Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um Kvikmyndasafn Íslands og Kvikmyndasjóð. Það er alllangt síðan áhugamenn um kvikmyndagerð tóku að hugleiða sérstakar aðgerðir til að greiða fyrir íslenskri kvikmyndagerð sérstaklega og jafnframt til að stuðla að söfnun og varðveislu íslenskra kvikmynda. Fyrir nokkru var flutt á Alþ. frv. um þetta efni. Því var vísað til ríkisstjórnarinnar með ákveðnum tilmælum um að hún léti kanna málið nánar og semja frv. um þetta efni. 30. apríl 1976 skipaði menntmrh. n. til að semja frv. um kvikmyndasjóð o. fl. eins og nánar er sagt frá í athugasemdum við þetta lagafrv. Þessi n. skilaði svo frv. til menntmrn. í apríl 1977. Það frv. er lagt fram óbreytt hér eins og n. skilaði því, nema ákvæðin um fjárframlög, þeim er breytt. Í till. n. er gert ráð fyrir föstu árlegu framlagi, sem framreiknast eftir verðlagsbreytingum, en hér er kveðið á um fjárhæð fyrstu framlaga 1979, en síðan skulu árleg framlög fara eftir því sem Alþ. ákveður í fjárlögum. Það hefur vonandi engum dottið í hug, að fyrsta lagasetning um íslenska kvikmyndagerð leysti allan fjárhagsvanda á því sviði. Það má öllum vera ljóst, að hér er annars vegar um að ræða fjárfrekt og fyrirferðarmikið verkefni og hins vegar lítið samfélag með takmörkuð fjárráð. En allt um það, þá vona ég að þetta frv., ef að lögum verður, geti komið að nokkru gagni og tryggt íslenskri kvikmyndagerð stuðning sem um munar, auk þess sem það gerir mögulega eða a. m. k. auðveldar söfnun og varðveislu íslenskra kvikmynda. Ég skal víkja nokkrum orðum að einstökum atriðum þessa frv. Fyrsti kafli þess fjallar um Kvikmyndasafn Íslands. Þar segir að stofna skal Kvikmyndasafn Íslands og það skal hafa aðsetur í Fræðslumyndasafni ríkisins og starfa í tengslum við það, a. m. k. fyrst um sinn. Það þótti rétt að hafa þennan hátt á. Fræðslumyndasafn ríkisins hefur starfað í allmörg ár. Því er nú mjög þröngur stakkur skorinn hvað snertir húsnæði og alla aðstöðu. Líklegt er að úr því rætist innan tíðar, enda er það nánast óhjákvæmilegt þegar vegna starfsemi Fræðslumyndasafnsins sjálfs. Það var hugsanlegt að tengja starfsemi Kvik myndasafns Íslands við Ríkisútvarpið - sjónvarp, því sjónvarpið hlýtur alltaf að eiga verulegt og vaxandi safn kvikmynda sem varðveita þarf til framtíðarinnar. En af ýmsum ástæðum þótti eðlilegra að tengja Kvikmyndasafn Íslands Fræðslumyndasafninu, eins og hér er lagt til. Höfuðviðfangsefni Kvikmyndasafnsins verður að safna íslenskum kvikmyndum og varðveita þær. En einnig er gert ráð fyrir, að til greina komi að safna eftirgerðum af vönduðum erlendum kvikmyndum sem hafa listrænt og kvikmyndasögulegt gildi, eins og segir í frv. Í frv. er ákvæði um að ríkissjóður kosti búsnæði, þ. e. geymslurými fyrir kvikmyndirnar, og skal veita til þess sérstakt fjárframlag á fjárl. Þá er svo fyrir mælt, að Fræðslumyndasafn annist rekstur Kvikmyndasafns gegn hæfilegri borgun, a. m. k. fyrst um sinn, og ráðinn verði sérhæfður starfsmaður vegna Kvikmyndasafnsins í a. m. k. hálfa stöðu og greiðist þá laun hans beint úr ríkissjóði. Loks er kveðið svo á, að greiða skuli til Kvikmyndasafnsins árið 1979 5 millj. kr. og svo árlegt framlag eftir því sem ákveðið verður í fjárl., eins og ég sagði áðan. Þá er og ákvæði um sérstaka stjórn Kvikmyndasafns Íslands, hversu hún skuli mynduð, og ég fer ekki nánar út í það. Í II. kafla frv. er svo fjallað um kvikmyndasjóð. Hann skal stofna með 30 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði árið 1979, þ. e. á næsta ári, en síðan skal greitt árlegt framlag til sjóðsins eftir Því sem ákveðið verður í fjárlögum. Kvikmyndasjóðnum er ætlað að styrkja íslenska kvikmyndagerð jöfnum höndum með beinum fjárframlögum og með lánum til kvikmyndagerðar. Hér er einnig að finna ákvæði um stjórn Kvikmyndasjóðs. Gert er ráð fyrir tengingu milli þessara tveggja aðila. Þetta frv. er stutt og fáort og það yrðu þá rammalög og ráð fyrir því gert, að menntmrn. setji reglugerð um framkvæmd laganna, bar sem m. a. yrði kveðið á um samstarf Kvikmyndasafns og Fræðslumyndasafns, um úthlutun úr Kvikmyndasjóði og hversu háttað skuli reikningshaldi hans og ávöxtun. Töluverð umræða hefur orðið innan n. og svo hjá rn. menntamála og fjármála um öflun tekna til Kvikmyndasjóðs. Um það segir n. í athugasemdum sínum. „ N. velti mjög fyrir sér hvaðan tekjur til Kvikmyndasjóðsins skyldu fengnar. Til greina hefur komið hluti af skemmtanaskatti, sætagjald af kvikmyndahúsum o. fl. Eftir talsverða könnun, upplýsingaleit og umr. komst n. að þeirri niðurstöðu, að beint framlag á fjárl. væri hreinlegast og árvissast. Telur n. margs konar erfiðleika á framkvæmd annars konar fjáröflunar beint í sjóðinn, þótt henni sé að sjálfsögðu ljóst að ríkissjóður þurfi að afla þess fjár, og leggi ekki dóm á innheimtuleiðir.“ Þó að ég geti að vissu leyti tekið undir það álit n. og ákvæði frv. eru á því byggð, þá vil ég ekki með öllu slá striki yfir þann möguleika að afla Kvikmyndasjóði sérstakra tekna á annan hátt en hér er gert ráð fyrir. Ég vil geta þess, að ég skipaði á sínum tíma n. til að endurskoða lög um skemmtanaskatt og hún hefur skilað áliti sínu. En ég hef þó ekki treyst mér til að flytja frv. um það efni án frekari athugunar og mun láta kanna það mál enn nánar, áður en til þess kæmi að fram yrði lagt frv. um það efni. Ég tel það hugsanlegt - ég segi: hugsanlegt, að út úr þeirri könnun kæmi, að skynsamlegt teldist að verja hluta af skemmtanaskatti til Kvikmyndasjóðs. En ég tel það ekki sérstaklega sennilegt, m. a. vegna þeirra mörgu og stóru verkefna sem skemmtanaskatti er ætlað að standa undir nú þegar. Í aths. n. segir enn fremur um þetta, ég vil vekja athygli á því, af því að það er þetta atriði sem breytt er í frv.: En n. leggur áherslu á, að þessi stuðningur við íslenska kvikmyndalist verði fast framlag á fjárl., endurskoðað árlega vegna verðbreytinga.“ Þetta var sem sagt till. n. En ekki þótti fært að leggja til að þessi háttur yrði á hafður, nema hvað kveðið er á um að sjóðurinn fái árlegar greiðslur, en að öðru leyti er gert ráð fyrir að ákveða þær í fjárl. hverju sinni. Ég vænti þess, að hv. alþm. taki þessu frv. með skilningi og séu á eitt sáttir um að ekki megi draga öllu lengur að veita íslenskri kvikmyndagerð skipulegan stuðning. Og ég vænti nú þess, að takast megi að afgreiða þetta mál á þessu þingi. Hins vegar er mér ljóst, að það hljóta að vera skiptar skoðanir um ýmis atriði í frv„ og ég hef auðvitað síður en svo nokkuð við það að athuga að þær þn., sem um þetta fjalla, og þm. yfir höfuð að tala brjóti þetta mál til mergjar og kanni hvort um betri leiðir kynni að vera að ræða til að leysa það farsællega. En fyrst og fremst vænti ég þess, að þm. geti verið sammála um að það sé orðið tímabært að veita þessari ungu starfsgrein, kvikmyndagerðinni, skipulegan stuðning á einhvern hátt. Ég vil svo leggja til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til menntmn.



Herra forseti. Ég fagna því að fram er komið stjfrv. um Kvikmyndasafn Íslands og Kvikmyndasjóð, sem gerir ráð fyrir því, að veitt verði nokkur aðstoð til að örva kvikmyndagerð á Íslandi. Ég vil taka undir þær óskir hæstv. ráðh., að mál þetta verði afgreitt á þessu þingi, og vænti þess. að hv. þm„ sem sjálfir njóta kvikmyndagerðar a. m. k. í sjónvarpi svo til á hverjum degi, sýni þessu máli skilning og greiði fyrir því. Kvikmyndagerð er tvíþætt. Annars vegar er hún viðurkennd listgrein og hins vegar er hún heimildarform sem er notað í stórum stíl til að myndrita viðburði dagsins og hvað eina um allan heim. Frá báðum sjónarhólum séð er ástæða til þess fyrir Íslendinga, sem státa af því að eiga glöggar heimildir um þjóðina allt frá landnámi, að sinna því áður en of seint verður að koma upp kvikmyndasafni, þar sem við getum átt sem allra mest af kvikmyndum sem teknar eru af þjóðlífi og atburðum í landinu. Örlítið hefur þegar verið gert að því að safna gömlum myndum, og hefur miklum verðmætum þannig verið bjargað. Það hafa gert bæði einstaklingar og opinberir aðilar, eins og Þjóðminjasafn og sérstaklega Fræðslumyndasafn ríkisins. Ég tel að æskilegt sé að koma þessu í fast safnsform og þar verði síðan reynt að ná saman sem allra mestu af þeim myndum sem ástæða verður talin til að geyma í framtíðinni. Þó vil ég vara við því, að kvikmyndagerð er að komast í hvers manns hendur og er hætt við að flóðið af teknum kvikmyndum verði í framtíðinni svo mikið að það þurfi að velja og hafna. Þá vil ég benda á að langstærsti framleiðandi kvikmynda á Íslandi er að sjálfsögðu Sjónvarpið, og það kann að vera að skynsamlegast reynist að láta það um að varðveita myndir sínar, enda er fréttamyndasafn þess fyrst og fremst ómetanlegt, en ætlast ekki til þess að tekin verði eintök af öllu því efni og sett sérstaklega í kvikmyndasafn. Þetta gæti nefndin athugað. Lögin, sem nú eru í gildi um Fræðslumyndasafn, eru frá 1961, ef ég man rétt, og spanna yfir allmikið svið. Þau gera ekki aðeins ráð fyrir því, sem nafnið bendir til, safni fræðslumynda sem fyrst og fremst eru notaðar í skólunum, heldur er í þeim ákvæði um að safnið skuli styrkja íslenska kvikmyndagerð, koma upp kvikmyndagerðartækjum og halda uppi ýmissi starfsemi á því sviði. En Alþ. hefur aldrei veitt þessu safni aðstöðu eða fjármuni til að gera neitt sem mætti kalla meiri háttar átak í sambandi við kvikmyndagerð almennt, þannig að starfsemi þess hefur nálega eingöngu snúist um fræðslumyndir, aðstöðu við skólana og reyndar ýmislegt fleira en kvikmyndir af myndrænu kennsluefni. Þó hefur safnið haft aðstöðu til þess að veita kvikmyndagerðarmönnum meðmæli með tollahlunnindum af hráfilmu, og hefur það numið töluverðum fjármunum. Þá hefur verið reynt að kaupa svo að segja allar íslenskar myndir og allt upp í 4–5 eintök af þeim sem henta til nota í skólum, og safnið hefur veitt kvikmyndagerðarmönnum ýmsa fyrirgreiðslu, sérstaklega í sambandi við erlendar kvikmyndahátíðir, en íslenskar myndir hafa á undanförnum árum unnið til margra þjóðlegra verðlauna á kvikmyndahátíðum allt frá Atlanta í Bandaríkjunum til Teheran í Íran. Hefur þetta verið á sviði fræðslu- og heimildarmynda en mestu afrek íslenskrar kvikmyndagerðar standa í sambandi við náttúruhamfarir hér. Hafa kvikmyndagerðarmenn okkar þar náð árangri sem á engan sinn líka í heiminum og því verðskuldað ýmis þau verðlaun sem þeir hafa hlotið. Varðandi stuðning við kvikmyndagerð er erfitt að ná teljandi árangri vegna þess að fullkomin kvikmyndagerð er orðin óhemjulega dýr. Flestir halda að meginhluti kvikmyndagerðarinnar sé að halda á kvikmyndatökuvél og taka mynd af einhverju, en það er í raun og veru aðeins fyrsta skrefið. Eftir fylgir langt starf og dýrt við að klippa myndir, setja þær saman, fella að þeim tal og tóna og gera þær að því sem kalla mætti fullgerðar, útgefnar kvikmyndir. Þess vegna verður fjármálahlið þessa máls vafalaust erfið og er ekki um annað að gera fyrir Alþ. en að fara hægt af stað og gera eins og hægt er hverju sinni. Það eina, sem unnt er að gera til viðbótar beinum fjárveitingum, er að hvetja til þess, að Sjónvarpið taki upp meira og betra samstarf við kvikmyndagerðarmenn sem ekki eru starfsmenn þess, en í þeim efnum hygg ég að ekki hafi verið um viðunandi samstarf að ræða. Ég hef nokkra þekkingu á því frá fyrstu árum sjónvarpsins, er ég sat í útvarpsráði. En úr því má þó bæta. Gæti samstarf Sjónvarpsins við kvikmyndagerðarmenn vafalaust orðið til þess að ýta undir kvikmyndagerðarlistina alla, eins og sjónvarpið raunar hefur gert, í fyrsta lagi af því að það flutti inn til landsins fyrstu tæki til þess að framkalla og kopíera kvikmyndir og í öðru lagi af því að sjónvarpið hefur ýtt á eftir því að fjöldi ungra manna hefur lagt fyrir sig kvikmyndagerð, lært hana í skólum erlendis og er til þess fullbúinn að gera kvikmyndagerð að ævistarfi. Ég fagna því að heyra skilning hæstv. ráðh. á því, að Fræðslumyndasafninu er þröngur stakkur skorinn og það þolir eins og er enga viðbót við verkefni sín, því segja má að þar séu stíflur í ánni og á ég þar við dreifingu kvikmyndanna, vegna þess hve fátt starfsliðið er: forstöðumaður og þrjár persónur aðrar. Hefur ekki dugað að knýja á dyr hins opinbera um neina úrbót úr því undanfarin ár. Ég vil að lokum segja að þetta frv. gerir ráð fyrir tveimur stofnunum, sem eiga að hafa tvær stjórnir og fléttast inn í þriðju stofnunina, Fræðslumyndasafnið, sem líka hefur stjórn. Ef þetta verður samþ. mundu verða í kvikmyndamálum þrjár stjórnir með 13 sætum sem væru yfir starfsemi þar sem starfsmenn eru fjórir. En vera má að þetta komi ekki að sök, og t. d. stjórn Kvikmyndasjóðs mun ekki þurfa að koma saman oft á ári til að úthluta því fé sem til verður. Ég tel þó að þrátt fyrir þennan augljósa ágalla sé þetta frv. raunhæft, það sé byggt á þeim aðstæðum, sem eru fyrir hendi í dag, og sé reynt að gera sem mest og best úr því sem við eigum til. Við verðum að líta á þetta sem fyrsta skref og sem slíkt tel ég það viðunandi. Svo verði Alþ. að líta á þessi mál aftur í framtíðinni og hyggja þá að hugsanlegum breytingum. Ég vil að lokum til samanburðar biðja menn að íhuga ljósmyndina. Ljósmyndin er mikil heimild, auk þess sem hún er líka listgrein. Myndir hafa verið teknar hér síðan á síðustu öld þúsundum saman af öllum hugsanlegum atburðum, mönnum og mannvirkjum. Hvað hefur verið gert til þess að geyma það merkasta af þessum myndum, t. d. hvað heimildir snertir? Það er örlítið ljósmyndasafn hjá Þjóðminjasafninu, sem ég hygg að hafi aðallega snúið sér að mannamyndum. Á síðari árum gerast hér stórviðburðir á mörgum sviðum, og það eru teknar af þeim þúsundir mynda, en það er engin trygging fyrir því, að þær merkustu þeirra og sögulegustu séu nokkurs staðar varðveittar og aðgengilegar. Við erum duglegir við að safna pappír og öllu, sem er skráð, handritað eða prentað, og leggjum mikið fram til að gæta þeirra heimildasafna. Nú erum við að taka fyrir kvikmyndina, og henni fylgja fljótlega myndsegulbönd, en ljósmyndin er opið gat í alúð Íslendinga við heimildir um sögu sína. Það er algjörlega undir því komið, hvað einstaklingar hafa sjálfir geymt af þessum myndum, af eigin hvötum og á eigin kostnað, hvað af þessu varðveitist. Ég vil aðeins minna á þetta til að undirstrika hvílíkt gildi það hefur að byrja nógu snemma að safna heimildarkvikmyndum, og ég vænti þess, að við séum ekki of seint á ferðinni ef við gerum þetta frv. að lögum.