Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Verði þetta stjskrfrv. að lögum, þá verður lýðveldi stofnað á Íslandi nú á þessu vori. Mér finnst vel við eigandi að minna hér á hæstv. Alþ. á það nú, að í vor eru liðin 682 ár frá því að Íslendingar gengu á hönd Noregskonungi með setningu Gamla sáttmála, en jafnframt eru liðin í vor 280 ár, frá því að erfðahyllingin átti sér stað í Kópavogi. Gamli sáttmáli, sem gerður var 1262, var samningur milli íslenzku þjóðarinnar og Noregskonungs. Þessi samningur gerði ráð fyrir, að Hákoni gamla Noregskonungi og niðjum hans skyldi sýna fullan trúnað, en á móti átti að koma af konungs hendi m.a., að Noregskonungur skyldi sjá landinu fyrir siglingum, svo sem nánar var tiltekið í sáttmála þessum, enn fremur, að Íslendingar skyldu ná íslenzkum lögum, þ.e.a.s. löggjafarvaldið skyldi vera í höndum Íslendinga. Þetta var sáttmáli við Noregskonung persónulega. En eigi að síður fór svo, að Gamli sáttmáli, sem gerður var með þessum hætti og áskildi réttindi Íslendinga, varð í framkvæmdinni upphaf þess, að úr höndum landsmanna var dregið löggjafarvaldið, framkvæmdavaldið og dómsvaldið, smátt og smátt. Þannig urðu engar efndir á því, sem á móti skyldi koma af hálfu Noregskonungs, þegar landsmenn sóru þeim trúnaðareið. Sá yfirgangur, sem Íslendingum var sýndur, náði tvímælalaust hámarki sínu, þegar Íslendingar voru þvingaðir til þess í Kópavogi 1664 að sverja Danakonungi trúnað sem einvaldskonungi og allsráðanda yfir Íslandi, og hefur réttur Danakonungs til þess að ríkja yfir Íslandi verið rakinn til þess, sem þá fór fram. Að vísu hafa Íslendingar aldrei getað litið svo á, að þessi nauðungareiður væri bindandi fyrir sig, enda með fyrirvara unninn, né heldur Gamli sáttmáli, eftir að hann var rofinn af Noregskonungi. En hvað sem því líður, þá er það víst, að í skjóli þess sambands, sem gert var í öndverðu við Noregskonung 1262 og síðar í skjóli Kópavogsþvingunarinnar, voru Íslendingar sviptir frelsi sínu fullkomlega, og stóð svo um aldir með þeim afleiðingum fyrir Íslendinga, sem þingheimi eru kunnar. Á öllum öldum hafa beztu menn Íslendinga haldið fast á rétti íslenzku þjóðarinnar og gætt þess í hvívetna að viðurkenna ekki óréttinn, gætt þess að standa á réttinum, þó að þeir yrðu að lúta fyrir erlendu ofurefli. Íslenzka þjóðin stendur í mikilli þakkarskuld við þá menn, sem þannig héldu á málum hennar, þegar verst blés. Þeir stóðu þá í vörn fyrir málstað Íslendinga, sem mörgum virtist vonlaus. En þeir þreyttust ekki. Um margar aldir urðu Íslendingar að láta sér nægja vörnina eina og mótmælin, til þess að réttur þeirra geymdist, en gleymdist eigi. En á öndverðri 18. öldinni hefst nýtt tímabil í sögu Íslendinga. Þá hefst sókn. Þá er vörn snúið í sókn, sem síðan hefur verið haldið sleitulaust.fram á þennan dag. Það er ekki óviðeigandi nú, þegar við erum að stíga lokasporið til fullkomins sjálfstæðis og frelsis, að við minnumst nokkurra þeirra manna, sem hófu sóknina, þeirra Skúla Magnússonar, Eggerts Ólafssonar, Jóns Eiríkssonar og Baldvins Einarssonar, svo að nokkur nöfn séu nefnd. Það má þó segja, að starf þessara manna væri aðdragandi þess, sem síðar gerðist, eins konar framvarðaskærur, áður en til meginátaka kemur. En meginsóknin hefst með starfi og forustu Jóns Sigurðssonar, og hún hefur haldið áfram fram á þennan dag. Það er ætlunin að leiða þessa sókn til lykta með því að framkvæma nú á þessu ári sambandsslit við Dani og stofnun lýðveldis á Íslandi. Sjálfstæðisbarátta Íslendinga hefur verið háð til þess að flytja inn í landið það vald, sem hafði verið rænt af Íslendingum, löggjafarvaldið, framkvæmdarvaldið og dómsvaldið. Þetta hefur tekizt smátt og smátt fyrir ötula forustu margra ágætismanna og eindreginn stuðning þjóðarinnar við þá. Annars hefði engu verið hægt að koma áleiðis í þeim málum. Þess mega menn gjarnan minnast einnig. En nú kynni einhver að vilja spyrja: Er afnám konungdæmis á Íslandi einn þátturinn í þessari frelsisbaráttu? Snerist ekki barátta þeirra manna, sem nefndir voru, og fjölmargra annarra, sem ástæða væri til að nefna, að allt öðru en því að slíta konungssambandinu? Jú, það er rétt. Barátta þeirra fjallaði um stofnun Alþ., endurheimt framkvæmdarvalds og dómsvalds að fullu. En það má ekki valda misskilningi, og því minnist ég á þetta nú. Róm var ekki byggð á einum degi. Hér varð ekki fremur allt unnið í senn. Margt varð að vinnast, áður en hægt var að hefja lokabaráttuna fyrir stofnun lýðveldis á Íslandi. Taka varð fyrir eitt verkefni í senn, og þegar það var leyst, þá hófst næsti áfangi. Með þjóðinni hefur alltaf vakað vitundin um það, að konungssambandið var upphaf að óláni landsmanna og áþján. Jafnvel hin ágætasta framkoma sumra Danakonunga hefur ekki náð að má þessa minningu úr hugum Íslendinga. Íslendingar hafa aldrei litið á útlenda konunga sem innlenda þjóðhöfðingja, hversu vel sem þeim hefur farizt í málum landsmanna. Til þess liggja þau rök m.a., sem ég hef ,þegar rakið. Stofnun lýðveldis er því tvímælalaust í fullu samræmi við alla sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Ég fullyrði, að fyrir Íslendingum hefur vakað, að stofnun lýðveldis væri hið eina viðeigandi tákn þess, að sjálfstæðisbaráttu landsmanna væri lokið, þótt landsmenn hafi um þetta verið orðfleiri löngum en aðra þætti frelsisbaráttunnar, sem til úrlausnar hafa komið fyrst. En það eru fleiri en Íslendingar, sem gert hafa ráð fyrir því, að konungssambandinu yrði slitið. Það hefur m. a. komið fram af hálfu Dana, að þeir hafa búizt við því, að svo mundi verða. M.a. kemur þetta fram hjá dönsku nefndarmönnunum, sem fjölluðu um sambandslagasamninginn 1918. Þeir hafa gert ráð fyrir fullkomnum skilnaði landanna, ef sambandsslit yrðu, og með fullkomnum skilnaði milli landanna getur ekki verið átt við annað en slíta konungssambandinu, þar sem gerður er munur á algerum skilnaði og sambandsslitum. Stofnun lýðveldis á Íslandi eða réttara sagt, endurreisn þjóðveldisins, er blátt áfram söguleg nauðsyn. Íslendingum mundi aldrei finnast þeir hafa endurheimt það, sem þeir töpuðu 1262, ef þeir ættu að hafa yfir sér erlendan konung, hversu mikilhæfur og góður maður sem hann væri. Það er full nauðsyn á því, að Íslendingar stígi þetta skref til þess að taka af allan vafa um það, að Ísland sé fullvalda og sjálfstætt ríki. Þá má ekki gleyma því, að það er í raun og veru ósamrýmanlegt, að sami maður sé konungur í tveimur ríkjum, sem ekkert málefnalegt samband hafa og ekkert sameiginlegt eiga, annað en að lúta sama konungi. Það getur komið fyrir, að hagsmunir ríkjanna fari ekki ævinlega saman, og þá sjá allir, hver aðstaða þjóðhöfðingjans er orðin. Þá kemur spurningin: Hver er réttur Íslendinga til þess að slíta konungssambandið og stofna lýðveldi - og það einmitt nú? Það hlýtur að vera réttur hverrar fullvalda þjóðar að ráða æðstu stjórn landsins. Að nútíma hugsunarhætti hlýtur þetta að vera eitt af höfuðeinkennum hverrar frjálsrar þjóðar. Engin kynslóð getur bundið ókomnar kynslóðir um aldur og ævi við ákveðið stjórnarform. Réttur Íslendinga er því þannig, að þess gerist vart þörf að minna á, með hverjum hætti erfðaréttur sá var til kominn, er Danakonungar hafa byggt á völd sín á Íslandi. En á þeim málum var þannig haldið, að Íslendingar geta ekki talið þær gerðir bindandi fyrir sig, og hef ég lítillega á þetta minnzt. Þá er ekki heldur nauðsynlegt að blanda hér inn í umr. um störf þeirra konunga, sem ríkt hafa, en rétt að taka það fram enn einu sinni, að við höfum ekkert nema gott að segja um skipti okkar við Kristján konung X. og munum meta hann mikils - ekki síður framvegis en hingað til. Í sambandi við sáttmálann, sem gerður var 1918, var rætt um konungssamband landanna, og þá var samið um það, að konungssambandið skyldi standa til 1944 eða jafnlengi og sáttmálinn. Það er eina skuldbindingin, sem Íslendingar hafa tekið á sig um sambandið við Danakonung, og þegar sá sáttmáli er úr sögunni, þá virðist mér ekkert því til fyrirstöðu, að Íslendingar stofni lýðveldi í stað konungdæmis. Ég hef nú fært fram, hvern ég tel rétt Íslendinga í þessu efni og hvers vegna ég tel viðeigandi, að Íslendingar endurreisi þjóðveldið einmitt nú í sambandi við sambandsslitin við Danmörku. Skal ég nú ekki fara fleiri orðum um málið almennt, en víkja í þess stað að frv. því, sem hér liggur fyrir, og aðdraganda þess, að frv. kom fram nú. Alþ. Íslendinga ákvað 1941 að stofna lýðveldi, um leið og sambandsslitin við Dani ættu sér stað. Þegar sú ákvörðun hafði verið tekin, þurfti að undirbúa breyt. á stjórnskipunarlögum landsins í samræmi við hana. Þáv. stjórn, þjóðstjórnin, lét þá þegar gera nokkurn undirbúning, en síðar var skipuð sérstök mþn. í málið 1942, og skilaði hún áliti sínu á árinu 1943. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er frá þessari mþn. komið og flutt hér á Alþ. af hæstv. ríkisstj. Áður en mþn. skilaði áliti sínu, hafði verið gerð ákvörðun hér á Alþ., sem tiltók nánar, hvernig lýðveldisstofnunin skyldi fara fram. Var ákveðið með sérstakri stjskrbreyt. 1942, að einfalt samþykki Alþingis um stofnun lýðveldis skyldi nægja, enda kæmi samþykki þjóðarinnar til við sérstaka atkvæðagreiðslu. Jafnframt var áskilið, að í þeirri lýðveldisstjórnarskrá væru ekki önnur ákvæði en þau, sem nauðsynleg væru til þess að ráðstafa æðsta valdinu, er flutt yrði inn í landið. Er Alþ. nú bundið af takmörkunum þessum, ef stofna á lýðveldið án þess að almennar alþingiskosningar fari fram. Allir hv. þm. munu vera á þeirri skoðun að halda sig innan þessara takmarka. En utan þings hafa heyrzt raddir um, að setja þurfi hinu nýja lýðveldi nú þegar í öndverðu aðra stjórnarskrá en hægt er með þessu máli. Þessari stefnu verður Alþ. að standa gegn sem einn maður. Við vitum vel, að ef þannig væri á málum haldið, þá hlytu að dragast inn í stjórnarskrármálið deilur um viðkvæm atriði, bæði um kjördæmaskipun landsins, vald þingsins, vald forsetans o.s.frv. Ef lýðveldisstofnunin ætti að bíða úrslita í þeim málum öllum og alþingiskosninga í því sambandi, þá er öllu málinu stefnt í óefni. Það verður að samþ. stofnun lýðveldisins eina út af fyrir sig, en taka síðar upp endurskoðun stjskr. Ég fullyrði, að stefna Alþingis í þessu máli er sú eina, sem leitt getur málið til farsællegra lykta, en hitt væri hið mesta óráð að blanda allsherjarendurskoðun stjskr. inn í afgreiðslu lýðveldismálsins. Ég vona, að allir landsmenn geti nú fallizt á, að stefna þingsins sé rétt, og að menn sameinist nú um aðalatriði málsins, stofnun lýðveldisins. Og þess sjást nú glögg merki, að svo muni fara. Þá vildi ég víkja þessu næst að frv. sjálfu. N. leggur til einróma, að frv. verði samþ., en með nokkrum breyt., sumum allveigamiklum. Ekki er þó samkomulag innan n. um allar brtt. Einkum er ósamkomulag um eina þeirra, varðandi gildistöku stjskr. Eigi að síður er það sameiginleg áskorun nm. til alþingismanna, að þeir standi einhuga um stjskr., hvað sem líður afdrifum einstakra brtt. Þá væntir n. þess fastlega, að þjóðin öll fylki sér um málið eins og Alþ. afgreiðir það. Þessar áskoranir n. byggjast á þeirri skoðun. allra nm., að mál þetta sé svo mikilsvert fyrir þjóðina, að nauðsyn beri til, að fullkomin þjóðareining komi fram á Alþ. og utan þess við meðferð þess og að ágreiningsatriði verði að hverfa úr hugum manna, jafnskjótt og úr þeim hefur verið skorið hér á Alþingi. Allir verða að sameinast um stofnun lýðveldisins. Brtt. þær, sem n. flytur á þskj. 71, snerta sumar nokkur meginatriði. Mun ég víkja að þeim brtt., sem efnisbreytingar geta talizt, en eigi að hinum, sem annaðhvort eru orðabreyt. einar eða lítið annað. Þá er fyrst brtt. n. við 2. gr. frv. Hún fjallar um að breyta heiti forsetans frá því, sem gert er ráð fyrir í frv. hæstv. ríkisstj. Vill n., að embættisheiti forsetans verði „forseti Íslands“, en ekki aðeins „forseti“ eða „forseti lýðveldisins“. Þykir n. betur fara, að forsetinn verði kenndur við landið og gleggra til aðgreiningar frá forsetum einstakra félaga eða stofnana. Næsta brtt. er við 3. gr., og er meginbrtt. n. Sú brtt. ráðgerir, að forsetinn verði þjóðkjörinn, en ekki þingkjörinn, eins og frv. stj. gerir ráð fyrir. N. hefur orðið þess vör, að mjög mikið fylgi er meðal þjóðarinnar fyrir því, að forsetinn verði þjóðkjörinn. Mun ekki vafi á því leika, að meiri hluti þjóðarinnar óskar eftir því, að svo verði. Ýmsir nm. voru einnig ákveðið þeirrar skoðunar, að þetta væri heppilegast. Aðrir voru meira á báðum áttum, en vilja taka til greina þann þjóðarvilja, sem menn telja sig hafa orðið vara við. Þannig varð í n. nær einhuga fylgi fyrir því, að forsetinn yrði þjóðkjörinn. Þessi breyt. á frv. hafði það í för með sér, að n. varð að leggja mikla vinnu í athugun á því, hversu réttast væri, að þjóðkjör færi fram, og athugun um önnur atriði í sambandi við þessa breyt. Næsta brtt. er við 5. gr. og er alger efnisbreyt. Gr. fjallaði um það, hversu kjósa skyldi forseta á Alþ., en nú fjallar gr. um það, hversu forseti skuli kjörinn af þjóðinni. N. athugaði margar leiðir til þess að kjósa forseta. Mönnum kann að virðast það einfalt mál að kveða á um það, hversu forseti skuli kjörinn af þjóðinni. En n. reyndist það ekki svo og þá ekki sízt fyrir það, að fljótt komu raddir í n. fram um, að áríðandi væri að setja ákvæði til tryggingar því, að forseti yrði ekki kjörinn með mjög litlum meiri hluta atkv. þeirra, er tækju þátt í forsetakjöri. Væri slíkt ekki viðeigandi og sízt styrkur þeim manni, sem slíku trúnaðarstarfi ætti að gegna. Voru athugaðar leiðir til að tryggja það, að forseti væri kjörinn með meiri hluta atkv. þeirra, sem þátt tækju í kosningunni. Komu fram till. um, að kosið yrði oftar en einu sinni, ef með þyrfti, og þá bundinni kosningu hin síðari sinn, og enn fremur var því hreyft, að Alþ. yrði falið kjörið, ef þjóðin dreifði mjög atkvæðum sínum við kjörið. En eftir að þær leiðir, sem nefndar voru, höfðu verið athugaðar mjög nákvæmlega innan nefndarinnar, hvernig tryggja skyldi meirihlutakjör, varð niðurstaðan sú, að engin þeirra náði samþykki í n. Meiri hl. nm. hallaðist að því, að sá yrði rétt kjörinn forseti, sem fengi flest atkv. við forsetakjör. - Ég fer nú ekki út í að rekja nánar þær till., sem fram komu um þetta í n., né skýra frá kostum þeirra og göllum. Mér er ekki kunnugt um, hvort einhver þessara till. kann að koma fram hér í hv. deild, en ekki hefur verið ákveðið af neinum, svo að mér sé kunnugt, að hreyfa nokkurri þeirra. Ef þær koma fram, - sem mér þykir ósennilegt, - þá verða þær ræddar. N. vill taka það sérstaklega fram, að hún leggur til, að sá verði kosinn forseti, sem flest hefur atkv., í trausti þess, að þjóðin hafi þroska til þess að dreifa ekki úr hófi fram atkv. sínum við forsetakjör. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að þegar menn vita fyrir fram, að aðeins eitt kjör á sér stað, aðeins einu sinni kosið, - og að sá, sem flest fær atkv., verður rétt kjörinn, þá ætti að mega gera ráð fyrir því, að landsmenn sameinuðu sig fyrir fram í fáa hópa um frambjóðendur til forsetakjörs, en teldu, sér ekki hag né sóma í því að dreifa atkvæðum á menn, sem litlar líkur væru til, að kæmust að. Það bæri ekki vott um mikinn þroska hjá þjóðinni, ef þannig væri á málum haldið. Hitt væri virðulegra, að menn reyndu fyrir fram að gera sér grein fyrir kosningalíkum og fylktu sér um þá frambjóðendur, sem vitanlega hefðu verulegt traust með þjóðinni. N. þótti rétt að gera nokkuð strangar kröfur um meðmælendafjölda forsetaefna og leggur til í 3. brtt. sinni, að forsetaefni þurfi að hafa meðmæli minnst 1500 kosningarbærra manna og mest 3000, eftir því sem ákveðið verður í lögum. N. setu það ákvæði í þessa brtt., að heimilt sé að ákveða með l., að tiltekin tala meðmælenda skuli vera úr landsfjórðungi hverjum, í hlutfalli við kjósendatölu þar. Með því mætti tryggja, að forsetaefni kæmi ekki til greina, nema það hefði nokkurt fylgi um land allt. Þykir það eðlilegra en hitt, að meðmælendur séu sóttir á örfáa staði í landinu. Við 6. gr. flytur n. þá brtt., að kjörtímabil forseta verði frá 1. ágúst til 31. júlí að 4 árum liðnum. Breyt. er aðeins sú, að til er tekinn mánaðardagur við byrjun og endi kjörtímabilsins, en í frv. er ekki fastákveðið, hvenær á árinu það skuli byrja eða enda. Þótti nauðsynlegt vegna þjóðkjörsins að tiltaka mánaðardaga. Þessi tími er valinn með tilliti til þess, að heppilegast þykir að láta almennar kosningar fara fram að vori til. Við höfum reynslu fyrir því, sem n. tekur tillit til. Við 7. gr. er brtt. um það, að þegar kjósa þarf nýjan forseta í stað annars, sem fellur frá, skuli kjörtímabil nýja forsetans að vísu miðast við 4 ár, en þó sé dreginn frá sá tími, sem liðinn er af því ári, sem hann er kosinn á. Verður þetta til þess, að kjörtímabil forseta, sem kosinn er í staðinn fyrir annan, sem frá hefur fallið, verður styttra nokkuð en forseta, sem kosinn er reglulegri kosningu. Við 11. gr. er brtt., sem einnig er afleiðing þjóðkjörsins. Í frv. eru ákvæði um, að Alþ. geti vikið forseta frá, áður en kjörtímabili er lokið. Nú á þetta ekki alls kostar við þjóðkjörið. Gerir n. ráð fyrir, að þjóðaratkvgr. þurfi til þess, að forseta verði vikið frá. Þó er frumkvæðið lagt í hendur Alþ. í brtt. n., en gert ráð fyrir, að samþykki 3/4 hluta þingheims þurfi til þess að krafa um frávikningu forseta verði lögð undir þjóðaratkvæðagreiðslu. Ef þjóðaratkvgr. gengur á móti þinginu, þá telst kjörtímabil forseta hefjast af nýju frá þeim tíma, sem atkvgr. fór fram, en Alþingi rofið og efnt til nýrra kosninga. Eru þessi ákvæði sett svo ströng til þess að koma í veg fyrir, að stjakað verði við forseta að ófyrirsynju. Það er ekki rétt, að hægt sé af stjórnmálaástæðum að víkja forseta frá. Búa verður svo um, að honum verði ekki vikið frá, nema brýn nauðsyn beri til svo að segja að allra dómi. Þó verður að vera hægt að koma slíku við, ef forsetanum verður eitthvað það á, sem að flestra dómi gerir það að verkum, að hann geti ekki setið áfram að völdum, eða eitthvað það kemur fyrir forsetann, sem gerir hann óhæfan til þess að gegna starfi, án þess að hann geri sér grein fyrir því sjálfur. Þessi ákvæði eru sett til öryggis, en vonandi þarf aldrei til þeirra að grípa. N. virtist, að í stjskr. flestra lýðvelda væru einhver ákvæði um, að hægt væri að víkja forseta frá, en alls staðar mjög ströng, og valdið til þess að víkja honum frá ýmist lagt í hendur þjóðþinga eða þjóðanna sjálfra, eftir því, hvernig forseti er kjörinn. Við 14. gr. er brtt., sem í raun réttri er aðeins orðabreyt. Og það sama má segja um tvær aðrar brtt., þ.e.a.s. við 20. gr. og að nokkru leyti brtt. við 23. gr. Þær eru lítið annað en orðabreyt., en þó vil ég minnast þeirra, af því að þær eru sérstaks eðlis. - Ég gat áðan um það, hver stakkur sniðinn hefði verið fyrir þetta stjskrfrv., þ.e.a.s., að ekkert ætti að vera í því annað en ákvæði, sem væri í sambandi við lýðveldisstofnun og sambandsslit við Danmörku. N. athugaði frv. gaumgæfilega með tilliti til þess, að ekki væri farið út fyrir þessi takmörk. Til þess að tryggja það fullkomlega hefur n. þótt rétt að gera þessar brtt. við 14., 20. og 23. gr. frv. Eru þær brtt. til þess að færa ákvæði þessara gr. til sama orðalags og í gildandi stjskr. En það vill n. taka fram, að þessar brtt. eru aðeins gerðar til þess að útiloka allt tal um óeðlilegar breytingar, en ekki vegna þess, að n. vilji halda því fram, að mþn. í stjskrmálinu hafi farið út fyrir þau takmörk, sem tilskilin voru, þegar hún samdi þetta frv. - Ýmsir utan þings hafa verið að minnast á það, að farið væri í þessum atriðum út fyrir þau takmörk, sem þessi stjskrbreyt. skyldi markast af. Þykir n. rétt að breyta orðalaginu, til þess að þetta tal falli niður. Þá er brtt. við 24. gr. frv., sem fjallar um þingrof og þingrofskosningar. Þá gr. hafði mþn. orðað af nýju í frv. sínu, og átti hún að koma í staðinn fyrir 20. gr. í gildandi stjskr. Þessi gr. hljóðar svo í gildandi stjskr., með leyfi hæstv. forseta: „Konungur getur rofið Alþingi, og skal þá stofnað til nýrra kosninga, áður en tveir mánuðir séu liðnir, frá því er það var rofið, en Alþingi stefnt saman eigi síðar en átta mánuðum eftir, að það var rofið.“ En hjá mþn. eða réttara sagt í frv. er þetta orðað á þessa lund: „Forseti lýðveldisins getur rofið Alþingi. Skal þá láta nýjar kosningar fara fram svo fljótt sem föng eru á, enda komi Alþingi saman eigi síðar en átta mánuðum eftir þingrof.“ Sú grein var gerð fyrir þessari breyt. af hálfu mþn., að greinin í frv. væri í fullu samræmi við framkvæmd gömlu greinarinnar í stjskr., en greinilegar orðuð. Þetta er ekki dregið í efa af stjskr.-nefndum beggja d. nú. Eigi að síður fannst stjskrn. rétt, í samræmi við brtt., sem gerðar eru við 14., 20. og 23. gr., að færa þetta ákvæði í sama horf og í gildandi stjskr., en vill jafnframt, að greinilega sé fram tekið, að ákvæði 24. gr. frv.. ef till. n. verður samþ., beri að framkvæma á sama hátt og ákvæði 20. gr. gildandi stjskr. hafa verið framkvæmd. - Rétt er að geta þess, að í þessari brtt. n. er látin haldast frá gildandi stjskr. ein efnisbreyt., sem var í 24. gr. frv. Hún er í því fólgin, að í frv. er ákveðið, að Alþ. komi saman innan tiltekins tíma, þ.e.a.s., það er gert ráð fyrir því, að Alþ. geti komið saman, án þess að það sé kvatt saman af forseta. En í gildandi stjskr. stendur, að Alþ. skuli kvatt saman af konungi. Þessa breyt. þótti sameinuðum stjskrn. deildanna heimilt að gera, vegna þess að hún snertir starfssvið konungsins áður og forsetans nú. 18. brtt. er við 80. gr. Hún fjallar aðeins um. að taka inn í þetta frv., samræmis vegna, að stjskrbreyt. frá 15. des. 1942 sé numin úr gildi með samþykkt þessa frv. ásamt þeim stjórnskipunarlögum, sem í gr. eru upp talin. Þá er ég kominn að 19. brtt., við 81. gr. Hún er sú eina, sem verulegum ágreiningi olli í n., og hlýt ég að taka fram um hana, að það, sem ég segi um efni hennar, getur ekki orðið fyrir hönd n. allrar, heldur meiri hl. n., þ.e.a.s. allra nm. nema hv. annars þm. Sósfl. í n. og að nokkru leyti einnig hv. 4. þm. Reykv. Ég geri ráð fyrir, að þeir geri grein fyrir afstöðu sinni sérstaklega til þessarar brtt. En brtt. fjallar um að breyta 81. gr. frv. þannig, að hún orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnskipunarlög þessi öðlast gildi, þegar Alþingi gerir um það ályktun, enda hafi meiri hluti allra kosningarbærra manna í landinu með leynilegri atkvæðagreiðslu samþykkt þau.“ En í frv. er ákveðið, að stjórnskipunarlögin öðlist gildi 17. júní 1944, að afstaðinni þjóðaratkvgr. - Um þessa brtt, var talsverður ágreiningur í n., eins og raunar kemur fram í nál., og er þar nokkuð vikið að þeim rökum, sem hver aðili um sig færði fyrir sínu máli. En ég ætla að minnast með örfáum orðum á afstöðu þm. Framsfl. og Sjálfstfl. í n., sem voru alveg sammála um það, hvernig á þessu atriði skyldi haldið. Það er nú öllum hv. þingheimi ljóst, að bæði hér í þinginu og utan þings hefur verið nokkur ágreiningur um það, hvenær stofna skuli lýðveldi á Íslandi. Sérstaklega hefur þó ágreiningur verið um það, hvort ákveða skyldi nú þegar stofndag lýðveldisins. Okkur virðist hins vegar augljóst, að mjög mikill meiri hl. á Alþ. og vafalaust einnig mjög mikill meiri hl. allra landsmanna hefur verið og er þeirrar skoðunar, að stofna beri lýðveldi 17. júní 1944. Töldum við því og teljum viðeigandi, að ákvæði um þetta standi í stjskr., sem nú verður samþ. Þessi ágreiningur um gildistökudag stjskr. blandaðist svo saman við ágreining, sem gerður var af nokkurra manna hálfu um það, hversu og jafnvel hvenær framkvæma skyldi sambandsslitin. Þegar þessi mál voru hér til 1. umr. og þessi ágreiningur var ræddur, horfði svo sem hér mundu verða deilur framvegis í landinu um skilnaðinn og stofnun lýðveldis og að þjóðinni mundi ekki auðnast að standa saman sem einn maður. Hins vegar hefur það fram að þessu, - síðan þál. um stofnun lýðveldis á Íslandi var samþ. 17. maí 1941, - verið svo, að þingheimur allur hefur staðið saman og við hvert skref í málinu haft fylgi að heita má allrar þjóðarinnar. Í augum margra nm. var það svo mikils virði, að hægt væri að fá fullkomið samkomulag bæði þingsins og þjóðarinnar um þetta. mál, að þeir vildu leggja sig alla fram um að ná samkomulagi. Þó kom ekki til mála af þeirra hálfu að gera nokkurt það samkomulag, sem yrði til. þess, að skilnaður við Dani og lýðveldisstofnun færi ekki fram 17. júní í vor, svo sem áformað hefur verið. Það kom einnig í ljós eftir allmikla fyrirhöfn, að hægt var að ná samkomulagi við andófsmenn í málinu, án þess að nokkuð væri vikið frá þeim ásetningi. Þetta var hægt með því að taka út úr stjskrfrv. ákvæðið um gildistökudaginn, 17. júní, en setja í þess stað ákvæði um, að Alþ. hefði í hendi sér með einfaldri samþykkt að ákveða, hvenær lýðveldisstjskr. gengi í gildi. Ágreiningnum er þannig eytt á þessu Alþ. og allir geta staðið saman við þjóðaratkvgr. Við nm. vonum, að þessi málsmeðferð leiði til þess, að sams konar eining verði aftur í vor, þegar endanlega á að ganga frá þessu máli. Þá von byggjum við á því, að þjóðaratkvgr. verði svo skýlaus, að ekki þurfi að efast um, að þjóðin sé því fylgjandi, að skilnaður og lýðveldisstofnun fari nú fram í vor hinn 17. júní. Það er augljóst mál, að með því að halda á málum eins og meiri hl. nm. vill nú, þá eru sterkar líkur til þess, að allir standi saman, þangað til málið er komið í höfn. Hefði þetta samkomulag hins vegar ekki verið gert, þá var það alveg víst, að ágreiningur um málið hefði haldið áfram. Þá er þess að geta, að ef það eitt væri gert að taka út ákvæðið um gildistökudaginn, án þess að nokkrar yfirlýsingar fylgdu, þá gæti litið svo út, að þeir, sem 1. des. s.l. bundust samkomulagi um stofnun lýðveldis eigi síðar en 17. júní n.k., hefðu horfið frá þeirri stefnu. En til þess að taka af allan vafa um þetta og gera þingheimi og þjóðinni ljóst, að hér er ekki um stefnubreyt. að ræða af þeirra hálfu, sem gera þetta samkomulag um afgreiðslu málsins nú, hafa fulltrúar Framsfl. og Sjálfstfl. í n. tekið fram í nál., að þeir teldu sig eftir sem áður bundna órjúfandi samtökum um að stofna lýðveldið eigi síðar en 17. júní. Þessi brtt. við 81. gr. frv. er gerð aðeins til þess að skapa einingu á þ. og þá um leið við þjóðaratkvgr., en ekki til þess að breyta nokkru efnislega frá því, sem áður hefur verið ákveðið. Af hálfu þeirra, sem voru á móti þessu samkomulagi í n., fulltrúa Sósfl., er því haldið fram, að málinu sé stefnt í hættu með þessari breyt. á frv. Þessu er ekki hægt að finna neina stoð. Í fyrsta lagi liggur það fyrir manni, að 45 þm. eru bundnir samtökum um stofnun lýðveldis á Íslandi 17. júní, og sú yfirlýsing er endurnýjuð nú af þeim, sem fallizt hafa á að taka „17. júní“ út úr stjskrfrv. Þá liggur fyrir, að það eru sömu þm. og nú sitja á þingi, sem eiga að ákveða gildistökudaginn að lokinni þjóðaratkvgr., þar sem engar alþingiskosningar fara fram fyrir þann tíma, - og þessir sömu 45 menn, sem bundust samtökum um 17. júní, hafa málið á valdi sínu. Því hefur verið borið við, að eitthvað gæti komið fyrir, sem kæmi í veg fyrir samþykkt gildistökunnar 17. júní. Ég vil taka það fram fyrir hönd Framsfl., að þau samtök, sem við höfum bundizt um að stofna lýðveldið 17. júní í vor, eru alveg bindandi í okkar augum, og frá þeim verður ekki fremur hvikað en þótt ákvæðin um gildistökuna stæðu í stjskr. Ég veit ekki, við hvað þeir eiga, sem gera ráð fyrir hindrunum. En ef þeir óttast íhlutun annarra þjóða, þá sýnist slíkt ástæðulaust. Ef einhver þjóð ætlaði sér að leggja stein í götu þess, sem við ætlumst fyrir í þessum málum, þá væri það fram komið. Það mundi ekki vera beðið eftir því, að fram kæmi sú þjóðareining, sem verða mun, um þetta mál. Það eru hinar verstu getsakir að ætla nokkurri þjóð slík afskipti, enda allt gengið í gagnstæða átt, sem frá öðrum nálægum þjóðum hefur komið varðandi þá málsmeðferð, sem fyrirhuguð er nú. Út af því, sem rætt er um hættur, þá vil ég bæta því við, að sú eina hætta, sem við Íslendingar þurfum að forðast, er hættan á sundrung okkar sjálfra um málið. Samkomulag það, sem gert hefur verið, er einmitt gert til þess að koma í veg fyrir slíka sundrung, girða fyrir einu hættuna, sem fyrir hendi er. Þá er sú ástæða færð fram gegn því að gera þetta samkomulag, að með því sé þjóðinni sjálfri ekki gefinn kostur á að segja neitt um gildistökudaginn. Þegar þetta mál verður lagt fyrir þjóðina, liggur einnig fyrir yfirlýsing 45 manna um, að lýðveldið verði stofnað 17. júní, og getur þjóðin því ekki verið í neinum vafa um það, að verði stjskr. samþ. af þjóðinni, þá verður gildistaka hennar ákveðin 17. júní í vor. Frá þessu sjónarmiði hefur það því ekkert gildi, hvort dagsetningin stendur í frv. eða ekki. Þá hefur því verið haldið fram af þeim, sem vilja ekki samkomulagið, að sú málsmeðferð, sem hér er viðhöfð, samrýmist ekki samkomulaginu milli þriggja þingflokka, sem gert var 1. des., og eru okkur, sem höfum unnið að einingu um málið, borin samningsrof á brýn. Þetta samkomulag samrýmist vissulega yfirlýsingu þriggja flokka frá 1. des., sem var um það, að þeir stæðu saman að stofnun lýðveldis á Íslandi eigi síðar en 17. júní 1944 og um að bera fram stjskrfrv. mþn. Þeir, sem standa saman um að stuðla nú að einingu um málið með því að taka ákvæðið um 17. júní út úr frv., standa eftir sem áður jafnfast á þeim grundvelli að stofna lýðveldið 17. júní í vor, eins og yfirlýsing sú, sem ég lýsti áðan, ber með sér. Þegar einhver skerst úr leik, er nógur tími til þess að tala um samningsrof. Ég veit, að það mun steini hafa létt af þjóðinni, þegar hún frétti um það samkomulag, sem gert hefur verið í stjskrn. þingsins og nú hefur verið frá skýrt. Læt ég svo útrætt um það atriði. Þá flytur nefndin aðra brtt. við síðari hl. 81. gr., og hljóðar hún þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Er stjórnarskrá þessi hefur öðlazt gildi, kýs sameinað þing forseta fyrsta sinni eftir reglum um kjör forseta sameinaðs þings, og nær kjörtímabil hans til 31. júlí 1945.“ N. athugaði gaumgæfilega, hvort hægt mundi að koma því svo fyrir, að þjóðkjör forseta færi fram jafnskjótt og lýðveldið væri stofnað. N. var ljóst, að skemmtilegast hefði verið, að forsetakjör færi einnig fram af þjóðarinnar hálfu að heita má um leið, en henni virtist ekki hægt að koma því í framkvæmd. N. tók því það ráð að ætla Alþ. að kjósa forseta, sem gegndi starfinu til 31. júlí 1945. Er gert ráð fyrir, að þjóðkjör forseta hafi þá farið fram. Ég hef þá minnzt á brtt. þær, sem fyrir liggja og skipta einhverju efnislega. Einstakir nm. munu gera gr. fyrir sínum skoðunum að því leyti, sem þær samrýmast ekki nál. Ég vonast eftir því, og það er eindregin áskorun n. allrar, að hv. alþm. fylki sér einhuga um stjskrfrv., hvernig sem fer um einstakar brtt. n. eða einstakra hv. þm. Ég enda þessa framsögu með því að lesa upp úr nál. örfá orð, sem skýra bezt afstöðu nm. til málsins í heild. - Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefur athugað gaumgæfilega stjórnarskrárfrumvarpið, og er hún einhuga um, að nú sé tímabært að samþykkja lýðveldisstjórnarskrá, og mælir eindregið með því, að Alþingi sameinist nú um samþykkt stjórnarskrárfrumvarpsins, og skorar jafnframt á þjóðina að fylkja sér samhuga um málið við þjóðaratkvæðagreiðslu þá, sem ákveðin hefur verið. Nefndin flytur nokkrar breytingartillögur við frumvarpið. Þótt þessar breytingartillögur séu fluttar af nefndinni, þá hafa einstakir nefndarmenn óbundnar hendur um sumar tillögurnar, eins og koma mun fram við meðferð málsins á Alþingi og í þessu nefndaráliti. Þessi fyrirvari nefndarmanna um einstök atriði í tillögunum raskar hins vegar í engu fylgi þeirra við frumvarpið sjálft, þótt tillögur nefndarinnar verði samþykktar, né dregur úr áskorun nefndarmanna allra til Alþingis og þjóðarinnar um að fylkja sér einhuga um lýðveldisstjórnarskrána. Byggist þessi afstaða nefndarmanna á þeirri sameiginlegu skoðun, að ágreiningur um einstök atriði verði að víkja fyrir þeirri höfuðnauðsyn, að þing og þjóð sameinist um stofnun lýðveldisins og setningu lýðveldisstjórnarskrár. Leggur nefndin á það mikla áherzlu, að þannig verði á þessu stórmáli haldið á Alþingi og við þjóðaratkvæðagreiðslu þá, sem fram undan er.“ Þetta er ósk okkar allra, og þannig viljum við starfa að þessu stærsta máli, sem við höfum nokkru sinni haft með höndum á Alþingi Íslendinga.



Herra forseti. - Eins og menn vita, er hinn formaður og frsm. hinna sameinuðu stjskrn. ekki í þessari hv. d., og verð ég því að tala af hálfu Sósfl. við þessar umr. hér. Ég mun ræða nokkuð bæði um þetta atriði, sem hv. frsm. annars nefndarhlutans hefur gert að aðalumræðuefni sínu, og fleiri. Ég vil undirstrika það, sem hann sagði um þýðingu þessa máls og þess, að þjóðin standi sameinuð. Það er nauðsynlegt að gera sér ljóst, þegar samþ. er þessi stjskr., að við erum að framkvæma stórfellda breyt. á stjórnskipulagi okkar. Við erum í fyrsta lagi að afnema síðustu leifarnar af erlendu kúgunarvaldi, sem þjóðin átti við að búa öldum saman, en við erum einnig að breyta þjóðfélagsskipun okkar þannig, að allt valdið kemur frá þjóðinni sjálfri. Við breytum ekki einungis afstöðu okkar út á við til annarra þjóða, við erum líka að breyta þjóðskipulaginu, sem við höfum búið við sjálf, og tryggja, að allt vald sé frá þjóðinni sjálfri og að enginn einn maður hafi sakir erfða eða annars vald umfram aðra. Formaður Nd.-nefndarhlutans minntist á það, með hvaða rétti við gerðum þessar breyt. Ég vil undirstrika það, sem hann sagði, að við höfum réttinn og höfum ætið haft hann, því að engin kynslóð hefur né hefur nokkru sinni haft rétt til þess að binda komandi kynslóðir undir ok annarra þjóða. Ef við vildum nota orðið „bylting“ um það, þegar þjóð tekur sér rétt, sem henni hefur verið neitað um um aldaraðir, þá er það nokkurs konar bylting, sem hefur verið að fara fram hér á Íslandi s.l. fjögur ár, eða frá 10. apríl 1940, þegar hver einasti þm. samþ. að flytja konungsvaldið inn í landið. En það þýðir, að vald konungs sem persónu gat ekki lengur notið sín og innlendum mönnum var fengið það í hendur, innlendum mönnum, sem má vita, að fylgja þeim l., sem þjóðin setur. Hinn 15. des. 1942 var staðfest sú stjskrbreyt., sem heimilar Alþ. að afnema konungsvaldið, án þess að til komi staðfesting konungs, heldur látin einungis nægja staðfesting þess manns, sem er handhafi konungsvalds. Þetta er staðfesting þess, að þjóðin er að taka sér sjálf þetta vald, og það er þessi fjögurra ára þróun, sem við erum nú að leggja smiðshöggið á. Það má fullyrða, að þjóðin cildi yfirleitt ekki áframhaldandi konungdæmi, enda þótt einstaka manni kunni að hafa komið það til hugar, og það er nokkur hamingja, að deilan um það atriði varð ekki háværari. Þá kem ég að brtt., sem sósíalistar fluttu þegar í byrjun um, að forseti skuli vera þjóðkjörinn. Þá voru allir á móti því, þótt nú hafi öðruvísi skipazt. Það hefur komið fram hér í umr., að vald forseta sé ekki mikið. Ég er því ekki sammála. Ég tel, að vald hans sé mjög mikið. En ef til ágreinings kemur milli þings og forseta, þá á þingið að ráða. Og ég er sammála hv. frsm. um afstöðu hans til neitunarvalds forseta. Um bráðabirgðaákvæðið er það að segja, að þjóðin á að fá ráðrúm til að búa sig undir kosningar. Sem stendur eru stjórnmálaflokkarnir hin einu skipulagsbundnu öfl, sem viðbúin eru kosningum. Hins vegar tel ég rétt, að t.d. þeir menn, sem mest hafa gagnrýnt stjórnmálaflokkana á Alþ., fái tækifæri til að taka virkan þátt í þeim kosningum. Hv. 2. þm. S.-M. minntist á niðurfellingu 17. júní sem gildistökudags. Við sósíalistar erum á móti, að þetta ákvæði sé fellt úr, því að með því móti heldur Alþ. enn valdinu til að ákveða, hvenær lýðveldið skuli stofnað, en þjóðinni er ekki fengið það í hendur. Og það er ástæða til að ætla, að þetta vald verði notað til að draga lýðveldisstofnunina, þangað til talað hefur verið við konung. Á þennan hátt tekur Alþ. á sig ábyrgð, sem þjóðin á að hafa. Hv. 2. þm. S.-M. tók það einnig fram, að þeir atburðir gætu gerzt, sem hindruðu, að lýðveldið yrði stofnað, og ef svo færi, þá yrðu það svo alvarlegir atburðir, að gagnslítið mundi að hafa þetta ákvæði í stjskr. Ég tel ekki sæmandi, að þm., sem talar fyrir hönd meiri hl. þings, skuli gera ráð fyrir því, að stjskr. skuli brotin, enda þótt slíkt hafi eitt sinn verið gert. Ég get alls ekki fallizt á slíkt sjónarmið, og ég verð að segja það, að þegar slík yfirlýsing er gefin, þá fer það vald, sem við erum að samþ. með þessari stjskr., að verða nokkuð rýrt. Og hvers getum við vænzt af mönnum, sem taka sér ekki þyngra en svo að brjóta stjskr.? Þá minntist þm. á, að erfitt hefði orðið um samkomulag, ef ákvæðinu um 17. júní hefði verið haldið. - Í því sambandi er rétt að geta þess, að fulltrúi sá, er lagði á móti þessu ákvæði, var ekki fulltrúi fyrir allan sinn flokk. Haraldur Guðmundsson hefur lýst yfir, að hann væri með þessu ákvæði. Hins vegar er það vitað, að þótt nú hafi verið slakað til, þá er ekkert endanlegt samkomulag fengið, og það er engin trygging fyrir því, að þessir menn verði með hinn 17. júní. Þeir munu þvert á móti nota þennan tíma til að gera sem ákveðnastar kröfur um, að lýðveldið verði ekki stofnað, fyrr en talað hefur verið við konung. Við mótmælum ekki gildi einingarinnar í þessu máli, en með þessari skipan er engin eining og ekkert raunverulegt samkomulag fengið. Það virðist því auðsætt, að hér er haldið á af nokkurri skammsýni. Þær þjóðir, sem kynnu að vera andstæðar sambandsslitum, munu án efa nota öll tækifæri til að draga gildistökuna á langinn. Við teljum því, að með þessu sé málinu stefnt í hættu. En ef þetta ákvæði var haft, þá var skellt í lás og þjóðinni jafnframt fengið það vald, sem henni bar. Það er allveigamikið atriði, hvenær lýðveldið skuli stofnað, og raunar hafa aðalátökin alltaf verið um það. Þess vegna var það, að stjskrn. ákvað að setja 17. júní sem endanlegan gildistökudag. Frsm. sagði, að meðan enginn hefði skorizt úr leik, væri ekki hægt að áfella neinn. Það væri fyrst hægt að dæma menn fyrir þetta, þegar þeir hefðu sýnt, að þeir vildu ekki, að lýðveldi yrði stofnað 17. júní. Hann gætir þess ekki, að þá er um seinan að iðrast. Það, sem við getum nú tekið ákvarðanir um, það eigum við að ákveða. Með því móti er málið ljósast og öruggast. Það hafa komið hér fram ómaklegar ásakanir í garð okkar sósíalista, einkum frá hv. þm. G.-K. Það kom illa við okkur, þegar farið var að taka ákvæðið um 17. júní út úr. Með því var brugðið einingu hinna þriggja flokka, sem höfðu staðið saman í þessu máli, og samvinnunni var brugðið vegna atriðis, sem er í raun og veru einskis virði, eins og ég hef nú sýnt fram á. Þetta viðkvæma mál um stofnsetningu lýðveldisins gæti orðið harðvítugt deilumál. Ég álít, að þegar við ræðum þetta atriði, eigum við að athuga, hver verið hefur afstaða Íslendinga til lýðveldisstofnunarinnar til þessa. Íslenzk alþýða hefur gert ráð fyrir því, að stofnað yrði lýðveldi, þegar þjóðin yrði frjáls. Árið 1928, þegar fulltrúar Alþfl. lögðu fram fyrirspurn um afstöðuna til lýðveldisstofnunar, þegar skilnaðurinn yrði við Dani, þá fengu þeir ekkert svar. Hinir flokkarnir vildu ekkert um þetta segja. Þegar 20 ár voru liðin, frá því að sambandslögin voru gerð, kom aftur fram fyrirspurn um afstöðu flokkanna til lýðveldisstofnunar. Og það var í gær í sambandi við umr. um skilnaðarmálið verið að minnast á þá yfirlýsingu, sem hv. þm. G.-K. gaf viðvíkjandi afstöðu Sjálfstfl. til skilnaðarmálsins 1937. Hann svaraði þá um leið spurningum viðvíkjandi lýðveldismálinu, og hann segir þar í þeirri þingræðu, sem hann hélt til þess að skýra afstöðu Sjálfstfl. í þessu máli, þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: „En hinn hlutinn er um konungssambandið og aðra óviðkomandi. hluti.“ Hv. þm. G.-K. talaði í þessu sambandi um konungssambandið sem óviðkomandi hlut sambandsmálinu, enda tekur hann þetta fram í ræðu seinna á þinginu. Þar segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „Sambandslagasamningurinn fjallar ekki um konungssambandið, og við höfum enga leið til þess að losna við konunginn á annan veg en með uppreisn eða á þann hátt að banna konungi okkar, eftir að málefnaskilnaður hefur orðið á milli Dana og Íslendinga, að vera konungur í öðrum ríkjum. En það mál er þessu máli alveg óskylt, enda hefur þessi hv. þm. hvorki látið uppi sínar skoðanir né heldur reynt að knýja fram álit annarra flokka við umr. í utanrmn.“ Það er auðséð, að á þessu stigi er ekki búið að taka ákvörðun um þetta, a.m.k. ekki hv. þm. G.-K., að því er snertir hans flokk, að standa með því að stofna lýðveldi á Íslandi, um leið og skilnaður fari fram við Dani. Framsfl. svaraði ekki fyrirspurn Alþfl., ef ég man rétt. Ég lauk þar við áðan, sem ég hafði rætt um svör við fyrirspurn Alþfl. 1937 um afstöðu annarra þingflokka til lýðveldismálanna, og hafði greint nokkuð frá, hverju hv. þm. G.-K. hafði svarað. Afstaðan var þá þannig 1938, að tveir flokkar, Alþfl. og Sósfl., lýstu yfir því, að þeir væru meðmæltir lýðveldi, en hinir flokkarnir, sem voru þó miklu stærri, höfðu enn ekki tekið afstöðu og höfðu ekki þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir látið uppi, hvað þeir vildu gera. Ég skal geta þess til þess að vera fyllilega sanngjarn, að það er ef til vill skiljanlegt, að flokkur stjórnarinnar hafi síður fengizt til að láta uppi, að hann vildi vinna að því að fá afnám konungdómsins, þar sem hann stóð í stöðugu sambandi við konung. Ekkert var gert til að undirbúa þjóðina undir skilnaðinn. Árið 1939 höfðum við okkar síðustu afskipti af Dönum og konunginum. Það hefur áður verið rætt svo margt um heimsókn Staunings hingað, að ég sé ekki ástæðu til að gera það að sérstöku. umræðuefni nú, en mér þykir rétt, að það komi fram í þessu sambandi, hvernig afstaða Sjálfstfl. var þá til málanna, með tilliti til þess, sem hv. þm. G.-K., form. Sjálfstfl., lét falla til okkar sósíalista. Hinn 12. ágúst 1939 birtir Morgunblaðið viðtal við Stauning, þar sem hann segir: „Ég vil, að sambandið haldist milli þessara tveggja nágrannaþjóða. Ég held, að margir Íslendingar óski hins sama.“ Í sama blaði er ræða eftir þáv. sendiherra Íslendinga í Khöfn: „Um konungssambandið. Alveg eins var um eitt atriði, konungssambandið. Um það var ekki samið, heldur var því slegið föstu, að við værum í sambandi við Dani um einn og sama konung. Þetta var heldur ekki samningur, heldur samningsgrundvöllur. Eftir orðalagi laganna gildir eitt og hið sama um þessi tvö atriði, fullveldið og konungssambandið. Okkur er jafnóheimilt að segja upp konungssambandinu eins og Dönum er óheimilt að taka aftur fullveldisviðurkenninguna.“ 13. ág. ritar ritstj. Morgunblaðsins þessi orð í blaðið um „Konungssambandið“: „... því þótt einkennilegt megi virðast, þá hefur svo lengi verið algerlega kyrrt um sambandsmál vort við Dani, að fjöldinn af fólki hefur ekki gert sér grein fyrir því, að konungssambandið er alveg utan við það mál. Skýring sendiherrans á málinu, að því er konungssambandið snertir, var því þörf hugvekja, sem margir eru þakklátir fyrir.“ 16. ágúst er talað um sambandsmálið í leiðara Morgunblaðsins, en ekki minnzt einu orði á konung. Ég skal ekki draga neinar ályktanir af því, hvað þessi orð bera með sér, en það hlýtur þó að vera augljóst, að fastákveðið hefur ekki verið þá, að Sjálfstfl. beitti sér fyrir stofnun lýðveldis á Íslandi. Þegar styrjöldin skellur á, slitnar sambandið við Dani. Við verðum að gera okkur ljóst, að í hvaða styrjöld, sem er, slitnar sambandið við Dani. Svo var það 1809, í fyrri heimsstyrjöld og einnig nú. Samband Íslendinga við Dani er alltaf óeðlilegt. Þegar sambandið slitnaði, urðum við að stjórna okkur sjálf, og þá jókst tilfinning okkar fyrir því, að við gætum það, og hin gamla vanmáttartilfinning þvarr. Þá loks vinnur sú hugsun á og sigrar, að íslendingar séu ekki aðeins færir um að stjórna sér sjálfir, heldur hafi þeir rétt til að gera það og sjálfsagt sé að gera það. 1940–41 stendur Alþ. ekki einungis saman um að slíta sambandið, heldur einnig um að stofna lýðveldi. Hef ég nú rifjað að nokkru leyti upp, hvað það er, sem svo eðlilega gerir okkur tortryggna. - Þetta er ekki í fyrsta skipti, sem eining hefur verið um að stofna lýðveldi á Íslandi. Sumarið 1942 voru gefnar um þetta stórorðar yfirlýsingar, og hv. þm. G.-K. lýsti yfir því, að hann mundi beita sér fyrir, að gengið yrði frá lýðveldisstjskr. og lýðveldisstofnuninni. Þá var gert kunnugt út á við, að lýðveldisstjskr. ætti að öðlast gildi á því ári og, eins og síðar kom fram, gerðar sérstakar ráðstafanir til, að slíkar fréttir bærust út til Danmerkur. Eins og hv. frsm. komst að orði, stóð Alþ. og þjóðin öll á bak við þetta. En svo kom þessi bobbi í bátinn, að sú erlenda þjóð, sem mest völd hefur hér, lagði mjög fast að okkur að fresta þessu. Hér á Alþ. var þá reynt að fá því framgengt, að ekki væri látið undan. Vikum saman var reynt að ná samkomulagi um, að haldið yrði svo fast á málunum, að lýðveldi yrði stofnað þrátt fyrir mótmælin. Ég held mér sé óhætt að segja, að lengst af hafi Sjálfstfl. verið á móti því að láta undan. Sósfl. og Alþfl. stóðu einnig ákveðið saman um það, en með Framsfl. voru ýmsir örðugleikar, kjördæmamálið vildi blandast þar inn í. En það var þáv. forsrh., form. Sjálfstfl., sem mest beitti sér fyrir því að láta undan, á móti „hörðu leiðinni“, eins og það var kallað hér á þingi. Svo fór að lokum, að Alþ. lét undan þeim þrýstingi, sem þá kom upp, og það voru einmitt þeir, sem gefið höfðu svo stórorðar yfirlýsingar um, að lýðveldi skyld'i stofnað, hvað sem hver segði, sem létu undan síga. Ég vil minna á það út af ásökunum frá hv. þm. G.-K., að það vorum ekki við, sem skárumst úr leik þá. Við stóðum alltaf með ályktunum Alþ. Þeir, sem skárust úr leik, voru menn úr Sjálfstfl. sjálfum. Hitt er það, að þá fengum við reynslu, sem við höfum geymt, og við munum reyna að gera það, sem við getum, til þess að það sama endurtaki sig ekki. Þess vegna stöndum við svo fast um það, að 17. júní standi áfram í stjskrfrv., svo að Alþ. geti ekki farið leiðina, sem farin var 1942, að láta undan. Við vitum, hve Alþ. er miklu næmara fyrir þessum þrýstingi en þjóðin sjálf, og ef Alþ. samþ. að breyta 81. gr., tekur það á sig ábyrgð, sem það getur ekki risið undir. Þjóðin sjálf á að ráða og taka endanlega ákvörðun um þetta atriði. Árið 1943 var hvað eftir annað farið fram á það, bæði af hálfu Sjálfstfl. og Sósfl., að afgreiða þetta mál, en Framsfl. vildi alltaf fresta því. Síðast nú í nóv. s.l. vildi hann láta fresta því þar til eftir 17. maí, og málið hefur því dregizt mánuð eftir mánuð. Það hefur ekki staðið á okkur. Við skoruðum eindregið á alla flokka að fylkja sér um sjálfstæðismálið, áður en Alþ. var frestað í apríl s.l. Það, sem ég hef rifjað hér upp af sögu málsins, hef ég gert til að sýna fram á, hvaða átök hafa verið um 17. júní, og til að hindra, að það ákvæði verði strikað út í frv. Við vitum, að það hefur verið settur þrýstingur á, að beðið yrði, þangað til hægt væri að ná tali af konungi. Það heyrðum við einmitt við 1. umr. frá hv. 4. þm. Reykv. Þá var verið að hræða þá flokka, sem til hægri stóðu, með því, að hér væri verið að framkvæma byltingu. Því er enginn efi á, að þetta ákvæði þarf að binda fast, og það verður ekki fastar bundið en með því að láta það standa í stjskr. Við sósíalistar höfum frá upphafi fylgzt með þessu máli, en við höfum aldrei skoðað það sem sérmál okkar og álítum ekki rétt af neinum flokki þings að gera það. Við höfum heldur aldrei sett það á oddinn við kosningar, en alltaf álitið, að okkur bæri að standa saman um það, hver sem bæri það fram á hverjum tíma. Og það munum við halda áfram að gera, jafnvel þótt okkur finnist nú illa að okkur farið. Við munum ekki grípa til þess að beita hótun, hvað þá meira, um að vera á móti því. En okkur finnst það leitt, að þeir, sem beita hótunum um að vera á móti málinu, ef þeir fái ekki öllu sínu framgengt, þeir ráði, en til hinna, sem undir öllum kringumstæðum er vitað, að verði loyal, sé ekkert tillit tekið. Ég álít það skyldu okkar að vara þjóðina við að fella ákvæðið um 17. júní úr stjskr. Þetta álít ég ekkert flokksmál og veit, að menn, bæði úr Sjálfstfl., Framsfl. og fleirum, eru á sama máli um það. Að síðustu vil ég beina til hv. frsm. tveimur fyrirspurnum út af því, sem hann hefur sagt. Ég get ekki séð, að nein trygging sé fyrir því, að sömu þm. verði á því Alþ., er saman kemur í júníbyrjun. Það væri því æskilegt, að hann vildi lýsa því fyrir þingheimi, hvernig það sé tryggt, af því að ég tók ekki eftir, að framsaga hans væri svo skýr, að þm. gætu skilið, hvernig þetta er tryggt. Í öðru lagi sagði hv. frsm., að hann vonaði, að Alþ. mundi standa saman um þetta mál, hvernig sem fer um einstakar brtt. Ég vil lýsa yfir því fyrir hönd Sósfl., að við munum standa saman um stjskrmálið, hvernig sem fer um einstakar brtt. En ég vil spyrja hv. frsm.: Hefur hann tryggingu fyrir því, að staðið verði saman nú um þetta stjfrv. af hálfu þeirra manna, sem hér semja, hversu sem fer um einstakar brtt.? Hefur hann tryggingu fyrir því, að þm. Alþfl. muni greiða atkv. með stjfrv., þó að brtt. n. við 81. gr. yrði felld? Eða er það svo, að þingheimi verði sett skilyrði af hálfu eins manns í n. og hann muni ekki standa með öðrum flokkum nema því aðeins, að hann fái sínum vilja framgengt? Það hefur verið þjóðleg eining um afgreiðslu þessa máls, allt frá því að það var fyrst tekið fyrir á hæstv. Alþ. Það var þjóðleg eining um það hjá hverjum einasta þm. hinn 10. apríl 1940 að taka æðsta vald ríkisins inn í landið. Það var þjóðleg eining hinn 17. maí 1941, og það var þjóðleg eining um þetta mál, þegar nál. var undirskrifað 1943. Það er vonandi, að sú eining megi haldast, og við verðum að gera það, sem við getum, til þess að svo verði. En jafnframt því, sem við þörfnumst að hafa einingu um þetta mál, þá þurfum við líka meiri festu, þurfum að halda fastar á þessu máli okkar en við höfum gert. Eining og stefnufesta verður að fara saman, annars getur hér orðið undanhald, en ekki sókn. Við munum ekki bera fram brtt. við þessa umr. Kann að vera, að við gerum það við 3. umr., enda er það talið langréttast „prinsip“, að það, sem n. kom sér niður á, komi fyrst til atkvæða hér í þessari hv. d.



Herra forseti. - Ég hafði raunar ekki ætlað að kveðja mér hljóðs, en ég geri það af sérstöku tilefni frá síðasta ræðumanni. En ég tek það fram, að enda þótt ég hafi talið rétt af mér að taka þátt í þessum umr. af þessu gefna tilefni, þá sé ég ekki ástæðu til að fara að gera neina almenna grein fyrir afstöðu þess flokks, sem ég tilheyri, til niðurfellingar sambandslagasamningsins og samþykktar lýðveldisstjórnarskrár. Ég get um öll meiri háttar rök og almenn sjónarmið vísað til þeirra tveggja framsöguræðna, sem fluttar hafa verið hér af hendi skilnaðarn., í Sþ. í gær og af hendi stjskrn. í dag af hv. 6. þm. Reykv. og hv. 2. þm. S.-M. Þær ræður eru skýrar og segja það um efni og eðli málsins, sem ég tel meginmáli skipta, og ég álít, að ég mundi alls ekki bæta þar um, þótt ég færi að ræða málið sérstaklega. En út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. veik að mér, þá vil ég segja nokkur orð. Hv. þm. sagði, að það hefðu komið fram hér í umr., að vísu um annað mál, en þó þessu skylt, dylgjur í garð Sósfl. og þá sérstaklega af minni hendi. Ég veit, að þeir hv. þm., sem hlýddu á þessar umr., mundu staðfesta það, að ég átti ekki frumkvæðið að þeirri deilu, sem þá fór fram, heldur bar ég þar aðeins af gefnu tilefni hönd fyrir höfuð flokks míns. Ég skal ekki fara út í að rifja upp þá deilu. Mér fannst hún ástæðulítil þá og enn ástæðuminna að vera að skjalfesta þær umr. nú í þessu stærsta máli þjóðarinnar, því að þessar umr., sem nú fara fram, verða síðar á komandi áratugum og öldum lesnar af komandi kynslóðum Íslands, og þegar af þeirri ástæðu gætu þær orðið okkur til sóma, eftir því sem föng standa til. Ég tel, að ekki verði aukið á þann sóma með því að draga þessa tiltölulega lítilfjörlegu misklíð nú inn í umr., en misklið þessi var um skipun n. til þess að undirbúa hátíðahöld í sambandi við stofnun lýðveldisins. Það er enn minni ástæða fyrir okkur að vera með þessa misklíð nú, þar sem ekki verður annað sagt en að samvinna okkar í stjskrnefndum beggja deilda hafi verið ánægjuleg og í alla staði með ágætum. Við höfum starfað þar dag eftir dag af mikilli alúð og einlægni til þess að leita að sönnum niðurstöðum í þessu máli. Ég held í raun og veru, að varla nokkru sinni hafi komið fyrir nokkur sá ágreiningur, sem rekja mætti til þess flokkaágreinings, sem ríkir hér á hæstv. Alþ. Þvert á móti var það oft áberandi, þegar fram fór atkvgr. um einhver ákveðin ágreiningsefni, hvernig skoðanir manna komu fram á þá lund, að það var alveg auðsýnt, að álit manna skiptist þá,á enga lund eftir flokkum. Ég tek þetta fram af því, að mér finnst rétt, að við njótum þessa sannmælis. Um þessi stórmál þjóðarinnar hefur í n. ríkt sá eini rétti andi. Mér hefði verið það sönn ánægja, ef öll þjóðin hefði getað fylgzt með því, sem þar fór fram. Ég skal nú ekki gera neina tilraun til þess að auka á þann ágreining, sem fram kom frá hendi hv. 2. þm. Reykv., þótt ég telji betur hlýða að fara um þetta mál nokkrum orðum og setja fram sjónarmið mitt. Hv. þm. sagði í ræðu sinni, að ekki væri hægt að komast hjá því að rannsaka fortíð þessa máls, og lét hann í það skína, að nokkuð mundi á það skorta, að sá flokkur, sem ég tilheyri, hafi sýnt nægilega rögg af sér um það, hvaða stjórnarfar skuli verða hér, þegar við slítum konungssambandinu, - þegar sú stund rennur upp, sem vonandi verður í vor. Hann vitnaði í nokkrar ræður, er ég flutti sem formaður Sjálfstfl. á Alþ. 1937, þegar rætt var um till., sem fram kom frá hendi þáv. ríkisstj. um, að Íslendingar færu að undirbúa það, sem verða ætti, þegar við Íslendingar tækjum í okkar hendur meðferð allra okkar mála og lýðveldi yrði stofnað. Ég man nú ekki nákvæmlega, hvað þá var sagt, en Sjálfstfl. taldi það ekki koma þar nægilega skýrt í ljós, að Íslendingar ætluðu ekki aðeins að taka í sínar hendur utanríkismál, heldur stjórn allra sinna mála. Um þann orðasveim, sem þá kom fram, spunnust svo nokkrar umr. Í þeim umr. lýsti ég fyrir hönd flokks míns greinilega yfir þeim vilja flokksins að .hagnýta þau fyrstu tímatakmörk, sem sambandslagasamningurinn heimilaði, til þess að krefjast endurskoðunar á samningnum og slíta honum með öllu. En ég lýsti líka yfir því fyrir hönd flokksins, að við vildum engan samning gera í staðinn. Svo mun það hafa verið á Alþ. 1938, þegar sama mál var þar til umr. og 1937, að þá drógust inn í þær umr. umr. um konungssambandið, og það er rétt, sem hv. þm. sagði, að ég nefndi það mál þá óviðkomandi þeirri till., sem þar var til umr. Enn fremur er það rétt hjá honum, að ég lét þá orð falla um það, að sambandslagasamningurinn fjalli ekki um konungssambandsslit. Þetta er rétt eftir haft. En ég get vitnað til þeirrar almennu skoðunar, sem ríkt hefur allt fram á þennan dag, og til tveggja merkra stjórnlagafræðinga og lögfræðinga, hæstv. dómsmrh. og hv. 6. þm. Reykv., sem báðir hafa staðfest þetta. Ég hef því ekki sagt neitt annað en staðreyndir og það, sem verið hefur sameiginleg skoðun allra þeirra manna, sem um þetta mál hafa fjallað fram á þennan dag. Ég get þess vegna ekki litið svo á, að aðrir flokkar hafi verið hollari þeirri ósk, sem nú er efst á baugi, að slita konungssambandinu og stofna lýðveldi á Íslandi. Enda er það staðreynd og hefur á fullkomnum rökum að byggja, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði og hv. 6. þm. Reykv. lagði líka áherzlu á í ræðu sinni, að innst inni í huga langflestra Íslendinga hafi ávallt búið óskin um stofnun lýðveldis í sambandi við hugsunina um slit konungssambandsins. Þá er það rétt, að um þetta var miklu minna talað en um sjálf sambandsslitin, og sjálfsagt hefur nokkur fjöldi manna gert sér minni grein fyrir þessari hlið málsins. En ég legg áherzlu á, að það raskar ekki þeirri staðreynd, að langflestir, þó með örfáum undantekningum, hafa hugsað sér annað skipulag á æðstu stjórnskipun okkar, þegar þar að kæmi. Ég vil geta um það, að 1937, þegar þær umr. fóru fram, sem hv. 2. þm. Reykv. gerði að umtalsefni, kærði Sjálfstfl. sig ekki um að blanda sér inn í þær umr., og benti ég á það þá, að þetta lægi utan við hið eiginlega umræðuefni. Bar ég síðan fram þessa ósk: Ég leyfi mér að beina því til forseta, hvort honum þyki ekki rétt að fresta atkvgr. um málið og taka það af dagskrá, til þess að Alþfl. geti komið fram með brtt. Það er sýnt, að þegar á þessu stigi málsins, er rætt var um það, sem ég kallaði óskylt mál, hafði ég talið flokk minn ekki óviðbúnari að taka afstöðu til málsins en svo, að ég gerði það að ósk minni, að málið yrði tekið af dagskrá, til þess að Alþfl. gæfist kostur á að taka ákvörðun um málið, þ.e.a.s. konungssambandsslit og stofnun lýðveldis á Íslandi. Það er rétt að játa það, að síðan þær umr. fóru fram, hefur þjóðin miklu almennar gert sér grein fyrir því, hvað sé eðlilegt samband milli þjóðarinnar og forsetans. Frá því er við í apríl 1940 færðum æðstu stjórnina inn í landið í fyrsta skipti frá því 1262, þá hefur öllum mönnum orðið ljóst, ekki aðeins, að við værum færir um að fara með þetta vald, heldur einnig, að ekkert annað er eðlilegra og að forsetinn sé búsettur hér heima. Ég skal svo ekki að öðru leyti ræða þetta mál. Út af því, sem hv. þm. sagði varðandi viðræður flokkanna á sumarþinginu 1942 í sambandi við íhlutun Bandaríkjanna um fyrirhugaða lýðveldisstofnun á því ári, þá vil ég segja það, að við höfum yfirleitt ekki talið henta að gera opinberar þær viðræður, sem þá fóru fram. Það voru sjálfsagt innan allra flokka skiptar skoðanir um það, hvort verða ætti við þeim óskum, en það varð þó samkomulag allra flokka að taka þessar óskir til greina. Ég er þeirrar skoðunar, að það, sem við gerðum þá, hafi verið það eina rétta. Það er að vísu rétt, að einn og einn þm. voru og eru enn í dag þeirrar skoðunar, að við hefðum þá stigið víxlspor. En ég vil þó undanskilja hv. 2. þm. Reykv. og flokk hans. Ég veit ekki til þess, að um þetta hafi verið skiptar skoðanir innan flokks hans. Hins vegar veit ég, að innan Sjálfstfl. voru skoðanir manna skiptar. Ég held nú, að ég þurfi ekki að rekja frekar ummæli hv. 2. þm. Reykv. til þess að sýna fram á, að sá kvíðbogi, sem hann segist bera fyrir einhverjum óhöppum í sambandi við stofnun lýðveldisins, sé úr lausu lofti gripinn, þ.e.a.s., að hann verði ekki studdur við neitt í fortíð þessa máls. Ég held, að með réttum rökum verði ekki sagt, að við höfum gert neitt það, sem rangt er eða gefi tilefni til að halda, að við eigum fyrir höndum að stíga víxlspor í þessu máli. Hv. þm. lét í ljós mikinn ugg yfir því, að úr frv. hefur verið tekið gildistökuákvæðið um 17. júní. Hv. frsm. svaraði þessum hugsunarhætti og þessum kvíðboga allýtarlega í framsöguræðu sinni, og þar komu fram þau meginrök, sem vakað hafa fyrir okkur, sem teljum okkur eins góða „sjálfstæðismenn“ og hv. 2. þm. Reykv. En samt sem áður höfum við fallizt á þetta samkomulag. Þá varpaði hv. þm. fram þeirri spurningu, hvað það þýddi, ef Alþ. héldi völdunum hjá sér, en fæli þau ekki þjóðinni, svo sem bundið er fyrirmælum í sjálfri stjskr. Og hann svaraði á þá lund, að enn væri þar opinn möguleiki til þess að vona, að sem flestir fagni yfir lokasporinu. Ég er ekki sammála hv. alþm. um það, að ekki hafi átt að ganga til samkomulags og taka úr frv. ákvæðið um 17. júní. Því að hvað leiðir af því, að þetta hefur verið gert? Það leiðir það af því, áð við þá atkvgr., sem nú fer fram, höfum við greitt götu þeirra, sem vilja ekki gildistökuákvæðið um 17. júní, til þess að gjalda jáatkvæði við atkvgr. En af því leiðir, að þá höfum við aukið fylgi okkar í þessu máli, og af því leiðir loks, að það dregur úr hættunni á erlendum afskiptum af þessu máli, ef sú hætta er annars nokkur fyrir hendi, - því að því meiri einingu sem þjóðin sýnir, þeim mun minni eru líkurnar fyrir því, að aðrar þjóðir fari að hafa afskipti af þessu máli, úr því sem komið er. Hitt er svo annað mál, að á þennan hátt höfum við með engu móti glatað öryggi okkar né dregið úr því, að 17. júní verði eftir sem áður valinn. Hv. þm. má ekki gleyma því, að þegar þjóðin staðfestir stjskr. við þjóðaratkvgr., þá leggur hún blessun sína á, að Alþ. ákveði gildistökudag, það Alþ., sem hefur nú nýlega lýst yfir því, að 17. júní og enginn annar dagur skuli verða valinn sem gildistökudagur stjskr. Þjóðin hefur þannig ekki sjálf gert 17. júní að gildistökudegi stjskr., heldur einungis falið hæstv. Alþ. að kveða á um þennan dag og engan annan. Þeir eru fáir, sem telja, að ekki megi treysta því, að þjóðin hafi falið Alþ. að kveða á um þennan dag og engan annan, og að það sé hún ein, sem vilji sýna brigðmæli um það, að gildistaka stjskr. fari fram 17. júní. Þó að einhver flóttahugur kynni að koma upp í því liði, sem í öndverðum des. s.l. batzt samtökum um að leggja fyrir Alþ. það lýðveldisstjskrfrv., sem nú er lagt fram hér á hæstv. Alþ. með gildistökudeginum 17. júní í frv., þá get ég ekki séð, að aðstaða til undanhalds í málinu fyrir það lið hafi batnað. Það er sérstaklega skoðun mín, að þessir menn, sem nú samþ. að taka þetta fyrirmæli um, að stjskr. taki gildi 17. júní, úr henni, hafi þrengt dyr sínar til undanhalds í málinu, hvað svo sem fyrir kann að koma. Ég er ekki að gera því skóna, að neinir voveiflegir atburðir gerist til að hamla gildistöku stjskr. En mér skildist á hv. frsm., að hann tæki þann möguleika til greina í umr. Og mér skildist, að hv. 2. þm. Reykv. skoðaði þetta sem fullkominn möguleika. En ég staðhæfi, að ef eitthvað slíkt kemur fyrir, þá eru útgöngudyrnar til undanhalds þrengri fyrir Framsfl. og Sjálfstfl., ef þetta gildistökudagsákvæði er tekið burt úr frv., en ella mundi vera. Þessir flokkar mundu þá - að þeim atburðum orðnum, sem nú eru orðaðir í þessu sambandi, sem yrðu þess valdandi, að þessir flokkar teldu sig tilneydda að bera fram ósk um frestun á gildistöku stjskr., - vita það, að þeir væru lagðir undir ámæli um að hafa haft illan ásetning, þegar þeir gerðu þessa till. um að nema þetta ákvæði burt úr frv. eða féllust á hana. Og ég endurtek það enn, að þar af leiðandi eru útgöngudyrnar þrengri til undanhalds fyrir þessa flokka, þó að aðstæður gerðu það aðkallandi að fresta gildistökunni. Og ég vil sérstaklega undirstrika það, sem hv. frsm. sagði, að ef erlent vald ætlaði nú að hafa afskipti af þessum málum hjá okkur, þá á það ekkert svar að fá annað en að það sé um seinan. - Það má raunar ævinlega segja, að við eigum ekki að taka of mikið tillit til þeirra radda, sem hljóma yfir álana. Ég tel þó, að 1942 hafi verið skynsamlegt að taka það tillit til álits erlendra manna, sem þá var gert. En ég tel, að við höfum svar á reiðum höndum við hvern, sem á elleftu stundu sér sér fært að bera fram óskir um frekari frestun á gildistöku stjskr. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það hefði ekki einu sinni unnizt það á með samkomulaginu, sem fékkst við Alþfl., að við ættum einingu um málið til lokaafgreiðslu þess. Það getur vel verið, að það megi segja. En það, sem á hefur unnizt, er, að nú er víst um það, að á þessu þingi stöndum við allir saman. Ég hef alltaf lagt ákaflega mikið upp úr því. Ef þetta samkomulag hefði ekki tekizt, þetta samkomulag, sem hefur fært okkur vissuna um einingu um málið á þessu þingi, þá hefðum við í stað þess haft vissuna um óeiningu á þessu þingi. Það, sem þá var um að velja, var annars vegar vissa um óeiningu á þessu þingi og hins vegar vissa um einingu á þessu þingi. Og við einingu á þessu þingi má einnig bæta einingu á því þingi, sem kemur saman í júní n.k. Ég er ekki í vafa um, að þjóðaratkvgr. mun sýna svo mikið fylgi við þetta mál, að menn þurfi ekki að hika við að fylgja því á seinna þinginu. Og ég geri mér vonir um, að niðurstaða þjóðaratkvgr. um niðurfelling sambandslagasamningsins muni hafa gagngerð áhrif á afstöðu Alþ. til gildistökunnar 17. júní. Meginatriði málsins er þess vegna það, að með þessum tilslökunum, sem á engan hátt snerta kjarna málsins, höfum við í meiri hl. á Alþ. bundizt samtökum um málið við fjórða flokk þingsins, sem er gamall stjórnmálaflokkur. Við skulum gera mikið eða lítið úr hans fylgi við málið, eftir því sem menn vilja, en ég hef þá skoðun, að kraftur okkar rýrni ekki, heldur aukist verulega við þátttöku þess flokks í baráttu fyrir málinu. Og við höfum nú skýlausa yfirlýsingu og einlægan vilja fjórða flokksins einnig um jákvætt fylgi við niðurfellingu sambandslagasáttmálans og jákvæða staðfestingu á lýðveldisstjskr. Það er því mikill sigur, sem við höfum unnið í þessu máli, en hefðum ekki náð, ef hv. 2. þm. Reykv. hefði ráðið. En með þessu er ég ekki að halda fram, að hann hafi óskað eftir óeiningu um málið. En hann hefur lagt of mikið upp úr þeim tilslökunum, sem við höfum fallizt á, til þess að allsherjar samkomulag gæti náðst. - Hv. þm. sagðist bera kvíðboga fyrir því, að nú mundi verða farið að freista þess að fá Íslendinga til þess að fresta gildistöku stjskr. og megináherzla á það lögð, að það hefði ekki verið hægt, ef gildistökudagurinn hefði verið ákveðinn 17. júní, því að þá hefði verið búið að skera á þráðinn. En það er búið að skera á þráðinn nákvæmlega á sama hátt og þó að gildistökudagurinn væri ákveðinn 17. júní í stjskr. - og raunar kannske enn þá ákveðnar. Ég vil svo varðandi þetta atriði segja það, að ég endurtek, að fortíðin er okkur til lofs, en ekki til lasts í þessu máli. Ég held, að það verði dómur sögunnar um undanfarin þing, að þótt þau að öðru leyti hafi ekki borið gæfu til að leysa ágreiningsmál, sem þó eru eðli sínu samkvæmt meiri og stærri en önnur þing hafa átt við að glíma, og áróður gagnvart Alþ. þess vegna að mestu leyti úr lausu lofti gripinn og stundum af furðulegu þekkingarleysi, - þá verði það okkur til lofs, hvernig við höfum haldið á sjálfstæðismálinu á undanförnum þingum. Og því sorglegra hefði það verið, ef á örlagastund, á elleftu og síðustu stundu, hefði svo til tekizt, að deila, sem ég get ekki kallað annað en deilu um keisarans skegg, hefði orðið til þess, að við hefðum ekki borið gæfu til þess að standa saman í málinu. Hv. 2. þm. Reykv. endaði ræðu sína á því að segja, að hann hefði alltaf álitið, að okkur bæri öllum að standa saman, og að framkoma hans og flokks hans hefði hnigið að því, hann hefði ekki einu sinni viljað hafa í hótunum um það, að sundur skyldi draga, jafnvel þó að flokkur hans teldi miður farið með ýmislegt í málinu en skyldi. Ég tel þann tilgang lofsverðan, en óska þá einnig og vona, að sá hv. þm. víki til hliðar í huga sér öllum minni háttar skoðanamun og virði það, sem var grundvallarsjónarmið sjálfstæðismanna og framsóknarmanna, þegar þeir gerðu það samkomulag, sem orðið er, - og það er í samræmi við það, sem hv. 2. þm. Reykv. lýsti, að væri sitt grundvallarsjónarmið, mikilvægi þess, að allir mættu standa saman um málið. Ég skal svo að lokum aðeins segja það, sem ég vona, að gefi ekki tilefni til neinna stórdeilna, að ég lét í ljós við 1. umr. um þetta mál þá von og þá ósk, að takast mætti að sameina Alþ. um þetta mál. Ég hef fyrir mitt leyti af fremsta megni viljað eiga þátt í því, að sú ósk mætti rætast. Þetta samkomulag hefur nú náðst. Og ég fagna því af heilum huga og tel það einn markverðasta og farsælasta viðburð í stjórnmálasögu okkar. Ég tel þetta samkomulag á síðustu stundu gleðilegan fyrirboða nýrrar einingar í þjóðmálum Íslendinga. Ég tel það vott þeirrar nýju blessunar, sem hið fulla frelsi mun færa íslenzku þjóðinni.



Herra forseti. - Við 1. umr. þessa máls gerði ég nokkra grein fyrir því af minni hálfu og Alþfl., hver stefna mín og flokksins væri yfirleitt um að, hvernig framtíðarskipulag á stjórnarháttum Íslands ætti að vera. Ég skal ekki rifja það upp hér, en láta mér nægja að benda á, að Alþfl. hefur fyrir sitt leyti margoft lýst yfir, að markmið hans væri að vinna að því. að lýðveldi væri stofnað á Íslandi. Um það atriði eyði ég því ekki fleiri orðum á þessu stigi málsins, en skal með nokkrum orðum víkja að málinu, eins og það liggur nú fyrir hér í hv. d. Öllum hv. þingheimi er kunnugt, að í stjskrnefndum beggja d. hefur nú náðst samkomulag, bæði um aðferðina við niðurfellingu sambandslagasamningsins og eins um afgreiðslu á lýðveldisstjskr. svo langt sem það nær. Ég vil taka það fram, að mér, sem átt hef sæti í þessari n. af hálfu Alþfl. og í undirnefnd, sem starfað hefur að þessum málum, er ánægja að því að lýsa yfir; að þeir menn, sem starfað hafa með mér í n. af hálfu Framsfl. og Sjálfstfl., hv. þm. Str. og hv. þm. G.-K., hafa ótvírætt sýnt það, að þeir hafa viljað ná sameiningu og samkomulagi um lausn málsins á þessu þingi. Og sú lausn liggur nú hér fyrir. Ég lýsti einnig yfir því við 1. umr. þessa máls og við frumumr. málsins um niðurfellingu sambandslagasamningsins, að Alþfl. kysi ekkert fremur fyrir sitt leyti en að sameiginleg lausn fengist á þessum málum og að það væri langlíklegast til þess, að þau færu vel og viturlega úr höndum okkar, þegar nú er komið að lokastiginu. Ég skal aðeins víkja að nokkrum atriðum í till. og áliti stjskrn., sem hér liggur fyrir. Og þá er það fyrsta, sem ræðir um í nál., að þar er gerð skýr og glögg grein fyrir því, að stjskrnefndir hafi verið vissum takmörkunum háðar í starfi sínu nú, þar sem þær hafi orðið að halda sér innan þess sviðs, sem markað er í stjskrbreyt. frá 15. des. 1942, og að aðrar breyt. væri ekki að þessu sinni hægt að gera á stjskr. Íslands en þær, sem beinlínis leiddi af því, að konungsveldi væri niður fallið og lýðveldi reist í staðinn. En eins og hv. frsm. hinna sameinuðu stjórnarskrárn., - þ.e. frsm. þeirra hér í d., - tók fram og fram kemur í nál., þá er það skoðun allrar n.; að vinna beri að því hið bráðasta nú á eftir, að fram fari gagngerð endurskoðun á stjskr. Og ég vil sérstaklega undirstrika þetta atriði af hálfu þess flokks, sem ég tilheyri. Alþfl. hefur fyrir sitt leyti gert um það ályktun á síðasta flokksþingi sínu, að hann teldi mikla nauðsyn bera til þess, að gerð yrði mjög gagngerð endurskoðun á stjskr. Þar af leiðandi vil ég láta það koma fram, að ég tel sjálfsagt, þegar búið er að ganga frá þeim málum, sem nú liggja hér fyrir, niðurfellingu dansk-íslenzka sambandslagasamningsins og stofnun lýðveldis, að þá eigi að snúa sér að því með mikilli alvöru að endurskoða rækilega stjórnskipunarlög Íslands. Þá er það og tekið fram í nál., eins og líka var næsta auðsætt, að ýmsar breyt., sem rætt var um í hinum sameiginlegu stjskrn., voru þannig, að nokkuð sýndist sitt hverjum, og ýmsar brtt. komu fram í n., sem náðu ekki samþykki meiri hl. n., og aðrar brtt. voru samþ. með meiri hl., en á móti misjafnlega sterkum minni hl. Af þessu leiðir að sjálfsögðu, að margir nm. hefðu kosið sumt í frv. öðruvísi en nú liggja fyrir till. um í nál. En það er réttilega tekið fram í nál., að nm. voru allir á einu máli um það, að þótt einstakar till. þeirra hefðu ekki náð fram að ganga í stjskrn., þá létu þeir það ekki ganga út yfir málið í heild á þann hátt, að þeir væru andvígir því, að stjskr. yrði samþ. Ég tek það fram fyrir mitt leyti, að ég hefði kosið að hafa suma hluti nokkuð öðruvísi en til er tekið hér í frv. og till. nefndanna. En eins og ég sagði áðan, leiðir það að sjálfsögðu ekki til þess, að á móti málinu verði snúizt. En það er líka tekið fram í nál., að ef brtt. koma fram hér í hv. d. við frv., aðrar en þær, sem í nál. eru, um þau einstök atriði, sem ágreiningur varð um innan stjskrn., þá munu atkv. skera úr hér í hv. d. og á Alþ. yfirleitt um það, hvað ofan á verði, hvort það verði það sama og varð í n. Þá vil ég sérstaklega minnast á tvö atriði, sem ég hefði kosið að hafa nokkuð á aðra lund en gert er ráð fyrir, eins og málið liggur fyrir nú. Hv. frsm. minntist réttilega á það í ræðu sinni, að það hefði verið ýtarlega athugað í n., á hvern hátt bezt yrði fyrir komið kjöri forseta. Og þegar nm. voru, að ég ætla, nokkurn veginn á einu máli um það, að forsetinn skyldi vera þjóðkjörinn, en ekki þingkjörinn, þá var um það rætt, á hvern hátt því yrði bezt og tryggilegast fyrir komið. En niðurstaðan varð eins og brtt. sýna, sem hér liggja fyrir. En eins og líka tekið er fram í nál., þá voru margir í n. óánægðir yfir því, að ekki væru enn þá fleiri atriði sett inn í stjskr. til þess að tryggja, að forseti hefði hverju sinni meiri hl. greiddra atkv. í kosningunni. Þó að við allir gætum vonað það, eins og fram kemur í nál., að forsetakjöri og undirbúningi undir það yrði háttað á þann veg, að forseti yrði kosinn með meiri hl. greiddra atkv., þá er engin trygging fyrir því, eins og kveðið er á um forsetakjörið eftir brtt. n. Hv. 2. þm. Reykv. minntist einmitt á till., sem sósíalistar í n. báru fram og ég fyrir mitt leyti gat fylgt, og það var að láta kjósa upp aftur, ef ekki yrði náð meiri hl. atkv. á einn mann í frumkosningu. En það fyrirkomulag átti ekki að fagna fylgi meiri hl. í n. - Einnig var rætt nokkuð um aðra aðferð, að í frumkosningu og einu kosningu gæfist kjósendum kostur á að velja einn frambjóðanda sem aðalmann og annan til vara, þannig að leggja mætti saman aðal- og varaatkv. við forsetakjör, til þess að nokkurn veginn væri tryggt, að einn frambjóðandi hefði samanlagt meiri hl. aðal- og varaatkv. í kosningunni. Ég skal ekki segja, hvort einhverjar brtt. koma fram í hv. þd. við frv. þetta við 3. umr. málsins. En ég fyrir mitt leyti hef ekki talið rétt af mér sem nm. að bera fram neina brtt., ef aðrir nm. gerðu það ekki, og vildi ég fara þar um eftir því, sem yfirleitt yrði fylgt af nm. hálfu. En menn eru, eins og í nál. er tekið fram, nokkuð óbundnir um það, ef einhverjar slíkar brtt. kæmu fram um það, sem skiptar skoðanir voru um í n., áður en hún afgreiddi málið hér inn í þingið. Þá skal ég geta þess, að í bráðabirgðaákvæðinu, sem stjskrn. lögðu til, að sett yrði inn í þessa stjskr., um val fyrsta forsetans, þá hafði ég fyrir mitt leyti líka um það sérstöðu. Ég hefði fyrir mitt leyti kosið, að kjörtímabil ríkisstjóra yrði framlengt, þangað til hægt væri að koma við fyrstu kosningu á forseta lýðveldisins. En skoðun mín um það atriði varð ekki ofan á í n., og er því till. hér um það efni frá n., eins og mönnum er kunnugt. Ég mun ekki á þessu stigi sjá ástæðu til að rökræða um það neitt af minni hálfu, hvort sé heppilegra, en ég nefni þetta aðeins sem dæmi þess, að innan n. voru nokkuð mismunandi sjónarmið, eins og oft er um ýmis atriði, sem eru ekki þó aðalatriði máls. Og það er eðlilegt í slíkri n., að meiri hl. atkv. skeri úr, þar sem allir nm. voru loks á einu máli um það, að mikilvægi málsins sjálfs væri svo stórvægilegt, að ýmis aukaatriði og deilur um þau yrðu að lúta í lægra haldi. Þá skal ég minnast á það atriði, sem í þessu máli hefur helzt sætt umr. í hv. þd., og það er brtt. n. eða meiri hl. n., sem er sameiginleg till. flokksmanna Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. í n. um að hafa gildistökudag stjskr. ekki ákveðinn í stjskr. sjálfri, heldur láta Alþ. ákveða hann, eftir að stjskr. hefur hlotið samþykki við þjóðaratkvgr. - Í nál. eru færð fram þau rök, sem ég fyrir mitt leyti vildi benda á, þessu til stuðnings, þau rök, sem ég flutti einnig við 1. umr. þessa máls hér í hv. d. Ég álít það alveg ástæðulaust að endurtaka þau hér. Um leið og ég vísa til þessa rökstuðnings í nál., vil ég mega gera ráð fyrir því, að hæstv. ríkisstj. geri sitt ýtrasta til þess að ná sambandi við konung, áður en Alþ. ákveður endanlega um gildistökudag stjskr. Vel mætti svo fara, að unnt yrði að stofna lýðveldi á annan, öruggari og glæsilegri hátt, ef svo yrði gert. Og ég tek fram fyrir mitt leyti, að þó að ég hafi ekki viljað binda gildistöku stjskr. á þessu stigi málsins ófrávíkjanlega við 17. júní 1944, þá get ég ekkert sagt um það nú á þessu stigi málsins og nú á þessum degi, hvernig málið muni horfa við, þegar sá dagur nálgast. Og vel má vera, að ég gæti greitt atkv. með því, að stjskr. öðlaðist gildi þennan dag. Eins og málum er nú háttað, er að mínu viti aðeins ástæða til að gleðjast yfir því, að í þessum tveim þáttum þessa máls, sem almennt hefur verið kallað sjálfstæðismálið, hefur nú tekizt það samkomulag innan Alþ., sem allt bendir til, að skapi fullkomna þjóðareiningu. Ég tel, að með því móti sé rutt úr vegi ýmsum vandkvæðum og að miklu meiri og sterkari líkur séu fyrir því, þegar við stofnum lýðveldi á Íslandi, að það verði fyrir þessar sakir gert á traustari og öruggari grundvelli en ella hefði orðið, og að í sambandi við það geti orðið meiri þjóðarvakning og mjög æskileg þjóðarvakning og afstaðan út á við verði öll sterkari og litið verði á aðgerðir okkar í þessum málum sem aðgerðir einhuga þjóðar, sem veit, hvað hún vill, og vill gera það, sem rétt er og eðlilegt að gera. Með því móti gætum við aukið þjóðareiningu okkar inn á við og skapað okkur það, sem æskilegast væri: traust og álit út á við, um leið og við stofnuðum okkar íslenzka lýðveldi.



Herra forseti. Ríkisstj. hefur unnið að þessu máli með stjskrn. beggja d., og tel ég eðlilegt, að frá stj. falli nokkur orð um frv. og það verk, sem unnið hefur verið. Þingheimur afgr. hér í dag og samþ. þáltill. um niðurfellingu, sambandssáttmálans. Þar með var stigið fyrsta sporið til niðurfellingar þess samnings eða slitanna við Dani. En með því var ekki ráðið til lykta þeirri spurningu, hvernig haga skyldi stjórn íslenzka ríkisins, eftir að þau sambandsslit hafa farið fram. Það hefur verið talað um, að konungssambandið væri ekki niður fallið með sambandslögunum, en sumir hafa sagt, að það væri fallið niður með þeim, eins og danskur rithöfundur einn hefur haldið fram. En hér hefur verið haldið fram þeirri skoðun, að svo væri ekki. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um, hvaða rétt við höfum til að ráða sjálfir stjórn innanlandsmála okkar. Okkur hefur lengi fundizt óeðlilegt, að æðsta stjórnarvald okkar mála væri langt burtu í öðrum löndum, 300 mílur hefur verið sagt, og mér hefur fundizt að ýmsu leyti óánægjulegt að verða að fara af landi burt með l. og önnur stjórnarerindi til þjóðar, sem í seinni tíð hefur að vísu verið okkur vinveitt - og skyld að mörgu leyti, en talar þó aðra tungu og hefur sumpart aðra menningu, og til þjóðhöfðingja, sem talar ekki tungu okkar og skilur okkur ekki svo vel sem við vildum, þó að ýmsir þeirra hafi verið mikilhæfir menn. Um siðferðilega réttinn hefur verið mikið talað, og þarf ég ekki miklu að bæta við það. Ég vil taka fram til að árétta þetta, að það raunverulega ástand, sem hefur nú verið í fjögur ár, hefur styrkt þá sannfæringu hjá mér, að það geti ekki komið til mála, að við förum nú að afhenda það vald ótilneyddir burt frá okkur til þjóðhöfðingja í framandi landi. Mér finnst það svo mikil fjarstæða, að ég get ekki hugsað til þess. Ég geri ráð fyrir, að sambandsþjóð okkar, sem verið hefur, og forystumenn hennar og þar með þjóðhöfðingi hennar skilji einnig glöggt þá hugsun okkar og sársauka, sem við mundum finna til, ef við ættum aftur að búa við það ástand. Loks vil ég geta þess, að mér skilst, að lagaréttur okkar, júridíski rétturinn til að ákveða, hvort við viljum hafa sameiginlegan konung við Dani, sé nokkurn veginn glöggur. - Við höfum heyrt stundum, að við gætum ekki skipt um þetta stjórnarform nema með samþykki þess, sem með æðsta framkvæmdavaldið fer, eða þá með byltingu. Hv. 4. þm. Reykv. vék að því, að það væri æskilegt, að stj. reyndi að ná sambandi við þjóðhöfðingja okkar, sem var, að afstaðinni atkvgr. um þál. og stjskr., þegar þar að kemur. Má vera, að það sé hægt. Ég efast ekki um, að skjótt muni berast fréttir til Svíþjóðar frá Íslandi um ályktanir þær, sem hér hafa verið gerðar, bæði þál. og einnig afgreiðslu stjskr., þegar þar að kemur, að því leyti góðar fyrir okkur, að allur þingheimur undantekningarlaust sé samhuga um málið. Hann hefur þegar sýnt það við atkvgr. um þál., og væntanlega greiða einnig allir stjskr. atkv., þegar hún verður afgr. frá þinginu. Þess er líka að vænta, þegar nú er komið á samkomulag við forystumenn Alþfl. um afgreiðslu málsins, að svo algerlega yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar verði fylgjandi málinu. Það kann að vera, að ekki komi eintóm já, það getur verið, að komi einhver nei, en að þau verði a.m.k. mjög fá. Og þegar svo er komið, þá þætti mér ekki óskynsamlega til getið, að konungur og hans menn í Danmörku, sem hann getur væntanlega ráðfært sig við, mundu telja eðlilegt og sjálfsagt; að því væri svarað af þeirra hálfu, að ekkert væri því til fyrirstöðu frá þeirra hendi, að við ákvæðum þetta, eftir því sem við vildum. Mér finnst, að þetta væri það langskynsamlegasta, ég vil segja það eina skynsamlega. En jafnvel þó að þetta svar kæmi ekki, virðist mér, að þegar sambandsslit hafa orðið milli landanna samkvæmt þáltill., sem hér var samþ., þá sé það líka að lögum í hendi okkar, hvernig við skipum æðstu stj. landsins. Þá eru orðin sambandsslit milli ríkjanna, og í 5. gr. stjskr. stendur, að konungur geti ekki verið þjóðhöfðingi í öðrum löndum án samþykkis Alþ., og það er engum vafa undirorpið, að danska þingið getur sagt við konung, að hann fái ekki að vera konungur á Íslandi án samþykkis þingsins, og við getum eins sagt, að konungur geti ekki verið konungur annars staðar en á Íslandi án samþykkis þingsins. Nú er það sjálfgefið, að konungur mun fremur kjósa að vera konungur yfir Danmörku en Íslandi einu, svo að af þeirri ástæðu mundi það spursmál leysast, að því er mér skilst. Ég endurtek það, að'mér finnst svo sjálfsagður sá siðferðilegi réttur, sem við höfum til að ráða sjálfir, hvernig stjórnarform við höfum framvegis. Þá vil ég minnast á nokkur atriði þeirra till., sem hér liggja fyrir. Höfuðbrtt. við frv., eins og það er lagt fram hér í þessari d., er auðvitað forsetakjörið. Það er þungamiðja í breyt. á frv. Eins og stjskrn. skilaði því, er svo ákveðið, að forseti skuli vera kjörinn af Alþ. Í drögum að brtt., sem stj. samdi og lagði fyrir n., var gerð sú höfuðbreyt., að forseti skyldi þjóðkjörinn, og a. m. k. meiri hl. n. hefur tekið þá brtt. upp, að vísu ekki að öllu leyti eins og stj. hafði hugsað sér. Í till. stj. var lagt til, að sá, sem flest atkv. fengi, yrði kjörinn forseti, og varð það ofan á í n., þó að fleiri leiðir mætti fara. Þar er líka lagt til, að kjörtímabilið skuli vera fjögur ár. Sumir hafa hugsað sér árin sex eða sjö, en n. leggur til, einróma að því er virðist, að það skuli ekki vera lengra en fjögur ár. Viðvíkjandi lausn forseta frá störfum hefur líka verið breytt frá því, sem stendur í frv., eins og það var lagt fyrir. Fer ég ekki nánar út í það. Þá mun vera ákvæði í 26. gr. frv., sem ýmsir fella sig ekki við, að lög öðlist gildi þegar í stað, þó að forseti synji þeim staðfestingar, en bera skuli þau undir þjóðaratkv., og ef meiri hl. samþ. þau ekki, þá skuli þau fallin úr gildi, annars öðlist l. gildi, enda þótt þau hljóti ekki staðfestingu forseta. Það er þetta atriði, að l. fái strax gildi, þó að forseti hafi synjað um staðfestingu, sem sumir fella sig ekki vel við, þegar enn er óráðið, hvort l. öðlast fullt gildi, heldur eigi að bíða, þar til þjóðaratkvgr. hefur farið fram. Geri ég ráð fyrir, að fram komi brtt. í þá átt. Sumir hafa rekið sig á ýmis atriði í brtt., þar sem ekki þykir gæta fullkomins samræmis í orðalagi. Í 2. gr. er sagt, að „forseti Íslands“ skuli vera heiti æðsta þjóðhöfðingjans í staðinn fyrir „forseti lýðveldisins“. Samt sem áður stendur „forseti lýðveldisins“ óbreytt í allmörgum greinum frv. Ég get þessa n. til athugunar, hvort hún telji ástæðu til að gera hér breyt. til samræmis, þó að ég sé ekki í vafa um, að slíkt er aðeins spurning um stíl og samræmi. Þá er það gildistökudagurinn. N. leggur til, að burt sé fellt að ákveða, að 17. júní skuli verða gildistökudagur stjskr., en í stað þess verði ákveðið, að stjskr. taki gildi, þegar þingið ákveður. Ég hef litið á þetta sem formsbreyt. til samkomulags, og mér skildist, þegar þáltill. var til umr. í Sþ., að einskis manns hugsun væri í þá átt af þessum þremur flokkum, að nein breyt. yrði á því, þó að till. væri vísað til stj. Og í dag hef ég fengið glögga staðfestingu á því, þar sem þrír flokkar þingsins a.m.k. hafa sett sér eftir sem áður, að gildistökudagurinn skuli vera sá sami, 17. júní. Ég vona, að fjórði flokkurinn, Alþfl., og þeir alþingiskjósendur, sem þeim flokki fylgja, geti að lokum einnig fallizt á það sama. Ég vona, að atvikin hagi því svo, að stj. mun gera það, sem í hennar valdi stendur, til þess að svo megi verða. Ég skal svo ekki hafa þetta mál lengra, en lýsi ánægju minni yfir því samkomulagi, sem orðið hefur, og vænti þess, að eftir samkomulag þingflokkanna komi einnig samkomulag kjósenda, að þeir standi saman allir sem einn maður í þessu máli, þegar til hinnar almennu atkvgr. kemur.



Mér þykir ástæða til að gera á þessu stigi málsins nokkra grein fyrir því, að ég hef sérstöðu um eitt veigamikið atriði í því lýðveldisstjskrfrv., sem liggur hér fyrir, sem tekið hefur breyt. í meðförum þeirrar n., er hefur haft þetta mál með höndum. Mér þykir þetta atriði vera þess eðlis og svo mikið atriði í þessu máli, að ástæða sé til þess að gera grein fyrir afstöðu minni til þess máls. Ég vil mjög taka undir þær sigurvonir, sem fram hafa komið í ræðum manna um þetta mál. En mér þykir mjög miður, að það er eins og það komi fram hjá sumum, sem hafa verið að tala um sigur þessa máls, að það er eins og þetta mál hafi ekki verið sigurvænlegt, áður en sú skipan varð á því, sem varð á við meðferð þeirrar n., sem nú hefur haft málið með höndum. Ég vil ekki taka undir þetta, því að málið, eins og það var borið fram, var borið fram til sigurs. En ég vil draga í efa, hvort fyrir það samkomulag, sem hér varð á, er tryggður nokkru öruggari sigur en gert var, áður en þetta samkomulag fékkst. Þetta mál stóð þannig áður, að vitað var, að innan þingsins voru nokkuð skiptar skoðanir um meginatriði þess, sem tók bæði til þáltill. um uppsögn samningsins og líka til stjskrfrv. Mér skilst, að þessi ágreiningur sé engan veginn úr sögunni þrátt fyrir þetta samkomulag, sem hér er talað um, og mér virðist, að að því leyti, sem þessi nýja aðstaða á að verða til þess að verka á hugsun kjósenda í sambandi við afgreiðslu málsins, þá sé vafasamt, hvort hún er líklegri til þess að hafa áhrif á afgreiðsluna en sú aðstaða, sem áður var. Í þessu samkomulagsplaggi, sem n. hefur gefið út, er tekið fram af tveimur þeim aðilum, sem standa að þessu máli, Framsfl. og Sjálfstfl., að þótt þeir gangi nú með því að fella niður úr frv., að það skuli taka gildi 17. júní, þá ætla þeir sem áður að styðja eindregið að því, að þetta verði gert. Fulltrúi Alþfl. segir í grg. sinni, að hann hafi ekki hvikað um eitt fótmál frá því, sem hann hélt fram við 1. umr., að það kæmi ekki til greina að láta stjskr. taka endanlega gildi öðruvísi en hægt verði fyrst að ná tali af konungi, svo að að því leyti stendur hann þrátt fyrir samkomulagið nákvæmlega á sama grundvelli og við 1. umr. og í gersamlegri andstöðu við þá menn, sem hafa borið þetta mál fram og ætlazt til, að stjskr. taki gildi, án þess að samræður verði að nokkru leyti hafðar við konung. Í þessu sambandi vildi hv. þm. skora á hæstv. stj. að nota tímann til þess að ná tali af konungi um, hvaða afstöðu hann hefði til þessa máls. Og með tilliti til þess, að hæstv. dómsmrh. fór í ræðu sinni að bollaleggja um það, hvernig konungur mundi svara þessu, hvort hann mundi segja já eða nei, og einnig í tilefni af fyrirspurn hv. 4. þm. Reykv. vil ég spyrja hæstv. ríkisstj.: Ætlar hún að leita álits konungs um, hvernig hann taki því, að hér verði stofnað lýðveldi? Ég óska að fá skýr svör undir umr. frá hæstv. stj. um þetta atriði. Í þriðja lagi kemur svo yfirlýsing frá Sósfl. um, að hann standi gersamlega á sama grundvelli og áður, og telur, að af þessu samkomulagi geti stafað hætta. Ég verð að segja, að þegar þetta nál. er lesið upp og tilkynnt þjóðinni, þá ber það allt annað en þann samkomulags- og eindrægnisblæ, sem verið er að tala um, að sé í þessu máli. Ég held, að þjóðin sé í miklu meiri vafa um afstöðuna í þessu máli og hvernig málið horfir við en hún var, áður en farið var að ræða það á þessum grundvelli. Þá lá það ljóst fyrir. Þá voru menn ákveðið með og aðrir á móti. Nú teljast allir vera með, en hver með sínum fyrirvara. Ég held því, að engan veginn sé vafalaust um afstöðuna til málsins, þegar það hefur fengið þessa meðferð og er lagt þannig fyrir þjóðina. Þetta er þó sannarlega mikils vert atriði. Það er sannarlega mikils vert, að kjósendurnir geti verið öruggir um, að flokkarnir hafi komið sér saman. En þegar allir flokkar veifa og sveifla fólkinu kringum sig, þá ætla ég, að allir hugsandi menn vilji byggja afstöðu sína á því, hvernig málið er lagt fyrir og liggur fyrir nú, og það því fremur sem nú á að taka af þjóðinni þann rétt, sem þjóðin upphaflega átti að hafa og þingið á að ráða, hvenær stjskr. fær gildi. Þetta gefur kjósendum landsins því meiri ástæðu til að byggja á sínu eigin hyggjuviti og dómgreind, en er því sannarlega engin hvöt til að fylgja bendingum þeirra flokka, sem þeir telja sig fylgja að málum. Hvernig er þetta mál, nú lagt fyrir þjóðina? Ég hef lýst því, sem við blasir. Það hafa verið gerðar miklar og rækilegar ráðstafanir, eins og rétt var, til að koma þessu máli til eyrna allrar þjóðarinnar með því að lesa það þrásinnis upp í útvarpið. Og hvernig horfir þetta mál þá við, þegar menn eiga að dæma um það út frá eigin hyggjuviti, eins og það er lagt fyrir fólkið? Ég býst við, að mörgum verði á að spyrja: Hvernig stendur á því, að fellt er niður úr frv., að stjskr. verði látin ganga í gildi 17. júní? Þetta er a.m.k. ekki venjuleg aðferð til að afgr. mál, að láta hlutina reka sig svo rækilega hvern á annan. - Menn munu enn fremur spyrja: Hvernig stendur á því, að hv. 4. þm. Reykv., sem hélt fram og heldur enn fram, að ekki megi staðfesta lýðveldisstjskr., fyrr en hægt hefur verið að ná tali af konungi, - og þetta taldi hann, að nú væri útilokað, - hvernig stendur á því, að hann, sem hefur þessa afstöðu, getur gert svona samkomulag? Þegar samtímis því, sem þetta er gert, þá er lýst yfir því, að það hafi enga breyt. í för með sér, því að lýðveldisstjskr. verði látin ganga í gildi þennan dag. Og þá kemur vitanlega fram þessi spurning meðal þjóðarinnar, hvernig á þessu geti staðið. Hvernig stendur á því enn fremur, spyrja menn líka, að hv. 4. þm. Reykv. gerir annars vegar þennan reginmun á því, að það standi í stjskr. sjálfri, að hún taki gildi 17. júní 1944, og hins vegar, að það standi þar ekki, en því sé samt sem áður lýst einfaldlega yfir í nál., að svo verði gert, þegar það er vitað, að jafnmikill fjöldi þm. stendur á bak við lagasetninguna um þetta efni sem á bak við þá yfirlýsingu, er fram er .komin í nál.? - Þetta nálgast það í augum manna að vera blátt áfram hinn óttalegi leyndardómur. Það er ekki langt að minnast þess, að eftir að þetta samkomulag varð í stjskrn., þá lögðu allir í n. aðrir en hv. 4. þm. Reykv. (StJSt) fram þáltill., þar sem lagt var til að kjósa n. manna til þess að undirbúa hátíð á Þingvöllum 17. júní næstkomandi, sem þá átti að fara fram, um leið og lýðveldisstjskr. öðlaðist staðfestingu. Nei, þarna var að áliti hv. 4. þm. Reykv. allt of langt gengið, - hann var á móti því, að þetta væri samþ. hér á hæstv. Alþ. Hann var á móti því, að þetta væri lögfest, og líka á móti því, að það væri staðfest, þó að í þál.formi væri. Og hann vann sitt mál, því að til þess að fá það samkomulag, sem hér er til staðar um málið, þá flýðu þeir þrettán menn, sem að þessari þáltill. stóðu, að einum eða tveimur undanskildum, á náðir ríkisstj. og fóru fram á það við hana að gera það, sem er óvenjulegt, að nokkur ríkisstj. geri, að hún óskaði þess, að málinu yrði vísað til hennar. Með því móti var hægt að komast hjá því, að Alþ. gerði nokkra ályktun. - Ég dreg þetta fram hér til þess að sýna, hvaða reginmun hv. 4. þm. Reykv. gerir á því annars vegar, að um þetta sé gerð samþykkt í l. eða þál. á Alþ., eða hins vegar, að það standi sem einföld yfirlýsing í nál., og þá jafnframt kemur fram í ræðum manna hér á Alþ. Ég býst við því, að kjósendum landsins þyki þetta hálf-einkennilegt fyrirbrigði í þessu stóra máli og þeir þykist þurfa að fá á því skýringar. Það er engin skýring til á þessu önnur en sú, að hv. 4. þm. Reykv. álíti, að með þessu sé farin miklu greiðfærari leið eða þarna sé opin leið, sem annars væri lokuð, fyrir sig til þess að fá því til vegar komið, að ekki fari fram staðfesting á stjskr., fyrr en búið er að tala við konunginn. Hann gerir þann reginmun á þessari tvenns konar afgreiðslu málsins, hvað þetta snertir. En ef ekki er lagður þessi skilningur í það, þá verður þessi afstaða hv. 4. þm. Reykv. gersamlega óskiljanleg. Og þá er að athuga þetta: Er það nú virkilega svo, að hv. 4. þm. Reykv. sé svo glámskyggn, að á þessu sé enginn munur? Eða er það svo, að þeim mönnum úr meiri hl. í stjskrn. hafi glapizt sýn í þessu máli? Annað hvort er. Og ég held nú satt að segja, að það sé frekar það síðartalda, sem hér hefur orðið, því að málstaður þeirra var góður, en hinn málstaðurinn var illur og er illur. Við 1. umr. sýndu þeir það ljóslega, sem töluðu af hálfu fylgjenda þessa máls á þeim grundvelli, sem það var borið fram, og þar má nefna, að hv. 10. landsk. (GSv), hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) og hv. þm. G.-K. (ÓTh) sýndu mjög greinilega fram á það - og miklu betur en ég hef á mínu valdi að gera -, hvað það væri hættulegt að taka þetta ákvæði út úr sjálfri stjskr. Þeir sögðu, að það kæmi ekki til mála. Ég vil benda á það, sem hv. 10. landsk. (GSv), forseti sameinaðs þings og formaður í þessum stjskrn. sameinuðum, sagði. Hann sagði m.a., að það væru engar líkur til samkomulags, sem fæli í sér nokkurt hik eða undanhald í þessu máli. Hann sagði, að stjskr. yrði samþ. tímanlega á árinu slindrulaust og eigi síðar en 17. júní n.k. Hann sagði enn fremur um þetta tal hv. 4. þm. Reykv. um að spyrja konunginn eða tala við konunginn, að það að spyrja konunginn væri alveg það sama í þessu tilfelli og ef fullvalda ríki færi að spyrja annað fullvalda ríki um það, hvort það vildi nú ekki ráða yfir sér. Svo mikla fjarstæðu taldi hv. 10. landsk., forseti sameinaðs þings og formaður sameinaðra stjskrn., að fara að tala við konunginn um þetta atriði. Og það ætla ég líka, að sé nokkuð rétt hjá honum. - Hv. 2. þm. S.M. lagði réttilega á það áherzlu, að það væri meginatriði í þessu að slíta ekki þessi mál í sundur, og átti hann þá við það, hvað stjskrfrv. snerti, að í eitt og sama skipti væri ákveðið efni og innihald stjskrfrv. og þá líka það, hvenær stjskr. öðlaðist gildi. Ég er ákaflega hræddur um það, að eins og þetta mál er lagt fyrir þjóðina eftir meðferð n. á því, þá verði þessi afstaða hv. 4. þm. Reykv., sem mótar afgreiðslu málsins, mönnum ákaflega torskilin, enda eru farnar að koma fram raddir um það frá mönnum, sem fylgzt hafa vel með afgreiðslu málsins. Þeir segja bara: Eftir þetta botnum við ekki neitt í neinu. Við skildum afstöðuna, sem áður var, - hún var hrein. Sumir voru með, og það var meiri hluti þjóðarinnar, aðrir á móti, en það var ekki nema örlítið brot. Það var hrein og eðlileg afstaða, eins og hún kemur fram daglega manna og flokka á milli, - því að menn gera ekki ráð fyrir, að það sé verið að leika skollaleik hér á hæstv. Alþ. Menn gera ekki ráð fyrir því. Menn líta - enn sem komið er - allt öðrum augum á stofnunina en þannig, að þeir álíti, að slíkt geti átt sér stað. Svona horfir þá málið við eftir þessa atkvgr. Ég er þess vegna blátt áfram hræddur við það vegna þess, hvernig þetta mál hefur verið fram sett, að menn líti á þá einingu, sem hér er talað um, fremur smáum augum, þannig að glundroðinn, sem kemur hér fram, verði í hugum fólksins yfirsterkari einingunni, og er það sannarlega hættulegt atriði. Og þá er eftir að athuga, hvernig þetta lítur út út á við. Það er fylgzt vel með því í útlöndum, a.m.k. á Norðurlöndum, hvað verið er hér að gera í þessu máli, enda hefur því verið haldið fram af hv. 4. þm. Reykv. og líka af svo kölluðum Varðbergsmönnum, að okkur mætti sannarlega ekki sjást yfir, hvað frændþjóðir okkar á Norðurlöndum legðu til málanna. Og það hefur ekki verið lagt í lágina af þeim mönnum, sem andæfa gegn þessum sjálfstæðismálum, eins og stefnt hefur verið að því að afgreiða þau hér á Alþ. Nú sagði hæstv. dómsmrh. hér áðan, að fregnir um afgreiðslu málsins mundu brátt berast til Svíþjóðar og svo frá Svíþjóð til þeirra landa, sem fregnir annars berast til frá Svíþjóð. Og hvernig lítur þetta þá út gagnvart þeim þjóðum? Hafi þessir menn ekki vitað það áður, að tekið var í frv. til lýðveldisstjskr. ákvæðið um, að hún öðlaðist gildi 17. júní 1944, þá fá þeir fregnir af því, að þetta ákvæði hafi verið í stjskrfrv., en hafi verið tekið burt úr því. Og það getur verið, að fregnin berist um það þangað út, að þrátt fyrir yfirlýstan vilja Alþ. um að láta stjskr. öðlast gildi þann dag hafi þetta ákvæði verið tekið út úr stjskrfrv. eigi að síður. Ég býst nú við, að þeir menn standi á svo föstum fótum um þingræði, að þeir leggi meira upp úr því, sem gert er með samþykkt á Alþ. en með yfirlýsingu. Og hvernig lítur þetta þá út í augum þeirra manna, sem úti í löndum leggja hlustirnar við um mál Íslendinga? Þeir geta ekki dregið aðra ályktun af þessu en þá, að það sé eitthvert hik komið á okkur í þessu máli, a.m.k. að því er snertir það að afnema konungdóm á Íslandi. Það þarf ekki að slá neinum skugga á það, að við ætlum að segja upp sambandslagasamningnum. En það er bara ekki nema annar þáttur frelsisbaráttu okkar. En að hika við að slíta konungssambandinu getur orðið til þess, að þessir menn úti í löndum, sumir hverjir, hugsi sem svo: Ætli það séu ekki aðvaranir okkar, sem hafa valdið því, að hik er komið á Íslendinga? - Og það væri þá ekki undarlegt, að þeir menn erlendis, sem hafa litið á sig sem einhverja frelsandi forsjón í þessu máli fyrir okkur, vildu fylgja því betur eftir, þar sem þeir álitu þá kannske, að gætt hafi áhrifa frá. þeim. Ég skal ekkert fullyrða um þetta, en ólíklegt er það ekki. Ég held þess vegna, að bæði inn á við og út á við sé sú breyt., sem hér hefur verið gerð, meira og minna varhugaverð, þ.e. að kippa þessu ákvæði út úr frv., frá því sjónarmiði, hvernig það verkar á hugi manna hér á landi og á hugi manna annars staðar, þeirra manna, sem hafa sýnt, að þeir eru allir af vilja gerðir um að hafa áhrif á mál okkar, þrátt fyrir það að þeim komi það ekki nokkurn skapaðan hlut við. Ég ber nú samt þá von í brjósti, að þrátt fyrir það að einhverjar viðbótaraðvaranir kunni að koma frá öðrum til okkar Íslendinga og að gengið væri e.t.v. á lagið nú þannig, að þeim fylgdi meiri þungi en áður hefur fylgt slíkum aðvörunum, þá beri íslenzk a þjóðin gæfu til að standa af sér slíka íhlutun og afskipti. En ég vil segja það, að það er varhugavert af. Íslendingum að vera að gera nokkuð það, sem gefur slíkri íhlutun eða afskiptum undir fótinn. En það má hiklaust halda því fram, að verið sé að gefa þannig undir fótinn með því á þessu stigi málsins að taka þetta ákvæði um gildistökudaginn úr stjskrfrv. Og þær yfirlýsingar, sem eiga að koma þar í staðinn, vega alls ekki á móti því, að þetta ákvæði sé í stjskr. sjálfri, allra sízt að því er snertir álit útlendinga á þessu atriði málsins. Það getur vel verið, að það sé skýring á afstöðu hv. , 4. þm. Reykv. í sambandi við þetta atriði, þar sem hann sækir mál sitt svo fast, að hann vilji, að engu sé slegið föstu um framkvæmd lýðveldisstjskr. hér á landi, þangað til búið sé að tala við konung, af því að það geti verið stuðningur í þeirri baráttu, sem hann berst. Það hefur sýnt sig, að þeir Íslendingar eru til, sem drepa vilja málinu á dreif. Þegar afstaða var tekin í þessu máli um mánaðamótin nóv. og des. s.l., 1943, þá var ekkert hik hjá þeim þremur þingflokkum, sem þá afstöðu tóku. Hefur þá nokkuð komið frsm, sem sýni, að þessi aðferð, sem um upptöku málsins og framburð hér á hæstv. Alþ. hefur verið höfð, byggist á nokkrum rökum? Nei. Allt, sem upplýst hefur verið síðan, bendir í þá átt, að málið var miklu vissara til sigurs en menn í þessum flokkum höfðu gert sér vonir um, þ.e.a.s., þeir vissu samt um sigurinn fyrir fram. Og á hverju byggðist það? Á því, að eftir að farið var að ræða málið á Alþ., kom í ljós, að afstaða fólksins víðs vegar úti um land var þannig, - og það upplýstist mjög greinilega í sambandi við 1. umr. málsins hér á hæstv. Alþ., - að vitað var um enn þá eindregnara fylgi við skilnaðarmálið og stjskrmálið en áður hafði verið vitað - og það með ákvæðinu um gildistökudaginn 17. júní 1944. Þá kom það mjög greinilega í ljós, þegar farið var að afla sér upplýsinga um vilja fólksins víðs vegar úti um land, að eini stjórnmálaflokkurinn, Alþfl., sem hafði á Alþ. tekið afstöðu til málsins á þeim grundvelli, að ekki skyldi ákveða gildistökudaginn í stjskr., - hann var skiptur í málinu. Hér í hv. Nd. töluðu þrír hv. þm. í málinu af hálfu þess flokks. Tveir af þeim andæfðu málinu, og aðalþunginn í því efni hvíldi á hv. 4. þm. Reykv. En einn þessara þriggja Alþfl.-manna tók nákvæmlega í sama streng og meiri hl. hv. þd. og lýsti sig eindregið fylgjandi afgreiðslu málsins á sama grundvelli og meiri hl. d. vildi vera láta. Var það hv. 3. landsk. (HG), og í raun og veru lagði enginn þyngri högg að afstöðu hv. 4. þm. Reykv. en sá hv. þm., hans eigin flokksbróðir. Nú hefur það upplýstst, síðan þetta skeði, að úti um land er afstaða Alþfl. þannig, að hér um bil allur Alþfl. þar er fylgjandi hv. 3. landsk. þm. (HG) og stefnu hans í málinu. Hinir, sem fylgja hv. 4. þm. Reykv. að málum í þessu efni af Alþfl.mönnum úti á landi, eru ekki nema örlítið brot. Ég held, að hv. þm. G.-K. hafi komizt svo að orði, að þeir, sem fylgdu hv. 4. þm. Reykv. að málum í sambandi við stjskrfrv., væru fáir menn í engum flokki, svo að ég álít, að þar hafi ekki verið neitt að óttast um andstöðu gegn málinu, sem nokkru skipti, en gat hins vegar verið nokkur hvatning fyrir þjóðina í heild til að standa enn betur saman og hvatning fyrir þá, sem börðust fyrir málinu. Íslendingar eru svo, að þeir þurfa nokkra hvatningu. En hættan var engin vegna þessarar andstöðu við atkvgr. Það var því ekkert, sem sérstaklega knúði á um það, að farið væri að gera það samkomulag, sem e.t.v. hefur það í för með sér að stofna málinu nú enn í nýja hættu. Og hvað nær svo þetta samkomulag langt? Það er útlit fyrir, að menn standi saman við þessa þjóðaratkvgr. En eftir þessu nýja samkomulagi á það ekki að vera úrslitaatkvgr. Samkvæmt stjskrfrv. átti úrslitaatkvgr. að vera utan Alþingis. En ef þetta samkomulag, sem hér hefur nú verið gert, verður ofan á, þá eru, eftir að þjóðaratkvgr. hefur farið fram, enn eftir tvær atkvgr. á Alþ. um þetta mál. Mér skilst, þar sem svo mikill þungi er lagður . á það af hv. 4. þm. Reykv., að ná beri tali af konunginum, áður en stjskr. er látin öðlast gildi, að ekki væri ólíklegt, að menn sem hann hlustuðu nú eitthvað eftir því, hvort hann segði já eða nei. Það væri ekki ólíklegra en að leggja svo mikla áherzlu á, að ná beri tali af honum. Og þrátt fyrir þetta samkomulag þá stendur þetta opið. Og ég tel, að niðurfelling ákvæðisins um, að stjskr. taki gildi 17. júní, sé ekki neitt til aukinnar tryggingar frá því, sem áður var, til þess að fullnægjandi atkv æðamagn fáist með málinu inn á við, og þess vegna sé ágreiningur um þetta mál á Alþ., ef hann á að verða, jafnógeðfelldur; hvort sem hann kemur fram nokkrum mánuðum fyrr eða síðar, ef hann verður ekki umflúinn. En það er ekkert, sem tryggir það, að ágreiningur komi ekki fram hér á hæstv. Alþ. á síðara stigi þessa máls. Í mínum augum verður því lítið úr þessari þjóðareiningu, sem verið er að tala um, að fáist með þessu samkomulagi, því að það var þjóðareining fyrir í málinu. Og ef þetta samkomulag verður ekki til þess að kasta skugga á þjóðareiningu um það, þá verður það ekki til þess að auka hana. Svo er annað. Í stjskrfrv. því, sem hér liggur fyrir, er svo til ætlazt, að þjóðin eigi að greiða atkv. um það sem síðasti aðili, hvaða stjórnarform hún kýs sér. Nú á þjóðin að vísu eftir brtt. við frv. að ákveða þetta stjórnarform, - en bara ekki að ákveða, hvenær hún á að fara að búa við það. Það er Alþ., er á að gera þetta með samþykkt einnar þál., að því er virðist. Ef það ætti að gerast í lagaformi, þá ætti handhafi konungsvaldsins að staðfesta þau l., en afskipti úr þeirri átt eru ekki til að seilast eftir. Það hefur verið talað hér um þjóðfund, og e.t.v. hefði verið æskilegt að afgreiða málið með þeim hætti. En að framkvæma þá till. á síðustu stundu kemur ekki til mála. Ég býst við, að litið sé of smáum augum á þjóðina sjálfa með því að lofa henni ekki að greiða atkvæði skilyrðislaust um stjskrfrv., án þess að 17. júní ákvæðið sé tekið út úr því. Það segir til um, hvenær framkvæma skuli þessa löggjöf, og framkvæmd hverrar löggjafar er aðalatriði hennar. Í rauninni er ekki hægt að taka konungsvaldið nema með byltingu, ef svo mætti að orði kveða í þess orðs beztu merkingu. Slík bylting er þjóðarnauðsyn. En hafa menn nokkrar spurnir af því, að aðili, sem gerir byltingu, feli öðrum aðila að kveða á um, hvenær sú bylting komi til framkvæmda? Hér er það þjóðin, sem gerir þessa byltingu, og svo á Alþ. að ákveða, eftir frv. að dæma, hvenær sú bylting verður. Þetta brýtur í bága við allt, sem menn hafa spurnir af í svipuðum tilfellum, - þessa eru engin dæmi. Þessar aðferðir eru ekki heldur þess eðlis, að verið sé að búa þannig að þjóðinni, að Alþ. sé að uppfylla skilyrði þess, að fyllsti réttur hennar sé viðurkenndur. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta. En ég þykist nú hafa gert grein fyrir, hvers vegna ég get ekki greitt því atkv., að orðalagið „eigi síðar en 17. júní“ sé numið burt úr stjskr. Það gerir jafnvel ráð fyrir, að lýðveldisstofnunin fari fram fyrir þennan tíma. Það, sem ég hef sagt, hef ég sagt af því, að ég fylgi þessu máli af heilum hug og vil, að það sé tekið þeim tökum, sem haldbezt reynast og sómasamlegust, því að að þeim verðum við að búa um ókomna framtíð. Það er einnig frá þessu sjónarmiði, að ég get ekki sætt mig við, að umrætt ákvæði sé tekið út úr stjskr. og málinu með því stefnt í þá hættu, að dráttur kunni að verða á því, að Íslendingar sjái þá langþráðu von sína rætast að verða frjálsir og óháðir og standa á eigin fótum.



Herra forseti. - Samkv. því, sem nú rétt áðan var samþ. í Sþ., þá er gert ráð fyrir, að niður verði felldur sambandslagasamningur sá, sem gilt hafði milli Dana og Íslendinga. Það mun einróma álit alþingismanna, að þótt sú ráðstöfun eigi sér stað, þá sé eðlilegt, að enn gildi um sinn réttur sá, sem danskir ríkisborgarar ættu samkv. sambandslögunum. Upphaflega voru ákvæði um þetta í þál. um sambandsslitin, en það þótti rétt að taka þau þaðan burtu og setja sérstök lög um það, og er nú frv. sett hér fram í þessari deild, samið af dómsmrh. í samvinnu við stjskrn. Nd. Frv. ákveður, ef það verður að lögum, að réttur danskra ríkisborgara á Íslandi haldist fyrst um sinn, eða þangað til 6 mánuðum eftir að samið hefur verið um þetta mál milli Danmerkur og Íslands. En ef eigi hefur þá verið gert ráð fyrir skiptingu, þá fellur hann af sjálfu sér. Ég sé ekki ástæðu til að vísa þessu máli til n., þar sem það hefur fengið mjög ýtarlega athugun í stjskrn., og legg til, að það verði samþ. og vísað áfram nefndarlaust.