Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið verður til dagskrár fer fram umræða utan dagskrár um vanda sjávarbyggðanna. Málshefjandi er hv. þm. Ingibjörg Inga Guðmundsdóttir. Hæstv. sjávarútvegsráðherra Einar K. Guðfinnsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Undanfarið hafa borist válegar fregnir af vanda sjávarþorpanna víða um landið, sjávarþorpa sem berjast fyrir tilvist sinni þar sem verið er að selja allan kvóta í burtu og loka landvinnslunni vegna erfiðra rekstrarskilyrða sjávarútvegsfyrirtækja. Annars staðar hangir óvissan tengd sviptingum í eignarhaldi fyrirtækja og þar með hvað verði um kvótann yfir mönnunum. Erfiðleikar margra sem nú eru að komast í þrot í sjávarútveginum tengjast ekki síst svimandi háu verði á kvóta fyrir þá sem þurfa að leigja eða kaupa til sín aflaheimildir. Hátt gengi krónunnar, háir vextir og mikill flutningskostnaður er einnig sjávarútveginum almennt mjög íþyngjandi. Nú síðast er boðaður samdráttur í þorskveiðum niður í aðeins 130 þús. tonn á næsta ári ef farið verður að tillögum Hafrannsóknastofnunar og horfur um viðkomu stofnsins eru dökkar til næstu ára litið. Ekki er ofsagt að þetta eru einhverjar alvarlegustu horfur sem blasað hafa við málefnum sjávarútvegsins og sjávarbyggðanna, og þar með auðvitað fyrir þjóðarbúið allt, í áratugi. Þegar kemur að lokun fyrirtækja, sölu báta og aflaheimilda í burtu og fiskvinnslan leggst af standa eftir íbúar sjávarþorpanna sem hafa haft alla sína afkomu af vinnu við sjávarútveg, landverkafólk og sjómenn. Nýjustu dæmin eru þau að 33 einstaklingar unnu sinn síðasta vinnudag í fiskvinnslunni Bakkavík í Bolungarvík á fimmtudaginn var og á Flateyri hefur 120 einstaklingum verið sagt upp vinnu, og bæði skip og aflaheimildir selt í burtu af staðnum. Athugið að hér er um að ræða 120 manns af rúmlega 300 íbúum sem hafa átt allt undir því að útgerð blómstraði og dafnaði, sem sagt rúmlega 40% íbúa. Hér er í rauninni atvinnuréttur heillar byggðar seldur í burtu. Einnig er hægt að taka dæmi af ástandinu í Vestmannaeyjum þar sem heimamenn eiga í hörðum átökum um að halda forræði í Vinnslustöðinni og þar með aflaheimildum, eða kvóta, í heimabyggð. Það þarf enginn að velkjast í vafa um að það er ekki auðveld ákvörðun fyrir atvinnurekendur sem við þessar erfiðu rekstraraðstæður neyðast til að hætta rekstri og segja upp fólki og horfa á það ástand sem af því skapast í heimabyggð sinni. Framtíð atvinnulífs og búsetu á Vestfjörðum sem og á öllum þeim stöðum öðrum sem byggja afkomu sína á sjávarútvegi, ekki síst í minni sjávarbyggðum sem fyrst og fremst byggja á þorskveiðum, hangir á bláþræði. Sverðin hanga yfir sjávarbyggðunum í orðsins fyllstu merkingu og enginn virðist vita hvar þau falla eða hverjir verða fyrir þeim næst. Í lögum um fiskveiðistjórn segir, með leyfi forseta: „Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Markmið laga þessara er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu.“ Getum við sagt að traust atvinna sé tryggð með þessu kerfi eins og það er í dag? Nei, því miður. Horfumst í augu við staðreyndirnar. Það sýna best nýjustu dæmin sem hér hafa verið rakin. Vandi byggðanna er ekki síst samfélagslegur við svona áföll. Til viðbótar því að einstaklingarnir missa atvinnu minnka tekjur sveitarfélaganna og æ erfiðara verður að halda uppi lögboðinni þjónustu, svo sem leik- og grunnskólum, hvað þá að sveitarfélögin hafi bolmagn til að bregðast við áföllum með því að leggja fjármuni í nýja möguleika og tækifæri í atvinnumálum eða standa að baki þeirra sem eftir eru. Við þingmenn Vinstri grænna heimsóttum íbúa Flateyrar, Bolungarvíkur og Ísafjarðar á föstudaginn var og er skemmst frá því að segja að mikill kvíði og óvissa ríkir hjá þeim. Það einkennir andrúmsloftið þar eins og örugglega víða á landsbyggðinni þessa dagana. Verst þótti íbúum tómlæti stjórnvalda í sinn garð og það ótrúlega áhugaleysi sem ný ríkisstjórn hefur sýnt málinu. Einn viðmælenda okkar orðaði það einfaldlega svo: Þau eru fljót að gleyma okkur þegar búið er að kjósa. Íbúarnir eru þó ekki á því að gefast upp og vilja leita allra leiða til að geta búið áfram á Vestfjörðum. Þeir vilja enga ölmusu. Þeir gera aðeins kröfu um að þeim séu búin sömu skilyrði til búsetu og tækifæra og öðrum landsmönnum, t.d. er varðar samgöngur, flutningskostnað, orkuverð og lánamöguleika. Undir þessi sjónarmið tek ég og við vinstri græn, það verður að leita allra leiða til að jafna samkeppnisaðstöðu sjávarþorpanna og landsbyggðarinnar almennt. Til þess erum við m.a. kosin, hv. þingmenn þessa lands, til að tryggja öllum landsmönnum jöfn tækifæri og góð lífsskilyrði án tillits til þess hvar þeir búa. Fólk kallar nú eftir aðgerðum strax. Óvissa og bið er skaðleg og fer illa með alla, ekki síst samfélögin sem í hlut eiga. Spurningar mínar eru því þessar: Til hvaða bráðabirgðaúrræða hyggjast hæstv. ráðherra og ríkisstjórn grípa til að mæta þessum vanda byggðanna? Hvenær geta stjórnvöld gefið íbúum Flateyrar, Bolungarvíkur, Djúpavogs, Bakkafjarðar o.s.frv.  Það þarf úrræði strax, það dugar ekki lengur að sitja á höndum sér í þessum málum. Það þarf úrræði til að endurvekja bjartsýni og trú á framtíðina í sjávarbyggðunum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda fyrir það að hefja máls á þessu máli sem að mínu mati er mjög brýnt og skiptir okkur miklu máli að við tökum á. Það fer ekkert á milli mála að vandinn er víða mikill. Sumt af þessu snýr að fiskveiðistjórninni sjálfri, annað snýr auðvitað að öðrum þáttum eins og hv. þingmaður nefndi og mætti hafa um það í sjálfu sér langt mál. Það er þannig varðandi fiskveiðistjórn okkar að við höfum haft auga á henni jafnframt því að gera fiskveiðistjórnina þannig úr garði að við höfum reynt að setja inn í fiskveiðistjórnarkerfið ýmsa byggðatengda þætti. Það var tekin um það á sínum tíma pólitísk ákvörðun í miklum ágreiningi á þeim tíma að auka hlut smábáta í veiðiheimildunum og það hefur auðvitað skilað sér til margra byggðarlaga, bæði á Vestfjörðum, Norðurlandi, Austfjörðum og víðar um landið. Það er ekki ástæða til að gera lítið úr því að þegar þessi pólitíska ákvörðun var tekin var hún tekin fyrst og fremst til þess að reyna að styrkja stoðir minni byggðarlaganna. Þegar við horfum á þetta blasir auðvitað við að sjávarútvegurinn er meginatvinnuvegurinn í sjávarbyggðunum vítt um landið og þar eru aflaheimildirnar. Aflaheimildirnar eru fyrst og fremst á landsbyggðinni og þær breytingar sem hafa orðið á aflaheimildum hafa fyrst og fremst verið breytingar innan landsbyggðarinnar frá einum stað til annars. Þegar við tókum þá pólitísku ákvörðun að færa aflaheimildir til minni bátanna var það gert fyrst og fremst með hliðsjón af því að reyna að styrkja stoðir þessara minni byggðarlaga og þegar við horfum t.d. á dreifingu krókaaflamarksins yfir landið blasir við að það hefur skilað árangri. Inn í fiskveiðistjórnarkerfið eru síðan byggðir ýmsir aðrir byggðatengdir þættir. Við erum með byggðakvóta, aflabætur vegna rækju- og skelfiskbrests og línuívilnun. Þetta eru um 18 þús. tonn. Ég er ekki að segja að þetta séu miklar aflaheimildir en 18 þús. tonn telja samt og skipta máli. Ég er alveg sammála því sem hv. þingmaður sagði áðan, vitaskuld á að reyna að tryggja það að þær aflaheimildir sem við notum í þessum tilgangi fari fyrst og fremst til hinna minni byggðarlaga sem hafa færri úrræði en hin stærri. Ég er núna í undirbúningsvinnu að nýrri byggðakvótaúthlutun fyrir næsta fiskveiðiár og stefni að því að fyrst og fremst verði reynt að horfa til þessara byggðarlaga. Ef við skoðum t.d. þróunina frá árinu 1999 hafa yfir 40 sveitarfélög fengið byggðakvóta á þessum tíma. Það er alveg ljóst mál að þetta er ekki nægilega markvisst og byggðarlögin innan sveitarfélaganna eru fleiri. Sú ákvörðun ein og sér að reyna að færa stærri hluta af þessum byggðatengdu kvótum, byggðakvótum og öðrum aflabótum, til hinna minni byggðarlaga mun skipta miklu máli. Ég tel enn fremur ástæðu til að fara yfir það enn á ný hvort hægt sé að styrkja forkaupsréttarákvæði sveitarfélaganna til að bregðast við aðstæðum sem upp hafa komið þar sem kvóti hefur verið seldur og gefa mönnum tækifæri til þess með einhverjum hætti að koma inn í þessi kaup. Ég vil líka segja að fyrir sjávarútvegsráðherra liggja tillögur frá útvegsmönnum og sjómannasamtökunum varðandi veiðiskylduna. Ég hefði talið að vegna ýmissa annarra annmarka á því hefði ekki verið ástæða til að auka þessa veiðiskyldu. Ég tek hins vegar eftir því að í hinni pólitísku umræðu er mikil krafa um að draga úr leiguframsalinu og auka veiðiskylduna og ég tel þess vegna mjög nauðsynlegt að fara yfir þessi mál. Á því eru hins vegar margir vankantar. Það mun koma illa við t.d. minni útgerðir með minni aflaheimildir o.s.frv. og þess vegna hef ég t.d. staðið á bremsunni varðandi þetta. Það er hins vegar nauðsynlegt vegna hinnar pólitísku umræðu að fara yfir þessi mál að nýju samfara því að skoða líka með hvaða hætti er hægt að koma í veg fyrir það sem menn hafa verið að gera með aðferðum við það að fara fram hjá reglunum um 50% veiðiskyldu. Virðulegi forseti. Við gerum okkur grein fyrir því að hluti af þeim vanda sem við er að glíma í sjávarbyggðunum á ekki eingöngu rætur sínar að rekja til þessa vanda sem uppi er í sjávarútveginum. Það eru ýmsar aðrar ástæður sem eru líka samverkandi þættir í þessum efnum og í því sambandi nefndi hv. þingmaður ýmsa hluti sem ég get alveg tekið undir með henni. Eitt af því sem við þurfum þá enn fremur að gera á næstunni, jafnframt því sem ég er að leggja fram og vekja athygli á að verið er að vinna núna undir minni forustu í sjávarútvegsráðuneytinu, er að koma til móts við áhyggjur sem við öll höfum vegna stöðunnar sem þarna er uppi. Í því sambandi þarf bæði að horfa á samgönguþætti, ýmsa hluti sem snúa að innviðunum og uppbyggingu nýrra atvinnuvega. Þróunin hefur verið sú að vegna tæknibreytinga og ýmissa annarra þátta hefur starfsfólki í sjávarútvegi fækkað og til þess að sjávarbyggðirnar, eins og aðrar byggðir í landinu, eigi möguleika á þeirri nauðsynlegu viðspyrnu sem þarf að vera til staðar þarf okkur að takast að byggja upp aðrar atvinnugreinar samhliða sjávarútveginum. En sjávarútvegurinn verður hins vegar um ókomin ár meginundirstaða þessara byggða og þess vegna þarf að hyggja að þeim þáttum sem snúa að fiskveiðistjórnarmálunum. 

Hæstv. forseti. Það eru váleg tíðindi, tillögur Hafrannsóknastofnunar um þriðjungssamdrátt í þorskveiðum. Undirstöðuatvinnugrein landsbyggðarinnar er að dragast saman, lífi sjávarbyggðanna er teflt í hættu og það er ljóst að við þurfum að bregðast við þeirri alvarlegu stöðu sem nú er uppi víða um land. Ég fagna því að hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur boðið öllum þingflokkum að koma að þessu máli með samráði en nú er það svo að Sjálfstæðisflokkurinn hefur haft um þetta ráðuneyti að segja síðustu 16 árin og hefur ekki verið mikill vilji til þverpólitísks samráðs í þessum málaflokki. Nú ber nýrra við og því ber að fagna. Ég vek athygli á því að í stjórnarsáttmála síðustu ríkisstjórnar var kveðið á um það að hluti af því veiðigjaldi sem rennur úr sjávarbyggðum landsins, því veiðigjaldi sem íslenskur sjávarútvegur greiðir aukalega, skuli renna aftur til sjávarbyggðanna í formi nýsköpunar og atvinnuuppbyggingar. Því miður er í stefnuskrá núverandi ríkisstjórnar ekkert kveðið á um að það veiðigjald sem sjávarbyggðirnar og sjávarútvegurinn greiða skuli renna aftur til byggðanna í formi atvinnuuppbyggingar eða nýsköpunar. Það er nefnilega þannig, hæstv. forseti, að í þessum byggðarlögum eru hugmyndir um að auka fjölbreytni í atvinnulífinu en það vantar fjármagn til þess að móta þessar hugmyndir og koma þeim í framkvæmd. Við þurfum að lyfta grettistaki í þessum málaflokki, mjög alvarleg staða blasir nú við mörgum sjávarbyggðum landsins. Ég vil taka þátt í því með ríkisstjórninni að grípa til aðgerða hvað þetta varðar og það er sanngirnismál, hæstv. forseti, að það sérstaka veiðigjald sem íslenskur sjávarútvegur greiðir renni aftur til sjávarbyggðanna. 

Herra forseti. Ég tek fagnandi boði hv. þingmanns um samstarf á þessu sviði. Það er alveg hárrétt sem hér kemur fram, aðgerða er þörf. Þessi ríkisstjórn mun ekki og hefur ekki sýnt Flateyringum tómlæti eins og hér kom fram hjá hv. málshefjanda. Ég vil að það komi alveg skýrt fram að starfandi hefur verið sérstök Vestfjarðanefnd sem hefur gert tillögur um flutning opinberra starfa til Vestfjarða, þeirra sjávarbyggða sem að líkindum eru hvað verst staddar eins og sakir standa. Við vitum að staðan á ekki eftir að batna þegar við horfum framan í niðurstöður nýrrar skýrslu Hafrannsóknastofnunar. Ég vil þess vegna að það komi fram hérna að nú þegar er búið að auglýsa 8–10 störf sem tengjast tillögum Vestfjarðanefndar og það hefur verið tryggt af hálfu ríkisstjórnarinnar að á næstunni muni 10 störf til viðbótar verða auglýst beinlínis handa þeim sem búa á Vestfjörðum. Hér er því um að ræða 20 opinber störf sem ríkisstjórnin beitir sér fyrir að verði flutt til Vestfjarða. Það hlýtur að skipta máli og það er tæpast hægt að kalla það tómlæti af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Það sem skiptir hins vegar hvað mestu máli fyrir þau samfélög sem eru í vanda á landsbyggðinni er að styrkja grunngerð þeirra. Við þurfum að gera það með átaki í samgöngumálum til að jafna flutningskostnað og stytta fjarlægðir, við þurfum að gera það með því að hækka menntunarstig og þar með launastig í byggðunum og gera þær meira aðlaðandi, með því að gera landsbyggðinni kleift að rækta menningu sína og með því að tryggja jafnræði allra landsmanna í fjarskiptum. Vestfirðir búa t.d. ekki við jafnræði um fjarskipti og það gerir það að verkum að Vestfirðingar eiga erfitt með að notfæra sér ýmis þau störf sem ríkisstjórnin gjarnan vill gefa þeim kost á að vinna í krafti verkefna eins og starfa án staðsetningar. Þessu verður að breyta og ég treysti hæstv. samgönguráðherra manna best til að gera það. Það sem við höfum séð gerast á Flateyri er skuggahlið kvótakerfisins, en það sem þar gerðist er í anda eðlis kvótakerfisins og það þarf þess vegna ekki að koma á óvart, 

Hæstv. þingforseti. Það er fiskveiðistjórninni að kenna hvernig ástandið er á landsbyggðinni, hjá almenningi, hjá fólkinu. Þetta er vandi út af fiskveiðistjórnarkerfinu. Þingmenn verða að átta sig á því, og ráðherrar og ríkisstjórn og kannski sérstaklega byggðamálaráðherra, að þetta er vegna fiskveiðistjórnarkerfisins. Öll þau vandamál sem varða landsbyggðina eru út af þessu bölvaða óréttláta fiskveiðistjórnarkerfi, ræningjakerfi. Það er búið að ræna lífsbjörginni frá fólkinu á landsbyggðinni. Það eru ýmis félagsleg vandamál sem tilheyra og hafa orðið til út af þessu fiskveiðistjórnarkerfi. Það eru hlutir sem alþingismenn verða að viðurkenna og átta sig á, þetta eru staðreyndir. Það hafa ekki náðst nein markmið í núverandi fiskveiðistjórnarkerfi. Það hefur ekki tekist að byggja upp fiskstofna eða auka hagræðingu í útgerð. Skuldir útgerðar hafa aldrei verið meiri og ástand fiskstofna aldrei sennilega verra þó að kannski megi segja að sem betur fer sé vandi þorskstofnsins ekki jafnslæmur og Hafrannsóknastofnun heldur. Það eru ýmsar forsendur fyrir því sem orsaka það að ekki hefur tekist að byggja upp fiskstofnana. Þá vil ég minna á að það eru tugir, 20, 30, jafnvel 40, 50, fiskstofna hringinn í kringum landið. Það eru sérstakir stofnar inni á hverjum flóa og firði og það þarf að sækja í þá eins og passar. Fyrir daga kvótakerfisins voru þeir fiskstofnar nýttir á venjulegan og eðlilegan hátt en núna, eftir að kvótakerfið kom til og byrjað var að færa veiðiheimildir á milli landshluta, 

Herra forseti. Óskaplega voru þau fátækleg og rýr í roðinu, svör hæstvirtra ráðherra hér áðan. Tómlæti er einmitt orðið og dauðyflisleg viðbrögð á allan hátt, að setja tvo ráðherra á vakt, á útkikk hér syðra, og þó að 20 opinber störf sem verði auglýst á næstunni með mögulega staðsetningu á Vestfjörðum séu að sjálfsögðu góðra gjalda verð draga þau skammt upp í 200 eða á þriðja hundrað starfa sem uppsagnir hafa á örfáum vikum kallað á á norðanverðum Vestfjörðum. Ef við leggjum saman Kamb, Bakkavík, Marel, Ratsjárstofnun og fleiri aðila sem sagt hafa upp fólki að undanförnu, bara á þessu svæði, er þar um að ræða hundruð starfa en ekki tugi. Það þolir ekki bið að taka á þessum málum.

… fiskveiðistjórnarkerfið.

- Vertu rólegur, ég er með orðið, hv. þingmaður. - Fólkið bíður ekki haustsins í fullkominni óvissu um það hvort það hafi atvinnu eða geti bjargað sér í afskekktum sjávarbyggðum. Það flytur og gjarnan áður en nýtt skólaár fer í hönd. Afurðaverð fer nú lækkandi í sjávarútveginum og að óbreyttri hagstjórn, að óbreyttu gengi, vöxtum og verðbólgu, er ekkert annað en vaxandi þrengingar fram undan í sjávarútveginum og sérstaklega þeim greinum hans og þeim byggðarlögum sem einkum eru háð þorski. Þar er vá fyrir dyrum og hún kemur að sjálfsögðu inn á fiskveiðistjórnarkerfið og fleiri hluti. Þetta snýst ekki síst um andrúmsloft, um tiltrú. Hæstv. ríkisstjórn verður að átta sig á því að hún hefur aðeins takmarkaðan tíma til að senda einhver þau skilaboð út í samfélagið sem mark verður tekið á. Það dugar nefnilega ekki, eins og málshefjandi orðaði það, að sitja á höndunum á sér suður í Reykjavík, vera þar á útkikki og ætla að fylgjast með því hvað gerist á Flateyri. Það þarf að senda skilaboð um að það eigi að taka á þessum málum, og það fyrr en seinna.

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að minnast þess að ávarpa ekki einstaka þingmenn úti í þingsalnum, heldur beina máli sínu til forseta.

Virðulegur forseti. Það hefur margt verið andsnúið undanfarnar vikur. Okkur hefur alls ekki tekist að byggja upp þessa fiskstofna, það eru mjög mikil vandræði og mjög mikil vonbrigði. Við höfum líka lifað við það að hágengis- og hávaxtastefnan hefur ekki staðist og rekstrarstaða útflutningsatvinnuveganna er löngu orðin óviðunandi. Við höfum rætt þetta oft áður. Það er hægt að grípa til aðgerða, Samtök atvinnulífsins hafa nú gert kröfu um það til ríkisvaldsins að þeirri stefnu verði breytt. Samtök atvinnulífsins standa heil að þeirri kröfu. Það er líka fleira sem hefur orðið okkur til erfiðleika eins og samkeppnisstaða vegna samgöngumálanna. Ríkisvaldið getur víða komið þar að, ekki síst með því að lengja flugbrautir, það er mjög þarft til þess að jafna stöðuna. Gagnvart Flateyri sem menn hafa rætt hér töluvert um geri ég fastlega ráð fyrir því að fiskvinnslueignir þar, hús, vélar, tæki og áhöld, muni fá nýja eigendur innan skamms. Þeir eigendur munu reyna að hefja nýja starfsemi en það verður ekki auðvelt nema til komi ný forsenda efnahagsmála. Það er fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt og hefur margsinnis verið gert áður að hið opinbera hefur komið og aðstoðað ný fyrirtæki við að búa til ný störf og ný verðmæti. Ríkisstjórnin lítur þannig á og hefur gefið út yfirlýsingar um það að hún ætli að standa að þessum hlutum, hún ætli að styrkja þá. Ég hef fulla trú á þeim ráðherrum, hæstv. iðnaðar- og sjávarútvegsráðherra, sem hefur verið falið þetta verk. Ég hef fullkomna ástæðu til að ætla að þeir muni af fremsta megni gera allt sem stjórnvöld geta gert til að hjálpa þessu en það mun ekki takast nema við breytum gjörsamlega forsendunum fyrir peningamálastefnunni. 

Herra forseti. Það málefni sem við ræðum um í dag er kannski eitt það brýnasta og alvarlegasta sem íslenskt þjóðfélag stendur frammi fyrir, þ.e. sú hraða þróun sem hér er í átt til lítils borgríkis, og vandi sjávarbyggðanna spilar mikla rullu. Það er samt ekki svo auðvelt að vera í stjórnarandstöðu að hægt sé, líkt og sumir hv. þingmenn í stjórnarandstöðu hafa gert, að leggja til að ekki verði farið að tillögu Hafrannsóknastofnunar. Við höfum ekki val um neitt annað, við höfum ekki við neitt betra að styðjast. Það kunna að vera gloppur í þessum tillögum, það kunna að vera gloppur í þessum vísindum en við verðum að fara eftir þeim. Ég held að það sé löngu tímabært að við horfum á það að vandi landsbyggðarinnar verður ekki leystur með stýringu á sjávarútveginum. Vandi landsbyggðarinnar verður ekki leystur með þessum atvinnuvegi frumframleiðslunnar sem auðvitað mun spila minni og minni rullu í hagkerfi okkar eftir því sem ár og áratugir líða. Ég fagna því að hæstv. byggðamálaráðherra - 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að óska forseta velfarnaðar í störfum sem forseta þings og einnig vil ég þakka hv. þm. Ingibjörgu Ingu Guðmundsdóttur fyrir að vekja þessa utandagskrárumræðu og óska ég henni til hamingju með jómfrúrræðu sína og alls hins besta í þingstörfum. Mig langar til að geta þess að þann 14. júní árið 1999, fyrir átta árum næstum því upp á dag, sté ég í þennan stól í fyrsta sinn og vakti þá utandagskrárumræðu um þann vanda sem fiskverkafólk víða um land stæði frammi fyrir. Og hér erum við stödd að gera það sama. Byggðavandinn hefur ekki farið minnkandi og það er alveg ljóst að kvótakerfið og það kerfi sem við höfum búið við í sjávarútvegi hefur átt sinn stóra þátt í því. Ég verð að segja það, herra forseti, að áður en tillögur Hafró komu átti ég von á því að við fengjum að heyra að fiskveiðiheimildir yrðu auknar og maður sá fyrir sér að það yrði hægt að auka byggðakvóta til mikils muna í anda þess ríkisstjórnarsáttmála sem hefur verið gerður. Svo fáum við þetta í höfuðið og þá verður vandinn náttúrlega enn þá meiri. Það er talað um fjölbreytni í atvinnulífinu sem nauðsynleg er og fagna ég því sem hæstv. iðnaðarráðherra lagði hér fram um fjölgun opinberra starfa. Auðvitað getum við ekki bara sagt fisk, fisk, fisk, auðvitað verður að vera fjölbreytni. Grundvöllurinn er samt fiskur eins og hæstv. sjávarútvegsráðherra sagði. Þrátt fyrir þetta ástand sem nú er vona ég að það verði hægt að auka byggðakvótann til muna 

Hæstv. forseti. Þessi umræða er mjög þörf en við skulum ekki gleyma því að hún er búin að vera mjög þörf í 8 eða 10 ár, a.m.k. frá því að menn fóru almennt að átta sig á þeim erfiðleikum sem fylgdu framseljanlegu kvótakerfi. Það kveiktu ekki allir á því árið 1990 hvaða afleiðingar það mundi hafa en ég vænti þess að í dag sjái hv. þingmenn hvaða afleiðingar það hefur og séu þar af leiðandi tilbúnir til að takast á við það sem við stöndum frammi fyrir, þ.e. þann innbyggða vanda að byggðirnar hafa ekkert öryggi í núverandi fiskveiðikerfi. Það er búið að liggja fyrir lengi. Þegar hæstv. sjávarútvegsráðherra valdi þá leið að styðja m.a. að ýsa, ufsi og steinbítur yrðu kvótasett í smábátakerfinu, sem var svona frelsisvottur og gerði það að verkum að menn gátu komist inn í það kerfi, var alveg vitað hvað hæfist. Það mundi hefjast verslun í þessu kerfi. Það gekk eftir. Þegar verslunin fer niður í allar veiðigreinarnar og engin veiðigrein er eftir til þess að verja byggðina og byggðaréttinn er byggðunum enn hættara en áður var. Þess vegna voru það mikil mistök, hæstv. forseti, að fara þá leið á sínum tíma. Þar áttu dugandi menn innkomu sem þeir eiga ekki í dag undir því sölu- og okurkerfi kvótans sem er við lýði, hvort sem er í varanlegri sölu eða ekki. Menn eru á vaktinni í ríkisstjórnarflokkunum varðandi byggðirnar. Ég vænti þess að sú vakt verði staðin af sömu árvekni 

Herra forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu og svör sem gefin hafa verið hér við þær umræður sem hafa átt sér stað. Það er von mín að hugur fylgi máli og að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. sjávarútvegsráðherra, Einar Kristinn Guðfinnsson, beiti öllum sínum kröftum til að koma til móts við þann vanda sem hér er um að ræða. Fyrir alla muni, þetta mál þolir ekki bið. Ég er mjög ánægð með að heyra að verið sé að færa störf til Vestfjarða. Það er vel og ánægjulegt að uppi séu hugmyndir um að bæta kjör og aðstæður þessa fólks. Ég vona að það gangi eftir. Ég vil þó árétta hér áhyggjur mínar af stöðu íbúanna sem í einu vetfangi missa atvinnu sína og standa frammi fyrir því að eignir þeirra eru jafnvel verðlausar. Íbúar flytja burtu, jafnvel á móti sínum eigin vilja. Hugsum okkar öll að við stöndum í þeirra sporum. Nýja ríkisstjórnin sem ég býð velkomna til starfa og óska velfarnaðar í starfi leggur áherslu á að hafa raunverulegt jafnrétti að leiðarljósi í allri stefnumótun sem skapi öllum landsmönnum jöfn tækifæri, eins og hæstv. forsætisráðherra sagði í ræðu sinni á fimmtudaginn. Vonandi verða verkin látin tala þar. Raunverulegt jafnrétti fyrir fólkið í landinu, takk.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem mestan part hefur verið málefnaleg og fjallar hér um mjög brýnt úrlausnarefni. Það var sagt að svör okkar ráðherranna við því sem vakið var máls á í umræðunni hefðu verið fátækleg og við hefðum sýnt tómlæti. Hvorugt er rétt. Ég vakti einmitt máls á því í ræðu minni áðan hvernig við höfum byggt inn í fiskveiðistjórnarkerfið ýmis byggðaleg tæki til að bregðast við aðstæðum eins og þeim sem hafa komið hér upp og við höfum séð. Ég vakti máls á því og athygli að við höfum fært til aflaheimildir í þessu skyni. Það hefur auðvitað skilað sér. Ég vakti enn fremur athygli á því að við værum nú að skoða ýmsar leiðir, hugmyndir og tillögur sem lúta að því að reyna að gera þetta kerfi enn þá virkara og skilvirkara en það hefur verið. Er það ekki til marks um að við tökum þessi mál alvarlega? Er það ekki til marks um að við reynum að horfa á þessi mál með hinum byggðalegum augum til að tryggja það að minni sjávarbyggðirnar eigi sér von í því að skapa sér ný tækifæri í sjávarútvegi? Svo gerum við okkur öll grein fyrir því að við þurfum að setja fleiri stoðir undir atvinnulífið á landsbyggðinni. Þess vegna er skrýtið að hlusta á að menn tali hér um fátækleg svör þegar hæstv. iðnaðarráðherra kemur síðan með fréttir af því að búið sé að auglýsa nú þegar 10 ný opinber störf og von á öðrum 10 á næstunni. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að sú krafa var hæst uppi af hálfu Vestfirðinga fyrr í vetur að auka hlut opinberra starfa og opinberrar starfsemi á Vestfjörðum, einmitt vegna þess að menn gerðu sér grein fyrir því að það þyrfti að setja fleiri stoðir undir atvinnulífið, einmitt vegna þess að menn gerðu sér grein fyrir því að störfum í sjávarútvegi hefði fækkað og þess vegna væri mikilvægt að gera þetta. Ég vek svo líka athygli á því að það eru ýmsar aðrar ástæður fyrir vanda sjávarútvegsins. Sá vandi sem er t.d. uppi í rækjunni á ekkert skylt við fiskveiðistjórnarkerfið eins og allir vita. Þar eru allt aðrar ástæður uppi. Hæstv. ríkisstjórn ákvað jafnframt að gripið yrði til aðgerða gagnvart rækjuiðnaðinum. Þær aðgerðir eru núna í undirbúningi af hálfu 

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs í framhaldi af því sem gerðist hér í gærkvöldi þegar þingmál um þingsköp Alþingis var tekið út úr allsherjarnefnd eftir klukkutímaumræðu í nefndinni. Hæstv. forseti. Þessi meiri hluti fer ekki vel af stað. Strax á þingsetningardeginum keyrði hann málin af stað með þeim hætti að það var farið á svig við þingskapalögin þegar hér var sleppt að kjósa í þrjár þingnefndir. Hæstv. forseti þarf að svara okkur því hvort þetta séu ásættanleg vinnubrögð að hans mati, hvort þetta sé sá svipur og það yfirbragð sem hann vill hafa á löggjafarsamkomu þjóðarinnar undir sinni stjórn. Ef marka má orð hæstv. forseta á þingsetningardegi dreg ég þá ályktun að svo sé ekki. Hæstv. forseti er forseti þingsins alls, allra þingflokka sem eiga hér kjörna fulltrúa. Ég skora á hæstv. forseta að fresta umræðum um þetta fyrsta mál á dagskrá, um þingsköp Alþingis, þannig að allsherjarnefnd gefist ráðrúm til að fjalla um það, ásamt með breytingunum á Stjórnarráðinu, vegna þess að eins og leitt var í ljós í umræðum í gær tengjast þessi mál afar þétt saman og þurfa að haldast í hendur í nefndinni. Mér finnst það fullkominn flumbrugangur og offors að leyfa sér það eftir einn fund í allsherjarnefnd, sem stóð í klukkutíma, að taka út hið umdeilda þingskapamál þegar okkur er í lófa lagið að kjósa í þær þingnefndir sem um ræðir og hefur verið frá þingsetningardegi. Ég skora á hæstv. forseta að skoða þessi mál, hvort ekki megi sleppa hér fyrsta dagskrármálinu, fresta því þangað til stjórnarráðsmálið er komið út úr nefndinni, einhvern tímann síðar í þessari viku eða þegar líður á þá næstu. Stjórnarandstaðan bauð fram samvinnu og krafta sína í þeim málum sem rætt var um áðan varðandi vanda sjávarbyggðanna. Stjórnarandstaðan er og hefur verið fús til samvinnu við þennan stóra meiri hluta um afgreiðslu þessara mála hér. Hún er það enn. Það er mjög miður ef hæstv. forseti ætlar að láta þennan sterka meiri hluta fara sínu fram á þessum nótum sem hann hefur gert þá fáu daga sem liðnir eru af sumarþinginu.

Vegna orða hv. þingmanns vill forseti geta þess að hann hefur tekið ákvörðun um það, svo framarlega sem nokkur tök eru á hér í dag, að ljúka afgreiðslu á frumvarpinu um þingsköp Alþingis. Hvers vegna er það? Við erum að koma hér út úr utandagskrárumræðu, umræðu um sjávarútvegsmál, þar sem eru mjög strangar og stífar kröfur um að allt sé gert sem hægt er til að tryggja hagsmuni sjávarbyggða. Með sama hætti var mjög skýr krafa um að forseti tryggði að kosið yrði í nefndir þingsins. Þær nefndir þingsins sem gert er ráð fyrir að kjósa með samþykkt þessa frumvarps eiga m.a. að fjalla um alvarleg mál eins og þessi sjávarútvegsmál. Þess vegna tel ég engin efni og engar ástæður til að draga þessa umræðu. Það liggja fyrir nefndarálit frá allsherjarnefnd og í því ljósi liggur málið algjörlega ljóst fyrir af hálfu forseta og engin ástæða til að fresta afgreiðslu þessa máls.

Virðulegi forseti. Þetta er hálfbroslegt. Við sem berum hag sjávarbyggða fyrir brjósti vildum að hér yrði kosið í sjávarútvegsnefnd strax í upphafi þings. Það var ekki gert. Það var ekki farið að þingsköpum, heldur notaði ofurmeirihlutinn vald sitt til að koma í veg fyrir að farið yrði að þingsköpum og kosið í hefðbundnar nefndir þingsins eins og þingsköp gera ráð fyrir. Það er nú öll umhyggjan sem meiri hlutinn ber fyrir hinum dreifðu byggðum landsins. Við erum búin að upplifa frá upphafi þings að nokkrar nefndir eru ekki að störfum af því að ekki er búið að skipa í þær. Hér er nefndalaust að þessu leyti. Það er nú öll umhyggjan sem stjórnarflokkarnir bera fyrir málaflokkunum. Í staðinn er því núna flýtt að breyta þingsköpum án þess að búið sé að breyta Stjórnarráðinu. Það kemur skýrt fram í greinargerð með málinu með ríkisstjórnarfrumvarpinu að þingnefndirnar endurspegli Stjórnarráðið og málaflokkana innan þess. En hér er byrjað á öfugum enda. Við eigum sem sagt að klára fyrst hvernig fastanefndirnar líta út og síðar á að ganga frá skipan Stjórnarráðsins. Þessi vinnubrögð eru afar óeðlileg. Ég minni líka ofurmeirihlutann á að í stefnuyfirlýsingu hans segir að ríkisstjórnin muni leitast við að eiga gott samstarf við alla flokka á Alþingi og standa vörð um sjálfstæði Alþingis og eftirlitshlutverk þess. Þetta er nú öll virðingin sem borin er fyrir sjálfstæði þingsins og þetta er hið svokallaða góða samstarf við alla flokka á Alþingi, þ.e. að skipa hér ekki í nefndir eins og eðlilegt er, tefja það með þessum hætti og byrja á öfugum enda, klára þingsköpin áður en við breytum Stjórnarráðinu. Þetta er þvert á það sem segir í greinargerðinni frá sjálfum meiri hlutanum. Það er eins og meiri hlutinn hafi ekki farið yfir sitt eigið mál með því að sundurskilja vinnslu þessara tveggja mála. Að sjálfsögðu á að vinna þau saman. Allt annað er óeðlilegt. Við höfum heldur ekki fengið upplýsingar í allsherjarnefndinni um hvaða málaflokkar eigi að falla undir ráðuneytin. Það er einhver leynilisti sem við höfum ekki fengið að sjá þrátt fyrir að fjármálaráðuneytið gefi umsögn um að 41 starfsmaður verði fyrir áhrifum af breytingunum sem verða síðar. 41 starfsmaður er mjög nákvæm tala. Hér er eitthvað að baki sem við höfum ekki fengið að sjá. Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um mjög óeðlileg vinnubrögð að ræða.

Herra forseti. Vegna ummæla sem hér hafa fallið um meint ofbeldi meiri hluta allsherjarnefndar í þessu máli vildi ég að fram kæmi að málið var tekið fyrir eins og gerð hefur verið grein fyrir á fundi nefndarinnar í gærkvöldi. Frumvarpið sjálft er afar einfalt í sniðum og felur ekki í sér flóknar breytingar. Það lá því mjög ljóst fyrir hvaða áhrif það hefði og um það þurfti ekki að hafa langt mál. Það var mat meiri hlutans að ástæðulaust væri að eyða löngum tíma í það. Nú liggur hins vegar fyrir að þær athugasemdir sem komu fram, bæði við umræður í gær og eins innan allsherjarnefndar, við fyrirhugaðar breytingar á stjórnarráðslögunum voru ekki til umfjöllunar þegar þetta mál, þingskapalögin, var til umræðu þannig að það var okkar mat að það væri eðlilegra að sú umræða sem menn vildu taka um breytingu á fyrirkomulagi Stjórnarráðsins ætti sér stað undir þeim dagskrárlið en ekki þessum. Spurt er: Af hverju eru þessi tvö mál ekki látin hanga saman? Það liggur ljóst fyrir að bæði byggja á stefnumörkun ríkisstjórnarflokkanna í þessum efnum. Fyrir því hafa verið færð þau rök og það eru sjónarmið sem meiri hluti allsherjarnefndar studdi að mikilvægt væri að klára þingskapahlutann eins fljótt og auðið yrði til þess að unnt yrði að kjósa til fastanefnda samkvæmt nýju fyrirkomulagi. Vissulega er rétt sem fram hefur komið að það hefði verið hægt að kjósa samkvæmt gamla fyrirkomulaginu og kjósa síðan upp á nýtt í nýjar nefndir samkvæmt nýju fyrirkomulagi þegar sú breyting hefði átt sér stað. Í því hefði hins vegar verið fólginn tvíverknaður og hefði að mínu mati verið fullkomlega ástæðulaust í ljósi þess að fyrir liggur að ríkisstjórnarflokkarnir hyggjast ná fram þessum meginbreytingum og til þess að stuðla að því að fastanefndir geti tekið til starfa samkvæmt því fyrirkomulagi sem ætlað er að standa til frambúðar þá var að sjálfsögðu eðlilegra að bíða í örfáa daga með kjörið og klára þingskapahlutann áður en lengra væri haldið. Það var því mat meiri hluta allsherjarnefndar í þessu máli að ástæðulaust væri að bíða með þetta. Athugasemdir sem varða stjórnarráðslögin eiga frekar heima undir þeim lið í umræðunni og það mál er nú til meðferðar í allsherjarnefnd og verður rætt frekar á morgun. Það væri í sjálfu sér fullkominn óþarfi að bíða með þetta og tefja þar með að kjósa til nefndanna samkvæmt nýju fyrirkomulagi 

Herra forseti. Ys og þys út af engu er það auðvitað þegar þingsköpin, lög, hefðir, vinnubrögð, þingleg umfjöllun þingmála á í hlut, þ.e. þegar það stangast eitthvað á við vilja ríkisstjórnarinnar til að mál séu afgreidd að hennar geðþótta á þingi. Það er það sem í raun og veru felst í hugsun þessarar ræðu. Dapurlegast er þó auðvitað að forseti Alþingis skuli bara ætla að láta þetta yfir sig ganga mótmælalaust, ætli bara láta það athugasemdalaust yfir sig ganga að frumvarp um breytingar á þingsköpum Alþingis fái enga rannsókn í þingnefnd, sé tekið inn í nefnd á kvöldmatarfundi og afgreitt út úr henni aftur á sama fundinum. Venjan er sú að afgreiðsla mála er boðuð eða tilkynnt á fundi og síðan tekin fyrir og afgreidd á hinum næsta. Hér er því auðvitað um þvílíka færibandaafgreiðslu að ræða á einu máli að það hálfa er nóg og þess fá dæmi í þingsögunni að mál, sem ekki er þá hreint smámál og alger samstaða um, sé tekið inn og afgreitt út á einum og sama fundinum. Það vita allir sem eitthvað hafa unnið að afgreiðslu þingmála. Hæstv. forseta hefði verið nær að standa í lappirnar fyrir hönd gildandi laga, þingskapa, og láta kjósa í nefndirnar síðastliðinn fimmtudag en að fara nú með þá ræðu sem hann gerði hér áðan um nauðsyn þess að hraða afgreiðslu þessara mála til þess að hægt væri að kjósa þingnefndir. Það var nefnilega hægt að gera það síðastliðinn föstudag og það átti að gera það. Sá er andi þingskapalaganna og orkar mjög tvímælis að víkja honum til hliðar með afbrigðum þegar svona grundvallaratriði eiga í hlut eins og það sem stendur í viðkomandi grein þingskapalaga, að kjósa skuli í fastanefndir þingsins á fyrsta fundi. Við buðum upp á það að fresta þeim fundi og fresta þar með kosningunni fram yfir helgina þannig að menn gætu talað saman. Á það var ekki hlustað. Forseti sá ekki einu sinni ástæðu til að taka fundarhlé og ræða við formenn þingflokka og forustumenn ríkisstjórnarinnar sáu þegjandi, þrumdu þegjandi undir því að í vændum var sem og gerðist að afbrigðum var beitt með þeim hætti eða þau knúin fram með þeim hætti sem raun ber vitni, að hinn sterki meiri hluti ríkisstjórnarinnar birtist umhugsunarlaust í fyrsta sinn þannig að það var valtað yfir minni hlutann. Varnarákvæði sem sett var inn í þingsköpin til þess að einhver lágmarkssómi sé að umfjöllun mála var þarna settur til hliðar. Og stendur kannski til að nota hann aftur, virðulegur forseti, eða hvernig á að skilja orð forseta að hann hafi ákveðið að reyna að klára afgreiðslu þessa máls hér í dag? Það verður ekki tekið milli 2. og 3. umr. nema með afbrigðum. Er þetta það sem í vændum er, að það verði valtað svona algerlega yfir Alþingi aftur og aftur þegar ríkisstjórninni hentar það? Er það lýðræðis- og þingræðisást þessara flokka? Eru það samræðustjórnmálin, hæstv. iðnaðarráðherra?

Hæstv. forseti. Ég lýsi yfir miklum vonbrigðum með svör hæstv. forseta við þeirri málaleitan sem ég færði fram. Ég ítreka og endurtek þau orð mín að hæstv. forseti, sem hlaut mjög góða kosningu hér á fimmtudaginn var á þingsetningarfundi og miklar vonir eru bundnar við, veldur miklum vonbrigðum við afgreiðslu þessa máls. Hæstv. forseta er í lófa lagið að jafna þessi mál á sérfundi með stjórnum þingflokkanna og tryggja það að þessi svipur sé ekki á störfum löggjafarsamkomunnar og hæstv. forseti verður að átta sig á því að hann er jafnmikill forseti okkar í stjórnarandstöðunni og þeirra sem stýra þessum sterka meiri hluta. Það er ljóst að meiri hlutinn er mjög sterkur, það veit alþjóð og það er í sjálfu sér ekki slæmt mál heldur gott og hæstv. ríkisstjórn á auðvitað að kunna að notfæra sér styrkleika sína, ekki með ofbeldi og óbilgirni heldur með skynsemi og stjórnvisku. Hún er ekki að fara fram með þeim hætti sem eðlilegt getur talist í ljósi stærðar sinnar og styrkleika og hæstv. forseti á ekki að styrkja þessa ríkisstjórn í því að fara fram með þeim hætti sem ríkisstjórnin er að gera. Hann á að standa upp og verja lýðræðisleg vinnubrögð á Alþingi Íslendinga og tryggja það að hér sé samráð um hvernig mál eru afgreidd á löggjafarsamkundunni. Enn er okkur í lófa lagið að kjósa þær þingnefndir sem 13. gr. þingskapa gerir ráð fyrir að gert sé á fyrsta fundi Alþingis. Enn getur forseti tekið ákvörðun um að það verði gert og málin tvö verði síðan látin fylgjast að í umræðum á þinginu. Ég lýsi því yfir, hæstv. forseti, að það eru mér mikil vonbrigði hver viðbrögð hæstv. forseta hafa verið við þeirri málaleitan minni sem hér var borin fram.

Herra forseti. Ég geri athugasemd við það sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir nefndi hér að ríkisstjórnin og þingmeirihlutinn hafi farið á svig við þingsköpin. Í 79. gr. þingskapa stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir uppástungu forseta eða formanns þingflokks má bregða út af þingsköpum þessum ef tveir þriðju hlutar þeirra þingmanna, er um það greiða atkvæði, samþykkja.“ Þetta stendur í þingsköpum þannig að það er ekkert farið á svig við þau. Ef menn eru virkilega að gefa það í skyn að stjórnarþingmenn séu strengjabrúður og taki ekki ákvarðanir sjálfstætt þá þykir mér mjög farið að harðna á dalnum. Og þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon segir að stjórnarþingmenn hafi samþykkt það umhugsunarlaust þá er það ekki rétt. Það gildir a.m.k. ekki um mig. Ég tók ákvörðun mjög meðvitað um þetta. Ég taldi nefnilega að það liti mjög illa út og væri fáránlegt ef menn ætluðu að fara að kjósa í nefndir, kosningu sem ætti að gilda bara í eina viku eða tvær. Það er hlægilegt. Ég hugsa að ef það hefði verið gert hefði stjórnarandstaðan gagnrýnt það alveg eins: Hvað eru menn að kjósa í nefndir sem eiga bara að starfa í eina viku eða tvær og fá ekki einu sinni eitt einasta mál, og kjósa formenn í nefndirnar? 

Virðulegi forseti. Stjórnarandstöðunni er að sjálfsögðu í sjálfsvald sett hvaða mál hún tekur og ræðir til þrautar á hinu háa Alþingi og hún velur það en mér hefur þótt mjög athyglisvert í umræðu um þetta tiltekna mál að stjórnarandstaðan hefur gert mjög ríka kröfu til þess að annað mál verði afgreitt samhliða. Hér er um að ræða lög er lúta að skipulagi löggjafarvaldsins og lagt er til að ljúka því máli sérstaklega, þ.e. að löggjafarvaldið ákveði hvert skuli vera skipulagið á þinginu. Hvers vegna er sett fram krafa um að það verði gert samhliða og skipulag framkvæmdarvaldsins er afgreitt um leið og því er haldið fram að þingið sé afgreiðslustofnun fyrir framkvæmdarvaldið? Hér er einfaldlega um það að ræða að löggjafarvaldið ákveði sjálft sitt skipulag. Síðan ákveðum við síðar hvernig skipulagið kann að vera hjá framkvæmdarvaldinu. Hér er um það að ræða að Alþingi ákveði sitt skipulag sjálft. Þess vegna furða ég mig mjög á því hvernig þetta mál er sett fram. Ég hef ákveðna samúð með sjónarmiðum sem hv. þm. Jón Magnússon setur fram í nefndaráliti sínu. Þar segir hann einfaldlega að það sé mikilvægt að það verði kosið í þessar nefndir og það gert strax. Um það snýst þetta mál núna. Enda hefur forseti sagt að um leið og þessu máli verði lokið, þ.e. þessari umræðu, þá verði kosið í nefndir. Hvort það gerist í dag eða morgun hefur stjórnarandstaðan án efa mikið um að segja. Kjarni málsins er náttúrlega sá að það er eðlilegt að löggjafinn ákveði sitt skipulag sjálfstætt og án tengsla við framkvæmdarvaldið, þrátt fyrir að venjan sé sú að nefndaskipan á þinginu hafi tekið mið og hliðsjón af ráðuneytaskipan. Það hefur alltaf verið, það er ekkert nýtt í þeim efnum. En það er sjálfsagt og eðlilegt að þingið afgreiði sitt mál sjálfstætt og síðan verði afgreitt hvernig skipulagið verði hjá framkvæmdarvaldinu. Það er eðlilegt að greina þarna á milli og óeðlilegt að gera þá skýlausu kröfu að þetta sé afgreitt saman því að þarna er um sitt hvort valdsviðið að ræða, þ.e. framkvæmdarvaldið annars vegar og löggjafarvaldið hins vegar.

Herra forseti. Að mínu viti er nákvæmlega ekkert athugavert við það að afgreiða þessi tvö frumvörp með þeim hætti sem meiri hluti allsherjarnefndar og stjórnarmeirihlutinn hefur mælt fyrir, þ.e. að afgreiða þingskapalagafrumvarpið sérstaklega og stjórnarráðsfrumvarpið sérstaklega. Eins og hv. þm. Pétur Blöndal benti á hefði það verið ákaflega ankannalegt fyrir þingið að kjósa til sjávarútvegsnefndar og landbúnaðarnefndar og nokkrum dögum síðar hefðu þeir þingmenn sem kosnir voru í þær nefndir verið slegnir af, vegna þess að þingsköpin kveða á um að þingmenn skuli kosnir til fastanefndanna fyrir allt kjörtímabilið. Og það hefði verið fullkomið klúður og þinginu til vansa ef farið hefði verið að tillögum stjórnarandstöðunnar. Þessi umræða um þingskapalagafrumvarpið er náttúrlega mjög furðuleg. Stjórnarandstaðan hefur ekki séð ástæðu til að gera neinar efnislegar athugasemdir við það frumvarp. Allar þær efnislegu athugasemdir sem fram koma varða stjórnarráðsfrumvarpið og slíkar athugasemdir eiga að koma fram í umræðum um það frumvarp, þ.e. um stjórnarráðsfrumvarpið en ekki um frumvarp til laga um þingsköp. Það hefur verið gert í umræðunni og það hefur verið gert í hv. allsherjarnefnd og það mun verða gert þegar allir þeir gestir sem stjórnarandstaðan hefur óskað eftir að verði kallaðir fyrir nefndina koma á okkar fund. Ég vil síðan nefna að í umræðu um það ágæta frumvarp í gær, herra forseti, lýsti formaður Framsóknarflokksins því yfir við lok umræðunnar í andsvari við mig að þessi mál væru auðvitað ekkert svo stór mál. Þess vegna finnst mér framganga þingflokksformanns Framsóknarflokksins í þessu máli og í þessum ræðustóli í umræðu í dag ansi furðuleg í ljósi þeirrar afstöðu sem fram kom í máli formanns Framsóknarflokksins við lok umræðunnar í gær. Ég held að það væri heillavænlegra fyrir þingmenn Vinstri grænna og Framsóknarflokksins að taka málflutning fulltrúa Frjálslynda flokksins í þessu máli sér til fyrirmyndar. Hv. þm. Jón Magnússon hefur lýst því yfir að Frjálslyndi flokkurinn muni greiða fyrir afgreiðslu þessa máls og það er skynsamleg afstaða sem framsóknarmenn og vinstri grænir ættu að taka sér til fyrirmyndar þannig að við getum greitt fyrir þingstörfum og kosið í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd svo að þær nefndir fari að vinna. Það er ekki vanþörf á og allar tafir á kosningu þeirra nefnda verða að skrifast á reikning stjórnarandstöðunnar.

Herra forseti. Nú er þetta sem sagt allt orðið okkur að kenna. Það erum við sem erum sökudólgarnir. Það erum við sem komum í veg fyrir að hér sé kosið í þingnefndir, segir hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson. Hann segir að þessi vinnubrögð séu fullkomlega eðlileg, ekkert við þau að athuga. Með öðrum orðum, hið afbrigðilega er orðið eðlilegt. Það að beita afbrigðum er orðinn hinn eðlilegi framgangsmáti hér á þingi að mati hv. þingmanns. Það er eðlilegt að taka mál inn í nefnd og rífa þau út aftur á einum og sama fundinum. Það er eðlilegt að meiri hlutinn hunsi þau mörk sem eiga að vera á milli umræðna, sem eiga að tryggja vandaða málsmeðferð og tryggja að mál rúlli ekki í gegn á færibandi nema gott samkomulag sé um annað. Til þess eru varnaglarnir sem slegnir eru í þingsköpunum hugsaðir. Þetta vita allir. Sú var tíðin að hér störfuðu tvær þingdeildir og frumvarp af þessu tagi hefði þurft að fara í gegnum sex umræður og ganga aftur til fyrri deildar ef því hefði verið breytt í hinni síðari. Þegar Alþingi var sameinað í eina málstofu sóru menn og sárt við lögðu að menn mundu fara sérstaklega varlega í að stytta leiðirnar fyrir frumvörp og þingmál í gegn eftir að þingið væri komið í eina málstofu. Ég er hræddur um að menn hefðu eitthvað sagt á þeim dögum ef þeir hefðu séð fyrir sér að það kæmi einhvern tíma svo gæfulaus meiri hluti að hann færi með vald sitt eins og sá sem hér ræður nú ríkjum. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson reynir núna að snúa þessu þannig að þetta sé að frumkvæði Alþingis. Að Alþingi sé hér sjálft á undan með breytingar á þingskapalögunum og svo komi spurningin um hitt. Er þetta nú ekki að snúa hlutunum svolítið á haus? Lá frumkvæðisskyldan í þessu máli einhvern tímann hjá Alþingi? Hverjir flytja frumvarpið? Eru það formenn allra þingflokka eins og hefðin er? Nei, það eru verkamenn ríkisstjórnarinnar sem hafa sett sig á það, formenn þingflokka stjórnarliðsins. Þetta dæmir sig sjálft, virðulegi forseti. Það að til vansa hefði verið að kjósa hér í þingnefndir samkvæmt gildandi lögum fæ ég ekki séð að geti staðist. Er einhvern tímann eitthvað að því að Alþingi fari að lögum, ég tala nú ekki um þeim lögum sem um það sjálft gilda? Það held ég varla. Í okkar hugum var að þá mundu þær nefndir starfa fram að næstu áramótum, enda liggur fyrir að ekkert af þessu á að taka gildi fyrr en um áramót, nema sýndarmennskan, nema nafngiftirnar. Það er hið táknræna sem ríkisstjórnin þarf, sjálfrar sín vegna, á að halda núna. Að öðru leyti eiga lögin ekki að taka gildi fyrr en um áramót, að öðru leyti á ný reglugerð um Stjórnarráðið ekki að taka gildi fyrr en um áramót. Enda á ríkisstjórnin, að því er best virðist, að verulegu leyti eftir að koma sér saman um innihald pakkans og allt á huldu um það hvað raunverulega kemur út úr þessu að lokum. Þess vegna var það ósk okkar og krafa að um þessi mál yrði fjallað saman og í heild sinni í von um að niðurstaðan yrði sú að þetta mundi allt saman bíða haustsins og færi þá 

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að allur minni hlutinn í þinginu er mjög ósáttur við þessi vinnubrögð. Það kemur skýrt fram, virðulegi forseti, í nefndarálitunum, þ.e. í þeim báðum, frá 1. og 2. minni hluta. Frjálslyndir eru mjög ósáttir við þessi vinnubrögð og þeir draga það fram, virðulegi forseti, að það átti að fara eftir gildandi lögum um þingsköp, það átti að kjósa í nefndirnar strax en það var ekki gert. Þetta var óeðlilegt, segja Frjálslyndir, eins og við hin segjum líka.  Þeir segja hins vegar að þetta sé staðreynd, að staðan sem nú ríki sé staðreynd. Það er alveg rétt hjá þeim en við látum þetta ekki yfir okkur ganga þegjandi og hljóðalaust, þau vinnubrögð sem hér eru viðhöfð, virðulegi forseti. Það hefði verið hægt að kjósa strax í hefðbundnar nefndir. Það hefði alls ekki verið til vansa, það hefði verið eins og þingsköpin kváðu á um en það var ekki gert. Það er rétt að þetta er ekki stærsta málið sem mun reka á fjörur þessa þings en það er mjög stórt mál hvernig vinnubrögðin eru á hinu háa Alþingi. Það er mjög stórt mál, það er jafnvel enn þá stærra núna þegar meiri hlutinn er svona sterkur og getur farið fram með hvað sem hann vill með afbrigðum, þá verður svona mál að mjög stóru máli. Við viljum ekki sjá þessi vinnubrögð í framtíðinni. Vinnubrögðin hafa verið þannig gagnvart þingsköpum að menn hafa leitað eftir samstöðu allra þingflokka. Það hefur verið hefðin. Sú hefð er brotin núna. Þetta er ekki unnið í neinu samstarfi og þessi vinnubrögð eru algerlega ný. Þess vegna viljum við koma því hér skýrt á framfæri að við sættum okkur ekki við þetta. Þetta er ekki til eftirbreytni. Meiri hlutinn hefði betur farið fram með allt öðrum hætti hvað þetta varðar. Við teljum þetta mjög óeðlilegt og að ekki sé hægt að skapa frið um störf í þinginu, virðulegi forseti, ef þetta eiga að vera vinnubrögðin sem meiri hlutinn ætlar að viðhafa.

Virðulegi forseti. Vert er að geta þess að það var haldinn einn fundur með formönnum flokkanna þar sem leitað var eftir samstöðu um málið. Sú samstaða náðist hins vegar ekki. En vegna orða hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar áðan þá er einfaldlega heimild í þingsköpum til að beita afbrigðum. Það kann að koma upp sú staða að eðlilegt sé að beita afbrigðum. Í tilvikum eins og þessu hljóta menn að velta því fyrir sér hvort það hefði verið eðlilegt að kjósa á fimmtudegi í nefnd til fjögurra ára og kjósa svo aftur á þriðjudegi. Um það snýst þetta mál í raun og veru. Að kjósa aftur á þriðjudegi eða miðvikudegi til að leggja nefndirnar niður. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon segir einnig: Hvað liggur okkur á þegar þetta tekur ekki gildi fyrr en um áramót? Í 3. gr. laga um þingsköpin segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi“, þ.e. nefndirnar fara að vinna eftir þessum lögum um leið og þetta frumvarp hefur verið samþykkt. Þannig að frumvörp sem hér verða lögð fram fara inn í þessar nefndir, lögin öðlast þegar gildi.  Það er mikilvægt að við ræðum um málið eins og það er. Það er grundvallaratriði. Hér er verið að ræða um að breyta nefndaskipan þingsins að mörgu leyti í takt við þær breytingar sem átt hafa sér stað í samfélaginu undanfarna áratugi. Auðvitað getur vel verið að einhverjir séu andvígir þeim breytingum sem átt hafa sér stað og það að þingið skuli reyna að aðlagast þeim breytingum. Það þarf kannski ekki að koma á óvart þó að einhverjir kunni að vera andvígir. En ég held að í ljósi þess sem hér er áformað, virðulegi forseti, sé sjálfsagt og eðlilegt að ljúka þessu máli og þingið breyti skipulagi sínu í samræmi við þær hugmyndir sem liggja fyrir í þessu frumvarpi. 
             Virðulegi forseti. Ég hef nú dálítið 

Herra forseti. Allsherjarnefnd hefur fjallað nokkuð um þetta mál eins og fram hefur komið í umræðum. Í nefndaráliti meiri hluta kemur fram að meiri hluti nefndarinnar styðji frumvarpið á þeim forsendum sem koma fram í greinargerð með því og telur að hægt sé að afgreiða frumvarpið óháð öðrum málum sem lögð hafa verið fram. Meiri hlutinn leggur áherslu á að afgreiðslu frumvarpsins verði hraðað svo að unnt verði að kjósa fastanefndir í samræmi við efni þess svo fljótt sem auðið er. Meiri hluti nefndarinnar gerir ekki breytingartillögu við ákvæði frumvarpsins og styður þau óbreytt en leggur jafnframt stuðning við breytingartillögu hv. þm. Sturlu Böðvarssonar, forseta Alþingis, sem lögð var fram á sérstöku þingskjali (þskj. 12). Undir nefndarálitið rita sá er hér stendur, Ágúst Ólafur Ágústsson, Ellert B. Schram, Karl V. Matthíasson, Arnbjörg Sveinsdóttir og Sigurður Kári Kristjánsson.

Herra forseti. Frumvarpið felur í sér breytingu á lögum um þingsköp Alþingis og eru flutningsmenn þess eingöngu þingflokksformenn stjórnarmeirihluta. Það er einsdæmi. Það er áratugahefð fyrir því á Alþingi að leitað sé eftir samkomulagi allra þingflokka og mynduð þverpólitísk samstaða um breytingar á lögum um þingsköp. Sú hefð hefur nú verið brotin í fyrsta skipti, í það minnsta frá seinni heimsstyrjöld. Maður spyr sig: Er erindið svo brýnt? Af hverju? Af hverju þurfti að brjóta þessa áratuga þinghefð á svo litlum grundvelli? Þeirri spurningu hefur alls ekki verið svarað. Spurningin verður enn þá ásæknari og áleitnari vegna stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og ummæla sem hér hafa verið viðhöfð í ræðustóli. Fyrsti minni hluti allsherjarnefndar gagnrýnir meiri hluta nefndarinnar harðlega og bendir á að þau séu í hróplegu ósamræmi við yfirlýsingar formanna stjórnarflokkanna og stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar en í henni segir m.a., með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun leitast við að eiga gott samstarf við alla flokka á Alþingi og standa vörð um sjálfstæði Alþingis og eftirlitshlutverk þess.“ Það hefur ekkert samstarf verið í gangi frá byrjun þessa sumarþings, ekkert. Ef þetta á að heita gott samstarf samkvæmt stefnuyfirlýsingunni, hvers á þá að vænta ef það hleypur snurða á þráðinn í samstarfinu? Hvers er þá að vænta miðað við þær aðferðir sem beitt hefur verið hér, þegar til voru aðrar leiðir, sátta og samlyndis sem hefðu, herra forseti, flýtt þessu þinghaldi verulega og gert það skilvirkara? Þetta er sérkennilegt í ljósi ummæla hæstv. utanríkisráðherra í eldhúsdagsumræðu hér í liðinni viku. Þar sagði hún orðrétt, með leyfi herra forseta: „Ný ríkisstjórn er byrjuð á því verki að stokka upp verkaskiptingu ráðuneyta og innleiða ný vinnubrögð hjá framkvæmdarvaldinu. Ég vil leyfa mér að færa fram þá ósk að við sameinumst um að bæta vinnubrögð einnig hér á Alþingi Íslendinga. Okkur ber að vera öllu lýðræðislegu félagsstarfi í landinu góð fyrirmynd. Við eigum að leita sáttaleiða þegar þær eru færar en virða grundvallarmun á afstöðu án svikabrigsla eða stóryrða.“ Hæstv. utanríkisráðherra kolfellur á fyrsta prófi sínu, og ríkisstjórnin, hinu lýðræðislega prófi. Það er viðurkennt af hv. formanni allsherjarnefndar að til voru sáttaleiðir í málinu. Ein leið var afar fær. Hún var sú að kjósa allar nefndir strax. Ég veit ekki betur en það hafi verið fullt samkomulag um nefndaskipan og enginn ágreiningur komið upp varðandi skipan í þær nefndir sem í var kosið í síðustu viku. Þingsköp gera ráð fyrir því að kjósa skuli. Ég leyfi mér að efast um að afbrigðaheimildin heimili þessi frávik, ég hef efasemdir um það. Það stendur: „Það skal kjósa.“ Hvert var svo vandamálið, virðulegi forseti, á því að kjósa upp á nýtt þegar kosningin í nefndirnar sem voru kosnar í síðustu viku tóku tíu mínútur? Það hefði þá tekið fimm mínútur í viðbót að kjósa nýjar nefndir, að samþykktu frumvarpi um breytingar á þingsköpum. Það var nú allur vandinn. Þar lá sáttaleiðin. Um þetta gátum við komið okkur saman, um vinnulag. Í stað þess hefur trekk í trekk verið rætt um fundarstjórn herra forseta sem hefði verið óþarft ef sáttaleið, samkvæmt stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, og ég tala nú ekki um ummælum hæstv. utanríkisráðherra, hefði verið fylgt. Svo einfalt var það, þ.e. að byrja samráð með því að tala saman. En það hefur ekkert verið talað saman, menn eiga ekki í samræðu og það er ekki hægt að komast að sátt nema með samræðum. Í slíka samræðu, herra forseti, er ég fús hvenær sem er og hvar sem er til að flýta fyrir þingstörfum og gera þau skilvirkari. Fyrsti minni hluti telur í fyrsta lagi að vinna eigi að málinu og skoða frumvarpið samhliða frumvarpi um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands eða afgreiða það frumvarp á undan því frumvarpi sem hér um ræðir. Það gefur augaleið vegna þess að stjórnarráðsfrumvarpið veitir þessu frumvarpi efnisinntak sem hér er til umræðu. Þau eru nátengd eins og síamstvíburar. Í öðru lagi telur 1. minni hluti óforsvaranlegt annað en fjallað verði sameiginlega um frumvörpin með venjubundnum hætti, þau send til umsagnar fagaðila og hagsmunasamtaka, þar á meðal stéttarfélaga starfsmanna. 1. minni hluti mótmælir sérstaklega þeim ámælisverðu vinnubrögðum meiri hlutans að ljúka umfjöllun um málið á einum stuttum nefndarfundi í kvöldmatarhléi, hafna öllum óskum um eðlilega þinglega meðferð og taka málið órannsakað úr nefnd með afli atkvæða meiri hlutans. Í hvaða stöðu var minni hlutinn síðan settur í allsherjarnefnd þegar skotið var á kvöldverðarfundi í allsherjarnefnd og þingstörf héldu áfram klukkan átta og lauk á ellefta tímanum í gærkvöldi? Háttvirt allsherjarnefnd boðaði til nýs fundar klukkan níu í morgun sem stóð fram á ellefta tímann líka. Hvaða ráðrúm átti stjórnarandstaðan að hafa til að skila frambærilegu áliti minni hlutans, leita upplýsinga og gegna eftirlitshlutverki sínu og þeirri ríku lagaskyldu sem er lögð á minni hlutann? Hún verður enn þá ríkari fyrir það hvað meiri hlutinn er stór, þessi ofurmeirihluti. Þess frekar er ástæða til að leggja rækt við minni hlutann á þingi, stjórnarandstöðuna. Það verður ábyggilega kallað sérstaklega eftir því að minni hlutinn fái sérstaka aðstoð í nefndastarfi og annars staðar til að geta mætt vinnubrögðum sem þessum. Í þriðja lagi vill 1. minni hluti árétta að endanleg verkefnaskipting á milli ráðuneyta er enn óljós með öllu og forsendur málsins allar í þoku eins og það ber að Alþingi. Framkvæmdarvaldið er hér að leggja til að Alþingi breyti starfsskipulagi sínu fyrir fram á grundvelli áforma ríkisstjórnar um breytta verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins. Litlar sem engar upplýsingar fást um hvað felst í samkomulagi stjórnarflokkanna eða hvað á eftir að semja um og því óeðlilegt að Alþingi breyti skipulagi sínu án þess að efnisleg niðurstaða um færslu á viðfangsefnum milli ráðuneyta hafi verið útkljáð. Hið eina rétta er því að kjósa á sumarþingi í fastanefndir Alþingis samkvæmt gildandi þingskapalögum, eins og stjórnarandstaðan lagði til að gert yrði á þingsetningardegi, en taka svo til skoðunar breytingar á þingskapalögum og nefndatilhögun á Alþingi þegar endanleg niðurstaða liggur fyrir um breytta verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins. Reyndar er það svo að í greinargerð með frumvarpi ríkisstjórnarinnar er afstaða minni hlutans rökstudd svo varla verður betur gert, en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Skipan og heiti fastanefnda Alþingis hafa tekið mið af heitum ráðuneyta og skiptingu málaflokka milli þeirra og er í 1. mgr. 23. gr. þingskapa kveðið á um að vísa skuli frumvörpum, þingsályktunartillögum og skýrslum til nefnda eftir efni þeirra og hafa um það hliðsjón af skiptingu málefna í Stjórnarráðinu.“ Síðar segir: „Með þessu frumvarpi verður því samræmi milli heita ráðuneyta og fastanefnda þingsins og málaflokka.“ Með vinnubrögðum meiri hlutans er verið að breyta skipan fastanefnda Alþingis áður en ljóst er hver heiti ráðuneyta verða og skipting málaflokka milli þeirra og þannig farið þvert gegn greinargerð frumvarpsins og eðlilegum vinnubrögðum. Ég vek líka athygli á því að minni hlutinn skipuleggur sig í nefndir eftir verksviðum nefnda, hvaða hv. þingmaður fer í hverja nefnd eftir því hvar sérfræðiþekking hans eða önnur þekking hans á sviði mannlífsins nýtist best. Slík skipulögð vinnubrögð eru auðvitað útilokuð með þessum hringlandahætti. Í ljósi þess sem ég hef að framan sagt gerir 1. minni hluti eftirfarandi tillögu að rökstuddri dagskrá, hún er svohljóðandi: „Í ljósi þess að frumvarpið er vanreifað og fékk enga skoðun í þingnefnd, ekki hefur verið leitað samstöðu um efni þess með hefðbundnum hætti þó þingskapalög eigi í hlut og áform ríkisstjórnarinnar um breytingar á verkaskiptingu innan stjórnarráðsins eru enn mjög óljós samþykkir Alþingi að vísa málinu frá og taka fyrir næsta mál á dagskrá.“ Undir álitið ritar sá sem hér stendur og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir. Ég vil að endingu taka það fram, herra forseti, að nái þessi dagskrártillaga okkar ekki fram að ganga styðjum við breytingartillögu hæstv. forseta um að þingmönnum sé heimilt að gera grein fyrir atkvæði sínu.

Virðulegi forseti. Við frjálslyndir tökum undir með 1. minni hluta varðandi þær formlegu athugasemdir sem gerðar eru, eins og kemur reyndar fram í áliti 2. minni hluta, þ.e. að það hefði verið eðlilegt að kjósa í starfsnefndir eins og þingsköp mæla fyrir um og fram kom í máli mínu í umræðum um þetta efni í gær. Það liggur hins vegar fyrir að á þingsetningardegi var farið í gegnum þá umræðu og niðurstaðan varð ljós, þ.e. hver vilji meiri hlutans var í því efni. Í gær fórum við í gegnum umræðu af sama toga. Niðurstaðan var ljós í því efni þá og enn í dag hefur slík umræða verið sett á. Að okkar mati var fullreynt, eftir þær umræður sem áttu sér stað á þingsetningarfundi og í gær. Við gætum ekki komið því til leiðar, ekki komið því viti fyrir meiri hlutann, að þingnefndir yrðu kjörnar samkvæmt þingsköpum. Þá vaknar spurningin um hvernig skuli fara að. Það er alltaf erfitt og hefur jafnan verið ómögulegt fyrir fólk að reyna að berjast í föllnum vígjum. Það sýnist mér 1. minni hluti vera að reyna að gera. Það er hins vegar skoðun mín og okkar frjálslyndra að það sé mikilvægt og skipti miklu máli að þingnefndir verði kjörnar sem fyrst. Það er ljóst að þær verða ekki kjörnar samkvæmt núgildandi þingskapalögum og þá er spurningin um hvaða leið á að fara. Þær verða ekki kjörnar, það nær ekki fram að ganga nema því frumvarpi sem hér liggur fyrir til breytinga á þingsköpum Alþingis verði veitt brautargengi. Af þeim ástæðum teljum við nauðsynlegt að flýta fyrir og hraða því að þetta frumvarp verði að lögum og kosið verði í þingnefndir. Það skiptir máli vegna þess, eins og fram kom m.a. í utandagskrárumræðum áðan, að vandi sjávarbyggða og reyndar fleiri byggða er gríðarlegur. Það er ekki vansalaust fyrir Alþingi, hverjum svo sem það er að kenna. Að sjálfsögðu tek ég undir það að þar er um að kenna þeim meiri hluta sem hér hefur staðið að, að það hefur ekki verið kosið í þær starfsnefndir, þær atvinnumálanefndir sem miklu máli skiptir að í verði kosið. Við viljum hins vegar greiða fyrir því, þar sem enginn annar möguleiki er fyrir hendi, að það verði með þeim hætti sem meiri hlutinn hefur einsett sér. Þó að við séum ekki tilbúnir til að samþykkja afbrigði þá mælum við með því að frumvarpið verði samþykkt. Það er vandi fyrir höndum. Það er mikilvægt að Alþingi hafi allar sínar starfsnefndir fullmannaðar og að störfum. Það skiptir máli og ræður niðurstöðunni eins og ég hef hér kynnt. Ég hvet til þess að afgreiðslu frumvarpsins verði hraðað með eðlilegum hætti.

Virðulegur forseti. Hér var gerð grein fyrir áliti 1. minni hluta allsherjarnefndar, sem ég er hluti af. Ég vil draga það fram, af því að þetta er eitt af fáum tækifærum sem maður hefur til þess að ræða málið, að þótt það sé ekki mjög stórt, pólitískt séð, þá eiga eftir að koma stærri mál fyrir þingið sem menn munu takast á um mun harðar. En vinnubrögðin hafa farið mjög fyrir brjóstið á okkur í Framsóknarflokknum varðandi þetta mál. Það hefur verið leitað eftir þverpólitískri samstöðu um breytingar á þingsköpum hingað til. Það er auðvelt að rifja upp að Halldór Ásgrímsson, þáverandi forsætisráðherra, setti af stað nefndarstarf til þess að skoða breytingar á þingsköpum, breytingar á Stjórnarráði og því sem hér er til umræðu. Þeirri vinnu vatt ágætlega fram og núverandi hæstv. forsætisráðherra ræddi við forustu stjórnmálaflokka í lok síðasta kjörtímabils til þess að athuga hvort það væri hægt að ná þverpólitískri samstöðu um breytingar af þessum toga. En það var ekki svo og þá var hætt við að hreyfa því máli. Það er hægt að rekja fleiri svona dæmi langt aftur í tímann þar sem alltaf hefur verið mynduð þverpólitísk samstaða. Núna er það ekki gert. Hér er farið fram án þess að reyna að mynda þverpólitíska samstöðu og afbrigðum beitt til að koma málum eins hratt í gegn og hægt er. Við gerum verulegar athugasemdir við þessi vinnubrögð, virðulegur forseti. Vinnubrögðin eru einnig í ósamræmi við það sem ríkisstjórnarflokkarnir sjálfir hafa boðað. Það kemur skýrt fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að hún vilji eiga gott samstarf við alla flokka á Alþingi. En ég tel að þetta fyrsta dæmi sýni að það er ekki mikil innistæða fyrir þessum orðum þeirra. Einnig segir að ríkisstjórnin vilji standa vörð um sjálfstæði Alþingis. Það er alls ekki hægt að líta svo á að það sé farið eftir þeim anda þegar ekki er einu sinni reynt að ná samstöðu um þingsköpin. Við hefðum talið eðlilegt, eins og komið hefur fram, að vinna málin saman. Það blasir við þegar greinargerðin með frumvarpinu um þingsköpin er lesin. Þar segir að nefndir þingsins endurspegli Stjórnarráðið. Það er sem sagt verið að reyna að endurspegla málaflokka ráðuneytanna í nefndarskipaninni. Þess vegna er ekkert annað eðlilegt en að klára fyrst breytingar á Stjórnarráðinu eins og hefur verið boðað af ríkisstjórnarflokkunum. Síðan hefur þingið getað brugðist við því með því að skipa nefndum í þeim anda, ef menn hefðu viljað fara eftir því sem hingað til hefur tíðkast. Það er ekki gert. Þess vegna höfum við kallað eftir því að fá betri skýringar á því hvað eigi að felast í breytingum á Stjórnarráðinu. Við teljum að þingnefndirnar eigi að endurspegla nokkurn veginn það sem fellur undir ráðuneytin almennt. Við því hafa menn ekki orðið. Við höfum líka kallað eftir skýringum og ekki fengið í allsherjarnefnd, skýringum á því að í frumvarpi um breytingar á Stjórnarráðinu er fjallað um að 41 starfsmaður verði fyrir áhrifum af þeim breytingum sem þar eru boðaðar. Þar er skýrt tiltekin tala þannig að maður skynjar að til sé listi yfir málaflokka sem eigi að færast á milli ráðuneyta. Sumt höfum við heyrt í tali ráðherra og þingmanna, annað ekki væntanlega og annað er óljóst skilst mér. En maður spyr sig: Af hverju fáum við ekki meiri upplýsingar en við höfum fengið? Ég tel að það hefði verið betra að klára að skipa í nefndirnar eins og þingsköp gera ráð fyrir. Það hefði verið sómi að því fyrir þingið, miklu eðlilegra að gera það þannig, og síðan hefðum við skipað í nýju nefndirnar eftir því sem þessu máli vatt fram, hvort sem það hefði verið í lok þessa þings eða á haustþingi. Líklega hefði verið langeðlilegast að gera það á haustþinginu. Þá hefði verið hægt að breyta Stjórnarráðinu í samræmi við þá málaflokka sem menn ætla að hafa undir ráðuneytum. Við gerum verulegar athugasemdir við þessi vinnubrögð, virðulegur forseti. Við teljum að það eigi ekki að standa svona að málum og viljum vara við því að þessi vinnubrögð verði viðhöfð í framhaldinu þar sem meiri hlutinn getur beitt afbrigðum við öll mál. Ég tel að það sé ekki í anda þess sem ríkisstjórnin sjálf hefur gefið út, að hún vilji gott samstarf við alla flokka á Alþingi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna samnings um þátttöku Lýðveldisins Búlgaríu og Rúmeníu á Evrópska efnahagssvæðinu. Frumvarpið mælir fyrir um heimild til að fullgilda samning um þátttöku Búlgaríu og Rúmeníu á Evrópska efnahagssvæðinu og kveður á um lögfestingu breytingar á meginmáli EES-samningsins vegna þessa. Jafnframt mælir það fyrir um breytingu á lögum um útlendinga, lögum um atvinnuréttindi útlendinga og lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Samkvæmt EES-samningnum er ríkjum sem ganga í Evrópusambandið enn fremur skylt að gerast aðilar að EES-samningnum. Þegar samkomulag náðist um inngöngu þessara tveggja nýju ríkja í Evrópusambandið var því nauðsynlegt að hefja viðræður um stækkun Evrópska efnahagssvæðisins. Stefnt var að því að stækkun EES ætti sér stað samhliða stækkun Evrópusambandsins þann 1. janúar 2007 líkt og við síðustu stækkun EES árið 2004. Vegna erfiðra samningaviðræðna tókst ekki að ná samkomulagi innan þess tíma en það hafði þó óveruleg áhrif á daglega framkvæmd EES-samningsins. Í viðræðunum gerði framkvæmdastjórn ESB verulegar kröfur til EFTA-ríkjanna um fjárframlög í þróunarsjóð EFTA. Þetta reyndist erfiðasta samningsatriðið, ekki síst vegna þess að Noregur sótti fast að ekki yrði um að ræða sérstakt tvíhliða framlag Noregs til viðbótar við framlög EFTA-ríkjanna eins og raunin varð við stækkunina 2004. Einnig var sem fyrr tekist á um kröfur um greiðari aðgang að mörkuðum ESB fyrir sjávarafurðir, en Ísland lagði mikla áherslu á að stækkunin leiddi ekki til lakari viðskiptakjara en fríverslunarsamningar EFTA við hin nýju aðildarríki ESB tryggðu þá þegar. Aðildarsamningur Búlgaríu og Rúmeníu var áritaður í Brussel þann 14. maí sl. Samningaviðræðum vegna aðildarinnar lauk í lok mars með undirritun bráðabirgðasamkomulags en aðildarsamningurinn sjálfur var hins vegar ekki tilbúinn til áritunar fyrr en um miðjan maí. Gert er ráð fyrir því að samningurinn verði undirritaður af öllum aðilum í júlí og verði beitt til bráðabirgða frá þeim tíma þar til öll aðildarríkin 30 hafa fullgilt hann fyrir sitt leyti. Vegna stjórnskipulegra krafna geta íslensk stjórnvöld ekki framkvæmt alþjóðasamning til bráðabirgða án þess að hann hafi verið fullgiltur, eftir atvikum með samþykkt Alþingis. Vegna þessa er frumvarp þetta flutt nú á sumarþingi. Niðurstaða samninga felur í sér að EFTA-ríkin munu fram til loka apríl 2009 auka framlög sín til Þróunarsjóðs EFTA um alls 72 millj. evra. Hlutdeild Íslands í þessum framlögum nemur á ársgrundvelli ríflega 130 millj. kr. samkvæmt núverandi gengi. Samningurinn felur einnig í sér aukinn tollfrjálsan markaðsaðgang fyrir frystan humar og fersk karfaflök inn á markað Evrópusambandsins. Miðað við útflutning frá Íslandi til Evrópusambandsins á þessum tegundum er um nokkra hagsmuni að ræða fyrir íslenska framleiðendur og má áætla að lækkun tolla nemi á ársgrundvelli allt að 70 millj. kr. Ég legg áherslu á mikilvægi þess fyrir viðskiptalífið að samningurinn verði fullgiltur af Íslands hálfu sem allra fyrst og gangi þannig í gildi til bráðabirgða um leið og hann hefur verið undirritaður í sumar. Þetta er m.a. grundvöllur þess að tollkvótarnir sem Ísland samdi um komi til framkvæmda og ekki komi til röskunar á daglegri framkvæmd EES-samningsins. Utanríkisþjónustan mun í framhaldinu fylgjast vel með framvindu fullgildingar samningsins. Ég tel mikilvægt að við Íslendingar göngum fram með góðu fordæmi og ég legg því áherslu á að þetta frumvarp fái skjóta meðferð. Íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að nýta undanþágu í aðildarsamningnum sem frestar gildistöku ákvæða um frjálsa för ríkisborgara frá Búlgaríu og Rúmeníu tímabundið. Þetta er gert að vel yfirlögðu ráði og er í samræmi við það sem gert var við stækkun EES árið 2004. Nokkur þensla hefur ríkt á íslenskum vinnumarkaði á síðustu missirum og hefur mælst tiltölulega lítið atvinnuleysi. Í kjölfarið hefur erlendum ríkisborgurum fjölgað mikið á innlendum vinnumarkaði. Þrátt fyrir umframeftirspurn eftir starfsfólki á síðustu missirum þarf jafnframt að líta til þess að íslenskur vinnumarkaður er smár í sniðum í samanburði við vinnumarkaði nágrannaríkja okkar. Þegar litið er til reynslunnar geta aðstæður á vinnumarkaði breyst hratt. Af þessum sökum er lagt til í frumvarpi þessu að gildistöku ákvæða 1.–6. gr. reglugerðar ráðsins nr. 1612/68, um frelsi launþega til flutninga innan bandalagsins, verði frestað tímabundið að því er varðar aðgengi ríkisborgara Búlgaríu og Rúmeníu að íslenskum vinnumarkaði. Gert er ráð fyrir því að undanþágan gildi til 1. janúar 2009 en þá verða liðin tvö ár frá því að ríkin tvö urðu aðilar að Evrópusambandinu en í rauninni einungis eitt og hálft ár frá því að við afgreiðum hann þá hér ef svo verkast vill. Heimilt er að framlengja undanþáguna um þrjú ár ef fýsilegt telst og svo aftur um tvö ár ef slíkt reynist nauðsynlegt. Því er í sjálfu sér hægt að fresta gildistöku ákvæða um frjálsa för allt til 1. janúar 2014 ef það er talið nauðsynlegt. Eins og fyrr sagði er lagt til að undanþágan gildi til 1. janúar 2009 en að sjálfsögðu munu íslensk stjórnvöld endurmeta stöðuna fyrir þann tíma og leggja mat á það hvort ástæða sé til að framlengja frestun ákvæðanna. Það leiðir af frestun gildistöku ákvæða reglugerðarinnar að ákvæði a-liðar 1. mgr. 14. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga tekur ekki gildi að því er varðar ríkisborgara þessara ríkja fyrr en á sama tíma og ákvæði reglugerðarinnar. Er því mælt með að ákvæði laga um atvinnuréttindi útlendinga um veitingu atvinnuleyfa gildi áfram, eins og verið hefur um atvinnuréttindi ríkisborgara Búlgaríu og Rúmeníu. Þessi tilhögun kallar á lagabreytingar á lögum nr. 47/1993, um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, og lögum nr. 97/2002, um atvinnuréttindi útlendinga. Jafnframt kallar frestun gildistöku ákvæða um frjálsa för á breytingu á útlendingalögum nr. 96/2002. Í frumvarpinu er lagt til að þau ákvæði útlendingalaga þar sem kveðið er á um að EES- og EFTA-útlendingur eigi rétt á dvalarleyfi hér á landi framvísi hann gögnum sem sýni að hann sé launþegi sem fellur undir lög um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan EES-svæðisins taki ekki til þeirra sem eru ríkisborgarar í Búlgaríu og Rúmeníu. Jafnframt er lagt til að sömu takmarkanir eigi við um þau ákvæði laganna sem heimila EES- og EFTA-útlendingi að dvelja hér á landi án sérstaks leyfis í sex mánuði ef hann er hér í atvinnuleit eða til að sækja um dvalarleyfi eftir komu til landsins. Herra forseti. Stækkun Evrópska efnahagssvæðisins mun þýða afnám hindrana í vegi viðskipta með vörur, þjónustu og fjármagn milli Íslands og nýju EES-ríkjanna tveggja. Jafnframt munu fyrirtæki á stækkuðu efnahagssvæði búa við sama lagaumhverfi og sömu samkeppnisskilyrði. Stækkunin mun því tvímælalaust greiða götu íslenskra fyrirtækja inn á markaði í nýju aðildarríkjunum. Að sjálfsögðu munum við einnig opna okkar markaði gagnvart nýju EES-ríkjunum en við höfum haft góða reynslu af því frjálsræði í viðskiptum sem fylgir þátttöku okkar á Evrópska efnahagssvæðinu. Hinn 2. maí sl. voru liðin 15 ár frá því að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði var undirritaður í Óportó. Samningurinn er tvímælalaust einn mikilvægasti milliríkjasamningur sem íslensk stjórnvöld hafa gert og hefur hann lagt sitt af mörkum í því að auka samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja og í raun samfélagsins alls. Eftir þessa stækkun verður Evrópska efnahagssvæðið sameiginlegt markaðssvæði 30 Evrópuríkja með um 495 millj. íbúa. Sá hagstæði samningur sem við náðum vegna stækkunarinnar mun tvímælalaust auðvelda okkur að nýta þau nýju sóknarfæri sem nú bjóðast innan EES. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég spyr utanríkisráðherra hvernig á því standi að nú er talið mikilvægt að takmarka frjálsa för vinnuafls frá Búlgaríu og Rúmeníu, sérstaklega með tilliti til þeirra sjónarmiða sem hæstv. utanríkisráðherra hefur áður sett fram í máli sínu, m.a. um að engar þær aðstæður væru uppi í íslensku þjóðfélagi sem réttlættu nokkrar takmarkanir frá löndum Evrópusambandsins. Í öðru lagi vegna þess að þegar málin voru til umræðu í síðustu kosningabaráttu var vikið að því af hæstv. utanríkisráðherra að málflutningur okkar frjálslyndra í þessu efni væri ógeðfelldur og gerði það að verkum að við værum ekki stjórnarhæf, það væri ekki möguleiki að hafa samstarf við flokk sem teldi ástæðu til að bregðast við þeim félagslegu undirboðum sem stöfuðu af þeim mikla fjölda útlendinga sem hingað hafði komið til að leita sér atvinnu. Hvað veldur, og hvaða munur er á að takmarka hér frjálsa för launþega frá þessum tveimur ríkjum á sama tíma og það er talið með öllu eðlilegt og allt í lagi að heimila innflutning frá öðrum nýjum löndum Evrópusambandsins? Hver er eðlismunurinn? Er einhver munur á þeim mönnum sem koma frá Rúmeníu og Búlgaríu og hinum frá Póllandi, Litháen, Eistlandi, Lettlandi og fleirum? Hver er munurinn?

Virðulegur forseti. Ég vil í þessu sambandi minna á að þegar 10 ný ríki gerðust aðilar að Evrópusambandinu og Evrópska efnahagssvæðinu árið 2004 var jafnframt ákveðið að nýta þann aðlögunartíma sem þá var hægt að nýta, þ.e. tveggja ára aðlögunartíma til að byrja með og síðan með möguleika á framlengingu, þegar samningurinn var gerður um stækkunina árið 2004. Þegar hins vegar kom til umræðu á þinginu hvort framlengja ætti þá aðlögun varð niðurstaða meiri hluta Alþingis að ekki væri ástæða til að nýta framlenginguna. Það má segja að núna förum við að með alveg sama hætti, þ.e. þegar þessi tvö nýju ríki gerast aðilar að Evrópusambandinu, Evrópska efnahagssvæðinu, nýtum við þann aðlögunartíma sem er, eins og ég sagði, eitt og hálft ár sem er ekki langur tími. Síðan verður að takast til sérstakrar skoðunar hér á þingi þegar þar að kemur hvort við teljum ástæðu til að framlengja það eða ekki. Það er sjálfstæð ákvörðun. Mér finnst fullkomlega eðlilegt þegar um er að ræða ný ríki sem gerast aðilar að þessum samningi að nýttur sé aðlögunartíminn, sem er mjög skammur, til þess að átta sig á því hvaða áhrif það hefur og hvort það hefur í för með sér einhverjar breytingar á tilflutningi fólks til landsins að af þessari stækkun verður. Hér er nú um að ræða eitt og hálft ár til aðlögunar vegna þessara breytinga, rétt eins og gert var 2004 og var ekki ágreiningur um þá. Hins vegar var um það ágreiningur við Frjálslynda flokkinn hér á þingi hvort nýta bæri framlenginguna þegar hún kom til framkvæmda.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanríkisráðherra: Ég geri mér fyllilega ljóst að spurningin snýst um afmarkaðan tíma. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hún telji, miðað við sem segir í greinargerð frumvarpsins, að það sé enn nokkur þensla á vinnumarkaðnum og hvað réttlæti þá að beita þessum takmörkunum. Eru einhverjar ástæður eða aðstæður í þessum tveimur löndum, Rúmeníu og Búlgaríu, sem gera eðlilegt að beita þessum sérstöku ráðstöfunum frá einu af fjórfrelsinu í Evrópusambandinu? Spurningin er líka þessi: Miðað við það sem kemur fram í frumvarpinu um að búast megi við því að það dragi úr vinnuframboði, er ástæða til þess að takmarka að einhverju leyti flæði erlends verkafólks til landsins? Ég vil benda á að við frjálslynd héldum því fram í kosningabaráttunni að flæðið væri það mikið að íslensk stjórnvöld hefðu engin tök á að fylgjast með því hvað um væri að ræða. Í einu dagblaðanna í dag er vikið að því að formaður Verkalýðsfélags Akraness hefur ákveðið að kæra fyrirtæki sem hefur fjölda starfsmanna í vinnu sem eru hvergi skráðir og hafa engar kennitölur. Þetta er vafalaust ekki eina fyrirtækið sem þannig er komið fyrir. Það sem við bentum á er einfaldlega að það var of mikill fjöldi á of skömmum tíma sem kom til landsins og þess vegna verðum við sem 300 þús. manna þjóð að bregðast við því. Ég lít á frumvarp utanríkisráðherra hér, og félagsmálaráðherra, sem viðbrögð við þeim vanda sem þegar er kominn og þegar er fyrir hendi. Og ég vil fá skýr svör hvort um það er að ræða eða ekki.

Virðulegur forseti. Hér var spurt hvort það væru einhverjar aðstæður í þessum tveimur löndum sem gerðu það sérstaklega að verkum að þessi aðlögunartími væri notaður, þetta eina og hálfa ár. Í sjálfu sér er ekki um það að ræða í þessu tilviki. Hins vegar er hér um að ræða tvær nýjar þjóðir sem gerast aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu, Búlgaríu og Rúmeníu. Hér er um að ræða nýja málahópa, ef svo má segja, fólk með tungumál sem við höfum kannski ekki búið okkur nægilega vel undir hér á landi að taka við. Það er auðvitað líka mikil ábyrgð sem í því felst að taka við nýjum þjóðahópum. Við þurfum að búa okkur undir það og reyna að átta okkur á því í hversu miklum mæli fólk frá þessum löndum muni sækja inn á hinn þanda íslenska vinnumarkað. Það er fyrst og fremst spurningin um það hvernig við erum í stakk búin til þess að taka á móti þessu fólki og reyna að nýta þennan aðlögunartíma til að átta okkur á því í hversu miklum mæli það muni sækja hingað til lands. Það er rétt að taka það fram að ef aðildarríki kjósa að nýta ekki aðlögunartímann og hrinda strax í framkvæmd reglum ESB um frjálsa för er ekki hægt að snúa aftur til fyrra horfs. Þess vegna er mikilvægt fyrir okkur að átta okkur á því með þennan nýja ríkjahóp, þessi tvö nýju ríki, í hversu miklum mæli þau sæki hingað. Ef við nýtum ekki aðlögunartímann verður í sjálfu sér ekki aftur snúið þannig að hér er bara um ákveðna varúðarráðstöfun að ræða vegna þessarar stækkunar. Það var spurt hvort takmarka ætti flæði verkafólks til landsins. Það hefur komið fram að það eru í rauninni mjög miklar takmarkanir á flæði fólks utan Evrópska efnahagssvæðisins til Íslands, og m.a. kvarta Samtök atvinnulífsins undan því núna að þau geti ekki sótt sérhæft starfslið til Asíu 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum í framhaldi af fullgildingu samnings um aðild Rúmena og Búlgara að Evrópska efnahagssvæðinu. Ég ætla ekki að ræða aðra efnisþætti þessa frumvarps en þann sem lýtur að því að opna ekki íslenskan vinnumarkað strax fyrir íbúum þessara landa, þ.e. þann sem snýr að því að nýta aðlögunartímann og fresta því í tæp tvö ár að íbúar þessara landa njóti hér ákvæða um frjálsa för til vinnu á Íslandi. Eins og komið hefur fram er hér um að ræða frestun í tæp tvö ár, til 1. janúar 2009, en þó mun heimilt ef síðar yrði samþykkt með sérstökum rökum að framlengja það enn frekar og jafnvel til 1. janúar 2014. Maður hlýtur að spyrja sig, hæstv. forseti, hvaða rök liggi að baki þeirri ákvörðun stjórnvalda að fresta gildistöku þessa. Rökin er að finna á blaðsíðu 7 í greinargerð með frumvarpinu og hæstv. utanríkisráðherra las þau orðrétt upp hér áðan. Reyndar sagði hæstv. ráðherra að þetta væri gert að vel yfirlögðu ráði, þetta væri í rauninni bara svipað og áður, og af því að þetta hefði verið gert áður vildi hún gera þetta eins og þá, þ.e. 2004 þegar Evrópusambandið var stækkað síðast. Í greinargerðinni kemur fram að þessu beri að fresta, m.a. vegna þeirrar þenslu sem er á íslenskum vinnumarkaði, þ.e. vegna stóriðjustefnunnar sem hér hefur verið við lýði undanfarin ár og allir eru sammála um að hafi valdið og sé kveikjan að þeirri þenslu sem er á vinnumarkaði. Það er bent á að nú séu útlendingar um 9% af íslenskum vinnumarkaði og svo segir, með leyfi forseta, „en svo virðist sem erlendir ríkisborgarar dveljist hér í lengri tíma en áður og hugi jafnvel að langtímadvöl“. Í ljósi þessa segir síðan að það sé nauðsynlegt að fylgjast með fjölda Rúmena og Búlgara sem kunni að koma hingað til lands til viðbótar því launafólki sem þegar hefur aðgengi að lausum störfum á erlendum vinnumarkaði. Þessar breytingar þýða í raun að staða íbúa Rúmeníu og Búlgaríu verður að íslenskum lögum óbreytt frá því sem nú er þrátt fyrir aðild þeirra að Evrópusambandinu að því er varðar veitingu atvinnuleyfa og dvalarleyfa. Þeir verða sem sagt að hafa hér tímabundið atvinnuleyfi áður en þeir koma til starfa á Íslandi. Þó munu íbúar Búlgaríu og Rúmeníu fá forgang umfram íbúa sem eru utan Evrópska efnahagssvæðisins. Ég vek athygli á því, hæstv. forseti, að reiknað er með því að íbúar frá þessum löndum geti komið hingað hvort eð er ef áframhaldandi þensla verður á íslenskum vinnumarkaði og íslensk stjórnvöld halda áfram að kalla eftir vinnuafli til framkvæmda hér í stóriðjumálum. Munurinn er bara sá á íbúum þessara nýju landa og hinna sem áður hafa fengið aðild að íslenskum vinnumarkaði að þeir geta ekki flutt sig á milli atvinnurekenda ef þeim byðist betri vinna og þeir geta heldur ekki flutt sig milli atvinnurekenda ef kjör og aðbúnaður eru óforsvaranleg. Ég minni á varnaðarorð Vinstri grænna í tengslum við stóriðjustefnuna og þau áhrif sem hún hefur haft á vinnumarkaði, þau félagslegu undirboð og þá staðreynd að íslenskur vinnumarkaður hefur ekki verið og er ekki enn tilbúinn til að taka við þeim fjölda erlendra verkamanna sem stjórnarstefnan þó kallar á. Í þessu tilliti minni ég á frumvörp hv. þm. Atla Gíslasonar og fleiri þingmanna Vinstri grænna á 130. og 131. löggjafarþingi, um atvinnuréttindi útlendinga og um starfskjör þeirra, m.a. um aðgang trúnaðarmanna að upplýsingum um launakjör útlendinga. Maður hlýtur að velta því fyrir sér af hverju nú er nauðsynlegt að mati stjórnvalda að beita þessum ákvæðum og nýta aðlögunarfrestinn. Við stóru stækkunina, þ.e. 2004 þegar fjölgaði í Evrópusambandinu úr 15 í 25 lönd, nýttu Íslendingar sér vissulega þessa aðlögunarfresti en þegar að því kom síðasta vor að framlengja þá var, eins og hér hefur komið fram í umræðunum, ákveðið að gera það ekki. Nú njóta þess vegna tæplega 500 millj. manna í Evrópu þess réttar sem frjáls för milli landa á Evrópska efnahagssvæðinu veitir til vinnu. Ég sé ekki að það séu neinar sérstakar forsendur til þess, eða ég spyr: Hvaða rök eru gegn því að í stað tæplega 500 millj. manna sem nú njóta þessa réttar verði það mest 530 millj. manna, þ.e. 8 millj. Búlgara og 22 millj. Rúmena til viðbótar? Hér er, hæstv. forseti, að mínu mati um að ræða bitamun en ekki fjár. Ég spyr mig: Til hvers hafa menn ákveðið að nýta sér þennan aðlögunarfrest? Menn tóku ákvörðun um að ekki þyrfti að nýta aðlögunartímann frekar síðasta vor vegna 500 millj., þ.e. þeirra nýju 10 ríkja sem þá var um að ræða. Aðlögunartíminn ætti að vera liðinn og ef ekki var þörf á að endurnýja fresti gagnvart 10 ríkjum á síðasta ári finnst manni eiginlega að ekki ætti heldur að vera þörf á því að fresta aðildinni fyrir þau tvö ríki sem hér um ræðir. Hins vegar verður að viðurkennast að Íslendingar hafa nýtt þennan aðlögunartíma mjög illa. Því miður hefur ekki verið mörkuð nein langtímastefna í því hvernig tekið er á móti útlendingum til vinnu, þessum 500 millj. sem þann rétt hafa, hvernig við tökum á móti þeim hópum sem íslensk stjórnvöld kalla eftir hér í vinnu, jafnvel við þrælahald eins og tíðkast hefur á Kárahnjúkum. Það er góðra gjalda vert sem hér var gert á síðustu skrefum þingsins í vor, þ.e. að veita 100 millj. króna til íslenskukennslu, en það er langtímastefna sem gildir í þessum málum og langtímaviðbrögð, framtíðarsýn. Fyrst og fremst hlýtur þetta nefnilega að vera spurning um atvinnustefnu, um framboð atvinnu á vinnumarkaði og spurning um hvort hér eigi áfram að ríkja sú stóriðjustefna sem var við lýði á síðasta kjörtímabili og árunum þar á undan. Maður hlýtur að spyrja hvort það sé ástæðan fyrir því að stjórnvöld nú, þessi nýja ríkisstjórn með aðild Samfylkingarinnar, taki ákvörðun um að fara fram á þessa frestun. Því er ekki að leyna að fregnir af því að Orkuveita Reykjavíkur hafi í gær gert samninga um sölu orku til nýrra álvera í Helguvík og stækkunar í Straumsvík þar sem um sé að ræða yfir 500 megavatta sölusamninga hljóta að vekja athygli og velta upp þeirri spurningu sem ég legg hér fram til hæstv. utanríkisráðherra, hvort stóriðjustefnan sem sumir flokkar lýstu dauða á síðasta kjörtímabili hafi nú verið endurlífguð með aðkomu Samfylkingarinnar að þessari ríkisstjórn. Ég ætla ekki að fara inn á það hvað veldur þeim gríðarlegu fólksflutningum sem nú eiga sér stað í Evrópu þar sem ungir karlmenn þeytast á milli landa í stórum hópum og láta bjóða sér jafnvel hvað sem er, eins og við þekkjum frá Kárahnjúkum, en ég hlýt að spyrja áfram um forsendur fyrir þessari frestun. Ég hlýt að spyrja hvernig t.d. Norðmenn bregðast við. Ætla þeir að nýta sér þessa fresti, hæstv. utanríkisráðherra? Og ég fer fram á frekari rökstuðning um það til hvers menn ætla að nota þennan aðlögunartíma. Aðlögunartíminn frá 2004 hefur einfaldlega ekki verið notaður nógu vel. Menn hljóta, ef það er þörf á þessum aðlögunartíma núna, að geta upplýst hvernig þeir ætli að nota hann. Spurningin er, eins og varpað var fram í leiðara Morgunblaðsins fyrir nokkrum dögum: Hvað hefur ný ríkisstjórn lært af þrælahaldinu við Kárahnjúka, af samskiptunum við Impregilo? Hvað hafa menn lært og hvernig ætla menn að taka á móti útlendingum hér við vinnu? Ég neita því ekki að margar spurningar leita á mann af þessum ástæðum. Ég óttast að þessi ákvörðun gæti ýtt undir fordóma gegn íbúum þessara tveggja ríkja sérstaklega, og það teldi ég mjög slæmt, en ég hvet til þess að þessi mál verði unnin mjög vel í þeim nefndum sem um þau eiga að fjalla og að þar verði svarað spurningum sem ég hef varpað hér fram um það hvernig önnur ríki ætli að bregðast við, hvaða raunverulegu ástæður liggi hér að baki og hvernig menn ætli að nota þennan aðlögunarfrest. Enn og aftur spyr ég hæstv. ráðherra: Er nýtt stóriðjutímabil runnið upp með aðkomu Samfylkingarinnar að þessari ríkisstjórn?

Virðulegi forseti. Hv. síðasti ræðumaður spyr hvernig Ísland ætli að nýta sér þennan aðlögunarfrest og því er til að svara að við höfum samþykkt ákveðna stefnumótun í málefnum innflytjenda. Við samþykktum árið 2007 löggjöf sem átti að búa okkur betur undir að taka á móti fólki sem vill setjast hér að eða vinna hér á landi og það var mjög framsækin og góð löggjöf. Hún fjallaði um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjör starfsmanna þeirra. Það þarf að vinna þá löggjöf áfram í stjórnsýslunni. Við erum að undirbúa stjórnsýsluna undir framkvæmd á ýmsum þeim atriðum sem fram koma í henni og við munum auðvitað nýta tímann til að hrinda löggjöfinni í framkvæmd. Það liggur fyrir nýleg skýrsla um ýmis framkvæmdaatriði sem við þurfum að fara í og að því verður að sjálfsögðu unnið. Síðan er það stefnumótun í málefnum innflytjenda að það er verið að undirbúa framkvæmdaáætlun til þess að tryggja framkvæmd þeirrar stefnumótunar og það er auðvitað eitt af þeim atriðum sem við þurfum að nýta okkur á þessum aðlögunartíma. Varðandi það hvaða lönd hafa nýtt sér þennan aðlögunarfrest þá eru þau fjölmörg sem munu nýta hann. Það eru Portúgal, Írland, Spánn, Frakkland, Danmörk, Belgía, Lúxemborg, Grikkland, Ítalía, Holland, Malta og Ungverjaland svo dæmi séu tekin og það er athyglisvert að Írar og Bretar sem voru mjög opnir við stækkunina nýttu sér ekki aðlögunina frá 2004 en þeir hafa nú ákveðið að nýta sér þessa frestun gagnvart Búlgaríu og Rúmeníu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir þær upplýsingar sem hér komu fram, m.a. að Danmörk hefur ákveðið að nýta sér undanþáguna sem hér er lögð til að verði tekin upp á Íslandi. Ég spurði sérstaklega um Noreg vegna Evrópska efnahagssvæðisins, EES, og kannski hæstv. ráðherra geti svarað því. Varðandi nauðsyn þess að framlengja nú frest gagnvart 30 milljónum manna í Evrópu, þ.e. 8 milljónum Búlgara, 22 milljónum Rúmena, til að hrinda í framkvæmd og undirbúa framkvæmdir við lagasetningu sem sett var á Alþingi eftir að ákveðið hafði verið að fara ekki fram á frekari frestun þá sé ég ekki alveg samhengið. Mér finnst auðvitað eðlilegt að það verði tekinn tími til þess að hrinda í framkvæmd þeim áformum sem sú lagasetning býður upp á. En ég sé ekki að sú löggjöf sem er sett eftir að ákveðið var að fara ekki fram á frekari fresti í þessum efnum breyti neinu í þeim. Ég spurði: Hvernig ætla menn að nota þennan frest sérstaklega gagnvart íbúum þessara landa vegna þess að það er ekki um frest gagnvart íbúum annarra landa að ræða?

Hæstv. forseti. Ég hef ekki upplýsingar um Noreg og það mun auðvitað koma fram í nefndarstarfinu að því er varðar Noreg en ég veit þó að þeir sem nýta sér ekki frestinn eru Svíþjóð og Finnland ásamt Tékklandi, Eistlandi, Kýpur, Lettlandi, Litháen, Póllandi og Slóveníu svo dæmi séu tekin. En það eru miklu fleiri lönd sem hafa ákveðið að nýta sér frestinn, m.a. eins og ég sagði lönd sem við fyrri stækkun ákváðu að nýta sér þetta ekki. En það eru margvísleg framkvæmdaatriði í stjórnsýslunni sem á eftir að útfæra til þess að búa okkur betur undir komu erlends vinnuafls hingað til landsins. Ég gæti talið það upp en hef ekki tíma til þess hér. Þetta snýr mjög að stjórnsýslunni að efla samvinnu stjórnvalda sem koma að þessum málaflokki. Við erum að tala um lögreglu, skattyfirvöld, Tryggingastofnun, útlendingaeftirlit, Vinnueftirlit, Vinnumálastofnun og þjóðskrá. Það skiptir miklu máli að þetta sé í lagi og stjórnsýslan sé reiðubúin að taka á móti því erlenda vinnuafli sem hingað kemur.

Hæstv. forseti. Enn þakka ég upplýsingar sem komu fram í máli hæstv. ráðherra og það er athyglisvert að Svíar og Finnar hafa ákveðið að nýta sér ekki þessa fresti eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra. Ég hlýt enn að velta því fyrir mér hvort það sé ofverkið stjórnsýslunnar að hrinda í framkvæmd þeim fyrirheitum og aðgerðum sem hæstv. ráðherra nefndi vegna þeirra 30 milljóna manna sem hér um ræðir. Eins og ég sagði áðan sé ég ekki annað en þetta sé bitamunur en ekki fjár en það kann vel að vera að það séu einhverjar forsendur til þess, einhverjar sem koma þá kannski fram í umræðum á eftir og eins í nefndarstarfi.

Hæstv. forseti. Hér erum við að ræða mjög mikilvægt mál og margt sem hv. þingmaður kom inn á í því samhengi. Hv. þingmanni var tíðrætt um þá svonefndu stóriðjustefnu fyrrverandi ríkisstjórnar sem Vinstri grænir hafa nú talað mjög mikið um og hún hefur rætt um mikil undirboð og hvað þessi stefna hefur haft í för með sér. Nú er staðreyndin sú að á Austurlandi fyrir framkvæmdirnar sem þar áttu sér stað voru launatekjur Austfirðinga 89% af landsmeðaltali. Í dag eru þær á pari við landsmeðaltal. Á Norðurlandi eystra eru launatekjur 89% af landsmeðaltali rétt eins og var á Austfjörðum fyrir fjórum árum. Ég heyrði að hv. þingmaður var að inna ríkisstjórnina eftir stefnu sinni um það hvað hún vildi í áframhaldandi atvinnuuppbyggingu m.a. á Bakka við Húsavík, sem því miður liggur ekki fyrir í dag, og rétt eins og framsóknarmenn sögðu fyrir síðustu kosningar þá er það alveg ljóst að þeir styðja þá atvinnuuppbyggingu til þess að launakjör og skilyrði íbúanna á því svæði muni batna. Ég vil benda hv. þingmanni á það af því að ég held að hv. þingmaður hafi ansi oft nefnt Kárahnjúka í ræðu sinni og haft þar uppi stór orð, að það voru m.a. Vinstri grænir sem samþykktu þá uppbyggingu sem núna á sér stað á Hellisheiði. Ég vil líka meina að sú framkvæmd hafi haft einhver umhverfisáhrif í för með sér og að einhverjir erlendir starfsmenn hafi unnið að þeirri uppbyggingu. En hv. þingmaður, fulltrúi Vinstri grænna í þessari umræðu sem stóð að Hellisheiðarvirkjun kýs að nefna þá virkjun ekki einu orði. Það er hins vegar alveg ljóst að sá málflutningur sem hér fór fram áðan var afbakaður að því leyti að kjör Austfirðinga hafa batnað með þeirri uppbyggingu sem þar hefur átt sér stað. Engin undirboð gagnvart Austfirðingum.

Herra forseti. Mér þykir miður ef hv. þm. Birkir Jón Jónsson hefur ekki áttað sig á því að við erum hér að ræða um lög og frumvarp til breytinga á lögum að því er varðar atvinnuréttindi útlendinga hér á landi, tiltekinna tveggja hópa, Rúmena og Búlgara. Við höfum ekki í þessari umræðu verið að ræða um launakjör Austfirðinga eða stöðuna á vinnumarkaði á Austurlandi fyrir eða eftir Kárahnjúka. Það er rétt, mér varð tíðrætt um þrælahaldið á Kárahnjúkum og auðvitað er mér, eins og mörgum öðrum, misboðið og maður fyrirverður sig fyrir það að hér á landi skuli vera atvinnurekendur, leigusalar og stór fyrirtæki sem loka augunum fyrir því og leyfa sér jafnvel að njóta þess að hagnast á því hvernig farið hefur verið með útlendinga á þeim vinnustað. Ég er til í kappræður við hv. þingmann hvenær sem er um atvinnumál á Austurlandi en við skulum halda okkur við það sem hér er á dagskrá sem er atvinna útlendinga á Íslandi og hvernig íslenskt samfélag er í stakk búið til að taka á móti öllum þeim fjölda sem stjórnvöld hafa kallað hingað til lands. Eins og ég benti á áðan virðist sem það eigi nú að halda áfram sem aldrei fyrr að kalla eftir aukinni þenslu í þjóðfélaginu og þar með auknu vinnuafli útlendinga. En við skulum muna að þegar kallað er eftir vinnuafli fáum við einstaklinga, manneskjur, við fáum fólk og við þurfum að mæta þörfum þess.

Hæstv. forseti. Ég hvet hv. þingmann til að ræða þetta á yfirvegaðan hátt. Staðreyndin er sú að hv. þingmaður nefndi oft og tíðum í ræðu sinni stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar og kom þar af leiðandi með það mál inn í þessa umræðu en ég geri mér alveg grein fyrir því hvað við erum að ræða um hér. Hins vegar vakti ég athygli á því að Vinstri grænir stóðu að heilmiklum framkvæmdum á Hellisheiði. Gríðarlegur fjöldi af útlendu vinnuafli hefur unnið í tengslum við þær framkvæmdir. Ég er sammála hv. þingmanni um að það beri að hlúa vel að þessu fólki og mönnum ber að virða réttindi þessa fólks. Þess vegna rak ég mig á það í máli hv. þingmanns að hún ræddi nær eingöngu um Kárahnjúka. Það vill svo til að menn hafa byggt virkjanir á öðrum stöðum á landinu, sem m.a. Vinstri grænir hafa komið að. Ég vil að við höldum hér rétt á málum og ræðum um þau í samhengi af því að ég efa að það sé verr búið að fólki á Austurlandi en hér á höfuðborgarsvæðinu hvað þetta varðar og við getum verið sammála um það, við hv. þingmaður, að það ber að bæta réttindi þessa fólks, en við skulum hafa í huga að það er ekki eingöngu á Austurlandi.

Virðulegi forseti. Ég ætla rétt að leyfa mér að vona að það sé ekki búið að verkafólki, hvorki innlendu né erlendu, nokkurs staðar annars staðar á landinu eins og upplýst hefur verið að gert hefur verið á Kárahnjúkum. Það er rétt að Vinstri græn áttu ásamt Samfylkingunni mjög gott samstarf við framsóknarmenn um Reykjavíkurlistann. Gefst nú varla tími til að ræða það hér í þessum andsvörum en formaður stjórnar Orkuveitu Reykjavíkur á þessum árum var jú frá Framsóknarflokknum og það er kannski það sem hv. þingmaður er að vísa til með þessum orðum sínum. Það er rétt að umhverfisspjöll hafa verið unnin á Hellisheiði og víðar vegna virkjana. En við skulum ræða það þegar þar að kemur, ég var hér að tala um stóriðjustefnuna og hvernig hún sogar erlent vinnuafl inn í landið og hvernig við ætlum að bregðast við því. Ég leyfi mér að fullyrða að það er vonandi 

Virðulegi forseti. Við ræðum um þetta frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna samnings um þátttöku Búlgaríu og Rúmeníu á EES-svæðinu sem er um margt mjög mikilvægt mál. Það var svo sem auðvitað að umræðan um það skyldi snúast um meinta stóriðjustefnu jafnsnemma í umræðunni og raun ber vitni. Það sem mér leikur forvitni á að vita er hvort hv. þingmaður sem hér tók síðast til máls styður frestun gildistöku ákvarðana um frjálsa för þessara nýju aðildarríkja eða ekki. Mér finnst það hafa verið fullkomlega óljóst í máli hennar hvort svo sé. Það er nú einu sinni þannig að hv. þingmaður hefur talað um að hér séu ýmis vandamál, talað um þrælahald og annað þess háttar sem hafi verið viðhaft hér á landi undanfarin ár, fyrst og fremst með þátttöku vinnuafls frá Evrópska efnahagssvæðinu, en í máli sínu hefur hún gert því skóna að ef við frestum gildistökunni geti það ýtt undir ýmsa fordóma gagnvart þessum nýju ríkjum. Þannig hefur hún bæði talað um að hér sé of mikil þensla á vinnumarkaðnum en að það megi ekki fresta gildistökunni, það geti ýtt undir fordóma, þetta sé hlutfallslega svo lítill hluti af vinnuafli Evrópska efnahagssvæðisins að það geti varla skipt máli, en í hinu orðinu talar hún um að hérna sé svo margt í félagslega umhverfinu sem þurfi að laga og bæta og það sé margt sem þurfi að færa til betri vegar áður en við verðum reiðubúin til að taka við þessum mikla fjölda. Ég held að það væri ágætt fyrir okkur sem höfum hlýtt á mál hv. þingmanns að fá bara svar við þessari spurningu: Styður hún frestunina eða ekki, og með hvaða rökum?

Virðulegi forseti. Já, það er rétt eftir tekið hjá hv. þm. Bjarna Benediktssyni að ég hef ekki gert upp hug minn varðandi það hvort ég styðji þá fyrirhuguðu frestun sem hér er lögð til. Ég kallaði hér eftir frekari rökstuðningi fyrir þeirri frestun og sagði að mér fyndist þetta jafnvel bitamunur en ekki fjár. Ég sagði líka að ég teldi það skipta nokkru máli hvernig Noregur bregst við í þessum efnum og ég spurði líka til hvers og hvernig ætti að nota aðlögunarfrestinn sérstaklega gagnvart íbúum þessara tveggja ríkja. Það er ekki um aðlögunarfrest gagnvart öðrum íbúum Evrópusambandsins að ræða. Já, það er rétt, ég benti einnig á að það er margt í ólestri hér varðandi móttöku erlends vinnuafls á landinu. En ég sé ekki að það sé neitt verra að taka á móti íbúum frá Búlgaríu eða Rúmeníu, ég á kannski bara eftir að fá röksemdir fyrir því af hverju það á að vera svona miklu erfiðara. Ég er komin í þennan stól til að spyrja þessara spurninga. Ef ekki fást svör við þeim hér í umræðunum fást þau væntanlega í nefndastörfum. Eins og ég segi hef ég ekki gert upp hug minn varðandi þetta efni, hv. þingmaður.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Það er þá skýrt að hv. þingmaður hefur ekki gert upp hug sinn varðandi þetta atriði. Ég verð hins vegar að lýsa þeirri skoðun minni í tilefni af því að hv. þingmaður kýs að snúa þessu máli upp í það að hér sé tekið eitthvert sérstakt tillit til þess að þau ríki sem hér er um að tefla, Búlgaría og Rúmenía, skipti einhverju máli þegar lagt er mat á það hvort við frestum ákvæðinu um frjálsa för eða ekki að það er ekki það hvort þetta er Rúmenía eða Búlgaría, heldur snýst þetta um það hversu stór heildarmarkaðurinn er, hversu mikill fjöldinn er sem hefur aðgengi að íslenska vinnumarkaðnum. Það eru auðvitað rökin sem teflt er fram í þessu frumvarpi, þ.e. að hér erum við með viðkvæman vinnumarkað og við erum að leggja mat á það hvort við ætlum að hleypa jafnstórum markaði og verður til við stækkun Evrópska efnahagssvæðisins og gildir í þessu máli að íslenska vinnumarkaðnum.

Herra forseti. Ég fæ ekki séð að þessar 30 millj. til eða frá skipti verulega miklu máli þegar um er að ræða 500 millj. manna í Evrópu sem eiga nú þegar óheftan aðgang að íslenskum vinnumarkaði. Þess vegna spurði ég hvort það væri eitthvað sérstakt sem lyti að þessari afstöðu vegna þjóðernis þeirra íbúa í Rúmeníu og Búlgaríu sem hér um ræðir. Íslenskur vinnumarkaður er vissulega smár í samanburði við evrópskan vinnumarkað en það munar ekki öllu um íbúa þessara tveggja ríkja.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir framsögu í þessu máli frá hæstv. utanríkisráðherra og mun sem formaður utanríkismálanefndar reyna að vinna að hröðum framgangi málsins eins og óskað hefur verið eftir á þessu sumarþingi. Í fyrsta lagi finnst mér ástæða til að fagna þeim áfanga sem þetta frumvarp ber með sér, þ.e. þeim áfanga að tekist hefur samkomulag um stækkun Evrópska efnahagssvæðisins. Það var í sjálfu sér ekki sjálfgefið og á fyrra þingi fylgdist utanríkismálanefnd með því með aðstoð þáverandi utanríkisráðherra með hvaða hætti samningaviðræður um þetta efni þróuðust. Það var sannarlega nokkurt áhyggjuefni hversu mjög dróst á langinn að ljúka þessum samningaviðræðum og stefndi í hálfgert óefni en eins og fram kemur í greinargerð með þessu frumvarpi voru það einkum atriði sem lutu að því að tryggja til að mynda bæði Íslandi og Noregi sambærileg réttindi og gilt höfðu á grundvelli fríverslunarsamninga sem töfðu samningaumræður í þessu máli. Ég held að það megi taka undir með því sem segir í frumvarpinu að ágætlega hagstæð niðurstaða hefur fengist í þessar samningaviðræður þó að því sé ekki að leyna að það er dálítið erfitt að átta sig á því hvernig það reikningsdæmi gerir sig upp í krónum og aurum. Það hefur komið fram að það megi áætla að lækkun tolla nemi á ársgrundvelli um 70 millj., þ.e. sú lækkun tolla sem samdist um sérstaklega í tengslum við þessa stækkun sem ella hefði ekki verið í gildi og við fórnuðum með því að fríverslunarsamningarnir við ríkin féllu niður við inngöngu þeirra í Evrópusambandið og við stækkun Evópska efnahagssvæðisins. Á móti kemur síðan aukið framlag Íslendinga vegna þróunarsjóðs EFTA, en hvernig þetta allt saman er fundið út er dálítið erfitt að átta sig á. Síðan spilar auðvitað inn í þessa mynd sú staðreynd að lækkun tollanna er tímabundin, reyndar eins og framlagið, en hvernig það gerir sig upp til lengri tíma litið þegar borið er saman framtíðarfyrirkomulagið eftir að þessari tímabundnu tollalækkun er lokið eða það tímabil tekur enda, samanborið við það að hafa haft til lengri tíma fríverslunarsamninga við þessi ríki, er erfitt að átta sig á. Það mat er lagt á niðurstöðuna í þessu frumvarpi, og það er engin ástæða til að draga það í efa, að þessir samningar séu ágætlega viðunandi. Það er ábyggilega rétt sem þarna kemur fram að í þessu máli eru heilmiklir viðskiptahagsmunir fyrir íslensk útflutningsfyrirtæki, einkum eins og kemur fram í málinu sjálfu vegna útflutnings á sjávarafurðum. Það er ástæða til að fagna því í fyrsta lagi að tekist hafi að tryggja samhliða stækkun EES-samningsins með stækkun Evrópusambandsins og síðan að við Íslendingar höfum fengið að því er virðist þokkalega hagstæðan samning vegna viðskiptahagsmuna okkar í tengslum við þetta. Það sem einkum hefur verið til umræðu í dag og má svo sem vænta að þurfi enn frekari umræðu áður en þetta mál fæst afgreitt hér á hinu háa Alþingi lýtur að því sem við höfum rætt í dag, þ.e. ákvæðum frumvarpsins um frestun á réttindum nýju aðildarríkjanna til frjálsrar farar á Evrópska efnahagssvæðinu, þ.e. hingað til Íslands á íslenskan vinnumarkað. Það er að mörgu að hyggja í því samhengi. Ég er þeirrar skoðunar að skynsamlegt sé að beita rétti okkar til að fresta gildistökunni um frjálsa för eins og gert hefur verið og það er mikilvægt að hafa í huga í því sambandi að þá frestun getum við afturkallað hvenær sem er með einfaldri samþykkt á þinginu. Hvenær sem er fyrir 1. janúar 2009 getum við skipt um skoðun, eða hvenær sem er í sjálfu sér eftir 2009 ef við ákveðum að framlengja enn frekar getum við fellt niður þann fyrirvara. Í öðru lagi finnst mér það líka skipta miklu máli sem fram kemur í frumvarpinu á blaðsíðu 8 að samkvæmt aðildarsamningi EES er núverandi aðildarríkjum gert að veita launamönnum sem eru ríkisborgarar þessara ríkja forgang fram yfir ríkisborgara ríkja utan EES-svæðisins að því er varðar aðgengi að vinnumarkaði. Þetta skiptir einnig máli þegar horft er til þess að við hyggjumst beita þessari heimild. Málið í heild sinni ber að skoða með hliðsjón af þessu tvennu að mínu áliti, þ.e. annars vegar heimild okkar til þess að falla frá fyrirvaranum og hins vegar þessari sérstöku stöðu hinna nýju aðildarríkja. Að öðru leyti má svo sem segja að hér sé um nokkuð viðkvæmt mál að ræða fyrir íslenskan vinnumarkað. Það er rétt sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að þó nokkuð mikil þensla hefur verið á íslenska vinnumarkaðnum og því má svo sem halda fram með rökum að það sé ekki til þess fallið sérstaklega að slá á þensluna að hindra för eða komu þessa vinnuafls sem nú bætist við Evrópska efnahagssvæðið hingað til lands, heldur þvert á móti sé það frekar til þess fallið að auka á þensluna. Hins vegar erum við afskaplega lítið atvinnusvæði og ég bara tek undir með því sem segir í frumvarpinu að það sé ástæða til að stíga varlega til jarðar. Svo margt hefur breyst í þessu samhengi á skömmum tíma hjá okkur á Íslandi að það er full ástæða til að staldra aðeins við og skoða með hvaða hætti þessir hlutir kunna að vera að breytast til lengri tíma litið. Við sjáum merkin mjög víða. Við sjáum þau t.d. í því hversu ört vaxandi fjöldi fær íslenskan ríkisborgararétt á grundvelli langtímadvalar á Íslandi ár frá ári. Það fer að nálgast 1.000 manns á ári sem hefur uppfyllt öll skilyrði þess að fá íslenskan ríkisborgararétt, 1.000 manns á ári á grundvelli langtímadvalar á Íslandi. Þessi tala hefur vaxið mjög hratt eins og við ræddum um á síðasta þingi þegar við fjölluðum um lög um íslenskan ríkisborgararétt og breytingar á gildandi lögum í því efni. Þarna er sem sagt um þá spurningu að ræða til hversu langs tíma vinnuaflið komi hingað þegar það fyrst sækist eftir komu inn á íslenskan atvinnumarkað. Í svo stórum verkefnum sem hafa verið til umfjöllunar í umræðunni í dag, eins og Kárahnjúkaverkefnið svonefnda er dæmi um, má svo sem gera ráð fyrir því að stór hluti af vinnuaflinu sé kominn hingað til skamms tíma. Greining á því á hvaða forsendum vinnuaflið sækir til Íslands er nauðsynleg að mínu áliti til þess að reyna að átta sig betur á því hver langtímaáhrifin kunna að verða. Síðan kunna auðvitað líka forsendur einstaklinganna að breytast, það er vel mögulegt að stór hluti vinnuaflsins komi hingað upphaflega til skammtímadvalar en sækist síðan eftir varanlegri dvöl eftir að viðkomandi hefur verið hérna í einhvern tíma. Þetta er bara nýr veruleiki sem við búum við. Við höfum ákveðið á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið að forgangsraða í þágu þeirra sem eru á svæðinu og því má aldrei gleyma í þessari umræðu að hérna er um tvíhliða réttindi að ræða. Réttur okkar til að sækja til annarra landa inni á Evrópska efnahagssvæðinu er nákvæmlega sá sami og réttur íbúa aðildarríkjanna er til þess að koma hingað og njóta réttinda sinna hér á grundvelli samningsins. Ég styð sem sagt eindregið þá tillögu sem fylgir þessu frumvarpi um að við frestum gildistökuákvæðunum um frjálsa för þessara nýju aðildarríkja og tel skynsamlegt að á næstu missirum og árum verði farið aðeins ofan í ýmis langtímaáhrif af stækkun Evrópska efnahagssvæðisins og að áfram verði þróaðar þær reglur sem gilda um komu erlends vinnuafls inn á íslenska atvinnusvæðið. Við tökum eftir því í fjölmiðlum, bara síðast í dag, að ýmis útfærsluatriði þarfnast frekari skoðunar samanber það sem hæstv. utanríkisráðherra vék að varðandi sérfræðinga sem koma utan Evrópska efnahagssvæðisins, hvort sem er frá Asíu eða Bandaríkjum Norður-Ameríku eða annars staðar að í heiminum, og það er margt sem betur má fara í löggjöfinni sem er til þess fallið, bæði í senn, að taka tillit til íslensks atvinnulífs og tryggja að hér verði engin félagsleg undirboð á íslenska vinnumarkaðnum. Að þessu mæltu ítreka ég að við munum í utanríkismálanefnd vinna ötullega að þessu máli og reyna að tryggja því framgang á þessu sumarþingi, kalla eftir sjónarmiðum og umsögnum eftir því sem ástæða þykir til og ég ætla þess vegna ekki að hafa fleiri orð um málið á þessu stigi.

Hæstv. forseti. Hér er um að ræða frumvarp til laga sem á m.a. að stuðla að því að félagsleg undirboð á íslenskum vinnumarkaði minnki gagnvart erlendu vinnuafli og eins og ég skil það er þetta einn liður til þess að bæta stöðu og réttindi þessa fólks. Þess vegna viljum við nýta okkur þennan aðlögunartíma og fresta gildistökuákvæði um frjálsa för fólks um tvö ár til 2009 og vinna um leið að því að bæta stöðu erlends vinnuafls hér á landi. Þess vegna styð ég eindregið það frumvarp sem hér liggur fyrir. Enda var unnið að þessu máli undir forustu þáverandi utanríkisráðherra Valgerðar Sverrisdóttur, hér er því um mál að ræða sem fyrrverandi ríkisstjórn hefur unnið mikið að. Ég óska hv. formanni utanríkismálanefndar góðs gengis í því að vinna að málinu, hér er um mjög mikilvægt mál að ræða og mjög brýnt að hv. utanríkismálanefnd fari mjög vandlega ofan í þessi mál.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. formanni utanríkismálanefndar og þakka góða framsögu. Ég tek jafnframt undir með honum sem varaformaður utanríkismálanefndar að við munum reyna að vinna þetta mál vel og kanna það en jafnframt hraða því enda mikilvægt fyrir íslenska hagsmuni að þetta mál gangi fram fljótt og vel. Það er í eðli EES-samningsins að hann tekur breytingum frá einum tíma til annars. Hann er fljótandi samningur og aðildarríkjunum fjölgar eftir því sem aðildarríkjum Evrópusambandsins hefur fjölgað. Það er hins vegar tímanna tákn hvernig umræðan hefur breyst um aðild okkar að EES og um gildi þess í áranna rás. Þegar EES-samningurinn var til umræðu fyrir 14 árum í þessum sal, snerist umræðan að langmestu leyti um fisk. Hún snerist um hinn hefðbundna mælikvarða um það hvort við fengjum nægilega mikið í okkar hlut í tollívilnunum til að réttlæta tilkostnaðinn af samningnum. Þar var mjög einfaldur krónu á móti krónu reikningur í samræmi við einhæft eðli íslensks hagkerfis á þeim tíma. Út frá þeim hefðbundna og gamla mælikvarða er reikningurinn einfaldur. Fyrir þennan samning munum við greiða 130 millj. kr. á ári í Þróunarsjóð EFTA og fáum í staðinn tollaívilnanir upp á 70 millj. Ávinningurinn er því viðunandi. En reynslan hefur kennt okkur að fátt er gagnsminna en reikningar af þessu tagi því EES-samningurinn hefur skapað tækifæri sem enginn sá fyrir þegar til hans var stofnað. Sá hefði verið kallaður undarlegur maður sem úr þessum ræðustól hefði velt upp þeim möguleika, svo ekki sé meira sagt, að Ísland ætti eftir að vera útflytjandi á sviði fjármálaþjónustu, á sviði fjarskiptaþjónustu eða á sviði lyfjaframleiðslu. En það er einmitt það sem við höfum orðið. Þess vegna er það sérstakt fagnaðarefni að stækkun heimamarkaðar okkar í krafti EES-svæðisins taki núna líka til þessara ríkja, Búlgaríu og Rúmeníu, þar sem íslensk fyrirtæki hafa á undanförnum árum unnið gott starf og haslað sér völl. Það er því með öðrum orðum allt önnur sýn á tækifærin sem ræður umræðu okkar nú og þau verkefni sem til úrlausnar eru nú og sem við þurfum að hafa augun á eru annars konar. Þá komum við að því sem hefur verið fyrirferðarmikið í þessari umræðu, sem er frestun ákvæða um frjálsa för launþega fyrir íbúa Búlgaríu og Rúmeníu. Eins og fram kom í framsöguræðu hæstv. utanríkisráðherra þá er hér um tímabundið fyrirkomulag að ræða. Það er nauðsynlegt að nýta þessa frestun nú ef á annað borð á að vera hægt að nýta það á síðari stigum. Ef ríki kjósa að nýta frestunina ekki í upphafi þá verður ekki aftur snúið. Í ákvörðuninni um að nýta þennan fyrirvara nú er ekki falin nein stefnubreyting. Hún er í fullu samræmi við þá ákvörðun sem tekin var við aðild hinna 10 nýju aðildarríkja árið 2004, þar sem Alþingi ákvað í upphafi að nýta aðlögunartímann. Með þessu fyrirkomulagi er t.d. Vinnumálastofnun gert auðveldara um vik að hafa virkt eftirlit með ráðningarkjörum ríkisborgara frá Búlgaríu og Rúmeníu. Stofnunin getur m.a. synjað um veitingu atvinnuleyfis ef starfskjör eru ekki í samræmi við gildandi kjarasamninga. Það er unnt að grípa til aðgerða með tiltölulega auðveldum hætti ef aðstæður breytast á vinnumarkaði. Hér hefur nokkuð verið rætt um það hvaða ástæður eru fyrir því að þessum fyrirvara sé beitt í þessu tilviki. Menn hafa nokkuð rætt um Kárahnjúka í því samhengi. Sá óstöðugleiki sem verið hefur í íslensku efnahagslífi á undanförnum árum hefur auðvitað haft áhrif á vinnumarkaðinn og ekki bara á Kárahnjúkum heldur víða annars staðar í samfélaginu. Við vitum að þetta mikla efnahagslega ójafnvægi hefur að mörgu leyti skapað neikvæðar aðstæður á vinnumarkaði. Það hefur ýtt mjög undir eftirspurn eftir vinnuafli og þá með þeim hætti að það hefur jafnframt orðið svo ör eftirspurn að það hafa skapast þær aðstæður að fólki hefur verið haldið í óboðlegum aðstæðum víða hér á höfuðborgarsvæðinu. Það þarf því ekki að fara austur á Kárahnjúka til að finna dæmi þess. Við vitum að fólki er haldið í óboðlegu húsnæði. Við vitum að því hefur þar af leiðandi verið meinað um lögheimilisskráningu og því er þar með einnig meinað um sjúkratryggingar í landinu. Það er mjög mikilvægt að horfast í augu við þennan vanda og að við áttum okkur á því að íslenskt stjórnkerfi var ekki á nokkurn hátt búið undir þann fjölda sem þetta ójafnvægi kallaði á. Þess vegna er mikilvægt að við metum aðstæðurnar núna þegar fleiri ríki bætast við. Því var eðlilega velt upp í umræðunni áðan hvort það væri einhver slíkur eðlismunur nú að réttlætti að fyrirvaranum yrði viðhaldið gagnvart þessum 30 milljónum manna fyrst hann er ekki í gildi gagnvart öðrum lengur. Þá er því til að svara að við síðustu stækkun bættust einhvers staðar í kringum 100 milljónir manna við vinnumarkaðinn og að flestu leyti, ekki öllu, var þar um að ræða fólk frá ríkjum þar sem laun eru lág. Hér bætast við 30 milljónir til viðbótar. Ég tel fulla ástæðu til þess að við förum varlega í þessu efni núna, einmitt til þess að reyna að koma í veg fyrir að fólk frá þessum ríkjum verði ofurselt sömu aðstæðum og margir sem hingað hafa komið á undanförnum árum. Eitt af því sem t.d. er mikilvægt í því efni er að stéttarfélögin fái ráðrúm til að undirbúa kynningarefni á tungumálum þessara ríkja og að Samtök atvinnulífsins verði virk í samvinnu með verkalýðshreyfingunni að þessu leyti. Það er einnig rétt að halda því hér til haga að samstaða er um það meðal aðila vinnumarkaðarins að nýta þennan aðlögunartíma. Það er gríðarlega mikilvægt að verkalýðshreyfingin sé í stakk búin til að upplýsa fólk um sín kjör. Þannig getum við með verkalýðshreyfingunni sinnt því verkefni að verja hag jafnt þessa fólks og þess fólks sem er hér fyrir á vinnumarkaði með jákvæðum hætti, með því að upplýsa fólk um réttindi sín og kjör. Þannig verði komið í veg fyrir félagsleg undirboð og þannig komum við í veg fyrir að vegið sé að grundvallarhagsmunum allra á vinnumarkaði, líka þeirra sem fyrir eru. Við megum aldrei skapa slíkar aðstæður að það fólk sem er fyrir á vinnumarkaði hrekist út af honum vegna félagslegra undirboða. Við verðum hins vegar alltaf að gæta þess að búa ekki til hindranir í garð þeirra sem eru að koma til landsins heldur þvert á móti að vinna málið með jákvæðum hætti og verja réttindi allra, bæði þeirra sem vilja koma inn á vinnumarkaðinn og hinna sem fyrir eru. Vegna þess að hér hefur nokkuð verið spurt um afstöðu Noregs þá er rétt að taka það fram að samkvæmt mínum upplýsingum hyggjast Norðmenn nýta sér þennan fyrirvara og það munu Danir einnig gera. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að fylgjast að með þessum nánustu nágrannaríkjum okkar, ekki síst Norðmönnum sem félögum okkar í EES. Við breytingar af þessum toga er mikilvægt að ganga ekki úr takti við okkar nánustu nágranna heldur halda samræmi og vinna málin í samhengi. Að síðustu vil ég einfaldlega ítreka stuðning minn við þetta mál. Ég held að það sé hægt að treysta til fulls hæstv. félagsmálaráðherra í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins til að búa vel í haginn fyrir komu fólks frá Búlgaríu og Rúmeníu hingað til lands. En við skulum gæta þess að vanda þar vel til verka svo við lendum ekki í einhverjum ógöngum.

Herra forseti. Það segir svo í kosningastefnuskrá Samfylkingarinnar frá því í vor að Samfylkingin ætli að beita sér fyrir því að atvinnuleyfi fólks af erlendum uppruna verði bundið persónu eða viðkomandi einstaklingi en ekki vinnustað og vinnuveitanda, þó þannig að skyldur atvinnurekandans séu hinar sömu og áður. Ég er sammála þessum lið í kosningastefnuskrá Samfylkingarinnar. Það frumvarp sem hér er lagt fram ber hins vegar með sér að það er eitt af fyrstu verkum nýrrar stjórnar í málefnum erlends verkafólks að meina Rúmenum og Búlgörum að vinna hér um sinn nema um sé að ræða fólk sem komi í gegnum starfsmannaleigur. Er þetta í takt við þau einstaklingsbundnu réttindi sem við viljum halda í heiðri? Nú er það þannig, herra forseti, að erlend ríkisstjórn hefur m.a. séð ástæðu til að senda hingað sendiherra sinn til að kanna meintar ómanneskjulegar og ömurlegar vinnuaðstæður erlends verkafólks hér á landi. Ásakanir um einelti og kynferðislega áreitni erlends verkafólks á einum af stærsta vinnustað landsins hafa einnig komið fram. Þessi mál eru bundin starfsmannaleigum sem ítrekað var varað við fyrir nokkrum árum í sölum Alþingis. Á nú að leyfa Búlgörum og Rúmenum að vinna hér á landi einungis á vegum starfsmannaleigna? Er ekki meira um vert að tryggja að allir íbúar landsins, allir sem hér búa og hingað koma til starfa séu hér í hvívetna á grundvelli jafnréttis, jafnræðis, virðingar og mannréttinda? Það kann að hafa farið fram hjá mér, herra forseti, en ég man ekki til þess að fulltrúar hæstv. ríkisstjórnar hafi farið á framkvæmdasvæðið fyrir austan til að kanna þar aðstæður með eigin augum. Ég man heldur ekki til þess að fulltrúar hæstv. ríkisstjórnar hafi fyrirskipað rannsókn á því hvort ásakanir um stofnanabundið kynþáttamisrétti og kynferðislega áreitni á vegum starfsmannaleigu hér á landi eigi við rök að styðjast. Þetta hefur að því ég best veit ekki verið gert. Hvað er gert? Jú, Evrópusambandsréttindi Rúmena og Búlgara eru sett á bið og þeim einungis gert fært að vinna hérlendis í gegnum starfsmannaleigur eins og áður segir. Hver er ástæðan fyrir því að meðhöndla þessi tvö ríki með þessum hætti? Hví á að meðhöndla þau öðruvísi en aðra? Núverandi ríkisstjórn heldur uppi stefnu fyrri stjórnar í þessum efnum en án þess að gefa fyrir því ítarlegan rökstuðning. Víðtæks rökstuðnings er þörf ef málefnaleg afstaða þingheims á að geta legið fyrir. Síðastliðið haust þegar fram fór umræða um fjölgun útlendinga hérlendis sagði hæstv. utanríkisráðherra í ræðu á Alþingi, með leyfi forseta: „1. maí síðastliðinn var enginn örlagadagur í þessu máli. 1. janúar næstkomandi verður það heldur ekki. Þó svo að ríkisstjórnin hafi nú ákveðið að nýta sér aðlögunartímann gagnvart Rúmeníu og Búlgaríu þá þýðir það fyrst og fremst að taka þarf miklu fastar á málum hvað varðar starfsmannaleigurnar, ábyrgð atvinnurekenda, þ.e. notendaábyrgðina sem snýr að starfsmannaleigunum. Því það var auðvitað málið sem menn voru að reyna að takast á við 1. maí þegar þeir ákváðu það að fólk ætti að geta komið til landsins á eigin forsendum en ekki einvörðungu í gegnum starfsmannaleigur.“ Ég spyr, herra forseti: Hvað ætlar núverandi ríkisstjórn að gera til að taka á þessum málum? Viljum við ekki helst hafa hlutina þannig að erlendir starfsmenn séu fyrst og fremst ráðnir með beinum hætti með ráðningarsamningum, samningum sem byggja á íslenskum kjarasamningum? Gengur það ekki gegn réttri nálgun í þessum efnum að sjá hér erlenda starfsmenn fyrst og fremst starfandi á vegum starfsmannaleigna eða sem þjónustuveitendur án tengsla við íslenska kjarasamninga? Gildir þá einu hvort um er að ræða Búlgara, Rúmena eða aðra. Það er ekki við erlenda verkamenn að sakast í því hve illa hefur verið staðið að málum í þessum efnum. Það voru ekki pólskir eða kínverskir verkamenn sem tóku ákvörðun um að byggja Kárahnjúkavirkjun. Það verða hvorki Rúmenar né Búlgarar sem ákveða atvinnu-, efnahags- og stóriðjustefnu nýrrar stjórnar. Það voru íslensk stjórnvöld sem með aðgerðum sínum og atvinnustefnu hafa kallað eftir stórfelldum flutningi erlends vinnufólks hingað til starfa og það er nýrrar stjórnar að tryggja í einu og öllu að allir vinnandi menn og konur hér á landi, hvaðan sem þau koma, sitji við eitt og sama borð réttinda og kjara. Staðreyndin er sú að þeir sem hingað koma frá ESB þurfa að finna starf innan sex mánaða ellegar fara af landi brott. Hverjar eru þá hinar aðkallandi aðstæður nú að beita þurfi aðlögunarákvæði í garð Rúmena og Búlgara sérstaklega? Hæstv. utanríkisráðherra talar um skamman tíma, eitt og hálft ár, í þessum efnum en í fjölmiðlum höfum við lesið um að ný stjórn hyggist jafnvel framlengja tímann til ársins 2014. Það liggur ljóst fyrir, eins og bæði Samfylkingin og Vinstri hreyfingin – grænt framboð héldu skýlaust fram í nýliðinni kosningabaráttu og á liðnum árum, að það er fyrst og fremst atvinnustefna stjórnvalda sem ræður komu erlends verkafólks hingað til lands. Það eru ekki varnaglar, frestanir eða fyrirvarar í alþjóðasamningum heldur atvinnustefnan í landinu og m.a. þá hin alræmda stóriðjustefna sem fyrst og fremst knýr á um aukið streymi erlendra verkamanna. Þá er ekki úr vegi að spyrja, herra forseti, hvort það sé eitthvað í atvinnustefnu núverandi ríkisstjórnar sem gerir það að verkum að hér muni áfram verða mikil eftirspurn eftir verkamönnum af erlendum uppruna. Er það svo? Hver er hinn eiginlegi rökstuðningur fyrir því að þessu ákvæði skuli nú beitt? Þessu ákvæði var beitt þegar ESB stækkaði með margfalt dramatískari hætti en ESB-aðild Rúmena og Búlgara knýr nú á um. Hvernig var sá aðlögunartími nýttur? Var búið í haginn fyrir framtíðina? Nei, það var því miður ekki gert með þeim hætti sem vera skyldi eins og dæmin sanna ítrekað. Ef núverandi ríkisstjórn ætlar að beita þessu ákvæði til að knýja á um stórbætta heildarstefnumótun, aðgerðaplan og starfsáætlun um málefni innflytjenda, málefni fólks af erlendum uppruna, þá hlýtur ríkisstjórnin að vilja skýra okkur skýrt og skorinort frá því hvernig hún ætli að standa að þeim málum og hvers vegna hún þurfi á þessum aðlögunartíma að halda, hvernig sá tími verði nýttur. Sá aðlögunartími hefur hingað til ekki gert mikið gagn og var þó um margfalt stærri mál að ræða þá, enda er það eins og áður segir atvinnustefna, jafnvægisleysi og þensla sem ræður úrslitum í þessum efnum. Þar snýst málið um hið gamalkunna framboð og eftirspurn. Í þeim efnum kalla ég eftir boðuðu stóriðjuhléi sem Samfylkingin hélt á lofti í kosningabaráttunni og var þar sammála okkur Vinstri grænum um að slíkt væri algjört grundvallaratriði. Þetta snýst að sjálfsögðu ekki bara um atvinnumál. Þetta snýst um fólk og fjölskyldur og manneskjulegt samfélag þar sem allir, hvaða uppruna sem þeir hafa yfir að búa, sitja jafnir. Ég vil leyfa mér að fullyrða að gera þurfi gríðarlegt átak í málefnum innflytjenda hérlendis og taka á öllum þeim mannlegu þáttum jafnræðis og þátttöku allra, óháð uppruna, í samfélaginu. Þetta þarf að vera eitt af forgangsverkefnum nýrrar stjórnar. Það er útilokað að líta á málefni fólks af erlendum uppruna sem afmarkað viðfangsefni eða einfalda spurningu um atvinnustig. Raunhæf stefna í þessum málum hlýtur að koma inn á öll svið stjórnmálanna og samfélagsins alls og vera órjúfanlegur þáttur í heildarstefnumótun til framtíðar. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn að kynna sér ofan í kjölinn víðtæka stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í þessum efnum. Sú stefna kemur inn á fjölþættar og margbreytilegar hliðar málsins og setur fram skýr plön um þær aðgerðir sem grípa þarf til. Þar er m.a. komið inn á atvinnumál, frjálsa för og kjör erlends verkafólks hérlendis en það er eitt af grundsvallaratriðunum í þessum efnum að atvinnuleyfi skuli ávallt fylgja einstaklingi en ekki atvinnurekanda. Herra forseti. Ef við á Alþingi eigum að geta tekið skýra málefnalega afstöðu til málsins hljótum við að verða að fá að vita nákvæmlega hvaða rökstuðningur og skýringar liggja að baki þessari ákvörðun. Við hljótum einnig að vilja fá afdráttarlaus svör um það hvaða heildarstefnu og aðgerðaplan ný ríkisstjórn sjái fyrir sér í málefnum fólks af erlendum uppruna, hvort heldur þeirra sem hingað koma til lengri tíma eða til tímabundinna verkefna. Sem fyrr segir þarf miklu meira til í þessum málaflokki en hingað til hefur verið framfylgt. Síðast en ekki síst væri hjálplegt að fá skýr svör um hina raunverulegu atvinnu-, efnahags- og stóriðjustefnu nýrrar stjórnar, því að eins og áður segir skiptir það sköpum í þessum efnum.

Herra forseti. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með þessum umræðum og hve raunverulega takmörkuð svör hafa komið frá flutningsmönnum þessa frumvarps um það hverjar hinar raunverulegu ástæður eru fyrir því að það skuli vera flutt og hvernig á því stendur að þeir aðilar sem jafnvel töluðu um frjálsa för fólks, nánast undantekningarlaust, skuli nú telja nauðsynlegt að bregðast við með þeim hætti sem um er að ræða í þessu frumvarpi. Þessi sjónarmið komu mjög vel fram vegna þeirra beittu spurninga sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir bar fram áðan. Það vakti athygli mína að formaður utanríkismálanefndar, hv. þm. Bjarni Benediktsson, sagði að það sem skipti máli væri að þarna væri um það mikinn viðbótarfjölda að ræða sem kæmi inn á vinnumarkaðinn, þessar rúmu 30 millj. manna sem eru í Búlgaríu og Rúmeníu, að það réttlætti þá takmörkun sem hér er um að ræða. Skiptu þá ekki máli þær 200 millj. sem komu inn á vinnumarkaðinn í nýju Evrópusambandsríkjunum, allur sá fjöldi, þegar hætt var við að nýta þá undanþágu sem bent var á að nauðsynlegt væri að nýta vegna aðstæðna á íslenskum vinnumarkaði? Þegar V. viðauki greinargerðar með frumvarpinu er skoðaður, um frjálsa för launþega, er sérstaklega vikið að því að íslenskur vinnumarkaður sé viðkvæmur og það geti brugðið til beggja vona á skammri stundu. Það er vissulega rétt. Á það höfum við í Frjálslynda flokknum ítrekað bent. Það er nauðsynlegt að fara að með gát og 300 þús. manna þjóð þarf að gera það, en það hefur ekki verið gert. Það hefur verið vanrækt að hér væri nýttur aðlögunartími sem var fyrir hendi og átti að nýta þannig að það væri mótuð stefna varðandi innflytjendur fyrir fram en ekki eftir á. Það var ekki fyrr en málið var gjörsamlega komið úr öllum böndum, það var ekki hægt að afgreiða kennitölur, kerfið réð ekki við neitt, börn þessa fólks fengu ekki eðlilega fræðslu, sem einhver rankaði við sér. Þá var með krampakenndum viðbrögðum ákveðið að verja 100 millj. kr. í íslenskukennslu, algjörlega ósundurgreint hvernig það skyldi gert. Mér skilst að sú fjárhæð sé öll uppurin nú þegar og það er ljóst að hún var ekki næg. Forstöðumaður Alþjóðahúss hefur sagt opinberlega að það væri vandamál að ákveðinn hópur þeirra sem hingað hafa komið fyllti tölu þeirra sem verst væru settir í þjóðfélaginu og það vantaði algjörlega félagsleg úrræði fyrir þann hóp. Aðlögunartíminn var ekki nýttur. Nú talar ríkisstjórnin um nauðsyn þess að taka myndarlega á málinu, móta stefnu - sem ég hélt að hefði verið mótuð í vor af þáverandi ríkisstjórn - og ekki nóg með að móta stefnu, heldur er talað um aðgerðaáætlun. Ég spyr. Aðgerðaáætlun um hvað? Við í Frjálslynda flokknum höfðum og boðuðum ákveðna aðgerðaáætlun. Það var spurningin um það að aðlaga þá sem hingað koma, gefa þeim tækifæri til að aðlagast íslensku samfélagi þannig að það væru ekki margar þjóðir í þessu landi. Við ræddum um að það væri nauðsynlegt að þeir sem hingað kæmu og ætluðu sér að festa hér búsetu ættu kost á því að fá a.m.k. 500 tíma fræðslu í íslensku og a.m.k. 300 tíma fræðslu um íslenskt samfélag. Það fannst mér, og finnst, lágmark þegar um er að ræða að laga þá sem hingað vilja koma og vilja búa hér að þessu þjóðfélagi. Það er mikilvægt í fyrsta lagi að við tökum vel á móti þeim sem hingað eru komnir, gætum þess að þeir njóti allra mannréttinda, en síðan er annað atriði sem ég hef vakið athygli á og tel mjög mikilvægt sem er að við verðum að gæta þess að það sé ekki það mikill straumur innflytjenda til landsins að kerfið ráði ekki við hann. Það getur leitt til félagslegra undirboða. Ég hef gagnrýnt að félagsleg undirboð séu til staðar. Ég vakti athygli á því í fyrri ræðu sem forustumaður Verkalýðsfélagsins á Akranesi hafði um þetta mál að segja þar sem stór hópur verkamanna erlendis frá hefur verið óskráður í vinnu hjá ákveðnu fyrirtæki. Venjulegast er það þannig þegar svo háttar til að það er bara toppurinn á ísjakanum. Ég er hræddur um að flestir þeir sem hér eru inni viti að þannig er það. Þegar menn eru ekki með atvinnuréttindi, eru ekki skráðir, er misnotkunin iðulega skammt undan. Þrátt fyrir að félagsleg undirboð hafi verið til staðar vegna hins mikla straums innflytjenda hingað sem í raun hefur leitt til ákveðinnar launalækkunar hefur það ekki skilað sér í lægra verði að einu eða neinu leyti til neytenda. Af hverju stafar það og hver tekur mismuninn? Það er eitt atriði sem ég vil í þessu sambandi vekja athygli á, virðulegi forseti. Núna þegar stjórnandi helsta fyrirtækis á Vestfjörðum ákveður að selja kvótann sinn og segja upp starfsfólki sínu, Kambur á Flateyri, kemur í ljós að þar er starfandi stór hópur fólks sem nýtur engra réttinda, hópur fólks sem annaðhvort lendir í verulegum félagslegum erfiðleikum ef ekki er hreinlega um að ræða neyðarástand, ef skattgreiðendur og íslensk stjórnvöld taka sig ekki til og bjarga því vegna þess að ekki hefur verið nýttur neinn aðlögunartími. Þess hefur ekki verið gætt að taka á móti því fólki sem hingað er komið og hefur jafnvel verið um árabil með eðlilegum hætti. Það er til vansa fyrir stjórnvöld. Það styður það sem við í Frjálslynda flokknum höfum haldið fram, að stjórnvöld vissu hreinlega ekki hvað um var að ræða, gerðu sér ekki grein fyrir því og gerðu engar tilraunir, a.m.k. ekki nægar, til að bregðast við. Ég er sammála því að það er nauðsynlegt að taka myndarlega á varðandi vandamál innflytjenda. Skylda okkar er þó fyrst og fremst við þá sem hér eru en ekki þá sem hingað kunna að koma eða vilja koma. Ég tek alveg heils hugar undir það sem segir hér í greinargerð með frumvarpinu, íslenskur vinnumarkaður er lítill og hann er viðkvæmur og þess vegna verðum við að geta haft fulla stjórn á því með hvaða hætti frjálst flæði vinnuafls kemur til landsins. Því miður nýttum við okkur ekki þær takmarkanir sem við gátum nýtt okkur varðandi önnur ný ríki Evrópusambandsins en það hefði okkur borið að gera til að tryggja hagsmuni íslensku þjóðarinnar. Það er spurningin um hvernig við á að bregðast. Ég tel einmitt vegna þeirra sjónarmiða sem koma fram í greinargerð með frumvarpinu að það sé ástæða til þess að leita eftir því við bandalagsþjóðir okkar á Evrópska efnahagssvæðinu að við getum nýtt okkur þá undanþágu og þá möguleika sem eru í 112. gr. samningsins ef kemur til samdráttar á íslenskum vinnumarkaði. En það er nú einu sinni þannig, og þar verð ég að vera ósammála hv. síðasta ræðumanni, að erlent vinnuafl kemur ekki hingað eingöngu vegna stóriðjustefnu stjórnvalda. Það er ályktun sem er hrapað að án þess að rök fylgi eða séu á bak við. Ég get spurt: Hvernig stóð á því og hvernig stendur á því að erlent vinnuafl streymir til Bretlandseyja? Ekki er sérstök stóriðjustefna þar í gangi. Hvernig stendur á því að þetta vinnuafl hefur streymt til Írlands? Ég gæti nefnt fleiri ríki. Það gerist einfaldlega vegna þess að það eru vandamál í þeim löndum þaðan sem fólkið streymir. Það er það sem veldur því að það leitar annarra leiða. Þar komum við að því sem kannski hefði átt að vera upphafsatriðið og höfuðatriðið varðandi það hvernig stendur á því og hvað getur réttlætt það að við beitum ákveðnum takmörkunum gagnvart frjálsu flæði verkafólks frá öðrum bandalagsríkjum. Hvað getur valdið því? Það er einfaldlega það að vinnumarkaður og þjóðfélagsumgjörð í þeim löndum er það vanþróað að það er hætt við því að vandamál skapist með því að hafa þetta óhefta frelsi, bæði varðandi innanlandsmarkað í þeim ríkjum og öðrum ríkjum sem fá það yfir sig. Þá er ég að tala um lönd eins og Pólland þar sem hefur verið mikið og viðvarandi atvinnuleysi og vandamál í efnahagsmálum, fyrst og fremst vegna þess hvernig ákveðin stefna Evrópusambandsins er, ekki síst í landbúnaðarmálum. Vinnumarkaðurinn þar var ekki nægilega þróaður og eðlilega hlaut þá eitthvað að gerast þegar flóðgáttirnar brustu. Það sama gildir í sjálfu sér líka varðandi Búlgaríu og Rúmeníu. Þegar umræða var hér í þessum sal um aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu voru tveir þingmenn sérstaklega efins um að það væri mögulegt fyrir íslenska þjóð að samþykkja frjálst flæði vinnuafls. Það voru aðallega hæstv. núverandi utanríkisráðherra og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Sjónarmið þeirra voru fyllilega gild. Það sem ég hef lesið í ræðum þeirra og er fyrst og fremst spurningin er að um er að ræða þjóðir þar sem vinnumarkaðurinn og efnahagskerfið var rýrara, takmarkaðra, en við búum við og höfum búið við á Norðurlöndum. Það hefur verið vandamálið varðandi þær nýju þjóðir sem eru að koma inn í Evrópusambandið að þess hefur ekki verið gætt að þróa heimamarkaðinn nægjanlega áður en búið væri til, í fyrsta lagi, vandamál fyrir heimamarkaðinn með því að hæfasta fólkið væri farið og í öðru lagi að valda þeim þjóðum vandamálum sem við þurfa að taka og eru ekki undir það búnar. Hæft fólk, menntað fólk, sem hefur ekki og fær ekki störf við hæfi í þeim löndum sem það kemur til lætur bjóða sér ýmislegt og jafnvel verstu störfin sem viðkomandi landsmenn eru ekki tilbúnir að vinna, jafnvel undir þeim lágmarkslaunum sem eru ákveðin í kjarasamningum. Það eru hin félagslegu undirboð sem margir vita að því miður hafa viðgengist í landinu. Takmarkanirnar eru fyrst og fremst réttlætanlegar til þess að heimamarkaðurinn sé byggður upp með eðlilegum hætti í þessu ríki. Þess vegna áttum við að framlengja frestinn varðandi önnur ný ríki Evrópusambandsins, og reyndar kannski fleiri þjóðir - í Bretlandi hafa menn áttað sig á því að þeir hefðu átt að gera það líka - vegna þess að markaðurinn í þeim ríkjum var ekki orðinn nógu þróaður, nógu traustur til þess að standa undir, móta og byggja upp öflugt efnahagskerfi í löndunum. Hættan við það að heimila þennan hluta fjórfrelsisins var fyrst og fremst til þess þá að draga mátt úr efnahagskerfi þessara ríkja. Þess vegna lít ég á það sem raunverulegu röksemdina fyrir því að það sé eðlilegt að samþykkja aðlögun eins og þessa að það sé til þess að byggja upp heimamarkað í þessum ríkjum. Við höfum að sjálfsögðu lítinn mátt í því sambandi en það er forsenda þess að eðlilegir hlutir geti skapast, eðlileg þróun geti verið í þessari álfu, eðlileg þróun verði innan Evrópska efnahagssvæðisins, að slíkt gerist. Það er jú markmiðið með bandalaginu, markmiðið með þeim sjónarmiðum sem liggja á bak við, að það verði einsleitt samfélag þar sem fólk búi við svipuð kjör þar sem í sjálfu sér þurfa ekki að vera þjóðflutningar landa í milli. Það sem hefur verið að gerast er vegna vanhugsaðra aðgerða hjá herrunum í Brussel sem við erum hugsanlega að súpa seyðið af og þurfum þar af leiðandi að taka á. Forsendan er sem sagt fyrst og fremst spurningin um það og, sem ég tel mikilvægt, að reynt verði að byggja upp heimamarkaði þeirra ríkja sem um er að ræða. Ef það er viðhorf og vilji íslenskra stjórnvalda hafa þau sett stefnu sína í eitthvert vitrænt samhengi. En ég hef hvorki heyrt það frá hæstv. utanríkisráðherra, hæstv. félagsmálaráðherra né formanni utanríkisnefndar að eitt eða neitt af þessu tagi væri forsendan eða mótaði þá afstöðu sem varð til þess að leggja fram þessa tillögu. Ég átta mig í raun ekki á hvað það þá er. Eins og frumvarpið er hér lagt fram, sem og greinargerðin, gildir í raun það sama og ætti að gilda það sama gagnvart öllum öðrum nýju Evrópusambandsríkjunum. Ég spyr þar af leiðandi: Hvaða önnur sjónarmið gilda gagnvart Eystrasaltsríkjunum? Gagnvart Póllandi? Eða gagnvart Rúmeníu og Búlgaríu? Svarið er: Það er enginn munur. Eina spurningin er þessi: Eru markaðir Búlgaríu og Rúmeníu það vanþróaðir að það réttlæti ákvörðunina að einhverju leyti? Og svarið er: Sennilega er það ekki réttlæting miðað við sum hinna ríkjanna. Ástæða þess að ég styð þetta frumvarp er að ég tel að það þurfi að byggja upp öflugri markaði á heimaslóðum í þessum ríkjum. Ég tel að það hefði líka þurft að vera lengri aðlögunartími og hann nýttur í öðrum fyrrum Austur-Evrópuríkjum til þess að þau kæmust fyrr í þá stöðu að verða samstiga og jafnfætis öðrum ríkjum Evrópusambandsins. Það er markmið að þróunin geti orðið samhliða einsleit í öllum ríkjunum og til þess að það geti átt sér stað verðum við að geta þróað heimamarkað þessara ríkja á eðlilegan hátt. Aðalatriðið fyrir okkur er að gæta þess að hér verði ekki sprenging á vinnumarkaðnum og að við getum tekið á móti því fólki sem hingað kemur með sóma. Gætum þess að taka vel á móti okkar minnstu bræðrum eins og okkur ber að gera.

Virðulegi forseti. Mér þótti ræða hv. þingmanns nokkuð athyglisverð. Í henni var blandað saman mörgum óskyldum þáttum. Auðvitað er ljóst að velsæld í heimaríki fólks veldur því að það flyst síður brott í leit að vinnu. Það þekkjum við Íslendingar úr aldagamalli sögu okkar. Þegar á bjátar í íslensku efnahagslífi höfum við leitað annað. Markmiðið með Evrópusamstarfinu er einmitt að skapa þær efnahagslegu forsendur að ríki sem lakast standa eigi kost á að búa borgurum sínum lífvænleg kjör. Það er grundvallarmarkmið. Sú aðgerð sem hér er um að ræða felur ekki í sér nýtingu einhvers öryggisfyrirvara, heldur fyrst og fremst samningsbundinn aðlögunartíma sem stjórnvöld hyggjast nýta til að búa í haginn fyrir móttöku fólks þannig að það sé hægt að gera með fullum sóma. Ég legg áherslu á það atriði. Eftir stendur þetta: Jafnvel við þær aðstæður sem verið hafa á vinnumarkaði hér undanfarin ár hafa engar slíkar aðstæður komið upp sem hafa leyft okkur að grípa til þess öryggisfyrirvara sem er í EES-samningnum. Það er ekki þannig að við höfum með samningsskuldbindingum okkar innan hins Evrópska efnahagssvæðis einhverja sjálfvirka fínstillara til að stilla af heimildir fólks til að nýta sér samningsbundin réttindi hér á landi. Það sem við höfum er það tæki að taka vel á móti fólki og að sinna Evrópusamstarfi af stórhug og það eigum við að gera.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. Árna Páli Árnasyni að að sjálfsögðu er þetta spurning um velsæld. Þangað leitar fólkið sem velsældin er fyrir hendi. Þó vakna spurningar varðandi t.d. Bretlandseyjar, af hverju jafnmikill fólksstraumur hefur verið frá ríkjum Austur-Evrópu þangað í mjög óvisst atvinnuástand. Það er a.m.k. betra en það ástandið sem fólkið er að flytja úr. Varðandi það að þetta frumvarp sé fyrst og fremst flutt til að búa í haginn fyrir móttöku þá er það bara ekki þannig. Það er ekki uppleggið í frumvarpinu. Þar er verið að tala um íslenska vinnumarkaðinn og það er meginatriðið í því sem kemur fram í greinargerðinni. Þegar fjallað er um í V. kaflanum um frjálsa för launþega þá er verið að tala um íslenska vinnumarkaðinn, hvað hann sé viðkvæmur. Um aðlögun hans og um takmarkanir vegna þeirra hagsmuna sem þar er um að ræða. Það er höfuðatriðið en ekki að það skipti einhverju sérstöku máli varðandi það að búa í haginn að opna þessa rifu varðandi þennan takmarkaða hóp fólks frá Búlgaríu og Rúmeníu. Það er að sjálfsögðu það sem um er að ræða, og það veit hinn virðulegi þingmaður Árni Páll Árnason jafn vel og ég að við erum komin í ógöngur með því að hafa ekki takmarkað frjálst flæði launafólks frá hinum nýju ríkjum Evrópusambandsins. Menn eru því að reyna að nýta þetta vegna þeirra vandamála.

Virðulegi forseti. Ég ítreka að það frumvarp sem hér er lagt fram er lagt fram til þess að nýta samningsbundinn aðlögunartíma varðandi þessi tvö ríki. Það er ljóst að í síðasta lagi sjö árum eftir aðild þessara ríkja að Evrópusambandinu hafa borgarar þeirra full réttindi til að leita sér að vinnu hvarvetna á Evrópska efnahagssvæðinu. Um það er samið við aðild þessara ríkja, alveg eins og samið var um það við aðild Póllands og fleiri ríkja í 10 ríkja hópnum 2004. Með öðrum orðum er um að ræða tímabundnar aðlögunarheimildir fyrir ríki. Þær stafa náttúrlega af því að öll ríki vilja taka vel á móti þeim sem þeir vænta að komi og menn vilja líka skapa forsendur fyrir því að það sé efnahagsleg uppbygging í hinum nýju aðildarríkjum. Það er ljóst að það eru engar efnislegar forsendur sem geta réttlætt að virkir öryggisfyrirvarar verði í EES-samningnum. Hér er einfaldlega um það að ræða að stjórnvöld nýti sér þetta ráðrúm sem er fullkomlega eðlilegt. Þetta er ráðrúm til tæplega tveggja ára, til 1. janúar 2009. Ég held satt að segja að það væri mjög óskynsamlegt að gera annað, í ljósi reynslunnar. Það má t.d. læra af reynslunni að það hefði verið betra ef við hefðum haft betra upplýsingaefni tiltækt á tungumálum þess fólks sem kemur til landsins. Það er líka mikilvægt að verkalýðshreyfingin sé tilbúin. Það er hún núna. Hún vinnur af miklum metnaði í þessum málum og mun ríða mikið á að hún vinni þetta mál vel með samtökum atvinnulífsins. Það er út frá þeim sjónarhóli sem við nálgumst þetta mál. Við erum ekki að fara að skammta fólk inn til landsins.

Herra forseti. Ég gat ekki skilið hv. þm. Árna Pál Árnason með öðrum hætti en þeim að hann hefði talið að í sjálfu sér hefði verið ástæða til að hafa meira ráðrúm, meiri tíma varðandi önnur ný ríki Evrópusambandsins til þess að íslensk verkalýðshreyfing og íslenskt þjóðfélag hefði verið betur í stakk búið. Ég gat ekki skilið hann öðruvísi. Sé svo, þá erum við sammála um það efni. Við erum sammála, að því vék ég í ræðu minni, um að þetta sé að sjálfsögðu spurning um efnahagslega uppbyggingu, ekki síst heima fyrir, í þeim ríkjum sem um er að ræða, til að þróa vinnumarkaðinn þar. Að sjálfsögðu stefnir bandalagið að almennri velsæld og því að þar sé sem jöfnust staða og lífskjör innan svæðisins. Þar komum við inn í málið og þar verður misvísun, sérstaklega í röðum hinna nýju ríkja Evrópusambandsins. Þar hafa menn kannski ekki gætt þess að þróa markaðinn með eðlilegum eða markvissum hætti og þar hafa vandamálin skapast. Þær áhyggjur sem ýmsir þingmenn höfðu uppi þegar umræður voru um Evrópska efnahagssvæðið og hvort við skyldum ganga í það reyndust ekki á rökum reistar vegna þess að markaður þeirra þjóða, þróaður markaður Evrópusambandsríkjanna eins og þau voru þá, var tilbúinn til að standa. Það var ekkert vandamál og það var enginn sérstakur fólksflutningur til landsins. Það breyttist fyrir um tveimur árum. Íslensk stjórnvöld gátu fyrir fram séð að það gerðist og þá bar að móta stefnu í innflytjendamálum varðandi málefni útlendinga. Þá brást kerfið. Þess vegna komu upp þau vandamál sem við frjálslynd höfum síðan gagnrýnt 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál. Ég tel að búið sé að tala hér lengi um lítið. En ég vil gera alvarlegar athugasemdir við málflutning hv. 10. þm. Reykv. s. Ég tel ekki við hæfi að í sölum Alþingis sé talað um að aðlaga fólk. Við tölum um að laga bíla, tölum um að senda hluti í viðgerð. Við tölum af meiri virðingu en þetta um fólk. Jafnvel þótt sumir vilji hafa þar einhverjar sérflokkanir á af því, að það fólk sé, ef ég hef skilið hv. þingmann rétt, vandamálafólk og sé frá vanþróuðum ríkjum. Ég tel í rauninni ekki rétt að nota slíkar skilgreiningar um það góða vinnuafli sem við höfum fengið inn í samfélag okkar, vinnuafl sem hefur verið okkur mjög dýrmætt. Afl þess á vinnumarkaðnum hefur verið okkur mjög dýrmætt. Fólkið skulum við tala um með fullri virðingu og við skulum ekki tala um að aðlaga fólk.

Herra forseti. Hv. þm. Bjarni Harðarson, nú er það þannig að menn leggja mismunandi skilning í orð og orðanotkun.  Ég var hins vegar að tala um að við gæfum því fólki sem hingað kæmi möguleika á að komast inn í íslenskt samfélag og njóta allra réttinda, fá þekkingu til þess að geta notið allra réttinda. Ég kalla það að aðlagast íslenskum þjóðfélagsaðstæðum.  Ég get ómögulega skilið að það sé eitthvað virðingarleysi fólgið í því að tala um að gefa fólki möguleika á sömu réttindum, sömu möguleikum og sömu tækifærum og þeir sem búa í landinu fyrir. Ég tala um að aðlaga fólk sem hingað er að koma alveg eins og ég ef ég fer til Frakklands, þá þarf ég að aðlaga mig að þeim aðstæðum sem þar eru þótt ég sé ekki frá vanþróuðu ríki. Ég er ekki að tala um vandamálafólk, síður en svo. Ég er ekki að tala um að fólk sé að koma frá vanþróuðum ríkjum. Það er akkúrat ekki það sem var með einum eða neinum hætti hægt að skilja í því sem ég sagði. Ef einhver vill reyna að túlka orð mín svo þá er það útúrsnúningur. Ég er einfaldlega að tala um að í fyrsta lagi búum við við viðkvæman vinnumarkað. Við þurfum að gæta þess að hafa alltaf fulla stjórn á málum og í öðru lagi berum við skyldur gagnvart öllum sem hingað eru komnir. Jafnar skyldur gagnvart öllum um að þess verði gætt að allir hafi mannréttindi. Takk fyrir. 
            

Virðulegur forseti. Við höfum orðið vitni að því hér í þinginu undanfarna daga að ýmsir eru í aðlögun og getur orðið fótaskortur á tungunni meðan á því aðlögunarferli stendur og ég held að við hljótum öll að hafa fullan skilning á því og þurfum ekki að verða svo uppfull af pólitískum rétttrúnaði að við setjum endilega ofan í við hvert annað þó að slíkt gerist og menn noti jafnvel ekki alltaf rétt ávarpsorð. Þetta frumvarp sem ég hef mælt hér fyrir hefur orðið þingmönnum tilefni til þess að hefja hér talsverðan málfund um málefni útlendinga sem flust hafa til Íslands annaðhvort til búsetu eða til að sækja hingað vinnu og það er í sjálfu sér ágætt. En ég neita því ekki að mér finnst þessi umræða sveiflast svolítið öfganna á milli. Annars vegar er talað með þeim hætti að það felist í því einhver sérstök brot á einstaklingsbundnum réttindum fólks að grípa til þess að hafa hér eins og hálfs árs - því að þetta er ekki nema eitt og hálft ár - aðlögunartíma fyrir það fólk sem kemur frá Búlgaríu og Rúmeníu inn á vinnumarkað okkar. Eitt og hálft ár er fljótt að líða og ég held að það sé hægt að nýta þetta eina og hálfa ár vel ef þannig er að málum staðið til þess að meta og afla upplýsinga um í hversu miklum mæli líklegt er að fólk frá þessum svæðum sæki hér inn á íslenskan vinnumarkað og þá með hvaða hætti stofnanir samfélagsins þurfi að bregðast við því, bæði með upplýsingagjöf um réttindi og skyldur þessa fólks hér á landi og eins getur þetta gefið stéttarfélögunum heilmikla vitneskju um þá launamenn sem hingað koma á grundvelli þess umsagnarferils sem er núna í lögunum um atvinnuréttindi útlendinga. Ég ítreka að hér er um að ræða eitt og hálft ár. Það hefur verið spurt: Hvers eiga Rúmenía og Búlgaría að gjalda? Þessi ríki eiga einskis að gjalda. Það er um það að ræða að þessi ríki eru meðhöndluð með nákvæmlega sama hætti og önnur ríki fyrr sem hafa gerst aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði, þau tíu ríki sem gerðust aðilar 2004. Þetta er nákvæmlega sama ferli sem hér er um að ræða. Það má þá auðvitað líka spyrja þeirrar spurningar: Hvers eiga þá ríkin utan EES að gjalda, hvers á það fólk sem kemur frá ríkjum utan EES að gjalda, því það er auðvitað undir allt annað ferli sett en fólkið sem kemur frá ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins, bæði þeirra sem nú eru inni á svæðinu og þeirra sem þarna eru að bætast við? Það má alveg halda því fram með rökum að það hafi verið gripið til of strangra aðgerða hér á Íslandi gagnvart þriðju ríkjum, þ.e. ríkjum sem eru utan Evrópska efnahagssvæðisins, m.a. vegna þess að menn töldu að íslenskt samfélag ætti nóg með að taka við þeim fjölda sem hingað mundi leita vegna stækkunar Evrópska efnahagssvæðisins og vegna þeirrar þenslu sem hefur verið á íslenskum vinnumarkaði. Eins og ég gat um áðan er það eitt af því sem Samtök atvinnulífsins kvarta undan að t.d. fyrir sérfróða aðila sem sækja þarf til Asíuríkja, það eru fjölmargir sérfróðir aðilar frá þeim ríkjum sem hafa viljað sækja hingað inn á íslenskan vinnumarkað, þá getur það tekið allt upp í hálft ár fyrir það fólk að fá tilskilin réttindi til þess að geta starfað hér á landi. Það er þá bara mál sem þarf að taka til sérstakrar skoðunar ef mönnum sýnist svo. En ég ítreka að hér er um að ræða eitt og hálft ár og í þessu felst engin mismunun gagnvart því fólki sem kemur frá þessum ríkjum, þetta er nákvæmlega sama ferli og var viðhaft þegar Evrópska efnahagssvæðið var stækkað 2004 og hin tíu nýju ríki urðu aðilar. Hinn póllinn í þessari umræðu hefur svo verið sá að það væri ástæða til þess að grípa eða a.m.k. gefa það til kynna gagnvart öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins að Ísland kynni að grípa í einhvern neyðarhemil vegna þess hversu lítill þessi vinnumarkaður hér er og vegna mikils fjölda útlendinga sem hingað hafa leitað. Þá vil ég að það komi hér skýrt fram að 112. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sem innifelur hið svokallaða öryggisákvæði, gerir ráð fyrir því að þá og því aðeins sé gripið til slíkra aðgerða að þær séu taldar bráðnauðsynlegar af efnahagslegum, þjóðfélagslegum eða umhverfislegum ástæðum. Það er almennt talið að í slíkum aðstæðum þurfi að gæta meðalhófs í þeim aðgerðum sem gripið er til og það sé ákveðin gagnkvæmni í því fólgin, með öðrum orðum að þau ríki sem við beitum þessu öryggisákvæði gagnvart, sem eru þá önnur ríki Evrópska efnahagssvæðisins, geti þá fyrir sitt leyti líka gripið til gagnkvæmra aðgerða gagnvart Íslandi. Ég bendi því á að eitthvert meðalhóf þarf að vera í umræðunni hér, við þurfum ekki annaðhvort að nálgast þetta út frá því að nota neyðarheimild eða að opna algjörlega íslenskan vinnumarkað heldur að reyna að finna einhvern milliveg þar á milli. Það sem um er að ræða hér er eitt og hálft ár í aðlögunartíma, tvö ár að forminu til en eitt og hálft ár í raun, sem er nákvæmlega það sama og gert var 2004. Hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir nefndi að það hefði verið látið að því liggja eða sagt í fjölmiðlum að til stæði að framlengja þetta til 2014. Ég kannast ekki við að það hafi verið sagt í fjölmiðlum að þetta yrði framlengt til 2014. Til þess hefur engin afstaða verið tekin og það eru engar slíkar fyrirætlanir uppi á þessu stigi. Það verður bara að metast hér af þinginu þegar þar að kemur. Það sem um er að ræða er að þingið samþykki þetta til 2009 og það er þá Alþingis að taka afstöðu til þess hvort þá á að framlengja eða ekki og það er ekki bara stjórnvalda, ríkisstjórnarinnar að gera það. Hér kom fram í máli þingmannsins að ekki hefði verið nægilega vel staðið að því að skoða hvað væri í gangi hjá þeim starfsmannaleigum sem hér starfa og þingmaðurinn nefndi sérstaklega kynferðislega áreitni sem viðgengist á vegum einhverra starfsmannaleigna. Nú ætla ég ekki að tjá mig sérstaklega um það, ég hef ekki skoðað það sérstaklega hvernig að því hefur verið staðið, en ég verð hins vegar að biðja þingmanninn að gefa nú nýjum félagsmálaráðherra svolítinn tíma og ráðrúm til þess að setja sig inn í málin og embætti sitt áður en gerðar eru kröfur um að hægt sé að vera með miklar yfirlýsingar um það hvernig hún muni vinna í embættinu og ég held að ég fari rétt með að ráðherrann hafi verið tíu daga í embætti nú þegar þessi umræða fer fram. Auðvitað er mikilvægt og ég held að við höfum öll haft af því áhyggjur, sérstaklega hér á árunum rétt eftir að Evrópska efnahagssvæðið var stækkað og ríkjunum fjölgað um tíu, þá höfðum við að vissu leyti áhyggjur af því hvernig starfsmannaleigurnar störfuðu og það var auðvitað mikilvægt þegar hér voru sett lög um starfsmannaleigur, þó að við getum haft á því skoðanir hvort það hafi verið nægilega vel að þeirri lagasetningu staðið, þá var það engu að síður mikilvægt skref þegar lögin voru sett um starfsmannaleigurnar. Það má þó segja að aðlögunartíminn þá hafi a.m.k. verið notaður til þess að setja þau lög. Ég ætla í sjálfu sér ekkert að hafa mikið fleiri orð um þetta. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram um málefni útlendinga á Íslandi. Auðvitað er það rétt sem hefur komið fram að fólk sækir hingað vegna þess að hér er þensla á vinnumarkaði en það er líka hitt að fátækt fólk á öllum tímum hefur alltaf verið á faraldsfæti og reynt að sækja sér betri lífskjör. Þetta er ekkert nýtt. Þjóðflutningarnir í Evrópu fyrrum, flutningur fólks frá Evrópu til Vesturheims, Íslendingarnir sem fóru til Vesturheims, Íslendingarnir sem fóru til Svíþjóðar 1968, iðnaðarmennirnir, tugum ef ekki hundruðum saman. Sjálfsagt hafa Svíar þá litið svo á að þeir Íslendingar væru með félagsleg undirboð á sænskum vinnumarkaði. Þeir sóttu þangað, þeir fóru þangað í vinnu, sumir settust þar að, aðrir komu heim. Fólk hefur alltaf verið á faraldsfæti og reynt að sækja sér betri lífskjör og þannig verður það áfram. Við þurfum hins vegar að reyna að sjá til þess að tekið vel sé á móti þessu fólki og íslenskt samfélag sé í stakk búið til þess að búa því þau lífskjör hér á landi sem við sjálf gerum kröfur til og við þurfum að reyna að koma í veg fyrir að félagsleg undirboð tíðkist á íslenskum vinnumarkaði.

Herra forseti. Þeir sem sátu á þingi á vordögum 2004 vissu af því að sett voru ákvæði um aðlögun inn í lög þá og síðan endurtók sagan sig á vordögum 2006 og þá stóðum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs upp, gagnrýndum að aðlögunartíminn hefði ekki verið nýttur og sama gilti um skorinorða þingmenn Samfylkingarinnar. Það er fátt um svör hvernig eigi að nýta þennan aðlögunartíma þannig að ég vil fara sértækt í málið og spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hún sé tilbúin að beita sér fyrir því að atvinnurekendum sé gert skylt við ráðningar útlendinga að þeir séu með fullnægjandi tryggingaskjöl frá heimalandi sínu en ella gert að taka tryggingu hjá íslenskum tryggingafélögum eða öðrum áður en til ráðningar kemur og til starfa hér á landi. Hér eru fjölmargir ótryggðir einstaklingar í vinnu á fyrstu sex mánuðum starfstímabilsins og ég hef séð allt of mörg óþolandi dæmi um réttarstöðu þeirra. Þarna er sértækt mál sem ég spyr um, sem ætti að vera auðvelt fyrir hæstv. ráðherra að svara. Í öðru lagi: Mun hæstv. utanríkisráðherra beita sér fyrir því að lögum um starfskjör launafólks verði breytt í þá veru að þau nái til starfsmanna starfsmannaleigna og allra þeirra sem starfa hér á landi undir hvaða kringumstæðum það svo er? Það er brýnt að þessar skýringar komi fram, sérstaklega varðandi tryggingamálin og ég vænti þess að hæstv. ráðherra gefi þingheimi skýr svör við þessum tilgreindu atriðum sem ég hef hér nefnt.

Virðulegur forseti. Ég er ekki alveg í stakk búin til að svara þessum spurningum á þessum tímapunkti en mun að sjálfsögðu fara yfir spurningarnar og skoða hvað hægt er að gera í því. Ég vil hins vegar segja það varðandi almannatryggingar að þá gilda reglur samningsins um Evrópska efnahagssvæðið á sviði almannatrygginga um ríkisborgara Búlgaríu og Rúmeníu. Þeir eiga því að njóta almannatrygginga þegar þeir hingað koma á íslenskan vinnumarkað. Varðandi hina spurninguna þá mun ég að sjálfsögðu eins og ég sagði skoða hvað hægt er að gera í þessum efnum og minni á að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er skýrt kveðið á um að hún muni vinna að því að koma í veg fyrir félagsleg undirboð á vinnumarkaði.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þessi svör. Þau voru þó heldur fátækleg, því miður. Hæstv. ráðherra gat ekki svarað fyrri fyrirspurn minni en ég beini því þá til hæstv. ráðherra að koma svörum til utanríkismálanefndar um afstöðu ráðuneytisins að því er það varðar þegar þetta frumvarp fer í vinnslu hjá nefndinni. Að því er almannatryggingar varðar er það hárrétt hjá hæstv. ráðherra að útlendingar eiga að njóta þeirra frá löndum EES en til þess að svo sé þurfa þeir að hafa tilskilin tryggingaskjöl frá heimalandi sínu. Það hefur orðið verulegur misbrestur á því og þegar vandamál koma upp í slysum, umferðarslysum, vinnuslysum eða öðru, þá fást þessi skjöl ekki oft á tíðum og þessir einstaklingar eru rukkaðir um sjúkrahúskostnað sem skiptir hundruðum þúsunda og þar fram eftir götunum. Ég spyr aftur: Vill hæstv. utanríkisráðherra tryggja það að atvinnurekendum sé gert skylt fyrir ráðningu að þessi tryggingaskjöl frá heimalöndum umræddra útlendinga liggi fyrir áður en þeir taka til starfa?

Virðulegur forseti. Ég verð að biðja þingmanninn sem hér spyr að virða mér það til vorkunnar að þau mál sem þingmaðurinn spyr um eru í sjálfu sér ekki á málasviði utanríkisráðuneytisins heldur félagsmálaráðuneytisins og ég mun koma þessu áleiðis til þess. Ég ítreka það sem ég hef hér sagt varðandi almannatryggingarnar en jafnframt, svo að ég vísi bara aftur til stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar, segir hér: „Tryggt verði að útlendingar á vinnumarkaði njóti sambærilega réttinda og íslenskt launafólk og að allar ráðningar erlends verkafólks séu í samræmi við gildandi kjarasamninga.“

Virðulegi forseti. Það var athyglisvert að hlýða á hæstv. utanríkisráðherra hér við lok þessarar umræðu, einkum og sér í lagi vegna þess að hæstv. ráðherra tókst að skauta algjörlega fram hjá öllum þeim spurningum sem hér voru settar fram og varða stefnuyfirlýsingu Samfylkingarinnar á liðnu kjörtímabili og sérstaklega í kosningabaráttunni og afstöðuna síðan þegar inn í ríkisstjórn er komið. Þannig svaraði hæstv. ráðherra því ekki hvort stóriðjustefnan hefði nú verið endurlífguð fyrir atbeina Samfylkingarinnar með því að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sem formaður stjórnar Orkuveitu Reykjavíkur gert núna, í gær, nýja samninga um orkusölu til tveggja nýrra álfyrirtækja. Ekki var heldur svarað þeirri spurningu hv. þm. Guðfríðar Lilju Grétarsdóttur um hvað liði áformum Samfylkingarinnar um stóriðjuhlé sem kynnt var í kosningabaráttunni og ekki heldur þeirri spurningu þingmannsins hvað liði þeirri stefnumörkun Samfylkingarinnar að atvinnuleyfi fylgdi einstaklingum en ekki atvinnurekendum. Þetta var athyglisvert, herra forseti.

Virðulegur forseti. Ég var að mæla hér fyrir frumvarpi um aðild Búlgaríu og Rúmeníu að hinu Evrópska efnahagssvæði. Hér fór ekki fram almenn umræða um stefnu ríkisstjórnarinnar í hinum ýmsum málum. Ég hef reynt að svara þeim spurningum sem hér komu fram og lutu að því máli sem ég mælti fyrir. Ég geri ráð fyrir því að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sé að spyrja um stóriðjustefnuna í ljósi þess hvort hér verði áframhaldandi þensla á íslenskum vinnumarkaði. Það skal sagt af því tilefni að eins og reyndar hefur komið fram opinberlega munu bæði iðnaðarráðherra og umhverfisráðherra fara yfir þessi mál með þeim aðilum sem hafa uppi áform, annars vegar um virkjanir og hins vegar um uppbyggingu stóriðju, og reyna að átta sig á því hvernig þau mál standa, hvaða lögformlegu stöðu þessi virkjana- og stóriðjuáform hafa og gera nákvæmlega það sama og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði í fjölmiðlum að hann mundi gera ef hann færi í ríkisstjórn eftir þessar kosningar.

Virðulegi forseti. Hér er vissulega til umræðu aðild Búlgaríu og Rúmeníu að hinu Evrópska efnahagssvæði. Ég sagði í upphafi máls míns að ég ætlaði einungis að fjalla um einn þátt þess máls, þ.e. íslenskan vinnumarkað og tengslin við þann samning og þá fyrirætlan ríkisstjórnarinnar að fresta aðgangi Rúmena og Búlgara að íslenskum vinnumarkaði. Af því leiðir að íslenskur vinnumarkaður er hér að sjálfsögðu til umræðu með kostum sínum og göllum, með þeirri þenslu sem stóriðjustefnan hefur skapað og ég tel, hæstv. forseti, að hæstv. utanríkisráðherra ætti ekki að þurfa að veigra sér við að svara spurningum þar að lútandi né heldur um stefnu síns flokks í þeim efnum. Það er gott ef farið verður yfir þessi mál á vegum ríkisstjórnarinnar, það er gott að heyra að hæstv. iðnaðarráðherra og hæstv. umhverfisráðherra muni fara yfir þetta með hlutaðeigandi aðilum og ég legg til, herra forseti, að þau byrji á því að halda fund með hæstv. heilbrigðisráðherra til að spyrjast fyrir um áform hans hvað varðar orkusölu og uppbyggingu stóriðju í Helguvík og Straumsvík.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um viðurkenningu Íslands á ríkisstjórn Palestínu. Flutningsmenn ásamt með mér eru aðrir hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Atli Gíslason, Álfheiður Ingadóttir, Árni Þór Sigurðsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Ingibjörg Inga Guðmundsdóttir, Katrín Jakobsdóttir, Kolbrún Halldórsdóttir og Þuríður Backman. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að viðurkenna réttkjörna ríkisstjórn á heimastjórnarsvæði Palestínu og taka upp við hana eðlileg samskipti. Jafnframt beiti hún sér á alþjóðavettvangi fyrir því að önnur ríki geri slíkt hið sama.“ Sá er bakgrunnur þessa máls að í kjölfar almennra kosninga á yfirráðasvæði Palestínumanna í janúar 2006 tók þar við völdum ný ríkisstjórn Hamas-samtakanna eftir kosningasigur þeirra í kosningum sem alþjóðlegir eftirlitsaðilar úrskurðuðu að hefðu í aðalatriðum farið vel og lýðræðislega fram. Hins vegar brá svo við að þrátt fyrir að þessar kosningar hafi verið að kröfu alþjóðasamfélagsins um að lýðræðislega kjörin stjórnvöld þyrftu að fara með forsvar fyrir Palestínumönnum neituðu Ísraelar í reynd að viðurkenna úrslit kosninganna og hafa með stuðningi Bandaríkjanna og miklum þrýstingi reynt að fá alþjóðasamfélagið til að sniðganga með öllu hina nýkjörnu ríikisstjórn. Ísraelsstjórn hefur fryst greiðslur til Palestínumanna og heldur eftir skatttekjum sem hún innheimtir og henni ber að skila til heimastjórnarsvæðanna. Bætir það að sjálfsögðu gráu ofan á svart í því ófremdarástandi sem þarna ríkir og eykur á þrengingar á heimastjórnarsvæðum Palestínumanna og er tæpast hægt að líkja þessu við annað en efnahagslegt hrun, ólöglegar efnahagslegar refsiaðgerðir sem bitna á svæðum þar sem fyrir er gríðarleg nauð og menn eru meira og minna orðnir háðir matargjöfum og fjárstuðningi frá hjálparsamtökum og utanaðkomandi aðilum. Þrátt fyrir þessar erfiðu aðstæður og miklu spennu í samskiptum höfuðfylkinga Palestínumanna, sem eru Hamas-samtökin og Fatah-hreyfingin, hefur þó tekist þar samkomulag um myndun þjóðstjórnar og er það framlag Palestínumanna til þess að reyna að öðlast viðurkenningu alþjóðasamfélagsins og fá lífsnauðsynlega aðstoð og stuðning til að lina þjáningar og skort íbúa Palestínu og fá það viðurkennt að þeir fari með forsvar fyrir Palestínumenn og séu réttir aðilar til að annast um málefni þeirra út á við. Fleiri aðilar eiga reyndar aðild að þessari þjóðstjórn sem norski utanríkisráðherrann Jonas Gahr Støre hefur kallað sögulegan viðburð og má þar nefna að til viðbótar hinum 119 þingmönnum sem kjörnir eru af listum Hamas- og Fatah-hreyfinganna á 132 manna þingi hafa aðrar fylkingar eins og Þjóðarfrumkvæði og Þriðja leiðin lýst yfir stuðningi eða eru beinir aðilar að ríkisstjórninni og aðeins þrír þingmenn af 132 greiddu atkvæði gegn stjórninni. Þannig er t.d. Íslandsvinurinn Mustafa Barghouti frá Þjóðarhreyfingunni eða Þjóðarfrumkvæðinu ráðherra í ríkisstjórninni og fjármálaráðherrann Salem Fayyad kemur úr Þriðju leiðinni sem er þriðja stærsta fylkingin á eftir Hamas og Fatah. Um raunverulega þjóðstjórn er að ræða sem nýtur stuðnings nánast alls þingsins í Palestínu. Norðmenn riðu á vaðið um miðjan marsmánuð og tilkynntu að þeir hygðust taka upp eðlileg samskipti við þessa réttkjörnu ríkisstjórn, taka upp stjórnmálasamband við Palestínu og eiga við stjórnina venjuleg hefðbundin stjórnmála- og viðskiptasamskipti í trausti þess að Palestínumenn muni síðan virða gerða samninga, fordæma ofbeldisaðgerðir og viðurkenna tilverurétt Ísraelsríkis. Þetta er þó ekki gert að fyrirframskilyrði heldur nálgast Norðmenn einfaldlega málin þannig að það sé öllum fyrir bestu að eiga samvinnu og samstarf við þessi stjórnvöld í Palestínu, það er ekki öðrum til að dreifa og þau styðjast við ótvíræðan meiri hluta og hafa nánast allt palestínska þingið á bak við sig. Í framhaldi af þessu gerðist reyndar það að utanríkisráðherra Íslands sem þá var, Valgerður Sverrisdóttir, lýsti því yfir að hún teldi eðlilegt að fylgja frumkvæði Norðmanna og var því vel tekið af flestum þeim sem tjáðu sig um málið. Þannig var t.d. í viðtali við Fréttablaðið 1. maí sl. leitað álits fulltrúa stjórnarandstöðunnar sem þá var og haft eftir okkur, þeim sem hér stendur, hæstv. núverandi utanríkisráðherra Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur og Guðjóni Arnari Kristjánssyni, formanni Frjálslynda flokksins, að við teldum þetta meira og minna sjálfsagðan hlut og styddum þessi áform utanríkisráðherrans. Þannig er haft eftir mér í þessu viðtali að ég sé þessu algerlega sammála, hæstv. utanríkisráðherra sem nú er, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, segist telja fulla ástæðu til þess og Guðjón Arnar Kristjánsson segir að sjálfgefið sé að þetta sé gert að því tilskildu að þetta verði til góðs fyrir friðarferlið. Tillagan gengur sem sagt ósköp einfaldlega út á það að við Íslendingar fylgjum frumkvæði Noregs og tökum jafnframt upp baráttu fyrir því á alþjóðavettvangi að tekin verði upp eðlileg samskipti við réttkjörin stjórnvöld í Palestínu. Veruleikinn er sá að Palestínumenn eru kúguð og undirokuð þjóð sem sætt hefur miklu harðræði, býr við ólöglegt hernám og ólöglega landtöku af hálfu hernaðarstórveldisins Ísraels, með stuðningi Bandaríkjamanna, og hefur gert svo um meira en hálfrar aldar skeið. Það er augljóst að forsenda þess að brugðið geti til betri tíðar og að friður komist á á svæðinu fyrir botni Miðjarðarhafs er að sjálfsögðu að forsvarsmenn þjóðanna sem þar búa séu viðurkenndir og geti komið fram sem talsmenn þeirra í öllum samskiptum og þá ekki síst í friðarumleitunum. Ísland getur með þessu, þótt í litlu sé, lagt sitt litla lóð á réttar vogarskálar og fylgt þarna djarflegu frumkvæði Norðmanna sem hafa sögulegu og miklu hlutverki að gegna fyrir botni Miðjarðarhafsins, samanber frumkvæði þeirra að Óslóarsamningunum á sínum tíma og það þarf enginn að efast um að sú afstaða sem Norðmenn þarna tóku sé að vel ígrunduðu máli, byggi á viðamikilli þekkingu þeirra á þessum flóknu deilumálum og sé af þeirra hálfu hugsuð sem jákvætt skref og liður í því að reyna að opna einhverja glugga og kveikja einhverjar vonir um að til betri tíma geti brugðið í þessum efnum. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, virðulegur forseti, ég tel að tillagan skýri sig sjálf og að allar forsendur í kringum hana séu ljósar. Það væri gleðiefni ef Alþingi sæi sér fært að taka stefnumótandi ákvörðun í þessum efnum hér á þessum vordögum. Í öllu falli væri til bóta þótt ekki væri annað en að skýr vilji kæmi fram hjá hæstv. ríkisstjórn í þessum efnum og hvort núverandi utanríkisráðherra sé sama sinnis og sú sem á undan gegndi embættinu, þ.e. að þetta beri að gera, en þá er náttúrlega einnig ljóst og mikilvægt að fram komi að hinn stjórnarflokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn, leggi ekki áfram stein í götu þess að íslensk stjórnvöld geti stigið þetta skref og tekið upp stjórnmálasamband og eðlileg samskipti við réttkjörin stjórnvöld í Palestínu. Ég legg svo til að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hér hljóðs í tilefni af þessari þingsályktunartillögu okkar í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Ég tel að ákveðið lag hafi nú skapast í þessum efnum með það að viðurkenna réttkjörna ríkisstjórn Palestínu og til þess að setja málið í samhengi tel ég ekki úr vegi að rifja aðeins upp sögulegt samhengi hlutanna. Við vitum auðvitað að Palestína varð til sem pólitísk eining árið 1922 en þá varð hún til sem verndarsvæði breska heimsveldisins. Allt síðan þá, frá fyrri hluta 20. aldar, hefur innflutningur gyðinga til Palestínu aukist og til ársins 1947 þegar Bretar afsöluðu sér formlega allri ábyrgð á Palestínu og í kjölfar þess var ákveðið af Sameinuðu þjóðunum að skipta landinu í tvennt, í Palestínu og Ísrael, og Jerúsalem yrði undir alþjóðlegri stjórn. Stofnun Ísraels 1948 olli strax stríði við nágrannalöndin og því stríði lauk með gjörsigri hins nýja ríkis. Það má eiginlega segja að allt síðan þá hafi ástandið á svæðinu verið ein púðurtunna og varð þó enn verra 1967, í sex daga stríðinu fyrir 40 árum, í júní 1967, sem lauk með stórsigri Ísraela og þá lagði her þeirra undir sig allan Sínaískagann, Vesturbakka Jórdanár, Gaza-svæðið, Gólanhæðir í Sýrlandi, landsvæði sem var mun stærra en Ísrael var í upphafi stríðs. Þetta hernám hefur nú staðið í 40 ár og Sameinuðu þjóðirnar hafa margoft ályktað gegn því en Ísraelsstjórn hefur sniðgengið þær ályktanir. Þessi sami tími, undanfarin 40 ár, hefur einkennst af baráttu Palestínumanna fyrir landi sínu. Þær baráttuaðferðir hafa verið af ýmsum toga og ekki allar góðar, en hins vegar er nauðsynlegt að hafa þetta sögulega samhengi í huga þegar við horfum núna á ástandið á þessu landsvæði. Við vitum líka að þarna hélt ástandið áfram að versna, t.d. í kringum 1980. 1978 réðst Ísrael inn í Líbanon, 1982 var gerð önnur innrás og á þessum tíma áttu sér stað fjöldamorðin í Sabra og Shatila þar sem 3.000 Palestínumenn voru myrtir með vitorði og aðild Ísraelshers. Þetta er bara til að varpa ljósi á hvernig ástandið hefur verið. Fyrir 20 árum hófst vopnuð barátta Palestínumanna á Vesturbakkanum sem við þekkjum undir nafninu „intifada“ og lýst var yfir stofnun sjálfstæðs ríkis. Mikilvægt skref náðist hins vegar í friðarátt 1993 í Ósló með samkomulagi Palestínumanna og Ísraelsmanna. Þá varð loksins til einhvers konar ríki Palestínumanna á Vesturbakkanum og Gaza-svæðinu sem náði þó líklega aðeins yfir ríflega fimmtung þess landsvæðis sem Ísrael hernam 1967. Því miður hefur orðið mikill afturkippur í þróun mála frá árinu 2000 og fjöldamargir - opinberar tölur eru nú óljósar á þessu svæði af því að öll grunngerð samfélagsins er í rúst - a.m.k. 3.000 Palestínumenn hafa látið lífið og þar af 500 börn og samfélagið er í rúst enda búið að ráðast gegn og fella flestar grunnstoðir þess. Það hefur verið haldið áfram að reisa landnemabyggðir á svæðum Palestínumanna og árið 2004 fór Ísraelsstjórn að reisa hinn alræmda aðskilnaðarmúr á Vesturbakka Jórdanár en sem kunnugt er kvað Alþjóðadómstóllinn í Haag upp þann úrskurð að hann stæðist ekki alþjóðalög og að sá hluti hans sem þegar hefði verið reistur skyldi rifinn. Því hefur reyndar ekki verið fylgt fyllilega eftir enn þá. Í þingkosningunum í janúar 2006 unnu hin herskáu Hamas-samtök sigur og fengu meiri hluta á þingi Palestínu. Auðvitað komu þau úrslit mörgum á óvart, sýndu að kosningabærir íbúar Palestínu tóku herskáa Hamas-liða fram yfir hófsamari öfl eins og Fatah-hreyfinguna sem hefur lagt áherslu á samningaleiðina. Alþjóðlegir eftirlitsmenn, þeirra á meðal Jimmy Carter, fyrrum Bandaríkjaforseti, sögðu framkvæmd kosninganna til fyrirmyndar, ekki síst miðað við að landið er í hernámsástandi og að önnur lönd í þessum heimshluta mættu margt læra af þessum kosningum og framkvæmd þeirra. Í framhaldinu, eins og fyrri ræðumaður kom inn á, var mynduð þjóðstjórn sem ekki aðeins stærstu stjórnmálaöflin, Hamas og Fatah, sameinuðust um heldur einnig smærri flokkar á löggjafarþinginu. Þetta er mjög merkilegt skref í þessu landi, hvernig menn hafa reynt að ná saman um það að ná sátt í landinu um stjórn og sýnir skýran vilja til þess að þarna virki stjórnsýslan. Sagan sýnir okkur líka að það hefur verið reynt að einangra Palestínumenn, gera þeim ómögulegt að búa í landi sínu með því að rífa niður allt það sem gerir samfélag að samfélagi, menntakerfi, heilbrigðiskerfi, samgöngur, löggæslu, ráðist hefur verið að öllum þessum grunnstoðum. Stærstur hluti palestínsku þjóðarinnar, yfir 4 milljónir, eru á flótta og hjálpar- og mannúðarstofnanir, þeirra á meðal Sameinuðu þjóðirnar, hafa ítrekað skilað skýrslum þar sem ástandið á herteknu svæðunum er sagt hörmulegt og hafa versnað enn með viðskiptabanni Ísraels og Vesturlanda. Við vísum í tillögu okkar í frumkvæði Noregs í þessum efnum en Noregsstjórn hefur tekið frumkvæði í að rjúfa þessa einangrun með því að viðurkenna þjóðstjórnina tafarlaust og aflétta viðskiptabanninu. Þetta er mjög mikilvægt skref í því að efla lýðræðið í Palestínu og gera þjóðstjórnina að virkum þátttakanda í alþjóðafélaginu, þetta er lífsnauðsynlegt skref fyrir þessa þjóð. Þannig geta vestrænar þjóðir stuðlað að því að gera stjórnarhætti þarna gagnsærri og lýðræðislegri, og síðast en ekki síst gera Palestínumönnum kleift að kaupa og selja vörur, stunda frjáls viðskipti, sem maður skyldi ætla að margir hér í þessum sal gætu tekið undir. Við leggjum því til að Ísland fylgi þessu fordæmi þegar í stað. Það væri gríðarmikilvægur skerfur til friðar og mannúðar í landi sem hefur búið við hernám í 40 ár því að þegar upp er staðið snýst málið um það að þarna þarf fyrst og fremst að byggja upp samfélag, það þarf að reisa þær grunnstoðir sem hverju samfélagi eru nauðsynlegar þannig að fólk geti búið við öryggi, komist milli staða í öllum erindagjörðum sínum, treyst því að heimili þess verði ekki jöfnuð við jörðu að nóttu til, fólk geti alið börnin sín upp við sómasamlegar aðstæður og þau geti sótt skóla, fái tækifæri til að mennta sig og ná árangri í lífinu. Við Íslendingar getum lagt okkar af mörkum til þess að svo megi verða með því að rjúfa einangrun Palestínu, viðurkenna réttkjörna ríkisstjórn Palestínu á heimastjórnarsvæðinu og taka upp við þetta land eðlileg samskipti. Ég hvet eindregið til þess að þingmenn íhugi þetta mál vandlega og styðji tillöguna.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu er mér að mörgu leyti svolítið skylt hafandi dvalið eða búið um skeið á Vesturbakkanum einmitt í flóttamannabúðum Palestínumanna fyrir aldarfjórðungi síðan og fylgst með því að síðan þá hefur ástandið á þessu svæði bara versnað. Mál þetta allt saman, svo fjarlægt sem það kannski virðist okkur á hinu háa Alþingi, er íslensku þjóðinni líka mjög skylt. Örlög palestínsku þjóðarinnar og saga Ísraelsríkis og Palestínu eru mál sem íslenska lýðveldið getur alls ekki látið sem því komi ekki við. Það var fulltrúi Íslendinga hjá Sameinuðu þjóðunum, Thor Thors, sem flutti tillögu 1947 um þá skiptingu sem þá átti að leggja til grundvallar skiptingunni milli Palestínumanna og Ísraelsmanna. Með því frumkvæði, sem auðvitað var umdeilanlegt á þeim tíma en ég held að hafi þó verið rétt í ljósi sögunnar, sköpuðum við okkur líka mikla ábyrgð gagnvart báðum þessum þjóðum, Ísraelsmönnum og Palestínumönnum. Við höfum að mörgu leyti síðan þá staðið ágætlega undir þeim væntingum, allt þar til nú. Íslendingar voru síðan með fyrstu þjóðum til að viðurkenna Ísraelsríki árið eftir en við vorum líka, ég held ég fari rétt með það, langfyrstir vestrænna ríkja til að viðurkenna stjórn Palestínumanna meðan hún hafði enn aðsetur í Túnis og þáverandi forsætisráðherra Íslendinga, Steingrímur Hermannsson, langfyrstur forsætisráðherra til þess að fara í opinbera heimsókn til stjórnar Palestínumanna í Túnis. Þetta allt skiptir mjög miklu máli í því samhengi sem hér er verið að tala um. Við getum endalaust velt fyrir okkur kostum þess og göllum að viðurkenna stjórn þar sem við sögu koma jafnherská samtök og Hamas-samtökin og ég skil alveg að það standi í mörgum á Vesturlöndum að gera það en við skulum horfa til sögunnar. Þegar við viðurkenndum Ísraelsríki þá viðurkenndum við ríki sem byggði herstyrk sinn á her sem stofnaður var upp úr skæruliðasamtökum, sömu skæruliðasamtökum og fóru með morðum og hryðjuverkum að fjölda þorpa í Palestínu. Dayr Yasin er kannski þekktasta dæmið en þau eru mörg önnur. Ísraelsríki hefur allt til okkar daga verið skipað stjórnmálamönnum sem áttu sér harla erfiða sögu sem fyrrverandi skæruliðar, áttu sér sögu sem vopnaðir borgarskæruliðar sem skirrðust ekki við að taka þátt í morðum og morðið þar á Bernadotte, morð á breskum hermönnum og morð á konum og börnum eru þar fjölmörg í sögu þessara manna, Shamirs, Begins, Moshe Dayans, jafnvel Ben Gurions og auðvitað í sögu allra þeirra herforingja sem þetta ríki leiddu. Hamas-samtökin eiga sér vitaskuld ógeðfellda sögu, sögu vopnaðrar baráttu sem við eigum mjög erfitt með að sættast við. Fatah-samtök Yassers Arafats áttu þessa sögu líka. Vesturlönd sættust við sögu Ísraelsmanna og hryðjuverka sem þeir höfðu staðið að, við sættumst við þessa sögu hjá Fatah-samtökunum og það er í rauninni enginn stigsmunur á því að ganga sömu leið gagnvart Hamas-samtökunum sem hafa á undanförnum árum sýnt mjög mikinn vilja til að snúa til annarrar stefnu, borgaralegri stefnu og friðvænlegri stefnu en þeir áður fylgdu. Ég held að frumkvæði Íslendinga í þessu máli skipti raunverulegu máli á heimsmælikvarða, að frumkvæði skandinavísku þjóðanna sé raunverulega eitthvað sem geti haft áhrif í Miðausturlöndum. Auðvitað eru aðstæður gagnvart hryðjuverkahópum jafnvel enn erfiðari í dag en þær voru þegar við stigum þetta skref, þegar Steingrímur Hermannsson, einna fyrstur vestrænna stjórnmálaleiðtoga, steig þetta skref gagnvart hinum vopnaða Yasser Arafat og gekk á hans fund. Til eru myndir af því þar sem þeir ganga saman og hann með skammbyssurnar í beltinu, þ.e. ekki Steingrímur heldur hinn. Og það eru kannski þær aðstæður núna að okkur finnst enn erfiðara að viðurkenna einhver þau öfl sem styðja borgaralegt ofbeldi eins og Hamas-samtökin hafa gert, sem aftur tengist svo ofbeldisverkum eins og þeim sem við þekkjum hvað best frá 11. september en hafa líka orðið fjölmörg síðan. Þetta mál er alls ekkert einfalt en ég held að við verðum að horfa þannig á það að sú kúgun og það feikilega óréttlæti sem palestínska þjóðin er beitt mun aðeins verka til þess að ýta enn frekar undir öfgamenn á þessu svæði og það er mikilvægt að taka við þeirri útréttu sáttahönd sem Palestínumenn hafa gefið þarna með myndun þjóðstjórnarinnar. Ég harma það svolítið að ekki skuli hafa verið leitað samkomulags allra flokka um flutning þessarar tillögu, sem ég tel í alla staði mjög góða, því að ég held að hægt sé að ná slíku samkomulagi. Þessi tillaga er efnislega samhljóða leiðara Morgunblaðsins fyrir að ég held liðlega ári, ég man ekki alveg dagsetninguna á því. Sú krafa, sú hugmynd að við höfum ekkert val gagnvart lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum í Palestínu annað en að virða niðurstöðu kosninganna er því engin sérskoðun þeirra sem eru til vinstri í pólitík eða sérskoðun þeirra sem eru öndverðir Bandaríkjunum í pólitík, það er skoðun lýðræðisins og það er þess vegna stefna sem við eigum að fylkja okkur öll um. Ég skora á þingmenn allra flokka að gera það og gera þetta ekki að pólitísku bitbeini. Minnt var á það áðan að fyrir kosningar var eining um þetta meðal 

Virðulegur forseti. Í þessari tillögu til þingsályktunar er hreyft máli sem hefur alltaf öðru hvoru komið til kasta Alþingis og til umræðu á Alþingi, þ.e. afstöðu þings og þjóðar til þess ástands sem ríkt hefur á hernumdu svæðunum í Palestínu um áratugaskeið. Stundum hefur Alþingi borið gæfu til þess að standa saman í þessu máli, eins og hv. þm. Bjarni Harðarson hvatti til að gert yrði núna, og reynt að ná nokkuð þverpólitískri sátt í þinginu um hvernig við beittum okkur í þessu máli. Þegar ég segi þetta er ég að vísa til þess að ef ég man rétt þá samþykkti Alþingi samhljóða árið 1989 ályktun þess efnis að virða beri sjálfsákvörðunarrétt palestínsku þjóðarinnar. Nokkrum sinnum hefur Alþingi borið gæfu til þess að gera slíkar samþykktir um utanríkismál. Það hefur alltaf, ég fullyrði það, reynst okkur gott veganesti og haldreipi í umræðu sem annars vill verða ansi átakasöm. Þetta hefur líka gerst varðandi, ef ég man rétt, kjarnorkuvopn. Meðan mest var deilt um herstöðina og aðildina að NATO gátu menn sammælst um það. Þetta eru ákveðnir staksteinar sem er mikilvægt fyrir okkur að reyna að stikla sameiginlega á ef þess er kostur. Mín skoðun er sú að myndun þjóðstjórnarinnar í Palestínu hafi verið mikilvægt skref í átt til friðar á þessu svæði og Fatah hafi komið í veg fyrir borgarastyrjöld á heimastjórnarsvæði Palestínumanna. Mahmoud Abbas forseti og forustumenn Palestínumanna tel ég að hafi sýnt mikinn pólitískan kjark þegar þeir undirrituðu Mekka-samkomulagið og komið í veg fyrir miklar blóðsúthellingar sem annars hefðu hugsanlega orðið. Norðmenn studdu við bakið á því ferli sem leiddi til myndunar þjóðstjórnarinnar og hafa raunar alltaf beitt sér mikið á þessu svæði eins og hér var vitnað til. Óslóar-samkomulagið er kannski órækasti vitnisburðurinn um það. Þjóðstjórnin í Palestínu er réttkjörin stjórn Palestínumanna og um það er ekki deilt. Það er hins vegar deilt um það hvort hægt sé að eiga samskipti við þjóðstjórn þar sem Hamas-samtökin, sem litið hefur verið á sem hryðjuverkasamtök, eiga aðild að. En þetta eru klárlega rétt kjörin stjórnvöld í þessu landi. En spurningin snýst kannski ekki um viðurkenningu á ríkisstjórninni heldur um eðlileg samskipti við stjórnina, bæði pólitískt og efnahagslega. Það er það sem norska ríkisstjórnin hefur ákveðið að gera. Hún hefur orðað það svo að hún hafi ákveðið að normalísera samskipti sín við þjóðstjórnina. Hún hefur þar með sýnt mikilvægt frumkvæði enda hafa Norðmenn leikið stórt hlutverk í deilum ríkja fyrir botni Miðjarðarhafs. Þeir hafa verið mikilvægir milligöngumenn og ætla sér greinilega að vera það áfram á þessu svæði. Þeir bjóða sig í rauninni fram sem milligöngumenn milli stjórnvalda í Ísrael og heimastjórnarsvæðis Palestínumanna, Evrópusambandsins og Bandaríkjanna. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það ástand sem nú er í Palestínu. Það er skelfilegt. Allir innviðir samfélagsins eru í rúst, eins og hér kom fram. Fjárframlög, m.a. frá Evrópusambandinu, til heimastjórnar Palestínumanna hafa verið fryst og Ísraelsstjórn hefur lagt hald á skatttekjur palestínskra stjórnvalda og takmarkað eins og við vitum ferðafrelsi palestínskra borgara. Það er gríðarlega mikilvægt að vinna að því að þetta breytist. Stjórnvöld í Palestínu verða hins vegar líka að standa við sitt, fyrir sitt leyti. Þar komum við einmitt að þeim skilyrðum sem Norðmenn hafa sett, þ.e. þeir gera ekki fyrirframskilyrði en þeir gera kröfu til palestínskra stjórnvalda um að þau taki afstöðu gegn hryðjuverkum og viðurkenni tilverurétt Ísraelsríkis. En það er ekki forsenda fyrir því að taka upp eðlileg samskipti við þjóðstjórnina. Virðulegur forseti. Ég tel mikilvægt að vinna að því að koma á eðlilegum samskiptum við þjóðstjórnina. Ég teldi mikinn feng að því ef væri hægt að ná um það þverpólitískri samstöðu á þingi, hvernig að því er staðið. Ég vil líka að það komi fram að ég mun þann 20. júní hitta norska utanríkisráðherrann til að fara m.a. yfir þessi mál með honum og reyna að átta mig á því hvernig við Íslendingar getum komið að málum. Þá hef ég sett af stað undirbúning fyrir heimsókn mína á þessi svæði til að kynna mér betur hvernig við getum orðið að liði í þessum heimshluta. Það er í samræmi við það sem segir í stjórnarsáttmálanum þar sem ríkisstjórnin lýsir því yfir að hún vilji leggja sín lóð á vogarskálar friðar í Írak og Miðausturlöndum, m.a. með þátttöku í mannúðar- og uppbyggingarstarfi. Ég hyggst, eins og ég segi, annars vegar ræða málið við norska utanríkisráðherrann og hins vegar skipuleggja ferð til þessara svæða til að kynna mér hvernig íslensk stjórnvöld geti beitt sér í þágu friðar og mannréttinda á þessu svæði. Ég vil gjarnan reyna að vinna að því að koma á eðlilegum samskiptum við þjóðstjórnina í Palestínu og mundi óska eftir því, ef það er fært, að þingið kæmi sér saman um ályktun í því efni. Það verður auðvitað verkefni utanríkismálanefndar að takast á við það verkefni.

Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mikið. Ég þakka fyrir ræðurnar hér og undirtektir sem þessi tillaga hefur fengið og þakka hæstv. utanríkisráðherrar fyrir að taka þátt í umræðunni. Ég hefði auðvitað kosið að hæstv. ráðherra væri afdráttarlausari í svörum sínum og lýsti einfaldlega yfir áformum eða ásetningi sínum um að beita sér fyrir, í krafti embættis síns, því að taka upp þessi eðlilegu samskipti. En að því vill þó hæstv. ráðherra vinna og það er jákvætt svo langt sem það nær. Varðandi það að Alþingi móti þá stefnuna, eins og hæstv. ráðherra í raun og veru vísaði til og óskaði eftir að utanríkismálanefnd tæki málið til umfjöllunar og skoðunar, þá verðum við að sjálfsögðu við þeirri bón. Annað kemur tæplega til greina. Okkur ætti ekki að vera að vanbúnaði að funda í utanríkismálanefnd á næstu sólarhringum og fá á hreint hvort vilji stendur til þess að afgreiða þetta mál. Mér finnst að minnsta kosti nokkuð augljóst að álykta megi að fyrir því sé meirihlutastuðningur á Alþingi. En að sjálfsögðu er æskilegast, ef hægt er, að ná um þetta algjörum og þverpólitískum stuðningi. Það er rétt sem hér var nefnt að forsagan í málinu vísaði í þá átt. Með merkari ályktunum Alþingis á sviði utanríkismála er t.d. ályktunin frá 1989, þegar nokkrir þingmenn undir forustu Hjörleifs Guttormssonar beittu sér fyrir því að hér næðist samstaða um tímamótaályktun, í raun róttæka ályktun á mælikvarða vestrænna þjóðþinga, þar sem tilveruréttur Palestínuríkis var viðurkenndur. Þá var ályktað um að taka upp eðlileg samskipti við Yasser Arafat og hreyfingu hans sem forustumenn palestínsku þjóðarinnar. Þar var reyndar gengið lengra og ályktað um rétt flóttamanna til að snúa heim og rétt Palestínumanna til lands síns. Sú samþykkt var merk og róttæk og Alþingi til sóma. Það er ekki svo oft sem maður getur virkilega bent á að Alþingi hafi sjálft tekið frumkvæði í að móta framsækna stefnu í þeim efnum. Sama má að sjálfsögðu segja um heimsókn forsætisráðherra þáverandi, Steingríms Hermannssonar, til Arafats á sínum tíma sem var sömuleiðis merkileg. Ef ég man rétt náðist samkomulag um að bæta við ályktunina frá 1989, líklega á árinu 2000, gott ef ekki var að frumkvæði og tillöguflutningi sem ættaður var úr herbúðum Samfylkingarinnar. Þannig hafa margir lagt hönd á plóginn í þessum efnum á undanförnum árum. Ég vonast til þess að við ljúkum afgreiðslu þessa máls í framhaldi af því sem hér hefur verið sagt og í framhaldi af hvatningarorðum utanríkisráðherra þar um. Takist það hins vegar ekki þá hlýtur að reyna á það á næstu vikum hvort ríkisstjórnin, sem fer með framkvæmdarvald í þessum efnum og getur þá vísað til jákvæðrar umfjöllunar um málið á Alþingi, klárar málið. Það væri tiltölulega einfalt. Til þess duga ósköp einfaldlega sambærilegar yfirlýsingar og Norðmenn gáfu og sendu aðstoðarutanríkisráðherra sinn á svæðið til að boða mönnum það fagnaðarerindi. Ég er viss um að slíku yrði tekið fegins hendi af talsmönnum Palestínumanna og minni á að í palestínsku ríkisstjórninni situr maður, Mustafa Barghouti, sem er vel kunnugur á Íslandi og Norðurlöndum. Hann er upplýsingamálaráðherra ríkisstjórnarinnar ef ég man rétt og því eru hæg heimatökin að koma skilaboðunum áleiðis beint inn í palestínsku ríkisstjórnina. Ég þakka fyrir þessa umræðu, virðulegi forseti. Ég vona að hún sé upphafið að því að Alþingi fylgi eftir arfleifð sinni í þessum efnum og þori að taka djarfar og stefnumótandi ákvarðanir. Okkur er ekki mikill vandi á höndum að þessu sinni vegna þess að við getum þar einfaldlega fylgt því glæsilega frumkvæði sem Norðmenn hafa tekið í málinu.

Virðulegi forseti. Það hefur verið svolítið sérstakt að hlusta á áherslur hv. þingmanna og vangaveltur um hvort ætti að byrja á að spúla dekkið stjórnborðsmegin eða bakborðsmegin í fyrirkomulagi nefndaskipana á Alþingi viðvíkjandi vandamál í sumum byggðum landsins og lýsa því svo yfir um leið að menn séu tilbúnir til að vaka nætur og daga til að sinna málefnum sem varða Palestínu. Það er engin spurning að þessi tillaga er af hinu góða. Hún er jákvæð. Íslendingar eiga auðvitað að leggja lið hvarvetna sem þörf er og bágt ástand. En það er mjög mikilvægt að fara af varúð inn í þann pott sem Austurlönd nær eru. Það er mikill munur á því að óska eftir formlegri viðurkenningu eða því að taka upp eðlilegt samstarf, eins og hæstv. utanríkisráðherra hefur nefnt, sem hlýtur að vera eðlilegt og jákvætt og ástæða til að hvetja til. Það hefur verið lenska um langt árabil á Íslandi að fréttir í fjölmiðlum hafa tengst umræddum löndum ótrúlega mikið. Þetta hefur svolítið verið að breytast á síðustu missirum. Allt í einu átta menn sig á því að kannski hafi verið fjallað fullmikið um þessi vandamál í Austurlöndum nær og fjær miðað við vandamál annars staðar í heiminum, þar sem eru vissulega verkefni sem þarf að vinna og hjálpa til við. Íslendingar eiga vitanlega af veikum mætti að sinna því einnig. Það kom fram hjá hv. þm. Bjarna Harðarsyni að það mundi skipta sköpum á heimsmælikvarða hvort Íslendingar tækju þátt í þessari starfsemi varðandi Palestínu eða ekki. Ég held að svo sé ekki. Þeir sem hafa verið á þessu svæði vita hvers lags ormagryfja svæðið er og hve vandasamt er að fylgja þeim hlutum eftir með rökum. Það vita líka allir, þótt ekki sé alltaf verið að flíka því, hvernig Bandaríkin blandast inn í atvik á þessum svæðum á ótrúlegan hátt og sitja svo í súpunni hvað eftir annað. Það á ekki bara við um þessi svæði. Íslendingar hljóta að þurfa að fara mjög varlega inn í þessa kviku sem svæði sem þetta er. Það þýðir ekki að láta tilfinningar ráða gagnvart Palestínumönnum einum sér. Þeir eru allra góðra hluta verðir en það er bara svo víðar í heiminum. Það má nefna nágranna Palestínumanna þar sem Íslendingar hafa nokkuð komið við sögu með þjónustu og kristniboði í Konsó í Afríku. Þar er líka kúgað fólk. Þar er fólk sem á bágt og hefur þó ekki verið lögð nein sérstök áhersla á það á hv. Alþingi Íslendinga að hjálpa þar til. Þar er þó ástæða til þess. Þar hafa Íslendingar verið í útrás sem er þróuð á íslenskum forsendum. Þannig mætti nefna ótal mörg dæmi en við ættum ekki að láta það ráða helst ferð að ástæða sé til að kitla þetta verkefni af því Bandaríkjamenn komi þar við sögu. Við þekkjum auðvitað af sögunni að það gildir hið sama um þá eða um Rússa. Það hefur ekki verið hægt að treysta neinu til lengdar frá því svæði, a.m.k. ekki síðan Pétur mikli var við völd. Við gátum ekki einu sinni treyst Bandaríkjamönnum í sambandi við Keflavíkurflugvöll. Við verðum að horfast í augu við staðreyndirnar, að við erum lítil þjóð sem á að vera metnaðarfull og tilbúin að hjálpa til en við breytum ekki gangi heimsmála. Fyrst skulum við sinna okkar eigin fólki. Það er mitt sjónarmið. Við höfum nóg verkefni á Íslandi við að sinna fólki sem hefur farið halloka og á undir högg að sækja. Það hlýtur fyrst og fremst að vera verkefni okkar sem sjálfstæðrar íslenskrar þjóðar, að rækta þann garð. En við skulum líka vera tilbúin til að rétta hjálparhönd, til að mynda í Palestínu, því þar er hörmulegt ástand. Ef við getum gert það þannig að það skipti máli og skili árangri þá er það vonandi verkefni hæstv. utanríkisráðherra, ríkisstjórnar og Alþingis og annarra sem vilja leggja lið að gera það vandlega svo eftir verði tekið. En menn mega ekki gleyma að víða annars staðar er fullkomin ástæða til þess að gera samsvarandi hluti. Það er bara svo lítill áhugi á því á Íslandi.

Hæstv. forseti. Mig langar til að bregðast aðeins við þessari ræðu hv. þm. Árna Johnsens, sérstaklega vegna þess að hann sagði í lokin að við Íslendingar breyttum ekki gangi heimsmála. Mér finnst koma fram í þessu svolítill misskilningur eða ég er a.m.k. ekki sammála því að við eigum ekki að láta okkur mál varða sem snúa að heimsmálunum vegna þess að dropinn holar steininn og hvað varðar þessa tillögu sem hér er flutt þá er ég fylgjandi henni og eins og kom fram áður í umræðunni þá mótaði ég þá stefnu eða það er kannski of mikið að segja að ég hafi mótað þá stefnu heldur tjáði ég mig sem utanríkisráðherra fylgjandi því að við tækjum upp eðlileg samskipti við hina nýju þjóðstjórn í Palestínu. Það er mjög í samræmi við það sem Norðmenn hafa gert. Ég sat fund Atlantshafsbandalagsríkja í lok apríl í Ósló þar sem utanríkisráðherra Noregs, Jonas Gahr Störe, stjórnaði óformlegri umræðu um þessi mál og það var mjög athyglisvert hvað utanríkisráðherrar Atlantshafsbandalagsríkjanna voru mikið að velta því fyrir sér hvort ekki væri hægt að nýta þær breytingar sem hefðu orðið í Palestínu með hinni nýju þjóðstjórn til að taka upp samskipti við Palestínu. Það verður ekki komið á friði öðruvísi en að talað sé saman. Þetta getur verið leið. Vissulega er margt rétt sem kom fram í máli hv. þingmanns um að ástandið er erfitt en það að taka upp samskipti við þessa stjórn er að mínu mati mjög áhugavert og getur skipt máli.

Virðulegi forseti. Ég vona að það hafi ekki farið fram hjá hv. þingmönnum að ég er hlynntur þessari tillögu. Hún er jákvæð. Ég gerði greinarmun á því hvort gengið væri til verka með því að finna eðlilegan farveg fyrir eðlileg samskipti eða setja fram formlega viðurkenningu sem er miklu afdrifaríkara og flóknara mál í uppsetningu. Ég heyri ekki annað en við hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir séum sammála í þessum efnum. En þegar maður notar orðalagið „við breytum ekki gangi heimsmála“ þá er það auðvitað svolítið stórt í stinginn tekið. Við getum auðvitað haft áhrif og með öllu sem við gerum, með einu orði, með einu handtaki höfum við áhrif. En við breytum kannski ekki gangi heimsmála. En við getum hjálpað til. Þar eigum við að leggja okkar lið og þess vegna finnst mér þessi tillaga löngu tímabær. Svo langt sem orðalagið nær og ég vil taka undir þá túlkun hæstv. utanríkisráðherra að það þarf að finna þarna ákveðinn flöt sem tengist því að koma á eðlilegum samskiptum. Það er svolítið teygjanlegt en það gefur svigrúm til þess að ganga til verka, hafa samskipti, tala saman og bera saman bækur og vonandi hefur það áhrif til góðs ef menn ganga þá leið.