Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Kristjánsson Þetta mál hefir verið talsvert rætt og athugað af háttv.Ed. og þar samþ.till. á þgskj. 898, þess efnis, að landssjóðsvörur verði seldar jöfnu verði í öllum kaupstöðum og kauptúnum landsins. En það er vitanlegt, að allmikill ágreiningur hefir verið í deildinni um þetta mál. Það má heita, að það hafi verið tveir nálega jafnstórir flokkar, annar sem hefir stutt till., en hinn sem hefir viljað hafna henni. Sá flokkurinn hefir þó viðurkent nauðsynina á því, að eitthvað sje gert til þess að koma í veg fyrir þann kostnaðarauka, sem af því stafar, að allar vörur landsverslunarinnar sjeu lagðar upp hjer í Reykjavík og síðan fluttar út um land með ærnum kostnaði. Háttv. Ed. taldi sjer skylt að koma fram með miðlunartill. í þessu máli, á þgskj. 957. Sú tillaga er að áliti bjargráðanefndar Ed. þannig löguð, að hún telur nokkurn veginn vissu fyrir því, að þingið geti fallist á hana, þar sem tekið er sem allra mest tillit til þeirra mismunandi skoðana í málinu, sem komið hafa fram í háttv.Nd.Ed. lítur svo á, að með því fyrirkomulagi, sem stungið er upp á í þessari till., þá megi, ef stjórn landsverslunarinnar er í nokkurn veginn viðunanlegu ásigkomulagi, koma þessu svo fyrir, að enginn verulegur kostnaðarauki verði af því, þótt nokkur hluti vörunnar sje lagður upp í kaupstöðunum úr þeim skipum, sem vöruna flytja milli landa; það yrði lítið á móts við þann kostnað, sem af því leiðir, að vörumar þurfa að flytjast úr Reykjavík á strandferðaskipunum út um land. Þessi kostnaður verður auðsjáanlega svo lítill og hverfandi, að það getur engin veruleg áhrif haft á verð vörunnar, þótt tekið væri tillit til hans við verðlagningu. Með þessari skýringu þykist jeg geta lagt þessa till. fram fyrir hönd nefndarinnar, í von um það, að hún nái fram að ganga. Jeg finn ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið, nema ef umræðurnar, sem kunna að verða, gefa sjerstakt tilefni til þess.

Gísli Sveinsson Jeg tek ekki til máls af því, að jeg sje í raun og veru ósamþykkur niðurstöðu háttv. nefndar í Ed, en mjer er ekki vel ljóst, hvað meint er hjer með orðunum í till. »eftir pöntun« o. s. frv. Þetta orðalag er dálítið öðruvísi en áður stóð í till., og kannast jeg ekki við, hvað geti verið átt við með þeim, ef þau ættu að vera í samræmi við það, sem áður er um talað. Á þessu vildi jeg gjarnan óska lítillar skýringar.

Einar Arnórsson Jeg hefi ekki fengið tækifæri til þess að bera till. þessa undir bjargráðanefnd Nd., eins og hún er nú, en jeg get sagt fyrir mitt leyti, og jeg hygg, að meiri hluti nefndarinnar muni líta svo á, að þessi till. hafi flesta þá ágalla, sem honum virtist hin till. hafa. En jeg skal ekki fara út í það mál að svo komnu. Landsstjórnin lýsti yfir því, þegar málið var til umr. í Nd., að hún teldi till. þar óframkvæmanlega, en nú hefir hún ekki lýst yfir neinu um þessa till., og ef stjórnin hefir ekki á móti henni og telur hana framkvæmanlega, þá læt jeg hana, fyrir mitt leyti, afskiftalausa.

Magnús Kristjánsson Það er vegna þess, að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir óskað eftir skýringu á orðalagi till. að jeg tek til máls. Eins og jeg tók fram áðan þá leit nefndin svo á, að með því að það væri fyrirfram ákveðið, að millilandaskipin legðu einhvern hluta vörunnar upp í kaupstöðum landsins, eins og stundum hefir átt sjer stað, þá yrði enginn verulegur kostnaður að því, og þess vegna mætti selja vöruna þar eins og í Reykjavík. Hins vegar þótti rjettara, að þeim skipum, sem sigla milli landa, væri ekki ætlað að leggja upp vörur í kauptúnum þeim, sem till. getur um, því að það gæti tafið ferðir þeirra um of. Þess vegna voru sett orðin »eftir pöntun« í tillöguna, og því að eins ber landsstjórninni að selja vöruna í þessum kauptúnum fyrir sama verð, að fyrir henni liggi pantanir, sem hún sjer fært að afgreiða, og ekki er ætlast til, að þar sjeu jafnan birgðir fyrirliggjandi, eins og í kaupstöðunum, en vörurnar yrðu fluttar til kauptúnanna, eins og henta þætti.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg verð að segja enn eins og áður, að það eru mjög miklir örðugleikar á því að framkvæma þetta, sem farið er fram á í till., þótt þessi till. sje dálítið aðgengilegri en þegar hún fór frá háttv.Nd. Jeg er hræddur um, að ef þessi till. er brotin til mergjar, þá muni menn fljótt sjá, að það skapast enn mikið misrjetti þrátt fyrir þetta. En jeg býst ekki við, að það þýði neitt að stríða við þetta; deildirnar hafa auðsjáanlega komið sjer saman um, að þetta eigi að heimta, og þá verður stjórnin að reyna að framkvæma það eins vel og mögulegt er, en jeg tel það samt sem áður óheppilegt að binda þannig hendur stjórnarinnar, og altaf verður þetta hreint handahóf, þegar menn vita ekkert fyrirfram um það, hve mikið þurfi að senda út um landið, þegar það, sem sendist »eftir pöntun«, sennilega kemur fram þegar þörfin fyrir það kemur. Við skulum hugsa okkur, að vörurnar sjeu fluttar hjeðan og norður á Akureyri; þá legst sá flutningskostnaður á þær, og þar við bætist t. d. flutningskostnaður til Sauðárkróks, og þó á að selja þær sama verði og hjer í Reykjavík, þar sem enginn aukakostnaður er. Þetta yrði alveg óútreiknanleg hækkun á verðinu, og auk þess yrði mikið missætti milli kauptúna í sama sýslufjelaginu. En annars ætla jeg ekki að orðlengja um málið. Geri ráð fyrir, að það verði þýðingarlítið.

Gísli Sveinsson Skýring háttv.þm. Ak. (M. K.) hefir ekki verið ófyrirsynju, og spurningin þá naumast heldur. Við fljótt álit hjelt jeg, að meiningin með þessu orðalagi væri sú, að menn yrðu að »panta« að fá að sæta þessu verði. Nú hefir háttv.þm. (M. K.) upplýst, að svo er ekki, heldur er hjer um pöntun vörunnar að ræða. Liggur þá beint við að ætla, að landsstjórnin hafi hingað til verið að rekast um alt land með vörur sínar, þar sem enginn vildi hafa þær. Nú hefir svo jafnan verið, þar sem jeg hefi þekt til, að menn hafa pantað vörurnar, og geri jeg ráð fyrir, að svo verði einnig framvegis. Jeg held því, að segja hefði mátt, eins og var tilætlun háttv.Nd., að landsstjórnin skyldi selja vörur sínar sama verði alstaðar á hinum tilteknu stöðum kringum landið. Eftir till. ber stjórninni enn fremur að hlíta þessum pöntunum, hvort sem þær eru stórar eða litlar, og hvaða skip sem það eru, sem vörurnar flytja. Þetta má svo vera. Hún verður því að áætla flutningskostnaðinn og jafna honum niður, eftir því sem hún hefir best vit til.

Magnús Kristjánsson Jeg álít það ekki viðeigandi að segja, að ræða háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hafi verið orðhengilsháttur einn, og þess vegna fullyrði jeg ekki, að svo hafi verið. En hitt má öllum vera ljóst, að verslunarmálaþekking hans er naumast meiri en gengur og gerist. Háttv. þm. (G. Sv.) taldi það ekki heppilegt að gera ráð fyrir framkvæmdum eins og í tillögunni. En nú er það vitanlegt, að landsstjórnin hefir lagt upp vörur, án þess að þær væru pantaðar. Þetta getur verið nauðsynlegt, því að ís og aðrar hindranir geta oft hamlað því, að hægt sje að flytja vörur, þegar þeirra þarf sjerstaklega með. En hitt fanst nefndinni sjálfsagt, að gerður væri greinarmunur á kaupstöðum og kauptúnum, til þess að skip þyrftu ekki að tefja sig á að fara inn á margar smáhafnir, heldur mætti senda vörurnar eftir hentugleikum og eftir því, sem pantað hefði verið.

Sveinn Ólafsson Það var tilgangur flutningsmanna að tillögu þeirri, sem upphaflega var borin fram um þetta efni, að reyna að skapa jafnrjetti um land alt, ef unt væri. En, eins og tillagan er nú orðuð, er svo fjarri því, að um jafnrjetti verði að ræða, að hjer er einmitt komið á miklu misrjetti. Að eins lítill hluti landsmanna á að verða aðnjótandi þessara hlunninda, að fá vörurnar fluttar kauplaust. Eins og menn muna kom fram tillaga um sama efni á aukaþinginu í vetur, en hún fjekk þá ekki nægan byr, því að mönnum fanst ekki tiltækilegt að gera öllum jafnhátt undir höfði. En þar sem miðlunartillaga um það efni, sem nú er hjer á ferðinni, var feld í háttv.Nd. fyrir nokkru, þá finst mjer ekki eðlilegt, að flutningsmenn hinnar fyrri tillögu eigi hægra með að sætta sig við þessa tillögu, eins og hún er nú orðin. Þetta, sem hjer er farið fram á að gera, er einungis gert fyrir kaupstaðina og stærri kauptún, en þau sýslufjelög, sem engin kauptún hafa, verða alveg út undan. Tillagan í þessum búningi nær ekki tilgangi flutningsmanna, en hlýtur að valda óánægju úti um land hjá þeim, sem afskiftir verða. Hún er í þessari mynd orðin að hálfgerðu skrípi, og tekur ekki fram ákvæðum laganna frá 1. febrúar næstl. Jeg get því ekki greitt henni atkvæði.

Þórarinn Jónsson Þessi tillaga er nú komin í önnur klæði en þegar hún fór úr háttv.Nd. En jeg held, að það sje ekki rjett hjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að ekki eigi að samþykkja hana, þó að hún nái ekki þeim tilgangi, sem upphaflega var ætlast til. Því verður ekki neitað, að þetta er þó talsvert spor í áttina. Jeg þykist vita, að það sje andi stjórnarinnar, sem mestu hefir ráðið um, að hún hefir nú fengið þennan búning. Það kom berlega fram, þegar málið var til umræðu í háttv. Nd, að stjórnin þóttist ekki geta bundið sig við eins mikið og þá var farið fram á. Jeg þykist því vita, að ekki muni standa á stjórninni að framfylgja tillögunni, ef hún verður samþykt.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil leyfa mjer að mótmæla þeim ummælum háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að tillagan á þgskj. 957 sje skrípi. Það hefði fremur mátt viðhafa um tillögu þá, sem hann flutti í háttv.Nd. Sú tillaga var gersamlega óframkvæmanleg, en þessi ekki. 2308 ATKVGR. Till. samþ. með 22:11 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu: Já: H. St., H. K., Jóh. Jóh., J. J., K. E., M. G., M. K., M. P., M. T., M. Ó., Ó. B., S. S., S. St., St. St, Þorl. J., Þorst. J., Þór. J., B. Sv., B. St, G. Sv., G. G., G. Ó. Nei: H. Sn., J. B., P. O., P. Þ., Sv. Ó., B. J., B. K., E. P., E. A., G. B., K. D. Ráðherrarnir J. M., S. E. og S. J. greiddu ekki atkvæði. Fjórir þm. (E. Árna., E. J., H. H., P. J.) fjarstaddir. Till. afgr. sem ályktun Alþingis. (Sjá A. 965).

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Eins og háttv.þm. er kunnugt hefir Íslandsbanka verið leyft aftur og aftur að auka seðlaútgáfu fram yfir 2½ miljón, sem hann að lögum hefir heimild til að gefa út, en þær ráðstafanir hafa verið gerðar að eins til bráðabirgða, ýmist af stjórn eða þingi. Nú hafa bæði stjórn bankans, landsstjórn og ekki síst Alþingi fundið, að þetta er ilt fyrirkomulag; er mjer þetta kunnugt af viðtali við bankastjórnina og landsstjórnina, og jeg veit það af umræðunum um þetta mál hjer á þingi, hvernig hugur háttv. þingmanna er. Þess vegna virðist það nú ráð að reyna að bæta úr þessu og komast að niðuratöðu, sem gilt gæti um lengri tíma. Af þeim ástæðum hefir fjárhagsnefnd háttv.Nd. komið fram með till. þessa, sem fer fram á, að landsstjórnin leiti samninga við Íslandsbanka um, að hann láti af hendi seðlaútgáfurjett sinn allan, gegn ákveðnu gjaldi, eða ef það næst ekki, þá rjett sinn til að hindra seðlaútgáfu fram yfir 2½ miljón, auk seðla Landsbankans. Jeg skal geta þess, að fjárhagsnefnd háttv.Nd. hefir haft þetta mál til meðferðar, að gefnu tilefni frá hæstv. forsætisráðherra. Óánægjan með þetta fyrirkomulag, sem jeg hefi nefnt, óánægja, sem, eins og tekið er fram, ríkir á Alþingi, hjá landsstjórninni og í bankanum, hefir leitt til þess, að ætlast er til, að reynt verði að komast að einhverju samkomulagi, er gildi um lengri tíma. Af ýmsum skjölum, sem nefndin hefir haft við að styðjast, má ráða, að miklar líkur sjeu til þess, að slíku samkomulagi verði náð. Jeg fer ekki að rekja það hjer, hvað nefndin hefir fyrir sjer í því, þar sem því er slegið föstu, að samningar þeir, sem landsstjórnin kann að ná, verða lagðir fyrir þingið á sínum tíma til samþyktar eða neitunar. Nú kann sú spurning að vaka fyrir sumum, hvort þörf muni að auka seðlaútgáfuna fram yfir 2½ miljón eftir stríðið, þegar alt er komið í samt lag aftur, en jeg hygg, að engum, sem athugar það mál, muni dyljast, að viðskifti sjeu svo mikil orðin hjer á landi, að ekki nægi þeir seðlar, sem nú er heimilt að gefa út. Fjárhagsnefnd háttv. Nd hefir átt tal við hæstv. forsætisráðherra og stjórnir beggja bankanna um þetta mál, en jeg tel það óþarft að fara út í það, sem þeirra fór á milli, þar sem samningar þessir eiga að leggjast fyrir Alþingi síðar. Meiningin með till. er því sú að fá að vita, hvort háttv. Alþingi vill samþykkja, að reynt verði að ná samningum um þessi atriði. Nefndin ætlast til, að hæstv. stjórn leiti samninganna fyrir næsta aðalfund bankans og leggi síðan úrslitin fyrir næsta þing. Jeg vona því, að till. þessi verði samþykt, því að ekki verður sjeð, að hún geti haft neitt ilt í för með sjer; miklu fremur er það líklegt, að eitthvað gott kunni af henni að leiða. Það tvent, sem sjerstaklega vakti fyrir nefndinni með henni, var í fyrsta lagi það, að samninganna yrði leitað sem fyrst, og í öðru lagi, að úrslitin yrðu lögð fyrir Alþingi síðar. Jeg skal geta þess, að nefndin taldi sjálfsagt, og vill skjóta því til stjórnarinnar, að samningarnir verði bornir undir stjórn Landsbankans, áður en þeir verða lagðir fyrir Alþingi. Jeg gæti ímyndað mjer, að sum atriði þeirra væru þannig vaxin, að nauðsyn bæri til að skjóta þeim undir stjórn hins bankans. Jeg skýt þessu fram sem bendingu til hæstv. stjórnar.

Frsm. (Magnús Torfason) Jeg þarf ekki að flytja langa tölu til þess að skýra þetta mál. Það hefir allmikið verið um það rætt í báðum deildum, og ætti að nægja að skírskota til álits Sogsfossanefndarinnar í Ed. og nefndarálits í Nd. um fossafrv., er þar kom fram. Nefndirnar eru sammála um, að það sje skylda þingsins að taka fossamálið til rækilegrar íhugunar og gera alt, sem í þess valdi stendur, til þess, að þjóðin verði viðbúin að hagnýta fossaflið, þegar fje er fyrir höndum. Hingað til hafa vötnin verið látin ráða rás sinni, hvort heldur til böls eða bóta, og þeim hefir jafnvel fremur verið hjálpað til þess að eyðileggja landið en notfæra gróðurafl. En nú eru að verða straumhvörf í þessu efni. Það sjáum vjer ljósast á frv. þeim, sem samþykt hafa verið hjer í þinginu um áveitu á Flóann og fyrirhleðslu í Þverá. Það er auðsætt af þessu, að þinginu er orðið það alvörumál að beisla vötnin og temja. Og þetta er oss öllum fagnaðarefni. En vjer verðum samt að gæta þess, að það stendur ekki alveg á sama, hver beislar þau og temur. Ef vjer höldum ekki sjálfir í tauminn, getur af því orðið sá flaumur, er sópar þjóðrjettindum vorum og þjóðerni út í Ginnungagap erlends auðvalds, þangað, sem það á aldrei afturkvæmt úr. Við þessu verðum vjer fyrst og fremst að sjá. Og jeg þykist vita, að sá Íslendingur sje ekki til, er vilji láta þjóðina selja sálu sína, hversu mikil fríðindi sem í boði eru. Aðaltillaga meiri hluta nefndarinnar, er ritaði fyrfrvaralaust undir nál., er að nefndin skuli skipuð þremur þingmönnum, en þeir ráða sjer nauðsynlega aðstoðarmenn. Með þessu ákvæði virtist nefndinni, að fylsta þingábyrgð væri lögð nefndinni á herðar. En nefndarmenn gátu samt ekki orðið sammála um þetta. Minni hlutinn lagði það til, að nefndin skyldi skipuð 5 mönnum, og skyldu tveir þeirra vera utanþingsmenn. Þetta virtist meiri hlutanum að mundi verða til að draga úr þingábyrgð nefndarinnar og auka kostnaðinn. Nefndin kemst auðvitað ekki hjá því að fá verkfræðing sjer til aðstoðar. Og á það var lögð áhersla í nefndinni, að enginn hjerlendur verkfræðingur yrði valinn til þessa starfa. Þetta stafar alls ekki af vantrausti nefndarinnar á innlendum verkfræðingum. Það eru margir ósjerplægnir menn í þeirri stjett, sem hafa unnið ráðvandlega fyrir landið og staðið vel í stöðu sinni. En þeir geta fæstir verið óvilhallir í þessu máli, því að þeir eru annaðhvort bundnir fossafjelögunum eða verða háðir þeim meira eða minna í framtíðinni. Að öðru leyti get jeg vísað til fundabókar nefndarinnar, er þingmenn eiga kost á að kynna sjer, og mun stjórninni sendur útdráttur úr henni. Jeg lýk máli mínu með þeirri ósk til háttv. Alþingis, að það samþykki tillöguna.

Eggert Pálsson Jeg geri ráð fyrir, að háttv.þm. hafi veitt athygli nál. á þgskj. 948, þó að það samkvæmt þingsköpunum liggi ekki hjer frammi til umræðu. Þetta nefndarálit er samið af nefnd þeirri, sem Ed. skipaði til þess að athuga leyfisbrjef fossafjelagsins Íslands um að fá að nota fossafl í Soginu. Undir þetta nefndarálit hefi jeg skrifað með fyrirvara. Háttv. framsm. meiri hlutans (M. T.) hefir getið þess að nokkru leyti, í hverju fyrirvari minn er fólginn. Jeg gat sem sje ekki felt mig við það, að nefndin væri skipuð þrem þingmönnum, hverjum úr sínum þingflokki. Mjer virtist, að með því fengist ekki nægileg trygging fyrir, að málið yrði rannsakað eins gaumgæfilega og jeg tel nauðsynlegt. Úr því að ekki virtist líklegt, að þingið væri fært til að ráða fram úr Sogsfossamálinu, virðist mjer miður sennilegt, að þessir þrír menn gætu ráðið vel fram úr öllum þessum 4 atriðum, sem tillagan getur um og eru svo miklu djúptækari og erfiðari viðfangs en frv. eitt, sem gefið hefir tilefni til þess, að tillagan er fram komin. Jeg álít, að ef ráða á máli þessu hyggilega til lykta, þurfi stærri svið til þess að velja mennina heldur en kostur er á með því að kjósa menn úr þingflokkunum einum saman. Jeg hefði getað sætt mig við þriggja manna nefnd, ef stjórnin hefði mátt velja í hana mennina, án þess að binda sig við þingflokkana. En úr því að því var fastlega haldið fram, að einn maður úr hverjum flokki skildi skipa nefndina, áleit jeg miklu tryggilegra, að stjórnin veldi tvo utanþingsmenn að auki, enda varð þetta að samkomulagi milli mín og hinna nefndarmanna. Það liggur í hlutarins eðli, að fyrirvari minn miðar alls ekki til þess, eins og málinu nú er komið, að till. verði ekki samþykt, heldur þvert á móti. En þótt jeg viðurkenni, að nál. sje lipurlega orðað, þá er það hins vegar augljóst, að það getur ekki verið í fullu samræmi við skoðanir mínar á þessu máli, sbr. að svo er að orði kveðið í nál., að Sogsfossamálið hefði ekki getað fengið nægan undirbúning á þessu þingi. Að vísu má þetta til sanns vegar færa, ef litið er á dagsetning nefndarálitsins, 14. sept. En jeg álít hins vegar, að nefndin, sem kosin var í Sogsfossamálið, hefði getað ráðið því máli með góðum vilja til lykta. Þar var um svo nauðalítið brot af vatnsafli landsins að ræða, að eigi gat skaðað, þótt fjelaginu, með ákveðnum skilyrðum, hefði verið gefin heimild til að starfrækja það, og jeg er sannfærður um, að ef nefndin og þingið hefði ráðið fram úr því máli á þessu þingi, mundi það hafa orðið til blessunar fyrir þetta land. Jeg skal ekki endurtaka það, sem sagt hefir verið áður um þetta mál. En jeg vildi að eins drepa á það, að ef þessu máli hefði verið hrundið í gott horf á þessu þingi - auðvitað með gaumgæfilegri rannsókn þingdeildanna beggja - hefði mátt bæta að miklum mun úr ýmsum erfiðleikum, sem margir eiga nú við að búa. Vjer vitum allir, að þm. hafa heimilað stjórninni framkvæmdir á ýmsum störfum til atvinnubóta. En jeg hygg, að þingmenn hafi oft greitt slíkum heimildum atkvæði sitt, án þess að þeim væri ljóst, hverskonar framkvæmdir stjórnin gæti látið inna af hendi til atvinnubóta. Jeg hefi ekki heyrt minst á neitt slíkt fyrirtæki, enda engar áætlanir, mjer vitanlega, til um þess háttar framkvæmdir. En ef þingið hefði undið bráðan bug að Sogsfossamálinu, þá hefði þar blasað við atvinnubót; því að eitt meðal annars, sem þingið hefði getað gert fjelaginu að skilyrði fyrir, að það fengi leyfið, var það, að það ljeti þegar í stað byrja á járnbrautarlagningu. Þá hefi jeg gert grein fyrir því, að jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara. Eins og málinu nú er komið stendur næst að gæta þess, að það verði ekki eyðilagt í framtíðinni, heldur sje lagt alt kapp á, að það geti orðið til blessunar fyrir landið, svo að fossarnir verði oss eigi að eins til ánægju á ókomnum tímum, heldur og einnig til gagns. Að svo mæltu vænti jeg, að till. fái góðan byr.

Frsm. (Magnús Torfason) Jeg ætla að segja að eins fáein orð út af nokkrum atriðum í ræðu háttv. 1. þm. Rang. (E. P.), sem jeg kemst ekki hjá að mótmæla. Háttv. þm. (E. P.) vildi segja, að vel hefði mátt koma Sogsfossamálinu fram á þessu þingi. Jeg verð að mótmæla þessu fastlega. Í fyrsta lagi var það ókleift af því, að ekki lá neitt formlegt tilboð fyrir þinginu. Hjer var að eins um að ræða beiðni frá 4 mönnum, en ekki hægt að sjá, að neitt fjelag væri stofnað til þess að vinna þetta fossafl, og því síður að þingið fengi að sjá lög þess fjelagsskapar, þó að til hefðu verið. Þetta eitt var ærið nóg til þess, að ekkert vit hefði verið í að samþykkja lög á þessum grundvelli. Sá millivegur var að vísu hugsanlegur að vísa málinu til stjórnarinnar. En hv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefir einmitt barist á móti, að sá vegur yrði farinn. Þá sagði sami háttv.þm. (E. P.), að ef þingið hefði nú samþykt þetta frv., hefði blasað við mönnum atvinnubót. En jeg held, að þetta sjeu helberir hugarórar. Jeg fæ ekki sjeð, að nokkur tiltök hafi verið til að aðhafast neitt í bráðina, ekki einu sinni að leggja einn einasta jámbrautartein. Hið eina, sem hægt hefði verið að gera, var að undirbúa járnbrautarlagningu. En það hefði þó ekki verið hægt að vetrarlagi, enda var ekki ætlast til, að byrjað yrði á neinum verklegum framkvæmdum fyr en að ófriðnum loknum.

Eggert Pálsson Jeg skal ekki fara í stælur út af þessu máli. Jeg vildi að eins svara þeirri staðhæfingu háttv.frsm. meiri hl. (M. T.) að jeg hefði komist í mótsögn við sjálfan mig, með því að halda því fram, að Sogsfossamálið hefði getað náð fram að ganga á þessu þingi, en sje þó með því að skipa milliþinganefnd nú, til þess að íhuga það. Jeg vil benda háttv.þm. (M. T.) á það, að hjer er alls ekki um neina mótsögn að ræða, vegna þess, að till. gengur ekki í þá átt að athuga Sogsfossamálið eitt. Till. tilgreinir 4 liði, sem á að athuga. Og þegar gert er ráð fyrir, að milliþinganefnd taki jafnmarga og djúptæka liði til meðferðar, þá er eðlilega ekki hægt að afgreiða málið á einu þingi af einni nefnd. Það er mikill munur á því, hvort athuga skal 1. lið eða 4., alla jafnmikilsverða. Þá hjelt háttv.frsm. (M. T.) því fram, að þótt frv. hefði verið samþykt, þá hefði ekki verið hægt að byrja á neinum verklegum framkvæmdum fyr en að ófriðnum loknum. En þess ber að gæta, að í frv. eru mörg atriði, sem hefði mátt breyta og lagfæra í hendi sjer, ef það hefði verið vilji þingsins, að byrjað yrði þegar í stað á verkinu; þá hefði verið innan handar að setja það sem skilyrði. Jeg er ekki í vafa um, að þinginu hefði verið kleift að fá slíkum breytingum framgengt og ýmsum fleirum, er það hefði nauðsynlegar talið, svo framarlega sem því hefði verið hugleikið að fá málinu framgengt. Jeg skal svo ekki þrátta um þetta mál frekar; það er algerlega þýðingarlaust úr því sem komið er.

Sigurður Stefánsson Það er eins um þetta mál og mörg önnur hjer í þinginu, að jeg hefi ekki getað fylgst með gangi þess. En jeg vildi segja nokkur orð í sambandi við ræður hv. þingmanna, sem talað hafa um málið og nefndarálitið. Jeg tek fúslega undir með þeim þingmönnum, sem vilja ekki rasa að þessu máli, heldur undirbúa það vel og ræða það og athuga frá öllum hliðum. Því að mjer er vel ljóst, að hjer er um stórmerkilegt mál að ræða. Nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, að þingið skipi nefnd til þess að rannsaka málið. Til þeirrar nefndar verður að vanda vel, ef á annað borð á að tryggja það, að hún ráði máli þessu vel til lykta. En mjer hefir skilist, að þessi trygging mundi ekki fást fyrir það, þó að stjórninni sje heimilað að velja tvo nefndarmanna, þar sem jafnframt er gert ráð fyrir, að þingflokkarnir velji 3 menn í nefndina, einn úr hverjum flokki. Það álít jeg allsendis óviðeigandi. Jeg lít svo á, að þetta mál eigi að vera hafið yfir alla flokka og pólitískar klíkur. Það á ekki að vera pólitískt bitbein handa einstökum þingmönnum. Og eftir þekkingu minni á háttv. þingmönnum þá verð jeg að segja það, án þess að jeg þykist álasa nokkrum þingmanni, að jeg finn ekki þá menn í þinginu, sem jeg treysti til að leysa þetta mikilvæga starf eins vel af hendi og stjórnin mundi gera, ef hún hefði óbundnar hendur, og gæti því skipað nefndina þeim mönnum, sem hún teldi færasta, án alls tillits til þess, í hverjum flokki þeir eru. Vjer megum ekki binda þetta mál við pólitíska flokkaskiftingu. Oss ríður á að líta út fyrir allan flokkaríg, sem oft byrgir heilbrigða útsjón fyrir sumum þingmönnum. Þessi tilnefning þingflokkanna í nefndina er í raun og veru hrein og bein vantraustsyfirlýsing til stjórnarinnar; flokkarnir trúa henni ekki til að skipa nefndina. Jeg trúi stjórninni miklu betur til að fara með málið heldur en pólitískum flokkum, sem oft hugsa meira um það að útvega mönnum sínum pólitíska bitlinga, en minna um raunverulega hæfileika þeirra til að gegna þeim störfum, sem þeim eru á hendur falin. Þar sem stjórnin er valin af öllum flokkum þingsins, þá ættu flokkarnir að geta treyst henni til að leysa mál þetta svo af hendi, að vel mætti sæma. Umfram alt ríður oss hjer á færum mönnum, ekki pólitískum æsingamönnum, heldur mönnum, sem hafa sjerþekkingu á sem flestum atriðum þessa máls. Jeg fæ ekki sjeð, að milliþinganefndirnar hafi verið neitt betur skipaðar síðan þingið fór að tilnefna menn í þær heldur en á meðan það fal stjórninni það að öllu leyti. Eftir því sem nefndarálitið er orðað, sje jeg að vísu ekki, að stjórnin sje í nokkru bundin við tillögur þingsins um útnefningu á mönnum í nefndina. Það kom að eins fram í ræðu háttv. framsm. (M. T.), sem að þessu leyti kemur því í bága við nefndarálitið. Jeg býst nú ekki við, að þessi orð mín breyti neitt ákvörðunum flokksforingjanna hjer á þingi, en jeg vil þó láta þau sjást í þingtíðindunum. Segi jeg þetta ekki fyrir munn neins flokks, heldur sem mína persónulegu skoðun á málinu, án tillits til hagsmuna eða skoðana þingflokkanna.

Bjarni Jónsson Það er ekki nein stór ræða, sem jeg ætla mjer að halda. Mjer þótti leiðinlegt að heyra ræðu hv. sessunautar míns (S. St.), því að hann sýndist vilja lasta verk nefndarinnar. Jeg skal leyfa mjer að benda háttv.þm. (S. St.) á það, að ef þingið er fært um að velja sjer stjórn, þá er það líka fært um að benda á menn til þessa verks.  (S. St.: Ef þeir eru til í þinginu)  . Hv. þm. (S. St.) man kann ske ekki eftir því að hann sje á þingi, minnir kann ske að hann sje heima hjá sjer? Annars held jeg að ekki sje meira mannval utan þings en innan, því að þingið er og á að vera spegill þjóðarinnar. Eitt kemur og til í þessu máli; það er hverjum menn trúa best til þessa starfa. Það er ekki svo mikið undir því komið, að það sjeu fossafræðingar, efnafræðingar eða verkfræðingar, sem með málið fara, því að það getur hver þingmaður sagt sjer sjálfur, að nefndin getur fengið sjer mann á hverju svæði sem vera skal, til að gefa sjer upplýsingar, er hún þykist þurfa um vjelar, kostnað og alt þess háttar, og ekki þarf að ákveða, fossaverkfræðinga til þess að kjósa hverja stefnu þjóðin taki í hverju máli, er snertir framtíðina. Hjer er það á rjettum stað, að flokkar þingsins, sem stjórnina velja, neyti rjettar síns og segi hverjum þeir trúa. Svo er líka gott til þess að vita, að á þinginu hafa fram komið tvær alveg gagnstæðar skoðanir, og verður því að gæta þess, að í nefndina komi menn af báðum skoðunum, svo að önnur þeirra verði ekki fyrir borð borin, svo að þegar nefndin kemur með einhliða dóm, þá verða menn jafnóupplýstir og áður. Það má ekki minna heimta en að stefnur þær, sem fram eru komnar, eigi báðar sína talsmenn þar. Jeg tel stefnu nefndarinnar í málinu góða; álit nefndarinnar og tillögur eru komnar fram eftir samningi milli stríðandi skoðana í málinu, og hvað þýðir þá annað fyrir þingið en að fallast á till. nefndarinnar í málinu og vera ekki neitt að gefa yfirlýsingu um það, því að hún hefir að mínu áliti fundið það eina rjetta, sem hægt er, og einmitt það er mjer mest trygging, að þingið þarf ekki að láta alveg afskiftalaust, hverjir menn verða í nefndinni. Tryggingin er fyrir öllu, að ekki sje rasað fyrir ráð fram eða hlaupið eftir till. þeirra manna, sem geta sagt: »svona og svona er það«, án þess að vita nokkurn skapaðan hlut. Þegar sjerfræðingar eru settir í málið, veit enginn neitt og allir verða að trúa þeim, án þess að vita nokkuð um, hvað rjett er eða rangt. En þegar fleiri eru, þá eru menn ekki alveg í höndunum á einhverri sjerfræðingastjett. Hygg jeg þá að málinu sje vel komið.

Gísli Sveinsson Eins og hæstv. þingi er kunnugt, þá var annað fossamál til meðferðar í háttv.Nd. og kom það ekki fyrir sjerstaka nefnd, heldur var því vísað til fjárhagsnefndar. Þessi nefnd gaf álit sitt um það mál, áður en þessi till. kom fram. Aðaltill. fjárhagsnefndar Nd. var, að því frv., sem fyrir henni lá, og málinu þar með, yrði vísað til stjórnarinnar og að stjórnin athugaði það og rannsakaði. En nefndin gat ekki undan felt að geta þess jafnframt, að ef skipuð yrði nefnd milli þinga í málið, þá yrði þessum málum, ekki að eins frv. því, er fyrir Ed. lá, heldur líka heimildarlagafrv., sem við höfðum til meðferðar í Nd., vísað til þeirrar nefndar. Jeg skal ekki blanda mjer í þann ágreining, sem virðist vera milli háttv. þingmanna og nefndarinnar úr Ed., hvort heppilegt hefði verið að hraða málinu mjög á þessu þingi, sem sje með því að samþykkja einhvern veginn frv. það, sem kom til hv.Ed., nú, þótt önnur atriði málsins lægju undir athugun seinni tíma. Hitt er víst, að fjárhagsnefnd Nd. komst fljótt að þeirri niðurstöðu, þótt að eins væri um að ræða einföld heimildarlög handa stjórninni til að taka lán, að engin tök væru á að ráða málinu heppilega til lykta á þessu þingi, jafnvel þó að augljóst sje, að stjórnin þyrfti ekki einu sinni að nota heimildina fyrir næsta þing. Nefndin hjer í Nd. tók það sjerstaklega fram, að hvort sem milliþinganefnd yrði skipuð eða stjórninni yrði falið að fara með frv., þá ætti að taka það sem frumatriði til rannsóknar, hvort kleift yrði landinu eða þjóðfjelaginu að taka að sjer vatnsaflið hjer á landi og starfrækja það, því að frv. hljóðaði um það efni. Fjárhagsnefnd þessarar deildar tók þar af leiðandi ekki neina afstöðu til þess atriðis, hvort nefndarmenn þeir, sem væntanlega verða skipaðir, ættu að vera að nokkru úr þinginu, eða að öllu leyti óbundið að skipa þá, eins og landsstjórninni þætti best henta. Get jeg sagt fyrir sjálfan mig, að mjer sýndist að þessi stjórn, er nú situr að völdum, þótt jeg telji mig ekki hennar stuðningsmann, ætti að geta verið einfær um það að skipa nefnd, sem við mætti una, í þetta mál, og hinu verður ekki neitað, að það er í ýmsum málum að sjerstakir einstaklingar eða sjerfræðingar eru nauðsynlegir. Verður þá svo að vera, að stjórnin hafi óbundnar hendur til að skipa þá menn, sem hún telur best fallna til starfsins, ef þingið treystir henni. Nú geri jeg ráð fyrir því, að meiri hluti þessa þings treysti stjórninni, og jeg býst alveg við því, að þeir hv.þm., sem skora á stjórnina, treysti henni. Þessa get jeg nú að eins. En hitt kemur mjer á óvart, að það væri þegar bundið, að 3 af nefndarmönnunum yrðu að vera þingmenn, og þessi till. er þá rangt orðuð, því að enginn, sem les hana, getur fengið annað út úr henni en það, að stjórnin skipi þessa menn; hverjir það verða verður hún sjálf að ráða. Það kom mjer því algerlega á óvart, sem háttv.frsm. (M. T.) lýsti yfir að þessu leyti. Er jeg ekkert hrifinn af þessu ráðabruggi; miklu fremur andstæður því að svo verði, sem Ed. nefndin þannig virðist hafa komið sjer niður á; ekki af því, að jeg geti ekki treyst mönnum hjer á þingi eins og öðrum, heldur af hinu, að ef menn treysta stjórninni, þá vil jeg, að hún hafi óbundnar hendur, meðal annars til þess, að þingið geti staðið óbundið gagnvart þessari milliþinganefnd og þeirri niðurstöðu, sem hún kann að komast að, og geti skelt ábyrgðinni á stjórnina, ef það getur ekki samþ. aðferð hennar og gerðir, svo að eðlilegt mætti þykja. Mjer virðist svo, ef þingið er nokkuð bundið við þessa nefnd, að þá verði niðurstaðan fyrirfram ákveðin, og tel jeg það ekki sem heppilegasta aðferð, ef á annað borð á að fara fram frjáls rannsókn á einhverju máli.

Jóhannes Jóhannesson Í till. á þgskj. 949 er ekkert það, sem takmarkar val stjórnarinnar í þessa nefnd, og þar sem nú háttv. þingmenn eru ósamþykkir um það, hvort þingmenn eigi að benda á menn í nefndina, þá verð jeg að líta svo á, að stjórnin sje gersamlega óbundin í þessu efni og geti því ekki varpað neinu af ábyrgðinni í valinu yfir á þingið eða einstaka flokka þess.

Frsm. (Magnús Torfason) Það eru að eins fáein orð. Jeg verð að segja það fyrir mitt leyti, að jeg skil ekki, hvernig annað eins mál og þetta, sem svo er til komið, sem raun er á orðin, getur verið hafið yfir flokkana. Jeg sje ekki betur en ef flokkarnir eiga að taka afstöðu til nokkurs máls, þá sje það þetta. Flokkarnir hafa þegar tekið fasta afstöðu til þess og lýst yfir sínum vilja, hvað það snertir. Annars skal jeg geta þess, að það var ekki jeg, sem talaði um, að nefndina ætti að skipa eftir tillögum flokkanna; það var hv. 1. þm. Rang. (E. P.), en eins og jeg tók fram áðan, var það skoðun nefndarinnar, að þessi nefnd ætti að hafa þá fylstu ábyrgð, sem hægt væri, og það verður vitanlega með því, að flokkarnir í þinginu kjósi mennina. Í þessu liggur ekkert vantraust til stjórnarinnar á neinn hátt. Einn hv.þm. var að tala um, að það þyrfti að vera sjerfræðingur í nefndinni; vildi jeg þá beina þessari spurningu til háttv.þm.: Hversu margir sjerfræðingar voru í fossanefndinni norsku? Getur háttv.þm. sagt mjer það? Annars er það ekki í fyrsta sinn, sem úr þeirri átt er reynt að »slá sjer upp« á því að fara lastyrðum um þingstörfin í þinglokin, og kippi jeg mjer því ekki upp við það, enda voru ummælin tiltölulega meinlaus í þetta sinn.

Eggert Pálsson Jeg er mjög hræddur um, að orð hv.frsm. (M. T.) geti verið misskilin. Mjer heyrðist hann komast svo að orði, að jeg hefði átt upptök að því, að nefndarmennirnir væru kosnir úr flokkum þingsins. En það er vitanlega fjarri öllum sanni. En hafi hann átt við það, að jeg hafi hjer fyrstur minst á það, að tilætlun meiri hluta nefndarinnar hafi verið sú, að 3 nefndarmanna skyldu vera úr þingflokkunum, þá hugsa jeg að ræður okkar beri þess vott, hvor okkar hafi fyr getið um það. Jeg hygg, að allir háttv. þingdm, hafi heyrt hann geta fyrst um það í framsöguræðu sinni, að 3 nefndarmanna skyldi stjórnin taka úr hópi þingmanna, sem er vitanlega sama sem þingflokkarnir bendi á þá. Jeg skal geta þess, að fyrst hjelt jeg mjer að því, að þrír menn væru í nefndinni, og var með því, að þeir væru skipaðir af stjórninni, óbundið af flokkunum, en þegar jeg gat ekki fengið því framgengt, hallaðist jeg að því að hafa mennina fimm, svo að tveir væru að minsta kosti alveg óbundnir af flokkum þingsins.

Bjarni Jónsson Jeg vil leyfa mjer að geta þess, að háskólakennari Jón Jónsson, sem verið hefir í nefnd þessari, auk þeirra Björns M. Ólsens og Jóns Þorkelssonar, þjóðskjalavarðar, hefir átt tal við mig um kosningu þessa og beiðst eindregið undan endurkosningu. Vil jeg leyfa mjer að stinga upp á Hannesi Þorsteinssyni, aðstoðarskjalaverði, í hans stað.

Benedikt Sveinsson Jeg vil leyfa mjer að stinga upp á Bjarna Jónssyni frá Vogi.

Bjarni Jónsson Jeg hefi ekki næga þekkingu til þeirra hluta, og vil því fastlega beiðast undan kosningu.

Guðmundur Björnson Jeg vil leyfa mjer að gera háttv. þingheimi kunnugt, að Jón Aðils, sagnfræðingur, hefir látið það í ljós við mig, að hann vill ekki vera í nefnd þessari áfram. Mun hann ætla að koma að ritgerðum sjálfur og beiðist því undan kosningu, svo að hann verði ekki útilokaður frá því.