Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um skattlagningu á kolvetnisvinnslu. Allt frá árinu 1997 hefur markvisst verið kannað hvort olía eða gas, sem nefnt er einu nafni kolvetni í frumvarpinu, finnist á landgrunni Íslands. Benda niðurstöður þeirra kannana til þess að góðar líkur séu á að svo sé. Í ljósi þess voru, að frumkvæði iðnaðarráðuneytisins, samþykkt á Alþingi sérstök lög árið 2001 um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis í efnahagslögsögu Íslands. Í mars 2006 samþykkti ríkisstjórn Íslands síðan að hefja undirbúning að útgáfu leyfa til rannsókna og vinnslu kolvetnis í lögsögu Íslands, nánar tiltekið á svokölluðu Drekasvæði. Þegar hefur verið ákveðið að fyrstu leyfin til rannsókna á vinnslu kolvetnis verði boðin út fljótlega eftir áramót. Það frumvarp sem hér er kynnt er lagt fram í beinum tengslum við komandi útboð enda mikilvægt að reglur um skattlagningu kolvetnisvinnslu liggi fyrir gagnvart þeim aðilum sem hug hafa á að bjóða í leyfin. Frumvarpið er í samræmi við stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um skattlagningu kolvetnisvinnslu og voru eftirtalin meginmarkmið höfð að leiðarljósi við mótun á þeim tillögum sem fram koma í frumvarpinu: Að ríkinu verði tryggð ásættanleg hlutdeild í þeim hagnaði sem fellur til vegna nýtingar á takmarkaðri auðlind í eigu þjóðarinnar. Að Ísland verði í skattalegu tilliti samkeppnishæft við nágrannaríki okkar. Að skattlagning kolvetnisvinnslu á Íslandi verði einföld og skilvirk. Með frumvarpinu er lagt til að sérlög gildi um skattskyldu og skattlagningu kolvetnisvinnslu enda um mjög sérhæfða starfsemi að ræða. Miðað er við að lagður verði sérstakur skattur, annaðhvort í formi vinnslugjalds sem er óháð afkomu vinnslunnar eða í formi kolvetnisskatts þegar vinnslan er farin að skila tilteknum lágmarkshagnaði, á alla aðila sem stunda kolvetnisvinnslu eða taka með beinum hætti þátt í öflun og dreifingu kolvetnis í lögsögu Íslands. Jafnframt munu þeir aðilar sem þessa vinnslu stunda einnig greiða skatta og önnur gjöld sem almennt eru lögð á atvinnurekstur á landi, þar með talinn 15% tekjuskatt. Á þessari stundu ríkir hins vegar fullkomin óvissa um af hvaða stærðargráðu væntanlegar tekjur og útgjöld ríkissjóðs af mögulegri kolvetnisvinnslu hér á landi kunna að verða í framtíðinni. Talið er óraunhæft að ætla að styttri tími en 9 ár líði frá því kolvetnisvinnslufyrirtæki fær leyfi til leitar og rannsóknar þar til vinnsla getur hafist. Þá er óvarlegt að ætla að fjárfestingar þessara fyrirtækja, sem eru í eðli sínu langtímafjárfestingar, skili hagnaði fyrr en að nokkrum tíma liðnum eftir að vinnsla hefst. Með hliðsjón af þessu hefur almennt verið talið að önnur sjónarmið gildi um skattlagningu þessarar vinnslu en almennt gilda um atvinnustarfsemi, enda getur ábati ríkisins verið mikill ef vel tekst til. Samhliða þarf að tryggja að ríkið fái ásættanlega hlutdeild í þeim hagnaði sem til fellur vegna nýtingar á þessari takmörkuðu þjóðarauðlind. Þessi sjónarmið voru höfð að leiðarljósi við útfærslu á því frumvarpi sem hér um ræðir. Frumvarpið miðar að því að lögin öðlist gildi 1. janúar 2009. Herra forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég held að nú sé ástæða til þess fyrir hv. alþingismenn að staldra aðeins við og ræða við ríkisstjórnina um framgang þingmála á þessu hausti. Vissulega er það ljóst eins og allir þingmenn vita að hér hefur verið afbrigðilegt ástand í efnahagsmálum eftir að bankarnir féllu í byrjun október og því oft ástæða til þess að afgreiða löggjöf með hraði til að bregðast við þeim aðstæðum. Ég hef staðið að því og mun gera það áfram þegar í hlut eiga þingmál sem eru þannig vaxin að ég tel að þurfi skjóta framgöngu á Alþingi til að bregðast við erfiðum aðstæðum. En mér hefur fundist að þessi þróun mála hafi farið versnandi og breiðst út til mála sem eiga ekkert skylt við það ástand sem við höfum búið við síðan í október og er rökstuðningur fyrir afbrigðilegri málsmeðferð hér í þinginu. Það nær til ýmissa þingmála sem hér hafa verið lögð fram, bæði framlagningu þeirra, fyrirtöku á þingfundi, meðferð þeirra á þingfundum og síðan í úrvinnslu þeirra þegar málin eru komin úr þingnefndum. Ég fellst ekki á að það mál sem um er að ræða sé þannig vaxið að það þurfti nein sérstök afbrigði til að ræða það. Þingið hefur sett sér reglur um hvernig mál fara hér fram. Þær meginreglur ganga út frá því að tími gefist til að skoða málin áður en umræða fer fram og að þjóðinni gefist tími til að frétta af málunum og kynna sér þau áður en umræða fer fram. Þess vegna er meginreglan sú að mál eru ekki rædd fyrr en í fyrsta lagi degi eftir að þingskjölum er útbýtt. Þegar vikið er frá þessu eru þingmenn sviptir tækifæri til þess að kynna sér málið og það gerir umræðuna lakari. Jafnframt er þjóðin svipt tækifæri til að heyra um málin, að þau hafi verið lögð fram, og missir jafnvel af umræðu því að henni er lokið þegar menn fá loks að vita af því að málin eru komin fram. Hér er settur nýr fundur og dregin inn á þann fund níu mál sem fæst eru þess eðlis að nokkur ástæða er til að taka á dagskrá með afbrigðilegum hætti. Það mál sem hér er um að ræða og hæstv. fjármálaráðherra mælti fyrir getur út af fyrir sig verið hið þarfasta mál til að setja nauðsynlega lagastoð og marka stefnu til þess að nýta þá auðlind sem kann að vera innan íslenskrar efnahagslögsögu. Ég er tiltölulega jákvæður gagnvart því að kanna möguleikana á nýtingunni og er tilbúinn að vinna að því að setja löggjöf um það efni. En ég fellst ekki á að ákvörðun ráðherra um fyrirhugað útboð í janúar geri það að verkum að þingið verður að vera hér í blóðspreng að ræða málið. Þingmenn geta hvorki undirbúið sig né sent málið til umsagnar aðila sem hugsanlega ættu að veita ráðgjöf í þessum efnum og gera það að lögum á örfáum dögum eins og ætlast er til. Ég segi bara, virðulegi forseti, að það er ekki boðlegt. Það er bara engin ástæða til. Það er hætta á því þegar menn ganga inn á þessa braut að afbrigðið verði að reglu og að reglunni sé vikið til hliðar. Afbrigðið festist í sessi sem regla í málum sem það á ekkert við. Sú hætta er sérstaklega mikil þegar stjórnarflokkarnir eru svo fjölmennir að þeir hafa nægan meiri hluta einir og sér til að veita sér öll þau afbrigði sem þeir kjósa. Mér sýnist það vera tilhneigingin hjá ráðherranum að líta þannig á málin að þau eigi að koma seint fram og fara hratt í gegnum þingið, helst sem minnst skoðuð og rædd. Ég mótmæli þessu, virðulegi forseti.

Herra forseti. Það er alveg óhætt að taka undir með hv. þingmanni um þau meginsjónarmið sem fram koma hjá honum. En eins og hann gat um sjálfur hefur þetta þing verið um margt óvenjulegt vegna þeirra aðstæðna sem verið hafa hjá okkur í haust. Þó að þau mál sem hér um ræðir tengist ekki beinlínis því ástandi og að ekki sé verið að biðja um afbrigði við þau í dag til að keyra þau í gegn á fáum sólarhringnum eru þetta mál sem tafist hafa í vinnslu í ráðuneytunum vegna þess að þar hafa menn verið í önnum vegna þess óvenjulega ástands sem hér hefur verið. Ástæðan fyrir því að beðið var um afbrigði til þess að þau gætu komist á dagskrá í dag var einfaldlega til þess að nýta daginn. Það var ekki margt á dagskrá. Þetta er gert til að flýta fyrir því að þessi mál geti komist til nefndar, fái fullnægjandi skoðun þar og, ef þingið kýs svo, til að þau verði afgreidd fyrir jólin því að mörg þeirra eru þess eðlis að það þyrfti að gera. En eins og fram kom hjá hv. þingmanni hefur það auðvitað þau áhrif að 1. umr. verður kannski ekki eins notadrjúg eins og ella hefði orðið en það gerir það hins vegar að verkum að starfið í nefndinni ætti að geta orðið meira. Ég vil biðja bæði hv. þingmann sem hóf máls á þessu og aðra hv. þingmenn að sýna þessu sjónarmiði skilning í störfum sínum.

Virðulegi forseti. Ef miða á við venjulegan gang mála í þingnefndum mundi meðferð málsins taka svona þrjár, fjórar vikur í þingnefnd og málið verða afgreitt einhvern tíma undir lok janúar, það væri svona hinn venjulegi gangur í þinginu í afgreiðslu á máli sem þessu. Hér er ætlast til þess að þetta verði að lögum 1. janúar, sem þýðir að það verður að afgreiða það núna áður en þingið fer heim í jólaleyfi, hvenær sem það nú verður. Það er ljóst að meðferð málsins er ekki nema brot af þeim tíma sem venja er. Því til viðbótar sé ég ekki þörfina á því að taka þetta mál fyrir í dag í stað þess að ræða það á morgun, ég átta mig bara ekki á því. Af hverju var ekki hægt að leyfa okkur að skoða þessi þingskjöl sem okkur voru sýnd hérna klukkan hálftvö í dag og geta kynnt okkur þau til morguns og taka þau þá til umræðu? Ég átta mig ekki á því, virðulegi forseti, mér finnst þetta eiginlega algjörlega fráleitt. Ég frétti af þessum fundi fyrir rúmri klukkustund, að til stæði að setja nýjan fund og taka slatta af málum inn sem var verið að dreifa í dag. Það er bara ekkert í lagi, virðulegi forseti, að þingið starfi svona. Þingið hefur sett sér þá reglu að starfa með öðrum hætti og það á í meginatriðum að halda sig við það. Auðvitað eiga menn að víkja frá því eftir því sem efni standa til og þingsköp leyfa þegar ástæða er til og það hef ég farið yfir. Mér finnst bara menn vera komnir of langt inn á þessar brautir, virðulegi forseti.

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan finnst mér sjónarmið hv. þingmanns alls ekki óeðlilegt en ef við tökum þetta mál sérstaklega þá ber þess að geta að það er ekki alveg ókynnt í umræðunni, efnisatriðin hafa verið kynnt opinberlega og menn eiga því ekki að koma alveg kaldir að málinu. Eins og ég sagði áðan að með því að koma málinu hratt og örugglega inn í þingið er frekar verið að hjálpa til við það að þingnefndin fái góðan tíma til þess að skoða málið þó að ég viðurkenni að tímaramminn sé þröngur, en við erum þó innan þess ramma að gera það sem við getum til þess að nefndin fái sem bestan tíma.

Hæstv. forseti. Ég vil taka heils hugar undir orð hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar og tek undir gagnrýni hans á ríkisstjórnina og kannski líka á forseta Alþingis. Það er auðvitað spurning hvort forseti Alþingis eigi ekki að hafa sterkari bremsur en raun ber vitni. Mér þótti nóg um þegar íslensk málstefna sem við ræddum fyrr í dag kom á dagskrá fundarins en hún var sett á dagskrá með afbrigðum. Þá hugsaði maður með sér að meira að segja íslensk málstefna þyrfti að fara á dagskrá þingsins með afbrigðum. Þetta er auðvitað ekki nógu góður svipur. Svo segi ég sömu sögu og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, það er innan við klukkutími síðan ég fregnaði að hér ætti að setja nýjan fund klukkan fjögur og að af níu málum sem eru á dagskrá eru sjö sett á dagskrána með afbrigðum. Það er langt í frá að þetta geti talist sæmandi, hæstv. forseti, og jafnvel þó að við séum að fara í gegnum óvanalegar aðstæður þá tel ég það hvorki réttlæta né afsaka að hér sé unnið með þessum hætti. Í umhverfisnefnd Alþingis var tekin fyrir í morgun beiðni frá iðnaðarnefnd um að gefa umsögn um frumvarp til laga um kolvetnisvinnslu. Þetta frumvarp um skattlagningu kolvetnisvinnslu er beintengt því frumvarpi, eins og kemur fram í greinargerð. Á fundi umhverfisnefndar í morgun, þar sem við vorum að taka á móti gestum til þess að undirbúa umsögn okkar til iðnaðarnefndar, kom fram að ráðuneytin hafa látið undir höfuð leggjast að hafa samráð við allar þær stofnanir sem eiga að koma að þessum málum. Með öðrum orðum, hæstv. forseti, hér er verið að búa til glænýtt lagaumhverfi fyrir gríðarlega sérhæfðan iðnað, sem er olíuiðnaður, og ég spyr hvort ríkisstjórnin sé í raun og veru vakandi og með opin augun þegar hún setur þessi frumvörp á dagskrá jafnóundirbúið og raun ber vitni. Og það kemur í ljós að stofnun eins og Skipulagsstofnun, sem á að sjá um stóran þátt, á að hafa samkvæmt frumvarpi iðnaðarráðherra gríðarlega mikið hlutverk, svo mikið að það nær allan hringinn í kringum borðið, það er með þeim hætti að það er fullkomlega óásættanlegt stjórnsýslulega hvernig hlutverk Skipulagsstofnunar er útlistað í frumvarpinu. Með öðrum orðum, þetta mál er fullkomlega vanreifað og ég fullyrði að um leið og ég er búin að kíkja á mál iðnaðarráðherra hlýtur þetta mál fjármálaráðherra að vera með svipuðum hætti vanreifað því að hér er um anga af máli iðnaðarráðherra að ræða. Að ætla að fara að setja á dagskrá frumvörp sem tengjast innleiðingu gríðarlega umfangsmikils iðnaðar eins og olíuvinnslu með þessum hætti, getum við ekki sætt okkur við, hæstv. forseti. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að það sé frá árinu 1997, þá hafi verið með markvissum hætti kannað hvort olía eða gas finnist á landgrunni Íslands. Það segir að í mars 2006 hafi ríkisstjórn Íslands, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks að öllum líkindum, ákveðið að hefja undirbúning að útgáfu leyfa til rannsókna og vinnslu kolvetnis í lögsögu Íslands, nánar tiltekið á svokölluðu Drekasvæði. Í mars 2006, það eru sem sagt tæp þrjú ár síðan ríkisstjórn tók ákvörðun um þetta og þegar málin koma fyrir þingið koma þau í einhverri tímapressu og greinilega svo illa útbúin að það vantar mikið upp á að þau séu boðleg eða þinghæf. Ég fullyrði héðan úr þessum ræðustól, hæstv. forseti: Allar hugmyndir ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar eru vanreifaðar og illa undirbúnar varðandi þetta stóra mál, varðandi það að fara út í að hefja stórfelldan olíuiðnað á Drekasvæðinu innan lögsögu Íslands. Að ekki sé minnst á það að ríkisstjórnin þykist vera að búa til einhverja stefnu sem geti verðskuldað að vera kennd við sjálfbæra þróun og hér eigi að auka hlut vistvænna orkugjafa. Átta menn sig ekki á því að olíuvinnsla fer í þveröfuga átt? Hvar hafa menn þá verið? Ætla menn að keyra hér eftir sjálfbærri orkustefnu og taka ábyrgð á því í gegnum öll lög ákvarðana hér á Alþingi og í stjórnsýslunni eða ætla menn að búa til vistvæna orkustefnu með annarri hendinni og hefja olíuiðnað með hinni? Hvað er hér í gangi? Má ég biðja um, hæstv. forseti, að það sé þá gert með þeim hætti að undirbúningur málanna sé með fullum sóma. Því er ekki að heilsa í þessu máli. Ég ítreka mótmæli gegn því að mál af þessu tagi skuli tekin á dagskrá með þessum hætti og þinginu gefinn jafnsnautlegur tími til þess að fjalla um þau. Því eins og hefur komið fram þarf þetta frumvarp að vera samþykkt fyrir jólaleyfi til þess að hægt verði að fylgja þeirri áætlun sem ríkisstjórnin er með, að hefja útboð leyfanna fyrir miðjan janúar næstkomandi. Það er skömm að þessu, hæstv. forseti, skömm að því að okkur skuli boðið upp á að taka þátt í vinnu af þessu tagi.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir margt sem komið hefur fram, bæði hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og Kristni H. Gunnarssyni varðandi það hvernig mál koma fyrir þingið þessa dagana og ég tel rétt að við þingmenn séum á varðbergi hvað þetta varðar og látum í okkur heyra um hvernig vinnubrögð við viljum viðhafa. Ég verð samt að gera athugasemdir við ummæli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur um umrætt mál vegna þess að hún fór að þvæla inn í það mál vinnubrögðum um frumvarp sem nú liggur fyrir hjá iðnaðarnefnd og hefur legið þar í nokkrar vikur, um kolvetnisvinnsluna.  Virðulegi forseti. Jafnframt frábið ég mér að hv. þingmaður sé að tala um vinnubrögð í því máli þegar vinna við það fer fram með efnislegum hætti og engin tímasetning hefur verið sett á hvenær nefndin ljúki vinnu sinni í því. Virðulegi forseti. Varðandi það mál sem hér er til umræðu þá er sagt að einhver flýtimeðferð hafi átt sér stað, að það vanti gögn og annað. Ég er hér með skýrslu frá því í mars 2007, en á þeim tíma var hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir iðnaðarráðherra, mjög góða skýrslu um þetta mál frá A til Ö, þannig að þetta er ekki að koma algjörlega nýtt til þingmanna nú. Við fjölluðum um þetta þann vetur í iðnaðarnefnd og hér stendur líka, virðulegi forseti, 

Hæstv. forseti. Ég vil bara segja við hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur að mér þykir afskaplega leitt ef ég hef reitt hv. þingmann til reiði með því, eins og hún orðaði það, að þvæla hér inn í umræðu um mál hæstv. fjármálaráðherra, umræðu um frumvarp um kolvetnisvinnslu, en það vill þannig til að þessi mál eru nátengd. Ef við ætlum okkur að fara að undirbúa olíuvinnslu á hafsvæði Íslands, í íslenskri lögsögu, skulum við gera það með þeim hætti að sómi geti verið að. Ég þekki skýrsluna sem hv. þingmaður veifaði hér í ræðustóli. Ég fékk hana reyndar ekki í hendur fyrr en núna á þessum þingvetri og ég tel það allt í lagi því ég sá ekki fyrir mér að við værum að taka þetta mál hér í gegn um kolvetnisvinnsluna með einhverju hraði og hélt því að það yrði til þess nógur tími. En þegar maður fer að lesa þessi mál bæði í botn sjáum við dagsetninguna 15. janúar, að leyfin eigi að vera tilbúin til útboðs 15. janúar. Þegar þau leyfi verða tilbúin til útboðs hefði maður ætlað að lögin um kolvetnisvinnslu ættu líka að vera tilbúin til þess að við vissum á hvaða grundvelli leyfin eru gefin út. Þess vegna er hæstv. fjármálaráðherra kominn með þetta mál sem við nú ræðum inn í þingið og þess vegna er verið að vinna málin í þingnefndum sem varða hitt málið og þau þurfa auðvitað bæði að vera tilbúin á svipuðum tíma ef umhverfið í kringum þessa gríðarlegu iðnaðarvinnslu á að verða með þeim hætti að það sé hægt fyrir leyfisumsækjendur að vita í hvaða umhverfi þeim verður gert að starfa. Þannig að, afsakið, herra forseti, þessi mál eru nátengd og það er alveg eðlilegt að þau fari samferða í gegnum þingið. Tímapressan sem er á þessu máli sem við hér ræðum hlýtur því að yfirfærast yfir á hitt málið. Ég tel mig því hafa verið fullum rétti með - eins og hv. þingmaður orðaði það - að þvæla 

Virðulegi forseti. Ég sagði ekki „að þvæla því máli hér inn í umræðuna“ heldur vinnubrögðunum í því máli, þar sem það mál er í vinnslu innan iðnaðarnefndar og það er meira en ein vika og meira en tvær vikur síðan fyrir því máli var mælt hér í þingsölum. Við skulum því hafa það alveg á hreinu að það er ætlun þess formanns iðnaðarnefndar sem hér stendur að það mál fái góða, djúpa, efnislega umfjöllun og ég ætla að biðja þingmenn um að gera ekki mönnum upp að þeir ætli að vinna þingmál sem lögð eru fram í þinginu, illa og hroðvirknislega. Það er hvorki ætlun þeirrar sem hér stendur né annarra í iðnaðarnefndinni sem vinna að því máli vegna þess að við ætlum að vanda til þeirra verka. Ef við náum því fyrir 15. janúar er það frábært, ef ekki verður að breyta þeirri dagsetningu vegna þess að þetta mál ætlum við að vinna vel á grundvelli þeirrar góðu skýrslu sem ég hef áður nefnt. Mér þykir undarlegt ef hv. þingmaður er fyrst að vita af þeirri skýrslu nú í vetur vegna þess að hún kom út í mars 2007 og var kynnt innan þingsins þá og í þeirri iðnaðarnefnd sem þá sat, en í henni sat ég og fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og við fengum, ásamt öðrum fulltrúum nefndarinnar, rækilega kynningu á skýrslunni þar.

Hæstv. forseti. Í tilefni síðustu orða hv. þingmanns þá er það rétt að skýrslan hefur verið kynnt í iðnaðarnefnd en þar hef ég aldrei átt sæti. Ég á hins vegar sæti í umhverfisnefnd Alþingis og skýrslunni var fyrst dreift þar í vetur, svo að það sé allt á hreinu. Varðandi hina góðu og djúpu umræðu sem hv. formaður iðnaðarnefndar vill að fari fram um þessi mál vil ég segja þetta: Mælt var fyrir frumvarpi iðnaðarráðherra um kolvetnisvinnslu hinn 21. nóvember, 

Forseti vill biðja þingmenn um að vera ekki í samtölum hér.

Takk fyrir, forseti. Það upplýstist hér í frammíkalli hv. formanns iðnaðarnefndar að málið hafi verið tekið á dagskrá iðnaðarnefndar í síðustu viku. Á þeim fundi var ákveðið að senda málið til umhverfisnefndar. Umfjöllun umhverfisnefndar fór fram á fundi í morgun. Hann var innan við klukkutíma langur. Á hann komu á annan tug gesta sem tappað var af og við spurðum út í málið. Þar komu fram gríðarlega alvarlegar athugasemdir fyrst og fremst frá Skipulagsstofnun, sömuleiðis frá Náttúrufræðistofnun Íslands og ákveðnar tæknilegar ábendingar frá Umhverfisstofnun og fleiri aðilum. Ég tel því fullt tilefni til að gagnrýna þá málsmeðferð sem hér er viðhöfð. Ég tel það algjöran óþarfa hjá hv. formanni iðnaðarnefndar að fyrtast við því að það er augljóst að mál af þessari stærðargráðu fær ekki nægan tíma í nefndunum ef afgreiða á þetta sem lög fyrir 15. janúar. Yfirlýsing hv. formanns nefndarinnar er hins vegar mikilvæg. Hún segir: 

Hæstv. forseti. Hér er komið til umfjöllunar áhugavert mál sem er frumvarp til laga um skattlagningu kolvetnisvinnslu. Áður en ég ræði efnislega um frumvarpið vil ég láta það koma fram að ég get tekið undir með þeim sem talað hafa um að málið komi mjög seint fram og sé tekið hér á dagskrá með afbrigðum. Þingmenn hafa því ekki fengið tækifæri til þess að kynna sér efnisinnihaldið. Engu að síður held ég að ástæða sé til að fagna því sérstaklega að það virðist vera að ríkisstjórnarflokkarnir séu sammála um þetta mál og það er kannski í fyrsta skipti sem svo er í sambandi við atvinnumál þessarar þjóðar. Ástæða er til að óska hæstv. fjármálaráðherra til hamingju með það,  Eins og hér kemur fram var það á árinu 2001 að lög nr. 13/2001, um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis, voru samþykkt hér á Alþingi að frumkvæði iðnaðarráðherra. Það er því nokkur aðdragandi að því að við setjum þau lög sem frumvarpið kveður á um og reyndar er hægt að fara lengra aftur í tímann til að fara yfir sögu málsins. Því er ekki að neita að ég hef mikinn áhuga á þessu máli og hef haft það og snýr það að kjördæmi mínu, sem er Norðausturkjördæmi. Menn gera sér vonir um að þar geti skapast störf í tengslum við það að þarna geti hugsanlega fundist kolvetni, bæði olía og gas, jafnvel á hinu svokallaða Drekasvæði sem er norðaustur af landinu. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur haft stór orð um það að við verðum ríkasta þjóð í heimi þegar þetta hefur fundist allt saman og við skulum bara trúa því, þó að ég ætli kannski ekki að taka svo mikið upp í mig að rétt sé að vera svolítið bjartsýnn í sambandi við þetta allt saman. Það mál sem hér er komið fram svo seint sem raun ber vitni snýst um skattlagninguna, sem sagt skattlagningu auk hinnar hefðbundnu. Þar sem ég hef getað kíkt í textann sýnist mér að ákveðin nefnd eigi að vera að störfum - sem er samt ekki ákveðið, sennilega fer það eftir því hvort einhver verðmæti finnast. Ef nefnd verður að störfum verður hún þriggja manna og fjármálaráðherra skipar hana og hún mun mánaðarlega ákveða viðmiðunarverð. Mér þætti gott ef hæstv. ráðherra mundi vilja útskýra þetta svolítið fyrir okkur hv. þingmönnum, t.d. hvernig þessi nefnd verður skipuð. Hún á að vera alveg sjálfstæð. Eru einhverjar tilnefningar í því eða er hún bara skipuð sisona af hæstv. ráðherra? Komið hefur fram að ekki er algjör samstaða um það í landinu hvort nýta eigi þau verðmæti sem þarna kunna að vera. Eftir því sem ég skil t.d. formann Náttúruverndarsamtaka Íslands heyrist mér hann á móti því að nýta þessa auðlind þó að hún sé hugsanlega til staðar. Hann talar um að það samræmist ekki stefnu ríkisstjórnarinnar að fara í vinnslu kolvetnis við Íslandsstrendur og sjálfsagt því síður í landi. Hæstv. iðnaðarráðherra neitaði því hér í umræðu um daginn að það væri rétt hjá þessum ágæta formanni náttúruverndarsamtakanna að vinnsla kolvetnis samrýmdist ekki stefnu ríkisstjórnarinnar. Ég vildi gjarnan fá að heyra hæstv. fjármálaráðherra láta þau orð falla hér líka. Mér fyndist það með ólíkindum ef einhver spurning er um það að þessi auðlind skuli nýtt ef þarna finnast jarðlög sem gefa verðmæti. Vissulega er þetta allt saman á miklu dýpi og það er kostnaðarsamara en engu að síður trúi ég því að þetta sé mál sem við eigum að halda áfram að vinna að. Að því leyti til get ég fagnað því að þetta frumvarp sé fram komið en ítreka það sem aðrir hv. þingmenn hafa sagt að það kemur náttúrlega ákaflega seint inn í þingið. Það kemur seint þrátt fyrir að fjármálaráðuneytið sé vel skipað af starfsfólki. Samkvæmt svari sem ég fékk nú nýlega frá hæstv. forsætisráðherra eru sjö starfsmenn ráðnir tímabundið í ráðuneytið fyrir utan alla þá sem eru svo ráðnir á hefðbundinn hátt. Það er því umhugsunarefni að hæstv. ráðherra skuli ekki geta verið fyrr á ferðinni með þetta mál.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir jákvæð viðbrögð gagnvart frumvarpinu. Hún spurði um tvö atriði. Hún spurði hvort það samrýmdist stefnu ríkisstjórnarinnar að vinna kolvetni og það gerir það, ella hefðu þau frumvörp sem hér er verið að fjalla um ekki verið flutt. Hv. þingmaður spurði síðan sérstaklega um viðmiðunarverðsnefndina en eins og fram kemur í frumvarpinu er verð á kolvetni lagt til grundvallar útreikningi á gjöldum. Ástæðan fyrir því að sú leið er farin að nota viðmiðunarverð sem þessi nefnd ákveður er sú að það tíðkast talsvert í olíuheiminum að olíuvinnslufyrirtækin skipti við tengda aðila og því getur það haft áhrif á verðlagninguna. Þetta er til þess að tryggja að miðað sé við það verð sem tíðkast í heiminum á hverjum tíma. Gert er ráð fyrir því að settar verði nánari reglur um það hvernig nefndin vinnur en ekki er gert ráð fyrir neinum tilnefningum eins og fram kom hjá hv. þingmanni hvað þetta varðar. Enda má kannski segja að þetta sé tæknilegt atriði þar sem verið er að miða við það verð sem er í gangi í heiminum á hverjum tíma. Hins vegar er gert ráð fyrir því að þeir aðilar sem þarna eru hafi tiltekna þekkingu, eins og kemur fram í 6. gr., í lögfræði, hagfræði og kolvetnisvinnslu.

Herra forseti. Ég bað um orðið undir andsvari hv. formanns iðnaðarnefndar, Katrínar Júlíusdóttur, til að mótmæla þeim orðum hennar að hv. iðnaðarnefnd hafi haft þau mál sem hér voru rædd, um olíuvinnslu, rannsóknir eða leit að olíu á Drekasvæðinu, til umfjöllunar í nokkrar vikur. Það er einfaldlega rangt og ég vil að það komi skýrt fram í þessum ræðustól,  Það sem er rétt í þessu máli er, eins og fram kom hér áðan, að mælt var fyrir því máli sem um ræðir þann 21. nóvember sl. og var því vísað til hv. iðnaðarnefndar. Það er ömurlegt, vil ég segja, það vinnulag sem menn leggja hér upp með. Ekki einungis að verið sé að hrúga hér inn málum eins og gert hefur verið með því að boða þennan viðbótarfund hér með níu málum, öllum nema einu, á afbrigðum. Ekki er nóg með að afgreiða eigi þetta allt fyrir áramót heldur eru fjáraukalög og fjárlög ekki einu sinni komin hér inn í þingið til 2. umr. Eða á ég að segja: Ný fjárlög eru ekki einu sinni komin inn í þingið til umræðu. Það er því alveg ljóst að hversu mikið sem þingmenn vilja leggja sig fram og vinna í desember í nefndum og hér í þinginu þá er ekkert sem heitir eðlileg málsmeðferð eða vinnubrögð í boði ríkisstjórnarinnar, ríkisstjórnar sem þarf að funda undir lögregluvernd þessa dagana. Það er staðan sem er uppi í samfélaginu. Svo eru menn kallaðir hér til til þess að ræða skattlagningu kolvetnisvinnslu og taka það fyrir með afbrigðum, afgreiða það fyrir áramót, takk. Ég verð að segja eins og er og oft hefur komið hér fram í haust að þeir þingmenn sem eru nýir á þessum vinnustað, eins og sú sem hér stendur, hafa orðið æðitakmarkaða þolinmæði fyrir því vinnulagi sem viðgengist hefur. Ég verð að segja það hreint eins og er að þegar frumvarpið um kolvetnisstarfsemina kom til umræðu 21. nóvember sl. benti ég á hversu mikilvægt það væri að það mál kæmi fyrir umhverfisnefnd. Ef rétt hefði verið á málum haldið hefðu hv. iðnaðarnefnd, hv. umhverfisnefnd og hv. efnahags- og skattanefnd þurft að fara yfir þessi mál sameiginlega og gefa sér góðan tíma til að vinna hlutina saman, vegna þess að þetta er allt háð hvað öðru. Álitamálin sem hér er verið að fjalla um varðandi mögulega skattlagningu á þessum iðnaði hanga saman við þá stefnu sem tekin verður um það hvernig við ætlum að gæta almennt hagsmuna eigendanna, almennings í landinu, eigenda auðlinda á hafsbotni, í þessu tilfelli, eða annarra auðlinda. Gæta þarf hagsmuna þeirra hvað varðar leyfisveitingarnar og framsal á nýtingu auðlindarinnar sem er til umfjöllunar í hv. iðnaðarnefnd. Einnig þarf að gæta að því hvaða áhrif rannsóknir og vinnsla á þessum efnum kann að hafa á lífríki og lífsmöguleika með ströndum og á nytjastofna okkar ef slys verður eða óhapp. Að auki þarf að gæta að því hvernig gjaldtöku skuli háttað á bæði rannsóknum og vinnslu og loks skattlagningu á það sem þarna kann að koma upp. Ef eitthvert vinnulag væri af viti á hv. Alþingi ættu þessar nefndir að fá tíma til að setjast yfir hlutina og taka það í heild. Það verklag væri til sóma. Þetta er stórt mál, í því eru mörg álitaefni og ég vil ítreka og taka undir það sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði hér áðan að við þurfum, Íslendingar, að muna mjög vel eftir ábyrgð okkar í umhverfismálum, ábyrgð okkar á lofthjúpi jarðar, þeirri sérstöðu sem við höfum til að draga úr hitahækkun í lofthjúpnum með því að nýta orkuauðlindir okkar í vatnsafli og jarðvarma með skynsömum hætti. Við eigum að leggja áherslu á endurnýtanlega orku og sjálfbæra þróun. Það mál sem hér er til umræðu - ég er ekkert að segja að við séum komin að því að vinna olíu hér á landi á Drekasvæðinu en það er alveg ljóst að slík vinnsla fer ekki saman við sjálfbæra þróun og þau verkefni sem eru uppi og varða loftmengun og hitun í lofthjúpi jarðar. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls hérna en ég get ekki annað en notað tækifærið til að mótmæla því enn og aftur hvernig vinnulagi er háttað á hv. Alþingi. Ég ítreka það að ég tel að eins og málin eru lögð upp hafi engin þeirra nefnda sem hér hafa verið nefndar, ekki hv. iðnaðarnefnd, ekki hv. umhverfisnefnd og ekki heldur hv. efnahags- og skattanefnd, nægilegan tíma til að fara yfir þessi mál, ekki bara vegna þess hversu seint þau eru fram komin heldur líka vegna annarra verkefna og einkanlega fjárlagafrumvarps og fjáraukalagafrumvarps sem er ekki komið fram.

Virðulegi forseti. Ég er enn jafnundrandi og ég var áðan á því að hv. þingmenn Álfheiður Ingadóttir og Kolbrún Halldórsdóttir skuli tala hér eins og við ljúkum nú á eftir eðlilegri þinglegri meðferð á málinu um kolvetnisvinnsluna, sem tengist þessu máli, vegna þess að svo er alls ekki. Hún er rétt að hefjast og mun hefjast í fyrramálið með samræðum við Samband íslenskra sveitarfélaga, sem hefur gert við þetta talsverðar athugasemdir. Í kjölfarið munum við ræða við ráðuneytið og á morgun fáum við einnig inn umsagnir og köllum til gesti í framhaldi af því. Hér er málið því í efnislegri vinnslu og þess vegna stend ég eiginlega í forundran að menn skuli tala með þeim hætti sem hér er gert vegna þess að svo er alls ekki. Hv. þingmaður sagði líka að hún teldi það eðlilegt vegna umfangs málsins að hv. efnahags- og skattanefnd, hv. umhverfisnefnd og hv. iðnaðarnefnd funduðu saman um málið í heild. Það þykir mér ekkert verri tillaga en margar aðrar og aldrei að vita nema akkúrat það verði gert. En málið sem við ræðum hér var að koma á dagskrá í dag þannig að ekki hefur verið uppi á borðinu fram að þessu í þinglegri meðferð að efnahags- og skattanefnd kæmi að málinu. Nú eru hins vegar þessi tvö mál bæði komin inn og þá tel ég að þetta komi vel til greina.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að frumvarpið sem hér var tekið á dagskrá með afbrigðum í dag var boðað og kynnt um leið og mælt var fyrir frumvarpi iðnaðarráðherra um olíuvinnslu og rannsóknir.

Virðulegi forseti. Það sýnir kannski líka að þessi mál hafa verið talsvert rædd hingað til og ekki kemur alveg flatt upp á þingmenn að þessi mál skuli vera á leiðinni hér inn og vísa ég enn og aftur til þeirrar löngu umfjöllunar sem um þetta mál hefur verið og hófst með skýrslunni sem ég ræddi áðan.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 3/2006, um ársreikninga, með síðari breytingum. Frumvarp þetta er lagt fram í ljósi þess ástands sem nú ríkir í efnahagslífi landsins og þeirra breytinga sem átt hafa sér stað á gengi íslensku krónunnar á árinu 2008. Sú þróun kann í sumum tilfellum að vekja upp spurningar um hvaða starfrækslugjaldmiðill, í skilningi laga um ársreikninga, gefur í raun rétta mynd af afkomu og efnahag félaga á reikningsárinu 2008. Samkvæmt alþjóðlegum reikningsskilastöðlum skulu stjórnendur þeirra fyrirtækja sem fara eftir alþjóðlegum reikningsskilastöðlum leggja mat á, við gerð ársreiknings, hvaða starfrækslugjaldmiðill gefi sem gleggsta mynd af rekstri félagsins. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga um ársreikninga skal umsókn um heimild til færslu bókhalds og samningar ársreiknings í erlendum gjaldmiðli berast ársreikningaskrá tveimur mánuðum fyrir upphaf viðkomandi reikningsárs. Verða skilyrði laganna fyrir veitingu slíkrar heimildar að vera uppfyllt þegar í upphafi reikningsársins. Með frumvarpi því sem hér er lagt fram er lagt til ákvæði til bráðabirgða við lögin sem veitir ársreikningaskrá heimild til að taka til meðferðar umsóknir um heimild til færslu bókhalds og samningar ársreiknings í erlendum gjaldmiðli annars vegar fyrir reikningsár sem hefst 1. janúar 2008 eða síðar á því ári og hins vegar fyrir reikningsárið sem hefst 1. janúar 2009, jafnvel þótt slík umsókn berist ekki ársreikningaskrá fyrr en 15. desember 2008. Með öðrum orðum er ársreikningaskrá annars vegar heimilað að samþykkja afturvirkt slíkar beiðnir félaga fyrir reikningsárið 2008 og hins vegar er framlengdur umsóknarfrestur fyrir reikningsárið 2009. Skilyrði fyrir veitingu heimildar ársreikningaskrár eru eftir sem áður þau sem fram koma í 8. gr. ársreikningalaganna. Með frumvarpinu er því tímabundið, með vísan til núverandi ástands efnahagsmála, verið að opna fyrir það að þeim félögum sem sannanlega uppfylla skilyrði ársreikningalaga til þess að færa bókhald og semja ársreikning í erlendum gjaldmiðli á reikningsárinu 2008, en sóttu ekki um heimild til þess á árinu 2007, verði gert kleift að fá slíka heimild afturvirkt. Til jafnræðis er að sama skapi framlengdur umsóknarfrestur til 15. desember fyrir þau félög sem óska eftir að færa bókhald og semja ársreikning í erlendum gjaldmiðli á reikningsárinu 2009. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 63/1969, um verslun með áfengi og tóbak. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um verslun með áfengi og tóbak sem snúa að álagningu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á áfengi og tóbak. Breytingarnar taka mið af áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 5035/2007, frá 17. nóvember 2008, sem fjallar um fyrirkomulag álagningar á áfengi og tóbak hjá ÁTVR. Niðurstaða umboðsmanns er sú að núgildandi lagaumhverfi heimili ekki að álagning ÁTVR sé ákveðin með þeim hætti sem nú er gert. Í kjölfarið hefur umboðsmaður beint þeim tilmælum til fjármálaráðherra að hugað verði að því að endurskoða fyrirkomulag álagningar ÁTVR og að kanna hvort nauðsynlegt sé að leggja til á vettvangi Alþingis að núgildandi ákvæðum laga nr. 63/1969 verði breytt í kjölfar álitsins. Með frumvarpi því sem hér er lagt fram er styrkari stoðum skotið undir núverandi framkvæmd álagningar Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á áfengi og tóbak. Ekki er því um efnislegar breytingar að ræða að því undanskildu að lagt er til að sama álagning verði á áfengi í reynslusölu og á öðru áfengi. Að auki er með frumvarpinu lagt til að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins geti innheimt sérstakt þjónustugjald vegna þess kostnaðar sem leiðir af töku nýrrar vöru til sölu. Frumvarpið miðar að því að lögin öðlist þegar gildi. Verði frumvarpið að lögum er áætlað að það muni ekki leiða af sér aukin kostnað fyrir ríkissjóð. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæði til bráðabirgða verði bætt við lögin sem kveður á um að á gjalddaga virðisaukaskatts vegna uppgjörstímabilsins september til október 2008 sé heimilt að færa til innskatts á virðisaukaskattsskýrslu allan virðisaukaskatt vegna uppgjörstímabilsins, þó svo einungis hluta af gjaldföllnum virðisaukaskatti hafi á þeim tíma verið skilað, samanber nýsamþykkt lög nr. 130/2008, um breytingu á tollalögum. Með þessari tímabundnu breytingu er komið til móts við aðkallandi vanda fyrirtækja vegna gjalddaga virðisaukaskatts fyrir uppgjörstímabilið september til október, en sá gjalddagi var þann 5. desember 2008. Með ákvæðinu er verið að bregðast við brýnni þörf á gjaldaaðlögun fyrirtækja vegna þess gengisfalls, samdráttar og verðbólgu sem ríkir í íslensku efnahagslífi um þessar mundir. Að óbreyttum lögum er þeim aðilum sem notfært hafa sér frestsheimildir á grundvelli laga nr. 130/2008 einungis heimilt að færa til innskatts á virðisaukaskattsskýrslu þann hluta virðisaukaskatts vegna innflutnings sem greiddur hefur verið fyrir gjalddaga. Með frumvarpinu er verið að bregðast við þessari stöðu og tryggja að aðili sem stendur skil á virðisaukaskatti á gjalddaga 5. desember 2008 geti að fullu notið innskattsréttar vegna uppgjörstímabilsins, þrátt fyrir tímabundnar breytingar á fyrirkomulagi gjalddaga á aðflutningsgjöldum. Í öðru lagi er með frumvarpinu lagt til að fyrirtæki geti fengið heimild hjá skattstjóra til þess að nota hvern almanaksmánuð sem uppgjörstímabil ef útskattur er að jafnaði lægri en innskattur. Fyrirtæki sem að svo háttar til hjá hafa á tíðum mikla fjármuni bundna í virðisaukaskatti og hefur sú binding aukist eftir að hið lægra þrep virðisaukaskatts var lækkað úr 14% í 7%. Til að koma til móts við fyrirtæki sem kaupa vörur eða þjónustu með 24,5% virðisaukaskatti en selja afurðir sínar með 7% virðisaukaskatti er þessi breyting lögð til. Dæmi um fyrirtæki sem ákvæðinu er ætlað að ná til eru mjólkurframleiðendur en þeir kaupa ógerilsneydda mjólk í hærra þrepinu en selja afurðir sínar í hinu lægra. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 47/2006, um kjararáð. Frumvarp þetta er lagt fram í ljósi alvarlegrar stöðu efnahagsmála, fyrirsjáanlegrar skerðingar ríkistekna og framtíðaráætlana í þjóðarbúskapnum. Með frumvarpinu er í fyrsta lagi mælt fyrir um að kjararáð skuli taka nýja ákvörðun fyrir árslok er feli í sér 5% til 15% launalækkun alþingismanna og ráðherra. Lagt er til að óheimilt verði að endurskoða þann úrskurð til hækkunar út árið 2009. Ákvæði þessu er því ætlað að gilda tímabundið og að því búnu getur kjararáð að nýju fellt úrskurð um þann hóp sem frumvarpið nær til, að teknu tilliti til kjara hjá viðmiðunarhópum eins og þau verða á þeim tíma. Í öðru lagi mælir frumvarpið fyrir um að kjararáð skuli svo fljótt sem auðið er kveða upp nýjan úrskurð um aðra sem undir ráðið heyra til samræmis við þá launalækkun sem ákvörðuð hafi verið til handa alþingismönnum og ráðherrum. Kjararáði er eftirlátið svigrúm til að útfæra þá ákvörðun. Við mat á þessu má gera ráð fyrir að kjararáð líti bæði til ákvörðunar varðandi alþingismenn og ráðherra og launaþróunar hjá viðmiðunarhópum að því marki sem hún liggur fyrir í samræmi við ákvæði laga nr. 47/2006. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að kjararáð taki við ákvörðun sína tillit til stjórnskipulegrar sérstöðu dómara en rétt er að taka fram að grunnreglur um sjálfstæði dómsvaldsins, sbr. 2. og 70. gr. stjórnarskrárinnar, koma ekki í veg fyrir að kjararáð geti á grundvelli lagabreytingarinnar kveðið á um launalækkun dómara enda sé hún í samræmi við það sem aðrir þeir er heyra undir úrskurðarvald ráðsins þurfa að sæta. Í þriðja lagi er kveðið á um það í lokamálslið bráðabirgðaákvæðisins að það taki ekki til forseta Íslands. Helgast það af ákvæði 2. mgr. 9. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að óheimilt skuli að lækka greiðslur af ríkisfé til forseta kjörtímabil hans. Með frumvarpinu er því tímabundið, með vísan til núverandi ástands efnahagsmála, verið að lækka laun þeirra, sem hæstu launin hafa. Kjararáði er hins vegar eftirlátið svigrúm til að útfæra nákvæmlega í ákvörðun hvernig því markmiði verði náð. Mælt er fyrir um það í frumvarpinu að kjararáð skuli kveða upp úrskurðinn fyrir árslok 2008 og er gert ráð fyrir að hann taki gildi frá ársbyrjun 2009. Einnig er mælt fyrir um það að ekki megi endurskoða þennan úrskurð til hækkunar út árið 2009, en eins og orðalagið ber með sér yrði þá heimilt að endurskoða hann til lækkunar, til dæmis ef í ljós kæmi að viðmiðunarhópar lækkuðu enn meira en sem nemur úrskurði ráðsins. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Þetta er búin að vera dálítið torsótt fæðing hjá hæstv. ríkisstjórn eftir að hún hrökk í gang og áttaði sig á því að sú þróun var þegar hafin í landinu að kjör landsmanna voru að skerðast. Ýmsir sem betur voru settir sýndu reyndar gott fordæmi og ákváðu einhliða að lækka laun sín. Það var gert í allmörgum tilvikum í einkafyrirtækjum en stjórnendur og aðrir hæst launaðir starfsmenn höfðu þá gengið þar á undan með góðu fordæmi. Ljóst er að lífskjör á Íslandi eru því miður almennt að skerðast verulega um þessar mundir og hafa farið ein þrjú ár aftur í tímann, mælt í kaupmætti meðallauna. Það var eins og fleira hjá hæstv. ríkisstjórn að vinnubrögðin voru kannski ekki beinlínis fumlaus og markviss því að hæstv. forsætisráðherra greip til þess ráðs 21. nóvember sl., sem sagt einum sjö vikum eftir að efnahagshrunið hófst, að „spandera“ heilu bréfi á kjararáð. Ég hugsaði með mér um leið og ég frétti af því bréfi að þetta væri nokkuð sérkennilegt ef hæstv. forsætisráðherra gerði sér vonir um að bréf með tilmælum mundi upphefja skýr ákvæði laga á grundvelli hverra kjararáð starfar. Mér sagði svo hugur, sem og varð, að kjararáð mundi að sjálfsögðu komast að þeirri niðurstöðu að það væri bundið af lögum og gæti ekki farið úr fyrir þau í störfum sínum. Á meðan það hefði ekki í höndum nein gögn sem gerðu því kleift að fella nýjan efnislegan úrskurð á grundvelli nýrrar viðmiðunar hlyti það að hafna þessari ósk, hvað og varð, því að kjararáð sagði með bréfi, dagsettu 1. desember sl., ósköp einfaldlega að það hefði ekki lagaskilyrði til að fella nýjan almennan úrskurð um laun og starfskjör þeirra sem úrskurðarvald ráðsins tæki til, þar með talið alþingismanna og ráðherra. Þetta fór því heldur snautlega hjá hæstv. ríkisstjórn og nú erum við komin þangað sem við erum, langt inn í jólamánuðinn, og þá kemur frumvarp frá hæstv. ríkisstjórn. Það er þannig úr garði gert að Alþingi ætlar sér með því, ef að lögum verður, að mæla fyrir um að kjararáð felli nýjan úrskurð er feli í sér 5–15% launalækkun alþingismanna og ráðherra er gildi frá 1. janúar 2009. Það er nokkuð sérkennilegt þegar haft er í huga að Alþingi tekur sér þá ákvörðunarvaldið í þessum efnum en með þessum sérkennilega hætti að ákvarða eitthvert launabil og segja kjararáði að kveða upp nýjan úrskurð innan þess ramma. Mér finnst þetta vera krókótt leið og ég held að það sé ekki til bóta upp á samskipti löggjafans við þetta ráð sem þarna starfar að gera þetta með þessum hætti. Alþingi á auðvitað að ákveða það beint hve mikið og með hvaða hætti kjörin verða skert á afmörkuðu tímabili og taka ákvæði laganna um kjararáð úr sambandi að því leyti á tilteknu tímabili og blanda kjararáði alls ekki neitt inn í það mál. Það er augljóslega miklu hreinlegra en að fara þessa skrýtnu leið, ég tala nú ekki um ofan í samskiptin sem ríkisstjórnin er þegar búin að eiga við kjararáð með bréfinu góða frá 21. nóvember. Ég minni á að ríkisstjórnir hafa áður misstigið sig í samskiptum við kjararáð sem þá hét Kjaradómur. Það leiddi til þess að Kjaradómur sagði af sér í heild sinni vegna þess að vinna hans var í raun og veru gerð ómerk. Alþingismenn ákváðu þá að tiltekinn úrskurður Kjaradóms gengi út fyrir einhver þolanleg mörk, annaðhvort þeirra sjálfra eða samfélagsins, og gripu inn í með þeim hætti að Kjaradómur sagði af sér eins og hann lagði sig. Ég ætla nú ekki að segja að þessi framganga nú gæti leitt til svipaðra hluta en það munar þó kannski ekki mjög miklu að kjararáði finnist því gefið dálítið langt nef með því að setja verkefnið aftur í þess hendur og það með þessum hætti. Nú vill svo til, herra forseti, að fyrir þessu þingi liggur þegar frumvarp sem tekur á því að laun hinna svokölluðu æðstu embættismanna þjóðarinnar sem heyra jafnframt undir lög um eftirlaun forseta, ráðherra, alþingismanna og hæstaréttardómara, verði skert með tilteknum hætti. Sú útfærsla verði þannig að Alþingi mæli skýrt fyrir um það með því að setja ákvæði til bráðabirgða inn í lögin um kjararáð að heildarlaun verði lækkuð með tilteknum hætti sem þar er útfært og þá þannig að laun ofan við tiltekið hámark verði skert hlutfallslega meira en hér er lagt til. Með öðrum orðum að tekið verði ofan af eða skert ofan frá þannig að í því sé fólgin ákveðin launajöfnun um leið og þeir taki á sig mestu kjaraskerðinguna sem hæst hafa launin. Mér finnst skipta miklu máli að skilaboðin sem frá Alþingi koma hafi inntak að þessu leyti. Er ekki eðlilegt, herra forseti, að þeim mun betur sem menn eru settir í launum þeim mun meira leggi menn af mörkum? Í greinargerð með frumvarpinu segir að meginmarkmið þess sé að draga úr útgjöldum ríkissjóðs á árinu 2009 vegna hins stórfellda vanda og að sama skapi sé nauðsynlegt að þjóðkjörnir fulltrúar sýni samstöðu með öðrum launþegum sem hafa þegar þurft og munu þurfa að taka á sig launalækkanir líkt og gerst hefur á einkamarkaði o.s.frv. Hvernig sjá menn fyrir sér að þær launalækkanir verði útfærðar og hvað er sanngjarnt í þeim efnum? Er það hugsun manna að þetta verði prósentuskerðing sem gangi upp og niður allan launastigann eða er hæstv. ríkisstjórn, og þá Alþingi þegar málið kemur í þess hendur, tilbúin að huga að því að útfæra þetta með þeim hætti að sýnt verði í verki að við þessar aðstæður er mikilvægara en nokkru sinni að þeir sem best eru staddir til þess að taka á sig kjaraskerðingu geri það en hinum sé hlíft? Það má að sjálfsögðu deila um viðmiðunarmörk og prósentur í þessum efnum, hvað er hæfilegt, hvort skerða á laun ofan við 450 þúsund um 20%, ofan við 300 þúsund um 15% eða hvernig menn hugsa það. En það er alla vega eindregin afstaða okkar að þannig eigi að nálgast málið og senda með því þau skilaboð að þeir sem hæst hafa launin leggi þarna mest af mörkum en fólki með laun fyrir neðan við eitthvert tiltekið lágmark sé hlíft því. Það er líka mjög mikilvægt að á hinum almenna vinnumarkaði verði sú hugsun við lýði að einhliða kjaraskerðing sé útfærð á einhvern félagslega réttlætanlegan og sanngjarnan hátt. Í frumvarpi okkar er reyndar tekið á öðru máli sem hæstv. ríkisstjórn hefur að sögn eitthvað verið að hnoðast með og stjórnarflokkarnir líka en það er spurningin um eftirlaunasérréttindi þessa hóps sem búið var um í sérstökum lögum frá 2003 og fræg eru. Þar er lagt til - og þetta mál er reyndar síðasta mál á dagskrá þessa fundar þannig að það er nærtækt að vitna til þess - að þau réttindi verði felld úr gildi í heild sinni gagnvart framtíðinni og að hópurinn taki til við að greiða eftir gildistöku laganna, eða frá og með næstu áramótum, inn í A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og menn njóti réttinda í samræmi við það. Það bólar ekki enn á því frumvarpi frá hæstv. ráðherrum og stjórnarflokkunum en sagnir eru af því að það hafi verið einhvers staðar að þvælast í iðrum þingflokka stjórnarliðsins síðustu dagana og það bíður þá þess tíma að ræða það. Miðað við allar fréttir er þar um mikla skemmri skírn að ræða, einhverja örlitla andlitslyftingu í málinu eftir allan tímann sem ríkisstjórnin með sinn mikla meiri hluta hefur þó haft til að gera eitthvað í því máli. Má ég minna á að það er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að gera þar breytingar á. Ég tel sem sagt, virðulegur forseti, að þó að hugsunin hér sé að sjálfsögðu rétt og augljóst mál að ekki síst þjóðkjörnir fulltrúar eiga að ganga á undan með góðu fordæmi og taka á sig byrðar - og þótt meiri væru - sé útfærslan meingölluð. Við munum berjast fyrir því að sú hugsun og útfærsla sem er í frumvarpi okkar komi til skoðunar samhliða hinu. Vonandi getur það leitt til þess að einhver samstaða geti tekist um útfærslu á þessu sem felur í sér a.m.k. jafnmikinn sparnað fyrir ríkissjóð, a.m.k. jafnmikla lækkun launa þegar það er lagt saman, en útfærslan sé sú að þeir sem hærri launin hafa leggi meira af mörkum. Þannig verði t.d. laun ráðherra skert meira en laun óbreyttra þingmanna sem eingöngu hafa þingfararkaupið. Það er sanngjarnt og sjálfsagt mál. Þeir sem njóta álags á þingfararkaup af einhverju tagi, eru ráðherrar, formenn stjórnmálaflokka, formenn þingnefnda eða þeir sem sitja í forsætisnefnd leggi meira af mörkum en þeir þingmenn sem eingöngu hafa þingfararkaupið. Er ég þó ekki að segja að þingmönnum með þingfararkaup sé nein sérstök vorkunn miðað við aðstæður í okkar samfélagi til að leggja sitt af mörkum. Auðvitað er það svo sjálfstætt mál og mikið hneyksli sem sennilega á eftir að verða einhver ljótasti skammarbletturinn á Sjálfstæðisflokknum af mörgum - og ég mun gera mitt til að halda á lofti á meðan ég er með fjör í fótum - að einmitt á þeim árum þegar ofurlaunin héldu innreið sína á Íslandi náði Sjálfstæðisflokkurinn eftir mikla baráttu því langþráða réttlætismáli sínu í gegn að lækka skatta á hátekjufólki. Þá lét Framsóknarflokkurinn hafa sig í það með Sjálfstæðisflokknum að þrepa út hátekjuskattinn í áföngum. Það gladdi ýmsa sjálfstæðismenn og alveg sérstaklega, hygg ég, unga frjálshyggjusinnaða þingmenn sem litu á það sem alveg sérstakt réttlætismál að lækka sérstaklega skattinn á toppunum, t.d. í fjármálageiranum þar sem tekjuhæstu toppar bankanna sem á þessum árum stefndu með ofurlaun sín til himins svo skipti jafnvel milljónatugum nutu góðs af þessari réttlætisaðgerð Sjálfstæðisflokksins. Auðvitað væri mjög nærtækt við þessar aðstæður að fara hinu megin í málið og segja - nema hvort tveggja væri: Þeir sem hafa há laun eiga að leggja meira til samfélagsins í gegnum tekjutengdan hátekjuskatt eða fjölþrepa tekjuskatt - það er verið að gera í sumum löndum í kringum okkur núna - einfaldlega af sanngirnis- og réttlætisástæðum og vegna þess að það er þörf fyrir fjármunina. Það er dýrt fyrir heiminn að reyna að afstýra endanlegu hruni kapítalismans. Hin víðtæka pilsfaldavæðing heimskapítalismans sem nú er í gangi kostar mikið fé úr almannasjóðum. Hún kostar sitt þar sem milljarðatugir og milljarðahundruð, mælt í dollurum, evrum eða hverju sem er, renna nú úr almannasjóðum til að reyna að halda þessu móverki á lífi. Þá þarf til þess einhverja peninga og hvernig á að afla þeirra? Er ekki rétt að reyna að gera það með einhverjum sæmilega sanngjörnum hætti, að þeir borgi sem eru aflögufærir en frekar sé reynt að hlífa þeim sem eru þrautpíndir fyrir? Jú, ég hygg það. Það mætti því að sjálfsögðu nálgast þetta mál líka frá þeirri hlið og verður fróðlegt að vita þegar hæstv. ríkisstjórn kemur endanlega með tillögur sínar um skattamál og ríkisfjármál hvernig hún hyggst fara í málið frá þessari hlið. Virðulegur forseti. Ég áskil mér fyrir hönd okkar þingmanna Vinstri grænna allan rétt til þess að skoða þetta frumvarp út frá tæknilegri útfærslu. Við erum innilega sammála því að breytingar í þessa átt eigi að gera enda höfum við þegar lagt það til og flutt það í frumvarpsformi að minnsta kosti mánuði á undan hæstv. ríkisstjórn. Við teljum að okkar útfærsla eða að minnsta kosti okkar nálgun hvað varðar það hvernig byrðunum er dreift sé heppilegri en sú sem ríkisstjórnin leggur hér til auk þess sem ég endurtek að að mínu mati á ekki að blanda kjararáði inn í málið aftur með þeim hætti sem hér er lagt til. Alþingi á einfaldlega að ákveða á tilteknu, afmörkuðu tímabili nákvæmlega hvernig þetta er gert, mæla fyrir um það með skýrum hætti í frumvarpi og ganga frá málinu sjálft.

Herra forseti. Það er aðallega eitt sem skilur að í þessum tveimur málum, annars vegar hvort Alþingi ákveður þetta beint eða hvort reynt er að laga aðstæður að því lagaumhverfi sem fyrir er til þess að ákvarða laun þeirra aðila sem hér um ræðir. Ég sé ekki að það þurfi að vera mikill ásteytingarsteinn. Mér finnst það frekar vera virðingarvottur við kjararáð að fara ekki fram hjá því og verið er að laga aðstæður að því lagaumhverfi. Hins vegar útilokar ekkert í frumvarpinu það sem hér um ræðir, að kjararáð útfæri síðan launalækkunina á sama hátt og gert er í því frumvarpi sem hv. þingmaður fjallaði um. Það er þá álitamál hversu langt við viljum ganga í því að grípa fram fyrir hendurnar á kjararáði, hvort við viljum leyfa kjararáði að meta það sjálft og grípa ekki meira inn í en nauðsyn krefur eða hvort hv. þingmenn vilja leggja kjararáði forskrift um hvernig það er gert. Mér finnst eðlilegt að um það verði fjallað í nefndinni hvaða aðferð menn telja skikkanlegasta í þessu en ítreka að það er ekkert í frumvarpinu sem hér er til umræðu sem útilokar að kjararáð beiti sömu aðferðafræði og er í því frumvarpi sem hv. þingmaður vitnaði til.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir orð hans og er ánægjulegt að heyra að hann opnar á að þetta verði allt saman skoðað. Málið blasir þannig við mér að meira inngrip sé í verkefni kjararáðs að þvæla málinu til þeirra aftur heldur en ósköp einfaldlega segja að á þessu tiltekna tímabili ætli Alþingi að ganga frá því að svona sé þetta og leysa kjararáð undan því að taka málið til sín aftur innan tiltekins ramma sem frá Alþingi kemur en eiga svo að fella annan úrskurð. Ég leyfi mér að spyrja: Var kjararáð spurt? Það mætti kannski gera. Ef hæstv. ríkisstjórn hefur ekki gert það þá gæti þingnefndin væntanlega spurt kjararáð hvort því þykir betra að fá málið til sín aftur með þessum hætti eða hvort þegið verður - sem mér býður í grun úr því að Alþingi tekur þetta til sín á annað borð - að Alþingi klári málið og gangi frá því hvernig þetta verður næsta árið. Sama gildir í sjálfu sér um að vissulega er rétt hjá hæstv. ráðherra að ekkert bannar að kjararáð noti þetta svigrúm, 5% til 15%, til að hafa launajöfnun í huga og láta skerðinguna bitna þyngra á hærri launum eða byrja alfarið við einhver efri mörk ef sama útkoma næst í útreiknaðri skerðingu en það sama gildir um það. Er þá ekki einfaldara ef Alþingi vill senda skilaboð í átt til þess að menn eigi að hafa launajöfnun í huga og láta skerðinguna bitna ofan frá að það sé gert heldur en senda kannski einhver óljós tilmæli um það? Á að gera það í nefndaráliti eða hvernig er þetta hugsað, ef Alþingi hefur skoðun á málinu? Mér finnst að þetta eigi ekki að vera neinn vandræðagangur, frú forseti, heldur eigi að afgreiða þetta með skýrum og fumlausum hætti af hálfu Alþingis.

Frú forseti. Ég held að líta megi svo á að ákveðin skilaboð séu send með því að nefna þetta bil, 5% til 15%. Það er svigrúm fyrir kjararáð til að útfæra það á sinn eigin hátt. En ég er þeirrar skoðunar að skynsamlegast sé að við höldum okkur innan lagarammans þó að við gerum þessa breytingu vegna aðstæðnanna frekar en að við tökum beina ákvörðun á hv. Alþingi.

Virðulegi forseti. Hér er rætt frumvarp sem dreift var eftir hádegið og er eitt af þeim málum sem ríkisstjórninni finnst ástæða til að þingmenn komi illa undirbúnir til umræðna um. Mér finnst lakara að standa þannig að málum að þingmenn hafi knappan tíma til að tala um mál af sæmilegu viti og þeirri þekkingu sem er nauðsynleg í vandmeðförnu máli. Ég held að rétt sé að rifja upp að lögin um kjararáð eru þannig úr garði gerð að Alþingi ákveður ramma fyrir kjararáð til að starfa eftir. Þingið ákveður ekki sjálft kjör sín heldur setur kjararáð í verkefnið og mælir fyrir um viðmiðanir sem ráðið á að hafa til að komast að niðurstöðu. Meginstefnan í lögunum er sú að laun alþingismanna eiga að endurspegla laun þeirra sem eru í störfum sem sambærileg geta talist og kjararáð hefur sjálft ákveðið hvernig það er fundið út. Það þýðir að laun alþingismanna eru ekki leiðandi í því sem gerist hjá hinu opinbera heldur taka mið af því sem gerst hefur í kjarasamningum eða samningum við háttsetta embættismenn ríkisins og eru því afleiðing af þróun en ekki leiðandi þróun. Þetta er rétt að rifja upp vegna þess að í bréfi ríkisstjórnarinnar til kjararáðs er farið fram á að kjararáð endurskoði laun, sem það ákveður, með vísan til þess að rétt sé að þeir aðilar sýni gott fordæmi og axli hluta af fyrirvörum. Sú lagatilvitnun sem ríkisstjórnin vísar til, 10. gr., er einmitt sú sem kjararáð starfar eftir og ef það er rétt sem fram kemur í bréfi ríkisstjórnarinnar að sú þróun sé almennt í gangi að þeir sem eru vel launaðir í þjóðfélaginu lækki laun sín, þá endurspeglast sú þróun fljótlega í ákvörðun kjararáðs vegna þess að það fylgist með þróuninni og kveður upp nýjan úrskurð og lækkar laun þeirra sem það fjallar um á sambærilegan hátt. Þannig að ef forsenda ríkisstjórnarinnar er rétt er erindið óþarft vegna þess að kjararáð mundi hvort sem er vinna verkið sem farið er fram á. Það er rétt að hafa í huga, virðulegi forseti. Í öðru lagi ef þessi þróun er hins vegar ekki í gangi og ekki verið að lækka laun vel launaðra starfsmanna ríkisins, þá spyr ég: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að sú þróun fari í gang? Ríkisstjórnin getur knúið fram það sem hún sækist eftir með því að ryðja brautina sjálf, ræða við þá forustumenn stofnana og starfsmenn ríkisins sem nálægt henni eru og lækka laun þeirra, ná samkomulagi um launalækkun. Hvað hyggst ríkisstjórnin fyrir í þeim efnum? Ætlar hún að tala við forstöðumenn stofnana? Ætlar hún að tala við starfsmenn ráðuneytanna, sem eru með svipuð laun og alþingismenn og meira, og ná samkomulagi við þá um að lækka laun sín? Ég held að nauðsynlegt sé að fá fram yfirlýsingu frá ríkisstjórninni um það því að ef alþingismenn og fleiri sem undir kjararáð heyra eiga að sýna gott fordæmi, sem ég hygg að allir þingmenn séu tilbúnir til að standa að, þá verða einhverjir að fylgja á eftir. Því annars er það ekkert fordæmi heldur afmörkuð aðgerð gagnvart fámennum hópi en allir aðrir, sem er miklu fjölmennari hópur, bæði hjá hinu opinbera og á almennum vinnumarkaði, taka ekki þátt í þróuninni. Til hvers er þá barist, virðulegi forseti, ef ekki er hægt að vinna að því að ná þróuninni fram? Það hlýtur að vera meginkjarni málsins. Ég bendi á það, virðulegi forseti, að ákveðnir ágallar eru á málinu, eins og að hluta til hefur komið fram í fyrri ræðum. Í fyrsta lagi er breytingin varanleg en ekki tímabundin, eins og sagt er í erindi ríkisstjórnarinnar og í greinargerð með frumvarpinu. Varanleg breyting, varanleg lækkun sem verður í nýjum úrskurði kjararáðs þannig að það er ósatt sem fram kemur í frumvarpinu að þetta sé tímabundið mál heldur er þetta varanleg breyting. Rétt er að menn átti sig á því. Því aðeins verður lækkunin bundin við árið 2009 að viðmiðunarhóparnir hafi ekki tekið þátt í leiknum og lækkað laun sín því þá mun kjararáð væntanlega kveða upp nýjan úrskurð í byrjun árs 2010 og hækka launin til samræmis við laun hinna. En þá hefur niðurstaðan orðið sú að aðgerðin er bara bundin við þá sem kjararáð fjallar um og ríkisstjórnin brugðist í því verkefni sínu að gera þetta að stefnu gagnvart öllum ríkisstarfsmönnum, en forsendan í erindi ríkisstjórnarinnar er að menn eigi að sýna fordæmi með því að ganga á undan og móta stefnu sem aðrir eiga að fylgja eftir. Ég vænti þess að ríkisstjórnin ætli sér að ná þessu fram sem þýðir einfaldlega að þá munu launin ekki hækka aftur. Breytingin er þá varanleg og þá er eins gott að segja það en ekki eitthvað annað, eins og er gert í frumvarpinu. Í öðru lagi bendi ég á annmarka við mat kjararáðs sem á að fá þetta til umfjöllunar. Frumvarpstextinn er svo matskenndur og opinn að erfitt er að sjá hvernig kjararáð á að geta fellt úrskurð og dreift honum á bilið 5% til 15% eftir því eftir hvaða forskrift á að miða lægri og efri mörkin, þannig að kjararáð er sett í nokkurn vanda við að komast að niðurstöðu. Ég held að miklu betra sé, eins og var bent á áðan af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, að ganga einfaldlega hreint til verks og ákveða tiltekna lækkun hjá tilteknum hópi í tiltekinn tíma sem síðan falli úr gildi þegar sá tími er liðinn. Það væri þá skýr ákvörðun Alþingis sjálfs að gera það og kjararáð heldur svo áfram að vinna sitt verk eftir lögum eins og því ber en verður ekki blandað inn í málið og ætlað að reyna að komast að niðurstöðu um atriði sem það hefur eiginlega engar forsendur til. Ég vil benda á, virðulegi forseti, atriði sem vakti sérstaka athygli mína. Í bréfi forsætisráðherra til kjararáðs er aðeins talað um ráðherra og aðra hátt launaða ríkisstarfsmenn. Ekki er talað um alþingismenn. Í bréfinu segir, virðulegi forseti, með leyfi: Við þessar aðstæður vill ríkisstjórnin ganga á undan með góðu fordæmi og sýna vilja ráðherra og annarra hátt launaðra ríkisstarfsmanna til að axla hluta af byrðunum. Ekki er minnst á alþingismenn í þessu. Út af fyrir sig er ég ekki ósammála því, því ég lít svo á að það sé ekki hlutverk ríkisstjórnarinnar að gefa fyrirmæli um kjör þeirra sem starfa á löggjafarþinginu. Um það vil ég segja og gera alvarlegar athugasemdir þar sem fram hefur komið hjá ríkisstjórninni, sérstaklega hæstv. forsætisráðherra og utanríkisráðherra sem hafa sagt berum orðum að ákvörðun hafi verið tekin í ríkisstjórninni um kjör Alþingis. Virðulegi forseti, það er ekki hlutverk ríkisstjórnarinnar að segja kjararáði eða einhverjum öðrum fyrir verkum um hver kjör alþingismanna eiga að vera. Framkvæmdarvaldið á að halda sig á sínum leikvelli og láta löggjafarvaldinu eftir að taka sínar ákvarðanir. Mér finnst að ríkisstjórnin hafi gengið of langt í þessum efnum og geri alvarlegar athugasemdir við framgöngu ráðherra í þessum efnum gagnvart Alþingi. Ég tel að stjórnarflokkarnir hafi öll tök á að koma sjónarmiðum sínum fram og eiga að gera það í gegnum forseta Alþingis. Það er hann sem er kjörinn til forustu fyrir löggjafarvaldið og ef einhver á að leggja fram frumvarp eða tillögur um breytingar á kjörum alþingismanna á það að koma þá leið en ekki frá ríkisstjórninni. Nóg er samt um yfirgang ríkisstjórnarinnar gagnvart Alþingi oft og tíðum, virðulegi forseti. Mér finnst að þeir ráðherrar sem ég nefndi hafi gengið of langt í ummælum sínum gagnvart Alþingi þar sem þeir líta greinilega svo á að Alþingi sé undir þeirra valdsviði og þeir geti tekið ákvörðun á ríkisstjórnarfundi um stöðu Alþingis í þessum efnum. Mér finnst sérstaklega óviðkunnanlegt að heyra ummæli frá báðum þessum ráðherrum, sem sögðu efnislega að það hafi verið vonbrigði að kjararáð skyldi ekki hlýða fyrirmælum ríkisstjórnarinnar og fyrst svo hafi farið finni þau aðra leið. Í fyrsta lagi liggur ljóst fyrir að fyrirmæli ríkisstjórnarinnar til kjararáðs voru ekki samkvæmt lögum. Kjararáð er sjálfstætt og á að vinna samkvæmt lögum og ríkisstjórnin fór fram á að kjararáð færi ekki eftir lögum. Það er ekki boðlegt, virðulegi forseti, að ríkisstjórnin gangi þannig fram. Í öðru lagi orðalagið: Fyrst ekki gekk að fá mennina til að hlýða finnum við aðra leið. Ekki var sagt það sem lá beinast við: Þá leggjum við fram frumvarp og förum fram á það við þingið að það samþykki þetta. Heldur var sagt: Þá finnum við aðra leið. Þau voru eins og aðilar sem leita að einhverri leið, löglegri eða ólöglegri, til að koma sínu fram. Virðulegi forseti, svona eiga ráðherrar ekki að tala, hvorki gagnvart lögum - vegna þess að þeir eru ekki yfir lögin hafnir - og þó að þetta séu merkilegir ráðherrar báðir tveir og ég beri mikla virðingu fyrir þeim eru það ekki þeir sem segja hvernig lögin eigi að líta út eða segja mönnum að fara ekki eftir lögum sem eru ekki eins og þeir vilja hafa þau. Það vil ég ekki samþykkja að sé eðlilegur framgangur og geri alvarlegar athugasemdir við hvernig þessir tveir ráðherrar hafa talað, bæði við kjararáð og við Alþingi, þar sem þeir hafa farið langt út fyrir eðlileg mörk í að lýsa þeim vilja sínum sem þeir vilja að aðrir lúti. Þeir verða að koma fram við starfsmenn kjararáðs og Alþingis af virðingu og ætla Alþingi það sjálfstæði sem það hefur samkvæmt stjórnarskránni. Þetta vildi ég segja, virðulegur forseti, því að mér finnst ástæða til að reyna að halda ráðherrum innan þeirra marka að þeir haldi sig við framkvæmdarvaldið en láti löggjafarvaldið eftir þeim sem til þess eru kosnir.

Frú forseti. Það voru út af fyrir sig ágæt og athyglisverð sjónarmið sem fram komu hjá hv. þingmanni. Það er hins vegar eitt sem ég vildi koma að í þessu sambandi þar sem hv. þingmaður spurði hvort þessu frumvarpi væri ekki ætlað að vera fordæmi. Því er ætlað að vera það, það kemur fram í bréfi forsætisráðherra til kjararáðs þar sem hann segir í seinustu setningunni, með leyfi forseta: „Er rétt að taka fram að ríkisstjórnin áformar að hefja viðræður við hálaunahópa hjá ríkinu um svipaðar tímabundnar lækkanir.“ Það liggur því fyrir frá upphafi. Málið á að hluta til rætur í því að því er ætlað að vera fordæmi til að þetta gangi yfir fleiri hópa sem starfa hjá ríkinu og hjá tengdum stofnunum og fyrirtækjum. Ég fór reyndar aðeins yfir þetta í fyrirspurnatíma í dag að gefnu tilefni og það helgast auðvitað að stórum hluta til af þeim breytingum sem orðið hafa á launakerfi þjóðfélagsins og það eru jafnvel breytingar sem við erum ekki búin að sjá fyrir endann á.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir skýr svör í þessu efni. Eins og kom fram í ræðu minni þá held ég að það standi ekkert upp á alþingismenn að taka á sig launalækkun og sýna með því fordæmi og ganga á undan með góðu fordæmi. En það hlýtur að vera háð því að aðrir fylgi eftir því fordæmi annars er það aldrei fordæmi. Ég vænti þess þá að ráðherra hyggist leggja sig nokkuð fram um að fá aðra til að fylgja því fordæmi og þá mun framtíð málsins auðvitað ráðast af því hvernig þeir samningar verða því að þar er verið að ganga inn á samninga ríkisins við einstaklinga fyrst og fremst og hugsanlega kjarasamninga sem er kannski enn erfiðara mál. Hvert er leiðarljós ríkisstjórnarinnar í þeim samningum? Er það leiðarljósið að fá þá einstaklinga sem ríkisstjórnin mun snúa sér að til að fallast á lækkun launa um 5–15% í eitt ár og að því loknu verði launin aftur það sem þau voru áður? Eða er eitthvert annað markmið í þeim væntanlegu viðræðum?

Frú forseti. Það er auðvitað tvennt sem kemur til þar. Annars vegar niðurstaða sem kjararáð kemst væntanlega að í framhaldi af því að frumvarpið verði samþykkt og hins vegar hvernig kjararáð bregst enn frekar við þeirri þróun sem á sér stað á vinnumarkaðnum og hvernig það endurspeglast þá í síðari ákvörðunum kjararáðs. Það er alla vega um tvær ákvarðanir að ræða í þessu frumvarpi og svo náttúrlega hvernig þróunin verður á vinnumarkaðnum í heildina og að vissu leyti líka hvaða viðbrögð við fáum við því þegar við nálgumst þá hópa sem starfa hjá ríkinu og þetta gæti átt við.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja eins og er að ég er ekki mjög hlynntur því hvernig þetta mál er borið upp og tel að það sé hálfgert klúður að bera það upp með þeim hætti sem hér er gert. Það væri miklu nær, hæstv. forseti, að taka það fyrir sem umræðuefni máls að þingmenn sjálfir ákveði að lækka laun og fari í gegnum umræðu með hvaða hætti það eigi að vera. Ríkisstjórnin hefur komið með tillögu um að launalækkanir verði á bilinu 5–15%. Ég veit ekki alveg hvernig það er hugsað en geri ráð fyrir því að það sé einhvern veginn út frá upphæð launa. Ég hef oft sagt í þessum ræðustól að mér hafi fundist skorta á að þingmenn þyrðu að ræða kjör sín eins og þau liggja fyrir opinskátt við þjóðina og án einhverrar tímapressu rétt fyrir jól eða rétt fyrir þinglok þegar verið er að fjalla um eitthvað sem snýr að kjörum þingmanna, hvort sem það eru eftirlaunamál eða annað. Við eigum að ræða það algerlega opið hver laun okkar eru og fara í gegnum þá umræðu og ef ríkisstjórnin vill beita sér fyrir því að við tökum á okkur launalækkun þá eigum við bara að gera það með frumvarpi um að Alþingi ákveði að lækka launin. Það er okkar verk að fjalla um það og ræða slíkan texta og fjalla svo um það í viðkomandi nefnd og koma með tillögur kjararáðs að öðru leyti. Og að þeim tíma liðnum sem lögin taka til mundi kjararáð meta hvort tilefni væri til launahækkunar að nýju eða ekki. Af sjálfu leiðir, vegna þess hvernig lögin um kjararáð eru, að verði ekki eftirfylgni eins og hæstv. ráðherra lýsti í máli sínu meðal annarra sem taka laun í hæstu launaflokkum opinberra embættismanna, þá mundi kjararáð samkvæmt lögunum þurfa að endurmeta stöðuna eftir eitt ár. Hafi ekkert gengið eftir af því sem ríkisstjórnin ætlaði sér í sambandi við launakjör annarra embættismanna en ráðherra og alþingismanna þá mundi kjararáð samkvæmt lögunum væntanlega hækka launin aftur. Við fórum fyrir ekki löngu síðan yfir lögin um kjararáð og breyttum þar ákveðnum viðmiðunum, m.a. til að taka mið af launaþróun á almennum vinnumarkaði o.s.frv. Það er ekki langt síðan við breyttum þessum lögum og var það gert til þess að laun alþingismanna endurspegluðu betur það sem gerðist á almennum vinnumarkaði. Það er einfaldlega ábending mín, hæstv. forseti, að Alþingi geri þetta sjálft, að lögunum um kjararáð verði ekki breytt heldur ákveði Alþingi að lækka laun miðað við ákveðnar upphæðir sem menn hafa í launapakka sínum og leggi til prósentur eða krónutölur eftir atvikum. Það er þess vegna hægt að taka mið af þeim prósentutölum sem ríkisstjórnin leggur hér til, 5–15% ef menn vilja svo viðhafa. Ég tel að alþingismenn eigi sjálfir að fara yfir þetta mál og samþykkja þau lög sem þeir telja hægt að vinna eftir og leiði til þess að fram komi ákveðin launalækkun sem væntanlega yrði þá fylgt eftir annars staðar, m.a. hjá kjararáði sem á þá taka mið af þeirri launaþróun sem verður á markaði. Þá reynir auðvitað á það hvort ríkisstjórnin nær því fram í samningum og viðræðum við aðra sem eru í hærri launaþrepum á vegum ríkisins að það gangi eftir að lækka laun æðstu embættismanna og annarra sem hafa laun yfir þeim mörkum sem væntanlega yrðu sett um þær viðmiðanir sem alþingismenn mundu setja um launalækkunina. Ég tel einnig að í slíkri ákvörðun ætti að fylgja að Alþingi mundi ákveða launalækkun forseta Íslands. Það á ekkert að skilja hann eftir í þeim pakka ef slík lög verða sett og það sé bara afgreitt um leið. Hitt vil ég benda á, hæstv. forseti, að það eru auðvitað tvær aðferðir við að ná niður raunlaunakostnaði ríkisins. Önnur aðferðin liggur í því að lækka laun. Hin aðferðin liggur í því að hækka skatta, því að við erum væntanlega að tala um raunlaunakostnað ríkisins, það hlýtur að vera það sem skiptir máli og raunlaunasamanburður í þjóðfélaginu. Við upphaf síðustu kjarasamningalotu ASÍ komu fram áherslur í þá veru, sem voru reyndar mjög svipaðar og samstofna þeim áherslum sem Frjálslyndi flokkurinn lagði með sér í umræðuna fyrir síðustu alþingiskosningar, að hafa sérstakan persónuafslátt fyrir þá sem væru með laun undir 150 þús. kr. þannig að menn greiddu ekki skatt af þeim launum. Síðan þynntist sá persónuafsláttur út upp eftir launastiganum og þessi sérstaki persónuafsláttur yrði svo horfinn samkvæmt tillögum ASÍ við 300 þús. kr. mörk eins og þá var viðmiðunin og menn settu fram í kjarasamningum. Ríkisstjórnin féllst ekki á þetta. Ríkisstjórnin féllst ekki á þá tillögu að þeir sem hefðu hærri tekjur greiddu meira til ríkisins og legðu meira til af sínum brúttólaunum inn í raunlaunastefnu ríkisins með því að greiða meira til baka í sköttum. Ríkisstjórnin hefur gert annað, þ.e. sérstaklega Sjálfstæðisflokkurinn. Sá flokkur hafði það sem sérstakt stefnumál í skattamálum að afnema hátekjuskattinn á sínum tíma í stað þess að hækka frekar tekjuviðmiðið í hátekjuskattinum og skatturinn væri til staðar þess vegna í tveimur þrepum eða þremur og næði til hærri tekna og sérstaklega þeirra tekna sem iðulega hefur verið talað um í þjóðfélaginu sem ofurlaun undanfarin ár og missiri. Það var forgangsröðun sjálfstæðismanna að afnema skatta af háum tekjum og ofurlaunum, svokallaðan hátekjuskatt sem var hér við lýði. En við erum væntanlega að tala um rauntekjur og rauntekjukostnað ríkisins, að ná honum niður. Vissulega mun ekkert af því veita að ná niður kostnaði ríkissjóðs með þeim ráðum sem tiltæk eru eða þá að ná inn tekjum. Og í því tilviki þegar um er að ræða opinbera starfsmenn þá kemur það alveg út á eitt, ef menn ætla að ná einhverri niðurstöðutölu í launakostnað hæst launuðu manna á vegum ríkisins, opinberra starfsmanna, alþingismanna eða ráðherra, hvort menn fara þá leið að lækka launin í prósentum eða að hátekjuskattsþrepinu hefði verið haldið og það fært út í prósentum eftir því sem tekjurnar voru hærri. Það er væntanlega verið að leggja það til hér með mismunandi prósentu, að nota slíka hugsun að lækka mest launin hjá þeim sem hæstar hafa tekjurnar. Við hefðum alveg eins getað sagt og verið að skoða hér tillögu um að setja 15% hátekjuskatt á þá sem eru með hæstu launin sem lækkaði svo niður í 5% hjá þeim sem neðstir væru í stiganum áður en hátekjuskatturinn félli út. En Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki dug í sér til að koma með tillögu um þetta vegna þess að hann beitti sér fyrir því að hátekjuskatturinn var felldur út, barðist alveg sérstaklega fyrir því í síðustu ríkisstjórn að ná honum út. Og ég þykist vita það beint innan úr Framsóknarflokknum, eftir viðræður við suma sem ég hef rætt við þar, að það var ekki sérstakt áhugamál framsóknarmanna að leggja af hátekjuskattinn á sínum tíma þó að þeir hafi látið það eftir Sjálfstæðisflokknum að fara í þá vegferð. Það er nú svo að yfirleitt er hægt að ná þessum markmiðum sem menn ætla sér hér með tvennu móti. Annars vegar að skera niður laun og hins vegar með því að taka skatt af háum tekjum til ríkisins og þá erum við væntanlega búin að setja raunlaunakostnaðinn á sama stað. Hvar gæti hátekjuskattur legið? Hann gæti vafalaust legið á bilinu 600–700 þús. kr. og þar yfir og þess vegna verið kominn upp í 15% þegar menn eru komnir í bankastjóralaun eða eitthvað slíkt eða ráðherralaun. Ég bendi á, hæstv. forseti, að mér finnst tvennt koma til greina í þessari stöðu. Annars vegar að alþingismenn ákveði sjálfir þá launalækkun sem menn ætla að ná fram og það sé afgreitt á Alþingi með lögum og kjararáði ekki blandað í það með neinum hætti. Það yrði gert óvirkt að því er varðar laun þessara manna um komandi tíð. Og ef launin lækka leiðir af sjálfu sér að kjararáð mun taka mið af því þegar það fer að virka aftur í ákvörðunum sínum því að það hefur ákveðin viðmið eins og hefur komið fram hér í máli manna. Hin leiðin er að afla ríkissjóði tekna á móti launagreiðslum með því að taka sérstakt hátekjuskattsþrep. Og þar sem við horfum nú fram á að fjárlög verða væntanlega afgreidd seint fyrir jól og það er alveg ljóst að þau verða afgreidd með gífurlega miklum halla þá er auðvitað verið að leita að því með logandi ljósi hvar hægt er að skera niður og eins hvar hægt er að afla tekna. Þar er kannski ekki um auðugan garð að gresja og ekki sé ég það fyrir mér að menn ætli að setja flata skattahækkun á alla launamenn í landinu í núverandi stöðu. Ég trúi því varla að slíkt verði gert hvorki á árinu 2009 né 2010. Menn hljóta því ef einhver heil brú er í þessari hugsun að horfa til þess að þeir geti borgað hærri skatta sem hæstar hafa tekjurnar. Ég trúi því ekki að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins ætli að keyra áfram skattastefnu sem byggir á því þeir sem hæstar hafa tekjurnar borgi minnstu raunskattana í þjóðfélaginu miðað við tekjur. En þannig er það í dag og hefur verið sýnt fram á það mörgum sinnum, hæstv. forseti. Þetta vildi ég láta koma fram hér. Ég tel að við alþingismenn eigum sjálfir að hafa manndóm í okkur til að fara í gegnum þetta mál og leggja það til sem okkur finnst sjálfsagt og eðlilegt varðandi launalækkun og gera það að lögum alveg óháð því hvernig lögin um kjaradóm. Þau skuli hins vegar tekin úr sambandi tímabundið sem af sjálfu leiðir með slíkum lögum hvort sem það yrði í eitt ár eða lengur.

Virðulegi forseti. Eins og kemur fram í frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 47/2006 hefur hin alþjóðlega fjármálakreppa og hrun stóru íslensku bankanna haft víðtæk áhrif hér á landi. Því miður mun atvinnuleysi aukast, lífskjör skerðast tímabundið - við vonum að það tímabil verði mun styttra en lítur nú því miður út fyrir - og samdráttur verður í landsframleiðslu á næsta ári. Þetta leiðir til þess að tekjur ríkissjóðs munu dragast saman og þess vegna er jákvætt, tel ég, að hér leitað leiða til að draga úr útgjöldum, þar með talið launakostnaði. Samt verð ég að taka það fram héðan úr ræðustól að ríkið á að fara varlega í það að draga saman seglin. Hér þarf að vera áfram atvinnulíf. Einkaframtakið er lamað í augnablikinu og því á ríkið að fara afar varlega í það að rifa líka seglin. Hins vegar tel ég að hér sé stigið jákvætt skref þó að ég telji að það hafi átt að haga framkvæmdinni með öðrum hætti en nú er. Ég tek undir það með þeim sem hafa komið í pontu á undan mér að það sé kannski eðlilegra í ljósi aðstæðna að Alþingi ákveði þá beint hver þessi lækkun eigi að vera. Ég set spurningarmerki við það hvort hyggilegt sé að eiga mikið við laun sem eru við getum sagt undir 400 þús. kr. Þau laun teljast ekki til hátekna og margir sem búa við þau kjör geta átt mjög erfitt um þessar mundir, sérstaklega þegar lán og afborganir hækka eins og raun ber vitni. Mörg fyrirtæki hafa að undanförnu reynt að draga úr kostnaði með því að lækka laun hæst launuðu starfsmannanna og lækka starfshlutföll. Ég held að það sé mjög jákvætt að sú lækkun komi einnig hjá alþingismönnum og við sendum þau skilaboð út í samfélagið að við ætlum að fylgja þjóðinni í þeim efnum. Ég verð samt aðeins að koma inn á hið svokallaða eftirlaunafrumvarp. Ég tel að það hefði átt að skoða um leið og þetta mál er lagt fram. Ég veit að verið er að gera breytingar á því en ég tel að alþingismenn eigi að vera á nákvæmlega sömu kjörum varðandi eftirlaun og aðrir opinberir starfsmenn. Við eigum ekki að vera á einhverjum sérreglum, alþingismenn, einhverjum sérdílum sem reynist óframkvæmanlegt að útskýra fyrir fólki af hverju þurfa að vera þannig. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson nefndi að það hefði ekki verið neitt sérstakt áhugamál hjá Framsóknarflokknum að afnema hátekjuskattinn. Ég held að það sé hárrétt og ég vil að það komi fram að það er ekki mikið áhugamál hjá þeim sem hér stendur. Í frumvarpinu segir í fyrsta lagi að kjararáð skuli taka nýja ákvörðun fyrir árslok er feli í sér 5–15% launalækkun alþingismanna eða ráðherra. Óheimilt verði að endurskoða þann úrskurð til hækkunar árið 2009. Í öðru lagi mælir frumvarpið fyrir um að kjararáð skuli svo fljótt sem auðið er kveða upp nýjan úrskurð um aðra sem undir ráðið heyra til samræmis við þá launalækkun sem ákvörðuð hefur verið til handa alþingismönnum og ráðherrum. Þarna er kjararáði eftirlátið svigrúm til að útfæra þá ákvörðun en tilgangurinn með þessari lagabreytingu er að lækkunin verði að jafnaði hlutfallslega mest hjá þeim sem hæst launin hafa. Þá vil ég bara endurtaka það sem ég sagði hér áðan, ég tel að til að ná því markmiði hefði verið skynsamlegra að setja eitthvert þak á það hversu langt niður þetta nær.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 84/1997, um búnaðargjald. Hér er ekki um að ræða neina efnislega breytingu, heldur eingöngu verið að bregðast við setningu nýs staðals um atvinnugreinaflokkun í ÍSAT2008 í stað ÍSAT95. Með þessu frumvarpi verða þar með engar efnisbreytingar á álagningu búnaðargjalds.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allsherjarnefndar um frumvarp til laga um embætti sérstaks saksóknara. Hér er um að ræða þýðingarmikið mál og um meðferð þess hefur verið góð sátt í allsherjarnefnd og verið farið ítarlega yfir alla efnisþætti þess eins og getið er um í nefndaráliti. Í nefndaráliti er greint frá gestum sem komu á fundi nefndarinnar og umsögnum er bárust. Kjarni málsins er sá, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að með frumvarpinu er lagt til að stofnað verði sérstakt tímabundið embætti saksóknara til að annast rannsókn á grun um refsiverða háttsemi í aðdraganda og í tengslum við hinar sérstöku og mjög óvenjulegu aðstæður á fjármálamarkaði er leiddu til setningar laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði og fleira, neyðarlaganna svokölluðu, og eftir atvikum að fylgja henni eftir með saksókn. Fyrir nefndinni var þeim sjónarmiðum hreyft að á tímum sem þessum væri mikilvægt að halda í þá skipan mála sem almennt gilda um rannsókn og saksókn opinberra mála. Tekur nefndin í því sambandi sérstaklega fram að með þessu úrræði er ekki verið að víkja frá þeim grundvallarreglum sem gilda um rannsókn og meðferð sakamála. Fram kom að þau mál sem kunna að falla undir hið nýja embætti geti verið mjög viðamikil og margþætt og því tekið tíma frá og jafnvel valdið máladrætti í öðrum málum sem nú heyra undir efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra sem fyrir er störfum hlaðin. Hér er um mjög sérstakt og óvenjulegt úrræði að ræða sem ekki er ætlað að vera varanlegt heldur tímabundið og gert er ráð fyrir því að við niðurlagningu embættisins hverfi verkefni þess til annarra saksóknara- og lögregluembætta. Nefndin fellst á að þær óvenjulegar aðstæður, sem nú eru uppi í efnahagslífi þjóðarinnar eftir að bankarnir féllu, kalli á óvenjuleg viðbrögð og að stofnun embættis sérstaks saksóknara sem geti einbeitt sér að þeim málum sem því tengjast sé til þess fallin að tryggja að rannsókn á grun um refsiverða háttsemi og eftir atvikum saksókn verði markvissari. Nefndin tekur sérstaklega fram í því sambandi að hinum sérstaka saksóknara er heimilt að leita til sérfróðra aðila, innlendra sem erlendra, eftir því sem hann telur þörf á. Nefndin telur sérstaklega ástæðu til að draga þetta fram vegna þess að í opinberri umræðu hefur oftar en ekki komið fram að um sérhæfð, erfið og flókin viðfangsefni verði að ræða og því meiri þörf á að leita til sérfróðra aðila, innlendra sem erlendra, heldur en venjulegt er. Í starfi nefndarinnar var rætt nokkuð um afmörkun rannsóknarinnar og í því sambandi orðalag 1. gr. en þar kemur fram að embættið skuli sett á stofn til að rannsaka grun um refsiverða háttsemi í aðdraganda og í tengslum við þá atburði er leiddu til setningar neyðarlaganna. Nefndin taldi ákveðna hættu á að þetta orðalag kynni að verða túlkað of þröngt, þannig að t.d. væri einungis átt við tímann fram að setningu laganna. Nefndin leggur hins vegar áherslu á að markmiðið með greininni er að embættið geti rannsakað grun um refsiverða háttsemi í aðdraganda, sem og í kjölfar þeirra atburða er leiddu til setningar laganna og leggur því til breytingar á orðalaginu til þess að undirstrika og skýra þann skilning nefndarinnar. Þá leggur nefndin einnig til þá breytingu á 1. gr. að tekið verði skýrt fram að rannsóknin og eftir atvikum saksóknin eigi einnig við það ástand er skapaðist á fjármálamarkaðnum, hvort sem brotin hafa átt sér stað innan fjármálafyrirtækja, eða í tengslum við starfsemi annarra lögaðila eða einstaklinga þannig að jafnvel þótt brot séu framin af aðilum sem störfuðu utan fjármálafyrirtækjanna þá heyri slíkt með skýrum hætti undir gildissvið þessara laga. Í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins er tekið fram að rannsóknar- og ákæruheimildir embættisins taki meðal annars til efnahags-, auðgunar- og skattabrota. Gildissvið rannsóknar- og ákæruheimildanna er þannig nokkuð opið og þessi upptalning er ekki tæmandi. Í almennum athugasemdum við frumvarpið er undirstrikað að embætti sérstaks saksóknara er viðbót við stofnanir ákæruvaldsins og því er ekki gert ráð fyrir að hróflað sé við verkaskiptingu milli ákæruvalds og lögreglu annars vegar og annarra eftirlitsstofnana hins vegar. Nefndinni þykir ekki tilefni til að leggja til breytingar á því fyrirkomulagi. Nefndin leggur til breytingar á 1. málsl. 2. mgr. 1. gr. þannig að skýrt sé að rannsóknar- og ákæruheimildir embættisins taki m.a. til þeirra brota sem til meðferðar hafa verið hjá Fjármálaeftirlitinu, Samkeppniseftirlitinu og skattrannsóknarstjóra og sem þær stofnanir hafa vísað eða kært til lögreglu. Þá þykir heppilegra að kveða á um samstarf saksóknarans við þessar og aðrar réttarvörslu- og eftirlitsstofnanir sem fást við rannsókn tengdra eða sambærilegra mála. Auk þess er lagt til að saksóknaranum séu veittar heimildir til að óska aðgangs að upplýsingum um stöðu mála sem til meðferðar eru í þessum stofnunum, án tillits til þess hvort mál er komið formlega til embættis hans með kæru eða ekki. Er saksóknaranum þannig veittur kostur á að koma að málum fyrr og jafnvel koma á framfæri afstöðu til þess hvort mál eigi að fara til opinberrar meðferðar. Þetta fyrirkomulag er að mati nefndarinnar fallið til að auka traust á starfi hins sérstaka saksóknara, svo og hinna opinberu eftirlitsstofnana, auk þess sem það getur stuðlað að vandaðri undirbúningi opinberrar málsmeðferðar. Þá segir í nefndarálitinu að nefndin hafi rætt nokkuð um stöðu Fjármálaeftirlitsins eftir setningu neyðarlaganna. Skilanefndir bankanna starfa undir forræði Fjármálaeftirlitsins. Samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki er það hlutverk Fjármálaeftirlitsins að hafa eftirlit með skilanefndum og hefur það þá í reynd eftirlit með starfsemi sem heyrir undir það sjálft. Í eftirlitinu felst m.a. að taka ákvörðun um það hvort mál eiga að fara til opinberrar meðferðar og þar af leiðandi send lögreglu. Nefndin leggur ekki til neina breytingu á því fyrirkomulagi. Nefndin leggur hins vegar til að kveðið verði skýrt á um að saksóknarinn skuli hafa samstarf við Fjármálaeftirlitið og það við saksóknarann eftir því sem þurfa þykir og enn fremur að eftirlitið skuli veita honum aðgang að upplýsingum og gögnum í þess vörslu. Nefndin telur að þannig sé komið til móts við þessi sjónarmið. Þá ræddi nefndin sérstaklega um ákvæði 4. gr. frumvarpsins sem er hið svokallaða uppljóstraraákvæði. Á fundum nefndarinnar kom fram að slíkt ákvæði er nýmæli í réttarfarslöggjöf og á sér ekki fyrirmynd á Norðurlöndunum. Það á sér þó nokkra stoð í ákvæðum samkeppnislaga en í 3. mgr. 43. gr. þeirra er kveðið á um að Samkeppniseftirlitið geti ákveðið að kæra ekki einstakling hafi hann, eða fyrirtæki sem hann starfar hjá eða er í stjórn hjá, haft frumkvæði að því að láta eftirlitinu í té upplýsingar eða gögn vegna brota sem geta leitt til rannsóknar eða sönnunar á broti á samkeppnishömlum samkvæmt nánar ákveðnum skilyrðum. Með ákvæði sem þessu er sem sagt vikið frá ákvæðum réttarfarslaga en fram kom að rökin sem búa að baki eru að brýnir almannahagsmunir geti krafist þess að ákveðið verði að falla frá saksókn í tilvikum sem þessum. Sönnunarstaðan í málum af þessu tagi geti verið erfið og rök hafi verið færð fyrir því að framburðir einstaklinga sem liggja sjálfir undir grun geti gegnt mikilvægu hlutverki til að tryggja sönnun á refsiverðri háttsemi. Nefndin fellst á að hagsmunirnir af því að fá slík brot upplýst geti verið mun meiri en að viðkomandi uppljóstrari sæti ákæru. Þá tekur nefndin fram að beiting ákvæðisins er háð mjög ströngum skilyrðum, m.a. að viðkomandi upplýsingar þurfi að leiða til þess að unnt sé að upplýsa alvarleg brot, auk þess sem brot uppljóstrarans verði að vera mun léttvægara en brotið sem upplýst er. Í þessari grein, 4. gr., er lagt til að ríkissaksóknari hafi heimild til þess að fella niður saksókn við starfsmann eða stjórnarmann fyrirtækis sem hefur frumkvæði að því að bjóða eða láta lögreglu eða saksóknara í té upplýsingar eða gögn sem tengjast fyrirtækinu, móður- eða dótturfyrirtæki þess eða fyrirtækjum sem það er í viðskiptum við eða stjórnendum þeirra. Nefndin leggur til nokkra breytingu á greininni þar sem hún telur að þetta sé ekki nægilegt með tilliti til umfangs þeirra mála sem koma hugsanlega til embættisins, að takmarka heimild þess við einstaka starfsmenn eða stjórnarmenn í fyrirtæki þar sem fleiri geta haft slíkar upplýsingar, t.d. fyrrverandi starfsmenn eða starfsmenn annarra fyrirtækja eða stofnana. Nefndin leggur því til að ríkissaksóknara verði heimilt að ákveða, að uppfylltum skilyrðum greinarinnar og að fenginni rökstuddri tillögu frá hinum sérstaka saksóknara, að sá sem hefur frumkvæði að því að bjóða eða láta lögreglu eða saksóknara í té upplýsingar eða gögn, sæti ekki ákæru þótt upplýsingar eða gögnin leiði líkur að broti hans sjálfs. Það er rétt að undirstrika að með þessari heimild er verið að víkja frá þeirri skyldu sem almennt gildir að sækja mann til saka fyrir brot og er því er heimildin mjög vandmeðfarin. Þau sjónarmið komu fram fyrir nefndinni að saksóknari þyrfti einnig að geta haft frumkvæði að því að bjóða viðkomandi að sleppa við saksókn gegn því að veita upplýsingar. Nefndin tekur í því sambandi fram að þessi heimild er undantekning frá þeirri almennu reglu að sækja menn til saka fyrir brot og telur því ekki unnt að fallast á þau sjónarmið. Frumkvæðið þarf að koma frá viðkomandi einstaklingi sem hefur brotið af sér en getur komið fram með upplýsingar um alvarlegra brot. Nefndin telur nauðsynlegt að taka skýrt fram í þessu sambandi að ef viðkomandi hefur í frammi rangar sakargiftir geti það aldrei leitt til refsileysis. Þetta er mikilvægt vegna þess að auðvitað kann að vera að einhverjir sjái sér leik á borði að bera rangar sakir á aðra á grundvelli ákvæðis af þessu tagi. Með öðrum orðum er skýrt tekið fyrir það. Þá telur nefndin rétt að það komi fram í dómum að þessari heimild hafi verið beitt, þannig að auðveldara sé fyrir alla að átta sig á því þegar þessi heimild hefur verið nýtt til þess að falla frá saksókn á hendur tilteknum einstaklingi. Frumvarp þetta tengist með ýmsum hætti frumvarpi til laga um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða, sem sjá má á þskj. 223 í 180. máli. Í greinargerð með því frumvarpi er tekið fram að rannsóknarnefndin skuli eiga samstarf við forstöðumann hins nýja embættis, þ.e. saksóknarann, reglulega og geti í þeim trúnaði sem ber að virða fylgst með framvindu mála. Nefndin telur eðlilegt að þetta samstarf eigi sér stað og enn fremur að slíkt samstarf og samvinna sé milli embættisins og þeirra eftirlitsstofnana sem hafa hlutverki að gegna í þessu sambandi, einkum Fjármálaeftirlitsins en einnig Samkeppnisstofnunar og skattyfirvalda. Í fyrrnefndu rannsóknarnefndarfrumvarpi er ákvæði um að nefndin skuli birta opinberlega upplýsingar um hlutabréfaeign nefndarmanna í fjármálafyrirtækjum sem falla undir neyðarlögin svokölluðu og skuldir við þau, svo og starfsleg tengsl þeirra, maka þeirra og náinna skyldmenna þeirra við þá sem sinnt hafa stjórnunarstörfum í fjármálafyrirtækjunum eða þeim stofnunum ríkisins sem rannsókn nefndarinnar beinist að. Sama gildir um önnur atriði sem geta haft áhrif á sérstakt hæfi nefndarmanna. Upplýsingarnar skulu miðast við síðastliðin fimm ár fyrir gildistöku laganna, fjárhæðir sem eru yfir fimm milljónum króna og einnig eignarhluta umfram þá fjárhæð í félögum sem átt hafa hluti í umræddum fjármálafyrirtækjum 1. september 2008. Markmiðið með ákvæðinu er að tryggja tiltrú almennings á starfi nefndarinnar og nefndarmönnum. Allsherjarnefnd ræddi nokkuð um það hvort rétt væri að gera slíkar kröfur til þess einstaklings sem gegna muni embætti sérstaks saksóknara þar sem með þessu er gengið mjög nærri stjórnarskrárbundnum réttindum um friðhelgi einkalífs, sérstaklega vegna skyldu til opinberrar birtingar þessara upplýsinga. Allsherjarnefnd telur þó að við þær sérstöku aðstæður sem verið er að glíma við og vegna þeirra almenningshagsmuna sem í húfi eru, sem og þeirrar nauðsynjar að viðkomandi njóti almenns trausts við rannsókn þessara mála, sé rétt að leggja til að slíkt ákvæði verði tekið upp í frumvarpið hvað hinn sérstaka saksóknara varðar. Í störfum sínum ræddi allsherjarnefnd einnig ákvæði 6. gr. en í henni er kveðið á um að dómsmálaráðherra geti hvenær sem er eftir 1. janúar 2010 lagt embættið niður. Telur nefndin að þegar litið er til þess hversu umfangsmikið verkefnið kann að vera sé nauðsynlegt að leggja til að gildistíminn verði til 1. janúar 2011. Þá telur nefndin einnig að ákvörðun um niðurlagningu embættisins eigi að vera í höndum Alþingis. Gert er ráð fyrir að dómsmálaráðherra, að tillögu ríkissaksóknara, leggi fyrir þingið tillögu um framlengingu eða styttingu á líftíma embættisins. Þannig að það sé klárt að það er alltaf Alþingi sem hefur síðasta orðið í þessu sambandi. Samkvæmt frumvarpinu þarf hinn sérstaki saksóknari að fullnægja skilyrðum til skipunar í embætti héraðsdómara og ræddi nefndin nokkuð um aldurshámark samkvæmt aldurshámarki dómstólalaga. Telur nefndin að það sé til þess fallið að þrengja nokkuð þann hóp sem til greina kemur og leggur því til að heimilt verði að víkja frá skilyrðum um 70 ára aldurshámark við skipunina. Þá leggur allsherjarnefnd til nokkrar smávægilegar lagfæringar á orðalagi. Nefna má að ríkissaksóknari er æðsti handhafi almenns ákæruvalds og telur nefndin því rétt að leggja til breytingar á frumvarpinu sem eru til þess fallnar að skýra það hlutverk nánar. Þannig leggur nefndin til breytingar á 3. mgr. 2. gr. sem verður til þess að efni 4. mgr. 1. gr. verður óþarft og leggur til að sú málsgrein falli niður. Embætti sérstaks saksóknara er ætlað að rannsaka mál og fylgja þeim eftir með saksókn eftir atvikum en í því felst að flytja mál og gefa út ákæru og því er óþarft að taka það sérstaklega fram í lagatextanum. Nefndin leggur loks til nokkrar lagfæringar sem varða tilvísanir í lög um meðferð opinberra mála og til laga um meðferð sakamála í ákvæði til bráðabirgða. Lög um meðferð sakamála munu taka gildi 1. janúar nk. og telur nefndin því rétt að í frumvarpinu sé almennt vísað til þeirra en að í ákvæði til bráðabirgða verði vísað til laga um meðferð opinberra mála þar sem gildistími þeirra rennur senn út. Þá leggur nefndin til að við frumvarpið bætist ákvæði til bráðabirgða vegna þess stutta tíma sem er fram að gildistöku laga um meðferð sakamála og varða réttarstöðu hins sérstaka saksóknara almennt og gagnvart ríkissaksóknara, ásamt heimild hans og starfsmanna hans til að flytja mál. Nefndin telur frumvarpið til þess fallið að tryggja að þau mál sem kunna að koma í ljós og tengjast falli bankanna og setningu neyðarlaganna verði rannsökuð og saksótt með markvissum hætti og á grundvelli sérþekkingar og réttlátrar málsmeðferðar. Að lokum leggur nefndin áherslu á mikilvægi þess að tryggðar verði nægar fjárveitingar til embættisins. Á þessu stigi eru ýmsir óvissuþættir í sambandi við umfang þeirra verkefna sem embættið fær til meðferðar, m.a. með tilliti til þarfar á aðkeyptri aðstoð innlendra og erlendra sérfræðinga. Mikilvægt er að fjárskortur standi ekki í vegi þess að ráðist verði í nauðsynlegar ráðstafanir í því sambandi. Í lok nefndarálitsins er lögð áhersla á að miðað við núverandi aðstæður í þjóðfélaginu sé mikilvægt að haft sé samráð við allsherjarnefnd um skipun þess einstaklings sem valinn verður til að gegna embætti hins sérstaka saksóknara. En ummæli í þá átt komu skýrlega fram af hálfu dómsmálaráðherra sem hefur skipunarvaldið, bæði á opnum fundi allsherjarnefndar um þetta mál 11. nóvember og eins við 1. umr. í þinginu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Ólöf Nordal var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, Sigurður Kári Kristjánsson, Ellert B. Schram, Siv Friðleifsdóttir, Karl V. Matthíasson og Birgir Ármannsson. Atli Gíslason með fyrirvara og Jón Magnússon með fyrirvara.

Frú forseti. Mig langar til að inna hv. formann allsherjarnefndar eftir því hvort sérstaklega hafi komið til umræðu í nefndinni staða hins sérstaka saksóknara, hvort það er rétt skilið hjá mér að honum sé í raun ætlað að vera eins konar undirmaður ríkissaksóknara. Í dómstólaskipan er gert ráð fyrir þremur þrepum, ríkissaksóknara, héraðssaksóknara og ríkislögreglustjóra. Ég spyr: Hvar er hinum sérstaka saksóknara skipað niður í þeirri dómstólaskipan? Ég spyr vegna þess að það er spurning hver staða embættisins er gagnvart öðrum embættum í landinu og það er auðvitað líka spurning um laun og hvaðan hægt er að fá menn í starf sem þetta. En ég fagna sérstaklega þeim breytingum sem koma frá nefndinni og lúta m.a. að því að það er haft samráð við hv. allsherjarnefnd um það hvernig verður ráðið til þessa starfs.

Hæstv. forseti. Hér er um að ræða sérstakt embætti saksóknara sem er hugsað þannig að það sé hliðstætt embættum héraðssaksóknara eftir að ákvæði sakamálalaga um það efni koma til framkvæmda. Embættið á að starfa sjálfstætt en um ákveðin atriði þarf að leita til ríkissaksóknara þó að það lúti ekki boðvaldi hans. Embættið verður sem sagt undir eftirliti ríkissaksóknara og í ákveðnum tilvikum getur saksóknari þurft að leita til ríkissaksóknara varðandi t.d. úrskurð um hvort ákveðin verkefni eigi að falla til þessa embættis eða annarra embætta. Í þessari skipan er hugsunin sú að embættið verði sem líkast embætti héraðssaksóknara miðað við lög um meðferð sakamála en eins og kunnugt er verður að öllum líkindum bið á því að héraðssaksóknaraembættin taki til starfa. Greint hefur verið frá tillögum um að það gerist ekki nú um næstu áramót þegar lög um sakamál taka almennt gildi heldur ári síðar. En hugsunin er sem sagt sú að embættið verði á þeim stað í kerfinu.

Frú forseti. Við styðjum þetta frumvarp almennt séð og jafnframt að það fái skjóta afgreiðslu á þingi. Það hefur tekið ágætum breytingum í meðförum allsherjarnefndar, m.a. breytingum sem ég mælti fyrir í 1. umr. um útvíkkun á rannsóknarsviði hins sérstaka saksóknara sem taki til kjölfars setningar neyðarlaganna um útvíkkun á uppljóstraraákvæðinu eins og það var í frumvarpinu. Um frumvarpið hefur verið góð samstaða og gott vinnulag í allsherjarnefnd. Ég skrifa undir þetta álit með fyrirvara sem lýtur að því, eins og ég nefndi í ræðu við 1. umr., að ég er þeirrar skoðunar að sérstakt lagafrumvarp hafi í raun og veru óþarft, að unnt hafi verið að skipa sérstakan saksóknara strax. Það eru þekkt dæmi um að skipaðir hafi verið lögreglustjórar, saksóknarar og fleiri aðilar með skipunarbréfi frá dómsmálaráðherra. Ég gerði líka athugasemdir við að það hefði átt að fara út í þessa rannsókn strax en því var drepið á dreif í einn og hálfan mánuð með því að skipa ríkissaksóknara að leita að grunsemdum. Ég taldi óþarft að bíða með það, rannsóknin hefði getað farið strax af stað. Það er ákvæði um að dómsmálaráðherra skipi hinn sérstaka saksóknara. Ég verð að vekja athygli á því að í greinargerð með frumvarpinu lít ég svo á að dómsmálaráðherra hafi nánast skrifað sig frá því verkefni og gert sig vanhæfan með því að segja, með leyfi frú forseta: „Um nokkurt árabil hefur markvisst verið reynt að grafa undan trausti í garð þeirra sem unnið hafa ötullega að rannsókn og ákærum vegna efnahagsbrota. Til þessarar hörðu atlögu var stofnað vegna rannsókna og ákæru gegn einu af viðskiptaveldum landsins sem berst nú fyrir lífi sínu. Ákæruvald og lögregla hafa að sjálfsögðu staðið þessa hrinu af sér.“ Það blasir nú einhvern veginn við að eigendur þessa nefnda viðskiptaveldis eða þeir sem koma að því muni hugsanlega verða undir í þeirri rannsókn sem mælt er fyrir um þannig að ég sé ekki betur en annar ráðherra verði að taka að sér ad hoc að skipa þennan sérstaka saksóknara. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur hins vegar haft uppi góð orð á fundi allsherjarnefndar um að samstöðu um skipanina verði leitað þannig að tryggt verði, sem er langbrýnast í þessu máli, að hinn sérstaki saksóknari njóti óskoraðs trausts almennings eins og hv. formaður allsherjarnefndar Birgir Ármannsson gerði grein fyrir með því að lesa úr áliti neðst á bls. 4. Ég nefndi áðan að ákvæðið um uppljóstrara hafi verið útvíkkað sem ég taldi nauðsynlegt ef á annan borð yrði farin sú leið sem er af hálfu lögmanna, lögfræðinga og réttarfarssérfræðinga, umdeild og menn hafa uppi efasemdir um en heimildin er, eins og kom fram hjá hv. formanni allsherjarnefndar, mjög þröng. Ákvæðið er tímabundið og aðstæður afar sérstakar. Annar fyrirvari minn lýtur að því að ákveðnar rannsóknir sem svo innherjaviðskipti falla undir forræði Fjármálaeftirlitsins. Í kjölfar setningar neyðarlaganna voru skipaðar skilanefndir við gömlu bankana sem starfa í umboði Fjármálaeftirlitsins, þ.e. komið geta upp tilvik um rannsóknir eftir setningu neyðarlaganna vegna gömlu bankanna sem Fjármálaeftirlitið rekur og á síðan að hafa eftirlit með. Það taldi ég og tel ófært. Það hefur að vísu verið sett ákvæði um samvinnu og fleira og um þetta er umfjöllun í áliti allsherjarnefndar á miðri bls. 2. Ég ætla ekki að endurtaka það en ég tel að það hefði verið farsælla að aftengja Fjármálaeftirlitið með öllu, bæði fyrir og eftir setningu neyðarlaganna, með bráðabirgðaákvæði sem ég lagði til. Það felur í sér að það kæruforræði sem Fjármálaeftirlitið hefur falli niður gagnvart þessari sérstöku rannsókn og saksóknara. Það var ekki talið fært að fara þá leið þó að skilningur hefði verið innan nefndarinnar á þessum sjónarmiðum sem von er. En þetta mun eðlilega leiða til þess að komi upp innherjaviðskipti eða annað sem er á forræði Fjármálaeftirlitsins blasir við að það verður að víkja vegna stöðu þess í dag í kjölfar neyðarlaganna. Skipa verður sérstakt eftirlit í öllum málum sem rata inn á borð Fjármálaeftirlitsins til rannsóknar samkvæmt sérákvæðum sem gilda um Fjármálaeftirlitið og fjármálafyrirtækin. Ég hefði líka kosið og talið nauðsynlegt að starfstímabil þessa sérstaka saksóknara yrði lengra. Því var breytt að ýmsu leyti og var gerð sú þarfa breyting að það er Alþingi sem ákvarðar hvort starfstími hins sérstaka saksóknara verði styttur eða lengdur. En ég geri ekki ágreining um það atriði en tel að farsælla hefði verið að hafa starfstíma hins sérstaka saksóknara lengri.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir margt sem fram kom í ræðu hv. þm. Atla Gíslasonar enda hygg ég að við séum sammála um málið í öllum megindráttum. Varðandi það atriði sem hann nefndi síðast sem snertir stöðu Fjármálaeftirlitsins og skilanefnda reifum við ákveðnar vangaveltur um það í nefndarálitinu. Skilanefndirnar veita hinum nýju bönkum forstöðu og starfsmenn þeirra banka eru starfsmenn sérstakra félaga sem lúta eftirlitssviði Fjármálaeftirlitsins. Skilanefndirnar eru sjálfstæðar í störfum sínum og lúta eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Því hygg ég eftir nokkra yfirlegu að ekki séu fyrir hendi þær formlegu vanhæfisástæður sem hv. þingmaður vék að í máli sínu. Ég hygg því að ekki sé ástæða til að ætla að Fjármálaeftirlitið verði vanhæft til að fjalla um hugsanleg brot sem kunna að hafa átt sér stað innan gömlu bankanna, sem við köllum svo, og á ábyrgð skilanefndanna heldur eigi Fjármálaeftirlitið að geta fjallað um það með sama hætti og annað. Við leggjum hins vegar áherslu á, vegna þess að auðvitað verða þessi mál að vera hafin yfir grun og vafa eins og hægt er, að það verði skýrar boðleiðir milli embættis sérstaks saksóknara og Fjármálaeftirlitsins í þessum tilvikum, að upplýsingagjöf Fjármálaeftirlits og upplýsingaskylda til saksóknara verði ríkari og meiri en lög gera ráð fyrir að öðru leyti. Það verður því ekkert leynimakk í þessu sambandi. En ég vek athygli á því að ég tel ekki að um sé að ræða vanhæfi Fjármálaeftirlitsins til að fjalla um hugsanleg brot sem kunna að eiga sér stað í störfum nýju bankana.

Frú forseti. Virtur lögmaður hér í bæ sagði að skilanefndirnar störfuðu á lögfræðilegu einskismannslandi. Þær starfa í umboði Fjármálaeftirlitsins og á meðan svo er er það ekki fært um að hafa eftirlit með störfum þeirra frekar - þar er alveg klárt vanhæfi. Af skilanefndunum hefur síðan til að mynda umboðsmaður Alþingis verulegar áhyggjur, lagaleg staða þeirra er mjög óljós, rétt eins og lagaleg staða hinna nýju banka. Ég ætla ekki að gera stórfelldan ágreining um þetta. Ákvæði í breytingartillögum, sem koma að vissu marki til móts við sjónarmið mín, voru sett inn og svo ítreka ég að auðvitað verður Fjármálaeftirlitið að víkja sæti komi upp slík mál sem ég hef í huga.

Virðulegur forseti. Ég skrifaði undir nefndarálitið án fyrirvara þannig að ég er samþykk því sem þar stendur og tel að vinna nefndarinnar hafi verið góð undir forustu Birgis Ármannssonar formanns. Við héldum nokkra fundi og buðum gestum til okkar og fengum gögn, eins og vera ber. Mig langar til að koma inn á nokkur mál sem voru rædd ítarlegar en önnur í nefndinni og tveir stjórnarandstæðingar hafa gert fyrirvara við, m.a. það val að setja á stofn embætti sérstaks saksóknara en setja bankamálin ekki inn í hefðbundið ferli hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra. Ég sagði í ræðu þegar við fjölluðum um málið við 1. umr. að greinilegt væri af frumvarpinu að þar væri verið að draga fram þær umræður sem hafa orðið um efnahagsbrotadeildina og ég vitnaði þá í ræðu hæstv. dómsmálaráðherra, sem hann flutti í hátíðarsal Háskóla Íslands 17. október. Þar segir hann, með leyfi virðulegs forseta: „Um nokkurt árabil hefur markvisst verið reynt að grafa undan trausti í garð þeirra, sem unnið hafa ötullega að rannsókn og ákærum vegna efnahagsbrota. Til þessarar hörðu atlögu var stofnað vegna rannsókna og ákæru gegn einu af viðskiptaveldum landsins, sem berst nú fyrir lífi sínu. Ákæruvald og lögregla hafa að sjálfsögðu staðið þessa hrinu af sér.“ Hér vitnar hæstv. ráðherra greinilega til Baugsmálsins en eins og menn muna var í því máli farið í miklar lögfræðilegar deilur og ríkislögreglustjóri úrskurðaður vanhæfur í hluta þess. Ég kann ekki að rekja þá sögu alla, virðulegur forseti, en m.a. vegna þeirrar forsögu kaus ég að styðja að sett væri upp embætti sérstaks saksóknara. Mjög óheppilegt væri ef rannsókn á bankahruninu færi fljótt í lögfræðilegar deilur um hæfi embættis ríkislögreglustjóra þannig að það tefði alla rannsókn og væri ekki til bóta á nokkurn hátt að setja málið í þann farveg. Ég hef því kosið að styðja þá hugmyndafræði að setja á stofn sérstakt embætti þó að það skjóti skökku við ef horft er almennt á löggjöf. Í nefndarálitinu er tekið fram að þessu nýja embætti sérstaks saksóknara er heimilt að leita til sérfróðra aðila, innlendra og erlendra, eftir því sem það telur þörf á. Ljóst er að þetta nýja embætti sem starfa mun tímabundið og einbeita sér að einu máli, bankahruninu, sem er mjög viðamikið mál, mun að líkindum verða dýrt í rekstri. Ég tel eðlilegt að embættið verði nokkuð kostnaðarsamt og held að rannsóknin hljóti að kosta talsverða peninga, þar sem hún verður að vera vönduð og ítarleg. Ég ætla líka að gera 4. gr. að umtalsefni, í henni eru nýmæli um uppljóstrara en slíkt hefur ekki áður verið í löggjöf okkar og ekki eru til fyrirmyndir á Norðurlöndunum gagnvart slíkri löggjöf þannig að við fikrum okkur að vissu leyti inn á nýjar brautir. Þó að sambærilegt ákvæði sé að einhverju leyti í samkeppnislögunum gengur þetta að mínu mati talsvert lengra. Nefndin gerir breytingu gagnvart þeirri grein og útvíkkar hana þannig að hún er ekki lengur bundin við starfsmenn fyrirtækja heldur segir núna í breytingartillögu nefndarinnar: „Ríkissaksóknara er heimilt að ákveða, að uppfylltum skilyrðum 2. mgr. og að fenginni rökstuddri tillögu frá hinum sérstaka saksóknara, að sá sem hefur frumkvæði að því að bjóða eða láta lögreglu eða saksóknara í té upplýsingar eða gögn sæti ekki ákæru þótt upplýsingarnar eða gögnin leiði líkur að broti hans sjálfs.“ Ég vil sérstaklega undirstrika að orðin „að sá“, sem veitir upplýsingarnar getur fengið afslátt af refsingu sinni eða sæti ekki saksókn, eru útvíkkuð til allra. Ég vil nefna sérstaklega, þó að það sé kannski skrýtið, að ákvæðið getur m.a. átt við um fyrrverandi maka þeirra sem tengdust bankamálunum og dæmi eru um að þjóðþekktar persónur hafi upplýst um ýmsar fjárhagstilfærslur aðila síðar. Síðan er ákvæði sem við settum líka inn og er tekið úr rannsóknarnefndarfrumvarpinu um að birta skuli opinberlega upplýsingar um hlutabréfaeign saksóknarans o.s.frv. Ég ætla ekki að fara nákvæmlega í þetta ákvæði, en þar er gengið nokkuð langt, virðulegur forseti, í að upplýsa um fjármál þess sem gerist sérstakur saksóknari. Þetta gengur nokkuð nærri stjórnarskrárbundnum réttindum um friðhelgi einkalífs af því að skylda er um opinbera birtingu í þessu sambandi. Nefndin telur að við glímum við sérstakar aðstæður og vegna almenningshagsmuna sem í húfi eru sé nauðsynlegt að hæfi viðkomandi aðila sé algjörlega hafið yfir allan vafa og viðkomandi aðili njóti trausts þannig að ákvæðið er sett hér inn, virðulegur forseti. Gildistíminn er framlengdur til 1. janúar 2011 og ég var svolítið hugsi yfir því en ákvað að styðja það. Ég held að það blasi við að rannsóknin mun taka þennan tíma og vil ítreka að hvergi er gefið í skyn að ekki eigi að vinna hratt og örugglega í rannsókninni. En þetta er sá raunveruleiki sem við stöndum frammi fyrir, þetta mál er það viðamikið að líklega er óraunhæft að halda því fram að starfið taki mikið styttri tíma. Ef svo er þá er það fínt en líklega verður ekki um það að ræða. Að lokum, virðulegur forseti, vil ég undirstrika að nefndin telur eðlilegt að hæstv. dómsmálaráðherra hafi samráð við allsherjarnefnd um skipun í embætti hins sérstaka saksóknara. Mjög óvenjulegt er að setja slíkt í nefndarálit en það er gert vegna þess að nefndarmenn ræddu sérstaklega um það við hæstv. ráðherra á opnum fundi í allsherjarnefnd - fyrsta opna fundi þeirrar tegundar í nefndinni - að stjórnmálaflokkarnir vilja samráð um ráðninguna. Auðvitað er valdið í höndum ráðherrans en hér er sagt hreint út í nefndaráliti að það eigi og sé mjög mikilvægt að hafa samráð við allsherjarnefndina um skipun sérstaks saksóknara þannig að við bíðum eftir að það samráð fari fram. Að öðru leyti vil ég taka undir þau sjónarmið sem komu fram hjá talsmanni nefndarálits, hv. þm. Birgi Ármannssyni, og tel mikilvægt að málið klárist sem fyrst svo rannsókn geti hafist á þessu mjög svo erfiða og viðkvæma máli sem nú þarf að rannsaka og velta við öllum steinum gagnvart.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir talaði um og kemur fram í nefndaráliti að nefndin telur mikilvægt við núverandi aðstæður í þjóðfélaginu að haft sé samráð við allsherjarnefnd um skipun þess sem valinn verður til að gegna embætti hins sérstaka saksóknara. Það liggur alveg ljóst fyrir að veitingarvaldið er í höndum ráðherra en á tímum sem þessum skiptir máli að hafið sé yfir allan vafa að leitað sé eftir saksóknara sem geti með heiðarlegum og hlutlægum hætti sinnt þeirri vinnu sem hér um ræðir með sem allra bestum hætti þannig að ekki sé dregið í efa að hann komi eðlilega að málinu. Ég, eins og hv. þm. Atli Gíslason, skrifa undir nefndarálitið sem liggur fyrir en geri ákveðinn fyrirvara og tel að ekki hefði þurft að setja sérstök lög um sérstakan saksóknara og ég geri ákveðnar athugasemdir við ákvæði 4. gr. frumvarpsins um uppljóstrara. Ég tek undir þau sjónarmið og rök sem hv. þm. Atli Gíslason kom fram með í máli sínu áðan, og til að stytta mál mitt vísa ég til þeirra, en vil auk þess nefna nokkur atriði sem mér finnst máli skipta. Í umsögn Viðskiptaráðs Íslands, sem nefndinni barst, kemur fram eftirfarandi, sem mér finnst vera mikilvægt grundvallaratriði sem hafa verður í huga þegar fjallað er um mál eins og þessi. Með leyfi forseta: „Það er einmitt á tímum óvissu og reiði sem þörf er á því að grunnstoðir réttarríkisins standi sem traustastar. Það telst til grundvallarreglna réttarríkisins að löggjafinn veiti ekki við óvenjulegar aðstæður afslátt af þeim meginreglum sem samfélagið byggir á. Sjónarmið og hugmyndir sem búa að baki réttarríkinu þurfa því alltaf að vera í heiðri höfð, hvernig sem viðrar í þjóðfélaginu. Hvað það varðar skiptir einna helst að réttaröryggi borgaranna, alveg óháð starfi þeirra eða stöðu, sé ekki stefnt í voða.“ Það er þetta sem ég leyfi mér að vísa til og leggja áherslu á og það reynir mjög á löggjafann að gæta þess að fara ekki offari heldur treysta á grunnstoðir réttarríkisins og þau lýðræðislegu úrræði og stofnanir sem okkur eru tiltæk. Ég hefði því talið heppilegra að fela þeim sem hafa með rannsókn á efnahagsbrotum að gera rannsóknina sem hér um ræðir og fjölga starfsmönnum hjá embættinu og veita því eðlilegan fjárstuðning til þess að það geti rækt starf sitt sem allra best. Þar er um ákveðna sérhæfingu að ræða sem nauðsynlegt er að efla og styrkja og ljóst að embætti héraðssaksóknara í fjárhagsbrotum hefur ekki fengið nægjanlega fyrirgreiðslu á undanförnum árum, því miður. Niðurstaðan er sú að meiri hlutinn telur eðlilegt að fara þá leið að setja sérstakan saksóknara og þar með tel ég eðlilegt að vera með á því þar sem ég sé í sjálfu sér ekki neina sérstaka meinbugi á að þannig sé farið eða háttað málum. Þó hefði ég að vísu kosið skynsamlegri leiðina frekar, að styrkja stoðirnar sem þegar eru fyrir og þau embætti saksóknara sem um þessi mál eiga að fjalla.  Þar fyrir utan er ákvæðið sem ég gerði athugasemd við þegar frumvarpið var til 1. umr. en það er ákvæði 4. gr. frumvarpsins þar sem um er að ræða meiri háttar frávik frá ákvæðum laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, og lög nr. 88/2008. Ég hefði talið eðlilegra að setja ákvæði um uppljóstrara og það að horfið yrði frá saksókn í almenn lög. Í dag eru ákvæði í lögum um að fara megi niður úr ákvörðun um lágmarksrefsingu, sem um geti verið að ræða ef viðkomandi skýrir af sjálfsdáðum frá afbroti og/eða gerir grein fyrir því um hvað hafi verið að ræða. Það hefði getað komið til og í ýmsum tilvikum hafa þeir sem þannig hafa komið fram hlotið mun vægari dóma en aðrir. Þannig hefði það líka verið og mér finnst heppilegra að skipa málum með þeim hætti að þeir sem hafa brotið af sér að mati saksóknara fái á sig ákæru en dómstóllinn taki síðan ákvörðun um það og meti með hvaða hætti og hvort það leiði ekki til refsingar vegna upplýsinga sem þeir kunna að hafa gefið í málinu. Það hefði ég talið heppilegra. Hér er um mjög vandmeðfarið mál að ræða og ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að hvergi á Norðurlöndum hafa verið settar ámóta reglur og þessi víðtæka heimild sem er nánast geðþóttaákvörðun saksóknara í samráði við ríkissaksóknara um að falla frá saksókn ef um hefur verið að ræða einhvers konar upplýsingar sem máli kunna að skipta. Þar er um mjög mikið álitaefni að ræða og ég tel, virðulegi forseti, að í framhaldi af lagafrumvarpinu og samþykkt þess sé mikilvægt að farið verði að huga að því að setja almennar reglur í þessu efni. Að mjög miklu leyti var komið til móts við sjónarmið sem upp komu í nefndinni varðandi nauðsyn á breytingum og þau sjónarmið koma m.a. fram í nefndarálitinu. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að lengja mál mitt frekar þar sem sjónarmiðin sem lúta að fyrirvara mínum við nefndarálitið, sem hér liggur fyrir, eru komin fram en að öðru leyti er ég sammála því sem fram kemur í umræddu nefndaráliti.

Frú forseti. Ég ætla að fjalla stuttlega um þetta mál, frumvarp til laga um embætti sérstaks saksóknara. Ég held að allir í þessum sal og þjóðin átti sig á að það eru óvenjulegar aðstæður í samfélaginu og óvenjulegar aðstæður kalla á óvenjuleg úrræði, enda ber að viðurkenna að það úrræði sem við erum að mælast til að verði að lögum er óvenjulegt fyrir margar sakir með því að fara þá leið sem hér á að fara, að stofna sérstakt embætti sem hefur það tiltekna hlutverk að rannsaka grun um refsiverða háttsemi í aðdraganda og í tengslum við og í kjölfar þeirra atburða sem leiddu til setningar neyðarlaganna. Ég held að slík rannsókn á vettvangi þessa embættis verði gríðarlega mikilvægur þáttur í því að byggja upp og auka traust og trúverðugleika í samfélaginu á nýjan leik. Það er ekki hægt að leyna því að maður skynjar mikinn óróa í samfélaginu. Það er tortryggni og vantrú á stjórnmálamönnum, ríkisstjórn, stofnunum, fjölmiðlum og verkalýðshreyfingu. Þetta er ástand sem ekki verður unað við að mínu mati og allir stjórnmálamenn þurfa að taka þátt í því að vinna gegn þessari tilfinningu sem óhjákvæmilega má finna hjá þjóðinni. Þetta er ekki eini rannsóknarfarvegurinn sem þingið er að leggja til að þessi mál fari í. Til umræðu er líka í allsherjarnefnd frumvarp um óháða rannsóknarnefnd sem hefur annað og víðtækara hlutverk, eins og menn átta sig á við lestur þess máls, en ekki síður mikilvægt sem er að endurreisa hér trúverðugleika og traust og gera upp málin. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að uppgjörið, hvort sem það er á vettvangi sérstaks saksóknara eða hjá rannsóknarnefndinni, sé trúverðugt og að þjóðin hafi trú á að hér sé almennilega að hlutum staðið, að hér sé ekki á ferðinni neinn kattarþvottur eða einhver hagsmunatengsl sem trufla mat einstaklinga á viðkomandi vinnu. Þetta verður allt að hafa í huga þegar við fjöllum um þessi mál. Ég tel að þetta embætti verði mikilvægur farvegur. Þarna eru ýmis nýmæli sem ég vil minnast á og það er þá helst nýmælið sem lýtur að ákvæðinu um uppljóstrara, hvíslarana, að þeir hafi þarna aðgang til að koma með upplýsingar gegn því að losna við að verða fyrir saksókn. Þetta er úrræði sem á sér ekki fordæmi á Norðurlöndum en hefur þó nokkra stoð í ákvæðum samkeppnislaga og er gríðarlega mikilvægt. Ég hef reyndar lagt það til í þinginu að ganga lengra hvað þetta varðar, að hafa almennt ákvæði sem verndar heimildarmenn og uppljóstrara. Hlutverk uppljóstrara getur verið gríðarlega mikilvægt við að gera upp mál, koma á framfæri upplýsingum og eyða tortryggni og varpa ljósi á umdeild mál. Við sjáum þetta í löggjöf víða í kringum okkur og helst í hinum engilsaxneska heimi en það getur verið mikilvægur hluti af lýðræðinu að hafa svona farveg. Það er fagnaðarefni að þetta birtist með þessum hætti í þessu máli og verður fróðlegt að sjá hvort einstaklingar kjósi að fara þessa leið. Þessi leið er líka í frumvarpinu um rannsóknarnefndina, stóru sannleiksnefndina, og það verður einnig fróðlegt að sjá hvort menn nýti sér þetta úrræði þar. Við breyttum þessu frumvarpi frá því að það kom fyrst í þingsal á þann veg að taka af öll tvímæli um að þessum sérstaka saksóknara beri að skoða einnig atburði sem áttu sér stað eftir setningu neyðarlaganna. Ég held að það sé mikilvægt. Sömuleiðis tel ég að óháða rannsóknarnefndin í hinu málinu þurfi einnig að skoða þá atburði sem áttu sér stað eftir setningu neyðarlaganna þannig að allt sé uppi á borðinu. Ég tel að það sé mjög gagnlegt einmitt fyrir þá einstaklinga sem snerta þessi mál og koma að þeim með einum eða öðrum hætti að þetta sé allt dregið í dagsljósið og öllum vafa sé eytt. Það gengur auðvitað ekki að sögur og orðrómur grasseri á meðan endurreisn samfélagsins fer fram, það þarf að eyða öllu slíku og það er ekki síst þeim einstaklingum sem hlut eiga að mál í hag. Loks langar mig til að benda á og draga sérstaklega fram að þó að embættið um sérstakan saksóknara eða frumvarpið um rannsóknarnefndina sé ekki orðið að lögum, þá eru þær eftirlitsstofnanir sem við höfum að sjálfsögðu nú þegar farnar að rannsaka ýmsa þætti sem snerta bankahrunið. Við í viðskiptanefnd þingsins höfum haldið hartnær 20 fundi síðan bankahrunið átti sér stað og kallað eftir ýmsum upplýsingum til að varpa ljósi á málið því að það eru ótal spurningar sem vakna. Ég held að nefndin hafi sinnt hlutverki sínu ágætlega hvað þetta varðar en engu að síður þarf að gera miklu meira í þessum efnum og kalla eftir upplýsingum á vettvangi þingsins. Við höfum reynt það á vettvangi viðskiptanefndar og ég veit að aðrar þingnefndir hafa sömuleiðis gert það. Fjármálaeftirlitið er auðvitað að sinna sínu hlutverki, hefur skoðað bæði innherjaviðskipti og kallað eftir skýrslu um hreyfingar í aðdraganda bankahrunsins og ég veit ekki betur en sú skýrsla hafi átt að koma til Fjármálaeftirlitsins um helgina. Það verður fróðlegt að vita hvar hún stendur og hvort hún verði með einhverjum hætti gerð opinber en við höfum auðvitað heyrt ýmsar sögur um óeðlilegar fjármagnshreyfingar í aðdraganda hrunsins, meðal annars hafa menn leitt líkur að því að það hafi á einhvern átt þátt í því að Bretar beittu íslensk fyrirtæki og Ísland hryðjuverkalögum. Þetta þarf að koma í dagsljósið að mínu mati. Samkeppniseftirlitið er einnig á vaktinni. Það hefur sent sérstök tilmæli til nýju ríkisbankanna og sömuleiðis skilanefndanna um að hafa ákveðið leiðarljós í huga þegar kemur að ákvarðanatöku, að menn gæti sín á því innan bankakerfisins að hér myndist ekki óeðlileg staða á mörkuðum og annað slíkt því að það er alveg ljóst að nýju bankaráðin og skilanefndirnar hafa talsvert vald hvað þetta varðar. Þess vegna held ég að þessi tilmæli séu mikilvæg og mikilvægt að þessir aðilar virði þau í hvívetna. Hið opinbera hefur sömuleiðis leitað eftir aðstoð erlendra aðila. Finnskur bankamaður er að koma til að skoða hluta af þessu hruni. Við höfum einnig fengið sænskan bankamann til að skoða afmarkaða þætti þess. Það er ýmislegt að gerast hvað þetta varðar þó að óþreyjan sé auðvitað mikil í samfélaginu og maður skilur það að sjálfsögðu. Að lokum vona ég að þingheimur geti sameinast um þetta einstaka mál, um embætti sérstaks saksóknara. Ég held að það sé mikilvægt að slíkur saksóknari vinni vel með öðrum eftirlitsaðilum. Hér er ekki verið að hrófla við verkaskiptingu lögreglu annars vegar og annarra eftirlitsstofnana hins vegar, en það skiptir máli að menn vinni saman eins og lög heimila, þannig að við fáum botn í málin hratt og vel og réttindi þeirra einstaklinga sem hlut eiga að máli séu fullkomlega virt og varin. Svona embætti mun án efa kosta talsvert, lagt hefur verið mat á að það muni kosta 76 millj. á ársgrundvelli. Hér er ekki gert ráð fyrir aðkeyptri vinnu sem að mínu mati gæti verið talsverð en í svona málum tel ég mikilvægt að spara ekki þegar kemur að rannsókn þeirra, hvort sem það er á vettvangi þessa sérstaka saksóknara eða á vettvangi rannsóknarnefndarinnar en það mál kemur vonandi til afgreiðslu í þingsalnum sem allra fyrst eftir að allsherjarnefnd hefur lokið umfjöllun sinni um það.

Frú forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um embætti sérstaks saksóknara vegna hruns bankanna og þess sem að því lýtur. Það er litlu við það að bæta sem sagt hefur verið. Það er ánægjulegt að nokkur samstaða er um málið og þannig var það reyndar mjög fljótt. Strax og þessir atburðir gerðust kom krafa um það í samfélaginu að rannsaka þyrfti öll þessi mál og margir hafa komið með ábendingar um að ýmislegt saknæmt kunni að hafa gerst. Því hefur verið gripið til þess ráðs að koma með frumvarp til laga um sérstakan saksóknara. Ég held að það sé líka mjög jákvætt því að þá vita þeir sem hafa upplýsingar eða telja sig vita um hluti sem eru saknæmir eða ólöglegir og að einhverjir hafi verið að brjóta lög, af þessu sérstaka embætti sem fólk getur snúið sér til og komið með ábendingar og vísbendingar um að eitthvað grunsamlegt hafi verið á seyði hér og þar, hvort sem er í bönkum eða jafnvel alls konar fyrirtækjum sem hafa verið að höndla með bréf, peninga og alls konar eignir. Þess vegna tel ég mjög gott að þetta frumvarp skuli vera komið fram. Sumir hafa spurt af hvers vegna það hafi ekki komið fram strax og svarið við því er að það hefur náttúrlega verið mikil vinna að undirbúa frumvarpið og hafa það eins vel úr garði gert og hægt er, því að þegar slíkt mál er lagt fram þarf það að vera þannig að það brjóti ekki á neinum grundvallarreglum réttarríkisins. Þó að hlutirnir virðist augljósir í hugum margra er það samt svo að fara þarf að öllum settum reglum lýðræðisins og öllum reglum sem lúta að mannréttindum og framkomu við þá sem kunna að vera sakborningar. Ég fagna því, frú forseti, að frumvarpið er nú komið úr nefnd. Ég tók þátt í vinnu nefndarinnar og umræðu um það og það hefur verið heilmikill lærdómur. Margir komu á fund nefndarinnar og bentu á ýmislegt sem hefur verið tekið til athugunar og er í greinargerð og öðrum athugasemdum.

Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu á þskj. 248 um íslenska málstefnu. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að tillögur Íslenskrar málnefndar að íslenskri málstefnu verði samþykktar sem opinber stefna í málum er varða íslenska tungu. Alþingi lýsir yfir stuðningi við það meginmarkmið tillagna Íslenskrar málnefndar að íslenska verði notuð á öllum sviðum íslensks samfélags.“ Ég vil í upphafi máls míns fagna því sérstaklega að tillögur að íslenskri málstefnu skuli vera komnar fram og að færi gefist á að ræða málefni íslenskrar tungu hér á Alþingi af því tilefni. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er gerð grein fyrir aðdraganda þess að íslensk málstefna er lögð fram. Líkt og þar segir kveður 9. gr. laga um Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum um að Íslensk málnefnd skuli vera stjórnvöldum til ráðgjafar „um málefni íslenskrar tungu og gera tillögur til menntamálaráðherra um málstefnu, auk þess að álykta árlega um stöðu íslenskrar tungu“. Þessi lög voru sett af Alþingi árið 2006 og því eru þær tillögur að íslenskri málstefnu sem hér eru kynntar hinar fyrstu sem gerðar eru eftir samþykkt laganna. Ég tel það við hæfi að fjallað sé um tillögurnar hér á Alþingi og að þingið álykti um hana, enda þótt ekki sé sérstaklega mælt fyrir um það í lögum. Ég hef áður ítrekað það í mínum ræðum hér að ég teldi mikilvægt að Alþingi gæfist tækifæri til að fjalla um íslenska málstefnu. Tillögur Íslenskrar málnefndar voru kynntar í hátíðarsal Háskóla Íslands á degi íslenskrar tungu þann 16. nóvember sl. Það er rétt að rifja það upp að haustið 1995 ákvað ríkisstjórnin að tillögu þáverandi menntamálaráðherra að 16. nóvember ár hvert, sem er fæðingardagur Jónasar Hallgrímssonar, skyldi haldinn hátíðlegur sem dagur íslenskrar tungu. Í framhaldi af því hefur menntamálaráðuneytið árlega beitt sér fyrir sérstöku átaki í þágu íslensks máls og helgað þennan dag rækt við það. Með því móti beinist athygli þjóðarinnar að stöðu tungunnar okkar, gildi hennar fyrir þjóðarvitund og alla menningu. Okkur þykir sjálfsagt núorðið að kenna daginn við tungumálið, og viðburðir í skólum, stofnunum og samtökum víðs vegar um landið minna okkur á mikilvægi tungunnar fyrir þjóðina alla, menningu hennar og sameiginlega vitund. Þessi sameign þjóðarinnar - tungan, menningin og vitundin - er afar dýrmæt. Við þurfum að standa vörð um og leggja rækt við þau verðmæti sem okkur hafa verið fengin. Svo sem fram kemur í þingskjalinu eru þær tillögur að málstefnu sem hér eru kynntar afrakstur af starfi Íslenskrar málnefndar, og á málnefndin og allt það góða fólk sem lagt hefur hönd á plóg skilið bestu þakkir fyrir starf sitt. Málnefndin ákvað að skipa nokkra vinnuhópa til að undirbúa stefnumótun á einstökum sviðum sem málstefnan nær til og stóð fyrir fjölda málþinga þar sem rætt var um stöðu og horfur íslenskrar tungu, og kallaði eftir sjónarmiðum og ábendingum um stefnumið og áherslur. Í stefnuskrá Íslenskrar málnefndar segir, með leyfi forseta: „Á tímum hraðvaxandi alþjóðasamskipta þar sem notkun erlendra tungumála, einkum ensku, verður æ ríkari þáttur í íslensku samfélagi er brýnt að tryggja stöðu íslenskrar tungu. Eitt af mikilvægustu verkefnum Íslenskrar málnefndar er að vinna markvisst að því að íslenska haldi gildi sínu í þessu breytta umhverfi og verði áfram nothæf og notuð á öllum sviðum íslensks þjóðlífs.“ Frú forseti. Einhverjir kunna að spyrja hvers vegna þurfti að semja málstefnu fyrir íslensku ef staða tungunnar er sterk að flestu leyti. Því er til að svara að mikilvægt þótti að kanna hver staðan væri í raun og veru. Í því skyni valdi Íslensk málnefnd til umfjöllunar þau svið sem hún taldi mikilvægast að beina sjónum að. Hún kannaði stöðu tungunnar á hverju þessara sviða, hverjar horfurnar væru ef ekkert yrði að gert, skilgreindi markmið og benti á úrræði sem nota mætti til að ná settum markmiðum. Þetta eru einmitt þau atriði sem mikilvægast er að huga að þegar málstefna er sett á blað. Við höfum hingað til ekki átt neina samþykkta málstefnu og stöndum þar verr en Norðurlandaþjóðirnar sem við miðum okkur helst við. Þær þjóðir hafa sett sér málstefnu og telja afar brýnt að tryggja stöðu þjóðtungna sinna þar sem enskan sækir að á flestum sviðum. Þótt margt gott hafi verið skrifað um verndun íslenskrar tungu er okkur hollt að huga að þeim áhrifavöldum samtímans sem helst grafa undan tungum fámennari þjóða og gæta þess að við missum hvergi svið yfir til annars máls. Það er ástæða til að staðnæmast við meginmarkmið málstefnunnar, að íslenskan verði notuð á öllum sviðum íslensks samfélags. Ég tel að þetta sé viðeigandi markmið, nú þegar merki eru um að notkun íslensks máls á mikilvægum sviðum þjóðlífsins sé ógnað. Víða erlendis hafa þjóðir, smærri jafnt sem stærri, áhyggjur af því sem kallað hefur verið annars vegar umdæmisvandi og hins vegar umdæmismissir. Með umdæmisvanda er átt við þá stöðu sem ákveðið svið þjóðlífsins getur lent í ef tungumálið er ekki talið nýtast til allra samskipta, en með umdæmismissi er átt við það að heilt svið tekur upp erlent tungumál í öllum sínum samskiptum, innan lands sem utan. Það er t.d. umdæmisvandi ef kennsla á háskólastigi fer fram á blöndu af íslensku og ensku af því að íslensk orð vantar á kennslusviðinu og því hefur ekki verið sinnt að búa þau til. Það er aftur umdæmismissir ef heilt námskeið fyrir íslenska stúdenta með íslenskan kennara er síðan kennt á ensku. Það er einnig umdæmismissir ef íslenska er ekki gjaldgeng í samskiptum innan íslenskra fyrirtækja. Það er auðvelt að missa umdæmi í hugsunarleysi en það er afar erfitt að vinna það aftur, það kostar bæði tíma og fyrirhöfn og óvíst er um árangurinn. Ég ætla ekki hér og nú að reyna að gera grein fyrir efnisatriðum og þeirri umfjöllun sem málstefnan geymir, heldur vísa til þess sem í henni kemur fram. Málstefnan er víðfeðm, tekur til alls 11 sviða, og hverjum kafla fylgja tillögur um tiltekin úrræði og aðgerðir. Ég tel að sérstaklega mikilvægt að huga að hlutverki foreldra og skólakerfinu og fagna því að í tillögum málnefndarinnar er að finna vandaða umfjöllun um skólakerfið og málefni íslenskrar tungu. Lengi býr að fyrstu gerð. Í málstefnutillögunum er á fleiri en einum stað vikið að mikilvægi foreldra sem fyrstu leiðbeinenda barna í meðferð tungumálsins og fyrirmynda þeirra að góðu og vönduðu máli. Flestir foreldrar leggja sig að sjálfsögðu fram við að leiðbeina börnum sínum með því að tala við þau strax frá fæðingu og lesa fyrir þau á meðan þau eru ekki fær um að lesa sjálf. En ábyrgð foreldra lýkur ekki við upphaf skólagöngu. Mikilvægi góðra málfyrirmynda tekur aldrei enda. Því er brýnt, eins og bent er á í málstefnutillögunum, að gott samstarf sé milli skóla og foreldra um mikilvægi tungumálsins fyrir góða og vandaða menntun. Skólakerfið allt - leikskólar, grunnskólar, framhaldsskólar og ekki síst háskólar - ber mikla ábyrgð og þar verður að veita markvissa og jákvæða þjálfun í notkun íslensku. Að henni býr allt þjóðfélagið. Í menntamálaráðuneytinu er hafinn undirbúningur að því að fylgja málstefnunni eftir á öllum skólastigum. Þar tel ég ekki síst mikilvægt að huga vel að tölvunotkun og öllu því sem henni fylgir. Tölvur eru til á flestum heimilum, þær eru notaðar í skólum, allt frá yngstu aldurshópum og til loka háskólaprófs, þær eru á öllum vinnustöðum og eru í vaxandi mæli teknar með hvert sem fólk fer. Fram til þessa hefur notendahugbúnaður að mestu verið á ensku en nú er þess ekki lengur þörf. Til hefur verið þýðing í nokkur ár á stýrikerfi og notendahugbúnaði Microsofts án endurgjalds fyrir eigendur kerfanna en hún hefur ekki fengið þá útbreiðslu sem hefði mátt vænta. Menntamálaráðuneytið mun hvetja til að allur almennur notendahugbúnaður í íslensku skólakerfi, frá leikskólum til háskóla, verði á íslensku í nánustu framtíð. Ekki gefa eftir á því sviði. Nú gætu einhverjir hugsað sem svo að tillögur Íslenskrar málnefndar séu tóm gagnrýni á öll þau svið sem tekin eru til umfjöllunar. Svo er alls ekki. Þar er ekki verið að ræða boð og bönn eins og einhverjir kynnu að álíta. Dregið er fram það sem jákvætt er á hverju sviði, þegar ástandinu er lýst, en einnig er bent á hvar skórinn kreppir að og gera mætti betur. Margt er hægt að gera til að efla áhuga á tungumálinu sem lifandi tæki sem móta má á margvíslegan hátt. Nýlega stóð t.d. Íslensk málnefnd fyrir ljóðasamkeppni barna í efri bekkjum grunnskóla sem lauk með verðlaunaafhendingu á hátíð sem haldin var í minningu Steins Steinarrs á aldarafmæli hans. Þátttaka fór fram úr öllum vonum eins og reyndin hefur einnig verið í fernuflugi Mjólkursamsölunnar. Þetta eru dæmi um góð samvinnuverkefni barna, foreldra og skóla og oft einhvers samstarfsaðila. Börnin okkar þurfa ef til vill dálitla hvatningu heima fyrir eða í skólanum til að setjast niður og skrifa, en hugarfluginu eiga þau yfir að ráða flest hver sjálf þegar þau eru síðan komin af stað. Nýyrðasamkeppni barna í 5.–7. bekk fór af stað á degi íslenskrar tungu og henni lýkur 17. júní. Samkeppni sem þessari er ætlað að sýna börnum, en um leið foreldrum þeirra og fjölskyldu, að gaman getur verið að reyna sig við að búa til íslensk orð í stað þess að taka umhugsunarlaust við þeim erlendu. Ef vel tekst til er e.t.v. hægt að koma af stað hugarfarsbreytingu hjá fyrirtækjum og auglýsendum þannig að þeim verði ljóst að ekki er nauðsyn að grípa til ensku til að ná eyrum og augum viðskiptavinanna. Herra forseti. Menntamálaráðuneytið mun hafa forgöngu um að kynna málstefnuna og stuðla að umræðu um málefni íslenskrar tungu. Mikilvægt er að almenn samstaða skapist um málstefnuna, markmið hennar og leiðir að þeim. Víðtækur stuðningur allra þeirra sviða sem rætt er um í málstefnunni er forsenda þess að unnt sé að hrinda henni í framkvæmd og vinna markvisst á jákvæðan hátt að því að markmiðum hennar verði náð. Það þrengir að nú um stundir í efnahagslegu tilliti. Á slíkum tímum er gott að hugsa til þess sem við eigum sameiginlega og þurfum að hlúa að eftir bestu getu. Í málstefnunni er margt lagt til í hverjum kafla íslenskri tungu til heiðurs og stuðnings. Í lokaorðunum er bent á að sumt af því kostar ekki mikið fé, margt þurfi aðeins hvatningu en annað kalli á viðhorfsbreytingar. Sumt kostar litla sem enga vinnu, annað meiri, sum markmiðin er unnt að takast á við nú þegar, önnur eru langtímamarkmið sem þarfnast aukinna fjárveitinga. Öll markmið málstefnunnar, stór og smá, eru mikilvæg til þess að þjóðin muni um ókomin ár geta haldið fast í það sem er sameign allra Íslendinga - íslenskt mál sem enginn getur tekið frá þeim. Hinu háa Alþingi gefst nú færi á að ræða efni tillögunnar og þær áherslur sem í henni koma fram. Ekki er vafi á að það gefur íslenskri málstefnu styrkari stoð að um hana sé fjallað á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri tillögu sem hefur verið lögð fram og sýnist við fyrstu sýn að hér sé um mjög vandaða vinnu að ræða enda hefur vinnulag verið til mikillar fyrirmyndar. Mjög margir úr málsamfélaginu hafa tekið þátt í mótun þessarar stefnu. Þau málþing sem hafa verið haldin til að ræða efni stefnunnar hafa verið vel sótt og kynnt t.d. í fjölmiðlum. Það er mikil ástæða til að hrósa þessu vinnulagi. Rætt hefur verið um stöðu tungunnar, t.d. var rætt í fyrra um lagalega stöðu hennar og annað slíkt, og hér eru komnar markvissar tillögur til þess bæta úr því. Mig langar að nefna nokkrar aðgerðir sem eru í tillögunum. Sérstaklega langar mig að vekja máls á móðurmálskennslunni sem ég held að sé sá grunnur sem við verðum að byggja á. Það er athyglisvert að skoða tillögur málnefndarinnar þar sem kemur fram að móðurmálskennsla sé hlutfallslega minni hér á landi en í Noregi og Danmörku. Ég held að við getum staðið okkur betur og bætt úr. Það hangir að sjálfsögðu saman við að menntun kennara í íslensku verði aukin eins og lagt er til í þessum tillögum. Stundum er sagt að allir kennarar séu móðurmálskennarar. Það er þó ekki svo. Við þekkjum það sem höfum tekið þátt í kennslu á ýmsum skólastigum að það er mjög mismunandi hvernig kennarar meta málnotkun og beitingu tungumálsins. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þetta verði í raun hluti af öllum greinum sem eru kenndar þannig að nemendur venjist því að þurfa að tjá sig á góðri íslensku um öll mál. Enn fremur er í kaflanum um móðurmálskennslu og kennaramenntun rætt um lestrarátak og það get ég tekið undir. Íslensk börn lesa æ minna samkvæmt rannsóknum og það er áhyggjuefni. Það er rætt um átak í íslenskum barna- og unglingabókmenntum. Ég held að þetta sé mikil nauðsyn og ég minni á tillögu sem liggur hér fyrir frá mér og fleiri þingmönnum Vinstri grænna um barnamenningarhús. Ég held að það væri ein leið til þess að vekja athygli á barnamenningu og auka hlut barnabókmennta og annarrar barnamenningar í menningarlífinu. Við erum með svo margt gott sem er gert í íslensku menningarlífi fyrir börn og það þarf í rauninni bara að taka það saman og kynna það betur, efla starfið úti í skólunum o.s.frv. Það þyrfti ekki að vera mikill tilkostnaður við að búa til miðstöð fyrir allt það góða starf sem er unnið í barnamenningu hér á landi en það skiptir gríðarlegu máli til að viðhalda tungunni. Þetta á ekki bara við um barnabókmenntir heldur einnig um leikhús fyrir börn, tónlist fyrir börn o.s.frv. Ég staldraði aðeins við í kaflanum um háskólana þar sem kveðið er á um að háskólar setji sér skýra málstefnu og taki upp hagnýta kennslu í íslensku fyrir erlenda kennara og nemendur. Það hefur reyndar lengi verið mín skoðun að háskólar ættu að bjóða öllum nemendum, líka innlendum, upp á hagnýt málnotkunarnámskeið. Það vill oft verða þannig að fólk þarf hreinlega á endurmenntun að halda í málnotkun alveg eins og öllu öðru og ég held að íslenskan verði út undan. Fólk venst á að skrifa með tilteknu málsniði og beita ákveðinni málnotkun og ég held að full þörf sé á að nemendur eigi kost á því að sækja sér endurmenntun í íslensku þó að þeir séu komnir á háskólastig. Það sem ég staldraði hins vegar hvað mest við er kaflinn um fræði og vísindi, því hæstv. ráðherra nefndi áðan umdæmisvandann og þar held ég að umdæmisvandinn sé mestur. Við höfum séð þá þróun að fólk er farið að skrifa fræðigreinar á ensku til þess að fá birtingu í alþjóðlegum tímaritum sem er eðlilegt ef maður vill ná frama innan fræðasamfélagsins. Það er ekki metið á sama hátt að skrifa fræðilegt efni á íslensku. Mér finnst miklu skipta að við veltum þessu sérstaklega fyrir okkur, því ásamt uppeldi barnanna, lestraruppeldi og tungumálsuppeldi held ég að þarna horfum við á nýsköpun í tungumálinu. Þarna hugsar fólk nýja hluti og það skiptir máli að þeir séu hugsaðir á íslensku. Ég minni á góða ritgerð Þorsteins Gylfasonar um að hugsa á íslensku. Hér sjáum við ákveðna þróun, það er verið að gera kröfu um að doktorsritgerðir, svo dæmi sé tekið, séu skrifaðar á ensku enda auðveldar það fólki síðar að birta greinar unnar upp úr þessum ritgerðum í erlendum tímaritum. Þetta skapar hins vegar ákveðna erfiðleika fyrir íslenska nemendur, því við erum að tala um nemendur í íslenskum háskólum, að því leyti að mjög margir þurfa jafnvel að leggja út í kostnað við að þýða ritgerðir yfir á ensku af því þeir eiga í erfiðleikum með að tjá hugsun sína skýrt á tungumáli sem er ekki þeirra fyrsta mál. Ég tel því að það geti verið margbrotinn vandi fólginn í að skrifa doktorsritgerð á ensku þegar manni er ekki tamt að tjá sig um sína fræðigrein á því máli. Þar af leiðandi þarf að leggja aukna vinnu í hana og samt er maður í raun knúinn til að gera það til þess að fá alþjóðlega viðurkenningu. Ég held að þarna skipti gríðarlegu máli að við stöldrum við og veltum fyrir okkur hlutverki vísindaheimsins og hvernig hann getur gefið gott fordæmi. Ég hef t.d. tekið eftir því, þar sem ég dundaði mér við það í sumar að þýða bók þar sem mikið var fjallað um ýmiss konar efni í hinu daglega lífi, að innan efnafræðinnar er mjög mismunandi hvort menn hafa fyrir því að þýða heiti eða ekki. Maður sér í rauninni hvernig enskan hefur tekið yfir heil svið þar innan borðs. Nú ætla ég ekki að segja að efnafræðingar séu eitthvað verri en aðrir, þetta er bara dæmi sem ég hef kynnst og ég held að þetta sé algengara en margan grunar. Mig langar að nefna tvennt til viðbótar. Auðvitað íslensku sem annað mál, ég er ánægð með að sjá þær áherslur sem þarna eru um að halda áfram að kenna og bjóða útlendingum sem hér eru upp á íslenskunám og ekki síður styrkja rannsóknir á kennslu í íslensku sem öðru máli. Síðan er það hlutverk fjölmiðla. Það held ég að sé líka atriði sem þarf að huga vel að ásamt börnunum og vísindamönnunum, því fjölmiðlar eru gríðarlega mótandi í málnotkun. Ég held að það væri ráð að fjölmiðlamenn sæktu sér líka endurmenntun í tungumálinu og ég held að þeir geri það, t.d. þar sem þeir hafa yfirlesara eins og ég veit að eru auðvitað inni á öllum fjölmiðlum. Það væri lítill tilkostnaður fyrir fjölmiðla að nýta sér þessa yfirlesara sem kennara um leið og sækja sér þannig endurmenntun í íslensku máli. Það síðasta sem mig langar að nefna eru þýðingar og hvað þær geta skipt miklu máli. Ég ólst upp við þýðingu á Stjörnustríði. Það var fyrsta myndin sem ég sá í bíói, Stjörnustríð, mynd númer 2. Þar ólst ég upp við að persónurnar hétu Logi, Lilja og Hans Óli. Síðan fór ég náttúrlega á myndirnar aftur þegar þær komu endurhljóðblandaðar í bíó en þá hétu persónurnar Luke, Han Solo og Leia og allur metnaður var farinn úr þýðingunni. Myndin hét bara Star Wars og þetta voru Jedi-riddarar en ekki Væringjar eins og það hét í gömlu þýðingunni. Helstirnið hét Dauðastjarnan sem mér fannst nú talsvert metnaðarlítil þýðing. Þarna sat ég og hugsaði hvað þetta getur skipt miklu. Að hafa séð þessa mynd þýdda fram og til baka þar sem orðaforði var sóttur í fornbókmenntirnar ef því var að skipta - það sat í mér enn þá. Ég mundi hverja einustu þýðingu þegar ég fór á myndina aftur tuttugu árum seinna. Það þarf því ekki að gera mikið til að efla íslenskuna. Það þarf ekki að vera nema þetta, að þýða svona orð, og þá alast börnin upp við að það sé eðlilegt að tala íslensku en ekki nýta bara alheimstungumálið. Ég fagna sem sagt þessum drögum og minni á orð nóbelsskáldsins okkar: „Gott mál er andlegur þrifnaður“. Ég held að þessi tillaga hjálpi okkur við að standa í þeim þrifnaði.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um íslenska málstefnu. Samkvæmt lögum nr. 40 frá 2006, nánar 9. gr., átti Íslensk málnefnd að vinna að tillögu að íslenskri málstefnu fyrir hæstv. menntamálaráðherra. Þessar tillögur liggja hér fyrir og aðalmarkmið þeirra er að tryggja að íslenska verði notuð á öllum sviðum íslensks samfélags. Nú er það svo að við sem byggjum þetta land tölum flest þetta tungumál. Það er líka ljóst að framtíðarhorfur tungumálsins ráðast fyrst og síðast af stöðu þess innan málsamfélagsins en ekki af stærð samfélagsins. Þess vegna þurfum við Íslendingar að rækta okkar tungumál og standa vörð um íslenskuna. En hver er lagaleg staða íslenskrar tungu í dag? Hún er líklegast engin. Hvergi í stjórnarskrá eða lögum er kveðið á um að íslenska sé hið opinbera tungumál lýðveldisins Íslands. Í þessari þingsályktunartillögu stendur á blaðsíðu 13, með leyfi forseta: „Hvergi er í lögum kveðið á um það að íslenska skuli notuð í störfum Alþingis Íslendinga. Hvergi er kveðið á um það að lög, reglugerðir og lögskýringargögn á Íslandi skuli vera á íslensku. Hvergi er kveðið á um það í lögum að íslenska skuli notuð í störfum Stjórnarráðs Íslands eða sveitarstjórna á Íslandi.“ Er ekki mál til komið, hæstv. forseti, að svo verði? Ég get tekið heils hugar undir hvert orð sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sagði hér áðan um íslenska tungu. Ég vil á sama hátt og hv. þingmaður gera að umtalsefni íslenskukennslu frá fyrsta skólastigi leikskólans og þar til ævinni lýkur því maður lærir svo lengi sem lifir. Það kemur fram að í viðmiðunarstundaskrá eru íslensku- eða móðurmálskennslustundir færri á Íslandi en erlendis. Ekki veit ég nákvæmlega hvort þar er eingöngu tekið til þeirra stunda sem íslenskan eða erlenda tungumálið eru kennd ein og sér eða hvort það er í blönduðu samhengi en hvað þessa töflu varðar á blaðsíðu 17 í þessu þingsályktunarskjali þá stöndum við Íslendingar illa að vígi. Þeir sem hafa starfað að íslenskukennslu hafa margreynt og sagt að allir kennarar í íslenskum skólum ættu að vera íslenskukennarar en þeir eru það ekki, það er alveg ljóst. Þeir hafa í gegnum tíðina ekki látið íslenskuna skipta máli í öllum greinum eins og íslenskukennarar gera innan fræða íslenskunnar. Það er þannig og sjálfsagt á fleiri en einu skólastigi. Þess vegna skiptir máli að þeir sem vinna í skólunum, allir uppalendur innan skólanna - það skiptir máli að þeirra tunga sé íslenska, að þeir tali íslensku. Hún þarf ekki að vera þeirra móðurmál en það skiptir máli að þeir tali íslensku og að þeir tali gott mál vegna þess að það læra börnin sem fyrir þeim er haft. Á nákvæmlega sama hátt og áhersla er lögð á að auka málskilning til þess að auka færni og málörvun þá skiptir lestur foreldra og uppalenda afar miklu máli. Meira að segja er sagt að það að lesa fyrir börn geti skipt sköpum fyrir þá sem greinast síðar með lesblindu vegna þess að þeir hafi þá öðlast ákveðinn skilning á tungumálinu þótt þeir þekki ekki hljóðkerfisþáttinn. Allt þetta skiptir máli og því ber að leggja ríka áherslu á tungumál okkar. Mig langar í þessu sambandi, hæstv. forseti, að nefna afar skemmtilegan útvarpsþátt sem er á sunnudögum og heitir Orð skulu standa. Það er sérstaklega ánægjulegt, í það minnsta fyrir þann sem hefur einhvern áhuga á íslenskri tungu, að fylgjast með þeim þætti og ekki síður þeim sem þar eru og taka þátt. Hvernig þeir nálgast viðfangsefnið, tungumálið sem þeir tala og leiðin sem þeir fara í leit að lausninni ef þeir þekkja hana ekki í upphafi. Fleiri slíkir þættir og þá fyrir börn allt frá fjögurra, fimm ára og upp allan grunnskólann gætu aukið áhuga þeirra á tungumálinu, skilning þeirra og næmni fyrir því sem felst í þessu fallega tungumáli. Við erum oft hrædd við það Íslendingar, og margir íslenskukennarar, þegar unglingarnir okkar eru með slanguryrði sín og sletta á ensku, segja hæ og bæ og „love you“ og allt það. Ég hef engar áhyggjur af því. Ég hef áhyggjur af því þegar fólk sem kemur frá útlöndum ætlar að breyta íslenskunni, sem er sagnabesta mál í heimi, í nafnorðamál. Ég hef áhyggjur af því þegar Íslendingar sem koma frá útlöndum og eru þar lærðir misnota tilvísunarsetningar þannig að málið, eða það sem átti að segja, verður allt annað en það sem til stóð. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að nefna tvær setningar þar sem tilvísunarsetningar eru rangt notaðar. Sú fyrri birtist í sveitablaði. Þar stóð, reyndar var blaðið ekki skrifað af hámenntuðum einstaklingi en þó menntuðum með háskólagráðu: Hestur í óskilum hjá hreppstjóra sem er rauðskjóttur og ójárnaður. Þetta er frekar dapurt en þó kórónaði fréttamaður eins miðilsins alla vitleysuna þegar hann sagði: Fundur var haldinn hjá óþekktum stjórnmálamanni sem stóð í sex klukkustundir. Það verður að skoða þessa þætti íslenskunnar ekki síður en að hafa áhyggjur af slanguryrðum barna og unglinga. Hæstv. forseti. Fjölmiðlarnir skipta máli, barnaefni í sjónvarpi og barnabækur. Þar ber að vanda tunguna, og meira en vanda hana, það ber að hlúa að íslensku máli í öllu sjónvarpsefni fyrir börn. Það þarf að vanda þýðingar. Ég tek undir með hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur að ögn var Starwars skemmtilegri sú fyrsta sem kom en hinar sem komu á eftir. Einmitt í þá veru getum við eflt, ekki bara áhugann á málinu okkar heldur næmni og tilfinningu fyrir því, hvað þetta tungumál er einstakt og hvað okkur hefur þrátt fyrir allt tekist að halda því óspilltu þau ár sem þetta land hefur verið í byggð.

Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að blanda mér mikið í þessa umræðu en vil þó bregðast við ræðu hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur og taka undir orð hennar um mikilvægi íslensku í skólakerfinu. Hv. þingmaður tók ágæt dæmi, sem reyndar geta verið ágæt íslenska ef sérstaklega er hugað að setningafræðinni. Ég tel að einum þætti íslenskunnar sé ekki gert nógu hátt undir höfði í kennslu á efri skólastigum, t.d. í framhaldsskólanum, en það er sjálfri málfræðinni. Vissulega er mikið lagt upp úr íslenskukennslu í framhaldsskólunum. Mikil áhersla er lögð á bókmenntir sem eru mikilvægar til að öðlast góðan skilning á hagnýtri notkun tungumálsins. Eftir sem áður held ég að gera þurfi meira af því að kenna málfræðina sjálfa, þ.e. uppbyggingu tungumálsins, notkun þess, beygingarfræði, setningafræði og merkingarfræði. Ég tel að gera þurfi betur en nú er gert í þeim efnum og miða ég þá við það kennsluefni sem ég hef þekkt í skólakerfinu, bæði frá því að ég var sjálfur á þessu skólastigi og eins í gegnum börnin mín. Úr því að ég er kominn í ræðustólinn vil ég leggja áherslu á umfjöllunina um þýðingar. Það er afskaplega mikilvægt fyrir okkur að leggja rækt við hvers konar þýðingar, bæði af íslensku yfir á önnur mál, eins og hér er fjallað um, en ekki síður af öðrum málum en íslensku. Hlúa þarf vel að öllu starfi á því sviði.

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni: Það skiptir máli að leggja áherslu á málfræði og beygingarfræði sem undirstöðuatriði í tungumálum. Að mínu mati verður þó að gæta þess - ég var íslenskukennari í æðimörg ár - að samtvinna þá kennslu öðrum þáttum tungumálsins. Málfræði er ekki sérstaklega spennandi verkefni fyrir unglinga á efri stigum grunnskóla eða í fyrstu bekkjum framhaldsskóla. Hún er ekki spennandi og hana þarf að nálgast með sérstökum hætti til að gera hana áhugaverða. Sú sem hér stendur hefur reyndar sérstakan áhuga á þeim þætti íslenskunnar og meiri áhuga en á mörgum öðrum þáttum en ég veit af reynslu að þetta þarf að tvinna saman á þann hátt að málfræðin sé ekki sérverkefni í tungumálakennslu heldur sé hún samofin öðrum þáttum. Að öðru leyti tek ég undir það sem hv. þingmaður sagði um þýðingar og tungumálið yfir höfuð.

Herra forseti. Ég vil koma hingað upp í ræðustólinn til að þakka hv. þingmönnum fyrir góðar ábendingar og snjallar ræður. Segja má að ég taki undir meira og minna allt sem sett var fram, hvort sem það var í formi bollalegginga eða ábendinga. Ég tek heils hugar undir það með hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur, og hef sagt það sjálf hér í þingsal, að tryggja þarf lagalega stöðu íslenskrar tungu, hún er engin. Það er rétt að engin lög mæla fyrir um að við eigum að tjá okkur á íslensku í þingsal, hvað þá að frumvörp og þingskjöl séu sett fram á íslensku. Ég hef ítrekað sagt að þessu verði að beina til stjórnarskrárnefndar og hún verði að fara vel yfir þann hluta. Þær ástkonur íslenskunnar sem töluðu hér áðan komu inn á marga athyglisverða þætti. Það góða við þetta er að við drögum fram að margt hefur verið gert vel. Vinnan var góð hjá Íslenskri málnefnd og margir voru dregnir að því borði að móta tillöguna sem við ræðum um. En ég hef velt ýmsu fyrir mér í tengslum við kennsluna - hv. þm. Katrín Jakobsdóttir kom réttilega inn á það hvað varðar móðurmálskennsluna og hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir gerði það líka. Við gætum greinilega staðið okkur betur hvað varðar fjölda kennslustunda í íslensku í grunnskólum og það kemur m.a. fram í línuriti í þingsályktunartillögunni. Ég tel einnig mjög mikilvægt að nú þegar við erum að móta kennaramenntun að nýju - ég hef áður sagt að það er eitt mikilvægasta verkefnið hjá þeim háskólum landsins sem bjóða upp á kennaramenntun - setjum við fram hugmyndir um það hvernig kennara við viljum sjá í framtíðinni. Ég hef lagt á það ríka áherslu að með því að auka kröfur um kennaramenntun byggjum við undir hinar sérstöku greinar, m.a. undir íslenskuna. Ég bind vonir við að með því að stokka upp í kennaramenntuninni, og veita háskólunum til að mynda tækifæri til að byggja enn frekar undir íslenskuna, munum við sjá sterkari kennara í framtíðinni og þá sérstaklega með aukna áherslu á íslensku. Ég vil hins vegar hvetja hv. þingmenn, sem báðir eru í menntamálanefnd, til að kalla fyrir nefndina háskólarektora - nefna má Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri - sem m.a. eru með menntavísindasvið á sinni könnu, til að vita hvað þeir ætla að setja fram í þessum efnum, hvernig þeir ætla að koma til móts við það sem fram kemur í þessari málstefnu. Nú er verið að móta námið og í því felast tækifæri til að byggja enn frekar undir íslenskunám og íslenskukennslu til lengri tíma litið. Ég ætla ekki að fara út í ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar en vil þó engu að síður fara aðeins stutt inn á það sem tengist kennaramenntuninni almennt. Við höfum átt við þann vanda að glíma að við höfum ekki fengið nægilega marga kennara inn í skólana. Við höfum þó verið að fjölga faglærðum innan skólanna, það er tvímælalaust þannig. Þróunin hefur verið jákvæð í þá veru. Þó að ástandið í efnahagsmálum sé að vísu tímabundið vona ég að það leiði til þess að auðveldara verði fyrir skólana að fá kennara. Það yrði vissulega jákvætt en um leið verðum við að byggja upp til framtíðar þannig að ekki þurfi hörmungar í efnahagsmálum til að fylla skólana. Við eigum að bjóða upp á þannig kennaramenntun og umhverfi í skólum landsins að skólarnir haldi í þá kennara sem þangað hafa leitað, þ.e. að þeir hverfi ekki á braut þegar ástandið breytist. - Þetta var útúrdúr af minni hálfu en tengist samt uppbyggingu í íslenskunni. Að mínu mati þurfum við að leita allra leiða til að fá fólk sem bæði hefur gott vald á íslensku og einlægan áhuga á kennslu til að vera áfram í skólunum. Það er önnur saga. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir kom inn á athyglisverðan þátt varðandi fræði og vísindi, umdæmisvandann, þ.e. að háskólanemar skuli skrifa fræðigreinar á ensku einmitt þar sem nýsköpunar er þörf. Það er eins og skortur á íslenskum orðum á nýjum fræðasviðum leiði til þess að við verðum eftirgefanleg og notum ensk orð í ríkari mæli. Að þessu verðum við að gæta og menntamálanefnd mun fara yfir þessa hluti með þeim sem komu að mótun íslenskrar málstefnu - ég vil enn og aftur þakka fyrir þá vönduðu vinnu. Ég ætla ekki að eigna mér það sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sagði þegar hún hrósaði vinnulaginu. Fyrst og fremst má hrósa Íslenskri málnefnd í þessu tilviki. Hún stóð mjög vel að hlutunum og fléttaði inn allt málsamfélagið og einnig fyrirtækin, háskólana og fjölmiðlana. Þá erum við komin að fjölmiðlunum sem skipta gríðarlega miklu máli. Allir fjölmiðlar, hvort sem þeir eru ríkisreknir eða einkareknir - það að vera undir orðinu einkarekinn á ekki að veita neinn afslátt af því hvernig menn setja mál sitt fram í fjölmiðlum. Gera á ríkar kröfur til einkarekinna og ríkisrekinna fjölmiðla, sérstaklega á þessu sviði. Ég vil líka hrósa fjölmiðlum fyrir að hafa farið út í markvissa talsetningu á erlendu efni fyrir börn. Það hafa þeir gert vel og þýðingarnar hafa margar hverjar verið ágætar þó að hnýta megi í sumar þeirra. Þá erum við komin að þýðingunum. Hægt er að safna í umræðuefni í mörgum saumaklúbbum, boðum og samkomum þegar farið er út í þýðingar. Við ræddum það hér frammi áðan hvernig okkur væri tamt að tala um alþjóðastofnun sem við höfum rætt mikið í þessum sal, sem er Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn. Eigum við að nota skammstöfunina IMF eða AGS? Ég hallast að AGS en við eigum alla vega ekki að segja ÆMF eins og margir segja. Þetta er í hnotskurn dæmi sem við höfum staðið frammi fyrir nú á síðustu vikum og margir hafa talað á þessum nótum. Við þurfum að sýna gott fordæmi í þessu, hv. þingmenn, og ganga á undan með góðu fordæmi þó að við gleymum okkur stundum eins og aðrir þegar við beitum okkar ástkæra ylhýra tungumáli. Ég vil þakka kærlega fyrir þær ábendingar sem hv. þingmenn hafa sett fram og beini því eindregið til þeirra að kalla fyrir hv. menntamálanefnd þá sem þeir telja skipta máli í því að koma málstefnunni í framkvæmd. Málstefnan er góð en hún er enn bara orð á blaði. Við áttum okkur á ábyrgð okkar í menntamálaráðuneytinu, hvað við þurfum að gera. Við höfum hafið okkar starf, við höfum áttað okkur á því hvernig við ætlum að fylgja málinu eftir. Það verðum við að gera í samvinnu við þingið, í samvinnu við stofnanir samfélagsins og í samvinnu við fyrirtæki og heimili landsins. Ég vil þakka góðar undirtektir og bið um stuðning við eftirfylgni þessarar góðu stefnu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga sem flutt er af öllum þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs en það formaður flokksins, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, sem er 1. flutningsmaður frumvarpsins sem snýr að eftirlaunarétti þingmanna, ráðherra og æðstu embættismanna sem svo eru nefndir. Sem kunnugt er var gerð breyting á lífeyrisréttindum þessa hóps með lögum árið 2003, lögum sem voru umdeild á þeim tíma og gagnrýnd harðlega hér í þingsal og utan þingsins og hafa reyndar allar götur síðan sætt mikilli gagnrýni í þjóðfélaginu. Með eftirlaunalögunum sem þá voru samþykkt voru fest í sessi forréttindi sem þessir hópar bjuggu við og í sumum tilvikum bætt í. Á það ekki síst við um ráðherra vegna þess að eftirlaunalögin eru kannski fyrst og fremst lög sem bættu verulega kjör ráðherra og sköpuðu þeim umframréttindi sem ekki eru sambærileg við réttindi þingmanna svo að dæmi sé tekið. En allir þessir hópar búa engu að síður við talsvert betri lífeyriskjör en almennt gerist í þjóðfélaginu. Frumvarp okkar gengur út á að færa þessa hópa inn undir Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. A-deild lífeyrissjóðsins er þeim öllum opin. Þar fara allar nýráðningar ríkisstarfsmanna inn og hefur svo verið frá 1. janúar árið 1997 en þá var lífeyrislögunum breytt, bæði almennum lífeyrisramma og einnig lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þetta frumvarp okkar gengur í fáum orðum út á að færa þessa hópa inn undir þá löggjöf. Síðan er hér tillaga um breytingar á lögum um kjararáð þar sem gert er ráð fyrir því að draga úr kjaramismunun í kerfi þeirra sem heyra undir kjaradóm en tillagan er sú að á laun sem eru umfram 450 þús. kr. komi skerðing sem nemi tuttugu af hundraði. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál en vil aðeins vekja athygli á því að ríkisstjórnin, eða oddvitar ríkisstjórnarflokkanna öllu heldur, kynntu í flóðlýstu Þjóðmenningarhúsinu, það dugði nú ekki minna til, að í vændum væri eftirlaunafrumvarp frá ríkisstjórninni. Menn biðu nokkuð spenntir eftir því frumvarpi sem hefur verið lengi í mjög erfiðri fæðingu. Í stjórnarsáttmála í upphafi kjörtímabils þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr var boðað að breyting yrði gerð á umræddum eftirlaunalögum og menn biðu spenntir eftir því að sjá hver afraksturinn yrði. En hann var harla rýr. Frumvarpið er reyndar ekki komið fram í þinginu. Mér finnst það gagnrýnisvert, mjög bagalegt. Ég hef boðað það hér áður að nái frumvarp okkar ekki fram að ganga, verði það ekki samþykkt, muni ég gera breytingartillögur við stjórnarfrumvarpið sem gengju þá í þá átt að færa lífeyrisréttindin undir A-deild LSR, Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. En til þess þurfum við náttúrlega að fá að sjá þetta frumvarp ríkisstjórnarinnar. Það er bagalegt ef menn ætla að halda sig við gamla hefð þegar sérréttindi ráðherra og þingmanna eru annars vegar, að koma með þetta svona undir þinglok eða birta slík áform í skjóli myrkurs, eins og stundum hefur verið gert, og reyna síðan að knýja málið í afgreiðslu hið allra fyrsta. Ég auglýsi þess vegna eftir því að frumvarp ríkisstjórnarinnar líti dagsins ljós. Tillaga okkar um kjarabreytingar er frábrugðin tillögum ríkisstjórnarinnar að því leytinu að við viljum einvörðungu skerða kjör þeirra sem eru yfir tiltekinni upphæð en ekki láta skerðinguna ganga niður allan stigann eins og ríkisstjórnin leggur til í frumvarpi sem rætt var hér fyrr í dag um breytingu á lögum um kjararáð. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta. Það er búið að ræða þetta mikið í þjóðfélaginu. Þingið og þjóðin þekkir málavöxtu en mikilvægt er að frumvarpið gangi strax til nefndar og fari til umsagnar sem víðast í þjóðfélaginu og komi síðan til afgreiðslu fyrir þinglok.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um eftirlaun forseta Íslands, ráðherra, alþingismanna og hæstaréttardómara. Eftir fall bankanna og kreppuna miklu hefur mikil gerjun verið í landinu, mikil umræða, og ég bind satt að segja töluverðar vonir við þá umræðu. Því miður sýnist mér örla á ofbeldi en ég vona þó, frú forseti, að það skemmi ekki þá gerjun og þá umræðu sem er í gangi þannig að hún geti orðið til heilla fyrir þjóðina og leitt til mikilla breytinga sem ég held að flestir séu sammála um að þurfi að verða. Eitt af því er gagnsæi, gagnsæi í launum t.d., gagnsæi í lífeyrisréttindum o.s.frv. Það er ótrúlegur frumskógur á því sviði. Ef maður spyr einhvern að því hvað hann hafi í laun liggur við að maður sé engu nær þó að hann svari vegna þess að greiddar eru alls konar sporslur til hliðar við hin venjulegu laun. Maður verður eiginlega engu nær þó að viðkomandi segist hafa einhver laun, það þarf að þráspyrja: Færðu greitt fyrir eitthvað fleira? Það er mætingarbónus, það er óhreinindaálag o.s.frv., þetta er endalaust. Þetta þarf allt saman að skýra og ég vona að það verði gert þannig að menn sjái rétt laun. Ég vil nefna það að hjá þingmönnum er til eitthvað sem heitir starfskostnaður sem var á sínum tíma sett á og er hvorki kostnaður né tekjur. Ef menn nota það ekki fá þeir það sem tekjur og ef menn nota það þá er það kostnaður. Ég hef alltaf hafnað þessum starfskostnaði og ég veit að fleiri hafa gert það vegna þess að ég gat hvorki flokkað þetta undir tekjur né gjöld í bókhaldi mínu. Lífeyrismál þjóðarinnar eru með ótrúlegum eindæmum hjá ekki stærri þjóð. Við erum með hina almennu lífeyrissjóði verkalýðshreyfingarinnar sem settir voru á laggirnar 1969 upp úr kjarasamningum og greiða verðtryggðan lífeyri miðað við vísitölu neysluverðs og réttindaávinnslu sem er um 1,4% á ári. Til þess þarf um 12% iðgjald, 8% frá atvinnurekanda og 4% frá launþega. Þetta eru hinir svokölluðu almennu lífeyrissjóðir og í þeim eru um það bil 75–80% af öllum vinnandi Íslendingum. Svo erum við með lífeyrissjóð opinberra starfsmanna og hann skiptist í tvær deildir. Það er í fyrsta lagi A-deild sem var búin til fyrir tíu árum eða svo, og í hann er greitt 15% iðgjald. Hann veitir 1,9% fyrir hvert ár sem menn hafa starfað en er að öðru leyti sambærilegur en með verðtryggingu miðað við neysluvísitölu, þ.e. lífeyririnn, o.s.frv. Svo erum við með B-deildina sem er svokallaður eftirmannssjóður sem byggist á því að launin fara eftir launum eftirmanns. Þar erum við að tala um töluvert mikla oftryggingu miðað við hina tvo. Segja má að A-deildin sé töluvert mikið verðmeiri en almennu lífeyrissjóðirnir en B-deildin er öllu verðmest. Það sem skilur þessar þrjár tegundir af lífeyriskerfum að er það að hjá opinberum starfsmönnum eru réttindin föst en iðgjaldið breytilegt, þ.e. iðgjald ríkisins, þ.e. iðgjald skattgreiðandans. Ef ávöxtun sjóðanna fer af einhverjum ástæðum forgörðum, t.d. við tap bankanna, tap sjóðsins á bankahruninu, hækkar iðgjaldið, þ.e. skattar skattgreiðenda, en réttindin skerðast ekki. Því er öndvert farið hjá almennu sjóðunum. Þar skulu réttindin skert því það er ekkert sem stendur á bak við þá sjóði nema eignin. Ef hún rýrnar þarf að skerða réttindin því menn virðast ekki tilbúnir til að hækka iðgjaldið. Þó gæti það nú verið en það þarf að semja um það. Það yrði þá bara skattur á viðkomandi sjóðfélaga sem yrði að greiða viðkomandi stétt en ekki eins og hjá opinberu starfsmönnunum þar sem skattur er á annað fólk í þjóðfélaginu, opinbera starfsmenn að sjálfsögðu líka. Þetta er staðan sem við stöndum frammi fyrir og þau frumvörp sem komið hafa fram undanfarna tvo til þrjá vetur eftir að þessi frægu eftirlaunalög voru samþykkt á Alþingi sem í reynd, frú forseti, skertu réttindi hins almenna þingmanns. Það er svo merkilegt. Að meðaltali tapaði hinn almenni þingmaður á því vegna þess að iðgjaldið var hækkað úr 4% í 5% og réttindin bætt eilítið en ekki sem því svarar. Þar var aðallega um að ræða réttindabætur fyrir ráðherra og aðra. Þau tvö frumvörp sem við höfum verið að ræða hér, m.a. fyrirliggjandi frumvarp frá Vinstri grænum, fara úr einu forréttindakerfi yfir í annað, þ.e. að réttindin séu föst og töluvert betri en hjá almennu sjóðunum, 1,9% fyrir hvert ár en hjá almennu sjóðunum er það 1,4–1,5%. Það þýðir að í rauninni er verið að fara úr einu forréttindakerfi yfir í annað. Það sama má segja um þær hugmyndir sem ríkisstjórnin hefur á boðstólum og eins það frumvarp sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir flutti á sínum tíma. Það var sama sagan. Farið var úr einu forréttindakerfi yfir í annað. Fyrir langalöngu, árið 1996 held ég það hafi verið, flutti ég frumvarp um að þingmenn greiddu í almenna lífeyrissjóði eins og 80% af þjóðinni gera. Það finnst mér vera réttlátast því að þá njóta þeir sömu kjara og umbjóðendur sínir, það fólk sem kaus þá á þing, og skynja strax á eigin skinni hvernig það er að vera skertur ef til þess kæmi. Það finnst mér vera mjög mikilvægt. Ég mun berjast fyrir því að gerðar verði breytingar á frumvarpi ríkisstjórnarinnar, ef það kemur fram, sem heimila þingmönnum að ganga í almenna lífeyrissjóði og þá gegn því að laun þeirra hækki sem nemi verðmæti réttindanna, því að allir eru einmitt að tala um þessi verðmæti réttindanna sem hvergi koma fram. Það er eiginlega vandinn. Í nútímaþjóðfélagi, þar sem er krafa um meira gagnsæi og meiri hreinleika o.s.frv., finnst mér mjög mikilvægt að ekki sé verið að fela laun með lífeyrisréttindum. Það veit enginn hvers virði þessi réttindi í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins í B-deildinni eru í rauninni. Hvað þyrfti iðgjaldið að vera hátt? Menn vita bara að það er sennilega búið að kosta ríkissjóð 170 milljarða. Skuldbindingin hefur vaxið um 170 milljarða frá því að aðlögunarsamningurinn var gerður 1998, að mig minnir. Það hefur hann kostað hinn almenna skattgreiðanda því að það er náttúrlega hann sem greiðir þetta allt saman. Mér finnst, frú forseti, að þingmenn ættu að stíga skrefið til fulls og taka upp almenn réttindi kjósenda sinna. Þá eru þeir eins settir og kjósendurnir og finna strax á eigin skinni ef skerða þarf réttindin eða eitthvað slíkt.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvað á að segja um þessa ræðu sem var flutt af talsverðri vandlætingu. Hér talaði maður sem greiddi atkvæði með hinum umdeildu sérréttindum fyrir ráðherra, æðstu embættismenn og þingmenn 2003, studdi frumvarpið og er síðan alltaf að hneykslast yfir þeim sömu sérréttindum. Hann greiddi atkvæði með sérréttindum sjálfum sér til handa, og ráðherrum sérstaklega. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður sagði, í ýmsu tilliti voru ekki bætt lífeyrisréttindi almennra þingmanna. Þetta voru fyrst og fremst ráðherrasérréttindalög, það er nokkuð til í því. Hins vegar tapaði enginn á þessum breytingum, það var áskilið í lögunum að menn gætu valið. Ef þeir töpuðu á lagabreytingunni var þeim frjálst að vera í gamla kerfinu. Þetta er þingmaður sem greiddi atkvæði með sérréttindum sjálfum sér til handa og talar hér núna af mikilli vandlætingu og kveður upp þunga dóma yfir öðrum. Síðan skulum við tala aðeins um B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sem er svona hræðilegur að mati hv. þingmanns. Þeirri deild var lokað í árslok árið 1996. Það hefur enginn farið þar nýr inn og þegar málið er gert upp í heild sinni hefur hann ekki reynst ríkissjóði sú byrði sem hv. þingmaður vill vera láta. Um árabil og áratugabil voru teknir þarna út fjármunir sem voru notaðir, í sumum tilvikum vaxtalaust eða vaxtalítið, af ríkinu til uppbyggingar á eigin innviðum. Síðan spöruðust ómældir fjármunir vegna þess að þeir sem nutu góðra lífeyrisréttinda úr þessari deild, úr þessum lífeyrissjóði, spöruðu almannatryggingum mikla fjármuni. Þegar málið er skoðað þarf að skoða það í þessu stóra samhengi. Varðandi sýnileika launa er ég alveg sammála hv. þingmanni að allt á að vera uppi á borði og sýnilegt. Hann vék að starfskostnaðargreiðslum sem voru settar hér á einhvern tímann á síðari hluta 10. áratugarins. Þingmenn tóku þær sjálfir, greiddu atkvæði um það. Þó að þeir væru búnir að ákvarða með öðrum lögum að kjaraákvarðanir ættu að heyra undir kjaradóm ákváðu þeir sjálfum sér til handa þessar greiðslur. Ég er alveg sammála hv. þingmanni hvað þær greiðslur varðar. Þær voru mjög slæmar, óheppilegar er ekki orðið, og ég gerði það sama og hv. þm. Pétur H. Blöndal og hef aldrei tekið þessar greiðslur. Stíga skrefið til fulls, segir hv. þingmaður, það eigi að fara væntanlega þá með alla opinbera starfsmenn inn í almenna lífeyrissjóði -  Hv. þingmaður notaði gamalkunna aðferð, að reyna að skapa úlfúð gagnvart starfsmönnum hins opinbera með því að höfða sífellt til þess að verið væri að setja klyfjar á skattgreiðendur. Það á þá að sjálfsögðu við um öll kjörin, það á væntanlega við um launin líka, veikindaréttinn og öll launakjör hjá starfsmönnum sem vinna hjá ríki eða sveitarfélögum. Það eru ekki bara lífeyrisréttindin. Það er um kjörin öll. Og fólk hefur í kjarabaráttu sinni valið að leggja höfuðkapp á að bæta lífeyrisréttindin. Þetta er bara frjálst opið val sem menn hafa tekið ákvörðun um. Ég furða mig á því að hlusta á þingmenn Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Pétur H. Blöndal, hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson og fleiri þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem virðast vera að búa sig undir það að hefna sín á opinberum starfsmönnum. Ef þeir þurfa að láta undan í þessu máli, varðandi eigin sérréttindi í lífeyrisréttindum, þurfi að vinna verkið til fulls og skerða réttindi opinberra starfsmanna almennt. Af því að hv. þingmaður hefur óskað eftir því að koma upp í andsvari verður fróðlegt að heyra hvort það er þetta sem er upp á teningnum eins og mér heyrðist á máli hans þegar lífeyrisréttindin komu hér til umræðu í þingsal um daginn. Nei, hæstv. forseti, oddvitar ríkisstjórnarflokkanna hafa kynnt okkur, þótt í óljósum orðum sé enn þá, hvaða áform þau hafi uppi um breytingar á hinum illræmdu eftirlaunalögum og á daginn hefur komið að það er ný sérréttindaútgáfa. Þau eru búin að liggja yfir því mánuðum saman, allar götur frá því að ríkisstjórnin var mynduð, að finna hvað þau komist upp með að skerða eigin réttindi lítið. Ef ég man það rétt, ég er ekki með þessi gögn fyrir framan mig, er réttindaávinnsla ráðherra 8% og mig minnir að hún fari þá niður í 4 eða 5%. Ég held að breytingartillögur þeirra gangi út á það en hún yrði eftir sem áður meira en helmingi meiri en almennt gerist hjá starfsmönnum ríkisins. Þetta er allur ávinningurinn af því mikla og þrotlausa starfi sem þau hafa unnið saman undir nautshúðinni, hæstv. forsætisráðherra Geir H. Haarde og hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Þau kynntu okkur nýja sérréttindaútgáfu sjálfum sér til handa í flóðlýstu Þjóðmenningarhúsinu, það dugði ekki annað til.

Frú forseti. Hv. þingmaður segir að enginn þingmaður hafi tapað á þessu því að hann geti valið en hann gat ekki valið um iðgjaldið, það var hækkað upp í 5% úr 4%. Mjög margir þingmenn hafa tapað, þó að þeir geti valið um réttindin hækkaði iðgjaldið. Svo segir hv. þingmaður að B-deildin hafi ekki verið sú byrði sem hann átti von á. Heldur betur, ég hef reyndar ekki skoðað það nýverið en síðast þegar ég skoðaði það voru það 170 milljarðar sem skuldbindingin hafði vaxið eftir að aðlögunarsamningarnir voru gerðir. Þá lagði ég nefnilega til að opinberir starfsmenn gætu valið að hafa góð lífeyrisréttindi og lág laun eða lakari lífeyrisréttindi, almenn lífeyrisréttindi, og hærri laun. Það er einmitt það sem ég ætla að leggja til og gera að tillögu minni, að þingmenn geti valið um það að vera með annaðhvort forréttindalífeyri hv. þingmanns, það sem ríkisstjórnin leggur til, eða valið um það að vera í Lífeyrissjóði verslunarmanna eða öðrum almennum lífeyrissjóði og fá þá hærri laun, sem réttindunum nemur. Að ég hafi greitt atkvæði með þessu frumvarpi, það gerði ég af þeirri einföldu ástæðu að þar áður var réttindauppbyggingin mjög ógreinileg og ógagnsæ. Með lögunum sem sett voru 2003 var það þó samræmt og það var auðveldara en áður að breyta úr því kerfi yfir í almennt kerfi. Þess vegna greiddi ég þessu atkvæði. En ég var ekkert yfir mig hrifinn af frumvarpinu á sínum tíma. Ég hefði helst viljað að þingmenn, eins og ég lagði sjálfur til árið 1996 eða 1997, nytu bara almennra lífeyrisréttinda eins og meginhluti kjósenda þeirra.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki eiginlega hverju skal svarað til en staðreyndin er sú að starfsmenn ríkis og sveitarfélaga, hvort sem þeir eru innan BSRB eða Alþýðusambands Íslands, búa við betra lífeyriskerfi en gerist á almennum launamarkaði, það er alveg rétt. Hins vegar hafa kjörin á almennum launamarkaði, í hinum gömlu SAL-sjóðum, batnað mjög á undanförnum árum, um 20% á síðustu 4–5 árum tel ég vera. Vegna þess að opinberir starfsmenn, starfsmenn almannaþjónustunnar hjá ríki og sveitarfélögum, hafa aldrei hvikað frá þeirri staðföstu afstöðu að halda í lífeyrisréttindi sín og láta ekki skerða þau í neinu - ég hef verið mjög á þeirri skoðun sjálfur - hafa lífeyrisréttindi almennt í þjóðfélaginu batnað. Það hafa alltaf verið til menn eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal sem hafa viljað koma öllum réttindum launafólks niður undir gólflistann, ekki bara lífeyrisréttindum, heldur í nánast öllu réttindakerfinu. Út á það gengur þessi málflutningur fyrst og fremst. Ég legg áherslu á að lífeyrisréttindi fólks, hvort sem er hjá hinu opinbera, ríki, sveitarfélögum eða á almennum vinnumarkaði, séu sem traustust og ég er þeirrar skoðunar að það sé betra að hafa lífeyrisréttindin stöðug og ég vil frekar taka breytingum í kjararýrnun í launum þegar áföll verða í efnahagslífinu.

Frú forseti. Ég vil ekki koma öllum réttindum niður á gólfið, alls ekki. Ég geri mér hins vegar fullkomlega grein fyrir því að þetta er allt saman greitt af einhverjum og það er kannski munurinn á mér og hv. þingmanni að ég geri mér grein fyrir því að þetta er greitt af einhverjum, þetta er greitt af hinum vinnandi manni í þjóðfélaginu, hvort sem hann er opinber starfsmaður eða ekki. Spurningin er: Hvað ætlum við að lesta fólk mikið á vinnuævinni þegar það er að koma sér upp börnum, húsnæði, atvinnurekstri og koma undir sig fótunum, námi o.s.frv., hvað ætlum við að lesta það mikið svo það hafi það mjög gott í ellinni? Þetta þarf að vega og meta. Þetta er ekki spurningin um að koma einhverjum réttindum niður á gólflistann, alls ekki. Það er bara að vega og meta, á fólkið að hafa góð lífskjör þegar það er að koma upp börnum og koma sér upp húsnæði eða þegar það er komið á eftirlaun? Um þetta snýst í rauninni deilan, um það hvað iðgjaldið eigi að vera hátt og hvað réttindin eigi að vera mikil. Það er svo einfalt. Svo varðandi það að lífeyrisréttindi hafi batnað mikið hjá almennu sjóðunum, það held ég að sé ekki almennt, langt í frá. Margir sjóðir standa illa og hafa ekki getað bætt kjör sín þrátt fyrir góða ávöxtun, þrátt fyrir risaávöxtun undanfarinna góðæra sem núna slær allt til baka. Ég hugsa að næsta haust munum við upplifa - við erum reyndar að setja lög um að það taki ekki gildi, það liggur frumvarp um það fyrir Alþingi að það eigi að víkka mörkin fyrir lífeyrissjóðina. En ég hygg að áfallið núna eigi eftir að rýra kjör margra lífeyrissjóða á sama tíma og hugsanlega þarf að hækka iðgjaldið til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sem hefur föst réttindi sem þetta fólk borgar. Og ég veit ekki hvað maðurinn sem er með 70 þús. kr. úr lífeyrissjóði segir - hann er skertur - ef hann á að borga meiri skatta til þess að opinberi starfsmaðurinn haldi sínum réttindum óskertum.

Hæstv. forseti. Ég er á því máli að við eigum að búa svo um hnúta að lífeyrisréttindi engra verði skert og þá horfi ég til almenna markaðarins líka. Þessa tölu sem ég var að vitna í, 20% réttindaaukningu á undanförnum, held ég, 5–6 árum, fékk ég hjá lífeyrissjóðunum í gær þegar ég var að afla mér upplýsinga um þetta sérstaklega. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal að til eru þeir lífeyrissjóðir sem hafa á undanförnum árum skert réttindi félagsmanna sinna. En almennt hafa lífeyrissjóðirnir styrkt stöðu sína. Þeir hafa verið að sameinast og þeir hafa verið að bæta kjörin. Síðan verðum við fyrir þessum sameiginlegu áföllum, íslenska þjóðin, og ég tel mjög brýnt að allt verði gert sem hægt er til að verja kjör lífeyrisþega. Mér finnst skipta afar miklu máli að við gerum það. Síðan er alveg rétt og á við um öll laun í landinu, ekki bara hjá starfsmönnum sveitarfélaga eða ríkis, heldur allra starfsmanna, að einhver borgar. Það er einhver sem borgar þeim sem eru að vinna á bensínstöðinni eða í búðinni. Það er neytandinn þá væntanlega og vinnandi fólk sem borgar. Þetta er allt samhangandi keðja. En það sem mér finnst votta fyrir í málflutningi hv. þm. Péturs H. Blöndals er að hann greinir þjóðina alltaf í sundur. Hann talar um þá sem eru á framfæri skattgreiðandans, hins vinnandi manns sem greiðir fyrir einhverja ómaga. Þetta er ekki svona. Allt samfélagið er að sjálfsögðu ein heild þar sem einn vinnur fyrir öðrum. Að sjálfsögðu er það þannig. Það sem við erum að tala um núna er hvernig við getum tryggt, bætt og eflt