Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg á hjer litla brtt., sem jeg kom með til að reyna að greiða úr þeirri flækju, er brtt. sú, er fram var komin, gjörði í frv. Sumum hv. dm, þykir upphæðin, sem farið er fram á að veita heilsuhælinu, ofhá, öðrum þykir hún oflág. Jeg vil reyna að miðla hjer málum. Í brtt. minni held jeg mjer að vísu við lægra hámarkið, 10000 kr., en þó er ekki loku skotið fyrir, að upp fyrir það megi fara, ef brýn þörf krefur. Þetta þykir mjer líklegt, að allir þeir geti sætt sig við, sem vilja að málið fái fram að ganga, en að sem minst fje sje þó lagt fram.



Af því að þetta er brtt. við mína brtt. sje jeg ástæðu til að standa upp. Jeg hafði áður lýst því yfir, að jeg mundi ekki greiða atkv. með frv. ef mín brtt. yrði ekki samþykt, en nú er svo komið, að jeg get sætt mig við þessa miðlunartillögu og mun jeg greiða atkv. með frv. þótt hún komist að.

Magnús Pjetursson : Jeg tel þessa brtt. til nokkurra bóta; þó er hún hálf varhugaverð. Það getur lengi orðið álitamál, hvað telja megi brýna nauðsyn. Jeg veit t. d. ekki, hvort það verður talin brýn nauðsyn, að landsstjórnin leggi út fje til að borga bankalán það, er hælisstjórnin er í ábyrgð fyrir, þó þess sje krafist.

Guðmundur Björnsson : Herra forseti! Jeg bið mig undanþeginn að greiða atkv. í þessu máli af ástæðum þeim, er jeg ber nú fram: 4 undanförnum þingum hefir heilsuhælið aldrei fengið þann styrk, er nægur hafi verið. Þess vegna höfum við stjórnendur hælisins orðið að ganga í ábyrgð fyrir fje, svo að hælið yrði rekið. Ábyrgðarlán þetta er nú 9000 kr. Eins og hv. d. er kunnugt, þá hefir okkur verið borið það hjer á brýn, að við höfum stjórnað hælinu illa og ráðlauslega. Jeg kippi mjer ekki upp við þetta og ætla ekkert að afsaka; veit að allir tímar hafa sinn dóm. Eins og nú er ástatt, get jeg búist við, að bankinn krefji okkur um borgun. Hjer er því um hagsmuni mína að ræða, og þess vegna tel jeg mjer ekki hæfa að greiða atkv. um málið. Þetta óska jeg að sje bókað.



Jeg skil það svo, að þessi ráðstöfun á rekstri heilsuhælisins sje að eins til bráðabirgða; og ef svo er, þá mun nóg að veita að þessu sinni fje til reksturs hælisins fram til næsta þings, eða má ske öllu heldur, þangað til landið tekur hælið að sjer, því að jeg býst við, að að því reki. Hitt vona jeg að allir sjái af fyrirsögn frv. og efni, að fjárveitingin sje ekki ætluð til að greiða gamlar skuldir, er á hælinu hvíla. Hv. 6. kgk. (G. B.) lýsti yfir því, að á stjórn heilsuhælisins hvíldi ábyrgð fyrir hælið, á samtals 9000 kr. Jeg geng að því vísu, að þetta muni vera í víxlum í bankanum. Og jeg hefi grun um, eða jafnvel fulla vissu fyrir því, að ekki muni verða gengið hart að mönnum um greiðslu þessara skulda, eins og nú árar, því fremur sem búast má við, að þessu máli verði ráðið til lykta á næsta þingi á þann hátt, að landssjóður taki hælið að sjer. Það er því engin hætta, þótt lánið standi til næsta þings. Enda hefir landssjóður mjer vitanlega tekið ábyrgð á lánum hælisins.



Það frumvarp, sem hjer liggur fyrir, er flutt af samvinnunefndinni í strandferðamálinu. Ástæðan til þess að það er fram komið er sú, að skip þau, er höfð verða til strandferðanna, verða töluvert dýrari en gjört var ráð fyrir á seinasta þingi. Þá var gjört ráð fyrir, að þau myndu kosta um 400 þús. kr. En nú er áætlað, að þau kosti um 500 þús. kr., minst 490 þús., kr. Nú hefir stjórn eimskipafjelagsins tjáð nefndinni í strandferðamálinu, að hún sæi sjer ekki fært að útvega þessi góðu skip, nema landssjóður tæki frekari hluti í fjelaginu en hann hefir nú gjört. Það er ekki að eins verðhækkun á skipum, sem er þessu valdandi, heldur líka, að stjórninni hepnaðist ekki að fá eins hátt lán gegn fyrsta veðrjetti í skipunum eins og við var búist. Hún stendur því ver að vígi til að kaupa dýrari skip. Samvinnunefndinni um strandferðir þótti því ekki nema eðlilegt, er stjórn eimskipafjelagsins fór fram á aukna hluttekning af landssjóðs hálfu. Til þess að verða við þessari málaleitun er frumvarpið fram komið. Fyrsta breytingin, sem frumvarpið gjörir á lögum þeim, er þingið í fyrra samþykti um hluttöku af landssjóðs hálfu, er sú, að 400 þús. kr. í 1. gr. laganna verði breytt í 500 þús. kr. Í samræmi við það er önnur breytingin, en það er breyting á 5. gr. laganna, og er lagt til að landssjóður hafi leyfi til að taka 500 þús. kr. lán í stað 450 þús. kr. Jeg vona, að háttv. deild sjái nauðsynina á að samþykkja frumvarpið, og gefi því góðan byr.



Við vorum að fá þetta frumvarp frá Nd. núna í augnablikinu. Það er einn hluti af frumvarpi stjórnarinnar um kosningar til Alþingis, sem hún lagði fyrir Nd. í þingbyrjun, og hefir Nd. þóknast að taka þetta atriði út úr frumvarpi stjórnarinnar. Maður heyrir sagt að þetta stafi af því, að neðri deild hafi viljað að þetta mál næði fram að ganga, hvernig sem færi um stjórnarskrána á þessu þingi, en atferli þeirrar deildar í þessu máli, virðist ekki benda til þess, að hún hafi ætlast til að málið gengi fram á þessu þingi, þar sem vjer fáum frumvarpið fyrst til íhugunar síðasta lögmæltan þingdag. Jeg skil það ekki, að menn þykjast vilja flýta málunum, en fara þó svo að ráði sínu, að málið getur með engu móti gengið fram á þessu þingi, ef efri deild vill gæta skyldu sinnar og athuga málið, svo sem henni ber að gjöra. Jeg er ekki svo skarpur löggjafi, að jeg geti athugað þetta nýmæli, þó jeg sæti yfir því í alla nótt, svo vandlega, að jeg gæti greitt atkvæði um það, nema þá undir því skilorði, að því verði breytt aftur á næsta þingi, svo sem nú er orðin tíska Það er hrein óhæfa, að merkustu lögin, sem þingið hefir haft til meðferðar, skuli ekki koma, til efri deildar fyr er. að þinglausnum, og jeg get ekki sjeð, að deildin geti rjettlætt það, að samþykkja þetta frumvarp á einum degi við 3. umr. Jeg álít þetta frumvarp mikla rjettarbót, og get því ekki lagt til að það verði felt, en vil gjöra það að tillögu minni, að því verði vísað til nefndarinnar í kosningalagamálinu.



Þetta mál má kallast gjörbreytt frá því, sem það var, þegar það fór hjeðan til Nd. Það hafa verið gjörðar svo verulegar breytingar á því, að það má heita annað frumvarp. Þá var bankanum heimilt að gefa út 2 milj. kr. umfram málmforða. Nú er þessu. breytt þannig, að nú er honum heimilað að gefa út aðeins 500 þús. kr. í seðlum, fram yfir það, sem hann nú má gefa út,. og að lög þessi gildi ekki lengur en til: loka októbermán. 1915. Um leið er og því skilyrði slept, að bankinn auki hlutafje sitt, en aftur á málmforðatryggingin að vera 50%. Í þessari mynd er þá málið til vor aftur komið. Jeg get nú vísað til nefndarálitsins um afstöðu nefndarinnar. Meiri hlutinn leggur til, að frv. verði samþykt óbreytt, eins og það kemur frá Nd. Ætla jeg svo ekki að segja meira fyrir hönd meiri hlutans, en gera grein fyrir skoðun okkar, er áður vorum minni hluti í málinu. Að vísu hefir stuttur tími verið til samanburðar um málið, svo að jeg tala mest frá mínu eigin brjósti. Jeg og háttv. samnefndarmaður minn, sem er með mjer í minni hlutanum, töldum alt af varhugavert, að auka seðlaútgáfurjett bankans. Síðan málið var hjer í deildinni í fyrra sinni hafa fleiri gögn komið fram í því, skoðun minni til stuðnings. Jeg hygg, enn sem fyr, ekki rjett, að auka seðlaútgáfurjett bankans, nema fyrirkomulagi hans sje gjörbreytt um leið, þannig að eftirlitið sje stórum aukið. Þetta hefir komið í ljós í umr. í Nd. Það hefir verið viðurkent, að ekki væri rjett að veita aukning á seðlaútgáfurjettinum, nema gjörð væri gagngjör breyting á skipulagi bankans. Má heita svo, að öll nefndin í Nd. hafi viðurkent þetta. Þeir tveir menn, sem hafa ekki óskorað skrifað undir nefndarálitið, hafa ekki mótmælt þessu, eins og sjá má á þgskj. 405. Þeir tjá sig andvíga ýmsu í nefndarálitinu, en ekki þessu atriði. Og þeir, sem hafa lagt til að auka seðlaútgáfurjettinn, hafa aðeins gert það til bráðabirgða og sem neyðarúrræði. Það, sem mjer þykir á vanta, er það, að sýnt sje fram á, að brýn þörf sje á þessari aukningu. Það var sýnt fram á það við fyrri umræður málsins, að það væri engin þörf á henni á næsta ári. Því mun að vísu haldið fram, að stríðið skapi bráða og brýna þörf á honum. Jeg held aftur, að þörfin á auknum seðlaútgáfurjetti verði þá einmitt minni, sökum þeirrar deyfðar, er þá kemur í alt viðskiftalíf. Það er og hægt að grípa til annara gjaldmiðla, ef þörfin krefur. Aðalatriðið er að gjörð verði breyting á fyrirkomulagi bankans, þannig að eftirlitið verði aukið áður en seðlaútgáfurjetturinn er aukinn. Það er sagt, að þessi rjettur sje að eins veittur til bráðabirgða og að hann ætti að falla úr sögunni á næsta ári. En jeg þykist samt vita, að sú sje ekki tilætlunin. Það var farið fram á þessa sjerstöku aukningu áður en þessar sjerstöku ástæður, sem nú eiga að valda mestri þörfinni á aukningu seðlaútgáfurjettarins, komu til. Þetta mundi verða fyrsta sporið á þá braut, er æ yrði farin lengra og lengra. Það mundi lýsa meira vantrausti á bankanum, að taka af honum þennan rjett þá, heldur en neita honum um hann nú. Eins og oft hefir verið tekið fram hjer, eru seðlar ekki veltufje, heldur gjaldmiðill, er vera á í umferð manna á milli. Aukning veltufjár og seðlaútgáfurjettar ætti því að fara saman,. eins og ætlast var til, er frv. fór hjeðan, en það hefir verið felt burt í Nd. Jeg skal ekki neita því, að það sje ómögulegt nú, þótt það væri hægt þá. En ef engin tök eru á að auka veltufjeð nú, tel jeg best að málið hvíli. Það kann að vera rjett, að að því komi, að bankinn þurfi og verði að fá aukningu á seðlaútgáfurjettinum, en mjer virðist ekki rjett, að gjöra það fyr en eitthvað það kemur á móti, sem samsvarar þeirri ábyrgð, er landssjóður tekur á sig, er hann veitir þessa aukning. Jeg skal lúka máli mínu með þeirri tillögu, að þetta mál nái ekki fram að ganga og leyfi mjer að bera upp rökstudda dagskrá svo hljóðandi: Í því trausti að stjórnin taki til athugunar hvort ekki sje ástæðu til, áður en seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka er aukinn, að breytt verði fyrirkomulagi bankans og eftirliti með starfsemi hans, sjerstaklega með tilliti til þess, sem fram hefir komið við meðferð málsins á Alþingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Steingrímur Jónsson : Eins og menn sjá á nefndarálitinu og komið hefir líka fram í ræðu háttv. framsm. (K. D.) er ágreiningur um málið meðal nefndarinnar. 3 nefndarmenn vilja samþ. það óbreytt. Frv. er allmjög breytt frá því sem var, er það fór hjeðan. Þá var það áformið að búa til varanlegt fyrirkomulag, sem þyrfti ekki að breyta í bráð, þótt það ætti varla að standa óhaggað, þar til er seðlaútgáfurjetturinn væri útrunninn. En þá var fyrir aukningu seðlaútgáfurjettarins sett það , skilyrði, er gjörðu bankanum ókleift að hagnýta sjer heimildin, að minsta kosti fyrst um sinn, meðan verðbrjefin eru í svo lágu verði. En nú hefir skilyrðunum verið breytt. Nd. hefir viðurkent, að þörfin á aukningu seðlaútgáfunnar væri svo brýn, að hún, hefir ekki sett slík skilyrði, en hefir hins vegar ekki viljað neita aukning seðlaútgáfurjettar til frambúðar, en talið sjálfsagt, vegna brýnnar þarfar, að veita hann til bráðabirgða. Rjettur sá, sem hjer er veittur, er aðeins veittur til eins árs. Ef venjulegar kringumstæður væru fyrir hendi, mundi mjer liggja í ljetttu rúmi, hvort frv. væri samþ. eða ekki. Íslandsbanki er svo vel stæður, að hann gæti útvegað sjer útlenda seðla á næsta hausti, ef ófriðurinn tálmar því ekki. En jeg hugsa að enginn geti sagt um hvernig ófriðurinn horfir við, þegar komið er fram í október og mest er þörf fyrir seðla hjer á landi. En eitt er víst, að nú sem stendur er ómögulegt að fá þessa seðla frá útlöndum, þótt bankinn eigi þar inni. Spursmálið er þetta, hve mikil þörfin er, Miklar líkur til að 2½ milj. kr. muni ekki nægja, og fyrir mjer er engum vafa undirorpið, að svo er. Jeg hefi fengið að vita hjer um bil hve mikið hafi verið farið út úr bankanum af seðlum fyrir nokkrum dögum, og munu nú ekki nema rúmar 200 þúsundir óútfarnar. En jeg skal geta þess, að allmikið af þessum seðlum hefir verið sent til útibúanna, en þó mun það eigi meira en þau þurfa. Það er svo langt frá að ófriðarhættan dragi úr seðlaþörfinni, heldur hefir hún einmitt aukið hana. Dýrtíðin heftir eðlileg viðskifti og gerir það að verkum, að einstaklingarnir þurfa að draga sína skildinga saman og burt úr bönkunum, og er þá illa farið, ef gjaldtregða er á. Þörfin er augljós nú, og svo mikil, að full nauðsyn er á, að auka seðlaútgáfurjett bankans. Það er hverjum manni bert. Þarf ekki að fara lengra en að vísa til atkvgr. Nd. í gær um málið, þar sem það var, þrátt fyrir harða mótspyrnu, samþ. með 20 atkv. gegn 4. Sýnir þetta augljóslega, að Nd: er í engum vafa um að þörfin er fyrir hendi og brýn nauðsyn er á aukinni seðlaútgáfu, til að afstýra teppu í viðskiftum, sem gæti haft alvarlegar afleiðingar, ef ekki voða í för með sjer. Svona skil jeg ástæður Nd. og fylgdist eg alveg með í umræðunum þar. Ég drap á það áðan, og endurtek það nú, að þessi ótti hjá mjer og öðrum stafar af stríðshættunni. Þegar truflun kemst á hið venjulega líf, verður meiri þörf fyrir gjaldeyri en ella. Venjulega reyna menn að komast af með sem minst af seðlum, en nú verður þörfin meiri, af því að viðskiftin ganga ekki eins liðlega. Hjer í Reykjavík hafa menn gripið til sparisjóðspeninga, og peningar á þann hátt dregist hjer út úr bönkunum. Eins mun fara um verslunina. Ef að vantar reiðupeninga, bætist teppa í viðskiftum ofan á. Kaupmenn geta ekki keypt hinar framleiddu vörur og kaupendur ekki borgað. Þetta getur leitt af því, að seðla vanti í landinu, og er það áreiðanlegt, að sú hætta er mjög athugaverð. Svona vakir þetta fyrir þeim, sem fróðari eru en við um þetta. Í blöðunum má sjá, að menn hafa gripið til þess ráðs, að losa bankana við að hafa gulltryggingu, seðlarnir gjörðir óinnleysanlegir - sumpart til þess að gefa út nýja seðla. Í Danmörku var Nationalbankinn leystur undan þeirri skyldu, að innleysa seðla sína með gulli. Ríkið hefir og gefið út sjerstaka seðla sem gjaldeyri. Spurningin í þessu máli er: Hvar er hættan við það að auka seðlaútgáfurjett bankans, eins og nú er farið fram á ? Með mínum besta vilja sje jeg hana ekki, og jeg get ekki sjeð að neinn hafi bent á hana. Hvað getur verið á móti því, að bankinn fái að gefa út þessa seðla? Hvar getur hættan verið, ef bankinn tryggir seðlana á þann hátt, sem fullnægjandi þykir? Og þegar stríðið er úti, verður sjeð fyrir því, að gulltryggingin verði í lagi, og að bankinn geti ekki notað þessa heimild lengur en meðan þörfin er. Framsögum. (K. D.) fullyrti, að því hefði verið slegið föstu í Nd., að ekki mætti auka seðlaútgáfurjettinn, nema jafnframt væri gjörð gagngjörð breyting á fyrirkomulagi bankans. Þetta er ekki rjett. Þar var engu slegið föstu öðru en því, að hjer væri að eins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða. Menn hafa ekkert um þetta sagt; en það kom berlega fram í umræðunum, að þeir álitu að breytingin á fyrirkomulagi bankans stæði í engu sambandi við það, hvort aukinn væri seðlaútgáfurjetturinn eða ekki. Hjer var eingöngu um það ræða, hvort þjóðarþörfin heimtaði að útgáfurjetturinn væri aukinn. En háttv. framsögumaður (K. D.) tók það fram, að,ekki væri meiri, heldur minni, seðlaþörf vegna stríðsins. Jeg hefi nú ekki mikið bankavit, en þetta er að minni meiningu þveröfugt, eins og jeg þykist hafa sýnt fram á. Minni þörf er fyrir seðla, þegar viðskiftin ganga sem liðlegast, alt gengur sem greiðast. Þegar teppan kemur, þá kemur þörfin. Jeg vil fullyrða, að stríðið, meðan það ekki hnekkir velmegun okkar í stórum stíl, eykur einmitt peningaþörfina. Dæmi annara þjóða sýna hið sama. Þá gat háttv. framsögum. (K. D.) þess, að þetta væru ekki bráðabirgðaákvæði, heldur ættu að gilda áfram. Jeg veit ekki hvar háttv. framsögum. (K. D.) hefir augun. Jeg sje það ekki. Frumvarpið, sem fór frá þessari deild, var ekki bráðabirgðaákvæði, en það, sem kemur aftur frá neðri deild er bráðabirgðaákvæði, þar sem segir beinlínis í frumvarpinu sjálfu, að lögin gildi ekki lengur en til októberloka 1915. Það má vel vera rjett, að það lýsti ekki neitt sjerlega miklu trausti á Íslandsbanka, ef þingið 1915 ljeti líða um dal og hól og ljeti þessi lög ganga úr gildi. En hjer er ekki um það að ræða, heldur hitt, hvað nauðsynlegt er fyrir þjóðarþörfina og fyrir bankann sem þjóðnýta stofnun. Því er líkt farið um mig og um alla þá, sem um málið fjölluðu í Nd., að mjer finst þörfin svo brýn, að allmikill ábyrgðarhluti væri að synja þessum lögum framgangs, og jeg vil ekki að það sje á minni ábyrgð, eða minna skoðanabræðra. Heldur ekki er það á ábyrgð þeirra 20 í Nd., sem greiddu frumvarpinu atkvæði, ef tjón skyldi af hljótast, að frv. nái ekki fram að ganga. Jeg vona að deildin lofi frumvarpinu fram að ganga. En þar í liggur fyrst og fremst að dagskráin verði feld. Jeg skal að endingu benda á það um Íslandsbanka, að án samninga við hann er ekki hægt að setja honum þessi skilyrði.

Júlíus Havsteen Hv. ræðum„ sem nú settist niður (Stgr. J.), gat þess, að mál þetta hefði fengið þá útreið í neðri deild að 20 greiddu atkvæði með því en 4 á móti. Og þó að efri deild greiddi atkvæði með því, yrðu þeir samt undir þessir fjórir, hverjir sem þeir eru. Aðaltalsmaður þeirra hjer er framsögumaður minni hluta nefndarinnar, háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.). Hann byrjaði á því í þessu máli, að vera því nokkuð fráhverfur. En nefndarálit vort 16. júlí hefir hann þó undirskrifað, eins og nefndin skildi við það, og ekki skrifað undir með neinum fyrirvara. Jeg skil ekki í honum, sem er heiðvirður maður og þar að auki prestur vor í þjóðkirkjunni, að hann skuli ekki vilja standa við undirskrift sína. Hann var þegar við 2. eða 3. umræðu með því skilyrði, sem háttv. þm. Vestm. (K. E.) kom með, og sem gjörði alveg ómögulegt að hagnýta sjer seðlaútgáfurjettinn, og með því stóð hann þá þegar ekki við orð sín. Málið komst fram í Nd., en þar var þetta skilyrði felt. Nú kemur hann með tillögu til dagskrár, til þess að eyðileggja frumvarpið, sem, eins og það liggur fyrir frá neðri deild, veitir bankanum aukinn seðlaútgáfurjett, og byggir á nefndaráliti úr Nd. Þetta einkennilega nefndarálit virðist beinlínis ganga út frá því, að löggjafarvaldið geti breytt „koncession“ eða heimildarskjali Íslandsbanka án samþykkis hans; heimildareða rjettarskjal þetta er gefið til 30 ára, hvar af eru að eins 10 ár liðin. Jeg veit nú að vísu eigi, hvort þetta er meining háttv. framsögumanns (K. D.), en hvort sem er, gengur hann með dagskrártillögu sinni ofan í undirskrift sína á nefndaráliti Ed. frá 16. júlí. Með leyfi hæstv. forseta vildi jeg leyfa mjer að lesa hjer upp það sem hann hefir skrifað undir: „Með þessum athugasemdum til íhugunar fyrir háttv. deild, álítum við þó rjettara, að hindra það eigi, að frumvarpið fái að ganga til háttv. neðri deildar, og höfum, eins og að framan er getið, orðið ásáttir við meðnefndarmenn okkar, að ráða til að samþykkja það með eftirfarandi breytingum“. Og þarna stendur nafnið. Hjer hefi jeg það: Kristinn Danielsson, skrifari og framsögumaður. Þar sem það er beint tekið fram í frumvarpinu frá Nd., að lögin gildi að eins til loka októberm.1915, finst mjer nokkuð hart af honum að kalla þetta „humbug“. Jeg hygg að neðri deild sje fullveðja um það, sem hún gjörir, og engin undirhyggja sje í þessu máli frá hennar hálfu. Og spádóm framsögum. (K. D.) gef jeg ekki túskilding fyrir. Nei. Jeg veit ekki hvaðan þessi andróður kemur móti frumvarpinu. Svei mjer ef jeg get skilið það.  (Sigurður Stefánsson: Frá Landsbankastjórunum?)  Já. Þar hófum við það ef til vill. En jeg vil nú ekki tala meira um það; það gæti orðið of persónulegt. Nú stendur svo á, að menn þurfa á veltufje að halda, og jeg hefði haldið, að á svona tímum væri best að eiga eitthvað. Jeg hefi aldrei heyrt það fyrri, að undir slíkum kringumstæðum væri best ekkert að eiga. Við segjum í öðru orðinu, að við viljum leiða gullstraum inn í landið, en þegar til kemur, viljum við ekkert gjöra, heldur hindra það. En þetta er sprottið af meinsemi, og það er ekkert í veröldinni, sem mjer er ver við en meinsemina. Eins og frumvarpið kemur frá Nd. ætti það að fá fram að ganga. Það álít jeg sæmilegast og best, bæði fyrir landið og Alþingi.



Jeg tók eftir því, að fyrsta röksemd háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) var það, að kostnaður við að útvega útlenda seðla væri ekki svo tilfinnanlegur, en nú væri ekki hægt að fá þá. En jeg man glögt eftir því, að einmitt þetta, um kostnaðinn, var aðalástæðan, sem hann færði fram, þegar frumvarpið var hjer til umræðu í sumar, og þá var ekkert stríð og enginn talaði um stríð. Jeg nefni þetta að eins sem dæmi um röksemdarfærsluna. Sami þingmaður sagði, að mest af seðlum bankans væri úti, svo að ekki væru óútgefnar nema 200 þús. kr. En í einu aðalblaði bæjarins segir fyrir skemstu, að Íslandsbanki ætti inni erlendis 1,400 þús. krónur. Ef hann dregur til sín eitthvað af þeirri inneign, þá getur hann sparað sjer að gefa út svo mikið af seðlum. Það ætti að vera öllum ljóst.  (Steingrímur Jónsson: Hvaða blað var það?)  Jeg man ekki betur en það stæði í Ísafold og einn af fjármálamönnum okkar undir því. Hvar eru þessir seðlar nú? Í útibúum bankans? Að sumu leyti þar og að sumu leyti komnir í aðrar peningastofnanir. Hvað því viðvíkur, að þörf sje fyrir meiri gjaldmiðil meðan á stríðinu stendur, þá held jeg það sje alveg rangt. Allir þeir seðlar, sem hjer eru nú, verða hjer kyrrir meðan stríðið stendur. Og að menn geymi peninga, held jeg að engin ástæða sje til að ætla. Eitt atriði vil jeg benda á. Það var ekki rjett hjá hv. 3. kgk. (Stgr. J.), að aukning seðlaútgáfurjettar Íslandsbanka hefði eigi verið bundin því skilyrði í hv. Nd., að skipulagi bankans yrði jafnframt breytt. Það var einmitt tekið skýrt fram þar, að til þess væri ætlast, og fyrir þá sök hygg jeg að margir hafi þar greitt frv. atkv. Það er að vísu kveðið svo á í frv., að hinn aukni seðlaútgáfurjettur sje að eins veittur til eins árs. En þeir, sem greiddu frv. atkvæði í hv. Nd., hafa naumast gjört sjer nógu ljósa grein fyrir því, að þessi rjettur verður varla á sómasamlegan hátt tekinn af bankanum, ef honum á annað borð er veittur hann. Og þeir, sem vilja breyta fyrirkomulagi bankans, mega ekki láta tækifærið ganga úr greipum sjer, heldur binda aukning seðlaútgáfurjettarins því skilyrði, að bankanum sje breytt á þann veg sem þeir óska; annars er hætt við, að torvelt verði að fá komið á nokkurri breytingu, er að verulegu gagni má verða. Ef þörf er á auknum gjaldmiðli hjer í landi, þá sýnist rjettast að landsstjórnin gefi hann út sjálf, og getur hún svo látið bankana fá þennan gjaldmiðil gegn nægri tryggingu. Það er miklu rjettari aðferð en að auka seðlaútgáfurjett Íslandsbanka, sem er privatbanki, án þess að nokkrar nýjar kvaðir fylki. Jeg greiði óhræddur og hiklaust atkvæði með hinni rökstuddu dagskrá, sem hjer liggur fyrir; því að eins og nú stendur á, tel jeg landsstjórnina hafa fulla heimild til að gefa út gjaldmiðil, ef þörf krefur, og þá er fengið það sama, sem fá átti með seðlaaukningunni. Jeg tek það fram, að jeg kom með brtt. mínar til að fá svolítið vit í frv., en ekki af því, að jeg fyndi ekki til að breyta þyrfti fyrirkomulagi Íslandsbanka, þótt jeg sæi ekki færi á að koma með tillögur um það. Hv. Nd. hefir sýnt það með meðferð sinni á málinu, að hún hefir og fundið til þessarar þarfar. Jeg ráðlegg hv. d. að samþykkja hina rökstuddu dagskrá. Ef Íslandsbanki vill fá aukinn seðlaútgáfurjett, þá verður hann að ganga að breytingum á stjórn sinni og skipulagi. Þess þarf að gæta, að láta það tvent verða samferða.

Steingrímur Jónsson : Ræða hv. þm. Vestm. (K. E.) sannfærði mig ekki um að ekki gæti stafað fjárhagshætta af því, að fella frv. þetta. Það var ekki heldur von, því hún var samantvinnuð af rangfærslum og útúrsnúningum. Það er alls ekki það ósamræmi milli þess, sem jeg sagði í sumar um kostnaðinn við að útvega útlenda seðla handa bankanum, og þess, sem jeg sagði nú, eins og hv. þingm. (K. E.) vill láta sýnast. Það má búast við því, að ef seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka verður ekki aukinn, þá muni með ári hverju aukast þörfin á útlendum seðlum, og verður það eins og jeg sagði, þegar málið var hjer áður til umræðu, kostnaðarsamt fyrir bankann, að útvega frá útlöndum alla þá seðla, sem þarf til að fullnægja viðskiftaþörfinni. Hins vegar er málinu nú svo komið, að einungis á að veita bankanum heimild til að auka seðlafúlgu sina um hálfa miljón króna, og það með því skilorði, að hann hafi jafnan fyrirliggjandi tryggingarfje, er nemi að minsta kosti 50% af seðlafúlgu þeirri, er í hvert skifti er í umferð fram yfir 2½ miljón króna. Þegar málið var hjer fyrir áður, þá var gjört ráð fyrir að bankinn fengi heimild til að gefa út 700 þús. kr. í seðlum, fram yfir það sem nú er, og þyrfti ekki að hafa fyrirliggjandi meiri málmforða en næmi 37½% af seðlaupphæð þeirri, er í hvert skifti væri úti. Það sjá allir, að hjer er mikil breyting á orðin. Það er jafnvel efamál, hvort það borgar sig ekki eins vel fyrir bankann, að fá útlenda seðla, þegar seðlaskortur er, eins og ganga að frv. eins og það er nú; víst er um það, að mikill verður ekki kostnaðaraukinn. Þetta vona jeg að hv. dm. sjái og skilji, og jafnvel hv. þm. Vestm. (K. E.) líka, þegar hann fer að átta sig betur. Þá lagði hv. þm. (K. E.) áherslu á að hjá mjer kæmi fram ósamkvæmni og jafnvel ósannsögli, þar sem jeg sagði, að nú ætti bankinn ekki heima nema rúmar 200,000 kr. í seðlum ; þótti honum það koma illa heim við það, sem jeg hafði áður frá skýrt, að um miðjan júlímánuð hefði bankinn átt í umferð rúmlega 1,661,000 kr. Þótti honum ótrúlegt, að svo mikið hefði farið út af seðlum síðan ; enda sagði þm. (K. E.), að frá því hefði verið skýrt í blaði einu, - hann hjelt í Ísafold, - nú fyrir skömmu, að bankinn ætti ekki nema um 1,400,000 kr. í seðlum í umferð. Þetta er hreinasti misskilningur eða misminni, Hvorki Ísafold nje nokkurt annað blað hefir skýrt frá þessu, heldur frá hinu, að hann ætti hjá útlendum bönkum um 1,400,000 kr. Það vill nú svo vel til, að jeg get fært hv. d. heim sanninn um, að jeg hefi á rjettu máli að standa um það, hvað bankinn eigi úti af seðlum. Jeg hefi þar fyrir mjer skýrslu, sem jeg hefi fengið frá stjórn Íslandsbanka, munnlega að vísu, en jeg veit, að . hún er áreiðanleg. Eftir henni: á bankinn nú seðla í umferð að upphæð rúmar 2,000,000 kr., og auk þess hafa útibúunum nú nýlega verið sendar rúm 200.000 kr. í seðlum til að taka í. umferð, og mun það eflaust ekki ofmikið til þeirra þarfa. Geta nú allir sjeð, að það er rjett hjá mjer, að í bankanum. liggja ekki eftir nema rúmar 200,000 kr. í seðlum. Jeg nenni ekki að rífast við hv. þm. Vestm. (K. E.) um það, hvort meiri þörf sje á seðlum, þegar ófriðarteppa er eða þegar hún er ekki. Þó vil jeg benda á það, að sú hræðsla og viðskiftateppa, sem ófriði fylgir, er mikil og sú eyðilegging, sem langvinnum ófriði fylgir, er að jafnaði stórkostleg. Í byrjun ófriðarins reyna menn að halda áfram störfum sínum, en. þegar hann hefir lengi staðið, þá fer alt að leggjast í kaldakol, og mönnum á: ófriðarsvæðinu að falla allur ketill í eld. Þegar svo er komið má vera að þörfin. fyrir gjaldeyri minki; en vist er það, að í byrjun ófriðar er hún mikil, enda sjáum vjer, að eitt hið fyrsta, sem aðrar þjóðir gjörðu, þegar ófriðurinn hófst, var að auka seðlaútgáfu hjá sjer. Þetta ætti þó að vera bending í þá átt, að varlegt sje að trúa fullyrðingum hv. þm. Vestm. (K. E.) um að ekki geti komið til mála,. að hjer sje meiri þörf á seðlum ófriðarins vegna en ella. Hv. þm. (K. E.) sagði,. að hinn aukni seðlaútgáfurjettur bankans. mundi ekki verða takmarkaður aftur, þrátt fyrir ákvæði frv., ef hann fengist á annað borð. Það getur verið að svo fari. En illa trúi jeg því, að hv. þm. (K. E.) og skoðanabræður hans í þessu máli, hafi ekki hug og vilja til þess, þegar þeir sjá sjer færi, þrátt fyrir ummæli hv. þm. (K. E.) nú. Jeg hefi aldrei talað um neina ofsókn gegn Íslandsbanka. Það er því hreinn óþarfi fyrir hv. þm. (K. E.) að vera að afsaka sig. Jeg skil annars ekki í, hvað þetta ofsóknatal á að þýða. Það er engu líkara en þeir, sem eru sem kröftulegast að mæla gegn Íslandsbanka, sjeu sjer þess meðvitandi, að framkoma þeirra líkist ofsókn. Eigi að síður virðist ástæðulaust, að vera að koma með afsakanir, meðan enginn ber þeim slíkt á brýn. Hv. þm. (K. E.) sagði að landsstjórnin gæti gefið út sjerstakan verðmiðil, ef þörf krefði. Jeg er ekki svo fróður, að jeg vilji að svo stöddu segja af eða á um þetta. En það sje jeg, að það er engan veginn hættulaust, að landsstjórnin gangi inn á þá braut, og óvíst hverja þýðingu það mundi hafa fyrir fjárhag landsins á eftir. Það er og auðsjeð, að það er handhægara fyrir landsstjórnina, að bankanum sje heimilað að auka seðlafúlgu sína en að hún þurfi að annast útgáfu nýs gjaldmiðils. Og loks yrði það ei gjört, nema með sjerstökum undantekningarlögum, og ekki nema í mestu vandræði væri komið, því að í raun rjettri væri slíkt brot á einkaleyfi Íslandsbanka, að gefa út seðla. Hv. þm. (K. E.) sagði, að meiningin með brtt., þegar málið var hjer áður til meðferðar, hefði verið sú, að koma ofurlítið meira viti í frv., en ekki til að gjöra það nothæft; ætlaði hann svo hv. Nd. að koma enn meira viti í það. Þetta gleður mig að heyra. Þá hjelt hv. þm. (K. E.) því fram, að hægðarleikur væri fyrir Íslandsbanka, að auka hlutafje sitt. En nú er hann horfinn frá því. Brtt. hans var til að hleypa viti í málið, en eigi til að gjöra frv. nothæft. Þetta er hans eigin játning nú.