Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hafa borist bréf, dagsett 12. október sl., frá formanni þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um mannabreytingar í nefndum þingsins. Breytingar þessar leiða m.a. af þeim breytingum sem urðu á nefndaskipan og tilkynnt var um við þingsetningu 1. október sl. við úrsögn hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur úr þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Breytingarnar eru eftirfarandi: Formaður þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hefur tilkynnt um að Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir taki sæti sem aðalmaður í allsherjar- og menntamálanefnd og er sú nefnd þá fullskipuð. Ólafur Þór Gunnarsson tekur sæti sem varamaður í fjárlaganefnd í stað Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur. Formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins hefur tilkynnt um að Sigríður Á. Andersen taki sæti sem varamaður í allsherjar- og menntamálanefnd í stað Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur og að Njáll Trausti Friðbertsson taki sæti sem varamaður í fjárlaganefnd í stað Brynjars Níelssonar. Þá hafa þingflokkarnir tveir sammælst um eftirfarandi breytingar: Að Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir taki sæti sem aðalmaður í fjárlaganefnd í stað Njáls Trausta Friðbertssonar, Ari Trausti Guðmundsson taki sæti sem varamaður í fjárlaganefnd í stað Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, Haraldur Benediktsson taki sæti sem aðalmaður í atvinnuveganefnd í stað Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur, Birgir Ármannsson taki sæti sem varamaður í atvinnuveganefnd í stað Ara Trausta Guðmundssonar, Njáll Trausti Friðbertsson taki sæti sem aðalmaður í utanríkismálanefnd í stað Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur og Óli Björn Kárason taki sæti sem varamaður í utanríkismálanefnd í stað Steinunnar Þóru Árnadóttur. Þessar mannabreytingar, sem eru í samkomulagi milli þingflokkanna, skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Herra forseti. Á þessu þingi flyt ég, ásamt þingmönnum úr öllum flokkum, tillögu um aðgerðaáætlun gegn öldrunarfordómum. Það kann að hljóma sérkennilega að flytja slíkt mál. Margir hafa velt fyrir sér: Er eitthvað slíkt til í samfélaginu? En við þurfum ekki nema rétt að velta fyrir okkur hvernig umræðan, kommentakerfin og fleira eru í afstöðu sinni til ýmissa þátta sem snúa að eldra fólki. Þetta fólk þarf að búa við að það er „fyrir“ á spítölum, fyllir dýr pláss, skilur ekki nútímann, kann ekki að keyra, kann ekki á tölvur o.s.frv. Auðvitað er þetta beinlínis skaðleg afstaða og skaðleg ummæli þegar þau heyrast eða eru sögð. Þau meiða og hindra í rauninni samfélag okkar í að notfæra sér og taka mark á öllum þeim félagsauði sem býr í eldra fólki, og búa til óþarfa gjá á milli kynslóða í samfélaginu. Því hef ég lagt fram þessa tillögu þar sem félags- og barnamálaráðherra er falið að skipa starfshóp til að komast til botns í þessu, hvort við getum með einhverju móti breytt þessu og þá til hins betra. Sem samfélag eigum við nefnilega að fagna þeim breytileika sem birtist í mismunandi aldursbilum. Við eigum ekki að nálgast það sem vandamál heldur fagna verkefnunum sem hverjum aldri fylgja. Við eigum að nálgast alla íbúa, væntingar þeirra, vonir og þrár án fordóma.

Forseti. Það er táknrænt að þegar stjórnvöld komast ekki lengur upp með það að sópa nýju stjórnarskránni undir teppið þá beinlínis háþrýstiþvo þau burt sannleikann um vanvirðingu þeirra við þjóðarviljann. Veggur sem staðið hefur óáreittur árum saman, þakinn veggjakroti, er skyndilega orðinn forgangsverkefni í Stjórnarráðinu. Það hefur ekki hvarflað að stjórnvöldum eina einustu sekúndu að hreinsa vegginn. Það þurfti ekki nema eina saklausa spurningu: Hvar er nýja stjórnarskráin? Hvar er hún? Feneyjanefnd Evrópuráðsins skilað um daginn áliti á þeim slitróttu breytingum á stjórnarskránni sem hæstv. forsætisráðherra ætlar að leggja til. Þar er lýðræðislegu ferli við gerð tillagna stjórnlagaráðs sérstaklega fagnað og sagt berum orðum að ríkisstjórnin verði að útskýra mál sitt ítarlega ef bregða á út frá þeirri leið. Ekki með því að segja bara að þeim finnist eitthvað annað heppilegra heldur þarf að útskýra efnislega af hverju tillögur stjórnlagaráðs eru þeim óþægilegar, hvað það er við lýðræðislegustu stjórnarskrárritun mannkynssögunnar frá þjóðfundinum 2010 til þjóðaratkvæðagreiðslunnar 2012 sem er þeim á móti skapi. Hæstv. forsætisráðherra skuldar þjóðinni augljósar skýrar og sannfærandi útskýringar á leið sinni og ástæðu þess að vikið er í veigamiklum atriðum frá tillögum stjórnlagaráðs sem samþykktar voru í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu 2012. Annars getið þið, kjósendur, tekið upp kjörseðilinn eftir ár og spúlað út af Alþingi í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu þá sem virða ekki ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu ykkar. Að lokum vil ég hvetja öll til að fara inn á vefinn nystjornarskra.is 

Herra forseti. Velferðarnefnd fékk góða kynningu á síðasta fundi sínum varðandi útfærsluna á hlutdeildarlánum sem eru ætluð tekjulágum og ungu fólki til fyrstu kaupa á hagkvæmu húsnæði. Með hlutdeildarlánunum lánar ríkið einstaklingum að uppfylltum skilyrðum 20% af íbúðaverði og ber lánið hvorki vexti né afborganir. Íbúðareigandi greiðir síðan ríkinu hlutinn aftur ef íbúðin er seld. Þá skiptir miklu máli að tryggt verði að 20% af því fjármagni sem ætlað er í hlutdeildarlánin fari til landsbyggðanna. Þar getur hvort tveggja verið um nýtt húsnæði að ræða eða eldra uppgert húsnæði. Það er mikilvægt að eigið húsnæði fyrir tekjulága og ungt fólk standi fólki til boða víðs vegar um landið og styðji við búsetuöryggi og jákvæða byggðaþróun burt séð frá efnahag. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur upplýst að hún meti að nægt framboð hafi verið á höfuðborgarsvæðinu síðustu átta mánuði af húsnæði sem uppfyllir þessi skilyrði, um tæplega 600 íbúðir. Í fréttum undanfarið hefur mátt skilja að svo væri ekki. Á landsbyggðunum utan vaxtarsvæða hafa það sem af er ári verið um 40 nýjar íbúðir sem falla undir þessa skilgreiningu og þá er ekki tekið með inn í það dæmi endurbætt og uppgert húsnæði sem á að standa til boða líka. Mikil eftirspurn er eftir þessum lánum sem standa til boða frá og með 1. nóvember og nú er það byggingarverktaka og sveitarfélaga að mæta þessu nýja úrræði í húsnæðismálum með skapandi hugsun og hagkvæmum lausnum sem skila sér í vönduðu húsnæði sem gagnast tekjulágum. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun telur ekki hættu á að hlutdeildarlánin nýtist ekki þeim hópum sem ætlast er til og húsnæðisáætlun sveitarfélaga bendir til þess að það sé mikil þörf á uppbyggingu á hagkvæmu húsnæði úti um allt land.

Forseti. Ég ætlaði að tala um mætingu þingmanna á nefndafundi en vendingar dagsins varðandi stjórnarskrárrökin eru miklu áhugaverðari. Í frétt á visir.is frá því fyrr í dag segir, með leyfi forseta, og er haft eftir framkvæmdastjóra rekstrarfélags Stjórnarráðsins: „Rekstrarfélagi Stjórnarráðsins barst ábending frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu um áletrun sem máluð hafði verið á vegg við húsnæði ráðuneytisins um helgina … Við tókum við núna síðla sumars og gerðum þá samning við ráðuneytið um að sjá um húsnæðið og lóðina í kring og í þeim samningi felist að þrífa allt óumbeðið veggjakrot. Og þetta var fyrsta veggjakrotið sem kom eftir að við tókum við … Við fengum bara ábendingu frá ráðuneytinu um að þarna væri búið að krota. Við erum með eftirlitskerfi og öryggisvörslu í kringum húsin. Þannig að þetta bara kom í ljós, að búið væri að mála á vegginn.“ En veggjakrotið var ekki þrifið, bara spurningin um hvar nýja stjórnarskráin væri, það sést á mynd sem var tekin fyrir u.þ.b. hálftíma. Það er fullt af veggjakroti þarna rétt við hliðina sem einhvern veginn fór algerlega fram hjá þessum góðu háþrýstiþvottaspúlurum. Þá veltir maður fyrir sér hvort þetta hafi verið fyrsta veggjakrotið sem þeir tóku eftir. Ef þeir hefðu litið örlítið lengra til vinstri hefðu þeir séð fullt af veggjakroti. Við erum dálítið í þeirri aðstöðu að ríkisstjórnin er veggur sem stendur í vegi fyrir breytingum á stjórnarskrá samkvæmt niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég vil bara spyrja þessarar einföldu spurningar: Af hverju er ekki búið að spúla þeim vegg í burtu?

Herra forseti. Ýmis kerfi í samfélaginu eru undir miklu álagi þessa dagana og það heyrast brestir, í einhverjum tilvikum traustabrestir en á öðrum sviðum er það alvarlegra. Heilbrigðiskerfið hefur fengið að finna til tevatnsins í glímunni við veiruna. Þúsund þakkir til heilbrigðisstarfsfólks um allt land. Róðurinn er þyngstur á Landspítala. Fárveikt fólk er lagt inn vegna faraldursins sem hefur veruleg áhrif á alla aðra starfsemi. Nú kveður enn og aftur við kunnuglegan tón úr þeim ranni. Við getum ekki útskrifað sjúklinga sem hafa lokið meðferð. Stoðkerfið utan spítalans er veikt. Hjúkrunarpláss vantar. Heimaþjónustan dugar ekki til. Sjúklingar eru einir, geta ekki farið heim eða húsnæði er óhentugt. Já, herra forseti, það er mikið rætt um skort á langdvalarrýmum. Er það vegna þess að þau eru svo sárafá? Nei, reyndar ekki. Hlutfallslega eigum við kannski ekki heimsmet en við nörtum í Evrópumet á því sviði. Er það vegna þess að heilsufar eldra fólks er lélegra hér á landi en annars staðar? Nei, aldeilis ekki, nema síður sé. Spjótin beinast að samfélagsgerðinni, okkur sjálfum, umgjörð sem við búum eldra fólki, hvaða stuðning við veitum því til að geta lifað öruggu, tryggu og sjálfstæðu lífi í ákjósanlegu húsnæði með stuðningi við hæfi og hvaða öryggisumgjörð og nútímalega velferðar- og heilbrigðistækni við veitum. Við hunsum ótal mörg tækifæri í þágu þessa fólks og spólum í sama farinu ár eftir ár. Ráðherra lofar 200, 300, 400 nýjum hjúkrunarrýmum. Þar með er það afgreitt og málið dautt. Hvenær ætlar þessi ríkisstjórn að opna augun fyrir því að þessi þjónustuóreiða gagnvart eldra fólki endar bara á einn veg, uppi á skeri? Herra forseti. Við erum sannarlega ekki á framtíðarvegi í þessu efni en eitt er víst að leysa þarf strax útskriftarvandann sem blasir nú við enn eitt skiptið á Landspítala og á eftir að gera aftur. Og tryggja þarf að spítalinn geti 

Hæstv. forseti. Nú berast fréttir af auknu heimilisofbeldi í þriðju bylgju Covid-faraldursins sem má leiða líkur að að sé að stórum hluta vegna neyslu áfengis og vímuefna. SÁÁ hefur boðið börnum alkóhólista vandaða og ódýra sálfræðiþjónustu en sú fræðsla á stóran þátt í að hjálpa börnum að takast á við erfiðleika sem fylgja því að búa við áfengis- og vímuefnavanda. Þetta er forvarnastarf sem er mjög nauðsynlegt, líka til að börn geti gert sér grein fyrir því að sjúkur einstaklingur er í raun og veru tveir einstaklingar. Eins hefur SÁÁ boðið upp á foreldranámskeið fyrir foreldra barna sem eiga í vanda vegna fíknar. Á biðlista inn á Sjúkrahúsið Vog eru í dag um 500 einstaklingar. Heyrt hef ég sorglegar fréttir af eldri borgurum sem hafa verið mjög einangraðir vegna Covid-faraldursins og heyrt sögur af því þar sem fólk er ósjálfbjarga vegna neyslu. Vandinn er mikið falinn í þessu ástandi en hann er þarna og á sjálfsagt eftir að aukast. Engin hækkun er á fjárlögum til SÁÁ núna. Þó að einhver hækkun sé vegna vísitölu á milli ára þá er það engin raunhækkun. Sjálfsaflafé SÁÁ vegna álfasölu dróst saman um rúman helming á þessu ári vegna ástandsins. SÁÁ hefur sjálft borgað fyrir um 600 rúm á ári en nú mun það dragast saman um helming. Ég beini orðum mínum til fjárlaganefndar Alþingis um að taka á þessum vanda og koma myndarlega á móts við þau vanfjármögnuðu úrræði sem blasa við í starfsemi SÁÁ, sem hefur í áratugi sýnt fram á gríðarlega góðan árangur í meðferð fíknisjúkdóma svo eftir hefur verið tekið víða um heim.

Virðulegur forseti. Kórónuveirufaraldurinn veldur okkur þungum búsifjum. Sem betur fer eru teikn á lofti um að það takist að þróa bóluefni nú í vetur. Norsk stjórnvöld búast við því að bóluefni verði tilbúið snemma á næsta ári. Bent Høie, heilbrigðisráðherra Noregs, lýsti því yfir í morgun þegar hann gaf norska Stórþinginu munnlega skýrslu um baráttu gegn Covid að bóluefni gegn Covid verði ókeypis fyrir alla norska borgara. Hvorki einstaklingar, sveitarfélög né sjúkrahús munu þurfa að greiða neinn kostnað vegna þessa. Norski ríkissjóðurinn mun greiða allan kostnað. Í Færeyjum eru menn enn bjartsýnni. Þar reikna heilbrigðisyfirvöld með því að fyrstu Færeyingarnir verði bólusettir fyrir jól. Bárður á Steig Nielsen, lögmaður Færeyja, sagði við færeyska fjölmiðla nú laust fyrir hádegi í dag að færeyska landsstjórnin muni sjá til þess að allir Færeyingar verði bólusettir ókeypis. Hvað ætla íslensk stjórnvöld að gera? Er hafinn undirbúningur fyrir framkvæmd bólusetningar hér á landi og hver mun greiða kostnað vegna hennar? Verða reikningarnir sendir almenningi eða greiðir ríkissjóður fyrir það og hvernig verður skipulagið við bólusetningu? Verða áhættuhópar, svo sem fólk með undirliggjandi sjúkdóma, aldraðir og starfsfólk í heilbrigðisgeiranum, settir í forgang við bólusetningu? Þannig er stefnt að því í Noregi að þar verða sveitarfélögin látin sjá um að skipuleggja bólusetningu innan sinna hreppsmarka en ríkið greiði öll útgjöld vegna þessa. Er ríkisstjórnin á Íslandi eitthvað farin að hugleiða þetta? Væri ekki ráð að ríkisstjórnin upplýsti Alþingi og þá um leið þjóðina um þessi mál? Hvernig ætlum við að haga bólusetningunni?

Herra forseti. Ég flyt ykkur svo sem engin ný tíðindi þó að ég segi að loftslagsbreytingar séu stærsta áskorun sem mannkynið hefur staðið frammi fyrir, en þau eru engu að síður sönn. Framtíð okkar á jörðinni ræðst af því að saman náum við öll að gera róttækar breytingar á framleiðslu- og lifnaðarháttum okkar. Ábyrga leiðin út úr þessari sögulegu atvinnuleysiskreppu núna til móts við grænni framtíð felst í sannkallaðri grænni atvinnubyltingu. Samfylkingin hefur lagt fram stórhuga aðgerðalista til að ráðast gegn hamfarahlýnun og atvinnuleysi í leiðinni. Við þessar aðstæður er skynsamlegt að forgangsraða í þágu loftslagsaðgerða sem hafa líka örvandi áhrif á eftirspurn og atvinnustig í landinu. Við eigum að nýta hagstæð vaxtakjör og fjárfestingarsvigrúm til að ráðast í miklu kraftmeiri græna uppbyggingu en við höfum gert og auka verðmætasköpun og framleiðslugetu þjóðarbúsins og undirbyggja nýjar grænar útflutningsgreinar. En til þess þurfum við að lögbinda ný markmið um a.m.k. 55% samdrátt gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 og stórefla stjórnsýslu loftslagsmála. Þá leggjum við í Samfylkingunni til stofnun græns fjárfestingarsjóðs með 5 milljarða stofnfé til að styðja við uppbyggingu grænnar atvinnustarfsemi. Við viljum ráðast í uppbyggingu iðngarða og græns hátækniiðnaðar, efla almenningssamgöngur meira og hraða borgarlínunni. Við viljum hraða orkuskiptum, hætta nýskráningum bensín- og dísilbíla fyrr og samhliða þessu þurfum við að byggja upp öflugra hleðslukerfi og eflingu dreifikerfis rafmagns. Við viljum líka að það sé ráðist í alvöruskógræktarátak. Það er ljóst að atvinnulífið mun ekki ráða við þennan vanda eitt og sér 

Hæstv. forseti. Samstaða er ekki bara gott og fallegt hugtak. Samstaða getur verið býsna öflugt tæki, vænlegt til að auka líkur á árangri í verkefni sem við ákveðnar kringumstæður kallar á aðgerðir sem þarf að sameinast um að ná tökum á. Viðureignin við kórónuveiruna er sem betur fer fordæmalaus en engu að síður dæmi um slíkar aðstæður, kringumstæður sem beinlínis krefja okkur um og kalla á samstöðu. Nú á tímum, þegar við finnum fyrir vaxandi óþoli gagnvart sóttvarnaaðgerðum, umræðu um frelsi og vaxandi áhyggjum af efnahagslegum og félagslegum afleiðingum um óráðinn og óvissan tíma, er skiljanlegt að það hrikti í samstöðunni. Þá er mikilvægt og kannski skynsamlegt að minna sig á hvað felst í samstöðu, hverju hún getur og á að skila og hvað er um að ræða hverju sinni, sóttvarnir, félagslegar og efnahagslegar aðgerðir, og leita í sameiginlegan skilning á því í hverju samstaðan ætti að felast. Verkfærið virkar best þegar við sameinumst, vissulega í kapphlaupi við tímann, um almennar skýrar reglur sem móta ákvörðunina sem að baki liggur. Þegar sú ákvörðun og leikreglurnar liggja fyrir þá sameinumst við öll um að ákvörðunin gangi eftir. Við eigum meira að segja slagorð yfir þetta. Verkfærið virkar þegar kemur að sóttvörnum. Það þekkjum við og þess vegna ættum við öll að sameinast um að aðgerðir á því sviði gangi eftir. Virðum það að við erum á misjöfnum stað í tilverunni, og því ekki endilega sammála um hversu langt og skynsamlegt sé að ganga þegar kemur að reglum. Þá reynir á þolgæði, þá reynir á umburðarlyndi, að virða leikreglur, að sameinast um að aðgerðir gangi eftir. Í því felst samstaðan.

Virðulegi forseti. Í gær fengum við í velferðarnefnd til okkar Húsnæðis- og mannvirkjastofnun til að fara yfir fyrstu skrefin í undirbúningi þess að framfylgja lögum um hlutdeildarlán. Í minnisblaði sem lagt var fyrir nefndina og nú hefur verið birt opinberlega kemur fram fjöldi nýrra íbúða sem seldar voru á fyrstu átta mánuðum ársins og uppfylltu skilyrði um verð og stærðarmörk en miðað var við gerð tillagna sem eru í reglugerðardrögum. Um er að ræða 220 íbúðir á höfuðborgarsvæðinu og 545 íbúðir um land allt. Það er eitthvað. Það er mat Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar að þetta úrræði á húsnæðismarkaði komi til með að nýtast vel enda rími framangreindar tölur vel við greiningar sem stofnunin gerði þegar úrræðið var fyrst til skoðunar. Stofnunin telur ekki ástæðu til að ætla annað en að áætlanir um veitingu lána til kaupa á 400–500 íbúðum, sem falla undir þessi mörk um stærð og herbergjafjölda, geti gengið eftir. Lögin öðlast gildi 1. nóvember nk. og síðan frumvarpið var samþykkt á Alþingi hafa bæði einstaklingar og byggingarverktakar sýnt því mikinn áhuga. Markmið með setningu laga um hlutdeildarlán er að auðvelda tekjulágum og öðru fólki að eignast sína fyrstu eign. Það er ekki síður mikilvægt markmið að hvetja byggingaraðila til að byggja hagkvæmt íbúðarhúsnæði um allt land sem hentar þessum hópum. Með hlutdeildarlánum er verið að skapa þennan hvata. Hugmyndin að hlutdeildarlánum er fengin frá Skotlandi og þar hafa þau gefið góða raun. Þau hafa leitt til aukins framboðs á hagkvæmu húsnæði, bæði í borgum og hinum dreifðu byggðum. Reynsla Skota sýnir að uppbygging hefur aukist í dreifbýlinu sem væri jákvæð þróun í rétta átt hér á landi. Það er töluvert dýrara að festa kaup á nýbyggingu úti á landi í stað eldra húsnæðis á sama stað enda ríkir markaðsbrestur á fasteignamarkaði úti á landi. Forseti. Það er ótrúlegt að fylgjast með umræðum og fréttaflutningi þar sem reynt hefur verið að snúa út úr og að tala niður hlutdeildarlánin. Ég spyr mig hvað standi þar eiginlega að baki.

Herra forseti. Nú í upphafi nýs þings skyldi maður ætla að ríkisstjórnin setti í forgang ýmis mál sem tækju á eða undirbyggju þjóðfélagið undir það áfall sem um þessar mundir er orðið ansi hreint fyrirsjáanlegt, þ.e. verulegur eða stórkostlegur samdráttur í tekjum ríkissjóðs samfara fordæmalausum vexti útgjalda á sama tíma. Þrjár stærstu gjaldeyrisskapandi greinar þjóðarinnar berjast í bökkum. Ferðamannaiðnaðurinn er við frostmark, áliðnaðurinn er í mikilli niðursveiflu og sjávarútvegur hefur þolað loðnu- og humarbrest síðustu ár og makríllinn er óviss. Tími þingsins og nefnda þess er dýrmætur og aldrei eins og nú. Með réttu ætti ríkisstjórn á slíkum tíma að leggja fram frumvörp um viðbrögð við ástandinu, stóreflingu innlendrar framleiðslu og eðlilegar varnaraðgerðir hennar. Harðar aðhaldsaðgerðir í stjórnkerfinu þar sem öllum óþarfa, allri sóun og bruðli væri á braut kastað. Atvinnuskapandi og hvetjandi aðgerðir, að lækka skatta og álögur á fólk og fyrirtæki. Frumvörp sem stemma stigu við skelfilegum afleiðingum atvinnuleysis á heimilin í landinu og koma í veg fyrir að fjölskyldur verði bornar út af heimilum sínum, eins og gerðist hér fyrir áratug síðan. Einfalda regluverk og gera stjórnsýsluna þjónustumiðaðri til að þjóna fyrirtækjum og almenningi. En hver er dagskrá þingsins í dag og síðustu daga þegar kemur að stjórnarfrumvörpum? Þar birtast áherslur ríkisstjórnarinnar helst: Mannanöfn - endilega að leggja niður einstaka mannanafnahefð okkar allt frá landnámi, sannkallað þjóðareinkenni Íslendinga, í stað þess að gera mögulegt að leysa einstök, erfið mál, sem virðast vera tilefni þessarar lagasetningar. Frumvarp um kynjahlutföll í nefndum og stjórnum Alþingis, jöfn staða og réttur kynjanna, ný lög um stjórnsýslu jafnréttismála, þar sem stjórnsýsla þessara mála sýnist vera gerð flóknari og kerfislægari en nokkru sinni fyrr. Að skipuð verði ný kærunefnd jafnréttismála, enda hefur sú fyrri reynst stjórnvöldum óþægur ljár í þúfu. Þrjú frumvörp um kynrænt sjálfræði. Frumvarp um leigubílstjóraakstur - endilega að rústa starfsumhverfi leigubílstjóra núna. Í hruninu gekk fram af þjóðinni að brýnasta málið á Alþingi á þeim tíma væri sala áfengis í verslunum. Svipað virðist á döfinni núna; gælumál, og mál sem mega bíða. En brýnum viðfangsefnum er ekki sinnt.

Hæstv. forseti. Í liðinni viku gerðist sá merki atburður að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, Lilja Dögg Alfreðsdóttir, lagði fram heildstæða stefnu íslenskra stjórnvalda í kvikmyndagerð. Það er viðburður því að þetta er allra fyrsta stefna stjórnvalda á sviði kvikmyndagerðar. Ég fagna framlagningu stefnunnar, sérstaklega nú þegar gott sjónvarpsefni fyllir upp í daga margra sem dvelja þurfa heima. Nú er tækifæri okkar til að leggja fram gott og vandað efni, ekki bara fyrir Íslendinga heldur fyrir heiminn allan. Á þessum skrýtnu tímum getur gott bíó nefnilega bætt geðslag okkar. Með kvikmyndastefnu til ársins 2030 er vörðuð metnaðarfull braut greinarinnar inn í framtíðina. Hluti hennar er nýr fjárfestingarsjóður í sjóðakerfi menningar og skapandi greina á Íslandi, sjóður sem styður við sjónvarpsþáttagerð. Ég held að við getum verið öll sammála um að við höfum gaman af því að horfa á íslenskt sjónvarpsefni, en fjármögnun við gerð sjónvarpsþátta hefur löngum verið þung. Á síðustu árum höfum við verið dugleg við að horfa á gott og vandað norrænt sjónvarpsefni, en það er ekki að ástæðulausu sem nágrannar okkar hafa verið duglegir við að framleiða það. Þessi nýi sjóður verður rekinn að fyrirmynd norrænna kvikmynda- og sjónvarpssjóða. Við Íslendingar höfum hæfileikafólk, sögur og hugmyndir til að ná langt á sviði sjónvarpsþátta. Nú er kominn sá stuðningur sem beðið hefur verið eftir. Hæstv. forseti. Með þessari aðgerð náum við ekki einungis að styðja við gerð sjónvarpsþátta og kvikmyndagerð, heldur styðjum við líka aðrar atvinnugreinar í landinu. Allt helst í hendur og saman gerum við meira. Kvikmyndagerð skapar umtalsverð verðmæti fyrir ríkissjóð ásamt því að skapa á fjórða þúsund beinna og afleiddra starfa. Þegar haustar og húmar að og regnið dynur á gluggunum er fátt betra en að kveikja á kertum, setjast upp í sófa með íslenskt ullarteppi og háma í sig íslenska sjónvarpsþætti. Áfram veginn.

Virðulegur forseti. Ég ætla í dag að hrósa hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Við gerum eflaust ekki nógu mikið af því að hrósa fyrir það sem vel er gert en í dag á ráðherra hrós skilið. Á heimasíðu atvinnuvegaráðuneytisins birtist í morgun frétt þar sem segir, með leyfi forseta: „Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, hefur ákveðið að falla frá öllum gjaldskrárhækkunum Matvælastofnunnar á árinu 2020 vegna áhrifa COVID-19 heimsfaraldursins á íslenska matvælaframleiðendur.“ Þetta er til fyrirmyndar og ég vil hvetja aðra ráðherra ríkisstjórnarinnar til að fylgja í kjölfarið. Að því sögðu vil ég nefna frumvarp hæstv. fjármálaráðherra um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2021. Þar er staðan heldur súrari. Í frumvarpi ráðherra eru lagðar til hækkanir á kolefnisgjaldi, olíugjaldi, almennu og sérstöku kílómetragjaldi, almennu og sérstöku bensíngjaldi, bifreiðagjaldi og gjaldi af áfengi og tóbaki. Gert er ráð fyrir að þessar hækkanir einar og sér skili ríkissjóði tæplega 1.800 millj. kr. á ári. Þá á að lögfesta nýjan gjaldalið eftirlitsgjalds fyrir fjármálaeftirlitið, þ.e. hækkun gjaldahlutfallsins vegna greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara, breytingar á fjárhæð losunargjalds samkvæmt lögum um loftslagsmál og fleira mætti nefna til sögunnar. Þá er ætlunin að hækka svokallaða nefskatta, þ.e. útvarpsgjaldið og gjald í framkvæmdasjóð aldraðra. Því til viðbótar eru síðan ýmsar gjaldskrár opinberra stofnanna sem rétt væri að stöðva sjálfkrafa hækkun á en fordæmi er til staðar frá þeim tíma er núverandi og þáverandi fjármálaráðherra sat í ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar á árunum 2013–2016 þar sem ákveðið var að stöðva sjálfkrafa hækkanir gjalda í eitt ár. Ef ástæða var til þess á þeim tímapunkti er hún svo sannarlega til staðar í ár. Miðflokkurinn mun þegar þar að kemur greiða atkvæði gegn öllum þeim gjaldahækkunum sem ég nefndi hér að framan, enda verða þessir fjármunir 

Herra forseti. Í upphafi vil ég vera örlítið jákvæður, aldrei þessu vant, og taka undir með ákveðnu atriði í ræðu hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar sem hér talaði áðan. Ég get verið sammála honum um að á tímum eins og þessum er það forgangsverkefni stjórnvalda, Alþingis, að fjalla um þau mál sem snúast um viðbrögð við kórónuveirunni, hvort sem um er að ræða sóttvarnaráðstafanir, aðrar slíkar opinberar ráðstafanir eða efnahagsaðgerðir til að draga úr áhrifum veirunnar, og stuðla að því að við náum okkur sem fyrst af stað aftur. Því atriði í ræðu hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar er ég sammála. Ég tek það hins vegar fram að frá því að veiran gerði vart við sig hér á vordögum hefur þetta einmitt verið forgangsverkefni, bæði ríkisstjórnar og Alþingis. Þegar hingað hafa komið mál sem varða viðbrögð við þessum aðstæðum hafa þau vissulega fengið forgang og oft og tíðum hefur það verið í góðu samstarfi við stjórnarandstöðuna. Ég vona að það verði með þeim hætti áfram að þegar við fáum inn mál sem eru brýn vegna aðstæðnanna getum við sameinast um að veita þeim forgang og leggja alla okkar krafta í að gera eins vel og við getum til þess að bregðast við aðstæðum. Ég er hins vegar ósammála hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni um að það þýði að önnur mál komist ekki á dagskrá þingsins og alveg ástæðulaust að tala með þeim hætti að tíma þingsins sé ekki vel varið við að ræða stjórnarfrumvörp af öðru tagi. Það hljótum við að gera jafnt og þétt eftir því sem þau koma fyrir og eftir því sem þau kalla á umræður og afgreiðslu. En forgangurinn á þessum hættutímum hlýtur að snúast um viðbrögð við aðstæðunum.

Herra forseti. Undanfarið höfum við fengið að heyra nýtt svar Sjálfstæðisflokksins um flóttamannavandann, að það eigi að leyfa fólki að koma hingað til lands undir þeim formerkjum að það sé að sækja sér vinnu. Það séu ekki allir flóttamenn sem hingað leita. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa síðan bent á að vandamálið sé að vísu það að sú leið sé einmitt ekki opin, og það er alveg rétt. En í þau þrjú ár sem þessi ríkisstjórn hefur setið hefur Sjálfstæðisflokkurinn ekki lagt fram neinar tillögur til að breyta reglum um atvinnuréttindi. Flokkurinn hefur hins vegar lagt fram mjög íhaldssamt útlendingafrumvarp aftur og aftur, sem mun leiða til þess að flóttamenn munu eiga lítið skjól á Íslandi. Sú leið mun heldur ekki standa opin. Af einhverri ástæðu standa hv. þingmenn VG í þingsal og segja að flóttamannabúðir komi ekki til greina. Ég veit ekki hvers vegna þau eru að mótmæla einhverju sem þau segja að sé samt ekki á dagskrá. Kannski er það vegna þess að þau eru ekki alveg viss. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins tala nú um að fyrir löngu hefði átt að breyta þessu regluverki um atvinnuleyfi og rýmka heimildir útlendinga til að koma hingað til að vinna. Hvers vegna hefur þeim ekki dottið það í hug fyrr? Vita þessir þingmenn ekki að þeir tilheyra meiri hlutanum í þinginu? Vita þeir ekki að þeir eru ríkisstjórn? Ganga þeir um uppfullir af góðum hugmyndum en þekkja því miður engan sem getur komið þeim í framkvæmd? Ég leyfi mér að benda þessu fólki á að tækifærin eru hér og stuðningurinn er fyrir hendi í þingsal, vilji meiri hlutinn fara þá leið. Ef vilji er til að opna Ísland fyrir góðu fólki á íslenskum vinnumarkaði felast í því stórkostleg tækifæri fyrir vinnumarkaðinn og þjóðina alla til framtíð. Þar mun ekki stranda á minni hlutanum. En það vill svo skemmtilega til að þeir ráðherrar sem fara með málefni útlendinga, dómsmálaráðherra og félagsmálaráðherra, sitja í sömu ríkisstjórninni og geta breytt þessu einn, tveir og þrír ef þeir vilja.

Herra forseti. Umræðan sem á sér stað um forgangsröðun verkefna Alþingis er áhugaverð. Ég get heils hugar tekið undir að forgangsröðun er mikilvæg og það er mikilvægt að við vöndum til verka. Undanfarið hefur okkur, bæði hér innan salar en ekki síður úti í samfélaginu, verið tíðrætt um neikvæðar afleiðingar þess að við göngum of langt í ákveðnum aðgerðum sem skerða frelsi einstaklinga til orða og athafna. Síðan hefur verið bent á að það mikilvægasta sé að vernda líf og heilsu okkar allra til að við fáum notið þessa sama frelsis. Umræðan hér undanfarnar mínútur um hvað þingið eigi og eigi ekki að leggja áherslu á í þessum aðstæðum er svolítið af sama toga. Það er mjög mikilvægt að við leggjum áherslu á brýn verkefni. Við vitum öll að atvinnumissirinn og tekjusamdráttur heimila, einstaklinga og fyrirtækja er eitt brýnasta verkefni okkar núna. En það verður að vera hægt að gera kröfu um að við sinnum því verkefni án þess að láta það bitna á þeim fjölda fólks sem hefur lengi beðið eftir bótum, jaðarhópum sem lengi hafa beðið eftir úrlausn sinna mála. Sem betur fer eru nokkur slík mál á dagskrá hér í dag. Ég vara við því að við förum að nálgast þessi brýnu verkefni með „annaðhvort, eða“ hugmyndafræðinni. Við getum vel sinnt því verkefni okkar að tryggja réttlæti, tryggja sanngirni og tryggja jafnræði allra þegna samfélagsins eins og framast er unnt og unnið að þeim brýnu úrbótaverkefnum 

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga með breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Frumvarpið flyt ég fyrir hönd forsætisnefndar Alþingis. Nefndin stendur öll að flutningi frumvarpsins ásamt með áheyrnarfulltrúum Viðreisnar og Flokks fólksins. Frumvarp þetta er 80. mál þingsins á þskj. 81. Í tengslum við heildarendurskoðun laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla óskaði forsætisráðherra eftir því að kannaður yrði vilji þingsins til þess að þingskapalögum yrði breytt til samræmis við það sem til stendur í jafnréttislögum þannig að kynjahlutföll í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum Alþingis verði sem jöfnust. Við umfjöllun forsætisnefndar um þetta mál var talið réttast að frumvarp til laga um breytingu á þingsköpum, breytingu á innri leikreglum þingsins, yrði lagt fram venju samkvæmt annaðhvort af formönnum þingflokka með forseta eða forsætisnefnd. Frumvörp hæstv. forsætisráðherra um annars vegar jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna og hins vegar um stjórnsýslu jafnréttismála hafa nú verið lögð fram og eru reyndar næst á dagskrá þessa fundar ásamt fleiri tengdum málum. Því er frumvarp þetta, um breytingu á þingsköpum um hlutfall kvenna og karla í nefndum á vegum Alþingis og stjórnum, nefndum og ráðum sem Alþingi kýs til, nátengt og hluti af heildarendurskoðun jafnréttislöggjafarinnar. Í 15. gr. jafnréttislaga er kveðið á um að við skipun nefnda á vegum ríkis og sveitarfélaga skuli þess gætt að hlutfall kynjanna sé sem jafnast og ekki minna en 40% þegar um fleiri en þrjá fulltrúa er að ræða. Hefur verið litið svo á að þetta ákvæði jafnréttislaga eigi ekki við þegar fulltrúar í nefndir, ráð og stjórnir eru kosnir á Alþingi, m.a. með vísan til lögskýringargagna, en hins vegar hefur í gegnum tíðina nokkurri gagnrýni verið beint að Alþingi fyrir að gæta ekki nægilega vel að jafnréttissjónarmiðum, m.a. við kosningar í fastanefndir þingsins. Í ljósi umræðna og viðhorfa um jafnréttismál í samfélaginu á umliðnum árum þykir því rétt að leggja til breytingar á þingsköpum til að tryggja að hlutfall kvenna og karla í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum Alþingis sé sem jafnast, eins jafnt og aðstæður frekast leyfa. Markmið frumvarpsins er að gera breytingar á þingsköpum svo skylt verði að líta til kynjasjónarmiða við kosningu varaforseta og skiptingu nefndarsæta og svo að sjálfsögðu við val eða kosningu fulltrúa í nefndir, ráð og stjórnir sem Alþingi annast um. Þar skal þess gætt að hlutfall kvenna og karla sé sem jafnast. Það verður þó alltaf að hafa í huga gagnvart þessum breytingum, sérstaklega hvað varðar skipan fastanefnda, forsætisnefnda og annarra innri nefnda þingsins, að þetta mun alltaf takmarkast við hlutfall kvenna og karla á Alþingi á hverjum tíma. Sömuleiðis geta kynjahlutföll innan einstakra þingflokka skapað hér hindranir sem erfitt er að yfirstíga og vegast þá á móti öðrum grundvallarreglum eins og þeim að þingflokkar fái hlutfallslegan þingstyrk sinn endurspeglaðan í nefndarsætum o.s.frv. Það er mikilvægt að menn hafi þetta tvöfalda eðli málsins í huga. Þarna er um að ræða innri starfsnefndir Alþingis, fastanefndir, forsætisnefnd, eftir atvikum sérnefndir eða þar sem Alþingi er bundið af þeim almennu hlutföllum sem alþingiskosningar skila hingað inn hverju sinni. Sömuleiðis geta skökk kynjahlutföll innan einstakra þingflokka, einkum hinna stærri, ef svo ber undir, skapað erfiðleika. Öðru máli gegnir þegar Alþingi hefur fengið það hlutverk með lögum að kjósa í stjórnir eða ráð utan þings og er þar af leiðandi að sjálfsögðu ekki bundið af einhverjum hlutföllum kjörinna fulltrúa í slíkri tilnefningu eða kosningu. Frumvarp þetta felur í fyrsta lagi í sér að í 3. og 14. gr. þingskapa, þar sem kveðið er á um kosningu varaforseta og svo skipun fastanefnda þingsins, verði bætt fyrirmælum um að gæta skuli að hlutfalli kvenna og karla við kosningu í nefndir þannig að það sé eins jafnt og niðurstöður alþingiskosninga og kynjahlutföll innan þingflokka bjóða. Eins og áður kom fram í máli mínu er ljóst að Alþingi er bundið af niðurstöðum þingkosninga og hlutfall kvenna og karla innan þingflokka hafa þarna sömuleiðis áhrif. En það breytir að sjálfsögðu ekki því að mjög mikilvægt er að hugað sé að þessum mikilvægu sjónarmiðum eins og mögulega er kostur, að í þingsköpunum sé vísiregla í þessum efnum og menn leiti að bestu mögulegu niðurstöðu hverju sinni þegar valið er í fastanefndir eða kosið í forsætisnefnd í upphafi hvers kjörtímabils. Herra forseti. Það er alveg ljóst að þessi vísiregla eða leiðbeinandi regla, ef svo má að orði komast, mun leggja talsverðar skyldur eða byrðar á herðar þingflokksformanna þegar þeir hefjast handa í upphafi hvers kjörtímabils við sitt mikilvæga verkefni að reyna að ná sameiginlegri heildarniðurstöðu um nefndakosningar. Í öðru lagi er svo lögð til afdráttarlausari breyting á 82. gr. þingskapa um kosningu nefnda, ráða og stjórna á vegum Alþingis og bætt þar inn fyrirmælum um að við kosningu skuli þess gætt að hlutfall kvenna og karla sé sem jafnast og ekki minna en 40% af hvoru kyni þegar um fleiri en þrjá fulltrúa er að ræða. Hér er mælt fyrir um mun fortakslausari reglu en á við um kosningu forsætisnefndar eða fastanefnda enda þingið ekki bundið af niðurstöðum alþingiskosninga. Í samræmi við tillögur forsætisráðherra að nýjum jafnréttislögum er tekið fram að ákvæði um jafnt hlutfall kvenna og karla komi að sjálfsögðu ekki í veg fyrir kosningu fólks með hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá, svo að gætt verði að stöðu þeirra einstaklinga, samanber einnig lög um kynrænt sjálfræði. Að þessu leyti er sömuleiðis verið að uppfæra ákvæði þingskapa í takt við nýsetta löggjöf á þessu sviði og er það vel. Herra forseti. Ég hef nú lokið við að greina frá meginefni frumvarpsins en vil láta þess getið í lokin að venjan er að sjálfsögðu sú að frumvörp um breytingar á lögum um þingsköp Alþingis fari til umfjöllunar hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. En þar sem allsherjar- og menntamálanefnd mun væntanlega, verði fallist á slíkar tillögur, fjalla um öll þau jafnréttismál sem þetta mál tengist, og þar á meðal þau tvö frumvörp frá hæstv. forsætisráðherra sem ég vísaði til áðan, þá legg ég til engu að síður að þessu sinni að frumvarpið gangi til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu þannig að öll þessi frumvörp geti orðið samferða og verði unnin samhliða. Ég hef upplýst formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um það mál og hygg að þar sé skilningur á þessum rökum. Ég bendi svo á í lokin að allsherjar- og menntamálanefnd getur að sjálfsögðu óskað álits stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á þessu máli þar sem því er vissulega ætlað að verða hluti af þingsköpunum, og færi vel á því að það yrði gert. En ég hygg að það sé betra verklag og vinnusparnaður í því fólginn að ein og sama nefndin hafi öll þessi stóru jafnréttismál til skoðanir og það er þá allsherjar- og menntamálanefnd. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að að lokinni þessari umræðu gangi málið til allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Hér er talað um skyldur þingflokksformanna til að sinna og framfylgja þessum lögum og ég velti aðeins fyrir mér afleiðingunum af því. Við erum hér með sjálfstæða flokka, sjálfstætt umboð á þingi, og hver um sig skipar yfirleitt einn þingmann í hverja nefnd. Sumir flokkar skipa fleiri og þetta ætti kannski frekar við þá flokka sem skipa fleiri þingmenn í hverja nefnd fyrir sig. En ef niðurstöður sjálfstæðrar ákvörðunar hvers þingflokks fyrir sig verður ákveðið kynjahlutfall í einni nefnd, hver getur sagt við einhvern flokk: Þú berð ábyrgð á því að laga þetta hlutfall, en ekki þú?

Ég held ég hafi nú kannski ekki beinlínis talað um skyldur, alla vega ekki í lagalegum skilningi. Það er alveg ljóst að þessi breyting leggur engar lagalegar skyldur sem slíkar á þingflokksformenn. Það sem ég var að vísa til er að nú er grunnreglan í þingsköpum, allt frá árinu 2011, í 13. gr. ef ég man rétt, í stóru greininni um kosningu í nefndir, að reynt er að ná fram heildarsamkomulagi milli stjórnar og stjórnarandstöðu og milli allra þingflokka og skipta trúnaðarstörfum og horfa til hlutfallslegs þingstyrks flokka. Það tekur bæði til mönnunar í nefndunum og það tekur eftir atvikum til formennsku í þeim sömuleiðis. Þetta er gríðarlega flókið púsluspil sem allir þekkja, og það er þar sem kemur við sögu að segja má að með þessum breytingum, verði þær að lögum, komi viðbótarvísiregla inn í vinnu þingflokksformannanna sem þeir horfa þá til, leiðbeinandi regla um að eitt af því sem þingflokksformennirnir reyna að ná fram eru eins góð kynjahlutföll og aðstæður bjóða, eins og almennu hlutföllin og hlutföll innan einstakra þingflokka bjóða. Verkefni þingflokksformanna er flókið fyrir og það er það sem ég var að vísa til. Náist ekki samkomulag þá færist verkefnið yfirleitt í hendur tveggja blokka, meiri hluta og minni hluta, sem bjóða fram sinn listann hvor og við skyldum ætla að innan þeirra blokka yrði sömuleiðis áfram horft til þess að reyna að ná fram sem bestri kynjadreifingu.

Virðulegi forseti. Mig langaði örstutt að fara yfir afleiðingar frumvarpsins, jákvæðar og tæknilegar. Það er mjög jákvætt að í rauninni séu sett fram markmið um að ná svona jöfnu hlutfalli. Ég vil byrja á að hafa það algerlega skýrt. Hins vegar eru vandamál við uppröðun til staðar, eins og ég kom inn á í andsvari áðan. Sjálfstæðar einingar, þingflokkarnir, leggja til einhvern þingmann í ákveðna nefnd, algjörlega óháð því hvað allir hinir gera. Enginn þingflokkur spyr annan þingflokk um hvaða þingmann ætti að setja í viðkomandi nefnd, hvers kyns hann ætti að vera eða hvað það er. Það er einungis á forræði hvers þingflokks fyrir sig að leggja til þingmenn til nefndarsetu í hverri einustu nefnd. Afleiðingin af því er að já, það getur komið fyrir að það séu bara konur eða bara karlar í einhverri nefnd. Hvað þetta frumvarp varðar á að spyrja spurningarinnar: Bíddu, er ekki eitthvað hægt að gera við þessu? Frumvarpið nær í rauninni ekki lengra. Praktískt séð getur enginn flokkur á þingi skipað öðrum flokki að færa neinn á milli nefnda, sagt: Þú átt að fara með þennan nefndarmann úr þessari nefnd og setja einhvern annan í staðinn. Það er bara fræðilega ómögulegt. Þá værum við að tala um mjög varhugaverða beitingu á valdi. Ég vil að fólk geri sér grein fyrir því hvert takmarkið er, hver girðing laganna er og hvar hún er. Hvar endar sá skilningur og sú lagalega skylda sem lögin kveða á um? Hún endar alltaf á því að hver einn og einasti þingflokkur getur sagt: Þetta er þingmaðurinn sem er að fara í þessa nefnd og það er enginn sem getur breytt því. Það er bara þannig. Tvímælalaust er markmiðið, og umræðan snýst um það, að reyna að ná fram niðurstöðu. En þegar allt kemur til alls þá er praktískt séð bara einn aðili í rauninni sem getur sagt eitthvað um það hver á að laga kynjahlutfall í nefnd. Það er aldrei þannig að meiri hluti þings eða meiri hluti í nefnd eða hver sem er geti ákveðið að taka einn í burtu til að setja einhvern annan í staðinn til að jafna kynjahlutföllin eða eitthvað þvílíkt. Það er enginn sem getur sagt að þessi flokkur en ekki hinn eigi að laga kynjahlutfallið. Þetta er bara praktískt atriði varðandi ákveðið valdajafnvægi á þinginu og sjálfstætt umboð hvers þingmanns og þingflokks. Annað sem ég myndi vilja bæta við inn í umræðuna um málið er að það er kannski nær því að hægt væri að setja ákveðna lagalega skyldu á þingflokka sem eru með fleiri en einn þingmann í hverri nefnd. Þar er frekar hægt að segja að það sé einhvers konar ríkari skylda til að halda jöfnum kynjahlutföllum. Í fjárlaganefnd var t.d. Sjálfstæðisflokkurinn með þrjá karla, þar til tilkynnt var um breytingar í dag. Gagnvart þessum lögum er það gríðarlega áhugaverð staðreynd. Ef eitthvað er væri alla vega hægt að fara þar í aðeins ríkari lagatúlkun hvað varðar þessi markmið og hlutföll. En varðandi sjálfstæði hvers þingflokks og hvers þingmanns gagnvart nefndarsæti sínu verðum við að hafa það alveg á hreinu að já, við viljum ná þessum markmiðum. En nei, það er ekki hægt að þvinga þau fram.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir orð hans um þetta frumvarp. Ég hygg að við séum býsna sammála um markmiðin, og veit það reyndar. Nú eru þingflokksformenn að fást við ýmis yfirgripsmikil mál meðan á þingstörfum stendur og mörg hver krefjast mikilla samningaviðræðna, og tekst alla jafna nokkuð vel að leysa úr þeim. Mér finnst nokkuð skýrt - það er alveg ljóst og kom svo sem fram í máli framsögumanns, hæstv. forseta Steingríms J. Sigfússonar - að þetta kveði ekki á um lagalega skyldu til að beita þessu, til að ná þessum markmiðum. Spurningin er því þessi: Telur hv. þingmaður að þau tilmæli sem felast í þessu plaggi auki líkurnar á því að við náum settum markmiðum um kynjajafnrétti, eins langt og það nær? Þetta er nokkuð sem við höfum haft á listanum yfir verkefni þegar raðað er í nefndir. Við höfum reynt að sinna því eins og kostur er. Nú eru komin enn skýrari tilmæli og skýrari yfirlýsing um vilja Alþingis. Er þetta ekki bara eitt og rökrétt skref í þá átt og enn frekari líkur á að við náum þessu markmiði? Eða telur hv. þingmaður að það ríki einhver óljós skilningur á því hvert hlutverkið er hérna? Hefur hv. þingmaður áhyggjur af því að verið sé að leggja þingflokksformönnum einhverjar skyldur á herðar sem þeir geta ekki staðið undir?

Virðulegi forseti. Þetta eru mjög góðar spurningar, ég þakka fyrir þær. Í fyrsta lagi eru þetta lög og í þessum lögum segir að þess skuli gætt að hlutfallið sé jafnt. Þó að við séum að fjalla um það hér hvað þetta þýði í raun - og ég slái ég þann varnagla að þetta geti ekki þýtt að hægt sé að þvinga þingflokk, einn fremur en annan, til að hafa mannaskipti í nefndum, til að laga það hlutfall sem hér er talað um - er þetta samt orðið að lögum. Það sem vantar upp á til að hægt sé að framfylgja því er einhvers konar ferli sem það ætti að fara í. En það er ekkert slíkt þannig að ég held að sjálfstæði þingflokka og þingmanna, hvað það varðar, sé alveg varið. Það er hins vegar gott að hafa þetta skýrt. Þetta var óskýrt, þetta var svona óskrifuð regla, ef þannig má orða það, ein af þeim. Mér finnst gott að þetta sé orðið skýrara, það lifir betur á milli þinga þegar verið er að vinna með svona hluti. Þetta er alla vega ekki neikvætt. Ef fólk vill almennt séð fara eftir því sem þingið samþykkir, tala nú ekki um þjóðaratkvæðagreiðslur, er betra að hafa það í lögum þó að praktíski ómöguleikinn sé til staðar hvað varðar sjálfstætt ákvörðunarvald hvers þingflokks fyrir sig. Praktíski ómöguleikinn er enn til staðar en að hafa það í lögum gerir að verkum að það er líklegra að þetta skili árangri.

Herra forseti. Ég vildi hafa örfá orð um þetta frumvarp. Ég vildi geta þess, bara meðan ég man, að ég fagna því auðvitað að fá málið til allsherjar- og menntamálanefndar þar sem ég á sæti og get fjallað um það áfram þar. En ég verð þó að segja að mér finnst kannski alveg óþarfi að tengja þetta við frumvörpin sem hæstv. forsætisráðherra flytur hér á eftir. Í mínum huga greina þau mál sem varða þingsköp Alþingis sig töluvert mikið frá þeim málum sem þar er um að ræða. Ég hefði alveg eins getað séð fyrir mér að þetta færi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og fengi sjálfstæða umfjöllun þar þó að það komi væntanlega ekki að neinni sök þegar til kastanna kemur. Aldrei þessu vant get ég tekið undir töluvert af því sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sagði hér áðan varðandi þá tæknilegu vankanta sem geta verið fólgnir í því að ætla að framfylgja 1. og 2. gr. eftir því sem greinarnar eru mótaðar. Það er auðvitað sett fram, eins og hæstv. forseti gat um, ákveðin vísiregla um að gæta skuli að kynjahlutföllum í forsætisnefnd og nefndum þingsins, en þó auðvitað með þeim fyrirvara að sagt er að það skuli gera eins jafnt og niðurstöður alþingiskosninga og kynjahlutföll innan þingflokka bjóða. Út af fyrir sig má segja að greinarnar eins og þær líta út hér feli það fyrst og fremst í sér að verið er að setja inn í þingsköp viðmið sem hafa alla vega upp á síðkastið verið viðhöfð af hálfu þingflokksformanna þegar unnið er með skipun í nefndir. Það er reynt að gæta þess eins og kostur er miðað við það hvernig alþingiskosningar hafa farið, hverjir hafa verið kosnir á Alþingi og fyrir hvaða flokka. Auðvitað er það rétt, sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson benti á, að ekki er hægt að gera þá kröfu að einn þingflokkur segi öðrum fyrir verkum með það hvernig hann skipar í einhver tiltekin störf hér innan þingsins, þannig að það sé sagt. Það á við jafnt hvort sem þingflokkur er stór eða lítill. Þó að svigrúm stærri flokka sé oft meira en í smærri flokkum er ekkert endilega víst að það sé alltaf svo. Þingflokkarnir hljóta alltaf að vera sjálfstæðir í því hverja þeir kjósa til setu í einstökum nefndum. Það atriði sem hér er getið um, þessi vísiregla í 1. og 2. gr., hefur auðvitað komið til umfjöllunar á vettvangi þingskapanefndar og var mótuð í samtölum þar. 3. gr. er örlítið annars eðlis, bæði varðandi andlag eða viðfangsefni hennar og útfærsluna. Hún lýtur að kjöri, sem fer fram á þingi, í nefndir sem starfa utan þingsins. Það er vissulega rétt, sem fram kemur í máli hæstv. forseta, að þar eru möguleikar þingflokka til að raða í sæti ekki takmarkaðir með sama hætti og þegar velja verður úr hópi þingmanna eða fulltrúa þingflokka; svigrúmið er meira og þess vegna auðveldara að koma til móts við sjónarmið af þessu tagi. Ég verð þó samt sem áður að geta þess að mér finnst erfitt að ætla að yfirfæra reglur um kynjakvóta í stjórnsýslunefndir yfir á þingkjörnar nefndir sem eiga eftir atvikum að endurspegla pólitísk hlutföll, sem geta verið alls konar og fara eftir alls konar öðrum þáttum en kynferði þeirra sem tilnefndir eru, þannig að ég hef svona almennan fyrirvara hvað það varðar. Útfærsla 3. gr. var nokkuð nýstárleg þegar ég skoðaði hana hér eftir að frumvarpið var lagt fram. Í raun og veru má segja að hér sé í fyrsta lagi sett fram almenn regla sem tekur mið af almennu reglu jafnréttislaganna um að hlutfall skuli ekki vera minna en 40% þegar um fleiri en þrjá fulltrúa er að ræða. Síðan er bætt við ákvæði varðandi stöðu fólks með hlutlausa kynskráningu. Ég veit ekki alveg hvernig á að samþýða það hinni reglunni, hvernig það verður í praxís, ég átta mig ekki á því. En svo kemur í lokin þriðja reglan sem segir: Hlutfall kvenna skal þó aldrei vera minna en 40%. Ég verð að segja að þetta stingur svolítið í stúf og ég sé ekki í greinargerðinni neina sérstaka skýringu á þessu. Ég held að þessi útfærsla hljóti að vera eitthvað sem kemur til skoðunar þegar málið gengur til nefndar. Án þess að ég ætli að eyða mörgum orðum í þetta frekar vildi ég aðeins árétta þessi sjónarmið í þessu. Persónulega er ég þeirrar skoðunar, og hef sjálfsagt einhvern tíma látið hana í ljós, að æskilegast sé að kosið sé í nefndir þingsins eftir hlutfallsstöðu í þinginu, að þingflokkar, eða eftir atvikum stjórnarmeirihluti og stjórnarandstaða, fái fulltrúa í þingnefndum í samræmi við hlutföll á þinginu sem endurspeglar niðurstöðu lýðræðislegra kosninga. Mér finnst 14. gr. núverandi, frá 2011, í raun vera til trafala og flækja hlutina. Ef ég ætti að ráða þessu einn, sem ég geri auðvitað ekki, myndi ég hverfa til þess nefndarkjörs sem var fyrir hendi fyrir 2011, því að ásamt með sumum öðrum breytingum sem voru ákveðnar 2011, og ég tók þátt í því, ég tek það fram, hef ég efasemdir um að þær hafi leitt til betri starfa í þinginu.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann um stöðu flokka sem eru með fleiri en einn þingmann í hverri nefnd. Þá hafa þeir í rauninni meiri áhrif á kynjahlutfallið í nefndinni. Sjálfstæðisflokkurinn er núna með tvær þingkonur og fullt af karlmönnum og Miðflokkurinn er með eina konu og heilan haug af körlum. Miðflokkurinn er t.d. með tvö sæti í umhverfis- og samgöngunefnd og atvinnuveganefnd, ef mig minnir rétt. Myndi það í rauninni ekki þýða að hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir þyrfti að vera annar þingmaðurinn í þeim tveimur nefndum til að jafna þetta aðeins upp? Ég tala nú ekki um eins og fjárlaganefnd var hjá Sjálfstæðisflokknum, það hefði þurft að laga til þar. Hvaða áhrif hafa þessi lög á ákvarðanir einstakra þingflokka, þótt það sé ekki á milli þingflokkanna út af heildarsamsetningunni, og á val þingflokksins sjálfs þegar hann hefur um fleiri en eitt sæti að velja?

Þetta er góð spurning. Í raun og veru gæti ég svarað henni þannig að þetta þurfi ekki að hafa nein áhrif. Það er ekki víst að þetta hafi nein áhrif. Staðan er sú, eins og hv. þingmaður benti réttilega á, að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins er með tvær konur sem hægt er að skipa í nefndir í þinginu, en hefur á móti níu karla sem hægt er skipa til sætis. Og það raðast með einhverjum hætti. Það raðast, eins og hv. þingmenn hljóta að gera sér grein fyrir, eftir fullt af öðrum sjónarmiðum en bara kynferði. Það raðast m.a. eftir því hvar þingflokkurinn metur að styrkleikar viðkomandi liggi, hvaða áhugasvið viðkomandi þingmaður hefur o.s.frv. Þannig að vísiregla af þessu tagi mun aldrei binda hendur þingflokka, hvorki smárra né stórra að þessu leyti. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það eigi að gera það. Það kann að vera einhverjir aðrir séu þeirrar skoðunar að binda eigi hendur flokka að þessu leyti. En ég er ekki þeirrar skoðunar.

Forseti. Sem tölvunarfræðingi finnst mér þetta alveg gríðarlega áhugavert vandamál, bara upp á samsetningar að gera og sjálfstæðar samsetningar sem spila á úr. Þess vegna hef ég mjög mikinn áhuga á þessu máli. Fyrir utan kynjavinkilinn finnst mér rosalega áhugavert hvernig reynt er að ná jákvæðum markmiðum með fyrirkomulagi sem felur í sér ákveðinn ómöguleika, eins og hv. þingmaður hefur farið yfir. Það væri þjóðinni til ama ef ekki veldist nefndarmaður í nefnd sem hefur bæði áhuga og þekkingu á þeirri nefnd, hvort sem viðkomandi er karl eða kona, einmitt út af svona vendingum sem við sjáum fram á. Þetta er stórt vandamál almennt séð, kynjavinkillinn og kynjahlutföllin, og mér finnst 

Herra forseti. Ég hef alveg örugglega bæði minna vit og minni áhuga á þessu út frá tölfræðilegum þáttum, en ég tel mig skilja hvað hv. þm. Björn Leví Gunnarsson er að fara með þessu. Hann er í raun og veru að segja: Hér er sett fram vísiregla eða leiðbeiningarregla eða þess háttar sem mun aldrei verða hægt að framfylgja 100%. Ég skil hann þannig og ég get verið alveg sammála því. Ég vildi bara taka það fram að þetta nær ekkert lengra en það að leitast er við að uppfylla þessi markmið miðað við hvernig kynjahlutföllin innan þingflokka eru og miðað við hvernig þingkosningar fara. Það er í sjálfu sér allt ágætt um það að segja. Það er auðvitað í samræmi við það sem þingflokksformenn hafa reynt að gera þegar þeir hafa verið að stilla upp núna undanfarin ár a.m.k., eða alla vega frá því að ég fór að fylgjast með því. Síðan 

Forseti biður hv. þingmenn um að virða hin knöppu tímamörk.

Forseti. Ég var svo óheppinn að missa af því að veita andsvar við ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar en var svo heppinn að hv. þm. Birgir Ármannsson kom og var sammála þeim fyrrnefnda í einu og öllu þannig að ég get slegið tvær flugur í einu höggi og átt andsvar við hv. þingmann en í raun átt samtal við þá báða. Hann fær það hlutverk að vera talsmaður þeirra tveggja. Ég hef hlustað af athygli á þá umræðu sem hér hefur átt sér stað og verð að játa að ég sé ekki alveg það vandamál sem mér finnst hafa verið bent á hér fyrr í umræðunni, sem ég skil ekki alveg. Eins og hv. þingmaður hefur komið inn á, forseti, er hér talað um að „leitast við“ og eitthvað slíkt. Fyrr í umræðunni var einmitt talað um að ekki væri hægt að gera skilyrðislausa kröfu eða hvernig það var nú. En er þetta eitthvað öðruvísi en er einfaldlega gert nánast í hverri viku þegar nefndir eru skipaðar þar sem leitast er við að halda kynjahlutföllum eftir lögunum, þar sem framkvæmdarvaldið, t.d. ráðuneyti Sjálfstæðisflokksins, flokks hv. þingmanns, þarf að uppfylla þetta? Aðilar úti í bæ tilnefna í nefndirnar og þurfa einhvern veginn að finna saman út úr því að kynjahlutföll séu sem best, þ.e. í anda laga, þrátt fyrir að þetta mengi, sem er nefndin, verði ekki stækkað. Er þetta ekki praktíserað hér úti um allt nánast á hverjum degi og af hverju er vandamál að gera það hér? Eina málið er að hér er mengið 63 þingmenn en er ekki í þessu frumvarpi einmitt gert ráð fyrir því að það sé ekki fortakslaust heldur sé „leitast við“? Og hvað er þá vandamálið?

Herra forseti. Hv. þingmaður svaraði sér eiginlega sjálfur og hefur þá kannski misst af einhverju í samtölum okkar tvíburanna, hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar og mín. Við vorum einmitt að fjalla um að þarna væri í raun og veru verið að færa inn í þingsköp ákveðna vísireglu eða leiðbeiningarreglu sem hefur verið framfylgt innan þingsins eftir því sem kostur hefur verið. Með þeim fyrirvara að taka þurfi tillit til niðurstöðu alþingiskosninga og kynjahlutfalla innan þingflokka er málið auðvitað gert framkvæmanlegt. Ef þetta væri absalút regla með sama hætti og varðar t.d. stjórnsýslunefndir sem skipaðir eru af ráðherrum þá gætum við lent í ómöguleika, t.d. gæti þingflokkur skipaður eingöngu konum eða eingöngu körlum lent í því að mega ekki fá fulltrúa í nefnd undir einhverjum kringumstæðum. Með 1. og 2. gr. er tekið tillit til þess. Hins vegar er það síðan önnur umræða sem við hv. þingmaður getum ábyggilega tekið við tækifæri sem er miklu almennari og víðtækari og snýst um það hvort yfir höfuð eigi að hafa kynjakvóta eða ekki. Og þar er ég ekki viss um að við hv. þingmaður séum sammála.

Forseti. Bestu andsvörin fást alltaf þegar maður spyr einfaldlega og svarar sjálfur og þarf ekki að trufla samtalið með einhverjum öðrum sjónarmiðum. Hv. þingmaður hitti kannski naglann á höfuðið og dró fram í raun það sem ég velti fyrir mér hvort býr undir orðum hans um þessi mál. Ég sé ekki að áhyggjur hv. þingmanns séu á rökum reistar. Vegna þess hvernig 1. og 2. gr eru orðaðar hér þá sé ég ekki að sú staða sem hv. þingmaður talar um geti komið upp. Þess vegna velti ég því fyrir mér, getur verið að það sé afstaða hv. þingmanns til kynjakvóta almennt sem ræður orðum hans? Er hann þá ósammála jafnréttislögum almennt - ég leyfi mér að taka umræðuna þangað fyrst hv. þingmaður fór að ræða þetta á almennum nótum - um að leitast sé við að halda sem mestu jafnvægi á milli kynjanna, reyndar aðeins tveggja?

Herra forseti. Í fyrsta lagi vildi ég leiðrétta það ef hv. þingmaður upplifir það þannig að ég leggist gegn 1. og 2. gr. frumvarpsins. Ég geri það ekki. Ég vakti einmitt athygli á því að þessar greinar fela í sér einhvers konar leiðbeiningu, einhvers konar vísireglu, sem verður ekki hægt að framfylgja afdráttarlaust. Það er auðvitað í samræmi við það sem praktíserað hefur verið eða framkvæmt hér af hálfu þingflokksformanna þegar þeir hafa sest niður og reynt að koma á einhverju heildarsamkomulagi um skipan í nefndir. Hins vegar varðandi almennu spurninguna um kynjakvóta þá lýsti ég, og lýsi enn, yfir efasemdum um kynjakvóta almennt og eins og hv. þingmaður mun fylgjast með þá mun ég ekki koma breytingartillögu við jafnréttislögin að þessu leyti en ég hef efasemdir um þetta. 

Herra forseti. Mig langar aðeins til að leggja orð í belg því að satt best að segja skil ég ekki alveg áhyggjurnar miðað við orðalag ákvæðanna hér. Þarna virðist vera fullt svigrúm til þess veruleika, eða þeirrar stöðu ef kynjahlutföll inn á þingflokka bjóða einfaldlega ekki upp á fyllilegt jafnræði hér. En hins vegar finnst mér líka umhugsunarvert ef við horfum á pólitíska þróun, hvað gerðist hérna t.d. í kosningunum 2017 þegar hlutfall kvenna hrapaði mjög dramatískt niður á þingi, ég held að það hafi farið úr tæpum 48% niður í 38%, að við séum þá á svipuðum tíma að lýsa yfir efasemdum um að geta stigið skref sem þessi. Ættum við ekki í raun og veru að snúa þessu við, að þingið slái þann tón og varði þannig veginn fyrir stjórnmálaflokkana? Því að það er auðvitað ekki tilviljun að hlutfall kvenna á þingi hafi hrunið á þessum tíma vegna þess að hér eru ákveðnir flokkar sem ganga einfaldlega ekki í takt við samtímann varðandi hlutföll kynja. Að því sögðu vildi ég bara ítreka þetta: Þegar maður skoðar ákvæðin þá eru þau mjög mildilega orðuð. Þau ramma inn ákveðið markmið, ákveðið leiðarstef og veita ákveðið svigrúm. En ég held að Alþingi sé ekki í þeirri stöðu að geta sagt samfélaginu hvernig það á haga sér þegar kemur að jafnrétti kynjanna ef það treystir sér ekki sjálft til að fara eftir þessu.

Hæstv. forseti. Ég tek fram, eins og ég gerði í andsvörum mínum við hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé, að ég er ekki með orðum mínum að lýsa andstöðu við 1. og 2. gr. frumvarpsins. Ég vek bara athygli á því að eins og ákvæðin eru orðuð er tekið mið af þeim veruleika að ekki er hægt að framfylgja ásetningi eða áformum um tiltekin hlutföll kynja í nefndum án tillits til niðurstaðna alþingiskosninga og þess hvernig þingflokkar eru skipaðir. Það gengur einfaldlega ekki upp. Svo ég beini athyglinni að einhverjum öðrum þingflokki en mínum, þá væri ekki hægt að knýja t.d. Miðflokkinn, sem hefur bara eina konu í sínum þingflokki, til að hafa alls staðar eina konu þar sem Miðflokkurinn hefur tvo fulltrúa. Það er ekki hægt, það segir sig sjálft. Í mínu tilviki er staðan lítið einfaldari vegna þess hver niðurstaða alþingiskosninga var. Síðan er það hvernig flokkar velja á lista þeirra mál. Það er mál kjósenda hvort þeir kjósa viðkomandi flokk eða ekki. Ef flokkar fara t.d. þá leið, eins og löngum hefur verið gert í mínum flokki, að kosið er með lýðræðislegum hætti í sæti á listunum er erfitt að stýra því fyrir fram hvernig kynjahlutföll raðast. Það er einfaldlega bara afl atkvæða sem ræður niðurstöðu um það. Það gerir það að verkum að staða okkar þegar kemur að þingkjörnum nefndum kann að vera töluvert ólík því sem gerist hjá stjórnsýslunefndum, svo dæmi sé tekið, 

Herra forseti. Mér heyrist nú að við séum í grundvallaratriðum ekki ósammála. Sá þingmaður er hér stendur áttar sig á því að hv. þm. Birgir Ármannsson er ekki beinlínis andsnúinn þessu. Mitt sjónarmið er kannski frekar það að ég sé ekki að það séu nein stórkostleg hættumerki á ferðinni. Ákvæðið er opið í orðalagi sínu og mér þætti mjög miður ef Alþingi þorir ekki að standa með því markmiði að það sé almennt leiðarstef þar sem hægt er að koma því við að kynjahlutfall sé sem jafnast. Það eru þau skilaboð sem skína í gegn. Vitaskuld koma upp þær aðstæður að ekki er hægt að verða við því. En ég held að við eigum ekki fyrir fram að nálgast þetta markmið þannig að því verði ekki náð. Auðvitað hlýtur það að vera markmiðið að hlutfallið sé sem jafnast. Og í því samhengi langar mig líka til að segja, af því að stundum er talað um málefnaleg sjónarmið við ráðningar - eins og það geti ekki verið málefnalegt sjónarmið að líta til kynferðis.

Herra forseti. Það er gott að við endum í samhljómi, ég og hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir. Það getur verið mjög málefnalegt að horfa til þessara sjónarmiða. Með sama hætti er horft til ýmissa annarra sjónarmiða þegar verið er að velja í nefndir. Eins og fram kom í máli mínu áðan hljóta þingflokkar ekki síst að horfa til styrkleika viðkomandi þingmanna, áhugasviðs þeirra og hvar þeir eru líklegastir til þess að koma að gagni, þegar þeir velja fulltrúa sína í einstakar nefndir. Það getur farið eftir allt öðrum sjónarmiðum en kynferði. Það er ekki svo að í því felist endilega einhver misbeiting eða eitthvert misrétti gagnvart öðru kyninu að það raðist í nefndir þingsins með einhverjum tilteknum hætti. Það er ekki verið að gera lítið úr konum, af því að hér var nefnt dæmi áðan um að þrír fulltrúar Sjálfstæðisflokksins 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Það hefur verið áhugavert að hlusta á umræðuna hér á undan um önnur mál, þar sem þetta tiltekna frumvarp var m.a. kallað sérstakt gælumál af hv. þingmanni Miðflokksins, Karli Gauta Hjaltasyni. Það er kannski vandinn við jafnréttismál að þau eru oft álitin gæluverkefni. Stundum heyrir maður, meira að segja á því herrans ári 2020, að þetta sé eitthvað sem megi geyma til síðari tíma þegar öll mikilvægu málin séu búin. Þess vegna hvet ég hv. þingmenn til að lesa greinargerð með þessu frumvarpi, sérstaklega sögulegt yfirlit á bls. 14–15, sem einmitt lýsir því hversu ótrúlega langan tíma þetta hefur tekið, þrátt fyrir öll samtöl um að knýja fram jafnrétti kynjanna. Þar er til að mynda rakið hversu lengi baráttan fyrir launajafnrétti kynjanna hefur staðið en það var árið 1911 sem konur fengu sama rétt til allra embætta og karlar og rétt til sömu launa fyrir slík störf. Það var árið 1911 og nú er árið 2020 og enn erum við ekki á þeim stað að við höfum náð fullu launajafnrétti. Það var árið 1958 sem Ísland fullgilti jafnlaunasamþykkt Alþjóðavinnumálastofnunar frá 1951. Þá skuldbatt Ísland sig til að tryggja jöfn laun til karla og kvenna fyrir jafn verðmæt störf. Þetta var 1958. Þá var ég ekki enn þá fædd og ekki heldur árið 1961 þegar sett voru sérstök lög um launajöfnuð kvenna og karla en þá var gefinn fimm ára tími til að innleiða ákvæði laganna um launajöfnuð. Laun kvenna áttu þá að hækka á þessum fimm árum til jafns við laun karla fyrir sömu störf í almennri verkavinnu, verksmiðjuvinnu og verslunar- og skrifstofuvinnu. Þótti málefnalegt að atvinnuvegirnir fengju ráðrúm til að samlagast nýjum viðhorfum í kjaramálum kvenna. En þrátt fyrir þennan langa innleiðingartíma komst launajöfnuður ekki á í reynd. Árið 1963 fullgilti Ísland samþykkt nr. III um misrétti með tilliti til atvinnu og starfs sem gerð var á þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar 1958. Árið 1973 voru sett lög um Jafnlaunaráð og það starfaði á árunum 1973–1976. Það hafði hvorki starfsmenn né skrifstofuaðstöðu, þetta ágæta Jafnlaunaráð, enda vafalaust ekki verið álitið forgangsmál á þeim tíma en staðfesti þó tvær meginreglur, annars vegar um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafn verðmæt og sambærileg störf og hins vegar að atvinnurekendum væri óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kyni. Síðan átti Jafnlaunaráð að tryggja framkvæmd laganna en lögin voru afnumin árið 1976 þegar sett voru fyrstu almennu lögin um jafnrétti kvenna og karla. Það var sem sagt 1976, það ár fæddist ég. Þá voru líka sett lög um að í skólum skyldi kennt um jafnrétti en eigi að síður tók það 35 ár, eða til ársins 2011, að setja hugtakið jafnrétti inn í aðalnámskrá. En þá var það gert einn af grunnþáttunum í aðalnámskrá, það þekki ég ágætlega hafandi verið menntamálaráðherra á þeim tíma. Allt hefur þetta tekið tíma með öllu þessu samtali og þeirri þróun sem rætt var um hér áðan. Ég ætla ekki að halda áfram að rekja þessa sögu en það má segja að frá árinu 1976, frá því að lögin um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla voru sett, hafi töluverð framfaraskref verið stigin og raunar allan þennan tíma, allt frá árinu 1911. En eigi að síður er það svo, samkvæmt því sem fram hefur komið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, að enn erum við þjóðir heims, ekki Íslendingar sérstaklega, lengst frá því að ná heimsmarkmiði 5, sem er það heimsmarkmið sem snýst um jafnan rétt karla og kvenna. Þá rifjast upp það sem John Stuart Mill sagði á sínum tíma, að fátt misrétti væri rótgrónara en misrétti karla og kvenna. Það virðist sem Mill hafi haft allnokkuð til síns máls í þeim efnum eins og í svo mörgu öðru. Í frumvarpi þessu er lagt til að sett verði ný heildarlög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Hér í upphafi er rétt að geta þess að frumvarpið er samið í víðtæku samráði við aðila á vinnumarkaði og við ýmis hagsmunasamtök og er lagt fram samhliða frumvarpi mínu um stjórnsýslu jafnréttismála. Það frumvarp, sem ég mæli fyrir hér á eftir, lýtur að skipulagi stjórnsýslu jafnréttismála á því sviði sem þetta frumvarp er. Einnig að því sem lög um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, nr. 85/2018, og lög um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018, taka til. Tillögurnar ná meðal annars til starfa Jafnréttisstofu og kærunefndar jafnréttismála. Með þessu fyrirkomulagi er gerð skýrari grein fyrir hlutverki Jafnréttisstofu og kærunefndar jafnréttismála við framkvæmd lagabálkanna þriggja. Tímabært þykir að setja ný heildarlög um jafnrétti kynjanna, ekki síst í ljósi þeirrar þróunar sem hefur orðið í jafnréttismálum frá því að gildandi lög voru sett árið 2008, en óhætt er að segja að þessi málaflokkur hafi sífellt öðlast meira vægi, bæði hér á landi sem og á heimsvísu. Verði frumvarpið samþykkt falla úr gildi lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008. Herra forseti. Í frumvarpinu er það nýmæli lagt til að fjölþætt mismunun verði óheimil. Með því er átt við þegar einstaklingi er mismunað á grundvelli fleiri en einnar mismununarástæðu. Hefðbundin jafnréttislöggjöf einblínir á eina mismununarástæðu í einu, til að mynda kyn eða kynþátt eða fötlun eða kynhneigð, og hætta er á því að það smætti reynslu allra kvenna niður í reynslu eins hóps kvenna og það leiði til þess að erfitt sé að taka á fjölþættri mismunun. Þá má rifja upp hversu mismunandi og fjölbreytilegar frásagnirnar voru sem við heyrðum í kringum #églíka byltinguna, þar sem til að mynda sögur fatlaðra kvenna voru með öðrum hætti en sögur kvenna sem ekki eru með fötlun. Sögur kvenna af erlendum uppruna voru einnig ólíkar sögum kvenna sem fæddar eru og uppaldar hér á Íslandi. Rétt þykir að bregðast við slíkri mismunun með skýrum hætti, með sérstöku ákvæði eins og lagt er til í frumvarpi þessu. Það myndi m.a. auka vernd kvenna af erlendum uppruna og kvenna með fötlun. Frumvarpið miðar m.a. að því líka, herra forseti, að tryggja fólki með hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá jafna stöðu og jafnan rétt á við karla og konur. Þannig eiga öll almenn ákvæði frumvarpsins um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna einnig við um fólk með hlutlausa kynskráningu. Sömuleiðis ákvæði sem banna mismunun á grundvelli kyns. Frumvarpið mun því styðja við rétt fólks til að skilgreina sjálft kyn sitt, samanber lög um kynrænt sjálfræði, og jafnframt stuðla að aukinni vitund almennings um að hin hefðbundna kynjatvíhyggja er ekki algild því að til er hópur fólks sem ekki samsamar sig henni. Því er um að ræða mikla réttarbót fyrir fólk með hlutlausa kynskráningu. Þess ber þó að geta að í frumvarpinu er einnig að finna ákvæði sem byggist á því að fjöldi kvenna og karla, sem við vorum að ræða áðan, á hverjum tíma sé svipaður og miða að því að jafna möguleika og áhrif þessara tveggja hópa í samfélaginu til þátttöku. Dæmi um þetta er ákvæði frumvarpsins þar sem mælt er fyrir um tiltekið lágmarkshlutfall kvenna og karla í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum hins opinbera. Í frumvarpinu er leitast við að halda slíkum ákvæðum óbreyttum en um leið reynt að tryggja stöðu einstaklinga með hlutlausa skráningu kyns með sérstökum ákvæðum. Skiptar skoðanir geta verið á því hvort líta eigi svo á að heimildin til hlutlausrar kynskráningar þýði að kynin séu nú þrjú eða hvort kynin séu áfram tvö en að jafnframt geti einstaklingar kosið að tilheyra hvorugu þeirra. Hvað sem því líður er nauðsynlegt að jafnréttislög geri ráð fyrir þremur hópum fólks með mismunandi kynskráningu. Í því skyni að tryggja þetta er með hugtakinu ,,kyn“ í frumvarpi þessu átt við konur, karla og fólk með hlutlausa skráningu kyns. Í því skyni er jafnframt lagt til að heiti laganna verði lög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna en eins og kunnugt er yfirskrift gildandi laga lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Herra forseti. Lagt er til að ákvæði um vinnumarkað og launajafnrétti eins og þau eru í gildandi lögum verði skipt niður í fleiri ákvæði með fyrirsögnum til skýringar. Gert er ráð fyrir að atvinnurekendur og stéttarfélög vinni markvisst að því að jafna stöðu kvenna og karla og gæta skuli að réttarstöðu fólks með hlutlausa kynskráningu á vinnumarkaði og að því skuli greidd jöfn laun og njóta sömu kjara fyrir sömu og jafnverðmæt störf. Í frumvarpinu eru ákvæði um laus störf, starfsþjálfun, endurmenntun og símenntun sem og um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs og skyldu fyrirtækja og stofnana af tiltekinni stærðargráðu til að hafa gilda jafnréttisáætlun eða samþætta jafnréttissjónarmið í starfsmannastefnu, eins og verið hefur. Einnig er ákvæði um kynbundið ofbeldi, kynbundna áreitni og kynferðislega áreitni eins og verið hefur, sem og bann við mismunun í kjörum og bann við mismunun í starfi og við ráðningu sem og við uppsögn o.fl. vegna kæru eða leiðréttingarkröfu. Lögð er til sú breyting frá gildandi lögum að ekki verði lengur gert að skilyrði að miða skuli við störf hjá sama atvinnurekanda í almenna ákvæðinu um launajafnrétti til að samræma ákvæðið efnislega við Evrópurétt og ýmsar breytingar eru lagðar til á ákvæðum gildandi laga um jafnlaunavottun. Meðal annars er lagt til að eftirlitshlutverk með jafnlaunavottun og jafnlaunastaðfestingu verði falið Jafnréttisstofu en í fjárlagafrumvarpi næsta árs er gert ráð fyrir að stofnunin verði styrkt til að mæta þeim verkefnum sem henni eru falin í frumvarpinu. Ég tel raunar mjög mikilvægt að við styðjum betur við þessa einu stofnun ríkisins á sviði jafnréttismála. Hún hefur alveg gríðarlega mikilvægu hlutverki að gegna, m.a. við eftirfylgd og framfylgni þessara laga. Leitast er við að veita frekari leiðbeiningar um hvað felst í orðunum ,,að jafnaði á ársgrundvelli“ þegar verið er að meta í hvaða stærðarflokk fyrirtæki falla hvað varðar fjölda starfsfólks. Gert er ráð fyrir annarri útfærslu á svokallaðri staðfestingarleið. Samkvæmt henni fá minni fyrirtæki og stofnanir val um það hvort þau fá jafnlaunavottun að undangenginni úttekt vottunaraðila og fái jafnlaunamerki eða öðlist jafnlaunastaðfestingu sem Jafnréttisstofa veitir að undangengnum skilum á tilteknum gögnum sem sýna fram á með fullnægjandi hætti, að mati Jafnréttisstofu, að ekki sé um kynjamismunun að ræða þegar kemur að launaákvörðun innan fyrirtækisins eða stofnunarinnar. Lagt er til að ráðherra meti árangur jafnlaunavottunar og jafnlaunastaðfestingar á þriggja ára fresti. Rétt er að árétta að jafnlaunavottun, eða eftir atvikum jafnlaunastaðfestingu, er ætlað að staðfesta að málefnaleg sjónarmið ráði við launaákvarðanir. Innleiðing jafnlaunakerfis samkvæmt jafnlaunastaðlinum eða jafnlaunastaðfesting kemur ekki í veg fyrir að einstaklingsbundnir þættir séu einnig metnir til launa. Áfram er mælt fyrir um tiltekið lágmarkshlutfall kvenna og karla í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum hins opinbera og vísa ég aftur í frumvarp forsætisnefndar sem hér var til umræðu áðan, sem ég fagna og tel fulla ástæðu til að nái fram að ganga. Í frumvarpinu er fjallað um almennt bann við mismunun, bann við mismunun í tengslum við vörukaup og þjónustu eins og verið hefur sem og ákvæði um menntun og skólastarf. Einnig er fjallað um bann við mismunun hvað varðar auglýsingar og bann við afsali réttar. Í frumvarpinu er gerð tillaga að því að fækka fulltrúum í Jafnréttisráði til að tryggja skilvirkni og markvissara starf þannig að ráðið verði skipað sex fulltrúum í stað ellefu. Einnig er lögð til sú breyting að miðað verði við að boða til jafnréttisþings annað hvert ár í stað innan árs frá alþingiskosningum til að tryggja að þingið verði haldið með reglubundnum hætti óháð alþingiskosningum hverju sinni. Gert er ráð fyrir, eins og verið hefur, að ráðherra leggi fram tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun um jafnrétti kynjanna þar sem lagðar eru til aðgerðir sem ætlað er að koma áherslumálum ráðherra á þessu sviði til framkvæmda og stjórnvöldum falið að framkvæma, eftir atvikum í samvinnu við aðra aðila. Jafnframt er jafnréttisfulltrúum áfram ætlað að fjalla um og hafa eftirlit með jafnréttisstarfi á málefnasviði viðkomandi ráðuneytis og stofnana þess. Þá er mælt fyrir um mikilvægi þess að greining tölfræðiupplýsinga eftir kynjum sé sjálfsagður hluti opinberrar hagskýrslugerðar þar sem við á. Kveðið er á um það nýmæli að opinberir aðilar skuli leitast við að greina á milli kynja við alla tölfræðivinnslu nema sérstakar ástæður, svo sem persónuverndarhagsmunir, mæli gegn því og áfram er mælt fyrir um skyldu stjórnvalda að samþætta kynja- og jafnréttissjónarmið inn í daglegt starf allra ráðuneyta. Kveðið er á um að sá sem með saknæmum og ólögmætum hætti brýtur gegn ákvæðum laganna verði skaðabótaskyldur vegna fjártjóns og miska samkvæmt almennum reglum og í samræmi við kröfur um skýrleika refsiheimilda er lagt til að þau ákvæði laganna sem varðað geta sektum verði talin sérstaklega upp í ákvæðinu sem mælir fyrir um sektir. Í ljósi þeirrar þróunar sem hefur orðið í jafnréttismálum síðan gildandi lög voru sett er lagt til að færa orðalag jafnréttislaga til nútímalegra horfs og leitast við að hafa orðnotkun ekki kynjaða. Að lokum eru lagðar til breytingar á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem þykja nauðsynlegar til samræmis við lög um kynrænt sjálfræði og til samræmis við framangreint frumvarp til nýrra laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Herra forseti. Eins og ég fór yfir í upphafi ræðu minnar er jafnrétti kynjanna svo sannarlega ekki gæluverkefni, það á ekki heima úti í horni meðan rætt er um „mikilvægari mál“. Við erum hér að tala um grundvallaratriði í okkar samfélagsgerð. Þessu frumvarpi, þessari heildarendurskoðun á lögunum, er ætlað eins og fyrri lögum að vinna gegn mismunun og viðhalda og tryggja jafna meðferð fólks óháð kyni, sem og að stuðla að launajafnrétti kynjanna hér á landi sem því miður hefur enn ekki verið náð. Ég ætla ekki að eyða lengri tíma í að gera grein fyrir meginatriðum frumvarpsins enda eru fleiri mál á dagskrá, m.a. um stjórnsýslu jafnréttismála. Ég legg til að frumvarpinu verði að þessari umræðu lokinni vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á að fagna því að þetta mál sé komið fram og raunar þessi röð mála sem eru á dagskrá hér í dag. Lagaumhverfið hefur svo sannarlega ekki náð að fylgja eftir þeirri þróun sem orðið hefur í samfélaginu á síðustu árum. Þetta eru því allt saman mjög tímabærar breytingar. Það sem mig langar að nefna hér í fyrra andsvari mínu er fjölþætt mismunun. Með þessu jafnréttisfrumvarpi er stigið mjög mikilvægt skref, að líta ekki bara til karla og kvenna heldur til allra kynja og annarra mismununarbreyta. Mig langar í fyrsta lagi að velta því upp með ráðherranum hvort ekki þurfi að flétta fjölþættu mismununina aðeins betur inn í frumvarpið af því að hún virkar dálítið neðan máls. Hún virkar eins og henni hafi verið bætt við gamalt frumvarp. Það er svo sem eðlilegt þegar við erum að fara úr gömlu kerfi í nýtt en það vantar, finnst mér, að flétta þetta betur inn í. Í öðru lagi hvort það þurfi ekki jafnvel að ræða sérstaklega um ákveðna hópa eða einhvern veginn að taka á því hvernig við náum t.d. til fatlaðs fólks eða innflytjenda sem eru hópar sem þarf kannski að leita beinlínis til frekar en að reikna með að það fólk þekki rétt sinn og geti sótt sér hann. Það þarf kannski að fara út í mörkina og hjálpa fólki að sækja sinn rétt. Og fyrst við erum að tala um þessa tilteknu hópa langar mig að spyrja út í hvaða samráð hafi verið haft við þá hópa og þá kannski sérstaklega við fatlað fólk þar sem skylda um samráð hvílir á stjórnvöldum gagnvart þeim hópi umfram þá almennu skyldu sem móralskt hvílir á stjórnvöldum, að breyta lögum ekki án þess að hafa samráð við það fólk sem þau snerta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni sem nefnir í andsvari sínu að þetta sé tímabært og ég er algjörlega sammála því. Það var líka tímabært að flytja þennan málaflokk yfir í forsætisráðuneytið, tel ég vera, til að tryggja aukna samþættingu í stjórnkerfinu. Það sýnir auðvitað að það skiptir máli hverjir skipa ríkisstjórn hverju sinni. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um fjölþætta mismunun og það kann vel að vera að þörf sé á að þætta það betur inn í lagatextann almennt. Þetta er nýmæli, eins og hv. þingmaður nefnir, og sprettur auðvitað af þeirri umræðu sem varð við undirbúning frumvarpsins, sem er sama umræða og farið hefur fram víða annars staðar um hversu langt eigi að ganga í útvíkkun jafnréttishugtaksins almennt, þ.e. hversu mikið eigi að útvíkka það. Niðurstaða mín varð að fremur en að útvíkka það með þeim hætti að við værum í raun og veru bara með eina jafnréttislöggjöf væri þörf á að hafa áfram sérstaka löggjöf um jafna stöðu kynjanna og síðan að auki þá tvo lagabálka sem ég nefndi hér áðan um jafna meðferð á vinnumarkaði. Ég tel að það sé rétt. Ég tel veigamestu rökin fyrir því að ganga ekki alla leið í þessu þau að við eigum enn langt í land að ná fullu jafnrétti kynjanna og það er full þörf á því að hafa sérstaka löggjöf um það. 
             Ætti að samþætta þetta betur? Ég segi: Það kann vel að vera að það sé rétt. Ástæðan fyrir því að það er ekki gert er einmitt þessi nýja hugsun sem við erum að færa inn í frumvarpið. Hvað varðar samráð við fatlaða er það í raun og veru rakið í samráðskaflanum hverjir komu að hinu formlega samráðsferli á vegum ráðuneytisins 

Virðulegur forseti. Ég þakka svarið og langar í síðara andsvari mínu einmitt að ræða sérstaklega þessa útvíkkun á kynjahugtakinu sem við erum að vinna með hér og leiðir m.a. af lögum um kynrænt sjálfræði sem við samþykktum nýlega. Eðlilega er tvíhyggjusamhengið dálítið ríkt í þessu frumvarpi. Það er bara sá valdastrúktúr sem hefur byggst upp í samfélaginu í aldanna rás og við erum að bregðast við því. Það samhengi er því gagnlegt til að skilja þá samfélagsmynd sem við erum að reyna að breyta. Hins vegar finnst mér, vegna þess að við erum að eiga við nýjan veruleika, eins og hlutlausri kynskráningu hafi verið bætt við nánast eins og eftir á. Mig langar þar sérstaklega að nefna 28. gr., um þátttöku í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum hins opinbera, þar sem skipan fólks með kynhlutlausa skráningu kemur sem síðasta málsgrein og passar ekki alveg inn í greinina. Hefði ekki þurft að semja þessa grein frá grunni þannig að hún næði til allra kynja? Svo stakk það mig dálítið þegar ég las í greinargerð að skiptar skoðanir geti verið á því hvort líta eigi svo á að heimildir til hlutlausrar kynskráningar þýði að kynin séu nú þrjú eða hvort þau séu áfram tvö. Ég man ekki betur en að við höfum einmitt afgreitt þetta með lögum um kynrænt sjálfræði. Þar stendur í greinargerð, frá þessum sama hæstv. ráðherra, að í gamla umhverfinu hafi verið lagt upp með að kynin gætu einungis verið tvö en það sé svo sannarlega fjarri lagi. Þetta voru orð forsætisráðherra 

Herra forseti. Fyrst um samráð við fatlað fólk. Ég vildi bara ítreka það hér að sérstaklega var óskað eftir fulltrúum frá hagsmunasamtökum þeirra við upphaf lagasetningarinnar þar sem haldinn var hugarflugsfundur um inntak laganna. Og hins vegar sendu þau inn sérstaka umsögn í samráðsgátt. Hvað varðar kynhlutlausa skráningu kann vel að vera að hv. þingmaður fái einhverja tilfinningu fyrir þessu. Eigi að síður er það svo að þetta var unnið algerlega jafnhliða ritun frumvarpsins. Í október 2019 skipaði ég starfshópa sem unnu þetta á því þingi, ef ég man rétt. Lögin eru frá árinu 2019 þannig að þetta var undir allan tímann. Hvað varðar skiptu skoðanirnar vitnar það í raun og veru til umræðu sem hefur verið um þessi mál. Það sem kemur fram í greinargerð endurspeglar ekki endilega skoðun mína á málinu. Og ég held að engum hér inni sé greiði gerður með því að líta fram hjá þeirri umræðu sem hefur verið um þessi mál. Við höfum haft okkur til ráðgjafar færustu sérfræðinga okkar þegar kemur til að mynda að málefnum þeirra sem velja kynhlutlausa skráningu. Þetta er raunverulega bara eitthvað sem fólk á orðaskipti um. Ég held að engum sé greiði gerður með því að reyna að draga einhverja dul á að það geta verið skiptar skoðanir um þetta. Þess vegna kemur það fram í greinargerð þó að skoðun mín á þessu sé annað. Ég held að það sé einmitt mikilvægt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki þetta til umræðu.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um stjórnsýslu jafnréttismála og ég tek undir flest allt sem þar kemur fram. Þetta er hið besta mál, en getum við ekki einhvern veginn náð höndum utan um … Þó að við séum aðeins komin af stað með jafnrétti þá náum við ekki jafnrétti launa kvenna og karla. Það virðist vera svolítið erfitt að ná því. Og svo er hitt, sem er eiginlega sorglegast í þessu öllu, þ.e. mismununin gagnvart þeim sem eiga við fötlun að stríða. Þar getum við t.d. horft á aðgang fatlaðra að opinberum störfum og líka þegar hagræðing hefur verið gerð, eins og maður varð var við á sínum tíma þegar fjölda einstaklinga í hjólastólum var sagt upp hjá Strætó þegar gerðar voru breytingar þar og það voru að megninu til konur. Þannig að þessi mismunun virðist einhvern veginn enn þá vera í okkur og það er stórmerkilegt að ekki skuli fyrir löngu vera búið að taka á því. Og síðan er líka annað sem við höfum kannski aldrei rætt almennilega, þ.e. mismunun kvenna og karla á eftirlaunum. Staðreyndin er sú að konur hafa mun verri eftirlaun en karlmenn og það er eiginlega óskiljanlegt að ekki skuli vera löngu búið að sjá til þess að jafna þarna, a.m.k. að hluta til, t.d. biðlista, vegna það setur konur oft í mjög erfiða stöðu þegar makinn fellur frá. Þá standa þær oft mjög illa fjárhagslega. Spurningin er hvernig við getum tekið það inn í dæmið líka í þessum jafnréttismálum. Hvað sér hæstv. forseti sér fyrir sér að sé til ráða í þeim málum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að vekja máls á þessu. Mismunun er nefnilega víða. Það sem hér var til umræðu áðan hvað varðar hina fjölþættu mismunun þá getur einmitt farið saman aldur og kyn, eða fötlun og kyn, eða aðrir þættir sem auka enn á misréttið. Og það leynist víða. Við getum rætt um mismunun sem felst í aðgengi, en hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni mismunun í almannatryggingakerfinu og þá sérstaklega hvað varðar eldri konur sem ekki eiga full réttindi í almannatryggingakerfinu. Það er nákvæmlega það sem við vorum að koma til móts með frumvarpinu sem hæstv. félagsmálaráðherra lagði fram um félagslegan viðbótarstuðning til aldraðra. Þegar skoðað var og greint hverjir stæðu höllustum fæti í þeim hópi þá dróst upp sú mynd að það voru einstaklingar sem ekki áttu fullan rétt í almannatryggingakerfinu, ýmist af því að það voru einstaklingar af erlendum uppruna eða konur sem ekki höfðu verið á vinnumarkaði. Þessi aðgerð var beinlínis hugsuð til þess að mæta þeim hópi. En ég held hins vegar að þegar við skoðum t.d. þegar fólk eldist þá sjáum við að þeir sem haft hafa hærri laun og hafa þar af leiðandi lagt meira fyrir í lífeyriskerfið, standa betur að vígi þegar kemur fram á efri ár. Þá birtist launamisrétti kynjanna með hvað skýrustum hætti. Þannig að það er alveg á hreinu að á meðan við leiðréttum ekki þetta misrétti á vinnumarkaði mun það ganga áfram upp allan stigann þar til fólk er komið á efri ár og farið að njóta tekna úr lífeyrissjóði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Ég er alveg sammála henni í því að á þessu þarf að taka. Í sjálfu sér þarf að jafna réttindin þannig að falli t.d. eiginmaður frá þá haldi eftirlifandi eiginkona hans þeim réttindum sem maki hennar hafði þannig að ekki sé hallað þar á. Þau hafa sennilega verið samsköttuð og hafa búið lengi saman þannig að það ætti ekki að vera mikið vandamál að samræma þetta. En ef við hugsum um jafnréttið, vegna þess að nú erum við komnir með tiltölulega mikið af - það koma upp skrýtnar karla- og kvennastéttir. Við vitum t.d. með kennara að það var að stórum hluta karlastétt hérna áður fyrr. Nú er þetta orðin kvennastétt að mestu leyti. Á sama tíma og þessar breytingar hafa orðið hefur hallað gífurlega á stöðu drengja í skólastarfinu, því miður, tölurnar varðandi drengi eru hrikalegar þegar komið er upp í háskóla. Spurningin er hver hvort það sé kynjahallinn sem valdi þessu eða hvað. Við þurfum að taka á því, og þá líka sérstaklega varðandi kvennastéttirnar. Þar sem konur eru meiri hluti stéttar hallar yfirleitt alltaf á í launum. Það er eitthvert mein sem ég skil ekki hvers vegna er látið viðgangast ár eftir ár. Ég spyr hvort hæstv. ráðherra sjái einhverja lausn á því vegna þess að eins og hún sagði er búið í langan tíma að reyna þoka þessu áfram um einhver hænuskref. Hversu lengi ætlum við að feta þessi hænuskref inn í framtíðina?

Herra forseti. Aðeins aftur að fjölþættri mismunun sem hv. þingmenn nefna hér. Eins og ég nefndi áðan er það töluverð breyting að við tökum til fleiri þátta en kyns, þ.e. að við horfum líka til annarrar mismununar, beinna eða mögulegra áhrifaþátta á mismunun. Með því að breyta lögunum þannig að við séum komin með sérlög um stjórnsýsluna þar sem tekið verður tillit til ólíkra mismununarþátta erum við í raun og veru að lyfta þeim. Það er nokkuð sem skipt getur verulegu máli fyrir, segjum konur með fötlun eða konur af erlendum uppruna, og með þessu erum við búin að breyta stjórnsýslunni og gera það að verkum að vægi annarra þátta en kyns er þá sérstaklega tekið til skoðunar. En aðeins um það sem hv. þingmaður kom að hið síðara sinni, sem varðar hinn kynskipta vinnumarkað. Nú stendur yfir vinna í samráði við aðila vinnumarkaðarins sem byggir á yfirlýsingu sem gefin var út í tengslum við kjarasamninga sem náðust við BSRB fyrr á þessu ári um að ráðist verði í sérstaka skoðun á ekki bara launamun kynjanna heldur líka hinum kynskipta vinnumarkaði. Hann er mjög kynskiptur á Íslandi. Við erum í raun og veru að horfa þar á viðfangsefni sem teygir sig alveg niður í skólakerfið, því að þetta tengist líka kynskiptu námsvali. Ég ætla ekki að lofa því að ég komi hér með lausn, en þessum hóp er ætlað að skila tillögum um breytingar þannig að við getum stigið stærri skref en hænuskref í því að jafna kjör kynjanna. Þá þurfum við annars vegar að horfa á launamuninn og hins vegar á þessa miklu kynjaskiptingu á vinnumarkaði. Ég er mjög bjartsýn á að þær aðgerðir sem þarna munu birtast verði til framfara, og kannski hraðari framfara í þessum málum.

Herra forseti. Þetta tengist beinlínis lokaorðum síðustu ræðu minnar. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um stjórnsýslu jafnréttismála og legg það fram samhliða frumvarpinu sem ég mælti fyrir áðan um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Umfjöllunarefni þessa frumvarps er sambærilegt við II. kafla gildandi jafnréttislaga sem ber yfirskriftina Stjórnsýsla. Lagt er til að frumvarp þetta gildi um skipulag á þeirri stjórnsýslu sem lagt er til að gildi um jafnréttismál og að undir þessa stjórnsýslu heyri þau heildarlög sem ég mælti fyrir áðan og síðan einnig lögin um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, nr. 85/2018, og lög um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018. Með tilkomu framangreindra laga frá árinu 2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði og laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna var Jafnréttisstofu og kærunefnd jafnréttismála falið það hlutverk að fara með jafnréttismál í víðari skilningi en áður hafði tíðkast hér á landi. Það tengist auðvitað umræðu sem hefur farið fram víða í nágrannalöndum okkar um útvíkkun jafnréttishugtaksins og hversu langt við eigum að ganga í þeirri útvíkkun. Eins og ég nefndi áðan var það mín niðurstaða að það væri mikilvægt að hafa hér áfram lög um jafna meðferð kynja enda fjallað mjög ítarlega um ýmsa aðra þætti í þessum tveimur lagabálkum en hins vegar er unnið með það sem lýtur að fjölþættri mismunun í frumvarpinu um jafna stöðu kynja. Eftir að Alþingi samþykkti þessi lög frá árinu 2018 fengu Jafnréttisstofa og kærunefnd jafnréttismála það hlutverk að fjalla um jafnrétti kynja og jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna innan sem utan vinnumarkaðar, sem og meginregluna um jafna meðferð á vinnumarkaði, óháð trú, lífsskoðun, fötlun, skertri starfsgetu, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum eða kyntjáningu. Jafnframt var ráðherra jafnréttismála falin yfirstjórn á sviði jafnréttismála þar sem átt var við meginregluna um jafna meðferð í víðari skilningi, samanber þá upptalningu sem ég fór með hér að framan. Ekki eru lagðar til breytingar á því fyrirkomulagi í frumvarpi þessu. Hins vegar er lögð til sú breyting að fjallað verði um skipulag stjórnsýslu jafnréttismála í einum lögum en ekki inni í lögum um jafnrétti kynjanna. Það er eðlilegt framhald af fyrrgreindum breytingum, m.a. til að tryggja heildaryfirsýn, auka skýrleika og gera framkvæmd laganna skilvirkari. Virðulegi forseti. Fer ég þá nánar yfir ákvæði þessa frumvarps. Eins og verið hefur er gert ráð fyrir að ráðherra jafnréttismála fari með yfirstjórn þessara laga nema annars sé sérstaklega getið og Jafnréttisstofa sem hér var nefnd áðan verði áfram sérstök stofnun sem heyri undir yfirstjórn ráðherra jafnréttismála og annist stjórnsýslu á því sviði sem framangreind löggjöf tekur til. Lögð er til sú breyting frá gildandi lögum að ákvæðum um Jafnréttisstofu verði skipt niður í fleiri ákvæði. Eftirlitsþáttur stofnunarinnar við framkvæmd laganna hefur verið gerður skýrari með tillögum í frumvarpinu, m.a. með álagningu dagsekta í nánar tilgreindum tilvikum. Raunar voru Jafnréttisstofu veittar heimildir til álagningar dagsekta í tilteknum tilvikum í gildandi jafnréttislögum en síðan var aukið við þá heimild með lögum nr. 56/2017, um jafnlaunavottun. Því er fjallað um dagsektir á fleiri en einum stað í gildandi lögum, eftir því hvernig brot er um að ræða. Er það til þess fallið að valda misskilningi og því er lagt til að framangreindar málsgreinar verði sérákvæði og fái fyrirsögnina Dagsektir. Herra forseti. Gert er ráð fyrir að þeim sem telja á sér brotið á grundvelli ákvæða framangreindrar löggjafar á sviði jafnréttismála verði áfram gert kleift að kæra ætluð brot til sjálfstæðrar kærunefndar, kærunefndar jafnréttismála. Í ljósi þess að kærunefnd jafnréttismála úrskurðar ekki eingöngu um mismunun á grundvelli kyns þykir rétt að auka við kröfuna um sérþekkingu innan kærunefndarinnar á jafnréttismálum. Því er lagt til í frumvarpi þessu að a.m.k. tveir nefndarmenn, þar á meðal formaður, skuli hafa sérþekkingu á sviði jafnréttismála. Enn fremur er lagt til að fulltrúar kærunefndarinnar verði ekki skipaðir til sama tíma þannig að tryggt sé eins og unnt er að ávallt verði til staðar tiltekin þekking hjá skipuðum fulltrúum í kærunefndinni þó að skipt sé um fulltrúa. Lagt er til í frumvarpi þessu það nýmæli að kærunefnd jafnréttismála verði veitt skýr heimild til að beina þeim fyrirmælum til hins brotlega að gera tilteknar ráðstafanir til að bæta úr þegar það á við. Úrskurðirnir fela áfram í sér bindandi niðurstöðu fyrir málsaðila um hvort þau lög sem heyra undir kærunefndina hafi verið brotin en lagt er til að bætt verði við með skýrum hætti að þegar við á geti kærunefndin beint þeim fyrirmælum til hins brotlega að gera viðeigandi ráðstafanir til að bæta úr þannig að hann geti ekki mætt úrskurði með algjöru athafnaleysi. Þá verður Jafnréttisstofu betur gert kleift að sinna því hlutverki sínu sem hún hefur samkvæmt gildandi lögum, sem er að fylgja úrskurðum kærunefndarinnar eftir, að viðlögðum dagsektum. Áfram er gert ráð fyrir því að hafi úrskurður kærunefndar jafnréttismála verið kæranda í hag en gagnaðili ekki viljað una honum og höfðað þá mál til ógildingar á úrskurðinum fyrir dómstólum fái kærandi greiddan málskostnað úr ríkissjóði fyrir héraðsdómi, Landsrétti og Hæstarétti eftir því sem við á. Lagt er til það nýmæli að við slíka málsókn skuli kærunefnd jafnréttismála jafnframt stefnt til varnar í málinu. Það er gert á þeim grunni að enginn þekkir betur á hvaða forsendum úrskurður nefndarinnar er byggður en nefndin sjálf og því rétt að hún sjái um að færa fram málsástæður og lagarök fyrir því að úrskurðurinn sé löglegur og réttur en ekki kærandi einn eins og núverandi skipan mála er hagað. Rétt er að taka fram að eftir sem áður hefur kærandi í slíkum dómsmálum kost á að koma að öllum viðhorfum sínum varðandi málið þar sem hann telst einnig til varnaraðila málsins. Ég vek athygli á því að þetta fyrirkomulag, verði það að lögum, er þá sambærilegt við það sem tíðkast til að mynda í Danmörku þar sem viðkomandi úrskurðarnefnd er einnig hluti af dómsmáli, komi til þess. Þá er lagt til það nýmæli að ef kærunefnd jafnréttismála hefur til umfjöllunar mál sem varðar ráðningu, setningu eða skipun í starf geti hún aflað frekari upplýsinga um málið frá þeim einstaklingi sem hlaut starfið, telji hún ástæðu til, í því skyni að upplýsa málið nægjanlega í samræmi við stjórnsýslulög. Um það hefur verið fjallað, þó ekki alveg með einlitum hætti, í bæði í dómum og álitum umboðsmanns Alþingis og tel ég að þarna sé farin sú leið að heimildin komi til móts við þær ábendingar sem umboðsmaður hefur sett fram. Um þetta hefur líka verið fjallað fyrir dómstólum og eins og ég segi ekki alveg einlitar niðurstöður í þeim efnum. Í frumvarpinu er kveðið á um skyldu kærunefndar jafnréttismála til að birta úrskurði sína og er það í samræmi við gildandi lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Lagt er til það nýmæli að bætt verði við ákvæði þar sem kveðið er á um skyldu nefndarinnar til að skila ráðherra skýrslu um störf sín, helstu niðurstöður og leiðbeinandi reglur sem leiða má af úrskurðum hennar en slíkt ákvæði myndi auka gagnsæi og auðvelda fólki að fylgjast með framkvæmd og túlkun þeirra laga sem heyra undir kærunefnd jafnréttismála. Herra forseti. Áfram er gert ráð fyrir að ráðherra leggi fram skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála en sú breyting er lögð til að ráðherra geri það einu sinni á kjörtímabili en ekki á jafnréttisþingi sem haldið er á tveggja ára fresti og í henni komi m.a. fram mat á stöðu og árangri verkefna í gildandi þingsályktun um framkvæmdaáætlun í kynjajafnréttismálum. Lögð er til sú breyting að jafnréttisáætlun hjá sveitarfélögum sem tekur til jafnréttis kynjanna eingöngu verði nú áætlun um að gæta þurfi að fleiri mismununarástæðum en kyni, þ.e. einnig kynþætti, fötlun, kynhneigð og fleiru. Ekki verður lengur gert ráð fyrir skipan sérstakrar jafnréttisnefndar sveitarfélaga heldur þess í stað að sveitarstjórn feli byggðarráði eða annarri fastanefnd sveitarfélags að fara með jafnréttismál innan sveitarfélagsins og hafa með stuðningi starfsfólks umsjón með undirbúningi áætlunar og framkvæmd hennar. Að lokum eru lagðar til nauðsynlegar breytingar á lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði annars vegar og jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna hins vegar í því skyni að tryggja samræmi milli þeirra laga og frumvarps þessa, sem og til samræmis við frumvarp til nýrra laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Herra forseti. Verði frumvarpið lögfest í núverandi mynd er ekki ástæða til að ætla að það hafi bein áhrif á útgjöld ríkissjóðs umfram það sem leiðir af framkvæmd gildandi laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, laga um jafna meðferð á vinnumarkaði og laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Ætlunin er að stuðla að öflugri stjórnsýslu málaflokksins og byggja upp víðtækari þekkingu á jafnréttismálum innan stjórnsýslunnar. Þá er þess vænst, eins og hér kom fram áðan, að þessi styrking leiði til aukinnar réttarverndar fyrir fólk sem telur sér mismunað á grundvelli kyns, kynþáttar, þjóðernisuppruna, trúar, lífsskoðunar, aldurs, fötlunar, skertrar starfsgetu, kynhneigðar, kynvitundar, kyneinkenna eða kyntjáningar og þar með aukins jafnréttis í samfélaginu. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og legg til að því verði vísað að lokinni þessari umræðu til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Hæstv. forseti. Það eru tvö atriði sem ég vildi nefna, annars vegar vildi ég nota tækifærið til að halda því til haga að ég tel að í nefndarstarfinu þurfi aðeins að fara yfir það fyrirkomulag sem varðar það hvernig farið er með niðurstöður kærunefndar jafnréttismála, þ.e. hvernig málum verði stefnt fyrir dómstóla og þess háttar. Ég held að reynslan hafi sýnt að þörf sé á að breyta núverandi ákvæðum. En ég vil halda því til haga að ég er ekki alveg viss um þá leið sem liggur fyrir í frumvarpinu um það. En nóg um það, það verður þá verkefni nefndarinnar að ræða það aðeins út frá almennum sjónarmiðum um málsmeðferð í stjórnsýslunni og fyrir dómstólum. En hitt atriðið sem ég vildi spyrja hæstv. forsætisráðherra um varðar athugasemdir sem hafa komið fram hjá umboðsmanni Alþingis varðandi kærunefndina og niðurstöður hennar. Mig rekur minni til þess að í sumar, þegar frumvarp þetta var á samráðsgátt, hafi komið fram athugasemd frá umboðsmanni Alþingis við frumvarpið, m.a. út frá forsendum eða byggt á þeirri athugasemd umboðsmanns um að kærunefndin hefði í einhverjum tilvikum farið út fyrir verksvið sitt í sambandi við það að leggja mat, sjálfstætt mat, á hæfni umsækjenda um störf, hún hefði sem sagt farið í raun og veru út fyrir verksvið sitt samkvæmt jafnréttislögum, hefði ekki skoðað málin eingöngu út frá sjónarmiðum jafnréttislaga heldur hefði verið komin út í miklu almennari 

Herra forseti. Ég þakka hv. um þingmanni fyrir. Ég vil rifja upp þá dóma sem hafa fallið vegna úrskurða kærunefndar jafnréttismála og svo það sé bara skýrt hefur kærunefnd jafnréttismála ekki vald til að hnekkja ráðningu, setningu eða skipan sem atvinnurekandi hefur tekið ákvörðun um eða hrundið í framkvæmd. Rifja má dóm Hæstaréttar upp frá árinu 2017 þar sem fram kom að það hafi ekki áhrif á gildi úrskurðar kærunefndar jafnréttismála sem umboðsmaður hafði áður veitt álit um að mikilvægt væri að gefa einstaklingnum sem fær þá starfið kost á að láta málið til sín taka. Dómur Hæstaréttar var að það hefði ekki verið nauðsynlegt þar sem nefndin hefði hvort eð er ekki vald til að hnekkja þeirri ráðningu sem veitingarvaldshafinn hefði tekið ákvörðun um og hrundið í framkvæmd. Hins vegar er komið til móts við þau sjónarmið sem finna má í áliti umboðsmanns að kærunefndin fær heimild til að leita upplýsinga hjá þeim aðila sem fær starfið þrátt fyrir að engu sé breytt um að kærunefndin hafi ekki möguleika á að hnekkja ráðningu, bara svo þetta sé algerlega skýrt. Hv. þingmaður spyr svo hvort að kærunefndin eigi að fara ofan í það matsferli sem fer fram. Þetta tel ég bara ágætt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd ræði í yfirferð sinni yfir frumvarpið. Kærunefnd jafnréttismála hefur bent á það að sjaldnast sé konum og körlum mismunað 

Herra forseti. Það er alveg rétt, þetta er sjaldnast svo kristalskýrt og eðli máls samkvæmt þá er það þannig að auðvitað þarf að leggja mat á allar þær forsendur sem liggja til grundvallar ákvörðun veitingarvaldshafa, eða hvað við köllum aðila sem ræður í starfið. Það þarf auðvitað að meta það hvort allar forsendur sem lagðar eru til grundvallar séu málefnalegar og hvort þær með einhverjum hætti snerta gildissvið jafnréttislaga. En svo geta verið fjöldamörg önnur matskennd ákvæði sem geta orkað tvímælis í sambandi við ráðningu í störf þegar verið er að vega saman ákveðna hluti eins og nám á einhverju tilteknu sviði eða starfsreynslu á einhverju sviði, hvort á að vega þyngra, námið eða starfsreynslan, bara svo dæmi sé tekið. Þar geta verið alls konar matskennd ákvæði sem koma upp, hvað eigum við að segja, sem koma kynferði umsækjendanna ekki neitt við en geta engu að síður verið umdeilanleg. En hvað sem þessu líður, tilgangur minn með því að koma hingað upp var fyrst og fremst að vekja athygli á því að ég teldi að þetta væru atriði sem við þyrftum að fara yfir í störfum nefndarinnar og ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. En við munum þurfa að ræða þessa þætti og þessa útfærslu svolítið í nefndinni, ekki síst í ljósi þess að þeir þættir sem ég hef verið að víkja hér að hafa verið umdeildir og tekist hefur verið á um þá bæði fyrir dómstólum og í álitum umboðsmanns á undanförnum árum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Ég velti fyrir mér hvort hv. þm. Birgi Ármannssyni hafi þótt forsætisráðherra of formleg þegar hún ræddi um veitingarvaldshafa, og væru það þá ákveðin tímamót ef þessi tiltekni hv. þingmaður telur of langt gengið í formlegu málfari. En það sem mig langaði að nefna er að það er auðvitað ágætlega fjallað um þetta í greinargerð hins frumvarpsins sem ég mælti fyrir áðan, þar sem í 19. gr. er fjallað um mismunun á grundvelli kyns þegar kemur að bæði ráðningum og í starfi. Þar er sett fram sönnunarreglan og hins vegar matsreglan, þ.e. að sá sem telur á sér brotið þarf að færa fram staðreyndir eða önnur gögn og upplýsingar sem leiða líkur að því að við ráðningu í starf hafi verið beint eða óbeint mismunað á grundvelli kyns. Takist kæranda að leiða líkur að slíkri mismunun færist sönnunarbyrðin yfir á atvinnurekanda eða veitingarvaldshafa, ef við erum mjög formleg, sem verður þá að sýna fram á að aðrar ástæður en kyn hafi legið til grundvallar ákvörðun hans. Við þetta hefur umboðsmaður gert þá athugasemd að það sé ekki kærunefndar að fara ofan í ferlið frá A til Ö. En spyrja má að því, eins og ég nefndi hér áðan, því að sjaldan er slík mismunun svo rækilega uppi á yfirborðinu að hún standi einfaldlega í rökstuðningi. Og þá er kærunefnd jafnréttismála kannski ákveðinn vandi á höndum, því að hvernig á að meta það að einhverjar ómálefnalegar aðstæður hafi legið til grundvallar ef ekki á að fara ofan í hvern einstakan þátt í ráðningarferlinu? En að því sögðu er það mín niðurstaða að þarna séu töluverður, hvað getum við sagt, lögfræðilegur ágreiningur milli helstu sérfræðinga á þessu sviði og mér finnst það jákvætt að nefndin fari vel ofan í þau mál. Í þessu frumvarpi er leitast við að ráðast í úrbætur 

Herra forseti. Ég hefði kannski átt að fá að ræða þessi mál saman því að þau eru öll náskyld en mér láðist að óska eftir því. Þetta er sem sagt fyrsta af þremur frumvörpum, mjög einfalt að gerð en er 20. mál um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði, varðar breytt aldursviðmið. Frumvarpið er unnið í samstarfi forsætisráðuneytisins og starfshóps sem var skipaður samkvæmt bráðabirgðaákvæði II í lögum um kynrænt sjálfræði, nr. 80/2019. Með ákvæðinu var starfshópnum m.a. falið að endurskoða aldursviðmið laganna til lækkunar vegna réttar til að breyta skráningu kyns og skyldi hann hafa um það samstarf við Barnaverndarstofu, umboðsmann barna og hagsmunasamtök hinsegin fólks. Þetta var að frumkvæði meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Þegar hún lauk umfjöllun sinni um lögin um kynrænt sjálfræði var gerð sú breyting á frumvarpinu, við meðferð málsins, að aldursviðmið var hækkað úr 15 árum í 18 ár. Í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar var fjallað um þá breytingu og bent á að mikilvægt væri að vinna hana betur, skoða þetta út í hörgul og eiga um það ríkt samráð við alla aðila. Þessi starfshópur var starfandi frá haustinu 2019 fram í ágúst 2020. Hann skilaði skýrslu í september sem birt hefur verið á vef forsætisráðuneytisins og þar er lagt til að horfið verði til upprunalegs ákvæðis, þ.e. að rétturinn miðist við 15 ára aldur í stað 18 ára til að breyta opinberri skráningu kyns og um leið nafni. Þar með hefur hver einstaklingur sem náð hefur þeim aldri rétt til að breyta skráningu sinni í þjóðskrá hvað varðar kyn en hvað varðar börn yngri en 15 ára er gert ráð fyrir að þau geti með fulltingi forsjáraðila sinna breytt opinberri skráningu kyns síns. Við mat á því, sem eðlilega var ákveðið að gefa rýmri tíma til umfjöllunar, við hvaða aldur eigi að binda sjálfstæðan rétt barna til að breyta skráningu kyns, vegast einkum á sjónarmið um rétt barna til verndar annars vegar og sjónarmið um rétt barna til að hafa áhrif á ákvarðanir sem varða eigið líf hins vegar. Þegar um þetta er fjallað er mikilvægt að hafa að leiðarljósi meginreglu barnaréttar um að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess, samanber ákvæði barnalaga, nr. 76/2003. Jafnframt er nauðsynlegt að hafa í huga að kynvitund er þáttur sjálfsmyndar einstaklingsins og nýtur verndar mannréttindaákvæða sem lúta að friðhelgi einkalífs. Herra forseti. Unglingar sem upplifa kynmisræmi eru afar viðkvæmur hópur. Í áðurnefndri skýrslu starfshópsins er vísað til erlendra rannsókna sem sýna að mörg þeirra verða fyrir áreitni og ofbeldi, bæði líkamlegu og andlegu, niðurlægingu og mismunun. Þetta getur orsakað óöryggi, félagslega einangrun, vanlíðan og geðræn vandamál enda er tíðni þunglyndis, kvíða, átraskana, sjálfskaða og sjálfsvíga hærri hjá þessum hópi en öðrum hópum unglinga. Sjálfsmynd og sjálfsmat eru mikilvægir þættir í andlegri heilsu okkar og því hvernig við mátum okkur inn í samfélag okkar. Öllum unglingum er það mikilvægt að á þau sé hlustað og að líðan þeirra og sjálfsmynd sé virt og skipti máli. Þetta er mjög brýnt þegar trans unglingar eiga í hlut. Í sænsku skýrslunni Juridiskt kön och medicinsk könskorrigering frá 2014 kemur fram að flestir rannsakendur séu sammála um að það hafi mikil áhrif á geðheilsu trans fólks að hvaða marki kynvitund þess sé virt, hvort það geti tjáð hana í venjulegum félagslegum aðstæðum og hvort það hafi stuðning þeirra sem standa því næst. Stuðningur bæði fjölskyldu og samfélags er nauðsynlegur til að trans unglingar geti þroskað kynvitund sína án þess að verða fyrir fordómum, áreitni og útskúfun. Þetta snýst í raun og veru um að þessi hópur unglinga geti mátað sig við samfélagið og upplifað það að þeirra kynvitund sé jafn mikilvæg og annarra unglinga sem ekki líður með svona. Herra forseti. Ég nefndi það áðan að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hefði talið rétt að gefa þessu rýmri skoðun. Það er ekki óeðlilegt í ljósi þess að samkvæmt ákvæðum lögræðislaga verða einstaklingar lögráða 18 ára. Foreldrar barns eða þau sem koma í foreldra stað fara með lögráð þess fram að 18 ára aldri og nefnast þau lögráð forsjá. Um forsjá fer samkvæmt ákvæðum barnalaga og barnaverndarlaga. Barn nýtur þannig forsjár foreldra eða forsjáraðila til 18 ára aldurs. Í ákvæðum barnalaga, nr. 76/2003, er mælt fyrir um réttindi barna og segir þar að barn eigi rétt á að lifa, þroskast og njóta verndar, umönnunar og annarra réttinda í samræmi við aldur og þroska og án mismununar af nokkru tagi. Óheimilt er að beita barn hvers kyns ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Einnig er þar sett fram meginreglan um að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess og barn eigi rétt á að láta skoðanir sínar í ljós í öllum málum sem það varða og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur og þroska. Enn fremur segir að foreldrum beri að hafa samráð við barn sitt áður en málefnum þess er ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til. Skal afstaða barns fá aukið vægi eftir því sem barnið eldist og þroskast. Framangreind ákvæði 1. gr. barnalaga endurspegla nokkrar meginreglur samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem var lögfestur hér á landi með lögum nr. 19/2013. Skylda forsjáraðila til að hafa samráð við barn sitt um ákvarðanir sem varða líf þess helst í hendur við rétt barnsins til að hafa áhrif á slíkar ákvarðanir og tjá sig um þær. Það þýðir að forræði og ákvörðunarvald forsjáraðila fer minnkandi með aldri barna og auknum þroska þeirra. Sú skylda forsjáraðila og annarra sem taka ákvarðanir um hagi og líf barna að gera það sem barni er fyrir bestu krefst þess að hlustað sé á skoðanir barna og reynslu. Þegar vægi sjónarmiða barna er metið þarf að líta til aldurs þeirra og þroska og þess hvort þau gera sér grein fyrir afleiðingum ákvörðunarinnar sem skal taka. Herra forseti. Niðurstaða starfshópsins sem vann að málinu var að unglingar hafi við 15 ára aldur almennt nægan þroska til að taka sjálf ákvörðun um breytingu á skráningu kyns síns og geri sér grein fyrir afleiðingum þeirrar ákvörðunar. Niðurstaðan byggir á heildstæðu mati á þeim gögnum og upplýsingum sem hópurinn aflaði, svo og samráði. Í því sambandi leggur starfshópurinn annars vegar áherslu á að kynvitund sé persónuleg upplifun einstaklings af sjálfum sér og að því sé afar erfitt fyrir forsjáraðila að sannreyna hvort upplifun barnsins af kynmisræmi sé „rétt“. Hins vegar vísar starfshópurinn til þess að ákvörðunin sé afturkræf og einföld í framkvæmd en bendir jafnframt á mikilvægi þess að auðvelt verði fyrir börn að „snúa til baka“ ef þau komast að þeirri niðurstöðu að þau tilheyri þrátt fyrir allt því kyni sem þeim var úthlutað við fæðingu. Með því að heimila unglingum frá 15 ára aldri að ákveða sjálf hvert skráð kyn þeirra skuli vera sýni samfélagið þeim traust og viðurkenni upplifun þeirra um sjálf sig. Þetta geti haft mikla þýðingu fyrir líðan unglinga sem upplifa kynmisræmi og jafnframt gefið þeim tækifæri til að kanna betur kynvitund sína áður en til frekari meðferðar kemur. Telur starfshópurinn að mikilvægi þess að kynskráningarbreyting standi unglingum til boða réttlæti það að takmarka að þessu leyti forsjárvald foreldra eða forsjáraðila. Starfshópurinn lýsir í skýrslu sinni yfir skilningi á stöðu barna með alvarlegar geðraskanir og fjölþættan vanda en lítur svo á að vega verði og meta hugsanlega áhættu gagnvart þessum börnum í ljósi þess ávinnings sem hlýst af því að rýmka rétt trans barna og unglinga til að taka sjálf ákvörðun um breytingu á kynskráningu. Það er niðurstaða starfshópsins að ekki hafi með skýrum hætti verið rökstutt að afleiðingar lækkunar aldursviðmiðsins séu svo alvarlegar fyrir þessi börn að það réttlæti að horfið sé frá henni. Bendir starfshópurinn í því sambandi á að lækkun aldursviðmiðsins feli í sér ótvíræða réttarbót fyrir þorra trans unglinga. Frumvarpið byggist á niðurstöðu og tillögum starfshópsins. Telja verður ákjósanlegt að einstaklingar öðlist rétt til að breyta skráningu kyns og nafni við 15 ára aldur en flestir unglingar hefja framhaldsskólagöngu á þessum aldri. Þarna eru því tímamót í lífi unglingsins og mikilvægt að geta hafið nám í nýjum skóla með rétta skráningu á kyni og nafni sem samræmist kynvitund viðkomandi. Þannig er áhugavert að skoða að í íslenskum lögum eru ýmis réttindi og skyldur tengd 15 ára aldri, t.d. er barn sjálfstæður aðili að barnaverndarmáli við 15 ára aldur. Þá er barn sakhæft við 15 ára aldur, auk þess sem 15 ár er kynferðislegur lágmarksaldur. Enn fremur fá börn aukin réttindi samkvæmt umferðarlögum við 15 ára aldur. Frú forseti. Í frumvarpinu er einnig lagt til að takmarkanir 7. gr. laga um kynrænt sjálfræði, sem fela í sér að breyting á skráningu kyns og samhliða nafnbreyting sé aðeins heimil einu sinni nema sérstakar ástæður séu til annars, gildi ekki um einstaklinga yngri en 18 ára. Kynvitund hvers og eins er í mótun allt fram á fullorðinsár. Sum börn hafa lifað í leiðréttu kyni frá unga aldri en önnur upplifa kynmisræmi ekki fyrr en á unglingsárum og eru leitandi og óviss um kyn sitt. Það er því ekki ólíklegt að einhverjir einstaklingar muni vilja breyta aftur kynskráningu sinni ef þeir komast að því að kynvitund þeirra samrýmist eftir allt því kyni sem þeim var úthlutað við fæðingu. Mikilvægt er að löggjöf taki mið af þessu og setji unglingum í þessari stöðu ekki ónauðsynlegar hindranir. Því er lagt til að bætt verði við nýrri málsgrein í framangreint ákvæði laga um kynrænt sjálfræði þar sem mælt verði fyrir um að einstaklingar undir 18 ára aldri séu undanþegnir þeim takmörkunum sem felast í 1. mgr. greinarinnar. Auk þessara breytinga eru lagðar til breytingar á mannanafnalögum til að gæta samræmis milli þeirra og ákvæða frumvarpsins. Frumvarpið varðar framkvæmd skráningar upplýsinga í þjóðskrá en ekki verður séð að það hafi neikvæð eða íþyngjandi áhrif á stjórnsýslu. Mögulegt er að umsóknum um breytingu á skráðu kyni og samhliða nafni muni fjölga en ætla má að áhrif þess á starfsemi þjóðskrár verði óveruleg. Einstaklingar greiða sjálfir fyrir breytta skráningu á kyni og nafnbreytingu auk nýrra skilríkja. Ekki verður því séð að frumvarpið muni hafa neikvæð áhrif á fjárhag ríkissjóðs. Frú forseti. Samþykkt frumvarpsins yrði réttarbót fyrir unglinga sem upplifa kynmisræmi. Sýnt hefur verið fram á það með rannsóknum að það skipti sköpum fyrir líðan og geðheilsu trans unglinga að sjálfsmynd þeirra sé viðurkennd af aðstandendum og vinum og samfélaginu öllu og þau mæti þannig skilningi í félagslegum samskiptum sínum við aðra. Mikilvægi þess að trans unglingar geti tjáð kynvitund sína í venjulegum félagslegum aðstæðum hefur mikil áhrif á líðan þeirra. Ein forsenda þessa er að samfélagið viðurkenni rétt þeirra til að ákveða sjálf kyn sitt. Verði frumvarpið að lögum ætti það að stuðla að bættri líðan trans unglinga á Íslandi. Forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.

Frú forseti. Þá er komið að frumvarpi númer tvö sem tengist lögum um kynrænt sjálfræði, fjallar um breytta kynskráningu. Þetta frumvarp var unnið í samstarfi forsætisráðuneytisins og starfshóps sem var skipaður samkvæmt áðurnefndu, títtnefndu jafnvel, bráðabirgðaákvæði II í lögum um kynrænt sjálfræði. Með ákvæðinu var starfshópnum meðal annars falið að fjalla um og gera tillögur um breytingar á öðrum lögum sem nauðsynlegar væru til að tryggja réttindi trans fólks og intersex fólks. Í þessum hópi sátu fulltrúar dómsmálaráðuneytis, félagsmálaráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis. Formaður hópsins var skipaður af forsætisráðherra og sérfræðingur forsætisráðuneytisins var starfsmaður hópsins. Starfshópurinn var skipaður með það fyrir augum að tryggja gott samráð um umfangsmestu lagabreytingarnar og hafa samráð við önnur ráðuneyti eftir því sem við átti, einnig þau sem ekki áttu sérstaka fulltrúa í þessum hópi, svo sem mennta- og menningarmálaráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti. Hópurinn átti einnig fundi með fulltrúum frá Samtökunum '78 og Trans Íslandi. Frumvarpið byggist á tillögum starfshópsins sem birtar voru í skýrslu sem hann skilaði til mín í september síðastliðinn og birt var á vef forsætisráðuneytisins. Hæstv. forseti. Þær breytingar sem nauðsynlegt er að gera á lögum vegna samþykktar laga um kynrænt sjálfræði falla að meginstefnu til í tvo flokka. Annars vegar er um að ræða breytingar sem til koma vegna þess að lög um kynrænt sjálfræði heimila einstaklingum að hafa hlutlausa kynskráningu. Heimildin gerir það að verkum að í lagaákvæðum sem fela í sér kyngreiningu (karl, kona) verður jafnframt að gera ráð fyrir þeim hópi sem kýs að hafa hlutlausa kynskráningu. Hins vegar þarf að huga að breytingum á ýmsum lögum til að tryggja foreldrastöðu trans fólks og einstaklinga með hlutlausa kynskráningu. Íslensk lög hafa ekki gert það að skilyrði fyrir breytingu trans fólks á kynskráningu sinni að viðkomandi gangist undir ófrjósemisaðgerð. Því er það vel hugsanlegt að trans maður gangi með og ali barn og að trans kona geti barn. Þessir möguleikar voru fyrir hendi fyrir setningu laga um kynrænt sjálfræði en ekki hafa verið gerðar nauðsynlegar breytingar á lögum til að samræma þau þessum veruleika. Fjöldamörg íslensk lög hafa að geyma ákvæði sem fela í sér kyngreiningu. Ekki er talin brýn þörf á að breyta öllum þessum ákvæðum enda má gera ráð fyrir að sumum þeirra a.m.k. yrði beitt með rýmkandi skýringu, eða eftir atvikum lögjöfnun, um einstaklinga með hlutlausa kynskráningu. Við gerð frumvarpsins hefur einkum verið lögð áhersla á ákvæði sem kveða á um einstaklingsbundin réttindi og ákvæði sem lúta að jafnri stöðu kynja. Tvær meginaðferðir koma til greina við að innleiða þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru og þetta er að sjálfsögðu matsatriði. Annars vegar er hægt að breyta lögum á þann veg að þau verði með öllu kynhlutlaus. Hins vegar er hægt að setja sérákvæði um einstaklinga sem breytt hafa kynskráningu sinni. Í frumvarpi þessu eru báðar aðferðir notaðar og fer það eftir efni ákvæðanna og uppbyggingu og stíl þeirra laga sem um ræðir hvor þeirra þykir heppilegri í hverju tilviki. Virðulegi forseti. Ég vil nefna það að dómsmálaráðherra mun leggja fram frumvarp til laga um breytingu á barnalögum sem hefur að geyma tillögur að breytingum sem nauðsynlegt er að gera til að tryggja foreldrastöðu trans fólks og fólks með hlutlausa kynskráningu. Þær breytingar eru umfangsmiklar og eru því lagðar fram í sérstöku frumvarpi, sem von er á til þingsins í þessum mánuði. Ein af þeim breytingum sem þar eru lagðar til er að bætt verði við lögin ákvæði sem mælir fyrir um að ákvæði annarra laga sem fjalla um móður, þungaða konu, konu sem nýlega hefur alið barn og konu með barn á brjósti taki einnig til karlmanns og einstaklings með hlutlausa kynskráningu í sömu stöðu. Sambærilegri tilvísun til ákvæða sem fjalla um föður verði jafnframt bætt við þar sem kveðið verði á um að þau eigi einnig við um einstakling sem hefur breytt kynskráningu sinni og telst foreldri barns, annað en það sem ól það. Með þessu móti er hægt að draga mjög úr umfangi lagabreytinga. Sem dæmi verður óþarft að gera sérstakar breytingar á ákvæðum af þessum toga í barnaverndarlögum, lögum um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir, lögum um þungunarrof, lögum um almannatryggingar, lögum um fæðingar- og foreldraorlof og lögum um sjúkratryggingar. Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu varða lagaákvæði af ýmsum toga. Sem dæmi má í fyrsta lagi nefna ákvæði sem lúta að réttindum í tengslum við meðgöngu og fæðingu barns, einkum fjárhagslega aðstoð við foreldra. Í öðru lagi má nefna löggjöf um tæknifrjóvgun og í þriðja lagi ákvæði sem lúta að kynjajafnrétti. Í fjórða lagi hefur frumvarpið að geyma tillögur að breytingum á tilteknum ákvæðum almennra hegningarlaga. Hér skulu nefndir helstu efnisflokkar. Í frumvarpinu er lögð til breyting á tilteknu ákvæði laga um félagslega aðstoð sem fjallar um mæðralaun og feðralaun. Gert er ráð fyrir að bætt verði við greinina nýrri málsgrein sem mælir fyrir um að ákvæði greinarinnar eigi að breyttu breytanda einnig við um bætur til foreldra sem hafa hlutlausa kynskráningu. Í öðru lagi eru það lög um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna. Breytingar sem lagðar eru til á tæknifrjóvgunarlögum lúta fyrst og fremst að því að víkka gildissvið laganna þannig að þau nái jafnframt til einstaklinga sem breytt hafa kynskráningu sinni, hvort sem um er að ræða þann sem gengst undir tæknifrjóvgun eða maka hans. Jafnframt er lagt til viðbótarákvæði við tiltekna grein laganna sem mælir fyrir um að pari í hjúskap eða skráðri sambúð sé heimilt að gefa hvort öðru kynfrumur. Þess munu vera dæmi hér á landi að konur í hjúskap eða skráðri sambúð hafi gefið hvor annarri eggfrumur við tæknifrjóvgun, þ.e. önnur konan hefur gengið með barn sem getið er við tæknifrjóvgun þar sem eggfruma eiginkonu hennar hefur verið frjóvguð. Ástæða er til að lögfesta þessa heimild með skýrum hætti. Hún mun einnig nýtast trans körlum sem gert hafa ráðstafanir til að geyma eggfrumur áður en þeir gangast undir kynleiðréttingaraðgerð sem skerðir frjósemi þeirra og hafa þá möguleika á að gefa þær maka sínum sem gengur með og elur barnið. Í þriðja lagi eru það lagaákvæði sem lúta að jafnrétti kynjanna sem við höfum einmitt verið að ræða hér fyrr í dag. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um það en vil þó segja að þar hafa verið samræmdar tillögur að breytingum á ákvæðum sem varða jafnrétti við þessi frumvörp og vil ítreka það sem ég benti á hér áðan að ýmis ákvæði laganna sem fjalla um kynjajafnrétti miða að því að jafna möguleika og áhrif karla og kvenna í samfélaginu og þátttökumöguleika þeirra og byggjast þá á því að fjöldi hvors kyns á hverjum tíma sé svipaður. Ég get nefnt sem dæmi ákvæði sem við vorum að ræða hér áðan um lágmarkshlutfall karla og kvenna í nefndum, ráðum og stjórnum. Sú stefna er sem sagt mörkuð að halda slíkum ákvæðum óbreyttum en leitast við að tryggja stöðu einstaklinga með hlutlausa kynskráningu með sérstökum ákvæðum. Þá vil ég einnig nefna ákvæði laga um fæðingar- og foreldraorlof þar sem segir að lögunum sé ætlað að gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Lagt er til að í stað orðanna „bæði konum og körlum“ komi: foreldrum. Ég vil í þessu samhengi líka nefna ákvæði laga um grunnskóla og ákvæði laga um fjölmiðla. Ég nefndi hegningarlögin hér áðan en þær breytingar á almennum hegningarlögum sem lagðar eru til varða einkum tvo kafla laganna. Þetta eru annars vegar XXI. kafli um sifskaparbrot, þ.e. ákvæðin um fjölkvæni og fjölveri og um ranga upplýsingagjöf um faðerni eða móðerni barns, og hins vegar XXIII. kafli um manndráp og líkamsmeiðingar, einkum ákvæði um brot móður gagnvart barni sem hún elur eða fóstri sem hún gengur með og ákvæði um limlestingar á kynfærum kvenna. Í mörgum tilvikum má gera ráð fyrir að hægt væri að beita 1. mgr. 1. gr. almennra hegningarlaga en vegna kröfu refsiréttar um skýrleika refsiheimilda þykir rétt að breyta ákvæðum laganna og þá sérstaklega ákvæðum sem fjalla um móður og þungaða konu. Í flestum tilvikum er orðalagi ákvæðanna breytt þannig að þau verða kynhlutlaus en í einstaka tilvikum er lagt til að sérstöku ákvæði verði bætt við þær greinar sem um ræðir. Í XXIII. kafla almennra hegningarlaga eru ákvæði sem fjalla um það ef móðir deyðir barn sitt í fæðingu, skilur það eftir bjargarvana eftir fæðingu eða deyðir fóstur sitt. Breytingar á þessum ákvæðum þurfa annars vegar að taka mið af breyttri skilgreiningu hugtaksins móðir í fyrrnefndu frumvarpi til laga um breytingu á barnalögum, sem ég nefndi áðan, og hins vegar af því að einstaklingar með karlkyns eða hlutlausa kynskráningu geta alið barn og gerst sekir um þau brot sem ákvæðin fjalla um. Hér verður að telja eðlilegast að gera ákvæðin kynhlutlaus. Lagt er til að orðið manneskja sé notað um mögulegan geranda. Orðið manneskja - hér kemur töluverður málfræðikafli í þessari ágætu ræðu - er ekki kyngreinandi og stofn þess vísar til tegundarinnar maður. Orðið er kvenkynsorð og á það ágætlega við því áfram verður þá hægt að nota fornafnið hún í ákvæðunum. Hér spöruðu lögfræðingarnir sér nokkur skref. Frú forseti. Það er töluverður kynusli í ávarpsorðum mínum um forseta og ég biðst velvirðingar á því. Áhrif frumvarpsins felast einkum í því að með lögum verða tryggð ýmis lagaleg réttindi fólks með kynhlutlausa skráningu og trans fólks, m.a. að því er varðar barneignir. Áhrif frumvarpsins felast því einkum í réttarbótum fyrir þennan hóp fólks þar sem kynskráning hópsins er viðurkennd að fullu og jafnræðis gætt að lögum. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það hafi fjárhagsleg áhrif á ríkissjóð. Ég vænti þess, af því að þetta er auðvitað töluverð breyting, að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari ítarlega yfir þetta mál og einhver orðanotkun kann að vekja spurningar. Því meiri umræða sem fer fram um frumvarpið, þeim mun betra. Að lokinni 1. umr. legg ég til að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar sem fari vel yfir þessi atriði.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði, hið þriðja í röð, sem fjallar um ódæmigerð kyneinkenni. Þetta frumvarp var, eins og þau hin fyrri, unnið í forsætisráðuneytinu og byggir á tillögum starfshóps sem starfaði samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II, ekki I, í lögum um kynrænt sjálfræði. Samkvæmt því var ráðherra falið að skipa starfshóp sem fjallar um málefni barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni, þar á meðal um heilbrigðisþjónustu við þau, og gera tillögur um úrbætur. Enn fremur skyldi hópurinn semja frumvarp til laga um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði sem fela áttu í sér að bætt yrði við lögin ákvæði sem fjallar um breytingar á kyneinkennum barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Hér er um að ræða viðkvæmt mál og því var ákveðið frá upphafi að í hópnum skyldu vera annars vegar fulltrúar þeirra sem hafa barist mjög fyrir réttindum þessa hóps og hins vegar fulltrúar þeirra heilbrigðisstétta sem hafa unnið með þessum hópi. Í starfshópnum var barnaskurðlæknir, barnainnkirtlalæknir, barnasálfræðingur, fulltrúi Intersex Íslands, fulltrúi Samtakanna '78, kynjafræðingur, siðfræðingur og tveir lögfræðingar, annar með sérþekkingu á réttindamálum barna en hinn á mannréttindum. Formaður hópsins var skipaður af ráðherra. Með hópnum starfaði sérfræðingur í forsætisráðuneyti. Við teljum að þessi samsetning hafi tryggt nauðsynlega aðkomu sérfræðinga og fulltrúa hagsmunasamtaka að vinnu varðandi ákvæði um breytingar á kyneinkennum barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni auk þess að tryggja víðtækt samráð. Frumvarpið byggir á þessum tillögum í skýrslu sem skilað var til mín í september og var birt á vef forsætisráðuneytisins. Frú forseti. Hluti fólks með ódæmigerð kyneinkenni skilgreinir sig sem intersex, með leyfi forseta, sem stundum er útskýrt svo að það nái yfir breitt svið af meðfæddum líkamlegum einkennum sem liggja á milli staðlaðra hugmynda um karl- og kvenkyn. Intersex einstaklingar fæðast með einkenni sem eru ekki algjörlega karl- eða kvenkyns, eru sambland af karl- og kvenkyns eða hvorki karl- né kvenkyns. Intersex fólk fæðist með ódæmigerð kyneinkenni sem geta birst í litningum, hormónastarfsemi, kynfærum o.fl. Hin ódæmigerðu kyneinkenni geta verið augljós, og greinast þá jafnan þegar við fæðingu, eða hulin sjónum, og koma ekki fram fyrr en síðar á lífsleiðinni. Þessi ódæmigerðu kyneinkenni intersex fólks gera það að verkum að það fellur ekki fyllilega að læknisfræðilegum stöðlum um karlkyn og kvenkyn. Mjög misjafnt er hvernig intersex fólk upplifir kyn sitt og tengsl þess við hina hefðbundnu tvískiptu kynjaskilgreiningu. Sumir eru karlkyns, aðrir kvenkyns, enn aðrir hvorki karlkyns né kvenkyns og eru þá frjálsgerva eða kynsegin. Áréttað skal að þessi tenging við kynjaskilgreiningu tekur ekki til kynhneigðar. Í almennri umfjöllun í frumvarpinu verður ýmist vísað til fólks með ódæmigerð kyneinkenni eða intersex fólks eftir því sem við á en í umfjöllun um efni frumvarpsins verður notast við hugtakið ódæmigerð kyneinkenni. Frú forseti. Á síðustu árum hafa ýmsar alþjóða- og mannréttindastofnanir hvatt ríki til að setja lög um eða banna ónauðsynlegar meðferðir á einstaklingum með ódæmigerð kyneinkenni, til að mynda óafturkræfar skurðaðgerðir og ófrjósemisaðgerðir án upplýsts samþykkis. Fjölmargar alþjóðastofnanir hafa bent á að algengt er víða um heim að framkvæma læknismeðferðir til að færa kyneinkenni barna í það horf sem samfélagið telur dæmigert fyrir annaðhvort karl eða konu. Slíkar læknismeðferðir eru oft framkvæmdar án upplýsts samþykkis barnsins og oft án þess að heilsufarslegar ástæður krefjist og byggjast á fordómum, staðalímyndum o.fl. Ónauðsynlegar læknismeðferðir án upplýsts samþykkis fela í sér brot á réttindum viðkomandi barna og geta haft í för með sér mjög neikvæðar afleiðingar. Meðal þeirra mannréttindareglna sem vísað hefur verið til eru ákvæði um bann við ómannúðlegri meðferð, rétturinn til líkamlegrar friðhelgi, réttur til heilsu/heilbrigðisþjónustu, réttindi barna og bann við mismunun. Slík réttindi eru vernduð í stjórnarskrá okkar og í fjölmörgum alþjóðasamningum sem Ísland er aðili að, bæði lögfestum, einkum mannréttindasáttmála Evrópu og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, og ólögfestum, til að mynda alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, samningum á vegum Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðsins um bann við pyndingum og félagsmálasáttmála Evrópu. Nánari útlistun á mannréttindaskuldbindingum ríkja er m.a. að finna í svonefndum Yogyakarta meginreglum plús tíu, sem settar voru árið 2006 og uppfærðar 2017 af alþjóðlegum hópi sérfræðinga á sviði mannréttinda. Þar segir m.a. að enginn skuli verða fyrir óafturkræfum læknisfræðilegum meðferðum sem breyta kyneinkennum án upplýsts samþykkis nema það sé nauðsynlegt til að koma í veg fyrir aðkallandi og alvarlegan skaða. Í kjölfarið eru skyldur ríkja útlistaðar, m.a. til þess að tryggja að löggjöf verndi börn fyrir breytingum á kyneinkennum án samþykkis þeirra, að vinna gegn fordómum og staðalímyndum og tryggja að hugmyndin um „það sem börnum er fyrir bestu“ sé ekki misnotuð til þess að réttlæta inngrip sem ganga gegn rétti barna til líkamlegrar friðhelgi. Árið 2017 samþykkti þing Evrópuráðsins ályktun nr. 2001/191, um mannréttindi intersex fólks. Í ályktuninni eru aðildarríki Evrópuráðsins hvött til að banna ónauðsynlegar normalíserandi aðgerðir - ég biðst afsökunar á þessari slettu, venjugerandi aðgerðir eða hvernig við getum orðað þetta á góðri íslensku - og aðrar meðferðir sem framkvæmdar eru á intersex börnum án samþykkis þeirra. Jafnframt eru aðildarríkin hvött til að tryggja að öllum meðferðum sem ætlað er að breyta kyneinkennum barns, m.a. kynkirtlum, kynfærum eða innri líffærum, sé frestað þar til barnið getur tekið þátt í ákvörðun um meðferð, nema barnið sé í lífshættu. Evrópuþingið samþykkti jafnframt ályktun um réttindi intersex fólks 14. febrúar 2019 þar sem normaliserandi - hér kemur það orð fyrir aftur og ég leita til hv. þingmanna, hvort þeim detti eitthvað í hug, en við ræðum þetta líka í þingnefndinni - skurðaðgerðir voru fordæmdar og aðildarríki hvött til að bannað slíkar aðgerðir, samanber löggjöf á Möltu og Portúgal. Réttindi intersex fólks hafa einnig verið til umfjöllunar hjá stofnunum Sameinuðu þjóðanna. Nefnd gegn pyndingum starfar á grundvelli samnings Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Nefndin hefur fjallað um réttindi intersex fólks á síðari árum í athugasemdum við skýrslur aðildarríkja samningsins. Þar hefur nefndin lýst yfir áhyggjum af óþarfa og óafturkræfum skurðaðgerðum sem ætlað er að ákvarða kyn barns án upplýsts samþykkis þess og kallað eftir því að aðildarríki samþykki viðeigandi laga- og stjórnsýsluleg úrræði til að vernda líkamlega friðhelgi intersex fólks. Nefnd Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi hefur einnig tekið skýra afstöðu gegn ónauðsynlegum skurðaðgerðum á kyneinkennum barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni þar til þau geta veitt upplýst samþykki. Kveðið er á um sambærileg réttindi í barnasáttmálanum og hefur barnaréttarnefnd og kvennaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna einnig hvatt aðildarríki í athugasemdum sínum til að tryggja að börn með ódæmigerð kyneinkenni þurfi ekki að þola ónauðsynlegar meðferðir eða skurðaðgerðir. Sama afstaða birtist í sameiginlegri yfirlýsingu ýmissa sérfræðinga Sameinuðu þjóðanna og svæðisbundinna mannréttindastofnana árið 2016 þar sem segir m.a. að ríki verði, af brýnni þörf, að banna læknisfræðilega ónauðsynlegar aðgerðir og meðferðir á intersex börnum, svo og í skýrslu mannréttindastjóra Sameinuðu þjóðanna frá 2019. Frú forseti. Eins og heyra má hefur þetta verið mikið til umfjöllunar á alþjóðavettvangi og með þessu frumvarpi er stefnt að því að tryggja réttindi barna og standa vörð um líkamlega friðhelgi þeirra. Frumvarpið mælir fyrir um þau meginsjónarmið og reglur sem gilda skulu um breytingar á kyneinkennum barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Með því móti er reynt að koma í veg fyrir að börn með ódæmigerð kyneinkenni gangist undir ónauðsynlegar meðferðir á kyneinkennum sínum án upplýsts samþykkis. Með frumvarpinu er lagt til að við lög um kynrænt sjálfræði bætist ný ákvæði um breytingar á kyneinkennum barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Lagt er til að meginreglan verði sú að varanlegar breytingar á kyneinkennum barns yngri en 16 ára sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni skuli einungis gerðar í samræmi við vilja barnsins. Sé barn sökum ungs aldurs ófært um að veita slíkt samþykki eða af öðrum sökum ófært um að gefa til kynna vilja sinn skal þó heimilt að breyta kyneinkennum þess varanlega ef heilsufarslegar ástæður krefjast þess og þá einungis að undangengnu ítarlegu mati á nauðsyn breytinganna og afleiðingum þeirra til skemmri og lengri tíma. Félagslegar, sálfélagslegar og útlitslegar ástæður teljast ekki heilsufarslegar. Til varanlegra breytinga teljast m.a. skurðaðgerðir, lyfjameðferðir og önnur óafturkræf læknisfræðileg inngrip. Lagt er til að kveðið verði á um ítarlega málsmeðferð að því er varðar ákvörðun um varanlegar breytingar og m.a. er lagt til að mælt verði fyrir um að ráðherra skipi nýtt teymi um börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Gert er ráð fyrir því að sérregla gildi annars vegar um aðgerðir vegna of stuttrar þvagrásar, sem upp á latneska tungu er kölluð hypospadias, og lyfjameðferðar vegna vanvaxtar á typpi, sem á sama máli kallast micropenis. Lagt er til að setja vægari skilyrði fyrir framkvæmd þessara meðferða samanborið við aðrar varanlegar breytingar á ódæmigerðum kyneinkennum án samþykkis barns, en þó gilda strangari reglur um þessar meðferðir en um aðrar læknismeðferðir. Í þessum tveimur tilvikum er lagt til að þótt barn sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni sé of ungt til þess að veita samþykki gildi almennar reglur um mat á nauðsyn meðferðar og því sé heimilt að horfa til félagslegra, sálfélagslegra og útlitslegra þátta. Að öðru leyti, og einkum varðandi málsmeðferð, gildi hins vegar sömu reglur og um aðrar varanlegar breytingar á ódæmigerðum kyneinkennum barna án samþykkis, m.a. hvað varðar ítarlega málsmeðferð með aðkomu teymis fyrir börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni, skráningu upplýsinga um meðferð o.s.frv. Í raun er lagt til hér að skilgreiningin á ódæmigerðum kyneinkennum verði rúm til að tryggja víðtæka vernd barna. Frú forseti. Frumvarpinu er ætlað að koma til fyllingar ákvæðum laga um réttindi sjúklinga og barnalaga hvað varðar meðferðir barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Í lögum um réttindi sjúklinga kemur fram að sjúklingur eigi rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem völ er á að veita. Enn fremur að hann eigi rétt á þjónustu sem miðast við ástand hans og horfur á hverjum tíma og bestu þekkingu sem völ er á. Samkvæmt lögunum á sjúklingur einnig rétt á upplýsingum, m.a. um heilsufar, fyrirhugaða meðferð ásamt upplýsingum um framgang hennar, áhættu og gagnsemi, önnur hugsanleg úrræði en fyrirhugaða meðferð og afleiðingar þess ef ekkert verður aðhafst og möguleika á að leita álits annars læknis eða annarra heilbrigðisstarfsmanna eftir því sem við á um meðferð, ástand og batahorfur. Jafnframt segir í framangreindum lögum að virða skuli rétt sjúklings til að ákveða sjálfur hvort hann þiggur meðferð og að enga meðferð megi framkvæma án samþykkis sjúklings. Samþykki skal eftir því sem kostur er vera skriflegt þar sem fram kemur hvaða upplýsingar sjúklingi voru gefnar og jafnframt að hann hafi skilið upplýsingarnar. Í IV. kafla laga um réttindi sjúklinga eru sérreglur um sjúk börn og börn sem aðstandendur. Þar segir að ef sjúklingur er yngri en 16 ára skuli upplýsingar veittar foreldrum og veita skal sjúkum börnum upplýsingar að teknu tilliti til aldurs þeirra og þroska. Þau eiga þó sama rétt og aðrir á að hafna því að fá upplýsingar. Í lögunum er einnig kveðið á um að foreldrar sem fara með forsjá barns skuli veita samþykki fyrir nauðsynlegri meðferð barns yngri en 16 ára. Eftir því sem kostur er skuli sjúk börn höfð með í ráðum og alltaf ef þau eru 12 ára og eldri. Enn fremur segir að læknir eða annar heilbrigðisstarfsmaður skuli snúa sér til barnaverndaryfirvalda, samanber ákvæði barnaverndarlaga, neiti foreldrar sem fara með forsjá barns að samþykkja nauðsynlega meðferð. Þá kemur fram að ef ekki vinnst tími til að leita liðsinnis barnaverndaryfirvalda, vegna lífsnauðsynlegrar bráðameðferðar á sjúku barni, sé skylt að hafa heilbrigði þess að leiðarljósi og grípa tafarlaust til nauðsynlegrar meðferðar. Skylt er samkvæmt lögum um réttindi sjúklinga að gera allt sem unnt er til að sjúkt barn fái að þroskast og njóta lífsgæða þrátt fyrir veikindi og meðferð eftir því sem ástand þess leyfir. Enn fremur segir að hlífa beri börnum við ónauðsynlegum rannsóknum og aðgerðum. Frú forseti. Börn eiga rétt á bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á. Það felur bæði í sér að veitt sé nauðsynleg meðferð og að meðferð sé í samræmi við upplýst samþykki sjúklings. Samkvæmt gildandi lögum má ekki framkvæma meðferð án samþykkis sjúklings. Sérstaklega er tekið fram að hlífa beri börnum við ónauðsynlegum rannsóknum og aðgerðum. Í þessu sambandi þarf að huga að því hvenær börn geta veitt samþykki fyrir meðferð. Forsjárskyldur foreldra og forsjáraðila geta takmarkað rétt nýfæddra og ungra barna til sjálfsákvörðunarréttar og líkamlegrar friðhelgi þar sem þau geta ekki tjáð sig og veitt samþykki. Samkvæmt V. kafla barnalaga bera foreldrar og forsjáraðilar skyldur gagnvart barni, m.a. felur forsjá barns í sér rétt og skyldu fyrir foreldri til að ráða persónulegum högum barns. Foreldrum ber að hafa samráð við barn sitt áður en málefnum þess er ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til og skal afstaða barns fá aukið vægi eftir því sem barnið eldist og þroskast, samanber ákvæði barnalaga. Þetta var ég að ræða áðan líka. Við gerð þessa frumvarps byggjum við því á framangreindum meginreglum gildandi laga en miðum aukinheldur að því að tryggja vernd hagsmuna þeirra barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Við leggjum til skipan nýs teymis um börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Í lögum um kynrænt sjálfræði er nú þegar mælt fyrir um verkefni teymis barna- og unglingageðdeildar Landspítala um kynvitund og ódæmigerð kyneinkenni. Verkefni þess teymis, að því er varðar ódæmigerð kyneinkenni, verða færð til hins nýja teymis auk þess sem skerpt verður á hlutverki þess með frumvarpinu. Þá er mælt fyrir um auknar kæruheimildir samkvæmt lögunum, m.a. til landlæknis og ráðuneytis heilbrigðismála. Ekki er gert ráð fyrir fjárhagsáhrifum á ríkissjóð. Lagt er til ákvæði til bráðabirgða þess efnis að innan þriggja ára frá gildistöku ákvæðisins um börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni skuli ráðherra skipa starfshóp sérfræðinga til að endurskoða ákvæðið með hliðsjón af fenginni reynslu og þróun rannsókna og þekkingar og bestu framkvæmda á sviði mannréttinda. Einkum ber hópnum að leggja mat á þá málsgrein sem fjallar um áðurnefnda sérreglu, sem ég fór yfir áðan, vegna of stuttrar þvagrásar og lyfjameðferðar vegna vanvaxtar á typpi, þar með talið hvort rétt sé að fella ákvæðið brott. Skal starfshópurinn skila tillögum til ráðherra. Með þessu frumvarpi tel ég að við myndum, ef við samþykkjum það og gerum að lögum, vera að samþykkja mikla réttarbót fyrir börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni og aðstandendur þeirra. Á bak við þetta frumvarp liggur mikil vinna þess starfshóps sem ég nefndi áðan þar sem mættust mjög ólík sjónarmið, mikil þekking og reynsla sem hver og einn fulltrúi færði inn í þessa vinnu. Ég vona að sú mikla þekking og reynsla hafi skilað sér í þessu frumvarpi sem ég tel, eins og hin sem ég hef mælt fyrir í dag, verðskulda ítarlega umfjöllun hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd og legg ég til að frumvarpinu verði vísað þangað að lokinni þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um mjög gott frumvarp að mörgu leyti, um ódæmigerð kyneinkenni og kynrænt sjálfræði. Á bls. 11 segir orðrétt, með leyfi forseta: „Aðgerðirnar eru heimilar með þeim skilyrðum sem 4. gr. frumvarpsins setur, þ.e. með samþykki barns eða, ef barn er ófært um að veita samþykki, þegar heilsufarslegar ástæður liggja að baki, og skal þá fylgja þeirri málsmeðferð sem þar er mælt fyrir um.“ Og þá kemur það sem ég vil beina sjónum að: „Forhúðaraðgerðir í tilvikum þar sem forhúð er dæmigerð og þar sem slíkar aðgerðir kunna að vera gerðar eða fyrirhugaðar af trúarlegum eða menningarlegum ástæðum falla utan gildissviðs frumvarpsins og hafa ákvæði frumvarpsins því engin áhrif á það hvort slíkar aðgerðir eru gerðar eða heimilar.“ Fyrr í dag vorum við að tala um lög um það sem barninu er fyrir bestu. Á bls. 5 segir svo: „Ónauðsynlegar læknismeðferðir án upplýsts samþykkis fela í sér brot gegn mannréttindum viðkomandi barna og geta haft í för með sér alvarlegar neikvæðar afleiðingar.“ Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hvers vegna í ósköpunum er þetta undanskilið? Hver er skýringin á því að af trúarlegum ástæðum megi, bara ef einhverjum dettur það í hug, framkvæma þessa aðgerð? Því í ósköpunum gildir ekki sú regla að þegar viðkomandi barn er komið á 15 ára aldur geti það tekið upplýsta ákvörðun um þetta sjálft? Hvernig í ósköpunum er hægt að fá það út að þetta sé jafnræði?

Frú forseti. Hvernig í ósköpunum fæ ég þetta út, spyr hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson. Ég fæ þetta þannig út að mitt hlutverk, sem mér var falið með samþykkt Alþingis, hvað varðar lög um kynrænt sjálfræði, var að fjalla um læknisaðgerðir á börnum með ódæmigerð kyneinkenni. Mér var ekki falið af Alþingi að fjalla sérstaklega um umskurð drengja af trúarlegum ástæðum. Hann sprettur ekki af því að þeir fæðist með ódæmigerð kyneinkenni. Það frumvarp sem ég legg hér inn, og byggir á þessari miklu vinnu þar sem farið hefur verið yfir mjög ólík sjónarmið og vandað til verks, snýst um börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Ég tel hitt vera allt aðra umræðu. Umskurður drengja fellur utan við skilgreininguna á ódæmigerðum kyneinkennum sem er það sem Alþingi fól forsætisráðherra að gera. Það er það sem forsætisráðherra gerir hér og leggur þetta frumvarp fram. Síðan vil ég bara minna á að forhúðaraðgerðir eru gerðar hér á landi, stundum af heilsufarslegum ástæðum. Þá er ástæðan sú að forhúðin er of þröng eða veldur sársauka. Það getur valdið þvaglátsvandamálum og sýkingum og öðrum vandamálum, til að mynda við kynlíf. Því getur reynst heilsufarslega nauðsynlegt að ráðast í að fjarlægja hluta forhúðar eða opna hana án þess að fjarlæga hana. Þegar börn yngri en 16 ára eiga í hlut falla slíkar aðgerðir undir 4. gr. enda teljast kyneinkenni í slíkum tilvikum ódæmigerð. En forhúðaraðgerðir þar sem forhúðin er bara venjuleg, og þar sem slíkar aðgerðir kunna að vera gerðar eða fyrirhugaðar af trúarlegum eða menningarlegum ástæðum, falla einfaldlega utan ramma þess sem Alþingi fól mér að gera.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið, en ég er bara innilega ósammála. Hér fyrr var rætt um slíkar aðgerðir og sem betur fer er búið að setja í lög að ekki megi framkvæma ónauðsynlegar og óþarfar aðgerðir á kynfærum kvenna og stúlkna, sem voru líka gerðar af trúarlegum ástæðum. Jú, þær eru alvarlegar og í mörgum tilfellum mun alvarlegri en þær aðgerðir sem verið er að gera á kynfærum drengja. En það breytir ekki öllu hvort maður beitir minna ofbeldi eða meira ofbeldi, það er ekki í lagi að segja bara að slíkar aðgerðir megi framkvæma vegna trúarástæðna. Ég get bara ekki samþykkt það. Mér finnst það alveg með ólíkindum að við hér á Íslandi, með allt okkar réttarkerfi og jafnrétti, skulum undanskilja þetta. Ég finn ekki nein rök fyrir því, þarna er um jafnrétti drengja og stúlkna að ræða. Þau eiga að hafa sama réttinn. Og ef það er bannað að gera aðgerðir á stúlkum af trúarlegum ástæðum á það líka að gilda um drengi. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að við höfum hlutina þannig. Ég segi bara: Guð er vondur ef hann vill leyfa þetta gagnvart barni. Leyfum barninu að verða 15 ára. Leyfum því að taka ákvörðun. Gerum þetta ef nauðsyn ber til, eins og kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra, af læknisfræðilegum ástæðum. En ég hef engan skilning á því að slíkt sé gert eingöngu af trúarlegum ástæðum.

Frú forseti. Hér var þingmál í fyrra sem fjallaði um umskurð drengja og forhúðaraðgerðir á drengjum af trúarlegum ástæðum. Það er ekkert sem hindrar hv. þingmenn í að setja þau mál á dagskrá. Eins og kom klárlega fram í svari mínu við fyrra andsvari snýst þetta frumvarp um að framfylgja bráðabirgðaákvæði í lögum um kynrænt sjálfræði og um breytingar á þeim lögum sem snúast um ódæmigerð kyneinkenni. Forhúðaraðgerðir eða umskurður sem gerður er á drengjum af trúarlegum ástæðum snýst ekki um ódæmigerð kyneinkenni og hefur ekkert með lögin um kynrænt sjálfræði að gera. Allir hv. þingmenn geta hins vegar sett þessi mál á dagskrá ef þeir vilja. En ég vil bara ítreka að ég er hér að framfylgja vilja Alþingis og hef staðið fyrir þeirri mikilvægu vinnu sem unnin hefur verið. Ég vil ítreka að hér er um risastóra framför og réttarbót að ræða fyrir börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Hitt málið þarf að ræða sérstaklega og varðar ekki kynrænt sjálfræði.

Forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér vegur að íslenskri nafnahefð. Nafnahefðin, sem er einstök á heimsvísu, er eitt af okkar sérkennum sem þjóðar og fær ávallt mikla og jákvæða athygli erlendis. Verði þetta frumvarp að lögum á það eftir að kollvarpa okkar einstöku nafnahefð og öllu sem henni við kemur. Hér er lagt til að allir geti tekið upp ættarnöfn að vild. Hver verður afleiðingin? Jú, föðurnafn og móðurnafn, okkar helsta sérkenni, munu hverfa smátt og smátt. Menn og konur munu taka upp ættarnöfn og henda föðurnafni eða móðurnafni. Þetta er nauðsynlegt vegna þess að hæstv. dómsmálaráðherra hefur heyrt sögur um það að einhver vilji ekki nota föðurnafn sitt eða móðurnafn, og byggir lagafrumvarp á samtölum um einstök dæmi út í bæ sem eiga að ganga framar margra alda gamalli nafnahefð í landinu. Árið 1996 voru millinöfn heimiluð og nú bera flestöll börn millinafn. Í skólum eru þau nánast alltaf kynnt með millinafni en föðurnafni og móðurnafni sleppt. Að leyfa ættarnöfn að vild er örugg leið til þess að hætt verður að nota föðurnafn eða móðurnafn. Nær væri að banna ættarnöfn. Árið 1996 var heimilað að nota þrjú nöfn. Hagstofan og Þjóðskrá réðu ekki við það. Hvernig verður þetta þá þegar sama manneskjan mun bera tíu nöfn? Hvernig ætla menn að leysa það þegar kemur að útgáfu vegabréfa, svo að dæmi sé tekið? Það er krafa um að nafn í vegabréfi eigi að vera það sama og í þjóðskrá. Er hæstv. dómsmálaráðherra búinn að leysa það verkefni? Það hlýtur að vera, þetta er jú forgangsmál ríkisstjórnarinnar og Sjálfstæðisflokksins á Covid-tímum. Mikilvægasta málið á eftir fjárlögum er að fá að taka upp ættarnöfn og heita eins mörgum nöfnum og maður vill og henda íslensku beygingarkerfi mannanafna í ruslið. Íslensk mannanöfn eru hluti íslensks máls og því er það stór þáttur í verndun málsins að íslensk mannanöfn samræmist íslensku beygingarkerfi. Frú forseti. Það veldur mér miklum vonbrigðum að hæstv. forsætisráðherra, sem er mikill unnandi íslenskunnar og er fyrrum menntamálaráðherra, skuli leggja blessun sína yfir þetta mál. Það þýðir ekkert að segjast vera íslenskuunnandi en gera svo ekkert í því þegar vegið er að íslenskri nafnahefð og íslensku. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þessi ríkisstjórn vegur að íslenskri nafnahefð, og ég skil ekki á hvaða vegferð Sjálfstæðisflokkurinn er í þessu máli. Í greinargerð með frumvarpinu er þess getið hvaða sérfræðingar veittu ráðgjöf við samningu frumvarpsins. Ekki var leitað til okkar helsta sérfræðings á þessu sviði, dr. Guðrúnar Kvaran, prófessors emeritus í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands, sem var lengi forstöðumaður Orðabókar Háskólans og sviðsstjóri við Stofnun Árna Magnússonar og auk þess formaður Íslenskrar málnefndar. Dr. Guðrún vann við rannsóknir á íslenskum mannanöfnum í rúma þrjá áratugi. Það hefur sjálfsagt ekki verið leitað til hennar vegna þess að hún er alfarið á móti frumvarpinu og ég hef rætt það við hana. Þetta frumvarp er ekki liður í að styðja íslenska tungu sem á undir högg að sækja eins og margoft hefur verið bent á. Nöfn og beyging þeirra eru jafn mikilvæg og allur annar íslenskur orðaforði og riðlist beygingarkerfið fer að hrikta í stoðum íslenskrar tungu. Þetta er mikilvægasta málið á stjórnarheimilinu á Covid-tímum. Það má heita eitt af sérkennum íslenskrar menningar hve litlum breytingum nafnaforði okkar tók frá upphafi landsbyggðar og langt fram eftir öldum. Þótt ýmis heiti hafi horfið úr tísku undanfarin þúsund ár og önnur verið tekin upp er meginstofninn í mannanöfnum enn hinn sami og á dögum Ingólfs Arnarssonar. Þetta eru mikil menningarverðmæti og eitt af því sem sameinar okkur sem þjóð. Íslensk mannanafnahefð felur í sér djúpan fróðleik um forna menningu. Hana ber því að varðveita og ekki á að hlaupa til eftir breytingum. Í Hagtíðindum eru fróðlegar tölfræðilegar upplýsingar um nafnaval Íslendinga. Þar kemur m.a. fram að um 80% nafngifta byggjast á rúmlega 200 nöfnum sem sýnir að ekki er knýjandi þörf á stórfelldum breytingum. Fólk er almennt fastheldið á nöfn og reynslan sýnir að gjarnan eru valin nöfn úr fjölskyldunni eða leitað í íslenskan menningararf eftir nýju nafni. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að þeir sem vilja standa að lagabreytingum um mannanöfn geri sér grein fyrir því að breytingar á mannanafnalögum séu líklegar til að hafa meiri háttar áhrif á mannanafnahefðir. Ég er sannfærður um að það vill þjóðin ekki. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að mannanafnanefnd verði lögð niður. Ef ágreiningur verður um mál þá sker Þjóðskrá úr eða hægt verður að leita til Stofnunar Árna Magnússonar. Eru þá ekki komnar tvær nefndir? Ég spyr, frú forseti. Ef mannanafnanefnd verður lögð niður þá eigum við eftir að sjá mörg ný nöfn koma fram á sjónarsviðið sem við höfum ekki ímyndunarafl til að láta okkur detta í hug í dag að verði notuð. Sá menningararfur okkar sem felst í tungumálinu er einstakur. Það er t.d. stórmerkilegt að hægt sé að nota greiningarbúnað fyrir nútímamál óbreyttan á fornmálið. Þessu samhengi megum við alls ekki glata. Íslenskunni stendur ógn af örri þróun í upplýsinga- og samskiptatækni. Íslenskan á í vök að verjast. Íslenskan þarf ekki á þessu frumvarpi að halda. Menningararfur er eitthvað það sem tengir okkur við fortíðina, rætur okkar, og gengur inn í sjálfsmynd okkar. Hugmyndin um íslenskan menningararf er þannig nátengd hugmyndinni um íslenskt þjóðerni. Íslendingar voru í senn frjálslyndir og íhaldssamir þegar kom að nafngiftum eftir kristnitökuna. Íslensk menning var traust og kristinn siður samræmdist tungu okkar og menningu á ýmsa lund. Heiðin mannanöfn, jafnvel þau sem minntu á fornan átrúnað, nutu þess hve frjálslyndir og íhaldssamir Íslendingar reyndust vera eftir siðskiptin. Þannig glötuðu Þórsnöfnin ekki vinsældum sínum við kristni. Þegar Íslendingar kynntust kristnum bókmenntum fór að bera á nöfnum sem sótt voru til ýmissa kirkjulegra rita. Áhugi þjóðarinnar á uppruna og merkingu nafna er ekkert nýmæli. Í Hauksbók sem var skráð snemma á 14. öld er þess getið að því fylgdi gæfa og sigur að draga af nöfnum guðanna nöfn sona sinna, svo sem af Þórs-nafninu. Þótti það líklegt til langlífis og heilla. Í Fóstbræðra sögu er látið liggja að því að heiti manns og eðli fari saman. Þar segir „Svo er hver sem heitir.“ Yfirleitt láta foreldrar sér annt um að velja börnum sínum góð eða fögur nöfn, þótt hitt vilji einnig brenna við að fólk geri sér ekki alltaf grein fyrir því að annarleg nöfn geti haft slæm áhrif fyrir viðkomandi barn. Sjálfstæðisbarátta Íslendinga á 19. öld hafði talsverð áhrif á nafngiftir og nöfn voru í auknum mæli sótt til fornbókmennta og goðafræði. Rétt væri að Sjálfstæðisflokkurinn hefði þetta í huga nú þegar hann vill leggja niður íslenska nafnahefð. Ég sagði það hér í upphafi að þetta væri ekki í fyrsta sinn sem þessi ríkisstjórn vegur að íslenskri nafnahefð. Með nýlegri samþykkt laga um kynrænt sjálfræði var ákvæði um að stúlkum skuli gefa kvenmannsnafn og drengjum karlmannsnafn fellt úr gildi. Mannanafnanefnd, sem er skipuð okkar færustu sérfræðingum, sagði um það mál að með þessu hefði verið vegið að íslenskri nafnahefð að því leyti að nú væri hægt, sem dæmi, að nefna dreng Þorgerði og stúlku Sigurð. Nú þegar karlmaður má heita Guðrún, hvernig á að beygja það? Veit hæstv. dómsmálaráðherra það? Þessi breyting hafði heilmikil áhrif á beygingarkerfið. Það var ekki nauðsynlegt að fara þessa leið. Það hefði verið hægt að gera málamiðlun, að við hlið skilgreindra kvenmanns- og karlmannsnafna mætti bæta við flokki nafna, þar sem fyrst og fremst væri um að ræða tökunöfn sem gefa mætti bæði stúlkum og drengjum. Hér hefði átt á líta til danskra nafnalaga sem fordæmis. Mennta- og menningarmálaráðherra kynnti í ágúst 2017 verkáætlun um máltækni fyrir íslensku árin 2018–2022. Með verkáætluninni er meðal annars stefnt að því að tryggja veg og viðgang íslenskrar tungu. Það kann því að skjóta skökku við að á Alþingi sé lagt fram frumvarp af hálfu dómsmálaráðherra og með blessun ríkisstjórnarinnar sem beinlínis vinnur gegn þessu. Er þetta erindi Sjálfstæðisflokksins á Alþingi, að vega að íslenskri nafnahefð? Maður spyr sig. Með því að fella brott ákvæði þess efnis að nöfn stangist ekki á við íslenskt málkerfi er opnað fyrir möguleikann á því að tungumálið, og nöfn þar á meðal, fái að taka breytingum og þróast. Mikilvægt er að vernda og varðveita íslenska tungu. Þannig eru til reglur um stafsetningu og málfræði og því engin ástæða til að undanskilja mannanöfn. Andi frumvarpsins er frjálslyndur og kemur það beinlínis fram í frumvarpinu. Fólki er treyst til að viðhalda menningu og siðum sem hafa merkingu fyrir það sem hluta af stærri heild. Með sömu rökum hlýtur hæstv. dómsmálaráðherra væntanlega að vilja afnema reglur um stafsetningu og fela þjóðinni vald til að stafsetja orð eftir eigin höfði. Það verður ef til vill næst á dagskrá ríkisstjórnarinnar. Það er mótsögn í að vilja varðveita íslenska tungu og fela síðan einstaklingum fullkomið frelsi til að stafsetja nafn sitt. Mannanafnanefnd hefur lagt áherslu á þetta. Leitun er að foreldrum sem láta sig einu gilda hvaða nöfn þau gefa börnum sínum. Foreldrar vanda sig jafnan þegar kemur að því að velja barni nafn eða nöfn. Endanleg ákvörðun er sennilega oftast tekin í fullri sátt foreldra. Í undantekningartilvikum óska foreldrar eftir því að nota nafn eða nöfn sem ekki er að finna á skrá um leyfileg mannanöfn í íslensku eða rithátt þeirra. Í lögum um mannanöfn er farvegur þangað sem slíkum erindum er beint og úrskurðað um vafatilvik. Í flestum tilvikum er afgreiðsla fremur einföld en stundum bregður svo við að nöfnin sem sótt er um eru ekki í samræmi við lög og þeim er því hafnað. Höfnun er í eðli sínu sár, það skal sagt. En athygli vekur að jafnvel nöfn sem ekki hefur verið hafnað en ástæða hefur þótt til að láta reyna á eru oft alls ekki notuð þegar til kastanna kemur. Þetta hefur mannanafnanefnd bent á. Þá virðist sem almennt sé ekki kunnugt að flestir úrskurðir mannanafnanefndar snúa að rithætti nafna, hvort heimilt sé að rita íslenskt nafn andstætt íslenskri stafsetningu og málvenju. Mannanafnanefnd telur ljóst að þar ættu þeir almannahagsmunir að vernda íslenska tungu og málfar að vega þyngra en réttur einstaklingsins til að rita nafn sitt þvert á reglur og málvenjur. Örfá dæmi um úrskurði mannanafnanefndar hafa verið áberandi í fjölmiðlum síðustu ár en þau gefa ekki rétta mynd af starfsemi nefndarinnar. Frelsi er hugtak sem oft bregður fyrir í umræðum um mannanöfn og í frumvarpinu er lögð áhersla á það. Gott og vel. En hvort gengur framar, fullkomið frelsi eða varðveisla íslenskrar nafnahefðar og íslenskrar tungu? Hvers vegna getum við þá ekki bara stafsett á þann hátt sem okkur líkar best? Hvað mælir gegn því að við notum aðra leturgerð en við erum vön? Leiðirnar eru vissulega fjölmargar en augljóst er að óhagkvæmni sem hlýst af ótakmörkuðu frelsi í þessum málaflokki leiðir til glundroða. Og það er sú vegferð sem ríkisstjórnin er á með þessu frumvarpi. Leið glundroða með okkar dýrmætasta menningararf, mannanafnahefðina og tungumálið. Alþingi verður að starfa í samræmi við lög sem það hefur sjálft samþykkt og gilda í landinu. Nægir þar að vísa til heildarlaga um íslenskt mál, laga um örnefni, auglýsinga um stafsetningu og setningu greinarmerkja og námskrá handa leik-, grunn- og framhaldsskólum. Mannanafnanefnd hefur árum saman orðið fyrir aðkasti fyrir það eitt að fara að lögum. Hún hefur fengið lítinn stuðning, aðeins skammir fjölmiðla og annarra þeirra sem lítið vita um hvað málið snýst. Frú forseti Ég legg til að frumvarpið verði lagt til hliðar og Alþingi feli nefnd sérfræðinga að fara yfir núgildandi lög og laga þau skynsamlega að breyttum tímum en þó með tilliti til varðveislu íslenskrar tungu. Frumvarp þetta er beinlínis skaðlegt íslenskri mannanafnahefð og íslenskri tungu og er Miðflokkurinn alfarið á móti því.

Hæstv. forseti. Ég er í hópi þeirra sem eru mjög hugsi yfir þessum málum öllum, bæði núverandi kerfi og eins því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Ég á afskaplega bágt með margt í núgildandi löggjöf. Ég er ekki alveg viss um að frumvarpið sem hér liggur fyrir færi okkur öll svörin en er tilbúinn að skoða það með jákvæðu hugarfari. En vegna ræðu nafna míns, hv. þm. Birgis Þórarinssonar, velti ég fyrir mér af hverju hann heldur að sú breyting sem felst í frumvarpinu leiði til þess að íslensk mannanafnahefð bíði skaða af. Hefðin er miklu eldri en löggjöf sem um þetta gildir. Mannanafnanefnd er tiltölulega nýtt fyrirbæri. Ég verð að játa að ég held að mannanafnahefðin lifi vegna þess að hún á hljómgrunn með þjóðinni en ekki vegna þess að einhver lagabókstafur segi eitthvað um það efni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það gleður mig að heyra að hv. þingmaður er svolítið hugsi yfir þessum málum og frumvarpinu. Ég trúi því nú að það sé ekki eining innan Sjálfstæðisflokksins hvað þetta mál varðar. Ég hef rætt við marga Sjálfstæðismenn sem eru mjög undrandi yfir því hversu mikil áhersla er lögð á þetta mál hér, en það er kannski ekki það sem kemur fyrirspurn hv. þingmanns beint við. Hv. þingmaður spurði um það hvað hann telji að það sé sem vegi svo að mannanafnahefðinni og að hefðin sé svo rík. Ég byggi mína skoðun á niðurstöðu af því að hafa farið vandlega yfir þetta mál og rætt við okkar besta sérfræðing í þessum málaflokki, sem ég nefndi í ræðu minni, dr. Guðrúnu Kvaran, og átti gott samtal við hana um þetta mál. Hún er alfarið á móti þessu frumvarpi sem hún telur að muni vega að íslenskri mannanafnahefð. Gerð var ákveðin málamiðlun árið 1996, eins og ég nefndi þegar millinöfn voru leyfð. Það var kannski svolítið svar við ættarnöfnunum, að fólk fékk ekki að taka þau upp. En hver varð reynslan af því að taka upp millinöfnin? Jú, hún varð sú að nú er það bara mjög algengt að börn séu, t.d. í skólum, nefnd millinafninu einnig. Þá er föðurnafni eða móðurnafni sleppt og ég held einmitt að þetta sé klassískt dæmi um það. Verði t.d. ættarnöfnin leyfð, eins og lagt er til í þessu frumvarpi, munu föðurnöfnin og móðurnöfnin smátt og smátt hverfa úr íslenskri nafnahefð sem er okkar sérstaða og hefð sem við eigum að standa vörð um.

Hæstv. forseti. Ég hef líka hlýtt á Guðrúnu Kvaran og fleiri ræða ættarnöfnin og hvernig þau samræmast íslensku málkerfi. Í dag er það þannig að það eru töluvert rýmri heimildir til að taka upp ættarnöfn en voru hér lengst af á 20. öldinni og ég er ekki viss um að það hafi valdið neinum straumhvörfum í þessum efnum. Ég held að það sé rétt að hafa það í huga. Íslenska mál- og nafnahefðin hefur staðið býsna vel af sér þær breytingar sem átt hafa sér stað. Ég sé ekki fyrir mér, ólíkt hv. þingmanni, að þó að frelsi væri aukið á þessu sviði þá myndi það leiða til þeirra hörmunga fyrir íslenska mannanafnahefð sem hann telur. Ég held að í grunninn sé það þannig og verði áfram þannig að íslensk tunga og hefðir og venjur í sambandi við íslenska tungu lifi vegna þess að þau eiga hljómgrunn með þjóðinni, vegna þess að fólk velur að tala íslensku, fólk velur íslensk nöfn, ekki vegna þess að löggjafinn taki af skarið og banni hitt eða þetta. Ég held að þannig eigum við að nálgast þetta. Ég er til í að skoða frumvarpið með gagnrýnum augum. En ég ítreka það sem ég sagði áðan að íslensk mannanafnahefð er miklu eldri og rótgrónari en lagabókstafurinn sem við erum að fást við í þessu tilliti.

Frú forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni. Þetta er svo sannarlega rótgróin og afar mikilvæg og merkileg hefð sem við eigum í okkar mannanafnahefð og við verðum að standa vörð um hana. Það er nú einu sinni þannig að frelsið er svo sannarlega gott og gilt, en hér er bara um svo róttækar breytingar að ræða að þetta vegur að íslenskri mannanafnahefð. Okkar helsti sérfræðingur í þessum málaflokki hefur tjáð mér það, eins og ég nefndi áðan, og maður á svo sannarlega að taka mark á því fólki sem hefur eytt allri sinni ævi í þennan málaflokk. Ef við hlustum ekki á þá sem best til þekkja í þeim efnum þá finnst mér við vera orðin illa stödd. Ég ætla svo sannarlega að vona að nefndin fari vandlega yfir það og spyrji: Er þetta það sem almenningur vill á Íslandi? Ég efast stórlega um það, hv. þingmaður, að svo sé. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur nefnt það að hún safni einhverjum sögum um einstaklinga sem vilja alls ekki láta nefna sig eftir föður eða móður. Ég tel að þetta sé bara mikill minni hluti þjóðarinnar og ég tel þetta ekki vera það mikilvægt innlegg inn í þetta að við eigum hér að umturna kerfi, mannanafnahefð í landinu sem er svo einstök að hún hefur vakið og vekur athygli ávallt úti um allan heim. Ég segi bara eins og er, frú forseti, mér finnst það vera skylda Sjálfstæðisflokksins að standa vörð um þessa hefð en ekki fara þessa leið sem nú er farin með því að umturna kerfi sem er gríðarlegt menningarverðmæti fyrir okkur sem þjóð.

Frú forseti. Þegar kemur að öllu sem varðar íslenska tungu þá vill nú svo fara að skoðanir eru skiptar. Ég vil taka fram að almennt séð er litið svo á að nafnakerfi sé í nánum tengslum við tungu og menningu þjóða. Við getum t.d. horft til Kína. Við þekkjum ákveðið yfirbragð mannanafna þar, og ef horft er til frumbyggjaþjóða eins og Maoría sjá menn það sama. Og hvað með Rússa eða aðrar Austur-Evrópuþjóðir? Alls staðar er ákveðið kerfi sem hægt er að greina og við lítum svo á að það sé hluti menningar þessara þjóða. Það er hollt að rifja upp söguna og sjá hvernig þetta hefur þróast í raun og veru hjá okkur. Í gamla daga eins og við segjum, á söguöld, voru nöfn býsna fjölbreytt og við þekkjum mörg dæmi um nöfn sem myndu ekki ganga í dag, eins og t.d. Ljótur, það gengi alla vega illa. Annað sem var mjög merkilegt var að þá báru menn viðurnefni. Ættfaðir minn í annan ættlegginn hét Þórólfur smjör Þorsteinsson og það var gjarnan notað; hann ferðaðist með manni sem var kallaður Hrafna-Flóki, það er annað viðurnefni. Hver man ekki eftir Auði djúpúðgu o.s.frv.? Þetta kerfi, ef við getum kallað það svo, þ.e. þessi viðurnefni, hvarf. Seinna komu svo millinöfn, eins og mitt, Ari Trausti. Það er ekki svo mjög gamalt, það varð í raun algengt eða leyft. Seinna bætast svo við þessi erlendu ættarnöfn sem við þekkjum mörg hver, Möller og annað slíkt sem komu gjarnan frá Danmörku. Þeir voru fyrirferðarmiklir, Danirnir. Norðmenn komu svo síðar, einkum í gegnum fiskveiðar og hvalveiðar, og þar komu enn önnur ættarnöfn. Svo gerðist það upp úr miðöldum að Íslendingar fóru sjálfir að búa sér til ættarnöfn, kenna sig við bæi eða fjörð eða eitthvað slíkt. Stundum var þetta órætt eins og Vídalín. Stundum voru þetta afbakanir á föðurnöfnum eins og Thorkelsson eða Thorlacius og gekk nokkuð langt en engu að síður voru einstaklingarnir fáir. Síðan kemur ákveðin bylgja á 19. og 20. öld. Við munum eftir rímnaskáldinu Breiðfjörð. Svo voru tekin upp nöfn sem voru raunverulega föðurnöfn eins og Björnsson, Sveinn Björnsson, þetta varð að ættarnafni. Og svo komu allir Nordalarnir og Nordhal, með dh, og stundum var stafsetningin öðruvísi á þessum nöfnum og þessi hópur var allstór. Í minni ætt er ættarnafn, faðir minn var bókstaflega skírður Guðmundur Miðdal, þannig að ég gæti verið Ari Trausti Miðdal ef mér sýndist svo. En það sem svo gerist er það að hingað fara að koma innflytjendur á 20. öldinni og þeir voru gjarnan frá Mið-Evrópu og héldu nöfnum sínum ansi lengi þar til farið var að gefa út reglur um að menn skyldu taka upp íslensk nöfn. Páll Pampichler, Austurríkismaðurinn sem var hér mikilvirkur í tónlistinni, varð Pálsson því að hann bar sama nafn og faðir hans. Hann var hins vegar mjög ósáttur við þetta og í gegnum kunningsskap þá veit ég að hann gerði það af skömm sinni að sækja um nafnið Steinbítur Harðfisksson en fékk það ekki. Svo voru aðrir í þessum hópi sem þurftu ekki að breyta nafni eins og Vladimir Ashkenazy, sá mikilhæfi músíkant. Mitt ættfólk lenti í þessu móðurmegin og almennt var þetta illa séð. Svo var þessu hætt og það var kannski í kjölfar þess að það komu alltaf sífellt fleiri innflytjendur til landsins og nú er svo komið að hér búa yfir 50.000 útlendingar, innflytjendur, verðandi Íslendingar flestallir eða margir hverjir a.m.k., og þeir bera sín erlendu ættarnöfn. Svo kemur það fyrir að einn og einn af þeim vill taka upp íslenskt nafn, og gerir það, eða börn eða barnabörn gera það og búa sér til eitthvað sem er með kenninafninu dóttir eða sonur. Það beinir síðan sjónum okkar að efni þessa frumvarps. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir gerði grein fyrir einum og öðrum íhugunarefnum sem eru á kreiki meðal þingmanna Vinstri grænna. Ég kem kannski meira persónulega að þessu og segi einfaldlega að ég vil halda í það meginkerfi sem er í landinu. Ég vil taka undir meginefni frumvarpsins að öðru leyti. Það sem ég á einfaldlega við er að ég vil ekki leyfa tilbúning á nýjum íslenskum ættarnöfnum, þ.e. að halda áfram þeirri hefð sem rétt var verið að byrja á á fyrri hluta 20. aldar, skulum við segja, þ.e. að leyft sé að menn taki upp ættarnöfn að vild, hvort sem þau nefnast svo íslensk eða ekki, það skiptir svo sem ekki öllu máli. Oft er talað um að örugglega sé hægt að treysta foreldrum fyrir því að gera þessa hluti vel og sjálfsagt er það rétt með langflesta. En við sem höfum fylgst með gerðum og ákvörðunum mannanafnanefndar, og séð þetta í fjölmiðlum, vitum að margar undarlegar fjólurnar hafa ratað þangað að eiginnöfnum barna. Ég þarf ekki að fara með nein dæmi, við þekkjum það öll. Það er alveg spurning hvernig þetta liti þá út með hin íslensku ættarnöfn. Þá er einnig eitt atriði sem vert er að hugsa um, þ.e. hvernig merking erlendra ættarnafna, sérstaklega evrópskra, hverfur smám saman. Það er sjónvarpsþáttur sem skartar lögreglumanni sem á ensku er kallaður Inspector Thursday, ættarnafn hans er fimmtudagur. Ég þekkti konu í Þýskalandi sem bar ættarnafnið Ziegenhorn, eða geitarhorn. Fyrir flestum er þetta algerlega hlutlaust og ef við speglum þetta yfir á Ísland getum við alveg sagt sem svo að eiginnöfn okkar hafa oft á tíðum enga merkingu fyrir fólk. Það er eins og nafnið á ágætum félaga mínum, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé; nafnið hans þýðir raunverulega svartleggur en það er enginn sem tengir það við eiginnafnið Kolbeinn. Það eru væntanlega mjög fáir sem tengja mitt eiginnafn við fuglinn örn, en Ari er jú gamalt heiti á erni. Þetta er eitt af því sem myndi kannski gerast með ættarnöfn á Íslandi, mörg hver a.m.k., að þau yrðu smám saman merkingarlaus og skrýtnari fyrir bragðið og kannski er það allt í lagi. En þetta er samt sem áður ákveðin þróun, hvort sem um er að ræða eiginnöfn eða ættarnöfn, sem vert er að hyggja að. Mín rök eru einfaldlega svona: Íslenskt mannanafnakerfi, eins og það er í stórum dráttum, er stoð undir menningararfi sem ég vil halda í sem rauðan þráð í menningu okkar. Þetta þýðir að segja má að hér verði þrír hópar fólks, þ.e. þeir sem eru synir, dætur, bur, með sitt eiginnafn. Svo er stór hópur sem heldur ættarnöfnum sínum sem innflytjendur þar til það fjarar út, ef það fjarar út. Og síðan eru það þau sem hafa þau ættarnöfn sem fyrir eru og halda þeim áfram eins og leyft hefur verið og er alveg sjálfsagt. Þannig að þetta snýr, að mínu mati, að þessu eina atriði sem eru ættarnöfnin. Ég er hvorki hugsi yfir frumvarpinu í heild, eins og kom fram í andsvörum á undan, né heldur spái ég glundroða eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson hér á undan mér. Mín afstaða er einfaldlega skýr. Við höldum þessu eins og það er en leyfum ekki frekari ættarnafnasmíð. Það er eiginlega það sem um er að ræða. Sett hefur verið hér í ræðustól eitthvert spurningarmerki við að Alþingi skipti sér af þróun mannanafna, og skulu mín lokaorð vera um það, af því sem við getum kallað menningarþróun. Á það get ég eiginlega ekki fallist vegna þess að allt starfsumhverfi menningarinnar, og þar með öll áhrifin á hana, er skilyrt af alls kyns lögum og reglum sem hér eru samþykktar og við höfum samþykkt að íslensk stafsetning skuli vera háð samþykki Alþingis eða aðkomu Alþingis. Við höfum líka samþykkt að skylt sé að nota íslensku sem tungumál í stjórnsýslu og víðar og það má alveg halda því fram að þróun menningar sé flókið samspil milli gerða stjórnvalda, þess sem ýmis samtök gera og berjast fyrir, skólanna, einstaklinga, og alls konar umræðna í samfélaginu. Þetta samspil er þannig að Alþingi á jafnt heima í því eins og allir aðrir. Ég fellst ekki á að það sé brot á einhverjum lýðræðishefðum, siðfræði eða heimspeki eða lögfræði þess vegna að Alþingi skipti sér af þessum geira íslenskrar menningar. Að lokum hlakka ég til að sjá það sem út úr vinnu hv. allsherjar- og menntamálanefndar kemur og mun e.t.v. taka þátt í þessum umræðum síðar.

Hæstv. forseti. Hér ræðum við enn um frumvarp til laga um mannanöfn. Það er ekki í fyrsta skipti. Oft hafa átt sér stað reglulega skemmtilegar umræður um þetta mál. Hér hafa verið haldnar langar og miklar ræður um þetta allt saman og menn jafnvel haldið að hér væri verið að kollvarpa íslenskri nafnahefð. Það er ekki mín tilfinning eftir að hafa rýnt í þetta mál um leið og ég vil taka fram að ég tel mikilvægt að viðhalda íslenskum hefðum og verja íslenska tungu af því að við þurfum að verjast á ýmsum vígstöðvum, t.d. í sjónvarpi, útvarpi, í tölvuleikjum og öðru slíku og mér þykir ensk tunga vera farin að lita okkar mál fullmikið oft og tíðum. En það er ýmislegt í frumvarpinu sem er jákvætt. Við búum og lifum í breyttu samfélagi. Það sem við tókum upp hér á síðastliðnu ári, þ.e. þegar einstaklingur hefur hlutlausa kynskráningu í þjóðskrá þá er honum heimilað að nota nafn föður eða móður í eignarfalli eða kenninafn án viðbótarinnar -son, -dóttir eða -bur. Síðastnefnda endingin á kenninafni var heimiluð með sömu löggjöf. Sömuleiðis voru reglur um nafnabreytingu samhliða breytingum á skráningu kyns í þjóðskrá rýmkaðar. Þetta er einn af þeim hlutum sem við erum að mæta af því að við lifum í breyttu samfélagi og komin eru önnur viðmið og við samþykkjum aðra hluti en við gerðum hér áður og það er vel, það er gott. Málið okkar, samfélagið okkar á allt að þróast og íslensk mannanafnahefð er ein stoðin í samfélagi okkar. En engu að síður þurfum við að þora að breyta til og stíga skref áfram. Mönnum hefur verið tíðrætt um ættarnöfn. Ég get tekið undir með þeim þingmönnum sem rætt hafa það hér á undan, en ég sé nú ekki beint ástæðu til þess að við förum að taka upp ættarnöfn í stórum stíl. Vera má að það sé bara eitthvað sem ég þekki ekki og vitna ég þá kannski til ræðu sem ég hef haldið hér áður þar sem ég taldi upplagt að sú sem hér stendur tæki upp ættarnafnið Þverdal og vísa ég þá í orð þingmannsins sem stóð hér í púlti á undan mér, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar og fleiri þingmanna, þar sem eitthvað var tekið úr umhverfi manna eða eitthvað í eiginleikum eða annað slíkt, og vísa ég þá ekki eingöngu til útlits míns heldur þess að ég bý við Þverfellsdal. En það er nú önnur saga og má segjast annars staðar en hér. En það er eitt sem ég vil vekja athygli á í frumvarpinu, sem mér finnst vera jákvætt og ég er ekki viss um að hafi verið imprað á hér áður, að nú verður samkvæmt þessu heimilt með leyfi Þjóðskrár Íslands að fósturbarn, sem er í varanlegu fóstri hjá fósturforeldrum, sé kennt til fósturforeldris. Þá þarf að leita samþykkis kynforeldra barnsins, ef unnt er, áður en ákvörðun er tekin um slíkt leyfi, svo að ég vísi beint á blaðsíðu 3 í frumvarpinu. Þar kemur einnig fram að ef kynforeldri er ekki samþykkt breytingu á kenninafni getur Þjóðskrá Íslands engu að síður leyft breytinguna ef það er talið í samræmi við hagsmuni og vilja barns. Þetta tel ég vera mjög jákvætt og veit um hóp barna sem myndu vilja skoða þetta, og vinna þarf nánar með þetta. Það er því ýmislegt jákvætt í þessu. Eins kemur fram í frumvarpinu getur barn yngra en 15 ára með samþykki þeirra er fara með forsjá þess eða sérfræðinganefndar samkvæmt 9. gr. laga um kynrænt sjálfræði breytt eiginnafni sínu og kenninafni samhliða breytingu á skráningu kyns. Breyting á nafni samkvæmt lögum þessum tekur ekki gildi fyrr en hún hefur verið færð í þjóðskrá. Ýmislegt fleira er í þessu og margt jákvætt þannig að við skulum ekki vera hrædd við að ræða þessi mál og skoða þau áfram af því að við þurfum að aðlagast því hvernig hefðir verða til, hvernig samfélagið myndar þær og hvernig við samþykkjum þær. Hefðir verða ekki til og hefðir viðhaldast ekki nema við höfum þekkingu á þeim. Við erum ánægð með hefðina og við viljum viðhalda henni. Ef við viljum viðhalda íslensku mannanafnahefðinni þá hef ég ekki áhyggjur af því. Ég held að við viljum halda þessu áfram og í megindráttum halda okkur við málin eins og við höfum haft þau. Ég legg til að nefndin skoði þetta vel og farið djúpt ofan í þetta. En eins og ég nefndi áðan, hæstv. forseti, koma ógnirnar við tunguna víða að, ef við getum talað um ógn sem slíka. Það er t.d. hvernig við förum með nöfn innflytjenda. Mér hefur verið bent á það að t.d. á fótboltaleikjum nota lýsendur fyrstu nöfn Íslendinganna, eiginnöfn Íslendinga, en tala svo alltaf um útlendinga eða þá sem koma annars staðar frá og nota þá eftirnafnið þeirra í lýsingum. Þarna er ekki samræmi. Ég veit um kennara sem hafa fengið nemendur inn í bekki til sín með sín nöfn náttúrlega - og eru nátengd þeim og þykir vænt um nöfnin sín - og aðstoða þá við að laga þau að íslenskri hefð og hjálpa þeim að beygja þau samkvæmt henni. Ég held að þetta sé líka hlutur sem við þurfum að skoða, hvernig við ætlum að fara með það. Ég bið nefndina um að skoða þetta vel, fara vel ofan í málið, eins og ég veit að nefndin mun gera.

Forseti. Eins og forseti las svo ljúflega upp þá heiti ég Kolbeinn Óttarsson Proppé. Glöggir hlustendur átta sig kannski á því að ég ber tvö kenninöfn, er bæði kenndur við föður minn heitinn, Óttar, og eins ber ég ættarnafnið Proppé. Proppé er merkilegt ættarnafn, að mér þykir, enda er það um mína fjölskyldu. Við heitum hér Proppé, þau sem komin eru af eða tengd eru þeim sem komin eru af Claus Eggert Dietrich Proppé, sem kom til Íslands árið 1868. Hann var innflytjandi. Það væri því býsna mikill tvískinnungur ef ég stæði hér í dag gegn því að aðrir tækju sér upp ættarnafn eins og ég ber, jafnvel innflytjendur sem koma til landsins sem vilja halda því, nú eða þá fólk sem heitir einhverjum öðrum nöfnum í dag en vill kjósa sér ættarnafn. Það mun ég ekki gera, heldur mun ég styðja val fólks í þessum málum. Eins og ég kom hér að, forseti, hef ég sjálfur þessi tvö kenninöfn þannig að ég held á þann hátt einnig við hinni gömlu íslensku nafnahefð að vera kenndur við föður. Svo eru ýmsir í kringum mig sem eru kenndir við eitthvað annað, við móður, og sumir sem eru í tengslum við mig hafa tekið upp þá skemmtilegu nýjung sem kom fyrir örfáum árum, að kenna sig bæði við föður og móður. Svona höfum við nú þróað og þroskast og tekið upp ýmsar nýjungar, sem er gott. Í grunninn höfum við haldið gamla kerfinu, sem er líka gott fyrir sagnfræðing eins og mig. Ég hef trú á því að það muni haldast þrátt fyrir að einhver muni nýta sér þau ákvæði þessara laga sem gefa þeim val. Ég mun því styðja þetta mál, með öllum þeim fyrirvörum að mögulega þurfi að laga eitthvað til, eins og gengur í þinglegri meðferð, það er oft sem eitthvað þarf að laga.

Virðulegi forseti. Ég hef haldið nokkrar ræður um þetta mál áður. Það hefur verið lagt fram af fleirum en hæstv. dómsmálaráðherra og það er mjög gott að sjá það lagt fram hér af ríkisstjórninni vegna þess að þá eru líkur á því að það fari áfram. Síðast var það fellt, eftirminnilega, á hátt sem mér þótti ekki Alþingi til sóma þá. Það er auðvitað hin gamalgróna hefð hér á Alþingi að hafna því sem stjórnarandstaðan leggur til, svo geta hlutirnir auðvitað flogið í gegn þegar meiri hlutinn leggur þá til þannig að það ber að fagna því að meiri hlutinn leggi þá til góða hluti eins og þetta. Ég hlýddi áðan á ræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar, hv. 3. þm. Suðurk., og hafði séð hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson líka á mælendaskrá. Annaðhvort hef ég misst af honum eða hann hefur ekki tekið til máls, ég heyrði alla vega ekki ræðu frá honum. En í ræðu hv. 3. þm. Suðurk. fannst mér birtast mjög áhugaverð sýn á hefðir, íslenska tungu og íslenska menningu og hvað það þýðir að aðhyllast hvort tveggja. Ég er nefnilega ekkert í sjálfu sér óskaplega ósammála hv. þingmanni um það að við eigum að halda í íslenska nafnahefð. Mér þykir vænt um hana. Það þýðir hins vegar ekki að ég vilji stjórna því hvað aðrir fullorðnir, sjálfstæðir einstaklingar kjósa að heita. Um það snýst málið. Það snýst ekki um það hvorum okkar þykir vænna um menninguna eða hefðirnar. Það er aukaatriði og kemur málinu ekki við, virðulegi forseti. Kannski eru það fréttir fyrir þá þingmenn sem hafa talað fyrr í dag. Það kemur málinu ekki við. Þetta snýst um það hver tekur ákvörðun um hvað. Það er alltaf sama sagan, þegar á að viðurkenna rétt einstaklingsins til að stjórna einhverju í sínu eigin lífi berjast íhaldssamari öfl gegn því frelsi á þeirri forsendu einni að þau fái ekki að ráða og hafa hlutina eins og þau vilja hafa þá. Það er það sem ég heyrði hér í ræðu hv. 3. þm. Suðurk. fyrr í dag. Hann vill ráða þessu. Hann vill stjórna þessu. Um það snýst málið, ekki hvor okkar elskar mannanafnahefðina meira eða hefur meiri sérfræðiþekkingu á íslenskri tungu eða mannanafnahefð. Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp og má vera hér uppi í dag vegna þess að ég er svokallaður hv. þingmaður. Ég ætla að setja mig svolítið á háan hest núna og tala sem hæstv. borgari, sem virðulegur einstaklingur. Kæri þingheimur, það kemur ykkur ekkert við hvað ég kýs að kalla mig, hvað ég heiti. Þetta er mitt nafn. Ég ákveð hverju ég trúi, þið ákveðið ekki hverju ég trúi. Ég hef þær skoðanir sem ég vil, þið ráðið þeim ekki. Þið getið komið hingað upp í pontu og skeggrætt hvað ykkur finnst um hinar og þessar skoðanir og hvort ykkur finnst að ég eigi að trúa þessu eða halda hitt. En það kemur málinu ekki við og, virðulegi forseti, ég á nafnið mitt og ég ákveð hvað það er, ekki hið háa Alþingi. Ef þessi ræða er haldin í nefnd eða fyrir framan sérfræðinga þá svara þeir jafnan: Já, það er alveg rétt, hæstv. borgari eða virðulegi einstaklingur eða hv. þingmaður, en þetta er nú bara skráning. Það, virðulegi forseti, er útúrsnúningur í skásta falli, afvegaleiðing, vegna þess að nafn er það sem við ákveðum sjálf að kenna okkur við og þegar við segjum við yfirvöld að við heitum þetta eða hitt, þá eru yfirvöld ekki að skrá það ef þau þverskallast við og setja einhverjar reglur um að nafnið mitt sem þau ætla að skrá eigi að vera eftir einhverjum ákveðnum hefðum eða reglum eða venjum, virðulegi forseti. Mér finnst svo ótrúlegt að frjálst fólk láti það yfir sig ganga að yfirvöld segi því hvað það megi heita. Við erum sem betur fer að vaxa upp úr því að leyfa yfirvöldum að segja hverrar trúar við megum vera eða hvaða skoðanir við eigum að hafa eða hverrar kynhneigðar eða hvers kyns við erum og eðlilega erum við að vaxa upp úr því vegna þess að við viljum vera frjáls og þetta er frjálslynt frumvarp, sem betur fer. Það er hreinlega fyndið að hlusta á hv. þm. Birgi Þórarinsson tala hér um frjálslyndi í frumvarpinu eins og það sé eitthvað varhugavert eða hættulegt. Ég læt hann nú svara fyrir það í sínum seinni ræðum ef hann svo kýs. Virðulegi forseti. Mér fannst rétt að koma hingað upp líka sem borgari og benda hinu háa Alþingi á að hvað okkur á Alþingi finnst að fólk eigi að heita kemur málinu ekki við, okkar starf hér er m.a. að verja frelsi borgaranna, ekki að segja hvernig þeir eigi að haga lífi sínu eða nafni. Það er ekki hlutverk okkar. Ef aðeins eitt atriði kæmist að á þessu þingi þá myndi ég óska þess að það væri þetta. Við erum ekki vön því að tala hér oft um takmörk ríkisvaldsins eða takmörk yfirvalda, sem eru algjör forsenda þess að fólki sé frjálst að gera eitthvað. Það er annað en að hafa leyfi eða heimild. Auðvitað er þetta frumvarp samt þannig, eins og þau sem hafa komið áður, að einhverjar skorður settar eru settar þarna við og því ætla ég ekki að segja að frumvarpið sé fullkomið frekar en þau sem komu áður, en það þarf að vera ansi lélegt til að vera verra en það sem fyrir er. Sömuleiðis má alveg nefna að auðvitað eru til einhverjar tæknilegar hindranir. Segjum að við þurfum að hafa einhvers konar latneskt stafróf í þjóðskránni eða segjum bara íslenskt stafróf. Ég held að það væri ekkert sérstakt vandamál að bæta við dönsku ö-i eða einhverju því um líku eða jafnvel latneskum útgáfum af arabískum stöfum, þeim maltnesku, eitthvað því um líkt. Tæknilega séð trúi ég ekki að það sé of mikið vandamál, né fyrir Íslendinga þá að lesa það þannig að það heyrist í öllum meginatriðum rétt, alla vega nógu nálægt til að móðga ekki fólk um of. Það er sjálfsagt að hafa einhverja reglugerð um það og einhverjar reglur og ferla um það að koma til móts við tæknilegar takmarkanir, segjum lengd nafna eða eitthvað því um líkt. Það eru bara tæknileg úrlausnarefni, virðulegi forseti, og aftur, koma málinu ekki við sem slíku. Við lendum ekki í vandræðum með þetta þegar kemur að heimilisföngum, við setjum bara einhverjar reglur og fólk er bara tiltölulega sátt við það. Það er ekki raunverulegt vandamál, virðulegi forseti, og það er enginn raunverulegur ágreiningur um það heldur. Þingmenn koma ekki hingað upp og heimta að íslensk nöfn séu skrifuð á kínversku eða arabísku ritmáli. Sem tæknimanni þætti mér það reyndar áhugavert úrlausnarefni en áhuginn nær ekki mikið lengra en það. Þingmenn koma hingað upp til að ræða frelsið, það að einstaklingur í frjálsu samfélagi á sig sjálfan og ákveður sjálfur hverju hann trúir, hvaða skoðanir hann hefur, hverrar kynhneigðar hann er. Hann ákveður það síðasta reyndar ekki endilega, en það er þess sama einstaklings að segja öðrum það. Það er ekki annarra að segja þeim einstaklingi það, sömuleiðis hvers kyns hann er og sömuleiðis hvað hann heitir. Ef mér finnst ég einfaldlega heita eitthvað annað en yfirvöldum finnst þá bara heiti ég það. Mér er slétt sama um hvað yfirvöldum finnst um það. Ég skal hlusta á dr. Guðrúnu Kvaran vegna þess að ég hef áhuga á því sem hún segir, fræðilegan áhuga. Mér finnst hefðirnar áhugaverðar, mér finnst íslensk saga áhugaverð, mér finnst íslensk tunga mjög áhugaverð og ég vil að við höldum í hana. Þetta snýst ekkert um það, virðulegi forseti. Það snýst um það að einhvern veginn í ósköpunum tókst löggjafarvaldinu á Íslandi að sannfæra sjálft sig, og meiri hluta þjóðarinnar að því er virðist, um að það væri hlutverk ríkisins að ákveða hvað fólk ætti að heita. Það er svo fráleit hugmynd að ég veit ekki alveg hvernig hún komst nokkurn tímann inn í hugtakið lýðveldi hérna. En ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra, virðulegi forseti. Ég hef haldið þennan pistil eða sambærilegan nokkrum sinnum áður og kem til með að halda hann svo lengi sem þörf er á. En með þessum fyrrnefndu fyrirvörum styð ég þetta mál og geri fastlega ráð fyrir því að á því verði gerðar einhverjar tæknilegar breytingar eins og gengur og gerist og er algjörlega sjálfsagt. Mér fannst rétt að koma hingað upp og leiðrétta misskilning sem er svo tíður, að þetta snúist eitthvað um það hvað okkur finnist um nafnahefðirnar. Það er aukaatriði. Þetta snýst um það hvort við trúum því eða ekki að einstaklingar í þessu samfélagi eigi sín eigin nöfn. Ég trúi því. Þegar hv. þingmenn vilja koma hingað í pontu og fara að vega og meta hefðir og einstaklingsfrelsi þá finnst mér að þeir eigi bara að segja það berum orðum að þeim finnist fólk ekki eiga nöfnin sín, að þeim finnist ekki að fólk eigi að ráða eigin lífi vegna þess að það er bein rökfræðileg afleiðing þess sem þeir hafa sagt í pontu þegar þeir hafa haldið uppi því fráleita sjónarmiði. Það er ekki bara þetta, við búum á tímum þar sem sífellt er verið að reyna að draga fram frelsi einstaklingsins í mismunandi myndum. Það er gaman að sjá hér hæstv. ráðherra Sjálfstæðisflokksins og hv. þingmann Sjálfstæðisflokksins hér úti í sal einhvers staðar, maður sér reyndar ekki alveg allan salinn þessa dagana, eins og við þekkjum, og þarna er annar, bendir hæstv. ráðherra mér á. Gott og vel. Það er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er frelsi einstaklingsins. Mér þykir svolítið vanta í málflutningi Sjálfstæðisflokksins að berjast fyrir frelsi einstaklingsins. Þess vegna er ákveðinn ferskur andblær að fá það frá hæstv. dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins að hér sé um að ræða eitthvað sem varðar einstaklingsfrelsið en ekki bara viðskiptafrelsið. Ég get ekki annað en stært mig af því að sá sem hér stendur hefur lagt fram mál um að heimila heimabrugg. Sjálfstæðisflokkurinn virðist ekki hafa mikinn áhuga á því, jafnvel þeir hv. þingmenn sem teljast til frjálslyndisarmsins í þeim flokki eins og hv. þm. Brynjar Níelsson, sem er reyndar ekki í salnum til að verja sig gegn þessu. Ég býst við því að hann komi hingað og haldi ræðu um það einhvern tímann á þessu þingi. Sjálfstæðisflokknum er meira annt um það að fólk geti selt áfengi. Ég er ekki á móti því frelsi. Ég myndi greiða atkvæði með slíku frumvarpi með fyrirvörum um útfærslu og þess háttar. Það er ekki aðalatriðið. Frelsið snýst ekki bara um að kaupa eitthvað eða selja eitthvað eða versla með eitthvað. Í þessu landi búa einstaklingar og einstaklingsfrelsi felst m.a. í því að við segjum sjálf öðrum, en ekki öfugt, hvers kyns við erum, hvaða skoðanir við höfum, hverrar kynhneigðar við erum og, virðulegur forseti, hvað við heitum. Ef það var ekki ljóst í þessari ræðu þá styð ég frumvarpið og þakka hæstv. dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins fyrir að leggja það loksins fram.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um utanríkisþjónustu Íslands, nr. 39/1971, með síðari breytingum. Frá því að ég tók við embætti utanríkisráðherra hef ég lagt áherslu á umbætur, stefnumörkun og hagkvæmni til framtíðar. Meðal fyrstu verka var skipun stýrihóps sem lagði til árið 2017 samtals 151 tillögu um breytingar á starfsumhverfi, stefnumörkun og styrkingu þess mikilvæga starfs sem utanríkisþjónustan vinnur að. Ein tillaga þeirrar skýrslu var endurskoðun laga um utanríkisþjónustuna en í stað heildarendurskoðunar eru lagðar til breytingar á ákveðnum þáttum löggjafar utanríkisþjónustunnar. Frumvarpið var lagt fyrir 150. löggjafarþing en ekki náðist að ljúka meðferð þess. Tekið hefur verið tillit til breytinga sem þá voru lagðar til af meiri hluta utanríkismálanefndar. Innan utanríkisþjónustunnar starfar öflugur hópur fólks og stjórnendur í utanríkisþjónustunni eru að stórum hluta úr hópi sendiherra sem flytjast til starfa, ýmist á sendiskrifstofur eða aðalskrifstofu ráðuneytisins. Algengast er að þeir sem gegna sendiherraembættum hafi helgað feril sinn utanríkisþjónustunni og öðlast framgang í starfi til að gegna sendiherraembætti. Allnokkur dæmi eru þó í gegnum árin um að skipaðir hafi verið sem sendiherrar, reynslumiklir aðilar úr stjórnmálum eða viðskiptalífi, sem byggt hafa upp tengsl, þekkingu og orðspor á vettvangi alþjóðamála og geta reynst verðmætur liðsauki við hagsmunagæslu fyrir Ísland. Núgildandi lög um utanríkisþjónustuna veita ráðherra málaflokksins í raun algerlega frjálsar hendur við skipun sendiherra svo framarlega sem viðkomandi uppfylli lágmarkskröfur sem gerðar eru til ríkisstarfsmanna. Embættin eru undanþegin auglýsingaskyldu. Ekki eru tilgreindar sérstakar hæfniskröfur. Raunin er sú að sendiherrum hefur fjölgað jafnt og þétt undanfarin ár þannig að þegar ég tók við sem utanríkisráðherra voru þeir 40 talsins og nær því fjórðungur diplómatar. Nokkrir hafa síðan látið af störfum en ég hef á þeim árum sem ég hef verið í ráðuneytinu ekki skipað nýja sendiherra í embætti. Þegar leitast er við að meta hver reynslan er af núgildandi ákvæðum um stöðu starfsmanna utanríkisþjónustunnar og draga af henni ályktanir virðist sem ástæða gæti verið til að ganga að sumu leyti skrefinu lengra en nú er gert í þá átt að samræma reglur um starfsmenn utanríkisþjónustunnar þeim reglum sem almennt gilda um opinbera starfsmenn, en að öðru leyti hlýtur sérstaða utanríkisþjónustunnar að kalla á að lagareglum um hana sé hagað á annan veg en almennar reglur kveða á um. Breytingarnar sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu miða að því að finna ákjósanlegt jafnvægi í þessu efni þannig að skapa megi farsæla umgjörð utan um mannauð utanríkisþjónustunnar, þ.e. umgjörð sem ætlað er að laða hæft starfsfólk til utanríkisþjónustunnar sem fái þar eðlilegan framgang og búi við sæmilegan fyrirsjáanleika þannig að sérþekking og kunnátta þeirra nýtist sem best. Helstu breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru fjórþættar. Í fyrsta lagi er þak sett á fjölda sendiherra á hverjum tíma. Þannig verður miðað við að fjöldi sendiherra sé ákveðið margfeldi af fjölda sendiskrifstofa. Miðað verði við að þeir verði ekki fleiri en fjöldi sendiskrifstofa. Í frumvarpinu sem lá fyrir á síðasta þingi var miðað við 1,2 stöðugildi sendiherra miðað við fjölda sendiskrifstofa. Í ábendingum í umsögnum var bent á að sá fjöldi og heimildir til að setja eða skipa tímabundið sendiherra væru vel rúmar. Ég hef tekið tillit til þeirra ábendinga og legg til enn meiri fækkun í þessum hópi. Fjölgun eða fækkun sendiskrifstofa fer ávallt fram með samráði við utanríkismálanefnd Alþingis og sendiskrifstofur eru í dag 26. Í öðru lagi myndi um þessar stöður framvegis gilda auglýsingaskylda og tilgreindar hæfniskröfur eins og um aðrar stöður embættismanna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að enginn taki við almennu embætti sendiherra nema að undangenginni auglýsingu og hæfnismati eins og með önnur embætti sem skipað er í á vegum ríkisins. Grundvallarkröfur eru háskólapróf og reynsla af alþjóða- og utanríkismálum eins og fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu. Er í þessu efni mikilvægt að taka mið af framgangskröfum sem gerðar eru nú þegar í utanríkisþjónustunni. Með þessu verður fest í sessi umgjörð sem ætlað er að tryggja að í embættin veljist öflugir einstaklingar sem almennt kæmu úr röðum hæfustu starfsmanna utanríkisþjónustunnar og tryggt að sú reynsla, þekking og færni sem þeir hafa tileinkað sér á ferlinum verði kjarninn í þessum hópi stjórnenda. Í þriðja lagi verður heimilað að skipa tímabundið í embætti sendiherra eða sérstaks erindreka til að hámarki fimm ára. Meginmarkmið slíkra skipana er að virkja þau verðmæti sem falist geta í sérþekkingu, reynslu og tengslaneti sem viðkomandi einstaklingar hafa skapað sér á öðrum vettvangi, hvort sem er í stjórnmálum, menningarlífi eða atvinnulífi, til að annast afmörkuð verkefni í þágu hagsmuna Íslands á alþjóðavettvangi. Í tillögum utanríkismálanefndar kom fram við meðferð málsins krafa um háskólamenntun og tiltekna reynslu og hæfni. Hefur ákvæðið verið aðlagað með tilliti til þess. Að þessu marki yrði ráðherra áfram heimilt að leita út fyrir raðir fastra starfsmanna utanríkisþjónustunnar eftir einstaklingum til sérstakra starfa og fyrirsvars til afmarkaðs tíma. Skipanir af þessu tagi væru ekki framlengjanlegar og viðkomandi myndi ekki flytjast til annarra starfa eða verkefna en til er stofnað. Fjöldi þeirra sem gegnt geta embætti tímabundið er takmarkaður og tekur mið af fjölda sendiskrifstofa og þess fjölda almennra sendiherra sem hverju sinni eru í embætti. Með því yrði tryggt að þorri sendiherra sé ávallt skipaður í samræmi við almennar reglur að undangenginni auglýsingu og umsóknarferli. Varðandi skipan bæði tímabundinna sendiherra samkvæmt þessu ákvæði og við auglýstar hefðbundnar stöður sendiherra er síðan gert ráð fyrir ráðgefandi valnefnd með hliðsjón af sambærilegum ákvæðum um stöður embættismanna og forstöðumanna í stjórnkerfinu. Þessi ákvæði eru einnig að tillögu utanríkismálanefndar eftir umfjöllun nefndarinnar um frumvarpið á fyrra þingi. Fjórða meginbreytingin er að samkvæmt frumvarpinu getur ráðherra sett tímabundið sem sendiherra þá sem nú gegna stöðu sendifulltrúa í ráðuneytinu. Í þessum hópi er fjöldi reynslumikilla og öflugra starfsmanna sem gegna millistjórnarhlutverkum innan utanríkisþjónustunnar og hafa reynslu og þekkingu sem nýtist við forstöðu- og stjórnarstörf í ráðuneytinu. Með sama hætti verður ráðherra heimilt að flytja ráðna sendifulltrúa í embætti skrifstofustjóra en sú heimild var fyrir hendi á meðan sendifulltrúar höfðu stöðu embættismanna. Með þessu móti gefst tækifæri til að nýta enn betur krafta þessa hóps og veita sendifulltrúum framgang í starfi án þess að til eiginlegrar skipunar í sendiherraembætti komi. Vegna samsetningar á hópi starfsmanna sem gegna stöðu sendifulltrúa og sögulegs kynjahalla innan utanríkisþjónustunnar um áratugaskeið eykur þessi breyting verulega möguleika kvenna til að fá formlegan framgang, gegna hlutverki sendiherra og forstöðumanna sendiskrifstofa og nota þann diplómatíska titil í erlendum samskiptum þann tíma sem stöðunni er gegnt. Aðrar breytingar sem frumvarpið mælir fyrir um varða samræmingu á hugtakanotkun og stöðu þeirra sem nú þegar gegna embættum innan utanríkisþjónustunnar. Herra forseti. Ég vil í stuttu máli nefna aðeins hvernig málum er háttað í grannríkjum okkar varðandi þessi málefni. Norrænu ríkin hafa í raun hvert sitt lag á skipulagi á sinni utanríkisþjónustu og vitaskuld er um að ræða mun fjölmennari og umfangsmeiri starfsemi en Ísland rekur. Það má segja að meginreglan alls staðar á Norðurlöndunum sé að stöður sendiherra séu auglýstar, ýmist innan utanríkisþjónustunnar eða almennt. Allar utanríkisþjónusturnar hafa ítarlegar reglur um kröfur, framgangsviðmið, skipulag og mannauðsstefnu ýmist í formi reglugerðar, reglna eða handbóka. Sama gildir fyrir stærstan hluta utanríkisþjónustunnar hér en fram að þessu hafa sendiherraembættin og skipun í þau að forminu til verið utan þess ramma. Þótt sendiherrastöður séu almennt auglýstar annars staðar á Norðurlöndunum er meginreglan sú að skipað sé í þau embætti úr hópi fastra starfsmanna sem hafa helgað sinn feril utanríkisþjónustunni. Það þýðir þó ekki að á því séu ekki undantekningar. Dæmi eru t.d. um fyrrverandi stjórnmálamenn sem hafa farið í sendiherraembætti innan sænska kerfisins. Í Noregi eru fyrrverandi stjórnmálamenn oft í hlutverki sendierindreka eða fengnir til sérstakra verkefna á sviði alþjóðamála og svo mætti áfram telja. Það kemur kannski einhverjum spánskt fyrir sjónir að ráðherra skuli vera að leggja til að takmarka eigin heimildir og fækka í hópi sinna embættismanna þegar horft er til lengri tíma. Sú lagabreyting sem ég legg hér aftur til er hluti af stærri mynd til að efla fagmennsku, skýra kröfur, auka gagnsæi og styrkja þann ramma sem við höfum um utanríkisþjónustuna. Ef heimsfaraldurinn hefur kennt okkur eitthvað varðandi tengsl okkar við alþjóðasamfélagið þá er það að öflug utanríkisþjónusta er alger hornsteinn þegar kemur að því að finna lausnir, styðja og bjarga okkar fólki, nágrönnum og fjölskyldum þeirra þegar ógnir steðja að. Að sama skapi munu öflugir diplómatar skipta sköpum til að halda tengslum, byggja upp tengsl að nýju í viðskiptum og samstarfi á sviði mannúðar- og þróunarstuðnings þegar úr rætist. Herra forseti. Frumvarpið sem ég mæli hér fyrir er lítið breytt frá því sem fékk umfjöllun og vandaða kynningu fyrir framlagningu og í meðferð á síðasta þingi. Aukið hefur verið við málefnalegar og faglegar kröfur auk þess sem viðmið um heildarfjölda sendiherra hefur verið lækkað. Mitt markmið með þessum breytingum er sem fyrr að skapa farsæla umgjörð um mannauð utanríkisþjónustunnar með því að færa kerfið nær því sem almennt gildir án þess að það komi niður á sérstöðu þjónustunnar eða ógni stöðugleika hennar. Skýrari rammi og sveigjanleiki samhliða fagmennsku er það sem utanríkisþjónustan þarf til framtíðar. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. utanríkismálanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans við þetta frumvarp sem er nú flutt í annað sinn. Nú var það þannig að nokkuð hörð gagnrýni kom, má segja, frá starfsmönnum utanríkisráðuneytisins, a.m.k. einhverjum, gagnvart frumvarpinu og umsagnir í þá veru frá sumum starfsmönnum. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort komið hafi verið til móts við þær athugasemdir. Það er svolítið sérstakt að starfsmenn ráðuneytisins sjái sig tilneydda til að verja utanríkisþjónustuna, eins og hún er í dag. Það felst í raun og veru í umsögnum þeirra sem bárust um frumvarpið þegar það var flutt í fyrsta sinn og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann þekki dæmi þess að starfsmenn hafi stigið fram með þessum hætti eins og þeir gerðu. Ef hæstv. ráðherra gæti farið aðeins yfir þessa tvo þætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður spyr hvort starfsmenn hafi eitthvað farið gegn vilja ráðherra. Ja, hvar á ég að byrja og hvar á ég að enda? Ég vek athygli á því t.d. að þegar einhverjar breytingar verða í heilbrigðisstarfsemi, þá er ekki eins og heilbrigðisstarfsmenn hafi eitthvað verið feimnir við að gagnrýna það. Ef ég man rétt hafa starfsmenn líka skoðanir á fyrirætlunum nýsköpunarráðherra um Nýsköpunarmiðstöðina, svo eitthvert dæmi sé tekið. Það eru auðvitað fjölmörg önnur dæmi. En það sem er hins vegar áhugavert í þessu, og við skulum bara hætta að sykurhúða það, við skulum bara tala um hlutina eins og þeir eru, er að hin sundraða stjórnarandstaða hefur gert allt það sem hún getur til að koma í veg fyrir að þetta mál nái fram að ganga. Það fyrirkomulag að ráðherra hafi fullt vald til að skipa hvern sem er til æviloka er nokkuð sem stjórnarandstaðan er búin að gera allt til að viðhalda. Fréttin í þessu er sú að hv. utanríkismálanefnd, að kröfu manna úr stjórnarandstöðunni, sendi línu á embættismenn og sendiherra og báðu þá um umsagnir. Það er fréttin. Ég held að mjög mikilvægt sé að allir séu meðvitaðir um þetta. Ég mun ekki liggja á því að segja þessa sögu. Ef menn tala hins vegar efnislega um gagnrýnina þá er hún almennt frá þeim starfsmönnum eða þeim sem eru móti því að einhver utan utanríkisþjónustunnar geti verið sendiherra. Það er ekki komið til móts það. Hins vegar er bent á að hugsanlega væri hægt að hafa fleiri sendiherra eftir samþykkt frumvarpsins og það er komið til móts við það, hér er lögð til enn frekari fækkun þessara sendiherra sem auglýst var eftir.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég verð að segja að ég er afar undrandi yfir því að hæstv. ráðherra þessa mikilvæga málaflokks skuli koma hingað upp og segja að einhverjir þingmenn í stjórnarandstöðu hafi sent embættismönnum pósta og beðið þá um að senda inn umsagnir. Ég kannast ekki við það. Ég hef ekki talað við einn einasta embættismann í utanríkisráðuneytinu. Ég er einfaldlega bara að fara yfir þetta mál, skoða þær umsagnir sem bárust þegar það var fyrst lagt fram og þá koma þær frá starfsmönnum, því ágæta starfsfólki sem vinnur í því ráðuneyti. Mér finnst bara eðlilegt að spyrja hvort tillit hafi verið tekið til þeirra umsagna því að væntanlega þekkja þessir starfsmenn best þá starfsemi, búnir að vera þarna lengi og þess vegna sé ég ekkert athugavert við það. Og ég er mjög hissa á þessu svari, ef svar skyldi kalla, eða þessari athugasemd hæstv. ráðherra, hvað það varðar að stjórnarandstaðan sé að panta hér einhverjar umsagnir eða álit starfsmanna um þetta frumvarp. Ég vildi að lokum nefna, af því að hæstv. ráðherra minntist á sendiherra í þessu tilfelli, að þegar maður skoðar þessar umsagnir, og það sem hefur verið sagt um þetta mál af þeim sem þekkja best til, sem eru þá starfsmenn ráðuneytisins, þá hefur það verið hrakið að hægt sé að fækka sendiherrum, að þetta fækki sérstaklega sendiherrum. Mig langar að fá það frá hæstv. ráðherra í lokin hvort hann stendur enn við það að það gangi eftir í ljósi þess að starfsmenn hafa bent á að svo sé ekki.

Virðulegi forseti. Ég bið nú hv. þingmann að hlusta á það sem hér er sagt. Það hefur enginn talað um að einhver hafi pantað einstaka umsagnir. Hins vegar sagði ég frá því, og að mér þætti það nokkuð einstakt, að beðið var um umsagnir í þessu tilviki frá sendiherrum sem er, held ég, nokkuð sem hefur mjög sjaldan gerst, ef nokkurn tímann. Ég hef engar athugasemdir við það, bara ekki nokkrar. Hver og einn á bara að segja hvað viðkomandi finnst um það. Allt það sem hv. þingmaður segir um ágæti starfsfólks utanríkisþjónustunnar get ég tekið undir og get bætt í og ég er ánægður með að hv. þingmaður kunni að meta þau störf. Hins vegar fór ég yfir það, bæði í framsöguræðunni og í andsvarinu, af því að bent var á það að hugsanlega - það er á hinn bóginn mjög langsótt - væri hægt að hafa fleiri sendiherra en eru núna eftir að frumvarpið hefði verið samþykkt. Ég fór sérstaklega yfir það, bæði í framsögu minni og andsvörum áðan, að við breyttum því, þannig að það liggur fyrir, þó svo að það hafi verið mjög langsótt áður þá er það ekki hægt núna. Varðandi þær tillögur sem meiri hluti hv. utanríkismálanefndar kom með eru þær komnar inn í frumvarpið, þannig að tekið var tillit til þeirra athugasemda. En svo hvet ég hv. þingmann til þess, af því að við höfum nógan tíma - ég vil gjarnan taka þessa umræðu því að hún hefur ekki verið tekin mikið á opinberum vettvangi, ég vona að hún verði meira á opinberum vettvangi núna - að fara aðeins efnislega í það hvað hv. þingmaður sér að þessu frumvarpi og þá getum við skipst á skoðunum. En svo það sé alveg á hreinu að þótt farin hafi verið sú leið sem hv. utanríkismálanefnd gerði, sem mér finnst svolítið áhugaverð, þá hef ég ekkert á móti því, ekki neitt Allir eiga rétt á því að skiptast á skoðunum um þetta mál eins og öll önnur.

Herra forseti. Sem nefndarmaður í utanríkismálanefnd ætla ég að leyfa mér að fara hér nokkrum orðum um frumvarpið eins og það er orðið núna. Þetta er auðvitað ákveðin endurskoðun á lögum um utanríkisþjónustu og verið að færa hana á vissan hátt til nútíma og auka sveigjanleika. Ég tel að vel hafi tekist að endurvinna frumvarpið að því marki sem þurfti. Þetta byggist jú á stefnumótunarvinnu hjá ráðuneytinu sem var unnin fyrir alllöngu síðan og birtist í skýrslu sem heitir Utanríkisþjónusta til framtíðar þannig að þarna er í raun verið að virkja að verulegu leyti skoðanir sem eru til innan ráðuneytisins og það er gott. Það sem hefur tekið ákveðnum breytingum er þetta með að auglýsa sendiherraembætti, sem er skipað í á hefðbundinn embættismannahátt, og takmarka þá um leið þann fjölda við fjölda sendiskrifstofa sem er auðvitað ágætisviðmið því að það er jú sjálfsagt að einhvers konar takmarkanir séu á fjölda sendiherra. Það er jú um leið þannig að þegar svona embætti eru auglýst með tilteknum kröfum standa starfsmenn ágætlega, segja starfsmenn ráðuneytisins, vegna reynslu sinnar og menntunar og eru vel í sveit settir til að sækja um. Þá hefur verið tekið tillit til, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, ábendinga og tillagna í nefndaráliti okkar í utanríkismálanefnd, annars vegar hvað varðar ráðgefandi valnefnd sem er þá til hliðar við aðalábyrgðarmanninn, sem er ráðherra sjálfur, og er honum til ráðgjafar við að vinna úr þeim umsóknum sem berast. Það er í sjálfu sér ekki óþekkt kerfi innan ráðuneytisins nú þegar. Svo eru auknar kröfur um menntun og sérþekkingu sem þeir sendiherrar sem auglýst er eftir til sérstakra verkefna þurfa að hafa. Það er ákveðin gagnsemi í því að geta gert það. Þetta eru allt að fimm sendiherrar. Sá misskilningur hefur verið í gangi að þeir væru þá örugglega allir skipaðir í einu þannig að þá fjölgi sendiherrum skyndilega um fimm. En það er auðvitað ekki þannig vegna þess að þetta eru ákveðin verkefni. Ég get nefnt það sem mér dettur í hug, þróunarsamvinnumál, loftslagsmálin jafnvel þegar fram í sækir, norðurslóðamál jafnvel, það er jú þekkt í mörgum öðrum löndum að þar eru sérstakir norðurslóðasendiherrar og ég get líka nefnt ákveðinn þátt öryggismála eins og t.d. netöryggismál sem bólgna nú mjög út. Í öllum þessum tilvikum gætu menn með sérþekkingu komið sér vel, með sendiherranafnbót og -verksvið. Auk þess er komið hér inn á sendifulltrúa sem eru næstir í röðinni fyrir neðan sitjandi sendiherra, að hægt sé að skipa þá sem skrifstofustjóra eða sendiherra tímabundið. Það er líka til þess að auka þann sveigjanleika sem ég minntist á. Allt þetta finnst mér vera til bóta. Í lokin vil ég bara árétta að það er mjög mikilvægt að þessar breytingar séu gerðar í sem mestri sátt við starfsmenn í utanríkisþjónustunni. Ég ítreka það sem ég hef sagt margoft áður: Þessi þjónusta er okkur afar mikilvæg. Hún er oft gagnrýnd fyrir að vera of stór og of dýr í rekstri o.s.frv. en ég vil segja á móti að hún sé ekki ofmönnuð á neinn máta í heild og heldur ekki ofsett að fjármunum í heild, þvert á móti, og gildi slíkrar þjónustu, skilvirkrar og öflugrar, fyrir smáríki verður seint ofmetið. Þannig að ég lýsi því yfir að við tökum greiðlega á móti þessu frumvarpi á ný í hv. utanríkismálanefnd og vinnum það jafn faglega og fyrr.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Það kemur hins vegar nokkuð á óvart miðað við hve mikið var lagt á sig til að koma í veg fyrir þetta mál færi í gegn, það var forgangsmál hjá stjórnarandstöðunni að stoppa það, að menn skyldu þá ekki koma og ræða málið efnislega hér, svo það sé sagt. Eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson fór yfir er utanríkisþjónustan afskaplega mikilvæg og þetta mál er liður í því að styrkja hana og efla. Eins og hv. þingmaður vísaði til þá er hún hlutfallslega lítil í gjörðum og er einn af fáum málaflokkum sem lækkað hafa á undanförnum áratugum en ekki hækkað hvað fjármagn varðar, þ.e. hin hefðbundna utanríkisþjónusta, en bæði þróunarmálin og varnarmálin hafa hins vegar hækkað. Af hverju segi ég þetta? Vegna þess að ég tel að það sé afskaplega mikilvægt að við ræðum þessi mál. Og ef það er eitthvað sem menn telja að betur megi fara í frumvarpinu almennt þá verða þeir auðvitað að taka þá umræðu og það er enginn betri staður til þess en þingið. Ég geri engar athugasemdir við að fólk sé ekki sammála um alla hluti, alls ekki. Eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson, sem er líka í hv. utanríkismálanefnd, fór yfir, þá er þetta mál búið að fá mikla umfjöllun þar og eins áður og var m.a. kynnt fyrir starfsmönnum og reynt að vinna það með eins góðum hætti eins og mögulegt er. Stóra einstaka málið er það að okkar litla utanríkisþjónusta verður að vera vel í stakk búin til þess að gæta hagsmuna Íslands því að við höfum ekki önnur betri tæki til þess en hana. Sérstaða okkar felst m.a. í því að þegar maður er með svona litla utanríkisþjónustu verða t.d. starfsstöðvarnar mjög fámennar. Hvað þýðir það að starfsstöðvarnar séu mjög fámennar? Það þýðir að það reynir mjög mikið á hvern starfsmann. Ég fullyrði það að almenna reglan sé sú að við eigum fjölhæfara starfsfólk í utanríkisþjónustu okkar en í utanríkisþjónustu sem við berum okkur saman við, og þekking þess er breiðari vegna þess að hún verður að vera það. Við eigum ekki aðra valkosti. Það er enginn vafi í mínum huga að það fólk sem valist hefur til starfa í utanríkisþjónustunni er hæft og hefur staðið sig vel. Um það eru fjölmörg dæmi. Það er heldur enginn vafi í mínum huga að verkefni sem bíða utanríkisþjónustunnar eru mjög fjölbreytt og krefjandi. Sú staða sem komin er upp út af þessari farsótt kallar á enn fjölbreyttari og meira krefjandi verkefni en við sáum fyrir. Ég ætla að nota tækifærið og þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku þó þátt í umræðunni. Ég hlakka til að taka þessa umræðu, við munum örugglega gera það hér á þinginu eða annars staðar, því að það er afskaplega mikilvægt að við ræðum þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um íslensk landshöfuðlén. Frumvarpið var lagt fram á 150. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt nánast óbreytt en tekið hefur verið tillit til hluta þeirra athugasemda sem bárust umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis í apríl sl. Megininntak frumvarpsins er það hvernig staðið skuli að umsýslu landshöfuðléna sem Íslandi hefur verið úthlutað til notkunar á netinu ásamt nafnaþjónustu fyrir höfuðlén og skráningu léna undir þeim. Áður en ég hef yfirferð um efni frumvarpsins tel ég rétt að vekja athygli á því að í dag er ekki í gildi nein löggjöf um landshöfuðlénið .is eða önnur landshöfuðlén með beina skírskotun til Íslands. Í ljósi þessa og þess að flest ríki sem við berum okkur saman við hafa sett lög um lénamál má segja að Ísland hafi dregist aftur úr öðrum þjóðum varðandi lagasetningu á sviði lénaumsýslu. Miðað við erlenda þróun og mikilvægi netsins í nútímasamfélagi er ærið tilefni til að setja lagalega umgjörð um landshöfuðlén sem hafa beina skírskotun til Íslands. Við samningu þessa frumvarps var einkum litið til öryggissjónarmiða og var það haft að markmiði að setja lágmarksreglur til að stuðla að auknu öryggi. Frumvarp þetta gengur því skemmra en fyrri frumvörp sem lögð voru fram, til að mynda á 139. og 140. löggjafarþingi, um sama efni en náðu ekki fram að ganga. Virðulegi forseti. Ég tel rétt að reifa helstu atriði frumvarpsins. Í I. kafla er gerð grein fyrir markmiðum þess, gildissviði, stjórn lénamála hér á landi, orðskýringum og persónuvernd. Lagt er til að markmið frumvarpsins sé að stuðla að öruggum, hagkvæmum og skilvirkum aðgangi að íslenskum landshöfuðlénum og að styrkja tengsl þeirra við Ísland með því að kveða á um örugga, gagnsæja og skilvirka umsýslu þeirra. Svo sem fram hefur komið er talsverð áhersla lögð á öryggi í markmiðsákvæðinu enda eru öryggishagsmunir þeir hagsmunir sem helst hefur verið litið til við samningu frumvarpsins. Það er brýnt að aðgangur að íslenskum landshöfuðlénum sé góður en einnig að umsýsla sé örugg án þess að vera samfélaginu til ama eða tafa. Gildissviðið afmarkast við rekstur landshöfuðléna sem Íslandi hefur verið úthlutað. Frumvarpið nær ekki til almennra höfuðléna enda hafa íslensk stjórnvöld ekkert með þau að gera. Íslandi hefur verið úthlutað landshöfuðléninu .is en ekki er útilokað að fleiri landslénum verði úthlutað til Íslands í framtíðinni. Í II. kafla er að finna ákvæði um skráningarstofur, almenna heimild, tilkynningu um starfsemi og hlutverk skráningarstofa. Lagt er til að starfsemi skráningarstofa verði tilkynningarskyld en ekki leyfisskyld, svo sem fyrri frumvörp hafa gert ráð fyrir. Tilkynningarskyldan er mun minna íþyngjandi en leyfisskylda en tryggir þó yfirsýn stjórnvalda. Skilyrðin sem sett eru fyrir starfseminni hér á landi geta vart talist íþyngjandi en sum þeirra taka mið af öryggishagsmunum, svo sem að halda starfseminni hér á landi og koma í veg fyrir að rétthafaskrá og vinnsla hennar verði vistuð í skýi eða gagnaveri erlendis. Hlutverk skráningarstofa miðast við það hlutverk sem fyrirtækið Internet á Íslandi hf., ISNIC, hefur í dag. Í III. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um skráningu léna, lokun, læsingu og afskráningu þeirra, úrræði lögreglu og réttindi og skyldur rétthafa. Ekki eru lagðar til breytingar á reglum um skráningu léna frá því sem nú er. Skráningin er rafræn að mestu leyti og setja skráningarstofur sjálfar reglur um skráningu léna. Ráðherra mun geta sett reglur um viðmið sem hafa skuli í heiðri við setningu reglna en mun ekki setja efnisreglur um skráningu enda gilda nokkuð fastmótaðar alþjóðlegar reglur um skráningu léna. Virðulegi forseti. Ég vil fara nokkrum orðum sérstaklega um ákvæði III. kafla frumvarpsins er varða úrræði eins og að loka skráðu léni, afskrá það, læsa því eða leggja hald á það. Í 10. gr. er að finna reglur sem eru í samræmi við reglur ISNIC en sem rétt þykir að setja í lög. Ég vek athygli á því úrræði að læsa léni en í því felst að ekki er hægt að flytja lén á milli rétthafa. Úrræði sem þetta hefur nýst og nýtist t.d. þegar mál er til meðferðar hjá Neytendastofu, t.d. á grundvelli laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, nr. 57/2005. Í 11. gr. eru lögð til úrræði handa lögreglu. Lagt er til að lögregla geti krafist þess, að undangengnum dómsúrskurði, að skráningarstofa loki léni sem skráð er undir íslensku landshöfuðléni í ákveðnum tilvikum, t.d. ef rétthafi léns, umboðsmaður hans eða þjónustuaðili hefur náin tengsl við skipulagða brotastarfsemi eða nýtir lénið í þágu slíkrar starfsemi. Þá er lagt til að lögregla geti, að undangengnum dómsúrskurði, lagt hald á skráð lén og rekið það í tengslum við rannsókn opinbers máls og öflun sönnunargagna. Framangreindar heimildir eru mjög íþyngjandi fyrir rétthafa og fela í sér mikið inngrip. Því er lagt til, svo sem fram hefur komið, að ávallt sé leitað atbeina dómstóla til að beita slíkum úrræðum. Þá er mikilvægt, virðulegi forseti, að það komi hér fram í tengslum við réttindi og skyldur rétthafa léna, að rétthafi öðlast ekki beinan eignarrétt á léni heldur aðeins óbeinan eignarrétt, nánar tiltekið það sem kallast einkaafnotaréttur af léni. Í IV. kafla frumvarpsins er að finna ýmis ákvæði, svo sem um eftirlit, dagsektir, rekstur landshöfuðléns á stríðstímum og við yfirvofandi hryðjuverkaárás og um fagráð. Í ákvæði til bráðabirgða I er lagt til að ríkissjóður fái forkaupsrétt að öllum hlutum í félaginu Internet á Íslandi hf., ISNIC. Þetta ákvæði er sett fyrst og fremst til að tryggja að félagið verði ekki selt út úr íslenskri lögsögu þótt gert sé ráð fyrir að ríkissjóður geti einnig beitt forkaupsréttinum ef innlent félag áformar að kaupa hlut í ISNIC. Forkaupsréttur samkvæmt frumvarpinu heimilar ríkissjóði að ganga inn í tilboð sem gert hefur verið í félagið. Ríkissjóði er hins vegar ekki skylt að nýta réttinn. Rétt er að benda á að í þeim löndum sem við berum okkur saman við eru skráningarstofur gjarnan reknar sem sjálfseignarstofnanir sem ekki eru reknar í hagnaðarskyni. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýringar hans á frumvarpinu, sem lagt er fram í annað sinn. Ég er að velta fyrir mér III. kafla, og þá sér í lagi 10. gr. og helst 11. gr., sem fjallar um lokun, læsingu og afskráningu léna og þess háttar. Þar er vikið að atriði sem komið hefur til umræðu áður og er kannski flóknara en virðist í fyrstu. Það varðar það að lén megi ekki brjóta í bága við landslög og þess háttar. Það þykir mér svolítið hættuleg braut vegna þess að það er ýmislegt bannað í íslenskum landslögum og það er ýmislegt efni ólöglegt á Íslandi sem ekki er ólöglegt annars staðar. Ég ætla að nefna tvennt. Í 95. gr. almennra hegningarlaga er bannað að rægja eða smána, eða hvernig það er orðað, erlenda þjóðhöfðingja, fána ýmiss konar og þess háttar. Ég átta mig alveg á því að það kemur úr alþjóðasáttmálum og þess háttar, en refsiramminn þar er tvö ár, og sex ár ef brot er stórfellt. Það er snúið að hýsa vefsetur á íslensku léni og hvetja til þess að fólk brjóti þessi lög, eins og ég hef gert og mun gera. Ég hef gert það hér í pontu og mun gera það aftur. Ég hef hvatt fólk til að tala um Donald Trump Bandaríkjaforseta eins og ber að tala um hann, þ.e. á mjög slæman hátt, enda er hann hræðilegur forseti. En vandi minn er sá að sá mikilvægi þáttur af lýðræðislegri umræðu er strangt til tekið bannaður samkvæmt íslenskum lögum og refsiramminn er töluvert hár. Ég fæ því ekki betur séð en að strangt til tekið sé bannað að hvetja til þess að tala illa um Donald Trump eða álíka hrotta í öðrum þjóðríkjum. Hitt atriðið skiptir ekki jafn miklu máli akkúrat núna en ég vík kannski að því í síðara andsvari.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna sem er kannski óbein hvað varðar túlkun laga á þessu sviði, hvort atbeina dómsvalds þurfi, eins og ég fór yfir, þegar kemur að því að loka og læsa, leggja hald á eða eitthvað slíkt. Það að gagnrýna þá sem sjálfsagt er að gagnrýna er kannski ekki endilega það sama og að hvetja til lögbrota, ég tek undir það með hv. þingmanni. Það er hægt að gagnrýna á málefnalegan hátt. Það getur verið að munur sé á okkur hv. þingmanni hvað það varðar en ég hef hins vegar ekki þá reynslu af honum. Ég hef því ekki stórar áhyggjur af þessu. En í einhverjum mjög sérstökum dæmum, sem hv. þingmaður getur vissulega tiltekið, þar sem sjónarmið hans er að lög á Íslandi séu röng og hann sé að berjast fyrir leiðréttingu þeirra, eru það samt lög á Íslandi. Ég bendi á að það þarf atbeina dómstóla til að ganga svo langt, enda er mjög mikilvægt að átta sig á því að það er verulega íþyngjandi að grípa inn í með þeim hætti sem heimilt er samkvæmt þessu frumvarpi. Þess vegna er mikilvægt að þar sé að baki úrskurður dómstóla.

Virðulegi forseti. Ég er reyndar talsmaður málefnalegrar gagnrýni. Málefnaleg gagnrýni á hendur sumum, eins og t.d. Bandaríkjaforseta sem nú situr vonandi ekki mikið lengur, verður bara ansi ljót áður en hún verður ómálefnaleg. Má reyndar segja það um ýmsa þjóðhöfðingja. En ég átta mig á því að lög á Íslandi eru lög þótt ég sé ósáttur við þau sjálfur. Það er þess vegna sem ég hef áhyggjur af þessu. Ég hefði ekki áhyggjur ef ég tryði einhverju öðru. Hæstv. ráðherra nefnir réttilega að það þurfi atbeina dómsvalds. Það róar mig ekki mikið vegna þess að eins og hæstv. ráðherra bendir einmitt á eru landslög landslög og að mínu mati eru þau gölluð að þessu leyti. Fleira kemur til. Ég átta mig á að þetta er tabú umræðuefni og ég er sjálfsagt farinn að þreyta samherja mína með því að vera sífellt að brydda upp á því upp á síðkastið en klám er bannað á Íslandi. Það er ekki bannað í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Refsiramminn er reyndar ekki tvö ár við dreifingu kláms á Íslandi en hins vegar myndi klám klárlega falla undir ólöglegt efni, held ég. Í b-lið 11. gr. kemur fram að ef lén er notað til að miðla ólöglegu efni eða efni sem hvetur til refsiverðrar háttsemi geti það varðað fangelsisrefsingu allt að tveimur árum eða meira. Þótt klám sé auðvitað tabú umræðuefni og sitt sýnist hverjum um það og allt það, finnst mér svolítið mikilvægt að við vitum hvað við erum að banna og hvaða afleiðingar gjörðir okkar hafa hér á Alþingi. Þess vegna finnst mér við þurfa að spyrja upphátt: Þýðir þetta að það væri sem sagt hægt að afskrá lén á vefsíðu sem væri á .is-léni, eða þar sem höfuðlénið tilheyrði Íslandi á einhvern hátt, ef það hýsti klám eða ólöglegt efni af slíku tagi? Þetta er að sjálfsögðu með þeim fyrirvara að skilgreiningin er mjög á reiki, svo að meira verði ekki sagt. Það er hluti af vandanum að þetta er ekki alveg nógu vel skilgreint, hvorki af dómstólum né samfélaginu né fræðimönnum. Í því liggur vandinn. Þess vegna finnst mér mikilvægt að hafa þetta skýrt. Spurningin er: Er, þegar allt kemur til alls, 

Virðulegi forseti. Aftur nefnir hv. þingmaður hluti sem einmitt eru háðir skilgreiningu og mati. Aftur bendi ég á að atbeina dómstóla þarf til, það er ekki bara einhver einn aðili sem metur hvort um sé að ræða brot er varðar refsiverða háttsemi. Þessi mál eru hins vegar þess eðlis að ég tel sjálfsagt að nefndin kafi svolítið ofan í þetta og velti vöngum yfir tillögu hv. þingmanns, hvort hún geti nýst í stað þess texta sem er í frumvarpinu og þeirrar leiðar sem þar er farin. Ég treysti nefndinni til að skoða málið vel í meðförum Alþingis.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég taka undir það með hæstv. ráðherra að ég tel sjálfsagt að nefndin skoði aðeins það mál sem við vorum að ræða í andsvörum, sem varðar refsirammann sem miðað er við í frumvarpinu. En mér fannst rétt að koma hér upp og ræða aðeins frumvarpið sjálft. Ég ætla líka að fara aðeins meira út í þau atriði sem ég nefndi við hæstv. ráðherra, hvað varðar lokun, læsingu og afskráningu léna og þá sér í lagi í samhengi þeirra heimilda við almenn hegningarlög og ýmsa meinta galla í þeim, eða það sem ég tel vera galla, og hugsanlega ástæðu til að hinkra aðeins með svo ríkar heimildir til að loka, læsa og afskrá lén á þeim grundvelli. Fyrst ég er byrjaður að tala um það vil ég segja að ég skil ósköp vel að það sé við hæfi að geta gripið til slíkra úrlausna þegar um er að ræða alvarlega glæpi eða þegar verið er að hvetja til alvarlegra glæpa, t.d. ofbeldisglæpa. Ég skil það mætavel og mótmæli því ekki. En við erum með í löggjöf ansi margt sem er bannað og við liggur tveggja ára fangelsisrefsing. Fyrir áheyrendur sem ekki vita er það víða þannig í íslenskri löggjöf að ýmsar heimildir, t.d. til að loka lénum í þessu tilfelli en einnig heimildir lögreglu til að beita ýmsum úrræðum, fara oft eftir refsirammanum. Jafnvel þótt enginn sé dæmdur til tveggja ára fangelsisvistar fyrir að drulla yfir Donald Trump þá hefur tveggja ára refsiramminn, sér í lagi sá efri sem er sex ár, þau áhrif að hann virkjar aðrar lagagreinar. Í því liggur vandi þess að þessir hlutir séu bannaðir í lögum og að við þeim liggi fangelsisvist. Það er í sjálfu sér ekki óttinn við að fólk fari í fangelsi fyrir að tjá sig um Trump, heldur ótti við að lagaheimildir séu virkjaðar þar sem annars hefði verið látið kyrrt liggja. Því er mikilvægt að við hreinsum almenn hegningarlög af brotum, jafnvel þó að þeim ákvæðum sé jafnan ekki framfylgt eða þó að þeim sé framfylgt á matskenndan hátt sem okkur þykir ekki vera stórt vandamál, samanber það sem hæstv. ráðherra segir, sem ég held að sé alveg rétt hjá honum, að sumt af þessu er mjög matskennt og kannski sér í lagi þau tvö atriði sem ég nefndi í andsvörum mínum við hæstv. ráðherra. Meira um það síðar. Ég vil einnig nefna fyrirkomulag landshöfuðléns Íslands, eins og maður segir víst á alþingisíslensku. Ísland er enn sem komið er einungis með eitt landshöfuðlén, sem er .is. Ekki hafa allir í þeim tæknigeirum sem láta sig slíkar skráningar varða verið sammála um hvernig best sé að haga því fyrirkomulagi. Ég ætla þó að segja, og ég tel ekki mjög marga vera ósammála mér um það, að það er í hæsta máta skrýtið að einkafyrirtæki hafi stjórn yfir landshöfuðléni Íslands. Það er stórskrýtið. Ég þekki alveg þá umræðu og kunningjar mínir, sem koma úr þeirri átt, spyrja gjarnan: Hvert er vandamálið? Er fólk óánægt með ISNIC sem þjónustuaðila, er verðið of hátt? Eru reglurnar ekki nógu góðar? Er ekki tekið nógu mikið tillit til einhverra sjónarmiða og þess háttar? Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að svara þeim spurningum hér í pontu, mér finnst það ekki alveg við hæfi. En ég get líka alveg sagt að það myndu ekkert allir segja að þjónustan væri frábær og allt það. Það er ekkert sjálfsagt að einkafyrirtæki úti í bæ sé alltaf að standa sig gagnvart viðskiptavinum þegar það er með einokunarstöðu á markaði. Það segir sig sjálft og er óháð því hvaða fyrirtæki á í hlut og óháð því á hvaða markaði það er. Þetta er mjög skrýtið ástand eins og það er. Nú eru sögulegu skýringarnar, sem ég hef heyrt fyrir því, þær að ríkið hafi einhvern veginn misst þetta úr höndunum á sér í gegnum eitthvert einkavæðingarbrölt í tengslum við háskólana. Ég man þá sögu reyndar ekki alveg nógu vel til að segja frá henni af einhverri ábyrgð, en það hljómar rosalega 2001. Það hljómar rosalega mikið eins og .com-tímabilið og ýmislegt það sem gekk á í þá daga, í árdaga internetsins góða. Í öllu falli er punktur minn sá að ég tel alveg eðlilegt að það séu einhver lög um landshöfuðlén Íslands. Sömuleiðis verð ég aðeins að taka á því sem lagt er til í bráðabirgðaákvæði, sem er forkaupsréttur ríkisins á ISNIC ef það fer í sölu. Þegar þetta mál var síðast lagt fram komu frekar skýr mótmæli, m.a. frá því ágæta fyrirtæki ISNIC og sömuleiðis umsögn frá Magnúsi Zóphaníussyni og Sigríði Finsen þar sem sömu áformum var mótmælt og það tjáð að það myndi nú líklega enda fyrir dómstólum. Í þeirri orðræðu allri endurspeglast það sama og ég hef orðið vitni að í samtölum mínum við kunningja mína sem hafa skoðanir á þessu. Auðvitað finnst ISNIC ekkert vandamál vera til staðar. Auðvitað finnst ISNIC bara rosalega fínt að ISNIC hafi þetta landslén. Auðvitað finnst ISNIC þjónustan frábær og verðið sanngjarnt, auðvitað. Ég ætla ekki að gagnrýna neitt af þessu. Ég á ekkert sökótt við þetta ágæta fyrirtæki og hef reyndar ekkert nema gott um það að segja, alla vega ekki neitt sem ég myndi kæra mig um að tala um opinberlega. Allt þetta hlýtur að leiða okkur að því að það er eðlilegt að íslenska þjóðin hafi einhvern meiri aðgang að ákvörðunarvaldi í kringum þetta landslén en þann að kaupa hlutabréf í fyrirtækinu, og væntanlega meiri hluta til að stjórna einhverju. Það er ekki þannig sem þetta getur virkað, virðulegi forseti. Mér finnst það alveg afleit pæling. Að því leyti er ég alveg sammála því að það eigi að vera einhver lög. Hins vegar skiptir máli hvernig þau lög eru. Þá skiptir það að sjálfsögðu máli, ekki bara siðferðislega heldur lagalega, að komið sé til móts við hagsmuni ISNIC. Ég tel þennan forkaupsrétt alveg eðlilegan með þeim fyrirvara að eflaust gætu dómstólar skeggrætt það eitthvað betur en sá sem stendur hér og nú. En með hliðsjón af því að þetta er lénið sem þýðir Ísland þá þykja mér þessir ríku almannahagsmunir, sem þarf til að réttlæta forkaupsréttinn, frekar augljósir, bara mjög augljósir. Í samtölum mínum við félaga mína, sem hafa sterkar skoðanir á þessu, þá láta þeir oft eins og það sé eitthvert vafamál hvort þarna séu ríkir almannahagsmunir eða ekki. Mér finnst þeir bara mjög augljósir. Það er kannski hægt að kalla það augljósa almannahagsmuni. Ég er ekki alveg með það á hreinu. En það að .is sé í einkaeigu finnst mér vægast sagt skrýtið. Ég ætlast svolítið til þess að ISNIC beri virðingu fyrir því sjónarmiði að fólki finnist þetta mjög skrýtið. Ef við værum að setja þessa þjónustu á fót í dag myndum við aldrei hafa fyrirkomulagið svona. Þetta voru mistök sem voru gerð á sínum tíma, hvernig sem sú saga er, jafnvel þó að sú saga sem ég reyndi í ákveðnu ábyrgðarleysi að rifja hér upp áðan verði leiðrétt. Þá ætla ég að víkja mér aftur að því sem ég nefndi í andsvörum við hæstv. ráðherra, og það hefur komið upp áður. Á sínum tíma voru hryðjuverkasamtök í Miðausturlöndum sem kölluðu sig Ríki íslams, kölluð ISIS eða Daesh á arabísku, skelfileg samtök, wahabísk eins og stjórnarfarið í Sádí-Arabíu, algjörlega hryllileg hugmyndafræði, snældugalin, stenst enga skoðun eins og við er að búast. Í öllu falli þá voru þessi hryðjuverkasamtök svolítið sérstök að því leyti að þau voru afskaplega fær í áróðursgerð. Það er áberandi, finnst þeim sem hafa skoðað svolítið þennan kima af vitleysunni og ógeðinu í heiminum, að hryðjuverkasamtök af þessari tegund eru oft með mjög lélegan áróður sem virðist ekki hugsaður til þess að ná neitt lengra en til helstu baráttumanna, helstu hersveitanna. En ISIS setti hins vegar fram alveg ofboðslega fágað efni, bara vel gert mynd- og hljóðefni sem var vel pródúserað, eins og sagt er í bransanum. Það er hryllilegt að sjá það vegna þess að þá óttast maður að það virki eins og þessi hryðjuverkasamtök vilja að það virki. Auðvitað vonar maður að þau áhrif séu sem minnst en við höfum því miður fregnir um annað. Eitt af því sem þau gerðu í áróðursskyni, eða einhverjir fylgjendur þeirra - sem er reyndar hugmyndafræðilega sama fyrirbærið, hryðjuverkasamtök gera ekki mikinn greinarmun á sjálfum sér og málstaðnum, frekar en al Kaída og öll hin - var að þau skráðu .is-lén. Fyrst var þessu léni lokað og því var lokað að sögn á þeim forsendum að starfsemin bryti í bága við landslög. Það var það fyrsta sem við fréttum. Einn hv. þingmaður á þeim tíma, þ.e. sá sem hér stendur, mótmælti því af þeirri ástæðu að um leið og við værum byrjuð að loka lénum á þeim grundvelli að þau mættu ekki stangast á við almenn hegningarlög, eða landslög almennt, þá værum við komin út á mjög hálan ís vegna þess að .is-lén væri til þess að hýsa vef sem væri til tjáningar. Tjáning er viðkvæmt og brothætt fyrirbæri þegar kemur að því að ætla að fara að loka og banna og læsa og þess háttar. Það þarf að hugsa hlutina svolítið til enda. Ekki átti sér stað mikil umræða í kjölfarið á þessu fyrr en það var útskýrt að þetta snerist meira um það að skráningin væri röng. ISIS er vissulega ekki .is heldur er .is Ísland. Á þeim forsendum var léninu lokað og það er fínt, virðulegur forseti. Það er engin hætta á því að úr því verði síðan einhverjar venjur sem geri yfirvöldum eða aðilum kleift að loka meira eða minna eftir geðþótta eða á grundvelli mjög vafasamra forsendna eins og tilfellið er ef við segjum einfaldlega að ekki megi hýsa neitt sem er ólöglegt eða bannað á .is-léni. Sá sem hér stendur var gagnrýndur þokkalega á sínum tíma fyrir að mótmæla því að þessu væri lokað, að .is-léni væri lokað á þeim forsendum að það bryti í bága við landslög. En ég minni þá bara á að það fyrsta sem ég sagði, áður en ég tók það fram, var að ef því væri lokað á þeim forsendum að .is stæði ekki fyrir ISIS heldur Ísland þá hefði ég ekkert við það að athuga, ég stóð við það og stend við það. Það skiptir hins vegar máli hvaða forsendur eru notaðar fyrir því að loka vefsetrum og lénum og þess háttar. Forsendurnar sem við setjum í lög eða reglur ISNIC, eða hvernig sem það er útfært, gefa fordæmi fyrir það hvað eigi að gerast í framtíðinni þegar upp koma gráar línur og matskennd atriði eins og það nákvæmlega hve mikið megi drulla yfir Trump áður en það sé orðið „alvarlegt“. Nákvæmlega hvað er klám? Aftur biðst ég afsökunar á því, virðulegi forseti, að vera alltaf að tala um þetta óþægilega efni. En það er nú bara þannig að fólk er alls ekkert sammála um það hvað klám sé. Það sem einum þykir erótík þykir öðrum vera klám. Það er vandamál, virðulegi forseti, að eitthvað sé bannað, eitthvert efni sé ólöglegt, sem er ekki einu sinni á hreinu hvað er, alveg sama hvers eðlis það er. Það skiptir máli að við séum skýr í því hvað við heimilum eða bönnum og hvers vegna við gerum það þegar um tjáningu er að ræða. Gildir þá einu hvað fólki finnst um tjáninguna sjálfa, það þarf að vera skýrt hvað við erum að tala um. Það er ekki tilfellið þegar kemur að því að drulla yfir Trump og enn síður þegar kemur að skilgreiningunni á fyrirbærinu klámi. Ég skora á fólk að fletta aðeins í dómum Hæstaréttar eða fræðilegri umræðu eða almennri umræðu eða hvað sem er, það er enginn samhugur um það hvað fyrirbærið er og viðhorfin breytast á mjög skömmum tíma. Ekki á nokkrum áratugum heldur bara nokkrum árum eru allt í einu komnar allt aðrar hugmyndir um það hvað þyki „eðlilegt“ hér eða ásættanlegt annars staðar þegar kemur að kynferðislegu myndefni sem í daglegu tali er kallað klám. Að þessu leyti hef ég örlitlar áhyggjur af því að heimildirnar, sem fylgja frumvarpinu, fyrir því að loka á lén eða taka þau úr sambandi og þess háttar séu grundvallaðar á aðeins of lágum refsiramma. Ég myndi vilja endurskoða það að óheimilt sé fyrir handhafa .is-léns að miðla ólöglegu efni vegna þess að mér finnst það hugtak óskýrt um of. Sömuleiðis þykir mér tveggja ára refsiramminn, sem miðað er við, í fljótu bragði of lágur. Þó tek ég að lokum undir með hæstv. ráðherra, ég vænti þess og vona að nefndin taki þetta til skoðunar og geri tillögur sem falla kannski betur í kramið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra laga um leigubifreiðaakstur í annað sinn. Frumvarpið var lagt fram á 150. löggjafarþingi og er nú lagt fram í nær óbreyttri mynd. Gerðar hafa verið efnislegar breytingar á þremur ákvæðum frumvarpsins, sem ég kem nánar inn á á eftir, auk þess sem orðalagi hefur verið breytt á stöku stað. Heildarendurskoðun laga um leigubifreiðar hófst á sínum tíma með skipun starfshóps um endurskoðun á þeim reglum sem gilda um leigubifreiðar á Íslandi í október 2017. Starfshópurinn skilaði tillögum sínum í skýrslu til ráðuneytisins í mars 2018. Í skýrslunni kom fram það mat hópsins að breytingar á íslensku regluverki um leigubifreiðar væru óhjákvæmilegar, m.a. vegna þess að núgildandi lög samrýmist að öllum líkindum ekki ákvæðum EES-samningsins. Frumvarp þetta byggir að meginstefnu til á tillögum þeim sem starfshópurinn lagði til í skýrslu sinni auk þess sem umsagnir sem bárust í samráðsferli hafa verið hafðar til hliðsjónar. Þá hefur við mótun frumvarpsins verið horft til þróunar löggjafar í nágrannaríkjum okkar, nánar tiltekið annars staðar á Norðurlöndum. Tildrög frumvarpsins má rekja til þess að í janúar 2017 hóf Eftirlitsstofnun EFTA frumkvæðisathugun á leigubifreiðamarkaðnum á Íslandi og mögulegum hindrunum að aðgengi að honum. Af samskiptum við stofnunina mátti ráða að eftirlitsstofnunin teldi líkur á að íslensk löggjöf um leigubifreiðar fæli í sér aðgangshindranir sem samræmdust ekki alþjóðlegum skuldbindingum ríkisins. Eftirlitsstofnunin hafði þá þegar gefið út rökstutt álit um leigubifreiðalöggjöf í Noregi en þágildandi löggjöf þar í landi svipaði um margt til þeirrar íslensku. Í álitinu komst eftirlitsstofnunin að þeirri niðurstöðu að norska ríkið bryti gegn skyldum sínum samkvæmt EES-samningnum að því er varðar stofnsetningarrétt ríkisborgara EES-ríkjanna til að hefja og stunda sjálfstæða atvinnustarfsemi og til að stofna og reka fyrirtæki með þeim skilyrðum sem gilda að landslögum um ríkisborgara þess ríkis þar sem stofnsetning fer fram. Það frumvarp sem hér er lagt fram er afrakstur vinnu áðurnefnds starfshóps samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins og Samgöngustofu og samráðs við hagsmunaaðila og almenning. Áður en frumvarpið var lagt fram á síðasta löggjafarþingi fór fram víðtækt samráð við almenning og hagsmunaaðila. Í kjölfar samráðsins voru gerðar talsverðar breytingar á frumvarpinu í samræmi við ábendingar umsagnaraðila. Þegar frumvarpið var til meðferðar á síðasta löggjafarþingi fór fram víðtækt samráð við hagsmunaaðila á vegum umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis. Í sumar var í ráðuneytinu farið yfir umsagnirnar og gerðar efnislegar breytingar á þremur ákvæðum frumvarpsins í samræmi við ábendingar sem bárust nefndinni. Ákvæði um tilgang rafrænnar skráningar upplýsinga um eknar ferðir með leigubifreið hefur verið gert skýrara, með hliðsjón af ábendingu Persónuverndar. Gerðar voru breytingar á ákvæðum um eftirlit Neytendastofu í samræmi við ábendingar stofnunarinnar og er lagt til að eftirlit stofnunarinnar taki til gjaldmæla og verðupplýsinga en ekki til verðlagningar. Loks hafa verið gerðar breytingar í samræmi við ábendingar Samgöngustofu á þá leið að lagt er til að heimildir stofnunarinnar til að krefjast upplýsinga taki ekki aðeins til leyfishafa samkvæmt frumvarpinu heldur allra þeirra er kunna að miðla leigubifreiðaþjónustu í einhverri mynd. Heimild stofnunarinnar til að beita þá dagsektum sem ekki verða við beiðni um upplýsingar nái þá til sömu aðila. Markmiðið með frumvarpinu sem ég mæli hér fyrir er fyrst og fremst að tryggja gott aðgengi að hagkvæmri, skilvirkri og öruggri leigubifreiðaþjónustu fyrir almenning á Íslandi. Þá er frumvarpinu ætlað að færa lög og reglur um leigubifreiðar til nútímalegra horfs þar sem öruggar og tryggar samgöngur eru hafðar að leiðarljósi, auk þess að tryggja að íslenska ríkið uppfylli þjóðréttarlegar skuldbindingar sínar. Verði frumvarpið að lögum munu þau auka atvinnutækifæri fjölbreyttra hópa. Afnám reglna um lágmarksnýtingu leyfis er þannig til þess fallið að veita kynjunum jafnara aðgengi í stéttina. Karlar eru mun fjölmennari en konur í stéttinni í dag en almennt eru konur taldar líklegri til að starfa í hlutastörfum en karlar. Þá er afnám reglna sem kveða á um að umsækjandi um leyfi hafi starfað fyrir leyfishafa í ákveðinn dagafjölda til að eiga möguleika á að fá útgefið leyfi til þess fallið að veita þeim sem hafa engin persónuleg tengsl við stéttina jafnari tækifæri á við aðra til að fá útgefið starfsleyfi. Neytendur hafa kallað eftir því að opnað verði á þjónustu farveitna hér á landi til viðbótar við þjónustu hefðbundinna leigubifreiða. Hvergi er í frumvarpinu minnst berum orðum á farveitur en með frumvarpi þessu eru stigin ákveðin skref sem gera farveitum sem nýta nútímatækni til viðskipta kleift að hefja starfsemi hér á landi uppfylli þær skilyrði laganna að öðru leyti. Þannig er gætt að sjónarmiðum um jöfn samkeppnisskilyrði og gert ráð fyrir því að kjósi bílstjórar að starfa fyrir farveitur sem nýta snjalltækni við milligöngu um þjónustuna þurfi þeir að uppfylla öll sömu skilyrði og þeir sem hyggjast starfa sem leigubifreiðastjórar í hefðbundnari skilningi. Nú mun ég gera nánari grein fyrir helstu nýmælum og breytingum sem felast í frumvarpi þessu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að þrjár tegundir leyfa verði í umferð. Fyrst ber að nefna atvinnuleyfi sem veitir mönnum rétt til að starfa sem leigubifreiðastjóri. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir rekstrarleyfi sem veiti mönnum rétt til að reka eina leigubifreið auk þess að starfa sem leigubifreiðastjóri. Loks ber að nefna starfsleyfi fyrir leigubifreiðastöðvar. Atvinnuleyfi samkvæmt frumvarpinu veitir mönnum rétt til að starfa við leigubifreiðaakstur án þess að reka eigin leigubifreið. Leyfið er ekki háð skilyrðum um lágmarksnýtingu og veitir því rétt til að starfa við leigubifreiðaakstur hvort heldur sem er að aðalstarfi, hlutastarfi eða í afleysingum. Rekstrarleyfi samkvæmt frumvarpinu veitir mönnum rétt til að starfa sem leigubifreiðastjóri og til að reka eigin leigubifreið. Þannig þurfi rekstrarleyfishafar ekki að hafa atvinnuleyfi að auki. Rekstrarleyfi er ekki, frekar en atvinnuleyfi, háð skilyrðum um lágmarksnýtingu. Gerðar eru talsverðar breytingar á ákvæðum um leigubifreiðastöðvar og starfsleyfi þeirra. Þannig er gert ráð fyrir því að skylda leigubifreiðastjóra til að hafa afgreiðslu á leigubifreiðastöð verði afnumin en engu að síður eru settar í lög reglur um starfsleyfi stöðva. Gert er ráð fyrir því að fjöldatakmarkanir á útgefnum leyfum til að stunda leigubifreiðaakstur verði afnumdar og munu takmörkunarsvæði því heyra sögunni til. Heimildir Samgöngustofu til eftirlits með starfseminni eru skýrðar og auknar frá því sem verið hefur samkvæmt gildandi lögum. Þannig er gert ráð fyrir því að Samgöngustofu verði heimilt að krefjast þeirra upplýsinga úr hendi leyfishafa og annarra sem kunna að miðla leigubifreiðaþjónustu sem nauðsynlegar eru til eftirlits. Heimildir stofnunarinnar til að svipta leyfishafa leyfi eru einnig gerðar skýrari og áhrifaríkari en verið hefur. Gerðar eru breytingar á þeim skilyrðum sem umsækjendur þurfa að uppfylla til að geta fengið útgefið leyfi til að stunda leigubifreiðaakstur, m.a. eru ákvæði um brotaferil umsækjanda gerð skýrari. Herra forseti. Nú hef ég farið yfir helstu nýmæli frumvarpsins. Ekki gefst tími til að greina hér frá öllum þeim breytingum sem felast í frumvarpinu en ítarlega er gerð grein fyrir þeim í almennri greinargerð sem fylgir því. Það er mikilvægt að vel takist til við endurskoðun laga og regluverks um leigubifreiðar. Um er að ræða lagabálk sem snertir stóran hluta þjóðarinnar að einhverju leyti, jafnt neytendur sem veitendur þeirrar þjónustu. Þá snertir regluverkið marga þá sem dvelja hér til skamms eða lengri tíma. Með samþykkt frumvarpsins mun íslensk löggjöf um leigubifreiðar að mínu mati uppfylla þjóðréttarlegar skuldbindingar ríkisins ásamt því að stuðla að auknu öryggi jafnt farþega sem leigubifreiðastjóra. Þá stuðlar frumvarpið að heilbrigðri samkeppni og nýsköpun í greininni og gerir skilyrði betri til að framboð þjónustu svari eftirspurn. Að lokum legg ég til, herra forseti, að eftir 1. umr. verði málinu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Mikilvægt er að vel takist til, sagði hæstv. ráðherra. Ég hef miklar áhyggjur af því að nú eigi að afnema fjöldatakmarkanir í þessari grein. Rökin fyrir því að takmarka fjölda atvinnuleyfa eiga enn vel við að mínum dómi og við sjáum að sambærilegum aðferðum er beitt í öðrum greinum til að tryggja hag þeirra sem þar starfa og má þar t.d. nefna kvótakerfi í landbúnaði og sjávarútvegi. Kvótar og takmarkanir hafa ákveðinn tilgang. Þeir eru verkfæri sem er nauðsynlegt til að tryggja grundvöll ákveðins reksturs og án takmörkunar má telja víst að fjöldi leigubifreiða tvöfaldist á skömmum tíma. Á Íslandi búa ekki milljónir manna og hér eru ekki þúsundir leigubifreiða eins og í sumum stórborgum. Markaðurinn hér eru mun viðkvæmari en í löndum í kringum okkur og við sjáum t.d. að nú er afar erfitt hjá leigubílstjórum vegna Covid-19. Það er sjálfsagt að skoða hvort fjölga megi leyfum eitthvað, ég er ekki að segja það, en það verður að fara mjög varlega að mínum dómi í það að leggja niður hámarksfjölda atvinnuleyfa. Ég tel það ákveðið ábyrgðarleysi og áhyggjuefni. Mig langar að heyra frá hæstv. ráðherra hvort það hafi verið farið vandlega yfir það hver reynsla annarra þjóða er af þessu, t.d. í Svíþjóð. Svíar hafa mjög slæma reynslu af því að hleypa öllum inn í greinina þegar þeir afnámu takmarkanir á leyfum fyrir allmörgum árum. T.d. hefur verið horft á þessi dæmi og hvernig hafi verið farið með 

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst nefna að þetta er jú sá þáttur sem er talinn brjóta hina þjóðréttarlegu skuldbindingu. Þær breytingar sem hafa verið gerðar á öðrum Norðurlöndum eru kannski hér á Íslandi, í samanburði við Svíþjóð sérstaklega, mest takmarkandi. Mjög vel hefur verið fylgst með því sem hefur verið að gerast á Norðurlöndunum, til að mynda hafa breytingarnar í Danmörku að því er virðist ekki hafa valdið neinu uppnámi. Í Noregi hefur nýtt regluverk ekki tekið gildi. Í Finnlandi gengu menn býsna langt fyrst og verð þjónustunnar lækkaði en síðan hækkaði það og þar hafa menn verið að gera breytingar vegna þess að þeir gengu mjög langt í breytingum. Það er það sem við erum ekki að gera hér. Það er rétt að geta þess, sem ég held að fáir átti sig kannski á, að það eru aðeins fjöldatakmarkanir á Akureyri, Árborgarsvæðinu, höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjum. Annars staðar á Íslandi eru ekki takmarkanir. Í Danmörku eru hins vegar settar upp hugsanlega einhverjar takmarkanir í einmitt mjög miklu dreifbýli til að tryggja lágmarksþjónustu. Engin slík skilaboð komu frá sveitarfélögum eða landshlutasamtökum á Íslandi en að mínu mati mætti alveg skoða slíkt. Það getur verið mögulega heimilt að takmarka stofnsetningarréttinn til að tryggja samfellda þjónustu á tilteknum dreifbýlum svæðum en ekki á þeim svæðum þar sem takmarkanirnar eru í dag. En ég hvet nefndina til að skoða hitt, hvort til greina komi að setja einhverjar takmarkanir á dreifbýl svæði til tryggja að lágmarki einhverja þjónustu þar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Hann nefnir að þetta sé eitt af því sem varðar Evrópska efnahagssvæðið. Ég held að menn verði að horfa í það að hér eru aðstæður ekki þær sömu og í erlendum stórborgum, eins og ég nefndi áðan. Ég tel að þær reglur sem hafa verið viðhafðar hér á landi við úthlutun atvinnuleyfa hafi gefið góða raun, svo það sé sagt, herra forseti. Ég tel þá aðferð sanngjarna vegna þess að þeir sem vilja virkilega stunda þessa atvinnu geta auðveldlega hafið akstur, svo sem í afleysingum, og þeir sem eru duglegastir þar fá leyfi fyrr en þeir sem vilja eingöngu stunda þetta sem hlutastarf. Annað atriði sem nefna má varðandi það fyrirkomulag sem við höfum hér er hversu auðvelt er að sía þá út sem eiga ekkert erindi í starfsgreinina og það er líka mikilvægt. Ég óttast, herra forseti, að þetta 

Virðulegur forseti. Ég gleymdi að nefna það í fyrra andsvari, en það tengist auðvitað því seinna, að frumvarpið grundvallast á vinnu starfshóps sem fulltrúar leigubifreiðastjóra voru í og að sjálfsögðu var farið yfir umsögn Frama. En ástæðan fyrir því að menn leggja af stað í þessar breytingar er að núgildandi lög brjóta að öllum líkindum þjóðréttarlegar skuldbindingar okkar, samanber það í Noregi. Talað er um að aðstæður á Íslandi séu sérstakar en auðvitað eru svæði annars staðar á Norðurlöndum þar sem þær eru það líka. Ég tek undir með hv. þingmanni að auðvitað er grafalvarleg staða uppi vegna Covid í augnablikinu en við erum líka að setja hér löggjöf eitthvað fram í tímann. Við munum án efa komast út úr Covid-tímanum og þá verður kannski svolítið annað uppi á teningnum. Þá getur verið ágætt að hafa gengið frá nútímalegri löggjöf sem horfir til allra þessara þátta, líka varðandi þá sem starfa 

Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um leigubifreiðaakstur sem, eins og hæstv. ráðherra gat um, var til umfjöllunar á 150. þingi. Frumvarpinu var vísað til umhverfis- og samgöngunefndar og hlaut þar nokkra umfjöllun. Þetta er auðvitað rótgróin starfsgrein og mikilvæg þjónusta sem verið er að veita í almannaþágu og eðlilegt að hún taki breytingum í takt við tímana. Tímarnir breytast dálítið hratt, bæði ferðavenjur, atvinnuhættir, tómstundir og lífshættir almennings. Mig langaði að drepa á eitt eða tvö atriði í frumvarpinu, þar sem eru 24 greinar. Það vekur spurningar, annaðhvort eru heimildir til ráðherra að setja reglugerðir eða að ráðherra skal setja reglugerðir. Þær eru, að ég held, 16 eða 17 talsins með þessum lögum þar sem ráðherra er heimilt eða hann skal setja reglugerð. Hvað segir það okkur um lögin? Mér finnst þetta vera heldur laust í reipunum. Í 6. gr. segir um rekstrarleyfin að hver stöð skuli hafa starfsstöð. Það er ekki skilgreint nánar. Þetta er ekki leigubifreiðastöð, getið er um það í 12. gr., og að menn skuli a.m.k. varðveita þar öll grunnviðskiptaskjöl er varða reksturinn, þau skuli geymd og vera aðgengileg. Erum við að tala bara um eina sæmilega tölvu og eitt pósthólf ef út í það færi? Það er svo sem ekki verið að gera kröfu um annan viðbúnað hér á landi.

Virðulegur forseti. Það er rétt, það er skylda að setja reglugerðir annars vegar og svo hins vegar heimildir, til að mynda hvað varðar stöðvaskyldu. Hér er verið að afnema stöðvaskyldu og er t.d. munur á því hvernig það er hérna eða í Danmörku, þar getur einn bíll verið á stöð. Hér er sett inn í löggjöf um stöðvar en það er ekki skylda að vera á stöð. Þá getur viðkomandi verið með einhverja starfsstöð en hann þarf að geta safnað þessum upplýsingum eins og hver annar. Hvort ein tölva dugar til, býst ég fastlega við. Það þarf einmitt að setja nánar fram í reglugerð hvaða hlutir það eru sem viðkomandi þarf að gefa upplýsingar um til Samgöngustofu svo hægt sé að hafa eftirlit með starfseminni. Síðan er það skörunin við stöðvaskylduna. Í mörgum tilvikum held ég, það er bara mín skoðun, að menn muni velja að vinna saman, í samvinnu, og vera þá í samstarfi við að deila hinum fasta kostnaði; markaðssetningu og utanumhaldi um reksturinn. En það verður ekki skylda eins og í dag. En ég hef trú á að margir muni velja þá leið og þess vegna er gengið frá þannig umgjörð í lögunum svo hægt sé að gefa út leyfi fyrir slíkar stöðvar. Það er einmitt munur á því og þeim sem reka sín eigin starfsstöð.

Ég þakka ráðherra svarið. Í 9. gr. eru ákvæði um gjaldmæla og verðskrá. Það er ekki hægt að skilja það öðruvísi en svo að löggiltir gjaldmælar skuli vera í öllum leigubifreiðum sem seldar eru á leigu. Það eru að vísu undantekningar, þegar seld er þjónusta með fyrir fram umsömdu upphafi og endi. Um hvað er að ræða þar og hverjar eru þessar undantekningar? Eru þær nógu skýrar? Þarna skildi nefnilega leiðir með sjónarmiðum farveitnanna og hinnar hefðbundnu þjónustu þar sem farveiturnar eru ekki endilega með gjaldmæla í bílum sínum, eftir því sem ég fæ best skilið. Undanþágurnar frá gjaldmæli eru einhverjar í lögunum. Hverjar eru þær þá? Er það varðandi limmósínurnar? Er það einhvers konar hópakstur? Þetta þarf að vera skýrt því að um þetta er tekist. Farveiturnar telja að þetta muni ekki að verða aðgengilegt fyrir þjónustu þeirra ef menn halda gjaldmælaskyldunni til streitu, eftir því sem ég kemst næst og skildist á gestum okkar á nefndafundum í umhverfis- og samgöngunefnd. Ef ráðherra myndi vilja segja nokkur orð um það.

Virðulegur forseti. Eins og ég nefndi í framsögu minni er hvergi minnst á farveitur í þessu frumvarpi enda er ekki verið að fjalla um þær. Hins vegar er verið að fjalla um almenn rekstrarskilyrði. Það útilokar ekki farveitur, standist þær kröfur laganna að öðru leyti. Varðandi umræðuna um gjaldmælaskyldu eða afnám hennar, þó að ætlast sé til að þeir sem selja leigu eða bjóða fram þjónustu sem tekur mið af aukinni vegalengd eða tíma þurfi gjaldmæli á það. En séu menn búnir að semja um verð, t.d. vegna útsýnisferða, skoðunarferða eða tiltekinnar leiðar sem menn eru búnir að semja um fyrir fram og geta með nútímatækni sýnt fram á að kominn sé bindandi samningur um það, þá er það líka heimilt samkvæmt lögunum. Það gildir jafnt um það gráa svæði sem er í dag varðandi eðalvagna og slíka hluti, verið er að reyna að takast á við að skýra þessi gráu svæði þannig að menn geti keppt á eðlilegum grunni, og ekki síst leigubifreiðastjórarnir sem bera oft skarðan hlut frá borði í dag.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir framsöguna. Það eru tvær spurningar sem mig langar til að beina til hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi hvort komið hafi til greina í ljósi þeirrar stöðu sem uppi er í samfélaginu; hrun í ferðaþjónustu og afkoma leigubílstjóra er öll með öðrum hætti en verið hefur - þó að hún hafi kannski ekki alltaf verið til að hrópa húrra fyrir er hún sérstaklega slæm um þessar mundir - hvort komið hafi til raunverulegrar skoðunar að fresta framlagningu frumvarpsins, sem sagt að leggja það ekki fram á meðan við búum við þetta svokallaða Covid-ástand. Hins vegar langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann meti stöðu þeirra sem í daglegu tali eru kallaðir skutlarar, samanborið við stöðu þess hóps sem hefur réttindi til leigubílaaksturs í dag, að þessu frumvarpi samþykktu eins og það liggur fyrir.

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að staðan hjá leigubifreiðastjórum, eða þeim sem reka slíka þjónustu í dag og vinna við hana, er auðvitað mjög dapurleg, eins og hjá mjög mörgum öðrum stéttum sem treysta á meiri umsvif í samfélaginu og ekki síst erlenda ferðamenn. Þess vegna er afrakstur starfseminnar mjög dapurlegur í dag. Við vonum auðvitað öll og búumst við að við séum að glíma við tímabundið ástand, að það muni breytast. Eins og ég nefndi við kollega hv. þingmanns í fyrra andsvari við sömu umræðu er kannski ágætt að við séum glíma við lagasetningu. Við getum auðvitað frestað gildistöku þangað til að hér verður komið á eðlilegt ástand, eða haft gildistökuna með öðrum hætti. En ég held að það sé mikilvægt að við tökumst á við hvernig rekstrarumhverfið á að vera til lengri tíma. Það erum við að gera í svo mörgu öðru í samfélaginu. Við tökumst á við Covid-vandann eins og hann birtist okkur, en við erum líka að takast á við það að færast fram í tíma. Ég vona svo sannarlega að frumvarpið skýri réttarstöðu þeirra sem fá atvinnuleyfi og rekstrarleyfi til að starfa við atvinnugreinina, og séu þar einhverjir aðrir utan rammans, hvorki með atvinnuleyfi né rekstrarleyfi, verði tekið á því. Þess vegna verður staða þeirra sem að hafa raunverulega atvinnu af slíkum rekstri og með leyfi á bak við sig betri en hún er í dag.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að útskýra aðeins betur þá sýn að staða núverandi leigubílstjóra, þeirra sem hafa leyfi í dag, verði jafnvel betri eftir setningu þessara laga. Allar umsagnir leigubílstjóra og leigubílstjórafélaganna í fyrra voru í þá veruna að leigubílstjórar hafi vægast sagt miklar áhyggjur af rekstrarafkomu sinni að þessum lögum innleiddum, eins og þau liggja fyrir. Væri hæstv. ráðherra til í að fara aðeins dýpra í það hvernig hann sér fyrir sér að rekstrarafkoma leigubílstjóra, eins og við þekkjum í dag, batni við innleiðingu þessara reglna?

Virðulegur forseti. Ég vona að í meðförum nefndarinnar muni menn draga fram að þessi lög séu góð fram á við, að þau uppfylli markmiðin sem þar eru sett, m.a. um öryggi, skilvirkni og jafnræði, sem skiptir miklu máli, og að þannig verði staða fólks í það minnsta ekki verri en hún er í dag. Við breytingar óttast menn auðvitað hvað gerist. Til dæmis hefur verið spurt: Af hverju þarf þessi starfsemi að njóta þeirrar verndar að vera með takmörkuð leyfi? Ýmsir hafa haft út á það að setja. Eins og ég nefndi hér í dag eru jafnréttissjónarmið ein af ástæðunum fyrir því að fallið er frá því að það sé skylda að hafa þetta að aðalatvinnu. Í dag eru karlmenn í meiri hluta en þegar lögin taka gildi er líka hægt að vera í hlutastarfi og auðveldara verður að starfa við þetta í afleysingum. Ekki þarf að hafa tiltekinn dagafjölda á bak við sig til að fá atvinnuleyfi 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra aftur fyrir framsöguna vegna málsins áðan. Það kom mér kannski ekki á óvart að málið væri á þingmálaskrá hæstv. ráðherra fyrir veturinn en það kemur mér svolítið á óvart að það sé lagt fram alveg á fyrstu dögum þingsins. Það hlýtur að undirstrika þann mikla þunga sem settur er í að innleiða það regluverk sem ekki var innleitt í fyrra á grundvelli sambærilegs máls. Þetta mál á auðvitað eftir að koma aftur inn í umhverfis- og samgöngunefnd og við nefndarmenn eigum eftir að ítarlega í gegnum það. En mig langaði bara við 1. umr. til að minna á þær gríðarlega sterku varúðarraddir sem komu fram um áhrif þessarar lagasetningar eins og hún hefur nú verið lögð fram. Þær heyrast ekki bara frá samtökum og félögum leigubifreiðastjóra heldur einnig frá t.d. samtökum fatlaðra, blindra, sjónskertra og fleirum sem notið hafa afburðagóðrar þjónustu leigubifreiðastjóra árum og áratugum saman, sem hafa miklar áhyggjur af því að verið sé að umbylta kerfinu, sérstaklega núna þegar stéttin er hvað veikust fyrir. Ég veitti því athygli að hæstv. ráðherra kom inn á að hugsanlega væri hægt að eiga eitthvað við og fresta gildistökunni. En ég verð að segja að þetta er ekki tæknimál. Þetta er ekki mál sem þingið á að láta sigla í gegn á grundvelli þess að gildistöku verði frestað um einhver misseri. Ég held að það sé miklu meira prinsippmál að við leyfum okkur að verja okkar góðu og öflugu stétt leigubifreiðastjóra sem þjónustað hefur landsmenn árum og áratugum saman. Við sjáum þróunina sem varð til að mynda í Finnlandi þar sem menn eru að stíga til baka hvað þessa þróun varðar. Ég er hræddur um að við séum með þessu regluverki, eins og það liggur fyrir núna, að fórna heilli stétt öflugra manna og kvenna sem sinna sínu starfi vel, af miklum heilindum, bjóða góða þjónustu og öryggi og eru í rauninni daginn út og daginn inn að sinna miklu meiru en bara því að flytja farþega gegn gjaldi. Ég hef áhyggjur af því að rekstrargrundvelli þessarar þjónustu verði kippt undan þeim sem hana veita í dag með þessu regluverki. Og bara með það í huga ber okkur skylda til að flýta okkur hægt. Það er þannig með þetta eins og margt annað að það er æskilegt að breytingar séu til bóta og til hins betra. Við megum ekki setja okkur í þá stöðu að keyra þetta mál í gegnum þingið. Ég hef áhyggjur af því að það hversu snemma það er fram komið bendi til þess að nú skuli tryggt að það dagi ekki uppi í meðförum þingsins, því að það blasir auðvitað við öllum að málið er umdeilt, og það mjög í ýmsum þingflokkum. Tvö mál á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, af þeim sem reikna má með að komi til umhverfis- og samgöngunefndar, koma mér mest á óvart. Það er annars vegar þetta mál og hins vegar málið sem snýr að lögþvingaðri sameiningu sveitarfélaga. Ég hefði talið í báðum tilvikum skynsamlegt að hæstv. ráðherra stigi eitt til tvö skref til baka, leyfði málum að þróast í gegnum veturinn gagnvart leigubifreiðastjórunum, leyfði þessu Covid-ástandi að klárast og í rauninni hefði ég talið skynsamlegt að hæstv. ráðherra tæki sérstaklega til varna fyrir þá merkilegu stétt sem leigubílstjórar eru. En í hinu málinu, sem ég nefni til samanburðar, þarf ekkert að bíða eftir þróuninni í Covid eða neinu slíku. Það mál er bara vont að mínu mati, sama úr hvaða átt það er komið eða hvernig á það er litið. En eins og í fyrra bíð ég þess bara að málið komi til hv. umhverfis- og samgöngunefndar þar sem það fær tilhlýðilega meðferð og verður auðvitað skoðað af sanngirni og yfirvegun af öllum nefndarmönnum. Í nefndinni er meiri hluti fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna þannig að ef það er einarður vilji ríkisstjórnarinnar að keyra málið í gegn þá blasir við að það er afl til þess, bæði hér í þingsalnum og til þess að klára málið í nefnd. En ég vona að okkur gangi vel að vinna málið og að niðurstaðan verði eins góð og hún getur verið fyrir land og þjóð og þá sérstaklega leigubílstjóra landsins.

Virðulegur forseti. Svona rétt í lokin á svo sem ekki mikilli umræðu langaði mig að koma hingað upp og draga það saman að hér er auðvitað ekki verið að innleiða nýtt regluverk, eins og haldið var fram, heldur er um að ræða skuldbindingar sem þegar eru í gildi samkvæmt EES-samningnum. Ég veit reyndar að hv. þingmaður, og hv. þingmenn sem eru í andstöðu við þetta, gæti haft gaman af að skora þær á hólm og allt í lagi með það. Ég minni hins vegar á að öll Norðurlöndin hafa farið þessa leið. Og af því að Finnland var nefnt hér er rétt að þeir gengu mjög langt og hentu eiginlega öllu frá. Það erum við akkúrat ekki að gera og ég hef trú á því að komi Finnar til baka muni þeir nálgast svipaðar breytingar og við erum að gera hér. Og hvað erum við að gera? Jú, öryggisatriði eru til að mynda betur tryggð með þessu frumvarpi, bæði gagnvart farþegum og bifreiðastjórum, ákvæði um skilyrði fyrir útgefnum leyfum eru gerð skýrari og eftirlit með starfseminni aukið, m.a. að kröfu núverandi leigubifreiðastjóra. Þess vegna tel ég að staða þeirra verði betri eftir en áður. Ég þekki það af póstum sem ég hef fengið að í dag er stunduð starfsemi sem ekki er með leyfi í samkeppni við þá sem hafa leyfin á sínum höndum. Ég treysti því auðvitað að nefndin fari vel yfir þetta. Ástæðan fyrir því að málið er komið fram er augljóslega sú að þau mál sem eru flutt hér fyrstu dagana eru mál sem voru til búin í vor, tóku litlum breytingum og eru tilbúin til framlagningar. Það er bara gott að þingið og nefndir þingsins hafi nægan tíma til að fara yfir þau mál. Í því felst ekki forgangsröðun ríkisstjórnar eða mín í þeim málum sem ég legg áherslu á í vetur heldur eru þetta fyrst og fremst þau mál sem lágu fyrir klár í vor og eru auðvitað enn klár á fyrstu dögum þingsins þegar það hefst að nýju eftir sumarleyfi.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um mannvirki. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um mannvirki sem lúta að einfaldari og skilvirkari stjórnsýslu byggingarmála. Í frumvarpinu er lagt til að innleidd verði flokkun mannvirkja eftir umfangi og eðli mannvirkjanna, lagt er til að krafa í mannvirkjalögum um faggildingu byggingarfulltrúa verði felld brott og að fyrirkomulag um opinbert eftirlit verði tekið til endurskoðunar auk þess sem lagt er til að þáttur rafrænnar stjórnsýslu í byggingarmálum verði skýrður og efldur. Frumvarpið var á þingmálaskrá síðasta þings og var því útbýtt á Alþingi þann 23. júní sl., en ekki náðist að afgreiða það fyrir þinglok. Frumvarpið er óbreytt í öllum efnisatriðum en smávægilegar lagfæringar hafa verið gerðar á orðalagi þess. Virðulegi forseti, Tilefni frumvarps þessa er að ríkisstjórnin setti það sem eitt af markmiðum sínum í sáttmála um stjórnarsamstarf, frá 30. nóvember 2017, að bæta stöðu ungra og tekjulágra á húsnæðismarkaði. Þar segir m.a.: „Ríkisstjórnin mun fara í aðgerðir sem lækka þröskuld ungs fólks og tekjulágra inn á húsnæðismarkaðinn. Í því augnamiði verða stuðningskerfi hins opinbera endurskoðuð þannig að stuðningurinn nýtist fyrst og fremst þessum hópum.“ Einnig skal geta þess að í aðdraganda kjarasamningaviðræðna veturinn 2018–2019 skipuðu stjórnvöld átakshóp um aukið framboð á íbúðum og aðrar aðgerðir til að bæta stöðu á húsnæðismarkaði Með þessu setti ríkisstjórnin af stað víðtækt samráð um húsnæðismál með aðkomu heildarsamtaka aðila vinnumarkaðarins, sveitarfélaga, félagsmálaráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis og forsætisráðuneytis. Átakshópurinn setti fram tillögur í sjö flokkum í alls 40 liðum með skýrslu sem gefin var út í janúar 2019. Voru þær lagðar til grundvallar við gerð svonefndra lífskjarasamninga, samanber aðgerð 18 í yfirlýsingu um stuðning stjórnvalda við lífskjarasamninga, sem undirritaður var í apríl 2019. Er þar kveðið á um að ríkisstjórnin muni vinna að innleiðingu tillagna átakshóps um húsnæðismál í samráði við aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélög og að Íbúðalánasjóði þáverandi, núverandi Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, verði falið að halda utan um eftirfylgni tillagna átakshópsins í samráði við félagsmálaráðuneytið, fjármála- og efnahagsráðuneytið, forsætisráðuneytið, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið og umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Hefur verkefnið fengið heitið Húsnæði fyrir alla. Frumvarp þetta er samið af laganefnd sem var skipuð í febrúar síðastliðnum og var ætlað að taka til umfjöllunar þann hluta tillagna átakshóps um aukið framboð á íbúðum og aðrar aðgerðir til að bæta stöðu á húsnæðismarkaði sem snúa að byggingarmálum. Byggingavettvangur, sem er samstarfsvettvangur stjórnvalda og annarra hagsmunaaðila, skilaði fyrstu tillögum sínum að breytingum í nóvember 2019 og var markmið þeirra að raungera hluta þeirra tillagna sem átakshópurinn hafði lagt fram í janúar 2019. Aðilar að byggingarvettvangi eru Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Samtök iðnaðarins, Nýsköpunarmiðstöð Íslands, Framkvæmdasýsla ríkisins, Samband íslenskra sveitarfélaga og Skipulagsstofnun. Í tillögum Byggingavettvangsins kom m.a. fram að nauðsynlegt væri að efla og auka þátt rafrænnar stjórnsýslu í öllum ferlum til þess að auka skilvirkni og gagnsæi. Mikilvægt væri að innleiða rafræn gagnaskil og rafrænar undirskriftir í öllum ferlum. Tillögurnar miðuðu að því að draga úr sóun, efla og einfalda eftirlit sem og að einfalda regluverk byggingarframkvæmda. Lagt var til að innleidd yrði flokkun mannvirkja eftir umfangi og eðli þeirra, að fyrirmynd annarra Norðurlanda, í þeim tilgangi að einfalda og efla eftirlit með mannvirkjum og gera það skilvirkara. Einnig væri hægt að nýta slíka flokkun til að stytta umsóknarferli þegar um tilteknar framkvæmdir væri að ræða, svo sem einfaldari framkvæmdir. Með slíkri breytingu verður auðveldara að stýra eftirliti með mannvirkjagerð og að greina hvar þurfi að auka og efla eftirlit. Laganefndin byggði efni frumvarpsins á tillögum Byggingarvettvangsins. Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hefur mikið verið rætt um nauðsyn þess að lækka byggingarkostnað og hefur eftirlitsþátturinn verið nefndur sérstaklega í því samhengi. Nauðsynlegt er að efla eftirlit með framkvæmdum en á sama tíma þarf að lágmarka kostnað og tíma sem fer í slíkt eftirlit. Með breytingum á lögum um mannvirki sem gerðar voru fyrir rúmum tveimur árum, með lögum nr. 64/2018, voru stigin skref í átt að einfaldara eftirliti með því að auka innra eftirlit byggingarstjóra og fela þeim framkvæmd áfangaúttekta. Byggingarreglugerð hefur líka verið breytt í þessu skyni þannig að tekið er mið af stærð, umfangi og áhættu einstakra framkvæmda við mat á tíðni stöðuskoðana. Með því að innleiða flokka mannvirkja í byggingarreglugerð verður hægt að staðla slíkt mat og samræma um allt land. Flokkun mannvirkja gæti einnig nýst til einföldunar regluverks við leyfisveitingar. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði eftirfarandi breytingar á lögum um mannvirki: Í fyrsta lagi er lagt til að ráðherra skuli með reglugerð flokka mannvirki eftir stærð, vandastigi, fyrirhugaðri notkun og samfélagslegu mikilvægi með það að markmiði að hægt sé að aðlaga umsóknarferli og eftirlit að eðli og umfangi framkvæmda. Hægt er að einfalda ferli byggingarleyfisumsóknar og stjórnsýslu við minni og einfaldari verk með því að gera mismiklar kröfur eftir umfangi og eðli framkvæmda sem sótt er um leyfi fyrir. Þannig getur framkvæmdaferlið orðið einfaldara og styttra, með minna eftirliti, fyrir þau mannvirki sem teljast minni háttar samkvæmt flokkun en aftur ítarlegra, með auknu eftirliti, fyrir þau mannvirki sem teljast flókin og samfélagslega mikilvæg. Í öðru lagi er hnykkt á því að rafræn skil á hönnunargögnum og rafrænar undirskriftir og samþykki vegna umsóknarferlis auk rafrænna skila á gögnum vegna mannvirkjagerðar verði að meginreglu við umsóknarferli um byggingarleyfi og notkun byggingargáttar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Þetta er mikilvægur þáttur í því að ná fram þeim markmiðum stjórnvalda að minnka sóun með því að stuðla að rafrænum skilum á gögnum, rafrænum undirskriftum og rafrænum samskiptum. Í þriðja lagi er lagt til að krafa um faggildingu fyrir byggingarfulltrúaembætti sveitarfélaga og Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, samkvæmt 19. gr. laganna, verði felld brott. Sveitarfélögin hafa flest talið að mikill kostnaðarauki felist í kröfu um faggildingu leyfisveitanda og hafa þau, ásamt fulltrúum atvinnulífsins, bent á að ákjósanlegra væri að skoða heldur útvistun verkefna til óháðra sérfræðinga, svo sem verkfræðistofa. Ákvæði 19. gr. laga um mannvirki, nr. 160/2010, um faggildingu leyfisveitenda, hefur verið í lögum um mannvirki frá gildistöku þeirra. Gert var ráð fyrir að yfirferð uppdrátta sem og úttektir á verkstað yrðu framkvæmdar af faggiltum aðila í samræmi við ákvæði skoðunarhandbóka, annaðhvort af faggiltum skoðunarstofum eða af byggingarfulltrúum sem hefðu hlotið faggildingu til að annast slíkt eftirlit. Ekki hefur verið sátt um ákvæðið og hefur Samband íslenskra sveitarfélaga ásamt Félagi byggingarfulltrúa m.a. vísað til þess að sveitarfélögin telji áætlaðan kostnað þeirra vegna faggildingarinnar hafa verið verulega vanmetinn við mat á áhrifum laganna. Þá hafa ýmsir hagsmunaaðilar bent á að krafa um faggildingu eftirlitsaðila sé hvorki til þess fallin að einfalda stjórnsýslu og eftirlit né að lækka byggingarkostnað. Sveitarfélög hafa þann kost samkvæmt núgildandi lögum að útvista þáttum byggingareftirlits til faggildrar skoðunarstofu samkvæmt ákvæðum 20. gr. laganna og komast þannig hjá kostnaði vegna faggildingu embættanna sjálfra. Enn sem komið er hefur þó engin skoðunarstofa fengið faggildingu til að sinna slíkum verkefnum og geta byggingarfulltrúar því ekki falið öðrum yfirferð hönnunargagna samkvæmt umræddri lagagrein. Þetta getur og hefur reyndar skapað töluverðan vanda þegar um er að ræða stórar framkvæmdir þar sem séruppdrættir skipta þúsundum og ljóst er að byggingarfulltrúaembættin hafa hvorki þekkingu né bolmagn til að sinna því eftirliti. Hafa þau þá þurft að leita til annarra skoðunaraðila þrátt fyrir að slík heimild sé ekki til staðar í lögunum. Því er nauðsynlegt að fundin verði lausn sem gerir sveitarfélögunum kleift að fela fagaðilum utan byggingarfulltrúaembættanna yfirferð hönnunargagna að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Rétt er að árétta að þessi lausn er ekki endanleg þar sem fyrirhuguð er heildarendurskoðun á fyrirkomulagi eftirlits með framkvæmdum við mannvirki, en bent hefur verið á að víðtæk krafa um faggildingu eftirlitsaðila leiði til flóknari stjórnsýslu og aukins kostnaðar í byggingariðnaði. Ég hef ákveðið að fela Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að endurskoða framkvæmd og skipulag eftirlits með mannvirkjagerð að höfðu víðtæku samráði við alla hagaðila. Stefnt verður að því að niðurstöður þeirrar endurskoðunar liggi fyrir fyrir lok árs 2020. Þá er einnig miðað að því að hægt verði að nýta flokkun mannvirkja til að einfalda eftirlit og yrði því ákjósanlegt að samtvinna vinnu við endurskoðun eftirlitskerfis við mótun reglugerðarákvæða um flokkun mannvirkja. Virðulegi forseti, Með frumvarpi þessu eru stigin ákveðin skref í þá átt að stuðla að einfaldara og skilvirkara regluverki í byggingariðnaði. Rafræn stjórnsýsla mun auka skilvirkni og gagnsæi og minnka kostnað og umfang stjórnsýslu byggingarfulltrúa. Þá er líklegt að byggingarkostnaður muni lækka vegna einfaldara og hnitmiðaðra eftirlits sem verði framkvæmt af hinu opinbera í stað faggiltra skoðunarstofa. Í stærri og flóknari verkum er gert ráð fyrir því að byggingarfulltrúar hafi heimild til þess að bjóða út yfirferð séruppdrátta og þannig ættu að fást best gæði slíkrar yfirferðar með minnstum kostnaði. Virðulegi forseti. Ég hef hér farið yfir helstu efnisatriði málsins sem við ræðum. Að lokinni þeirri umræðu sem fram undan er legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar Alþingis.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir framsöguna. Það er ánægjulegt að fá fram sjónarmið í gegnum samráðsvettvanginn og í nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar þegar sambærilegt mál, sem innifól faggildingarákvæðin sem hér eru felld á brott, var afgreitt. Þá lagði nefndin mikla áherslu á að einfalda eftirlitið, gera það - ég ætla ekki að nota orðið skilvirkt heldur hreinlega bara vitrænt. Það er auðvitað ekkert vit í því að leggja að jöfnu eftirlit með risabyggingum eins og Landspítalanum og Hörpu, af því að þær tvær framkvæmdir eru nefndar í greinargerð, og síðan einbýlishúsum. Við fyrstu yfirferð á þessu sýnist mér því margt vera jákvætt sem ég vona að hv. velferðarnefnd hnykki á, eða a.m.k. að hún stígi ekki til baka í afstöðu sinni því að nú er búið að færa málaflokkinn frá umhverfisráðherra yfir til velferðarráðherra. Það er því önnur nefnd sem fjallar um málið núna. En mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þess að nauðsynlegt er að leggja mikið upp úr því að byggingar og framkvæmdir almennt verði unnar á sem hagkvæmastan máta, hvernig vinnunni vindur fram sem snýr að regluumhverfi mannvirkjageirans sem OECD er að vinna. Minn skilningur var að verið væri að horfa til hagræðingar og einföldunar regluverks í þeirri vinnu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvar sú vinna er stödd í dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur og athugasemdir. Og já, ég held að þetta séu góðar breytingar sem við leggjum hér til og þær eru hluti af heildaraðgerðum okkar í húsnæðis- og mannvirkjamálum. Önnur frumvörp hafa komið hér inn. Hlutdeildarlánin, sem við samþykktum í haust, voru líka hluti af þessum pakka. Hér eru væntanleg húsaleigulög og síðan sá hluti sem við komum með inn og lýtur að einfaldara regluverki og flokkun mannvirkja. Hvað varðar skýrslu OECD, sem hefur verið að fara yfir mannvirkja- og regluverkshlutann í samstarfi við íslensk stjórnvöld, þá er hún, skulum við segja, á algerum lokametrum. Það stóð reyndar til að kynna hana opinberlega í síðustu viku en upp komu vandamál með sérfræðinga OECD sem hafa unnið þessa vinnu og ætluðu að koma hingað til að kynna hana. Vegna sóttvarna, Covid-19 og þeirra aðstæðna sem eru í samfélaginu, hefur það ekki tekist. Vonir standa til þess að það geti gerst hið allra, allra fyrsta. En ríkisstjórnin er sammála því að þar séu margar gagnlegar tillögur sem hægt væri að fara lengra með án þess að tími gefist til að fara ítarlega yfir þær hér. En ég þykist vita að það verði gert í opinberri umræðu, í umræðum hér á Alþingi og í þingnefndum þegar sú skýrsla kemur fram.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, nr. 80/1938, en breytingarnar sem um ræðir snúa eingöngu að þeim ákvæðum laganna er lúta að Félagsdómi. Frumvarpið var samið í félagsmálaráðuneytinu af nefnd sem skipuð var í því skyni að bregðast við athugasemdum ríkjahóps Evrópuráðsins gegn spillingu, GRECO, frá 28. mars 2013, og lutu að því fyrirkomulagi sem viðhaft er hér á landi við skipun dómara í Félagsdóm. Nefndina skipuðu fulltrúar frá samtökum aðila vinnumarkaðarins sem og félagsmálaráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti. Þrátt fyrir að nefndinni væri einungis ætlað að leggja til tilteknar breytingar í tengslum við skipun dómara í Félagsdóm taldi nefndin nauðsynlegt að leggja jafnframt fram aðrar breytingar á ákvæðum laganna sem lúta að Félagsdómi þar sem litlar breytingar hafi orðið á þeim ákvæðum frá setningu laganna árið 1938. Með frumvarpinu er m.a. lagt til breytt fyrirkomulag við skipun dómara í Félagsdóm til samræmis við tillögur nefndarinnar. Þykja breytingarnar mikilvægar til að tryggja enn betur sjálfstæði og óhlutdrægni Félagsdóms frá því sem nú er, á sama tíma og sérstöðu dómsins er viðhaldið gagnvart almennum dómstólum. Lagt er til að ráðherra skipi fimm dómara í Félagsdóm. Af þessum fimm dómurum er gert ráð fyrir að Hæstiréttur tilnefni þrjá, þar af forseta og varaforseta dómsins, og að þeir skuli allir skipaðir ótímabundið. Þá er áfram gert ráð fyrir að tveir dómarar séu tilnefndir af Samtökum atvinnulífsins annars vegar og Alþýðusambandi Íslands hins vegar, til þriggja ára í senn, en gert er ráð fyrir að ráðherra fari með hina formlegu skipun. Enn fremur er lagt til að kröfur hvað varðar almennt hæfi dómara við Félagsdóm verði auknar frá því sem nú er, en samkvæmt gildandi lögum eru gerðar talsvert minni kröfur til hæfis dómara við Félagsdóm en gerðar eru til hæfis dómara við almenna dómstóla. Þykir þetta mikilvægt þar sem niðurstaða Félagsdóms er endanleg og verður henni ekki áfrýjað til annarra dómstóla. Í því sambandi er lagt til að þeir dómarar sem Hæstiréttur tilnefnir skuli vera skipaðir dómarar við Landsrétt eða héraðsdómstól á meðan þeir gegna embætti dómara við Félagsdóm. Einnig er lagt til að kröfur hvað varðar hæfi þeirra dómara sem tilnefndir eru af Alþýðusambandi Íslands og Samtökum atvinnulífsins verði auknar frá því sem nú er. Þá eru lagðar til ýmsar aðrar breytingar sem miða að því að auka skilvirkni Félagsdóms og skýrleika ákvæða laganna sem lúta að dómnum. Virðulegur forseti. Félagsdómur gegnir því mikilvæga hlutverki að dæma í réttarágreiningi aðila vinnumarkaðarins. Það er því afar brýnt að traust til dómsins og þeirra sem þar sitja, ríki meðal aðila vinnumarkaðar. Ég trúi því að þær breytingar sem hér eru lagðar fram séu til þess fallnar að auka þetta traust enn frekar en nú er, en líkt og komið hefur fram er frumvarpið unnið í mjög nánu samráði við samtök aðila vinnumarkaðarins. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar Alþingis að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á höfundalögum. Þær breytingar varða takmarkanir á einkarétti höfunda til hagsbóta fyrir einstaklinga með sjón- eða lestrarhömlun. Tilefni og tilgangur frumvarpsins er að samræma reglur höfundalaga um gerð og not eintaka af höfundaréttarvernduðum verkum á aðgengilegu formi fyrir þá sem stríða við sjón- eða lestrarhömlun, við alþjóðareglur um það efni og tryggja þannig að hægt sé að nota slík eintök á milli landa EES-svæðisins og annarra aðildarlanda alþjóðasáttmála frá 2013, sem í daglegu tali er nefndur Marakess-sáttmálinn. Hann hefur það að markmiði að greiða fyrir aðgengi þeirra sem eru blindir, sjónskertir eða glíma við aðra prentleturshömlun að útgefnum verkum. Með frumvarpinu er þannig stefnt að því að undirbúa aðild Íslands að Marakess-sáttmálanum og jafnframt að innleiða efni ESB-tilskipunar frá 2017 sem fjallar um leyfilega notkun á höfundarréttarvörðum verkum og skyldum réttindum í þágu blindra, sjónskertra eða þeirra sem glíma við aðra prentleturshömlun. Meginefni frumvarpsins er eftirfarandi: Í frumvarpinu er lagt til að núgildandi ákvæðum 19. gr. höfundalaga, um takmarkanir á einkarétti höfunda til hagsbóta fyrir þá sem ekki geta nýtt sér venjulegt prentað mál til lestrar, verði breytt í samræmi við ákvæði Marakess-sáttmálans um að greiða fyrir aðgengi þeirra sem eru blindir, sjónskertir eða glíma við aðra prentleturshömlun að útgefnum verkum og ákvæði ESB-tilskipunar um sama efni. Lagt er til að settar verði í höfundalög fimm nýjar greinar, 19. gr. a til 19. gr. e, sem varða gerð eintaka af höfundaréttarvörðum verkum á aðgengilegu formi fyrir þá einstaklinga sem eiga við sjón- eða lestrarhömlun að stríða. Í þessum nýju greinum er í fyrsta lagi að finna skilgreiningar á hugtökum, í öðru lagi ákvæði um hverjir geti gert slík eintök og hverjir notað þau, í þriðja lagi ákvæði um bætur til höfunda og í fjórða lagi ákvæði um starfsreglur viðurkenndra eininga sem hafa heimild til að gera eintök á grundvelli takmörkunarinnar. Þær starfsreglur eiga að tryggja að eintök sem gerð eru á grundvelli þeirra fari ekki í hendur annarra en einstaklinga sem eiga við sjón- eða lestrarhömlun að stríða og jafnframt að tryggja upplýsingagjöf um gerð og notkun slíkra eintaka. Nýju ákvæðin fela ekki í sér breytingu á 19. gr. núgildandi höfundalaga að öðru leyti en því að lagt er til að heimilað verði að nota eintök sem gerð eru í aðildarríkjum Marakess-sáttmálans og aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins samkvæmt takmörkunum sem nú er að finna í 19. gr. hér á landi og öfugt. Mikilvægt er að skýrt sé kveðið á um slík not á milli landa því að ein af aðalreglum höfundaréttar er að eintök sem gerð eru á grundvelli takmörkunar á einkarétti höfunda megi aðeins nota í því landi sem takmörkunin gildir. Því er mikilvægt að samræma takmörkunina í öllum þeim ríkjum þar sem á að vera hægt að nota slík eintök og tryggja að skýrt sé kveðið á um að nota megi slík eintök í aðgengilegu formi sem gerð eru á grundvelli takmörkunar í öðrum EES-ríkjum og aðildarríkjum Marakess-sáttmálans. Þannig er stefnt að því á alþjóðavísu að aðgengi þeirra sem eiga við sjón- eða lestrarhömlun að stríða að efni í aðgengilegu formi verði aukið, bæði erlendu og innlendu. Í því sambandi má nefna að árið 2016 mat Alþjóðahugverkastofnunin að í heiminum væru um 285 milljónir einstaklinga sem ættu við sjón- eða lestrarhömlun að stríða, en einungis 1–7% af bókum heimsins væru til á aðgengilegu formi fyrir þá einstaklinga. Marakess-sáttmálanum, tilskipuninni og einnig þessu frumvarpi er ætlað að auka hlutfall aðgengilegs efnis til að tryggja aðgengi þeirra sem eiga við sjón- eða lestrarhömlun að etja og geta þeir þá óhindrað nýtt sér prentað mál. Aðrar breytingar varða framsetningu og skilgreiningar í takmörkunarákvæði höfundalaga vegna einkagerðar og dreifingar verka handa þeim sem eiga við sjón- eða lestrarhömlun að etja til samræmis við sáttmálann og tilskipunina, auk minni háttar breytinga á öðrum ákvæðum höfundalaganna þannig að þau endurspegli ný ákvæði, 19. gr. a–e. Þær breytingar eiga að auka skýrleika varðandi efni takmörkunarinnar og hvernig henni er beitt. Við gerð frumvarpsins var haft víðtækt samráð við hagsmunaaðila auk þess sem frumvarpsdrögin voru sett í samráðsgátt þar sem öllum gafst tækifæri á að koma með athugasemdir. Einnig var fundað með helstu hagsmunaaðilum, þ.e. fulltrúum Hljóðbókasafnsins, fulltrúum höfunda og fulltrúum útgefenda, eins og nánar er greint frá í almennri greinargerð með frumvarpinu. Virðulegur forseti. Það frumvarp sem ég mæli hér fyrir felur í sér mikilvæga samræmingu á reglum höfundalaga um gerð og not eintaka af höfundaréttarvernduðum verkum á aðgengilegu formi fyrir þá sem stríða við sjón- eða lestrarhömlun, við alþjóðlegar reglur um það efni. Sú samræming á að tryggja aukið aðgengi að efni á aðgengilegu formi, sérstaklega erlendu efni, hér á landi og á EES-svæðinu og í öllum aðildarríkjum Marakess-sáttmálans. Í greinargerð með frumvarpinu er farið ítarlega yfir bakgrunn frumvarpsins, efni alþjóðasáttmálans og tilskipunarinnar, almenn rök fyrir þeim breytingum sem lagðar eru til, auk þess sem rækilega er fjallað um hverja efnisgrein frumvarpsins fyrir sig og möguleg álitaefni umfram það sem ég hef tæpt á í ræðu minni. Virðulegur forseti. Að því mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Forseti. Ég gat ekki látið hjá líða að koma hingað upp og fagna því að þetta frumvarp sé komið fram. Ég ætla að játa á mig þá handvömm, og vona að það komi mér ekki í koll, að ég hef ekki lesið alveg í þaula allt sem stendur í þessu mikla og góða frumvarpi. Ég mun að sjálfsögðu gera það áður en við höldum vinnunni áfram. En ég vildi bara lýsa því yfir hér að það er fagnaðarefni að frumvarpið sé komið fram, þó ekki vonum fyrr því að sá hópur sem nýtir sér þessa þjónustu, einstaklingar með sjón- eða lestrarhömlun, hefur lengi beðið eftir því að fá þau réttindi sem þetta veitir honum. Fyrir okkar litlu þjóð er gríðarlega mikilvægt að við séum hluti af þessu stóra samhengi. Ég kem því hingað upp til að hrósa ráðherra fyrir að leggja málið fram og hlakka til að takast á við það í þinglegri meðferð.

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að nefna það sem ég hef stundum nefnt hér áður. Ég kann að búa til texta. Ég kann að búa til hugbúnað. Ég kann að búa til tónlist. Ég er alinn upp af kvikmyndagerðarmanni og hljóðmanni. Ég þykist stundum hafa alist upp í hljóðveri, sem er reyndar ekki alveg satt, en ég var mjög mikið í hljóðverum og kvikmyndaverum og þess háttar. Ég kann ekkert og hef voða lítinn áhuga á nokkrum hlut sem ekki varðar höfundarétt á einhvern hátt. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að þegar kemur að höfundarétti er ákveðin tilhneiging innan þeirra hagsmunasamtaka sem verja réttindi rétthafa, að láta eins og öll gagnrýni á höfundarétt sé á einhvern hátt annars vegar tillitsleysi í garð þeirra sem búa til hugverk og hins vegar skilningsleysi á höfundarétti. Hið síðarnefnda er reyndar oftast nær rétt vegna þess að ólíkt því sem við lærum um þjófnað og lygi í æsku, í venjulegu uppeldi, þá lærum við ekki mikið um sæmdarrétt og þess háttar eða hvað þykja eðlilegar greiðslur, hvers vegna sé ólöglegt að afrita efni sem þegar er til. Af hverju ekki er hægt að afrita það og gefa öllum heiminum, eins og Jesús myndi gefa brauð? myndi barnið spyrja, og þannig spurði reyndar þetta barn hér. Höfundaréttur er í eðli sínu fyrirbæri sem hannað er til þess að búa til markaðsaðstæður út frá ákveðnum viðskiptamódelum fyrir hugverk til að blómstra. Það er kenningin. Það er pælingin á bak við hugverkarétt. Með því að beita höfundarétti og takmarka getu fólks til að fjölfalda hugverk búum við í raun til skort. Úr skortinum kemur það að fólk er reiðubúið til að borga fyrir eintak af verkinu. Það er grunnkenningin. Síðan er auðvitað fullt af útfærslum og flækjum á því fyrirkomulagi eins og við er að búast. En eins og ég sagði þá ölumst við upp og lærum það af foreldrum og vinum og vandamönnum að það eru ákveðnir hlutir sem við eigum ekki að gera. Við eigum ekki að stela, ekki taka eigur annarra, við eigum ekki að plata fólk, við eigum ekki að ljúga, við eigum ekki að meiða fólk, við eigum ekki að gera alls konar hluti. En þegar kemur að höfundarétti þá koma aftur og aftur upp spurningar þar sem svörin eru ekki jafn augljós. Það er því alveg eðlilegt að Alþingi berist umsagnir þar sem hagsmunaaðilar benda á að fólk skilji ekki eitt eða annað í höfundarétti, eins og til að mynda af hverju ekki megi taka tillit til sérþarfa fatlaðs fólks. Sem betur fer búum við í heimi þar sem stundum er tekið tillit til þeirra, eins og er einkenni þessa góða máls, sem ég styð með sama fyrirvara og hv. þingmaður sem talaði hér á undan. Ég hef ekki lesið það spjaldanna á milli en ég hlýddi á ræðu hæstv. ráðherra og þekki málið bara af bakgrunni þess, Marakess-sáttmálanum og öllu því. En það er annað og sambærilegt mál, sem lagt var fram á síðasta þingi af hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni, fyrir Flokk fólksins, sem ég vona að verði aftur lagt fram. Það varðar 13. gr. höfundalaga, en þetta frumvarp tekur ekki á því. Það fjallar um rétt fasteignaeiganda til að breyta húsum þrátt fyrir höfundarétt. Fimm umsagnir bárust um málið á síðasta þingi sem draga má saman með mjög einföldum hætti; meginatriðið í þeim öllum var að hv. flutningsmaður skildi ekki höfundarétt, þetta væri alveg agalega slæmt fyrir höfundarétt. Nú væri sjálfsagt auðvelt að spyrja hver skilji aðstæður hv. þingmanns sem glímir við líkamlega fötlun og þekkir mörg dæmi þess að fólk með líkamlegar fatlanir hafi lent í vandræðum, eins og hann orðaði það, ekki einu sinni, ekki tvisvar, ekki þrisvar heldur margoft, vegna þess að mótbárur koma frá aðilum sem telja sig vera að vernda höfundarétt. Ég var mjög hneykslaður. Ég sat hér úti í sal og kom upp í andsvar og spurði hv. þingmann hvort ég hefði skilið hann rétt, ég var svo hneykslaður á þessum fráleita raunveruleika. Þegar kemur að höfundarétti ætti maður nú einhvern tímann að hætta að vera hissa á því að heyra eitthvað fráleitt því að það kemur reglulega fyrir. Það er vegna þess að höfundaréttur er þess eðlis að hann býr til gerviskort. Ef við byggjum viðskiptamódel sem er öðruvísi, og í sumum greinum gerum við það reyndar, þá er það ekki sjálfkrafa á skjön við hagsmuni þeirra sem búa til hugverk að efni þeirra sé fjölfaldað villt og galið. Ég skrifa sjálfur hugbúnað sem ég dreifi villt og galið og vildi óska þess að fleiri notuðu hann. Geri það reyndar mestmegnis í frítíma mínum þessa dagana. Ég tapa engu á því. Ég græði á því sæmd, vil ég meina, sjáum hvað kollegar mínir hafa um það að segja. Þar sem þetta mál er til umræðu fannst mér rétt að koma hér upp og nefna að það er algerlega við hæfi, það er ekki róttækt, ekki glannalegt, það er ekki anarkismi, að efast um höfundarétt og kvarta undan því þegar hann kemur í veg fyrir að við nýtum eignir okkar eins og við viljum eða njótum frelsisins á annan hátt.