Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 113, um skráningu trúar- og lífsskoðana, frá Andrési Inga Jónssyni.

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um sé þess þörf.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.

Frú forseti. Hægt var að lesa um það í Markaðnum, fylgiriti Fréttablaðsins, fyrir fimm dögum að Kaupþing ynni nú að því að ganga frá sölu á allt að 50% af hlut félagsins í Arion banka í lokuðu útboði til bandarískra fjárfestingarsjóða og hóps íslenskra lífeyrissjóða. Kaupverðið mun nema á bilinu 70–90 milljörðum íslenskra króna sem jafngildir genginu rúmlega 0,8 miðað við bókfært eigið fé Arion banka. Væntingar væru um að þessi viðskipti gætu klárast á næstu vikum, söluandvirðið færi til þess að gera upp 84 milljarða veðskuldabréf sem Kaupþing gaf út til íslenska ríkisins í ársbyrjun 2016. Hæstv. fjármálaráðherra upplýsti formenn stjórnarandstöðuflokkanna um að þessar fréttir ættu a.m.k. við einhver rök að styðjast á fundi í síðustu viku. Í ljósi þess að hér á eftir að ræða drög að eigandastefnu fyrir fjármálafyrirtækin, og einnig hefur verið óskað eftir fundi í efnahags- og viðskiptanefnd um þá stefnu sem gerir ekki ráð fyrir neinni heildarendurskoðun á fjármálakerfinu heldur sölu á nánast öllum bönkunum án nokkurra annarra breytinga, langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra sérstaklega út í þessa sölu Kaupþings á Arion banka sem felur í sér - auðvitað eru verulegir hvatar fyrir þá aðila innan Kaupþings sem fá háar bónusgreiðslur ef tekst að selja hlutinn til einkaaðila á næstunni. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann viti hverjir eru á bak við vogunarsjóðina og að mat hafi verið lagt á það hvort þessir aðilar ætli sér að vera í bankastarfsemi á Íslandi eða hvort um er að ræða skammtímafjárfesta sem hyggjast endurselja hlutinn bráðlega og þá væntanlega með hagnaði. Og hvort lagt hafi verið mat á það hver efnahagsleg áhrif þess eru, annars vegar að þessi hlutur verði seldur á næstunni miðað við það að hluturinn gangi til ríkisins eins og hann ella myndi gera fyrir árslok 2018. Gæti sú aðgerð jafnvel verið efnahagslega hagkvæmari til lengri tíma litið? Telur hæstv. ráðherra að þessi sala komi í veg fyrir að einhverju leyti að hægt sé að endurskipuleggja kerfið í heild sinni?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er rétt að borist hefur erindi til Seðlabankans og fjármála- og efnahagsráðuneytisins frá nokkrum kröfuhöfum eða eigendum slitabús Kaupþings. Gert var ákveðið samkomulag um með hvaða hætti eigendur slitabúsins gætu komið að því að kaupa ákveðna hluti og ég get staðfest að tilboð þeirra er í samræmi við það samkomulag sem gert var, þ.e. verðið er ekki undir genginu 0,8. Ég hef jafnframt beint þeirri fyrirspurn til Seðlabankans og Seðlabankinn hefur athugað hvort einhverjir aðrir standi á bak við þessi tilboð. Menn telja að svo sé ekki, þetta séu aðilar sem ætli sér að vera í bankastarfsemi hér til nokkurrar frambúðar, en auðvitað geta menn ekki skuldbundið sig um aldur og ævi. Ég taldi afar mikilvægt að vita það hvort þetta væru raunverulega þessir aðilar, sem allir eru erlendir, eða hvort að þarna stæðu t.d. einhverjir íslenskir fjárfestar að baki, en mér er sagt að svo sé ekki.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þar kom fram að það sé mat stofnana ráðuneytisins og Seðlabankans að það séu ekki neinir aðilar á bak við þá erlendu aðila, þ.e. vogunarsjóði, sem vilja bjóða í Arion banka, og að þeirra fyrirætlan sé þá að reka hér banka til einhverrar frambúðar. Ég spurði hæstv. ráðherra einnig hvort lagt hefði verið mat á það að það gæti verið efnahagslega hagkvæmara að þessi hlutur gengi jafnvel til ríkisins eins og ætlunin er að hann geri fyrir árslok 2018. Hefur verið lagt mat á efnahagsleg áhrif þess miðað við þessa sölu? Auðvitað hvarflar að manni að ætlunin sé að kaupa nú og jafnvel selja á með nokkrum hagnaði væntanlega innan skamms tíma. Síðan spurði ég hæstv. ráðherra einnig að því hvaða áhrif hann teldi að þessi sala hefði, ef hún gengur eftir, á möguleika ríkisins til þess að endurskipuleggja kerfið. Hér á að ræða eigandastefnuna á eftir, aðskilnað viðskipta- og fjárfestingarbanka. 

Frú forseti. Í fyrsta lagi um efnahagsleg áhrif, þá er það samkvæmt samkomulagi sem aðilarnir eru að kaupa. Þeir eru ekki að kaupa af ríkinu heldur eru þeir að kaupa af slitabúinu. Þetta er gert í samræmi við það samkomulag. Ég get hins vegar svarað til um pólitísk áhrif. Ég tel persónulega að það sé ekki hentugt fyrir Ísland að eiga alla viðskiptabankana. Ég held að ærið nóg sé að eiga tvo þeirra þótt tímabundið sé. Ég held að það væri ekki æskilegt fyrir Ísland ef allir bankarnir væru í ríkiseigu. Varðandi endurskipulagninguna þá er það sams konar svar sem ég get gefið, að það er ekki ríkisins að endurskipuleggja Arion banka vegna þess að ríkið á þar bara 13% hlut, en ég mun koma nánar inn á endurskipulagningu bankakerfisins alls í sérstakri umræðu sem verður hér á eftir. Ég tel í sjálfu sér að þessi sala sé í samræmi við það sem menn gátu vænst þegar samkomulagið var gert. Ég á ekki von á því að það hafi mikil áhrif á framtíðina í bankakerfinu.

Frú forseti. Í ljósi þess að þingið tekur til afgreiðslu á eftir frumvarp um leiðréttingu á breytingu á lögum um almannatryggingar með afturvirkum hætti langar mig að eiga orðaskipti við hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra. Það er ekki augljóst hvort fyrirhuguð leiðrétting standist stjórnarskrá, sérstaklega með tilliti til afturvirkni laganna, eða geti mögulega varðað bótaskyldu ríkisins gagnvart ellilífeyrisþegum. Það eru mjög sterk rök með því að reyna að halda þessum málum eins svart/hvítum og hægt er og skapa ekki fordæmi sem nýst gætu með óheppilegum hætti og grafið undan réttaröryggi borgaranna. Með það í huga spyr ég hæstv. hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra: Hvers vegna mælir hæstv. ráðherra ekki sjálfur fyrir þessu máli en lætur þess í stað velferðarnefnd mæla fyrir málinu fyrir sig? Í ljósi þess að rökstuðningurinn fyrir því að setja þessi lög afturvirkt í tvo mánuði er að um augljós mistök löggjafans sé að ræða vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvað hann myndi skilgreina sem augljós mistök í þessu samhengi. Hver er til þess bær að segja til um hvort um mistök sé að ræða eða ekki? Hvenær er greinargerð í nægilegu ósamræmi við lagatextann sem hún fylgir til að hún styðji það að um mistök sé að ræða og ekki þurfi að fara eftir lögunum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hér er einfaldlega um skýrt mál að ræða. Það hefur verið lengi, árum saman, í undirbúningi, þ.e. endurskoðun á almannatryggingum. Það var alltaf ljóst í allri undirbúningsvinnu af hálfu nefndarinnar, almannatrygginganefndarinnar sem vann að undirbúningi þessa máls, að verið væri að einfalda bótakerfið þar sem til kæmi ein skerðingarprósenta á móti öllum tekjum viðkomandi lífeyrisþega. Þess vegna var alveg ljóst að ásetningur löggjafans í þessu máli var algjörlega skýr, hagsmunaaðilum öllum sem að málinu komu í nefndinni, í umsögnum sínum fyrir þinginu, var þessi ásetningur líka ljós og má lesa það út úr öllum umsögnum þeirra að þeim var fyllilega ljóst hvers konar skerðingar ættu að vera. Það er því alveg augljóst að þarna verða löggjafanum á mistök og í slíkum tilfellum hefur það verið hefð, að því mér er sagt, nú er ég ekki með mörg ár undir belti í mínu embætti, að nefndin taki þá einfaldlega málið til umfjöllunar og taki nauðsynlegar leiðréttingar í gegn. Ég held að það sé alveg ljóst þegar kemur að umræðu um mögulega bótaskyldu að þá sé rétt að hafa í huga að aldrei á neinum tíma stofnaðist til réttmætra væntinga lífeyrisþega til þessara bóta. Það var alltaf ljóst hver ásetningur löggjafans var, það kemur mjög skýrt fram í öllum gögnum máls á öllum stigum þess í meðförum þingsins.

Frú forseti. Ég held að það deili enginn um það að um mistök hafi verið að ræða enda voru þessar spurningar kannski leið til þess að velta því upp hversu, afsakið slettuna, „slippery slope“, það getur verið og hversu slæmt fordæmi við erum að setja með því að lög skuli vera sett afturvirkt. Þetta býr til grátt svæði sem getur verið hættulegt upp á fordæmi sem við gefum fyrir framtíðina. Þá langar mig líka til þess að spyrja um það sem fram kom hér í pontu að Tryggingastofnun vissi í raun og veru af þessum mistökum í janúar en hélt áfram að greiða á skjön við lög. Þá langar mig að spyrja: Er sú ákvörðun að greiða ekki samkvæmt gildandi lögum stjórnvaldsákvörðun? Í ströngum skilningi getur svo verið að stjórnvald taki ákvörðun um rétt eða skyldu. Ef svo er, ætti að vera andmæla- og kæruréttur? Og gagnvart hverjum þá? Það eru ýmsir svona hlutir sem koma upp þegar við tökum ákvörðun að greiða afturvirkt og sérstaklega þegar ríkisstofnanir greiða ekki 

Forseti vill minna hv. þingmann á að þingmálið er íslensk tunga.

Frú forseti. Enn og aftur, þarna hefur verið farið með málið á öllum stigum þess frá því þessi mistök komu í ljós með ásetningi löggjafans sem var algjörlega skýr á sínum tíma. Á því leikur ekki nokkur vafi að mínu viti. Tryggingastofnun lætur hins vegar ráðuneytið vita þegar þau mistök koma upp sem mönnun voru ekki ljós. Það er strax sett í meðferð hjá þinginu að greiða úr og leiðrétta. Ég held að þetta sé ekki, eins og hv. þingmaður segir, einhver hættuleg brekka niður á við hvað varðar mistök í þessu. Ég held að rétt sé að hafa í huga að löggjöfin staðfesti í raun og veru ásetning sinn með afgreiðslu fjárlaga þar sem er alveg ljóst með 

Forseti hvetur hv. þingmenn og hæstv. ráðherra til að virða þann tímaramma sem gefinn er hér til fyrirspurna.

Virðulegi forseti. Ég sat fund á laugardag eða míníráðstefnu þar sem sérfræðingar í dýraheilbrigði og lýðheilsu, matvælaöryggi og sýklalyfjum voru saman komnir. Fundurinn var haldinn að frumkvæði fyrrverandi þingmanns, Ögmundar Jónassonar, og var fjallað um áhyggjur manna af því að breytt fyrirkomulag innflutnings á ferskum matvælum, ófrosnum matvælum, gæti leitt til verri stöðu hér á landi. Einnig má benda á grein Margrétar Guðnadóttur, prófessors emeritus í veirufræði, um sama málefni sem birtist í blöðunum í síðustu viku. Á fundinum komu fram mjög áhugaverðar staðreyndir vísindamanna um að gríðarleg verðmæti fælust í þeirri einstöku stöðu sem annars vegar dýraheilbrigði á Íslandi býr við og hins vegar þeirri staðreynd varðandi lýðheilsu að matvælaöryggi, tíðni matarsýkinga og ekki síst sýklalyfjaónæmi væri með því lægsta eða langlægst í heimi. Norðurlöndin standa sig býsna vel en Ísland er fremst í flokki hvað þetta varðar. Ég hef beðið um fund í atvinnuveganefnd um þetta málefni og hefur hv. þm. Óli Björn Kárason einnig óskað eftir því, en hann var þarna á fundinum. Það gerum við í ljósi þess að endurskoðun búvörusamninga stendur til og útfærslubreytingar á innflutningskvótum. Fyrir dómstólum er að kröfu heildsala verið að fjalla um bann við kröfu um 30 daga frystingu á innfluttu kjöti. Því vil ég spyrja ráðherra hvort hún taki þessi sjónarmið alvarlega, deili áhyggjum vísindamannanna á þessari stöðu og hvort þessi sjónarmið eða jafnvel þessir sérfræðingar verði teknir inn í vinnu ráðuneytisins við útfærslu á reglum ef bregðast þarf við.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Sigurði Inga Jóhannssyni fyrir þessa fyrirspurn. Mér finnst leitt, og ég sagði vini mínum, Ögmundi Jónassyni, frá því, að ég skyldi ekki geta komið á þennan fund, en ég sendi fulltrúa mína til að fylgjast vel með málinu. Það er tilefni til að fylgjast mjög vel með því sem tengist matvælaöryggi, sem tengist íslenskri sérstöðu, framúrskarandi matvælum sem við höfum, ekki að ástæðulausu, byggt upp hér innan lands. Ég deili um margt skoðunum hv. þingmanns um leið og ég segi: Já, við fylgjumst vel með málinu. Við munum setja matvælaöryggið í fyrirrúm nú sem endranær. Við munum hlusta á sérfræðinga og ráðleggingar þeirra. En ég segi um leið: Við eigum líka að stíga varlega til jarðar, við eigum að stuðla að því að umræðan verði upplýst, yfirveguð og án þess að hræðsluáróður verði settur á dagskrá. Með þessu er ég ekki að segja að það sem hefur komið fram sé hræðsluáróður. Ég undirstrika að við eigum að taka mark á sérfræðingum. Það eru skiptar skoðanir. Í ráðuneytinu eru skýrslur sem ég á eftir að kynna mér, sem hv. þingmaður þekkir, og byggja á skýrslu sem var gerð af hálfu nýsjálenskra aðila sem hafa haft reynslu af innflutningi eða ekki innflutningi á matvælum, kjöti. Ég mun kynna mér hana nánar eins og þær skoðanir sem aðrir mikilvægir sérfræðingar í þessum málum hafa sett fram. Við þurfum eftir sem áður að hafa hagsmuni bænda, hagsmuni neytenda, hagsmuni umhverfis og hagsmuni náttúru og dýraverndar að leiðarljósi í þessu. Við þurfum að passa upp á að eftirlitsreglur séu skýrar og skilmerkilegar og skili því til neytenda og til bænda sem við ætlumst til af þeim, þ.e. að við byggjum hér upp regluverk sem verður til þess að við verðum áfram með framúrskarandi matvælaframleiðslu hér á Íslandi, græna matvælaframleiðslu.

Virðulegi forseti. Það gleður mig að ráðherrann taki undir að þetta séu grafalvarlegir hlutir. Þróunin varðandi sýklalyfjaónæmið er mjög hröð og það er ekki hræðsluáróður. Það eru staðreyndir sem vísindamenn um allan heim leggja á borðið. Ég hvet ráðherrann til að kynna sér innflutningshömlur Nýsjálendinga á því hvað flytja má inn í það land og eins til Ástralíu vegna dýraheilbrigðis á þeim eyjum. Ísland er líka eyja. Þarna töluðu óháðir sérfræðingar sem voru algjörlega óháðir, höfðu enga hagsmuni af því að verja núverandi kerfi eða breyta kerfinu og flytja hér meira inn. En ráðherrann tók nokkra aðila út úr í endurskoðunarnefndinni, þar á meðan títtnefndan Ögmund Jónasson, sem barist hefur fyrir neytendamálum hér á þingi en ekki síður sem formaður BSRB, og setti í staðinn félag atvinnurekenda, sem er félag heildsala, sem er félag hagsmunaaðila. Nú langar mig að spyrja ráðherrann: Trúir ráðherrann því að heildsalar séu fulltrúar neytendasjónarmiða 

Frú forseti. Já, að því leyti til greinir okkur á, mig og hv. þm. Sigurð Inga Jóhannsson, að ég taldi mikilvægt að koma til móts við nákvæmlega þau sjónarmið sem atvinnuveganefnd þingsins setti fram í áliti sínu varðandi búvörusamningana, þ.e. að það þyrfti að höfða til breiðari hóps en nú hefur verið eða síðasti ráðherra samþykkti. Ég tók ábendingum og leiðsögn frá hv. atvinnuveganefnd mjög alvarlega og skipaði að hluta til nefndina upp á nýtt. Ég verð þá bara einfaldlega að búa við það, ég tel mikilvægt að nefndin endurspegli breiðari sjónarmið en komu fram af hálfu þáverandi ráðherra Framsóknarflokksins í ríkisstjórn. Ég treysti öllum þeim sem eru í endurskoðunarnefndinni, 13 einstaklingum, til að stuðla að því markmiði sem ég trúi að allir þingmenn vilji vinna að, þ.e. að stuðla að öflugum matvælaiðnaði, öflugum landbúnaði, grænum landbúnaði til skemmri og lengri tíma. Þar þurfum við að hafa margt í huga, m.a. það að gæta að því hvað við flytjum inn, 

Frú forseti. Íbúar höfuðborgarsvæðisins eru nú um 64% landsmanna, þar fyrir utan ferðast bróðurparturinn af þeim 1,7 milljónum ferðamanna sem hingað koma til landsins um svæðið. Það er því afar brýnt að umferðarmál svæðisins séu í góðri samvinnu við sveitarstjórnir þess. Í sérstökum umræðum í síðustu viku fullyrti hæstv. samgönguráðherra að Reykjavíkurborg hefði ekki samþykkt mislæg gatnamót á mótum Bústaðavegar og Reykjanesbrautar þrátt fyrir að slíkt væri í samþykktri samgönguáætlun, áætlun sem ríkisstjórn virðist reyndar ekki hafa hugsað sér að fullfjármagna. Tillögu um mislæg gatnamót á vegamótum Reykjanesbrautar og Bústaðavegar var hafnað af borgaráði árið 2006 þegar Sjálfstæðisflokkur var í meiri hluta, m.a. með vísan til þess að flytja þyrfti vestari kvísl Elliðaánna úr farvegi sínum vegna framkvæmdarinnar og einnig að þeim hafi verið harðlega mótmælt af íbúasamtökum hverfisins. Í framhaldi voru gerðar tillögur um úrbætur á gatnamótunum. Síðan þá hafa ekki borist erindi um gatnamótin frá Vegagerðinni til Reykjavíkurborgar. Verkefnið er ekki á samgönguáætlun Alþingis fyrir 2015–2018 sem samþykkt var af Alþingi 2016. Það er heldur ekki inni í samgönguáætlun samgöngumála 2011–2022 sem samþykkt var af Alþingi árið 2012. Það er hins vegar gert ráð fyrir 1 milljarði í verkefnið undir lok samgönguáætlunar 2015–2026, en hún hefur ekki verið samþykkt af Alþingi. Það verður því ekki séð að ráðherra fari með rétt mál. Verkefnið er ekki í samþykktri samgönguáætlun. Spurningarnar eru því sáraeinfaldar: 1. Stendur ráðherra enn við orð sín frá því í síðustu viku? 2. Ef ekki, finnst ráðherra þá við hæfi að koma hingað upp og leiðrétta orð sín? Í þriðja lagi langar mig að vita hver samskipti ráðherra við borgarstjórn Reykjavíkur hafa verið um þessi mál eftir að hann tók við.

Virðulegur forseti. Fyrst af öllu vil ég nú ræða það sem kom hér fram, þ.e. að ríkisstjórnin hafi ekki hugsað sér að fullfjármagna samgönguáætlun. Það var Alþingi sem samþykkti samgönguáætlun til fjögurra ára og hún var samþykkt 12. október 2016. Það var þetta þing hér sem afgreiddi í breiðri sátt fjárlagafrumvarp fyrir yfirstandandi ár þar sem skorti 10 milljarða upp á að hægt væri að standa við samgönguáætlun sem nokkrum vikum áður var samþykkt í þinginu. Það er ekki ríkisstjórnarinnar að fullfjármagna það, það er Alþingis sem fer með fjárlagavaldið. Skemmst er frá því að segja varðandi þessi gatnamót, og aðrar framkvæmdir sem að þessu snúa hér á höfuðborgarsvæðinu, að ekki hefur náðst samstaða við Reykjavíkurborg um að stíga skref, sem að margra mati er mjög mikilvægt, til að greiða fyrir umferðarflæði á höfuðborgarsvæðinu. Við erum hér með einhver slysamestu gatnamót landsins, þar með talið þessi umtöluðu gatnamót Bústaðavegar og Reykjanesbrautar þar sem slysatíðni er há. Við erum með önnur mislæg gatnamót þarna rétt hjá, sem er Miklabraut/Reykjanesbraut. Þar er slysatíðni mjög lág, en það er af því að þau eru mislæg, hitt eru ljósastýrð gatnamót. Þrátt fyrir hugmyndir um að fara í borgarlínu og auka almenningssamgöngur, sem ég er sem ráðherra mjög hlynntur að verði skoðað ítarlega, mun það ekki leysa öll okkar vandamál í þessum efnum. Hvort ég hef farið eitthvað fram úr mér varðandi það að þetta væri á samgönguáætlun - ég biðst þá bara velvirðingar á því ef svo er. En aðalatriðið er það að ég mun núna, á fundi sem fyrirhugaður er með yfirvöldum í borginni 

Frú forseti. Það er virðingarvert hjá hæstv. ráðherra að leiðrétta málflutning þó svo að það hafi verið afar varfærin leið sem var farin þar. En ég vil líka leiðrétta annað sem kom fram hjá ráðherra í síðustu viku. Hann sagði að gatnamót Miklubrautar og Kringlumýrarbrautar væru hættulegustu gatnamót landsins. Það eru þau ekki. Þau eru í dag tíundu hættulegustu gatnamót landsins þrátt fyrir að vera ein þau fjölförnustu. Breytingarnar sem skiluðu þessum árangri kostuðu 200 millj. kr. Sá kostnaður er aðeins brotabrot af því sem mislæg gatnamót áttu að kosta. Á sínum tíma var gert ráð fyrir að sá kostnaður yrði 12 milljarðar. Mig langar að spyrja ráðherra aftur: Hefur hann verið í sambandi við borgarstjórn Reykjavíkur um þessi mál síðan hann tók við?

Virðulegur forseti. Enn og aftur vil ég ítreka mikilvægi þess að menn skoði reynsluna af því hvernig mislæg gatnamót virka ef þau eru borin saman við ljósastýrð gatnamót. Það þarf engum blöðum um það að fletta hversu mikilvægt það er fyrir umferðarflæði og umferðaröryggi að hafa mislæg gatnamót. Við getum líka alveg horft á þær leiðir sem liggja hér t.d. bara suður í Hafnarfjörð. Af hverju erum við ekki með ljós á öllum þessum stöðum þar sem eru mislæg gatnamót og er búið að koma fyrir í nágrannasveitarfélögunum? Maður getur rétt ímyndað sér hvernig umferðin gengi ef það væri. Umferðarflæðið stöðvar allt við þessi ljósastýrðu gatnamót. Við það skapast mikil slysahætta. Þessi gatnamót með tilliti til umferðaróhappa eru með þeim hættulegustu sem eru í landinu. Það þarf ekkert að velta því fyrir sér. Þarna hafa ekki orðið mörg alvarleg slys en mjög mörg umferðaróhöpp sem eru samfélagi okkar mjög dýr.

Hefur ráðherrann verið í samskiptum við …?

Ég ítreka síðan, af því að það er spurt um samskipti mín við Reykjavíkurborg, að við urðum að fresta að gefnu tilefni fundi sem fyrirhugaður var með 

Virðulegi forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir m.a., með leyfi forseta: „Tekið verði upp námsstyrkjakerfi að norrænni fyrirmynd og lánveitingar LÍN miðaðar við fulla framfærslu og hvatningu til námsframvindu. Hugað verði að félagslegu hlutverki sjóðsins.“ Nú verð ég að fá að inna hæstv. menntamálaráðherra eftir svörum um hvað hann hyggst gera í þessum efnum því að heldur er þunnur þrettándinn á málaskrá hæstv. ráðherra, alla vega nú í vor. Ég vil fá að vita hvað hann hafi í huga. Nú er til dæmis ekki til neitt eitt sérstakt norrænt námslánakerfi. Þau eru jafn misjöfn og Norðurlöndin eru mörg, þar á meðal Ísland. Íslenska lánakerfið er félagslegt námslánakerfi. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvað hann hafi í hyggju. Ætlar hann að flytja mál fyrirrennara síns, fyrrverandi hæstv. menntamálaráðherra, Illuga Gunnarssonar, sem hlaut afleita dóma, svo ekki sé meira sagt, í samfélaginu þar sem öllu félagslegu jöfnunarhlutverki sjóðsins var svo gott sem kippt út úr jöfnunni. Verður eitthvert víðtækt samráð haft við hlutaðeigandi? Þarf að gera þetta upp á nýtt? Frumvarp fyrirrennara hans var nú bara mestmegnis unnið inni í stofnuninni sjálfri, Lánasjóði íslenskra námsmanna. Og það eru fleiri hagsmunaaðilar en LÍN þegar kemur að lánasjóðsmálum. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að þessi vinna verði hafin að því gefnu að hann ætli að gera eitthvað í málunum? Mun hæstv. ráðherra leitast við að miðla einhvers konar sátt í þessum efnum, enda var allt komið í óefni hérna undir lokin þegar kom að Lánasjóði íslenskra námsmanna og breytingum á málefnum hans.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Spurt er um málefni lánasjóðsins og afdrif frumvarps sem þingið tókst á um síðasta haust. Réttilega, eins og hv. þingmaður bendir á, var mikill ágreiningur um málið, það var ýmislegt held ég sem skapaði hann og tafði framgang frumvarpsins, m.a. kosningar og síðar þinglok rétt fyrir jól. Spurt er um fyrirætlanir mínar í þessum efnum af því að þess sér ekki stað í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir vorþingið, það sé þunnur þrettándi sem það vissulega er. Ég setti þrjú mál á þingmálaskrána, en ástæðan fyrir því að þetta mál er ekki þar inni er einfaldlega sú að það er það mikið að vöxtum að ég þarf langan tíma til að fara ofan í það og í gegnum alla umræðuna sem um það var sl. haust, sömuleiðis að reyna að búa þannig um hnútana að meiri sátt náist í þinginu og meðal hagsmunaaðila um málið en raun varð á síðasta vetur. Ég held að það sé til mjög mikils að vinna í þeim efnum. Það er margt gott í þessu máli sem ég tel að við getum alveg unnið með áfram og síðan er klárlega hægt að reyna að ná betri sátt um þau ágreiningsefni sem komu upp í meðferð þingsins með málið síðasta vetur. Vilji minn stendur til þess að miða vinnu ráðuneytisins við það að málið komi fram á hausti komanda, á haustþinginu. Það mun þá ráðast af því hvernig samstarfið og samráðið um vinnslu þess muni ganga nú í sumar í hvaða búningi það kemur fyrir þingið þegar þingmálaskrá verður endurnýjuð og þetta mál verður vonandi þar á meðal annarra fleiri góðra mála.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessum svörum hæstv. menntamálaráðherra. Það var svo sannarlega margt sem tafði framgang þessa máls enda rík ástæða fyrir því. Það var illa unnið og félagslegu jöfnunarhlutverki sjóðsins var kippt út. Það gleður því mig að heyra, ef ég misskil ekki hæstv. ráðherra, að hann hyggist fara í meira samráð þegar kemur að þessum mikilvæga lánasjóði um það hvernig við sjáum framtíðarhlutverk sjóðsins fyrir okkur. Ég vænti þess þá frá hæstv. menntamálaráðherra að farið verði í þetta þverfaglega, það verði fleiri hlutaðeigendur en einungis LÍN. Sömuleiðis þætti mér vænt um að heyra hvort hæstv. ráðherra hefur hug á að koma þverpólitísku samráði þar inn líka. Eða verður þetta einungis unnið með faglegum hagsmunaaðilum? Deilurnar um lánasjóðinn síðast voru nefnilega fyrst og fremst pólitískar. Þær voru fyrst og fremst um það hvort við vildum fara í meiri einkavæðingu og nær bandarísku lánakerfi en norræna velferðarlánakerfinu. Ég spyr hæstv. ráðherra að þessu.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki tekið neinar ákvarðanir um það enn þá með hvaða hætti ég hyggst haga vinnunni við það að yfirfara og endurskoða og vinna frumvarp um lánasjóðinn í nýjan búning. En ég hef kappkostað um þau mál sem ég hef verið að vinna að að reyna að búa til sem mesta samstöðu um þau, bæði faglega og pólitískt. Ég hef ekki trú á að ég fari að breyta út frá því verklagi mínu þannig að ég reikna með því að reyna að ná einhvern veginn tengingu við stjórnmálaflokkana hér á þingi jafnt sem hagsmunaaðila. Í hvaða búningi það verður er ég bara ekki í stakk búinn til að lýsa hér og nú því að ég er einfaldlega að vinna í öðrum málum og er ekki kominn mjög djúpt inn í lánasjóðinn enn þá. Ég skal upplýsa það þegar það liggur fyrir. Þá geri ég ráð fyrir að sumum þingmönnum hér í þessum sal verði betur skemmt.

Frú forseti. Á vef fjármála- og efnahagsráðuneytisins var á dögunum birt drög að endurskoðaðri eigandastefnu ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum með að í drögunum virðist vera gert ráð fyrir að bankakerfið verði óbreytt til framtíðar. Engin tillaga er um breytt skipulag bankakerfisins til hagsbóta fyrir almennings í landinu, þó er tækifæri til þess einmitt nú þegar ríkið á stærsta hluta bankakerfisins. Mér finnst þetta alvarlegt mál og mótmæli því harðlega að ekki eigi að nota tækifærið til að endurskipuleggja kerfið. Þvert á móti er sala eignarhluta ríkisins boðuð í eigandastefnunni og á allt að selja nema 34–40% í Landsbankanum. Að öðru leyti virðist vera gert ráð fyrir að allar fjármálastofnanir verði eins og haldi áfram í sömu mynd og þær eru í dag og engin merki um að ríkið leggi áherslu á breytta menningu eða siðferði innan kerfisins frá því sem var fyrir hrun. Við horfum á sama bankakerfið og fyrir hrun, sama gjaldmiðil og fyrir hrun, sömu áhættu á herðum almennings og fyrir hrun. Þegar við ræðum bankakerfið, umfang og þjónustu þess þurfum við að horfa til þess að við erum fámenn, markaðurinn er lítill og við þurfum að koma okkur upp regluverki og eftirliti með fjármálastarfsemi sem nýtur alþjóðlegrar viðurkenningar og trausts. Það er einnig forsenda þess að rekin sé samkeppnisfær utanríkisverslun. Vissulega takmarkar lítill markaður möguleika á heilbrigðri samkeppni og möguleika í fjölbreytni. Sjálfstæður gjaldmiðill með óstöðugu gengi sem hefur mikil áhrif á breytingar verðlags í landinu er líka eitt sérkenni íslenska hagkerfisins ásamt verðtryggingu. Á meðan svo er setur það okkur líka mörk. Við getum samt þrátt fyrir þetta boðið upp á betri og ódýrari bankaþjónustu en við gerum í dag fyrir almenning. Það er mikilvægt að ríkið beiti eigandaáhrifum sínum í bönkunum til þess að stuðla að heppilegri og hagkvæmri þróun á fjármálamarkaði og skipulagi hans. Það er mikilvægt að fara í þá vinnu strax. Ég hvet hæstv. ráðherra til að hafa frumkvæði að samráði stjórnar og stjórnarandstöðu og fleiri um hvernig væri best að byggja upp bankakerfi hér á landi og líka til að ýta á eftir rannsókn og einkavæðingu bankanna upp úr aldamótum sem var vægast sagt illa heppnuð. Nú eru vogunarsjóðir líklega að eignast fyrsta eignarhlutinn sem er seldur í banka eftir að samið var við kröfuhafana. Hver er stefnan? Hún virðist vera að festa í sessi sama bankakerfi og fyrir hrun með vogunarsjóði í broddi fylkingar á grunni stefnumótunar hæstv. ráðherra. Frú forseti. Þetta stóra mál þarfnast miklu betri undirbúnings. Ég skora á hæstv. ráðherra að vanda betur til verka. Höfuðmarkmið nýs bankakerfis er einfalt. Það verður að geta staðið af sér fjármálaáföll. Framtíðarskipan fjármálakerfisins á Íslandi þarf að miða að því að kerfið verði öruggt, skilvirkt og hæfilega umfangsmikið fyrir þjóðarbúskapinn. Það skiptir miklu máli fyrir hag almennings að fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi verði aðskilin, að almenningur borgi ekki fyrir tap bankanna en ávinningurinn verði einkavæddur. Frá hruni hafa vissulega verið gerðar breytingar á regluverki og þær eru til bóta, en breyta því ekki að ríkið er í ábyrgð fyrir innlánum viðskiptabankanna og íslenskir viðskiptabankar stunda áhættusama fjárfestingarbankastarfsemi á ábyrgð ríkisins. Þessi vandamál verða ekki leyst nema viðskiptabönkum verði óheimilt að sinna fjárfestingarbankastarfsemi. Fjárfestingarbankar eiga ekki að geta fjármagnað áhættusöm verkefni sín með ríkistryggðum innlánum eins og nú er. Fjárfestar sem njóta alls ávinnings af vel heppnuðum fjárfestingum eiga líka að bera alla áhættuna þegar verr gengur. Með fullum aðskilnaði væri komið í veg fyrir að ríkissjóður sé í ábyrgð fyrir áhættusömum fjárfestingarbankaverkefnum. Almenningur verði þannig varinn fyrir áhættu fjárfestingarbankastarfsemi og búnir verði til bankar sem sjá um þjónustu á eins ódýran máta og mögulegt er við fólk og venjuleg fyrirtæki. Greiðslukerfið og fjárfesting með lágmarksáhættu verði hluti af almennri þjónustu við fólkið í landinu. Frú forseti. Við eigum alls ekki að selja bankana frá okkur eins og drögin að eigandastefnunni gera ráð fyrir heldur eigum við að nýta tækifærið til að endurskipuleggja bankakerfið. Seljum ekki bankana til vogunarsjóða á grundvelli úreltrar stefnu. Gerum breytingar sem verja almenning fyrir áhættusækni fjárfestingarbankastarfsemi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að hefja umræðuna. Eins og þingheimur þekkir er eigandastefna ríkisins á bönkunum nú til kynningar á vef ráðuneytisins. Þar er gerð grein fyrir því að ríkið stefni að því að selja alla hluti sína í bönkunum nema 34–40% í Landsbankanum. Ég hef lýst þeirri skoðun minni að við söluna sé rétt að ná sem víðtækastri samstöðu meðal stjórnmálaflokkanna og að sjálfsögðu verður haft samráð við flokkana í samræmi við lög. Ég vil einnig leiðrétta þann misskilning hv. þingmanns að ríkið sé að selja vogunarsjóðum einhverja hluti. Eins og kom fram hérna áðan er það slitabú Kaupþings, eigendur Kaupþings sem eru að selja þá hluti. Í máli sínu vék fyrirspyrjandi að ýmsum þáttum um framtíðarskipan fjármálakerfisins. Engin áform eru uppi um það á þessari stundu að breyta uppbyggingu bankakerfisins í megindráttum. Það er vandséð að bankarnir geti verið færri út frá samkeppnissjónarmiðum og því verður varla hægt að sameina þá. Þá tel ég ósennilegt að það sé skynsamlegt að sundra bönkunum. Við erum nú þegar með afar stórt bankakerfi miðað við stærð hagkerfisins og fram undan er áframhaldandi hagræðing. Aftur á móti má spyrja hvort bankarnir megi nota sameiginleg tölvukerfi í meira mæli en nú er. Það fyrirkomulag sem nú er veldur því að reka þarf mörg kerfi sem hafa sambærilega eða sömu virkni. Mögulega mætti breyta umbúnaði bankanna að þessu leyti og ná fram lægri kostnaði. Ég vek athygli hv. þingmanns á því að Alþingi getur að sjálfsögðu sett reglur um umhverfi bankanna burt séð frá eignaraðild. Hv. þingmaður nefnir einnig mögulegan aðskilnað fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi. Það er rétt að rök hníga að því að neytendur eigi ekki að bera áhættu af óhóflegri áhættu af fjárfestingarbankastarfsemi. Þessi umræða hefur farið fram víða um heim. Bæði í Bandaríkjunum og í Evrópusambandinu hafa einstök ríki sett mismunandi reglur. Almennt hefur umgjörð um fjármálafyrirtæki verið að breytast mjög mikið bæði í Evrópu og Íslandi. Hér höfum við nú fjármálastöðugleikaráð og undir því kerfisáhættunefnd. Þessar nefndir auk Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka vakta það sem er að gerast í bankakerfinu og hafa heimildir til að grípa inn í með afar fjölbreyttum hætti. Þá hafa á síðustu árum gjörbreyst reglur um útreikning og kröfur til eigin fjár fjármálastofnana. Þetta hefur allt verið gert einmitt til að tryggja að kostir þess að bankarnir veiti fjölbreytta þjónustu séu ekki á kostnað almennra neytenda eða samfélagsins í heild. Ég átta mig ekki á því hvað hv. þingmaður á við þegar hann segir að ríkið beri ábyrgð á innlánum. Ef hann er að vísa til yfirlýsingar forsætisráðherra frá árinu 2008 þá hefur hún nú verið felld úr gildi. Ég hef þegar mælt fyrir málum sem lúta að umbúnaði fjármálakerfisins. Á næstu dögum mun ég mæla fyrir frumvarpi um evrópskar eftirlitsstofnanir á fjármálamarkaði. Þar er kveðið á um heimildir til vöktunar og inngripa til að tryggja stöðugleika og e.t.v. laga í fjármálaumhverfinu í heild. Fleiri mál munu fylgja í kjölfarið og fyrirséð að á næstu misserum mun fjármálaráðherra þurfa að leggja fram fjölmörg lagafrumvörp sem varða umbætur á löggjöf á fjármálamarkaði. Ég nefni sérstaklega löggjöf um viðbúnað, skilameðferð og slit fjármálafyrirtækja sem vonandi næst að leggja fyrir þingið fyrir lok ársins. Mögulegur aðskilnaður fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabanka hefur verið til skoðunar í ráðuneytinu, t.d. í starfshópi sem skipaður var vorið 2016. Þeirri vinnu er ekki lokið. Hlutdeild fjárfestingarbankastarfsemi í rekstri bankanna minnkaði mjög eftir hrun en hefur aukist aftur á síðustu árum. Ég hef lýst þeirri skoðun minni að brýnast sé að koma í veg fyrir að bankarnir verði hluti af viðskiptasamsteypum líkt og gerðist fyrir hrun. Að síðustu langar mig að víkja nokkrum orðum að greiðslukerfi bankanna. Í dag er það þannig að ríkið, í gegnum löggjöf, regluverk, eftirlit og rekstur Seðlabanka, stuðlar að skilvirku greiðslukerfi í landinu. Sérstaklega fjalla gerðir Evrópusambandsins mikið um þetta. Seðlabankinn tilkynnti einmitt á föstudaginn var um kaup á nýjum hugbúnaði fyrir millibankagreiðslur, en búnaðurinn mun leysa af hólmi eldra kerfi frá árinu 2001. Virðulegi forseti. Á meðan samkeppni er á bankamarkaði munu notendur hafa aðgang að þjónustu sem hentar þeim. Eftirlit, vöktun og ýmiss konar grunngerð eiga að vera á hendi ríkisins hér eftir sem hingað til.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Staðreyndin er sú að þau drög að eigandastefnu sem hafa verið lögð fram á heimasíðu fjármálaráðuneytis eru auðvitað mikil vonbrigði. Þau fela ekki í sér neina skýra framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið heldur annars vegar almennt orðalag um einhvers konar gildi í starfsemi fjármálafyrirtækja og hins vegar þau markmið að selja allt bankakerfið fyrir utan 30–40% hlut í Landsbankanum. Það er ekki gefið til kynna að ljúka eigi þeirri vinnu sem hæstv. ráðherra nefndi þó í ræðu sinni áðan, að skoða út í hörgul hvaða kosti aðskilnaður viðskiptabanka- og fjárfestingarbankastarfsemi gæti haft í för með sér. Þó að verulega miklar breytingar hafi verið gerðar á regluverki fjármálafyrirtækja innan Evrópska efnahagssvæðisins hefur verið bent á að það regluverk þjóni ekki endilega þeim tilgangi sem við viljum sjá, það sé ógagnsætt, þungt í vöfum og hafi ekki þau grundvallaráhrif á menningu og starfshætti fjármálakerfisins sem við viljum. Á þetta hefur t.d. verið bent af John Kay, breska hagfræðingnum sem hefur talað mjög fyrir aðskilnaði viðskipta- og fjárfestingarbankastarfsemi sem var samkvæmt tölum frá árslokum 2013 á bilinu 14–25% af íslenska fjármálakerfinu. Og hefur aukist síðan. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé eðlilegt að ríkið gefi út stefnu þar sem fyrir liggur að ríkið ætli að eiga a.m.k. einn banka eða viðskiptabankastarfsemi, en á ríkið að hafa með höndum fjárfestingarbankastarfsemi? Hér sagði hæstv. fjármálaráðherra að ríkið bæri ekki ábyrgð á innlánum í bönkunum í framsöguræðu sinni. En hvernig eigum við samt að túlka þau sögulegu fordæmi sem við höfum frá árinu 2008? Hvað myndi ríkið gera ef annað slíkt áfall riði yfir? Hversu vel væri þá ríkið sett ef búið væri að rökræða a.m.k. til þrautar aðskilnað viðskipta- og fjárfestingarbankastarfsemi og raunverulega  Ég tel þessa eigandastefnu setta fram án þess að nauðsynleg umræða hafi farið fram á Alþingi og hjá stjórnvöldum um hvert við viljum í raun stefna með íslenska fjármálakerfið. 

Forseti verður að brýna fyrir hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum að virða þau tímamörk sem gefin eru í umræðunni.

Virðulegi forseti. Píratar vilja gagnsætt eignarhald. Við verðum að vita við hverja við erum að versla, hverjum við erum að selja, út af opinberum hagsmunatengslum. Dæmin um fjölskyldutengsl á milli opinberra aðila og kaupenda eru mörg hér á Íslandi. Það er kannski óhjákvæmilegt en það ætti bara að hvetja okkur til að gera betur. Stefnan hefur verið sú á undanförnum mánuðum að mikið hefur verið selt af eignum. Venjulega er fer tilhögunin fram mjög í flýti. Það er mikill flýtir og asi í þessari sölu. Salan er auglýst þegar markaðir lokast og tilboð á að klára áður en markaðir opnast aftur. Svo stuttur tími eykur ekki jafnræði í aðkomu, hann leiðir til þess að ákveðnir aðilar geta haft forskot í slíkum kaupum. Helsta hlutverk okkar er að fara vel með almannafé og almannaeign. Jafnframt er skylda okkar að veita ákveðna þjónustu, grunnþjónustu sem við ákveðum í sameiningu. Þar er helst lögð áhersla á jafnt aðgengi og gæði. Við eigum að vernda hagsmuni almennings, eigendanna, en ekki sérhagsmuni. Hér á undanförnum árum hafa ýmis dæmi komið upp eins og Borgunarmálið, sem þarf að skoða mjög vel, einkavæðing bankanna, einkavæðing Símans og sala á grunnnetinu, sem var ákveðin grunnþjónusta. Síðar kom upp úr dúrnum að það var ekki nauðsynlegt að selja það jafnhliða Símanum. Það eru alls konar slík dæmi sem segja okkur að við verðum að gera hlutina betur, ígrunda þá. Við gefum bönkunum möguleika á að vera með belti og axlabönd hvað varðar verðtryggingu. Það eru rosalega margir hlutir sem við þurfum að huga að til þess að geta sinnt og verndað hagsmuni almennings en ekki sérhagsmuni.

Frú forseti. Þessi umræða er ágæt þó að mér finnist stundum að ekki sé öllum ljóst hvað felist í fjárfestingarbankastarfsemi annars vegar og viðskiptabankastarfsemi hins vegar, þegar menn tala um aðskilnað. Stundum ruglast þetta. Mér finnst líka sérkennilegt að hlusta á það þegar í einu orði er sagt að það eigi ekki að vera þannig að ríkið beri ábyrgð á innstæðu í bönkum en menn leggjast síðan gegn því að ríkið losi um eignarhlut í bönkunum. Það gengur auðvitað ekki upp. Það sem ég vil hins vegar gera að umtalsefni er hvort ekki sé rétt að við hér í þingsal tökum það til umræðu hvort ekki sé skynsamlegt að leiða í lög hámarkshlut kjölfestufjárfesta og hvaða kvaðir við setjum á slíka fjárfesta. Hæstv. fjármálaráðherra rétt vék að þessu hér áðan. Þá á ég við að ég hygg að það sé skynsamlegt að þegar fjárfestir er kominn yfir ákveðinn hlut, sem getur t.d. tryggt honum sæti í stjórn viðkomandi banka, séu settar mjög miklar takmarkanir á möguleika hans til að eiga í öðrum fyrirtækjum. Ég held að það sé mikilvægt að við hugum að þessu vegna þess að við höfum ekki sérstaklega góða reynslu af því að menn sitji víða, annars vegar í bönkum og eigi hins vegar ráðandi hlut í stórum fyrirtækjum sem aftur eru viðskiptavinir viðkomandi banka o.s.frv. Ég er mjög ánægður með að hæstv. fjármálaráðherra virðist einmitt vera að hugsa á þessum nótum og það væri kannski gott 

Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka málshefjanda fyrir umræðuna um eigandastefnu ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Hún er mikilvæg. Mín ræða snýr að vogunarsjóðunum, vegna þess að til stendur að selja stóran hlut ríkisins í bönkunum, og hún snýr eingöngu að því að brýna hæstv. ráðherra. Nýverið mátti lesa af því fregnir að vogunarsjóðir og lögfræðistofur sem sérhæfa sig í ráðgjöf í skattaskjólum hafi verið metnar hæfar til að fara með eignarhlut í Klakka, móðurfélagi Lýsingar. Fyrir mér er það með öllu óskiljanlegt. Eitt þeirra skilyrða sem við setjum í lög um fjármálafyrirtæki er mat á því hvort sá sem hyggst eignast hlut í fjármálafyrirtækjum sé hæfur til að eiga eignarhlutinn með tilliti til heilbrigðs og trausts reksturs fyrirtækisins. Undir það fellur líka krafa um að upplýsingar um eignarhald liggi fyrir, að metið sé orðspor eigandans og að skilyrði um fjárhagslegt heilbrigði sé uppfyllt. Maður spyr sig hvort hið meinta heilbrigði þeirra vogunarsjóða sem hafa verið metnir hæfir til að eiga fjármálafyrirtæki á Íslandi snúist um yfirburðarstöðu þeirra gagnvart íslenskum heimilum og fyrirtækjum. Þeir hafa svo sannarlega nýtt sér þá stöðu hingað til. En þetta heilbrigði þarf að ná til markaðarins alls. Mér sýnist að tvö meginmarkmið í núgildandi eigandastefnu ríkisins á fjármálafyrirtækjum gætu verið í hættu. Við ætlum okkur að stuðla að uppbyggingu heilbrigðs og öflugs fjármálakerfis sem þjónar hagsmunum íslensks samfélags og byggja upp traust og trúverðugleika á íslenskum fjármálamarkaði. Að mínu mati er nýlegt mat Fjármálaeftirlitsins á hæfi erlendra vogunarsjóða til að eiga hlut í íslenskum fjármálafyrirtækjum tæplega byggt á markmiðum laga um fjármálafyrirtæki, um að þau séu rekin á heilbrigðan og eðlilegan hátt, m.a. með hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi. Mér sýnist markmið í eigandastefnu ríkisins einnig í hættu. Í besta falli leikur vafi á um það. Eftir allt sem á undan er gengið hljótum við að láta íslenskan almenning njóta vafans. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að eiga frumkvæði að því að ræða eigandastefnu ríkisins um fjármálafyrirtæki. Ég verð þó að segja að innlegg hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra olli mér ákveðnum vonbrigðum því það eina efnislega, nýja, sem kom fram hjá honum var að bankarnir gætu nýtt tölvuþjónustu betur. Ég verð að segja eins og er að aðstæður á íslenskum fjármálamarkaði eru algerlega einstakar þar sem eignarhald okkar, ríkissjóðs, er með því umfangsmesta sem gerist í Evrópu. Stefnan sem fjármála- og efnahagsráðherra birtir núna, uppfærðu drögin að eigandastefnu, gefur ofboðslega litla innsýn í það hvernig kerfið okkar á að vera. Áður en lengra er haldið er algerlega nauðsynlegt að skoða hver heildarstærð kerfisins eigi að vera. Þurfum við að endurskipuleggja eitthvað? Er það nægilega hagkvæmt? Einnig: Hver á eignarhlutur ríkisins að vera? Erum við búin að skoða hann nægilega vel? Á hann bara að vera þessi 33–40% í Landsbankanum? Hvernig eigum við að fara í þetta? Til dæmis varðandi aðskilnað viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarstarfsemi, er búið að skoða það nægilega vel? Er það það sem önnur ríki eru að gera? Er það til dæmis ein góð leið til að minnka ábyrgð ríkissjóðs á áhættusömum rekstri? Við þurfum að fá svör við þessu öllu áður en við höldum lengra. Ég tel mjög brýnt að settur verði á laggirnar hópur sérfræðinga sem vinni náið með þinginu um framtíðarmótun á þessu mikilvæga máli okkar. Ég segi: Við erum í algeru dauðafæri að fara í þessa heildarendurskoðun. Við verðum að gera það í góðri samvinnu, framkvæmdarvaldið og löggjafinn.

Frú forseti. Viljum við endurreisa sama bankakerfi og fyrir hrun? Hvernig lágmörkum við áhættu almennings af fjármálastarfsemi? Þarf ríkið að eiga meiri hluta í einum viðskiptabanka til að tryggja heilbrigða samkeppni og auðvelda viðbrögð við hugsanlegu hruni næst? Þessum spurningum er ekki svarað af ríkisstjórninni. Alþingi á auðvitað að fá að kljást við þær spurningar. Hæstv. fjármálaráðherra getur ekki mótað þessa stefnu einn í samráði við útvalda. Vonandi fær þessi stefnumótun mikinn tíma á þingi því að hún er langtum mikilvægari en flest þau mál sem stjórnarliðar hafa séð ástæðu til að brydda upp á nú í upphafi kjörtímabilsins. Við megum ekki endurtaka sömu mistökin, einkavæða gróða og ríkisvæða tap. Íslenska ríkið er langstærsti eigandi bankanna. Nú er einstök staða til að endurskipuleggja bankakerfið þannig að það þjóni virkilega landsmönnum. Reynslan af sölu fjármálafyrirtækja gefur nefnilega ekki tilefni til mikillar bjartsýni. Landsbanki Íslands í eigu íslenska ríkisins seldi tæplega þriðjungshlut í greiðslumiðlunarfyrirtækinu Borgun fyrir 2,2 milljarða kr. í óformlegu, lokuðu og ógagnsæju ferli. Verðið var allt of lágt og hluthafarnir hafa fengið kaupverðið endurgreitt með arðgreiðslum á tveimur árum. Skemmst er að minnast þess þegar útvaldir vinir ríkisstjórnarflokkanna keyptu síðan bankana af ríkinu um aldamótin. Það þarf að smíða lagaumhverfi sem stuðlar að öruggri, hagkvæmri þróun á fjármálamarkaði þar sem almenningur er varinn fyrir áhættusamri fjármálaleikfimi bankaeigenda og mikilvægt er að aðskilja starfsemi viðskiptabanka- og fjárfestingarbankastarfsemi áður en bankarnir verða seldir. Alþingi skuldar landsmönnum vönduð vinnubrögð að þessu sinni.

Frú forseti. Mig langar að þakka málshefjanda hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir frumkvæði sitt. Þau drög að eigandastefnu ríkisins fyrir fjármálafyrirtæki sem eru hér til umræðu taka mið af sérstöðu fjármálafyrirtækja eins og kemur fram í drögunum varðandi skipulag eignarhaldsins, varðandi markmiðið með eignarhaldinu og framtíðarsýnina. Það liggur fyrir að ríkið stefnir ekki að því að eiga meiri hluta í fjármálafyrirtækjum á almennum markaði til frambúðar, en í máli hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra var áréttað einu sinni sem oftar að þar muni verða vandað til verka og enginn flýtir þar í gangi. Mig langar að taka fram að þó að ríkið sé núna langstærstur eigandi í fjármálakerfinu og sem slíkur, eins og gjarnan hefur komið fram í umræðunni, í einstakri aðstöðu til að leggja línur varðandi framtíðarþróun, þá er mín skoðun að þær línur og stefna um framtíð fjármálamarkaðar almennt eigi að vera mótuð af stjórnvöldum en ekki eigendum hverjir sem það eru, hvort sem það er ríkið til lengri eða skemmri tíma eða einhver annar. Það er okkar að móta þessa stefnu. Á síðustu árum hefur verið unnið mikið á síðustu árum og áratug í endurskipulagningu á fjármálakerfinu allt frá því að stóru bankarnir þrír og Íbúðalánasjóður þar með líka voru endurreistir. Líkt og hæstv. ráðherra Benedikt Jóhannesson kom inn á í erindi sínu þá eru engin áform uppi um að breyta neinu í grundvallaratriðum í uppbyggingu bankakerfisins hér. Eitt af stóru málunum er að halda áfram á þeirri vegferð að tryggja að neytendur beri ekki ábyrgð á fjárfestingarbankastarfsemi sem er í eðli sínu áhættusöm og undanfarin ár hafa verið settar á laggirnar ýmsar nefndir og ráð sem samhliða lagalegri umgjörð gera það að verkum að hægt er að grípa inn í tímanlega þegar þörf krefur. Að lokum vil ég, frú forseti, taka fram að ég fagna áherslum hæstv. fjármálaráðherra sem hafa komið mjög skýrt fram að undanförnu, ekki bara hér í ræðustól heldur í orðum og aðgerðum, varðandi það umhverfi sem fjármálafyrirtækin 

Frú forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Oddnýju Harðardóttur, í sérstakri umræðu um eigandastefnu ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Við ræðum nefnilega eitt mikilvægasta skrefið í endurreisninni frá efnahagshruninu. Við ræðum hér gríðarlega mikilvægt mál fyrir ríkissjóð Íslands, þjóðarbúið, íslenskt efnahagslíf og samfélagið í heild sinni. Við ræðum í stuttri umræðu undir dagskrárlið sem nefnist sérstök umræða um mestu einkavæðingu Íslandssögunnar frá því Búnaðarbankinn var afhentur góðvinum þáverandi ráðamönnum í pólitík. Til að halda áfram samanburðinum við einkavæðingu á Búnaðarbankanum árið 2003 og Landsbankanum árið 2003 líka, er allt í lagi að rifja það upp nú þegar fréttir berast af því að vogunarsjóðir ásælast fjórðungshlut í Arion banka og gríðarlegur þrýstingur er frá Kaupþingi, sem á 87% í bankanum, að ýta á eftir sölunni á hlut ríkisins í Arion banka. Frú forseti. Sporin hræða þegar kemur að einkavæðingu bankakerfisins á Íslandi enda eignuðust dæmdir fjárglæframenn, sem sannarlega lögðu lóð sín á vogarskálar hrunsins, stóra hluti í íslenska bankakerfinu. Því þarf að skýra það hverjir það eru sem ásælast hlutinn í Arion banka og svo seinna meir hluti í hinum bönkunum sem hæstv. fjármálaráðherra ætlar sér að selja. Því vil ég spyrja, og vonandi kemur svar fram í lokaræðu hæstv. fjármálaráðherra: Veit fjármálaráðherra hverjir standa að baki vogunarsjóðunum sem ásælast mjög Arion banka? Er það rétt sem komið hefur fram í fjölmiðlum að helstu eigendur Kaupþings og starfsmenn séu að reyna að þvinga söluna á Arion banka í gegn í þágu eiginhagsmuna? Hvaða skoðun hefur hæstv. fjármálaráðherra á þessu? Nú þegar drögin að eigandastefnunni liggja fyrir, sem gagnrýnisvert er að ekki hafi verið kynnt og rætt fyrir Alþingi áður en þau voru kynnt á heimasíðu fjármálaráðuneytisins, er rétt að spyrja: Hvaða tryggingu býr íslenskur almenningur við að fagmannlega sé staðið að næstu einkavæðingu í íslensku bankakerfi af hálfu ríkisstjórnar sem lafir á eins manns meiri hluta? Síðast en ekki síst: Hver eru markmið og sýn hæstv. fjármálaráðherra á skipulag bankakerfisins önnur en niðurgreiðsla skulda með sölu á öllum hlutum ríkisins nema 30–40% hlut  Ég er sammála hæstv. fjármálaráðherra að ekki á að keyra þessi mál áfram. En vöndum 

Virðulegi forseti. Rétt eins og komið hefur hér fram eru þessi drög að eigandastefnu ríkisins á bönkunum ósköp þunn þótt þau séu falleg að mörgu leyti og svo á bara að selja. Það er svona stutta útgáfan af þessari eigandastefnu. Í þessari sérstöku umræðu, sem ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur sérstaklega fyrir að hefja, svífa gamlir draugar yfir vötnum. Við heyrum orð eins og kjölfestufjárfestir, kröfur og hæfni, gagnsætt ferli, erlendir fjárfestar, einkavæðing bankanna. Ég fæ bara hroll. Hvenær ætlum við að læra af reynslunni? Borgunarhneykslið sýndi í raun fram á það að við höfum ekki lært af reynslunni, sýndi fram á að við erum ekki tilbúin til að fara í þá einkavæðingu bankanna sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra vill fara út í. Það eina sem það sýndi fram á var sama gamla íslenska spillingin, eða vanhæfnin, ég veit ekki alveg hvort er verra. Á að einkavæða eða á ekki að einkavæða? Í reynd er það eina sem þarf að gera að byggja traust. Á meðan aðgerðir eins og t.d. salan á Borgun eiga sér stað er staðan einfaldlega þannig að enn þá er of víða pottur brotinn í íslensku samfélagi og því umhverfi sem bankastarfsemi á sér stað í. Þótt margt hafi verið gert, mikið til út af EES-innleiðingum, svo við eignum nú okkur ekki allan heiðurinn af öllu því góða sem hefur verið gert hér eftir hrun, þá þurfum við að taka þetta mjög alvarlega. Við þurfum að fara að byggja traust. Ef við ætlum að fara út í einkavæðingu þarf að einkavæða mun hægar, það þarf að taka mark á því sem gerðist í sögunni 

Virðulegi forseti. Þær umræður sem hér fara fram um framtíðarskipan bankakerfis á Íslandi, kosti þess að aðskilja fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi og umræður um greiðslukerfi bankanna eru nú kannski ekki mikið viðloðandi eigandastefnu ríkisins, en framtíðarskipan bankakerfisins hefur verið í stöðugri endurskoðun allar götur frá 2009. Ég hef núna á síðustu mínútum talið saman 32 breytingar sem hafa átt sér stað á löggjöf um fjármálafyrirtæki og síðan eru ýmsar breytingar á löggjöf um opinbert eftirlit með fjármálafyrirtækjum þannig að hér hefur ýmislegt verið gert. En meginútgangspunkturinn hér er sá og á að lækna allt að viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi verði aðskilin. Nú er það alls ekki ljóst hvað felst í fjárfestingarbankastarfsemi eftir þessum umræðum hérna. Það sem gerðist hér á árunum 2003–2008 er að bankarnir urðu risastórir fjárfestingarsjóðir. Þeir voru ekki fjárfestingarbankar. Þeir fóru að fjárfesta í ýmsum fyrirtækjum samhliða sínum eðlilega bankarekstri og þar fór ýmislegt úr böndum. Sú löggjöf sem þá var við lýði hefði í raun átt að koma í veg fyrir það en gerði það því miður ekki, vegna einhvers misskilnings. En það sem skiptir meginmáli er að fjármálafyrirtækjum er stýrt, þetta er ein risastór áhættustýring. Þannig kemur orðið áhætta samtals fyrir 339 sinnum í þessari löggjöf um fjármálafyrirtæki frá 2002 í einhverju sambandi. Það sem skiptir máli hér er að fjármálafyrirtæki séu rekin á faglegum grunni, að einstaklingar geti notið þjónustu á viðráðanlegum kjörum. Ég hef verið að bera saman lánskjör Landsvirkjunar og Orkuveitu Reykjavíkur annars vegar og vaxtamun í íslenskum bönkum og mér blöskrar. Það sem kallað er hér Borgunarhneykslið, Borgunarmál, er ósköp einfaldlega spurning um gjaldtöku í einfaldri greiðslumiðlun. Hún er ekki eðlileg hérna og á því ber að vinna. Það er stóra málið. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu og biðst afsökunar á að hafa farið fram yfir.

Virðulegi forseti. Hvernig fjármálakerfi sjáum við fyrir okkur? Jú, þjónandi fjármálafyrirtæki fyrir heimili og fyrirtæki, með öðrum orðum verkefni fjármálafyrirtækja, greiðslumiðla, að sinna viðskiptum og að kaup og sala og önnur viðskipti gangi eðlilega fyrir sig. Þessi starfsemi þarf að hafa eðlilegan ágóða en ekki þann ofsagróða sem höfum séð á síðustu árum. Hvernig tengist þetta eigandastefnu? Við erum í þeirri stöðu í dag að ríkið heldur á óvenjulega stórum hlut af fjármálakerfinu og er þar af leiðandi, eins og margir hafa bent á, í augljósri aðstöðu til þess að fjalla m.a. um það hver eigi að vera stærð bankakerfisins. Er eitthvað um það í eigandastefnunni? Hvernig á að minnka stærð bankakerfisins? Eru kannski hagsmunir þeirra sem vilja selja ríkisbanka þeir að minnka ekki ríkisbankana til að fá sem mest fyrir þá, setja sem minnstar reglur um til að mynda hverjir eru hæfir eigendur, um dreifða eignaraðild eða setja reglur um það hverjir geta við eigandastefnuna eignast bankakerfið? Þarf að setja reglur um hámarkshlutdeild, tengsl og innvarðareglur eins og hv. þm. Óli Björn Kárason minntist á? Auðvitað þurfum við að viðhafa bæði gegnsæi og samkeppni. Í drögum að þessari eigandastefnu finnst mér skorta á að menn horfi á málið til enda, hvernig það fjármálakerfi sem á að þjóna heimilum og fyrirtækjum í landinu á að verða þegar búið er að selja. Við getum öll verið sammála um, eða flest, að það sé óskynsamlegt að ríkið eigi hér alla banka og allt of mikil áhætta. Við hljótum þó líka að vera sammála um að okkur er ekki sama hverjir eiga það.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir þessa umræðu. Hæstv. ráðherra benti á að ríkið þyrfti ekki að eiga banka til þess að breyta skipulagi þeirra. Það er rétt. En er ekki heiðarlegra og betra að hugsanlegir kaupendur viti hvernig stjórnvöld vilja láta kerfið þróast? Þess vegna er mikilvægt að stefnan sé tekin áður en hlutirnir eru seldir. Þar sem aðskilnaðar viðskiptabanka- og fjárfestingarbankastarfsemi hefur ekki verið krafist er Seðlabankinn lánveitandi til þrautavara, ekki aðeins vegna starfsemi innlánsstofnana heldur líka vegna starfsemi fjárfestingarbanka. Sú tegund bankastarfsemi er allt annars eðlis og miklu áhættusæknari. Hún felur í sér að fjárfestingarbankinn kaupir áhættusamar eignir, ábyrgist öflun áhættufjár, stundar flókin afleiðuviðskipti og á í viðskiptum við aðila sem stunda spákaupmennsku. Fjárfestingarbankar sjá sér hag í að hvetja starfsmenn sína til áhættutöku bankans í hagnaðarskyni og bónusar og kaupréttarsamningar notaðir í því skyni. Að blanda slíku saman við starfsemi innlánsstofnana er hættulegt eins og íslensk dæmi sanna. Framtíðarsýn hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra virðist vera að almenningur beri áfram ábyrgð á áhættusækinni fjárfestingarbankastarfsemi. Innstæður eru uppistaðan í greiðslumiðlun landsins. Nútímasamfélög reiða sig á að viðskiptabankar séu ávallt greiðslufærir og truflanir á greiðslumiðlun þyrftu ekki að standa lengi til að verulegt tjón hlytist af. Frú forseti. Ég vil að lokum ítreka hvatningu mína til hæstv. ráðherra að hafa frumkvæði að samráði stjórnar, stjórnarandstöðu og fleiri um hvernig best væri að byggja upp bankakerfi hér á landi sem þjónar á ódýran hátt almenningi og venjulegum fyrirtækjum í landinu og ver almenning fyrir mikilli áhættu.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hefur verið hér í dag. Sporin hræða. Það er svo sannarlega rétt. Ég tek undir það með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að mistökin frá 2003 má alls ekki endurtaka. Ég ítreka að Alþingi getur sett lög um aðskilnað viðskipta- og fjárfestingarbanka. Ég hygg í ljósi þeirrar umræðu sem við höfum átt í dag að mjög mikilvægt sé að við tökum hana til enda og hugsum hvers vegna við viljum gera það og hvernig við viljum gera þetta. Við skulum ljúka því máli. Hér er talað um eignarhald á bönkunum. Eignarhald ríkisins á Landsbanka Íslands kom ekki í veg fyrir Borgunarmálið. Það er einfaldlega þannig að ekki eru bein tengsl milli eignar ríkisins og fjármálaráðuneytisins á bönkunum og stjórnar bankanna sjálfra. Þar erum við með Bankasýsluna á milli. Þegar hv. þingmenn hafa áhyggjur af því að verið sé að selja stóran hlut í bönkunum þá minni ég á það að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vildi á sínum tíma fá leyfi til þess að selja tvo þriðju hluta í Landsbankanum, átti ríkið þó ekki aðra banka á þeim tíma, a.m.k. ekki Íslandsbanka allan eins og nú er. Ég minni hv. málshefjanda líka á það að ekki var aðskilið milli fjárfestingar- og viðskiptabanka á árunum 2009–2013 þegar hv. þingmaður sat í ríkisstjórn og m.a. með hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur. Að lokum vil ég segja þetta: Hv. þm. Óli Björn Kárason talar um hámark á hlut kjölfestufjárfesta. Ég styð þá hugsun og ég styð þá hugsun sem kom fram í máli margra hv. þingmanna sem hafa tekið hér til máls að mjög mikilvægt er að skapa traust um bankakerfið. Ég hygg að við séum að mörgu leyti sammála. Ég hygg að það traust verði ekki skapað með því að sá fræjum tortryggni.

Frú forseti. Ég tek hér upp mál sem lýtur að virðisaukaskatti á linsum og gleraugum, nátengt annarri umræðu sem við höfum stundum átt hér í þinginu sem lýtur að virðisaukaskatti á lyfjum, en lyf og linsur og gleraugu, öll þessi mikilvægu lækningatæki, ef við getum orðað það sem svo, eru í efra þrepi virðisaukaskattskerfisins. Nú er það svo að í neðra þrepinu, sem er 11%, eru afmarkaðir þættir. Þar er auðvitað fyrst að nefna matvæli sem bera 11% virðisaukaskatt. En þar er líka að finna bækur og tónlist, þar er að finna ferðaþjónustu og þætti á borð við smokka og taubleyjur sem færðir voru í þetta lægra þrep, smokkarnir af þeim ástæðum að mikilvægt væri að þessi tegund getnaðarvarna bæri lægri virðisaukaskatt, taubleyjur af umhverfisástæðum. Það má segja að það séu ekki endilega skýrar línur um það hvað lendir í hvoru þrepi virðisaukaskattskerfisins. Við höfum oft rætt þessi mál á þingi. Oft má heyra þær raddir úr fjármála- og efnahagsráðuneytinu, nánast óháð flokkum, en þó ekki alveg, sem þar eiga ráðherra, að best sé að hafa bara eitt virðisaukaskattsþrep, það sé einfaldast að hafa þetta ekki í of mörgum þrepum. Það er sú krítería sem hefur verið mjög ráðandi t.d. hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum en þegar kemur að skoðun er það líka sú stefna sem skilar því að tekjulægri greiða í raun og veru hærri skatta hlutfallslega, þ.e. ef við tökum til að mynda matvæli og hækkun á matarskatti á sínum tíma þá lagðist hún þyngst á tekjulægsta fólkið því að hlutfallslega hærri hluti af útgjöldum þess fer í matvæli. Þess vegna getur virðisaukaskattskerfið verið mikilvægt pólitískt tæki þó að sjálfsögðu hafi það ekki eins mikil jöfnunaráhrif og þrepaskiptur tekjuskattur. En þarna þurfum við auðvitað að ræða málin málefnalega. Ég tel að fullkomlega eðlilegt sé að hafa fleiri en eitt þrep í virðisaukaskattskerfinu. Hins vegar held ég líka að full ástæða sé til að ræða betur hvað eigi heima í hvoru þrepi. Ég er raunar með aðra fyrirspurn hér á eftir sem lýtur sérstaklega að bókunum og hvernig við viljum stuðla að starfsumhverfi bókaútgáfu, og er henni beint til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, þá ekki síst út frá virðisaukaskattinum. En fyrirspurnin sem ég beini til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er hvort hann telji ástæðu til að skoða þessi mál hvað varðar gleraugu, sem er auðvitað ekki val nokkurs manns að nota. Þau eru í efra þrepi virðisaukaskattskerfisins. Ég geri mér hins vegar grein fyrir að það er eðlilegt að skoða þau mál heildstætt, t.d. í samhengi við lyfin. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér eru það 33 Evrópulönd sem leggja virðisaukaskatt á lyf en 23 af þessum 33 eru með lyfin í lægra þrepi. Ísland er með þau í hærra þrepi. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Gleraugu og linsur með styrk falla í almennt þrep virðisaukaskatts og bera 24% skatt. Við mat á því hvort rétt sé að lækka virðisaukaskatt á gleraugum og linsum og skattleggja slíkar vörur í neðra þrepi skattsins vegast á hugmyndir annars vegar um sértækar ívilnanir og hins vegar það sjónarmið að fækka eigi undanþágum í virðisaukaskattskerfinu og einfalda frekar kerfið með aukna skilvirkni að leiðarljósi. Á starfstíma síðustu ríkisstjórnar var almennt þrep virðisaukaskatts lækkað úr 25,5% í 24% og lægra þrepið hækkaði úr 7% í 11%. Þannig var bilið milli almenna og lægra þrepsins minnkað. Jafnframt var skattstofninn breikkaður. Jafnræði milli skyldra atvinnugreina jókst og dregið var úr hvata til undanskota. Í skýrslu frá sérfræðingateymi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá maí 2014 og nýlegum úttektum innlendra sérfræðinga á skattkerfinu hefur verið bent á nauðsyn þess að einfalda virðisaukaskattskerfið. Einn þáttur þess er að fækka undanþágum í kerfinu og hvers konar frávikum frá breiðum stofni og almennu þrepi. Virðisaukaskattskerfið er stærsti einstaki skattstofninn fyrir ríkissjóð. Samkvæmt mælingum OECD er töluvert svigrúm til staðar til að bæta tekjuskilvirkni virðisaukaskatts á Íslandi. Aukin tekjuskilvirkni kerfisins næst meðal annars fram ef sem fæstar undanþágur og ívilnanir eru til staðar í löggjöfinni. Rannsóknir hafa sýnt að hægt er að ná fram meiri árangri í tekjujöfnun með því að einfalda virðisaukaskattskerfið ásamt því að beita markvissum aðgerðum á öðrum sviðum en að beita virðisaukaskatti í slíku skyni. Þetta er til dæmis tekið fram í áðurnefndri skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá því í maí 2014. Aðildarríki OECD hafa almennt ekki undanþegið gleraugu og linsur frá virðisaukaskatti eða þá haft slíkar vörur í lægra þrepi virðisaukaskatts. Skoðun ráðuneytisins á lægra þrepi skattsins í aðildarríkjum sambandsins leiddi í ljós að aðeins eitt aðildarríki skattlagði gleraugnalinsur í lægra þrepi virðisaukaskatts. Á þessu má sjá að nánast öll aðildarríki OECD hafa ákveðið að skattleggja slíkar vörur í almennu þrepi virðisaukaskatts en einstök ríki kunna eftir atvikum að koma með öðrum hætti til móts við þá sem þurfa á gleraugum og linsum með styrk að halda. Ríkið kemur til móts við einstaklinga vegna kostnaðar við gleraugnakaup að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, samanber lög nr. 160/2008, um Þjónustu og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu og reglugerð nr. 1155/2005 um þátttöku ríkisins í kostnaði við gleraugnakaup. Einnig má nefna að þeir sem eru skráðir í stéttarfélög geta fengið margvíslega styrki vegna gleraugnakaupa og linsukaupa. Þá geta þeir einstaklingar sem fá greiddar atvinnuleysisbætur óskað eftir því við sitt stéttarfélag að halda áfram greiðslu til félagsins og njóta þannig þeirra styrkja og annarra hlunninda sem stéttarfélögin bjóða félagsmönnum sínum upp á. Þá geta foreldrar sem sækja um fæðingarorlof óskað eftir því að greiða í stéttarfélög meðan á fæðingarorlofi stendur. Virðulegi forseti. Á þessu má sjá að einstaklingar, jafnt þeir sem eru á vinnumarkaði sem og þeir sem fá greiddar atvinnuleysisbætur og greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði, geta almennt séð fengið styrki úr sínum stéttarfélögum vegna kaupa á gleraugum og linsum með styrk. Með vísan til þessa tel ég það ómarkvisst að virðisaukaskattur vegna kaupa á gleraugum og linsum verði færður úr almennu þrepi í lægra þrep virðisaukaskatts.

Virðulegi forseti. Ég er einn af þeim sem ganga með gleraugu. Þegar ég var að vinna sem starfsmaður á leikskóla skemmdust gleraugun mín. Bara heima. En það var ekki sjens að ég hefði efni á að kaupa ný, þrátt fyrir styrk frá stéttarfélagi. Ég er ekkert viss um að lægra virðisaukaskattsþrep hefði hjálpað þar neitt til frekar. Þetta tæki er mér nauðsynlegt þegar ég sest undir stýri á bíl og því um líkt. Ég hef alltaf litið á þetta eins og hækjur eða ýmislegt annað, hjólastól þess vegna. Þetta er mér lífsnauðsynlegt tæki. Annars er ég ekkert með í venjulegu samfélagi. Ég fékk að reyna það í leikskólanum. Það var ekkert auðvelt. Ég var orðinn rosalega duglegur að þekkja krakka hinum megin á lóðinni eftir því hvort þau voru rauð eða blá kúla. 

Forseti. Það veldur mér töluvert miklum vonbrigðum að hlusta á hæstv. ráðherra kerfisbreytingaflokksins fara hér með þvílíka þulu um flækjustigið í því að einfalda virðisaukaskatt á nauðsynjum. Ég hef verið með linsur síðan ég var unglingur, var með rosalega stór gleraugu þegar ég var krakki og var lögð í einelti, að sjálfsögðu, út af því. En kostnaðurinn við gleraugu, t.d. hjá þeim sem eiga ekkert rosalega mikla peninga, er mikill, sérstaklega hjá börnum. Því langar mig að hvetja hæstv. ráðherra til að leggja til að færa þessi nauðsynlegu hjálpartæki niður í lægra þrepið og forða okkur frá flækjustiginu sem birtist svo ískyggilega í ræðu hæstv. ráðherra þegar hann var að útskýra hverjir hefðu rétt en gleymdi alveg að fara með hverjir ættu 

Virðulegi forseti. Það er ljóst að Píratar eru miklir gleraugnaglámar enda ætla ég að lýsa yfir vonbrigðum með svar hæstv. ráðherra þegar kemur að þessu málefni. Gleraugu eru dýr. Ég hef verið með gleraugu síðan ég var sex, sjö ára. Ég er blind án gleraugna. Gleraugun mín kosta mjög mikinn pening. Þegar ég var stúdent var ekkert hlaupið að því að kaupa sér ný gleraugu. Við erum að tala um hátt í 100 þús. kr. Fyrir lágtekjufólk, sér í lagi fyrir barnmargt fólk, eru þetta miklar fjárfestingar. Sjón er ættgeng þannig að oft er um að ræða sömu fjölskyldurnar. Ég veit alla vega að í minni fjölskyldu er 100% fjölskyldumeðlima með gleraugu. Þannig að þetta er bara nauðsynlegt hjálpartæki, nauðsynlegt fyrir mig til að geta lifað lífinu og svo marga aðra. Ég verð að lýsa yfir miklum vonbrigðum með svör hæstv. fjármálaráðherra og vona að hann hugsi sinn gang.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum sem tóku þátt. Fyrst vil ég segja að ég tel eðlilegt að hið opinbera styrki þá sem þurfa að nýta gleraugu. Hvort virðisaukaskattskerfið er besta leiðin til þess, ég er ekkert að leggja mat á það í þessari fyrirspurn. Það kann að vera að það sé einfaldast, eins og hér hefur verið rætt úti í sal, að þetta verði hluti af almennu greiðsluþátttökukerfi. En það er alveg á hreinu að hið opinbera á að styrkja og styðja betur við þá sem þurfa að nota gleraugu því að það er ekki val neins. Ég tek það fram að ég hef sjálf aldrei þurft að nýta slík hjálpartæki.  Ég vil hins vegar segja það út af svörum hæstv. ráðherra, hann segir hér skýrt að hann vilji ekki lækka virðisaukaskatt á gleraugum og linsum, væntanlega þá ekki á lyfjum heldur. En mig langar þá að inna hæstv. ráðherra, því að hann talar um að hann vilji fækka undanþágum í virðisaukaskattskerfinu: Lítur hæstv. ráðherra á lægra þrep virðisaukaskattskerfisins sem undanþágu? Vill hæstv. ráðherra að virðisaukaskattskerfið verði eitt þrep? Vill hæstv. ráðherra hækka matarskatt? Vill hæstv. ráðherra hækka skatta á bækur? Eða taubleyjurnar og smokkana sem ég nefndi hér, sem Alþingi ákvað að færa í lægra þrep virðisaukaskatts eftir talsverða umræðu hér á þingi. Þetta held ég að sé mjög mikilvægt atriði sem þarf að ræða hér á Alþingi. Við vitum og þekkjum alveg ráðgjöf Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem er að það eigi bara að vera eitt virðisaukaskattsþrep, tiltölulega hátt. Og svo er sagt: Ja, það er hægt að beita tekjujöfnun á móti. En hvað á þá að gera, hæstv. ráðherra? Ætlar hæstv. ráðherra þá að beita sér fyrir aukinni þrepaskiptingu í kerfinu? Ætlar hæstv. ráðherra að beita sér fyrir hækkun persónuafsláttar ef það á að taka upp eitt þrep í virðisaukaskatti? Því eins og ég sagði hér áðan: Það að hækka matarskatt til að mynda á sínum tíma bitnaði mest á lágtekjufólki. 

Virðulegi forseti. Ég get svarað hv. þingmanni og málshefjanda því að ég er þeirrar skoðunar að það sé heppilegra að það sé eitt virðisaukaskattsþrep. Ég get ímyndað mér að þá væri það einhvers staðar á milli 18 og 19%. Þegar hv. þingmaður talar um að lægra virðisaukaskattsþrepið sé matarskattur lýsir það því óvenjulega viðhorfi að það eina sem fólk noti sé matur. Það sýndi sig í fyrra eða hittiðfyrra, þegar virðisaukaskattskerfinu var breytt, að almenn útgjöld heimilanna jukust ekki vegna þess, þó svo að matarútgjöldin hafi hækkað voru önnur útgjöld sem lækkuðu á móti. Venjulegt fólk nýtir ýmiss konar vöru. Það er vissulega rétt að það getur verið þungbært fyrir ákveðnar fjölskyldur að vera með gleraugu. Eins og hér kom fram hefur ríkið þar ákveðna möguleika til að koma til móts við þá sem verst eiga í því og jafnframt hef ég minnt á að stéttarfélög veita víðtæka styrki þeim sem þar eru. Þetta er áhugaverð umræða en ég hygg hins vegar að það sé rétt að virðisaukaskattskerfið sé ekki það besta til að ná árangri í þessu. Hér var bent á að gleraugu gætu kostað um það bil 100 þús. kr. og það væru mjög miklir peningar og jafnvel óyfirstíganlegt fyrir suma. Það yrði líka væntanlega óyfirstíganlegt ef þau kostuðu 88 þús. kr. og yrði mörgum mjög erfitt. Það eitt myndi ekki leysa vandann.

Virðulegi forseti. Ég beini hér tiltölulega einfaldri spurningu til umhverfis- og auðlindaráðherra um byggingarkostnað og endurskoðun laga. Ég held að við höfum öll orðið vör við að mikið er rætt þessa dagana um húsnæðisvandann. Eftirspurn er langt umfram framboð. Sérfræðingar eru sammála um að þann vanda megi fyrst og fremst rekja til þess að mjög lítið hefur verið byggt frá því eftir hrun. Þegar maður fer í tölur Hagstofunnar um fullgerðar íbúðir, sem ná alveg aftur til 1970, kemur fram að það virðast aldrei hafa verið færri en um 1.200 íbúðir sem voru fullgerðar á ári frá 1970 til hrunsársins. Eftir hrun hafa milli 565 til 1.149 íbúðir verið fullgerðar, á árunum 2009–2015. Það hefur verið rætt hér í þessum ræðustól að það veki nokkra athygli að þrátt fyrir þessa stöðu sé ekkert fjallað um húsnæðismál í stjórnarsáttmála. Ekkert er að finna í þingmálaskrá umhverfis- og auðlindaráðherra sem varðar byggingu íbúðarhúsnæðis, og það þrátt fyrir að flest lög sem varða byggingu húsnæðis og skipulag mannvirkja heyri undir ráðherrann. Ég hef saknað þess að ráðherra hefur ekki tjáð sig neitt að ráði um byggingu íbúðarhúsnæðis. Fyrir stuttu kom fréttatilkynning frá félags- og jafnréttismálaráðherra á vef velferðarráðuneytisins um að nú væri búið að skipa starfshóp fjögurra ráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, umhverfisráðherra og samgönguráðherra, sem er ætlað að skila tillögum í húsnæðismálum innan fárra vikna. Í fréttatilkynningunni kemur fram að honum er meðal annars ætlað að huga að umbótum í skipulagslöggjöf til að einfalda þéttingu byggðar og athuga núgildandi byggingarreglugerð með einföldun gagnvart byggingu minni og hagkvæmari íbúða í huga. Spurning mín er svohljóðandi, virðulegi forseti: Hyggst ráðherra endurskoða skipulagslög og lög um mannvirki með það í huga að lækka byggingarkostnað íbúðarhúsnæðis? Mig langar að vita hvort segja megi að verið sé að svara þessu í áðurnefndri fréttatilkynningu. Ég spyr hvort ráðherrann hafi í hyggju að vinna áfram að þeim frumvörpum sem var verið að vinna að í ráðuneyti hennar fyrir ríkisstjórnarskiptin, um breytingar á lögum um mannvirki og breytingu á skipulagslögum, um einföldun stjórnsýslu byggingarmála með lækkun byggingarkostnaðar vegna íbúðarhúsnæðis að leiðarljósi. Ég spyr hvort þetta sé allt sem starfshópnum er ætlað að huga að eða hvort líka sé verið að skoða hvernig almennt megi hraða ferlinu, hvernig megi til dæmis auðvelda einstaklingum að byggja, hvort það sé áfram skoðun ráðuneytisins að það eigi 

Virðulegi forseti. Ég sé að fyrirspyrjandi er að spyrja annan ráðherra um sama mál. Það er bara gott  Svo ég svari fyrstu spurningu hennar: Já, ég hef verið að skoða þetta mál og skoða vinnu starfshóps, sem er ekki alveg búin, sem fyrrverandi umhverfis- og auðlindaráðherra setti af stað og var væntanlega gert í samvinnu við hv. þingmann þegar hún gegndi ráðherrastöðu í félagsmálaráðuneytinu. Sá starfshópur skilaði tillögu til þáverandi ráðherra í desember 2015. Þar voru tillögur um lagabreytingar sem gætu haft í för með sér lækkun á byggingarkostnaði sem lutu m.a. að einföldun stjórnsýslu við útgáfu byggingarleyfis og að gagnaskilum, að aukinni áherslu á innra eftirlit í stað ytra eftirlits á framkvæmdartíma, auknum sveigjanleika varðandi kröfur um byggingarstjóra og frekari samræmingu skipulagslaga við lög um umhverfismat áætlana. Í framhaldi af vinnu starfshópsins voru svo gerðar breytingar á byggingarreglugerð, eins og þingmaðurinn væntanlega þekkir. Þær tóku gildi 29. apríl 2016. Þær breytingar lutu einkum og helst að aðkomu, umferðarlögum og innri rýmum mannvirkja sem og stjórn mannvirkjamála hvað varðar minni háttar framkvæmdir sem undanþegnar voru byggingarleyfi. Þá hefur þessi starfshópur á undanförnum mánuðum unnið að tillögum, því að næsta spurning laut að því hvort þær tillögur færu að skila sér í lagabreytingum. Svarið við því er því já, ég vænti þess að skipulagslög, nr. 123/2010, taki mið af tillögum umrædds starfshóps. Við miðum við að frumvarp til breytinga á lögum um mannvirki og skipulagslög verði lagt fram á haustþingi 2017. Þessu til viðbótar þá hefur, eins og hv. þingmaður las upp eða greindi frá, hv. félags- og jafnréttismálaráðherra haft frumkvæði að því að koma á fót þverfaglegu teymi, ef maður getur sagt það, eða samráðsvettvangi ráðherra sem hefur með þau mál að gera þar sem við ræðum hvort við getum hagað málum betur. Mér hefur heyrst að hann vilji ekkert endilega vera að gera fleiri skýrslur um sama mál, því að þessu hefur verið unnið talsvert, heldur að við förum að taka það saman sem þegar hefur verið gert og koma því í framkvæmd, þannig að það er fullur hugur á því, það er í vinnslu.

Frú forseti. Þetta er áhugavert efni, ekki síst í ljósi þess að mannvirkjageirinn stendur fyrir 30% af allri kolefnislosun í heiminum. Það verður samt að passa sig á því, þegar menn ætla að fara að slaka á í byggingarreglugerðum, að ekki sé alltaf verið að slaka á í kröfum gagnvart þeim hópum sem minnst mega sín og minnka alltaf kröfurnar um aðbúnað og rými. Það er miklu frekar að fá okkur sem höfum efni á að búa stærra og kaupa stærra til að búa minna. Í dag býr hver Íslendingur í 65 m² en Finninn í 34. Það erum við sem meira höfum sem þurfum aðeins að slaka á. Síðan þarf að passa sig á að gefa engan afslátt af gæðum bygginganna. Umræðan um íslenska vegginn, mygluna sem hugsanlega hefur stafað af honum og því álagi sem hefur skapast með nútímalifnaðarháttum - það þarf að gæta að þessu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þeim skallabletti í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem húsnæðismálin eru. Ég held ekki endilega að breyting á lögum sé stóra lausnin í húsnæðismálum en mig langar að nýta tækifærið til að lýsa mig í hópi vina byggingarreglugerðarinnar, eins og mér heyrðist hv. þm. Logi Einarsson gera. Byggingarreglugerð þykir mér hafa tvennan tilgang sem of mikið hefur verið sneitt að á undanförnum árum. Annars vegar er það neytendavernd og gæði; að tiltaka hvernig á að byggja mannvirki þannig að við stöndum ekki frammi fyrir því eftir nokkur ár að þurfa að verja milljörðum á ári í mygluskemmdir. Hins vegar er það spurningin um það hvernig samfélag við viljum byggja. Algild hönnun kveður á um að við gerum samfélagið aðgengilegt fyrir alla þannig að við séum ekki að dæma fatlað fólk 

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þá umræðu sem verið hefur hér, það er mjög mikilvægt að ráðast í átak og að samstarf sé milli ríkis og sveitarfélaga varðandi úthlutun lóða, skipulag og fleiri þætti til þess að auðvelda fólki að fara af stað og byggja litlar og meðalstórar íbúðir. Mjög hátt og sífellt hækkandi fasteignaverð er meðal annars vegna þess að mikill skortur er á litlum og meðalstórum íbúðum í okkar annars ágæta samfélagi. Einnig vil ég leggja áherslu á að við aukum sveigjanleika í byggingarreglugerð. Það tel ég að sé mjög vel hægt án þess að það komi niður á aðgengismálum eða algildri hönnun. Við þurfum að leyfa fólki að hafa meira um það að segja sjálft hvernig það skipuleggur húsnæði sitt í samvinnu við þá 

Forseti. Ég ætla líka að þakka fyrir þessa umræðu, ég held að hún sé mikilvæg. Það er ánægjulegt að sjá þessa frétt um samræmdar aðgerðir og samstarfshóp ráðherranna, ég held að það sé mikilvægt. En mig langaði aðeins að koma inn á hagtölur um íbúðamarkaðinn. Mér líður stundum eins og bankar og aðrir séu að keppast við að koma með sem mest spennandi tölur um hver raunveruleg þörf sé inn á íbúðamarkaðinn. Þá langar mig að heyra það frá ráðherra hvar þessar hagtölur liggja núna. Ég veit að það var hluti af landsskipulaginu að safna þeim saman. Það er eiginlega hálffurðulegt, miðað við allar þær upplýsingar sem við höfum hjá hinu opinbera, hjá byggingarfulltrúaembættunum, að við höfum ekki betri upplýsingar um hvað sé á leiðinni inn á markað. Við erum alltaf svolítið að elta skottið á sjálfum okkur. Hér erum við að tala um að minni íbúðir skorti en þær eru kannski allar handan við hornið. Ég ætla líka að taka undir þessa umræðu um gæði og mikilvægi fjölbreytni 

Forseti. Í mjög svipuðum aðstæðum á árum áður var Breiðholtið byggt. Það var mjög hátt leiguverð, erfitt fyrir fólk að komast inn á íbúðamarkað. Þá tóku aðilar höndum saman og fundu út úr því hvernig væri hægt að byggja á hagkvæman hátt og hratt. Þessi aðgerð heppnaðist mjög vel þrátt fyrir að, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefnir, hverfið hafi orðið pínulítið einsleitt. Það er reynsla sem við tökum áfram í næstu aðgerð. Sem strákur bjó ég í Þorlákshöfn. Þar var til dæmis Eyjahraunið byggt eftir Eyjagosið. Það var byggt mjög hratt, mjög snöggt. Þörf var á. Nú er þörf á. Ég skil ekki af hverju ekki er búið að gera ýmislegt.

Frú forseti. Þetta er mjög mikilvægt málefni sem er verið að ræða. Ég kem til að taka undir með mörgum sem hér hafa talað um að þetta þarf einhvern veginn allt í senn að í hendur, gæði, fjölbreytni, neytendavernd, aðgengismál, verð og blöndun. Þetta getur kannski ekki allt farið saman í sömu íbúðinni en búa þarf þannig um hnúta að við hugsum um aðgengismál, um mismunandi íbúðir, eigum við að segja misflottar. Það er kannski eðlilegt að fólk sem er komið um eða yfir miðjan aldur geti keypt sér dýrari og betur útbúnar íbúðir meðan þeir sem eru að byrja kaupa sér einfaldari og ódýrari íbúðir. En þær íbúðir eiga náttúrlega að standast gæðakröfur og allt þess háttar. 

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svörin og áhuga samþingmanna minna á þessu málefni. Ég vona að þessi áhugi verði til þess að starfshópurinn skili hratt og vel af sér. Ég vil gjarnan fá að koma þeirri ábendingu á framfæri við umhverfis- og auðlindaráðherra að á þingmálaskrá félags- og jafnréttismálaráðherra er mál sem tengist húsnæðismálum. Það gæti hugsanlega orðið bandormur ef hægt væri að koma þar inn með breytingar eða jafnvel að ráðherra bætti aðeins við listann hjá sér. Hugsanlega er þarna eitthvað sem við gætum gert fyrir vorið en ekki beðið með það fram á haustið að koma með nauðsynlegar breytingar sem hafa jafnvel verið töluvert lengi í undirbúningi. Ég vil taka undir það sem talað er um hér varðandi fjölbreytnina. Það er nauðsynlegt að huga að öllum heimilum, eins og ég hef margoft orðað. Það þýðir að við þurfum að vera með fjölbreytt húsnæði. Vandinn sem við erum stöðugt að fást við - og ég er einmitt með tvær fyrirspurnir sem snúa að því, annars vegar til forsætisráðherra og hins vegar til fjármálaráðherra, um það einfaldlega hvaða upplýsingar við höfum í höndunum um þær fjárfestingar sem eru í gangi núna. Við erum með þessi gögn, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir benti hér á. Þau eru til hjá sveitarfélögunum. Þau eru til hjá Skipulagsstofnun. En það virðist vera að þau skili sér ekki inn, jafnvel ekki sem hagtölur, sem við byggjum síðan stórar ákvarðanir á sem snúa að fjármálum ríkisins. Það sýndi sig t.d. að spár um íbúðafjárfestingar árið 2015 gengu alls ekki eftir. Maður spyr sig hvort það sé vegna þess að við höfum ekki nægilega góð gögn. Ég vil að lokum hvetja ráðherranna til þess að huga að fjölbreytni þannig að við séum ekki bara að tala um þéttingu svæða heldur hvernig við getum hraðað skipulagsferli almennt, hvernig við getum auðveldað einstaklingum jafnt sem lögaðilum að byggja. 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir umræðuna og öllum þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í henni; hún hefur verið mjög gagnleg fyrir mig. Eins og hv. þm. Logi Einarsson kom inn á þá er kolefnisspor - ég hef verið á kafi í loftslagsmálum eftir að ég tók við embætti - byggingariðnaðarins gríðarlega hátt. Þess vegna skiptir miklu máli að gera vel í byggingarreglugerð, svo að við séum ekki að byggja húsnæði sem er svo kannski ekki nægilega gott eða ekki eftir nægilega ígrunduðu skipulagi eða hentar ekki; húsnæði sem þarf þá að rífa niður og byggja annað. Það gengur ekki svona. Ég vil hafa það á hreinu að í allri umræðu sem á sér stað, alla vega í mínu ráðuneyti, er ekki verið að ræða um að slaka á byggingarreglugerð, alls ekki, heldur að lagfæra ferla og bæta skilvirkni stofnana og eftirlitsaðila til að hlutirnir geti gengið betur fyrir sig. Aðgengi, neytendavernd og gæði skipta auðvitað höfuðmáli. Við megum ekki breyta byggingarreglugerð til þess að fórna þessu. Það held ég að sé ekki hugmynd eins né neins. Varðandi það sem kom hér fram frá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur og hv. málshefjanda, um það hvað sé á leiðinni inn á markaðinn, er það alveg rétt að svo virðist vera að ekki séu til samræmdar hagtölur um þau mál. Það skiptir líka öllu máli fyrir ríkissjóð og alla 

Virðulegi forseti. Ég er hér með fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um kvíða barna og unglinga. Það hefur verið nokkur fjölmiðlaumfjöllun um þetta mál og líka fyrra málið sem ég kom hér fram með. Stuttu áður en ráðherratíð minni lauk átti ég mjög áhugaverðan fund með fulltrúum landlæknisembættisins og fulltrúum Rannsókna og greiningar, sem hafa verið að huga að lýðheilsu og hvernig börnunum okkar líði. Í þeim gögnum sem þau voru með á þessum fundi kom fram að frá árinu 2000 hefur æ meira borið á kvíða hjá börnum og unglingum, ekki hvað síst stúlkum. Það er sláandi að sjá þessar tölur, hve aukningin hefur verið mikil; jafnvel þótt maður horfi styttra til baka, jafnvel á síðustu fjórum árum. Þetta er mjög ólíkt því sem við sjáum í öðrum tölum í þessum rannsóknum. Staða barnanna okkar er að mörgu leyti góð. Við sjáum að þau eru líkleg til að eyða tíma með foreldrum sínum, líkleg til að vera í tómstundum. Þau drekka minna, reykja minna. Sá árangur sem við höfum náð, í minni áfengis- og tóbaksneyslu barna og unglinga, hefur vakið athygli langt út fyrir landsteinana. En það má eiginlega orða það þannig að við sjáum rauð viðvörunarljós blikka æ hraðar varðandi aukna tíðni kvíða hjá börnum og unglingum og það einna helst hjá stúlkum. Þeir sérfræðingar sem hafa verið að vinna að þessum rannsóknum hafa bent á ýmsar skýringar, þar á meðal aukna notkun samfélagsmiðla. Þeir tala um prófkvíða, inntöku í menntaskóla, fjárhag foreldra og frelsisskerðingu barna sem mögulega uppsprettu. En síðan er líka bent á að um 30–40% nemenda, sem svara þessum könnunum, sofa um 7 klst. eða minna á sólarhring og svo eru jafnvel nefnd dæmi um stúlkur sem sofa með símann við hliðina á sér og vakna við hverja tilkynningu sem Facebook sendir. Við vitum, höfum það frá fræðimönnum, að kvíði hjá barni sem er ekki meðhöndlaður getur á nokkrum árum þróast yfir í þunglyndi og haft þannig alvarlegar afleiðingar; ýmsa áhættuhegðun, brottfall úr skóla og erfiðleika við að fóta sig á vinnumarkaði. Í stjórnarsáttmálanum er talað um geðheilbrigðisþjónustu. Það er mjög gott. Það er talað um að auka aðgengi að henni, talað um sálfræðiþjónustu og heilsugæslu í framhaldsskólum og að veita aukinn stuðning við börn foreldra sem eru þá með geðvanda, ekki sérstaklega kannski minnst á börnin sjálf þarna, og svo er sálfræðiþjónusta felld undir tryggingakerfið í áföngum. Ég vil nefna hér að fyrrverandi þingmaður Framsóknarflokksins, Karl Garðarsson, 

Forseti vill minna ræðumenn á að virða ræðutíma.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur sérstaklega fyrir þessa ágætu fyrirspurn um kvíða hjá börnum og ungmennum. Það er mikilvægt málefni. Við sem starfað höfum að skólamálum þekkjum vel þetta vandamál sem hefur verið að, eigum við að segja, mælast sífellt betur. Þegar kemur að kvíða er það sérstakt áhyggjuefni að hann virðist mælast ekki síður og meira hjá stúlkum en drengjum, en síðustu áratugina höfum við höfum einblínt á annan vanda barna, ADHD-vanda og annars konar vanda sem virðist frekar herja á drengi en stúlkur. Kvíðinn hefur verið eins konar feluvandi, má segja. Það er mikilvægt að við tökum þessar niðurstöður alvarlega. Ég vil byrja á að nefna, eins og hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni, að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eru áhersluatriði í geðheilbrigðismálum skýr og í takt við þá stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum sem samþykkt var á Alþingi þann 29. apríl 2016. Lögð verður áhersla á leiðir til að auka aðgengi að áhrifaríkri þjónustu og grípa inn í geðheilbrigðisvanda fyrr en ella. Þá vil ég minna á verkefnin um heilsueflandi leik-, grunn- og framhaldsskóla sem verið hafa í gangi um nokkurt skeið. Þau eru á vegum embættis landlæknis í samstarfi við sveitarfélögin, leik- og grunnskóla og framhaldsskóla. Þar er áhersla lögð á forvarnir og heildræna nálgun til að styrkja börn og ungmenni, þar með talið á sviði geðræktar. Það er mikilvægt að efla enn frekar þá vinnu með það að markmiði að sem flestir skólar í landinu verði heilsueflandi, sem er í samræmi við þá stefnu ríkisstjórnarinnar að efla starf á sviði forvarna og lýðheilsu. Síðan vil ég nefna að í september síðastliðnum samþykkti ráðherranefnd um samræmingu mála lýðheilsustefnu og aðgerðir sem stuðla að heilsueflandi samfélagi með sérstakri áherslu á börn og ungmenni að átján ára aldri. Þær aðgerðir sem lagðar eru til í þessari stefnu eru mislangt á veg komnar, þær eru ýmist í vinnslu eða lengra komnar. Ég vil nefna sérstaklega að nú er unnið að því að auka aðgengi að þjónustu heilsugæslustöðva sem gegna lykilhlutverki sem fyrsti viðkomustaður heilbrigðisþjónustunnar, ekki síst fyrir börn og ungmenni. Þá eru áform um að styrkja enn frekar þverfaglega nálgun í þjónustu heilsugæslu og þar með talið sálræna þjónustu sem ætti að koma betur til móts við þarfir barna og unglinga. Þá má nefna að nú er verið að vinna áætlun um aukið vægi fjarheilbrigðisþjónustu. Þar eru margs konar möguleikar fyrir fjargeðheilbrigðisþjónustu sem vísbendingar eru um að henti ekki hvað síst ungmennum. Nefnt hefur verið og rætt og komin er ágætisþingmannatillaga fram hér á þinginu um að tryggja sálfræðiþjónustu við ungmenni í framhaldsskólum. Það er verkefni sem við munum styðja í samvinnu við menningar- og menntamálaráðuneytið. Ég vænti þess að þau úrræði sem ég hef nefnt hérna og þau verkefni sem eru ýmist í framkvæmd eða á undirbúningsstigi muni með beinum eða óbeinum hætti gagnast börnum og unglingum, ekki síst stúlkum með kvíðaraskanir, og mögulega koma í veg fyrir kvíðaraskanir hjá börnum og unglingum. Síðan vil ég minna á að í ljós kom í mælingum, sem við eigum góðar, á árunum fyrir og eftir hrun hvaða áhrif efnahagsástand og þjóðfélagsástand virtist hafa á stöðu ungmenna. Sú óvænta niðurstaða varð eftir hrunið að samkvæmt mælingum fækkaði þeim börnum sem upplifðu litla tengingu við fjölskyldulíf, mælanlegur kvíði var minni og minni áhyggjur mældust hjá ungmennum fyrst eftir hrunið. Virðist það hafa haft einhver áhrif að fjölskyldur og landsmenn þjöppuðu sér saman. Það er sérstakt áhyggjuefni að þessar mælingar skuli nú hækka því að þetta voru merki um mælingar þar sem Íslendingar og íslensk ungmenni sköruðu fram úr í jákvæðum mælingum. Ég hlakka til umræðunnar sem hér fer í hönd.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir að taka upp þetta gríðarlega mikla og mikilvæga mál sem er eitt mesta heilbrigðisvandamál ungs fólks, geðheilbrigðismálin. Um það vitnar nýleg rannsókn og niðurstöður rannsókna Rannsókna og greiningar, sem og stór bresk rannsókn á kvíða meðal ungra stúlkna sem kynnt var í Bretlandi í september síðastliðnum sem sýnir sömu niðurstöður. Umboðsmaður barna lýsti því einnig yfir á fundi með þingmönnum núna fyrir áramót að geðheilbrigðismál barna og ungmenna væru einn af þyngstu málaflokkum sem koma inn á borð þess embættis. Við getum varla beðið lengur. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra heilbrigðismála til að leggja mikla áherslu á raunhæfar leiðir til úrbóta þegar í stað fyrir þennan aldurshóp og stíga ákveðið inn í þetta stigvaxandi vandamál með það að markmiði að draga úr vaxandi tíðni geðsjúkdóma hjá ungu fólki og börnum.

Forseti. Það er nauðsynlegt að líta til þessa málaflokks á heildrænan hátt því að það er allt of algengt að foreldrar reki sig á veggi í kerfinu þegar kemur að geðheilbrigði barna og unglinga og síðan þegar barnið nær 18 ára aldri. Því vona ég innilega að hæstv. ráðherra heilbrigðismála muni leggja mikinn kraft í þessa vinnu þegar kemur að því að taka heildstætt á málaflokknum. Þetta er einn angi þess og ég fagna þess að við ræðum það hér. En það eru mjög margir sem þjást af fleiru en kvíða. Birtingarmynd kvíða getur verið margslungin. Ég vona svo sannarlega að hér myndist þverpólitísk sátt um að bæði vinna þessa vinnu á þinginu í góðu samstarfi við ráðuneytið 

Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á að segja hér strax að ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að fara í átak til að stytta biðlista, átak til að fjölga enn frekar sálfræðingum og auðvelda aðgengi að þeim í heilbrigðiskerfinu, eins og fordæmi eru fyrir hvað varðar hinn líkamlega þátt veikinda. Það er mikilvægt að fara í það sem snýr að andlegri vanlíðan og slíkum þáttum. Ég hef vissulega áhyggjur af þeirri þróun og þeim tölum sem við sjáum um aukinn kvíða og margþættan vanda sem er til staðar hjá börnum. Eins og rakið hefur verið á hann rætur sínar að rekja til ýmissa þátta. Það er mjög mikilvægt að við ráðumst í aðgerðir til þess að vinna á þessum vanda núna áður en hann verður stærri og flóknari og getur þar með haft aukinn áhrif og orðið alvarlegri seinna meir.

Virðulegi forseti. Búum vel að börnum. Barnvænn heimur er góður heimur fyrir alla. Mig langar til að minnast aðeins á að við höfum lögfest barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem nokkrar greinar taka sérstaklega til þess máls. Þar er grein um hvað er börnum fyrir bestu. Rétturinn til lífs og þroska. Uppeldi og þroski er mikilvæg grein þar. Heilsuvernd. Lífsskilyrði. Og ekki síst Hvíld og tómstundir. Þar vísa ég einkum í skólatíma. Skólatíminn eins og hann er hannaður núna hentar ekki endilega fyrir börn, hann hentar fyrir fullorðna. Að byrja á slaginu klukkan átta er ekki endilega gott fyrir börnin, það er gott fyrir okkur hin eldri. Það er því að mörgu að huga í því umhverfi sem við erum í núna. Við þurfum að hugsa það upp á nýtt með tilliti til 

Frú forseti. Ég kem hér upp eins og oft áður til þess að varpa ljósi á mikilvægi þess að skoða heildarmyndina. Við þurfum að skoða hvatana í kerfunum og hvernig við hlúum að fjölskyldum og bara öllum samborgurum okkar, sérstaklega hvað varðar félagsleg og efnahagsleg réttindi, og fara að skoða hversu mikil áhrif þessir hvatar í kerfunum hafa á kvíða barnanna okkar þegar kemur t.d. að samkeppni í menntakerfinu eða bara samkeppni í samfélaginu öllu. Forgangsröðunin, þar sem við missum oft sjónar á raunverulegum verðmætum, það er gríðarlega mikilvægt að við týnum okkur ekki í því að meðhöndla bara einkennin. Þótt það sé mjög mikilvægt að gera það verðum við líka að ráðast að rót vandans og til þess þurfum við oft virkilega að rýna í hverjir hvatarnir í samfélaginu okkar eru, hvers konar áhrif þeir hafa á fjölskyldur þar sem börnin okkar alast upp.

Frú forseti. Ég hef áður tjáð mig um þetta mál úr ræðustóli Alþingis og reynslu mína af því sem framhaldsskólakennari sem hefur þurft að horfa á bak nemendum sínum þegar þeir hafa orðið hinu svokallaða brottfalli að bráð vegna andlegra sjúkdóma. Kvíði er hér tekinn út fyrir sviga sérstaklega en hann er vissulega angi af því sem ég tel að sé eitthvert stærsta heilbrigðismál okkar tíma og ein stærsta áskorun okkar tíma. Á ráðstefnu sem ég sótti í Færeyjum nú um helgina var yfirskrift einnar glærunnar: Konur þjást, karlar deyja. Það var mjög sláandi. Því miður er það svo að margir karlmenn kjósa að enda líf sitt þegar andlegir erfiðleikar steðja að þeim. Ég vil hvetja 

Forseti vill minna þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Ég þakka líka fyrir þessa umræðu. Ég er ánægð að heyra að hæstv. ráðherra talar um þverfaglega nálgun. Ég held að hún sé mikilvæg, sérstaklega innan heilsugæslunnar. Ég er líka ánægð með að heyra um fjarheilbrigðisþjónustuna. Ég held að það sé nokkuð sem við eigum að reyna að koma í gagnið af einhverju viti sem allra fyrst því að þar komum við dreifðum byggðum mjög til aðstoðar. Það er ekki auðvelt að fá sálfræðinga í skóla úti um allt land, nema kannski með einhverra vikna millibili og það dugir ekki alltaf. Ráðherrann fékk undirskriftir rúmlega 11 þúsund einstaklinga á dögunum, það er rétt vika síðan, þar sem hann var hvattur til þess að veita sálfræðiþjónustu á sama grundvelli og aðra heilbrigðisþjónustu, þ.e. í gegnum sjúkratryggingar. Ég myndi vilja heyra viðhorf ráðherrans til þess, hvort hann telji að það sé hægt, þ.e. öðruvísi en bara í gegnum heilsugæsluna. Ég held að ef við ætlum að uppfylla barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna eins og hér var rakið áðan þurfum við heldur betur að gera góðan 

Virðulegi forseti. Já, þetta er stórt vandamál og fer því miður vaxandi og er, held ég, sameiginlegt í mörgum löndum. Ég var líka að koma af ráðstefnu þar sem ungt fólk í Vestur-Norðurlöndum, þ.e. Grænlandi, Færeyjum og Íslandi, kom saman. Efst á lista hjá því var aðgangur að sálfræðiþjónustu eða geðheilbrigðisþjónustu. Þaðan er margt sorglegt að frétta. Ég held að við stöndum okkur þó þokkalega. Ég vildi þó rétt aðeins minna á að það eru vissar samfélagsbreytingar sem orðið hafa sem er hreinlega miðlun, Facebook, samkeppni og samanburður. Það er stanslaust áreiti á börn og unglinga, og svo sem okkur fullorðna líka, þar sem sífellt er verið að krefjast þess nánast 

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Einari Brynjólfssyni sem mælti með því að hæstv. ráðherra ræddi við kollega sinn, hæstv. menntamálaráðherra. Það sem ég vil að þau ræði er sú arfavitlausa ráðstöfun síðustu ríkisstjórnar að stytta framhaldsskólann niður í þrjú ár án nokkurs samráð við framhaldsskólanemendur. Þessi stytting var hugsuð til þess að koma vinnuafli skjótar út á vinnumarkaðinn undir því yfirskyni að það drægi úr brottfalli. En ég held að reyndin sé sú að álag aukist. Andlegir kvillar aukast samhliða því og brottfall mun aukast frekar en að draga muni úr því. Ég held að þetta sé stóralvarlegt mál sem ráðherrarnir tveir þurfi að skoða ofan í kjölinn.

Frú forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir. Þetta er mikilvægt mál sem brennur á mörgum. Ég hef starfað í Breiðholti í mörg ár þar sem gerð hefur verið skimun vegna kvíða á börnum í níunda bekk grunnskóla. Ég myndi vilja fá hana niður í fimmta bekk. Ég hef jafnframt starfað að ýmsum öðrum verkefnum þar sem unnið hefur verið með fjölskylduna heild. Þar má nefna verkefnið Klókir krakkar þar sem unnið er með börn og fjölskyldu samhliða til þess að takast á við kvíða. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni varðandi hin félagslegu áhrif og að samfélagið þróast svo hratt þannig að það er svo mikið áreiti á börn og fjölskyldur. Það er því mikilvægt að við hlúum vel að börnum og geðheilsu þeirra því að það er ákveðin andleg hegðun 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka fyrir umræðna um þetta brýna málefni. Ég er líka ein af þeim sem voru að koma frá Færeyjum þar sem við áttum áhugaverða ráðstefnu í Vestnorræna ráðinu um jafnréttismál með sérstakri áherslu á stöðu karlmanna. Þar var komið inn á kvíða og þunglyndi. Þeir glíma við skuggalegar tölur í þeim efnum. Ég vil hvetja ráðherrann til að vinna með vinum okkar í þessum vestnorrænum löndum að því að skoða hvað er í gangi og hvort við getum brugðist eitthvað við í því efni. Ég held reyndar líka að það sé mjög gott að hæstv. menntamálaráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra vinni saman að þessu efni. En mig langaði þó að koma þeirri skoðun minni áleiðis varðandi það sem bent var á áðan um aldurstakmark í framhaldsskóla að ég tel að það hafi ekki neitt með þetta að gera. Ég held reyndar að hafi verið ágætlega skynsamleg ráðstöfun. Það þarf nefnilega líka að huga að félagslegum aðstæðum krakkanna inni í skólanum. Ég þekki það úr skóla sem ég hef fylgst sérstaklega vel með að þar eru sextán ára börn og 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Mig langar aðeins að koma hér upp í ljósi orða síðasta ræðumanns, hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur. Hér var ekki einungis rætt áðan um aldurstakmark heldur einnig þá staðreynd að framhaldsskólinn var styttur niður í þrjú ár. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom sérstaklega inn á það í ræðu sinni og það sérstaka aukaálag sem það hefur í för með sér fyrir þá nemendur sem þurfa allt í einu að klára menntaskólann á þremur árum í staðinn fyrir fjórum. Það getur líka aukið stressið og álagið enn frekar að hafa ekki svigrúm til að framlengja námið og taka þann tíma sem maður telur sig í raun þurfa til þess.

Frú forseti. Ég ætla að botna og klára ræðu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés. Staðreyndin er nefnilega sú að á síðustu fimmtán árum hefur skólaganga í grunnskóla í rauninni lengst um eitt og hálft ár. Það hefði verið miklu nær að stytta námið þar í staðinn fyrir að auka álagið á unglingana, ekki síst vegna þess að maður heyrir að í tíunda bekki sitji þeir gjarnan aðgerðalausir og séu búnir með það sem þeir eiga að vera að sýsla.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Ég held að við getum öll hér í salnum alla vega verið sammála um að við höfum áhyggjur af þessu og teljum að heilbrigðisráðherra ætti að ræða við menntamálaráðherra og að menntamálaráðherra ætti að ræða við heilbrigðisráðherra um þetta verkefni. Ég efast ekki um að núverandi menntamálaráðherra þekkir þennan vanda mjög vel enda stóð hann að því að leggja fram geðheilbrigðisstefnuna sem núverandi heilbrigðisráðherra ræddi sérstaklega í svari sínu. Það sem einnig þarf að nefna og ég tel að einkenni þá tvo ráðherra sem við höfum rætt hér um, er að þeir hafa báðir unnið að verkefnum sem snúa að samhæfingu þjónustu og hvernig sé hægt að styðja betur við fólk í nærumhverfinu. Núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra var með verkefni varðandi Breiðholtið og þá vinnu sem Reykjavíkurborg hefur verið unnið varðandi skimun og fyrrverandi heilbrigðisráðherra og núverandi menntamálaráðherra var með hið svokallaða Akureyrarmódel sem lengi vel var vitnað til þegar kom að samhæfingu og samstarfi í nærumhverfinu. Svo ég fái aftur að nefna hér þingsályktunartillögu sem Karl Garðarsson, fyrrverandi þingmaður Framsóknarflokksins, lagði fram ítrekað um gerð aðgerðaáætlunar í geðheilbrigðismálum barna og unglinga, þá eru forvarnir það fyrsta sem nefnt er þar. Ástæðan fyrir að við hvetjum hér til þessa samtals er að við viljum svo gjarnan vinna saman að því að koma í veg fyrir að börnin þurfi á heilbrigðisþjónustu að halda, þegar vandamálið er orðið að sjúkdómi, orðið að verulegum vanda. Við höfum náð miklum árangri í forvörnum þegar kemur að neyslu áfengis og neyslu tóbaks. Við höfum unnið markvisst að því að tryggja að börnin okkar séu ekki jafn lengi úti á kvöldin, að þau eyði meiri tíma með fjölskyldu sinni. Þetta eigum við líka að geta gert. 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa frábæru umræðu og vil taka undir þá hvatningu sem ég hef fengið frá ykkur, hv. þingmenn. Ég er svo innilega sammála því að þetta verkefni er ekki bara á mínu borði út frá heilbrigðissjónarmiðinu heldur er þetta samvinnuverkefni heilbrigðisráðherra og menntamálaráðherra, en ekki síður samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga sem fara með mikið af þjónustu í nærumhverfinu og skólaumhverfinu, ekki síður samvinnuverkefni heimilis og skóla. Þess vegna þótti mér sérstaklega vænt um að heyra rætt um tilraunaverkefnið í Breiðholti, svokallað Breiðholtsverkefni, sem er samvinnuverkefni skóla, heilsugæslu, borgar og ríkis, íþróttafélaga og svo framvegis. Ein af stóru ástæðunum fyrir því hvað ungmennum okkar hefur gengið vel og hvað við höfum séð frábærar tölur og niðurstöður t.d. hvað varðar minni neyslu síðustu 10–20 árin hefur ekki síst verið öflugt ungmenna- og æskulýðsstarf, íþróttastarf, og einnig tónlistar- og menningarstarf, fjölbreytt æskulýðsstarf og eftirskólastarf sem komið hefur á móti álagi í skólakerfinu, ef svo má segja. Ég held að það sé mjög mikilvægt sem minnst var á hérna rétt undir lokin að við eigum ekki bara að horfa á þetta út frá heilbrigðissjónarmiðinu, sem ég geri í ræðu minni sem heilbrigðisráðherra, út frá því þegar vandi er orðinn, heldur ekki síður út frá forvörnum,  Ég þakka kærlega fyrir umræðuna.

Virðulegi forseti. Ég ber upp fyrirspurn til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um dreif- og fjarnám. Ég á mér nokkra sögu hér hvað snýr að fyrirspurnum varðandi dreif- og fjarnám þótt hafi aðeins dregið úr þeim meðan ég var í ráðherraembætti. En að koma hér sem þingmaður vil ég mjög gjarnan fá að ræða uppbyggingu dreif- og fjarnáms á framhalds- og háskólastigi við ráðherrann og svo varðandi fjármagn til uppbyggingar dreif- og fjarnámi. Það kemur fram í stjórnarsáttmálanum að fjarnámskennsla verði þróuð enn frekar til að mæta ólíkum þörfum og aðstæðum námsmanna. Ég er einkar ánægð að sjá að fjarnám er sérstaklega nefnt í stjórnarsáttmálanum. Hins vegar þegar ég átti þessi samtöl við þáverandi menntamálaráðherra hafði ekki verið mótuð nein sérstök opinber stefna um fjar- og dreifnám og ábyrgðin á uppbyggingu námsins og fagleg ábyrgð hafði verið hjá hverjum skóla og samstarf milli skóla verið takmarkað. Hins vegar var skipaður starfshópur árið 2010 þar sem hugað var að fjar- og dreifnámi í framhaldsskólum. Þar lagði hópurinn til að ákveðin stefna yrði mörkuð í aðalnámskrá framhaldsskóla með miðlægri yfirsýn, aukið samstarf yrði á milli skólanna í gæðamálum og þjónustu við nemendur í skólunum og að dreif- og fjarnám yrði aðgengilegri möguleiki við hlið dagskólanáms og boðið yrði upp á fjölbreyttara námsframboð. Einnig var talað um að efla rannsóknir, auka framboð á símenntun fyrir kennara og efla faglegan stuðning við þá í starfi. Þá var líka talað um mikilvægi þess að gengið yrði frá því í kjarasamningum við Kennarasamband Íslands og fjármálaráðuneytið hvernig ætti að skilgreina mat á vinnu kennara í fjar- og dreifkennslu. Ég held að nokkuð auðveldlega sé hægt að yfirfæra margar af þessum tillögum yfir á háskólastigið. Fyrrverandi þingmaður Framsóknarflokksins, Líneik Anna Sævarsdóttir, lagði fram þingsályktunartillögu þess efnis að ráðherra yrði falið að vinna aðgerðaáætlun um eflingu fjarnáms á háskólastigi og var þá að horfa til hversu mikilvægt fjarnám hefur reynst, eins og ég hef stundum orðað það, að vera ein markvissasta og skilvirkasta byggðaaðgerð sem farið hefur verið í hér á Íslandi, að tryggja einstaklingum jöfn tækifæri til náms þannig að atvinnulífið úti um allt land fái aðgang að menntuðum starfsmönnum eins og við höfum séð t.d. varðandi grunnskólakennara, við höfum séð það þegar kemur að hjúkrunarfræðingum hversu miklu máli það hefur skipt að bjóða upp á þetta nám í fjar- og dreifnámi. Þess vegna - í ljósi þess að samkvæmt þeim síðustu tölum sem ég fann voru um 20% nema á framhalds- og háskólastigi í fjar- eða dreifnámi, þótt þetta sé orðnar ívið gamlar tölur, ég sá líka að konur voru þar í meiri hluta 

Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns vil ég lýsa því yfir að ég er mjög hlynntur því kennslufyrirkomulagi sem hefur verið kallað dreifnám og fjarnám. Það er sömuleiðis í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eins og hv. þingmaður og fyrirspyrjandi nefndi. Ég tel að þetta sé kjörin leið til þess m.a. að geta unnið að því að efla og styrkja menntunarstig á landsbyggðinni þar sem við erum í ákveðnum vandræðum með að geta boðið eins breitt nám og er í stærra þéttbýli. Ég segi það líka í upphafi máls míns að ég er ekki kominn með neina fastmótaða skoðun á því hvernig eða hvort eigi að skilgreina formlega stefnu um dreif- og fjarnám. Þetta er mál sem þarf að ígrunda og gefa sér góðan tíma til að fara ofan í. Ef við horfum á framhaldsskólana sjáum við að þetta hefur verið vaxandi hluti af því námi sem þar er veitt, þ.e. á framhaldsskólastiginu. Það má í raun segja að þetta sé ein tegund, tiltekin aðferð, við kennslu. Þess sér ekki endilega stað í skipulagi einstakra skóla heldur fyrst og fremst í náms- eða kennsluáætlunum um einstaka námsáfanga. Nemendur sitja þá að minnsta kosti að hluta til í kennslustundum. Nokkrir framhaldsskólar hafa skipulagt sérstakt framboð námsáfanga þar sem eingöngu er stundað fjarnám og nemendur koma sjaldan eða aldrei í viðkomandi skóla. Þeir skólar sem hafa verið virkastir í þessu eru Fjölbrautaskólinn við Ármúla, Verslunarskólinn og Verkmenntaskólinn á Akureyri. Í þeim skólum er umtalsvert námsframboð í fjarnámi og á haustönn 2016 voru samtals 1.700 nemendur sem nýttu sér framboð þessara skóla. Þar af voru um 1.100 í Fjölbrautaskólanum við Ármúla eða um 65% allra framhaldsskólanema í fjarnámi. Þarna er um að ræða hlutanám hjá flestum nemendum og stunda þeir að meðaltali nám í tveimur áföngum í senn. Brotthvarf er töluvert, eða um 40%, í Fjölbrautaskólanum við Ármúla og um 30% í hinum skólunum. Svo hafa komið inn fleiri framhaldsskólar. Ég vil nefna sérstaklega Menntaskólann á Tröllaskaga og Menntaskólann á Egilsstöðum. Hins vegar hefur orðið til sjálfsprottið fyrirbæri sem kallað er fjarmenntaskólinn á árinu 2012 þar sem er samstarf 13 framhaldsskóla á landsbyggðinni. Nú eru u.þ.b. 500 nemendur í þeim skóla en allt í allt eru um 100 ársnemendur. Dreifnám er dálítið annað. Það er hugsað til að auðvelda nemendum á smærri stöðum eða byggðarlögum að búa áfram og lengur í heimabyggð. Þar hefur verið í forsvari Fjölbrautaskólinn á Norðurlandi vestra á Sauðárkróki, og þetta er rekið á Hvammstanga, Hólmi og á Blönduósi. Við þekkjum þetta líka í kringum Laugaskóla. En dreifnámið er þá einhvers konar blanda af fjarnámi og staðarnámi á framhaldsskólastigi. Það er alveg klárt mál að margir kostir eru í þessu. En ef ég stekk aðeins inn í háskólann líka eru nemendur í fjarnámi á háskólastigi árið 2015 um 3.000 manns, 15% allra háskólanema. Þar af voru flestir í Háskóla Íslands, 1.420, eða 10% af nemendum skólans. Við Háskólann á Akureyri var um helmingur nemenda í fjarnámi, 65% á Hólum og á Bifröst er hlutfallið komið í 80%. Það eru hraðar framfarir, fyrst og fremst á sviði tækni- og kennslufræði, sem hafa leitt til þess að nýjar aðferðir hafa verið þróaðar. Við sjáum ekkert fyrir endann á því. Þegar spurt er um forsendur þessa, hvernig þetta vaxi og dafni, er líka, og ber að geta þess, í gangi samstarfsnefnd opinberra háskóla sem hefur staðið fyrir samstarfsverkefnum á milli háskóla, m.a. á þessu sviðinu. Meginatriðið í þessu, þegar við erum að ræða fjarnámið, er grundvallaratriði í mínum huga að samhliða þróun þessa fjarnáms megum við ekki hvika frá hugsuninni um háskólana. Þar er meginverkefnið að skapa sterkt og lifandi lærdómssamfélag. Það er lagt upp úr því að fólk eigi samtal og samvistir í rauninni, það er hinn félagslegi þáttur námsins. Hvað varðar fjárveitingar þá kemur það fram í fjármálaáætlun til ársins 2021. Þar er sett fram stefnumiðið fyrir þetta. Gert er ráð fyrir að fjárframlög til framhaldsskólanna hækki umfram verðlagsforsendur á árunum 2017–2021 og háskólarnir hafa sömuleiðis verið með ákveðna fjárveitingu inni í þessu þótt hún sé ekki sérgreind, nema hjá Háskólanum á Akureyri sem hefur fengið sérstaka fjárveitingu til að undirbúa og fullvinna þróun í fjarkennslu og 

Virðulegur forseti. Hér á eftir fara fram umræður um samgönguáætlun, sóknaráætlanir, byggðaáætlun og svo framvegis. Allt gott um það að segja. Sú umræða sem hér er um dreif- og fjarnám, tengist að sjálfsögðu því sem fjallað verður mjög mikið um á eftir. Hér er á ferðinni einhver stærsta og öflugasta byggðaaðgerð sem hægt er að fara í, þ.e. að koma háskólanámi út til hinna dreifðu byggða. Á Austurlandi, hef ég fyrir satt, er staðan þannig að 80% háskólanema flytja þaðan burt. Ég þori ekki að fara með hversu hátt hlutfall af því fólki kemur aftur en það er allt of lágt. Við vitum líka að meginþorri háskólanema eru konur. Það væri sérstaklega mikilvægt og aðkallandi að þær gætu sinnt sínu námi heiman frá því að möguleikar þeirra eru oftar en ekki afgerandi faktor þegar kemur að því hvar fólk velur sér búsetu.

Hæstv. forseti. Já, það er mjög mikilvægt að standa vörð um að auka fjármagn til dreifináms og fjarnáms, bæði á framhalds- og háskólastigi. Það hefur gefist einstaklega vel sem byggðaaðgerð því að þá geta börn verið lengur heima hjá sér en til 15–16 ára aldurs þar sem hefðbundinn framhaldsskóli er ekki til staðar. Jafnframt hefur komið fram að því lengur sem einstaklingur býr heima þeim mun meiri líkur eru á því að hann setjist aftur að í heimabyggð sinni þegar hann hefur lokið námi. Þetta hefur gefist vel og var m.a. bent á það í skýrslu Vestfjarðanefndarinnar sem skilaði af sér á síðasta kjörtímabili að þar sem þetta hefði gefist svo vel væri lagt til í tillögum nefndarinnar að stofnuð yrði dreifnámsdeild á Reykhólum. Nú liggur inni fyrirspurn til hæstv. ráðherra um viðhorf hans til þess. En ég fagna þeirri jákvæðni sem var að heyra hjá hæstv. ráðherra varðandi dreif- og fjarnám og vona svo sannarlega að við aukum í þann málaflokk á næstu árum.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda sömuleiðis og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Við þekkjum það úr kjördæmi okkar, eins og hann kom svo vel inn á, bæði varðandi Menntaskólann á Tröllaskaga og fjarmenntaskólann, hversu vel það nám hefur gefist og eins dreifnámið úr Laugaskóla, Þórshöfn og í Vopnafirði. En það er mjög mikilvægt að við skjótum styrkum stoðum undir þessar litlu einingar til þess að fólk hafi trú á því að það sé komið til að vera og að nemendur sjái hag sinn í að vera á staðnum. Við vitum að það breytir miklu fyrir samfélögin að hafa þetta unga fólk á staðnum en ekki síður er þetta kostnaður fyrir foreldra. Ég tek undir orð hv. þingmanns varðandi samstarf og samvistir í dagskóla. Það er markmið háskólanámsins og framhaldsskólanámsins eins og því verður við komið. En það er sá möguleiki sem við þurfum að styrkja enn frekar í sessi með fjárframlögum, sérstaklega í dreifnámi, til þess að allir standi jafnfætis og geti stundað nám, því að það hefur 

Virðulegi forseti. Ég kem upp í ræðustól sem fyrrverandi starfsmaður á leikskóla, kennari í grunnskóla, ég hef farið í gegnum allt menntakerfið svona nokkurn veginn tvisvar, farið í kvöldnám og fjarnám og undirbúningsnám og endurmenntunarnám og ég veit ekki hvað og hvað. Í doktorsnámi mínu var ég einmitt að rannsaka það hvernig samfélög nemenda störfuðu saman á internetinu. Í öllum þessum aragrúa menntaumhverfa sem ég hef verið í hef ég haft þá sýn á hlutina að við höfum alveg gríðarleg tækifæri til að breyta rosalega mörgu í því hvernig við menntum okkur. Við höfum aðferðir og tækni sem gera okkur kleift að endurnýta það sem áður hefur verið búið til. Ég hvet hæstv. menntamálaráðherra eindregið til að hafa skýra stefnumörkun, t.d. samvinnu við gerð námsefnis 

Herra forseti. Ég er í fyrsta lagi ánægður með að menn séu almennt á því að þetta sé kostur sem þurfi að þróa og skoða. Það er ekki hægt að tala um raunverulegt jafnrétti til náms meðan við búum við þær aðstæður að það hafa ekki öll börn í landinu hreinlega efni á að sækja sér nám. Þetta er spurning um efnahag ekki síður en margt annað. Enn eru til dæmi um fjölskyldur sem hafa ekki ráð á að senda börnin sín í framhaldsskóla. Það er ömurlegt á 21. öldinni. En þetta er ánægjuleg umræða.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Hér hefur margt verið sagt sem ég get tekið undir, ekki síst hversu skýrt ráðherrann svaraði varðandi það að hann muni leggja áherslu á dreif- og fjarnám og trú hans á mikilvægi þess sem hluta af því námsframboði sem við bjóðum upp á. Ég vil líka taka undir, þótt hér sé sérstaklega spurt um dreif- og fjarnám, að það má segja að við séum að hluta til að tala um byggðamál. Ég vil hins vegar minna á að rúmlega helmingur samkvæmt þeim tölum sem ég hef af þeim nemendum sem eru í dreif- og fjarnámi býr á höfuðborgarsvæðinu. Það er augljóst að hér er fólk að velja ákveðna tegund af námi sem hentar lífi þess svo það geti hugsanlega farið í nám, samræmt það vinnu og telur að þetta sé það nám sem henti því best. Það hefur líka verið mjög áhugavert að sjá, eins og hér var nefnt, þá þróun sem hefur verið eins og varðandi fjarmenntaskólann. Ég hef hins vegar, og það er eitt af því sem ég myndi gjarnan vilja hvetja ráðherrann til að huga að áfram, gjarnan viljað sjá Háskóla Íslands standa sig betur í þróun á nýjum kennsluaðferðum því að þar er margt nám sem er bara boðið upp á þar og því miður hefur það ekki alltaf verið aðgengilegt fyrir allt landið og fyrir fólk sem hugsanlega getur ekki farið í dagskóla. Þetta er eitt af því sem þyrfti að huga að að mínu mati. Og af því að hér var talað sérstaklega um framhaldsskólana, vil ég nefna sem ákveðna fyrirmynd skoska háskólann The University of the Highlands and Islands þarf sem er horft til samstarfs ólíkra háskóla 

Virðulegi forseti. Ég þakka sömuleiðis þessa umræðu. Hún er á engan hátt tæmd. Það er mikil gerjun í þessum geira. Ég veit að háskólarnir eru allir að skoða sín mál. Sömuleiðis er orðin til mikil þekking í framhaldsskólunum og sumir skólameistarar þar eru meira að segja nýttir erlendis til þess að miðla reynslu sinni o.s.frv. Ég vil nefna sérstaklega, því að hv. þm. Einar Brynjólfsson nefndi umræðuna um samgönguáætlunina: Forsendan fyrir því að þetta gangi allt saman þokkalega vel hjá okkur er að allir landsmenn um allt land hafi aðgengi að öflugum nettengingum. Ef til vill mætti segja að eitthvert stærsta skrefið sem við gætum tekið í að efla dreif- og fjarnám á Íslandi væri að styrkja innviði á sviði samgangna og fjarskipta. Það er í rauninni grunnurinn að því að við getum fullnustað þá drauma sem hér hafa komið fram í máli þingmanna undir þessari umræðu. En út af umræðunni um háskólanna þá verðum við líka að gæta þess að háskólar eru sjálfstæðar stofnanir og haga fyrirkomulagi náms og kennslu samkvæmt stefnu sem sérhver þessara sjálfstæðu stofnana setur sér. Það er ekkert einfalt að segja þeim beinlínis fyrir verkum í þessum efnum en það liggur fyrir, eins og ég gat um áðan, að áfram er fjármögnun í þetta svokallaða samstarfsnet opinberra háskóla sem að hluta til hefur verið nýtt til að stuðla að þróun og breytingum á kennsluháttum og samþættingu og samstarfi varðandi námsframboð á háskólastigi.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í kynningu hæstv. forseta lýtur fyrirspurn mín að kjörum og stöðu myndlistarmanna og snýst, ef við víkjum okkur beint að kjarna málsins, í raun og veru um möguleika myndlistarmanna til að fá greitt fyrir vinnu sína og þar með samfélagslegt gildi myndlistar, sem ég held að enginn dragi í efa. En þegar svo kemur að því að myndlistarmenn fái greitt fyrir vinnu sína kemur hik á samfélagið, sama hvort það eru ríki eða sveitarfélög eða aðrir aðilar. Það er þetta hik sem mig langar að biðja hæstv. ráðherra að velta fyrir sér með mér. Það er svo að víða um lönd, bæði í Svíþjóð, Noregi og Danmörku, hefur verið gerður ákveðinn samningur um þóknun til listamanna sem síðan hefur verið fyrirmynd ákveðins grundvallar að sambærilegum samningi á Íslandi. Stjórn Sambands íslenskra myndlistarmanna hefur sérstaklega stutt þetta frumkvæði með því að leggja fram þessar útlínur og vill að listasöfn og listamenn geti stuðst við þetta módel. Það snýst í raun og veru um að myndlistarmenn fái ekki einungis greitt fyrir sölu á myndlist sinni heldur ekki síður fyrir það sem þeir gera og aðhafast á söfnum, sama hvort það eru söfn sem eru rekin af sjálfseignarstofnunum eða ríki eða sveitarfélögum. Nú er það ljóst að ekki er um auðugan garð að gresja fyrir myndlistarmenn til að standa straum af kostnaði fyrir vinnuframlag sitt. Mér sýnist að á fjárlögum reiði íslenska ríkið fram um 700 millj. kr. til myndlistarmála almennt en ef íslenska ríkið kæmi til móts við hugmynd Sambands íslenskra myndlistarmanna væri um að ræða að auka fjárveitingar til myndlistarmanna um 90–100 millj. kr. á ársgrundvelli. Það er auðvitað kjarni málsins hér. Spurningin eins og hún kemur fram í fyrirspurn minni til hæstv. ráðherra er í fyrsta lagi: Hvernig telur ráðherra að vænlegast sé að bæta stöðu og kjör myndlistarmanna? Í öðru lagi: Hvernig hyggst ráðherra bæta stöðu myndlistar á Íslandi almennt? Þar erum við líka að fjalla um skólakerfið, menntunina og utanumhaldið, aðgengið o.s.frv., allt saman. Og loks spyr ég hæstv. ráðherra hver afstaða hans sé til þess verkefnis sem hér hefur verið reifað lítillega, verkefnisins Við borgum myndlistarmönnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina í þessum þremur liðum. Óumdeilt er að samfélagslegt gildi myndlistar er gríðarlega mikið. Ég deili skoðunum með hv. þingmanni í þeim efnum. Ég ætla að hlaupa á þessum þremur spurningum og svara þeim. „Hvernig telur ráðherra að vænlegast sé að bæta kjör og stöðu myndlistarmanna?“ Ég er þeirrar skoðunar að kjör og staða myndlistarmanna ráðist aðeins að litlu leyti af aðgerðum stjórnvalda þar sem hér á landi er ekki, frekar en víðast hvar annars staðar, um að ræða að menningarlífið sé ríkisrekið eða standi og falli fjárhagslega með framlögum stjórnvalda. Kjör myndlistarmanna jafnt sem annarra listamanna ráðast öðru fremur af afstöðu almennings á hverjum tíma. Það er fólkið í landinu sem kaupir bækur, sækir leiksýningar, fer á tónleika og kaupir útgefna tónlist o.s.frv. Þetta ræður mestu um kjör listafólks. Það er fólkið og fyrirtækin sem kaupa verkin og ráða þannig mestu um afkomu. Að minni hyggju er vænlegast til að bæta kjör og stöðu myndlistarmanna jafnt sem annarra listamanna að leggja sig fram um og hvetja landsmenn til að njóta listarinnar, njóta þeirrar menningar sem er í boði, kaupa bækur, fara í leikhús, sækja tónleika, kaupa tónlist, sækja listsýningar og njóta þar með ávaxta þeirrar vinnu sem þetta góða fólk er að leggja í og bera á borð fyrir okkur til að þroska okkur sem manneskjur. Þetta verður best gert að minni hyggju með menningarlegu uppeldi í gegnum skólakerfið, menningarlegri umfjöllun fjölmiðla og almennri umræðu í þjóðfélaginu, með því að hvetja til þeirrar vitundar að menningin og þar með myndlistin séu mikilvægir þættir í samfélaginu og við værum öll til muna fátækari án hennar. „Hvernig hyggst ráðherra bæta stöðu myndlistar á Íslandi?“ Við þessu er í sjálfu sér ekkert einfalt svar. Ef ég horfi á þetta út frá stjórnvöldum getur það snúið að skólakerfinu, hvar svo sem við lítum til þess. En að sjálfsögðu ef við horfum dýpra inn í málaflokkinn er hægt að gera það með því að skapa listamönnum tækifæri til að sinna sínum hugðarefnum. Á sviði myndlistar jafnt sem annarra listgreina hefur það að mörgum leyti verið gert og óskum mætt að miklu leyti, ekki öllu leyti, auk þess sem ríki og sveitarfélög reka listasöfn og ríkið leggur rekstrarfé til sérstakrar kynningarmiðstöðvar á myndlist. Má segja að helstu verkfærin sem ríkisvaldið hafi notað í þessum tilgangi séu tvö, annars vegar starfslaun listamanna, þar sem ríkið greiðir listamönnum laun í tiltekinn tíma svo þeir geti sinnt listinni, og hins vegar eru framlög í myndlistarsjóð, eins og hv. fyrirspyrjandi gat um. Sá sjóður veitir listamönnum styrki til ákveðinna verkefna. Upphæðin til þessara tveggja meginþátta hefur tekið breytingum á síðustu árum. Þetta tók vissulega á sig ákveðið högg í efnahagshruninu en reynt hefur verið að fikra þessu ofar síðustu ár. 20% hækkun á starfslaunum myndlistarmanna frá árinu 2014 og 80% hækkun í myndlistarsjóð frá árinu 2014. Auðvitað verður alltaf deilt um hvað telst mikið eða lítið á þessum sviðum sem öðrum. Í mínum huga er hins vegar alveg ljóst að framlög til myndlistarsjóðsins eru lægri en framlög til annarra verkefnasjóða á listasviðinu. Ég vonast til að geta unnið að því að auka jafnvægið á þessu sviði á næstu árum samhliða því að unnið verði að því að endurskoða stuðningskerfi ríkisins á sviði menningarmála almennt sem mér þykir óþarflega flókið í núverandi mynd. „Hver er afstaða ráðherra til verkefnisins „Við borgum myndlistarmönnum““? Þetta er samhljóða fyrirspurn og kom frá hv. þingmanni til menntamálaráðherra í mars á síðasta ári. Ég vona að hv. þingmaður virði mér það til vorkunnar að ég er ekki kominn mjög langt í þetta verkefni. Þó gaf þessi fyrirspurn mér tilefni til að setja mig lítillega inn í þessi mál án þess að ég hafi tekið til afstöðu til þeirra. Það er hins vegar alveg augljóst að þarna eru mörg álitaefni uppi, en þetta verður eitt af þeim verkefnum sem ég sé fram undan í ráðuneytinu, að móta afstöðu til þeirra tillagna sem Samband íslenskra myndlistarmanna hefur sett fram og sjá síðan í framhaldi af því hvort við getum leitt þau mál til lykta. Ég vona svo sannarlega að málið haldi áfram í kjölfar þeirrar umræðu sem við eigum hér.

Herra forseti. Nú er það svo að ekki geta allir myndlistarmenn reitt sig á sölu verka sinna. Þau eru þess eðlis. Og myndlist er auðvitað ekki bara til gleði og heldur ekki bara spegill samfélagsins. Þetta er efnahagsleg spurning. Myndlistarmenn gegna í rauninni, fyrir sjónlistir, sama hlutverki og rannsóknarstarf í háskólum gegnir fyrir atvinnulífið. Þannig erum við sem erum menntuð og höfum starfað á sviði arkitektúrs, fatahönnunar, ljósmyndunar, grafískrar hönnunar og svo mætti lengi telja, algerlega háð því að geta sótt í þetta tæra form þar sem skýr hugsun kemur helst fram. Ég vil hvetja hæstv. menntamálaráðherra til þess að beita sér fyrir því að menn fái greitt fyrir að sýna verk sín.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa spurningu og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir svör hans. Það sem ég myndi vilja nefna sérstaklega er að mér finnst mjög þakkarvert að ráðherrann skuli hafa tjáð sig svo skýrt undanfarið um t.d. húsnæðismál Listaháskólans. Það er mjög mikilvægt að við búum betur að listnámi, og í raun því sem ég vil kalla verk- og listnámi á Íslandi. Við höfum ekki gert það nægilega vel. Hæstv. ráðherra nefndi sérstaklega fjármuni almennt til að styrkja beint en það skiptir mjög miklu máli að við eflum námið. Ég vil hins vegar líka fá að nefna sérstaklega styrki og kynjahlutföll og hef beint fyrirspurn til ráðherrans varðandi það og vonast eftir að fara að sjá skriflegt svar við henni. Ég tel að það sé mjög mikilvægt þegar við hugum að því að bæta kjör og styrkja ákveðin verkefni 

Herra forseti. Það hefur oft verið sagt að myndlist sé spegill samfélaga. Það er eitthvað sem við höfum haft þúsund ára sögu til sanna fyrir okkur á vissan hátt. Það hefur lengi verið þannig að kjör myndlistarmanna hafa verið dálítið öðruvísi. Menn hafa jú keypt myndlist og málverk og það er dálítið svipað og með bækur og við skulum segjum tónlistardiska eins og verið hefur þótt það sé að breytast með netinu. En svo hefur komið fram ný tegund myndlistar sem eru innsetningar sem eru dýrar í framleiðslu, þetta eru stór verk, þetta eru ekki stofuvæn verk. Þetta snýst um að slík verk geti komist inn á söfn og á sýningar, og það er þess vegna sem sérframlag opinberra aðila þarf raunverulega að koma til, ekki bara starfslaun eða styrkir úr myndlistarsjóði heldur líka styrkir til safnanna. Þau eru mjög fjársvelt þegar kemur að kaupum og sýningarhaldi. Það er mjög mikilvægt að 

Forseti. Ég við þakka hæstv. ráðherra svörin og þingmönnum fyrir þátttökuna í þessari umræðu sem ég tel að sé gríðarlega mikilvæg í raun. Við erum sem betur fer böðuð í afurðum lista á hverjum einasta degi í öllum okkar verkum. Það er það sem við þurfum að halda til haga, list er ekki afgangsstærð í neinum skilningi heldur partur af sterku og öflugu og sjálfbæru menningarsamfélagi. Um það þurfum við að vera meðvituð. Þess vegna gildir um það eins og aðra þætti heilbrigðs samfélags að markaðslögmálin duga ekki til þess að halda þeim til haga heldur þurfum við, eins og hér hefur verið bent á af ýmsum þingmönnum, að halda gildi menningar og lista til haga í sjálfum sér og mikilvægi þess sem næringu fyrir aðra þætti samfélagsins. Ég fagna því að hæstv. ráðherra talar um að auka jafnvægið milli listgreina og styrkja þar með stöðu myndlistar. Ég held að það séu ákveðin skilaboð sem koma út úr þessari umræðu. Ég virði honum til vorkunnar að hafa í raun og veru ekki haft mjög langan tíma til að kynna sér nákvæmlega það viðfangsefni sem hér er spurt um, þ.e. verkefnið Við borgum myndlistarmönnum, sem er leið myndlistarmanna til að koma að borðinu með ábyrgum hætti, ekki bara segja: Hér þarf að gera eitthvað, heldur eru með útlínur og hugsaða leið til þess að gera þetta með öflugri hætti en verið hefur. Ég skil hæstv. ráðherra þannig að hann muni taka vel kalli Samband íslenskra myndlistarmanna eftir samtali við ráðherrann um afstöðu hans og útfærslu, mögulega, á þessu tiltekna verkefni. Mig langar hér alveg í lokin að spyrja hæstv. ráðherra um afstöðuna til listskreytingasjóðs sem snerist um að 1% af byggingarkostnaði opinberra bygginga fór til listskreytinga í hverri byggingu fyrir sig. Við vitum að okkur líður betur í byggingum þar sem list hefur verið í öndvegi frá fyrsta degi. 

Virðulegi forseti. Svo ég reyni að svara síðustu fyrirspurninni óundirbúið minnir mig að það sé áskilnaður í öllum útboðum ríkisins um opinberar byggingar um listskreytingar og að þetta ákvæði hafi leyst af hólmi þann sjóð sem listskreytingasjóður var á sínum tíma þannig að hlutverk stjórnar listskreytingasjóðsins í dag er fyrst og fremst að fylgja því eftir að unnið sé á grundvelli þessarar stefnumótunar hins opinbera. Varðandi það sem hér hefur verið sagt um gildi myndlistar og lista almennt tek ég undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram varðandi mikilvægi þessa listforms í samfélagi okkar, hvort heldur það er til að gleðja okkur eða rífa okkur út úr raunveruleikanum og láta okkur sjá hlutina í nýju ljósi. Þetta er gríðarlega mikilvægt og er mér mjög kært. Í mínum huga er listin ekki afgangsstærð eins og hv. fyrirspyrjandi lýsti yfir og með sama hætti get ég fyllilega tekið undir það sem hér kom fram og var orðað með þeim hætti að myndlistin væri spegill samfélagsins. Það sem snertir hins vegar það sem hv. þm. Logi Már Einarsson nefndi um greiðslur til myndlistarmanna: Gott og vel, en við þurfum þá líka að tengja það öðrum þóknunum til listamanna. Ég gæti spurt: Ættu sömu listamenn að geta gert allt í senn, notið verkefnastyrkja úr myndlistarsjóði, starfslauna úr starfslaunasjóði og síðan þóknanna frá listasöfnum vegna sýningar o.s.frv.? Það sem ég er að segja er að við þurfum að skoða þetta allt í heildarsamhengi áður en við stökkvum á einhverja eina útfærslu. Að lokum þakka ég kærlega fyrir umræðuna.

Herra forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra er lögð fram að gefnu og alvarlegu tilefni, óþolandi og varasamri fjárhagsstöðu Háskóla Íslands og reyndar fleiri háskóla. Það er forvitnilegt að bera hana saman við frekar digur orð um mikilvægi skólans og menntunar á hátíðarstundum og í kosningastefnuskrá flokka sem enn vanrækja þá skyldu að koma til móts við grunnóskir skólans um brýnar úrbætur í fjármálum hans. Það sama á við, eins og ég sagði áðan, um aðra háskóla landsins. Hér ætla ég að nota stöðu jarðvísindadeildar sem ég ber taugar til sem hlut fyrir háskólaheildina og upplýsa að ekki er einu sinni hægt að ráða í stöður sem losna nú þegar kennarar hætta fyrir aldurs sakir. Með leyfi forseta les ég úr nýlegum Fréttatíma orð Ólafs Ingólfssonar jarðfræðiprófessors: „Niðurskurðurinn verður erfiður en við skulum hafa það alveg á hreinu að Háskóli Íslands hefur verið rekin af vanefnum í mörg ár.“ Og síðar: „Hér á jarðvísindadeild þurfum við að spara tugi milljóna og þá er helst hægt að skera niður þjónustu sem veitt er nemendum, því miður. Þrengt verður að námskeiðum með ýmsum hætti og þau í einhverjum tilfellum lögð niður, einkum í framhaldsnámi. Tímum verður fækkað, dregið úr vettvangsvinnu og slíku.“ Ólafur segir að sumar greinar verði tæplega kenndar bara af kennslubókum, nemendur þurfi að reyna hlutina og upplifa sjálfir. Það þýðir t.d. ekki að kenna fólki að synda með því að láta það fá bók. Þessi orð eru lýsandi fyrir stöðu háskólanna. Ólafur minnir líka á að háskólinn hefur bent á að heildarframlög til hvers ársnema þyrftu að tvöfaldast til að ná sambærilegum meðaltalsframlögum á Norðurlöndum og öll vitum við hve langt er í markmið OECD í fjármögnun háskólanáms á Íslandi. Ójöfnuður hvað varðar fjarkennslutilboð blasir við, einkum utan höfuðborgarsvæðisins og einkum í raungreinum. Háskólar utan höfuðborgarsvæðisins berjast í bökkum. Sömuleiðis er of mikið vinnuálag á föstum kennurum háskólanna. Nemendur kvarta, kennarar kvarta. Vegna alls þessa koma fyrirspurnir mínar í fjórum liðum til hæstv. ráðherra um aukin fjárframlög til Háskóla Íslands og til annarra háskóla.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar og vind mér til svars. Ég tel að flestum sé kunnugt um að fjárframlög til háskólakerfisins, þar með talið Háskóla Íslands, drógust verulega saman í kjölfar efnahagshrunsins 2008 á sama tíma og nemendum í háskólanámi fjölgaði umtalsvert. Sem betur fer hefur orðið nokkur viðsnúningur á síðustu þremur árum, bæði vegna aukinna fjárveitinga að einhverju leyti en ekki síður að einhverju leyti vegna fækkunar nemenda. Þetta er eitthvað sem við þekkjum ágætlega. Háskólakerfið hefur eflst og stækkað á undanförnum árum. Stór hluti ungs fólks er einfaldlega orðinn háður því að háskólagráða hleypi honum inn til atvinnulífsins. Þess vegna skiptir þetta sífellt meira og meira máli. Ég held að það sé óumdeilt að flestir hér inni eru sammála um að okkur beri og að við verðum að standa saman um að efla háskólastigið, styðja við gæðastarf og innri uppbyggingu, ef á að tryggja að nemendur hér á landi njóti sambærilegrar menntunar og það sem best gerist í nágrannaríkjum. Ég hef átt þess kost að heimsækja jarðvísindasviðið sem hv. fyrirspyrjandi nefndi áðan. Á síðustu misserum hefur verið unnið að því í mennta- og menningarmálaráðuneytinu að efla fjármögnun kennslu í háskólanum með því að hækka verð reikniflokka í reiknilíkani háskólans. Við verðum að halda áfram á þeirri braut en jafnframt hafa í huga að markmiðið er ekki í raun fjármagnið sem slíkt heldur aukin gæði og gæðamenning í háskólakerfinu öllu. Að því ber okkur að vinna. Á síðasta ári lauk gæðaráð háskólans sínum fyrsta hring gæðaúttekta í háskólanum. Ég veit að þær innri og ytri úttektir sem unnar voru í tengslum við gæðaráðið hafa nýst háskólanum mjög vel í gæðastarfinu. Ég veit til þess að hér inni er líka þekking á því að samkeppnissjóðir í rannsóknum og nýsköpun hafa verið efldir og töluverður hluti þess hefur skilað sér til háskólanna. Í dag er mikil gróska í þessu rannsóknarstarfi. Til vitnis um það má m.a. nefna að nýlega hlutu tveir ungir íslenskir vísindamenn sinn styrkinn hvor frá Evrópska rannsóknaráðinu en þeir eru aðeins veittir framúrskarandi vísindamönnum. Auðvitað viljum við halda áfram á þeirri vegferð sem við erum smátt og smátt að fikra okkur inn á og efla háskólakerfið. Ég tel að við verðum líka að hafa í huga hvernig við getum stutt háskólana, eins og ég nefndi áðan, til að auka gæði kennslu til framtíðar. Fjármögnun háskólanna verður nánar útfærð í fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2021 og fjármálaráðherra er uppálagt að leggja það skjal og þá áætlun fyrir þingið eigi síðar en 1. apríl næstkomandi. Það er rétt að mörgu leyti sem hv. fyrirspyrjandi nefnir varðandi fjarnámið. Fjarnámið hefur aukist til muna í íslenskum háskólum síðustu ár og getur slíkt námsfyrirkomulag auðveldað nemendum í öllum landshlutum aðgang að fjölbreyttu námsframboði eins og við ræddum áðan. Til þessa hefur þó ekki verið gerð úttekt á því hvernig þetta námsfyrirkomulag stenst samanburð við staðarnám. Það er verk sem ég tel að við verðum að vinna en í fjárlögum ársins 2017 kemur fram að mennta- og menningarmálaráðuneytið mun á árinu 2019 standa að sértækri gæðaúttekt á gæðum fjarnáms þvert á háskóla. Niðurstöður úttektarinnar verða nýttar og á að nýta til að styðja við stefnumótun um háskóla. Háskólarnir eru, eins og ég nefndi raunar í svörum við annarri fyrirspurn fyrr á þessum fundi, sjálfstæðar stofnanir og haga fyrirkomulagi náms og kennslu samkvæmt stefnu sem hver skóli setur sér þar að lútandi. Ég geri ráð fyrir að hv. fyrirspyrjandi þekki að í stefnu Háskóla Íslands fyrir árin 2016–2021 er tekið fram að skólinn ætli sér á tímabilinu að móta heildstæða stefnu um nám og kennslu sem taki m.a. til þróunar kennsluhátta, mats á gæðum kennslu, endurmenntunar, hlutanáms, upptöku fyrirlestra og fjarnáms. Það er gert ráð fyrir að skólinn geti notið góðs af þeirri úttekt sem ég gat um að ráðuneytið myndi láta fara fram á fjarnámi við þessa stefnumótun síðar á þeim mikilvæga þætti.

Virðulegi forseti. Í kosningabaráttunni var vel farið yfir málefni háskólans. Kannski ekki eins vel og sumir vildu en þokkalega samt. Þar kom vel fram að margt vantaði upp á. Farið var yfir stefnu sem Vísinda- og tækniráð setti og hvernig það var langt frá því að ná markmiðum þeirrar stefnu um 3% aukningu á framlagi af landsframleiðslu og því um líku til þess að ná ákveðnum gæðum í háskólastarfinu. Einnig hefur verið farið yfir það hjá fjárlaganefnd að reikniritið á framlögum til skóla á nemanda í mismunandi námsgreinum hefur ekki verið uppfært að ráði á undanförnum árum af því að það er einfaldlega svo rosalega dýrt. Við förum alltaf í skyndilausnir í staðinn fyrir að styðja vel við grunninn og 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þessar fyrirspurnir, sem eru ansi ítarlegar, og líka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það sem ég vildi fá að segja í tengslum við þessa umræðu er að ég tek undir með síðasta ræðumanni um mikilvægi þess að mörkuð sé stefna. Ég er ekki endilega þeirrar skoðunar að sú stefna eigi að miðast við eitthvert ákveðið meðaltal útgjalda. Við hljótum að ætla okkur að ná fram ákveðnum markmiðum, einhverjum árangri, gæðum með því að setja í þetta fjármuni. Það er ekki endilega samasemmerki á milli þess að vera með ákveðna krónutölu og að við fáum eitthvað betra í kjölfarið. Við sjáum þegar við horfum á mælikvarða um heilbrigðiskerfið okkar að í samanburði við fjölmargar aðrar þjóðir setjum við í það minni pening en náum mun meiri árangri. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir umræðuna og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra vísaði í fjármálaáætlun 2018–2021. Ég gat ekki skilið hann öðruvísi en að hann ætti von á að framlög yrðu hækkuð. Hæstv. ráðherra kemur kannski inn á það í síðara svari sínu. Þótt ég geti að einhverju leyti tekið undir orð hv. þm. Eyglóar Harðardóttur sem talaði á undan mér held ég einfaldlega að ekki verði hjá því komist að opna augun fyrir því að það vantar umtalsverða fjármuni í skólakerfið og þar með talið í háskólana. Það hefur löngum verið talað á þeim nótum. Við getum sett þær stefnur sem við viljum og sest yfir það og skoðað, sem er allt hið besta mál og rétt að gera, en það vantar einfaldlega meiri fjármuni þarna inn. 

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég tek undir það sem hv. þingmaður var að enda við að segja. Mig langar aðeins að koma inn á það sem ráðherra nefndi varðandi úttekt. Mér heyrðist hann segja að gera ætti úttekt 2019. Ég velti fyrir mér af hverju við þurfum að bíða svo lengi. Ég held að mikil þörf sé á því að fara í þetta strax til þess að greina það vel. Hæstv. ráðherra sagði einnig að útfærslan varðandi aukna fjármuni eða fjármuni í háskólakerfið yrði gerð í fjármálaáætlun. Nú er það svo að við erum að fjalla um fjármálastefnu næstu fimm ára. Þar er a.m.k. ekki komið til móts við þær kröfur sem rektorarnir hjá háskólunum sameinuðust um að gera, þ.e. þeir gerðu ráð fyrir að þeir þyrftu í kringum 2 milljarða á ári næstu árin. Stefnan sem við fjöllum um í dag nær engan veginn utan um það. Ég spyr ráðherrann með hvaða hætti hann telji að við getum náð utan um þetta, náð meðaltali 

Herra forseti. Gæði, við vitum að þau kosta peninga. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að sumu leyti skýr svör, kannski ekki alltaf nógu skýr. Það er málið að langt fjársvelti hefur hrjáð, ekki bara Háskóla Íslands heldur alla háskólana. Það er komið að einhverjum þolmörkum sem sést á því sem ég sagði og hafði eftir Ólafi Ingólfssyni prófessor, það er einfaldlega ekki hægt að ganga lengra í niðurskurði, nú þarf að snúa honum við. Varðandi fjarkennsluna snýst þetta um að háskólarnir vinni saman að ólíku framboði í fjarkennslu. Það er ekki þannig hugsað að einn taki frá öðrum. Nýsköpun og atvinnutækifæri eru háð háskólamenntun, mjög svo. Við sjáum það einfaldlega. Hvað hefur gerst í útvegun atvinnutækifæra fyrir háskólamenntaða? Aukningin er fyrst og fremst í störfum sem krefjast tiltölulega lítillar menntunar en háskólamenntað fólk hverfur margt hvert af landinu. Þetta er mjög alvarleg staða sem háskólarnir eru í þegar kemur að því að sjá til þess að ekki einungis háskólamenntunin sé bæði góð og mikil heldur líka að atvinnutækifæri fylgi. Ég held að það sé kominn tími til, því að hér var talað um heildarsýn, að lögð verði fram endurskoðuð og mótuð landsstefna í málefnunum á háskólastigi. Það er verið að tala um sameiningu háskóla, um ólíkt námsframboð, um endurfjármögnun o.s.frv. Þetta verður ekki gert án þess að móta heildarstefnu. 

Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna hér. Það er alveg augljóst að málefni háskólanna brenna mjög á fólki og þingmönnum. Það er gott að vita af mikilli varðstöðu um þetta skólastig í þessum sal. Við skulum líka minnast þess sem vel er gert. Ég átti þess kost að fara í heimsókn til Háskóla Íslands og hlýða á það sem okkar ágæta fólk þar segir og heldur fram. Á mörgum sviðum stendur háskólafólk á Íslandi sig afburðavel og nægir í því samhengi að nefna árangur þess á sviði rannsókna í samanburði við sambærilega háskóla annars staðar á Norðurlöndum, sem ég hvet þingmenn til að kynna sér. Þar er árangur háskóla okkar afar góður. En vissulega eru inn á milli erfiðir staðir þar sem við þurfum að berja í bresti og alveg klárt mál að við þurfum og getum víða gert ágætlega á þessu sviði sem og á mörgum öðrum. Ég minni hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé á að þingið samþykkti fjárlög fyrir árið 2017. Það var nánast samhljóða afgreiðsla á mörgum sviðum í þeim efnum. En ég vil geta þess hérna, því að beinlínis var spurt af afmælisbarni dagsins, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, hvers vegna við gætum ekki fengið úttekt fyrr en 2019, að ég vitnaði einfaldlega til texta fjárlaganna sem ber það með sér að það eigi að vinna þessa úttekt á árinu 2019 til að nýta m.a. inn í stefnumörkun Háskóla Íslands. Ég vil líka nefna að háskólarnir eru, eftir því sem mér er tjáð, að vinna á sumum sviðum að uppbyggingu og samræmingu fjarnáms, sem er gott.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þetta tækifæri til að fá að eiga orðastað við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um stöðu íslenskrar bókaútgáfu. Okkur þingmönnum hefur verið bent á það að verulegur samdráttur hefur orðið í veltu íslenskrar bókaútgáfu. Ef við miðum við árið 2008, en mælingar Hagstofunnar á veltu íslenskrar bókaútgáfu ná aftur til ársins 2008, hrunársins, og skoðum stöðuna miðað við fyrstu sex mánuði ársins 2016, þá hefur orðið 48% samdráttur á veltu íslenskrar bókaútgáfu á þessum tíma. Ástæður þess kunna að vera margar, m.a. þær að hér hefur verið kreppa en að sjálfsögðu á bókin líka í mikilli samkeppni við annars konar afþreyingu, hvort sem litið er til tölvuleikja eða hvers konar efnis sem hægt er að horfa á. En það breytir því ekki að við í þessum sal erum alltaf að leggja áherslu á lestur, aukinn lestur, hvort sem er barna, ungmenna eða fullorðinna. Því fannst mörgum það skjóta skökku við, þar á meðal mér, þegar síðasta ríkisstjórn hækkaði virðisaukaskatt á bókum úr 7% í 11%. Bókaútgefendur mótmæltu harðlega þeirri aðgerð og hafa skorað á þingmenn að beita sér fyrir því að virðisaukaskattur verði afnuminn á bækur þannig að þær fái undanþágu frá virðisaukaskatti. Ef við skoðum stöðuna erlendis er til að mynda meðaltal virðisaukaskatts á bækur 6,9% í Evrópu, 5,8% í heiminum. Við erum á topp fimm þegar litið er til Evrópu í skattlagningu á bækur meðan til að mynda lönd á borð við Noreg, Írland og Bretland skattleggja ekki bækur. Það er alls 31 land í heiminum sem ekki leggur skatt á bækur. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist beita sér fyrir því að þetta verði endurskoðað í ljósi þessarar tölfræði og hvað annað hann sjái gerlegt til að styrkja stöðu bókaútgáfunnar. Nú hefur margt gott verið gert af hálfu stjórnvalda. Ég nefni til að mynda bókamessu í Frankfurt sem mikil og góð þverpólitísk samstaða var um þar sem Ísland var í hlutverki heiðursgests árið 2011 og af því má sjá markverðan árangur þegar kemur að fjölda þýðinga á íslenskum verkum um heim allan. Árið 2009 var listamannalaunum fjölgað og að sjálfsögðu skipta þau gríðarlega miklu máli fyrir rithöfunda, svo dæmi sé tekið. Stofnaður hefur verið starfslaunasjóður sjálfstætt starfandi fræðimanna sem skiptir líka máli en mætti vissulega efla verulega. Það er því ýmsar leiðir hægt að fara til þess að styðja við bókaútgáfu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um sýn hans á þau málefni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þetta er mér hjartans mál mikið, íslenskan, og ég vil glaður ganga til samstarfs við hv. þingmann um úrbætur í þeim efnum til styrkingar íslensku máli. Hv. þingmaður spyr fyrst um virðisaukaskattinn, hvort ég muni beita mér fyrir því að virðisaukaskattur á bækur verði lækkaður. Því er til að svara að einfalda myndin af því er sú að skattamálin, þar með talin málefni virðisaukaskatts, eru á borði fjármála- og efnahagsráðherra og því ekki á valdi menntamálaráðherra að gera neitt á því sviði með beinum hætti eins og hv. þingmaður veit. Hér áðan var umræða um virðisaukaskatt af ýmsum öðrum vörum þar sem fjármálaráðherrann sat fyrir svörum. Mín skoðun er sú að virðisaukaskattur á bækur sé of hár. Ég mun taka þetta mál upp við starfsbróður minn í fjármála- og efnahagsráðuneytinu en geri mér hins vegar fullkomlega grein fyrir því að lækkun á virðisaukaskatti getur orðið torsótt. Í mínum huga snýst þetta um móðurmálið, þetta örsvæði sem við erum í samfélagi þjóðanna, 330 þús. manna þjóð. Okkur hefur verið falin ábyrgð á þeim gersemum sem íslensk tunga geymir. Við verðum að leggja okkur fram um að gæta þeirra mjög vel. Ég held að við getum gert það með ýmsum aðferðum, ekki eingöngu með því að færa til skattþrep heldur fleiri atriðum sem ég kem kannski örlítið að hér á eftir. Ég hef mikinn hug á að efla íslenskuna og íslensk bókaútgáfa er órjúfanlega hluti af því verkefni. Það hefur ekki gefist langur tími til að skoða þessi mál á þeim mánuði sem ég hef verið með þennan málaflokk en samt sem áður er þó vinna að hefjast í ráðuneytinu við að skoða málefni bókaútgáfunnar í landinu og í samvinnu við íslenska bókaútgefendur. Ég hef þegar átt góðan fund með Félagi íslenskra bókaútgefenda fyrir skömmu. Þar fórum við yfir stöðuna og hún er gríðarlega alvarleg og eins og kom fram í máli fyrirspyrjanda hefur bóksala dregist mjög saman frá hruni. Ég vil líta á þetta mál í stærra samhengi. Meðal þess sem ég hef rætt og ræddi við bókaútgefendur og vil láta skoða er hvað hægt sé að gera innan þeirra fjárhagslegu og skipulagslegu ramma sem við höfum í dag og kanna hvort við getum ekki með einhverjum hætti nýtt betur það fjármagn sem við höfum þó úr að spila eða breytt regluverki. Það þarf að skoða sömuleiðis hvernig staðið er að útgáfu námsefnis en ríkið er mjög fyrirferðarmikið á þeim vettvangi eins og fólk þekkir. Sú athugun er í undirbúningi. Það er í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem segir að ríkið færi útgáfu námsefnis í auknum mæli til sjálfstæðra útgefenda sem gegna mikilvægu menningarhlutverki með fjölbreyttri útgáfustarfsemi. Raunar er í bókmenningarstefnu sem Félag bókaútgefenda hefur sett getið um þetta. Þar er mjög skýr krafa um að bókaútgefendur vilja auka samstarf við Menntamálastofnun, við almenn útgáfufyrirtæki og láta reyna á það af alvöru að afnema einokun ríkisins á útgáfu námsbóka fyrir grunnskólamarkaðinn á Íslandi, eins og segir í bókmenningarstefnu þeirra sjálfra. Þeir hafa sett sér mjög metnaðarfulla stefnu í þrettán liðum þar sem ýmsar aðgerðir eru tilgreindar. Við fórum lauslega í gegnum það á þeim fundi sem ég vitnaði til hér áðan. Ég vænti þess að þeir muni koma til baka til mín með ákveðnar hugmyndir sem ég óskaði eftir að þeir reyndu að setja í orð. Hvert ber að líta til fyrirmynda? Þeir hafa horft mjög til Noregs. Þar hafa frændur vorir unnið mjög skemmtilegt verk á þessu sviði. Ég held að við getum horft þar vel til fyrirmynda. Þar er t.d. í gildi ákveðinn innkaupasamningur þar sem norsk stjórnvöld skuldbinda sig til að kaupa beint af útgefendum ákveðið efni. Það er samningur á milli bókaútgefenda og bóksala sem er endurnýjaður reglulega með aðkomu stjórnvalda. Í dag er ekkert samningssamband þarna á milli, sem er grundvallaratriði þegar við erum með 40 forlög og þar af eitt 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrirspurnina og hæstv. ráðherra svörin. Þar var ýmislegt jákvætt en annað aðeins loðnara eins og gengur. Sjálfur tel ég að svarið við þessu sé ekki endilega afnám einokunar á útgáfu námsbóka. Ég held að þetta sé nú örlítið flóknara en það. Sannast sagna var ég pínulítið hissa þegar þáverandi hæstv. ríkisstjórn ákvað að hækka virðisaukaskatt á bækur og mat. Mér fannst það pínulítið skrýtin forgangsröðun. En það er gott að heyra að hæstv. ráðherra sé baráttumaður í þessum málum núna því að bóksala hafði alveg dregist saman 2014 þegar þetta var gert. Hæstv. ráðherra vísar í fjármálaráðherra og að hann fari með vaskmálin. Það er vissulega satt og rétt. En ég heyrði ekki betur en að hæstv. fjármálaráðherra boðaði sína sýn á að það yrði eitt 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að bera þetta góða mál upp og hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í umræðunni. Við Íslendingar höfum talið okkur vera menningar- og bókaþjóð í gegnum tíðina. Við höfum hagnýtt bókina með svipuðum hætti og við gerum flest í dag, sennilega í gegnum nokkrar aldir, á pappír. Nú hefur rutt sér til rúms ný tækni. Unga fólkið velur sér gjarnan rafrænar bækur. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann muni beita sér fyrir því að ívilna rafbókaútgáfu. Við höfum verið heldur seinir, Íslendingar, í því að gefa út íslenskar bækur á rafrænu formi, kannski seinni en margar aðrar þjóðir, enda erum við lítið málsamfélag, en vernd tungunnar er okkur 

Hávirðulegi forseti. Ég er rosalega ánægð að heyra að hæstv. menntamálaráðherra hefur hug á að framfylgja mörgum af þeim tillögum sem hafa komið fram hjá Félagi bókaútgefenda. Við Píratar höfum setið sambærilega fundi og getum tekið undir margt af því sem þar kemur fram, sem tillögur að úrbótum, því að það er bara þannig að erfitt er að gefa út bækur í landi þar sem svo fáir tala tunguna. En eins og komið hefur fram í umræðunum er einn angi af þessu sem mér finnst mjög brýnt að tekið verði á og það er svona hálfgerð einokun á útgáfu rafbóka, sem er ekki aðgengileg öllum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvað ráðuneytið ætlar sér að gera 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Hæstv. ráðherra sagði að þó að hann færi ekki með málefni virðisaukaskatts myndi hann vilja beita sér fyrir því að bækur færu í raun í þann flokk að þær bæru ekki virðisaukaskatt. Ég fagna þeirri yfirlýsingu. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Kolbeini Proppé að hæstv. fjármálaráðherra talaði með þeim hætti í dag að hann vildi fremur stefna að einu virðisaukaskattsþrepi, sem ég tel ekki góð tíðindi fyrir bókaútgáfu. Þetta eru auðvitað svakalegar tölur sem við sjáum, 48% samdráttur á átta árum. Það er gríðarlegur samdráttur. Það minnir okkur á, eins og hæstv. ráðherra sagði réttilega, að við búum á litlu málsvæði. 330 þúsund manneskjur. Það kostar. Það kostar að viðhalda tungumálinu hér. Við erum með ríkisfjármálaáætlun þar sem öll útgjöld eiga að rúmast innan hagsveiflunnar. Við erum með þá stefnu frá hæstv. fjármálaráðherra að það eigi bara að vera eitt virðisaukaskattsþrep og helst engar undanþágur. Þá eru bara tvær leiðir sem maður sér. Ef ekki á að ívilna bókaútgáfunni með skatti þá þarf að koma til aukinn opinber stuðningur. Það verðum við að horfa á ef við miðum við stöðuna eins og hún er núna, að það verði í gegnum aukinn þátt listamannalauna, fleiri nýræktarstyrki, aukinn stuðning við þýðingar, þ.e. ef við viljum ekki að skattumhverfið sé eins hagkvæmt og mögulegt er þurfum við að horfa í það að hið opinbera þarf að koma meira að þessum málum. Því að það kostar að tala íslensku. Og hluti af því að tala íslensku er ekki bara að við getum talað við tölvur, eins og við höfum talað talsvert um og eigum kannski eftir að tala meira um við hæstv. ráðherra, heldur líka að verið sé að semja nýtt efni á íslensku. Það er algert lykilatriði, ekki síst fyrir börn og ungmenni. Það er mikilvægt fyrir alla aldurshópa en ekki síst fyrir börn og ungmenni, að þau fái bækur á íslensku  Ég hvet hæstv. ráðherra líka til dáða og vona að við eigum von á einhverri aðgerðaáætlun frá honum í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna. Til viðbótar við það sem ég áður nefndi varðandi þessa varðstöðu um íslenska tungu, móðurmálið okkar, er verkefni í gangi sem snýr að máltækni, sem er gríðarlega mikilvægt. Allir aðilar samfélagsins sem láta sig þetta einhverju varða, tungumálið okkar, hafa lýst sig reiðubúna til að koma að því verki. Á sumum sviðum eru menn að taka til og gyrða sig í brók, eins og sagt hefur verið oft og tíðum, með miklar heitstrengingar um að treysta varðstöðuna um móðurmálið. Það er vel. Það er á engan hátt hugsun mín að eitt dæmi, að breyta útgáfu námsbóka, greiði úr öllum þessum vanda. Það er langur vegur frá. Þetta er eitt af þeim dæmum sem bókaútgefendur í landinu hafa löngum haldið fram stíft og mér finnst sjálfsagt að skoða. Það vill einfaldlega svo til að þetta fellur saman við áherslurnar í stjórnarsáttmálanum. Það er rétt að það kostar að viðhalda tungumálinu. Það kostar að viðhalda byggð í landinu. Það eru hins vegar forréttindi að fá að búa á Íslandi. Það eru líka forréttindi að fá að tjá sig og skapa á íslensku. Það er skylda okkar að standa vörð um það. Ef menn eru að tala um að hækka enn frekar virðisaukaskatt á þessa starfsemi, bókaútgáfuna, þá er ég sammála hv. málshefjanda að við verðum þá að mæta því með einhverjum hætti. Ég held að við séum alveg á þolmörkum þess sem við erum að gera í dag. Það er 

Herra forseti. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um vandræðaganginn í sambandi við samgönguáætlun á síðasta kjörtímabili. Það er einstætt í sögunni að þeirri ríkisstjórn entist ekki aldur til heilt kjörtímabil að koma í gegn einni einustu samgönguáætlun fyrr en undir blálokin þegar þegar hafði verið boðað verið til kosninga. Því miður er áfram uppi óvissa í þessum efnum því að þrátt fyrir að samgönguáætlun, sem að lokum var samþykkt, horfðist í augu við fjárveitingar til málaflokksins tókst ekki betur til en svo að skömmu síðar kom fram fjárlagafrumvarp frá hæstv. núverandi forsætisráðherra, þáverandi fjármálaráðherra, sem lét eins og þessi samgönguáætlun væri ekki til. Alþingi reyndi að bæta úr eða lágmarka skaðann með viðbótarfjárveitingum inn í fjárlögin í desembermánuði, en engu að síður er áfram uppi misræmi. Þá kemur spurningin: Hvernig á að fara með það mál? Að því lúta spurningar mínar til hæstv. ráðherra. Nærtækast og fyrst er auðvitað að spyrja: Hyggst hæstv. samgönguráðherra og núverandi ríkisstjórn beita sér fyrir því að auka með fjáraukalögum fjárheimildir til vegagerðar þannig að unnt sé að framkvæma samgönguáætlun án þess að hún raskist? Ef ekki og jafnvel hvort sem heldur er, hyggst hæstv. ráðherra leggja fyrir Alþingi nýja endurskoðaða samgönguáætlun hvað vegamálin snertir fyrir árið 2017 þannig að á nýjan leik verði þá borið undir Alþingi hvernig þessum fjármunum verður forgangsraðað? Verði það ekki gert eða hvorugt gert, hvernig á þá að fara með málið? Á hvaða lögum eða stjórnvaldsheimildum ætlar ráðherra þá að byggja val sitt á þeim verkefnum sem fá framgang og sem fá hann ekki? Það getur ekki verið svo að það sé í geðþóttavaldi ráðherrans þó að misræmi sé milli fjárlaga og samgönguáætlunar að gjörbreyta þeirri forgangsröðun sem Alþingi hefur samþykkt og gengið frá í samræmi við lög um samgönguáætlun og vegalög. Það gegnir öðru máli að þegar ríkisstjórnir hafa með fjáraukalögum aukið fjárveitingar til framkvæmda þannig að ný verkefni hafa komist inn, hefur þó mátt gagnrýna það. En þegar þetta snýst við getur það ekki verið svo að sumar framkvæmdir sem Alþingi hafði sett í forgang verði skornar niður við trog en aðrar fái framgang að fullu. Við þingmenn Norðausturkjördæmis heyrðum á ferðum okkar um kjördæmið að langstærsta einstaka nýframkvæmdin og nánast sú eina á norðursvæði, Dettifossvegur, væri strikuð út með öllu, framkvæmd upp á 800 millj. kr. samkvæmt samgönguáætlun, á sama tíma og aðrar framkvæmdir annars staðar í landinu, t.d. nær hæstv. ráðherra eigi að fá framgang að fullu. Það myndast ekkert slíkt geðþóttavald hjá hæstv. ráðherra  Spurningarnar eru því skýrar: Kemur ný tillaga frá ráðherra? 

Virðulegur forseti. Samkvæmt lögum um samgönguáætlun skal ráðherra leggja fram tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun þar sem mörkuð skal stefna og markmið fyrir allar greinar samgangna næstu tólf árin á fjögurra ára fresti. Gildandi stefnumótun nú er fyrir árin 2011–2022, en tillaga að nýrri samgönguáætlun 2015–2026 var lögð fram til kynningar á Alþingi sl. haust. Fjögurra ára áætlun skal vera hluti af og innan ramma tólf ára samgönguáætlunar. Hana skal endurskoða á tveggja ára fresti. Sú áætlun sem samþykkt var á Alþingi í október sl., nánar tiltekið 12. október, nær til áranna 2015–2018. Eins og fram kemur í spurningunni vantar verulega á að fjárheimildir séu í samræmi við það sem kemur fram í samgönguáætlun. Hins vegar er þetta ekki ný staða og jafnan hefur framkvæmdum á áætlun verið forgangsraðað miðað við meginmarkmið samgönguáætlunar og hversu brýn verkefnin eru að mati Vegagerðarinnar og ráðuneytisins. Einnig er tekið mið af þeim leiðbeiningum sem fjárlaganefnd hefur sett fram í nefndaráliti sínu. Þannig var þetta gert núna og í allri þessari forgangsröðun er ekki síst horft til mikilvægis öryggismála, umferðaröryggis. Hér er spurt hvort leitað verði samþykkis Alþingis fyrir breytingum á gildandi samgönguáætlun hvað varðar stjórnvaldsheimildir til að velja þau verkefni sem fá framgang á árinu 2017 og hver ekki. Það verður eingöngu ráðist í verkefni sem Alþingi hefur veitt samþykki sitt fyrir í gildandi samgönguáætlun en takmarkast auðvitað við það fé sem veitt hefur verið á fjárlögum. Eins og ég sagði áðan höfum við verið í þessari vinnu í ráðuneytinu á undanförnum dögum. Við horfum ekki síst til öryggismála þar. Af því að Dettifossvegur var nefndur hér sérstaklega þá eru fyrirhugaðar framkvæmdir á Dettifossvegi fyrir í kringum 350 milljónir, ef ég man rétt, á þessu ári. Það eru víða brýn verkefni sem bíða og auðvitað er almenn óánægja um allt land með það að þær væntingar sem gefnar voru í samgönguáætlun í október sl. skuli ekki hafa verið uppfylltar með fjárveitingum við fjárlagagerðina. En ég minni á það að fjárlagafrumvarpið var afgreitt í víðtækri sátt allra flokka. Það er ekki hægt að skrifa það á reikning fjármálaráðherra, held ég. Þetta var unnið á víðtækari grunni eins og við þekkjum öll. Hvort við hyggjumst leggja til að aukið verði við fjárheimildir Vegagerðarinnar í fjáraukalögum þá voru fjáraukalög fyrir árið 2016 lögð fram á grundvelli fjárreiðulaga nr. 88/1997. Frá og með árinu 2017 verða fjáraukalög afgreidd á grundvelli nýrra laga nr. 123/2015, um opinber fjármál. Þar er kveðið á um heimild ráðherra að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins enda sé ekki hægt að bregðast við þeim með öðrum úrræðum. Með því er átt við heimild ráðuneyta til að millifæra fjárheimildir innan málaflokks innan fjárlagaárs til að bregðast við því óvænta. Markmiðið með þessu nýja verklagi er að draga úr umfangi fjáraukalaga og með því að færa ábyrgðina til ráðuneyta og með hvatningu til að þau beiti árangursríkri fjármálastjórn á sínum málefnasviðum og málaflokkum. Að framansögðu má vera ljóst að verkefni á samgönguáætlun falla ekki undir skilyrði sem sett eru um auknar fjárheimildir. Miðað við það get ég ekki í mínum störfum reiknað með því að í fjáraukalögum verði sérstaklega horft til þess. Ég held að það þurfi aðra nálgun á þau mál ef það ætti að koma til aukinna fjárframlaga til framkvæmda í samgöngukerfinu, sem vissulega er mikil þörf á á þessu ári.

Herra forseti. Öðruvísi mér áður brá, verð ég nú að segja. Hógvær er hann hæstv. ráðherra. Ég get nú sagt honum að hann fær væntanlega stuðning meiri hluta þingmanna við það að breyta samgönguáætlun, þ.e. að fjármagna hana. En ég verð að segja það í ljósi þess sem hér var sagt varðandi fjárlagaafgreiðsluna í desember að hæstv. ráðherra veit vel að hún var með ákveðnum formerkjum. Hún var með þeim formerkjum m.a. að Dettifossvegur skyldi fjármagnaður, ekki gleyma því. Að taka 170 milljónir úr tengivegum til þess að setja í Dettifossveg er til háborinnar skammar. Og það að ráðherra ætli að taka hér einhverjar tilteknar ákvarðanir einn og sér getur auðvitað ekki verið ásættanlegt. Varðandi það að setja eitthvað í fjáraukalög þá veit ég ekki betur en að hæstv. félags- og jafnréttisráðherra sé að segja okkur varðandi fyrirséða stöðu í húsnæðismálum að hann ætli að fjármagna hana með viðbótarfjármagni. Það er fyrirséð að innviðir eru í molum. Við  Þannig að ég spyr ráðherrann aftur hvort hann 

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum mínum með að hæstv. ráðherra skuli ekki ætla að nýta sér þá miklu þekkingu og starfsgetu sem er innan hv. Alþingis og t.d. hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem ég sit í. Hæstv. ráðherra segir að undanfarna daga hafi staðið yfir vinna við þá forgangsröðun og út frá öryggismálum og fleiru. Við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd hefðum glöð tekið þátt í þeirri vinnu með ráðherranum þannig ég lýsi yfir vonbrigðum með að við höfum ekki verið beðin um aðstoð. Þetta er í annað skipti í dag sem hæstv. ráðherra vísar í afgreiðslu fjárlaga og fríar sig eiginlega ábyrgð á samgönguáætlun sem samþykkt var hér á síðustu dögum síðasta þings. Ég veit ekki betur en að hæstv. ráðherra hafi tekið þátt í þeirri afgreiðslu á þeirri samgönguáætlun og viðbótum við hana og jafnvel greitt atkvæði með henni, ef ég man það rétt. Fjárlögin voru samþykkt með 27 atkvæðum. Hæstv. ráðherra er einn þeirra sem greiddu þeim atkvæði sitt. Hæstv. ráðherra samþykkti því 

Virðulegi forseti. Fjárlög voru ekkert samþykkt í sátt. Þau rétt sluppu í gegn. Nú er það svo að hugmyndir starfsstjórnar um fjármögnun samgönguáætlunar voru nákvæmlega núll. Samt fór tillaga starfsstjórnar rúma 20 milljarða umfram fjármálaáætlun, það var ekki skilið mikið eftir. Starfsstjórnin uppfyllti ekki þau lög sem Alþingi samþykkti fyrir kosningar um samgönguáætlun. Hún fjármagnaði nákvæmlega ekki neitt af því og ætlaði að setja ábyrgðina á því algjörlega yfir á nýtt þing sem kom ekkert að þeirri samþykkt. Eftir að hafa eytt 20 milljörðum aukalega í einhver önnur verkefni umfram áætlun. Þetta rugl skrifast algjörlega á þá sem fóru svona með fjárlögin og þá sem samþykktu þau, ekki á hina sem samþykktu ekki fjárlögin í sátt, 

Herra forseti. Fyrir nokkrum dögum talaði hæstv. ráðherra um samgönguáætlun eins og það væri heilagast allra skjala. Nú ber hann fyrir sig fjárlög sem voru samþykkt við mjög skrýtnar aðstæður. Málið snýst að hluta til um valdmörk ráðherra og hvort hann geti notað geðþóttaákvarðanir til þess að taka þá mola úr bauknum sem honum sýnist. Það er óforskammað að ætla svo að kosta nýframkvæmd með peningum sem áttu að fara í aðra hluti í sama kjördæmi.

Hæstv. forseti. Á ferðalagi okkar hv. þingmanna um Norðvesturkjördæmi í nýliðinni kjördæmaviku fengum við hv. þingmenn upplýsingar um að fé sem hefði verið áætlað til ákveðinna vegaframkvæmda í kjördæminu væri ekki lengur til staðar. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort sú samgönguáætlun sem kom frá hæstv. þáverandi innanríkisráðherra sé í gildi varðandi úthlutun fjármagns frá ráðherra núna og hvort enn þá sé eyrnamerkt fjármagn í t.d. Vestfjarðaveg nr. 60, þá vegaframkvæmd, eins og hefur verið undanfarin ár eða hvort búið sé að færa fjármagnið eitthvert annað. Það er mjög mikilvægt að við hv. þingmenn fáum upplýsingar um hvaða framkvæmdir eigi að fara í á næstunni og mikilvægt að það plagg liggi fyrir Alþingi hið fyrsta.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn og svör hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra en verð að segja að það er eins og það vanti ástríðuna í hæstv. ráðherra varðandi sinn málaflokk. Við höfum hér öll hlustað á innblásnar ræður frá hv. þm. Jóni Gunnarssyni, en svo virðist vera að hann sé einhvern veginn horfinn inn í hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og virðist ekki hafa mikinn áhuga á því að berjast fyrir sínum málaflokkum þrátt fyrir að hér komi hins vegar fram skýrar stuðningsyfirlýsingar við ráðherrann um að við séum tilbúin að taka þann slag. En ástæðan fyrir því að ég kem hér upp er m.a. að hvetja ráðherrann til þess að huga ekki hvað síst að okkur á höfuðborgarsvæðinu. Dagurinn í dag sýnir mjög vel hversu mikilvægt það er að huga að samgöngumálunum á höfuðborgarsvæðinu. Fólk hefur verið að ég held einn og hálfan tíma á leiðinni heim. Við vitum það hversu erfiðar samgöngurnar hafa verið. Ég vona svo sannarlega að ráðherra finni aftur kraftinn og ástríðuna sem hefur svo oft einkennt störf hans og hann fari að taka slaginn fyrir sínum málum.

Herra forseti. Það er dálítið sérstakt að allir biðja um gamla Jón eftir að hæstv. Jón Gunnarsson ráðherra er orðinn að ráðherra samgöngumála. En ég vil taka undir það með öðrum sem hafa talað að það er óþolandi að ekkert mark sé takandi á samgönguáætlun. Við þingmenn fengum að heyra í kjördæmaviku að það er mikil reiði yfir því að menn viti ekkert hvaða framkvæmdir fara fram á svæði þeirra. Næg eru verkefnin. Ég tek undir með hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur varðandi Vestfjarðaveg 60, að fá að vita eitthvað um þá framkvæmd. Ég vil líka benda á varðandi hafnarbótamál og Hafnabótasjóð að sveitarfélög eru búin að gera ráð fyrir því í fjárhagsáætlun sinni að koma með mótframlag og taka það frá, síðan kemur í ljós að það er ekki neitt áætlað í þennan málaflokk að neinu gagni. Það voru 700 milljónir á landsvísu sem fóru 

Herra forseti. Svör hæstv. ráðherra ollu mér miklum vonbrigðum. Gott og vel. Ef hæstv. ráðherra er alveg punkteraður og kominn á felguna og enginn kraftur í honum lengur til þess að reyna að berjast fyrir auknum fjármunum í þennan málaflokk þá stendur eftir spurningin um það hvernig á að fara með málið. Þar fellur ráðherra algjörlega á prófinu. Það er ekkert svar að segja að eingöngu verði veitt fé til verkefna sem séu inni á samgönguáætlun. Þakka skyldi það nú. Okkur datt varla í hug að ráðherra færi að taka þessa naumu fjármuni og taka einhver alveg ný verkefni inn. Málið snýst um það hvernig á að velja á milli t.d. stærstu nýframkvæmda verkefnanna sem Alþingi hefur ákvarðað. Tökum dæmi. Í Dettifossveg áttu að fara 800 millj. kr., stórframkvæmd sem mun taka yfir lengri tíma. Í mislæg gatnamót við Krýsuvíkurveg og Keflavíkurveg áttu að fara 1.000 millj. kr., lítið eitt hærri fjárhæð. Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að réttlæta það ef það er rétt sem fréttist að önnur framkvæmdin sé strikuð út en hin fái að halda áfram á fullri ferð? Á hvaða forsendum er það gert? Með hvaða stjórnvaldsheimildum er það gert? Skýrt stendur bæði í lögum um samgönguáætlun og vegaáætlun að það skuli byggja á friðaðri áætlun sem sundurliði einstaka framkvæmdir. Það stendur bæði í vegalögum og lögum um samgönguáætlun. Að mínu mati eru einu möguleikar ráðherrans ef hann ætlar ekki að bera nýja röðun undir Alþingi að færa slíkar stórar fjárhæðir niður hlutfallslega jafnt, þá raskar hann ekki framkvæmdaröðinni, raskar ekki því sem Alþingi hafði ákveðið. Það þýðir þá að verkefnin verða boðin út seinna á árinu eða að minni áfangi vinnst á þessu ári. En hæstv. ráðherra hefur engar heimildir til þess að henda út einni mjög stórri nýframkvæmd sem hann hefur ekki áhuga á en taka aðra og láta hana hafa framgang að fullu. Alþingi hefur ekki framselt til framkvæmdarvaldsins neitt slíkt vald. Það er alveg á hreinu. 

Virðulegur forseti. Hér kristallast nú vandamálið okkar. Hér koma hv. þingmenn úr Norðausturkjördæmi, hv. þingmenn Norðvesturkjördæmis, hv. þingmenn Suðvesturkjördæmis, höfuðborgarsvæðisins og segja allir í kór: Ja, ráðherrann getur náttúrlega ekkert raðað svona af því hann setti ekki nógu mikið heim til mín. Um það snýst auðvitað þessi umræða. 

Viltu ekki reyna að svara …?

Það er  Samgönguáætlun er í gildi og við erum að forgangsraða innan hennar. Það er ekki rétt sem fram kom að það hafi verið skilgreint í fjárlagafrumvarpinu að Dettifossvegur ætti að klárast, en það er verið að vinna fyrir 350 milljónir í Dettifossvegi á þessu ári. 350 milljónir eru gríðarlega mikið í samanburði við það sem við höfum úr að spila.  
            

Forseti vill beina því til hv. þingmanna og hæstv. ráðherra að virða tímamörk. Metið í dag er held ég þessar 40 sekúndur fram yfir. Það er svolítið mikið. Ef fólk heima er orðið þreytt, skiljanlega, á að vera með þetta glamur í eyrunum þá er það á ábyrgð þeirra þingmanna sem tala umfram 15 sekúndur, þá heldur glamrið stanslaust áfram og hækkar.

Herra forseti. Ég ætla ekki að halda áfram efnisumræðu um þetta mál. En það er ekki hægt að skilja við það svona. Ég óska hér með eftir því að forseti taki á skrá beiðni af minni hálfu um umræðu utan dagskrár um það hvernig með þetta mál verði farið, sem sagt um samgönguáætlun á árinu 2017.

Því verður komið til skila.

Herra forseti. Mig langar að eiga samtal við ráðherra en vil byrja á að segja að daginn eftir að ég sendi fyrirspurnina inn kom leiðrétt fylgirit fjárlaga sem breytti myndinni örlítið. Ég ætla nú samt að segja að þegar samningar um sóknaráætlanir voru undirritaðir var öllum ljóst að til þess að hægt væri að reka slíka samninga almennilega þyrfti að auka fjármagnið umtalsvert. Í 12. gr. samningsins er beinlínis kveðið á um þetta, þ.e. með leyfi forseta: „Samningsaðilar skuldbinda sig til að vinna að því að auka ráðstöfunarfé til samningsins á samningstímanum.“ Það má ekki gleyma því að fjölmennur samráðsvettvangur með heimamönnum kemur að málum sem og fagleg og hlutlæg úttekt, m.a. úr uppbyggingarsjóði, þar sem gerðar eru allra ýtrustu kröfur um hæfi, aðstoð við umsækjendur og að alls jafnræðis sé gætt og síðast en ekki síst er um tímasettar vörður að ræða til þess að ná markmiðum sóknaráætlunar í áhersluverkefnum sem þau hafa sett sér. Öll landshlutasamtök hafa frá upphafi lagt áherslu á að sóknaráætlun væri ætlað stórt hlutverk og þess vegna yrði að auka fjármagn. Hafa fulltrúar sveitarfélaga ítrekað rætt það, meðal annars við okkur sem sitjum í fjárlaganefnd, en ekki síður þegar við þingmenn höfum farið um kjördæmin. Í ályktun til þingmanna 9. nóvember 2015 frá þessum aðilum segir: „Á undanförnum árum hefur verið lyft grettistaki bæði af hálfu Stjórnarráðsins og landshlutasamtaka til ná markmiðum um samþættingu áætlana og aukið samstarf með samningi um sóknaráætlun. En ef markmið þessi eiga að nást, verða aðgerðir að fylgja orðum. Það fjármagn sem nú er ætlað til sóknaráætlana nægir engan veginn til að hægt sé að setja af stað afgerandi verkefni á sviði nýsköpunar, menningar og atvinnu- og byggðaþróunar. Landshlutasamtökin skora á alþingismenn og ráðherra ríkisstjórnarinnar að standa vörð um þetta brýna hagsmunamál landsbyggðanna með því að tryggja það fjármagn sem lofað var í upphafi þessarar vegferðar.“ Það hefur verið ítrekað á öllum fundum samtaka með stýrihópi Stjórnarráðsins um byggðamál og þingmönnum og ráðherrum málaflokksins. Nú ber svo við að ekki er gert ráð fyrir neinni aukningu til sóknaráætlunar á næstu fimm árum þrátt fyrir að í fjárlögum sé lögð áhersla á sóknaráætlanir. Sóknaráætlanir landshluta fá nú 402,5 millj. kr. í fjárlögum 2017 en fengu 208,5 millj. kr. í fjárlögum 2016. Byggðaáætlun fékk 430,6 millj. kr. en fær núna 578,6 millj. kr. Þetta sýnir okkur að allt samningstímabilið er óbreytt næstu fimm árin. Ég verð að spyrja hæstv. ráðherra: Í ljósi þess að nú er verið að auka töluvert fé í byggðaáætlun, er ætlunin að slá margar flugur í einu höggi og taka eitthvert fé úr byggðamálaliðnum, sem er jú ætlað að fjármagna ólík svið, meðal annars ljósleiðaravæðinguna og fleira? Ef svo er, hvers vegna er það ekki bara sett beint í sóknaráætlanir? Það lítur út fyrir að sóknaráætlunarsamningarnir séu miklar umbúðir utan um lítinn pakka. Maður hefur á tilfinningunni að landshlutarnir fái með þessu pínulitla dúsu, 

Virðulegur forseti. Fjárveitingar til sóknaráætlana voru í febrúar 2015 bundnar í samningum við landshlutasamtök sveitarfélaga og gilda þeir samningar til ársloka 2019. Það hafa orðið töluverðar hækkanir frá því gengið var frá samningum árið 2015 en við undirritun samninganna námu greiðslur ríkissjóðs 550,7 millj. kr. Það er ekki samræmi í þeim tölum sem ég hef fengið upplýsingar um og sem hv. þm. Bjarkey Olsen hefur. Ég veit ekki hvað veldur því en þetta eru þær tölur sem ég hef fengið upplýsingar um að séu bundnar í samningana um sóknaráætlun landshluta. Árið 2016 hækkaði framlag ríkisins um ríflega 14,5% og nam 630,7 millj. kr. Í ár verða fjárveitingarnar auknar enn frekar eða um tæp 15,9% og nema þá 730,7 millj. kr. Vert er að nefna að í framsetningu fjárlaga er fjármagn til sóknaráætlunarsamninga á fjárlagaliðum tveggja ráðuneyta og á fleiri en einum fjárlagalið. Það gæti skýrt þennan mun. Sóknaráætlanir eru mikilvægur þáttur í að ná meginmarkmiðum byggðaáætlunar um að jafna tækifæri allra landsmanna til atvinnu, þjónustu, jafna lífskjör og stuðla að sjálfbærri þróun byggðarlaga um land allt. Í sóknaráætlunum landshluta skal mælt fyrir um svæðisbundnar áherslur sem taka mið af markmiðum byggðaáætlunar, skipulagsáætlunar, menningarstefnu og eftir atvikum annarri opinberri stefnumótun. Markmið samningana er að stuðla að jákvæðri samfélagsþróun, auka samkeppnishæfni hvers landshluta fyrir sig og landsins í heild. Markmið þeirra er jafnframt að einfalda og bæta samskipti ríkis og sveitarfélaga og tryggja gagnsæi við úthlutun og umsýslu opinberra fjármuna. Sóknaráætlanir skiptast í uppbyggingarsjóði sem eru samkeppnissjóðir í hverjum landshluta, að höfuðborgarsvæðinu frátöldu, og áhersluverkefni sem eru sértæk verkefni í hverjum landshluta. Þau geta snert ýmsa þætti til styrktar svæðinu öllu og má í því sambandi m.a. nefna ráðgjafar- og átaksverkefni. Á árinu 2015 bárust samtals 1.120 umsóknir í alla sjö uppbyggingarsjóðina. Heildarupphæð umsókna var rúmlega 1,6 milljarðar. Alls voru 606 verkefni styrkt, samtals að upphæð 457 millj. kr. Samkvæmt úthlutunarreglum er mótframlag styrkþega að lágmarki sama upphæð og veittur styrkur og því má áætla að um 1 milljarður hafi runnið til umræddra verkefna. Áhersluverkefni á landinu öllu voru 39 talsins og heildarframlag þeirra á sóknaráætlun voru tæpar 222 millj. kr. Stýrihópur Stjórnarráðsins um byggðamál hefur eftirlits- og ráðgjafahlutverk gagnvart sóknaráætlunarsamningum. Hópurinn er skipaður sérfræðingum úr öllum ráðuneytum og framkvæmdastjóra Sambands íslenskra sveitarfélaga. Áheyrnarfulltrúar eru frá landshlutasamtökum sveitarfélaga og Byggðastofnun. Hlutverk stýrihópsins er m.a. að auka og efla samhæfingu innan Stjórnarráðsins í málefnum er varða byggðamál og tryggja virkt samráð við sveitarstjórnarstigið í málaflokknum. Stýrihópurinn vinnur að því að fá ráðuneytin til að starfa betur saman og koma fram sem ein heild í byggðamálum. Byggðamál eru samkvæmt skilgreiningu stýrihópsins öll þau viðfangsefni sem hafa áhrif á lífsgæði og samkeppnishæfni landshluta, svo sem búsetu, atvinnu og nýsköpun. Þau snúast um eflingu samfélaga, félagsauðs, atvinnulífs, menntunar og menningar, velferðarmála, samgangna og fjarskipta. Mikilvægur þáttur í starfi stýrihópsins er að samhæfa stefnu ráðuneyta er snerta byggðamál og vera ríkisstjórninni til ráðgjafar í byggðamálum. Virðulegur forseti. Ég held að ekki verði hægt að segja annað en að það skíni í gegn áhersla á að efla þennan þátt, sóknaráætlanir landshluta. Ég held að það sé mjög ánægjulegt. Það hefur í sjálfu sér verið ánægjulegt að fylgjast með hversu þverpólitísk samstaða hefur náðst um þetta mál sem var á sínum tíma pólitískur ágreiningur um. Í dag held ég að við séum öll sammála um það, sama hvar í flokki við stöndum, að þetta sé hin rétti farvegur til að nýta fjármuni sem best úti um hinar dreifðu byggðir. Reynslan af þessu verkefni hefur verið mjög góð.

Herra forseti. Ég vil aðeins blanda mér í þessa umræðu. Sóknaráætlanir landshlutana eru mjög mikilvægar fyrir landsbyggðina en þær þurfa að vera fjármagnaðar að fullu. Það þarf miklu meira fjármagn ef þetta á að gagnast. Við þingmenn voru í kjördæmaviku viðstödd greiðslur úr uppbyggingarsjóði. Þar voru miklu fleiri umsóknir en hægt var að mæta og miklu meiri þörf fyrir fjármagn en var hægt að veita þar. Um 70 milljónir voru til skiptanna í hverjum landshluta. En ég vil líka benda á að sveitarstjórnarmenn hafa lagt mikla vinnu í að rannsaka og koma með tillögur. Hér var skipuð Vestfjarðanefnd á síðasta kjörtímabili um samfélag- og atvinnuþróun á því svæði. Þar lögðu sveitarstjórnarmenn og fleiri mikla vinnu í alls konar tillögugerð sem menn spyrja sig núna hvort sé bara einhvers staðar ofan í skúffu eða hvað eigi að gera með þetta. Á að hafa sveitarstjórnarmenn og aðra að fíflum 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð nú að segja að mér fundust þau frekar innihaldsrýr. Farið var yfir markmið og tilgang sóknaráætlana sem mér er vel kunnugt um. Og varðandi tölulegan mismun er ég með tölur úr fylgiriti fjárlaga sem er uppfært og nýtt. Þar stemma þessar tölur, þ.e. samningarnir. Og svo ég segi það hérna þá er sóknaráætlun Suðurlands með 64,2 milljónir frá 2016–2019, sóknaráætlun Austurlands með 50,7 millj. kr., líka út tímabilið. Þetta eru mjög lágar fjárhæðir. Þetta eru samningarnir um sóknaráætlanirnar. Allt of lítil hækkun. Í ljósi þess hve mikil áhersla er lögð í fjárlagafrumvarpinu á að þunginn sé í þessu og í ljósi þess hvernig að þessu er staðið og ánægjunnar sem orðið hefur með þessa leið, þá getur maður ekki annað en tekið undir með þeim í sveitarfélögunum sem hafa gagnrýnt að þetta sé allt of lágt, eins og ég las upp áðan. Þetta er engan veginn nægjanlegt til þess að ná utan um þau verkefni sem þarna eru. Ég spyr ráðherrann aftur hvert hann telji vera hlutverk sóknaráætlana í byggðamálum yfirleitt, því að þegar við höfum farið um kjördæmið sér maður á þeim verkefnum sem þó hafa fengið framgang í gegnum sóknaráætlun, að það er mjög mikilvægt. Ég hef líka gagnrýnt að sum mál fara í gegnum sóknaráætlun sem mér fyndist að ættu að vera á öðrum stað, t.d. eins og dreifnám, mér dettur það í hug. Á Hvammstanga var það fjármagnað í gegnum sóknaráætlun meðan það var ekki gert á Þórshöfn og svo framvegis. Allir eru að reyna að búa sér til einhverja stöðu. Þótt sóknaráætlanir séu ekki upphaf og endir alls, og við þurfum líka að passa okkur á að fjármögnun til landsbyggðarinnar, hverju nafni sem hún nefnist, á ekki öll að fara í gegnum sóknaráætlun, er þetta samt mikilvægt 

Virðulegur forseti. Mér þykir leitt ef hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur finnst svar mitt vera heldur innihaldsrýrt. Ég rakti nú bara þetta um framlögin og svaraði spurningunni: „Hvers vegna voru fjárveitingar til sóknaráætlana landshluta lækkaðar frá fyrra ári í fjárlögum fyrir árið 2017 og hvert er viðhorf ráðherra til hlutverks þeirra í byggðamálum?“ Ég held að ég hafi rakið þetta ágætlega, nema hvað ég sýndi fram á að í þeim tölum sem ég fór yfir hafi framlögin alls ekki lækkað, þau hafa hækkað. Það er einhver misskilningur í þessum tölum á milli mín og hv. þingmanns.  En ég get alveg tekið undir það, eins og í svo mörgum málum, að það er þörf fyrir meira fjármagn á þessum vettvangi. Þarna kemur að þeirri forgangsröðun sem við höfum með þá takmörkun á fjármagni sem við erum með. Við vorum að fara yfir samgöngumálin áðan. Verkefnin eru mjög krefjandi. Ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði síðan, að sóknaráætlun væri ekki upphaf og endir alls. Ég held að mikilvægt sé fyrir okkur að horfa til þess hvaða tækifæri landsbyggðin getur haft á öðrum sviðum til að efla og styrkja stöðu sína. Ég vitna oft til þingsályktunartillögu sem samþykkt var í atvinnuveganefnd fyrir tæpu ári síðan sem var um nýfjárfestingar í íslensku atvinnulífi inn í hina löngu framtíð og hvernig við sjáum atvinnulífið þróast. Við náðum þar þverpólitískri sátt um hvernig við sæjum þá mynd, þingmenn allra flokka sem þar áttu sæti. Ég held að þar höfum við gert okkur grein fyrir því að 

Virðulegi forseti. Það var greint frá því á heimasíðu Póst- og fjarskiptastofnunar þann 26. janúar sl. að truflunum í almennum radíókerfum hefði fjölgað til muna hér á landi. Tafla sem birt er með þessari frétt sýnir að þetta hefur gerst á undanförnum tveimur árum. Þar sem radíókerfin eru mjög mikilvægur þáttur í samskiptum milli einstaklinga og einnig til að stjórna ýmiss konar mikilvægum stjórn- og samskiptabúnaði svo sem vegna flugumsjónar, vöktunar af ýmsu tagi, viðvörunar og boðunar til að mynda í heilbrigðiskerfinu og vegna náttúruvár, þá geta bilanir á radíókerfum haft mjög alvarlegar afleiðingar. Þróun þessarar bilanatíðni í radíókerfum er uggvænleg og felur í sér ákveðinn öryggisbrest. Því tel ég rétt að spyrja ráðherra hvernig hann telji að bregðast skuli við slíkum truflunum í almennum radíókerfum hér á landi og þeim nefnda öryggisbresti sem þeim fylgir. Hin spurningin lýtur að þróun nettenginga og fjarskiptakerfa hér á landi, en þannig er að ráðist hefur verið í lagningu ljósleiðara hér á landi og verður að ætla að það lagnakerfi muni verða grunnþáttur í nettengingum og fjarskiptum hér á landi í fyrirsjáanlegri framtíð. En gangi áætlanir erlendra stórfyrirtækja eftir þá gæti orðið mögulegt að nota samband um gervihnetti til nettenginga innan fárra ára. Þar með er forvitnilegt að fá skoðun ráðherra á því eða upplýsingar hjá honum um það hvort fylgst sé með þróun gervihnattatækni með markvissum hætti af hálfu íslenskra stjórnvalda. Einnig spyr ég hvernig best sé að tryggja fjarskiptaöryggi Íslendinga bæði innan lands og við umheiminn. Hvaða þýðingu telur hæstv. ráðherra að eignarhald á þessum fjarskiptabúnaði og flutningskerfum hafi í því sambandi? Hér er því um að ræða tvær spurningar, annars vegar um það hvernig bregðast skuli við truflunum í almennum radíókerfum með tilliti sérstaklega til öryggissjónarmiða og svo hins vegar varðandi þróun nettenginga og fjarskiptakerfa með tilliti til nýrrar tækni og mögulegra nettenginga um gervihnetti.

Virðulegur forseti. Ég þakka þessar spurningar. Það er alveg rétt að orðið hefur vart við auknar truflanir í radíókerfunum okkar. Í frumvarpi til breytinga á fjarskiptalögum sem nýlega var kynnt á vefsíðu ráðuneytisins er m.a. fjallað um breytingar á árgjöldum fyrir notkun á tíðnum. Þar kemur fram að tekjum til Póst- og fjarskiptastofnunar af þessum gjöldum sé ætlað að standa undir kostnaði við truflanavakt í ljósi fyrirséðrar aukningar á fjarskiptatruflunum og á komandi árum vegna aukinnar nýtingartíðni rofsins. En besta leiðin til að minnka áhættu eða hættu á truflunum er að auka á fræðslu um innflutning ólöglegra tækja, þ.e. tækja sem ekki eru CE-merkt og fræðslu um rétta uppsetningu endurvarpa. Í því sambandi má geta þess að fyrir liggur nýleg tilskipun um vottun þráðlauss sendibúnaðar nr. 214/53 sem stendur til að innleiða í íslensk lög. Í henni er gert ráð fyrir að eftirlitsstjórnvald hafi sektarheimildir ef búnaður uppfyllir ekki kröfur viðurkenndra tæknistaðla sem leitt getur til þess að búnaðurinn valdi fjarskiptatruflunum. Hér er um að ræða sektarheimild sem fyrst og fremst mundi beinast að sölu og innflutningsaðilum þráðlauss sendabúnaðar. Stefnt er að því að innleiða þessa tilskipun á haustþingi. Jafnframt kemur til greina að breyta fjarskiptalögum á þann hátt að Póst- og fjarskiptastofnun hafi almenna sektarheimild gagnvart þeim aðilum sem starfrækja búnað sem veldur fjarskiptatruflunum. Sérstaklega kemur til skoðunar að mæla fyrir um slíkar sektarheimildir ef um ítrekuð brot er að ræða. Hafa verður í huga að fjarskiptatruflanir skapa ekki eingöngu hættu á að rof verði á mikilvægum fjarskiptum á borð við flug- og neyðarfjarskipti, heldur getur einnig farið mikill tími og kostnaður við að greina og staðsetja truflanirnar. Hvernig við sjáum fyrir okkur þróun nettenginga og fjarskiptakerfa hér á landi með tilliti til tækni á borð við nettengingar og gervihnetti og hver séu viðhorf okkar til eignarhalds á slíkum kerfum með tilliti til fjarskiptaöryggis? Nettengingar í gegnum gervihnetti nýrra staðla á svæðum þar sem ekki er möguleiki að bjóða þjónustu í öðrum fjarskiptakerfum, t.d. fastlínu- eða farnetsþjónustu eru almennt mjög dýrar og bjóða ekki upp á gæði þjónustu, hraða og svartíma sem notendur eiga að venjast. Það er því ekki fyrirséð að nettengingar í gegnum gervihnetti verði almennur valkostur við útbreiðslu nettenginga á landsvísu. Sem dæmi má nefna mun fjarskiptasjóður færa 10 síðustu heimili af netsambandi um gervihnött yfir á aðra gerð nettenginga fyrir sumarið 2017. Flest voru slík heimili um 50 talsins árið 2010 en þeim hefur fækkað jafnt og þétt, þá einkum með tilkomu aukinnar útbreiðslu farnets á markaðslegum forsendum, einkum 3G, en einnig með sértækum aðgerðum. Nettengingar um gervihnött munu þó áfram nýtast til að koma á fjarskiptasambandi á hafsvæðum. Hvað varðar þann lið spurningarinnar sem snýr að fjarskiptaöryggi er það skoðun okkar að áfram verði starfrækt öflugt fjarskiptakerfi hér á landi. Hins vegar má velta því fyrir sér hvort slíkt kerfi þurfi óhjákvæmilega að vera að hluta eða öllu leyti í eigu hins opinbera. Þó verður að hafa í huga að hér er um að ræða almannaþjónustu sem nú er fjármögnuð að mestu leyti af hinu opinbera. Núverandi neyðarfjarskiptakerfið TETRA sem starfrækt er af Neyðarlínunni býr þó ekki yfir eiginleikum til háhraðagagnaflutnings. Við framtíðarþróun fjarskiptakerfa fyrir öryggis- og neyðarþjónustu hefur verið horft til aukins hraða, háhraða, gagnflutningsgetu og horfa hin Norðurlöndin í þá átt. Búast má við að það verði sama þróun hér á landi. Ráðuneytið hefur óskað eftir því við Póst- og fjarskiptastofnun að stofnunin taki það til skoðunar hvaða möguleikar séu fyrir því að skilgreina sérstakt tíðnisvið fyrir háhraða gagnflutning í öryggisfjarskiptum, hvort sem það verður með áframhaldandi þróun á TETRA-kerfinu eða með annarri tækni. Nettengingar um gervihnött eru einu möguleikarnir til að sinna nettengingum á skipaleiðum á norðurslóðum utan svæða sem ná farnetsþjónustu frá landi. Þeir gervihnettir sem eru á sporbaug um miðbaug eru þeim takmörkunum háðir vegna lögunar jarðar að þeir dekka ekki svæðið norðan 72. breiddargráðu. Það er því mikilvægt að Ísland beiti sér ásamt öðrum þjóðum í Norðurskautsráðinu að fleiri pólgangandi gervihnöttum verði komið á braut um jörðu. Það er sérstaklega mikilvægt vegna öryggismála, vegna aukinnar siglingaumferðar um þessi svæði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. frummælanda fyrir að vekja máls á mikilvægu efni sem tengist grundvallarinnviðum samfélagsins. Af því að hæstv. ráðherra nefndi TETRA-kerfið er það ágætt dæmi um hversu alvarlegar afleiðingar það hefur ef illa tekst til með þessi kerfi. Skipta þurfti út á einu bretti öllum TETRA-stöðum landsins af því að þær voru útsettar fyrir hlerunum og ekki sá öryggissamskiptamáti sem ætla mátti. Í þeim fréttum sem bárust nú í janúar frá Póst- og fjarskiptastofnun af truflunum kom jafnframt fram að það væri aðallega skortur á mannafla og tækjum sem stæði stofnuninni fyrir þrifum á truflanavaktinni, sem kemur séstaklega niður á landsbyggðinni. Mig langar að spyrja ráðherrann: Ætlar hann að taka sérstaklega á þessu? Er hann með áform um að færa framkvæmdahluta 

Virðulegi forseti. Mig langaði til þess að spyrja ráðherra um annars konar tækni sem væri hægt að nýta til dreifingar á netsambandi, t.d. Super Wi-Fi sem notar lægri tíðni en sjónvarpstíðnina til þess að ná tengingum við netið og er mun langdrægari en núverandi þráðlaus tækni, og hvort einhver annars konar tækni en gervihnattasamband hafi verið skoðuð til þess að ná tengingu í dreifðum byggðum eða jafnvel heilum borgum.

Virðulegi forseti. Ég ætla að spyrja ráðherrann, fyrst hann var að tala um stöðlun fjarskiptabúnaðar á Íslandi, hvort það hafi komið til tals að staðla búnað á fiskiskipum þar sem borið hefur á því að menn séu ekki með búnað sem hefur tvívöktun rása og þar af leiðandi er ekki verið að hlusta á tilskilda neyðarrás á sama tíma og menn eru að sökkva í kringum þá. Fyrst það á að fara að endurskoða þessi lög þá væri mjög áhugavert að það yrði alla vega tekið tillit til þess.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir hans svör. Mér líður pínulítið eins og ég sé maðurinn sem er að berjast gegn litasjónvarpinu vegna þess að ég er að minna á að það sé ekki komið svart/hvítt sjónvarp alls staðar eins og var hér fyrir örfáum áratugum þegar þá umræðu bar hvað hæst. Mig langar einfaldlega að minna hæstv. ráðherra á, við áttum orðastað um þetta á dögunum, að það er því miður ekki þannig að allir hafi almennilegan aðgang að netinu í dag. Í frumvarpi sem hæstv. ráðherra leggur fram í næsta mánuði, samkvæmt þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, um nethlutleysi og innleiðingu á TSM-reglugerð segir, með leyfi forseta: „Í reglunni felst viðurkenning á því hversu mikilvægur netaðgangur er fyrir hinn almenna borgara í frjálsu og tæknivæddu samfélagi.“ Þetta ættum við að hafa í huga og kannski sérstaklega þegar kemur að fjármunum til uppbyggingar kerfisins.

Forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæt svör og hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í umræðunni. Ég tel að þessi litla fyrirspurn hér ætti að vera kveikja fyrir hæstv. ráðherra til þess að taka þennan málaflokk til enn þá markvissari skoðunar í ráðuneytinu vegna öryggisþáttarins en ekki síður þess þáttar sem lýtur að ráðstöfun opinbers fjár og mikilvægi þess að tækniframfarir séu vaktaðar með skipulegum hætti, að það sé ekki undir hælinn lagt hvað sé nýtt og hvað sé mikilvægt o.s.frv. heldur sé þetta gert með skipulegum hætti. Hér hefur verið rætt um ýmsar hliðar þessara mála. Ég varð þess áskynja sem nefndarmaður í hv. umhverfis- og samgöngunefnd að það kom meira að segja þannig fyrir að þingflokkur Pírata var ítrekað á undan ráðuneytinu með að nefna tækniframfarir. Ég vænti þess að sú áminning sem var viðvarandi á síðasta kjörtímabili hafi orðið til þess að ráðuneyti fjarskipta sé meira á tánum ef svo má að orði komast varðandi þennan þátt. Ég neita því ekki að ég er dálítið hugsi yfir svörum hæstv. ráðherra sem lúta að öryggisfjarskiptum. Ég hef miklar mætur á því að leggja áherslu á fræðslu almennt, en þegar um er að ræða svona mikla öryggishagsmuni hefur maður auðvitað áhyggjur af því að ekki sé til öflugra plan B en hæstv. ráðherra fór hér yfir. En ég vænti þess að þessi fyrirspurn og þátttakan í henni í dag verði til þess að hæstv. ráðherra beini sjónum sínum í æ ríkari mæli að þessum málaflokki.

Virðulegur forseti. Ég get alveg tekið undir það að full ástæða er til þess að taka þennan málaflokk til alvarlegrar skoðunar. Það eiga sér stað tækniframfarir á þessum vettvangi sem allt venjulegt fólk á bara mjög erfitt með að fylgjast með og ná utan um. Þarna verðum við að treysta á sérfræðinga. Þess vegna get ég nú bara alls ekki tjáð mig um það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson var að vísa til um eitthvert Super Wi-Fi áðan. Ég verð að vísa til einhverra sem þekkja þetta betur en ég. Það er auðvitað alveg rétt sem hv. þm. Gunnar I. Guðmundsson segir hér með vöktunina á rás 16 eða neyðarrásinni að þetta hefur breyst og þetta er áhyggjuefni. Þetta hefur breyst með öðrum bættum fjarskiptum sem við höfum og tækninni hefur fleytt alveg rosalega hratt áfram á þessu sviði. Ég var starfandi í björgunarsveita- eða neyðargeiranum í mörg ár. Ég man allt frá því við vorum að þvælast um fjöll og firnindi með einhverjar CB-stöðvar sem heyrðist ekki í fyrr en maður var kominn eitthvert út á örkina. Síðan byggði Slysavarnafélagið Landsbjörg upp mjög öflugt VHF-neyðarkerfi með endurvarpssendum út um allt land. Það kerfi er svo sem til enn þá og því er við haldið, en það varð gríðarleg breyting á öllu umhverfi þegar TETRA-stöðvarnar komu. Það var auðvitað leitt þetta hlerunarmál sem kom upp, en það var tæknivandamál sem var leyst og var til lausn á. Við munum örugglega sjá mikla þróun á þessu. Þetta kemur auðvitað inn á það sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé sagði áðan varðandi tengingarnar og aðgang að netinu, en þar erum við að horfa á algjöra byltingu á landsvísu á þessu kjörtímabili. Við erum með fullfjármagnaða núna, miðað við áætlanir okkar, netvæðingu landsins