Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég beini hér tveimur fyrirspurnum til hæstv. mennta- og barnamálaráðherra undir yfirskriftinni: Jöfn tækifæri til afreka. Fyrri spurningin lýtur að því hvað ráðuneytið hafi gert til að tryggja jöfn tækifæri trans barna og ungmenna til að iðka íþróttir og þar með að vinna til afreka á því sviði. Við vitum jú öll að það skiptir máli að börn geti tekið þátt í íþróttum frá unga aldri og þó svo að það sé auðvitað ekkert útilokað að verða afreksmaður í íþróttum þrátt fyrir að hafa byrjað iðkun seint þá held ég að flestir viti að það er kannski líklegra ef fólk getur iðkað íþróttir frá unga aldri. Við erum samfélag sem leggjum mikla áherslu á að börn geti stundað tómstundir og þar á meðal eru íþróttirnar mjög mikilvægar. Mér er fullkunnugt um að ÍSÍ hefur gert bækling um trans börn og íþróttir og það er mjög jákvætt og gríðarlega mikilvægt að íþróttaþjálfarar og íþróttahreyfingar hafi þann efnivið. Við vitum að það þarf að huga að ýmsu til að tryggja að trans börnum líði vel í íþróttastarfi og hluti af því er að tryggja að íþróttaþjálfarar og íþróttahreyfingar taki vel á móti börnum en einnig að búningsaðstaða þeirra sé tryggð svo að vel sé. Inn í þetta spilar svo að mínu viti það sem gerðist hér fyrir einhverjum mánuðum þegar Alþjóðasundsambandið setti nýja stefnu og umdeilda þar sem trans sundfólki er gert að vera í sérflokki þegar kemur að sundi. Það er raunar í andstöðu við þau viðmið sem Alþjóðaólympíunefndin hefur sett um þátttöku trans fólks. Börn og ungmenni missa ekkert af svona umræðu og þess vegna skiptir það máli að heyra hvað hæstv. ráðherra er að gera í því að tryggja jöfn tækifæri barna og ungmenna til íþrótta. Ég ætla að koma að síðari spurningunni hér á eftir en hún lýtur að aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég tek undir það með málshefjanda að það er gríðarlega mikilvægt að við sem samfélag gerum allt sem við getum til að trans börn og ungmenni hafi sömu tækifæri til að iðka íþróttir og vinna til afreka á því sviði. Þannig er háttað með stóran hluta af öllum stuðningi sem hið opinbera veitir til íþrótta- og æskulýðsstarfs að því er almennt streymt beint út, ýmist til sérsambanda eða æskulýðsfélaga, sem fara í samstarfi við ráðuneytið og fleiri með stefnumótunarvald þar. Ég nefni Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands. Það er nauðsynlegt að þeir sem koma að þessum málum geri átak í því að auka og efla tækifæri trans barna og ungmenna til að iðka íþróttir. Þar skipta viðhorf og viðbrögð jafningja auðvitað miklu máli. Bæklingurinn sem hv. þingmaður minntist á, Trans börn og íþróttir, var gefinn út á vegum Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands á árinu 2020. Honum var ætlað að auka vitund og gefa hagnýtar leiðbeiningar til allra þeirra sem koma að íþróttastarfi og starfa undir Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands, sem eru nánast allar íþróttir í landinu. Þingmaðurinn var líka að velta fyrir sér og spurði sérstaklega út í 8. aðgerð þingsályktunar um aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks fyrir 2022–2025, þar sem fjallað er um hinsegin börn og ungmenni í íþrótta-, tómstunda- og æskulýðsstarfi. Skemmst er frá því að segja að það gengur ágætlega við framkvæmdina sem unnin er í samstarfi við Samtökin '78. Þar er unnið að gerð samkomulags við samtökin um að semja og gefa út fræðsluefni um stöðu hinsegin barna og ungmenna í íþrótta-, tómstunda- og æskulýðsstarfi með leiðbeiningum fyrir þá sem bera ábyrgð á slíku starfi. Hugsunin er að verkefninu verði lokið innan tímamarka sem sett eru, eða árið 2023, og markmiðið er að tryggja þátttöku og aðgengi hinsegin barna og ungmenna í íþrótta-, tómstunda- og æskulýðsstarfi. Til þess að svo geti orðið er óhjákvæmilega þörf á aðkomu allra sem að starfinu koma. Við erum í samtali við Samtökin '78 þessar vikurnar um að halda utan um þetta verkefni og í raun fleiri verkefni sem tengjast þátttöku þessara barna í íþrótta- og æskulýðsmálum. Það má líka segja frá því að fyrir skemmstu var gefin út viðbragðsáætlun á vegum samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs og hún var kynnt nú á föstudaginn. Henni er ætlað að gefa leiðbeiningar um hvernig best sé að bregðast við vegna atvika og áfalla sem upp geta komið í starfi íþrótta- og æskulýðsfélaga, auk þess sem þær leiðbeiningar innihalda ýmsar gagnlegar upplýsingar, m.a. um hinseginleika og fjölmenningu í félagsstarfi. Þessi viðbragðsáætlun hefur verið talsverðan tíma í undirbúningi og vinnslu og hún var unnin í samstarfi við stærstu regnhlífasamtök íþrótta- og æskulýðsfélaga hér á landi. Við reiknum með að embætti samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs muni í framhaldinu fara í kynningu á henni og samtal við öll íþrótta- og æskulýðsfélög í landinu um að fylgja henni eftir. Til að ramma þetta aðeins inn vil ég segja: Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við séum framsækin í öllu því sem við gerum í þessum efnum en vinnum þetta um leið með grasrótinni sem er frá degi til dags að vinna með börnum og ungmennum í gegnum íþrótta- og æskulýðsstarf. Það er það sem við leggjum áherslu á. Við sjáum það með samskiptaráðgjafann og eins með Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands og Samtökin '78 - ég held að það sé heppilegra að stjórnvöld halli sér í áttina að þessum samtökum frekar en að gefa út einhverjar skipanir að ofan eða eitthvað slíkt. Það er það sem við leggjum áherslu á og það fjármagn sem við höfum til þessara mála fer í að styrkja þær stoðir sem eru að vinna í grasrótinni dag frá degi í þessum málum. Annars vil ég þakka þingmanninum fyrir þessa fyrirspurn. Ég hlakka til að hlýða á og taka þátt í umræðum sem verða vonandi í framhaldinu.

Frú forseti. Ég er þakklát fyrir þessa mikilvægu umræðu. Staðan er einfaldlega sú að því meira sem við vitum um mikilvægi íþróttastarfs fyrir ungmenni okkar, líkamlega heilsu, andlega heilsu, velgengni í framtíðinni, því meira hrópandi verður sú staðreynd að þetta stendur ekki öllum ungmennum til boða. Hinsegin börn eru einfaldlega undanskilin eins og staðan hefur verið. Þess vegna er mjög gott að heyra, bæði í máli hv. þingmanns og frummælanda og hæstv. ráðherra, að verið er að vinna í þessum málum. Mig langar að nota tækifærið og minna á þingsályktunartillögu sem ég lagði fram og var samþykkt hér á þingi fyrir u.þ.b. einu og hálfu ári, eða vorið 2021, um að Alþingi fæli ráðherra íþróttamála að móta heildstæða stefnu um afreksfólk í íþróttum í samvinnu við Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands og sveitarfélögin. Það er náttúrlega algerlega dauðafæri að nota þessa vinnu - ég geng út frá því að stefnan sé ekki tilbúin, hún hefur ekki verið birt eins og gera átti, og ég hef reyndar sent inn skriflega fyrirspurn til ráðherra varðandi málið - og innlima þetta. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og raunar þarf ég ekki að bera upp seinni spurninguna, hún bara stendur fyrir sínu í þingskjali. Hæstv. ráðherra svaraði henni. Jafnframt vil ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir innlegg hennar í þessa umræðu og minna á þingsályktunatillögu hennar. Ég ætla að fagna því að ráðuneytið sé að vinna í samstarfi við Samtökin '78. Ég tel gríðarlega mikilvægt að þetta sé unnið þannig, enda þar um borð fólk sem hefur einna bestu þekkinguna og er mjög oft í beinum samskiptum við börn, foreldra og ungmenni sem reyna það á eigin skinni hvernig það er að taka þátt í íþróttastarfi. Mig langar líka að halda því til haga að ég tel mikilvægt að muna eftir húsnæðinu og búningsklefunum, því sem ekki snýr að samskiptum eða viðmóti íþróttaþjálfara. Þetta þarf hvort tveggja að haldast í hendur til þess að börnum líði vel í starfinu. Að lokum vil ég segja: Það hefur orðið bakslag í málefnum sem snúa að réttindum hinsegin fólks og þá ekki síst trans fólks á alþjóðavísu en einnig hér á Íslandi. Ekki síst í því ljósi skiptir máli að við séum á tánum, þetta sé jafnvel haft í huga þegar unnið er að framkvæmd 8. aðgerðar í þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks. Við vitum að umræðan úti í samfélaginu getur haft áhrif á íþróttaþjálfara eins og aðra en auðvitað vona ég að svo sé ekki. Ég þakka hæstv. ráðherra aftur fyrir svarið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og líka það innlegg sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kom með hingað inn. Ég veit ekki hvort fyrirspurnin hefur borist þinginu en við höfum ekki lokið við afreksstefnu sem hv. þingmaður nefnir en erum að koma því starfi af stað af krafti. Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að það er tækifæri til að tengja það inn í stöðu þessa hóps gagnvart afreksíþróttastarfi. Varðandi húsnæði og búningsklefa vil ég segja: Áskorunin er svolítið sú að það er ekki ríkið sem heldur úti þessari starfsemi heldur erum við að vinna með Landssamtökum ÍSÍ, UMFÍ og svo eru íþróttafélögin þar undir. Æskulýðssamtökin starfa síðan í sveitarfélögunum og eru oft að nýta húsnæði frá sveitarfélögunum eða reka það sjálf. Fjölbreytnin er því talsvert mikil. Við höfum verið að ræða þetta vegna þess bakslags sem við sjáum í þessum málum og kannski í auknum mæli sérstaklega gagnvart ungu fólki, vil ég meina. Við höfum verið að leita leiða til að setja aukið fjármagn í það sem lýtur að þessum málum, bæði í samstarfi við Samtökin '78 en líka við fleiri aðila. Mig langar í því samhengi að nefna, sem ég hef talsverðar áhyggjur af, að mikið af þeim samtökum sem við erum að vinna með hafa eðli máls samkvæmt haft meiri slagkraft á höfuðborgarsvæðinu, eðli málsins samkvæmt. Höfuðstöðvarnar eru hér. Þetta eru samtök sem oft hafa ekki mikla fjárhagslega burði. Við höfum talsverðar áhyggjur af landsbyggðinni í þessu samhengi og erum að leita leiða til að setja af stað einhver verkefni þar sem við komum sérstaklega inn í landsbyggðarhéruð með áherslu á hinsegin börn, trans börn og fleiri og þátttöku í samfélaginu þar, 

Frú forseti. Ég held að ekkert okkar hafi farið varhluta af fréttum um myglu í skólahúsnæði, hvort sem það er á leikskólastiginu eða í grunnskólum. Það hafa verið fréttir af leikskólum sem hafa þurft að loka og keyrt hefur verið með nemendur í sumum bekkjum Hagaskóla í rútum í annað bæjarhverfi. Mig langar að ræða þetta við hæstv. mennta- og barnamálaráðherra vegna þess að ef maður skoðar heimasíðu ráðuneytisins þá er nú eitt af því fyrsta sem segir þar um ráðuneytið að meginhlutverk mennta- og barnamálaráðuneytisins sé að tryggja menntun, aðbúnaðar og réttindi barna á Íslandi séu ávallt í fyrirrúmi. Ég legg því hér fram þrjár spurningar til hæstv. ráðherra. Sú fyrsta snýr að því hvort ráðuneytið fylgist með því að menntun, aðbúnaður og réttindi barna séu ávallt í fyrirrúmi í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum og ef svo er hvernig eftirlitinu sé háttað. Í öðru lagi hvernig ráðuneytið hafi brugðist við þegar ætla má að aðbúnaði í skólum hafi verið ábótavant. Og að lokum hvort ráðuneytið hafi gripið til ráðstafana til að tryggja að skólahúsnæði barna sé heilsusamlegt, til að mynda laust við myglu og að brunavarnir séu fullnægjandi. En það hefur því miður oftar en einu sinni komið fram varðandi skólahúsnæði að brunavörnum sé ábótavant. Ég geri mér alveg grein fyrir því að grunnskólastigið og leikskólarnir líka eru auðvitað á forræði sveitarfélaganna. En líkt og ég vísaði áðan í þá er það meginhlutverk mennta- og barnamálaráðuneytisins að tryggja að menntun, aðbúnaður og réttindi barna á Íslandi séu ávallt í fyrirrúmi og þess vegna finnst mér það skipta máli að vita hvort ráðuneytið sé að fylgjast með þessum málum og hvernig það gerir það og jafnvel hvort hæstv. ráðherra geti bent okkur á eitthvað sem hann og hans ráðuneyti geta gert til að bregðast við þessari ömurlegu stöðu sem er í húsnæðismálum og þar með aðbúnaði skólabarna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og segja hér í upphafi strax; já við fyrstu spurningu þar sem velt er upp hvernig eftirliti sé háttað með leik-, grunn- og framhaldsskólum. Það er ráðuneytið sem fer með eftirlitshlutverk með starfsemi þessara skólastiga. Það er rammað inn í lög um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Hvað varðar starfsemi hins vegar leik- og grunnskóla, eins og hv. þingmaður kom inn á, þá er hún á ábyrgð sveitarfélaganna og þar fer ráðuneytið bara með almennt yfirstjórnar- og eftirlitshlutverk og fylgist með því að sveitarfélögin uppfylli skyldur sínar en hins vegar eru framhaldsskólarnir ríkisstofnanir og heyra beint undir ráðuneytið og það er nærtækara, eða það er nær okkur. Það eru sambærileg ákvæði í öllum lögunum þremur um markmið með mati og eftirliti á þessum skólastigum og þau eru auðvitað almennt orðuð, eins og að veita upplýsingar um skólastarf, árangur þess og þróun til fræðsluyfirvalda, starfsfólks skóla, tryggja starfsemi skólans í samræmi við ákveðnar laga- og reglugerðir og námskrár, tryggja gæði skólastarfs og að réttindi nemenda séu virt o.s.frv. Í núverandi lagaumgjörð hefur ráðuneytið falið Menntamálastofnun að annast söfnun, greiningu og miðlun upplýsinga um skólahald. Það er bara liður í ytra mati á gæðum skólastarfs ásamt úttektum, alþjóðlegum samanburðarrannsóknum og fleira. Það er sem sagt Menntamálastofnun sem framkvæmir ytra mat á skóla á grundvelli opinberra gæðaviðmiða þar sem lagt er mat á starfsemi viðkomandi skóla með hliðsjón af gildandi viðmiðum þegar niðurstöðuskýrslur liggja fyrir. Þá erum við komin kannski að annarri spurningunni: Hvernig hefur ráðuneytið brugðist við þegar kemur fram að þessum hlutum er ábótavant? Þegar niðurstöðuskýrslur liggja fyrir er kallað eftir umbótaáætlun frá viðkomandi skóla og rekstraraðila þeirra. Menntamálastofnun fylgir þessu eftir gagnvart sveitarfélögum og leik- og grunnskólum í núverandi lagaumgjörð en við erum að undirbúa breytingar á þessu. Menntamálastofnun upplýsir ráðuneytið um niðurstöður ytra mats og framgang umbóta með reglulegum hætti en ráðuneytið sinnir hins vegar sjálft eftirfylgni með umbótum í kjölfar úttektar á framhaldsskólum. Þegar um er að ræða sjálfstæða gagnaöflun á vegum ráðuneytisins er gerð áætlun um umbætur. Niðurstöðum, ábyrgð og umboði er ýmist beint til ríkis eða rekstraraðila skóla, eftir atvikum, kennara stofnana eða annarra þar sem við á. Ef eftirlit og ytra mat með starfsemi skóla bendir til þess að þörf sé á umbótum er óskað eftir umbótaáætlun frá sveitarstjórn í tilvikum leik- og grunnskóla en skólameistara viðkomandi framhaldsskóla þar sem fram kemur hvernig brugðist verði við niðurstöðu matsins. Tímafrestir eru síðan ákveðnir og jafnframt hvernig áætluninni verður fylgt eftir. Umbótunum er síðan fylgt eftir skriflega þangað til mat er lagt á að unnið hafi verið að öllum nauðsynlegum umbótum. Allt eru þetta stjórnsýslubréf og stjórnsýsluákvarðanir sem send eru á milli þannig að þetta er ekki mjög svona „effektíf“ skoðun, skulum við segja, ekki eins og við eigum í dag. Í einstaka tilvikum hafa skólar og sveitarfélög ekki framfylgt umbótum svo ásættanlegt er, eða ekki svarað beiðnum ráðuneytis um upplýsingar. Þegar þetta gerist þá gerir ráðuneytið það sem það getur gert, það getur tekið málið upp við innviðaráðuneyti sem fer með stjórnsýslueftirlit með sveitarfélögum þegar kemur að leik- og grunnskólunum vegna þess að mennta- og barnamálaráðuneyti hefur ekki lagaheimildir til þess að beita viðurlögum gagnvart sveitarfélögum eða öðrum rekstraraðilum leik- og grunnskóla ef þeir bæta ekki úr aðbúnaði í skólum eða aðbúnaði hefur verið ábótavant. En slíkar heimildir hefur innviðaráðuneytið á grundvelli sveitarstjórnarlaga. Svo er spurt að því hvort ráðuneytið hafi gripið til ráðstafana til að tryggja að skólahúsnæði barna sé heilsusamlegt, til að mynda laust við myglu og að brunavarnir séu fullnægjandi. Í leik- og grunnskóla er það fyrst og fremst á ábyrgð sveitarfélaga og rekstraraðila að skólahúsnæði barna sé heilsusamlegt og uppfylli þar til gerðar kröfur heilbrigðisyfirvalda og kröfur um brunavarnir. Þar verður ráðuneytið að fara eftir því stjórnsýsluferli sem ég rakti hér áðan, það er í gegnum innviðaráðuneytið sem fer með eftirlit, bæði með brunavörnum og mannvirkjum. Ráðuneytið hefur hins vegar gert athugasemdir við ófullnægjandi húsnæði skóla, annað en myglu og brunavarnir, svo sem vegna ófullnægjandi aðstöðu fyrir verklegar greinar í grunnskólum og varðandi öryggi barna á leið sinni í íþrótta- og sundtíma, svo dæmi séu tekin. En stjórnsýslulega getum við ekki tekið á því vegna þess að við höfum ekki lagaheimildir til þess nema beina því til innviðaráðuneytisins. En varðandi framhaldsskólana þá er yfirleitt gert ráð fyrir sérstöku rekstrarframlagi hjá framhaldsskólunum og að þeir geti sinnt viðhaldi húsnæðis en það hafa komið upp tilvik þegar ráðuneytið hefur þurft að styðja enn frekar við skóla ef upp hefur komið mygla eða öðru viðhaldi hefur verið ábótavant. Þessi dæmi hafa komið upp og við höfum takmarkaðar heimildir til að grípa inn í gagnvart leik- og grunnskólastiginu aðrar en þær að snúa okkur til innviðaráðuneytis 

Forseti. Ég vil þakka þessa umræðu um aðbúnað og réttindi nemenda. Mig langar að nota tækifærið og nefna hér að nýleg könnun sýnir að þriðjungur hinsegin ungmenna upplifir óöryggi í skólanum sínum, hefur upplifað andlegt og jafnvel líkamlegt ofbeldi og finnur fyrir sinnuleysi, m.a. af hálfu kennara. Því miður hefur jafnvel verið bakslag í þessum málum undanfarið og það er líka mjög skýrt að hinsegin ungmenni upplifa að leiðin til úrbóta sem er í boði sé námsefni og fræðsla sem sýnir hinseginleikann og sýni margbreytileikann og tryggir sýnileika þessara ungmenna, lífs þeirra og viðfangsefna. Það er alveg klárt að það er ekki nóg að kennarar sem hafa áhuga á þessu viðfangsefni séu til þess bærir að veita hinsegin ungmennum það sem þau þurfa í íslensku skólakerfi. Það þurfa allir kennarar að geta gert þetta. Íþróttakennarar þurfa að kunna þetta, stærðfræðikennarar, jarðvísindakennarar, allir kennarar ef hinsegin ungmennin okkar eiga að fá það út úr íslensku skólakerfi sem við viljum yfirhöfuð að ungmenni almennt fái. Mig langaði, frú forseti, að leggja þetta inn í umræðuna hérna. Þetta er ekki góð staða og ég kalla eftir umbótum hér sem og umbótum á húsnæði.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurn sína. Núna hafa mýmörg myglumál komið upp í grunnskólum landsins og er það mjög alvarlegt. Ég vil taka sem dæmi m.a. Fossvogsskóla, mínum gamla barnaskóla, ég var þar í svokölluðum skúrum, eða selum, og það var bráðabirgðahúsnæði. Núna er aftur komið bráðabirgðahúsnæði í marga skóla landsins. Ég vil nota tækifærið hér og bæta við fyrirspurn til hæstv. ráðherra sem lýtur að aðbúnaði á réttindum barna í skólum. Eru einhverjir ákveðnir staðlar til í reglugerð, skrifleg fyrirmæli um það hver aðbúnaður á að vera? Við hvað er miðað þegar eftirlit með aðbúnaði fer fram? Og einnig varðandi réttindi. Er það skráð í reglugerð hver réttindi barna í skólum eiga að vera vera og eru og hvernig er eftirlit háttað? Hvernig er eftirliti gagnvart þessum reglugerðum háttað? Það sem ég tel mjög mikilvægt er að við séum með ákveðna staðla hvað varðar aðbúnað og líka réttindin. Þetta er grundvallaratriði fyrir vellíðan barna í skólum og ég vil taka fram hér að félagsfærni barna á Íslandi er lægst samkvæmt OECD, einelti er landlægt hérna. 

Forseti vill minna hv. þingmann á að virða ræðutímann.

Forseti. Mig langaði aðeins að koma inn á ytra mat af því að við vorum að tala um aðbúnað eins og húsnæði skólanna. Ytra mat er bara þrenns konar. Það er stjórnun og fagleg forysta, nám og kennsla og innra mat. Húsnæði er ekkert sérstaklega tekið fyrir í ytra mati. Það er ekki til að svara spurningunni, en mig langaði bara að koma að athugasemd um að það er ekki þarna inni. Skólarnir geta sett fjórða þáttinn inn sjálfir. Síðan eru þeir að leggja niður ytra mat eftir því sem ég best veit. Hvað tekur þá við og verður eitthvað sérstakt sem mun horfa á húsnæði í því samhengi?

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þeim sem hafa tekið þátt í umræðu í tilefni þessarar fyrirspurnar. Ég verð að viðurkenna það að þetta var mjög kerfislægt svar hjá ráðherra en svo sem alveg ágætt að rekja stjórnsýsluferlið þegar kemur að þessum málum. En það breytir hins vegar ekki því að líkt og hér var komið inn á áðan þá virðist ytra matið ekki ná að taka til þátta sem skipta máli í þessu samhengi og ég heyrði það að mennta- og barnamálaráðuneytið getur falið innviðaráðuneytinu að skoða mál því stjórnsýslulega heyrir þetta undir það. Ég held að í samhengi við það sem segir að sé meginhlutverk mennta- og barnamálaráðuneytisins, þar sem aðbúnaður er sérstaklega nefndur, þá þurfi að skoða þetta fyrirkomulag nánar því að þó svo að stjórnsýslulega geti hlutir heyrt undir innviðaráðuneyti þá er ekki hægt að taka aðbúnaðinn, finnst mér, út úr hinni stóru umgjörð sem lýtur að skólamálum barna. Og kannski rétt í lokin þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í það hvort að hann eða hans ráðuneyti hafi falið innviðaráðuneytinu að grípa inn í eða grípa til einhverra ráðstafana 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þetta og þessar umræður og segja að eðli máls samkvæmt er svarið svolítið kerfislægt vegna þess að við höfum ekki miklar heimildir til að stíga inn í þegar á leik- og grunnskólar eru annars vegar. Við höfum það gagnvart framhaldsskólunum en ekki gagnvart leik- og grunnskólunum og raunar hefur ríkt þegjandi pólitísk samstaða um það í íslensku samfélagi, allt frá 1994, að ríkið ætti ekki að skipta sér af grunnskólunum. Við höfum flutt þá yfir og við ættum bara að vera með eftirlit, svona í 20.000 fetum, jú, einhver samræmd próf, en við ættum ekki að skipta okkur af þessu. Þetta er altalað innan skólasamfélagsins, meðal sveitarfélaga og annarra. Það sem við þurfum hins vegar að gera núna, og það er ákall eftir því, ekki bara hér í þingsal Alþingis eins og ég heyri, er að ríkið fari að stíga meira inn. Ríkisvaldið hefur ekki einu sinni haft mannafla til að gera það. Til að mynda gagnvart leikskólanum hefur íslenska ríkið verið með eitt stöðugildi til að sinna leikskólamálum, gagnvart grunnskólamálum kannski tvö stöðugildi, þá er ég að meina í ráðuneytinu. Það eru einhver mál sem hefur verið gripið inn í eftir þessu stjórnsýsluferli að því er ég best veit. Ég þekki það ekki nákvæmlega en það er þannig. Við þurfum að auka eftirlit með öllum skólastofnunum. En við þurfum að vinna með sveitarfélögunum vegna þess að við erum þá að segja: Heyrðu, ríkið þarf að fara að halla sér fram og auka eftirlit með skólastigum en við þurfum á sama tíma líka að þjónusta skólakerfið og aðstoða þegar við erum að gera einhverjar athugasemdir. Í dag höfum við hrært þessu svolítið saman og m.a. hjá Menntamálastofnun hefur þessu verið hrært saman þar sem eftirlit, stjórnsýsla og vísir að þjónustu er. Hjá ráðuneytinu hefur ekki verið þjónusta en við höfum verið með eftirlit og þjónustu gagnvart framhaldsskólunum. Þetta eru breytingarnar sem við erum að undirbúa að ráðast í. Hluti af því þarf að vera aukið eftirlit og samhæfing á milli skóla, skólastiga en við 

Forseti. Ég tel skyldu mína að koma hér fram og fjalla um síðustu ummæli hæstv. mennta- og barnamálaráðherra um að grunnskólinn sé alfarið í höndum sveitarfélaganna. Ég vil minna á að það er sérstakur kafli í lögum um grunnskóla sem heitir Stjórnskipan grunnskóla og þar segir í 4. gr., um yfirstjórn, með leyfi forseta: „Ráðherra fer með yfirstjórn þeirra málefna sem lög þessi taka til, setur grunnskólum aðalnámskrá, leggur grunnskólum til námsgögn, hefur eftirlit með gæðum skólastarfs, annast öflun, greiningu og miðlun upplýsinga, styður þróunarstarf í skólum og hefur úrskurðarvald í ágreiningsmálum eftir því sem lög þessi kveða á um.“ Svo er fjallað eftirlitshlutverk ráðuneytisins í greininni á eftir. Það er alveg skýrt í þessum lögum að ráðherra fer með yfirstjórn málefna grunnskóla. Hann setur grunnskólum aðalnámskrá. Það er skylda miðstjórnarvaldsins að sinna þessu eftirliti og fara með stjórnskipanina. Það virðist vera að miðstjórnarvaldið og ráðherra hafi útvistað þessu til einhverra annarra afla í samfélaginu og ekki sinnt skyldum sínum samkvæmt lögum um grunnskóla. Það er stóra vandamálið.  
             Það kemur líka fram í alþjóðlegum könnunum 

Klukkan í borðinu er eitthvað að stríða okkur. En ég vil minna á það að liðurinn um fundarstjórn forseta á að fjalla um fundarstjórn forseta en á ekki að vera framlenging á máli sem er búið að ljúka.

Virðulegur forseti. Mig langar bara til að taka undir með virðulegum forseta. Það væri ágætt ef hv. þingmenn, sem eru tíðir gestir í þessu ræðupúlti, myndu sýna öðrum hv. þingmönnum þá virðingu að halda sig við þann dagskrárlið sem er hér undir og nýta bara þann tíma til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Ekki koma hingað aftur upp í pontu til þess að lesa áfram og röfla um sama málefni og var verið að klára að ræða. Það er bara virðing við aðra sem sitja í salnum.

Virðulegi forseti. Aðeins um fundarstjórn forseta - ég er mjög ánægður með fundarstjórn forseta, svo það sé sagt í þessum sal. Ég ætlaði bara rétt að lauma því inn áður en ég fjalla aftur um fundarstjórn forseta að ég er líka sammála hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni um mikilvægi þess að ríkisvaldið axli sterkari ábyrgð þegar kemur að leik- og grunnskólum. En það eina sem ég er óánægður með við fundarstjórn forseta og geri kannski athugasemdir við er að mér finnst fundarstjórn forseta vera þannig að maður hefur oft fengið að tala aðeins lengur inn í rauða ljósið heldur en núna hjá hæstv. forseta. En ég skil það og ég mun reyna í síðustu fyrirspurninni að fara ekki inn í rauða ljósið.

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa yfir ánægju með að við séum að ræða mennta- og skólamál hér í þessum sal. Mér finnst við gera of lítið af því. Fyrir þremur vikum tilkynnti hæstv. mennta- og barnamálaráðherra um viðamiklar breytingar á menntakerfinu. Áform eru um að leggja Menntamálastofnun niður og koma á laggirnar nýrri stofnun sem tekur við hluta af þeim verkefnum sem eldri stofnunin sinnti. Í kjölfarið vakna því eðlilega margar spurningar sem ég taldi eðlilegt að leggja fram á þinginu til munnlegs svars til að varpa ljósi á þessa breytingar, markmið þeirra og hvað eigi nú eiginlega að taka við. Fyrsta fyrirspurnin til hæstv. ráðherra er því einföld: Hvers vegna hefur verið ákveðið að leggja Menntamálastofnun niður og koma á fót nýrri stofnun? Hvaða markmið búa þar að baki? Menntamálastofnun hefur gegnt því hlutverki að gefa út námsgögn og hefur stofnunin ráðið ríkjum í útgáfu námsgagna á landinu, fyrirkomulag sem þekkist ekki í löndunum í kringum okkur. Ég vona að þessi breyting sem verður með hinni nýju stofnun verði til þess að auka samkeppni á útgáfu námsgagna, auka gæði námsgagna og fjölbreytni þeirra. Vegna þessa spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig mun fyrirkomulagi útgáfu námsgagna verða háttað í kjölfar lagabreytinga og hvernig mun ráðherra tryggja sem hagkvæmastan rekstur nýrrar stofnunar, sér í lagi þegar kemur að útgáfu námsgagna? Hvernig sér ráðherra fyrir sér að niðurlagningu Menntamálastofnunar muni fylgja átak til að stuðla að fjölbreyttri nýsköpun í námsgagnagerð fyrir öll skólastig, líkt og stefnt er að samkvæmt stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar? Liggur fyrir áætlun slíks átaks? Að lokum, hyggst hæstv. ráðherra gera breytingar á þróunarsjóði námsgagna samhliða fyrirhuguðum áformum? Til eru dæmi um verkefni sem hafa hlotið styrk en hafa aldrei verið gefin út. Það þarf að vera góður sjóður til staðar sem styður við framþróun námsgagna. Við einfaldlega verðum að koma okkur af stað í því að efla útgáfu rafrænna námsgagna og annarra tegunda námsgagna. Sjóðurinn gæti t.d. eflt sköpunargleði kennara og aukið frelsi þeirra til að útbúa öðruvísi námsgögn en bara gömlu góðu bókina. Það verður að fara að stíga inn í framtíðina hvað varðar útgáfu námsgagna.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir þessa umræðu og tek undir orð hennar um hvað það er jákvætt að við séum að ræða mennta- og skólamál í þessum sal. Þar leggjum við grunninn að framtíðinni. Fyrsta spurningin sem hv. þingmaður velti fyrir sér var ákvörðun um nýja skólaþjónustu eða þau áform sem við erum að gera núna í samvinnu við grasrót menntunar um að leggja niður Menntamálastofnun og koma á fót nýrri stofnun í staðinn og nýrri skólaþjónustulöggjöf. Með menntastefnu til ársins 2030, sem samþykkt var á Alþingi vorið 2021, og fyrsta áfanga í aðgerðaáætlun hennar til þriggja ára um samþættingu en líka með lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna auk fleiri stefnumarkandi skjala liggur fyrir að á næstu árum er fram undan innleiðing umfangsmikilla breytinga á þjónustu í þágu menntunar og farsældar barna og ungmenna. Til að vel takist til við breytingarnar þarf að styðja kröftuglega við innleiðingu þeirra innan skólakerfisins. Það þarf að tryggja skólum faglegt bakland ásamt því að efla þverfaglega samvinnu milli allra þjónustuveitenda, sérstaklega skóla-, félags- og heilbrigðisþjónustu í þágu nemenda. Ein af helstu aðgerðum menntastefnunnar felst í að móta heildstæða skólaþjónustu sem byggð verður á þrepaskiptum stuðningi sem styður við nám og farsæld barna og ungmenna. Þetta er ein af lykilaðgerðum í fyrstu aðgerðaáætlun menntastefnunnar. Skólaþjónustunni er ætlað mjög mikilvægt hlutverk í þessum umbótabreytingum og er henni ætlað að beinast m.a. að því að efla skólana sem faglegar stofnanir og vera þjónandi og styðjandi á vettvangi skóla þvert á skólastig. Það hefur verið ákall um markvissari stuðning við skólastarf til að tryggja faglegt bakland skóla í sínum fjölbreyttu verkefnum og nýlegt stöðumat um framkvæmd skólaþjónustu sýnir skýra þörf á umbótum á landsvísu til að koma betur til móts við þarfir skólasamfélagsins og tryggja jafnræði í aðgengi að þjónustunni óháð búsetu og skólastigi. Í dag er engin heildarlöggjöf til staðar um skólaþjónustu fyrir leik-, grunn- og framhaldsskóla og munur er á aðgengi að þjónustu og ráðgjöf, bæði innan skólastiga og á milli sveitarfélaga. Hugsunin er að samhæfa kröfur um skólaþjónustu þvert á skólastig er varðar m.a. aðgengi, þjónustu og framkvæmd og tryggja jafnrétti til náms óháð búsetu. Það hafa verið birt áform í samráðsgátt stjórnvalda um að ríkið styðji betur við uppbyggingu skólaþjónustu á landsvísu með mótun sérstakrar löggjafar um heildstæða skólaþjónustu þvert á leik-, grunn- og framhaldsskólastig og er þannig svarað þörf sem ég hef nú farið yfir í svari mínu og hefur birst í að ég held tíu skýrslum um hjá tíu ólíkum starfshópum, þar sem lagt er til að komið sé upp einhvers konar miðlægri þjónustu við skólakerfið. Til þess þarf stofnun þjónustustofnun í stað stjórnsýslustofnunar sem kemur með öflugum hætti inn í þjónustu, stuðning og ráðgjöf um skólaþróun og skólaþjónustu þvert á skólastig. Í dag er ekki til miðlæg stofnun með skilgreint hlutverk að styðja við og samhæfa þessa þjónustu við menntakerfið og við nemendurna. Ljóst er að í farvatninu eru umfangsmiklar breytingar og nýjar kröfur samrýmast ekki núverandi hlutverki Menntamálastofnunar sem er samkvæmt skilgreiningu stjórnsýslustofnun. Þar af leiðandi hef ég talað fyrir því að setja á fót nýja stofnun sem umfram allt veitir þjónustu, ráðgjöf og stuðning við skólaþróun og skólaþjónustu þvert á skólastig og gegnir þannig lykilhlutverki í innleiðingu þegar kemur að breytingum í menntakerfinu á komandi árum. Lagt er til í þessari vinnu að stofnuð verði ný þjónustustofnun sem taki við hluta af verkefnum Menntamálastofnunar ásamt því að rýna það hvort einhver verkefni, til að mynda sveitarfélaga og háskólans, fari inn í þessa nýju stofnun og þegar eru komnar hugmyndir um það. Önnur verkefni fari til annarra stjórnvalda, þar með talið ráðuneytisins, svo sem mat, greining og eftirlit. Að þessu koma Samband íslenskra sveitarfélaga, Kennarasamband Íslands og fleiri aðilar og við gerum ráð fyrir vinnufundi 14. nóvember sem nokkur hundruð manns eru þegar búnir að skrá sig á. Þá er komið að því hvaða þýðingu þetta hefur fyrir fyrirkomulag útgáfu námsgagna. Það liggur ljóst fyrir að þessar lagabreytingar varða ekki beint útgáfu námsgagna en það er þó fyrirséð að ný nálgun nýrrar stofnunar, að leggja áherslu á jöfn tækifæri þvert á skólastig, hafi áhrif til lengri tíma. Við erum að gera ráð fyrir því og ein af aðgerðum menntastefnunnar, aðgerðaáætlun fyrsta áfanga menntastefnunnar, er að auka gæði og fjölbreytni þegar kemur að námsgagnaútgáfu. Hluti af því er að við sjáum fyrir okkur, samhliða þessu, að farið verði í heildarendurskoðun á því hvernig slíkri námsgagnaútgáfu er háttað. Horft verði til eflingar á Þróunarsjóði námsgagna en á sama tíma horfum við til nýrrar tækni, menntatækni og fleiri þátta. Við reiknum með að það verði hluti af þessum breytingum, þetta verði áfram inni í nýrri þjónustustofnun en verði hluti af þessum breytingum að taka námsgagnaútgáfuna til gagngerrar endurskoðunar og kem ég betur inn á það í seinni umræðunni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu hér. Mig langaði til að leggja áherslu á frelsi til úrræða í henni, þá frelsi til úrræða í námsgagnagerð. Ég held að við þurfum að fá sem flesta að borðinu til að koma með það besta í námsgagnagerðinni og hafa hana sem fjölbreyttasta. Það er hægt að gera gegnum þróunarsjóði eða samkeppnissjóði, þannig að þeir sem hafa góðar hugmyndir geti komið þeim að og ýtt úr vör. Einnig snýst þetta um að auka frelsi kennaranna til að búa til námsgögn og gera þá samanburð á því sem virkar og styrkja kennarana í því. Ef þeir koma með eitthvað gott þá verða skólarnir að geta keypt þetta sín á milli þannig að það ýti undir að fólk hafi einhverja hvata til að búa til námsefni. Það er ekki gott ef þetta á allt að vera miðlægt og einhver einn á að sjá um útgáfu á þessu. Þá fáum við hvorki samkeppni né eðlilega þróun í þetta og nýtum ekki bestu lausnir hverju sinni.

Virðulegur forseti. Ég fagna þessari umræðu og fyrirspurninni. Ég fagna því að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra ætli að leggja niður Menntamálastofnun og koma á fót nýrri stofnun og efast ekki um að það komi eitthvað betra úr þeirri aðgerð. Eitthvað nýtt og betra mun fæðast. Ég tel að ráðherra beri að nota á aðalnámskrána og þau tæki sem hann hefur og að námsgögn eigi að vera innan þess ramma sem aðalnámskráin setur. Ég get tekið sögukennslu sem dæmi. Í mörgum ríkjum er það stórpólitískt mál hvernig sagan er kennd, svo ég tali ekki um síðari heimsstyrjöldina í ríkjum eins og Japan, Þýskalandi og fleiri ríkjum. Ég tel t.d. að sögukennsla í íslenskum skólum, a.m.k. þegar ég var þar, hafi verið algjört bull og þar var hver skóli fyrir sig að gera sína hluti. Ég er mikill áhugamaður um sögu og það sem ég fékk að læra var algerlega samhengislaust. Ég vil líka vekja athygli á markmiðum grunnskólalaganna. 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka góða umræðu og greinargóð svör hæstv. ráðherra en ég hlakka til að heyra restina. Ég ætla ekki að impra neitt sérstaklega á þessum spurningum en ég hef mestan áhuga á þessum breytingum á útgáfu námsgagna. Fyrirkomulagið á námsgagnaútgáfu er gamaldags og við erum í dauðafæri að gera breytingar á því. Samkeppnisforskot Menntamálastofnunar á námsgagnaútgáfu er algjört og má kalla það einokun. Við verðum að opna fyrir meira frelsi í námsgagnaútgáfu, frelsi kennaranna til að setja námsefni á dagskrá. Hlutverk stjórnvalda ætti frekar að vera takmarkað við að tryggja að námsgögn uppfylli þau skilyrði sem við viljum setja. Þau þurfa ekki að gefa þau út. Núverandi fyrirkomulag er ekki hvetjandi til framþróunar námsgagna og það þarf að velta því upp hvort samspil sé á milli hrakandi læsis barnanna okkar og ríkisútgáfu námsgagna. Okkar er ábyrgðin að tryggja börnunum okkar sem besta menntun til að undirbúa þau vel fyrir lífið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Það fór svolítið langur tími í fyrra svari mínu í að svara fyrstu fyrirspurninni en þar erum við að leggja til grundvallarbreytingarnar sem allt hitt mun byggja á, þ.e. að með nýrri skólaþjónustulöggjöf og nýrri þjónustustofnun erum við að reyna að virkja alla grasrótina, hvort sem er í leik-, grunn- og framhaldsskólum eða öðrum þjónustugreinum. Við erum líka að tala um geðheilbrigði í skólum o.s.frv. Þeir sem starfa við námsgagnaútgáfu, semja bækur o.s.frv. þurfa að skilja þær grundvallarbreytingar vegna þess að samhliða munum við byggja allt hitt ofan á þessar breytingar. Hluti af því er að skoða hvernig námsgagnaútgáfu er best háttað á Íslandi. Ég held að þar séu tækifæri en vil kannski ekki ganga svo langt að segja, raunar alls ekki, að miðstýrð útgáfa Menntamálastofnunar hjá ríkinu sé ástæðan fyrir hrakandi læsi í íslensku samfélagi. En með þessari nýju skólaþjónustulöggjöf og þjónustustofnun erum við að reyna að virkja alla grasrót samfélagsins til samstarfs og samvinnu um það hvernig við sjáum þessa stofnun fyrir okkur. Ég hvet alla sem eru hér í þessum sal og eru að horfa til að taka þátt í þeim vinnufundi sem verður 14. nóvember nk., heill dagur sem varðar þessi mál. Samhliða því þurfum við að taka námsgagnaútgáfuna og skipulag hennar til gagngerrar endurskoðunar. Ég ætla ekki að vera ráðherrann sem segir nákvæmlega hvernig best er að niðurstaðan úr því verði. Ég er sammála því að það þurfi að auka frelsi og hvata. Mér fannst mjög fróðlegt þegar ég var viðstaddur síðustu útgáfu hjá Þróunarsjóði námsgagna, sem var núna fyrir einhverjum mánuðum síðan, og náði tveggja tíma samtali við þá sem þar voru og fengu úthlutað og heyrði hvaða breytingar þeir sáu að þyrfti að gera á þessum málum. 

Virðulegi forseti. Á síðasta ári tóku gildi ný lyfjalög. Lögin eru ansi viðamikil en gerð var ein stórgóð breyting á fyrirkomulagi lyfsölu þegar veitt var undanþáguheimild til sölu tiltekinna lausasölulyfja í almennum verslunum þar sem ekki er til staðar apótek. Það eina sem gerir þessar verslanir frábrugðnar öðrum almennum verslunum er sem sagt þessi fjarlægð þeirra frá apóteki. Nú eru 13 almennar verslanir sem hlotið hafa þessar undanþáguheimildir dreifðar um allt land. Það er mikilvægt að halda því til haga að aðrar verslanir sem eru innan fjarlægðarmarka frá apótekum hljóta ekki síður að vera færar um að tryggja rétta meðferð, gæði og öryggi lyfja. Lyfjastofnun heldur utan um þetta fyrirkomulag og birtir á heimasíðunni lista af lyfjum, styrkleika og pakkningar sem heimilt er að selja. Það eru einhver þrjú virk innihaldsefni sem er núna heimilt að selja í almennum verslunum. Þar sem bráðum verða um tvö ár frá þessari breytingu er tímabært að fá upplýsingar um það hvort undanþáguheimildin til sölu tiltekinna lausasölulyfja í almennum verslunum hefur gefið góða raun. Þá hefur gagnrýni á bætt aðgengi að lausasölulyfjum að einhverju leyti snúist um aukna áhættu á misnotkun lyfjanna. Því langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort misnotkun á lausasölulyfjum hafi aukist frá því að lögin tóku gildi og ef svo er hvort hægt sé að rekja þá auknu misnotkun til sölu tiltekinna lausasölulyfja í almennum verslunum. Að lokum verð ég að fá að nýta ferðina til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hver afstaða hans er til að heimila fleiri almennum verslunum sölu tiltekinna lausasölulyfja sem hlotið hafa undanþágu. Er ekki tímabært að heimila sölu lyfja í almennum verslunum um allt land til að tryggja aðgengi að nauðsynlegum lyfjum, auka samkeppni og þannig lækka verðið á lyfjunum? Með því má líka ná að bæta heilbrigðisþjónustu með tiltölulega einföldum hætti.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Hv. þingmaður vísar í breytingu á lyfjalögum, jákvæða breytingu, og ég tek undir með hv. þingmanni um þessa undanþáguheimild til að auka aðgengi og bæta. Það er hárrétt að það er Lyfjastofnun sem veitir þessa undanþágu frá ákvæði 1. mgr. til sölu tiltekinna lausasölulyfja í almennri verslun og slíkar undanþágur má aðeins veita þar sem ekki er starfrækt lyfjabúð eða lyfjaútibú. Þessi listi er birtur á vef Lyfjastofnunar og nær yfir þau lyf, styrkleika og pakkningar sem heimilt er að selja. Mig langar að vísa í meirihlutaálit hv. velferðarnefndar þegar breytingin átti sér stað sem varð hér á lyfjalögum, nr. 100/2020, svona sem aðdraganda að svari við seinni spurningu hv. þingmanns. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn bendir á að lyf geta ekki talist almenn neysluvara og ekki skynsamlegt að rýmka slíkar heimildir úr hófi. Á hinn bóginn tekur meiri hlutinn undir það að mikilvægt kunni að vera að heimild sé til sölu tiltekinna lausasölulyfja á svæðum þar sem langt er í næstu lyfjaafgreiðslu með undanþáguheimild frá Lyfjastofnun.“ Þar segir enn fremur að mikilvægt sé að slík undanþáguheimild verði túlkuð þröngt og að útfærsla þeirra skilyrða sem um slíka heimild skuli gilda verði skýr. „Í því sambandi áréttar meiri hlutinn að ákvæðinu er ætlaður sá tilgangur að bregðast við þeirri stöðu sem mögulegt er að komi upp í dreifðari byggðum landsins en ekki að heimild verði veitt til starfsemi af slíkum toga innan einstakra hverfa innan þéttbýlis. Lagt er til að heimildin sé bundin við svæði þar sem aðgengi að lyfjum er afar erfitt með tilliti til fjarlægða eða veðuraðstæðna.“ Lyfjastofnun hefur þannig túlkað þetta sem svo að það þurfi að vera a.m.k. 20 km í næsta apótek eða lyfjaútibú. Hefur Lyfjastofnun á grundvelli þessarar undanþágu heimilað 15 almennum verslunum víðs vegar um landið að selja tiltekin lausasölulyf. Þessi heimild nær nú yfir fjögur virk innihaldsefni, þ.e. verkjastillandi og hitalækkandi lyfin parasetamól og íbúprófen, sem að auki er bólgueyðandi, en einnig er heimilt að selja ofnæmislyfin Lóritín og Cetirizine. Markaðshlutdeild þessarar sölu liggur á bilinu 0,1–0,3% af heildarsölu dagskammta. Þannig má ætla að þetta hafi bætt aðgengi að lausasölulyfjum í fámennari og dreifðari byggðum og þannig náð tilgangi sínum þótt salan teljist ekki mikil í dagskömmtum þegar á heildina er litið. Ég vil hins vegar árétta það hér, virðulegi forseti, og taka undir með hv. þingmanni að við verðum að skoða mjög vel reynsluna af þessu, vegna þess að þetta getur skipt mjög miklu máli fyrir þá íbúa sem þurfa greitt aðgengi að lyfjum, og hafa þó eins og ávallt álit þingsins og meiri hluta velferðarnefndar í þessu tilviki í heiðri og vega saman lýðheilsusjónarmiðin og aðgengi að heilbrigðisþjónustu þegar kemur að því að meta hvort beri að heimila fleiri almennum verslunum sölu tiltekinna lausasölulyfja og þá byggt á undanþáguheimild sem þessari. Ég held að það sé mjög mikilvægt að rýna reynsluna af þessu og hvernig þetta er að virka. En þegar við tölum um lýðheilsusjónarmið er það auðvitað í samhengi við hættu á misnotkun þegar kemur að lyfjum almennt og að við getum þá fylgst með því hvort um frávik er að ræða í sölu umfram það sem ætla mætti miðað við staðsetningu og hvar þetta nýtist í almennum verslunum. Ég get nú kannski tekið þetta upp síðar í þessari umræðu en þakka hv. þingmanni fyrir að koma þessu máli á dagskrá.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir frumkvæðið og hæstv. ráðherra fyrir hans innlegg. Okkur sem styðjum frumvarp hv. þm. Berglindar Óskar Guðmundsdóttur um breytingu á lyfjalögum þykir sjálfsagt að Íslendingar sitji við sama borð og vinir okkar á Norðurlöndunum þegar kemur að þessum málum og reyndar að fleiri málum sem varða íslenska neytendur. Þessi lagabreyting sem hv. þm. Berglind Ósk hefur talað fyrir myndi færa fyrirkomulag lyfsölu einu skrefi nær því sem gengur og gerist á Norðurlöndunum sem við berum okkur svo gjarnan saman við. Það er mikilvægt að við fáum skýr sjónarmið og svör frá hæstv. ráðherra varðandi það hvort og þá hvaða séríslensku aðstæður séu uppi sem réttlæta þessa verri stöðu sem við Íslendingar erum í þegar kemur að kaupum á lausasölulyfjum með tilheyrandi áhrifum á verð og þjónustu við okkur.

Virðulegur forseti. Ég talaði í liðnum á undan um frelsi til úrræða og nú ætla ég að tala um frelsi til þjónustu. Hér erum við með löglega vöru og ég veit ekki til annars en að það hafi gengið vel þar sem undanþága hefur verið veitt þannig að ég sé ekki, ef reynslan er góð, ástæðu til afturhalds, að leyfa ekki öðrum verslunum að veita þessa þjónustu, gefa þeim frelsi til að veita þessa þjónustu. Það má meira að segja flokka þetta undir loftslagsmál, að þurfa ekki að keyra um lengri veg eftir lausasölulyfjum ef þau eru bara með öðrum vörum. Þannig að þegar nú er komin aukin reynsla og þetta hefur náð að þróast aðeins þá held ég að við getum aðeins slakað á í þessu, þó að varfærni hafi verið orð meiri hlutans á sínum tíma.

Virðulegi forseti. Ég styð þetta frumvarp en ég beini því til heilbrigðisráðherra að koma á í leiðinni einhvers konar virku verðlagseftirliti í íslenska lyfjasölugeiranum. Við höfum vitað það áratugum saman að það að opna apótek og stunda lyfjasölu er mjög ábatasamt og við vitum það líka að stundum erum við að greiða afar háar upphæðir fyrir tiltölulega sjálfsögð og einföld lyf. En við vitum líka að ríkið er jafnan að gjalda mjög dýru verði marga lyfseðla. Ég tel fullkomlega tímabært að fara yfir það með hvaða hætti verðlagningu er háttað og hvernig ríkið mætti finna leiðir til sparnaðar án þess að skerða lífsgæði eða heilbrigðisþjónustu.

Frú forseti. Nú hlýtur það að vera sjálfsagt að bregðast við aðstæðum eins og hér er verið að gera og hefur verið gert, með því að gera fólki sem býr í mjög fámennum samfélögum fjarri apótekum kleift að kaupa sér einföld verkjalyf. Ég held hins vegar að öll svona frekari skref þurfum við að stíga í samræmi við sérfræðiálit og ekki síst landlæknisembættið. Af því að hér spurðu tveir hv. þingmenn, fyrirspyrjandi og hv. þm. Vilhjálmur Árnason, nýkjörinn ritari Sjálfstæðisflokksins, og ég óska honum til hamingju með það, hvort við ættum ekki að draga lærdóm af þessari reynslu þá kom fram í máli hæstv. ráðherra að um væri að ræða 0,1–0,2% af sölunni. Er það ekki of lítið úrtak til að draga einhverja víðtæka reynslu af því?

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sitt og öðrum hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í umræðunni. Það er mjög ánægjulegt að það hafi verið tekið jákvætt í málið hér. Ef við förum aðeins yfir svör hæstv. ráðherra þá fór hann m.a. yfir meirihlutaálit hv. velferðarnefndar sem starfrækt var á síðasta kjörtímabili. Það var gott mál að það voru skref tekin þarna, hófleg skref til þess að auka aðeins aðgengi að þessum nauðsynlegum lyfjum og voru færð svona frekar íhaldssöm rök fyrir því. Allt í góðu. Ég persónulega skil bara ekki af hverju við heimilum ekki öllum verslunum að selja lausasölulyf sem allir mega kaupa. Þú þarft ekki lyfseðill. Hægt er að setja því svo bara eðlilegar skorður og eðlilegar kröfur á þá sem selja þessar vörur og hversu mikið magn þú getur keypt, aldur, staðsetningu í verslun, hvaðeina. Þetta snýst nefnilega ekkert síður um jafnræði verslananna. Eins og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir kom fram með þá hef ég lagt fram frumvarp til breytinga á lyfjalögum og ég saknaði þess að heyra afgerandi afstöðu hæstv. heilbrigðisráðherra og ætla að fá að kalla eftir því í síðara svari hans.

Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir fyrir þessa umræðu. Ég skal alveg vera skýr í svari gagnvart afstöðu minni. Ég fór yfir það í fyrra svari að virða álit velferðarnefndar þingsins. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hafa í huga þegar við tölum um lýðheilsu að til að mynda parasetamóleitranir eru ein algengasta ástæða bráðrar lifrarbilunar á Vesturlöndum. Hér á landi voru 542 slíkar eitranir á árunum 2010–2017. Það er rétt sem hv. þm. Logi Einarsson kom inn á, að bæði tíminn og kannski umfangið gefur ekki tilefni til að draga neinar ályktanir af því að þarna sé einhver viðbót sem er hægt að tengja saman við þessa aukningu sem hefur orðið í símtölum vegna rangrar lyfjagjafar en það kemur fram í ársskýrslu Eitrunarmiðstöðvarinnar frá árinu 2021 að aukningin þar er úr 34% í 47% sem rekja má til rangrar lyfjagjafar og til lausasölulyfja. Það kemur fram í ársskýrslunum að um 13% símtala voru vegna lyfjaeitrunar vegna lyfja sem selja má í lausasölu, þ.e. bólgueyðandi verkjalyfja og parasetamóllyfja. Ég held að þarna verðum við alltaf að hafa í huga lýðheilsuna þegar við stígum þessi skref vegna þess að þetta er alvarlegt mál. Hins vegar vegur á móti aðgengisþátturinn og ég held að við höfum valið ágæta leið. Ég held að þingið hafi komist að ágætri niðurstöðu og velferðarnefndin á sínum tíma. En þetta má auðvitað ræða með aðkomu sérfræðinga um þetta málefni. En þarna vegur alltaf lýðheilsan og aðgengið og ég held að við gerum það best með að horfa þannig á málið.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fyrir að koma hingað og svara fyrirspurn minni um þjónustu við þolendur ofbeldis. Það er mikilvægt að við sem samfélag stöndum vel að þjónustu við þolendur ofbeldis og þolendur þurfa og eiga að geta fengið alla þá aðstoð sem þeir þurfa til að koma undir sig fótunum eftir það áfall sem fylgir því að verða fyrir heimilis- eða kynferðisofbeldi. Því langar mig að byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra hver framtíðarsýn hans sé um þjónustu við þolendur ofbeldis og stuðning við þar tengd félagasamtök. Í því samhengi hef ég einnig áhuga á að vita hvort ráðherra hafi í huga að auka stuðning við þolendur ofbeldis og hvort ráðherra telji tilefni til að sveitarfélögin stígi þar inn sömuleiðis. Við eigum í dag góð úrræði en þolendamiðstöðvarnar hafa nú þegar sýnt mikilvægi sitt í íslensku samfélagi og reynst þolendum vel. Hjá þolendamiðstöðvum hafa þolendur fengið leiðbeiningar og styrk til að takast á við þau erfiðu verkefni sem fram undan eru eftir að hafa orðið fyrir kynferðis- eða heimilisofbeldi. Þar má nefna þjónustumiðstöðvar eins og Bjarkarhlíð í Reykjavík, Bjarmahlíð á Akureyri og Sigurhæðir á Selfossi, en Sigurhæðir hafa stigið enn stærra skref í þá átt að bjóða upp á félagslega og sálræna meðferð sem hefur reynst einstaklega vel og er félagsþjónustan víða á Suðurlandi farin að senda fólk beint til Sigurhæða því þar er styttri bið en í heilbrigðiskerfinu. Þetta er þolendum að kostnaðarlausu og er mikilvægt að svo verði áfram. En svo þær geti starfað er mikilvægt að tryggja þeim góðan rekstrargrundvöll og því spyr ég: Hefur ráðherra í hyggju að gera langtímasamninga við þær þolendamiðstöðvar sem sinna þessari mikilvægu þjónustu? Það er því miður staðreynd að börn á Íslandi verða fyrir ofbeldi og ofbeldi markar börn til framtíðar. Þá hefur heimilisofbeldi einnig veruleg áhrif á börn en sagt er í fræðum að líkja megi aðstæðum barna sem búa við heimilisofbeldi við aðstæður þeirra barna sem búa við stríð. Ég held að allir hér inni séu sammála um að veita börnum sem besta þjónustu og í því samhengi vil ég spyrja: Hvað telur ráðherra að við þurfum að gera til að bæta þjónustu við börn sem búa við eða hafa búið við heimilisofbeldi?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa fyrirspurn og fagna því að við séum að taka þessi mál til umræðu hér í þingsal. Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið hefur stutt við þolendur ofbeldis með fjárframlögum til félagasamtaka sem veita þjónustu við þolendur ofbeldis. Ráðuneytið hefur líka verið að fylgja eftir aðgerðum í þingsályktun um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess, sem miða að því að veita stuðning til þolenda ofbeldis. Það er hins vegar orðið tímabært að mótuð verði stefna um heildstæða og samræmda þjónustu til þolenda ofbeldis um land allt og þá hvaða aðilar skuli hafa aðkomu að þeirri þjónustu. Við erum um þessar mundir einmitt að taka skref í þessa átt, einkum með tilliti til skuldbindinga okkar gagnvart Istanbúl-samningnum, samningi Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi, en eitt af meginmarkmiðum samningsins er að stjórnvöld setji sér heildarramma, stefnu og ráðstafanir til að vernda og aðstoða alla þolendur ofbeldis og heimilisofbeldis með áherslu á samstarf þeirra aðila sem koma að málaflokknum. Í dag höfum við hvorki lög né reglugerðir til að tryggja vernd og stuðning við þolendur ofbeldis og ekki heldur úrræði fyrir gerendur til að koma í veg fyrir ofbeldi sem byggjast á lögum og eru því í samræmi við samninginn. Í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga er markmiðið að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Ofbeldi ógnar fjárhagslegu og félagslegu öryggi þeirra sem fyrir því verða og þrátt fyrir það er ekki fjallað sérstaklega um skyldur sveitarfélaga í lögunum til að veita þolendum nauðsynlega þjónustu vegna ofbeldis, ólíkt því sem finna má í nágrannalöndum okkar. Ég mun á næstu dögum skipa starfshóp sem verður falið það hlutverk að taka til skoðunar hvernig hátta megi laga- og reglugerðarumhverfi þjónustu við þolendur ofbeldis. Starfshópurinn mun skila tillögum í vor sem unnar verða að höfðu víðtæku samráði við aðila sem starfa innan þessa málaflokks. Í framhaldi af þessari vinnu vænti ég þess að hægt verði að móta skýra framtíðarsýn þegar kemur að þessum málaflokki sem tryggir þolendum ofbeldis vernd, stuðning og öryggi, þar með talið mögulega lögbundna aðkomu sveitarfélaga. Varðandi þolendamiðstöðvarnar erum við með þrjár slíkar hér á landi sem starfa eftir, með leyfi forseta, „Family Justice Center“-módelinu þar sem markmiðið er að þolendum ofbeldis sé veitt öll sú þjónusta sem á þarf að halda á einum stað. Þetta er Bjarkarhlíð á höfuðborgarsvæðinu, Bjarmahlíð á Norðurlandi, Sigurhæðir á Suðurlandi og stjórnvöld eru helstu fjárhagslegu bakhjarlar þessara þolendamiðstöðva. Það er þegar komin reynsla á starfsemi miðstöðvanna og þykir þess vegna tímabært að móta stefnu um aðkomu stjórnvalda, lögregluembætta, sveitarfélaga og annarra að áðurnefndum þolendamiðstöðvum í þeim tilgangi að efla þær og styrkja. Í samvinnu dómsmálaráðuneytis, félags- og vinnumarkaðsráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis erum við að fara að vinna greiningu á núverandi stöðu miðstöðvanna með tillögum um framtíðarfyrirkomulag varðandi aðkomu ráðuneyta, sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka að rekstri þeirra út frá fyrrgreindri hugmyndafræði. Markmiðin með þessari greiningu eru einkum að skýra ábyrgð ráðuneyta, lögreglunnar og sveitarfélaga, sem bera þá ábyrgð á félagsþjónustunni, og þeirra félagasamtaka sem eiga aðild að þolendamiðstöðvum. Markmiðið með greiningunni er líka að greina styrkleika, veikleika, ógnanir og tækifæri til frekari þróunar þolendamiðstöðvanna, svo sem aukið þjónustuframboð, víðtækara samstarf, mögulega aðkomu fleiri aðila að starfseminni og þar fram eftir götunum. Í þriðja lagi er markmið greiningarinnar að meta aðgengi að þjónustunni. Við gerum þá ráð fyrir að greiningar þessar liggi fyrir í lok árs og vonumst til að þær nýtist okkur við að móta bæði framtíðar- og rekstrarfyrirkomulag þolendamiðstöðva. Að mínu mati er því ekki tímabært á þessum tímapunkti að tekin sé ákvörðun um langtímasamninga ráðuneytisins við þolendamiðstöðvarnar. Bíðum eftir þessum greiningum og fáum lagarammann á hreint, en við munum áfram styðja við þær með fjárframlögum eins og gert hefur verið. Virðulegi forseti. Varðandi gerendur ofbeldis og það að koma í veg fyrir ofbeldi þá vil ég segja að gerendur er hópur sem þarf virkilega að huga að til að draga úr líkum á frekara ofbeldi. Sú staðreynd er orðin viðurkenndari í samfélaginu í dag en hún var ekki fyrir svo löngu. Við í ráðuneytinu höfum lengi stutt við meðferðarúrræðið Heimilisfrið sem veitir sálfræðimeðferð fyrir gerendur ofbeldis og nýtt úrræði, Taktu skrefið, var nýlega sett á laggirnar með stuðningi ráðuneytisins. Þar er um að ræða úrræði fyrir fólk sem hefur áhyggjur af kynferðislegri hegðun sinni eða hefur beitt kynferðisofbeldi og getur fengið aðstoð sérfræðinga á þessu sviði til að fá hjálp. En við þurfum líka í þessu samhengi að leggja mun meiri áherslu á forvarnir og koma þannig í veg fyrir að fólk verði gerendur og hyggst ráðuneytið á næstunni styðja við fleiri slík verkefni.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur, fyrir þessa mikilvægu fyrirspurn. Það er líka ánægjulegt að heyra að hæstv. ráðherra hefur mikla löngun til að taka á þessum málaflokki og það er af hinu góða. Þegar unnið er með félagasamtökum sem brenna fyrir það að gera góða hluti þá erum við ekki bara með aðila sem gegna mikilvægu hlutverki í okkar samfélagi heldur aðila sem nýta fjármagnið mun betur en ríkið myndi nokkurn tíma gera. Það er ánægjulegt að skipa eigi starfshóp og koma með tillögur, en mig langar að hvetja hæstv. ráðherra og hv. þingmenn sem sitja í fjárlaganefnd til að tryggja að fjármagn sé til staðar meðan verið er 

Virðulegi forseti. Já, ég tek undir það og þakka framsögumanni þessarar fyrirspurnar og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég tek sannarlega undir að það er mjög mikilvægt að sýna og sinna forvörnum, ekki síst af því að við viljum reyna að koma í veg fyrir að brotin eigi sér stað og hjálpa þeim sem þar eru undir, ekki síður en þeim sem fyrir brotunum verða. Ég er ánægð að heyra áform ráðherra og tel að þau séu af hinu góða, hvort heldur sem um starfshópinn er að ræða og hans verkefni eða það að móta stefnu um þessar þolendamiðstöðvar. Eins og með margt gott sem gerist þá sprettur það upp úr grasrótinni og svo einhvern veginn vitum við ekki alveg hvernig við ætlum að hafa fyrirkomulagið. Því held ég að þetta sé mjög gott og tek alveg undir það sem hér var sagt áður. Þetta er verkefni sem við fáum í fjárlaganefnd á hverju einasta ári og þurfum að brúa bil af því að við erum einmitt ekki búin að móta okkur almennilega stefnu um hvernig við ætlum að hafa þetta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir hans svör. Það er skýrt að við erum á sömu blaðsíðu með það hvernig við viljum sjá þennan málaflokk þróast inn í framtíðina og ég fagna því mjög. Að lokum langar mig aðeins að koma inn á það sem ráðherra nefndi hér áðan varðandi aðgerðir fyrir gerendur, en það er mikilvægt að gerendur ofbeldis leiti sér aðstoðar til að takast á við líf sitt. Svo það sé mögulegt þurfa einmitt, eins og hæstv. ráðherra nefndi, öflug úrræði að vera til staðar og Heimilisfriður hefur unnið ómetanlegt starf með gerendum ofbeldis í nánum samböndum og komið að meðferð í þeim málum. Eftirspurn eftir þjónustu Heimilisfriðar hefur aukist svakalega hvort sem um megi kenna ofbeldi í Covid eða aukinni vitundarvakningu, en það er greinilegt að eftirspurnin er til staðar. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvenær þær aðgerðir koma til framkvæmda og hvernig við getum gripið unga gerendur strax á unga aldri og þá með aðkomu foreldra og skóla, því að án gerenda erum við ekki með þolendur. En annars þakka ég kærlega fyrir gott samtal og hvet ráðherra áfram til góðra verka.

Hæstv. forseti. Aftur vil ég þakka fyrir þessa góðu umræðu sem ég tel afskaplega mikilvægt að fari fram á þingi, kannski ekki síst vegna þess að núna er í gangi aðgerðaáætlun um aðgerðir gegn ofbeldi sem rennur í raun sitt skeið á þessu ári. Staða þeirra aðgerða er sú að nú þegar er 70% þeirra lokið, 20% eru í vinnslu og allar eru aðgerðirnar hafnar. Því höfum við í sjálfu sér að nægu að vinna samkvæmt þessari aðgerðaáætlun núna á þessu ári og kannski því næsta. En ég tel að það sé mikilvægt að þegar við höfum dregið saman þessa þekkingu, greininguna sem ég var að ræða varðandi þolendamiðstöðvarnar og starfshópinn sem á að líta til laga- og reglugerðarumhverfisins, að við skoðum þá hvaða skref við ætlum að taka næst. Þegar þessi aðgerðaáætlun var samþykkt hér á þingi þá fylgdi henni ekki sérstakt fjármagn. Því hafa ráðuneytin verið að færa til fjármagn hjá sér til að fjármagna þessa áætlun. Ég lét taka þetta saman í félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu og minnir að þetta séu um 250 milljónir sem eru alls að fara í þennan málaflokk í ráðuneytinu sem eru alveg umtalsverðir fjármunir. Þeim er mjög vel varið vegna þess að stærsti hlutinn af þessu fer til félagasamtaka sem eru að vinna ótrúlega flott starf. Við vitum að hver króna sem fer til félagasamtaka er venjulega mjög vel nýtt og alla vega ekki verr en hjá ríkinu. Mig langar líka að benda á að í gegnum sérstakar fjárveitingar sem hafa fylgt út af kórónuveirufaraldrinum eru t.d., ef ég man rétt, 45 millj. kr. á þessu ári að fara í akkúrat þessi mál. Á næstu árum verður áfram fjármagn til þessara félagslegu aðgerða sem verða vonandi samþykktar í gegnum fjárlagafrumvarpið. Annars þakka ég aftur kærlega fyrir þessa umræðu. Við þurfum síðan að taka umræðuna um næstu skref, mögulega um aðra og nýja aðgerðaáætlun og fjármögnun hennar í framhaldinu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að koma hér til að ræða tryggingamál bænda. Á dögunum kom út skýrsla með niðurstöðu starfshóps sem vann greiningu á tryggingavernd bænda vegna óvæntra áfalla í búskap ásamt tillögum til úrbóta. Í framhaldi af því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún hyggst fylgja þeirri skýrslu eftir og tillögunum sem þar koma fram. Skýrslan er um margt áhugaverð og þar eru dregnar fram upplýsingar um núverandi tryggingavernd, bent á göt í henni og tekið er saman yfirlit um fyrirkomulag trygginga í nágrannalöndum. Að tryggingavernd bænda koma Bjargráðasjóður, Náttúruhamfaratrygging Íslands og tryggingafélögin. Mikil breyting hefur orðið á Bjargráðasjóði síðustu ár en 2009 hættu sveitarfélögin inngreiðslu í sjóðinn og þátttöku í honum. Bændasamtökin hættu síðan þátttöku 2017 þegar innheimtu búnaðargjalds var hætt. Búnaðardeild sjóðsins var þá lögð niður og engin skipulögð tryggingavernd kom í staðinn. Það er ljóst að það skortir upp á lagaumgjörð sjóðsins, bæði varðandi gagnsæi og samræmi sem er jú forsenda góðrar stjórnsýslu. Reglur um styrkveitingar eru í rauninni ekki almennar heldur settar fram í hverjum atburði sem á sér stað til að gæta samræmis við meðferð hvers afmarkaðs tjónsatburðar. Stjórn sjóðsins er líka sett í afar erfiða stöðu þar sem fjármögnun Bjargráðasjóðs er algerlega ófyrirsjáanleg frá ári til árs. Í þessu ljósi fagna ég sérstaklega nýrri greiningu og tillögum til úrbóta. Fram kemur í úttektinni, svo að drepið sé á nokkrum atriðum, að tryggingavernd á húseignum, tækjum og bústofni sé almennt góð fyrir utan tjón vegna dýrasjúkdóma sem aðeins fæst bætt sé niðurskurður fyrirskipaður af stjórnvöldum. Bjargráðasjóður hefur einnig stigið inn, alla vega í ákveðnum atburðum, vegna tjóna á girðingum sem ekki er hægt að vátryggja og að hluta vegna uppskerubrests og tjóns á ræktarlandi. Hins vegar virðist vera gap í tryggingum varðandi vatnsveitur, hitaveitu, stíflur og fallpípur í eigu bænda. Uppskeru er hægt að tryggja að vissu marki, fóður og heyforða og plöntur í ylrækt ef þær eru innan húss, og þá er t.d. tryggt gegn bruna. En ekki er hægt að tryggja grænmeti, t.d. gegn frosti og þurrkum, og nytjaskógar eru ekki tryggðir. Ég sakna greiningar á því hvaða tryggingar bændur telja mikilvægt að hafa eða hvaða göt hafa komið í ljós í tengslum við nýlegar náttúruhamfarir, svo sem þegar heyrúllur fljóta burt eða hella þarf mjólk þegar ekki tekst að sækja hana vegna skriðufalla. Í skýrslunni eru lagðar fram þrjár tillögur og ég er spennt að heyra hvað hæstv. ráðherra hefur um þær að segja.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að setja þetta mál á dagskrá. Því er til að svara, eins og kemur fram í fyrirspurninni, að starfshópur um tryggingamál skilaði umræddri skýrslu til mín og var hún birt á heimasíðu ráðuneytisins 4. október sl. Svona til að setja þetta allt í samhengi var hópurinn skipaður á síðasta ári og í honum áttu sæti, auk fulltrúa ráðuneytisins, fulltrúar fjármála- og efnahagsráðuneytisins, Samtök fjármálafyrirtækja, fyrir hönd tryggingafélaga Náttúruhamfaratryggingar Íslands og Bjargráðasjóður og svo Bændasamtök Íslands. Tilefni vinnunnar var ekki síst að meta núverandi stöðu tryggingaverndar í landbúnaði en talsvert er um tjón og áföll í greininni sem bændur hafa núna enga leið til að tryggja sig gegn. Verndin minnkaði talsvert þegar innheimtu búnaðargjalds var hætt árið 2017. Í kjölfarið var búnaðardeild Bjargráðasjóðs lögð niður og bændur misstu þá stuðning vegna ótryggjanlegra afurðatjóna. Sjóðurinn hefur á síðustu árum einkum veitt styrki vegna kaltjóna á ræktarlandi, vegna girðingartjóna og vegna skriðufalla. Þegar stærri áföll hafa hins vegar átt sér stað þá hafa stjórnvöld tryggt sjóðnum sérstakt fjármagn með sérstökum ákvörðunum, sem dæmi rúmar 450 millj. kr. vegna kal- og girðingartjóna veturinn 2019–2020 og 130 milljónir með sérstakri ákvörðun vegna skriðufalla í Útkinn í Þingeyjarsveit á síðasta ári. Í skýrslunni eru lagðar fram þrjár megintillögur til úrbóta en í tveimur þeirra eru jafnframt settir fram tveir valkostir. Ég held að það sé of langt mál við þessa umræðu að fara yfir alla kostina sem skýrslan býður upp á en hvet áhugasöm hér í þinginu til að skoða það á vef ráðuneytisins. Það sem ég hef gert er að fela stjórn Bjargráðasjóðs, eftir skýrsluna, að taka til skoðunar síðari valkost tillögu nr. 2, þ.e. sameiningu Bjargráðasjóðs og Náttúruhamfaratrygginga Íslands samhliða endurbótum á kerfinu. Sú vinna er hafin og það verður gert með samtölum stofnananna sín á milli auk könnunarviðræðna við samtök bænda og vátryggingafélög. Það er afar mikilvægt að hafa bændur sjálfa með í ráðum þarna. Það þarf að útfæra þetta fyrirkomulag mjög vandlega, ekki síst ef komið verður á nýrri tryggingu sem bætir þá vernd sem bændur hafa í dag. Stjórninni er ætlað að skila greinargerð til mín eigi síðar en í febrúar nú í vetur og í framhaldi af því er ætlunin að útfæra málið nánar, þar með talið nauðsynlegar lagabreytingar sem ég vænti góðs samstarfs við þingið um. Ég vænti þess að niðurstaðan verði til þess að bændur búi við vernd gegn óvæntum áföllum í kjölfarið. Það er eitt af því sem skiptir okkur máli við að tryggja fæðuöryggi landsins, eins og við hv. þingmaður höfum rætt áður og ekki síst í tengslum við kornrækt. Þá er rétt að nefna í þessu samhengi að einn af þeim möguleikum sem ræddir eru í skýrslunni eru uppskerutryggingar sem ég held að séu nokkuð sem við verðum að skoða betur. Í þeim efnum er tvennt í gangi á mínum vegum. Í fyrsta lagi er að störfum hópur á vegum Landbúnaðarháskólans sem mun skila tillögu að aðgerðaáætlun í mars í vetur og mun fjalla sérstaklega m.a. um uppskerutryggingar, sem sé um sóknarfæri í kornrækt og þar með talið uppskerutryggingar. Þá er einnig rétt að segja frá því að á fundi landbúnaðarráðherra OECD, sem ég sótti í síðustu viku, átti ég frumkvæði að því að ræða sérstaklega við bandaríska landbúnaðarráðuneytið en þar er mikil þekking og reynsla á uppskerutryggingum. Það samtal snerist um að bandaríska landbúnaðarráðuneytið myndi veita okkur sérfræðiráðgjöf um fýsileika þess að taka upp kerfi uppskerutrygginga hér á landi. Það er skemmst frá því að segja að því var tekið afar vel og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt til að fá óháð og utanaðkomandi mat á þessum valkosti í stöðunni. Þessi vinna er í gangi og ég vil fullvissa hv. þingmann um að við erum með mörg verkefni í gangi og væntum þess að geta stigið skref fram á við í þessu efni.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. fyrirspyrjanda Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir að hefja þessa þörfu og góðu umræðu og sömuleiðis vil ég þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir skýr og greinargóð svör. Það gladdi mig mjög í hennar máli að heyra þá nálgun og samskipti sem menn hafa átt við Bandaríkin í þessu samhengi því að þar held ég að menn standi flestum þjóðum framar í því að tryggja sína uppskeru - og fleira, þeir eru ekki bara með uppskerutryggingar - og eru komnir mjög langt á þeirri braut. Það er mjög mikilvægt í því samhengi og sérstaklega í ljósi þess að við ætlum að efla kornrækt, útiræktun á grænmeti og þess háttar að við séum með þessar tryggingar. Það er lykilatriði í þeirri framþróun sem við sjáum fyrir okkur í draumum okkar um það hvernig við getum náð utan um það stóra og mikla verkefni.

Virðulegi forseti. Ég þakka sömuleiðis fyrir þessa umræðu og svör ráðherra. Ég tek undir að það sé mjög gott að sækja þekkinguna þar sem hún er til staðar og tekist hefur vel. Þetta hefur aðeins verið í umræðunni um Náttúruhamfaratryggingar Íslands og Bjargráðasjóð, að hann verði sjóður sem nái kannski yfir mun víðtækara svið en hann gerir í dag. Ég er ánægð með þá stefnu. Síðan langar mig að taka undir það sem hv. fyrirspyrjandi nefndi um þessi göt sem hafa orðið til undanfarið sem við rekum okkur á, umfram það sem kannski er vitað og er í skýrslunni. Bændur geta kannski komið meira inn í þetta samtal sem fram undan er. Við erum auðvitað að stefna að auknu matvælaöryggi og aukinni útirækt eins og hér hefur verið viðrað. Í því sambandi verðum við, af því að við búum í þannig landi, að ná utan um það svo bændur leggi í þá vinnu sem þar er undir því við vitum alveg að það gengur ekki að rækta mikið úti í alls kyns veðri og vindum ef ekki verður bætt þegar illa gengur.

Forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra fyrir góð svör. Mig langar að taka undir það að nú á tímum neyðarástands í loftslagsmálum er mikilvægt fyrir okkur að endurhugsa, ekki bara fyrir bændur heldur fyrir þjóðina sem slíka, hvernig við ætlum að taka á þessum málum. Ég held að það sé af hinu góða að hugsa um sameiningu Bjargráðasjóðs og Náttúruhamfaratrygginga Íslands. Ég held að það þurfi líka að skoða hvort það séu einhverjar hamfarir sem eru ekki inni í þeim sjóði í dag en þurfi að koma inn vegna loftslagsvárinnar. Mig langaði líka að benda á, varðandi það að fjármagna slíkan sjóð og hvernig það er gert, að það hefur margt nýtt gerst á undanförnum árum varðandi útgáfu svokallaðra hamfaraskuldabréfa eða það sem heitir á ensku, með leyfi forseta, „catastrophe bonds“. Mig langaði að lokum að hvetja hæstv. ráðherra til að ræða við kollega sína og aðra aðila á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, því þetta er eitt af því sem verið er að ræða þar, hvernig við tryggjum það að borga tjón vegna náttúruhamfara.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. matvælaráðherra svörin. Mjög gott að heyra að vinnan sé hafin og eins vil ég þakka góðar ábendingar frá þingmönnum inn í umræðuna. Ég hef ítrekað lagt fram tillögu til þingsályktunar um úttekt á tryggingavernd í kjölfar náttúruhamfara til að stuðla að betri samfellu og samræmi í afgreiðslu mála og að réttindi þeirra sem verða fyrir áföllum í náttúruhamförum verði sem skýrust. Skoðun á tryggingamálum bænda er í mínum huga mikilvægur þáttur í slíkri heildarendurskoðun og vil ég hvetja ráðherra til að fylgja þeirri vinnu sem nú er hafin fast eftir og er einmitt gott að heyra af samtali, upplýsingabeiðnum og öðru þar sem reynslan er til staðar. Mig langar að koma inn á nokkur atriði sem felast í tillögunum í skýrslunni. Betri upplýsingagjöf skiptir mjög miklu máli. Komið hefur fram í gegnum þá vinnu sem ég hef átt um þessi mál að það vantar mikið upp á að bæði einstaklingum og lögaðilum, og þar með bændum, sé ljóst hvernig samspilið er milli lögboðinna trygginga og valfrjálsra trygginga, keyptra af tryggingafélögum, við bætur sem greiddar eru af Náttúruhamfaratryggingu Íslands. Þetta spilar saman og hefur áhrif á verndina. Ég held að það sé mjög skynsamlegt að horfa til sameiningar eða umsjónar Náttúruhamfaratryggingar Íslands með Bjargráðasjóði og þeim verkefnum sem hann hefur nú og munu hugsanlega bætast við. Ég held að það sé þó ekki nóg. Ég held, til lengri tíma litið, að það þurfi að koma upp öflugri tryggingarsjóði heldur en við eigum nú, þar sem bændur geta greitt inn og fengið bætur þegar á reynir. Uppskerutryggingar eru mikilvægar og hafa verið ræddar hér en allt skiptir þetta máli - gagnsæ og sanngjörn tryggingavernd er liður í fæðuöryggi þjóðar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari umræðu sem myndi auðvitað verðskulda lengri tíma, ekki síst vegna þess að hér erum við í raun og veru að tala um einn anga af mjög stóru viðfangsefni sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson nefndi líka og lýtur að því að hér erum við að horfa á algerlega nýjan veruleika varðandi aðlögun að loftslagsbreytingum, aukna hættu á ofsaveðri, á flóðum, aurskriðum o.s.frv. sem hefur allt saman áhrif á byggð og landbúnað í landinu. En líka tengt loftslagsmálum er sú áhersla sem við erum að leggja á fjölbreyttari áherslur í matvælaframleiðslu, þar með talið grænmetisframleiðslu og kornrækt, vegna þess að við þurfum að horfa til þess hvernig losun gróðurhúsalofttegunda er háttað eftir mismunandi greinum landbúnaðar- og matvælaframleiðslu. Áskoranirnar eru því mjög miklar. Ég tek undir það sem hér er sagt um að það er ákveðin áhætta að breyta og gera nýja hluti. Það skiptir máli að skilningur sé á þeirri áhættu. Þarna er um að ræða fjárfestingar sem ungir bændur eða fólk sem er að breyta um áherslur í landbúnaði er að ráðast í. Ég vil líka nefna það að við eigum að vera kjarkaðri í því að breyta um takt og líka að vinna saman. Það er það sem ég tek svolítið með mér frá París, eftir að hafa hitt mína kollega frá OECD-ríkjunum, þar sem verið er að hvetja til aukins samstarfs milli bænda, bæði í því að laða að ungt fólk áfram í að sinna landbúnaði, mynda samfélög meira utan um landbúnað og að hjálpast að við dýrar fjárfestingar. Ég þakka, virðulegi forseti, fyrir góða umræðu.