Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að að loknum atkvæðagreiðslum um dagskrármálin hefst umræða utan dagskrár um atvinnuástandið. Málshefjandi er hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson. Hæstv. félmrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Vegna þeirra þriggja dagskrárliða sem eru hér fyrst á dagskrá og atkvæðagreiðslu sem tengist þeim vil ég gera grein fyrir því hvernig þingmenn Samfylkingarinnar munu greiða atkvæði. Við höfum í umræðum og í nál. gert grein fyrir því að við höfum ýmislegt við þessi mál að athuga. Við teljum að ýmislegt mætti þar betur fara, t.d. væri eðlilegra að þetta væri í einni rammalöggjöf, að afskipti stjórnvalda af málinu séu í raun of mikil, fyrirmyndin frá Finnlandi eigi ekki að öllu leyti við og síðast en ekki síst skorti það fjármagn sem í raun er nauðsyn til þess að ná þessum málum fram. Hins vegar er rétt að taka fram að í meðförum þingsins á málunum frá því að þau voru fyrst lögð fram á Alþingi hafa margar breytingar verið gerðar sem flestar og nær allar eru til bóta. Ljóst er að þessi mál eru alfarið á ábyrgð ríkisstjórnarflokkanna og þess vegna, eins og segir í nál. okkar, munum við ekki styðja málin. Við munum hins vegar sitja hjá við atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Hér verða greidd atkvæði um þrjá lagabálka sem mynda eina heildstæða löggjöf og verða frv. í reynd ekki aðskilin. Með þessum lagabreytingum er vísindarannsóknum í landinu skapaður nýr rammi þar sem aukið er á pólitíska miðstýringu. Það er nokkuð sem hæstv. ráðherrar Framsfl. sérstaklega hafa talað um að lyfti vísindarannsóknum upp á æðra plan --- ég held að það hafi verið hæstv. iðnrh. sem orðaði það svo --- þ.e. þegar vísindaheimurinn er settur undir ráðherravaldið. Við teljum þetta vera til ills og skref aftur á bak. Við viljum efla sjálfstæði vísindastofnana og vísindamanna, treysta á frelsi og frumkvæði þeirra í stað þess að reyra þá undir pólitískt miðstýrt vald eins og gert er með þessum frv. sem við senn greiðum atkvæði um. Í þessum frv. er að finna sitthvað sem er til góðs þannig að við munum ekki leggjast gegn frv. heildstætt. En við munum sitja hjá við atkvæðagreiðsluna.

Herra forseti. Íslensk vísindi eru orðin verulegur þáttur í þeim góðu lífskjörum sem skapast hafa í landinu og framlag Íslendinga til vísinda hefur markað þeim sérstöðu meðal þjóða heimsins. Með þessum þremur frv. sem hér er verið að klára er verið að leggja grunn að því að leiða saman fulltrúa atvinnulífsins, fulltrúa vísindaheimsins og stjórnmálamenn til þess að skapa enn sterkari sókn á þessu sviði til framtíðarinnar. Þess vegna mun ég greiða atkvæði með þessu og ég harma að það skuli ekki vera samstaða um málið á þinginu. En það er ljóst að stjórnarflokkarnir standa heils hugar að þessu máli.

... Finnlandsferðina.

Hæstv. forseti. Með samþykkt þessara þriggja frv. er stigið stórt skref á sviði vísinda í landinu. Hér er á ferðinni mjög athyglisvert mál að mínu mati og vísindin eru tengd atvinnulífinu meira en áður hefur verið. Stefna stjórnvalda í vísinda- og tæknimálum mun nú endurspeglast betur en áður í heildarstefnumótun, sem er jákvætt að mínu mati á allan hátt. Ég lýsi því sérstakri ánægju með samþykkt þessara þriggja frv.

Herra forseti. Í gær var rætt um það utan dagskrár á hinu háa Alþingi hvernig stjórnvöld ættu að bregðast við væntanlegri þenslu á vinnumarkaði og í efnahagsmálum þegar framkvæmdir hefjast við virkjun fyrir austan og álver í Reyðarfirði. Vissulega er það verkefni sem þarf að taka á þegar nær dregur. Hins vegar hygg ég að þær þúsundir einstaklinga, nálægt 5.500 talsins í dag, sem með störfum okkar stjórnmálamanna fylgjast og eiga þess ekki kost að hafa fasta atvinnu, eru með öðrum orðum atvinnulausir, láti sér fátt um finnast þegar þessi vandamál framtíðar eru annars vegar. Þeirra vandamál eru nefnilega í núinu: ,,Hvernig á ég að brauðfæða mig og mína á atvinnuleysisbótum? Hvernig get ég fengið atvinnu við hæfi? Hvernig er mín næsta framtíð í þeim efnum og til lengri tíma litið?`` Það er nefnilega þannig, herra forseti, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, að atvinnuleysi er því miður til staðar í okkar samfélagi og hefur farið ört vaxandi á síðustu mánuðum. Og enn fremur: Það er ekkert of bjart fram undan ef næstu mánuðir og hugsanlega missiri eru skoðuð í þessu samhengi. Það er sama hvort litið er til heildarsamtaka verkafólks, Alþýðusambands Íslands ellegar Samtaka atvinnulífsins, á báðum vígstöðvum eru fyrirliggjandi verulegar áhyggjur vegna þróunar mála á vinnumarkaði. Athugun Samtaka atvinnulífsins hjá sínum fyrirtækjum hefur leitt í ljós að fyrirtækin, einkanlega þau stærri, hyggjast fækka fólki á næstunni. Hagdeild Alþýðusambandsins segir á sama hátt að horfur séu ekki góðar á næstu mánuðum og missirum. Sumir tala um þetta ástand sem timburmenn undanfarins meints góðæris. Tölurnar tala sínu máli. Vinnumálastofnun sem heyrir undir félmrh. spáir því að nú í janúar verði atvinnuleysið á landsvísu 3,5--4%. Það þýðir á mæltu máli að 6.000 manns eða þar um bil eru án atvinnu. Fleiri viðvörunarbjöllur klingja. Ungt fólk á vinnumarkaði stendur sýnu verst. Nálægt 10% ungra karla á aldrinum 16--24 ára eru án atvinnu. Leiða má að því líkur að atvinnuleysi sé í raun talsvert meira en þetta. Sérfróðir telja til að mynda að ákveðinn hópur fólks dragi mjög að skrá sig, ekki síst fólk með meiri menntun komandi úr störfum millistjórnenda eða hærra launuðum störfum. Þá sýna athuganir Hagstofunnar að dregið hefur enn hraðar úr atvinnuþátttöku en atvinnuleysistölur segja til um. Það þýðir aftur að fólki sem verið hefur í hlutastörfum hefur fækkað verulega. Allt veldur þetta áhyggjum því kunn er sú staðreynd að margfeldisáhrif stöðnunar eru síst minni en þegar þensluáhrifa gætir eða með öðrum orðum: Þegar atvinnuleysið er komið á ákveðið stig fer það að hafa neikvæð áhrif á þjóðarbúskapinn, keðjuverkandi áhrif eru augljós, ójöfnuður eykst, vanskil færast í vöxt, fjárhagslegir erfiðleikar heimila verða erfiðari viðureignar og kostnaður opinberra aðila vegna félagslegrar þjónustu eykst hröðum skrefum. Ráðningarskrifstofur segja útlitið dauft. Framboð á atvinnu er sáralítið en eftirspurn gífurleg og ástandið virðist svipað í öllum starfsgreinum. Í hugbúnaðargeiranum til að mynda, þar sem eftirspurn eftir starfskrafti var langt umfram framboð fyrir stuttu síðan, er nú viðvarandi verkefnaskortur. Þarna er dæmigert sprotaumhverfi sem á í miklum erfiðleikum. Skoðum dæmi úr okkar næsta nágrenni. Hér á hinu háa Alþingi var nýverið auglýst eftir starfsmönnum til tölvudeildar. Í kringum 30 sóttu um. Fyrir örfáum mánuðum gekk erfiðlega að manna þá deild menntuðu fólki. Sömuleiðis hefur verið auglýst eftir fólki til almennra starfa hér á hinu háa Alþingi, umsækjendur á þriðja hundraðið. Þetta segir meira en mörg orð og ég hygg að við alþingismenn höfum einnig svipaða sögu að segja. Okkar skjólstæðingar sækja í stórauknum mæli til okkar, leitandi að hjálp í leit sinni að atvinnu. Ég kem ekki hingað, herra forseti, til að finna sökudólga. Ég er ekki að ræða þessi mál til að finna veikan blett á hæstv. félmrh. eða ríkisstjórninni. Ég leita hins vegar eftir svörum. Það liggur fyrir að ríkisstjórnin ber hér talsverða ábyrgð. Vextir eru allt of háir og valda atvinnulífinu umtalsverðum erfiðleikum. Hátt gengi eykur einnig innflutning og veldur innlendri framleiðslu erfiðleikum. Þá má ekki gleyma því að skattapólitík ríkisstjórnarinnar hefur hækkað álögur á fyrirtæki og hér vísa ég til hækkunar tryggingagjalds. Stórlækkun tekjuskatts hefur ekki dugað til að mæta þessum erfiðleikum. Ég tel brýnt að ríkisvaldið horfist í augu við þennan veruleika. Því spyr ég einfaldlega: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera --- núna, ekki á næsta ári eða þarnæsta ári, ekki á árinu 2005? Hvernig hyggst hún svara spurningum atvinnulausra Íslendinga sem spyrja: Hverjir eru möguleikar mínir, hvenær fæ ég atvinnu?

Herra forseti. Það er ótvírætt að atvinnuleysi er því miður nokkuð vaxandi frá því sem verið hefur síðustu ár. Atvinnuleysi var 3% í desember sem er meira atvinnuleysi í desember en verið hefur síðan 1998. Árið 1997 var atvinnuleysi í desember 3,7% og atvinnuleysi var verulega meira árin þar á undan ef miðað er við desember. Skýringar geta verið ýmsar, t.d. árstíðabundin sveifla sem er þó minni en venjulega, 10% aukning milli nóvember og desember í fyrra í stað 25% árlegrar sveiflu undanfarin tíu ár milli nóvember og desember. Þensla í efnahagslífinu hefur minnkað, fjárfesting sums staðar dregist saman. Hagræðing í sjávarútvegi leiðir til fækkunar starfa. Útgerðarmaður sem t.d. á tvö skip, leggur öðru og lætur hitt veiða kvótann. Samdráttur í tölvugreinum og uppsagnir hjá hátæknifyrirtækjum eiga hér hlut að máli enda mun þar hafa verið orðið um talsverða offjárfestingu að ræða eða óraunhæfar væntingar. Í október til apríl eru dagabátar ekki á sjó og þar af leiðandi er ekki vinna við afla þeirra. Það er samdráttur í ferðaþjónustu, hann kemur í ljós sérstaklega á Suðurnesjum. Það eru minni umsvif á Keflavíkurflugvelli og þar er minni þjónusta í boði. Spurt er hvað ríkisstjórnin hyggist gera. Ríkisstjórnin vill flýta útboðum og koma verklegum framkvæmdum á vegum ríkisins í gang sem fyrst. Samgrh. hefur sérstaklega sent sínum undirstofnunum tilmæli þar um. Atvinnuleysistryggingasjóður er tilbúinn að styrkja átaksverkefni sem sveitarfélög eða fyrirtæki vilja leggja í. Hann hefur auglýst og mun kynna þetta úrræði á næstu vikum. Við reynum að stýra atvinnuleyfum til útlendinga. Það hefur dregið mjög úr veitingu nýrra atvinnuleyfa. Árið 2002 voru einungis 500 leyfi veitt á móti 1.400 árið 2001 og 2.300 árið 2000. Til þess að fá atvinnuleyfi handa útlendingi þarf hann að hafa sérþekkingu, t.d. eru veitt atvinnuleyfi til tónlistarkennara, eða einhverja hæfileika sérstaka, íþróttaþjálfarar og leikmenn fá atvinnuleyfi, ellegar þá að það sé sannanlega vinnuaflsskortur. Á vegum svæðisvinnumiðlunar er boðið upp á ráðgjöf, menntun og námskeið og ég nefni sérstaklega aldurinn 16--24 ára þar sem við settum í gang Fjölsmiðjuna sem reynir að leiða til manndóms krakka sem oltið hafa úr skóla eða hlekkst hefur á í skóla. Sveitarfélög bregðast sum myndarlega við, t.d. Reykjanesbær sem ætlar að leggja stórfé í framkvæmdir til að bæta atvinnuástandið. Þrátt fyrir allt eru ljósir punktar í þessu. Síðan 1993 hefur aldrei verið minna langtímaatvinnuleysi. Þá á ég við þá sem eru búnir að vera á atvinnuleysisskrá 6 mánuði eða lengur. Þeir eru færri núna en nokkru sinni áður síðan 1993. Atvinnuástandið er t.d. mjög gott á Norðurlandi vestra og á Vestfjörðum eða innan við 2%. Atvinnuástand í janúar er alltaf lakara en í desember en áætlað er að nú verði það 3,7% í þessum mánuði. Atvinnuástandið er farið að batna á Austurlandi. Við þurfum að efla hagkerfið. Horfurnar eru stórbatnandi. Kárahnjúkavirkjun, álver á Austurlandi og göng milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar eru vörður á þeirri leið. Skattar á fyrirtæki hafa lækkað og það örvar atvinnulífið. Gámafisk flytjum við óunninn úr landi, 2.000--3.000 tonn á mánuði og ástandið hlýtur að batna. Hagvöxtur er á uppleið, vextir hafa stórlækkað, þeir voru 11,4% en eru komnir í 5,8%, hafa næstum lækkað um helming.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni fyrir að taka þetta mál upp til umræðu. Það er áhyggjuefni að atvinnuleysi skuli vera að aukast í landinu. Í desember var það 3% en á sama tíma fyrir ári 1,9%. Að baki þessari prósentutölu eru tæplega 4.500 manns. Það er áhyggjuefni ef okkur tekst ekki að slá á atvinnuleysið. Í gær var gerð tilraun til þess að ræða atvinnuástandið með skírskotun til fyrirhugaðra stóriðjuframkvæmda á Austurlandi sem við mörg hver erum reyndar að reyna að sporna gegn. Við kölluðum eftir þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hygðist grípa til, ekki síst með tilliti til atvinnuástandsins. Við fengum engin svör. Við bentum á að eitt af því sem rætt væri í fjmrn. og í Stjórnarráðinu væri að draga úr opinberum framkvæmdum. Fjmrn. hefur talað um að draga úr fjárfestingum um 10%, segir reyndar í sinni skýrslu frá 8. janúar að það sé ekki nóg. Hvað þýðir þetta? Þýðir þetta aukin atvinna eða þýðir þetta minni atvinna? Skyldi hún bitna á körlum eða konum sérstaklega? Ég held konum, fyrst og fremst konum. Þetta er ekki vandamál langt inn í framtíðina, hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, heldur í nútímanum. Annað sem við ræddum um eru áhrif af vaxtahækkun. Talað er um að raunvextir muni hækka um 2%. Hvað þýðir það fyrir atvinnufyrirtækin? Það þýðir að þau munu eiga í vaxandi erfiðleikum við lántökur, við að færa út kvíarnar. Hvað þýðir það fyrir atvinnuástandið? Erfiðara atvinnuástand. Við ræddum um innflutning á erlendu vinnuafli. Það er talað um að Impregilo muni flytja inn allt sitt vinnuafl. Málmiðnaðarmenn álykta núna, ekki í framtíðinni. Þetta snertir nútíðina. Við ræddum um gengið, áhrifin sem þessar framkvæmdir hafa á gengið. Gengið er þegar farið að styrkjast. Það hefur tvær hliðar, það eykur kaupmátt okkar gagnvart aðkeyptri vöru frá útlöndum en það veikir útflutningsfyrirtækin, sjávarútvegsfyrirtækin og fyrirtæki í ferðaiðnaði. Það hefur líka áhrif á atvinnuástandið. Við þessu fáum við engin svör. Hv. þm., málshefjandi, þetta snertir nútímann og ekki bara framtíðina.

Virðulegi forseti. Atvinnuleysi er óæskilegt í hverju samfélagi. Atvinnuleysi hér á landi er um 3,3--3,5% um þessar mundir og þykir hátt á okkar mælikvarða. En náttúrlegt atvinnuleysi hér á landi er kannski um 2%. Ef við lítum á aðrar EFTA-þjóðir er náttúrlegt atvinnuleysi 4--5% og atvinnuleysi í þeim löndum er milli 5 og 10% um þessar mundir. Á undanförnum árum hefur verið mikill skortur á vinnuafli hér á landi og frá öðrum löndum hefur komið vinnuafl svo nemur þúsundum ársverka. Á þessum tíma ársins er minnst atvinna en eftir janúarmánuð fjölgar störfum, m.a. í fiskvinnslu og í tengslum við framkvæmdir ríkis, sveitarfélaga og einkageirans. Það fer á fulla ferð eftir þennan mánuð. Þá aukast brátt umsvif í ferðaþjónustu og ekki má heldur gleyma fyrirhuguðum framkvæmdum við Kárahnjúkavirkjun sem munu auka framboð starfa til muna. Það er því ekki ástæða til svartsýni heldur bjartsýni þegar líða tekur á árið, þegar efnahagslífið styrkist enn frekar. En því miður eru hættumerki á lofti verði ekki gripið strax í taumana. Raungengi krónunnar hækkar stöðugt sem gerir stöðu útflutnings- og samkeppnisatvinnuveganna óþolandi, svo ekki sé talað um ferðaþjónustuna. Ef þessari þróun verður ekki snúið við munu mörg störf glatast í þessum atvinnugreinum. Verðbólgan er engin orðin en vextir hafa ekki lækkað í samræmi við það og eru of háir. Það er hlutverk Seðlabankans að sjá til að ekki verði of miklar sveiflur í íslensku atvinnulífi vegna sveiflna í gengi og vöxtum. Ég skora á þá ágætu menn sem þar stjórna að vakna til lífsins og taka til þeirra ráða sem þarf til að snúa þessari þróun við.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni, fyrir að taka þetta mál upp á hv. Alþingi. Vaxandi atvinnuleysi verður að stöðva með öllum ráðum. Ríkisvaldið getur vissulega stuðlað að því að auka atvinnu með því að fjölga og flýta verklegum framkvæmdum á þess vegum, t.d. með nýlögnum og endurbótum á þjóðvegum. Til dæmis bíða mörg verkefni við breikkun einbreiðra brúa sem jafnframt eru slysagildrur. Hægt væri að flýta framkvæmdum við þær og auka þannig atvinnu með verkefnum sem verður hvort sem er að vinna á næstu árum. Gjaldþrotum fyrirtækja hefur fjölgað og uppsagnir eru tíðar í mörgum greinum. Við þessu getur ríkisvaldið brugðist að hluta eins og áður kom fram í máli mínu. Veruleg vaxtalækkun gæti einnig aukið og eflt atvinnulífið. Mesti vandinn sem nú blasir við er sá vandi sem fylgir mjög háu gengi íslensku krónunnar. Sjávarútvegur, sem enn þá er okkar mikilvægasti atvinnuvegur, fær varla þolað til langframa svo hátt gengi og viðhorfin í greininni í dag eru svartsýn og stefna til fækkunar fólks við úrvinnslu sjávarfangs. Auk þess er rækjuverð lágt og illa horfir í hörpuskel og síldveiðar ganga illa þrátt fyrir margeflda sóknargetu þess flota. Það á að bregðast við þeim atvinnuleysisvanda sem nú fer vaxandi. Það má auka veiði á botnfiski og fækka kvótabundnum fisktegundum, það fyrirkomulag hefur þau áhrif að hefta atvinnufrelsi og tryggja eingöngu kvótaeigendum arð fyrir óveiddan fisk. Ríkisstjórnin á ekki að sitja aðgerðalaus á samdráttarskeiði eins og nú er uppi í þjóðfélagi okkar. Það er ábyrgðarleysi við núverandi aðstæður og ástand á vinnumarkaði.

Herra forseti. Atvinnuleysi í desember hefur ekki verið meira á sama tíma frá því 1997. Vinnumálastofnun spáir 3,5--4% atvinnuleysi í janúar og greiningardeild Kaupþings áætlar að það fari í allt að 5% á næstu mánuðum. Atvinnuleysið nú er öðruvísi en oftast áður. Það bitnar á öllum hópum, einnig á menntafólki. Efnahagsstjórn ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar hefur haft þær afleiðingar að nýsköpun í atvinnulífinu hefur koðnað niður. Samdráttur undanfarið og sameining stórfyrirtækja hefur einnig leitt til aukinna uppsagna og mun gera það áfram. Eins og hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir benti á í umræðum í gær um áhrif virkjanaframkvæmda á Austurlandi hefur þróun gengisins þegar sett alvarlegt strik í reikning útflutnings- og samkeppnisfyrirtækja og ef þessi staða verður óbreytt mun hún enn auka uppsagnir og atvinnuleysi. Fjöldi fyrirtækja mun loka því að þau ráða ekki við þá gengisþróun sem fyrirhugaðar framkvæmdir hafa þegar kallað fram. Atvinnuleysi er í raun mun meira en mælingar sýna. Það er mikið dulið atvinnuleysi. Margir menntamenn skrá sig ekki atvinnulausa. Þeir fara í nám og bíða með að skrá sig. Ég þekki allmörg dæmi um það. Nú er mikilvægt að grípa til aðgerða og flýta verkefnum á höfuðborgarsvæðinu til að sporna við auknu atvinnuleysi. Ég nefni þar Sundabrautina og aðrar brýnar vegaframkvæmdir. Ég kalla nú þegar eftir aðgerðum stjórnvalda til að leysa vanda hinna fjölmörgu sem nú líða vegna atvinnuleysis og til þess að koma í veg fyrir að þeim fjölgi enn sem sviptir eru mannlegri reisn á þennan hátt.

Herra forseti. Allar rannsóknir sýna að fólk með einhverja starfsmenntun á meiri möguleika en þeir sem ekki hafa starfsmenntun til að bregðast við þeirri hörmung sem atvinnuleysi er. Í ljósi þess er athyglisvert að skoða hvernig hlutfall á milli starfsnáms og bóknáms er í framhaldsskólum á Íslandi. Þar eru einungis um 30% nemenda framhaldsskóla á Íslandi sem leggja stund á starfsnám meðan um 70% nemenda skrá sig á svokallaðar stúdentsbrautir. Í nágrannaríkjum okkar er þetta hlutfall öfugt. 70% nemenda eru í starfsnámi en 30% nemenda fara inn á svokallaðar stúdentsbrautir. Hér hefur þetta ekkert breyst í áratugi þrátt fyrir margar ræður víða í þjóðfélaginu og yfirlýstan vilja til að breyta þessu. Þess vegna er eðlilegt í baráttunni gegn atvinnuleysinu til lengri tíma litið að stokka þá hugsun upp, í rauninni að efna til þjóðarátaks um breyttar áherslur í menntakerfi okkar, umbylta þeim bóklegu áherslum sem gegnsýra alla umræðu í þjóðfélaginu um skóla og skólastarf. Framhaldsskólinn þarf að endurspegla atvinnulífið þannig að nemendur finni hjá sér örvun til þess að sækja fram í námi sem er tengt starfsmenntun þannig að skólakerfið skili verðmætari nemendum inn í atvinnulífið og auki möguleika einstaklinga til þess að bregðast við atvinnuleysinu. Þannig getum við litið á skólakerfið og breyttar áherslur þar sem langtímalausn gegn þeim vágesti sem atvinnuleysið er.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni fyrir að koma fram með þessa umræðu. Hún er mjög mikilvæg en við verðum náttúrlega að átta okkur á því öll á hinu háa Alþingi hver grunnur vandans er. 50% af tekjuöflun okkar kemur frá sjávarútvegi og staða gengismála er núna þannig að það er orðið mjög erfitt í greininni. Vinnsla sem byggir á aðkeyptu hráefni eins og rækjuvinnslan er komin í bullandi mínus. Frystiiðnaðurinn er að komast í bullandi mínus líka. Þar er mjög erfið staða ásamt markaðslegri stöðu. Við verðum að átta okkur á því að útflutningsatvinnugreinarnar, þar með ferðaþjónustan sem er um 13% af því sem við lifum af, er komin í veruleg vandræði vegna stöðu í gengismálum og vegna vaxtastigs í landinu. Þetta eru grunnatriði. Þetta er grunnurinn sem spýtir peningum inn í alla aðra afleidda þjónustu hvort sem það er í tölvuþjónustu eða öðru. Við verðum að laga þennan grunn og við verðum að komast niður á það hvernig við ætlum að standa að því máli. Það verður ekki gert með þenslu. Það verður gert með margþættum aðgerðum sem hæstv. ríkisstjórn verður að koma fram með. Tækniiðnaðurinn er líka í verulegum vandræðum. Við erum að missa úr landi verkefni á sviðum sem við höfum verið að hasla okkur völl núna á allra síðustu árum eins og í vélbúnaði og þjónustu við sjávarútveg í öðrum löndum. Þetta er að færast úr landi. Ef grunnurinn verður ekki lagaður svo að grunnþjónusta okkar til tekjuöflunar hafi þá möguleika sem henni ber til þess að skapa tekjur fyrir samfélagið, þá er vonlaust að vinna bug á þessum málum. Það er vonlaust að vinna bug á atvinnuleysi og það verður ekki gert með patentlausnum eins og að fara í stórverkefni eða ana út í stórar framkvæmdir tímabundið. Grunnurinn verður að vera í lagi hvað þetta varðar eins og allt annað.

Herra forseti. Íslendingar eru vinnusöm þjóð og kann því illa að búa við atvinnuleysi. Atvinnumál eru sá þáttur sem við byggjum lífsafkomu okkar á og því þarf að bregðast við þegar atvinnuleysi gerir vart við sig eins og um þessar mundir. Undanfarin ár hefur atvinnuleysi vart verið mælanlegt en því miður eru tölur atvinnulausra háar um þessar mundir eða 5.700 skráðir, þar af um 1.016 í hinu nýja Suðurkjördæmi en þar er atvinnuleysi mest bundið við Suðurnesin og Vestmannaeyjar. Hafa ber í huga að á þessum árstíma versnar ástandið iðulega í janúar miðað við desembermánuð. Á þessum stöðum hafa orðið miklar breytingar frá því sem var. Á Suðurnesjum hafa komið til uppsagnir hjá stórum fyrirtækjum t.d. í flugrekstri og breytingar hafa orðið í útgerð og vinnslu sjávarafurða með nýrri tækni sem hefur fækkað störfum. Í Vestmannaeyjum er atvinnuleysi að mestu bundið við vinnu í sjávarútvegi enda sjávarútvegur undirstaða byggðar í Vestmannaeyjum. Þar er reyndar hæsta löndunarhöfn landins og kvótastaða mjög góð. Við þingmenn Suðurlandskjördæmis vorum fyrir nokkrum dögum á fundum í Vestmannaeyjum með verkalýðsfélögunum, með atvinnurekendum og bæjarstjórn. Á þeim fundum kom fram mikill vilji til að vinna bug á þessum vanda í sameiningu. Við höfum sem betur fer tæki til mótvægisaðgerða. Má þar nefna svæðismiðlanir sem vinna ötullega að því að halda námskeið fyrir atvinnulausa, aðstoða fólk við að leita sér að vinnu og þær standa einnig fyrir átaksverkefnum og hægt er að nýta möguleika fyrir fyrirtæki til að ráða fólk í vinnu af atvinnuleysisskrá. Þá má minna á atvinnuþróunarfélögin, eignarhaldsfélögin, Nýsköpunarsjóð og Kvennasjóð. Tækin eru fyrir hendi og það er hlutverk okkar allra að snúa þessari þróun við. Mikið hefur verið rætt um Kárahnjúkavirkjun og álver við Reyðarfjörð. Það stóra verkefni mun koma öllum til góða, skapa atvinnutækifæri fyrir fjölda fólks. Það mun ekki aðeins koma Austfirðingum til góða heldur öllu landinu í heild.

Herra forseti. Hæstv. ríkisstjórn hælir sjálfri sér mest allra fyrir góða og trausta stöðu efnahagsmála. En er staðan jafngóð og stjórnarherrarnir halda? Nei, hún er það sannarlega ekki. Stóraukið atvinnuleysi og aukin fátækt er nefnilega líka efnahags- og ríkisstjórnarmál. Atvinnuleysi mælist nú í tölum sem við höfum ekki séð í mörg herrans ár og þetta aukna atvinnuleysi virðist koma ríkisstjórninni á óvart. Ástæða þessa atvinnuleysis er að langmestum hluta samdráttur vegna rekstrarerfiðleika lítilla og meðalstórra fyrirtækja, sérstaklega á landsbyggðinni. Brottfall úr skóla er einnig meira en venjulega sem er áhyggjuefni. Stærsti atvinnuleysishópurinn er nefnilega á aldrinum 16--24 ára og hefur verið það undanfarið sem er mér sérstakt áhyggjuefni. Herra forseti. Á landsbyggðinni jókst atvinnuleysi hlutfallslega mest í síðasta mánuði. Hið svokallaða góðæri ríkisstjórnarinnar var lengur að berast til landsbyggðarinnar og til sumra staða á landsbyggðinni kom það bara alls ekki. Þar hefur ríkt áralangur samdráttur og störfum hefur fækkað, fyrirtæki hafa hætt starfsemi eða flutt suður að fullu eða að hluta. Þetta hefur verið staðan á fjölmörgum stöðum á landsbyggðinni áður en hið mikla samdráttarskeið sem nú stendur yfir hófst á landinu öllu. Skattkerfisbreytingar ríkisstjórnarinnar gagnvart lögaðilum hafa ekki skilað sér í fjölgun starfsmanna, aukinni framleiðni eða betra rekstrarumhverfi, enda voru þessar breytingar eingöngu til hagsbóta fyrir stór fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu eins og ég hef margoft rætt um á hinu háa Alþingi. Herra forseti. Ríkisstjórnin verður að auka framkvæmdir t.d. í samgöngumálum og jafnvel flýta þeim framkvæmdum sem fyrirhugaðar eru á næstu árum eða þar til hin stóru framkvæmdaár við álver og Kárahnjúkavirkjun fyrir austan renna upp. Þeim framkvæmdum fagna ég alveg sérstaklega. Það er hlutverk ríkisstjórnar að hafa framtíðarsýn og skipuleggja opinberar framkvæmdir mörg ár fram í tímann og stilla þær af eftir ástandi og horfum í atvinnumálum. Þetta hefur ekki verið gert og þess vegna skellur hið mikla atvinnuleysi á okkur núna. Þetta staðfesti reyndar hæstv. félmrh. í svari sínu áðan ef ég hef heyrt rétt að hann væri að boða flýtingu framkvæmda í samgöngumálum.

Herra forseti. Atvinnuleysi er vissulega alvarlegt mein í öllum þjóðfélögum bæði hér og annars staðar því að því fylgja ýmis félagsleg vandamál og þess vegna er auðvitað vert að ræða þau mál. En það er dálítið merkilegt hvað hv. þm. Alþfl. sáluga eru fljótir að gleyma. Þeir eru búnir að gleyma því hvernig ástandið var 1995 þegar þeir einmitt hættu í ríkisstjórn. Þá var ef ég man rétt um 5--6% atvinnuleysi. Hjól atvinnulífsins voru að stöðvast og annað slíkt. En auðvitað eru þeir búnir að gleyma þessu eins og ýmsu öðru vegna þess að sá flokkur er hættur að starfa og heitir nú Samfylkingin. En ég held að það bæti okkur heldur ekki þrátt fyrir alvarleika þessa máls að vera með þvílíkt svartsýnisraus eins og margir hv. þm. hafa verið með hér í dag vegna þess að vissulega kappkostar ríkisstjórnin að vinna að þessum málum. Meðal annars vorum við að ræða um stóriðjumál í gær og það er alveg ljóst að stóriðjan á eftir að hafa mjög mikil og vaxandi áhrif á atvinnu á Íslandi, það er alveg ljóst og skiptir auðvitað mjög miklu máli í samfélagi okkar. Einnig hefur ríkisstjórnin unnið að því að lækka skatta á fyrirtækjum til þess að auka framlegð í landinu. Vextir hafa einnig verið að lækka þannig að þetta skiptir atvinnulífið gríðarlega miklu máli. Það hefur líka komið fram í ræðu hjá hæstv. félmrh. að svæðisvinnumiðlanir hafa verið að vinna að ráðgjöf og öðru slíku fyrir atvinnulaust fólk til þess að aðstoða það. Það kemur líka fram að það skiptir máli að flýta opinberum framkvæmdum og það er eitt af því sem ríkisstjórnin mun kappkosta þannig að ég held að svartsýnisraus af þessu tagi dragi kjark og kraft úr þjóðinni en okkur ber að sækja fram í þessum efnum.

Herra forseti. Ég einsetti mér í þessari umræðu að fara fram með hófstilltum og málefnalegum hætti til að freista þess að fá skýr svör við fyrirspurnum mínum þess efnis hvað ríkisstjórnin hygðist gera og hvað ríkisstjórnin hygðist segja þeim 5--6 þúsund einstaklingum sem nú horfast í augu við atvinnuleysi. Það er því afskaplega dapurlegt svo ekki sé meira sagt að hæstv. félmrh. skuli reyna með öllum tiltækum ráðum en þó með fullkomnu árangursleysi að tala niður þetta ástand og fara rangt með tölur og halda hinu gagnstæða fram, að hér sé enginn vandi á ferð. Enn dapurlegra er að heyra blessaðan hv. þm. Ísólf Gylfa Pálmason koma hér og rifja það upp að fyrir sjö árum hafi ástandið verið enn þá verra. Ég vil minnast þess, herra forseti, að þá horfðum við framan í kreppuástand í efnahags- og atvinnulífi og ég ætla svo sannarlega að vona að enginn vilji endurlifa þá tíma né heldur tímann frá 1967 svo ég fari lengra aftur í tímann. Herra forseti. Ég er að reyna að kappkosta það að við hv. þm. horfumst í augu við veruleikann eins og hann er, að við höfum einhver svör á reiðum höndum gagnvart þeim einstaklingum sem eiga um sárt að binda og gagnvart þeim stóra hópi sem er áhyggjufullur vegna stöðu mála og þeirra spásagna sem fyrir liggja um næstu mánuði. Og ég er hræddur um, herra forseti, að ótti þeirra hafi ekki minnkað við hin fátæklegu svör stjórnarliða á hinu háa Alþingi, því miður. Það er veruleiki málsins, herra forseti, að ríkisstjórnin er hætt í raun. Hún hættir endanlega þann 10. maí nk. og það er ekki seinna vænna.

Herra forseti. Ekki skal ég spá um það hvaða ríkisstjórn verður hér að loknum kosningum  Útlit er fyrir að atvinnuleysi í janúar verði í kringum 3,7% og það er of mikið. Spá fjmrn. er sú að á árinu 2003 verði atvinnuleysi 2,6% en vextirnir eru að lækka. Stýrivextir Seðlabankans hafa lækkað nærri því um helming á síðasta ári og útflutningurinn gengur vel. Ég tel að það sé ekki skynsamlegt í þessari stöðu að vera að biðja um gengisfellingu og tilheyrandi verðbólgu sem af henni mundi hljótast.