Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 580, um biðtíma eftir afplánun í fangelsum landsins, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur.

Forseti vill geta þess að ráðgert er að gera 15 mínútna hlé á þessum þingfundi strax eftir störf þingsins fyrir þingflokksfundi. Eftir hléið hefjast atkvæðagreiðslur um 2.–7. dagskrármálið. Að loknum atkvæðagreiðslum verða tekin fyrir næstu dagskrármál og að afloknum umræðum í þeim verður boðað til atkvæðagreiðslna um 8.–16. dagskrármálið.

Forseti. Fram undan eru dimmustu dagar ársins og í ofanálag eru frosthörkur á landinu. Þá er vont að vita til þess að raforkuöryggi á Vestfjörðum sé ekki tryggt. Það er langt því frá. Staðreyndin er sú, og ég hef talað um þetta áður, að við á Vestfjörðum erum háð neti varaafls sem hefur verið byggt upp á síðustu árum og eru Vestfirðingar algerlega háðir þessu varaafli til að tryggja gott afhendingaröryggi. Þar undir er líka það sem til þarf til að halda straumi á rafkyntum hitaveitum til húshitunar með tilheyrandi olíunotkun. Íslensk stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfull markmið í loftslagsmálum og teljum við okkur vera vel undirbúin til að takast á hendur metnaðarfullar aðgerðir og fylgja eftir markmiðum til að standast áformin. En Vestfirðingar geta ekki fylgt eftir þessum markmiðum meðan þeir þurfa að brenna milljónum lítra af dísilolíu til að halda uppi raforkuöryggi fjórðungsins. Það gengur ekki að skilja Vestfirði eftir í fortíðinni. Virðulegi forseti. Í vor kom út skýrsla starfshóps um raforkumál á Vestfjörðum og í tillögum hópsins kom fram að mikilvægt væri að kanna sérstaklega möguleika á aukinni jarðhitanýtingu til húshitunar í fjórðungnum. Til þess þarf að tryggja fjármagn til jarðhitaleitar þannig að hægt væri að rannsaka til hlítar möguleika á jarðhita við rafkyntar hitaveitur. Það er því sérstaklega jákvætt að í fjárlögum næsta árs má finna 150 millj. kr. sem eru til jarðhitaleitarátaks á næsta ári. Hér er um að ræða sérstaklega arðbært verkefni á Vestfjörðum þar sem jákvæð niðurstaða slíkrar rannsóknar myndi draga úr notkun olíu og raforku við húshitun og þar með draga úr losun vegna olíunotkunar. Allt er þetta liður í að nálgast markmið okkar um að ná fullum orkuskiptum fyrir árið 2040. Virðulegi forseti. Ég óska landsmönnum öllum gleðilegra ljósahátíðar.

Forseti. Í þessari viku skilaði starfshópur, sem hæstv. heilbrigðisráðherra Willum Þór Þórsson skipaði, niðurstöðum sínum um samræmt verklag um þjónustu við þau sem leita til heilbrigðisstofnana vegna kynferðisofbeldis. Markmiðið er að tryggja jafnt aðgengi þolenda að faglegri heilbrigðisþjónustu óháð búsetu, efnahag og öðrum aðstæðum. Allir þolendur kynferðisofbeldis eiga að geta fengið aðstoð, sama hvað. Eins og fram kemur í skýrslunni er þörf á að samræma þjónustu um allt land. Þá er lagt til að neyðarmóttakan í Fossvogi verði fyrirmynd samræmds verklags og að allar heilbrigðisstofnanir innleiði verklag að þeirri fyrirmynd. Meðal tillagna eru rafrænt skráningarform við skráningu upplýsinga vegna móttöku þolenda og gerenda sem leita á heilbrigðisstofnun, samræmt verklag um heilbrigðisþjónustu við börn vegna kynferðisofbeldis, mótun fræðsluefnis fyrir þolendur þar sem sérstaklega verði hugað að einstaklingum í viðkvæmri stöðu og sálfræðiþjónustu fyrir sakborninga í kynferðisbrotamálum. Slík sálfræðiþjónusta er fyrirbyggjandi aðferð til þess að koma í veg fyrir að gerendur brjóti af sér aftur. Forseti. Kynferðisofbeldi er meðal alvarlegustu brota á einstaklingi sem til eru. Ofbeldið hefur áhrif á einstakling til frambúðar og setur mark sitt á sálarlíf þeirra og lífsgæði jafnvel það sem eftir er. Því er það svo brýnt að heilbrigðiskerfið okkar taki á móti þolendum og hlúi að þeim á sem bestan hátt. Sú vinna sem hæstv. heilbrigðisráðherra er í fararbroddi fyrir, ásamt hæstv. dómsmálaráðherra, er til þess fallin að móta kerfið innan stjórnsýslunnar á þann veg að gera nákvæmlega það. Þetta er mikið fagnaðarefni og ég hvet ríkisstjórnina áfram í þessari vinnu.

Virðulegi forseti. Nú nálgumst við þinglok, mín þriðju hér á Alþingi. Enn einu sinni fer sama leikritið í gang bak við tjöldin þegar þinglok nálgast. Stjórnarmeirihlutinn reynir að keyra í offorsi í gegn eins mörg mál og hann getur í von um að hægt sé að nota löngun þingmanna stjórnarandstöðunnar til að komast í frí til þess að ekki þurfi að fara jafn vel yfir málin og annars væri gert. Á sama tíma notar stjórnarandstaðan sitt eina verkfæri, þ.e. að geta rætt mál til hlítar til þess að byggja upp samningsstöðu. Þessi samningsstaða getur snúist um að semja um að eitthvert mál verði ekki tekið fyrir, að fjármagn sé sett í ákveðin verkefni eins og niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, nú eða að tollar á franskar lækki. Í hvert skipti eru stjórnarflokkarnir vissir um að málgleði stjórnarandstöðunnar verði ekki eins mikil og síðast og núna hljóti þau að gefast upp sem fyrst, merkilegt nokk. Báðar hliðar leika sama leik og þetta leiðir auðvitað til þess að þegar nokkrir dagar eru eftir fram að þingfrestun þá endar alltaf allt með því að samningar nást og restin af málunum er keyrð á hraðferð í gegnum þingið, oft svo hratt að stórar villur uppgötvast í lagasetningu. Við sem komum úr öðrum geirum spyrjum okkur hvort þetta leikrit sé virkilega nauðsynlegt, hvort ekki sé frekar hægt að vinna betur saman, fá ríkisstjórnina til að leggja frumvörp fram nægilega snemma, fá alvöruumfjöllun í nefnd um málin þar sem hlustað er á athugasemdir og reynt er að ná samkomulagi við minni hlutann um afgreiðslur og lagfæringar í stað þess að beita meirihlutavaldinu til að þröngva málum í gegn. En, nei, sú steinaldarstjórnmálamenning sem hér tíðkast fær okkur til að fórna faglegum vinnubrögðum og lýðræðislegri samvinnu fyrir vanhugsað og óþarft valdatafl sem engu skilar öðru en fljótfærnismistökum og gremju.

Virðulegi forseti. Á tímabilinu janúar til september á þessu ári voru 490 kynferðisbrot skráð hjá lögreglunni. Þar af voru 348 framin á þessu sama tímabili. Á bak við þessar tölur eru margir brotnir einstaklingar sem þurfa á mikilvægum stuðningi að halda í kjölfar ofbeldis. Nú fyrir stuttu skilaði starfshópur, sem hæstv. heilbrigðisráðherra fól að móta samræmt verklag um þjónustu við þolendur kynferðisofbeldis, niðurstöðum sínum. Tilgangur þeirrar vinnu er að samræma móttöku og þjónustu við þolendur á landsvísu og gera hana þannig óháða búsetu og efnahag, sem er gríðarlega dýrmætt. Sama verklag við þetta og er á neyðarmóttöku Landspítalans í Fossvogi fyrir þolendur kynferðisofbeldis verði innleitt á öllum heilbrigðisstofnunum landsins með samræmdu verklagi og skráningu ásamt skipulagðri fræðslu fyrir heilbrigðisstarfsfólk með það að markmiði að styðja betur við skjót og rétt viðbrögð þess. Mikilvægur hluti þess er að þolendum verður tryggð viðeigandi sálfræðiaðstoð að lokinni skýrslutöku hjá lögreglu. Í gegnum verkefnið Taktu skrefið er þeim gerendum sem vilja láta af háttsemi sinni einnig tryggð viðeigandi aðstoð. Gerendum má ekki gleyma því að án þeirra væri ekkert kynferðisofbeldi. Og eins mikilvægt og það er að taka utan um þolendur og aðstandendur þeirra verða kynferðisbrot aldrei upprætt nema gerendur láti af ofbeldinu. Ríkislögreglustjóri og Neyðarlínan hafa gefið út leiðarvísi um réttarvörslukerfið sem sýnir þolendum hvert á að leita sé á þeim brotið. Þetta er sérstök rafræn þjónustugátt lögreglu í samstarfi við embætti ríkislögreglustjóra fyrir þolendur kynferðisbrota þar sem upplýsingar eru mun aðgengilegri en áður hefur verið. Þetta er hluti af aðgerðaáætlun stjórnvalda frá 2018 um meðferð kynferðisbrota með það að markmiði að auka upplýsingaflæði til þolenda, en á því var og hefur verið tilfinnanlegur skortur. Það er mjög ánægjulegt og það er tímabært að nú sé tryggt fjármagn í að fylgja þessum málum úr hlaði strax á nýju ári því að umbætur í þessum málaflokki vitum við jú öll að eru sannarlega mikilvægar.

Virðulegi forseti. Geðheilbrigði er eitt mikilvægasta lýðheilsumál okkar tíma. Þingið samþykkti niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu á síðasta kjörtímabili en enn bólar ekkert á raunverulegum fjárveitingum af hálfu ríkisstjórnarinnar til að gera niðurgreiðsluna að raunveruleika. Það er löngu kominn tími til að við tökum geðheilbrigðismálin föstum tökum og viðurkennum þau sem raunverulegt lýðheilsuvandamál sem íslensk stjórnvöld taka alvarlega. En einhverra hluta vegna þarf niðurgreiðsla sálfræðiþjónustu alltaf að sitja á hakanum. Margt fólk hefur einfaldlega ekki efni á því að fá þá nauðsynlegu sálfræðimeðferð sem þau þurfa til að geta lifað við velsæmandi geðheilbrigði og liðið vel í hversdagsleikanum. En þetta eru lífsgæði sem ættu ekki að velta á fjárhag fólks. Forseti. Ég skil ekki hvers vegna við klárum ekki málið bara og gerum fólki kleift að sækja sér aðstoð óháð fjárhagsaðstæðum hverju sinni með því að láta ríkissjóð taka þátt í að niðurgreiða sálfræðiþjónustu. Þetta er eitthvað sem við samþykktum og þetta er eitthvað sem þurfum að standa við. Virðulegi forseti. Ég spyr mig hvort það sé þörf á viðhorfsbreytingu hvað varðar geðheilbrigðismál. Eru þau einfaldlega ekki talin falla undir skilgreininguna á heilsu? Erum við á Alþingi að setja fordæmi fyrir restina af samfélaginu með því að leyfa þessu að sitja á hakanum í svona langan tíma? Mér þykir þetta afar sorgleg afgreiðsla á annars mjög mikilvægu máli. Við höfum ekki lengur efni á því að taka þetta ekki föstum tökum. Ábyrgð okkar hér á Alþingi er mikil og það er kominn tími til að við öxlum hana.

Virðulegur forseti. Þegar ég gekk hér í hús í morgun undir flautublæstri okkar bestu leigubílstjóra veitti ég því athygli að stóri byggingarkraninn hérna úti við nýbyggingu Alþingis nær langleiðina að þeim stað, en samt ekki alveg, þar sem hið ljóta grjót sem sumir kalla Svörtu keiluna liggur klofið í tvennt. Ég er sem sagt kominn hér í mína árlegu ræðu um að það þurfi að fjarlægja þetta grjót hér utan við Alþingishúsið. Nú ætla ég að gera tilraun og sjá hvort forseta nýtist betur jólahlé heldur en sumarleyfi Alþingis vegna þess að það hefur ekki gert sig vel hingað til og lítið gengið. Senn koma jólin og hér fyrir utan á Austurvelli stendur nú hnarreist fallegt jólatré sem mun hafa þjónað sínum tilgangi í janúar. Ég vil gera þá tillögu til forseta að hann nýti næstu vikur eftir að hægst hefur um hér í þinginu til að tryggja að hægt sé að nýta ferð kranabílsins í janúar og þá verði fjarlægt jólatréð góða og grjótið ljóta. Það hefur auðvitað ekkert breyst hvað það varðar að afstaða forsætisnefndar hefur legið fyrir árum saman án þess að menn hafi gert gangskör í því að klára það mál að koma þessu merki borgarinnar burt sem er ekki hægt að skilja á annan máta en að verið sé að senda Alþingi fingurinn miðað við þau viðbrögð sem borist hafa hingað til. En nú bara ítreka ég að ég hvet forseta Alþingis til að nýta jólafríið til að tryggja að ferð kranabílsins verði nýtt vel í janúar þótt ekki væri nema á grundvelli loftslagssjónarmiða, að kranabíllinn tæki jólatréð góða og grjótið ljóta í sömu ferðinni.

Virðulegur forseti. Í dag má reikna með að fjárlög verði samþykkt hér á þinginu, fjárlög sem eiga að halda utan um alla þá þjónustu sem okkur ber að veita og allar þær fjárfestingar sem ætlunin er að ráðast í og allar þær afborganir sem við þurfum að greiða á árinu. Eins og svo oft áður eru skoðanir skiptar um þá forgangsröðun sem birtist í fjárlagafrumvarpinu. Mörg okkar hafa bent á ýmislegt sem ekki er þar að finna og einnig á þá málaflokka sem eru vanfjármagnaðir. Við sjáum það sérstaklega í heilbrigðiskerfinu og við sjáum þetta einnig í samskiptum ríkisins við sveitarfélögin. Þar ber hæst málaflokkur fatlaðs fólks sem sveitarfélögin tóku yfir árið 2011. Þessi málaflokkur hefur verið rekinn með halla allt frá árinu 2018 þegar lögunum var breytt og þjónusta við fatlað fólk stóraukin. Því miður hefur ríkið ekki brugðist við þessu á nokkurn hátt og skilur sveitarfélögin eftir með halla upp á sem nemur á fjórða tug milljarða. Ekki var gerð nein tilraun í fjáraukalögum til að koma til móts við sveitarfélögin fyrir þetta ár þrátt fyrir ábendingar sveitarfélaganna og þrátt fyrir að um stöðuna hafi verið skrifuð athyglisverð skýrsla sem dregur þetta allt saman fram. Í fjárlögum næsta árs er loksins verið að bregðast við og færa sveitarfélögunum viðbótartekjur með hækkun á útsvari en sú hækkun dugar hins vegar hvergi nærri til. Verið er að gera ráð fyrir að þessi hækkun skili sveitarfélögunum 5 milljörðum kr. en vanfjármögnunin nam 14,2 milljörðum á árinu 2021. Við þessu lokar ríkisstjórnin eyrunum.

Herra forseti. Hv. þm. Bergþór Ólason nefndi grjótið sem liggur hér fyrir utan hús, Svörtu keiluna svokölluðu, og ég tek undir með hv. þingmanni að það er óskiljanlegt að þingið hafi ekki haft sig í að fjarlægja þetta. Einn fyrrverandi ráðherra Samfylkingarinnar taldi að þetta nýttist best í Landeyjahöfn. En hvað sem menn gera við það þá er tækifærið núna, eins og hv. þm. Bergþór Ólason bendir á. Hér áður fyrr var það regla að það ætti aðeins að vera eitt minnismerki við Austurvöll, styttan af Jóni Sigurðssyni. Svo kom grjótið og svo er reyndar bætt við sovéskri styttu af fyrstu íhaldskonunni hérna við innganginn, en hún er alla vega flott, glæsileg stytta og ekki ástæða til að að setja út á hana, hvað sem líður reglubrotinu, frá því sem áður var um Austurvöll. En við Svörtu keiluna bætist nú svarti kassinn sem Alþingi er að byggja. Ég vil nota tækifærið til að hvetja hæstv. forseta til að huga að því hvernig það hús verður hannað að innan. Það er orðið of seint að hanna annars konar hús að ytra byrði en mér skilst að enn sé verið að hanna húsið að innan. Þá skiptir máli fyrir þingmenn og sérstaklega starfsmenn Alþingis að vinnuumhverfið sé aðlaðandi, notalegt, búi til góðan anda, því að það hjálpar fólki í störfum sínum og getur jafnvel hjálpað til við þingstörfin. Við getum rétt ímyndað okkur hvers konar leiðindi væru hér stundum ef við værum ekki að starfa í þessu fallega og notalega umhverfi sem við fáum að njóta hér í eldri byggingum þingsins. Þessari hvatningu er hér með formlega komið til forseta; annars vegar um að fjarlæga grjótið og hins vegar að huga að umhverfinu sem starfsmenn Alþingis og þingmenn munu starfa við til næstu áratuga að minnsta kosti.

Herra forseti. Lög um opinber fjárlög, fjármál, í þágu ábyrgra fjármála voru sett árið 2015. Við það tækifæri sagði Bjarni Benediktsson, þáverandi fjármálaráðherra, að þetta snerist um vandaðan undirbúning fjárlaga til að trygga fjárlagafrelsið og tryggja yfirsýn, draga úr frávikum og styrkja gegnsæið. Guðlaugur Þór Þórðarson, þáverandi varaformaður fjárlaganefndar, sagði að það væri ekki nóg að lögfesta málið, vinnubrögð þyrftu að fylgja því sem þarna stæði. Lögin tóku svo gildi í byrjun árs 2016 en það ár og næsta ár voru kosningar. Svo kom Covid með sinni óvissu og óreiðu, ekki síst í fjármálum ríkisins, þannig að núna er í rauninni í fyrsta sinn verið að reyna á lögin um opinber fjármál af alvöru. Og hvað gerist? Á lokasentímetrum afgreiðslu fjárlaga laumaði meiri hluti fjárlaganefndar, laumuðu þingmenn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, í gegn 100 millj. kr. styrk til einkarekinna fjölmiðla á landsbyggðinni, fjölmiðla sem framleiða eigið efni fyrir sjónvarpsstöð. Meiri hlutinn kippti þannig sisvona úr sambandi fyrirkomulagi um styrk til einkarekinna fjölmiðla. Síðar kom í ljós við eftirgrennslan forviða fjölmiðla að þessi viðbót var ætluð einni tiltekinni sjónvarpsstöð og enn síðar kom í ljós að þessi tiltekna sjónvarpsstöð hafði sent inn beiðni um peninga til fjárlaganefndar, beiðni sem bara meiri hlutinn sá eftir að hafa fengið vísbendingar um það frá þingflokksformanni Framsóknar að slíkt gæti skilað sér - gæti skilað sér. Herra forseti. Hér þekkjum við aldeilis okkar fólk en fögur fyrirheit forsvarsmanna ríkisstjórnarinnar, sem enn sitja sem slíkir, um ný og betri vinnubrögð eldast ekki vel. Í þokkabót sitja nú fjölmiðlar landsins eftir með enn óreiðukenndari mynd af framtíðinni og rekstrarhorfum sínum en áður og var þó nóg fyrir. Með tilliti til ábyrgra fjármála er þessi framkoma meiri hluta fjárlaganefndar ekkert annað en skandall, herra forseti.

Forseti veltir fyrir sér hvort orðið skandall hefur fengið þegnrétt í íslensku, en þingmálið er íslenska.  
            

Forseti. Merkilegir hlutir hafa gerst í tækninni á árinu og þar á meðal í gervigreind. Ég spurði gervigreind hvað gerist ef ráðherra selur pabba sínum ríkiseign og gervigreindin svaraði, með leyfi forseta: „Ef ráðherra selur pabba sínum ríkiseign myndi þetta vera mjög alvarlegt brot á góðu stjórnarskipulagi og hefðbundnum hagsmunaskilningi. Þetta gæti verið metið sem árekstur á hagsmunum þar sem ráðherranum væri gefið undirbúningsstyrkur og áhrif í aðgerðum stjórnvalda sem færu hagsmuni hans á undan hagsmunum almennings. Þetta myndi líklega valda óþolandi ágreiningi og ótta í samfélaginu og væri mjög óþarfi og óhagstætt. Í slíku tilfelli þyrfti líklega beita neyðarháttum til að hindra slíkt frá að gerast og til að leysa áreksturinn.“ Meira að segja gervigreind veit hvað hagsmunaárekstur er mikið vandamál. Með leyfi forseta, þá segir í 9. gr. siðareglna þingmanna: „Þingmenn skulu við störf sín forðast árekstra milli almannahagsmuna annars vegar og fjárhagslegra eða annarra persónulegra hagsmuna sinna eða fjölskyldu sinnar hins vegar. Takist þingmanni ekki að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra af þessu tagi skal hann upplýsa um þá.“ Núna erum við með N4-málið hérna fyrir þinginu og þar var afgreiddur hagsmunaárekstur á lokuðum meirihlutafundi. Á lokuðum meirihlutafundi greindi nefndarmaður í fjárlaganefnd frá því að hann hefði hagsmunaárekstur við eina af beiðnunum sem þar voru afgreiddar. Á nefndarfundi fjárlaganefndar var ekki greint frá þeim hagsmunaárekstri og ekki á þingfundi. Nei, við eigum bara að þurfa að treysta því að það hafi verið rétt greint frá og nægilega mikið greint frá því á fundi meiri hluta, eins og það dugi.

Hæstv. forseti. Mig langar að víkja nokkrum orðum að mati loftslagsráðs á stöðunni í loftslagsmálum eftir COP- 27 ráðstefnuna í Egyptalandi. Eins og hv. þingmenn hljóta að gera sér grein fyrir er staðan erfið, dökk og ófyrirsjáanleg. Við stefnum þráðbeint, jarðarbúar, í hækkun sem nemur 2,8°C hlýnun á þessari öld. Öll vilyrði og stefna um að halda hlýnuninni innan 1,5°C markanna sem samþykkt voru í París eru í stórkostlegri hættu. Ég minni aftur á að lesa má um hvaða afleiðingar slík hlýnun hefði, sannkölluð hamfarahlýnun, á vistkerfi jarðar, lífsskilyrði mannanna o.s.frv. Loftslagsráð, sem orðar sín álit með frekar varlegum hætti, bendi stjórnvöldum á að klukkan tifi. Það bendir líka stjórnvöldum á að markmið Íslands, hvort sem það eru markmiðin innan lands eða innan ETS-kerfisins, séu óútfærð. Við höfum ekki enn þá komið okkur upp útfærðum leiðum til að mæta þeim markmiðum sem Ísland þarf að ná í samdrætti gróðurhúsalofttegunda. Ég velti fyrir mér hvað sé í gangi í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu. Það er ekki búið að uppfæra aðgerðaáætlun, það er ekkert að gerast í nauðsynlegum laga- og reglugerðarbreytingum. Það er eins og það sé ekki lífsmark í ráðuneytinu og á meðan ætlar landið sem ætti auðveldast með það af öllum ríkjum í heimi að ná samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda að sitja hjá.

Herra forseti. Ég ætla að fara hér nokkrum orðum um þessa atburðarás á síðustu dögum þingsins þegar kemur að þessari umdeildu styrkveitingu upp á 100 milljónir til eins fjölmiðils, eins og það var hugsað í upphafi og hefur einhvern veginn varpað skugga á alla fjárlagagerðina. Atburðarásin er svona: Framkvæmdastjóri hjá N4 á Akureyri játar í viðtali að það hafi verið þingflokksformaður Framsóknarflokksins sem óskaði sérstaklega eftir því að sjónvarpsstöðin bæði fjárlaganefnd um styrk og myndi rökstyðja það fyrir nefndinni. Rökstuðningurinn er sendur í bréfi og þetta bréf er aldrei rætt í fjárlaganefnd, bara á fundi meiri hluta fjárlaganefndar. Meiri hlutinn hendir þessu inn og orðar tillöguna þannig að bara eitt fyrirtæki uppfyllir skilyrðin. Þetta er til reksturs fjölmiðla á landsbyggðinni sem framleiða sjónvarpsefni. Það bara eitt fyrirtæki á landsbyggðinni sem framleiðir sjónvarpsefni. Það er mögulega hægt að skáskjóta einum litlum fjölmiðli þarna inn. Þetta er algerlega nákvæmlega eins og ef ég myndi leggja það til að veittur yrði almennur fjárhagsstyrkur til allra landsmanna en hafa skilyrðin þannig að þeir einir geta sótt um sem eru 53 ára gamlir karlmenn sem hafa starfað í a.m.k. tvo áratugi hjá fjölmiðlum, eru búsettir í Blönduhlíð og eiga íslenskan fjárhund. Fjárveitingin er sögð almenn en skilyrðin eru klæðskerasaumuð að einum aðila. Það verður auðvitað allt vitlaust, ekki síst meðal fjölmiðla landsins sem sjá auðvitað strax að þarna er verið að fara að hjáleið fram hjá almennum potti. Meiri hlutinn reynir að klóra í bakkann til að gera ráðstafanir og breytir nefndaráliti sem þegar var búið að dreifa og breytingin er sú að ráðherra er falið að gera ráðstafanir til að verja peningum með tilteknum hætti innan þessa almenna potts. Einum eiganda, viðkomandi sjónvarpsstöðvar, viðkomandi fjölmiðils, í þessu tilfelli Byggðastofnun, er svo falið að gera úttekt á stöðu fjölmiðla á landsbyggðinni sem verður svo væntanlega andlag frekari styrkveitinga til viðkomandi miðils. Með fullri virðingu fyrir öllum þeim sem að þessu máli koma, fyrir sjónvarpsstöðinni, fyrir Byggðastofnun og eigendum sjónvarpsstöðvarinnar og meiri hluta fjárlaganefndar: Þetta er gamli tíminn. Svona vinnum við ekki lengur. Við höfum leikreglurnar og eigum að hafa þær almennar, ekki sértækar. Við erum að eyðileggja þann pott þar sem almennir einkareknir miðlar geta sótt um styrki með því að fara þessar hjáleiðir í kringum hlutina.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir hans framsögu hér í störfunum því að ég gæti ekki verið meira sammála. Þetta er alveg hárrétt sem hann segir. Þegar ég var að koma í vinnuna áðan þá kallar á mig ungur maður. Hann er á hjólinu sínu, hann er með körfu aftan á hjólinu, það var búslóðin hans. Þetta var maður sem á hvergi höfði sínu að halla. Hann var að þakka okkur fyrir það að hann fengi þessar krónur núna, eingreiðslu öryrkjanna, um jólin. Ég velti fyrir mér þegar við erum búin að koma hér, Flokkur fólksins, og ég hef mælt þrívegis fyrir breytingartillögu um að greiða sambærilegt til eldra fólks sem býr við sára neyð - fyrst voru það 6.000 eldri borgarar sem við fengum upplýsingar um frá Tryggingastofnun og þá var greiðslan 360 milljónir úr ríkissjóði. Síðan fengum við enn þá smættaðri útgáfu þannig að það myndi eingöngu nýtast þeim sem hreinlega ætti ekki til hnífs og skeiðar, engan veginn. Það voru um 2.080 einstaklingar. Helmingurinn af þeim, 1.030 einstaklingar, tæpur helmingur, voru öryrkjar sem eru orðnir 67 ára gamlir, höfðu gengið yfir í það að verða eldri borgarar. Þessar 126 milljónir sem það kostaði að taka utan um þennan hóp voru ekki til. Það er endalaust eins og hæstv. ráðherra málaflokksins, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, segir, að það er verið að heildarendurskoða allt og hitt og þetta. Ég vil bara taka það fram hér: Heildarendurskoðun almannatryggingalaga mun ekki hjálpa þessu fólki fyrir jólin. En það virtist vera einhvers staðar í skúmaskotum og bakherbergjum enginn einasti vandi að sýna þá rótgrónu spillingu sem er hér ef það á að hygla einhverjum ákveðnum og ef hagsmunagæslan fær að njóta sín þegar fundnar eru þessar 100 milljónir til einkarekins fjölmiðils úti á landi, burt séð frá því hversu frábær fjölmiðillinn er. Spurningin snýst ekki um það.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs til að þakka öllu því fólki hringinn í kringum landið sem notar prjóna og ull til að rétta Úkraínumönnum hjálparhönd með verkefninu Sendum hlýju frá Íslandi. Fyrr í vikunni var greint frá því að héðan hefðu farið níu tonn af ullarsokkum, peysum og öðrum fatnaði til að stuðla að því að Úkraínumenn haldi á sér hita á ólýsanlegum erfiðleikatímum. Þeir verjast innrásarher sem velur sér óbreytta borgara sem skotmörk og sprengir í loft upp mannvirki til framleiðslu og dreifingar orku til að sem allra flestir íbúar verði án rafmagns og hita í húsum sínum þegar vetur er genginn í garð með tilheyrandi frosthörkum. Hér á landi er nú kaldara en við eigum að venjast en við getum sótt í hlýju innan dyra og höfum yfir engu að kvarta. Frostið leiðir hins vegar hugann að þeim sem þurfa að þola nístingskulda úti sem inni með sprengjudrunur, eyðileggingu og dauða allt um kring. Heiðrún Hauksdóttir stjórnaði verkefninu Sendum hlýju sem óx og dafnaði undraskjótt. Héðan fara ekki vopn heldur fatnaður og hlýjar hugsanir með ósk um að íbúar stríðshrjáðs lands haldi baráttuþreki og von um betri tíð. Heiður sé þeim er höfðu frumkvæði að verkefninu og heiður sé öllum þeim sem lagt hafa því lið á einn eða annan hátt. Jólin eru hátíð ljóss og friðar en einræðisöflin í Rússlandi með Pútín í fararbroddi eru boðberar myrkurs og ragmennsku. Ég óska þess innilega að ylur frá Íslandi færi Úkraínumönnum von og styrk og að á nýju ári megni þeir að hrinda innrásarliðinu af höndum sér.

Virðulegur forseti. Nú þegar jólahátíðin nálgast er sárt til þess að vita hve margir eiga um sárt að binda og geta ekki notið jólahátíðarinnar eins og við hin sem erum betur sett. Það geta verið margar ástæður fyrir því að ekki eigi allir gleðileg jól, eins og veikindi, ástvinamissir, fátækt og/eða erfiðar félagslegar aðstæður. Í okkar samfélagi tel ég að allir reyni að leggja sig fram um að leggja sitt af mörkum til að styðja við þá sem eiga erfitt um jólahátíðina og það er hægt með ýmsum hætti og fólk gerir það með góðum hug. Við viljum ekki að fólk þurfi að leita til hjálparsamtaka um stuðning fyrir jólahátíðina en hinn kaldi veruleiki er því miður annar og í ár og undanfarin ár hafa margir ekki getað veitt sér og sínum nánustu það sem okkur hinum þykir sjálfsagt yfir jólahátíðina, að gera okkur dagamun í mat og drykk og gjöfum til okkar nánustu. Í landinu eru mörg góðgerðarsamtök sem hafa stutt fólk í erfiðum aðstæðum ásamt einstaklingum og fyrirtækjum sem leggja sitt af mörkum. Félagsmálaráðuneytið hefur lagt sitt af mörkum og Guðmundur Ingi Guðbrandsson, hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, úthlutaði í ár samtals 20 milljónum fyrir jólin í styrki til hjálparsamtaka sem styðja við viðkvæma hópa víða um land, einkum um mataraðstoð og í ár fá alls níu hjálparsamtök styrk til að geta stutt enn betur við þau sem þurfa að leita aðstoðar hjá hjálparsamtökum í aðdraganda jólanna. Einnig hefur félags- og vinnumarkaðsráðuneytið styrkt verkefni um 12 milljónir sem heitir Efni með tilgangi sem er samstarfsverkefni hjálparstarfs kirkjunnar, Hjálpræðishersins og Reykjavíkurborgar og er verkefnið hugsað fyrir konur í hópi innflytjenda, flóttafólks og hælisleitenda, sem eru útsettar fyrir félagslegri einangrun. Hugsum vel um þá sem minna mega sín á þessum tímum og finnum þar með hin sanna jólaanda.

Forseti vill geta þess að gert er ráð fyrir því að taka nú atkvæðagreiðslur um 2.–7. dagskrármálið. Að loknum þeim atkvæðagreiðslum verða tekin fyrir næstu dagskrármál og gert ráð fyrir því að eitthvað síðar í dag verði boðað til atkvæðagreiðslna um 8.–16. dagskrármálið. Forseti vill síðan geta þess að gert er ráð fyrir fleiri þingfundum og fleiri atkvæðagreiðslum síðar í dag.

Herra forseti. Það er gott að sjá grænu ljósin hér á veggnum. Þetta er skýrslubeiðni sem er sett fram að gefnu tilefni. Fram hefur komið að félagar í Félagi starfsmanna Stjórnarráðsins fengu ekki upplýsingar um uppstokkun á málefnasviðum ráðuneytanna fyrir fram en uppstokkunin átti sér stað þegar ný ríkisstjórn tók við hér eftir síðustu kosningar með miklum áhrifum á kerfið allt. Það má draga þá ályktun að þar sem sérfræðingar í öllu kerfinu voru ekki meðvitaðir um fyrirhugaðar breytingar hafi þessi uppstokkun ekki verið undirbúin eða ígrunduð alvarlega. Telja þeir sem biðja um þessa skýrslu, sem er valinkunnur hópur, nauðsynlegt að almenningur fái upplýsingar um það hvernig að þessu var staðið. Við höfum nú þegar fengið áætlaðan kostnað við verkið og biðjum um að fá að sjá upplýsingar um starfsmannaveltu og líðan starfsfólks sem þarna starfar.

Virðulegur forseti. Í gær greiddum við atkvæði um að fella niður tolla á franskar kartöflur. Þessi skýrslubeiðni felst í því að kanna kosti og galla þess að vera inni í Tollabandalagi Evrópu. Tyrkland, 82 milljóna samfélag, hefur verið í tollabandalaginu en utan ESB. Ef Íslendingar hafa grætt á einhverju undanfarna áratugi er það frjáls verslun. Þessi maður á þessari mynd hefur skrifað það. Frjáls verslun hefur bætt kjör íslensks almennings gríðarlega mikið, getur gert það enn þá meira ef við göngum í tollabandalagið en við þurfum að vita hverjir kostir og gallar þess eru varðandi aðild að þessu mikilvæga bandalagi.

Virðulegi forseti. Við erum núna loksins komin á endastöð með fjárlagafrumvarpið sem hæstv. ríkisstjórn skilaði hingað ókláruðu til þingsins í haust. Endalaus straumur breytingartillaga hefur gert vinnu minni hlutans erfiða og haldið í rauninni aftur aðhaldsgetu hans og utanaðkomandi umsagnaraðila í þessu ferli, leyfi ég mér að segja. Sífellt hefur verið vitnað í fjárheimildir sem eru á leiðinni og ljóst að sumar hverjar bárust í raun alls ekki. Við í Samfylkingunni fögnum því þó að nú komi inn tillögur í 3. umr. um að styrkja vaxtabóta- og húsnæðisbótakerfið þó að það væri að sjálfsögðu óskandi að hér væri rekin velferðarstefna sem krefðist ekki sífellds viðbragðs við sjálfskapaðri neyð. Það þyrfti ekki kjarapakka til, virðulegur forseti, og ólga væri ekki á vinnumarkaði ef hér væri félagslegt akkeri á húsnæðismarkaði, ef heilbrigðiskerfið væri ekki orðið tvöfalt og ef ábyrgðinni á þensluaðhaldinu væri ekki skellt á almenning í landinu. Allt eru þetta pólitískar ákvarðanir hæstv. ríkisstjórnar.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um fjárlög næsta árs. Við höldum áfram að styðja við afkomu og kjör fólks með fjölda aðgerða. Við sækjum fram í heilbrigðismálum með áframhaldandi stórauknum framlögum. Við sækjum fram í velferðarmálum með tvöföldun frítekjumarks öryrkja og auknum framlögum til að fjölga NPA-samningum. Við treystum velferð sömuleiðis með breytingum á barnabótakerfinu, gerum það öflugra og einfaldara. Áfram verður unnið að öflugri uppbyggingu í almenna íbúðakerfinu sem er mikilvægur liður í að tryggja húsnæðisöryggi, ekki síst tekjulægri heimila. Stofnframlög ríkisins til að auka framboð íbúða á viðráðanlegu verði í almenna íbúðakerfinu verða samtals 4 milljarðar á árinu. Við hækkuðum framlög til umhverfismála. Við eflum nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar með hækkun framlaga, svo fátt eitt sé talið. Fjárlög ársins 2023 sýna ábyrga efnahagsstjórn á mjög krefjandi tímum. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég þakka nefndarmönnum og öllum starfsmönnum fjárlaganefndar fyrir samstarfið og óska ykkur öllum gleðilegra jóla.

Virðulegi forseti. Fjárlög þessa árs hafa meiri þýðingu en oft áður í ljósi þess hverjar aðstæður eru í glímunni við verðbólgu þar sem við sjáum vaxtahækkanir og í tengslum við kjarasamninga. Í því ljósi eru vinnubrögð meiri hlutans hér umhugsunarverð því að við erum að horfa á niðurstöðu sem mætti gefa því einfalda einkunnarorð óábyrg. Hér hefur meiri hlutinn staðið að því að fella tillögur minni hlutans um hagræðingu, að fella tillögur um tekjuöflun og ríkisstjórnin er einfaldlega á hliðarlínunni, axlar ekki sína ábyrgð, leikur ekki sitt hlutverk í baráttunni við verðbólgu. Afleiðingin er sú að almenningur tekur reikninginn. Það er ótrúlegt að við þær aðstæður sem við erum að horfa upp á núna neiti ríkisstjórnin einfaldlega að sinna hlutverki sínu og taka virkan þátt í að vinna gegn verðbólgunni.

Forseti. Ég hef skilning á því að það séu erfiðar aðstæður eftir Covid og bara heimsástandið í stríði og þess háttar. En það er eðlilegt hérna á Íslandi, sérstaklega í verðbólguástandi, að ríkissjóður þurfi að hækka útgjöld, að elta verðbólguna í rauninni, elta verðlagsbreytingar. Það þýðir hærri krónutölu en það þýðir ekkert endilega hækkun og efling verkefna. Kannski er það erfitt eða ómögulegt í þessu ástandi. Ég myndi vilja að ríkisstjórnin væri bara heiðarleg með það og myndi segja það beint út. Það eru velflest verkefni sem er verið að fjármagna í þessum fjárlögum, sem er ekki efling þeirra verkefna sem ríkið sér um. Það er einfaldlega verið að verðbæta þau en það er kallað efling. Þetta tvennt fer ekki saman, það er ekki heiðarleg framsetning. Það er ekki verið að sýna okkur leiðina út úr vandanum í húsnæðiskerfinu. Það er ekki verið að sýna okkur framtíðarstefnu fyrir heilbrigðiskerfið. Það er það sem við biðjum um en fáum ekki í þessum fjárlögum.

Virðulegur forseti. Þetta er fjárlagafrumvarp hinnar íslensku yfirstéttar. Efsta tekjutíundin sem hefur fengið 81% af fjármagnstekjum síðustu ár, og á síðasta ári, borgar ekki sinn réttláta skerf til samfélagsins, sinn réttláta skerf í sameiginlegan sjóð landsmanna. Hækkun á bankaskatti var hafnað, hækkun á veiðileyfagjaldi var hafnað og við erum ekki að taka nægilega utan um þá sem hafa lökustu kjörin í landinu, öryrkja og aldraða. Varðandi þessa bók hér, fjárlagafrumvarpið, þá er þetta sennilega ein verst skrifaða bók sem ég hef nokkurn tíma lesið. Þar er t.d. fjallað um jöfnun á útgjaldasvigrúmi gagnvart aðhaldsmarkmiði. Við þurfum, í fjárlaganefnd og á Alþingi, að gera þá kröfu að fjárlagafrumvarp næsta árs verði skrifað þannig að almenningur geti skilið það. Jafnvel að sonur hv. þm. Arnars Þórs Jónssonar, 14 ára gamall, geti skilið það, geti lesið það. Ef hann gæti gert það, þá myndi hann segja: Pabbi, þetta er glatað fjárlagafrumvarp.

Virðulegi forseti. Ef maður hefði eingöngu sýn stjórnarandstöðunnar á opinber fjármál myndi maður halda að hér væri allt á vonarvöl. Það hefur reyndar átt við við afgreiðslu fjárlaga á hverju ári undanfarin ár. Staðreyndin er samt sú að hér á Íslandi hefur okkur tekist að auka kaupmátt íslenskra heimila ár eftir ár þannig að hann hefur vaxið langt umfram það sem á við í nágrannalöndunum. Og núna á árinu 2022 og áfram inn á árið 2023 horfum við til þess að kaupmátturinn haldi áfram að vaxa þegar hann er að hrynja í samanburðarlöndunum. Hann er t.d. að hrynja víða í evrulöndunum. Vanskil íslenskra heimila hafa ekki verið jafn lág í fjármálakerfinu og í ár um langt árabil og vanskil fyrirtækjanna, meira að segja á Covid-tímanum, voru lækkandi allan tímann. Það sem hefur tekist að gera með opinberum fjármálum er að stórbæta lífskjör heimilanna, stórefla umsvifin í hagkerfinu, skapa ný störf, 

Herra forseti. Ég vil einu sinni enn, í tengslum við þetta fjárlagafrumvarp, minna á það sem ég hef ítrekað sagt að útgjaldavöxtur hins opinbera virðist orðinn algjörlega stjórnlaus. Ég fékk óvæntan liðsauka hvað þessa skoðun varðar í gær hjá hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar í ræðu hans í aðdraganda atkvæðagreiðslu um bandorminn. Ég vil bara brýna okkur hér til þess að nota nú jólafríið í að hugsa aðeins okkar gang hvað þessa útgjaldaþenslu varðar. Það koma fjárlög eftir þessi en það að við séum að setja Íslandsmet í útgjaldaauka á milli ára, bæði í milljörðum talið og hlutfallslega, er ekki gott vegarnesti fram á veginn. Reikningurinn fyrir það verður ekki greiddur af öðrum en skattborgurum framtíðarinnar en við horfum á 119 milljarða halla þessa árs og það að markmið stjórnvalda sé ekki að ná honum niður í núll fyrr en árið 2027.

Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt svona í aðdraganda jóla að heyra jákvæðnina í hv. þingmönnum. Til að auka á gleðina vil ég nota tækifærið og þakka hv. þingmönnum vegna þess að við erum á þessu ári búin að stíga sjö stór skref þegar kemur að loftslagsmálum og það hefur kallað á aðkomu þingmanna. Við erum búin að rjúfa níu ára kyrrstöðu með afgreiðslu rammaáætlunar og ég veit ekki hvar við værum ef við hefðum ekki klárað það. Við erum búin að heimila stækkun með aflaukningafrumvarpinu með einföldun regluverks, einfalda styrkjaumhverfi fyrir umhverfisvæna húshitun og nú erum við með milljarð í styrki fyrir orkuskipti hjá bílaleigum á næstu árum til að fara í rafbíla. Það eru 400 milljónir í styrki fyrir orkuskipti í þungabílum og við erum að byrja og setja kraft í jarðhitaleit og svo taka ný hringrásarlög gildi um áramótin, þ.e.a.s. við ætlum að nýta verðmætin í sorpinu og þeir aðilar sem valda 

Virðulegur forseti. Það stóð ekki til að koma upp en ég tel mig nauðbeygðan til að bregðast við þegar því er haldið fram í pontu að kaupmáttur heimilanna hafi aldrei verið meiri og hann hafi vaxið mest hér nánast bara af öllum löndum í heiminum. En ég vil bara minna á það hér í pontunni að kaupmáttur heimilanna var nánast helmingaður í hruninu og það hefur tekið verkalýðshreyfinguna heilan áratug að ná upp fyrri kaupmætti. Ég tel eðlilegt að bregðast við þegar menn hreykja sér af einhverju sem ekkert er.

Forseti. Þessi fjárlög voru svo farsæl að þau þurftu 54 milljarða kr. leiðréttingu á milli umræðna, merkilegt nokk. Það sést ekkert rosalega mikið á þeim að þau séu farsæl þrátt fyrir það. Það sér ekki í stefnuna um það hvernig eigi að leysa húsnæðisvandann eða heilbrigðisvandann eins og ég talaði um hér áðan, og það er ekkert um hinn undirliggjandi halla upp á 2,5% sem Fjármálaráð fjallaði um í síðasta áliti sínu. Við erum í þeirri stöðu að þessum stóru spurningum er ekki svarað. Þessi fjárlög eru einhvers konar millileikur á meðan ríkisstjórnin er að ákveða hvað hún ætlar að gera í hinu og þessu og við erum bara búin að bíða allt of lengi. Við sáum það við framlagningu fjárlaga, enn átti eftir að taka fullt af ákvörðunum. Þess vegna þurfti 54 milljarða kr. leiðréttingu. En er það nóg? Við höfum ekki hugmynd um það af því að við fengum ekki umsagnir frá þeim aðilum sem venjulega gefa umsagnir um fjárlög við tilbúin fjárlög, það má segja það, þau voru bara hérna rétt í byrjun desember.

Virðulegi forseti. Það er svo að íslenskt samfélag er í sókn hvert sem við lítum. Mig langar að nefna nokkra þætti sem heyra undir mitt ráðuneyti. 95% af ferðaþjónustunni eru komin til baka, ef við berum okkur saman við önnur ríki þá hafa þau ekki náð 60%. Skapandi greinar - það er 85% aukning síðustu fimm árin varðandi kvikmyndir og líka stórsókn í tónlist. Ástæðan fyrir því að það gengur vel er sú að hér er styrk efnahagsstjórn, næstminnsta verðbólgan á EES-svæðinu og gríðarleg kaupmáttaraukning hefur verið síðustu ár. Ég segi því: Þetta eru góð fjárlög, efnahagsstjórnin er sterk og traust.

Herra forseti. Þetta er að óbreyttu síðasti starfsdagur okkar í þinginu á þessu ári. Í því samhengi vil ég halda því fram að allir hér inni séu að gera sitt besta, hver með sínum hætti. Það er yfir mörgu að gleðjast en það er einnig í ýmsum málum eitthvað sem betur hefði mátt fara. Ég vil óska þeim til hamingju sem hér geta vel við unað eftir afrakstur þessa haustþings og biðja hina forláts sem hefði mátt gera betur fyrir. Ég vil svo gera það að mínum síðustu orðum í þessu samhengi að við mættum bæta verklagið og skilaboðin út á við til samfélagsins og taka bestu þing nágrannalandanna þar til fyrirmyndar. Ég er ekki þar með að segja að hér sé allt í volli en ég held að það sé svigrúm til betrunar á starfsháttum okkar og með hvaða hætti við skiptum með okkur lögunum á þeim geisladiski sem við erum að fara að senda frá okkur núna þannig að allir fái vel við unað sem gera sitt besta hér á þingi.  
             Svo segi ég bara: Takk fyrir samstarfið og gleðileg jól.

Virðulegi forseti. Það er hægt að horfa á fjárlögin út frá mörgum ólíkum sjónarhornum. Eitt er að gera, eins og sumir gera hér, að spyrja sig hversu miklum breytingum tók frumvarpið í meðförum þingsins og þeim mun meiri breytingum sem frumvarpið tekur þeim mun verra hlýtur fjárlagafrumvarpið að hafa verið. Þetta hef ég heyrt. En ég er með miklu einfaldari mælikvarða á þetta. Hann er sá hvaða árangri við erum að ná fyrir fólkið í landinu. Við erum að veita skjól fyrir þá sem eru í veikri og viðkvæmri stöðu. Við erum að grípa inn í þar sem helst er kallað eftir, t.d. í húsnæðismálum með aukabarnabótum og öðru slíku. Við höfum, með því að vera skýr, með mörgum fundum í þjóðhagsráði og góðu samtali, vonandi stuðlað að því að samningar eru að takast á vinnumarkaði fyrr en áður hefur verið, áður en samningarnir renna út. Þannig erum við samanlagt að halda áfram á þeirri vegferð sem við höfum verið sem ríkisstjórn síðan 2017, jafnt og þétt að skapa skjól fyrir þá sem mest þurfa á því að halda og byggja upp lífskjör með kraftmiklu efnahagslífi og þéttriðnu félagslegu 

Herra forseti. Ég vildi bara vekja athygli á því að við erum hér að upplifa sögulega stund. Hópur þingmanna er að fara að setja Íslandsmet, og ekki bara eitt heldur nokkur, í ríkisútgjöldum; Íslandsmet í stærð báknsins; Íslandsmet í aukningu ríkisútgjalda milli ára, hvort sem það er í krónutölu eða hlutfallslega, og Íslandsmet í áformum um áframhaldandi hallarekstur ríkissjóðs. Þetta eru a.m.k. fimm Íslandsmet á einu bretti, herra forseti. Ég beini því til hæstv. forseta hvort hann vilji ekki velta því fyrir sér að marka þessi tímamót með einhverjum hætti að atkvæðagreiðslunni lokinni eða í kvöld með meiri hlutanum.

Virðulegi forseti. Útgjöldin eru stjórnlaus, þau eru fordæmalaus. Við erum að upplifa fjárlagahalla, ekki bara núna heldur til næstu fimm ára. Það er verið að henda þessu á framtíðarkynslóðir. Þessi mikli tekjuauki sem hefur verið á milli ára, sem fyrst og fremst stafar af viðskiptahalla, er ekki notaður til að greiða niður skuldir. Þessi fjárlög eru ekki beint beysin og ég vil benda á það sem Samtök atvinnulífsins hafa verið að segja. Seðlabankinn, ríkisstjórnin og aðilar vinnumarkaðarins mynda þrjá arma hagstjórnarinnar. Saman bera þeir ábyrgð á verðstöðugleika í landinu. Til þess að vel takist til þurfa allir að leggja sitt af mörkum og róa í sömu átt og það þyngir róður hinna ef einhver vanrækir hlutverk sitt og dugar skammt að skella skuldinni á aðra. Síðan benda Samtök atvinnulífsins á það að þegar kemur að því að tryggja verðstöðugleika í landinu þá veltir ríkisstjórnin ábyrgðinni alfarið yfir á herðar Seðlabankans og aðila vinnumarkaðarins. Í því er holur hljómur, segja Samtök atvinnulífsins. Undir þau orð vil ég taka.

Virðulegi forseti. Í ljósi þess að hæstv. fjármálaráðherra sá sig knúinn til að koma hér upp öðru sinni og tala um breytingartillögur á vegum þingsins þá vil ég leggja áherslu á að þessar breytingartillögur koma ekkert frá meiri hlutanum. Nefndin beið í raun í allan vetur eftir stórtækum breytingartillögum frá hæstv. ríkisstjórn sem skilaði sínu eigin fjárlagafrumvarpi ókláruðu inn í þingið og þetta er nákvæmlega gagnrýnin sem er verið að koma á framfæri, að það er orðið algjört ríkisstjórnarræði hérna. Þetta er ekkert breyting á vegum nefndarinnar. Það er algjörlega búið að klippa á það þinglega aðhald að hér fengum við inn umsagnir í byrjun vetrar sem byggðu á allt öðru frumvarpi og síðan koma inn breytingar sem enginn tími er til að biðja um umsagnir um, nú síðast í þessari viku, stórtækar breytingar. En hæstv. ríkisstjórn nýtir þá dyggilega tímann til að tromma þessar tillögur upp á blaðamannafundum eins og eitthvað sé nýfundið í því að klára eigin fjárlög, þannig að rétt skal vera rétt í þessu máli.

Herra forseti. Ég ætlaði nú ekki að koma að tjá mig því að mér finnst svo margt skemmtilegt koma fram að ég hefði ekki þurft að bæta í brúsann. En hæstv. fjármálaráðherra hleypir alltaf einhverri kæti í mig þannig að ég get ekki stillt mig um að koma hingað upp. Hann talar um að það sé verið að skapa skjól. Ég veit ekki hvort þetta er Íslandsmet, eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sagði svo fimlega frá áðan, eða hvort þetta er hreinlega heimsmet í tvískinnungi og undanbrögðum frá raunverulegri stöðu. Þegar ég kom hér til vinnu í morgun mætir mér ungur maður með hjólið sitt og alla sína búslóð aftan í einhverri kerru af því að hann á ekkert skjól. Hann er einn í hópi hátt í 400 einstaklinga sem eiga hvergi höfði sínu að halla og eiga ekkert skjól og hafa ekki þak yfir höfuðið. Ég segi bara: Hvers lags eiginlega tvískinnungur er þetta? Það verður bara að viðurkennast að ef þetta er raunverulega það sem ríkisstjórnin heldur þá verða þau að fara að koma sér út í samfélagið, niður á jörðina til fólksins sem þarf á hjálp þeirra að halda. 

Forseti. Hæstv. fjármálaráðherra talaði hér um að það ætti að horfa á það hver árangurinn er. Árangurinn í ár, ef við horfum á skuldir og halla, er 119 milljarða kr. halli. Það er stefnt að því, það er beinlínis markmið ríkisstjórnarinnar, að skila halla út árið 2027, í níu ár samfleytt. Þetta raskar ekki ró Sjálfstæðismanna. Það er sjálfstætt athugunarefni. Á sama tíma og þetta er niðurstaðan varðandi halla og útgjöld horfum þá á innviðina. Það vantar lykilsvör í þetta frumvarp varðandi heilbrigðiskerfið - ekkert fjármagn. Heilbrigðisráðuneytið staðfesti það margsinnis við fjárlaganefnd, það er ekki fjármagn til að semja við sérgreinalækna, sjúkraþjálfara. Hér væri hægt að halda áfram að telja upp. Afleiðingin af því er tvískipt heilbrigðiskerfi. Það er nú öll velferðaráherslan til viðbótar því að sitja hjá, að neita að sinna hlutverki sínu við að takast á við verðbólguna. Þetta er árangurinn.

Virðulegur forseti. Ég verð að segja fyrir mína parta að ég hef aldrei kynnst öðrum eins vinnubrögðum og við þessa fjárlagavinnu. Þetta er það dapurt fjárlagafrumvarp. Við erum þegar komin með einn lið í fjáraukalög næsta árs, við erum að skrapa saman 150 millj. kr. fyrir Kvikmyndasjóð með tilfærslum fram og til baka. Og viti menn, þess verður óskað, við fjáraukalög næsta árs, að fá heimild til að greiða þetta með þeim hætti sem hér á að gera. Þetta er alveg með ólíkindum. Þetta er náttúrlega brot á ákvæðum um fjáraukalög. Svona er þetta og þetta fjárlagafrumvarp mun ekki gera neitt til þess að gera íslenskt samfélag aðeins mýkra og þannig að við verðum góð við fólk sem lökustu kjörin hafa í landinu. Við munum enn hlusta á það að íslensk stjórnvöld séu ekki að standa sig sem velferðarsamfélag. Ísland er harðara samfélag en annars staðar á Norðurlöndum út af þessu. Öll umræða smitast út frá þessu. Það eru þessi fjárlög sem eru grundvöllurinn að því.

Herra forseti. Alþingi fer með fjárveitingavaldið, ekki framkvæmdarvaldið, og ekki ráðherrar. Þannig á það að vera að formi til og að efni til, í orði og á borði. Ég vil taka undir það, sem fram kom í máli hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur hér áðan, að hér við þessa fjárlagagerð virðist ríkisstjórnarræðið orðið nær algert. Það er nánast búið að kippa úr sambandi þeim ferlum sem gert er ráð fyrir þegar kemur að umsagnarferli og vandaðri lagasetningu við fjárlagagerð vegna þess að það er ríkisstjórnin sem ræður, kastar inn tillögum á síðustu stundu. Fyrir vikið erum við í efnahags- og viðskiptanefnd t.d. að afgreiða hér á hundavaði, á tveimur, þremur sólarhringum, grundvallarbreytingar á barnabótakerfinu, breytingar sem eru vissulega til bóta en svona á ekki að vinna þetta. Svona getur Alþingi ekki unnið og við verðum að taka okkur á í þessum efnum og gera þetta öðruvísi við næstu fjárlagagerð. Ég held við hljótum öll að vera sammála um það.

Virðulegi forseti. Mig langaði bara að vera með smáorðskýringar við það sem hæstv. fjármála- og efnahagsmálaráðherra sagði hér áðan, að ríkisstjórnin væri að veita skjól fyrir þá sem væru í veikri og viðkvæmri stöðu. Ef einhver var í vafa þá var hæstv. fjármálaráðherra að tala um fjármagnstekjueigendur og sægreifa. Hæstv ráðherra sagði einnig að ríkisstjórnin hafi verið að grípa inn í þar sem helst hafi verið kallað eftir. Ef þið voruð í vafa þá er verið að tala um fiskeldisfyrirtæki og fjölmiðla í eigu sægreifa.

Herra forseti. Hér eru stjórnarliðar að styðja það að minnka tekjumöguleika ríkissjóðs um nærri hálfan milljarð. Þetta hefur þær afleiðingar að tekjur í fiskeldissjóði eru líka lækkaðar um 200 milljónir sem leiðir til minni tekjumöguleika sveitarfélaga. Ég vil bara vekja athygli þingheims á þeim afleiðingum sem þetta veldur um allt kerfið. Sveitarfélögin eru ekki ofalin í dag og það er verið að minnka möguleikana á þessari tekjuöflun - þetta er hálfur milljarður, næstum því.

Virðulegur forseti. Síðustu daga höfum við séð mjög skýra og tæra birtingarmynd sérhagsmunagæslu ríkisstjórnarflokkanna. Þetta er ein birtingarmyndin, að verða strax við beiðni fiskeldisfyrirtækja og SFS um að hækka ekki gjöldin sem var löngu boðað. Við þurfum á þessu fjármagni að halda til uppbyggingar, m.a. í þeim sveitarfélögum þar sem fiskeldið er starfrækt. Þetta er, eins og ég segi, ein birtingarmynd þeirrar forgangsröðunar sem ríkisstjórnin setur hér fram og ég segi þess vegna: Nei, þetta er röng forgangsröðun. Við verðum að fara að fá eðlilegt gjald fyrir auðlindirnar okkar, ekki alltaf slá því á frest.

Virðulegi forseti. Hér er breytingartillaga sem við í Samfylkingunni drógum til baka í síðustu atkvæðagreiðslu við 2. umr. fjárlagafrumvarpsins á þeim forsendum að há upphæð væri að koma inn frá ríkisstjórninni í tengslum við barnabótakerfið. Þar höfðu verið yfirlýsingar um 5 milljarða kr. innspýtingu í kerfið yfir tveggja ára tímabil. Ef við í Samfylkingunni hefðum gert okkur grein fyrir því að raunaukningin sem stóð til að bæta við kerfið á næsta ári var í rauninni bara 600 millj. kr. hefðum við aldrei dregið þessa breytingartillögu til baka. Við leggjum hana því aftur fram hér vegna þess að við teljum mikilvægt að spýta verulega inn í barnabótakerfið sem hefur drabbast niður á undanförnum árum. Við sjáum það bara, ef við skoðum greiðslur inn í barnabótakerfið og út til fjölskyldna í landinu á síðustu 20 árum, að þær eru í sögulegu lágmarki. Meira að segja þær breytingar sem eru að koma inn hjá hæstv. ríkisstjórn ná ekki að vinna okkur upp í fyrra horf, langt í frá.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa því yfir að ég styð þessa tillögu. Þingflokkur Viðreisnar hafði líka lagt fram tillögur um hækkun barnabóta, vaxtabóta og húsnæðisbóta. Hugmyndafræðin þar að baki er ekki síst hvernig aðstæður eru núna, verðbólga og vaxtahækkanir, og það að ríkisstjórnin ætli sér að standa á hliðarlínunni í öllum aðgerðum til að sporna gegn verðbólgunni. Við teljum ófært og lélegt að almenningur eigi einn að taka á sig kostnaðinn vegna ástandsins og hvað ríkisstjórnin er feimin við þá grundvallarskyldu sína að sporna við verðbólgunni.

Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni greiðum atkvæði með þessari tillögu, þrátt fyrir að hún sé veruleg vonbrigði. Þetta er a.m.k. skref í rétta átt og við erum ánægð með að okkur í minni hlutanum og fólki í öðrum flokkum og í verkalýðshreyfingunni hafi tekist að þrýsta á aðgerðir í aðdraganda kjarasamninga. Ég ítreka hins vegar það sem ég sagði í upphafi þessarar atkvæðagreiðslu að svona eigum við ekki að reka kerfin okkar. Við eigum ekki að vera að komin á þann stað í barnabótum að við séum langt, langt frá sögulegu meðaltali þegar kemur að greiðslum til fjölskyldna í landinu og þessi viðbót gerir það eitt að bæta við verðbólguáhrifin sem við erum að sjá núna á milli ára. Höfum það í huga, þessar 600 millj. kr. sem ríkisstjórnin er að bæta við koma í veg fyrir að í raun verði rýrnun á barnabótakerfinu milli ára. Þetta verður að koma fram því opinber umfjöllun um málið hefur verið mjög villandi. En við í Samfylkingunni segjum já.

Virðulegur forseti. Ég tel að barnafjölskyldur í landinu muni gleðjast við þessar miklu breytingar sem er verið að gera á barnabótakerfinu. Það er verið að einfalda það, hækka skerðingarmörkin svo að 2.900 fjölskyldur munu bætast í hópinn. Það er verið að koma með samtímagreiðslur og þetta er gott innlegg fyrir kjör barnafjölskyldna í landinu. Ég tel að það sé enginn vafi á því og mér finnst slæmt að verið sé að tala þessar framfarir niður. Við hefðum verið að lengja fæðingarorlofið undanfarin misseri svo að allt er þetta í þá áttina að styðja við barnafólk í landinu. Ef ég væri aðeins yngri myndi ég fara í það að eignast mitt fimmta barn.

Virðulegur forseti. Ég fagna því að hér sé verið að veita fjárheimild fyrir breytingartillögu okkar í minni hlutanum sem var samþykkt í gær í breiðri sátt á Alþingi. Þetta mun skipta máli fyrir þúsundir heimila, m.a. fyrir fólk sem rétt skreið í gegnum greiðslumat á tímum lágra vaxta en hefur séð greiðslubyrðina aukast, rjúka upp úr öllu valdi. Þetta er breyting sem skiptir miklu máli og mikilvægt að veita fjárheimild fyrir henni.

Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þessa breytingartillögu um að styrkja húsnæðisbótakerfið. Þetta er samhljóða þeim tillögum sem við lögðum fram í okkar kjarapakka og það var ástæðan fyrir því að við drógum þessa breytingartillögu til baka í 2. umr., og ég er ánægð með að hún sé að koma inn eins og áður var lofað, sem er ekki hægt að segja um barnabæturnar. En við viljum fagna því sem vel er gert. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að á þeim tíma sem húsnæðisbætur stóðu hér óhreyfðar, í á að verða fimm ár, þá hækkaði leiguverðið um 40%. Á miðju þessu ári voru húsnæðisbæturnar hækkaðar um 10% og núna um 13 eða 14% þannig að þingheimur þarf líka að átta sig á, jafnt sem almenningur, að þetta fer auðvitað ekki alla leið í að bæta upp þann stórkostlega kostnað sem fólk á leigumarkaði hefur upplifað. Þetta er til að mynda rótin að þeirri ólgu sem við sjáum á vinnumarkaði og ástæðan fyrir því að hlaupa þarf til á síðustu stundu með kjarapakka á vegum hæstv. ríkisstjórnar.

Á þskj. 833 er breytingartillaga frá Birni Leví Gunnarssyni við breytingartillögu á þskj. 807 og vill forseti geta þess að það eru áhöld um hvort breytingartillagan sé þingtæk á grundvelli þess að hún fer illa saman við þau lög sem gilda um heiðurslaun listamanna þar sem sett voru ákveðin skilyrði um þá listamenn sem geta komið til greina og eins um fjölda þeirra. En forseti ætlar engu að síður að láta tillöguna koma til atkvæða.

Forseti. Ég segi nei við þessari tillögu minni, að sjálfsögðu. Í tilefni dagsins bað ég ChatGPT um að ímynda sér að það væri ljóðskáld og væri að selja banka. Það varð svo, með leyfi forseta: „Banka, banka, svo erfitt að selja Það er eins og að selja í sjálfu sér Lífið þitt að búnaði, Daginn að hluta Ó, hvað er þetta erfitt verk Það er að selja þær minnsta tölur Þær sem eru í rauninni ekki neitt Þær sem eru bara númer á pappír En þær eru svo mikilvægar fyrir okkur Það er að selja hamingjuna, Það er að selja lífseinkunnina Það er að selja öllum því sem þú ert Ó, hvað er þetta erfitt verk En við þurfum að gera það Við þurfum að selja banka Veigamjörin breytast hver dag Og við þurfum að fylgja með Svo það er ekki nóg að vera bara ljóðskáld Þú verður að vera vörumaður, sölumaður Þú verður að selja banka Ó, hvað er þetta erfitt verk“

Herra forseti. Heiðurslaun listamanna skipta miklu og eru örlítill þakklætisvottur til fólks sem hefur oft, án þess að uppskera mikil efnisleg gæði, lagt mjög mikið til þjóðarinnar og styrkt sjálfsmynd hennar. Mér finnst þessi tillaga vera lítilsvirðing við verðlaunin, við það fólk 

Virðulegi forseti. Listamenn leggja mikið til þjóðarinnar og eigum við þeim mikið að þakka. Þá er vert að heiðra. Ég hef hins vegar, frá því ég hóf störf á Alþingi, ekki talið þetta réttu leiðina til að heiðra listamenn og mér finnst líka að margir aðrir listamenn sem komast ekki á lista eigi þann heiður skilið. Hingað til hef ég því ekki getað stutt það að við séum að greiða heiðurslaun listamanna og get því ekki greitt atkvæði með þessari tillögu.

Virðulegi forseti. Þessi heimild sem felur í sér að auka eigi heimild ríkisins úr 220 milljörðum í 240 milljarða lántökuheimild er að mínu mati bæði uppgjöf og ákveðið sinnuleysi í hagstjórn landsins. Við í Viðreisn lögðum til að þessi lántökuheimild yrði lækkuð. Það var fellt af hálfu ríkisstjórnarflokkanna. Það er verið að taka lífskjörin að láni. Það er ekki verið að huga að framtíðarkynslóðum og þetta er ekki skynsamleg hagstjórn í því verðbólguástandi sem við erum í núna. Enn og aftur sýnir þetta að ábyrgðin á efnahagslegum stöðugleika og að berjast gegn verðbólgunni - þar ætlar ríkisstjórnin að skila auðu og láta þetta á herðar aðila vinnumarkaðarins og Samtaka atvinnulífsins. Ég segi nei við þessari hækkun.

Hæstv. forseti. Það er í takt við annað í stefnu þessarar ríkisstjórnar í loftslagsmálum að hér við 3. umr. við afgreiðslu fjárlaga sé smyglað inn ákvæði þar sem á að gera Íslandi kleift að minnka kröfur til sjálfs sín um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda sem er á okkar ábyrgð með ógeðfelldri millifærslu sem sendir kolröng skilaboð til allra hér á landi og líka til samstarfsþjóða okkar annars staðar. Nú horfi ég í augun á félögum í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og velti fyrir mér hvort þau hafi algjörlega gleymt erindi sínu hér í pólitík. Hvernig getið þið látið þetta gerast? Þetta er til hneisu fyrir þjóðina, fyrir umhverfis- og loftslagsráðherra og það er ekki hægt að halda áfram í loftslagsmálunum með þessum hætti. Við erum að skila auðu eina ferðina enn.

Herra forseti. Það kemur fyrir að hér í þingsal séu mál rædd lengur og meira en okkur öllum er hollt. Svo eru líka mál sem fara hér í gegn án umræðu. Þetta er eitt slíkra mála og það er ekki nokkur leið að greiða þessu atkvæði á sama tíma og við þykjumst ætla að standa við stóru orðin í loftslags- og umhverfismálum. Við getum ekki unnið þetta svona, við bara getum það ekki, herra forseti. Við í Viðreisn segjum nei við þessum vinnubrögðum.

Forseti. Hér er verið að eitra aðgerðir stjórnvalda í loftslagsmálum með ónýttum heimildum stóriðjunnar varðandi losun gróðurhúsalofttegunda. Það er verið að bjóða upp á það að stjórnvöld nýti sér glufu í samevrópsku regluverki sem þau geta valið að nýta sér ekki. Hér er látið eins og það verði að innleiða þetta. Það er verið að nota síðustu dagana fyrir þinglok til að koma þessu inn í regluverkið til að flokkarnir sem ekki ná saman um metnaðarfullar aðgerðir í loftslagsmálum geti gefið sjálfum sér afslátt. Ríkisstjórnin verður að átta sig á því að raunverulegar aðgerðir er það eina sem dugar gegn hamfarahlýnun, ekki bókhaldsbrellur. Með því að setja þetta ákvæði í lög og nýta það er ríkisstjórnin að snúa baki við vísindunum og hún er að gefast upp í aðgerðum gegn loftslagsbreytingum.

Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson hér áðan, að auðvitað er fráleitt að geta ekki rætt mál sem þetta í þaula í þingsal. Þessi breyting dregur auðvitað að hluta til fram fáránleika og flækjustig þeirra kerfa sem byggð hafa verið upp í kringum loftslagsmálin, þetta er orðinn bransi út af fyrir sig. Ég held að við eigum allra hluta vegna að leita leiða til að fara hagkvæmustu leiðir gagnvart þeim á köflum furðulegu skuldbindingum sem við höfum undirgengist í ljósi þess að við erum raunverulega best í heimi. Það er algerlega fráleitt að við ætlum að undirgangast hér einhvern fjáraustur til einhverra kerfa sem ekki nokkurt okkar skilur raunverulega á grundvelli þess að það sé búið að samþykkja einhvers staðar úti í löndum. Ég hef orðið vitni að því hvernig pulsugerð loftslagsmálanna gengur fyrir sig. Það er ekki allt skynsamlegt eða úthugsað sem þar á sér stað.

Virðulegi forseti. Hér fóru hv. þingmenn með stór orð. Þeir máttu þó eiga það að þeir voru alltaf með fyrirvara á þessari tillögu, sem var borin fram hér áðan, sem var nú fyrst og fremst til þess að auka gagnsæi í því fyrirkomulagi sem við erum með. Nú ætla ég, virðulegur forseti, að fylgjast með þeim hv. þingmönnum sem hér töluðu þegar við förum í þær aðgerðir sem við þurfum að fara í til að ná þessum háleitu loftslagsmarkmiðum. Ég mun fylgjast vel með því. Það er ekki nóg að vera með stór orð, því að við erum að fara í stóra vegferð og það hefur vantað svolítið upp á það að hv. þingmenn hafi stutt við þær aðgerðir þegar þær hafa komið hér til atkvæða. Ég vil segja eitt við hv. þingmenn Miðflokksins: Það er gott að skoða söguna, sjá hverjir hófu þessa vegferð. Það vantaði ekki stóru orðin í París á sínum tíma þegar þáverandi hæstv. forsætisráðherra gekk fram og var með stórar yfirlýsingar ásamt hæstv. umhverfisráðherra 

Herra forseti. Ég velti því fyrir mér hvort grænþvottaefni sé svo sterkt að það valdi einhverjum sjálfsblekkingarhrifum í hugum stjórnarliða vegna þess að hæstv. umhverfisráðherra virðist í alvöru trúa því að ríkisstjórnin hafi sett sér háleit markmið og ætli að standa við einhver stór orð. Í gær birti loftslagsráð álit þar sem stendur að íslensk stjórnvöld verði að taka sig á ætli þau að ná settum loftslagsmarkmiðum og þau markmið segir ráðið líka enn einu sinni of óljós og ómarkviss. Og nú, til að bæta gráu ofan á svart, ætlar ríkisstjórnin, sem ári eftir síðustu kosningar er ekki búin að uppfæra metnaðarlausu aðgerðaráætlunina sína, að fá að millifæra einhverjar loftslagsheimildir inn á áætlunina til að þurfi að gera minna. Stór orð eru það eina sem hæstv. umhverfisráðherra hefur fram að færa í loftslagsmálum, er ég hræddur um. Það sýnir loftslagsráð, þetta er ekki bara stjórnarandstöðuþingmaðurinn að tala. Það sýna öll 

Virðulegur forseti. Ég ætla að vera gulur á þessu máli af því að það snýst um ákvæði sem mér finnst að eigi ekkert endilega að vera í lögum um Ríkisendurskoðun og endurskoðun ríkisreikninga.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti í 272. máli um frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum, nr. 36/1994 (skráning samninga og breyting á leigufjárhæð). Lagt er til að stofnunin fái heimild til að leggja stjórnvaldssektir á leigusala sem vanræki skráningarskyldu leigusamninga auk þess sem hækkun leigufjárhæðar verði ekki bindandi fyrir leigjanda nema hún sé skráð í húsnæðisgrunn. Í frumvarpinu er að finna tillögu um til hvaða þátta beri að líta við ákvörðun leigufjárhæðar eða hækkun hennar við mat á því hvort fjárhæðin sé sanngjörn og eðlileg í skilningi 37. gr. laganna en ekki er um að ræða breytingu á gildandi rétti. Lagðar eru til breytingar á lögum um húsnæðisbætur þar sem gert er ráð fyrir að skilyrði fyrir rétti leigjanda til húsnæðisbóta verði skráning leigusamnings í húsnæðisgrunn. Sömuleiðis eru lagðar til breytingar á lögum um tekjuskatt svo að núgildandi ákvæði um að ekki skuli leggja tekjuskatt á 50% af tekjum manns af útleigu íbúðarhúsnæðis sem fellur undir húsaleigulög verði bundið því skilyrði að leigusamningur hafi verið skráður í umræddan gagnagrunn. Enn fremur mælir frumvarpið fyrir um að úttekt á ástandi leiguhúsnæðis fari fram við gerð leigusamnings í stað afhendingar húsnæðis og að niðurstaða úttektarinnar skuli skráð í leigusamning. Þar skulu koma fram niðurstöður ástandsskoðunar brunavarna. Loks felur frumvarpið í sér að nánar verði kveðið á um greiningar- og stefnumótunarhlutverk Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar þegar kemur að húsaleigumálum. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og henni bárust umsagnir og minnisblöð. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Meiri hluti velferðarnefndar tekur fram að með frumvarpinu er brugðist við tillögu 13 úr skýrslu átakshóps stjórnvalda um aukið framboð á íbúðum og aðrar aðgerðir til að bæta stöðu á húsnæðismarkaði. Með skráningu leigusamninga í húsnæðisgrunn fást betri upplýsingar um leigumarkaðinn sem nýtast stjórnvöldum við stefnumótun í húsnæðismálum. Er frumvarpinu ætlað að vera fyrsta skrefið í endurskoðun húsaleigulaga á kjörtímabilinu með það fyrir augum að bæta húsnæðisöryggi og réttarstöðu leigjenda með traustri lagaumgjörð. Frumvarpið er liður í að tryggja betur framkvæmd þeirrar reglu húsaleigulaga að leigufjárhæð skuli vera sanngjörn og eðlileg í garð beggja aðila. Þá er frumvarpinu enn fremur ætlað að koma til framkvæmda tillögum 4 og 5 í skýrslu samráðsvettvangs um úrbætur á brunavörnum í húsnæði þar sem fólk hefur búsetu. Sú skýrsla var unnin í kjölfar brunans við Bræðraborgarstíg 1. Umsagnaraðilar töldu jákvætt að bæta upplýsingaöflun um leigumarkaðinn, en koma bæði með fyrirvara og ábendingar um framkvæmdina. Meiri hlutinn brást við ábendingum bæði með umfjöllun og breytingartillögum sem gerð er grein fyrir í nefndarálitinu og hér mun ég stikla á stóru yfir það helsta. Fyrst um húsnæðisgrunn; skráningu og miðlun upplýsinga. Húsnæðisgrunnur er rafrænn gagnagrunnur sem starfræktur er af Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Er gagnagrunninum ætlað að halda utan um gögn og upplýsingar um húsnæðismál. Til húsnæðisgrunns teljast mannvirkjaskrá, sem áður hét byggingagátt, og fasteignaskrá. Frumvarpið gerir ráð fyrir að inn í húsnæðisgrunninn bætist sérstök leiguskrá sem starfrækt verði innan grunnsins. Leigusamningar verði vistaðir í leiguskrárhluta húsnæðisgrunns en almennar ópersónugreinanlegar upplýsingar úr skránni verði síðan birtar opinberlega á vef Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Þær upplýsingar sem skulu samkvæmt 6. gr. húsaleigulaga koma fram í leigusamningi verða skráðar í leiguskrá húsnæðisgrunns. Gert er ráð fyrir að við miðlun tölfræðiupplýsinga um leigumarkaðinn verði upplýsingarnar flokkaðar eftir tegund og gerð húsnæðis. Þannig verði til að mynda upplýsingar um markaðsleigu og þróun leiguverðs flokkaðar eftir því hvort um er að ræða leiguhúsnæði á vegum einstaklinga á almennum markaði, leigufélaga sem ekki eru rekin í hagnaðarskyni, annarra leigufélaga, sveitarfélaga, nemendagarða o.s.frv. Á einföldu máli þýðir þetta að þegar upplýsingar verða komnar inn í húsnæðisgrunninn geta landsmenn flett upp í honum og fundið upplýsingar um leiguverð, t.d. eftir svæðum og/eða gerð og tegund húsnæðis. Þannig geta t.d. bæði leigjendur og leigusalar náð í meðaltöl til samanburðar við gerð leigusamninga. Fjallað var um í nefndaráliti rafrænt aðgengi og leiðbeiningarskyldu stjórnvalda. Beinir meiri hlutinn því til ráðherra að leitað verði leiða til að koma til móts við fram komnar athugasemdir varðandi þessi atriði við setningu reglugerðar um framkvæmd skráningar leigusamninga. Fjallað var um rafrænt aðgengi og leiðbeiningarskyldu stjórnvalda og beinir meiri hlutinn því til ráðherra að leitað verði leiða til að koma til móts við framangreindar athugasemdir við setningu reglugerðar um framkvæmd skráningar leigusamninga. Þá komu fram ábendingar varðandi samspil við sérstakan húsnæðisstuðning sveitarfélaganna og beinir meiri hlutinn því til innviðaráðuneytisins að taka til skoðunar með öðrum framkvæmdaraðilum hvort breytingarnar sem frumvarpið felur í sér til einföldunar á afgreiðslu húsnæðisbóta geti einnig náð yfir sérstakan húsnæðisstuðning sveitarfélaganna. Þá beinir nefndin því til félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins að taka samspil leigutekna og lífeyrisgreiðslna til sérstakrar athugunar við heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu. Þá er komið að því að gera grein fyrir breytingartillögunum. Meiri hluti velferðarnefndar leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar skráningarskylduna þar sem lögð er til breyting á 3. gr. þannig að einungis leigusölum sem hafa atvinnu af útleigu samkvæmt lögum um tekjuskatt skuli skylt að skrá leigusamning hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, einstaklingar sem ekki hafa útleigu húsnæðis að atvinnu, skv. 3. mgr. 66. gr. og 5. tölulið 70. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, hlíti þannig ekki skráningarskyldu með sama hætti og þeir sem hafa útleigu íbúðarhúsnæðis að atvinnu. Meiri hlutinn vill jafnframt benda á að frumvarpið felur í sér hvata til skráningar leigusamninga þrátt fyrir þessa breytingu. Þannig er greiðsla húsnæðisbóta alfarið háð skráningu leigusamnings hjá Húsnæðis- og Mannvirkjastofnun, sem og forskráning leigutekna í skattframtal. Þá má reikna með að aðgengilegir rafrænir samningar sem styðja vel við samningagerð milli leigutaka og leigusala skapi hvata til skráningar í húsnæðisgrunn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Sjálfvirk uppfærsla leigufjárhæðar á samningstímanum sem tekur breytingum samkvæmt ákvæðum í samningum auðveldar samskipti leigusala og leigutaka og eins möguleikinn á að vista fylgigögn varðandi úttektir á húsnæði á Mínum síðum á island.is við upphaf og lok samnings. Í öðru lagi leggur meiri hlutinn til breytingu er varðar upptalningu og upplýsingar sem skulu koma fram í leigusamningi. Með frumvarpinu er lagt til að í leigusamningi skuli bæta við skráningu á niðurstöðu úttektar á hinu leigða, þar á meðal brunavörnum, en meiri hlutinn leggur til frekari breytingar á 6. gr. þar sem upptalning á upplýsingum sem skulu koma fram í leigusamningi er. Sú breyting varðar tegund og gerð húsnæðis, þ.e. að það komi fram í leigusamningi hvort húsnæði sé ætlað sérstökum afmörkuðum hópum. Breytingartillagan er ekki tæmandi hvað þá hópa varðar en það gæti verið fatlað fólk, námsmenn, sem geta verið í ólíkum aðstæðum eftir því hvort þeir eru á nemendagörðum eða heimavistum - þetta gæti verið félagslegt húsnæði eða húsnæði sem er ætlað skjólstæðingum félagsþjónustu, gæti verið húsnæði sem er sérstaklega ætlað að eldra fólki eða öryrkjum eða öðrum hópum sem við sjáum ekki endilega fyrir núna. Þá bendir meiri hlutinn á að þessi breyting felur í sér vinnslu og meðferð viðkvæmra persónuupplýsinga. Í þriðja lagi leggur meiri hlutinn til að skyldan til úttektar á brunavörnum sé áréttuð þannig að skýrt sé í leigusamningi að niðurstaða úttektar á brunavörnum skuli sérstaklega koma fram. Í fjórða lagi er lögð til breyting er varðar kæruheimild vegna lögmætis leigufjárhæðar. Meiri hlutinn bendir á að skv. 37. gr. húsaleigulaga er heimild til að bera lögmæti leigufjárhæðar undir kærunefnd húsamála á grundvelli almennrar kæruheimildar. Meiri hlutinn telur ástæðu til að skýra þessa heimild nánar, þ.e. tímafrest samningsaðilanna. Leggur meiri hlutinn til að ágreiningi um fjárhæð húsaleigu skuli vísað til kærunefndar húsamála innan mánaðar frá gildistöku leigusamnings eða samkomulags sem gert er síðar á leigutíma um breytingu leigufjárhæðar. Þá beinir meiri hlutinn því til innviðaráðuneytis að taka til sérstakrar skoðunar hvort ástæða sé til að breyta því fyrirkomulagi að kærunefnd húsamála taki einungis við kærum á íslensku. Í fimmta lagi telur meiri hlutinn að tilgreining verkefna Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar eigi að vera orðuð með almennari hætti í lögum um húsnæðismál en frumvarpið gerir ráð fyrir og leggur til breytingu á frumvarpinu þar að lútandi. Í sjötta lagi er lögð til breyting varðandi persónuvernd og aðgengi almennings að upplýsingum úr einstökum leigusamningum. Samkvæmt frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir takmörkunum á aðgengi almennings að þeim upplýsingum sem fram koma í einstökum leigusamningum í leiguskrá húsnæðisgrunns. Þeir leigusamningar sem frumvarpið gerir ráð fyrir að verði skráðir í leiguskrá húsnæðisgrunns innihalda persónuupplýsingar og þar með felur skráningin í sér vinnslu persónuupplýsinga í skilningi laga nr. 90/2018, um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur nú þegar skýrar heimildir til vinnslu almennra persónuupplýsinga samkvæmt lögum um stofnunina og öðrum lögum í samvinnu við 3. tölulið 9. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Með breytingartillögum við frumvarpið er verið að færa stofnuninni auknar heimildir til vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga. Eins og fram kemur í greinargerð frumvarpsins er markmiðið að afla upplýsinga um leigumarkaðinn með skrifum skráningu leigusamninga í opinbera gagnagrunn. Markmiðið er ekki síst að afla upplýsinga um þróun leiguverðs og tegund og lengd leigusamninga sem nýtast m.a. stjórnvöldum við stefnumótun í húsnæðismálum og þar með að tryggja betur en fram til þessa framkvæmd þeirrar grundvallarreglu húsaleigulaga að leigufjárhæð skuli vera sanngjörn og eðlileg. Leigusamningar eru í eðli sínu einkaréttarlegir samningar milli tveggja og fleiri aðila, leigjenda og leigusala, og hefur Húsnæðis- og mannvirkjastofnun ekki beina aðkomu að þeirri samningsgerð. Því þykir ekki eðlilegt að samningarnir sem slíkir verði undirorpnir upplýsingarétti almennings um að skylt sé að veita almenningi aðgang að fyrirliggjandi gögnum sem varða tiltekið mál með nánar tilteknum takmörkunum. Markmið þess er að tryggja gegnsæi í stjórnsýslu og við meðferð opinberra hagsmuna. Þeir leigusamningar sem skráðir eru í húsnæðisgrunn lúta ekki að meðferð opinberra hagsmuna eða eru þess eðlis að þeir geti tryggt aukið gagnsæi í stjórnsýslunni. Með vísan til þessa leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að leigusamningar sem skráðir hafa verið í húsnæðisgrunn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar verði undanþegnir rétti almennings til aðgangs að gögnum samkvæmt ákvæðum 5. gr. upplýsingalaga. Í sjöunda og síðasta lagi er lögð til breyting sem varðar leiðréttingu leigutekna í skattframtali einstaklinga. Þrátt fyrir að leigutekjur verði forskráðar í skattframtal samhliða skráningu í húsnæðisgrunn firrir það leigusala ekki ábyrgð á að tryggja réttar upplýsingar í skattskýrslu eða við skattskil. Í því ljósi álítur meiri hlutinn að einstaklingar skuli eiga möguleika á að gera grein fyrir eða leiðrétta leigutekjur við gerð skattframtals eins og lög segja til um og njóta ákvæða tekjuskattslaga um að ekki skuli leggja tekjuskatt á 50% af tekjum manns af útleigu íbúðarhúsnæðis sem fellur undir húsaleigulög, enda verði gerð grein fyrir tekjunum í samræmi við kröfur Skattsins og í öllum tilvikum gerð sú krafa að íbúðarhúsnæði sé nýtt til búsetu leigjenda, útleigan falli undir húsaleigulög. Meiri hlutinn leggur því til ákvæði til viðbótar við 4. lið 10. gr. frumvarpsins þar að lútandi. Þá eru lagðar til lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar og snúa einkum að gildistökuákvæðum. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta velferðarnefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir álit meiri hluta velferðarnefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Haraldur Benediktsson, Hildur Sverrisdóttir, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason. Að lokum vil ég þakka velferðarnefnd, hv. fulltrúum í velferðarnefnd, samstarfið við umfjöllun og afgreiðslu þessa frumvarps sem og samstarfið á haustþingi sem hefur verið gott samspil rökræðna og samvinnu.

Herra forseti. Ég þakka hv. formanni velferðarnefndar fyrir yfirferðina yfir nefndarálitið og breytingartillögur meiri hluta. Það að takmarka skráningarskylduna, líkt og lagt er til af meiri hluta hv. velferðarnefndar, og eins og mælt er fyrir um í breytingartillögunum, kemur að einhverra mati til með að skaða frumvarpið eða málið verulega, og má í raun að einhverju leyti segja að það vinni gegn markmiðum frumvarpsins, þ.e. að fella út skráningarskyldu þeirra sem væru að leigja út húsnæði án þess að slíkt sé gert í atvinnuskyni, og er það þá algerlega óháð því hvort viðkomandi á eina, þrjár eða tíu íbúðir til útleigu ef viðkomandi telst ekki vera að leigja út í atvinnuskyni. Hafa verður í huga að frumvarpið er nú lagt fram í þriðja sinn. Það er hluti af skyldum stjórnvalda vegna lífskjarasamninganna og býr mjög mikil vinna að baki því, mikið samráð, átakshópur, nefnd um endurskoðun á lögum sem skipuð var af félagsmálaráðherra, endurskoðun á löggjöf um húsaleigumál, víðtækt samráð. Því er ekki úr vegi að spyrja hv. þingmann hvort þær breytingartillögur sem nú er verið að leggja til, sem hafa veruleg áhrif, hafi verið bornar undir stóra aðila að lífskjarasamningunum eins og ASÍ og fleiri lykilaðila og hver viðbrögð þessara aðila hafi verið við þeim breytingartillögum sem nú eru að koma inn?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir andsvarið. Fyrst er mjög mikilvægt að það komi fram, og hugsanlega hefur mér láðst að koma inn á það í framsögu, að í skattalögum er það mjög vel skilgreint að þeir sem leigja út fleiri en tvær íbúðir, fleiri en tvö fasteignanúmer, stundi útleigu í atvinnuskyni. Þeir sem leigja út fleiri en eina eða tvær íbúðir eru skráningarskyldir, hvort sem þeir eru einstaklingar eða rekstraraðilar. Vissulega hefur þessi breytingartillaga áhrif en það var mat nefndarinnar á heildarhagsmunum og athugasemdum sem bárust nefndinni að það væri skynsamlegt að fara þessa leið. Það er svo mikilvægt að hafa það í huga að frekari endurskoðun á húsaleigulögum er í vinnslu. Þá er tíminn búinn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa leiðrétt mig með fjölda íbúða en þó ber að hafa í huga að fastanúmer getur verið það sama þó að íbúðirnar séu nokkrar, þ.e. rýmin sem leigð eru út. Stundum er verið að leigja út fjölda herbergja þó að þau séu undir sama fastanúmeri, en svo getur líka verið um að ræða verulega stórar fasteignir sem verið er að leigja út þannig að þetta geta verið miklir hagsmunir. Ég spurði hv. þingmann hvort þær breytingar sem þarna eru, sem og þær breytingar sem gerðar eru á kærumöguleikum, sem er líka verið að þrengja verulega af meiri hlutanum, hefðu verið bornar undir lykilaðila, samningsaðila að lífskjarasamningnum, lykilaðila sem hafa verið með í þessu verkefni í öll þessi ár. Ég ítreka að þetta er í þriðja sinn sem frumvarpið er lagt fram eftir vinnu átakshóps, eftir vinnu nefndar sem átti að koma að endurskoðun löggjafar um húsaleigumál, eftir samninga sem gerðir voru, svokallaða lífskjarasamninga. Ég spyr því aftur og ég óska eftir svari við þessari spurningu: Var haft samráð við gerð þessara breytinga meiri hlutans við lykilaðila eins og ASÍ eða aðra sem komu að lífskjarasamningunum? Það er mikilvægt fyrir þingheim að fá upplýsingar um það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Svo að ég byrji á því sem ég komst ekki yfir í fyrra andsvari: Þessar breytingartillögur hafa ekki verið bornar sérstaklega undir umsagnaraðila en það var ljóst að varðandi ýmis atriði í frumvarpinu voru mjög skiptar skoðanir í upphafi og ólíkar áherslur. Varðandi afmörkun kæruheimildar þá kom sú ábending í raun fram strax við kynningu frumvarpsins til nefndarinnar, um að þarna þyrfti að bregðast við með hagsmuni beggja aðila í huga. Ég þori ekki að fara með það akkúrat við hverja hún var rædd, ég hef það bara ekki á hraðbergi en ég veit að hún hefur komið inn eftir ábendingar úr fleiri en einni átt og frá fleiri aðilum. En breytingin á frumvarpinu verður auðvitað til þess að það reynir á hvatana til skráningar og að mati þeirrar sem hér stendur eru hvatarnir til skráningar auðvitað til allra þeirra sem munu sækja um húsaleigubætur en ekki síður til einstaklinga sem hafa ekki atvinnu af útleigu húsnæðis að geta nýtt sér gott rafrænt kerfi, sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun er með í vinnslu og verður tilbúið, eftir því sem ég best veit, um leið og frumvarpið tekur gildi sem leiðir fólk í raun í gegnum hvað þarf að gera við gerð húsaleigusamnings.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. framsögumanni nefndarálits, Líneik Önnu Sævarsdóttur, framsöguna. Mig langar að spyrja hvort ekki hefði verið hægt að ná markmiðum þessara laga fram með minna íþyngjandi hætti. Mig minnir, þótt ég finni það ekki í fljótu bragði, að árlega sé þinglýst í námunda við 10.000 leigusamningum hjá sýslumönnum landsins. Liggja þessar upplýsingar ekki allar fyrir sem á hér að leggja í vinnu og kostnað við að halda utan um og búa til hálfgerða undirstofnun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar? Var það skoðað eitthvað í vinnu nefndarinnar hvort ekki hefði verið hægt að ná þeim markmiðum sem hér er stefnt að, þ.e. að ná dýpri tilfinningu fyrir leiguverði og þróun markaðarins, með minna íþyngjandi hætti? Ef þessi tala er rétt munuð hjá mér, ég finn hana til rétt á eftir, þó að ég hafi ekki náð því fyrir þetta andsvar, ef það eru um 10.000 samningar á ári sem er þinglýst, þá dregur það upp býsna góða mynd af stöðu mála á leigumarkaði. Ég held að öll fyrirtæki sem sérhæfa sig í skoðanakönnunum myndu staðfesta að þar lægju bara fyrir nægjanlega góðar upplýsingar til að stjórnvöld gætu glöggvað sig með mjög nákvæmum hætti á stöðu markaðarins og þróun hans. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort nefndin hafi í einhverju skoðað það hvort hér væri verið að ganga of langt fram með of íþyngjandi og kostnaðarsömum hætti til að gera hluti sem auðveldlega er hægt að gera á grundvelli gagna sem eru fyrirliggjandi hjá sýslumönnum; 10.000 stykki á ári og þarf ekki annað en að kalla þær upplýsingar fram í kerfum stofnunarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni andsvarið. Varðandi það hvort þessi háttur sé meira íþyngjandi en þinglýsingarnar þá álít ég það nú vera mikið matsatriði og að mörgu leyti sé verið að einfalda einstaklingunum vinnuna. Þarna er verið að koma upp rafrænu kerfi til að taka á móti upplýsingum og þannig munu t.d. stærri leigufélög og sveitarfélög geta skilað upplýsingum í gegnum gagnagáttir þar sem þau eru nú þegar með rafræna leigusamninga. Einstaklingarnir geta svo aftur gert rafræna leigusamninga sem fara þá beint inn í gáttina. Ef óskað er þinglýsingar samhliða þarf einfaldlega að haka í tiltekinn reit og greiða uppsett verð fyrir þinglýsingu. Hins vegar verður skráning í gagnagrunninn aðilum að kostnaðarlausu þannig að það er auðvitað ekki eins íþyngjandi og er í dag. Varðandi tölfræðivinnslu úr þinglýsingum er þinglýsingarskrá yfir leigusamninga ekki rafræn. Samþykkt þessa frumvarps fylgir umfangsmikil breyting á upplýsingavinnslunni allri og þar með tækifæri til að miðla upplýsingum, hvort sem er til stjórnvalda vegna stefnumótunar eða til einstaklinga sem stuðningur við samningagerð aðila.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður tilgreindi að skráning yrði leigutaka að kostnaðarlausu. Það þýðir auðvitað ekki að aðgerðin sé kostnaðarlaus. Var lagt mat á kostnað hins opinbera við að koma þessu á annars vegar og við að reka þetta kerfi hins vegar? Í fljótu yfirliti, um mat á áhrifum í 6. lið greinargerðar, sýnist mér þetta allt eiga dálítið að gerast af sjálfu sér kostnaðarlega. Mig langar til að spyrja hv. þingmann og framsögumann nefndarálits meiri hluta með hvaða hætti var fjallað um kostnað sem af þessu hlýst, annars vegar stofnkostnaðinn og hins vegar árlegan rekstrarkostnað?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni annað andsvar. Kostnaðurinn var ekki ræddur sérstaklega í nefndinni en auðvitað var farið yfir hann í kynningu ráðuneytis og Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og kom þar fram að húsnæðisgrunnur Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar er nú þegar til staðar. Það hefur því þegar verið lagt út í ákveðinn grunnkostnað við að koma honum á. Þarna er um að ræða viðbót við þann grunn sem vissulega kostar og kostar í rekstri, sérstaklega í upphafi, en það að fara að búa til nýtt kerfi, t.d. tengt þinglýsingum á leigusamningum, hefði alltaf kallað á meiri grunnkostnað og annars konar vinnu.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum, nr. 36/1994 (skráning samninga og breyting á leigufjárhæð), frá 1. minni hluta velferðarnefndar og Flokki fólksins. Samkvæmt greinargerð frumvarpsins felur það í sér fyrsta skrefið í átt að frekari endurskoðun húsaleigulaga á kjörtímabilinu með því markmiði að bæta öryggi og réttarstöðu leigjenda hér á landi. Þrátt fyrir það felur það ekki í sér bætta réttarstöðu leigjenda varðandi ákvörðun leigufjárhæðar og heimildir til breytinga á henni. Efni frumvarps þessa snýr fyrst og fremst að því komið verði á skráningarskyldu leigusamninga og breytinga á leigufjárhæð, að við gerð leigusamnings skuli samningsaðilar gera úttekt á ástandi hins leigða húsnæðis og skrá niðurstöður hennar í leigusamning og kveðið er nánar á um greiningar- og stefnumótunarhlutverk Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar þegar kemur að húsaleigumálum. Fyrsti minni hluti vill vekja athygli á að fjallað er um fjárhæð húsaleigu í 37. gr. húsaleigulaga, nr. 36/1994, en þar er kveðið á um að samningsfrelsi gildi um fjárhæð leigu en það sé þó háð þeim takmörkunum að leigan skuli jafnan vera sanngjörn og eðlileg í garð beggja aðila. 1. minni hluti bendir í því sambandi á að 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936, sem gerir kleift að víkja ósanngjörnum samningum og samningsskilmálum til hliðar, nær meðal annars til leigusamninga. Ef útleiga húsnæðis er liður í starfsemi atvinnurekenda á borð við leigufélög, gilda jafnframt ákvæði 36. gr. a – 36. gr. d sömu laga um slíka samninga, en þau tengjast innleiðingu tilskipunar 93/13/EBE um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Af þeim leiðir m.a. að ef skilmála í samningi er vikið til hliðar skal samningurinn að kröfu neytanda gilda að öðru leyti án breytinga verði hann efndur án skilmálans. Þrátt fyrir að yfirlýst markmið frumvarpsins sé ekki að taka til endurskoðunar ákvæði sem varða ákvörðun leigufjárhæðar og heimildir til breytinga á henni er lagt til með 6. gr. frumvarpsins að í 37. gr. húsaleigulaga verði tilgreind ýmis viðmið til grundvallar mats á því hvort fjárhæð húsaleigu sé sanngjörn og eðlileg í garð beggja aðila. Eins og Samtök leigjenda benda á í umsögn sinni miða þessi viðmið aðallega að bættum hag leigusala en ekki leigjenda og eru ef eitthvað er til þess fallin að réttlæta hækkun leiguverðs. Þannig er til að mynda gert ráð fyrir því að meginviðmiðið við sanngirnismatið verði markaðsleiga sambærilegs húsnæðis, en hvergi virðist eiga að taka tillit til þess hvort sú markaðsleiga sé yfir höfuð sanngjörn og eðlileg. Stór hluti leigusamninga er verðtryggður en verðbólga mælist nú 9,3% og stafar af miklu leyti af því að verðmyndun á húsnæðismarkaði hefur undanfarin misseri einkennst öðru fremur af framboðsskorti sem hefur valdið stórfelldum hækkunum á húsnæðisverði, en það er einn stærsti liðurinn í vísitölu neysluverðs eins og hún er reiknuð út hér á landi. Með vaxandi fjölda ferðamanna í kjölfar heimsfaraldurs og tilheyrandi aukningu á nýtingu íbúðarhúsnæðis til skammtímaleigu á kostnað langtímaleigu til búsetu er fátt sem bendir til þess að ástandið á leigumarkaði muni breytast til batnaðar af sjálfu sér á næstunni. Við þessar aðstæður telur 1. minni hluti afar varhugavert að lögfesta markaðsleigu sem leiðir af óeðlilegri verðmyndun og markaðsbresti á húsnæðismarkaði sem sanngirnisviðmið, enda er ljóst að markaðsleiga er hvorki sanngjörn né eðlileg um þessar mundir. Að mati 1. minni hluta er sorglegra en tárum taki að í frumvarpinu sé engin tilraun gerð til að reyna að koma böndum á leiguverð eða hækkanir þess. Þó svo að markmið frumvarpsins sé að hefja upplýsingasöfnun sem geti lagt grundvöll að slíkum aðgerðum til að bæta stöðu leigjenda hefði ekkert verið því til fyrirstöðu að sýna viðleitni í þá átt strax í þessu fyrsta skrefi af fleirum sem eru fyrirhuguð til endurskoðunar húsaleigulaga á kjörtímabilinu. Húsnæðiskostnaður telst íþyngjandi þegar heildarkostnaður húsnæðis nemur meira en 40% af ráðstöfunartekjum heimilis. Samkvæmt niðurstöðum lífskjararannsóknar Hagstofu Íslands bjuggu 27% heimila í leiguhúsnæði við íþyngjandi húsnæðiskostnað eða þrefalt fleiri en heimili í eigin húsnæði og hefur þetta hlutfall hartnær tvöfaldast frá árinu 2005. Samkvæmt niðurstöðum könnunar sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands gerði fyrir ÖBÍ réttindasamtök sem voru birtar í nóvember 2022 sögðust 12% öryrkja á leigumarkaði greiða meira en 75% útborgaðra launa en 25% greiða á milli 51% og 75% í húsnæðiskostnað. Þá er fatlað fólk á leigumarkaði tvöfalt líklegra en fólk almennt til að hafa mjög eða frekar miklar áhyggjur af kostnaðinum við rekstur húsnæðis, eða 38% samanborið við 19%. Nýlega greindu fjölmiðlar frá því að við endurnýjun leigusamnings öryrkja hafi leigufélag farið fram á 30% hækkun á fjárhæð leigu eða sem nemur 75.000 kr. af 250.000 kr. leigufjárhæð, en til að eiga fyrir því þyrftu tekjur viðkomandi að hækka um a.m.k. 117.000 kr. Fjármála- og efnahagsráðherra lýsti því yfir í óundirbúnum fyrirspurnatíma 8. desember 2022 að hann teldi óforsvaranlegt að ganga jafn langt gagnvart fólki eins og gert hefur verið í þessu tiltekna dæmi. Forsætisráðherra tók í sama streng í viðtali í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins 9. desember 2022, þetta væri óboðlegt og taka þyrfti til skoðunar að setja takmörk á hækkanir húsaleigu. Réttur til viðunandi lífskjara, þar á meðal húsnæðis og batnandi lífsskilyrða, eru grundvallarmannréttindi sem njóta verndar félagsmálasáttmála Evrópu, alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þess vegna er nauðsynlegt að bregðast við því ófremdarástandi sem uppi er á íslenskum leigumarkaði um þessar mundir. Með hliðsjón af öllu framangreindu leggur 1. minni hluti því til að fyrirhuguð lögfesting uppsprengdrar markaðsleigu á brostnum húsnæðismarkaði verði felld brott úr frumvarpinu. Jafnframt verði bætt við ákvæði til bráðabirgða þess efnis að fjárhæð leigu á íbúðarhúsnæði verði fryst árið 2023 og enn fremur að á því ári verði óheimilt að hækka fjárhæð leigu við framlengingu, endurnýjun eða gerð nýrra leigusamninga um íbúðarhúsnæði umfram 4% á sama húsnæði. Það er í samræmi við efri vikmörk opinbers verðbólgumarkmiðs, en þar sem húsnæðiskostnaður er einn stærsti undirliðurinn í vísitölu neysluverðs er það til þess fallið að draga strax úr verðbólgu. Slíkt þak á hækkanir leiguverðs, sem kalla mætti „leigubremsu“, á sér hliðstæður í mörgum öðrum löndum, til að mynda Spáni, Bretlandi og Bandaríkjunum. Enn fremur virðist sem leigjendur séu almennt lítið upplýstir um forgangsrétt leigjanda til áframhaldandi leigu að umsömdum leigutíma loknum skv. 51. gr. húsleigulaga og að skv. 53. gr. laganna þá skuli við endurnýjun samnings leggja til grundvallar að fyrri leigufjárhæð sé sanngjörn sbr. meginreglu 37. gr. laganna og verði sá sem vefengir það að sýna fram á annað. Þar sem sá réttur er háður því skilyrði skv. 52. gr. laganna að leigjandi tilkynni leigusala a.m.k. þremur mánuðum áður en leigusamningur rennur út ef hann vill nýta sér hann er hætt við að leigjendur geti farið á mis við það tækifæri. Er því lagt til að í lögunum verði kveðið á um skyldu leigusala til að upplýsa leigjanda um þann rétt og skilyrði hans við gerð leigusamnings og hafi sú skylda verið vanrækt þá framlengist tilkynningarfrestur leigjanda allt fram til loka leigutímans. Fyrsti minni hluti leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. 1. efnismgr. b-liðar 6. gr. falli brott. 2. Á eftir 6. gr. komi tvær nýjar greinar, svohljóðandi: a. (7. gr.) Við 51. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Við gerð leigusamnings skal leigusali upplýsa leigjanda skriflega og með sannanlegum hætti um forgangsrétt hans samkvæmt þessari grein og skilyrði fyrir nýtingu þess réttar. b. (8. gr.) Við 1. mgr. 52. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Vanræki leigusali upplýsingaskyldu sína skv. 3. mgr. 51. gr. gildir þó ekki þriggja mánaða tilkynningarfrestur samkvæmt ákvæði þessu og er leigjanda þá heimilt að tilkynna leigusala að hann muni nýta sér forgangsrétt sinn allt fram að lokum uppsagnarfrests eða umsamins leigutíma. 3. Á eftir 8. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Fjárhæð leigu á íbúðarhúsnæði skal ekki taka breytingum til hækkunar á árinu 2023, þrátt fyrir samningsskilmála um verðtryggingu eða aðrar verðbreytingar. Við framlengingu, endurnýjun og gerð nýrra leigusamninga um íbúðarhúsnæði sem taka gildi á árinu 2023 er óheimilt að hækka fjárhæð húsaleigu sama íbúðarhúsnæðis frá því sem fyrir var umfram 4%. Undir þessu stendur Alþingi 15. desember 2022 og undir skrifar Guðmundur Ingi Kristinsson. Þetta eru tillögur Flokks fólksins um breytingu á húsaleigulögum. Vonandi verður tekið vel í þær og séð til þess að réttur þeirra sem eru á leigumarkaði verði virtur þannig að þeir verði mun öruggari en hingað til.

Virðulegi forseti. Mig langar að koma hér á framfæri sjónarmiðum Samtaka leigjenda eins og þau birtast í skrifum Guðmundar Hrafns Arngrímssonar, formanns samtakanna. Samtök leigjenda vilja meina að frumvarpið styrki stöðu leigusala gagnvart leigjendum og ganga svo langt að fullyrða að verið sé að fleygja leigjendum í bjarnargildru. Ef við byrjum á að rekja sögu þessa frumvarps þá kom það fyrst fram sem drög í byrjun árs 2020 og var þá hluti af viðbrögðum stjórnvalda við niðurstöðum átakshóps þjóðhagsráðs um neyðarástand á húsnæðismarkaði sem birtar voru í janúar 2019. Markmið frumvarpsins var að bæta réttarstöðu leigjenda með tilliti til breytinga á leigufjárhæð og auka húsnæðisöryggi þeirra. Í þeim frumvarpsdrögum voru settar fram fimm tillögur að ákvæðum sem takmarka áttu heimildir leigusala til að hækka húsaleigu umfram verðlag og kostnað, eins konar leigubremsu. Leigubremsa var ein af kröfum verkalýðsfélaganna sem tóku þátt í samráðsvinnu átakshópsins og féllust stjórnvöld á þá kröfu og lofuðu því að lögfesta leigubremsuna. Það væri gaman að vita hvað varð af því loforði þegar við horfum á stöðuna í dag. Einnig var gert ráð fyrir því að allir húsaleigusamningar yrðu að jafnaði ótímabundnir til að tryggja húsnæðisöryggi leigjenda. Nú hefur innviðaráðherra hins vegar fallið frá þeim loforðum sem og mörgum fleirum og eftir stendur einungis skráningarskylda leigusamninga. Mikil andstaða kom frá Samtökum atvinnulífsins við tillögum um leigubremsu og bentu þau sér til stuðnings á greinargerð frá Samtökum fasteignafélaga í Bandaríkjunum um neikvæð áhrif hennar á leigumarkaðinn. Einnig birtist andstaða Heimavalla ehf. við skerðingu á samningsfrelsi og íþyngjandi skráningarferli og voru þær athugasemdir einnig í takt við skrif Samtaka atvinnulífsins. Það virðist því vera sem svo að ráðherra hafi að fullu tekið tillit til athugasemda leigufélagsins og Samtaka atvinnulífsins við breytingar á frumvarpinu, frumvarpi sem eitt sinn hafði það markmið að bæta réttarstöðu leigjenda en núna, þegar við fjöllum um það í þriðja skiptið á þremur árum, hafa orðið á því miklar breytingar. Núna snýst það eingöngu um skráningarskyldu leigusamninga. Skráningarskylda sú sem mælt er fyrir hefur það að markmiði að bæta rauntímaupplýsingar um leigumarkaðinn sem síðar gætu leitt til markvissari umbóta á leigumarkaðnum. Gefið er í skyn að þær upplýsingar sem stofnanir samfélagsins hafa um stöðu leigjenda á leigumarkaði nægi ekki til að hægt sé að fara í aðgerðir til að bæta réttarstöðu þeirra. Samt hefur fjöldi stofnana og félaga safnað tölulegum upplýsingum um fjölda leigjenda og verðmyndun á leigumarkaði í áratugi. Þær upplýsingar og rauntölur sem liggja fyrir, bæði frá skráningum og könnunum, sýna hins vegar fram á lélega réttarstöðu leigjenda, gríðarlegt húsnæðisóöryggi þeirra og grimmilega sjálftöku leigusala með sífelldum hækkunum á húsaleigu, eins og þjóðin hefur orðið vitni að á síðustu dögum og fleiri frásagnir munu líta dagsins ljós á næstu dögum um þennan hóp sem svo sannarlega þarf að verja fyrir ágangi og græðgi stóru leigufélaganna. Þetta er kannski ekki myndin sem við sem velferðarsamfélag viljum horfast í augu við en hún er engu að síður staðreynd. Ráðherra hefur því miður lagst flatur fyrir umkvörtunum leigufélaganna, fasteignaeigenda og Samtökum atvinnulífsins og gengið að kröfum þeirra. Það gerir hann þrátt fyrir loforðin sem hann gaf og þrátt fyrir að upphaflegt markmið frumvarpsins sé að bæta réttarstöðu leigjenda. Í því frumvarpi sem nú liggur fyrir Alþingi er gert ráð fyrir að sanngjörn markaðsleiga ráðist eingöngu af þáttum sem skipta kostnað og verðmæti leigusala máli. Er það gert í 6. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að þremur málsgreinum verði bætt við 37. gr. núverandi húsaleigulaga en í henni segir að húsaleiga skuli vera sanngjörn og eðlileg í garð beggja aðila. Hvergi í frumvarpinu eru hins vegar nefnd atriði sem lúta að hagsmunum leigjenda og varða íþyngjandi leiguverð. Með því að skilgreina markaðsleigu sem dregin er fram með skráningum allra leigusamninga, sem lúta engum öðrum takmörkunum en græðgi leigusala, sem við vitum öll í dag að er nær því takmarkalaus, a.m.k. hjá stóru leigufélögunum, ætlar innviðaráðherra að lögfesta viðmið fyrir hugtakið sanngirni í núverandi húsaleigulögum. Hefur ráðherra ekki aðeins fallið frá fyrri tillögum um að styrkja réttarstöðu leigjenda með því að veita kærunefnd húsnæðismála ríkari heimildir til að úrskurða um fjárhæðir húsaleigu heldur líka lagt til að sanngjörn markaðsleiga verði eingöngu á forsendum leigusala og að þeir ráði henni einir. Í þau fáu skipti sem leigjendur hafa reynt að skjóta ágreiningi um leigufjárhæð til kærunefndarinnar hefur þeim alltaf verið hafnað vegna ákvæða um samningsfrelsi í húsaleigulögum. Flestir þeir leigusamningar sem eru þinglýstir og koma fram í opinberri tölfræði, um fjölda heimila á leigumarkaði og leiguverð, eru frá þeim hópi leigjenda sem eru á lægri launum og með lægri húsaleigu. Hlutfall þeirra samninga sem eru innan félagslega rekins leigumarkaðar af núverandi tölfræði er mun hærra en það er sem hlutfall af öllum leigusamningum. Eini hvati leigjenda til að þinglýsa samningunum er vegna húsnæðisbóta. Ef tekjur heimila geta hins vegar staðið undir stórum hluta þeirrar húsaleigu sem viðgengst þá falla sjálfkrafa niður réttindi til húsnæðisbóta og því enginn hvati til að þinglýsa. 17.000 heimili hlutu húsnæðisbætur í fyrra en talið er að á bilinu 35–40.000 heimili séu á leigumarkaði. Það er því minna en helmingur allra heimila á leigumarkaði sem hlýtur húsnæðisbætur. Með því að skylda alla til að skrá leigusamninga mun öll hin háa húsaleiga koma inn í mælda húsaleigu og verða notuð sem viðmið fyrir allan leigumarkaðinn. Þannig mun húsaleiga hækka meira en áður og mun öll sú hækkun eingöngu verða á forsendum leigusala eins og mælt er fyrir í frumvarpinu. Verði þetta frumvarp samþykkt mun það eingöngu styrkja gangverk núverandi fyrirkomulags á leigumarkaði. Það fyrirkomulag er síhækkandi húsaleiga, langt umfram verðlag, viðvarandi skortur á húsnæði til kominn vegna yfirburðastöðu leigusala, fullkomið réttarleysi og húsnæðisóöryggi leigjenda. Þetta frumvarp gengur því þvert á upphaflegt markmið ráðherra um að bæta réttarstöðu leigjenda og draga úr íþyngjandi húsnæðiskostnaði þeirra. Íþyngjandi húsnæðiskostnaður leigjenda er þrefalt algengari en hjá fasteignaeigendum og þrátt fyrir hækkanir á fasteignamarkaði hefur það hlutfall tvöfaldast hjá leigjendum undanfarinn áratug en farið lækkandi hjá eignafólki. Leigjendasamtökin setja sig ekki upp á móti betri gagnaöflun og frekari verkefnum hjá húsnæðisstofnun ráðherrans en að gera því skóna að með því sé högum og kjörum leigjenda betur borgið er bæði bíræfið og ósvífið, svo að ekki sé dýpra í árinni tekið. Það hefur enginn leigjandi beðið um þetta. Eftir fjögurra ára vinnu sérfræðinga og kjörinna fulltrúa ásamt samvinnu hundruð einstaklinga, tvo átakshópa og samninga við verkalýðshreyfinguna ásamt stanslausum neyðarópum leigjenda leggur ráðherrann til að innra starf Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar verði bætt sem leiðir af sér að staða leigjenda verður verri en áður. Með þessu frumvarpi hefur ráðherra ekki bara svikið öll sín fyrri loforð heldur einnig snúið markmiðum þess á haus og er því ætlað að styrkja stöðu leigusala, lögfesta sjálftöku þeirra og gefa áður óþekkt viðmið við hugtakinu sanngirni. Þetta frumvarp er sniðið að þörfum leigusala en tekur ekki mið af hagsmunum leigjenda og með því er leigjendum hent beint í bjarnargildru leigusala sem er dapurlegt, svo að ekki sé kveðið fastar að orði. Samtök leigjenda eru fulltrúar þeirra sem leigja, eins og nafnið bendir til. Þetta sem ég hef farið með eru sjónarmið þeirra. Það er ekki gott afspurnar að frumvarp sem þetta taki ekki mið af sjónarmiðum þeirra sem studd eru kröfum verkalýðshreyfingarinnar heldur sé það þvert á móti lagað að kröfum leigusala og Samtaka atvinnulífsins. Hvað veldur? En hvert svo sem svarið við því er er ljóst að þetta er ekki nógu gott og þetta þarf að bæta.

Herra forseti. Frumvarp það sem við fjöllum um í dag er nú lagt fram í þriðja sinn. Í aðdraganda kjarasamningsviðræðna veturinn 2018–2019 skipuðu stjórnvöld átakshóp um aukið framboð á íbúðum og aðrar aðgerðir til að bæta stöðu á húsnæðismarkaði. Með þessu setti ríkisstjórnin af stað víðtækt samráð um húsnæðismál með aðkomu heildarsamtaka aðila vinnumarkaðarins, sveitarfélaga, félagsmálaráðuneytisins, fjármála- og efnahagsráðuneytis og forsætisráðuneytis. Þessi átakshópur setti fram 40 tillögur sem leggja átti til grundvallar við svokallaða lífskjarasamninga og voru þar stjórnvöld að koma að kjarasamningunum með ákveðnum tillögum og ákveðnum aðgerðum sem stjórnvöld voru skuldbundin að yrðu sett í framkvæmd á næstu árum. Félags- og barnamálaráðherra, sem þá hét, skipaði nefnd um endurskoðun löggjafar um húsaleigumál til að fylgja þessu öllu eftir. Það er auðvitað sá afrakstur sem við erum með í höndunum og höfum verið að vinna hér á Alþingi. En eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu þá tók frumvarpið minni háttar breytingum á milli framlagninga. Eins og áður segir var þetta frumvarp lagt fram í þriðja sinn hér í haust. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því, sem kemur fram í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar, að meginefni frumvarpsins er að lögfest verði skylda leigusala til að skrá leigusamninga um íbúðarhúsnæði og breytingar á leigufjárhæð í gagnagrunn leigusamninga, svokallaðan húsnæðisgrunn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sem og til afskráningar leigusamninga að leigutíma loknum. Þetta virðist vera svona meginþungi þessa máls fyrir utan að reyna að bæta réttarstöðu leigjenda á ýmsan annan hátt, svo sem með kæruheimildum, kæruleiðum og þess háttar. Einmitt vegna þessa þá vekur það nokkra undrun að líta augum breytingartillögur meiri hluta hv. velferðarnefndar sem virðast vera að taka nokkuð bitið úr frumvarpinu sjálfu. Það er verið að taka ákvörðun um það að þeir leigusalar sem ekki teljast hafa útleigu íbúðarhúsnæðis að atvinnu þurfi ekki að skrá eignir og leigusamninga í þennan gagnagrunn leigusamninga, húsnæðisgrunn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Það hefur verið tekin ákvörðun um það á lokametrum meðferðar málsins hjá hv. velferðarnefnd að undanskilja þann hóp og hefur þá stærð húsnæðisins og fjárhæð leigusamninga þar ekkert að segja heldur bara að einstaklingar, sem geta þá leigt tvær fasteignir óháð stærð þeirra og umfangi, þurfa ekki að taka þátt í þessum sameiginlega gagnagrunni. Vegna þessara breytinga veltir maður fyrir sér hvort þarna sé ekki verið að höggva stórt skarð inn í þennan mikilvæga gagnagrunn sem er jú ætlað að verja leigjendur á markaði sem eru í verulega bágri stöðu á Íslandi af því að húsnæðismarkaðurinn hefur verið byggður upp á þann hátt af stjórnvöldum undanfarinna ára að það er auðvitað séreignarstefna hérna sem hefur verið ríkjandi um áratugaskeið og lítil vernd fyrir leigjendur. Ég spurði formann hv. velferðarnefndar, hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, út í þessar breytingar og hvort þær breytingar hefðu verið bornar undir lykilaðila að lífskjarasamningnum eins og verkalýðshreyfinguna, ASÍ, Öryrkjabandalagið og fleiri sem að þessu komu - komu að því að semja frumvarpið og voru samningsaðilar að lífskjarasamningunum - og kom það fram í svari hv. þingmanns hér rétt áðan að svo hefði ekki verið. Alþýðusamband Íslands hefði t.a.m. ekki verið spurt um áhrif þessara miklu breytinga á frumvarpið, á málið í heild og þá afstöðu Alþýðusambandsins til þess hvort verið væri að uppfylla skyldur stjórnvalda með tilliti til lífskjarasamninga. Ég verð að segja að það vakti nokkra furðu að svo hefði ekki verið gert, enda má segja að það sé einmitt, eins og áður hefur komið fram, verið að taka svona mesta bitið úr frumvarpinu sem átti að vera meginefni og megintilgangur frumvarpsins með því að undanskilja þann stóra hóp sem er að leigja út húsnæði án þess að gera slíkt í atvinnuskyni. Þá er líka verið að þrengja verulega möguleika leigjenda til að kæra. Það er verið að stytta kærufrestinn niður í einn mánuð og það verður, að mínu mati, að bera þessar hugmyndir undir lykilaðila að lífskjarasamningnum. Vegna þessa hef ég tilkynnt formanni hv. velferðarnefndar, og geri það hér nú í ræðustól, að ég óska eftir því að þessu máli verði vísað til hv. velferðarnefndar milli 2. og 3. umr. til þess að það sé hægt að kalla eftir viðbrögðum frá þessum lykilaðilum við þessum viðamiklu breytingum meiri hluta hv. velferðarnefndar, enda varla hægt að segjast hafa staðið við atriði lífskjarasamnings ef vafi leikur á um það varðandi viðsemjendur. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri að sinni heldur bíð ég spennt eftir að heyra viðbrögð Alþýðusambands Íslands og fleiri við þessum breytingum.

Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum, nr. 36/1994, skráning samninga og breytinga á leigufjárhæð. Ég hef svona af kerskni kallað þetta letidýrafrumvarpið hér í þinginu. Mér sýnist fljótt á litið að hægt sé að ná fram markmiðunum, um dýpri skilning á undirliggjandi verðum á markaðinum, með miklu minna íþyngjandi hætti en hér er lagt til. Letidýrafrumvarpið - það nafn kom til vegna þess að mér sýnist á öllu að það hafi þótt þægilegra að gera þetta svona, það væri í raun minna álag á þá sem vilja draga þessar upplýsingar fram en að draga þær fram úr þeim gögnum sem fyrir liggja. Það kom fram í umsögn Húseigendafélagsins við síðustu framlagningu þessa máls, að mig minnir, að um 10.000 leigusamningum sé þinglýst á ári. Ég held að það væri draumastaða hvers fyrirtækis sem sérhæfir sig í skoðanakönnunum eða að greina markaði að hafa 10.000 þinglýsta samninga árlega til að vinna úr til að greina þróun á markaði. Ég held því að hér sé verið að fara miklu lengri og meira íþyngjandi leið en nauðsynlegt er til að ná fram þeim gögnum sem ætlunin er að draga fram. Það er auðvitað þannig að ég, og við í þingflokki Miðflokksins, þreytist ekki á að gagnrýna vöxt báknsins. Hér virðist enn bætt í með þeirri miklu skráningarskyldu sem kallað er eftir um skyldu leigusala til að skrá leigusamning í sérstakan gagnagrunn hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun þegar við vitum að allur meginþorri leigusamninga er þinglýstur vegna þeirra undirliggjandi reglna sem snúa að húsaleigubótum og tengdum málum. Eins og ég segi þá er um 10.000 leigusamningum þinglýst á ári og leigusamningarni um kompurnar gluggalausu sem verið er að leigja á okurverði verða ekkert frekar í þessum grunni en í þinglýstum kaupsamningum sýslumanns. Sá hluti markaðarins mun, ef eitthvað er, stækka enn frekar við þessar breytingar. Mér sýnist á þeim gögnum og umsögnum sem fyrir liggja að markaðurinn sé u.þ.b. 60% einstaklingur að leigja einstaklingi. Umræðan í fjölmiðlum hefur verið býsna áköf síðustu daga og það verður að skoða hvert mál fyrir sig þegar svona stökkbreyting verður í leiguverðum en samkvæmt þeim gögnum sem liggja fyrir úr þinglýstum samningum nú þegar þá er staðan sem betur fer skárri en málað hefur verið upp í umræðum síðustu daga þó að ég sé í engu að réttlæta það að gengið sé of hart fram í kostnaðarhækkunum eða leiguverðshækkunum. Ég leyfi mér að líta í umsögn Húseigendafélagsins um frumvarp til breytinga á húsaleigulögum, sem við ræðum hér, frá 31. maí 2022. Þar segir, með leyfi forseta: „Fyrir liggur samkvæmt þinglýstum leigusamningum frá apríl 2020 til apríl 2022 að raunhækkun húsaleigu hefur ekki orðið á því tímabili.“ - raunhækkun húsaleigu hefur ekki orðið á því tímabili - „Húsaleiga hefur á því tímabili aðeins hækkað um tæp 10%, en laun um 17% og íbúðaverð um 39%.“ Mér láðist að skoða þróun vísitölu neysluverðs á þessum tíma en hún er í öllu falli alveg örugglega ofan við þau 10% sem þarna eru tilgreind sem meðalhækkun í þeim þinglýstu samningum sem tiltækir eru frá apríl 2020 til apríl 2022, sem sagt á tveggja ára tímabili. Ég held að það sé margra hluta vegna, kannski sérstaklega gagnvart hagsmunum leigjenda, mikilvægt að umræðan um þessi mál sé byggð á staðreyndum. Það verða alltaf þessi mál sem ofbjóða mörgum og jafnvel flestum, en þau þarf að skoða sérstaklega. En ef við skoðum heildarstabbann, þessa rúmlega 10.000 leigusamninga sem er þinglýst á hverju ári - mig minnir að matið sé það að á markaðnum í heild séu rétt um 20.000 íbúðareiningar í útleigu, þar af eru 60%, eins og ég segi, einstaklingur að leigja einstaklingi. Mér skilst að stóru leigufélögin, ég skil það svo, einkareknu leigufyrirtækin, haldi á ríflega 15% á leigumarkaðnum eins og hann er núna. Það er nú allt umfang þeirra félaga sé horft til heildarinnar. Þess vegna verðum við að passa okkur á að setja ekki og forma ekki hér regluverk sem letur fólk til að leigja út aukaíbúðina, hvort sem hún er í kjallara í einbýlishúsi eða aukaíbúð sem einhverra hluta vegna hefur verið til staðar, t.d. í eigu landsbyggðarfólks sem átti börn í skóla í Reykjavík og fleira slíkt. Við verðum að koma málum þannig fyrir að við letjum ekki fólk til að leigja út þessar aukaeiningar með óþarfa skriffinnsku, eftirliti og þar fram eftir götunum. Ég held að líkurnar á því að íbúðir verði settar til annarra nota en í langtímaleigu til einstaklinga aukist mjög með þeirri nálgun sem hér er lögð til. Valkostirnir eru ýmsir. Ein leiðin er auðvitað sú að láta hana bara standa auða. Önnur leið er að setja hana í skammtímaleigu eins og Airbnb og ekki gagnast það þeim sem eru í mestum vandræðum á leigumarkaði. Þriðja leiðin er að gera þetta með einum eða öðrum hætti svart. Það er auðvitað hlutur sem við þekkjum að hefur viðgengist og hefur gert lengi og það er ekkert í þessu sem breytir því. Svo er annað í nálguninni sem viðhöfð er í þessu frumvarpi. Það er tilhneiging til þess að nálgast leigusala dálítið eins og glæpamenn. Mér þykir hann miður sá tónn sem mér finnst heyrast hér í gegn. Eins og segir í umsögn Húseigendafélagsins, með leyfi forseta: „Með þessu frumvarpi virðist stefnt að því að meðhöndla leigusala sem viðsjárverða glæpamenn sem þurfi að hafa í ströngum lagaböndum undir hörðu og altumvefjandi og alsjáandi eftirliti Stórabróður eða „leigulöggu“ með refsivönd á lofti og sektar til hægri og vinstri.“ Það er auðvitað ekki annað hægt en að benda á þau sektarákvæði sem hér eru innleidd, sem eru auðvitað býsna rífleg. Sektir geta numið allt að 1 milljón króna og er það mat Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar hve há sektin er hverju sinni. Ég vek sérstaka athygli á því að ekki er horft til þess hvort brot á skráningarskyldu hafi verið af gáleysi eða af ásetningi. Þetta er kannski sá tónn sem mér þykir vera undirliggjandi í frumvarpinu öllu og mér þykir hann ekki góður. Ég hef áhyggjur af því að hann vinni til lengri tíma, og efnisatriði málsins mörg hver, gegn hagsmunum leigjenda. Því góða í þessu frumvarpi, jákvæðu markmiðunum, væri hægt að ná fram með öðrum hætti, því er hægt að ná fram úr þessum 10.000 leigusamningum sem er þinglýst árlega. Það er sennilega í fáu tilliti hægt að nálgast betri gögn til að glöggva sig á stöðu markaðar en einmitt þessi. Staðan er vissulega snúin á húsnæðismarkaði og sérstaklega snúin á leigumarkaði, en við verðum að leysa réttu vandamálin. Við verðum að greina hver þau eru, hvað skiptir mestu máli og ganga til þess verks að leysa þau. Stóra vandamálið, og það blasir auðvitað við okkur öllum sem hér erum, er of lítið framboð. Hvers vegna skyldi nú framboðið vera of lítið? Það er m.a. vegna þess að árum saman hefur verið mjög erfitt um vik fyrir verktaka að fá lóðir til að byggja fjölbýlishús á suðvesturhorninu. Það er bara þannig. Ég hef stundum gert grín að því að ég reikni með því að einn daginn geri bæjarstjórnir Akraness og Árborgar Dag B. Eggertsson að heiðursborgara, því að það hafa sennilega fáir ýtt með meira afgerandi hætti undir vöxt þeirra sveitarfélaga en borgarstjórinn í Reykjavík. En að öllu gríni slepptu þá er það þannig að það eru miklu augljósari, aðgengilegri og áhrifaríkari aðgerðir sem er hægt að ganga til til að bæta stöðuna á leigumarkaði en það að þenja út báknið með þeim hætti sem hér er áætlað og fara miklu meira íþyngjandi leið til að draga fram glögga mynd af stöðu á markaði. Ég ítreka það sem ég kom inn á áðan að ég hef áhyggjur af því að þessi nálgun dragi raunverulega úr framboði á leiguhúsnæði á markaði. Það er örugglega ekki markmið neinna sem í þessum sal sitja. Og ég bara ítreka: Það er hægt að ná þeim jákvæðu markmiðum sem talað er fyrir í þessu frumvarpi fram með miklu minna íþyngjandi og kostnaðarminni hætti en hér er lagt til. Síðan er auðvitað prinsippatriði í þessu. Leigusamningar eru auðvitað einkaréttarlegs eðlis og sú skráning sem hér er áætlað að viðhafa er þeirrar gerðar að ég hefði talið hana þurfa miklu ígrundaðri umræðu hér í þinginu og hér í þessum sal, ekki bara í þingnefndinni þar sem níu af 63 þingmönnum sitja. Við sem hér sitjum hefðum öll þurft að leggja orð í belg í þeim efnum. Það er ákveðinn kostur að halda við prinsipp. Ég hefði haldið að þeir sem teljast hægra megin við miðju, í því ríkisstjórnarsamstarfi sem nú er viðhaft, spyrntu fastar við fótum en gert er í þessu máli eins og augljóst má vera. Hér eru breytingartillögur gerðar að frumkvæði meiri hluta hv. velferðarnefndar sem ég held að skipti ekki miklu máli á heildina litið. Það er auðvitað þannig að þó að einstaklingar sem leigja út eina eða tvær íbúðir séu undanskildir - það er verulegt hlutfall þeirra sem leigja út fasteignir á Íslandi en sú kvöð sem snýr að réttindum leigjenda til að njóta húsaleigubóta ýtir þeim leigusamningnum meira og minna öllum inn í þetta skráningarform. Í raun hefur þessi 2. liður breytingartillögu meiri hlutans í nefndaráliti ósköp lítið að segja. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Málið liggur fyrir eins og það er. Ég held að það sé heilt yfir ekki til bóta. Ég held að það væri hægt að ná jákvæðum markmiðum þess fram með mun minna íþyngjandi hætti. Ég held að eins og oft vill verða bendi kostnaðarmat frumvarpsins, þ.e. 6. liður greinargerðar, um mat á áhrifum, til þess að þeir sem þann texta hafa skrifað telji að þetta gerist meira og minna allt af sjálfu sér. Það liggur fyrir að skráning í þennan gagnagrunn verður ókeypis fyrir leigutaka en það er auðvitað þannig að af þessu öllu hlýst kostnaður, t.d. stofnkostnaður sem er undantekningarlaust meiri en gert er ráð fyrir í þessu opinbera umhverfi okkar, því miður. Hér virðist reyndar gert ráð fyrir að hann sé hverfandi ef nokkur, ef við horfum á mat á áhrifum. Síðan er rekstrarkostnaðurinn - ég bara skora á okkur þingmenn að veita athygli setningunni í fjárheimildabeiðnum næsta árs þegar kemur að vinnslu fjárlaga. Þar verður eitthvað bætt í vegna þessa, ég bara fullyrði það. Það kæmi mér mjög á óvart, svo að ekki sé meira sagt, ef svo yrði ekki. Málið er komið á þennan stað og nefndarálit liggur fyrir. Ég held að það sé ekkert annað í stöðunni en að vona að útfærslan verði með þeim hætti að hófsemdar verði gætt, reynt að halda kostnaði í lágmarki, þenja báknið eins lítið út og nokkur kostur er með tilliti til þess sem hér er verið að gera og reyna fyrir alla muni að tryggja að frumvarp þetta gangi í raun ekki gegn því markmiði sem talað er fyrir, sem er að bæta stöðu leigjenda. Það er ýmislegt í þessu máli sem er ekki líklegt að verði til þess ef fram heldur sem horfir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um úrvinnslugjald, nr. 162/2002 (hringrásarhagkerfið, umbúðatafla, reiknireglur, viðaukar). Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og umsagnir bárust. Greint er frá því í nefndaráliti. Nefndarálitið liggur frammi. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um úrvinnslugjald, nr. 162/2002, vegna gildistöku laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um meðhöndlun úrgangs og lögum um úrvinnslugjald, nr. 103/2021, sem öðlast gildi 1. janúar 2023. Málið tengist einnig breytingum sem lagðar eru til í frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2023 (2. mál). Grunnforsenda innheimtu úrvinnslugjalds samkvæmt lögum nr. 103/2021 er að viðaukar við lög um úrvinnslugjald verði uppfærðir og tilteknar breytingar gerðar á einstökum ákvæðum laganna. Í frumvarpinu eru nauðsynlegar breytingar lagðar til á ákvæðum laga um úrvinnslugjald og viðaukum þeirra. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til breytingar á 1. og 19. gr. Í 19. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á viðauka XVIII um álagningarstofn úrvinnslugjalds skv. 2. málsl. 2. mgr. 7. gr. a laga um úrvinnslugjald. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að sérstök vandkvæði væru bundin við innleiðingu ákvæðisins í tölvukerfi innflytjenda. Tíminn fram að gildistöku frumvarpsins væri ekki nægur til þess að hugbúnaðarhúsunum yrði kleift að ljúka þeirri vinnu. Að óbreyttu skapist því hætta á að tregðu gæti í innflutningi fyrstu mánuði ársins. Til þess að tryggja hugbúnaðarhúsunum og Skattinum svigrúm til nauðsynlegra aðlagana á tölvukerfum og prófana leggur meiri hlutinn til að gildistöku 19. gr. frumvarpsins verði frestað um tvo mánuði, eða til 1. mars 2023. Í 1. gr. frumvarpsins er að finna ný tollskrárnúmer vegna gler-, málm- og viðarumbúða. Samhliða frestun á gildistöku 19. gr. er rétt að fresta gildistöku þess ákvæðis einnig. Breytingin hefur ekki áhrif á álagningu úrvinnslugjalds vegna pappa-, pappírs- og plastumbúða, sem fer samkvæmt gildandi 6. mgr. 7. gr. a laga um úrvinnslugjald. Haft var samráð við ráðuneytið, Skattinn, Úrvinnslusjóð og Samtök verslunar og þjónustu við gerð breytingartillögunnar. Þá eru lagðar til minni háttar eða lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunnar. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jóhann Páll Jóhannsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Orri Páll Jóhannsson.

Virðulegur forseti. Ég ætla bara að lýsa þeirri skoðun minni að þetta frumvarp sé mjög mikilvægt. Við höfum verið í mikilli stefnumótun sem tengist tónlist. Við erum með ný heildarlög um tónlist, við erum að setja á laggirnar tónlistarmiðstöð og tónlistarráð. Svo hafa þessar endurgreiðslur varðandi hljóðritun reynst alveg gríðarlega vel og við sjáum að tónlistariðnaðurinn og tónlistin á Íslandi er öll að vaxa og dafna. Mér þykir mjög vænt um þann stuðning sem við höfum verið að fá við þetta frumvarp og við þá stefnu sem við höfum verið að móta.

Forseti. Málið snýst um það að á milli 2. og 3. umr. bárust nefndinni upplýsingar um að það hafi orðið mistök við framlagningu málsins og nokkur orð dottið út sem skýrast þá í þessari tillögu. Ákvæðin varða fresti til greinagerðarskila við áfrýjun og er ætlað að ná fram yfir sumarleyfistíma og jól og páska. Það er mikilvægt að við gerum þessa breytingu hér þannig að málið klárist á réttan hátt.

Herra forseti. Ég vil eingöngu nota tækifærið til að þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd góða vinnu í þessu máli sem á sér langan aðdraganda, hefur áður verið flutt á þingi, tekið tillit til umræðu og umsagna sem þá komu. Ég vonast því til þess að þetta mál marki jákvæðar breytingar í þessum gríðarlega mikilvæga málaflokki fyrir íslenskt samfélag, vísindi og nýsköpun. Ég veit líka að með þeim breytingum sem við erum að samþykkja hér, og erum sammála um í dag, mun umræðan um þessi mál verða meira áberandi á þingi því að hér verður gefin skýrsla um þennan málaflokk með reglulegum hætti. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt til að opna umræðuna um vísindi og nýsköpunarmál hér á Alþingi Íslendinga. Ég segi náttúrlega já.

Herra forseti. Við í Flokki fólksins ætluðum líka að leggja fram breytingartillögur en urðum einhvern veginn hornreka með það, aðeins of sein í partíið. Það hefur gengið svo vel hjá okkur hér í dag en það sem veldur okkur mestum vonbrigðum er í raun það að sjá ekki að tryggðir séu þjónustusamningar sem gerðir hafa verið fyrir hönd fatlaðs fólks, barna og eldra fólks sem hefur þurft að nota og reiða sig á þessa þjónustu. Ég verð að segja fyrir mína parta, eins og ég hef sagt áður, að ég stæði hvorki hér eða væri með mitt lögfræðinám að baki og annað slíkt sem ég hef gert ef ekki hefði verið fyrir þessa þjónustu. Að hafa þetta öryggi 24 tíma sólarhrings og geta stólað á það alltaf hreint hefur algerlega gert mér og mörgum, sem eru í þeirri stöðu að vera sjónskertir og geta ekki bjargað sér sjálfir með því að setjast undir stýri, kleift að taka þátt í samfélaginu. Ég segi náttúrlega nei við þessu frumvarpi og finnst það mjög illa ígrundað eins og margt annað sem hér er á ferðinni.

Virðulegur forseti. Þetta mál sem hæstv. innviðaráðherra hefur nú lagt fram fjórum sinnum, að ég held, er einhvern veginn að komast á lokapunkt sem ég held að margra hluta vegna væri skynsamlegt að fresta um sem nemur einu ári. Það kemur fram breytingartillaga frá okkur í Miðflokknum hér á eftir þar sem þingheimi stendur til boða og óskað er eftir því, sem er í samræmi við það sem leigubílstjórar óskuðu eftir við hæstv. forsætisráðherra fyrr í dag, að gildistökuákvæði frumvarpsins verði frestað til 1. janúar 2024. Ástæða þeirrar tímasetningar er að þá verður um garð gengin endurskoðun sambærilegra breytinga í Noregi sem er í gangi núna. Ég held að það væri skynsamlegt fyrir okkur að leyfa þeirri úttekt að klárast. Frumvarpið liggur þá fyrir samþykkt að öllum líkindum, mér sýnist ég lesa salinn nokkuð rétt, en við værum þá ekki að koma þessari stétt leigubílstjóra og geiranum öllum í óvissuástand sem væri hægt að forðast með því að læra af úttekt nágranna okkar í Noregi sem klárast núna á vormánuðum 2023.

Herra forseti. Það hefur vakið athygli hversu lítill vilji virðist vera til staðar hjá stuðningsmönnum þessa máls að verja það hér í ræðustól. Í 2. umr., meginumræðu um málið, kom enginn til að verja málið nema sá sem þurfti að mæla fyrir nefndaráliti. Það hefur ekkert verið hlustað á leigubílstjóra og sjónarmið þeirra, að því marki að þegar þeir reyndu að fá fund í innviðaráðuneytinu til að ræða þeirra stöðu, að verið væri að leggja niður starfsgrundvöll þeirra og Framsóknarflokkurinn væri að vega að samvinnufélögum leigubílstjóra, þá var skellt á þá. Lokað var á þá og formaður Bandalags íslenskra leigubifreiðastjóra látinn bíða úti í 11 stiga frosti í þrjú korter án þess að fá fund. Það er ekkert hlustað og ekkert reynt að verja málið. Gefur það ekki tilefni til þess að staldra aðeins við og bíða lengur með að ráðast í það að leggja í raun af heila starfsstétt?

Virðulegur forseti. Hér leggjum við til að gildistökuákvæði frumvarpsins verði frestað til 1. janúar 2024. Meiri hluti nefndarinnar sem fjallar um málið hefur þegar gert tillögu, sem samþykkt var hér í gær, um að fresta gildistöku frá 1. janúar 2023 til 1. apríl 2023. Við erum því að leggja til viðbótarfrestun upp á átta mánuði, það er nú allt og sumt, til þess að gefa stjórnvöldum svigrúm til að leggja mat á niðurstöðu þeirrar vinnu sem er í gangi í Noregi núna og klárast á vormánuðum. Það er miklu líklegra til farsældar að læra af þeirri niðurstöðu heldur en að gera þessar grundvallarbreytingar og ætla síðan að skoða afleiðingarnar eftir á.

Forseti. Sameinuð stöndum vér, sundruð föllum vér, sagði einhver góður Vestfirðingur. Við höfum sameinast um þá tillögu að setja dagsetningu á endurskoðun á lögunum. Í nefndaráliti meiri hluta vildum við að fylgst verði með framvindu mála strax eftir gildistökuna og áhrif hennar metin, við vorum með nokkra punkta sem við vildum leggja áherslu á. Við viljum áfram leggja áherslu á að fylgst verði vel með framvindu mála strax eftir að þetta tekur gildi 1. apríl á næsta ári. Ég er á þessari tillögu ásamt hv. þingmönnum Þórunni Sveinbjarnardóttur og Andrési Inga Jónssyni.

Herra forseti. Það eru ekki falleg skilaboð frá Alþingi að það eigi að samþykkja þetta frumvarp hér rétt fyrir jól, að það skuli eiga að stíga það skref að leggja af starfsgrundvöll heillar stéttar á einu bretti, starfsstéttar sem miklar kröfur hafa verið gerðar til, sívaxandi kröfur og aukinn kostnaður á undanförnum árum. Aðrar stéttir hafa ekki mátt þola þetta en ég vona að fólk í öðrum stéttum samfélagsins fylgist með þessu því að ef þetta verður fordæmið er verið að opna á möguleika stjórnvalda á að kippa grundvellinum undan starfsemi fjölmargs annars fólks í samfélaginu. Menn nefna það að það sé vöntun á leigubifreiðum á háannatímum en á hvaða öðrum sviðum er brugðist við slíku með því að leggja starfsstéttina af. Leigubílstjórar hafa verið reiðubúnir til þess að vinna með stjórnvöldum að því að bæta ástandið eins og mögulegt er. En viljinn til að hlusta er enginn og birtist svo í sjónvarpinu í því að dyrunum er bókstaflega skellt á formann stéttarfélags leigubílstjóra. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Með samþykkt þessa frumvarps í dag erum við að auka þjónustuna, gera hana fjölbreyttari, auka val um að fólk geti stundað þessa atvinnu í hlutastarfi. Ég spyr þingheim: Er það ekki dálítið sérstakt að ríkisvaldið sé að skikka menn til þess að vera í fullu starfi við þessa grein? Varðandi áhyggjur manna af Uber og af því að farveitur komi hingað inn þá er það einfaldlega þannig að ef þær standast sömu kröfur og önnur fyrirtæki á Íslandi þá geta þær starfað hér. Það er ekki á þeim forsendum sem þær hafa starfað erlendis, þær þurfa að sætta sig við íslenskar reglur. Varðandi umræðuna um Noreg þá eru Norðmenn að skoða það að breyta í þá átt sem er í þessu frumvarpi. Þeir gengu sem sagt lengra í sínum breytingum og eru að spóla til baka. Í þessu frumvarpi var lagt til að fara málamiðlunarleið, hlustað á sjónarmið leigubílafyrirtækjanna og félaganna á sínum tíma og eftir fjögur ár, sem eðlilega var frestað að takast á við í Covid, erum við að ljúka þessu hérna. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir góða vinnu í þessu máli en það hefur tekið töluverðum breytingum í meðhöndlun nefndarinnar, bæði í fyrri umfjöllun og aftur núna. Það sem við höfum haft að leiðarljósi í nefndinni var það að auka þjónustu og tryggja öryggi neytenda og um leið að bæta kjör þeirra sem starfa í greininni. Það voru þau markmið sem við höfðum að leiðarljósi við vinnslu á þessu frumvarpi og ég held að það hafi tekist vel til. Við heyrðum vissulega áhyggjur leigubifreiðastjóra og fleiri aðila. Við settum því skýrt í okkar skilaboðum til þingsins og ráðherra að það ætti að fylgjast með vissum atriðum eins og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir kom hér inn á áðan. Ég tel mikilvægt að þótt við höfum sett dagsetningu inn í frumvarpið, hvenær ætti að endurskoða lögin, þá byrji endurskoðunin strax og þau taki gildi og að fylgst verði með öllum þessum atriðum samhliða því að þau taka gildi og svo kemur endurskoðun í framhaldi af því. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál og greiði því atkvæði mitt. Hérna er um að ræða heilbrigt skref í frjálslyndisátt, heilbrigt skref í átt að aukinni þjónustu við almenning í landinu, frekar feimið frelsismál því að það hefði mátt stíga stærra skref. Ég ætla bara að segja hérna inni, vegna þess að það var verið að tala um það hvaða orð heyrðust ekki hérna inni, að ég sakna þess af hálfu þeirra sem tala gegn þessu máli að þeir taki sér orðið neytendur í munn. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn Miðflokksins óska eftir fleiri stuðningsmönnum við málið hér á þingi en mér heyrist þeir nú vera mjög margir. Þeir tala fyrir leigubílaþjónustu hér á landi sem felur í sér stöðnun og skort á nýsköpun sem kemur helst niður á neytendum en líka bílstjórunum sjálfum. Mér þykja þeir stilla hlutunum upp þannig að þeir sem tala fyrir auknu frelsi þurfi að færa fram bestu rökin fyrir því af hverju það ætti að auka frelsi. Það er nú þannig að þeir sem ætla að tala hér fyrir því að viðhalda forneskjulegum kerfum með takmörkunum og hindrunum þurfa að færa fyrir því mun meira sannfærandi rök en að halda í einokunarkerfi sem þjónar ekki landsmönnum þessa lands, hvorki þeim sem ætla að neyta og nota þjónustuna né tækifærum bílstjóranna og starfsmannanna sjálfra. Ég segi því já við þessu frelsisskrefi af því að ég tel það til hagsbóta fyrir fólk í landinu, bílstjórana sjálfa, starfsgreinina og Ísland í heild sinni.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir nefndi hér áðan að þeir sem hefðu efasemdir um þetta mál tækju sér sjaldnast orðið neytandi í munn í þessu samhengi. Það bendir til þess að hv. þingmaður hafi ekki hlustað á ræður mínar hér við 2. umr. málsins.

Ég játa það.

Hv. þingmaður játar það, en hv. þingmanni til varnar hlustuðu engir stuðningsmenn málsins úr ríkisstjórnarflokkunum á mig heldur, aðrir en hv. framsögumaður nefndarálits. En þeir sem lýsa yfir mestum áhyggjum af þessu máli eins og um það er búið núna, fyrir utan leigubílstjórana sjálfa, eru til að mynda Blindrafélagið sem hefur lýst yfir gríðarlega miklum áhyggjum. Þetta er sá hópur sem er sennilega í viðkvæmastri stöðunni og hefur mesta hagsmuni af því að fyrirkomulag þessarar þjónustu sé með sem öruggustum hætti. Ég nefni þennan eina hóp, þeir eru fleiri, en það er í öllu falli þannig að sá hópur viðskiptavina leigubílstjóra sem er í veikustu stöðunni hefur mestar áhyggjur af því hvernig um málið er búið. Ég segi nei.

Forseti. Hér er vissulega verið að rífa í sundur ákveðna einokun, sem er bara jákvætt, en kerfið sem er verið að setja í staðinn er ekkert svo rosalega gott heldur. Það eiga alveg örugglega eftir að koma fullt af fyrirsjáanlegum annmörkum við það sem hefur verið bent á þannig að ég greiði ekki atkvæði.

Virðulegi forseti. Það er engin dyggð í því fyrir löggjafarþing að buna út lögum að nauðsynjalausu og mér sýnist að það sé einmitt að gerast hér. Verið er að setja hér lög með hálfum huga því að þingið er nýbúið að samþykkja hér áðan að hefja skuli endurskoðun þessara laga eigi síðar en 1. janúar 2025. James Madison var fjórði forseti Bandaríkjanna. Hann var einn af þeim sem komu að samningu stjórnarskrár Bandaríkjanna sem hefur verið höfð að fyrirmynd vestrænna stjórnarskráa síðan. Hann varaði við því að löggjafarþing voguðu sér að reyna að drekkja almenningi í því sem hann kallaði pappírsstormi. Hér er verið að setja lög um heila stétt að því er mér virðist án nokkurra skýrra forsendna. Það gildir nú bara hið fornkveðna að betri er krókur en kelda. Ég vara við því að þetta sé gert og segi nei.

Virðulegi forseti. Við skulum hafa það á hreinu að það er ekki verið að samþykkja þessi lög út af frelsisþrá heldur þveröfugt. Það er verið að samþykkja þessi lög út af rökstuddu áliti frá Eftirlitsstofnun EFTA, frá ESA. Þetta er út af rökstuddu áliti. Íslensk stjórnvöld þora ekki og hafa ekki kjark í sér til að rökstyðja mál sitt, rökstyðja núverandi löggjöf og styðja starfsstéttir í landinu. Það er ástæðan. Þau þora ekki einu sinni að fara með þetta fyrir EFTA-dóminn. Að halda því fram að þetta sé einhver frelsisþrá er bara ekki rétt. Varðandi Noreg þá er Noregur þrisvar sinnum stærra land en Ísland og ekki eru einsleitar reglur í öllu landinu. Það eru aðrar reglur í Ósló en í Björgvin. Það er sérstök reglugerð í Björgvin sem við hefðum getað litið til og Noregur er raunverulega fyrirmynd varðandi strjálbýli á Íslandi. Íslenskt samfélag er strjálbýlt land og ekki jafnstórt og Óslóarsvæðið. Þar búa milljón manns, við erum 370.000 manns. 

Virðulegur forseti. Mig langaði fyrst og fremst að koma hingað upp til að minna á að þetta ágæta mál batnaði í frelsisátt í meðförum þingsins og hv. nefndar sem fór með málið. Ég held að það sé ágætt að við minnum okkur á að við erum fær um það innan þessara ágætu veggja að taka ágæt mál og gera þau enn betri með frelsið að leiðarljósi. Ég held að þetta mál verði samfélaginu öllu, bæði þeim sem starfa við það kerfi sem er okkur öllum nauðsynlegt og öllum sem þurfa að nota það, til góðs. Ég segi því já við þessu máli, herra forseti, og þakka fyrir þessa góðu framför málsins.

Herra forseti. Hér verður hv. þingmönnum tíðrætt um frelsi. Ég verð að segja að eina frelsið sem ég fékk var það öryggi sem leigubílaþjónusta Hreyfils veitir og gefur mér. Hér er líka verið að tala um hugtakið neytendur. Ég veit það ekki. Þessir 600 blindu og sjónskertu einstaklingar frá Blindrafélaginu eru auðvitað engir neytendur og það á bara að jaðarsetja þá eins og venjulega. Ég ætla bara að benda á það að hér ríkir frelsi og hér eru líka fatlaðir og sjónskertir og einstaklingar sem eru með alls konar skerðingar og þurfa á þessari hjálp að halda. Þeir eru líka neytendur. Þeir eru líka fólk, virðulegi forseti. Ég segi nei.

Virðulegur forseti. Ég er sammála sjónarmiðum beggja fylkinga í þessum sal upp að vissu marki. Ég vil frelsi til orða og athafna, ég vil neytendur í fyrirrúmi en ég er í flokki sem berst sérstaklega fyrir þeim sem stundum gleymast í öllum frelsinu og lífsgæðunum. Ég ætla ekki að höggva skarð í Sæland-sextettinn með því að vera beggja vegna eða hlutlaus. Ég ætla að standa með mínum flokki í dag og viðurkenna að þetta mál hefði að líkindum mátt leggja eilítið meiri vinnu í til að tryggja einmitt þá viðkvæmustu hópa sem yrðu hugsanlega utan gátta í þessu eins og ýmsum öðrum samningum sem annaðhvort eru gerðir eða ógerðir. Því stend ég með mínum hópi í dag og segi nei, með fullri virðingu fyrir hinum sjónarmiðunum.

Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um frumvarp sem ég styð, frumvarp um breytingu á húsaleigulögum, og ég ítreka það hér að því er ætlað að vera fyrsta skrefið í endurskoðun húsaleigulaga á kjörtímabilinu með það fyrir augum að bæta húsnæðisöryggi og réttarstöðu leigjenda með traustri lagaumgjörð. En ég kem líka hér til að óska eftir því að draga til baka breytingartillögu meiri hluta, 4. tölulið á þskj. 859, varðandi afmörkun á tíma kærufrests og boða um leið að ég hyggst leggja fram breytingartillögu varðandi kærufrestinn við 3. umr.

Herra forseti. Við breytingar á húsaleigulögum var ætlunin að koma böndum á villta vestrið á leigumarkaði en meiri hlutinn hefur hins vegar gert á frumvarpinu slíkar grundvallarbreytingar sem leiddu til þess að ég óskaði eftir að ASÍ yrði kallað fyrir hv. velferðarnefnd eftir 2. umr., enda hafði ekkert samtal átt sér stað um breytingarnar við þann hóp. Breytingarnar fella niður skráningarskyldu helmings alls leiguhúsnæðis á markaði en breytingartillögunni var af hálfu fulltrúa ASÍ lýst sem blautri tusku í andlit þeirra. Hins vegar var líka breyting á styttri kærufresti leigjenda sem hefur nú verið afturkölluð. Hin mikla áhersla á skráningarskyldu hefur misst marks þegar helmingur leiguhúsnæðis er undanskilinn. Þrátt fyrir hvata fyrir leigjendur sjálfa að skrá samninga vegna húsnæðisstuðnings getur leigjandi ekki gert slíkt í óþökk leigusala þegar skráningarskyldan er fallin niður. Leigjandinn, sem eðlilega er í viðkvæmri stöðu, er ekki í neinni aðstöðu til þess að mótmæla því. Við í Samfylkingunni munum greiða atkvæði gegn þessari skaðlegu breytingu og af þeim sökum sit ég hjá við breytingar almennt.

Virðulegi forseti. Mig langar að standa með Samtökum leigjenda. Það má segja að fjallið hafi tekið jóðsótt og fæðst hafi lítil mús. Eftir fjögurra ára vinnu sérfræðinga og kjörinna fulltrúa ásamt samvinnu hundruða einstaklinga, tveggja átakshópa og samningum við verkalýðshreyfinguna, ásamt stanslausum neyðarópum leigjenda, leggur ráðherra til að innra starf Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar verði bætt. Með þessu frumvarpi hefur ráðherra ekki bara svikið öll sín fyrir loforð heldur einnig snúið markmiðum þess á haus og er því nú ætlað að styrkja stöðu leigusala, lögfesta sjálftöku þeirra og gefa áður óþekkt viðmið við hugtakinu sanngirni. Þannig mun húsaleiga hækka meira en áður og mun öll sú hækkun eingöngu vera á forsendum leigusala eins og mælt er fyrir í frumvarpinu. Verði þetta frumvarp samþykkt mun það eingöngu styrkja gangverk núverandi fyrirkomulags á leigumarkaði. Það fyrirkomulag er síhækkandi húsaleiga langt umfram verðlag, viðvarandi skortur á húsnæði til kominn vegna yfirburðarstöðu leigusala, fullkomið réttleysi og húsnæðisóöryggi leigjenda. Þetta frumvarp gengur því þvert á upphaflegt markmið ráðherra um að bæta réttarstöðu leigjenda og draga úr íþyngjandi húsnæðiskostnaði þeirra. Flokkur fólksins getur því ekki stutt þetta frumvarp.

Virðulegur forseti. Hér er eins og oft vill verða verið að fara flókna leið að þeim markmiðum sem eru jákvæð í þessu frumvarpi. Það virðist vera sérstakt markmið í sjálfu sér að þenja út báknið og menn virðast hafa reynt að sannfæra sjálfa sig um að ekkert af þessu myndi kosta neitt. Það eru sjónarmið sem snúa að einkaréttarlegum samningum sem þarna á að hefja mikla skráningu á. En það sem ég held að skipti mestu máli er sá tónn sem sleginn er í þessu frumvarpi þar sem leigusalinn er settur í eitthvert hlutverk ómennis, ef svo má segja, þegar staðreyndin er sú að milli 50 og 60% leigusamninga á markaði eru gerðir á milli einstaklinga. Stóru leigufélögin, sem kannski mest hefur verið rætt um í fjölmiðlum undanfarnar vikur, eru ekki nema rúmlega 15% af markaðnum. Ég held að við séum að fara mjög íþyngjandi leið og það væri hægt að ná fram þeim markmiðum sem eru góð í frumvarpinu með miklu minna íþyngjandi hætti. 

Herra forseti. Ég get aðeins sagt að ég er virkilega döpur yfir þessu frumvarpi. Ég get ekkert annað sagt. Það er í engu verið að reyna að koma í veg fyrir það brjálæði og þá græðgisvæðingu sem er hér úti um allt á leigumarkaðnum, í engu verið að hlusta á þær þúsundir og aftur þúsundir einstaklinga sem geta ekki lengur staðið undir þessari brjálæðislegu okurleigu sem er verið að leggja á þá. Samt sem áður erum við að fá það í beinni útsendingu hér dag eftir dag og ég persónulega að fá fullt af sögum frá fólki sem er hágrátandi og getur ekki greitt húsaleiguna sína. Ég skil það ekki, ég hélt kannski að það yrði einhver meiri vilji til þess að taka utan um markaðinn og koma einhverju skikki á hann þannig að þetta væri ekki bara í eina áttina en það er eins og venjulega, það er alltaf sá stóri sem byggt er undir og tryggt á kostnað þess sem er í rauninni minni máttar í samningssambandinu og í þessu tilviki er það leigjandinn. Ég segi því: Það verður að koma einhver bragur á þetta, eins og t.d. tillaga Flokks fólksins um að koma með 4% þak næsta árið á þessa leiguhækkun sem eru efri vikmörk Seðlabankans í verðbólguviðmiðum.

Virðulegi forseti. Það er margt gott og nauðsynlegt við þetta frumvarp sem var hluti af lífskjarasamningunum en við afgreiðslu þessa máls hefur verið mjög mikið samráðsleysi við hagsmunaaðila sem við funduðum reyndar með fyrir mjög stuttu. Það eru nokkrar athugasemdir sem hafa verið gerðar t.d. varðandi það að fella skráningarskyldu helmings leiguhúsnæðis á almennum leigumarkaði eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kom hér á framfæri og ég ætla að taka undir með henni. Mér finnst þó mikilvægt að taka fram að ég fagna þeirri breytingartillögu, sem verður síðan dregin til baka, varðandi kærufrestinn. Það er æskilegt að miða við hvernig það er í stjórnsýslulögum og breyta því úr einum mánuði í þrjá mánuði. Ég mun greiða atkvæði með því. En annars finnst mér mikilvægt að hv. velferðarnefnd passi upp á þetta næst og hafi samráð við viðeigandi aðila áður en að því kemur að greiða atkvæði um málið.

Herra forseti. Við erum hér með mál sem ýmislegt jákvætt er í og er ætlað að bæta rétt leigjenda á markaði, mál sem er löngu tímabært og búið að vinna töluvert lengi að. Ég get eiginlega ekki orða bundist þegar ég skoða þennan bækling sem breytingartillögur meiri hluta velferðarnefndar eru, breytingartillögur sem komu fram í gærkvöldi og er enn þá verið að breyta. Þegar maður rennir hratt yfir þetta þá er þetta meira heldur en sjálft málið. Að standa síðan hér og vera að gera okkur það að greiða atkvæði og klára málið núna - ég verð að segja að ég er greinilega bara eftirbátur hér hvað varðar meðalgreind í salnum, ég treysti mér ekki til þess. Eins mikið og ég myndi vilja styðja mál þar sem sannarlega væri verið að bæta rétt leigjenda á markaði þá er þessi umbúnaður þess eðlis að ég sé mér ekki fært annað en að sitja hjá ef á að afgreiða málið í þingsal núna.

Frú forseti. Það kom fram ákveðið sjónarmið varðandi persónuvernd og gagnsæi í umfjöllun þessa máls þar sem þinglýsing á ákveðnum húsum eða ákveðnu húsnæði gæti gefið beinar upplýsingar um heilsufarsaðstæður þeirra sem leigja það. Það er ekki eitthvað sem á að geta gerst en að sama skapi getur skráningarleysi slíkra íbúða einnig gefið sömu upplýsingar, þ.e. göt í upplýsingunum, að fólk viti að á ákveðnum stað er leiguhúsnæði en þar er enginn þinglýstur leigusamningur, það getur gefið nákvæmlega sömu upplýsingar og ef þar væri þinglýstur samningur. Ég gerði þær ábendingar að þetta væri atriði sem þyrfti að huga að til að gefa ákveðið nafnleysi í hverfi t.d., til þess að passa upp á það að gagnsæisvinkillinn sem er núna aðgengilegur í gegnum þinglýsingar, en kannski með of miklum upplýsingum varðandi persónuvernd, sé tryggður.

Forseti. Húsnæði er grundvallarþáttur í lífi hverrar manneskju og mikilvæg félagsleg réttindi. Eins mikilvægt og það er að Alþingi sé að vinna lagabálk um stöðu leigumarkaðarins, leigusala og leigutaka, þá verð ég að taka undir orð Hönnu Katrínar Friðriksson um að það er mjög óþægilegt að sjá allar þær breytingartillögur sem komu fram hérna á lokametrunum í gærkvöld og það er verið að boða frekari breytingar. Við erum hér sem þingheimur í blindflugi um það hvað við erum að samþykkja. Af þeirri ástæðu, af því að lagasetning snýst ekki bara um markmiðið heldur inntak lagasetningarinnar og hver líkleg áhrif eru, greiði ég ekki atkvæði. Ég treysti mér ekki til að blessa þessi vinnubrögð.

Virðulegur forseti. Ég styð í grunninn þá hugmyndafræði sem er verið að vinna eftir í þessu frumvarpi. Ég styð að verið sé að auka gagnsæi og verið að gera ungu fólki t.d. kleift að nálgast upplýsingar sem geta hjálpað því að átta sig á hver hin raunverulega húsaleiga ætti að vera, svona sirka, hjálpa ungu fólki sem er að koma inn á markaðinn að láta ekki t.d. okra á sér. Þess vegna hef ég tekið þátt í þessari vinnu í nefndinni með jákvæðu hugarfari. Aftur á móti leið mér ekkert mjög vel þegar ég sá þessa breytingartillögu sem verið var að gera í gærkvöldi, sérstaklega þá sem er að fara að undanskilja stóran hluta þeirra aðila sem eru að leigja á markaði, undanskilja þá frá því að skrá eignir í þennan húsaleigugrunn sem á að vera verkefni til að nálgast upplýsingar þannig að mér líður ekki vel yfir þessu núna. Ég held að ég styðji frumvarpið en ég mun greiða atkvæði gegn þessari breytingu sem undanskilur stóran hluta leigusala á markaði.

Virðulegur forseti. Með þessari breytingartillögu er verið að þrengja ákvæði um hverjir þurfi að skrá leigusamninga og að það verði bara bundið við stóra leigusala eins og leigufélögin. Ég skil ekki tilganginn með því. Af hverju í ósköpunum á ekki að skrá alla leigusamninga? Þetta ákvæði missir algjörlega marks ef verið er að undanskilja stóran hluta leigumarkaðarins og ýtir hreinlega undir svarta starfsemi og þá um leið væntanlega skattsvik. Það þarf að koma böndum á allan leigumarkaðinn, ekki bara hluta hans. Þess vegna segjum við í Flokki fólksins nei við þessari breytingartillögu.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni greiðum atkvæði gegn þessari tillögu. Tilgangurinn með breytingunum var góður, að búa til meira gagnsæi á markaðnum þannig að leigjendur hefðu meiri og betri yfirsýn yfir verðmyndun á markaði en með þessari tillögu er verið að undanskilja a.m.k. helming markaðar ef ekki meira, sem gerir það að verkum að stórir þátttakendur, stórir leigusalar, munu stýra verðinu á markaðnum. Það eru einu skilaboðin sem berast út. Þetta er ekki góð tillaga, og eins og ASÍ sagði á fundi hv. velferðarnefndar blaut tuska í andlit þeirra.

Virðulegi forseti. Þarna erum við að mæla með því að fellt verði út ákvæði sem snýr að því að festa í sessi markaðsleigu. Við höfum á undanförnum dögum séð hvaða áhrif markaðsleiga og þetta villta vestur sem ríkir á leigumarkaði hefur á leigumarkaðinn. Hér er verið að festa það í sessi, þetta villta vestur sem er búið að vera þar, og kalla það sanngirni. Þess vegna þarf að fella þessa grein út úr frumvarpinu eins og breytingartillagan mælir til um.

Virðulegi forseti. Í lögunum virðist sem leigjendur séu almennt lítið upplýstir um forgangsrétt leigjenda til áframhaldandi leigu að umsömdum leigutíma loknum og að við endurnýjun samnings skuli leggja til grundvallar að fyrri leigufjárhæð sé sanngjörn, samanber meginreglu 37. gr. laganna, og verði sá sem vefengir það að sýna fram á annað. Þar sem sá réttur er háður því skilyrði að leigjandi tilkynni leigusala a.m.k. þremur mánuðum áður en leigusamningur rennur út ef hann vill nýta sér hann er hætt við að leigjendur geti farið á mis við þetta tækifæri. Er því lagt til að í lögunum verði kveðið á um skyldu leigusala til að upplýsa leigjanda um þann rétt og skilyrði hans við gerð leigusamnings og hafi sú skylda verið vanrækt framlengist tilkynningarfrestur leigjanda allt fram til loka leigutímans.

Herra forseti. Hér gefum við stjórnarflokkunum tækifæri til að klóra aðeins í bakkann og sýna vilja í verki, að reyna að koma böndum á þetta brjálæði á leigumarkaði þótt ekki væri nema á komandi ári. Þetta er bráðabirgðaákvæði sem felur það í sér að leiguna megi eigi hækka meira en um 4% á árinu 2023. Við erum að miða hér við efri vikmörk Seðlabankans hvað varðar verðbólgu. Þetta mun hafa í rauninni þau áhrif út í kerfið okkar að draga úr þenslu og um leið væri þetta ágætistæki til þess einmitt að vinna gegn verðbólgunni, svo ég tali nú ekki um gæskuna sem það sýndi leigutökum sem eru gjörsamlega, margir hverjir, að sligast undan þeim álögum sem á þau eru lögð af leigusölum sem í rauninni svífast einskis hér í ótrúlegri græðgi, maður hefur varla séð annað eins. Ég segi já.