Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Geir H. Haarde, 8. þm. Reykv., Guðmundur Bjarnason, 1. þm. Norðurl. e., Guðrún J. Halldórsdóttir, 18. þm. Reykv., Svavar Gestsson, 9. þm. Reykv., Tómas Ingi Olrich, 5. þm. Norðurl. e., Valgerður Sverrisdóttir, 3. þm. Norðurl. e.

Borist hefur svofellt bréf, dags. 18. nóv. 1994: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísan til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþingmaður Samtaka um kvennalista í Reykjaneskjördæmi, Kristín Sigurðardóttir framkvæmdastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta tilkynnist yður hér með, virðulegi forseti. Anna Ólafsdóttir Björnsson, 9. þm. Reykn.`` Kristín Sigurðardóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og er boðin velkomin til starfa.

Áður en gengið verður til dagskrár fara fram umræður utan dagskrár um skuldastöðu heimilanna. Málshefjandi er hv. 5. þm. Suðurl., Guðni Ágústsson, en hæstv. félmrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa. Samkomulag hefur orðið um það milli þingflokka, sbr. 2. mgr. 72. gr. þingskapa, að umræðan standi í allt að tvær og hálfa klukkustund. Umræðutími skiptist þannig að hver þingflokkur hefur 25 mínútur, þingflokkur málshefjanda og félmrh. þó 5 mínútum meira eða samtals 30 mínútur. Enn fremur er samkomulag um að hv. 12. þm. Reykv., Jóhanna Sigurðardóttir, utan flokka, hafi allt að 12 mínútur.

Hæstv. forseti. Þegar hér fór fram umræða ekki fyrir löngu síðan utan dagskrár um skattlagningu á blaðburðarbörn var haft svipað fyrirkomulag og þá lýsti ég því yfir að þingflokksformaður Sjálfstfl. hefði ekki umboð til þess að semja af mér málið. Ég óska því eftir að fá að taka til máls undir því máli sem nú á að fara að ræða utan dagskrár og óska eftir svörum forseta hvort svo muni ekki geta orðið.

Það samkomulag sem fyrir liggur um ræðutíma þingflokka er í samræmi við ákvæði þingskapalaga. Hv. fyrirspyrjandi, hv. 5. þm. Reykv., hefur fullt vald á því að hafa um það samkomulag við formann þingflokks Sjálfstfl. hvort hann taki til máls í þessari umræðu af hálfu Sjálfstfl. eða ekki og vísast að öðru leyti til þess samkomulags sem gert hefur verið.

Hæstv. forseti. Eins og ég var að segja rétt áðan, þá hef ég lýst því yfir að hv. þm. Geir H. Haarde eða staðgengill hans hefur ekki umboð til þess að semja málfrelsi frá mér þannig að ég óska eftir því að þessi niðurstaða verði endurskoðuð. Ég bendi á þingskapalögin þar sem gert er ráð fyrir því að þetta sé eingöngu samkomulag milli þingflokka og ef ætti að túlka það mjög skýrt þá ætti t.d. hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir ekki að fá að ræða málin í þessum umræðum þar sem hún hefur ekki þingflokk á að skipa. En ég óska eftir því að ég verði settur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Það er alltaf erfitt að þurfa að ganga til samkomulags um það að takmarka ræðutíma við umræður utan dagskrár. Ég tek undir það með hv. þm. Inga Birni Albertssyni. Við óskuðum eftir þessari umræðu um skuldastöðu heimilanna fyrir nokkuð löngu síðan og eru margar ástæður sem liggja að baki því að hún hefur ekki getað farið fram fyrr en í dag. M.a. af þeirri ástæðu tókum við þá ákvörðun að ganga til samkomulags um að takmarka ræðutíma við umræðuna, ekki síst í ljósi þess að það er mikið að gera í þinginu þrátt fyrir að þetta mál sé mjög brýnt. Það er alveg skýrt í þingskapalögum að formenn þingflokka geta fyrir hönd sinna þingflokka samið um ræðutíma, um framkvæmd umræðunnar. Aftur á móti geta einstakir þingmenn, það er alveg rétt hjá hv. 5. þm. Reykv., óskað eftir því að vera ekki aðilar að því samkomulagi. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu, a.m.k. ekki frá sjónarhóli okkar framsóknarmanna, að hv. 5. þm. Reykv., Ingi Björn Albertsson, sé einn af ræðumönnum Sjálfstfl. í þessari umræðu. En auðvitað er það ekki okkar að ákveða það hverjir verða ræðumenn Sjálfstfl. Fyrst og fremst held ég að hv. þm. þurfi að eiga það við sinn þingflokk. Ég vil a.m.k. ekki skilja hv. þm. Inga Björn Albertsson þannig að hann sé með ræðu sinni áðan að segja sig frá þingflokki sjálfstæðismanna og ætli að fá sama ræðutíma við umræðuna eins og gert er ráð fyrir í þingsköpum að þingmenn utan flokka geti fengið. Eða er það svo?

Herra forseti. Hv. 11. þm. Reykv. tók að vissu leyti af mér ómakið. Það liggur náttúrlega alveg ljóst fyrir að ef hv. þm. Ingi Björn Albertsson er í þingflokki sjálfstæðismanna þá á hann rétt á að taka þátt í þessum umræðum fyrir hönd þingflokks sjálfstæðismanna. Ef hv. þm. Ingi Björn Albertsson er ekki í þingflokki sjálfstæðismanna þá hlýtur hann að njóta sama réttar og verður að fá að njóta sama réttar og hv. 12. þm. Reykv., Jóhanna Sigurðardóttir. Mér finnst að úr þessu verði hv. 5. þm. Reykv. að leysa sjálfur. Ef hann er í þingflokki sjálfstæðismanna þá talar hann á kvóta Sjálfstfl. Ef hann er ekki í þingflokki sjálfstæðismanna, hefur gengið úr honum, þá á hann sama rétt og hv. 12. þm. Reykv., Jóhanna Sigurðardóttir.

Hæstv. forseti. Það er litlu við þetta að bæta annað en að hressa aðeins upp á minni hv. þm. Framsfl. því undanfarin mörg ár hefur setið hér gagnmerkur þingmaður þeirra sem heitir Ólafur Þ. Þórðarson og kom ítrekað hér upp í ræðustól og lýsti því yfir að þingflokkur framsóknarmanna hefði ekki heimild til að semja fyrir hans hönd um þátttöku í umræðum. Þetta held ég að væri hollt fyrir hv. þm. Framsfl. að rifja upp þegar þeir tala með þeim hætti sem þeir hafa gert hér. Ég vil einnig fá að benda hv. þm. Finni Ingólfssyni á það að í þingsköpunum, að ég hygg í 72. gr. þar sem fjallað er um umræður og utandagskrárumræður, er ekki gert ráð fyrir utanflokkaþingmönnum. Það er ekki minnst á það einu orði. Það er eingöngu talað um samkomulag þingflokka.

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að vitna í 72. gr. þingskapa, 2. mgr. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Enn fremur skal forseti hafa samráð við formenn þingflokka um fyrirkomulag umræðna um mikilvæg mál ef ætla má að umræður verði miklar. Forseti getur þá með samþykki allra þingflokka ákveðið að ræðutími skuli vera annar en ákveðið er í 44., 48. og 50. gr. og hve lengi umræðan má standa. Um slíka ákvörðun skal þó leita samþykkis þingfundar ef a.m.k. þrír þingmenn krefjast þess.`` Það er alveg ljóst að ef þrír þingmenn krefjast þess og mótmæla því að ræðutími skuli vera eins um hefur samist þá er hægt að leita eftir samþykki þingsins í þeim efnum. Þess vegna held ég, hæstv. forseti, og um það var rætt meðal þingflokksformanna að það kæmi ávallt skýrt fram í upphafi þingfunda og áður en slík umræða færi fram ef takmarka ætti ræðutíma og að forseti gerði þinginu rækilega grein fyrir því að um þetta hefði verið samið. Ef einstakir þingmenn sætta sig ekki við að um það hafi verið samið fyrir þá, þá er hægt að leita eftir áliti þingsins á því hvort þetta samkomulag standist eða ekki. Varðandi þingmenn utan flokka þá er það rétt hjá hv. þm. en sú hefð hefur skapast að ef þingmaður stendur utan flokka, þá sé ræðutími viðkomandi þingmanns helmingur af ræðutíma þingflokks.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram að skv. 72. gr. þingskapa hafa formenn þingflokka rétt til þess að koma fram fyrir hönd sinna þingflokka og semja um ræðutíma. Hins vegar kom það fram á fundi formanna þingflokka þegar um þetta var rætt að að sjálfsögðu þyrftu formenn þingflokka að hafa um þetta allt saman samráð við sína þingmenn. Það er því nærtækt að spyrja að því hvort formaður þingflokks Sjálfstfl. hafi látið alla sína þingmenn og þar á meðal hv. þm. Inga Björn Albertsson vita af þessu samkomulagi. En það er alveg skýlaust að þetta er heimild þingflokksformanna að semja um þetta og hv. þm. Ingi Björn Albertsson hefur að mér skilst verið í þingflokki sjálfstæðismanna þannig að hann verður að hlíta þeim samningum sem þingflokksformenn hafa gert um þetta mál ef hann er í þingflokknum. Hins vegar ber einnig að spyrja að því hvort formaður þingflokks sjálfstæðismanna hafi ekki látið sína menn vita um þetta.

Forseti vill nú fara fram á það við hv. alþingismenn að umræða um þennan þátt mála varðandi stjórn þingsins verði nokkuð takmörkuð. Tveir eru á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Á fundi þingflokksformanna sl. þriðjudag kom þetta mál til umræðu. Ég vakti þá sérstaklega athygli á því að hér kynni að verða umræða um fundarstjórn forseta út af nákvæmlega þessu vandamáli sem er verið að ræða. Það er enginn vafi á því að samkvæmt þingsköpum eru formenn þingflokka réttir aðilar til þess að semja um slík mál fyrir hönd sinna þingflokka og það er enginn vafi á því að í tilvikum sem þessum breytist meginreglan á þann veg að í staðinn fyrir það að einstakir þingmenn kveðja sér hljóðs þá eru það flokkarnir sem bjóða fram sína talsmenn í umræðunni líkt og gerist í útvarpsumræðum eða sjónvarpsumræðum. Það verður sú eðlisbreyting við það að samkomulag er gert um málið. Þess vegna var um það rætt á þessum fundi að málið yrði sérstaklega kynnt enn einu sinni innan þingflokkanna og gengið úr skugga um að menn ættu þess kost að biðja um orðið innan sinna flokka og vera talsmenn þeirra þegar þar að kæmi. Ég sakna þess eins úr þessari umræðu að ekki komi hér upp einhver fulltrúi fyrir þingflokk Sjálfstfl. Formaður þingflokksins var ekki mættur á þessum fundi en það var annar í hans stað og ég sakna þess eins að við fáum að vita hvernig mál hafa gengið fyrir sig hjá þingflokki Sjálfstfl. vegna þess að viðkomandi þingmaður sem vakti máls á vandræðum sínum á þetta mál fyrst og fremst við þingflokk Sjálfstfl. og ef hann vill ekki una því, þá verður hann að segja sig úr þeim þingflokki og tala hér sem utanflokkamaður.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Inga Birni Albertssyni að hv. 2. þm. Vestf., Ólafur Þ. Þórðarson, fann iðulega að störfum mínum sem þingflokksformanns á sínum tíma. En hann tók hins vegar alltaf fullan þátt í störfum þingflokksins og sagði sig aldrei úr honum og endaði alltaf með því að lúta þeim niðurstöðum sem urðu. Úr því að hans nafn hefur verið nefnt hér þá get ég sagt ykkur þær góðu fréttir að Ólafur Þ. Þórðarson er á ágætum batavegi. Hann átti afmæli í gær, ég heimsótti hann og hann er óðum að komast í sitt fyrra form. En hv. þm. Ingi Björn Albertsson getur ekki bæði sleppt og haldið. Hann getur ekki verið bæði með uppistand og heimtað einhver sérkjör sem þingmaður Sjálfstfl. Ef hann er utan flokka þá á hann sama rétt og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir. Ef hann er ekki lengur í þingflokki sjálfstæðismanna þá er sjálfsagt að veita honum 12 mínútur eins og hv. 12. þm. Reykv.

Herra forseti. Það kemur mér á óvart að hér skuli þetta vera lagt upp sem sérstakt vandamál að hv. þm. Ingi Björn Albertsson geti ekki talað í umræðunum nema hann fái einhverja sérmeðferð. Þetta mál hefur ekki verið rætt á vettvangi þingflokks sjálfstæðismanna með þeim hætti að hv. þm. geti ekki talað í þeim tíma sem Sjálfstfl. hefur verið úthlutað. Það var tilkynnt um þetta í þingflokki sjálfstæðismanna og það liggur alveg ljóst fyrir að þingflokkurinn hefur 25 mínútur til umráða hér og hv. þm. Inga Birni Albertssyni er heimilt að nota mínútur af þeim tíma til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri og er það meinalaust af hálfu þingflokksins að sjálfsögðu.

Hæstv. forseti. Þetta mun vera í fjórða sinn á tveimur árum sem við þingmenn Framsfl. óskum eftir umræðu um þá alvarlegu skuldastöðu sem heimilin í landinu búa við. Okkur þykir illa ganga hjá núv. ríkisstjórn að móta aðgerðir eða skapa þann vilja sem þarf til þess að koma til móts við þetta erfiða verkefni. Hæstv. forseti. Fullyrða má að lánastefna og svik á forsendum til íbúðakaupenda af hálfu stjórnvalda sé þess eðlis að íslenska þjóðin er og hefur verið á hraðri Færeyjaleið undanfarin ár. Í engri verðbólgu eru skuldir heimila að vaxa hvorki meira né minna en um 1 milljarð á mánuði. Skuldsetning heimilanna er ógnvænleg. Fram kom í greinargerð frá Seðlabankanum í nóvember sl. eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Skuldir heimila við lánakerfið hafa vaxið hröðum skrefum á undanförnum árum. Í lok júlí á þessu ári er áætlað að lán til heimila hafi numið um 264 milljörðum og aukist á síðustu 12 mánuðum um 11,3 milljarða eða svipaða fjárhæð og á 12 mánaða tímabili þar á undan. Skuldir heimila námu í árslok 1993 um 64% af landsframleiðslu, en voru rúm 13% af landsframleiðslu á árinu 1980 og hafa því tæplega fimmfaldast að tiltölu við landsframleiðslu á þessu tímabili.`` Enn fremur segir: ,,Jafnframt hafa skuldir heimila að tiltölu við ráðstöfunartekjur þeirra vaxið verulega á þessu tímabili eða úr röskum 25% í um 115% af ráðstöfunartekjum. Þessi mikla eftirspurn heimila eftir lánsfé hefur sett mark á vaxtaþróunina á undanförnum árum og m.a. stuðlað að því háa vaxtastigi sem verið hefur hér á landi frá því að vextir voru gefnir frjálsir.`` Þessi lýsing er uggvænleg en ég sakna þess að Seðlabanki Íslands skuli ekki greina betur hvar þessar skuldir verða til og hvers vegna. Eftir að ég hef farið allvel yfir það hvar skuldir heimilanna eru að vaxa virðist mér að ekki sé það síst í húsnæðislánakerfinu og þar eru fyrir hendi gífurleg vanskil. Ef ég gríp niður í svar hæstv. fjmrh. við fyrirspurn frá hv. þm. Finni Ingólfssyni frá 25. okt. sl. kemur fram þegar spurt er um heildarútlán í húsbréfakerfinu að þar eru útlánin samtals 57 milljarðar kr. Húsnæðisstofnun telur alvarleg vanskil koma til sögunnar eftir þrjá mánuði og með þriggja mánaða vanskil eru nú 3.400 lántakendur eða með um 700 millj. Þá segir enn fremur í fyrirspurninni þegar spurt er um almenna húsnæðiskerfið að þar er fjöldi lántakenda 16.504. Með þriggja mánaða vanskil eða eldri eru 1.661 lántakandi eða 337 millj. í vanskilum. Þar segir enn fremur um útlán í vanskilum frá kerfinu 1. sept. 1986. Þar er fjöldi lántakenda 30 þús. Með þriggja mánaða vanskil eða eldri eru 1.727 lántakendur eða með 175 millj. kr. Í Byggingarsjóði verkamanna er fjöldi lántakenda 5.400. Með þriggja mánaða vanskil eða eldri eru 1.299 lántakendur með 371 millj. Það er því ljóst að milli 8 og 9 þúsund einstaklingar eru með sín lán í vanskilum í dag. Mér finnst staða þessara mála það alvarleg að það er eins og stór hluti þjóðarinnar hafi hreinlega orðið undir strætisvagni. Sá strætisvagn er auðvitað efnahagsstefna ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Á sama tíma og heimilin auka skuldir sínar um 1 milljarð á mánuði eru fyrirtækin í landinu að minnka sínar skuldir, enda hefur núverandi ríkisstjórn lækkað og flutt skatta af stórgróðafyrirtækjum yfir á fólkið í landinu. Á sama tíma og hæstv. forsrh. segir að hægt sé að bæta kjörin er barist gegn öllum kjarabótum til láglaunafólks af hálfu ríkisstjórnarinnar. En ríkisstjórnin áformar að fella niður hátekjuskatt og skerða bætur til öryrkja og atvinnulausra eins og fjárlagafrv. segir til um. Samkvæmt úttekt sem ég lét vinna voru heildarútlán í Húsnæðisstofnun á núvirði í lok síðasta árs komin í 182 milljarða og höfðu aukist um 80 milljarða á fjórum árum. Á sama tíma höfðu skuldir einstaklinga við banka og sparisjóði vaxið úr 46 milljörðum í 55 milljarða eða vaxið um 9 milljarða. Lán námsmanna höfðu vaxið um 5 milljarða á þessu tímabili, eru 32 milljarðar í lok árs 1993. Þar að auki eru skuldir einstaklinga við lífeyrissjóði og kortafyrirtæki. Mér sýnist þó að þar sé ekki um mjög mikinn vöxt að ræða. Enginn vafi er á því að ástæður þessarar þróunar eru margar. Ein þeirra er samdráttarstefna og gjaldþrotaleið ríkisstjórnarinnar sem leitt hefur af sér alvarlegasta atvinnuleysi í áratugi. Kaupmáttur launa hefur hrapað á síðustu árum, yfirvinna dregist saman, skattastefnu breytt, tekjuskattur hækkaður jafnt og þétt af launatekjum, jaðarskattar auknir, skattleysismörk lækkuð o.s.frv. Mér sýnist þó að höggið sem verst lék heimilin séu brostnar vonir og svikin fyrirheit og að auki galopið lánakerfi þar sem rangar forsendur réðu því að ungt fólk fékk há lán til að fjárfesta án þess að eiga nokkurt eigið fé á forsendum greiðslumats sem iðulega hefur reynst opin svikamylla. Svikamyllan birtist m.a. í því að vaxtabætur hafa verið lækkaðar. Afföllin sem áttu lítil eða engin að vera urðu óbærileg, fóru allt upp í það að 1 milljón af 4 fóru í afföll en þau urðu hæst 25% í september 1991. Þau voru ekki reiknuð inn í dæmið, töldust ekki vextir og skiluðu ekki vaxtabótum. Getur hæstv. félmrh. upplýst hver var hagnaður þess fjármagnseiganda á u.þ.b. tveimur árum sem keypti húsbréf í september 1991 og seldi þau aftur með núll afföllum þegar vextir voru lækkaðir með handafli fyrir ári síðan? Ég vil spyrja hæstv. félmrh. um tvennt. Það gekk eftir sem margir óttuðust. Vaxtabætur hafa verið skertar stórlega. Hversu mikið hafa þær verið skertar frá upphafi og hvað telur hæstv. ráðherra að slík skerðing sé mikil ástæða fyrir vandræðum margra einstalinga? Vaxtabætur voru í upphafi þungamiðja húsbréfakerfisins. Raunvextir meðaltekjufólks áttu aldrei að vera hærri en 2--3% eftir skatt. Hefur það staðist, hæstv. ráðherra, og hverju munar? 15. mars 1989 sagði fyrrv. félmrh., Jóhanna Sigurðardóttir, í Morgunblaðinu, með leyfi forseta, um afföllin sem ekki síst hafa fitað lífeyrissjóðina: ,,Fullyrðingin um að húsbréf muni seljast með afföllum er að hluta byggð á misskilningi.`` Enn fremur sagði hv. þm. og þáv. ráðherra Jóhanna Sigurðardóttir: ,,Byggingarsjóður ríkisins og Seðlabanki Íslands verða viðskiptabakar fyrir húsbréfin og munu sjá til þess að þau verði ávallt hægt að selja.`` --- og þá væntanlega án mikilla affalla. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað brást? Var það Seðlabankinn, Byggingarsjóður ríkisins eða voru fullyrðingar fyrrv. félmrh. hreinlega rangar á þessum tíma? Voru þær blekking sem kölluðu marga inn í þetta kerfi og hafa svikið þá? Enn fremur spyr ég: Telur hæstv. ráðherra að greiðslumatið hafi verið allt of frjálslegt og lánsupphæðir of háar? Hluti þessara erfiðleika bitnar mjög á sveitarfélögunum. Vegur þar atvinnuleysið þyngst eða þessi skuldastaða heimilanna. Fram kom á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga á dögunum að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga til einstaklinga hafi á aðeins tveimur síðustu árum aukist um 80%. Fjárhagsaðstoð Reykjavíkur, Kópavogs, Hafnarfjarðar og Akureyrar til fólks í neyð á þessu ári nemur hvorki né minna en 660 millj. Hér er því um milljarðaaðstoð sveitarfélaganna að ræða við fólk í neyð. Hefur hæstv. ráðherra fyrirhugað viðræður við sveitarfélögin um þessi mál eða ætlar hæstv. félmrh. að styðja hæstv. fjmrh. í því að skattleggja þau sérstaklega með lögreglu- og/eða feðraskatti? Á sömu ráðstefnu sagði Jón Björnsson, félagsmálastjóri á Akureyri, eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Hvort sem einhverjum ofbýður það eða ekki, þá verð ég að segja að hjá sæmilegri félagsmálastofnun fær fólk núna einfaldlega hærri tekjur í fjármagnsaðstoð heldur en af margri vinnunni, 8 tíma á dag.`` Ég tel að láglauna- og samdráttarstefnan sé að taka stærri og stærri hóp af fóki hreinlega úr umferð. Það getur engan þátt tekið í þjóðfélaginu. Þetta er hagfræði hellisbúa. Þessi hagfræði er áfellisdómur yfir atvinnulífi og verkalýðshreyfingu og ekki síst þessari ríkisstjórn. Andsvar við þessari hagfræði er að mínu viti að lögbinda lágmarkslaun í landinu. Ríkisstjórnin hefur ástundað millifærslustefnu frá almenningi til fárra útvaldra. Við sjáum afleiðingarnar. Ég tel reyndar, hæstv. félmrh., að ein meginástæðan fyrir skuldavanda heimilanna sé meingallað peningakerfi í landinu. Skuldir fólks koma að mestu frá þremur aðilum: Húsnæðisstofnun, lífeyrissjóðum og bankakerfi. Fram undir þetta hafa þessar stofnanir fyrst og fremst spurt um veð í steinsteypu. Minna hirt um: Fæ ég greitt? Stendur einstaklingurinn undir skuldinni? Ræður hann við lánin? Afleiðingarnar eru svo greiðsluvandi, gjaldþrot og hjónaskilnaðir sem bitna á nánustu ættingjum og börnum og veldur upplausn í þjóðfélaginu. Hér vantar stýriaðila sem í flestum löndum er bankinn sem þjónar fólki frá vöggu til grafar. Ég tel að ábyrgðin eigi að vera sem mest á milli tveggja aðila, einstaklingsins og viðskiptabankans. Hvað segir hæstv. ráðherra um þá lánskjaravísitölu sem við búum við? Ég óttast að sú breyting sem gerð var að kröfu verkalýðshreyfingarinnar 1989 um að launaliður vegi þar mjög þungt valdi því að mörg mál eru komin í vítahring. Krafan var: Lán eiga að hækka í takt við laun en ekki framfærslu. Hin minnsta launahækkun nú veldur því að skuldir margfaldast. Þetta höfum við séð. Ég tel að skoða verði betra form sem geri greiðslubyrði jafnari. Núverandi vísitala þolir enga verðbólgu því að þá þyngjast skuldir mjög í framtíðinni. Ég held að það henti Íslendingum betur að skuldabyrðin léttist þegar frá líður vegna þess að lífsstíllinn er sá að taka nýja og nýja eyðslu inn í reikninginn. Hæstv. forseti. Félagslega húsnæðislánakerfið er einn umskiptingurinn sem hlýtur að koma inn í þessa umræðu um skuldastöðu heimilanna. Kaupleiguíbúðir og verkamannabústaðir standa auðir um allt land, annaðhvort vegna þess að fólkið er flúið út eða það fékkst ekki til að fara inn í þessar íbúðir. Þessar íbúðir eru einfaldlega of dýrar, byggðar eftir stöðlum sem ekki standast og algengt að íbúðir sem fullnægja kröfum fólks séu 25--30% ódýrari á almennum markaði. Getur hæstv. félmrh. upplýst hversu margar íbúðir í félagslega kerfinu standa auðar og hefur hæstv. ráðherra íhugað breytingar á þessu kerfi? Skuldastaða heimila og þróun þeirra er mikill áfellisdómur um stjórn félagsmála í landinu á síðustu árum. Við framsóknarmenn teljum að þegar verði að grípa til aðgerða. Það er ekki hægt að bjarga öllum, svo alvarleg er staðan. En svo alvarleg er þó staðan að við teljum að fram verði að fara skuldbreyting aldarinnar. Hv. þm. Finnur Ingólfsson mun í þessari umræðu fara yfir helstu áhersluatriði flokksþings Framsfl. sem fjallaði mjög sterkt um þetta málefni og gerði kröfur um úrbætur. Ég spyr, hæstv. forseti: Liggur nokkuð á? Já, líf, heill og hamingja þúsunda heimila ungs fólks um allt land veltur á skjótum aðgerðum. Húsnæðisstofnun, lífeyrissjóðir og bankar verða að lengja lán og skuldbreyta. Alþingi verður að gera ráð fyrir peningum í fjárlögum í þessar aðgerðir. Ríkisstjórn ásamt aðilum vinnumarkaðarins verður að gera strax nýja þjóðarsátt sem hjálpar fólki í þessum vanda. Málið þolir enga bið. Það verður að leysa fyrir kosningar. Það verður að ganga í þetta verk strax. Það verður að leysa það í vetur.

Virðulegi forseti. Sú umræða sem hér er hafin endurspeglar strax á hvern hátt fjallað hefur verið um fjármál heimilanna og þó ég geri ekki lítið úr vandanum þá staðhæfi ég að umræðan, eins og stjórnarandstaðan hefur sett hana fram að undanförnu, er fullkomlega á villigötum. Það er talað um að skuldastaða heimilanna sé skelfileg og alvarlegast sé að hún muni aukast enn á næsta ári. Það er staðhæft að það þurfi að grípa til aðgerða til að stöðva gjaldþrot heimilanna og afstýra neyðarástandi í húsnæðismálum hjá þúsundum heimila. Það er staðhæft að mesta skuldbreyting Íslandssögunnar þurfi að koma til og því er meira að segja haldið fram að helmingur þjóðarinnar sé undir hungurmörkum. Tal af þessu tagi er fullkomlega óábyrgt. Ég geri ekki lítið úr vanda þeirra sem lent hafa í erfiðleikum vegna breyttra aðstæðna og þeim sem lent hafa í atvinnuleysi, veikindum eða alvarlegum tekjumissi. En að halda því fram að þjóðin öll sé á vonarvöl er að misbjóða því fólki sem alltaf hefur staðið við sínar skuldbindingar, þeim sem oft við lítil efni hafa komið sér þaki yfir höfuðið, fólki sem haldið hefur að sér höndum við aðrar fjárfestingar eða eyðslu en stendur í skilum. Margir geta verið með miklar skuldir vegna húsnæðiskaupa þótt þeir séu ekki með þunga greiðslubyrði og hópurinn sem á liðnum árum hefur fengið úthlutað íbúðum í félagslega íbúðakerfinu skiptir þúsundum. Þar eru lánin há en til langs tíma og langflestir með viðráðanlega greiðslubyrði þó þar séu vissulega hópar sem lent hafa í erfiðleikum. Á þessu ári verða veitt húsbréfalán sem nema um 15 milljörðum kr. og til félagslegra íbúða verður varið um 5 milljörðum kr. Á næsta ári er reiknað með að húsbréfalán verði rúmir 13 milljarðar og lán til félagslegra íbúða tæplega 5 milljarðar. Þetta þýðir að á þessum tveimur árum aukum við skuldir heimilanna í gegnum húsnæðislánakerfið eingöngu um næstum 38 milljarða. Menn hafa uppi stór orð um hver skuldastaðan sé og hversu mikil hún verði á næsta ári án þess að staldra við þessa þætti. Á að halda því fram að þau lán sem ég hér nefni séu af hinu illa? Telja hv. alþingismenn að ekki eigi að veita þessa fyrirgreiðslu til fjölskyldnanna í landinu af því að það auki skuldastöðu heimilanna í landinu? Sé svo er ég því fullkomlega ósammála. Ég minni á að í hvert skipti sem sveitarfélag hefur úthlutað 100 félagslegum íbúðum þá er bætt hátt í 6 milljörðum við skuldastöðu heimilanna í landinu. Og ég nefni aðra afar athyglisverða staðreynd sem er að þáttur húsnæðisskulda í skuldum heimilanna hefur lækkað og þetta vita alþingismenn því að þetta hefur komið fram í þeirri skýrslu sem ítrekað er vísað til. Það segir okkur að aðrar neysluskuldir hafa verið að aukast og það hefur að sjálfsögðu áhrif á stöðuna, það bætir hana ekki en það segir okkur hins vegar ákveðna sögu. Það eru vanskilin og of þung greiðslubyrði sem við eigum að beina kastljósinu að en ekki skuldastaðan sem slík. Við skulum reyna að leggja raunsætt mat á stöðuna við þessa umræðu. Annað er til vansa fyrir þann hóp sem hér situr. Hér hafa verið bornar fram spurningar um forsendur sem ég mun leitast við að svara. Ég ætla að víkja fyrst að húsbréfunum. Húsbréfakerfið hefur ekki brugðist eins og oft er staðhæft. Hins vegar er ljóst að fólk var orðið svo bundið af biðraðahugsanaganginum að allir flýttu sér að komast að og nýta þessa ágætu lánafyrirgreiðslu. Sú innbyrðis aðlögun sem hefði við venjulegar aðstæður átt að verða, það að halda að sér höndum þegar of mikil eftirspurn var eftir húsbréfum varð ekki. Fólk tók húsbréf þótt afföll væru orðin yfir 25%. Í sumum tilfellum átti fólk ekki annars úrkosti en í mörgum tilfellum hefði verið skynsamlegt og viðkomandi að meinalausu að bíða þar til eftirspurn minnkaði og afföllum létti. Þetta var einmitt megininntak þess kerfis þegar það var sett á laggir. Við skulum staldra við vanskilin hjá Húsnæðisstofnun ríkisins. Ef borin eru saman vanskil á árunum 1990 og 1994 þá kemur í ljós að í Byggingarsjóði ríkisins var hlutfall þriggja mánaða vanskila af gjaldföllnum greiðslum um 25,9% árið 1990 en 20,2% það sem af er 1994 sem er talsvert lægra hlutfall. Í Byggingarsjóði verkamanna voru þessi sömu vanskil 41,7% árið 1990 en eru 37,7% á þessu ári sem er líka lægra hlutfall. Í húsbréfadeild er þetta hlutfall 25,3%. Það hvarflar ekki að mér að það geri vanskil heimilanna í dag léttbærari að gera þennan samanburð en fyrir okkur er brýnt að draga fram staðreyndir. Hjá Húsnæðisstofnun ríkisins voru á árunum 1985--1990 veitt greiðsluerfiðleikalán sem voru bein peningalán. Þá bárust um 7.000 umsóknir en um 5.700 lán voru veitt, samtals um 3,3 milljarðar kr. á núvirði. Á árinu 1991 var stofnuninni heimilt að kaupa fasteignaveðbréf af íbúðareigendum í greiðsuerfiðleikum og greiða fyrir með húsbréfum. Um 1.900 umsóknir bárust og 1.100 fasteignabréf voru keypt samtals að fjárhæð um 3 milljarðar kr. Þetta var árið 1991. Frá 1. okt. 1993 hefur hjá Húsnæðisstofnun ríkisins verið veitt aðstoð til þeirra íbúðareigenda sem eru í greiðsluerfiðleikum sökum lækkunar tekna ef rekja má þær til atvinnuleysis, minnkandi atvinnu eða veikinda. Stofnunin hefur heimild til að skuldbreyta vanskilum af lánum hjá Byggingarsjóði ríkisins og húsbréfadeild. Um 350 millj. kr. eru til ráðstöfunar til þessara skuldbreytinga. Þann 1. nóv. sl., þ.e. rúmu ári síðar, höfðu 1.250 umsóknir borist um aðstoð og samtals 956 umsóknir verið afgreiddar. Af þeim var samþykkt að skuldbreyta hjá 573 umsækjenda. Samtals hafði 369 umsóknum verið synjað, aðallega vegna þess hve erfiðleikar þeirra voru miklir. Þó var þeim umsækjendum veitt aðstoð við skuldbreytingar hjá öðrum lánastofnunum eða leiðbeint á annan hátt. Það er unnt að skipta umsækjendum um aðstoð vegna greiðsluerfiðleika nú í þrjá svo til jafnstóra hópa. Það er líklegt að um þriðjungur umsækjenda fái úrlausn erfiðleika sinna, úrlausn sem getur verið varanleg ef ekkert óvænt kemur upp. Annar þriðjungur á möguleika á að halda íbúðum sínum ef úr rætist hvað varðar laun, þ.e. ef greiðslugeta þeirra verður fljótlega svipuð og hún var þegar viðkomandi keypti húsnæði. Hins vegar fær um það bil síðasti þriðjungur umsækjenda ekki skuldbreytingu hjá stofnuninni í flestum tilvikum vegna þess að engu verður bjargað. Athygli vekur hve fáir hafa nýtt sér þá aðstoð sem er í boði varðandi greiðsluerfiðleika íbúðareigenda. Einungis rúmlega 1% af heimilum í landinu hefur á einu ári sótt um aðstoð hjá Húsnæðisstofnuninni. Af því má þó ekki draga þá ályktun að greiðsluerfiðleikarnir séu minni en af er látið. Ekki er vitað hversu margir hafa sótt um aðstoð vegna greiðsluerfiðleika hjá bönkum og sparisjóðum án þess að þær umsóknir berist til stofnunarinnar en lánastofnanir eru að afgreiða slíkar umsóknir á hverjum degi. Það hafa verið gerðar breytingar á greiðslumatinu í húsbréfakerfinu. Hlutfallsleg greiðslubyrði af heildarlaunum hefur verið lækkuð úr 30% í 18% í vinnureglum við greiðslumat og það er skilyrði fyrir húsbréfaláni að öll lánafyrirgreiðsla umsækjenda liggi fyrir staðfest og að sala lausafjármuna hafi átt sér stað áður en lán er samþykkt. Íbúðarkaupendur sem missa vinnu eða lækka verulega í launum af öðrum sökum geta lent í greiðsluerfiðleikum óháð því hvers konar húsnæðislánakerfi er starfrækt hér á landi. Þetta á jafnt við um breyttar forsendur fyrir kaupum sem rekja má til utanaðkomandi aðila sem og til sumra íbúðarkaupenda sjálfra. Íbúðarkaupendur sem festu kaup á íbúðarhúsnæði fyrir 2--3 árum sáu ekki fyrir minnkandi atvinnu á árinu 1993 og 1994. Það er vandamál sem óháð er því lánakerfi sem starfrækt er. Virðulegi forseti. Það eru ekki húsnæðislánin hjá Húsnæðisstofnun ríkisins sem eru fyrst og fremst að sliga þau heimili sem eru í vanda stödd. Í greiningu Þjóðhagsstofnunar kemur fram eins og fyrr er vikið að að hlutfall annarra skulda en húsnæðislána hefur farið vaxandi á liðnum árum. Það gefur vísbendingar um að greiðsluvandinn sé miklu margþættari en oft áður. En það segir okkur jafnframt að neyslulán frá bönkum og sparisjóðum vega sífellt þyngra í vanskilum og greiðsluerfiðleikum fólks. Þess vegna dugar ekki að einblína á greiðsluerfiðleikalán eða skuldbreytingar hjá Húsnæðisstofnun ríkisins í þessum efnum heldur verðum við að ná víðtækri samstöðu á meðal allra lánastofnana, banka, sparisjóða og lífeyrissjóða í því skyni að gera sérstakt átak til að bregðast við þessum vanda. Það var gert haustið 1993. Það var gert samkomulag milli félmrn., Húsnæðisstofnunar, Búnaðarbanka, Íslandsbanka og Sambands ísl. sparisjóða í samstarfi við samtök lífeyrissjóða um aðgerðir til að leysa greiðsluvanda fólks sem á í erfiðleikum með að standa í skilum með lán til íbúðarkaupa vegna tekjulækkunar sem stafar af langvarandi atvinnuleysi, veikindum eða öðrum óviðráðanlegum ástæðum eins og ég gat um hér áður. Þetta samstarf hefur gengið vel og áætlað er að hver banki hafi veitt á bilinu 300--400 greiðsluerfiðleikalán eða skuldbreytingar vegna greiðsluvanda að auki við það sem hefur verið gert hjá Húsnæðisstofnun. Bankarnir hafa þjálfað upp starfsfólk til að veita liðsinni og ráðgjöf vegna greiðsluvanda og búa því yfir enn frekari möguleikum á að glíma við þetta verkefni. Þetta samstarfsverkefni lánastofnana þarf að þróa áfram og dýpka og fleiri aðilar að koma að því. Ég hef nú þegar stigið fyrstu skrefin í þessa veru. Í gær átti ég fund með fulltrúum þeirra sem eru aðilar að þessu samkomulagi. Á þeim fundi voru jafnframt fulltrúar frá Alþýðusambandi Íslands, frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, frá Neytendasamtökunum og Sambandi ísl. sveitarfélaga. Á þessum fundi áttum við mjög gagnlegar viðræður um ástand mála og ekki síður ýmsar þær leiðir sem koma til greina. Niðurstaða þessar fundar var sú að þessir aðilar lýstu sig reiðubúna til að koma sameiginlega að þessum vanda. Ég mun fljótlega fara þess á leit með formlegum hætti að skipaður verði samstarfshópur þessara aðila til að gera tillögur um samræmdar aðgerðir vegna greiðsluerfiðleika og ráðgjöf um fjármál heimilanna. Ráðgjöf um fjármál heimilanna er ekki minnsta atriðið í því sem við ræðum hér í dag. Ég vil hér gera grein fyrir nokkrum þeim atriðum sem lögð er áhersla á af hálfu þeirra sem vinna mest með fólki í greiðsluvanda og þekkja því best til þeirra haga. Í fyrsta lagi vil ég draga fram þá staðreynd að verulegur hluti vandans felst í því hversu seint fólk bregst við vandanum og leitar sér hjálpar. Sérfræðingar bankanna, sparisjóðanna, lífeyrissjóðanna, Húsnæðisstofnunar og Neytendasamtakanna bentu á mikilvægi þess að gripið sé miklu fyrr inn í vanda einstaklinganna. Það er hægt að gera með ýmsum hætti. T.d. er unnt að koma á þeirri vinnureglu að senda þeim sem eru komnir í vanskil strax persónulegt bréf, bjóða þeir fjármálalega ráðgjöf. Það þekkja allir hve kostnaður er fljótur að vinda upp á sig þegar lán eru komin í veruleg vanskil, dráttarvextir og innheimtukostnaður getur verið óheyrilegur og það er einkenni allra greiðsluerfiðleikamála hve stór hluti vandans er kostnaður af þessu tagi. Aðstoð af þessu tagi þekkist víða annars staðar, t.d. á öðrum Norðurlöndum, svonefnd ,,ambúlantþjónusta``, en meginatriði hennar er að veita einstaklingum ráðgjöf áður en allt er komið í óefni. Þetta hefur verið rætt sérstaklega innan Húsnæðisstofnunar, að efla þurfi ráðgjafardeild hennar sem gegnir mjög veigamiklu hlutverki. Húsnæðisstofnun getur aðstoðað íbúðareigendur við að hefjast fyrr handa við að finna þær lausnir á greiðsluerfiðleikum sem fyrir eru. Þetta mætti enn fremur gera með auknum upplýsingum um það hvaða afleiðingar það getur haft í för með sér að lenda í vanskilum. Stofnunin er raunar að undirbúa slíka auglýsingaherferð á næstunni. Það er mín skoðun að bankar og aðrar lánastofnanir geti sömuleiðis lagt mikilvægt lóð á vogarskálarnar í þessum efnum. Þá kem ég að öðru atriðinu sem rík áhersla er lögð á en það er einmitt ráðgjöfin sjálf. Hún þarf að vera í sem mestri nálægð við einstaklingana þannig að þeir eigi greiðan aðgang að henni. Eins og ég nefndi fyrr hafa bankar og lánastofnanir á að skipa fólki sem hefur hlotið fræðslu og þjálfun í fjármálaráðgjöf. Reyndar er þetta einn veigamikill þáttur í því greiðslumati sem nú fer fram innan bankakerfisins vegna húsbréfakerfisins. Ég álít það mikilvægt að þessi fjármálaráðgjöf lánastofnana verði gerð sýnilegri, hún kynnt betur fólki heldur en hingað til hefur verið. Á þeim fundi sem ég vitnaði til og haldinn var í gær varpaði ég fram þeirri hugmynd að efnt yrði til sérstaks átaks í fjármálaráðgjöf sem stæði t.d. í eina viku. Um víðtækt samráðsverkefni yrði að ræða þar sem bankar, sparisjóðir, lífeyrissjóðir, Húsnæðisstofnun og jafnvel Neytendasamtökin, stéttarfélög og félagsmálastofnanir kæmu að. Markmiðið væri að vekja fólk til vitundar um þá þjónustu sem stendur til boða en því miður allt of fáir þeirra sem eru í greiðsluvanda færa sér í nyt í tæka tíð. Átaksvika í fjármálaráðgjöf á borð við það sem ég hef lýst hér gæti borið þann árangur að ísinn væri brotinn og fólk færði sér þessa þjónustu í nyt í auknum mæli. Þriðja veigamikla atriðið sem kom fram á þessum fundi, sem vert er að gefa sérstaklega gaum að, er hversu litlar upplýsingar liggja fyrir um vanskil og greiðsluerfiðleika. Slíkar upplýsingar eru hins vegar afar þýðingarmiklar í því skyni að meta hvaða viðbrögð eru líklegust til að skila árangri. Við vitum ekki í dag hve margir eru í erfiðleikum með að standa í skilum, á hvaða aldri þeir eru eða ástæður vandans. Það er mikilvæg forsenda fyrir raunhæfum aðgerðum að þekkja vandann. Þá vil ég láta athuga möguleika á því að rannsóknastofnanir háskólans, Hagfræðistofnun eða Félagsvísindastofnun, geri kannanir á aðstæðum þeirra sem eru í greiðsluerfiðleikum. Þið bregðist e.t.v. þannig við að það sé engin lausn að skoða og skoða en ég fullyrði samt sem áður að við verðum að öðlast betri vitneskju um eðli vandamálsins ef okkur á að lánast að finna áhrifaríka lausn á því. Þetta gerðu Norðmenn áður en þeir tóku með kerfisbundnum hætti á þessum vandamálum hjá sér. En hvaða lausnir eru í sjónmáli? Í lögum um Húsnæðisstofnun eru ákvæði er heimila stofnuninni að aðstoða íbúðareigendur í greiðsluerfiðleikum með því að fresta greiðslum við sérstakar aðstæður. Ákvæði þessi eru mismunandi eftir því hvort um er að ræða Byggingarsjóð verkamanna annars vegar eða Byggingarsjóð ríkisins og húsbréfadeild hins vegar eins og ég hef áður vikið að. Ég vil vekja á því athygli að stofnunin hefur ekki heimild til að veita greiðsluerfiðleikalán til greiðslu á vanskilum umsækjenda hjá öðrum lánastofnunum og þar liggur talsverður vandi. Stofnunin skuldbreytir einungis vanskilum af lánum umsækjenda hjá henni. Það eru hins vegar grundvallaratriði að finna lausn á vanda þeirra sem eru í alvarlegum vanskilum hjá lánastofnunum öðrum en Húsnæðisstofnun og þess vegna er fyrirhuguð rannsókn sem ég vék að fyrr svo þýðingarmikil. Margir hafa bent á þýðingu þess að fjölga gjalddögum lána þannig að fólki sé gert kleift að borga reglulega af lánum sínum og þannig verði komist hjá uppsöfnuðum greiðslum sem geta komið fólki á kaldan klaka. Það væri eitt af mínum fyrstu verkum í félmrn. að setja reglugerð um fjölgun gjalddaga á húsnæðislánum úr 4 í 12 á ári. Þessi breyting tekur gildi frá og með 1. janúar á næsta ári. Ég vænti þess að þegar til framtíðar er horft skili þessi breyting sér í minni vanskilum. Ég mun jafnframt beita mér fyrir því að þessi breyting geti orðið hjá öðrum lánastofnunum, einkum lífeyrissjóðum, en bankarnir hafa nú flestir þennan hátt á. Á þeim samráðsfundi sem ég vísaði til fyrr var lögð áhersla á að kanna hvort vaxtabætur gætu orðið samtímagreiðslur. Í því felst að bætur kæmu samtímis vaxtagreiðslum. Ég hef látið kanna sérstaklega hvaða áhrif það hefði að Húsnæðisstofnun byði upp á breytilegan lánstíma í húsnæðiskerfinu. Stofnunin hefur lagt mat á hvaða áhrif það hefði á ávöxtunarkröfu á verðbréfamarkaði og hver afföllin yrðu ef í boði væri mismunandi lánstími fasteignaverðbréfa og húsbréfa. Niðurstöður þeirrar athugunar eru í grófum dráttum að lenging lánstíma úr 25 árum t.d. í 40 ár fæli í sér verulega hækkun ávöxtunarkröfu og afföll bréfanna gætu aukist úr um það bil 8,8% í um 16,5%. Ef þetta er rétt held ég að þessar niðurstöður bendi afdráttarlaust til þess að lenging lánstíma sé alls ekki ásættanleg lausn fyrir þá sem eiga erfiðast með að standa undir greiðslubyrði lána sinna þó það verði að sjálfsögðu skoðað nánar. Það má reikna með að greiðsluaðlögun sem er í undirbúningi á vegum nefndar á vegum félmrn. gæti haft jákvæð áhrif á lánamarkaðinn ef samþykkt yrði að taka hann upp. Í greiðsluaðlögun felst að skuldari sem á í verulegum fjárhagserfiðleikum leitar fjármálaaðstoðar og á Norðurlöndunum er meðferðin og fjármálaráðgjöfin ýmist veitt af sveitarfélögum eða dómstólum og sýslumönnum. Framkvæmd og réttaráhrif eru að nokkru sniðin að löggjöf um nauðarsamninga og greiðslustöðvun. Norsku lögin byggjast á tvískiptingu. Fyrst kemur til frjáls greiðsluaðlögun. Ef hún tekst ekki tekur við þvinguð greiðsluaðlögun og hún er byggð á úrskurði dómstóla. Mikil áhersla er lögð á að virkja skuldara sjálfa til að vinna sína greiðsluáætlun undir umsjón og með aðstoð. Ef skuldameðferð er heimiluð samkvæmt norsku lögunum hefst þriggja mánaða tímabil á meðan greiðsluaðlögun er undirbúin. Lögin gera ráð fyrir 5 ára greiðsluaðlögunartímabili þar sem skuldara er gert að lifa spart og selja eignir á meðan grynnkað er á skuldum. Að því loknu má fella niður eftirstöðvarnar ef skuldarinn hefur uppfyllt skilyrði greiðsluaðlögunar. Það er ólíklegt að greiðsluaðlögun mundi leysa úr greiðsluerfiðleikum íbúðareigenda almennt en kæmi hins vegar hluta þeirra sem illa eru á vegi staddir að gagni og mundi hugsanlega leiða til öruggari lánveitinga í lánakerfinu almennt. Virðulegi forseti. Greiðsluvandi heimilanna á sér margar ástæður og er flókið úrlausnarefni. Skuldirnar eru víða og alls ekki einvörðungu vegna íbúða. Aukning skulda heimilanna hér landi sem og víða erlendis tengist auknu frjálsræði á fjármagnsmörkuðum og fleiri tilboðum um neyslulán. Það eru ekki mörg ár síðan fólk þurfti að heimsækja bankastjóra ef kaupa átti ísskáp eða sófasett. Nú er allt hægt með raðgreiðslum eða alls konar greiðslufresti. Tilboðin eru hreint ótrúleg. Bifreiðaumboð býður myndbandsupptökutæki í kaupbæti ef keyptur er notaður bíll og útborgun ýmist sáralítil eða engin. Meira að segja ríkisvaldið tekur þátt í þessum darraðardansi við sölu hlutabréfa í ríkisfyrirtæki og innan um jólaauglýsingar heyrum við eftirfarandi: Látið ekki fjárhagsáhyggjur spilla jólagleðinni. Raðgreiðslur létta róðurinn. Þetta er nokkuð dæmigert fyrir það umhverfi sem við búum við í dag. Virðulegi forseti. Ég vil segja þetta að lokum: Ég hef ekki boðað í þessari ræðu aukin fjárframlög til greiðsluerfiðleikalána eða skuldbreytinga. Ég vil þó áskilja mér rétt til slíks tillöguflutnings ef sú lausn reynist nauðsynleg. Þær rannsóknir, athuganir og samráð sem fram undan eru munu svara þeirri spurningu. Ég vil líka árétta að það er sjónarmið félagshyggjuflokka að venjulegar fjölskyldur eigi rétt á lánafyrirgreiðslu til húsnæðisöflunar og til menntunar, að hún sé til langs tíma og viðunandi, að ekki þurfi að hlaupa á milli lánastofnana til að eiga slíka möguleika. Þegar þessi sjónarmið hafa ráðið ferð um langt árabil er undarlegt að magn skulda sé gert að meginatriði. Við deilum öll sjónarmiðinu um líf og heill fjölskyldnanna í landinu.

Virðulegi forseti. Það er eðlilegt að mál sem þetta komi til umræðu á hinu háa Alþingi. Vandamálið er til staðar og hvílir þungt á afar mörgum heimilum. Við höfum séð hvernig skuldir heimilanna í heild hafa aukist og hvað margar fjölskyldur eiga raunverulega um sárt að binda vegna fjárhagslegra erfiðleika. Það eru margar ástæður fyrir því hvernig staðan er orðin og að sjálfsögðu spilar það inn í að íslenskt efnahagslíf hefur verið í kyrrstöðu frá árinu 1987. Það hefur að sjálfsögðu haft sitt að segja að þær væntingar sem fólk hefur venjulega haft um það að tekjur gætu batnað og hækkað hægt og hægt og fólk gæti tekið á sig skuldbindingar í þeirri von að geta greitt þær með hærri tekjum þegar tímar liðu hafa ekki staðist. Síðan hefur hið slæma efnahagsástand og sérstaklega minni yfirvinna og meira atvinnuleysi orðið til þess að gera þetta ástand enn þá erfiðara. Í annan stað hafa orðið miklar breytingar á okkar þjóðfélagi á undanförnum árum. Lánsfé er í dag ekki skammtað eins og var fyrir 10--15 árum. Nú hafa allir aðgang að lánsfé ef þeir á annað borð treysta sér til þess að greiða það til baka. Það er að mörgu leyti framför í sjálfu sér en það þýðir líka að fólk verður að ganga hægt um gleðinnar dyr í þeim efnum og reisa sér ekki hurðarás um öxl þegar það tekur lán. Við höfum tekið eftir því t.d. að húsnæðislánakerfið hefur gerbreyst að þessu leyti. Nú fær fólk mikil lán og getur þess vegna lagt út í fjárfestingar og framkvæmdir sem var ekki hægt áður vegna þess að lánin voru ekki til staðar. Það náttúrlega gerir líka auknar kröfur til þess að fólk hugsi sinn gang, hvort það er að byggja of stórt, hvort það er að taka á sig of mikla greiðslubyrði miðað við þær tekjur sem það getur búist við að hafa. Lánasjóður ísl. námsmanna hefur líka breyst á þessum árum og þá er ég að tala um 10--15 ár. Núna getur námsmaður fengið stórt séð þau lán sem þarf til þess að fara í gegnum langt nám, kannski 6--8 ára framhaldsnám og það gerir líka kröfu til greiðslna þegar námi er lokið. Í þriðja lagi hafa breyst alls kyns lán sem einstaklingar geta fengið, svo sem eins og innleiðing greiðslukortanna og sú hjálp sem það veitir fólki sem vill taka lán. Að mörgu leyti hafa kreditkortin verið til bóta vegna þess að þau hefur dregið úr alls kyns skuldabréfum á einstaklinga sem gefin voru út í viðskiptum með stærri hluti sem neytendur gjarnan áttu viðskipti með, svo sem bíla eða sjónvarp eða önnur heimilistæki eða húsgögn eða því um líkt. Það sem ég tel að skipti mestu máli er að horfa til framtíðarinnar og reyna að átta okkur á því hvernig best verði tekið á þeirri stöðu sem upp er komin. Ég held að það hljóti að þurfa að gerast þannig að allir hjálpist að við að taka á þeim erfiðleikum sem einstakar fjölskyldur hafa lent í. Það á við alla þá sem hafa lánað fólki hvort sem það eru bankar, sparisjóðir, lífeyrissjóðir eða opinberir aðilar. Þessir aðilar verða að vinna saman og það verður að taka á hverju einstöku tilfelli fyrir sig þegar fólk getur ekki staðið í skilum. Það þarf líka að gera ýmsa aðra hluti. Það verður að byggja upp meiri trú í þjóðfélaginu á gildi sparnaðar, að fólk reisi sér ekki hurðarás um öxl í fjármálum þegar það þarf í þessum aukna mæli að bera ábyrgð á eigin gerðum og ákveður sjálft meira og meira hvað það tekur að láni. Það verður að byggja upp innlent fjármagn í landinu og við höfum séð hvernig lífeyrissjóðakerfið hefur verið að byggjast upp á undanförnum árum. Ég tel að það sé lykilatriði í okkar hagkerfi þegar til lengri tíma er litið að lífeyrissjóðirnir komi í auknum mæli inn í atvinnulífið og byggi það upp með því að kaupa hlutabréf og leggja atvinnulífinu til eigið fé vegna þess að það er líka undirstaðan undir því að tekjur fólks geti batnað og atvinnulífið geti styrkst og að dragi úr atvinnuleysinu. Þetta held ég að skipti miklu máli. Þá má líka velta því fyrir sér hvort jaðarskattarnir, þ.e. skattprósenturnar, séu ekki orðnar of háar vegna þess að fólk sem lendir í skuldabasli á alltaf í meiri og meiri erfiðleikum með að auka tekjur sínar með vinnu og með því að leggja á sig til þess að greiða niður skuldir. Við þurfum líka að velta því fyrir okkur hvernig skattalög taka á áhættu vegna þess að fjölmargir af þeim sem eru í fjárhagslegum erfiðleikum hafa lent í því vegna þess að þeir hafa með einum eða öðrum hætti verið að taka þátt í atvinnulífinu. Fyrirtæki hafa orðið gjaldþrota og það hefur þá lent á heimilunum sem hafa staðið að þeim atvinnurekstri. Þá á ég við hvort þeir einstaklingar sem tapa hlutafé eða þurfa að taka á sig ábyrgðir vegna atvinnurekstrar eigi að fá einhverja ívilnun í skattalögum hvað það snertir. Ég tel til bóta að hafa einhvers konar löggjöf um greiðsluaðlögun eins og félmrh. fór yfir áðan. Það hefur kannski fyrst og fremst þau áhrif að það leiðir til þess að lánardrottnar taka fyrr á vandamálum þegar þau koma upp og reyna að leysa þau og greiða úr þeim áður en í óefni er komið. Ég tel líka nauðsynlegt að taka upp gagnrýnna greiðslumat í sambandi við húsnæðislán þannig að það sé gert erfiðara fyrir fólk að skrúfa upp greiðslumatið og áætlað greiðslugetu þegar verið er að taka húsnæðislán. Ég tel líka að það þurfi að bæta það hvernig skólakerfið stendur að þessum málum. Ég tel æskilegt að koma einhvers konar menntun um persónuleg fjármál fólks inn í skólakerfið og helst sem fyrst í skólakerfinu þannig að börn læri það frá upphafi að ekki megi eyða um efni fram og það borgi sig að spara. Ég tel líka til bóta ef þeir aðilar sem eru að lána fólki peninga, bankar, sparisjóðir, húsnæðislánakerfið, lánasjóðurinn og aðrir, ynnu á þeim grundvelli að lána fólki ekki peninga nema þessir aðilar séu jafnframt með heildaryfirsýn yfir fjármál fólks, þ.e. að alltaf sé allt uppi á borðinu í einu, hvað fólk á og hvað það skuldar, hverjar tekjurnar eru o.s.frv. þannig að ekki sé verið að lána fólki hér og þar án þess að heildaryfirsýn sé yfir stöðuna. Ég tel líka að það þyrfti að gilda það sama varðandi ábyrgðarmenn. Þegar bankar eru að taka skuldabréf af einstaklingum þá eru þau gjarnan með ábyrgðarmönnum og ábyrgðarmönnum ætti að vera ljós heildarstaðan í fjármálum þess sem skrifað er upp á hjá. Margt af þessum hlutum eru hlutir sem ekki er beinlínis hægt að setja í lög og ekki æskilegt að setja í lög en væri æskilegt að ynnist upp í breyttum vinnubrögðum þeirra aðila sem í hlut eiga. Að lokum held ég að það sé rétt að vekja athygli á því að mikið af þessu er líka uppeldislegt atriði hjá foreldrum í landinu. Það er athyglisvert að þegar maður talar t.d. við skólastjóra í framhaldsskólum þá benda þeir einmitt oft á það að foreldrar halda úti eyðslugetu hjá unglingunum með því að hjálpa þeim í gegnum skóla og veita þeim aðstoð sem er í rauninni langt umfram það sem þessir unglingar geta síðan staðið undir þegar þeir þurfa sjálfir að standa á eigin fótum í atvinnulífinu eftir að þeir eru búnir að ljúka námi. Það er ekkert grín fyrir ungt fólk sem er að byrja að vinna fyrir sér með kannski 4--5 millj. á bakinu í námslán, eiga eftir að kaupa sér íbúð og er með tvær hendur tómar að fara út í lífið, kannski búið að venja sig á að eyða töluvert miklum peningum með aðstoð foreldra og annarra og fara síðan út í lífið með slíkt veganesti. Þetta er líka uppeldislegt atriði. Þetta er langtímamál sem ég held að allir í þjóðfélaginu þurfi að taka á. Það breytir ekki því að það er fullt af fólki, allt of margt fólk sem er í fjárhagslegum erfiðleikum af mjög mörgum ástæðum. Það þarf að taka á þessum málum og því fagna ég þessari umræðu hér.

Virðulegi forseti. Þegar fjallað er um svo viðamikið efni og skuldastöðu heimilanna er eðlilegt að menn þurfi að gefa sér nokkurn tíma til þeirrar umræðu og í ljósi þess að húsnæðisskuldir eru uppistaðan í þeim skuldum er líka eðlilegt að umræðan snúist að mestu leyti um þann þátt skuldanna. Ég tel hins vegar rétt að undirstrika að skuldastaða heimilanna er ekki einvörðungu vegna húsnæðismála og rétt er að minna á að það er fleira sem þar kemur að málum. Þar vil ég nefna námslán sem eru sívaxandi hluti í skuldum heimilanna almennt. Sjá má í skýrslu Þjóðhagsstofnunar sem kom út á sl. vori um skuldastöðu heimilanna að námslán eru orðin liðlega 31 milljarður kr. um síðustu áramót sem nema um 12--13% af öllum skuldum heimilanna og meira en helmingurinn af þeim skuldum sem ekki eru vegna húsnæðismála eru vegna Lánasjóðs ísl. námsmanna. Það sem skiptir máli í þessu er ekki bara að ræða um húsnæðismál, en það vil ég þó gera að meginefni erindis míns, heldur koma að öðrum þáttum sem ég vil að gleymist ekki í þessari umræðu. Það er í fyrsta lagi að leggja áherslu á að til framtíðar litið hafi stjórnvöld og stjórnmálamenn í huga að það er nauðsynlegt að viðhafa stöðugleika í ákvörðunum, að ákvarðanir sem teknar eru um þá löggjöf og skilyrði sem lántakendur eiga að búa við fái að standa um einhvern tíma en ekki sé sífellt verið að breyta þeim ákvörðunum með síðari lagasetningu eins og er iðulega gert t.d. í skattamálum, vaxtamálum og fleiri atriðum. Í öðru lagi er nauðsynlegt að menn hafi það hugfast að það þarf að vera samræmi milli greiðslubyrði og greiðslugetu. Þegar það hefur raskast þannig að fólk sem áður gat staðið undir sínum skuldbindingum getur það ekki lengur, þá þarf að vera til lögbundinn farvegur fyrir fólk til þess að ná jafnvægi á nýjan leik. Þetta vantar algerlega í íslenska löggjöf. Í þriðja lagi þarf að minu viti að takmarka verðtryggingu skuldbindinga gagnvart ýmsum skattaáhrifum, en það þekkja menn í dag að menn eru að auka skuldir heimilanna með ýmsum tekjuöflunarsamþykktum ríkisstjórnar og Alþingis á hverjum tíma. Nýlegasta dæmið er bensínhækkun sem fjmrh. greip til fyrir fáeinum dögum, hún mun hækka skuldir heimilanna. Ég sé ekki að það sé réttlætanlegt að verðtryggingin sé svo altæk að venjuleg skattheimtuaðgerð valdi því að skuldir hækki. Það ættu að vera nóg áhrif af þeirri aðgerð að menn borgi hærri skatt þar sem hann á við eða á þá vöru sem hann er lagður en menn séu ekki þar að auki skattlagðir sérstaklega ef þeir skulda, hvort sem það er í Húsnæðisstofnun eða í bönkum. Í fjórða lagi og kannski það sem skiptir mestu máli er að stjórnvöld, stjórnmálamenn og launþegahreyfing, þarf að endurmeta launastefnuna sem gildir í landinu. Mér fannst mjög athyglisvert að hæstv. félmrh., talsmaður ríkisstjórnarinnar í málinu, vék ekki einu orði að því að launastefna skipti máli. Það er vegna þess að núverandi ríkisstjórn hefur rekið markvissa láglaunastefnu sem lýsir sér í því að fjölmargir hafa svo lág laun að jafnvel þó að þeir vinni fullan 8 stunda vinnudag, þá hafa þeir ekki nærri því nógar tekjur fyrir það til að framfleyta sér og sinni fjölskyldu og standa undir greiðslum af húsnæðinu. Ég get nefnt sem dæmi að á þessu ári metur Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar að um 3.500 einstaklingar muni þurfa fjárhagsaðstoð og verulegur hluti þar af er fólk sem er í vinnu og jafnvel í fullri vinnu. En ef menn taka með fjölskyldur þeirra einstaklinga, þá er þar um að ræða allt að 10 þúsund manns í höfuðborginni einni sem hefur úr svo litlu að spila, m.a. vegna láglaunastefnunnar, að menn hafa ekki ofan í sig og á. Allar aðgerðir að mínu viti til þess að snúa vörn í sókn í þessum efnum verða að taka á þeirri launastefnu sem rekin hefur verið í landinu á undanförnum árum. Ég minni á það að í skýrslu Þjóðhagsstofnunar kemur það fram að það er láglaunafólkið sem skuldar mest, fólkið sem hefur lægstu tekjurnar skuldar mest. Þess vegna þarf það að fá kauphækkun, hærri tekjur til þess að geta borið sína bagga. Ég vil nefna líka nokkrar orsakir þess hvernig komið er, en ég get ekki verið sammála hæstv. félmrh. sem telur það einna helst þurfa að gera nú um mundir að hefja einhverja kennslu í meðferð fjármuna. Þó að það geti verið gott og menn eigi að gera það að mínu viti, þá finnst mér fráleitt að það eigi að vera uppistaðan í varnarræðu fulltrúa ríkisstjórnarinnar að menn eigi að taka upp kennslu í slíku. Það sem m.a. hefur gert það að verkum að margir eru komnir á hnén með sínar skuldir, standa ekki lengur undir þeim böggum sem þeir bera þótt þeir hafi áður gert það, eru m.a. margvíslegar aðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar á undanförnum árum. Þar má nefna hækkun skatta, þar má nefna lækkun persónuafsláttar, þar má nefna lækkun bóta sem beinlínis voru ætlaðar til þess að gera mönnum kleift að standa undir þeim skuldum sem menn höfðu tekið, þar með talið lækkun vaxtabóta og lækkun barnabóta. En það má nefna hækkun kostnaðar sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa haft alveg sérstakt dálæti á og sérstaklega alþýðuflokksmenn. Þeim finnst þjóðin greinilega vera hálfvönkuð og þurfi að efla kostnaðarvitund hennar, t.d. með hækkun lyfja og annars kostnaðar, en þessi flokkur ásamt samstarfsflokki sínum hefur lagt sérstaka áherslu á að auka kostnað fjölskyldna af þessum þáttum. Auðvitað eru þetta peningar sem annars voru ætlaðir til annarra hluta, m.a. til að standa undir skuldbindingum. Það má líka nefna breytingar á lánakerfi í húsnæðismálum, breytingar sem Alþfl. beitti sér fyrir öðrum fremur, breytingar sem leiddu það af sér að lánshlutfall var lækkað úr 70% í 65%, breytingar sem leiddu það af sér að lánstíminn var styttur úr 40 árum í 25 ár og breytingar sem leiddu það af sér að vextir voru hækkaðir úr 3,5% upp í 6% lágmark en allt að 9,5% þegar hæst var. Þetta var markaðsvæðing húsnæðiskerfisins sem Alþfl. hefur beitt sér fyrir og hefur enn trú á að sé hið eina rétta í þjóðfélaginu, að markaðsvæða þetta lánakerfi sem að mínu viti á hins vegar ekki að lúta lögmálum markaðarins heldur að vera einn þátturinn í þeirri félagslegu aðgerð sem stjórnvöld beita sér fyrir og viðurkenna sem grundvallarþátt í lífsafkomu hverrar fjölskyldu. Fleira má nefna sem hefur raskað þeim forsendum sem giltu þegar fólk gekkst undir sínar skuldbindingar og er m.a. skýringin á því að menn margir hverjir ráða ekki við afborganir af sínum lánum. Það má nefna hringlið í félagslega húsnæðiskerfinu, m.a. um hækkun á fyrningarprósentu og hækkun á vöxtum. En það má líka nefna almennar aðgerðir stjórnvalda eins og vaxtafrelsið á sínum tíma og miðstýring launa og verðlags sem menn eru enn að súpa seyðið af. Önnur atriði sem eru orsakavaldur í þessu að mínu mati er atvinnustigið sem hefur breyst mjög til hins verra. Það eru miklu fleiri atvinnulausir en voru áður og þeir sem hafa atvinnu hafa margir hverjir miklu minni atvinnu og þarf af leiðandi miklu minni tekjur en áður. Þar af leiðandi hefur raskast geta þeirra til að standa undir skuldum. Þriðji þátturinn sem ég vil nefna er það sem beinlínis má kalla brostin loforð stjórnvalda. Minni ég á fyrirheit fyrrv. félmrh. um að ekki yrði um afföll að ræða í húsbréfakerfinu sem málshefjandi rifjaði upp. Ég rifja líka upp loforð gagnvart því fólki sem var í svokallaðri biðröð í 86-kerfinu fyrir síðustu alþingiskosningar og töldu sig hafa fengið loforð hjá þáv. félmrh. um að fá aðgang að því kerfi. Síðan brást það eftir þær kosningar þegar sá sami félmrh. settist að nýju í stólinn en nú í kompaníi með Sjálfstfl. Þetta eru auðvitað atriði sem höfðu áhrif á fjárhag og fjárhagsgetu þessara einstaklinga. Virðulegi forseti. Ég vil nefna nokkrar tillögur sem mér finnst að eigi erindi inn í þessa umræðu og menn eigi að hafa í huga og séu þess virði að menn velti vöngum yfir þeim og hugleiði þær. Það er fyrst að snúa við af þeirri leið sem verið hefur frá því að verðtrygging var tekin upp því að hún hefur ævinlega verið látin gilda í þá átt að hækka skuldir. Ef við gerðum stórfellda breytingu á skattheimtustefnu ríkisstjórnarinnar þannig að við færðum skattheimtuna úr óbeinum sköttum yfir í beina skatta, þá mundi það leiða af sér lækkun á verðlagi sem aftur leiddi af sér lækkun á skuldum. Þetta geta menn gert og ég held að menn eigi að gera þetta. Í öðru lagi tel ég að að því loknu eigi menn að breyta verðtryggingu skulda. Það er ótæk sú altæka verðtrygging sem skuldirnar njóta. Þær eru m.a. verðtryggðar fyrir bensínhækkunum fjmrh. og þær eru m.a. líka verðtryggðar fyrir uppskerubresti á kaffi í Brasilíu. Það er ekki hægt að hafa verðtryggingakerfi þar sem skuldaeigendur búa í sérheimi óháðir afkomu og sveiflum í þjóðarbúi innlendis sem erlendis. Í þriðja lagi verður að lögbinda með klárlegum hætti leiðir fyrir fólk til þess að geta aðlagað greiðslugetu sína að greiðslubyrði þegar breyting verður á og veruleg röskun. Í fjórða lagi verða menn að taka upp breytilegan lánstíma. Það er afleiðing þess ef menn setja sér það í lög að reyna að hafa samræmi á milli greiðslugetu og greiðslubyrði. Í fimmta lagi tel ég að menn ættu að íhuga að greiða niður vexti með öðrum hætti en nú er gert í dag með vaxtabótum sem eru greiddar beint út til lántakenda fjórum sinnum á ári. Ég varpa fram þeirri hugmynd að tekinn yrði upp vaxtastyrkur fyrstu fjögur árin og hann notaður til þess að greiða niður vexti af viðkomandi láni en yrði ekki greiddur út til viðkomandi lántakenda þannig að við mundum leggja af núverandi útgreiðslukerfi vaxtabóta og miða þennan vaxtastyrk einvörðungu við lán úr Húsnæðisstofnuninni eða húsnæðislánum. Þá tel ég að almennt vaxtastig í húsnæðislánum ætti ekki að vera hærra en sem nemur vöxtum á langtíma ríkisskuldabréfum þannig að menn ættu að draga sig út úr hinu fjrálsa markaðskerfi með húsnæðislánin og a.m.k. að þessu stigi sem ég nefni hér. Þá vil ég leggja til líka þá hugmynd sem Alþýðusamband Íslands gerði að sinni kröfur fyrir tveimur árum að endurgreiða afföll af fyrstu íbúð. Þá tel ég að endurfjármagna ætti lán, og það ætti að vera liður í því að lækka greiðslubyrði og laga hana að greiðslugetu sem hefur breyst, t.d. ættu menn að endurfjármagna þau fasteignaveðlán sem í dag eru með 6% vöxtum þannig að fólk gæti víxlað þeim út fyrir önnur sem nú eru með 5,1% vöxtum. Í áttunda lagi legg ég til að menn geri breytingar á félagslega kerfinu, m.a. lækki afskriftaprósentu í því húsnæði og lækki vexti. Það er fagnaðarefni að sjá það að í nýlegri skýrslu um það efni er einmitt lagt til að menn lækki afskriftaprósentuna og þar með viðurkennt að það voru mistök á sínum tíma að gera þá breytingu sem hefur haft mjög mikil áhrif. Virðulegi forseti. Ég hef ekki tíma til að fara ítarlega yfir einstök atriði í þeim tillögum sem ég hreyfi hér, en ég vil að lokum vísa til málflutnings okkar alþýðubandalagsmanna fyrr um þessi mál. Við fluttum fyrir tveimur þingum sérstakt lagafrv. einmitt til að taka á þessum vanda sem var þá að byrja að koma í ljós í verulegum mæli og fluttum frv. til laga um greiðslufrest fasteignaveðlána vegna fjárhagserfiðleika. Því miður náði það frv. ekki fram að ganga, m.a. vegna andstöðu þáv. félmrh. sem beitti sér mjög gegn því og stóð fyrir því að efnisatriði þess frv. voru felld í atkvæðagreiðsu í þinginu. Ég vil líka minna á að við höfum flutt till. til þál. sem liggur fyrir á þessu þingi um greiðsluaðlögun húsnæðislána og er framhald af fyrri málflutningi en breyttur í ljósi þess að þessar tillögur okkar nutu ekki stuðnings. Við teljum því nauðsynlegt að leggja málið fram með öðrum hætti en reynum að ná sambærilegum áhrifum. Loks vil ég minna á samþykktir miðstjórnar Alþb. frá því í síðasta mánuði einmitt um húsnæðismál sem hafa vakið mikla athygli og aðrir stjórnarmálaflokkar tekið upp í meginatriðum og á ég þar við Framsfl. og Kvennalistann.

Virðulegi forseti. Á síðustu dögum þings í vor fóru fram ítarlegar umræður um skuldastöðu heimilanna og var þungt hljóð í mönnum, enda lá þá fyrir ný skýrsla þar sem skuldastaðan var greind og þar var margt sem kom á óvart og sýndi okkur hve alvarleg þessi staða er. Síðan eru liðnir nokkrir mánuðir og enn sígur á ógæfuhlið. Nú líður að jólum og þessa dagana liggur straumur fólks til þeirra hjálparstofnana sem veita fjölskyldum aðstoð. Það birtist frétt í Tímanum nú fyrr í vikunni þar sem þess er getið að 500 fjölskyldur hafi fengið aðstoð frá áramótum hjá mæðrastyrksnefnd og það er búist við að það verði allt að 1.300 fjölskyldur sem fá aðstoð frá þessari hjálparstofnun kvenna, sem einkum beinir sjónum að einstæðum mæðrum, áður en árið verður allt. Hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkur hefur líka heldur betur sigið á ógæfuhlið því að á tveimur árum hefur sú aðstoð sem Reykjavíkurborg veitir tvöfaldast. Aðstoð Reykjavíkurborgar hefur tvöfaldast á tveimur árum og er talið að hún verði nú í árslok 530 millj. kr. Þetta eru engar smáupphæðir. Félagsmálastjóri Akureyrar hefur lýst því að meðal hans skjólstæðinga verði vart við það sem hann skilgreinir sem fátækt og lýsir sér m.a. í því að fólk á ekki einu sinni fyrir mat. Það verður auðvitað að geta þess, virðulegi forseti, að það hafa alltaf verið til einstaklingar sem hafa ekki getað séð sér farborða, en okkur er öllum ljóst að ástandið hefur versnað mjög á undanförnum árum og kemur fram í atvinnuleysi, félagslegum vandamálum og þeirri erfiðu skuldastöðu heimilanna sem við erum að ræða hér. Við höfum fengið í hendur nýrri tölur en þær sem birtar voru í vor og samkvæmt þeim upplýsingum sem fram koma í því frv. sem hér liggur frammi til fjárlaga þá voru skuldir heimilanna í júní 1994 282,5 milljarðar kr. Þessar skuldir dreifast á ýmsa aðila, bankakerfið, Lánasjóð ísl. námsmanna, húsnæðiskerfið og fleiri. Menn hafa mjög beint sjónum að húsnæðiskerfinu sem vonlegt er vegna þess að þaðan hafa borist fréttir um sífellt vaxandi vanskil. Ég fagna því að hæstv. félmrh. hefur þegar brugðist við þessu að nokkru leyti með því m.a. að fjölga gjalddögum og gengur það í gildi upp úr næstu áramótum, en spurningin er hvort það dugar. Við hljótum að reyna að greina þær orsakir sem liggja að baki þessum miklu skuldum og þessum miklu vanskilum sem vart hefur orðið við í húsnæðiskerfinu, bæði húsbréfakerfinu og félagslega kerfinu. Ég tel reyndar að þar sé annars vegar að leita orsaka í þeim samdrætti sem hér hefur orðið, því atvinnuleysi sem hefur vaxið ár frá ári og þar með samdrætti í tekjum fólks, en það verður líka að bæta við stefnu ríkisstjórnarinnar á undanförnum árum sem hefur lagt auknar skattálögur á fólk með beinum sköttum og með alls konar þjónustugjöldum. Ég hlýt líka að vekja sérstaklega athygli á stöðu námsmanna og að þar munu verða vaxandi erfiðleikar á komandi árum. Það er þáttur í skuldakerfinu sem á eftir að vaxa gríðarlega á næstu árum vegna aukinnar greiðslubyrði námslána. Það þarf ekki annað en skoða þær töflur sem birtust í skýrslu félmrh. sl. vor um það hve námsskuldir hafa aukist gríðarlega til að sjá hver þróunin er og hún mun halda mjög mikið áfram. Hins vegar ber að fagna því að lánastofnanir, hvort sem um er að ræða í bankakerfinu eða sjóðir hins opinbera, hafa brugðist við. Þeir hafa veitt ákveðna aðlögun, m.a. Lánasjóður ísl. námsmanna og húsnæðiskerfið. Mál eru ekki send til innheimtu jafnsnemma og áður var gert og það er reynt að aðstoða fólk við það að greiða upp lánin enda fylgir því gríðarlegur kostnaður að senda þessi lán í innheimtu og gerir enn þá erfiðara að standa í skilum. Annars vegar erum við með þann hóp fólks sem hefur orðið fyrir mikilli tekjuskerðingu og vaxandi erfiðleikum sé fólk þó svo heppið að halda vinnu, en hins vegar erum við að súpa seyðið af eyðslu undanfarinna ára. Það er staðreynd að fólk á afskaplega erfitt með að rifa seglin, með að draga saman og ég býst við að þingmenn þekki það eins og aðrir að það er erfitt að skera niður og koma sér upp nýjum lífsstíl. En eins og hæstv. félmrh. rakti áðan þá erum við Íslendingar eyðslusöm. Neysla hér á landi er margföld á við það sem þekkist á Norðurlöndum og við höfum hreinlega verið alin upp í því að eyða og spenna í stað þess að spara og nú þegar samdrátturinn er sem allra mestur þá kemur þetta okkur í koll. Það er alveg augljóst af þeim tölum sem við höfum í höndunum að sá efnahagsbati sem alla vega sumir ráðherrar ríkisstjórnarinnar eru að boða er ekki kominn fram hjá heimilunum. Hann er heldur ekki kominn fram hjá sveitarfélögunum. Það sést m.a. á þeim tölum sem ég var hér að lýsa að félagsleg aðstoð sveitarfélaganna vex statt og stöðugt. Þetta vekur þá spurningu hvaða afleiðingar þessi skuldastaða heimilanna muni hafa. Og ég vil þá vitna til orða bankastjóra Seðlabankans, Steingríms Hermannssonar, sem rakti þessa þróun og fékk bágt fyrir, en hann var að benda á hliðstæðu þess sem gerðist á Norðurlöndum þar sem bankar lentu í miklum erfiðleikum fyrst og fremst vegna skuldastöðu heimilanna. Það voru skuldir heimilanna sem áttu þar drjúgan hlut að máli, en menn hafa einmitt verið að taka á þeim málum þar. Það er nú orðið nokkuð um liðið síðan þeir voru í sem dýpstri lægð á Norðurlöndunum og við getum eflaust lært mikið af því hvernig þar var brugðist við. Ég vil líka geta þess að ég tel að í húsbréfakerfinu hafi menn verið nokkuð rúmir í mati á greiðslugetu fólks. Ég þekki sjálf dæmi þess, þarf svo sem ekki að fara ítarlegar út í það en það má ekkert út af bera til þess að fólk lendi í vanskilum þegar boginn hefur verið spenntur til hins ýtrasta. Það er líka afar merkilegt að skoða þær upplýsingar sem koma úr félagslega húsnæðiskerfinu og grein var gerð fyrir í Morgunblaðinu fyrir nokkrum dögum, að sjá það hve vanskil eru mjög svo vaxandi þar vegna þess að þar er um að ræða lán bæði til miklu lengri tíma og afborganir hafa verið lágar, en það er auðvitað sama sagan að það fólk sem býr í félagslega húsnæðiskerfinu hefur orðið fyrir samdrætti eins og allir aðrir. Ég minnist þess frá þeim dögum þegar ég sat í stjórn verkamannabústaðanna í Reykjavík að þá var allnokkuð um það að iðnnemar fengu íbúðir í félagslega kerfinu. Það var ekki síst þeirra vegna sem það kom fram sú tillaga við endurskoðun á lögum um félagslega húsnæðiskerfið að það væri til heimild til þess að hækka vexti vegna þess að þarna var um hóp að ræða sem menn vissu að mundi mjög bæta stöðu sína að loknu námi. En nú er staðan sú að einmitt þessi hópur hefur ekki síst orðið fyrir tekjuskerðingu. Það hefur orðið mikill samdráttur, m.a. í byggingariðnaði, og það kemur niður á þessu fólki. Í þessu sambandi vek ég athygli á tillögu sem Anna Ólafsdóttir Björnsson hefur lagt fram og ég hygg að hafi verið dreift í dag þar sem hún leggur til að það verði heimilt að endurskoða vexti í félagslega kerfinu niður á við. Að mál þeirra sem hafa fengið vaxtahækkun vegna vaxandi tekna verði heimilt að skoða upp á nýtt og hugsanlega að lækka vextina aftur. Skoða þarf hvernig þetta kæmi út í framkvæmd en við kvennalistakonur höfum fengið á okkar borð dæmi um fólk sem fékk á sig vaxtahækkun vegna aukinna tekna, en stendur nú frammi fyrir miklum tekjumissi og reyndar atvinnuleysi og getur engan veginn staðið í skilum en gæti það hugsanlega ef vextir yrðu lækkaðir að nýju. Málið er einfaldlega það, virðulegi forseti, að öll okkar hugsun hefur gengið út frá því að hér væri nægjanleg vinna og að við mundum ekki lenda í því að hér yrði jafnvíðtækt atvinnuleysi og raun ber vitni. En nú er það staðreyndin og við þurfum að hugsa alla okkar félagslegu aðstoð út frá þeirri staðreynd. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég koma aðeins inn á aðgerðir við þessum mikla vanda sem við eigum við að glíma og vil taka undir það sem hér hefur komið fram. Ég held að það sé mjög brýnt að auka alla fræðslu um fjármál og að taka þar á í skólakerfinu. Það hefur verið samþykkt þáltill. þess efnis en mér vitanlega hefur henni verið heldur slælega framfylgt. Þessi staða sem við stöndum frammi fyrir brýnir einmitt það fyrir okkur að það verði tekið rækilega á þessu máli í skólakerfinu og þá ekki síst í framhaldsskólum landsins. Það þarf að koma á lögum um greiðsluaðlögun og það þarf líka að skoða ábyrgðarmannakerfið sem reyndar hefur verið minnst á hér. Við kvennalistakonur höfum lagt fram tillögu um það að þetta kerfi verði einfaldlega afnumið eða úr því dregið. Það sé ekki verið að draga einstaklinga til ábyrgðar heldur eigi bankarnir að taka á sig áhættu. Þeir eigi að taka miklu meiri áhættu og meta greiðslugetu fólks betur en þeir nú gera. Þá þarf að stórauka ráðgjöf til fólks, bæði innan bankakerfisins og hjá þeim stofnunum sem lána peninga þannig að hægt sé að fara rækilega í gegnum málin. Nú veit ég að bankarnir sinna ráðgjöf, misjafnlega mikið auðvitað, en það þarf að auka hana, það þarf að aðstoða fólk við að leita leiða og einfaldlega að fólk skilji sitt dæmi. Það hefur verið mjög ríkur hugsunarháttur hér á landi að bara ana áfram og segja: Þetta reddast einhvern veginn, ég bjarga þessu einhvern veginn, en það gengur ekki lengur. Virðulegi forseti. Við stöndum hér frammi fyrir miklum vanda og ef svo heldur fram sem horfir þá geta vaxandi vanskil valdið miklum vandræðum í bankakerfinu og hjá stofnunum hins opinbera þannig að það er mjög brýnt að bregðast við. Hér hafa komið fram tillögur um það hvernig beri að bregðast við, en það sem er mikilvægt er ekki síst að breyta hugsunarhætti og koma þeirri hugsun sterkt til skila að við verðum að bera ábyrgð á okkur sjálfum. Ég veit ekki hvort sú tillaga framsóknarmanna að stofna sérstakan lánasjóð heimilanna gengur í þá átt. Mér finnst hún ýta svolítið undir þá hugsun að þegar allt um þrýtur þá komi nú ríkið og bjargi málunum, en það kann að vera upp runnin sú stund að það verði að gera eitthvað slíkt. Það þarf að leggja mikla áherslu á ábyrgð einstaklinganna, en auðvitað er aldrei hægt að koma í veg fyrir það að fólk verði fyrir skakkaföllum. Síðast en ekki síst, virðulegi forseti, þá er eitt mál umfram önnur sem þarf að taka á og það er launastefnan og launamálin í landinu, þar sem við höfum horft upp á það árum saman að launum stórra hópa og þá ekki síst kvennastétta er haldið svo grimmilega niðri að þær hafa staðið í ströngum verkföllum, hver stéttin á fætur annarri. Ég get ekki annað en notað þetta tækifæri, virðulegi forseti, þó tíma mínum sé að ljúka, til þess að benda á það að sú launastefna sem hér ríkir getur ekki gengið lengur. Það verður að koma á réttlæti í launamálum, það verður að stokka upp launakerfi ríkisins. Þessi launastefna sem hefur leitt til þess að fólk er nú búið að tæma alla sína sjóði hefur leitt til vanskila og mikilla erfiðleika og þetta gengur ekki lengur. Og ég vil brýna hæstv. félmrh., sem ég veit að er mikill jafnréttissinni, til þess að beita sér í þágu þess að hér komist á eitthvert réttlæti í launamálum.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem hér fer fram um skuldastöðu heimilanna og mér finnst sú umræða sem hefur farið fram í morgun þó nokkuð málefnaleg vegna þess að það er mjög mikilvægt að menn skilgreini þann vanda sem við er að glíma út frá réttum forsendum til þess að hægt sé að taka á honum. Mér hefur fundist, t.d. í vetur, að þegar skuldastaða heimilanna hefur verið rædd þá beina menn spjótum sínum að húsnæðiskerfinu eingöngu og telja það orsök alls vandans en mér finnst sú umræða sem hér hefur farið fram hjá allflestum ræðumönnum vera miklu málefnalegri, bæði við að greina skuldastöðuna, út af hverju hún sé svona, og eins að menn koma fram með tillögur um úrlausnir. Auðvitað er það svo að húsnæðisskuldir eru stór hluti af skuldum heimilanna. Það er líka eðlilegt af því að það er stærsti útgjaldabaggi heimilanna að koma sér upp húsnæði. En engu að síður er það svo að þróunina á síauknum skuldum heimilanna má rekja allt til ársins 1980, það vitum við, þá þurfti að fara út í það t.d að endurfjármagna allt húsnæðiskerfið þegar tekin var upp verðtryggingin --- stór hluti af fólki hafði búið við neikvæða vexti, verðbólgan sá um að greiða upp lánin --- og þegar verðtryggingin var tekin upp, þá þurfti að fara út í það að endurfjármagna húsnæðið í landinu. Við höfum líka meðvitað eins og hæstv. félmrh. kom reyndar inn á tekið ákvarðanir sem hafa aukið skuldastöðu heimilanna eins og það að fjölga hér félagslegum íbúðum. Fleira má nefna, t.d. Lánasjóð ísl. námsmanna eins og hér hefur komið fram. Við höfum farið út í það að lengja lánstímann hjá fólki verulega. Hann var miklu styttri hér fyrir nokkrum árum síðan og þegar við lengjum lánstímann þá greiðast skuldir heimilanna hægar niður. Í Finnlandi er t.d. skuldastaða heimilanna ekki eins slæm og hér. Þar er lánstíminn miklu styttri en þar af leiðandi greiðslubyrði heimilanna miklu þyngri. Þetta eru því meðvitaðar ráðstafanir sem við höfum farið í og t.d. tekið ákvarðanir um á Alþingi. Það sem hefur gert vandamálið erfiðara viðureignar hér en víða annars staðar er hvað valkostir hafa verið fáir í húsnæðismálum. Séreignastefnan hefur verið hér ríkjandi þannig að fólk hefur þurft að fara út í það að koma sér upp húsnæði þó það hafi kannski átt erfitt með það. En sem betur fer hefur þetta nokkuð breyst og valkostir fólks hafa aukist. Það er alveg ljóst að hluti af skýringunni er líka að aldurssamsetning þjóðarinnar hefur verulega breyst og ungt fólk hefur komið inn á húsnæðismarkaðinn sem Þjóðhagsstofnun metur að skýri um 20% af skuldaaukningu heimilanna. Það er alveg ástæða til þess að skoða húsnæðismálin eins og aðra þætti sem auki skuldir heimilanna, en menn verða þá að greina þær út frá réttum forsendum. Sumir hafa verið að reyna að benda á að húsbréfakerfið sem slíkt sé ónýtt og það þurfi bara að taka hér upp nýtt húsnæðiskerfi en ég held að þá sé ekki verið að tala um málið út frá réttum forsendum. Við getum, eins og hefur verið bent á, eins spurt okkur, af því að vanskil eru að aukast við ýmsar opinberar stofnanir eins og Hitaveituna eða Gjaldheimtuna, hvort þau kerfi séu þá ónýt. Það er umhverfi fólksins eins og hér hefur komið fram sem er mjög mikil orsök á þeim vanda sem við er að glíma. Tekjur fólks hafa lækkað verulega. Við höfum búið við atvinnuleysi og það er rétt sem hér hefur verið nefnt, t.d. af síðasta ræðumanni, að lág laun eru líka veigamikil skýring á þeim vanda sem við er að glíma. Það er alveg rétt þegar menn hafa verið að skoða greiðslumatið að forsendur hjá fólki hafa líka breyst, en við skulum athuga það að kannski er Húsnæðisstofnun og það kerfi sem var tekið upp með húsbréfakerfinu með greiðslumati eina lánastofnunin sem sérstaklega skoðar greiðslugetu fólks. Hvað hafa bankar gert á umliðnum árum? Þeir hafa fyrst og fremst skoðað það hvort veðhæfni eignar sé í lagi, hvort ábyrgðarmenn séu traustir, en það er ekkert verið að skoða neitt greiðslugetu hjá fólki. Það er því líka rétt sem kom fram hjá einum ræðumanni að lánastofnanir hafa enga heildaryfirsýn haft yfir greiðslugetu fólks og það er fyrst með greiðslumatinu, þó að það sé alls ekki fullkomið, sem hefur verið viðleitni í þessa átt. Það er ýmislegt í umhverfinu líka sem hefur breytt forsendum hjá fólki, t.d. skattahækkanir. Það er alveg rétt, lækkun á vaxtabótum og barnabótum, það ber að viðurkenna. Hvaða ákvarðanir er verið að taka núna? Það er verið að taka ákvörðun á Akureyri um að hækka útsvar. Auðvitað hefur þetta áhrif á greiðslugetu fólks og minnkar möguleika þess til að standa í skilum varðandi húsnæðismál. Bensíngjald sem verið er að taka upp núna breytir auðvitað umhverfi og fjárhagslegri getu fólks til þess að standa í skilum. Og ég verð að segja að það veldur mér miklum vonbrigðum að stór sveitarfélög eins og Akureyri, Keflavík, Akranes og fleiri sveitarfélög, eins og Akureyri sem er t.d. að hækka skatta á fólki, skuli ekki taka upp húsaleigubætur sem er viðurkennt að muni auka ráðstöfunartekjur einstæðra foreldra um 17% og hjóna um 10%. Það er því ýmislegt í umhverfinu sem þarf að skoða betur. Það er líka alveg ástæða til að nefna það því mér finnst framsóknarmenn stundum hafa svolítið hátt um skuldastöðu heimilanna og þeir kannski einkum og sér í lagi beina spjótum sínum að húsnæðiskerfinu, að á árunum 1985--1987, þegar við þó bjuggum við góðæri og ráðstöfunartekjur heimilanna jukust um 40%, þurfti að fara út í mjög víðtæka greiðsluaðstoð við heimilin í landinu. Og líka í kjölfar þess að tekið var upp 86-kerfið. Nú höfum við þó á sl. sjö árum búið við miklar efnahagsþrengingar og tekjufall hjá heimilum í landinu þannig að þegar það er haft til samanburðar þá verða menn að taka það með í myndina líka. Menn hafa rætt hér um félagslega kerfið, íbúðir standi auðar. Hver er skýringin á því? Þær eru margþættar. Er það kerfinu að kenna? Það má vissulega lagfæra það og ég fagna því sem fram kemur í skýrslu frá félmrh. um breytingar. Það þarf að breyta fyrningunni. Það þarf að lækka hana og það þarf líka að hafa þá möguleika opna eins og síðasti ræðumaður nefndi og ég veit að kemur fram í skýrslu ráðherra um að hægt sé að lækka vexti líka alveg eins og hækka þá. Ég minni á í því sambandi að þessi tvö atriði sem menn eru hér að gagnrýna að það var í nefnd þar sem áttu sæti bæði fulltrúar Framsfl., Alþb. og Kvennalistans þar sem ákvörðun var tekin um að hækka fyrninguna, um að hækka vextina, það mætti hækka þá ef tekjur færu yfir ákveðið mark og hækka vextina í félagslega kerfinu. Þessu verða menn líka að standa frammi fyrir. Ég veit það t.d. með fyrninguna að það er eðlilegt og rétt að breyta henni. Það má út af fyrir sig skoða það að það hefði ekki átt að fara út í það að hækka fyrninguna. Menn geta verið vitrir eftir á í því, en það voru margir aðilar sem komu að því máli, m.a. ASÍ og BSRB. Þetta var samdóma álit. Ég fór eftir niðurstöðu nefndar þar sem sæti áttu fulltrúar þeirra flokka sem sæti áttu þá í ríkisstjórn og aðilar vinnumarkaðarins. En ég held að allir séu sammála um að breyta því og það er mikilvægast að ná samstöðu um það. Þegar íbúðir standa auðar þá skulum við líka horfa á framkvæmdina í félagslega kerfinu. Hefur það verið framkvæmt eins og lög segja til um? Nei. Og framkvæmdaaðilar eiga þar sinn hlut að máli eins og sveitarfélög. Af hverju eru sveitarfélögin víða um land að byggja íbúðir fyrir 10 og 12 millj. þegar íbúðir eru á lausu í viðkomandi sveitarfélagi þar sem hægt er að kaupa þær fyrir helmingi minna fjármagn, 4 eða 5 millj.?  Þetta er ein skýringin og auðvitað er líka skýring umhverfið sem við höfum verið að tala um. Einhæfni atvinnulífsins úti á landi er ekki félagslega kerfinu að kenna og það er ekki félagslega kerfinu að kenna að fólk hefur ekki treyst sér í það úti á landi að byggja sjálft íbúðir eftir almenna kerfinu. Það er af því að fólk hefur ekki treyst sér í það miðað við stöðuna úti á landsbyggðinni. Síðan hafa framkvæmdaaðilar ekki farið að lögum sem segja að það eigi að lána fólki 100% í kaupleigukerfinu eins og þessi 10% sem sveitarfélög eiga að lána til allt að 15 ára. Þau hafa fæst gert það. Og þegar við skoðum samanburð á greiðslubyrði þá væri hún ef farið væri eftir þessu atriði og miðað við 8 millj kr. íbúð um 22 þús. á fyrsta ári. Síðan færi greiðslubyrðin í 30 þúsund á mánuði, en ef sveitarfélögin krefja fólkið um þessi 10%, sem þau eiga ekki að gera, þá er greiðslubyrðin um 46 þúsund á mánuði ef viðkomandi þarf að taka þessi 10% í bankakerfinu. Við skulum því skoða líka hvernig framkvæmdin hefur verið á félagslega kerfinu þegar við erum að gagnrýna þó að ég skuli viðurkenna það, eins og fram hefur komið í skýrslu félmrh., að við þurfum líka að taka okkur þar á og bæta þar ýmislegt til þess að lækka skuldabyrði hjá fólki. Það er alveg ljóst að ef félagslega kerfið væri rétt framkvæmt, rétt staðið að því varðandi byggingu á þessum íbúðum eða kaup, ef framkvæmdin skilaði sér að fullu, þá væri greiðslubyrði fólks lægri. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hæstv. félmrh. að það er hlutfall annarra skulda sem hefur fyrst og fremst aukist á umliðnum árum eins og neysluskuldir og þau tilboð sem hæstv. ráðherra nefndi sem eru í gangi hér. Það hefur verið aukinn aðgangur fólks að lánastofnunum, að alls konar boðum í verslun og viðskiptum. Það því vandinn í víðu samhengi sem þarf að skoða í þessu efni. Varðandi aðgerðir þá hafa verið nefndir hér margir hlutir, bæði af hæstv. ráðherra og fleirum, sem ég tel að eigi að koma til skoðunar í þessu efni. Ég held að allir séu sammála um að það eigi að taka á þessum vanda. Greiðsluaðlögun tel ég að allir séu sammála um og það þarf bara að koma því máli inn í þingið þannig að við getum rætt það og reynt að ná samstöðu um það fyrir þinglok. Hæstv. ráðherra hefur nefnt lengingu lánstíma. Það er vafamál hvort rétt sé að taka það upp. Ég nefni hækkun á lánshlutfalli í húsbréfakerfinu. Ég vil nefna að það þarf að víkka út þær skuldbreytingar sem eru til staðar þannig að vanskilum hjá þeim sem verst eru staddir yrði skuldbreytt og þau t.d. greidd að loknum lánstíma eins og heimilt er nú hjá þeim sem eru í vanskilum og eru atvinnulausir. Tími minn er búinn þannig að ég get ekki rætt fleiri atriði, en nefni það að ég tek undir það sem hæstv. ráðherra sagði um vaxtabæturnar. Ef það væri annaðhvort hægt að hafa þær sem samtímagreiðslur eða beinlínis að þær gengju upp í skuldir, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sagði, teldi ég til bóta. En það hefur ýmislegt verið gert í þessu. M.a. eru bankar nú farnir út í það að skuldbreyta til allt að 15 ára hjá fólki. Það var gert í samstöðu við Húsnæðisstofnun, sem ekki hefur verið gert áður.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að hæstv. núv. félmrh. og fyrrv. félmrh., hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, neiti að horfast í augu við þær staðreyndir sem blasa við mörgum heimila í landinu, þar sem þúsundir fjölskyldna eru að verða gjaldþrota, þá er það bara svo því miður að það blasir við neyðarástand á mörgum heimilum í landinu og það neyðarástand mun skapa margvísleg félagsleg vandamál. Það mun leggja auknar byrðar á félagsmálastofnanir, það mun auka örvæntingu einstaklinganna og það mun skapa sár í þjóðfélaginu sem seint munu gróa. Fyrir þessu ástandi eru tvær meginástæður: Í fyrsta lagi eru það húsnæðismálin sem birtast í göllum húsbréfakerfisins, styttri lánstími, hærri vextir og aukin greiðslubyrði. Hæstv. fyrrv. félmrh., núv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, hækkaði vexti í félagslega íbúðarlánakerfinu um 140%. Og í almenna húsnæðislánakerfinu um tæp 70%. Að halda því svo fram að þetta hafi engin áhrif og það séu bara einhverjar nefndir sem hafi lagt hitt og þetta til, auðvitað verður hv. þm. að axla þá ábyrgð sem hann tók á sig í ráðherratíð sinni með því að hækka vextina um 140% og 70%. Ábyrgðin er fyrrv. félmrh. í þessum efnum. Og að halda því einnig fram að breytingin á fyrningunni úr 1% í 1,5% sé bara tilkomin út af einhverri nefnd, það var hæstv. þáv. fémrh. Jóhanna Sigurðardóttir sem ákvað að hækka fyrninguna og nú er það svo að fólk í félagslega íbúðarlánakerfinu er að borga í sex ár af lánum sínum en eignast ekki eina einustu krónu.

Í 19 ár.

Reyndar í sex fyrstu árin eignast fólk ekki eina einustu krónu. Í öðru lagi er það atvinnuleysið. Það eru stórhækkaðir skattar. Það eru auknar álögur í formi þjónustugjalda, lækkun barna- og vaxtabóta og vaxandi kjaraskerðing. Hvenær í tíð hæstv. félmrh. í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar greiddi hv. núv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir atkvæði gegn þessum aðgerðum? Aldrei. Hv. þm. greiddi atkvæðum með öllum þessum aðgerðum í tíð sinni sem félmrh. í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, öllum þessum aðgerðum: Lækkun vaxtabótanna, lækkun barnabótanna, hækkun skattanna. Hv. þm. ber ábyrgð á þessu. Þetta ástand og þeir erfiðleikar sem núna hafa skapast eru gróðrarstía fyrir fólk til að hugsa sig um hvort ekki sé rétt að skapa nýja stjórnmálaflokka, fá vantrú á þeim sem fyrir eru. En það er stórfurðulegt að fólki skuli detta það í hug að stofna stjórnmálaflokk í kringum stjórnmálamann sem ber ábyrgð á öllum þessum aðgerðum. Það er auðvitað stórfurðulegt. Á flokksþingi framsóknarmanna var skuldastaða heimilanna eitt stærsta umfjöllunarefni þingsins. Það er tvennt sem við viljum leggja til í núverandi stöðu: 1. Þríhliða samning um lífskjarajöfnun. 2. Ráðgjafar- og endurreisnarstöð heimilanna. Þríhliða samningur um lífskjarajöfnun felur það í sér að við þurfum að ganga strax til kjarasamninga ríkisvalds og aðila vinnumarkaðarins. Við framsóknarmenn eru tilbúnir til að beita okkur fyrir því að hægt sé að setja 3 þús. millj. kr. til að ná slíkum kjarasamningum. Við höfum líka verið með tillögur um það hvernig þessar 3 þús. millj. kr. skuli fjármagnaðar. Með því að skattleggja peningalegar eignir. Með hátekjuskattinum. Með því að taka upp samninga við aðila vinnumarkaðarins um nýtt skattkerfi sem lækkar jaðarskattana en eykur skattekjur ríkissjóðs og breytir skattbyrðinni. Með stórátaki í skattsvikamálum þar sem allur ágóði ríkisvaldsins af viðbótartekjunum inn í ríkissjóð mun fara til lífskjarajöfnunar og til þess að styrkja velferðarkerfið. Þessar 3 þús. millj. kr. viljum við nota til þess að hækka skattleysismörk, að gera persónuafslátt hjóna millifæranlegan að fullu, að hækka vaxtabætur og þær komi fyrr út í greiðslu og hækka barnabætur og leita leiða til þess að lækka vexti í bankakerfinu. Staðreyndin er sú að í bankakerfinu eru einstaklingar ekki að borga 5% raunvexti, 6%, allt upp í 10% raunvexti sem einstaklingarnir verða að greiða í bankakerfinu. Við viljum breyta Húsnæðisstofnun ríkisins í endurreisnar- og ráðgjafarmiðstöð heimilanna þar sem hlutverkið verði að vera með félagslega íbúðarlánakerfið og það að taka á þeim gríðarlegu skuldavandamálum sem blasa við heimilunum. Með samstilltu átaki aðila vinnumarkaðarins, lífeyrissjóðanna, bankakerfisins þar sem skuldirnar eru í samfélaginu og Húsnæðisstofnunar fari þessir einstaklingar í greiðsluaðlögun og hreint og beint í mörgum tilfellum í nauðasamninga þar sem komi til greina að vextir séu lækkaðir, hluti af skuld sé felldur niður, lánstími sé lengdur þannig að greiðslubyrðinni sé aflétt að stórum hluta af mörgum heimilunum. En til þess að þetta sé hægt þarf að breyta Húnæðisstofnun ríkisins í þessa endurreisnar- og ráðgjafarmiðstöð. Það erum við framsóknarmenn tilbúnir að gera. 1983 var flotinn stopp. Þá komum við til valda í sjútvrn. og bárum ábyrgð á því að koma flotanum af stað. Nú eru heimilin strand og framsóknarmenn eru tilbúnir til þess að koma heimilunum aftur á flot.

Það gerðist meira 1983.

( Gripið fram í: Það var nú ekki seinna vænna.)

Frú forseti. Ef stiklað er á helstu orsökum slæmrar stöðu heimila og gjaldþrota í mörgum tilvikum er nærtækast að nefna að versnandi atvinnustig á ríkan þátt í þeim vanda sem heimilin standa frammi fyrir. Margar fjölskyldur réðust í húsnæðiskaup þegar næg atvinna og eftirspurn eftir vinnuafli gerði fólki kleift að leysa vandann með ótakmarkaðri vinnu. Þrátt fyrir atvinnuleysi hefur aðgengi að lánsfé verið þannig að fólk hefur offjárfest í von um að e.t.v. muni allt bjargast seinna. Upplýsingaleynd lánastofnana kemur í veg fyrir heildaryfirsýn og einnig hefur hún valdið því að margir hafa ekki kunnað fótum sínum forráð. Það þarf ekki að taka dæmi um heimilið sérstaklega í því efni. Fyrirtækin hafa offjárfest og farið á hausinn, ríkið tekið of mikil lán, sveitarfélögin mörg sökkt sér á kaf í skuldir og lent í gjörgæslu. Og eftir höfðinu dansa limirnir. Hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það. Vandi heimilanna er reyndar óhugnanlegastur þar sem hann lýsir sér í upplausn heimila, skilnaði hjóna og fjölskyldur tvístrast. Eina lausnin sem ég sé er sú að gripið verði snarlega í taumana með lagasetningu um greiðsluaðlögun. En mér finnst, virðulegur forseti, reyndar með ólíkindum málflutningur Framsóknar sem ók undir stjórn hershöfðingja Framsóknar með valtara yfir íbúðarkaupendur og fjölskyldur á árunum 1983--1984 þegar laun voru skert um 25% og raunvextir þrefaldaðir eða hækkaðir um 300%. Launajöfnun verður að eiga sér stað. Lægstu laun þarf að setja í 55 þús. kr. og hæstu laun í 250 þús. kr. Hækkun í prósentum verði mest á lægstu laun og engin hækkun á 250 þús. kr. sem ættu að vera hæstu laun. Grundvallaratriði er uppstokkun alls kerfisins þar sem nær óframkvæmanlegt er í öllu bótaruglinu að komast að niðurstöðu um það hvað hver einstaklingur ber úr býtum eða fjölskyldan í heild. Það þarf að meta framfærslukostnað fjölskyldu að nýju. Og ef menn komast að því að lágmarksþörf fjögurra manna fjölskyldu eigi að vera 500 þús. kr. á mann, þá á að tryggja fjölskyldunni þær tekjur. Vísitölugrunnur framfærslu er vitlaus þegar t.d. brennivín er einn af grunnþáttunum. Það þarf að afnema lánskjaravísitölu eða tengja launavísitölu. Lífeyrissjóðasukkið verður að lagfæra ef lífskjarajöfnun á að nást. Lífeyrissjóðakerfið verður aldrei lagfært nema með lagasetningu. Skynsemi og stefnufesta verður að ráða. Það ber nauðsyn til að allir stjórnmálaflokkar nái sátt um að stöðva vanda heimila sem því miður er staðreynd. Leikrænir tilburðir, lúðrablástur og brjóstbarningur einstakra þingmanna leiðir ekki til lausnar heldur samvinna, samstaða og framkvæmd.

Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. frummælanda fyrir það að hafa tekið þetta mál upp og það er vissulega þarft að ræða skuldastöðu heimilanna. Það eru vissulega margar orsakir fyrir því og hér hafa húsbréf gjarnan verið nefnd og auðvitað get ég tekið undir að þau eru stór orsakavaldur í þessu máli. Menn hafa minnst hér á afföllin sem hafa farið upp fyrir 20%, menn hafa minnst á lækkandi vaxtabætur og menn hafa minnst á rangt greiðslumat. Um þetta ætla ég ekki að fjalla. Ég vil hins vegar fjalla um þessa stöðu út frá öðru, þeirri þjóðfélagsmynd sem við búum við í dag. Það er auðvitað fráleitt í landi eins og Íslandi þar sem allir eiga að hafa nóg og enginn á að þurfa að líða skort að það skuli vera komin hér upp fátækt í fyrsta sinn síðan á stríðsárunum. Hún hefur því miður tekið sér bólfestu og erum við þó í slíku landi að hér ætti ekki nokkur maður að þurfa að líða skort. Við horfum upp á það að barnafjölskyldur, ekkjur og ekklar, sjúkir og aldraðir líða skort. Þá er ekki nema von að menn spyrji sjálfa sig: Við hvers konar þjóðfélagsaðstæður búum við í dag? Hvernig er það þjóðfélag sem við erum að skapa? Við erum að skapa þjóðfélag þar sem fólk líður skort eins og ég var að segja. Við erum að skapa þjóðfélag þar sem launabilið er eins og raun ber vitni. Við erum að skapa þjóðfélag þar sem skilningsleysi á þörfum þegnanna er algert. Við erum að skapa þjóðfélag þar sem foreldrar verða að vinna myrkranna á milli rétt til þess að skrimta. Við erum að skapa þjóðfélag þar sem fólk missir nánast daglega eignir sínar og fjölskyldur flosna upp. Við erum að skapa þjóðfélag þar sem listar og biðraðir hjá félagsmálastofnunum lengjast dag frá degi. Við erum að skapa þjóðfélag þar sem skatta- og gjaldaáþján er slík að hún ýtir fólki út í skattsvik. Og við erum að skapa þjóðfélag þar sem skjólstæðingum mæðrastyrksnefndar fjölgar dag frá degi. Þetta er sú mynd sem ég dreg upp af íslensku þjóðfélagi í dag.  Það er mín skoðun að vandamálið sé fyrst og fremst launa- og skattastefna. Hér er launum haldið niðri en sköttum haldið uppi. Telja t.d. ríkisstarfsmenn réttlætanlegt að launabilið sé frá eitthvað 50 til 70 þús. kr. upp í yfir millj. kr. á mánuði? Finnst mönnum þetta réttlætanlegt? Eru menn tilbúnir að taka launakerfi íslenska ríkisins og skera það upp? Ég held að það verði að gera, embættismenn, ríkisstarfsmenn og aðrir, launabilið inni í því kerfi er allt, allt of mikið. Og meðan menn taka ekki á þessum hlutum, þá meina menn nákvæmlega ekkert með því sem þeir segja. Síðan er skattaáþjánin, ef menn vilja fara aðeins yfir það. Við erum með um 42% tekjuskatt. Við borgum auðvitað í lífeyrissjóði. Við borgum af því sem eftir er þegar við erum búnir að borga eignarskatta og alla þá litlu skatta sem fylgja þarna ofan á og gera þetta enn stærri hlut, þá borgum við einn fjórða af því sem eftir er í neysluskatta, í virðisaukaskatt. Og ég spyr þá enn: Hvernig í ósköpunum á fólk að lifa af þessum launum? Og þegar slík stefna er við lýði þá hlýtur skuldabyrði heimilanna að vaxa enda kom hæstv. ráðherra inn á það hér áðan að neyslulán í bönkum fara dagvaxandi. Síðan upplifum við það að hér er komin á heilmikil keppni milli ríkis og sveitarfélaga um það hvor getur nú lagt meiri álögur á fólkið, hvor geti gert það, R-listinn eða fulltrúar þeirra flokka. Einn situr hér í ríkisstjórn, aðrir í stjórnarandstöðu. Hvað gerir hann í þessari miklu samkeppni? Jú, hann kemur með holræsagjald upp á 15--30 þús. kr. á hvert einasta heimili í Reykjavík. Og svo vogar þetta fólk sér að tala um skuldastöðu heimilanna. Og hvað gerir þá ríkisstjórnin í þessari miklu keppni? Jú, hún flýtir sér auðvitað að setja bensíngjald á sem átti að koma í tveim skömmtum og byrja um áramótin. Þetta er slík keppni að það hræðir mann. Það sem verður auðvitað að gera er það að jafna skattana, það þarf bæði að hækka og lækka skatta. Það þarf að lækka þá á þeim sem ekki þola þær byrðar sem þeir bera núna í dag og það þarf að hækka þá á þeim sem geta borið þær byrðar. Það verður að gera. Það verður að skera upp skattkerfið líka. En það verður að gera meira. Það þarf að kveikja hér elda í atvinnulífi. Það þarf að skapa hér atvinnutækifæri og leiðin til þess fyrst og fremst er að skapa það rekstrarumhverfi að það sé hægt að bjóða erlendum fjárfestum að koma til Íslands og setja hér á stofn fyrirtæki. Það sem við gerum í dag er að við fælum erlenda fjárfesta frá vegna þess að Ísland er ekki aðlaðandi kostur fyrir þá að fjárfesta í eða setja upp fyrirtæki. Þetta er ekki eingöngu spurning um lengingu lána eða skuldbreytingu. Málið snýst um það að skilja eftir meira hjá fólkinu, auka atvinnu og lækka álögur og fá frekar auknar tekjur í gegnum neysluna. Þetta er sú stefna sem verður að taka upp. En allt blaður um það að menn skilji hin og þessi vandamál en eru svo ekki tilbúnir að taka á þeim, það er náttúrlega orðin tóm. Ég vil aðeins í lokin, hæstv. forseti, af því að hér eiga fleiri eftir að tala fyrir hönd Sjálfstfl. taka undir að það verður að reka hér ábyrga lánastefnu. Það verður að gera fólki grein fyrir því hvort það rís undir þeim lánum sem það óskar eftir að taka, hvort greiðslubyrðin sé því um megn eða ekki.

Hæstv. forseti. Ég verð að lýsa yfir undrun minni á því að hér hafa nokkrir hv. þm. og hæstv. ráðherra talað um þennan vanda heimilanna eins og einhvers konar uppeldisvandamál. Það var reyndar kallað það af einum hv. þm. og að vandinn fælist í því að fólk fengi of mikið af lánum. Ég held að ef menn eru svo fjarri raunveruleikanum að þeir þurfi að tala á þessum nótum þá verði ekki gert mikið af viti í þessum málum enda hefur mér ekki fundist að hugmyndirnar væru margar hverjar þannig að það væri mikið af viti. Hvað er hið opinbera að tala um að gera? Það er verið að tala um að fjölga gjalddögum húsnæðislána. Hverju bjargar það? Engu. Það mun einungis valda því að fólk þarf að borga bönkunum 7 þús. kr. á ári fyrir að innheimta skuldina einu sinni í mánuði í staðinn fyrir þrisvar eða fjórum sinnum. Ég hef kannað það mál. Það er miklu betra fyrir fólkið sem á að borga þessi lán að láta bankana greiða þessi lán fyrir sig með því að taka af laununum einu sinni í mánuði heldur en þessu kerfi verði komið á því að bankarnir hirða þessi innheimtulaun. Ég held að það væri betra að semja þá a.m.k. við bankana um að það verði ekki alla vega farið svona að með húsnæðislánin. Bankarnir innheimta sínar skuldir með þessum hætti. Það gæti kannski einhverjum dottið í hug að það væri til þess að auka tekjur bankanna en ekki endilega til þess að koma til móts við fólkið sem hefur þessi lán í þeim. Það sem þarf að vera mest til umræðu hér er að það þarf að taka á þessum vandamálum og reyna að koma til móts við fólk sem skuldar of mikið, að leyfa því að greiða lánin með þeim hætti að það geti staðið undir þeim. En það verður aldrei þannig að fólk geti borgað skuldir sem eru langt umfram greiðslugetu þess. Þannig er nú dæmið að við erum að sækja okkur viðmiðanir í löndin allt í kringum okkur í hinum ýmsu málum, t.d. þegar við erum að bera saman orkuverð, bensínverð, svo ég nefni dæmi. Þegar verið er að tala um skatta og þegar verið er að tala um vexti þá tölum við um löndin hér í kringum okkur og sækjum okkur viðmiðanir. En þegar við tölum um launin, hvert sækjum við þá viðmiðanirnar? Ekki í löndin hérna í kringum okkur, það er a.m.k. alveg klárt mál. Íslensku launafólki er ætlað að standa undir álíka skuldum og jafnvel enn þá hærri skuldum en fólkinu sem verið er að bera saman við í löndunum hérna í kringum okkur á miklu lægri launum en þar gerist. Þetta dæmi gengur ekki upp. Og það var auðvitað í þessu umhverfi gersamlega út í bláinn að taka upp húsbréfakerfið, hvað sem má segja um kerfið sem slíkt að það geti gengið. Það passar ekki fyrir íslenskt almúgafólk einfaldlega af þeim ástæðum að það var verið að tengja greiðslubyrði fólksins, tengja stærstu fjárfestingu fólksins við ávöxtunarkröfu á peningum í þjóðfélaginu og það hefur valdið þessum miklu vandamálum að stórum hluta. Það þýðir hvorki fyrir núv. hæstv. félmrh. né þann fyrrverandi að koma og halda því fram að húsnæðislánaskuldirnar hafi ekki aukist. Þær hafa aukist á tíma þessarar ríkisstjórnar um um það bil 75 milljarða og þær jukust á síðasta ári um 20 milljarða þannig að það þýðir lítið að halda því fram að húsnæðislánin hafi ekki aukist og reyna að slá ryki í augu fólks með því að segja að húsnæðisskuldirnar hafi ekki aukist í hlutfalli af heildarskuldum. En þá verða menn að gá að því hvað þeir eru að tala um þegar heildarskuldir á meðalverðlagi voru 46 milljarðar 1980 en eru núna 252 milljarðar. Svona þýðir ekki að tala. Ef menn eru að tala svona þá eru þeir í raun og veru að plata fólkið í landinu. Það getur ekki verið öðruvísi. Það á ekki að gera það. Það eru þúsundir fólks í landinu orðin gjaldþrota vegna þessarar stefnu. Þá komum við að því hvernig eigi að koma fram við þetta fólk sem verður ekki hægt að bjarga og ég segi alveg eins og er: Það er óþolandi óréttlæti og misrétti í þjóðfélaginu gagnvart aðilum sem t.d. lenda í greiðsluerfiðleikum eða verða gjaldþrota. Verði menn gjaldþrota vegna reksturs fyrirtækis þá geta þeir átt von á því að geta byrjað upp á nýtt eftir einhvern tíma og reynt að bjarga sér og verða þjóðfélagsþegnar sem hafa sambærilega möguleika á við hina. En verði menn persónulega gjaldþrota þá er þetta ekki hægt. Það er hægt að elta menn í heil 10 ár samkvæmt lögum frá 1905. Í heil 10 ár er hægt að vera að elta menn sem verða persónulega gjaldþrota. Það verður að breyta þeim lögum og ég a.m.k. ætla mér að reyna að koma fram með tillögu í því efni á þinginu í vetur. Það er með eindæmum að gerðar hafi verið breytingar á lögum fyrir stuttu á hv. Alþingi sem varða gjaldþrot fyrirtækjanna og það skuli ekki hafa verið endurskoðuð þess lög sem varða gjaldþrot einstaklinga. Mér finnst að það sé reyndar aðalatriði þessa máls að það eigi að koma til móts við fólkið í landinu, eigi að bjarga heimilunum frá gjaldþrotum og eigi að koma á einhverju réttlæti í þessu þjóðfélagi, þá verður að endurskoða launastefnuna í landinu, það verður að endurskoða launastefnu þessarar ríkisstjórnar. Mér þótti gaman að heyra einn hv. þm., hv. 4. þm. Vesturl., koma hér og leggja fram hugmyndir um verulegar hækkanir á launum og reyndar líka um hámarkslaun. Og ég verð að segja það alveg eins og er að mig langar til að spyrja þann hv. þm., ég veit að hann getur ekki svarað í þessri umræðu: Er þetta stefna Alþfl.? Ef þetta er stefna Alþfl., hvers vegna heldur þá sjúkraliðaverkfallið áfram? Það er prófsteinn á launastefnu þessarar ríkisstjórnar. Hún ætlar að halda við þessa launastefnu til enda. Það er ótrúlegt að menn skuli ekki gera sér grein fyrir því í hæstv. ríkisstjórn að ríkið er að borga sjúkraliðum úti á landi hærri laun en kröfur sjúkraliða sem núna eru í verkfalli standa til hækkana. Það er misrétti og fáránlegt af ríkinu að halda úti verkfalli við starfshóp þar sem fólk með sömu menntun úr sömu starfsstétt fær peninga úr ríkissjóði sem eru hærri en kröfurnar um hækkun eru frá þeim sem eru í verkfallinu. Þannig er þetta og það er búið að vera þannig í sjö ár að sjúkraliðar úti um land víða eru með svona miklu hærri laun en hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel að það sé ábyrgðarhluti frá hendi ríkisins að halda úti þessu verkfalli og ég lýsi ábyrgð á hendur ráðherrum þessarar ríkisstjórnar fyrir það að ganga ekki í þetta mál og leysa það á grundvelli þeirra samninga sem voru gerðir af sveitarfélögunum fyrir hönd ríkisins við sjúkraliða fyrir sjö árum síðan.

Virðulegi forseti. Á þeim stutta tíma sem ég hef hér eftir af þessum ræðutíma sem samið var um ætla ég aðeins að taka nokkur atriði. Ég tel að það séu fyrst og fremst þrjú atriði sem valda því að við stöndum frammi fyrir þeirri skuldastöðu heimilanna sem við erum hér að ræða í dag. Það er í fyrsta lagi húsnæðiskerfið, hvernig það hefur farið með skuldir hjá heimilunum eða hvernig það hefur farið með einstaklinga. Það er í öðru lagi launastefnan í landinu og það eru í þriðja lagi verðtryggingarákvæði og vísitölubindingar. Það er staðreynd að vanskil í húsbréfakerfinu eru núna 25%, þ.e. fjórði hver lántakandi er í vanskilum. Og hvort það er ákveðið hlutfall af skuldum heimilanna eða ekki, það skiptir í raun og veru ekki máli í þessu sambandi. Það er fjórði hver lántakandi í húsbréfakerfinu sem er í vanskilum. Hvað varðar launastefnuna í landinu þá hefur það sýnt sig og hér margir komið inn á það, hv. ræðumenn hér á undan mér, hversu ónýtt kerfi við búum við í launamálum í landinu. Sú launastefna sem hefur verið rekin hefur byggst á því að halda niðri lágmarkslaunum og það virðist ekkert hafa skipt máli þó aðrir sem hærri hafa launin í þjóðfélaginu hafi fengið umtalsverðar hækkanir. Það verður umfram allt af hálfu stjórnvalda að halda niðri lágu laununum. Síðan það sem ég nefndi í þriðja lagi: verðtryggingarákvæði og vísitölubindingar. Það hefur líka alveg geysileg áhrif á skuldastöðu heimilanna. Skuldirnar vaxa og vaxa vegna vísitölubreytinga. Það virðist vera alveg sama þó að verðbólgan sé hér í algeru lágmarki. Hún er hvergi lægri í löndunum í kringum okkur. Hún mælist nánast 0% á þessu ári. Það virðist enn þá þurfa að hafa allar þessar vísitölur í gangi sem settar voru fyrir mörgum árum sumar hverjar og þær eiga að ráða því hvaða breytingar verða á lánum í landinu, á skuldum heimilanna. Það er stór spurning hvort sá grunnur sem notaður er í samsetningu t.d. lánskjaravísitölunnar sé réttlátur. Það er hægt að nefna það að þjónustugjöld bankanna sem hækkuð voru í sumar, og olli það talsverðum deilum, hækkuðu framfærsluvísitöluna í þeim mánuði sem þau voru sett á eiginlega eingöngu, það var engin hækkun á framfærsluvísitölunni í þeim mánuði nema vegna þjónustugjalda bankanna. Síðan hafa þjónustugjöld bankanna áhrif inn í lánskjaravísitöluna þannig að bankarnir tryggja sig í bak og fyrir með þjónustugjöldum. Maður veltir því fyrir sér þegar það liggur ljóst fyrir að lánskjaravísitalan er þannig samsett að þar virkar launavísitalan að einum þriðja. Í framfærsluvísitölunni eru launin í kringum 20%. Í byggingarvísitölunni eru launin í kringum 50%. Samanlagt gerir þetta, þ.e. launin í landinu, þau gera ríflega helminginn með beinum og óbeinum áhrifum á lánskjaravísitöluna og það hækkar auðvitað skuldirnar þegar lánskjaravísitalan vex. Það er búið að binda svo launin í landinu inn í lánskjaravísitöluna að það er eins og staðan er núna allt bundið rígfast. Það er ekkert hægt að gera ef við ætlum að halda þessum grunni í vísitölunum og ekki hvað síst í lánskjaravísitölunni, þá er ekki hægt að gera nokkurn skapaðan hlut í launamálum. Við höfum heyrt umræðuna undanfarið um það að ef launin hækka um einhverja þúsundkalla á mánuði þá hafi það margföld áhrif í hækkun skulda heimilanna. Ég vil nú beina þeirri spurningu bæði til hv. þm. og hæstv. ríkisstjórnar hvort það sé ekki kominn tími til að beita sér fyrir því að endurskoða grunn vísitalna í landinu og þá ekki hvað síst lánskjaravísitölunnar. Hér hefur nokkuð verið rætt um húsnæðiskerfið og ég kom inn á það hérna áðan að það væri eitt af þeim atriðum sem við þyrftum að skoða sem yki skuldir heimilanna. Það er staðreynd líka að þær breytingar sem gerðar hafa verið í félagslega húsnæðiskerfinu, t.d. afskriftaprósentan sem hækkuð var úr 1% í 1,5%, gera það að verkum að skuldirnar aukast vegna þess að fólk er ekki að eignast neitt. Það er að borga vexti og það er að borga afföll í afskriftum af húsnæðinu sem það er að kaupa í félagslega kerfinu. Áður en afskriftaprósentan var hækkuð þá var fólk ekkert að eignast í sex ár eins og hv. þm. Finnur Ingólfsson nefndi hér áðan. En samkvæmt þeim breytingum sem gerðar voru á afskriftaprósentunni er neikvæð eiginfjárstaða í félagslega kerfinu í 19 ár. Í 19 ár er fólk í félagslega kerfinu ekki að eignast nokkurn skapaðan hlut, heldur minnkar það framlag sem það lagði í húsnæðismál sín í félagslega kerfinu ef það keypti verkamannaíbúð. Það er ekki að eignast nokkurn skapaðan hlut í 19 ár. Skuldirnar alltaf að vaxa. Og t.d. á landsbyggðinni þar sem félagslega íbúðarkerfið er í engu samræmi við íbúðarmarkaðinn þar sem íbúðir á almennum markaði eru á allt að helmingi lægra verði en íbúðir í félagslega kerfinu, þá hefur það auðvitað áhrif að fólk geti frekar keypt í almenna kerfinu íbúð á kannski 5--6 millj. en í félagslega kerfinu fyrir 9--10 millj. Þegar upp er staðið þá er það sjálfsagt ekkert ódýrara að búa í þessu félagslega kerfi ef við tökum allt inn í dæmið. Eftir 20 ár stendur það þó kannski uppi með einhverja eign á almenna markaðnum en enga eign í félagslega kerfinu. Ég vil benda á að það er ýmis úrræði hægt að finna og ég ætla aðeins að nefna hér örfá atriði. Ég er búinn að nefna að það þurfi að endurskoða grunn lánskjaravísitölunnar. Það þarf að breyta þessari afskriftaprósentu í félagslega íbúðarkerfinu aftur. Það verður að lækka hana aftur. Það er óraunhæft að hækka hana þarna um 50%. Það þarf líka að vera hægt að gera nauðasamninga við þá einstaklinga sem eru komnir í þá stöðu að það er ekkert sem liggur fyrir nema gjaldþrot. Það er raunverulega ekkert hægt að gera. Það er hægt að gera nauðasamninga við fyrirtæki en það er ekki í dag hægt að gera neina nauðasamninga við einstaklinga. Það er auðvitað það sem þarf að vera hægt svo að fólk geti þó staðið upprétt eftir að það horfir fram á að það getur ekki greitt sínar skuldir upp. Ráðgjöf um fjármál heimilanna er eitt af því sem er líka nauðsynlegt að gera og það er langtímaverkefni. Það skilar sér ekkert fyrir þá sem í dag standa frammi fyrir þessum erfiðleikum. Og svo vil ég að lokum nefna það sem ég held að menn hljóti að komast að raun um eftir þessa umræðu í dag og það er að tími er kominn til að lögbinda lágmarkslaun svo að fólk geti lifað í þessu þjóðfélagi.

Virðulegi forseti. Það þætti gráglettni svo ekki sé meira sagt ef til manns kæmi maður í nauð, peningalaus, skuldugur og vonlítill um framtíðina, að rétta honum kaðalspotta með rennilykkju á endanum. Ég reikna með því að hann skildi þetta svo að honum bæri að hengja sig, annaðhvort strax eða síðar. Það væru þó alla vega skýr skilaboð, en hann ætti val. Á fyrstu árum húsbréfakerfis hv. þm. þáv. félmrh. Jóhönnu Sigurðardóttur var þetta í raun gert við fjölmarga þeirra sem lentu í greiðsluerfiðleikum með miklar skammtímaskuldir, m.a. vegna þess að greiðsluloforð sem gefin höfðu verið drógust árum saman vegna fjársveltis Húsnæðisstofnunar til almennra lána þegar verið var að fjármagna húsbréfakerfið í upphafi. Þeim var veitt greiðsluerfiðleikalán sem einungis var hengingaról. Síðan jókst þessi vandi vegna samdráttar í atvinnu sem var í anda þeirrar stefnu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar í upphafi og hún kallaði hóflegt atvinnuleysi. Þessi hagstjórn ríkisstjórnarinnar í anda thatcherismans snerist síðan hrikalega í höndum hennar. Hún fól í sér samdrátt og flýtti fyrir kreppunni sem í hönd fór og atvinnuleysi með tilheyrandi fjárhagsþrengingum hefur verið hér meira en núlifandi menn muna eftir. Og það sem verra er, stjórnarflokkarnir eru farnir að líta á það sem eðlilegt ástand hér á landi. Ég vitna til ræðu hv. þm. Inga Björns Albertssonar varðand nánari lýsingu á því þjóðfélagi sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar skilar af sér núna í lok kjörtímabilsins. Ræðan var mjög fróðleg á að hlýða og var reyndar flutt í ræðutíma Sjálfstfl. og er vert að minna á það en ég trúi því að þetta sé rödd úr herbúðum þeirra sem vert er að hlusta á. Ég sagði áðan að mönnum hefði verið rétt snaran þegar greiðsluerfiðleikarnir voru samþykktir inn í húsbréfakerfið. Þetta eru stór orð en sannast best á því að um 60% þess fólks sem fékk greiðsluerfiðleikalán 1991 er nú í alvarlegum vanskilum með húsbréf sín. Hvernig má þetta vera? Mig langar til að nefna dæmi til að skýra þetta. Maður sem lenti í greiðsluerfiðleikum fyrir þremur árum upp á 3,5 millj. fékk fyrirgreiðslu gegnum húsbréfakerfið á þann hátt að bankarnir voru látnir meta skuldirnar og yfirlit var sent til Húsnæðisstofnunar. Síðan var gefið út skuldabréf og húsbréf send til bankanna til að gera upp skuldina. En það er ekki svo einfalt að til þess að greiða hverja milljón komi til milljón í húsbréfum, þar sem bankinn hafði fullreiknað alla vexti, vaxtavexti, þóknanir og önnur gjöld sem honum bar. Á þeim tíma voru afföll slík af bréfunum að fyrir hverja milljón í húsbréfum fengust einungis 800--850 þús. í peningum og síðar jafnvel minna eins og kom fram hér í ræðu áðan. Því þurfti hátt í 1.200 þús. til að borga hverja milljón og skuldarinn varð þar að auki að greiða lántökugjald og önnur gjöld til Húsnæðisstofnunar þannig að hann skuldar eftir þetta uppgjör sem átti að bjarga honum þó nokkuð á fimmtu milljón og hann situr eftir með greiðslubyrði upp á 90 þúsund þriðja hvern mánuð. Reikni nú hver sem vill hvernig hann klípur það af Dagsbrúnarlaunum eða Iðjutaxta eða kennaralaunum eða jafnvel sjúkraliðalaunum. Það er því ekki að undra að þessi hópur er nú meðal þeirra sem ráða ekki við skuldir sínar. Þetta kalla ég að rétta mönnum snöruna, og það sem meira er, henni er smeygt yfir höfuðið. Síðan verður atvinnustefna stjórnar Davíðs Oddssonar til þess að sparka stólnum undan og þá er verkið fullkomnað. Þetta er staða allt of margra heimila í dag og það þarf engan að undra þótt formaður Framsfl. og nýafstaðið flokksþing hafi boðað skuldbreytingu aldarinnar til að freista þess að koma fólki til bjargar á varanlegan hátt. Hér hefur verið gerð grein fyrir þeim aðgerðum og ég tíunda þær ekki frekar. Hins vegar vil ég undirstrika að ef ekki kemur til skuldbreytinga ásamt því að gera átak í atvinnumálum og útrýma böli atvinnuleysisins, þá blasir við fjöldagjaldþrot heimila í landinu. Komi til þess án aðgerða vil ég lýsa ábyrgð á hendur ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar og þeirrar atvinnustefnu sem hún hefur rekið og þeirrar stjórnar félagsmála sem hér hefur verið rekin á undanförnum árum undir stjórn hv. þm., þáv. hæstv. félmrh., Jóhönnu Sigurðardóttur.

Hæstv. forseti. Sú umræða sem fram hefur farið um skuldastöðu heimilanna hefur orðið mér ærið umhugsunarefni. Hv. þm., frummælandi, Guðni Ágústsson kom fram með margar af helstu orsökum skuldasöfnunar þjóðarinnar, sem sé hundruð milljarða lántökur fólksins í landinu. Húsnæðislán eru ætluð til 25--40 ára svo að væntanlega er gert ráð fyrir því að lánin greiðist upp á þeim tíma og fólk skuldi þar af leiðandi peningana meðan þessi tími líður. Það var dálítið athyglisvert að heyra hv. þm. Guðna Ágústsson tala um að lánafyrirgreiðslan væri pólitík hellisbúans. Það er ágætt að rifja það upp nú að Alexander Stefánsson, framsóknarmaður,  En ég tek undir margt af því sem hér hefur komið fram og enginn veit betur um erfiðleika yngri kynslóða en við sem eigum börn og barnabörn. Engu að síður langar mig til að ræða þetta mál út frá svolítið öðru sjónarhorni. Í skýrslu fyrrv. hæstv. félmrh., Jóhönnu Sigurðardóttur, frá því í vor á þskj. 1170 koma fram athyglisverðar upplýsingar og tölur sem gefa nokkuð glögga mynd af ástæðum skuldasöfnunar heimilanna. Í þeirri skýrslu kemur fram að hún og félmrn. hafi skipað nefnd til að vinna að úrlausnum fyrir fólk í greiðsluerfiðleikum með sérstakri greiðsluaðlögun. Skömmu síðar hvarf hæstv. félmrh. úr embætti. Í haust gerir svo hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fyrirspurn til þáverandi hæstv. félmrh. Guðmundar Árna Stefánssonar um málið sem hún hljóp frá. Það sem vekur sérstaka athygli mína við lestur þeirrar umræðu er að bæði hún og hv. þingmenn Guðmundur Árni Stefánsson og Guðni Ágústsson tala um það sérstaklega að eignum og skuldum sé mjög ójafnt skipt milli aldurshópa og, með leyfi forseta, ætla ég að lesa hér tilvitnun úr ræðu hæstv. fyrrv. félmrh. um þá skýrslu: ,,Og það sýnir vel kynslóðabilið og aðstöðumun fólks á hinum ýmsu tímum í sambandi við lífskjör og afkomu að í könnun Félagsvísindastofnunar 1988 kom fram að 67% íbúðareignar væru í eigu 50 ára og eldri sem höfðu greitt upp öll sín íbúðarlán.`` Og síðar í ræðu hæstv. þáv. félmrh., Jóhönnu Sigurðardóttur, með leyfi forseta: ,,Ég tel því ástæðu til og félmrn. vinnur að því að láta fara fram sérstaka athugun sem leiðir frekar í ljós þann mun sem virðist vera milli kynslóða með tilliti til lífskjara, skulda, eigna og afkomumöguleika. . . . og þann aðstöðumun í kjörum og aðbúnaði sem hinir ýmsu aldurshópar hafa búið við.`` Já, það er áhugavert að bera saman kjör og aðstöðumun þess fólks sem hóf að framleiða börn fyrir og um 1950 sem er ártal sem hv. þm. Guðni Ágústsson miðar við að séu þau sem þyngstu skuldabyrðina bera og ykkar, hv. þingmenn, sem eruð það sem kalla má lýðveldiskynslóðin. En þið eruð fyrsta kynslóðin í Íslandssögunni sem er alin upp í sæmilegri velmegun í 11 hundruð ára sögu þessa harðbýla lands. Og það er ekki síst því að þakka að kynslóðin sem fæddi af sér lýðveldiskynslóðina lagði allt í það að byggja upp það þjóðfélag sem þið hafið fengið að njóta. Unga fólkið sem horfði björtum augum til framtíðar eftir lýðveldisstofnunina 1944 ætlaði sér að brjótast út úr þeirri fátækt og aðstöðuleysi sem það sjálft ólst upp við. Það fólk sem hóf að byggja upp úr stríðslokum var ekki alið upp í neysluþjóðfélagi. Það var vant því að hafa lítið, fara vel með og kunni að nýta það sem til féll. Þá voru yfirleitt engin lán í boði, lán til húsnæðiskaupa engin, námslán engin, ekkert Visa, Euro, engir fæðingarstyrkir, engar barnabætur, vaxtabætur, húsaleigubætur. Nei, þessi öfundsverða kynslóð sem stóð að stofnun lýðveldisins fékk eiginlega sáralítil lán til að fjármagna sínar framkvæmdir og þá aðallega í formi bankavíxillána. Þetta fólk varð að fjármagna allt með vinnu og útsjónarsemi og það lagði fyrst og fremst þá peninga sem það fékk í það að borga sínar skuldir. En á móti kom það að ef fólk vildi og nennti að leggja sig fram þá hafði það tækifæri til að njóta afraksturs erfiðis síns. Sjálfsbjargarviðleitnin fékk að njóta sín og sömuleiðis séreignastefnan, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, sem var beinlínis forsenda þess að fólk legði á sig ómælda vinnu og erfiði við að koma sér upp húsnæði og er hverjum einasta Íslendingi í blóð borin hvort sem hann er til vinstri eða hægri. Þá bjó það einnig við skattakerfi sem var auðvitað allt öðruvísi. Kostnaður við húseignir og viðhald var frádráttarbær frá skatti og það borgaði sig að vinna mikið. En það er til danskt máltæki sem segir: ,,Man må hyle med de ulve man lever iblandt.`` Og það verður hver kynslóð að taka á sínum vandamálum. Í dag því miður borgar sig ekki eða hjálpar fólki að vinna mikið. En það var fróðlegt og hrikalegt að skyggnast inn í þann frumskóg úrræða sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir taldi upp til að bjarga málunum. Í dag blasir sá veruleiki við þessari kynslóð að fólk hefur aðgang að alls konar lánsfé og það sem verra er, það lifir samkvæmt því. Húsbréf, námslán, afborgunarlán til að njóta neyslunnar áður en greitt er fyrir hana. Og fólk hefur einfaldlega ekki tekjur til að standa straum af stórum lánum og það er auðvitað sú staðreynd sem við búum við í dag eins og mikið hefur verið farið inn á, það er launastefnan í dag og ég ætla ekki að gera að mínu máli núna en ég vil þó taka það fram að það fólk, sem fær lán fyrir stærstum hluta húseigna sinna strax við kaup, skuldbindur sig til að borga af þessum skuldum í 25--40 ár. En verðmæti íbúðarhúsnæðisins hlýtur að vera samsvarandi skuld. Eins og fram kemur í fyrrnefndri skýrslu fyrrv. hæstv. félmrh., Jóhönnu Sigurðardóttur, þá eru peningalegar eignir heimila 190 milljarðar í lok ársins 1992 en skuldir 256 milljarðar í lok árs 1993. Og húsnæðisskuldir heimilanna eru metnar á 38,4% af þjóðarauði íbúðarhúsnæðis. Virðulegi forseti. Víst er að sú eignatilfærsla sem átti sér stað í tíð mikillar verðbólgu og óverðtryggðra lána hafi haft í för með sér að eignum og skuldum væri ójafnt skipt milli aldurshópa en ég vil þó taka fram að hv. þm. Guðni Ágústsson sem telur að fólk 45 ára og yngra beri þyngstu byrðarnar á hverjum einasta tíma hljóta allar kynslóðir 45 ára og yngri að bera þyngstu skulda- og framfærslubyrði.

Virðulegi forseti. Við þinglok í vor var rætt um skuldastöðu heimilanna út frá skýrslu félmrh. og þessi umræða er tekin hér upp að nýju og ég fagna því. Við umræðuna í vor gerði ég grein fyrir að ég hefði flutt frv. um afnám lánskjaravísitölu sl. 8 ár. Það er verðtryggingin og lánskjaravísitalan sem er orsök þess vanda sem við glímum við í dag. Ég rakti hvernig þetta frv. hefur ár eftir ár verið í þingsölum, nefnd hefur ekki skilað því frá sér inn þannig að hv. alþm. geti greitt atkvæði, já eða nei, um þetta mál. Það er furðulegt hvernig legið er á þessu máli og það sýnist enn vera gert. Það var lagt að nýju fram í haust, ég var upphaflega einn flm. að frv., síðan hefur flutningsmönnum fjölgað, eru nú úr öllum flokkum. Það er meiri hluti fyrir þessu máli hér á hv. Alþingi og er óeðlilegt að enn skuli það ekki koma til atkvæða. Upprunalegur tilgangur laganna um lánskjaravísitölu var að verðtryggja bæði lán og laun. Kaupgjald var hins vegar fljótlega tekið úr sambandi. Það var hætt að verðtryggja kaup en verðtrygging fjármagns hélt áfram og til þessa dags. Síðan var lánskjaravísitölunni breytt þannig að hin minnsta kauphækkun t.d. lágtekjufólks veldur hækkun lána að sama skapi. Auðvitað á annaðhvort að verðtryggja allt eða ekkert. Hver fann upp þetta kerfi sem við notum og er óhæft? Er þetta til að hjálpa hinum minni máttar? Er þetta hægt, Matthías? var einhvern tíma spurt. Það er lánskjaravísitalan sem er rót þess vanda sem við ræðum hér í dag. Hún er rót vanda heimilanna, að verðtryggja fjármagn en ekki kaup. Það er þarna sem á að taka á til að koma í veg fyrir rót þessa meins. Að þessu meginmáli hafa ræðumenn títt komið í umræðunni.

Hæstv. forseti. Ég vil við lok þessarar umræðu þakka málefnalega umræðu, þakka hvernig menn lögðu sig fram um að greina vandann og þakka fyrir það að menn voru málefnalegir og voru með hugmyndir og tillögur. Ég harma það hins vegar að ég hafði gefið hæstv. félmrh. langan tíma til þess að koma hér og segja að hún væri búin að vinna að ýmsum atriðum innan ríkisstjórnarinnar sem mundu gera það að verkum að menn gætu sest yfir þennan stórkostlega vanda. Því miður henti það hæstv. félmrh. að gera lítið úr þessari umræðu í upphafi, henda að stjórnarandstöðunni þeim setningum að umræða stjórnarandstöðunnar væri á villigötum. Ég get ekki heyrt að umræða stjórnarandstöðunnar sé á villigötum, hún er heiðarleg og heilbrigð í þessu máli. Við gerum kröfu til þessarar ríkisstjórnar þó við styðjum hana ekki að hún leiti samstarfs um það í þjóðfélaginu við aðila vinnumarkaðarins, við banka, lífeyrissjóði og Húsnæðisstofnun, að það verði sest yfir þennan vanda og hann leystur. Þess vegna fannst mér skaði að hæstv. ráðherra svaraði í engu þeirri spurningu sem ég lagði fyrir hana og kom ekki fram með neinar tillögur, gerði lítið úr greiðsluaðlögun og sagði að auki að hún hefði ekki ætlað að beita sér fyrir því að í fjárlögum væri gert ráð fyrir neinu í þessum efnum. Þetta harma ég. Ég hef ekki lengri tíma til þess að fara yfir þetta mál. Ég vænti þess eins að þingheimur og þjóðin sameinist í því að setjast yfir þetta mál. Við þurfum bæði að keyra á háum ljósum og lágum. Við þurfum að leysa skammtímavanda og við þurfum að horfa til framtíðarinnar ekki síst með það að leiðarljósi sem hv. þm. Þuríður Pálsson minntist hér á áðan að  Ég tel að hv. þm. Ingi Björn Albertsson hafi ekki síst skýrt hér vel frá því sem hefur verið að gerast á síðustu tveimur árum. Það er auðvitað hrikalegt að menn skuli sitja aðgerðalausir þegar skuldir heimilanna hækka í hverjum einasta mánuði um einn milljarð. Skuldir fyrirtækjanna eru að lækka og menn halda laununum niðri og menn gera fólki ekki kleift að lifa eða standa við sínar skuldbindingar. Hæstv. forseti. Ég vænti þess að ríkisstjórnin, þó ráðherrabekkirnir hafi nú verið þunnskipaðir undir þessari umræðu, taki þetta mál til íhugunar og óska hæstv. félmrh. velfarnaðar í sínum störfum og veit og vona að hún leggi sig fram, ekki síst í þessu máli.



Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda góðar óskir í minn garð og mun vissulega leggja mig fram um að finna lausnir í þessu mikilvæga máli. Ég vil geta þess þar sem málshefjandi nefndi það að hann hefði gefið mér langan tíma til að finna lausn að ég hef ekki enn þá náð mánuði á stóli félmrh. og þess vegna finnst mér mikið til þess að hann skuli hafa reiknað með að ég kæmi hér með fullskapaðar aðgerðir á þessum degi. Ég vil líka geta þess út af orðum hans hér um að skuldir heimilanna hækki um einn milljarð á mánuði að í svörum mínum hér áðan kom það fram að á þessu og næsta ári hækka skuldir heimilanna um 36 milljarða í gegnum húsbréf og félagslegar íbúðir og gerði því mjög vel skil. Ég svaraði einnig mjög mörgum spurningum þingmannsins bæði varðandi forsendur, varðandi hvort húsbréfakerfið hefði brostið og varðandi spurningar hans og nokkurra annarra um þátt sveitarfélaganna, m.a. varðandi Byggingarsjóð verkamanna. Þar var bæði komið inn á vexti, fyrningar og fleiri atriði sem skipta máli í félagslega húsnæðiskerfinu. Ég mun bráðlega leggja fram frv. um félagslega húsnæðiskerfið. Það er nú komið til ríkisstjórnar til skoðunar. Skatta á sveitarfélögin ræðum við síðar. Ég vil líka gjarnan nefna það út af orðum hv. 12. þm. Reykv. um hækkun á lánshlutfalli í húsbréfakerfi t.d. til kaupenda fyrstu íbúðar. Mér finnst mjög mikilvægt til að átta sig að greina fyrst hvort það er sá hópur sem er í vanda. Það liggur ekkert fyrir um það og ég mun ekki gera tillögur um slíka hluti fyrr en það er ljóst. Það er líka athyglisvert út af orðum hv. 11. þm. Reykv. sem nefndi að 1983 hafi hans flokkur komið flotanum af stað að árið 1983 varð jafnframt gífurleg eignaupptaka og ég þarf bara að minna á Sigtúnshópinn svokallaða og misgengishópurinn fékk ekki fullkomna lausn þótt vissulega hafi það verið til góðs að byrja með greiðsluerfiðleikalánin 1985. Hv. 5. þm. Reykv. sem hefur verið samherji minn í efh.- og viðskn. spurði mig hvernig ætti að lifa af laununum í landinu. Hann sagði: Það þýðir ekki að koma hér og tala um velferð. Ég ætla að deila óskum þingmannsins um það að þeir sem munu ráða ferð í komandi kjarasamningum beri einmitt velferð þeirra sem lægst hafa launin fyrir brjósti í þeim samningum, að það verði staðið við stóru orðin allra um að það séu þeir sem minnst beri úr býtum sem fái lausnir. En það er ríkið sem hefur komið með jöfnunaraðgerðirnar og við höfum setið saman í meiri hluta, ég og þessi þingmaður, bæði yfir skattamálum og öðrum jöfnunaraðgerðum og rétt upp hönd saman. Ég hef ekki gert lítið úr hinum raunverulega vanda. Það er útúrsnúningur að segja að ráðgjöf og aðstoð sé ekki mikilvæg og alvarlegt líka að gera vandann stærri eða öðruvísi en hann er og það er engum til góðs. Auðvitað aukast húsnæðisskuldir þegar hlutfall lána Húsnæðisstofnunar ríkisins er aukið í lánum til húsnæðisöflunar. Það liggur í hlutarins eðli. Og það sem ég hef gagnrýnt er talið um skuldastærð eins og kemur fram hjá mönnum, ekki síst hjá Alþb., þá spyr ég bara: Er t.d. Alþb. að fara fram á að réttur fólks sé skertur til hinna löngu lána? Virðulegi forseti. Tími minn er senn á þrotum. Þó vil ég geta um þetta: Það eru ekki endilega þeir sem eru á lágum launum og með litlar eignir sem eiga í mestum vanda. Það var gerð úrtakskönnun hjá Húsnæðisstofnun ríkisins, og ég er ekkert að segja að hún sé fullkomin, en í úrtaki 50 umsækjenda kom í ljós að meðaltekjur þeirra á árinu í fyrra og í ár voru 178 þús. og 167 þús. Í þessu felst að stór hluti hefur verulega hærri tekjur en það sem við höfum verið að reikna með þar sem hér er um meðaltal að ræða. Meðalstærð íbúða sem þessi hópur á er einnig 132 fermetrar. Þetta eru atriði sem skipta máli og einnig það að meðalfjárhæð brunabótamats lá á bilinu 10--11 millj. kr. Þetta eru mjög mikilvægar upplýsingar og þá ekki síst það, sem verða lokaorð mín, virðulegi forseti, að til fróðleiks má geta þess þar sem kjör einstæðra mæðra hafa einnig verið til umræðu að einungis 10% þeirra sem sótt hafa um greiðsuerfiðleikalán eru einstæðar mæður. Ég vil taka undir þakkir þeirra sem hafa tjáð sig um þessa umræðu. Hún hefur verið málefnaleg og það hefur komið fram hjá flestum vilji til þess að taka raunhæft á málum og þeim vilja deili ég.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nál. félmn. um frv. til laga um atvinnuréttindi útlendinga. Undir nál. rita hv. þm. Gísli Einarsson, Eggert Haukdal, Guðjón Guðmundsson, Jón Helgason, Jón Kristjánsson, Sigbjörn Gunnarsson, Guðrún J. Halldórsdóttir. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, sem var fjarstaddur vegna samgönguerfiðleika, og Einar K. Guðfinnsson, sem var í önnum í fjárln., gátu ekki verið viðstaddir. Álitið er svohljóðandi: ,,Nefndin hefur fjallað um frumvarpið og fékk á sinn fund til viðræðna um málið Gylfa Kristinsson frá félagsmálaráðuneytinu, Halldór Grönvold og Ara Skúlason frá Alþýðusambandi Íslands og Jón Steindór Valdimarsson og Ólaf Helga Árnason frá Samtökum iðnaðarins. Þá studdist nefndin við umsagnir sem félagsmálaráðuneytinu höfðu borist um frumvarpið frá ýmsum aðilum þegar það var á vinnslustigi. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem flutt er tillaga um á sérstöku þingskjali. Breytingarnar eru eftirfarandi: 1. Lagt er til að í stað orðsins manntalsskrifstofa í a-lið 13. gr. komi skráningaryfirvald. Breytingin byggist á því að hætt er að nota orðið manntalsskrifstofa og er það í samræmi við ákvæði annarra laga og samninga. 2. Lögð er til sú breyting á 14. gr. að sérhæfðum starfsmönnum, ráðgjöfum og leiðbeinendum, sem vinna að samsetningu, uppsetningu, eftirliti eða viðgerð tækja, verði heimilað að vinna á Íslandi í allt að fjórar vikur á ári án atvinnuleyfis. Frumvarpið hafði miðað við að þessum útlendingum væri heimilt að vinna hér allt að 10 daga á ári. Það er mat nefndarinnar að í mörgum tilvikum séu 10 dagar of stuttur tími fyrir þessa útlendinga til að ljúka sínum verkefnum.``

Hæstv. forseti. Álit utanrmn. er á þskj. 330. Nefndin mælir með samþykkt tillögunnar. Undir álitið rita allir nefndarmenn, en Lára Margrét Ragnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Samkvæmt 42. gr. þingskapa ber að vísa frv. þessu til sérnefndar og leggur forseti til að kosningu sérnefndar verði frestað um sinn.

Forseti telur eðlilegt að því verði frestað að vísa máli þessu til nefndar um sinn eins og hinu fyrra.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta fjárln. um frv. til fjáraukalaga ársins 1994. Frv. var lagt fram á Alþingi 10. okt. sl. og vísað til nefndarinnar eftir 1. umr. þann 19. sama mánaðar. Nefndin hefur kynnt sér frv. í einstökum atriðum og í því skyni leitað skýringa hjá fjmrn. og fagráðuneytum varðandi beiðnir um auknar fjárheimildir frá fjárlögum. Þá hafa forstöðumenn ýmissa ríkisstofnana komið fyrir nefndina, lagt fram upplýsingar um tiltekin verkefni og önnur erindi. Í ljósi þeirra skýringa hefur meiri hluti nefndarinnar fallist á þær tillögur um fjárheimildir sem fram koma í frv. Ýmis mál voru athuguð sérstaklega í ráðuneytum á meðan nefndin hafði frv. til umfjöllunar. Þau mál hafa nú verið leidd til lykta, í sumum tilvikum með skriflegu samkomulagi milli aðila. Þá hafa ýmis önnur ný útgjaldatilefni komið í ljós. Af þeim ástæðum gerir fjárln. 23 brtt. við frv. sem samtals nema 196,8 millj. kr. Í töflu sem birt er á fyrstu síðu álits meiri hluta nefndarinnar koma glöggt fram þær breytingar sem lagt er til að verði gerðar á heimildum gildandi fjárlaga. Annars vegar samkvæmt frv. og hins vegar samkvæmt brtt. meiri hluta nefndarinnar. Yfirlitið sýnir að nýjar greiðsluheimildir sem sótt er um vegna ársins 1994 liggja mjög nærri áætlun um útkomu í árslok sem birt var í frv. til fjárlaga næsta árs, en sú fjárhæð nemur um 117,7 millj. kr. Í töflunni kemur einnig fram að gert er ráð fyrir að flytja heimildir sem nema um 1,9 milljörðum kr. frá árinu 1993 til þessa árs í samræmi við reglur þar um. Til að fyrirbyggja misskilning varðandi þessar tölur minni ég á að þótt samþykktar greiðsluheimildir ársins 1994 verði þannig alls um 119,6 millj. kr. má gera ráð fyrir að sambærilegar heimildir færist milli áranna 1994 og 1995. Greiðsluútkoman í árslok verður þannig væntanlega í samræmi bæði við nýjar fjárheimildir sem þingið hefur samþykkt vegna ársins 1994 og endurskoðaða áætlun. Nefndin hefur lokið umfjöllun sinni um frv. til fjáraukalaga ársins 1994 og mælir meiri hlutinn með samþykkt frv. með breytingum sem flutt er tillaga um á þskj. 326. Undir álit meiri hlutans rita Sigbjörn Gunnarsson, Sturla Böðvarsson, Einar K. Guðfinnsson, Gunnlaugur Stefánsson, Árni Johnsen og Árni M. Mathiesen Virðulegi forseti. Ég mun nú gera grein fyrir einstökum brtt. meiri hluta nefndarinnar. 1. brtt. er vegna umboðsmanns Alþingis. Málum og fyrirspurnum sem berast embættinu hefur farið fjölgandi og mun fjárveiting ársins 1994 ekki nægja til rekstrarins. Af þeirri ástæðu er lagt til að framlagið verði hækkað um 1 millj. kr. 2. brtt. varðar Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi. Gerð er tillaga um 2,3 millj. kr. viðbótarheimild til að grynnka á rekstrarhalla síðustu ára. Tillagan miðar að því að greiða fyrir því að nýjum forstöðumanni stofnunarinnar takist að draga úr útgjöldum þannig að starfsemin rúmist framvegis innan þeirra marka sem fjárlög ákvarða. 3. brtt. varðar Námsgagnastofnun. Þegar ákveðið hafði verið að leggja 14% virðisaukaskatt á innlendar bækur frá miðju ári 1993 var fyrirsjáanlegt að geta stofnunarinnar til að úthluta bókum til grunnskóla mundi skerðast af væntanlegum útskatti á framleiðsluna. Fjárln. gerði því brtt. við 2. umr. fjárlaga fyrir árið 1993 um hækkun framlags til stofnunarinnar sem næmi væntanlegri skattlagningu á síðari helmingi ársins 1993. Í fjárlögum ársins 1994 var fjárveiting til bókaframleiðslu hins vegar ekki aukin miðað við skattinn sem stofnunin verður að standa skil á fyrir heilt rekstrarár. Af þeim sökum er lagt til að fjárheimild stofnunarinnar verði hækkuð um 10 millj. kr. í ár. Jafnframt er gert ráð fyrir að sambærileg breyting verði gerð í frv. til fjárlaga næsta ár. 4. brtt. snýr að Lánasjóði ísl. námsmanna. Eins og fram kemur í greinargerð með frv. til fjárlaga ársins 1994 miðast framlag ríkisins við að það nemi 54% af lánveitingum sjóðsins. Þegar sett voru ný lög um lánasjóðinn á árinu 1992 og úthlutunarreglum breytt var talið að þessi hlutdeild ríkisins mundi duga til þess að sjóðurinn gæti viðhaldið óskertri eiginfjárstöðu. Þar sem lánveitingar sjóðsins lækka um 120 millj. kr. frá fjárlögum samkvæmt endurskoðaðri áætlun sem lögð hefur verið fyrir nefndina er nú lagt til að ríkisframlagið lækki um 65 millj. kr. í samræmi við styrkhlutfallið. Sýnt þykir að endurmeta þurfi styrkhlutfallið að fenginni reynslu af nýjum lögum og úthlutunarreglum og hefur menntmrh. þegar skipað starfshóp og falið og honum það verkefni. 5. brtt. tekur til Veiðimálastofnunar. Alþingi samþykkti í vor breytingar á ákvæðum laga nr. 66/1970, um lax- og silungsveiði, sem tóku gildi hinn 1. júní sl. Með þeirri lagabreytingu var gert ráð fyrir auknum útgjöldum vegna eftirlits með ólöglegri sjávarveiði en á móti mundi kostnaður vegna eftirlits við ár færast til veiðiréttareigenda. Í framhaldi af þessum áherslubreytingum er fyrirhugað að efla frekar eftirlit með ólöglegum veiðum í sjó og er gerð tillaga um 2,5 millj. kr. viðbótarframlag til stofnunarinnar af þeirri ástæðu. Í frv. til fjárlaga næsta árs hefur verið gerð sambærileg hækkun. 6. og 7. brtt. eru báðar af sama toga og varða annars vegar Skógrækt ríkisins og hins vegar Héraðsskóga. Tildrög málsins eru að Skógræktin fékk fram til ársins 1992 endurgreiddan virðisaukaskatt af aðföngum til plöntuframleiðslu og vegna nytjaskógræktar bænda. Sama gilti um Héraðsskóga. Nú hafa bæði ríkisskattstjóri og yfirskattanefnd úrskurðað að ekki sé lengur heimilt að reikna innskatt af slíkum aðföngum og gert viðkomandi aðilum að endurgreiða innskattinn fyrir tímabilið 1992--1994. Lagt er til að fjárheimild Skógræktar ríkisins hækki um 6 millj. kr. til þess að úrskurðurinn leiði ekki til skerðingar á þessu ræktunarstarfi stofnunarinnar. Af sömu ástæðum er lagt til að fjárveiting Héraðsskóga verði aukin um 5 millj. kr. 8. brtt. er vegna málefna fatlaðra á Vesturlandi. Akranesbær hefur frá árinu 1983 rekið verndaðan vinnustað með starfsleyfi frá félmrh. Ríkissjóður hefur greitt laun forstöðumanns, leiðbeinenda og fatlaðra starfsmanna en annar rekstrarkostnaður hefur verið fjármagnaður með sértekjum. Talsverður halli er nú orðinn á rekstrinum, annars vegar vegna þess að markaðir fyrir framleiðsluvörur vinnustaðarins hafa dregist saman og hins vegar vegna þess að fötluðum starfsmönnum hefur fjölgað. Félmrn. hefur lagt vinnustaðnum til sérstakt 4 millj. kr. viðbótarframlag í ár en sýnt þykir að það muni ekki duga til. Gerð er tillaga um 2 millj. kr. hækkun fjárheimildar til að leysa úr þeim vanda. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að fyrirhugað er að gera samning um rekstur vinnustaðarins þar sem árlegt framlag ríkissjóðs verði fastbundið en útgjöld umfram það ráðist af sértekjum og öðrum framlögum. 9. brtt. tekur til Brunamálastofnunar ríkisins en þar hefur verið ráðið í stöðu skólastjóra til að undirbúa starfrækslu brunamálaskóla í tengslum við starfsemi stofnunarinnar. Lagt er til að framlag stofnunarinnar hækki um 1 millj. kr. í þessu skyni. 10. og 11. brtt. snúa báðar að rekstrarhalla sjúkrahúsa undanfarin ár, annars vegar á Akranesi og hins vegar í Neskaupstað. Heilbr.- og trmrn. hefur haft fjárhagsvanda sjúkrahúsanna til athugunar og hefur nú í báðum tilvikum verið undirritað samkomulag við stjórnendur þar sem kveðið er á um aðgerðir til að koma böndum á reksturinn og hvernig brugðist verði við ef vanhöld skyldu verða á tilskildum árangri. Þessir samningar miðast við að leitað verði eftir viðbótarframlögum til að mæta stærstum hluta uppsafnaðs rekstrarhalla og greiða þannig fyrir því að áætlanir nái fram að ganga. Í 10. brtt. er af þessum ástæðum gerð tillaga um 28 millj. kr. framlag til Sjúkrahússins á Akranesi og í þeirri 11. er á sama hátt gerð tillaga um 23 millj. kr. framlag til Fjórðungssjúkrahússins í Neskaupstað. 12. brtt. er vegna Ríkisspítalanna. Heilbr. og trmrn. hefur ásamt fjmrn. unnið að athugun á fjárhagsvanda spítalanna síðan frv. til fjáraukalaga var lagt fram. Þeirri vinnu er nú lokið með skriflegu samkomulagi sem gengið hefur verið frá milli ráðuneytanna og Ríkisspítala. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu er gerð tillaga um aukna heimild að fjárhæð 242 millj. kr. Þessu til viðbótar eru 86 millj. kr. á liðnum Launa- og verðlagsmál hjá fjmrn. ætlaðar til að mæta kostnaði við launahækkanir hjúkrunarfræðinga og annarra heilbrigðisstétta á árinu. Í frv. hafði hins vegar þegar verið gert ráð fyrir 52 millj. kr. viðbótarheimild til Ríkisspítala í þessu sama skyni. Hækkun fjárveitinga frá fjárlögum verða samkvæmt þessu alls 294 millj. fyrir utan þær 86 millj. sem ætlaðar eru til launahækkana heilbrigðisstétta eins og ég gat um hér áður. Með þessari tillögu er gert ráð fyrir að Ríkisspítalar leysi að öðru leyti úr fjárhagsvanda sínum í ár sem ætla má að nemi um 70 millj. kr. 13. brtt. snýr að Borgarspítalanum. Í frv. til fjáraukalaga 1994 er gert ráð fyrir 87 millj. kr. viðbótarheimild til spítalans. 80 millj. kr. vegna ofáætlunar sértekna og 7 millj. kr. vegna sérstakra álagsgreiðslna til lækna. Uppsafnaður fjárhagsvandi Borgarspítalans er hins vegar talinn verð mun meiri eða um 350 millj. kr. á þessu og síðasta ári. Hefur verið leitað leiða til að taka á þeim vanda í tengslum við fyrirhugaða sameiningu við St. Jósefsspítala Landakoti. Niðurstaða þeirra athugana varð sú að samhliða samningi um sameiningu spítalanna gerðu heilbr.- og trmrh. og fjmrh. samkomulag við Reykjavíkurborg um að beita sér fyrir hækkun fjárveitingar um 125 millj. í fjáraukalögum í ár og launabóta og um 100 millj. kr. í fjárlögum næsta árs. Á hinn bóginn er bráðabirgðastjórn hins nýja Sjúkrahúss Reykjavíkur ætlað að ná fram 180 millj. kr. sparnaði með aðhaldsaðgerðum á árinu 1995. 14. brtt. er vegna Hjúkrunarheimilisins Garðvangs í Garði. Á árinu 1993 fór fram starfsmat hjá hjúkrunarheimilinu sem hafði í för með sér nokkra aukningu launakostnaðar. Heilbr.- og trmrn. hefur tekist að útvega fjármagn til að mæta stærsta hluta kostnaðaraukans á árinu 1993 og jafnframt hefur verið tekið tillit til hans í frv. til fjárlaga fyrir komandi ár. Eftir stendur að fé skortir til að mæta hluta kostnaðar frá 1993 og alls ársins 1994. Af þeirri ástæðu er lagt til að fjárheimild stofnunarinnar verði hækkuð um 3 millj. kr. Með 15. brtt. er lagt til að fjárheimild liðarins ,,Útgjöld samkvæmt heimildarákvæðum`` verði aukinn um 12 millj. kr. Í 6. gr. gildandi fjárlaga, lið 5.13 er heimild til fjmrh. sem er svohljóðandi: ,,Að greiða sérstakar bætur til bænda sem verst hafa orðið úti vegna harðæris vorið og sumarið 1993.`` Nefnd sem falið var að gera tillögur í þessum efnum hefur lagt til að hin almenna deild Bjargráðasjóðs fái 12 millj. kr. framlag sem síðan verði veitt til bænda í samræmi við fyrri úthlutun sjóðsins fyrr á árinu. Auka þarf greiðsluheimild fjárlagaliðarins til þess að gera þetta kleift. 16. brtt. varðar vaxtagjöld ríkissjóðs en lagt er til að sú fjárheimild lækki um 300 millj. kr. Útkoma fyrstu 10 mánaða ársins sýnir að vaxtagjöld ríkissjóðs lækka enn frekar en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Stafar það einkum af lækkun vaxtastigs innan lands sem kemur fram bæði í skammtímabréfum eða ríkisvíxlum og ríkisbréfum og í langtímabréfum eða spariskírteinum. Á móti vegur að vextir og lántökukostnaður erlendra lána er nokkuð hærri en áætlað var í fjárlögum. 17. brtt. tekur til launa- og verðlagsmála. Eins og fram kemur í greinargerð með frv. til fjáraukalaga 1994 ríkti nokkur óvissa um fjárvöntun vegna kjarasamninga hjúkrunarfræðinga þar sem ekki var fengin endanleg niðurstaða í málið í vinnuhópi fjmrn. og heilbr.- og trmrn. Þeirri athugun er nú lokið og gerð tillaga um 70 millj. kr. hækkun heimildar á þessum lið í samræmi við þær niðurstöður. Hækkunin frá frv. skýrist einkum af því að áður hafði verið gert ráð fyrir að með kjarasamningum yrðu felldar niður allar yfirborganir og einstaklingsbundin ráðningarkjör hjá sjúkrahúsum. En nú er fyrirhugað að það samkomulag komi til framkvæmda um áramótin. 18. brtt. varðar aðalskrifstofu samgrn. Gerð er tillaga um 4 millj. kr. hækkun þar sem gera þurfti breytingar í starfsmannahaldi og starfslokasamning vegna veikinda hjá aðalskrifstofunni. 19. og 20. brtt. fela í sér millifærslur fjárveitinga að fjárhæð 8 millj. kr. frá hafnarmannvirkjum til sjóvarnargarða. Framlagið er ætlað til að byggja flóðvarnargarð við Vík í Mýrdal og kemur til viðbótar framlagi til sama verkefnis á fjárlagalið Landgræðslu ríkisins í frv. Heildarfjárheimild fjárlagaliðarins verður óbreytt eftir sem áður. 21. brtt. er vegna Flugmálastjórnar. Í greinargerð frv. til fjáraukalaga 1994 er þess getið að þegar það var lagt fram var ekki að fullu lokið við athugun á kostnaðarauka A-hluta stofnunarinnar í kjölfar dóms um kjarasamning flugumferðarstjóra. Nú er komið í ljós að 5 millj. kr. skortir til viðbótar þeim 80 millj. sem gert var ráð fyrir í frv. til að mæta launahækkuninni. Lagt er til að fjárheimild stofnunarinnar hækki sem þessu nemur. Rétt er að nefna í þessu sambandi að launahækkun flugumferðarstjóra sem starfa að þjónustu við millilandaflug fellur undir B-hluta stofnunarinnar og kemur hún til með að verða greidd með hækkun sértekna frá Alþjóðaflugmálastofnuninni. 22. brtt. varðar framlög til iðju og iðnaðar. Lagt er til að þau hækki um 5 millj. kr. Aðdragandi málsins er sá að þegar námaleyfi Kísiliðjunnar hf. var endurnýjað var stofnaður sérstakur sjóður sem ætlað er að fjármagna undirbúning aðgerða til að efla annað atvinnulíf í Mývatnssveit. Tekjur sjóðsins voru ákveðnar 20% af námagjaldi verksmiðjunnar til ársins 2001 og síðan 68% til 2010. Tekjur sjóðsins nema nú einungis innan við 1 millj. kr. á ári. Af þeirri ástæðu er nú fyrirhugað að efla sjóðinn enn frekar með því að hann fái jafnframt allt að 20% af tekjum ríkissjóðs sem hluthafa í Kísiliðjunni hf. Reiknað er með að þetta framlag sjóðsins geti orðið 5 millj. kr. í ár miðað við að arðgreiðsla verksmiðjunnar til ríkissjóðs verði 25 millj. kr. Gert er ráð fyrir að á næstunni verði lagt fram frv. til breytinga á lögum nr. 80/1966, um kísilgúrverksmiðju við Mývatn, þar sem þetta fyrirkomulag verði lögfest. 23. brtt. varðar framlög til ýmissa orkumála. Gerð er tillaga um 15 millj. kr. hækkun í framhaldi af samþykkt ríkisstjórnarinnar um að beita sér fyrir fjármögnun og athugun á hagkvæmni sinkverksmiðju í samstarfi við bandaríska aðila. Gert er ráð fyrir mótframlögum til verkefnisins. Virðulegi forseti. Í lokin er rétt að geta þess að við umfjöllun málsins í nefndinni voru nokkur fleiri atriði rædd en frestað til 3. umr. að taka ákvörðun um. Meðal þeirra eru mál er varða Byggðastofnun, mál er varða Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og málefni sem varða jarðræktarframlög. Að lokum, virðulegur forseti, legg ég til að málinu verði vísað til 3. umr.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta fjárln. um frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1994. Eftir afgreiðslu þessa frv. liggur það fyrir í skýrari dráttum en áður var hver hin raunverulega afkoma ríkissjóðs verður á yfirstandandi ári. Fjárlög hverju sinni þegar þau eru afgreidd byggjast á ákveðnum forsendum um atvinnustig, verðlagsmál og þjóðarframleiðslu og útgjöld koma til síðan á árinu sem ekki var gert ráð fyrir. Starfsemi sem kostuð er af ríkissjóði fer fram úr áætlun. Það er fjárln. að meta þær beiðnir sem berast um viðbótarútgjöld hvort þær eru réttlætanlegar og leggja þær til afgreiðslu Alþingis. Ríkisfjármál eru einn þyngsti prófsteinn á efnahagsstefnu stjórnvalda hverju sinni. Þessi fjáraukalög eru því þáttur í efnahagsstefnu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Síðustu þrjú ár einkennast af miklum halla ríkissjóðs og þetta ár verður ekki nein undantekning. Eftir afgreiðslu frv. til fjáraukalaga, sem nú liggur fyrir, stefnir rekstrarafkoma ríkissjóðs á árinu 1994 í að vera neikvæð um 10,9 milljarða kr. Þó aukast tekjur samkvæmt frumvarpinu um 2,6 milljarða kr. Tekjuaukinn er vegna utanaðkomandi áhrifa sem valda því að þjóðartekjur aukast um 1,7% milli ára. Þarna vega þyngst, eins og oft hefur komið fram í umræðum hér á Alþingi, góð loðnuvertíð og auknar úthafsveiðar, einkum í Barentshafi og á Reykjaneshrygg. Hins vegar er það svo að þessi tekjuauki hverfur allur í útgjaldaauka og meira til og fjáraukalagafrumvarpið sýnir að útgjaldaáætlun fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 1994 var röng í stórum dráttum í veigamiklum atriðum. Gjaldahlið frumvarpsins fer 3,9 milljörðum kr. fram úr fjárlögum. Því er ljóst að efnahagsbatinn á árinu, vegna happdrættisvinninga í sjávarútvegi, kemur ekki fram í batnandi afkomu ríkissjóðs og sá vandi ríkisfjármálanna, sem stafar af samdrætti og vaxandi atvinnuleysi, er óleystur. Fjáraukalagafrumvarpið sýnir að ýmis áform, sem ríkisstjórnin kynnti til sparnaðar við fjárlagagerð 1994, hafa ekki gengið eftir. Á það einkum við um ýmsa liði í heilbrigðisráðuneytinu, svo sem í rekstri sjúkrahúsa og sjúkratryggingakerfinu. Samkvæmt fjáraukalagafrumvarpinu og breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar eru heimildir ráðuneytisins auknar um 1,9 milljarða kr. Í sjúkratryggingum hafa áform um sparnað í lyfjum upp á 300 millj. kr., í þjónustu lækna um 300 millj. kr. og í kostnaði við hjálpartæki upp á 100 millj. kr. og aðrar sparnaðaraðgerðir upp á 100 millj. kr. ekki náð fram að ganga. Á þetta benti minni hlutinn rækilega við afgreiðslu fjárlaga á síðasta ári. Sama gildir um rekstur sjúkrahúsanna í landinu. Bent var á að ýmis sparnaðaráform þar mundu ekki ná fram að ganga og rekstrarfjárveitingar til stærstu sjúkrahúsanna dygðu ekki til að halda óbreyttum rekstri. Frumvarpið sýnir svo ekki verður um villst að öll þessi gagnrýni var á rökum reist. Frumvarpið gerði ráð fyrir viðbótarútgjöldum sjúkrahúsanna upp á 320 millj. kr. Í meðförum fjárlaganefndar hefur komið í ljós að þetta var vanáætlað og enn frekari fjárveitinga var þörf. Hvorki var gert ráð fyrir að mæta útgjaldaauka vegna kjarasamninga né öðrum rekstrarútgjöldum sjúkrahúsanna. Þessi viðbót nemur 548 millj. kr. Minni hlutinn benti einnig á að sjá hefði mátt fyrir fleiri útgjaldaþætti, svo sem svokallaðar eingreiðslur á vegum almannatryggingakerfisins, útgjöld sem afleiðingu kjarasamninga sem voru lausir um síðustu áramót og útgjöld vegna 6. gr. fjárlaga. Breytingartillögur meiri hlutans gera ráð fyrir lækkun heimilda á einstökum liðum. Mestu munar þar um vaxtagjöld sem áætlað er að lækki um 300 millj. kr. Þá er framlag ríkissjóðs til Lánasjóðs íslenskra námsmanna lækkað um 65 millj. kr. Minni hlutinn telur það afleiðingu þess hversu hert hefur verið á útlánareglum sjóðsins. Þær aðgerðir hafa orðið til þess að fækka fólki í námi, einkum þeim sem eru með börn á framfæri. Eins og fram kom í ræðu hv. formanns meiri hluta fjárln. er hann mælti fyrir meirihlutaálitinu, þá eru þrátt fyrir þessa útgjaldaaukningu afgreidd nokkur stórmál sem krefjast viðbótarútgjalda ef á að afgreiða þau á annað borð með jákvæðum hætti. Ég mun koma örlítið að þessum málum síðar. Ég mun nú víkja nánar að nokkrum tilteknum atriðum sem koma fram í áliti minni hluta fjárln. Er þá fyrst til þess að taka að sá tekjuauki sem orðið hefur á árinu hefur allur farið til þess að mæta auknum útgjöldum. Gjaldahið fjárlaga fer því um það bil 4 milljarða kr. fram úr áætlun. Það má geta þess að hér eru ekki öll kurl komin til grafar. Eins og kom fram í framsöguræðu formanns fjárln. þá er miklum útgjaldamálum frestað fram til 3. umr. Þetta vekur allt saman spurningar um það hvort útgjaldaáætlun frv. er byggð á raunsæi eða hvort verið er að fresta augljósum útgjöldum sem sýnt er að komi til á árinu til fjáraukalaga hverju sinni. Það er skoðun minni hluta fjárln. að fjárlög eigi að vera raunsæ og þar eigi að draga upp veruleikann eins og hann er hverju sinni. Við teljum að nokkuð hafi skort á það við síðustu fjárlagagerð og heilbrigðis- og tryggingamálin eru sláandi dæmi þar um. Ég minnist þess og það er reyndar skjalfest hér í þingtíðindum að hv. 1. þm. Norðurl. e. benti rækilega á við 3. umr. fjárlaga síðasta ár hvað þessar aðgerðir sem fyrir lágu í heilbrigðismálum þá og sparnaðaráform voru illa grundaðar enda hefur nú allt komið á daginn sem hann sagði þá. Hér segir hann, með leyfi forseta, við 3. umr. fjárlaga fyrir ári síðan: ,,Mun ég fyrst snúa mér að því að ræða nokkuð um heilbrigðismálin vegna þess að þar sýnist mér að forsendurnar sem fjárlagafrv. gengur út frá, nú þegar komið er að lokaafgreiðslu þess og við erum að ræða það við 3. umr., séu allar á mjög veikum grunni reistar.`` Síðan rekur hann í ræðu sinni lið fyrir lið þær áætlanir sem fyrir lágu frá þáv. heilbrrh. um sparnað og nú er þetta allt komið fram eins og það leggur sig. Það sýnir sig í því að viðbótarheimildir fyrir heilbr.- og trmrn. eru hvorki meira né minna en 1.915 millj. kr. og enn stendur út af hallarekstur ýmissa sjúkrahúsa og hefur ekki fengið afgreiðslu enn. Hins vegar vil ég geta þess að það hafa verið gerðir samningar um vanda nokkurra sjúkrahúsa sem er tekið á í þessu fjáraukalagafrv. og er það merki um það að meiri hluti fjárln. og ríkisstjórnin hafa nú loks horfst í augu við veruleikann í þessum efnum. Má þar nefna sjúkrahúsin í Reykjavík og eins hefur verið tekið á gömlum vanda á Akranesi og í Neskaupstað og ber að geta þess. En það er skoðun minni hluta fjárln. að í þessum rekstrarmálum sjúkrahúsanna verði að horfast í augu við veruleikann eins og hann er hverju sinni en ekki velta málum á undan sér. Það eru í þessu fjáraukalagafrv. ákvæði sem gera ráð fyrir lækkun á útgjaldaheimildum. Þar er gert ráð fyrir lækkun vaxta um 300 millj. kr. Þessi lækkun sýnir það eitt hve vaxtamálin eru gríðarlega mikilvægur þáttur, fyrir ríkissjóð eins og aðra aðila í þjóðfélaginu. Vaxtagjöld ríkissjóðs eru komin yfir 10 milljarða kr., þannig að hin minnsta hreyfing á vöxtum niður á við hefur afar mikla þýðingu fyrir afkomu ríkissjóðs eins og sést á því að útgjöld lækka um 300 millj. kr. vegna vaxtalækkunar á innanlandsmarkaði eins og formaður fjárln. rakti. Hins vegar eru ýmis sólarmerki sem benda til þess að hér geti veður öll verið válynd fram undan og kem ég örlítið að því síðar. Ég vil aðeins fara nokkrum orðum um þá lækkun á heimildum sem frv. gerir ráð fyrir vegna Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Í minnisblaði sem fjmrn. sendi frá sér þann 5. des. til fjárln. er fjallað um þessi mál og segir svo þar, með leyfi forseta, þar sem rætt er um Lánasjóð íslenskra námsmanna: Í fjárlögum var framlag til sjóðsins ákvarðað 1.550 millj. kr. og við það miðað að það þyrfti að nema 54% af lánveitingum til að sjóðurinn gæti viðhaldið óbreyttri eiginfjárstöðu. Endurskoðuð áætlun sjóðsins um lánveitingar í ár bendir til að þær verði 120 millj. kr. lægri en áætlað var við setningu fjárlaga. Er því lagt til að ríkisframlagið lækki tilsvarandi í samræmi við styrkhlutfallið eða um 65 millj. kr. Reynslan af nýjum lögum og úthlutunarreglur sjóðsins bentu til að unnt væri að lækka þetta hlutfall enda hefur þegar verið skipaður starfshópur til að endurmeta hlutdeild ríkissjóðs í fjármögnun sjóðsins. Það ætti út af fyrir sig að vera fagnaðarefni þegar heimildir eru lækkaðar en ég verð að segja fyrir mig að ég finn ekki til mikillar ánægju yfir þessari afgreiðslu. Málefni Lánasjóðs íslenskra námsmanna eru með þeim hætti að við hv. þm. ættum ekki að vera stoltir af þeim. En það sem verra er er að það er ekki annað að finna en hæstv. ráðherrar sem fjalla um þessi mál og forráðamenn Lánasjóðs íslenskra námsmanna sumir hverjir séu ánægðir með þetta ástand. Sannleikurinn er sá að þessi lækkun stafar af því að það hefur verið hert á reglum um úthlutun lána úr Lánasjóði íslenskra námsmanna þannig að námsfólk hefur hrakist frá námi í stórum stíl. Í bréfi frá lánasjóðnum, sem barst til fjárlaganefndar 24. nóv. sl., er gerð grein fyrir fjölda lántakenda hjá sjóðnum. Þar kemur fram að árið 1992 eru þeir 5.609 en árið 1994 eru þeir 4.048. Þarna munar hvorki meira né minna en 1.600, það eru 1.600 færri lántakendur og forráðamenn sjóðsins hafa einfalt svar við því. Þeir segja: Það eru svona miklu færri lántakendur af því að fólk tekur ekki lán og þarf ekki á lánum að halda. Ég held því miður og hef í rauninni gögn um það undir höndum að hér sé um blekkingar að ræða. Það er nú svo að jafnvel þótt hægt sé að ímynda sér að einstaka námsmaður á höfuðborgarsvæðinu flytji í foreldrahús og hætti að taka námslán þegar lögum um lánasjóðinn er breytt þá getur þessi skýring á fækkuninni ekki gilt um barnafólk né stúdenta af landsbyggðinni. Það ætti að vera alveg óumdeilt að þessir hópar þurfa á öllum lánum sínum að halda og vel það. Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur gefið frá sér þær tölur sem ég vitnaði í hér. En mér hafa borist tölur frá Stúdentaráði Háskóla Íslands um heildarfjölda íslenskra námsmanna. Þar kemur fram að heildarfjöldi íslenskra námsmanna í námi árið 1993--1994 er 11.478 námsmenn eða 3,8% fjölgun en ef þessi þróun hefði verið með svipuðum hætti og var þá ætti þessi fjöldi að vera 12.915 námsmenn miðað við 4% fjölgun árlega. Það er því ekki um að villast að þessi lækkun á framlögum til lánasjóðsins, þessi lækkun á heimildum, stafar af því að námsmenn hafa hrakist frá námi í vaxandi mæli vegna hertra reglna um lánasjóðinn. Það hefði verið nær að nota þetta fjármagn til að styrkja stöðu hans og slaka á þessum reglum sem m.a. koma fram í því að nemendum á fyrstu önn er vísað í bankakerfið til að fjármagna sitt nám. Ég hef undir höndum minnisblað um hvað þetta getur þýtt fyrir námsmenn. Ég held að það væri fróðlegt fyrir hv. þm. að hlýða á það. Yfirskriftin er, með leyfi forseta: Hvað verður um þá sem taka nokkur hundruð þúsund króna yfirdráttarlán í banka sér til framfæris út á námsloforðið frá LÍN? 1. Einn hópur, hann er vonandi stærstur, nær prófum á tilskildum tíma og fær lánað fyrir áætluðum vaxtakostnaði frá sjóðnum. Heildarkostnaður LÍN vegna þessara vaxtabóta er ekki undir 40 millj. kr. á ári. Fjörutíu millj. kr. milliliðakostnaður sem rennur beint til bankanna. 2. Annar hópur fellur eða frestar jóla- og jafnvel einnig vorprófum. Ástæður fyrir slíku geta verið margbreytilegar eins og allir annaðhvort þekkja eða geta ímyndað sér. Afdrifum þessa hóps má skipta í tvennt. Í fyrsta lagi þeim sem ná prófum um haust. Þeir einstaklingar þurfa að bera á bilinu 20--50 þús. kr. vaxtabyrði á bankareikningum á ári. Einstæðir foreldrar hæst því þeir fá hæstu lánin. Þessi hópur greiðir tugþúsundir í vexti til bankastofnana þó að hann skili 100% námsframvindu á ársgrundvelli. Þessi hópur hefði ekki lent í neinum vandræðum í gamla kerfinu. Í öðru lagi þeir sem falla á haustprófum. Þeir fá ekki afgreidd nein námslán. Þessi hópur getur verið með á bilinu 367 þús., sem er meðalnámslán á ári hjá námsmanni, allt að 813 þús. kr. fyrir einstætt foreldri með tvö börn á framfæri. Hvað gerir einstaklingur sem er með mörg hundruð þús. kr. bankalán á bakinu á yfirdráttarvöxtum tékkareikninga sem nú er um 10% auk verðbóta? Ég held að þetta ætti að vera þeirri nefnd sem vitnað er til í áliti meiri hlutans og virðist starfa eftir því fororði að lækka ríkisframlagið til lánasjóðsins, ég held að þessi nefnd ætti að hafa þessar staðreyndir í huga. Eins og kom fram í ræðu hv. formanns fjárln. þá eru óafgreidd nokkur stórmál hjá hv. fjárln. og það liggur ekkert fyrir um það hvort þessi mál fái jákvæða afgreiðslu eða ekki. Ekki orð annað en það að þeim hefur verið frestað til 3. umr. Þá ber að nefna málefni Innheimtustofnunar sveitarfélaga og þau vanskil sem hafa myndast í stofnuninni vegna hækkunar barnsmeðlaga. Það hefur verið rakið í umræðum á Alþingi að það eru sveitarfélög undir 3.000 íbúum sem bera þessi vanskil. Þetta mál var leyst með aukafjárveitingu á síðasta ári upp á 250 millj. kr. Samkvæmt gögnum sem ég hef undir höndum eða bréfi frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, dags. 6. des., segir svo, með leyfi forseta: ,,Óviðunandi er að aukin vanskil barnsmeðlaga vegna ákvarðana ríkisstjórnarinnar skuli bitna á sveitarfélögum með innan við 3.000 íbúa. Því er lagt til að sá vandi sem Jöfnunarsjóður sveitarfélaga stendur nú frammi fyrir verði leystur með nákvæmlega sama hætti og á síðasta ári. Enda hafa engar forsendur breyst frá þeim tíma. Sú málsmeðferð er í samræmi við tillögu nefndar er félmrh. skipaði til að fjalla um málefni meðlagsgreiðenda og meðlagsmóttakenda en nefndin skilaði tillögum sínum í október sl.`` Enn fremur segir í þessum minnispunktum frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga: ,,Nauðsynlegt er því að inn á fjáraukalög ársins 1994 komi framlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga að fjárhæð 160 millj. kr. Með þeirri ráðstöfun gæti Jöfnunarsjóðurinn sinnt sínu hlutverki og greitt þjónustuframlög til viðkomandi sveitarfélaga að fullu, þótt greiðslur sjóðsins af eigin ráðstöfunarfé hækkuðu úr 300 millj. kr. árið 1993 í 360 millj. kr. árið 1994.`` Þarna eru sveitarfélögin að rétta fram höndina og bjóðast til að greiða 60 millj. kr. umfram það hámark sem var ákveðið á sínum tíma. En viðbrögðin hafa ekki verið önnur en þau að fresta málinu fram til 3. umr. En ég vil samt að þetta komi fram við þessa umræðu þannig að þingheimur geti gert sér sem ljósasta grein fyrir þessu máli. Eins og kom fram þá eru það sveitarfélög með undir 3.000 íbúum sem greiða þessar fjárhæðir. Þetta geta verið verulegar upphæðir eins og skrá yfir þessi sveitarfélög sýnir. Þar kemur fram að fyrir bæjarfélag eins og Borgarnes er þessi upphæð 5,2 millj. kr., 5,2 millj. kr. fyrir Siglufjörð, 2,5 millj. kr. fyrir Eyjafjarðarsveit, 4,7 millj. kr. fyrir Neskaupstað og þannig mætti lengi telja. Þetta eru upphæðir fyrir sveitarfélögin sem liggja á bilinu frá nokkur hundruð þúsund upp í yfir 5 millj. kr., sem munar um einmitt nú þegar sveitarfélögin eru að gera sína fjárhagsáætlanir. Einnig má geta þess að framtíðin í þessum málum er alveg jafnóviss því þetta er aðeins yfirstandandi ár sem hér er um að ræða. Í tillögum og greinargerð nefndar sem skilaði af sér til félmrh. 19. okt. er lagt til í fyrstu tillögu að ríkissjóður greiði á árinu 1994 aukafjárveitingu til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að sjóðurinn geti sinnt hlutverki sínu. Aukafjárveitingin nemi sömu upphæð og fjárvöntun Innheimtustofnunar sveitarfélaga umfram 300 millj. kr. Ég trúi ekki öðru en að ríkisstjórn og meiri hluti fjárln. muni taka jákvætt á þessu máli milli 2. og 3. umr. þegar þetta mál kemur til umræðu. Annað mál sem er frestað til 3. umr. er málefni Byggðastofnunar. Það er tekið inn í fjáraukalagafrv. fjárveiting til Byggðastofnunar vegna Vestfjarðaaðstoðar sem var samþykkt sl. vor. Það eru fleiri samþykktir sem liggja fyrir og Byggðastofnun átti að taka þátt í og það er þáttur hennar í búvörusamningnum sem var gerður árið 1991. Þar er viðauki um stuðningsaðgerðir við að Byggðastofnun verði úthlutað fjármagn og að Byggðastofnun verði útvegað fjármagn til að greiða fyrir annarri atvinnuuppbyggingu á þeim stöðum sem viðkvæmastir eru fyrir samdrætti í sauðfjárframleiðslu. Við þetta fyrirheit hefur ekki verið staðið en reiknað var með því að á árinu 1992 yrðu veittar 100 millj. í þessu skyni, 100 á árinu 1993, 50 á árinu 1994, 50 á árinu 1995, 50 1996 og 50 á árinu 1997. Á árinu 1993 fékk stofnunin 20 millj. kr. framlag sem aukafjárveitingu vegna búvörusamningsins en það vantar 230 millj. kr. upp á að við þetta ákvæði hafi verið staðið. Það er því afar brýnt að taka á þessu máli því auðvitað er það ekki vansalaust þegar gerðir eru samningar og við þá er svo ekki staðið. Það er alveg sama hvort hér er um að ræða sauðfjárbændur eða sveitarfélög, það er náttúrlega ekki viðunandi að ríkisvaldið geri samninga og ætli sér svo ekki að standa við þá og allar aðgerðir miði að því að horfast ekki í augu við veruleikann, velta þessum samningum á undan sér og reyna að komast hjá því með öllu móti að halda þá. Þess vegna verður að taka á þessu máli. Sama er að segja um jarðræktarframlögin sem er hin mesta hörmungarsaga. Síðan ég hóf störf í fjárln. Alþingis hefur þessum jarðræktarframlögum verið velt á undan sér ár eftir ár og eru þó skýr ákvæði í lögum um að þessi framlög eigi að greiða samkvæmt ákvæðum fjárlaga hverju sinni. Þessar framkvæmdir hafa verið teknar út og bændur hafa framkvæmt í þeirri trú að þeir væru í fullum rétti. Í þetta mál verður að nást niðurstaða og gera hreint borð og koma þessum málum á þann grundvöll að þessar framkvæmdir séu gerðar upp eins og lög gera ráð fyrir. Um þetta gildir ákveðin löggjöf og það er náttúrlega alveg útilokað að ríkisvaldið reyni að koma sér undan því að standa við sitt í þessu efni. Því hefur verið haldið fram að hér sé um lítil frávik frá fjárlögum að ræða sem þessi fjáraukalög sýna. Þessar staðhæfingar koma m.a. hér fram þar sem rætt er um afkomu ríkissjóðs og í fjárlagaræðu vegna ársins 1995 hjá hæstv. fjmrh. þá segir hann að þáttaskil hafi orðið í efnahagsmálum hér á landi. Hann rekur árangur efnahagsstefnunnar og stefnu ríkisstjórnarinnar sem hann telur að hafi komið glöggt í ljós og segir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Í stað stöðnunar og jafnvel samdráttar undanfarinna ára birtast æ fleiri vísbendingar um að efnahagslífið sé að rétta úr kútnum og hagvöxtur sé tekinn að glæðast á nýjan leik. Engin merki eru þó um þenslu og verðbólga lítil og nánast engin samkvæmt nýjustu upplýsingum frá Hagstofu Íslands. Afgangur er á viðskiptajöfnuði og erlendar skuldir fara því lækkandi. Vextir hafa því lækkað og atvinnuleysi er minna hér en annars staðar. Loks eru horfur á að afkoma ríkissjóðs á árinu 1994 verði nær markmiðum fjárlaga en verið hefur um langt árabil.`` Þessar fullyrðingar verða að skoðast í ljósi þess sem ég gat um hér í upphafi að efnahagsbatinn er ekki vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar, heldur er hann vegna þess að jákvæðir þættir hafa verið í sjávarútvegi, góð loðnuvertíð, mikil verðmætasköpun í loðnufrystingu, mikil veiði á úthafinu en að öðru leyti hafa aðgerðir ríkisstjórnar ekki komið hjólum atvinnulífsins til að snúast og sá tekjuauki sem verið hefur á árinu hefur farið í aukin útgjöld og meira en það og eru þó ekki öll kurl komin til grafar eins og hér hefur verið rakið. Þar að auki eru ýmsar blikur á lofti. Það er nú svo að lánsfjárþörf ríkissjóðs samkvæmt fjáraukalagafrv. vex um rúmlega 8 milljarða kr. Þar veldur mestu um að markaðurinn hefur ekki tekið við húsnæðisbréfum á þeim vöxtum sem krafist hefur verið. Það er merki um að þau öfl sem markaðnum ráða sem eru orðin virt mælieining hér á landi treysta ekki efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og ýmis teikn eru á lofti um það að vextir geta farið upp á ný. Þetta er alvarlegt aðvörunarmerki sem bætist við það að afkoma einstaklinganna í landinu er í voða eins og rætt hefur verið um hér á þessum morgni og rakið vel í utandagskrárumræðum. Verðmætasköpunin er í óvissu, hjól atvinnulífsins hafa ekki snúist á fullu, atvinnuleysið heldur áfram að vera um 5%. Vandinn sem fylgir því er einn mesti vandi ríkisfjármálanna. Ríkisfjármálin eru í vítahring vegna þess að það hefur ekki tekist að vinna bug á atvinnuleysinu og auka verðmætasköpunina til jafns við það sem er í nágrannalöndunum. Meðan svo er, þá er ekki ástæða til að hæla sér mikið, hvorki fyrir hæstv. ráðherra né aðra hv. stjórnarliða, af framvindu efnahagsmála. Veruleikinn er nefnilega allt annar og hann kemur m.a. fram í þessu fjáraukalagafrv. þar sem eru ekki öll kurl komin til grafar. Fjárlög og fjáraukalög, sem eru afleiðing af fjárlögum og í rauninni hluti af þeim ef grannt er skoðað, eru einn veigamesti þátturinn í efnahagsstefnu ríkisstjórnar á hverjum tíma. Minni hluti fjárln. getur ekki tekið ábyrgð á efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar né stefnu hennar í ríkisfjármálum. Þó að hér sé um leiðréttingar að ræða sem nauðsynlegar eru í frv., þá getur minni hlutinn ekki samþykkt frv. heldur mun sitja hjá við frv. í heild en áskilur sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma. Ég hef lokið við að gera grein fyrir áliti minni hluta fjárln. en undir það skrifa Jón Kristjánsson, Guðmundur Bjarnason, Guðrún Helgadóttir, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir og Margrét Frímannsdóttir.

Hæstv. forseti. Ég verð að gera athugasemd við það hér að þegar þetta mál er rætt, þá er enginn ráðherra viðstaddur, ekki eins einasta málaflokks. Ég verð að segja það þegar ég sé þær brtt. sem lagðar eru fram með þessu fjáraukalagafrv., svo ég víki beint að sjúkrahúsunum, þá er þar verið að leiðrétta vanda hjá aðeins þremur stofnunum úti á landi. Það tengist allt því að þingmenn úr Sjálfstfl. og Alþfl. eru í fjárln. úr þessum kjördæmum en það á að svelta litlu sjúkrahúsin önnur um allt land og þetta er ábyrgðarhlutur og ég geri kröfu um að hæstv. heilbrrh. komi hér og helst fjmrh. einnig til þess að gera grein fyrir þessum atriðum. Það er svo sem gott að hafa hv. þm. Sturlu Böðvarsson, hv. þm. Gunnlaug Stefánsson og hv. þm. Árna Mathiesen í fjárln. sem ganga svo heim, berja á brjóst sér og segja: Við leiðréttum allt hjá okkur en okkur varðar ekkert um hina. Þá varðar ekkert um Ísafjörð, Selfoss, Akureyri eða Blönduós þannig að mín krafa er sú, hæstv. forseti, að heilbrrh. komi hér og segi hvernig hann ætlar að bjarga vanda hinna sjúkrahúsanna. Hér í þessari brtt. er verið að leiðrétta við örfá sjúkrahús upp á 500 millj. Ég tek undir það með hv. þm. Jóni Kristjánssyni að það eru ekki öll kurl komin til grafar. Það eru einhver hundruð millj. í viðbót sem liggja í vanda hjá öðrum sjúkrahúsum sem á ekki að sinna í gegnum þetta fjáraukalagafrv.

Tala um fundarstjórn.

Hæstv. forseti. Það er ljóst hvað ég er að biðja um: að hæstv. heilbrrh. verði við umræðuna.

Nú hefur forseti verið upplýstur um að hæstv. heilbrrh. sé í erindum erlendis en forseti hefur gert ráðstafanir til að láta kanna hver sé staðgengill hans. Hæstv. fjmrh. er hér í húsinu og honum hefur verið gert viðvart.

Hæstv. forseti. Hv. 5. þm. Suðurl. tók af mér ómakið með ræðu sinni hér áðan. Það er auðvitað óviðunandi að við séum að ræða hér fjáraukalög án þess að nokkur hæstv. ráðherra sé viðstaddur. Það eru þeir sem við þurfum að eiga orðastað við og ég vil ítreka að ég vil helst ekki hefja mál mitt fyrr en hæstv. fjmrh. er kominn í þingsal. --- Má ég spyrja hæstv. forseta, tekur það langan tíma að ná í hæstv. ráðherra?

Nú getur forseti ekki svarað hve langan tíma það tekur, en eins og forseti hefur áður nefnt, þá mun hæstv. fjmrh. vera í húsinu og forseti hefur gert ráðstafanir til þess að gera honum viðvart og væntir þess að hann komi hér í salinn.

Ég veit að þetta er erfitt fyrir hæstv. forseta og skal því hefja mál mitt en það er auðvitað ekki nokkur mynd á þessari umræðu að hér skuli ekki vera formenn helstu nefnda og ríkisstjórnin öll, það af henni sem er hér á landi. Auðvitað virðum við ef menn eru að skyldustörfum erlendis en það er alveg lágmark að menn taki þátt í umræðu um fjárhagsstöðu eigin málaflokka. Hv. 2. þm. Austurl. hefur annast framsögu fyrir nefndaráliti minni hlutans og ég ætla ekki að þreyta hv. þingmenn með því að endurtaka það sem hann sagði. Við í minni hlutanum erum sammála um það sem þar kom fram en ég ætla að víkja að ýmsu því sem honum vannst ekki tími til að gera skil. Fyrst ætla ég að segja að það er átakanlegt að við skulum enn standa frammi fyrir 10 milljarða halla þó að tekjur ríkissjóðs hafi aukist um nær 3 milljarða á yfirstandandi ári og ósýnt er hver hallinn verður á endanum þegar gengið verður frá lokun fjárlaga ársins 1995. Hér í morgun fór fram merkileg umræða um ástandið í fjármálum heimilanna og við skyldum ætla að þau hljóti að vera nátengd því sem við erum að gera hér. Þar blasir við slíkur vandi að ég hygg að þegar við afgreiðslu fjárlaga næsta árs hljótum við að taka það ástand alvarlega til athugunar áður en hálf þjóðin verður beinlínis gjaldþrota. En gallinn er sá að þessi hæstv. ríkisstjórn er málefnalega gjaldþrota og rétt í þessu var verið að leggja á borð okkar frv. til laga um aðgerðir í ríkisfjármálum og það er ekki fögur sjón sem þar blasir við því að enn á að herða sultarólina, þ.e. fólkið í landinu á að herða sultarólina. Ég fæ ekki séð hvernig þetta ástand endar og það var ekki að ófyrirsynju að hv. 5. þm. Suðurl. tók það mál upp utan dagskrár á þessum morgni. Það hefur áður komið fram að þetta frv. til fjáraukalaga er gervifrv. að því leyti að frestað er til 3. umr. viðamiklum málaflokkum sem samkomulag er ekki um innan ríkisstjórnarinnar og verður því að bíða þeirrar umræðu til að sjá hver niðurstaðan verður úr því. En einn er sá málaflokkur sem menn hafa ekki þrek til að takast á við og það eru menntamálin í landinu. Þar er haldið áfram að skera niður og það blasir við að frá 1991 hafa framlög til menntamála lækkað um 2,1 milljarð. Enn stendur til að fresta, samkvæmt frv. sem liggur á borðum okkar um aðgerðir í ríkisfjármálum, öllu því sem til bóta átti að verða í grunnskólamálum og verður það auðvitað rætt seinna. En alvarlegast er e.t.v. ástandið í Háskóla Íslands. Þar vantar beinlínis 300 millj. til þess að halda uppi þeirri kennslu sem háskólinn hefur tekið að sér og í nývígða Þjóðarbókhlöðu vantar umtalsvert fé til þess að hægt sé að koma henni af stað svo að sómi sé að. Ég fæ því ekki séð hvernig við getum haldið svona áfram. Jöfnunarsjóð sveitarfélaga vantar á yfirstandandi ári allt að 300 millj. kr. og þannig mætti lengi halda áfram. Ég held að hæstv. ríkisstjórn þyrfti að setjast niður og reyna að gera sér grein fyrir hvert hún er í raun og veru að fara. Nú er ég viss um að hún á ekki ein sök á öllum óförum í ríkisfjármálum og --- hvað er nú orðið af hæstv. ráðherra?  Ég sé ekki betur en það hljóti að verða að vinna að öðru frv. til fjáraukalaga sem allra fyrst vegna þess að hér er vandinn á engan hátt leystur og hallinn á eftir að hækka umtalsvert þannig að ég sé ekki ástæðu til að vera að fara ofan í það í smáatriðum. Það er auðvitað ekki haus eða sporður á stjórn ríkisfjármála og það er ekki annað sýnt en það haldi hér áfram. Við alþýðubandalagsmenn munum að sjálfsögðu sitja hjá við afgreiðslu þessa frv. og vonum að sem fyrst verði reynt að vinna frv. til fjáraukalaga sem eitthvert mark er takandi á.

Virðulegi forseti. Það liggur fyrir við 2. umr. um fjáraukalög fyrir árið 1994 að forsendur fjárlaga stóðust ekki frekar en endranær. Breyting frá fjárlögum er að tekjur verða samkvæmt því sem nú er áætlað 2,6 milljörðum kr. hærri en áætlað var en það dugar þó ekki til að halda sama halla og var í fjárlögum yfirstandandi árs því að gjöldin hækka einnig um 3,9 milljarða kr. samkvæmt frv. og síðan koma breytingartillögur til viðbótar frá meiri hluta fjárln. sem eru í kringum 200 millj. kr. Áætlun gerir því ráð fyrir að mismunurinn verði a.m.k. 1,5 milljarðar kr. ef þessar breytingartillögur eru teknar með í reikninginn. Það liggur einnig fyrir samkvæmt því sem hv. formaður fjárln. sagði í framsögu sinni um nefndarálit meiri hlutans að enn er eftir að taka á nokkrum atriðum sem ekki hefur verið ákveðið hvernig verða afgreidd. Þau vandamál eru nokkuð stór og ef við leggjum gróft saman þær upphæðir sem þar er um að ræða þá er það um einn milljarður kr. og mundi fjárlagahallinn hækka sem því næmi ef við því yrði orðið. Með öðrum orðum, þá hækkar fjárlagahallinn líklegast í ár um upp undir 5 milljarða kr. svo að hann verður engan veginn 9,6 milljarðar kr. eins og áætlað var í fjárlögum heldur líklega 5 milljörðum kr. hærri. Það eru auðvitað ánægjulegar fréttir að tekjurnar skyldu hafa orðið hærri en fjárlög ársins gerðu ráð fyrir en því miður eru slæmu tíðindin þau að lánsfjárþörfin eykst, hún hækkar. Hrein lánsfjárþörf hækkar úr 11,7 milljörðum kr. í 20 eða um 8,8 milljarða kr. og heildarlánsfjárþörfin hækkar meira að segja allmikið frá því sem Ríkisendurskoðun gerði ráð fyrir þegar hún gerði skýrslu um afkomuhorfur ríkissjóðs á miðju ári. Þá var gert ráð fyrir því að lánsfjárþörfin yrði í kringum 31 milljarður kr. en núna lítur út fyrir að lánsfjárþörfin sé 36,5 milljarðar, heildarlánsfjárþörfin. Með leyfi forseta ætla ég að taka hér upp úr athugasemdum með frv. til fjáraukalaga þar sem mér finnst það ekki hafa komið nægilega skýrt fram hér, en mér finnst stærsta málið þegar við erum að ræða um fjárlög ársins vera lánsfjárþörf ríkissjóðs, hvað hún eykst í framhaldi af þeim halla sem ævinlega verður á hverju ári. Með leyfi forseta er í athugasemdum við frv. talað um lánahreyfingar: ,,Í fjárlögum 1994 var hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs áætluð 11,8 milljarðar. Að viðbættum afborgunum eldri lána var heildarlánsfjárþörf ríkissjóðs talin vera 27,7 milljarðar kr. Hrein lánsfjárþörf er nú áætluð 20,6 milljarðar kr. og heildarlánsfjárþörfin því 36,5 milljarðar kr.`` eða eins og ég sagði áðan um 8,8 milljörðum kr. hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Það er ekki nóg svo að ég bæti því við, það er ekki nóg að hallinn hafi hækkað núna um 3,9 milljarða kr. og bætist e.t.v. einn milljaður við í viðbót, heldur hefur lánsfjárþörfin hækkað um 8,8 milljarða kr.

Skýringin kemur fram.

Sú aukning skýrist að vísu, hæstv. fjmrh., af því að ríkissjóður hefur þurft að hafa milligöngu um 7 milljarða kr. lántöku fyrir Húsnæðisstofnun ríkisins þar sem innlend lánsfjáröflun stofnunarinnar hefur ekki gengið sem skyldi. Það er líka rétt að benda á það að ríkissjóður hefur þurft að fjármagna lán fyrir húsnæðiskerfið og það kemur m.a. til af því að fjmrn. hefur neitað að selja húsnæðisbréf á þeim kjörum sem markaðurinn krefst. Það hefur því ekki verið hægt að selja bréfin á þeim kjörum. Þar með hefur auðvitað safnast upp mikil skuld hjá ríkissjóði og ríkissjóður orðið að fjármagna húsnæðiskerfið. Síðan má bæta því við að það hækka einnig lánveitingar til Þróunarsjóðs sjávarútvegsins um hálfan milljarð kr. samkvæmt fjáraukalagafrv. Við vorum að ræða í gær um Þróunarsjóð sjávarútvegsins. Þar kom fram að búið væri að úthluta úr honum 1,5 milljörðum og stefndi í að það væru líklega 2 milljarðar kr. sem úthlutað væri úr Þróunarsjóðnum til þess að úrelda skip og eyðileggja. Þannig er þeim fjármunum varið. Virðulegi forseti. Mér finnst það nokkuð athyglisvert þegar við erum að skoða tekjuöflun ríkissjóðs á yfirstandandi ári að þrátt fyrir það að virðisaukaskattur á matvælum var lækkaður niður í 14% úr 24,5%, þá hefur orðið aukning í þeim sköttum og mér finnst eðlilegt að varpa þeirri spurningu fram hvort það sanni þá kenningu að þegar skattar lækka, þá verði meiri umsvif og velta í kjölfarið. Það er líka athyglisvert að tekjur af bifreiðum og bensíni verða lægri samkvæmt því sem nú er áætlað, lægri heldur en fjárlög gerðu ráð fyrir, en þar voru einmitt miklar hækkanir ákveðnar um síðustu áramót. Og þrátt fyrir það að þessar hækkanir hafi verið ákveðnar sem áttu að skila meiri tekjum til ríkissjóðs þá verða tekjurnar af þessum gjöldum, þ.e. bifreiðagjaldi og bensíni, lægri en gert var ráð fyrir. Í raun og veru sýnir það að boginn hefur verið spenntur nokkuð hátt. Það er ekki alltaf þannig að hækkanir sem eiga að skila auknum tekjum skila sér vegna þess að þá eru hlutirnir einfaldlega orðnir svo dýrir að fólk minnkar við sig notkun og kaup á þessum hlutum og þarna kemur það fram í því að fólk kaupir t.d. síður nýja bíla en það hefur gert á undanförnum árum þegar kaupmáttur var meiri hjá fólki, enda hefur dregist mjög mikið saman innflutningur og ekki síst í nýjum bílum. Sala eigna skilar einnig minna og enn þá einu sinni lægri tekjum heldur en fjárlög hafa gert ráð fyrir og það er eiginlega athyglisvert, ég held að ég muni það rétt að í fjárlagafrv. fyrir árið 1995 er ekki gert ráð fyrir neinum tekjum af sölu eigna og sýnir það nú að menn eru loks að átta sig á því að sala eigna skilar ekkert miklum tekjum í ríkissjóð, enda er oft og tíðum nánast um gjöf að ræða. Það er einnig rétt að vekja athygli á því að núna er farið að hafa þann háttinn á að yfirfæra heimildir á milli ára og skekkir það nokkuð myndina um afkomu ríkissjóðs. Um síðustu áramót, 1993--1994, var yfirfærsla á heimildum vegna rekstrar og stofnkostnaðar tæpir 2 milljarðar kr. sem kemur þá inn í tekjurnar á þessu ári eða til framkvæmda á þessu ári. Síðan er aftur fært á milli um næstu áramót en það stefnir þó í að það verði ekki sama upphæð þannig að þetta rúllar nú ekki sjálfkrafa í gegn heldur verður sennilega um minni upphæð að ræða næsta árið sem verður færð á milli. En þarna eru tveir milljarðar kr. sem ekki voru nýttir á síðasta ári og koma inn til framkvæmda og reksturs á þessu ári. Það er freistandi að gera hér nokkuð grein fyrir örfáum liðum í fjáraukalagafrv. eins og það er núna. Því miður var ég ekki hér við 1. umr. um þetta frv. en eftir því sem ég gat séð í þeim umræðum sem komnar eru út í þingtíðindum þá hefur ekki mikið verið farið í að skoða einstaka liði í því fjáraukalagafrv. sem liggur frammi og síðan hafa bæst við fleiri liðir í brtt. meiri hluta fjárln. Það verður þá fyrst fyrir að skoða að það kemur fram á ýmsum liðum að lýðeldishátíðin í sumar fór allmikið úr böndum og það er auðvitað ámælisvert að það skuli ekki hafa verið meira að marka þá áætlun sem gerð var um þann kostnað. Og það koma hér aukaframlög bæði hjá Alþingi, forsrn. og dómsmrn. vegna þessa máls. Það er auðvitað ekkert við því að gera úr því sem komið er. Það verður að standa við þær greiðslur sem búið er að efna til en það er ámælisvert að áætlunin skuli hafa farið svo mikið úr böndum sem greinilegt er að hún hefur gert. Ég get ekki látið hjá líða að nefna Byggðastofnun sem reyndar er enn óafgreidd hjá hv. fjárln. og mun verða rætt í 3. umr. hvort Byggðastofnun muni fá viðbótarframlag vegna búvörusamninga sem hún telur sig enn vanta. Ég ætla ekki að gera það sérstaklega að umræðuefni þar sem hv. formaður fjárln. hefur lýst því yfir að þetta verði skoðað fyrir 3. umr. En í fjáraukalagafrv. núna er viðbótarframlag að fjárhæð 300 millj. kr. og skýringin á því er að það sé vegna erfiðleika í atvinnulífi á Vestfjörðum og þar sé átt við þau lög sem samþykkt voru í vor um Vestfjarðaaðstoð. Mér finnst alveg fullkomin ástæða til að geta þess hér sem mér finnst hafa verið mjög rangfært oft og tíðum úti í þjóðfélaginu að hér er ekki um framlag, ekki um aðstoð sem beint framlag að ræða. Þetta er víkjandi lán. Þetta víkjandi lán á að greiða aftur eftir framleiðnihæfni þeirra fyrirtækja sem í hlut eiga. Það er líka ástæða til þess að árétta það að þetta lán hefur ekki enn, svo mér sé kunnugt um, verið greitt til nokkurra fyrirtækja. Ég legg enn og aftur áherslu á það að hér er um lán að ræða fyrir utan 15 millj. kr. sem áttu að fara til sérstakrar atvinnusköpunar, nýsköpunar, og er að ég held verið að úthluta eða a.m.k. komnar tillögur um úthlutun á því. En þau lán sem áttu að fara til fyrirtækjanna eru held ég ekki enn komin til greiðslu og jafnvel ekki enn búið að ákveða hverjir fái þau. Ég vil þá aftur minna á það að við vorum að ræða um áðan að Þróunarsjóður sjávarútvegsins fengi 500 millj. kr. til viðbótar í þessu fjáraukalagafrv. og það er ekki talin ástæða til þess að skýra það nema með einni línu í fjáraukalagafrv. og það verða alveg örugglega ekki jafnmiklar umræður um það hverjir fái þær 500 millj. kr. eins og búið er að verða um þessar 300 millj. kr. í víkjandi láni til Vestfjarða. Það er lítils háttar aukning til utanrrn. sem er einnig vert að vekja aðeins athygli á. Til hvers skyldi það nú vera? Prentun og útgáfa á gerðum og viðaukum í tengslum við EES-samninginn upp á tæpar 9 millj., þýðingarmiðstöð 14 millj. og síðan aukinn ferðakostnaður ráðuneytisins vegna formennsku Íslands í EFTA. Alls eru þetta í kringum 30 millj. kr. og kemur raunar ekki á óvart enda kostnaður við framkvæmd EES-samningsins, undirbúning og framkvæmd víða falin í ýmsum liðum í ráðuneytunum. Það hefur komið hér fram og ég nefndi það áðan að það er eftir að afgreiða ýmsa liði sem bíða til 3. umr. og er hægt að nefna það hér en ég ætla ekki að gera að sérstöku umtalsefni, það gefst tækifæri til þess í 3. umr. og það er um Innheimtustofnun sveitarfélaganna, þ.e. um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem þarf framlag vegna Innheimtustofnunar sveitarfélaganna. Hv. frsm. minni hluta nefndarinnar gerði vel grein fyrir því hér áðan. Það vantar einnig framlag til Byggðastofnunar vegna búvörusamnings og síðan jarðræktarframlög. Hvað Lánasjóð ísl. námsmanna varðar sem hér er gerð tillaga um að lækki um 65 millj. kr. þá hefur það komið fram að það er vegna þess að sjóðurinn hefur sett sér ákveðna reglu um hvað mikið ríkissjóður leggi fram af því fjármagni sem sjóðurinn þarf á að halda og það er 54%, minnir mig, af því sem sjóðurinn þarf á að halda í lántöku. Það er alveg staðreynd að lánasjóðurinn hefur sett sér þannig reglur við úthlutun lána að það kemur þannig út að lánþegum sjóðsins fækkar og þar af leiðandi eru framlög lægri sem þarf til úthlutunar. Það er einnig hægt að minna á það að enn þá hefur lánasjóðurinn ekki sett sér þær reglur að veita neina beina styrki eins og gert er í lánasjóðskerfum annarra þjóða. Hér á landi eru engir beinir styrkir heldur aðeins þau lán sem hægt er að fá í lánasjóðnum sem eru háð stífum reglum og oft og tíðum óréttlátum reglum, vil ég segja. Mér hefði fundist eðlilegra að hækka þá heldur hlutfallið og stuðla að því að lánasjóðurinn liðkaði til þessar reglur og gæti þá notað það fjármagn sem hann átti upphaflega að hafa. Það kemur einnig fram í þessu frv. og ásamt því sem Ríkisendurskoðun gerði grein fyrir um framkvæmd fjárlaga fyrir sex mánuði þessa árs að atvinnutryggingardeild Byggðastofnunar hefur fengið niðurfellingu upp á rúman milljarð króna sem kemur inn í þennan heildarpakka. Niðurfellingu um rúman milljarð króna, 1 milljarð og 32 millj. kr. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, ef hann heyrir mitt mál, hverjir fengu þá niðurfellingu? Hvað er verið að fella niður af lánum hjá atvinnutryggingardeild Byggðastofnunar? Þarf ekki að ræða það svona álíka eins og víkjandi lán til Vestfjarða? Það væri hægt að fara mörgum orðum um þann kafla sem tilheyrir heilbr.- og trmrn. en af því að hv. frsm. minni hluta fjárln. hefur gert mjög vel grein fyrir því í sínu nál. þá ætla ég ekki að endurtaka það en vil aðeins minna á að í fjáraukalagafrv. núna er farið fram á 400 millj. kr. aukafjárveitingu vegna lífeyristrygginga. Síðan kemur það fram í fjárlagafrv. fyrir næsta ár að það á enn að leika sama leikinn í næstu fjárlögum, þ.e. það á að draga úr framlögum til lífeyristrygginga og síðan er alltaf komið með fjáraukalagafrv. sem sýna að það verður að bæta við þetta. Það er svolítið merkileg ein setning í fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Það á að takast að draga úr lífeyristryggingum með því að skerða bætur þeirra lífeyrisþega sem fá húsaleigubætur á næsta ári. Það verður athyglisvert að fylgjast með því hvernig á að framkvæma það. Hvernig eiga húsaleigubæturnar að hafa áhrif á það og er hægt að gera það algjörlega án lagabreytinga? Við vorum að fá rétt áðan á borð hjá okkur frv. til ráðstafana í ríkisfjármálum. Ég gat ekki séð að þar væri neitt tekið á neinum lögum sem tilheyrðu lífeyristryggingum þannig að það er spurning hvort það á að breyta þessum réttindum bara með reglugerðarbreytingum í heilbrrn., rétt eins og oft hefur verið gert og síðast á miðju sumri í sambandi við tekjutryggingu ekkna og örorkulífeyrisþega. Í fjmrn. er farið fram á 300 millj. kr. aukafjárveitingu til kaupa á húseigninni Rauðarárstíg 25 af Byggðastofnun og Framkvæmdasjóði og utanrrn. er að flytja þangað. Mér er spurn hvort ekki hefði verið hægt að gera þetta á einhvern ódýrari hátt heldur en að kaupa hús upp á 300 millj. kr. og svo er kannski eftir --- maður getur slegið fram 50--100 millj. til að breyta þessu húsnæði svo utanrrn. geti flutt inn í það eða kannski er það flutt inn í það án þess að mér sé kunnugt um það. En það er alla vega verið að fara fram á 300 millj. kr. aukafjárveitingu vegna þessara kaupa. Síðan langar mig til að gera að umtalsefni brtt. hv. meiri hluta fjárln. Ég get samþykkt að mörgu leyti þær breytingar því mér sýnist að þar sé verið að leiðrétta ýmislegt sem ekki var tekið tillit til við gerð fjárlaga þrátt fyrir ábendingar okkar í minni hluta fjárln. og allmargra hv. þm. á Alþingi. Það er vissulega til bóta margt af því sem verið er að gera nema eins og ég segi að ég er mjög ósátt við það að það skuli verið að skerða eða lækka framlagið til Lánasjóðs ísl. námsmanna. Í iðnrn. er verið að óska eftir í brtt. 15 millj. kr. fjárveitingu til markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar og því á að verja til að fjármagna athugun á sérstökum kostum í orkufrekum iðnaði og m.a. verður athuguð hagkvæmni af rekstri sinkverksmiðju í samstarfi við bandaríska aðila. Það væri nokkuð fróðlegt að vita það hvað markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar hefur notað mikið fjármagn á undanförnum árum til þess að athuga sérstaka kosti í orkufrekum iðnaði og hversu mikið af því ætli hafi skilað sér í því að fyrirtæki hafi komið hingað eða orðið hér til. Hins vegar tók ég eftir því að í frv. sem liggur á borðum okkar um ráðstafanir í ríkisfjármálum á að skerða Atvinnuleysistryggingasjóð um framlag sem hann hefur fengið til þess að veita fólki til atvinnusköpunar til þess að vera á launum við að stofna til nýrra fyrirtækja. En það virðist vera allt í lagi að veita 15 millj. kr. til markaðsskrifstofunnar til þess að gera meiri athuganir á orkufrekum iðnaði. Mér liggur nú við að spyrja, en ég veit ekki til hverra ég ætti að beina þeirri spurningu þar sem hæstv. samgrh. er ekki hér staddur en helst hefur heyrst að þetta sé mikið áhugamál hans eða landbrh. öllu heldur vegna þess að hér er um að ræða sinkverksmiðju sem hann hefur hug á að tengja Áburðarverksmiðju ríkisins. Ég velti því fyrir mér hvort það sé það hagstæðasta fyrir okkur þó auðvitað þurfum við á öllum ráðum að halda í sambandi við ný atvinnutækifæri, hvort það sé það ráðlegasta fyrir okkur á sama tíma og landbúnaðurinn er að reyna að einbeita sér að því að vera sem allra vistvænastur, gera landið að hreinni ímynd fyrir vistvænan landbúnað og framleiðslu þá skuli hæstv. landbrh. vera að beita sér fyrir því að reyna að koma hér inn sinkverksmiðju sem ég held að bæti ekki þá ímynd því mér skilst að það sé verksmiðja sem flestar þjóðir vilji losna við að hafa starfandi í sínu landi. Ég hef miklar efasemdir um að þessu fjármagni sé vel varið með því að veita það til markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar. Virðulegi forseti. Ég hef komið þeim athugasemdum á framfæri sem mér fannst nauðsynlegt að gera í þessari umræðu og vekja athygli á því sem helst hefur vakið athygli mína í þeirri afgreiðslu sem ég hef tekið þátt í núna síðustu daga. Ég tel að þetta frv. sanni það enn og aftur að fjárlögin voru óraunhæf, að fjárlagahallinn verður ekki 9,6 milljarðar heldur verða gjöldin líklega 5 milljörðum kr. hærri en gert var ráð fyrir. Og það að hallinn verði hugsanlega ekki nema 12--13 milljarðar er fyrst og fremst vegna þess að tekjurnar urðu meiri sem hæstv. ríkisstjórn hafði heldur ekki gert ráð fyrir. En það sýnir, eins og ég sagði enn og aftur, að fjárlagagerðin er í skötulíki og ekki nægilega marktækt unnin.

Virðulegi forseti. Ég vil við þessa umræðu um fjáraukalög fyrir árið 1994 koma inn á nokkur atriði, en hv. formaður fjárln. hefur gert grein fyrir þeim breytingartillögum sem meiri hluti fjárln. hefur lagt fram og eru til umræðu. Áður en ég kem að því að ræða einstaka liði þeirra breytingartillagna vil ég aðeins út af ræðum hv. stjórnarandstæðinga segja að það er eðlilegt að stjórnarandstaðan geri athugasemdir við að það sé halli á ríkissjóði. Það er áhyggjuefni okkar allra og hefur verið undirstrikað mjög rækilega í þingsölum af hv. þm. stjórnarliðsins. En vandi okkar liggur í því að tekjur hafa fremur lækkað en hækkað og í mörgum tilvikum er erfitt að koma böndum á útgjöld einstakra stofnana og þróunin hefur verið sú að það hefur verið leitað eftir auknum útgjöldum á flestum sviðum ríkisrekstrar má segja. Þess er skemmst að minnast og vil ég, hæstv. forseti, nota tækifærið og nefna það að 1. des. var tekið í notkun glæsilegt hús fyrir Landsbókasafn -- Háskólabókasafn og Þjóðarbókhlaðan tekin í notkun með hátíðlegri athöfn. En það liðu ekki nema nokkrir dagar þangað til byrjað var að kvarta undan því af stjórnendum þeirrar stofnunar að það vantaði stórkostlega fjármuni, það yrði kotungsbragur á búskap í því glæsilega húsi. Hæstv. forseti. Ég má til með að nefna þetta vegna þess að ég undraðist mjög þennan málflutning forstöðumanns Landsbókasafnsins og tel það ekki vænlegt til þess að skapa skilning hjá almenningi þegar þannig er gengið fram strax á fyrstu dögum án þess að það liggi nokkuð fyrir hvernig Alþingi ætli að afgreiða framlög til þeirrar stofnunar sem vissulega er mikilvæg. Þetta vildi ég að kæmi fram í upphafi máls míns vegna þeirra orða hv. stjórnarandstæðinga sem töluðu um að víða þyrfti að auka útgjöldin en gagnrýndu um leið að halli væri á ríkissjóði. Í tillögum meiri hluta fjárln. er m.a. tillaga um hækkun á framlögum til rekstrar vegna umboðsmanns Alþingis. Það er ekki há upphæð, það er 1 millj. kr. Af þessu tilefni vil ég segja að ég tel að vísu að þessi stofnun sé prýðilega rekin og þarna fari fram mjög mikilvæg starfsemi, en það er umhugsunarefni fyrir okkur hv. þm. að það skuli þurfa jafnumfangsmikla starfsemi og fer fram hjá umboðsmanni Alþingis til þess að sinna athugasemdum sem koma fram við einstakar stofnanir ríkisvaldsins. Það er nauðsynlegt og afar mikilvægt að reyna að hemja vöxt slíkra stofnana, að það sé ekki algerlega sjálfvirkt hvernig útgjöld geti þar aukist. Undir menntmrn. er gerð tillaga um hækkun á framlögum til Námsgagnastofnunar upp á 10 millj. kr. Þetta er viss leiðrétting vegna virðisaukaskattsgreiðslna en ég vil undirstrika það, og það kemur reyndar fram í greinargerð með brtt. meiri hluta fjárln., að gert er ráð fyrir því að samsvarandi leiðrétting fari fram á frv. til fjárlaga fyrir árið 1995. Af því tilefni vil ég segja að ég tel að Námsgagnastofnun sé mjög mikilvæg stofnun og sinni grunnskólunum ágætlega og það þurfi að gæta þess að hún geti sem best sinnt þeirri þjónustu. Grunnskólarnir eru mjög mikilvægir í okkar menntakerfi og Námsgagnastofnun tengist því að sjálfsögðu. Ég vildi nefna þetta alveg sérstaklega. Undir landbrn. er gerð tillaga um hækkun á framlagi til Veiðimálastofnunar. Þetta tengist veiðieftirliti vegna laxveiða. Það hefur komið í ljós að það þarf að herða eftirlit með laxveiðum. Samfara fjölgun hafbeitarstöðva og auknu laxeldi hefur að því er virðist þörfin aukist fyrir þetta eftirlit. Það er mjög mikilvægt vegna þeirra sem eru með laxveiðiár og með ræktun lax í ám að það sé tryggt að ekki sé stunduð ólögleg laxveiði. Þess vegna vil ég undirstrika það og leggja áherslu á að þetta framlag er nauðsynlegt og raunar mikilvægt. Það eru hér fleiri liðir. Ég heyrði það á hv. þm. Guðna Ágústssyni áðan þegar hann ræddi um stjórn fundarins að hann hefur áhyggjur af því að meiri hluti fjárln. hefur nú gert tillögur um að leiðrétta framlög til tiltekinna sjúkrastofnana, en samkvæmt brtt. meiri hluta fjárln. er gert ráð fyrir því að hækka framlög til Sjúkrahússins á Akranesi um 28 millj. kr., Fjórðungssjúkrahússins í Neskaupstað um 23 millj. kr. og framlög til Garðvangs um 3 millj. kr. auk þess sem Ríkisspítalar og Borgarspítali fá leiðréttingu á framlögum sem er upp á mjög háar fjárhæðir. Vegna orða hv. 5. þm. Suðurl., Guðna Ágústssonar, þá vil ég segja það og minna hann á að verulegur hluti þessa uppsafnaða vanda er frá tíð þeirrar ríkisstjórnar sem hann studdi sl. kjörtímabil. Við umræðu um fjárlög þessa árs kom það fram að meiri hluti fjárln. hafði óskað eftir því að heilbrrn. gerði úttekt á rekstri þessara stofnana og að gerð yrði tillaga um með hvaða hætti þessum uppsafnaða halla yrði mætt og niðurstaða hafi fengist. Það hafi verið gerðir samningar við þessi tvö sjúkrahús sérstaklega og einnig við Ríkisspítala og Borgarspítala og niðurstaðan liggur fyrir í formi tillagna. Ég tel að hv. þm. hefði fremur átt að fagna þessu en að nota þetta tækifæri til þess að skapa sér tilefni til umræðu um stjórn fundarins sem var mjög undarleg satt að segja. En þessar tillögur eru mjög mikilvægar og sýna að þarna var uppsafnaður vandi sem heilbrrn. hafði því miður ekki fallist á eða viðurkennt, vonandi áttað sig á en ekki komið neinni niðurstöðu frá sér. Hún er fengin núna og því ber að fagna. Hins vegar vil ég taka það fram að það eru eftir sem áður óleyst viðfangsefni eins og jafnan er gagnvart ýmsum sjúkrastofnunum en vonandi tekst að ná endum saman og gera tillögur sem leysa þann vanda. En samt sem áður vil ég taka það fram, hæstv. forseti, að við þurfum að beita aga og aðhaldi gagnvart ríkisstofnunum, ekki bara í heilbrigðiskerfinu heldur sem víðast og í raun alls staðar og ég held að sú ríkisstjórn sem nú situr að völdum og stjórnarmeirihlutinn hefur beitt sér mjög fyrir því að efla aga í ríkiskerfinu og það hefur borið árangur. Hins vegar stöndum við frammi fyrir því að kröfurnar um þjónustu hafa aukist og við þingmenn verðum að velja og hafna, forgangsraða og sýna sanngirni. Ég tel mjög mikilvægt að við lítum yfir landið allt og reynum að tryggja að ekki síst þær stofnanir sem sinna heilbrigðisþjónustunni fái sanngjarna meðferð í afgreiðslu fjárlaga. Undir fjmrn. er hér brtt. sem lýtur að minni vaxtaútgjöldum. Því ber að fagna en ég sá ekki að þeir hv. þm. sem töluðu hér af hálfu stjórnarandstöðunnar legðu mjög mikið upp úr því að draga þá staðreynd fram að vextir hafa lækkað. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Þó vil ég aðeins nefna, ekki síst vegna orða hv. 6. þm. Vestf. sem vakti athygli á brtt. meiri hluta fjárln. um framlög undir liðnum Ýmis orkumál, 15 millj. kr., vegna undirbúnings og markaðsleitar vegna stóriðju, að þessu ber að fagna alveg sérstaklega. Ef það eru tækifæri í augsýn sem þarf að skoða betur, þá tel ég afar mikilvægt að nýta og leggja nokkra fjármuni til undirbúningsvinnu vegna þess. Það skiptir okkur afskaplega miklu máli að allra leiða sé leitað til þess að koma hér upp stóriðjurekstri sem nýtir þá orku sem við höfum þegar virkjað og er ekki nýtt í dag. Því fagna ég þessu. Það var ánægjulegt að heyra hv. þm. vekja sérstaka athygli á því að landbrh. hefði beitt sér í þessu máli og því ber svo sannarlega að fagna. Varðandi þá þætti sem nefndir hafa verið hér, bæði af hv. formanni fjárln. og eins þeim sem hér hafa talað, um að óleyst séu mál sem snúa m.a. að Innheimtustofnun sveitarfélaga og Jöfnunarsjóði sveitarfélaga vegna slakrar innheimtu barnsmeðlaga þá vil ég segja að að þessu máli þarf að vinna. Þetta er ekkert einfalt mál, en ég tel að það þurfi að leita ásættanlegrar niðurstöðu hvað þetta mál varðar. Þarna er vissulega um vanda að ræða vegna þess að þetta snýr að útgreiðslum úr jöfnunarsjóði en samkvæmt lögum ber Jöfnunarsjóður sveitarfélaga ábyrgð á því að Innheimtustofnunin hafi fjármuni til að standa skil á sínum greiðslum. Þetta verður hins vegar að skoða og ég vona að fyrir 3. umr. hafi fengist einhver niðurstaða sem aðilar geti orðið ásáttir um. Varðandi önnur atriði svo sem það sem nefnt var um byggðastjórnun og jarðræktarframlög ætla ég ekki að hafa mörg orð um. Það kemur í ljós hvaða niðurstaða verður þar. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þessar brtt. sem meiri hluti fjárln. flytur. En ég vænti þess að það takist að ljúka afgreiðslu fjáraukalagafrv. Það er mikilvægt að því megi ljúka sem allra fyrst þannig að það verði hægt að fara að vinna grundvelli þess.

Virðulegur forseti. Hv. 1. þm. Vesturl. talaði um það í ræðu sinni að stjórnarandstæðingar í fjárln. krefðust aukinna útgjalda en gagnrýndu jafnframt halla á ríkissjóði. Ég lét í ljós þá skoðun í minni ræðu að það ætti að nota svigrúmið hjá Lánasjóði ísl. námsmanna til að rétta hag námsmanna. Ég krafðist aukinna útgjalda að því leyti. En hitt vil ég segja að halli ríkissjóðs er nátengdur atvinnustefnunni í landinu. Ég er þeirrar skoðunar að menn ráði ekkert við halla ríkissjóðs vegna þess að þjónustuþörfin er mikil eins og hv. 1. þm. Vesturl. sagði nema að ná tökum á atvinnuþróuninni í landinu. Það er mál númer eitt ef svo má segja og tvö og þrjú. Því að eins og ég gat um í ræðu minni þá er þessi atvinnuvandi jafnframt mesti ríkisfjármálavandinn og drjúgur hluti af halla ríkissjóðs stafar einmitt af ástandinu í atvinnumálum. Þessu má ekki gleyma.

Hæstv. forseti. Vegna orða hv. 2. þm. Austurl. vil ég segja að við fjöllum ekki á Alþingi um úthlutunarreglur Lánasjóðs ísl. námsmanna. Stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur komist að niðurstöðu um úthlutunarreglur og á grundvelli þeirra úthlutunarreglna hefur komið í ljós að það þarf ekki að nýta þá fjármuni sem fjárlagaheimildir höfðu gert ráð fyrir. Við erum að fella þá staðreynd að fjárlögum. Hvað varðar atvinnustefnuna þá er ég alveg sammála hv. þm. um að það hefur verið og er vandi í okkar atvinnulífi sem endurspeglast síðan í tekjum ríkissjóðs. Ég held að okkur sé báðum ljóst að við leysum það ekki með því að hækka skatta og enn síður að auka ríkisútgjöldin. Staða ríkissjóðs og staða atvinnuveganna eru nátengdar en sem betur fer þá blasir við betri tíð að því er virðist. Það er vöxtur í atvinnulífinu og svo sannarlega ber að vona að hann verði varanlegur og komi í ljós og ríkissjóður verði var við þann bata þó það gerist ekki í neinum stökkum. Við verðum að fara varlega, við verðum að gæta þess að verðbólgan fari ekki á skrið og við missum tök á þeim stöðugleika sem hefur verið einkenni þeirrar stjórnarstefnu sem hér hefur verið við lýði síðustu ár.

Virðulegur forseti. Það er rétt að fjárln. fjallar ekki um úthlutunarreglur Lánasjóðs ísl. námsmanna. Hins vegar er forustuhlutverk menntmrn. ótvírætt í þessu efni. Sjóðurinn heyrir undir það ráðuneyti. Ég mælti þessi aðvörunarorð vegna þess að hér segir: ,,Reynslan af nýjum lögum og úthlutunarreglum sjóðsins benti til að unnt væri að lækka þetta hlutfall, þar af leiðandi ríkisframlagið til sjóðsins. Enda hefur verið skipaður starfshópur til að endurmeta hlutdeild ríkissjóðs í fjármögnun sjóðsins.`` Það á sem sagt að nota tækifærið af því að úthlutunarreglurnar hafa fækkað fólki við nám til að lækka framlag til sjóðsins. Það er stefnumörkunin sem í þessu felst. Það er stefnumörkunin frá menntmrn., frá ríkisstjórninni og sem meiri hluti hv. fjárln. tekur undir.

Virðulegur forseti. Eitthvað passar þetta allt illa saman hjá hv. þm. vegna þess að í dag er það þannig að það hefur aldrei verið meiri aðsókn að framhaldsskólum og okkar háskólum. Ég sé ekki betur en að ungmenni þessa lands eigi greiðan aðgang að námi sem sést m.a. á því að vandi háskólans felst í því að það eru svo margir sem leita eftir að komast í þann skóla. Við höfum stofnað háskóla á Akureyri, við höfum eflt Kennaraháskólann, við höfum eflt Tækniskólann og þannig mætti lengi telja. Sem betur fer. Það er grundvöllur þessarar þjóðar að sem flestir geti stundað langskólanám og eflt þannig menntun í landinu og þá möguleika sem við höfum til að efla atvinnulífið og menningu í landinu.

Virðulegur forseti. Hv. 1. þm. Vesturl. furðaði sig á því að ég skyldi ekki fagna því að það væri tækifæri í augsýn með einhverja stóriðjukosti í sambandi við þær 15 millj. sem veita á til markaðsskrifstofu iðnrn. Ég vil bara benda á það eins og ég gerði áðan að ég tel að hér sé um mengandi stóriðju að ræða. Við kvennalistakonur erum ekki á móti stóriðju, enda höfum við lagt fram frv. um vetnisframleiðslu sem er stóriðja, en við erum á móti mengandi stóriðju. Ég efast um að sinkverksmiðja sé eitthvað annað en mengandi stóriðja, a.m.k. hefur hún verið það í öðrum löndum. Í öðru lagi þá held ég að þeim 15 millj. kr. væri betur varið til að styrkja ýmis atvinnufyrirtæki sem eru að þreifa sig áfram í nýsköpun og nýrri atvinnu hér á landi en að veita því til markaðsskrifstofunnar í þessu skyni. Það er fyrst og fremst það sem ég átti við með þessari athugasemd hér áðan. Hv. 1. þm. Vesturl. gerði einnig athugasemd við það að við stjórnarandstæðingar hefðum ekki haft á orði þann gleðiboðskap að vextir hefðu lækkað á þessu ári. Það er vissulega rétt að vextir lækkuðu framan af árinu en þeir hafa bara því miður verið að hækka núna seinni hluta ársins. Það stefnir í að þeir muni halda því áfram.

Hæstv. forseti. Það væri fróðlegt að heyra það hjá hv. 6. þm. Vestf., hvort Kvennalistinn muni greiða atkvæði gegn því komi fram frv. hér á þinginu um að reisa sinkverksmiðju. Það væri fróðlegt að fá það klárt fram. Þá liggur það fyrir og þingið getur unnið að málinu í ljósi þess.

Virðulegi forseti. Það væri náttúrlega mjög ánægjulegt ef við kvennalistakonur, sem erum ekki nema fimm í þinginu, hefðum eitthvert vald á að ráða því hvaða frv. eru lögð fram af hálfu stjórnarinnar. Ég vildi að svo væri í fleiri málum. En hvort við munum greiða atkvæði gegn því ef hugsanlega kemur fram frv. um sinkverksmiðju er ekkert hægt að segja á þessu stigi málsins. Það fer alveg eftir því hvernig sú verksmiðja væri og hvort hún væri mengandi þegar allt kæmi til alls. Hins vegar benti ég á að sinkverksmiðjur hafa yfirleitt þótt mjög mengandi starfsemi í öllum öðrum löndum.

Hæstv. forseti. Það er oft þannig þegar rætt er um stóriðju þá er vakinn upp sá draugur að hún sé mjög mengandi. Sinkverksmiðja hefur verið til umræðu og vegna þess flutti hv. þm. Hjörleifur Guttormsson fyrirspurn í þinginu um það. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ef svo er hvert er þá álit ráðuneytisins á umhverfisþáttum er tengjast slíkri verksmiðju.`` Í svari ráðuneytisins segir, með leyfi forseta: ,,Þau gögn sem Zink Corporation of America hefur lagt fram til þessa gefa til kynna að mengun frá umræddri vinnslu sé innan þeirra almennu marka sem sett eru í mengunarvarnareglugerð.`` Það hlýtur að vera aðalatriði málsins að mengun sé innan þeirra reglna sem við setjum. Ef mengun fer hins vegar út fyrir þær reglur þá hljóta stjórnvöld að grípa til aðgerða. En niðurstaðan er sú og það hefur komið fram í þinginu í svari til hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að mengun er talin innan þeirra marka sem sett eru.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigbjörn Gunnarsson, formaður fjárln., hefur gert rækilega grein fyrir frv. til fjáraukalaga sem hér er til umræðu. Það hefur einnig varaformaður nefndarinnar, hv. þm. Sturla Böðvarsson, gert og vil ég taka undir það sem þeir hafa sagt í umræðunni. Það hefur tekist gott samkomulag milli stjórnarflokkanna um þetta frv. til fjáraukalaga og mér sýnist að það taki á ýmsum vanda sem nauðsynlegt var að sinna að þessu sinni. Eins og kunnugt er þá hefur ríkissjóður átt í hremmingum og þrengingum um alllangt skeið. Hann hefur verið rekinn með halla um meira en tíu ára skeið og það veldur sannarlega áhyggjum þegar svo gerist ár eftir ár. En það er einnig kunnugt að staða þjóðarbúsins hefur verið erfið núna sl. þrjú ár. Það þarf ekki að rekja þá sögu. Þá sögu þekkja allir og finna allir fyrir þeim þrengingum sem hafa átt sér stað í þjóðfélaginu. Auðvitað setja slíkar þrengingar sitt mark á ríkisfjármálin og gera það að verkum að svigrúmið er þrengra og að grípa verður til harðari aðgerða á sviði sparnaðar og aðhalds en ella þyrfti þegar um góðæri er að ræða. Það vekur sannarlega athygli að á síðasta áratug, þegar hér ríkti mikið góðæri í landinu, þá var ríkissjóður eigi að síður rekinn með allmiklum halla og væri sannarlega ástæða til þess að skoða þau mál betur, þó ég ætli ekki að gera það að þessu sinni. Þó er eitt sem hefur vakið athygli mína og það var ræða hv. þm. Guðna Ágústssonar, sem ég leit svo á að væri dulbúið andsvar við ræðu flokksbróður hans, hv. þm. Jóns Kristjánssonar, þó sú ræða væri flutt hér undir fororði þess að verið væri að ræða stjórn hæstv. forseta. Þar var hv. þm. Guðni Ágústsson að gera athugasemdir við að hér væri tekið á málefnum sjúkrahússins á Norðfirði og hins vegar Sjúkrahússins á Akranesi. Skuldasaga sjúkrahússins á Norðfirði er nefnilega táknræn fyrir skuldasögu ríkisfjármála sl. ár og sl. mörg ár og kann að vera að við sjáum í þeirri skuldasögu í hnotskurn hvernig staðið hefur verið að rekstri ríkisfjármála um langt skeið. Það vill svo til, hv. þm. Guðni Ágústsson, að hér er verið að taka fyrst og fremst á uppsöfnuðum vanda frá árinu 1987--1991. Í bréfi frá Fjórðungssjúkrahúsinu á Norðfirði er einmitt tekið saman hvernig skuldirnar hafa hlaðist upp og það er athyglisvert að á árunum 1987--1991 þá söfnuðust þar upp skuldir er námu tæpri 21 millj. kr. Hvernig var þessi rekstrarhalli fjármagnaður hjá sjúkrahúsunum? Ég efast um að hv. þm. Guðni Ágústsson hafi haft af því miklar áhyggjur á góðærisárunum 1987--1991 að það væri sjúkrahús á landsbyggðinni sem ætti við slíkan rekstrarvanda að stríða. Hvernig ætli þessi fjárlagahalli hafi verið dulinn? Hjá ríkissjóði? Nei, ekki hjá ríkissjóði. Hjá sjúkrahúsinu sjálfu? Kann að vera í lánum í sparisjóðnum á Norðfirði, en að stærstum hluta hjá sveitarfélaginu. Það var enginn annar til þess gerður aðili tilbúinn til að koma þar til hjálpar nema sveitarfélagið í Neskaupstað. Og er það vitnisburður um mikla stjórnvisku á góðærisárum þegar allt blómstrar, þjóðartekjur eru miklar og allt leikur í lyndi, að geta þá ekki einu sinni staðið í skilum við sjúkrahús á landsbyggðinni, að geta þá ekki einu sinni staðið í skilum við heilbrigðisþjónustuna í landinu. Og koma svo nú með stórar yfirlýsingar og mikil orð og tala um að hæstv. ríkisstjórn bregðist með því að hafa ekki tök á að standa að meiri fjárveitingum til mikilvægra stofnana í landinu. 
             Já, það er rétt að hv. þm., 3. þm. Austurl., vakti einmitt athygli á því hér, sem ég hafði gleymt, hver það var sem fór með stjórn heilbrigðismála á þessum tíma. Hver var hæstv. heilbrrh. á þessum árum? Það var enginn annar en flokksbróðir hv. þm. Guðna Ágústssonar,  
             Að koma svo hér og tala með stórum orðum um fjármálastjórn og að það vanti fjárveitingar hingað og þangað, það er ekki trúverðugt, a.m.k. á ég mjög erfitt með að taka mark á slíkum yfirlýsingum. Enda ræddi hv. þm. Jón Kristjánsson, sem þekkir þessi mál mjög vel, hefur kynnt sér þau mjög vel, hefur reynt að leggja sitt af mörkum til að leiðrétta þetta ófremdarástand, hann kom ekki inn á þetta í ræðu sinni. Þess vegna var ræða hv. þm. Guðna Ágústssonar ekkert annað en dulbúið andsvar við ræðu hv. þm. Jóns Kristjánssonar. Auðvitað leggjum við okkur fram, bæði ég og hv. þm. Jón Kristjánsson, í því að leiðrétta óráðsíuna frá árunum 1987--1991. Það var einmitt það sem gerir okkur enn erfiðara um vik að takast á við ríkisfjármálin, hin gamla skuldasöfnun þegar kreppir að, að þurfa að vera með skuldir frá góðærisárunum. Að vera með skuldir frá góðærisárunum. Þessi skuld við sjúkrahúsið á Norðfirði er táknræn fyrir þessa skuldasögu og ættum við hv. þm. að hafa þessa sögu okkur að leiðarljósi svo hún þurfi ekki að endurtaka sig. Ég vildi gera þetta að umræðuefni, hæstv. forseti, vegna þess að það var gefið tilefni til þess. Ég get líka rakið fleiri dæmi úr mínu kjördæmi frá þessum árum, einmitt frá heilbrigðisstjórn Framsfl. Við erum enn að takast á við skuldir frá þessum árum vegna byggingar Sundabúðar á Vopnafirði. Enn stendur eftir 24 millj. kr. skuld á hjúkrunarheimilinu á Hulduhlíð á Eskifirði frá þessum árum. Því miður þá hef ég orðið þess áskynja í starfi mínu í fjárln. að það eru allt of mörg dæmi frá góðærisárunum þar sem skuldasöfnun hefur orðið og því miður þá gerði þessi skuldasöfnun þessara ára okkur enn erfiðara um vik að takast á við ríkisfjármálin þegar að kreppti. Þetta vita kjósendur, þetta veit fólkið í landinu. Þess vegna þýðir ekki að bera á borð fyrir okkur hér úr þessum ræðustól yfirlýsingar eins og þær sem við höfum heyrt hér t.d. frá stjórnarandstöðunni, um það að nú sé svigrúm til þess að standa að fjárveitingum, til þess að standa undir auknum kröfum um aukna þjónustu. Það vilja það allir en svigrúmið er þröngt. Hæstv. forseti. Ég trúi því ekki að það hafi verið vilji Framsfl. á þessum árum að standa með þeim hætti sem ég hef lýst að rekstri sjúkrastofnana á landsbyggðinni. Við höfum verið að leitast við í fjárlagastarfinu sl. þrjú ár að takast á við þessa skuldasöfnun, greiða hana upp, gera samkomulag við sjúkrastofnanir um reksturinn til framtíðar til þess að hann megi standa á eigin fótum til að svona ástand þurfi ekki að endurtaka sig. Að Sjúkrahúsið á Akranesi og að sjúkrahúsið á Norðfirði séu nú í röðinni, þá vil ég benda hv. þm. og sérstaklega hv. þm. Guðna Ágústssyni á að það voru fleiri sjúkrahús tekin fyrir við frv. til fjáraukalaga í fyrra og í hittiðfyrra. Þannig hefur skipulega verið unnið að því að treysta rekstur sjúkrahúsanna og heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni þannig að þeim verði skilað inn á næsta kjörtímabil á rekstrargrunni sem geti haldið. Það er ábyrg fjármálastjórn og hefði betur, og ég segi það í fullri vinsemd, hefði betur að Framsfl. hefði staðið með þeim hætti að fjármálastjórn í heilbrigðisþjónustunni á síðasta kjörtímabili.

Hæstv. forseti. Hér var flutt mikil siðbótarræða í prestlegum stíl yfir þingheimi og leið mér ekkert illa undir þeim lestri. Hins vegar er mín skoðun sú að ég undra mig á því hvernig þessir fjárlaganefndarmenn geta setið yfir því blekkingarstarfi sem þeir ástunda. Fjáraukalögin eins og þau eru lögð hér fram eru fyrst og fremst blekking. Mér þætti vænt um --- já, hæstv. fjmrh. er hér viðstaddur. Hallakóngur um svo langa tíð á rekstri ríkisins.  Hér sagði einn hv. þm., Jón Kristjánsson, fyrr í dag að auðvitað væri það svo að það væru ekki öll kurl komin til grafar. Auðvitað er það svo að þessi ríkisstjórn, kannski eins og margar aðrar, þrátt fyrir fagra ræðu hv. þm. Gunnlaugs Stefánssonar, skilur mikið eftir í pípunum til framtíðarinnar og leysir ekki vanda margra ríkisfyrirtækja sem af ýmsum ástæðum hafa farið fram úr fjárlögum og sitja uppi með sinn geymda vanda fyrir þetta ár og fyrir síðasta ár, hv. þm. Ég vil vekja athygli hv. þm. Gunnlaugs Stefánssonar á því að með ríkisfjármálin fór 1987--1988 hæstv. núv. utanrrh. Hann var hæstv. fjmrh. á þeirri tíð. Það þýðir ekkert að tala hér eins og sakleysingi. Hvað varðar það sem þingmaðurinn fór hér yfir þá kann það að vera af ýmsum ástæðum sem sveitarstjórn á Norðfirði hefur setið uppi með vanda. Ég þekki ekki þá sögu og viðurkenni það vel, en ég þekki auðvitað margar sögur sem eru mér nær um mikinn vanda sem hefur verið að hrannast upp núna sem ekki er tekið tillit til í þessu fjáraukafrv. og er þó til staðar. Þannig að siðbótarræðan var líka blekking og þar fór hv. þm. að eins og sá sem þvær hendur sínar. En það er ljótt að þvo hendur sínar og vita af því í samvisku sinni að það er sama staðan, hvort sem hún er frá skemmri eða lengri tíma, á fjölda annarra sjúkrahúsa og það sem snýr núna beint að þjóðinni er þetta: Fjárlaganefndarmenn, eða meiri hlutinn, hafa því miður oft og tíðum horfið frá því að fara eftir almennum reglum og hika ekki við að misnota sína aðstöðu. Ég sé það í þessum fjáraukalögum og þeirri brtt. sem hér er komin fram, og ég hef ekki tækifæri til þess, hæstv. forseti, að ræða það mál við hæstv. heilbrrh. eins og ég hef vakið athygli á að það var verið að leiðrétta málefni hjá örfáum sjúkrastofnunum í landinu og ekkert hirt um margar aðrar sem er svipað ástatt fyrir. Stærstu sjúkrahúsin eru að fá leiðréttingu upp á 600 millj. í þessu frv. og síðan fylgja litlu mýsnar með sem er Sjúkrahúsið á Akranesi, sjúkrahúsið á Norðfirði og Garðvangur í Garði. Af hverju eru einmitt þessi þrjú tekin út úr þegar ég hef gögn í höndunum um að hjá mörgum öðrum sjúkrahúsum um allt land er sams konar vandi og þarna er verið að leysa. Skyldi það vera svo að þetta stolt sem yfirleitt fylgir meirihlutamönnum í fjárln. byggist á því að segja þegar komið er heim: Við leystum okkar mál. Þetta gerði ég. Hverjir sitja þarna? Ég hef fyrr séð eins og á Vesturlandi að brugðið er út af almennri reglu og sérmál leyst fyrir það kjördæmi af því að hv. 1. þm. Stykkishólms, Sturla Böðvarsson, situr í nefndinni.

Hv. 1. þm. Vesturl.

Fyrirgefðu hæstv. forseti. Hér ruglaðist ég á kjördæmi hv. þm. og heimastað. Hann býr í Stykkishólmi, hv. þm., og er 1. þm. Vesturl. Ég biðst velvirðingar á því. En ég hef líka tekið eftir því að hv. þm. Árni Mathiesen situr í fjárln. Garðvangur er leystur. Og eins og hér hefur komið fram situr í fjárln. hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson og vandamál Fjórðungssjúkrahússins í Neskaupstað eru leyst. Nú ætla ég að vekja athygli á því af því að ég er hér með í höndunum vandamál frá einu landsbyggðarsjúkrahúsi sem ekki er leyst í gegnum þessi fjáraukalög. Það er sjúkrahúsið á Selfossi. Ég þekki þar mjög grannt til og það er vel rekið sjúkrahús og hefur verið um mjög langa hríð. Menn hafa reynt að láta enda ná saman á því sjúkrahúsi. En í gögnum sem ég hef í höndunum, með leyfi hæstv. forseta, þar segir að heildarveltan á þessu tímabili, sem er þá 10 mánaða tímabil þessa árs, sé 215,9 millj. kr. Rekstrarhallinn er 16 millj. kr. eða 7,42%. Rekstrarhallinn var á sama tíma í fyrra 848 þús. kr. eða 0,40%. Framlag til Sjúkrahúss Suðurlands lækkar milli ára um 2,13% eða 4,5 millj. kr. Ástæður rekstrarhallans eru m.a. vegna hækkandi launakostnaðar á milli ára sem er 7,81% hærri en fyrra ár eða 11,6 millj. kr. Í þessari upphæð eru samningsbundnar hækkanir hjúkrunarfræðinga, ljósmæðra og meinatækna sem ekki hafa fengist bættar og eru um 7 millj. kr. allt árið. Önnur ástæða er vegna lyfjakostnaðar sem hækkar milli ára um 50,91% eða 4,8 millj. kr. og er ástæðan aukin umsvif og aðgerðir með fleiri læknum starfandi á stofnuninni þetta ár. Ljóst er að framlag stofnunarinnar er allt of lágt miðað við þau umsvif og aukningu sem orðin er á Sjúkrahúsi Suðurlands. Aukning starfseminnar liggur ekki síst í því að það fæðast fleiri börn svo að dæmi séu nefnd og hér er rakið á öðrum stað og fyrir utan hitt að reynt er að veita þar þjónustu fyrir íbúa kjördæmisins. Þetta liggur hér fyrir að þarna hefur safnast upp mikill vandi sem fæst ekki viðurkenndur og auðvitað vekur það athygli hvers vegna sum sjúkrahúsin eru skilin eftir þegar verið er að veita öðrum heildarlausn á sínum málefnum eins og stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík. Og síðan fylgja eins og ég hef rakið önnur smærri með. Hvers vegna eru þau skilin eftir?  Hér kemur það fram í þessari greinargerð sem ég var að lesa að það er ágreiningur um launin. Sjálfstfl. hefur ástundað mjög mikinn tvískinnung, finnst mér, um langa hríð í vinnubrögðum sínum, í ábyrgðarleysi sínu vil ég segja á mörgum sviðum og skiptir sér oft í hópa til þess að leika hlutverk hins ábyrga og hins kröfuharða, þess sem gerir harða hríð að fyrirgreiðslu o.s.frv. Mönnum er skipt upp í hópa til þess að leika leikrit. En það stendur á því hjá mörgum sjúkrahúsum landsbyggðarinnar að fá viðurkenndan launalið sem búið er að semja um. Nú vill svo til að Sjálfstfl. ber mikla ábyrgð á því ástandi sem nú er í sjúkrahúsunum. Hann ber mikla ábyrgð á því að launastefnan er að bresta. Sjúkraliðarnir eru í verkfalli og kannski ber Sjálfstfl. þar höfuðábyrgð vegna þess að hann hefur hagað sér ómerkilega, ekki síst fyrir kosningar. Ég hygg að það sé öllum ljóst að upphaf þeirrar deilu má rekja til þess að Sjálfstfl. háði harða hríð til þess að reyna að halda borginni sl. vor og þáv. borgarstjóri, Árni Sigfússon, var formaður Borgarspítalans. Hvað var gert til þess að reyna að vinna fólk til fylgis við sig þegar þeir sáu að borgin var að fara? Það voru gerðar stórkostlegar kauphækkanir við hjúkrunarfræðinga sem hér eru raktar á sérstöku þskj. sem komið er í þingið við fyrirspurn Ólafs Ragnars Grímssonar þar sem laun einnar hjúkrunarstéttar voru hækkuð um 20--30% en nú berjast menn gegn því að önnur hjúkrunarstétt fái sams konar hækkun. En á þessu ber auðvitað Sjálfstfl. fulla ábyrgð. Það er stjórn Borgarspítalans sem gengur þessa leið til þess að reyna að halda borginni síðasta vor með Árna Sigfússon borgarstjóra í broddi fylkingar. Og hvað gerist svo? Auðvitað er það svo, hæstv. fjmrh., að samninganefnd ríkisins viðurkennir að þetta sé orðin staðreynd, þessir samningar hjúkrunarfræðinga, og þeir ganga síðan yfir línuna. Auðvitað urðu þessir samningar hjúkrununarfræðinga að fara út á öll sjúkrahúsin, og það var viðurkennt. En síðan stendur stríðið yfir og við þekkjum hvernig það er við sjúkraliða. Þess vegna spyr ég: Er ekki full ástæða til þess í þessu efni að líta á fleiri sjúkrahús og vanda þeirra hvort sem hann er skammtímavandi eða langtímavandi eins og þeir á Akranesi, Norðfirði og í Garðvangi --- eða hvað það heitir, já, Garðvangur í Garði.

Gott nafn.

Ágætt nafn, hv. þm. Mín staða hér uppi í dag er ekkert að rífast um fortíðina. Það upphefst alltaf hjá íhaldinu þetta rosalega rifrildi um fortíðina ef minnst er á eitthvert mál. Fortíðin geymir sína sögu.

Þú átt að læra af henni.

Það er ágætt að læra af fortíðinni. En menn sem eru að leysa mál verða að reyna að gera það á almennum grundvelli og þar njóti hver stofnun og hver einstaklingur sannmælis. Það held ég að sé aðalatriðið. Ég held að það sé úrelt pólitík sem Sjálfstfl. stundar hér í fyrirgreiðslupólitík að stelast í gegn með eitthvað sem þeim þykir sérlega gott til að afla atkvæða í sínum kjördæmum en gleyma svo öðrum.  Í mínum huga, hæstv. fjmrh., er þetta stórmál og mikilvægt við þessa umræðu eða 3. umr. að fá upplýst hver vandi hinna sjúkrahúsanna er og hvernig hæstv. ráðherrar, þá heilbrrh. og hæstv. fjmrh., hyggjast leysa þann vanda því að hann er sannarlega fyrir hendi hjá mörgum stofnunum úti um land. Hér hefur verið farið í almenna umræðu af nokkrum hv. þingmönnum og ég verð að segja það að ríkisstjórnin hæstv. ber mikla ábyrgð á því ástandi og þeim tekjuvanda sem ríkissjóður stendur frammi fyrir. Ég held því hiklaust fram að í landinu sé fyrst og fremst kreppa af manna völdum. Hæstv. ríkisstjórnin sem nú situr ber alla ábyrgð á því ástandi sem ríkir í landinu. Það er stefna hennar í meginatriðum sem hefur búið út þessa stöðu. Það er samdráttarstefnan, það er gjaldþrotaleiðin, það er atvinnuleysið sem hefur fylgt í kjölfarið. Sex til sjö þúsund manns án atvinnu. Níu þúsund einstaklingar með öll sín húsnæðislán í vanskilum. Launastefnan, eins og hér hefur komið fram, er auðvitað hluti af þessum stóra vanda. Þannig að fyrst og fremst er það stefna ríkisstjórnarinnar sem veldur vandræðum í þjóðfélaginu. Ég heyri það stöðugt úr þessum ræðustól, hæstv. forseti, að stjórnarliðar eru að eigna ríkisstjórninni að hér er verðbólgulaust land. Ég skal að vísu viðurkenna að þeir hafa varðveitt það fjöregg í gegnum þetta tímabil um leið og þeir hafa brotið önnur atriði sem voru mikilvæg. Það var fyrst og fremst ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar sem náði því afreki að hér varð þjóðarsátt 1990. Þar náðist samkomulag með aðilum vinnumarkaðarins sem tryggði þessa stöðu. Ég heyrði hér að hv. þm. Sturla Böðvarsson fór eina ferðina enn að tala um að ríkisstjórnin hefði náð miklum árangri í vaxtamálum. Auðvitað gerði hún það fyrir einu ári síðan. En helköld staðreynd er hitt að 1991 var það hennar fyrsta verk að hækka alla útlánsvexti um tugi prósenta sem gerði það að atvinnulífið og einstaklingarnir í þjóðfélaginu fóru í það horf sem er í dag. Það er ekkert almenn kreppa á Íslandi í dag, það er góðæri hjá fjölda einstaklinga og fyrirtækja. Það eru sumir að gera það mjög gott og það hafa sumir það bara gott og þeir eru vildarvinir þeirrar stefnu sem þessi ríkisstjórn hefur keyrt eftir. Þannig að það er það sem menn verða að gera sér grein fyrir. Hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson gerði mikið úr góðærisárunum 1987--1991. Ég hygg þó að flestir minnist þess að það voru ekkert alfarið góðærisár. Menn glímdu þá við ýmsa erfiðleika. Ég minnist þess sem þingmaður á mínu fyrsta og öðru ári 1987--1988 undir forsæti Þorsteins Pálssonar, þáv. forsrh., að ég var ekki alsæll því þá stefndi í mikla kreppu. Þá var það atvinnulífið, röng gengisskráning og mig minnir að þá hafi margir sjálfstæðismenn talið að atvinnulífið væri komið á heljarþröm og þar yrði að snúa snöggt við. Og við framsóknarmenn réðum ekki við það nema steypa þeirri ríkisstjórn í rauninni. Við tók má segja viðreisnarstjórn Steingríms Hermannssonar sem fór í margháttaðar aðgerðir til að bjarga atvinnulífinu frá gjaldþroti. Það tókst á árunum 1989 til 1991, svo sögunni sé haldið til skila, hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson. Ég geri mér grein fyrir því að Alþfl. hefur nú á þessu tímabili verið miklu bundnari yfir því að létta skuldum af stórgróðafyrirtækjum með Sjálfstfl. og færa byrðar yfir á fólkið í landinu. Enda kom það fram í umræðu í morgun að fyrirtækin eru að minnka við sig skuldir á síðustu mánuðum og missirum á meðan fólkið í landinu eykur skuldir sínar um 1 milljarð með hverjum mánuði sem líður. Þetta er ekki sú alþýðuflokksstefna sem gamli Alþfl. hafði hér áður fyrr. Hæstv. forseti. Ætli ég sé þá að rekja þetta öllu lengra.

Hvenær varð það nýr Alþfl.?

Þessi nýi? Ég hélt nú að hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson þekkti nýsköpun Alþfl. Hann hófst með vegferðinni og stóru spurningunni: Hverjir eiga Ísland? Nú hefur Alþfl. tekið þátt í því með Sjálfstfl. að gefa í rauninni nokkrum útvöldum allt sem til er á Íslandi. Þessi stefna kom með nýjum foringja, hæstv. utanrrh. Jóni Baldvini Hannibalssyni. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa ræðu mína öllu meira. Mér er það talsvert mál að það verði farið betur yfir stefnu sjúkrahúsanna í heild sinni og auðvitað mun ég leita eftir því við fulltrúa Framsfl. hvernig þessi fjáraukalög eru til komin. Ég hygg að þau séu á mörgum sviðum með þeim hætti sem sagt hefur verið að það er í mörgum málaflokkum sem enn vantar að öll kurl séu komin til grafar. Það eru víða vandamál sem fyrirtæki ríkisins hafa verið að glíma við sem ekki eru viðurkennd í þessum fjáraukalögum og stendur ekki til að viðurkenna því að hæstv. fjmrh. þolir ekki meiri halla en þegar blasir við að mér sýnist vera um 12 milljarðar á síðasta ári.

Þrír hv. alþm. hafa óskað eftir að veita andsvar og verður þá að stytta ræðutíma þó þannig að leyfður verður fullur tími eða tvær mínútur í fyrri umferð en einungis ein mínúta í þeirri síðari ef af verður. Sama regla gildir um væntanleg svör hv. 5. þm. Suðurl.

Virðulegi forseti. Hér var rétt í þessu að ljúka ákaflega sérkennilegri ræðu. Ræðu hv. 5. þm. Suðurl. sem virðist lesa fjáraukalagafrv. þannig að hann ímyndar sér að það sé þannig búið til að nokkrir þingmenn stjórnarliðsins í fjárln. komi saman, bruggi saman gríðarlegt samsæri, sem gengur út á það að rétta hlut stofnana í kjördæmi hvers annars. Síðan segir hv. þm.: Það á ekki að vinna samkvæmt einhverjum lögmálum fyrirgreiðslupólitíkur heldur á að vinna eftir almennum reglum. Þetta var mjög ánægjuleg og athyglisverð yfirlýsing vegna þess að ef hv. þm. hefði nú lagt það á sig að lesa þessa greinargerð, nál. meiri hluta fjárln., þá hefði hann séð að hér er einmitt verið að vinna eftir almennum reglum. Hér er ekki verið að taka út úr einstaka sjúkrahús nema þau sem rúmast innan þessarar almennu reglu. Hver er hún? Hún er sú að áður en málefni þessara sjúkrahúsa voru afgreidd þá var kafað ofan í mál þeirra, vandi þeirra skoðaður, gert um það sérstakt samkomulag á milli ráðuneytisins og viðkomandi sjúkrastofnunar og að því búnu var gengið til þess verks að ljúka vanda þeirra með því að veita þeim aukafjárveitingu á fjáraukalögum. Það er einfaldlega þannig ef hv. þm. mundi nú vilja gera það að lesa í gegn þetta nál. þá blasir það alls staðar við, alls staðar, að undangengnu skriflegu samkomulagi, það er það sem einkennir þessi sjúkrahús. Og það sem er um að ræða varðandi sjúkrahúsið á Suðurlandi er það að slíkt skriflegt samkomulag hefur einfaldlega ekki legið fyrir. Þess vegna er auðvitað ekki hægt að fara út í einhverja svona almenna pólitíska fyrirgreiðslu af því tagi sem hv. þm. þóttist í öðru orðinu vera að mótmæla og taka hér inn sjúkrastofnanir þar sem ekki er búið að ganga frá þessu samkomulagi. Ég nefni sem dæmi að hér eru auðvitað stærstu málin Ríkisspítalar og Borgarspítali. Hvernig gengur það upp í huga hv. þm. í þessari miklu samsæriskenningu að það er enginn stjórnarliði úr Reykjavík í fjárln.?

Hæstv. forseti. Mér fannst lítið koma út úr þessari ræðu hv. þm. Ég hef ekki verið að fara fram á annað en almenna reglu og vandi sjúkrahúsanna í heild væri skoðaður. Ég hef vakið athygli á því að í gegnum þessi fjáraukalög eru þó þrjár stofnanir í sitt hverju kjördæminu sem fá heildarfyrirgreiðslu á meðan vandi annars staðar, sem er ógnþrunginn, og endar auðvitað með miklum erfiðleikum, lendir í strandi. Ég hefði miklu fremur viljað sjá að málefni sjúkrahúsanna á landsbyggðinni og sjúkrahúsanna í landinu yrðu leyst eftir því sem hægt væri. Ég er ekkert á móti skriflegu samkomulagi og tel það eðlilegt eins og þingmaðurinn benti á að þannig verði farið að. Mín krafa var því fyrst og fremst sú, hv. þm., að sjúkrahúsin í landinu sætu við sama borð. Ég óttast það þegar stóru sjúkrahúsin í Reykjavík og þessar þrjár eða fjórar stofnanir til viðbótar hafa fengið sína fyrirgreiðslu að það verði mjög erfitt hjá mörgum öðrum landsbyggðarsjúkrahúsum að fá sambærilega leiðréttingu og þau muni á næstu mánuðum glíma við gríðarlegan vanda nema fjárveitingavaldið gangi til samninga við þau. Það er það sem ég er að reyna að fá fram í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Það er einmitt kjarni málsins sem hv. 5. þm. Suðurl. sagði hér í máli sínu rétt áðan. Það þarf að ganga skipulega til verks. Það var nákvæmlega það sem verið var að gera. Það var gengið skipulega til verks, það var gengið til samkomulags við sjúkrastofnanir. Það var komist að niðurstöðu. Sjúkrastofnanirnar tóku í öllum tilvikum á sig hagræðingarkröfu, greinilega t.d. á Ríkisspítölum, Borgarspítalanum og einnig á öðrum sjúkrastofnunum. Að loknu skriflegu samkomulagi var hins vegar lögð fram beiðni um sérstaka aukafjárveitingu á fjáraukalögum sem væntanlega fær síðan eðlilega afgreiðslu. Það er nákvæmlega það sem hv. þm. segir í öðru orðinu sem er það sem við erum að sjá í þessum tillögum meiri hluta fjárln. vegna fjáraukalaga fyrir árið 1994. Ég er alveg sammála því að ekki er búið að leysa öll vandamál landsins með þessum fjáraukalögum sem við erum væntanlega að fara að afgreiða núna. En vinnubrögðin eru hins vegar skipuleg og þess vegna erum við hv. þm. sammála. Ég held þess vegna að það sýni að ræða hv. þm. áðan var einn stór misskilningur.

Hæstv. forseti. Ég hef litlu við að bæta. Það er fullyrðing hv. þm. að ræða mín hafi verið misskilningur. Ég vakti þó athygli á að bara hjá einu sjúkrahúsi sem ég þekki til er skuldavandi þegar upp á 16 millj. kr. Auðvitað spyrja þeir sem reka það sjúkrahús: Eigum við að loka, hvað á að gera við okkur? Við fáum ekki fjármagn og við fáum ekki skuldir okkar viðurkenndar, þó eru þær í mörgum tilfellum út af launakjörum og fleiri atriðum sem viðurkennd eru. Þess vegna ítreka ég það sem ég sagði, ræða mín fyrr var ekki neinn stór misskilningur, hún byggðist á þeim rökum að mér finnst það eðlileg vinnubrögð að málefni sjúkrahúsanna í landinu verði öll í heildarpakka og að það komi lausn sem varir og eðlilegar rekstrarskuldir séu teknar til greina.

Virðulegi forseti. Mér fannst mjög miður hvernig hv. 5. þm. Suðurl. brigslaði meirihlutamönnum í fjárln. um það að hygla sínum kjördæmum. Það vill nú þannig til, hv. þm., að öll kjördæmi landsins eiga fulltrúa í fjárln. nema Norðurl. v. þannig að það er afar auðvelt að fara yfir allar afgreiðslur fjárln. og benda á að þarna sé einhver fjárlaganefndarmaður sem hafi komist með puttana í málið með óviðurkvæmilegum hætti. Það er hárrétt sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sagði áðan að það hefur einmitt verið unnið að þessu með þeim hætti að samningar hafa verið gerðir til þess að leysa vanda þessara sjúkrastofnana. Þannig á að vinna, það eru hin faglegu vinnubrögð. Það eru hins vegar ekki hin faglegu vinnubrögð að koma upp í ræðustól og óska eftir einhverri slíkri fjárveitingu sem ekki hefur borist beiðni um frá stjórn Sjúkrahúss Suðurlands --- ég tek það fram, sem ekki hefur borist til fjárln. frá stjórn Sjúkrahúss Suðurlands. Það barst eitt erindi til fjárln. varðandi Sjúkrahús Suðurlands og það var frá Samtökum sveitarfélaga á Suðurlandi um það að bregðast við örlítilli lækkun sem gerð er á milli ára í fjárlögum og frv. Fjárln. heimsótti Suðurland sl. sumar og átti m.a. fund með bæjaryfirvöldum og stjórn sjúkrahússins. Þar kom ekkert fram um neinar óskir um að bæta halla sem á rekstri sjúkrahússins væri. Þar komu fram óskir um að stækka sjúkrahúsið. Ég vil enn fremur geta þess að í því fjáraukalagafrv. og þeim brtt. sem fyrir liggja er gert ráð fyrir að launaliðir verði leiðréttir og munu þannig, eftir því sem ég kemst næst, vera u.þ.b. 5,3 millj. til Sjúkrahúss Suðurlands.

Hæstv. forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. að við teljum fulla þörf á Suðurlandi að stækka sjúkrahúsið á Selfossi og höfum í allmörg ár lagt verulega áherslu á það. Þannig að ég vænti að fjárlaganefndarmenn skoði það vandlega. Hvað stöðuna varðar hef ég bréf í höndum frá stjórninni um þann rekstrarvanda sem blasir við eftir þetta ár. Það er afrit, sem þingmönnum var sent, af bréfi til hæstv. heilbrrh. sem er komið á hans borð, þannig að þær tölur sem ég hef farið með eru staðreyndir. Auðvitað kann það að vera að í því sé heilmikil fullyrðing af minni hálfu, að menn hafi misnotað aðstöðu sína. Ég skal ekkert halda því í sjálfu sér til streitu að svo sé. Hins vegar vakna grunsemdir og það er gott og vel ef menn halda áfram þeirri vinnu sem þeir eru í og fara þá áfram yfir málefni sjúkrahúsanna, láta því starfi ekki lokið. Ég vil þá spyrja hv. þm. hvort fjárln. og þá ekki síst meiri hlutinn, muni halda áfram því starfi að fara yfir þennan rekstrarvanda sem virðist vera hjá mörgum sjúkrahúsanna.

Virðulegi forseti. Það vakti athygli mína hjá hv. 5. þm. Suðurl. að hann óskaði sérstaklega eftir því að meiri hluti fjárln. færi yfir vanda sjúkrahúsanna í landinu. En það er nú ekki svo sem unnið er í fjárln. heldur situr nefndin öll og vinnur að þessum málum og hefur gert og gerir, á þeim tíma sem ég hef starfað í nefndinni, með allgóðri einingu og góðri samvinnu og það ber að virða. Það er hlutverk fjárln. að fylgjast með fjármálum ríkisins, fjármálum hins opinbera og fjárln. öll, ekki einungis meiri hlutinn, mun halda því starfi áfram eins og hingað til.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigbjörn Gunnarsson svaraði ekki spurningu minni um hvert yrði framhaldið í starfi nefndarinnar, hvort hún færi yfir stöðu hinna sjúkrahúsanna sem sárlega kvarta yfir sinni rekstrarstöðu. Ég minntist á meiri hlutann. Ég þykist vita hvernig fjárln. vinnur. Ég treysti minni hlutanum fullkomlega til að standa að þeim málefnum sem ég hef rætt um. En mér finnst mikilvægt að meiri hlutinn og ekki síst í samráði við ráðherra ríkisstjórnarinnar, hæstv. heilbrrh. og hæstv. fjmrh., fari vandlega yfir þetta með heildarlausn í huga.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Guðni Ágústsson taldi sér henta í ræðu sinni hér áðan að gera tortryggilega 3 millj. kr. fjárveitingu til hjúkrunarheimilisins Garðvangs í Garði. Fjárveitingu sem er komin til vegna hækkunar á launakostnaði vegna starfsmats. Starfsmats sem byggt er á samningi milli starfsmanna og viðlíka stofnana frá 1988. Suðurnes voru seinust í þessu starfsmati og lauk ekki starfsmatinu fyrr en haustið 1993. Þannig að ekki er hægt að saka fjárln. um fljótræði í því að ákvarða þessa fjárveitingu. Ég þekki vel vinnubrögð og hugarfar hv. þm. Guðna Ágústssonar þegar kemur að því að útdeila fé hjá hinu opinbera. Ég tel að hv. núverandi fjárlaganefndarmenn þurfi ekki að skammast sín í þeim samanburði, nema síður væri, og ég tel að þingmanninum fari afar illa að standa hér í ræðustól og vera með dylgjur til hv. fjárlaganefndarmanna, hvort sem þeir sitja í meiri hluta eða minni hluta, og honum væri nær að líta í eigin barm og sjá hvort ekki væri eitthvað þar sem laga mætti.

Hæstv. forseti. Nú kann svo að vera að ýmis fleiri elliheimili og hjúkrunarstofnanir eigi við svipaðan vanda að etja. Ég hef ekki annað um ræðu hv. þm. að segja en að þar hjó sá er hlífa skyldi. Sem betur fer hef ég ekki ráðið yfir miklu af opinberu fé til að útdeila og ég hygg að hann geti ekki borið þær ásakanir á þann er hér stendur. Þar hef ég aldrei, að ég viti, misnotað mína aðstöðu. Ég hef reynt að vinna sem þingmaður og gert jafnan kröfur um að reglur væru skýrar og farið væri vel með fé og því væri útdeilt eftir almennum reglum. Ef hann er að vega að starfi mínu í Búnaðarbanka Íslands skýtur hann nú langt. Þar hef ég að vísu gegnt formennsku, en það er fyrst og fremst eftirlitsstarf. Þar hef ég aldrei og hef enga sjóði til að útdeila. Þannig að ræðu hv. þm. skildi ég ekki og vil að hann finni orðum sínum stað, við hvað hann átti.

Hæstv. forseti. Seinni hluti ræðu hv. þm. Guðna Ágústssonar var afar fallegur og ég verð að segja af því tilefni að það eiga auðvitað allir þingmenn að starfa af fullri hlutlægni við það að útdeila fé almennings. En ég skal fullyrða það og fullvissa hann um það að ég var ekki að ýja að störfum hans í bankaráði Búnaðarbanka Íslands. Ég vil hins vegar minna hann á það að við höfum saman starfað að því að gera tillögur um útdeilingu á almannafé þegar um er að ræða fé til vetrarsamgangna, sem tillögur hafa borist fjárln. frá samgn., og ætla ég að nú muni rifjast upp fyrir honum hvað ég átti við með þeim orðum mínum hér á undan.

Hæstv. forseti. Enn hendir það hv. þm. að vera dularfullur eins og andatrúin og reyna að segja bæði þingi og þjóð að eitthvað hafi þessi maður saknæmt unnið. Þetta er ómerkilegur málflutningur, hv. þm. Árni Mathiesen, 

Gættu að þínum málflutningi.

Kjósendur kunna ekki við svona málflutning. Ég hef unnið í samgn. og hygg ég að ef menn fara yfir þá stöðu, sem eðlilegt er, að Suðurland hafi ekki mikið verið inni í vetrarsamgöngum nema þegar Herjólfur var þar til umræðu. Hins vegar var það svo þegar ég kom þar að ég minnist þess t.d. að Vestur-Skaftafellssýsla var þar inni í liðum og svo hefur haldist en þó verið verulega skorið niður í gegnum tíðina vegna bættra samgangna, hæstv. forseti.

Herra forseti. Ég fór ítarlega yfir nál. minni hluta fjárln. í ræðu minni fyrr í dag og þarf í rauninni ekki að bæta svo ýkja miklu við. Í framhaldsumræðum urðu nokkur orðaskipti um Lánasjóð ísl. námsmanna og þá þróun sem verið hefur varðandi breyttar lánareglur í sjóðnum. Hv. 1. þm. Vesturl. staðhæfði að það væri allt í góðu lagi í þeim efnum og námsmönnum væri að fjölga og lánþegum. Ég hef tölur undir höndum um þessi mál og þær sýna að frá árinu 1992 hefur lánþegum fjölgað eilítið í Reykjavík og nágrenni en sú fækkun sem hefur orðið annars staðar á landinu hefur haldið sér. Þetta er sú mynd sem blasir við í þessum efnum, einfaldlega að hertar reglur lánasjóðsins hafa gert landsbyggðarmönnum og, eftir því sem upplýsingar eru um frá stúdentum, gert barnafólki erfiðara að stunda nám. Það kemur einnig fram í tölum að árin 1992 og 1993 eru 11.059 námsmenn í lánshæfum íslenskum skólum, en miðað við eðlilega fjölgun hefðu þeir átt að vera 12.419. Þetta eru tölur sem fyrir liggja um þessi efni. Varðandi svo aftur þá spurningu sem alltaf heyrist í umræðum um þessi mál um minni hluta fjárln., að minni hlutinn krefjist aukinna útgjalda en hirði minna um tekjurnar, þá er það nú svo að minni hluti fjárln. hefur mér vitanlega ekki flutt mikið af útgjaldatillögum og engar brtt., hvorki við fjáraukalög eða fjárlög. Minni hlutinn hefur unnið af heilindum að þessum málum og ég tek undir það að það þarf að vera aðhald í ríkisútgjöldum. Minni hlutinn hefur unnið í þeim anda, en þar með er ekki sagt að hann sé algjörlega gagnrýnislaus á það sem fram fer. Auðvitað skiptir tekjuhlið ríkissjóðs einnig miklu máli þegar litið er til þess sem er úr að spila. Varðandi tekjuhliðina eru tvö mál sem standa upp úr. Það er alveg ljóst að skattsvik í landinu eru gríðarlega mikil. Skattsvikin eru talin um 11 milljarðar kr. og opinberar skýrslur greina frá því að athuganir sýni það að neðanjarðarhagkerfið sé af þessari stærðargráðu í landinu. Þarna þarf að gera mikið átak og reyna að ná þessum tekjum inn í ríkissjóð. Ég er enginn skattlagningarpostuli og tel að skattheimtunni verði að stilla í hóf en þó held ég að þeir sem hafa breiðari bökin verði að leggja sitt af mörkum til launajöfnunar í landinu og skattkerfið eigi að nota í því skyni. Það væri fróðlegt, af því að það ber svo vel í veiði að hæstv. fjmrh. sýnir okkur þá virðingu, ef svo má segja, að vera viðstaddur þessa umræðu, að inna hann eftir því hvort það sé komið samkomulag um tekjuhlið fjárlaga næsta árs. Við heyrum af því að það sé verið að ræða í Stjórnarráðinu á löngum kvöldfundum tekjuhlið fjárlaga fyrir árið 1995 enn þá. Örfáum dögum fyrir jól. Það væri fróðlegt af því að við erum hér með frv. sem er nátengt fjárlögum, sem eru fjáraukalög fyrir árið 1994, að vita hvort það sé komin niðurstaða í þessu efni um skattlagninguna á næsta ári og hvernig horfurnar eru. Varðandi þá umræðu sem hér hefur orðið um heilbrigðismál og vanda sjúkrahúsanna þá treysti ég því að áfram verði litið á þau erindi sem berast frá öðrum sjúkrahúsum en þeim sem hafa fengið úrlausn. Ég treysti því að það verði gert á milli 2. og 3. umr. ef einhver erindi eru sem ekki hafa borist til nefndarinnar. Ég treysti því að það verði gert. Að öðru leyti er dálítið sérkennileg þessi fortíðarumræða sem hér var upp tekin um ástand mála á árinu 1987 og 1988 og til 1991. það skiptir auðvitað mestu máli að koma málefnum sjúkrahúsanna á hreint og strax sé brugðist við þeim vandamálum sem upp koma. Hafi það ekki verið gert í fortíðinni þá er það ekki til fyrirmyndar og væntanlega hefur það þá verið vegna þess að það hefur ekki fengist fjármagn til þess á sínum tíma að bregðast við því. Mér finnst skipta mestu máli í ríkisfjármálum yfirleitt að ýta ekki vandanum á undan sér heldur leysa mál strax og þau koma upp því alltaf verður þetta óviðráðanlegra eftir því sem árin líða og flóknara og tekur meiri vinnu. Mér finnast sérkennilegar umræður um stjórn heilbrigðismála einhvern tímann í fortíðinni af þingmönnum Alþfl. þegar heilbrrn. er að fá um 2 milljarða kr. í viðbótarfjárveitingar. Hins vegar er vissulega jákvætt að það hefur fengist og ég ætla ekki að leggjast á móti því. Þessir fjármunir eru til að bregðast við vandamálum sem eru uppi, til að bregðast við aðgerðum sem hafa verið áformaðar í flýti og skyndingu og ekki gengið eftir eins og minni hluti fjárln. hefur varað við á yfirstandandi kjörtímabili. Það er komið fram að þær aðvaranir hafa haft við rök að styðjast. Varðandi sjúkrahúsin í landinu, ef almennt er talað um starfsemi þeirra, þá er það nauðsynlegt að fara yfir verkaskiptingu þeirra, bregðast við breyttum aðstæðum, reyna að draga verkefni til sjúkrahúsanna úti á landi þannig að þau geti sinnt hlutverki sínu. Sú skýrsla sem kom um sjúkrahúsin í landinu og var til umræðu á síðasta þingi er ekki glæsilegt framtíðarplagg og á ekki að vinna í anda hennar. Það á að vinna í þveröfugum anda og reyna að draga út á landsbyggðina aðgerðir, auka verkaskiptingu, þannig að það létti á heilbrigðisstofnunum í borginni sem eru yfirhlaðnar. Ég geri mér alveg grein fyrir því að tæknin vex á sjúkrahúsum og hátækni í lækningum verður ekki komið við nema á sérhæfðum og stórum sjúkrahúsum. En það er margt annað sem sjúkrahúsin úti á landsbyggðinni geta átt við. Þetta er stórmál sem verður ekki leyst við þessa umræðu en ég vildi eigi að síður fara nokkrum orðum um þetta af því að vandi sjúkrahúsanna kom til umræðu. Varðandi verklag fjárln. vil ég segja það að fjárlög hverju sinni eru meira og minna á ábyrgð þeirrar ríkisstjórnar sem situr og fjárln. skiptist kannski fremur en margar aðrar nefndir þingsins í minni hluta og meiri hluta vegna þess hve fjárlögin eru nátengd efnahagsstefnu ríkisstjórnar hverju sinni. Það liggur nokkuð í hlutarins eðli. Þannig að oft finnst okkur minnihlutamönnum við standa frammi fyrir gerðum hlut en ég vil þó segja að samstarfsandinn í nefndinni er í sjálfu sér góður svo langt sem hægt er að búast við slíku því þarna er tekist á um stefnu og fjárlög hverju sinni eru, eins og ég hef tekið fram, þáttur í efnahagsstefnu þeirrar ríkisstjórnar sem situr og meiri hluti á hverjum tíma þarf að hafa samstarf við fagráðuneytin um hverju verður komið fram. Ég geri mér alveg grein fyrir því. En stundum finnst okkur minnihlutamönnum eigi að síður við standa frammi fyrir nokkuð gerðum hlutum varðandi fjárveitingar. Ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri að sinni. Það kom fram í minni fyrri ræðu að hér eru ekki öll kurl komin til grafar og það eru stór mál og erfið viðureignar sem bíða 3. umr., öll samskiptin við sveitarfélögin, málefni jöfnunarsjóðs og Innheimtustofnunar bíða sem er stórmál og samskiptin við sveitarfélögin á næsta ári eru óleyst varðandi fjárlagagerðina. Nú er farið að líða að jólum þannig að það má áreiðanlega halda á spöðunum ef þessi mál eiga að klárast fyrir jólin. Það verður a.m.k. að nást niðurstaða í það hvaða tekjum er verið að skipta en það liggur ekkert fyrir um það enn þá. Við fjárlaganefndarmenn stöndum frammi fyrir því að skipta útgjöldum í tvo og hálfan mánuð og fáum svo að vita það tveimur, þremur dögum fyrir jól hvaða tekjur við höfum til að mæta þessum útgjöldum. Þetta hefur ekkert breyst. Einhvern tímann verður þetta að breytast.

Virðulegi forseti. Hv. þm. hélt því fram að ríkisstjórnin héldi kvöldfundi til að reyna að jafna ágreining á milli stjórnarflokkanna um framlagningu frumvarpa. Það er ekki rétt. Hins vegar höfum við haldið fundi að degi til en það þarf að koma fram að dimmir fljótt á daginn og eðlilegt er að syfjaðir hv. þm. rugli saman síðdeginu og kvöldinu um háskammdegið. Það er rétt að frumvörp koma nokkuð seint fram en það er sérstaða nú miðað við það sem hefur oftast gerst áður. Hún felst í því að þess er ekki að vænta að inn á Alþingi komi frumvörp til íþyngingar í sköttum. Það stendur þannig á að einungis er verið að ræða um hvort það eigi að hliðra til sköttum en ekki að hækka skatta. Þessi sérstaða gerir það að verkum að ég treysti því að það verði auðvelt að koma fram leiðréttingarfrumvörpum þótt þau komi seint fram. En tek undir það sem hv. þm. sagði að auðvitað hefði verið heppilegra að slík frv. kæmu fram fyrr. Ríkisstjórnin ásamt formanni og varaformanni fjárln. hafa einnig rætt um frágang fjárlagafrv. á næsta ári og ég sé ekki að þar séu óyfirstíganleg vandamál á ferðinni. Þá vil ég loks taka fram að frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum hefur komið fram, sem mér þótti eðlilegt áður en til 2. umr. fjárlaga kemur. Það frv. liggur frammi og verður til umræðu fljótt eftir helgi. Loks vil ég vara hv. þm. Framsfl. við því, nú sem áður, að draga of miklar ályktanir af niðurstöðutölum í fjáraukalögum því á undanförnum árum hefur komið í ljós að hallinn hefur í raun orðið minni en þeir spáðu, sem betur fer.

Herra forseti. Ég bið hæstv. fjmrh. forláts á því að hafa borið á hann að sitja hér á kvöldfundum. Það má vel vera að þeir hafi verið seinni part dags en niðurstaðan á þessum fundum skiptir mestu máli en ekki hvenær þeir eru haldnir. Ef ég hef skilið hann rétt var yfirlýsing hans á mæltu máli þannig að það sé ætlunin að taka upp einhverja nýja skattheimtu og lækka aðra skatta í staðinn. Þá spyr ég hvort það sé á mannamáli að það eigi að taka upp hátekjuskatt og fjármagnstekjuskatt og lækka einhverja aðra skattprósentu í staðinn og hvort um það sé verið að takast á.

Hæstv. forseti. Hv. þm. spurði og fær svör í fyllingu tímans.

Herra forseti. Nú er hæstv. fjmrh. orðinn dularfullur eins og andatrúin, svo ég taki orð hv. 5. þm. Suðurl. og geri þau að mínum. Auðvitað þýðir þetta að það er ekkert samkomulag enn þá í stjórnarflokkunum þó komið sé fram að jólum. Það verður ekkert samkomulag um þessi mál fyrr en í fyllingu tímans, hvenær sem sú fylling tímans verður nú. 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en einu máli finnst mér ekki hafa verið gerð nægileg skil við þessa umræðu þó það hafi nú verið nefnt hér en það eru samskipti við sveitarfélögin sem eru með slíkum eindæmum hjá þessari ríkisstjórn að slíkt held ég að hafi aldrei fyrr gerst í sögunni. Nú standa mál þannig að þau sveitarfélög sem hafa færri íbúa en 3.000 fá ekki greidd út sín þjónustuframlög vegna þess að þeim er haldið eftir upp í barnsmeðlög. Þetta er náttúrlega aðferð sem er algerlega ósamboðin opinberum aðilum að standa að. Það er með miklum ólíkindum að það sé slíkur vanmáttur hjá hinu opinbera gagnvart málum sem koma upp af þessu tagi að það skuli ekki vera hægt að leysa þau. Nú er mér kunnugt um að forráðamenn sveitarfélaganna hafa verið í viðræðum við ráðherra ríkisstjórnarinnar um þessi mál og ég tel að það sé kannski full ástæða til þess að hv. Alþingi sé gerð grein fyrir því á hvaða stigi þessar viðræður eru og hvort það er von til einhverrar samstöðu á næstunni um niðurstöðu í málinu. En það sem ég er hræddastur við er að það sé verið að blanda inn í samskiptin við sveitarfélögin öðrum deilumálum. Það sé kannski verið að kaupa sveitarfélögin til þess að fallast á eitthvað af því sem ríkisstjórnin hefur ætlað að reka ofan í kokið á þeim með því að svíkja samkomulagið frá því í desember í fyrra sem hæstv. fjmrh. skrifaði undir ásamt hæstv. félmrh. sem þá var. En þá var sveitarfélögunum lofað því að þau þyrftu ekki að taka þátt í fjármögnun Atvinnuleysistryggingasjóðs með sama hætti og árið 1994 ef þau lofuðu að setja peninga í Atvinnuleysistryggingasjóð með sérstökum hætti sem um var samið. Í þeirri yfirlýsingu sem hæstv. ráðherrar skrifuðu undir var sérstök grein, sem var síðasta greinin í þessu plaggi, og í henni stendur: ,,Aðrar breytingar en að ofan greinir stendur ekki til að gera á verkaskiptingu og fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga í tengslum við fjárlagagerðina 1994.`` Þetta segir náttúrlega meira en öll önnur orð um að það að hæstv. ráðherra skyldi síðan skrifa sveitarfélögunum og fara fram á að þau settu peninga í þessa hluti var auðvitað ekki boðlegt frá hendi ríkisstjórnarinnar. Það kann vel að vera að það hafi verið óskynsamlegt að lofa þessu. Ég held því ekki fram að það megi ekki segja það en úr því að menn lofuðu því þá áttu menn auðvitað að standa við það. Ég spyr: Er það tilfellið að það sé verið að reyna að pína sveitarfélögin í ljósi þeirrar stöðu sem nú er vegna þeirra vandamála sem sveitarfélögin sem eru með minna en 3.000 íbúa eru komin í af því að þau fá ekki sín þjónustuframlög? Það eru engir smáaurar sem eru á ferðinni og skipta auðvitað miklu máli fyrir sveitarfélögin sem eiga þarna hlut að máli. Ég ætla að nefna eitt sveitarfélag sem standur efst á því blaði sem þingmenn fengu í hendur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga um þetta en það er Grindavík. Það á ógreiddar núna 3.182 þús. kr., bara þetta eina sveitarfélag. Önnur sveitarfélög eiga viðlíka greiðslur ófengnar vegna stöðu þessara mála. Svo eru öll önnur sveitarfélög sem eru með fleiri íbúa. Það hefur verið staðið við allt sem jöfnunarsjóður á að gera fyrir þau. Ég held að það væri ástæða til þess að hæstv. ráðherra gerði þinginu grein fyrir því hvort hann er að komast að samkomulagi, hæstv. ráðherra, við forráðamenn sveitarfélaganna um þetta stóra mál. Því það er kominn í dag, hvað 11. des.

Nei, það er 25. held ég.

Nú er það já. Hæstv. ráðherra er kominn fram að jólum og ég fer þá að skilja að hann sé órólegur í sætinu og vilji komast heim til sín ef hann stendur í þeirri meiningu að í dag sé 25. des. En við skulum nú vona að við verðum ekki hér þann dag. En það horfir alla vega ekki vel með verkefni hæstv. ríkisstjórnar því þetta er stórt mál og það eru ekki margir dagar til stefnu til að leysa það. Þess vegna tel ég að það sé full ástæða til þess að það komi skýrara fram en gerst hefur við þessa umræðu í dag hvernig og hvenær menn fá einhverja vitneskju um niðurstöðu þessa máls.

Virðulegur forseti. Í dag mun vera 9. des. og víst ekki hægt að flytja brtt. um það hér á hinu háa Alþingi til hækkunar. En ég vek athygli á því að samningurinn sem hv. þm. vitnaði til var dagsettur 10. des. fyrir ári síðan þannig að það má búast við að á næstu dögum megi takast samkomulag milli ríkis og sveitarfélaganna. Reyndar hefur samstarf á milli þessara aðila verið ágætt. Ég vek athygli á því að í fjárlagafrv. stóð einungis: Áformað er að leita eftir samkomulagi við sveitarfélögin um áframhaldandi 600 millj. kr., og það voru engar skuldbindingar sem hvíldu á sveitarfélögunum um það. Á sama hátt er engin skuldbinding á ríkisvaldinu til þess að leggja jöfnunarsjóðnum lið með beinum framlögum. Í fyrra féllust ríkisstjórnin og Alþingi á með sínu samþykki að leggja 250 millj. kr. á fjáraukalögum þess árs til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Þetta mál verður til áframhaldandi viðræðu á milli ríkis og sveitarfélaganna. Ég vek athygli á því að halli á Innheimtustofnun sveitarfélaga er ekki eingöngu tilkominn vegna breytinga á lögum. Það kemur hins vegar fram í samkomulaginu sem vitnað var til og hv. þm. nefndi, dags. 10. des. í fyrra, að ríkisvaldið tók að sér að vinna að því ásamt samtökum sveitarfélaganna að finna lausn á vanda Innheimtustofnunar og um leið Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga með því að breyta lögum þannig að ekki þyrfti að koma til þessi halli sem myndast á jöfnunarsjóðnum og Innheimtustofnun sveitarfélaga en það er gert ráð fyrir því samkvæmt lögum að hallinn sé greiddur eftir vissum reglum af Jöfnunarsjóði sveitarfélaganna og þar með bitnar hann á þeim sveitarfélögum sem fá greitt úr jöfnunarsjóðnum sem oftast eru smæstu sveitarfélögin. Þannig að þessi mál eru til umræðu á milli aðila og ég á von á farsælli lausn innan tíðar.

Hæstv. forseti. Já, það er ár á morgun síðan síðast var skrifað undir samkomulag. Það er sannarlega ástæða til að vonast til þess að það verði skrifað undir annað samkomulag hvort sem það verður á morgun eða annan dag og það verði að minnsta kosti staðið betur við það en þetta samkomulag sem þarna var skrifað undir og er að verða ársgamalt því hvorki hefur nú gengið né rekið fram að þessu við það sem hæstv. ráðherra var að lýsa hér áðan að hefði staðið til að gera og hefði verið lofað. Síðan hefur hæstv. ráðherra ásamt sínum félögum lagt í einn slaginn enn við sveitarfélögin um þá hluti sem stóðu í þessu plaggi. Ég veit ekki betur en hæstv. ráðherra hafi skrifað sveitarfélögunum bréf í þeim tilgangi að fá þau til að leggja áfram peninga í það sem lofað var að þau þyrftu ekki að setja peninga í. Þannig að ég held að það sé full ástæða til þess að menn gangi nú hægar og stilltar um í samskiptunum við sveitarfélögin og ég legg til að hæstv. ráðherra geri það nú heldur en gert hefur verið á undanförnum árum. Því ferill hæstv. ríkisstjórnar er satt að segja ekki til fyrirmyndar og það mun taka langan tíma fyrir þær ríkisstjórnir sem taka við af þessari að koma samskiptum við sveitarfélögin í eðlilegt horf eftir þetta kjörtímabil.

Hæstv. forseti. Sú var tíðin meira að segja í tíð ríkisstjórnar sem flokkur hv. þm. studdi og var í að það tíðkaðist að skerða fjármagn til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og til sveitarfélaganna. Sá tími er liðinn. Allt samstarf við sveitarfélögin hefur verið með mjög góðum hætti. Það hefur verið gert á grundvelli samninga. Það var hvergi bannað að ríkisvaldið leitaði hófanna um að sveitarfélögin legðu fram fjármagn enn á ný á næsta ári til að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Það var hvergi bannað að gera það. Ekkert frekar en að það var bannað að leita eftir því vegna yfirstandandi árs þótt í desember 1993 hefði verið sagt að ekki væri ráðgert að gera það á því ári. Það fer allt eftir samningum á hverjum tíma. Þetta vil ég benda á. Við þennan samning sem hv. þm. vitnaði til hefur verið staðið. Það eina sem hefur gerst er að við höfum farið fram á að ná nýjum samningum og viðræður standa yfir. Ég vildi vekja athygli á þessu því þetta eru breytt vinnubrögð. Þetta eru vinnubrögð sem ekki tíðkuðust áður þegar ríkisvaldið með einhliða hætti réðist að sveitarfélögunum og tók af þeim fjármagn án þess að spyrja kóng eða prest úr þeirra röðum. Þannig að ég held að áður en hv. þm. ræðst á ríkisstjórnina aftur fyrir það að ráðast að sveitarfélögunum ætti hann að kynna sér sögu málsins og rifja upp hvernig hans eigin flokkur, þegar hann var í ríkisstjórn, stóð að málum eins og þessum.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að mig undrar hve kokhraustur hæstv. ráðherra er. Svo mikið hefur nú heyrst frá sveitarstjórnarmönnum í landinu á kjörtímabilinu að það er ekki öllu gleymt býst ég við um þessi samskipti. Þar hafa farið fremstir flokksmenn hæstv. ráðherra sem hafa lýst því yfir að þessi samskipti gangi ekki. Ég býst við að það þurfi ekki að rifja þau orð upp. Það er auðvitað rangtúlkun hjá hæstv. ráðherra að það sé ekki verið að svíkja samkomulagið frá því í fyrra. Það stendur hér og ég ætla bara að lesa aftur síðustu greinina: ,,Aðrar breytingar en að ofan greinir stendur ekki til að gera á verkaskiptingu og fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga í tengslum við fjárlagagerð fyrir árið 1994.`` 

Það er næsta ár, við erum að tala um 1995.

Ég er ekki að finna það upp sem sveitarstjórnarmenn hafa verið að segja á undanförnum vikum og mánuðum um samskiptin við ríkið að það sé brot á þessu samkomulagi. Ég hef bæði hlustað á framkvæmdastjóra og líka aðra forráðamenn þessara samtaka sem hafa lýst því yfir að þeir telja þetta brot á samkomulaginu og ég ætla að láta það verða mín síðustu orð hér. Ég vonast til þess að hæstv. fjmrh. átti sig á því að það er mikilvægara heldur en það megi offra því eins og hæstv. ríkisstjórn hefur gert, samkomulagið við sveitarfélögin í landinu.

Herra forseti. Ég get ekki að mér gert að koma inn í þessa umræðu varðandi samskipti ríkis og sveitarfélaga vegna þess að mig undrar nú alveg á því að hæstv. fjmrh. skuli lýsa því yfir að samskipti ríkis og sveitarfélaga hafi verið með miklum ágætum á kjörtímabilinu. Það finnst mér alveg makalaus yfirlýsing. Það er alveg rétt sem hæstv. fjmrh. sagði, svo vitnað sé til fortíðarinnar, að það tíðkaðist að skerða Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Ég ætla ekki að þræta við hæstv. fjmrh. um það, mér er það mjög í minni. Það voru stanslaus átök við sveitarstjórnarmenn út af þessum málum þegar ég kom hér fyrst inn á Alþingi og kynntist þessum málum. Ég dreg enga fjöður yfir það. Hins vegar urðu þáttaskil í þessum málum árið 1989 þegar lögum um tekjustofna sveitarfélaga var breytt og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og þessir tveir lagabálkar voru samþykktir. Það ríkti friður í þessum málum í tvö ár en ófriðurinn hófst aftur þegar núv. ríkisstjórn komst til valda og þvingaði upp á sveitarfélögin svokölluðum nefskatti til að standa undir löggæslumálum. Það var afskaplega óvinsæll skattur og ófriðarbálið hófst aftur milli ríkis og sveitarfélaga. Síðan hefur þessi skattur lifað en heitir núna greiðsla sveitarfélaganna í Atvinnuleysistryggingasjóð vegna átaksverkefna upp á 600 millj. kr. Það hefur verið margreynt af forustumönnum sveitarfélaganna að semja þessa greiðslu út af borðinu og þeir komust svo langt fyrir ári síðan að fá það inn í yfirlýsingu sem er undirrituð af hæstv. fjmrh. og hæstv. fyrrv. félmrh. og flokksbróður fjmrh., Vilhjálmi Þ. Vilhjálmssyni, formanni Sambands íslenskra sveitarfélaga, og Þórði Skúlasyni að ekki væri gert ráð fyrir að framhald verði á greiðslu sveitarfélaga í sjóðinn á árinu 1995. Nú standa enn þá yfir samningar um þetta sama mál sem var samið um fyrir ári síðan. Það eru alltaf teknir upp samningar aftur og aftur um sama málið. Það hefur verið rakið hér og ég rakti rækilega í minni fyrri ræðu í dag hvernig mál standa varðandi Innheimtustofnun sveitarfélaga. Forsvarsmenn Sambands íslenskra sveitarfélaga geta sætt sig við það að leysa þetta mál með 160 millj. kr. og leggja 60 millj. úr jöfnunarsjóðnum í þennan pakka. Það hefur komið fram. Þannig að með þeirri fjárveitingu mundi þetta mál leysast fyrir yfirstandandi ár þannig að það gæfist tóm til þess eins og hæstv. fjmrh. tók fram að breyta lögum þannig að vinna bug á þessu vandamáli sem upp hefði komið varðandi innheimtu barnsmeðlaga. Það liggur fyrir viðamikið nál. um þau mál en ég tel að yfirstandandi ár verði að leysa og það sé alveg óviðunandi að láta þennan vanda liggja á nokkrum sveitarfélögum í landinu. Það er ekki réttlátt og það er engin leið að una því að það séu aðeins fáein sveitarfélög sem taka þennan vanda á sig því það er auðvitað ekki hlutverk þeirra að taka þennan vanda á sig fyrir öll hin. Ég ætla ekkert að orðlengja um þetta frekar því þetta á eftir að koma til umræðu í nefndinni og þessum málum hefur formlega verið slegið á frest til 3. umr. en eigi að síður, af því að hæstv. fjmrh. fór að gefa hér yfirlýsingar um hina góðu sambúð ríkis og sveitarfélaga á kjörtímabilinu þá gat ég ekki annað en bætt nokkrum orðum við um þetta. Það má einnig geta þess að hér hefur verið mikið prógramm í gangi um sameiningu sveitarfélaga og nýja verkaskiptingu á síðasta kjörtímabili en það voru gefin mikil fyrirheit frá ríkisstjórninni varðandi þessa sameiningu, um framlög Byggðastofnunar til atvinnumála, vegagerð í sameinuðum sveitarfélögum og fleira. Ég býst við að fjárlaganefndarmenn, hvort sem þeir tilheyra meiri eða minni hluta af stjórnarliðum eða stjórnarandstæðingum í fjárln. geti vitnað um það að sveitarstjórnarmenn hafa komið froðufellandi og kallað eftir efndum á þessum yfirlýsingum. Þetta ber ekki vott um þessa ástríku sambúð sem hæstv. fjmrh. gat um. Ég hef þá lokið umræðu um fjáraukalög frá minni hálfu vegna þess að ég hef notað minn þriðja ræðutíma hér, en auðvitað áskil ég mér rétt til þess að fara nánar yfir þau mál sem upp kunna að koma við 3. umr. málsins, hvenær sem hún verður.