Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv. á þskj. 319 er flutt af oss, sem kosnir vórum í svo kallaða velferðarnefnd samkv. lögum þeim, er í gær náðu konungsstaðfestingu. Það stendur svo á, að í gær vóru teknar út ár Íslands banka 40 þús. kr. í gulli þar á meðal 20 þús. kr. af skipstjóra danska varðskipsins, Valsins. Stjórn bankans var hrædd við þær afleiðingar, sem það kynni að hafa, ef handhafar Íslandsbankaseðla færi í stórum stíl að nota sér þann rétt, sem þeir hafa til að krefjast þess, að seðlarnir yrði leystir út með gulli. Ef þessu væri haldið áfram og engar skorður við reistar. þá gæti svo farið innan skamms, að alt gull væri tekið út úr bankanum og flutt til útlanda. Hér ber þess að gæta, að landssjóði er það nauðsynlegt að hafa eitthvað af gulli í landinu að grípa til, til þess að birgja landið nauðsynjavöru, og ennþá er ekkert endanlegt svar fengið um það, hvort hægt sé að ná í gull frá útlöndum. Þegar svona stendur á, er það bráðnauðsynlegt að gera einhverjar ráðstafanir til þess, að landið verði ekki svift þeim eina gjaldmiðli, sem á slíkum tímum er nothæfur milli þjóða. Í Danmörku hefir þótt nauðsynlegt að gera svona lagaðar ráðstafanir. Þar hafa nú verið samþykt lög þess efnis, að þjóðbankinn danski er ekki skyldugur til að svara til seðla sinna með gulli. Slíkar ráðstafanir eru nauðsynlegar, bæði vegna landsins og vegna bankana sjálfa. Því að svo gæti farið, að bankinn yrði að neita um útborgun, ef handhafar þyrptist að, vegna þess að gullforði sá, sem settur er til tryggingar seðlaútgáfunni, er ekki nema 3/8 af seðlafúlgu þeirri, sem bankinn hefir í umferð, þá getur bankanum orðið hætt við hruni, og þess vegna fór nefndin fram á það við forseta, að hann kallaði saman fund nú þegar í kvöld. Lögin gæti þá með afbrigðum frá þingsköpum afgreiðst frá þinginu í kvöld og orðið staðfest af konungi á morgun. Við það hindraðist þegar í stað gull-úttektin úr bankanum. Um einstakar greinir frv. er ekki mikið að segja. Heimildin er bundin við það, að stjórn bankans æskti hennar. Sumir nefndarmenn litu nefnilega svo á, enda þótt menn væri ekki sammála um það, að þetta gæti að öðrum kosti skoðast sem brot á »concession« bankana og bakað landinu skaðabótaskyldu. Líka þótti það nauðsynlegt að heimila stjórninni að banna sendingu póstávísana til annara landa. Þegar póstávísanir héðan eru greiddar út í útlöndum, myndast altaf krafa á landasjóð, jafnhá og upphæð póstávísanarinnar er. Þessari kröfu yrði landssjóður að svara með gulli, sem hann ef til vill hefði ekki til. Hann hefði ekkert annað en seðla, sem menn tæki ekki gilda. Þetta getur jafnt átt við um annarra þjóða seðla. Þótt landssjóður hefði þá, gæti hugsast að aðrar þjóðir gerði sína seðla óinnleysanlega. Það gæti því svo farið, að landssjóður gæti ekki borgað þessar póstávísunarupphæðir nema með ávísunum, sem ekki er víst að erlendir bankar vildi innleysa. Auðvitað getur þetta orðið talsvert óþægilegt mörgum mönnum - en það verður að hafa það - verður ekki hjá því komist. Eins og sakir standa gæti það meira að segja komið til mála að innleiða alment »moratorium«, með því að það getur komið fyrir, að framleiðendur gæti ekki selt afurðir sínar, og því ekki staðið í skilum með skuldagreiðslur. Í 3. gr. frv. er landsstjórninni heimilað að ákveða, hvort og hve miklar upphæðir menn mætti taka út úr sparisjóðum. Þetta er gert til þess að koma í veg fyrir illar afleiðingar af »panik«, sem hugsanleg væri og gæti orðið til þess, að sparisjóðir yrði gjaldþrota, ef ekkert væri aðgert. Þar færi svo mikið verðmæti forgörðum, að meta verður meira almenningsheill þá, er þá yrði í húfi en óþægindi þau, sem þetta kynni að geta bakað einstaka manni. Loks er í 4. gr. ákveðið að lögin skuli gilda til októberloka 1914. Þetta ákv. er sett vegna þess, að viðkunnanlegra þótti að hafa eitthvert tímatakmark. Það er ef til vill óþarfi að láta lögin gilda svona lengi, en þá. má altaf nema þau úr gildi með bráðabirgðalögum. Sömul. mætti, ef tíminn reyndist of skammur, framlengja gildi lag. með bráðabirgðal. Takmarkið er kanske nokkuð sett af handahófi, en það gerir ekki mikið til. Eg skal svo ekki fara fleirum orðum um málið. Eg vænti þess, að frv. verði samþykt, án þess að langur tími tefjist til umræðu. Ósk flutningsmanna er sú, að það gangi í gegn umræðulaust.

Skúli Thoroddsen : Eg get ekki orðið við þeirri ósk háttv. flutningsm., að láta mál þetta ganga alveg umræðulaust gegnum háttv. deild, eins og sumum ákvæðum þess er háttað. Eg játa það, að ákvæði 1. greinar er nauðsynlegt, þ. e. að bankinn sé leystur undan þeirri skyldu, að leysa seðla sína inn með gulli, eins og eg einnig álít ákvæði 3. gr., um bann gegn sölu póstávísana til útlanda alveg óhjákvæmilega nauðsyn, þótt geysilegt óhagræði geti það bakað mörgum manni, nema bankarnir bregðist þá ekki og hlaupi undir bagga. Að því er á hinn bóginn til ákvæðanna í 3. gr. frv. kemur, get eg ekki á nokkurn hátt fallist á þau, þar sem ekki má gleyma 50. gr. stjórnarskrárinnar, er farið er þó í beinan bága við. segja má að vísu, sem ástatt er, að eigi skorti hér það aðalskilyrði, að almenningsheill krefjist þessa ákvæðis, en 50. gr. stj.skr. segir og, eða setur það sem annað skilyrðið, að ekki megi skerða eignarrétt manna, nema fult endurgjald komi fyrir og fyrir slíku endurgjaldi gerir frv. alls ekki ráð, þó að hver maður eigi þó sannarlega heimtingu á því, að fá fé sitt út á þann hátt, sem um var samið í fyrstu, og augljóst sé tapið, er af því getur stafað, er það bregst. Það, að landsstjórnin geti sagt, að svo og svo mikið megi menn heimta á viku hverri, og alls ekki meira, án þess að ætla mönnum þó endurgjald fyrir fjártjónið, er þeir þá bíða, það er því beint brot gegn ákvæðum 50. gr. stjórnarskrárinnar. Og þótt Danir hafi leyft sér að gera það sem rangt er, þá ætti það fremur að vera oss til viðvörunar en eftirbreytni. Af framangreindum rökum, verð eg því að telja það nauðsyn, að grein þessi verði feld, enda vil eg geta þess, að það er alveg óvíst, hvort sparisjóðirnir óska þessarra heimilda, eða þurfa á henni að halda. Og ef svo er ekki, hvaða ástæða er þá til þess, að setja þessi ákvæði í óþökk þeirra, og mörgum til tjóns? Eg er og í engum vafa um það, að ef eigendur í sparisjóðum leituðu til dómstólanna, þá gæti þeir ekki metið lögin gild, en yrði að virða þau að vettugi, sem farandi í beinan bága við stjórnarskrána. Eg skal svo ekki fara fleirum orðum um málið, en óska því í heild sinni sem bezt byrs. En 3. greinina ætti að fella burt, og þinginu að mun sæmra að stuðla heldur að því, að landssjóðurinn hlypi undir bagga með sparisjóðunum, ef á þyrfti að halda, svo að þeir gæti borgað hverjum, sem óskar, inneign hans skilvíslega.



Eg vildi aðeins spyrja um það, hvort nokkuð væri á móti því að breyta 1. gr. þannig, að orðin »eftir ósk bankastjórnarinnar« félli burt. Eg kann ekki við slíkt orðalag á löggjafarmáli frá alþingi, því að þar með væri lagt undir bankann frumkvæði í alþjóðar nauðsynjamáli, og gæti hann því valdið, að engin bót yrði á gerð, þótt voði væri fyrir dyrum.



Eg gat þess í framsögu minni, hvernig stæði á því að þessi orð vóru sett inn í frumvarpið. Það kom fram í nefndinni, að samþykki Íslandsbanka þyrfti til þess að fyrirbyggja að um skaðabótaskyldu gæti orðið að ræða; menn vóru eigi á eitt mál sáttir um að þetta væri rétt, en þetta varð að samkomulagi. Viðvíkjandi orðum háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) skal eg ekki segja annað, en aðeina benda honum á, að hér er um heimildarlög að ræða, sem ekki verður beitt, nema brýn þörf sé á. En þurfi á því að halda, þá er enginn vafi á því, að þetta er fullkomlega löglegt og í alla staði rétt.



Eg tek undir með háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), að eg vil leggja það til, að 3. gr. frumv. verði feld, en hinar samþyktar óbreyttar. Eg man ekki betur en svo standi í Sparisjóðslögunum, sem eldri eru en þetta frumvarp, að minsta kosti er Svo ákveðið í reglugerðum ýmsra sparisjóða, að hverjum manni sé heimilt að taka út 50 kr. af innstæðufé sínu án nokkurs uppsagnarfrests. En nú er farið fram á það, að landsstjórnin geti ákveðið, hversu mikið menn megi taka út vikulega og bannað allar útborganir ef henni þóknast, hversu mikið sem einn eða annar á inni í sparisjóð eða banka og hversu mikið, sem hann varðar að hafa fé sitt í eigin höndum. Raunar er eg ekki lögfræðingur, en eg sé ekki að þessu verði viðkomið án þess að sparisjóðslögunum sé breytt, en um það segir ekkert í þessu frumvarpi. Eg verð því að leggja á móti því, að 3. grein verði samþykt.



Þó að þetta sé l. umr., vil eg benda á eitt atriði viðvíkjandi 2. gr. frumv., þar sem talað er um að heimila landsstjórninni að banna póststjórninni að afgreiða póstávísanir til annarra landa. Þetta er vitanlega gert til þess, að koma í veg fyrir, að landssjóður þurfi að svara því fé til útlanda, er póstávísunum nemur. En landssjóði getur bakast sú skylda á annan hátt en með póstávísunum. Eftirkröfur geta einnig komið hér til greina. Það er orðið algengt, að menn panti vörur gegn eftirkröfu, og ef einhver höft verða nú á viðskiftunum, má telja líklegt, að menn geri meira að þessu en verið hefir. Á þenna hátt getur því safnast saman talsvert fé, er landsjóði ber að svara til útlanda. Eg veit reyndar ekki, hvort það muni nema svo miklu, að þörf sé á nokkrum ráðstöfunum gegn því. En eg tel þó rétt, að það sé tekið til athugunar, og þess vegna vildi eg benda nefndinni á það.

Sveinn Björnsson : Út af bendingu háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) skal ég taka það fram, að ég tel rétt, til frekari fullvissu, að skjóta inn á eftir orðinu «póstávísanir« í 2. gr. frumvarpsins orðunum og póstkröfuávísanir«.  (Hannes Hafstein: Það er annað)  . Mér er sagt af manni, sem póstmálum er kunnugur, að aldrei sé um annað talað af þessu tagi en póstávísanir og póstkröfuávísanir. Þetta hlýtur því að vera nægilegt ákvæði.

Sveinn Björnsson : Þetta frumv. er um breyting á þeim lögum, sem staðfest voru í gær. Sumir kunna að líta svo á, að hér sé nokkuð fljótt að undið, að breyta jafnnýjum lögum, en það er af gefnu tilefni, að farið er fram á þessa breytingu. Það hefir sem sé komið í ljós, sem ekki var séð fyrir þegar lögin voru gerð, að einstakir efnamenn hér í bænum og líklega víðar hafa keypt miklar birgðir af nauðsynjavörum, matvælum og eldsneyti, og alt að því tæmt búðirnar af þessum vörum. Þeir sem ekki hafa peninga handbæra, fátæklingarnir, hafa ekki getað gert þetta, og afleiðingin verður sú, að þegar þeir smátt og smátt fá fé til að kaupa nauðsynjar sínar, þá verða allar vörur uppgengnar. Efnamennirnir hafa fengið of mikið. Er auðséð, að af þessu geta hlotist vandræði að þarflausu. Til þess að koma í veg fyrir það, er þetta frv. fram komið. Breytingin er fólgin í því, að ekki megi einungis taka nauðsynjavörur eignarnámi hjá kaupmönnum og framleiðendum, heldur líka hjá öðrum mönnum, sem hvorki eru kaupmenn né framleiðendur, en hafa sölsað undir sig óþarflega miklar vörubirgðir. Það hefir láðst að geta þess í frumv., að þessi lög eiga auðvitað að ganga í gildi þegar í stað. Það er því til þess ætlast, að nýrri grein verði bætt við frumv. svo hljóðandi :»Lögin öðlast gildi þegar í stað« - og verður frumv. lagt þannig fyrir deildina.