Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur að venju yfirfarið frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1966, sem hér liggur fyrir. Nefndin hefur fundið eina smávægilega skekkju í frv., sem hún leggur til, að verði leiðrétt. Að öðru leyti leggur fjvn. til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr., er 178. mál á þskj. 473, till. til þál. um ráðstafanir vegna hafíshættu. Flm. eru hv. alþm., sem til náðist úr eftirtöldum kjördæmum: Norðurl. e., Norðurl. v., Austurl. og Vestf. Ég vil sérstaklega taka það fram, að þeir 4 hv. alþm. úr þessum kjördæmum, sem mér tókst ekki að hafa samband við þegar frá till. var gengið, hefðu allir orðið meðflm., það hef ég athugað síðan ég lagði þessa till. fram. En þessir menn eru hv. 5. þm. Vestf., Birgir Finnsson, hv. 9. landsk. þm., Bragi Sigurjónsson, hv. 1. þm. Norðurl. v., Jón Kjartansson, og hv. 8. landsk. þm., Steingrímur Pálsson. Till. er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að kjósa 5 manna n. til að athuga, hvaða ráðstafanir séu nauðsynlegar til að koma í veg fyrir, að skortur verði á olíu, kjarnfóðri og öðrum brýnum nauðsynjavörum, þegar ís leggst að landi og siglingar teppast með ströndum fram af þeim sökum. N. velur sér formann.“ Þessari till. fylgir svo stutt grg., sem ég ætla að leyfa mér einnig að lesa: „ Flm. þessarar till. líta svo á að óhjákvæmilegt sé, að athugað verði, hvaða ráðstafanir þurfi að gera til að koma í veg fyrir, að á verzlunarstöðum í þeim landshlutum, þar sem hafíshætta er mest, verði skortur á brýnustu nauðsynjavörum, ef ís leggst að landi og siglingar teppast með ströndum fram, og er þá einkum átt við kjarnfóður og olíu. Benda má á, að sums staðar þyrftu olíugeymar að vera stærri en þeir nú eru, ef þar á að vera hægt að safna nauðsynlegum olíubirgðum.“ Á tveimur fyrstu áratugum þessarar aldar var hafís ekki sjaldséður hér við land, en frá 1918–1965 eða í 47 ár var hafís aldrei landfastur hér við land. Þó að 47 ár séu ekki langur tími af sögu landsins, sem við byggjum, er það nógu langt til þess, að sú kynslóð, sem landið byggir nú, man ekki ísavetra og það kalda veðurfar, sem þeim að jafnaði fylgir, nema þeir, sem eru komnir fast að sextugu og þar yfir. Af þessu leiðir, að þjóðin hefur verið um árabil og er enn því óviðbúin að mæta því ástandi, þeim erfiðleikum, sem mundu skapast, ef hafís fyllti firði og flóa á öllu Norðurlandi, mestan hluta Austfjarða og Vestfjarða um eða fyrir miðjan vetur og stæði fram á sumar, eins og mörg dæmi eru um á liðnum öldum. Þess munu mörg dæmi, að hafís lægi hér við land hálft árið, og hann mun hafa verið við landið alla mánuði ársins nema októbermánuð. Árið 1902 var hafís landfastur í rúma 5 mánuði, árið 1876 71/2 mánuð, 1802 8 mánuði. Ég hef hér kort, sem sýnir hafís, hvernig hann hefur verið allt frá 1780 og fram til 1915. Hefur komið í ljós, að á þessum tíma hefur verið nítján sinnum hafís í ágústmánuði, í septembermánuði fimm sinnum, í nóvembermánuði sjö sinnum, en í maí og apríl hefur hann verið hér oftast, og er það á milli 70 og 80 sinnum eða annað hvert ár að meðaltali á þessum 145 árum. Hlýjasta tímabilið, sem vitað er, að komið hafi yfir landið, er tímabilið 1919–1965, en um þetta er vitað allt frá árinu 1600. 1930–1960 var meðalhitinn 4.2 stig, árið 1906 og 1907 3 stig eða rúmu einu stigi lægri, en á árunum 1865–1868 var meðalhitinn ekki nema 2.4 stig eða fast að því tveimur stigum lægri en á árunum 1930–1960. Á kaldari áratugum liðinna alda hefur hafís verið hér við land að meðaltali 3 mánuði á ári, og á árunum 1865–1874 var hafís landfastur öll árin. En frá 1873–1922 var hafís við landið að meðaltali tvo mánuði hvert ár. Eins og áður segir, hefur sú kynslóð, sem nú byggir landið, ekki haft mikið af hafís að segja. Við höfum notið þess að lifa hlýjasta tímabil, sem yfir landið hefur komið um margra alda skeið. En höfum við ekki líka miðað við, að góðærið héldi áfram? Eru byggingar okkar miðaðar við 30–38 stiga frost langtímum saman? Höfum við olíugeyma á hafíshættusvæðinu, sem nægja mundu til 5 mánaða notkunar á ísavetri, og hefur verið séð til þess að fylla á þá olíu fyrir áramót hvern vetur? Hefur verið hugsað fyrir því á liðnum árum, að kjarnfóður og aðalnauðsynjar almennings, sem nægja mundu fram á sumar, væru komnar fyrir sama tíma á allar hafnir á hafíshættusvæðinu? Þessum spurningum verður að svara öllum neitandi því miður. Þess vegna er mikil hætta á því, að þjóðin geti goldið þess á eftirminnilegan hátt að hafa fengið svona langt góðæristímabil, ef hún hefur orðið andvaralaus að þessu leyti og fær svo á sig óviðbúin harðan og langan ísavetur, þegar siglingar teppast langtímum saman. Hvernig hefði farið nú í ársbyrjun, þegar hafísinn kom upp að landinu, hefði hann lokað öllu þá og setið fram á vor? Olíulaust og olíulítið var á flestum stöðum og kjarnfóður víðast hvar af mjög skornum skammti. Það hefði skapazt hreint neyðarástand. T.d. eru engin tæki til í landinu til að flytja alla þá olíu, sem Norður- og Austurland og Vestfirðir þurfa, jafnvel þó að reynzt hefði fært að halda vegum opnum. Ísavetrum fylgja að jafnaði miklar frosthörkur. Norðanbeljandinn fer þá ekki yfir auðan sjó, heldur samfelldan ís, en eins og allir vita, er það sjórinn, sem dregur mjög úr kulda hans. Ef olíulaust yrði, mundi skapast mikil hætta á að stórtjón yrði á íbúðarhúsum, þar sem hætt er við, að vatns og hitalagnir mundu springa Hvernig fór hér í Reykjavík í 12–14 stiga frosti nú í vetur? En 1918 komst frostið hér í Reykjavík upp í 24 stig a.m.k., en fyrir norðan frá 30 og upp í 38 stig á Grímsstöðum á Fjöllum. Sums staðar á hafíshættusvæðinu eru olíugeymar aðeins fyrir mánaðarnotkun, á öðrum stöðum til tveggja til þriggja mánaða, og allir geta séð, að við svo búið má ekki standa Hér þarf að gera umbætur á áður en stórslys hlýzt af. Eitt af þeim vandamálum, sem upp kunna að koma í hörðum ísavetri, ef ekki verða gerðar sérstakar ráðstafanir í tíma, er að koma í gang þeim tækjum og bifreiðum, sem ganga fyrir hráolíu. Öll okkar snjóruðningstæki ganga fyrir hráolíu að ég ætla og flestar stærri vöruflutningabifreiðar okkar. Það er talið, að dísilvélar þoli að jafnaði ekki nema 17–20 stiga frost nema á þeim sé sérstakur rafhitari til gangsetningar. En mér er sagt, að fæstar þessar vélar séu þannig búnar hér á landi. Stórt atriði í þessu máli er, hvernig olían er, sem á vélarnar er notuð í slíkum frosthörkum, en mikið mun vanta á að sú olía, sem nú er til sölu hér, sé nógu góð hvað þetta snertir. Þennan þátt málsins þarf sérstaklega að athuga og gera þær ráðstafanir, sem duga til að mæta miklum frosthörkum, því að allir geta séð, hvernig ástandið yrði í landinu, ef miklir erfiðleikar kæmu upp að þessu leyti með snjóruðningstæki og vöruflutningabifreiðar. Árið 1965 varð hafís landfastur eftir 47 ára hlé. Það hefði átt að minna þjóðina á það að við getum alltaf átt von á hafís að landinu, og við megum aldrei vera ísavetri óviðbúin. Þessa tvo síðustu vetur hefur ísinn minnt á sig hvað eftir annað, svo að við höfum ekki heldur átt að gleyma honum. En þó fór svo, að þegar hafísinn kom nú í byrjun ársins, voru engar eða litlar birgðir af nauðsynjum á hafíshættusvæðinu. Nú er hafís búinn að loka siglingaleiðum fyrir norðan, austan og vestan, og þrátt fyrir það hlé, sem gafst, er langt frá því, að nægar birgðir séu nú til á þessu svæði, ef ísinn liggur fram á sumar, sem enginn getur sagt fyrir um. En við því má alltaf búast eftir fyrri ára reynslu. Nú hefur það gerzt, að allir hv. alþm. í 4 kjördæmum flytja í sameiningu till. um það, að nú sé athugað, hvað gera þurfi til að við séum aldrei óviðbúin ísavetri. Það, sem ég tel, að fyrst og fremst þurfi að athuga, er þetta: 1. Að byggðir verði olíugeymar á öllum verzlunarstöðum á hafíshættusvæðinu, sem taki a.m.k. 5 mánaða birgðir. 2. Að búið sé að koma öllum nauðsynjum á þessa staði fyrir einhvern ákveðinn tíma, sem er talið öruggt, að ekki lokist fyrir af hafís. 3. Koma á fóðurbirgðastöðvum og þá fyrst og fremst með innlendu fóðri. 4. Að athuga, hvað þurfi að gera til þess, að gangsetning dísilvéla verði öruggari en nú er í miklum frosthörkum. Mér er það ljóst, að þetta verður ekki gert án þess að það kosti töluvert, en ég vil benda á það, að það getur kostað þjóðina enn meira að gera ekki þessar ráðstafanir.



Herra forseti. Með till. þeirri, sem hér er flutt, er hreyft við meginatriðum okkar stjórnskipulags, og ýmis þau atriði, sem þar eru sérstaklega tekin til umr., eru þess eðlis, að þau eru fullkominnar íhugunar verð, auk þess sem hv. flm. hélt hér að ýmsu leyti athyglisverða ræðu, og vildi ég því gera málið nú að nokkru umræðuefni. Trú manna á þýðingu ýtarlegra stjórnskipunarlaga eða tíðra breytinga á þeim er ákaflega misjöfn. Ég minnist þess., að þegar ég var ungur kennari við Háskólann og var staddur niðri í kennarastofunni, sem þá var hér í þessu húsi, heyrði ég tvo gamla kennara tala um þessi efni. Annar þeirra var Guðmundur heitinn Hannesson prófessor, margfróður maður, hafði m.a. haft afskipti af stjórnmálum, setið á þingi, las mikið og bar ætíð fram nýjar hugmyndir, þ. á m. margar og margbreytilegar um breytingar á stjórnháttum. Honum fannst stundum lítið undir till. sínar tekið, og heyrði ég, eins og ég sagði, á tal hans við prófessor Ólaf Lárusson um þetta efni. Hann spurði Ólaf af hverju hann léti ekki uppi skoðanir á einhverjum nýjum till., sem Guðmundur þá hafði verið með. Ólafur hafði aldrei nein opinber afskipti af stjórnmálum, a.m.k. ekki á efri árum. en var einn mesti lögfræðingur okkar tíma og bezti réttarsögufræðingur, sem þá var á Íslandi. Ólafur sagði, að hann hefði takmarkaða trú á þvílíkum breytingum, sem væru byggðar á kenningum, bollaleggingum, vegna þess að það væri atburðarásin sjálf, þróun réttarins og þjóðfélagsins, sem krefðist vissra breytinga og þegar sú þörf væri fyrir hendi, væru breytingarnar gerðar, hvað sem ýmsum misjafnlega skynsamlegum bollaleggingum frá fyrri tíð liði. Mér fannst þessar orðræður þá þegar vera harla athyglisverðar, því að það er mjög til íhugunar, að einmitt í þeim löndum, þar sem stjórnarfar er einna óstöðugast og mest ringulreið hefur iðulega komið upp í stjórnarháttum, þar hafa verið settar bæði flestar og ýtarlegastar stjórnarskrár og er þar skemmst og fremst að minnast Frakklands. Það eru ekki nema hinir beztu fræðimenn, sem kunna skil á öllum þeim stjórnarskrám, sem Frakkar hafa sett sér eftir byltinguna miklu 1789. En flestar hafa þær stjórnarskrár dugað tiltölulega skamman tíma og þó einna bezt og lengst þau stjórnskipunarlög, sem einungis voru sett til bráðabirgða eftir styrjöldina 1870 -1871 og menn ætluðu þá einungis að una við skamma hríð, en entust þjóðinni á hennar bezta framfaratíma frá 1870 fram til 1940. Við sjáum einnig, að ef menn ætla að koma fram breytingum með stjórnarskrá, stjórnlagabreytingu, sem ekki eiga rætur í því þjóðfélagi, þar sem þessari nýju skipan á að koma á, þá vill oft fara á allt annan veg heldur en til var stofnað. Má þar t.d. bera saman annars vegar þróunina í Þýzkalandi eftir 1918 og hins vegar í Japan nú eftir ósigur þeirra 1946. Báðar þjóðirnar höfðu beðið mikinn ósigur og 1918 var talið, að það væri mikill vinningur fyrir lýðræðið í heiminum, að keisaradæmið í Þýzkalandi væri afnumið. Það var að vísu að nokkru leyti gert fyrir aðgerðir Þjóðverja sjálfra, en ekki síður vegna þess, að bandamenn settu það sem skilyrði, að keisarinn væri sviptur völdum og nýju stjórnarfyrirkomulagi komið á. Ég held, að flestir, sem eru kunnugir þýzkri sögu, líti nú eftir á þannig á, að ef keisaradæmi hefði haldizt, þótt einungis væri að nafni til eins og hefur haldizt í Japan eftir 1945, þá hefðu verið miklu minni líkur til þess, að Hitler hefði getað hrifsað til sín völdin, og sú óheillaþróun hefði orðið, sem raun ber vitni um og ekki einungis varð til mikillar ógæfu fyrir Þýzkaland, heldur fyrir allan heiminn, eins og ekki þarf mörgum orðum um að fara. Það var einmitt af þessari reynslu, sem Bandaríkjamenn höfðu lært og féllust þess vegna á, að keisaradæmið í Japan fengi að haldast, þó að keisarinn væri að mestu sviptur þeim völdum, sem hann áður hafði. Það hefur orðið til þess, að þróun í Japan hefur þrátt fyrir hinn mikla ósigur, og þrátt fyrir kjarnorkusprengjurnar, sem særðu þjóðina holundarsári, orðið miklu heillavænlegri heldur en margir bjuggust við. Við sjáum líka um það skýr dæmi, að jafnvel hinar mestu breytingar að formi til leiða til sáralítillar breytingar í raun og veru. Hv. 6. þm. Reykv., sem er allra manna kunnugastur því, sem gerzt hefur í Sovétríkjunum, vakti athygli á því í vetur eftir sænskri heimild, að það hefði verið sáralítill munur á lifnaðarháttum Stalíns einræðisherra í Sovétríkjunum og zarins, sem ríkti þar áður. Það hefði nánast verið sams konar uppeldi, sem dóttir Stalíns fékk, og börn keisarans áður fyrr. Báðir voru sem sagt algerir einvaldar í sáralitlum tengslum við fólkið umhverfis sig. Þetta er mjög athyglisverð staðreynd. Stundum, þegar við fordæmum kommúnismann fyrir hans einræðistilhneigingar og það ofbeldi, sem honum hefur fylgt, þá gleymum við því, að hann hefur einmitt náð völdum í þeim ríkjum, þar sem ekkert lýðræði þekktist áður, eins og í Rússlandi og nú í Kína. Almenningur unir ekki öðrum stjórnarháttum, hann þekkir ekki annað. Þrátt fyrir breytingu á stjórnlögum og þrátt fyrir að allt annað vekti fyrir mönnum í upphafi, þá varð þetta að fara aftur í sama farið og þjóðirnar voru vanar við, því að án þess að breytingar eigi rætur að rekja í sjálfu þjóðlífinu verða þær oft til þess að hafa þveröfug áhrif við það, sem menn höfðu gert ráð fyrir. Við sjáum hins vegar, að einmitt í þeim ríkjum, þar sem stjórnarfar er fastast og öruggast og á annað borð eru sett stjórnlög, þar hafa stjórnlögin að meginefni til staðið langa hríð. Þar er skemmst frá því að segja, að í Bandaríkjunum er enn í gildi að meginefni til og formi stjórnarskrá sett 1787. Í Svíþjóð eru enn stjórnarlög að meginstofni til frá árunum 1808-1809. Í Noregi er enn í helgi höfð stjórnarskráin frá 1814. Í Danmörku hafa að vísu verið settar nýjar stjórnarskrár hvað eftir annað, en að stofni til er stjórnarskráin hin sama og sett var 1848. Þar sem staðfastleiki hefur verið einna mestur og hv. tillögumaður einmitt vitnaði í um örugga og góða stjórnarhætti, þar hefur aldrei nein skrifuð stjórnarskrá verið sett, í sjálfu Bretlandi. Þar eru engin skrifuð stjórnlög til. sem hafi meiri helgi heldur en hver önnur lög. Þessi dæmi, sem ég hef nú rakið, sýna annars vegar, að setning stjórnarskrár færir enga örugga tryggingu fyrir farsælli framþróun, hvorki fyrir því, að breytingar verði í þá átt, sem fyrir mönnum vakir, né að öryggi haldist, og hins vegar að jafnvel gamlar stjórnarskrár, eins og í Bandaríkjunum og á Norðurlöndum, hafa ekki staðið á móti eðlilegri þróun og í raun og veru gerbreytingu þeirra þjóðfélaga, sem hafa búið við þessi gömlu stjórnarskrárákvæði. En vitanlega er það svo, að þó að bókstafurinn sé enn sá sami í mörgum atriðum og flestum atriðum í þessum stjórnarskrám, er margt skilið öðru vísi en áður, öðru vísi framkvæmt. Framkvæmdin hefur fylgzt með tímanum, en stjórnlögin sjálf hafa haldizt til öryggis og til frekari tryggingar fyrir réttarskipun í landinu og samhengi um stjórnarhætti. Það er hollt, að menn minnist þessara lærdóma, sem eru öllum þeim kunnir, sem eitthvað hafa fengizt við þessi efni, einmitt þegar verið er að tala um, að það standi mjög upp á okkur Íalendinga um setningu stjórnarskrár. Nú er það svo, að okkar þjóðfélag hefur þróazt eftir, að því er segja má, norrænni fyrirmynd. Við vorum frá 1262 og fram á okkar daga fyrst hluti af Noregi, síðan af hinu dansk-norska ríki og loksins af hinu, danska ríki. Konungdæmið í þessum löndum var, formlega ætíð, einn aðalþáttur þeirra stjórnskipunarlaga, en veldi konunga var auðvitað mjög ólíkt á ólíkum tímum, og á síðustu árum okkar samneytis við Danmörku var konungur hættur að hafa raunveruleg völd, en var meira sem form til þess að tryggja samhengi og til þess að grípa inn í á sérstökum neyðarstundum, heldur en hann sinnti daglegum stjórnarstörfum, ef svo mætti segja. Það er engin skömm fyrir okkur, heldur er það eðli málsins samkvæmt, og sýnir, að við kunnum að meta það, sem vel hefur gefizt og okkur hefur ekki brugðizt, að sú stjórnarskrá, sem við enn búum við, er að formi til að meginstefnu í sömu átt og raunar stofni eins og stjórnarskráin, sem við fengum 1874 og var sniðin eftir samtíma stjórnarskrám bæði í Danmörku, Noregi og Vestur-Evrópu, eftir því sem menn töldu þá helzt til fyrirmyndar í hverju einstöku atriði. Það er óneitanlega dálítið kynlegt, þegar hv. flm. þessarar till. segir t.d. í síðasta þætti sinnar vel skrifuðu grg., með leyfi hæstv. forseta: „Margt er t.d. óhæft í orðalagi ýmissa greina stjórnarskrárinnar. Dæmi: 56. gr. hljóðar þannig: „Nú þykir þingdeild ekki ástæða til að gera aðra ályktun um eitthvert málefni, og getur hún þá visað því til ráðh.“ Hér segir, aðra ályktun, eins og skírskotað væri til einhverrar ályktunar, en þá viðmiðunarályktun er hvergi að finna. Þetta er ruglandi í meðferð máls og hugsunar og fer alls staðar illa, en ekki sízt í löggjöf. Dæmið er einfalt sýnishorn af gölluðu málfari á stjórnarskránni og nefnt sem sönnun þess, að í þeim efnum er líka þörf á endurskoðun. Ekki getur talizt sæma þjóð, sem telur sig með réttu eiga göfuga tungu og glæsilega, að hafa stjórnskipunarlög sín í máltötrum. Auðvitað er þó mest um vert, að stjórnskipunarlögin verði efnislegt hellubjarg, sem íslenzka lýðveldið geti grundvallað á heilbrigða þjóðfélagsstarfsemi og trausta um ókomin ár.“ Það er fróðlegt að athuga, hvernig þessir svokölluðu „máltötrar“ eru til komnir. Þetta. ákvæði er samþykkt samhljóða í hv. Nd. Alþ. 1919 til breytingar á eldra orðalagi, þar sem ekki var vitnað í aðra ályktun. Og skýring frsm. á þessu orðalagi er svohljóðandi: „38. brtt. er líka orðabreyting, en skýrar orðuð en í stjórnarfrv., þar sem það er þannig orðað eins og það sé ekki ályktun að vísa málí til stjórnarinnar.“ Þetta er auðvitað meginatriði málsins, að það er ein tegund ályktunar að vísa máli til stjórnarinnar, og þess vegna breytti Alþ, orðalagi, sem hafði áður haldizt frá 1874. Þeir máltötramenn, sem þetta báru fram og voru allir sammála um, voru ýmist fremstu lögfræðingar Íslands bæði þá og síðar og mestu og beztu smekkmenn á íslenzkt mál, sem lifað hafa um okkar daga. Það voru Jóhannes Jóhannesson, Einar Arnórsson, Karl Einarsson, Benedikt Sveinsson, Magnús Torfason, Sigurjón Friðjónsson, Stefán Stefánsson frá Fagraskógi, Þorleifur Jónsson frá Hólum, Magnús Kristjánsson, Pétur Jónsson, Bjarni Jónsson frá Vogi og Sigurður Stefánsson frá Vigur. Ég hygg, að okkur farist ekki að tala um máltötra hjá þessum mönnum eða þeir hafi ekki kunnað að laga einfalda setningu eftir lögmáli íslenzkrar tungu. En fordómarnir gegn okkar gömlu stjórnarskrá eru svo miklir í hugum sumra manna, að þeir gera sér alls ekki grein fyrir, hvorki upphafi ýmissa orðatiltækja þar né efni þeirra, og að þau eru í einu og öllu rökrétt, eins og þetta litla dæmi sýnir. Hitt er svo annað mál, eins og vikið er að rækilega í þessari till., að Íslendingar ætluðu sér um 1944, bæði áður og næst á eftir, að endurskoða stjórnarskrána og semja nýja, heillega lýðveldisstjórnarskrá, og það tókst ekki eins og menn höfðu þó ætlað sér og lagt töluverða vinnu í. Hv. þm. fer um það mörgum orðum, hvernig á þessu standi. Ég var í þessum n. og formaður þeirrar síðustu, og ég þekki ofurvel bæði hvernig stóð á þessu tali um þörf á allsherjarendurskoðun stjórnarskrárinnar og á hverju sú endurskoðun strandaði. Það voru tvær orsakir, sem sérstaklega gerðu það að verkum, að menn þá æ ofan í æ töluðu um, að það þyrfti að endurskoða alla stjórnarskrána. Annars vegar voru það ekki mjög margir, en mjög áhrifamiklir menn, sem vildu draga stofnun eða endurreisn lýðveldis á Íslandi og sögðu: Það á alls ekki að snúa sér að endurreisn lýðveldisins eins. Það á að gefa sér nægan tíma til þess að endurskoða alla stjórnarskrána. Ég efast ekki um, að þeir hafi að sínu leyti alveg meint þetta. Þetta hefur vakað fyrir þeim. En það vakti líka fyrir þeim að draga málið á langinn, að koma í veg fyrir, að skilnaður yrði við Dani á meðan á heimsstyrjöldinni stóð. Þetta er önnur orsökin. Hin orsökin er svo sú, að á þessum árum var einnig ætíð harðlega deilt um kjördæmaskipunina og við vitum það og þekkjum það héðan úr þingsölunum, t.d. frá 1959, eins og vitnað er í í grg. hjá hv. flm., að þeir, sem hafa verið á móti endurskoðun kjördæmaskipunarinnar, hafa alltaf sagt: Það á ekki að endurskoða kjördæmaskipunina eina út af fyrir sig, heldur endurskoða alla stjórnarskrána og það er flasfengi að taka kjördæmaskipunina eina út úr. Ég efast ekki um, að þessir menn hafi meint þetta og þetta hafi í raun og veru vakað fyrir þeim. En það, sem annars vegar ýtti undir talið um þörf á allsherjarendurskoðun, stjórnarskrárinnar, var þetta, að þeirri kenningu var haldið uppi af þeim, sem voru á móti eða vildu frestun endurreisnar lýðveldisins, og hins vegar æ ofan í æ af þeim, sem vildu koma í veg fyrir nýja leiðréttingu kjördæmaskipunarinnar. Nú er það auðvitað rétt, að það eru mörg fleiri atriði í stjórnarskránni en kjördæmaskipunin ein, sem hafa þýðingu. En það er athyglisvert, þegar hv. þm. segir, af hverju ekki hafi tekizt að endurskoða stjórnarskrána í heild, á 3. síðu í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Rétt er að leitast við að skilja hvað það muni helzt hafa verið, sem gerði óvirkar nefndir þær, sem skipaðar voru ein á fætur annarri til að halda áfram og Ijúka endurskoðun stjórnarskrárinnar. Líkast er sem á þær hafi fallið herfjötur, sem þær með engu móti hafi getað af sér höggvið. Flm. þessarar till. telur á því engan vafa, að flokkapólitíkin, sem skiptir löggjafarsamkomunni í eintóma minnihlutaflokka, eigi hér aðalsök. Sú nærsýna hugsjón fulltrúa slíkra flokka að gera ekkert, sem flokki þeirra gæti til ógagns orðið í næstu lotu eða öðrum til ávinnings, hefur orðið nefndunum sem herfjötur.“ Síðan segir hann á síðu 5: „Kjördæmaskipunin og þingmannakjörsreglurnar, sem 31. gr. stjórnarskrárinnar segir fyrir um, er aðalgrundvöllur stjórnmálalífsins í landinu.“ Þetta tek ég fyllilega undir. Og flm. heldur áfram: „Hvort ýtir þessi grundvallarskipan undir samstöðu eða sundurþykkju? Og hvort er heppilegra, að slík skipan geri? Allir geta séð, að hlutfallskosningar í stórum kjördæmum ýta sterklega undir flokkadrátt, og uppbótarsætin, sem þingflokkar hljóta til jöfnunar í ofanálag með útreikningi fyrir allt landið, herða á flokkadrættinum og gera hann að verulegu leyti að blindingsleik. Afleiðingin er líka: Fjórir minnihlutaflokkar á Alþ. Engin skilyrði til að mynda ríkisstj., nema samsteypustjórn með þeim hrossakaupum, er slíkum stjórnarmyndunum fylgja. Varla nokkur hrein lína fyrir kjósandann að átta sig á.“ Nú vill þannig til, að ég hef ætíð verið því fylgjandi, ef ég einn ætti að ráða kjördæmaskipun, að kosið væri í einmenningskjördæmum. En engu að síður hlýt ég mjög að mótmæla þeim öfgum, sem hér koma fram. Í fyrsta lagi, að það sé núv. kjördæmaskipun að kenna, að hér séu eingöngu minnihlutaflokkar. Sannleikurinn er sá, að allt frá því, að Sigurður Eggerz lét af völdum á árinu 1915, hefur aldrei verið hægt að mynda starfhæfa hreina meirihlutastjórn á Íslandi. Síðan hafa flokkar ætíð orðið að hafa samvinnu sín á milli til þess að skapa nægan meiri hl. Þetta er óhagganleg staðreynd, og þetta gerðist löngu áður en hlutfallskosningar voru almennt teknar upp. Og ég vil segja að svo hefur þetta verið í raun og veru allt frá því, að við fengum stjórnina inn í landið. Frá því að þingræðið hófst, hefur okkur mistekizt að hafa nokkurn meirihlutaflokk, jafnvel þann tíma, sem hluti þm. var konungkjörinn og tilnefndur af ríkisstj. sjálfri. Ef við lítum á fyrsta tímabilið, þá sjáum við, að Heimastjórnarflokkurinn, sem tekur við völdum og ber ábyrgð á Hannesi Hafstein sem ráðh., hann hefur ekki samheldni til þess sjálfur að velja sér ráðherra, enda voru þetta menn hlaupnir saman úr mismunandi flokkum frá fyrri tíð, með mismunandi skoðun á mönnum og málefnum. Það voru danskir stjórnmálamenn, sem réðu því, að Hannes var valinn ráðh. Og Hannesi, þessum mikla stjórnmálamanni, tókst ekki að halda sínum flokki betur saman, en svo, að sumir hans allra eindregnustu stuðningsmenn, eins og Hannes Þorsteinsson, gengu frá honum um næstu kosningar. Raunin varð svo sú, að þegar Hannes verður aftur ráðherra 1912, þá klofnar hans flokkur strax á þinginu 1913, þannig að Hannesi verður ómögulegt að stjórna. Sjálfstfl. gamli klofnaði, eftir að hafa unnið frægan kosningasigur 1908, á þinginu 1911, á öðru þingi sinna valda. Þegar hann fékk ráðh. aftur 1914, þá klofnaði hann strax á árinu 1915. Þetta tal um, að við hér búum við minnihlutaflokka og flokkaóreiðu, vegna þess, að við höfum hlutfallskosningar, það á sér enga stoð í okkar sögu. Okkar saga er allt öðru vísi. Hún kennir okkur allt annað. Við skulum líka líta á það, að það er að vísu rétt, og ég tel það til fyrimmyndar, að Bretar og Bandaríkjamenn og yfirleitt þeir, sem sótt hafa lærdóma sína beint til Breta, eins og þeirra samveldismenn, þeir hafa einmenningskjördæmi. En er meiri festa í þessum löndum en á Norðurlöndum, þar sem eru hlutfallskosningar? Nei, það hefur hvergi á okkar dögum verið meiri festa í lýðræðisþjóðfélögum en einmitt í Norðurlöndunum þremur, Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Jafnaðarmenn hafa ráðið í þessum löndum, sums staðar 20-30 ár óslitið, að stríðsárunum einum undanteknum, þegar þeir tóku menn inn í stjórn með sér, vegna þess að þeir töldu sig styrkari þá í baráttunni. Það eru alls ekki hlutfallskosningarnar, sem þarna skera úr. Þær geta sum staðar og hafa sums staðar valdið eða átt þátt í að auka flokkaóreiðu og ósamlyndi. Það er rétt. En þar sem sæmilegt samlyndi er á milli fólks og verulegur pólitískur þroski eins og á Norðurlöndum, þá segir sagan allt annað. Við skulum einnig líta á okkar sögu. Alveg án tillits til þess, hvort menn eru sammála núv. ríkisstj. og núv. stjórnarflokkum eða ekki, þá er það einmitt fyrst eftir að algerar hlutfallskosningar eru festar í lög á Íslandi, eftir 1959, sem hér hefst veruleg festa í stjórnarfari. Frá kosningunum 1959, eftir að hlutfallskosningar eru til fulls lögboðnar, þá hefst mesta festutímabil, sem menn hafa séð í íslenzkum stjórnmálum, lengsta samfellt stjórnartímabil, svo að þeir, sem eru að leita eftir festu, samhengi, hljóta að sjá, að það er eitthvað meira en lítið bogið við þessa athugasemd og þessa grg. hjá hv. þm. Auðvitað verður aldrei fram hjá því komizt, að ein höfuðorsökin til þess, að ekki tókst að koma á neinu samkomulagi um endurskoðum stjórnarskrárinnar, var fullkomið ósamkomulag um kjördæmaskipunina. Meðan ekki var neitt samkomulag um það atriði, þá var í raun og veru þýðingarlaust að halda áfram með hitt. Í síðustu n., þar sem ég var formaður, þá var það þannig, að hvorki hv. Alþfl.-menn né hv. sósíalistar, Sameiningarflokkur alþýðu, fengust til þess að gera neinar aðrar till., en sögðust bara vilja hafa hlutfallskosningar. Einstakar aðrar till. fengust þeir ekki til að gera Hv. framsóknarmenn fengust engar till. til að gera um neitt annað heldur. En loksins herti hinn ágæti vinur vor, Kári Kristjánsson, upp hugann og lagði fram till. um, að það ætti að hafa stjórnlagaþing, án þess að leysa þann vanda, hvernig til stjórnlagaþingsins ætti að kjósa, en ef menn gátu á annað borð komið sér saman um kosningu til stjórnlagaþings, þá var galdurinn leystur. Það var einmitt ósamkomulag um kjördæmaskipunina, um það, hver ætti að hafa. úrslitavaldið í landinu, sem þarna bar á milli. Ég hef alltaf talið, að það væri út af fyrir sig aukaatriði, og tel enn, að það sé aukaatriði, hvort höfð séu einmenningskjördæmi eða hlutfallskosningar, það, sem langsamlega mestu máli skiptir, sé, að það sé sæmilegt jafnrétti á milli manna, hvar sem þeir búi í landinu, - það skipti langsamlega mestu máli. Og það var aldrei hægt, jafnvel ekki fyrir mig, sem kaus heldur einmenningskjördæmin, að ná samkomulagi við Framsfl., sem setti einmenningskjördæmin á oddinn, vegna þess að ég gat aldrei fundið annað út en að þeir ætluðu sér að láta Reykjavik vera einmenningskjördæmi og kjósa einn þm., eða því sem næst. Það var aldrei hægt að skilja, að annað vekti fyrir mönnunum, og allt þeirra tal um einmenningskjördæmi miðaði að þessari hugsun. Og menn, sem ekki komust lengra í því að gera sér grein fyrir eðli stjórnskipunarinnar, þess vanda, sem við var að etja, það var ekki von, að þeir hefðu mikið til mála að leggja, enda sögðu þeir vönduðustu og beztu sig úr n. og sögðust ekki leggja sig i veru þar, vegna þess að þeir fengu ekki að bera fram neinar till. fyrir sínum mönnum. Endirinn var svo sá, að við sjálfstæðismenn sömdum till., eða meginstofn að till. sem umræðugrundvöll, en við fengum ekki nokkurn mann til þess að tala um þær við okkur. Við gáfumst þá upp og gerðum opinberlega grein fyrir, hvernig málið stóð. Þar með var þessi tilraun úr sögunni. Auðvitað ber enginn á því frekar ábyrgð heldur en þeir, sem ég hef nú greint og hv. flm. lýsir réttilega. Flm. þessarar tillögu telur það engan vafa, að flokkapólitíkin, sem skiptir löggjafarsamkomunni í eintóma minnihlutaflokka, eigi hér aðalsök. Sú nærsýna hugsun fulltrúa slíkra flokka, sem geri ekkert, sem flokki þeirra geti til ógagns orðið eða öðrum til ávinnings, hefur orðið nefndarmönnum sem herfjötur. Það var þröngsýnin í kjördæmamálinu, þetta að vilja ekki með nokkru móti sleppa þeirri sérstöðu, sem Framsfl. hafði tekizt að skapa sér á undanförnum áratugum, sem gerði það að verkum, að það var ómögulegt að leysa með honum þetta mikla vandamál. Það varð að leysa það með öðrum. Ég lagði til á þessum tíma, um það voru ekki allir sjálfstæðismenn sammála, að menn reyndu að koma sér saman um eitthvert ákveðið hlutfall um það, að landsbyggðin hefði meiri rétt, þannig að það fylgdi einhverju ákveðnu hlutfalli, svo að jafnskjótt og það raskaðist, þá væri heimilt að breyta kjördæmaskipuninni, án þess að til stjórnarskrárbreytingar kæmi. Ég vildi jafnvel láta það vera opið, hvort þetta væri gert í því formi, að landinu væri þá innan þessara marka skipt í einmenningskjördæmi eða í hlutfallskosningakjördæmi. Það fékkst aldrei á þetta hlustað eða undir það tekið. Ég verð að segja, að það er eitthvað ánægjulegasta, sem ég hef séð, ef hv. flm. talar nú fyrir sinn flokk, þegar hann segir á síðu 5: „Lýðræðið krefst jafnréttis fyrir þegnana til stjórnarfarsáhrifa.“ Þetta er meginatriðið, að menn játi, að þarna á jafnrétti að gilda. Og ég segi, að nú orðið, eftir þá reynslu, sem ég hef fengið á þeim árum, sem liðin eru frá 1953, þegar við vorum að reyna að koma saman till. um þetta, tel ég það miklu meira um vert að hafa jafnrétti og hafa fullt jafnrétti heldur en hvernig kjósa á, hvort það er gert í hlutfallskosningum eða einmenningskjördæmum, sem eins og reynslan sýnir er algjört aukaatriði varðandi stöðugleika stjórnarfars á Íslandi eins og á öðrum Norðurlöndum. Hitt sker úr, hvort menn eiga að missa rétt við það að búa í þessum landshluta miðað við það að búa annars staðar. Margir okkar hafa sannast að segja lagt sig undir réttmæta gagnrýni með því að vilja halda lengur en við er að búast, að allur fjöldinn uni vissum forréttindum fólksins úti á landi. Það hefði verið betur, að sumir fleiri hefðu sýnt á því sams konar skilning og sams konar hóf og við höfum gert, bæði í þessum till, okkar og eins þegar kjördæmaskipunin var ákveðin 1959. Það getur enginn borið á móti því, að einnig samkv. þeirri kjördæmaskipan er stórlega ívilnað landsfólkinu eða fólkinu úti í strjálbýlinu. Og það skyldi þó aldrei vera, að það sé nú farið að tala um allsherjarendurskoðun stjórnarskrárinnar, vegna þess að sá tími fari að koma, að enn þurfi að jafna með nýrri breytingu á kjördæmaskipunninni að mati jafnglöggskyggns manns og hv. flm.? Miðað við þetta meginatriði, þá verð ég að segja, að önnur atriði stjórnarskrárinnar hafa tiltölulega litla þýðingu og það skiptir í raun og veru ekki öllu máli, hvort við höldum t.d. þjóðhöfðingja í sama horfi og gert hefur verið frá 1944, þjóðhöfðingja, sem er að starfi og stöðu sniðinn eftir því konungdæmi sem við höfðum þá búið við um langan aldur og þar með átti mjög rætur sínar að rekja í íslenzku þjóðlífi. Ég verð að halda því fram, að kenningar eins og voru mjög uppi um tíma, en sem betur fer heyrast nú orðið trauðlega nefndar, að við ættum að taka upp sams konar forsetadæmi og í Bandaríkjunum, eigi ekki við á Íslandi. Það kemur fram hjá hv. flm., sem ég er honum alveg sammála um, að Íslendingar hafa aldrei viljað una neinum einum manni of valdamiklum. Þar að auki bætist það við, að í stjórnarkerfi Bandaríkjanna er sá klofningur, sem er að vísu skiljanlegur, að þeir verða að hafa það vegna sinnar miklu mannmergðar, vegna þess hvernig þjóðfélagið er sett saman úr óteljandi ólíkum þáttum, miklu margflóknara heldur en við þekkjum hér á landi, en hefur stundum stórlega orðið til þess að veikja þeirra stjórnarfar. Ágreiningur á milli forseta og þings, eins og var á milli Wilsons og þingsins eftir 1919, við skulum taka jafnaugljóst dæmi og Versala-friðarsamningana, ágreiningur, sem varð til þess, að Bandaríkin gengu aldrei í Þjóðabandalagið og hefur e.t.v. átt verulegan þátt í því ásamt öðru, að seinni heimsstyrjöldin brauzt út, vegna þess að þetta varð til þess, að Bandaríkin drógu sig inn í sína skel, tóku upp einangrunarstefnu, sem þeim hefði ekki liðizt, ef þeir hefðu verið þátttakendur í Þjóðabandalaginu. Það er athyglisvert einmitt þessa dagana að einn gleggsti stjórnmálaritstjóri og rithöfundur í Bandaríkjunum er með getgátur um, af hverju Johnson Bandaríkjaforseti hafi nú dregið sig í hlé. Hann segir: Johnson var út af fyrir sig ekki í svo mikilli hættu að ná ekki kjöri á flokksþingi demókrata, og hann hafði líka alla möguleika til þess að verða kosinn forseti. En eins og dæmið liggur, þá var útilokað, að hann fengi nógu sterkan þingmeirihluta til þess, að það væri hægt fyrir hann að stjórna, og hann sá fram á þá sjálfheldu, sem hann vildi ekki setja sjálfan sig í. Þessi klofningur á milli Bandaríkjaforseta og Bandaríkjaþings, sem hvað eftir annað hefur komið upp, hefur gert óendanlega mikla bölvun í þessu landi, sem annars má telja um margt til fyrirmyndar um stjórnarhætti. Hitt hefur verið miklu nær mínum huga, enda benti ég, held ég, einna fyrstur manna á það í ritgerð, sem ég skrifaði árið 1940 eða 1941 í Andvara, að við ættum að taka okkur til fyrirmyndar eða það gæti komið til álita að taka okkur til fyrirmyndar Svissland og láta forsrh. jafnframt vera forseta landsins. En þó að sú hugsun hafi hvað eftir annað hvarflað að mér síðan, þá verð ég að játa, að það eru svo gjörólíkar aðstæður, að við getum ekki tekið Sviss okkur til fyrirmyndar nema að sáralitlu leyti. Formlega er það svo, að í Sviss eru 22 kantónur, sem kallaðar eru, og samkv. sambandsstjórnarskránni hafa þessar kantónur hver um sig fullveldi, þannig að sambandsstjórnin í Bern er einungis eins konar framkvæmdastjórn, sem verður um margt að líta á kantónurnar, sem hafa mjög ólíka stjórnskipun innbyrðis, sem sinn jafnoka. Til viðbótar kemur svo það, að í Sviss, þá má segja að sé föst samsteypustjórn, einmitt það, sem vinur vor flm. telur mesta ógæfu á Íslandi, að menn hafi orðið að sætta sig við. En þar byggist allt kerfið á því, að þar er föst samsteypustjórn, þannig að allir flokkar, sem vissan styrk hafa, hafa þótt það sé ekki berum orðum tekið fram í stjórnarskránni, rétt til þess að hafa sæti í ríkisstj., sem skipuð er 7 mönnum, auk þess sem þar er tekið tillit til þess, að þeir verða að vera frá mismunandi málhéruðum o.s.frv. Þessar einstöku kantónur eru ákaflega ólíkar að stærð, að auð1egð, að máli, þannig að þetta þjóðfélag er okkur í raun og veru að mörgu leyti ákaflega, torskilið og fjarlægt. En það er rétt, að þeir láta við það sitja með æðstu stjórnina, að forsrh. er jafnframt forseti, hann situr bara eitt ár í senn, síðan gengur þetta á milli og skiptist nokkurn veginn þannig, að flestir, sem í stjórn komast á annað borð, geta gert ráð fyrir því að verða forseti áður en yfir lýkur. Fljótt á litið gætum við nú kannske sagt, að þetta mundi skapa sparnað fyrir okkur. En erum við vissir um, að þetta geri svo mikinn sparnað, ef á málið er betur litið? Mundi nokkrum manni t.d. hér héðan af detta í hug annað en að æðsti maður landsins hverju sinni væri látinn taka setur, við skulum segja eitt ár í senn, úti á Bessastöðum með þeim kostnaði, sem því fylgir að búa þar? Ég geri ráð fyrir, að menn teldu annað lítt viðhlítandi, m.a. vegna þess, að risnuskilyrði hafa menn nú ekki í heimahúsum, og þótt ráðherrabústaðurinn sé góður, þá verðum við að játa, að það er þó veglegra og meira við nútímahæfi að hafa Bessastaði til slíkra þarfa. Ég held þess vegna að út af fyrir sig geri menn allt of mikið úr þeim kostnaðarmun, sem af þessu mundi stafa. Ég verð hér að skjóta því inn í, þótt það komi ekki beint þessu máli við, að hugmyndir þær, sem sumir menn hafa um kostnaðinn, sem stafi af forsetaembættinu eins og nú er, eru algjörlega fjarstæðar. Við skulum taka dæmi. Sumir kenna forsetanum, að það verði halli á þessum búskap. En búskapurinn heyrir bara ekki á nokkurn hátt undir forsetann. Hann hefur beðið sig undan allri ábyrgð á þeim búrekstri. Ég hygg, að búrekstur þar hafi í fyrstu verið settur upp í samráði við Svein heitinn Björnsson, sem fékk þó skjótt nóg af honum. Síðan hefur þetta verið rekið algjörlega sjálfstætt. Það er rétt að segja frá því, að fyrir 2-3 árum fékk ég með samþykki ríkisstj. þrjá ágæta menn til að ganga í n. til þess að koma betri skipan á þennan búskap. Þetta voru framúrskarandi hæfir menn, hver í sinni grein. Það var farið eftir þeirra till., sem miðuðust ekki á nokkurn hátt við pólitík eða greiðasemi við neinn mann. Tjónið á búskapnum hefur aldrei verið meira en eftir að þeirra till. náðu fram að ganga. Og nú nýlega hefur verið ákveðið að leggja búið á Bessastöðum alveg niður, flytja burt allar þær skepnur, sem ríkið á þar, og hverfa frá þessari tilraun, sem forsetaembættinu hefur verið óviðkomandi og aðrir bera ábyrgð á bæði nú og áður en forseti Íslands. Annað dæmi um, hvað vitleysan getur gengið langt, þá er mér sagt að það standi í einu blaði, að ferð forseta með föruneyti vestur um haf til Kanada á heimssýninguna þar og að heimsækja Íslendinga í Winnipeg eða Gimli á Íslendingadag og síðan til Bandaríkjanna hafi kostað eitthvað um 21-22 millj. kr. Ég hef kannað þetta og kynnt mér til hlítar, hvort öll gögn kæmu fram, og eftir þeim gögnum, sem ég hef fengið, þá kostaði þetta innan við 550 þús. kr. Menn geta sagt, að það sé mikið fé. Það er rétt, það er mikið fé, 550 þús. kr. eða 530 þús. kr., en það er a.m.k. töluvert minna en 21 millj., eins og menn bera í munn sér. Sannast sagna er með ólíkindum, hvernig menn finna upp aðrar eins fjarstæður og þessa. Fram hjá hinu verður aldrei komizt, og ég veit, að Íslendingar ætlast ekki til þess, að fram hjá því verði komizt, að bæði æðsti maður landsins og ráðherrar verða öðru hvoru að fara úr landi, bæði á ýmiss konar fundi og þegar þeim er boðið. Ég vil segja, að þeir gera oft ákaflega mikið gagn í sínum ferðum. Það er ekki vegna þess, að þetta séu slíkir snillingar. En vegna þess, að menn fá færi á að tala við valdamikla menn, að skýra fyrir þeim íslenzk sjónarmið, sem þeim eru flestum gjörsamlega ókunnug áður, þá hefur með þessum ferðum mörgu verið komið fram í kyrrþey, margur ávinningur fengizt fyrir okkar þjóð, sem ella hefði ekki náðst. Og hvort sem við höldum sérstökum forseta eða ekki, þá verður slíkum ferðum haldið áfram. Það á ekki við um ráðh. eina eða æðsta mann Íslendinga. Þeim verður ekki haldið í landi, meðan öll þjóðin er á stöðugu ferðalagi, eins og segja má, að verið hafi undanfarin ár, - kannske úr hófi fram hjá okkur öllum, - en vonandi koma þeir tímar aftur, að menn geti veitt sér eitthvað svipað og gert hefur verið síðasta áratuginn. Menn mikla mjög fyrir sér kostnaðinn af því embætti. En gerir forseti Íslands þá ekkert gagn? Er hann gagnslaust djásn til prýði, eða hefur hann þýðingarmiklu hlutverki að gegna í okkar stjórnskipan? Menn geta sagt, að ráðh. geti tekið á sig risnu og ferðalög til útlanda, og annað þess háttar, sem forseti gegnir að nokkru nú. Það er vissulega rétt. En sumir segja nú, að við gerum nóg bæði af veizluhöldum og ferðalögum, þótt við bættum þessu ekki við. En látum það eiga sig. Aðalatriðið er hitt, að bæði núv. forseti og fyrrv. forseti hafa á vissum tímum haft úrslitaáhrif, algjör úrslitaáhrif, á þróun íslenzkra stjórnmála. Menn getur mjög greint á um, hvort þessi áhrif séu heppileg eða ekki. Ég hef gagnrýnt það, sem Sveinn Björnsson gerði áður en hann varð forseti, þegar hann skipaði sem ríkisstjóri með sams konar valdi og forseti fékk síðar utanþingsstjórnina. Ég taldi, að það væri ekki heppilegt, og þegar forsetinn blandar sér í stjórnmál, verður hann að þola gagnrýni eins og aðrir, fram hjá því verður ekki komizt. En það er ekki einungis, að Sveinn Björnsson hefði úrslitaáhrif með skipun utanþingsstjórnarinnar. Allir kunnugir vita líka, að hann hafði úrslitaáhrif 1950 um skipun samsteypustjórnar Framsfl. og Sjálfstfl. þá. Ég þori að fullyrða af töluverðum kunnugleik, að þó að Sveinn Björnsson hafi ekki beint séð fyrir þá lausn, sem fékkst, hefði sú lausn ekki fundizt, ef hans afskipti hefðu ekki komið til. Það er alveg öruggt. Ákvörðun Ásgeirs Ásgeirssonar um skipun minnihlutastjórnar Alþfl. 1958 hafði vitanlega mjög mikil áhrif á gang íslenzkra stjórnmála. Menn geta sagt: Þetta hafði óheppileg áhrif eða heppileg áhrif. Um það greinir menn á. En það er ekki hægt að neita því, að Alþ. var komið í sjálfheldu. Þess vegna var eðlilegt, að ríkisstjóri hefði afskipti af málinu, þó að deila mætti um, hvernig hans afskipti ættu að vera. Alþ. var komið í sjálfheldu 1950, og það mátti eins þá, einnig deila um, hver afskipti forseta ættu að vera, en hann hafði afskipti, sem gerðu það að verkum, að tveir stærstu flokkarnir tóku þá saman höndum. Á sama veg hafði Ásgeir Ásgeirsson afskipti, þegar Alþ. var komið í sjálfheldu eftir afsögn vinstri stjórnarinnar 1958. Og mér er sannast að segja spurn: Hafa menn gert sér grein fyrir, hvernig á að leysa slíkan vanda, þegar Alþ. lendir í slíkri sjálfheldu eins og þessi þrjú dæmi sýna? Ef við ætlum að halda þingræði, getum við þá leyst þennan vanda án þess að hafa hlutlausan forseta, sem ekki blandar sér í daglegar stjórnmáladeilur, heldur nýtur alþjóðartrausts sem góður landsfaðir, ef svo má segja? Ég játa, að þetta er umdeilanlegt. Ef menn geta bent á aðra hagkvæmari lausn, þá er sjálfsagt að athuga hana, en ég hef ekki enn þá heyrt eða séð, að slíkt hafi verið fram flutt. Vissulega hljóta menn að vera opnir fyrir þeirri hugsum, hvort hægt sé að hafa nægilega hlutlausan þjóðhöfðingja í nábýlinu í okkar landi. Það er alveg rétt. Þetta er mikið vandamál. En enn höfum við ekki komið auga á aðra hagkvæmari lausn en fundin var 1944, og slík lausn fæst ekki nema því aðeins, að menn þeir, sem hafa reynslu og þekkingu á vandamálum, sem við er að etja, leggi ráð sín saman. Til þess þarf enga allsherjarendurskoðun stjórnarskrárinnar, heldur bara að menn tali frjálslega um vandamálin, sem við er að etja, bæði hér innan salarveggja Alþingis og í blöðum og annars staðar á alþjóðarvettvangi. Ég hef töluvert velt fyrir mér, hvort það væri rétt að skipta Alþ. í deildir. Ég skrifaði um það sem ungur maður mjög stóra bók, sem ég geri ráð fyrir, að fáir hafi lesið, en ég komst þar ekki að neinni ákveðinni niðurstöðu um þetta mikla vandamál, og ég verð að segja eftir að ég er búinn að sitja á Alþ. í eitthvað 26 ár, þá er mér engan veginn örugglega ljóst, hvað sé heppilegast í þessu. Ég hygg þó, að það sé greinilegt, að við þurfum ekki á deildaskiptingunni að halda vegna þess, að það sé ekki hægt að tryggja sómasamlega meðferð mála á Alþ. án þeirrar deildaskiptingar, sem við höfum. En því verður ekki neitað, að deildaskiptingin í núv. formi veitir minni hl. töluverðan rétt um leið og hún skapar töluverða hættu á, að sú sjálfhelda verði á Alþ., að meiri hl. fái ekki ráðið, hann geti ekki myndað þá stjórn, sem hann hefur bæði meiri hl. á þingi og hjá þjóð til að mynda. Þess vegna hneigist ég að því, þrátt fyrir það að ég vil ekki gera lítið úr rétti minni hl. og viðurkenni, að það á ekki að ganga á hans hlut, að við eigum að hverfa frá deildaskiptingunni, enda er það ráðgert í samningum stjórnarflokkanna frá s.l. hausti, að á kjörtímabilinu verði leitað samráðs og samkomulags við stjórnmálaflokkana í heild um, hvort þessari breytingu sé hægt að koma á. Þriðja atriðið, sem sérstaklega er minnzt á í þessari till., er um aðgreiningu löggjafarvalds, framkvæmdavalds og dómavalds. Þetta er gert sæmilega hjá okkur og þó ekki eins og skyldi. Þar hefur í raun og veru langsamlega minnsta þýðingu þetta, að Alþ. skuli sjálft úrskurða um gildi kosninga sinna meðlima. Sú ákvörðun byggist ekki á neinum ruglingi á valdi löggjafarvalds og dómstóla, heldur á þeirri gömlu kenningu, að Alþ. átti að vera fullvalda, það átti að vera æðsti yfirráðandi í sinni grein og ekki sett undir eftirlit af hálfu neins annars, hvorki ríkisstj. né dómstóla, og dómstólarnir eru þó eftir okkar skipan valdir af ríkisstj., og fulltrúar þjóðarinnar eiga samkv. þessari kenningu þess vegna ekki að vera seldir undir neitt eftirlit af hálfu annarra handhafa ríkisvaldsins. Nú á dögum, eftir að hér er orðið rótfast lýðræði, hefur þetta sáralitla þýðingu. Það er meira kenning en þýðing. Hitt hefur auðvitað raunverulega þýðingu, hvort menn vilja í alvöru taka dómsvaldið af framkvæmdavaldshandhöfum, þ.e.a.s. af sýslumönnum og lögreglustjórum, og láta dómsvaldið einnig í héraði vera í höndum manna, sem eingöngu fara með dómsstörf. Þetta er það, sem á bjátar hjá okkur um næga skiptingu á milli handhafa dómsvalds og framkvæmdavalds. En þessu er samfara sá galli, að ef þetta verður gert, verður dómsvaldið flutt utan úr héruðunum og annaðhvort allt til Reykjavíkur eða í stærstu kaupstaðina úti á landi. Þar með missa héruðin þá hefð, þá upphefð, getum við sagt, sem er fyrir sýslumennina í því, að þeir eru líka dómarar, þá mundi verið að sameina valdið, færa það frá landsbyggðinni til borgarbúa. Það er þessi annmarki, sem hefur gert það að verkum, að við, sem vitum um þennan kenningarlega galla, ef svo má segja þennan fræðilega ágalla, við höfum aldrei viljað gera það að till. okkar að taka dómsvaldið af sýslumönnum, líka vegna þess, að þó að það sé fræðilega rangt að hafa þetta hjá mönnum, sem að öðru leyti að langsamlega mestu leyti heyra undir ráðh. og ríkisstj., þá getum við ekki sagt með sanni, að þetta. hafi komið að sök á Íslandi. Ég kannast ekki við nein dæmi þess, að sýslumenn hafi í dómsstörfum nú á dögum lotið fyrirmælum ríkisstj. eða annarra æðri embættismanna. Þeir hafa verið menn til þess að leysa sitt verk af hendi. Okkar fámenna þjóð krefst þess, að við verðum um sumt að gera minni kröfur til alfullkomins stjórnvalds heldur en aðrar stærri þjóðir. Fram hjá þessu verður ekki komizt. Að hér þurfi að gera sérstakar ráðstafanir til breytinga á stjórnarháttum vegna samskipta við önnur ríki, fæ ég ekki séð. Okkur hefur í heild lánast þau vel, og ég tel t.d. ekki, að það væri mikill vinningur þó að fara ætti að bera hin viðkvæmustu utanríkismál undir þjóðaratkvæði, svo sem er vikið að. Það er yfirleitt reynsla, þar sem þjóðaratkvæði hafa verið, að þau verka mjög í íhaldsátt. Það er bæði í Sviss og eins á Norðurlöndum, þar sem þau hafa verið prófuð. Þess er skemmst að minnast varðandi jarðeignaskatt, eða hvað það nú hét, í Danmörku fyrir nokkrum árum. að hann var felldur vegna þessarar tilhneigingar, sem verður vart og sýnist vera einkenni þjóðaratkvæða, þeirrar íhaldssemi sem þar kemur fram. Í Sviss er konum haldið burtu frá kosningarrétti með þjóðaratkvæði í kantónunum flestum. Ég held, að slíkir stjórnarhættir henti okkur ekki sérstaklega vel. Það getur vel borið við, að mál sé svo mikilsvert, að það sé rétt að bera það undir þjóðaratkvgr. Þá höfum við heimild til þess, ef svo vill í skerast, en að setja um það ákveðnar reglur fyrir fram, það fæ ég ekki séð, að verði til mikils góðs. Um kjördæmaskipunina hef ég rætt áður og skal ekki endurtaka það, sem ég sagði. Ég ítreka einungis, að það verður að vera meginkrafa varðandi kjördæmaskipunina, að sem mest jafnrétti sé á milli borgaranna. Fullkomið jafnrétti þar getur verið ófáanlegt, eins og hvarvetna annars staðar, en meginkrafan verður að vera sem mest jafnrétti. Við annað sætta Íslendingar sig aldrei. Menn verða að átta sig á því, allir, að þegar menn eru búnir að sjá, að þeir verða ekki minni Íslendingar eða óþjóðhollari við að búa hér við Faxaflóa heldur en annars staðar, þá láta menn ekki í þessum byggðum bjóða sér það að vera ekki hálfdrættingar á við aðra um frumstæðustu mannréttindi, þau sem ráða mestu um það, hvernig landinu sé stjórnað. Þingflokkar hafa þróazt í flestum löndum án þess að mikið væri um þá sagt í stjórnarskrám. Eitthvað mun nú hafa verið að þeim vikið í gömlu Weimar-stjórnarskránni þýzku, sem entist lítið og varð ekki haldgóð, og fleiri dæmi eru slík. En engar þjóðir, þar sem stjórnfrelsi hefur orðið rótfast, hafa sett fyrirmæli um þingflokka í sína stjórnarskrá mér vitanlega og sé ég ekki, að við mundum bæta okkur mikið á því. Þá kemur að síðasta atriðinu, sem að er vikið í þessari till. En það er það, sem hv. flm. hefur hreyft hér áður á þingi, í fyrra í samvinnu við okkar góða vin Karl Kristjánsson, um að taka hér upp fylki, eins og þeir kalla það, sem er þekkt úr Íslandssögunni undir nafninu amt, því að ömt voru hér um skeið. En það var eitt fyrsta verk, þegar Íslendingar fengu innlenda stjórn 1904, að afnema þessi ömt. Þau voru danskt fyrirbæri, sem hafði verið innleitt hér á mestu niður lægingaröldum, á 17. og 18. öld, og Íslendingar töldu sig alveg geta verið án, eftir að þeir fengu innlenda stjórn. Nú er það svo, að ömtum er haldið á hinum Norðurlöndunum. Það kallast amt í Danmörku, í Noregi er það kallað fylki, en ég man nú ekki, hvað það er kallað í hinum. Þeir kalla yfirmennina landshövding, a.m.k. í Svíþjóð. Ég man ekki, hvað það er kallað í Finnlandi. En það er fróðlegt, hvað margir búa í þessum fylkjum í þessum löndum hverju um sig. Auðvitað eru þau mismunandi mannmörg, en samkv. heimild, sem ég geri ráð fyrir, að miði við ástandið kringum 1960, þá var meðalfólksfjöldi fylkja í Finnlandi þannig, að þar voru 370 þús. manns að meðaltali í fylki, í Svíþjóð 280 þús., í Noregi 200 þús. og í Danmörku 176 þús. Við skulum taka Noreg til samanburðar. Í einu fylki í Noregi eru þá að meðaltali ámóta margir og á öllu Íslandi. Nú hygg ég að vísu, að fámennasta fylkið í Noregi hafi í kringum 1960 haft í kringum 70 þús. íbúa. Á sama tíma voru allir Íslendingar utan Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis ámóta margir og í þessu eina fylki. Með því að fara að stofna slík fylki er því verið að taka upp fyrirmyndir, sem má vel vera að eigi við í miklu stærri löndum, en þær eiga ekki við í okkar landi eins og reynslan sýnir, því að það var eitt hið fyrsta sem menn sögðu, eftir að þeir réðu alveg sínum eigin málum, þeir sögðu: Burt með ömtin. Síðan hafa orðið þær stórkostlegu samgöngubreytingar, að jafnvel í ungdæmi okkar hv. flm., þá held ég, að hann hafi einu sinni verið 14 daga landveg frá Þórshöfn hingað til Reykjavíkur á okkar skólaárum, og þótti ekkert einsdæmi. Nú er þetta farið á klukkutíma eða einum og hálfum tíma. Og getur nokkrum dottið í hug, að það yrði til þess að gera meðferð mála einfaldari að fara að setja nýjan millilið með öllum kostnaði og fyrirhöfn í okkar litla þjóðfélagi, sem nú þegar er svo að segja, sligað af sinni yfirbyggingu, yfirbyggingu, sem við verðum að játa að kostar mjög mikið fé? Við viljum hafa þessa yfirbyggingu, því að við erum og viljum vera sjálfstæð þjóð, en við eigum ekki þar fyrir að gera okkur leik að því að hafa þetta kostnaðarmeira og umsvifameira en það þarf að vera og efni standa til. Áður en hv. þm. lýkur umr. um fylkin, á hann eftir að svara einni spurningu, sem ég beindi til þeirra félaga í fyrra: Hverjir eru þeir, sem eiga að standa undir kostnaði við fylkin? Eru það íbúarnir sjálfir, sem eiga að jafna niður á sig sjálfa gjöldum, eða eiga þeir íbúar, sem búa í fylki, að hafa rétt til þess að jafna niður gjöldum á þá, sem búa í öðrum fylkjum? Þetta er mergurinn málsins. Út af fyrir sig gætum við hér ekki haft á móti því, að það yrðu stofnuð fylki, ef menn vildu taka upp stærri samtakaheildir milli hreppsfélaga og sýslufélaga úti á landi og bera af því kostnaðinn sjálfir. En ef þeir ætla að fá til umráða fé frá öðrum, þá er þar með verið að taka upp skattlagningu, sem ekkert sjálfstætt fólk, hvorki á Íslandi né annars staðar, sættir sig við. Menn vilja fá að ráða sjálfir því fé, sem á þá er lagt, og láta sína umboðsmenn ráða því, en ekki láta umboðsmenn einhverra annarra ráða því að geta skattlagt menn, án þess að það sé undir skattgreiðandann borið. Þetta eru auðvitað meginatriðin í öllu þessu fylkjatali og sýna, hversu þetta er annaðhvort lítið hugsað hjá hinum gjörhugula flm. eða þarna er á bak við sú hugsun, sem hann hefur ekki kjark til að segja hreinlega frá, að fyrir honum vaki. Ég játa, að það verður auðvitað að gera ýmsar breytingar á okkar stjórnarskrá, eftir því sem tímar líða. Ég hygg, að það sé langbezt að gera þær smám saman, eftir því sem atvik standa til og þróun tímanna segir til um, alveg eins og gert hefur verið í Bandaríkjunum og á Norðurlöndum. alveg eins og Danir gerðu, - var það ekki 1954 eða 1955, sem þeir tóku upp eina þingdeild og gerðu konur jafnréttháar körlum um erfðarétt til krúnunnar? - alveg eins og Svíar gera nú, að þeir eru að setja eina þingdeild hjá sér, en láta stjórnlög að mestu leyti vera óbreytt frá því, sem þau voru, þegar þau voru sett fyrir 160 árum. Eins er það, að við eigum smám saman að breyta, eftir því sem þörf og atvik standa til. En við skulum átta okkur á því, að það er fyrst og fremst stjórnmálaákvörðun, sem er verið að taka, þegar þá breytingu á að gera. Það er ákvörðun um það, eftir hvaða reglum eigi að starfa að stjórnmálum í landinu og hvaða rétt borgararnir eiga að hafa. Þetta er ekki fræðilegt atriði nema, að sáralitlu leyti, og það er óneitanlega dálitið hlálegt, að hv. flm., sem segir, að það megi ekki blanda saman framkvæmdar valdi, dómsvaldi og löggjafarvaldi, ætlar svo að setja hæstaréttardómara og prófessora í lagadeildinni til þess að gera till. um viðkvæmustu stjórnmáladeiluefnin í landinu, þau sem, eins og hann alveg réttilega segir um kjördæmaskipunina allt valdið í landinu er í raun og veru háð að lokum. Þess vegna skulum við ekki vera að gera þetta flóknara fyrir okkur en efni standa til. Það eru almennar umræður, skýringar fyrir alþjóð, sem á þarf að halda í þessum efnum. Ef alþjóð kemst að þeirri niðurstöðu, að breytinga sé þörf, þá verður breytingin knúin fram, þá verður hún knúin fram í þessum sal og hvergi annars staðar, og síðan verður þing rofið og þjóðin látin skera úr.



Herra forseti. Ég vona, að þessar fsp. skýri sig sjálfar, og ég mun ekki hafa neina sérstaka framsögu fyrir þeim. Ég vil aðeins taka það fram, að ég hef ekki orðið þess var, að upplýsingar um bifreiðaeign hins opinbera liggi fyrir á einum eða aðgengilegum stað, né heldur virðist það þægilegt fyrir þm. eða almenna borgara að fá vitneskju um önnur þau atriði, sem um er spurt. Það er von okkar fyrirspyrjenda, að væntanleg svör hæstv. ráðh. við fsp. bæti þar úr.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér er spurt um, er raunverulega mjög fyrirferðarmikið, og eins og hv. fyrirspyrjandi sagði, er það alveg rétt, að það hafa ekki legið fyrir heildarupplýsingar um bílamál ríkisins, og gæfi það vissulega tilefni til þess að útbúa ýtarlega grg. um það efni, ýtarlegri og lengri en auðið er að koma við í sambandi við svar við fsp. En ég tel málið þess eðlis, að það sé full ástæða til þess að taka það til íhugunar. Sannleikurinn er sá, að hér er um svo viðamikið mál að ræða, að það hefði raunar verið illgerlegt að svara þessari fsp„ sen hér er flutt, ef það hefði ekki viljað svo til, að síðustu árin hefur verið starfandi á vegum fjmrn. sérstök bíla- og vélanefnd, sem fékk það verkefni að rannsaka allan véla- og bifreiðakost ríkisins og hafa eftirlit með vissum þáttum í bílamálunum, framkvæmd vissra reglna og þ. á m. að meta bifreiðastyrki. Í framhaldi af starfi þessarar n. var hafin sérstök athugun seinni hluta árs 1965 á bílamálunum í heild, og af þessum sökum liggja nú fyrir ýtarlegri upplýsingar um þessi mál en áður hafa verið til, og eins og ég sagði, það hefði raunar varla reynzt gerlegt að ná saman upplýsingum frá öllum ríkisstofnunum um bílamálin nema af því að það vildi þannig til, að meginhluti þessara upplýsinga lá fyrir. Fsp. sjálfar eru mjög ýtarlegar og raunar ekki gerlegt, eins og ég sagði, nema þá með því að gefa út langa og viðamikla grg. um þessi mál, sem ég tel sjálfsagt að taka til athugunar, að svara þeim út í yztu æsar, en ég vona þó, að ég hafi aðstöðu til þess að gera þá grg. um þetta mál, sem gefi a.m.k. heildarmynd af því, hvaða viðfangsefni hér er um að ræða. Mun ég því svara fsp. hverri fyrir sig og síðan að lokum ræða nokkuð um málið í heild og það vandamál, sem fsp. og svörin við þeim leiða í ljós, að við er að fást í þessum efnum. Í fyrsta lagi er spurt, hver sé bifreiðaeign ríkissjóðs, sérstofnana ríkisins og fyrirtækja þess, sundurliðuð eftir tegundum og árgerð. Heildartala bifreiða í eignu ríkisins er 534 auk fjögurra bifhjóla, sem eru í eigu lögreglunnar, og þessar bifreiðar skiptast þannig í tegundir í stórum dráttum, að það eru 162 vörubifreiðar, dráttarbifreiðar og kranabifreiðar. Það eru 75 sendiferðabifreiðar, og það eru 108 jeppabifreiðar. Hinar gerðirnar eru ýmsar gerðir fólksbifreiða. Á árgerðir skiptast þessar bifreiðar þannig, að frá 1940 er 1 bifreið, 13 frá 1942, 1 frá 1944, 2 frá 1946, 1 frá 1947, 2 frá 1948, 1 frá 1951, 2 frá 1952, 11 frá 1953, 5 frá 1954, 5 frá 1955, 2 frá 1956, 4 frá 1957, 7 frá 1958, 13 frá 1959, 4 frá 1960, 14 frá 1961, 42 frá 1962, 58 frá 1963, 64 frá 1964, 88 frá 1965, 105 frá 1966, 82 frá 1967 og 6 frá 1968. Svo sem þessar upplýsingar bera með sér, hefur verið lögð áherzla á að endurnýja þessar bifreiðar, þannig að allur þorri þeirra er nú frá síðustu 6-7 árum, og það er í beinu samræmi við þær till. þeirra manna, sem við þessi mál hafa fengizt, að hin brýnasta nauðsyn væri að sjá til þess, að þessar bifreiðar væru ekki mjög gamlar, því að það hefði stórvægileg áhrif á rekstrarkostnað þeirra. Ég skal taka það fram, að í þessari tölu eru ekki bifreiðar, sem eru á vegum sérstakra stofnana, þó að ríkisstofnanir séu, eins og bankanna, sem eru undir sérstakri stjórn. Upplýsingar mínar ná ekki til þeirra bifreiða. Þá er spurt um, hvert sé heildarverðmæti þessara bifreiða. Því er dálítið erfitt að svara, vegna þess að það er ekki uppfært nákvæmlega í ríkisreikningi, bifreiðar út af fyrir sig, heldur bifreiðar og vélar, og er því erfitt að greina það nákvæmlega. Hins vegar er hægt nokkurn veginn að átta sig á þessu með því að skoða árgerðir bifreiðanna og tegundir þeirra, og er talið, að endursöluverð þessara bifreiða geti verið um 130-150 millj. kr. Þá er spurt að því í þriðja lagi, hve margir og hverjir embættis- og sýslunarmenn ríkisins, sérstofnana þess og fyrirtækja njóti þeirrar aðstöðu að hafa bifreið til eigin nota, sem til þess er keypt og rekin fyrir opinbert fé. Það er talið nú, að ríkið leggi 79 starfsmönnum til bifreiðar. Þar er fyrst og fremst um að ræða forstöðumenn stofnana og einnig nokkra aðra, sem eru taldir hafa sérstöðu í sambandi við sitt starf, og þeir, sem hafa ríkisbifreiðar til afnota, eru hér taldir embættismenn. Það er forstjóri Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins, það er forstöðumaður Bifreiðaeftirlits ríkisins, biskupinn yfir Íslandi, forstöðumaður Bókaútgáfu Menningarsjóðs, yfirborgardómari, yfirborgarfógeti, búnaðarmálastjóri, forstjóri Efnahagsstofnunar, forstjóri Ferðaskrifstofu ríkisins, fiskimálastjóri, flugmálastjóri, framkvæmdastjóri flugvalla ríkisins, forstöðumaður loftferðaeftirlits, forstöðumaður flugöryggisþjónustu og flugvallarstjóri Keflavíkurflugvallar. Forsetaembættið hefur þrjár bifreiðar og þar að auki forsetaritari, fræðslumálastjóri, húsameistari ríkisins, forstjóri Innkaupastofnunar ríkisins, forstjóri Landhelgisgæzlunnar, landlæknir, forstjóri Landmælinga Íslands, landnámsstjóri, forstjóri Landssmiðju, lögreglustjórinn í Reykjavík, lögreglustjórinn á Keflavíkurflugvelli og fulltrúi hans, forstöðumaður Mjólkureftirlits ríkisins, forstöðumaður Náttúrugripasafns, orkumálastjóri, póst- og símamálastjóri, póstmeistarinn í Reykjavík, 7 ráðherrabifreiðar, tollgæzlustjóri á Keflavíkurflugvelli, ráðuneytisstjóri í utanrrn., deildarstjóri varnarmáladeildar, fríhafnarstjóri á Keflavíkurflugvelli, ráðningarstjóri á Keflavíkurflugvelli, rafmagnsveitustjóri ríkisins, rafmagnseftirlitsstjóri, forstjóri Rannsóknaráðs ríkisins, yfirlæknir Rannsóknastofu Háskólans, forstjóri Rannsóknastofnunar atvinnuveganna, forstjóri ríkisprentsmiðjunnar Gutenberg, forstjóri skrifstofu ríkisspítalanna, forstöðumaður Ríkisútgáfu námsbóka, yfirsakadómari, saksóknari ríkisins, forstjóri Samábyrgðar Íslands á fiskiskipum, forstöðumaður sauðfjárveikimarna, forstjóri Sementsverksmiðju ríkisins, forstöðumaður síldarútvegsnefndar, tveir forstjórar Síldarverksmiðja ríkisins, skipulagsstjóri, skógræktarstjóri og fulltrúi hans, fulltrúi Sölunefndar varnarliðseigna, forstjóri Teiknistofu landbúnaðarins, forstjóri Tilraunastöðvarinnar á Keldum, forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins og skrifstofustjóri, veðurstofustjóri, vegamálastjóri, veiðimálastjóri, forstjóri Vélasjóðs ríkisins, vitamálastjóri, yfirverkfræðingur vitamálastjórnar og forstöðumaður áhaldahúss vitamála og þjóðminjavörður. Í fjórða lagi er spurt, hverjar reglur gildi um not og umráð bifreiða opinberra embætta og stofnana utan venjulegs vinnutíma. Um þetta atriði hafa ekki vorið settar enn þá fastar reglur, en það eru m.a. þær reglur, sem nú er unnið að og ætlunin er, að verði settar alveg á næstunni á grundvelli þeirra athugana, sem ég gat um áðan, en að svo miklu leyti sem um þetta hafa verið reglur, hafa þær verið nokkuð misjafnar frá einni stofnun til annarrar. Sumir forstjórar ríkisstofnana hafa sjálfir sett reglur um það, að bifreiðum sé skilað í geymslu á kvöldin, en ekki hefur þó alls staðar reynzt unnt að framfylgja slíkum reglum til lengdar. Veldur þar sennilega mestu um, að starfsmönnum, sem hafa bifreiðar á vegum stofnana, finnst óréttlátt, að slíkar reglur gildi í einni stofnun en ekki öðrum. Fleira kemur hér til greina, svo sem það, að margar stofnanir hafa engan öruggan geymslustað, og eru þá bifreiðarnar betur komnar í vörzlu starfsmanna en að þær séu skildar eftir á götunni við vinnustað. Störfum margra er svo háttað, að eðlilegt og hagkvæmt má telja, að þeir hafi starfsbifreiðar í sinni vörzlu. Óhætt mun að fullyrða að flestir, sem bifreiðar hafa á vegum starfa sinna, noti þær að einhverju leyti í eigin þágu. Þess skal getið í þessu sambandi, að nýlega hefur póst- og símamálastjórnin gefið út reglugerð um, að bifreiðum stofnunarinnar skuli skilað í geymslu hennar að loknum vinnudegi, og er starfsmönnum óheimilt að nota bifreiðar hennar í eigin þágu. Þá kem ég að næstu spurningu, sem er um merkingu bifreiða. Það hafa ekki verið sett enn þá ákveðin fyrirmæli um að merkja bifreiðar með sameiginlegu merki, en það er einnig annað atriði, sem kemur til athugunar í sambandi við þær reglur, sem settar verða. Nú mun láta nærri, að um 130 bifreiðar ríkisins séu merktar viðkomandi stofnun. Það er póst- og símamálastjórnin, sem auðkennir allar sínar bifreiðar og bifreiðar radíóþjónustu Landssímans. Umferðarmáladeild Pósts og síma hefur merkt aðra sína bifreið. Pósthúsið í Reykjavík hefur allar bifreiðar merktar nema bifreið póstmeistara. Sementsverksmiðja ríkisins, þar eru þungaflutningabifreiðarnar einkenndar með stöfum stofnunarinnar. Nokkrar af bifreiðum vita- og hafnamálaskrifstofunnar eru einnig auðkenndar með sértöku merki. Landgræðslan hefur merkt bifreið, sem hún hefur til flutninga, með sínu merki. Flestar bifreiðar lögreglunnar í Reykjavík og ríkislögreglunnar eru auðkenndar með merki, og lögreglan á Keflavíkurflugvelli hefur merktar bifreiðar nema bifreið lögreglustjóra og fulltrúa hans, og bifreiðar forseta Íslands eru auðkenndar. Þá er spurt að því loks, hve margir og hverjir njóti bifreiðahlunninda í öðru formi af hálfu ríkisins, svo sem beinna fjárstyrkja til rekstrar einkabifreiða sinna. Hér er um tvíþætt mál að ræða, annars vegar eru bifreiðastyrkir, sem ákveðnir eru sem fastagjald, og hins vegar eru svokölluð kílómetragjöld, sem greidd eru starfsmönnum í samræmi við fasta greiðslu fyrir hvern ekinn km. Um þetta hafa verið í nokkur ár til fastar reglur, sem framkvæmdar eru, og forstöðumenn ríkisstofnana eiga að staðfesta það hverju sinni með áritun sinni á reikninga, hvort tiltekinn kílómetraakstur sé viðurkenndur hjá starfsmanni sem afnot einkabifmeiðar hans. Hér er fyrst og fremst um að ræða margvíslega eftirlitsmenn, ráðunausta og ótalmarga starfsmenn slíka, sem mikið ferðast, en fá ekki ríkisbifreiðar, en er greitt eftir þessum kílómetrataxta. Þetta hefur ekki verið sundurliðað, enda yrði allt of mikið mál að gera það. Þá hef ég ekki heldur skilið þessa fsp. svo, enda í rauninni óvinnandi vegur, nema þá að gefa út um það heila bók, að fara að tilgreina það, hvað hver einstakur starfsmaður nafngreindur hefur í bifreiðastyrki, heldur hef ég tekið upplýsingarnar upp þannig, að það er miðað við hverja stofnun, fjölda starfsmanna í hverri stofnun, sem hafa þessa styrki, og svo heildarupphæð þeirra styrkja, þ.e.a.s. þessara tveggja tegunda styrkja, bæði kílómetragjaldsgreiðslnanna og hinna föstu bifreiðastyrkja, sem greiddir eru í viðkomandi stofnun. Samtals hafa 424 starfsmenn bílastyrk, annaðhvort með þeim hætti, að þeir fá greitt kílómetraleigugjald fyrir bifreiðar sínar eða fá fasta bifreiðastyrki. Heildarupphæð bifreiðastyrkja er nálægt 12.3 millj. kr. Það er ekki nákvæmlega hægt að segja, hver sú upphæð er í dag, vegna þess að meginhluti upplýsinganna um þetta byggist á rannsókn frá árinu 1965, sem gerð var á árinu 1966. En þá var svo ákveðið að taka þessi mál til heildarendurskoðunar og samþykkt, að bílastyrkir skyldu engum breytingum taka fyrr en eftir að lokið væri þessari heildarendurskoðun. Kílómetragjöldin hafa að vísu eitthvað breytzt síðan. Þau eru endurskoðuð á hverju ári miðað við verðlag á benzíni og tilkostnað við bifreiðar, en hinir föstu bifreiðastyrkir eiga ekki að hafa breytzt, þannig að þessi tala á að vera nokkuð nærri því, sem bílastyrkirnir eru í dag, a.m.k. ekki ráða neinum úrslitum um það. Í mörgum greinum eru þessar tölur til nýrri, en það hefur ekki tekizt og mundi þurfa miklu víðtækari athugun, ef ætti að vera hægt að færa það allt til ársins 1967. Sumar tölurnar eru þó frá þeim tíma, þannig að ég tel, að þetta gefi heildarmynd. Einn starfsmaður almannavarna fær 25 þús. kr. Ég sleppi hundruðum, ég sé ekki, að það skipti meginmáli. 14 af starfsmönnum Áfengis og tóbaksverzlunar ríkisins og Lyfjaverzlunar ríkisins fá bílastyrki, sem nema 246 þús. kr. samtals. Einn starfsmaður áfengisvarnaráðs hefur 5 þús. kr. bílastyrk 4 starfsmenn Bifreiðaeftirlits ríkisins hafa 227 þús. Tveir starfsmenn Efnahagsstofnunar hafa 14 þús. 1 starfsmaður ferðamálaráðs hefur 21 þús. 7 starfsmenn Ferskfiskeftirlits hafa 448 þús. 15 starfsmenn Fiskmats ríkisins hafa 833 þús. Flugmálastjórnin á Keflavíkurflugvelli, 2 starfsmenn hennar hafa 20 þús. 17 starfsmenn flugmálastjórnar í Reykjavík hafa 406 þús., 2 starfsmenn fríhafnar á Keflavíkurflugvelli 37 þús., 6 starfsmenn fræðslumálaskrifstofu 99 þús., 1 starfsmaður gisti- og veitingastaðaeftirlits 62 þús., 1 starfsmaður Hafrannsóknastofnunar 32 þús., 1 starfsmaður Heyrnleysingjaskóla 41 þús., 6 starfsmenn húsameistara 80 þús.. 5 starfsmenn Innkaupastofnunar ríkisins 101 þús., 4 starfsmenn Iðnaðarmálastofnunar 68 þús., einn starfsmaður Kennaraskólans 33 þús., einn starfsmaður Kristneshælis 36 þús., 9 starfsmenn Landhelgisgæzlu 249 þús., 1 starfsmaður Landnáms ríkisins 47 þús., 1 starfsmaður löggildingarstofu 24 þús., 6 starfsmenn lögreglustjóraembættis á Keflavíkurflugvelli 197 þús., 1 starfsmaður lögreglustjórans í Reykjavík 32 þús., 4 rektorar menntaskólanna 74 þús., 1 starfsmaður Náttúrufræðistofnunar Íslands 24 þús., 25 starfsmenn póst- og símamálastjórnar 705 þús., 21 starfsmaður Rafmagnsveitna ríkisins og Orkustofnunar 549 þús., 22 starfsmenn rannsóknastofnana atvinnuveganna 524 þús., 8 starfsmenn Raunvísindastofnunar háskólans 100 þús., 16 skattstjórar og ríkisskattstjóri 455 þús., 1 starfsmaður Ríkisútgáfu námsbóka 5 þús., 10 starfsmenn Ríkisútvarpsins 143 þús., 2 starfsmenn saksóknaraembættisins 37 þús., 1 starfsmaður sauðfjárveikivarna 12 þús., 1 starfsmaður Sementsverksmiðju ríkisins 33 þús., 18 starfsmenn Skipaskoðunar ríkisins 233 þús., 2 starfsmenn Skipaútgerðar ríkisins 41 þús., 2 starfsmenn skipulagsstjóra 24 þús., 9 starfsmenn Skógræktar ríkisins 282 þús., 1 starfsmaður skólaeftirlits 45 þús., ráðuneytisstjórar, þar með talinn hagsýslustjóri, hagstofustjóri, ríkisendurskoðandi, ríkisféhirðir og ríkisbókari, þ.e. 12 manns alls, 216 þús. Stýrimannaskólinn, 1 starfsmaður, 14 þús., sýslumenn, bæjarfógetar o.fl., 21 að tölu, 524 þús. Einn starfsmaður Sölunefndar varnarliðseigna 13 þús., tveir starfsmenn Tilraunastöðvarinnar á Keldum 31 þús., tveir starfsmenn Tryggingastofnunar ríkisins 32 þús., 1 starfsmaður Tækniskólans 33 þús., 12 starfsmenn Veðurstofu Íslands 91 þús., 73 starfsmenn Vegagerðar ríkisins 3 millj. 462 þús., 18 starfsmenn - þetta er í tvennu lagi - 18 aðrir starfsmenn vegagerðarinnar hafa 382 þús., þannig að þetta er um 3.8 millj. Hér undir er náttúrlega mjög mikill akstur annað en beinir bílastyrkir, sem hér er meðtalið. Þetta mun vera aksturskostnaðurinn, en þessir 18 starfsmenn, sem ég talaði um, eru þeir starfsmenn, sem hafa sérstak a bílastyrki, þessi 382 þús. Verðgæzlustjóri, 1 starfsmaður, 25 þús. 9 starfsmenn verðlagseftirlits 159 þús., 1 starfsmaður vélasjóðs 12 þús., 1 starfsmaður Vélskóla 14 þús., 7 starfsmenn Vita- og hafnamálaskrifstofu 318 þús., 1 starfsmaður Þjóðleikhúss 12 þús., 1 í Þjóðminjasafni 11 þús., 6 starfsmenn Öryggiseftirlits ríkisins 198 þús. Það er auðvitað mjög erfitt að átta sig til hlítar á lesningu sem þessari, en niðurstöðutölur, sem eru vitanlega það, sem máli skiptir í þessu efni, þær leiða auðvitað í ljós, að hér er um mjög stórfellt útgjaldamál að ræða. Í fyrsta lagi það, að ríkið á eins og ég áðan gat um, á sjötta hundrað bifreiðar, sem eru taldar nú að verðgildi um 150 millj. kr. Ríkið leggur beinlínis 79 starfsmönnum til bifreiðar, og 424 starfsmenn hafa bílastyrki, sem nema 12-13 millj. kr. á ári. Það er því ljóst, að hér er um mikið vandamál að ræða, sem nauðsynlegt er, að tekið sé föstum tökum. Því miður er hins vegar hér ekki um mjög auðvelt mál að ræða. Það er langt síðan farið var að gefa gaum að þessu sem vandamáli. Það fyrsta, sem ég man eftir því, var fyrir um það bil 20 árum. Þá var ákveðið, að það skyldi stefnt að því, að ríkið ætti ekki bifreiðar og þeim skyldi skilað. Útkoman úr því varð, að einni bifreið var skilað og síðan gáfust menn upp við það að framkvæma þessa fyrirætlun. Ég er síður en svo að saka einn eða neinn um það, að ekki hafi úr þessu orðið, heldur nefni ég þetta aðeins til þess að benda á hvað hér er um mikið vandamál að ræða. Síðan hefur þó vandinn að sjálfsögðu vaxið, fjöldi bifreiða hefur vaxið, og það hefur fjölgað þeim embættismönnum, sem hafa haft bifreiðar til afnota. Það fer auðvitað ekki hjá því, að menn sjái, að það er ekki fullt samræmi í því, hverjir hafa bifreiðar til afnota. Þörfin fyrir bifreiðar er ákaflega mismunandi hjá hinum ýmsu starfsmönnum, sem slíkar bifreiðar hafa. Og þetta hefur vitanlega á hinum ýmsu tímum þróazt með ýmsu móti. Það er ekki vert að neita því, að í mörgum tilfellum hafa embættismenn fengið bifreiðar hreinlega sem kjarabót, og það er ekki lítil kjarabót að hafa bifreið, sem ríkið á og ríkið borgi allan rekstrarkostnað slíkra bifreiða. Það getur leikið á mjög háum fjárhæðum. Í mörgum greinum er svo auðvitað ekki hægt hjá því að komast, að starfsmaður hafi bifreið, og bifreiðaeign ríkisins hlýtur alltaf að vera veruleg. En hér er auðvitað um mikið vandamál að ræða, ekki sízt þar sem þetta er þáttur í kjörum og það verulegur þáttur, þannig að það er enginn leikur við þetta að fást, því skulum við ekki loka augunum fyrir. Fyrir tveimur árum ákvað ríkisstj. að reyna að setja vissa hemla á þetta, fyrst og fremst með því að ákveða, að ekki mætti kaupa bifreið, sem ríkisforstjórar hefðu til afnota, sem kostaði yfir vissa fjárhæð, og var þá miðað við mjög hóflega gerð bifreiða, en hins vegar bifreið, sem fullkomlega væri sómasamlegt fyrir hvern og einn að aka í, og það hefur verið reynt að standa á þessari reglu. Og þetta var vissulega aðhald út af fyrir sig. Bifreiða- og vélanefndin, sem skipuð var á sínum tíma fyrir nokkrum árum, fékk þetta viðfangsefni, og á liðnum áratugum hafa verið gerðar ýmiss konar grg. um þessi mál, rækilegar athuganir farið fram á vandanum og legið fyrir ýmsar till. um það, en menn hafa ekki treyst sér af ýmsum ástæðum til þess að gera þessar till. að veruleika. Hvort það átak, sem var hafið 1965, skilar jákvæðri útkomu eða ekki, er nokkuð snemmt fyrir mig að fullyrða um. Það hafa verið teknar þessar bráðabirgðaákvarðanir. Eins og ég áðan sagði, var ákveðið 1965 að breyta ekki bifreiðastyrkjum fyrr en þessi síðasta athugun lægi fyrir. Á s.l. ári var unnið mikið að því að meta akstursþörf allra þeirra manna, sem hafa ríkisbifreiðar, og fyrir liggja núna skýrslur um öll þau tilvik, sem náttúrlega eru mjög mismunandi og leiða til þess, að veigamiklar breytingar hlytu að verða í þessum efnum um það, hverjir fengju bifreið til afnota, ef sá mælikvarði yrði lagður til grundvallar. Það eru auðvitað að vakna í sambandi við þetta hugleiðingar um, hvaða leiðir séu hugsanlegar til þess að koma í veg fyrir, að þessi þróun verði með þessum hætti, en ég tel, að glöggt hafi komið í ljós, að þetta sé meira og minna komið út í ógöngur og það sé óumflýjanlegt að reyna að spyrna hérna verulega við fótum. Það er náttúrlega hægt að hugsa sér það, að ríkið hætti yfirleitt að eiga nokkrar bifreiðar, nema vinnubifreiðar og þær bifreiðar, sem sjálfgefið er, að ýmsar framkvæmdastofnanir verða að eiga í sambandi við starfsemi stofnananna, og að breyta öllu slíku yfir í bifreiðastyrki, sem eru metnir eftir akstursþörf viðkomandi embættismanna. Þetta er vitanlega mjög róttæk ráðstöfun, og ég skal ekki segja um það, hvort mönnum þykir hún framkvæmanleg. Það má einnig hugsa sér þá leið, að út af fyrir sig fengju starfsmenn bifreiðar, sem ríkið ætti, en þeir kostuðu útgerð þeirra, og það yrði þá að sjálfsögðu miðað við starfsmenn, sem hefðu verulega akstursþörf, og þeir kostuðu þá útgerð þeirra. Í þessu væri einnig verulegt aðhald fólgið. Þetta eru „prinsip“-málin, sem þarf að gera upp við sig. Ástæðan til þess, að bifreiðar ríkisins hafa ekki almennt verið merktar til þessa, þó að ég hafi vikið að því áður í mínum fjárlagaræðum, að það væri nauðsynlegt að gera það, er sú, að í rauninni er það ekki tímabært fyrr en ákvörðun hefur verið tekin um það, hvort ríkið ætli áfram almennt að eiga þessar bifreiðar eða hvort hér verði breytt um. Það er einnig að sjálfsögðu eðlilegt, að það sé meginlína, að bifreiðar ríkisins séu ekki notaðar nema í þágu starfsins, og í nærliggjandi löndum er það svo yfirleitt, að þeim reglum er fylgt fram eins og hægt er. Hér er þó auðvitað, eins og bent var á í svari mínu áðan, mjög mismunandi aðstaða fyrir hendi. Stórar stofnanir, sem hafa geymslu, geta tekið bifreiðarnar og einhver ákveðinn aðili séð um það, að þeim sé skilað í geymslu að kvöldi. Hins vegar er í mörgum greinum aðeins einn eða kannske tveir menn í tiltekinni stofnun, sem hafa bifreið, og oftast nær er það forstjórinn, og hver á þá að sjá um það, að hann loki inni sína bifreið? Það er ekki alveg einfalt mál, þannig að á þessu eru auðvitað margvíslegir annmarkar. En þetta eru allt atriði, sem eru þess eðlis, að það er eðlilegt, að þau komi upp. Það er eðlilegt, að um þau sé spurt, og ég skal taka það greinilega fram, að því fer víðs fjarri, að ég sé ánægður, með það ástand, sem ríkir í þessum efnum, og ég tel, að ekki verði undan því skotizt að reyna að setja um þetta fastar reglur. Hvort menn sem sagt í þetta skipti manna sig upp í það með þeim róttæku aðgerðum og áhrifum á kjör ótal ríkisstarfsmanna, sem þetta mundi hafa í för með sér, um það skal ég ekkert fullyrða á þessu stigi. Það er bezt að vera ekkert að hrósa sér af afrekum, sem ekki hafa verið unnin, en engu að síður er þetta brýn nauðsyn. Þessar tölur leiða það glöggt í ljós. Það kann að vera, að hv. fyrirspyrjanda þyki ekki, að þetta sé alveg nægilega ýtarlegt, en eins og ég áðan sagði, ef þetta á að vera ýtarlegra, kostar þetta það að semja um þetta mjög ýtarlega og langa grg., sem ég tel vel geta komið til mála, að verði gert og í rauninni sé efniviður í eftir þá vinnu, sem unnin hefur verið nú síðustu árin og lokið er að vinna nú að mestu leyti, þannig að það sé a.m.k. fullkomin ástæða til, ef og þegar ákvörðun verður tekin um þær endanlegu reglur í þessu efni, þá verði með einhverjum hætti gefin út slík heildarskýrsla.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann hefur gefið hér. Það hefur komið mjög greinilega í ljós, sem mig raunar grunaði, að hér mundi vera um mjög viðamikið og yfirgripsmikið mál að ræða, þannig að það hefur kostað talsvert erfiði og fyrirhöfn að safna saman þeim upplýsingum, sem hér liggja fyrir. Það kemur í ljós, að ríkið og opinberar stofnanir eiga yfir 500 bifreiðar af ýmsum gerðum, og það er gott að fá þessa skýrslu, þó að ég hefði nú heldur kosið, að hæstv. ráðh. hefði gefið þessar upplýsingar skriflega að nokkru leyti, vegna þess að það er mjög erfitt að ná öllum þessum upplýsingum, þegar það er lesið hér af nokkrum hraða. Og það kemur einnig í ljós, að heildarsöluverð þessara bifreiða eða endursöluverð þessara bifreiða má áætla að sé um 130-150 millj. kr. og einnig að það eru 79 starfsmenn ríkisins, sem fá að því er mér skilst, beinlínis fría bíla, og um notkun þessara bíla gilda ekki fastar reglur, sem settar hafi verið, nema þá mjög ófullkomið. Eins kemur það í ljós, að þessar bifreiðar eru ekki auðkenndar, og auk þess eru 424 starfsmenn, sem fá ýmiss konar bílastyrki með öðrum hætti, sem áætla má, að séu ekki undir 12 millj. kr. Ég skal fúslega játa það, að þetta efni er stærra en svo og víðfeðmara en það sé hægt á þessu stigi að leggja endanlegt mat á þær upplýsingar, sem hæstv. ráðh. hefur gefið hér. Ég efast ekki um, að þær eru eins fullkomnar og hæstv. ráðh. hefur framast átt kost á að veita á þessu stigi. En á hitt vil ég leyfa mér að benda og minna á sem mína skoðun, að í sambandi við bifreiðaeign ríkissjóðs og bifreiðahlunnindi ýmissa opinberra starfsmanna er nauðsyn að gæta alls hófs og sparnaðar. Ég tel t.d. ákaflega hæpið, að það sé réttmætt og eðlilegt, að ríkið eða opinber fyrirtæki kaupi og reki einkabifreiðar starfsmanna, æðri eða lægri, þ.e. að kjarabætur eða launabætur, sem hæstv. ráðh. minntist á hér áðan, séu veittar í formi slíkra augljósra hlunninda. Mér finnst eðlilegt, að þetta sé tekið til endurskoðunar. Það kann vel að vera, að nauðsynlegt sé, að hið opinbera eigi bifreiðar til afnota fyrir starfsmenn í starfi eða vegna starfs beinlínis. Hitt finnst mér ekki eigi að eiga sér stað, að hið opinbera afhendi yfirleitt einstökum mönnum alger einkaumráð bifreiða hins opinbera. Um notkun slíkra bifreiða verður að setja strangar reglur og fara efstir þeim, og það er ánægjulegt til þess að vita, að hæstv. ráðh. vinnur að því, að slíkar reglur verði settar. Að öðrum kosti getur orðið um misbeitingu réttinda að ræða, sem leiðir til spillingar í opinberu lífi. Það er t.d. sjálfsagt og eðlilegt, að ríkisbifreiðar séu auðkenndar á sama hátt og bifreiðar Reykjavíkurborgar. Slík auðkenning er aðhald að umráðamönnum bifreiðanna um rétta og eðlilega notkun þeirra. Einnig ber hinu opinbera, og þar verður hæstv. ríkisstj. að ganga á undan með góðu fordæmi sínu og með setningu skynsamlegra reglna, að gæta hófs í vali bifreiðategunda, sem það fær starfsmönnum sínum og embættismönnum til umráða. Ég efast um, að slíks hófs sé ætíð gætt, þrátt fyrir góðan vilja hæstv. ráðh., sem ég efast ekki um að persónulega vill gæta alls hófs í slíku, undanfarin ár, að því er hann nú upplýsir. Hið opinbera eða ríkisstj. á ekki að stuðla að neinni tildurmennsku eða hégómaskap í sambandi við bifreiðategundir. Ég er sannfærður um, að oft hefðu embættis- og sýslunarmenn, sem vitað er að hafa mjög frjálslegan umráðarétt yfir opinberum bifreiðum, getað komizt af með ódýrari og íburðarminni farkosti. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir glögg svör hans Mér er það fullkomlega ljóst, að það er erfitt að svara þessu svo ýtarlega sem e.t.v. væri hægt, ef lengri tími ynnist til að vinna það verk. En ég fagna því, að hæstv. ráðh. hefur það í huga að gefa um þetta mál lengri grg. síðar, ef eftir henni yrði leitað. Og ég vona, að hann láti ekki staðar numið við það, sem hann hefur þegar að unnið í þessu máli, og þessar umr. megi m.a. verða til þess, að frekar verði aðhafzt í því að koma skynsamlegu skipulagi á bifreiðaútgerð ríkissjóðs.



Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr. og spurzt er fyrir um, er vissulega allmikilvægt og margslungið, og ég vil eindregið taka undir það, að full ástæða er til að koma þar á meira samræmi og fastari reglum en gilt hafa í sambandi við þessi bílamál ríkisins. Það er vafalaust nokkurt álitamál og vandamál, hvernig eigi að skipa þessum málum á eðlilegan og réttlátan hátt, en ég býst við, að það sé ekki of mikið sagt, þó að fullyrt sé, að töluverðs misræmis hafi gætt í þessum efnum og slíkt misræmi þurfi að leiðrétta. Undir það vil ég mjög eindregið taka. En það, sem kom mér til þess að segja hér fáein orð, var það, að ég tel ástæðu til að koma hér á framfæri lítilli leiðréttingu við þá skýrslu, sem hæstv. fjmrh. las hér. Hún er kannske ekki stórvægileg, en þar sem hún snertir mig persónulega og þá stofnun, sem ég veiti forstöðu, vil ég, að hún komi hér skýrt fram. Þar sem hæstv. fjmrh. talaði um, að 79 farstöðumenn ríkisstofnana hefðu bifreiðar til eigin afnota, þá taldi hann þar með forstöðumann Bókaútgáfu menningarsjóðs. Ég veit nú satt að segja ekki, hvernig á því getur staðið, að þetta hefur komizt inn í skýrslu hæstv. ráðh., en ég vil taka það skýrt fram, að þetta er algjör misskilningur. Forstöðumaður Bókaútgáfu menningarsjóðs hefur aldrei haft neina slíka bifreið, sem ríkið eða bóka-. útgáfan hefur átt og kostað rekstur á. Bókaútgáfan hefur aðeins átt og á eina sendiferðabifreið, sem starfsmaður stofnunarinnar notar í hennar þágu, og það er öll bifreiðaeign þess fyrirtækis, þannig að það má þó lækka þessa tölu forstöðumanna ríkisstofnana, sem hafa afnot af bifreiðum, sem ríkið á eða ríkisstofnanir eiga og reka, a.m.k. um einn, þannig að þeir eru þó ekki nema 78. Ég tel ástæðu til þess, að þetta komi fram, og vil æskja þess, að þetta verði leiðrétt. Að síðustu vil ég svo endurtaka það, að það er full ástæða til þess að reyna að koma á einhverjum samræmisreglum að því er varðar bifreiðaeign ríkis og ríkisstofnana og að því er varðar afnot af þeim. Þær reglur hafa verið, að ég hygg, mjög svo óskýrar og á engan hátt þannig, að eðlilegt samræmi sé í þeim efnum. Það vil ég að síðustu undirstrika, að ég tel á því mikla þörf.



Herra forseti. Mér þykir það mjög leitt, ef mistök hafa orðið í sambandi við þá stofnun, sem hv. þm. veltir forstöðu, og það er sjálfsagt að leiðrétta það. En ég geri ráð fyrir, að þetta stafi af því, að stofnunin hefur bifreið, Taunus station bifreið, árgerð 1964, að ég hygg, sem einhver starfsmaður stofnunarinnar væntanlega hefur til umráða og þá fyrst og fremst náttúrlega í þágu stofnunarinnar. Það er auðvitað svo um margar þessar bifreiðar, sem ég gat um, að það eru ekki eingöngu lúxusbifreiðar. En það er skylt að taka það til greina, ef það er svo, að forstöðumaðurinn hafi engin afnot af þessari bifreið, en það er þá einhver annar starfsmaður sjóðsins, sem hefur bifreiðina til umráða. Við orð hv. fyrirspyrjanda í hans seinni ræðu hef ég ekkert að athuga. Það var efnislega allt rétt, og ég vil aðeins taka það fram aftur, að þeirri reglu, sem sett var 1965 um, að það yrði gætt sérstaks hófs í kaupum hinna svokölluðu forstjórabifreiða, hygg ég að hafi verið reynt að framfylgja. Það var ákveðið þá að bifreiðar mættu ekki kosta yfir vissa upphæð, um 250 þús. kr. Að vísu er gert ráð fyrir því, að í vissum tilfellum, ef mjög er sótt á um það af hálfu starfsmanns, þá væri honum heimilt að kaupa dýrari bíl, en þá skyldi hann greiða verðmismuninn sjálfur og greiða að hluta til rekstrarkostnað bílsins miðað við það, sem talið væri að hann væri dýrari í rekstri umfram þá bílategund, sem heimilað væri að kaupa. En það er vissulega hárrétt, að það er nauðsynlegt, a.m.k. á fyrsta stigi, að hafa hemil á því, hvers konar bifreiðar eru í gangi, og að það séu hvorki keyptar dýrari bifreiðar né bifreiðar, sem eru dýrari í rekstri en nauðsynlegt er. Það er ég hv. þm. sammála um. Ég endurtek það að lokum, að ég tel sjálfsagt, þegar niðurstaða er komin í þetta bílarmál, að þá verði samin um það heildargrg. og þá eftir atvikum annaðhvort útbýtt til hv. þm. eða a.m.k. afhent fjvn., til þess að hægt sé að átta sig á hvernig þessi mál standa.



Herra forseti. Ég vil taka undir það og leggja á það áherzlu, að nauðsyn sé að koma þessum málum í betra horf en nú á sér stað. Ég get ekki betur séð af þeirri skýrslu, sem ráðh. gaf hér áðan, sem að vísu var ekki svo fullkomin sem æskilegt hefði verið, en að í þessum efnum hafi ríkt algjört handahóf. Ég get ekki fundið út úr því neinu reglu, hver hafi fengið bíla ókeypis né heldur hverjum bílastyrkur sé veittur. Ég get ekki betur séð en að með þessu sé stofnað til mikils misræmis í kjörum opinberra starfsmanna og þeim mönnum, sem úthlutað hefur verið á undangengnum árum þessum fríðindum, sé veitt stórkostleg kjarabót umfram aðra opinbera starfsmenn. Ég fæ ekki betur séð en þetta sé í mörgum tilfellum fullkomið ranglæti. Það ranglæti ber að leiðrétta sem fyrst. Þess vegna er út af fyrir sig ástæða til þess að fagna ummælum hæstv. fjmrh. í þá átt. Ég verð þó að lýsa nokkrum vonbrigðum yfir því, hversu dangan tíma það þarf að taka að kippa málum elns og þessum í lag. Mér skildist, að það hefði verið stofnað til athugunar á þessum málum árið 1965. Er það ekki rétt skilið? Og það er ekki lengra komið í endurbótaátt í dag en raun ber vitni. Ég held, og ég vil leggja á það áherzlu, að nauðsynlegt sé að hafa hraðari vinnubrögð í þessari endurbótabaráttu framvegis heldur en við hafa verið höfð hingað til. Mér sýnist, að þarna sé um hreint kjaramál að tefla hjá þeim mönnum, sem þessara fríðinda njóta. Nú er það svo, að kjaramál opinberra starfsmanna eru komin í ákveðið kerfi, og launakjör þeirra eiga að vera ákveðin með ákveðnum hætti, kjarasamningum eða, ef þeir samningar ekki takast, kjaradómi. Ég vil nú spyrja, hvort það sé ekki eðlilegt, að þessi fríðindi komi til athugunar við kjarasamninga, og hvort það sé ekki eðlilegt, að þau komi sem liður inn í kjarasamningakerfið. Ég held, að það sé miklu eðlilegra, að það séu þeir aðilar, sem um þessi mál fjalla, kjarasamningana, sem setja reglur um þessi efni og meta þessi fríðindi, heldur en það sé gert einhliða af ja, ég veit eiginlega ekki af hverjum, þetta hefur komizt svona á smám saman, kannske ákveðið af einhverjum ráðh., kannske af forstöðumanni einhverrar stofnunar, en allar samræmdar reglur vantar um þetta, að því er virðist. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð og ætla mér ekki að blanda mér frekar í þessar umr., en ég álít, að þarna sé í mörgum tilfellum um hreint ranglæti og spillingu að ræða, og ég álít, að það eigi að nema staðar, að það eigi að nema snögglega staðar og breyta um hætti í þessum efnum og það eigi ekki að þurfa að bíða eftir því í önnur þrjú ár.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. v. taldi, að það hefði nokkuð dregizt að fá niðurstöðu í þessu máli, úr því að athugun hefði hafizt 1965. En ég skal taka það fram, að athugunin er náttúrlega miklu eldri, svo að það gerir kannske hlut minn verri, en það er sjálfsagt að segja frá því, sem rétt er. Eins og ég sagði, hófst þessi bílabarátta fyrir, að ég hygg, 20 árum í alvöru. Þá var þetta farið að grafa um sig nokkuð og menn farnir að gera sér grein fyrir því, að þarna væri við vanda að glíma, þannig að það eru margir, sem við þetta hafa fengizt, ýmsar athuganir hafa verið á þessu gerðar á liðnum árum og áætlunargerður liggja fyrir. Ég taldi hins vegar nauðsynlegt að miða þetta við síðustu þróun. Þetta hefur verið að þróast árum saman. Það hefur vaxið með ýmsum hætti. Ég skal ekki rekja þá sögu. Margt af þessu hefur vafalaust komið til sem fríðindi á ýmsum tímum. Það eru engar formlegar reglur um það, hverjir hafi bíla, og menn hafa fengið þessi hlunnindi, náttúrlega í mörgum og flestum tilfellum með vitund fjárveitingavaldsins hverju sinni Það hefur verið tekið inn í fjárveitingar, en í flestum tilfellum auðvitað eftir á. Og það skal fúslega játað, að þessi athugun málsins, sem gerð hefur verið, leiðir ákaflega glöggt í ljós, að hér er á mikið handahóf, og það er töluvert svipað og á sér stað með embættisbústaðina, sem hér hefur verið talað um. Það er orðið algert ósamræmi líka í því, hverjir hafa embættisbústaði og hverjir ekki, þó ég ætli ekki að ræða það mál hér í þessu sambandi. En það er auðvitað ólíkt, hvort menn stöðva einhverja þróun, og það hefur verið gert. Síðan 1965 hefur enginn embættismaður fengið ríkisbifreið að einum undanskildum, það skal ég taka fram, og það hygg ég, að mönnum þyki ekki óeðlilegt eftir atvikum. Það var landlæknir, því að eftir að kjarasamningar lækna komu til, vita menn, hvernig útkoman úr því dæmi var, sem sé sú, að þessi embættismaður ríkisins, yfirmaður allra heilbrigðismála, hafði miklu verri kjör en allir aðrir læknar í landinu, og það þótti því sanngjarnt að fallast á þessi hlunnindi, sem tvímælalaust eru hlunnindi, og skal ég taka á mig minn hluta af þeirri sök, en að öðru leyti hefur þessi þróun verið stöðvuð. Eins og ég áðan sagði, var ákveðið 1965, þegar þessi athugun hófst, að stöðva einnig hina föst bifreiðastyrki, sem að einhverju leyti má líta á sem hlunnindi. En hins vegar var ekki hægt að stöðva það, þegar kostnaður var greiddur, sem er fólginn í kílómetraakstri bifreiða, því að þar er ekki um hlunnindi að ræða, heldur aðeins beina greiðslu fyrir afnot bíls, sem tvímælalaust eiga sér stað og verður að borga fyrir eins og hverja aðra þjónustu. Þó að menn sjái náttúrlega, að hér er um stórar tölur að ræða, sem vissulega þarf að taka til rækilegrar athugunar, þá er stór hluti af þessari upphæð ekki deilumál, þ.e. bílastyrkjagreiðslurnar, þar sem um er að ræða greiðslur, sem ekki er hægt að falla frá. Þar er tvímælalaust í fjölmörgum greinum um að ræða, að það er hagkvæmara fyrir ríkið að borga starfsmanni fyrir afnót bifreiðar hans, að því marki sem það er talið nauðsynlegt að hann þurfi að hafa bifreið, heldur en að fara annaðhvort að kaupa undir hann bifreið eða afhenda honum hana eða láta hann kaupa leigubifreiðar í þeim tilfellum. Það kann vel að vera, að það sé hægt að segja, að þessi athugun hafi tekið langan tíma, og það má segja að það sé ekki tiltölulega flókin ákvörðun að stöðva þróunina. En ég hygg, að allir hv. þm. geti gert sér í hugarlund. að það er ekki alveg einfalt mál, hvernig á að leysa þann vanda að taka af manni fríðindi, sem geta kannske leikið á, - ég skal ekki nefna ákveðnar tölur, - milli 100 og 200 þús. kr. á ári, - fríðindi, sem viðkomandi starfsmaður hefur notið um langan aldur. Í sambandi við það eru margvísleg vandamál, sem gera það, að þetta er vissulega ekkert auðvelt verk. En það er satt, og það er það versta í þessu máli auk útgjaldanna við þetta, að í þessum hlunnindum er verulegt ósamræmi. Það er rétt hjá hv. þm., að það er í rauninni það, sem alltaf veldur mestum kurr og óánægju, þegar hægt er að benda á það, að einn starfsmaður hafi þessi hlunnindi en annar sambærilegur starfsmaður ekki.



Herra forseti. Þessi litla fsp. er svolítið tengd því máli, sem hér var rætt um áðan, þótt hún snúist að vísu um minni vanda. Hún fjallar einnig um misræmi, sem upp hefur komið í þjóðfélaginu. Hér á Íslandi er haldið mikið af þingum og ráðstefnum, eins og alkunnugt er, og slíkum samkomum fer stöðugt fjölgandi. Hins vegar er mismunandi vel að þessum þingum búið af hálfu hins opinbera, og þau þrjú þing, sem ég spyr hér um, hafa, að því er ég bezt veit, þá sérstöðu, að þátttakendur í þeim fá greitt fé úr ríkissjóði fyrir að taka þátt í þinghaldinu. Ég skal ekki draga í efa, að þessi þing séu merk, hvert á sínu sviði. Áhangendur evangelísk-lúterska trúflokksins hafa vafalaust af því bæði gagn og ánægju að koma saman til Kirkjuþings og fá dagpeninga til þess úr ríkissjóði. Hins vegar er mér ómögulegt að skilja, að þessi trúflokkur eigi að hafa nokkra sérstöðu fram yfir aðra trúflokka hvað þetta snertir. Aðrir trúflokkar hafa einnig sín þing, og ef á að veita mönnum greiðslur úr ríkissjóði fyrir að taka þátt í slíkum þingum, ætti það eins að koma þeim að gagni. Búnaðarþing og Fiskiþing eru gamlar stofnanir, og tilgangur þeirra er að efla þá atvinnuvegi. Stuðningur við þá er hins vegar orðinn miklu fjölbreyttari en áður var, og af þeim ástæðum hafa þessi þing sett ofan hlutfallslega, enda þótt ég dragi ekki í efa, að umræður þar séu fróðlegar og gagnlegar og sumar þær samþykktir, sem þar kunna að vera gerðar, skynsamlegar, auk þess sem menn hafa náttúrlega alltaf gott af því að sýna sig og sjá aðra. Hins vegar fæ ég ekki séð rökin fyrir því, að þátttaka í þessum þingum sé styrkt af almannafé umfram fjölmörg önnur þing, sem haldin eru í hlandinu. Vilji menn nota fé ríkissjóðs til þess að styrkja landsmenn til þátttöku í þingum af ýmsu tagi, þarf að setja um það almennar reglur, svo að allir eigi kost á fjárframlögum til þingsetu sinnar, eftir því sem reglurnar segja til um. En telji menn hins vegar, að slík þing eigi að vera frjálst framtak þegnanna, þá á það einnig að eiga við um þau þing, sem ég hef vikið að. Ég hef vakið máls á þessu vegna þess, að nú að undanförnu hefur mjög verið til umræðu nauðsyn þess að endurskoða ýmsa þætti í ríkisbúskapnum í samræmi við breytta tíma. T.d. liggur hér fyrir þingi frv. um breyt. á l. um embættisbústaði, sem m.a. hefur verið rökstutt með því, að á seinni árum hafi bætzt við á Íslandi fjölmargir embættismenn, sem alls ekki var gert ráð fyrir í lögunum, eins og þau voru þá, alveg á sama hátt og hafin eru hér á Íslandi fjölbreytileg þing, sem ekki tíðkuðust áður hér á landi. Auk þess hefur hæstv. fjmrh. greint okkur frá því, bæði í orði og verki, að hann hafi fullan hug á því að spara, og þess vegna er mér nokkur forvitni á því að heyra afstöðu hans til þessa vandamáls.



Herra forseti. Því miður voru svo mikil fagnaðaróp hér úti fyrir húsinu, að ég átti dálítið erfitt með að heyra allt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði í ræðu sinni, og ég vona, að hann afsaki þá ef ég tek ekki til meðferðar allt, sem hann vakti athygli á en fyrst og fremst ætla ég að halda mig að fsp. Í fyrsta lagi er spurt: „Hver hefur verið kostnaður ríkissjóðs síðustu árin af Kirkjuþingi, Búnaðarþingi og Fiskiþingi?“ Og það er þá væntanlega rétt að byrja á Kirkjuþingi. Ég hef upplýsingar um tvö síðustu Kirkjuþing, sem hafa verið haldin. Þau eru haldin annað hvert ár. 1964 kostaði Kirkjuþing 169. 236,90 kr., svo að allt sé tíundað. Og 1966 kost aði Kirkjuþing 232.065,02 kr. Kostnaður við þrjú síðustu Fiskiþing, þau eru einnig haldin annað hvert ár, hefur orðið sem hér segir: 1964 290.639 kr., 1966 323.589 kr. og 1968 438.770 kr. Þá er í þriðja lagi kostnaður við Búnaðarþing, en Búnaðarþing er haldið á hverju ári. 1965 var kostnaður við Búnaðarþing 630.053,27 kr., 1966 886.150,22 kr., 1967 798.494,47 kr. og 1968 839.723,07 kr. Það mun vera venja með þing þessi, að fulltrúar fá greiddan ferðakostnað og auk þess dagpeninga. Munurinn liggur bæði í tölu þingfulltrúa, ef við getum orðað það svo, og einnig lengd þinganna að sjálfsögðu. Í öðru lagi er spurt: „Telur ríkisstj. eðlilegt, að ríkissjóður haldi áfram að greiða kostnað af þingum þessum?“ Ég skal játa það, að ég á dálítið erfitt með að svara þessari spurningu fyrir hönd ríkisstj. sem slíkrar, vegna þess að um það hefur ekki verið tekin ákvörðun, enda jafnvel vitað, að um það eru skiptar skoðanir, eins og oft vill verða, þannig að að svo miklu leyti sem ég á að svara þessari spurningu, verð ég að svara henni sem minni persónulegu skoðun. Ég hef ekki farið dult með það og hef látið það í ljós áður, að ég tel, að Búnaðarþing eigi ekki að vera á hverju ári, heldur annað hvert ár, og í því sé algert ósamræmi. Ég tel einnig vel geta komið til álita að miða framlög til þessara þinga við það, að þau standi vissan tíma og ekki lengur. Það kemur allt til álita. Hitt er svo aftur annað mál, hvort á að fella þessar greiðslur niður eða ekki. Kirkjuþing er á laggirnar sett með lögum frá Alþ., og ég skal ekki segja um það, hvort skoðun manna í því efni kann að vera breytt frá því, er þau lög voru sett. En ég get fúslega játað fyrir mitt leyti, að ég tel ekki endilega sjálfsagt, að það sé eðlilegt, að þetta þing sé haldið, en þá þarf að breyta um það gildandi lögum. Það má aftur á móti að vísu í það vitna, að samkv. okkar stjórnarskrá er gert ráð fyrir því, að þjóðkirkjan njóti forréttinda, þannig að það má segja, að að því leyti sé það ekki óeðlilegt, ef menn á annað borð telja rétt, að slíkt þing sé haldið. Eins og hv. fyrirspyrjandi sagði sjálfur, eiga bæði hin þingin sér langa sögu. Og það er rétt, að síðan hafa auðvitað orðið margar breytingar í þjóðfélaginu, sem geta ótvírætt valdið því, að ýmsir aðrir aðilar segi: Af hverju á ekki að kosta okkar ráðstefnur, sem síðar hafa komið til, eins og þessa ráðstefnu? Hinu er þó ekki að neita, að þessi þing eru með nokkuð sérstökum hætti, Bæði þessi félög, sem halda þessi þing, eru opinber félög og gegna opinberu hlutverki og eru kostuð algerlega af ríkisfé eða halda uppi starfsemi í þágu þessara tveggja atvinnuvega, landbúnaðar og sjávarútvegs, þannig að þeim er að þessu leyti gefin sérstaða. Þetta eru í rauninni ríkisstofnanir, og það má segja, að þarna komi saman fulltrúaráð þessara stofnana til þessara þinga, þannig að það er vissulega hægt að færa rök fyrir því, að þessi þing eigi að haldast með einhverjum hætti. Það er svo álitamál, hve oft þau á að halda og í hve stórum stíl þau eiga að vera. Það er önnur saga. En ég er ákaflega hræddur um, og það er a.m.k. ekki mín skoðun í dag, að það sé hægt að afnema þessi þing, þó að það sé hægt að setja á þau viss mörk. Eins og ég áðan sagði, - það er einnig mín persónulega skoðun, sem er ekki endilega víst, að falli saman við skoðun ríkisstj., - að það sé eðlilegt t.d. varðandi Búnaðarþing, að um það gildi sömu reglur og Fiskiþing, að það sé haldið annað hvert ár.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. svörin. Þau leiddu í ljós, að kostnaður af þessum þremur þingum, þegar þannig stendur á að þau eru öll haldin sama árið er um 1 1/2 millj. kr. Ég er ekki að leggja til á nokkurn hátt, að þessi þing verði lögð niður. Það, sem ég var að spyrja um, var það, hvort hæstv. ráðh. eða hæstv. ríkisstj. teldi eðlilegt, að sá háttur héldist, að greitt væri úr ríkissjóði ferðakostnaður og dagpeningar fyrir þátttakendur í þessum þingum. Mér er kunnugt um það, að Kirkjuþing er ákveðið með lögum, og ég hafði þann hátt á að beina þessari fsp. til hæstv. ráðh., vegna þess að ég hafði ekki trú á því, að breyting yrði á þessu fyrirkomulagi í tíð núv. stjórnar, nema ríkisstj. sjálf hefði frumkvæði um það, og ég hefði þá bezt trúað hæstv. ráðh. til þess. Ég verð að endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ég tel það algerlega óeðlilegt, miðað við þær breytingar, sem orðið hafa í þjóðfélaginu, að þessi þrjú þing eigi að hafa sérstöðu fram yfir fjölmörg önnur þing, mörg mjög merk, sem haldin eru hér í þjóðfélaginu. Það er ákaflega nauðsynlegt, að þegnarnir bindist samtökum um fjölmörg mál og komi svo saman á þingi um þau efni. En yfirleitt verða menn að standast kostnað sjálfir af þátttöku í slíku þinghaldi, og það tel ég engan veginn óeðlilegt fyrirkomulag. En þá finnst mér, að sömu reglur eigi að gilda um þingin, sem ég nefndi hér áðan. Ríkissjóður getur greitt það fé, sem skynsamlegt er talið, til þeirra stofnana, sem þarna eiga hlut að máli, en almennt þinghald á þeirra vegum tel ég að eigi að vera með svipuðum hætti og annað almennt þinghald á Íslandi. Og ég vil beina mjög eindregið til hæstv. ráðh. að íhuga það, hvort hann vildi ekki hafa að því frumkvæði á vegum ríkisstj., að tekinn verði upp annar háttur á þessu sviði.