdeildar Norðurlandaráðs fyrir mjög góða þjónustu við okkur þingmenn.