Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 639 að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. um framtíð rásar tvö. Ríkisútvarpið hóf útsendingar á rás tvö 1. des. 1983. Þar með var landsmönnum boðið upp á val milli tónlistarútvarps og hefðbundinnar dagskrár Ríkisútvarpsins sem nú nefnist rás eitt. Með útvarpslögum nr. 68/1985 var einkaréttur Ríkisútvarpsins afnuminn og öðrum aðilum veitt leyfi til útvarps. Útvarpsstöðvar í einkaeign hófu hljóðvarpsútsendingar á þéttbýlustu svæðum landsins á s.l. hausti. Þessar stöðvar byggja afkomu sína að mestu eða öllu leyti á auglýsingatekjum. Það er ljóst að með tilkomu þeirra hafa tekjur Ríkisútvarpsins minnkað þar sem auglýsingatekjurnar, sem það sat eitt að áður, skiptast nú á fleiri hendur. Hlutverk Ríkisútvarpsins er að standa vörð um tungu okkar og menningu og það hefur það gert í áratugi. Það er eign landsmanna allra og þjónar öllum jafnt hvar sem þeir búa á landinu. Með útsendingum rásar tvö eiga allir landsmenn kost á því að velja úr ólíku útvarpsefni á sama tíma. Og nú er fyrirhugað að rás tvö hefji útsendingar allan sólarhringinn um miðjan þennan mánuð og er það vel. Sólarhringsútvarp er réttlætismál ekki síst vegna þeirra mörgu sem vinna á vöktum og eiga þess ekki kost að hlusta á útvarp á hefðbundnum útsendingartíma. Það er líka mikilvægt öryggisatriði í svo stóru og strjálbýlu landi að geta náð til allra til sjós og lands en það er unnt með dreifikerfi Ríkisútvarpsins sem nær um landið og miðin. Við verðum að standa vörð um hag Ríkisútvarpsins og varast að sökkva í sama fen og ýmsar þjóðir sem búa við margar útvarpsstöðvar. Þar hafa gæðakröfurnar verið litlar sem engar og allar stöðvarnar hafa lagst í sömu lágkúruna. Ríkisútvarpið á að veita einkastöðvunum aðhald með vandaðri dagskrá, bæði á rás eitt og rás tvö. Það á fortakslaust að vera metnaður Ríkisútvarpsins að reka vandað tónlistarútvarp. Ýmsar blikur eru nú á lofti varðandi framtíð Ríkisútvarpsins. Menn sem eiga að standa vörð um hag þess hafa brugðist þeirri skyldu sinni. Þeir hafa lagt til að rás tvö verði seld og úr sömu herbúðum hafa komið tillögur um að afhenda útvarpsstöðvum í einkaeign dreifikerfi rásar tvö. Dreifikerfið er einn þáttur í yfirburðum Ríkisútvarpsins í samkeppni við aðrar stöðvar og svo stór útgjaldaliður að einkastöðvarnar mundu aldrei leggja út í slíka fjárfestingu. Það kostar nefnilega peninga að reka vandað og menningarlegt útvarp, það kostar peninga að ná til allra landsmanna, það kostar peninga að vera sjálfstæð þjóð. Já, það er vegið að Ríkisútvarpinu úr ýmsum áttum og nú síðast héðan frá hinu háa Alþingi þegar Ríkisútvarpið var svipt einum megintekjustofni sínum, aðflutningsgjöldunum. Í frv. til lánsfjárlaga, sem samþykkt var hér á Alþingi í október s.l., var Ríkisútvarpið svipt þessum helsta tekjustofni sínum frá og með byrjun þessa árs. En þó að Ríkisútvarpið hafi haldið þessum tekjustofni til ársloka er halli á rekstri stofnunarinnar árið 1986 150 millj. kr. samkvæmt bráðabirgðalokun ársreikninga. Auk þess eru fjárlög ársins 1987 afgreidd með 103 millj. kr. halla á rekstri Ríkisútvarpsins sem því er gert að bera með einhverju móti. Ríkisútvarp verður aldrei rekið sem gróðafyrirtæki. Til þess er hlutverk þess of stórt og skyldur þess of margar. Þegar fjallað var um útvarpslögin á Alþingi lýstu allir þm. sig . . .

Þm. hefur farið langt fram úr tilskildum tíma.

Ég mun ljúka máli mínu. Ég vitna í orð hæstv. menntmrh. þar sem hann var kjörinn maður janúarmánaðar í morgunþætti rásar tvö. Þar sagði hann, með leyfi herra forseta: "Staða Ríkisútvarpsins verður styrkt, ég mun sjá til þess." Að lokum, hæstv. menntmrh., það þarf fé til að reka útvarp. Rás tvö leitar á svipuð mið og einkastöðvarnar. Spurning mín er: Er rás tvö hjá Ríkisútvarpinu ætlað að keppa við útvarpsstöðvar í einkaeign?



Herra forseti. Samkvæmt útvarpslögum nr. 68/1985, 16. gr. þeirra laga, skal Ríkisútvarpið senda út til landsins alls og næstu miða tvær hljóðvarpsdagskrár og minnst eina sjónvarpsdagskrá árið um kring. Með vísan til þessa ákvæðis laga verður litið á rás tvö, aðra hljóðvarpsdagskrá Ríkisútvarpsins, sem órjúfanlegan hluta af heildardagskrá þess. Eins og kom fram í máli fyrirspyrjanda hóf rás tvö starfsemi sína 1. desember 1983 og er nú svo komið með fjölgun stöðva hringinn í kringum landið að rásin heyrist í öllum þéttbýlisstöðum og á langflestum sveitabæjum, þótt enn skorti nokkuð á, en unnið er fullum fetum áfram að framkvæmdinni. Við upphaf rásar tvö var mörkuð sú stefna að hún skyldi rekin af auglýsingatekjum einum og þá með vísan til þess að þá átti að vísu meiri hluti þjóðarinnar kost á að heyra til hennar en ekki allir landsmenn og því þótti það óeðlilegt að rásin yrði rekin fyrir afnotagjöld sem allur landslýðurinn greiddi. Auk þess þótti fýsilegt að rás tvö stæði þannig á eigin fótum og ekki þyrfti að ætla til hennar hluta af afnotagjaldi sem runnið hefur til rásar eitt og sjónvarpsins og farið hríðlækkandi á undanförnum árum að raungildi og sem hlutfall af heildartekjum Ríkisútvarpsins. Vegna samkeppni við nýjar útvarpsstöðvar hefur dregið úr auglýsingamagni á rás tvö undanfarna mánuði. Þess má þó geta að árið 1986 komst rásin vel af og átti afgang af rekstri sínum, en þá námu brúttótekjur af auglýsingum rúmum 53 millj. kr. Nú fer fram endurskoðun á dagskrárstefnu rásar tvö, eins og kunnugt er, og má ætla að þær breytingar sem fyrirhugaðar eru styrki stöðu rásar tvö sem auglýsingamiðils í samkeppni við einkastöðvar. Ríkisútvarpið telur og á að telja það meginskyldu sína að stuðla að jafnari aðstöðu allra landsmanna til að nýta útvarpsefni af margvíslegu tagi. Uppbygging fullkomins dreifikerfis um land allt, sem er dýrt í uppbyggingu og rekstri, miðar að þessu. Með endurskoðun rásar tvö er einnig stefnt að enn skipulegri samræmingu á dagskrá hennar og rásar eitt þegar báðar rásir heyrast um land allt. Mér þykir vænt um að heyra að hv. 9. þm. Reykv. er fylgismaður og stuðningsmaður Ríkisútvarpsins. Það er ég einnig. Ríkisútvarpið hefur gífurlega mikilvægum skyldum að gegna, skyldum langt umfram það sem við getum ætlast til af einkastöðvum. Og við megum hvergi slaka á í þessum efnum, líka vegna þess að við ætlum að beita þessu tæki til þarfa okkar, vegna tungunnar, vegna bókmenntanna, vegna menntunar í landinu. Þar ætlum við að mynda braut fyrir fjarkennslu og enn fleira sem er í undirbúningi. Það verð ég að segja eins og er að þótt á bjáti nokkuð núna má telja að þetta sé vel rekið fyrirtæki af ungum framsýnum mönnum sem ég bind hinar mestu vonir við. Og eins og heyra má á mæli mínu er beint svar við fyrirspurninni að sjálfsögðu já.



Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. menntmrh. er á þeirri skoðun að það beri að styrkja rekstur rásar tvö. Ég bið þingheim að taka vel eftir þeim orðum. Hér stóðu við síðustu fjárlagagerð hörð átök um fjárhag Ríkisútvarpsins, að halda inni hluta af þeim fjármunum sem því bar. Ég er þeirrar skoðunar að það beri að styrkja rekstur rásar tvö með öllum ráðum því að hún nær til alls landsins, hún er nauðsynleg fyrir menningarlega dagskrá í Ríkisútvarpinu og eðlilega verkaskiptingu þar á milli rásar eitt og rásar tvö svo að hún geti háð eðlilega samkeppni við einkastöðvar. Það er nú svo að miðað við það sem ég hef hlustað á einkastöðvar finnst mér þar vera lögð meiri áhersla á magn en gæði og lögð megináhersla á það að útvarpa allan sólarhringinn sem er góðra gjalda vert. Það sem okkur hins vegar vantar er menningarleg og nútímaleg dagskrá sem nær til allrar þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. kærlega fyrir hans svör. Það er mjög ánægjulegt að heyra það hjá honum að framtíð Ríkisútvarpsins virðist vera trygg og staða þess verður styrkt. Mig langar samt til að minnast á það sem kom fram í máli mínu áðan að halli á rekstri stofnunarinnar árið 1986 var um 150 millj. kr. og á fjárlögum ársins 1987 er 103 millj. kr. halli sem Ríkisútvarpinu er gert að bera með einhverju móti. Aðflutningsgjöldin eru ekki lengur Ríkisútvarpsins. Ég treysti því þess vegna að komið verði til móts við þetta ástand í fjármálum Ríkisútvarpsins. Ég þakka hæstv. menntmrh. kærlega fyrir svarið.



Herra forseti. Á þskj. 620 hef ég leyft mér ásamt hv. 3. þm. Vestf., Karvel Pálmasyni, að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. fjmrh.: "Hvernig verður komið til móts við þá öryrkja er keyptu bifreiðir á árinu 1986 og nutu þá mjög skertrar fyrirgreiðslu?" Allt til ársins 1986 nutu öryrkjar umtalsverðrar eftirgjafar af tollum og aðflutningsgjöldum af bifreiðum og höfðu þannig verulegt forskot fram yfir hinn venjulega bifreiðakaupanda. Með almennu verðlækkuninni á bifreiðum í fyrra, sem átti að vera jöfn kjarabót öllum til handa samkvæmt samningum á vinnumarkaðnum, hvarf þetta forskot nær alveg. Á það var þá knúið að með öðrum hætti yrði það forskot tryggt sem gilt hefði áður, réttarbót til öryrkja um áraraðir hyrfi ekki með öllu. Hæstv. fjmrh. vísaði til skorts á lagaheimildum en tók því ekki ólíklega að skoða aðrar leiðir, en ekkert gerðist. Í kjölfarið fluttum við fyrirspyrjendur tillögu hér á þingi um nauðsynlega leiðréttingu á þessum málum. Till. var endurflutt nú í haust en enn bólaði ekki á neinu. Hins vegar bar svo við á dögunum að skyndilega var samþykkt leiðrétting á þessum málum á ríkisstjórnarfundi og ber að fagna því. Enn vantar að vísu að greina nákvæmlega frá hvað um verður að ræða og hversu með skuli farið. Hitt liggur ljóst fyrir að þeir sem nutu nær engrar umframfyrirgreiðslu í fyrra búa hér við mikið misrétti, bæði miðað við fyrri tíð og eins hvað varðar það sem nú er ráðgert. Því er eðlilegt að um það sé spurt hversu með mál þeirra skuli farið því að ég trúi vart öðru en hæstv. ráðh. vilji beita sér fyrir leiðréttingu þeim til handa, ekki síst miðað við orð hans hér í fyrra.



Herra forseti. Á fundi ríkisstjórnarinnar 12. febr. s.l. var samþykkt svohljóðandi tillaga, með leyfi forseta: "Ríkisstjórnin ákveður að fyrirgreiðsla til fatlaðra við bifreiðakaup færist til Tryggingastofnunar ríkisins. Komi tryggingastyrkur í stað tollalækkunar. Miðað skal við að fyrirgreiðsla verði í sama hlutfalli af almennu söluverði bifreiða og var fyrir tollalækkun í febrúar 1986." Jafnframt samþykkti ríkisstjórnin heimild til fjmrh. til þess að afgreiða aukafjárveitingu til að standa undir viðbótarkostnaði Tryggingastofnunarinnar í framhaldi af þessari ákvörðun. 19. febr. skrifaði tolladeild fjmrn. deildarhagfræðingi heilbrrn. bréf um þetta efni með útskýringum a því hvernig þessari fyrirgreiðslu var áður fyrir komið meðan unnt var að beita tollaívilnunum og jafnframt þeirri ábendingu að samráð verði haft við Sjálfsbjörg, landssamband fatlaðra og Öryrkjabandalagið um samningu reglna um hinar nýju greiðslur. Vinna við frekari útfærslu þessarar ákvörðunar fer nú fram í samvinnu þeirra opinberu aðila sem málið varðar. En það er ljóst eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda að með þessari ákvörðun skapaðist nokkurt misræmi á milli þeirra öryrkja sem afla sér bifreiðar eftir að hún kemur til framkvæmda og hinna sem það gerðu undangengið ár eftir að tollalækkanir þær sem urðu á fyrra ári tóku gildi. Og það er einmitt um þann hóp sem fyrirspyrjandi spyrst fyrir um. Svarið liggur ekki endanlega fyrir meðan tillögur hafa ekki verið fullmótaðar. Hins vegar er það mín skoðun, og afstaða þeirra sem um þessi mál fjalla af hálfu ríkisstjórnarinnar, að eðlilegt sé og sanngjarnt að komið verði til móts við þessa aðila með svipuðum hætti og nú hefur verið ákveðið að gera almennt gagnvart þeim sem þessara réttinda njóta. Og þó að tillögurnar séu ekki fullmótaðar á þessu stigi málsins verður reynt að finna leiðir á þann veg að sá hópur sem hér um ræðir geti nokkuð vel við unað.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. svör hans og tel að þau séu fullnægjandi. Svör hans voru um það að komið yrði til móts við þá sem keyptu bifreiðar á árinu 1986 með svipuðum hætti og nú er ráð fyrir gert. Að vísu veit ég ekki nákvæmlega hvernig það er fyrirhugað heldur vegna þess að tillögurnar vantar þar um. En eins og maður hefur skilið það þá er hér verulega komið til móts við öryrkja og á þann veg að ég held sem nægir nokkurn veginn til þess að bæta þeim upp það forskot sem þeir misstu í fyrra. Ég vil hins vegar segja að ég veit um tortryggni ýmissa þeirra gagnvart vísan þessa á Tryggingastofnun ríkisins, ekki vegna þeirrar stofnunar heldur vegna þess að þar er verið að tala um fasta upphæð og menn óttast það eðlilega að með þessar upphæðir verði farið svipað og með ýmsar aðrar, að þær verði skertar á næstu árum og því verði kannske lítið úr þessu nema á þessu ári. Ég skil þennan ótta manna í ljósi ýmislegs af því sem gerst hefur varðandi lagasetningu hér á Alþingi, lögboðin framlög og svo skerðingar á þeim framlögum aftur. En ég vona að svo verði ekki í þessu tilfelli. Ég held að almennt sé býsna mikil ánægja meðal öryrkja með núgildandi kerfi úthlutunar, þó að ekkert sé nú algott, og það hefði átt að halda því að nokkru leyti, þeirri úthlutunarnefnd sem þar er að störfum, m.a. með ágætum fulltrúa fjmrn. þar inn í til þess að sjá um það að þetta kæmi sem jafnast og best niður. Ég geri ekki lítið úr vilja hæstv. ráðh. til þess að leiðrétta þetta, en ég tel einnig að bæði fsp. og tillöguflutningur hér inni á þingi ásamt miklum þrýstingi samtaka fatlaðra hafi hér gert sitt ótvíræða gagn.



Herra forseti. Ég vil taka mjög undir þakkir til hæstv. fjmrh. fyrir hans svör við þessari fsp., en auðvitað í trausti þess að við sjáum þessar reglur tiltölulega fljótt og það verði undinn bráður bugur að því að þær komi til framkvæmda. Það er ekkert vafamál að það eru ýmsir sem renna vonaraugum til þessa þáttar. Það var illa að staðið þegar þessu var breytt á sínum tíma gagnvart þessu fólki og full þörf á því að þar eigi sér leiðrétting stað. Ég vænti þess að hæstv. fjmrh. sjái svo um í áframhaldi að þessu verði þannig breytt að þessir aðilar nái þeim rétti sem þeir a.m.k. höfðu fyrir og best væri auðvitað ef gert væri betur.



Herra forseti. Ég lýsi ánægju minni með þá gjörð að ætla að koma til móts við fatlaða eins og tilgreint er hjá fjmrh. Það mun vera allt að 7% lækkun sem öryrkjar og fatlaðir geta fengið með þessu, en ég legg áherslu á að þær reglur sem verið er að semja komi sem allra fyrst því að það eru margir sem bíða eftir þessari úrbót og því fyrr, því betra til þess að það valdi ekki þeim sem njóta þurfa meiri áhyggjum en ástæða er til.



Herra forseti. Á þskj . 640 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. um íslenskt efni sjónvarpsstöðva í einkaeign. Spurningin er tvíþætt: Í fyrsta lagi. Hyggst menntmrh. beita sér fyrir því að sjónvarpsstöðvum í einkaeign verði gert að flytja íslenskt efni sem ákveðinn hluta af dagskrá sinni? Í öðru lagi. Að ákveðnu hlutfalli þess fjár sem notað er til dagskrárgerðar eða kaupa á dagskrárefni verði varið til innlendrar dagskrárgerðar í því skyni að standa vörð um íslenska menningu? Það er ekki að ástæðulausu að hér er spurt. Nýleg könnun á efni þeirra tveggja sjónvarpsstöðva sem senda út hér á landi sýnir að innlent efni nemur rúmum 47% að meðaltali í ríkissjónvarpinu en aðeins tæpum 13,5% af útsendu efni Stöðvar 2. Samanburðurinn á efni sjónvarpsstöðvanna var gerður frá 28. nóv. til 18. des. í vetur. Hæsta hlutfall innlends efnis í ríkissjónvarpinu var 74%, en hæsta hlutfall innlends efnis á Stöð 2 á þessum tíma var aðeins 34%. Lægsta hlutfall innlends efnis reyndist á Stöð 2 hinn 29. nóv. en þá fór það niður í 3,3% á einum degi, en sem kunnugt er er útsendingartími Stöðvar 2 að jafnaði mun lengri en útsendingartími ríkissjónvarpsins. Í þessari athugun var uppruni erlenda efnisins einnig kannaður og kom í ljós að um 70% af erlendu efni sem ríkissjónvarpið sendi út var engilsaxneskt, þ.e. framleitt í enskumælandi löndum, en 100%, þ.e. allt efnið á Stöð 2, var af þessu sama máls- og menningarsvæði. Fáir halda því fram að erlend áhrif séu vond í sjálfu sér, en finnst mönnum þetta ekki helst til einhæft? Hvaða áhrif skyldi þetta hafa t.d. á ólæs börn sem horfa mikið á sjónvarp, t.d. á málþroska þeirra og hugsun, þegar þau skilja ekki það sem þau sjá og heyra og verða að treysta á myndirnar einar og túlka boðskapinn út frá þeim? Í útvarpslögum, nr. 68 frá 1985, segir í 3. gr., með leyfi herra forseta: "Útvarpsstöðvar skulu stuðla að almennri menningarþróun og efla íslenska tungu." Ég fæ ekki séð að það sé mjög til eflingar íslenskri tungu og menningu þegar innlent efni fer niður í rúm 3% af útsendri dagskrá.



Herra forseti. Það er aðgætandi að í lögum er engin heimild til að skylda eigendur sjónvarpsstöðva til þess að hafa ákveðið hlutfall af íslensku efni í heildardagskrá sjónvarpsstöðvanna, né heldur eru neinar heimildir sem hægt er að skylda eigendur útvarpsstöðva með til að nota ákveðið hlutfall af því fé sem notað er til dagskrárgerðar til að framleiða íslenskt dagskrárefni. Hv. þm. minnast þess að við afgreiðslu laganna frá 1985 var ákvæði um að settur skyldi á fót Menningarsjóður útvarpsstöðva og til hans renna 10% af auglýsingatekjum stöðvanna. Honum er skipuð sérstök stjórn og hún skal deila úr þessum menningarsjóði til sjónvarps- og útvarpsstöðva til framleiðslu á innlendu dagskrárefni. Nú vil ég taka það fram að ég er gagnrýninn á þessa aðferð. Ég hef skipað endurskoðunarnefnd á útvarpslögin, þau gilda til áramóta 1988, og sú endurskoðunarnefnd er að hefja störf. Ég mun leggja til við þá endurskoðunarnefnd að þessi sjóður verði lagður niður. En um leið leita eftir því við stöðvarnar að þær geri samning við menntmrn. um það að verja eigi minna fé en 10% af auglýsingatekjum sínum til þess arna, til innlendrar dagskrárgerðar. Ég sé enga hæfu í því að hafa sjóð sem greitt er í með þessum hætti og sérstaka stjórn sem er að deila út úr honum. Þótt vel kynni að fara úr hendi fer áreiðanlega best á því að stöðvarnar sjálfar ráði yfir þessu fjármagni, en þó með þessum hætti sem ég hef hér greint frá. Það er minn vilji að um leið og afnumin yrðu ákvæðin um starfsemi menningarsjóðsins mundi nást samningur við stöðvarnar um það að þær verðu eigi minna fjármagni til þess arna heldur en þar um ræðir. Ég vil aðeins geta þess í þessu sambandi að í reglugerð um útvarp samkvæmt tímabundnum leyfum er sjónvarpsstöðvum gert skylt að þýða erlent efni og er tilgangurinn með því auðsær, með því á að standa vörð um íslenska tungu. Þetta þykir mörgum hart undir að búa og ákvæðin ströng, en frá þeim verður í engu falli vikið. Ég bendi einnig á í sambandi við þessa fsp. að fjármagn til Kvikmyndasjóðs hefur verið stóraukið og tilgangurinn með því er að efla innlenda kvikmyndagerð. Við þurfum að gera sjónvarpsstöðvunum fært að stunda slíka dagskrárgerð og við ætlum að gera Kvikmyndasjóði fært að styrkja framtaksmenn á sviði kvikmyndagerðar til að stórauka innlenda kvikmyndagerð vegna þess að fátt er sjálfsagt mikilvægara á dögum myndarinnar en að nýta þennan fjölmiðil einmitt til þeirra menningarstarfa sem við þurfum að leggja áherslu á, hvort heldur myndin verður notuð til eflingar tungunni eða til þess að leiða ungt fólk að bókmenntunum okkar o.s.frv. Ég held að það muni koma í ljós að ýmislegt má betur fara í þessum annars framúrstefnulögum sem útvarpslögin voru frá 1985, en ég tek það mjög skýrt fram svo að ekki verði misskilið að ég hef ekki í hyggju að bera fram einhverjar breytingar á þessum lögum þann veg t.d. að þessi menningarsjóður yrði afnuminn fyrr en þá með endurskoðun laganna innan tveggja ára. Þau verða því framkvæmd þann tíma nema eitthvað nýrra bregði við og stoðar varla annað þess vegna en að mæta því að standa skil á því gjaldi sem til þessa sjóðs rennur.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir hans svör við spurningu minni. Ég fagna því, sem kom fram í máli hans, að það hefur verið veitt auknu fé til innlendrar kvikmyndagerðar. Það er mikil þörf á því. En mig langar til að víkja áfram að þessu erlenda efni því að ég var að glugga í kannanir varðandi það þegar ég sá hversu háar hlutfallstölurnar af erlendu efni eru á Stöð 2. Þar kemst það upp í rúm 96% á einum degi. Kannanir í nágrannalöndum okkar sýna að erlent efni í sjónvarpi, t.d. á Norðurlöndum, er yfirleitt innan við 40% af dagskránni og í Bandaríkjunum er það aðeins um 1-2%. Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna lét fyrir nokkrum árum kanna hlutfall erlends efnis í sjónvarpsstöðvum víða um heim og það kom í ljós að hvergi er ástandið eins og á Stöð 2, hvergi er erlenda efnið jafnmikið. Þau ríki sem komast næst Stöð 2 eru Guatemala með 84% og Singapore þar sem 78% sjónvarpsefnis er erlent. Ég vona að þarna verði einhver breyting á.



Herra forseti. Á þskj. 664 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. félmrh.: "Hvað líður framkvæmd ályktunar Alþingis um einangrun húsa frá 21. maí 1981?" Það er óþarfi að vera að rekja tilurð þessarar ályktunar Alþingis og tillögunnar sem varð til þess að þessi ályktun var samþykkt. Ákveðinn byggingameistari hér í bæ hafði mjög beitt sér fyrir úrbótum á þessu sviði með nýrri aðferð sem mjög kom til umræðu þegar tillagan var upphaflega flutt. Ég held að allir hafi verið sammála um að það hafi verið þörf á nýjum vinnubrögðum, bættum aðferðum og betra eftirliti, það færi ekkert á milli mála. Við höfum núna nýleg dæmi enn einu sinni um galla í byggingum og gagnkvæmar ásakanir í kjölfarið kalla á að spurt sé um framkvæmd þeirrar ályktunar kannske alveg sérstaklega sem hér er vitnað til og þeirra umræðna sem þá fóru fram. En ályktunin var endanlega svo, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram rækilega könnun varðandi einangrun útveggja húsa, einangrunaraðferðir, kosti þeirra og galla. Skulu Húsnæðisstofnun ríkisins og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins annast könnun þessa og birta niðurstöður sínar sem fyrst." Í framhaldi af þessu finnst mér rétt að spyrja nánar um framkvæmd þessarar ályktunar, hvað hafi gerst hjá þessum ágætu stofnunum, því að hér er mál sem snertir húsbyggjendur alla mjög verulega og ævinlega er verið að koma inn á með einum eða öðrum hætti úti í þjóðfélaginu hvernig betur megi að standa.



Herra forseti. Sem svar við þessari fsp. vil ég láta koma fram eftirfarandi: Þál. þessi um einangrun húsa var með bréfi, dags. 18. sept. 1981, send Húsnæðisstofnun ríkisins til umsagnar. Svar Húsnæðisstofnunar er dags. 9. febr. 1982. Í svarinu kemur fram að stofnunin telur ekki nægilegt að fram fari könnun á einangrun útveggja einni saman, eins og þál. gerir ráð fyrir, heldur sé nauðsynlegt að könnunin nái einnig til ýmissa annarra húshluta, t.d. húsþaka, lofta, gólfa o.s.frv. Stofnunin mælir jafnframt með því að þessi könnun verði gerð. Ekki verður séð að ráðuneytið hafi á þessum árum aðhafst frekar í málinu. Eftir að ég kom í ráðuneytið voru þessi mál tekin upp að nýju og með bréfi dags. 9. nóv. 1983, sem svo hljóðar, fól ráðuneytið Húsnæðisstofnun að vinna sérstaklega að þessu máli, með leyfi forseta: "Í umræðum um hið háa orkuverð til húshitunar hér á landi utan hitaveitusvæða hefur komið fram að hægt væri að draga verulega úr þessum kostnaði við orkusparandi aðgerðir á íbúðarhúsnæði. Í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins er í 11. gr. lið 7 gert ráð fyrir lánum til orkusparandi breytinga á húsnæði. Tiltölulega lítið hefur verið sótt í þennan lánaflokk. Að mati ráðuneytisins er mjög aðkallandi að stuðla að breytingum á íbúðarhúsnæði til orkusparnaðar, enda er það tilgangurinn með framangreindu ákvæði laganna. Ráðuneytið óskar eftir því að stjórn Húsnæðisstofnunar feli tæknideild að gangast fyrir úttekt á íbúðarhúsnæði í öllum landshlutum utan hitaveitusvæða í þeim tilgangi að fá yfirlit um ástand húsnæðis. Á grundvelli slíkrar úttektar verði gerðar tillögur eða áætlanir í þeim tilgangi að auðvelda húseigendum að hefja skipulegar framkvæmdir til orkusparandi breytinga á íbúðarhúsnæði þar sem þess er þörf. Nauðsynlegt er að leita samvinnu og samstarfs við iðnrn., samtök sveitarfélaga, Rafmagnsveitur ríkisins, Orkubú Vestfjarða og Fasteignamat ríkisins, en allir þessir aðilar ráða yfir möguleika til þess að hraða slíkri úttekt og gera hana marktæka." Í ársbyrjun 1984 komu ráðherrar félagsmála og iðnaðarmála sér saman um að gangast fyrir sérstöku orkusparnaðarátaki til að minnka og jafna húshitunarkostnað. Var stefnt að því að framkvæma endurbætur á eldra húsnæði sem miðaði að bættri einangrun og orkunýtingu. Sérstök þriggja manna verkefnisstjórn var skipuð til að annast yfirstjórn þessa verkefnis. Auk þess var skipuð nefnd til að vera verkefnisstjórninni til ráðgjafar og til að auðvelda samskipti og samstarf við ýmsar stofnanir og aðila sem hlut áttu að máli. Hér var um að ræða Samband ísl. rafveitna, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, Húsnæðisstofnun ríkisins, Orkustofnun, Samband ísl. sveitarfélaga og Samband ísl. rafveitna. Á vegum verkefnisstjórnar hefur farið fram umfangsmikið og margþætt starf sem m.a. hefur verið unnið í samvinnu við Húsnæðisstofnun ríkisins. Komið var upp sérstöku skoðunarkerfi og skoðunarmenn fengu menntun og þjálfun í skoðun húsa og gerð áætlana um framkvæmdir til orkusparnaðar. Samið var tölvuforrit til notkunar í sambandi við þessar skoðanir og úrvinnslu úr þeim. Tekinn var upp sérstakur lánaflokkur hjá Húsnæðisstofnun þar sem veitt eru lán til orkusparandi aðgerða og lán til endurbóta á húsnæði hafa verið stóraukin. Þess má geta að á s.l. ári voru veitt lán í þessu skyni að upphæð 134 millj. kr. Orkusparnaðarátakið var kynnt með sýningum sem haldnar voru um allt land með skipulegum hætti. Þar voru kynntar sérstaklega allar nýjungar og nýr tækniútbúnaður á sviði einangrunar. Var það gert í samvinnu við Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og ýmsa aðra opinbera aðila. Á síðustu árum hefur orðið mikil framþróun á sviði einangrunar húsa og orkusparnaðar og nú liggja fyrir miklar upplýsingar til að byggja á við áframhaldandi vinnu að þessum málum. Ég vil taka það fram í lokin að þessu verkefni hefur verið mjög vel tekið og vel fylgt eftir og má segja að í öllum landshlutum hafi á þessu árabili orðið stórstígar framkvæmdir á þessu sviði sem hafa nýst vel vegna þess að Húsnæðisstofnun hefur verið með tvo lánaflokka í þessu skyni, þ.e. lánaflokk til orkusparandi breytinga á húsnæði og lánaflokk til endurbóta og endurnýjunar á notuðu íbúðarhúsnæði. Ég vænti þess að menn geti verið sammála um að réttir aðilar hafa tekið höndum saman um þetta. Þessu hefur verið tekið með opnum örmum í landshlutum og samtök sveitarfélaga hafa átt sinn þátt í því einnig að vinna skipulega að þessum málum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. svar hans. Það gekk að vísu að mestu leyti út á það orkusparnaðarátak sem gert var og ekki er neitt nema gott um að segja og var reyndar ekki nýtt þó að þar væri aukið við og bætt í sambandi við þau mál, enda veitti ekki af því. Það er hins vegar í mínum huga eftir þessa skýrslu nokkur spurning um hversu þetta átak hefur komið inn á það atriði beint sem við fjölluðum um í tillögunni. Hæstv. ráðh. gat um í sínu svari ýmsar nýjungar sem hafi komið fram og þær hafi verið kynntar mönnum varðandi einangrun, en þó kannske ekki beinlínis varðandi það tiltekna atriði sem við vorum að fjalla um í till., sérstakar nýjungar varðandi gerð útveggja og einangrun þeim tilheyrandi. Það hygg ég að hafi ekki verið gert. Hins vegar skil ég vel að Húsnæðisstofnun ríkisins hafi svarað því til að hún vildi víðtækari könnun á þessu máli þegar hún var búin að fá þetta í hendurnar. Á sínum tíma var það hins vegar vilji Alþingis að breyta þessu úr býsna víðtækri könnun í sinni ályktun yfir í mjög þrönga ályktun, eins og ég las upp áðan, um einangrun húsa. Ég held að það skipti ákaflega miklu máli að hér sé vel til vandað og sú nýjung sem er bitastæð í þessum efnum varðandi nýbyggingarnar alveg sérstaklega sé skoðuð rækilega og reynt að koma henni á framfæri og reynt að greiða fyrir því á allan máta að með því verði ending húsa meiri og viðhald ódýrara, orkusparnaður af því einnig, en það sem hæstv. ráðh. kom inn á og ég hef ekkert nema gott um að segja snertir vitanlega fyrst og síðast eldra húsnæði og það hvernig mætti beita sér fyrir ákveðnum átökum í því efni að spara orku þar sem ég geri ekki lítið úr. Ég held að sú nýjung sem við vorum að fjalla um hér á sínum tíma hafi að vísu fengið vissan stuðning, en þó ekki nægilegan, því að ég veit að þessi aðili á enn þá í erfiðleikum varðandi þetta, en tilraun hans hafi verið þeirrar athygli verð að mönnum hafi verið skylt að reyna að útfæra hana til fullnustu og til þess hefðu bæði Húsnæðisstofnun og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins átt að gera enn betur þó að ég viti að þessar stofnanir hafi báðar hjálpað nokkuð til.



Herra forseti. Aðeins til viðbótar við það sem hv. þm. sagði áðan varðandi það að ekki hafi komið neitt fram um að eitthvað hafi verið gert á því sviði að láta fara fram sérstaka úttekt og rannsókn á einangrun útveggja vil ég gera grein fyrir því, af því að fsp. er miðuð við árið 1981, að það var ekkert gert af hálfu ráðuneytisins á árunum 1981-1983, ekki neitt sem finnanlegt er, í sambandi við þetta mál. Hins vegar í sambandi við einangrun húsa er rétt að upplýsa að bæði Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og Byggingaþjónustan hafa unnið verulegt skipulagsstarf að því að kynna nýjungar í sambandi við einangrun húsa. Það hafa komið fram mjög miklar og ítarlegar upplýsingar um þetta atriði sem m.a. var kynnt á öllum fundum sem haldnir voru með skipulegum hætti í kringum landið í sambandi við orkusparnaðarátakið. Ég veit að það hefur haft gífurlega mikið að segja jafnhliða því að ýmsar nýjungar í einangrunarefnum húsa hafa komið þar fram. En í sambandi við þetta einangraða tilfelli, sem hv. fyrirspyrjandi er að minnast hér á, var sérstakt átak unnið af ákveðnum byggingameistara hér í bæ um að kynna þá nýjung að setja einangrun utan á húsið sem er vissulega athyglisvert. Það má upplýsa að sá aðili fékk talsvert mikla aðstoð frá Húsnæðisstofnun í sambandi við það verkefni sem var e.t.v. ekki nægjanlega vel að staðið á sínum tíma. Jafnhliða þessu hafa ýmsar fleiri aðferðir í sambandi við einangrun húsa sem færi fram á þennan hátt, utan á veggjum, verið að þróast á fleiri stöðum og fengið til þess meðhöndlun hjá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins alveg fram á þennan dag. Allar þessar nýjungar eru vissulega í athugun og meðferð hjá réttum aðilum þannig að það er ekki hægt að segja að þessum þætti fsp. frá 1981 hafi ekki verið,sinnt af réttum aðilum á síðari árum. Ég held að það sé ekki hægt að fullyrða annað en svo hafi verið.



Herra forseti. Á þskj. 670 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um geðheilbrigðismál: "Hvað líður ráðstöfunum til úrbóta í geðheilbrigðismálum, sbr. ályktun Alþingis frá 7. maí 1981, og hver eru brýnustu verkefni í geðheilbrigðismálum að mati ráðuneytisins?" Geðheilbrigðismál eru þýðingarmikill þáttur heilsugæslu okkar og máske vandmeðfarnari og um margt erfiðari viðfangs en flestir aðrir. Á þingunum 1979-1980 og 1980-1981 fluttum við þm. allra flokka viðamikla og vel undirbúna tillögu að beiðni félagsskaparins Geðhjálpar þar sem bæði var að nefndarskipun vikið og ekki síður talin upp ákveðin áhersluatriði sem hrinda þyrfti í framkvæmd í ákveðinni forgangsröð. Ég ætla ekki að fara að rekja það sem þar sagði, en niðurstaða Alþingis í þessu efni var þó sú að í þál. sagði, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að taka nú þegar til gagngerðrar endurskoðunar öll geðheilbrigðismál hér á landi." Ég veit að í kjölfarið hefur verið ýmislegt gert hvað einstaka þætti varðar og eflaust er því haldið áfram. Ég veit að nefnd skilaði a.m.k. áfangaálitum. Um endanleg starfslok veit ég ekki eða niðurstöður, en síðast þegar ég spurði hæstv. ráðh. voru starfslokin á næsta leiti og niðurstaðna að vænta. Ég hlýt nú að ganga eftir því hverjar málalyktir hafi orðið og ekki síður kannske vegna þess að hæstv. ráðh. hefur áhuga fyrir geðheilbrigðismálum og hefur sýnt það og að vita á hvern hátt hæstv. ráðh. telji að best verði sinnt þeim verkefnum sem nú teljast brýnust eftir að ýmislegt af því sem í till. var talið upp á sínum tíma hefur þó komist í framkvæmd. Því er um þetta spurt nú.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Fsp. hv. þm. er svohljóðandi: "Hvað líður ráðstöfunum til úrbóta í geðheilbrigðismálum, sbr. ályktun Alþingis frá 7. maí 1981?" Þetta er fyrri hluti fsp. Vegna þessarar fsp. er rétt að rekja stuttlega fyrirkomulag geðheilbrigðismála í landinu nú. Það eru starfandi þrjár geðdeildir í landinu, við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, við Borgarspítalann í Reykjavík og við Landspítalann. Síðast nefnda deildin er stærst og skiptist í fjórar skorir, tvær sem sinna almennum geðlækningum, eina sem sinnir barna- og unglingageðlækningum og eina sem sinnir áfengis- og vímuefnasjúklingum. Starfsemi deildanna skiptist þannig að deildin á Akureyri sinnir fyrst og fremst Akureyri, Eyjafirði og Norðurlandi eystra, en að einhverju leyti öðrum byggðum norðan og austan heiða. Geðdeild Borgarspítalans og hinar almennu skorir geðdeilda Landspítalans eru svipaðar, bæði að stærð og rúmafjölda, og skipta þær á milli sín nokkurn veginn þeirri starfsemi sem deildin á Akureyri ekki sinnir. Geðdeild Landspítalans hefur sérhæfða þjónustu fyrir börn og unglinga fyrir landið allt og geðdeild áfengismála hefur sinnt sérhæfðri meðferð innan þessa málaflokks og virðast verkefni næg þótt tilkoma nýrra meðferðarstofnana á því sviði hafi verið mjög veruleg. Á landinu öllu starfa nú 38 geðlæknar, þar af fimm barnageðlæknar, og 29 þessara lækna hafa sitt aðalstarf við geðdeildirnar. Auk þessa starfa við geðdeildirnar 22 aðstoðarlæknar, 18 sálfræðingar, 20 félagsráðgjafar, 15 iðjuþjálfar og heimildir eru fyrir 143 hjúkrunarfræðingum auk sjúkraliða og annars starfsliðs. Það ætti ekki að vera þörf á að nefna það hér að þarna eru mál sem þurfa verulegrar skoðunar við til þess að gera þau störf meira aðlaðandi fyrir hjúkrunarfræðinga og stoðstéttirnar. Á síðustu árum hafa orðið miklar framfarir í þjónustu við geðsjúka hér á landi sem víðast annars staðar og ég tel að hún sé nú eins og best gerist í heiminum. Þróunin hér á landi hefur verið í samræmi við það sem gerist í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum, þ.e. hún hefur miðast við að draga úr einangrun hinna geðsjúku, tengja meðferð þeirra og annarra sjúklinga með því að tengja geðdeildir almennum sjúkrahúsum og með því að sjá þeim sem þurfa á langtímaaðstoð eða umönnun að halda fyrir möguleikum öðrum en þeim sem geðsjúkrahúsin sáu ein um áður. Eftir að byggingu geðdeildar Landspítalans lauk var kappkostað að breyta húsnæði gamla Kleppsspítalans þannig að hægt yrði að veita þar sambærilega þjónustu og í nýju geðdeildinni og er þeim breytingum nú að mestu lokið. Þá hefur á allra síðustu árum aukist mjög framboð á meðferð fyrir geðsjúka á einkastofum geðlækna, sálfræðinga og félagsráðgjafa og hefur þetta allt leitt til þess að starfsemi göngudeilda stofnana hefur nokkuð dregist saman hin síðustu tvö ár. Í lok ársins 1982 hófst skipulögð bráðaþjónusta á vegum geðdeildanna í Reykjavík þannig að geðdeild Landspítalans sér um 60% tímans og geðdeild Borgarspítalans um 40%. Alllengi hefur skort á að hægt væri að sinna greiningu og meðferð á geðtruflun unglinga, en í lok ársins 1985 var notuð heimild Alþingis til kaupa á húsnæði borgarinnar við Dalbraut til að reka þar unglingageðdeild. Húsið var afhent síðari hluta árs 1986 og vænta má þess að húsbreytingar þar verði komnar í lag á þessu vori eins og þarf til að unglingageðdeild geti hafið þar starfsemi sína. Spurningunni um hver séu brýnustu verkefni í geðheilbrigðismálum að mati ráðuneytisins má svara með því sérstaklega að nefna tvö atriði. Í fyrsta lagi er það að geðsjúkum föngum og afbrotamönnum þyrfti að sinna betur í betri aðstöðu. Það er skoðun þeirra sem um þessi mál hafa fjallað að meðferð þessara manna skuli vera á vegum dómsmálayfirvalda og innan ramma fangelsanna á meðan þeir eru í fangavist eða dæmdir til fangavistar og það er eðlilegt viðhorf því að þeir menn sem um ræðir hafa verið dæmdir til gæslu vegna afbrota og vegna þess að dómarar telja þá oft og tíðum hættulega fyrir samfélagið. A.m.k. er það svo um suma þeirra. Þess vegna er það að gæsla af því tagi samrýmist ekki meðferð annarra sjúklinga sem vistast hafa á sjúkrahúsi einungis vegna eigin kvilla og eru frjálsir ferða sinna og geta útskrifast þegar þeir vilja og meðferð lýkur. Þess vegna er ekki eðlilegt að vista afbrotamenn þar fremur en meðal annarra í þjóðfélaginu. Þess vegna þarf að bæta aðstöðu fyrir þessa sjúklinga innan fangelsanna. Herra forseti. Ég vil ljúka máli mínu með örfáum setningum. Nefndin, sem hv. þm. spurði um, hefur lokið störfum og tillögur hennar hafa verið til umsagnar og eins og hann nefndi sjálfur hefur margt af þeim tillögum fyrir löngu komist í framkvæmd en aðrar ekki. Ég vil sérstaklega nefna að mikil nauðsyn er á því að koma á fleiri meðferðarheimilum fyrir börn og unglinga að lokinni sjúkrahúsameðferð til að venja þau aftur hinu almenna starfandi lífi og þörf er á að skipuleggja tengsl við venjuleg heimili sem tilbúin væru að veita þessum einstaklingum varanlegan samastað og heimilisumönnun, einstaklingum úr þessum hópi sem ekki eiga að slíku að hverfa, en einmitt þetta veldur endurteknum vanda.



Herra forseti. Ég vil, ef ég má með leyfi forseta, beina þeirri spurningu til hæstv. ráðh. hvort ekki megi vænta að tillögur nefndarinnar, sem unnið hefur að umbótum í geðheilbrigðismálum, verði gefnar út eða álit hennar. Það vill svo til að ég hef séð hluta af þeirri skýrslu sem sú nefnd hefur skilað. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að margar af tillögum þeirra hafa þegar komið til framkvæmda, en ég held að það væri afar fróðlegt fyrir hið háa Alþingi að fá tillögurnar allar í heild eins og venja er til þegar slík nefnd lýkur störfum. Ég vildi spyrja hvort þess væri að vænta.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir greinargóðar upplýsingar og ágæta yfirferð í sambandi við þennan málaflokk, umfang hans, sem sýnir hvað hér er um viðamikinn málaflokk að ræða. Ég vil taka undir með hv. 10. landsk. þm. að að sjálfsögðu er eðlilegt og um leið nauðsynlegt fyrir alþm. að fylgjast með því að álit þessarar nefndar, sem samþykkt var hér á Alþingi að starfaði að þessum málum og tæki þau til gagngerðrar endurskoðunar, liggi fyrir og menn hafi aðgang að því og ég treysti hæstv. ráðh. til að koma því á framfæri. Mér þótti áberandi í því sem hæstv. ráðh. kom inn á hversu áfengisvandamálið kemur og ég hygg í vaxandi mæli inn á þetta svið, því miður, og veldur erfiðleikum í þessu kerfi öllu saman ásamt því vandamáli, sem hún vék að að væri eitt brýnasta verkefnið að leysa úr, hversu skuli fara varðandi geðsjúka fanga og afbrotamenn sem er gífurlegt vandamál í þessu og þarf sérstakrar meðhöndlunar með. Satt er það. Miklar framfarir hafa orðið í þjónustunni. Einangrun hefur verið minnkuð. M.a. hefur það sem gert var í bráðaþjónustunni vitanlega skipt sköpum fyrir mjög marga. Eins er það að ég þykist vita að unglingageðdeild muni verða mjög til bóta og ég tala ekki um ef ákveðið meðferðarheimili fyrir börn og unglinga til að hjálpa þeim út í samfélagið á nýjan leik kæmist á laggirnar og yrði virkt. Ég veit að hjá félagsskapnum Geðhjálp þykir þeim sem enn sé um mörg óleyst verkefni að ræða sem menn þurfi að huga að. Þar sé um að ræða ákveðna skipan á skammtímavistun. Það sé alveg sérstaklega um áningarstaði, sem þeir nefna svo, að ræða sem nauðsyn sé að koma á, ákveðnum stöðum þar sem er unnið að aðlögun að því að koma fólki út í lífið á nýjan leik, öruggt athvarf, sem eru allt saman hlutir sem þarf að koma í enn betra horf þrátt fyrir úrbæturnar. En ég held að það varði samt sem áður mestu að samfélagið geri allt sem unnt er til þess að hjálpa öllum sem hér eiga hlut að máli til eðlilegs lífs, til sem heilbrigðastra og bestra lífshátta eftir að lækning hefur fengist ef hún næst. Fordómarnir hafa dvínað. En það eimir þó enn eftir af þeim. Ég get ekki stillt mig um að nefna að ég veit um nýlegt dæmi um vel verkfæran mann sem ég veit ekki betur en hafi fengið býsna góða lækningu og sé álíka heilbrigður og við mörg hér inni, eða velflest skulum við segja. Það er tregðast við að taka hann í vinnu af þeim vinnuveitanda sem hafði hann áður í starfi. Þannig hygg ég að því miður sé enn þá úti í þjóðfélaginu vottur af þeim fordómum gagnvart þessu fólki sem voru svo himinhrópandi hér áður en hafa sem betur fer með ákveðinni upplýsingu og, eins og hæstv. ráðh. kom inn á, með minni einangrun þessarar lækningastarfsemi breyst mjög. En betur má gera. Á því er enginn efi.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Ég verð að segja, þó það sé nokkuð snemmt að fara að kveðja þm. þegar við eigum heilar tvær vikur eftir af þinghaldinu, að ég kem til með að sakna mjög þeirra umræðna og fsp. sem ég hef á mörgum árum fengið frá þessum ágæta hv. þm., 2. þm. Austurl., því svo mikið er víst, hvort sem við erum í sama stjórnmálaflokki eða ekki, að þar er um einlægan áhuga að ræða fyrir málefnum einmitt þessa hóps manna í þjóðfélaginu sem oft hefur orðið fyrir barðinu á fordómum samborgara sinna, því miður, en sem betur fer stendur það mjög til bóta. Ég freistaðist, herra forseti, til að skjóta þessu inn þó það sé kannske ekki beinlínis svar við fsp. Aukafyrirspurn kom hérna sem stundum áður frá hv. 10. landsk. þm. Það hefur ekki verið tekin ákvörðun um að gefa nál. beinlínis út eða prenta, m.a. vegna þess að mikið af nál. er þegar komið í framkvæmd. Sumar forsendur hafa breyst síðan byrjað var að vinna að þessu eins og gefur að skilja því að síðan eru sex ár. Auk þess væri þar um að ræða rit sem er geysilega mikið að vöxtum. Hitt er annað mál að hv. þm. og þeim sem þess óska er auðvitað velkomið að fá nefndarálitið í hendur svo og þær umsagnir sem þegar liggja fyrir. Eins og gefur að skilja verður að vinna úr tillögunum og taka þær út úr sem miðast við daginn í dag og ástand mála eins og það er til þess að við vitum að við séum með raunhæft plagg í höndunum. Þetta er nokkurn veginn svarið við því sem hv. þm. spurði um í hinni síðari fsp.

Má ég gera athugasemd?

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Það samrýmist ekki þingsköpum að gera nema einu sinni athugasemd. Hér er ekki gert ráð fyrir almennri umræðu. Það er tekið fram í þingsköpum að það hafa einungis heimild til þess að tala fyrirspyrjandi og viðkomandi ráðherra. Forseti getur veitt heimild til að gera örstutta athugasemd, en það er viðtekin venja að gera það aðeins einu sinni til þess að það sé fullt jafnræði með öllum þm. Hversu mjög sem forseti vildi bregða út af því er það ekki rétt.



Herra forseti. Ég hlýt að þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. ákveðin orð áðan og kem þá að öðru áhugamáli sem ég hef haft hér á Alþingi þann tíma sem ég hef setið því á þskj. 671 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh.: "Hvað hyggst ráðherra gera til að hrinda í framkvæmd tillögum nefndar sem fjallaði um mörkun opinberrar stefnu í áfengismálum og skilaði áliti í janúarbyrjun s.l.?" Á Alþingi hefur nú verið dreift af hálfu heilbr.- og trmrn. skýrslu nefndar þeirrar sem hér um ræðir og fagna ég því að henni hefur verið dreift hér. Hún er öllum orðin kunn sjálfsagt að nokkru af yfirlestri á þessum þó annadögum þingsins. Tillögur þessarar nefndar hafa sem sagt fengið ákveðna kynningu hér. Eins hafa fjölmiðlar gert tillögunum nokkur skil, en ekki eru þau þó mikil, og betur má ef duga skal því ekki skortir andróðurinn. Ég man eftir því að þegar þessi nefnd skilaði áfangaáliti á sínum tíma var brugðist hart við í fjölmiðlunum, ekki til kynningar í raun og veru á því áliti sem nefndin hafði þá sent frá sér heldur miklu frekar til að leyfa hinum og þessum aðilum úti í bæ að segja álit sitt á því sem nefndin hafði lagt til. Voru það aðallega þeir sem áttu ákveðinna hagsmuna að gæta í því efni og var ekki til fyrirmyndar af hálfu fjölmiðla hvernig að því var staðið. En eftir er reyndar það sem máli skiptir því nefndin átti að gera tillögur til stjórnvalda um hvað þeim bæri helst að gera, eins og kemur fram í þessari skýrslu, til að hrinda mætti í framkvæmd ákveðinni stefnumótun, stefnumótun sem er í samræmi að sjálfsögðu við markmið og stefnu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar hvað þennan viðkvæma og vandmeðfarna málaflokk snertir. Ég bendi á það varðandi þetta að í lok þeirrar þál. sem ég vitna hér til og var flutt af hálfu Alþfl. á sínum tíma, mig minnir öllum þm. Alþfl., segir í lok till. frá 7. maí 1981, með leyfi hæstv. forseta: "Tillögur þessar og grg. skal senda Alþingi í sérstakri skýrslu ásamt tillögum ríkisstjórnarinnar um aðgerðir á sviði löggjafar og stjórnsýslu." Það er orðið framorðið þessa kjörtímabils eins og allir vita og kannske ekki við því að búast að miklar tillögur séu uppi í kjölfar skýrslu sem kom í janúar s.l., en áfangaskýrslur hafa komið áður og því er ekki nema eðlilegt að spurt sé hvað hæstv. ráðh. eða hæstv. ríkisstjórn hyggist gera til að koma í framkvæmd einhverjum þeim tillögum, a.m.k. þeim brýnustu, sem þessi nefnd hefur skilað frá sér.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Það nál. sem hv. þm. vísar til er samið af nefnd sem í áttu sæti fulltrúar fjögurra ráðuneyta og allra þingflokka. Átti nefndin að samræma aðgerðir margra ráðuneyta gegn áfengi og raunar öðrum vímuefnum. Eins og hv. þm. segir bar samkvæmt þál. að leggja álitið fyrir Alþingi. Spurt er hvað ríkisstjórnin hyggist gera til að framfylgja þessum tillögum. Þá er svarið: Númer eitt var að kynna tillögurnar. Það var gert á blaðamannafundi í janúarmánuði og hvað sem um fjölmiðlana má segja og það sem hv. þm. mefndi um fjölmiðlana nú áðan, tel ég að fjölmiðlarnir allir hafi kynnt tillögur þessar mjög vel, dregið fram aðalatriði máls, sett sig mjög vel inn í einstaka þætti álitsins og unnið út frá því. Hér er um tillögur að ræða sem óneitanlega skarast mjög við verkefni nefndar sem ríkisstjórnin setti á laggirnar á vegum forsrn. á síðasta ári. Það var ákveðið þegar tillögur þessar voru lagðar fram í ríkisstjórninni að bíða þar til niðurstaða þeirrar nefndar lægi fyrir og þá yrði að samræma tillögurnar vegna stefnumörkunar ríkisstjórnarinnar í heild. Niðurstaða þeirrar nefndar liggur ekki enn þá fyrir. En ef það upplýsir eitthvað í þessu sambandi get ég sagt hv. þm. það um stefnu heilbrmrn. að þessu leyti til að tekið er undir þær niðurstöður nefndarinnar sem miða að því mikilvæga markmiði, sem margar þjóðir hafa sett sér, að draga úr heildarneyslu áfengis meðal þjóða sinna um 25% fyrir n.k. aldamót. Þetta er stutt mörgum vísindalegum og þjóðfélagslegum rökum víða úr heiminum og verður ekki farið nánar út í það, en tillögurnar miðast í grundvallaratriðum við þetta mark. Um einstakar aðferðir þarf ekki að fjölyrða. Það getur sitt sýnst hverjum um sum einstök atriði í þessum tillögum, en nokkur meginatriði virðist þó að vel sé hægt að framkvæma og ætti að vera öllum til góðs. En það er ljóst að samræma þarf aðgerðir ráðuneyta til þess að tilganginum sé náð og, eins og ég sagði þegar þessar tillögur voru kynntar í janúarmánuði, frekar verður unnið úr þeim á vegum ríkisstjórnar þegar niðurstaða nefndar forsrn. liggur fyrir, en það ætti að verða mjög fljótlega. A.m.k. var búist við því þá að það yrði í febrúarmánuði.



Herra forseti. Ég sé sérstaka ástæðu til að þakka hæstv. ráðh. fyrir að skila verkefni stjórnskipaðrar nefndar sem skýrslu. Gallinn er sá að í þessari skýrslu er ekkert nema vitleysa. En það verk sem unnið var á vegum þeirrar nefndar sem átti að vinna að úrbótum í geðheilbrigðismálum hefur verið unnið vel undir stjórn færustu sérfræðinga á sviði geðheilbrigðismála. Það er dónaskapur við þá, það er dónaskapur við hið háa Alþingi ef sú vinna verður ekki lögð fram í skýrsluformi á sama hátt og þetta hér sem aldrei mun leiða til neins og ekkert vit er í.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin í sambandi við þetta. Ég dáist alveg sérstaklega að hv. 10. landsk. þm. að hún skuli hafa á svo stuttum tíma frá því að þessi skýrsla kom í hendur okkar verið búin að lesa hana svo vel í gegn og hefur greinilega notað vel tímann svo að ekki sé meira sagt til að komast að þeirri niðurstöðu að í tillögunum sé ekkert nema vitleysa, en það hlýtur að hafa kostað vandlegan lestur að komast að því því að tillögurnar eru með ýmsum hætti og margt sjálfsagt sem menn geta ekki verið sammála um, annað aftur sem er greinilegt að menn hljóta í heild sinni að taka undir. Tillögurnar um hvernig eigi að minnka neysluna eru það sem menn sjálfsagt deila um, hvernig eigi að draga úr heildarneyslu. Hitt er svo annað mál að þær tillögur eru ekki vitlausari en svo að fjölmargar þjóðir hafa notað þessar tillögur með góðum árangri og sumar tillögurnar sé ég ekki betur en séu t.d. á svipaðan hátt og þær sem félagi Gorbatsjoff er að framkvæma austur í Rússíá. Ég hef á honum mikla trú í mörgum greinum, m.a. í þessum málum ekki síður en ýmsu öðru. Mér sýnist að nefndin hafi um margt farið í smiðju til þess ágæta manns um markmið og leiðir að því að minnka heildarneysluna og hef ekkert nema gott um það að segja þar sem hæ t er að nýta góða hluti frá fjarlægum löndum. Ég vil að hæstv. ráðh. misskilji það ekki gagnvart kynningu á þessum tillögum nú að ég hafi verið að vanmeta þátt fjölmiðla þar. Ég held einmitt að fjölmiðlar hafi gert þetta vel nú, en með áfangaálitið sem lagt var fram á sínum tíma var mjög misfarið af hálfu fjölmiða. Ég hygg kannske að það séu leifar af því sem kom fram í þeim ummælum sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir viðhafði áðan, þeim umræðum sem þá urðu um þá áfangaskýrslu sem kom fram og var harðlega gagnrýnd af ýmsum þeim sem eiga mestra hagsmuna að gæta varðandi áfengissölu. Það markmið sem hefur verið sett um heilbrigði allra árið 2000 hlýtur auðvitað að kalla á skjót og virk viðbrögð stjórnvalda hvar sem er, þeirra sem taka þátt í því eða ættu að taka þátt í því að framkvæma það átak og koma því í verk. Ég bendi á að í ályktun nokkurra lækna, opnu bréfi til ríkisstjórnar og alþm., nokkurra mjög virtra lækna varðandi heilbrigði fyrir alla árið 2000, segir, með leyfi hæstv. forseta: "Í umræðum um ólögleg vímuefni gleymist allt of oft að leggja áherslu á að áfengisnotkun er jafnan samfara notkun þeirra. Áfengisneysla er og í flestum tilvikum undanfari annarrar vímuefnanotkunar." Þetta segir í bréfi þessara virtu lækna og ég hlýt að vekja sérstaka athygli á því vegna þess að hæstv. ráðh. kom inn á að önnur nefnd væri starfandi á vegum ríkisstjórnarinnar sem ætti sérstaklega að fjalla um ólögleg fíkniefni. Ég vona að hæstv. ríkisstjórn og sú næsta sem á eftir henni kemur vinni að þessum málum þannig að við getum orðið hlutgeng í því að taka þátt í átaki þjóðanna um heilbrigði fyrir alla árið 2000 því það er það sem skiptir öllu máli varðandi þessi mál og varðandi hamingju þessarar þjóðar.



Herra forseti. Á þskj. 672 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. dómsmrh. um fangelsismál: "Hvað líður störfum nefndar um úrbætur í fangelsismálum og hver eru áform ráðuneytisins hvað varðar þennan málaflokk?" Ég vil aðeins segja um þetta, þó að við höfum fengið í raun og veru svarið á okkar borð nú þegar, að fangelsismál hafa ekki oft komið hér til umræðu á Alþingi þau 16 ár sem ég hef verið hér. Á dögunum var þó annars vegar svarað fsp. frá hv. þm. Kristínu S. Kvaran um mikilvæga þætti þessara mála og eins var samþykkt till. frá sama hv. þm. um athyglisverða nýskipan sem vissulega er ágætt að hér hefur verið samþykkt og væntanlega boðar ákveðna breytingu í sambandi við þann þátt mála sem hún lýtur að. Alþingi gerði hins vegar á sínum tíma samþykkt um gagngera endurskoðun á fangelsismálum og við sjáum nú afraksturinn af því þó að mér hafi ekki gefist tími til að lesa það því að þetta var að koma á borð okkar áðan. Því má kannske segja að það sé óþarft að fara nánar út í þessi mál hér. Ég veit að það þarf svo ótalmargt að gera sem vafalaust kemur fram í frv. sem er byggt á nefndarálitinu. Kannske greinir hæstv. ráðh. okkur frá útlínum í þessu, en annars kemur þetta væntanlega til umræðu og kynningar á næstu dögum þó skammt lifi þings.



Herra forseti. Á þskj. 672 beinir hv. 2. þm. Austurl. þeirri spurningu til mín hvað líði störfum nefndar um úrbætur í fangelsismálum og hver séu áform ráðuneytisins hvað varðar þennan málaflokk. Þann 10. maí 1982 kaus Alþingi nefnd til að gera heildarúttekt í fangelsismálum og endurskoða lög og reglur þar að lútandi skv. þál. sem samþykkt var 20. apríl 1982. Með bréfi dags. 5. febr. s.l. sendi nefndin mér frv. til l. um fangelsi og fangavist sem hún hafði samið ásamt fylgifrv., þ.e. frv. til l. um breytingu á lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga. Jafnframt tilkynnti nefndin að hún hefði lokið störfum. Þessi frumvörp hafa verið yfirfarin í ráðuneytinu og á þeim gerðar smávægilegar orðalagsbreytingar, en þeim hefur nú verið dreift á borð þm. eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda. Það er vafalaust rétt hjá fyrirspyrjanda að fangelsismál séu ekki mjög oft til umræðu hér, en ég tek undir með honum, eins og fram kom í máli mínu hér á Alþingi fyrir stuttu, að úrbóta er þörf á mörgum sviðum og verið að reyna að gera það nú eftir því sem fjárveitingar frá Alþingi leyfa. En þegar fjallað er um þessi mál er mér samt sem áður efst í huga alltaf hvað hægt er að gera til þess að þörfin fyrir fangelsi verði minni í landinu en raun er á. Því miður, eins og þær skýrslur sem ég las fyrir stuttu hér sýna, fer vaxandi ár frá ári þörfin fyrir fangelsisrými. Þá er mér efst í huga hvað hægt er að gera til að draga úr þessari þörf. Þar er tvímælalaust efst á blaði það mál sem hér var til umræðu næst á undan þessu, þ.e. um heildaráfengisneyslu í landinu, því að undantekningarlaust má segja að það sé orsök að vandræðum þeirra sem til mín leita vegna þess að þeir hafa fengið dóm um fangelsisvist. Orsökin er áfengisneysla og afleiðingar hennar. Því er ákaflega brýnt að það sé unnið að framkvæmd þeirra tillagna sem hér voru til umræðu og reynt að gera allar þær ráðstafanir sem hugsanlegar eru til að stefna í þá átt sem þar var rætt um.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. Ég þakka honum sérstaklega fyrir að hafa lagt fram frv. það til l., sem hér er á borðum þm., um fangelsi og fangavist. Ég vona svo sannarlega að þar séu þau leiðarljós sem við flm. lögðum á sínum tíma til að helst yrði farið eftir. Vitanlega tek ég undir það með hæstv. ráðh. að fyrirbyggjandi starfi í þessum efnum, hvort sem það er í uppeldismálum eða ýmsu öðru í þjóðfélagsgerðinni, er vitanlega nauðsynlegt að huga sem best að. Inn í þetta kemur óhugnanlega sú dapra staðreynd að áfengi og önnur fíkniefni eru í yfirgnæfandi hluta þessara tilfella með í för og beinir orsakavaldar á einn og annan veg og því ekki að ófyrirsynju að þessar tvær fsp. voru ræddar hvor á eftir annarri. Ég tek undir með hæstv. ráðh. að það er virkilega þörf á því að taka á varðandi ákveðna stefnumörkun stjórnvalda í bæði áfengismálum og eins öðrum fíkniefnamálum eins og meiningin er að gera og ég vona að komist í framkvæmd. Það kemur inn í öll þessi mál, sem var rakið rækilega hér í vetur í till. hv. þm. Kristínar S. Kvaran, fjármagnsþátturinn varðandi aðbúnað og aðstöðu alla, en ekki síður þarf að hinum mannlega þætti að huga, að þeirri eftirfylgd og aðstoð að afplánun lokinni sem við vitum að full þörf er á. Þar er kannske komið að kviku málsins, svo og því hvort fangelsi okkar geti staðið undir betrunarnafninu með einhverjum hætti. Það er samfélagsleg nauðsyn að hér sé vel að unnið og einskis látið ófreistað að veita betri úrlausn og varanlega til heilla fyrir viðkomandi sem hafa lent í þeirri ógæfu að þurfa að taka út sinn dóm með þeim hætti sem við þekkjum allt of mörg dæmi um.