Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutningsm. (Benedikt Sveinsson) Það er nú alkunnugt orðið, að margir af flokksmönnum sjálfstæðisflokksins innan þings og utan geta ekki lengur borið traust til núverandi ráðherra í þeirri stöðu. Höfum vér, allmargir alþingismenn meiri hlutans, látið það ótvírætt í ljós við ráðherra, fært ástæður fyrir skoðun vorri, og óskað að hann segði af sér völdum, en hann ekki fengist til þess, þegar á átti að herða, og ekki látið þess neinn kost að víkja nema fyrir vantraustsyfirlýsing, er kæmi fram í þinginu. - Hefðum vér þó miklu fremur kosið, að ráðherra hefði vikið, án þess að til slíks kæmi, sem honum hefði og verið útlátalaust, þegar er hann vissi, að hann hafði að minsta kosti mist traust svo margra sinna flokksmanna í þinginu, að hann var kominn þar í minni hluta, nema því að eins, að hann gerði sér von um að geta stuðst við hinn flokkinn, »frumvarpsflokkinn«, eða einhverja af þeim flokki, nægilega marga til þess að tryggja sér nýjan meirihluta í þinginu. En ráðherra hefir nú synjað þess þverlega, að lúta öðru en beinni vantraustsyfirlýsing, og því er það, að vér sjálfstæðismenn höfum orðið neyddir til að bera hana fram, hjá því varð ekki komist sakir undirtekta ráðherra, því að oss þykir það skyldara að fylgja fram málstað vorum en einstökum manni, þegar oss þykir hann ekki vinna í samræmi við stefnu vora - heldur þvert á móti. - Vér getum hvorki fyrir sjálfum oss né öðrum réttlætt ýmsar athafnir hans og framkomu, og eigi heldur vænst þess, að honum takist það betur framvegis, að vinna í samræmi við flokkinn. Vér erum ósamþykkir ráðherra fyrir framkomu hans bæði utan lands og innan: Fyrir undanhald og ístöðuleysi gagnvart útlenda valdinu og fyrir lélega stjórn og athafnaleysi innanlands. Framkoma ráðherra gagnvart danska valdinu hefir verið í ósamræmi við vilja og stefnu sjálfstæðisflokksins og honum ósamboðin bæði í orði og verki, og skal eg nú nefna þess nokkur dæmi: Viðskifti hæstv. ráðherra vors byrja með forsetaförinni. Ekki er því að leyna, að mikla skapraun höfðu margir Íslendingar af þeim fagurmælum, sem ráðherra mælti þá í eyru danskra blaðamanna. Var að vísu margt logið, ýkt og fært til hins verra vegar, bæði af Dönum og þeirra vinum - en sumt var þó satt, og var það algerlega óþarft og ósamboðið ráðherra Íslands að leita vinfengis danskra blaðamanna með skjalli og lítilsvirðandi samanburði á Danmörku og Íslandi. Kom slíkt og mjög illa við orðræður þær, sem blað ráðherra hafði oft á síðustu árum haft um þetta efni. - Það var síður en svo, að þessi frammistaða aflaði landinu virðingar utanlands. En eg skal ekki fara fleiri orðum um það, heldur minnast á afskifti ráðherra af sambandsmálinu. Það var sagt í fyrra dag í blaði stjórnarinnar, að ráðherra hafi átt »manna langmestan þátt í því, að innlimunin tókst ekki 1908«. - Það er rétt, að núverandi ráðherra gekk þá fast fram, enda stóð hann manna bezt að vígi sakir stöðu sinnar. - En hitt er þó fjarstæða, að eigna honum nálega einum það verk, eins og stundum hefir heyrst, því að það er satt að segja, að þar unnu að á eigin hönd hundruð manna og jafn vel þúsundir út um alt Ísland og hefðu gert það, eins fyrir því, þótt núverandi ráðherra hefði tekið aðra stefnu í málinu. Þetta er ekki sagt til að rýra starf núverandi ráðherra þá, en hinu má heldur ekki gleyma, að íslenzka þjóðin er svo vel sett, sem betur fer, að hún á miklum fjölda góðra drengja á að skipa, þegar réttindum hennar er í tvísýni teflt, og vænti eg fastlega, að ekki bregðist það heldur í framtíðinni, þegar á reynir. Á þinginu var það einhuga samþykki sjálfstæðismanna að setja fram kröfur Íslendinga í lagaformi til þess að Danir og aðrir fengi að vita þær sem glöggast. Þetta var tilætlun allra flokksmanna vorra í landinu og að þessu hafði verið unnið allan þingtímann. - Það kom því mörgum á óvart, þegar ráðherra fór að ympra á því, þegar komið var fram undir þinglok (28. apríl. Alþt. '09 B. II. 767), að hlíta mætti við það, að þingið léti vilja sinn í ljós í þessu máli með rökstuddri dagskrá! - eða jafnvel léti málið óútrætt. Sbr. Alþt. B. II. 769). Auðvitað fékk þetta ekki áheyrn flokksmanna, heldur var mótmælt og datt svo niður. - En þessu hreyfði ráðherra eftir bendingu frá Neergaard forsætisráðherra Dana, því að Danir vildu fyrir hvern mun halda því í þagnargildi, að Íslendingar væri ekki ánægðir með tilboð þeirra - »uppkastið«, sem þeir höfðu skrumað af út um öll lönd og hælt sér fyrir dæmalausa mannúð og réttlæti. Og einkum vildu þeir aftra því, að beinar kröfur kæmi fram í lagaformi, því að þá áttu þeir örðugra með að dylja það fyrir nágrannaþjóðunum, að frjálslyndi þeirra væri minna en þeir höfðu látið og alt kæmi skýrt fram, hvað í milli bæri. - Það og annað, að líklegt var, að Íslendingar mundu verða fastari fyrir, ef þeir hefði sett kröfur sínar svo ákveðið fram - heldur en ef þeir fengist nú til að láta undan og láta sér nægja að koma að eins með einhverjar yfirlýsingar, sem lítt yrði eftir tekið og fljótt félli í gleymsku. Það var að vísu ekki við að búast, að málið næði samþykki Dana, eins og áður var í pottinn búið, þar sem Danir vissu heilan flokk í landinu miklu lítilþægari, sem fylgt hafði »nefndar«frumvarpinu, en engu að síður var það hinn mesti ills viti, að ráðherra skyldi þegar hafa dignað svona í því að halda málinu fram með þeirri einurð og staðfestu, sem því var samboðin, og fara að draga úr framgangi þess á þinginu. Danir hafa síðan reynt að þegja málið í hel, og til ráðherra hefir ekki heyrst um það utan það eitt, er hann sagði við danskan blaðamann í vetur, »að málið mundi nú látið bíða að sinni, og Íslendingar mundu sætta sig við eina eða aðra tilslökun í áttina til konungssambands!« - Þessi ummæli ráðherra eru alls ekki töluð í umboði flokksins og öðru nær, en flokkurinn geti sætt sig við, að ráðherra af hans flokki gefi Dönum þannig undir fótinn um lítilþægni vora - enda fékk ráðherra þakklæti fyrir þau í »Þjóðólfi« og þarf þá ekki frekari vitna við. En þar sem Danir hafa í engu viljað sinna réttmætum jafnréttiskröfum íslenzku þjóðarinnar, þá er það linlega tekið á móti að gefa þeim þessar og þvílíkar yfirlýsingar. Þeir mega gjarnan hafa nokkurn ugg af því, að það geti haft sínar afleiðingar að þeir vilja varna oss réttinda. Það varð hljóðbært í haust, að ráðherra hefði staðráðið að fresta þinghaldi fram á vor, og bréf hans, sem nýlega var birt í Ísafold, ber þess vitni, að svo hefir verið. Ástæður til þingfærslu munu hafa verið: 1) að komast hjá örðugleikum við vetrarþing, 2) að stilla svo til, að alþingi hefði hér setu á aldarafmæli Jóns Sigurðssonar og 3) að fyrirbyggja það hneyksli, að konungkjörnu þingmennirnir sæti á fjórum reglulegum þingum án endurkosningar, - sem aldrei hefir átt sér stað, hvorki um þjóðkjörinn þingmann né konungkjörinn til þessa og aldrei verið tilætlan stjórnarskrárinnar. Taldi hin fyrri stjórn það höfuðástæðu til þingrofs síðast, að koma í veg fyrir setu þjóðkjörinna þingmanna á fjórum fjárlagaþingum sama kjörtímabil. En út í það atriði ætla eg ekki að fara frekara, heldur legg eg áherzluna á hina pólitísku hlið málsins. Þetta mál er eingöngu íslenzkt sérmál, sem Dönum kemur ekki hið minsta við og hafa engan rétt til að skifta sér neitt af - eins og viðurkent hefir verið í einhverjum blöðum þeirra nýlega. - Hvað skyldi líka vera íslenzkt sérmál, ef ekki það, hvenær alþingi Íslendinga er kallað saman? Það er algerlega á valdi hinnar íslenzku stjórnar. - En hvernig fer ? - Ráðherra gefur í skyn, að hann hafi sótt málið fast, en Danir (og þeirra liðar héðan) hafi róið þar á móti öllum árum af fjandskap við sjálfstæðisflokkinn íslenzka, og ráðherrann lætur hér undan erlenda valdinu í alíslenzku máli, og er slík frammistaða með öllu óverjandi. Fyrir því eru engar afsakanir gildar. Ekki skal það efað, að nóg hafi verið reynt að stæla konungsvaldið héðan í þessu máli gegn ráðherra, og að ýmsir Danir hafi gengið sama erindið - engu að síður var það sjálfsögð skylda ráðh. að halda málinu til streitu, úr því að hann hóf það á annað borð. Konungur gat ekki skipað honum að skrifa undir ráðstöfun, sem ráðherra vildi ekki sjálfur. - Því er barið við, að ráðherra hefði þá orðið að fara frá, - eins og það hefði ekki verið betra en að kúgast - en til þess hefði aldrei komið, þegar til alvöru kom. Enda hafa blöð Dana játað það síðan (eins og eg gat um), að þetta mál væri þeim alveg óviðkomandi og færi einungis milli ráðherra Íslands og konungs, sem vitanlegt var, hversu ant sem þeim er þó undir niðri að styrkja flokk sinn hér. Ráðherrann segir í einu bréfi sínu, að konungur geti ekki kúgað ráðherra til að gera annað en þeim líki. Alveg rétt. Hann þurfti því ekki að slaka til. Sjálfsagt að láta þá íslenzku þjóðina sjá svart á hvítu, hvar skórinn krepti. En það kemur ekki fram opinberlega. Ráðherra hefir leyst konungsvaldið af hólmi og tekið ábyrgðina á sig. Eftir alt þetta lætur svo ráðherra danska ráðgjafa hafa sig til þess að taka upp í fjárlagafrumvarpið ákvæðið illræmda um það, að ? botnvörpusektanna skuli renna í sjóð Dana. - Þetta er gersamlega réttlaus krafa og beint ofan í lög, bæði dönsk og íslenzk, bæði »stöðulögin« dönsku, stjórnarskrána sjálfa, 2. gr., og botnvörpuveiðalögin. - - Framkoma Dana í málinu er líka eftir því. Stundum þykjast þeir hafa búið »Islandsfalk« til í því trausti, að þeir fengi þetta fé samkvæmt samningi, en þó var skipið bygt áður en alþingi tók upp botnvörpusektaákvæðið 1905. Þeir kallast hafa verið gabbaðir, en bygðu þó skipið - fyrir sjálfa sig - ári áður en þeir fóru bónarveg að Íslendingum að taka þátt í kostnaðinum. Þeir tala í öðru orðinu um samning, í hinu orðinu neita þeir að nokkur »leyni-samningur« hafi verið gerður. Hitt vita allir, að um engan opinberan samning er að ræða - og þá alls ekki um neinn samning! Danir banna Íslendingum sjálfum að verja landhelgi Íslands, þykjast einir hafa rétt til landvarna hér (héldu því meðal annars fast fram í millilandanefndinni) en koma svo og heimta af Íslendingum borgun fyrir að halda fyrir þeim réttindum þeirra. Það er ósæmilegt, að þeir fái þetta fé, meðan þeir halda slíku fram. Hitt væri samningamál, að Íslendingar borguðu þeim sanngjarnlega fyrirhöfn þeirra, ef þeir viðurkendu rétt Íslendinga til þess að hafa vörnina sjálfir á hendi. Ella tekur slíkt engu tali. Það er því stór furða, að ráðherra skuli taka þessa ósanngirni upp í fjárlagafrumvarp sitt. - Að vísu munu Danir hafa látið svo þegar ráðherra bar fjárlög síðasta þings fram til staðfestingar, að þeir mundu fella þau nema þetta væri lagfært á næstu fjárlögum - og því hefir ráðherra dregist á að gera það. - Síðan hefir þó Neergaard játað það í ríkisþingi Dana, »að um það geti ekki verið að tala fyrir konung, að synja fjárlögum Íslands staðfestingar fyrir þessa sök«. - Nú segir ráðherra, í athugasemdum fjárlagafrumvarpsins, að Dönum »sé eigi láandi, þótt þeir þykist hafa orðið fyrir vonbrigðum« og að »alþingi virðist ekki geta verið þekt að því, að láta neitt upp á sig standa í þannig vöxnum viðskiftum«. Fyrverandi ráðherra (H. H.) fór þeim mun hóglegar í sakirnar, að hann kom þó ekki með ákvæðið í fjárlagafrumv. sjálfu upphaflega, heldur með breyt.till. og kallaði það ekki »beina kröfu« - heldur »að eins kurteislega málaleitun« (Alþt. B. 137). - Danski tónninn er háværari og ákveðnari í fjárlagafrumvarpinu núna! Um afskifti ráðherra af viðskiftaráðunautnum get eg verið fáorður. Danir fóru með röklausar ásakanir á hendur Bjarna Jónssyni, og utanríkisráðherra Dana heimti erindisbréf hans af ráðherra. Ráðherra svaraði með mjög auðmjúku bréfi. Talaði um »leiðinlega - eða sorglega - gleymsku«, en þetta er mál, sem Dani varðaði alls ekkert. - Danir voru ánægðir með skoðun ráðherra á starfi ráðunautsins, og þetta spilti fyrir honum erlendis. Það hefir mælst mjög illa fyrir meðal þjóðarinnar, að ýmsir æztu embættismenn landsins létu það viðgangast, að þeir voru skráðir sem »núlifandi danskir menn« í »Bláu bók« Kraks, sem út var gefin í Danmörku árið sem leið, og er rit, sem fer víða um lönd. Meðal þessara »dönsku manna« er ráðherra vor talinn. Hann kom að vísu með nokkrar afsakanir fyrir því síðar, þegar þetta hneyksli var orðið að blaðamáli, en engin leiðrétting hefir þó verið á því gerð. - Íslenzka þjóðin getur ekki unað því, að helztu embættismenn hennar láti það viðgangast, að þjóðerni voru sé afneitað á þennan hátt frammi fyrir alheimi. Er það hart, að virðingu þjóðernis vors skuli hafa stórhrakað svo síðan á 18. öld, því að þá, á verstu einveldistímunum, voru Íslendingar taldir sem sérstök þjóð við hlið Dana og Norðmanna í samskonar fræðibókum, er Danir gáfu út á þeim tímum. - Eg hefi ekki viljað ganga alveg þegjandi fram hjá þessu, og verð að leggja áherzlu á þá kröfu, að slíkri óhæfu verði afstýrt framvegis, hverjir sem hlut eiga að máli. Þá verð eg að fara nokkrum orðum um athafnir ráðherra innanlands. Rannsókn hans á landsbankanum var skilin svo af mörgum, sem stjórnin hefði þar með hafið nýja stefnu, eða ásett sér að taka upp ríkara aðhald og eftirlit með opinberum stofnunum og starfsmönnum þjóðfélagsins, en títt hefir verið að undanförnu. Slík stefna mælist vel fyrir hjá þorra almennings, enda er hann því óvanur, því að fyrri stjórnir hafa ekki látið mikið til sín taka í þeim efnum. En þetta hefir alt farið í mola og mikið ósamræmi komið fram í athöfnum stjórnarinnar. Kemur það berlega fram í afskiftum hennar af Íslandsbanka. Eftirlit með honum hefir ekkert verið fram yfir hið lögboðna, sem er ámóta í báðum bönkunum. Hefði þó sízt verið vanþörf á því, að skygnast þar í saumana, eins og áþreifanlega kom fram, þegar upp komst hið gífurlega hneyksli í útibúi bankans á Akureyri árið sem leið, sem einsdæmi er í sögu landsins: Bankastjórinn hafði árum saman haft hina mestu óreglu og sviksemi í frammi í stjórn sinni, notað fé bankans svo tugum þúsunda skifti í eigin þarfir, í sukk sitt og brask, með leynd og heimildarleysi, sópað úr reikningslánum manna og sparisjóðsbókum, tekið við borgun fyrir víxla, en ekki greitt bankanum féð, hirt sjálfur peningabréf til bankans o. s. frv. - Meðan árleg skoðun fór fram í bankanum hafði hann fengið bráðabirgðarlán í landsbankaútibúinu, til þess að sletta yfir verstu gloppurnar. Loksins hverfur hann eitt kveld, meðan annar undirbankastjóri Íslandsbanka er að gera upp hag útibúsins, stingur á sig eitthvað 500 kr. úr peningabréfi til bankans og læst svo vera dauður! Hefst síðan við fullan mánaðartíma í miðjum Akureyrarbæ og siglir svo loks til Ameríku. Hvað er svo gert af hálfu hins opinbera til þess að vernda rétt viðskiftamanna bankans með því að ná í sökudólginn? Undirbankastjórinn gerir enga gangskör að því, bæjarfógeti gerir ekkert, landstjórnin ekkert. Engin opinber rannsókn fer fram. Eina ráðstöfunin af hálfu stjórnarvaldanna var »dánarbús«auglýsingin fræga í Lögbirtingablaðinu. Það var öll röggsemi fógetans, lengra komst hún ekki fyrri en löngu seinna, þegar sökudólgurinn var kominn í aðra heimsálfu. Eg skil ekki, að svo slælega hefði verið tekið á þvílíku hneyksli öllu saman í nokkru öðru siðuðu landi. Ofan á þetta bætir svo ráðherra órökstuddu lofi á »allri stjórn bankans«, sem »sé og hafi jafnan verið í bezta lagi«. - Menn beri þetta saman við ummæli ráðherra um landsbankann og athugi hvílíkt samræmi í þeim er, þegar að er gætt, hvað fram hefir komið í hvorum staðnum, öðrum við rannsókn, hinum rannsóknarlaust. Það er einkennilegt dæmi um réttarfarið í landinu á þessum tímum, að jafnframt því sem þetta margþætta stórhneyksli á sér stað við eina opinbera stofnun í landinu, þar sem óráðvandlega er farið með marga tugi þúsunda króna - eg veit ekki hve marga - þá er hafin sakamálsrannsókn á hendur umkomulitlum bóndamanni vestur í Tálknafirði út af 25 - segi og skrifa tuttugu og fimm aurum(!), er grunur þótti á, að hann hefði haft af landssjóði í skiftum sínum við hið opinbera! - Það mál var rekið með ósleitilegri röggsemi af yfirvaldinu, stjórnarráðið bauð að halda þeim prófum áfram, málið var dæmt, bóndinn sakfeldur, lagt löghald á alt bú hans og hann dæmdur í hegningarhúsið. Þetta mál kom að vísu ekki til kasta ráðherra sjálfs, svo að hann á hér ekki beinan hlut að máli, en eg hefi ekki viljað láta það liggja í þagnargildi, af því að það sýnir svo greinilega samræmið í réttarástandi landsins. Undirbúningur lagafrumvarpa er eitt af helztu ætlunarverkum stjórnarinnar. Fyrri stjórnin fékk oft ákúrur fyrir það, að hún hefði verið síðbúin með frumvörpin, þau kæmi ekki í hendur þingmanna fyr en rétt í þingbyrjun eða á þingi. Væri því loku fyrir skotið, að þau yrðu rædd á þingmálafundum og þau væri oft orðin að lögum áður en þjóðin vissi nokkuð af, svo að hún gæti ekki á nokkurn hátt látið sína skoðun á þeim í ljós. Þetta átaldi 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) hér á alþingi 1905 og eins var það átalið í blöðum og á þingmálafundum vorið 1907. Núverandi stjórn hefir enga bót á þessu ráðið, síður en svo. Alt var óundirbúið í haust, þegar ráðherra fór utan. Hann fór svo að vinna að frumvörpum suður í Danmörku, fjarri allri samvinnu við Íslendinga. Slíkt er öfugt og óviðeigandi. Frumvörpin eru samin þar flestöll á dönsku og ófáanleg fyr en í þingbyrjun, nema þá á dönsku eftir að ráðherra kom heim. Þetta horfir ekki til batnaðar. Hér á ofan hefir stjórnin vanrækt að undirbúa frumvörp, er síðasta alþingi fól henni, svo sem um aðskilnað ríkis og kirkju og stjórnarskrármálið, sem er mjög bagalegt og getur orðið að tjóni, ef nú verða misfellur á frágangi þess máls í þinginu sakir ónógs undirbúnings. Ráðherra hefir dvalið langvistum erlendis, suður í Danmörk, og er ekki annað sjáanlegt, en það hefði verið ráðherra skyldara starf að undirbúa þessi lagafrumvörp og önnur - heldur en að leggja þá virðing á Skrælingjafélagið að sækja þar fund og hlýða á marklaust þref um Íslandsmál, því að þau eru gersamlega óvarðandi það félag. Þar er er ekkert forum fyrir þau né fyrir ráðherra Íslands til þess að ræða þau þar. - Það er og ráðherra Íslands óskylt starf að halda fyrirlestra við lýðskóla á Jótlandi, enda mun leika á tveim tungum, hverja vegsemd landið hafi af því haft. Þetta undirbúningsleysi frumvarpanna og annað athafnaleysi stjórnarinnar stafar að minsta kosti að nokkru leyti af heilsulasleika ráðherra. Það er kunnugt, að hann hefir verið lasburða tímum saman, síðan hann komst í þessa stöðu, enda er hann orðinn þreyttur af miklu starfi og nokkuð hniginn að aldri. Vill það oft verða, þegar miklir starfsmenn takast á hendur annarlegt verksvið á gamals aldri, að þeir njóta krafta sinna miður en ella, og vafalaust er þetta undirrótin margs þess, er eg hefi talið ábótavant í fari ráðherra. Það er réttmæt afsökun, það sem hún nær, en ekki fullnægjandi, því að þjóðinni er það nauðsynlegt, að æzti valdsmaður hennar hafi nokkurn veginn óskerta krafta og sé í fullu fjöri. Eg hefi þá farið yfir margt af því, sem mér mislíkar í framkomu ráðherra utanlands og innan. Vona eg, að af þessu megi vera ljóst, að eg hefi - frá mínu sjónarmiði - fulla ástæðu til að stuðla að því, að ráðherra (B J.) leggi niður völd og að það eitt er skylda mín, ef eg vil vera tryggur mínum málstað og flokks þess, sem nú er í meiri hluta. Það er sjálfsögð skylda hvers manns að fylgja fremur málstaðnum en manninum, þar sem fylgi við hvoratveggju getur ekki farið saman.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Eg býst ekki við, að mér takist að segja það, sem eg ætla mér, svo vel, sem eg vildi. En eg tek til máls, til þess, einkum og aðallega, að skýra háttv. deild frá því, að flokkur sá, er eg til heyri, Heimastjórnarflokkurinn, mun gefa tillögu þeirri, sem hér er til umræðu, atkvæði, þótt hún sé fram borin af andstæðingum vorum. Það er ekkert launungarmál, heldur vita það allir, að skoðun vor hefir verið sú frá upphafi þessa tveggja ára tímabils, sem núverandi ráðherra hefir setið að völdum, að hann væri ekki maður til að skipa þann sess viðunanlega. Vér álítum hann ekki fallinn til þessa starfa, og höfum ekki farið dult með, að vér teldum það fulla nauðsyn að hann væri leystur frá þeim starfa fyrir löngu. Vér hefðum sjálfsagt á þessu þingi gert skyldu vora og reynt að koma ráðherra frá völdum, talið oss skylt að gerast frumkvöðlar þess; en með því að andstæðingar vorir hafa orðið fyrri til, segjum vér það gott og blessað, og styðjum þá fúslega að svo þörfu verki. Vér höfum nú heyrt ástæður þær, er knúðu meiri hlutann til að koma fram með tillögu þessa, og get eg skrifað undir ýmsar þeirra, en sumar ekki; skal eg nú víkja að þessu seinna, um leið og eg vil reyna að færa rök fyrir því, hvers vegna vér Heimastjórnarmenn teljum það þjóðaróhapp að ráðherrann (B. J.) komst nokkurn tíma í það sæti. Mun eg sýna fram á, hversu hann á flestum svæðum valds síns, að eg ekki tali um, þegar hann hefir farið út yfir lögleg takmörk þess valds, hefir orðið til þess að vinna þjóð vorri ógagn og til að rýra álit vort og traust meðal annara. Eg veit vel, að þetta eru hörð orð, en eg skal þá um leið taka það fram, að eg vil eftir mætti forðast að víta manninn sem mann. Hann er nokkuð hniginn að aldri, og naut langa stund álits og virðingar margra manna, og mun enn eiga allsterk ítök í tilfinningum ýmsra manna. En hann er lúinn af striti lífsins og þarfnast hlífðar og hvíldar. Eg vil, eins og eg sagði, ekki meiða manninn; en eg get víst ekki komist hjá að fara allhörðum orðum um ráðherrann, stjórnandann, og vænti að mér takist að sýna, að það voru hörmuleg mistök, er meiri hluti síðasta þings lyfti honum upp í valdasessinn, og að það var hinn mesti misskilningur, er hann sjálfur hugði sig færan til að gegna því starfi. Og þótt eg verði nokkuð langorður, þá geri eg mér í hugarlund, að þetta geti ef til vill sparað nokkuð af eldhúsdagsumræðunum, sem nefndar eru og því sparað tíma. Það er varla hægt að tala um mál þetta, án þess að minnast áhrifa ráðherra á mál vor gagnvart Dönum. Flutnm. (B. Sv.) talaði um þetta, en að nokkru leyti út frá öðru sjónarmiði, og þótt eg sé honum að mörgu samdóma í þeim efnum, vil eg þó tala nokkuð um það frá mínu sjónarmiði. Eg skal fyrst víkja að áhrifum ráðherra á sambandsmálið. Eg er á þeirri skoðun, að enginn einn maður hafi unnið meira en hann að því óhappaverki, er þjóð og þing gerði 1908 og 1909. Ráðherra tók fyrst líklega í málið, að sagt er, en það stóð ekki lengi. Það lítur út fyrir, að bæði hann og aðrir hafi séð, að hér var góður leikur á borði til þess að fella þáverandi ráðherra. Og þótt ekki sé hægt að rekja þetta útí yztu æsar hér, þá mun tíminn síðar sýna, að mótstöðumenn vorir hafa unnið hið mesta óhappaverk, þá er þeir drápu sambandsmálið. Millilandanefndin vann stjórnmálaþrekvirki í viðureigninni við Dani, sem er meir en nokkurt annað verk sama eðlis, er nokkurntíma hefir verið unnið af íslenzkum mönnum, nema ef til vill þrekvirki það er Þorgeir Ljósvetningagoði vann forðum daga, er kristni var lögtekin og friður hélst í landinu fyrir hans tilstilii og viturleik. Og eg er þess fullviss, að á sínum tíma verður þetta viðurkent og meirihluti millilandanefndarinnar fær almannalof fyrir starfið. Núverandi ráðherra (B. J.) var einn af allra áhrifamestu mótstöðumönnum sambandsmálsins, og þetta, sem hefði átt að vera nóg til að sýna, að hann var óhæfur, varð einmitt til að lyfta honum. Svo var ógæfa vor þá rík. Háttv. flutningsm. (B. Sv.) vítti ráðherra fyrir að hafa verið því mótfallinn á þingi 1909, að sambandsmálið yrði leitt til lykta í frumvarpsformi, en vildi láta afgreiða það með rökstuddri dagskrá. Eg álít ástæðulaust fyrir háttv. flutningsm. (B. Sv.) að ávíta ráðherra fyrir þetta, því að það hefði verið miklu viturlegra að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá, en að samþykkja það í frumvarps formi. Með því var öll samningaleið við Dani lokuð, og það var álíka óviturlegt og að brenna skip sín, áður en gengið er til orustu, þegar ósigur er vís. Aftur á móti er eg háttv. flutningsm. (B. Sv.) samdóma um það, er hann sagði um framkomu ráðherra gagnvart Dönum. Enda þótt eg telji það bæði rétt og skylt að sýna Dönum kurteisi, þá hefir þó ráðherra gert of mikið að því. Enginn vill annað en að ráðherra vor haldi uppi virðingu sinni og vorri, en ýmsar sögur hafa gengið um, að út af því hafi borið hjá honum og er slíkt ilt. Enda þótt eg af fullri sannfæringu geti sagt, að skilnaðarstefnan sé algerlega ótímabær, þá verð eg þó að telja ummæli ráðherra um hana í Danmörk mjög óhyggileg og auk þess röng. Skilnaðarhreyfingin er ekki eins lítill kraftur eins og ráðherra gerði úr henni í Danmörku, og það sannast að hún verður bráðum svo stór, að taka verður eitthvert tillit til hennar, þegar ræða er um pólitískar horfur í landinu. Að því er snertir botnvörpungasektamálið, er eg á sömu skoðun og ráðherra um að það sé tæplega sæmilegt að gera það að kappsmáli að halda sektafénu fyrir Dönum, fyrst þeir láta sér draga að heimta það af oss. Hinsvegar verðum vér að halda uppi virðingu vorri, en framkoma ráðherra í máli þessu hefir orðið okkur til minkunar, sökum óeinlægni hans og einurðarleysis, og er rétt að víta það harðlega. Þá verð eg að leiða athygli að því, að það er næsta óviðkunnanlegt, er ráðherra sjálfstæðisflokksins, sem þykist ætla að sækja rétt vorn og sjálfstæði í hendur Dönum, lætur sér þó, að nauðsynjalausu, sæma að skjóta málum, sem innlendir dómstólar eru alveg sammála um, til úrskurðar dómstóls í Danmörk. Sú athöfn ráðherra vakti megnan óhug víðsvegar um land, jafnvel meðal einlægra flokksmanna hans. Þetta er mér vel kunnugt um, og gæti sannað með dæmum ef þyrfti. Eg vil geta þess, að eg er einnig sammála háttv. frummælanda í því, að það er óviðkunnanlegt og jafnvel óþolandi, að ráðherra, sem búsettur á að vera í Reykjavík, sé ? hluta ársins í Danmörku eða á ferðalagi annarsstaðar. Við munum eftir því, þegar Valtýskan var á ferðinni, að núverandi ráðherra hélt því fram, að ráðherra Íslands. skyldi vera búsettur í Khöfn - var sú stjórnmálastefna því af mörgum kölluð Hafnarstjórn, - en nú lítur svo út, sem hæstvirtur ráðherra hafi ætlað að koma þessu í framkvæmd á stjórnartíð sinni, og þess vegna dvalið í alt haust og fram á vetur suður við Eyrarsund. Af því hefir leitt, að mikið af frumvörpum þeim, sem stjórnin leggur nú fyrir þingið, er samið suður í Danmörku, frumsamin á dönsku og ekki til á íslenzku fyr en rétt fyrir þingbyrjun. Eg vil biðja menn að hugsa sér, hvað Ísafold mundi hafa sagt, þegar núverandi ráðherra var ritstjóri, ef slíkt hefði komið fyrir í stjórnartíð fyrverandi ráðherra Hannesar Hafstein. Eg man þá tíð, að Ísafold vítti H. Hafstein fyrir, að frumvörpin 1907, þegar þing hófst 1. júlí, voru ekki komin fyrir almenningssjónir fyr en í maímánuði. Þau komu samt svo snemma, að hægt var að ræða þau á þingmálafundum, það get eg borið vitni um sem var þingmaður fyrir Seyðisfjarðarkaupstað, en bjó á Norðurlandi. Eg fékk frv. þá svo snemma, að eg gat farið með þau á þingmálafund í kjördæmi mínu, áður eg færi til þings. Eg man að eg var þó ekki allskostar ánægður með, hvað frumvörpin komu seint, en sé það borið saman við það, sem nú er, sjá allir hvílíkur munur þar er á. Þótt ekki væri nema þetta framkvæmdar- og dugnaðarleysi, væri það eitt ærið til að sýna, hve óheppilegur maður situr í ráðherrasessi, en það vill nú svo til, að margt fleira og ekki betra er óupptalið. Þessu næst vil eg minnast nokkrum orðum á afskifti hæstvirts ráðherra af ýmsum fjármálum landsins. Ekki er það þó svo að skilja, að eg ætli að fara að útlista bankamálið; það var gert allítarlega í efri deild fyrir 2 dögum, en þó verður ekki hjá því komist að snerta dálítið við því og er þá bezt að byrja á byrjuninni. Það muna óefað allir, hvílíkum óhug sló á þing og þjóð, þegar það kom í ljós 26. apríl 1909, að ráðherra hafði skipað nefnd til að rannsaka allan hag landsbankans og gerðir bankastjórnarinnar um takmarkalausan tíma. Rannsóknarnefnd þessi hafði vald til að heimta munnlegar og skriflegar skýrslur af hverjum sem hún vildi. Við skulum hugsa okkur, hvaða áhrif slík fyrirvaralaus stjórnarráðstöfun mundi hafa haft í öðrum löndum, þar sem þjóðbankar eru. Allir mundu hafa sagt, og það með réttu, að þvílík ráðstöfun hlyti að verða til niðurdreps trausti stofnunarinnar og yfirleitt alls landsins, sem þar hefði sína aðalpeningastofnun. Allsstaðar annarsstaðar en hér mundu menn hafa þyrpst til að taka fé sitt út úr stofnuninni og með því bakað henni ómetanlegt tjón. En hér á Íslandi vildi nú svo heppilega til, að slysið varð ekki eins mikið og tilverknaðurinn var vondur, og bar tvent til, sem úr því bætti. Í fyrsta lagi það, að alþing var hér saman komið og meiri hlutinn sýndi þá rögg af sér, sem hann á þakkir skilið fyrir, að hann knúði ráðherra til þess að gera þá yfirlýsingu hér á þinginu, að rannsókn þessi stafaði ekki af vantrausti eða tortrygni á bankastjórninni. Í öðru lagi var traust almennings á stofnuninni og bankastjórninni meira en traustið á þem, sem ráðstöfunina gerði, svo að hér varð ekki svo mikill skaði að. Það hefir oft verið borið fram bæði í Ísafold og seinast í efri deild í fyrra dag, að minni hlutinn hafi gert alt sitt til að vekja óróa og hræðslu, en eg verð að lýsa það tilhæfulaus ósannindi. Hvað mig snertir, þá vill svo vel til, að eg get sannað það með símskeyti, sem eg sendi um það leyti, að eg vann á móti þessari hræðslu eftir megni og gerði mitt til að koma í veg fyrir hana. En satt er það, að sumir menn - og það af báðum flokkum - urðu skelkaðir í svip og tóku út dálítið af fé. En eins og eg sagði, það var álit almennings og rótgróið traust á bankastjórninni, sem gerði það að verkum, að bankinn í þessu tilliti slapp nokkurnveginn óskemdur, þrátt fyrir þennan frámunalega klaufaskap. Á 22. nóvember ætla eg ekki að minnast mikið, það var gert svo rækilega í Ed. í fyrra dag. En hraparlegt er það, að stjórnarblaðið Ísafold dag eftir dag og viku eftir viku, gerði alt það, sem í þess valdi stóð til þess að veikja traustið á bankanum. Það tjáir ekki að mótmæla því, allir geta sannfærst um það, með því að blaða í dálkum Ísafoldar frá þeim tíma. Það sem hér á Íslandi bjargaði bankanum, traust almennings, var ekki nóg til þess að bjarga áliti hans, og þar með alls landsins, í útlöndum. Stjórnarráðstöfunin hefir haft óútreiknanlegar afleiðingar í þá átt, að stórminka traust landsmanna, og alls, er íslenzku nafni heitir, sem sjá má ljóslega af því, að jafnvel Landmandsbanken, sem bezt þekkir landsbankann erlendis, og mest viðskifti hafði við hann haft, varð svo hræddur, að hann sendi hingað 2 menn til að rannsaka, hve mikil ástæða til ótta væri og stjórnin sá sér ekki annan kost vænni en að taka því vel og heimila þessum mönnum allan aðgang að bankanum. Dettur mönnum nú í hug, að Landmandsbanken hefði gert þetta, ef bankafarganið hefði ekki verið af stað komið? Nei! Skuld landsbankans var ekki stór um það leyti og þar að auki hafði Landmandsbanken ágæta tryggingu fyrir henni í verðbréfum; og meðal þeirra verðbréfa voru t. d. bréf fyrir 500 þús. kr., sem búið var að selja, og var sú upphæð greidd inn í Landmandsbanken um áramótin rétt á eftir. Það þarf að sinni ekki að fara fleiri orðum um þetta, það er öllum ljóst, að afskifti stjórnarinnar af landsbankanum hafa veikt stórmikið traust hans meðal ókunnugra manna, og þessi afskifti væri útaf fyrir sig nóg til að sýna, að ráðherra á ekki að sitja lengur í embætti því, sem hann nú hefir. En hæstvirtur ráðherra hefir haft fleiri afskifti af fjármálum, sem eg ætla að drepa á, og þá fyrst minnast á franska bankann. Saga hans hefir verið birt í blöðunum - raunar ekki sem stjórnarauglýsing - en frásögninni hefir ennþá ekki verið mótmælt, svo að óhætt mun vera að byggja á henni. Sagan byrjar á líkum tíma og bankafarganið, og atburðirnir mætast stundum svo kynlega, að sennilegt er að þeir hafi haft áhrif hvor á annan, eins og eg skal seinna koma að. 25. febrúar 1909 eða um líkt leyti og forsetaförin var farin, barst hingað tilboð um nokkurra miljóna lán, frá Frakklandi. Ráðherra bað þá, sem um vissu, að halda þessu leyndu um hríð, eins og eðlilegt var, þar sem hann var að stíga á skipsfjöl, en skiljanlegt, að hann vildi sjálfur hafa hönd í bagga með. En þegar heim kom, er tilboðinu enn haldið leyndu. Af hverju? Því er ósvarað enn. Þegar er ráðherra var heimkominn fór hann þess á leit við þingið, að hann fengi heimild til lántöku fyrir landið. Nefnd þeirri, er um peningamálin fjallaði, sagði hann ekkert um franska tilboðið, en kvaðst aftur á móti geta fengið danskt lán, með þeim kjörum, er hann tiltók - en þinginu var ekki gefinn kostur á að bera lánstilboðin saman. Með þessu get eg ekki annað séð, en hæstv. ráðherra hafi ekki sýnt þinginu þá virðingu, er vera bar. Danska lánið var dýrt lán, miklu dýrara en það lán, sem H. Hafstein tók og slapp ekki ámælislaus fyrir hjá núv. ráðherra og hans liði. Margt er óupplýst í þessum peningamálum, sem æskilegt væri að hæstv. ráðherra gæfi upplýsingar um. Meðal annars segja sumir, að það hafi ekki verið tilviljun ein, að danska lánið fékst í sama banka og Thorefélagið hefir viðskifti sín við, því að einmitt á sama tíma og lánið kom til orða, var borin fram hér í þinginu tillagan um Thoreskipakaupin. Vera má, að þetta sé staðlaus grunsemd, en það ætti þá að vera hægðarleikur fyrir hæstv. ráðherra að slá hana niður. En hvað sem öðru líður, er það auðsætt, að ráðherra leist ekki á franskt lán vorið 1909. - En þegar á sumarið líður, taka nokkrir framtaksamir menn í Reykjavík sig saman og mynda félagsskap til þess að láta gott tækifæri ekki ganga sér úr greipum, en reyna að ná í féð, til þess að það geti komið að notum við góð fyrirtæki. Þetta var lofsvert og ekki tiltökumál, þótt þeir vildu sjálfir hafa einhvern ábata af því. Sumir af þessum mönnum voru ráðherra nákomnir og leituðu því fulltingis hjá honum, og er það ekki að lasta, þótt hann í sínu hjarta hafi viljað veita þeim einhverja aðstoð, ef fyrirtækið að öðru leyti hefir verið álitlegt. Um haustið 1909 er ráðherra orðinn ákveðinn fylgismaður þessa félagsskapar, og lofar honum fullri aðstoð, viðskiftum við landssjóðssölu bankavaxtabréfa o. s. frv. Þessi skjótu umskifti frá því um vorið, er óupplýst spursmál. Ýmislegt af þessu styðst við bréf dagsett 24. október 1909. Ráðherra heldur áfram að styðja fyririrtækið, kemur einum vina sinna, Ara Jónssyni, í stjórn, gerist sjálfur heiðursformaður fyrirtækisins, og annar vinur ráðherra, núverandi bankastjóri Björn Kristjánsson, tjáir sig fyrirtækinu hlyntan og lofar góðri samvinnu fyrir hönd landsbankans. Þetta skeður 3 vikum áður en fyrverandi bankastjórn var rekin frá, svo ekki er undarlegt, þótt mörgum kunni að detta í hug, að hér sé eitthvert samband á milli. Af hverju var tilboðið aðgengilegra um haustið en um vorið? Getur það ekki verið af því, að um haustið hafi verið litið svo á, að ekki skifti miklu, hversu færi um landsbankann. Vonandi hefir það þó ekki ráðið neinu um aðfarirnar 22. nóv. 1909. Og væntanlega hafa ekki hagsmunir einstakra manna haft áhrif á álit ráðherra á fjárútvegunum frönsku. Áframhaldið er svo það, að um sama leyti og bréfið, sem eg gat um var útgefið, sigldi franski konsúllinn til Frakklands á vit fjárins, og litlu síðar sigldi Einar Hjörleifsson suður í lönd, og alt virtist vera í bezta gengi. Landsbankinn fær ákveðið tilboð um franskt fé, og gerir um það samning 6. apríl 1910. Snemma á árinu 1910 kemur fram annað nýtt mál, skylt þessu. Þá kemur hr. Einar Benediktsson í marzmánuði hingað til Reykjavíkur. Hann lætur þá vel yfir sér, og kveðst eiga ráð á miklu fé ensku til gagnlegra fyrirtækja og stofnana hér á landi, svo sem banka, verzlana o. s. frv. Það er fullyrt, að ráðherra og landsbankastjórnin hafi tekið þessum málaleitunum fremur fálega, enda munu þeir þá enn hafa verið hlyntir franska bankamálinu. Hitt hefi eg fyrir satt, að hæstv. ráðherra hafi lofað því, að gefa hr. Einari Benediktssyni skrifleg svör, áður hann færi héðan. Það mun þó ekki hafa efnst, og mun þó svarið hafa verið til búið. En einhverjir vinir ráðherra fengu hann til að senda ekki svarið. Um sama leyti fer svo herra Sveinn Björnsson yfirréttarmálaflutningsmaður til Englands og kemst þá sýnilega að einhverju leyti í þjónustu enska fyrirtækisins, hr. E. B. og hans manna. Að minsta kosti er sagt svo í útgefinni skýrslu, að þegar 20. apríl 1910 hafi félagið fengið hann til þess að taka að sér málfærslustörf fyrir sig og taka þátt í stjórn bankans. Þetta varð nú að vísu alt almenningi kunnugt löngu seinna, en eg vil benda á það, að síðan hefir landstjórnin aldrei stutt franska bankafyrirtækið einu orði, heldur algerlega slegið hendinni af því, hvort sem það stendur í nokkru sambandi við hitt, að hr. Sv. B. hafði loforð um atvinnu við ensku fyrirtækin. Hvað munu nú franskir fjármálamenn álíta um stjórn og peningastofnanir þess lands, þar sem svo er hringlað með tilboð þeirra? Nærri má geta, að aðrar eins aðfarir og þessar hljóta stórum að spilla áliti þeirra á oss. Út á við hafa þær bakað oss óvirðingu, og innanlands hafa þær vakið tálvonir hjá þeim, er væntu betri kjara, sökum þess, hve glæsilega var látið af tilboði þessu fyrst í stað. Hæstv. ráðherra hefir að vísu lýst yfir því í dönskum blöðum, að hann hefði aldrei hlynt að enska fyrirtækinu, en annað segir hr. E. B. og hans menn. Þeir fullyrða hið gagnstæða í skjölum, er eg hefi hér fyrir mér. Yfirleitt var yfirlýsing hæstv. ráðherra í þessu máli allloðin, og mun blaðið »Börsen« hafa skorað á hann að gera þar hreinna fyrir sínum dyrum og taka af öll tvímæli, en hann eigi enn gert það. Hr. E. B. og hans menn fullyrða, að þeim hafi verið lofað seðlaútgáfurétti, sparisjóðs hlunnindum o. s. frv. o. s. frv. Mér dettur nú eigi í hug að bera það fram hér, að það sé alt rétt, sem þessir menn herma gegn mótmælum hæstv. ráðherra, en eg verð að taka það fram, að mig vantar enn skýlaus orð hans fyrir því, að engu hafi verið lofað af því er hér segir. Þá er enn að geta eins, er snertir fjármálin. Á síðasta þingi kom fram tillaga hér í deildinni, er peningamálanefndin fjallaði um, þess efnis, að landssjóður skyldi kaupa 2 milj. króna í hlutabréfum Íslandsbanka, er þá voru á boðstólum, með ákveðnum skilyrðum. Hæstv. ráðherra var þá ekki þessu mótfallinn, heldur hét því fylgi sínu áður hann færi utan. En þegar til efri deildar kom, þá er þetta felt af nánustu fylgismönnum hans. Hann mun ef til vill segja, að þetta sé ekki sitt verk, en laust trúi eg því, að hann hefði ekki getað ráðið við það mál, ef hann hefði viljað. Það verður að ætla, að eitthvað það hafi gerst, frá því er þetta kom fyrir þingið og þangað til það var felt, er hafi haft áhrif á skoðanir hæstv. ráðherra. Og eg get ekki stilt mig um það, að benda á tvo atburði, er einmitt gerðust á þessu tímabili. Annar er sá, að þá kom franska tilboðið, og hinn sá, að á þeim tíma varð fyrirrennari hæstv. ráðherra, hr. Hannes Hafstein, bankastjóri Íslandsbanka. Eg skal nú ekkert ákveðið um það segja, hvernig í þessu liggur, en víst er um það, að þessi kaup á hlutabréfum Íslandsbanka voru mörgum áhugamál og að þeim hefði vafalaust orðið mikill fjárhagslegur gróði, og þá hefði meiri hluti hlutafjárins orðið íslenzk eign og umráðin yfir bankanum þar með innlend. Þess vegna þótti mér hlýða að leggja allmikla áherzlu á þetta atriði. Þetta er eitt með öðrum dæmum þess, hvernig hæstv. ráðherra hefir brugðist sjálfstæði þessa lands, því að öllum er augljóst, hve nauðsynlegt það er, að landsmenn ráði sem mest slíkum stofnunum sjálfir. Það er óþarfi að fjölyrða mikið meira um afskifti hæstv. ráðherra af fjármálum landsins og bankamálum. Eg þykist þegar hafa sýnt nokkuð fram á þau og áhrif þeirra. Afskiftin af landsbankanum hafa stofnað lánstraustinu í hættu út á við og rýrt álit bankans hér heima fyrir. Nú er og öll starfræksla hans miklu dýrari en áður, og þótt það kunni ekki að vera fyrir beina tilhlutun stjórnarinnar, þá hefir hún þó að minsta kosti ekki hindrað það, eins og hún hefði átt að gera. Hún hefir slegið úr og í við frönsku bankamennina og vakið með því ótrú þeirra og lítilsvirðingu á oss, og síðar meir einnig Englendinga. Yfirleitt er viðleitni stjórnarinnar á þessum sviðum engu líkari en því, ef ólækningafróður maður færi að fást við að græða sár á sjúkum manni, og viðskiftin okkar voru viðkvæm næstu árin á undan, miklar skuldir og margt að græða. Eg vil ekki efast um það, að tilgangurinn hafi oft og einatt verið góður, en viðleitnin gat ekki orðið til annars en þess, að gera ilt verra í reyndinni. Og þótt ekkert hefði verið að hæstv. ráðherra að finna annað, hvorki út á við í sjálfstæðismálinu, né í embættisfærslu hans innan lands, þá er þetta eitt nægilegt til þess, að sýna það og sanna, að hann átti aldrei með völdin að fara. Þá hefir margt það borið við í þessari tveggja ára stjórnartíð hæstv. ráðh., sem vottar það, að stjórn hans hefir eigi ætíð verið svo einlæg og hreinskilin, sem vera ætti, og skal eg nú fara um það nokkrum orðum. Það er auðvitað, að æzti maður lands og þjóðar verður að vera afarvandur að virðingu sinni í hvívetna, og þá fyrst og fremst áreiðanlegur og einlægur í orði og verki Út af þessu hefir sorglega borið hjá hæstv. ráðherra, og er það ein aðalástæðan til þess, að eg tel það hættulegt, að hann fari með æztu völd með þjóð vorri. Eg skal minna á eitt dæmi, sem þegar er allkunnugt hverjum flokki hugsandi manna hér heima, sem sé »botnvörpusektamálið«. Í febrúar í fyrra vetur var boðað til þingmálafunda hér í Rvík, að vísu voru þeir flestir heimastjórnarmenn, sem það gerðu, en þó ekki allir. Þm. bæjarins var boðið og menn gerðu sér vonir um að fá nú einu sinni merkilega almenna fundi hér í höfuðstaðnum. En í stað þess að koma, studdu þingmennirnir að því, að samtímis voru haldnir aðrir fundir með flokksmönnum þeirra einum saman, og var þá ekki að undra, þótt ráðherra mætti á þeim fundum frekar en annars staðar, þótt vita mætti hann þá þegar, að hann hafði glatað meirihlutanum. Í þeim svifum bárust símskeyti frá Kaupmannahöfn um framkomu hans þar í botnvörpumálinu. Þær fréttir komu sér illa, vöktu hvarvetna mikinn óhug, vöktu jafnvel óróa í sjálfu stjórnarliðinu. Nú voru góð ráð dýr, og hver urðu þá ráðin? Það er sorglegt, en satt, að hæstv. ráðherra talaði þá tvö kvöld í röð og hélt fram algerlega röngum skýringum á framkomu sinni, skýrði alveg ósatt frá stjórnarathöfn og reyndi að skella allri skuldinni á fyrv. ráðh. (H. H.). Mér hnykti við, þegar eg komst að þessu. Eg er ekki fróður maður í sögu eða stjórnarfari annara landa, en eg hygg það ólíklegt, að til séu mörg slík dæmi, ef þau eru þá nokkur. Þetta verður ekki afsakað, nema ef vera skyldi með gleymsku hæstv. ráðh., en það væri eigi til annars en þess, að sýna það enn betur, að hann er eigi starfa sínum vaxinn. Til samanburðar mætti benda á eitt dæmi. Það átti sér stað um líkt leyti í Danmörku, að einn maður í Zahleráðuneytinu talaði nokkur ógætileg orð um eina stétt manna. Hann hafði gefið það í skyn - og það með mildum orðum, að minsta kosti á vorn mælikvarða - að eigin hagsmunir hefðu ráðið framkomu herforingjanna í einu máli. Þessu var auðvitað mótmælt. Herforingjarnir þutu upp til handa og fóta, blöðin sömuleiðis, og svo var hamast að honum sjálfum heima fyrir. Hann varð þá eitthvað dálítið tvísaga. Hvað ætli hefði nú verið gert úr þessu hér? - Þarna varð hann að fara frá völdum, eingöngu fyrir þetta. Meðstjórnendur hans þoldu ekki annað. Hérna á Íslandi er meirihlutinn ekki hárviðkvæmur fyrir þessháttar smámunum! Blaðskeyti, er send hafa verið til útlanda af hálfu ráðh., eða hans manna, hafa reynst óáreiðanleg, og hafa sprottið af því málaferli. Framkoman hefir verið ógætileg hér, eins og oftar, fyrst neitað, síðan játað, en reynt að klóra yfir og fóðra alt einhvern veginn. Hæstv. ráðh. reyndi um daginn í Ed. að afsaka sig með því, að hann ætti ekki að ábyrgjast vörnina í málaferlum þessum. En eg spyr, hvort umboðið, er hann gaf, hafi eigi verið takmarkalaust, og hvort ummælin hljóti þá ekki að vera á hans ábyrgð. Þetta er nú eitt dæmi, en mörg eru til fleiri um miður áreiðanleg ummæli úr þessari átt, einkum í dönskum blöðum, er öll miða að því, að rangfæra og afbaka afstöðuna hér. Þá er að minnast á þingfrestunina. Það verður að álíta það sannað, eða að minsta kosti hefir því ekki verið mótmælt, að hæstv. ráðh. hafi hugsað sér að fresta þinginu. En það er jafnframt haft fyrir satt, að hann hafi eigi borið fram því til stuðnings þá ástæðu, sem allir vita að er hin eina sanna frá hans sjónarmiði, sem sé þá, að losna við hina núverandi kgk. þm. Það er óhreinskilni, sem ekki á að eiga sér stað, að bera fyrir sig örðug ferðalög eða þess háttar, í stað þess að segja satt um þetta. Listinn gæti orðið nokkuð langur, ef alt ætti til að tína, sem ástæða væri til,  Þá er að minnast á Atlantseyjafélagið. Ekki get eg verið háttv. frummælanda (B. Sv.) samdóma um það, að ávíta ráðh. fyrir það, þótt hann kæmi þar og stæði fyrir sínu máli. En hitt er það, að hann fór þar óviðurkvæmilegum og ógætilegum orðum um blaðaósannindi í Danmörku. Haft eftir honum, að það væri orðið alsiða hér, að veðja um það, hve miklu mætti ljúga að Dönum um Íslands mál. Blaðið »Riget« skoraði á hann skömmu síðar, að skýra þessi orð sín betur, eða finna þeim stað, en það mun ekki hafa verið gert. Á þessa leið mætti halda lengi áfram, ef maður vildi og færi að blaða í »Ísafold«. Það er sjálfsagt ekki rétt að skrifa það alt á reikning hæstv. ráðherra, er blaðið hefir flutt í þessu efni, en það er víst, að hæstv. ráðherra hefði verið auðvelt að hafa áhrif á blaðið eða tóninn í því. Þótt þetta sé þegar orðið alllangt mál verð eg enn að syndga upp á náðina og telja til fáein fleiri mál. Og skal eg þá fyrst rifja upp fyrir mönnum afskifti hæstv. ráðherra af Thoreskipakaupunum, og minnast á, hversu holl sú stefna hans var að reyna að fá landið til að kaupa skipin. Raunar þarf eg ekki að vera langorður um það efni, því að það er alþekkt og öllum í fersku minni. Hæstv. ráðherra lagði svo mikið kapp á það mál, að hann agiteraði fyrir því, ekki einungis meðal meðflokksmanna sinna heldur og meðal andstæðinga sinna. Eg tel víst, að hæstv. ráðherra hafi fylgt málinu af fullri sannfæringu, og lasta eg hann ekki fyrir það, en það sýnir, hversu sannfæring hans auðveldlega getur leiðst á villigötur, er hann beitir öllu sínu mikla afli til að hrinda því máli áfram, einhverri hinni glæfralegustu tilraun til að spila með fjárhag landsins, sem þekst hefir, að vitni flestra manna, þar sem eg er kunnugur, jafnt andstæðinga stjórnarinnar sem stjórnarmanna. Á þinginu var málið sótt svo fast, að við sjálft lá, að það næði fram að ganga, og þar með landinu steypt í hinn mesta voða. Það voru einstaka þm. stjórnarflokksins, sem beittust á móti málinu og björguðu landinu. Það er full ástæða til að gjalda þeim mönnum þökk fyrir framkomu þeirra bæði í því máli og sömuleiðis er þeir fengu ráðherra til að gefa út yfirlýsinguna í landsbankamálinu. Eg fyrir mitt leyti mun jafnan láta menn njóta sannmælis og kann þeim þökk fyrir. Það er annars táknandi, að hið fyrsta mál, sem hæstv. ráðherra lagði kapp á og barðist fyrir eftir að hann var orðinn ráðherra, mál sem nokkuð snerti verulega fjárhagsástand þessa lands, það er þetta mál, eitt glæfralegasta fyrirtæki, sem fyrirhugað hefir verið, að allra manna dómi. Eg þykist nú hafa sýnt fram á, að þrátt fyrir alla aðra mikla hæfileika sína, hefir hæstv. ráðherra sýnt það, að hann hefir ekkert vit á fjárhagsmálum eða bankamálum, og má helzt ekki koma nærri slíkum efnum. Viðvíkjandi þeirri aðferð hæstv. ráðherra, að hefja hinar miklu lögsóknir gegn blöðum andstæðinga sinna og ritstjórum þeirra, þá hefi eg það fyrir satt og má fullyrða, að sú aðferð mælist hvarvetna mjög illa fyrir. Fjöldinn allur af þessum málum var miklu ósaknæmari en sakargiftirnar í blaði hæstv. ráðherra sjálfs við fyrverandi ráðherra og var þó aldrei fitjað upp á málsóknum út af þeim blaðagreinum. En nú notar hann þessi gömlu og úreltu lög, sem hann hefir sjálfur brotið meira en nokkur maður annar. Og hver er tilgangur hæstv. ráðherra með þessum lögsóknum? Eg fæ ekki annað séð - og það er skoðun manna alment - að hæstv. ráðherra hafi með þessu viljað einungis hefna sín á fátækum andstæðingum sínum með stórum fjárútlátum frá þeirra hálfu, og sú skoðun breytist ekki, hvernig sem dómar falla í málunum. Eg er ekki svo fróður, að eg viti, hvort þetta er síður merkilegra stjórnmálamanna hjá öðrum mentuðum þjóðum, að ofsækja þannig andstæðinga sína, en það er mér sagt, að hinn alkunni Alberti hafi beitt sömu aðferð einu sinni við andstæðinga sína í Kaupmannahöfn og er hæstv. ráðherra sízt öfundsverður af slíkri fyrirmynd. Það hefir verið tekið fram hér í dag, og eg er því samþykkur, að undirbúningurinn undir frv. þau, sem lögð hafa verið fyrir þetta þing frá stjórninni, hafi verið lítilfjörlegur. Það er fátt, sem er nýtilegt í frv. þessum og starfið, sem í þau hefir verið lagt lítið og ómerkilegt. Af nýmælunum skal eg nefna t. d. frv. um fræðslulög. Það er mikið nýmæli að því leyti, að ætlast er til með því að kollvarpa algerlega nýútgefnum lögum um sama efni, en að öðru leyti er frv. einkis virði, þar finnast engar skýrslur né gögn um málið í heild sinni. Annað nýmæli er færsla þingtímans. Það sýnir bezt, hve illur undirbúningur hefir verið undir það mál, að í frv. er valinn sá tími, sem að allra manna dómi er hinn óheppilegasti, og hefir hæstv. ráðherra sýnt með því, að hann hefir ekki ráðfært sig við nokkurn mann. Frv. um ullartoll er líka nýtt, en það er þó það frv., sem helzt hefir fengið undirbúning. 2 önnur merkileg lagaboð, viðskiftalögin og siglingalögin, eru að eins þýðingar á dönskum lögum. Þetta er nú starfsemi og undirbúningur hæstv. ráðherra undir þetta þing. Fjárlagafrv., sem ætíð er allmikið verk, mun vera eitt af þeim fáu frv., sem samin eru hér heima á Íslandi. Og þó er hin merkilega fundna tala, tekjuliðurinn 360 þús. kr. áfengistollur fyrsta árið, sem lögbannað er að flytja nokkurt áfengi til landsins, sett í frv. í Kaupmannahöfn. Það er sjálfsagt óhætt að draga 200 þús. kr. frá á þessum lið. Það er jafnan skemtilegt að láta tekjur og gjöld »balancera« en þessar 200 þús. kr. eru hvergi til nema í tunglinu. Hæstv. ráðh. hefði átt að leita aðstoðar og ráðfæra sig við þá menn, sem skyn bera á málin áður hann lagði þau fyrir þingið. En það hefir hann ekki gert. Það lá nærri að leita álits fræðslumálastjórans - eg bið forláts ef hann hefir fengið eitthvert annað lögheiti - um fræðslulögin. En ekki hefir það verið gert, að því er eg má frekast fullyrða. Ekki hefir heldur verið leitað álits símastjórans um nýja síma, og ekki heldur um það nýmæli að stofna 2 loftskeytastöðvar, aðra í Reykjavík og hina í Vestmannaeyjum. Sama er að segja um hinn fyrirhugaða síma til Stykkishólms, og það má eg fullyrða, að áætlanin um kostnaðinn er algerlega sett af handahófi og miklu lægri en sú áætlun, sem gerð hafði verið af skynberandi mönnum. Af því, sem nú hefir verið sagt, má öllum vera ljóst, að hæstv. ráðh. hefir ekki notið við krafta annara manna til þess að undirbúa málin sæmilega og sjálfur er hann auðvitað ekki maður til þess. Þá kem eg að einu stórmálinu enn, en það er Thoremálið. Eg heyrði það í Ed. þegar minst var á það mál á dögunum, að hæstv. ráðherra mæltist fremur undan að svara fyrir sig í því máli fyr en fjárlögin kæmu til umræðu. En eins og eg tók fram í upphafi ræðu minnar, hafði eg hugsað mér, að þessi dagur yrði nokkurskonar eldhússdagur, og skal eg því leyfa mér að fara dálítið út í málið. Til þess að athuga þetta mál nokkuð rækilega, verður að fara aftur í tímann. Á þinginu 1907 kom fram tilboð frá sameinaða gufuskipafélaginu, þar sem það býðst til að halda áfram ferðunum framvegis fyrir ákveðið tillag úr landssjóði. Það býður að láta byggja 2 nýtízkuskip með kælirúmum og að öðru leyti haga ferðunum eftir þeim kröfum, sem komið höfðu fram hér á landi. En þessi boð félagsins voru bundin við 10 ára fastan samning. Nú þótt þingið annars vegar játaði, að tilboðið væri mjög nýtilegt, bæði vegna bættra samgangna, hinna nýju skipa og hóflegra fjártillagna úr landssjóði, þá hikaði þingið sér hins vegar við að ganga að tilboðinu, með því að þingmönnum þótti viðsjárvert að binda landið svo langan tíma, 10 ár. Í stað þess veitti þingið heimild til að semja við félagið fyrir 6 ára tíma og færði jafnframt niður tillagið úr landssjóði. En þá um haustið tóku að hefjast hin miklu peningavandræði víðs vegar um heiminn, svo sem kunnugt er, og sameinaða félagið átti þá verra með að leggja fé til nýrra skipa, svo sem skiljanlegt er. Félagið notaði sér þá breytingar alþingis til þess að ganga frá hinum fyrirhugaða samningi. En fyrir ötula framgöngu fyrv. ráðh. (H. H.) náðust þó samningar um, að félagið héldi áfram ferðunum næstu 2 árin, 1908 og 1909, með aðgengilegum skilmálum, árstillagið úr landssjóði var að eins 30 þús. kr. Veturinn 1908-1909 er fyrverandi ráðh. (H. H.) var í Kaupmannahöfn leitaði hann bæði til sameinaða félagsins og Thorefélagsins til að fá tilboð um gufuskipaferðir. Það reyndist árangurslaust við framkvæmdarstjóra Thorefélagsins; hann kvaðst ekkert tilboð mundu gera. Það er eftirtektavert, að sú neitun er gerð sama dag, sem Thore veitir málaflutningsmanni hér í Reykjavík umboð til að semja um sölu á skipum félagsins. Aftur á móti sendi sameinaða félagið umboðsmann sinn hingað til þess að þingið gæti samið við hann. Hann hafði umboð til þess að gera fulla samninga við þingið. En tilboðið hljóðaði svo, að ferðunum yrði haldið áfram í sama horfi með þeirri viðbót, að »Botnia« kæmi í stað eins af gömlu skipunum, og hún yrði útbúin með kælirúmi, en 3 strandbátar kæmu í stað þeirra tveggja, er áður höfðu verið. Þessu tilboði var komið fyrir kattarnef. En Nd. setti inn í fjárlögin heimild fyrir stjórnina til að semja um gufuskipaferðir um næstu 2 ár með nánari skilyrðum, er miðuð voru við tilboð sameinaða félagsins. En undir þinglok kom fram tillaga um breytingar á skilyrðunum í þá átt, að ferðirnar yrðu »mun betri« en verið hefðu, nokkrar ferðir væru farnar til Hamborgar og kælirúm yrðu í tveim skipunum; þar með skyldi og heimild verða veitt til að gera samninga um gufuskipaferðir til 10 ára. Þetta mál var nú rætt fram og aftur á þinginu, og að lokum var tillagan samþykt. Lítið var þó útlistað, hvað átt væri við með orðunum »mun betri«. Eg man, að framsögumaður fjárlagan. í Ed., eða framsögum. flokksins, sem vel mátti kalla hann, skýrði þessi orð svo, að ekki væri meiningin með »mun betri«, að litlu betri skip nægðu, heldur allmiklu betri. Þau mættu ekki vera eins og »dallar þess sameinaða«, svo sem hann komst að orði. Þetta varð nú úr, að stjórninni var falið að gera samninga samkvæmt þessum skilyrðum. En stjórnin gerði samning við Thorefélagið, svo sem kunnugt er. En sá samningur er svo úr garði gerður, að í framkvæmdinni eru nálega öll skilyrði fjárlaganna virt að vettugi. Eg skal ekkert um það segja, hvort stjórnin hefir farið svo klaufalega að í samningsumleitununum, að Thorefél. hefir getað farið sínu fram. En það verða allir að viðurkenna, að skilyrði þingsins um »mun betri skip« er að engu skeytt, svo sem eg mun síðar víkja að. Í öðru lagi var það sett sem skilyrði, að viðkomur skipanna í Færeyjum yrðu ekki fleiri en hjá skipum sameinaða félagsins. En hjá því félagi komu skipin við í Færeyjum í 20 ferðum, þar af 14 að eins með póst, og til verulegrar tafar urðu einungis 6 ferðir. Hjá Thorefél. koma skipin þar í móti við í Færeyjum 34 sinnum og viðkomustaðir þar voru 84 árið sem leið. Eg skal ekki fara neitt út í hina ólöglegu fjárveiting til Thorefélagsins, 6000 kr., í þetta sinn. En svo að eg víki aftur að skipunum, þá er það fullvíst, að það er svo langt frá, að því skilyrði hafi verið fullnægt, að skipin yrðu mun betri, að þau eru miklum mun verri. Framsm. fjárl.n. í Ed. tók það fram, eins og eg sagði áðan, að skipin mættu ekki vera gamlir dallar, eins og skip sameinaða félagsins, er það bauð fram til ferðanna, »Botnia«, »Ceres« og »Laura«. En hvernig urðu nú skip Thorefél.? Viti menn, eitt skip að eins er þægilega innréttað, það er »Sterling«; hin öll eru miklum mun lakari en skip sameinaða félagsins. Eitt af skilyrðum þeim, sem sett voru í fjárlögunum, var, að í skipunum yrði kælirúm. Mér er sagt, að kælirúm sé í skipinu »Ingólfi«, en hvort svo er eða ekki, verður ekki sagt með vissu, því að enginn hefir að eg hygg notað það. Eg hefi haft spurnir af því, að kaupmaður einn á Sauðárkrók hafi ætlað að gera tilraun með að flytja út kælt kjöt, og hafi í því skyni beðið um flutning þess á »Ingólfi«. Í sama mund var á Sauðárkróki allmikið af hrossum, sem fara áttu með skipinu. En eins og oft vill verða um Thorefélagsskipin, varð »Ingólfur« á eftir áætlun, komst að eins á Akureyri og hélt þaðan til útlanda, svo að kaupmaðurinn varð af þessari tilraun sinni, en sá, er hrossin átti, varð að reka þau til Akureyrar með ærnum tilkostnaði og fyrirhöfn. Þetta er alt sem eg veit um kælirúmið í »Ingólfi«; hvort það er nokkurs virði eða hvort það yfirleitt er til, skal eg láta ósagt. Ráðherra, blað hans og fylgifiskar gerðu afarmikið úr því, að ráðherra hefði fengið Thore til að ganga inn á að hafa kælirúm í strandferðaskipunum tveimur og mundi það verða til hins mesta hagræðis. Það hefði nú mátt ætla, að þetta hefði mátt verða í góðu lagi, því að skipin eru ný. En líklega verða þó kælirúmanna lítil not, eða að minsta kosti hafa þeirra verið lítil not það sem af er. Eg skal nefna eitt dæmi. Í sumar átti að senda síld með »Austra« frá Eyjafirði til Austfjarða, en þegar austur kom, reyndist síldin ónýt. Eg hefi sterkan grun um, að svo sé með þessi kælirúm, sem sumt fleira, sem gumað hefir verið af og talið ráðherra til lofs, að það sé ekki annað en hégóminn einn. Nýju strandbátarnir héldu sæmilega áætlun og sömuleiðis skipið »Sterling«. En farþegarúm í strandbátunum er mjög ófullnægjandi, og þegar alls er gætt miklu lakari en það, er vér höfum átt að venjast í »Skálholti« og »Hólum«. Að vísu er 1. pláss dálítið stærra á þessum nýju bátum, en 2. pláss er illbrúkandi og 3. pláss lítið og óbrúkandi; þetta vita allir þeir mörgu sjómenn og verkafólk, sem farið hefir með hvorutveggju skipunum. Önnur skip Thores bæði Suðurlandsbáturinn og millilandaskip önnur en »Sterling« halda nær aldrei áætlun og hefir af því hlotist mjög mikill skaði. Eftir þessu sem nú var sagt, er því svo langt frá því, að skipin hafi orðið eða reynst »mun betri« en skip sameinaða félagsins, að þau hafa einmitt reynst miklum mun verri. En hvernig eru svo ferðaáætlanir þessara landssjóðsskipa? Eru þær gerðar svo haganlega og vel úr garði, að reynt sé að fullnægja helztu þörfum vorum? Til þess að glöggva sig á því efni vil eg sýna, hversu vel séð er fyrir sambandi höfuðstaðarins við útlönd, og annars vegar sambandi höfuðstaðarins við aðra landshluta. Að það samband sé sem bezt, er eitt mikilsverðasta atriðið í samgöngumálum vorum, jafn áríðandi fyrir höfuðstaðinn sjálfan og fyrir aðra landshluta, sem auðvitað þurfa allir meira og minna að nota samband við Reykjavík. Samband höfuðstaðarins við útlönd með Thoreskipunum, er svo sem hér skal sýnt í ágripi: Skipin komu 18 sinnum frá útlöndum til Reykjavíkur og auk þess tvisvar austan og norðan um land og tvisvar frá Austfjörðum sunnan um land. Tímabilin milli þessara 18 ferða frá útlöndum eru ærið misjöfn. Einu sinni, 16. janúar til 22. febrúar, 36 dagar; tvisvar 31 dagur, einu sinni 30 dagar, tvisvar 29 dagar, 26, 25, 23 og 20 dagar (20 dagar tvisvar), og mismunandi alt niður í 4 daga. 12. maí komu 2 Thoreskip beina leið frá útlöndum og 15. og 16. júlí komu sömu leið, eitt skip hvorn daginn. Þetta tel eg 2 viðkomur ekki 4. Beint frá Rvík til útlanda fara skipin 14 sinnum. Bilin milli ferðanna eru 75 dagar einu sinni (18. des. til 3. marz), 33-34 dagar þrisvar sinnum, 24-28 dagar sex sinnum, 13 dagar, 10 dagar, 10 dagar og tvisvar aðeins 4 dagar. Það sést af þessu yfirliti, að samband höfuðstaðarins við önnur lönd með Thoreskipunum er svo fjarri því að vera viðunanlegt, að nær sanni er að segja, að með svo mörgum ferðum sé varla hægt að gera það óhentugra og ófullkomnara, og hefði ráðherra átt að vera vorkunnarlaust að sjá um, að áætlanir skipanna hefðu verið skárri að þessu leyti. Hér er hann þó nógu kunnugur. Hitt kemur engum á óvart, þótt hann beri lítið skyn á, hvað öðrum hlutum Íslands hagar, og enginn mun eiginlega furða sig á því, þótt lítið hafi verið hugsað um hagsmuni þeirra, er áætlun Thoreskipanna hefir verið samþykt. Enda sýnir það sig ljóslega af yfirliti því, er eg nú mun gefa um samband Reykjavíkur við aðra landshluta. Thoreskipin koma aðeins 4 sinnum til Rvíkur frá öðrum hlutum landsins, að Vesturlandi undanteknu. 1. 27. apríl eftir að hafa komið við á Austfjörðum og að eins á tveim stöðum á Norðurlandi (Akureyri og Sauðárkrók). 2. 25. ágúst, og koma þá ekki við á Austfjörðum og hvergi fyrir norðan nema á Akureyri, Sigluf. og Sauðárkrók. 3. 5. október sunnan um land frá Austfjörðunum. 4. 22. nóvember, sömu leið og hitt og hefir hvorugt skipið komið við nema á 4 af Austfjörðum. Húnaflói allur (þ. e. Húnavatnssýsla og Strandasýsla), Suður-Þingeyjarsýsla og Norður-Þingeyjarsýsla og Norður-Múlasýsla eiga aldrei kost á að nota Thoreskipin (auðvitað að strandbátunum undanteknum) á leið til höfuðstaðarins. Ferðir frá Rvík til annara hluta landsins eru litlu meiri. Fimm ferðir eru að nafninu vestan og norðan um land. 19. janúar. Viðkoma á Blönduósi, Akureyri og Austfjörðum. 16. júlí með viðkomum á Blönduósi, Sauðárkrók og Akureyri. 20. september, viðkomustaðir: Hvammstangi, Blönduós, Akureyri og Húsavík. 13. október, viðkomustaðir: Norðurfjörður, Blönduós, Sauðárkrókur og Akureyri. 24. nóvember, viðkomustaðir: Sauðárkrókur og Akureyri. Einu sinni á ári, í október, er því hægt að nota þessi skip frá Rvík til Strandasýslu, og það aðeins til nyrzta hluta hennar, Trékyllisvíkur. Til Húnavatnssýslu fjórum sinnum, í janúar, júlí, september og október. Til Skagafjarðarsýslu þrisvar, í júlí, október og nóvember. Til Eyjafjarðarsýslu 5 sinnum, í janúar, júlí, september, október og nóvember. Til Suður-Þingeyjarsýslu einu sinni, í september. Til Norður-Þingeyjarsýslu og Norður-Múlasýslu aldrei. Svona er nú séð fyrir þessu, og skal eg enn nefna eitt dæmi. Fjöldi námsfólks og kaupafólks víðsvegar af Norður- og Austurlandi þarf að komast til Reykjavíkur í september. Nú er öllu svo vísdómslega niðurraðað, að ekkert skip, hvorki sameinaða gufuskipafélagsins né Thore, kemur frá Norður- eða Austurlandi til Reykjavíkur í september, nema strandferðabátarnir. En með þeim má heita frágangssök að ferðast, sökum þess, hve langan tíma það tekur. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta Thoremál. Eg hefi sýnt, að skilyrði fjárlaganna fyrir 10 ára samningi eru að engu höfð, að Thoreferðirnar eru að öllu leyti lakari, ekki »mun betri«, en þær er í boði voru af hálfu þess sameinaða. Hér er um tvent að gera. Annaðhvort að ógilda samning þann, er ráðherra hefir gert við Thore, og það væri auðvitað réttast og bezt, eða ef það þykir ekki tiltækilegt, þá að stjórn sú, sem nú tekur við, geri alt sem unt er, að fá fyrirkomulaginu breytt í viðunanlegra horf. Að eiga að búa við þetta ástand í 10 ár, munu allir játa að sé óþolandi, og sá ráðherra, sem valdið hefir slíku á sannarlega ekki að sitja í stjórnarsæti lengur. Eg veit nú að sumum kann að þykja eg vera orðinn nokkuð langorður, og þó er ærið margt ótalið enn, af því sem ráðherra hefir til saka unnið, og vert væri að skýra frá. En eg skal láta nægja að minna á nokkur atriði, svo sem silfurbergsmálið, sem allmikið umtal hefir orðið um, og eflaust hefir margt misjafnt að geyma, gæzlustjórahringlið, þeir voru 7 við landsbankann á minna en 3 mánuðum, frá 22. nóv. 1909 til 15. febr. 1910, og munu allir sjá, hvaða gagn muni vera að alókunnugum mönnum í þeirri stöðu, auk þess sem þeir, er ráðherra setti til starfsins, voru allir ólöglegir. Stórri upphæð af Thorkillisjóðnum hefir verið varið til útgáfu dýrrar bókar, sem fáir lesa og engir kaupa. Það fé er tekið af fátækum börnum. Alþýðudaður og lýðskrum ráðherrablaðsins, og stöðug viðleitni þess, að vekja tortrygni gegn embættismönnum landsins gæti verið efni í langt mál; en eg verð að láta mér nægja að minna aðeins á það. Eg ætla ekki að tala um lögbrotin, sem hæstv. ráðherra hefir framið á háyfirdómaranum, og heldur ekki um 6000 kr. fjárlagabrotið; eg skal ekki heldur fjölyrða um viðskiftaráðunautinn, og heldur ekki um það, að hvert bein, smátt og stórt, hefir verið gefið flokksmönnum. Má þar til skýringar nefna marga póstmála starfsmenn og launahækkanir slíkra manna. Og þá ekki síður starfsmannafjölgunina við landsbankann. Eitt blaðið kallaði landsbankann um daginn forsorgunarstofnun þurfandi ráðherra-fylgifiska, og sýnist það ekki vera rangnefni. Eg hefi hér að framan sýnt það, að ýms atriði í ráðlagi ráðherra eru svo vaxin, að þau, hvert fyrir sig, eru nægileg til þess að gera þessa fyrirliggjandi vantraustsyfirlýsingu réttmæta og sjálfsagða, og mér þykir ótrúlegt, að nokkur alþingismaður þori að taka á sig þá ábyrgð, sem það hefir í för með sér að að leyfa núverandi ráðherra að sitja lengur að völdum. Afleiðingar þessara tveggja ára eru margar og slæmar. Við höfum mist virðingu allra þeirra, er nokkuð þekkja til okkar, og það sem er enn verra og hættulegra, við höfum glatað virðingunni fyrir sjálfum okkur. Í hitt eð fyrra datt engum í hug, að nefna sem ráðherraefni annað en verulega tilkvæmdarmenn. En nú er svo komið, að menn á strætum og gatnamótum leyfa sér að nefna hina og þessa óvalda pólitíska labbakúta, sem ráðherraefni. Svo lítils metum við sjálfa okkur nú. Eg sagði hér í þingdeildinni 23. febr. 1909, þegar ræða var um vantraustsyfirlýsing þá, er fram var borin að ástæðulausu yfir H. H.: Verk það, sem hér er verið að vinna, er hið mesta óhappaverk. Það er hugboð mitt, að þetta sé aðeins einn hlekkur í samanhangandi keðju samskonar verka. En eg hefi sagt þetta nú, til þess að geta sannað síðar, að eg hafi séð fyrir, hvað er í aðsigi. Þetta, sem eg sagði þá, hefir fyllilega rætst, hver óhappa atburðurinn hefir rekið annan. En nú vona eg að fari að rætast úr, og að ekki líði á löngu, þangað til við getum litið á þessi tvö síðustu ár, sem ljótan, liðinn draum.

Ráðherrann (B. J.) Eg vil biðja virðulega þingdeild að afsaka, að eg fer aftan að siðunum og fæst fyrst við síðasta númerið, ræðu vinar míns, hins stórvirðulega sýslumanns (Jóh. Jóh.) Það var skopleg roka, sem frá honum kom, um ofsóknir og svívirðingar af minni hálfu gegn embættismönnum landsins. Eg hlýt að spyrja: Er manninn að dreyma eða hversvegna talar hann þann veg út í hött? Eg veit ekki til, að eg hafi mína ráðherratíð mælt öfugt orð um sýslumenn eða aðra embættismenn; ef ástæða hefði verið til að taka í taumana vegna embættismensku þeirra, mundi eg hafa farið embættisleiðina. Kynlegt finst mér það, ef eg á að vera óhæfur til eftirlits með sýslumönnum vegna þess, að eg á eftirlitsferð minni hafði með mér skrá yfir bækur þeirra; það hafa þó hingað til allir eftirlitsmenn gert, bæði stiftamtmenn og amtmenn sér til minnis og glöggvunar, enda þori eg að fullyrða, að þó eg sé ekki eða hafi ekki verið sýslumaður, - sem víst mun vera eitthvað mikið - þá get eg þó vel séð, ef bækur þeirra eru stórhneykslanlega eða sviksamlega haldnar. Þessi aðdróttun er því hin skoplegasta fjarstæða og öfgar, en ef til vill hefir hinn virðulegi þm. átt við einhverjar nafnlausar greinar í einhverju blaði og þá dreymt að það hafi verið í Ísafold, og eignað mér þær. Hann veit þó mikið vel, að eg hef fargað Ísafold; og þó að sonur minn sé eigandi og ritstjóri blaðsins, þá er það ekki sama og eg væri það. Hann er allsendis óháður mér, enda kæmi mér ekki til hugar að beita neinu valdi í því efni, þótt eg gæti það. Sannleikurinn er sá, að eg hefi mánuðum saman ekki ritað einn staf í Ísafold t. d. kom þar ekki nokkurt orð eftir mig alla þá stund, sem eg var utan nú síðast, ekki skemur en 4 mánuði. Að mann dreymir, að hann hafi einhverntíma lesið einhverja grein í einhverju blaði með óvirðingarorðum um sýslumenn og dreymir að það blað hafi verið Ísafold og það hafi verið í minni ráðherratíð og dreymir að höfundurinn hafi verið eg, nafnlaus, - það eru svo miklir draumórar, að eg leiði minn hest alveg frá að eiga við að svara slíkum hégóma. Þá á það að vera ein af dauðasyndum mínum, að eg höfðaði ekki sakamál móti gæzlustjórunum við landsbankann. Áður hefir mér heyrst, að það hafi verið dauðasynd að víkja þeim frá, nú er hitt líka orðið dauðasynd að láta ekki hefja sakamálsrannsókn gegn þeim. Eg hefi áður lýst því yfir, að eg telji menn þessa valinkunna sæmdarmenn, sem hafi ekki stungið 1 eyri í sinn vasa af því stórfé, sem bankinn hefir tapað í þeirra höndum, og hvers vegna skyldi eg hefja sakamálsrannsókn gegn mönnum, sem eg hefi slíka skoðun á? Eg þykist þá hafa svarað þessum heiðursmanni (Jóh. Jóh.). Eg spurði sjálfan mig í morgun, er umræður hófust um þetta mál: Er þetta alvara eða er það gamanleikur? En nú þarf eg ekki að spyrja, - þetta er gamanleikur alt saman! Hér er verið að klína saman hrófatildri af fyrirslætti og yfirdrepsástæðum undir fyrirfram ráðna niðurstöðu í máli, fyrirfram ráðinn dauðadóm yfir mér, ráðinn og samþyktan af bandalagi því hinu nýja, er á hefir komist í því skyni hér í deildinni; þess vegna er verið að tildra öllum þessum ástæðum upp, þess vegna er öllu tjaldað sem til er, hve lítilfjörlegt sem er, og ef fátt verður um föngin, þá er skáldað í viðbót, ýmist í snatri hér í deildinni eða þá að lánað er úr eldri skáldskap ýmissa sómamanna. - öll ræða virðul. flutningsmanns (B. Sv.) var ákaflega skoplegt hrófatildur. Hann bar á mig eitthvað 8 eða 9 dauðasakir og taldi vitaskuld allar sannaðar, en því vil eg spá, að ef hann eftir nokkur ár lítur í ræðu sína, þá hljóti hann að spyrja sjálfan sig: Var eg svona mikill óviti þá, svona ofstækisfullur galgopi, svona hégómlegur heimskingi! Hann talaði fyrst um forsetaförina, að eg þá hefði haft í frammi skjall og fagurgala við danska blaðamenn. Það var hin fyrsta dauðasök. Það er víst skjall, að eg talaði vel um Dani sem þjóð, sagðist ekki vera Danahatari, heldur þvert á móti hafa mætur á þeim, - en hélt þó tilslökunarlaust fram stefnu flokks vors og réttindum landsins! Það kann að vera glæpur, að tala vinsamlega til mótstöðumanna sinna. En eg hefi nú aðra skoðun. Eg tel það jafnan einu skynsamlegu leiðina til þess að koma máli sínu fram, hvort sem mótstöðumaðurinn er meiri máttar eða minni. Þá á eg að hafa brugðist í sambandsmálinu, og fann flutnm. mér það fyrst til foráttu í því máli, að eg hefði ekki mótmælt uppástungu um, að því máli skyldi lokið á síðasta þingi með rökstuddri dagskrá. Þetta var í fullu samræmi við það, sem Dönum hafði verið skýrt frá í forsetaförinni, að enginn bilbugur væri á Íslendingum, þeir sætu fastir við sinn keip. Hins vegar lagði eg enga áherzlu á, að stefna vor kæmi fram með neinni skerpu í forminu, hvort heldur í frumvarpsmynd eða ekki, en fanst hitt miklu meira máli skifta, að vilji vor kæmi fram skýrt og skilmerkilega. Þetta var nú önnur dauðasökin. Þá á viðtal mitt við blaðamann frá »Politiken« núna í vetur að vera glæpur; þar gerði eg ráð fyrir, að flokkur vor mundi halda fast við hina sömu stefnuskrá, sem hingað til, en um skilnaðinn sagði eg, að eg byggist ekki við, að menn mundu telja þá leið færa að sinni, þó sagðist eg fremur halda þetta en vita, vegna þess, hve örðugt væri fyrir alþingismenn að tala sig saman fyr en á þing væri komið. Slíkt hið sama sagði eg í Atlantshafseyjafélaginu og gæti endurtekið það þann dag í dag. En eg þekki þetta vel, að hvað sem eg segi eða geri þar syðra, þá er það alt flutt heim rangfært, aflagað og litað í þágu virðulegra kappa í hinum herbúðunum, enda fær stúdent einn í Höfn 200 kr. laun fyrir það starf, að síma hingað alt það, sem honum getur hugkvæmst að verði mér eða mínum flokki eða málefni því, sem eg berst fyrir, til óþurftar. Síðan er þetta soðið upp og lagt út af þessu í máltólum virðul. mótstöðumanna minna. Allir vita, hvernig þeim blöðum er háttað; raunar er eg sjálfur þeim ókunnugur, - hefi sem sé árum saman haft þann sið, að lesa ekki einn staf í þeim, því að eins og eg vil ekki sjá annan mat á borð borinn en þann, sem hreinn er og sæmilega hollur, eins vil eg ekki nærast á öðru en hreinni andlegri fæðu, og þó að eg sé maður félítill, þá á eg þó svo mikið bókasafn, að það getur meir en enst mér um mína daga, þótt fleiri yrðu en líkur eru til, og því skyldi eg þá leggja mig niður við að lesa óþverra? Hlutverk þessara blaða er að flytja óþverra, róg, níð, svívirðingar og ósannindi um mótstöðumenn sína; ef til vill stendur eitthvað meira í þeim, eitthvað af fréttum t. d., en slíkt eru nóg ráð að ná sér í annan veg, og eg vil ekki hafa þau inn fyrir mínar húsdyr. Næsta dauðasökin var, að eg hefði þokað fyrir konungsvaldinu í þingfrestunarmálinu, og var auðheyrt, að flutnm. ætlaðist til, að eg hefði heldur átt að falla en slaka til í því máli. Eg hefi heyrt á fleiri flokksmönnum mínum, að þeir hafa viðlíka skoðun. - Eg vil skjóta því inn hér, ef þessi orðrómur um tilslökunarsemi mína í þessu máli kynni að vera runninn frá dönskum blöðum, að á þeim er aldrei mark takandi, er til íslenzkra mála kemur, því að það vita allir menn með heilbrigðum skilningarvitum, að þau eru nærð héðan heiman að úr hinum herbúðunum, en eru sjálf allsendis ófróð um íslenzk mál. Nú um langa hríð hafa þau nálega ekkert annað flutt en níð um meirihlutann og mig, og hefir níðið ýmist verið símað héðan, eða nokkrir þar til kjörnir landar í Höfn hafa birgt þau að þeim forða. Vanagangurinn er víst sá, að einhverjum óhroðanum úr máltólum minnihlutans hér er snúið á dönsku og það símað til Hafnar; það sem á vantar sjá svo erindrekar minnihlutans í Höfn um; nýlega hafa dönsku blöðin orðið fyrir því happi, að næla sér í tíðindamann, sem fyrir skemstu var leppur hér heima fyrir einu af aðalmáltólum minnihlutans, sem mestmegnis var ritað af einum stórhöfðingja úr minnihlutanum, sem var svo lítilþægur að fela sig í skúmaskoti bak við leppinn. Þá mintist flutnm. á botnvörpusektirnar og sagði hann sögu þess máls á líkan hátt og sumir hafa áður gert. Hann hafði þau orð, að eg hefði látið hafa mig til að setja botnvörpusektaathugasemdina inn í fjárlögin. Fróðlegt væri að vita, hvað sannleikselskandi og óhlutdrægir menn segja um þetta, þegar ofstækisvíman er horfin. Þegar þetta ákvæði var fyrst samþykt, vissi hvorki eg né aðrir annað, en að þetta væri óþarfadaður við danska stjórnmálahöfðingja, eins og allir vita að það er ofan í íslenzk lög. Það var samkvæmt tillögu fyrirrennara míns, að þetta komst inn í fjárlögin, en á þinginu 1909 var þetta nýmæli aftur strikað út úr fjárlögunum, vegna þess að þingmenn vissu mjög ógerla, hvernig það var undir komið. Eitthvert hjal heyrðist þó um einhverjar bollaleggingar, sem fram hefðu farið milli ráðuneytisforsetans danska og Íslandsráðherra. Svo líður fram að þeim tíma, að fjárlögin skyldi bera upp til konungsstaðfestingar, og þá kemur það upp úr kafinu, að Danir teljast sviknir og tala um samningsrof eða samkomulags, sem gilda hefði átt um aldur og æfi. Sumir höfðingjar í minnihlutaherbúðunum hér fóru að tala um fjárlagasynjun, er væri í vændum út af þessu og skipun viðskiftaráðunautsins, og svo mikill fagnaðarauki var þeim tilhugsunin um þetta, að einn þeirra á að hafa hrópað upp yfir sig í stóru samkvæmi: »Og saa skal vi se Löjer«. Hann mun hafa hlakkað svo yfir væntanlegum afleiðingum af synjuninni, sem voru: aukaþing þá um haustið og þar með augljós forlög ráðherra. Svona var nú þjóðræknin þá, ekki kviðið, heldur hlakkað yfir slíku böli og kostnaði fyrir þjóðina. Eg minnist ekki, að eg legði trúnað á þetta hjal, þótti þúfa sú of lítil til að valda slíku hlassi; en til að mýkja málið talaðist svo til milli mín og stjórnarinnar, að eg lofaði að bera málið aftur undir næsta þing, án þess þó að lofa að veita því fylgi mitt og enn þá síður hét eg neinu um að útvega Dönum neitt af botnvörpusektunum frá árunum 1909 og 1910, eins og skáldað hefir verið af einum tilberanum í Höfn. Frekara hefir ekki gerst í þessu máli, hér er ekki um neitt nýtt samkomulag að ræða, að eins hitt, að málið er af nýju borið undir alþingi vegna nýrra skýrslna, sem hið danska ráðuneyti hefir gefið í málinu, nefnil. að Danir líta svo á sem hér sé um samning eða samkomulag (overenskomst) að tefla; eg hefi hvorki gert að neita þessu eða samsinna, en að eins heitið því að bera málið enn af nýju undir alþingi til frekari athugunar. Það er þá öll óhæfan, að eg hefi tekið gamla athugasemd inn í fjárlögin aftur, eftir að eg af bréfi fyrverandi ráðuneytisforseta, J. C. Christensen hafði komist að raun um, að það var engin furða, þótt Danir teldu sér það vonbrigði, er alþingi feldi margnefnda athugasemd úr fjárlögunum. Þar með er það mál fullskýrt. Ein meiri háttar dauðasök á það að vera, skilst mér, að eg sagði á fundi hér í fyrra, að samningur eða samkomulag hefði verið gert um þetta mál; annað sagði eg ekki, og víst er að Danir líta svo á samtal ráðuneytisforsetans og Íslandsráðherra, sem svo hafi verið. Hins vegar er það föst regla, að ákvæði, sem komin eru inn í fjárlög samkvæmt samkomulagi við annan málsaðila, eru ekki burtnumin aftur af öðrum aðilanum, nema hinum hafi verið veitt vitneskja um það og hans samþykkis leitað. Eftir ströngum lagaskilningi getur þetta ekki heitið samningur, en ekki er það óeðlilegt, þótt Danir hafi litið svo á. Eg skal engu spá um afdrif þessa máls hér á þinginu, en vil leyfa mér að benda á það eitt, að ef þingmenn kjósa sér ekki þarflausan fjandskap við Dani, þá er rétt að slaka hér til. Eg mundi því ekki telja illa farið, þótt þetta yrði samþykt, því að það horfir heldur til að draga úr misklíðinni milli þjóðanna, enda er hér ekki um bein útlát frá vorri hálfu að tefla, heldur um skifting á eins konar lotterivinningi. Þá skal eg snúa mér að viðskiftaráðunautnum. Lítið númer, bygt á misskilningi. Þegar fram kom á þingi fjárveiting til viðskiftaráðunauta, var óðar símað til Danmerkur, að þokkapiltarnir þeir, sem feldu uppkastið fræga, ætluðu nú að bæta gráu ofan á svart og fara að skipa íslenzka konsúla. Danir urðu ókvæða við, sem nærri má geta, þeirra 
             órengdur réttur er, að skipa konsúla fyrir alt ríkið. Þetta var því vel til þess fallið að egna þá til fjandskapar. Blað í Svíþjóð, oss einkar vinveitt, er Ragnar Lundborg stýrir, varaði sig ekki á öðru en að þetta væri satt, og segir að þá hlyti konungur að hafa fallist á þetta. En auðvitað var þetta tómur skáldskapur. Það vita þeir sem til þekkja. En Danir settu þetta vel á sig. Altaf var verið að ala á þessu. Þegar átti að bera fjárlögin upp til staðfestingar fór utanríkisráðherrann að grenslast eftir, hvernig væri um þessa konsúla. Var honum þá sagt hið sanna. Ennfremur var honum sagt, að viðskiftaráðunautnum væri sett erindisbréf, sem bannaði honum meðal annars að vinna nokkur konsúlastörf, og var honum lofað eftirriti af því til sannindamerkis um það. Eg get sagt frá prívatviðtali því, er eg þá átti við utanríkisráðherrann. Hann sagðist vonast eftir að ekki yrði skipaður í þetta neinn Danahatari. Eg hét því með ánægju, en hinsvegar sagði eg að það yrði víst maður, er fylgdi sömu stefnu og eg, líklega þingmaður, en því færi fjarri, að allir sjálfstæðismenn væru Danahatarar. Svo leið og beið. En er út á veturinn kom, kom kvörtun frá utanríkisráðherranum, sem þá var nýr maður (E. Scavenius) yfir því, að viðskiftaráðunauturinn hefði rægt Dani í Noregi. Kvörtun þessi kom til af því, að í ómerkilegu norsku blaði, útkjálkablaði, hafði staðið eitthvað, er viðskiftaráðunauturinn átti að hafa sagt í erindi um Ísland, er hann flutti í Noregi. Auðvitað var þetta rangt hermt hjá blaðinu, því að það hafði alls ekki staðið í fyrirlestrunum. Viðskiftaráðunauturinn átti að varast alla áreitni við Dani, og því fylgdi hann að minni vitund. Eg svaraði utanríkisráðherranum, að líklega væri þetta rangt hermt hjá blaðinu, en ef satt væri og hann léti ekki af slíku, mundi hann verða kvaddur heim samkvæmt erindisbréfinu. En svo uppgötvaðist að ekki var búið að senda utanríkisráðherranum eftirritið af erindisbréfinu, það hafði gleymst. Það var svo sent, og um leið komist svo að orði, að leitt væri það skyldi hafa gleymst. Nú er það kátlegt atvik, að þegar farið var að skýra frá þessu í ónefndu blaði, þá er látið standa í bréfi stjórnarráðsins, að gleymska sú hefði verið »mikið sorgleg«. En þar hafði aðeins staðið að það væri »beklageligt«. Allir, sem kunna nokkuð í dönsku, vita hvað orðið »beklageligt« þýðir í því sambandi, það þýðir ekki á íslensku sorglegt, heldur »því miður« eða því um líkt, og er það algengt kurteisisorðatiltæki og annað ekki. Út af þessu er svo fult af ákúrum í minn garð. Eg átti að hafa gefið utanríkisráðherranum auðmjúkt svar, en svaraði ekki öðru vísi en kurteis maður er vanur að svara kunningja sínum og embættisbróður. Viðskiftaráðunauturinn hafði í raun réttri ekki gefið neina átyllu til umkvörtunar. Svo var þagað. Engin ástæða til að rekast í þessu framar. Sú er nú þessi dauðasökin. Svo hygg eg, að virðul. framsögumaður hafi farið út í bankamálið. Hann á þó dálítið erfitt aðstöðu hér, því að til skamms tíma mun hann hafa verið á bandi með mér í því máli. En hvað gerir hann? Hann fer að tala um útbú Íslandsbanka á Akureyri. Kennir stjórninni að bankastjóri stal úr bankanum, Átti hún að halda vörð við bankann? Virðulegur flutningsm. (B. Sv.) vítti stjórnina fyrir að hafa vanrækt skyldu sína með því, að hafa ekki látið rannsaka málið. En maðurinn var sagður dauður. Eftir þeirri vitneskju, er eg fékk í sumar, þá er eg var staddur á Akureyri, er alkunnugt, hversvegna ekki náðist í hann. Hann fól sig í kofa. Það sagði virðul. 6. kgkj. þm. (St. St.) mér. Benti hann mér á kofann um leið og hann sagði: »Þarna sat hann í 3 vikur og horfðist í augu við okkur hérna« (í gagnfræðaskólanum). Slíkt varast enginn. En svo vitnaðist síðar, að hann var strokinn en ekki dauður. Hafði leynst burt á skipi og farið til Ameríku. Bankinn var rannsakaður þá, og ekkert annað við hann að athuga. Flutningsm. þegir um það, að þá er bankinn var rannsakaður hér, voru sendir menn til þess að rannsaka útbúið á Akureyri. Með þessu gerði stjórnin sína fylstu skyldu. Hefðu einhverjar misfellur verið, hefðu þær komið fram. Við Íslandsbanka var ekkert annað að athuga en þjófnaður þessi. Það geta allir stolið. Undir eins og það vitnaðist, að bankaþjófurinn var strokinn, voru sendar út auglýsingar um það, og það hafði þau áhrif, að maðurinn fanst í Canada fyrir 4-5 mánuðum. Uppgötvaðist hvar hann átti heima þar. Landsstjórinn í Canada sendi utanríkisráðherranum í Lundúnum tilkynningu, en hann aftur utanríkisráðherranum í Khöfn og hann gerði Íslandsráðherra viðvart um það, - hann var þá staddur í Khöfn. Því næst voru gerðar ráðstafanir til að fá bankaþjófinn sendan hingað heim til þess að fá hann dæmdan og láta taka út hegninguna. Frekara veit eg ekki að svo stöddu. Sennilega næst maðurinn og verður sendur hingað til landsins. Eg get fullyrt, að landsstjórnin hefir gert sitt ítrasta í þessu máli. Alls ekki vanrækt neitt. Enn er eitt brigslið á hendur mér, að maður vestur í Tálknafirði hafi verið dæmdur út af 25 aurum. Eg veit ekki hvort virðul. flutningsm. (B. Sv.) er kunnugt um atvik að þessu. Sé svo, er það harla lítilfjörlegt að koma með þetta. Það var búið að afgreiða mál þetta hér í stjórnarráðinu, áður en eg fékk að sjá það. Málið er nú í yfirrétti. Mesta hégómamál, er aldrei hefði átt að fara á stað með. Það er sagt fyrir vestan, að þetta sé ekki annað en pólitísk ofsókn gegn manninum, sem er meirihluta maður. Eg tel það formlega rétt, að próf voru haldin í málinu, en að efni til er það hinn mesti hégómi. Þá hefir háttv. flutningsm. (B. Sv.) komið að síðustu dauðasökinni, sem er sú, að undirbúningur lagafrumvarpa fyrir þetta þing fór að miklu leyti fram í Danmörku. Sú dauðasök, sem altaf hefir viðgengist, og auk þess er hálfur sannleikur. Sumt af frumvörpunum er samið hér, en sumt í Danmörku. Hafa frumvörp aldrei áður verið samin á dönsku í Danmörku og svo komið hingað og verið lögð út á íslenzku hér? Það var gert þá er fyrirrennari minn var við völdin. En að meira hafi verið um það en áður að jafnaði, er að kenna lasleika mínum. Eg fór hans vegna fyr héðan til Khafnar, en ella mundi, og vann því þar að frumvörpunum að miklu leyti. Eg ætlaði að hafa þau fyr tilbúin, en gat það ekki. En batna gerði mér í utanförinni, sem betur fór, og er nú vel hraustur. Eg get ekki að því gert, þótt sumum muni líka það miður. Eg vil bæta því við fyrir þá, sem ekki vita það, að það hefir sparnað í för með sér að semja lögin á þessum óheillastað (Khöfn), því þá þarf aðeins að prenta danska textann. Þegar eg kom heim lét eg þingmenn og fjölda marga aðra vita, að þeir gætu fengið frumv. í stjórnarráðinu þegar í stað á dönsku, og smámsaman á íslenzku, jafnóðum og lokið væri prentun þeirra. Þetta er fullkomlega löglegt og hver maður tekur þetta gilt, nema sá, sem vill fá einhverja yfirdrepsástæðu til þess að ráða mig af dögum. Í sambandi við þetta vil eg minnast á eina dauðasökina enn. Það er sú að eg hafi ekki komið fram með stjórnarskrárbreytingarfrv. Eg hefi áður gert grein fyrir, hvernig á því stendur. Það er álit mitt, að stjórnarskrármálinu sé betur borgið, með því að bera það ekki upp í ríkisráði fyrst og eiga á hættu, að því verði gerbreytt á eftir hér á þingi. Eg þurfti að bera mig saman við flokksmenn mína um breytingarnar. Eg ætla mér að vinna með öðrum góðum þingmönnum að stjórnarskrárbreytingafrv. og vona, að ekki líði langur tími, þangað til mér gefst færi á því, ef bráðlega slotar Hjaðningavígunum, sem nú hafa staðið frá þingbyrjun. Síðast en ekki sízt hafa mér verið borin mörg brigzl og ónot sökum þess, að eg hafi látið sjá mig í Skrælingjafélaginu, sem öðru nafni nefnist Atlantshafseyjafélag. Eg hefi aldrei verið í því félagi, þótt eg hafi oft átt kost á að ganga í það. Þar eru margir góðir menn bæði Íslendingar og útlendir og tilgangurinn er góður, þó hann fari nokkuð í aðra átt en eg mundi kjósa. Eg þarf enga afsökun að gera, þótt eg kæmi þangað. Eg kom þangað eftir vinsamlegu boði frá stjórn þess til að hlýða á erindi um samband Íslands og Danmerkur, er vinur minn einn, Arne Möller lýðháskólastjóri, sem ferðaðist hér um land í sumar sem leið hélt, og flutti fyrirlestur um oss heimkominn og ritaði um oss mjög vingjarnlega. Eg var boðinn og það hefði verið dálítið undarlegt ef eg hefði ekki komið til þess að hlýða á erindi þetta, af þeirri ástæðu einni, að fyrirlesturinn var fluttur í húsi félagsins. Hr. A. M. dró vorn taum í erindi sínu og sagði að oftast valdi báðir þegar tveir deili, en hér mundi Dönum þó meira um að kenna. Út af þessum ummælum reis upp einn Stórdani, sem hefir verið þingmaður áður, en féll við síðustu kosningar. Maður þessi var Schack höfuðsmaður; hann hefir verið foringi á varðskipinu hér fyrir nokkrum árum og gat sér þá góðan orðstír. Þingmenn héldu honum þá veizlu hér. Sem þingmaður kom hann mjög óviturlega fram í vorn garð. Nú reis hann upp með þjósti miklum og kvaðst ekki geta hlustað á það, að Danir séu hafðir fyrir rangri sök. Landvarnarflokkurinn, sem sé minn flokkur, hafi nýlega ályktað að gera skilnað við Dani. Eg rói þar sjálfsagt undir, eins og minn sé vandi. Þessu mátti ekki vera ómótmælt. Símskeytið um fundarályktun Landvarnar hafði staðið í »Nationaltidende«, meðan eg var yfir á Englandi og eg hafði enga hugmynd um það. Eg sagði að minn flokkur héti ekki Landvarnarflokkur heldur Sjálfstæðisflokkur. Eg geti ekki sagt um, hvað muni gerast, en það sé hugboð mitt, að skilnaðarstefna muni ekki verða ofan á á næsta þingi, heldur muni stefnunni frá 1909 verða haldið áfram. Annað en þetta sagði eg ekki þar og geta þeir Íslendingar, sem á fundinum voru vitnað um þetta. En tilberinn í Kaupmannahöfn hefir rangfært þetta eins og annað. Seinna bætti eg því við, þegar fleiri höfðu tekið til máls, að mér hefði alls ekki komið ræða Schacks höfuðsmanns á óvart, því á þingi í fyrra hefði hann haldið ræðu um Ísland og íslenzkt stjórnarástand, sem hefði verið »lutter Taabeligheder og Uelterretteligheder«. Eftir fundinn kom hann til mín og sagðist vonast til, að eg væri sér ekki reiður. Eg sagði, að hann nyti þess, að eg vissi, að hann hefði ekki talað af neinni illgirni í vorn garð, heldur hefði óhlutvandir strákar látið þessa vitleysu í hann. Daginn eftir sagði einn merkur stjórnmálamaður við mig, að eg hefði ekki átt að vera að svara Schack. Hann gæti vel verið »en flink Röverkaptain«, en hann væri »ganske umulig som Politiker«. Í sambandi við þetta skal eg minnast á alþýðufyrirlestrana, sem eg flutti á Jótlandi og mér er einmitt fundið til foráttu. Svo stóð á því, að eg sagði einhverntíma við Appel kenslumálaráðherra, er stýrði áður lýðháskólanum í Askov, að mig langaði til þess að sjá þá stofnun, er vér ættum hið bezta til að segja. Hann lét vel yfir því, og bað mig taka þar til máls, ef eg kæmi þar. Eg hét því. Eg fór þangað. Það var mæta vel tekið á móti mér. Eg talaði þar »um daglegt líf á Íslandi« og var látið vel af því. Daginn eftir heimsótti eg Árna Möller í lýðháskóla hans og flutti þar hér um bil sama erindi og var látið vel af því þar líka. Eg flutti þessar tölur mínar undirbúningslaust, og mintist þar ekki neitt á stjórnmál. Hvar er dauðasök í þessu? Eg botna ekki í því! Það skyldi þá vera, að stefnuskrá þessara manna sé, að viðureignin við Dani eigi að vera fólgin í því að berja í borðið hér á Íslandi, og gera harðar og óvægilegar kröfur og hafa ill orð um Dani; annað munu þeir kalla flokkssvik. Borðið knefum barði Benedikt, svo hrikti - - í málrófshjalli. Eg virði þann Benedikt, sem þetta var kveðið um, en það lítur út fyrir, að um þennan nafna hans megi kveða þetta með miklu meiri sanni. Þessar 8 eða 9 dauðasyndir eru nú orðnar harla léttvægar. Þær eru ekki annað en fyrirsláttur, yfirdrepshjóm og átyllureykur. Hinni sönnu ástæðu er leynt, það þykir ekki henta að hafa hátt um hana. Þá skal eg snúa mér að nágranna mínum, virðulegum fyrri þm. S.-Múl (J. J.) og þurfti hann tvær klukkustundir og 8 mínútur, en eg skal að minsta kosti reyna að vera hálfu stuttorðari. Eg var fyrst að hugsa um, hvort ræðumanni væri alvara eða gaman og eg veit það ekki enn, hvort heldur hefir verið. Í þessu sambandi þá duttu mér í hug nokkrar alkunnar alþýðuvísur, er nefnast öfugmælavísur. Þar í eru meðal annara þessar stökur: Eitur er gott í augnarann, ýrt með dropa feitan. Það er holt fyrir þyrstan mann að þamba kopar heitan. Í eld er bezt að ausa snjó, eykst hans log við þetta. Gott er að hafa gler í skó þá ganga menn í kletta. Séð hef eg kapalinn eiga egg, álftina folaldssjúka. Úr reyknum hlaðinn vænan vegg, úr vatninu yst er kjúka. En þetta kemur mér í hug af því, að hann hafði sýnilega vandað sig og eytt löngum tíma til þess að setja eintóm öfugmæli, eintóma ranghverfing á sannleikann, að svo miklu leyti sem það var ekki áður saman sett af sannleiksmáltólunum þeirra félaga í minni hlutanum. Mikið af því mun hafa verið þaðan. Hann byrjaði ræðu sína á því, að leggja út af gerðum mínum í Danmörku, og studdist þar að vanda við það sem tilberinn í Kaupmannahöfn hafði skáldað og staðið hafði í sannleiksmáltólunum hér. En þar var eins og ávalt hverju orði umhverft og var því auðvelt fyrir virðulegan þm. að bera fram eintóm öfugmæli, rangfærslur og vitleysur. Ummæli hans út af návist minni á Atlantshafseyjafundinum voru hin sömu hér um bil og félagi hans hafði, sá er á undan honum talaði, og hefi eg svarað þeim. Sama er að segja um botnvörpusektamálið. Þá er næsta dauðasökin, að eg hafi farið með bankamálið fyrir danska dómstóla. Það á þá að vera glæpur, að leita réttar síns lögum samkvæmt alt til hins æzta löglega dómstóls! Eg vil ekki hafa hörð orð, en eg vil að eins spyrja virðulegan 1. þm. S.-Múl. (J. J.), ef hann tapaði máli, sem næmi 20 þús. kr. og lögfróðir menn segðu honum, að hann mundi vinna það í hæstarétti, mundi hann þá ekki áfrýja því? Hér stendur svo á, að dómarar geta ekki verið óhlutdrægir. Eg veit, að það mun þykja ókvæði að segja slíkt um þá, en þeir munu vera rammir flokksmenn og úr þeim ham geta þeir ekki farið; það væri að gera þá að meira en ofurmennum og mikilmenskujötnum; það væri að gera þá að englum. Enginn segir, að þeir geri það vísvitandi, en máttur venzla og flokksofstækis er svo mikill að þeir fá alls ekki við ráðið, hvað fegnir sem þeir vilja. Eitt atriði, sem hann fann að, var það, að eg hefði verið þriðjung ársins í Danmörku, og að eg hafi undirbúið stjórnarfrumvörpin þar. Eins og það hafi ekki verið oft áður og ekki þótt nein óhæfa, og því síður er það aðfinsluvert eða hægt að gera númer úr því, þegar kunnugt er, hvernig á því stóð. Það er vitanlega hægt að vinna Íslandi til þarfa í Danmörk og ekki sjálfsagt að Ísland þurfi að hljóta ilt af því að stjórnandinn sé þar fleiri vikur en brýn þörf er á. Annars eru undarleg þessi óp heimastjórnarmanna um að ekkert sé hægt að gera nema á Íslandi, en þeir gæta ekki að því, hvort hér séu betri tæki en þar til að vinna, gá ekki að því, að í Danmörku eru menn eins og á næsta bæ við allan heiminn um allar skýrslur og gögn. Úr því eg nefndi heimastjórnarmenn á nafn, sem gárungarnir eru nú farnir að kalla heimskustjórnarmenn eða Hafnarstjórnarmenn, þá er nógu gaman að geta þess, að um það nafn hjálpaði maður flokknum fyrir 10 árum, maður, sem nú er utan flokka og ekki hér á landi, til þess að þeir gætu blekt þjóðina á sér. Þessu nafni þeyttu þeir út um alt land, og sögðu það markmið heimastjórnarmanna að fá ráðgjafann hingað heim, en þá sem meira vildu fá, nefndu þeir Hafnarstjórnarmenn. En eg vil kveða upp úr um það, að meiri Hafnarstjórnarmenn séu ekki til í þessu landi en einmitt helztu menn úr andstæðingaflokki vorum. Hjá þeim er alt bundið við Kaupmannahöfn og Danmörk. Eftir að ráðherrann kom hingað heim, voru þessir Hafnarstjórnarmenn þektir að því, að þeir vildu láta ræða íslenzk mál í dönskum blöðum. Dönsk blöð tóku því þegar að hlaða því óskapa lofi á ráðherrann, sem þá var, að ekki varð annað en brosað að. Þau gerðu fyrirrennara minn að slíku ofurmenni og þeim snilling, að þeir sem til hans þektu gátu ekki annað en hlegið að: En alt var undir því komið, að hann væri í góðu áliti þar. Þetta tókst þeim líka. Það kviknaði í Danmörku á honum nokkurs konar átrúnaður. Hann varð þar að reglulegu átrúnaðargoði. Til þessa stuðlaði líka bardagaaðferð vor andstæðinga hans, sem þá voru. Þeir mæltu aldrei misjafnt orð í hans garð þar. Þeir höfðu sem sé sett sér þá meginreglu í upphafi, að varast að minnast á hann annarstaðar en í innlendum blöðum. Heima ætluðum við að bítast, en ekki rægja hann erlendis. Hinir vissu, að alt mátti segja Dönum, enda alt gert sem hægt var til þess að hann fengi vinsældir í Danmörku. Árangurinn varð líka sá, að vinsældir hans þar í landi héldust alla hans tíð. Það þarf ekki lengra að fara en í síðustu kosningabaráttu, 1908. Þá bar það varla til, að ef hans flokkur beið ósigur á kjörfundum, að þess væri getið í dönskum blöðum. Það voru þá einhverjir landar í Kaupmannahöfn, sem vildu segja frá því, að hans flokkur hefði ekki alt af sigur. En blöðin tóku það ekki. Ritzau tók það eitthvað einu sinni. Þegar komið var með meira næst af sams konar fréttum, vildi hann ekki taka það. Hann sagði eitthvað á þessa leið: »Blessaðir verið þið, þessu hafa danskir blaðalesendur ekkert gaman að«. Svo þegar hann vann sigur í sínu kjördæmi, þá leit það út í dönskum blöðum, eins og hann hefði sigrað um alt landið, og úr þeim sigri var gert þetta voða númer, að ég er viss um, að vel hefði lánast að telja mörgum dönskum blaðalesendum trú um, að það kjördæmi væri sama sem alt eða mest alt landið. Kynni Dana af landinu eru nú ekki meiri en svo. Þeir þekkja ekki þessa eyju eða þennan hólma öðru vísi en í spéspegli. Þegar eg var á Jótlandi í vetur, sagði eg fólki til gamans sögur um vanþekkingu Dana á Íslandi. Þeir voru alveg hissa, að nokkru sinni hefði verið til svo vitlaust fólk. Eg sagði þeim sögu af amtmannsfrú einni, sem hefði ætlað til Íslands, og heimsótti vinkonu sína til að kveðja hana, og var þá spurð: »Ætlið þér landveg til Íslands eða sjóveg?«. Þetta er sönn saga. Hér lifir enn í bænum merkiskona, dóttir hennar, sem mér hefir sagt þetta. Margar fleiri sögur sagði eg. Ein var sú,að nýlega hefði kona í Kaupmannahöfn spurt Íslending að því í samkvæmi, hvort þeir skemtu sér ekki, þegar gott væri veður á kvöldin og tunglsljós, við að róa í kring um eyna! Þegar menn hafa svona hugmyndir um landið, þá er ekki að undra, þó hægt sé að koma inn hjá þeim misskilningi. Þessi regla, sem eg gat um áðan að fylgt hefði verið af andstæðingunum í tíð fyrirrennara míns, var óðara lögð niður og skift var um ráðherra. Þá var farið að fylla dönsk blöð með látlausu níði og rógi um mig og minn flokk. Og það stafaði frá mönnum í hinum flokknum. Eg segi ekki að það hafi verið þingmenn eða helztu menn flokksins, þótt það sé hyggja mín, að þeir hafi haft þar sumir hönd í bagga með. Það er t. d., að þegar rétt var að því komið að eg yrði ráðherra, safnaði maður í Kaupmannahöfn úrklippum úr dönskum blöðum með verstu skömmum um mig, allstórum bunka, og sendi á mjög háan stað, sem eg hirði ekki að nefna. Það átti víst að bæta fyrir mér, að eg næði í ráðherraembættið. En sá sem við tók var ólíkur þeim sem sendi. Hann las aldrei það sem í umslaginu var, ekki nokkurn staf; hann hafði þann viðbjóð á slíkri bardagaaðferð. En svo eg snúi mér að meiri háttar máli, nefnilega landsbankamálinu, þá geri eg ráð fyrir, að öllum sé kunnugt hvenær hófst rannsókn á hag landsbankans. Það var undir þinglok 1909. Hún hófst lögum samkvæmt, eftir þeim lagastaf, að landsstjórnin mætti þegar henni þóknaðist láta rannsaka allan hag landsbankans. Þessa hefir ekki verið getið, hvorki hér í deildinni eða hinni deildinni. Það hefir líklega ekki þótt hlýða af þeim manni, sem þá tók til máls. Móti þessari ráðstöfun stjórnarinnar var þá þegar hafin mótspyrna, hvort hún hafi stafað af því, að ? af bankastjórninni voru nánustu venzlamenn fyrverandi ráðherra eða af öðrum ástæðum, það skal eg ekkert um segja. En eg og aðrir höfðu haft spurnir af, að ýmislegt væri þannig í stjórn bankans og starfrækslu, að ekki mundi vanþörf á að framkvæma þessi fyrirmæli laganna, því fyrirmæli eru það, þótt orðuð séu sem leyfi. Til þess var skipuð 3 manna nefnd - verkið fljótlegra fyrir 3 heldur en 1 eða 2. Í nefndina voru skipaðir 3 valinkunnir sæmdarmenn og eins fróðir um peningamál og frekast var kostur á hér. Út af þessu var þá undir eins vakinn geysiþytur á þingi, margar ræður haldnar, mörg digurmæli töluð og skáldleg orð. Mikið talað um háska þann, sem bankanum. væri stofnað í með þessu, o. s. frv. Átti með þessu að bæla niður rannsóknina með þinglegu ofríki og láta hætta við hana. Því hefir verið haldið fram hér í dag með óskiljanlegu áræði, að bankanum hafi verið stofnað í háska með þessari ráðstöfun, bæði utan lands og innan, en á það hefir ekki verið minst einu orði, hvaða háski hefði getað stafað af því, ef bankinn hefði verið látinn óskoðaður, ekki betra orð en fór af stjórnseminni og reglunni þar. Eg leit svo á, að það væri einkaskilyrði fyrir því, að bankinn kæmist í gott álit aftur, að svona skoðun færi fram. Reyndist þessi orðrómur um ólagið á ónógum rökum bygður, þá var betra að það kæmist upp, heldur en að óorðið héldi áfram. Hvernig sem á þetta mál var litið, þá var það sjálfsagður hagur fyrir bankann, að þetta væri gert, enda var fjöldi manna og allir óvilhallir sæmilega greindir menn á því. Auðvitað urðu nánustu vinir og vandamenn bankastjórnarinnar óðir og uppvægir, töluðu um, að þetta væri pólitísk hlutdrægni af mér og að eg væri að steypa bankanum í óálit utan lands og innan. Mótstaða þessi var að sjálfsögðu að vettugi virt, enda sýndi það sig, að engin vanþörf var á þessari skoðun. Niðurstaða rannsóknarnefndarinnar sýndi það bezt. Það fór líka svo, að ekkert vantraust kviknaði á bankanum, hvorki utanlands né innan, nema hvað nokkrir menn, sem eg hefi áður sagt um, að hafi verið flokksmenn andstæðinga minna, reyndu að gera hræðsluaðsúg að bankanum með því að bera út mestu öfgar um, hvað mikið væri tekið út úr honum og fá menn til að taka fé sitt úr honum. Nokkrir fóru ef til vill sjálfkrafa, það skal eg ekki um segja, en yfirleitt reyndust lítil brögð að úttekt úr bankanum. Einn mikilsháttar embættismaður úr andstæðingaflokknum sagði fyrsta kveldið eftir nefndarskipunina, að búið væri að taka úr bankanum 90 þúsund krónur. En það var ekki nema sem svaraði 9-10 þús. Þessar taumlausu ýkjur áttu auðvitað að ýta undir almenning til að taka fé sitt úr bankanum, og ef þessu hefði verið trúað, mátti mynda hræðsluaðsúg að honum. Jafnvel einn af bankaþjónunum, sem fylti flokk andstæðinganna, var á þönum út um bæinn í bankatímanum með frásögur um það á strætum og gatnamótum hvaða óhæfu væri verið að gera, hvílíka ósvífni hinn nýi ráðherra væri að fremja og að verið væri að steypa bankanum á höfuðið. Og þetta var hann að gera í miðjum starfstíma bankans. Eg býst auðvitað við, að það hafi verið að fornspurðri bankastjórninni, en hún hefði átt að hafa eftirlit með því, að bankaþjónarnir væru ekki burtu í starfstímanum. Og það lægi því miklu nær að ímynda sér, eg segi ekki að svo hafi verið, að þetta væri gert með ráði einhvers úr bankastjórninni - manninum hafi verið gefið frí í því skyni. Þetta starf var svo rekið ósleitilega í nokkra daga, þangað til tókst að bæla niður og eyða allri hræðslu. Það hefir verið sagt hér í dag, að andstæðingarnir hafi líka gert sitt til að girða fyrir að aðsúgur yrði gerður að bankanum. Eg trúi vel, að það sé satt um þá suma hverja, en það er ekkert til að hrósa sér af. Það hefði verið ósæmilegt og ósvífið, ef þingmenn hefðu stutt að því, að aðsúgur væri gerður að bankanum; til þess urðu nógir aðrir menn og þeir unnu óspart. En árangurinn varð minni en ráð var fyrir gert. Einhver þingmanna sagði það nýlega, að ráðherra hafi verið knúður til þess af sínum flokki, að gera yfirlýsingu á þinginu síðast til að bæla niður aðsúginn. En þetta er bara venjulegur skáldskapur, eins og vant er úr þeirri átt. Eg skal nú fara fljótt yfir sögu og víkja til dagsins, sem bankastjórninni var vikið frá um stundarsakir. Margir hafa talað um það, að það hafi verið gert mjög sviplega. Sú skröksaga jafn vel búin til, að bankastjóranum hafi ekki verið leyft að ljúka við að skrifa undir útgjaldaskipun að víxli. Það hefir líka verið talað um það, að þeim hafi ekki verið gert viðvart um það, að það ætti að víkja þeim frá. En það er ekki vanalegt, að starfsmönnum og embættismönnum sé gert viðvart um það áður. Það þykir ekki hlýða að ónýta þannig ráðstafanir stjórnarinnar. Allir vita hvernig hefði farið, vinir bankastjórnarinnar hefðu safnað liði í skjaldborg umhverfis bankann og aftrað afsetningunni. Einn ódæmavirðulegur þingmaður kvað hafa raupað af því nýlega, að hann gæti fengið »karlana« til að gera hvað sem vera vildi, jafnvel að ráða núverandi ráðherra af dögum. Ef slíkur maður hefði verið viðstaddur þann dag, mundi hafa verið fylkt liði í kring um bankann og aftrað því, að skipanir stjórnarinnar væru framkvæmdar (um frávikning bankastjórnarinnar um stundarsakir). Að frávikningin hafi verið um stundarsakir, sést í tilvitnaðri lagagrein í bréfi stjórnarráðsins; það var látið duga að vísa til hennar. Þetta segi eg af því að mér hefir verið borið á brýn, að eg hafi látið málafærslumann lýsa því yfir í sóknar- eða varnarskjali, að frávikningin væri fyrir fult og alt. Eg hefi aldrei haldið öðru fram, en að frávikningin hafi verið um stundarsakir. Og úr því að ekki var gert það sem fyrirhugað var um eitt skifti, að hleypa gæzlustjórunum að um nýárið, þá hlaut frávikningin að standa um ótiltekinn tíma, jafnvel fram til þings. Eg skal geta þess til dæmis um, að frávikning um stundarsakir getur staðið lengi nokkuð, að fyrir mörgum árum var einum sýslumanni hér á landi, merkismanni að öðru leyti, vikið frá embætti fyrir peninga vanskil, og stóð sú frávikning um tvö ár. Það getur því ekki verið nein óhæfa þó frávikning gæzlustjóranna standi á annað ár. Eg skýrði frá því á fundi í Ed. fyrir nokkrum dögum, hverjar voru ástæðurnar til þess að stjórnin hvarf frá því áformi að setja hina fráviknu gæzlustjóra aftur inn um áramótin. Vitanlega hafði traust stjórnarinnar til þeirra ekki vaxið, hún vissi að þeir myndu halda uppteknum hætti, en um nýárið áttu að verða bankastjóraskifti, og var þá nokkur trygging fengin fyrir því að þeir mundu ekki vinna bankanum tjón, enda myndi rannsókninni þá að mestu lokið. Var það því áform stjórnarinnar að láta þá aftur taka til starfa um nýár, en frá því var horfið eftir ráðum dönsku bankamannanna. Sumir hafa legið stjórninni á hálsi fyrir að taka við þessum bankamönnum og leyfa þeim að rannsaka bankann. En það var ofur eðlilegt að Landmandsbankinn í Khöfn, sem átti um eina miljón hjá Landsbankanum, vildi sjá það með eigin augum, ef svo mætti segja, hvort bankinn, eftir margra ára meingallaða stjórn, væri eigi orðinn svo illa staddur, að réttast væri að slíta sambandinu við hann. Það var ekkert vit í því að amast við þessum mönnum. Hefði stjórnin neitað þeim um að rannsaka bankann, þá gat litið svo út, sem stjórnin áliti ástandið svo slæmt, að ekki væri rétt að þeir fengju að kynna sér það, og þá hefðí Landmandsbankanum auðvitað orðið tífalt annara um að senda mennina, og jafnvel fleiri. Samt gera andstæðingar mínir það að dauðasök, að eg leyfði þetta. Það hefði verið miklu fremur dauðasök, ef eg hefði neitað um það, og líklega hefðu andstæðingar mínir legið mér á hálsi fyrir það, þó þeir segi annað nú. Bankanum gat stafað hætta af því, ef rannsóknin hefði ekki verið leyfð, og var því sjálfsögð skylda stjórnarinnar að leyfa hana. - Ástæðan til þess að stjórnin hætti við að setja gæzlustjórana að aftur um nýár,var sú, að er þessir dönsku bankamenn heyrðu að það væri í ráði, þá sögðu þeir, að ef það yrði gert, yrðu þeir að leggja það til við umbjóðendur sína, að slitið væri þegar í stað viðskiftasambandi Landmandsbankans við landsbankann, og þetta merkti það, að láninu hefði verið sagt upp fyrirvaralaust og gengið eftir skuldinni. Landsbankinn hefði þá óhjákvæmilega orðið gjaldþrota. Það var til að afstýra þessari hættu, að gæzlustjórunum var ekki hleypt að bankanum aftur. Er eg skýrði frá þessu í Ed. reis upp annar gæzlustjórinn þm. Borgf. (Kr. J.) og lýsti þetta ósannindi. Það er leiðast hans vegna, því eg get sannað, að hann ber mér saklausum ósannindabrigzl. Eg hefi hér vottorð þriggja manna um það, að þetta er satt, og skal eg leyfa mér að lesa það upp fyrir háttv. deild. Það er á þessa leið: »Vér undirskrifaðir vorum heyrnarvottar að því að hinir dönsku bankastjórar, er hér komu í fyrra vetur til að rannsaka ástand landsbankans, sendir af stjórn Landmandsbankans í þessum erindum, sögðu svo rétt áður en þeir sneru heimleiðis, að ef hinir gömlu gæzlustjórar, er hafði verið vikið frá um stundarsakir 22. nóv. 1909, yrðu látnir taka við því starfi aftur eftir áramótin, svo sem heyrst hefði ávæningur um, þá teldu þeir, hinir dönsku erindrekar, sér skylt að leggja það til við sína umbjóðendur, stjórn Landmandsbankans, að slitið væri þegar í stað viðskiftasambandi hans, Landmandsbankans, við landsbankann í Reykjavík. Reykjavík 23. febr. 1911. Ó. G. Eyjólfsson. Björn Kristjánsson. Björn Sigurðsson.« Þetta, að Landmandsbankinn vildi kynna sér ástand þessa viðskiftanauts síns, stafaði meðfram af því að því hafði verið komið í dönsk blöð, að frávikningin væri sprottin af pólitískum fjandskap ráðherra við bankastjórann fyrverandi, að ráðherra væri hatursmaður hans út af stjórnmálum. Hinir dönsku bankamenn sannfærðust undir eins um það, að þetta var algerlega ósatt; að í þessu máli hefðu engar pólitískar hvatir ráðið, heldur hefði frávikningin verið alveg nauðsynleg. - Hér lifðu andstæðingar stjórnarinnar lengi á því, að dönsku bankamönnunum hefði verið lagt svo fyrir, að tjá eingöngu umbjóðendum sínum, hvernig ástand landsbankans væri. Þetta var satt, enda ofureðlilegt. En fyrir því var það, að þó mér og öðrum væri kunnugt um niðurstöðu þá, er þeir komust að með rannsókn sinni, þá var oss meinað að gera hana heyrinkunna; við urðum að þegja og þagað hefi eg til þessa dags, þó oft hafi verið mikil freisting til að tala. Bankamennirnir komu til Hafnar í janúar og var skýrsla þeirra samin í þeim mánuði og send stjórn Landmandsbankans. Er hún hafði lesið skýrsluna var hún stjórninni hér algerlega samdóma um, að frávikning bankastjóranna hefði verið nauðsynleg til að forða bankanum frá því að sökkva enn dýpra niður í fenið. Síðan var skýrslan lokuð niður nema hvað nokkrum dönskum fjármálamönnum meiri háttar var leyft að sjá hana í trúnaði. Það hefir verið borið fram hér að stjórnin hafi með aðgerðum sínum í landsbankamálinu spilt trausti bankans erlendis. En þetta er gersamlega rangt. Traustið á bankanum varð einmitt meira eftir en áður, og er það meðal annars skoðunargerð hinna dönsku bankamanna að þakka. Hitt mun og sannara að veila hafi verið orðin á trausti til bankans meðan hin gamla bankastjórn réð fyrir honum. Því eyddi hin nýja landstjórn með því að vera svo röggsamleg, að skipa nýja stjórn við bankann. Hitt er annað mál, að verið getur að kaupmenn, einkum smákaupmenn hafi haft minna traust í Danmörku hin síðustu missiri en áður, en það stendur ekkert í sambandi við bankamálið. Þess hefir verið farið á leit hvað eftir annað við stjórn Landmandsbankans, að stjórnin fengi að sjá skýrslu umboðsmanna hennar, hinna dönsku bankastjóra, sér til varnar hér gegn látlausum rógi og ofsóknum. En það var ófáanlegt þangað til fyrir fám vikum, að eg fann sjálfur að máli hinn unga bankastjóra, Emil Gluckstadt, er tekið hefir við af föður sínum. Og gerði hann það loks fyrir mín orð að senda skýrsluna hingað og leyfði að hún yrði gerð kunn væntanlegri rannsóknarnefnd á þingi. Nú er skýrslan hingað komin, hvort sem það gleður andstæðinga mína eða ekki. - Eg held að virðulegur andmælandi minn og nágranni minn hér í deildinni (J. J. S.-M.) hafi hnýtt því aftan við lýsingu sína á bankafarganinu að síðan stjórnarskiftin urðu við bankann hafi starfræksla hans verið dýrari, og bætti við að það hafi verið með mínum ráðum gert eða með minni vitund. Eg skal að eins svara því, að það er hlutur, sem stjórninni kemur ekkert við, hún hefir ekkert vald til að blanda sér í það, hversu marga starfsmenn bankinn hefir eða því um líkt; þar um er bankastjórnin einvöld, enda veit hún bezt, hversu mikið lið þarf til starfrækslu bankans. Hitt er annað, að stjórnin getur vítt það, ef henni virðist óþörf eyðsla höfð í bankanum í þessu efni. Annars geri eg ráð fyrir, að starfsmönnum bankans verði fækkað, þegar búið er að koma lagi á það sem aflaga hefir farið. En það munu allir skilja, að það er meira en tilvinnandi að hafa nógu marga menn til að vinna nauðsynjaverk, heldur en láta þau fara í ólagi. Því næst kom andmælandi minn að botnvörpusektamálinu. Um það þarf eg ekki að fara mörgum orðum, því það mál hefi eg rakið áður. Það er uppvíst orðið, að Hannes Hafstein, fyrverandi ráðherra, hefir sama sem gert samning við fjárlaganefnd fólksþingsins danska um sektirnar.  (Hannes Hafstein: Ósatt!)  Það þýðir ekki hót að neita því. Danskir embættisbræður hans sögðu svo frá, að samkomulag hefði á komist um það mál, og samningur og samkomulag þýða í þessu sambandi nákvæmlega hið sama. Danir skoða það svo sem þetta hafi verið samningur, og álíta það samningsrof að láta ekki athugasemdina um botnvörpusektirnar standa í fjárlögunum. Eitt var það ámælisefnið, ein dauðasökin, að eg á að hafa við flutning málsins um þingfrestun þagað yfir því, að aðalástæðan væri sú, að eg vildi losna við konungkjörnu þingmennina. Það á nú að vera glæpur, dauðasök. Virðulegur andmælandi hrópaði það hvað ofan í annað, hástöfum, að þetta og þetta eitt væri nóg til að ráða mig af dögum. Þegar átyllurnar eru litlar, þá er bara að hafa þær nógu hátt! Hann fullyrðir að þetta hafi verið aðalástæðan fyrir því, að eg æskti þingfrestsins. Eg mætti ef til vill benda honum á, að eg hefi ekki alls fyrir löngu rætt það mál - um skipun nýrra kgk. þingmanna - í bréfi til flokksmanna minna, og eg geri ráð fyrir að hann verði að játa að eg hafi ekki stutt það mál þar, og bendir það ekki á, að eg hafi óskað að losna við þá kgkj. þm. Margir menn úr báðum flokkum létu í ljós, að þeir skoðuðu það stjórnarskrárbrot, ef hinum núverandi kgkj. þm. væri leyft að vera á þessu þingi, en eg áleit mér skylt, að fara í þessu máli eins og öðrum, eftir sannfæring minni, þó hún væri mér í óhag. Það var eitt málið, sem hann mintist á, sem átti að vera hið glæfralegasta fyrirtæki, sem gert hafði verið á þingi, en það var kaup Thorefélagsskipanna. Ráðagerð, sem var sama sem samþykt á þinginu, féll á síðustu stundu. Það átti að hafa verið eitt af mínum glæpaverkum, að hafa mælt fram með kaupunum. Það var þó ljóst, og má hann muna það, ef hann vill, að með í þessum ráðum voru þeir menn, sem taldir eru hinir fjármálahygnustu menn deildarinnar. Í þeirra augum var þetta gróðavegur og áhætta engin. Eg tel það nokkuð glæfralegt að fara þeim orðum, sem þingmaðurinn gerði, um þessa hugmynd, og það þó hann vilji ná í mig, svívirða mig á alla lund. Þá fara að tíðkast breiðu spjótin, ef á að smána menn með gífurlegum brigzlum og aðdróttunum um glapræði út af því fyrirtæki. En svo bætir hann gráu ofan á svart, er hann fer að lýsa samgöngum Thorefélagsins. Er annaðhvort svo, að hann er illa fyrirkallaður, eða algerlega sviftur minni, eða hann hygst að geta blekt þingmennina svo gífurlega, að varla þekkjast dæmi til annars eins. Hann hagar svo orðum, sem eg hafi gert samningana við Thorefélagið eitt, bæði um strandferðir og millilandaferðir og fær svo út úr því, að ferðirnar séu alveg óhafandi. Er það hrekkjabragð, að hann þegir um að eg samdi einnig við Sameinaða gufuskipafélagið ? Þetta var óhjákvæmilegt vegna sambandsins við annað fjárveitingavald. Millilandaferðir tekur Sameinaða gufuskipafélagið að sér, en Thorefélagið annast strandferðirnar. En Thorefélagið gerir mjög mikið fram yfir skyldu sína. Það fer tuttugu ferðir milli landa auk allrar skyldu og hefir kælirúm í tveimur skipum, og er þetta alt ofanálag ofan á það, sem þingið ætlaðist til. Ef þingmaðurinn kannast nú við blekkingartilraun sína, þá er hún fyrirgefanleg, en ef hann heldur henni fram enn, þá er hann nokkuð langt fyrir neðan það sem annars er kallað virðingarvert. Þegar þingmaðurinn er að reyna að telja mönnum trú um, að Thorefélagið sé bundið samningi um þessar millilandaferðir, þá er það svo hrekkvíslegt, að enginn mundi trúa því að óreyndu, að nokkur þingmaður leyfði sér slíkt. Allir vita að Sameinaða gufuskipafélagið annast millilandaferðirnar. En þingmaðurinn lýsir því svo, að Thorefélagið fari þessar 20 millilandaferðir til þess að fullnægja kröfum síðasta alþingis (1909) um slíkar ferðir. Eg veit ekki hvað er hrekkvísara, og taki hann ekki aftur þessa villukenningu sína, þá lízt mér svo á, að tilraun sé gerð hér til að blekkja menn og er það afar vítavert, svo vítavert að stórhneyksli er að. Landsstjórninni var heimilt að semja um ferðirnar til 10 ára, ef mun betri ferðir fengjust. Nú fengust þær, og það mun betri en hægt var að búast við. Tuttugu millilandaferðir í ofanálag, nokkrar (4) ferðir til Hamborgar, tvö kælirúm og margt annað. Þá flutti hann langt mál um afskifti mín af fjármálum við frakkneskt peningafélag, en það var sú botnleysa frá upphafi til enda, og brigzlasamsull, sem engin leið er að greiða úr á skömmu bragði. Í allri þessari vitleysisflækju var sama sem ekkert satt orð eða rétt. Hann bar það fram, að eg hefði fengið frakkneskt tilboð um peningalán hinn 23. febrúar 1909 eða löngu á undan Hafnarferð minni. Þetta eru helber ósannindi. Eg lýsi manninn helberan ósannindamann að þessu. Þó hann hafi ef til vill lesið um þetta í einhverju ósannindamálgagni þeirra félaga í minnihlutanum, þá er það honum ekki til afsökunar; hann er vísvitandi ósannindamaður að þessu, er hann hefir annað fyrir sér, og það er ekki til neins að hrópa eða þræta. Þessu tilboði átti eg svo að hafa haldið leyndu af undirferli, og hætt við að sinna því eftir Hafnarferðina. Í Höfn á eg að hafa komið mér í samninga við banka, sem Thorefélagið stóð í samningum við. Hér eru nýjar getsakir, nýr rógburður og annað ekki. Eg samdi ekki við Handelsbankann einn saman, heldur ásamt tveim öðrum bankastofnunum, sem sé Landmandsbankann og Privatbankann. Og stóðu þessir samningar ekki í neinu sambandi við Thorefélagið. Önnur umsögn í ósannindasamsetningnum snerti Sif, Samvinnufélag íslenzkra fasteigna, félag, sem ætlaði að ná sér í frakkneskt fé til slíkra bankastofnana hér, og lána það út á annan veðrétt í íslenzkum fasteignum. Þar var höfð í ráði lántaka handa landsjóði. Hann segir að eg hafi í upphafi verið þessu félagi hlyntur, en síðan snúist á móti því. Þá vefur hann hér saman franska tilboðinu, sem aldrei var til, og verður ekki heil brú í neinu, er hann segir. Um þetta franska tilboð, sem altaf er klifað á, veit eg þetta frekast: Maður einn hér þykist hafa umboð frá frakkneskri peningastofnun, til þess að semja um lánveitingu, en þetta umboð hefir aldrei sést, og eru menn hér löngu komnir að þeirri niðurstöðu, að það muni aldrei hafa verið annað en reykur. Með fyrstu trúðu ýmsir á það. Eg gat ekki sint því, þar sem aldrei fékkst að sjá neinar heimildir, og hefði ekkert vit verið í að draga sig eftir öðru eins út í tóma óvissu, en að svo komnu skal eg ekki fara lengra út í þá sálma. Þá er hann með aðdróttun um, að eg hafi sent son minn til Lundúna, er einhverjar féfangadyr hafi opnast þar, í því skyni, að við hefðum báðir hagnað af því. Hann skýrir svo frá, að sonur minn hafi átt að verða forstjóri fyrir væntanlegum enskum banka. En það sem eg veit frekast um það mál er, að hann og annar málfærslumaður hér áttu að verða lögfræðislegir ráðunautar fyrirhugaðs ensks félags, sem ætlaði ef til vill að ráðast í ýms fésýslufyrirtæki hér á landi, þar á meðal jafnvel bankastofnun. Annars var þetta alt svo mikil vitleysuþvæla hjá þm. (J. J. S.-Múl.), að eg treysti mér ekki til að botna í henni. Séu orð hans svo að skilja, að eg hafi hér haft í frammi gróðatilraun fyrir mig eða mína, þá lýsi eg hann helberan ósannindamann. Eg minnist þess, að þegar Thoremálið var á ferðinni á þingi (1909), að þá var sagt, að sonur minn ætti að fá 20 þús. kr. fyrir að koma samningum á, og svo átti eg auðvitað sjálfur að njóta einhvers ágóða um leið!! Sonur minn átti aldrei frekara við það mál, en að hann var umboðsmaður Thorefélagsins hér, og hafði verið árum saman, og sem slíkur stóð hann fyrir samningum fyrir þess hönd. Það er alt og sumt. Þess konar svívirðilegum aðdróttunum þykist eg eiga heimting á að mótmæla, hvort sem til nokkurs er eða ekki. Eg ætla ekki að eyða mörgum orðum í að svara brigslum þeim í minn garð, sem hér hafa komið fram út af ósannindaskeyti, sem eg á að hafa sent til danskra blaða um uppþotsfundinn, sem haldinn var við ráðherrabústaðinn í fyrra vetur, viku eftir frávikningu bankastjórnarinnar. Hið eina skeyti, sem eg hefi sent um þetta uppþot, var til íslenzku skrifstofunnar í Kaupmannahöfn, til þess að hún hefði í höndum rétta frásögn af því sem þar gerðist, og gæti vísað á bug þeim ósannindasamsetningi, sem eg gekk að vísu, að minnihlutablöðin mundu síma til útlanda, eins og líka raun varð á. Öllum er kunnugt, að til uppþots þessa var stofnað með miklum viðbúnaði til þess að hrópa mig niður fyrir frávikningu bankastjórnarinnar. Ýmsir höfðingjar voru þar með hróp og köll. Einn af aðalforingjum andstæðinga minna stóð að baki annars manns, ónefnds blaðamanns þeirra félaga, og grúfði sig þar niður þegar hann æpti: Niður með ráðherrann. Hann fyrirvarð sig fyrir það. Leikslok urðu þau, að úr öllum þessum ópum og bölbænum varð það, sem á útlendu máli er kallað »Ovation« eða samfagnaðaróp, er yfirgnæfðu margfaldlega hin hrópin. Eg veit, að andstæðingar mínir hafa borið á móti þessu og látið málgögn sín segja, að eg hafi verið hrópaður niður. En það er gagnstætt öllum sannleik og hægt að leiða mörg vitni að því.  (H Hafstein: En askan?)  . Mér þykir leitt, að þurfa að líta svo smáum augum á foringja andstæðinga minna, er hann ætlar að fara að nota svo lélegt og hlægilegt atvik, að maður henti einhverju dusti (Allehaande) í annan mann, hafa það að vopni hér í þingsalnum. Mál hefir risið út af þessu og svardagar orðið um það. Maðurinn þótti svara villandi fyrir réttinum eða þegja yfir einhverju ómerkilegu atviki, svo að stjórninni þótti rétt að höfða mál. Það sýnir, að hér er ekki feitan gölt að flá, er lotið er að svona litlu. Næsta númer mun vera ráðherrablaðið. Satt að segja er mér ókunnugt um, að mér sé eitt blað fremur öðrum viðkomandi af þeim blöðum, sem minn flokk fylla. Hér mun þó vera átt við það, sem áður var mín eign, en nú annars manns, sonar míns, sem einn ræður hvað í því stendur, án þess að spyrja mig leyfis, og líkar mér það vel, þótt mér geðjist ekki alt af að því, sem hann ritar, eins og eðlilegt er. En þá kastar tólfunum með öfugmælin, þegar þetta blað ekki einungis er eignað mér, heldur á það og að vera og hafa verið hálfu ókurteisara og ósannorðara en máltól minnihlutans. Eg veit ekki betur en hið mikla álit og gengi Ísafoldar sé því að þakka, að ritháttur hennar hefir verið alla tíð miklu betri og vandaðri en í andstæðingablöðunum, og jafnvel öllum öðrum blöðum landsins. Það sagði einhver í dag, að alment væri álitið um land alt, að eg hefði misbeitt valdi mínu í bankamálinu. Þeir, sem það segja, hljóta að vita, að það er ósatt. Eg hefi fengið úr öllum áttum margfaldar þakkir, og traustsvottorð fyrir þær aðgerðir mínar hefir verið á hvers manns vörum. Það hefir verið þar lýst hið mesta þarfaverk, að stinga á bankakýlinu, sem kallað er. En því gæti eg trúað, að vinir þeirra manna, sem mig bera brigslum, trúi þessu ekki né vilji leggja eyrun að því. Eg verð því að skrifa þetta á öfugmælaskrána, sem skáldið hérna á hægri hlið mér (J. J. S.-Múl.) flutti í dag. Þá eru andstæðingar mínir svo nærgætnir, að bera mig brigslum fyrir það, að eg mótmælti ekki öllum lygasamsetningi danskra blaða um mig. Gera þeir ráð fyrir að nokkur ráðherra sé eða verði sá skynskiftingur og óviti, að gera sér að reglu að svara öllum ósannindasamsetningi um hann, sem stendur í blöðum hér eða í Danmörku? Eg skil það ekki. Þegar eg kom úr Jótlandsför minni, frétti eg að staðið hefði í blaðinu »Riget« einhver áburður á mig og jafnframt áskorun til mín að mótmæla því, sem mér væri til saka fundið. En ekki var mér sýnd sú kurteisi, að mér væri sent blaðið. Eg fór því til aðalritstjórans, sem eg þekki nokkuð til, og lézt hann hafa sent blaðið í gistihúsið, þar sem eg héldi til, en fyrst það hefði ekki komist til skila, skyldi hann senda það á stjórnarskrifstofuna. Þangað kom það aldrei og hefir ekki ennþá komið fyrir mín augu. Eg gafst upp við að leita að því, enda fanst mér óþarfi að vera að svara þessum einum samsetningi, þar sem úir og grúir af ósannindum og brigslum í minn garð út um alt land.

Forseti: Eg hefi hugsað mér að fresta fundi til kl. 9 í kveld og sjá þá hverju fram vindur. Verði fundi nú frestað til morguns, er hætt við, að allur sá dagur fari líka í þetta mál.

Ráðherrann (B. J.) Mér finst það ekki rétt, að ætla að kúga menn með þessu valdboði til þess að sitja langt fram á nótt. Eg vil þá heldur stinga upp á, að máli þessu sé slept og umræður skornar niður, svo að virðulegum andstæðingum mínum gefist kostur á að leiða mig þegar í stað á höggstokkinn.

Ráðherrann (B. J.) Það er gert að sannleika, er stendur í enskri skýrslu Einars Benediktssonar, og látið heita eins og eg hafi flutt sjálfur það, er þar stendur! Þá voru mér send illyrðaskeyti út úr blaðamálaferlunum; það átti að vera níðingsverk að lögsækja málgögn minni hlutans! Eg geri ráð fyrir, að öðru vísi verði á litið af öðrum síðar meir. Eg hafði árum saman látið hlutlausar níðgreinar um mig, sem látlaust rigndi niður um mig, einkum frá því um 1908-1909. Sjálfur hefi eg litla vitneskju um níðið, því að eg sé aldrei málgögn þessi, en vinir mínir og kunningjar höfðu ráðlagt mér að lögsækja þau, til þess að láta ekki ósómann vaða uppi alveg að ósekju og veitti eg því umboð til þess. En enga tölu kann eg lögsóknanna; svo er krökt af þessum óþverra. Það, að jafna þessu við lögsóknir Alberti, mun sprottið af ókunnugleika fremur en ásetningsblekkingum. Það væri ófögur saga, ef lýsa ætti framkomu þessara málgagna og leppritstjóra, sem hafa að bakhjarli menn, sem eru ella í tölu stórhöfðingja landsins. Loks held eg, að virðulegur 1. þm. S.-Múl. (J. J.) hafi komist inn á að minnast á stjórnarfrv. og drátt á þeim, en það held eg, að flestir kannist við, að sé rökstuðningslaus sleggjudómur frá upphafi til enda. Það má ætíð segja, að það og það sé gagnslaust og alsiða að telja það hrakníð, að eitthvert frv. er þýtt úr dönsku og hefir þó fyrverandi stjórn og háttv.þm. sjálfur notað þá aðferð. Það, sem þýtt er af stjórnarfrv. í þetta sinn, er samið af úrvalsmönnum á öllum Norðurlöndum og er í öndverðu komið frá þýzkri löggjöf. Eg er ekki í vafa um, að þegar menn fara að fjalla um frv., þá leggi menn alt annan dóm á það verk. Enn mintist sami háttv.þm. á fjárlagafrv. og taldi áfengistollinn settan vitleysislega háan, en engin rök færði hann fyrir því. Hann athugaði það ekki, að fyrir nýár má flytja inn ógrynni af vínföngum til margra ára. Áætlunin er vitanlega ágizkun, en styðst við fróðra manna álit. Einhverjar bollaleggingar og brigzl til mín um bankavaxtabréf Íslandsbanka var háttv. sami þm. með, en eg læt mér nægja að mótmæla því sem helberum ósannindum. Eg gæti farið dálítið út í að lýsa óreglunni við landsbankann, en eg sleppi því nú, því að eg mun gera það þegar þess þarf, og tel óviðurkvæmilegt að hleypa inn í þetta dómadagsfargan öllum málum, sem hugsanlegt er, að rædd kunni að verða á þessu þingi eða fyrir tekin. Eg hefi nú leitt full rök að því, að þær ástæður, sem fram hafa verið bornar til að fóðra þetta áform, að ráða mig af dögum, eru að miklu leyti helber hégómi, sem enginn maður gæti haldið fram nema í gamanleik. Hér er brugðið fyrir sig þeim ósannindum og rangfærslum, að ekki verða bornar saman við annað en öfugmælavísur þær, sem eg fór með í kvöld. Eg býst þó við, að flutningsmenn þessa máls hafi sitt fram að þessu sinni. En þó getur svo farið, að sannleikurinn sigri síðar meir og að rangindin og ósannindin verði þeim til maklegrar ófrægðar, sem tillöguna flytja og styðja.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.) Eg skal ekki vera langorður, en vegna þess, að eg er einn af flutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu, sem hér liggur fyrir, stóð eg upp. Hæstv. ráðherra kallaði þessa tillögu okkar gamanleik; það kom mér nú að vísu ekki mjög á óvart, en eg er á nokkuð á annari skoðun. Miklu meira sannnefni á þessu, sem hér er að gerast, fyndist mér að kalla það sorgarleik. Það er ekkert gaman fyrir okkur flokksbræður hæstv. ráðherra, að neyðast til að bera fram á hann þessa vantraustsyfirlýsingu, eftir að hann aðeins hefir verið við völd um tveggja ára tíma. En mér fyrir mitt leyti þykir nokkuð athugavert, að málgagn h. ráðherra, Ísafold, skuli þegar í stað flytja þessar fregnir út um landið, og kalla framkomu okkar flutningsmanna tillögunnar fávíslega fljótfærni og ýmislegt þess háttar. Þetta kalla eg fyrir mitt leyti hálfgerða blekkingartilraun. Hér er ekkert gert til þess að sýna þjóðinni báðar hliðar málsins, nei, þvert í móti. Hæstv. ráðherra gat þess, að ekki gæti verið um að tala óhlutdrægni í sinn garð af hálfu minni hlutans. Eg skal ekki um það dæma. En hitt fullyrði eg, að um hlutdrægni geti ekki verið að tala í garð hæstv. ráðherra frá okkur. Eg get fullvissað hæstv. ráðherra um, að það var nauðsynin ein, en engar óhreinar hvatir, sem knúðu oss til að bera fram þessa tillögu. - Það eru fleiri menn en við, sem eru orðnir sáróánægðir með þá pólitísku óáran, sem hér hefir verið í landinu, á þessum síðustu tímum. Það hefir verið minst á framkomu h. ráðherra í sjálfstæðismálinu, og þykir mörgum þar hafa kent alt of veiklulegrar framkomu gagnvart Dönum; eg er alveg á sömu skoðun. Eg hefði kosið, að hæstv. ráðherra hefði skýrt frá hér á þinginu, hverjar viðtökur lög síðasta þings um samband Danmerkur og Íslands hefði fengið hjá Dönum. Margir út um land hafa spurt að því. Það hefir þótt skrítið, að mál þetta skyldi koma til umræðu á ríkisþinginu, þegar fjárlögin voru rædd. Var málið alls ekki formlega tekið fyrir á þann hátt. Mér finst að hæstv. ráðherra hefði átt að heimta, að ríkisþingið danska tæki málið formlega til meðferðar, heimta að það yrði felt, ef ekki var um annað að ræða - því hefði þjóðin unað betur. Eg veit vel, að skiftar eru skoðanir manna hér í bæ um þetta efni og svo er líklega víðar, og menn kannske áfella okkur flutningsmenn þessarar tillögu, en við því verður ekki gert; okkur gefst væntanlega kostur á að standa þjóðinni reikningsskap á gerðum okkar í þessu máli, sem og öðrum, og þá en ekki fyr er tími til að ásaka okkur, ef þörf þykir. En nú er málunum þannig komið, að við getum ekki unnið saman við hæstv. ráðherra, getum ekki gengið til kosninga undir hans forustu, og getum heldur ekki lengur borið ábyrgð á stjórnarathöfnum hans. Og að lokum vil eg enn fastlega mótmæla því, að nokkur undirróður eða óhreinar hvatir hafi ráðið framkomu okkar í þessu máli.

Ráðherrann (B. J.) Það hefir verið skýrt svo frá hér í deildinni í dag, að eg eigi að hafa boðist til að sleppa þessu hnossi, sem svo margir sækjast eftir, ráðherraembættinu, í góðu, sem kallað er. Það er satt, að eg lét þá skoðun í ljósi við flokkinn, að ekki mundi á mér standa, ef eg væri kominn sjálfur í minni hluta í mínum flokki, sem reyndar er ekki enn, þrátt fyrir mikinn og margvíslegan undirróður, og að þeir góðu herrar gætu bent mér á einhvern eftirmann úr flokknum, sem styddist við nægilegan meiri hluta. En þetta hefir heldur ekki lánast enn sem komið er. Og þess vegna óskaði eg heldur, að vantraustsyfirlýsingin kæmi fram. Eg þurfti líka að fá þessa yfirlýsingu á þinglegan hátt, sem svo er kallað, annað mátti heita óverjandi gagnvart konungi og þjóðinni. Eg heyri enn sagt, að eg eigi að hafa verið svo linur í kröfum fyrir Íslands hönd niður í Danmörku; ja, þvílíkur hégómi! Eg neita því óhikað að hafa á nokkurn hátt slegið af kröfum sjálfstæðisflokksins. Það, sem eg hefi sagt dönskum blaðamönnum, er, að hugsast gæti, að eitthvert samkomulag, eitthvert »kompromis« kæmist ef til vill á, einhver afsláttur yrði báðum megin - og eg stend við það. Þegar tala á um eitthvað og þeir halda sinn í hvorn enda, lýkur þeirri viðureign venjulega á »kompromis«. Eg hefi aldrei talað neitt í þá átt, er gefi átyllu til að tala um verulegan afslátt í sjálfstæðiskröfum vorum. Það er alt einber skáldskapur, er um það hefir verið sagt. Eg er samdóma mikilsvirtum þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um það, að sjálfstæðisbaráttan mundi auka þroska þjóðarinnar, ef Íslendingar fylgdust þar allir að einu máli. En ef altaf er eintóm sundrung og tvístringur, þykir mér vafasöm von þroskaauka af henni. Mér er núið því um nasir, að eg hafi á þinginu 1909 sagt, að eg gerði mér að góðu rökstudda dagskrá í sambandsmálinu. Hygg eg, að það sé í flestra augum lítilfjörleg dauðasök. Það getur verið álitamál, með hverju ráði menn komast lengst, hvort sé vænlegra til sigurs að berja í borðið eða freista sigursins með lipurð. Eg hallaðist heldur að rökstuddri dagskrá, vildi vinna það til, til frekara samkomulagstilrauna að fara þá leiðina að hætta við frumvarpið, sem mér var kunnugt um, að Danir töldu snoppung framan í sig. Eg er þeirrar skoðunar að góðmannlegt viðmót sé vænlegast til samkomulags og framgangs þeim málum, er menn berjast fyrir. En þegar eg varð þess áskynja, að flokksmenn mínir höfðu beyg af, að sú leiðin væri farin, féll eg frá því. Fyrir mér vakir að freista samkomulags. En það er ósatt, að eg hafi brugðist stefnuskrá flokks míns frá 1909 og ætla mér ekki að bregðast henni. Þá er mér borið á brýn, að eg hafi látið undan síga í viðureigninni við Dani um botnvörpusektirnar og stuðlað að því, að Danir fengju þær aftur. Það, að botnvörpusektirnar eru teknar upp í fjárlögin, þýðir ekkert annað en að þinginu er gefinn kostur á að segja álit sitt um, hvort það vill efna loforð sín eða fullnægja því, er orðið hefir að samkomulagi. Ef þetta hefði ekki orðið að samkomulagi, hefði það aldrei komið til tals. Eg hefi aldrei lofað neinu né barist fyrir neinu í þessu efni. Þá er nú þingfrestunartillagan. Eg skal engu spá um það, hvort konungsvaldið hefði látið undan síga, ef eg hefði haldið málinu til frekari streitu en eg gerði. Eg er samt líklega fróðari um það en aðrir virðulegir þingdeildarmenn. En ef eg hefði gert það, er mér óhætt að fullyrða, að þá væri minni hlutinn nú kominn til valda og eg áleit skyldu mína að varna því, að slíkt gerðist milli þinga. Eg hefði brugðist meiri hlutanum, ef eg hefði hlaupið frá völdum milli þinga. Eg hefi áður gert skilmerkilega grein fyrir, hvers vegna eg bar ekki upp stjórnarskrárfrumvarp í ríkisráðinu og skal eg ekki ítreka það. Um áfengistollinn get eg þess, að sem stendur er óhægt að gera nákvæmari áætlanir. Það verður fyrst hægt á næstu missirum. Þeir, sem telja áfengistollinn áætlaðan ofháan hafa ekki gildari rök við að styðjast en þeir sem telja hann hæfilegan. Það er rétt, að bankarannsóknin hefði átt að fara fram í kyrþey - enda var annað aldrei tilætlun stjórnarinnar. Það var háreysti virðulegs mínnihluta, er hleypti öllu í uppnám. Frávikning bankastjórnarinnar gerðist eftir eldri bankalögunum (frá 1885). Það er fjarstæða, að ný bankalög gætu sett þá inn og allir lögfræðingar hljóta að vera á sama máli um það. Ef menn hugsa sér, að bankastjórnin hefði drýgt glæp - þetta er að eins hugsunardæmi - þá ætti eftir þessari lagaskýringu að taka þá úr tukthúsinu, setja þá inn í embættið og reka þá úr sætum sínum, er fyrir eru, hina settu gæzlustjóra, svo að glæpamennirnir gætu setst þar í þeirra stað. Þar til hæstaréttardómur er kveðinn upp um, að þessi skoðun mín sé röng, held eg henni fram. Þá er mér fundið til foráttu, að eg hafi gert of lítið úr hve skilnaðarstefnan sé rík hér á landi og á að hafa verið mjög bljúgur í viðræðum, er hún kom til tals. Það getur verið álitamál, hve mikill ótti Dönum stendur af skilnaðarhótunum. Eg tel mig kunnugri þeim efnum en marga aðra. Að minni vitund gera þeir ekki annað en espast við það og verða óviðráðanlegri í viðureign en ella. Þeir sem trúa á skelkinn, halda auðvitað hinu fram. Eg tel vafasamt, hvort rétt sé að gera of mikið úr henni. En eg hefi hvergi gert minna úr henni en hún er. Eg hefi sagt, að að svo stöddu væri ekki nema örlítið brot með henni, en að meiri hlutinn vildi komast með góðu að því, er hann keppir að. Eg hefi haldið því fram, að ef Danir yrðu mjög þverbrotnir við oss, mundi það glæða eldinn, og hygg eg, að þeim sé það ljóst. Virðul. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) brigzlaði mér um, að eg hefði ekki látið bera sambandsmálið upp á ríkisþingi Dana. En slíkt er mér ofvaxið og öllum íslenzkum ráðherrum. Það eru engin ráð til að neyða Dani til slíks. Þeir eru með öllu ófáanlegir til að líta við frumvarpinu frá 1909. Þótt konungur vildi gæti hann ekki skipað ráðherrum sínum að leggja það fyrir ríkisþing. Danir vilja sem stendur ekki samkomulag á þeim grundvelli, er vér nú stöndum á. Hvað viðtekur eftir atkvæðagreiðslu þá, er nú fer fram, læt eg ósagt. Það getur verið, að minni hlutinn og brot úr meiri hlutanum bræði sig saman, verði úr þeim samsteypa og brotið sætti sig við uppkastið sæla eða klofni aftur, og eða loks að minni hlutinn og brotið renni saman annan daginn og klofni hinn. Meðan svo stendur, er »kaos« á þingi. Hvernig eg snýst við því, læt eg seinna í ljósi. Eg hefi ekkert fastráðið enn um það né hvaða stefnu eg tek. Og lýk eg svo þessu máli.1) 1) Eftir að þessari ræðu var lokið, bar forseti undir atkvæði, hvort fresta skyldi umræðum til morguns, en það var felt með 15:10 atkv. með nafnakalli.

Hálfdán Guðjónsson Þess vil eg fyrst geta um tillögu þessa til vantraustsyfirlýsingar á ráðherra, að mér þótti það alleinkennilegt, er eg sá hana, að hún skyldi vera litlaus. En svo nefni eg hana af því, að engar ástæður eða átyllur fylgja henni, er hún byggist á. Sjálfsagt þótti mér þá að vænta þess, að talsmenn tillögunnar mundu bæta úr þessu með því að rökstyðja hana rækilega í umræðum sínum, svo að við það fengi hún sterka liti og skýra. Eg hefi nú lengi hlustað á umræður þessar og orðið fyrir fullkomnum vonbrigðum. Þeir hafa auðvitað reynt að koma á hana ýmsum litum. Málararnir hafa komið með sinn litinn hver, en ekki hafa þeir getað orðið á eitt sáttir um það, hvernig þá skyldi nota. Litarblöndunin og litunin hefir því tekist svo óhönduglega, að þar er um ólit að ræða. Tillögunni mætti líkja við reikningsdæmi með ýmsum stærðum óþektum. Þeir, sem tillögunni fylgja, hafa nú verið að stritast við að afla þessum óþektu stærðum ákveðins gildis. En samkomulagið í þeim tilraunum hefir ekki verið gott. Þar sem einn vildi setja + (plús), vildi annar setja ÷ (mínus). En þrátt fyrir það hafa þeir orðið á eitt sáttir um útkomuna, eins og hvergi hefði á milli borið um gildi hinna einstöku liða. Í mesta bróðerni fá þeir allir út, að um stórt »plús« sé að ræða hæstv. ráðherra til áfellis. Eg býst við, að fleirum en mér hafi þótt þetta einkennileg reikningsaðferð. Þeir hafa, háttv. fylgismenn tillögunnar, kastað mörgum steinum, svo mörgum, að vænta mætti, að vér sæjum stóra steinadys. En dysin er ekki stór. Steinkastið hefir verið svo einkennilegt. Háttv. tillöguvinir hafa hver í kapp við annan kastað burtu þeim steinum aftur, sem hinir fylgismenn tillögunnar höfðu varpað að. En þrátt fyrir þessar aðfarir þykist eg vita, að þeir muni að lokum standa tengdum höndum og þykjast sjá stóra steinadys, er ríða eigi ráðherra að fullu. Þessi ummæli mín vil eg styðja með nokkrum dæmum úr ræðum háttv. þingmanna, sem talað hafa með tillögunni. Að fara nákvæmlega út í það, yrði of langt mál, einkum þar sem umræður hafa staðið svo lengi. Verð eg því að láta fátt eitt nægja, þótt mjög margt mætti nefna á líkan hátt. En áður en eg vík að hinum einstöku atriðum hjá háttv. ræðumönnum, vil eg segja nokkur orð út af einu sérstöku atriði í ræðu háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Hann talaði gætilega og skipulega, eins og honum er lagið. Því meir furðaði mig á því, að hann skyldi koma fram með yfirlýsingu um það, að hann hefði viljað og gert tilraun til að koma því til leiðar, að allir þingmenn í flokknum, sem við báðir teljumst til, kæmu sér saman um að samþykkja tillöguna, sem hér liggur fyrir, einnig þeir, sem honum var fullkunnugt um, að voru henni mjög ósamþykkir. Eg skildi orð hans svo, að vér andstæðingar tillögunnar hefðum getað þvegið hendur vorar á þann hátt, að lýsa velþóknun á framkomu ráðherra, en leggja svo til að lokum og ljá til þess atkvæðafylgi, að þessi háttv. deild lýsi yfir vantrausti á honum. Samkvæmnina í þessu skil eg ekki. Og mér er nær að halda, að háttv.þm. skilji þetta ekki heldur, þegar hann hugsar betur um það. Ósamræmið í fylginu við tillöguna virðist nóg, þar sem andstæðir þingflokkar taka höndum saman um hana af gagnstæðum ástæðum, þó að þetta bætist ekki við. Till. er eins og milli tveggja elda. En eldsneytið kemur þeim ekki saman um, tillögumönnum, og verða því til þess að slökkva eldana hverir fyrir öðrum. En eg býst við, að þeir gleypi við tillögunni samt í sameiningu. Þá vil eg drepa á nokkur atriði til þess að sýna og sanna ósamkvæmnina í röksemdafærslu tillögumanna. Frummælandi, háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.), talsmaður þeirra manna úr sjálfstæðisflokknum, sem tillögunni fylgja, gat þess, að eitt helzta óánægjuefni þeirra væri afstaða hæstv. ráðherra til sambandsmálsins. Hann byrjaði með að játa það, að enginn einn maður hefði meira að gert en ráðherra til þess að þingkosningarnar síðustu fóru svo, að sambandslagafrumvarpi millilandanefndarinnar var hrundið, en í þess stað samþykt annað frumv., sem betur trygði rétt og sjálfstæði Íslands. Þetta taldi hann ráðherra til gildis. En því næst hélt hann því fram, að ráðherra hefði eigi gengið nógu ötullega fram í sömu áttina síðarmeir. Hann taldi hann hafa dignað í sambandsmálinu. Þá sök virtist mér hann telja þyngsta á hendur ráðherra. Um það má sjálfsagt deila, hvort hæstv. ráðherra hefir í þessu máli gengið skemmra en frekast var fært málinu til sigurs. Því neita eg þó hiklaust, að hann hafi unnið til vantraustsyfirlýsingar fyrir afskifti sín af því máli. Hvað segir nú talsmaður hins flokksins, háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), um ráðherra í sambandi við þetta mál? Hann játar það einnig, að enginn hafi ötulli verið í baráttunni móti sambandslagafrumvarpinu en núverandi ráðherra. En hann telur þetta óhappaverk, og svo mun allur flokkur hans gera, og fyrir því sé því betur sem ráðherra sé fyr hrundið úr stöðu sinni. Þar sem frummælandi setur + (plús), setur þessi þingm. ÷ (mínus), þar sem annar þeirra kastar steini að, þar kastar hinn honum burtu aftur. En báðir láta þeir að sama brunni bera að lokum: samþykt tillögunnar. Að samræminu í þessu eyði eg ekki fleiri orðum. Annað dæmi ætla eg að benda á. Það er þingfrestun að þessu sinni, sem mikið hefir verið rætt um, og þingseturéttur núverandi konungkjörinna þingmanna. Margir litu svo á, að samkvæmt anda stjórnarskrárinnar ættu þeir ekki sæti á þessu þingi, sem er 4. fjárlagaþing á kjörtímabili þeirra. En stjórnarskráin er ekki eingöngu andi. Hún á sér líka bókstaf. Og eftir bókstafnum virtust þeir eiga þingsetu að þessu sinni. Hér varð þá úr að skera stríði milli andans og bókstafsins, sem stundum stíga ónotalega hvor á annars tær. Hæstv. ráðh. hratt hinum konungkjörnu þingmönnum ekki frá þingsetu. Frummælandi ámælir honum fyrir að hafa ekki beitt sér í því máli. Næsti ræðumaður átelur hann fyrir það, að hann hafi viljað fá því framgengt. Sammála virðast þessir háttv. ræðumenn ekki vera. En samt komast báðir að sömu niðurstöðu, að með framkomu sinni hafi ráðherra unnið til vantraustsyfirlýsingar. - Hver getur fundið samkvæmni í þessu? Eg get það ekki. Þá vil eg drepa á eitt atriði enn í ræðu háttv. frummælanda. Hann gat þess, að samkvæmt þingsályktunartill. síðasta þings hefði mátt vænta þess, að ráðherra legði fyrir þetta þing stjórnarfrumvarp til stjórnarskrárbreytingar, en þetta hefði hann ekki gert Eg skal játa það, að þegar eg sá stjórnarfrumvörp þau, er leggja átti fyrir þetta þing, þá þótti mér leitt að sjá ekki í tölu þeirra frumvarp til stjórnarskrárbreytingar, sem eg hafði fastlega búist við. En þegar eg kom hingað suður, þá sannfærðist eg um, að þetta væri ekki hæstv. ráðherra einum að kenna. Ýmsir flokksbræður hans hér höfðu verið í samráði um þetta, og þeir höfðu fastmælum bundið, að flytja frumvarp inn á þingið eigi að síður, þótt það kæmi eigi sem stjórnarfrumvarp. Þegar eg hafði fengið þessa vitneskju, þótti mér þetta minna máli skifta. Alt þetta var háttv. frummælanda fullkunnugt. Því meiri furða er að hann skuli nú gera þetta að ámælisefni. Umræður um till. þessa hafa þegar staðið yfir hálfan sólarhring. Verður því að fara fljótt yfir sögur. Áður en eg lýk máli mínu vil eg þó fara nokkrum orðum um ráðstafanir ráðherra um stjórn landsbankans. Öllum er kunnugt, að það mál hefir valdið meiri hávaða um land alt en nokkurt mál annað á hinum síðari árum. Það skal eg játa, að því máli er eg ekki svo kunnugur enn frá rótum, að eg vilji kveða upp neinn fullnaðardóm um allar framkvæmdir í því. Þessvegna dettur mér ekki í hug að fullyrða að þar geti um engan blett né hrukku verið að ræða á framkvæmdum ráðherra. Eg hefi aldrei gert mér von um það, að sá maður fengist í ráðherrastöðuna, sem svo væri fullkominn að öllu leyti, að ekki væri unt að finna neitt að neinum gerðum hans. Slíkur maður er ekki til. Það eru mér því engin vonbrigði, þó að eg þykist nú sjá það, að einhverjar framkvæmdir hefðu mátt betur fara á annan hátt. - Helzt hefði eg kosið að þurfa ekki að minnast á bankamálið nú þegar, þar sem vænta má að rækilega verði minst á það síðar á þessu þingi. En þar sem sumir af fylgismönnum tillögu þeirrar, sem hér er um að ræða, hafa notað það sérstaklega til að rökstyðja hana með, þá get eg ekki sneitt alveg hjá því. Mér verður þá fyrst fyrir, að renna huganum að upptökum þessa máls skömmu fyrir þinglokin síðustu, er nefnd sú var skipuð, er rannsaka skyldi hag og rekstur bankans. Minnist eg þess, er rætt var um nefndarskipun þessa í háttv.Ed., að frummælandi þar taldi illa að verið að skipa slíka nefnd og óþarft með öllu, þar sem bankinn hefði jafnan verið í bezta lagi, hefði nálega engu tapað nokkru sinni og að engu leyti verið að stjórn hans fundið. Fullkunnugt er mér ekki um gallana, sem verið hafa á stjórn hans þá. En það er mér ljóst, að ofmælt hefir það verið, að ástæðulaust væri að rannsaka hag hans og rekstur. Til þess að reyna að tryggja mér það, að fara ekki lengra en rétt er, þá ætla eg að byggja á því einu, sem mér hefir skilist, að fyrverandi bankastjórn gefi sjálf í skyn að bankinn hafi tapað um þær mundir eða telur að hann muni tapa. Mun sú upphæð vera 1-2 hundruð þús. kr. Þegar eg auk þess lít á ýmsa galla á stjórn bankans, sem eg nú orðið er sannfærður um, þá blandast mér ekki hugur um, að það hefir verið þörf og nauðsynleg stjórnarráðstöfun, að hrinda því í framkvæmd, að bót yrði ráðin á stjórn hans. Svona fjarri stend eg þeim mönnum, sem telja þessa stjórnarráðstöfun réttmæta ástæðu til að styðja með tillögu þá, sem nú á að greiða atkvæði um. Eg skal nú ekki þreyta háttv. deild með lengri ræðu. En þetta sem eg hefi sagt, hygg eg að nægi til þess að það sé ljóst, að eg mun greiða atkvæði móti tillögunni, og af hverjum ástæðum ég geri það.

Magnús Blöndahl Eg hafði búist við því, að þeir sem mest kapp hafa lagt á það, að fylgja fram þessari vantraustsyfirlýsingu, bæði háttv. flutnm. og eins hinn háttv. minni hluti hér í deildinni, sem verið hefir, mundu, þar sem nú er komið fram á nótt, sýna þá sanngirni gagnvart hæstv. ráðherra og oss öðrum samþingismönnum sínum, að leyfa það, að fundi yrði frestað til morguns, en það er nú ekki því að heilsa. Hvorugum þessum herrum hefir þóknast að sýna þá tilhliðrunarsemi. Nei, nú tökum við saman höndum segja þeir, og erum í meiri hluta, og þið skuluð fá að beygja ykkur. Þetta kann nú, ef til vill, að þykja góð og drengileg aðferð frá vissu sjónarmiði, en grunur minn er sá, að meiri eða minni hluti þjóðarinnar kunni að meta framkomu þessara Heródesa og Pílatusa að verðleikum á sínum tíma. Ef eg ætti að taka alt það fram, sem eg hafði hugsað mér, og ástæða væri til, þá mundi ganga til þess æði langur tími, en eg verð að vera stuttorður og get það líka, meðfram af því, að háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.), er síðast talaði tók margt fram af því, sem eg ætlaði að segja, og enda fleiri af þeim háttv.þm. sem talað hafa í dag, eða réttara sagt í gærkvöldi. Þó verð eg að dvelja lítið eitt við einstök atriði sérstaklega. Framsm. minni hlutans, háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) drap á margt, þótt lauslega væri farið yfir það flest, enda var það heppilegast, þar sem hann hafði enga nýtilega ástæðu fram að færa ásökunum sínum til stuðnings, en margt af því, er hann var að fimbulfamba um, voru mál, sem hann, eftir eðli þeirra, hlaut að vera gerókunnugur, gat ekkert um þau vitað, og ekkert fyrir sér haft annað en órökstutt slúður manna á milli, og mest þó haft eftir minni hl. blöðunum. Hann hefir máske haldið að því yrði enginn gaumur gefinn, sem hann sagði, eða að menn mundu gleyma því jafnharðan, og skal eg játa, að svo hefði það átt að vera; eg ætla þó ekki að ganga alveg þegjandi fram hjá því. Fyrst skal eg þó leyfa mér að fara lauslega yfir syndaregistrið, sem háttv. framsm. meiri hlutans (B. Sv.) kom með til stuðnings þessari mjög svo vanhugsuðu vantraustsyfirlýsingu, og verð eg þá þegar að lýsa yfir því, að aumari ástæður, eða lélegri rök hefi eg ekki heyrt færð fram nokkuru máli til stuðnings. Þess utan var margt af því, sem þessi háttv. flutnm. fann ráðherra til foráttu þannig vaxið, að ekki gæti ráðherra átt þar sök á, þó um sök væri að ræða, heldur þá ef til vill sumir af flokksmönnum hans. Þetta mátti háttv. flutningsm. vita manna bezt, og gæti eg tilnefnt óhrekjandi sannanir fyrir því, að eg fer hér með rétt mál, en eg skal nú geyma það þangað til síðar. Má vera að það verði þá gert svo, að enginn þeirra fimmmenninganna treystist til að mótmæla jafn einföldum sannleika. Það eina skýra, sem eg fékk út úr ræðu klofningsframsögumannsins var það, að ef honum og félögum hans auðnaðist að losna við núverandi ráðherra, þá væri öllu borgið, þá mundum við líklega fá þann mann í ráðherrasessinn, sem ekkert væri út á að setja frá hvorugum flokknum. Eg verð að segja það fyrir mitt leyti, að eg hefi ekki þessa oftrú. Eg hygg, að sá sé enn ekki skapaður, sem ekki mundi eiga fyrir höndum að fá meira eða minna svipaða útreið, ef því væri að skifta, og þá, er núverandi ráðherra hefir fengið hér í kvöld. Og spá min er sú, að hver sem til þess verður, að taka við völdum nú, hann muni þegar á næsta þingári óska þess, að glapræði það, sem hér á að fremja í kveld, hefði aldrei verið unnið, að minsta kosti munu sumir af flutningsmönnum tillögu þessarar fegnir vilja óska þess, og það þegar áður þessu þingi er lokið. Eg segi þetta núna, til þess að það skuli sjást á sínum tíma, hvort eg hefi ekki rétt fyrir mér. Eg skal þá svara stuttlega hinum helztu sakargiftum, er háttv. framsögumaður meiri hl. (B. Sv.) hafði fram að bera máli sínu til stuðnings. Það er þá fyrst framkoma ráðherra í sambandsmálinu, sem háttv. framsm. þykist þurfa að víta. En eg vildi spyrja, hvað átti ráðherra að gera frekar í því máli en gert var? Hvernig átti hann að þvinga Dani í því máli gegn einbeittum vilja þeirra sjálfra? Vill ekki háttv. framsm. benda á það? Þá er það færsla þingtímans, og skal eg játa, að það mál gat ráðherra gert að kappsmáli þannig, að biðjast lausnar, ef hann hefði ekki fengið því máli framgengt. En það veit háttv. framsm., eins vel og eg, að á því á ráðherra þó enga sök, heldur miklu fremur miðflokksstjórnin eða meiri hluti hennar, sem ekki mun hafa viljað láta leggja svo mikið kapp á það mál, að ráðherra fyrir það skyldi hætta stöðu sinni. Þetta vita flutningsmenn tillögunnar vel, þar eð sumir þeirra voru einmitt í áðurnefndri flokkstjórn. Það er því miður drengileg aðferð, að koma nú fram með þessa ásökun. Svo koma botnvörpusektirnar. Eg get ekki litið öðru vísi á það mál, en að ráðherra hafi þar ekkert af sér brotið; hann hefir þar engu lofað Dönum öðru en því, að bera málið fram á næsta þingi, eins og hann hefir nú gert, án þess að lofa þar um neinu frekar, hvorki fyrir hönd sjálfstæðisflokksins né annara. Ástæðan fyrir þessari ásökun er því einber hégómi og reykur. Um skilning ráðherra á þingsetu hinna konungkjörnu þingmanna má að vísu þrátta, en tilgangslítið og ástæðulaust virðist það vera, og vandi mikill að gera þar rétt upp á milli hans og flutningsmanna, en svo mikið má þó fullyrða, að réttmæt afsetningarsök getur það aldrei talist. Þá er viðskiftaráðunauturinn og bréf ráðherra til Zahle í því sambandi talin afsetningarsök. Manni hlýtur að detta í hug málshátturinn: »Það er lítið sem hundstungan finnur ekki«. Og fátt sýnir betur, hve gersnauðir af réttum röksemdum flutningsmenn tillögunnar hafa verið og eru, að þeir skuli láta sér sæma að bera slíkt fram hér í þingsalnum, ef það eitt, að ráðherra svarar bréfum eða fyrirspurnum frá dönskum ráðgjöfum kurteislega, en ekki með illindum eða þjósti, á að varða afsetningu hans. Sama er að segja um ásakanirnar út af nafni ráðherra í bláu bókinni. Þetta voru nú ákærurnar út af framkomu ráðherra út á við. Út af framkomu ráðherra inn á við tók flutnm. (B.Sv.) það fram, að ráðherra hefði mistekist mjög í rannsókn á landsbankanum; þar hefði alt farið í mola hjá honum, þar sem hann ekkert hefði skift sér af að rannsaka hag Íslandsbanka og gat um leið Akureyrar-hneykslisins. Þessari ásökun hefir þegar verið svarað af ráðherra sjálfum og fleirum og get eg því gengið fram hjá því, læt mér nægja að geta þess, að flutnm. hefir áður og eins reyndar nú í ræðu sinni játað, að ráðstafanir ráðherra gagnvart landsbankanum hafi verið á góðum og gildum rökum bygðar. Tuttugu og fimm aura málið snertir ekkert ráðherra, hann var hvergi nærstaddur, er þau ráð voru ráðin og mundi heldur ekki hafa samþykt þau, ef af þeim hefði vitað. Þá er undirbúningur lagafrumvarpa og skal eg játa, að æskilegt hefði verið, að hann hefði verið meiri og betri, en því munu hafa valdið óviðráðanleg atvik, svo sem heilsuleysi og fleira, svo ekki er réttmætt að taka hart á því. Sama er að segja um dvöl ráðherra erlendis, að hún varð svo löng, kom af heilsufari hans. Þá kemur þessi höfuðsök, er flutningsmenn vilja láta vera, að ráðherra skuli hafa gerst svo djarfur að koma á fund í hinu svokallaða skrælingjafélagi í Höfn og þegið heimboð hjá lýðháskólunum á Jótlandi. Eg get nú naumast hugsað mér, að flutn.m. hafi meint nokkuð með þessari broslegu ásökun; því að hvað er vítavert í þessu? Er það vítavert, að ráðherra þiggi slík boð frá mönnum, sem að mörgu leyti hafa sýnt það, að þeir vilja landinu vel? Er það vítavert, að ráðherra tekur þar rækilega málstað vorum, er á hann er ráðist af óhlutvöndum mönnum? Er það vítavert, að ráðherra sýnir sjálfsagða kurteisi með því að þiggja slík heimboð í stað þess að neita þeim ástæðulaust? Eg fyrir mitt leyti verð að neita því afdráttarlaust. Eg vona þá, að eg hafi sýnt fram á, hve gersamlega óréttmætar þessar ásakanir eru af hálfu flutningsmanna tillögunnar og læt því úttalað um þær að sinni. Þá skal eg svara háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) nokkrum orðum, og skal eg þá fyrst snúa mér að því, sem hann fann ástæðu til að taka fram um einhverja fundi - eg held hann hafi kallað það þingmálafundi - er hann eða hans flokkur hafi haldið hér í bænum í fyrra. Eg veit nú ekki, hvers vegna hann fann ástæðu til að tala um þá í þessu sambandi? Það hefði vafalaust verið heppilegra af honum að hafa ekki hátt um þann óskapnað heimastjórnarmanna. Hann tók það fram í fyrstu, að til þessara funda hefði verið boðað af báðum flokkum, en tók sig svo á því og sagði, að það hefðu gert heimastj.menn og nokkrir menn aðrir. Hverjir voru það ? Ekki fleiri en einn eða tveir menn, og ekki var hreinlyndið meira en svo, að þingmenn bæjarins voru alls ekki hafðir með í ráðum, heldur var þeim eingöngu boðið á fundina löngu seinna á kortum. Eg ætla nú hverjum háttv.þm. sem er, að dæma um það, hvort við þingmennirnir gátum þegið þannig lagað boð, eða ekki, þar sem þetta voru sýnilega flokksfundir og annað ekki. Þarna var ekki einu sinni séð fyrir nægilegu húsrúmi. Því var það, að þingmenn bæjarins beittust fyrir því, að haldnir yrðu þingmálafundir á góðum stöðum, þar sem öllum kjósendum gæfist kostur á að hafa tal bæði af ráðherra og þingmönnum og koma fram með óskir sínar og kærur. Um framkomu ráðherra og þingm. á þeim fundum skal eg ekki tala margt; vil þó geta þess, að örðugt mun þingm. verða að umhverfa sannleikanum svo mjög í því efni - sem hann virðist hafa tilhneigingu til - að nokkur mætur maður verði til þess að trúa honum. Það hefði verið betra, að háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) hefði skýrt réttara frá þessu í sinni löngu en þó að sumu leyti hógværu ræðu - því að það skal eg játa að hún var - úr því að hann fór að minnast á það á annað borð. Þá mintist sami þm. á »hin taumlausu ósannindi«, sem ávalt stæðu í Ísafold - blaði ráðherrans er hann kallar. En þar hjó þm. heldur nærri sínum eigin vinum og átrúnaðargoðum, blöðum heimastjórnarflokksins. Ef borin eru saman blöð sjálfstæðismanna og heimastjórnarmanna undir stjórn H. Hafstein og aftur nú undir stjórn B. J., mun enginn óhlutdrægur maður neita því, að blöð minni hlutans nú, eru miklum mun ósvífnari og óskammfeilnari, en blöð meiri hlutans, sem nú er, voru gagnvart heimastjórnarflokknum í stjórnartíð H. H., þegar sjálfstæðisblöðin voru í »opposition«. Ekki skal eg neita því, að bardaginn var þá oft og tíðum harður. En hann var háður alt annan veg og miklu heiðarlegri vopnum beitt þá, af blöðum sjálfstæðismanna í garð Hafsteinsstjórnarinnar, heldur en nú á sér stað hjá blöðum heimastjórnarmanna. Þá talaði þm. mikið um »óhappaverkið« er ráðherra hafi unnið þingi og þjóð í kosningunum 1908 og gat þess um leið, að millilandanefndin hafi unnið það þrekvirki, er mest hafi unnið verið á þessu landi næst lagauppsögn Þorgeirs Ljósvetningagoða í sinni tíð. Það vill nú svo vel til, að aðrar eins fullyrðingar og þessar, hafa venjulega gagnstæð áhrif við það, sem þeim er ætlað að hafa. Ósannindin á aðra hlið, en oflofið á hina hliðina svo áþreifanleg, að hver sá sem opin hefir augun og einhvern snefil af sannleiksást á til í eigu sinni, hlýtur að sjá í gegn um þennan ósannindavef og undrast þann mikilmenskubrag og ósvífni, sem inni felst í slíkum fullyrðingum. Að hér er ekki ofmælt, sést bezt á því, hvernig þjóðin leit á þetta þrekvirki millilandanefndarinnar við kosningarnar 1908. Þá talaði sami þm. mikið um landsbankamálið og franska peningatilboðið og enska. En þar sem rangfærslum hans og staðleysum um þau mál, hefir verið svarað allrækilega af öðrum, læt eg mér nægja að geta þess, að hvað landsbankamálið snertir, þá er nokkuð snemt að kveða nú upp fullnaðardóm um það og trúað gæti eg því, að sagan á sínum tíma muni dæma öðru vísi um það mál. En hvað lánstilboðunum viðvíkur, þá hygg eg óhætt að fullyrða, að þm. er þar að dæma um þá hluti, er hann af vissum og eðlilegum ástæðum getur lítið vitað um. Þá gat þingm. um hlutabréfakaup í Íslandsbanka, þ. e. frumvarp það, er fram kom á síðasta þingi um það efni, og vildi kenna ráðherra um, að það ekki var samþykt í Ed. Mig furðar nú á, að þingm. skuli ljá sig til að koma fram með jafn ósæmilegar aðdróttanir, en þó um leið barnalegar; því hvernig átti ráðherra að geta hjálpað því máli betur áfram en hann gerði, þar sem hann greiddi atkv. með málinu í neðri deild - eftir því sem eg man bezt, - og var þess hvetjandi bæði við mig og aðra, að það gæti gengið fram. Sami háttv.þm. tæpti aðeins á silfurbergsnámunum í Helgustaðafjalli, fanst eins og viðkunnanlegra að taka það með, en aftur á móti var gert mikið veður út af því máli í Ed. fyrir skömmu, og margar spurningar framsettar. Af hverju það hefir verið gert, veit eg ekki. En að líkindum hafa þeir háu herrar þar lesið blöðin Reykjavík og Lögréttu, og talið sér skylt að endurtaka ósannindi þau, er í þeim blöðum hafa staðið um það mál. Betra hefði þó verið að afla sér upplýsinga hjá réttum hlutaðeigendum, en að hlaupa eftir því, sem í þeim blöðum stendur. Eins og mörgum mun kunnugt, hefir landssjóður lengi átt námur í Helgustaðafjalli, og var lengi fram eftir enginn ágóði af þeim. En loks árið 1895 seldi landssjóður Þórarni Tulinius og föður hans námurnar á leigu til 5 ára. 1900 var sá samningur framlengdur aftur til 5 ára, og í þriðja sinn var samningurinn endurnýjaður 1905 og ennþá til 5 ára. Samningar þessir eru til, og geta allir, sem vilja kynt sér þá, og af þeim séð, hversu vel réttindi landssjóðs eru þar trygð. Leigutími Tuliniusar endaði 1910. Þessvegna auglýsir núverandi stjórn í Lögbirtingablaðinu í fyrra vetur, að námurnar séu til leigu og óskar stjórnarráðið eftir tilboðum í leiguréttinn til 10 ára, og áttu tilboðin að vera komin til stjórnarráðsins í júnímánuði 1910. Þegar tíminn var útrunninn höfðu aðeins komið tvö tilboð. Var annað þeirra frá Tuliniusi en hitt frá Guðmundi Jakobssyni, og eru þau bæði til sýnis enn. Tulinius bauð að greiða 50% af söluverði silfurbergsins, en Guðmundur Jakobsson bauð mun hærra, eða 55%, og að sjálfsögðu tók stjórnin það tilboðið, er hagkvæmara var fyrir landssjóð. Það lítur nú helzt út fyrir, að þeir menn, sem finna ástæðu til að víta þessar gerðir stjórnarinnar líti svo á, að taka bæri lægra tilboðinu. Eg get samt hugsað mér þann hvell, sem úr því hefði orðið. Eg get hugsað mér þann úlfaþyt, sem orðið hefði í hinum herbúðunum, ef ráðherra hefði hafnað tilboði Guðmundar Jakobssonar, sem bæði var mun hærra og þess utan hafði Guðm. Jakobsson aðra silfurbergsnámu, sem gat verið landssjóði hættulegur keppinautur. Þá mætti geta þess, að Tulinius, sem er manna kunnugastur Helgustaðafjallsnámunum hefir sagt bæði við mig og aðra, að námurnar þar væru tæmdar. Hann hafði líka, ekki alls fyrir löngu, sótt um 6-7 þúsund króna styrk úr landssjóði til þess að gera tilraunir og sprengja inn í fjallið og ganga úr skugga um, hvort nokkurt silfurberg væri enn í fjallinu. Eg veit að þetta er rétt, því eg hefi það frá stjórnarráðinu. Því hefir verið haldið fram í Reykjavíkurblaði einu, og líka hefir það verið sagt annarstaðar, að silfurberg væri ekki til nema í Helgustaðafjalli. En þeir, sem halda fram jafnmikilli fjarstæðu, hafa ekki lesið Lýsingu Íslands eftir Þ. Thoroddsen, því í henni er þó sagt frá því, að silfurberg finnist víðar hér á landi. Eftir því sem menn vita nú með vissu, finst það bæði í Mýrasýslu og Borgarfjarðarsýslu, og tveim eða þrem stöðum öðrum. Silfurberg hefir einnig fundist í öðrum löndum, þótt það hafi verið litað og því ekki verið hægt að nota það. Eg get að síðustu ekki stilt mig um að spyrja: Hvað hefir svo þessi »gullkista landssjóðs«, sem sumir kalla Helgustaðanámuna, gefið landssjóði miklar tekjur í þessi 15 ár, sem hr. Tulinius hafði hana á leigu? Fletti maður upp í landsreikningunum fyrir nefnt tímabil, þá kemur það í ljós, að tekjur landssjóðs af námunni hafa numið samtals öll árin liðugum 19 þús. kr., eða til jafnaðar um 1266 kr. á ári. En eftir að hinn nýi leigjandi tekur við námunni, fær landssjóður um 10 til 12 þús. kr. í tekjur af henni á fyrstu 5 mánuðunum. Þetta á svo að ávíta stjórnina fyrir og jafnvel gera að dauðasök, að hún hefir ekki námuna í sömu niðurníðslu og áður. Eg skil ekki, hvernig menn geta litið svo skökkum augum á málið. Breytingin, sem á er orðin, er því að þakka, að hinn nýi leigjandi varði bæði miklum tíma og kostnaði í að leita að góðum markaði fyrir silfurberg og tókst það líka. En svo kemur að því, að hinn nýi leigjandi sér sér hag í því að selja öðrum sinn rétt, og þá á það að vera eitthvert ódæði af stjórninni að leyfa það. Menn segja reyndar, að landið sjálft eigi að reka námuna og hafa hagnaðinn af henni, en þá er þess að gæta, að silfurbergsnámur eru víðar til en í Helgustaðafjalli, og sumar komnar á aðrar hendur, t. d. í Borgarfirði. Það er því hætt við, að samkepni muni myndast og varan því lækka í verði. Þess utan hefir það hingað til ekki þótt gerlegt, að reka slíkan námurekstur af því opinbera, og þann stutta tíma, sem landssjóður hafði rekstur námunnar á hendi, mun hann hafa tapað fé við reksturinn. Þess utan verða menn að taka það til greina, að meiri líkur eru fyrir því nú, að náman í Helgustaðafjalli sé nú orðin fremur fátæk. Eg sé að einn háttv.þm. hristir höfuðið, en af því eg veit hér betur, vildi eg ráða honum til að hrista kollinn gætilega, því tæplega mun honum veita af að halda öllum sínum heila, ef hann vill reyna að hrekja það, sem eg nú hefi sagt. Hvað samningana snertir, þá er lítill vandi fyrir menn að bera þá saman, hinn gamla og þann nýja, og sér þá hver heilvita maður, að seinni samningurinn er stórum mun betri, svo mjög skilur á milli. Eg hefi nú orðið að eyða talsverðum tíma í þetta mál, en þar var brýn nauðsyn til, til þess að drepa niður allar þær dylgjur og tröllasögur, sem um þetta hafa gengið. Eg skal svo ekki þreyta háttv. deild lengur, en vil lýsa því yfir, að þegar alt er yfirvegað, eru ástæðurnar, sem fram hafa verið færðar fyrir þessari vantraustsyfirlýsingu, svo léttvægar, ósanngjarnar og ranglátar, að eg get ekki gefið henni mitt atkvæði. Það er auðvitað enginn maður svo, að ekki verði eitthvað að honum fundið, en eg er sannfærður um, að eftirmaður núverandi ráðherra muni að engu leyti verða honum hæfari í þá stöðu. Þess má og geta, að sennilegt er, að bráðum verði gengið til nýrra kosninga og getur þá margt breytst, og sízt ástæða til að óþörfu að setja fleiri ráðherra á eftirlaun, þegar ekki er um veigameiri ástæður að ræða, en þær er hér hafa verið bornar fram. Þetta virðist nú mörgum ef til vill ekki mikils um vert, en samt sem áður hafa þingmenn stundum talið það óhæfilegt, að bruðla svo með fé landssjóðs, að kasta 5 þús. kr. í eftirlaunum til fyrv. ráðherra (H. H.) að líklegt er þeir einnig telji það óhæfilega fjárbruðlun að kasta út að óþörfu 3000 kr. til hins næsta o. s. frv. Eg vil því ennþá einu sinni taka það fram, að ástæðurnar fyrir vantraustsyfirlýsingu þessari eru ekki svo þungar á metunum, að eg geti greitt atkvæði með henni.