Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Héðinn Valdimarsson Ég vil nota þetta tækifæri til þess að gera fyrirspurn til ríkisstj. út af sögusögnum, sem ganga hér um bæinn um sölu þeirra frímerkja, sem gefin voru út í tilefni af alþingishátíðinni. Það er sagt, að árið 1930 hafi nokkrir menn í Austurríki boðið stj. að prenta fyrir hana frímerki í tilefni af hátíðinni. Það er sagt, að þetta tilboð hafi verið þegið, en hver kjör á að hafa verið samið um, er mér ekki kunnugt, en sagt er í bænum, að kjörin hafi verið þau, að þessir menn hafi fengið hluta af upplagi frímerkjanna fyrir sína fyrirhöfn, en það fylgir með, að frá hálfu stj. hafi lítið eftirlit verið með þessari útgáfu, og nú kvað vera komin fram kæra um það, að við útgáfuna hafi bókstaflega verið beitt svikum, á þann hátt að hafa upplagið miklu stærra en leyfilegt var, og þar af leiðandi reynist þessi frímerki nú verðminni en búizt var við, að þau yrðu. Það fylgir líka sögunni, að frímerkjakaupmaður einn, er keypt hafði allmikið af þessum hátíðarfrímerkjum til þess að græða á þeim, telji sig hafa orðið fyrir miklum halla af þeirri verzlun vegna þessa eftirlitsleysis stj. Telur hann, að frímerki þessi hafi fallið meir á útlendum markaði heldur en búast mátti við, og kennir því um, að framboðið af þeim muni vera meira en eðlilegt er eða átt hefði að vera, miðað við upplag það, sem ákveðið var. Ennfremur vil ég spyrja að því, hvort það er satt, að stjórnin hafi ekki gengið eftir andvirði þeirra hátíðarfrímerkja, sem seld hafa verið á pósthúsinu hér til einstakra manna, en ekki borguð. Sérstaklega er talað um Gísla nokkurn Sigurbjörnsson, nazistaforsprakka, sem á að hafa fengið lánuð hátíðarfrímerki fyrir 10 þús. kr., sem hann nú neitar að borga vegna eftirlitsleysis stj. með útgáfunni. Mér er ekki kunnugt um, hvað hæft er í þessum sögusögnum, en ég vil nota þetta tækifæri til þess að gefa stj. kost á að bera til baka það, sem rangt kann að vera í þessu máli, en kannast við það, sem rétt er. Ég vil þó geta þess, að mér þykir undarlegt, ef póststjórnin hefir veitt svo langan gjaldfrest sem hér er um að ræða. Ég hafði álitið, að það væri venjulegt, að pósthúsið seldi frímerki gegn staðgreiðslu, og hver, sem vildi, gæti ekki gengið þangað inn og tekið þar svo eða svo há lán í frímerkjum. Ég hefi sagt forsrh. frá því, að ég mundi gera fyrirspurn til stj. um þetta mál, og geri því ráð fyrir, að ég fái skýr svör frá stj., en það, sem ég spyr um, er þetta: Hvernig var hagað samningum milli ríkisstj. og þeirra manna, sem tóku að sér prentun hátíðarfrímerkjanna? Hvaða eftirlit var haft með því, að þeim samningum væri fylgt? Hefir komizt upp sviksemi í sambandi við þessa frímerkjaútgáfu, og hverjar ráðstafanir verða gerðar í sambandi við þau svik? Og að lokum, hefir þessum frímerkjakaupmanni, sem ég nefndi, verið gefin eftir skuld hans við póstsjóð fyrir hin lánuðu frímerki, eða er hér um vanrækslu á innheimtu að ræða, og ef svo er, hverjum er þá um að kenna?

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Það eina, sem komið hefir fyrir mitt ráðuneyti í þessu máli, er kæra frá Vínarborg, sem send hefir verið gegnum utanríkisráðuneytið, um, að í Vín séu seld þjóðhátíðarfrímerki með grunsamlega lágu verði. Strax og þessi kæra barst hingað, fyrir tveim mánuðum, var bréf sent til Vínarborgar gegnum utanríkisráðuneytið, þar sem óskað var upplýsinga um tilefni þessarar kæru, og jafnframt, að rannsókn væri látin fram fara, ef um sakir væri að ræða. Nú alveg nýlega hafa þær fréttir borizt þaðan, að íslenzk-danski sendiherrann hafi lagt fram kæru í þessu máli og að kriminel rannsókn sé þegar hafin í málinu. Þetta er þá allt það, sem ég get upplýst í máli þessu á því stigi, sem það nú er.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég verð að segja, að mér kom það allókunnuglega fyrir, að hv. 2. þm. Reykv. gerir fyrirspurn til mín um gerðir Þingvallahátíðarnefndar endur fyrir löngu. Ég var ekki í þeirri n. og er því ókunnugur hennar gerðum. Mér finnst því, að réttara hefði verið af hv.þm. að beina fyrirspurn sinni til þessarar n. heldur en til stj. Auk þess áttu hv. jafnaðarmenn fulltrúa í Þingvallanefndinni, og getur hv.þm. spurt hann, ef hann vill, en ekki mig, þar sem ég var ekki í n. Mér er kunnugt um það, sem hæstv.forsrh. upplýsti í málinu, og hefi ég engu við það að bæta, en um hitt, sem hv.þm. spurði mig að á laugardaginn var, hvort ég hefði gefið Gísla Sigurbjörnssyni 10 þús. kr. -  Fleira get ég ekki sagt um þetta mál. Ég ætla nú, að hv.þm. sjái, að ég get ekkert að því gert, sem aflaga kann að hafa farið í þessum efnum, og hann sjái þess vegna, að hann réðst að mér með óþarfa þjósti á laugardaginn út af þessu máli, enda er eins og hann sé nú farinn að átta sig, því nú kveður heldur við annan tón.

Héðinn Valdimarsson Ég er að sumu leyti ekki ánægður með þessi svör ráðherranna. Ég vildi gjarnan fá svar við því hjá stj., hvort heimilt sé að lána einstökum mönnum frímerki á pósthúsinu og hvernig stendur á þessu 7 þús. kr. láni til Gísla Sigurbjörnssonar. Ég hélt, að almenningur ætti ekki greiðan aðgang að slíkum lánum, og ég vildi gjarnan heyra, hvar stafur væri í lögum, er heimilaði slíkt. Hitt er aftur á móti gott að heyra, að dómsmrh. hefir ekki gefið eftir þetta lán, heldur fyrirskipað að innheimta það, þó hann hafi ekki kynnt sér, hvort það hefir verið gert. Það er kannske eðlilegt, ef fölsun hefir átt sér stað á frímerkjaútgáfunni, að Gísli Sigurbjörnsson fengi að skila aftur frímerkjum, sem hann hefir keypt, en það er einkennilegt, að það skuli hafa verið leyft áður en vitað er um, hvort nokkur fölsun hefir átt sér stað, eins og forsrh. hefir upplýst, að enn er ósannað mál. Eða er það viðskiptaregla póststjórnarinnar að lána einstökum mönnum vörur, sem þeir svo mega skila aftur, ef misheppnast með spekulationir þeirra? Þá vil ég minnast á annað atriði, en það er eftirlitið með frímerkjaútgáfunni. Það þýðir ekki fyrir dómsmrh. að vísa til Þingvallahátíðarnefndar, þegar af þeirri ástæðu, að sú n. er ekki lengur til, og ég get ekki skilið, að þannig hafi verið um hnútana búið, að Þingvallahátíðarnefnd hafi átt að hafa eftirlit með útgáfunni eftir að n. var lögð niður. Og þar sem forsrh. var í n., ætti hann að geta skýrt frá því, hvað rétt er í þessu efni. Það var látið mikið yfir því í blöðunum, þegar verið var að semja um útgáfu frímerkjanna við hina austurrísku menn, að hér væri um að ræða mikinn velgerning frá þeirra hálfu, en nú fer maður að láta sér detta í hug, að hér hafi verið um gróðabragð að ræða, og væri æskilegt að vita, hvaða skorður Þingvallahátíðarn. hefir reist við því, að þeir misnotuðu þann rétt, er þeim var fenginn.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 2. þm. Reykv. spyr, hvernig standi á því, að Gísla Sigurbjörnssyni sé leyft að skila aftur frímerkjum meðan stjórninni sé ekki kunnugt um neina misbresti á frímerkjaútgáfunni. Ég hefi því einu til að svara, að slíkt er ekki með minni vitund gert, og hafi pósthúsið leyft að skila frímerkjunum, þá svara ég ekki til þess, því pósthúsið heyrir ekki undir mitt ráðuneyti. Það er rétt, að ég átti sæti í Þingvallahátíðarnefnd, en sú n. framkvæmdi ekki samninga um útgáfuna, heldur var það landsstjórnin. N. gerði ekki annað en að þakka tilboð frá Íslandsvinafélaginu í Vín og mæla með því við stjórnina. Hvað annars kann að hafa verið saman við það tilboð, veit maður ekki nú. En það eina, sem Þingvallanefnd veit, er það, að tilboðið var þegið. Ég efast ekki um, að samskonar samningar hafi verið gerðir um frímerkjaútgáfuna og tíðkast um útgáfu frímerkja yfirleitt. Það, sem hér er því um að ræða, er ekki það, að stjórnin, sem þá sat, hafi misbeitt sínu valdi, heldur hitt, hvort einhverjir menn, sem um útgáfuna fjölluðu, hafi komizt upp með svik.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég hefi eiginlega engu við það að bæta, sem ég hefi áður sagt. Ég get endurtekið það, að ég hefi ekki gefið neina heimild til þess, að skila megi frímerkjum aftur á pósthúsið. Það eina, sem ég hefi komið nærri þessu máli, er, að ég fyrirskipaði með bréfi 22. des. síðastl. að innheimta þá upphæð, 7. þús. kr., sem hér er rætt um. Hvað gerzt hefir í þessu máli áður en ég kom í stj., hefi ég ekki haft tóm til að rannsaka síðan á laugardag, að hv.2. þm. Reykv. kom til mín með sína fyrirspurn, en það er vitanlega hægt að fá upplýst í stjórnarráðinu.

Héðinn Valdimarsson Eins og málið liggur nú fyrir, þá vildi ég beina þeirri beiðni til dómsmrh., að hann athugaði, ef hann veit það ekki, hvernig háttað er um lán á frímerkjum í pósthúsinu, og eftir hvaða heimild slík lán eru veitt. En til forsrh., sem segir, að málið sé nú í rannsókn og muni skýrast seinna, vil ég beina þeirri fyrirspurn, hvort allt upplagið af frímerkjunum hafi komið hingað til lands, eða hvort einhver hluti þess hafi orðið eftir fyrir útgáfukostnaði, m. ö. o., hvort hér hafi verið um hreina gjöf að ræða frá þessu félagi, eða hvort félagið hefir fengið hluta af útgáfunni. Og ef eitthvað af upplaginu hefir orðið eftir, hvað mikið og hvaða eftirlit var haft með prentun frímerkjanna og hvernig hefir verið fylgzt með þessu máli síðar frá hálfu stj. Það er kunnugt, að meðal frímerkjakaupmanna hefir sá orðrómur gengið í langan tíma, að ólag hafi verið á þessari útgáfu.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég vil leyfa mér að skjóta því til hæstv. forseta Sþ. að láta athuga um símakostnað þingmanna, sem er ákveðinn 150 kr. fyrir hvern þingmann, sem hann hefir frítt. Ég vil beina því til hæstv. forseta, hvort ekki sé réttara að taka upp þá reglu, að miða við viðtalsbílafjöldann, þannig að þeir, sem lengra eru í burtu, stæðu nokkuð jafnt að vígi við hina, sem styttra eru að, í þessu efni. - Ég hygg, að það mundi nægja, ef hæstv. forseti vildi taka þetta til athugunar.

Forseti (TrÞ): Þetta skal verða tekið til athugunar.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. er hingað komið frá hv.Ed. Þar sem nú er liðið fast að þinglokum, vildi ég gjarnan mælast til, að mál þetta fengi svo hraða afgreiðslu hér í hv. d. sem við verður komið. Ég er í vafa um, hvort vísa ber frv. til n., og vil helzt ekki gera till. um það. Þó mun ég ekki greiða atkv. móti því, að það fari til n., ef till. kemur fram um það, og ef það verður sett í n. þá ætti það að fara til hv.allshn., því það var athugað í þeirri hv.n. í Ed., en eins og ég hefi þegar tekið fram, vil ég mjög mæla með því, að afgreiðslu frv. verði hraðað svo sem unnt er.

Ég legg til, að frv. verði vísað til hv.allshn.

.

Flm. (Steingrímur Steinþórsson) Lögin um aðflutningsbann á áfengum drykkjum frá 1909 eru nú búin að standa í hart nær 25 ár. En þau gengu að vísu ekki í gildi fyrr en 1912. Það hafa orðið allmiklar breyt. á þessari löggjöf, og stærsta breyt. mun hafa verið gerð 1921, þegar leyfður var innflutningur hinna svokölluðu Spánarvína, sem eingöngu var gert til þess að geta komizt að samningum við Spánverja um eina aðalútflutningsvöru landsmanna. Það er kunnugt, að það hefir verið hert á framkvæmd bannlaganna og á þann hátt reynt að stemma stigu fyrir því, að farið yrði út fyrir ramma þeirra. En furðu lítill virðist árangurinn hafa orðið af þeirri viðleitni löggjafarvaldsins að fyrirbyggja notkun áfengis á þann hátt, enda mun nú svo komið, að allir, jafnt þeir, sem telja sig bannmenn og andbanninga, eru á því, að einhverjar breyt. verði að gera á þessu ástandi. Það er allir ásáttir um það, að eins og nú sé um mál þetta, þá sé ástandið yfirleitt óviðunandi, en það munu vera allskiptar skoðanir um það, hvað eigi að gera til breytinga á þessu máli. Ég ætla mér ekki hér að fara að koma með neina spádóma um það, hvernig ástandið hefði verið hér á þessu sviði, ef bannlögin hefðu aldrei verið sett og ef hefði verið haldið áfram á þeirri braut, sem haldið var til 1909, að efla bindindisstarfsemina í landinu, einkum gegnum stórstúku Íslands, eða eingöngu með frjálsri starfsemi, og í þriðja lagi má nefna ungmennafélögin, sem mjög hafa starfað að því að efla bindindisstarfsemina, einkum áður en aðflutningsbannið var lögleitt, en minna hefir kveðið að þeirri starfsemi þeirra upp á síðkastið, enda virðist svo, sem yngra fólk neyti áfengis miklu meir nú en áður var, og er það ef til vill alvarlegasta atriði þessa máls. Ég ætla alls ekki að koma neitt inn á það, hvað um það hefir verið talað og þrætt hér á hinu háa Alþingi í sambandi við umr. um það mál fyrr og síðar, og hver áhrif það hefði haft á áfengisnotkun þjóðarinnar, ef bannið hefði aldrei verið sett, en hitt er öllum vitanlegt, að ástandið, sem nú er, er svo alvarlegt að ýmsu leyti, að ekki verður við það unað. Víns er neytt hér mjög mikið, bæði á leyfilegan og óleyfilegan hátt. Á leyfilegan hátt að því er snertir neyzlu þeirra vína, sem flutt eru inn í landið á leyfilegan hátt, en á óleyfilegan hátt að því er snertir smyglað vín, og í öðru lagi að því er snertir það, sem bruggað er í landinu. Ef til vill er það, hve heimabruggunin hefir aukizt mikið á síðustu árum, sem hefir gert það, að menn eru svo fúsir og ákveðnir í að gera einhverjar breyt. á þeirri löggjöf, sem gilt hefir. Á þingi í fyrra var borið fram frv. til áfengislaga í Nd., þar sem lagt var til, að bannlögin yrðu afnumin, en sett allsherjarlöggjöf um notkun og meðferð áfengis í landinu. Þetta frv. náði ekki afgreiðslu þá. Það var síðar borið fram í Nd. Alþingis í vetur, og þá af 11 þingmönnum. Það er því auðséð, að það er mikill þingvilji fyrir því, að einhverjar breyt. séu gerðar á þessari löggjöf nú þegar. Allshn. Nd. fékk þetta frv. til meðferðar og athugaði það allrækilega, eftir því sem föng stóðu til, en samkomulag náðist ekki í n. um afgreiðslu málsins á þann hátt, sem frv. lagði drög til. Enda lýstu ýmsir flm. því yfir, að þó þeir gerðust flm., þá væru þeir óánægðir með frv. og vildu breyta því. Í allshn. náðist samkomulag á milli allra nm. um að leggja til, að fram yrði látið fara þjóðaratkvæði um bannlögin. Á þessum grundvelli berum við nú fram þáltill. á þskj. 541 um að nú skuli þegar á þessu ári fara fram þjóðaratkvæði um, hvort bannlögin skuli standa óbreytt eða ekki. Höfuðrökin fyrir því að láta þjóðaratkvæði fram fara um þetta mál eru þau, að bannlögunum var á komið með þjóðaratkvæði og því ekki rétt að afnema þau án þess þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram um það áður. Og þó að vitnað hafi verið til þess, að Alþingi geti afnumið bannlögin á sama hátt og það gat gert þá tilslökun á bannlögunum, að leyfður yrði innflutningur á Spánarvínum, þá var þar nokkru öðru máli að gegna, þar sem þessi ráðstöfun var gerð vegna þess, að hún virtist óhjákvæmileg vegna annars stærsta atvinnuvegar þjóðarinnar, og byggðist sú samþykkt eingöngu á þeirri nauðsyn að ná verzlunarsamningum við Spánverja, enda þótt alþjóð þætti þungt að láta erlent ríki beygja sig svo sem þá var gert og þó einkum þegar um jafnóþarfa og skaðlega vöru var að ræða og áfengið er. Hinsvegar hafa fram komið svo háværar kröfur um afnám bannlaganna, bæði frá þingmönnum og almenningi utan þings, að sjálfsagt er að láta fara fram atkvæði um, hvort bannlögin skuli standa óbreytt eða hvort önnur lausn verði tekin í áfengismálinu. Við flm.þáltill. gerum ráð fyrir í grg. og teljum sjálfsagt, ef svo fer, að þjóðaratkvæði sýni vilja til afnáms bannlaganna, að þá undirbúi stjórnin löggjöf um áfengismálin og leggi hana fyrir næsta þing. Þá ber við samning slíks frv. að taka tillit til þeirra manna, sem vilja berjast gegn neyzlu áfengra drykkja. Ætlumst við til, að notkun þeirra verði stillt svo í hóf, að sem minnst tjón yrði að fyrir þjóðfélagið. Við álítum óþarft að taka þetta fram í sjálfri þáltill., en töldum það nægja að taka þetta fram í greinargerðinni. Ég sé svo ekki ástæðu til að tala lengra mál um þetta að svo komnu, en mæli með því, að Alþingi afgreiði þetta mál í því formi, sem hér liggur fyrir, svo að vilji þjóðarinnar komi fram og ekki þurfi lengur um það að þrátta, hvað þjóðin vill vera láta í þessu máli.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Eins og hv.frsm. þessa máls tók fram, hefir tvisvar sinnum verið borið fram frv. á þingi um að afnema bannlögin, án þess fram færi þjóðaratkvæði áður. Þessi tilraun til að ganga á snið við að leita álits þjóðarinnar dagaði uppi á síðasta þingi, en nú var fjölmennt um þetta, þar sem 11 þm. gerðust flm. að frv. Þetta átti sýnilega að vera til þess að sýna þessari hv. d. í tvo heimana, ef hún yrði ekki fortakslaust með afnámi bannlaganna án þess að leita þjóðaratkvæðis, enda þótt bannlögunum væri komið á með þjóðaratkvæði. Ég verð nú að segja, að ég er ánægður með, að þessir menn létu segjast við þær undirtektir, sem þetta mál fékk við umr., og féllu frá að halda því til streitu og hafa nú sætt sig við hina einu og sjálfsögðu leið í þessu máli, að leita þjóðaratkvæða, úr því slíkar till. sem þessar eru bornar fram á annað borð. Ég verð að fagna því, að þessir menn hafa nú látið sannfærast og viðurkennt með flutningi þessarar þáltill., að þeir hafi gengið í berhögg við rétt þjóðarinnar í þessu máli. Ég skal ekki ræða málið almennt, enda gaf hv.frsm. ekki tilefni til þess. Reyndar taldi hann ástandið svo alvarlegt í þessu efni, að ekki væri við unandi. Ég skal viðurkenna, að það er allt annað og lakara en ég hefði kosið, en þá ber þess að gæta, hvað við tekur, ef bannið verður afnumið. Í grg. frv. er gert ráð fyrir, að þjóðaratkvæði verði látið fram fara á þessu ári. Ég vil í því sambandi benda á, að fyrir þessu þingi liggur till. um að breyta stjskr., sem hefir fjölgun kjósenda í för með sér. En stjskr. verður sennilega ekki samþ. endanlega fyrr en á næsta ári. Þess vegna þætti mér í sjálfu sér eðlilegt, að atkvæðagreiðslunni yrði frestað þar til þeir menn, sem samkv. þessari stjskrbreyt. öðlast kosningarrétt, hefðu fengið réttinn til að kjósa. En þetta getur ekki samrímazt því ákvæði í þáltill., að atkvæðagreiðsla fari fram á þessu ári. Vil ég því skjóta því til hv.flm., hvort þeir geti ekki fallizt á til samkomulags, þar sem nú stendur nærri útfærslu á kosningarréttinum, að fresta atkvgr. þar til stjskrbreyt. verður endanlega samþ. Ef þeir geta þetta ekki, og gert verður ráð fyrir, að þjóðaratkvgr. fari fram á þessu ári, þá vil ég benda á, að ekki kemur til nokkurra mála að láta þessa atkvgr. fara fram samhliða væntanlegum þingkosningum í júlímánuði. Það væri allt of skammur tími fyrir báða aðila til þess að reifa málið fyrir þjóðinni. Þess vegna skýt ég máli mínu til hæstv. stj., ef þáltill. verður samþ., að hún fresti atkvgr. til haustsins, en láti hana ekki fara fram með svo skömmum fyrirvara eins og ef hún ætti að vera strax í júlí. Annars vildi ég heyra undirtektir hv.frsm. um, hvort ekki væri eðlilegt, að þessum nýja kjósendahópi yrði gefið tækifæri til þess að láta álit sitt í ljós um þetta mál, þar sem ekki yrði á því lengri dráttur en fram á næsta ár.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Það var eitt atriði í ræðu hv.þm. Borgf., sem ég vildi svara lítillega. Hann sagði, að við flm. hefðum viðurkennt, að við hefðum farið villir vegar með flutningi þessa máls. Ég neita því fyrir mína hönd að hafa farið hér með rangt mál. En það eru hér á Alþ. menn eins og hv.þm. Borgf., hv.þm. Ísaf. og hv.þm. Str., sem ekki viðurkenna sannleikann. Þeir viðurkenna ekki þann sannleika, að drukkið sé ólöglegt vín í landinu. Þeir viðurkenna ekki þann sannleika, að bannið er orðin þjóðarskömm og því beri að afnema það - og það strax. Þetta vildi ég fá skjalfest. Um hitt er ég hv.þm. Borgf. sammála, að ekki sé rétt, að þjóðaratkv. fari fram um leið og þingkosningar í júlí næstk. En það er ekki af sömu ástæðu sem hann. Það er ekki af því, að ég telji ekki málið nægilega reifað og athugað, heldur hitt, að málið fær eðlilegri og réttlátlegri afgreiðslu, ef atkvgr. fer fram sérstök, ella mundi bannhræsnin vaða uppi í sambandi við þingkosningar. Að öðru leyti, hvort ekki væri rétt að fresta atkvgr. þar til stjskr. yrði endanlega samþ., þá segi ég fyrir mitt leyti, að ég gæti þess vegna fallizt á þessa till. að ég óttast ekki, að hinn nýi kjósendahópur mundi halda hlífiskildi yfir bannlögunum, því að hinir yngri menn eru yfirleitt opinskáir og hreinskilnir. Ég mundi þess vegna geta aðhyllzt þessa till., ef ég teldi, að það orkaði tvímælis, hvort bannlögin yrðu úr gildi numin eða ekki. En það þarf ekki til, ég veit, að þjóðin er á móti banni. En ég sé ekki ástæðu til að fresta atkvgr. til næsta árs; það hefði aðeins þau áhrif, að lengur yrði drukkið ólöglega í landinu, og því er réttast að láta atkvgr. fara fram á þessu ári.

Flm. (Steingrímur Steinþórsson) Ég hefi litlu að svara út af þeim orðum, sem féllu. Ég er sammála hv.þm. Borgf. um, að ekki sé rétt, að þjóðaratkv. fari fram samtímis alþingiskosningum, heldur verði það alveg sérskilið. Um hitt atriðið, hvort við flm. gætum ekki fallizt á að fresta atkvgr. til næsta árs, þá get ég ekki sagt um álit hinna flm. á því, þar sem ég hefi ekki haft aðstöðu til þess að bera mig saman við þá. En ég tel sjálfsagt að hraða afgreiðslu málsins sem mest má verða, því að dráttur á afgreiðslu þess yrði ekki til að bæta það ástand, sem nú er. Ég held, að heppilegast verði, frá hvaða sjónarmiði, sem það er skoðað, að útkljá þetta mál sem allra fyrst. Það má að vísu segja, að eðlilegra væri að bíða þar til stærri hópur landsmanna heldur en þeir, sem eru 25 ára eða eldri, fengju að láta í ljós álit sitt á þessu máli, en ég tel þetta ekkert aðalatriði. Bannlögin voru sett af þeim mönnum, sem þá höfðu kosningarrétt, og því ekki óeðlilegt, að nú ráði sama aldurstakmark og þá. Ég get því ekki fallizt á að fresta atkvgr. til næsta árs. Annars er ég undrandi á því, að hv.þm. skuli setja afgreiðslu þessa máls í samband við stjskr., því að þó að líklegt sé, að hún verði samþ. í því formi, sem hún nú hefir, þá er ekki vitað um það, hvernig næsta þing verður skipað, sem á að koma saman eftir þingrofið. Og þó að sterkar líkur séu til þess, að það þing samþykki stjskr., þá er engin vissa fyrir því enn sem komið er. Þess vegna er óeðlilegt að setja afgreiðslu þessa máls í samband við önnur mál, sem gætu tafið það ekki aðeins um eitt ár, heldur ef til vili um fleiri ár. Ég held því, að hv.þm. Borgf. vilji með þessu hindra, að þjóðarviljinn komi í ljós í þessu máli, og það teldi ég illa farið. Mér sýnist rétt að hraða afgreiðslu málsins sem mest og láta fram fara þjóðaratkvæði í haust, ef þáltill. verður samþ. Ég sé svo ekki ástæðu til að lengja umr. um þetta meira en orðið er.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég verð að segja út af þeim orðum, sem hv.þm. G.K. lét falla í garð okkar þriggja dm., hv.þm. Str., hv.þm. Ísaf. og mín, sem andmæltum frv., að við getum verið upp með okkur út af því, að svona mikið tillit skuli vera tekið til mótmæla okkar gegn meðferð og afgreiðslu þessa máls, án þess að það yrði borið undir atkv. þjóðarinnar. Ég votta hv.flm. þakkir fyrir að hafa tekið svo mikið tillit til okkar, að þeir hafa nú fallizt á að fara þá einu leið, sem sæmilegt var að fara, að láta fram fara þjóðaratkv. áður en endanleg ákvörðun yrði tekin. Það þýðir ekkert fyrir hv.þm. að tala um, að við þversköllumst við að viðurkenna sannleikann. Hv. flm. hafa viðurkennt þann sannleika, að ósæmilegt væri og með öllu óverjandi að útkljá þetta mál án þess að bera það undir þjóðina. Þeir hafa viðurkennt það með flutningi þessarar þáltill. Út af því, sem hv.þm. sagði um bannhræsni, skal ég taka fram, að mér finnst óþarfi að fella dóm fyrirfram um það, hvernig kjósendur greiði atkv. í þessu máli. Mér sýnist það ósæmandi af hv.þm. að telja alla mótspyrnu gegn afnámi bannlaganna byggða á hræsni, en hina, sem fylla flokk andbannmanna, hreina af slíku. Það er óþarfi af hv.þm. að gera upp á milli manna á þennan hátt. Um þátttöku hinna yngri manna veit hv.þm. ekkert fremur en ég. Ég hygg, að meðal þeirra verði skiptar skoðanir alveg eins og meðal eldri manna. Hitt væri ekki nema eðlilegt, að beðið væri eftir þeim flokki manna, sem nú öðlast mjög bráðlega kosningarrétt, svo að þeim yrði gefinn kostur á að láta skoðun sína í ljós. Ég ber þá virðingu og fagna svo þessum mönnum upp í kjósendahópinn, að ég vil unna þeim þess að taka þátt í afgreiðslu þessa stórvægilega máls, þar sem ég sé ekki, að því liggi það á, að það mætti ekki bíða eitt ár. Sumir menn sjá aðeins gull og græna skóga, bara ef bannlögin yrðu afnumin. Ég vona allt hið bezta í þessu efni, en það get ég fullyrt, að ekki yrði við minni erfiðleika að stríða, þó bannlögin yrðu afnumin, heldur en nú er, þó ófullkomin séu. Hv. 1. þm. Skagf. talaði um, að ekki væri víst, að stjórnarskrárfrv. næði samþykki á næsta þingi. Ég geng þó alveg að því vísu, að það verði samþ. Þótt sárafáar raddir heyrist um, að þeir vilji haga afgreiðslu þess öðruvísi en samkomulag hefir orðið um, þá stendur þó svo sterkur þingvilji að því samkomulagi, að það er fyrirfram víst, að það verður samþ. Það mál dregur því ekkert úr því, að rétt sé að bíða eftir því, að þessir ungu kjósendur geti öðlazt þátt í atkvgr. Ég vil því leyfa mér að koma fram með brtt., þess efnis, að atkvgr. verði frestað fram á árið 1934, og leyfi mér því að afhenda hæstv. forseta skrifl. brtt. um þetta. En jafnframt skal ég geta þess, að brtt. er eingöngu fram komin til þess að gefa hinum ungu kjósendum, sem væntanleg stjórnarskrá veitir atkv.rétt, tækifæri til að taka þátt í atkvgr., en hún er ekki fram komin af neinni tilhneigingu til þess að slá málinu á frest.

Lárus Helgason Það var hv.þm. Borgf., sem þóttist vera mjög glaður yfir þeirri viðurkenningu, er hann taldi, að við, sem fluttum frv., hefðum sýnt sér. Ég þarf nú reyndar ekki að svara þessu, hv.þm. G.-K. hefir gert það svo rækilega. Ég hafði nú raunar haldið, að hv.þm. Borgf. væri ekki sérlega hætt við monti, en mér fannst þó nærri því, að það gægðist þarna upp. En ég get vel unnað honum ánægjunnar af því að hafa dregið þetta frv. á langinn með málþófi, sem hann hefir viðhaft f því eins og mörgum öðrum málum. Við, sem fluttum frv., vildum hvorki tefja önnur mál né heldur lengja þingið að mun með málþófi. Og af þessum ástæðum knúðum við það ekki fram. Það var þó vitað, að hægt var að koma því í gegnum þessa deild, þrátt fyrir málþóf hv.þm. Borgf. og samherja hans í þessu máli. Hvað því viðvíkur að fresta atkvgr. um ár, þá er það skiljanlegt frá sjónarmiði hv.þm. Borgf., að hann vilji það, þar sem hann er ánægður með ástandið eins og það er. En það er einkennilegt, hvað hv.þm. Borgf., sem þó er glöggur maður á ýmsum sviðum, missýnist þarna. Hann vill sjáanlega láta menn fá meiri æfingu í því að brugga og smygla inn. Hann ætti þó að geta séð, að ástandið er vont og fer æ versnandi. Það hefir sýnt sig hér sem annarsstaðar, að bannið hefir gefizt illa, enda er hér heldur ekki um fullkomið bann að ræða, þar sem við vorum neyddir til að leyfa innflutning á Spánarvínum. Er óskiljanlegt, að nokkur vilji halda slíku ástandi við, enda er vonandi, að Alþ. sýni, að það er ekki ánægt, og samþ.till. þessa.

Bergur Jónsson Ég var einn af flm. frv. til áfengislaga í vetur og er einn af þeim 3 flm. þess frv., sem jafnframt eru meðflm. að till. um þjóðaratkvæði. Ég verð því að gera nokkrar aths. við ræðu hv.þm. Borgf., sérstaklega að því er snertir ummæli hans um ástæður fyrir því, að till. er fram komin. Að vísu hafa þeir hv.þm. G.-K. og hv.þm. V.-Sk. mótmælt því, að um nokkurt afturhvarf sé að ræða frá hálfu okkar flm. frv., þótt við bæði flytjum og fylgjum till. þessari, og get ég alveg tekið undir þau mótmæli. Það er líka tekið fram í grg., að þessi till. sé flutt til samkomulags. Og að við, sem frv. fluttum, gátum gengið inn á þetta, stafar af því fyrst og fremst, að við vissum, að frv. mundi ekki fá framgang í Ed. og að vafasamt var um afgreiðslu þess í Nd. En afstaða okkar flm. til málsins er fyrir því óbreytt. Svo er a. m. k. um mig og meðnm. mína í hv.allshn.Nd. Annars er það álit mitt, að ef þm. telja það sjálfir rétt að afnema bannið, þá eigi þeir að gera það upp á eigin spýtur, eins og þeir yfirleitt í öllum málum eiga að gera það, sem þeir álíta réttast og sannast og þjóðinni hollast, en standa síðan eða falla á gerðum sínum, ef þjóðinni mislíka gerðir þeirra. Aðstaðan til þessa máls hefir mjög breytzt frá því, er bannlögin voru sett 1909. Víni var veitt inn í landið, og var það gert án þess að leitað væri þjóðaratkv. um það, þegar Spánarvínaundanþágan var veitt. Og þótt þetta sé kallað afnám bannlaganna nú, þá er breyt., sem gerð verður, sízt meiri en sú breyt., sem þá var gerð. En það er annað, sem hvetur mig til að fylgja því, að þessi leið sé farin. Þó þingið samþ. afnám bannlaganna með miklum meiri hl., þá mun aldrei fást friður um þetta mál fyrr en leitað hefir verið þjóðaratkv. Það er helzta ástæðan fyrir því, að ég get verið með því, að sú leið sé farin, að ég tel óheppilegt, að sífelldar deilur verði um málið. En það sem hv.þm. Borgf. heldur, að sé ástæðan fyrir því, að þessi till. er fram komin, er hreinn misskilningur, sem ég fyrir mitt leyti mótmæli. Ræðuhöld hans um málið hefi ég ekki heyrt, því ég var veikur þegar málið var til umr. í hv.Nd., svo röksemdir hans geta engin áhrif hafa haft á mínar skoðanir. Ég get ekki gengið inn á það að fresta atkvgr. unz stjskr. verður samþ., sem hún að vísu væntanlega verður. Fyrst má þess geta, að bannl. voru sett á af mönnum 25 ára og eldri, eins og nú er, og þó höfðu konur þá ekki kosningarrétt. Þetta er þó ekki stórt atriði. En þó að óskað sé, að aldurstakmarkið færist niður við þessa atkvgr., þá er þó óþarfi að koma með till., er frestar atkvgr. Það má breyta till. þannig, að atkv. greiði allir þeir, sem kosningarrétt hafa í bæja- og sveitamálum. Er þá að fullu fullnægt kröfu hv.þm. Borgf. Ég mun því bera fram og afhenda hæstv. forseta skrifl. brtt., sem tryggir það, að atkvgr. geti farið fram á þessu sumri og fullnægt þó vilja hv.þm. Borgf. Ég tel óþarft að fresta þessari atkvgr. fram til hausts. Hægara og ódýrara. er að láta hana fara fram samtímis kjördæmakosningu þm. En annars er það framkvæmdaatriði, sem stj. getur ráðið fram úr, ef till. nær samþykki. Leyfi ég mér svo að leggja fram umgetna brtt.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég vil taka undir það með hv. 6. landsk., að ég hefði kosið, að þessi till. hefði verið öðruvísi samin. Ég er henni sammála um, að það sé að sumu leyti að spyrja kjósendur út í hött, að láta þá greiða atkv. samkv. þessari þáltill. Vitanlega er hér um þrennt að ræða. Fyrst það, hvort menn vilja hafa löggjöfina óbreytta eins og hún er. Í öðru lagi vilja sumir breyta henni, og í þriðja lagi vilja sumir fella hana algerlega niður, og hafa ekki þau bannlög eða bannlagaslitur, sem nú eru. Það er því réttara að spyrja kjósendur á þrennan hátt um álit sitt um það, hvað beri að gera við bannlögin, samkv. því, sem sagt hefir verið, heldur en að skjóta málinu undir dóm alþjóðar samkv. þáltill. Þó mun ég ekki greiða atkv. á móti henni í þeim búningi, sem hún er, því að ég tel, að þessu máli sé svo komið, að óhjákvæmilegt sé að fá þjóðarúrskurð um það, hvort halda beri í því áfram á þeirri braut, sem nú er farin. Sé svo; sem andbanningar halda mjög á lofti, að meiri hluti þjóðarinnar sé snúinn frá að reyna að hefta innflutning og neyzlu áfengis á þann hátt, sem gert er með áfengislöggjöfinni, þá verðum við, sem erum annarar skoðunar um málið, auðvitað að taka því. Það er ekki við því að búast, að hægt sé að halda uppi slíkum lögum sem þessum, ef meiri hluti þjóðarinnar er á móti því. En ég hygg nú, að svo sé ekki. Ég fylgi því, að málið verði útkljáð á þann hátt, sem ég hefi tekið fram, af því að ég hygg, að meiri hl. þjóðarinnar vilji halda við hömlum á innflutningi og sölu áfengra drykkja, eða jafnvel auka þær. Það hefir því miður sýnt sig, að framkvæmd bannlaganna hefir verið býsna slæleg hér á landi með köflum. Og ég er vondaufur um þátttöku almennings um framkvæmd bannlaganna og eftirlit með þeim, ef ekki liggur fyrir bein yfirlýsing um vilja kjósenda í landinu í þessu efni. Ef samþ. verður með þjóðaratkvæði að hagga ekki að neinu leyti þeim áfengislögum, sem nú gilda, þá álít ég, að þar með sé hæstv.ríkisstj. á herðar bundinn sá skyldubaggi, að taka þann þjóðarvilja til greina og stuðla að því, að löggjöfin verði í heiðri haldin. Ég hefi nú gert grein fyrir því, hvers vegna ég vil stuðla að framgangi þessarar till., þótt ég hefði heldur kosið, að hún hefði verið samin á annan veg. Ég vil beina þeirri ósk til hæstv. stj., að hún játi haga þannig almennri atkvgr. um þetta mál, að hún yrði ekki samtímis kosningu til Alþingis. Vildi ég einnig, að hæstv. stj. segði um þetta áður en atkvgr. fer hér fram um till., og að hún vildi einnig samþ., að atkvgr. sé ekki hraðað, heldur dregin nokkuð, til þess að gefa mönnum nokkurn tíma til að átta sig á málinu betur, áður en gengið er til atkv. um endanlega úrlausn þess. Ég er því sammála hv.þm. Borgf. um að fresta atkvgr. til ársins 1934. Hinsvegar sé ég ekki fært að gera ráð fyrir því, að þetta biði þangað til stjskrbreyt. er samþ. og staðfest í annað sinn, enda er engin þörf á því. Ef brtt.hv.þm. Barð. væri samþ., þá væri séð fyrir því, að þeir, sem fá kosningarrétt við stjskrbreyt., fengju atkvæðisrétt um þetta. En ef ætti að fresta atkvgr. þangað til, þá yrði hún ekki framkvæmd fyrr en haustið 1934, ef ekki á að hafa hana um háannatímann sumarið 1934. Ég get því greitt atkv. með báðum brtt., sem hér hafa komið fram, með till.hv.þm. Borgf., um að í staðinn fyrir „á þessu ári“, komi árið 1934. Og með till.hv.þm. Barð., um að þeir megi greiða atkv., sem kosningarrétt hafa í málum sveitar- og bæjarfélaga. Um bannlögin og afleiðingar þeirra fyrir þjóðina skal ég ekki ræða hér, þótt ýms ummæli hafi fallið um þau, sem ástæða væri að mótmæla. En þá herra, sem svo mjög ámæla bannlögunum og harma yfir ástandinu í áfengismálum hér á landi, bið ég minnast þess, hvernig hljóðið er í þeim löndum, sem engin bannlög hafa. Sízt er minna kvartað um ástandið í áfengismálum, heldur miklu meira, þar, sem engar hömlur eru lagðar á meðferð áfengisins.

Jón Auðunn Jónsson Ég vildi aðeins benda hv.þm. Borgf. á það, að með samþykkt brtt.hv.þm. Barð. er þeim tilgangi náð, sem hann sagðist hafa með sinni brtt., sem sé, að þeir kjósendur, sem atkvæðisrétt hafa, ef stjskr. verður endanlega samþ. - þeir, sem eru 21 árs eða eldri - geta þá greitt atkv. um þetta mál. Hinsvegar vil ég eindregið óska þess, að atkvgr. verði fremur hraðað, af þeirri ástæðu sérstaklega, að ef atkvgr. gengur á móti bannlögunum, sem ég hygg og vænti, að muni verða, þá er ekki gerandi leikur að því að hafa af ríkissjóði þær miklu tekjur, sem hann vissulega gæti haft af einkasölu á víni fram yfir það, sem nú er. Ef breyt. á stjskr. verður samþ., sem væntanlega verður, þá verða að sjálfsögðu kosningar í sumar. Og til athugunar vil ég benda hv.þm. Borgf. á það, að alls ekki er það útilokað, að aukaþing verði háð seinni part þessa sumars, og nýjar kosningar fari svo fram í haust. Þannig getur það komið til, að þeir kjósendur kjósi á þessu ári, sem fá kosningarétt þegar stjskrbreyt. væntanlega verður samþ. En til þessara tveggja þingkosninga þarf ekki að koma til þess að kosningarétturinn miðist við 21 árs aldur, ef till. þeirra hv.þm. Barð og hv. 2. þm. Skagf. verður samþ.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Í tilefni af fyrirspurn hv.þm. Seyðf. læt ég þess getið, að ef till. verður samþ., þá mun stj. láta fram fara atkvgr. að haustinu 

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Það eru nú komnar allmiklar umbúðir utan um þetta mál hér í umr. Út í þær ætla ég ekki að fara. Ég ætla hvorki að fara að ræða um kaffibolla á Þingvöllum eða norður á Langanesi, né koma inn á önnur óskyld atriði, sem dregin hafa verið inn í þessar umr. Það, sem hér skiptir máli, er það, að Grímsnespresturinn er orðinn það fullorðinn maður, að búast má við, að hann innan skamms tíma verði ekki lengur fær um að bæta á sig fimmtu kirkjusókninni, því að þar er líka um að ræða erfiða leið, þar sem snjóþyngsli eru mikil á vetrum. Arnarbælisprestur er líka orðinn roskinn maður og mundi ekki verða hægt að ætla honum þjónustu Úlfljótsvatnssóknar. En þegar svo er komið, að hvorugur nágrannapresturinn getur tekið að sér þjónustu þeirrar sóknar, þá tel ég ófært að veita ekki Þingvallaprestakall, með því líka, að áskoranir hafa komið um það frá íbúum beggja sóknanna. Það er hinsvegar fráleitt að ætla Þingvallapresti lakari kjör og aðstöðu en öðrum prestum í sveit. Og þarf hann því að hafa nokkur jarðarafnot. Ég tók það fram í fyrri ræðu minni, að til þess að prestur gæti fengið aðgang að nokkrum jarðarnytjum á Þingvöllum, þyrfti að komast á samkomulag við Þingvallanefndina. Ég skal taka það fram, til þess að fyrirbyggja misskilning, að þar á ég ekki við, að presturinn eigi að fá heimild til að stunda sauðfjárrækt inni á friðlýsta svæðinu eða beita 20 kúm í skóginn eða gera nokkuð það, sem raskar friðun staðarins, enda mætti setja honum ströng skilyrði um það efni. Hitt þætti mér sjálfsagt, að presturinn fengi afnot af því ræktaða landi, sem á staðnum er. Tel ég það friðuninni meinlaust og ekkert í veginum, að heyið sé notað þar heima, í staðinn fyrir að flytja það burt af jörðinni, eins og nú er gert. Viðvíkjandi beitilandi er það að segja, að ég geri ekki ráð fyrir, að presturinn þyrfti að hafa stórbú. Um annað en kúabú væri ekki að ræða, og þó hann hefði einar 4 til 5 kýr til heimilisþarfa, sé ég ekki annað en komast mætti að samkomulagi um afmarkaðan bithaga fyrir þá gripi. Tel ég víst, að rækta mætti bæði til heyframleiðslu og beitar á efri völlunum, og ætti Þingvallanefnd að geta fallizt á, að þá mætti girða af í því augnamiði. Vænti ég þess því fremur, þar sem ég sé það í þingtíðindum frá þeim tíma, er lögin um friðun Þingvalla voru sett, að núv. form. Þingvallanefndar, hv. 5. landsk., hefir sjálfur haldið því fram, að reka mætti kúabúskap í allstórum stíl á jörðunum innan hins friðlýsta svæðis. Það kemur fram, að hann gerir þá ráð fyrir kúabúi á Þingvöllum og talar um, að mjólkursala geti orðið auðveld til Reykjavíkur, þegar nýi Þingvallavegurinn sé kominn um Mosfellsdalinn. Sem sagt virðist þetta ekki vera mjög erfiður hnútur að leysa frá mínum bæjardyrum séð. Vænti ég, að þegar menn athuga þau skilyrði, sem hægt er að setja prestinum um afnot landsins, án þess að friðun staðarins sé í nokkru spillt, þá þurfi þetta mál ekki að verða erfitt úrlausnar, ef sanngirni er gætt á báðar hliðar. Viðvíkjandi því, ef presturinn þyrfti að gera eitthvert jarðrask eða byggingar, þá væru lögin vitanlega eftir sem áður í gildi, því að að sjálfsögðu má hvorki prestur né annar spilla staðnum á nokkurn hátt. Yrði prestur að haga byggingunni í samráði við ráðuneytið, sem vitanlega tæki fullt tillit til álits Þingvallanefndar og tillagna hennar. Vil ég ekki trúa því að óreyndu, að ekki megi finna góðan samkomulagsgrundvöll. Hitt sé ég aftur á móti ekki, ef Grímsnespresturinn hefir ekki heilsu til að þjóna fimmtu sókninni, hvernig á með hana að fara, ef ekki kemur prestur í Þingvallakall. Því að eins og ég sagði áðan, er Arnarbælispresturinn líka orðinn roskinn maður, og hefir margar kirkjur fyrir, þar á meðal mjög erfiða annexíu, þar sem er Selvogurinn. Og sé góður prestur valinn til Þingvalla, mun það ekki verða margra manna mál, að hann sé staðnum til óprýði eða rýri þá helgi, sem á að vera yfir Þingvöllum sem friðlýstum helgistað þjóðarinnar.

Einar Árnason Mér virðist ekki laust við, að það kenni nokkurrar keppni í þessu máli, og hafa umr. hnigið allmikið í þá átt. Er þó sennilega það kapp jafnvel meira heldur en ennþá hefir komið upp á yfirborðið. Ég vil ekki blanda mér inn í þær kappræður, sem hér hafa farið fram. Mér er málið ókunnugt að því er til þess kemur, hvað á bak við það liggur. Mér er ókunnugt um, hverjar óskir hlutaðeigandi söfnuðir kunna að hafa um þetta efni. Því hefir verið haldið fram í þessum umr., að prestsþjónusta Þingvallasókna væri óforsvaranleg eins og henni er nú fyrir komið. Ég ætla, að það hafi ekki við fullkomin rök að styðjast. Ég hygg, að þjónusta Þingvallasókna sé ekki óforsvaranleg fremur en víða annarsstaðar úti um land, þar sem erfiðleikar eru á að hafa presta. Ég skal t. d. benda á einn stað norður í landi, Þönglabakkaprestakallið gamla. Það er ólíkt erfiðara um prestsþjónustu þar heldur en á Þingvöllum, og ég hefi ekki heyrt neinar sérstakar óánægjuraddir út af því frá sóknarbörnunum þar. Að hve miklu leyti þetta muni spilla sálarheill hlutaðeigandi safnaða, skal ég ekkert segja um. En ég hefi ekki verulega trú á því, að það sé aðalatriðið, sem á bak við till. liggur. Ég er hræddur um, að sitthvað persónulegt sé á bak við í þessu máli, sem ekki beinlínis hefir komið fram. En það er aukaatriði; hitt er aðalatriði, hvaða gagn er hægt að hafa af því, að slík þál. verði samþ. Ég álít, að hv.flm. nái ekki tilgangi sínum, jafnvel þó hún verði samþ. eins og hún er, því ég hygg, að það sé ómögulegt fyrir stj. að framkvæma það, sem fram á er farið, nema með því að ná samkomulagi við þá menn, sem þingið hefir skipað til umsjónar með friðun Þingvalla. Lögin um friðun Þingvalla eru nokkuð skýr í því efni, að Þingvallanefndin hefir sjálf öll umráð yfir jarðeignum ríkisins á þessu svæði. Þess vegna finnst mér það mjög vafasamt, að gagn sé af samþykkt þessarar till. Ég geri ráð fyrir því, að þingið vilji nú eins og fyrr halda fast við friðun Þingvalla út af fyrir sig, en láti það ekki sérstaklega til sín taka, hvort prestur væri þar eða ekki. Aðalatriðið er, að friðunin haldist. Með þessu er ég ekki að segja, að friðun Þingvalla geti ekki haldizt, þó prestur sé þar. En um þetta allt þarf að semja. Út af þessu vil ég leyfa mér að bera fram rökst. dagskrá í þessu máli, sem hljóðar svo: Í því trausti, að samningar takist með ríkisstjórn og Þingvallanefnd um prestssetrið á Þingvöllum og afnot þess, enda sé friðun Þingvalla að engu spillt, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég skal ekki tefja mikið umr. um þetta mál. En út af orðum hv. 5. landsk. vildi ég segja það, að það er ekki einróma álit Þingvallanefndar, að hún hafi eins óskorað umráð yfir öllu, sem er á Þingvöllum, eins og hann vildi vera láta. Ég hefi lesið vel og vandlega þessi l. um friðun Þingvalla, og ég finn hvergi, að þeir séu friðaðir fyrir prestum. Það getur ekki komið til mála, að það sé óheimilt að setja þar prest vegna ákvæða l. Og ég verð að segja, að úr því að ríkið er búið að byggja þarna stóra og dýra byggingu og notar dýran umsjónarmann, þá sé ég ekki, hvað er á móti því að hafa þarna prest. Húsið er meira að segja svo stórt, að bæði prestur og umsjónarmaður geta verið þar. Ég tala ekki um þá firru, að það sé Þingvallanefnd, sem eigi að ráða yfir því, hvaða gestir landsins væru þar. Það er enginn nema ríkisstj., sem ræður því, hverjir búa þar sem gestir landsins. Það var svo í ráðh.tíð hv.þm., að hann réð því, a. m. k. án þess nokkru sinni að bera það undir mig, og mér skildist á ræðu hans áðan, að hann teldi, að hann ætti eftir sem áður að ráða því, þó að hann ætti ekki sæti í stj. Það kemur svipað fram hjá hv.þm. nú eins og kom fram viðvíkjandi hæstaréttarfrv. í fyrra. Meðan hann var dómsmrh. vildi hann hafa það undir dómsmrh. að ráða öllu um, hverjir væru dómarar, en þegar hann er ekki lengur ráðh., þá flytur hann till. um, að það sé þingið, sem eigi að kjósa þá. Hv. þm. talaði um það, að ekki mætti vera kúabú á Þingvöllum. En hvar er það bannað í friðunarl.? Ég veit ekki betur en að bændunum í Skógarkoti, Hrauntúni og Vatnskoti sé heimilað að hafa kýr. En svo væri líka hugsanlegt að hafa þar prest, án þess að setja þar á stofn kúabú um leið, svo að þessi röksemdafærsla um kúabú útilokar alls ekki það, að prestur sé fenginn á staðinn. Viðvíkjandi þeim orðum hv.þm., að bændurnir í Hrauntúni og Skógarkoti hefðu brotið friðunarl., þá vil ég upplýsa, að þetta er rangt. Þeir hafa ekki gert annað en að láta nokkrar kindur vera á gjöf í húsum inni. En Þingvallan. sjálf hefir vafalaust brotið friðunarl. með því að láta þau ekki koma til framkvæmda á réttum tíma. Ég á sæti í Þingvallan., og ég hefi ekki orðið þess var, að hún gerði mikið. Fundir hafa ekki verið haldnir síðan 1931 fyrr en um daginn, að einhver fjörkippur kom í hv. 5. landsk., sem er form. n., og hafa 2-3 fundir verið haldnir síðan. - Um kostnaðinn við aðgerðirnar á Þingvöllum vil ég sem minnst tala. Þar hefir verið sóað hundruðum þúsunda króna í ýmsar framkvæmdir, og eru margar þeirra svo ópraktistar, að einsdæmi munu vera. T. t. hvað girðingunni viðvíkur, þá segja bændur í Þingvallasveit, að aldrei hafi verið eins margt fé á friðlýsta svæðinu og síðastl. sumar. Því gengur vel að komast inn, hliðin eru skilin eftir opin af ferðamönnum, eins og alltaf var spáð, en svo finnur féð ekki hliðin aftur, og flækist í girðingunni allt sumarið. Það er svo yfirleitt um þetta mál, að það er ekki eins glæsilegt, ef það er skoðað niður í kjölinn, og hv. 5. landsk. vill láta líta út hér í þingsalnum.

Magnús Torfason Tveir hv.landsk.þm. hafa nú hafið hér vílsöngva út af þessari þáltill., og ætla ég ekki að taka þar undir, enda virðist nú vera farið að draga úr hljóðum beggja þeirra. Nú munu menn unna mínum elskulegu kjósendum í Þingvallasveitinni allrar þeirrar sálubótar, sem þeir með nokkru móti geta tekið við. Því er það, að mér þykir það hálfskrítið, að menn þarna að austan skuli vera að fá konu úr Reykjavík til þess að flytja þessa þáltill. fyrir sig. Þetta hefir ekki verið nefnt við mig, og að því er ég bezt veit, ekki heldur við samþm. minn. Í þessu sambandi skal upplýst, að þegar lagt var til á þingi, að leggja niður Þingvallaprestakall, var það stutt af meiri hl. manna í heimasókninni, en jafnsýnilegt er, að þessum mönnum. hefir snúizt hugur. Nú hafa komið raddir um það, að fá þangað prest aftur, og mun ég fúslega styðja það. Þó get ég ekki fylgt þessari þáltill., sem hér er verið að ræða um, eins og hún er orðuð nú. Þar er m. a. sagt, að stj. eigi að hlutast til um, að tilvonandi sóknarprestur á Þingvöllum eigi að fara með umsjónarmannsstarfið þar. Mér er vel kunnugt um þetta umsjónarmannsstarf. Þar var í mörg ár sérstakur umsjónarmaður undir mínu eftirliti. Og ég held, að það sé ábyggilegt, að það starf geti ekki samrímast prestsstarfi. Ég get ekki hugsað mér mann öllu betur fallinn til þess að gegna þessu umsjónarmannsstarfi en síðasta prestinn á Þingvöllum. En hann vildi alls ekki koma nærri því. Og yfirleitt fannst mér gestagangurinn á Þingvöllum gera honum lífið talsvert súrt, og mér er ekki grunlaust um, að það hafi verið ein af orsökunum til þess, að hann sótti þaðan. Samt veit ég ekki neinn prest, sem hefir verið glaðari yfir því að koma að sínu prestakalli en einmitt þennan. Ég held því, að ekki sé vert að hafa prest sitjandi á Þingvöllum, betra sé að flytja hann eitthvað burt úr skarkalanum. Hinsvegar get ég ekki séð, að það þurfi að fara saman, að Þingvallasveitarmenn fái prest og að sá prestur sitji á Þingvöllum. Það er nóg jarðnæði í Þingvallasveit, sem Þingvallahreppur og ríkissjóður gætu haft ráð á, og væri allt eins heppilegt prestssetur og Þingvallajörð. Ég skal þar fyrst tilnefna Svartagil. Þar er langt komið að byggja svo vænt steinhús, að það mundi nægja hverri meðalfjölskyldu. Þar má vel auka ræktun, og sauðfjárland er þar gott, enda munu ábúendur þar alltaf hafa komizt vel af. Ég játa það, að þetta kot er dálítið út úr, en þó ekki meira en svo, að þaðan er um 5 mín. akstur frá Þingvöllum. Þar er fagurt umhverfi og þekkilegt í alla staði. Þá vil ég nefna aðra jörð, sem ríkið á ráð á, en það er Arnarfell. Þetta er ágætis bústaður, þar má hafa 2 kýr og 100 fjár, og þessi jörð liggur líka einkar hentugt fyrir þjónustu prestakallanna, Þingvalla og Grafnings. Í þriðja lagi vil ég nefna Gjábakka. Það er bezta kot, af sumum talin bezta jörð sveitarinnar. T. d. hefir ábúandinn á Kárastöðum tjáð mér, að hann telji Gjábakka betri jörð en Kárastaði. Og með þessa jörð stendur svo á, að í 1. um friðun Þingvalla er gert ráð fyrir því, að ríkið megi kaupa Gjábakka. Alla þessa staði mætti gera að prestssetrum, ef þurfa þætti. Því get ég fyllilega verið með því, að Þingvallasveitarmenn fái sinn prest aftur, en ég vil taka það skýrt fram, að ég vil ekki á nokkurn hátt stuðla að því, að þeirri friðun, sem nú hefir verið komið á um Þingvelli, verði raskað. Og ég hefi ekki getað fundið aðra ástæðu borna fram fyrir því, að presturinn eigi að sitja á Þingvöllum, en þá, að þetta væri svo merkilegur staður, að þar yrði að vera prestssetur. Því er nú til að svara, að mörg af okkar góðu og gömlu prestssetrum, sem fræg eru orðin, eru ekki lengur prestssetur. Og þó að Þingvellir hafi á sér meiri helgi en flestir aðrir staðir á landinu, þá eru þó tveir staðir aðrir, sem fyllilega muna jafnast á við Þingvelli í kirkjulegu tilliti, en það eru biskupssetrin fornu, Skálholt og Hólar. Meðan svo er litið á, að þar þurfi ekki að vera prestssetur, sé ég ekki brýna þörf á því, að það sé á Þingvöllum. Það er satt hjá hæstv. ráðh., að presturinn í Grímsnesprestakalli er orðinn gamall, og mun eiga talsvert erfitt með að þjóna Þingvallaprestakalli. En þó hafa þeir erfiðleikar minnkað síðan lagður var bílvegurinn að Úlfljótsvatni, og bílvegurinn að Efri-Brú bættur. En hvað þennan prest snertir, þá er hann svo farinn að heilsu, að ég geri ráð fyrir, að hann endist ekki lengi í embætti sínu hér eftir. Ég get fallizt á þá dagskrártill., sem fram. er komin í þessu máli, og held, að því sé bezt borgið með samþykkt hennar. Verði hún samþ., skilst mér, að hér sé mætzt á miðri leið, eins og hv.flm. var að tala um.

Jón Baldvinsson Ég vil byrja með yfirlýsingu þess efnis, að ég er mótfallinn dagskrártill. hv. 2. þm. Eyf., og vil engu trausti lýsa á tilvonandi samkomulagi milli stj. og n., þó að vitanlegt sé, að með því að samþ. dagskrártill. er málið fellt á mildan hátt. Hæstv. dómsmrh. byrsti sig mjög og spurði, hvar það stæði í l., að ekki skyldi hafa prest á Þingvöllum. En ég vil spyrja, hvar stendur það í 1. um friðun Þingvalla, að það skuli vera prestur á Þingvöllum? Það lítur svo út, sem ráðh. haldi, að honum sé allt það leyfilegt, sem ekki er tekið fram í 1., að bannað sé. Við þá yfirlýsingu hæstv. ráðh. verða ýms atvik úr stjórnartíð hans skiljanlegri en áður. Hann hefir t. d. játað að hafa tekið fé til ríkislögreglunnar algerlega í heimildarleysi, og svo getur verið um fleira. Ég vona, að aldrei komi til ósamkomulags milli stj. og Þingvallan. um það, hverjir gestir skuli búa á Þingvöllum. Ég skil ekki í því, að hæstv. stj. fari að bjóða nokkrum þeim að dvelja þar sem heiðursgestum ríkisins, er n. geti ekki fallizt á, að tilhlýðilegt sé. En annars held ég, að hæstv. ráðh. misskilji vald stj. í þessum efnum. Þegar stj. er búin að afhenda einhverja stofnun í umsjá eins manns eða n., þá getur hún ekki gripið þar inn í hvenær sem er og ráðstafað þessari stofnun á annan hátt en þeir réttmætu umráðendur kynnu að kjósa. Hæstv. ráðh. ásakaði Þingvallan. fyrir að hafa ekki látið friðunarl. koma til framkvæmda nógu snemma, en sú ásökun hittir líka hæstv. ráðh. sjálfan, þar sem hann er einn nefndarmanna. En hæstv. ráðh. er hreint og beint mótfallinn þessari friðun Þingvalla, sem nú m. a. sýnir sig í því, að hann telur stj. hafa heimild til ýmsra ráðstafana, sem beinlínis liggja innan verksviðs n.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. 2. landsk. sagði í upphafi ræðu sinnar, að það ætti ekki að vera prestur á Þingvöllum, fyrst það stæði ekki í friðunarl. Þingvalla. Það standa ekki nein ákvæði um presta í þessum l., en ég vil benda hv.þm. á 1. nr. 45 frá 16. nóv. 1907. Þar eru talin upp þau prestaköll, er skuli vera á Íslandi. Og þar stendur skýrum stöfum: Þingvellir: Þingvalla- og Úlfljótsvatnssóknir. Og ég vil spyrja hv. 2. landsk.: Hvenær hafa þessi 1. verið numin úr gildi? Mér vitanlega aldrei. Og því aðeins, að Þingvallafriðunarl. brytu í bága við þessi 1., hefði sú skoðun, að Þingvellir væru friðaðir fyrir prestum, við eitthvað að styðjast. Það er nokkuð langt seilzt hjá hv.þm., að blanda ríkislögreglunni inn í umr. um þetta mál. Ég hefi aldrei viðurkennt, að það fé, sem á síðastl. ári var veitt til varalögreglunnar í Reykjavík, hafi verið tekið í heimildarleysi. Ég álít það þvert á móti fyrstu skyldu hverrar stj. að gera allar nauðsynlegar varnarráðstafanir á óróatímum. Viðvíkjandi brotum á friðunarl. Þingvalla er það að segja, að það var einmitt ég, sem kom í veg fyrir, að farið væri í mál út af mjög vafasömum „brotum“ á þessum 1., og fylgdi hv. 2. landsk. mér þá að málum í n. En hvað viðkemur umráðunum yfir húsum ríkisins á Þingvöllum, er það auðvitað fjarstæða að halda því fram, að Þingvallan. gæti meinað stj. að hafa þar þá gesti, sem henni sýnist. Það leiðir auðvitað af sjálfu sér, að stj. hefir heimild til þess að heimta, að gestir landsins fái að vera í þessu húsi á Þingvöllum. Það er náttúrlega rétt hjá hv.þm., að ég hefi ávallt beygt mig fyrir vilja meiri hl. nefndarinnar. En framkvæmdir hennar hafa oftast verið gerðar að óvilja mínum og gegn mínum andmælum.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Þetta, sem hæstv.dómsmrh. sagði um, að nefndin hefði ávallt framkvæmt sínar fyrirætlanir gegn hans vilja, skýrir alveg tilætlunina með till. og það, sem bak við hana liggur, nefnil. að hans flokkur hefir ávallt verið mótfallinn friðuninni, og þessi þáltill. er aðeins einn liðurinn í því að vinna á móti friðuninni. Hæstv. kirkjumrh. sagði, að erfitt væri fyrir prestinn á Mosfelli að þjóna líka á Þingvöllum. Presturinn hefir ekki svo ég viti kvartað undan því að sér væri á nokkurn hátt ofþyngt með þessu. En hinsvegar var alltaf gert ráð fyrir því, að presturinn að Arnarbæli þjónaði þarna. Út af því, sem haldið hefir verið fram um hann við nautpeningi í Skógarkoti, vil ég upplýsa, að það er ekki lögbannað því að þingið vildi frekar halda aftur af þessari friðunarstarfsemi, en hinsvegar hefir nefndin gert samning eða samkomulag við bændurna, að þeir fjölguðu ekki nautpeningi, því að það er álitið hættulegt, að geldfénu fjölgi. Nú hagar svo til, að túnastærðin gerir það fyllilega kleift að hafa þarna stór kúabú, en það eina, sem barizt hefir verið fyrir, er að koma meiri nautpeningi á Þingvelli, og það er sannarlega ekki í anda friðunarlaganna, og árangurinn er auðséður hverjum þeim, sem á staðinn kemur, allt eytt og skemmt af völdum aukinnar beitar stórgripa. Hæstv. kirkjumrh. minntist ekki á greiðann, sem ég gerði kirkjustj. með því að sjá um, að Arnarfell yrði ekki byggt, ef í ráði væri að gera það að prestssetri. Þessi skoðun var líka vel rökstudd af hv. 2. þm. Árn., er hann sagði, að vel mætti leysa þetta prestsspursmál með hinni litlu og fallegu jörð. Út af dagskrártill. hv. 2. þm. Eyf. vil ég geta þess, að þótt hún vísi málinu frá og felli það þar með, þá vil ég helzt fella það hreinlega, og greiði því atkv. á móti. En hinsvegar vil ég fúslega bjóða hæstv. stj. mína samvinnu til þess að þetta mál verði leyst á sæmilegan hátt, til þess að ekki vakni upp aftur gömlu deilurnar um ábúðina. Hv. 6. landsk. gat auðvitað ekki hrakið það, að engar ytri menjar er að sjá á Þingvöllum eftir prestana þar, annað en þessi tré, sem ég var að hrósa næstsíðasta presti fyrir að hafa gróðursett. En hv.þm. veit vel, að bæði í Skálholti og á Hólum eru allar slíkar menjar þurrkaðar burt, og það er ekki nema sögulegri vanþekkingu hv.þm. um að kenna, að hann skilur ekki, að þarna eru engar fallegar kirkjur, engin falleg minnismerki eftir miðaldakirkjuna að finna. Hinsvegar er þarna allur gróður eyðilagður í kringum stærsta búið, svo að varla verður bætt. Þetta getur hver maður séð, sem stendur á vestri barmi almannagjár og horfir yfir lágina, og það er ekki fyrr en Alþingi tekur málið upp, að farið er að hlúa að staðnum. Hv. þm. hefir farið langt yfir skammt í þessu molakaffismáli. Hv. þm. veit vel, að hann réðst sjálfur á tilhögun þá, sem einn prestur hafði um veitingu handa kirkjufólki, og því var ekki nema sjálfsagt, að honum væri bent á annan prest, sem jafnillt hafði komið fyrir hjá, ef ekki meira. Hv. þm. veit líka vel, að einn hv.þm., sem sæti á í Nd., sá þetta sjálfur, og í viðræðum milli þessara tveggja hv.þm. hefir það ljóslega komið fram, að báðum er málið jafnkunnugt. Enda hefir hv. 6. landsk. rekið rembihnútinn á sönnunina í þessu máli með hinu langa símskeyti, sem hann las upp hér í deildinni. Það er ákaflega víða hér á landi, að fólki er gefið molakaffi og jafnvel sykurlaust kaffi, og kemur það sér oft vel, ef fólk þarf að halda á sér hita, en hinsvegar hefi ég ekki heyrt um, að nokkursstaðar á bæjum hafi verið fest upp slík auglýsing, sem hér getur um, jafnvel þó að sykurlaust væri um nokkurn tíma. Þá var hv.þm. mikið að tala um, að ég hefði brigzlað bóndanum á Svartagili með þeim ummælum, er ég viðhafði um, hvernig hann hefði notað sveitarstyrkinn, og að sú árás væri hvorki réttmæt né drengileg. Eins hélt hann því fram, hve mikil hjálp það hefði verið, að maðurinn fór og byggði þetta nýbýli. Nú verður hv.þm. að gæta þess, að þetta er gömul jörð, nýlega lögð í eyði, og ætti því að vita, að ekki þurfti svo mikið til þess. Um fátækrastyrk þessa manns er það að segja, að kunnugir menn halda fast við það, að hann hafi birgt sig upp af þessum vörum, og hv.þm. hefir sjálf leitt þetta mál inn í umr. og viðurkennt, að maðurinn hafi þegið stuðning til þess af fátækranefndinni. Í svari sínu til hv. 2. landsk. var hæstv.dómsmrh. með einhverja útúrsnúninga, að ekki ætti að friða Þingvelli fyrir prestum. Lögin frá 1928 ganga út á að friða þá fyrir skaðlegum ágangi og eyðslu af völdum fjár o. fl., og meira að segja var þál., sem hæstv. ráðh. er vel kunnugt um, þess efnis, að bannað væri að auglýsa brauðið þegar það losnaði. Og það má telja meiri háttar brot að gera það í banni Alþingis. Ég er alveg á nákvæmlega sömu skoðun um, að Þingvallanefndin sé fullvaldur landsdrottinn á staðnum fyrir ríkisstj. hönd; þess vegna er það alger misskilningur, að ég hafi í nafni stj. boðið gestum eins og Gunnar Gunnarssyni og Sigrid Undset að vera á Þingvöllum, heldur var það sem Þingvallan.maður og í samráði við nefndina yfirleitt. Með þeirri venju í þessum málum, sem Þingvallanefnd hefir komið á, er það óhugsandi, að stj. geti komizt út í það að bjóða gestum, sem ekki eru þess verðugir, til Þingvalla. Stj. verður auðvitað að sætta sig við úrskurð nefndarinnar. Það er alveg að sínu leyti eins og ef hæstv.dómsmrh. væri kirkjumálaráðh. og ætlaði upp á eigin spýtur að fara að ráðstafa prestssetrinu á Glaumbæ í Skagafirði; það gæti hann alls ekki án þess að samþykki þingsins kæmi til. Hæstv. ráðh. minntist á búskapinn í Hraunkoti. Það er alkunna, að eins mikið var vandað og hægt var til girðingarinnar, og það tók auðvitað langan tíma að koma henni í lag. En þegar því verki var nokkurn veginn lokið, þá leit ég svo á, og nefndin með mér, að ekki væri sanngjarnt að meina þessum tveim mönnum að hafa þar kindur yfir veturinn, sem þeir höfðu heyjað um sumarið, og frá mínu sjónarmiði var heldur ekki um lögbrot að ræða, því að girðingin var ekki nærri fjárheld; þar að auki felst í þessu sú sjálfsagða sanngirni, sem við á að hafa, þegar ný lög eða lagabreytingar koma, að ekki sé strax farið með hörku eftir lagabókstafnum, heldur að menn séu smávandir á að framfylgja þessu og kynnist því. En þegar komið var fram á vorið og bændur höfðu þegið bætur fyrir þetta, þá var ekki til nein afsökun fyrir að brjóta lögin, og alveg sjálfsagt af umsjónarmanninum að kæra yfir því. Enda höfðu þessir menn skrifað undir samninga um að þeir ætluðu að hætta öllum fjárbúskap, en á öðru heimilinu voru þó 100 fjár og á hinu um 200. Nú hafa þessir menn gefið Þingvallanefnd skriflegt loforð, sem þeir undirskrifuðu hér í þinginu, um að láta þetta aldrei koma fyrir aftur, því að þeim er kunnugt, að það varðar sektum. Ég margtók það fram, að ég óskaði eftir því, að þeir yrðu ekki látnir sæta sektum, því að ég hugsa, að þeir hafi ekki grætt svo mikið á þessu, en lögin og samninga þurfti að framkvæma, svo að ekki varð hjá því komizt. Þessi aths. mín mun vera orðin nokkuð löng, en ég vil þó að endingu geta þess, að lögin frá 1919 um bann við því að auglýsa prestakallið munu vera í gildi enn, og ég álít, að ef kirkjustjórn og Þingvallanefnd er þetta kappsmál, þá sé hægt að leysa það á annan hátt, og greiði ég þess vegna atkv. gegn dagskrártill. En að lokum vil ég aðeins minna hæstv. ráðh. á það, að Þingvallanefnd er kosin til þess að vernda Þingvelli, og er því auðvitað nauðbeygð til þess að halda sér fast við friðunarlögin á meðan þau eru í gildi.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Þessi aths., sem ég nú flyt, er mjög stutt, a. m. k. í samanburði við hina löngu ræðu hv. 5. landsk. Ég vil segja hv. 5. landsk. það, að ef hann nú iðrast eftir að hafa ekki algerlega bannað nautgripahald á Þingvöllum, þá má hann þar sjálfum sér um kenna, því að það var hann, sem undirbjó lögin 1928. Ég hefi heldur ekki heyrt það fyrr en nú, að bannað sé að fjölga nautgripum í Hrauntúni og Skógarkoti.  Þessir menn, sem um var talað, eiga nú að hætta sauðfjárbúskap eftir samningum, sem þeir hafa gert, en það heyrir alls ekki undir sauðfjárbúskap að hafa féð í húsi og gefa því hey og brynna því, heldur er þar átt við, að það gangi úti. Það er rangt, að þessir menn hafi viðurkennt að hafa brotið í nokkru, heldur lofuðu þeir að hætta, vegna þess að þeir sjá sér náttúrlega ekki fært að halda þessu háttalagi áfram, að hafa kindurnar standandi alltaf inni og brynna þeim og hafa þær á heyi. Það er einkennilegt, að hv. 5. landsk. segir, að þál. frá 1919 banni að auglýsa Þingvallaprestakall, en í sömu andránni sagði hann, að þál. hefði aldrei neinar lagabreyt. í för með sér. En hvað sem um þá mótsögn er, þá er það víst, að í lögum um skipun prestakalla er ákveðið, að biskup auglýsi embætti undireins og það losnar.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Í lögum nr. 37 1927 segir svo: „Ef breytt verður skipun prestakalla þannig, að sókn úr öðru prestakalli verði sameinuð Mosfellsprestakalli í Mosfellssveit, þá er Mosfellspresti skylt að taka að sér prestsþjónustu í þeirri sókn“. En sú breyt. á skipun prestakalla hefir aldrei verið gerð, og það ákvæði er því ekki enn gengið í gildi. Viðvíkjandi aðstöðu nágrannaprestanna austanfjalls til þess að þjóna hinni annari sókn Þingvallaprestakalls, Úlfljótsvatnssókn í Grafningi, get ég skýrt frá því, að ég átti tal við annan þeirra nú rétt áðan um málið, og sagði hann, að læknir sinn teldi heilsufar hans ekki svo gott, að hann þyldi að taka á sig erfiðari störf en þau, sem hann þarf að gegna nú í sínu eigin prestakalli, og ég býst við, að hann geti haft á reiðum höndum vottorð um þetta efni frá lækninum. Um þann prestinn, sem þá væri næstur til að þjóna Úlfljótsvatni, Arnarbælisprestinn, veit ég það, að hann er líka orðinn mjög roskinn maður og viðbúið er, að hann geti ekki tekið að sér erfiða sókn til viðbótar við það, sem hann nú hefir. Það mun því reka að því innan skamms, að óhjákvæmilegt verður að setja prest aftur í Þingvallaprestakall, ef a. m. k. önnur sóknin á ekki að verða svipt allri prestsþjónustu. Þá er deilan um það, hvar þessi prestur eigi að hafa aðsetur. Um „jörðina“ Svartagil verð ég að segja, að það tel ég sízt heppilegan stað fyrir prest, því að „jörðin“ er mjög afskekkt, þarna uppi í fjöllum, og er í sjálfu sér sv o léleg, að hún getur varla kallazt jörð, og litlir eða engir möguleikar eru til þess að auka gæði hennar svo að nokkru nemi. Það er alveg víst, að þangað fæst aldrei sá úrvalsmaður, sem þyrfti að koma að Þingvöllum, þar sem jörðin er eitt hið ömurlegasta fjallakot á landinu, þó að þar hafi verið reist dýrt hús, sem þó er aðeins hálfgert. Að hinni jörðinni, sem nefnd hefir verið Arnarfell, er nú mjög kreppt. Hún hefir misst flest sín gæði, og það mundi eflaust verða afardýrt fyrir stj. að byggja hana svo, að hún geti talizt sæmilegt prestssetur. Þar er svo illa ástatt, að sá maður, sem þar býr nú, ungur og dugandi bóndi, er að því kominn að flýja jörðina, vegna þess hve jarðnæðið er ónógt og lélegt. Þingvellir eru því fyrir allra hluta sakir ákjósanlegasti staðurinn. Þar eru hús, sem ríkið hefir reist fyrir 70 þús. kr. og eru að mestu ónotuð um 10 mánuði ársins. Þar er allmikið ræktað land, en áburðarvana, og enn meira land, sem hægt er að rækta og þarf að rækta, til þess að fegurð staðarins njóti sín. Þar er einn hinn elzti kirkjustaður á landinu. Þar er enn prestssetur að lögum, eins og verið hefir um margar aldir. Þar er auðvelt að hafa prestssetur án þess að friðun Þingvalla sé í nokkru spillt. Ég sé því ekki, að hér sé nokkurt raunverulegt atriði í vegi fyrir því, að samningar takist um málið. Því að enn hafa ekki nein lög verið sett um það á Alþingi, að þar megi ekki prestur vera, sem kristni var lögtekin.

Jón Baldvinsson Mér lízt nú ekkert á að svo stöddu, að samkomulag muni fást um þetta prestsskipunarmál milli hæstv. stj. og Þingvallanefndar.

Samningarnir þurfa ekki endilega að fara fram hér í þessum sal!

. Nei, auðvitað ekki, en nú eru kosningar væntanlegar og nýtt þing kýs menn í nefndina, og ekki er unnt að ganga að því vísu, að það verði sömu mennirnir og nú sitja í henni. Hæstv. ráðh. þóttist ná sér niðri með því að vitna í 1. frá 1907. En í framkvæmdinni hefir verið gerð talsverð breyt. á skipun þessara 108 prestakalla síðan. Ennfremur hefir Alþingi með 1. frá 1927 ætlazt til, að prestur væri ekki á Þingvöllum, með því að setja þau skilyrði um Mosfellsprestakall, sem á hefir verið minnzt í umr. Þar kemur vilji þingsins fram. Það er því ekki nema eðlilegt, að Þingvallaprestakall standi óveitt, þegar þingið er búið að láta þann vilja sinn í ljós, og búið er að sjá prestakallinu fyrir þjónustu nágrannaprests. En það getur komið annar þingvilji, sem vill annað. En hann er bara ekki til enn. Þá verður að breyta l. um friðun Þingvalla um yfirráð staðarins og annað slíkt, sem í þeim l. felst. Þá ætlaði ég að segja fáein orð við hæstv.dómsmrh.

Var þm. ekki að tala við hann?

. Það var nú svo lítið, en nú þykir mér meiru skipta, að hann heyri mál mitt, þegar ég vík að rétti Þingvallanefndar.

Getur hann aldrei haldið ræðu, nema ég sé við!

. Það er svo margt að athuga við þennan hæstv. ráðh., og hann er viss með að segja, að hann hafi ekkert um þetta heyrt, ef hann er ekki við. Þingið hefir sett þau 1., að ekkert jarðrask megi gera á Þingvöllum. Síðan kemur í 4. gr.: „Hið friðlýsta land skal vera undir Vernd Alþingis og æfinleg eign íslenzku þjóðarinnar“. Og í 5. gr.: „Þingvallanefnd, skipuð þrem alþingismönnum, hefir fyrir hönd Alþingis yfirstjórn hins friðlýsta lands og annara jarða í ríkiseign, sem til eru greindar í 2. gr. Þingvallanefnd skal kosin með hlutfallskosningum í sameinuðu Alþingi í lok hvers þings eftir nýafstaðnar kosningar, í fyrsta skipti á þingi 1928“. Þetta eru sterk ákvæði. Þingið skilur þetta mál út úr öllum öðrum málum og lætur sérstaka n., sem það sjálft kýs, fara með umráð yfir húsum, jarðeignum og öllum byggingum þarna. Nú veit ég, að hæstv. ráðh. kemur með sinn lestur á l. og segir, að hvergi standi þar „hús“.

Ætli það ekki!

. Þetta er alveg eftir honum að vera með þessa smásmugulega og naglalegu útúrsnúninga, eins og „prokuratorar“ tíðka, þ. e. a. s., þeir smærri og lélegri; en góðir lagamenn fara eftir eðlilegum skilningi laganna, og þar er n. eftir skipun Alþingis veittur þessi óskoraði réttur, að ráða yfir jarðeignum, húsum og öllum byggingum, sem heyra undir byggingarnefnd. Ég er sannfærður um, að enginn virkilega góður lögfræðingur leggur annan skilning í þetta ákvæði. Hæstv. ráðh. sagði m. a. áðan, sem ég vona, að hann standi við: Stjórnin hlýtur að hafa heimild til að ráða, hvaða gestir eru þarna. - En í orðalaginu og framsögu orðanna var veila, þar sem hann segir: „stjórnin hlýtur“ o. s. frv., og þetta þýðir, að hann er í raun og veru sannfærður um, að stj. hefir ekki þetta vald. En hann vill gjarnan leggja vald sitt sem víðast. En ekki skil ég, að ríkisstj. vilji halda þessu til streitu, þótt henni þyki æskilegt að hafa valdið. En ég vona, að það verði samkomulag milli stj. og Þingvallanefndar, hverjir gestir megi þarna vera, og treysta mætti, að ríkisstj. tæki ekki aðra en þá, sem Þingvallan. telur sæmilegt, að þar dvelji sem gestir landsins.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Fáein orð til hv. 2. landsk. Hann tók sér fyrir hendur að lesa upp meginhlutann af friðunarákvæðunum og lagði mikla áherzlu á, áð ekkert jarðrask mætti gera, og að allar jarðirnar væru undir umráðum Þingvallanefndar.

Jarðeignirnar!

. Það stendur ekki þar. Og ég er hræddur um, að ef. hv.þm. fer svona í skýringar sínar sem bankastjóri, þá komi hann heldur óþægilega niður á stundum. Það er nefnil. hvergi ákveðið, að umráð yfir húsum á hinu friðlýsta svæði á Þingvöllum heyri undir Þingvallanefnd. Kannske hann haldi, að hann hafi umráð yfir Valhöll?

Hún stendur í Brúsastaðalandi

. Eru ekki Brúsastaðir innan hins friðlýsta svæðis?

Með sérstökum samningi við Þingvallanefnd

. Nei, hv.þm. ræður ekki nokkurn skapaðan hlut yfir Valhöll. Heldur hann þá, að hann ráði yfir ráðherrabústaðnum þar?

Já

. Og sumarbústöðum ýmissa manna?

Já, byggingu þeirra

. Svo byggði landið steinhús á Þingvöllum; ætli það heyri ekki undir yfirráð Þingvallanefndar! Nei, skýringar hv. 2. landsk. eru svo gersamlega út í loftið, og skil ég ekki, hvernig nokkur bankastjóri lætur sér sæma að setja þær fram. Viðvíkjandi gestum getur verið, að samkomulag fáist alltaf; en ég tel ekki, áð stj. þurfi leyfi að sækja til Þingvallanefndar; en víst þarf að vita um það hjá Þingvallanefnd, hvort húsið sé laust fyrir þennan og þennan mann. Nefndin þarf ekki að setja sig á svo háan hest að ákveða, hverjir skuli vera gestir landsins. Eiginlega þarf n. að fá heimild stj. til þess að ráða nokkuð yfir þessu. En af því að ég er svo sanngjarn maður, þá vil ég lofa hv. 2. landsk. að vasast í þessu, af því að hann langar svo mikið til þess, að því leyti sem heimilt er innan ramma laganna. Lengra má hann ekki fara.

Ég skal halda mér við lögin

.

Magnús Torfason Ég þóttist hafa hagað orðum mínum þannig, að ekki væri ástæða fyrir hv. þingfrú að ákalla mig.

Það gerði ég nú heldur ekki!

. Ég þóttist hafa lagt henni lið, heldur en hitt. En ég kemst ekki hjá að svara nokkrum orðum, og þar með hæstv. kirkjumálaráðh. Ég stend við það, að Svartagil er sæmileg bújörð fyrir prest. Prestar hafa ekkert að gera við nú orðið að hafa stór bú. Ábúandinn, sem nú er, hefir, að því sem borið er hér í hv. d., yfir 100 fjár og tvær kýr. En ég hefi búizt við, hvort sem presturinn situr niðri í Þingvallasveit eða ekki, þá mundi hann að sjálfsögðu njóta forgangsréttar um að heyja á Þingvöllum. Og jarðirnar eru þannig settar allar saman, að þetta er mjög hægt fyrir hann. Annars lít ég á þessar jarðir með framtíðina fyrir augum, og veit það, að eins og þar er góð beit, þá geta þær orðið hægar, þægilegar og gagnsamar bújarðir, ef þeim er nokkur sómi sýndur. Ég sé nú ekki, að sérstök ástæða sé til, að prestur sitji á Þingvöllum. Það ætti þá að vera kristnitakan, sem þar gerðist. Ég veit ekki til, að Þingvallaprestur hafi komið þar nærri, né að getið sé neinna afreka presta á Þingvöllum í kristnisögu landsins. Þegar maður talar um það mál allt saman, þá getur maður sagt í sem fæstum orðum, að sá stóri sómi, sem þjóðin nýtur af kristnitökunni, hann á hún því að þakka, að Íslendingar hafa þá sýnilega staðið ofar flestum öðrum þjóðum að stjórnkænsku, sem ekki var nema eðlilegt, þar sem goðarnir voru í sjálfu sér nokkurskonar konungar hver í sínu ríki. Þess vegna var stjórnkænska útbreiddari á Íslandi en annarsstaðar, eins og sögurnar bera svo fagurlega vott um. Þá vil ég taka það fram, að það er ekki hægt eins og stendur að setja prest á Þingvöll. Í friðunarlögunum stendur, að umsjónarmaðurinn eigi að vera á Þingvelli. Og án þess að ég vilji, að orð mín séu færð til verri vegar, þá vil ég satt að segja ekki prestinum á Þingvöllum svo illt, að ég óski þess, að hann vilji vera í nábýli við umsjónarmanninn á Þingvöllum.  Það er verið að tala um, að umsjónarmaðurinn, sem áður var á Þingvöllum, hefði umboð sitt enn. En ég veit ekki betur en að með friðunarlögunum frá 1928 sé Þingvallarnefnd falin umsjá Þingvalla og að ráða umsjónarmann þangað. Þar með var ráðning á þessum manni fallin niður. En þó að þessi umræddi myndarlegi prestur og mikli manndómsmaður hefði þennan mann með sér, þá var hann fullsaddur á að þurfa að skipta sér af gestunum. Að síðustu vil ég til huggunar hv. þingfrú geta þess, að mér er kunnugt um það, að frændi hennar í Sauðanesi, sem nefndur var, var mætismaður og gestrisinn maður, síns og hans ágæta ætt. Það er eitt, sem mér kom eiginlega illa fyrir, - hvernig þetta mál var upp tekið. Ég get ekki neitað því, að mér finnst upptaka þessa máls í deildinni minna á það, þegar flutt var frv. um „mýrina“ þarna fyrir sunnan Skerjafjörðinn. Það mál var flutt dálítið persónulega. En ég hefi ekki litið svo á, að það mundi verða til sigurs neinu máli að blanda persónum inn í það. Þegar ég hefi flutt mál á þingi, þá forðast ég á allan hátt að koma nærri nokkrum manni. Í því efni held ég, að hv. þingfrú gæti lært af mér hógværð og lítillæti - svona í viðlögum.

Jón Baldvinsson Ég kann ekki við þær hnútur, sem hv. 6. landsk. kastaði í ræðu sinni að umsjónarmanninum á Þingvöllum, því að hann hefir marga kosti til að bera. Hann er algerður bindindismaður og reglusamur í bezta lagi. Hann er og skógfræðingur, og því sérstaklega vel til þess fallinn að annast skóginn.

Er hann sérfræðingur í því?

. Um mjög langt skeið var hann m. a. einn af undirmönnum Koefod-Hansens og hefir þekkingu í bezta lagi, svo að þeir kostir gera það að verkum, að sjálfsagt er, að hann sé þarna umsjónarmaður. Út af ræðu hæstv.dómsmrh., sem var eintómur útúrsnúningur frá upphafi til enda, þar sem hann reynir að misskilja l. og snúa út úr þeim. Þrátt fyrir það, að Alþ. hefir falið 3 alþm. að hafa yfirstjórn Þingvalla þá kemur ráðh. og spyr, hvort Þingvallanefnd ráði yfir Valhöll og sumarbústöðunum, sem byggðir hafa verið. Það er þannig, að n. hefir ákveðið, og hefir heimild til þess, að leigja lóðir undir sumarbústaði og ákveða teikningarnar á tilsvarandi hátt og byggingarnefndin í Rvík. Þetta er vald n. yfir húsunum, en af því að ráðh. var í þessu sambandi að minnast á Þingvallabæ, sem er eign ríkissjóðs og undir stj. Þingvallanefndar, þá er það ekki sambærilegt, því að eftir að n. hefir leyft einhverjum manni að byggja þarna, þá hefir hún ekki vald til að segja, að Magnús Guðmundsson megi ekki fá að gista hjá þessum manni eða ráða því, hverjir eða hvaða maður eru teknir þar til gistingar í sumarbústaðinn; ekki er heldur hægt að ráða því, hverjir koma í gistihúsið, úr því einu sinni hefir verið veitt leyfi til að reka gistihús á Þingvöllum. Nefndin hefir ráðið því, hvar gistihúsið var sett. Þetta er einstakra manna eign; landið er leigt úr Brúsastaðalandi, og veit ég ekki annað en að ábúandinn þar - sé fullkomlega samþykkur þeim samningum og skilmálum, og innan næstu daga mun koma skriflegur samningur frá honum um þetta. Hinsvegar hefir Þingvallanefnd full umráð yfir Þingvallabæ og er af Alþ. sett yfir hann. Þetta vald n. er frá Alþ., og ríkisstj. getur ekki tekið það af henni, hvernig sem dómsmrh. leggur sitt lagavit fram í að snúa út úr l.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég viðurkenni, að ég hefi meiri möguleika til þess að skýra lög en hv. 2. landsk., og þess vegna er miklu meira að marka það, sem ég hefi sagt um þetta, enda staðfesti hann það, því að hann talaði um, að vald Þingvallanefndar væri yfir landinu, og það er rétt, en hún ræður ekki yfir húsunum. Það er líka rétt, það tók ég fram.

Útúrsnúningur

. En viðvíkjandi þessu eina húsi, sem deilan er um, þá má benda á, að húsið var byggt eftir að lögin voru sett og með samþykki n., en sá sem byggir hefir síðan umráð yfir því, sem byggt er. Og það er ríkisstj. sem byggði. Þetta vona ég, að hv. 2. landsk. skilji.

Þingvallan. byggði, en ríkissjóður greiddi

. Það var Alþingishátíðanefndin, sem lét byggja húsið.

Með samþykki nefndarinnar

.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl]: Ég ætlaði ekki að taka til máls í þessu máli, enda eru umr. þegar orðnar langar og margt kyndugt komið fram, þótt margt mætti segja viðvíkjandi þeim skoðanamun, sem fram hefir komið, og sérstaklega einkennileg orð, sem mér fyndist, að bændur landsins ættu að taka sér til íhugunar síðar meir, en þau eru, að engin vegsumerki sjáist eftir þeirra verk og verði ekki ti1 neinna nota, ef þeir gróðursetja ekki einhver tré í húsagarði sínum. Túnin sýna ekki framtak þeirrar kynslóðar eða ræktun yfirleitt í landinu. A. m. k. kom það berlega fram hjá hv. 5. landsk., að hann lagði ekki mikið upp úr ræktun landsins að öðru leyti en að gróðursetja einhver tré á einhverjum stað. En aðallega stóð ég upp vegna ummæla hv. 2. þm. Árn. Hann minntist á frv., sem ég bar fram snemma á þessu þingi um land, er Hafnfirðingar vildu njóta til ræktunar, og taldi, að ég hefði farið of persónulega í því atriði, nefnt einstaka menn og þar fram eftir götunum. En mér er spurn: Hvernig í ósköpunum var hægt að koma fram með frv. um að taka eignarnámi landspildu, nema að minnast á þá menn, sem hafa landspilduna? Mér er alveg óskiljanlegt, hvernig ég hefði átt að koma fram með frv. á annan hátt. En það, sem gert var persónulega hér í d., var ekki frá minni hálfu, heldur hv. 5. landsk., sem mótmæltu þessu þá. En það, sem er sameiginlegt með frv. mínu og þessari þáltill., er að vita gerðir hv. 5. landsk. í garð skjólstæðinga sinna í trássi við vilja Alþ. Og ef þd. og Alþ. álíta, að þetta sé samboðið þingviljanum, að hafa þetta þannig og láta þessum manni haldast uppi það, sem hann hefir gert, þá ber þingið ábyrgð á því, og er sennilega í augum hv. 2. þm. Árn. þinginu til sóma, að það sé þannig. Það er alveg víst, að hvorki frv. mitt né þessi þáltill. hafa verið of persónuleg frá flytjendanna hálfu, heldur einungis af því, að þarna á maður hlut að máli, sem er mikilsvarðandi og sem stór þingflokkur hefir ekki ennþá viljað sparka í.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Það mun vera komið fullt samkomulag um þetta mál við ríkisstj., og ég get þá tekið þessa till. aftur.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er auðvitað ekkert annað við þessa till. að gera en að taka hana aftur, því að fullt samkomulag er komið um þennan taxta, sem um var að ræða, en auðvitað ekki á þann hátt, sem rætt er um í till.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég vil aðeins geta þess, að það var heldur ekki á þann hátt, sem ríkisstj. hafði hugsað sér upphaflega.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það var heldur ekki á þann hátt, sem hv. 2. þm. Reykv. hafði hugsað sér.

Frsm. (Jón Jónsson) Landbn. hefir leyft sér að flytja hér brtt. á orðun 5. gr. frv., sem fer fram á, að það sé ekki eingöngu bundið við, að lánin, sem ríkið taki að sér að greiða hluta af vegna frystihúsanna, séu úr viðlagasjóði eða Búnaðarbankanum. N. vissi ekki í fyrstu annað en að svo væri ástatt um öll frystihúsin, að þau hefðu sín lán frá þessum stofnunum, og ætlaðist til, að þetta væri aðalreglan um frystihús, að styrkurinn gengi til að greiða lán við þau. En það er eitt frystihús, sem hefir dálitla sérstöðu um þetta og hefir aðallán sitt í Landsbankanum. Þótti því illt að gera því svo erfitt fyrir, að féð gæti ekki gengið upp í að greiða það lán. Því er það fellt niður úr frvgr., að styrkurinn gangi upp í þessi vissu lán. Þá er það ný málsgr., sem n. leggur til, að komi við þessa gr., og hljóðar hún um, að sama skuli gilda um lán, sem Sláturfél. Suðurlands hafi tekið vegna stofnunar niðursuðuverksmiðju, sem félagið hefir komið upp. Niðursuðuverksmiðjan tók að einhverju leyti til starfa 1920 og starfaði þá að því að sjóða niður kjöt, en það var í mjög smáum stíl. En svo óx framleiðslan og vann sér álit og fékk sér þá miklu fullkomnari tæki og dýrari, byggði sérstakt hús 1927 og starfaði að þessu 1927, '28 og '29 og hafði þó töluvert mikla umsetningu og útrýmdi miklu af innflutningi samskonar vara, og jafnframt sauð verksmiðjan niður nokkuð af fiski. Árið 1930 var unnið talsvert mikið að niðursuðunni, en þá kom verðfallið yfir þessa starfsemi og hún varð fyrir stórkostlega miklu tjóni og hefir jafnvel ekki enn getað selt vörur sínar frá þessu framleiðslutímabili. Seinasta haust mun hafa verið framleitt lítið. Sem sagt, félagið hefir þarna brotið ísinn um mjög merkilega framkvæmd til þess að gera okkar vörur markaðshæfari en ella. Fyrir það á Sláturfél. Suðurl. þakkir skilið. En jafnframt kom það í ljós, að það hefir á þessum voðalegu verðsveiflutímum bakað sér töluvert tjón með þessu í bili, og því sýnist ekki nema sanngjarnt, að það njóti um þessa starfsemi sína sömu ívilnunar og frystihús hjá öðrum sláturfélögum, sem hafa unnið mikið starf við að gera kjötið markaðshæfara erlendis. N. vill því mæla hið bezta með þessari till., og vænti ég þess fyrir hennar hönd, að d. geti fallizt á umorðun gr.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég skal einungis vekja athygli á því, að ríkissjóði mun erfitt að nota þessa heimild, ef hún á að orðast eins og í brtt. á þskj. 833. Ég geri ráð fyrir, að sú greiðsla, sem á frystihúsi Sláturfél. Suðurl. hvílir, sé þannig, að hún fari fram mjög fljótt, og mun þess vegna þurfa á reiðufé að halda nú þegar á þessu ári, til þess að heimildin verði notuð. En kosturinn við heimildina, sem er í 5. gr. frv., er sá, að þessa greiðslu má inna af hendi smátt og smátt í viðlagasjóð og Búnaðarbankann. Hinsvegar ætla ég, að það skipti ekki svo mjög miklu máli hvað þetta eina frystihús snertir, því að ég geri ráð fyrir, að það myndi áður en 1. ganga í gildi geta breytt sínum lánum og komizt undir ákvæði 5. gr. eins og þau eru nú. Ég veit ekki heldur hvort Sláturfél. Sl. er nokkur greiði ger með því að breyta orðalaginu, sem er á 5. gr. um sláturhús, sem frysta kjöt til útflutnings, þannig að inn í gr. komi: „enda sé aðalhlutverk þeirra að frysta kjöt til útflutnings“. Ég vil, að menn athugi, hvort frystihúsinu er ekki einmitt gert erfiðara fyrir með orðalagi brtt., því að það mun vera álitamál, hvort það er aðalhlutverk Sláturfél. Sl. að frysta til útflutnings. Viðvíkjandi 2. lið brtt. vil ég einungis benda á, að niðursuða er rekin víðar en hjá Sláturfél. Sl., a. m. k. er í Borgarnesi rekin allmikil niðursuða, og hygg ég því, að það þurfi athugunar við, hvort þar er þá gætt fulls jafnréttis, ef þetta eina fyrirtæki er tekið út úr og látið fá styrk. Í Nd. varð það að samkomulagi, þó að það kæmi ekki fram í umr., að vegna þess að vart yrði litið svo á, að Sláturfél. Suðurl. hefði það sem sitt aðalhlutverk að frysta kjöt til útflutnings, þá kæmi það að vísu til greina, en í dálítið öðru hlutfalli en þau hús, sem frysta kjöt eingöngu til útflutnings. Einmitt með það fyrir augum var það orðalag haft, sem stóð í frv. eins og það kom hingað, „allt að ¼ stofnkostnaðar“. Ég hygg, að það hafi orðið samkomulag í Nd. við a. m. k. einn mann úr stjórn Sláturfél., að það orðalag væri haft einmitt með tilliti til þessa. Ég get tekið undir það, að Sláturfél. Suðurl. sé alls góðs maklegt fyrir sitt framtak í niðursuðu; en ég hygg, að það geti e. t. v. fleiri gert sömu kröfur. Ef svo fer, skiptir þetta nokkru máli fyrir ríkissjóð.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég held, að þetta sé á dálitlum misskilningi byggt hjá hæstv.atvmrh. Ég held, að ríkisstj. ætti ekki að verða miklu erfiðara um greiðslu á svona lánum eftir gr. eins og hún er nú orðuð, vegna þess að þetta er aðeins heimild til ríkisstj. og hún getur sett þau skilyrði, sem henni sýnist, áður en hún notar heimildina. Hitt er misskilningur, að við höfum breytt til í þeim tilgangi að létta nokkuð undir með frystihúsi Sláturfélags Suðurlands. Það er ekki meiningin að liðka frekar til fyrir frystihús Sláturfél. með þessari breytingu. Um síðara atriðið, styrkinn til niðursuðuverksmiðjunnar, er það að segja, að þar held ég, að við rekumst ekki á neina aðra; a. m. k. veit ég, að þm. hlutaðeigandi héraða þarna upp frá hafa lagt töluvert kapp á, að svona till. kæmist inn. Eftir því sem mér hefir skilizt, er þessi niðursuða uppi í Borgarnesi lítil og kannske þverrandi, og hafa verið notuð sömu áhöld við niðursuðuna og notuð hafa verið við mjólkina, en nú er frv. á ferðinni um styrk til mjólkurbúa. - Ég held, að þessi mótmæli hæstv. ráðh. séu að nokkru leyti byggð á misskilningi. Þetta á ekki að verða erfiðara fyrir ríkissjóð, því að hann getur sett þau lánsskilyrði, sem honum sýnist. Það er í engu breytt til um kröfur til frystihúsanna frá því, sem gert var í frv., og loks rekst það ekkert á hagsmuni Borgfirðinga, þó að Sláturfél. komi þarna undir.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Hv. 3. landsk. skildi orð mín sem mótmæli; þau áttu ekki að skiljast þannig. Ég vildi aðeins vekja athygli hv. d. á þessu tvennu. Ef það er meiningin, að frystihús Sláturfél. Suðurlands eigi að fá líkan rétt eins og önnur frystihús, þá tel ég ekki rétt að orða brtt. svo: „enda sé það aðalhlutverk þeirra að frysta kjöt til útflutnings“. Það mun vart leika á tveim tungum, að aðalhlutverk þessa frystihúss er að frysta kjöt á innlendan markað, en ekki til útflutnings. Hinsvegar getur það vel komizt undir ákvæðin eins og þau eru í 5. gr. Hitt má vel vera, að ríkisstj. geti sett það skilyrði áður en heimildin er notuð, að lánunum sé betur fyrir komið, t. d. að þeim sé breytt í lán úr viðlagasjóði eða Búnaðarbankanum til lengri tíma; en ég sé ekki, að ástæða til orðabreyt. sé svo nauðsynleg. Ég hefi síðan ég talaði áðan leitað upplýsinga um niðursuðuna í Borgarnesi. Má vel vera eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi nú fengið, að sú niðursuða, sem þar fer fram, sé ekki sambærileg við niðursuðuna hjá Sláturfél. Suðurlands.

Frsm. (Ólafur Thors) Fjhn. hefir athugað þetta frv. og gefið út um það sameiginlegt nál., þó að það kunni að vera, að einstakir nm. hafi sérstöðu um það, og þar á meðal form. n., sem hefir nú lýst sinni skoðun á þessu máli með því að bera fram sérstakt frv. á þskj. 824. Þegar þetta mál var rætt í n., þótti nokkuð orka tvímælis um það, hver nauðsyn væri að hraða afgreiðslu þess nú á þessu þingi. Ég hefi seinna leitað mér upplýsinga um það, hvað það þýðir, ef málið verður ekki afgr. fyrr en á næsta þingi. Ég hefi talað um það við borgarstjórann í Rvík, hv. 1. landsk., og fengið þær upplýsingar, að það skiptir miklu máli, hvort frv. er samþ. nú eða látið bíða. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja drög þessa máls almennt; það hefir svo mikið verið um það talað, að það ætti að vera hv. dm. kunnugt. En ég vil skýra frá því, hvaða rök liggja til þess, að það er æskilegt, að málið fái afgreiðslu nú á þessu þingi. Eins og hv.þdm. sjá, er í 3: gr. frv. gert ráð fyrir því, að lagður verði vegur meðfram Þingvallavatni í sambandi við nauðsynlega flutninga vegna virkjunar Sogsins. Það má gera ráð fyrir því, að ef frv. nær staðfestingu Alþingis, þá verði þegar á þessu sumri hafizt handa um að leggja þennan veg. Eins og nú horfir um atvinnu almennings í landinu, orkar það ekki tvímælis, að það út af fyrir sig mælir mjög með því, að frv. nái samþykki þingsins nú þegar. Ég vil ennfremur geta þess, að auk þess, sem það er nauðsynlegt vegna virkjunar Sogsins, að leggja þennan veg, þá er það engu síður nauðsynlegt, hvar svo sem það verður virkjað, eingöngu vegna ferðamanna. Auk þess, sem lagning þessa vegar skiptir verulegu máli, vil ég benda á það, að nái þetta frv. samþykki þessa Alþingis, þá verður þegar hafizt handa um lánsumleitanir. Það er gert ráð fyrir því, að bæjarstj. verði búin að fá áætlun sérfræðinganna um virkjunina um næstu áramót. Ef leyfið verður þá fyrir hendi, verður þegar hægt að bjóða út verkið og samtímis undirbúa lántökuna. Verði þetta gert upp úr áramótunum næstu, verður hægt að hefjast handa með fullum krafti á næsta sumri. En verði horfið að því ráði að fresta afgreiðslu þessa máls þangað til á næsta þingi, þá verður þetta ekki hægt, því að þá verður of naumur tíminn með að bjóða út verkið og leita fyrir sér um lántöku. Það er álit þeirra manna, sem kunnugastir eru, að það sé ekki hægt að leita tilboða um lántökuna, nema fyrir liggi skýlaus lagafyrirmæli þessu til staðfestingar. Það hefir einu sinni verið gert, og það þykir ekki tiltækilegt að fara þess á leit aftur án þess að ábyrgðarheimild sé fyrir hendi. Ég vil ennfremur benda á það, að eins og kunnugt er, er peningamarkaðurinn hagstæður eins og stendur. Það getur skipt miklu fyrir Rvík, hvort hún fær að njóta þessarar aðstöðu, eða að málinu verði seinkað um eitt ár, og þá má vera, að peningamarkaðurinn verði breyttur. Þess vegna er það ákjósanlegast, að Alþingi sjái sér fært að afgr. þetta mál nú þegar. Ég býst við, að það sé hv. dm. kunnugt, að Eimskipafélag Íslands hefir verið að leita fyrir sér um lán erlendis. Framkvæmdarstjóri þess hefir nú tekið lán fyrir félagið með óvenjulega hagstæðum kjörum. Úr því að einstök félög geta fengið svona hagstæð kjör, þá er engin ástæða til að ætla, að bæjarstj. Rvíkur geti ekki fengið slík kjör, ef ábyrgð ríkissjóðs stendur á bak við. Ég vil því leyfa mér að mælast til þess, að d. sjái sér fært að afgr. þetta mál tafarlaust, en sé ekki ástæðu að öðru leyti að fjölyrða mikið um efni þess.

Halldór Stefánsson Um þetta mál höfum við afgr. sameiginlegt nál., vegna þess að við erum sammála um eitt atriði, og það er það, að það sé nauðsyn fyrir Rvík að virkja Sogið fyrr heldur en seinna. Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara og er sá nefndarmaðurinn, sem getið er um, að vilji leysa málið á annan hátt, sem sjá má á frv. því, sem ég flyt á þskj. 824. Fyrirvari minn gildir það, að ég tel réttara að leysa raforkuþörf Rvíkur og annara héraða með sameiginlegum ráðstöfunum, en ekki einstaklegum ráðstöfunum fyrir hvert hérað. Og það er einmitt það, sem í till. mínum í frv. felst. Ég get ekki komizt hjá því að minnast nokkuð á efni frv. míns um leið og ég geri grein fyrir afstöðu minni til frv., sem fyrir liggur. Vona ég að hæstv. forseti leyfi það. Eins og ég sagði áðan, þá hefi ég hugsað mér, að raforkumál þeirra, sem hafa skilyrði og brýna þörf fyrir raforku meira en nú hafa þeir, séu leyst með sameiginlegum ráðstöfunum. Það, sem ég legg til, að verði gert, er, að stofnaður sé sérstakur rafveitulánasjóður, og leggi ríkið honum til nokkurt stofnfé. Sjóðurinn geti svo aukizt smátt og smátt fyrir ýms tillög, sem honum eru ætluð. Rafveitulánasjóður taki lán með ríkisábyrgð, og veiti svo aftur lán þeim, sem óska, til framkvæmda í þessu efni, og hafa skilyrði til þess. Með þessu fyrirkomulagi væri veittur jafn styrkur og aðstoð öllum þeim, sem aðstöðu og skilyrði hafa til slíkra framkvæmda sem þessara. Hugmyndin um fyrirkomulag þessa sjóðs fer mjög nærri þeirri hugmynd, sem liggur að baki veðdeildum bankanna. Hún virðist geta átt alveg eins við um rafveituframkvæmdir eins og um framkvæmdir til byggingar húsa, því að þetta eiga og þurfa að vera fyrirtæki, sem bera sig, engu síður en húsin, sem reist eru. Það er mín hugmynd, að þessi sjóður geti eflzt að fé með tillögum frá þeim, sem lán fá úr sjóðnum, á sama hátt og þeir, sem taka lán hjá veðdeildum bankanna, leggja til varasjóðs, og þessi sjóður gæti svo, þegar tímar líða, orðið þess megnugur að styrkja þau raforkufyrirtæki, sem erfiðari eiga aðstöðu til þess að bera sig, svo sem eins og raforkufyrirtæki úti um sveitir landsins. Það má telja það vafasamt, að það sé nokkur þörf á því, að þetta mál nái fram að ganga nú á þessu þingi, og skal ég aðeins benda á það, að hér í Rvík er ekki búið að ná samkomulagi um það, hvar og hvernig eigi að virkja Sogið. Þessi atriði er verið að rannsaka nú í sumar, og ég hefi séð þess getið hér í bæjarblöðunum, að þeirri rannsókn muni ekki verða lokið fyrr en undir næstu áramót. Og þar sem þingið á nú að koma saman alllöngu áður en gæti orðið hafizt handa með verkið, þá sé ég ekki þörf á, að frv. nái fram að ganga að þessu sinni. Ef frv. eins og það nú liggur fyrir ætti að ná samþykki þingsins, þá hefi ég nokkrar sérstakar aths. að gera við það. Verði það afgr. hér við þessa umr., má vera, að ég heri fram við 3. umr.brtt. um þau atriði. Hv. frsm.n. taldi það nauðsyn, að málið næði fram að ganga á þessu þingi, til þess að undirbúningsframkvæmdir á því þyrftu ekki að tefjast. Ég hefi nú áður vikið nokkuð að þessu atriði. Það gæti ekki verið um aðra nauðsyn að ræða fyrir því, að málið verði afgr. nú heldur en hina fyrirhuguðu vegagerð að virkjunarstaðnum. Það er nú fyrst og fremst ekki útkljáð mál enn, hvar Sogið verði virkjað, og í öðru lagi hefi ég heyrt mismunandi álit manna um það, hvar vegurinn skuli lagður, þó að virkjað verði Efra-Sogið. Sumir telja, að það eigi að leggja veginn af Þingvallaveginum austan Þingvallavatns þangað suður, en aðrir telja, að hægt sé að fara styttri leið og leggja veginn út af Hellisheiðarveginum sem styzta leið til virkjunarstaðarins. Ég er ekki kunnugur þessu atriði sjálfur og get því ekki dæmt um það af neinni þekkingu. En þeir, sem því eru kunnugir, eru ekki á sama máli. Hinsvegar mætti e. t. v. byrja eitthvað á þessari vegagerð, þó að ekki sé fullvíst, hvar Sogið verður virkjað, en henni verður ekki lokið fyrr en búið er að ákveða, hvar það verður virkjað. Þessi vegagerð væri náttúrlega góð til atvinnubóta, ef þeirra væri þörf nú um hásumarið, en ég vil telja líklegt, að það verði engu rýrari atvinna á þessu sumri heldur en venjulega hefir verið. Það er áformað að halda uppi allverulegum framkvæmdum, sem veitt er fé til í fjárl., og auk þess mun allmikið verða unnið að vega- og brúargerðum fyrir lánsfé, svo að ég get vel hugsað, að engu verra sé að eiga þessar atvinnubætur til góða þangað til frekari nauðsyn krefði. Hv. frsm. nefndi til stuðnings því, að frv. næði fram að ganga, að nú væri sérstaklega góð aðstaða til lántöku. Ég heyri þetta nú í fyrsta sinn, því að hingað til hefir verið sagt, að ekki væri hægt að fá lán erlendis, og m. a. minnist ég þess, að hæstv.forsrh. gat þess út af því, þegar verið var að tala um að taka lán til að borga með enska lánið frá 1921. A. m. k. þegar hann var erlendis síðast, voru engin skilyrði til þess. Það má vel vera, að þetta sé breytt nú; ég ætla ekki að bera á móti því, sem hv.þm. sagði um það efni. Ég hefi þá í stuttu máli gert grein fyrir minni afstöðu til þessa máls og rætt um þær helztu aths., sem ég geri við einstök atriði frv., og vil ég að lokum aðeins endurtaka það álit mitt, sem ég byggi afstöðu mína á, að það sé engin nauðsyn að afgr. málið á þessu þingi, það þurfi ekki að verða neitt til þess að tefja framkvæmd þessarar fyrirhuguðu Sogsvirkjunar, og í öðru lagi tel ég, að það megi koma miklu betur og eðlilegar fyrir þeim stuðningi, sem ríkið er megnugt að veita í þessu skyni, þannig að það komi að jafnari notum þeim, sem skilyrði hafa til slíkra framkvæmda og til þeirra hugsa.

Frsm. (Ólafur Thors) Það eru aðeins örfá orð í sambandi við ræðu hv. 1. þm.N.-M. Ég get a. m. k. ekki að svo stöddu aðhyllzt þær leiðir, sem hann leggur til, að farnar verði í þessu máli, en ég sé heldur ekki ástæðu til þess að fara langt út í það mál. Það getur verið, að þær leiðir, sem hv.þm. bendir á, séu heppilegar í framtíðinni, en þetta mál þolir enga bið, og þess vegna er ekki hægt að hafa gott af þeim ráðum, sem hann stingur upp á í sínu frv. að því er afgreiðslu þessa máls snertir. Af þeim einstökum atriðum, sem hv.þm. gat um, veitti ég því sérstaklega athygli, að hann taldi, að það væri óráðið, hvar ætti að leggja veginn. Ég hefi alla mína vizku í þessu efni úr borgarstjóranum í Rvík, sem taldi það víst, að vegurinn mundi verða lagður meðfram Þingvallavatni, og svo sagði hann einnig, að ef frv. yrði samþ., mundi þegar verða hafizt handa um framkvæmdir á þessu sumri. Um það, hvort þörf er á þessu vegna atvinnuleysis, skal ég ekki fjölyrða, en ég hefi, eins og margir aðrir, borið kvíðboga fyrir því, að atvinnan yrði ekki mikil í sumar, og ég held, að það væri ástæða til þess að fagna hverjum þeim ráðstöfunum, sem gætu orðið til þess að auka atvinnu fólksins. En auk þess vil ég leggja áherzlu á það, sem ég áður sagði, að þó að menn leggi ekki mikið upp úr atvinnubótum á þessu sumri, þá er það fyrirsjáanlegt, að verði þetta ekki afgr. fyrr en á næsta þingi, verður of lítill tími til þess að undirbúa framkvæmdverksins, svo að það geti orðið framkvæmt á næsta sumri. Um það, að lánskjörin mundu vera heppileg eins og stæði, vísa ég til þess, sem ég sagði áðan. Hv. síðasti ræðumaður sagði, að sér væri ekki kunnugt um þessi góðu lánskjör. En ég styðst við þá staðreynd, að Eimskipafélagið tók 60 þús. £ lán, en mér er ekki heimilt að upplýsa, með hvaða kjörum það var, en svo mikið get ég sagt, að þau voru óvenju góð. Það gefur mér tilefni til að halda, að Rvíkurbær geti náð hagkvæmum kjörum, þegar ríkisábyrgð stendur að baki. Lánveitandi Eimskipafélagsins er vátryggingafélag í Englandi, sem heitir Royal Exchange. Þó að ekki sé annað en þessi góði peningamarkaður erlendis, er það eitt nægilegt til þess að hvetja þingið til að hraða afgreiðslu þessa máls, og þegar svo bætast við önnur rök, þá vænti ég þess, að hv. deild geti fallizt á, að málið verði afgr. nú á þessu þingi.

Héðinn Valdimarsson Þar sem samþ. voru brtt. frá hv. 2. landsk. við þetta frv. í Ed., getum við jafnaðarmennirnir samþ. frv. eins og það er og af þeim ástæðum, sem um var, getið í Ed., þegar frv. var þar til umr.

Halldór Stefánsson Ég ætla ekki að hefja neinar deilur um þetta mál, en vil þó drepa á einstök atriði í ræðu hv.frsm. Það er þá fyrst um vegina. Ég efa eigi, að hv.frsm. fari rétt með, hvert álit borgarstjórans sé um þetta, enda hefir svo verið lengi áætlað, að vegurinn eigi að liggja þar, sem hann gat um. En ég hefi þó heyrt aðra halda fram annari leið, sem sé styttri og heppilegri, en það er að taka veginn út af Hellisheiðarveginum. Ef það er rétt, sem mér hefir verið tjáð um þessa leið, þá getur verið mjög mikið álitamál, hvor leiðin er heppilegri. Syðri leiðin hefir þann kost að vera meira lögð um byggðir. Hin leiðin er styttri og hagkvæm fyrir samgöngur í efri hluta Árnessýslu, þar sem hún styttir leiðina þangað um ca. 30 km. Ég get sagt hið sama og hv.frsm., að ég fagna öllu því, sem stefnir að atvinnubótum, bæði á þessu sumri og endranær. En til þess að ekki verði minna um vinnu á næstu árum, verður að halda áfram með samskonar ráðstafanir og ekki minni en nú hafa verið gerðar vegna þessa sumars. Hefir það verið gert nú á ýmsan hátt, með vegagerðum eftir fjárl., svo sem venja er, en líka með lántökum til samgöngubóta. Ég er hræddur um, að vöntun kunni að verða á sambærilegum ráðstöfunum til atvinnubóta á næstu árum. Að nú sé völ óvenjulega hagstæðra lánskjara, vil ég á engan hátt vefengja. En þá vil ég leyfa mér að vekja athygli hæstv.ríkisstj. á því, ef peningamarkaðurinn er orðinn svona hagstæður til lántöku, að hún leiti þá fyrir sér um hagstæð lán til að greiða eldri og óhagstæðari lán, svo sem er um lánið frá 1921.

3683Frsm. (Jónas Jónsson) Nefndin hefir komið sér saman um að mæla með frv. óbreyttu, nema hvað einn nm. hefir sérstöðu. N. taldi frv. geta orðið til nokkurs gagns í því að efla verzlunarsiðgæði. Meiri hl. n. taldi ekki rétt að fella inn í frv. þá grein, sem Nd. felldi niður, með því að hann leit svo á, að í henni fælist ákvæði til að tryggja óeðlilega hátt verðlag. Vænti ég því þess, að frv. verði samþ. hér óbreytt.

Pétur Magnússon Það er misskilningur að halda, að frv. sé stofnað í hættu, þótt brtt. mín verði samþ. 15. gr. var felld niður af misskilningi í Nd., af því að einhverjir þm. héldu, að annað fælist í gr. en er. Ég vil því setja gr. inn aftur. Efni gr. er það, að er framleiðandi eða heildsali hefir sett ákveðið smásöluverð á vöru, má smásalinn ekki lækka verðið frá því, sem þeir ákveða, ef álagningin er undir 25%. Þetta ákvæði er sett vegna innlends iðnaðar, svo að framleiðendurnir verði ekki útilokaðir frá að hafa vörur sínar sem víðast á boðstólum. Hér er ekki verið að hugsa um milliliðina, heldur framleiðendur. Framleiðandinn ákveður sjálfs sín vegna álagninguna ekki hærri en nauðsynlegt er. En ef einstakir kaupmenn lækka hana úr því, getur farið svo, að aðrir kaupmenn vilji ekki selja vöruna, svo að minna gengur út af henni en ella, til tjóns fyrir framleiðendur. Með þessu er og fengin trygging fyrir, að varan verði ekki seld með óhæfilega háu verði. Tilgangurinn er auðvitað sá, að milliliðirnir geti ekki selt hærra verði en því, sem ákveðið er af framleiðendunum og þeir telja sanngjarnt gagnvart neytendum. Ég undrast, að hv. 5. landsk. skuli beita sér móti þessu ákvæði, því að á því geta ekki aðrir tapað en þeir kaupmenn, sem vilja leggja of mikið á. Hagsmunir framleiðendanna tryggja, að álagning sú, er þeir ákveða, verði ekki of mikil.

Frsm. (Jónas Jónsson) Nefndin leit svo á, að yrði þetta ákvæði lögfest, að viðlögðum sektum, væri ekki annað leyfilegt en að hækka smásöluverðið. Textinn er augljós, og eftir honum er vítavert, ef smásalinn fær ekki 25%. Ef kaupfélag vill selja vöru með kostnaðarverði, getur það fengið 2000 kr. sekt. Ef mjólkursalan í Borgarnesi vill ekki selja til þeirra, sem selja með lítilli álagningu, þá hún um það. Þessi grein sýnist vera umbúðir um eðlilega verðhækkun, enda hefir hún vakið sérstaka athygli.

Pétur Magnússon Það er síður en svo, að þetta ákvæði sé nokkurt nýmæli. A. m. k. er það bæði í dönskum og þýzkum lögum. Það er óskiljanlegur misskilningur hjá hv. 5. landsk., ef hann í alvöru heldur, að ekki megi ákveða lægri smásöluálagningu en 25%. Sú álagning er hámark, en ekki lágmark. Framleiðanda er því heimilt að ákveða álagningu svo lága sem honum þóknast; og má gera ráð fyrir að hún yfirleitt sé ekki ákveðin hærri en nauðsynlegt er, til þess að kaupmenn fáist til að verzla með vöruna. Hitt þykir mér ekki ólíklegt, að til séu þær vörur, sem nauðsynlegt þyki að leggja á allt að 25%. En að óþörfu mundi enginn framleiðandi ákveða svo háa álagningu. Of mikil álagning mundi fyrst og fremst verða honum sjálfum til tjóns, því vitanlega mundi hún jafnan leiða til tregari sölu.

Sveinn Ólafsson Við fyrri hl. þessarar umr. var brtt. mínum á þskj. 766 andmælt af frsm. landbn. og hæstv.atvmrh. Ég get nú ekki verið að gangast gegn andmælum þeirra í einstökum atriðum, vegna þess að mér er óljúft að tefja tímann með því, enda andmælin flest léttvæg. Ég veit líka, að svo er ástatt um marga hv.þdm., að þeir eins og ég vilja nú orðið vinna flest til að losna héðan svo fljótt sem nokkur kostur er á. - Ég get sagt það yfirleitt um frv., að eins og það nú horfir við í heild og allt er í pottinn búið, þá væri langheppilegast, að það bíði betri tíma og fengi rækilega athugun á næsta eða síðari þingum. Engin aðkallandi þörf er fyrir afgreiðslu þess nú. Það er óneitanlegt, að með þessu frv. er verið að leggja hyrningarsteininn að breyttri þjóðfélagsskipun, þ. e. a. s. kommúnistiskri þjóðfélagsskipun. En svo óhönduglega hefir þó tekizt til fyrir höfundum þessa frv., að hljóti það samþykki, þá verður ríkið að losa sig við jarðeignir sínar. Að þessu leyti er það antikommúnistiskt og brýtur meginregluna, því að kommúnistar vilja leggja allar eignir undir ríkið. Ef því rússneska stefnan ryður sér hér til rúms, eins og frv. stefnir að, þá verður að gerbreyta þessari lagasetningu bráðlega, til þess að ríkið nái jörðunum aftur. Ef þetta verður að 1., og þeir menn, sem eiga jarðir, verða á þann hátt, sem frv. ráðgerir, sviptir umráðarétti þeirra, þá mun fljótlega verða gengið lengra og röðin koma að öðrum eignum. Allar jarðir verða teknar, húseignir og öll stærri atvinnutæki, allt lagt undir umráð ríkisins, ella verður ekkert samræmi í löggjöfinni. Ég mun nú ekki fara langt inn á þetta efni að öðru leyti. Ég sé, að nokkur hluti landbn. hefir borið fram brtt. á þskj. 839, og snerta þær aðeins að litlu leyti brtt. mínar. Sú fyrsta, sem er við 2. gr. frv., kemur að vísu nokkuð á móti þeim í einu fremur óverulegu atriði. En samningatilraun þessi er svo afslepp og lítilsverð, að ég tel ekki að henni neina réttarbót. Öll tilslökunin er það, að n. vill sætta sig við, að hámark fleytimagns jarða í eins manns ábúð verði 46 í stað 36 kúgildi. Að öðru leyti gengur n. framhjá öllum annmörkum 2. gr., sem ég minntist á við fyrri umr. og legg hér til að lagaðir verði. En þeir annmarkar, sem eru á 2. og 3. gr., eru svo stórvægilegir, að hneyksli valda. Sú takmörkun, sem þar er gerð á umráðarétti landeigenda yfir jarðeign, er svo hastarleg, að nálgast eignarrán. - Þess hefir nú verið leitað, að ég tæki aftur till. mínar til samkomulags við n. En ég verð að segja, að þar sem hún býður ekki neitt á móti, sem lítandi er við, þá tel ég það frágangssök að verða við slíkri ósk. Ég get ekki heldur talið eftir hv.þdm. að fella brtt. mínar, ef þeir svo vilja. Það er ekki til of mikils mælzt, að þeir greiði um þær atkv. Engin brú verður byggð milli mín og n. til samkomulags með brtt. hennar á þskj. 839. Tilslakanir hennar þar eru aðeins til málamynda og að þeim engin bót. Um þær skal ég ekki ræða margt og vil ekki eyða tíma í það að óþörfu. En ég álít, að heillavænlegast væri, að svona róttækt mál fengi að bíða. Að vísu væri freistandi að taka upp til athugunar nokkurn hluta andsvara þeirra hv.frsm. og hæstv.atvmrh. En þó skal ég ekki gera mikið að því. Hv. frsm. tók það fram og lagði áherzlu á, að hann teldi það óheppilegt, að einstakir menn ættu leigujarðir. Vildi hann, að ríkið hefði allar jarðir í sínum höndum, sem vitanlega er hreinn kommúnismi, en jafnframt taldi hann sjálfsagt að hafa erfðaleigu á jörðum. Ég felli mig vel við erfðaleigu á þjóðjörðum og hygg hana til bóta. En hv.frsm. virðist ekki hafa veitt því eftirtekt, að ef frv. þetta verður að lögum eins og það er nú, þá hlýtur að fara svo, að ríkið missi tangarhald á öllum sínum jarðeignum, þeim, sem það nú leigir. Til þess að ná því marki, að ríkið eignist jarðirnar, verður fljótlega að breyta þessum lögum, ef þau ná lögfestingu. Kjör þau, sem það ætlar jarðeigendum, leiða auðsæilega til þess, að ríkið verður jafnt sem einstakir menn að losa sig við jarðeignirnar, heldur en að sæta þeim ókjörum, sem frv. boðar og ætlar landeigendum. Ég held líka, að hv.frsm. gefi ekki gætur að því, að með samþykkt frv. hlýtur svo að fara, að jarðeignir falli í verði. En að því hygg ég, að þjóðfélaginu verði lítil stoð. Þegar svo hefir verið búið um með 1., að ekki verður eftirsóknarvert að eiga jarðir eða arðsvon af slíkri eign, en eigendum búnar þungar búsifjar og áhætta af ráðstöfun óviðkomandi manna á þeim, þá er bert, að jarðirnar hljóta að falla í verði vegna aukins framboðs og minnkandi eftirspurnar. Eigendur verða að losa sig við jarðirnar heldur en að sæta þeim afarkostum, sem frv. býður upp á. Fer þá í öfuga átt við það, sem flestir myndu ætla um verðhækkun lands, og hygg ég, að margir verði sammála mér um það, að nær liggi að gefa hvöt til landnáms en draga úr henni, að gera það eftirsóknarvert að eignast jarðir og auka verðmæti þeirra, með því að framkalla með umbótum þau ónotuðu auðæfi, sem í skauti þeirra felast. Að því ber að keppa að gera jarðirnar eftirsóknarverðari í augum almennings en þær hafa nú um hríð verið. Ég skal þá ekki fara lengra út í þetta mál að sinni. Ég tek með rósemi þeim afdrifum, sem brtt. mínum eru búin. Þær eru vænlegri til sæmilegra úrslita þessa máls en frv. Því verður ekki alstaðar með fögnuði tekið um landið, ef þær verða felldar, og þótt svo kunni að fara, þá veit ég, að efni þeirra kemur fram síðar og skilst þá betur en nú.

Frsm. meiri hl. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Það var nú svo, er landbn. afgreiddi þetta mál til 2. umr., að ég var frsm. meiri hl. landbn. Vorum við þrír úr n. meðmæltir því, að frv. yrði samþ. óbreytt og eins og það kom frá Ed. Þessi aðstaða okkar meiri hl. n. byggðist á því, að okkur virtist sem hæstv.atvmrh. hefði með undirbúningi þessa máls fyrir þingið tekizt að finna samkomulagsgrundvöll fyrir þær skoðanir, sem verið höfðu um þetta mál og valdið höfðu miklum deilum á undanförnum þingum. Og þótt við hefðum viljað ganga lengra inn á þá braut, sem hæstv.atvmrh. hafði beint málinu inn á, þá fannst okkur þó vera forsvaranlegt að afgreiða það í því formi, sem það var afgr. í frá Ed. Og því fremur tókum við þessa afstöðu, þar sem brýn þörf er á því orðin að gera breyt. á ábúðarlögunum, sem eru gömul og úrelt orðin á margan hátt og komast þurfa því í samræmi við breytta búnaðarháttu. Brtt. þær, sem minni hl. landbn. bar fram, gengu í þá átt að draga úr þeim ákvæðum, sem hæstv.atvmrh. hafði sett inn í frv. Voru þær því skerðing á þeim samkomulagsgrundvelli, sem fenginn var og við gátum sætt okkur við. Okkur var því ekki hægt að aðhyllast þær, enda féllu þær allar við 2. umr., að undantekinni einni smábreyt. Nú hafa þeir hv. 1. þm. Árn. og hv. 1. þm. Skagf. tekið upp í breyttri mynd þessar till., er felldar voru við 2. umr. Hefir hæstv.atvmrh. þegar gert grein fyrir andstöðu sinni gegn þeim. Get ég skírskotað til ummæla hans um þær og hefi engu þar við að bæta. Þá hefir hv. 1. þm. S.-M. komið fram með margar brtt. við þessa umr. Hafa þessar till. allar verið teknar til athugunar á fundi landbn. í morgun. Af þeirri athugun hefir svo leitt, að 4 af 5 nm. hafa borið fram miðlunartill., sem að nokkru leyti ganga til móts við till.hv. 1. þm. S.-M. og að nokkru leyti til móts við till. þeirra hv. 1. þm. Skagf. og hv. 1. þm. Árn. Ég skal lýsa því yfir, að ég tók engan þátt í tilbúningi þessara brtt. og tala því ekki sem frsm. þeirra. Ég hefi nú heyrt, að þessar miðlunartill. geðjast ekki hv. 1. þm. S.-M., og virðast þær því lítinn árangur hafa borið. Hv. þm. vill ekki sætta sig við þær og telur þær nær enga umbót frá því, sem nú er í frv. Mér skilst líka, að ekki hafi með þeim náðst samkomulag við hv. 1. þm. Skagf., því hann mun vilja halda sínum brtt. sumum hverjum til streitu, þótt þessar miðlunartill. verði samþ., enda snerta þær ekki neitt eina eða tvær af hans brtt. Mín afstaða til þessa máls er óbreytt frá því, sem hún var við 2. umr. Ég álít forsvaranlegt að samþ. frv. eins og það er nú, þótt ég viðurkenni fyllilega, að sumar brtt.hv. 1. þm. S.-M. séu til bóta. En að öðru leyti geta þær þó sumar hverjar valdið misskilningi, ef þær eru samþ. óbreyttar. En þar sem nú dregur nær þinglokum, þá gæti samþykkt stórfelldra brtt. orðið þess valdandi, að frv. dagi uppi. Ég tel því einu líklegu leiðina til þess að frv. nái samþykki þá, að það verði afgr. nú án frekari breyt. en á því varð við 2. umr. En sú breyt. getur vart orðið til þess, að málið nái ekki afgreiðslu í Ed. Hinsvegar er mér kunnugt um, að ef gerðar eru efnisbreyt. jafnstórfelldar og felst í brtt.hv. 1. þm. S.-M. og hv. 1. þm. Skagf., að Ed. mun ekki fallast á þær, og gæti það því orðið til þess, að frv. næði ekki fram að ganga á þessu þingi, sem mun vera sjötta þingið, sem hefir þetta mál til meðferðar. Brtt. hv. 1. þm. S.-M. eru svo víðtækar, að þær þyrftu meiri athugun en tími hefir verið til. Þyrfti að athuga gaumgæfilega, hvort þær komi ekki í bága við önnur ákvæði frv. og raski efni þess og samhengi. Hv. 1. þm. Skagf. fór nokkrum almennum orðum um jarðnæðismálið í byrjun 3. umr. Ég mun ekki fara út í þá sálma að þessu sinni. Hv. þm. taldi, að það væri mjög stór og verulegur þáttur í erfiðleikum sveita, hversu háttað væri um byggingar á leigujörðum, og hitt líka, að eignarréttur á jörðum væri svo óheftur sem hann er. Hann benti á strauminn til kaupstaðanna síðustu árin og vildi skrifa hann á reikning þessa fyrirkomulags. Ég held, að ýmislegt fleira komi til greina í þessu sambandi. Langsamlega stærsti þátturinn í aðstreyminu til bæjanna er sá, að sjávarútvegurinn tók hraðari framförum en landbúnaðurinn, varð fljótari til að tileinka sér hentugustu tæki og aðferðir á þeim tíma, meðan allur landbúnaður í landinu var rekinn með aldagömlu sniði, sem orðið var úrelt, miðað við nágrannalöndin, sem við verðum annaðhvort að selja afurðir okkar eða keppa við. Þegar síðan er hafizt handa um að breyta sveitunum og færa búskapinn í nútíðarform með aukinni ræktun og vélum í stað mannsaflsins og búið er að verja stórfé til þess, dynja þau ósköp yfir, að afurðaverðið fellur um 50-60% á þrem árum. Þetta hefir gert sveitunum erfitt og ókleift að bera uppi kostnaðinn við húsa- og jarðabætur. Framkvæmdirnar hafa því ekki orðið eins og nú er komið til að gera afkomumöguleikana glæsilegri, heldur þvert á móti, svo að straumurinn til kaupstaðanna heldur áfram. Þetta hefir valdið strauminum miklu fremur en það, hve ástatt er um eignarhald á jörðum og sambúð leiguliða og landsdrottins. Ég er þess fullviss, að ef sjálfsábúð í sveitum hefði ekki aukizt með kaupum á þjóð- og kirkjujörðum og fjölmörgum jörðum úr einstakra manna eigu, hefði þessi straumur orðið enn hraðari. Því einmitt það, að hafa bundið í jörð eigindóm sinn og tengt við hana framtíðarvonir, hefir framar öllu hindrað, að menn leituðu til kaupstaðanna. Því er alveg víst, að það er ekkert viðreisnarspor fyrir sveitirnar að stöðva þjóðjarðasölu, eða að ríkið fari að kaupa jarðirnar, heldur þvert á móti. - Hitt úrræðið, sem hv.þm. benti á, óðalsrétturinn, er að vísu gamlar leifar af stéttarhagsmunum, en vel má þó vera, að þær leifar hafi í sér almennt gildi, svo að rétt væri að taka þetta atriði til athugunar. Það felur a. m. k. í sér þá tryggingu, að sá, sem hefir atvinnureksturinn með höndum, eigi sjálf tækin. Og það verður ávallt bezta tryggingin til að knýja fram allan þann dugnað, sem býr í hverjum manni. Og auk þess sem þetta er nauðsynlegur grundvöllur atvinnulífsins, er þetta sterkasta aflið til að standa í gegn þeim byltingum, er nú ganga yfir og fá beztan jarðveg hjá þeim, sem selja öðrum vinnu sína og hafa ekkert fast við að styðjast. Ég get svo lokið máli mínu og vil ítreka það, að öruggasta leiðin til að fá málið afgr. er að samþ. það breytingalaust.

Frsm. minni hl. (Steingrímur Steinþórssson) Ég get tekið undir það með hv.þm. Borgf., að varla sé gerlegt að koma með breyt., sem grípa inn í form frv., þar sem ekki er tími til athugunar. En hitt tel ég eðlilegt, að menn beri fram brtt., sem ekki raska höfuðformi þess. Landbn. hafði fund í morgun og athugaði brtt., og 4 nm. hafa komið sér saman um brtt. á þskj. 839. Um þær hefir verið rætt nokkuð áður. Við sáum ekki fært að ganga inn á nema lítið af brtt.hv. 1. þm. S.-M., bæði af því að ekki vannst tími til að athuga þær, og af því, að sumir nm. voru þeim andvígir. Þó höfum við gengið inn á þá breyt. á 2. gr., að fleytimagn jarða megi vera 46 kúgildi, í stað 36 áður, og ennfremur þá brtt., að í stað þess að leita til Búnaðarfél. Ísl. um sameiningu jarða skuli menn snúa sér til sveitarstjórnar.

Sveinn Ólafsson Ég hefi aðeins fáar mínútur til umráða, og verð því að takmarka mál mitt. Ég vil þó taka það fram út af orðum hv.þm. Borgf., að brtt. á þskj. 839 geta að litlu leyti orðið mér til geðs, enda eru þær aðeins fálm. Ég vil taka til dæmis þá brtt. við 2. gr., að í stað „Búnaðarfél. Íslands“ komi „sveitarstjórn“. Þessi sama breyt. á við á 4-5 öðrum stöðum í frv., en er tekin eftir mér aðeins á þessum eina stað. Ég legg til, að hún verði hvarvetna í frv. tekin upp, nema í 13. gr. Við að breyta eins og n. gerir verður frv. aðeins álappalegra. Að því er snertir brtt.hv. meiri hl. landbn. út af orðinu „vergögn“, að í staðinn komi uppsátur og fiskireiti, þá er þar aðeins færð til réttara máls ambaga, sem valdið gat misskilningi, en miklu þýðlegra orð er þó vervist, sem ég legg til að notað verði, og mundi ekki um það orð verða hnotið. En yfirleitt eru allar brtt.n. að öðru leyti svo smávægilegar, að ég vil ekkert fyrir þær gefa, enda spilla þær sumar og ganga ekkert á móti mínum till. í þessu máli. Að nafninu tekur meiri hl. n. til greina að nokkrum hluta brtt. mína við 18. gr. frv., en þó ekki það, sem verulegu máli skiptir í brtt. minni. Með ákvæðum 2., 3., 9., 11., 12. og 13. gr. frv. er búið að herða svo að kjörum jarðeigenda, að þeir hljóta oft að neyðast til að sleppa leigujörðum sínum og bjóða ábúendum þær samkv. 18. gr. til kaups, og ætlast meiri hl. n. til, ef þeim semur ekki um kaupverðið, að þá skeri úttektarmenn úr. Má nærri geta um öryggi þess úrskurðar eða mats, ef úttektarmenn eru nágrannar kaupanda og því oftlega ekki óvilhallir. Ég legg til í minni brtt., að þegar þessi neyðarkjör knýja jarðeigendur til að selja jarðir sínar, þá séu dómkvaddir menn látnir meta þær, eins og venja hefir verið við sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Sala þeirra hefir ætíð farið fram samkv. mati dómkvaddra manna, þó að mati þeirra hafi stundum verið breytt til hækkunar verði af seljanda (ráðherra). Mér finnst með frv. alveg farið aftan að siðunum, þar sem jarðirnar á að taka af eigendum með hálfgildingsofbeldi og án þess að tryggilegt mat sé látið fara fram á þeim. Má líka segja, að bætt sé gráu ofan á svart með því að jarðeigandi er skyldaður til að veita langan gjaldfrest á ¾ hlutum kaupverðs, sem fer fram úr áhvílandi veðskuldum. Hvorttveggja virðist eiga að útiloka með 18. gr.: álit dómkvaddra matsmanna og samninga milli kaupanda og seljanda um kaupverð og greiðsluskilmála; úttektarmenn ráða þar öllu. - Í þessum brtt. meiri hl. n. er sízt lengra gengið til samkomulags en við 2., 3. og 9. gr. Skiptir það litlu máli, hvort þessar till.n. verða samþ. eða ekki; þær koma engum að gagni, en auðvitað fylgi ég þeim fáu atriðum, sem eru samstæð mínum brtt. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um brtt. á þskj. 748, frá hv. 1. þm. Árn. og hv. 1. þm. Skagf.; ég hafði ekki tíma til þess við fyrri hl. umr., og nú er mér ætluð aðeins stutt aths. Ég vil þó minnast á 4. brtt. þeirra, við 14. gr., sem lýtur að því að færa niður leiguliðabótina til mikilla muna. Af því að hún er kvöð á leiguliðum þá vilja flm. gera hana svo óverulega, að hún verður nær að engu gagni fyrir landsdrottin. Hv. flm.brtt. ætlast til þess, að af steinhúsum verði gjaldið fært úr 1/3-2/3% niður í ¼-½%; en eftir því mundi þurfa 200-400 ár til þess að safna fé, sem jafngilti húsverðinu. Að því er snertir ákvæðin um leiguliðabótina af húsum úr öðru efni, gera hv.till.menn ráð fyrir niðurfærslu á henni, þannig að í stað ¾-1½% komi ½-1%, og ættu húsin þá að endurnýjast á 100-200 árum. Líklega verður að leita nokkuð víða um land eftir svo gömlum húsum úr torfi eða timbri, og munu þau vart finnast. Ég veit satt að segja ekki, hvað slík ákvæði og þetta eiga að þýða. Þetta gerir leiguliðabótina gagnslausa um marga mannsaldra, en þetta minnir mig á sögu um níræða konu, sem keypti hrafnsunga og sagðist ætla að vita, hvort það væri satt, að hrafninn gæti lifað í 100 ár. Ég fyrir mitt leyti get ekki skilið, hvaða vit er í þessari brtt., ef það annars vakir fyrir hv.flm.till., að leiguliðabótin eigi að koma að liði fyrir núlifandi kynslóð. Auðvitað er miklu fleira við þessar brtt.n. að athuga en það, sem ég hefi tíma til að benda á. Ég hygg, eins og áður er sagt, að afgreiðslu þessa máls væri bezt komið með því að fresta henni til næsta þings. Þetta er svo örlagaríkt og stórt mál, að það á alls ekki við að afgr. það í flýti eða flaustri og eiga það svo á hættu, að lögin verði stórgölluð, eins og frv. auðsæilega er.

Frsm. minni hl. (Steingrímur Steinþórsson) Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði nú síðast. Og vil ég þá fyrst víkja að aths. hans út af brtt. okkar við 18. gr. frv., þar sem hann hélt því fram, að við vildum ekki láta dómkvadda menn meta jörð, ef landsdrottinn býður leiguliða hana til kaups. En það er heimilt samkv. lögunum.

Þjóðjarðasölulögunum?

. Nei, það eru ákvæði í 54. gr. þessara laga, sem heimila það, og samkv. þeim getur hvor aðilja, sem hlut á að máli og ekki vill hlíta úttekt eða mati úttektarmanna samkv. lögum þessum innan tveggja vikna, krafizt yfirúttektar eða yfirmats. Og þá dómkveður sýslumaður menn til yfirmats. Þess vegna sáum við ekki ástæðu til að gera slíka breyt. við 18. gr. frv. Það er alltaf opin leið fyrir landsdrottinn að skjóta úrskurðum og mati úttektarmanna til þessa dóms, ef honum þykir það ekki hæfilegt. Út af því, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði um leiguliðabótina, hygg ég, að honum sé farin að fatast reikningslistin; hann komst að þeirri niðurstöðu, að það mundi taka 200-400 ár að endurgreiða byggingarkostnað steinhúsanna með þeirri leiguliðabót, sem við hv. 1. þm. Árn. leggjum til í brtt. okkar, að hún verði allt að ½%, en sannleikurinn er sá, að það tekur ekki nema tæp 60 ár, ef leiguliðabótin ávaxtast með 4½% , og að því er snertir hús úr öðru efni, torfi og timbri, þá endurgreiðist kostnaðarverð þeirra á 38 árum, ef reiknað er með 1% leiguliðauppbót og 4½% vöxtum, því vitanlega reiknum við með því, að hún ávaxtist á þessu árabili. - Mér finnst, að hv. 1. þm. S.-M. hafi fatazt svo herfilega í þessum útreikningum sínum, þar sem hann telur, að það taki 200-400 ár að endurgreiða kostnaðarverð húsanna með leiguliðauppbót, að ég verð að segja, að ef honum hefir fatazt svo hrapallega um hin önnur atriði frv., sem hann er óánægður með, eins og leiguliðauppbótina, þá undrar mig ekki, þó hann hafi látið ófriðlega í andstöðu sinni gegn frv.

Héðinn Valdimarsson Ég talaði um þessa brtt. á þskj. 823 við 1. umr. málsins, og þarf hún því ekki nánari skýringa. Forsrh. hefir fallizt á hana, og ætla ég ekki, að hún sæti mótmælum í deildinni.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég vil leyfa mér að lýsa því yfir, að ég tel þessa brtt. á þskj. 823 eingöngu leiðréttingu á frv.

Ingvar Pálmason Meiri hl. fjhn. hefir leyft sér að bera fram brtt. við 15. gr. frv., sem gerir sömu verkanir og brtt., sem við tókum aftur við 2. umr. Hún er orðuð á annan veg. Báðar þessar brtt. fella niður 2. mgr. 15. gr. frv. Það má vel vera, að einhverjir hv. dm. hafi misskilið brtt. við 2. umr. En þetta hygg ég, að geti nægt, því brtt. virðist nú skýr. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að tala um frv. sjálft.

Pétur Magnússon Aðeins örfá orð til grg. fyrir atkv. mínu í þessu máli. Það gekk erfiðlega að fá þdm. til að greiða atkv. um þetta mál á laugardaginn, og var það ekki að ástæðulausu, því að eins og frv. liggur fyrir er ekki fært að gera það að 1. Mjög áberandi ágallar eru á frv., sem snúa að framkvæmd l. Ég álít þó ekki rétt að láta málið stranda á þessum göllum. Af því að frv. á eftir að fara í gegnum aðra d., er enn kostur á að bæta úr þeim. Eftir því, sem útlitið er með fjárhagsafkomu ríkissjóðs, finnst mér ekki rétt að setja sig á móti þeim sköttum, sem koma ekki mjög ósanngjarnlega niður, og þessi skattur verður að teljast einn slíkra. Ég tel hann hættuminni en ýmsa aðra skatta, sem verið er að bollaleggja um á þessum tímum. Ég hefi orð hæstv. fjmrh. fyrir því, að hann muni beita sér fyrir endurskoðun á frv., þegar það kemur til Nd., og verða þar væntanlega gerðar nauðsynlegar breyt. á því. Með þetta fyrir augum greiði ég atkv. með frv. út úr þessari hv. d.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) Út af ræðu síðasta ræðumanns vil ég geta þess, að þessi barlómur hans og sumra annara um, að frv. mundi ekki ná tilgangi sínum, er ástæðulaus. Þetta frv. er samið eftir l., sem búið er að prófa í öðrum löndum. Þær breyt., sem gerðar voru á frv. við 2. umr., voru gerðar eftir beinum tilmælum frá fjmrn., sem sýnir, að það óskar ekki eftir meiri breyt. af því tægi. Þess vegna er allt þetta skraf um ófullkomleik frv. aðeins af því, að þeir, sem tala um ágalla á því, eru á móti framgangi þess, en sjá sér hinsvegar ekki fært að fylgja því fast eftir að fella það.

Pétur Magnússon Mér þykir mjög einkennileg sú skoðun hv. 5. landsk., ef hann álítur, að við, sem sjáum hina stóru ágalla frv., tölum um þá aðeins til þess að reyna að hindra framgang málsins. Hv. þm. veit, að á mínu atkv. valt það við 2. umr., hvort frv. var samþ. eða fellt. Og ef ég hefði viljað koma frv. fyrir kattarnef, þá hefði ég vel getað það með því að rétta upp hendina móti því. En einmitt af því að ég vil stuðla að framgangi málsins, vil ég fá nauðsynlegar lagfæringar á frv. Annars hefði þess ekki þurft. Hv. 1. landsk. benti við 2. umr. á verstu galla frv., og ég vil ekki eyða tíma deildarinnar í að endurtaka rök hans. En þeim hefir á engan hátt verið hnekkt

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) Hv. 4. landsk. hlýtur að skilja það, að hvenær sem byrjað er á löggjöf um þetta efni, þá er vitað, að með okkar tiltölulega litla eftirliti um, að laga sé gætt, getur slík löggjöf alls ekki verkað gallalaust. Það er jafngefið, að erfitt er að framkvæma slíka skattalöggjöf eins og mönnum finnst hún vera réttmæt. Ég býst við, að eftir 1 til 2 ára reynslu í landinu sjálfu væri fyrst hægt að vita með vissu, hvaða breyt. beztar væru á frv. Nú er vitanlega byggt á útlendri reynslu, sem þarf að færa í íslenzk föt, sem ekki verður vel gert nema að fenginni reynslu í verki.