Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég þakka forseta fyrir að gefa mér tækifæri til að mæla fyrir þessu frv. Ég skal í staðinn vera mjög stuttorður. Frv. er um það, eins og glöggt kemur fram, að aðalskrifstofur og stjórnstöð Hafrannsóknastofnunar skuli vera á Ísafirði, en stofnunin reka útibú í Reykjavík og öðrum landshlutum samkvæmt nánari ákvörðun stjórnar stofnunarinnar. Í gildandi lögum um Hafrannsóknastofnun er ekki tekið fram hvar aðalskrifstofur stofnunarinnar eigi að vera né heldur að stofnunin skuli starfrækja útibú. Út af fyrir sig þarf ekki að hafa mörg orð fyrir þessu frv., aðeins minna á að hér er hreyft máli sem er árvisst í sölum Alþingis með einhverjum hætti. Það gerist á hverju ári að þm. utan af landsbyggðinni flytji hér till. og frv. um flutning stofnana út á landsbyggðina. Fyrir liggur og hefur legið í mörg ár skýrsla sérstakrar nefndar sem sett var á laggirnar til að gera tillögur um slíkan stofnanaflutning. Það virðist vera, a.m.k. ef marka má ummæli manna og þá ekki síst landsbyggðarþingmanna, mikill stuðningur fyrir því að slíkur flutningur eigi sér stað. Þrátt fyrir þetta allt saman hefur hins vegar aldrei til þess komið að af slíkum flutningum yrði. Þar er því miður ekki síst um það að sakast að landsbyggðarþingmennirnir sjálfir geta yfirleitt hvorki komið sér saman um hvaða stofnanir eigi að flytja né hvert. Menn hafa að vísu hug á því að fá ríkisstofnanir fluttar heim í sitt kjördæmi, en það er eins og menn geti ekki unnt öðrum landshluta en þeim sem þeir eru sjálfir fulltrúar fyrir að fá einhverja tiltekna stofnun til sín ef þeir ekki fá hana sjálfir. Ef um það er að ræða að velja á milli þess að stofnun sé annaðhvort flutt út í eitthvert landsbyggðarkjördæmi annað en manns eigið ellegar að stofnunin verði áfram í Reykjavík, þá virðist valið oftar en ekki hjá landsbyggðarþingmönnum vera það að betra sé að hafa stofnunina áfram í Reykjavík en í einhverju öðru kjördæmi en viðkomandi. Þetta sjónarmið verður að sjálfsögðu til þess að það gerist aldrei neitt í málinu þrátt fyrir margvíslegan tillöguflutning og þrátt fyrir margvíslegar yfirlýsingar og margvísleg nefndastörf um nákvæmlega þetta. Þetta viðhorf verður að breytast. Ég tek það sérstaklega fram í grg. að ég tel mjög eðlilegt að t.d. hin nýja Byggðastofnun verði staðsett á Akureyri. Það er orðið í valdi stjórnar Byggðastofnunar að ákveða það. Ef kæmi fram till. á Alþingi um að þeirri stofnun yrði t.d. valinn staður á Akureyri mundi ég styðja þá till. þó ég sé fulltrúi annars landshluta en Norðurlands. Mér finnst eðlilegt að Byggðastofnun yrði sett niður á Akureyri því að Akureyri er nokkurs konar höfuðstaður landsbyggðarinnar og þeir sem eru fulltrúar landsbyggðarinnar, sama hvaðan þeir koma, eiga að geta stutt hver annan í slíkum tilfærslum. Með sama hætti finnst mér mjög eðlilegt að stofnun eins og t.d. Skógrækt ríkisins sé valið aðalaðsetur á Egilsstöðum og væri ég fús til að styðja slíka tillögu. Meginatriði með þessum tillöguflutningi er að vekja enn á ný athygli á því að það er kominn tími til að menn fari að láta sjást eitthvað í framkvæmdum af þeim tillögum um stofnanaflutning út á landsbyggðina sem fyrir Alþingi liggja og m.a. er að finna í nál. sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson átti hlut í að semja á sínum tíma. Þetta gerist ekki nema þm. landsbyggðarinnar komi sér saman um að styðja hver annan í slíkum tilvikum. Það strandar oft frekar á andstöðu þeirra við slíkan flutning en á andstöðu þm. þéttbýlisins héðan af suðvesturhorninu. Það er nauðsynlegt, herra forseti, að þm. landsbyggðarinnar geti komið sér saman um slíka hluti. Það er m.a. til þess að gera tilraun til að koma slíkri samstöðu á sem þetta frv. er flutt nú. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta mál nú, herra forseti, og þakka aftur velvild forseta að leyfa þessu máli að koma á dagskrá. Mér er ekki alveg ljóst hvert eðlilegast væri að vísa frv. Það er sennilega eðlilegast að vísa því til allshn. Einnig gæti komið til greina að vísa því til sjútvn. Ég geri samt tillögu um að vísa frv. til allshn., en sætti mig vissulega við úrskurð forseta og mun draga þá till. til baka ef honum finnst eðlilegra að vísa frv. í aðra nefnd.



Ég hygg að þegar svona stendur á hafi málum af svipuðu tagi verið vísað til sjútvn., þegar efnið er af því tagi sem þarna ræðir um.

Ef forseti gerir það að tillögu sinni dreg ég mína tillögu um allshn. til baka.

Það er þá gerð tillaga um að vísa frv. til sjútvn.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að taka undir málflutning hv. flm. þessa frv. um nauðsyn þess að meira gerist í þeim efnum að dreifa opinberri stjórnsýslu um landið, en frv., þó að það taki aðeins á einum þætti þess máls, fellur að þeim hugmyndum, sem oft hafa verið ræddar á hv. Alþingi og till. komið fram um til stjórnvalda, að dreifa ákveðnum þáttum stjórnsýslunnar með skipulegum hætti út um landið. Ég held að það sé sannarlega mál til komið fyrir hv. alþm. að taka afstöðu í þessum efnum og fyrir stjórnvöld að láta verða af framkvæmdum í þessum málum með miklu ákveðnari hætti en gerst hefur á undanförnum árum. Við fjölluðum hér í fyrra um breytingu á stjórnsýslu með myndun Byggðastofnunar upp úr byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Þá fór svo að Alþingi, hv. þingdeild hér að meiri hluta, féllst ekki á það ég vil segja sjálfsagða sjónarmið að velja þessari stofnun stað utan höfuðborgarsvæðisins, en till. lágu fyrir um það, studdar af mörgum þm. og aðilum utan þings, að þessi stofnun yrði sett niður á Akureyri. Í stað þess var þetta mál skilið eftir opið og vísað til stjórnar sem er að láta fara fram einhverja faglega úttekt, gott ef ekki hjá Hagvangi, á því hvort það sé fært og skynsamlegt að flytja Byggðastofnun til Akureyrar. Mér finnst það lýsandi dæmi um undirtektir við mál af þessu tagi að það skuli þurfa einhverja sérúttekt eins og þarna er látin fara fram varðandi Byggðastofnun án þess að ég vilji fullyrða hver verður niðurstaða úr skoðun þessa máls á vegum stjórnar Byggðastofnunar. Hér er auðvitað um pólitískt mál að ræða þar sem þarf pólitíska ákvörðun og það eru slíkar ákvarðanir sem við þurfum að taka hér á Alþingi í ljósi þeirra viðhorfa, að mínu mati, að nota stjórnsýsluna og umsvif ríkisins sem einn þátt í að leiðrétta að einhverju stöðu landsbyggðarinnar sem fer nú versnandi með hverju árinu sem líður eins og öllum hv. alþm. ætti að vera ljóst. Tilfærsla eða uppbygging ríkiskerfisins í höfuðstað landsins hefur auðvitað átt drjúgan þátt í þeirri þróun, sem við höfum orðið vitni að undanfarna áratugi býsna langt aftur í tímann, að safna fólkinu hér saman í miklu ríkari mæli en skynsamlegt getur talist og eðlilegt. Því er öll viðleitni í þá átt að stinga þar við fæti, allar slíkar tilraunir og tillögur, og þar er auðvitað nærtækast að horfa til ríkisvaldsins og stofnana á þess vegum, góðra gjalda verðar. Ég hef markað mína afstöðu í þingmáli sem er 3. mál Sþ., þáltill. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga, þar sem lagt er til að á þessum málum verði tekið með stefnumarkandi hætti og víðtækt. Það má segja að sá þáttur sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson víkur hér að sé aðeins einn lítill þáttur af því sem þarf að gerast í þessum efnum. Ég vil hins vegar láta það koma fram að ég tel í rauninni líklegra til árangurs á heildina litið að þoka þeim þáttum þar sem umsvif eru fyrir úti í landshlutunum á sviðum opinberra mála þangað, yfirstjórn þeirra mála, út í landshlutana, þannig að hver landshluti, hvort sem menn tala um fylki eða miða við núverandi kjördæmaskipun og tala um kjördæmi, verði sem sjálfstæðastur um meðferð þeirra mála sem snerta landshlutann þó svo að yfirstjórnin geti verið í Reykjavík. Þetta hefur stundum verið kölluð útibúastefnan. Það má kalla það ýmsum nöfnum. En þarna er um að ræða stóra málaflokka eins og t.d. mennta- og heilbrigðismálin, almannatryggingarnar svo ég nefni eitthvað, húsnæðismálin og fleira sem vakin er athygli á í þeirri þáltill. sem ég flutti í byrjun þessa þings með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Í þeirri till. er m.a. að finna fylgiskjal sem hv. flm. gat um, þ.e. till. svokallaðrar stofnananefndar sem skilaði áliti 28. október 1975. Útdrátt úr þeirri till. er að finna sem fylgiskjal með þessu þingmáli og vildi ég nefna það hér þar sem þetta þingskjal liggur á borðum hv. alþm. Að öðru leyti ítreka ég stuðning við þau sjónarmið sem koma fram með flutningi þessa máls og vona að á þessum málum verði tekið fyrr en seinna með öðrum og meira ákvarðandi hætti en gerst hefur á liðnum árum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í þessa umræðu. Vegna þess að þeir sem hér hafa talað hafa vikið að Byggðastofnun og þeirri umfjöllun sem hún hefur fengið hér á þessum vetri vildi ég segja örfá orð. Þeir leiðrétta mig þá sjálfsagt félagarnir, sem hér hafa á undan mér talað, ef mig misminnir í þeim efnum. Ég hefði gjarnan viljað spyrja þá að því, þessa fyrrverandi ráðherra, Sighvat Björgvinsson og Hjörleif Guttormsson: Hvaða stofnanir voru fluttar út á land í ráðherratíð þeirra? Ég hugsa að tíminn í dag endist okkur til þess að þeir telji þær upp fyrir okkur, svo margar held ég að þær hafi ekki verið. Til að fyrirbyggja misskilning vegna þess sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði og orðaði svo, að því er ég tók best eftir, í tilefni þess að í Byggðastofnun væru menn að gera einhverja faglega úttekt, og að hann héldi að þeir hefðu falið Hagvangi að gera þessa úttekt. Ég held að hv. þm. hafi orðað þetta nokkurn veginn svo. Margar úttektirnar gerði þessi hv. þm. og ráðherra. Það verð ég að segja. Ég get sagt það hér að Byggðastofnun og starfsmenn Byggðastofnunar höfðu vissulega alla burði til þess og getu að gera þessa úttekt og athugun sem hér er verið að tala um. Við höfðum hina hæfustu menn til að gera það. Við töldum hins vegar að þeir mundu vart teljast hlutlausir í þeirri skoðun. Því var það niðurstaða okkar stjórnarmanna nýrrar Byggðastofnunar að reyna að finna hlutlausan aðila til að skoða þetta mál. Við ræddum við fleiri en eitt fyrirtæki, en niðurstaðan varð að þeim viðræðum loknum að við völdum fyrirtækið Hagvang til að vinna þessa úttekt fyrir okkur. Þegar þær niðurstöður liggja fyrir, sem styttist óðum í, mun stjórn Byggðastofnunar byggja sína ákvörðun á þeirri niðurstöðu. Ég vildi að þetta kæmi hér fram.



Herra forseti. Hv. þm. Stefáni Guðmundssyni fór eins og títt er um þm. Framsfl. nú á árum að gleyma því að sá flokkur átti hlut að fyrrverandi ríkisstjórn og ríkisstjórnum, kannske þó ekki með hv. þm. og fyrrverandi ráðherra Sighvati Björgvinssyni. En ég verð að segja að staða byggðamálanna var með talsvert öðrum hætti á þeim árum en verið hefur í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Það væri hægt að segja margt um þau efni. En ég ætla ekki að gera það hér. Ég vænti þess að við ræðum byggðamálin við hentugt tækifæri, svo brýn þörf sem er á að taka þau mál til umræðu hér í víðu samhengi. En varðandi minn hlut að þessu máli í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar vil ég aðeins minna á einn þátt, og ekki lítilsverðan þátt að mínu mati, sem lögfestur var á þeim árum og sem fellur einmitt að þeim sjónarmiðum sem ég mælti hér fyrir, en það er starfsemi iðnráðgjafa í landshlutunum. Þar var efnt til starfsemi með stuðningi ríkisins og samvinnu við samtök heimamanna til þess að renna stoðum undir iðnþróun úti í landshlutunum. Sú starfsemi er enn við lýði, en hefur ekki eflst og vaxið með þeim hætti sem æskilegt hefði verið að mínu mati. En það er einnig mál sem ég ætla ekki að ræða undir þessum dagskrárlið, stöðu iðnaðarmála, stöðu iðnaðarins og iðnþróunar í landinu hin síðustu misserin og horfur í þeim efnum. Hv. þm. Stefán Guðmundsson gerði ekki annað en staðfesta það sem mig hafði minnt um fyrirtækið Hagvang sem ynni þarna að úttekt. Ég var út af fyrir sig ekkert að gagnrýna Hagvang öðrum fyrirtækjum fremur af þessu tagi heldur aðeins að minna á að ríkisstjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi kinokaði sér við að taka pólitíska afstöðu til staðsetningar Byggðastofnunar, og hv. þm. átti hlut að þeirri ákvörðun, og er í staðinn að velkjast með þetta mál sem enn er í óvissu hér og nú. Hv. þm. lét ekki nokkra skoðun í ljós um þetta, enda er hann að bíða eftir hinni faglegu úttekt Hagvangs á þessu efni. Verður sannarlega fróðlegt að fylgjast með því hver verður framvindan á vegum stjórnar Byggðastofnunar. Kannske gæti verið þörf á því að taka þetta mál hér upp aftur á hv. Alþingi áður en langt um líður.



Herra forseti. Vissulega er mjög ákjósanlegt að láta gera alls konar hagrænar úttektir, en það er í fyrsta lagi spurning á hverju á að gera slíka úttekt og í öðru lagi hvaða spurningar eru það sem menn leggja fyrir þá vísu hagfræðinga sem eru að gera slíkar úttektir. Við skulum segja sem svo að stjórnarskrárnefnd hefði falið Hagvangi að gera úttekt á því hvort væri hagrænna eða hvort væri líklegra til þess að skila haglegum árangri að þm. væru 63 eða 10. Hvaða niðurstöðu haldið þið að Hagvangur hefði komist að? Ég þori að fullyrða að Hagvangur hefði komist að þeirri niðurstöðu að það væri miklu betra frá fjárhagslegu sjónarmiði fyrir þjóðina að þm. væru 10 fremur en 63. Það er nákvæmlega þessi niðurstaða sem menn geta gefið sér þegar spurningar eru lagðar fyrir fyrirtæki eins og t.d. Hagvang. Þegar Hagvangur er spurður: Hvort halda menn að sé ódýrara að hafa Byggðastofnun í Reykjavík eða á Akureyri? eða jafnvel: Hvort halda menn að það sé ódýrara fyrir þjóðina að hafa ekki Byggðastofnun eða ekki Byggðastofnun? þá held ég að menn geti fyrir fram gefið sér hvert er sjónarmið Hagvangs. Það er hins vegar ákvörðun sem Alþingi verður að taka, ekki bara út frá hagrænum forsendum heldur ýmsu öðru, m.a. byggðalegum, hvort það sé rétt að stofnanir eins og Byggðastofnun séu staðsettar annars staðar en í Reykjavík. Mín skoðun er að það sé rétt. Það hafa komið fram fjölmargar tillögur um það. Þessi flutningur stofnana hefur sjaldnast strandað á andstöðu þm. Reykjavíkur eða þéttbýlissvæðisins heldur hefur hann strandað á tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi þeirri að starfsmenn þessara stofnana, sem eru staðsettar í Reykjavík, hafa frekar viljað hafa þær nálægt sínu heimili en að þurfa að gera það upp við sig hvort þeir ættu að fá sér annað starf eða flytja sig á brott. Og hins vegar þeirri, og það ber að viðurkenna, að það hefur aldrei verið hægt að ná neinni samstöðu meðal landsbyggðarþingmanna um slíkan flutning stofnana vegna þess að menn hafa verið svo bundnir við sitt eigið kjördæmi að þeir hafa ályktað sem svo: Ef ég fæ ekki viðkomandi stofnun heim til mín er það miklu haganlegra fyrir mig og mína umbjóðendur að hafa hana í Reykjavík en einhvers staðar annars staðar.  Herra forseti. Ég býst ekki við því að hv. þm. Stefán Guðmundsson hefði verið ýkja ánægður ef við Alþýðuflokksmenn, í fimm mánaða bráðabirgðastjórn með minni hluta þingheims á bak við okkur, hefðum farið að taka upp á því að flytja stofnanir til og frá í landinu, enda tel ég að við höfum ekki haft umboð til slíks og alveg fráleitt að láta sér detta í hug að bráðabirgðaríkisstjórn sem situr í fimm mánuði geti gert einhverjar slíkar ráðstafanir. Ég vildi gjarnan minna á að það eru fleiri en hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sem hafa flutt till. um samræmda mótun byggðastefnu. Það gerði ég einnig fyrir hönd Alþfl. fyrir fjórum árum. Þar lagði ég m.a. til að Framkvæmdastofnun ríkisins yrði lögð niður og Framkvæmdasjóður yrði vistaður annars staðar, þ.e. ég lagði til að hann yrði vistaður í Seðlabanka Íslands, en upp úr Framkvæmdastofnun ríkisins yrði stofnuð sérstök byggðastofnun sem hefði það nákvæmlega að hlutverki að sinna byggðamálum og engu öðru. Ég sé ekki betur en þessi stefna í þáltill. hafi verið framkvæmd af núverandi hæstv. ríkisstj. því sú byggðastofnun sem hefur risið upp úr rústum Framkvæmdastofnunar ríkisins er nákvæmlega sama fyrirbærið og við Alþýðuflokksmenn lögðum til í okkar till. um mótun byggðastefnu að sett yrði á stofn í stað Framkvæmdastofnunar ríkisins. Ég ítreka, herra forseti, að það er ekki ástæða til þess fyrir þm. af landsbyggðinni að fara að munnhöggvast enn á ný um þessi mál heldur reyna að leita samstöðu. Ég endurtek að a.m.k. fyrir mína parta er ég alveg reiðubúinn til að standa að því að stofnun eins og Byggðastofnun verði valinn staður á Akureyri þó að það sé ekki endilega í því kjördæmi sem ég er fulltrúi fyrir hér.



Herra forseti. Það er rétt að Byggðastofnun er ekki á dagskrá. Hins vegar hefur hún samt komist inn í þessa umræðu. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði að ég hefði ekki látið í ljós neina skoðun á þessu máli. Það er ekki rétt. Ef hann hefur ekki heyrt það skal ég endurtaka það hér. Mín skoðun á flutningi Byggðastofnunar var augljós. Ég gerði grein fyrir atkvæði mínu. Ég sagði þá og meina það enn að það er réttkjörinnar stjórnar stofnunarinnar að taka ákvörðun um hvar hún skyldi starfa. Það er réttkjörinnar stjórnar að taka ákvörðun. - Hvað segir formaður Alþb.?

Hefur þm. skoðun á málinu?

Já. Hvaða mál ertu að tala um? Á hvoru málinu? Það eru nánast tvö mál sem við erum að tala um. En það er ekki víst að formaður Alþb. hafi fylgst með því því að hann hefur ekki verið í salnum.

Flutningi Byggðastofnunar.

Ég hef skoðun á því og er búinn að lýsa því hér yfir. Ég bíð eftir því að fá þá skýrslu sem við höfum óskað eftir að yrði unnin af Hagvangi. Þá mun ég taka afstöðu í því máli, en fyrr ekki. Í sambandi við það mál sem við erum að tala um hér, sem er Hafrannsóknastofnun, getur hv. þm. verið rólegur. Mér skilst að það sé búið að ákveða að vísa því máli til sjútvn. Nd. Ég er formaður fyrir þeirri nefnd svo að ég mun fjalla um það í þeirri nefnd.

Vísa því til Hagvangs.

Ja, ég veit það ekki. Við skulum sjá til. Ég hugsa að við vísum því rétta boðleið til umsagnar, hv. þm. Það kom fram hjá hv. flm. Sighvati Björgvinssyni að verið væri fyrst og fremst að skoða hvar væri ódýrast að reka Byggðastofnun eða Hafrannsókn. Það . er mikill misskilningur. Það er vitaskuld aðeins einn þátturinn sem verður athugaður. Það er miklu, miklu fleira sem þarf að skoða í þessu efni en kostnaðarhliðin ein. Og hún vegur ekki þyngst í mínum huga. Það skal ég taka fram. En það er mikil vanþekking á málinu ef menn halda að það sé það eina sem eigi að skoða, þ.e. hvort það sé ódýrara að reka Byggðastofnun á Akureyri eða í Reykjavík. Hv. frummælandi og flm. er ekki í salnum svo að ég þarf ekki að segja miklu meira. Það sýnir kannske áhuga hans á málinu. En ég get sagt honum það, ef hann hefur ekki fylgst með því, ég hefði þó haldið að hann hefði gert það sem fyrrv. starfsmaður Byggðastofnunar eða Framkvæmdastofnunar ríkisins um tíma, að búið er að leggja Framkvæmdastofnun.ríkisins niður. Það eru að vísu engir flokksbræður hans hér inni heldur, en við reynum að koma þessu til hans sem hér sitjum ef það hefur farið fram hjá hv. þm. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til 1. um breytingar á lögum nr. 16 frá 1978, um varnir gegn kynsjúkdómum. Aðaltilefni þessara breytinga er eins og segir í athugasemdum við lagafrv., með leyfi forseta, að það sé skoðun ráðuneytisins, þ.e. heilbrrn., og landlæknisembættisins að brýna nauðsyn beri til þess að setja lagaákvæði um alnæmi til þess að unnt sé að bregðast við þessum sjúkdómi eins og öðrum kynsjúkdómum. Í athugasemdunum segir enn fremur, með leyfi forseta: "Fyrir því fól heilbr.- og trmrh. þeim Guðjóni Magnússyni, settum landlækni, og Ingimar Sigurðssyni, yfirlögfræðingi í ráðuneytinu, að gera tillögur hér að lútandi ásamt tillögum um aðrar minni háttar breytingar á lögunum með hliðsjón af fenginni reynslu undanfarinna ára. Leggja þeir til að alnæmi verði tekið inn í upptalningu 1. gr. laganna. Þannig yrði sjúkdómurinn m.a. skráningarskyldur sem kynsjúkdómur og heimilt yrði að leita að sýktum einstaklingum og veita þeim meðferð og ráðleggingar til að sporna gegn því að þeir sýki aðra." Alnæmi, ónæmistæring, eyðni, á ensku acquired immune deficiency syndrome, vanalega skammstafað og borið fram AIDS, er sjúkdómur sem fyrst var skilgreindur árið 1981. Allar rannsóknir virðast benda til þess að hér sé um áður óþekktan sjúkdóm að ræða og á tiltölulega skömmum tíma hefur safnast um hann drjúg vitneskja, bæði faraldsfræðileg og eins um meingerð sjúkdómsins og hegðun. Þó er margt óljóst enn og beinast rannsóknir nú að ýmsum þáttum sjúkdómsins, en ekki síður að því að finna bóluefni til varnar eða nothæf lyf til lækninga. Ónæmistæringu veldur veira sem nefnd hefur verið HTLV3-veira. Hún er hjúpveira, en hjúp sinn eða kápu fær hún frá þeirri frumu sem hún sýkir, en eins og aðrar veirur getur hún ekki fjölgað sér nema sem sníkill innan í lifandi frumum. Hjúpurinn gerir veiruna mjög viðkvæma, einkum fyrir þurrki, og verður hún mjög fljótt óvirk utan frumu eða líkamsvökva. Sýking með þessari veiru smitast því ekki auðveldlega. Þetta er mikilvægt og því tilgreini ég það hér. Veiran herjar, að því er virðist, fyrst og fremst á sérstaka tegund eitilfrumna sem nauðsynlegar eru til að verja líkamann gegn ákveðnum öðrum sýkingum. Eyðing þessara mikilvægu frumna og þar með röskun ónæmisvarna líkamans er meginorsök þeirrar sjúkdómsmyndar sem leitt getur af HTLV3-sýkingu og veldur dauða. Þó eru ekki nema um 10-20% af þeim sem smitast sem fá þetta endastig sjúkdómsins. Um 1020% önnur fá svonefnd forstigseinkenni, en meiri hluti eða um 70-80% þeirra einstaklinga sem smitast eru fullfrískir og einkennalausir. Þessi vitneskja miðar við rannsóknartímabil það sem liðið er síðan veiran var fyrst uppgötvuð, en það eru um 5-6 ár. Smitun einstaklinga má greina með mótefnamælingu og með því að rækta veiru frá blóði þeirra. Vegna þess hve stutt er síðan sjúkdómur þessi kom til sögunnar er gangur hans ekki fyllilega ljós, en víst þykir að fjölmargir þættir hafa áhrif á þróun sjúkdómsins í hverjum einstaklingi. Hins vegar er ástæða til að ætla að þeir sem hafa mælanleg mótefni í blóði sínu séu smitberar. Rannsóknir hafa sýnt að þótt veiruna megi finna í ýmsum líkamsvökvum berst hún fyrst og fremst með blóði og sæði. Enn fremur hefur komið í ljós að smitun verður einkum meðal samkynhneigðra karla og þeirra karla sem eiga samfarir bæði með körlum og konum. Athuganir á útbreiðslu ónæmistæringar hafa sýnt að í Bandaríkjunum eru um 71% þeirra sem hafa sýkst samkynhneigðir eða hneigjast bæði til karla og kvenna, en um 86% af þeim sem sýktir eru í Bretlandi. Hefur þetta hlutfall haldist nokkuð svipað þótt tilfellum hafi fjölgað. Áberandi er hve fáar konur sýkjast, en í Bandaríkjunum hafa um 6% kvenna sýkst og hefur það hlutfall haldist nokkuð stöðugt. Ber þar og annars staðar á Vesturlöndum mest á sýkingum vændiskvenna. Þessi misskipting sýkingar milli kynjanna er eitt af því sem gerir ónæmistæringu ólíka öðrum kynsjúkdómum. Það virðist fara nokkuð saman að þeim mun fleiri rekkjunauta sem menn eiga, þeim mun hættara er þeim við smitun og þeir sem flesta eiga eru líklegastir til að smitast. Í ýmsum löndum Afríku þar sem ónæmistæring er talin eiga upptök sín, að öllum líkindum í öpum, virðist þó sýking vera svipuð meðal karla og kvenna, en sá mismunur hefur ekki verið skýrður enn. Það sama virðist reyndar vera að koma í ljós á Haiti þar sem þessi sýking hefur þekkst um nokkurra ára skeið. Þar sem veiran hefst við í blóðfrumum getur hún borist með blóði, bæði heilblóði og blóðhlutum, og því var þeim sem þurfa að þiggja slíkt viss hætta búin, einkum dreyrasjúkum og þeim sem þiggja blóð sem er selt en ekki gefið. Úr þessu hefur nú verið bætt eins og ég mun geta um síðar. Eiturlyfjaneytendur sem skiptast á sprautum og nálum geta auðveldlega borið veiruna milli sín. Enn fremur geta ungbörn smitast í móðurkviði við fæðingu eða síðar. Vert er þó að leggja ríka áherslu á að smitun berst ekki milli manna við venjuleg dagleg samskipti. Sem dæmi má nefna að í 31/2 ár hefur verið fylgst með 88 fjölskyldumeðlimum 35 sjúklinga með ónæmistæringu, þ.e. einstaklingum í sambúð þar sem kynmök eiga sér ekki stað. Merki um smitun hafa einungis fundist í einu litlu barni smitaðrar móður sem líklega hefur smitast við brjóstagjöf. Þó hafa samskipti þessara fjölskyldumeðlima við sjúklingana verið mjög náin, t.d. skipst á rakvélum, tannburstum o.s.frv. Heilbrigðisstarfsfólk sem hefur sinnt sjúklingum með ónæmistæringu, bæði áður og eftir að orsök sjúkdómsins var kunn, hefur ekki smitast af þeirri umgengni. Jafnvel því heilbrigðisstarfsfólki sem hefur stungið sig af slysni með nálum menguðum blóði slíkra sjúklinga virðist ekki bráð hætta búin því að einungis þrír starfsmenn af 1758 sem lent hafa í slíkum nálarstungum hafa hugsanlega smitast, þ.e. myndað mótefni gegn veirunni. Það virðast því fyrst og fremst vera ákveðnir áhættuhópar sem vegna lífshátta sinna eða sjúkdóma eiga það mest á hættu að smitast af ónæmistæringu, samkynhneigðir karlar, karlar sem hneigjast bæði að körlum og konum, eiturlyfjaneytendur sem sprauta sig með nálum, vændiskonur og dreyrasjúkir. Það er með réttu að sjúkdómurinn ónæmistæring hefur vakið mikla athygli og skiljanlegur er sá ótti sem hlýtur að hafa gripið um sig meðal svonefndra áhættuhópa. Hins vegar er sú hrollvekja og drepsóttarímynd sem vakin hefur verið upp í huga almennings, einkum með æsifréttum fjölmiðla, óverðskulduð og mjög varasöm. Ástæðulaus og yfirdrifinn ótti manna sem í reynd eru í lítilli sem engri hættu á að smitast kyndir undir fordóma og útskúfun þeirra sem hafa smitast af ónæmistæringu og hefur hún þegar leitt til ýktra og mjög óæskilegra viðbragða. Nægir að minna t.d. á frétt sem kom í Morgunblaðinu í desember. Þar var greint frá sænskum lækni sem lagði það til að sjúklingar með ónæmistæringu verði merktir t.d, með húðflúri í handarkrika. Þykir mörgum þá stutt í þriðja ríkið. Því ekki má gleyma því að enn lifir fólk, gyðingar sem hafa númer tattóveruð innan á framhandlegg sinn síðan það var í fangabúðum nasista í síðasta stríði. Heilbrigðisyfirvöld flestra landa hafa nú þegar brugðist við þessum sjúkdómi eða eru að ákveða hvaða ráðstöfunum þau muni beita til að hefta útbreiðslu hans. Í helstu nágrannalöndum okkar er það að sjálfsögðu megintakmark, eins og hjá okkur og annars staðar, að hindra frekari smitun, koma í veg fyrir að smitun innan áhættuhópa aukist eða að smitun berist frá áhættuhópum til annarra utan þeirra. Til þess að þetta takist þarf fyrst og fremst að ná sambandi við þá sem tilheyra áhættuhópunum og kanna hvort þeir hafi smitast. Jafnframt þurfa allir sem tilheyra áhættuhópum, en þó einkum þeir sem eru þegar smitaðir, að njóta fræðslu, ráðlegginga og stuðnings þannig að þeir geti forðast það að smita aðra. Með því að beita varúðarráðstöfunum og jafnvel breyta venjum sínum að einhverju leyti geta smitaðir einstaklingar komist hjá því að smita aðra. Eins og ég gat um áðan er yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem smitast samkynhneigðir karlar og karlar sem hneigjast bæði að körlum og konum. Sumir slíkir einstaklingar hafa þegar gefið sig í ljós og viðurkenna kynhneigð sína opinberlega. Fullvíst þykir þó að þeir séu mun fleiri sem halda raunverulegri kynhneigð sinni leyndri vegna þess að hún brýtur í bága við þær hegðunarvenjur sem eru viðurkenndar í þjóðfélagi okkar. Enginn veit því í raun hve stór þessi áhættuhópur er og að hve miklu leyti hegðunarvenjur hans þyrftu breytinga við. Sumir þeirra sem hneigjast bæði að körlum og konum eru giftir og lifa að því er séð verður venjulegu fjölskyldulífi. Þeir eiga samt eins og margir aðrir samkynhneigðir menn ákveðinn hluta lífs síns í felum og hafa varið mikilli lífsorku og áhyggjum til að halda þeim hluta lífs síns leyndum til þess að glata ekki virðingu sinni í samfélaginu. Fyrir slíka einstaklinga er mikið í húfi að ekkert verði til að ljóstra upp um þá og ógna félagslegu öryggi þeirra. Reyndar varðar þessi sjúkdómur félagslegt öryggi allra þeirra sem af honum smitast, ekki síst fyrir þá sök að hann er enn ólæknandi og er að því leyti ólíkur öðrum kynsjúkdómum sem nánast í öllum tilvikum eru læknanlegir. Vegna þessa óvanalega en ráðandi félagslega þáttar hafa heilbrigðisyfirvöld flestra landa íhugað mjög vel hver mundu verða heppilegustu ráð til þess að sem flestir úr stærsta áhættuhópnum, þ.e. samkynhneigðir, treysti sér til þess að koma til mótefnamælingar. Jafnframt hafa heilbrigðisyfirvöld sumra landa þegar fundið sig knúin til þess að flokka þennan sjúkdóm eða setja um hann reglur eða lög. Hefur slíkt, einkum þó lagasetning, almennt vakið miklar umræður vegna þess hve mörg ólík sjónarmið koma þar til greina. Það öryggisleysi sem verður þegar menn standa andspænis áður óþekktum banvænum sjúkdómi sem tengist svo náið einu af grundvallaratriðum lífsins, kynhegðun manna, er skiljanlegt. Það að sjúkdómurinn er ólæknandi eykur á öryggisleysið og þörfina til að gera eitthvað, eitthvað sem gæti haft heftandi áhrif á sjúkdóminn eða þá sem bera hann. Hins vegar er mikið matsatriði að hve miklu leyti lagasetning er gagnleg til þess að hefta útbreiðslu sjúkdómsins og má þar gæta sín að fara ekki eftir máltækinu: Betra er illt að gera en ekki neitt. Markmið slíkrar lagasetningar er oft sagt vera að tryggja réttarstöðu, væntanlega bæði réttarstöðu hins heilbrigða og eins hins smitaða. Þó getur lagasetningin misst marks, og þetta er grundvallaratriði: að lagasetningin getur misst marks ef ekki er vel að gáð og markmið hennar getur í raun snúist upp í andhverfu sína ef hún verður til þess að fæla þá frá sem helst þyrfti að ná til svo að takmarka megi smit, þ.e. stærsta áhættuhópinn, þá sem eru samkynhneigðir. Helstu atriði sem talin eru geta fælt frá eru tengd óttanum við uppljóstrun, þ.e. skráningu sjúkdómsins, og e.t.v. að minna marki hegningarákvæðum, þ.e. ef hætta er á því að nafnleynd sé rofin eða refsingu er hótað. Þannig getur lagasetning í reynd veikt rétt hins heilbrigða og möguleika hans til að sleppa við smitun fremur en að tryggja hann gegn smitun. Önnur markmið lagasetningar hafa verið tilgreind, að hindra smitun og fylgjast með útbreiðslu sjúkdómsins. Um þessi markmið geta gilt svipaðar röksemdir og ég nefndi í tengslum við fyrsta markmiðið, þ.e. þau nást ekki vegna gerðar þeirra laga sem sett eru. Lagasetning um ónæmistæringu er því afar vandmeðfarin. Flestöll nágrannalönd okkar hafa nú þegar gefið út eða eru í þann veginn að gefa út leiðbeiningar um smitgát og hegðun sem dregið getur úr smithættu fyrir áhættuhópa og heilbrigðisstarfsfólk. Það má geta þess að hérlendis hefur þegar verið gefinn út bæklingur til varúðar fyrir heilbrigðisstarfsfólk og í undirbúningi er bæklingur fyrir samkynhneigða, hvernig þeir geti notið samlífs án þess að sæði komi í munn eða endaþarm sem er það sem virðist reynast hættulegast fyrir smitun. Sömuleiðis er nú þegar hafin eða er í bígerð skimprófun á öllu því blóði og blóðhlutum sem safnað er í blóðbönkum til að greina blóðgjafa með mótefni gegn ónæmistæringu þannig að ekki sé hætta á því að veiran geti borist í blóðþega. Er slík prófun einmitt nýlega hafin hérlendis. Jafnframt hefur nokkur hópur einstaklinga úr ýmsum áhættuhópum verið prófaður. Þar kom í ljós að af þeim samkynhneigðu mönnum sem komu til mælinga, en þeir voru ekki mjög margir, það voru einungis 51, reyndust 14 vera jákvæðir, þ.e. báru mótefni gegn ónæmistæringarveirunni. Það voru 27,5%. Af 50 fíkniefnaneytendum sem hafa sprautað sig og hafa farið til prófunar reyndust tveir vera jákvæðir eða 4%. Enginn dreyrasjúkur reyndist mótefnajákvæður, en ellefu af þeim komu til prófunar og 115 aðrir karlar hafa séð ástæðu til þess að mæta til rannsókna og reyndist einn af þeim bera ónæmistæringarveiruna eða hafa mótefni. Af 1900 manns sem komið hafa í Blóðbankann til að gefa blóð hefur enginn reynst bera mótefni gegn veirunni. Þessar rannsóknir eru einungis skammt á veg komnar, en þær gefa ákveðnar vísbendingar. Og það er líklegt að af samkynhneigða hópnum hafi kannske frekast komið þeir sem hafa haft ríkasta ástæðu til að láta prófa sig af þeim sem hafa komið úr felum. Í Bandaríkjunum þar sem sjúkdómurinn greindist fyrst og þar sem nú síðast í janúar voru tilgreind um 17 þús. tilfelli af öllum þeim rúmlega 20 þús. tilfellum sem tilkynnt hafa verið í alls 75 löndum, þ.e. um 85%, gilda ýmsar reglur og lagaákvæði um ónæmistæringu, en þau eru mismunandi eftir ríkjum. Í Bretlandi hefur ónæmistæring verið sett undir almenn smitsjúkdómalög og reglugerðir og var það gert í mars 1985. Í þeim er tekið fram að hægt sé að kyrrsetja einstakling á sjúkrahúsi ef engin önnur ráð eru tiltæk eða duga. Það er tekið fram að hægt sé að flytja einstakling með ónæmistæringu í sjúkrahús ef öðrum er hætta búin af honum, enn fremur að halda megi honum í sjúkrahúsi ef engar aðrar ráðstafanir duga til að hindra smitun af hans völdum. Líka má krefjast þess að einstaklingur sem talinn er hafa ónæmistæringu sé rannsakaður af lækni. Engin ákvæði eru um skráningu sjúkdóms í lögum, en í umburðarbréfi frá breska landlækninum til þarlendra lækna segir um trúnað, með leyfi forseta, í lauslegri þýðingu minni: "Fyllsta trúnaðar þarf að gæta þegar einstaklingur með HTLV3-mótefni er greindur. Þegar einstaklingur er prófaður fyrir smitun með HTLV3-veiru eða fylgikvillum þeirrar smitunar og grunur leikur á um að smitun hafi borist við samfarir ber heilbrigðisyfirvöldum skylda til að varðveita trúnaðarupplýsingar samkvæmt reglugerð um kynsjúkdóma samkvæmt heilbrigðislögum. Ef sjúklingur hefur ekki gefið leyfi sitt má engum sýna persónulegar upplýsingar sem varða heilsu hans undir neinum kringumstæðum öðrum en þeim sem varða meðferð þess sjúklings nema ef slíkra upplýsinga er þörf til að hindra að smitun breiðist út." Þar stendur jafnframt: "Veiting slíkra upplýsinga í tilgangi öðrum en læknisfræðilegum eða vegna almennra heilbrigðisástæðna gæti leitt til alvarlegra afleiðinga fyrir einstaklinginn. Taka verður upp nægilegar öryggisráðstafanir til að vernda einstakling gegn uppljóstran af hálfu óábyrgra aðila." Lancet, eitt virtasta og víðlesnasta læknatímarit sem gefið er út, birti leiðara um ónæmistæringu í Bretlandi þann 16. nóv. s.l. Þar er því haldið fram að einu varnarráðstafanir sem gætu haft veruleg áhrif séu heilbrigðisfræðsla sem miðaði að því að draga úr smitun. Þar er enn fremur lögð mikil áhersla á samvinnu, samvinnu við smitbera og góða faraldursfræði fremur en þvingandi lagaaðgerðir sem mundu koma í veg fyrir að hægt væri að safna áreiðanlegum upplýsingum um útbreiðslu og reka menn enn frekar í felur. Síðan eru raktar ítarlega tillögur um leiðbeiningar til að forðast smitun. Lokaorð leiðarans eru eitthvað á þessa leið í lauslegri þýðingu minni, með leyfi forseta: "Þessar varnarráðstafanir geta einungis borið árangur ef þeim er beitt í samvinnu við almenning og heilbrigðisstarfsfólk getur lagt sitt af mörkum, ekki aðeins með því að kynna sér við hvaða störf og hegðun mest smithætta er bundin, en einnig með því að þróa með sér jákvæða og skilningsríka nálgun til fólks sem hefur aðra lífshætti en það sjálft." Í bréfi sem mér barst nýlega frá skrifstofu breska landlæknisins eftir að hafa talað við fulltrúa hans í síma stendur m.a. eftirfarandi, með leyfi forseta: "Við höfum ekki gert ónæmistæringu að skráningarskyldum sjúkdómi hérlendis (enginn kynsjúkdómur er skráningarskyldur) einkum vegna þess að við höldum að skortur á trúnaðarleynd mundi reka sjúkdóminn í felur [eða neðanjarðar eins og þeir orða það] og gera erfiðara um vik að hefta útbreiðslu hans." Norðmenn höfðu enn ekki sett lög um ónæmistæringu síðast þegar ég vissi, en það má hafa breyst núna eftir áramótin, og sama gilti um Finna þegar ég vissi síðast, en þeir voru enn að hugsa ráð sitt. Þó hafa miklar umræður átt sér stað á opinberum vettvangi í Noregi a.m.k. Ég veit ekki eins vel um Finnland. Danir ákváðu að setja ónæmistæringu ekki undir kynsjúkdómalög, en Svíar settu ónæmistæringu undir ákvæði um kynsjúkdóma en þau lög heyra undir almenn sóttvarnalög í Svíþjóð. Þetta var í september s.l. og þau tóku reyndar gildi 1. nóvember. Um leið og ónæmistæring var sett undir lögin var þeim breytt þannig að skráningarákvæðunum um kynsjúkdóma var breytt og refsiákvæði var fellt niður. Ég hef talsvert kynnt mér gang mála í Svíþjóð, ekki síst vegna þess að þessi tillaga að lögum hér á Íslandi er einmitt sniðin eftir sænskum lögum, og því hef ég aflað mér gagna úr sænska þinginu, m.a. framsöguræðu ráðherra, Gertrud Sigurdsen, þegar hún flutti frumvarp um þessa breytingu. Enn fremur hef ég verið í símasambandi við faraldursfræðing ríkisins, prófessor Margareta Böttiger, og lækna sem vinna á kynsjúkdómadeildum og hafa staðið í móttöku samkynhneigðra sérstaklega og annarra sem þurfa að koma til mótefnamælingar. Síðustu fréttir sem ég hafði í morgun vil ég stuttlega rekja. Prófanir hófust í Svíþjóð s.l. vor. Það var talsvert mikið og vaxandi annríki á þeim deildum þar sem menn gátu komið til prófunar þannig að það var allt að þriggja vikna biðtími að fá sig prófaðan. Eftir að lögin tóku gildi varð nokkuð snögg breyting á. Það dró úr aðsókn. Og síðan urðu enn sneggri umskipti. Aðsókn hefur dregist mjög mikið saman núna. Talið er að það sé ekki vegna þess að markaðurinn hafi verið tæmdur, þ.e. að allir þeir sem þurftu að koma í prófun hafi þegar verið prófaðir. Það er miklu fremur hinn gífurlegi ótti manna við uppljóstran sem hefur valdið þessum samdrætti að mati þeirra sem við þessi mál vinna. En ég vil stuttlega rekja hvernig þessi mál voru meðhöndluð í Svíþjóð. Þar var engin krafa gerð um upplýsingar sem einar sér eða í samhengi við aðrar upplýsingar geta gefið til kynna hver einstaklingur er. Nú er það þannig að sýni er merkt við töku og enn fremur þegar tilfellið er kynnt til faraldursfræðingsins. Til þess að hægt sé að halda einhvers konar faraldursfræðilega samantekt á útbreiðslu sjúkdómsins, sem er auðvitað mjög nauðsynlegt, er það merkt með lykli eða leynimerki, þ.e. tvær fyrstu tölur fæðingarársins og fjórar síðustu tölur fæðingarnúmersins, en þær gefa reyndar til kynna kyn einstaklings. Ef það eru jafnar tölur eru það konur, ef það eru ójafnar tölur eru að karlar. Þetta er fæðingarnúmer eða nafnnúmer einstaklingsins. Læknir sem annast sjúkling hefur lykilinn og segir viðkomandi einstaklingi hvernig sýnið er merkt. Enn fremur eru frekari aðgerðir til að tryggja trúnaðarleynd við einstakling í bígerð. Refsingarákvæði voru numin brott eða þeim var breytt í kynsjúkdómalögunum frá því sem verið hafði, en að mati þess læknis sem ég ræddi við nú síðast í morgun, sem hefur umsjón með stórri kynsjúkdómadeild í Stokkhólmi, taldi hann að refsingarákvæði væri lítilvægt miðað við óttann við uppljóstrun. Hér á Íslandi hefur landlæknisembættið ásamt heilbrrn. haft frumkvæði að aðgerðum vegna ónæmistæringar, en í október s.l. var skipuð samstarfsnefnd I.andspítala og Borgarspítala sem hefur þegar skipulagt ýmsar ráðstafanir og sinnir nú upplýsingamiðlun, læknisskoðun og umsjón með mótefnamælingum. Læknar í þessari nefnd eru sjö talsins og eru sérfræðingar í veirufræði, smitsjúkdómum, ónæmisfræði og geðsjúkdómum. Þeir hafa sinnt upplýsingamiðlun um síma, en jafnframt skoðað einstaklinga og tekið úr þeim blóð til mótefnamælingar á sjúkrahúsi, á heimilum viðkomandi, á læknastofum úti í bæ eða hvar sem óskað er til að nafnleynd sé tryggð. Það er skoðun þess starfsmanns samstarfsnefndarinnar sem sinnir símaþjónustunni að mestu leyti í ljósi þeirrar reynslu sem hann hefur fengið af viðtölum við einstaklinga sem til hans hafa leitað að verði ónæmistæring sett undir kynsjúkdómalög án þess að þeim verði breytt séu verulegar líkur á því að slík lagasetning geti fælt smitaða einstaklinga frá því að leita læknis. Þessi skoðun hefur eflst mjög verulega með fenginni reynslu. Mig langar að vitna hér í bréf frá þessari samstarfsnefnd sem var skrifað hv. heilbr.- og trn. Ed. þingsins þegar þetta mál var þar til umfjöllunar og er dagsett 9. des., með leyfi forseta: "Samstarfsnefnd Landspítalans og Borgarspítalans um varnir gegn ónæmistæringu, alnæmi, vill árétta fyrri umsagnir, dags. 12. 11. 1985, varðandi frv. um breytingu á lögum nr. 16 frá 1978, um varnir gegn kynsjúkdómum. Allir meðlimir samstarfsnefndarinnar standa að eftirfarandi áliti. Verði alnæmissmitun sett undir lög um kynsjúkdóma teljum við nauðsynlegt að svofelldar breytingar verði gerðar á frv.: 1. Miðað verði í 1. gr. laganna við smitun af HTLV3 veirunni fremur en alnæmi sem einungis á við um þann hluta smitbera sem fengið hafa verulega ónæmisbilun af völdum veirunnar. Í stað alnæmis (acquired immune deficiency syndrome) í fyrirliggjandi frv. þarf því að koma: smitun af HTLV3-veiru. 2. Ákvæðum um skráningu verði breytt þannig að einungis verði tilgreint kyn, fæðingarmánuður og ár smitaðra. 3. Hegningarákvæði laganna verði fellt niður. Við leggjum áherslu á að alnæmissmitun er afar flókið læknisfræðilegt vandamál sem hefur mun afdrifaríkari áhrif á líf þeirra er smitast heldur en þeir sjúkdómar sem nú falla undir lög um kynsjúkdóma." Undir bréf þetta rita Haraldur Briem, Kristján Erlendsson, Helgi Valdimarsson, Sigurður Guðmundsson, Jóhannes Bergsveinsson og Sigurður B. Þorsteinsson. Í hópnum er reyndar einnig Björg Rafnar, en hún dvaldist erlendis þegar þetta bréf var sent, einmitt í Svíþjóð við að kynna sér nýjustu rannsóknaraðferðir við mælingar á mótefnum gegn ónæmistæringu og hvernig þau mál standa almennt í Svíþjóð. Eins og nú er gætir samstarfsnefndin fullrar nafnleyndar skjólstæðinga sinna, en skráning fer fram á eftirfarandi hátt: Hver læknir setur sína eigin upphafsstafi, síðan raðnúmer, þ.e. hvaða sýni það er í röðinni sem hann fær, er þetta fyrsti sjúklingur sem hann sér, er þetta annar sjúklingur sem hann sér, þriðji o.s.frv. - skjólstæðingur réttara sagt, ekki sjúklingur, því að meginatriðið er auðvitað að langsamlega flestir hafa engin einkenni og verða sem betur fer ekki veikir. Þetta er merkingin sem sett er á öll blöð og sýni sem fara úr vörslu læknis. Einungis viðkomandi læknir hefur fullar upplýsingar. Læknar samstarfshópsins bera sig síðan saman þannig að enginn einstaklingur sé tvískráður. Þetta gerir reyndar aðeins einn læknanna. Læknar úr samstarfshópi fara eða skjólstæðingur kemur hvar sem er á landinu til að tryggja að einstaklingar fái sérfræðilega þjónustu og að nafnleynd sé tryggð. Ef lög um kynsjúkdóma yrðu látin gilda óbreytt mundi þessari skráningu verða beitt þannig að auðveldara væri að greina auðkenni og persónu einstaklinganna. Sú lagasetning sem hér er lögð til er að ýmsu leyti sniðin að sænskri fyrirmynd, eins og ég hef áður minnst á. Hún hefur hins vegar ekki tekið tillit til þeirra sjónarmiða sem fram komu þegar mælt var fyrir sænska frv. né heldur hafa verið gerðar tillögur um breytingar á kynsjúkdómalögum eins og gert var við lagasetninguna í Svíþjóð til að tryggja að meginmarkmið lagasetningarinnar, það að takmarka smitun, færi ekki forgörðum. Eins og ég gat um áðan er lagasetning um ónæmistæringu afar viðkvæmt og vandmeðfarið mál og eru ýmsir, bæði leikir og lærðir, þeirrar skoðunar að í reynd sé það ekki tímabært hérlendis enn heldur beri að notast við lagaákvæði sem þegar eru í lögum og gætu náð yfir þau tilvik þegar tryggja þyrfti almenningsheill, en þau munu reynast örfá að fenginni reynslu annarra þjóða. Í reynd eru engar læknisfræðilegar ástæður sem knýja á um þessa lagasetningu og hafa reyndar margir læknar velt því fyrir sér, ef til kæmi að þessi lög yrðu samþykkt óbreytt, hvað þeir gætu tekið til bragðs til þess að varðveita þá frumskyldu sína við sjúkling eða skjólstæðing sem er trúnaður. Í 10. gr. læknalaga nr. 80 frá 1969 stendur: "Sérhverjum lækni ber að gæta fyllstu þagmælsku um öll einkamál er hann kann að komast að sem læknir nema lög bjóði annað eða hann viti sönnur á að brýn nauðsyn annarra krefji, enda láti hann þá ekki uppi annað eða meira en minnst verður komist af með til að afstýra hættu. Um slík einkamál verður læknir ekki leiddur sem vitni í réttarmálum gegn vilja þess er einkamálið varðar nema ætla megi að úrslit málsins velti á vitnisburðinum, enda sé málið þýðingarmikið fyrir málsaðila eða þjóðfélagið." Ég veit að talsverð umræða hefur farið fram í hópi lækna um skyldur lækna gagnvart sjúklingum annars vegar og gagnvart almenningsheill hins vegar og til hvaða ráða læknar geti gripið ef sett verða á þá lög sem þeir treysta sér ekki til að vinna eftir. Reynsla annarra þjóða sýnir að þeir einstaklingar sem lög þyrftu helst að ná til þannig að almenningsheill verði tryggð eru fyrst og fremst eiturlyfjaneytendur. Ég hef ítrekað símtöl mín erlendis til að kynna mér hvernig ástandið er nú eftir áramótin vegna þess að lagasetningarnar í flestum þessum löndum, hafi þær farið fram, eru það nýtilkomnar að reynslan á þeim er svo stutt. Þetta er kannske þriggja mánaða, fjögurra mánaða reynsla í mesta lagi. Það er reyndar fyrst og fremst um Svíþjóð að ræða sem hefur sett slík lög. Önnur lönd hafa yfirleitt ekki gert það. Reynsla þeirra er sú að það eru fyrst og fremst eiturlyfjaneytendur sem þarf að ná lögum yfir vegna þess að þeir geta reynst umhverfi sínu hættulegir, og það eru fyrst og fremst þeir eiturlyfjasjúklingar eða neytendur sem jafnframt stunda vændi til að fjármagna neyslu sína. Þeir eru langsamlega hættulegastir. Til þess að þessi lög, sem t.d. hafa verið sett í Svíþjóð, verði í raun virk þarf að fara fram dómsmál. Það þarf að fara fram prófmál þar sem eiturlyfjasjúklingur, sem stundar vændi og neitar að fara eftir fyrirmælum læknis eða hirðir ekki um þau en heldur áfram uppteknum hætti og smitar aðra, er dæmdur í þvingun eða refsingu. Það eru ekki einungis eiturlyfjaneytendur heldur líka aðrir þeir einstaklingar sem af einhverjum ástæðum hafa skerta dómgreind og ábyrgðartilfinningu og það er einkum vegna slíkra einstaklinga sem ákvæði um kyrrsetningu á sjúkrahúsi eru nauðsynleg, og þau eru nauðsynleg, svo og ákvæði sem heimila rannsókn einstaklinga samkvæmt dómsúrskurði. Það er mikið matsatriði hvort þau lagaákvæði sem þegar eru til, eins og t.d. 175. gr. hegningarlaga eða önnur ákvæði, gætu gilt um slíka einstaklinga fremur en kynsjúkdómalög. Það ber að leggja ríka áherslu á að þessir áhættuhópar eru mjög ólíkir, þ.e. eiturlyfjasjúklingar eru í flestum löndum mikill minni hluti þeirra sem reynast bera mótefni gegn alnæmi. Hins vegar gegnir allt öðru máli um stærsta áhættuhópinn, þ.e. samkynhneigða karla.. Þar er meginatriðið að byggja upp traust milli læknis og þeirra sem þurfa að koma til mótefnamælingar. Þarfir þessara hópa eru svo ólíkar að það liggur nærri að lög sem hæfa öðrum hópnum henti ekki hinum og gætu jafnvel beinlínis orðið skaðleg. Ef á að fara að setja lög sem fyrst og fremst miða að minnsta hópnum, eiturlyfjaneytendunum, og þá jafnframt að fæla allt að 86%, þ.e. stærsta áhættuhópinn, frá því að koma í skoðun nær það auðvitað engri átt ef tilgangur laga er sá að hefta útbreiðslu eða smitun. Það segir sig sjálft. Það er þó ekki óeðlilegt að skilgreina ónæmistæringu sem kynsjúkdóm þar sem smitun verður nær eingöngu við kynmök eða blóðblöndun og það er enginn læknisfræðilegur ágreiningur um það efni. Hins vegar ber að leggja ríka áherslu á að ónæmistæring er að mörgu leyti mjög frábrugðin þeim sjúkdómum sem nú teljast til kynsjúkdóma og hef ég þegar nefnt dæmi eins og það hve kynskipting smitbera er ólík, þ.e. meiri hluti karlar en mjög fáar konur. Langflestir smitberar eru fullfrískir, kenna sér einskis meins og hafa því enga líkamlega knýjandi ástæðu til að leita læknis. Sem betur fer virðist enn að flestir þeirra muni verða það og vonandi það sem eftir er ævi sinnar. Og síðast en ekki síst: Smitun er ævilöng og sjúkdómurinn er ólæknandi. Allt eru þetta atriði sem gera ónæmistæringu á mjög mikilvægan hátt algjörlega frábrugðna öðrum kynsjúkdómum. Þeir sem leita sér hjálpar geta því ekki eins og við aðra kynsjúkdóma vænst neins bata með því að gefa sig í ljós. Þess vegna er það álitamál sem stendur í athugasemdum um þetta frv. - og ég vitna aftur, með leyfi forseta: "Þannig yrði sjúkdómurinn m.a. skráningarskyldur sem kynsjúkdómur og heimilt yrði að leita að sýktum einstaklingum og veita þeim meðferð." Því miður er ekki hægt að veita þeim neina meðferð. Það er hægt að veita þeim ráðleggingar til að sporna gegn því að þeir sýki aðra, eins og hér stendur réttilega, en því miður, og það er meginatriði, er enn ekki hægt að veita þeim neina meðferð þannig að það getur ekki orðið hvati að því að menn taki þá áhættu sem þeim sýnist vera og tefli í tvísýnu félagslegu öryggi sínu og eigi það á hættu að glata þeirri virðingu sem flestir vilja njóta í samfélagi við aðra menn með því að koma til mælingar og gefa sig í ljós. Þetta er að mínu mati meginatriðið. Ónæmistæring er þar að auki nýr sjúkdómur sem býður upp á áður óþekkt vandamál og það er ekki sjálfgefið að við þeim dugi gömul ráð. Víðsýni og skilningur eru lykilatriði til lausnar þeirra vandamála að mínu mati. Í íslenskri löggjöf eru fjölmörg lög og lagabálkar sem taka til smitsjúkdóma, mörg orðin gömul. Tilkoma þessa nýja sjúkdóms hefur leitt athygli manna að því hve það er orðið löngu tímabært að endurskoða þau lög og samræma. Ef til vill komast menn almennt að þeirri niðurstöðu að heppilegast sé að setja ónæmistæringu undir lög um kynsjúkdóma. Ég hygg að það verði þó aldrei skynsamlegt nema þeim lögum verði breytt, annaðhvort almennt eða að því leyti sem varðar ónæmistæringu sérstaklega. Hæstv. heilbrmrh. hefur kynnt hér á Alþingi hugmyndir um breytt fyrirkomulag við skráningu sjúkdóms. Ég tel þessa viðleitni hennar skref í rétta átt til að endurskoða málið og fagna þeim skilningi hennar á eðli málsins. Það er vissulega mjög nauðsynlegt að landlæknisembættið eða einhver aðili geti fylgst með útbreiðslu sjúkdómsins hérlendis. En slíkt er mjög vel hægt án þess að trúnaður við nafnleynd einstaklinga sé að nokkru brotinn og það er meginatriði. Ég tel mikils um vert að við missum ekki sjónar á því sem hlýtur að vera meginmarkið í þessu máli, en það er að hefta útbreiðslu sjúkdómsins. Það hlýtur að vera ofar öllum metnaði, bæði embættismanna og stjórnmálamanna, því að það er meginmarkmið sem varðar almenningsheill. Kapp er best með forsjá, segir máltækið. Kappsmálið að setja lög um þennan sjúkdóm má ekki undir nokkrum kringumstæðum stofna í hættu því meginmarkmiði sem ég áður nefndi. Það verður mjög slæmur dómur reynslunnar og sögunnar ef það verður gert án vandaðri undirbúnings og meiri íhugunar. Mál sem þetta getur heldur ekki gegnt flokkspólitískum línum. Það gera a.m.k. veirurnar svo sannarlega ekki. Hér hlýtur hver maður að þurfa að gera upp hug sinn við eigin vitund fyrst og fremst. Umtal um þennan sjúkdóm hefur borið einhverja vitneskju um hann til almennings um víða veröld. Skoðanakönnun í Bandaríkjunum leiddi t.d. í ljós að meira en 90% af íbúum Bandaríkjanna vita af þessum sjúkdómi, hafa heyrt um hann í fjölmiðlum eða annars staðar. Þessi vitneskja hefur þegar haft þau áhrif á lifnaðarhætti að menn eru nú almennt gætnari en áður í kynlífi sínu, einkum þeir sem teljast til áhættuhópa, og ég veit til þess að í Bandaríkjunum eru uppi hreyfingar meðal samkynhneigðra karla, eins og ég minntist á áðan reyndar, um leiðbeiningar. Það eru leiðbeiningar og stuðningshópar sem kynna fyrir mönnum hvernig þeir geti notið samlífis án þess að skaða hver annan. Breyting lifnaðarhátta, skynsemi og skilningur verða trúlega affarasælust til að hemja þennan sjúkdóm og halda honum í skefjum. Víðtæk og mikil rannsóknarvinna fer nú fram sem vekur góðar vonir um bæði meðferðarúrræði og nothæf bóluefni. Það er því engin ástæða til að örvænta. Mér er mikið í mun að staðið verði að þessu máli á sem skynsamlegastan og árangursríkastan hátt, ekki bara sem alþm. og fulltrúi þess fólks sem ég hef umboð fyrir heldur einnig vegna þess að ég hef varið meira en áratug í nám og störf í veiru- og ónæmisfræði og tel mig því þess umkomna að bera marktækan, faglegan metnað fyrir því að þetta mál fari þannig úr þinginu að það verði til gagns en ekki til óþurftar fyrir almenningsheill. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Þar sem 1. umr. um þetta frv. hófst um miðjan desembermánuð þykir mér rétt að draga fram örfá atriði sem fram hafa komið í umræðunum. Ég vil byrja á því að taka fram eitt atriði sem er svo sannarlega ekki neitt ánægjuefni að þörf skuli vera að ræða, en ekki reyndist tækifæri til þess fyrir jól. Ég vil svara þeim ódulbúnu ásökunum í garð íslenskra heilbrigðisstétta sem fram komu í máli hv. 10. landsk. þm. Þó að nú sé liðinn meira en mánuður síðan þessar ásakanir voru fram bornar vil ég ekki láta umræðu um þetta mál standa í þingtíðindum án þess að fram komi að ummælunum hafi verið mótmælt. Í máli þm. var farið mjög hörðum orðum um það sem hún nefndi lausmælgi íslenskra heilbrigðisstarfsmanna á spítulunum. Farið var um þetta almennum orðum. Ég leyfi mér að vísa þeim á bug sem bæði óverðskulduðum og fyllilega óviðeigandi. Ég held að það sé einmitt þvert á móti faglegur metnaður heilbrigðisstarfsmanna að fara varlega með allar trúnaðarupplýsingar. Það er vitanlega á svo mörgum sviðum í heilbrigðiskerfinu sem nauðsynlegt er að sýna sjúklingum ýtrasta persónulegan trúnað. Er ráð fyrir því gert bæði í læknalögum sem hv. 3. landsk. þm. vitnaði til og einnig er slíkt sérstaklega fram tekið í 7. gr. kynsjúkdómalaganna, þeirra laga sem hér er verið að ræða um að gera breytingu á. Þá vík ég að tillögum sem læknanefnd sendi þingnefnd á sínum tíma í Ed. um breytingu á lögum um varnir gegn kynsjúkdómum á annan veg en gert var ráð fyrir í upphaflega frv. Svo var að heyra á máli hv. 3. landsk. þm. sem það hefði farið fram hjá henni að tillit var tekið til nokkurra þessara tillagna í Ed. og frv. breytt á þann veg sem á var bent um smitun af HTLV3 veirunni og það var í fleiri en einni grein. Tillaga læknahópsins um að fella burtu refsiákvæði laganna er skýr vottur um að þar eru þeir ekki að fjalla um læknisfræði heldur um lögfræði. Um lögfræðina í þessu máli er það að segja að brottfelling refsiákvæðisins úr kynsjúkdómalögunum gerði það að verkum að refsing yrði miklu þyngri en þar er greint. Það er nefnilega svo að refsiákvæðið í kynsjúkdómalögunum er einmitt til þess ætlað að hafa mjög milda leið - milt aðhaldsákvæði - miklu mildara en það sem er í hinum almennu hegningarlögum. Þetta vildi ég taka fram því að það gætti greinilega misskilnings um þetta hjá læknunum. Við erum öll sammála um að aðalatriðið í baráttunni við þennan sjúkdóm er á þessu stigi að verja hina heilbrigðu. Til þess að verja hina heilbrigðu, að hefta útbreiðslu sjúkdómsins telja menn sig hafa ýmis ráð þó að það sé mjög vandasamt og verði auðvitað að byggjast á mikilli samvinnu manna. Þegar ég segi að aðalatriðið í baráttunni við sjúkdóminn nú sé að verja hina heilbrigðu hef ég þó vitanlega í huga hina hlið þess máls sem er að berjast gegn þessum sjúkdómi á öðrum vettvangi og til lengri tíma, ef svo má segja, með hinum mikilvægu vísindarannsóknum víða um heim í því skyni að finna ráð gegn þessum vágesti. Það þarf að efla báða þessa þætti, en frv. sem við erum nú að fjalla um er fyrst og fremst til þess flutt að hefta útbreiðslu sjúkdómsins. Þetta frv. er, eins og fram hefur komið, flutt að beiðni landlæknisembættisins. Það er skoðun bæði landlæknis hér á Íslandi og þeirra sem hafa með höndum eftirlit með útbreiðslu sjúkdóma, líka í öðrum löndum, m.a. hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, að það sé mjög erfitt að berjast gegn útbreiðslu sjúkdóms ef maður hefur ekki upplýsingar um útbreiðsluna. Þá á ég ekki við að persónulegar upplýsingar liggi á lausu. Það er þvert á móti verið að vinna að því að unnt sé að fylgjast allnákvæmlega með útbreiðslu sjúkdómsins, hvernig útbreiðsla hans breytist í hópum og fleiri slík atriði, til þess að unnt sé að neyta tiltækra ráða til að hefta útbreiðsluna. Það vil ég sérstaklega undirstrika að þeir hópar sem nú eru taldir mestir áhættuhópar hér á landi hafa af því mesta hagsmuni að unnt sé að hefta útbreiðsluna og til þess sé ekki kastað höndum á neinn veg. Það verður líka að taka það fram að hópar þeir sem eru í mestri hættu hverju sinni eru ekki eins samsettir í öllum þjóðfélögum. Nú er það svo að sums staðar annars staðar berst smithættan ekki síður út úr hópi vændiskvenna en að hún berist meðal samkynhneigðra karlmanna, eins og oft er rætt um og virðist vera upphafsþáttur þessarar útbreiðslu. Því miður kemur það líka í ljós með æ áþreifanlegri og sorglegri hætti að ung börn eru í mikilli hættu eða m.ö.o. fóstur í kviði smitaðrar móður. Við erum því ekki einungis að tala um það hvort persóna sem telur sig e.t.v. bera smit sé að ljóstra upp um kynhneigð sína eða ekki. Um það snýst ekki þetta mál. Ég vil sérstaklega undirstrika þetta: þó að nauðsynlegt sé talið að fylgjast með útbreiðslu sjúkdómsins með einhvers konar skráningu, er setji ekki persónuhagi manna í neina hættu, er ekki um það að ræða að með því eigi sá sem hlíti slíkri skráningu fyrst og fremst á hættu að glata félagslegu öryggi sínu, eins og hv. þm. sagði, eða glata virðingu sinni. Ég er þeirrar skoðunar að það séu einmitt hagsmunir slíks manns að geta látið ganga úr skugga um þetta því að honum hlýtur að vera annt um fleira sem varðar hamingju lífs hans, en það er umhyggjan fyrir þeim sem honum standa næstir. Það eru leiðbeiningar til slíks manns um hvernig hann geti varið þá sem honum standa næstir, eftir atvikum fjölskyldu eða vini, hvernig hann geti varið þá smiti og hvernig hann geti sjálfur varist vanlíðan ef smitið hefur komist á það stig að verða að sjúkdómi. Þó að ekki sé hægt að lækna sjúkdóm er sem betur fer margt gert í hjúkrun og umönnun sem veldur því að líðan manna batnar mjög eða er miklu betri heldur en hún ella kynni að vera. Ég held m.ö.o. að mjög varhugavert sé að fjalla um þetta mál frá því sjónarmiði að hér sé fyrst og fremst verið að tala um félagslega stöðu manna eða virðingu þeirra. Ég held að maður sem leitar læknis af þessum sökum glati síður virðingu sinni með því en ef hann gerir það ekki. Mér er mætavel kunnugt um að þessi viðhorf eru til og þau hafa verið til og það þarf ekki AIDS-sjúkdóminn til. Slíkt hefur verið til bæði í sambandi við aðra kynsjúkdóma og aðra sjúkdóma. Það er til þó nokkuð af fólki sem vill ekki fyrir nokkurn mun gangast undir læknisrannsókn af ótta við að á daginn komi að viðkomandi sé haldinn hættulegum sjúkdómi. Þetta þekkjum við, en engu síður hljótum við að ráðleggja að slíks sé leitað og þeim sem bera smit eða sjúkdóm sé ráðlagt á allan hátt hvernig við því ber að snúast, þeim sé hjálpað sem og fjölskyldum þeirra til þess að lifa lífinu á sem eðlilegastan hátt án þess að það hafi frekari hættu í för með sér. Þetta eru atriði sem ég tel nauðsynlegt að draga fram og þess vegna fannst mér það mjög aðdáunarvert, sem fram kom í merkum fræðsluþætti í sjónvarpinu um þessi mál í vetur, þegar ungur maður sem var alllangt leiddur af AIDS-sjúkdómi - var þó ekki alltaf veikur - sagði: Ég hef ákveðið að verja lífi mínu til þess að hjálpa öðrum að verjast þessum sjúkdómi. Og með þessu viðhorfi fékk þessi maður kjark til að bera þetta böl. Þannig að það eru ákaflega mörg viðhorf sem til skoðunar koma. Ég hlýt að geta þess í sambandi við önnur atriði, þ.e. upplýsingar um lagaákvæði og reglur í öðrum löndum, að sumt af því er ekki sambærilegt við okkar hugmyndir eða okkar lagafyrirkomulag, einfaldlega vegna þess að uppbygging laga í heild er öðruvísi víða í öðrum löndum. Sums staðar eru engin sérstök kynsjúkdómalög og engin sérstök lög um þetta og hitt heldur stórir heildarbálkar. Aftur á móti er breska reglan þannig að þar eru mjög ítarleg ákvæði um þagmælsku - sem raunar eru sömu atriðin sem gilda hér sem meginreglur og liggja til grundvallar öllum ákvæðum um slík efni, að sjálfsögðu - en Bretarnir hafa það í raun og veru öfugt við það sem við höfum því þeir taka fram í mörgum orðum í lagaákvæði hve nauðsynlegt sé að hlíta þagnarskyldunni o.s.frv., útlista það, en gefa svo allsherjar heimild í lok laganna til þess að heilbrigðisyfirvöld geti, þegar smithætta sé o.s.frv. eða almannaheill bjóði, sett reglur um skráningu og hvað eina, og þar koma allar undantekningarnar í einu litlu ákvæði. Hér á landi höfum við haft það á hinn bóginn. Við tökum fram í sem skýrustum dráttum hvernig megi haga skráningu sjúkdóma. Við tökum fram í einu litlu ákvæði í hverjum lögum að gæta beri þagmælsku í hvívetna o.s.frv., en þetta er einfaldlega munur á aðferð við lagagerð. Og að því er varðar sænsku lögin þá eru reglurnar sem þar er beitt um skráningu í raun og veru miklu harðari en það sem vera mundi eftir íslensku lögunum þó þetta frv. yrði samþykkt. Og þá kem ég að einu atriði enn. Mér finnst engin ástæða til að ganga út frá því sem sjálfsögðum hlut að upplýsingar um skráningu þessa sjúkdóms séu á almennri tölvuskrá í spítölunum. Svo var að heyra á máli sumra þingmanna að engið væri út frá því. Lögin segja það bara alls ekki. Ég sé ekki betur en það sé alveg heimilt innan ramma laganna að gera sérstakan lykil að þeirri skrá sem þarna er verið að ræða um, enda stendur í lagagreininni að það skuli vera sérstök skrá og það þýðir einfaldlega að það sé ekki hin almenna skrá. Hvernig sem því er hagað - einhvern veginn hefur tekist að láta það hljóma mjög skuggalega að sjúkdómurinn sé skráður. Þetta er ekki annað en gildir um alla sjúkdóma með einhverjum hætti og þetta er skráð nú þegar í hópi t.d. þeirra lækna sem með þetta hafa að gera núna, en að sjálfsögðu treystum við því að þeir fari með það sem trúnaðarmál og það verðum við áfram að gera. Meginmálið er að við vitum um útbreiðslu sjúkdómsins til þess að við getum snúist eins skynsamlega við honum og unnt er. Að því er varðar þá röksemd að lagasetning dragi úr aðsókn manna til þess að leita læknis veit ég ekki hvort sú fullyrðing stenst alveg. Hér hafa t.d. ekki verið sett nein lög um þetta atriði sérstaklega. Samt hefur dregið úr aðsókninni. Og ég get ekki varist þeirri hugsun að það kunni að vera umræðan, sem fram hefur farið, sem e.t.v. hefur kveikt eða alið á fordómum. Og þegar ég segi þetta vil ég undirstrika það að reynslan af kynsjúkdómalögunum eins og þau eru er mjög góð. Hún hefur orðið til þess að það hefur orðið auðveldara - eða þau hafa m.a. átt þátt í því - að hefta útbreiðslu kynsjúkdóma. En vitanlega er lagasetning ekkert aðalatriði í öllum þessum málum. Aðalatriðið er vitanlega sjálf meðferð málanna eins og hún verður af hálfu lækna og heilbrigðisstarfsmanna og að hún byggist á hinum bestu vísindalegu upplýsingum hverjum sinni - það er auðvitað aðalatriðið. Lögin sem við erum hér að tala um væru lítið spor í þá réttu átt að vinna gegn útbreiðslunni, en með þeim er hins vegar vitanlega ekki allt fengið. Ég vil taka það fram að ég held að það sé nauðsynlegt að hafa þau nokkuð almenns eðlis eins og lögin eru núna. Það er auðvitað alveg út í hött að láta sér detta í hug að það verði einhver lagasetning um sérstaka hópa í þjóðfélaginu, annaðhvort eiturlyfjasjúklinga eða aðra. Slíkt getur auðvitað ekki gengið, enda er kannske ekki í þeim hópi allra löghlýðnasta fólkið í þjóðfélaginu því við vitum að meðferð eiturlyfja er ólögleg og það eitt segir sína sögu um afstöðu hópsins til laganna. Hins vegar eiga eiturlyfjasjúklingar - eins og aðrir og hver sem er, líka þeir sem hafa lögbrot á samviskunni - sinn grundvallarrétt sem á að vera lögvarinn og þess vegna er það að ef þarf að grípa til frelsissviptingar eða slíks af öryggisástæðum verður það að byggjast á lagaákvæði. Það er mín skoðun og ég hygg að það sé skoðun allra þingmanna þegar við hugsum út í það atriði. Og þess vegna eru slík ákvæði til bæði í sóttvarnalögum og kynsjúkdómalögum og yfirleitt í þeim lögum þar sem fjallað er um hættu sem bægja þarf frá öðru fólki og stafar af einstaklingi er breiða mundi út þessa hættu. Ég held, herra forseti, að það sé orðið tímabært að þetta frv. fari að komast til nefndar hér í hv. deild, og ég hvet til þess að menn hugleiði mál þetta vel í ljósi þeirrar nauðsynjar að hefta útbreiðslu þessa sjúkdóms. Ég hef óneitanlega borið nokkurn ugg í brjósti vegna þeirrar tafar sem orðið hefur á samþykkt frv. og vek athygli á því að á þeim tíma sem leið frá því að fyrsta AIDS-tilfellið uppgötvaðist í Svíaríki, sem hér hefur verið mjög vitnað til, þar til lagafrumvarp var samþykkt stórfjölgaði tilfellum sjúkdómsins og þar á meðal hjá fólki sem lögin hefðu getað gilt um. Ég held því að við ættum að athuga málið vel, en við eigum ekki að tefja það. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að þessu máli verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn., eins og ég raunar lagði til fyrir jól, en það er svo langt síðan að mér finnst tímabært að endurtaka það á nýju ári.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð til að svara máli hæstv. ráðherra. Ég er sammála hæstv. ráðherra að það hlýtur að vera meginmarkmið að hefta útbreiðslu sjúkdómsins. Ég margsagði það í mínu máli, það er ekki ágreiningsatriði. Ágreiningsatriðið er fyrst og fremst hvernig. Aðalmarkmið er að vísu að verja hina heilbrigðu, þó ég mundi ekki taka svo til orða, en það er þó ekki síður, og getur ekki verið síður, jafnframt að sinna þeim smituðu, að hjálpa þeim sjúku. Lögin hljóta að vera í þeim tilgangi líka. Hæstv. ráðh. talaði um að erfitt væri að berjast gegn sjúkdómnum, og vitnaði í Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina m.a., ef ekki liggja fyrir upplýsingar um útbreiðsluna. Það er alveg rétt hjá henni, en það er hægt að gera slíkt án þess að á nokkurn hátt sé gengið á persónuhelgi manna. Og til þess þarf í raun og veru ekki einu sinni að setja lög. Það er hægt að fylgjast með sjúkdómnum því það eru mörg lönd sem ekki hafa sett lög en gefa sínar upplýsingar til Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Hæstv. ráðh. gat þess að dregið hefur úr aðsókn eftir lagasetningu t.d. í Svíþjóð. Hæstv. ráðherra minntist líka á að talsvert umtal hefði orðið hérlendis sem e.t.v. hefði haft þau áhrif að draga úr aðsókn. Það er þó kannske fyrst og fremst ótti manna við það að þessi lög verði sett og að þau muni verða á einhvern hátt afturvirk sem dregið hefur úr aðsókn. Menn óttast það sumir að upplýsingar um þá sem þegar liggja fyrir áður en verður af lagasetningu verði gefnar upp eftir að lögin taka gildi. Þá muni nöfn þeirra koma í ljós, þó svo að þeir hafi komið til mælingar áður en lögin verða gild, að lögin verði þannig á óbeinan hátt afturvirk vegna þess að nöfn þeirra liggja fyrir. Ég veit að slíkt hefur valdið ótta einstaklinga. Í sambandi við umtal þá vil ég vekja athygli ráðherra á því að t.d. í Svíþjóð og einnig í öðrum löndum hefur umtalið aldrei orðið meira heldur en eftir að lögin voru sett. Það hefur orðið óhjákvæmilegt umtal í sambandi við lagasetninguna og undanfara hennar en þó allra mest eftir að lögin vorn sett. Og það er ekki hægt að komast hjá því, hæstv. ráðh., vegna þess að þetta er mál sem varðar ekki bara örfáa alþingismenn inni í gráu steinhúsi við Austurvöllinn og örfáa lækna sem koma til með að sinna ákveðnum áhættuhópum, það varðar alla sem búa í þjóðfélaginu. Þess vegna er ekki hægt að komast hjá umtali. Og ef dregur úr aðsókn t.d. eins og í Svíþjóð - ég var í morgun að tala við lækni sem heitir Erik Sandström og vinnur við Södrasjukhuset í Stokkhólmi, hefur verið kynsjúkdómalæknir þar um nokkurra ára skeið, og hann sagði mér hvernig hefði dregið úr aðsókninni eftir að lögin voru sett. Ef slíkt verður einnig hérlendis þá skiptir engu máli hvaða skoðun hæstv. ráðh. hefur á því, hvaða skoðun ég hef á því, hvaða skoðun einhverjir læknar hafa á því hvað sé skynsamlegast fyrir fólk að gera. Ef menn koma ekki í skoðun þá er ekki hægt að ná til þeirra af því að enginn veit að þeir tilheyra áhættuhópi. Ef þeir kjósa að koma ekki í skoðun, hvað svo sem ræður gerðum þeirra, hvor.t það er ótti þeirra sem er yfirsterkari þeirri ábyrgðarkennd sem þeir hafa gagnvart vinum sínum eða fjölskyldu, ef sá ótti er yfirsterkari og ræður gerðum þeirra þá skiptir engu máli hvaða skoðun hæstv. ráðh. hefur eða hvaða skoðun ég hef. Það breytir engu um ákvörðun þessara manna hvort þeir koma eða ekki. Og hvað ætlar hæstv. ráðh. að taka til bragðs og heilbrigðisyfirvöld ef lagasetningin veldur því að einstaklingarnir úr áhættuhópunum mæta ekki? Þá eru heilbrigðisyfirvöld á vissan hátt að grafa sína eigin gröf að því leyti að þau auka á heilbrigðisvandann og kostnaðinn við rekstur heilbrigðisþjónustunnar vegna allrar þeirrar aðgátar sem þarf að viðhafa til þess að bægja smiti frá fólki utan áhættuhópanna og jafnvel að það breiðist ekki út innan áhættuhópanna. Í sambandi við það að líðan manna batni ef þeir koma til læknis þá vil ég enn og aftur vekja athygli á því að 80% einstaklinganna, enn sem komið er, hafa engin einkenni. Þeim líður jafnvel og hæstv. ráðh. og mér. Þeir hafa engin einkenni og þess vegna enga ástæðu til þess að líða neitt betur. Það er meginmál. Bætt líðan eða von um bata er enginn hvati fyrir þá til þess að koma til mælinga. Og ég vil endurtaka eða árétta það sem ég sagði áðan. Ég ræddi við faraldsfræðing ríkisins í Svíþjóð, prófessor Margaretu Böttiger, og ég hef ástæðu til þess að halda að hún telji að lagasetningin í Svíþjóð hafi gert verulegan óleik. Ég á von á skriflegu erindi frá henni um þetta mál, en ég hef ástæðu til að ætla því að hún telji að lagasetningin hafi verið hindrun. Hæstv. ráðh. minnti á að kynsjúkdómalögin hefðu reynst gagnleg og ég er viss um að það er alveg hárrétt. En eins og ég tók skýrt fram áðan, þó að þessi sjúkdómur megi sannarlega flokkast á læknisfræðilegan hátt sem kynsjúkdómur vegna þess að hann berst fyrst og fremst með kynmökum, þá er hann samt svo frábrugðinn að mörgu leyti öðrum kynsjúkdómum að hann er ekki fyllilega sambærilegur, sérstaklega hvað varðar félagslegt öryggi smitaðra einstaklinga. Hæstv. ráðh. minntist á að það væri óeðlilegt að til væri lagasetning um ýmsa hópa. Ég er ekki lögfræðingur en þó er tilfinning mín sú, eftir að hafa unnið hér um þriggja ára skeið, að það sé einmitt oft verið að setja lög um ákveðna hópa sem hafa einhverjar sérþarfir og það sé þess vegna kannske ekki óeðlilegt að slíkt sé gert út af fyrir sig. En ég er sammála hæstv. ráðh. að því leyti til að það geti þurft að grípa til einhverra aðgerða gagnvart einstaklingum sem hafa skerta ábyrgðarkennd, t.d. eiturlyfjasjúklingum. Og ég vil ítreka enn og aftur hversu gerólíkar þarfir þeirra áhættuhópa eru, þar sem annars vegar eru eiturlyfjasjúklingar, sem eru lítill hluti í flestum löndum af þeim sem smitast, og hins vegar langsamlega stærsti hópurinn, samkynhneigðir. Þarfir þessara tveggja hópa eru svo gerólíkar að sama lagasetningin getur tæplega náð til þeirra í raun og veru. Og í sambandi við það að fjöldi tilfella hefði aukist frá því að fyrsta tilfellið greindist í Svíþjóð og þangað til að lögin voru sett, hæstv. ráðh., er ég sannfærð um það að lög hefta ekki útbreiðslu þessa sjúkdóms. Það er fræðsla og öryggi og skilningur á vandamálum þeirra sem við þennan sjúkdóm fyrst og fremst þurfa að etja. Lögin sem slík eru máttlaus bókstafur sem býr í bókum eða blöðum uppi í hillum inni í húsum. Þau geta ekki sem slík komið í veg fyrir að þessi sjúkdómur breiðist út. Það er fyrst og fremst fræðsla sem að gagni kemur og það að fólk komi óþvingað í fullkomnu trausti til þess að láta mæla sig og fái síðan leiðbeiningar um það hvernig það getur breytt hegðun sinni, sem getur haft áhrif til að draga úr útbreiðslu.

Kristín S. Kvaran Hæstv. forseti. Ég hefði talið það að mörgu leyti eðlilegt að herra forseti hefði átalið að hér væru gerðar athugasemdir við mál þm. sem ekki eru viðstaddir þessa umræðu og hafa fjarvist. Hæstv. ráðh. þótti áðan nauðsyn bera til að gera athugasemd eða átelja það sem fram kom í máli hv. 10. landsk. þm. fyrr við umræðuna. Hæstv. ráðh. þótti nauðsynlegt að gera það við 1. umr. þó að vitað sé að málið á eftir að koma til 2. umr. og e.t.v. 3. Þá hefði verið nægur tími til að gera þessar athugasemdir að hv. 10. landsk. þm. viðstöddum. Mér finnst að ástæða hefði verið til að stöðva átölur hæstv. ráðh. alveg án tillits til innihalds þess sem sagt var bæði nú og þá. Varðandi það að aðalatriði þessara laga, að því er hæstv. ráðh. sagði hér áðan, sé það að verja hina heilbrigðu vil ég enn einu sinni koma að því að það verður alls ekki gert með lögum sem sett yrðu samkvæmt þessu frv. sem hér er til umræðu. Vegna þess að númer eitt, tvö og þrjú held ég að það sé alveg ljóst að fyrst og fremst þurfi að reyna að virkja þá sem hugsanlega eru í þessum áhættuhópum til að koma og láta athuga sig. Ég held að við gerum það langbest með fræðslu og ég held að reynsla sú, sem dregin hefur verið fram af þeim lögum sem sett voru í Svíþjóð, gefi okkur ekki tilefni til þess að ætla að við fáum einhver önnur viðbrögð hér, enda held ég að það að dregið hefur úr aðsókn til rannsóknar eða athugunar á sýnum eftir að farið var að ræða um það hvort þessi lög yrðu sett - ég er alfarið sammála síðasta hv. ræðumanni um að það að dregið hefur úr aðsókn - er ekki endilega vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið hér inni vegna þess að hana heyra tiltölulega mjög fáir. Við erum núna stödd hér fjögur, fimm og tveir, þrír á pöllunum. Um þessar umræður hefur ekki verið getið í fjölmiðlum þannig að ég held að það sé einungis sú litla umræða eða umfjöllun sem átti sér stað, um að í ráði væri að setja slík lög sem hér er til umræðu frv. um, sem hefur orðið þess valdandi að fólk heldur að sér höndum. Það þorir ekki, það leggur ekki í það fyrr en það veit hvernig þetta verður í laginu og ég vil ekki sitja undir þeim dylgjum að ég hafi átt þátt í því að fólk hafi hætt við að koma til athugunar. Þar sem aðalmarkmiðið með þessu frv. er m.a. samkvæmt greinargerð að veita smituðum meðferð og ráðleggingar til að sporna gegn því að þeir sýki aðra, þá vil ég aðeins koma að því aftur, sem ég ræddi um hér við umræðuna fyrir jól og aftur við umræðu um fjárlög, þegar ég sagði frá því að fyrir lægju niðurstöður úr könnun, sem gerð var í Bandaríkjunum, um það hvernig best mætti ná því markmiði að ná til áhættuhópanna. Það sýnir sig að best virðist vera hægt að ná til þessara áhættuhópa með fræðslu til þeirra hvers um sig, ekki almennri en til þeirra hvers um sig. Þá virðast þeir koma best fram og þá er hægt að veita þeim þær ráðleggingar, sem væntanlega verða bæði til þess að þeir hafa það sjálfir betra og að þeir sýki ekki aðra. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt ráðherra minnast neitt á þennan þátt sérstaklega og finnst mér að það vanti inn í umræðuna hvort í rauninni sé ekki stærsta sporið fengið í þessari tilraun, til þess að sporna gegn útbreiðslunni, með því að reyna að koma á fræðslu til sérstakra áhættuhópa. Hæstv. ráðh. sagði áðan að lögin yrðu í sjálfu sér lítið spor í áttina til þess að vinna gegn útbreiðslunni og ég er mjög sammála því. Það er einmitt það sem þessi umræða þarf að snúast um og það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að það verður fyrst og fremst hægt að koma í veg fyrir eða hefta útbreiðslu þessa sjúkdóms með fræðslu. Ég vil einnig geta um það hér, vegna þess að það kom fram í umræðunni, að það er að sjálfsögðu hægt að gefa leiðbeiningar um hegðunarmynstur og hvernig fólki ber helst að koma fram við sína nánustu með fræðslu. Og þar sem dregnar voru fram þær staðreyndir, sem vitaskuld eru heldur óhuggulegar, að það eru ansi mörg börn sem virðast fæðast smituð, þá held ég að það sé ekki af mannvonsku eða að menn vilji endilega verða til þess að smita þá, sem þeir eru nálægt og þá sem þeim þykir vænt um, að þeir myndu ekki koma í mælingu eftir að slík lög hafa verið sett eða núna þar sem umræðan um þau er í gangi, heldur vegna þess að þeir telja sig alveg geta farið eftir leiðbeiningum um hegðunarmynstur sem kemur í veg fyrir að þeir smiti án þess að vera skráðir einhvers staðar. Þetta held ég að séu ákveðin atriði sem nauðsynlegt sé að komi fram í dagsljósið. Og einnig þetta, að hættuhóparnir hafi af því mesta hagsmuni að unnt sé að hefta útbreiðsluna. Ég verð að segja að það er okkar allra hagur að unnt sé að hefta útbreiðsluna og það er auðvitað þess vegna sem lögð er á það áhersla að ræða málið hér mjög ítarlega til þess að það sé gert á þann hátt að við séum örugg um að það verði unnt að hefta útbreiðsluna. En það verður örugglega ekki hægt með því að ganga svo stíft fram í að setja einhver lög sem fyrir fram virðast ætla að verða þess valdandi - a.m.k. samkvæmt reynslunni núna að dregið hefur úr því að fólk komi til mælingar - að fyrirsjáanlegt virðist að fólk hætti að koma til mælingar. Umr. (atkvgr.) frestað.