Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Hermannsson) Fjvn. hefir reynt að hraða störfum sínum, svo að afgreiðsla fjárlaga þyrfti ekki að tefja þingið að mun, og voru allir nefndarmenn samtaka um að styðja að þessu. Fjárlögin voru lögð fram í þessari hv. deild þann 17. mars og þá afgreidd til nefndarinnar, og nú koma þau til 2. umr., svo að nefndin hefir haft þau til meðferðar í rjettan hálfan mánuð. Nefndin hefir haldið alls 26 fundi. Enda þótt góð samvinna hafi verið í nefndinni, þá er eðlilegt, að komið hafi fyrir í einstökum tilfellum, að nefndin hafi ekki getað orðið sammála um þær ákvarðanir, sem teknar hafa verið. Jeg skal geta þess, að sumstaðar í nál. er sagt, að „nefndin álíti“, þótt þar standi ekki öll nefndin óskift að. Það má og vel vera, að í framsögu minni tali jeg um nefndina og hennar ályktanir, þótt nefndin sje þar ekki öll sammála, en aðeins sje um að ræða meiri hl. hennar. Eins og fjárlagafrv. liggur nú fyrir, er á því 665 þús. kr. tekjuhalli. Hv. Nd. breytti því í þetta horf frá því, sem það var frá stj. hendi. Það er vitanlegt, eins og bent er á í nál., að hv.Nd. gerði þetta með ráðnum hug og með það fyrir augum, að tekjuaukafrv. þau, sem fyrir þinginu liggja, mundu á sínum tíma jafna þennan halla að meira eða minna leyti. Fjvn. þessarar deildar hefir nú tekið það ráð að bera ekki fram till. um tekjuhlið frv. að svo komnu, en lætur það bíða til 3. umr. með tilliti til þess, að þá má betur sjá, hvernig tekjuaukafrv. reiðir af í þinginu. Það má segja, að nefndin hafi ekki gert neinar stórfeldar breytingar á frv. Hún kemur að vísu fram með nokkrar brtt., fáeinar til hækkunar, en fleiri til lækkunar. Verulegar breytingar á niðurstöðu frv. gera þó þessar breytingar ekki: þó nemur lækkun á útgjöldum samkvæmt þeim um 20 þús. kr. Mun jeg þá gera stutta grein fyrir brtt. nefndarinnar eins og þær liggja fyrir. Jeg veit ekki, hvort jeg get lofað að vera stuttorður, því að jeg er óvanur þessu starfi, og er því ekki víst, að jeg geti þjappað saman efninu svo sem skyldi, þótt jeg muni gera mjer far um það. 1. brtt. nefndarinnar er við 12. gr. 3. 17. Að undanförnu hefir verið í fjárlögum sjerstakur liður til Ólafsfjarðarbúa, 2000 kr. Hefir þeim verið ætlaður þessi liður í því augnamiði, að þeir notuðu hann til að launa sjerstökum lækni, er þeir rjeðu til sín, þó með því skilyrði, að þeir legðu fram sjálfir 2600 kr. Nefndin vill nú lækka framlag Ólafsfjarðarbúa niður í 1600 kr. Undanfarið hefir sveitarfjelagið ekki getað notað þessa heimild sökum þess, hve framlag þess sjálfs til læknisins hefir átt að vera hátt. En nú stendur svo á, að hjeraðsbúar geta líklega fengið lækni til sín fyrir þá fjárupphæð, sem ríkissjóði er ætlað að leggja til, að viðbættum 1600 kr. frá sjálfum þeim. Telur nefndin sjálfsagt að gefa þeim kost á að njóta þessarar fjárveitingar, fyrst svona stendur á, og leggur því til, að framlag þeirra megi lækka um 1000 kr. Við 12. gr. leggur nefndin til, að bætt verði 10 þús. kr. lokastyrk til byggingar Kristneshælis. Það hefir komið í ljós, að hælið kostaði fullgert ca. 531 þús. kr. alls. Helmingur þeirrar upphæðar er 265500 kr., en svo var til ætlast, að ríkissjóður legði fram helming af byggingarkostnaði hælisins. Nú hefir ríkissjóður aðeins lagt til 256 þús. kr., og vantar því nálægt 10 þús. kr. upp á tillag hans. Nefndin leggur því til, að þessi upphæð verði veitt, svo að staðið verði við það, sem ætlast var til, að ríkissjóður legði til hælisins, þ. e. legði fram helming byggingarkostnaðarins. Þá er í 12. gr. 15. g. lagt til, að Jóni Kristjánssyni sjeu veittar 2000 kr. af því fje, sem veitt er til sóttvarna. Er þetta uppbót á tjóni, sem hann varð fyrir vegna sóttvarnaráðstafana og veikinda, sem voru á heimili hans árið 1924. Þessi veikindi voru skarlatssótt og taugaveiki. Jón rekur gistihús og ollu sóttvarnarráðstafanirnar honum miklu tjóni. Að því er hann sjálfur segir, nam beint tjón hans vegna veikindanna 7000 kr., og merkir menn á Akureyri hafa vottað, að þetta sje ekki of hátt metið. Veitingahúsið var í sóttkví 5 mánuði, og hefir bæjarstjórnin á Akureyri veitt 700 kr. styrk úr bæjarsjóði. Nefndin áleit rjett að hlaupa hjer undir bagga, og leggur því til, að þessi leið verði farin. Þá leggur nefndin til, að við þessa gr. 15. k. komi nýr liður, þar sem Rauðakrossdeild Akureyrar eru ætlaðar 1000 kr. til hjálparstöðvar fyrir berklaveika, gegn jafnmiklu framlagi frá bæjarsjóði Akureyrar. Fjelagið sótti um 3000 kr., en nefndin sá sjer ekki fært að leggja til, að meira yrði veitt, en þá upphæð telur hún sjálfsagt að samþ., enda má benda á það, að Alþingi hefir viðurkent líka starfsemi hjá hjúkrunarfjelaginu Líkn í Reykjavík með því að veita því fjelagi 4000 kr. styrk. Nefndin leggur til, að styrkurinn til Unnar Ólafsdóttur verði lækkaður úr 2000 kr. niður í 1500 kr. Þegar um svona ráðstafanir er að ræða, er altaf álitamál, hvað gera á. Þessi kona hefir í hyggju að leita sjer læknishjálpar erlendis við meini, sem hún getur ekki fengið lækningu á hjer. En það stendur svo á um marga, að þeir þyrftu styrk í þessu augnamiði, og það er oft tilviljun ein, hverjir sækja um styrk og fá hann. Eftir upplýsingum, sem lágu fyrir nefndinni, ætti upphæðin, 1500 kr., að vera helmingur alls kostnaðar. Þá er það 13. gr. Nefndin leggur til, að fjárveitingin til Kjalarnesvegar verði lækkuð úr 20 þús. kr. niður í 10 þús. kr. Stjórnin lagði til, að veittar yrðu 10 þús. kr., en hækkunin kom fram við 3. umr. fjárlagafrv. í Nd. Nefndin leit svo á, að líkt stæði á með þennan veg og t. d. Þelamerkurveg og Hróarstunguveg, og leggur því til, að feld verði niður hækkunin, sem varð í Nd. Við sömu grein hefir nefndin lagt til, að niður fjelli aths. undir B. II. 3.: „frá Dalsmynni til Fellsenda“. Þetta stafar af því, að nefndin vissi ekki, hvort byrjað væri á þessum vegi, en taldi óhætt að láta þá, sem ráða yfir vegamálunum, hafa óbundnar hendur í þessu efni. Leggur nefndin því til, að aths. falli niður. Við 13. gr. hefir nefndin einnig lagt til, að feldur yrði niður 4000 kr. byggingarstyrkur til Páls Stefánssonar. Það er ekki fyrir það, að nefndin gæti ekki fallist á, að hjer væri um þarfan styrk að ræða, heldur vegna þess, að nefndin álítur, að svo fjarska víða sje þörf á jafnmiklum styrk og að þetta dæmi geti orðið til þess, að ekki væri fært, eða síður fært, að neita óskum annara manna, enda lítur nefndin svo á, að lánsheimildin í 23. gr. bæti allverulega úr þessari þörf. Við 14. gr. hefir nefndin meðal annars lagt til, að lækkaður yrði styrkur til námsmanna erlendis. Styrkurinn til Árna Friðrikssonar á að lækka úr 1500 kr. niður í 1000 kr., og styrkir þeirra Bjarna Sigurðssonar og Markúsar Kristjánssonar að lækka úr 1200 kr. niður í 1000 kr. Þetta gerði nefndin til þess, að samræmi kæmist á við aðra námsmenn við erlenda háskóla, sem líka aðstöðu hafa. Nefndin lítur svo á, að þessa styrki til námsmanna beri ekki að skoða sem fasta styrki í fjárlögunum, og vill m. a. sýna þetta álit sitt með því að hafa þessa styrki lægri en hina lögákveðnu stúdentastyrki. Annars álítur nefndin það æskilegast, að þingið þurfi ekki að hafa þessi mál til meðferðar, ef hjá því yrði komist. Þá leggur nefndin það til, að hækkuð verði fjárveiting til áhaldakaupa fyrir mentaskólann úr 1000 kr. upp í 1500 kr. Guðmundur kennari Bárðarson hefir skrifað þinginu um það, að skuggamyndavjel, sem skólinn hefir keypt, kæmi ekki að fullum notum, nema keypt yrðu viðbótaráhöld. Þess vegna lagði nefndin til, að þessi liður yrði hækkaður. Einnig leggur nefndin til, að í þessari gr. komi við B. VIII. 2. nýr liður, um 4000 kr. fjárveitingu til steinsteypukenslu. Þessi liður er á öðrum stað í frv., svo að þetta er aðeins tilfærsla. Það er ætlast til, að þessi kensla fari fram við bænda- og unglingaskólana, og því er eðlilegra að hafa þetta þarna. Nefndin leggur til, að hækkaður verði styrkurinn til Iðnaðarmannafjelagsjns á Akureyri úr 500 kr. upp í 1200 kr. Fjelagið sótti um 2500 kr. styrk. Það hefir komið upp góðu húsi og lagt mikið á sig til þess að geta haldið uppi iðnkenslu. Nefndinni þótti rjett að líta á þennan áhuga og taldi sanngjarnt, í samanburði við Iðnaðarmannafjelagið hjer í Reykjavík, að hækka liðinn. Þá leggur nefndin til, að aftan við B. XIV. 3. komi nýr liður, um 3000 kr. styrkveitingu til Sigurðar Greipssonar. Hann er, eins og kunnugt er, einn af fremstu íþróttamönnum á Íslandi og hefir sýnt mikinn áhuga með skólastofnun sinni. Hann hefir bygt skólahús á bæ sínum, Haukadal, af mikilli ósjerplægni og varið til þess 12000 kr. af eigin fje. Heldur hann þar íþróttaskóla og kennir meðal annars sund og glímur; auk þess bóklegar námsgreinar, svo sem heilsufræði, reikning og íslensku. Hann hefir haft tólf nemendur í vetur. Skólahúsið er ekki fullgert og þyrfti viðbætur. Þær hefir hann í huga að gera, og þótti nefndinni því rjett að veita þennan styrk, í eitt skifti fyrir öll. Þá vill nefndin lækka styrkinn til Staðarfellsskólans úr 4000 kr. niður í 3000 kr. Sú upphæð var í stjfrv., en hækkunin var gerð í Nd. Þetta má að vísu telja álitamál, en nefndin hyggur, að komast megi af með þetta að þessu sinni. Einnig vill nefndin lækka styrkinn til kvenfjelagsins Óskar á Ísafirði um 1000 kr. Hann verður þá 4000 kr. og sá sami og í fyrra. Eftir atvikum fanst nefndinni, sem þetta ætti að nægja, þótt auðvitað megi segja um það eins og síðasta lið, að það sje álitamál. Eins leggur nefndin til, að aths., sem hefir fylgt þessum lið og er í fjárlagafrv., falli niður. Þykir nefndinni aths. óviðfeldin og vill, að hún sje numin burtu, en að fjárveitingin miðist eingöngu við kvenfjelagið Ósk og Ísafjörð. Þá leggur nefndin til, að lækkaður verði styrkurinn til húsmæðrafræðslu í Vík úr 2500 kr. niður í 1500 kr. Þarna vildi nefndin hafa til samanburðar húsmæðrafræðsluna í Mjóanesi, og leggur því til, að veittar verði jafnar upphæðir á báða þessa staði. Guðrún Björnsdóttir á Knararbergi í Eyjafirði hefir sótt um styrk til að halda upp húsmæðrafræðslu og garðyrkjukenslu á heimili sínu. Það er nýbýli í 5 km. fjarlægð frá Akureyri og reist með það fyrir augum, að þar yrði lítill skóli fyrir húsmæðraefni. Skólinn rúmar mest átta stúlkur. Þessi kona er vel þekt. Hún hefir stundað nám erlendis. Einnig hefir hún lengi unnið að garðrækt í gróðrarstöðinni á Akureyri. Líka veitt forstöðu kvennaskólanum á Blönduósi. Nefndin taldi konuna mjög vel færa til þessa starfs og leggur því til, að henni verði veittar 1200 kr. Ýmsir menn hjer í Reykjavík hafa bundist samtökum um að gefa út íslensk fornrit í nýrri og vandaðri útgáfu. Framkvæmdir fyrir hönd þessara manna annast nú fimm manna nefnd. Skipa nefndina þeir: Jón Ásbjörnsson, Matthías Þórðarson, Ólafur Lárusson, Pjetur Halldórsson og Tryggvi Þórhallsson. Þeir hafa ritað Alþingi um málið, og er hugsun þeirra sú, að safna minst 25 þús. kr. með frjálsum samskotum áður en byrjað er á verkinu. Síðan á að gefa fornritin út í 30 arka bindum og láta koma 1–2 bindi á ári, svo að ritið ætti að koma alt út á hjer um bil 20 árum. Jeg held, að jeg fari rjett með, að bindin verði um 30.  (Forsrh. TrÞ: 32)  . Já, rösk 30. Nefndin lítur svo á, að þetta sje þarft fyrirtæki. Útgáfan verður sennilega vandaðri og með betra skipulagi en þær, sem við höfum nú, auk þess sem margt af ritunum er ekki til eða að seljast upp. Ungdómurinn þarf á þessum bókum að halda, og raunar allir, og því leggur nefndin til, að veittar verði 150 krónur á hverja prentaða örk í styrk, alt að 5000 kr. Þess má geta, að Sigurður Nordal hefir umsjón með útgáfunni og að fyrstu tvö bindin koma út 1930. Við 15. gr. hefir nefndin gert ýmsar breytingar. Er það þá fyrst, að hún leggur til, að styrkurinn til Páls Ísólfssonar verði lækkaður um 1000 kr., úr 2500 kr. niður í 1500 kr. Páll Ísólfsson sótti um þennan styrk til þess að geta veitt barnakennurum og orgelleikurum utan Reykjavíkur ókeypis kenslu í hljómfræði og söngstjórn í kirkjum og barnaskólum. Þetta er alveg nýtt, og nefndin taldi óvíst um hvað þátttakan yrði mikil, og vildi því hafa upphæðina lægri í þetta sinn, en svo má hækka hana eða lækka eftir því, sem reynslan leiðir í ljós, að rjett sje. Einnig hefir nefndin borið fram tillögu um, að lækkaður verði styrkurinn til Hljómsveitar Reykjavíkur um 1000 kr. Til hljómsveitarinnar voru veittar 1800 kr. í fjárlögum. Það var síðan hækkað upp í 4000 kr. Hækkunin var að vísu æskileg, en þó þótt nefndinni rjett að færa styrkinn niður í 3000 kr. Þetta var líka gert með hliðsjón af því, að nefndin hefir bætt inn nýjum lið til Lúðrasveitar Reykjavíkur, en hún hafði sótt um 4000 kr. Nefnd sú, sem hefir með höndum undirbúning hátíðarinnar 1930, mælti með styrk til lúðrasveitarinnar, einkum í sambandi við þátttöku hennar í hátíðahöldunum. Nefndin rjeðist því í að leggja til, að henni yrðu veittar 1500 krónur. Þá hefir nefndin lagt til, að liður 21. c. í 15. gr., til listaverkakaupa, falli niður. Þetta gerir nefndin af því, að nú liggur fyrir Alþingi frv. um menningarsjóð, og er ætlast til, að verulegur hluti af tekjum hans gangi einmitt til kaupa á listaverkum. Nefndin vildi hví, að þessi liður væri ekki í fjárlögunum, heldur yrði hann tekinn til greina í starfsemi hins fyrirhugaða menningarsjóðs. Sama er að segja um 30. lið 15. gr., um styrk til Guðmundar Bárðarsonar til náttúrufræðilegra starfa. Menningarsjóður á að verja nokkrum hluta af tekjum sínum til rannsóknar á náttúru landsins. Einnig leggur nefndin til, að niður falli styrkur til Guðmundar Kambans og Stefáns frá Hvítadal. Guðmundi Kamban eru í frv. ætlaðar 2400 kr. til þess að semja skáldrit frá 17. öld, en til Stefáns mun styrkurinn hafa verið skoðaður sem skáldaviðurkenning. - Það er talsvert álitamál, hvernig á að fara með slíka liði. Nefndinni fanst þetta heyra undir þann lið, sem ætlaður er skáldum og listamönnum, ef fært þykir að taka það upp þar. Nefndin hefir lagt til, að liðurinn til sjera Jóhannesar L. L. Jóhannssonar verði ákveðinn 3000 kr. með verðstuðulsuppbót, eða alls 4200 kr. Um þennan lið geta að vísu verið skiftar skoðanir. Stjórnin hefir lagt til, að honum sjeu ætlaðar 1000 kr. sem eftirlaun, en hv.Nd. tók það ráð að færa þennan mann yfir á 15. gr. og ætlaði honum 6300 kr. með dýrtíðar uppbót. Fjvn. þessarar deildar vill svo fara þennan milliveg og væntir þess, að hv. deild geti fallist á það. Nefndin hefir lækkað styrkinn til Björns Björnssonar úr 2000 kr. niður í 1500 kr. Þessi maður sótti um 2500 kr. til þess að fara utan og kynna sjer myndlist og listiðnað nágrannaþjóða. Nefndin fellst á, að hann eigi viðurkenningu skilið, en rjeðist samt í að lækka styrkinn um 500 kr. Hinsvegar leggur nefndin til, að inn komi nýr - liður við 15. gr. á eftir 48. lið, til Ólafs Hvanndals. Ólafur Hvanndal er hinn eini íslenski maður, sem kann að búa til myndamót. Það er kunnáttu hans að þakka, að hægt er að prenta myndir hjer án þess að fá mótin frá öðrum löndum, en hann kann þó ekki að búa til mót fyrir litmyndir. En slík myndagerð færist óðum í vöxt, og virðist því eðlilegt, að Ólafi Hvanndal sje gert kleift að bæta við sig þeirri kunnáttu. Næsta tillaga er þess efnis, að upphæðin til Jóns Ófeigssonar, 2000 kr., sem sje fyrsta greiðsla af fjórum, falli niður. Það stendur svo á þessum lið, að frú Björg C. Þorláksson sótti um það til Alþingis, að Jóni Ófeigssyni yfirkennara væri veitt 10 þús. kr. uppbót vegna vinnu hans við orðabók Sigfúsar Blöndals, og sömuleiðis, að þingið veitti prentsmiðjunni Gutenberg 20 þús. kr. til þess að bæta henni upp tjón, sem hún telur sig hafa beðið við prentun orðabókarinnar. Mjer virtist, að þessir liðir væru í raun og veru báðir jafnrjettháir. En nú vildi svo til, að hv.Nd. samþykti liðinn til Jóns Ófeigssonar, en feldi hinn. Nefndin var að vísu ekki sammála um, hvaða leið hún ætti að fara í þessu máli, en meiri hluti hennar rjeðist í að jafna þetta svo, að fella liðinn til Jóns Ófeigssonar. Við 16. gr. 3. hefir nefndin gert þá brtt., að niður falli athugasemdin. Til sandgræðslu eru ætlaðar 40 þús. kr. Athugasemdin er á þessa leið: „Af upphæðinni skal verja 10000 kr. til byggingar í þarfir sandgræðslunnar í Gunnarsholti á Rangárvöllum.“ Nefndinni þótti eðlilegra að hafa þetta ekki svona fastákveðið, heldur fela það þeim á vald, sem um þetta mál fjalla, hvort þetta skuli gera eða ekki. Þá hefir nefndin lagt til, að 4. liður 16. gr., til búnaðarfjelaga, falli niður. Þessi liður hefir að undanförnu staðið í fjárlögum. Svo stendur á um hann, að hann er nokkurskonar eftirstöðvar af hinu miklu hærra tillagi ríkissjóðs áður en jarðræktarlögin gengu í gildi og hefir verið ákveðinn búnaðarfjelögunum sjálfum til sinna sjerstöku þarfa. Nú hefir á þessu þingi verið ákveðið með lögum að stofna sjóð til verkfærakaupa fyrir búnaðarfjelögin með 20 þús. kr. framlagi á ári. Einnig er í jarðræktarlögunum ákveðið, að nokkur hluti, 5%, af jarðræktarstyrkjum einstakra manna skuli ganga til búnaðarfjelaga. Þess vegna vill nefndin láta þennan lið færast á þau gjöld, sem í frv. standa til gjalda samkvæmt jarðræktarlögunum. Sömuleiðis leggur nefndin til, að niður falli orðalagið „samkvæmt II. kafla jarðræktarlaganna“, Það verður að orða þetta „gjöld samkv. jarðræktarlögunum“. Með tilliti til þessa leggur nefndin til, að gjöld samkvæmt 2. kafla jarðræktarlaganna, sem voru 260 þús. kr., verði nú ákveðin gjöld samkvæmt jarðræktarlögunum, 275 þús. kr., eða 260 þús. kr. + þeim 15 þús. kr., sem frv. ætlar til búnaðarfjelaga. Þá leggur nefndin til, að undir 16. gr. 23. lið komi nýr liður, til byggingar skjólgarðs í Krossavík á Hellissandi, 1/3 kostnaðar, alt að 5000 kr. Þarna var bygður garður 1922–1923. Hann hefir komið að miklu liði bátaútveginum á Sandi, en það hefir komið í ljós, að legan, sem þarna hefir myndast, liggur undir skemdum af því að inn rótast sandur og þari. Þessi viðbót er hugsuð með sjerstöku tilliti til varna við þeim skemdum, auk þess sem hægt er að gera leguna kyrrari og jafnvel stækka hana. Það lá fyrir nefndinni uppdráttur um þetta verk og áætlun, sem vitamálastjóri hefir látið gera, og hann mælir sjálfur eindregið með þessu. Nefndin leit svo að þetta væri mjög þarft fyrirtæki, og leggur því til að þessi viðbót verði veitt. Nefndin leggur til, að niður falli styrkur til Sláturfjelags Suðurlands, til þess að koma upp niðursuðuverksmiðju í Reykjavík. Voru til þess ætlaðar í frv. 10 þús. kr. Í 22. gr. frv. er lánsheimild til sama fjelags í sama skyni fyrir 70 þús. kr. Nefndin leit svo á, að þetta stóra og tiltölulega vel setta fjelag mundi geta komið þessu fyrirtæki í framkvæmd án beins styrks fyrirfram, einkum þar sem það hafði fengið lánsheimildina. Nefndin leggur til að sameina í eina upphæð þær 2 upphæðir, 6000 krónur, sem í frv. eru ætlaðar til Sambands íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga, og 800 krónur, sem ætlaðar eru Guðmundi Jónssyni frá Mosdal til þess að halda uppi kenslu í heimilisiðnaði. Þessi upphæð er svo hækkuð upp í 7000 krónur, og er ætlast til, að hún gangi í einu lagi til Sambands íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga. Geir Þormar, trjeskurðarmaður á Akureyri, hafði sótt um 1200 kr. til þess að halda uppi námsskeiðum og kenslu á Norður- og Austurlandi á sama hátt og Guðmundur frá Mosdal á Vesturlandi. Nefndin vill sameina þetta í eitt, en með það fyrir augum, að heimilisiðnaðarfjelögin hlutist til um, að Guðmundur frá Mosdal hjeldi uppi kenslu á Vesturlandi, en Geir Þormar á Norður- og Austurlandi. Svo ætlast nefndin til, að Samband íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga greiði þessum mönnum, eftir samkomulagi við þá, úr sínum sjóði. Nefndin leggur til, að hækka skuli laun leiðbeinanda í húsagerð til sveita úr 4000 kr. upp í 4500 kr. Þetta er gert með hliðsjón af því, að þessi maður hefir unnið mjög þýðingarmikið starf utan síns heimilis. Hann getur lítil aukastörf stundað, en hefir fyrir stórri fjölskyldu að sjá og á alt hið besta skilið. Í 16. gr. er 40. liður þannig: „Til Álftveringa, til þess að verja engjar í sveitinni fyrir spjöllum af jökulánni Skálm, 1500 kr.“ Þetta þótti nefndinni lauslegt og lagði því til, að á eftir „Skálm“ kæmi: 1/3 kostnaðar, alt að. - Nefndin vildi, að það kæmi skýrt fram, að ætlast væri til, að ríkið styrkti þessar varnir að 1/3, en þó alt að 1500 krónum. Nefndin leggur til, að 45. liður 16. gr. falli niður. Hann er þess efnis, að Kristjáni Jónssyni í Auraseli verði veittur 500 kr. styrkur. Þetta má ekki skiljast svo, að nefndin álíti, að þessi maður eigi ekki alt gott skilið, heldur lítur nefndin svo á, að þetta skapi fordæmi, þannig að fjölda margir aðrir mundu geta komið til greina með alveg sama rjetti. Nefndin leggur til, að 46. liður, um 20 þús. kr. til innflutnings á sauðnautum, falli niður. Um þennan lið er mikið álitamál, eins og ýmsa aðra. Nefndin taldi líklegt, að innflutningur á þessum villidýrum væri mjög kostnaðarsamur, en hinsvegar mjög tvísýnt, að hann kæmi að tilætluðum notum. Það þekkist hvergi, að þau sjeu tamin húsdýr, og er því hætt við, að þetta geti farið út um þúfur. Einnig hefir nefndin lagt til, að 47. liður 16. gr. verði hækkaður úr 5000 kr. upp í 8000 kr. Nefndin ætlast til, að af þessari upphæð verði alt að 6500 kr. varið til flugnáms, og hafði nefndin þar beinlínis fyrir augum Eggert V. Briem. Þessi maður hefir síðasta ár stundað flugnám í Þýskalandi. Þar tók hann svokallað minna próf, sem gefur honum rjett til þess að stýra flugvjel, en engan rjett til þess að taka gjald fyrir að flytja farþega. Til þess að geta tekið meira próf, þarf hann enn að verja jafnmiklum tíma og jafnmiklu eða meira fje. Hann áætlar, og færir til þess mikil rök, að það nám kosti 13 þús. kr. Hann hefir fengið hina ágætustu vitnisburði fyrir áhuga, reglusemi og lægni í starfi sínu. Sjerstaklega er honum mjög sýnt um að fara með vjelar. Hann fær þann vitnisburð, að hann sje beinlínis einskonar hugvitsmaður í þessu starfi. Nefndinni þótti ekki ólíklegt, að eitthvað yrði fengist við flugferðir hjer, áður en langt um líður, og hví væri nauðsynlegt, að einhver innlendur maður hefði þá þekkingu til að bera, sem heimtuð er af flugmönnum. Leggur nefndin því til, að Eggerti Briem sjeu ætlaðar 6500 kr. af þessum 8000 krónum, og er það hjer um bil helmingur af tilkostnaði hans við námið. Þá hefir nefndin bætt inn nýjum lið um styrk til Hjálpræðishersins, til þess að halda uppi gistihúsi á Seyðisfirði. Hjálpræðisherinn hefir nú eina gistihúsið, sem til er þar. Um nokkurt skeið var bærinn alveg gistihúslaus. Hjer er um mjög mikla þörf að ræða. Hjálpræðisherinn keypti hús árið 1922 mjög háu verði. Það hafði verið selt árið 1919 fullu verði, að því er menn hjeldu, en herinn varð þó að gefa fyrir það tvöfalda upphæð. Þar sem ríkissjóður hefir veitt hernum hjálp til að koma upp gistihúsum í Reykjavík, Ísafirði og Hafnarfirði, þá þótti líka sanngjarnt að veita nokkuð til gistihúss hersins á Seyðisfirði. Að vísu var sótt um 5000 kr., en hæfilegt þótti að leggja til, að veittar væru 3000 kr. Við 17. gr. fjárlagafrv. hefir fjvn. gert þá einu breytingu, að setja inn nýjan lið til alþjóðahjálparsambandsins (International Relief Union), 1000 kr. Þetta er alþjóðasamband, stofnað með það fyrir augum að veita meðlimum sínum hjálp, þegar stórkostleg slys eða hörmungar af völdum náttúrunnar ber að höndum. Það veitir t. d. styrk, þegar stórtjón verður af eldgosum, jarðskjálftum, sjávargangi, vatnsflóðum, eldsvoða o. fl. Einnig sjálfsagt vegna vandræða, er stafa af hafís og harðindum. Forsætisráðherra vísaði til nefndarinnar erindi, er til hans hafði borist um þetta fjelag. Leit nefndin svo á, að hið mesta gagn gæti af því orðið, ef ríkið gerðist meðlimur þessa fjelags. Árgjaldið er 700 svissnesk gullmörk, eða nálægt 1000 kr. íslenskum. Við 18. gr. eru nokkrir nýir liðir og breytingar á öðrum. Fyrst er nýr liður til frú Aðalbjargar Sigurðardóttir. Er hún, eins og kunnugt er, nýlega orðin ekkja. Nefndin tók því upp styrk til hennar og leggur til, að henni verði veittar 1200 kr. Þá er, samkv. tilmælum biskups og að mestu eftir hans tillögum, lagt til, að nokkur upphæð verði veitt tveimur prestum, er báðir láta af prestskap í vor. Eru það þeir sjera Jón Þorsteinsson á Möðruvöllum og sjera Jón Árnason á Bíldudal. Báðir eru aldraðir, efnalitlir og heilsubilaðir. Sjeu þessar upphæðir samþyktar, verða eftirlaun hins fyrnefnda 1200 kr., en hins síðarnefnda 1000 kr. Þá er till. um 164.26 kr. til Guðríðar Ólafsdóttur, ekkju sjera Jóns Arasonar á Húsavík. Er það lagt til eftir tilmælum biskups, og miðast við 300 kr. eftirlaun alls. Þá er og nýr liður, 1200 kr. til Jóhannesar yfirkennara Sigfússonar, sem nefndin vill mæla með. Jóhannes er nú 75 ára að aldri, með 45 ára kennarastörf að baki sjer. Verur þetta viðbót við lögmælt eftirlaun hans, er hann lætur af starfi. Þessi till. er hliðstæð við liðinn til Þorleifs Jónssonar póstmeistara, er Nd. tók upp í fjárlagafrv. Þá er lagt til að lækka eftirlaun Friðriks Jónssonar pósts úr 450 kr. niður í 300 kr. Er það gert vegna samræmis við aðra pósta, sem fá þau eftirlaun. Þá leggur nefndin til, að hækkuð verði fjárveitingin til dr. Helga Pjeturss úr 4 þús. kr. í 6 þús. kr. Dr. Helgi sótti um viðbótarstyrk til þingsins. Fjvn. þótti rjett að verða að nokkru við tilmælum þessa fluggáfaða, mentaða og merka vísindamanns. Upphæðin er miðuð við hámarkslaun prófessora háskólans. Þá er nýr liður, 300 kr. til Jakobínu Jensdóttur á Siglufirði. Taldi nefndin líkt farið með hana og aðrar ljósmæður, sem að starfi enduðu njóta þessarar upphæðar. Þá þótti, eftir atvikum, rjett að taka til greina umsókn frá tveimur efnalitlum mönnum, báðum á áttræðisaldri, enda báðir rækt störf sín ágætlega. Leggur nefndin til, að hvorum þessara manna, Jóhannesi Jörundssyni, hafnsögumanni í Hrísey, og Jóhannesi Þorkelssyni, fangaverði á Akureyri, sjeu veittar 300 kr. Þá leggur nefndin til, að nokkrar breytingar verði gerðar á 22. gr. Er þá fyrst að hækka liðinn til frystihúsalána úr 100 þús. kr. upp í 250 þús. kr. Er það gert samkv. ósk hæstv. fjmrh. Gat hæstv. ráðh. þess jafnframt, að lánbeiðnir væru komnar frá þremur stöðum, Sauðárkróki. Blönduósi og Kópaskeri, til frystihúsabygginga. Ef verða skal við þeim tilmælum öllum, var nauðsynlegt að hækka þennan lið, enda má gera ráð fyrir fleiri samskonar lánbeiðnum. Aðrar breytingar, sem nefndin leggur til, að gerðar sjeu við 22. gr., eru ýmist gerðar vegna samræmis um vaxtagreiðslur eða leiðrjettingar á greiðslumátanum, sem nefndinni þótti nauðsynlegt að gera, og skal jeg ekki fjölyrða frekar um það. Jeg hefi þá farið nokkrum orðum., og líklega of mörgum, um störf og till.fjvn. Jeg ætlaði um leið að minnast á eina brtt., er jeg á einn á þskj. 642, en þar sem jeg hefi nú þreytt þolinmæði hv. deildar alllengi, mun jeg fresta því, þar til síðar.

Erlingur Friðjónsson Jeg þykist sjá það, að hv.þdm. ætla að geyma sjer að tala fyrir sínum brtt., þar sem enginn kveður sjer hljóðs. En jeg sje enga ástæðu til að fresta hví, er jeg þarf að segja um þetta frv. til fjárl. Þær till., sem jeg mun byrja á, eru fremur smávægilegar. Hin fyrsta, er kemur til umr. hjá mjer, er brtt. IV. á þskj. 642. Það er styrkur til Axels Guðmundssonar frá Grímshúsum til söngkenslunáms erlendis, 2500 kr. Að sönnu er á þessu sama þskj.till. frá öðrum um lægri styrk til sama manns. - Þessi maður varð fyrir því óláni að veikjast af lömunarveikinni. Er hann síðan ekki fær um að vinna erfiða vinnu. En hann er líklegur til að geta lært og kent söng og hefir góða hæfileika í þá átt. Er því fram á þetta farið, að slíkt nám mundi verða til þess að koma undir hann fótum, svo hann geti rekið söngkenslu sem sjálfstæða atvinnu í framtíðinni og lifað á því, þar sem hann brestur þrótt vegna lömunar að ganga að þeirri vinnu, sem hann hefir lært að vinna. Þá er næst brtt. XVIII á sama þskj., nýr liður, til Steinþórs Guðmundssonar, utanfararstyrkur til að kynna sjer reynslu annara þjóða um notkun kvikmynda og skuggamynda í þarfir fræðslu og menningar, 2500 kr. Eins og kunnugt er, er þessi maður skólastjóri við barnaskóla Akureyrar. Hefir hann kynt sjer þetta allítarlega, en vill nú kynna sjer það betur. Hann hefir trú á því, að hjer sje um að ræða mikla lyftistöng fyrir barna- og unglingafræðslu. Er því farið fram á, að ríkið styrki hann til þessarar utanfarar og er vonast eftir, að þjóðin njóti góðs af árangri þeirrar ferðar. Þá er í sömu brtt., 2. lið, lagt til, að styrkurinn til unglingaskóla utan Reykjavíkur verði 50 þús. kr. Í fjárlagafrv. eru 47 þús. kr. veittar til þessara skóla utan Reykjavíkur, Hafnarfjarðar og Akureyrar. Er því hjer um tvöfalda breytingu að ræða. Önnur er sú, að Akureyri og Hafnarfjörður njóti sömu aðstöðu og aðrir staðir utan Reykjavíkur. Hin er sú, að hækka þessa upphæð nokkuð, svo hægt sje að veita fyrgreindum stöðum hlutfallslegan skerf við aðra unglingaskóla utan Reykjavíkur. Jeg flyt þessa brtt. með tilliti til þess, að á næsta hausti mun taka til starfa unglingaskóli á Akureyri, sem ætti þá að fá þessa upphæð til afnota. Þá er brtt. XXIII, sem jeg á ásamt hv. 2. þm. S.-M. (IP), tekin aftur til 3. umr. Nú hefi jeg minst lauslega á hinar smærri brtt. Kem jeg þá að XXVIII. brtt. á þskj. 642, til hafnarmannvirkja í Oddeyrarbót á Akureyri, 75000 kr. Það mun nú ekki þykja nema eðlilegt, að fyllri rök sjeu færð fyrir svo hárri beiðni heldur en smástyrkbeiðnum, og skal þá byrja á því. Aðalástæðan til þess, að fram á þetta er farið, er sú, að kostnaður við hafnarmannvirki, sem lokið var á síðasta ári, en hafði verið unnið að 3 undanfarin ár, fór geysimikið fram úr áætlun, af þeirri ástæðu, að uppmoksturinn varð 100 þús. kr. hærri en áætlað hafði verið. Hann var áætlaður 70 þús. kr., en varð 170 þús. kr. Árið 1927 var varið til hafnarmannvirkjanna kr. 334567.54 og árin 1924–'26 kr. 117627.74, eða alls árin 1924–'27 kr. 452125.28. Það mundi nú ekki þykja ástæða til að styrkja einn kaupstað til að koma þar upp hafnarmannvirkjum. En það hefir þó verið gert. Má benda á Vestmannaeyjar, og þó einkum á Ísafjörð. Þar var bryggjubygging styrkt fyrir fáum árum með 50–60 þús. kr. tillagi úr ríkissjóði. Þetta mun nú vera eina dæmið, að bryggjugerð hafi verið styrkt, sem bygð hefir verið af kaupstað. En á Akureyri er ekki einungis um bryggju að ræða, heldur og hafnarkví og uppmokstur á henni og framan við nýju bryggjuna, sem bygð var. En jeg vil þá einnig geta þess, sem er alveg sambærilegt, sem er það, að styrkur hefir verið veittur til lendingarbóta víðsvegar í kauptúnum, og stórfje til hafnargerða í kaupstöðum. t. d. Vestmannaeyjum. Og þegar smærri kaupstaðir og sjóþorp eru tekin með, þá er óhætt að fullyrða, að stórfje er búið að verja úr ríkissjóði til lendingarbóta. Mjer finst þetta alveg hliðstætt, að verja fje til lendingarbóta, bryggjugerðar og hafnarmannvirkja. Þótt ekki sje um útræði að ræða, þá er þó þetta gert fyrir allan almenning. Þar, sem sigling er mikil, þarf að hafa góð hafnarmannvirki, eins og góðar lendingar þar, sem útræði er. Siglingakostnaður skipanna minkar við góðar hafnargerðir, og að ferðamenn geta stigið á land þar, sem skip geta lagst við bryggju, sparar kostnað við flutning í bátum á land frá skipi, sem ekki getur lagst við bryggju, vegna þess að hún er ekki til. Að þessu leyti má því segja, að hafnarmannvirki sjeu gerð fyrir allan almenning og því hægt að rjettlæta styrkveitingu til þeirra úr ríkissjóði. En þetta er þó ekki aðalatriðið, heldur hitt, hvað uppmoksturinn varð miklu dýrari en áætlað var, eins og jeg gat um áðan. Þessi áætlun var gerð af vitamálastjóra landsins, og til sönnunar því, að jeg fari hjer með rjett mál, vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr brjefum vitamálastjóra: „Kostnaðinn við þetta hefi jeg gert áætlun um eftir hinu fyrirliggjandi tilboði, og hygg jeg, að hann muni verða um 3 kr. á hvern ten.m., sem mokað er upp, nokkuð mismunandi, eftir því hvernig botninn er og hve langt þarf að flytja uppmokstrið, svo og hve mikið skipið verður notað. Það er að ræða um tvö skip, annað stærra, sem getur mokað 1000–1500 ten.m. á dag, en hitt ca. 500 ten.m. Auðvitað verður hið stærra ódýrara fyrir hvern ten.m., ef nóg verður fyrir það að gera“. Hjer er skýrt tekið fram, að kostnaður verði um 3 kr. fyrir hvern ten.m., sem mokað er á land, en gert ráð fyrir því, að þyrfti að moka upp um 20 þús. ten.m. Þetta höfum við ekki getað skilið á annan veg en þann, að byggja megi á áætlun vitamálastjóra, og í svari bæjarstjóra er það líka sett sem skilyrði fyrir því, að skipið verði tekið, að kostnaður við uppmokstur á hverjum ten.m. fari ekki fram úr þrem krónum, eins og í áætluninni segir. Vil jeg leyfa mjer að lesa upp kafla úr brjefi bæjarstjóra, sem hljóðar svo (með leyfi hæstv. forseta): „Sem svar við heiðruðu brjefi yðar, dags. 30. mars þ. á., herra vitamálastjóri, vil jeg staðfesta samtal vort í síma um þátttöku hafnarinnar í að fá leigt skip frá Danmörku til að moka upp hafnir hjer við land næsta sumar. - Hafnarnefndin er yður mjög þakklát fyrir viðleitni yðar í þessu efni, þar sem þörfin er ærið brýn fyrir. Engin þolanleg uppmokunartæki fyrir hendi og hví mannvirki, sem ákveðið hefir verið að ráðast í, lítt framkvæmanleg. Því vill höfnin taka þátt í leigu á hinu umrædda uppmokstursskipi og greiða kostnað við það eftir tíma, sem skipið verður hjer, og eftir því, hve mikið er mokað upp, og að öðru leyti á þeim kostnaðargrundvelli, sem þjer nefnið í hinu heiðraða brjefi yðar, það er um 3 kr. fyrir hvern ten.m.“. Svarið virðist fullskýrt, enda man jeg, að í hafnarnefnd, þar sem jeg á sæti, og einnig á bæjarstjórnarfundi var samþ. að taka þetta skip með því skilyrði, að kostnaður færi ekki fram úr 3 kr. fyrir hvern ten.m. Hjer er að vísu ekki um skriflegan samning að ræða, að kostnaður verði ekki meiri, en það var bygt á áætlun vitamálastjóra, sem tók skipið á leigu f. h. ríkisins til þess að annast uppmokstur á höfninni í Vestmannaeyjum og á Akureyri. Þessi samningur var þannig, að skipið hefir öll rjettindi, en ekki aðrar skyldur en að moka eftir því sem það gæti unnið. Veilan í þessu var sú, að vitamálastjóri hafði gefið þær upplýsingar, að skipið gæti unnið 1500 m.3. á dag, en er til reyndanna kom, urðu það stundum ekki nema 200 ten.m. á dag, sem skipið mokaði, og kostaði uppmoksturinn á hverjum ten.m. kr. 6.50, eða meira en helmingi dýrara en áætlað hafði verið. Þó skipið gæti ekki unnið vegna bilunar einn dag eða fleiri, átti það að hafa sama kaup eftir sem áður, eða 100 kr. um klukkutímann í 8 tíma á dag. Skipið teygði sjer þennan samning svo, að það taldi sig eiga rjett á því að fá greitt fult dagkaup á meðan það fór frá Akureyri til Reykjavíkur til viðgerðar og á meðan á henni stóð. Gerði það kröfu til þess að fá 7000 kr. greiddar fyrir þessa ferð. Get jeg þessa til þess að sýna, hve herfilegur þessi samningur var, sem einn starfsmaður ríkisins gerði fyrir hönd ríkisins og sem síðan átti að yfirfæra á Akureyrarbæ. Sannleikurinn er sá, að við Akureyrarbúar höfum verið gintir út í verk, sem er miklu kostnaðarsamara en áætlað var, og eingöngu á þeim pósti, sem lýtur að uppmokstrinum. Verður því ekki sjeð annað en að bæjarstjóra hafi verið gefnar rangar skýrslur um það, hve miklu skipið gæti afkastað, og samningur við skipið þannig úr garði gerður, að ómögulegt var fyrir bæinn að ná rjetti sínum, ef útbúnaður skipsins og vinna reyndist minni eða lakari en gert var ráð fyrir í upphafi. Við lítum því svo á, að þar sem ríkið átti þann hlut að máli, að það var í gegnum einn starfsmann þess, að bærinn lagði út í þessar framkvæmdir, sem í upphafi voru rangt áætlaðar, sje það ekki nema sanngjarnt, að það taki nokkurn þátt í þeim kostnaði, sem af því leiddi. Auðvitað er okkur það ljóst, að engin ábyrgð hvílir á ríkinu í þessum efnum, en hinsvegar tel jeg það siðferðislega skyldu þess að ljetta undir með bænum, þar sem svona stendur á. Vil jeg benda á tvent í þessu sambandi, sem jeg hygg, að hljóti að verða tekið til greina um ósk okkar að fá 75000 kr. styrk vegna kostnaðar á þessum hafnarmannvirkjum: 1. Þau afskifti, sem starfsmaður ríkisins hefir haft af þessu máli um ráðningu skipsins, eins og jeg hefi talað um, og 2. eru fordæmi fyrir því, að ríkið hefir styrkt aðra kaupstaði (Ísafjörð) til þess að byggja hafnarbryggju án þess að þar væri nokkuð mokað upp, og hinsvegar er hjer um að ræða mannvirki, sem er öllum landsmönnum til mjög mikils gagns, þeim er til Akureyrar þurfa að fara. Sama máli er að gegna um skip þau, er þangað koma, t. d. skip ríkisins og Eimskipafjelags Íslands, að það er þeim eigi alllítill ljettir, að þar sjeu góð hafnarmannvirki. Má taka þetta hvorttveggja til greina við þetta mál. Tel jeg því víst, að till. þessi fái góðan byr hjá hv. deild. Að vísu skal jeg engu um það spá, hvort menn verða sammála um þessa fjárhæð, sem hjer er farið fram á, en hitt tel jeg víst, að Alþingi vilji styrkja Akureyrarbæ nokkuð, sem viðurkenningu fyrir hinar myndarlegu hafnarbætur, er þar hafa verið gerðar á 2–3 síðustu árum, og þó einkum með tilliti til þess, er jeg hefi áður minst á. Þá á jeg eftir að minnast lítilsháttar á brtt. á þskj. 695,XXVI, þar sem farið er fram á, að ríkið ábyrgist alt að 120000 kr. lán til barnaskólabyggingar Akureyrarkaupstaðar, gegn þeim tryggingum, er stjórnin tekur gildar. Fyrir því eru mörg fordæmi, að ríkið gangi í ábyrgð fyrir sýslur og hreppa og bæi landsins, þegar líkt stendur á, og jafnvel fyrir fjelög og einstaka menn. Það er heldur ekkert óeðlilegt, þótt ríkið styrki kauptún eða hreppa, að minsta kosti í þeim efnum, sem þeir hafa með höndum til framþróunar, sjerstaklega þegar gera má ráð fyrir því, að sá, sem ábyrgst er fyrir, sje fyllilega fær um að standa straum af þeim framkvæmdum, eins og óhætt er að álíta, að Akureyrarbær sje. Svo er ráð fyrir gert, að á barnaskólabyggingunni verði byrjað 1930. Nú þegar er búið að safna að jeg hygg einum þriðja þeirrar upphæðar, sem hjer er farið fram á, að ábyrgst verði, eða að minsta kosti 30–40 þús. kr., svo að sú fjárhæð, sem farið er fram á ábyrgð fyrir, er tveir þriðju af öllum byggingarkostnaði barnaskólans. Að sjálfsögðu verður haldið áfram að leggja til hliðar fje til byggingarinnar, svo að þessi ábyrgð þyrfti ekki að hvíla lengi á ríkinu. Jeg þarf ekki að benda á dæmi til þess að sýna, hve oft ríkið hefir gengið í ábyrgð fyrir bæjarfjelög, sýslur eða fjelög einstakra manna. Til þess eru svo fjölmörg fordæmi. Þó vil jeg minna á 2–3 dæmi, sem sýna það, að þingið hefir ekki verið svo sjerlega varkárt í þessum efnum, ef á að kalla það varkárni að neita um ábyrgð undir slíkum kringumstæðum sem þessum. Á þingi 1921 er samþykt, ríkið gangi í ábyrgð fyrir klæðaverksmiðjuna á Álafossi fyrir 200 þús. kr. Jeg skal ekkert um það segja, hvort áhættuminna er, þessi ábyrgð eða ábyrgðin fyrir Akureyri, sem nú er farið fram á, en þetta sýnir aðeins, að þingið hefir þá ekki sjeð ástæðu til þess að neita um ábyrgð til einstaks manns, en nú er það heilt bæjarfjelag, sem fer fram á ábyrgðina. Á sama þingi er ríkinu heimilað að ganga í ábyrgð fyrir 9 togarafjelög í Reykjavík, sem stóðu í skuldum á Englandi vegna kaupa á 12 togurum. Var ríkinu heimilt að ganga í ábyrgð fyrir 200 þús. kr. fyrir hvert skip, eða alls 2400000 kr. Með öðrum um, ríkið gengur í ábyrgð fyrir meira en 2½ milj. kr. þetta ár á þessum tveim póstum. Ríkinu hefir ef til vill ekki hlekst neitt sjerstaklega á vegna þessara ábyrgða 1921, en jeg þori að fullyrða, að sú ábyrgð, sem hjer er farið fram á fyrir Akureyrarkaupstað, sje alveg áhættulaus. Vona jeg því, að till. verði vel tekið og að hún nái fram að ganga.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er ekki tilgangur minn að halda langa ræðu, því að bæði er það, að jeg á ekki atkv. í þessari hv. deild og að bekkir eru heldur fáskipaðir, eins og oft vill verða. Það hefir undanfarið reynst svo, að þessi hv. deild hefir sýnt meiri varfærni við samþ. fjárlaganna um nýjar fjárveitingar, og vil jeg bera fram þá ósk, að svo verði einnig að þessu sinni. Hv. fjvn. hefir verið jafnvarfærin, og á hún þakkir skilið fyrir. Um leið vil jeg leyfa mjer að þakka hv.fjvn. fyrir till., er hún nú hefir borið fram, um styrk til fornritaútgáfunnar. Var það af tilviljun, að ekki var hægt að leggja þá beiðni fyr fyrir þingið. Jeg vænti þess, að hv. deild taki máli þessu eins vel og hv.fjvn. og æðsti valdsmaður þessa lands hefir gert, enda þori jeg að fullyrða, að fornritaútgáfan verður einhver sú merkasta framkvæmd hjer á næstu árum. Og þar eð einstakir menn hafa safnað svo hárri fjárhæð með frjálsum samskotum og orðin er, má ætla, að ríkið vilji leggja fram nokkurn skerf til útgáfunnar. Jeg sje ekkert á móti því að fella niður styrkinn til búnaðarfjelaganna og sameina hann þeim styrk, sem veittur er samkv. jarðræktarlögum. Hygg jeg þó, að fjárhæðin verði of lág. einkum þegar þar við bætist, að af þeirri upphæð (260000 kr.) eru veittar 20000 kr. til verkfærakaupasjóðs, en að sjálfsögðu má líta á þetta sem áætlunarupphæð, sem stjórnin er ekki bundin við. Þá hygg jeg, að mjög vel sje ráðið af nefndinni að bera fram till. um tillag til Alþjóðahjálparsambandsins. Höfðu borist boð frá stjórn sambandins, og hygg jeg, að þarna sje völ á ódýrri slysatryggingu fyrir landið, einkum þar sem þesskonar slys eru mjög tíð hjer. Með þessu litla fjárframlagi getum við trygt okkur verulegar fjárhæðir frá þessu alþjóðafjelagi, ef slys bæri að höndum. Jeg skal ekki ræða um till. einstakra þm., en það eru tvær brtt., sem jeg á þátt í, að fram eru komnar, og vil jeg gera nokkra grein fyrir þeim. Þessar brtt. eru XXXIII. og XXXV. á þskj. 642, sem jeg hefi borið fram ásamt hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) . Þær hljóða um það, á hvern hátt ríkið geti stuðlað að uppkomu osta- og smjörbúa í landinu. Við höfum í fyrri till. lagt það til, að smjörbúin verði rekin á samvinnugrundvelli eins og þingið 1926 ætlaðist til um rjómabúin í sambandi við Flóaáveituna. Það er enginn vafi á því, að það er mjög áríðandi að styðja bændur til þess að koma mjólkinni í peninga. Nú hefir verið skipuð nefnd til þess að taka það til athugunar, á hvern hátt hægt sje að veita hinum stóru og frjósömu hjeruðum austan fjalls aðstoð til þess að koma þessu í framkvæmd. Þar að auki hefir verið sett á stofn í Eyjafirði hið stærsta smjörbú og ostabú hjer á landi, og er það nýbúið að senda afurðir sínar á markaðinn hingað suður. Síðari brtt. gengur í þá átt, að ríkissjóði heimilist að veita styrk til þess að koma á stofn osta- og smjörbúum, sem nemi alt að ¼ stofnkostnaðar, í eitt skifti fyrir öll, og hinsvegar til að styrkja þau með ódýrum lánum úr viðlagasjóði. Það er sett sem skilyrði, að búin sjeu rekin á samvinnugrundvelli og reist á þeim stað, er Búnaðarfjelag Íslands telur heppilegastan fyrir viðkomandi hjerað. Jeg geri ráð fyrir því, að sumir muni líta svo á, að nú þegar sje fullsett á viðlagasjóð, og jeg játa, að engin von sje til þess, að viðlagasjóður geti risið undir öllum þeim hlutverkum, sem honum eru ætluð. Hinsvegar álít jeg, að hjer sje aðeins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða og að stjórnin muni geta fundið einhverja leið til þess að afla fjár til viðlagasjóðs. Jeg vona einnig, að á næsta þingi verði stofnaður sá banki fyrir landbúnaðinn, sem geti látið í tje lán til þessara fyrirtækja og annars, er landbúnaðurinn þarfnast. Jeg vænti þess, vegna þeirra smjörbúa, sem þegar eru stofnuð og á nú að stofna í Eyjafirði, Flóanum og víðar, að deildin líti svo á, að stjórnin eigi að hafa heimild til þess að styrkja þessi fyrirtæki. Þetta er nýmæli í sambandi við fjárlagafrv. En heimild fyrir þessu er gefin í Flóaáveitulögunum, og jeg vona, að hv. deild styðji að því, að þessi regla verði upp tekin alment og styrki þá nytjastarfsemi, sem hjer er um að ræða.

Jón Baldvinsson Jeg hafði ekki búist við að tala svona snemma. En fyrst það liggur við, að umr. verði slitið, þá verð jeg að segja fáein orð um þær brtt., sem jeg hefi borið fram. Jeg er nú samt ekki viss um, að jeg hafi viðað nægilega að mjer til þess að tala um þær allar, en ef mig skortir eitthvað, þá á jeg þó aðra ræðu til, ef mig skyldi þrjóta gögn nú. Það er þá fyrst á þskj. 642, sem jeg á nokkrar brtt. um það að fella niður skólagjöld. I., XVII. og XX. brtt. snerta allar það sama, og get jeg því tekið þær allar í einu. Sú fyrsta fer fram á, að skólagjöldin, sem talin eru til tekna í 2. gr., falli niður, en hinar 2 eru þess efnis, að athugasemdir í 14. gr. um skólagjöld falli niður. Þetta mál hefir nú áður verið til umræðu hjer á þingi og þá mikið rætt, og jeg verð að segja það, að mjer finst það blettur á Alþingi að hafa nokkurntíma sett skólagjöld við skólana hjer, því vitanlegt er, að fátækustu nemendurnir eiga mjög bágt með að greiða þessa upphæð. Skólagjald mun nú vera um 150 kr. Voru það að vísu ekki miklir peningar, þegar þessi gjöld voru sett í upphafi, en nú er það talsvert mikið fje. Því það er nú svo, að eftir því sem krónan hækkar og fær meira gildi, þá verða þetta allmikil útgjöld fyrir fátækt fólk. Jeg álít því, að fella beri þessi skólagjöld niður. Það er mjög erfitt fyrir fátæka pilta að afla sjer þessa fjár, og þar sem það fer nú oft saman, að þeir fátækustu eru efnilegusu námsmennirnir, þá er það því ósanngjarnara að leggja stein í götu þeirra. Allar slíkar hindranir og þessar á að nema á burtu, því jeg býst við, að það hafi oft komið fyrir, að efnilegustu menn hafi orðið að hætta námi vegna þeirra fjárhagslegu örðugleika, sem þeir hafa átt við að búa. En allir sjá hversu hróplegt ranglæti það er, þegar skólagangan miðast orðið við efnahag, en ekki við hæfileika. Já, en nú er heimilt að endurgreiða fátækum og efnilegum nemendum það skólagjald, sem þeir hafa greitt, munu menn segja við þessu. Rjett er það að vísu, en þeir verða þó að útvega sjer fjeð, því þessi gjöld verða að greiðast fyrirfram. Og þó þeim sje greidd þessi upphæð aftur, þá er ekki nema að hálfu leyti bætt úr þessu órjettlæti, því það örðugasta helst samt sem áður, og það er að þurfa að útvega sjer þetta fje; og vitanlega fá ekki allir fátækir, efnilegir nemendur skólagjald eftirgefið. Jeg vona nú, að hv. deild sýni það rjettlæti að fella niður þessi skélagjöld bæði hjer í Reykjavík og við Flensborgarskólann. Þau eru hvorki rjettlát nje sanngjörn og ríkið missir litlar tekjur við þetta. Þá kem jeg að brtt. VII. á þskj. 642. Fer jeg þar fram á allríflega, fjárveitingu, sem á að fara í stórt mannvirki. Það er sem sje farið fram á 100 þús. kr., fyrsta framlag, til vegarlagningar yfir Fjarðarheiði. Þetta mál var hjer tvisvar fyrir á þinginu í fyrra. Í fyrra skiftið sem þáltill., en í síðara skiftið sem brtt. við fjárlögin. Þáltill., sem var þess efnis, að rannsókn skyldi fara fram á vegarstæði þarna og kostnaði við lagningu vegar, var samþ., en brtt. um framlag til vegarins var feld. Rannsóknin var svo framkvæmd síðastl. sumar, og varð niðurstaðan sú, að ekki mundi vera svo mjög örðugt að leggja veg þarna og kostnaður mundi verða. minni en búist var við. Till. vegamálastjóra hvað þetta snertir er sú, að rjett sje að byrja ekki strax á verkinu, þó þetta verði samþ. En hann er ekki sá maður, sem hefir nokkurt vald til þess að segja þinginu, hvað það á að gera eða láta vera. Auk þess er hann talsvert einstrengingslegur og vill binda sig við það, sem honum sjálfum þykir best, en mörgum þykir það nálgast sjervisku. Alþingi hefir oft áður virt að vettugi álit hans, svo eins ætti að vera hægt að gera það nú. En verði þessi vegur lagður yfir Fjarðarheiði, þá eru Hjeraðinu trygðar samgöngur við þann kaupstað Austurlands, sem bestar samgöngur hefir við útlönd, og mundi það hafa mikla þýðingu, bæði fyrir kaupstaðinn og Hjeraðið, og verða bæði Seyðisfirði og Fljótdalshjeraði til hins mesta gagns. Það er gert ráð fyrir því, að þessi vegur verði lagður á 4 árum, og er áætlaður kostnaður 360 þús. kr. Mundu það þá verða 90 þús. kr., er færu til vegarins árlega, en jeg sting upp á 100 þús. kr., því jeg get vel ímyndað mjer, að hann færi eitthvað fram úr áætlun, því það hefir svo oft viljað brenna við, að áætlanir verkfræðinganna væru ekki sem áreiðanlegastar. En verði þessi till. mín feld, þá býst jeg við að fallast á till.hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) um, að veittar verði 50 þús. kr. til þessa, þó jeg verði að játa, að mjer þykir minna varið í það að fara svo hægt af stað. Því eftir þeirri till. tekur það 8 ár að byggja þennan veg, sem er þó ekki nema ca. 24 km., og er það miklu lengri tími en aðrir vegir eru bygðir á. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta, en ef komið verður með rökstudd mótmæli gegn þessu, þá mun jeg svara þeim í síðari ræðu minni og gefa frekari upplýsingar um þetta. ef hv.þm. Seyðf. gerir það ekki. Þetta er alment áhugamál manna þar eystra, því ef þessi vegur verður bygður, geta kaupstaðurinn og sveitin tengst þeim böndum, sem verður til hagnaðar fyrir báða. Bæjarstjórn Seyðisfjarðar hefir sent Alþingi áskorun um að hraða þessu máli sem mest. Þá kem jeg að X. brtt., sem er þess efnis, að Ólafi Sveinssyni, vitaverði á Reykjanesi, verði veittar 800 kr. til þess að fullgera akveg að Reykjanesvita. Hann hefir þegar sjálfur byrjað á þessum vegi og lagt þar allmikið í kostnað úr sjálfs sín vasa. Ferðamannastraumur er allmikill þangað og mundi aukast, ef þessi vegarspotti yrði fullgerður að vitanum. En aðsókn að þessum stað stafar af því, að náttúrufegurð er þarna mikil og mjög stórfengleg og útsýni alt hið besta. Staður þessi liggur út að opnu Atlantshafi, og er mjög tilkomumikið að sjá hinar þungu öldur úthafsins mynnast við hraunklettana. Þessi fjárhæð, sem farið er fram á, er mjög lítil, og mundi þetta verk verða svo ódýrt, að slíks eru fá dæmi um vegalagningu hjer á landi. Ætlar vitavörðurinn að vinna sjálfur að þessu með sonum sínum, en hann er eins og kunnugt er mjög duglegur maður. Mun þetta margborga sig fyrir ríkissjóð, því fyr eða síðar verður þessi vegur að koma, og er þá sjálfsagt að nota tækifærið meðan þarna er duglegur maður, sem vill vinna að þessu fyrir ekki meira fje en hjer er um að ræða. En því til sönnunar, að þessi vegur verði að koma, er það að bæði leiðir það af ferðamannastraumnum þangað og auk þess er það nauðsynlegt vegna vitans sjálfs. Þangað verður að vera sæmilegur akvegur, svo hægt sje að flytja nauðsynjar til vitans, og auk þess er nauðsynlegt, að hægt sje að komast þangað í fljótu bragði, ef vitinn bilar, sem vitanlega má ekki eiga sjer stað, að svo standi lengi, svo mikla þýðingu sem hann hefir fyrir siglingar hjer sunnanlands. - Þá hefi jeg líka flutt varatill. þess efnis, að heimilt sje að veita Ólafi Sveinssyni vitaverði 800 kr. af fje því er ætlað er til óvissra, útgjalda. við vitana. Í sjálfu sjer er enginn munur á þessu, því annað fer fram á að hækka útgjaldalið fjárl. en hitt að þessi upphæð verði veitt af þessum 10 þús. kr., sem ætlaðar eru til óvissra útgjalda, því ef meira fje þarf til þeirra en gert er ráð fyrir, þá er varla vafi á því, að það verður veitt. En það getur verið, að hv. dm. finnist annað, og læt jeg þá þess vegna sjálfráða um það, hvora þeir fallast á, en vona aðeins, að önnurhvor finni náð fyrir augum þeirra. Þá kem jeg að 2. lið XVII. brtt. á þskj. 642, sem er frá mjer, um að veita Hallgrími Jónssyni 1200 kr. utanfararstyrk. Þessi kennari er, eins og kunnugt er, einn af elstu kennurum við barnaskólann hjer í Reykjavík, og án þess að jeg vilji á nokkurn hátt gera lítið úr öðrum kennurum við þann skóla, þá held jeg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að hann sje einn af þeim bestu. Hann tók kennarapróf frá Flensborgarskóla árið 1901 og hefir stundað kenslu síðan. Hann sigldi einu sinni til Kaupmannahafnar til þess að kynna sjer nýjungar í kensluaðferðum, og fór hann þá ferð upp á eigin spýtur. En nú fer hann fram á að fá þetta fje í þessu sama skyni. Ef til vill mætti líka veita honum þessa upphæð af utanfarastyrk barnakennara. Mundi jeg og láta það nægja, ef hæstv.dómsmrh. lýsti því yfir, að honum skyldu veittar þessar 1200 kr. úr þessum sjóði, en tryggilegast væri vitanlega að fá það í fjárlögin. Sjálfur verður hann og að leggja. mikið úr eigin vasa, því þessar 1200 kr. hrökkva vitanlega skamt, því bæði er það, að ferðalög eru dýr, og auk þess ætlar hann að dvelja um tíma í Englandi, en þar er mjög dýrt að lifa, sökum þess hvað sterlingspundið er stór penningur. Vonast jeg til, að hv. deild sjái sjer fært að veita honum þetta, og það ekki síður sökum þess, hvað hann verður að leggja mikið fram úr eigin vasa. Annar kennari er það líka, sem jeg hefi farið fram á, að fengi styrk. Heitir hann Andrjes J. Straumland. Er það ungur og mjög efnilegur kennari, sem dvalið hefir erlendis, en er nú við nám í Ruskin College í Oxford. Sótti hann um 2000 kr. styrk til Alþingis til þess að dvelja við þennan skóla til að kynnast kensluaðferðum, svo hann gæti verið sem best undir það búinn að taka við kenslu hjer heima. En það hlýtur öllum að vera ljóst, hversu mikil nauðsyn er á því, að þeir, sem kenna eiga börnum og unglingum, sjeu sem vitrastir og víðsýnastir menn. Þess vegna þurfa þessir menn að eiga kost á því að sjá sig um í heiminum og geta dvalið eitthvað í öðrum löndum, til þess að þeir sjeu sem best búnir undir þetta vandasama starf. Það stækkar sjónhringinn að kynnast því, sem fram fer á þessum sviðum í öðrum löndum, og þar kynnast menn nýjum aðferðum og þeir flytja heim þá þekkingu og mentun, sem þeir öðlast ytra, og miðla henni við kenslu unglinga og barna. Fyrir því álít jeg, að fjárveiting í þessu skyni sje nauðsynleg, og það hærri fjárhæð en veitt er í fjárlagafrv. hæstv. stjórnar. Tel jeg því rjett, að þessi 1200 kr. fjárhæð verði veitt, nema því aðeins, að þessi maður geti komist einnig undir þann lið fjárlaganna, þar sem fje er veitt til utanfarar kennara. Þá kemur næsta till., sem við höfum flutt þrír; það er styrkur til Brynjólfs málara Þórðarsonar. Þessum manni hefir verið veittur styrkur undanfarin tvö ár í fjárlögum, 1500 kr. Hann lærði hjá Þórarni Þorlákssyni og er talsvert kunnur málari hjer á landi. En hann hefir átt við heilsuleysi að búa undanfarin ár, en þó haldið áfram námi sínu. Nú dvelur hann suður við Miðjarðarhaf, og getur því aðeins haldið áfram námi og bætt heilsu sína, að honum sje veittur lítilsháttar styrkur. Það, sem farið er fram á handa Brynjólfi, er ekki nema 1500 kr.; sama fjárhæð og veitt var nú í tvö ár. Jeg veit, að þeir hv.þdm., sem hlustuðu á umræður hjer í fyrra, munu líta svo á, að það sje ekki rjett að taka styrkinn af þessum manni, sem hefir brotist áfram af litlum efnum og miklum dugnaði, þrátt fyrir heilsuleysi á sínum lærdómstíma. Tel jeg víst, að hann muni hljóta náð fyrir augum hv. deildar nú eins og fyr. Þá hefi jeg borið fram till. í þremur liðum, nr. XXVI. Fyrsti liður er styrkur til Jóns Jónssonar frá Hvoli, 200 kr. Sannast að segja álít jeg ekki þörf að tala lengi fyrir þeirri till. Þessi maður er einn af þeim, sem hafa stytt mönnum stundir með stökum sínum; en ferhendurnar hafa löngum verið í miklum metum hjá okkur Íslendingum og hagyrðingar átt vinsældum að fagna hjá alþýðu. En þeir hafa oft verið ekki að sama skapi fjáðir, og þessi maður er enn af þeim. Hann er roskinn maður orðinn og segir svo sjálfur, að hann búi nú heldur í skugganum. Jeg fer fram á þetta aðeins sem viðurkenningu og er ætlast til, að sje í eitt skifti fyrir öll. Þess má jeg geta, að Jón hefir gefið út laglegt vísnakver, árið 1921 og einn af okkar góðu ritdómurum, Jakob J. Smári, hefir lokið lofsorði á stökur hans, enda voru þær gefnar út mikið fyrir hans tilmæli. Það er synd að þreyta hv. deild á mjög langri ræðu um svo litla till., sem jeg þykist vita, að verði samþykt. Þá hefi jeg flutt tvær till. um að hækka nokkuð styrk dr. Guðbrands Jónssonar til þess að semja íslenska miðaldamenningarsögu. Til þessarar vinnu eru veittar 1200 kr. í fjárlögum, en jeg ætlast til, að honum verði veittar 2000 kr. með verðstuðulsuppbót, 2800 kr. Það munu allir þekkja, sem við slík verk fást, að þetta er ekki stór upphæð. Það er ekki mikið hægt að gera fyrir 2000 kr. og ekki hægt að búast við, að hann geti lagt mikið til ritstarfa, þar sem mikið af tímanum þarf að ganga til kennslu og annara starfa til lífsnauðsynja. Vil jeg stinga upp á þessari hækkun á launum hans, en sje ekki hægt að ná henni fram, þá til vara, að þau verði hækkuð úr 1200 kr. upp í 2000 kr., og sje ekki nein verðstuðulsuppbót. Þá kem jeg að næstu till., um að veita Ásgeiri Einarssyni 1200 kr. til dýralækninganáms. Það er ungur stúdent, sem sækir um styrk til að nema dýralæknisfræði í Þýskalandi. Jeg þekki dálítið til þessa pilts og veit, að hann er fyrst og fremst ágætum gáfum gæddur og líklegur til að inna fljótt og vel af hendi þetta nám. Hann er bæði reglusamur og sparsamur, svo að allar líkur eru til, að því fje, sem honum kynni að verða veitt, yrði vel varið. Jeg sting upp á, að honum verði veittar 1200 kr., eins og var í frv. veitt ýmsum stúdentum En jeg sje, að nefndin hefir þar klipið af 200 kr., svo að jeg þorði ekki annað en koma með varatill. um 1000 kr. Þá er það 2. till. undir XXII. lið, að í stað „aðstoðarmanns við Þjóðskjalasafnið“ komi: „og til aðstoðar eftir reikningi“. Þetta er ekki annað en orðamunur, til þess að ekki sje verið að festa þarna mann og ekki meira fyrir borgað heldur en fjárlagaliðurinn til tekur. Skil jeg ekki annað en hv.þdm. geti á þetta fallist. Út af 3. till. undir XXII. lið hefi jeg fengið mótmælaskjal frá forseta Bókmentafjelagsins. Jeg hafði gert till. um að hækka styrkinn til Bókmentafjelagsins um 400 kr. Mjer finst ekki sitja á forseta að mótmæla því, þó að sú athugasemd fylgi, að því sje ætlað að gefa út niðurlagið af ritgerð um dómkirkjuna á Hólum. Það hefir áður gefið út nokkuð af þessari ritgerð, sem átti að vera 25 arkir að stærð, en mun verða um 30; mun fjelagið vera búið að gefa út nálega 18 arkir. En það sýnist meiningarlaust að gefa út slíka ritgerð hálfa; þess vegna vil jeg láta ljúka við útgáfuna og skylda Bókmentafjelagið til þess. - Mjer finst það satt að segja hálfgerð frekja af forseta Bókmentafjelagsins að fara að sletta sjer fram í, þó að þingið vilji setja athugasemd og till. um það, hvað það vildi og óskaði, að út yrði gefið. Hann hótar því, forsetinn, að taka ekki við neinum styrk. Jeg sje raunar, að það er í fjárlögum skilyrði fyrir styrk, því að þar stendur: enda haldi það áfram útgáfu hins íslenska fornbrjefasafns. Og jeg skil ekki, að það komi til, að forseti komist upp með það að neita að taka við styrknum til fjelagsins frá þinginu, þó að því sýnist ástæða að setja þarna aths. við. Jeg hygg, að brjef þetta sje ekki sent fyrir ráð stjórnar Bókmentafjelagsins, heldur hafi forseti aðeins gert það af einræði sínu. Og það getur vel komið til mála, ef hann óskar frekari umræðna um styrkveitingar, að maður talaði um, hvort hann ætti sjálfur að þiggja nokkurn styrk hjá þinginu. Þó að jeg hafi ekki talað um mínar till. í röð, býst jeg við, að jeg hafi minst á þær allar og gert hv.þdm. ljóst, hvað þær fela í sjer. Og jeg efast um, að jeg muni taka til máls aftur, nema alveg brýnar ástæður sjeu fyrir hendi.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af till.hv.fjvn. vildi jeg segja fáein orð, fyrst beina því til nefndarinnar, hvort hún geti ekki sjeð sjer fært að taka aftur til 3. umr. tvær litlar till., aðra um lækkun rekstrarkostnaðar húsmæðradeildar skólans á Staðarfelli og húsmæðradeildarinnar á Ísafirði. Jeg vildi aðeins að þessu sinni benda á, að mjer fyndist þurfa að athuga það, hvort það er sanngjarnt að gera þessa lækkun, einkum ef litið er til annara sambærilegra skóla. Jeg vænti þess, að nefndin athugi þetta áður en kemur til atkvgr. Þá sje jeg, að nefndin hefir felt niður litla upphæð til manns, sem heitir Kristján Jónsson og hefir fylgt mönnum í heilar mannsaldur yfir Markarfljót. Það er því miður ekki hægt að verðlauna alla þá góða vatnamenn, sem til eru á landinu, en mjer finst, að þetta væri vel við eigandi sem hlýlegt handtak til þessa manns sem hefir lagt á sig erfiði til að hjálpa. mönnum í svo langa stund. Jeg vona, að nefndin sjái ekki ástæðu til að halda þessari till. til streitu. Út af brtt. nefndarinnar um að hækka styrk til dr. Helga Pjeturss vil jeg aðeins segja mína skoðun án þess að rökstyðja. Jeg hefi fyr verið með því að hækka laun þessa manns, þannig að hann mætti hafa sæmilegt lífsviðurværi; og jeg hefi ekki breytt skoðun, hvorki um hans meðfæddu góðu hæfileika nje hans góða vilja. En jeg sje ekki, að hann sje á nokkurn hátt betur settur, þó að laun hans sjeu nú hækkuð. Hann skoðar sig sem höfund nýrra trúarbragða, og jeg býst ekki við, að slíkum forgöngumönnum sje talið nauðsynlegt að hafi nokkurt óhóf af veraldargæðum. Þá kem jeg að brtt. á þskj. 642. Mín fyrsta till. er um það, að bætt verði aths. við greinina um meðferð utanríkismálanna, að fjeð sje greitt í dönskum krónum. Það hefir verið siður að greiða t. d. kostnað við sendiherraskrifstofuna og kaup sambandslaganefndarinnar í erlendri mynt án þess að taka það fram í fjárlögum. Er ætlast til, að þessi atkvgr. skeri úr um það, hvað þingið álítur um þetta. Það er óneitanlega fjarstæða í sjálfu sjer að hafa part af fjárlögunum í erlendri mynt og part í íslenskri án þess að tiltaka það nánar. Kostnaður við sendiherraskrifstofuna í Kaupmannahöfn er 20 þús. danskar krónur, húsaleiga 5 þús., líka danskar krónur, annar kostnaður. - mest risna - 20 þús. kr., og skrifstofuhald 17 þús. kr. Ef till. þessi verður samþykt, að kostnaður utanríkismála greiðist í dönskum krónum, þá liggur í því, að hina liðina á að borga í íslenskum krónum; við það lækka þeir allir hlutfallslega eins og gengið segir til. Jeg mun máske við 3. umr. og í öðru tilefni koma að því, að jeg held, að þetta sje alveg forsvaranlegt. Mjer dettur ekki í hug að neita, að sá maður, sem nú er sendiherra, standi vel í stöðu sinni, en jeg neita því, að við getum búist við að geta haldið slíka menn okkar á allan hátt til jafns við ríkustu þjóðir. Það getur stundum verið leiðinlegra að vera smáþjóð, en það verðum við að sætta okkur við. Og jeg leyfi mjer að halda því fram, að 20. þús. kr. laun og 20 þús. kr. í risnu, þótt þær sjeu íslenskar, sje alveg nægilegt í Kaupmannahöfn, því að það er ekki dýrara að lifa þar heldur en í Reykjavík. Þá er næsta till. mín um að auka skrifstofufje sýslumanna og bæjarfógeta um 5 þús. krónur, upp í 100 þús. kr. Þetta er ekki gert með ákveðin embætti fyrir augum, heldur vegna þess, að störf þessara manna fara vaxandi með ári hverju, og jeg býst ekki við, að hjá því verði komist á sumum stöðum að auka, að einhverju leyti þeirra skrifstofnkostnað. Þótt lítið sje, tel jeg það fremur vott um það, að þingið vilji ekki alveg gleyma, að aukinn kostnað leiðir af auknum kröfum. Jeg hefi gleymt að minnast á kostnað við sambandslaganefndina. Hjer er sá kostnaður gerður 6 þús. kr., og er beinlínis átt við íslenskar krónur. Er ætlast til, að það árið sem nefndin fer til Danmerkur, fái hver maður 1500 kr. fastan styrk, hvorki meira, eða minna, í stað þess að hingað til hefir það verið 50 kr. danskar á dag frá því maðurinn fór heiman að og þangað til hann kom aftur. Þetta sýnist mjer ekki þörf; það er nokkurnveginn hægt að komast til Kaupmannahafnar og búa þar sómasamlega hálfan mánuð til þrjár vikur fyrir 1500 krónur. Sje litið á það, að kostnaður þessi hefir orðið 3500 kr. og upp í 5 þús. kr. á mann sum árin undanfarin, þá er hjer um nokkurn sparnað að ræða. Jeg sje, að á þskj. 642 er brtt. frá hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) um framlag til vegarins yfir Fjarðarheiði. Þetta er gamall kunningi hjer frá í fyrra; þá var jeg einn af þeim, sem vildu láta rannsaka vegarstæði yfir heiðina. Nú hefir það komið í ljós við rannsókn, að vegur þessi verður dýr, um 400 þús. kr. Þetta er sjálfsagt mjög sönn áætlun, því að vegarstæðið er erfitt og liggur yfir hátt fjall og talsvert langt. Jeg álít að vísu, að vegurinn eigi að koma, en að undirbúningur sje ekki nægilegur enn. Þessi vegur hefir ekki sömu þýðingu nú eins og t. d. Fagradalsvegurinn, sem er lífæð milli Hjeraðsins og sjávar. Þessi vegur liggur miklu hærra. Að vísu notast hann Hjeraðsbúum nokkuð yfir sumarið, en sjerstaklega verður hann fyrir Seyðisfjörð: það má segja, að hann sje Seyðisfjarðar mál í hæsta máta. Þess vegna vil jeg ekki lá hv.þm. kjördæmisins, þó að hann berjist fyrir þessum vegi, en af hví hvernig ástatt er, þá verða Seyðfirðingar að gæta þess, að áður en þeir geta átt von á, að landið leggi fram fje það, sem krafist er, eiga þeir að sýna, að þeim sje virkilega alvara. Jeg talaði um þetta við sýslumann Seyðfirðinga; hann skildi vel, að þingið gæti ómögulega lagt út í þetta nema því aðeins, að Seyðisfjörður sýndi áhuga í verkinu. Stakk jeg upp á því, hvort Seyðisfjörður vildi leggja á sig ákveðna vinnu, máske þegnskylduvinnu á hverju ári, með því móti að landið legði fram eitthvað á móti. Þegar jeg sje hv.þm. Seyðf. kominn inn í hv. deild, vil jeg árjetta það, að það er líkt ástatt um þennan veg fyrir Seyðfirðinga eins og Kristneshælið fyrir Eyfirðinga. Þeir lögðu fram geysifje með samskotum og vinnu, og aðeins þess vegna tókst að hrinda þessu mannvirki áfram á skömmum tíma. Ef Seyðfirðingar sýna, að þeim sje eftir sinni getu eins mikil alvara að brjóta þennan múr milli sín og Hjeraðsins eins og Eyfirðingum var með hælið, þá álít jeg, að þeir muni á sínum tíma ekki fara bónleiðir til búðar. En enn sem komið er vantar þennan undirbúning. Þá er hjer mál eitt, sem jeg vildi sjerstaklega segja nokkur orð um það er till. um að leggja fram í einu herbergi í alþjóðastúdentagarði í París, fyrsta greiðsla af fjórum, 2500 kr. Þessu máli er svo háttað, að það hefir nú nokkur undanfarin ár verið bygð stúdentaborg í útjaðri Parísar, þar sem nálega öll ríki heimsins leggja eitthvað til. Frakkar gangast fyrir þessu og leggja mikið til af því að þeir vilja gera sitt til þess, að París haldi áfram að vera sú mikla miðstöð í andlegum efnum, sem hún hefir lengi verið. Aðrar þjóðir viðurkenna gildi franskrar menningar greinilega með því að leggja stúdentum sínum til herbergi í þessum stúdentagarði. - Nú hefir ræðismaður Frakka snúið sjer til stjórnarinnar og stungið upp á, að við legðum fram 10 þús. kr. í eitt herbergi; það mátti borga það alt í einu eða þá á fjórum árum. Jeg ljet hv. mentmn. Nd. fá skjalið og fleiri gögn um málið, og svo var um talað, að nefndin kæmi með till. um það í Nd., en svo varð þó ekki. Jeg held því að vísu ekki fram, að hjer sje um lífsnauðsyn að ræða. En menn mega ekki láta fæla sig, þó að talið sje, að einstakra manna herbergi í okkar væntanlega stúdentagarði komi ekki til þess að kosta nema 5 þús. krónur, því að raunverulega kostar eitt slíkt herbergi 10 þús. kr., þegar þess er gætt, hve mikið ríkissjóði er ætlað að leggja fram. Með brtt. minni er því um fult samræmi að ræða, og við jafnt lifandi eða dauðir fyrir því, þó að við leggjum þennan kostnað á okkur á 4 árum, en gæti jafnvel hugsast að yrði okkur til mikils góðs síðar meir. Með því að ríkið legði þessa litlu upphæð til, ætti það nokkurn veginn að vera trygt, að einn íslenskur námsmaður að minsta kosti gæti stöðugt verið við nám í París. Og þar sem því hefir nú verið lýst yfir, að við munum innan stundar taka utanríkismálin í okkar hendur, þá er það augljóst, að okkur er nauðsynlegt, að nokkuð margir af áhrifamönnum þjóðarinnar kunni frönsku; hún er milliríkjamálið. En sem stendur höfum við fáum á að skipa, er hafi nægilega kunnáttu í þessari tungu og sjeu færir um að taka þátt í starfsemi „diplomata“. Þessi málakunnátta er ekki altaf nauðsynleg fyrir frægustu fulltrúa Stórveldanna, eins og t. d. Lloyd George; slíkir menn geta komist af án þess að kunna frönsku, en við getum það ekki, og þess vegna álít jeg það meira en ómaksins vert að sinna þessari litlu brtt. Þá er það 2. liður brtt. undir XI. tölulið. Þar er farið fram á námsstyrk til Björns Gunnlaugssonar læknis, sem er mjög efnilegur maður, ættaður úr Borgarfirði. Hann hefir verið um tveggja ára skeið í Hamborg, meðfram til þess að geta búið sig undir það að verða hjer spítalalæknir. Þessi maður hefir rækt nám sitt ágætlega, farið vel með fje og tíma og er því líklegur að verða til gagns og sóma, þá er stundir líða, endist honum líf og heilsa. Þá er 3. liður þessarar sömu brtt., um styrk til Axels Guðmundssonar, til þess að fullkomna sig í söngkenslu. Þetta er sami maðurinn, sem hv.þm. Ak. (EF) hefir borið fram í IV. brtt. á sama þskj. En af því að þar er farið fram á hærri upphæð, skoða jeg mína till. sem varatill., er komi því aðeins til atkv., að aðaltill. frá hv.þm. Ak. falli. Þessi maður er liðlega tvítugur, mjög söngvinn og hefir fallega rödd. En hann varð fyrir því óhappi að veikjast mjög hastarlega af mænusótt, og þó honum hafi batnað talsvert, fær hann þó tæplega þá heilsu að geta unnið stritvinnu, en hefir von um að geta ef til vill unnið sjer brauð með söngkenslu. Nú hefir hann hug á að hverfa til Danmerkur og leggja þar stund á söngnám með það fyrir augum að geta orðið kennari t. d. við alþýðuskóla. Hefði þessi maður verið hraustur og heill heilsu, var honum engin vorkunn að standa straum af þessum námskostnaði. En það er sjerstaklega með tilliti til þess, að hann er svona fatlaður, að þörf er á að styrkja hann í þessu skyni. Þá á jeg næst XVI. brtt. í röðinni. Með þeirri brtt. er lagt til, að styrkur til þess að gefa út kenslubækur handa mentaskólanum falli niður, en svo hefi jeg síðar - það er XXI. brtt. í röðinni - lagt til, að upp væri tekin jafnhá upphæð (2500 kr.), sem varið yrði til þess að gefa út kenslubækur handa skólum yfirleitt. Samskonar brtt. fjell í hv.Nd., og veit jeg ekki af hverju, en mjer finst fara betur á að styrkur þessi sje miðaður við kenslubókaþörf allra skóla á landinu. Jeg skal taka það fram, af því að jeg hefi núna undanfarið lagt dálitla stund á að semja kenslubækur og gefa þær út, að jeg mun alls ekki hugsa um að njóta neins styrks af þessu fje til þeirra bóka, er jeg hefi sjálfur samið. En mjer er kunnugt um, að einn kennari Akureyrarskólans hefir í smíðum kenslubók í eðlisfræði, og færi þá vel á, að hann nyti styrks af þessu fje, því að slík kenslubók kemur fleirum skólum að gagni. Þá hefi jeg borið fram brtt. - það er sú XIX. í röðinni - um styrk til þess að reisa unglingaskóla í kaupstöðum, 2/5 kostnaðar, alt að 10 þús. kr. Fyrir mjer vakir, að þetta sje upphaf af föstum lið, sem jafnan standi í fjárlögum, eins og það hefir tíðkast, að föst upphæð stæði þar til þess að koma upp unglingaskólum í sveitum. Eins og kunnugt er, hafa margir kaup- staðir verið að basla við að halda uppi unglingaskólum, og er því sanngjarnt að slík upphæð sje í fjárlögum, sem hægt sje að grípa til. Skal jeg aðeins taka fram, að þessi munur, sem hjer er gerður, 2/5 til kaupstaða móti ½ kostnaðar í sveitum, held jeg að sje nokkurnveginn jafnrjetti, vegna þess að sveitirnar hafa heimavistir við skólana. Þá kem jeg að síðustu brtt. minni, sem er sú XXXIV. í röðinni á þessu sama þskj. og er við 22. gr. Þar er lagt til, að Bjarna Runólfssyni á Hólmi í Landbroti verði veitt lán til þess að koma upp verkstæði vegna raflýsingar sveitabæja. Í brtt. er lánsupphæðin 20 þús. kr., sem stafar af misritun í handriti, því að jeg ætlaði ekki að fara fram á nema 5 þús. kr., og beini því til hæstv. forseta, að hann beri till. þannig upp, að lánið sje aðeins 5 þús. krónur. Verði þetta lán veitt, efast jeg ekki um, að það muni koma að góðum notum. Þessi maður er nú orðinn víðþektur; hann er bóndi austur á Síðu, mesti völundur, en varð fyrst kunnur úti um land eftir að Sigurður próf. Nordal hafði skrifað um hann tímaritsgrein. Hann hefir verið mjög heppinn í smíðum sínum, þótt ekki sje hann skólagenginn í raffræðum. Hann hefir komið upp mörgum rafstöðvum á sveitabæjum, bæði austur þar og víðar, og er nú ráðinn hjá Búnaðarfjelagi Íslands til þess að leiðbeina bændum um raflýsingu sveitabæja. Mjer er kunnugt um, að nú í vor á að reisa 6–7 rafstöðvar í nánd við Akureyri, og víðar mun vakinn allmikill áhugi manna á meðal um raflýsingu sveitabæja. Verður því ekki skortur á verkefni fyrir slíkan mann sem Bjarna. Annars er það merkilegast um Bjarna á Hólmi, að hann smíðar heima að búi sínu í Vestur-Skaftafellssýslu ýmsa hluti til rafstöðvanna, og suma þá allra dýrustu. Sjerstaklega eru það þó „túrbínur“, sem hann smíðar og gerir það fyrir einn fimtung verðs af því, sem þær kosta í Reykjavík, og þó eru þær taldar jafngóðar. Að Bjarna hefir tekist þetta, er fyrst og fremst því að þakka, að hann er hugvitsmaður og þjóðhagasmiður, en svo hafa og skipströndin austur þar átt sinn þátt í því. Þar kaupir Bjarni kopar og aðra málma við góðu verði, og svo smíðar hann dýra hluti í rafmagnsvjelar úr þessu efni. Nú hefir Bjarni komið sjer upp dálitlu verkstæði, en á þó erfitt með að fullkomna það sem skyldi, vegna þess að hann er fátækur og svo sanngjarn í öllum viðskiftum, að hann tekur oft ekki hærra kaup, þegar hann vinnur frá heimili sínu, en vanir verkamenn hafa. Það er áreiðanlega góðra gjalda vert að styrkja slíkan mann og Bjarna á Hólmi, því eflaust á hann eftir að veita ljósi og yl um margar sveitir þessa lands og gera þær vistlegri. Vænti jeg því fastlega, að hv. deild geti fallist á brtt. þessa. Jeg hefi þá talað fyrir brtt. mínum og býst ekki við, að jeg sjái ástæðu til að taka oftar til máls, nema ef frekari skýringa yrði óskað.

Halldór Steinsson Jeg á hjer fáar brtt. á þskj. 642 og ætla þá að gera örlitla grein fyrir þeim. Fyrsta brtt. mín, sú III. í röðinni. er um 400 kr. styrk til kvenfjelagsins á Hellissandi, til hjúkrunarstarfsemi. Fjelag þetta hefir í tveim síðustu fjárlögum notið nokkurs styrks, er nam fyrra árið 500 kr. og síðara árið 400 kr. Fjelagið hefir látið margt gott af sjer leiða og nú síðari árin beitt sjer aðallega fyrir hjúkrunarstarfsemi og orðið að miklu liði. Á Sandi eru nú um 600 manns, en fjöldi þeirra verður að fara að heiman í atvinnuleit yfir vor- og sumartímann, en mörg heimili þannig sett, að konan er á meðan alein yfir börnunum. Komi veikindi upp á einhverju slíku heimili, hafa oft hlotist vandræði af, vegna þess að enginn var til að hjúkra. Úr þessu hefir fjelagið reynt að bæta, með því að ráða í þjónustu sína hjúkrunarkonu, er það hefir svo lánað til hjálpar á bágstöddum heimilum, sumpart fyrir mjög væga borgun eða þá enga, því þarna eins og annarsstaðar eru mörg heimili, sem vegna fátæktar eiga mjög erfitt með að láta nokkuð af hendi rakna. Fjelagið hefir einnig lagt í ýmsan annan kostnað og skuldar nú eitthvað, en sjer fram á, að það verði að draga úr hjúkrunarstarfsemi sinni, ef það nýtur ekki þessa styrks úr ríkissjóði. Þess vegna finst mjer það vel þess vert, að fjelagið njóti þessa styrks áfram, og þar sem hv. deild hefir svo að segja samþykt þetta í einu hljóði áður, vænti jeg, að hún sje sama sinnis enn. Næsta brtt. mín er sú VI. í röðinni, um styrk til Stykkishólmsvegar. Þessi vegur hefir nærri undantekningarlaust verið tekinn upp í fjárlagafrv. stj., og er mjer því næsta óskiljanlegt, hvers vegna hann hefir verið feldur niður úr stjfrv. að þessu sinni. Það hefir nú staðið yfir í meira en fjórðung aldar að byggja þennan veg, og er mjer nær að halda, að enginn þjóðvegur hafi orðið eins útundan eða miðað jafnlítið áfram. Þessi vegur liggur þó yfir blómlegar búsældarsveitir og á auk þess að tengja saman hjeruðin við Breiðafjörð og Faxaflóa. Jeg þykist viss um, að þeir hv.þdm., sem riðið hafa um þessar blómlegu sveitir, sem af náttúrunnar hendi eru þann veg gerðar, að þar getur fjöldi manna lifað góðu lífi, hljóti að skilja þá nauðsyn, sem þessum hjeruðum er á því að fá þessum vegi sem fyrst lokið. Finst mjer því óþarfi að orðlengja frekar um það, en sný mjer að þriðju brtt. minni undir XXIX. lið á sama þskj., um 15 þús. kr. styrk til hafnarbóta í Ólafsvík, en í beinu áframhaldi er svo fjórða brtt. mín, undir XXXVI. lið, þar sem farið er fram á, að ríkissjóður ábyrgist 15 þús. kr. lán í sama skyni. Eins og kunnugt er, voru á Alþingj 1919 afgreidd lög um hafnargerð í Ólafsvík, sem gert var ráð fyrir, að eftir þáverandi verðlagi mundi kosta um 750 þús. kr., og átti ríkissjóðurað leggja fram ¼ af þeim kostnaði, en taka ábyrgð á 3/4 hlutum kostnaðarins. Öll árin síðan hefir fjárhagur ríkissjóðs verið þröngur, og því ekkert viðlit að ráðast í þessa hafnarbyggingu. Hinsvegar hefir þó verið reynt að byrja á þessu mannvirki með því að byggja hafnarskjólgarð fyrir mótorbáta. Höfnin liggur, eins og kunnugt er, fyrir opnu hafi, og má segja, að ógerlegt sje eins og er að láta mótorbáta ganga þaðan. Það hafa á undanförnum 3 árum verið veittar úr ríkissjóði 44 þús. kr. til þessa hafnargarðs, en hreppurinn lagt til um 25 þús. kr., svo að búið er að vinna að þessum garði fyrir tæpar 70 þús. kr. Lengd garðsins er áætluð um 192 metrar, en búið að byggja 138 m., og vantar þá 54 m. til þess, að garðurinn sje fullgerður. Garðurinn skýlir bæði í vestan-, norðan- og austanátt; í sunnanátt er ekki um mikla sjóa að ræða, aðeins vindbáru, svo að þegar garðurinn er fullgerður, þá má gera ráð fyrir, að þarna verði nokkurnveginn trygt lægi fyrir mótorbáta. Botninn er ágætur, og hefir garðurinn alls ekki haggast þessi fjögur ár, sem bygging hans hefir staðið yfir, þrátt fyrir mikið hafrót, er á honum hefir mætt. En það er fyrir mjer mikils virði, þegar miðað er við alla þá tugi þúsunda, sem farið hafa forgörðum annarsstaðar við land, þar sem slíkar hafnarbætur hafa verið framkvæmdar. Það má því segja, að ekki vanti nema herslumuninn til þess, að þarna sje fengin örugg og trygg mótorbátahöfn. Og þegar sá herslumunur kostar ríkissjóð ekki meira en 30 þús. kr., en hinsvegar um það að ræða að lyfta upp mótorbátaútvegi í fjölmennu kauptúni, og með tilliti til þess, að þetta er lokastyrkur, finst mjer, að jeg geti vænst þess, að hv. deild taki vel í þetta mál. Mjer finst líka, að þegar Alþingi hefir áður lagt dóm sinn á nauðsyn málsins með því að leggja í þetta mannvirki tugi þúsunda, þá geti ekki komið til mála að kippa að sjer hendinni og stöðva verkið, þar sem ekki er eftir nema herslumunurinn til þess að ná markinu. Jeg hirði svo ekki um að hafa þessi orð fleiri, enda vænti jeg, að hv. deild sjái og skilji þá nauðsyn, sem liggur á bak við þessar brtt. mínar.

Guðmundur Ólafsson Jeg þurfti að segja fáein orð vegna tveggja brtt., sem jeg hefi borið fram og eru að finna á þskj. 642. Þó að jeg hafi nú í nokkur ár átt sæti á þingi, þá hafa margir meiri æfingu mjer að tala fyrir brtt. við fjárlagafrv., enda hefi jeg venjulega haft lítið af slíku tægi í eftirdragi. En af því að erfitt er að fá menn til þess að halda kyrru fyrir í hv. deild og enginn var á mælendaskrá, er jeg fór úr sæti mínu, þá skal jeg ekki tefja lengi fyrir því, að hægt verði að ganga til atkv. Jeg hefi borið fram VIII. brtt. á þskj. 642, um 12 þús. kr. til Langadalsvegar. Gæti jeg hagað orðum mínum líkt og hv.þm. Snæf. (HSteins) og sagt, að þessi vegur væri búinn að vera alllengi á leiðinni. Þegar best gekk, fjekk hann oft dálítið í fjárlögum, og komst veitingin til hans eitt sinn upp í 20 þús. kr. Annars eru 15 eða 16 ár síðan fyrst var til hans veitt, en venjulega hefir veitingin verið svo lítil, að henni hefir svipað til meðalainntöku hjá hómópata. Þó hefir þessi vegur talist og telst til þjóðvega; en mjög er honum ábóta- vant enn. Áður lá vegurinn t. d. ýmist uppi í háum brekkum eða niðri í engjum dalbúa. Hv. 5. landsk. (JBald) talaði um það áðan, að sjer þætti mikið, ef það tæki 8 ár að leggja veginn yfir Fjarðarheiði, og kostar hann þó mörgum sinnum meira fje en hjer er farið fram á. Mjer kom í hug, er jeg heyrði orð hv.þm., að lengi hefði honum þótt treinast bygging Langadalsvegar, hefði hann átt að mæla fyrir honum. En fáist nú þessar 12 þús. kr., vænti jeg, að takast megi að gjöra það, sem ógert er af veginum, fært hestvögnum. Skal jeg þó ekkert um það fullyrða, en víða er fjár þörf, og læt jeg því við þessa upphæð sitja að sinni. Þá á jeg XII. brtt. á sama þskj. Hún er við 14. gr. B.II., lokastyrkur til Árna Björnssonar, til háskólanáms. Þessi maður er úr mínu hjeraði og lauk stúdentsprófi fyrir 4 árum, að jeg hygg. Síðan hefir hann, svo að satt sje frá sagt, notið hins lögákveðna stúdentastyrks. Les hann tryggingafræði og hefir sókst námið vel eftir ástæðum. Hafa legið fyrir hv.fjvn. vottorð um próf hans í heimspeki og sömuleiðis fyrri hluta embættisprófs. Fái hann styrkinn, býst hann við að ljúka náminu í byrjun næsta árs. En hann er af fátækum kominn og hefir lítið fje fengið úr föðurgarði; hefir enda orðið að vinna fyrir sjer, með því að námsstyrkurinn hefir ekki hrokkið. Vona jeg, að hv. deild láti sjer skiljast, að meiri er þörf styrks, þegar svo stendur á, en ella. Ef til vill mætti segja, að hann hefði hafið námið af lítilli fyrirhyggju, en þegar svo langt er komið, ætla jeg að sjá megi, að hann hafi verið fyllilega fær um það. Og jeg vona, að orðið „lokastyrkur“, sem jeg nota um þessa upphæð, verði nú meira rjettnefni en oft áður í fjárlögunum. Jeg get fullvissað hv. deild um, að maðurinn er í góðu meðallagi greindur, hirði ekki um að taka dýpra í árinni, þótt venjulegt sje, enda af góðu bergi brotinn. Það er mjer kunnugt um. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þessa brtt., en held, að enginn hv.þdm. mundi hafa ósóma af að greiða henni atkv.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi ekki borið fram neinar brtt., sem jeg þarf að mæla með sjerstaklega. En jeg get sagt það, að jeg er hlyntur ýmsum brtt.hv.fjvn., og mun það koma fram í atkvgr. Auðvitað hefði jeg helst óskað, að frv. hefði verið sem minst breytt frá því, er það kom frá stjórninni og var lagt fyrir þingið upphaflega, enda er varla að svo komnu hægt að segja, að breytingar þær, sem gerðar hafa verið, sjeu til bóta. En það ætla jeg, að till. nefndarinnar muni flestar gerðar að vel yfirlögðu ráði. Hjá því mun naumast fara, að á þann, sem lengi situr undir fjárlagaumræðum, stríði margar og hver annari óskyldar tilfinningar. Annarsvegar er meðvitundin um, að margt af því, sem fram er borið, eigi fullan rjett á sjer og sje sjálfsagt frá sjónarmiði þeirra, sem till. flytja. En á hinn bóginn mega hinar góðu tilfinningar ekki hlaupa með menn í gönur, og þarf að hafa hugann jafnframt á því, hvar taka skuli peningana. Þessari þjóð hefir löngum verið svo farið, að hún hefir átt meiri framfarahug en efni. Og mikið af brtt. er eflaust sprottið af ríkri framfaraviðleitni, og því erfitt að leggjast í móti þeim. Jeg býst þó við að verða að greiða atkvæði gegn þeim flestum, og ekki síst af því, að ennþá er óvíst um niðurstöðu tekjuaukafrv. þeirra allflestra, sem fram hafa komið í þinginu. Er raunar vandkvæðum bundið að taka afstöðu til hækkunartillagna, fyr en útsjeð er um úrslit þessara frv. Annars furðar mig á þeirra bjartsýni, sem komið hefir fram í hv.Nd. - einkum innan Íhaldsflokksins -, þegar því er haldið fram, að fjárhagsástæðurnar sjeu svo góðar, að ekki sje þörf nýrra tekjuauka. Þessi misskilningur sumra hv.þm. hlýtur að stafa af því, að grundvöllurinn undir athugunum þeirra sje talsvert gallaður. Það virðist líka liggja í augum uppi, að þegar á að gera áætlun um fjárhagsástandið, verður að hafa meðalár til hliðsjónar. Afkoma meðalárs ætti því að vera undirstaða álits þeirra manna, sem telja enga þörf tekjuauka. En meginvilla þeirra liggur í því, að þeir miða við útkomu þriggja síðustu ára. En að rjettu lagi hefði ekki mátt taka árið 1925 með. En af því að tillit er tekið til þess, gera menn sjer of glæsilegar vonir. Jeg skal geta þess, að þegar fjárhagsyfirlitið var gefið í byrjun þings, var ekki að fullu sjeð, hvernig útkoma síðastliðins árs mundi verða. Síðan hefir komið í ljós, að talsverðar upphæðir voru ógreiddar, t. d. vegna berklavarnalaganna og jarðræktarlaganna. En þetta gerir ástandið enn verra en yfirlitið sýndi. Um leið og jeg get þessa, vil jeg vekja athygli á því, að óhjákvæmilegt verður að stofna til talsverðra útgjalda samkvæmt sjerstökum lögum, sem ýmist hafa verið samþ. eða verða væntanlega samþ. á þessu þingi. Vænti jeg, að hv.fjvn. athugi þetta og taki upp í fjárlagafrv. nauðsynlega útgjaldaliði þeirra vegna. Að svo komnu þýðir ekki að telja einstaka liði, meðan ekki er fullvíst, hvað fram nær að ganga. Nú þegar hafa verið teknir upp í fjárlagafrv. útgjaldaliðir samkv. lögum um byggingar- og landnámssjóð, tilbúinn áburð og búfjártryggingar. En margt annað getur komið til greina, t. d. ef ráðist verður í ríkisrekstur útvarps eða bætur á því auma ástandi, sem hegningarhúsið er í og óviðunandi er, að allra dómi. Ekki hefi jeg heldur orðið var við, að neitt tillit sje tekið til framlags ríkissjóðs til Sundhallarinnar. Að þessu athuguðu verð jeg að halda því fram, að varla sjeu horfur á, að svo verði gengið frá fjárlögunum, að afgangur fáist til þess að greiða tekjuhalla síðasta árs. Veit jeg ekki, hvaðan koma ættu tekjur til þess. Það kynni að vera hægt á uppgripaári; en nú eru ekki glæsilegar horfur. Vertíðin hefir gengið treglega, það sem af er, og ekki er útlit fyrir neitt geipiverð á afurðum. Er því naumast hægt að ætla, að þetta ár verði meira en í meðallagi. En gjöldin verða með meira móti, og það þótt ekki sje tekið tillit til óvissra útgjalda árin 1929 og 1930. En æskilegt væri, að fjárlögin yrðu svo úr garði gerð, að hægt yrði að standa straum af þeim útgjöldum án þess að grípa til sjerstakra ráðstafana. Jeg sje ekki ástæðu til að fara út í einstaka liði sjerstaklega. Er þegar búið að minnast á þá flesta af flutningsmönnum, og ræður þeirra hafa ekki gefið tilefni til athugasemda. En eitt vildi jeg þó minnast á, af því að jeg geri ráð fyrir, að hv.frsm. taki til máls á eftir mjer. Jeg vildi spyrja um, á hverju bygðist áætlun nefndarinnar um 3000 kr. rekstrarkostnað handa Kristneshælinu. Hann hlýtur að verða miklu meiri en svo, og held jeg, að ekki þýði að áætla hann undir 10 þús. kr.

Er áætlun hæstv. ráðherra bygð á samanburði við Vífilsstaði?

. Ekki beinlínis, en þetta liggur í augum uppi. Þá vil jeg geta eins liðs, sem mjer þykir óviðfeldið að lækka, en það er styrkurinn til Páls Ísólfssonar. Nefndin hefir fært hann niður um 1000 kr. Satt að segja finst mjer slíkum listamanni varla bjóðandi lægri upphæð en sú, sem tiltekin var í frv. eins og það kom frá Nd. Þætti mjer fara að vonum, ef þessi brtt. nefndarinnar yrði feld. Svipað hefi jeg að segja um styrkinn til Jóns Ófeigssonar. Jeg hygg, að hann hafi unnið svo mikið starf við orðabókina, að það sje nokkuð hart, ef hann á enga uppbót að fá á þeim launum, sem hann hefir þegar fengið. Finst mjer, að rjettara hefði verið að fella niður styrkinn til orðabókarsjóðsins og verja honum til greiðslu fyrir starf J. Ó. Ætla jeg, að þess muni langt að bíða, að taka þurfi til þess sjóðs. En úr þessu sker atkvgr. Þess er áður getið, að nefndin hefir hækkað styrkinn til dr. Helga Pjeturss. Ætla jeg, að mörgum muni koma sú ráðstöfun kynlega fyrir sjónir. Sje jeg ekki annað en fullsæmilegt sje að ætla þessum manni 4000 kr. til lífsframfæris árlega af ríkisfje, og enga ástæðu finn jeg til þess að setja hann á föst prófessorslaun hjeðan í frá, en það skilst mjer, að sje ætlun nefndarinnar. Hefði átt betur við að veita honum einhverja upphæð sem ferðastyrk eða þvílíkt. Það er kunnugt, að þessi maður hefir ekki haft tækifæri til að gegna því starfi, sem hann mundi hæfastur til, en um ritstörf hans eru allskiftar skoðanir. Og það hygg jeg, að skoðanir þær, sem hann flytur, sjeu ekki svo mikilsverðar, að ástæða sje til að veita honum mjög aukinn styrk þeirra vegna. Jeg var búinn að lofa að fara fljótt yfir sögu, og skal því að mestu leyti láta staðar numið. Hv. þm. Snæf. (HSteins) mælti vel og eindregið með brtt. sínum. Í sjálfu sjer er það ágætt og æskilegt að leggja fram fje til slíkra hafnarbóta, ef hægt er. En mjer virðist ekki liggja fyrir nægar skýrslur um það, hvernig verkinu á að haga og hvort það verður til frambúðar. En alt er verra en ógert, sem ekki er fulltraust. Má vera, að þessar upplýsingar hafi verið lagðar fyrir nefndina eða þær geti nú komið fram. En það mun hafa áhrif á mína afstöðu til þessa máls. Það má ekki koma fyrir, að hafnarvirkjunum sje hætta búin, þótt óveður geysi, og engin hætta vera á því, að þau bili, þegar minst varir. Það komu fram raddir og till. á þingi um að veita fje til hafnarbóta á Sandi. Verkið var unnið, en þá kom það í ljós, að það var lítils virði, því höfnin fyltist af sandi og þara. Það hefði verið gott, að við þessu hefði verið sjeð í fyrstu. Hjer, þar sem náttúruöflin eru svo óviðráðanleg, má ekki veita mikið fje á nokkurn stað, nema áður sje þrautrannsakað, hvort komi að haldi. Það má vera, að þessi uggur minn sje ekki á rökum bygður. En mjer þætti gott að fá upplýsingar um, að þarna væri öllu borgið og að það, sem þarna verður gert, sje unnið að fyrirsögn ábyggilegra, sjerfróðra manna. Í sambandi við þetta skal jeg minnast á till. frá hv.þm. Ak. (EF) um hafnarbætur á Akureyri. Það væri ekki ólíklegt, að jeg ljeði því máli lið, þar sem jeg er þaðan að ætt og uppruna. En það er nú svona; þegar maður er kominn í slíka stöðu sem þessa, þá færist yfir mann, mjer liggur við að segja einhver keimur af íhaldssemi, sparsemi í fjármálum. Þó mjer væri mikil ánægja í að ljá þessari till. lið, þá treystj jeg mjer ekki til þess, því mjer virðist heldur ógætilega af stað farið. Þó að vonbrigði hafi orðið af starfsemi skips þess, sem dýpka átti höfnina, þá er ekki hægt að krefjast þess, að ríkið taki afleiðingunum af syndum þeirra, sem ekki höfðu búið nægilega um hlutina. Jeg get því ekki mælt með svo háum styrk sem hjer er farið fram á. Jeg vona og, að hafnarsjóður sje svo vel stæður, að hann komist yfir þetta, þó kostnaður hafi orðið meiri en átt hefði og þurft hefði að vera. Till. sama þm. (EF) um barnaskólabyggingu Akureyrar fer fram á allmikið fje.

Ábyrgð

. Já, ábyrgð, og fyrir mitt leyti vil jeg segja það, að ábyrgðir eru það, sem ríkissjóði er hægast að láta í tje, því eins og þar stendur, „silfur og gull á jeg ekki, en hvað jeg hefi, það gef jeg þjer“. Jeg tel því ekki fráleitt að samþykkja þessa ábyrgð. Byggingarinnar er þörf. Ástandið nú er ekki viðunandi. Jeg hefi þá gert grein fyrir skoðun minni. Það eru allar horfur á, að útgjöldin í fjárlögunum beri tekjurnar ofurliði. Því verð jeg að treysta nefndinni til fyrir 3. umr. að gera sjer ljósa grein fyrir, hvað vænta megi, að tekjurnar verði móts við útgjöldin og athuga sem best, hverju útgjöld samkv. sjerstökum lögum muni nema.

Jóhannes Jóhannesson Jeg á tvær brtt. á þskj. 642. Hin fyrri, nr. V., fer í þá átt, að stúlkunni Evu Hjálmarsdóttur frá Seyðisfirði verði veittur 1000 kr. framhaldsstyrkur til dvalar í sjúkrahúsi í Danmörku, og sje það lokastyrkur úr ríkissjóði til hennar. Stúlka þessi er 22 ára að aldri og dóttir bláfátækra foreldra á Seyðisfirði, sem eiga fjölda barna. Hún hefir þjáðst af sjúkdómi, sem læknar nefna „epileptisk Hysteri“ eða „hysterisk Epilepsi“, og var komið hingað til lækninga, en fjekk ekki bata. Var því ráðist í að láta hana sigla haustið 1926 og henni komið fyrir í hæli í Danmörku fyrir slíka sjúklinga, og hefir hún verið þar síðan. Alþingi veitti henni 1000 kr. styrk í núgildandi fjárlögum, en að svo miklu leyti sem hann hefir ekki hrokkið til meðgjafar með henni í hælinu, hefir verið leitað frjálsra samskota, því að foreldrar hennar eru svo fátæk, að þau geta ekkert lagt með henni frá sjer, og hún á engan þann að, er geti kostað hana. Læknir hælisins skrifaði nýlega föður stúlkunnar og sagði, að hún mætti nú teljast heilbrigðari bæði á sál og líkama en þegar hún kom í hælið. Henni líður þar nú svo vel, að hana sárlangar til þess að dvelja þar lengur, bæði í von um frekari bata og líka af því, að henni líður þar svo miklu betur en í fátæktinni heima. En þess er enginn kostur, að hún geti dvalið í hælinu, ef Alþingi vill ekki hlaupa undir bagga með henni, því að fullerfitt hefir reynst að ná inn með samskotum því, sem á hefir vantað meðgjöfina og útbúnað hennar og ferðakostnað til Danmerkur. Hjer er því ekki aðeins um nauðsynjamál fyrir stúlkuna að ræða, heldur og mannúðarmál, og treysti jeg fyllilega á mannúð hv. dm. og vænti, að þessi fyrir ríkissjóð tiltölulega litla upphæð verði samþykt og stúlkunni með því gert kleift að vera annað ár í hælinu, svo að hún þurfi ekki að hverfa þegar heim í fátæktina, þar sem óumflýjanlega hlyti að bíða hennar vaxandi vanheilsa og þjáning fyrir skort á sæmilegum húsakynnum og rjettri hjúkrun. Hin brtt. mín, nr. IX, fer í þá átt, að veittar verði 50 þús. kr. úr ríkissjóði til akvegar yfir Fjarðarheiði á árinu 1929. Jeg er svo heppinn, að hv. 5. landsk. (JBald) hefir borið fram tillögu sama efnis; aðeins er upphæð sú, sem hann fer fram á, helmingi hærri en upphæðin í brtt. minni. Hv. 5. landsk. mælti fyrir till. sinni á þann hátt, að jeg hefi þar engu við að bæta. Að sjálfsögðu kýs jeg helst, að tillaga hv. 5. landsk. verði samþ., og mun jeg þá taka mína till. aftur, en ef svo færi, að till hans næði ekki fram að ganga, kemur mín till. til atkvæða sem varatillaga, og geri jeg fastlega ráð fyrir, að hún að minsta kosti nái fram að ganga, þar sem þetta vegamál hefir að undanförnu átt óvenjulega góðum undirtektum að mæta í þessari hv. deild hjá öllum flokkum. Hæstv. dómsmrh. bar þetta saman við Kristneshælið. Þar er þó ólíku saman að jafna. Annað er heilsuhæli fyrir berklasjúklinga, en hitt er akvegur frá einu blómlegasta hjeraði landsins niður í kaupstað, sem hefir miklar samgöngur við útlönd. Jeg sje ekki ástæðu til þess að heimta framlag frá hjeruðunum á móti framlagi ríkissjóðs til þessa vegar. Þar sem hjer er um erfiðan fjallveg að ræða, er hann ekki sambærilegur við þá tvo vegi, sem hæstv.dómsmrh. nefndi. Hólmahálsvegur og Kjalarnesvegur liggja báðir eftir endilöngum blómlegum bygðum. Jeg vænti því, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja að minsta kosti mína tillögu. Í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. (JJ) sagði um styrk til kenslubóka, vil jeg geta þess, að það kemur ekki heim við brtt. hans. Hæstv. ráðh. segir, að ætlun sín sje að taka styrk frá mentaskólanum, til þess að hann komi öðrum skólum að haldi. En brtt. hans er svo orðuð, að hún á aðeins við alþýðuskóla. Ef hún verður samþykt, sje jeg ekki, að heimildin nái til útgáfu kenslubóka til annara skóla en alþýðuskóla, en það fer í bága við það, sem hæstv. ráðh. kvað tilgang sinn með brtt.

Jónas Kristjánsson Jeg á örfáar brtt. á þskj. 642. Jeg legg til, að styrkur verði veittur tveim fátækum stúdentum, sem nú dvelja í Kaupmannahöfn. Þeir eru báðir mjög góðir námsmenn. Jón Blöndal frá Stafholtsey er mjög góður námsmaður og hefir fengið hin bestu meðmæli hjá kennurum sínum. Móðir hans er fátæk ekkja og hefir af mjög litlu að miðla. Honum er því ekki unt að stunda nám áfram, nema ríkið hlaupi undir bagga með honum. Sama er að segja um Agnar Norðfjörð. Hann tók stúdentspróf 1927 og er hinn efnilegasti piltur, en foreldrar hans eru mjög fátæk. Jeg býst við, að ýmsum hv. dm. sje ekki kunnugt um, hve ömurleg eru kjör fátækra stúdenta í Kaupmannahöfn. Þeir verða að fara margs á mis, og oft er skorturinn svo mikill, að heilsu þeirra er hætta búin. Jeg vona fastlega, að hv. dm. sjái sjer fært að samþykkja styrk til þessara tveggja stúdenta, sem jeg ber hjer fyrir brjósti. Næsta brtt. mín er á sama þskj. (642) og er þess efnis að veita viðbótarstyrk fátækri læknisekkju, sem á mörg börn. Börn hennar eru 4 innan fermingar og 3 eldri. Hún varð ekkja 1923. Bú hennar var þá þrotabú. Maður hennar hafði verið heilsulítill í mörg ár. Hann var búinn að slíta sjer út í útkjálkahjeraði, þar sem hann þurfti að hafa á hendi mjög erfið ferðalög. Eignirnar hurfu í þrotabúið, svo að konan fjekk jafnvel ekki lífsábyrgðarupphæð manns síns, sem henni var þó ánöfnuð. Eftir dauða hans hafði hún ekkert skjól fyrir norðan og fluttist til Reykjavíkur. Hjer hefir hún síðan barist áfram í mestu fátækt. Af þrem eldri börnunum gengur stúlka í verslunarskólann, jafnframt því sem hún hjálpar móður sinni við heimilisstörf; einn piltur 15 ára stundar nám við mentaskólann, en annar hefir verið atvinnulaus í vetur. Eins og gefur að skilja, er mjög erfitt fyrir eina konu að vinna fyrir svona stóru heimili. Allir þekkja, hvað húsaleigan er há. Hún nemur oftast miklum hluta af tekjum fólks, sem þó þarf að hafa nóg eftir til fæðis og klæðis. Það er 500 kr. hækkun, sem jeg fer fram á, og vona jeg, að hv. dm. vilji sinna því. Jeg ber líka fram varatill., en sannarlega veitir ekki af, að samþykt sje aðalupphæðin. Þá á jeg enn tillögu á þskj. 642, XXXII., en hana tek jeg aftur í bili, en hefi hugsað mjer að flytja hana aftur í öðru formi við 3. umr. Jeg vil nota þetta tækifæri til þess að minnast á brtt. á þskj. 615, 31. Í fjárlagafrumvarpinu er farið fram á, að Jóni Ófeigssyni verði greiddar 2000 kr. upp í vinnu hans við orðabók Sigfúsar Blöndals. Hann hefir lagt mikið og vel unnið starf í þá bók, en ekki fengið nema tiltölulega mjög litla borgun. Fjvn. hefir lagt til, að þessi liður falli niður. Jeg vildi óska, að sú fjárveiting yrði tekin upp aftur, en brtt.hv.fjvn. feld. Jón Ófeigsson hefir eytt afskaplega miklum tíma í þetta starf, og þó að hann hafi fengið nokkuð áður, er það tiltölulega mjög lítið. Jeg vil líka minnast á brtt. á þskj. 615, 51. Þar er um að ræða Friðrik Jónsson póst. Hann hefir sótt um styrk áður, vegna heilsubilunar, sem hann varð fyrir í póstferð, en hefir ekki fengið hann. Nú hefir starf hans verið lagt niður og póstgöngum breytt svo, að hann hefir ekki lengur neitt póststarf með höndum. Það sýnist því ástæða til, að hann hefði fengið að halda þeim styrk, sem hv.Nd. ætlaði honum, en hann hefir samt verið færður niður í 300 kr. úr 450. Jeg vona, að hann verði látinn fá þessar 450 kr. Það munar ekki ríkissjóð miklu, en fátækan mann og heilsulítinn munar það nokkru. Hann hefir að nokkru leyti mist heilsuna í þágu þess starfs, er hann hefir unnið fyrir þjóðina. Nú er það starf lagt niður, en hann er ófær til annara verka.

Björn Kristjánsson Jeg á enga brtt. sjálfur, en eina brtt. flyt jeg með tveimur öðrum hv.þm. Jeg þarf því ekki að vera margorður. Þó verð jeg að segja nokkur orð um till. á þskj. 615, þar sem lagt er til, að framlag til Kjalarnesvegar sje lækkað úr 20 þús. kr. niður í 10 þús. kr. Það er rjett, sem hv.frsm. tók fram, að þetta komst inn í Nd. við 3. umr. Honum þótti undarlegt, að þetta skyldi hafa komist inn fyrst þá, en nú skal jeg skýra frá, hvernig á því stóð. Eins og kunnugt er, er þessi vegur þjóðvegur. Kjósarsýsla leggur þó fram kostnaðar við veginn, en það er ekki venja í þessu landi. Jeg veit ekki til, að fram að þessu hafi nokkur sýsla lagt fram fje til þjóðvegar, nema Gullbringusýsla, og var þó ekki beint um þjóðveg að ræða. En Kjósarsýsla vildi leggja þessa fjárveitingu á sig, af því að vegurinn var svo bráðnauðsynlegur. Síðasta þing veitti 20 þús. kr. til vegarins, en nú lagði vegamálastjóri það til við stjórnina, að veittar yrðu 22 þús. kr. Þessi vegur hefir afarmikla þýðingu fyrir það bygðarlag, og enda fyrir Reykjavík líka. Að því leyti er ekki hægt að bera hann saman við Þelamerkurveginn og Hróarstunguveginn. Þessi vegur ætti að vera nr. 1, en hinir sitja á hakanum. Það hefir líka hv.Nd. sjeð, að ekki var sanngjarnt að skilja hann eftir. Þegar jeg nú hefi upplýst þetta, vona jeg, að hv.fjvn. taki þetta til nýrrar yfirvegunar, sýni þessari fjárveiting sem mesta sanngirni og felli hana að minsta kosti ekki við þessa umræðu, en athugi kringumstæðurnar eins og þær eru. Einstöku till. kann jeg illa við að ganga framhjá án þess að minnast á þær. Svo er t. d. um þá brtt., er fer fram á að skerða laun Jóhannesar L. L. Jóhannssonar. Það hefir verið margsagt frá því, hvernig á því stóð, að sjera Jóhannes kom hingað til bæjarins og yfirgaf sitt embætti úti á landi. Hann væri efalaust prestur enn í góðu brauði, ef hv. Alþingi hefði ekki gefið honum átyllu til þess að segja af sjer og taka við nýju starfi. Hann er enn með fullum starfskröftum og vinnur enn ósleitilega að hugðarefni sínu. Meðan hann er vinnufær og meira en það, er hart, að hann njóti ekki þeirra kjara, sem hann var ráðinn upp á upphaflega. Það er blátt áfram brigðmælgi, sem sæmir alls ekki Alþingi Íslendinga. Þess vegna get jeg ekki fallist á till.hv.fjvn., þótt hún sje miðlunartill.; hún er ósanngjörn þrátt fyrir það. Enda breytti hv.Nd. þessari fjárveiting og sýndi með því, að hún vill standa við orð Alþingis. Þótt jeg sje nú að finna að sumum aðgerðum hv. nefndar, verð jeg að þakka sumt annað; meðal annars það, að hún hefir hækkað styrkinn til dr. Helga Pjeturss upp í 6 þús. kr. Það er mikill mannsbragur að hví, að hv.fjvn. skuli hafa gert þetta, og mjer finst drenglyndi felast í því. Jeg er viss um, að fjöldi Íslendinga um alt land, lærðir jafnt sem leikir, gleðjast yfir því, að vel sje farið með þennan ágæta mann. Þótt hann hafi hingað til haft nokkurn styrk, þá hefir hann verið svo smánarlega lítill, að hann hefir rjett getað kvalið fram lífið og vart getað notið sín við störf sín. Hann er heilsuveill og þyrfti hressingar við. Hann þyrfti að geta farið utan og dvelja þar svo sem 6 mánaða tíma á hæli. Hann hefði þurft að gera það fyrir mörgum árum, en hefir ekki getað fjárskorts vegna. Jeg vona því, að hv. deild sjái sóma sinn í að samþ. þennan styrk. Þá er einn lítilfjörlegur styrkur, sem jeg verð að mæla með. Það er 10. till. á þskj. 642, frá hv. 5. landsk. (JBald), um að veita Ólafi Sveinssyni vitaverði 800 kr. til þess að fullgera akveg að Reykjanesvita. Þessi styrkur er svo lítilfjörlegur, að jeg held, að þingið geti vart annað en samþykt hann. Vitavörðurinn hefir unnið mikið að því sjálfur að koma á bifreiðavegi úr Grindavík til Reykjaness, svo að nú er fært á bíl mestan hluta leiðarinnar. Nú er þeirri vegagerð komið svo langt, að 800 kr. ættu að nægja til þess að fullgera þann kafla, sem eftir er. Jeg ætla ekki að endurtaka það, sem hv.flm. (JBald) mælti fyrir till., en jeg vil aðeins undirskrifa það og vænti þess, að hv. deild samþykki að veita þessa litlu upphæð. Till. hv. 5. landsk. um að fella niður skólagjöld við ríkisskólana í Reykjavík kemur mjer ekki sjerstaklega við að öðru leyti en því, að það væri mjög bagalegt, ef Flensborgarskólinn misti það fje, sem hann fær inn með skólagjöldum af innanbæjarnemendum í Hafnarfirði. En það hefir verið sett sem skilyrði fyrir ríkisstyrk til skólans, að bæjarnemendur greiddu skólagjöld eftir sömu reglum og við ríkisskólana í Reykjavík, og renni þau í skólasjóð. Ríkisstyrkurinn er ekki hærri en svo, að skólinn yrði að biðja um meira fje, ef hann er sviftur þessum tekjustofni. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg sje í sjálfu sjer á móti því, að skólagjöld falli niður. Mjer er illa við þau. En skólar, sem þeirra njóta, eins og Flensborgarskólinn, mega illa án þeirra vera uppbótarlaust. Jeg mundi greiða atkvæði með því, að skólagjöld fjellu burt, ef jeg ætti það víst, að styrkur fengist þeim mun hærri. Jeg tek undir það, sem háttv. 6. landsk. (JKr) sagði, að sjer þætti ekki sanngjarnt, ef Jóhannes Sigfússon fengi ekki þennan styrk, sem honum er ætlaður. Jeg man ekki, hvort jeg þarf að taka fleira fram, en helst vildi jeg vera sem stuttorðastur. Jeg mun yfirleitt greiða þeim till. atkvæði, er miða að einhverju leyti í verklega átt, til vega, hafnarbóta og þesskonar, hvaðan sem þær koma. Annars mun það sýna sig við atkvgr., hvernig mitt atkv. fellur um einstakar brtt.

Ingvar Pálmason * Jeg á 3 litlar brtt. á þskj. 642. Mjer þykir hlýða, þótt ekki sjeu þær stórar, að fara um þær nokkrum orðum. Brtt. XV. er þess efnis, að veittur verði Þórarni Jónssyni tónlistarnema í Berlín 1000 kr. styrkur til fullkomnunar í list sinni. Þessi maður er kunnur hv. Alþingi frá fyrri árum. Í síðustu fjárlögum naut hann samskonar styrks og jeg nú fer fram á. Jeg get upplýst fram yfir það, sem áður hefir komið fram, að þessi efnilegi listamaður hefir getið sjer frama fyrir tónsmíðar, sem hann hefir bætt við frá því síðast. Þar á meðal má jeg fullyrða, að hann hefir sent til Páls Ísólfssonar verk, sem hann telur mjög mikils virði og merkilegt, og verður Páll að teljast dómbær í þeim sökum. Mun hann við tækifæri gefa Reykjavíkurbúum kost á að heyra þessa tónsmíð Þórarins. Án þess hægt sje um það að segja nokkuð ákveðið, þá fer þó að styttast sá tími, er hann þarf til námsins. Hann er stórskuldugur orðinn og óvíst, þótt hann fái þennan styrk, að hann geti lokið námi. En jeg þorði ekki að fara hærra í fjárbón fyrir hann en þetta, 1000 kr. Svipaðir styrkir þessum hafa á þessu ári yfirleitt verið ákveðnir þessi upphæð. Jeg þarf ekki að lýsa þessum manni frekara. Hv. deildarmönnum er kunnugt, hvernig högum hans er háttað, og það er ljóst, að hjer er um sjerstaklega efnilegan mann að ræða. Næsta brtt. mín á sama þskj. er merkt XXVII. Þar er farið fram á 2500 kr. styrk til sjóvarnargarðs á Neseyri í Norðfirði, þriðjung kostnaðar. Þetta mál er svo vaxið, að svonefnd Neseyri hlífir að nokkru höfninni á Norðfirði og ver bryggjur kaupstaðarins fyrir ölduróti. Norðfjörður er mjög stuttur, svo að hafaldan nær inn í fjörðinn og er þar oft ókyrt við bryggjur, þótt örugt sje að öðru leyti fyrir skip að liggja þar. Þessi eyri hefir til forna gengið miklu lengra út í sjó en nú og skýlt betur. Sjórinn hefir smátt og smátt brotið framan af henni án þess að hafi verið gert. Þess hafði verið farið á leit við vitamálastjóra, að hann ljeti verkfræðing skoða aðstöðu og líkur til þess að geta komið í veg fyrir eyðing eyrarinnar. Úr því varð ekki neitt fyr en í vetur, er jeg kom hingað suður til Reykjavíkur. Fór jeg þá til vitamálastjóra og ámálgaði þessa beiðni við hann, og árangurinn varð sá, að verkfræðingur var sendur austur. Var hann viku fyrir austan og mældi alla aðstöðu og sendi vitamálastjóra skýrslu um mælingar sínar. Vitamálaskrifstofan hefir síðan unnið úr þessari skýrslu, og fyrir viku var mjer sendur þaðan uppdráttur af sjóvarnargarði, sem á að hindra, að eyrin eyðist meira en orðið er. Telur vitamálastjóri orsök til eyðingarinnar aðallega þá, að báran færi mölina meira og meira vestur á bóginn. Ef garður væri hlaðinn út af eyraroddanum, mundi það varna því, að mölin flyttist burtu; mundi hún hlaðast að garðinum og eyrin við það lengjast. Telur vitamálastjóri, að með þessu mundi vera hægt að lengja eyrina svo langt fram sem hún hefir nokkurntíma náð. Það mun óhætt að treysta því, að þetta mannvirki geti komið að fullu liði. Áætlun um kostnað við þennan sjóvarnargarð hljóðar upp á rúmlega 6000 kr. En jeg get upplýst, að efni verður að flytja að langar leiðir, svo að kostnaður við verkið hlýtur að verða meiri en áætlunin segir. Jeg geri ráð fyrir 7–8 þús. kr. Till. fer fram á 2500 kr., alt að 1/3 kostnaðar. Það er hliðstætt því, sem gert er annarsstaðar, þar sem um lík mannvirki er að ræða. Auk þess skal jeg taka það fram, að landið er að 1/3 eign ríkissjóðs, og virðist þá ekki minni ástæða til hluttöku af hálfu ríkissjóðs. Þá er örlítil brtt., XXXI. á sama þskj., 300 kr. eftirlaun til Hildar Jónsdóttur ljósmóður. Það hefir verið tekinn upp sá siður, sem jeg verð að telja góðan, að sinna styrkbeiðnum frá öldruðum ljósmæðrum og veita þeim nokkur eftirlaun. Jeg hygg það vera rjett hjá mjer, að í hv.Nd. hafi verið bætt við 2 öldruðum ljósmæðrum á eftirlaunalistann, og mjer skilst á brtt.hv.fjvn. þessarar deildar, að hún leggi til að bæta einni við. Jeg þykist því mega vænta þess, að till. mín muni ná fylgi hv. deildar. Jeg skal geta þess, að þessi ljósmóðir er orðin öldruð kona, komin á sjötugsaldur. En þó er það ekki aðallega aldurinn, sem orsakar þessa eftirlaunabeiðni, heldur hitt, að hún á heilsulausan mann, sem misti heilsuna fyrir 10 árum. Hefir hann verið til lækninga hjer í Reykjavík í vetur. Hann hefir jafnan verið heilsulinur síðan í Spönsku veikinni 1918. Það orsakaði, að kona hans varð að segja af sjer ljósmóðurstörfum, af því að hún varð að sjá fyrir heimilinu með því að ganga að fiskvinnu og annari erfiðisvinnu. Hún taldi sjer ekki fært að gegna ljósmóðurstörfum í fjölmennu kauptúni, sem var umdæmi hennar, er hún þurfti að ganga í hvaða vinnu sem var, því að ljósmóðurstörfin gáfu henni ekki nógu miklar tekjur til þess að sjá fyrir heimili sínu. Heilsa hennar sjálfrar var sæmileg og ljósmóðurlaunin nægðu ekki til þess að geta lifað, og henni var arðsamara að vinna aðra vinnu. Jeg vænti þess, að hv. deild kannist við rjettmæti þessarar hóflegu brtt. minnar og sjái sjer fært að veita henni fylgi sitt. Um einstakar brtt.hv.fjvn. og einstakra þingmanna ætla jeg ekki að tala, en læt nægja að sýna afstöðu mína við atkvgr. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. (Páll Hermannsson) Jeg á sjálfur eina brtt. á þskj. 642, XIV. till. Þar er farið fram á 1000 kr. námsstyrk handa ísl. stúdent, sem nú stundar nám við Kaupmannahafnarháskóla. Þessi piltur heitir Skúli Þórðarson. Hann var fyrst við nám á Eiðum veturna 1919–1920 og 1920–1921, fyrstu veturna, sem alþýðuskólinn starfaði þar. Er mjer persónulega kunnugt um, að hann er góður námsmaður; sjerstaklega þótti hann ágætur sögumaður. Næst dvaldi hann 3 missiri við nám í Sigtúnum, og þá í kennaraháskóla í Kaupmannahöfn. Vegna veru sinnar erlendis tók hann stúdentspróf í Kaupmannahöfn, og er því útilokaður frá þeim styrk hjeðan, sem ætlaður er íslenskum stúdentum. Hann les nú sögu við Kaupmannahafnarháskóla og sem sjernámsgrein leggur hann stund á sögu Íslands, sjerstaklega tímabilið frá 1400–1602. Hann hugsar til að taka kennarapróf og væntir þess að geta lokið því 1930. Hann hefir að vísu notið nokkurs styrks úr sáttmálasjóði, en sá styrkur er of lítill, því að Skúli er bláfátækur. Meðmæli hefir hann ágæt frá aðalkennara sínum, próf. Arup, sem hælir honum fyrir góðar gáfur, viljafestu, ástundun og sparsemi. Sendiherra okkar, herra Sveinn Björnsson, hefir líka gefið Skúla meðmæli. Telur hann fluggáfaðan, hugrakkan, stefnufastan og nægjusaman með kjör sín. - Jeg býst við, að þessi maður geti orðið ágætur starfsmaður við alþýðuskólana, og veit jeg, að hann vill það helst. Annars vil jeg geta þess, að mjer virðist líkt farið um þessa mörgu námsstyrki. Jeg get tekið undir það með hæstv. fjmrh., að vegna þess hve þeir eru margir, vildi maður gjarnan vera laus við þá alla, þótt maður hafi í aðra röndina tilhneigingu til að samþykkja þá. Jeg býst við, að styrkur til þessa manns eigi ekki síður rjett á sjer en aðrir slíkir styrkir, sem hjer er farið fram á nú. Jeg mun þó ekki fara fleiri orðum um það, en sætta mig við það, sem hv. deild kann að gera í því efni. Þá vil jeg fyrir hönd fjvn. þakka fyrir vinsamlegar umræður, er fallið hafa um störf hennar. Enda þótt fundið hafi verið að einstökum atriðum, þá hafa þau ummæli þó einnig verið vinsamleg. Jeg mun þá víkja nokkrum orðum að þeim fáu aðfinslum, sem fram hafa komið. Hæstv. forseti (GÓ) drap á það, að það, sem jeg sagði um starfstíma fjvn., hefði ekki verið nákvæmt. Hann taldi, að nefndin hefði ekki haft hálfan mánuð til starfsins. Jeg taldi tímann frá því fjárlagafrv. kom til 1. umr. hjer í deild. En auk þess hafði nefndin rannsakað skjölin nokkuð áður. Annars skiftir þetta engu máli og má því liggja milli hluta. Hæstv. fjmrh. leit svo á, að liðurinn til rekstrar Kristneshælisins væri of lágt áætlaður. Þetta er máske rjett. Nefndin tók þetta til athugunar, en sá ekki, að hægt væri að gera nákvæma áætlun, en getur fallist á, að þetta muni máske vera of lágt áætlað, þar sem rekstur þessa hælis er í byrjun og því máske litlar tekjuvonir. Á Vífilsstöðum er gert ráð fyrir tæpum 2000 kr. rekstrarhalla. Má þó búast við, að þessi áætlaða upphæð til Kristneshælisins verði of lág, þótt nefndin sæi sjer ekki fært að benda á aðra rjettari upphæð. Þá taldi sami hæstv. ráðh. það óþarft af nefndinni að lækka styrkinn til Páls Ísólfssonar. Þetta getur nú verið álitamál. Nefndin leit svo á, að hjer væri um tilraun að ræða, sem rjett væri að sjá, hvernig gæfist, áður en hærri styrkur væri til þess veittur. Einnig taldi sami hæstv. ráðh. ekki rjettlátt að fella niður liðinn til Jóns Ófeigssonar. Þetta verður nú frekar að byggjast á tilfinningu manna en um það sje gott að dæma ákveðið. Annars hefir það verið upplýst, að þessi maður hefir fengið allverulega borgun fyrir starf sitt við orðabókina, eða nálægt 4000 kr. á ári í 5 ár. Þegar á það er litið, að hann hefir unnið þetta sem aukastarf, þá virðist starf hans ekki með öllu ógoldið. Annars er það öllum ljóst, að hjer er um þýðingarmikið og gott verk að ræða. Jeg læt fallast í faðma þau ummæli, er orðið hafa hjer í hv. deild um þá till.fjvn., að hækka styrkinn til dr. Helga Pjeturss. Jeg geri ráð fyrir því, að nefndin standi kinnroðalaust við sína till. Þá fann hv. 1. þm. G.-K. (BK) að því við fjvn., að hún leggur til, að liðurinn til Kjalarnesvegar verði lækkaður. Hv. þm. benti rjettilega á það, að vegamálastjóri hefði lagt til, að meira væri veitt til hans. Jafnframt benti hann á það, að þetta væri eini þjóðvegurinn, sem sýsla hefði lagt fje í, þar sem Kjósarsýsla legði fram fje á móti ríkissjóði í hann. Þetta er ekki alveg rjett. T. d. leggur Suður-Múlasýsla fram fje á móti ríkissjóði til þjóðvegarins á Hólmahálsi, eða ¼ kostnaðar.  Þá talaði sami hv.þm. um till.fjvn. um að lækka liðinn til Jóhannesar L. L. Jóhannssonar. Benti hann á, að þessi maður hefði yfirgefið prestskap til að taka við þessu starfi. Þetta var nú einmitt það, sem fyrir fjvn. vakti, er hún ákvað liðinn svo háan sem hún gerði. Hún vildi ekki leggja neinn dóm á starf þessa manns og taldi rjett að láta hann hafa óbundnar hendur um, að hverju hann starfaði. Getur hann þá haft um það óbundnar hendur, hvort hann starfar eitthvað að orðabókinni áfram eða legði eingöngu stund á þau verk, er sjerstök borgun fengist fyrir og bættu honum upp lækkunina. Það vakti fyrir fjvn. að ákveða þetta svo, að ekki gæti verið um brigðmælgi að ræða í garð þessa manns. Viðvíkjandi öðrum brtt.fjvn. skal jeg geta þess, að það hefir á síðustu stundu orðið að samkomulagi innan fjvn. að taka aftur að sinni fjórar brtt. á þskj. 615. Það eru 16. brtt. (Staðarfellsskólinn), 17. (kvenfjelagið Ósk), 37. (Samband íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga) og 38. (Guðmundur Jónsson frá Mosdal). Þessar fjórar tillögur eru teknar aftur til 3. umr. Þá skal jeg fyrir hönd fjvn. fara nokkrum orðum um till. einstakra hv.þm. á þskj. 642. Nefndin hefir haft nauman tíma til að taka afstöðu til þeirra, sjerstaklega eftir að flutningsmenn þeirra höfðu haft tækifæri til að tala fyrir þeim. Af þessu stafar, að atkvæði um margar þessar till. eru óbundin frá nefndarinnar hálfu. Þá skal jeg minnast á I. lið, niðurfelling skólagjalda. Meiri hl. er á móti þeirri breytingu. Lítur hann svo á, að þeir kaupstaðabúar, sem sæmilega eru efnum búnir, verði ekki fyrir ranglæti. samanborið við menn úr fjarlægum hjeruðum, þó að þeir greiði eitthvert kenslugjald. Hinsvegar álítur nefndin rjett að nota þá heimild, sem nú er veitt til þess að gefa fátækum og efnilegum nemendum eftir þetta gjald. Þá er II. brtt., í 2 liðum, frá hæstv.dómsmrh. Fyrri liðurinn er athugasemd um, að kostnað við utanríkismál skuli greiða í dönskum krónum. Meiri hl. nefndarinnar telur þetta rjettmætt. Sömuleiðis er nefndin sammála um 2. lið, að hækka skuli skrifstofukostnað sýslumanna og bæjarfógeta úr 95 þús. kr. upp í 100 þús. kr. III. brtt. er frá hv.þm. Snæf. (HSteins): Til kvenfjelagsins á Hellissandi, til hjúkrunarstarfsemi, 400 kr. Nefndinni er það kunnugt, að víða á landinu eru kvenfjelög og hjúkrunarfjelög, sem starfa í sama augnamiði og þetta, og telur varasamt að ganga inn á þá braut að styrkja þau öll. Þó hefir hún óbundnar hendur um atkvgr. Sama er að segja um IV. till., styrkinn til Axels Guðmundssonar frá Grímshúsum. Um hana hefir nefndin óbundnar hendur. Yfirleitt má segja, að nefndin hefir ekki nema að litlu leyti tekið afstöðu til námsstyrkja. Um styrkinn til Evu Hjálmarsdóttur (V. brtt., frá hv.þm. Seyðf.) hefir nefndin óbundnar hendur. VI. brtt., frá hv.þm. Snæf., er nýr liður: Til Stykkishólmsvegar, 20 þús. kr., og til vara 15 þús. kr. Um aðaltillöguna hefir nefndin óbundin atkv. Hafði hún jafnvel hugsað sjer að fara þess á leit við hv.flm., að hann tæki hana aftur, en ekki varð þó af því. Hinsvegar ætla jeg, að nefndin muni vinveitt varatillögunni. Þá er VII. brtt., frá hv. 5. landsk. (JBald), sem fer fram á að ákveða í fjárlögum 100 þús. kr. til akvegar yfir Fjarðarheiði. Nefndin sjer ekki fært að fylgja þessar; brtt., og liggja til þess ýmsar ástæður. Fyrst og fremst er upphæðin svo há, að nefndin getur af þeirri ástæðu einni ekki mælt með henni. Fleira þarf jeg ekki að segja fyrir hönd nefndarinnar um þessa till. En frá eigin brjósti hefði jeg getað látið nokkur orð fylgja henni. Vil jeg þá fyrst geta þess, að jeg ætla, að þetta sje fyrst og fremst áhugamál Seyðfirðinga og að þeir muni eiga allmikinn rjett til þess, að þeim verði hjálpað til að leggja veg þennan á sínum tíma. Fyrir kaupstaðinn mun þessi samgöngubót vera mikið fjárhagslegt og menningarlegt atriði. Líka býst jeg við, að þetta sje áhugamál ýmsra manna í Múlasýslum. En sem kunnugur maður get jeg þó sagt það, að áhuginn muni ekki vera almennur utan Seyðisfjarðar og að flestir muni óska eftir öðrum umbótum á undan þessari. - Jeg vil geta þess, að það, sem hjer hefir verið sagt um þessa brtt., getur einnig gilt um brtt. frá hv.þm. Seyðf., sem fer í sömu átt, en tiltekur aðeins lægri upphæð. VIII. brtt. er frá hv.þm. A.-Húnv (GÓ), um 12 þús. kr. til þess að leggja veg um Langadal. Meiri hl. nefndarinnar lítur svo á, að rjett sje að samþykkja þessa till. X. brtt., frá hv. 5. landsk., er um 800 kr. tillag til vitavarðarins við Reykjanesvita, til þess að fullgera akveg að vitanum. Nefndin veit, að þessi vegur er hvorki þjóðvegur nje sýsluvegur, en álítur hinsvegar varasamt fyrir ríkissjóð að fara að leggja fram fje til hreppavega. Þá þykir henni óeðlilegt að fá einstökum manni í hendur fje ríkissjóðs til framkvæmda, eins og hjer er farið fram á. Af þessum ástæðum legst meiri hl. nefndarinnar í móti fyrri lið till. Varatill. er um það, að taka megi þessar 800 kr. af fje því, sem verja á til vita. Um hana vil jeg ekkert segja, en nefndin hefir óbundnar hendur um hana. XI. brtt. er frá hæstv.dómsmrh., í 3 liðum. 1. liðurinn er: Framlag fyrir eitt herbergi í alþjóðastúdentagarði í París, fyrsta greiðsla af fjórum, 2500 kr. Nefndin hefir óbundnar hendur um þennan lið. Sama er að segja um hina 2 liðina, námsstyrkina til Björns Gunnlaugssonar og Axels Guðmundssonar. Um XII. brtt., frá hv.þm. A.-Húnv., til Árna Björnssonar, til háskólanáms, lokastyrkur, 1200 kr., hefir nefndin einnig óbundin atkv. XIII. brtt. er frá hv. 6. landsk. (JKr), í tveim liðum: a. Til Jóns J. Blöndals frá Stafholtsey, til hagfræðináms, 1000 kr. b. Til Agnars Norðfjörðs, til hagfræðináms, 1000 kr. Um þessa till. hefir nefndin óbundnar hendur. Sama er að segja um XIV. brtt., sem jeg hefi sjálfur flutt: Til Skúla Þórðarsonar, til háskólanáms, 1000 kr., og XV. brtt., frá hv. 2. þm. S.-M. (IP): Til Þórarins Jónssonar tónlistarnema í Berlín, 1000 kr. Um XVI. brtt., frá hæstv.dómsmrh., hefir nefndin sömuleiðis óbundnar hendur. Þessi till. er í 2 liðum. Fyrst er athugasemd um það, að námsstyrkir skuli greiddir í íslenskum peningum; því næst er tillaga um, að liðurinn B.III.9 í 14. gr. (kenslubækur handa mentaskólanum) skuli falla niður. Í samræmi við það, sem jeg hefi áður sagt um niðurfellingu skólagjalda, er meiri hl. nefndarinnar á móti 1. lið XVII. brtt. (frá hv. 5. landsk.). Um 2. lið, 1200 kr. utanfararstyrk til Hallgríms Jónssonar kennara, er það að segja, að nefndin ætlast til, að þessi kennari geti komið til greina, þegar úthlutað verður utanfararstyrk kennara, þeim sem ráð er fyrir gert í fjárlögunum. Sömu athugasemd vil jeg gera við XVIII. brtt., frá hv.þm. Ak. (EF): Til Steinþórs Guðmundssonar skólastjóra á Akureyri, til þess að kynna sjer reynslu annara þjóða um notkun skuggamynda og kvikmynda í þarfir fræðslu og menningar. Nefndin sjer því ekki ástæðu til að mæla með þessum styrkjum. XVIII. brtt. er í 2 liðum. Síðari liðurinn er brtt. við 14. gr. frv. B.XIV. 2., að í staðinn fyrir „Til unglingaskóla utan Reykjavíkur, Akureyrar og Hafnarfjarðar, 47 þús. kr.“ komi: Til unglingaskóla utan Reykjavíkur, 50 þús. kr. - Með þessari till. er Akureyri og Hafnarfirði gert jafnhátt undir höfði og öðrum stöðum utan Reykjavíkur. Nú vill svo til, að í báðum þessum kaupstöðum eru gagnfræðaskólar, og því hefir verið litið svo á, að rjett væri að fella niður unglingaskólastyrk til þeirra. Vill meiri hl. nefndarinnar líta svo á, að varasamt sje að fella þessa venju niður. XIX. brtt., frá hæstv.dómsmrh., er um 10000 kr. fjárveitingu til að reisa unglingaskóla í kaupstöðum, 2/5 kostnaðar, enda sje áætlun og teikning samþykt af stjórnarráðinu og trygging fyrir nægu fjárframlagi af hálfu kaupstaðarins, reglugerð skólans staðfest af fræðslumálastjórninni og skólinn eign kaupstaðarins. Hæstv. ráðh. hefir sjálfur gert grein fyrir þessari brtt., og meiri hl. nefndarinnar álítur rjett, að hv. deild samþykki hana. XX. brtt., frá hv. 5. landsk., er um niðurfelling skólagjalda við Flensborgarskólann. Meiri hl. nefndarinnar verður að mæla á móti henni. Um XXI. brtt., frá hæstv.dómsmrh., til þess að gefa út kenslubækur handa skólum, 2500 kr., hefir nefndin óbundnar hendur. XXII. brtt., frá hv. 5. landsk., er í 3 liðum, 1. til Andrjesar J. Straumlands, til að stunda nám við alþýðuskóla í Englandi, 1200 kr. Meiri hl. leggur til, að liðurinn verði feldur. Lítur hann svo á, að svo mikill kostur sje alþýðuskólamentunar hjer í landi, að ekki sje ástæða til að styrkja menn til. utanfarar til að afla sjer hennar. - 2. liðurinn er um Landsbókasafnið og að nokkru leyti orðabreyting. Telur nefndin þá breytingu ekki til neinna bóta og mælir á móti henni. - Í sambandi við 3. liðinn hefir deildinni borist brjef frá forseta Bókmentafjelagsins. Auk þess gerði hv.flm. í ræðu sinni í dag grein fyrir riti því, sem um er að ræða, og þarf jeg ekki að endurtaka orð hans. Álítur meiri hl. nefndarinnar vert að taka tillit til tillagna Bókmentafjelagsins í þessu efni, en atkvæði eru þó óbundin um þennan lið. XXIII brtt., um 3000 kr. til útgáfu Flateyjarbókar, er tekin aftur. Um XXIV. og XXV. brtt. hefir nefndin óbundið atkvæði. XXIV. brtt., frá hv. 5. landsk., er í 3 liðum. Um 1. liðinn, 200 kr. til Jóns Jónssonar frá Hvoli, hefir nefndin óbundnar hendur. 2. lið, 2800 kr. til Guðbrands Jónssonar, til að semja íslenska miðaldamenningarsögu (til vara 2000 kr.), vill nefndin fella, en láta sitja við þær 1200 kr., sem í fjárl. eru ætlaðar í þessu skyni. Um 3. liðinn: Til Ásgeirs Ó. Einarssonar, til dýralækninganáms, 1200 (til vara 1000) kr., hefir nefndin óbundnar hendur, en sumir nefndarmenn a. m. k. eru honum velviljaðir. XXVII. brtt. er frá hv. 2. þm. S.-M.: Til sjóvarnargarðs á Neseyri í Norðfirði, 1% kostnaðar, alt að 2500 kr. Meiri hl. nefndarinnar leggur til, að þessi till. verði samþykt. Þá kemur XXVIII. brtt. Hún er frá hv.þm. Ak. (EF): Til hafnarmannvirkja í Oddeyrarbót á Akureyri, 75 þús. kr. Meiri hl. nefndarinnar leggur til, að þessi till. verði feld. Vill hann rökstyðja mál sitt með því fyrst og fremst, að höfnin á Akureyri hafi gefið bæjarfjelaginu mikinn arð, bæði beinan og óbeinan, enda mun fjárhagur hafnarsjóðsins vera í góðu lagi. Auk þess eru dýrar lóðir við höfnina, sem myndast hafa við þann uppmokstur, sem gerður hefir verið. Meiri hlutanum virðist þessi höfn, sem er einhver hin besta á landinu, ekki sambærileg við þá mörgu staði, þar sem lending má teljast ófær af völdum náttúrunnar, og þar sem hafnarbætur hafa aðallega verið gerðar til þess að gera sjósókn mögulega á þeim stöðum eða nágrenni. Meiri hlutinn vill vona, að þótt bærinn leggi þessa háu upphæð að þessu sinni til hafnarbótanna, þá reynist þær svo vel, að þær með tímanum borgi sig fyrir bæinn og hann geti staðið straum af þeim sjálfur. Þá er XXIX. brtt., frá hv.þm. Snæf., til hafnarbóta í Ólafsvík, 15 þús. kr. Meiri hl. nefndarinnar verður að mæla á móti þessari styrkbeiðni, og eru ástæðurnar til þess einkum þær, að ríkið er þegar búið að leggja fram svo mikið fje, um 44 þús. kr., til hafnarbóta á þessum stað, án þess að hlutaðeigandi hreppsfjelag hafi lagt nema lítið, aðeins 25 þús., á móti. Að öðru leyti mintist hæstv. fjmrh. á þetta atriði, og vill nefndin undirstrika ummæli hans þar um. Þá er XXX. brtt., við 18. gr., 300 kr. styrkur til Rannveigar Tómasdóttur. Nefndin hefir ekki tekið neina afstöðu til þessarar brtt. og hefir því óbundnar hendur, er til atkv. kemur. Um XXXI. brtt., 300 kr. til Hildar Jónsdóttur, hefir nefndin sömuleiðis óbundið atkvæði. XXXII. brtt. er tekin aftur til 3. umr. Þá er XXXIII. brtt., frá hæstv.atvmrh. og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), um lán úr viðlagasjóði til þess að stofna osta- og smjörbú. Meiri hl. nefndarinnar vill mæla með þessari brtt. Sömuleiðis mælir meiri hluti með XXXIV. brtt., frá hæstv.dómsmrh., um 5000 kr. lán til Bjarna Runólfssonar í Hólmi til þess að koma upp verkstæði vegna raflýsingar sveitabæja. Þá er XXXV. brtt., frá hæstv.atvmrh. og hv. 1. þm. Eyf., við 23. gr., um að veita styrk í eitt skifti fyrir öll til þess að koma á stofn osta- og smjörbúum, sem nemi alt að ¼ stofnkostnaðar. Meiri hl. nefndarinnar leggur til, að þessi till. verði samþ. Nefndin hefir óbundnar hendur um XXXVI. brtt., frá hv.þm. Snæf., um nýjan lið í 23. gr., að ábyrgjast alt að 15 þús. kr. lán til hafnarbóta í Ólafsvík, gegn þeim tryggingum, sem stjórnin metur gildar. Þá er loks XXXVII. og síðasta brtt. á þskj. 642, frá hv.þm. Ak., um heimild fyrir ríkisstjórnina til að ábyrgjast alt að 120 þús. kr. lán til barnaskólabyggingar á Akureyri, gegn þeim tryggingum, sem stjórnin metur gildar. Meiri hl. nefndarinnar verður að álíta rjett fyrir þessa hv. deild að fella till. Stafar það álit nefndarinnar ekki af því, að nefndin líti svo á, að hætta muni fylgja þessari ábyrgð, heldur virðist nefndinni, að fjárhagsútlitið sje þannig, að ábyrgð af þessari tegund gæti orðið ríkissjóði talsvert ónotalegur baggi, einkum með tilliti til þess, ef svipaðar beiðnir kæmu síðar frá öðrum stærri kaupstöðum og kauptúnum í landinu. Hefi jeg þá drepið lauslega á allar helstu brtt. frá þm.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg gleymdi í dag að minnast á eina brtt., sem nefndin hefir borið fram í samráði við mig. Hún er um það, að fella niður styrkinn til Guðmundar Bárðarsonar. Þessi brtt. er ekki borin fram vegna þess, að gagnvart þessum manni eigi að hverfa frá þeirri aðferð, sem höfð hefir verið við þá Þorvald Thoroddsen, Bjarna Sæmundsson og dr. Helga Pjeturss, að styrkja þá til náttúrufræðirannsókna, heldur vegna þess, að nú er útlit fyrir, að sjóður verði myndaður til þess meðal annars að styðja náttúruvísindi í landinu. Þótt jeg telji víst, að þessi maður muni fá sæti í stjórn sjóðsins, þá hlýtur hann engu að síður að fá styrk úr honum en aðrir okkar bestu náttúrufræðingar, og er því þarflaust að láta þessa upphæð standa í fjárlögunum. Jeg geri þess vegna ráð fyrir, að Guðmundur Bárðarson fái að minsta kosti jafnháa upphæð úr menningarsjóði eins og hann nú hefir í fjárlögunum.

Frsm. (Jón Þorláksson) Allshn. hefir yfirfarið frv. þetta nákvæmlega, og þó að hún viðurkenni, að það í ýmsum atriðum orki tvímælis, hvað eigi að taka með í slíka bráðabirgðabreytingu á hegningarlögunum sem þessa, þá leggur hún þó til, að frv. þetta verði samþ. í aðalatriðunum. Það eru aðeins tvær brtt., sem nefndin ber fram, eins og sjá má á þskj. 631. Fyrri breytingin er við 5. gr. frv., um að orðið „ævarandi“ falli burt, þar sem í frv. segir svo: „Hver, sem annars vísvitandi stofnar frelsi ríkisins eða ævarandi hlutleysi í hættu“. Við álítum ekki viðeigandi að láta orðið „ævarandi“ standa í hegningarlögunum í þessu sambandi. Það er að vísu svo, að í hlutleysistilkynningu þeirri, sem Ísland hefir sent út samkvæmt sambandslögunum, er lýst yfir ævarandi hlutleysi landsins, en við getum breytt því hvenær sem er og lýst yfir hlutleysi á venjulegan hátt, og það yrðum við t. d. að gera, ef við vildum ganga í þjóðbandalagið, því að slík yfirlýsing kemur í bága við lög þess. Breyting þessi mun snerta atriði, sem ekki var í frv. eins og stj. lagði það fyrir þingið, heldur atriði, sem sett var inn í frv. í Nd. Þá er önnur brtt. nefndarinnar. Hún er við 7. gr. frv. og um afstöðu til 231. gr. hegningarlaganna. Við höfum getað fallist á uppástungur frv. um refsingar fyrir þjófnað, og sjerstaklega að því leyti, sem það gefur dómurunum frjálsari hendur með að skamta hegninguna. Í hegningarlögunum er gerður greinarmunur á almennum þjófnaði og stórþjófnaði, og fjallar 230. gr. hegningarlaganna um hinn minni háttar þjófnað og hegninguna við honum. Þessa grein á nú að fella niður, og í stað hennar kemur 6. gr. frv. En í 231. gr. hegningarlaganna er talið upp í 5 liðum, hvað teljist stórþjófnaður, og þó að nefndin telji þessari upptalningu vera ábótavant, þá vill hún ekki fella hana niður án þess að neitt ákveðið komi í staðinn, og leggur því til, að hún komi undir ákvæði 7. gr. frv. þessa, meðfram af því, að hún telur ekki hægt að meta þetta eftir 7. gr., nema með fylstu hliðsjón af því, sem mótast hefir í rjettarmeðvitund manna út af framkvæmd 231. gr. hegningarlaganna. Við viljum því láta sitja við upptalninguna í þessari 231. gr. hegningarlaganna, hvað teljist til stórþjófnaðar, til leiðbeiningar fyrir dómarana. Síðasta brtt. nefndarinnar er bein afleiðing af þessum brtt.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Mentmn. leggur til, að frv. verði samþykt með nokkrum minni háttar breytingum. Aðalbreytingin er það viðbótarákvæði, að úr sjóðnum megi verja fje til útgáfu veggmynda eftir íslenskum listaverkum til heimilisprýði. Þetta er aðeins lítils háttar rýmkun á starfssviði sjóðsins. Aðrar breytingar skifta litlu máli, nema síðasta brtt., þar sem lagt er til, að „og formenn mentamálanefnda beggja deilda“ falli burtu úr síðasta málslið 6. gr. Nefndin lítur svo á, að næg trygging sje í því, að öll sjóðsstjórnin skuli vera sammála um meðferð tekna sjóðsins.

Magnús Jónsson Jeg vil aðeins leyfa mjer að gera nokkra grein fyrir brtt. minni hl. nefndarinnar, sem jeg og hv.þm. Vestm. höfum borið fram á þskj. 632. Í 3. gr. eru talsvert margbrotin fyrirmæli um stjórn hinna einstöku starfsgreina sjóðsins. Um þau ákvæði, sem lúta að bókaútgáfu sjóðsins, hygg jeg, að þegar frá er tekinn prófessorinn í íslenskum bókmentum, þá sje engin trygging fyrir því, að í hinar stöðurnar veljist altaf menn, sem hæfir sjeu til þessa. Þó að maður sje hæfur til að kenna íslensku sómasamlega í kennaraskólanum, þá er ekki víst, að hann hafi öðrum fremur vit á að velja úrvals skáldrit til að gefa út, og sama er að segja um prófessorinn í sögu. Við viljum því í allri vinsemd vekja athygli á því, hvort ástæða sje til að láta þessa menn vera sjálfkjörna til að stjórna þessu, ef það lán kemur fyrir sjóðinn, að honum áskotnist fje við það, að einhver lendi í því óláni að verða sekur við lög landsins. Að því er kemur til náttúrufræðinnar, þá má gera ráð fyrir, að þessir menn sjeu allir vel hæfir, sem þar til eru nefndir, en um einn þeirra er það að segja, að hann er búsettur í fjarlægð, og því nokkrir annmarkar á að ná til hans, og hvað hina snertir, er óþarfi að taka þá með hjer, vegna þess að ráðið getur altaf kvatt þá til ráðuneytis. Við höfum af þessum ástæðum lagt til, að stjórn sjóðsins sje að öllu leyti í höndum ráðsins sjálfs og að því sje heimilt að kveðja sjerfræðinga sjer til ráðuneytis. Á þessu er sá mikli kostur, að það er einfaldara. Jeg skal svo ekki orðlengja um þetta. Jeg býst ekki við, að þetta verði mikið deilumál, en atkvgr. verði látin skera úr.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Við nefndarmennirnir þrír getum ekki fallist á brtt. minni hl. Við teljum okkur ekki hafa fundið neinn allsherjar sannleika í þessu efni, en viljum fá reynslu á því skipulagi, sem frv. felur í sjer, og lítum svo á, að síðar megi breyta lögunum, ef þau gefast illa að einhverju leyti. Jeg hefi eins mikla trú á því, að fleiri ráði, sjerstaklega að því er snertir þann hluta, sem ganga á til náttúrufræði, og er eins gott að láta þá greiða úrslitaatkvæði eins og að láta yfirstjórnina um það að fella eða samþykkja eftir tillögum annara. Ef einhver skorast undan að taka að sjer störf vegna sjóðsins, viljum við láta ráðið skipa í auð sæti. Hv. 1. þm. Reykv. tæpti á, að eitthvað væri bogið við, hvernig ætlast er til, að tekna sje aflað. Það má fallast á, að upphaf þeirra sje ekki sem viðfeldnast, en hitt er annað mál, hvort nokkur hætta sje á ferðum um það, að menn fari að gera leik að því að brjóta lögin til þess að veita sjóðnum tekjur. Þessir peningar mundu hvort sem er falla til ríkisins og sjálfsagt verða varið til einhvers, sem betur væri gert en ógert. En oft veitir erfitt að ná fje til þess, sem á að vinna til menningar, nema helst því aðeins, að það sje tekið af þeim tekjum, sem ekki eru áætlaðar. Hjer er um það fje að ræða, sem þingið getur tæplega gert áætlun um meðal tekna. Það er og gamall siður að láta mammon ranglætisins vinna eitthvað gott sjer til afsökunar, og verður það ekki með öðru betur gert en að styrkja listir og vísindi.

Magnús Jónsson Hafi háttv.þdm. eigi áttað sig á efni 1. brtt. á þskj. 632, skal jeg taka það fram, að fylgi við hana hlýtur að fara eftir því, hvort þeir vilja samþykkja till. þær, sem jeg gerði grein fyrir í ræðu minni áðan. Brtt. 632,1 feld með 12:9 atkv. - 620,1.b samþ. með 17 shlj.atkv. 2. gr., svo breytt, samþ. með 16 shlj.atkv. Brtt. 632,2 feld með 12:8 atkv. - 632,3–4 teknar aftur. - 620,2.a samþ. með 15 shlj.atkv. - 620,2.b samþ. án atkvgr. 3. gr., svo breytt, samþ. með 15 shlj.atkv. 4. gr.samþ. með 15 shlj.atkv. Brtt. 620,3 samþ. án atkvgr. 5. gr., svo breytt, samþ. með 15 shlj.atkv. Brtt. 620,4.a samþ. án atkvgr. - 620,4.b samþ. með 15 shlj.atkv. 6. gr., svo breytt, samþ. með 18:4 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÁÁ, BSt, BÁ, HStef, HJ, HG, HjV, IngB, JÓl, LH, MJ, MT, ÓTh, SE, SÁÓ, SvÓ, ÞorlJ, BSv. nei: HK, MG, PO, TrÞ. JS greiddi ekki atkv. Fimm þm. (EJ, GunnS, JJós, JAJ, JörB) fjarstaddir. 7.–8. gr.samþ. með 14:1 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 14:5 atkv.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Allshn. hefir ekki getað orðið sammála um þetta frv. Eins og sjest á nál. meiri hl. á þskj. 482, leggjum við meirihlutamennirnir til, að frumvarpið verði samþykt óbreytt. Þó hefir einn okkar, hv. 2. þm. Rang., nokkra sjerstöðu og mun gera sjerstaklega grein fyrir því sjálfur. Minni hl. virðist, eftir nál. á þskj. 508 að dæma, vera sammála meiri hl. um, að friða beri þingstaðinn forna, en leggur þó til, að frv. verði felt. Gerir hann að sjálfsögðu grein fyrir þessari afstöðu sinni. Jeg geri ráð fyrir, að í augum allra Íslendinga sjeu Þingvellir helgasti staður þessa lands, fyrst og fremst vegna þeirra minninga, sem við staðinn eru tengdar, en einnig vegna hinnar einkennilegu náttúrufegurðar. Geri jeg þó ráð fyrir, að þessi tilfinning til Þingvalla eigi eftir að glæðast enn meir en orðið er við hin væntanlegu hátíðahöld 1930. Meiri hl. lítur svo á, að það sje helg skylda þjóðarinnar að vernda þennan stað fyrir öllu því, sem spillir helgi hans eða fegurð. Um þetta atriði voru allir nefndarmenn sammála að því er snertir þingstaðinn sjálfan, þ. e. a. s. þann blett, sem er innan hinnar fornu þinghelgi. En frv. gerir auk þessa ráð fyrir að friða allstórt svæði utan þinghelginnar gömlu. Og um það er ágreiningurinn, hvort aðeins skuli friða þingstaðinn sjálfan eða alt það svæði, sem frv. gerir ráð fyrir. Aðalástæða meiri hl. til þess að vilja friða alt það svæði, sem frv. tiltekur, er sú, að með því móti yrði skógurinn í hrauninu friðaður. Við lítum svo á, að það mundi spilla stórum útliti staðarins, ef skógurinn í hrauninu eyðilegðist meir en orðið er. Þyrfti þvert á móti að gera ráðstafanir til, að hann gæti náð frekari þroska. Annað er það líka, að hugsa mætti sjer þau mannvirki gerð í nágrenni Þingvalla, sem ekki ættu heima á þeim stað. Heyrt hefi jeg, að komið hafi jafnvel til orða að taka Öxará til rafvirkjunar og setja upp rafmagnsstöð í Almannagjá. Geri jeg ráð fyrir, að minni hl. mundi fallast á að hindra það á slíkum stað. Þesskonar mannvirki, þó að góð kunni að vera í sjálfu sjer, eiga ekki við á þessum fornhelga stað. Sama er, þó að þau sjeu ekki í sjálfri þinghelginni, ef þau eru í þeirri nálægð, að þau blasa við frá Þingvöllum, því að þá eru þau til helgispjalla. Ef nokkur staður er hjer á landi, þar sem náttúran á að fá að vera í fullum friði og án þess að henni sje raskað af mönnum, þá eru það Þingvellir. Um það hefir verið talað, og er jafnvel að því vikið í nál. minni hl., að ef þetta frv. næði samþykki þingsins, yrði Þingvallasveitin lögð í eyði. Jeg skal játa, að jeg er ekki sjerlega kunnugur staðháttum þar eystra og veit ekki, hve margir bæir teljast til Þingvallasveitar. En hitt veit jeg, að það svæði, sem frv. gerir ráð fyrir að friða, er auk prestssetursjarðarinnar, Þingvalla, ekki nema 3 jarðir, sem eru hjáleigur úr Þingvallalandi. Það er heldur ekki farið fram á að leggja þessa bæi í eyði, heldur aðeins að hindra, að sauðfje gangi í hinu friðaða landi. Það er einmitt líklegt, að býlin geti haldist eftir sem áður. Í greinargerð stjfrv. er vikið að því, að verndun staðarins mundi gefa ábúendum þessara jarða allarðvænlega atvinnu, sem fyllilega bætti þeim það upp, þó að þeir yrðu að leggja niður sauðfjárrækt. Er og ekki óhugsandi, að þeir gætu haft gróða af greiðasölu á sumrin, ef hugsað verður um Þingvelli eftirleiðis eins og vera ber. Um Vatnskot, sem mun vera rjett hjá vatninu, er líklegt, að þar mætti stunda arðvænlegan atvinnuveg, nefnil. veiði í vatninu. Sje jeg því ekki, að eins mikið sje í húfi og af er látið af sumum. Og þegar um þennan stað er að ræða, þingstaðinn forna, helgistað þjóðarinnar, þá er forsvaranlegt að gera þær ráðstafanir til friðunar, sem annarsstaðar á landinu væri ekki hægt að telja rjettmætar. Það hefir verið talað um, að ekki væri hægt að girða, eða að minsta kosti mjög örðugt, á takmörkum þess svæðis, sem frv. gerir ráð fyrir að friða. Jeg er, því miður, svo ókunnugur þarna, að jeg get ekki sagt um þetta, en jeg sje ekki, að nokkursstaðar í frv. sje ákveðið beinlínis, hvar girðingin skuli liggja. Jeg tel sjálfsagt, þó frv. verði samþ., að þá verði girðingunni hagað eftir landslagi og staðháttum. Jeg skal játa, að til frekara öryggis væri ef til vill rjett að samþ.brtt. á þskj. 578,2.b, um að Þingvallanefnd kveði nánar á um takmörk hins friðaða svæðis. - Jeg skal taka það fram, að brtt. á þskj. 578 hefir nefndin ekki tekið fyrir á fundi, og er þetta því ekki sagt fyrir nefndarinnar hönd, heldur á eigin ábyrgð. Jeg sje svo ekki ástæðu til að orðlengja um þetta mál frekar að sinni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil taka það fram út af ræðu hv.frsm. meiri hl., að jeg hefi borið fram í dag brtt. við frv. þetta, sem verður útbýtt eftir klukkustund eða svo. Býst jeg við, að hún geri frv. aðgengilegra fyrir þá, sem á móti því mæla. Það, sem mest hefir verið fundið að því, er, að hið friðaða land sje of stórt; er gert ráð fyrir, að Hofmannaflötur verði innan girðingar. Í brtt. hefi jeg fallið frá því til samkomulags. Nær þá friðunin yfir hjer um bil sama svæði og merkt er á korti, sem hangir uppi í Hlaðbúð og stafar frá fyrri Þingvallanefndum. Jeg vildi segja frá þessari brtt. strax og skjóta því til hæstv. forseta, hvort ekki mætti fresta atkvgr., þar til síðar í dag.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Það er erfitt að ræða þetta mál nú, þegar hæstv.dómsmrh. hefir borið fram brtt., sem ekki liggur þó fyrir. En eftir því sem mjer skildist á ræðu hans, þá er hjer um lítið svæði að ræða, sem verði undanskilið friðuninni, og hefir brtt. því litla þýðingu. Þó er sjálfsagt bót að því, að friðunin nær ekki yfir Hofmannaflöt. Annars fer jeg ekki út í þetta frekar fyr en brtt. verður útbýtt. Þá skal jeg snúa mjer að frv. sjálfu, eins og það liggur fyrir, og segja bæði kost og löst á því. Jeg tel það sjálfsagt mál að friða hinn forna þingstað og gæta þess, að honum verði ekki spilt, heldur verði það bætt, sem bætt verður. En þessi friðun nær yfir alt of stórt svæði. Jeg kann illa við að fara að leggja niður að óþörfu búskap á 4 býlum algerlega og 2 að nokkru leyti. Ef bændum þarna er bannað að hafa fje á jörðum sínum, þá er ekki hægt að halda uppi búskap þar, því engjar eru ekki svo neinu nemi og tún lítil. Ef beit verður bannað að nota, þá er ekki hægt að stunda þar sauðfjárrækt. En nautgriparækt verður ekki stunduð, því að tún eru smá og landið illa fallið til túnræktar. Eftir því sem mjer skilst, þá á að girða um 30 km.2 svæði. En það verður að setja miklu lengri girðingu en sem þessu svarar, því eftir þessu svæði liggur vegur, bæði austur í Laugardal og norður á Kaldadal og Uxahryggi. Það verður ekki hægt að girða yfir vegina, og verður því að girða meðfram þeim. Það lengir girðinguna mikið. Mun það lágt ætlað, að girðingin verði um 40–50 km. í alt. Nú mun vönduð girðing ekki kosta minna en 1 kr. á metra. Mundi hún því kosta um 40–50 þús. kr. Auk þess mundi viðhald hennar verða afardýrt. Jeg hefi átt tal við mann úr Þingvallasveit, nákunnugan þar um slóðir. Hann segir snjóþyngsli þar svo mikil, að ekki sjeu nokkrar líkur fyrir því, að girðingin falli ekki niður á hverjum vetri á all stórum svæðum sökum snjóa. Yrði því að verja miklu fje á hverju vori henni til viðhalds. Jeg fæ ekki skilið, að ekki sje hægt að friða góða og þróttmikla skógarbletti án þess að fara að friða alla sveitina. Það er rjettmæt stefna að hlynna að skóginum, en til þess þarf ekki að eyðileggja búskap margra bænda. Þá eru skaðabætur þær, sem greiða þarf. Fyrst og fremst þarf að greiða Þingvallapresti. Stjórnin gerir ráð fyrir, að til þess þurfi 15 þús. kr. Ekki er hægt að gera ráð fyrir, að skaðabætur til hinna ábúendanna, 5 eða 6 manna, verði minni að samanlögðu heldur en þær, sem prestur fær einn. Svo kemur brtt.hv. 2. þm. Árn., um að hreppurinn fái skaðabætur. Það er í alla staði eðlilegt, því hreppurinn rýrnar mjög við þessar ráðstafanir. Þykir mjer efasamt, hvort hann fær staðið sem sjerstakt hreppsfjelag, eftir að þær hafa komist í framkvæmd. Jeg held því, að kostnaðurinn verði ekkert smáræði, verði naumast undir 100 þús. kr. - Hæstv. ráðh. hristir höfuðið. Hann hrekur þetta þá á eftir, og skal jeg fús á að leiðrjetta, ef honum tekst að sýna fram á, að jeg hafi farið með rangt mál. Þá er gefið í skyn, að ætlast sje til að kaupa Gjábakka, því Þingvallanefnd er gefin heimild til að kaupa þá jörð, ef henni sýnist. Ekki minkar það kostnaðinn. Eitt atriði í frv. finst mjer undarlegt. Í 1. gr. er sagt, að „frá og með árinu 1930“ skuli Þingvellir vera friðaðir. Samkv. brtt.hv. 2. þm. Árn. skal það orðað svo: „Frá ársbyrjun 1930“. En hvað verður til 1930? Eiga Þingvellir ekki að vera friðlýstir þangað til? Í frv. stendur ekkert um það, hvenær lögin öðlist gildi; um það fer því eftir almennum reglum. Í 1. gr. stendur, að Þingvellir skuli ekki friðaðir fyr en 1930. Í 5. gr. er gert ráð fyrir, að kosin sje Þingvallanefnd þegar á þessu þingi. Jeg sje ekki, að þessi nefnd geti starfað nokkurn skapaðan hlut fyrri en eftir 1. janúar 1930. Þessu máli liggur því ekkert á; það má bíða til næsta þings og vita á meðan, hvort ekki er hægt að komast að samningum við ábúendur. Þá verður og hægt að vita, hvaða kostnað hjer er um að ræða. Annars finst mjer það einkennilegt að friða Þingvel]i fyrst 1930. Hví á ekki að gera það strax, ef það er nauðsynlegt? Eins kann jeg illa við að láta þingnefnd hafa stjórn á jarðeignum. Það er utan við verksvið þingsins. Það fer með löggjöfina, en ekki framkvæmdarvaldið. Þetta heyrir undir stjórnina. Þetta verður ekki rjettlætt með því, að þessi staður sje helgistaður þjóðarinnar, því yfirleitt eru allar eignir ríkisins undir umsjón ríkisstjórnarinnar. Það er engin ástæða til þess að breyta út af þeirri reglu. Það eru engar líkur til, að þingnefnd fari stjórnin betur úr hendi en ríkisstjórninni. En aðalatriðið er, að þingið fari ekki inn á verksvið stj. Stjórnarskráin skiftir svo verkum, að þingið fari með löggjöfina, en stj. með framkvæmdarvaldið. Þótt stundum sje vikið frá þessu, þá á þó að gera sem allra minst að því. Og ekki man jeg til þess, að umsjón jarðeigna hafi nokkru sinni áður verið falin þingnefnd. Jafnvel þó hv. 2. þm. Árn. hafi ekki ennþá mælt fyrir brtt. sínum, skal jeg þó taka það fram, að jeg tel þær til bóta og mun greiða þeim atkv. Þær eru til dálítilla bóta, þó ekki sjeu þær fullkomin bót. Sumpart eru þær það, sem kalla mætti stílsleiðrjettingar, og veitir ekki af því, því að frv. er illa samið af hálfu stj., en sumpart efnisbreytingar. Jeg skal benda á það, að þar sem hann vill breyta orðinu „takmörk“ í „mörk“, þá hefir honum yfirsjest. „Takmörk“ kemur fyrir oftar í frv., og það í sömu gr. og hann leiðrjettir það í: „Landið innan ofannefndra takmarka“ o. s. frv. Hv. frsm. meiri hl. furðaði sig á því, að við, sem ekki fylgjum frv., hefðum ekki komið fram með brtt. við það. En eins og við tökum fram í nál., þá álitum við það ekki vera til neins. Það var reynt í Ed., en allar brtt. voru þar feldar, sem fóru í þá átt, sem við mundum hafa borið fram hjer. Það hefði því einungis verið til að tefja þingtímann. En við erum reiðubúnir til að samþykkja að friða minna svæði en hjer er gert ráð fyrir. Hv. frsm. mintist á það, að til mála hefði komið að virkja Öxarárfoss. Mjer er ókunnugt um þetta, en það má vel vera. En jeg veit ekki, hvort fossinn þyrfti að skemmast nokkuð við það. Hæstv. dómsmrh. mintist á það í gær, að það væri sín ósk, að þingið væri flutt til Þingvalla. Þá þarf þingið ljós og hita. Jeg veit ekki, hvort þessi foss yrði þá virkjaður eða ekki, en ólíklegt þykir mjer, að þm. geri sig ánægða með að sitja þar við kertaljós eða olíulampa. Hv. frsm. meiri hl. hjelt því fram, að verndun staðarins mundi verða bændum á þessu svæði tekjugrein; gætu þeir á þann hátt fengið fullar bætur. Það getur verið, að það sje meiningin að hafa marga menn launaða til að verja svæðið. En það yrði dýrt. Það verður og erfitt að fyrra bragði að semja svo við bændur, að þeir geri sig ánægða með bæturnar. Þótt jarðir sjeu þarna ekki sjerlega góðar, þá hafa þó ábúendur talsvert upp úr þeim, því umferð er þarna mikil. En ef svæðið verður friðað, þá þarf ekki að hugsa til að hafa þar fólk til sumardvalar, þegar þessar hömlur eru komnar á landið. Jeg held, að það hljóti að vera hægt að velja úr góða skógarbletti, girða þá og rækta. Það er alhægt að velja svo úr, að ekki sje takmörkuð notkun bænda á jörðum sínum. Það er auðsætt, að farið er óþarflega langt í ýmsum ákvæðum frv. Það má t. d. ekki gera neitt jarðrask, ekki byggja hús nema með leyfi Þingvallanefndar, og það ekki einungis á friðlýsta svæðinu, heldur jafnvel í landi Kárastaða og Brúsastaða. Það má ekki stinga upp hnaus í landi Svartagils nema með samþykki nefndarinnar. Þetta er sannarlega að fara út í öfgar. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um málið að sinni. Það væri gott, ef hæstv. ráðh. vildi upplýsa, hve stórt svæði það er, sem hann fellur frá, að friðað verði í brtt. sinni. Það má segja, að ekki sje seinna vænna að draga úr öfgunum en nú, þegar málið er komið til 5. umr. hjer í þingi.

Magnús Torfason Það ræður af líkindum, að jeg stend ekki hjer upp til þess að draga úr helgi Þingvalla eða friðun þeirra. Jeg segi þetta út af því, að sumir hafa viljað skilja brtt. mínar á þskj. 578 svo, að þær miði í þá átt. En það er síður en svo. Jeg vil gera alt til þess, að helgi staðarins aukist. Og þessar till. mínar eru fram komnar af góðum hug, sprottnar af ást á málinu. Jeg vil, að það, sem gert verður, fari sem best úr hendi, og þá iíka, að á það sje litið, að kostnaðurinn verði ekki meiri en þörf er á, til að ná hinum góða og göfuga tilgangi. Skal jeg ekki fara út í málalengingar, og snúa mjer því beint að brtt. 2 b., við 2. gr. Eins og sjá má, miðar hún ekki að því, að vernd staðarins verði minni en verða mundi samkvæmt frv. Það, sem brtt. fer fram á, er það eitt, að Þingvallanefnd skipi fyrir um friðunina, en það verði ekki ákveðið í lögunum sjálfum. Vænti jeg, að hv.þdm. beri það traust til Þingvallanefndar, að þeir skilji ekki þessa brtt. svo, að verið sje að draga úr friðuninni með þessu ákvæði. En það, sem fyrir mjer vakir með þessari brtt., er, að vegna staðhátta muni ekki reynast fært að girða þetta svæði, svo sem ætlast er til í frv. Það er rjett hjá hv.frsm. meiri hl. (BSt), að það er ekki sagt í frv., að girða eigi alt hið friðlýsta svæði. En af sumum hefir það verið skilið svo, og andúð gegn frv. er meðfram sprottin af ótta við, að kostnaður, sem af því leiðir, ef girða ætti alt svæðið, verði meiri en góðu hófi gegnir. Jeg skal játa, að þessi ótti er ekki með öllu ástæðulaus. Vegalengdir eru að vísu í sjálfu sjer ekki mjög miklar. En dalurinn frá vatninu upp að Skjaldbreið er einhver hin mesta snjóakista, svo að fönnin er oft margir faðmar að dýpt, þar sem dregur til lauta. Landslag er þar ósljett; hæðir og dældir, hálsar og slakkar skiftast á, og verður að leita lags um það, hvernig girt verður, þannig að girðingin fylgi sem mest hábörðum að hægt er, þar sem snjóljettast er. Það er ómögulegt að ætla sjer að girða eftir beinum línum. Og þó að Þingvallanefndin fái kunnugustu menn, sem kostur er á, til þess að leggja girðinguna, þá þykist jeg viss um, að hún muni ekki standa lengi þar, sem hún verður sett í fyrstu. Snjóalög breytast ár frá ári. Það vita allir, sem það hafa athugað. Girðingu kann því að verða vært eða ekki vært þar, sem í fyrstu þótti fært að leggja hana. - Jeg skal bæta því við, að landið inn hjá Hofmannaflöt verður einn hafsjór á hverju vori. Þegar leysa tekur, myndast þar flaumur og vatnavextir, svo að þessi blettur, sem er einhver sá fallegasti hjer á landi á sumri að sjá, verður umflotinn alla vega. Það verður því að leita lags um girðingar eftir gröndum og bölum. Með þessu er í raun og veru alt þar um sagt; en jeg skal geta þess, að jeg tel ekki rjett að hafa eina girðingu um alt landið. Jeg geri ráð fyrir, að t. d. Hofmannaflöt verði girt út af fyrir sig. En landið austan við Hofmannaflöt, Hraunkot og Skógarkot, er svo þjettur náttúruskógur, að það mun ekki þörf að verja það nema ef til vill fyrir vetrarbeit. Jeg get skotið því hjer fram, að mjer hefir aldrei dottið í hug, að girt verði meðfram vegum, sem um svæðið liggja. Jeg get ekki sjeð, að það sje nein skemd í því fólgin, þótt menn fari um landið með hesta sína. Auðvitað verða hlið á girðingunni, þar sem vegir liggja út og inn, og ef þau hlið eru góð og gild, ætti engin hætta að vera á því, að fje færi þar inn um að ráði. Bæði mundu menn telja sjer skylt að ganga vel um þau og einhverjir gæslumenn vera settir til þess að líta eftir girðingunni. Hitt er annað mál, að jeg tel þurfa sjerstaka girðingu um vissa staði, ekki vegna friðunar, heldur til þess að græða upp skóg. Til þess þarf meira en almenna girðingu. Þess verður vandlega að gæta, að engin skepna komist inn á skóggræðslusvæðið, ef nokkur von á að vera um árangur, sjerstaklega þegar haft er í huga, hve erfitt er að græða skóg á þessum slóðum. Að öðru leyti get jeg þakkað, hve vel hefir verið tekið í brtt. mína 2 b. á þskj. 578. Brtt. 2 c. segir, að það skuli gerðar ráðstafanir til eyðingar þeim dýrum og fuglum, sem gera usla á hinu friðlýsta svæði, í stað þess sem stendur í frv., að Þingvallanefnd geti gert slíkar ráðstafanir. Þessi breyting er til áherslu. Meiningin er að sjálfsögðu, að þessar ráðstafanir skuli gerðar, ef usli verður af dýrum eða fuglum. En það er fleira en refir, sem getur komið til greina. Það má gera ráð fyrir, að rottur geti orðið æðiaðgangsharðar, og jafnvel mýs í hörðum vetrum. Urmull af hagamúsum hefst við í Þingvallahrauni, og harðni um björg, sækja þær svo að mannabústöðum, að ekki er hægt að geyma nokkurn ætan bita óhultan í óvönduðum húsakynnum. 3. brtt. fer fram á, að metnar skuli bætur til Þingvallahrepps fyrir rýrnun fjallskila og útsvara, sem kann að leiða af ráðstöfunum frv. Að því er þetta snertir, að það stofni til útgjalda, eins og hv.frsm. minni hl. tók fram, þá er það rjett, að svo kann að fara. Þó skal jeg ekki um það segja, því að margt getur komið til greina. Þetta eru fjárjarðir fyrst og fremst, sem hjer er um að ræða. Því verður ekki neitað, að þessi atvinnuvegur sveitarinnar, fjárræktin, er mjög rýrður með ráðstöfunum frv. Jeg býst ekki við, að neinn neiti því, að þessi sveit standi ver að vígi fyrir friðunina út af fyrir sig. Einkanlega mundu fjallskil verða þyngri eftir en áður. Fyrir 2 árum voru þau metin 132 kr. á mann, ef jeg man rjett. Það er þungur skattur á fátækum bændum. Leitir eru þar svo erfiðar og langar, að Grímsnesingar hlupu undir bagga með sveitarbúum og smöluðu með þeim, af því að sveitarmenn önnuðu því ekki sjálfir. Þeir máttu blátt áfram til sjálfra sín vegna að gera það, til þess að fjallskil færu ekki í handaskolum. Þegar nú fjárbúskapur sveitarinnar sjálfrar enn er rýrður, en hreppnum ber eftir sem áður skylda til að annast full fjallskil, er eðlilegt, að hann þyrfti að fá tillög til þess að hægt sje að halda þeim uppi. Það, sem sjerstaklega ýtir undir, að þetta sje gert, er það, að kostnaður við fjallskil í Árnessýslu er ekki aðeins lagður á fjeð, heldur á jarðirnar út af fyrir sig. Þessi venja, sem þar hefir verið upp tekin, stafar af því, að menn úr Reykjavík hafa lagt undir sig ýmsar jarðir eystra og lagt þar niður fjárbúskap. Fjallskilasjóður missir við það af miklum tekjum, sem ekki er rjett að leggja á sömu menn með útsvari. Rýrnun útsvara í Þingvallahreppi mundi að sjálfsögðu leiða af því, að gjaldþol hreppsbúa minkaði við skerðing fjárbúskapar sveitarmanna. Er ekki nema eðlilegt, að sveitin fái bætur fyrir það, er til kemur. Hinsvegar er því ekki að neita, að með ýmsum ráðstöfunum, sem gerðar kunna að verða í sambandi við friðun Þingvalla, geti vel verið, að Þingvallasveitarmenn fái ýms fríðindi í aðra hönd. Jeg skal ekkert um það segja. Enda fer till. mín ekki fram á annað en að bætur skuli metnar. Það er ekki farið fram á neinar beinar skaðabætur, heldur aðeins, að það verði ekki útilokað, að sveitin fái bætur, ef metið verður, að hún þurfi þess með. Jeg vona, að hv.þm. sjeu svo sanngjarnir, að þeir líti með velvild á þessa till. mína. Hv. Alþingi má eiga það, að það hefir jafnan haft það fyrir reglu hingað til að íþyngja aldrei þeim, sem minni máttar eru. Hjer er farið fram á að tryggja, að þeir, sem minni máttar eru í þessu máli, þ. e. bændurnir í Þingvallasveit, verði ekki ósanngirni beittir. Að öðru leyti hefi jeg ekki ætlað mjer að taka þátt í umr. um þetta mál. Jeg býst við, að hæstv.dómsmrh. svari hv.frsm. minni hl. um sumt, sem hann kom við. Jeg skil ekki í, að kostnaður við framkvæmd málsins verði neitt líkt því, sem hann gerði sjer í hugarlund, sjerstaklega ef horfið væri að því ráði, er jeg hefi hugsað mjer, að girða af fyrst um sinn aðeins þá bletti, sem mest þörf er á að alfriða þegar í stað. Má bæta við síðar, eftir því sem ástæður eru til.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil fyrst taka það fram, að brtt.hv. 2. þm. Árn. eru yfirleitt meira og minna til bóta, og óska jeg því eftir, að þær verði samþ. Ennfremur er ein aths. frá hv. 1. þm. Skagf. beinlínis til bóta málinu. Þyrfti smábreytingu á frv., þannig að viss ákvæði gangi í gildi í ár, svo að þegar megi taka til starfa, þótt sumt verði eftir eðli sínu að bíða. Jeg er þakklátur fyrir þessa bendingu, og verður hún tekin til greina. Háttv. 1. þm. Skagf. óttaðist, að girðingar um hið friðlýsta svæði verði bæði miklar og ekki haldgóðar. En ótti hans er ástæðulaus. Hann gerir sem sje ráð fyrir, að girt verði meðfram vegum í gegnum hraunið, en þeir eru aðallega tveir, þjóðvegurinn austur í Laugardal og þjóðvegurinn norður Kaldadal. En jeg held það sje óþarfi. Maður verður að treysta það á vegfarendur, að þeir skilji ekki við opin hlið, en þau verða að sjálfsögðu að vera vel úr garði gerð, og þar að auki verður eitthvert eftirlit af gæslumönnum. Girðingar á útjöðrum. svæðisins verða heldur ekki svo ýkjamiklar, því að það má heita sjálfvarið á þrjávegu: Að sunnan er vatnið, að vestan Almannagjá, sem er held girðing að mestu leyti - þyrfti kannske að fylla upp í skörð á stöku stað -, að austan er Hrafnagjá og Hlíðargjá á löngu svæði. Í raun og veru verður aðalgirðingin ekki nema þvert yfir hraunið norðan við Hrauntún, og það er engin geysi-vegalengd. Jeg þekki einstaka bændur, sem hafa girt meira en þetta, svo að ríkinu ætti ekki að verða skotaskuld úr því. Svæðið er sem sagt sjálfgirt á þrjá vegu, en að norðan vantar vörn frá náttúrunnar hendi, og þar þarf að koma einhverskonar girðing. Jeg held eðlilegast að byggja grjótgarð að norðanverðu. Efnið er við hendina og tiltölulega fljótgert að koma honum upp. Grjótgarður mundi að vísu verða heldur dýrari en gaddavírsgirðing í fyrstu, en endingarbetri svo miklu munar. Viðgerð á vorin yrði ekki önnur en sú, að hressa garðinn við, þar sem úr hryndi. En jeg er viss um, að slík girðing yrði ekki í neinni verulegri hættu. Presturinn á Þingvöllum hefir gert girðingar úr grjóti um haga og engjabletti, og hann segir mjer, að engum erfiðleikum sje bundið að halda þeim uppi. Þess vegna er, eins og jeg flyt málið, engin hætta á, að girðingarkostnaður verði nema hverfandi lítill. Til sönnunar því, að ekki þurfi að girða meðfram vegum, vil jeg nefna Hallormsstaðarskóg. Þar liggur alfaravegur gegnum skóginn, en ekki girt meðfram, og ber ekki á öðru en vel gefist. Vegfarendur sjá sóma sinn í að loka hliðunum, og garðvörður lítur eftir, að þess sje gætt. Þá kem jeg að aðstöðu bænda á hinu friðlýsta svæði. Það er ekki hægt bæði að vernda skóginn og hafa fje í honum. Auk 600 fjár, sem bændurnir á þessum slóðum eiga, koma mörg þúsund fjár þangað á sumrin til beitar. Mjer er kunnugt um, að bændurnir mundu verða fegnir að losna við þetta aðstreymi, því að þessi sægur spillir skóginum, sem von er til. En ekki yrði heldur leyft til lengdar að hafa þetta fáa fje, sem þeir eiga, því að það mundi spilla með vetrarbeit. Þar með er ekki sagt, að búskapur á býlum þessum þyrfti að leggjast niður. Hv. 1. þm. Skagf. hlýtur að þekkja vel frá sinni stjórnartíð skógvörsluna á Vöglum og á Hallormsstað. Þar er á báðum stöðunum myndarlegur búskapur, haldið vel við túnum og hafðar kýr á búi og góður sumarhagi fyrir þær í skóginum. Kofoed-Hansen skógræktarstjóri heldur því, sem kunnugt er, fram, að við Íslendingar getum skapað góða aðstöðu til kúaræktar í kjarrskógum landsins með því að girða þá og grisja. Og kúabú er hægt að hafa án skaða fyrir skóginn. En skógurinn í Þingvallahrauni er í stöðugri afturför, og er full þörf á að hefjast handa, ef hann á ekki með tímanum að eyðast með öllu. Það er alment álitið, að vetrarbeitin, þegar snjór er yfir alt, fari verst með skóginn. En það hafa sagt mjer bændur í Þingvallasveit, að mestar skemdir hafi orðið á vorin, þegar hart var og þeir urðu að beita á broddana og höggva af handa fjenu. Nú viljum við hjálpa til, að hraunið megi aftur fyllast fögrum skógi, þótt enginn af okkur fái að sjá hann í fullum blóma. Það þarf ekki annað en líta í gamlar jarðabækur til þess að sjá, hvernig rányrkjan hefir eyðilagt sveitina. Um það ber vott sá fjöldi eyðijarða, sem þar eru taldar. Fyrrum hafa það verið býli, en lagst í eyði. Og það er fullljóst, eftir því sem á undan er gengið, að Þingvallahraunið getur enganveginn orðið sauðfjárland til lengdar. Þess vegna er síður en svo, að hjer sje um landsspjöll að ræða. Það er þvert á móti farið fram á að vernda land, sem lengi hefir verið skemdum undirorpið. Það er hliðstætt sandgræðslustarfseminni á Rangárvöllum og hliðstætt því, sem þarf að verða svo víða á landinu. Það þarf að hjálpa náttúrunni til þess að viðhalda fegurð og frjósemi landsins. En það, sem gerir þetta sjerstaklega knýjandi með Þingvelli, er helgi staðarins, sem veldur því, að stöðugt fleiri og fleiri Íslendingar krefjast þess, að staðnum sje haldið í heiðri og hin náttúrlega prýði hans vernduð sem best. Jeg held, að ástæðulaust sje að óttast, að Þingvallasveit verði á nokkurn hátt ver farin fyrir þetta. Það má að vísu gera ráð fyrir, að eitthvað verði að bæta bændum vegna þess að þeir geti ekki haft sauðfje eins og áður, en jeg þykist þess fullviss, að kúm mundi fjölga. Það er nú fullráðið, að nýr vegur verði lagður til Þingvalla austur Mosfellsdalinn, sem sennilega verður fær að vetri til, og er þá aðstaðan til að koma afurðum á markaðinn öll önnur og betri. Á sumrin er meira en nógur markaður heima fyrir fyrir mjólk, egg og þess háttar. Þarna eru líka ágætir sumarhagar og aðstaða góð til að auka við túnin. Til dæmis er bóndinn í Skógarkoti altaf að færa út túnið, og hið sama mætti einnig gera í Hrauntúni. Margt fleira kemur hjer til greina. Bóndinn á Arnarfelli kom til mín og sagði mjer, að veiðin í vatninu væri altaf að þverra. Það hefði verið dregið miskunnarlaust fyrir á hrygningarstöðvunum og silungur á vissum stöðum nærri upprættur. Nú yrði það ein afleiðing friðunarinnar, að fyrirdráttur yrði bannaður, að minsta kosti nyrst í vatninu, þar sem silungurinn þroskast, og mætti þá auk þess koma þar upp klaki. Þarna er alveg sama um að ræða og í landhelgigæslunni. Hún er gerð til þess að friða ungviðið, sem elst upp við landsteinana. Jeg býst alls ekki við, að leggja þurfi niður eitt einasta býli, og jeg hefi sagt bændunum það, að jeg mundi bæði sem þm. og meðan jeg er ráðh. vinna á móti því, að þau leggist í eyði. Jeg vil aðeins breyta til um atvinnu þeirra, sem þarna búa. Til dæmis hygg jeg, að þarna geti allmargt fólk lifað á gistihúshaldi. Aðsókn er nú þegar mjög mikil og á vafalaust eftir að vaxa mikið, eftir því sem hlynt er að staðnum. Einn bóndinn þarna, bóndinn á Kárastöðum, hefir bygt eitt myndarlegasta sveitagistihús, sem til er á Íslandi, og það ber sig mjög vel, eftir því sem jeg best veit, og er þó betra að vera í Skógarkoti en á Kárastöðum, vegna ýmsra náttúruskilyrða. Annarsstaðar þar, sem ríkið hefir friðað landsvæði vegna skógræktar, svo sem í Fnjóskadal og á Hjeraði, hefir búskapur heldur alls ekki lagst niður. Það hefir verið gert ráð fyrir því að leggja gestagjald á Þingvöll, sem gangi til verndunar og fegrunar staðnum. Hversu mikið það verður, get jeg ekki sagt um, en jeg vil aðeins geta þess, að þegar sætið í bifreið til Þingvalla kostaði 40 krónur, fór þangað fjöldi fólks, og ekki er ólíklegt, að fólk, sem vann svo mikið til að komast þangað þá, mundi nú vilja vinna til að greiða 1–2 krónur í viðbót við það lága fargjald, sem nú er. Ýmsar aðrar tekjur mætti hafa síðar meir upp í kostnað við verndun staðarins, svo sem af veiði og bátaleigu um vatnið og fleira, sem jeg hirði ekki að telja hjer. Möguleikar eru þarna mjög miklir til skógræktar. Náttúran græðir sig auðvitað nokkuð sjálf, en hinsvegar er sjálfsagt að hjálpa til. Ennfremur verður að vera þarna varsla, eins og á Vöglum og Hallormsstað. Jeg býst við, að þarna þyrfti að vera skógarvörður, sem liti eftir girðingunni, o. s. frv. Þá hefir því verið haldið fram, að með þessu sje gengið nærri hag bænda, sem búa utan við hið friðlýsta svæði. Það er alveg víst, að þingið skipar aldrei verndarnefnd, sem mundi sýna bændum ósanngirni. Hitt er annað mál, að hún mundi gæta þess að vernda staðinn fyrir hverskonar spellum. Til dæmis datt bóndanum á Brúsastöðum það í hug ásamt prestinum að virkja Öxarárfoss. Það var alls ekki ástæðulaust að hafa eftirlit með þessu. Þá fanst hv. 1. þm. Skagf. óþarfi að kjósa þingnefnd til að annast um þetta. Jeg get fullvissað hann um, að það er ekki gert af vantrausti, hvorki á núverandi stj. nje hv.þm. (MG), þegar hann kemur í stj. næst. Það er gert vegna þess, að stjórnirnar hafa vanalega öðru að. sinna. Til minningar um það, að Alþingi hefði ákveðið að gefa Þingvöllum sína helgi aftur, þykir rjett, að allir flokkar eigi fulltrúa í Þingvallanefnd, sem sje varanleg. Mjer þykir betur hlýða, að á Þingvöllum ráði ekki flokksstjórn, heldur þingið sjálft. Að þessu mæltu vil jeg vona, að þegar jeg nú hefi stigið þetta spor til samkomulags, sem brtt. mínar fela í sjer, þá beiti hv.þm. sjer ekki gegn því, að þetta frv. nái fram að ganga.

Gunnar Sigurðsson Jeg hefi skrifað undir nál. meiri hl. með fyrirvara. Jeg vil aðeins taka það fram hjer, að fyrirvara minn ber ekki að skilja svo, að jeg sje á nokkurn hátt mótfallinn þessu máli í sjálfu sjer. Jeg taldi aðeins ekki rjett að binda hið friðaða svæði svo einskorðuðum takmörkum eins og gert er í frv., og var það mest vegna þess, að jeg er hræddur um, að það reynist illmögulegt að halda við girðingum á þessum mörkum. Hæstv. dómsmrh. hefir nú komið fram með brtt. við frv., og hv. 2. þm. Árn. Sömuleiðis í svipaða átt, og tel jeg sjálf sagt að samþ. frv. með þeim breytingum. Jeg tel alveg sjálfsagt að friða þennan fornhelga stað, og sjerstaklega vil jeg leggja áherslu á skóginn, að hann verði friðaður og hlúð að honum sem best. Við þurfum ekki annað en líta aftur í tímann í fornsögur vorar til þess að sjá, hversu miklu meiri skógurinn var áður, - og hvers vegna ætti hann ekki eins að geta þrifist nú? Jeg vil leggja til, að brtt.hæstv.dómsmrh. og hv. 2. þm. Árn. verði samþ. og að girðingunni verði hagað eins og best verður talið og hentast til að friða skóglendið. Jeg skal þó taka það fram, að hvað stærð girðingarinnar snertir stend jeg að ýmsu leyti nær minni hlutanum.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Mjer finst nú allmikil von um, að samkomulag náist um þetta mál. Aðalágreiningurinn hefir verið um stærð friðaða svæðisins, en þar sem hæstv.dómsmrh. hefir nú boðað brtt. til miðlunar í málinu, má ætla, að hv.þdm. geti yfirleitt fallist á þær.

En getur allur meiri hlutinn fallist á þær?

. Það get jeg auðvitað ekki sagt um með vissu, fyr en jeg sje till., en jeg hygg það þó, því að ekki mun meiningin að fastbinda það, hvar girðingin eigi að liggja. Mjer hefir fundist málstaður minni hlutans helst byggjast á því, að þetta mundi verða til hnekkis búskap í hjeraðinu. Um þetta hefi jeg engu við það að bæta, sem hæstv.dómsmrh. sagði, enda er enginn, sem getur fullyrt neitt um það að svo stöddu, hvort búskapur mundi bera sig eins vel og nú á þessum býlum. Líklegt má þó telja, að bændurnir hafi eitthvert tjón af þessu í bili, og er þá sanngjarnt að bæta það að einhverju leyti. Þá er það kostnaðarhliðin. Jeg veit ekki til, að nein bein áætlun liggi fyrir um hann. Hv. minni hl. hefir talið, að hann mundi nema alt að 100 þús. króna. Jeg álít nú, að slíkt nái engri átt. En jeg stend auðvitað jafnilla að vígi að staðhæfa það eins og hv. minni hluti að fullyrða, að hann verði þetta mikill. Jeg get ekki skilið, að kostnaðurinn við girðinguna geti orðið nándar nærri eins mikill og minni hl. heldur Frsm. Mjer er nær að halda, að einstakir bændur hafi gert eins miklar girðingar eins og hjer er um að ræða, og gæti jeg trúað því, að svo væri t. d. um samþingismann hv. 1. þm. Skagf., en ekki eyða einstakir bændur tugum þúsunda í girðingar. En setjum svo, að minni hl. hefði rjett fyrir sjer, að allur kostnaðurinn yrði 100 þúsund krónur. Setjum svo, en þá verð jeg að segja það, að jeg álít, að þjóðin megi ekki horfa í þann kostnað. Enda er það svo, að mörgum 100 þús. hefir verið ver varið, og þó að þetta kostaði jafnmikið eins og ætlast er til, að ríkið leggi til Sundhallar hjer í Reykjavík, þá blöskrar mjer það ekki svo mjög. Jeg verð að segja, að jeg er hálfhissa á afstöðu hv. minni hl. Hann segist vilja friða þingstaðinn, en ekki taka svona stórt svæði til friðunar. Hann segist ekki sjá til neins að koma með brtt.; þær muni verða feldar. En ef það sýni sig, að nógu margir fáist með, þá muni hann flytja brtt. við 3. umr. Nú er það till. minni hl., að frv. verði felt, en hvernig ætlar hann þá að koma fram brtt. við 3. umr., ef hann fær nógu marga með sjer til að fella frv. nú? Hv. frsm. minni hl. mintist meðal annars á mannvirki á Þingvöllum og að komið hefði til mála að virkja Öxará og benti á, að ef þingið yrði flutt til Þingvalla, væri óhjákvæmilegt, að þar þyrfti að koma upp mannvirkjum, rafveitu og fleiru. Þar til er því að svara, að mikið vafamál er, hvort þingið verður flutt. Hinsvegar er það tvent ólíkt, hvort ráðist verður í einhver fyrirtæki vegna þingsins og undir þess stjórn, eða hvort einstökum mönnum er leyft að gera þau mannvirki, sem þeim sýnist, eftirlitslaust. Það, sem hv.þm. að öðru leyti mintist á, að það væri hart fyrir hlutaðeigendur, að þeim væri bannað að láta gera nokkur mannvirki á jörðum sínum, þá þarf jeg ekki að svara því, þar sem hæstv.dómsmrh. tók það fram, að slíkt væri ekki tilætlunin. En hitt finst mjer alveg óhjákvæmilegt, að setja eitthvert eftirlit með því, hvernig þau mannvirki eru gerð, ef á annað borð á að tryggja það, að staðnum verði ekki spilt og helgi hans. Þetta er heldur ekki neitt einstakt í lögum. Jeg veit ekki betur en að allir þeir, sem í kaupstöðum búa, verði að hlíta fyrirmælum hins opinbera um byggingar og þess háttar. Mjer finst það ekki mikið meira fyrir íbúa Þingvallasveitar. Jeg vona nú, að þetta frv. nái samþykki hv. deildar og þingsins í aðalatriðunum. En út af því, sem fram hefir komið um það, hvenær lögin skuli ganga í gildi, þá býst jeg við, að jeg geti lofað því fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar, að það skuli verða athugað nánar fyrir 3. umr., og það er líklega alveg rjett að láta þau ganga í gildi fyr en gert er ráð fyrir í frv.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Hv. 2. þm. Árn. mælti fyrir sínum brtt., en vildi nú gera sem allra minst úr þeim, hvað þær hefðu að þýða, og skil jeg það vel. En jeg verð að minna bæði hv.þm. og hæstv.dómsmrh. á það, að það stendur í þessu frv., að þetta svæði skuli vera friðað, og þar af dró jeg það, að það mundi vera tilætlunin að setja um þetta land fullkomna girðingu, því að á annan hátt er ekki hægt að friða það. Hv. 2. þm. Árn. viðurkendi það, sem jeg hjelt fram, að girðingu á þessum stað væri mjög erfitt að hafa, og hv.þm. gaf meira að segja í skyn, að það myndi oft þurfa að rífa niður girðingar og byggja þær upp aftur, til þess að finna hagkvæmustu staðina fyrir þær. Þetta er ekki til að gera verkið ódýrara, og þarna er hv.þm. á gerólíkri skoðun við hæstv.dómsmrh. Hvað snertir girðingar meðfram vegum, þá hjelt hæstv.dómsmrh. því fram, að þeirra myndi ekki þörf, og mjer skildist líka, að það ættu að vera þrjú hlið á girðingunni, þar sem vegirnir eru, eitt einhversstaðar nálægt Meyjarsæti, eitt undir Lyngdalsheiði og eitt þar, sem farið er inn á Þingvelli, þegar farið er hjeðan og þangað. En eftir því hve mikil umferð er um þessa vegi, skil jeg ekkert í því, hvernig hægt er að búast við, að þessum hliðum verði lokað, t. d. með allri þeirri umferð, sem er hjeðan úr Reykjavík, eða norður á Kaldadal eða austur í Laugardal. Hvernig geta menn ímyndað sjer, að hliðin verði venjulegast látin aftur?  (Dómsmrh. JJ: Svona var það á Hallormsstað)  . Já, en þar var líka sjerstakur skógarvörður, og þar var það heldur ekki svo skaðlegt fyrir skóginn, þótt fje gengi í hann, og þar er lítil umferð. Hjer er um alt annað að ræða, og það verður heldur engin varsla á skóginum, ef á að notast við svona mörg hlið á jafnfjölförnum vegum. Skemtiferðafólk úr Reykjavík hefir engan skilning á því, og það þarf þá að vera vörður við hvert hlið, og þá kemur víst nokkuð upp í vexti og afborganir af þessari girðingu. Það er heldur ekki hlaupið að því að smala Þingvallahraun og reka úr því; það er ekki eins og að reka úr túni, því að þetta er stór sveit, eins og allir vita. Jeg veit ekki, hvort jeg má benda hv. 2. þm. Árn. á það, að mjer þykir hans 3, brtt., við 3. gr., vera dálítið einkennilega orðuð. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Svo skulu og metnar bætur til Þingvallahrepps fyrir rýrnun fjallskila . . . . “. Þetta myndi helst benda til þess, að þeir í Þingvallasveitinni þyrftu að láta minna af hendi til fjallskila, ef frv. nær fram að ganga, en svo verður ekki, því að jafnstórt svæði þarf að smala af færri mönnum. Hjer verður því ekki um rýrnun að ræða, heldur aukning. Það hefði átt að standa: fyrir aukningu kostnaðar. Það verður að smala landið engu síður, þótt ekki megi vera sauðfje á þessu takmarkaða svæði, því að það eru ekki fjallskil að smala heimalöndin. Þá sagði hv.þm., að það ætti aðeins að meta skaðabætur handa Þingvallasveitarbúum. Jeg hjelt, að það væri ekki nóg; jeg hjelt, að Þingvallasveitarbúar hefðu enga ástæðu til að láta meta skaðabæturnar, ef þeir ekki fá þær greiddar. En þetta á kannske að vera „diplomati“, að láta fyrst aðeins meta bæturnar og heimta þær svo seinna. Jeg held, að þeir eigi að fá bætur, en þá má hv.þm. ekki láta það líta svo út, að hjer sje aðeins um matið að ræða. Hv. þm. (MT) langar í skildingana líka, og það er ekki nema eðlilegt. Þá kem jeg að hæstv. ráðh. Hann var eiginlega miklu fúsari til samninga heldur en hv. meiri hl. nefndarinnar, því að það mátti ekki orða það í nefndinni að koma með brtt. við frv.; það var ekki um það að tala, en nú, þegar hæstv. ráðh. kemur með boðskap um það, að koma með brtt. til 3. umr., þá segir hv.frsm. meiri hl., að nú verði sjálfsagt samkomulag, og með því gefur hv.þm. það í skyn, að hann ætli að ganga inn á þessa brtt. Mjer kemur þetta dálítið undarlega fyrir, því að úr því að hæstv. ráðh. álítur ekki sitt frv. vera svo heilagt, að ekki megi róta við því, þá hefði hv. meiri hl. nefndarinnar ekki átt að álíta það heldur. En það er auðvitað, að það má til að breyta upphaflega frv., ef það er meiningin, að það eigi að gera nokkuð þar fyrir árið 1930, því að það stendur alveg skýrt í 1. gr. frv., að þá fyrst skal þessi staður vera friðlýstur helgistaður allra Íslendinga. Það er nú sjálfsagt ekki til mikils að deila um það, hve nauðsynlegt sje að girða þarna. Jeg held, að það sje nauðsynlegt, ef á að gera eins og frv. segir, að það eigi að verja landið algerlega fyrir sauðfje. Þá verður að setja fjárhelda girðingu um alt svæðið og líka meðfram vegunum, en ef ekki á að gera það nema að nafninu, þá get jeg vel gengið inn á, að nóg sje að girða spotta og spotta og að ekki þurfi að vera girðing meðfram vegunum, en allur minn útreikningur var miðaður við það, að það verði gert, sem í frv. segir, og það er ekki hægt að álasa mjer fyrir það, þó að jeg geri mína áætlun eftir því sem frv. segir. En ef meiningin er að bregða frá því, sem frv. segir, geta náttúrlega aðrar áætlanir komið til greina. En út af orðum hv. 2. þm. Árn. vil jeg segja það, að jeg er honum sammála um, að betra sje að taka fallegustu skógarblettina og afgirða þá, því að vitanlega eru á þessu svæði stórir flákar, sem ekki er nein ástæða til að vera að girða. Hæstv. ráðh. fór að miða þessa girðingu við girðingar prestsins á Þingvöllum, en þess ber að gæta, að það er mjög snjóþungt, þegar dregur upp til fjalla, og þegar svo lítur út, sem girða eigi upp á talsvert hátt fjall, þá verður að athuga það, að snjóþyngsli eru þar mjög mikil, og miklu meiri en niðri á láglendinu. Mjer þótti tekið nokkuð djúpt í árinni, þegar hv. 2. þm. Árn. sagði, að snjórinn gæti orðið marga faðma á dýpt; en ef snjórinn verður svo mikill, þá eyðileggur hann hverja girðingu. Það er heldur ekki hægt að líkja þessari girðingu við Hallormsstaðar- eða Vaglagirðinguna, þegar af þeirri ástæðu, að á þeim stöðum er sjerstakur skógarvörður, en það liggur ekkert fyrir um, að það eigi að verða svo hjer, og skógarnir á þeim stöðum munu hafa náð þeim þroska, að þótt sauðfje komist í þá, getur það ekki gert mikinn usla. Jeg get tekið undir það, að full ástæða væri til að friða skóginn í Þingvallahrauni, en jeg sje ekki, að það hafi neitt að gera með friðun Þingvalla sjálfra. Annars skal jeg geta þess, að jeg man, að sjera Jón sál. á Þingvöllum sagði mjer, að hann sæi ekki betur en að þá tíð, sem hann var á Þingvöllum, hefði skógurinn frekar verið í framför en afturför, og hefði hann það þó á tilfinningunni, að skógurinn væri það, sem Þingvallasveitin hefði lifað á, og þess vegna hefði hann gefið nákvæmar gætur að því, hvernig hann hefðist við. Þá hjelt hæstv. ráðh., að kúm í Þingvallasveitinni mundi fjölga mjög og að bændur þar gætu notað markaðinn hjer. Það mun nú eiga nokkuð langt í land, að kúnum fjölgi þar, því að jeg held, að varla sje hægt að hugsa sjer sveit, sem er öllu ver löguð til að hafa kúarækt. Að minsta kosti eru ákaflega fáar kýr í þeirri sveit og allir kostir hennar eru taldir að vera fyrir sauðfje. Svo var hæstv. ráðh. að tala um, að það væri ekki svo mikið tekið af sveitinni með þessu. En ef maður lítur í jarðabókina, þá sjer maður, að í Þingvallahreppi eru aðeins 16 býli, og það eru 8 af þessum 16 býlum, sem eru að meira eða minna leyti skert, svo að það verða þá ekki eftir nema svo sem 10 býli, sem hægt er að segja, að sjeu að mestu leyti óskert, frá því sem nú er, og mörg af þeim eru smá. Jeg get ekki sjeð það, hvernig svona sveit getur staðist sem sjerstök sveit á eftir. Það verður að minsta kosti mjög hæpið að koma því við, og ef svo þrjár af þessum jörðum eða fleiri munu fara að mestu leyti í eyði, eins og helst lítur út fyrir, get jeg ekki sjeð, að þessi sveit geti staðist áfram sem sjerstakt sveitarfjelag. Eftir því, sem hæstv. ráðh. segir, þá á að taka þau einu hlunnindi af þessari sveit að meira eða minna leyti fyrst um sinn, sem hún hefir haft, en það er veiðin í Þingvallavatni. Það er vitanlegt, að hún hefir verið mjög mikil hlunnindi fyrir sveitina, og nú boðar hæstv. ráðh., að það sje tilgangurinn að friða silunginn fyrst um sinn norðan til í vatninu. Það getur vel leitt til þess, að veiðin verði síðar, kannske eftir einn mannsaldur, miklu meiri en hún er nú; en þeir, sem nú búa þar, hafa engin not af því, og eins er með það, sem hæstv. ráðh. segir um kúahaga, sem verði síðarmeir í skóginum. Þeir, sem nú eru uppi, hafa engan hag af því, sem verða kann í skóginum eftir 40–50 ár. Það er rjett, það er náttúrlega hægt að taka gestagjald af Þingvöllum og afla sjer tekna með því, en það verður þá aðeins lagður á sjerstakur skattur til að standast kostnaðinn af þessari friðun. Þykir líklega álitamál, hvort sá skattur verður vinsæll eða þykir eiga rjett á sjer, en út í það skal jeg ekkert fara. Hæstv. ráðh. upplýsti áðan, að það hefði ekki verið tilgangurinn að virkja Öxarárfoss sjálfan, heldur aðeins einhverjar flúðir neðan við hann. Jeg fæ nú ekki sjeð, að það væri sjerstök goðgá, þó að það væri gert. Mjer finst, að það væri ekki nema eðlileg framför, þó að þeir menn, sem þarna búa, geri sjer náttúruöflin á þessum stað undirgefin, alveg eins þótt þessi staður sje fornhelgur. Jeg geri ráð fyrir, að þessu væri hægt að haga þannig, að án þess raskaðist nokkuð á Þingvöllum, og þvert á móti yrði slíkt bæði til þæginda og prýði að hafa góð ljós, að jeg nú ekki tali um þau þægindi, ef hægt væri að hafa rafmagn um leið til hitunar á Þingvöllum. Svo var yfirstjórnin á Þingvöllum. Hæstv. ráðh. álítur, að þingflokkarnir eigi að hafa hana, en þar til er því fyrst að svara, að þeir geta vel verið fleiri en þrír, og þeir eru meira að segja fjórir núna, svo að einhver þeirra eða einhverjir, ef þeir verða fleiri, hljóta að verða afskiftir í þriggja manna nefnd. Jeg álít líka, að þetta skifti ekki neinu máli. Jeg álít, að landsstjórnin eigi á hverjum tíma að stjórna þessu eins og öðrum eignum ríkissjóðs, þ. e. a. s., að hún eigi að hafa framkvæmdarvaldið, en ekki Alþingi. Hv. frsm. meiri hl. hjelt því fram, að mín kostnaðaráætlun myndi vera alt of há. Já, það fer alt eftir því, hvað á að gera, hvort á að gera það, sem frv. ráðgerir. Hún er náttúrlega of há, ef ekki á að gera það, en annars er hún nærri lagi. Jeg get vitaskuld ekki sagt um það, hvaða bætur muni verða gerðar bændum þar, en ef dæma má eftir þeim bótum, sem hæstv. stjórn ætlar prestinum á Þingvöllum, þá sýnist mjer, að bændur þar í grend eigi að fá talsvert líka. Jeg er hræddur um, að háttv.frsm. meiri hl. sje heldur ókunnugur stærð þessa lands, sem þarna er um að ræða, þegar hann heldur, að einstakir bændur þessa lands hafi girt álíka land hjá sjer. Jeg held, að það sje allmiklu stærra en heimaland einstakra jarða, og það er jeg viss um, að enginn bóndi mundi telja land sitt alvarið með því fyrirkomulagi, sem hjer er gert ráð fyrir, að láta þrjú hlið vera á þeim fjölförnu vegum, sem um það liggja. Það myndu bændur landsins telja algerlega ónóga vörslu. Hv. frsm. meiri hl. tók það fram, að þótt eytt væri í þetta 100 þús. kr., þá væri það ekki of mikið; getur vel verið, en ef á að samþykkja frv., er þó rjett að gera sjer grein fyrir því, hver útgjöldin verða. En það er ekki nema virðingarverð hreinskilni hjá hv.þm. að segja, að hann vilji leggja þessa upphæð í kostnað, ef með þarf.

Ef með þarf, en jeg álít ekki, að þess muni þurfa

. Nei, hv.þm. hefir ekki mælt þetta land upp og er heldur ekki vel kunnugur þar; jeg heyri það á orðum hans. Og svo er þetta það minsta, sem þarf að gera þar fyrir 1930, því að það verður sannarlega ekki meira en ein fjöður af fati þetta, út af fyrir sig. Hv. þm. kvaðst vera hissa á afstöðu minni hl., að leggja á móti frv., en flytja þó engar brtt. við það, en ráðgera á hinn bóginn að flytja brtt. við 3. umr., ef sá vilji kæmi í ljós í deildinni að breyta því eitthvað. Jeg hjelt, að hv.frsm. meiri hl. áliti ekki, að við hv.þm. Barð. værum svo heimskir, að við gætum ekki látið vera að greiða atkv. á móti til 3. umr., og auk þess hefir nú þetta komið fram, sem okkur hv.þm. Barð. ugði, að það hlytu að koma fram brtt. við frv. En það var einmitt það, sem hv. meiri hl. mátti ekki heyra nefnt í nefndinni. Þetta frv. var sá helgur dómur, af því að það kom frá stjórninni, að ekki mátti breyta því. Auk þess hjelt jeg, að hv. 2. þm. Eyf. vissi, hve sterkt stjórnarliðið er hjer í þessari hv. deild, svo að þótt minni hl. gerði það, sem hann gæti, þá fær hann ekki mikið að gert. Hv. þm. fanst það rjett, að það mætti ekki einu sinni stinga upp hnaus úr jörðu á þessum býlum öllum, sem hjer er um að ræða. En jeg vil aðeins benda hv.þm. á það, hve ýms af þessum býlum eru fjarlæg frá Þingvöllum og svo sett, að þau sjást ekki þaðan, og veit jeg því ekki, hvers vegna þarf að vera að setja svo ströng ákvæði, til að gera þeim mönnum, sem þarna búa, aðeins óþægindi.

Magnús Torfason Jeg þarf ekki að taka til máls aftur vegna þess, að brtt. mínum hafi verið mótmælt. Þvert á móti hefir þeim verið mjög vel tekið, og þakka jeg hv.þdm. fyrir það. En jeg þykist þó ekki komast hjá að leiðrjetta. einn misskilning, sem komið hefir Frsm. Jeg verð að halda því fram, að jeg hafi ekki beint krafist skaðabóta fyrir hönd Þingvallahrepps, heldur hefi jeg aðeins krafist þess, að bætur yrðu metnar, ef til kæmi. Þ. e. a. s. jeg vil, að dómkvaddir menn sjeu látnir meta, hvort þessar ráðstafanir sjeu bótaverðar fyrir hreppinn eða ekki. Einn liður, sem jeg býst við, að hljóti þó að verða metinn til bóta, er íþynging fjallskilanna. - Helmingur þeirra er lagður á jarðirnar, en hinn helmingurinn á sauðfjeð, þ. e. á sauðfjáreigendur, eftir því, hve margar kindur hver á. Fjallskilin á þeim jörðum, sem leggja á niður, nema 132 kr. Fjallskilin eru þegnskylda, og þegar mönnunum fækkar, sem þau eiga að inna af hendi, verða þau rýrari fyrir hreppinn. Verður þá að meta þau hærra á þeim, sem eftir eru, og jafnvel kaupa menn á hreppsins kostnað til að inna þau af hendi. Jeg hefi ekki skilið Þingvallanefnd svo, að hún ætli að leggja bann við því, að Öxará sje virkjuð, heldur vilji hún aðeins hafa hönd í bagga um það, hvernig það sje gert. Jeg er sammála hv. 1. þm. Skagf. um, að það gæti orðið sveitinni til bóta, og eins öllum þeim, sem þar koma. Býlin verða vistlegri, ef þau eru lýst og hituð með rafmagni. En mjer hefir skilist, að að því skuli unnið að gera þetta svæði vistlegra, fremur en hitt. Kúabúskapur er ekki eins afleitur þarna eins og sumir halda. Markaðurinn er ágætur fyrir mjólk og skyr á Þingvöllum á sumrin. Það er jafnvel ekki fátítt, að bændur kaupi kýr á vorin og selji aftur á hausti. Hafa þeir upp úr þessu góða peninga, auk þess sem það eykur áburðinn og flýtir þannig fyrir ræktun sveitarinnar. Jeg hefi ekki heyrt, að sveitarmenn telji takmarkanir á veiði í Þingvallavatni kvöð á sjer. Þvert á móti telja þeir nauðsynlegt að banna ádrátt á vissum svæðum, og hefir presturinn t. d. lýst yfir því sem sinni skoðun. En frá því er að segja, að veiðin hefir verið rekin sem rányrkja, og hefir minkað ár frá ári, svo að nú er hún sumstaðar til lítilla nytja. En með því að vernda riðsvæðin er mikil von um, að hún komist bráðlega aftur í samt lag og verði sveitarbúum til hins besta hagræðis. Síðan jeg talaði síðast hefir komið fram brtt. á þskj. 659. Henni hefir enn ekki verið lýst af forsetastóli, og skal jeg ekki fara út í hana, enda er hún svo viðfeldin, að ekki getur sjest veruleg ástæða til að vera óánægður með frv., ef hún nær fram að ganga.

Forseti (BSv): Nýlega hefir verið útbýtt brtt. á þskj. 659, og þarf afbrigða frá þingsköpum, svo að hún megi komast hjer að.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Það eru aðeins örfá orð að þessu sinni. Mjer finst óþarft að orðlengja frekar en orðið er um þetta mál. Þó þarf jeg að leiðrjetta a. m. k. eitt atriði hjá háttv.frsm. minni hl. Hann sagði, að það væri undarlegt, að meiri hl. gæti nú gengið inn á breytingar á frv., því að í nefndinni hefði ekki mátt orða þær. Jeg hygg, að þetta sje rangt með farið. Jeg var að vísu veikur, þegar þetta mál var til umræðu í nefndinni, og tók aðeins þátt í atkvgr. En hv. meðnefndarmenn mínir segja mjer, að engar brtt. hafi verið orðaðar af hv. minni hl. á nefndarfundum. Því er ekki neitt við því að segja, þótt við legðum til, að frv. væri samþ. óbreytt. Okkur hafði ekki hugkvæmst neitt, sem endilega þyrfti að breyta, en þar með var ekki sagt, að við hefðum ekki gengið inn á skynsamlegar brtt., ef þær hefðu verið orðaðar. Hv. þm. sagði, að jeg væri ókunnugur á þessu svæði, og sæist það best af því, að jeg hefði sagt, að einstakir bændur hefðu girt eins stór svæði og hjer væri um að ræða. Það er rjett, að jeg er þarna ókunnugur, en hitt er ekki rjett haft eftir. Jeg sagði ekki, að bændur hefðu girt svona stór svæði, en hitt sagði jeg, að þess væru dæmi, að einstakir bændur hefðu girt jafnlangar girðingar og hjer mundi þurfa. Svo hagar nefnilega til, að gjár geta víða komið í girðinga stað. Þá sagði háttv.frsm. ekki rjett frá um undrun mína út af till. minni hl. Jeg sagðist vera hissa á því, að háttv. minni hl. segist leggja til, að frv. sje felt, en ef hann þykist sjá, að nógu margir sjeu honum sammála. ætlar hann að bera fram brtt. við 3. umr. En þá skilst mjer, að frv. sje fallið, ef hv. minni hl. fær meiri hluta deildarinnar á sitt mál. Þá talaði hv.þm. um, að ekki mætti stinga hnaus innan girðingarinnar, jafnvel ekki uppi undir fjöllum. Jeg býst nú varla við, að svo strangt verði farið í sakirnar. En hitt finst mjer sjálfsagt, að á þessum stað, þar sem alt á að hafa sem prýðilegast úr garði gert, sjeu öll þau mannvirki, sem í er ráðist, undir opinberu eftirliti. Þar má ekki láta mönnum haldast uppi að byggja hvaða hænsnakofa sem er.

Pjetur Ottesen Eins og tekið hefir verið fram, býst jeg við, að allir sjeu mjer sammála um, að sjálfsagt sje að gera einhverjar ráðstafanir til frekari friðunar á Þingvöllum en nú er. Mig minnir, að þetta sje í þriðja sinn, sem fram kemur á Alþingi tillaga um friðun Þingvalla. Fyrst var það fram borið á Alþingi 1919 í þál.formi. Jeg hygg einmitt, að samþ. þeirrar tillögu hafi átt upptökin að því, að komið var upp eftirliti á Þingvöllum. Á þinginu 1926 var líka borið fram frv. um friðun Þingvalla, en náði ekki fram að ganga. Er þetta frv. því þriðja till., sem fram kemur í þessa átt. Um það hafa aftur á móti verið skiftar skoðanir, hversu langt eigi að ganga með friðunina. Samkv. frv. frá 1926 var gert ráð fyrir að friða svæðið á milli Almannagjár að vestan og Háugjár að austan, Þingvallavatns að sunnan og Ármannsfells að norðan. Þetta er allstórt svæði og á því mikill skógargróður. Meðal annars er þar ljómandi fallegur skógarblettur uppi undir Ármannsfelli, sem kallaður er Bás. Að Þingvallagestir hafa kannske ekki sótt þennan stað eins og ýmsa aðra staði á Þingvöllum, stafar af því, að hann liggur nokkuð afskektur, en úr því má bæta með því að leggja þangað veg eftir svo kölluðum Leirum, enda var ráð fyrir því gert samkv. því frv., sem borið var fram 1926. Með því að friða þetta svæði teldi jeg sæmilega frá þessu friðunarmáli gengið, því að með því er ekki gengið svo langt að skerða bygð Þingvallasveitar, því að jeg býst við, að þau býli, sem þetta land nota nú, myndu geta haldið fullri áhöfn eftir sem áður. Það leiðir líka af sjálfu sjer, að kostnaðurinn við að friða aðeins þetta land myndi ekkert verða sambærilegur við þann kostnað, sem af því yrði að friða alt það svæði, sem hjer liggja fyrir till. um, og enda þótt dregið yrði úr því eins og till.hæstv.dómsmrh., sem nú eru fram komnar, benda til. Jeg býst við, að girðing um það svæði liggi samt sem áður langt fyrir norðan Hrauntún; gæti því ekki komið til mála, að þar mætti reka sauðfjárbúskap. Annars er jeg þeirrar skoðunar, að sú friðun, sem farið er fram á í frv., sje alls ónauðsynleg, og í raun og veru fjarstæða einber, og það þó að tekið sje fult tillit til hinna fornu menja og. sögulegu helgi, sem bundin er við þennan stað, því að með þessu eru lögð í eyði 5–6 býli. Því er að vísu haldið fram af hæstv.dómsmrh. og hv.frsm. meiri hl., að friðun þessi sje ekki raunveruleg skerðing á búskap á þessum jörðum, þar sem reka megi kúabú á jörðunum eftir sem áður, en slíkt er af ókunnugleika mælt. Því eins og kunnugt er, er sauðfje aðalbústofn manna á þessu svæði, og sauðfjárrækt er það eina, sem gerir þessar jarðir byggilegar, því að svo miklir erfiðleikar eru á að auka túnrækt þarna, svo hægt sje að hafa kúabú, svo nokkru nemi, að slíkt getur alls ekki komið til greina. Afleiðingin verður því sú, að bygð legst að mestu leyti niður á þessum jörðum. Jeg býst nú við, að það geti verið álitamál, hvort hægt sje að alfriða þetta land, þó að ekkert sje horft í kostnaðinn. Á það hefir verið bent af hv. 2. þm. Árn., að þó að hægt verði að koma girðingu niður á þessum stöðum, þá sjeu þar svo mikil snjóþyngsli, að girðingin muni leggjast niður á hverjum vetri, að minsta kosti á stórum köflum. Það er nú að vísu kleift að rjetta girðinguna svo fljótt við á vorin, að koma mætti í veg fyrir, að skepnur kæmust inn á hið friðlýsta svæði, ef hún þá kæmi svo snemma undan snjónum alstaðar, en þarna verður ekki um það að tala, því að landið, sem hún á að liggja um, er svo lautótt, að snjór liggur á því langt fram á vor. Má því búast við, að fje renni inn á svæðið eftir sköflum fram eftir öllu vori, því eins og kunnugt er, sækir fje mjög á þessar slóðir. Yrði þá of miklu til þessa kostað, ef það þannig kæmi að litlum eða engum notum, því að kostnaðurinn við slíka girðingu yrði óneitanlega mjög mikill, ekki aðeins vegna vegalengdarinnar, heldur og líka sökum þess, hve erfitt yrði að koma girðingu niður þarna, því að um það getur ekki verið að tala, sem hæstv.dómsmrh. benti á, að girða mætti með grjótgarði að einhverju leyti, því lítið er af lausagrjóti á þessu svæði, sumstaðar a. m. k., og þó svo væri, er með öllu ókleift að flytja grjótið nokkuð til sökum þess, hve landið er mishæðótt. En að sprengja grjót í garðinn, kemur heldur ekki til mála, því að fyrst og fremst er ilt að sprengja hraungrjót, og í öðru lagi myndi slíkt verk verða svo dýrt, að um það gæti ekki verið að ræða. Hjer yrði því ekki um annað en vírgirðingu að ræða, og víða hagar svo til, að klappa yrði staurana niður í hraunið á stórum svæðum. Stofnkostnaður slíkrar girðingar yrði því óneitanlega mjög mikill, auk hins árlega viðhaldskostnaðar, sem áreiðanlega yrði mjög mikill, eins og hv. 2. þm. Árn. hefir bent á. Mjer virðist því mál þetta horfa svo við, að alls ekkert sje hægt að segja um það með vissu, hvílíkan feiknakostnað getur af því leitt að friða svona stórt svæði. Jeg verð því að segja, að mjer finst það vera að fara aftan að siðunum að fara að leggja niður bygð á þessu svæði, þegar það fyrst og fremst er augljóst, að kostnaðurinn við það verður geysimikill, og auk þess er óvíst um árangurinn. Jeg býst við því, þó fylgt væri út í ystu æsar ákvæðum frumvarpsins um alfriðun á landinu, þá mundi sú friðun aldrei verða annað en málamyndafriðun. Fje mundi renna yfir girðinguna á sköflum á vorin, smjúga hana, og hætt er við, að hliðin á girðingunni yrðu ekki altaf látin aftur, svo oft yrði greiður gangur fyrir fje um þau. En samkv. till.hv. 2. þm. Árn. yrði skógurinn í Þingvallahrauni alls ófriðaður, þar sem hann gerir ekki ráð fyrir girðingum þar. Hv. þm. talaði um að verja skóginn í Þingvallahrauni fyrir vetrarbeit, en jeg er mjög hræddur um, að fje mundi leynast þar lengi í hrauninu fram eftir vetri, því eins og nú er reynist lítt kleift að fullsmala hraunið fyr en komin er aðsetursjörð, enda kemur það iðulega fyrir, að fje vestan úr Borgarfirði og öðrum fjarlægum hjeruðum kemur þar fyrir, þegar komið er langt fram á vetur. Jeg er því hissa á, að hæstv.dómsmrh. skyldi taka vel í þessa till., því að það hefir komið skýrt fram, hver ágangur er á þetta svæði, þar sem hann hafði það eftir ábúendunum, að þeirra fjár gætti þarna lítils, samanborið við urmul af fje, sem streymdi þangað frá öðrum hjeruðum. Það er gengið út frá því, að nauðsynlegt sje að gera þessar friðunarráðstafanir til þess að friða skóginn á þessu svæði, og því er haldið fram, að skógurinn þarna hafi verið miklu meiri áður. Það má vel vera, að svo hafi verið, en þegar verið er að tala um, að skógarnir hafi gengið úr sjer og eyðilagst, bæði þarna og víðar, er alveg gengið framhjá einu atriði, sem sje því, er mestu olli um eyðingu skóganna, kolagerðinni. Síðan kolagerðinni ljetti af hafa skóglendi víðsvegar á landinu blómgast, og svo mun einnig vera um skóginn í Þingvallahrauni. Jónas sál. Halldórsson í Hrauntúni sagði mjer það fyrir nokkrum árum, að þá tíð, sem hann dvaldi í Hrauntúni, en það var í fleiri tugi ára, þá hafi skógurinn vaxið og blómgast, og það til stórra muna á sumum svæðum. Þá hefir hæstv.dómsmrh. ennfremur fært það fram sem ástæðu fyrir þessum friðunarráðstöfunum sínum, hve mörg eyðibýli væru þarna, því að þau bentu til þess, að land þetta væri að ganga úr sjer. En þetta er ekkert sjerstakt þarna, því að það eru víðar eyðibýli á landinu en á þessum stað. Þau eru víðsvegar um landið, og er því ekki hægt að halda því fram, að það, að býlin lögðust niður eða fóru í eyði, stafi af því, að landið hafi gengið úr sjer. Það er þvert á móti afleiðing af breyttum atvinnuháttum landsmanna; afleiðing af því, að þurrabúðarmennirnir, sem áður áttu heima í sveitunum, hafa nú flutst út að sjávarsíðunni. Þá hefir því verið haldið fram, að friðun þessi miðaði líka að því að viðhalda veiði í Þingvallavatni, og hæstv.dómsmrh. hafði það eftir einum bónda þar eystra, að klakstöðvarnar væru aðallega að norðanverðu í vatninu. En svo mun ekki vera, því langsamlega bestu veiðistöðvarnar eru fyrir utan þetta svæði. Innan svæðisins eiga ekki nema þrír bæir veiði í vatninu, Þingvellir, Skógarkot og Vatnskot, og jeg býst ekki við, þó að bönnuð yrði veiði frá þessum bæjum, að það hefði nokkur veruleg áhrif á veiðina í vatninu. Það er önnur aðferð, sem frekar yrði til þess að auka veiðina, sem sje. Sú, að komið yrði þar upp klakstöðvum og bestu hrygningarstaðirnir friðaðir, en til þess þarf ekki að leggja í þá stórkostlegu Þingvallafriðun, sem hjer er farið fram á. Um það, að gistihúshald geti komið þarna upp sem atvinnuvegur fyrir bændurna í staðinn fyrir sauðfjárrækt, er það að segja, að það eru ekkert frekar mögulegleikar fyrir þann atvinnuveg þarna, þó að sauðfjárræktin verði lögð niður. Annars býst jeg við því, að aðrir staðir á Þingvöllum þyki eins heppilegir fyrir gistihús eins og á þessum býlum, sem nú á að fara að leggja í eyði. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að brtt.hv. 2. þm. Árn. Brtt. hans við 2. gr., að setja skýrari ákvæði um, að eyða skuli dýrum á þessu svæði, sem valdið geta tjóni, er vitanlega alveg sjálfsögð. Það er beinlínis bráðnauðsynlegt að setja ströng ákvæði um útrýming refa á þessu svæði, til þess að reyna að koma í veg fyrir hinn mikla dýrbít, sem altaf er þarna, en sem þó hefir tekið út yfir nú á síðustu árum, sem ekki er heldur undarlegt, þar sem svo að segja er alstaðar fult af grenjum á þessu svæði, og mjög ilt að vinna grenin. Það er því ekki að ófyrirsynju, þó að háttv. 2. þm. Árn. vilji kveða fast á um þetta atriði, þar sem líka stjfrv. gaf helst í skyn, að refirnir ættu að vera friðaðir á þessu svæði. Þá er 3. brtt. hans, um að meta skuli bætur til Þingvallahrepps fyrir rýrnun fjallskila og útsvara, ef samningar nást ekki um það. Það virðist alveg sjálfsagt, að þetta sje gert, en það hefir óneitanlega mikinn kostnað í för með sjer fyrir ríkissjóðinn. Hve mikið það verður vegna rýrnunar útsvaranna, skal jeg ekki um segja, því að jeg hefi ekki nein gögn í höndum um það. Aftur á móti hefi jeg gert mjer dálitla grein fyrir því, hverju þetta muni nema að því er fjallskilin snertir, því að um það hefi jeg aflað mjer upplýsinga. Það mun láta nærri, að af bæjum þeim, sem hjer er um að ræða að banna fjárrækt á, fari 18 menn í leitir á hverju hausti, og nú er leitað þrisvar sinnum. Verða því samtals af þessum bæjum 54 dagsverk til fjallskila á haustin, auk eftirleita og annara haustsmalana. Til þess að bæta hreppnum það upp, myndi því þurfa fullar 500 kr. árlega. En jeg býst ekki við, að það myndi nægja, því að oft verður að gera eftirleitir á afrjettir á haustin, sem sennilega yrði líka að bæta hreppnum upp. Og auk þess yrði ríkissjóður að annast smalamensku á hinu friðlýsta landi. Þá leiðir og af sjálfu sjer, að hann verður líka að annast eyðingu refa á svæði þessu. Jeg fæ því ekki annað sjeð en allverulegur útgjaldaauki fyrir ríkissjóð fylgi þessari friðun líka að þessu leyti, að það sje hreint og beint fjarstæða að ætla að fara að gera svo víðtækar og mikilfenglegar ráðstafanir á Þingvöllum, sem hjer er farið fram á, og það því fremur, sem þetta verður engin friðun. Það eina skynsamlega í þessu máli er að friða það svæði, sem jeg gat um í upphafi ræðu minnar. Það er kleift kostnaðarins vegna og innan þess er öll hin forna þinghelgi, og auk þess langfallegasta skógarsvæðið, sem til er í Þingvallahrauni. Og með því móti þarf ekki að grípa til þess, sem jeg kalla óyndisúrræði, að leggja niður fleiri býli á svæði þessu. Mál þetta horfir því þannig við frá mínum bæjardyrum sjeð, að jeg get alls ekki aðhylst þá stefnu, sem fram kemur í frv., að leggja fleiri jarðir í eyði og ráðast í lítt kleifan kostnað, sem fyrirfram er sjeð um, að lítinn árangur ber. Jeg mun því greiða atkvæði á móti frv.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal vera mjög stuttorður, aðeins beina fáum orðum til háttv. 2. þm. Árn. Um orðalag 3. brtt. hans vildi jeg segja það, að mjer fyndist rjettara, að í stað „rýrnun fjallskila“ komi: aukning fjallskila - því að fjallskil Þingvallasveitar mundu aukast í hlutfalli við fækkun búfjenaðar á þessu svæði, því að hjer er ekki friðað annað en heimalöndin. Jeg vildi því beina þeirri spurningu til háttv.þm., hvernig hann myndi taka því, ef jeg kæmi með brtt. um þetta atriði.

Við gætum athugað það til 3. umr.

. Hv. þm. hjelt, að rjett mundi að friða vatnið að norðanverðu. Það leyfi jeg mjer að efast um. Murtuveiðin er alveg órannsökuð, og mikill vafi leikur á því, hvort murtan sje sami silungurinn og annars er veiddur í vatninu. En nú er Pálmi Hannesson náttúrufræðingur að rannsaka það. Þá heldur hv.frsm. meiri hl., að girðingarkostnaður verði minni en jeg geri ráð fyrir. Það er álit mitt, að ef á að friða þetta svæði, svo að gagni komi, verði að girða alt svæðið, því að öðrum kosti nær frv. ekki tilgangi sínum. Þá fór hv.þm. að fræða mig um það, að ekki væri hægt að breyta frv., ef það fjelli við 2. umr. Þetta vissi jeg vel áður, enda hjelt jeg, að stj. hefði nægan styrk til þess að koma málinu frá 2. umr. til 3. umr. Og ef jeg ætti von á því að fá bót á frv. við 3. umr., myndi jeg áreiðanlega hafa vit á því að greiða því atkv. við 2. umr. Um brtt.hæstv.dómsmrh. má segja það, að hún bætir dálítið úr, því að hún minkar svæðið, og er gleðilegt, að hann hefir sjeð, að of langt var gengið. Samt sem áður er svæðið ennþá langt of stórt, og þótt brtt. verði samþykt, mun jeg ekki geta fylgt frv.

Jón Sigurðsson Það er nú eins og oftar, að hæstv.dómsmrh. hefir ekki látið sjá sig, og dugir ekki um það að fást, enda skal jeg ekki lengja umr. Það er eitt merkilegt við þetta frv., eins og reyndar fleiri frv. hæstv. stj., að því fylgja engar upplýsingar af neinu tægi, ekki einu sinni um lengd girðingarinnar. Um þetta hefir verið svo mikil óvissa, að mikill tími hefir gengið í deilu um það, hve löng girðingin verði, og stj. er síst fróðari en aðrir um þetta efni. Jeg hygg, að það muni vera leitun á svo fákænum bónda, sem ekki hugsar fyrir því áður en hann ákveður að girða land sitt, hve mikið hann þurfi að greiða í girðingarkostnað og hve löng girðingin er. Mætti þó gera strangari kröfur til stj. en slíkra manna. Það er merkilegt, að stj. skuli ekki hafa látið mæla þetta, því að ekki gat það þó kostað of fjár. En að vísu er þetta ekki meira en ýmislegt annað, sem fram hefir komið frá hæstv. stj. Að áliti kunnugra manna er talið, að girðingin muni verða um 30 km. löng. Háttv. frsm. minni hl. benti á það, að óhjákvæmilegt væri að girða meðfram öllum vegum. Hæstv. ráðh. svaraði því þannig, að nægilegt væri að hafa hlið á girðingunni, og þannig væri það í Hallormsstaðarskógi. Þetta er blekking; Hallormsstaðarskógur liggur í miðri sveit, en þetta er afrjettargirðing. Að slíkum girðingum hnappast fjeð í stórhópum, er líður á sumarið, einkum þegar hret koma. Ef einhver skilur svo eftir opið hlið af öllum þeim fjölda, sem þarna fer um, þá streymir fjeð inn í girðinguna og þarna verður þá ágæt fjárstöð, fjeð sjálfpassað og kemst ekki út aftur, er veður skána, og getur því gert stórtjón. Þetta viðurkenna allir, sem nokkuð þekkja til um víðlendar afrjettagirðingar. Það er áreiðanlegt, að ef þetta á að verða nokkuð annað en eintóm fjáreyðsla, þá verður að girða líka meðfram vegunum, eða setja vörð við hvert hlið að öðrum kosti, en slík girðing mundi kosta 80–100 þús. kr. Hv. þm. Borgf. tók ýmislegt fram af því, sem jeg ætlaði að segja, svo að jeg hefi nú ekki miklu við að bæta. Eitt eru allir sammála um, að nauðsynlegt sje að friða allstórt svæði af landinu á Þingvöllum, en ágreiningurinn er um það, hve stórt það á að vera. Það er hygginna manna háttur að fara hægt af stað og láta reynsluna kenna sjer, og ætti Alþingi að fara að þeirra dæmi og gera slíkt hið sama, þótt hæstv.dómsmrh. vilji viðhafa þá aðferðina, er ver gegnir. Jeg mun haga atkv. mínu þannig, að jeg óska ekki eftir, að flanað sje út í slíka vitleysu, eins og málið er nú reifað. Það hefir verið um það talað, að þetta mundi geta kostað um 100 þús. kr. Auðvitað er það ágiskun, eins og alt annað í þessu máli, en það er ekki ólíklegt, að sú fjárhæð sje nærri sanni, þegar greiða þarf bændum skaðabætur. Jeg hygg, að nóg muni þurfa að greiða fyrir hátíðahöldin 1930, þótt reynt yrði að spara að minsta kosti 40–50 þús. kr. á þessum lið. Jeg mun því greiða atkv. gegn frv. eins og það nú liggur fyrir, en greiða atkv. með brtt.hv. 2. þm. Árn.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Jeg gæti látið nægja að vísa til nál., en vil aðeins bæta við þeim ummælum frá nefndinni, að hún álítur, að þetta mál þurfi að komast þannig til framkvæmda, að ekki verði stöðvun á lánum úr veðdeildinni. Nefndin álítur, að ef ekki verður nægilegt fje til þess að kaupa brjefin, þá muni verð þeirra falla og kannske komast ofan í 60–70% af ákvæðisverði, eins og var, þegar erfiðast var um þessi lán. En það væri mjög mikið óhapp fyrir alla, ef menn þyrftu að taka lánin með þeim ókjörum, að fá ekki nema 2/3 af nafnverði brjefanna. Í 25. gr. frv. er stjórninni heimilað að taka lán erlendis til kaupa á alt að 3 miljónum króna í bankavaxtabrjefum. Vaxtabrjef þau, er ríkisstj. kaupir samkv. heimild þessari, skulu vera flokkur út af fyrir sig, og skal koma honum þannig fyrir, að ríkissjóður verði undir öllum kringumstæðum skaðlaus af kaupunum. Hverjum augum sem menn líta á fjárhag ríkissjóðs, þá hlýtur það að vera alveg áhættulaust að taka þetta lán, þar sem úr veðdeild er einungis lánað gegn 1. veðrjetti, og aldrei nema nokkur hluti af matsverði eignanna, matsverði, sem oft er langt fyrir neðan sannvirði þeirra. Og það virðist benda á, að veðdeildarlán sjeu örugg lán fyrir veðdeildina, að þess heyrist sjaldan getið í seinni tíð, að eignir sjeu seldar á uppboði vegna vanskila við veðdeild Landsbankans. Jeg vona, að hæstv. stj. hagi svo til, að brjefin falli aldrei í verði og aldrei verði stöðvun á lánum úr veðdeild Landsbankans. Því að ef stöðvun verður, þá verður afleiðingin sú, að þegar opnað er aftur, þó sópast á skömmum tíma burtu margar miljónir úr veðdeildinni, af því að menn eru búnir að bíða svo lengi eftir lánum. Á næstu árum má lána minna en verið hefir á seinustu árum, en það verða vandræði, ef útlánin stöðvast alveg. Jeg geri ráð fyrir því, að auðvelt verði fyrir stj. nú eins og hingað til að fá lán í þessu skyni. Jeg þori að fullyrða, að þetta er mjög mikilsvert mál, bæði fyrir sveitir og kaupstaði. Sú mótbára kom fram í hv.Nd., að greið veðdeildarlán ykju strauminn til kaupstaðanna, vegna þess að lánin væru mest notuð þar. En þetta er hinn mesti misskilningur. Það eru alt aðrar ástæður, sem eru fyrir þeim straumi, eins og sjá má af því, að sá straumur minkaði ekkert, meðan veðdeildarlánin lágu niðri. Að lokum vil jeg mæla með því, að deildin samþykki þetta frv., og vil enn á ný þakka hæstv. fjmrh. fyrir að hafa lagt þetta frv. fram.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi að vísu ekkert á móti því, að þessi heimild til lántöku var sett inn í frv. En hinsvegar get jeg ekkert sagt um það, hvort eða hvernig hún verði notuð, því að það getur verið alveg álitamál, hvað við eigi í því efni í hvert skifti. Mjer fanst það nokkuð stórt tekið til orða hjá hv. 5. landsk., að veðdeildarlánin mættu aldrei stöðvast, en hinsvegar geri jeg mjer bestu vonir um, að þessi brjef geti selst töluvert innanlands, og kannske eitthvað utanlands, og mjer þætti æskilegast, að sem mest af brjefunum gæti selst á þann hátt. En fyr en útsjeð er um það, hvernig það tekst, er ekki hægt að segja um það með neinni vissu, hvort þessi lánsheimild er nógu há til þess að aldrei verði stöðvun á lánum. Jeg held, að ekki sje gott að fullyrða um það, hvort slíkt lán fæst með sæmilegum kjörum og til nógu langs tíma. Því að í nánustu framtíð er nauðsynlegt að taka lán til ýmsra annara þarflegra hluta. Og tíminn verður að leiða það í ljós, hvað hægt er að gera í málinu. Jeg vil bæta því við, að jeg tel ekki nauðsynlegt að nota þessa heimild á næsta sumri, því að bæði er nokkuð eftir af fyrri lánum og jeg geri ráð fyrir allmikilli sölu brjefanna. Háttv. 5. landsk. áleit, að brjefin mundu falla í verði til muna, ef ekkert lán yrði tekið. En jeg hygg, að þau brjef, sem þegar hafa verið látin úti, muni ekki hafa áhrif á gangverð hinna. Hitt getur verið, að stjórn bankans sjái sjer ekki fært að láta brjefin af hendi nema með töluverðum afföllum. En ef þau ganga kaupum og sölum með miklum afföllum, þá er það álitamál, hvort það borgi sig að setja meira af brjefum í umferð fyrst um sinn á ábyrgð ríkissjóðs. En ef það er álit hv.þm., að ríkissjóður eigi að kaupa brjefin sem næst ákvæðisverði, þá verður hann líka að bera öll skakkaföll, sem af kynnu að leiða. Það má vel vera, að lítið af þeim eignum, sem lánað hefir verið út á, hafi undanfarið verið selt á nauðungaruppboðum. En jeg býst við, að ekkert sje hægt að fullyrða um, að slíkt geti ekki komið fyrir. Því að oft er lánað út á lítt vönduð hús, og ekki er ómögulegt, að sumstaðar á landinu, a. m. k. á tímabili, geti eignirnar orðið mjög lítils virði. Hinsvegar er það ekki meining mín, að þessi heimild megi ekki vera í lögunum. En jeg geri ráð fyrir, að henni verði ekki beitt nema nauðsyn beri til.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Jeg get verið ánægður með það, að heimildin verði notuð, ef nauðsyn ber til. Ef hætta er á, að veðdeildarlán stöðvist, eða brjefin falla í verði, þá lít jeg svo á, að sú nauðsyn sje fyrir hendi, sem hæstv. fjmrh. talaði um, og þá álít jeg, að stjórnin eigi að nota þessa heimild til að taka lán. Það er rjett, að töluvert af brjefunum mun seljast innanlands til einstakra manna og ýmiskonar sjóða, og sjálfsagt selst líka eitthvað af þeim erlendis. En ef svo færi, að brjefin seldust eingöngu á þeim markaði, sem innanlands er, þá mundi skapast það ástand, sem áður var, þegar verð brjefanna fjell niður í 60–70% af nafnverði. Þess vegna er sjálfsagt, að heimilt sje að taka þetta lán, til þess að halda uppi verði brjefanna með því. Það getur verið, að einstöku menn og sjóðir græði við það, að brjefin falla í verði, en almenningur tapar við það. Annars vona jeg, að vel rætist úr þessu máli. Viðvíkjandi því, sem hæstv. fjmrh. sagði um stöðvun lánanna, þá vil jeg enn benda á, að hafi verið tregða á útlánum eða engin lán veitt um langan tíma, þá safnast margar lánsbeiðnir fyrir, og svo þegar nýr flokkur kemur, þá er honum sópað út á svipstundu, og getur það orðið til þess, að verð brjefanna falli. En það má ekki ske, og jeg treysti hæstv. fjmrh. til að sjá svo um, að slíkt ástand komi ekki.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Svo stendur á, að á sumri komandi verður framkvæmd rannsókn á hafnarbótum í Hnífsdal og eins, hvernig hægt muni að varna snjóflóðum, sem oft gera þar mikinn usla. Þar sem verkfræðingur mun fara þangað vestur, hafa hjeraðsbúar óskað eftir því, að rannsakaðar yrðu lendingarbætur í Arnardal við Skutulsfjörð, og ennfremur hvort hægt sje með hæfilegum kostnaði að bæta svo höfnina að Sæbóli í Aðalvík, að örugg verði til legu fyrir smábáta. Áður hefir farið fram rannsókn á Látrahöfn, en þar sem kostnaður við það er áætlaður 900 þús. kr., er það með öllu óframkvæmanlegt. En í Vestur-Aðalvík er önnur bátahöfn, er heitir Sæbólshöfn, og er að kunnugra manna dómi vel löguð til þess, með tiltölulega litlum kostnaði, að verða góð smábátahöfn. Vænti jeg þess, að hv. deild samþ. þessa till. ásamt viðbótartill. um rannsókn á lendingarbótum í Arnardal við Skutulsfjörð. Í Arnardal var einu sinni blómleg bátastöð, en nú hefir bátunum fækkað, vegna þess, að þar er erfið lending. En þar má gera sæmilega lendingu fyrir smámótorbáta, engu síður en í Hnífsdal, en þar er stór verstöð. Útræði frá Arnardal er mest notað af heimamönnum og Ísafjarðarbílum, sem hafa stundað þar róðra vor og haust. Væri lending góð, er víst, að fleiri mundu nota hina hægu aðstöðu, sem þarna yrði, ef lendingin væri bætt, því frá Arnardal er mjög stutt á góð fiskimið. Jeg vil ekki tefja deildina meira, en vona, að hún geti fallist á till. ásamt brtt. á þskj. 448.

Jón Þorláksson Það hefir verið brotið upp á því áður hjer á Alþingi, að setja milliþinganefnd til þess að athuga tolla- og skattamál landsins, og lýsti jeg þá afstöðu minni til þess, á þann veg, að jeg teldi það ótímabært að setja slíka nefnd, meðan gengi og gildi íslenskra peninga væri ekki komið í fast horf. Jeg tel því nefndarskipun þessa ótímabæra enn, þar sem gildi peninga okkar er enn á reiki. Auk þess kemur það altaf í ljós á hverju þingi, og ekki síst nú, að gerðar eru smábreytingar á tolla- og skattalöggjöfinni, eftir því sem þurfa þykir, og jeg býst við, að því yrði haldið áfram, þó að milliþinganefnd yrði sett til þess að athuga mál þessi í heild. Jeg fæ því ekki annað sjeð en að slík nefndarskipun sem þessi sje með öllu tilgangslaus, og mun jeg því greiða atkvæði á móti till. þessari.

Flm. (Ingvar Pálmason) Jeg skal ekki lengja umræðurnar mikið. Það má segja, að fyrri ástæða hv. 3. landsk. (JÞ), óvissan um verðgildi íslenskra peninga, geti verið frambærileg í þessu efni, en þó tel jeg hana alls ekki geta verið fullgilda ástæðu á móti þessari breytingu, því að ringulreiðin, sem nú er komin á tolla- og skattalöggjöf landsins, er orðin svo mikil, að það er beinlínis knýjandi þörf að koma henni á fastan grundvöll. Um það geta vitanlega verið deildar skoðanir, hvaða leiðir eigi að fara, og því virðist mjer rjett, að milliþinganefnd taki málið í heild sinni til athugunar, því að það getur vitanlega verið um fleiri leiðir að ræða en þær, sem bent er á í till. Síðari mótbáru hv. 3. landsk. (JÞ) verð jeg því að telja lítilsvirði, nema þá því aðeins, að hann telji heppilegast að altaf sje verið að hringla með skattalöggjöfina, eins og gert hefir verið að undanförnu. En jeg býst ekki við, að sú stefna hafi mikið fylgi meðal almennings, því að slíkt fyrirkomulag er óhentugt bæði fyrir ríkissjóð og skattgreiðendur. Jeg leyfi mjer því að vænta þess, að hv. deild samþ. þessa till., því að jeg tel hana nauðsynlega, og kostnaður af henni getur aldrei orðið mikill.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Hæstv. dómsmrh. hefir lofað að láta framkvæma þá rannsókn, er till. fer fram á, og sje jeg því ekki ástæðu til þess að teygja tímann með því að ræða hana eða bera hana undir atkv., og tek jeg því till. aftur.