Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Allshn. hefir orðið sammála um að mæla með, að þetta frv. verði samþykt með nokkrum breytingum. í staðinn fyrir, að frv. gerir ráð fyrir þrem skoðunarmönnum, vill nefndin breyta ákvæðinu þannig, að atvinnumálaráðherra skuli löggilda skoðunarmann eða skoðunarmenn, og verður það þá á valdi ráðherra, hvort heldur verði einn maður, sem hafi þetta að aðalatvinnu, eða fleiri, sem hafi það að aukaatvinnu. Þá kom nefndin sjer saman um það, að skoðunarmaður skuli geta ákveðið, hve margir farþegar skuli vera í hverri bifreið. Það er kunnugt, að í leigubifreiðum eru oft miklu fleiri farþegar en hæfilegt er, og það svo, að hætta getur stafað af. Þá vildi nefndin láta atvrh. ákveða valdsvið skoðunarmanna með erindisbrjefi, og þar í yrði sett, að skoðunarmenn gætu stöðvað þær bifreiðar, sem eitthvað finst athugavert við, og sömuleiðis, ef eitthvað væri athugavert við ökuskírteini bifreiðastjóra. Þá er ennfremur eitt atriði, sem ekki er í frv., sem sje það, að nefndin leggur til, að ábyrgðartryggingin sje hækkuð. Með lögum frá síðasta þingi var það ákveðið, að hún skyldi vera 3 þús. kr. fyrir fyrstu bifreiðina, sem eigandi hefir, og 1 þús. kr. fyrir hverja bifreið umfram, og 1500 kr. fyrir tvíhjóla. Þetta þótti meiri hl. nefndarinnar of lágt, ef slys bæri að höndum, og leggur hann til, að 17. gr. laganna verði breytt þannig, að fyrir 3000 kr. komi 10000 kr., fyrir 1000 kr. komi 3500 og fyrir 1500 komi 5000 kr. Nefndin vill skjóta því til hæstv. atvrh., að hentugt væri, ef þetta frumvarp verður samþykt, að stofna sjerstaka deild við Brunabótafjelagið til þess að annast þessar tryggingar, og tæki deildin þá einnig að sjer tryggingar á bifreiðunum sjálfum, kaskó, þar sem vel fer á að hafa þær tvær tryggingargreinar saman. Einn hv. nefndarmaður (JK) hefir sjerstöðu í málinu, einkum að því er tryggingarupphæðina snertir, og mun hann gera grein fyrir því.

Jón Kjartansson Eins og hv.frsm. (HjV) tók fram, hefi jeg nokkra sjerstöðu í málinu. Sjerstaklega get jeg ekki fallist á, að rjett sje að hækka ábyrgðartrygginguna. Lögin frá síðasta þingi hafa ekki komið til framkvæmda enn. Hvað því veldur, veit jeg ekki, og þætti mjer vænt um að heyra skýrslu hæstv. atvrh. (MG) um það. Ef till. meiri hl. nefndarinnar nær fram að ganga, skilst mjer, að þetta verði allþungur skattur á bifreiðaeigendum. Tala bifreiða í landinu mun nú vera um 500, og mundi þá koma hjer skattur, sem nema mundi 35–40 þús. krónum. Það verður ekki annað sagt en að þetta sje mikill skattur í viðbót við bifreiðaskattinn, sem nú er heimtaður. Jeg vil því leggja til, að 2. brtt. nefndarinnar verði feld. Mjer finst rjettast að láta ákvæði laganna frá í fyrra reyna sig áður en þeim er breytt, þó að jeg hinsvegar viðurkenni, að nokkrir gallar sjeu á þeim lögum. - Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en vænti, að hv. deild líti svo á, að það sje tæplega fært að skattleggja bifreiðar meira en orðið er. Jeg býst við, að tryggingarupphæð sú, er ákveðin var í fyrra, sje nægileg, því sem betur fer eru fátíð slys hjerna hjá okkur, þrátt fyrir slæma vegi.

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Tilgangurinn með þessari hækkun er auðvitað sá, að tryggja betur hag beggja aðilja, þegar menn verða fyrir bifreið og hljóta af örkuml eða jafnvel dauða. Tryggingin er bæði vegna þess manns, sem fyrir slysinu verður, eða aðstandenda hans, að hann fái trygðar skaðabætur, og eins til þess að gera bifreiðareigandanum fært að greiða skaðabæturnar. Án tryggingar mundu þeir ekki verða borgunarmenn fyrir þeim. Þessi hækkun er nú heldur ekki meiri en svo, að t. d. í Noregi er samsvarandi upphæð 20 þús., þar sem við leggjum til, að verði 10 þús. kr.

Pjetur Þórðarson Mjer þykir, sem um nokkuð snögg umskifti sje að ræða með brtt. nefndarinnar. Jeg get ekki í fljótu bragði sjeð, að það sje rjett eða sanngjarnt að hækka tryggingarupphæðina svona mikið. Tryggingargjöldin hljóta þá jafnframt að hækka, og mjer skilst, að það hljóti að hafa töluverð áhrif á fjárhag þeirra manna, sem bifreiðar eiga, og að þetta hljóti að koma fram í auknum fargjöldum og flutningsgjöldum. Nauðsyn þessa er jeg heldur ekki sannfærður um. í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu munu nú vera um 20 bifreiðar, og mjer er ekki kunnugt um nema eitt slys, sem þó varð ekki að verulegu slysi. Hinsvegar þykja almenningi - sem eðlilegt er - nógu há fargjöld með þessum bifreiðum, og það kemur sjer illa að verða nú enn harðar úti í þeim efnum. Jeg verð því að vera á móti þessari brtt. nefndarinnar og vænti þess, að hv. deild hugsi sig vel um áður en hún samþykkir þessa hækkun.

Jón Ólafsson Þessi brtt. er fram komin vegna þeirra manna, sem verða kynnu fyrir slysum eða öðru tjóni af völdum bifreiða, svo að þeir geti fengið greiddar bætur fyrir slíkt. Án slíkrar tryggingar mundu margir ekki vera borgunarmenn fyrir slíkum bótum. Jeg er líklega eini maðurinn hjer, sem hefi praktiserað þessar tryggingar. Jeg hefi nú trygt allar þær bifreiðar, sem jeg hefi yfir að ráða. Jeg ætlaði í fyrstu ekki að tryggja fyrir meiri upphæð en 3000 kr., en þá þurfti jeg að borga 60 kr. í iðgjald, en hætti við það vegna þess, að 10000 kr. trygging kostaði ekki nema 70 kr. og 15000 kr. trygging aðeins 73 kr. Eftir því sem tryggingarupphæðin hækkar, verða þannig iðgjöldin tiltölulega miklu lægri. Það er því engin ástæða til að óttast, að fargjöldin hækki, þó að tryggingin verði hækkuð þetta mikið. Jeg get þessa hjer til athugunar fyrir 3. umr. og skal bæta því við, að eini maðurinn, sem mun hafa rannsakað þessar tryggingar hjer, er Karl Finsen, og getur hv. nefnd fengið upplýsingar hjá honum um þetta atriði.

Jón Kjartansson Já, jeg get vel trúað, að það sje rjett, sem hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) sagði um tryggingargjöldin. En jeg vil leyfa mjer að benda á það, að ef Alþingi ætlar að lögbjóða þessa háu tryggingu, þá tel jeg það alveg óhæfilegt að láta öll iðgjöldin fara út úr landinu, því að það verður mikið fje. Þá finst mjer liggja beint við að fá innlent fjelag til þess að taka þessar tryggingar að sjer, eins og mjer skildist á hv.frsm. (HjV), að honum hefði dottið í hug.

1881Hjeðinn Valdimarsson: Jeg verð að hafa sömu aðferðina og aðrir hv.þm., sem hafa talað nokkuð um málið við þessa umr., að tala um það á víð og dreif, því að jeg tók ekki til máls við 1. umr. Jeg verð að líta á þetta mál kannske nokkuð öðruvísi en sumir aðrir hv.þdm. hafa gert, fyrst og fremst út frá þeirri stjórnmálastefnu, sem jeg fylgi, og auk þess af því að jeg er Reykvíkingur og álít mjer skylt að gæta hagsmuna þess bæjar. Jeg er ekki sammála háttv. 1. þm. Reykv. um það mál, að stóriðja komi inn í landið. Jeg er því fylgjandi, að nýir atvinnuvegir kæmu inn í landið, að minsta kosti ef ekki væri farið lengra út í það en svo, að ekki þyrfti að taka útlendinga á hverjum tíma hingað í atvinnu, heldur tæki stóriðjan aðeins við fólksfjölguninni. Ef hjer kæmi fossavirkjun og stóriðja þróaðist, þá mundi ekki leiða svo litla atvinnu af því. Hinsvegar álít jeg það miklu heppilegra, ef ríkið sjálft ætti orkuverin heldur en að þau væru látin í hendur einstakra fjelaga. Hitt væri aftur spurning, hvort ekki væri hægt að selja aflið til iðju handa ýmsum fjelögum, og jafnvel gefa sjerleyfi til stóriðju. En sá, sem hefir orkuna í sínum höndum, hann hefir í rauninni öll umráð yfir fyrirtækjunum, og álít jeg, að þannig trygði ríkið sjer miklu víðtækari yfirráð og áhrif heldur en með því að láta einstök fjelög fá sjerleyfi fyrir bæði iðju- og orkuver. Það er nauðsynlegt, bæði fyrir alt Suðurlandsundirlendið og Reykjavík, að fá betri flutninga sín á milli en verið hefir. Það kunna að vera skiftar skoðanir um það, hvort ekki sje hægt að koma því í framkvæmd með betri bílvegum, en jeg er þeirrar skoðunar, að því verði eins og sakir standa best fyrir komið með járnbrautarlagningu. Hinsvegar álít jeg líka, að hagsmuna almennings muni betur gætt með því, að ríkið leggi hana og reki hana, heldur en ef hún væri í höndunum á einstöku fjelagi. Þá er það sá hluti málsins, sem sjerstaklega snýr að Reykjavík. Það mun öllum vera kunnugt um, að það, sem Reykjavík vanhagar mest um, er rafmagn. Rafmagnið úr Elliðaárstöðinni er svo að segja þrotið, uppselt. Það koma nær daglega til rafmagnsstöðvarinnar fyrirspurnir um það, hvort ekki sje hægt að fá meira rafmagn til iðju, og þar á meðal er frystihúsið, sem ætlast er til, að sett verði upp hjer við höfnina. Það hefir farið fram á að fá 600 hestöfl fyrir sig, en því hefir verið neitað. Það hefir ekki verið hægt að lofa meiru en 30 hestöflum; en þetta er nær ekkert af því afli, sem það þarf, svo að annaðhvort verður aldrei byrjað á því fyrirtæki eða það verður að byggja sjálft sjerstaka stöð handa sjer. Við þetta verður ekki lengi unað. Það verður að fá meira rafmagn handa bænum, og sama máli er að gegna um Hafnarfjörð. Þar eru nú tvær úreltar, gamlar rafstöðvar, sem dottið geta út sögunni, þegar minst varir. Það hefir oft verið talað um, að Hafnarfjörður og Reykjavík, og kannske austursveitirnar líka, ættu að slá sjer saman um að koma sjer upp rafveitu. Nú kann að verða sagt, að þetta mál yrði leyst án þess að ríkið eignaðist orkuver, og kæmi það þó Reykjavík að notum og sveitunum í kring, ef h/f Titan fengi sjerleyfi til virkjunar. En það er ýmislegt við það að athuga, og þá fyrst og fremst það, að rafmagnið, sem Reykjavík liggur mest á, kemur ekki fyr en eftir árið 1937, ef beðið er eftir virkjun á Urriðafossi, en það er enginn vafi á því, að Reykjavík verður að fá mikið rafmagn löngu fyrir þann tíma. Þess vegna er það víst, að Reykjavík verður að heimta það að fá keypt fossarjettindi, sem hagkvæm sjeu til að auka við rafmagn sitt, eða heimta það af ríkisstjórninni, að hún leggi í það að virkja ný vatnsföll. Þetta mál hefir verið töluvert rannsakað, og það vatnsfallið, sem hugsað hefir verið um, er Sogið. Það er viðurkent, að það er besta vatnsfallið í landinu til virkjunar, ef til vill hagkvæmasta vatnsfallið í Norðurálfunni. Það hefir sýnt sig, þegar bornir hafa verið saman þeir útreikningar, sem gerðir hafa verið um Sogið, og þeir, sem gerðir hafa verið fyrir fossafjelagið Titan, að rafmagnið úr Soginu verður töluvert ódýrara, og þar að auki hefir Sogið þann kost, að það er hægt að virkja það smám saman. Sú áætlun, sem gerð hefir verið um þetta, er á þá leið, að ef tekin væru 10000–15000 hestöfl og rafmagnið leitt til Reykjavíkur og Hafnarfjarðar og um þær sveitir, sem á leiðinni eru, Grafning og Mosfellssveit, þá kostaði stöðin við Sogið ásamt lagningu til bæjarmarka Reykjavíkur ekki meira en 41/9 milj. kr., og ef bætt yrði við bæjarkerfið í Reykjavík og Hafnarfirði því, sem þyrfti, þá yrði það, mjög hátt reiknað, samtals 51/2–6 milj. kr., auk kerfis þess og stöðva, sem fyrir eru og feldar væru inn í þessa rafveitu. Það ætti ekki að vera ofvaxið Reykjavík, því að Elliðaárstöðin ásamt bæjarkerfi kostaði 4 milj. kr., og það rjeðist bærinn í að gera. Þegar á það er litið, að Hafnarfjörður og suðursveitirnar eiga hjer líka hlut að máli, þá ætti að vera hægt að ráðast í að ná í þetta rafmagn strax, ekki síst ef ríkið hlypi undir bagga. Það hlyti líka að verða svo, þó að Titan kæmi, því að það mundu verða svo miklar kröfur gerðar úr Reykjavík um að fá aukið rafmagn löngu fyr, að það yrði að leggja í að virkja Sogið hvort sem væri, enda þótt Titan tæki að sjer að útvega Reykjavík sjerstaklega ódýrt rafmagn á sínum tíma. Nú verð jeg að segja það, að enda þótt svo sje, þá kynni jeg að greiða atkvæði með því, að þetta mál færi hjeðan úr deildinni, ef trygt væri með því, að járnbrautin kæmist á. En af þeim umr., sem hjer hafa farið fram, þá sjest engin trygging fyrir því, og jeg skil ekki, að það mundi geta komið fyrir á nokkru öðru þingi en Alþingi Íslendinga, að menn fari fram á það að fá sjerleyfi fyrir jafnmikilli virkjun og hjer er farið fram á, án þess að geta sýnt nokkurn vott þess, að þeir hafi peninga til hennar. Þó að hæstv. atvrh. segi okkur, að það sje sín trú, að fyrirtækið muni komast í framkvæmd, þá tel jeg það ekki mikið að marka. En ef sannanir væru fyrir hendi um það, að peningar væru til, þá held jeg, að auðvelt væri að leggja þær sannanir fram fyrir þingnefnd að minsta kosti. Menn hafa heyrt um það undanfarið, hvernig h/f Titan væri statt, t. d. að eitt hlutabrjef þess, sem hljóðaði upp á 9000 krónur, var selt á 301 krónu, svo að það virðist ekki benda á það, að sú miljón, sem búið er að leggja í þetta verk, sje mikils virði nú. í öðru lagi er auðsjeð, að ef þeir menn, sem sitja í stjórn Titans hjer á landi, hefðu álitið, að hlutabrjef þessa fjelags væru mikils virði, þá hefði það verið auðvelt fyrir þá að bjóða 302 kr. í þessi hlutabrjef, og græða þá laglegan skilding á þeim síðar. Fyrir mínum sjónum verður þetta svo, að ef leyfið yrði veitt, sem sumir halda fram að sje skaðlaust, þá hefði það þó það í för með sjer, í fyrsta lagi, að ekki yrði hugsað um járnbrautina á meðan fjelagið gæti beðið með að framkvæma verkið, og í öðru. lagi, að það mundi minka áhuga manna fyrir því að fá rafmagn og orku til þessara tveggja bæja, sem þó er mjög aðkallandi, og að ráðist yrði í að virkja Sogið, sem jeg álít miklu heppilegra. Jeg ætla ekki að skifta mjer mikið af afgreiðslu málsins við þessa umr., en komi ekki einhver þau öryggisákvæði sem brtt. við frv. fram við 3. umr., sem færi ríkissjóði eitthvað fyrir það að láta hlutafjelagið Titan hafa rjett til þessa sjerleyfis, ef ekkert verði af framkvæmdum, þá mun jeg greiða atkvæði á móti málinu út úr deildinni.

Magnús Jónsson Á Alþingi í fyrra var jeg meðflutningsmaður að frv. um það, að ríkið legði í það að byggja járnbraut austur að Ölfusá. Jeg var með í að flytja þetta frv., ekki af því að jeg teldi í sjálfu sjer æskilegast, að ríkið rjeðist í þetta fyrirtæki, heldur af því, að jeg sá ekki aðra leið til að fullnægja þeirri þörf á auknum samgöngum, sem bæði Reykjavík og Suðurlandsundirlendið bíða eftir, og sem jeg er fullviss um, að verður fullnægt fyr eða síðar og ekki getur dregist mjög lengi. Jeg tel heppilegra, að einstaklingar leggi fram fjeð og ráðist í slík fyrirtæki, því að jeg hefi meiri trú á, að þau beri sig, ef einstaklingar hætta fje sínu í þau, heldur en ef ríkið gerir það. Jeg myndi því helst hafa óskað, að Íslendingar sjálfir hefðu verið svo miklir menn, að íslenskt fjelag hefði verið stofnað, sem hefði ráðist í að byggja þessa járnbraut, með talsvert ríflegum styrk frá ríkissjóði, en annars hefi jeg altaf verið þeirrar skoðunar, að málið mundi ekki verða leyst á annan hátt en þann, að útlent fjelag rjeðist í þetta fyrirtæki, og get því ekki annað sagt en að mjer hafi þótt það mjög góð frjett, þegar það heyrðist, að stjórnin hefði náð aðgengilegum samningum við útlent fjelag um að ráðast í þetta fyrirtæki í sambandi við fossavirkjun austanfjalls. Og jeg vil lýsa yfir því, að jeg mun fylgja því frv., sem hæstv. stjórn hefir borið fram, enda þótt jeg geti tekið undir það með þeim háttv. samþingsmanni mínum, sem síðast talaði (HjV), að jeg hefði frekar óskað eftir nokkrum smábreytingum í þá átt, sem hann talaði um. Það er búið að tala svo mikið um þetta frv. alment, að mjer finst jeg næstum verða að biðja afsökunar á því, þegar jeg nú ætla að fylgja þingsköpum og minnast á einstök atriði, og vil jeg þá beina nokkrum fyrirspurnum til hv. nefndar. í 5. gr. frv. er svo fyrir mælt, að sjerleyfishafi skuli undanþeginn eignarskatti, tekjuskatti til ríkissjóðs, útsvari og hærra útflutningsgjaldi en nú er, en í stað þess á hann að greiða ákveðið gjald, sem skiftist milli ríkissjóðs og sveitarsjóðs, af hverri nýttri hestorku. Jeg vil vekja athygli á því, að hjer er um tvö fyrirtæki að ræða, járnbraut og fossavirkjun. En gjaldið til ríkissjóðs er miðað aðeins við annað fyrirtækið, fossavirkjunina. Meðan járnbraut er ein rekin, kemur ekkert gjald í ríkissjóð í stað þeirra gjalda, sem niður eru feld, og er það óviðkunnanlegt, ekki síst ef við járnbrautina eina sæti um langan tíma. Virtist mjer rjettara, að nokkurt gjald kæmi af henni í ríkissjóð og sveitarsjóð, vegna þess, að jeg fyrir mitt leyti er alveg viss um það, að járnbrautin hjeðan austur í sýslur hlýtur með tíð og tíma að verða mjög gott fyrirtæki, ef rjett er á haldið. Mætti miða það við hundraðsgjald af nettótekjum, því ef enginn ágóði verður, þá nær það auðvitað ekki lengra; þá er sjerleyfishafi með öllu undanþeginn slíku gjaldi. Þá er í 6. gr. tekið fram um það, að verð árshestorku skuli ekki fara fram úr 55 krónum, og vil jeg spyrja, við hvað þetta er miðað, - á orkan að kosta þetta við orkuver eða við millistöðvar hjer í grend, eða er það við mæli hjer í bænum? Það sjá allir, að þetta getur munað afskaplega miklu, því að kostnaðurinn við rafmagnið er ekki eingöngu við orkuverið sjálft, heldur er leiðslan að austan afskaplega dýr, og svo er auk þess leiðslukerfið hjer í bænum. Þetta skilst mjer muni muna alt að helmingi, eftir því hvort miðað er við orkuver eða mæli hjer í bænum. Í 8. gr. er kveðið á um, hvernig kostnaðinum skuli skift milli aðiljanna. Hefir alveg verið með rjettu bætt inn Rangárvallasýslu sem aðilja, enda þótt brautin liggi ekki um hana, því að hún kemur til með að njóta hagsmuna af fyrirtækinu. En jeg vildi spyrja, hvort einsætt þyki, að Reykjavík leggi fram allan kostnaðinn vestan afrjettar. Þar er þó um aðra aðilja að ræða, þar sem er Gullbringu- og Kjósarsýsla og annar stærsti kaupstaður landsins, Hafnarfjörður. Mjer finst það ekki vera nein fjarstæða, þótt þessir aðiljar hefðu einhverja íhlutun um kostnaðinn, sökum hagsmuna þeirra, sem þeir koma til með að hafa af járnbrautinni. Jeg er alls ekki með þessu að mæla Reykjavík undan þessari skyldu, því að jeg tel, að hún hafi hjer svo mikinn hagnað af þessu, að vel megi leggja nokkuð mikið á hana í þessu skyni, en þá fer þó best á því, að samræmis sje gætt. Þá er eitt atriði í 9. gr., sem jeg vildi minnast á. Þar er sagt, að ef rekstrartekjurnar fari fram úr því, að sjerleyfishafi fái 6% ársvexti af framlagi sínu, þá fái ríkissjóður einnig ársvexti af sínu framlagi, þó ekki yfir 6%, og ef enn verður afgangur, skiftist hann milli þessara tveggja aðilja. En jeg tel ekki ósanngjarnt, að hinir aðiljarnir, sem leggja hjer til fje, eigi einnig arðsvon af fje sínu í fyrirtækinu. Þetta eru nú auðvitað ekki nein stór atriði, en jeg vildi þó beina þeim til nefndarinnar. Mig langar til að minnast ofurlítið á brtt. á þskj. 162. Aðalbreytingartillagan er í því fólgin, að 2 miljóna króna framlagið frá ríkissjóði falli burt. Þeir, sem eru með þessari brtt., segja sem svo: Við höfum ekkert á móti því að fá járnbraut, ef hún kostar okkur ekki neitt. - En þetta er ekki rjett ályktun af þeim forsendum, sem fyrir eru. Ríkissjóður leggur í raun og veru ekkert fje fram til þessarar samgöngubótar, þó að hann verji tveim miljónum í járnbraut, eins og jeg skal nú sýna. Hæstv. forsrh. gat um það við 1. umr., að nokkuð af þessu fje mundi skila sjer aftur í ríkissjóð með ýmsum hætti. En jeg ætla alveg að sleppa því og byggja þetta á öðru. Öllum er það ljóst, að fyrir ríkissjóði liggur að veita á næstunni stórfje til samgöngubóta austur yfir fjall. Verður að leggja nýjan veg austur yfir fjall, og slíkur vegur, sem fullnægjandi verður allan ársins hring, mun koma til að kosta um 3 milj. kr. En ríkissjóður getur ekki átt von á neinum tekjum af þeim vegi, því að varla er að búast við því, að hann fari að setja hjer upp stór flutningatæki, heldur mun hann láta aðra um að halda uppi samgöngunum. Hjer er því þriggja miljóna framlag, sem á ríkissjóði hvílir, ef járnbraut kemur ekki. Nú er það auðvitað, að halda verður uppi vegi austur, enda þótt járnbrautin komi, og kemur sá kostnaður á móti mismuninum á framlagi ríkissjóðs og á því fje, sem fer í nýjan veg, eða 1 milj. kr. Er ekki fjarri því, að þurfi sem svarar vöxtunum af 1 milj. kr. að halda við veginum, ef járnbrautin verður lögð. Það lætur því nærri, að þetta mætist, framlag ríkissjóðs til járnbrautarinnar og það, sem járnbrautin ljettir á ríkissjóði. En aftur á móti fær ríkissjóður tekjur af fyrirtækinu og á þar arðsvon, ef það gengur vel. Mjer finst þá vera rökrjett afleiðing af þessu, að ríkissjóður leggi ekki fram neitt fje, þó að hann leggi fram þessar 2 milj. kr. Auk þess er hagnaðurinn stórmikill fyrir Reykjavík og nágrenni og fyrir sveitirnar austanfjalls að fá samgöngubótina sem fyrst. Seinni brtt. er smávægilegri, þótt hún sje nokkuð merkileg. Jeg veit ekki, hvers vegna menn vilja fella niður tvo síðari liði gr. Það er aftur eðlilegt, að síðari hluti fyrstu málsgr. falli niður, þegar ríkissjóður á ekki neitt í fyrirtækinu. En óskiljanlegt er, hvers vegna ekki má standa þarna heimild fyrir stjórnina að taka við fyrirtækinu við sanngjörnu verði, ef það þykir heppilegt. Auðvitað verður svo alt nánara, er að þessu lýtur, svo sem um mat á mannvirkinu og slíkt, tekið fram í sjerleyfinu. Og hvers vegna má ekki standa þarna, að umboðsmanni ráðherra eða ráðherra sjálfum sje heimill aðgangur að bókum fyrirtækisins, þótt ríkissjóður hafi ekkert fje lagt fram til þess? Ráðherra á þó að ákveða taxtana. Vegna hagsmuna alþjóðar verður hann líka að geta fylgst með gangi fyrirtækisins. Þá er hann líka fær um að dæma um það, hvort sanngjarnt sje að hækka eða lækka taxtana, ef farið er fram á slíkt. Jeg sje því enga ástæðu til þess að fella þessa tvo liði úr gr. Jeg ætla að vona, að hæstv. forseti sýni mjer sömu mildi og öðrum þm., þótt jeg segi svo nokkur orð alment um málið. Háttv. samþm. minn, 1. þm. Reykv. (JakM), hefir lagst allfast á móti frv. þessu, en leitað mjög óvarlega að röksemdum. Það hefir verið bent á, að rök hans mættust á miðri leið og rækjust þar á. Hann kallaði þetta að skoða málið frá öllum hliðum. Í öðru orðinu hjelt hann því fram, að ólíklegt væri, að þetta fyrirtæki kæmist nokkurntíma í framkvæmd og hjer stæði aðeins „svindilbrask“ að baki. Í hinu orðinu hafði hann það á móti því, að hætta stafaði af hinu mikla kapítali, sem kæmi inn í landið, að það myndi gleypa yfir alt og ríða sjálfstæði voru að fullu. Jeg játa, að háttv.þm. gæti komist í kringum þennan árekstur röksemdanna með því að segjast vera á móti málinu, hvora stefnuna sem það nú tæki. En hann getur þó ekki verið á móti þessu bæði af því að fjelagið sje fjelaust og svo af því að það hafi nægilegt fje til umráða. Háttv. þm. taldi ólíklegt, að fyrirtæki þetta kæmist í framkvæmd. En engar ástæður hefir hann þó fært fyrir því. En það er nú svo, að þetta veltur alveg á því, hvort hægt er að sannfæra menn um, að fyrirtækið sje arðvænlegt. Það liggur víða ógrynni fjár á lágum vöxtum, sem leitar að góðum og arðvænlegum fyrirtækjum. Ef eitthvert fyrirtæki kemst ekki á, þá er það af því, að ekki er hægt að sýna fram á með rökum, að það sje gott og álitlegt. Ef nú fjelag þetta er svo óálitlegt, að ekkert fje fæst í það, þá er ekkert samræmi í því að tala í sömu andránni um, að blóðugt sje að horfa á eftir öllum þessum arði í vasa útlendinga. Það er vitaskuld, að arður af slíkum fyrirtækjum sem þessum er venjulega hverfandi móts við vinnulaun og annað slíkt. Þótt fyrirtækið sje í alla staði heilbrigt, þá fer svo mikið fje í rekstrarkostnað, að það verður aðeins lítill hluti arðsins, sem rennur í vasa útlendinganna. Þá er ríkissjóði líka heimilt að taka svo mikið gjald af fjelaginu, bæði í töxtum o. fl., að arður sjerleyfishafa svari aðeins til rentu af kapítalinu. Þá fór hann að tala um fólksekluna og sagði, að ef fyrirtækinu væri hleypt inn í landið, mundi það tæma alveg vinnukraftinn. Um þetta eru nú skiftar skoðanir. Ekki alls fyrir löngu skrifaði þektur maður í tímaritsgrein einni, að ef ekki kæmi hjer fram eitthvert nýtt fyrirtæki bráðlega, þá vissi hann ekki, hvað gera skyldi við fólkið; á hverju ári bættust við mörg hundruð manns og ekkert væri fyrir það að gera. En eftir dálítinn tíma er það þá orðið svo, að ekki má ráðast í fyrirtæki, vegna þess að ekkert fólk er til. Annars held jeg nú, að það sje ekki fullkomlega rjett, að það sjeu fyrirtækin ein, sem draga mjög til sín fólkið. Hvað var það, sem rak fólkið úr sveitunum til Ameríku laust fyrir aldamótin? Straumurinn úr sveitunum, sem kaupstöðunum og sjerstaklega togaraútgerðinni er kent um, var byrjaður löngu áður. Fólkið fór til Ameríku. En þilskipaútgerðin og síðar togararnir stöðvuðu þennan straum í kauptúnum og kaupstöðum hjer á landi. Og jeg álít, að fólkið sje betur komið sem íslenskir borgarar heldur en þótt það hefði streymt vestur. Það er sýnt, að nú er að verða yfirfult í kaupstöðunum, sjerstaklega í Reykjavík og Hafnarfirði, og er þar miklu frekar talað um atvinnuleysi en fólkseklu. En það er fólksekla í sveitunum. Hvaðan mundi nú fólkið koma, ef ráðist væri í þetta fyrirtæki? Það mundi auðvitað koma úr kaupstöðunum, þar sem atvinnuleysið er. En í sveitunum er fátt verkamanna, og bændur, sem margir eru einyrkjar, mundu ekki fara að hlaupa frá búum sínum til þess að gerast daglaunamenn við járnbrautarlagninguna. - Það er öllum ljóst, að það er ekki strjálbýlið, heldur þröngbýlið, sem menn óttast, því að það er áhyggjuefni margra að þurfa að pressa hvern blett landsins til þess ítrasta. - Þá er það ekki heldur ósennilegt, að stórútgerðin breytist með tímanum og verði ekki eins eftirsótt og hingað til hefir verið. Það má búast við, að hún fari ekki að bera sig nema á arðsamasta tímanum, vetrarvertíðinni, og verði rekstri hennar hagað eftir því. Verður hún þá ekki eins mannfrek og nú. Það er oft talað um þjóðernishættu í sambandi við fossavirkjun, og felst hún þá aðallega í innflutningi erlends verkafólks. En jeg er alveg óhræddur í þeim sökum, þó að flytjist hjer inn norskir fagmenn, því að þeir verða orðnir íslenskir í 2. og 3. lið. Getur því engin sjerstök hætta stafað af þeim. Hinsvegar skal jeg játa, að það er alls ekki hættulaust að hleypa hjer inn erlendu kapítali í afarstórum stíl. Jeg er ekki svo blindur, þótt jeg hafi trú á járnbrautinni, að jeg sjái það ekki. En það er nú bara svo, að sú hætta vofir þegar yfir okkur. Búskaparlag vort er nú svona. Og við komumst ekki hjá þessari hættu, nema við förum að eins og hinn ágæti maður Þórhallur biskup sagði, og reynum að vernda okkur sem eilífan forngrip. Það er hætta á Spáni vegna fisksölunnar, það er hætta í Noregi vegna kjötsins, það er hætta í Bandaríkjunum vegna ullarinnar og í Englandi vegna ísfisksins. Alstaðar þar, sem við höfum viðskifti við aðrar þjóðir, vofir þessi hætta yfir okkur. Hættan, sem stafar af kapítalinu, sem hjer kemur inn í landið, er ekki meiri en sú hætta, sem við nú erum í og sem er afleiðing af hinu nýja búskaparlagi, sem við höfum tekið upp, að vera í margvíslegu viðskiftasambandi við aðrar þjóðir. Það gefur þeim strax tækifæri til ýmislegrar íhlutunar um vor mál, og reynir þá á, hvað vjer dugum í þeim viðskiftum. Jeg álít, að við eigum að treysta á sjálfa okkur, en hafa vel opin augu fyrir öllum hættum. Þótt við leyfum virkjun Urriðafoss, þurfum við alls ekki að leyfa að virkja alla Þjórsá. Það er eins og við getum ekki gengið eitt skref nema við endilega göngum heila mílu. Jeg verð að segja það, að þegar hv. 1. þm. Reykv. fór að sýna fram á, hvernig fyrirtækið legði sveitirnar í auðn, þá dámaði mjer ekki að því. Það er þvert á móti víst, að járnbrautin verður með rjettu kölluð stærsta umbótin, sem gerð hefir verið landbúnaðinum til eflingar. Ef það, að fyrirtæki þetta tengir stærstu landbúnaðarsvæði landsins við höfn, þannig að hægt sje að koma afurðum frá og til þessara hjeraða, og að það vinnur áburðarefni úr loftinu, sem landbúnaðurinn þarf að nota, og stuðlar þannig að eflingu nýbýlaræktunarinnar - ef það er að leggja sveitirnar í auðn, þá veit jeg ekki, hvernig haldið er á rökum. Jeg er sannfærður um, að þetta verður ekki Suðurlandsundirlendinu til niðurdreps, heldur til stærri framfara en áður hafa þekst hjer. Jeg get frekar skilið, eins og kom fram í ræðu hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), að menn óttist, að fólkið streymi annarsstaðar af landinu til kjötkatlanna í Egypto. En jeg er ekki svo mjög hræddur við það. Og þótt ætla mætti, að menn flyttu úr harðbalasveitunum til bestu hjeraðanna, er reynslan önnur. Menn eru furðanlega fastir fyrir og vilja helst vera í sínum átthögum. Munurinn á góðum sveitum og rýrum jafnast upp með mismunandi strjálbýli og landrými, og er þetta alt eldgömul reynsla. Hv. þm. (JakM) mintist á, að ilt væri, þegar útlendingar, sem hjer væru staðfestulausir, rækju hjer stór fyrirtæki, því að einn góðan veðurdag gætu þeir farið burt með alt saman. Og hann tók til dæmis enska útgerðarmanninn í Hafnarfirði, sem rekið hefir þar togaraútgerð, en stakk svo af með alt saman. Það er nokkuð til í þessu; en þó er dæmið, sem háttv.þm. tók, ekki alveg rjett, því að hjer stendur ekki líkt á. Jeg vil bara spyrja, hvort menn álíti það sennilegt, að nokkur hlaupi burt frá eignum, sem eru upp á tugi milj. kr. Jeg vil minna á það, að togaraeigandinn í Hafnarfirði fór burt með allar sínar eignir og skildi aðeins mjög lítið eftir. Hans dýru framleiðslutæki voru sem sje hreyfanleg. Hann gat siglt á þeim heim til sín. En fyrirtæki sem þetta, er hjer um ræðir, er alveg bundið við eignir sínar hjer, og verða því eigendurnir að selja, ef þeir eiga að geta stokkið frá því. Það væri helst, ef þeir gætu flutt með sjer nokkrar vjelar og lausamuni, en annað ekki. Gætu svo landsmenn síðan sest að hræinu, og má segja, að það yrði góður fengur. Járnbrautina gætu sjerleyfishafar auðvitað ekki heldur flutt burt nema með samþykki meðeiganda, sem er ríkissjóður, ef hann leggur fram fje til fyrirtækisins, eins og ráðgert er í frv. Jeg get tekið undir það með samþm. mínum, hv. 4. þm. Reykv. (HjV), að æskilegt væri, að frekari trygging væri fyrir því, að fjelagið byrjaði á þessu verki. Það að heimta fjárhæð að tryggingu er ágætur prófsteinn á trú mannanna sjálfra á fyrirtækinu, hvort þeir treysti sjer að koma því í framkvæmd eða ekki. En jeg býst við, að það hafi verið reynt í samningunum að fá þessa tryggingu, en ekki tekist. Jeg ætla samt ekki að vera á móti málinu vegna þessa, þótt jeg hinsvegar hefði kosið, að fjelagið hefði getað látið þessa tryggingu. En jeg verð þá að láta mjer nægja þá tryggingu, sem felst í góðum nöfnum. Sú trygging er ekki eins lítils virði og sumir Láta í veðri vaka. Því að það er útilokað, að þeir menn, sem láta sjer ant um sitt góða nafn, fari að nota sjerleyfið til að braska með það og ginna fje út úr mönnum. Þetta eru þannig fyrirtæki, að það eru ekki nema einstöku menn, sem gefa sig í þau. Það eyðileggur menn með góðum nöfnum að fara inn á slíkt; þeir verða eftir það að halda sig í hópi svindlaranna. Jeg trúi því ekki, að þeir menn, sem að þessu fyrirtæki standa, sjeu fúsir á að fara í þennan „paria“-flokk fjármálamannanna úti í löndum. Þó að jeg sje ekki fullkomlega ánægður, þá mun jeg þó sætta mig við þá tryggingu, sem hjer er fyrir hendi. Jeg mundi ekki vera með þessu samt, ef ekki væri hjer að ræða um stóra hagsmuni, sem fylgja því, að þetta fyrirtæki komist á fót. Jeg lít svo á, að það sje svo mikils virði að fá þessa samgöngubót austur, að jeg vil gera þessa tilraun. Ef illa fer og fjelagið gefst upp á þessu, þá mun jeg afsaka afstöðu mína til þessa máls með því, að það hafi verið svo miklir hagsmunir annarsvegar, að jeg hafi álitið vert að gera þessa tilraun þeirra vegna.

Sveinn Ólafsson Vegna sjúkleika hefi jeg ekki getað hlýtt á sókn og vörn þessa máls. En af því að jeg hefi ritað undir nál. samgmn. með fyrirvara, þá verð jeg að gera grein fyrir honum með nokkrum orðum. Jeg skal ekki fara neitt inn á það efni, sem umr. hafa sjerstaklega snúist hjer um, heldur halda mjer við fyrirvarann. Eins og mönnum er kunnugt, stóðu hjer fyrir nokkrum árum langar og harðar deilur um það, hvernig ráðstafa skyldi vatnsrjettindum í landinu. Jeg skal ekki fara hjer út í aðalþátt þeirrar deilu, en aðeins minnast á eitt atriði, sem þar kom fram, en það var sú breytilega af staða manna til spurningarinnar um það, hvort leyfa skyldi útlendingum að nota vatnsorkuna eða ekki. Í þeirri deilu komu fram nöfnin „opingáttarstefna“ og „innilokunarstefna“, eftir því hvort menn vildu neita útlendingum um notkun orkunnar eða selja þeim þau hlunnindi í hendur. Jeg skal kannast við það, að jeg var í þeim flokki manna, sem nefndir voru innilokunarmenn. Jeg hefi frá upphafi verið óvenjulega lítiltrúaður á ágæti þeirra útlendu menningarstrauma og hagræðið af því, og hikandi við að veita útlendingum slík rjettindi yfir afllindum landsins, sem hjer er ráðgert. Mjer var það mjög óljúft, er útlendu fjelagi var á síðasta þingi veitt sjerleyfi til orkuvinslu í stórum stíl. Jeg gerði þá tilraun til þess að tryggja það, að úr þeim framkvæmdum yrði ekki tómur hjegómi, en svo sem kunnugt er, voru tillögur mínar um af heimta tryggingarfje feldar. Nú stendur hjer líkt á, og þó um stærra fjelag og virkjunarleyfi að ræða. En áður en þetta mál kom til Alþingis, var ríkisstjórnin og stjórn fjelagsins búin að leggja þann samningsgrundvöll, sem annaðhvort verður að byggja á og taka að mestu leyti óbreyttan eða þá að hafna. Jeg skal nú kannast við það, að þegar um þetta útlenda fyrirtæki er að ræða, þá er á fleira að líta en einföld rjettindi útlendingunum til handa. Hjer er líka að ræða um það að fá þá samgöngubót, sem landsmenn hafa lengi þráð, en ríkið er ekki af sjálfsdáðum fært um að ráðast í fyrst um sinn. Jeg tek það fram, að hefði ekki verið þetta sjerstaka tækifæri, þessi möguleiki, þó valtur sje, til þess að fá lagða járnbraut austur um heiði, þá mundi jeg hiklaust hafa mælt á móti sjerleyfi þessu, í hvaða mynd, sem það hefði verið. Jeg hefi eftir atvikum látið mjer lynda, að meðnefndarmenn mínir í samgmn. hafa fallist á þær frekari kröfur, sem brtt. í nál. sýna. Þar eru tekin upp öryggisákvæði, sem gera það að verkum, að fjelagið getur ekki algerlega bótalaust byrjað á verkinu og látið það svo að engu verða nje heldur fengið einkaumráð vatnsmiðlunar í Þjórsá. Jeg skal taka það fram, að jeg hafði hugsað mjer viðurlögin við vanefndum framkvæmda strangari, en meðnefndarmenn mínir í samgmn. töldu, að slíkt mundi geta leitt af sjer, að samningar tækjust ekki, og fjell jeg því frá þeim, enda álít jeg, að þótt geymslufje (depositum) væri heimtað til tryggingar framkvæmdum, þá væri ekki með því girt fyrir misfellur þær og þjóðfjelagslegu hættu, sem leitt getur af því, að útlendir menn fái yfirráð vatnsorkunnar í landinu og of mikil sjerrjettindi. Með þessum formála get jeg lýst því yfir, að jeg mun greiða atkvæði með þessu frv., en tek það jafnframt fram, að jeg tel það með öllu óforsvaranlegt að ganga að slíkum kröfum frá útlendum fjelögum um virkjunarleyfi, nema reistar sjeu skorður við ráðríki þeirra og svo standi á sem hjer, að mikilsverð hlunnindi sjeu í boði, svo sem járnbrautarlagningin að þessu sinni.

Frsm. (Klemens Jónsson) Jeg geri ráð fyrir, að þessum löngu umr. fari nú bráðum að verða lokið. Mjer sýnast stólarnir hjerna bera því vitni, að hv.þdm. sjeu búnir að fá nóg af þessum umr. Jeg skal geta þess, að með því flestir af andmælendunum munu vera dauðir, þá mun jeg haga orðum mínum þannig, að jeg skal að minsta kosti ekki bera sakir á þá, og vænti þá, að þeir geti geymt sjer til 3. umr. að svara. Það virðist svo, sem hv.þm. sumum þyki undarlegt, að jeg skyldi minnast á það í gær, að þeir töluðu nokkuð alment um málið við þessa. umræðu. En það er misskilningur hjá þessum hv.þm., að jeg væri að átelja það, að þeir töluðu alment um málið við 2. umr. Það geri jeg oft sjálfur. En jeg fann að því, að menn komi með sömu almennu ræðurnar við 2. umr. sem þeir hafa borið fram við 1. umr. Það er oft, að hv.þm. segja það sama tvisvar til þrisvar sinnum, og það verður þreytandi þegar til lengdar lætur. Þá skal jeg snúa mjer að einstökum hv.þm. og þá byrja á hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ). Hann hjelt því fram, eins og reyndar fleiri, að ef þetta frv. yrði samþykt og ekkert yrði úr framkvæmdum, þá væri járnbrautarmálinu með því slegið á frest um óákveðinn tíma. En nú vil jeg spyrja hv.þm., hvort hann telji nokkrar líkur til þess, að járnbraut verði lögð hjer á kostnað ríkisins á næstu 3–4 árum. Við vitum, hvernig fjárhagsástandið er, svo það er alveg óhugsandi, að ríkissjóður geti á næstu árum lagt fram þessar 7–8 miljónir, sem þarf til þess að leggja járnbraut. Það er því óhætt að fullyrða, að ríkið mundi ekki geta ráðist í slíkt fyrirtæki, þó Alþingi samþykti það. Það hefir verið tekið fram, að það væri engin vissa fyrir því, hvernig þessi hv. deild hefði snúist í járnbrautarmálinu í fyrra, en jeg held þó, að óhætt sje að fullyrða, að meiri hluti hefði ekki fengist með því eins og það var flutt í fyrra. Þessi mótbára hv.þm. hefir því ekki við nein rök að styðjast. Þá var eins og þessum hv.þm. kæmi það á óvart, að ekki yrði byrjað með því að virkja allan fossinn. En jeg tók það fram, að byrjað mundi vera með því að virkja svo sem hluta hans. Jeg hjelt, að það mundi vera öllum ljóst, að það getur ekki komið til mála að byrja með því að virkja allan fossinn. Jeg held jeg geti fullyrt, að þó að Titan hefði þessar 40 miljónir handbærar, þá mundi fjelaginu ekki detta í hug að virkja allan fossinn í einu. Þetta hefi jeg altaf vitað og búist við því, að það mundi einnig vera öllum ljóst. Jeg hefi hjer í höndunum brjef, sem staðfestir þetta, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp kafla úr því; það er frá advokat Aall: „Vi gaa ut fra, at den industrielle utnyttelse vil komme til at foregaa skridtvis. Det vil saaledes i förste række neppe bli tale om at utbygge mere end 40000 á 50000 hestekræfter overensstemmende med Sætersmoens utbygningsplan I.“ Þetta er gefinn hlutur, og á þessu byggi jeg það, sem jeg sagði. Þá sagði þessi hv.þm., að það væri undarlegt af fjelaginu að vera að seilast hingað til Íslands, þar sem staðhættir væru betri í Noregi og fallvötn óvirkjuð þar. Jeg skal nú láta mjer nægja að vísa til þess, sem hæstv. atvrh. svaraði þessu. Jeg hefi engu þar við að bæta. Aðalatriðið hjá þessum hv.þm. var það, að ekki mætti blanda járnbrautinni saman við þetta mál. En jeg verð að segja það, að frá því fyrst kom til mála að veita sjerleyfi til virkjunar fyrir 20 árum - það var 1907 sem fyrsta málaleitunin kom -, þá var það einróma álit þeirra, sem í stjórn sátu, að ekki bæri að veita leyfi til virkjunar fyrir austan, hvort sem það nú væri í Þjórsá, Soginu eða Gullfossi, nema virkjunin væri sett í samband við járnbraut. Þetta var skoðun Hannesar Hafsteins, sem þá var ráðherra, og þetta var skoðun Björns Jónssonar, sem ráðherra varð á eftir honum, og þetta hefir verið skoðun allra ráðherra fram til 1917. En síðan veit jeg, að menn hafa setið í ráðherrasessi, sem hafa haft þessa skoðun, meðal annara núverandi hæstv. atvrh. Jeg hefi altaf verið þessum mönnum sammála og átt nokkurn þátt í ákvörðunum, sem teknar hafa verið um þetta mál. Þá sagði þessi sami hv.þm., að ef það væri fullkomlega trygt, að sjerleyfishafi gæti byrjað á framkvæmdum virkjunar, þá ætti landið sjálft að leggja járnbrautina, því að þá væri kominn nauðsynlegur viðskiftavinur, sem gæti borið járnbrautina. Af hálfu Titans er það að segja, að fjelaginu ef ekkert kappsmál að leggja fram 7 miljónir ókeypis til járnbrautarlagningar. Ef hv.þm. gæti komið því til leiðar, að fjelagið losnaði við að leggja járnbraut, þá get jeg fullvissað hann um, að það mundi kunna honum þakkir fyrir. En jeg hefi nú enga von um, að svo verði. Þá mun það ekki vera fleira, sem jeg hefi að svara hv.þm.N.-M., en vísa að öðru leyti til svars hæstv. atvrh. Þá er það hv. 1. þm. Reykv. (JakM). Hann talaði fyrst um það, að nauðsynlegt væri að breyta orðalagi 9. gr. frv. og vildi ekki fallast á skilning hæstv. atvrh., sem allir hljóta þó að vera sammála um. En ef hv.þm. er samt óánægður, þá getur hann komið fram með brtt. við 3. umr., og jeg get lofað því fyrirfram að vera henni samþykkur, því að jeg álít, að það sama felist í greininni sjálfri. Jeg hafði spurt hv. 1. þm. Reykv., hvað hann þekti til fjelagsins Titans. Hv. þm. sneri nú spurningunni við og spurði mig, hvað jeg þekti til þess. Jeg hefi verið í stjórn fjelagsins síðan 1918, í 9 ár, og verið á fundum á hverju ári, nema einu sinni, með útlendum stjórnendum, svo það er auðvitað, að jeg gerþekki fjelagið og fyrirætlanir þess. Jeg skal nú óhræddur leggja það undir dóm allra óhlutdrægra manna, hvor okkar muni þekkja fjelagið betur, jeg, sem setið hefi í stjórn þess í 9 ár og oftlega talað við hina útlendu meðstjórnendur og skifst á brjefum við þá, eða hv. 1. þm. Reykv., sem ekki þekkir hina útlendu stjórnendur í sjón, hvað þá meira. Jeg þarf ekki að rökræða þetta; jeg hygg, að það sje öllum ljóst. Að fjelaginu sje alvara með að halda áfram, sjest best á því, að það hefir altaf haft vakandi auga með öllu, er að þessum málum lýtur, sendi mann hingað upp í fyrra, þegar til tals kom á Alþingi að veita sjerleyfi til virkjunar, til að fylgja með málinu, og hefir nú sótt um sjerleyfi. Þá vildi hv.þm. sýna, að hann þekti töluvert til fjelagsins, og gat þess, að legið hefði við, að gert hefði verið lögtak í jörð fjelagsins á Skeiðaáveitusvæðinu fyrir ógreiddum tillögum til áveitunnar. Mjer er alveg ókunnugt um þetta. Jeg hefi engar fjárreiður haft fyrir hönd Titans. Það hefir annar maður gert, mjög áreiðanlegur maður, sem jeg býst við, að hv.þm. þekki, og jeg veit ekki betur en hann hafi altaf staðið í skilum með allar greiðslur. Jeg veit, að hann hefir haldið skrá yfir, hvað hann hefir átt að borga og hve mikið, og látið sjer mjög ant um að passa þetta sem best. Jeg hefi að vísu ekki haft spurnir af þessu síðustu 2–3 árin, en býst við, að alt sje í lagi með það, því að jeg veit ekki betur en nægilegt fje sje til þess og maður þessi hefir að nokkru leyti getað tekið það undir sjálfum sjer. Annars geta ýmsar ástæður hafa legið til þess, að það hafi átt að fara að gera lögtakið. Jeg veit, að það var nýlega að því komið, að gert yrði lögtak fyrir tekjuskatti hjá stórauðugum útlendum manni, sem á jörð hjer, og kom það þá af því, að umboðsmaður hans hafði gleymt þessu. Þess vegna er þessi saga hv.þm. engin sönnun fyrir því, að fjelagið eigi ekki nægu fje yfir að ráða. Annars verð jeg að segja, að ræða hv. 1. þm. Reykv. gladdi mig að sumu leyti. Hann fór nú mýkri höndum um málið en hann hefir gert að undanförnu. Hann kvaðst einungis hafa lýst efa um það, að fjelagið gæti int skyldur sínar af hendi. Jeg skil það vel, að menn geti efast. Jeg ímynda mjer, að allir geti tekið undir það, að efamál geti verið, að einu fjelagi takist að útvega það mikið fje, að hægt sje að byrja á fyrirtæki. Slíkt getur altaf verið efamál. En að fullyrða það, að fjelagið geti ekkert gert, nær ekki neinni átt og er aðeins kastað fram af þeim, sem ekkert vita nje þekkja til þessa máls. Jeg veit ekki, hvernig sá misskilningur hefir komist inn hjá hv. 1. þm. Reykv., og jafnvel mátti líka lesa það út úr orðum hv. 2. þm.N.-M., að núverandi hluthafar Titans muni leggja fram alt hlutafjeð. Jeg hefi aldrei búist við því og aldrei haldið slíku fram. Hv. 1. þm. Reykv. sagði líka, að sumir hluthafarnir hefðu lagt nú þegar fram um miljón og mundu láta þar staðar nema og leggja ekki meira af mörkum. En þetta er vitanlega ekkert annað en fullyrðing, eins og fleira hjá þessum sama hv.þm. Jeg þekki menn, sem líka hafa lagt stórupphæðir í fjelagið, bæði upphaflega, er það var stofnað, og síðar, og jeg veit með vissu, að þeir munu halda því áfram. Nei, stjórn Titans mun ekki leggja árar í bát, heldur leita fyrir sjer um fje, ekki aðeins hjá hluthöfum, heldur líka, eins og hæstv. atvrh. (MG) drap á í gær, leita nýrrar hlutafjársöfnunar og hefir fulla von um að geta fengið fje í Svíþjóð og víðar. Jeg get bætt því við til frekari skýringar, að mjer er kunnugt um, að fjefjelagið hefir góð sambönd við ýmsa mikla fjármálamenn í Þýskalandi, t. d. í Hamborg, og þaðan vænta menn fjárins. Jeg get um þetta efni vitnað í brjef frá Aall hæstarjettarmálafærslumanni, þar sem hann segir, að miklar líkur sjeu fyrir því, að nægilegt fje fáist til virkjunarinnar, ef ekki verði mjög breytt frá því um sjerleyfið, eins og það er fram borið í frv. þessu. Alt er í þessu efni komið undir sjerleyfiskjörunum. Frekara þykist jeg ekki þurfa að svara hv. 1. þm. Reykv. Og hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) þarf jeg litlu einu að svara. Hann sagði, að það væri ekki nema von, þó að fjelagið fengi ekki nægilegt fje til að leggja fram í fyrirtækið, því að afgjaldið væri of hátt, fyrst 3 kr. af hverri nýttri hestorku, sem hækkaði eftir 10 ár upp í 5 kr. Jeg skal játa, að mjer þykir þetta afgjald fullhátt og hefði talið það heldur tefja fyrir því, að byrjað væri á virkjuninni. En úr því þetta hefir orðið að samkomulagi milli hæstv. stjórnar og þeirra, sem við hana sömdu fyrir fjelagsins hönd, þá þeir um það. Annars hefir hæstv. atvrh. pínt þá eins og hann hefir getað, og með því sýnt, að hann hefir verið fullkomlega fær að semja um þetta fyrir landsins hönd og farið í því efni eins langt og hægt var. Þá sagði hv.þm. V.-Húnv., að fjelagið mundi ekki byrja að leggja járnbraut fyr en það hefði nægilegt fje til virkjunar. En það hefir verið bent á, bæði af mjer og hæstv. atvrh., að það væri ekki bundið við að byggja út allan Urriðafoss í einu. Ef fjelagið byrjaði að byggja járnbraut fyrir 7 miljónir og virkja t. d. 1/3 af fossinum, sem kosta mundi um 13 miljónir, þá þyrfti það um 20 miljónir króna til þess að byrja með, en ef það hefði þessa upphæð, mundi það vafalaust leggja út í virkjun, og meina jeg þar með ekki einungis byggingar orkuvers, heldur líka iðjuvers. Fleira var það ekki í ræðu hv.þm. V.-Húnv., er jeg sje ástæðu til að orðlengja um. Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) talaði aðallega um það atriði, sem margbúið var að ítreka áður, nefnilega um tryggingu fjelagsins fyrir sjerleyfinu. Mjer skildist orð hans hníga í þá átt, að hann þyrfti frekari tryggingar af fjelagsins hálfu, ætti hann að geta greitt atkv. með frv. Jeg geri ekki ráð fyrir, að nefndin komi með brtt. í þá átt. En honum er innan handar sjálfum að bera fram slíka brtt. við 3. umr. málsins, og kemur þá í ljós, hvort nefndin getur þar átt samleið með honum. En jeg skal taka fram, að með brtt. nefndarinnar er komið svo mikið aðhald hvað fjelagið snertir, að ekki er sanngjarnt að heimta meiri tryggingu, sjerstaklega þó með tilliti til þess sjerleyfis, sem veitt var hjer í fyrra. Það virðist engin ástæða til, að þetta fjelag verði harðara úti eða af því heimtaðar meiri tryggingar en Dynjandafjelaginu. Þá er jeg kominn að háttv. 2. þm. Reykv. (MJ) og verð þá að byrja með því að færa honum þakkir mínar fyrir það, hvernig hann tók í málið. Hann fór inn á aðalkjarna málsins og beindi ýmsum athugasemdum til nefndarinnar, sem jeg lofa honum, að verði teknar til frekari athugunar fyrir 3. umr. Í fljótu bragði virðist mjer jeg geta verið honum sammála um 5. gr. Það getur verið rjett að borga eitthvað dálítið af þeim ársarði, sem verða kann á rekstri brautarinnar á meðan ekki er byrjað á virkjun. Þá spurði hann um viðvíkjandi 6. gr., við hvað væri miðað um sölu á raforku til almennings, hvort það væri gegnum orkuverið eða mæli. Mjer er náttúrlega ekki um það kunnugt, en tel hinsvegar víst, að það muni vera í gegnum mæli. Hann taldi sanngjarnt, að Hafnarfjörður og Gullbringusýsla bæru einhvern hlut af kostnaði við brautarlagninguna, og má það vel vera. En jeg tel þó, að Reykjavík ætti fremur að borga þetta en sýslan, því hún hefir miklu meiri hagnað af brautinni. Að sýslufjelögin, sem gott hafa af virkjuninni, greiði meira en ætlast er til í 8. gr., held jeg að varla megi vænta. Sem sagt, þessar athugasemdir hv. 2. þm. Reykv. voru góðar, og það eina, sem hafst hefir upp úr þessum löngu umr. Þær voru allar um efni frv. og skulu athugaðar nánar af nefndinni fyrir 3. umr. Að svo mæltu get jeg látið lokið máli mínu. Jeg held jeg hafi tekið fram það, sem svara þurfti frá sjónarmiði nefndarinnar, og mun ekki taka aftur til máls, nema jeg sje til neyddur, enda vænti jeg, að nú fari að líða að því, að gengið verði til atkvæða um frv.

Árni Jónsson Jeg hefi ekki miklu að svara þeim hv.þdm., sem tekið hafa til máls eftir að jeg hjelt ræðu mína í gær. Þó kemst jeg ekki hjá að leiðrjetta sumt, sem til mín hefir verið beint, því að öll mótmælin gegn ræðu minni hafa verið bygð á misskilningi. Jeg vík mjer þá fyrst að hæstv. atvrh. Hann sagði, að afstaða mín til þessa máls hefði breyst frá í fyrra, því þá hefði jeg verið móti járnbrautinni. En jeg vil segja, að það sje ekki rjett að orða það svo, að afstaða mín hafi breyst, heldur er það afstaða málsins sjálfs, sem breyst hefir síðan í fyrra. Afstaða mín í fyrra var fyrst og fremst sprottin af ótrú á fjárhagslegri afkomu fyrirtækisins, og ríkissjóði því ekki fært að leggja fram það fje, sem brautarlagningin kostaði. Nú er kominn nýr liður inn í þetta samgöngumál, og það eru hinir miklu flutningar vegna orkuversins, er gera munu það að verkum, að fyrirtækið mundi margborga sig.

En ríkið getur altaf tekið brautina og starfrækt hana fyrir eiginn reikning

. Það má vel vera, en varla gerist það fyr en fjelagið er búið að hafa margfaldan hagnað af því að flytja það, sem austur þarf til byggingar orkuversins. Jeg benti á það í gær, að flutningarnir austur til orkuversins mundu nema svo tugum þúsunda tonna skiftir. Þar við bætast svo allar þarfir þessara 2000 eða 2500 manna, sem þarna vinna. Það er ekkert smáræði, sem þessir menn ásamt konum sínum og börnum þurfa í vistum og öðru sjer til framfæris. Og alt mundi þetta flutt með brautinni, sem ætla mætti, að mundi nema um 1/3 af flutningsþörf alls hjeraðsins. Svo mætti minna á eitt enn, sem ekki er óverulegur liður í þessu máli, og það eru fargjöld þessara manna með brautinni austur, auk ferða með henni fram og aftur, en þetta mundi líka skifta tugum þúsunda. Auk alls þessa, sem nú er talið, er ekki ósennilegt, að ef þetta fyrirtæki kæmist upp, bættist við 4. undrið, sem menn flyktust langt að til að skoða, en hin eru, eins og allir vita, Hekla, Geysir og kolakraninn hans Hjalta hjerna niðri á hafnarbakkanum. Þá vil jeg leiðrjetta þann misskilning, að jeg hafi sagt nokkuð um það, að „consession“ Dynjandifjelagsins, sem sjerleyfið fjekk í fyrra, væri útrunnin. Jeg held, að þeir fjármálamenn, sem að Dynjandifjelaginu standa, sjeu fult eins vel á veg komnir með að útvega fje í sitt fyrirtæki eins og Titan. Það berast frá þeim daglega skeyti og brjef, þar sem tekið er fram, að nú sje „kapitalið“ að koma. Það er áreiðanlegt, að þeir hafa líka sínar vonir, og bregðist sænska gullið, þá er að snúa sjer til Þýskalands, líklega til þessara miklu fjármálamanna í Hamborg, sem hv.frsm. var að minnast á. Og þrátt fyrir alt þetta eru þó ýmsir svo ósvífnir að nefna „svindilbrask“ hjer í þingsalnum í sambandi við fjelagsskapinn! Það er engin furða, þó að sumum sje þetta viðkvæmt mál, eins og alt er í pottinn búið. Hæstv. atvrh. hjelt, að jeg hefði blandað saman orkuveri og iðjuveri og að jeg hefði ekki gert mjer ljóst, að annað stæði hjer í Reykjavík. En hjer er enn um misskilning að ræða hjá hæstv. ráðherra; jeg vissi vel, hvað jeg var að segja. En jeg held, að honum hafi skotist yfir, og enda hv.frsm. líka, að gera sjer ljóst, hverju flutningarnir austur að orkuverinu mundu nema. Þá hefi jeg með þessu svarað hv.frsm., því margt af því, sem hann beindi til mín, var endurtekning á orðum hæstv. atvrh. Hv. frsm. spurði, hvort jeg teldi líkur til, að ríkið gæti lagt út í slíkt fyrirtæki sem járnbrautin væri, og hvort jeg mundi verða með því. Jeg get svarað því sama og í fyrra, að jeg er á móti járnbraut, vegna þess að flutningarnir eins og stendur eru ekki nógir. En geti hv.frsm. fært fullar líkur fyrir því, að virkjunin sje framundan og að úr henni verði, þá mundi jeg fylgja því eindregið, að ríkið rjeðist í að leggja járnbrautina. Annars hjelt jeg, að háttv.frsm. mundi reyna að hnekkja því, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni um flutningaþörfina austur, en hann sneiddi algerlega hjá því. En hvað viðvíkur ótrú minni á framkvæmdum fjelagsins, þá verð jeg að segja, að hún sje jafnrjettmæt og þeirra trú. Jeg veit, að það berast glæsilegar fregnir af fjelaginu, og jeg hefi fyrir satt, að látið sje í veðri vaka, að menn hafi góða trú á fjárafla fjelagsins nú. En jeg veit heldur ekki, hvenær væri fremur ástæða til að gefa út glæsilegar veðurspár um framtíðarhorfur fjelagsins, ef ekki þá dagana, sem Alþingi er að ræða um sjereyfislöggjöf fjelaginu til handa. Jeg verð því að líta svo á, að allar þessar gyllingar og upplýsingar um fjárreiður fjelagsins sjeu litaðar af þeim hagsmunavonum, sem hluthafarnir telja sig eiga hjer í vændum, takist nú að ná í þetta sjerleyfi. Annars er það næsta undarlegt, að fylgjendur þessa máls eru allir hinir sömu, er með járnbrautarfrv. voru í fyrra. Þess vegna er jeg hissa á, að þeir skyldu ekki grípa tækifærið og bera það fram nú, þar sem þeir hafa þá tröllatrú á, að virkjunin sje rjett ókomin. Ef trú þeirra er svona sterk, - hvers vegna þá ekki að lofa ríkis- sjóði að hafa hagnaðinn fram yfir erlent gróðafjelag? Fleira er það ekki, sem jeg þarf að svara þessum hv.þdm., en áður en jeg sest niður, ætla jeg þó að víkja nokkrum orðum til hv. 1. þm. Árn. (MT). Hann fyltist skáldskapargáfu og orti mjer upp orð, sem jeg hafði aldrei sagt. Hann hafði eftir mjer, að jeg hefði átt að nefna Titanfjelagið braskarafyrirtæki. En þetta sagði jeg alls ekki. Hinu beindi jeg til hans, að mig furðaði það stórum, að hann, sem er eindreginn járnbrautarmaður, skyldi nú geta fallist á, að þessari miklu samgöngubót, sem hann telur járnbrautina vera, skuli skotið á frest um óákveðinn tíma. Hann sagðist ekki taka mig alvarlega, og get jeg vel trúað því. Við, sem þekkjum þennan hv.þm., vitum, að honum er gjarnt að gera að gamni sínu, og að hann þá stundum ræður ekki við gáska sinn. Þess vegna get jeg sætt mig við það, þó að hann taki mig ekki alvarlega, því bæði jeg og aðrir hv.þdm. vita, að hann tekur ekki forseta sameinaðs þings alvarlega.

Magnús Jónsson Það er aðeins hálft orð út af ummælum hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ). Hann sagði, sem rjett er, að jeg hefði verið með að flytja járnbrautarfrumvarpið í fyrra, en spurði svo, hvers vegna jeg vildi ekki flytja það nú, þegar sjeð væri, að miklu meiri líkur væru fyrir því, að brautin bæri sig en hægt hefði verið að benda á í fyrra. Þessu hefi jeg nú raunar svarað áður að nokkru leyti, en skal þó bæta við það örfáum orðum. Jeg vil heldur, að fjelagið leggi brautina, af því að ríkinu er innan handar að taka rekstur hennar að sjer þegar það óskar þess. Það getur með því móti látið prívatfjelag ríða á vaðið og prófa fyrirtækið og reka það erfiðustu byrjunarárin. Þegar reynslan er fengin, er miklu álitlegra að taka afstöðu til þess, hvort ríkið vill inn í það fara.

Þórarinn Jónsson Háttv. 2. þm. Reykv. (MJ) hefir einn orðið til þess að andmæla brtt. okkar á þskj. 162 og sagði, að þær væru óskiljanlegar á tvennan hátt. í fyrsta lagi vegna þess, að við vildum fella niður tillag ríkissjóðs, þar sem ríkið fengi svo miklar tekjur af starfrækslunni. Þessu þarf ekki að svara, því að ef við tökum til samanburðar sjerleyfi það, sem veitt var um Dynjanda í fyrra, þá hefir það fjelag, sem það sjerleyfi fjekk, ekki samskonar hlunnindi og nú á að veita Titanfjelaginu, en á þó að greiða meira, því að 3 kr. gjaldið fyrir hestorkuna er þar aðeins miðað við 3 ár, en hjer í þessu frv. er miðað við 10 ár. Í öðru lagi talaði hv. 2. þm. Reykv. um úrfellingu, sem við viljum gera í 9. gr. frv., og gerði mikið úr því, hve heppilegt væri að hafa það ákvæði í lögum, að ríkið mætti, hvenær sem væri, taka við járnbrautinni með öllum hennar gögnum og gæðum, gegn því að greiða sjerleyfishafa framlag hans til hennar. Mjer finst nú satt að segja, að ef það á að standa í lögunum, að ríkið geti tekið járnbrautina hvenær sem því sýnist, þá mundi þó rjettara, að andvirði hennar yrði ákveðið með mati. Seinasta málsgr. 9. gr. í frv. er bókstaflega óþörf, enda er í brtt. tekið fram, að ráðherra skuli „samþykkja öll flutningsgjöld og hafa eftirlit með rekstri brautarinnar.“ Þarna er alt það fram tekið, sem felast á í seinustu málsgrein 9. gr. frv. Jeg vil þá undirstrika það, sem hv.frsm. sagði, að það er óhugsandi, að fjelagið ráðist í þetta fyrirtæki nema það fái nægilegt fje til þess. En það er eins og ýmsir haldi, að fjelagið muni byrja á járnbrautinni og síðan kikna á öllu saman, og járnbrautin falli þá til ríkisins. En þetta er misskilningur. Fjelagið ræðst ekki í framkvæmdir nema því aðeins, að það hafi nægilegt fje til þess, enda eru engin viðurlög við því, að aldrei verði byrjað á framkvæmdum. Hv. frsm. segir nú, að það sje óhugsandi, að ríkissjóður geti. lagt járnbraut austur. Við erum þá orðnir sammála um það, þótt öðruvísi bljesi í fyrra. En jeg hefi ekki heldur trú á því, að járnbraut komi, þótt þetta frv. verði samþykt, og það er einmitt trúleysið á það fyrirtæki, sem gerir mig veilan. Þess vegna vil jeg, að fjelagið verði látið sýna, að því sje fullkomin alvara, og að það leggi og reki járnbrautina upp á eigin spýtur. Hv. 1. þm. Árn. þarf jeg varla að svara. Hann var eitthvað ergilegur og myrkfælinn. Hann var að tala um, að jeg væri heppinn eða óheppinn ræðumaður, hvort jeg talaði að deginum eða kvöldinu. Þetta er bara hlægilegt. Sje honum eitthvað illa við Eyrbekkinginn og heldur að það sje einhver meinlætaskepna, þá vil jeg heldur bera í bætifláka fyrir hann, og hefi von um að fá upplýsingar um hann hjá hv.þm. Barð. (HK), ef á þarf að halda.

Jakob Möller Mjer finst þetta mál svo stórvægilegt, að það sje ekki óviðeigandi að fara eins langt í athugasemdum og umr. um það eins og þingsköp frekast leyfa. Mjer finst líka, að margt hafi komið fram í ræðum hv. stuðningsmanna frv. síðan jeg talaði seinast, sem vert sje að undirstrika. Hv. frsm. fann að því og sagði, að óviðeigandi væri og þreytandi að hlusta á þm. endurtaka ræður sínar. Hafi einhverjir hv.þm. neyðst til þessa, þá stafar það af því, hvernig aðrir hafa hagað máli sínu, og verður þá endurtekningin aðeins árjetting þess, sem þeir hafa sagt áður. En nú er því svo farið, að bæði hv.frsm. og aðrir dáendur frv. þessa hafa fundið það átakanlega, að jeg hefi ekki endurtekið ræðu mína við 1. umr. Það hefir stórum hneykslað þá, að jeg talaði um, hvernig mundi úr rætast, ef fyrirtækið kæmist á fót, og kölluðu þeir, að röksemdir stönguðust hjá mjer. Þeir eru býsna skilningssljóir, og þó vorkenni jeg sjerstaklega hv. 2. þm. Reykv. (MJ), sem tók þessa speki upp eftir hinum. Þetta er svo mikill barnaskapur, að hverjum þingmanni er ósæmandi. Röksemdir stangast ekki, þótt maður ræði mál frá tveim hliðum og leggi niður fyrir sjer, hvernig muni úr rætast, ef svona og svona fari. En þessi ummæli sýna það best, hvað þessir hv. þingmenn eru veilir, að þeir skuli þurfa að koma fram með slíkar endemis firrur og vitleysur í stað raka. Mjer hefir þó tekist að koma þeim til að játa það, að ef úr framkvæmdum verður hjá Titan, þá muni það verða til þess að draga vinnuafl úr sveitunum. En þeir segja að vísu nú, að það sje gott og blessað, og hv. 1. þm. Árn. tók þeirri hugsun fegins hendi, að fólki fækkaði í sveitunum. Hv. 2. þm. Reykv. tók í líkan streng, og tók þó enn dýpra í árinni, því að hann sagði, að það væri aðallega fólksmergð, sem við þyrftum að óttast. Í sambandi við önnur mál hefi jeg heyrt þessa og aðra hv.þdm. óttast mest flótta fólks úr sveitunum. En það er fyrirfram víst, að ef þessar framkvæmdir, sem hjer er gert ráð fyrir, komast á, þá verða þær til þess að auka stórkostlega burtstreymi frá sveitunum, og afleiðingin verður sú, að þangað fæst enginn vinnukraftur, og er þó nú þegar orðið svo lítið um hann, að sáran kvarta bændur. Hæstv. atvrh. var með þetta sama og aðrir, að jeg hlyti að hafa trú á fyrirtækinu og framkvæmdum, úr því að jeg fór að minnast á, hvernig þær mundu ganga. Jæja, segjum það, að jeg trúi því, að úr framkvæmdum verði, en þá trúi jeg því líka, að þær verði þjóðinni ekki til góðs. Frá mínu sjónarmiði er það vitleysa að hleypa þessu inn, og ef sú vitleysa kemst á, þá verði ekki hindraðar aðrar og meiri vitleysur, sem sigla í kjölfar hennar. Jeg lít svo á, að stemma þurfi á að ósi, hindra vitleysuna í byrjun, svo að hún margfaldist ekki og uppfylli jörðina. Og það er skylda okkar, ef við álítum, að gera eigi einhverja vitleysu, að sporna við því. Hjer er nú verið að stofna til þess glapræðis, sem lagt getur landbúnaðinn í auðn og breytt þjóðinni úr landbúnaðarþjóð í verksmiðjulýð. Hæstv. atvrh. sagði, að hjer væri ekkert að óttast; stærri og meiri væru virkjanir í öðrum löndum. En þá kemur líka annað til greina, og það er fólksmergðin í löndunum. Við verðum að gæta að því, að þótt ekki verði hjer virkjað meira en þessi 160 þús. hestöfl, þá er það, miðað við fólksfjölda, sama sem að virkjaðar væru 4 miljónir hestafla í Noregi. Og ef virkjað verður alt vatnsafl Þjórsár, eins og tilætlunin mun vera, þá samsvarar það því, að virkjaðar væru 25 miljónir hestafla í Noregi. Nú vil jeg spyrja hæstv. atvrh.: Hafa svo stórar virkjanir verið gerðar í Noregi? Hann verður að athuga það, áður en hann kemur með svona staðhæfingar, að bera saman það, sem saman þarf að bera. Það hefði t. d. enga þýðingu í Bandaríkjunum, þótt virkjuð væru 160 þús. hestöfl, en það hefir stórkostlega þýðingu hjer, að jeg ekki tali um það, ef virkjuð verða þessi 1 miljón hestöfl, sem Þjórsá hefir. En við því má búast, að svo verði, ef þetta fyrirtæki gengur vel. Það breytir engu hjer um, þótt ekki eigi að virkja nema nokkurn hluta af Urriðafossi fyrst í stað. Hv. 2. þm. Reykv. hjelt hjer mjög fræðilegan fyrirlestur um það, hvort þetta fyrirtæki gæti komist á. Og hann sagði, að ef svo færi, þá gæti ríkissjóður náð aftur öllu framlagi sínu og meira með töxtum hjá járnbrautinni. Jeg býst nú ekki við því, að járnbrautin verði látin jeta upp allan gróðann af vatnavirkjuninni, enda þyrfti þá að kveða ríkara að orði um það efni heldur en gert er hjer í frv. Sami hv.þm. sagði, að fyrir nokkrum árum hefði einn mætur maður skrifað grein um það, hvað fólki fjölgaði ískyggilega mikið og hvað það væri alvarlegt mál. En það er ekki reynsla landbúnaðarins, að fólki fjölgi of mikið. Hitt er aftur á móti reynslan, að í hvert skifti, sem eitthvað glæðist við sjávarsíðuna, þá flykkist fólkið úr sveitunum þangað. Og hvað mun verða, ef þessi stóriðja kemur? Háttv. þm. óttaðist það þó ekki, að útlendingar flyttust hingað. Hann virtist þá ekki gera sjer grein fyrir því, að með því móti fjölgaði fólki í landinu. Hann talaði þar aðeins um það, að íslensku þjóðerni stafaði engin hætta af slíkum innflutningi, vegna þess, að þessir útlendingar mundu fljótt verða Íslendingar. En ef við lítum nú til annara landa, þar sem sterk fjárfjelög hafa smeygt inn litla fingrinum hjá smáþjóðum - já, hver verður reynslan þá? Hafa hinir útlendu innflytjendur orðið innlendir menn? Nei, víðast hvar hefir farið svo, að þessir útlendingar hafa myndað heild fyrir sig, og sú heild hefir dregið undir sig öll yfirráð í landinu. Þetta er sú reynsla, sem heimurinn hefir að sýna. Þá viðurkendi þó hv.þm., að erlent fjármagn væri hættulegt, en þetta væri svo sem ekkert nýtt, engin ný hætta. Hættan væri yfir okkur hvort sem væri. Eftir þessu er rökrjett að draga þá ályktun af orðum hans, að úr því hættan sje yfir okkur, þá sje ekkert athugavert við það, þótt við steypum okkur í hvaða nýja hættu sem er. Það, sem hneykslaði hv.þm. mest í minni ræðu, var, að jeg sagði, að þetta fyrirtæki gæti orðið til þess, að Suðurlandsundirlendið kæmist í auðn. Nei, það sagði hann, að ekki gæti komið til mála; þetta yrði til þess að lyfta hag þess. En það er nú leiðinleg staðreynd, að ekki fer alt eins og ætlað er. Og hitt getur líka fyrir komið, að þó maður ætli að gera einhverjum greiða, þá verði það Bjarnargreiði - afleiðingin þveröfug við það, sem til var ætlast. Þá sagði sami hv.þm., að ef fyrirtækið reyndist ekki arðberandi og fjelagið yrði að hætta við það, þá væri svo sem ekki hundrað í hættunni. Við fengjum þá allar verklegar framkvæmdir þess fyrir sama sem ekki neitt. En er það svo mikið keppikefli að fá t. d. járnbrautina fyrir ekki neitt, ef. hún getur alls ekki borið sig? Jeg fæ ekki sjeð, að það sje neitt sjerstakt happ fyrir okkur. Og verði fyrirtækið gjaldþrota, þá hafa allir þeir, sem við það vinna og dregnir hafa verið frá landbúnaðinum, eigi við neitt að styðjast. Hv. þm. sagði, að það væri gott að fá prófstein á það, hvort fjelaginu væri alvara með að hefja framkvæmdir, og meinti þar með, að hann væri ekki á móti því, að fjelagið setti einhverja tryggingu fyrir því, að úr framkvæmdum yrði. Jeg skal þá hjer með lofa því að koma fram með brtt. um þetta efni við 3. umr., og hún skal verða prófsteinn á það, hvað hv.þm. er mikil alvara. Við fáum þá að sjá, hvernig hann tekur í það. Ef útlendingar hætta að starfrækja járnbrautina hjer, myndu eignir þeirra verða seldar við opinbert uppboð, og er þá engin trygging fyrir því, að ríkið geti eignast þær fyrir lítið. Jeg veit ekki betur en að útlendingar geti yfirleitt fengið fult verð fyrir eignir sínar hjer.

Forseti (BSv): Að gefnu tilefni vil jeg taka það fram, að þessi stutta aths. varð nú alt of löng. En hinsvegar má ef til vill líta svo á, að hv.þm. (JakM) hafi haft nokkurskonar frsm. aðstöðu í þessu máli.