Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. til I. um breyt. á l. um orlof þarf ekki langrar framsögu. Efnisatriði þess eru þrjú. Það er í fyrsta lagi að fella niður 3. mgr. í 7. gr. gildandi orlofsl. Þessa mgr.: „Eigi skal reikna orlofsfé af greiðslum, sem ekki eru tekjuskattskyldar hjá orlofsþega.“ Eins og menn muna, var alger samvinna milli vinnuveitendasamtakanna og Alþýðusambandsins um samningu laga um orlof, einnig um þetta atriði, en skömmu eftir að lögin tóku gildi fékk ég vitneskju um það frá sjómannasamtökunum, að þau töldu, að þessi mgr. skerti þann rétt, sem sjómenn hefðu áður notið, og vildu fara fram á, að sett væru brbl. um að nema þetta ákvæði úr gildi. Ég vildi ekki verða við þeim tilmælum sjómannasamtakanna og taldi, að það yrði að bíða aðgerða Alþingis. Þess vegna er þetta frv. fram horið. Með þessu frv. er þá orðið við ósk sjómannasamtakanna um að fella þessa mgr., 3. mgr. í 7. gr. l. um orlof, niður. Ýmsir útgerðarmenn hafa nú sagt mér, að þeir hafi ekki talið taka því að breyta framkvæmdinni frá því, sem áður var, þar sem sjómenn nutu orlofsfjár af skattskyldum tekjum, því að þeir höfðu ekki fengið út úr því annað en óánægju hjá sínum mönnum, og höfðu því framkvæmt þetta með sama hætti og áður en þessi setning komst inn í lögin. Ég hygg því, að í reynd hafi þetta ekki mikla breytingu í för með sér, nema sá réttur, sem sjómenn og sjómannasamtökin höfðu áður, verður viðurkenndur í lögum áfram, þegar þessi setning hefur verið felld í burtu úr gildandi orlofslöggjöf. Það má raunar segja, að þetta sé meginefni frv. Annað efnisatriði er svo það, að vangreitt orlofsfé megi taka lögtaki og auðvelda þannig innheimtu á gjaldföllnu orlofsfé. Í sambandi við þetta er rétt að skýra frá því, að hvort eð var hefði þurft að bera fram breytingu á orlofslöggjöfinni nú, vegna þess að með setningu orlofslaganna á s.l. ári var fastlega ráð fyrir því gert, að sú breyting yrði á framkvæmd orlofslöggjafarinnar, að orlofsmerki og orlofsbækur skyldu hverfa úr sögunni og nýtt kerfi tekið upp. Þetta kerfi var nokkurn veginn fullmótað á liðinu ári, en það þótti sjálfsagt, að það tæki ekki gildi fyrr en á næsta orlofsári, þ.e.a.s. 1. maí 1973. Hér verður um verulega breytingu á framkvæmd orlofslaganna að ræða, og ég vona, að sú breyting verði mjög til bóta, verði til þess að draga úr allmiklu skriffinnskukerfi, sem fylgdi orlofsbókunum og orlofsmerkjaútgáfunni, og þar að auki verði hið nýja kerfi til þess, að lagaákvæðin um orlof verði virkari en áður, því að vissulega er það á flestra vitorði, að bæði atvinnurekendur og verkafólk brutu lögin að þessu leyti. Það voru ekki alltaf gefin út orlofsmerki fyrir orlofsfénu, heldur orlofsféð borgað út í peningum ásamt vinnulaunum og þannig ekki tryggt, að þeim tilgangi laganna væri náð, að menn fengju orlofsféð þá fyrst í hendur, er fólk ætlaði sér að fara í orlof og hefði vottorð um, að það væri fastráðið, að það færi í orlof. Núna verður þetta þannig í nýrri framkvæmd, að í hvert skipti sem laun eru greidd skal launagreiðandi afhenda launþega launaseðil, sem sýni fjárhæð launa og orlofsfjár, og félmrn. lætur gera eyðublað fyrir launaseðil til þæginda fyrir aðila. Innan þriggja virkra daga frá útborgun vinnulauna skulu launagreiðendur svo greiða gjaldfallið orlofsfé til næstu póststöðvar samkv. nánari fyrirmælum póst- og símamálastjórnar. Orlof sjómanna á fiskiskipum má þó inna af hendi þrisvar á ári, þar sem ákvæði er í kjarasamningum um kauptryggingu og kauptryggingartímabil eftir 15. maí, eftir 15. sept. og í árslok. Greiðslunni skal fylgja skilagrein á þar til gerðu eyðublaði, sem rn. lætur gera í samráði við póst- og símamálastjórnina, eða á öðru því eyðublaði, sem samþ. væri af henni. Eyðublöð þau, sem ég hef hér rætt um, fá launagreiðendur afhent á póststöðvum. Póststöðvarnar eiga að gera grein fyrir innborguðu orlofsfé ásamt nánari reglum Pósts og síma ekki sjaldnar en einu sinni í mánuði. Þar sem kannske mestu máli skiptir um, að þetta geti ekki brugðizt, skal Póstur og sími sjá um nauðsynlega úrvinnslu þeirra gagna, sem berast frá póststöðvunum. Skýrsluvélar ríkisins og Reykjavíkurborgar annast skýrsluvélavinnslu eftir nánari ákvörðunum póst- og símamálastjórnar. Á þriggja mánaða fresti skal svo Póstur og sími senda launþegum reikningsyfirlit, sem sýni fjárhæð móttekins orlofsfjár, frá hvaða launagreiðendum það er og fyrir hvaða tímabil. Auk þess getur svo launþegi fengið slíkt yfirlit hvenær sem er gegn því að greiða sérstakt gjald. Þegar launþegi hefur fengið reikningsyfirlit Pósts og síma, skal hann með samanburði við launaseðla sína ganga úr skugga um það, að orlofsfé hafi verið greitt hans vegna, svo sem fyrir er mælt. Ef launþeginn telur, að misbrestur hafi orðið á skilvísri greiðslu orlofsfjár, ber honum að tilkynna það næstu póststöð og leggja fram launaseðla og reikningsyfirlit eða myndrit af launaseðlunum máli sínu til stuðnings. Skal þá póststöð gera nauðsynlegar ráðstafanir vegna vanskilanna, og kemur þá til framkvæmda annað efnisatriðið frv., sem sé, að vangreitt orlofsfé megi taka lögtaki. Það er og sett að skilyrði til öryggis í þessum efnum, að hlutaðeigandi stéttarfélag og vinnuveitendafélag fær skýrslur um greiðslu orlofsfjár. Verða þannig bæði samtökin þess einnig vör strax, ef um vanskil á orlofsfé er að ræða, svo að það er ekki eingöngu byggt á því, að launþeginn sé svo vakandi um sinn hag, að hann beri saman launaseðla sína og orlofsmerkjagreiðsluna samkv. uppgjörinu frá póst- og símamálastjórninni. Þetta ætti því að vera undir eftirliti þriggja aðila, allra þeirra aðila, sem málið varðar. Þetta er orðið umsamið mál, öll framkvæmdin. Reglugerð hefur verið gefin út um framkvæmdina, og hún befur verið sett í samráði við bæði Vinnuveitendasamband og Alþýðusamband Íslands. Allir þessir aðilar eru sammála um að nota póstgírókerfið til þess að framkvæma þetta og láta framkvæmdina ganga þá leið í staðinn fyrir með orlofsmerkjaútgáfu og orlofsbókum, sem hingað til hafa verið í gildi og eru í gildi til 1. maí n.k. Þriðja efnisatriðið í frv. er svo breytingin við 11. gr. í gildandi orlofsl., þ.e.a.s. það er engu breytt, sem í þeirri gr. stendur, en viðbót á að koma, sem er á þessa leið: „Kostnaður við framkvæmd gr. þessarar greiðist úr ríkissjóði, að svo miklu leyti, sem vaxtatekjur af orlofsfé hrökkva ekki til að bera kostnaðinn.“ Ríkissjóður hefur borið kostnaðinn af framkvæmdinni, eins og hún hefur verið og er, þ.e.a.s. við merkjaútgáfuna og útgáfu orlofsbókanna, en sá kostnaður fellur nú niður. Vissulega verður kostnaður við fyrirgreiðslu þá, sem Skýrsluvélar ríkisins og Reykjavíkurborgar koma til með að annast, en það er talið, að rétt sé að halda þessu ákvæði í lögum, að ríkissjóður beri kostnaðinn, sem af þessu kann að leiða. Hins vegar er talið víst, að vaxtatekjur þær, sem koma af geymdu orlofsfé hjá Pósti og síma, muni að öllum líkindum nægja og e.t.v. gera betur en að standa undir þessum kostnaði, svo að væntanlega ætti ekki að koma til þess, að ríkið þyrfti að bera af þessu ákvæði neina byrði. Þessi þrjú efnisatriði eru í frv. og önnur ekki, Eru þau vegna breytts fyrirkomulags á tilhögun orlofsfjár og innheimtu þess og til leiðbeiningar samkv. ósk sjómannasamtakanna, að því er varðar niðurfellingu á mgr. í 7. gr., og í þriðja lagi til þess að gera innheimtu orlofsfjárins auðveldari með því að heimila lögtaksrétt. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um frv. og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Á síðasta þingi lagði ég ásamt hv. þm. Páll Þorsteinssyni og Jóni Helgasyni fram frv. til l. um sama efni og það, sem nú birtist á 29. þskj. um breyt. á l. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Frv. fór til sjútvn. og var sent út til umsagnar. Umsagnir bárust nokkuð seint, en þær voru allar jákvæðar. Mælt var þó með nokkrum breytingum á upprunalegu frv. Við flm. féllumst á að gera þær breytingar, og var málið þannig afgreitt frá hv. sjútvn. til hv. d. í lok þings. En það fékk ekki framgang vegna tímaleysis. Nú leggjum við fram þetta sama frv., eins og það breyttist í meðferð hv. sjútvn., og gerum okkur þá jafnframt vonir um, að það fái fljóta afgreiðslu. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta frv. Ég hef áður flutt það mál hér í hv. d. Ég vil aðeins leggja áherzlu á það, að ég hygg, að mönnum sé nú jafnvel enn augljósari en áður nauðsyn þess, að þjónusta sú, sem hér um ræðir, flytjist út í dreifbýlið, í landshlutana. Mönnum er vel kunnugt um þær miklu kröfur, sem gerðar eru til sjávarútvegsins og þær stórkostlegu endurbætur, sem fram munu fara á frystihúsum á næstunni. Menn þekkja einnig þær kröfur, sem verða gerðar um hollustuhætti og eftirlit með þeirri mikilvægu framleiðslu, sem þar á sér stað. Það er vafalaust og hygg ég, að enginn hreyfi þar mótmælum, að til þess að vel megi takast, verður eftirlit með þessari framleiðslu að aukast og ekki siður leiðbeiningastarfsemi og þjónusta hvers konar við þá, sem í þessari framleiðslu eiga. Á einum stað á landinu hefur brautin verið rudd með samkomulagi fiskframleiðenda og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins fyrir hönd ríkisvaldsins. Það er í Vestmannaeyjum. Eins og frá hefur verið skýrt í fjölmiðlum hefur þegar verið sett á fót þar rannsóknarstofa með samvinnu þessara aðila. Hygg ég, að fiskiðnaðurinn hafi greitt stofnkostnaðinn, en hið opinbera greiði reksturskostnað. Stöðin er rekin af Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og sérfræðingar, sem þar starfa, eru henni tengdir. Mér sýnist þarna um svo athyglisverða framkvæmd að ræða, að ástæða sé til þess, að löggjafarvaldið lýsti yfir þeim vilja sínum, að svipað sé gert á fleiri stöðum í þessu landi. Í upprunalegu frv. höfðum við flm. gert ráð fyrir því, að tilgreindir yrðu ákveðnir staðir, þar sem slíkar stöðvar skyldu settar á fót í fyrstu atrennu. Í umsögnum, sem bárust, var talið, að slíkt þyrfti nánari athugunar við og væri eðlilegra, að það væri á valdi sjútvrh. Á þetta höfum við fallizt, en ég vil lýsa þeirri skoðun minni, að ég tel lágmark, að ein slík stöð komi upp í landsfjórðungunum, e.t.v. á Vesturlandi, þó að þeir hafi nú betri aðgang en aðrir að Reykjavík, en örugglega á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum. Ég vil einnig vekja athygli á þeirri staðreynd, að svipaðar kröfur um hollustuhætti eru og munu vera vaxandi í ýmsum öðrum matvælaiðnaði. Svo er í sambandi við sláturhúsin, sem eru nú óðum endurbyggð. Svo er einnig í sambandi við mjólkurvinnslustöðvar og yfirleitt allan annan matvælaíðnað. Ég tel vafalaust, að meiri þjónusta við þessar atvinnugreinar verði nauðsynleg í náinni framtíð. Því er í frv. jafnframt vakin athygli á því, og raunar lögð á það áherzla, að stöðvar þessar veíti einnig öðrum matvælaiðnaði þjónustu eins og þær geta og þörf krefur. Loks vil ég geta þess, sem raunar ætti að vera augljóst, að jafnvel lítill þáttur, sem þessi, með einum til tveimur sérfræðingum og lítilli rannsóknarstofu getur haft hin mikilvægustu áhrif í átt til góðrar byggðaþróunar á litlum stöðum úti um land. Það er oft ótrúlegt, hve slíkur jafnvel lítill kjarni getur skapað í kringum sig. Á Ísafirði er nú kominn menntaskóli, sem vex og dafnar vel. Stofa sem þessi ætti að mínu viti að vera í tengslum við þennan skóla. Sérfræðingar gætu veitt þar kennslu og nemendur fengið nokkra þjálfun. Á slíkri rannsóknarstofu gætu þeir kynnzt gæðaeftirliti, þessum mikilvæga þætti nútíma atvinnuvegar. Ég hef með frv. í þessari d. hreyft þeirri hugmynd, að fiskvinnsluskóli yrði stofnaður á Ísafirði. Það er ljóst, að þegar slík rannsóknarstofa er komin, er aðstaða öll til slíkrar kennslu stórum betri. Þannig getur þetta þróazt stig af stigi og orðið ekki lítill þáttur í heilbrigðri byggðaþróun. M.a. af þessari ástæðu leyfi ég mér að vona, að mál þetta fái góða og skjóta afgreiðslu í hv. d., og leyfi mér að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og sjútvn.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki hugsað mér að ræða þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr., sérstaklega við þessa 1. umr., en vegna vissra ummæla, sem fram komu í ræðu hæstv. forsrh., þegar hann mælti fyrir því frv. hér í hv. d. á dögunum, þótti mér rétt að segja hér nokkur orð um það, og er þá að nokkru leyti um efnisþætti frv. sjálfs og að öðru leyti vegna ummæla, sem féllu í ræðu hæstv. ráðh. hér, eins og ég áður sagði. Ef ég hef tekið rétt eftir máli hæstv. ráðh., þá sagði hann eitthvað á þá leið, að við það hefði verið miðað, þegar þessi brbl. voru sett, að ekki væri hallað á neinn sérstaklega. Það má vel vera, að það hafi tekizt að koma þessum málum þannig fyrir, að það væri ekki, en ég dreg það þó mjög í efa. Og mér er það sérstaklega ljóst, að varðandi þá atvinnustétt, sem ég þekki bezt, bændurna í landinu, hefur þetta ekki tekizt að mínum dómi. Ég vil einnig ætla, að bændur og bændasamtökin hafi ekki reiknað með því, að þannig yrði að staðið af þeirri stjórn, sem nú situr í landinu, að hallað væri á þá sérstaklega, þegar kæmi að einhverjum efnahagsráðstöfunum í hennar tíð. Byggi ég það á því, að í málefnasamningnum, sem stjórnin mun starfa eftir, standa þessi orð: „Miða skal jafnan við það, að kjör bænda verði sambærileg við launakjör annarra vinnandi stétta.“ Eftir því sem ég kemst næst og hef punktað hjá mér, viðhafði hæstv. forsrh. ummæli í sambandi við verðlagningu landbúnaðarafurða í ræðu sinni hér á dögunum á þennan hátt, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. kom í veg fyrir hækkun á verðlagi á landbúnaðarvörum, sem talið var að að óbreyttum lögum mundi nema um 2.2 vísitölustigum, og munaði þar mest um laun bóndans sjálfs, um eitt vísitölustig.“ Ég hygg, að ég hafi tekið þetta rétt upp. Mér hefur ekki heppnazt að ná þessum ummælum, því að með þeim aðferðum, sem nú er beitt við útgáfu umr. í þinginu, þá hef ég ekki getað rekið mig á ræðuna hér í málefnamöppunum, sem við höfðum áður aðgang að. En séu þessar upplýsingar réttar, sem ég efast ekkert um og ætla ekki að rengja, þá verður það náttúrlega alltaf í sjálfu sér matsatriði, hvenær launahækkanir teljast eðlilegar miðað við aðra eða ekki. Ég skal ekki fella um það neinn sérstakan dóm. Þó vil ég benda á það, að launahækkanir bóndans koma jafnan eftir á. Þær koma eftir á vegna annarra launahækkana. Og því er það, að sá, sem enn verður að bíða, stendur verr að vígi en sá, sem þegar hefur fengið hækkun. Í öðru lagi tel ég rétt að líta til þess, að það, sem ekki er vegna launa bóndans sjálfs, sem í þessu tilfelli mundi vera 1.2 vísitölustig, til hækkunar. Það er vegna kostnaðar, sem bóndinn er búinn að leggja fram í sínum atvinnurekstri áður. Það eru ýmis hlutir, sem hafa hækkað frá því að síðast var saminn og reiknaður út verðlagsgrundvöllur, hækkanir, sem orðið hafa, og ég ætla ekki að benda á neitt sérstaklega í þeim efnum, en þó hygg ég, að einna stærsti liðurinn í því muni vera áburðarkostnaður frá s.l. vori, sem hækkaði verulega. Ég vil því halda því fram, að þessar aðgerðir hafi orðið til þess að þrengja mjög hag bænda á þessum tíma, sem þessar tímabundnu efnahagsráðstafanir taka til eða verðstöðvunin, - þær verði til þess að þrengja mjög hag bænda frá því, sem áður var, og ég tel það mjög óeðlilegt, að þannig skyldi að málunum staðið, því að það er oft búið að halda því fram, og ég hygg, að oft hafi mátt gera það með rétti, að bændur væru ein tekjulægsta stétt í þjóðfélaginu. Ég ætla svo ekki að hafa fleiri orð um þetta atriði. En það er annað í þessu efni, sem ég vildi gjarnan taka til meðferðar vegna þeirra ummæla, sem komu fram í ræðu hæstv. forsrh. og þeirra almennu aths. og fullyrðinga, sem hann fór hér með í ræðu sinni, um úrbætur í þessum málum. Ég ætla ekki að ræða það, hvaða hugmyndir hann var með í þessu efni. En hann taldi, að það mundi ekki líða langur rími, þangað til n. sú, sem skipuð hefur verið ríkisstj. til ráðuneytis um þessi efni og kölluð hefur verið valkostan., mundi koma fram með sínar till. Ég hefði talið, að það væri eðlilegt, að þær færu að koma, svo mjög sem þetta málefni varðar miklu fyrir alla landsmenn. Það eina, sem ég hef séð frá þessari valkostan., er það, að einn nefndarmanna hefur komið fram með vissar hugleiðingar um þessi efni á sama hátt og hæstv. forsrh. hefur gert, þó að þær hugleiðingar gangi hreint ekki í sömu átt. Ég tel, að það sé á engan hátt eðlilegt að viðhafa þessi vinnubrögð af þeim aðilum, sem eru í ábyrgum stöðum um þessi efni. Það hefði verið eðlilegra, að sjónarmið þeirra hefðu verið samræmd, áður en þær komu fram fyrir alþjóð. Það, sem ég á við, er ræða eða útdráttur úr ræðu eftir Þröst Ólafsson hagfræðing, sem birt er í Þjóðviljanum 24. okt. Þessar hugleiðingar Þrastar Ólafssonar bera í blaðinu yfirskriftina: „Kerfið hagnýtir ekki auðlindirnar, heldur sóar þeim.“ Nú er mér ekki alveg ljóst, hvaða kerfi þetta er. Hann minnist að vísu í þessu máli á 2–3 kerfi, sem eru samræmd um aðgerðir, og að mér skilst hefur það þessar verkanir í för með sér, að sóa auðlindunum. Ég ætla ekki að ræða þetta neitt ítarlega, en ég vil aðeins minna á það, sem hagfræðingurinn segir um eitt af kerfunum í kerfinu. Hann segir hér: „Athugum vísitölukerfið. Vísitölukerfið átti í eina tíð að vernda launafólk, einkum þá lægst launuðu, gegn verðþenslu. Í dag hindrar það, að hægt sé að bæta lífskjör þeirra, því að vísitalan mælir jöfnum höndum nauðsynjar fólks, munaðarvörur og hagstjórnartæki ríkisins. En bætt lífskjör fást tæplega lengur með hærri einkaneyzlu, heldur í stóraukinni samfélagslegri þjónustu. Núv. vísitölukerfi kemur í veg fyrir það. En það er augljóst mál, að vísitölunni verður að breyta, án þess verða engar efnahagsaðgerðir framkvæmdar.“ Mér finnst þarna kveða við algerlega nýjan tón frá Þresti Ólafssyni hagfræðingi, svo að ég gat ekki neitað mér um að benda hv. þd. á þessi ummæli sérstaklega, og það því fremur, þegar þarna virðast geta runnið saman skoðanir hæstv, forsrh. og hagfræðingsins, þar sem báðir virðast telja líklegasta úrræðið að breyta vísitölunni. Á hvern hátt, er erfitt fyrir okkur að fullyrða, en ég hygg, að það sé ekki ég einn, sem tel, að það sé nýmæli, þegar það kemur úr hópi þeirra manna, sem telja sig fyrst og fremst vera forsvarar launþeganna, að vísitölunni þurfi að breyta og að hún sé eins hættuleg og hún er. Það er fleira, sem hagfræðingurinn kemur fram með í þessari grein sinni, eða útdrætti úr ræðu og mér þykir eðlilegt að benda hér einnig á og eru ugglaust hans persónulegu skoðanir. Meðal annars segir hann um verðlagsþróunina og kaupmáttinn: „Meðalárleg verðlagshækkun á árabilinu 1950–1971 er um 11%, en meðalárleg gengisfelling nemur á sama tíma 9.6%. Þessi verðhækkun var nokkuð minni á fyrri áratugnum, eða 9.8% milli 1950 og 1960, en 12.6% á árabilinu 1980–1971. Vonandi eru þetta engin álög, sem þjóðin getur ekki losnað úr. En sennilegra er þó, að óbreyttur grundvöllur efnahagslífsins bjóði ekki upp á annan valkost, hvort sem okkur líkar betur eða verr“ Þetta segir hagfræðingurinn. Þetta þykir mér afar athyglisvert, að hann skuli halda hví fram, að naumast verði um aðra valkosti að ræða en fella gengið. Ég get ekki heldur látið hjá líða, að undirstrika þetta og henda á, að mér sýnist þetta ganga í allt aðra átt en stjórnarsamningurinn segir til um, þar sem það er greinilega tekið fram, að ríkisstj. muni ekki beita gengislækkun gegn þeim vanda, sem við er að glíma í efnahagsmálum. Nú það eru fleiri úrræði, sem hagfræðingurinn telur að mögulegt sé að beita í þessum efnum, sem ég sé ekki ástæðu til að taka sérstaklega til athugunar, en þó get ég ekki látið bjá líða að minnast á það, sem hann segir nærri lokum sinna hugleiðinga: „Ég er þeirrar skoðunar,“ segir hagfræðingurinn, „að hækka beri vexti verulega, ef ekki verði hægt að halda verðlagi í skefjum“. Ég ætla ekki að rekja þetta efni frekar og ekki að lengja þessar umr. meir, en ég verð að segja það, að ég tel. að þegar hæstv. forsrh. og einn af nefndarmönnum valkostan. eru að tjá almenningi sínar persónulegu skoðanir á þessum mikilvægu og viðkvæmu málum, sem efnahagsmálin óneitanlega eru, hljótum við alþm. að krefjast þess, að óvissa um endanlegar ákvarðanir ríkisstj. standi ekki lengur en orðið er. Vegna þessara skoðana minna, kvaddi ég mér hljóðs og kom fram með þær aths., sem ég hef hér flutt.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að óska eftir því hreinskilningslega sagt, að hæstv. forsrh. svari nokkuð þeim fsp., sem til hans var beint hér í hv. d. af hv. 2. þm. Norðurl. e. Mér finnst það lágmark, að við þm. fáum upplýsingar frá hæstv. forsrh. um ýmis þau atriði, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. vakti athygli á. Sannleikurinn er sá, að það vakti töluverða athygli, þegar hæstv. forsrh. ræddi hér nokkuð um frv. til l. um tímabundnar efnahagsráðstafanir, að hann sagði í öðru hverju orði, að það væri sín persónulega skoðun. Nú er það út af fyrir sig fróðlegt að vita persónulegar skoðanir hæstv. forsrh., en það er nauðsynlegt að undirstrika, að hæstv. forsrh. ber stjórnskipulega ábyrgð á verkum og skoðunum ríkisstj. í heild. Það er því krafa þm. almennt, að fram komi skoðun ríkisstj. sem slíkrar, fram komi sú stefnumótun af hálfu hæstv. ríkisstj , sem boðuð hefur verið, en lítið hefur sézt bóla á nema að því er snertir persónulegar skoðanir hæstv. forsrh. Það var vakin athygli á því í umr. hér um þetta mál í fyrri viku, að núv. hæstv. ríkisstj. hefði haft mörg og stór orð um þann vanda, sem stæði fyrir dyrum við lok verðstöðvunar þeirrar, er sett var í nóv. 1970. Það bar mjög á góma í kosningabaráttunni fyrir alþingiskosningarnar 1971, hvaða úrræði væru til staðar til úrlausnar þeim vanda, er biði við lok þeirrar verðstöðvunar. Það var held ég ekki ofmælt, að það væri loforð núverandi stjórnarflokka að sjá svo um, að þeirri hrollvekju, sem þá mundi koma, yrði bægt frá dyrum Íslendinga. Nú vildi ég gjarnan spyrja hæstv. forsrh.: Hvaða ráðstafanir hefur núv. stjórn gert í þeim efnum? Við höfum ekki orðið vör neinna sérstakra ráðstafana að þessu leyti. Og sannleikurinn er sá, að núv. stjórnarliðar kenna verðstöðvuninni 1970 eða lokum hennar nm verðhækkanir, sem síðan hafa orðið. Það var að vísu svo, að hv. 2. þm. Norðurl. e. fór nokkuð inn á þessi efni, og þess vegna er ekki ástæða fyrir mig að endurtaka mjög mikið af því í þessum umr. En ég vil þó taka það skýrt fram, að sé það rétt hjá hæstv. forsrh. og stjórnarliðum, að þær verðhækkanir, sem orðið hafa í tíð núv. stjórnar séu fyrrv. stjórn að kenna, þá er það þó alveg ljóst, að núverandi stjórn hefur mistekist að bægja hrollvekjunni frá dyrum íslendinga, mistekist að efna það loforð sitt. Nú vil ég halda því fram, að lok verðstöðvunarinnar frá 1970 hefðu ekki þurft að vera neitt vandamál í sjálfu sér, nema til hefði komið málefnasamningur núv, hæstv. ríkisstj., sem að vísu hefur verið kallaður Ólafskver, en má miklu fremur kalla „óðinn til verðbólgunnar“. Þar er í flestum atriðum um að ræða þá loforðaskrá, sem gerir það að verkum, að eyðslan er aukin, útgjöld atvinnuveganna eru hækkuð og í kjölfar og samhliða fer hækkandi verðlag í landinu. Þetta hefur og orðið orð að sönnu í þeirri reynslu, sem við höfum vitnisburð um á liðnum mánuðum. Nú vildi ég spyrja hæstv. forsrh., hvað valdi því, að hann telji nú nauðsynlegt að taka kaupgreiðsluvísitöluna úr sambandi, þegar hann ræðir um væntanlegar efnahagsráðstafanir, en var á móti því, að svo litlu leyti sem verðstöðvunarl. frá nóv. 1970 gerðu ráð fyrir slíku. Þau gerðu ráð fyrir því, að frestað yrði greiðslu tveggja vísitölustiga til loka verðstöðvunar þá, 1. sept. 1971. Hæstv. forsrh. beitti sér gegn því. Þá hafði hann engan skilning á nauðsyn þessa. Í verðstöðvunarl. frá 1970 var gert ráð fyrir því, að tiltekin ein hækkun á áfengi og tóbaki kæmi ekki fram í kaupgreiðsluvísitölunni. Nú hefur hæstv. forsrh. sagt bæði í blaðaviðtali í Morgunblaðinu og túlka má orð hans í hv. þd. í síðustu viku á sömu lund, að það sé óheilbrigt, að verðhækkanir á áfengi og tóbaki komi fram í kaupgreiðsluvísitölunni. Ég vil spyrja hæstv. forsrh., hvað valdi skoðanaskiptum hans. Það hefur verið sagt hér á þingi, bæði í Sþ. og hv. þd., að allir mögulegir mátar hafi verið nýttir um útreikning á kaupgreiðsluvísitölu og tengslum hennar við framfærsluvísitölu, það hafi ýmist verið boðað, að kaup skyldi greitt samkv. kaupgreiðsluvísitölu eða það hafi verið lagt á vald aðila vinnumarkaðarins að semja um grunnkaup með tilliti til þess framfærslukostnaðar, sem verið hefur á hverjum tíma, og allt þar á milli. Gott og vei. Það er sjálfsagt alveg rétt, að margar leiðir hafa verið reyndar í þessum efnum. En ég hygg, að við sjálfstæðismenn höfum ávallt verið sjálfum okkur samkvæmir og gert okkur grein fyrir því, að ekki væri unnt að haga svo kostnaði atvinnuveganna í landinu, að þeir stöðvuðust. Og við höfum viljað horfast í augu við vandann og gera þær samræmdu ráðstafanir, sem dygðu til þess, að fjármagnið leitaði til atvinnuveganna og atvinnuvegirnir blómstruðu, gætu umfram allt veitt trygga og örugga atvinnu, sem ein væri grundvöllur batnandi lífskjara í landinu. Þegar því hefur verið að skipta og nauðsyn hefur krafið, eins og talið var, þegar verðstöðvunarl. 1970 voru sett, þá var horfzt í augu við það, að ekki var unnt að greiða laun samkv. kaupgreiðsluvísitölunni að fullu. Það var frestað tveim vísitölustigum um nokkurra mánaða skeið, og það var tekin tiltekin hækkun á áfengi og tóbaki út úr vísitölunni. En núverandi hæstv. ríkisstj. fer hins vegar aftan að launþegunum og reynir að blekkja launþegana, kemur ekki beint framan að þeim og segir, hvað er nauðsynlegt í hverju tilviki. Þegar t.d. hæstv. forsrh. segir, að það kosti 1000 millj, kr. að halda vísitölunni í 117 kaupgreiðsluvísitölustigum, þá er þar ekki nema hálfsögð sagan. Það kostar e.t.v. þessa upphæð að því tilskildu, að fjárheimtan, hækkun söluskatts eða innflutningsgjald, sé ekki reiknað með í framfærsluvísitölunni eða kaupgreiðsluvísitölunni. Ef það ætti að afla fjár, sem nægilegt væri til þess að bera uppi þetta án þess að slíta þessi tengsl milli framfærslukostnaðar og vísitölunnar, þyrfti meira en tvöfalda þessa upphæð eða e.t.v. á 3. þús. millj. kr. Það er þess vegna ljóst, að það hefur ekki verið komið beint framan að mönnum, að það, sem hæstv. forsrh. meinar, er, að þarna geti komið til þess að fresta greiðslu eða fella niður - réttara sagt - greiðslu á um það 10 vísitölustigum, og það er í raun og veru það erindi, sem hann mun eiga við væntanlegt Alþýðusambandsþing. Það voru einu sinni borin fram slík tilmæli, og ég efast um, að þau tilmæli hafi í sjálfu sér haft í för með sér tilslökun af hálfu Alþýðusambandsþings. Þeim var hafnað. Ég skal engu spá um, hverjar móttökur málaleitan hæstv. forsrh. fær nú. Ég er ekki heldur að leggja neinn dóm á það, hvort hér sé um nauðsyn að ræða eða ekki. Ég hygg, að gögn málsins hafi alls ekki verið lögð fram í heild sinni og það sé nauðsynlegt, að svo sé gert. Það hefur t.d. verið nefnt til viðbótar þessum mismun á fjárþörf, sem um er að ræða eftir því, hvort taka á kaupgreiðsluvísitöluna úr sambandi eða ekki, og nemur þarna 1000–1500 millj., þá hefur hæstv. forsrh. ekki gefið neinar upplýsingar um, hvað ætlunin sé að gera varðandi þær niðurgreiðslur, sem þegar eru hafnar í sambandi við 15% hækkun fiskverðs núna 5. okt. s.l. og kosta ríkissjóð allt að 1000 millj. kr. á ársgrundvelli. Það er að vísu hugsanlegt, að hæstv. forsrh. ætli verðjöfnunarsjóði sjávarafurða að standa undir þessum greiðslum, en þá mun hann líka vera uppurinn. Þar byggir hann vonir sínar á skynsamlegri sjóðsmyndan fyrrv. hæstv. ríkisstj. Það má líka draga það í efa, að hæstv. forsrh. hafi af hreinskilni sagt, hve vandinn væri stór hér í hv. þd. í s.l. viku, þegar hann taldi ekki fram að mínu viti nægilega vel, að auðvitað er að lokinni þeirri verðstöðvun, sem nú stendur, eftir hækkunarþörf ýmissa þjónustugreina og atvinnuvega, sem selja vörur sínar og þjónustu á innlendum markaði og verða að fá þá hækkunarþörf uppi borna, ef sú þjónusta og þeir atvinnuvegir eiga ekki að því leyti að stöðvast. Og það var ekki heldur greint frá fjárþörf útflutningsatvinnuveganna og iðnaðar. Allt þetta gerir það að verkum, að við á þessu stigi fáum ekki upplýsingar frá opinberum aðila um það, hve vandinn er stór, og það að taka einn hluta vandans út af fyrir sig, eins og hæstv. forsrh. gerði, er auðvitað að taka vandamálin vettlingatökum. Hæstv. forsrh. gat um, að ýmsir opinberir aðilar, eins og sveitarfélög, hefðu viljað fá hækkanir á vörum sínum og þjónustu við lok verðstöðvunarinnar frá nóv. 1970, sem núv. ríkisstj. framlengdi frá 1. sept. fyrst til áramóta og síðan í raun fram til þessa. Það er út af fyrir sig auðvelt verk að samþykkja verðstöðvun. Hitt er annað mál, að slíkt hefur í för með sér, að eðlilegar verðlagsbreytingar þróast ekki, og verðlagsbreytingar geta orðið einnig til lækkunar. Það er svo, að frjáls verðlagsmyndun er æskilegust, en skilyrði frjálsrar verðlagsmyndunar er jafnvægi í þjóðarbúskap og jafnvægi í ríkisbúskap, að framboð og eftirspurn standist á. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur gætt þess vandlega að stofna til misvægis, hefur gætt þess vandlega að útbúa og framkvæma svo fjárlög, að um halla á ríkisbúskap er að ræða. Okkur er öllum kunnugt um, að þau þrjú ár, sem ferill og fyrirætlanir hæstv. ríkisstj. taka til, þ.e. seinni hluta ársins 1971, árið 1972 og 1973, að því er gerð fjárlagafrv. snertir, byggist hún á því, að ríkisstj. ætlar viðskiptahalla upp á mörg þús. millj. kr. að ríkja hvert þessara ára. Að hluta til er þessi halli kominn fram, að öðru leyti er hann fyrirhugaður. Það er vitað mál, að í slíku árferði og við slíka stjórnarhætti er ekki frjáls verðlagsmyndun til staðar, og þá nýtum við ekki kosti frjálsrar verðlagsmyndunar, vegna þess að frjáls verðlagsmyndun ein er til þess fallin að sjá svo um, að allir framleiðsluþættir þjóðarinnar séu nýttir á sem beztan hátt; þ.e.a.s. að vinnu, vélum og fjármagni sé einbeitt í þeim atvinnugreinum, sem gefa mestan og beztan arðinn og geta þess vegna til langs tíma greitt launþegum hæsta kaupið. Það er þess vegna ekki eðlilegt ástand að kveða á um verðstöðvun til langs tíma. Verðstöðvun getur verið góð og gild um stuttan tíma, meðan verið er að aðlaga snöggar breytingar langtímaþróun. Þetta var tilgangur verðstöðvunarinnar í nóv. 1970, vegna þess að talið var, að kostnaðarhækkanirnar gætu jafnvel orðið til þess að stefna afkomu atvinnuvega landsmanna í hættu. Í þeirri von, að afurðaverð á erlendum markaði færi hækkandi, var dregið úr kostnaðarhækkunum eða hraða þeirra Þetta tókst. Hvort tveggja átti sér stað. Úr þessum hraða var dregið með verðstöðvun inni, og hækkandi verðlag á erlendum mörkuðum gerði atvinnuvegunum mögulegt að starfa með fullum afköstum. Það var þess vegna lítill vandi á höndum við lok verðstöðvunarinnar, sem stofnað var til í nóv. 1970 og átti að standa til 1. sept. 1971. Þeim vanda átti núv. stjórn að vera viðbúin að mæta, og hún sannaði það með fyrstu aðgerðum sínum, að hún gerði ekkert úr þeim vanda. Hún flýtti, eins og kunnugt er, um einn mánuð greiðslu þessara tveggja vísitölustiga, og hún stofnaði til aukinna útgjalda atvinnuvegunum til handa, sem út af fyrir sig má segja, að hefðu verið góð og gild fyrir þá, sem þeirra nutu, ef atvinnuvegirnir hefðu haft efni á þeim: styttingu vinnutíma, lengingu orlofs, og síðan lofar hún 20% kaupmáttaraukningu. En þótt fyrri verðstöðvun ætti að gilda til 1. sept. 1971 með tilliti til þess, að sú ríkisstj., er tæki við að loknum alþingiskosningunum það vor, hefði ráðrúm til þess að marka sína eigin efnahagsstefnu, og þrátt fyrir það, að núv. stjórnarliðar töluðu margt og mikið um nauðsyn slíkrar stefnumótunar, þá var ekki um neina slíka stefnumótun að ræða, nema að því er varðaði málefnasamning ríkisstj., sem er samnefndur „óður til verðbólgunnar“, eins og ég gat um áðan. Ríkisstj. frestaði þessu til áramóta síðustu, kom þá með hæstu fjárlög, sem um getur, sem juku enn á spennuna. Ríkisstj. gerði ekkert um mitt þetta ár annað en samþykkja þessi brbl. um tímabundnar ráðstafanir, sem áttu ekki að standa nema til ársloka, og fól ákveðnum mönnum gerð valkosta. Enn hefur ekki bólað á þeirri álitsgerð, enn höfum við ekki séð nema að hluta til og á mjög ófullkominn hátt, hvað fyrir ríkisstj. vakir, ef dæma má persónulegar skoðanir hæstv. forsrh. Nú liggur í augum uppi, að þessara úrræða er þörf. Um það er ekki deilt. Spurningin er þá: Er ætlun hæstv. ríkisstj. að koma fram með þessi úrræði til umr. á Alþ. nú næstu daga eða allra næstu vikur? Eða ætlar hæstv. ríkisstj. að reyna að fresta úrræðum, humma málið fram af sér, þar til síðustu daga þings fyrir jól, og afgreiða þá einhverjar þær ráðstafanir, sem grípa ekki á vandamálunum nema að litlu leyti og leyna þjóðina að öllu eða flestu leyti þeim vanda, sem hún stendur frammi fyrir af völdum núv. hæstv. ríkisstj.? Þær verðhækkanir, sem eftir eiga að koma og óhjákvæmilegar eru, eru af völdum núv. hæstv. ríkisstj., það má öllum vera ljóst. Þess vegna er það svo, að ríkisstj. er, þegar hún er að ræða þennan vanda og gera till. um lausn hans, að kveða niður sinn eigin draug. Ég vonast til þess, að hún hafi manndóm til slíks og henni takist það, en vinnubrögðin eru ekki efnileg.



Herra forseti. Mér virðist hafa komið fram í þessum umr., að menn gera ekki beinar aths. við þau brbl., sem hér liggja frammí til umr, og staðfestingar. Það tel ég bera því vitni, að menn fallist á þau út af fyrir sig og fallist á, að þær ráðstafanir, sem gerðar voru um mitt s.l. sumar, - hafi verið, eins og á stóð, réttmætar og nauðsynlegar. Þetta er auðvitað höfuðatriðið og þess vegna þarf ég í sjálfu sér ekki að hafa mörg orð hér um þetta atriði, vegna þess að það er þetta frv., sem hér er til umr: og er fjallað um. Ég skal að vísu ekki segja, hvort ummæli hv. þm. Steinþórs Gestssonar hafa átt að skoðast sem einhver aths. við lögin eða ekki, þar sem hann vildi halda því fram, að mér skildist, að það hafi verið hallað eitthvað á bændur í því sambandi. Ég held, ef sú hefur verið meining hans, þá hljóti það að vera á misskilningi byggt. Ég hef ekki orðið þess var, að fyrirsvarsmenn bænda hafi litið þannig á. Hins vegar er eðlilegt og ekkert við því að segja, að talsmenn stjórnarandstöðunnar hafi í sambandi við þetta frv. og þau orð, sem ég lét hér falla í minni framsöguræðu, reynt að koma á framfæri sínum sjónarmiðum varðandi efnahagsmál og stjórnarstefnu, og þá er eins og gengur, að skoðanirnar fara ekki alveg saman. Þeir líta öðruvísi á ýmsa hluti í því sambandi heldur en við, og hef ég auðvitað ekkert við það að athuga. Ég verð þó að segja það, að mér fannst, eins og reyndar búast mátti við, hv. 2. þm. Norðurl. e. tala mjög skynsamlega um þau málefni, og mér virtist af máli hans, að skoðanir hans væru að mörgu leyti ekkert fjarri þeim hugmyndum, sem ég drap á sem mína persónulegu skoðun. En ég verð líklega að setja það innan gæsalappa: „persónulega skoðun“, kem kannske aðeins að því á eftir. Ég vil aðeins taka það fram og undirstrika, sem ég sagði í minni frumræðu, að ég var ekki þar að lýsa efnahagsvandamálinu í heild. Ég var aðeins að gera grein fyrir því eða leitast við að svara þeirri spurningu, sem ég bjóst við, að kæmi fram einmitt í sambandi við þetta frv., hvað tæki við, þegar því sleppti. Þess vegna ræddi ég aðeins um þau atriði, sem þetta frv. fjallar um, og gerði grein fyrir mínum persónulegu skoðunum í því sambandi. Þess vegna var það, að sú tala, sem ég nefndi, 800–1000 millj. kr., var miðuð við staðreyndir og það þekkta, miðuð við þær niðurgreiðslur, sem nú eiga sér stað, og miðuð við það, hvað þyrfti á ársgrundvelli til þess að halda þeim áfram. Þetta hélt ég, að hefði komið skýrt fram í ræðu minni. Ég fór ekkert inn á það, hverra meiri tilkostnaðarhækkana mætti vænta á næsta ári og e.t.v. þyrfti að snúast við. Þegar út í það er komið, þá er komið út í ágizkanir og þá geta menn gizkað á þá tölu, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. nefndi, en þær eru ekki byggðar á neinum þekktum staðreyndum, sem nú liggja fyrir. Þetta vildi ég aðeins taka fram til að fyrirbyggja þann misskilning, að ég hafi verið að gera eitthvert heildaruppgjör á efnahagsvandanum með þeim tölum, sem ég nefndi. Það var ekki. Hv. 2. þm. Reykv. vék að því áðan, að ríkisstj. væri að koma aftan að verkalýðs- eða launþegasamtökum og fólkinu í landinu með ráðstöfunum sínum, ef ég skyldi hann rétt. Ég held, að þau ummæli séu á æðimiklum misskilningi byggð. Það er t.d. talsverður munur á þeirri verðstöðvun, sem felst í þessum tímabundnu efnahagsráðstöfunum og þeirri verðstöðvun, sem viðreisnarstjórnin beitti sér fyrir á sínum tíma. Það eru a.m.k., að ég hygg, fjögur atriði, sem skilja þar á milli. Í fyrsta lagi og höfuðatriðið er það, að þessi brbl. voru sett að höfðu samráði við aðila vinnumarkaðarins, en því var gagnstætt farið um þá verðstöðvun, sem stjórn hv. þm. beitti sér fyrir. Hún var ekki gerð í neinu samráði við aðila vinnumarkaðarins. Ég hygg þvert á móti, að það væri ekkert ofmælt um hana, að þar hafi verið komið aftan að aðilum vinnumarkaðarins, vegna þess, að hún kom ofan í nýgerða samninga og með henni voru tekin aftur vísítölustig og launþegar látnir taka þau á sig án þess að fá nokkrar bætur fyrir. Þannig var beinlínis stofnað til breytinga á kaupgjaldssamningum. En þar skilur í öðru lagi á milli þessarar verðstöðvunar og þeirrar, sem viðreisnarstjórnin beitti sér fyrir, að þau vísitölustig, sem tekin eru eða yrðu hugsanlega tekin með þessum lögum að formi til, eru að fullu bætt. Og það liggur fyrir tölulega nú með þeim ráðstöfunum, sem í þessum brbl. felast. Það skilur enn fremur á milli þessarar verðstöðvunar og hinnar fyrri, að þetta er mun meiri verðstöðvun, þar sem áður þurfti aðeins meirihluti verðlagsnefndar að samþykkja breytingar á verðlagi, en eftir þessum lögum verða allir verðlagsnefndarmenn að samþykkja breytingarnar, og fulltrúum neytenda er þar með fengið í hendur algert neitunarvald gagnvart verðhækkunum. Ég fæ ekki séð, að það sé hægt að tryggja með virkara hætti, að staðið sé á móti öllum verðhækkunum eins og unnt er. Það, sem í fjórða lagi skilur svo á milli þessarar verðstöðvunar og þeirrar fyrri, er það, að ekki var farið í neina nýja fjáröflun til þess að mæta þeim niðurgreiðslum, sem þurfi til þess að halda verðlaginu niðri, heldur dregið úr útgjöldum á móti. Það getur vel verið, að hv. 2. þm. Reykv. vilji hreykja sér af því að kalla það, að með þessum vinnubrögðum sé komið aftan að launþegasamtökunum. En ég tek ekki undir þá skoðun. Ég hygg, að verkalýðssamtökin og aðilar vinnumarkaðarins yfirleitt taki ekki undir þau ummæli. Ég veit ekki, hvort ég á að fara að ræða um almenn slagorð eins og það, að málefnasamning ríkisstj. og framkvæmdir hennar mætti kalla „óðinn til verðbólgunnar“. Ég held, að það væri þá ástæða til þess, að þeir, sem vilja bera sér þau orð í munn, geri nánari grein fyrir því, hvaða atriði það eru í stefnuskrá eða málefnasamningi ríkisstj. og í framkvæmd hennar, sem þeir hefðu viljað láta ógerð. Hv. þm. lét að vísu í það skína. Hann nefndi einn málefnaflokk. Hann nefndi, að kaupgjaldshækkanir s.l. haust hefðu verið, að mér skildist, ásamt vinnutímastyttingu og orlofslengingu hreint óhóf og þar með -  Hv. 2. þm. Reykv. þótti við spenna bogann heldur hátt með því að gera ráð fyrir, að kaupmáttur þeirra lægra launuðu í þjóðfélaginu hækkaði um 20% á tveimur árum. Ég held, að það verði ekki litið svo á. Hitt er annað mál, að það hefur gerzt, sem við höfum ekki sagt í okkar málefnasamningi, að þær breytingar á kaupgjaldi, sem gerðar voru í þessum samningum, hafa, ef svo má segja, gengið í gegnum allt kerfið og þeir hæst launuðu hafa einnig notið hliðstæðra hækkana. En það var aldrei meining stjórnarsáttmálans. Það var ekkert fyrirheit í honum um það. Menn eru að deila um, hvort kaupmátturinn hafi aukizt eða ekki, og slá því stundum fram, að þessar kaupgjaldshækkanir hafi verið teknar allar aftur í reyndinni. Ég held, að eftir því sem ég get bezt vitað og eftir þeim upplýsingum, sem ég held að verði réttastar fengnar um þetta, þá sé það svo, að á árinu muni meðaltímakauptaxtar verkafólks og iðnaðarmanna væntanlega hækka um 26% frá ársmeðaltali 1971. En þar koma þá áhrif vinnustyttingarinnar að fullu fram. Það getur að vísu verið álitamál, hvernig á að reikna það og hvort það á að reikna inn í eða ekki. Kaupmáttur þessara kauptaxta á mælikvarða vísítölu framfærslukostnaðar hækkar því um 15%. Kauptaxtar opinberra starfsmanna hækka um 25% af ársmeðaltali 1972 og kaupmáttur þeirra á mælikvarða vísitölu framfærslukostnaðar um 14%. Þessar tölur hygg ég, að séu réttar. Og ég hygg, að þær sýni, að þetta fólk, sem við höfum fyrst og fremst í huga, hafi fengíð raunverulega og verulega kjarabót á þessum tíma. En „Óðurinn til verðbólgunnar“ er kannske ekki fólgin í þessum kauphækkunum. Hann er kannske fólginn í framkvæmdum, sem núv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir. Það er rétt, að verklegar framkvæmdir á vegum ríkisins voru stórauknar á þessu ári. Það má vel vera, að við höfum tekið þar helzt til djúpt í árinni og að það hefði verið skynsamlegra að fara örlítið hægar. En það er oft auðveldara að vera vitur eftir á, og einhvers staðar hefði það orðið að koma niður, ef átt hefði að draga úr þessum framkvæmdum á vegum ríkisins, vegaframkvæmdum, skólabyggingum, sjúkrahúsbyggingum, íbúðarhúsbyggingum o.s.frv. Hverjir hefðu viljað bíða? En ef þetta á að kalla „óðinn til verðbólgunnar“, þá er það áreiðanlegt, að þann óð hafa sungið fleiri en ríkisstj. og ríkisvaldið. Þá á það ekki síður við um aðra opinbera aðila, bæjar- og sveitarfélög. Þau hafa ekki haldið að sér hendinni á þessu ári. Það má fara um landið og sjá, hvað er verið að framkvæma á því sviði. Ég er ekki að telja það eftir. Það er áreiðanlega flest af mikilli nauðsyn gert. Og höfuðborgin sjálf hefur í þessu efni ekki verið eftirbátur annarra. Það er rétt að viðurkenna það, að hér í Reykjavík hafa verið miklar framkvæmdir á þessu ári. Ég efast um, að hv. 2. þm. Reykv., borgarstjórinn í Reykjavík, telji þær framkvæmdir hafa verið of miklar. En ef framkvæmdir ríkisins hafa ýtt undir verðbólgu, þá er áreiðanlegt, að þessar framkvæmdir á vegum Reykjavíkurborgar hafa líka átt sinn þátt í því að auka spennu, að auka umframeftirspurn. Þess vegna hygg ég, að það gæti verið skynsamlegt, fyrir suma a.m.k., að hafa heldur færri en fleiri orð um þessi mái. Það er sannleikurinn, að við Íslendingar erum bjartsýnir og viljum gera mikið og viljum gera mikið í einu, kannske of mikið í einu. Ég held, að það sé ekki við neinn sérstakan að sakast í því efni. Það er misskilningur hjá hv. 2. þm. Reykv., að ég hafi boðað það í minni framsöguræðu, að kaupgjaldsvísitölunni yrði kippt úr sambandi. Það hef ég aldrei sagt, ekki einu sinni sem mína persónulegu skoðun. Ég held, að það sé ekki rétt, að ég fari að karpa frekar um þessi atriði, sem komu fram hjá hv. þm. stjórnarandstöðunnar. Það er, eins og ég sagði, ekkert óeðlilegt við það, þó að þeir noti tækifæri sem þetta til þess að koma á framfæri sjónarmiðum sínum í sambandi við þetta mál, og það gefast sjálfsagt tækifæri til þess síðar að ræða þau frá ýmsum hliðum og með almennara hætti en í sambandi við þetta mál. Ég man það t.d., að hv. 2. þm. Norðurl. e. var að tala um gengishækkun, sem þeir hefðu viljað gera 1970, og lét að því liggja, að þá hefði stjórnarandstaðan ekki tekið líklega undir það mál. Ég minnist þess nú ekki, að ég hafi látið uppi neitt álit um það efni, enda komst það víst aldrei á það stig, að það kæmi til kasta stjórnmálaflokka. Hitt mun hafa verið rétt, að aðilar vinnumarkaðarins höfðu ekki mikla trú á þessu úrræði. Ég held, að það geti verið ákaflega hættulegt að fordæma einhver úrræði í eitt skipti fyrir öll. Þó að það hafi tekizt þannig til, að menn hafi í huga eitt ákveðið fordæmi í sambandi við gengishækkun, sem ekki tókst sem skyldi, þá held ég fyrir mitt leyti, að það sé mjög vafasamt að slá því föstu í eitt skipti fyrir öll, að aðstæður geti ekki verið þannig, að hún geti komið til greina. Og þó að ég sé þeirrar skoðunar, að það sé mjög veigamikið undirstöðuatriði í efnahagslífi landsins að hafa sem tryggast gengi, þá getur vel verið, að í okkar landi, sem er svo ákaflega háð sveiflum, að það gæti verið hugsanlegt að hafa einhvern ramma, svigrúm, þar sem gengið væri látið hreyfast innan einhverra ákveðinna takmarka, upp eða niður eftir aðstæðum, innan mjög þröngra takmarka. En ég ætla að vona, að mér leyfist að láta þetta í ljós sem hugleiðingu, án þess að það verði farið að herma það upp á ríkisstj., að hún verði að bera ábyrgð á þessum umr.

Er þetta persónuleg skoðun?

Þetta er persónuleg skoðun. Þá er líklega bezt, að ég ljúki ræðu minni með því að minnast aðeins á mína persónulegu skoðun. Mér finnst það hart og skörin vera farin að færast upp í bekkinn, ef því er haldið fram, að ég sé að brjóta stjórnarskrána eða stjórnskipunarlög með því að láta í ljós mína persónulegu skoðun. Ég þekki ekki nema eitt stjórnarskrárákvæði, sem að því lýtur. Það mun vera í 48. gr., ef ég man rétt, þar sem segir, að þm. séu eingöngu bundnir við sannfæringu sína. Það er sem sé gert ráð fyrir því, að þm., hver og einn einstakur, hafi einhverja sannfæringu, og þá sjálfsagt gert ráð fyrir því, að þeir láti hana í ljós, og þeim tryggður sérstaklega stjórnarskrárvarinn réttur til þess að láta hana í ljós. Og ég held, að það sé ekkert ákvæði í stjórnarskránni, sem undanskilur forsrh. þessum réttindum. Ég veit að sjálfsögðu ekkert um hvað hefur verið samið í fyrrv. stjórn og hvort þar hefur verið svo um samið, að forsrh. mætti ekki láta í ljós neinar persónulegar skoðanir. En hvort sem svo hefur verið eða ekki, þá mótmæli ég því eindregið, að með því hafi skapazt nokkur hefð, sem geti bundið aðra fram í tímann. Og það skal tekið fram, að í núv. ríkisstj. hefur sérhver ráðh. fullan rétt til þess að hafa sína persónulegu skoðun og lýsa henni. Enda hefur mér fundizt, að það hafi borið dálítið á því, að blöð stjórnarandstöðunnar hafi þótzt verða vör við það, að einstakir ráðh. hefðu sínar persónulegu skoðanir á sumum atriðum og létu þær uppi við ýmis tækifæri. Og það hefur þá stundum ekki verið talin nein goðgá. Ég get ekki séð, að ég hafi gerzt sekur um neitt vítavert athæfi, þó að ég lýsti mínum persónulegu skoðunum á því, hvað við ætti eða ég gæti helzt eygt, að tekið gæti við á þessu takmarkaða sviði, sem þessi brbl. um tímabundnar efnahagsráðstafanir fjalla um. Ég held þvert á móti, að það sé fullkomlega heiðarlegt af minni hálfu að láta í ljós þær skoðanir og þær liggi t.d. fyrir aðilum vinnumarkaðarins, þegar þeir fara að fjalla um þessi mál á sínum vettvangi. Það er auðvitað engan veginn víst, að þeir fallist á þau sjónarmið, sem ég hef sett fram. Þeir meta það auðvitað og kanna og athuga á sinn sjálfstæða hátt. En ég get ekki séð, að það sé lakara fyrir þá eða að það sé verið að koma aftan að þeim með því, að ég lýsi mínum skoðunum að þessu leyti til skýrt og skorinort, áður en þeir fara að fjalla um þessi mál. Ég held þvert á móti, að það hefði frekar verið hægt að saka mig og aðra um það að koma aftan að mönnum, ef ég hefði ekki látið í ljós þær skoðanir, sem ég hreyfði hér, fyrr en eftir að t.d. Alþýðusambandið hefur haldið sitt þing, þar sem auðvitað hlýtur að verða fjallað um þessi mál. Að sjálfsögðu myndar Alþýðusambandsþing sér sjálfstæða skoðun í þessum efnum. Og eins og ég sagði áðan, þá þurfa þær auðvitað ekki að falla saman við þær skoðanir, sem ég hef á þessum efnum. En þá gera þeir auðvitað sínar till. um það, hvernig þeir telja, að eigi að leysa vandann. Það er ekki víst, að ég eða ríkisstj. teljum, að þeir hafi fundið einu réttu leiðina. En þá er sjálfsagt að taka það til athugunar, og þá mun verða sezt niður og reynt að kanna, hvort ekki er hægt að samræma þau sjónarmið, sem fram koma. Ríkisstj. hefur lýst yfir, að hún vilji hafa samráð við aðila vinnumarkaðarins, sérstaklega verkalýðssamtökin, um lausn þessara mála. Þær skoðanir, sem ég setti hér fram, voru mínar persónulegu skoðanir um, að það hæri að halda verðstöðvun áfram á næsta ári og það væri æskilegt, að það gæti náðst samkomulag um það, ekki að taka kaupgjaldsvísitöluna úr sambandi, heldur taka viss atriði út úr útreikningi kaupgjaldsvísitölunnar.  Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, herra forseti, og skal reyna að neita mér um það að koma hér aftur upp í pontuna, nema það komi eitthvað alveg sérstakt fram.



Herra forseti. Ég held, að ég hafi komizt svo að orði við upphaf þessarar umr., að ég hafi hlustað með athygli á ræðu hæstv. forsrh. og þótt hún að ýmsu leyti merkileg, og ég skal játa, að ég hef hlustað líka með mikilli athygli á þessa ræðu hans hér, vegna þess að hún er vissulega einnig eftirtektarverð, en þó dálítið á annan veg heldur en fyrri ræðan. Mér hugkvæmist ekki að halda því fram og gerði það heldur ekki við 1. umr. þessa máls, að hæstv. forsrh. hafi ekki leyfi til þess, eins og hver annar þm., að hafa persónulega skoðun og láta hana í ljós. Mitt mat er ekki það, að það brjóti á neinn hátt í bága við stjórnarskrá. Hitt er annað mál, sem ég leyfði mér þá að segja og fleiri hafa bent á, að það er auðvitað alls ekki sama, hver maðurinn er, sem lýsir sinni persónulegu skoðun. Og það hlýtur auðvitað að verða litið allt öðrum augum á það, sem maður, sem er oddviti ríkisstj., segir sem sína persónulegu skoðun, heldur en hver og einn okkar hv. þm. eða aðrir borgarar í þjóðfélaginu, þegar þeir taka til máls. Það hefur enda komið í ljós, að þetta hefur verið tekið sem meira en almenn persónuleg skoðun og talið í rauninni viss stefnumörkun, m.a. í blaði hæstv. forsrh. Mig undrar það ekki neitt, þó að það sé gert, því að það liggur algerlega í augum uppi og það er það, sem hefur verið gagnrýnt hér á Alþ., en ekki það, að hæstv. ráðh. megi ekki hafa sína skoðun, heldur hefur það verið gagnrýnt, hvernig hann hefur borið hana fram, og það hefur verið talið og ég tel einnig, að það sé mjög varhugavert og þurfi a.m.k. að íhugast vel hjá oddvita ríkisstj., hvenær hann má opinberlega lýsa sinni persónulegu skoðun og hvort það getur ekki frekar aukið vandann heldur en dregið úr honum. Og ekki hvað sízt skiptir það máli fyrir hann persónulega. Það er auðvitað hans mál, má segja, hvað hann leggur upp úr því, ef það kemur á daginn við endanlega lausn mála, að hans persónulega skoðun hefur algerlega verið fyrir borð borin eða orðið undir. Ég veit ekki, hvað hæstv. núv. forsrh. telur viðunandi fyrir mann, sem fer með forsæti í ríkissj., að sætta sig við mikið frávik frá sinni skoðun, þegar endanleg tillögugerð fer fram, hvort hann telur það mögulegt fyrir sig t.d. að sitja áfram sem oddviti ríkisstj. ef það kemur á daginn, að ekkert af því eða harla lítið, sem hann hefur talið vera sín stefnumið og sína skoðun á heppilegustu úrlausn mála, nær fram að ganga. Þetta held ég, að hljóti öllum að vera ljóst og hæstv. ráðh. einnig. Og það er nákvæmlega þetta, sem menn hafa verið undrandi yfir, að hæstv. ráðh. skuli lýsa hér opinberlega á Alþ. yfir ákveðinni skoðun á lausn mesta vandamáls, sem ríkisstj. hefur nú við að glíma, áður en fyrir liggja endanlegar till. og meðan enn er verið að kanna málið, eins og hann sjálfur lýsti yfir í frumræðu sinni, að væri verið að gera. Það hefur enda komið skýrt í ljós, að aðrir hæstv. ráðh. og aðrir, sem rætt hefur verið við í stjórnarliðinu og á opinberum vettvangi, hafa talað af mikilli varúð um þetta mál, ekki viljað tjá sig um sínar persónulegu skoðanir eða skoðanir sínar á persónulegum skoðunum forsrh., og held ég, að afstaða þessara manna hafi í rauninni verið allmiklu hyggilegri. Og ég sé ekki, hvernig það má verða til þess að greiða fyrir lausn vanda eins og þessa að varpa fram slíkum skoðunum, til þess að menn fari að fjalla um þær, eins og hæstv. ráðh. sagði, á almennum vettvangi sem alvarlegar till., sem ekki var annað skilja en hann ætti við, þegar hann ræddi um, að þetta gæti orðið til leiðbeiningar fyrir aðila vinnumarkaðarins. Hvernig getur það farið saman, að hann ætlast til. að það sé aðeins tekið sem persónuleg skoðun sín, sem hann er að segja, en telur þó rétt, að aðilar vinnumarkaðarins fari að ræða þessa stefnumörkun hans, þessa persónulegu stefnumörkun, enda þótt ekkert sé vitað um það, hvort niðurstaðan verður sú, að hæstv. ríkisstj. í heild telji þetta vera rétta stefnumörkun eða ekki? Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að það hefur verið mikið frjálslyndi í ríkisstj. með skoðanaskipti á opinberum vettvangi. En það var a.m.k. kenning fyrrv. ríkisstj. og starfshættir hennar að ræða sínar persónulegu skoðanir fyrst og fremst innan ríkisstj. og reyna síðan að koma fram sem heild út á við með ákveðna stjórnarstefnu. Þetta held ég, að sé rétta formið í sambandi við starfshætti ráðh. Það dettur engum annað í hug en þeir eigi að hafa sínar persónulegu skoðanir og vinna þeim fylgi, en að halda, að það séu heppileg vinnubrögð og verði til að skapa traust á stjórnarstefnu, að ráðh. séu í orrahríð hver við annan á opinberum vettvangi, það held ég, að sé ekki giftusamlegt. Ég er hissa á því og tel það raunar ákaflega ólíklegt, að jafngætinn maður og hæstv. forsrh. sé þeirrar skoðunar, að þessi vinnubrögð séu heppileg, heldur sé réttara að kanna til þrautar, hvort menn ná ekki samkomulagi innan ríkisstj., og þá eftir atvikum taka því með stjórnskipulegum hætti, ef ríkisstj. getur ekki orðið sammála um úrlausn mála. Og það gerist að sjálfsögðu ekki með nema einum hætti, annaðhvort fari einstakir ráðh. úr ríkisstj. eða ríkisstj. biðji sjálf lausnar, nema því aðeins að menn geri ekkert mark með sínar persónulegu skoðanir og láti það lönd og leið, hvort þær verða undir eða ekki. En ég vil a.m.k. ekki trúa, að hæstv. núv. forsrh. sé þeirrar manngerðar, þá þekki ég hann illa, sem sé algerlega sama um það, hvort hans persónulegu skoðanir sem oddvita í ríkisstj. verði undir eða ekki, og hann geti svo komið fram fyrir þjóðina og barizt af jafnmikilli sannfæringu fyrir allt öðrum skoðunum en hann hefur lýst, að væru sínar. Þá fer nú að höggva nokkuð nærri því stjórnarskrárákvæði, sem hann vék hér að áðan, að menn séu aðeins bundnir af sannfæringu sinni, því að þá er auðvitað ætlazt til þess um leið, að þeir fari eftir sannfæringu sinni. Ég held, að hann komist í dálítið mikinn hnút með málið, ef svo skyldu fara leikar að lokum. En það, sem vakti sérstaka athygli mína við þessa ræðu hæstv. ráðh. og kemur mér ákaflega á óvart og ég fæ satt að segja ekki skilið með nokkrum hætti, það er, þegar hann fer að halda því fram, að hann með orðum sínum hér um daginn, - sem ég skal játa, að ég tók alvarlega, eins og hann sagði, og reyndi að ræða á málefnalegum grundvelli, - að með þeim orðum hafi hann aðeins átt við framhald á núverandi verðstöðvun til lausnar á efnahagsvandanum. Drottinn minn dýri! Ég skil ekki, að nokkur maður, hvorki í þessari hv. þd. né yfirleitt nokkur borgari í landinu hafi tekið orð ráðh. á þennan hátt, því að þá var þetta auðvitað allt saman marklaust, sem hæstv. ráðh. var að tala um. Hann sagði í sinni ræðu eitthvað á þá leið, að það væri að vísu enn þá verið að kanna þessi vandamál, en hann hefði ákveðnar, persónulegar skoðanir á því, á hvaða grundvelli ætti að leysa vandann. Og málgagn hans hefur hvað eftir annað - og það í feitletruðum leiðara - talað um þetta sem ábendingu um úrlausn efnahagsvandans. Nú hefur hæstv. ráðh. dregið svo hagkvæmlega í land, - kannske vegna þess, að það var alveg ljóst, eins og ég benti á við upphafsumr. málsins, að þær 800 millj., sem hann nefndi í sinni tölu, væru auðvitað gersamlega út í hött, - þá hefur hann dregið svo í land, að hann segir: Ég átti ekki við neitt annað en það að halda áfram núverandi verðstöðvun. En að öðru leyti skildist mér á ræðu hæstv. ráðh. nú, að hann vildi ekkert um efnahagsvandann fjalla í sinni fyrri ræðu. Hver í þessari hv. þd. skildi ræðu hæstv. forsrh, á þennan veg? Ég gerði það ekki, og mér þætti fróðlegt að vita, hvort nokkur hafi skilið hana á þennan veg, m.a. vegna þess, að þá hefði verið algerlega ástæðulaust fyrir hæstv. ráðh. að vera með ýmsar þær bollaleggingar, sem hann var með um breytingar á vísitölu og annað af slíku tagi, vegna þess að þá þurfti hann ekki að fara að ræða þau atriði. Ef hann átti aðeins við að framlengja með niðurgreiðslu, eins og gert hefur verið til þessa, stöðvun þeirra vísitölustiga, sem stöðvuð hafa verið með verðstöðvunarl., sem við erum hér að fjalla um staðfestingu á, þá fæ ég með engu móti það dæmi til að ganga upp, af hverju hæstv. ráðh. var þá um leið að fjalla um þessar hugleiðingar sínar varðandi breytingu á útreikningi vísitölu, sem allar hnigu í þá átt að draga úr hækkun vísitölunnar. Og ég held, að það liggi alveg ljóst fyrir, að vandanum verður ekki skipt með þessum hætti, þá eru allar þessar hugleiðingar hæstv. ráðh. í upphafi þessara umr. hrein markleysa. Það getur vel verið, að það sé út af fyrir sig hægt að taka aðstoðina til atvinnuveganna út úr dæminu, en þó verður það auðvitað ekki gert nema með þeim hætti, að afla annaðhvort sérstaklega fjár til þeirrar aðstoðar, sem ég skal ekki á þessu stigi segja um, hvað er mikil, eða þá að það megi með einhverjum aðgerðum öðrum draga svo úr tilkostnaði útflutningsframleiðslunnar, e.t.v. með breytingu á vísitölu, að þess fjár gerist ekki þörf að afla. Þennan vanda er út af fyrir sig bægt að taka út úr dæminu. En það er alveg ljóst, og það held ég, að hæstv. forsrh. hljóti að vera jafnljóst sjálfum, að ef ekki verða gerðar sérstakar ráðstafanir um næstu áramót í sambandi við verðlagsmálin, þá kemur vísitalan til með að hækka um 4–5 stig, þ.e.a.s. eitthvað nærri þeirri kaupgjaldsvísitölustigatölu, sem haldið er í skefjum með núverandi verðstöðvunarákvörðun. Og á þá að gefa út ný verðstöðvunarlög til þess að mæta þessum vanda? Eða hvað á að gera? Eins og ég ræddi um í upphafi þessa máls, er það spurning út af fyrir sig, hvort menn eru sammála eða ekki hugleiðingum hæstv. ráðh. um lausn efnahagsvandans. En ef á að taka alvarlega það, sem hæstv. ráðh, sagði núna, að hann hefði ekkert átt við nema stöðvun þessara tilteknu stiga, sem eru í þessu dæmi hér, þá sé ég ekki annað en málið allt sé orðið svo gersamlega ruglað, að þá hefði verið betra, að hæstv. ráðh. hefði aldrei sagt sína persónulegu skoðun, vegna þess að þá er málið gersamlega botnlaust. Og það þarf enginn mér að segja, að hæstv. ráðh, meini þetta í raun og veru. Það er eitthvað, sem veldur því, að hann dregur nú í land frá þeim kenningum, sem hann var með í upphafi þessara umr. og ég taldi áðan, eins og hann réttilega vitnaði til mín um, að væri sjálfsagt að taka til alvarlegrar íhugunar, en þá er ómögulegt að taka það til alvarlegrar íhugunar, vegna þess að það er botnlaust.

Ég nefndi 800 þús. kr. til að halda áfram þeim niðurgreiðslum, sem nú eiga sér stað

. Já, en það er bara ekki dæmið.  Þessum vanda, sem við er að glíma, verður ekki deilt í marga hluti. Og það er ekki mörg úrræði, sem eru til þess að mæta honum. Hæstv. forsrh, hefur sagt, að honum yrði ekki mætt með gengislækkun, á meðan núv. hæstv. ríkisstj. situr. Þá vitum við það. Nú veit ég ekki, hvort það merkir, að hún ætli þá að fara. Það er önnur saga, en sleppum því. Það liggur fyrir. Og það liggur enn annað fyrir frá hæstv. forsrh., sem hann sagði hér við umr. um daginn og styður þá skoðun mína, að hann hafi átt við vandann í heild, þegar hann var með hugleiðingu sína þá, vegna þess að hann sagði, að það yrði að ríghalda í, að vísitalan hækkaði ekki upp úr 117 vísitölustigum. Ef hann er hér aðeins að tala um verðstöðvunina núna og ef hann samtímis heldur því fram, að það verði að ríghalda í 117 vísitölustig, þá fæ ég alls ekki séð, hvernig hann ætlar að samrýma sínar eigin kenningar, ef hann ætlar að hörfa til baka nú, draga í land og segja, að hann hafi aldrei í rauninni meint það, sem allir álitu, að hann ætti við. Hér er þó aðeins eitt úrlausnarefni eftir. Ef á að ríghalda vísitölunni í 117 stigum, þá hljóta að koma til stórfelldar niðurgreiðslur á þessum vísitölustigum, sem hljóta þá að bætast inn í þessa verðstöðvun, sem hér er talað um, þannig að ég sé ekki, að hæstv. forsrh. komist með nokkrum hætti undan þessu heildardæmi, hvernig sem hann ætlar að snúa þessu fyrir sér. Og ég held í rauninni, að þjóðin eigi harla mikla kröfu á því að fá að vita, hvað hæstv. ráðh. raunverulega á við, þegar hann er að tala hér í hv. þd. um þessi mál. Það hefði í rauninni verið betra, að hann hefði aldrei byrjað á því, því að eins og dæmið liggur fyrir, þá á að halda vísitölunni í 117 stigum, það á aðeins að nota niðurgreiðslur, sem nægja til þess að halda henni í því horfi, sem hún er nú, en látið liggja á milli hluta, hvað verði um 5 vísitölustig um áramót. Það á ekki að láta hana hækka, en það á þó ekki að skerða hana. Það á ekki að lækka gengið til þess að jafna vanda útflutningsframleiðslunnar. Á þá að stórauka skatta til þess að mæta þessum 2500–3000 millj.? Ég skal ekki orðlengja um þetta frekar. En mér finnst, að persónuleg skoðun hæstv. forsrh. sé orðin svo þokukennd, að það hefði verið heppilegast, bæði fyrir hann og alla, að hann hefði aldrei látið hana í ljós. Ekki það, að hann stjórnskipulega geti ekki gert það, því dettur mér ekki í hug að halda fram, heldur vegna þess, að honum hefur þó lánazt með þessari síðari ræðu sinni hér að gera þetta mál svo flókið, að það er gersamlega útilokað að botna í því, hvað er í rauninni verið að fjalla um. Það hlýtur að vera eitthvað af persónulegum skoðunum eftir í pokahorninu hjá hæstv. ráðh., því að ég trúi því ekki, að hann viti ekki, hvað vandinn er stór. Og þó að það geti verið gott og blessað að treysta á, að einhverjir spekingar finni einhver lausnarorð, þá vitum við allir, að þær úrlausnir eru ekki margar, sem koma til álita. Og eins og ég sagði við fjárlagaumr., held ég, að það sé ákaflega mikill barnaskapur, ef hæstv. ríkisstj. heldur, að það geti gerzt, þó að það gerist í ævintýrunum, að menn finni einhvers staðar gullkistu um áramótin, sem geri mögulegt að leysa vandann, án þess að það komi við nokkurn mann. Það held ég, að sé ekki raunhæft. Ég vildi í upphafi taka alvarlega hugleiðingar hæstv. forsrh. um hans persónulegu skoðun á þessum mikla vanda, sem þjóðin óneitanlega stendur andspænis. Við getum látið liggja á milli hluta, eins og hann sagði, hverjum þessi vandi er að kenna og af hverju hann stafar. Ég skal ekki fara út í þá sálma. Við erum vafalaust ekki sammála um það, við hæstv. forsrh., en það finnst mér ekki kjarni málsins, heldur hitt, að til þess að leysa vandann, hver sem hann er, þá verða menn þó að skilja eðli hans og umfram allt verður sá maður, sem ætlar að leiða þjóðina, að skilja eðli þess vanda, sem hann á við að glíma. Hamingjan hjálpi þjóðinni, ef sá maður skilur hann ekki. Hvernig er þá hægt að búast við, að nokkur annar þjóðfélagsborgari skilji hann? Hæstv. forsrh. hefur með þessari ræðu sinni hér og með því að draga í land með sínar persónulegu skoðanir að 2/3 a.m.k., ef ekki 3/4, tekizt að hylja sig í þeim reykmekki, sem hann reyndi að blása upp hér síðast í ræðu sinni áðan. Þetta mál hefur komizt inn á enn þá óljósari brautir og ég verð að segja ekki sérlega gagnlegar fyrir þá aðila í þjóðfélaginu, hvort sem það eru verkalýðssamtök, vinnuveitendur eða aðrir, sem eiga að reyna að gera sér grein fyrir því og hljóta þá auðvitað að hlusta á það, sem ráðamenn þjóðarinnar láta í ljós sem skoðun sína á eðli vandans. Það var svo fróðlegt út af fyrir sig að heyra það hjá hæstv. forsrh., að gefnu tilefni frá hv. 2. þm. Reykv., að hans mat væri það, að launahækkanirnar s.l. haust hefðu verið hóflegar og þær væru ekki orsök í þessum vanda. Ég sagði í ræðu minni, að annaðhvort væri allt það, markleysa, sem hæstv. núv. ríkisstj. og talsmenn hennar hafa sagt áður um þá hrollvekju, sem mundi biða, þegar verðstöðvun fyrrv. ríkisstj. lyki, eða þá að kauphækkanirnar s.l. haust hefðu verði allt of miklar og vandinn, sem við var að glíma, hefði verið vanmetinn. Hæstv. ráðh. hefur nú lýst því yfir hér, að kauphækkanirnar hafi ekki verið óhóflegar, það hefði undir eðlilegum kringumstæðum verið hægt að rísa undir þeim geysilegu kauphækkunum ásamt vinnutímastyttingu, sem varð á s.l. hausti. En þá er líka í eitt skipti fyrir öll, ef á að trúa þessari skoðun hæstv. ráðh., kveðinn niður sá áróður hv. núv. stjórnarflokka, að það hafi verið safnað í sarpinn einhverjum stórfelldum vandamálum með fyrri verðstöðvun. Þau gátu ekki verið til staðar, úr því að hægt var að hefja nýja kjarasókn fram á við. Við vorum satt að segja aldrei það bjartsýnir, að við álitum, að það væri hægt að framkvæma mjög stórfelldar kauphækkanir á s.l. hausti eftir þær miklu kjarabætur, sem höfðu orðið árið áður. Við lögðum á það áherzlu, að reynt yrði að meta vandann efnislega, þegar nýir kjarasamningar yrðu gerðir. En með yfirlýsingu hæstv. forsrh. hefur hann sannarlega gefið fyrrv. ríkisstj. fullkomna syndakvittun fyrir það, sem hún hafði gert, því að hún hafði þá engum vanda safnað, heldur beinlínis lagt grundvöll að því, að hægt væri að bæta kjör fólksins í landinu þegar á s.l. hausti svo geysilega sem hæstv. ráðh. var hér að lýsa með þeim tölum, sem hann las hér upp. Þetta sannar bezt, hvernig allt talið um slæman viðskilnað fyrrv. ríkisstj. hefur verið gersamlega út í hött. Ég skal ekki fara að ræða það, sem ég er auðvitað ekki sammála hæstv. ráðh. um, hvernig standi á því að þessi vandi hafi komið upp, sem orsakaði verðstöðvunaraðgerðir á miðju ári. Það getum við látið liggja á milli hluta. En vitanlega gerðist ekkert stórkostlegt í þeim efnum varðandi aflarýrnun og annað, sem hefur leitt til þess vanda, sem nú er við að glíma. Það a.m.k. er aflarýrnun, sem er svo lítil móts við það, sem þekktist á erfiðleikaárunum, - þá var okkur sagt, að 50% samdráttur á útflutningsverðmæti væri ekkert til að tala um, en nú er rætt um, að 7% séu alveg óskaplegar ófarir, enda þótt samtímis verði 7% verðhækkun eða meiri á útfluttum vörum. Það virðist ekki vera sama, hver á heldur, og þetta stafar þá kannske af því, að menn telja, að það sé hægt að ætlast til mismunandi af þeim sem með völdin fara í landinu, þegar 50% er talið lítið sem ekkert, en 7%, sem mætt er fyllilega með verðhækkun, eru talin ófarir. Á þessu ári hefur ekki orðið nein tekjurýrnun að neinu leyti til varðandi útflutningsframleiðsluna, því hefur verið mætt með því að ganga á vörubirgðir, en það auðvitað verður ekki gert ár eftir ár. En við skulum láta þetta liggja á milli hluta. Ég lýk máli mínu með því að harma það, að það sýnist ekki mögulegt að halda áfram að ræða þetta mál á þann hátt, sem gert var í upphafi þessara umr., vegna þess að annað hvort hafa skoðanir hæstv. forsrh. gersamlega breytzt þessa daga yfir helgina eða þá hann lítur vandann allt öðrum augum nú en þá, ef marka má ræðu hans. Það gerir það að verkum, að raunverulega er ekki hægt að ræða alvarlega þær hugleiðingar, sem hann setti fram í sinni fyrri ræðu og ég vildi ræða efnislega, eins og hann vék að í sínu máli, því að þetta, sem hans skoðanir lýsa nú, er ekki lengur nein lausn á vandanum, þannig að hann er jafnóleystur eftir sem áður, þó að farið sé eftir þeim hugmyndum, sem hann befur varpað fram. Ég harma það mjög, að hann skuli þá ekki hafa talað a.m.k. svo ljóst, að menn gerðu sér grein fyrir, hvað hann átti við, og fólk því haldið, að hér væri verið af hálfu forsrh. landsins að ræða alvarlega um lausn vanda, sem við er að glíma. En svo kemur á daginn, að hér er alls ekki verið að ræða um lausn á neinum vanda. Hér er aðeins verið að taka út úr brot af vandanum, sem aldrei verður hægt, heldur hlýtur að verða að taka vandann í heild föstum tökum. Það verður því að stokka spilin upp að nýju, og við getum þá hætt í rauninni að ræða um persónulegar skoðanir forsrh., vegna þess að þær virðast ekki vera til staðar.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs að nýju vegna þess að hæstv. forsrh. virtist ekki vera það ljóst, hvort ummæli mín hér fyrr á fundinum ættu að teljast andmæli gegn því frv., sem hér er rætt, eða ekki. Ég verð að segja, að það má honum vera nokkur vorkunn, þó að hann eigi erfitt með að átta sig á því, þar sem hann var ekki viðstaddur, þegar ég flutti mína ræðu. En ég mun hafa sagt í upphafi máls míns, að ég hefði ekki ætlað mér að ræða efnisþætti þessa frv., ég hefði ekki ætlað mér að beita mér gegn því, en vegna sérstakra ummæla hæstv. forsrh, í ræðu hans vildi ég gera nokkrar aths., m.a. vegna þeirrar staðhæfingar hans, að með því væri ekki hallað á neinn sérstaklega. Leiddi ég að því nokkur rök, að hvað bændur varðaði væri þessi lagasetning nokkuð erfið. Ég held, að ég sé ekki einn um þessa skoðun. Og til þess að undirstrika það, vildi ég hér kynna þá samþykkt, sem aðalfundur Stéttarsambands bænda gerði um þetta málefni, þar sem þeim tilmælum var beint til fundarins, að hann tæki afstöðu til þessa hugsanlega frv. eða þessarar hugsanlegu ráðstafana, sem ríkisstj. hefði í hyggju að gera til verðstöðvunar. En sú till., sem aðalfundur Stéttarsambands bænda samþykkti, er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna tilmæla ríkisstj. um frestun á gerð verðlagsgrundvallar vill aðalfundur Stéttarsambands bænda 10. júlí 1972 taka fram eftirfarandi: Í stjórnarsáttmálanum var því heitið, að kjör bænda yrðu sambærileg við launakjör annarra vinnandi stétta. Þótt nokkuð hafi miðað í rétta átt, skortir verulega á, að fullu jafnrétti sé náð. En með tilliti til þeirrar nauðsynjar, sem talin er vera á því að stöðva kapphlaupið á milli kaupgjalds og verðlags, lætur aðalfundurinn óátalið, þótt gerð nýs verðlagsgrundvallar sé frestað fram til næstu áramóta, enda verði bændum tryggt það verðlag, sem felst í framreiknuðum verðlagsgrundvelli samkv. gildandi reglum miðað við 1. sept. n.k. Fundurinn áskilur bændum allan rétt til að krefjast leiðréttingar á grundvellinum um næstu áramót.“ Það var þessi skoðun aðalfundarins, sem fellur saman við skoðun mína, að þessi ráðstöfun, sem að vísu er ekki ætlað að gilda nema um 4 mánuði, sé það alvarleg fyrir hag bændastéttarinnar í landinu, að það sé eðlilegt, að á hana sé bent, því að svona verka þessi lög á hag bændanna. Og ég vil með því að hafa yfir þessa ályktun benda sérstaklega á og undirstrika niðurlag ályktunarinnar um það, að bændur hafi ekki afsalað sér neinum rétti í þessu sambandi um næstu áramót.



Herra forseti. Ég get verið stuttorður, þar sem þeir flokksbræður mínir, sem á undan mér hafa talað, hafa tekið þau atriði til meðferðar, sem sjálfsagt var að gera eftir ræðu hæstv. forsrh. Hæstv. forsrh. vildi meina, að það væru fleiri en ríkið, sem hefðu stuðlað að þeirri þenslu, sem væri hér á Íslandi, þeirri eyðslustefnu, sem hér ríkti og ég gerði að umtalsefni, að væri til staðar af hálfu ríkisstj., og nefndi hann þar til sveitarfélögin. Hvað sem þessari staðhæfingu hæstv. forsrh. líður, vil ég vekja athygli á því, að allar fjárhagsáætlanir sveitarfélaga í landinu nema líklega innan við fjórðung eða jafnvel nær fimmtung af fjárl. ríkisins. Ég bendi á, að stefna ríkisvaldsins í fjármálum ríkisbúskaparins hefur þess vegna úrslitaáhrif, að því er ofþenslu- og eyðslustefnu snertir. Ég hygg, að sveitarfélögin í landinu, hvorki höfuðborgin né önnur, hafi ekki gengið of langt og það sé hlutfallslega minna um hækkanir að ræða hjá þeim en hjá ríkisvaldinu. Það voru hinir 4 punktar hæstv. forsrh., er snertu muninn á hinni tímabundnu verðstöðvun hæstv. ríkisstj., sem hér er til umr., og verðstöðvuninni frá því í nóv. 1970, sem mig langaði að fara örfáum orðum um. Í fyrsta lagi taldi hann, að núv. hæstv. ríkisstj. hefði haft samráð við aðila vinnumarkaðarins, sem fyrrv. ríkisstj. hefði ekki haft. Fyrrv. ríkisstj. hafði vissulega samráð við aðila vinnumarkaðarins um verðstöðvunina. Það voru fundarhöld vikum saman, þótt ríkisstj. og launþegasamtökin bæru ekki gæfu til að verða sammála. En það eru ekki sterkari orð, sem aðilar vinnumarkaðarins hafa um þessa tímabundnu verðstöðvar núv. hæstv. ríkisstj., en við máttum heyra í ræðu hv. síðasta ræðumanns, og ég held, að fulltrúar Alþýðusambandsins hafi sagt eitthvað á þá leið, að þeir létu þessar ráðstafanir óátaldar eftir atvikum. Þá var það annar punkturinn, sem hæstv. forsrh. nefndi, að þau 2.5 vísitölustig, sem tekin væru af formi til skv. þessari tímabundnu verðstöðvun, væru að fullu bætt, og þá býst ég við, að hann eigi við fjölskyldubæturnar. Ég held, að þetta sé ekki rétt. Ég minnist þess að hafa heyrt hæstv. forseta þessarar d., sem er forseti Alþýðusambands Íslands, - og ég verð þá leiðréttur, ef það er ekki rétt, - segja eitthvað á þá leið, að hér væri vísitöluskerðingin e.t.v. ekki meiri en eitt stig. En það var vísitöluskerðing engu að síður, og þá er auðvitað við það miðað, að þessi vísitöluskerðing standi ekki nema til áramóta. En standi hún fram yfir áramót, er um fulla vísitöluskerðingu að ræða, 2.5 stig a.m.k., sambærilegt við það, sem áður var um 2 stigin í verðstöðvuninni frá nóv. 1970, og var þá talið, að sú staðreynd, að þær verðhækkanir kæmu til framkvæmda, hefði í för með sér, að launþegarnir yrðu fyrir kjararýrnun, vegna þess að þeir fengju verðlagsuppbætur seinna en verðhækkanir eiga sér stað, vegna þess, hvernig útreikningur vísitölunnar er framkvæmdur. Í þriðja lagi var svo sagt, að það væri mun meiri verðstöðvun samkv. ákvæðum þessara laga. Þau standa ekki nema tiltölulega skamman tíma, og reynslan á eftir að sýna, hvor verður í reynd meiri verðstöðvun. Ég skal ekkert fullyrða um það. En hitt hygg ég vera sanni nær, að það sé ekki mælikvarði á verðstöðvun eða gildi hennar, hve miklar verðhækkanir eiga sér stað á tímabilinu, heldur verður að taka með í reikninginn, hvað gerist, eftir að verðstöðvun lýkur, hve mikið kemur þá út í verðlagið. Mér er nær að halda, að þær verðhækkanir, sem eiga eftir að koma út í verðlagið að lokinni þessari tímabundnu verðstöðvun, verði ærið miklu meiri heldur en hæstv. forsrh. vill vera láta og muni skapa langtum meiri vanda en hann vill gera sér grein fyrir, eins og síðasti ræðumaður benti einnig á. Í fjórða lagi nefndi hæstv. forsrh. með töluverðu mikillæti, að það væri engin ný fjáröflun samfara þessari tímabundnu verðstöðvun gagnstætt hinni frá nóv. 1970. Það er svo, að einmitt í þessu er fólgin blekking. Einmitt í þessu er sönnun um það, að núv. hæstv. ríkisstj, vill ekki horfast í augu við vandann og leysa hann. Fjáröflunin skv. hinni tímabundnu verðstöðvun átti að eiga sér stað með því að draga úr opinberum framkvæmdum allt að 400 millj. kr., jafnvel þó að kostnaður við þessa verðstöðvun væri ekki áætlaður svo hár. En hvernig er útkoman? Hæstv. fjmrh. var gagngert spurður við 1. umr. um fjárlagafrv, fyrir næsta ár, hvernig þessi niðurskurður verklegra framkvæmda hefði verið framkvæmdur. Hann nefndi nokkrar tölur, sem þetta rn. eða hitt rn. ætti að lækka framkvæmdir sínar um. En þegar hann var beðinn að greina frá, hvaða ákveðnu framkvæmdum væri frestað eða dregnar saman, þá voru engin svör fáanleg. Hér er ekki heldur um það að ræða, að við fáum nokkrar frekari upplýsingar um þetta hjá hæstv. forsrh. Þótt fjárlög yfirstandandi árs séu í orði kveðnu afgreidd greiðsluhallalaus, liggja fyrir upplýsingar um, að fyrirsjáanlegur greiðsluhalli sé á ríkisbúskapnum á yfirstandandi ári. Nefndar eru tölur eins og 300 eða 500 millj. kr., þ.e.a.s. þessi tímabundna verðstöðvun er fjármögnuð með halla á ríkisbúskapnum. En halli á ríkisbúskapnum er einmitt til þess fallinn að gera vanda verðbólgunnar enn stærri, þegar til lengdar lætur. Ég vil vonast til þess, að sú 14–15% kaupmáttarhækkun, sem hæstv. forsrh. gat um, að yrði á þessu ári miðað við árið á undan, væri á rökum byggð, og tölulega skal ég út af fyrir sig ekki draga það í efa, en nefni, að í þessari kaupmáttarhækkun er ekki tekin með í reikning aukning skattbyrðarinnar á yfirstandandi ári, þ. á m. ekki sú skerðing kaupmáttarins, sem hlýtur að vera í því fólgin að hækka beina skatta og fella niður persónuskatta. Við þá aðgerð var ekki, að ég held, haft fullt samráð við aðila vinnumarkaðarins eða launþegana í landinu. En það er auðvitað mál. að það er hægt að sýna fram á kaupmáttaraukningu á einhverju ákveðnu tímabili, eins og hæstv. forsrh. gat um, þegar verið er að eyða sjóðum eða þegar þjóðarbúskapurinn er rekinn með halla, eins og viðskiptahallinn við útlönd ber vitni um, eða þegar ríkissjóður er rekinn með halla, eins og hallinn á ríkisbúskapnum er mikill. Meðan þannig háttar málum, er út af fyrir sig ekki hægt að sýna fram á kaupmáttarhækkun. En nú vil ég spyrja og vænti þess að fá svar, - ef ekki núna, þá a.m.k. þegar þessi mál eru í heild sinni rædd, en mikil þörf er á því, eins og síðasti ræðumaður gat um, - hvað minnkar kaupmátturinn, ef sú leið er farin, sem hæstv. forsrh. kvað vera persónulega skoðun sína, að taka óbeina skatta út úr kaupgreiðsluvísitölunni? Þá er ljóst mál, að kaupmátturinn lækkar. Og mér er spurn, er það þá svo, þegar þær ráðstafanir hafa verið gerðar, að kaupmáttur hafi e.t.v. ekkert hækkað á valdatíma núverandi hæstv. ríkisstj.? Þá fer lítið fyrir loforði hennar um 20% kaupmáttaraukningu innan tveggja ára. Það liggur alveg ljóst fyrir, að hæstv. forsrh. hefur aðeins komið við jaðar vandamálsins, og þótt hann telji það hrósvert af sér að setja fram sínar persónulegu skoðanir fyrir frekar en eftir Alþýðusambandsþing, þá er það ekki hrósvert, nema hann leggi vandamálið í heild sinni fram hér á hv. Alþ. til umr. og úrskurðar fyrir Alþýðusambandsþing eða gefi alþm. svo rúman tíma við meðferð málsins, að ekki verði um fljótaskrift að ræða á afgreiðslu þess, þegar þar að kemur. Sjálfstfl. gerði þá kröfu, þegar þessi brbl. voru sett, að Alþ. yrði kvatt saman og vandamálið lagt fram til umræðu á þingi og hæstv. ríkisstj. gerði till. um úrlausn þess. Hæstv. ríkisstj. varð ekki við þeim áskorunum. Hún bíður enn, að því er sagt er, eftir ráðum sérfræðinga sinna. Ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. hafi manndóm í sér til þess að leggja þá grg. fyrir Alþ. hið allra fyrsta og jafnhliða sínar eigin till. til úrlausnar vandanum, ef hún hefur þá nokkrar slíkar handbærar.



Herra forseti. Mér fannst áðan í orðum hæstv. forsrh. eins og hann gerði því skóna fyrirfram, að allir væru alveg afdráttarlaust sammála þessari lausn. Ég hef ekki fengið enn þá það fram, að ég skrifi undir það fyrirfram, m.a. eins og hv. síðasti ræðumaður kom inn á, varðandi þessar 400 millj. Ég vil byrja ræðu mína á því að óska eftir því aftur hér í þessari hv. d., að þær verði sundurliðaðar nákvæmlega. Ég bað um það í umr. um fjárlög og var ekki virtur svars þar, svo að ég ítreka þá spurningu mína að fá það nú rækilega tekið fram alveg lið fyrir lið, hvaðan þessar 400 millj. kr. koma og skiptast á framkvæmdir. Auðvitað er í því viss blekking að taka 400 millj. kr. núna, sem Alþ. hafði tekið frá á sínum tíma og reiknað með öflun á. Það er viss blekking að taka það til annarrar ráðstöfunar, því að fyrr eða síðar kemur að því, að við verðum að afla þessara 400 millj., og kannske að það þurfi þá meira en 400 millj. í sömu framkvæmdir vegna verðhækkana, bæði innanlands og erlendis, þannig lagað að það skiptir máli, hvernig þetta skiptist, og við sjáum nákvæmlega, í hvaða þarfir þessar 400 millj. áttu að fara, áður en þær voru teknar og settar í niðurgreiðslur. Efnahagslegur vandi varðandi verðbólgu hér á Íslandi er ekkert nýtt fyrirbrigði og befur verið hér mjög oft áður, og menn hafa deilt um leiðir. Það eru gamalkunnar leiðir, það eru leiðir niðurfærslu, styrkjastefnu og gengisfellingar og kannske eitthvað þar á milli. Hvað verður nú gert, veit raunar enginn, vegna þess að á stofn var sett ný n., nefnd vitringa eða spekinga, sem eiga að gefa ríkisstj. holl ráð, og ríkisstj. bíður og þjóðin bíður eftir því, hvað þeir leggja til. Það hefur komið fram, - það skildist mér áðan af orðum hæstv. forsrh., - að það kynni að vera, að ríkisstj. hoppi ekki inn á einhverja eina leið. Að sjálfsögðu tekur hún eitthvað úr þessu, hún metur, hvað er gott og hvað er slæmt, einnig þarf að hafa samráð við aðila vinnumarkaðarins, sem er mikilvægt atriði. Þannig getur þetta allt tekið nokkurn tíma. En þjóðin veit þó eitt, að það þarf að afla mikilla tekna til þess að mæta því, sem fram undan er. Áhrifin, sem þessar vangaveltur hafa haft í för með sér, eru örugglega þau, það heyrir maður víða utan að sér, að fólk keppist nú mjög við að koma peningum í lóg með einu eða öðru móti. Þetta hefur þess vegna skapað aukna eftirspurn eftir vörum og þjónustu. Þó hefur því oft verið lýst yfir hér á hv. Alþ. af sjálfum forsrh., að nóg væri að gert í þessu efni og spennan mikil og eitt höfuðviðfangsefni hæstv. ríkisstj. væri að draga úr þessari spennu og koma á jafnvægi milli eftirspurnar og framboðs og kaupgetu almennings. Þó að það sé frjálst hverjum manni hér á hv. Alþ. að lýsa yfir sínum persónulegu skoðunum, þá skiptir auðvitað mjög miklu máli, hver gerir það, eins og hér hefur verið undirstrikað úr ræðustóli í dag. Það skiptir auðvitað mjög miklu máli, hvort það er ég eða sjálfur forsrh., sem lýsir því yfir, að þetta þurfi að gera og þetta komi til greina að gera. Það segir sig sjálft. Á sínum tíma, ef ég man rétt, samkv, hinu margumtalaða júnísamkomulagi 1964 var sett í lög að koma með nýja vísitölu framfærslukostnaðar. Þá voru fengnar til þess um 300 fjölskyldur að gera neyzlureikning, og niðurstaðan varð sú, að um 100 fjölskyldur skiluðu þessum neyzlureikningi með góðu móti, og nærri 400 manns áttu hér hlut að máli. Frá því í janúarbyrjun 1968 höfum við notað þessa vísitölu, vísitölu framfærslukostnaðar, sem verðmæti í þjóðfélaginu. Laun hafa verið greidd og tekin um það ákvæði í kjarasamninga að hafa þetta sem viðmiðun. Inn í þessari vísitölu eru vín og tóbak. Hin „vonda“ viðreisnarstjórn hækkaði vín og tóbak á sínum tíma fyrir rúmlega tveimur árum, sem olli miklum úlfaþyt í þjóðfélaginu. Þó varð sú hækkun aðeins með því móti, að það átti að fresta ákvörðun þeirrar hækkunar í vísitölukerfinu, en ekki afnema það með öllu. Þá hafði núv. forseti þessarar deildar hér mörg og stór orð um léleg og slæm vinnubrögð í því efni, og væri nú fróðlegt að heyra aths. hans varðandi slíkar vangaveltur í dag að taka nú áhrif frá víni og tóbaki fullkomlega burt úr vísitölunni. E.t.v. eru menn með vangaveltur um, að þetta skipti ekki svo mjög miklu máli, ef sama tala er aftur sett í niðurgreiðslur og henni jafnað til baka í hinn vasann. En um þetta þarf að nást víðtækt samkomulag, ella tel ég hiklaust, að forsenda kjarasamninganna sé brostin. Menn bíða því mjög spenntir eftir því, hvernig hans flokkur og ASÍ-þingið afgreiði eða hvaða afstöðu þau taki til slíkra hugmynda. Eigum við að byggja áfram á þeirri vísitölu, sem var fundin með þeim neyzlurannsóknum, sem ég nefndi áðan? Hún er rétt, sú staðhæfing, að neyzluvenjur breytast. Þær breytast með tímanum og þær breytast með betri efnahag almennings. Það er því eðlilegt, að vísitala eða neyzlusamsetning vísitölu sé athuguð reglulega, og það er sennilega orðið vel tímabært að fá aftur 100–200 fjölskyldur til þess að halda búreikning og sýna nú á komandi ári, hvernig sú samsetning á sér stað, og bera hana saman við það, sem átti sér stað á árinu 1965 eða 1966, þegar þessi rannsókn fór fram. En kjarasamningar eru í gildi og þeir samningar eru miðaðir við þessa samsetningu, og það skiptir því mjög miklu máli að breyta þessari samsetningu skyndilega. Um það eru menn ekki sammála, hvort hægt sé að gera slíkt öðruvísi en líta á forsendur þessara kjarasamninga brostna. Einnig þarf að velta mjög vöngum yfir því, hvaða liði á þá að greiða niður, og ef það á að vera takmarkið, sem út af fyrir sig getur verið æskilegt, að halda vísitölunni í 117 stigum, þá skiptir það mjög miklu máli, hvaða liðir eru greiddir niður. Það er hagkvæmast fyrir ríkissjóð að fara í fjölskyldubæturnar. En nú eru ekki allir þegnar þjóðfélagsins fjölskyldumenn, og þá þarf að fara að velta vöngum yfir því, hvað á að greiða annað niður, nýmjólk, smjör, kjöt o.s.frv. eða fisk, og þegar við erum með upphæðir, sem örugglega eru mikið á 3. milljarð, ekki 800–1000 millj. til að leysa aðsteðjandi vanda, heldur vandann fyrir árið 1973, þá skiptir mjög miklu máli, hvernig við verjum þessu væntanlega fjármagni í niðurgreiðslum, þannig að byrðarnar komi ekki afar misjafnlega niður á einstaklingana. Um þetta hefur verið lítið fjallað hér og verður áreiðanlega ekki sagt fyrirfram við stjórnarandstöðuna. En vegna þess að hæstv, forseti þessarar d. á sæti í launþegasamtökunum og skipar þann sess, sem mjög er mikilvægur, þá vænti ég þess af honum, að hann fylgist líka með því, að sá þáttur verði athugaður mjög gaumgæfilega, hvernig þessi dreifing á sér stað á niðurgreiðslunni, því að margt gamalt fólk kann að fara illa út úr þessu, ef ekki er hugleidd mjög eðlileg dreifing á vissar matvörur í þessu sambandi. Það er gefið mál miðað við skrif í Þjóðviljanum núna, að það á að hreyfa vísitöluna, af því að þessi undarlega setning kemur í leiðara blaðsins fyrir skömmu: „vísitalan er ekki heilög kýr“. Ja, öðruvísi mér áður brá. Það var annað hljóð í blaðinu áður. Þegar við stuðningsmenn fyrrv. ríkisstj. vildum gera vissa frestun hér, þá ætlaði allt um koll að keyra, þó að aðeins væri á litlu sviði. Það kom einnig fram í fyrri ræðu hæstv. forsrh., að hann telur, sem auðvitað er rétt staðhæfing út af fyrir sig, að þessi vísitala sé ekki þannig, að það megi ekki breyta henni. Það var ég að segja áðan að væri vegna breyttra aðstæðna og breyttrar venju í neyzlu. En allt þetta þýðir það, að menn reikna með því, að komið verði á sköttum í einu eða öðru formi til þess að afla þess fjármagns, sem um er talað og hlýtur að vera nokkuð á 3. milljarð til þess að leysa þann heildarvanda, sem fyrir er, vegna þess að um áramót koma um 5 vísitölustig inn í dæmið og síðar skv. kjarasamningi 1. marz, ef ég man rétt, um 6 vísitölustig. Það er óhjákvæmilegt, að þessi tala hlýtur að liggja mjög nálægt þremur milljörðum, ef takmarkið er að halda vísitölunni í 117 stigum. Auk þess vitum við fyrirfram, að við megum búast við nokkrum verðhækkunum erlendis frá á vissa liði í vísitölunni. Það er því alveg gefið, að heildardæmið er langtum, langtum meira í tölum talið heldur en hér hefur verið gefið í skyn. Auðvitað er hæstv. forsrh. frjálst að vera með vangaveltur og tala um, að það séu sínar persónulegu skoðanir. Um það verður sennilega atkvgr. í hæstv. ríkisstj., því að maður hefur heyrt, að sá háttur sé upp tekinn nú, að þar fari fram handauppréttingar. En undarlegt er það, ef hæstv. forsrh. lendir þar nú í minnihluta með sínar einkaskoðanir, og tel ég þá hæpið, að seta þar geti verið rökrétt á eftir. Umr. um þetta hafa nú verið mjög langar og aðalerindi mitt hér var að fara þess eindregið á leit, að við fengjum hér nákvæma grg. um það, hvaðan þessar 400 millj. eru teknar og í hvaða framkvæmdir þær áttu að fara, því að það skiptir miklumáli varðandi afstöðu mína gagnvart frv.