Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Haustið 1969 var hafin undirbúningskennsla í þjóðfélagsfræðum við Háskólann og unnið á s. l. vetri og s. l. sumri að því að undirbúa fasta skipun á þeirri kennslu. Niðurstaðan varð sú að haga þessari kennslu með nokkuð nýjum hætti, þ. e. að stofna ekki sérstaka deild innan Háskólans til þess að annast þessa kennslu, né heldur að fela hana alla einstakri deild, sem hafði þó verið mjög rætt, t. d. viðskiptadeild, heimspekideild eða lagadeild, heldur varð niðurstaða Háskólans og menntmrn. sú að efna til nýjungar í starfi Háskólans með því að stofna til sérstakrar námsbrautar, sem ekki tilheyri einni ákveðinni deild, heldur fleiri en einni deild, og skuli þá þessari námsbraut stjórnað af fulltrúum frá þeim deildum, sem hlut eiga að máli auk fulltrúa frá stúdentum. En þetta gat því aðeins orðið, að gerð yrði breyting á l. Háskólans, og til þess að þessi kennsla gæti hafizt í hinu nýja formi þegar í byrjun háskólaársins, þá féllst forseti Íslands á að gefa út brbl. um þetta efni 21. ágúst 1970, og það eru þau brbl., sem hér eru til staðfestingar. Efni þeirra er það, að við Háskóla Íslands skuli stofna sjálfstæða námsbraut í almennum þjóðfélagsfræðum og lúti hún sérstakri námsstjórn. Í námsstjórn eiga sæti fastráðnir kennarar í þjóðfélagsfræðum við námsbrautina, einn fulltrúi tilnefndur til tveggja ára af forseta viðskiptadeildar úr hópi prófessora deildarinnar, og er hann formaður, tveir fulltrúar tilnefndir til tveggja ára af háskólaráði úr hópi prófessora, dósenta og lektora og tveir fulltrúar stúdenta tilnefndir af aðalfundi Félags stúdenta í almennum þjóðfélagsfræðum. Eins og ég gat um áðan, hófst undirbúningskennsla í þjóðfélagsfræðum í fyrra við Háskólann, en endanlegu formi var samkv. þessum brbl. komið á þá kennslu á s. l. hausti. Við nám í þjóðfélagsfræðum eru nú 115 stúdentar. Það, sem nefnt hefur verið almenn þjóðfélagsfræði, er samheiti á allumfangsmiklu fræðasviði. Er gert ráð fyrir, að á þjóðfélagsfræðanámsbrautinni verði aðalgreinarnar félagsfræði og stjórnmálafræði, en aðrar kennslugreinar verði hagfræði, sálarfræði og tölfræði auk sérstakra kjörgreina stúdenta, en náminu á að ljúka með B.A.-prófi. Í þessu sambandi er rétt að láta þess getið til fróðleiks, að á árinu 1968–1969 var hafin kennsla í ýmsum greinum náttúruvísinda til B.S.-prófs innan verkfræðideildar og var nafni deildarinnar breytt í samræmi við aukið verksvið hennar í verkfræði- og raunvísindadeild. Samkv. nýsettum reglugerðarákvæðum við deildina veitir hún nú kennslu til B.S.-prófs í undirstöðugreinum raunvísinda, þ. á m. stærðfræði, eðlisfræði, efnafræði og líffræði, en undir hana falla auk almennrar líffræði og lífefnafræði dýrafræði, grasafræði, jarðvísindi og landafræði. Aðsókn stúdenta að hinum nýju kennslugreinum á sviði náttúruvísinda hefur reynzt mjög mikil, og stunda nú alls 174 stúdentar nám í þessum greinum til B.S.-prófs. Samkv. hinum nýju reglugerðarákvæðum um deildina, sem gildi tóku í sumar, verður hér eftir unnt að ljúka almennu verkfræðiprófi, B.S.-prófi, við deildina í byggingarverkfræði, vélaverkfræði og rafmagnsverkfræði. En eins og kunnugt er, hafa verkfræðistúdentar fram til þessa þurft að fara utan til síðari hluta námsins. Kennaralið verkfræði- og raunvísindadeildar eins og raunar flestra annarra deilda Háskólans hefur verið aukið að mun á síðustu missirum í sambandi við aukið starfssvið deildarinnar. Auk þessara nýju námsbrauta, sem ég hef nú nefnt, má geta þess, að námsskipan margra deilda Háskólans hefur verið endurskoðuð á síðustu árum eða missirum, m. a. í framhaldi af starfi háskólanefndarinnar, sem skilaði áliti haustið 1969. Ný heildarákvæði í háskólareglugerð hafa verið sett um læknadeild, lagadeild, viðskiptadeild og verkfræði- og raunvísindadeild og ákvæðum um heimspekideild breytt, en nýskipan náms í þeirri deild var komið á skv. reglugerðarbreytingu árið 1965. Hið nýja námsfyrirkomulag í framangreindum deildum felur m. a. í sér aukna fjölbreytni kennslugreina og víkkun á starfssviði deildanna, m. a. í sambandi við framhaldsnám. Þetta taldi ég rétt, að fylgdi upplýsingum um þetta frv. til staðfestingar á brbl. um nám í almennum þjóðfélagsfræðum. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Frv. þetta til l. um Útflutningsmiðstöð iðnaðarins hefur átt nokkurn aðdraganda og þarf ég ekki nema að litlu leyti að árétta það, sem gerð er grein fyrir um það atriði í aths. við lagafrv. Iðnaðurinn hefur í æ ríkara mæli verið að hasla sér völl á útflutningssviðinu á undanförnum árum eða stefnt að því, og iðnþróunarráð skipaði 1968 n., útflutningsnefnd, til að huga að möguleikum til aukins útflutnings og í framhaldi af niðurstöðum þeirrar n. voru svo skipaðar tvær n. af hálfu rn. til þess að vinna að auknum útflutningi úr íslenzkum hráefnum, skinnum og ull og öðru slíku og einnig í sambandi eða í tengslum við sjávarútveginn. Allt var þetta hugsað sem byrjun og bráðabirgðaráðstafanir, en á sama tíma hafði einnig Félag ísl. iðnrekenda frumkvæði um það að setja upp útflutningsskrifstofu, sem unnið hefur að sýningum á íslenzkum iðnvarningi erlendis í samvinnu við ýmsa aðila og að því að greiða fyrir auknum útflutningi. Þegar sú skrifstofa var sett á laggirnar 1968, hlaut hún nokkurn styrk af opinberu fé eins og kunnugt er, og er ætlað fé til hennar á þessu ári um 3 millj. kr., opinbert fé á fjárl., og gert ráð fyrir í fjárl. fyrir 1971, að hún fái nokkurn styrk, en á því ári mundi væntanlega geta komið til þess, að þessi útflutningsmiðstöð yrði sett á laggirnar, þá mundu þessar tvær stofnanir renna saman. Það var sameiginleg skoðun ríkisstj. og fulltrúa iðnrekstursins, að það væri eðlilegt í upphafi að veita nokkurn opinberan stuðning við slíka starfsemi, en hins vegar bæri að stefna að því, að hún gæti staðið undir sér sjálf, bæði af útflutningi iðnaðarvarnings, þegar hann færi að eflast og fyrir þá þjónustu, sem slík stofnun léti aðilum í té. Það er gerð grein fyrir því í grg., að frá því í marzmánuði s. l. hafi verið unnið að undirbúningi þessa frv. og það var með samvinnu við Félag ísl. iðnrekenda og þá deild Sambandsins, sem hefur með iðnvarning og sölu að gera á því sviði, og svo í samvinnu við þau rn., sem hér koma helzt til greina, en það er iðnrn., viðskrn. og utanrrn. Það er gert ráð fyrir, að hér sé um sjálfstæða stofnun að ræða og að henni standi þessir aðilar, sem ég nú hef vikið að, ásamt með tveimur rn., viðskrn. og iðnrn. Í 3. gr. frv. er nánar gerð grein fyrir hlutverki slíkrar útflutningsmiðstöðvar, sem er fyrst og fremst að efla útflutning íslenzks iðnaðarvarnings og veita honum fyrirgreiðslu með því m. a., sem þar segir og er talið upp í 6 töluliðum, sem ég skal ekki rekja nú. Það má segja, að við þátttöku okkar í Fríverzlunarbandalaginu kunni að skapast tímamót á því sviði að auka útflutning iðnvarnings. Það er að vísu rétt og ég hef orðið var við það, að mönnum finnst, að það hafi ekki orðið nógu mikil þáttaskil eða stökkbreytingar á þessu sviði, en allt tekur þetta sinn tíma, t. d. að vinna erlenda markaði, en á mörgum sviðum hefur verið að þessu unnið að undanförnu, en ég held, að engum blöðum sé um það að fletta, að með stofnun slíkrar útflutningsmiðstöðvar geti skilað verulega áleiðis í þessu efni til aukins styrks fyrir þessa atvinnugrein, sem okkur er mjög þýðingarmikið að geta eflt og hefur verið á ýmsan hátt efld, eins og t. d. með löggjöf frá s. l. Alþ., bæði stofnun iðnþróunarsjóðsins og laganna um útflutningssjóð iðnaðarins og eins samkeppnislán o. fl., sem hv. þm. er gerkunnugt um. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að þessu máli verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Þetta frv. eða shlj. frv. þessu var flutt á síðasta þingi af hv. menntmn. þessarar hv. d. að beiðni menntmrn., en þá vannst ekki tími til þess að afgreiða málið. Nú er málið flutt öðru sinni og í þetta skipti sem stjfrv. En málavextir eru þessir: Með gildandi lögum um iðnfræðslu frá 1966 var m. a. stefnt að því að fækka iðnskólum verulega frá því, sem nú á sér stað eða fækka iðnskólum úr 22 í 10 skóla. Í þessu skyni gera lögin ráð fyrir því, að landið skiptist í 8 skólaumdæmi, sem í meginatriðum falla saman við núverandi kjördæmi landsins, og er gert ráð fyrir einum skóla í hverju umdæmi nema í Suðurlandsumdæmi og Reykjanesumdæmi, þar sem lögin gera ráð fyrir tveimur skólum í hvoru umdæmi. Í lögunum er svo kveðið á, að sveitar- og sýslusjóðir hvers umdæmis greiði sameiginlega stofn- og rekstrarkostnað viðkomandi skóla að hálfu á móti ríkissjóði. Frá því að lögin tóku gildi á árinu 1966 hafa verið gerðar af hálfu menntmrn. ítrekaðar tilraunir til þess að koma á nauðsynlegu samstarfi milli sveitarfélaga um stofnun og rekstur skóla í samræmi við lögin og hafa þessar tilraunir einkum beinzt, eins og eðlilegt er, að þeim skólaumdæmum, þar sem þörfin er ríkust á að koma á fót nýjum skólum, þ. e. a. s. í Reykjanesumdæmi, Austurlandsumdæmi og Norðurlandsumdæmi vestra. En því miður hefur ekki tekizt að koma á því samstarfi milli sveitarfélaga í þessum skólaumdæmum, sem lögin gera ráð fyrir. Þau viðhorf sveitarstjórna, sem hafa valdið því, að þessar tilraunir hafa ekki borið tilætlaðan árangur, eru einkum þrenns konar. Í fyrsta lagi hafa sveitarstjórnir, sem starfrækt hafa iðnskóla á grundvelli áður gildandi laga, reynzt ófúsar til þess að leggja þá skóla niður og taka þátt í stofnun og rekstri í öðru sveitarfélagi, þótt innan sama kjördæmis sé. Í öðru lagi hefur komið í ljós, að innan hinna ýmsu skólaumdæma eru skiptar skoðanir um það, hvar hentugast sé að hafa iðnskólasetur og hafa deilur um þetta komið í veg fyrir nauðsynlegt samstarf um skólana. Og í þriðja lagi hefur þeirra sjónarmiða gætt í ýmsum sveitarstjórnum, sem ekki hafa áður starfrækt skóla af þessu tagi, að þær telja nemendum úr sínu byggðarlagi henta betur að sækja annan skóla en þann, sem staðsettur er í skólaumdæminu, eða vilja a. m. k. hafa valfrelsi í þessum efnum. Þessi þrjú atriði, sem ég nú hef rakið lauslega, eru meginorsök þess, að ekki hefur tekizt að koma á því samstarfi, sem hin nýju iðnskólalög gera ráð fyrir. Við þetta má raunar bæta því, að ýmsar sveitarstjórnir hafa ekki treyst sér til þess að hefjast handa um framkvæmdir - þó að almennt sé viðurkennt, að þær séu nauðsynlegar - vegna óvissu um hlutdeild annarra sveitarfélaga í kjördæminu eða skólaumdæminu í stofn- og rekstrarkostnaði skólanna. Komið hefur greinilega fram, að hér er um hnút að ræða, sem með einhverju móti verður að höggva á. Þess vegna var það, að menntmrn. fól þeirri n., sem hafði samið iðnskólafrv. upphaflega, fól henni 4. okt. 1969 að athuga, hvort ástæða væri til breytinga á lögunum til þess að úr þessum hnút gæti raknað. Og n. samdi þetta frv. á s. l. vori, sem menntmrn. síðan þegar í stað sendi menntmn. þingsins. N. var einróma þeirrar skoðunar, að það ætti ekki að breyta því grundvallaratriði nýju iðnfræðslulaganna, að iðnskólar skuli vera 10 og ekki fleiri og að ekki heldur skyldi breyta því grundvallaratriði laganna, að einn skóli skyldi vera í hverju umdæmi nema tveir á Suðurlandi og í Reykjanesumdæmi. En til þess að greiða úr þeim hnút, sem hér hefur bundizt, þá stingur n. upp á því, að eitt eða fleiri sveitarfélög geti stofnað og rekið iðnfræðsluskóla í samræmi við ákvæði laganna á þeim stöðum, þar sem skólasetur hefur verið ákveðið, þótt ekki náist samkomulag allra sveitarfélaga, sem aðild ættu að eiga að skólunum. Hins vegar leggur n. til, að lögtekið verði ákvæði um, að þær sveitarstjórnir, sem stofna og reka skóla, þó öll sveitarfélög standi ekki að skólanum, fái greiddan þann kostnað, sem þær verða fyrir vegna skólasóknar nemenda úr sveitarfélögum, sem ekki kjósa að eiga aðild að skólanum. Og er þetta aðalnýmæli þessa frv. N. taldi, að þessu marki mætti ná með þeim hætti, sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv., að sveitarstjórnir, sem ekki standa að iðnfræðsluskólum, greiði námsvistargjald vegna þeirra nemenda úr umdæmi sínu, sem þessa skóla sækja, og verði gjaldið við það miðað, að þau sveitarfélög, sem starfrækja skóla, fái greiddan rekstrarkostnað og ekki aðeins rekstrarkostnað vegna nemenda úr öðrum sveitarfélögum, heldur einnig eðlilega hlutdeild í stofnkostnaði þeim, sem lagður er fram af öðrum en ríkinu. Þetta er meginefni þessa frv. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Forseti (MÁM): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 30. nóv. 1970. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Þorsteinn Gíslason skipstjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Pétur Sigurðsson, 7. þm. Reykv. Til forseta neðri deildar.“ Kjörbréf Þorsteins Gíslasonar skipstjóra hefur áður verið skoðað og tekur hann sæti sem 7. þm. Reykv. og er boðinn velkominn til starfa.