Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 545, um aðgerðir á ábyrgð ráðuneytisins gegn ofbeldi og afleiðingum þess, frá Andrési Inga Jónssyni, og við fyrirspurn á þskj. 375, um aðlögun barna að skólastarfi, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur.

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, ef þörf krefur, til að ljúka þeim fyrri hluta umræðu fjármálaáætlunar sem ráðgert er í dag.

Virðulegur forseti. Sjá, ég boða yður mikinn fögnuð. Framtíðarnefnd Alþingis var boðið að ganga til fundar við framtíðarnefnd allrar framtíðarnefnda í heiminum, hina finnsku framtíðarnefnd þingsins sem starfað hefur áratugum saman að því að teikna upp framtíðina með atfylgi bestu manna og kvenna og reyna síðan að hafa áhrif til betrunar á þeirri mynd sem blasa virðist við í hverju málinu. Við vorum svo heppin að fá að sitja með þessu góða fólki í heila tvo daga, 17 manna framtíðarnefnd finnska þingsins varði gríðarlegum tíma, orku og mannskap í að ræða við okkur, gefa okkur öll þau gögn og upplýsingar sem þau hafa safnað saman og búa yfir. Þetta er nefnd sem er vel vörðuð góðu starfsfólki og hefur sömuleiðis sér til ráðgjafar þankatank sem komið var á fót, gjöf þingsins til finnsku þjóðarinnar á afmælisári þingsins, fyrir þremur áratugum. SITRA heitir sá þankatankur og hefur til ráðstöfunar rentuna eða arðinn af þeirri gjöf, því fjármagni sem þingið fékk til ráðstöfunar og banki í Finnlandi veitti sömuleiðis fé til. Vextirnir af þessu eru hvorki meira né minna en 5 milljarðar á ári. 180 starfsmenn og þau geta kallað inn bestu og mest leiftrandi hugsuði hvers tíma. Þetta voru heillandi dagar og innblásandi, held ég megi segja fyrir hönd okkar sem vorum þarna. Ég á mér þá heitu ósk og frómu að við komum nú uppsöfnuðum áralöngum vanda í starfi Alþingis 

Tíminn er liðinn.

Já, ég ætla bara að fá að ljúka setningunni alla vega. Að við náum þeim takti í okkar störf hér að málþóf verði úr sögunni og við getum einbeitt okkur að hinum brýnustu málum sem okkur er ætlað að leysa, brjóta til mergjar og við gefum okkur andrými til þess að hugsa inn í framtíðina því að stærstu vandamálin okkar í dag eru sennilega þau sem komu til af því að það var ekki hugsað nógu langt fram á veginn. Þar á ég m.a. við staðsetningu flugvallarins, staðsetningu Landspítalans, 

Virðulegi forseti. Á undanförnum þremur árum hefur ný íþróttahreyfing rutt sér til rúms hér á landi, rafíþróttir. Sú hreyfing hefur líkt og aðrar íþróttahreyfingar haft það að markmiði að stuðla að betri heilsu og andlegri líðan barna. Rafíþróttir hafa á síðustu árum vaxið gríðarlega um víða veröld og þar með talið hér á landi. Rafíþróttasamtök Íslands voru stofnuð með það markmiði að byggja upp skipulagt starf rafíþrótta á Íslandi. Ólíkt annars staðar í heiminum, þar sem áhugi og uppbygging á rafíþróttum hefur verið drifin af framleiðslufyrirtækjum leikjanna og þá með keppni atvinnumanna í forgrunni, hefur RÍSÍ byggt upp starfið hér með grasrótarstarfsemi sem kennir börnunum að umgangast tölvuleikjaiðkun með skynsamlegum hætti. Aðferðafræði RÍSÍ byggist á þremur kjörorðum; líkamlegri hreyfingu, leikjafræði og þjálfun í tölvuleikjum með áherslu á andlegan undirbúning. Með þessum áherslum hafa rafíþróttafélög hér á landi náð að laða til sín yfir 2.000 iðkendur á grunnskólaárinu. Þar eru Þór, Akureyri og Breiðablik fremst með 400 hvort um sig. Það jákvæðasta í þessum tölum er að flestir iðkendanna eru börn sem hafa lítinn áhuga á þátttöku í hefðbundnu íþróttastarfi og þar með er verið að virkja fjölda barna sem voru ekki í neinu skipulögðu íþróttastarfi fyrir. Sá sem hér stendur hefur persónulega reynslu af jákvæðum áhrifum rafíþrótta en þau hafa hjálpað syni mínum mikið með félagsfærni og einnig vakið áhuga hans á líkamlegri hreyfingu. Frá stofnun RÍSÍ hefur Framsókn stutt dyggilega við uppgang rafíþrótta og nýlega var samþykkt ályktun á flokksþingi um stofnun afrekssjóðs rafíþróttaiðkenda. Ég vil því hvetja 

Virðulegi forseti. Í síðustu viku var rætt hér á Alþingi um aðbúnað fangavarða, ýmist á Litla-Hrauni eða Kvíabryggju. Ég fór þá aðeins að hugsa til baka. Ég kom nokkrum sinnum á Litla-Hraun 1986, ég var að heimsækja frænda minn sem sat þar inni í nokkra mánuði. Þannig er að ég hitti reglulega unga menn sem hafa nýlokið afplánun og mér verður oft hugsað til þess að þessir menn sem hafa setið inni í fangelsi, þeir áttu ekkert erindi þangað. Þetta eru bara strákar sem lentu á villigötum, yfirleitt alltaf tengt áfengi eða fíkniefnum. Það er synd að setja þessa menn, óharðnaða menn, þó að þeir hafi brotið af sér, í svona hart fangelsi. Víða um landið eru yfirgefnir heimavistarskólar eða jafnvel sumarhótel sem sum hver eru ekki starfrækt nema kannski fjóra til fimm mánuði á ári. Það væri alveg nóg að hafa þannig aðstöðu fyrir þessa stráka sem væru að fara í fyrsta skipti inn. Ef þeir eru eitthvað óþekkir og stinga af og fara í bæinn er hægt að setja þá á Litla-Hraun eða Hólmsheiði eða eitthvað svoleiðis. En meðan þeir taka út sína fyrstu refsingu eiga þeir miklu frekar að fá einhvers konar meðferð sem tengist þeirra raunverulega vandamáli sem er fíkn. Það er mjög illa farið með þessa ungu menn, óharðnaða unglinga sem þeir eru raunverulega þó að þeir séu kannski vel yfir tvítugt, að setja þá í umhverfi þar sem eru harðsvíraðir glæpamenn. Ég legg því til að komið verði á millistigi í afplánun þannig að umhverfið sé mannlegt og notalegt og fangarnir hafi tækifæri til að hugsa ráð sitt og taka breytingum.

Herra forseti. Þann 14. febrúar síðastliðinn biðu 738 börn eftir að komast að hjá Þroska- og hegðunarstöð þar sem meðalbiðtími er 12–14 mánuðir. 326 börn biðu eftir að hefja greiningarferli hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð ríkisins þar sem meðalbiðtími er 12–19 mánuðir. Eftir að foreldrar verða varir við að barnið sé í vanda getur tekið um þrjú ár að fá fyrstu meðferð - þrjú ár, herra forseti. Hundruð barna bíða eftir greiningu á ADHD. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra segir að til standi að auka fjármagn til greininga. Við sjáum engin merki þess í fjárlögum eða í fjármálaáætlun til næstu ára. Eftir að farsældarfrumvarpið um velferð barna var samþykkt í fyrra hefur ástandið versnað. Það er sem sagt ekki nóg að segjast vilja taka á vanda barna og skipta um nafn á stofnunum. Það þarf að grípa hratt til aðgerða. Forsenda fyrir snemmtækri íhlutun, sem hæstv. ráðherra talar svo fjálglega um sem æskilega, er einmitt að börn þurfi ekki að bíða árum saman eftir greiningu og úrræðum. Ofan á allt er staðan sú að margir starfsmenn finna fyrir slæmum einkennum og hafa nokkrir hreinlega þurft að hætta vinnu hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð með einkenni vegna myglu í húsnæði stöðvarinnar. Stór hluti starfsmanna þarf að vinna alfarið að heiman þar sem þeir verða mjög veikir þegar þeir koma í húsið. Ekki eru þó allir starfsmenn sem hafa tök á að vinna að heiman, bæði vegna aðstæðna heima fyrir og eðli þeirra starfa sem þeir sinna. Þessi vandi varðar húsakost en ekki manneklu vegna ráðgjafar og greiningar. Getuleysi og úrræðaleysi ráðamanna verður til þess að biðlistarnir lengjast með alvarlegum afleiðingum fyrir börnin sem bíða.

Virðulegur forseti. Þétting byggðar er loftslagsmál, kjaramál og lífsgæðamál, snýst um góða og heilbrigða borgarþróun, um hagkvæmni í rekstri samfélags og gott mannlíf. Við erum nefnilega félagsverur og flestum finnst okkur gott að vera innan um annað fólk. Þetta skiptir allt saman máli og við hér á Alþingi eigum að gera það sem í okkar valdi stendur til að styðja við þéttingu byggðar, styðja við félagslega blöndun. Og já, framkvæmdir og breytingar í okkar nærumhverfi kalla á samtal, kalla á þolinmæði. Stundum eru þær óþægilegar en þær margborga sig. Verktakar renna auðvitað hýru auga til ódýrs lands handan þéttingarsvæða. Það hentar þeim ágætlega að nýtt land sé brotið undir byggð. En hver er það þá sem situr uppi með kostnaðinn? Jú, það er sveitarfélagið sem þarf að leggja nýja og langa vegi, byggja upp nýja innviði frá grunni og viðhalda þeim. Þá eru það veitufyrirtækin sem þurfa að leggja lengri og dýrari lagnir og síðast en ekki síst lendir kostnaðurinn á fjölskyldunum sem þurfa að greiða miklu hærri samgöngukostnað, eða af hverju ætli bílaeign í útjaðri höfuðborgarsvæðisins sé að meðaltali tvöfalt meiri en miðsvæðis? Það segir sig sjálft. Dreifing byggðar er dýr, hún eykur umferð. Hún eykur tafatíma í umferðinni, veikir almenningssamgöngur, gengur á græn svæði og hún magnar upp loftslagsvandann. Stjórnmálafólk og stjórnmálaflokkar sem hamast gegn þéttingu byggðar geta ekki ætlast til þess að vera teknir alvarlega í umræðu um loftslagsmál. Sérhagsmunaöflin munu auðvitað halda áfram að berjast með kjafti og klóm fyrir útþenslustefnu og dreifingu, að verktökum séu afhentar lóðir út og suður og helst endurgjaldslaust, en við í stjórnmálum, 

Virðulegi forseti. Á fjárlaganefndarfundi í morgun lagði ég fram ósk um minnisblað frá Bankasýslunni í tengslum við söluna á Íslandsbanka, sem ég geri ráð fyrir að verði afgreitt úr nefnd í vikunni. Bæði hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra hafa lýst því yfir að varpa þurfi betra ljósi á söluna og sagði hæstv. forsætisráðherra að lög ættu ekki að hamla birtingu listans, sem gæti nú reynt á. Spilling getur verið til staðar þó að það hafi ekki verið ætlun stjórnvalda. Ef leiðbeiningar við sölu á ríkiseign eru óljósar og skilningur þriðja aðila er sá að val á kaupendum sé líkt því sem gengur og gerist þegar seld eru verðbréf í einkaeigu þá getur það leitt til ráðstafana á eignum almennings á afslætti án tilhlýðandi rökstuðnings. Ef söluaðilar eru valdir til að sinna verkefnum fyrir ríkið upp á 700 millj. kr. án þess að fram fari útboð eða rökstuðningur á því hverjir voru valdir þá vakna eðlilega upp spurningar. Af hverju? Þegar verið er að stunda viðskipti með eignir og fjármuni ríkisins þá gerum við kröfu um gagnsæi og jafnræði sem eru miklu stífari en gengur og gerist í viðskiptum einkaaðila. Ástæðan er fyrst og fremst óttinn við spillingu. Þess vegna er svo mikilvægt að fram fari alvöruskoðun á þessu ferli og að þeim spurningum sem ekki hefur verið svarað verði svarað, að öxlum verði ekki bara yppt og haldið áfram að selja tugmilljarða eignir bara einhvern veginn, á þann veg að stóra myndin sé ágæt. Við í Samfylkingunni munum fylgja þessu máli fast eftir og ýta eftir svörum.

Herra forseti. Nokkrum sinnum á ári og oftar á öðrum vettvangi er nýjum Íslendingum veittur íslenskur ríkisborgararéttur. Framkvæmdin á Íslandi er þannig að þegar þér hefur verið veittur ríkisborgararéttur samkvæmt umsókn, ýmist til Útlendingastofnunar eða til Alþingis, þá fær fólk bréf sem í segir: Umsóknin hefur verið samþykkt. Eigðu góðan dag. Þetta er smá stytting en í grófum dráttum er bréfið svohljóðandi. Árið 2006 hófu norsk stjórnvöld að bjóða upp á athöfn fyrir einstaklinga sem veittur hafði verið norskur ríkisborgararéttur. Athöfnin er hátíðleg. Hún markar upphaf nýs ríkisfangs einstaklinganna og er ætlað að styrkja böndin á milli nýrra borgara og ríkisins. Hinir nýju borgarar sem þiggja boð um að taka þátt í athöfninni fara með tryggðarheit og fá bók að gjöf. Í bókinni er farið yfir helstu kafla í norskri sögu og meginþætti í daglegu lífi Norðmanna. Hún inniheldur einnig kynningu á norsku lýðræði, réttarríkinu og mannréttindum, þeim réttindum og þeim skyldum sem fylgja ríkisborgararéttinum. Nú líður að því, þótt biðin hafi verið löng, að við hér á þingi förum að samþykkja lagafrumvarp um veitingu ríkisborgararéttar í fyrsta skipti á þessu kjörtímabili og er það mikið ánægjuefni og hlakka ég mikið til. Ég ætla að gera það að tillögu minni að við tökum upp svipað fyrirkomulag og Norðmenn hafa gert. Það að fá ríkisfang er gríðarlega stór viðburður í lífi hvers einstaklings, í raun sama hvernig á það er litið, og eðlilegt að fagna því með viðeigandi hætti, auk þess sem ég held að það væri til mikils sóma að bjóða fólk formlega velkomið og veita því inngöngu í samfélag okkar á þann hátt.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hildur Sverrisdóttir gerði nýlega sölu ríkisins á hlut í Íslandsbanka að umtalsefni hér undir sama lið í gær. Þar undirstrikaði hún hvað það skiptir gríðarlega miklu máli að um söluna ríki fullt gagnsæi, ekki síst varðandi það hverjir það voru sem fengu að fjárfesta í bankanum í þessu ferli. Þessu er ég fullkomlega sammála. Hæstv. fjármálaráðherra hefur kallað eftir lista yfir kaupendur og um þær reglur sem gilda um upplýsingarnar. Fyrsti hluti sölu Íslandsbanka var vel heppnað hlutafjárútboð og neikvæðar raddir heyrðust þá almennt bara frá þeim sem voru og eru yfir höfuð á móti sölu ríkisbanka. Það hefur hins vegar legið fyrir frá upphafi að ríkið ætlaði sér ekki að eiga bankann um ókomna tíð. Sala ríkisins á hlutnum nú var sannarlega nauðsynlegt skref. Framkvæmdin var í höndum sjálfstæðrar stofnunar, Bankasýslunnar, sem telur að útboðið hafi verið afar vel heppnað. Það er mikilvægt að karp og hártoganir um upplýsingagjöf varpi ekki rýrð á söluna, skapi ekki óþarfa vantraust. Það er eðlileg krafa að við fáum upplýsingar um það hverjir keyptu og hvernig því var háttað þegar um er að ræða sölu ríkiseigna. Við þingmenn gegnum eftirlitshlutverki með stjórnsýslunni og við hljótum að leita allra leiða til þess að fá þessar upplýsingar fram. Við getum tæplega unað við það að okkur verði ekki veittar þessar upplýsingar sem farið hefur verið fram á, upplýsingar sem varða sölu á ríkiseign. Síðan bíður það betri tíma að ræða ofþéttingarstefnu Reykjavíkurborgar við hv. þm. Jóhann Pál Jóhannsson, gott ef ég býð honum ekki bara í kaffi til mín í Grafarvoginn og við ræðum þetta betur þar.

Virðulegur forseti. Húsnæðismálin eru spennandi áskorun og fluttust þau nýverið í innviðaráðuneytið og undir stjórn hæstv. innviðaráðherra. Þau brenna á okkur og í ráðuneytinu eru allar hendur á dekki. Mikil greiningarvinna stendur yfir sem og stefnumótun. Ráðherra mun leggja fram í þinginu tillögu til þingsályktunar í húsnæðismálum síðar á þessu ári sem verður sú fyrsta sinnar tegundar. Það er ekki í fyrsta sinn sem Framsókn finnur lausnir og fer nýjar leiðir og hafa þær skilað mjög góðum árangri í þágu samfélagsins alls. Í þeirri fjármálaáætlun sem liggur fyrir þinginu núna og er til umræðu er stigið varlega til jarðar af þeirri einföldu ástæðu að unnið er að greiningu á stöðunni og í framhaldi mun stefnumótun liggja fyrir. Ljóst er að fyrsta skrefið er að fjölga byggingarhæfum lóðum. Það er verið að greina stöðuna á því þessa dagana og greina á hverju strandar og hvað þurfi frekar til. Horft er til samninga milli ráðuneytisins og sveitarfélaga um skipulag lóða í takt við mannfjöldaspá og húsnæðisáætlanir. Sveitarfélög finna til ábyrgðar og vilja leggja sitt af mörkum fyrir fólkið í landinu. Virðulegur forseti. Það þarf víðtæka samvinnu til að ná jafnvægi á milli framboðs og eftirspurnar á húsnæðismarkaði og þegar jafnvægi er náð er lykilatriði að stjórnvöld styðji við þá sem helst þurfa á því að halda, hvort heldur sem er með hlutdeildarlánum, félagslegu eignarkerfi, húsnæðisbótum eða hverju því sem dugar til að ná markmiðum um velsæld. Hér skiptir samvinna öllu máli, samvinna sveitarfélaganna og ríkisins, og það verða allir að leggja hönd á plóg. Þörfin er aðkallandi og sveitarfélögin verða að bregðast við í nánu samstarfi við ríkið. Ég hef fulla trú á hæstv. innviðaráðherra til að landa málinu nú sem áður.

Virðulegur forseti. Í umræðum í gær um fjármálaáætlun 2023–2027 við hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra kom fram að það á ekkert að gera fyrir fátækt fólk og það á ekki heldur að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að ekkert barn búi við fátækt. Auðvitað ekki, því að hver króna sem sett er í útrýmingu fátæktar barna skilar sér tífalt til baka. Það er ekki ríkisstjórninni þóknanlegt núna því að hún er í því að selja eignir ríkisins með afslætti; bankinn er seldur með milljarða afslætti til útvalinna og því auðvitað fáránlegt að hugsa um að útrýma fátækt á sama tíma, hvað þá þegar það er hagkvæmt. Milljarða króna sem ekki er hægt að nota til að útrýma fátækt þarf ríkisstjórnin nauðsynlega að nota til að fjölga ráðherrum og setja í ný ráðuneyti og það jafnvel á Austurbakka, sem er dýrasti fasteignamarkaður landsins. Þetta er auðvitað nauðsynlegt fyrir forgangsverkefni þeirra og fatlað fólk verður að skilja það og fátækt fólk einnig, að vera bara áfram stillt í sínu horni kerfisins því að þeirra tími er ekki kominn. Það vantar auðvitað ekki milljarða króna hjá ríkisstjórninni til að koma málefnum þeirra verst settu í lag heldur er hún upptekin við að forgangsraða þeim í nauðsynleg eigin gæluverkefni. Nauðungarvistun fatlaðs fólks á sjúkrahúsi mun halda áfram og fátækir verða að herða sultarólina næstu fjögur árin. Þá mun ríkisstjórnin áfram draga lappirnar í að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Mannréttindi fatlaðs fólks munu áfram vera málefni Hæstaréttar Íslands og núna er akkúrat enn eitt málið hjá Hæstarétti Íslands um það hvort sveitarfélög hafi heimild til að setja kvóta á mannréttindi fatlaðs fólks. Þarna er spurning um heimild til að setja kvóta á NPA-samninga sem við á Alþingi samþykktum fyrir fjórum árum, spurningin um hvort það sé ekki mannréttindabrot að vista fatlað fólk gegn vilja sínum á stofnun og/eða loka það inni með ófullnægjandi þjónustu á heimili sínu eins og í fangelsi.

Forseti. Það er ekki erfitt að standa með alþjóðalögum þegar þau eru virt. Það er ekki fyrr en þau eru brotin sem reynir á samstöðu alþjóðasamfélagsins. Nú er verið að brjóta þau alþjóðalög sem eru allra heilögust; rússneskir hermenn myrða saklaust fólk í Úkraínu, hermenn nauðga konum, heilu íbúahverfin standa eyðilögð. Gervihnattamyndir sýna myndina eins og hún er og hún er hryllileg. Við eigum sem þjóð að velta því fyrir okkur hvað við getum lagt til. Við tökum á móti fólki sem flýr heimaland sitt í Úkraínu. Við tökum þátt í efnahagsaðgerðum og viðskiptahindrunum. Við gætum líka lagt til fjármagn til að styðja við rannsókn á stríðsglæpum Rússa, tillaga um það liggur fyrir hér á Alþingi. Samstaðan og viðbrögðin eiga að birtast úr öllum áttum og svarið á birtast skýrt alls staðar þar sem hægt er að koma skilaboðunum á framfæri. Ríki Evrópusambandsins hafa núna vísað rússneskum sendiráðstarfsmönnum burt vegna gruns um njósnastarfsemi, Frakkar og Þjóðverjar þar á meðal og Danir, Ítalir, Spánverjar og Slóvenar. Litháar hafa sent rússneska sendiherrann heim. Evrópusambandið vísaði rússneskum erindrekum frá Brussel. Síðustu tvo daga hafa 200 rússneskir sendiráðsstarfsmenn verið reknir heim. Ég spyr: Hvers vegna vísum við ekki rússneska sendiherranum úr landi? Já, það gæti þýtt að diplómatar Íslands í Rússlandi verði þá líka reknir heim. En forseti. Það er í samhengi hlutanna þolanlegt. Ég stend ekki hér og tala fyrir því að senda starfsmenn rússneska sendiráðsins úr landi vegna þess að ég skilji ekki að það er stór ákvörðun. Ég geri það einmitt vegna þess að ég skil hversu stór sú ákvörðun er, hún stór og hún er rétt.

Frú forseti. Af hverju setjast Hafnfirðingar alltaf á fremsta bekk í bíó? Hafnfirðingabrandarar hafa verið til svo lengi sem ég man eftir mér og líklega eru þeir það næsta sem Íslendingar hafa komist hversdagslegum rasisma. Þetta eru brandarar sem ganga út á það að smætta gjörólíka einstaklinga niður í einn og sama samnefnara. Það er eitt að segja ófyndinn brandara á kostnað hópa sem eru ekki jaðarsettir en annað að segja brandara á kostnað viðkvæmra hópa sem glíma við alvarlega og hamlandi fordóma í lífi og starfi. Það er ekki bara sárt og óviðeigandi, það er ódýrt, asnalegt og skaðlegt. Hvað, ertu ekki með húmor? eru stöðluð viðbrögð við misheppnuðum bröndurum, eins og dreifing skaðlegra fordóma og staðalímynda sé réttlætanleg svo framarlega sem það er sagt í gamansömum tón. Ég vil meina að almennilegir húmoristar geri meiri kröfur en svo að hægt sé að koma þeim til að hlæja með vanþróuðu gríni sem grundvallast á kyni og kynþætti. Þess utan er það bara asnalegt og óviðeigandi að uppnefna fólk eða smætta niður í útlit eða persónueinkenni; þessi þarna feiti með krullurnar, þessi þarna granni með skallann, ljóskan í stutta pilsinu, homminn með gleraugun, þessi svarta. Uppnefni eru birtingarmynd þeirrar einföldunar sem býr til fordóma og viðheldur þeim, gefur okkur leyfi til að „aðra“ fólk sem er ólíkt okkur sjálfum, aðgreina þau frá okkur, skapa gjá á milli hópa sem eiga meira sameiginlegt en ekki. Hæstv. ráðherra. Þessi svarta. Við öll hérna inni getum erfiðlega sett okkur í spor þeirra sem eru uppnefnd vegna kynþáttar og uppruna en við þurfum ekki að skilja upplifanir þeirra til þess að taka mark á þeim.

Herra forseti. Á síðustu árum hefur barátta trans fólks eflst til muna. Með rökum og skynsemi að vopni hefur barátta þeirra náð nýjum hæðum með tilheyrandi réttarbótum, t.d. lögum um kynrænt sjálfræði. Þessari baráttu er vissulega hvergi nærri lokið og nægar eru áskoranirnar í málaflokknum sem við á Alþingi þurfum að vera vakandi fyrir. Þó er það þannig að flest fólk verður allt í einu sérfræðingar í trans málefnum þegar þau mál ber á góma og veigrar sér ekki við að henda inn misgáfulegum athugasemdum úr misgáfulegum netfréttamiðlum eða samfélagsmiðlum. Ein af þeim mýtum sem löngu hefur verið hrakin er sú að með því að veita trans fólki þjónustu sé verið að búa til trans fólk og innræta, sérstaklega að breyta konum í karla. Þessi orðræða er ekki sæmandi og ekki bjóðandi enda ekkert nema eigin fáfræði og fordómar þar að baki. Eins hefur mikið verið rætt um það að trans fólk sjái eftir því að verða trans og sé jafnvel þunglynt eða með kvíða eftir aðgerðina. Staðreyndin er hins vegar sú að því lengur sem trans fólk fær ekki þjónustu eða viðurkenningu, þeim mun dýpri verður kvíðinn. Vissulega tekur ákveðinn tíma að vinda ofan af því eftir að kynstaðfestandi aðgerð er lokið. Þetta sýna ritrýndar alvörurannsóknir. Þetta segir alvörufagfólk. Og já, gleymum því ekki að þetta er það sem trans fólk segir sjálft. Mögulega ættum við að hlusta meira á einmitt þann hóp sem mörg hver tala frekar fjálglega um. Eins er því haldið á lofti að trans fólk sjái eftir aðgerðum sínum. Staðreyndin er þó sú að aðeins um 1% trans fólks sér eftir kynleiðréttandi aðgerð sinni. Setjum það í samhengi við meðaltal af öllum aðgerðum sem framkvæmdar eru. Þar er hlutfallið 14%. Látum ekki kreddur, fordóma og uppspuna vísa veginn. Hlustum á hópinn sem við erum að tala um, fylgjumst með rökum fagfólks og upplýsum okkur til að við getum öll haldið áfram baráttunni, trans fólki öllu til heilla. Þau eiga það skilið eftir ötula og erfiða baráttu hingað til.

Herra forseti. Kynferðisofbeldi er óaðskiljanlegur hluti af stríði, en samkvæmt stofnsáttmála alþjóðlega stríðsglæpadómstólsins í Róm er nauðgun stríðsglæpur. Það er sama hvort við horfum til Bosníu, Rúanda eða Úkraínu, það er sama hvaða ár er, áratugur eða öld; nauðganir eru vopn í stríði. Þegar ég hugsa um stöðuna, hvar karlmenn brjóta á konum og börnum er það að mínu mati gjöreyðingarvopn. Nú berast fregnir frá Úkraínu, sem við máttum svo sem búast við en eru þó svo hræðilegar að mig setur hljóða: Konur og stúlkubörn allt niður í 14 ára hafa greint frá skelfilegu kynferðisofbeldi og nauðgunum í stríðinu í Úkraínu. Kynferðislegt ofbeldi í stríði er beintengt samskiptum kynjanna á friðartímum. Kynjahalli í samfélögum og sú mismunun sem konur lifa við er sá jarðvegur sem kynferðisofbeldið vex upp úr. Launamisrétti og áreitni í orðum og gjörðum sem látið er standa óáreitt er næring í þann sama jarðveg. Við megum aldrei sofna á verðinum. Við megum aldrei láta sem jafnrétti sé náð meðan staðan er þessi. Við eigum að fordæma hvort sem eru orð eða gjörðir sem lúta að því að niðurlægja og smætta konur. Og við eigum að tala fyrir friði og standa með raunverulegum fórnarlömbum stríðsins sem alltaf eru óbreyttir borgarar, fyrst og fremst konur og börn.

Virðulegur forseti. Það er ekki einfalt verk að selja banka, hvað þá þegar bankinn er í eigu þjóðar sem er skaðbrennd eftir heilt bankahrun og afskaplega misheppnaðar bankasölur í kringum aldamót. Við þær kringumstæður er traust algjört lykilorð, traust á undirbúningnum, traust á sölunni, traust á kaupendum og traust á því að heiðarlega sé staðið að málum og vandað til verka í hvívetna. Traust er lykilhugtak. Viðreisn hefur þá eindregnu skoðun að ríkisvaldið eigi ekki að vera alltumlykjandi í bankaviðskiptum. Við höfum því stutt söluna á Íslandsbanka en um leið spurt spurninga um traust, heiðarleika og vönduð vinnubrögð til að halda ríkisstjórninni við efnið því einkavæðingarsporin hræða aftur í áratugina. Við viljum ekki að sagan endurtaki sig og einhver dularfullur þýskur banki dúkki upp sem leppur í einhverjum feluleik og samkrulli stjórnmála og viðskipta. Sem betur fer virðist ekkert svo stórfellt uppi á teningnum nú en því miður er ekki hægt að gefa þessari sölu ómengað vottorð um heilbrigði því að við eigum að gera sömu kröfur um vandvirkni og gagnsæi óháð stærð þess hluta sem seldur er í banka hverju sinni. Það þarf að upplýsa um hvernig stendur á því að smáir aðilar, sem alls óvíst er að geti talist fagfjárfestar, fengu að kaupa ríkiseigur fyrir tugi milljóna með afslætti. Allt þarf það að þola dagsins ljós og vera vel rökstutt, annars hrynur traustið á ferlinu og það skemmir fyrir frekari sölu. Þau tíðindi að Bankasýslan telur sig ekki geta veitt gögn um þá sem keyptu þessa eign þjóðarinnar með afslætti vegna bankaleyndar eru afleit. Með því hrynur krafa okkar um gagnsæi. Hvernig má það vera að það þarf að toga upp upplýsingar með töngum um þá sem kaupa af okkur eign? Þjóðin selur eitthvað en henni kemur ekki við hver keypti. Regluverkið bannar það. Undirbúningurinn og verklagið var sem sagt ekki betra en þetta. Þetta gengur auðvitað ekki upp. Ef ríkisstjórnin og við öll ætlum að sætta okkur við að okkur komi það ekki við hverjir kaupa bankann okkar þá getum við tekið lykilorð og lykilhugtak allra bankaviðskipta og allrar bankasölu og fleygt út í hafsauga því þá ríkir ekki traust.

Forseti vill geta þess að í þessum hluta umræðu um fjármálaáætlun voru fjórir ráðherrar til svara í gær og gert er ráð fyrir að í dag verði fimm ráðherrar til svara en hæstv. innviðaráðherra kemur hér sem staðgengill annars vegar menningar- og viðskiptaráðherra og hins vegar mennta- og barnamálaráðherra. Nú er til umfjöllunar málaflokkur menningar- og viðskiptaráðherra og staðgengill ráðherra, hæstv. innviðaráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson, tekur til máls.

Virðulegur forseti. Sem staðgengill ætla ég að fara yfir helstu málefnasvið og segja að í nýju ráðuneyti menningar, viðskipta og ferðaþjónustu eru einstök tækifæri fólgin. Hátt í 30.000 manns starfa við menningu, skapandi greinar og ferðaþjónustu, málaflokka sem skapa mikil útflutningsverðmæti fyrir þjóðina. Á næstu árum verður lögð áhersla á að auka verðmætasköpun í þessum málaflokkum. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar og sú fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir gefur góð fyrirheit um að umgjörð þessara málaflokka verði studd enn frekar. Varðandi málefnasvið 18, menningu, verða áfram tryggðar undirstöður íslensks menningar- og listalífs, ný tækifæri sköpuð fyrir íslenska listamenn og skapandi greinar efldar sem atvinnuvegir. Undanfarin ár hafa framlög til menningarmála aukist talsvert og það er fjárfesting sem skilar sér. Helstu áherslur á sviði menningarmála: Stuðningskerfi við framleiðslu kvikmynda og sjónvarpsefnis verður styrkt, hækka á endurgreiðslur til að stuðla að því að fleiri stór verkefni verði unnin alfarið á Íslandi, enda mikill áhugi á því. Umgjörð tónlistar verður stórbætt með nýrri tónlistarmiðstöð sem tekur til starfa á næsta ári. Þá verða einnig sjóðir á vegum tónlistar efldir, sem styður m.a. tónlistarfólk til markaðssóknar erlendis. Myndlistarstefnu verður hrint í framkvæmd á kjörtímabilinu. Það er tímabært að myndlistin njóti aukins vægis í takt við aðrar listgreinar. Það sama á við um hönnunarstefnu sem verður kynnt og framfylgt á kjörtímabilinu. Þá verður rannsóknasetur skapandi greina sett á laggirnar, sem mun efla umgjörð skapandi greina til framtíðar með tölulegum greiningum og hagvísum. Áfram verður unnið að eflingu safna og varðveislu menningararfs og starfslaun listamanna bætt. Í fjárlögum 2022 var heildarútgjaldarammi málefnasviðsins 18 milljarðar og 995 milljónir en verður tæpir 18 milljarðar fyrir árið 2027 sem skýrist helst af niðurfellingu á tímabundnum framlögum til ýmissa verkefna, svo sem vegna framlags til framkvæmda vegna náttúruminjasafns og máltækniverkefnisins. Áframhald þess er þó á teikniborðinu en endanlegt kostnaðarmat á eftir að fara fram og birtist þá í næstu fjármálaáætlunum. Varðandi málefnasvið 14, ferðaþjónustu, er ferðaþjónustan og verður áfram stór þáttur í íslensku atvinnu- og efnahagslífi og mikilvægt að hún fái tækifæri til uppbyggingar eftir áföll heimsfaraldursins. Lögð verður áhersla á að ferðaþjónusta á Íslandi sé samkeppnishæf atvinnugrein í sátt við náttúru, íslenska menningu og tungu. Við viljum að Ísland sé leiðandi í sjálfbærri þróun og nýsköpun í ferðaþjónustu. Áfram verður því unnið að uppbyggingu innviða í takt við fjölgun ferðamanna og samkvæmt leiðarljósi og framtíðarsýn íslenskrar ferðaþjónustu til 2030. Vonir standa til að ferðaþjónustan sé að rétta úr kútnum eftir þá erfiðleika sem þar hafa verið og rekja má að mestu til kórónuveirunnar. Eru góðar líkur á að ferðaþjónustan muni ná styrkleikum sínum að miklu leyti. Viðræður við hagsmunaaðila í ferðaþjónustu hafa farið fram af hálfu ráðuneytis og ríkisstjórn upplýst jafnharðan með minnisblöðum um þær horfur. Sterk teikn eru á lofti um að gjaldeyristekjur geti vaxið á komandi misserum. Í fjárlögum ársins 2022 var útgjaldarammi um 2,2 milljarðar en lækkar niður í 1.969 milljónir fyrir árið 2027. Lækkunin nemur 310 milljónum og skýrist einnig af því að tímabundin framlög falla niður á tímabilinu ásamt árlegri aðhaldskröfu á ríkisaðila. Varðandi málefnasvið 19, fjölmiðlun, er meginmarkmið stjórnvalda á sviði fjölmiðlunar að stuðla að lýðræðislegri umræðu og lýðræðisþátttöku fólks með því að efla miðlalæsi og auka fjölbreytni í fjölmiðlum, einnig að skapa starfsumhverfi sem stuðlar að öflugri fjölmiðlun í almannaþágu með virkri þátttöku ólíkra og fjölbreyttra fjölmiðla, einkarekinna sem og Ríkisútvarpsins. Helstu áherslur á árunum 2023–2027 felast í fjölmiðlun í almannaþágu. Á fjárlögum yfirstandandi árs eru 5,5 milljarðar sem hækka upp í tæplega 6,8 milljarða árið 2027 eða hækkun um 1.200 millj. kr. Hækkunin skýrist aðallega af breytingum á áætlun um tekjur af útvarpsgjaldi. Aðrar breytingar á málefnasviðinu felast í árlegri aðhaldskröfu á ríkisaðila. Varðandi markaðseftirlit og neytendamál er virk samkeppni, traustur fjármálamarkaður og markviss neytendavernd mikilvæg við að styðja efnahagslega framþróun og arðsemi atvinnulífsins. Helstu áherslur felast í bættri samkeppnishæfni. Stefnt er að því að ná bættri samkeppnishæfni með auknu gegnsæi og skilvirkni með virkri samkeppni og heilbrigðum viðskiptaháttum, 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér eitthvað sem heitir menning og viðskipti og það er auðvitað stórt og víðfeðmt horfandi til næstu fimm ára. Mig langar, virðulegur forseti, að fá aðeins að misnota aðstöðu mína og nefna stöðu viðspyrnustyrkja sem við samþykktum í lok febrúar, ætli það hafi ekki verið 24. febrúar, til handa fyrirtækjum til undirbúnings sumrinu og til að bæta fyrir það tekjufall sem hafði verið alveg frá því í desember. Viðspyrnustyrkir eru auðvitað eitthvað sem við höfum verið með áður og það var auðvelt að fara að borga það af því að forritin voru tilbúin og það var hægt að ganga bara í það að heimila þeim sem á því þurftu að halda að sækja um. En staðan er hins vegar sú að ekki er enn hægt að sækja um. Það er fjöldi fyrirtækja sem bíður og bíður eftir því að fá stuðning sem óskað hefur verið eftir en það bara gerist ekki. Það eru alls konar svör sem berast. Skatturinn segir eitt, efnahags- og viðskiptanefnd segir annað. Það er talað út og suður. Ég nefndi þetta við hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra á fundi með fjárlaganefnd um daginn og hún þóttist koma alveg ofan af fjöllum, að þetta væri ekki komið í gang. Mig langaði að nefna þetta því að hér er hæstv. innviðaráðherra til svara. Það skiptir okkur öll máli að verið sé að styðja við fyrirtækin svo þau geti ráðist í þá ferðaþjónustu sem þau ætla að sinna núna í sumar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að setja þetta hér á borð. Ég skal viðurkenna það, verandi staðgengill ferðaþjónusturáðherrans og menningarráðherrans, að ég kem svolítið af fjöllum, að það skuli vera svona ástatt. Við höfum áður haft mjög góða reynslu af því hvernig þetta hefur gengið fram og Skatturinn hefur séð um þessa þjónustu. Ég veit til þess að á stundum þegar við höfum fengið slíkar kvartanir þá er það vegna þess að einhver gögn vantar og eitthvað er svona og hinsegin. En ég mun bara taka þessa ábendingu hv. þingmanns, koma henni áleiðis til ráðuneytisins og einnig skoða þetta hjá okkur í ríkisstjórninni. Ég tek undir með þingmanninum að það var jú tilgangur þessara viðspyrnustyrkja annars vegar að hjálpa fyrirtækjunum að komast í gegnum þennan erfiða hjalla, lofa þeim stuðningi með öðrum orðum, til þess einmitt að gera þau færari um að takast á við fjölgun ferðamanna sem við sjáum nú þegar að er orðin og væntum mikils af á næstu mánuðum.

Virðulegur forseti. Þá ætla ég að nefna atriði sem er í fjármálaáætluninni og er undir málaflokknum ferðaþjónusta. Þar er mikið rætt um áskoranir sem ferðaþjónustan stendur frammi fyrir á þessum tímum, talað um fækkun ferðamanna og um spár um fjölda ferðamanna. Það sem ég sakna í þessum tölum er hvað situr eftir í kassanum og hvaða ferðamenn við erum að fá til landsins. Við höfum allt frá því að ferðamannastraumurinn hófst aðallega verið upptekin af fjöldanum sem hingað kemur fremur en hvaða þjónustu ferðamennirnir eru að kaupa. Á bls. 292 í doðrantinum okkar er talað um að í fyrra hafi 686.000 manns komið hingað sem ferðamenn sem er samt aukning upp á 45% á milli ára, frá 2020. Þar er jafnframt talað um þær 2 milljónir sem hingað komu 2019 og talað um að árið 2024 verði ferðamannafjöldinn orðinn sá sami. Eitt af markmiðum sem er að finna á bls. 294 er aukin verðmætasköpun þar sem talað er um að leggja meiri áherslu á arðsemi framar en fjölda. Svo kemur fram að markmiðið sé að útgjöld hvers ferðamanns hækki um 13.000 kr. á haus sem gæti í raun og veru verið lækkun að raunvirði að teknu tilliti til verðbólgu. Hvað þýðir þetta? Þýðir þetta að það kemur meiri peningur í kassann eða ferðaþjónusta sé betur rekin? Ég hræðist að á þeim tíma sem hefur liðið á meðan Covid var yfir okkur höfum við ekki verið að endurhugsa ferðaþjónustuna þannig að byggðirnar og ríkissjóður og ferðaþjónustan njóti sem mest. Erum við að vinna þetta þannig að við séum að fá réttu ferðamennina til landsins?

Virðulegur forseti. Þetta er góð spurning sem hv. þingmaður setur hér fram og vangaveltur, og kannski er ekki til neitt einhlítt svar. Þó er það þannig að við erum með í hinni opinberu stefnumörkun, og höfum haft það þannig um allnokkurt skeið, að sækjast ekki endilega eftir massanum af ferðamönnum heldur einmitt þeim sem betur borga eða skilja meira eftir sig eða hvernig sem við eigum að útskýra það. Engu að síður hefur reyndin verið sú að það eru kannski flugfélögin sjálf sem stjórna því hvert sætaframboðið er hér og verð og þar með á einhvern hátt hverjir koma. Hins vegar höfum við séð í þessum faraldri, og af þessum greiningum sem ráðuneytið og Ferðamálastofa og slíkir aðilar hafa staðið fyrir, að staðan er merkilega góð þrátt fyrir allt. Stærstu skuldirnar eru kannski hjá stærstu hótelkeðjunum, þar er massinn, en mörg af þessum minni og meðalstóru fyrirtækjum, sem ég held að við mörg hver hér inni höfum áhyggjur af, standa býsna vel. Einhverjar upplýsingar hef ég um það úr ráðuneytinu að bókanir þeirra séu býsna góðar og ekki síst af hálfu Bandaríkjamanna sem vel að merkja eru þeir ferðamenn sem skila hvað mestu hér, eru aðeins lengur og eru efnaðri og eru kannski akkúrat þeir ferðamenn sem við erum að sækjast eftir. Ég held því að við séum á býsna góðri leið. Við erum með þessa opinberu stefnumörkun, eins og ég sagði áður. En kannski er bara margt annað í umhverfi okkar smátt og smátt að verða til þess, vegna stefnumörkunarinnar að hluta, kannski líka vegna afleiðinga faraldursins, að þróunin er í rétta átt og við að fá hlutfallslega meiri tekjur. Svo eru auðvitað væntingar til þess að fjöldinn verði býsna mikill á þessu ári. Það verður bara að segjast alveg eins og er. Það verður gaman að sjá hvort það gengur eftir.

Virðulegi forseti. Menning og viðskipti fara að mínu mati ágætlega saman í einu og sama ráðuneytinu. Vigdís okkar Finnbogadóttir talaði stundum um það í sinni forsetatíð að menningin væri hinn ákjósanlegi fyrsti snertiflötur til að kynnast nýjum væntanlegum viðskiptavinum um allan heim. Viðskiptin eru jú það sem gerir okkur kleift, séu þau blómleg og vel heppnuð, að reka hér velferðarsamfélag sem fullur sómi er að. Við í Flokki fólksins höfum það að forgangsmáli að hér sé nóg fyrir alla, að hér líði engin fátækt, að við skulum ekki líða neina fátækt hér í okkar ríka samfélagi. Við viljum fjölga stoðum atvinnulífsins og tekjuskapandi viðskiptum og viðskiptahugmyndum og tækifærum og við þurfum til þess andrými hér í þinginu. Við þurfum tíma til að veita brautargengi góðum málum. Þá segi ég við staðgengil hæstv. menningarmálaráðherra að við sem ný erum á þinginu og þið sennilega sem á undan okkur komuð hljótið að upplifa einhvers konar undrun og vonbrigði yfir þeirri ómenningu sem líðst hér á þessu þingi og í þingstörfunum. Það verður að bæta úr því þannig að við komumst úr þeim ógöngum sem þingstörfin virðast hafa verið í um áratugaskeið, einhvers konar ógnarjafnvægi á milli minni hluta og meiri hluta. Ég vil veita meiri hlutanum sem fer með ríkisstjórnarvaldið á hverjum tíma svigrúm til að gera góða hluti í staðinn fyrir að standa hér í eilífum erjum minni hluta og meiri hluta. Við skulum taka á þessu máli og við skulum ræða það til hlítar og einsetja okkur að komast út úr þessari vondu lúppu fyrir lok þessa kjörtímabils og þó fyrr væri.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir góð orð. Kannski svolítið um þessa framtíðarsýn sem við eigum að hafa, bæði um einstök málefni en líka um okkur sjálf og það starf sem við sinnum, þá er í þeirri stefnu sem við erum með hér framtíðarsýn um að allir landsmenn eigi að geta aukið lífsgæði sín með þátttöku í öflugu og fjölbreyttu starfi innan málaflokka lista, menningar, íþrótta og æskulýðsmála. Um leið hefur þetta málefnasvið nokkuð sterka samsvörun við velsældarmarkmið ríkisstjórnarinnar. Ég ætla að upplýsa það að við hv. þingmaður höfum á liðnum árum oft talað um mikilvægi þess, að hans frumkvæði, að menningin og viðskiptin og núna ferðaþjónustan komi saman í einu ráðuneyti og við fáum möguleika á að lyfta undir menninguna, gera það sem er hér verið að leggja áherslu á með tónlistarstefnunni og tónlistarmiðstöðinni, rannsóknarsetri skapandi greina og áherslu þess ráðuneytis og núna á þessu kjörtímabili að þessi málaflokkur verður líka atvinnugrein sem skapi tekjur. En auðvitað er pláss fyrir hið listræna og það fer oft mjög vel saman og þegar best gengur held ég að þetta gangi mjög mikið í takt. Ég er sammála hv. þingmanni um að hér sé verið að gera býsna góða hluti. Ég held að við öll í þessum sal getum tekið höndum saman um að ýta undir það og í þessari fjármálaáætlun sé stuðningur við margt af því sem hér hefur verið nefnt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið við mínu innleggi hér. Ég ætla að taka fram að ég geri engar athugasemdir, þvert á móti, við þá skipan mála sem hér hefur verið að þróast til betri vegar í þessum efnum sem hann nefnir. Um margt hef ég átt samráð við hann og aðra ráðherra og ég hef ekki undan miklu að kvarta. Það gerir mig kannski dálítið óhefðbundinn stjórnarandstöðumann. Ég held að við ættum að horfast í augu við það að hér í þinginu er einhvers konar menning eða ómenning sem við þurfum að taka á. Við erum þekkt sem menningarþjóð og við eigum að vera öðrum stofnunum til fyrirmyndar í menningu og siðferði og vinnubrögðum. Eins og stjórnarandstaðan segir mér að hún hafi upplifað, bæði á undanförnum kjörtímabilum og núna, eru mál minnihlutaflokkanna tekin í einhvers konar gíslingu af meiri hlutanum og eina vopnið gegn því er einhvers konar málþóf, sem er auðvitað engum samboðið eða til ánægju eða framdráttar. Við skulum koma okkur út úr þessu og einsetja okkur að setja ný viðmið í menningu og starfsemi hér inni á þinginu sem er fyrir allra augum. Við erum frammi fyrir alþjóð og það er ekki víst að alþjóð geri sér grein fyrir þessu. Ég er kannski að hluta til að útskýra fyrir þeim sem horfa hér heima á hægaganginn í störfunum og hvernig menn eru kannski að munnhöggvast um aukaatriði frekar en aðalatriði. Aðalatriðið er að 63 vel gerðir og að mörgu leyti menntaðir og reyndir þingmenn sitja saman og hafa ekki enn þá náð taktinum sem þeir ættu að vera löngu búnir að læra að ná. Því höfða ég til formanns eins þriggja stjórnarflokkanna með að biðja hann um að taka þátt í því. Við þurfum kannski einhvers konar markþjálfa til að hjálpa okkur að finna þennan takt eftir áratugi af taktleysi og menningarskorti í störfum okkar. 

Virðulegi forseti. Mér finnst ræða hv. þingmanns málefnaleg og nauðsynleg og get lofað hv. þingmanni stuðningi mínum við það. Ég er sammála mörgu því sem hv. þingmaður nefnir. Þegar ég er hér að tala um hvernig við ætlum að efla menninguna í samfélaginu þá eigum við líka kannski að horfa inn á við og ég er alla vega tilbúinn til þess. Ég held reyndar að þrátt fyrir allt þá sé mjög góð vinna unnin hér í nefndunum sem skilar sér inn í þingsal í ótrúlega háu hlutfalli af málum þar sem við erum sammála og ekki mikill ágreiningur um vegna þess að við höfum náð niðurstöðu í því starfi. Það geta hins vegar verið önnur mál sem við höndlum ekki nægilega vel og förum í mikinn þrasgír og það er án efa búið að vera viðvarandi verkefni í mjög langan tíma að finna einhverja leið, til að mynda að ná utan um þingsköpin. Ég held að ég sé einn af þeim sem er stuðningsmaður þess. Ég hef prófað að vera báðum megin borðs og nýta kosti og galla þessa kerfis eða ókerfis og ég ætla bara að segja það hér að það mun ekki standa á mér ef við getum fundið betri leiðir. Auðvitað byggist það að einhverju leyti á því, eins og í öðrum þingum, að vilji og vald minni hlutans sé tryggt með einhverjum hætti, hvort sem það er gert með sama hætti og í Danmörku, sem við tökum nú margt frá, eða ekki. En á móti höfum við betri yfirsýn yfir hvernig við ætlum að afgreiða mál. Svo ætla ég að enda á að segja að við erum kannski mjög oft að afgreiða allt of mörg mál og fjalla um allt of mörg mál á hverju þingi og fyrir vikið gerum við stundum mistök 

Virðulegi forseti. Ég frábið mér að hæstv. innviðaráðherra sé að koma hingað upp og segja okkur þingmönnum að horfa inn á við og taka undir einhver ummæli um ómenningu hér í þinginu. Það er engin ómenning í þinginu. Nú erum við með þessa fjármálaáætlun fyrir framan okkur og ég á svolítið erfitt með að átta mig á erindi Framsóknarflokksins í þessa ríkisstjórn. Í gær var farið yfir það hvernig hæstv. innviðaráðherra lýsti því yfir fyrir örfáum vikum að framlög yrðu stóraukin til félagslegrar húsnæðisuppbyggingar. Svo er lögð fram áætlun um að lækka stofnframlög og draga úr húsnæðisstuðningi. Síðan fá auðvitað samgöngumálin mjög harða útreið í þessari áætlun. En nú erum við að ræða hér málefnasvið menningar- og viðskiptaráðherra og það er kannski svolítið erfitt að henda reiður á þróuninni sem þar er boðuð vegna þess að málefnasviðið dreifist á marga útgjaldaliði. Við sjáum t.d. að framlög ríkisins til menningar, lista, íþrótta og æskulýðsmála eiga að dragast nokkuð saman á næstu árum sem er þá væntanlega m.a. vegna þeirrar aðhaldskröfu sem verður gerð. Í fjárlagafrumvarpi ársins 2022 var gerð aðhaldskrafa á alla verkefnasjóði listgreina. Ég myndi gjarnan vilja heyra það frá hæstv. ráðherra hvort gert sé ráð fyrir slíku aðhaldi áfram næstu árin, á þá sjóði sem hafa engan rekstur umfram úthlutanir til verkefna. Svo myndi ég kannski vilja heyra frá honum hvað hann sjái fyrir sér varðandi starfslaun listamanna. Kaupmáttur þeirra hefur dregist aftur úr almennri launaþróun á undanförnum tíu árum og maður spyr sig: Munu ráðherrar Framsóknarflokksins bregðast við þessu og ef svo er á kostnað hvaða verkefna verður það innan málefnasviðsins? Vegna þess að eins og hæstv. ráðherra gerir sér auðvitað grein fyrir er verið að boða alveg gríðarlegt útgjaldaaðhald í þessari áætlun. Þetta er það helsta sem ég myndi vilja heyra frá honum í fyrri umferð.

Virðulegur forseti. Síðast þegar ég vissi var málfrelsi í þessum ræðustól og hæstv. ráðherra gat vel tekið undir með hv. þingmönnum eða sagt að þeir færu með rangt mál eftir því hvaða skoðanir hann hafði. Ég ætla að halda því áfram þrátt fyrir að hv. þingmaður hafi aðrar skoðanir á því. Mér þykir leitt ef þingmaðurinn komst ekki að í gær en get upplýst hv. þingmann um að á fjárlögum síðastliðin fimm ár, 2018–2022, fóru um 228 milljarðar í samgöngur. Í fjármálaáætlun næstu fimm árin eru 222 milljarðar, sem er sem sagt lækkun um 3%. Það er áskorun sem við þurfum að bæta í. Ég fór ágætlega yfir þetta í svörum mínum í gær í umræðu um húsnæðismálin, ekki síst við hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur sem er samflotsmanneskja hv. þingmanns og ég varð ekki var við annað en að við hefðum alla vega getað skipst á skoðunum þótt við værum ekki endilega sammála um niðurstöðuna. En ég get farið yfir það aftur ef hv. þingmaður óskar þess. Varðandi þau mál sem hér eru til umfjöllunar er það rétt að það er aðhaldskrafa á alla hluti nema heilbrigðismálin, dómsmálin og menntamálin að hluta og það höfum við haft til langs tíma. Varðandi það að hér sé verið að draga stórkostlega úr útgjöldum þá er það að því leyti rétt að við höfum ekki lengur þá þörf í efnahagslífinu að örva það með því að dæla út fjármunum heldur er komið þensluástand sem við erum í dag að fjármagna með lántökum. Ef við myndum ganga lengra, ég veit að hv. þingmaður er á öndverðri skoðun, myndum við ýta undir þensluna. 

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra hefur auðvitað fullt málfrelsi á Alþingi en ég segi það aftur að ég frábið mér að hlusta á hann halda ræður yfir þingheimi þar sem hann er að taka undir einhverjar hneykslunarraddir um ómenningu í þinginu. Það hefur enginn hér í þingsal viðhaft rasísk ummæli undanfarna daga eða undanfarnar vikur. Ómenningin liggur allt annars staðar. Varðandi efni málsins fékk ég engin svör við því þegar ég spurði um listir og menningu. Við erum að ræða það hérna. Varðandi samgöngumálin þá er þetta þannig að Samfylkingin vill ekki fara í þensluhvetjandi fjárlög núna. Það á að sýna aðhald og það er mikilvægt að ríkisfjármálastefnan spili vel með peningastefnunni en það eru ýmsar leiðir til þess. Það er t.d. hægt að afla tekna. Það er hægt að forgangsraða með öðrum hætti. Það er ekkert náttúrulögmál að draga mjög rækilega úr innviðafjárfestingum. Þegar hæstv. iðnaðarráðherra segir að þetta sé ekkert voðalega aðhaldssöm fjármálaáætlun sem hér er birt þá er það bara þannig að það kemur fram á bls. 36 í áætluninni að raunvöxtur samneyslunnar eigi að aukast um 1% á næstu árum. Í sögulegu samhengi og á þessari öld hefur raunvöxtur samneyslunnar á hverju ári verið að meðaltali 2%. Það hefur varla verið svona mikið útgjaldaaðhald síðan ég fæddist. Það er stefna þessarar ríkisstjórnar.

Virðulegur forseti. Síðasta setning hv. þingmanns er röng eins og reyndar margt annað sem hann fór með hér úr pontu en ég ætla ekki að elta ólar við hann. Það eru aðrir sem dæma um það en ég og hann. Aðhaldsstefna þessarar ríkisstjórnar er ekki grimm. Við erum að vaxa út úr kreppunni. Við erum að styðja við peningastefnu Seðlabankans og vonandi er að aðilar vinnumarkaðarins verði með á þeim vagni í haust þannig að við getum viðhaldið lágu vaxtastigi. Staðreyndin er sú, þrátt fyrir alls konar yfirlýsingar annarra, að verðbólga, hin samræmda mæling á neysluvísitölu, er 4,4% á Íslandi á meðan hún er 6,2% í Evrópu. Hún er sem sagt lægri hér með krónuna. Þannig að við, hv. þingmaður, erum hér að vinna að því að bæta íslenskt samfélag. Í morgun þegar hv. þingmaður vaknaði hafði hann meiri kaupmátt fyrir hverja einustu krónu, og allir Íslendingar, en í gær og hefur aldrei haft meiri. Árið 2013 voru um 12% sem töldu sig eiga mjög erfitt með að ná endum saman. Í dag eru það 4%. Hv. þingmaður má koma hingað upp og halda áfram að draga og mála hér svarta mynd af íslensku samfélagi og þeirri þróun sem verið hefur og stefnu síðustu ríkisstjórnar og þeirri fjármálaáætlun og stefnu núverandi ríkisstjórnar líka. En það verður þá að nota tölur sér til stuðnings í því sambandi, eins og ég er að gera hér, vonandi á málefnalegan hátt.

Hér er um að ræða skipulagða umræðu þar sem gert er ráð fyrir tiltekinni mælendaskrá og það væri fordæmalaust, hygg ég, ef við heimiluðum umræðu um fundarstjórn forseta í miðju kafi.

Bera af sér sakir.

Forseti varð ekki var við að hv. þingmaður væri borinn neinum sökum.

Hann sagði að ég hefði farið með rangt mál.

Það er - 

Virðulegi forseti. Stofnun nýs ráðuneytis mennta- og barnamála, þar sem saman fara málefni er varða heildarhagsmuni barna og ungmenna, felur í sér rík tækifæri til umbóta með samhæfðum aðgerðum. Ráðuneytinu er ætlað að stuðla að því að menntun, aðbúnaður og réttindi barna séu ávallt í fyrirrúmi og fer ráðuneytið með stjórnarmálefni sem varða fræðslumál, málefni barna og ungmenna, íþrótta- og æskulýðsmál. Ég geri hér grein fyrir megináherslum sem koma fram í fjármálaáætlun 2023–2027 og eru á ábyrgð mennta- og barnamálaráðuneytisins. Undir ráðuneytið heyrir málefnasvið 20 og hluti af málefnasviðum 18, 22 og 29 og er heildarfjárheimild árið 2023 áætluð tæpir 50 milljarðar kr. Í stjórnarsáttmála er mikil áhersla lögð á úrræði og þjónustu fyrir börn og barnafjölskyldur og falla þessar áherslur vel innan markmiða laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna sem tók gildi 1. janúar síðastiliðinn og er tímabil fjármálaáætlunar skilgreint sem innleiðingartímabil. Meðal markmiða með lagasetningunni er að tryggja skilvirkni og snemmtæk úrræði til að mæta þörfum barna og fjölskyldna þeirra með þverfaglegri samvinnu þeirra stofnana sem fara með málefni barna. Áhrif þess að innleiða samþætta stigskipta þjónustu í þágu barna í samræmi við löggjöf um samþætta þjónustu í þágu farsældar barna með áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir og snemmtækan stuðning eykur líkur á farsæld barna og velsæld fjölskyldna og samfélagslegum ávinningi til framtíðar. Alþingi samþykkti í mars 2021 menntastefnu til ársins 2030 sem unnið var að í víðtæku samráði við hagsmunaaðila. Í stefnunni er lögð rík áhersla á að hagsmunir nemenda og þjóðarinnar allrar séu hafðir að leiðarljósi og menntakerfið geti tekist á við breytingar með sveigjanleika og fjölbreytni í starfsháttum. Gert er ráð fyrir að menntastefnan verði innleidd í skrefum og liggur fyrsta aðgerðaáætlunin fyrir. Helstu markmið okkar á framhaldsskólastiginu eru að bjóða upp á nám í takt við þarfir samfélagsins og samhæfa þjónustu fyrir viðkvæma hópa. Þá er lögð áhersla á að fjölga þeim nemendum sem ljúka prófi úr framhaldsskóla á tilskildum tíma, hækka hlutfall nemenda sem ljúka starfs- og tækninámi. Mikilvægt er að aðgangur nemenda að gæðanámi og fullnægjandi stoðþjónustu sé greiður óháð búsetu og að nám sé skipulagt með þeim hætti að það uppfylli kröfur næsta skólastigs. Meginmarkmið stjórnvalda á sviði íþrótta- og æskulýðsstarfs er að auka gæði og styrkja faglega umgjörð. Lögð verður áhersla á að jafna möguleika barna til að stunda skipulagt íþrótta- og æskulýðsstarf óháð efnahag, aðstæðum og búsetu og verður hugað að þátttöku barna af erlendum uppruna sem er í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála. Töluverð umræða hefur verið um þjóðarleikvanga. Gagnrýnt hefur verið að í fjármálaáætlun er ekki sýnileg fjármögnun leikvanganna þrátt fyrir að það sé áherslumál í stjórnarsáttmála. Fram hefur komið að verið er að vinna að málinu og skýrist fjármögnun þegar kostnaður við framkvæmdir liggur nánar fyrir. Virðulegi forseti. Fyrirhuguð er samhæfing á áherslum og markmiðum menntastefnu 2030, markmiðum nýrra laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, markmiðum barnvæns Íslands, auk annarra stefna og áætlana á sviði menntunar og velferðar barna og ungmenna. Í því skyni verður m.a. stofnað til samráðsvettvangs hagsmunaaðila um menntun og velferðarmál barna og ungmenna sem hafi það verkefni að styðja við markvissa innleiðingu áherslna og aðgerða.

Virðulegi forseti. Áður en ég hef mál mitt þá ætla ég að biðja hæstv. ráðherra um að hlusta vel á það sem ég segi. Við hljótum að gera þá kröfu að fólk sé ekki að rugla saman og blanda saman gerólíkum málum í þessari umræðu. Áðan var ég t.d. að tala um vöxt samneyslunnar. Þá heldur hæstv. ráðherra langa ræðu um kaupmáttaraukningu og segir svo að ég sé að fara með rangt mál. Við skulum reyna að halda okkur við efnið. Ræðum aðeins um málefni barna. Í desember biðu 738 börn eftir greiningu hjá Þroska- og hegðunarstöð. Hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð voru 326 börn á biðlista í desember, börn með mjög alvarlegar þroskaraskanir. Nú eru starfsmenn farnir að flýja stofnunina vegna mygluvanda. Þarna er tekið á móti mjög ungum börnum í íhlutun og þjálfun. Sum þeirra eru með viðkvæm lungu. Þetta er ekki hægt og ég vona að hæstv. innviðaráðherra geti staðfest það við okkur núna bara á eftir að það verði fundið nýtt húsnæði fyrir starfsemina tafarlaust. Á undanförnum árum hefur Barnaverndarstofa lagt markvisst niður meðferðarheimili án þess að önnur úrræði hafi komið í staðinn. Fárveikum börnum er vísað á sveitarfélögin án þess að fjármunir fylgi og ætli Ísland sé ekki eina ríkið á Norðurlöndunum þar sem ekki er rekið langtímameðferðarheimili fyrir börn með alvarlegar geð- og þroskaraskanir. Það væri hægt að taka ótal dæmi hérna en stóra myndin er þessi: Biðlistar barna hafa lengst og biðtími aukist vegna þess að fjárveitingar, aðstaða og mönnun hafa ekki þróast í takt við raunverulega þörf fyrir þjónustu og það er pólitísk ákvörðun. Þetta er þróun sem verður á vakt hæstv. ráðherra og formanns Framsóknarflokksins. Vill formaður Framsóknarflokksins og hæstv. ráðherra í alvörunni bara hafa þetta svona áfram? Það hlýtur að vera, miðað við þessa fjármálaáætlun sem við erum að ræða í dag þar sem er gert ráð fyrir alveg gríðarlegu útgjaldaaðhaldi næstu árin. Er hæstv. ráðherra ánægður með þetta plagg og þessa fjársveltisstefnu sem hér er boðuð gagnvart málaflokkum hæstv. barnamálaráðherra?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Ég get svarað sumum þeirra en þyrfti að fá andrými eða betri upplýsingar frá ráðuneytinu sem staðgengill til að svara öðru. Við erum ekki sammála um það hvort hér sé rekin gríðarlega aðhaldssöm stefna eður ei og við getum haft ólíka skoðun á því. Að mínu mati er það ekki og það er það sem við erum að leggja upp með í þessari fjármálaáætlun. Þess vegna er það svo að á menntastofnanir er til að mynda lægri aðhaldskrafa en hin almenna eða 0,5%, af því að við erum að tala um þessi mál núna. Ég ætla hins vegar að taka undir með hv. þingmanni að það er ekki ásættanlegt ástand með biðlista og þess vegna lögðum við í aðdraganda síðustu kosninga, og held ég margir flokkar, áherslu á þau mál og eins lögðum við áherslu á það í stjórnarsáttmálanum. Hluti af þeirri uppstokkun sem við vorum að gera á stjórnkerfinu var til þess að geta tekið betur á þessum málum, til að mynda með því að sameina menntamálin, þ.e. leikskóla og grunnskóla með barnamálunum, í því skyni að geta gripið inn í, nýtt okkur það og hjálpa til við að margt af því sem þarf að framkalla með farsældarfrumvarpinu um börn gerist einmitt í leikskólunum og grunnskólunum ef við ætlum að grípa snemma inn í og þess vegna veit ég að það horfir til betri vegar. En ég ætla að taka undir með þingmanninum að við gætum verið á betri stað og eigum að vera á betri stað og ég er sannfærður um að við séum að hefja þá vegferð með þeim verkefnum sem hér eru lögð til og ég fór aðeins yfir í mínu máli.

Virðulegur forseti. Við höfum heyrt svona ræður áður um að það þurfi að auka samtal milli stofnana og samþætta og sameina og heildarendurskoðun o.s.frv. og það sé verið að gera ofboðslega góða og mikilvæga hluti en það þurfi að gera enn betur. En um leið fylgjumst við bara með því í rauntíma hvernig t.d. starfsfólk flýr myglað húsnæði, eins og ég fór yfir áðan og fékk engin svör við, hvernig biðlistar lengjast og hvernig fjárheimildir til mikilvægra málaflokka eins og þeirra sem við erum að ræða hérna, t.d. þegar kemur að greiningu barna, lækka jafnvel milli ára. Það er eins og ráðherrar Framsóknarflokksins séu staddir í einhverjum allt öðrum veruleika en við hin þar sem er einhvern veginn bara hægt að kjafta sig endalaust í gegnum hlutina. Það hjálpar ekki börnunum á biðlistunum. Það hjálpar ekki hjúkrunarfræðingunum sem þurfa að hlaupa hraðar og hraðar. Það hjálpar ekki fólkinu á gólfinu. Ég fór hérna yfir áðan hvernig er tekið á móti veikum börnum í mygluðu húsnæði, hvernig kostnaði er velt yfir á sveitarfélögin og hvernig meðferðarheimili eru lögð niður án þess að það komi ný í staðinn. Er þetta í alvörunni stefna Framsóknarflokksins og það sem Framsóknarflokkurinn meinti í kosningabaráttu sinni um XB fyrir börn o.s.frv.? Er hæstv. ráðherra og formaður flokksins stoltur af þessari þróun, lengri og lengri biðlistum og lengri og lengri biðtíma sem hefur orðið í hans ráðherratíð eða í ráðherratíð hæstv. barnamálaráðherra? Hvert er planið? Og hann kjaftar þarna frammi. 

Virðulegur forseti. Þingheimi eða kannski frekar þeim sem horfa á til upplýsingar þá erum við ráðherrar oft með aðstoðarmenn, sérfræðinga úr ráðuneytinu, hér í hliðarsal og þar sem ég er staðgengill í þessum málaflokki þá er ég með sérfræðing á þessu sviði úr viðkomandi ráðuneyti sem ég leita ráða hjá öðru hvoru í hliðarsal. Ég vona að hv. þingmaður hafi skilning á þeim verknaði. Það er ekki óvirðing við þingið. Ég er að reyna að upplýsa þingið eins og best verður á kosið og svara spurningum hv. þingmanns.  
             Ef ég heyrði rétt var hv. þingmaður að tala um Ráðgjafar- og greiningarstöðina áðan og þá myglu sem þar hefur komið upp. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður er að meina að það sé hluti af einhverri stefnumörkun. Það er hjá annarri ríkisstofnun að reyna að vinna úr því og skipta um húsnæði og bæta þær aðstæður. Það er auðvitað ekki hægt að fullyrða það hér úr ræðustól án þess að leggja fram tölulegar upplýsingar að allir biðlistar hafi lengst á síðustu árum þegar mér er sagt að svo sé ekki. En aðalmálið er þetta, hv. þingmaður: Hér er verið að leggja af stað og lögð í það mikil vinna á síðasta kjörtímabili, þverpólitísk, bæði innan þings og utan, í að grípa fyrr inn í þau mál sem koma upp á tíma barnsins, svokallaða snemmtæka íhlutun, samþættingu þjónustu í þágu barna þar sem barnið er hjartað í þjónustunni. Hér er verið að taka stór skref í þá átt að innleiða þau lög sem kláruðust á þinginu. Ég er ekki í nokkrum vafa að þegar þetta verður farið að virka þá förum við að sjá mun betri þjónustu við börnin, minnkandi biðlista og markmiðið er auðvitað að eyða þeim þegar um börn er að ræða.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða málefni barna. Við vitum að hlutverk Ráðgjafar- og greiningarstöðvar er að tryggja að börn með alvarlegar þroskaskerðingar sem leitt geta til fötlunar síðar á ævinni fái greiningu og ráðgjöf og önnur úrræði sem bæta lífsgæði þeirra. Þessi mikilvæga stofnun annar ekki eftirspurn og hefur ekki gert það í mörg ár. Mennta- og barnamálaráðherra fór með málefni hennar á síðasta kjörtímabili og eftir ráðherrakapalinn fer hann áfram með málefni hennar þó að hann sé nú kominn í annað ráðuneyti. Þrátt fyrir mikla áherslu mennta- og barnamálaráðherra í barnamálum er bið eftir þjónustu hjá Ráðgjafar- og greiningarstöðinni langt umfram það sem eðlilegt getur talist. Ekki er að sjá að hæstv. ráðherra hafi náð að gera úrbætur hvað þetta varðar á síðustu fjórum árum. Eins og kom fram hér áðan var ekki talið að það væri mikil bið en algeng bið eftir greiningu árið 2017 var 10–17 mánuðir. Í dag er algeng bið 11–22 mánuðir. Hér hefur Framsókn, með börn í fyrsta sæti, stjórnað öllu síðustu fjögur árin og samt hafa biðlistar lengst. Hvað er eiginlega í gangi hjá Framsókn? Sjálfur ráðherra þessa málaflokks hefur sagt að það taki þrjú til fimm ár að fara að tikka inn, að eitthvað fari að virka í þessu kerfi. Ég hef enga trú á öðru en að þetta taki fimm til tíu ár vegna þess að þarna var byggt á kviksyndi, ekki klöpp. Það var ekki byrjað á að taka á vandamálum biðlistakerfisins. Það var ekki tekið á vandamálum varðandi mönnun í kerfinu og það er ekki tekið á því vandamáli að fjármagna kerfið. Við vitum og það er staðreynd að ein króna sem lögð er í málefni barna sem þurfa greiningu á ADHD og til að koma í veg fyrir að þau verði öryrkjar í framtíðinni skilar sér tífalt til baka. Ég spyr því: Hvers vegna í ósköpunum brettum við ekki upp ermarnar og tökum á þessu núna? Látum það ekki dankast næstu þrjú til fimm árin.

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er ómögulegt að við þurfum að bíða í fimm eða tíu ár. Ég hef þá trú að þegar ráðherrann lýsir því að innleiðingin taki nokkur ár, að hún fái fulla virkni, þá sé það einfaldlega, eigum við að segja raunverulegt mat á því hvernig hlutirnir gerast gjarnan í þessum geira. Það eru 1,8 milljarðar sem eru að koma inn í þessi mál vegna farsældarlaganna um samþættingu á þjónustu við börn. 1,1 milljarður fer inn í jöfnunarsjóð til allra sveitarfélaga og svo hefur ráðuneytið úr 700 milljörðum að spila. Breytingin er því í raun og veru fullfjármögnuð. Hún mun að sjálfsögðu strax hafa einhver áhrif á þá stöðu sem uppi er núna. Vonandi er meiningin að um leið og þú getur farið að grípa fyrr inn í þá fer að fækka inn á biðlistann og þú getur farið að vinna hann í hina áttina. Það er auðvitað mjög vond staða ef stöðugt bætist í á öðrum endanum og vinnst hægt ofan af. Þá lengist biðlistinn. Ég hef trú á þessu verkefni og trú mín byggist á því að mjög stór hópur fólks, sérfræðingar á landinu öllu, kom saman til að útbúa þetta kerfi. Ráðherrann sem hefur lagt líf sitt og sál í þetta og mikla ástríðu fær líka tækifæri, eins og hv. þingmaður benti á, til að innleiða málið og getur þar af leiðandi fylgt því eftir. Ég hef bara þá trú að okkur takist þetta en er sammála þingmanninum að það má ekki dragast úr hömlu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Jú, von og trú. Vonandi gengur það upp en því miður, sporin hræða. Ísland mælist ítrekað langt undir nágrannaþjóðum í PISA-könnunum. Þriðjungur ungra drengja getur ekki lesið sér til gagns að lokinni grunnskólagöngu. Öll áhersla virðist vera lögð á lestrarhraðamælingar en á sama tíma fer lesskilningur barna dvínandi. Margir hafa bent á að þörf sé á að breyta áherslum í lestrarkennslu og leggja áherslu á að börn nái að brjóta lestrarkóðann í stað þess að kenna þeim bara að lesa hratt. Mjög áhugavert verkefni fór af stað í Vestmannaeyjum síðasta haust. Verkefnið heitir Kveikjum neistann. Með því er innleidd ný nálgun í lestrarkennslu og er nú farið eftir þeirri nálgun í 1. bekk í grunnskóla Vestmannaeyja. Áhersla er lögð á að einfalda lestrarlíkanið og samkvæmt því skiptir öllu að lestur byggist upp á umskráningu og málskilningi en ekki hraða. Markmið verkefnisins er að 80–90% barna séu fulllæs eftir 2. bekk. Fyrstu tölur gefa til kynna góðan árangur en samkvæmt þeim höfðu 93,6% barna í 1. bekk brotið lestrarkóðann strax í janúar og 78% gátu lesið setningar með stórum bókstöfum. Er ráðherra sammála mér um að við þurfum að efla lestrarkennslu barna og leggja meiri áherslu á lesskilning og að brjóta lestrarkóðann í stað þess að mæla bara hversu hratt börn geta lesið? Í þessu tilfelli erum við sérstaklega að tala um vandamál drengja. Er ekki ráðherra sammála mér um að löngu tímabært sé að taka á þessum vanda og koma hlutunum í lag? Eins og kerfið er í dag virðist það ekki virka. Þarna virðist vera komið tækifæri til að láta eitthvað virka.

Virðulegi forseti. Jú, ég er sammála hv. þingmanni. Það er greinilega margt á liðnum árum - þrátt fyrir að menn hafi verið að leggja fram alls konar nýjar hugmyndir og plön, og þá er ég að horfa langt aftur, á læsisátök og alls konar hluti, þá höfum við því miður séð þróunina í þessum samanburðarprófum, PISA og öðrum, sem hafa ekki stutt að við séum á réttri leið. Og það þrátt fyrir að við séum að setja kannski meira fjármagn til grunnskólans en mörg af samanburðarlöndum okkar. Þess vegna held ég að þáverandi menntamálaráðherra hafi á síðasta kjörtímabili unnið gríðarlega góða vinnu með menntastefnunni sem var unnin svolítið eins og barnamálin, margir komu að og var skýrt plagg sem var samþykkt hér í þinginu. Í þessari fjármálaáætlun erum við að setja um 900 milljónir af stað í að innleiða þá stefnu, m.a. að bæta læsið. Hv. þingmaður minntist hér á mjög gott og spennandi verkefni í Vestmannaeyjum. Ég hef líka séð að fræðslusviðið í Reykjanesbæ er búið að búa til sína menntastefnu til 2030 á grunni hinnar almennu ríkismenntastefnu. Ég held að þarna séum við komin með tæki sem við getum horft á að muni hjálpa okkur að fara rétta leið, á sama tíma og við vorum áðan að tala um hvernig við ættum að grípa utan um þau börn sem þurfa á viðbótaraðstoð að halda í gegnum samþættingu á þjónustu við börn. Þannig að ég er sannfærður um að þessi fjármálaáætlun ýtir undir að við séum á réttri leið og að við munum sjá mælanlegan árangur á augljósum hlutum eins og lesskilningi og öðru.

Virðulegur forseti. Áður en ég kem mér að efninu langar mig, úr því að því var hafnað af hæstv. forseta að leyfa hér umræðu um fundarstjórn forseta, að koma því á framfæri að mér finnst það ekki réttur úrskurður hjá forseta. Það hlýtur að vera hægt að fara í fundarstjórn forseta ef þingmenn vilja á milli ráðherra. Hæstv. iðnviðaráðherra hefur talað hér fyrir hönd menningar- og viðskiptaráðherra og barnamálaráðherra og þar á milli hefði átt að vera svigrúm fyrir fundarstjórn forseta, hefði mér fundist, eða þá fyrir hv. þm. Jóhann Pál Jóhannsson til að fá að bera af sér sakir. Það er úrræði sem er sparlega notað af þingmönnum hér í þingsal og mér finnst að leiðarljósið fyrir forseta í því ætti þá að vera að hafa sviðið svolítið rúmt þegar það er metið. Ég vildi bara koma þessu á framfæri hér úr því að ekki fékkst leyfi til þess fyrir hv. þm. Jóhann Pál Jóhannsson að fara í fundarstjórn forseta eins og mér finnst að hann hefði átt að fá. En þá að efninu. Það er búið að tala svolítið mikið um biðlista barna hér og ég ætla að halda því áfram og þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hingað og taka þátt í umræðunni. Sumu hefur hann svarað ágætlega og öðru síður, eins og gengur. Það mat er auðvitað bara hjá okkur öllum. Mig langar kannski aðeins að fara í heildarmyndina í þessu. Þegar við erum að tala um biðlista barna þá hefur flokkur hæstv. ráðherra talað mikið um hagsmuni barna og talar mikið um sig sem flokk barna og að mikið hafi gerst í málefnum barna á þeim tíma sem hann hefur verið við völd. Samt hafa biðlistar, margir hverjir, rétt eins og ítrekað hefur komið fram hjá Umboðsmanni barna, verið að lengjast. Framsóknarflokkurinn hefur nánast óslitið verið í stjórn frá 2013 og á sama hátt og hæstv. ráðherra var að þakka sér og sínu fólki fyrir það hve Ísland stæði vel efnahagslega hlýtur hann að þurfa að kannast við ábyrgð sína í því þegar biðlistar barna eru langir og eru að lengjast á sama tíma og flokkur hæstv. ráðherra og einstaka ráðherrar og þingmenn flokksins tala mjög mikið um að hér sé hreinræktaður flokkur á ferð sem hafi gert mikið í þeim málaflokki. Tölurnar á biðlistunum sýna okkur annað. Ég ætlaði vinsamlegast að biðja hæstv. ráðherra um að fara yfir þessa mynd.

Frú forseti. Já, ég hef svo sem kallað eftir því, er ekki með nægilega þekkingu á því sjálfur, að fá að sjá þróun biðlista á síðustu árum. Ég ætlaði að taka undir það með hv. þingmanni að þegar til eru biðlistar sem á eru börn, hvar svo sem þeir eru, þá er það verkefni okkar að reyna að vinna bug á því. Þegar við erum með þá hugsun að grípa snemma inn í eru biðlistar andstaðan við það, þ.e. þegar fólk bíður eftir því að fá viðtal, greiningu og síðan meðferð eftir atvikum. Ég verð bara að viðurkenna að ég hef ekki þær tölur á takteinum og get þess vegna hvorki staðhæft að sú þróun sem hv. þingmaður fullyrðir að sé á öllum sviðum sé rétt eða röng. En samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fæ hér úr hliðarherbergi heyri ég að það sé ekki svo að allir biðlistar hafi lengst á þessum tíma. Ég held að það sé hins vegar engum blöðum um það að fletta að Framsóknarflokkurinn og hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason hefur lagt sig í líma við að leggja áherslu á börn og umræðan og staðreyndin um hvernig unnið var að þeim málum á síðasta kjörtímabili sannar mitt mál. Haldnir voru mjög stórir fundir með öllum sem vildu taka þátt og voru biðlistar á 500 manna samkomur í Hörpu en Covid kom í veg fyrir að allir gætu mætt. Mjög stór hópur, faglega og pólitískt, kom að þessum samningum og ég held að við séum á réttri leið hvað það varðar. Það er rétt að félagsmálaráðuneytið eða barnamálin hafa verið í höndum okkar Framsóknarmanna allt frá árinu 2013, nema um átta mánaða skeið þegar hæstv. ráðherra úr flokki hv. þingmanns var með þau mál á sinni hendi. Ég býst við að það sé eins um hans tíma, að hann hafi lagt sig fram um að reyna að stytta biðlista barna. Við erum því miður ekki komin lengra en raun ber vitni og þurfum að gera betur. Ég held að við séum á réttri leið, bæði með fjármálaáætluninni og þeim lögum sem við erum búin að samþykkja.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og vil taka það skýrt fram hér að ég efast ekki eina mínútu um að við séum öll af vilja gerð. Ég efast ekki um það eina mínútu að hæstv. barnamálaráðherra og formaður Framsóknarflokksins og hæstv. innviðaráðherra séu með hjartað á réttum stað þegar kemur að málefnum barna. Öll viljum við auðvitað að sá hópur hafi það gott og þurfi ekki að vera lengi á biðlistum. En ég var kannski aðeins að reyna að velta því fyrir mér, einmitt út af því að flokkurinn hefur verið í aðstöðu svo lengi til að bæta úr þessu, hvort hann vilji ekki kannast við ábyrgð sína í því að þó hann sé með hjartað á réttum stað, fullur af góðum áformum og vilja, sem ég dreg ekkert úr og tek alveg undir, þá hafi verkin kannski ekki alveg skilað þeim árangri sem talað hefur verið um. Ég myndi kannski líka vilja dvelja aðeins við á svipuðum slóðum því að stundum er verið að tala um að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla. Vissulega var fæðingarorlofið lengt um þrjá mánuði nýlega og það hjálpar en hins vegar liggur fyrir að mikil fjárfestingarþörf blasir við sveitarfélögunum í uppbyggingu innviða og þá erum við ekki bara að tala um leikskóla heldur líka á fleiri sviðum sem ég veit að hæstv. ráðherra þekkir mætavel. Forsætisráðherra sagði nýverið að skoða ætti gjaldfrjálsan leikskóla og það er þá hugmynd sem er komin út í kosmósið. Auðvitað er sú hugmynd ekki bara ættuð þaðan, það hafa fleiri verið að kalla eftir því. En þetta kostar peninga og það liggur ekkert fyrir um það hvernig hugmyndir hæstv. forsætisráðherra eiga að vera fjármagnaðar eða hvar breiðari línan í því liggur hjá ríkisstjórninni sjálfri. Ég ætlaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hefði hugmynd um hvernig það yrði gert vegna þess að sveitarfélögin hafa verið að kalla eftir meira fjármagni og þau þurfa svo sannarlega á því að halda ef það verkefni á að verða að veruleika. Það er kannski mín spurning til hæstv. ráðherra að þessu sinni.

Virðulegi forseti. Ég tók alla vega tvennt með mér eftir seinni ræðu hv. þm. Sigmars Guðmundssonar. Annars vegar það hvort við könnumst við ábyrgð okkar á málaflokkum og ég skorast ekki undan því. Ég er sannfærður um að hluti af þeirri vinnu sem hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason náði að setja í gang á síðasta kjörtímabili kemur til vegna þess að við höfum verið með þennan málaflokk til umfjöllunar nokkuð lengi. Það er rétt að hann lagði áherslu á að lengja fæðingarorlofið sem hluta af því að bæta aðstæður barna, ekki síst þess hóps sem áður var kannski hvað óöruggastur, þ.e. níu mánaða börn til 12, 13 mánaða. Ég held að það að við höfum lengi haft þennan málaflokk á einhvern hátt hjá okkur geri það að verkum að menn leggja af stað í stærri lausnir, stærri hugsanir - ekki vera að hugsa um fjögur ár heldur kannski heilu áratugina eins og þetta farsældarfrumvarp barna ber með sér. Það er auðvitað gott fyrir málaflokkinn að það sé sami einstaklingur sem brennur fyrir þessu máli sem fái tækifæri til að innleiða lögin sem samþykkt voru á síðasta þingi. Varðandi leikskólagjöldin þá er ég orðinn of gamall, ég er alla vega ekki með það í kollinum hvað leikskólapláss kostar í krónum. En það er þannig í dag að foreldrar borga um 10% af kostnaðinum. Fyrir 10–15 árum innheimtu sveitarfélögin um 30–35% af þeim kostnaði. Hver 10% eru sirka 5 milljarðar þannig að í dag eru sveitarfélögin að fá um 5–6 milljarða í heildartekjur af leikskólagjöldum. Ef þau væru enn með 30– 35% væru þau með 15–18 milljarða tekjur sem væri þá 10–12 milljörðum betri staða á hverju ári hjá sveitarfélögunum en ella. 

Nú verður gert hlé á þessum fundi og fundi frestað til 16.20 vegna fundar þingflokksformanna. Að hléi loknu verður hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra til svara. Fundi er frestað.

Virðulegi forseti. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar leggur áherslu á efnahagslegar og félagslegar framfarir, vernd umhverfis, jafnrétti og jafnvægi byggða og kynslóða. Til að hægt sé að ná metnaðarfullum markmiðum þarf að tryggja kraftmikla verðmætasköpun í öllu landinu. Styrk skref í þá átt eru stigin í þeirri fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem nú er rædd þar sem áherslur stjórnarsáttmála á nýsköpun og tæknibreytingar koma skýrt fram og er fylgt skýrlega eftir. Á tímabili áætlunarinnar er árleg fjárfesting í nýsköpun og hugviti aukin um 9,2 milljarða kr. Er þar með lagður frekari grunnur að hugviti sem grunnstoð íslensks efnahagslífs sem styður okkur til að takast á við framtíðaráskoranir og frekari lífskjarasókn. Kemur þessi aukning í beinu framhaldi af áherslum og viðbrögðum ríkisstjórnarinnar við heimsfaraldri Covid-19 sem sýndi fram á mikilvægi þess að efnahagslífið byggi í vaxandi mæli á auðlindum sem hvorki eru takmarkaðar né að miklu leyti háðar utanaðkomandi aðstæðum og sveiflum. Mikilvægt er að virkja þann slagkraft sem myndast hefur á sviði vísinda og nýsköpunar í kjölfar aðgerða stjórnvalda við heimsfaraldrinum. Þá er lögð til varanleg aukning í Rannsóknasjóð sem nemur 1,1 milljarði árlega í þeim tilgangi að styðja frekar við vísindarannsóknir sem og sama upphæð í árlega aukningu til Tækniþróunarsjóðs og efldar þar með áfram rannsóknir og þróunarstarf sem miðar að nýsköpun í atvinnulífinu. Með þessu vill ríkisstjórnin m.a. stuðla að vísindastarfi á heimsmælikvarða, gera hugvit að stærstu útflutningsgrein þjóðarinnar í fyllingu tímans og fjölga störfum í þekkingargeira um allt land. Um leið og við styrkjum nýsköpun viljum við tryggja að við gerum hlutina eins vel og mögulegt er. Þess vegna hefur verið ákveðið að ráðast í endurskoðun á lögum um opinberan stuðning við vísindarannsóknir með það að leiðarljósi að einfalda umgjörð starfseminnar og skýra ábyrgð. Þá er einnig áformað að leita eftir samstarfi við OECD um úttekt á framkvæmd og áhrifum skattfrádráttar til fyrirtækja. Virðulegur forseti. Samkeppnishæfar rannsóknir og háskólar eru grundvöllur þeirrar verðmætasköpunar sem við stefnum að. Það er því mikilvægt að styðja vel við öfluga háskóla í landinu öllu og tryggja gæði vísindastarfs og að þaðan útskrifist einstaklingar sem fá störf við hæfi í íslensku samfélagi og geta skapað sér áhugaverð tækifæri sem byggja á þekkingu, hugviti og nýsköpun. Hækkun á fjárframlögum til háskólastigsins aukast um 5 milljarða frá síðustu fjármálaáætlun. Forgangsverkefnin eru í upphafi kjörtímabils að endurskoða skipulag og reglur um fjárveitingu háskólanna og efla gæði náms háskóla og tryggja að þeir verði betur í stakk búnir til að sinna því mikilvæga hlutverki sem þeir hafa á tímum tæknibreytinga. Ríkisstjórnin vill stefna að öflugu rannsóknarumhverfi og viðhalda sterkum tengslum háskóla við samfélag og atvinnulíf. Með því náum við fram þeim áherslum sem fram koma í stjórnarsáttmála í mennta- og vísindamálum, bættri upplýsingamiðlun og stafrænni umbyltingu. Þá verður lögð áhersla á fjölbreytt námsframboð í fjar- og dreifnámi. Fjarskipti og stafrænar lausnir eru undirstaða hvers konar framfara í nútímaþjóðfélagi. Traustir, áreiðanlegir og öryggir tæknilegir innviðir auk stafrænna lausna og nútímalegs regluverks eru forsenda þess að hægt sé að fullnýta möguleika til hugvitsdrifnar verðmætasköpunar hér á landi og auka fjölbreytileika atvinnulífsins í landinu öllu. Ríkisstjórnin leggur sérstaklega áherslu á netöryggismál og í því samhengi er gert ráð fyrir tæplega 150 millj. kr. varanlegri aukningu. Jafnréttismál eru og verða áfram forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Tækifæri eru til að auka jafnrétti á öllum þeim málefnasviðum sem undir mitt ráðuneyti heyra. Hlutur kvenna í fjármagni sem veitt er til vísinda og nýsköpunar, hvort sem litið er til hæstu styrkja eða endurgreiðslna vegna rannsókna og þróunar, er of lítill miðað við karla. Konur skilgreina sig síður sem frumkvöðla og eru tækifæri til að auka fjölbreytni hvað varðar atvinnugreinar og þarfir sem styrkjaumhverfið tekur til. Það er líka nauðsynlegt að líta til mismunandi stöðu kynjanna innan háskólasamfélagsins en þar eru konur í miklum meiri hluta nema, þ.e. 65% á móti 35% karla. Konur hafa sem betur fer í auknum mæli sótt í vísinda- og tæknigreinar en karlar síður sótt í nám sem snýr að hefðbundnum kvennastörfum. Þörf er á því að draga úr þessum kynjamun þar sem það skiptir miklu máli að framtíðarvinnustaðir endurspegli samsetningu og fjölbreytileika samfélagsins. Að lokum má nefna að öflug og örugg fjarskiptaþjónusta getur stuðlað að aukinni fjölbreytni í störfum óháð staðsetningu  Það er sönn ánægja að kynna þau málefnasvið og málaflokka sem undir mitt ráðuneyti heyra 

Frú forseti. Í kaflanum um háskólastigið í fjármálaáætluninni er margt ágætt að finna, mjög mörg falleg orð um mikilvæg verkefni og hæstv. ráðherra talaði einmitt talsvert um háskólann sem er líka undirstaða nýsköpunarinnar sem hún lagði svo mikla áherslu á. Þar er m.a. talað um að háskólar og rannsóknastofnanir gegni meginhlutverki í að ná fram áherslum stjórnvalda í gildandi stjórnarsáttmála, ekki einungis í mennta- og vísindamálum heldur einnig til að takast á við samfélagslegar áskoranir sem Ísland stendur frammi fyrir í bættri upplýsingamiðlun, í stafrænni umbyltingu, í aukinni sjálfbærni og í langtímahagvexti byggðum á hugviti. Gott og vel, mikil og góð áform, eins og segir líka: Háskólar og rannsóknastofnanir gegna lykilhlutverki í að ná fram áherslum stjórnvalda. Og hvernig skyldu nú stjórnvöld fara að því að ná fram þessum áherslum sínum? Jú, í fjármálaáætlun eru nefnilega engar hækkanir á framlögum til háskóla, ekki neinar, þrátt fyrir þetta lykilhlutverk. Helstu breytingar á ramma málefnasviðsins eru út af uppfærðum áætlunum hjá Menntasjóði námsmanna, m.a. vegna framfærslu barna, 3% fjölgunar nemenda og til að tryggja að framfærsla haldist í hendur við þróun verðlags. Frú forseti. Fjármálaáætlun hverju sinni sýnir stefnu ríkisstjórnarinnar í raun og veru og það fjármagn sem þar er að finna sýnir okkur hvaða alvara fylgir fögrum orðum. Ég spyr því: Telur hæstv. ráðherra að líklegt sé að háskólarnir, sem eru undirstaðan, nái þeim markmiðum sem talað er um í fjármálaáætlun án þess að fá hækkun á framlögum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þetta er mjög mikilvæg umræða. Já, ég hef rosalega mikla trú á því að háskólarnir geti nýtt fjármagnið betur með endurskoðun á reglum um fjárveitingar til þeirra, að við getum náð fram þeim skýru markmiðum sem við setjum okkur í þessari öflugu fjármálaáætlun. Þetta snýst ekki bara um fjármagnið heldur hvernig það er notað, hvaða hvata við höfum í kerfinu og hvernig við deilum fjármunum til háskólanna til að ná fram þeim árangri sem við ætlum okkur að ná. Við eigum rosalega góða háskóla og öflugt rannsóknastarf og það er öflugur frumkvöðlaandi í íslensku samfélagi. En við þurfum hvata til að tengja þetta betur, að auka framboð á samfélagslega mikilvægum námsbrautum, t.d. í verk- og tæknimenntun og raunvísindum, að háskólarnir séu í stakk búnir til að undirbúa nægilegan fjölda fólks til starfa í samfélagslega mikilvægum greinum þar sem þörf er á fólki. Það er þörf á vel menntuðu fólki, þar eru gríðarlega mörg tækifæri. Nú hafa hvatarnir í fjármögnun háskólanna einfaldlega verið rangir, þeir snúast frekar um fjölda en annað. Við erum að reyna að bera okkur saman við önnur lönd. Við ætlum að ná ákveðnu markmiði við fjármögnun háskóla en þá þurfum við líka að horfa á það hvernig við notum þá peninga, þá tugi milljarða, sem eru í háskólakerfinu og hvort við getum ekki forgangsraðað þeim betur, búið til góða hvata til að ná fram árangri, hvort sem það snýr að menntun í samfélagslegum greinum, að því að stuðla að auknu fjarnámi, auknu samstarfi háskólanna, minni yfirbyggingu, og ég gæti lengi áfram talið.

Frú forseti. Ég held að það sé alveg örugglega hægt að hagræða alls staðar. Ég er hins vegar ekki jafn bjartsýnn og hæstv. ráðherra, miðað við þær kröfur sem þarf að gera til háskóla á næstu árum, að það verði hægt án þess að leggja nýtt fjármagn í það. Ég minni á að ríkisstjórnin hefur horfið frá markmiði síðustu ríkisstjórnar um að ná meðaltali Norðurlandaþjóðanna. Þessi fjármálaáætlun, þegar kemur að háskólunum, minnir mig örlítið á gamla ævintýrið um naglasúpuna en þegar gestinn bar að garði var súpa kokkuð upp úr engu. En það er annað sem mig langar að velta aðeins fyrir mér. Það er líka talað um að efla greinar sem gera Ísland að sjálfbærari þjóð og í því sambandi eru nefndar matvælagreinar, fiskeldi, veiðar, umhverfisvernd, talað um að styrkja tengingar við atvinnulíf, efla starfsnám og verknám og alþjóðastarf háskóla. Það fer hins vegar miklu minna fyrir því að efla skuli listnám sem hlýtur að þurfa að leika lykilhlutverk í þeim sköpunarkrafti sem á að byggja á á næstunni og greinar þar sem við glímum beinlínis við undirmönnun, og nýlegar skýrslur sýna fram á það, eins og í umönnunarstörfum í heilbrigðiskerfinu og uppeldisgreinum. Það er nánast ekkert talað um það. Ég spyr því einfaldlega hæstv. ráðherra: Þarf ekki líka að leggja áherslu á þessi fög? Ég endurtek spurninguna: Með fullri virðingu fyrir þeirri hagræðingu sem getur alltaf átt sér stað og þarf að eiga sér stað, hvort sem er á heimilinu eða í atvinnulífinu, trúir hæstv. ráðherra því virkilega að án nokkurs nýs fjármagns sé hægt að ráðast í þá brjálæðislega miklu sókn sem svo fallega er lýst í fjármálaáætluninni?

Virðulegur forseti. Naglasúpan getur verið ljúffeng. En þetta snýst ekki bara um að hagræða, sem Samfylkingin kann kannski illa á, heldur að auka skilvirknina, að nýta fjármunina betur. Þetta snýst ekki bara um að hagræða eða hætta að gera eitthvað heldur að forgangsraða og gera miklu betur. Við höfum ekki fallið frá því markmiði að ná fjármögnun Norðurlandanna, því sem þau leggja í þessi mál, en við getum ekki borið saman epli og appelsínur. Nú stendur sú vinna yfir í Vísinda- og tækniráði að bera saman skólakerfi landanna, hvernig við getum borið það saman. Það er einfalt að slengja því þannig fram að við getum bara fækkað nemendum um ákveðið hlutfall og þá erum við allt í einu komin með gríðarlega góða fjármögnun fyrir hvern nemanda, ef þetta snýst bara um upphæð fjármuna á hvern nemanda. Við þurfum þá að breyta fjármögnunarlíkaninu þannig að við styðjum miklu betur við hvern nemanda og að við setjum hvata og gæði náms inn í það og útskriftarárangur, og að við ætlum okkur að ná sambærilegum árangri og löndin í kringum okkur í minna brottfalli, í því að halda gæðum náms frá fyrsta ári til hins síðasta, að ná að útskrifa nemendur úr þeim greinum sem hv. þingmaður nefnir. Það er talað um list- og heilbrigðisgreinar í fjármálaáætluninni. Það er sérstaklega talað um þær sem samfélagslega mikilvægar námsbrautir. Mér þykir leitt að það hafi farið fram hjá hv. þingmanni. En á bls. 346 í áætluninni er talið upp að heilbrigðisþjónusta og listnám séu mikilvægar, samfélagslegar námsbrautir og að við verðum að breyta reglum og fara í aðrar sértækar aðgerðir á þessu kjörtímabili til að fjölga nemendum í þessum mikilvægu greinum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir kynninguna áðan. Þegar ég leit yfir fjármálaáætlun fór ég að velta fyrir mér þeim tengslum sem koma fram milli byggðamála og háskóla. Það eru töluverð tækifæri sem felast í því að styrkja háskólastarf utan höfuðborgarsvæðisins. Það er hægt að gera það á marga vegu. Í fjármálaáætlun segir, með leyfi forseta: „Menntun og nýsköpun verði gert hátt undir höfði í öllum landshlutum m.a. með eflingu stoðkerfisins og þar með starfsemi þekkingarsetra vítt um land. Örugg fjarskipti gegna þar lykilhlutverki.“ Ég vil hrósa hæstv. ráðherra fyrir þetta. Það er hægt að styrkja starfsemi háskólanna og auka sérfræðiþekkingu í öllum landshlutum á fjölbreyttan hátt. Það er einnig talað um styrkingu fjarnáms og dreifnáms í fjármálaáætluninni. Ég vil heyra nánar hver sýn ráðherrans er á samstarf háskólanna á landsbyggðinni og hvernig hægt er að vinna meira með það, af því að við búum svo vel að hafa frábærar háskólastofnanir úti á landi, um allt land, og tækifærin til samstarfs eru því mjög mörg. Það er það sem ég myndi vilja fá að heyra nánar um, sem sagt hvernig hægt er að styrkja samstarfið á milli skólanna. Í fjármálaáætlun kemur einnig fram að tryggja eigi fjárveitingar til stuðnings við greinina sem gera Ísland að sjálfbærri þjóð. Þar eru nefndar greinar eins og tæknigreinar, matvælaframleiðsla og sjálfbærni, þannig að ég myndi líka vilja heyra hver sýn ráðherrans er á það. Er ætlunin að auka enn frekar samstarf atvinnulífs og háskólanna?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir og tek undir að það eru svo gríðarleg tækifæri til samstarfs háskólanna, til að bjóða upp á fjölbreyttara nám, til að styðja við byggðir landsins, til að tengja háskólana við þekkingarsetur í nýsköpun, Fab Lab-smiðjur, og alveg niður í grunnskólana í samfélögunum. Það er auðvitað það sem við erum að reyna að gera með nýju ráðuneyti. Samstarfsnet opinberu háskólanna er líka gríðarlega mikilvægt og þar eru mörg tækifæri. Það sem hefur kannski ekki náð fram að ganga og þarf að vinna að eru markmið sem sett voru um sameiginlega umsóknargátt, að það verði greint betur hvort hægt sé að samþætta stoðþjónustu og fleira til að spara fjármuni og verja þeim í eitthvað annað, en auðvitað líka að auka samvinnu. Við sjáum að samvinna skólanna gengur vel, eins og fyrir norðan þar sem samvinna Háskólans í Reykjavík um tölvunarfræðinám við Háskólann á Akureyri er gríðarlega góð og er gott dæmi um hvað samstarf háskólanna getur reynst vel fyrir svæðin til að uppfylla þarfir samfélagsins fyrir menntun. Og það þurfum við líka að sjá og munum vonandi sjá innan tíðar á Austurlandi og á fleiri stöðum þar sem við getum boðið upp á fjölbreyttara nám úti á landi með stuðningi frá öðrum skólum, hvort sem það eru háskólar á höfuðborgarsvæðinu eða annars staðar á landsbyggðinni. Því fylgja nefnilega mikil tækifæri. Varðandi tengslin við atvinnulífið og annað þá tengist það þessu líka. Þar er fjármögnunarlíkanið tólið sem ráðherrann hefur og er fjallað mest um í fjármálaáætluninni, tólið sem maður getur haft til að hafa hvatningu í líkaninu til að fjölga í greinum þar sem þarfir samfélagsins eru. Þannig hvatar held ég að séu jákvæðir til frambúðar inn í háskólakerfið okkar af því að við vitum alveg hvar kallað er eftir tæknimenntun, við vitum hvar kallað er eftir hjúkrunarmenntun o.s.frv. Þar getum við búið til jákvæða hvata fyrir háskólana sem ég er viss um að þeir eru tilbúnir til að taka á móti.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og tek undir það sem áður kom fram, þ.e. að við vitum hvar við þurfum sérfræðiþekkingu. Ég vil þá nefna eitt sem kemur fram í lögum um Menntasjóð námsmanna. Þar er möguleiki á sérstakri ívilnun gagnvart svæðum sem þurfa á sérfræðiþekkingu að halda. Þetta er í 28. gr. í lögum um Menntasjóð námsmanna. Ef það vantar sérfræðiþekkingu á ákveðnum svæðum þá geta samfélög eða sveitarfélög óskað eftir því að fá þá sérfræðiþekkingu til sín og þá er endurgreiðslu á námslánum seinkað með sérstakri ívilnun. Þetta getur verið rosalega stórt tækifæri fyrir sveitarfélög að nýta þetta, minni byggðarlög sem þurfa á sérfræðiþekkingu að halda, þurfa lækna, þurfa sálfræðinga, talmeinafræðinga, þurfa eitthvað í iðngreinum eða öðru. Það eru gríðarleg tækifæri í þessu. Þetta virðist aftur á móti ekki vera vel nýtt. Veit hæstv. ráðherra hvernig þetta er nýtt? Og ef þetta er ekki vel nýtt, er þá á dagskrá að auglýsa þetta enn frekar og gefa þar af leiðandi minni sveitarfélögum tækifæri til að fá frekari sérfræðiþekkingu til sín?

Virðulegur forseti. Þetta ákvæði var sett inn í lögin núna 2020 og er sérstök ívilnun um að útbúa auglýsingu sem þarf að uppfylla ákveðin skilyrði. Þetta hefur ekki verið nýtt hingað til, það er talið talsvert viðkvæmt mál fyrir ráðherra að rökstyðja hvernig þú velur þá námsgreinar, hvaða námsgrein ætti að fá ívilnun ofar öðrum. Skilyrðin eru þau að Byggðastofnun þurfi m.a. að vinna skýrslu í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga um mikilvægi þess að bregðast við ákveðnum aðstæðum í ákveðnum byggðarlögum. Sú skýrsla hefur ekki verið unnin en á grundvelli þeirrar skýrslu væri hægt að skoða rökstuðning með þessu. Þetta er eitthvað sem mætti líka skoða með nýju fjármögnunarlíkani. Mörgum þykir leiðinlegt þegar rætt er mikið um fjármögnunarlíkan háskólanna. Það hljómar kannski ekki sem spennandi umræðuefni en það er raunverulega tólið þar sem hægt er að búa til rétta hvata fyrir t.d. samfélagslega mikilvægar greinar, námsgreinar, hvata fyrir færniþörf vinnumarkaðarins, þarfir samfélagsins. Í þessari umræðu er ekki bara verið að tala um að háskólar séu til fyrir atvinnulífið. Þeir eru fyrir samfélagið og samfélögin í kringum landið. Það er ótrúlega mikilvægt að við bjóðum þannig nám og hvetjum fólk til að fara í nám þar sem til verða störf í framtíðinni, þar sem til verða tækifæri og verðmætasköpun líka til lengri tíma. Þar er spennandi verkefni sem ekki hefur tekist að klára, sem hefur dregist í allt of langan tíma, þ.e. að endurskoða hið gamla fjármálalíkan þar sem helstu hvatarnir eru varðandi fjölda nemenda en ekki annað. Það er eitt af sex forgangsverkefnum sem ég hef sett mér að klára í nýju ráðuneyti. Það skiptir gríðarlega miklu máli til að við nýtum þann kraft í að geta menntað fólk fyrir þau samfélög sem kalla eftir ákveðinni menntun og þurfa lífsnauðsynlega á henni að halda.

Virðulegur forseti. Fjarskipti heyra undir hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Fjarskiptamál hafa mikið verið rædd undanfarnar vikur á Alþingi, m.a. í tengslum við frumvarp hæstv. ráðherra, svokallaðan Kóða. Það er jákvætt að það sé meðal markmiða ríkisstjórnarinnar, eins og þau eru tilgreind í fjármálaáætlun, að vinna að ljósleiðaravæðingu dreifbýlis og uppbyggingu háhraðaneta eða 5G. Eins og segir í áætluninni eru það enn u.þ.b. 12.000 heimili á landsvísu sem ekki hafa aðgang að ljósleiðaratengingu. Vonandi getum við klárað að tengja þessi heimili á tímabilinu og vonandi er það fjármagnað. Ég sakna þess að ekki sé fjallað í meira mæli um þá miklu áskorun sem við stöndum frammi fyrir, þ.e. öryggi fjarskipta á vegum og í óbyggðum og fjármögnun þess. Fjarskiptafyrirtækin sjá sér ekki gróðavon þarna og því eru víða svæði þar sem ekki næst símsamband. Þetta er öryggismál og því tel ég að Alþingi og ríkisstjórnin þurfi að beita sér fyrir því að fylla í götin þar sem sambandið vantar. Hvaða aðferð verður lögð til grundvallar skiptir kannski ekki höfuðmáli svo lengi sem hægt er að tryggja fjarskiptaöryggi, og á stundum getur verið um líf og dauða að tefla eins og við höfum orðið vör við. Hvaða leiðir telur hæstv. ráðherra færar til að efla betur fjarskiptaöryggi á þeim svæðum þar sem samband er lélegt í dag eða beinlínis ekki til staðar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er rétt að fjarskiptafrumvarpið er gríðarlega mikilvægur lykill að alls konar mikilvægri þróun í fjarskiptamálum. Ég bind miklar vonir við að það frumvarp klárist á þessu þingi. Það er fjallað aðeins um háhraðatengingu ljósleiðara og Ísland samtengt, sem er framhald af Ísland ljóstengt, er eitt af forgangsverkefnum mínum í nýju ráðuneyti. Þar er um að ræða mikilvæga uppbyggingu ljósleiðara og að tryggja markmiðin um fjarskiptanet um allt land, hvort sem það er gagnvart þjóðvegakerfinu eða á ferðamannastöðum. Enn frekar er sá möguleiki stjórnvalda styrktur að stuðla að auknu öryggi, hvort sem er á vegum eða utan þeirra, á ferðamannastöðum og öðrum stöðum, með kvöðum eða tækifærum og tólum í nýju fjarskiptafrumvarpi, sem er hjá hv. umhverfis- og samgöngunefnd, til að skilyrða tíðnikvaðir og samþættingu kerfa þannig að ef eitt dettur út taki annað við, að það sé skilyrði á ákveðnum svæðum þar sem öryggi hefur ekki verið nægilega gott. Þarna eru mikil tækifæri til að styrkja öryggi landsmanna á þeim stöðum þar sem fjarskipti hafa ekki verið nægjanlega trygg, til samvinnu þeirra fyrirtækja sem eru á markaðnum, til að grípa hvert annað, styðja við og vinna saman á ákveðnum stöðum. Ráðuneytið einhendir sér í hagkvæma og metnaðarfulla uppbyggingu fjarskiptafyrirtækja um allt land með þessari uppfærslu á lögum en líka á regluverki. Við setjum leikreglurnar en með þeim ákvæðum sem ég var að vísa til eru heimildir til samstarfs og samnýtingar, bæði til að auka öryggi og hagkvæmni úti um allt land.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og vonandi gengur það upp að koma í veg fyrir göt í kerfinu, bæði í óbyggðum og á vegum landsins. Vonandi verður ekki vandamál að fjármagna það í framtíðinni. En víkjum aftur að fjarskiptamálunum og þá kannski af öðru tagi. Í fjármálaáætlun 2023–2027 segir: „Brýnt er að styrkja varnir innviða á Íslandi á áætlunartímanum. Meðal þess sem huga þarf vandlega að eru verkefni sem lúta að auknu öryggi neðansjávarkapla sem tengja Ísland við Evrópu og Norður-Ameríku.“ Undir þetta má taka enda hefur rússneski herinn fært sig upp á skaftið síðustu ár og með innrás Rússa í Úkraínu má vænta frekari stigmögnunar í Norður-Atlantshafi á næstu árum. Vert er að minnast á að í upphafi árs urðu skemmdir á ljósleiðara við Svalbarða og talið er að það hafi verið af manna völdum. Það er hræðileg tilhugsun hve auðvelt það er fyrir óvinveittar þjóðir að eyðileggja okkar helstu tengingar við umheiminn, neðansjávarljósleiðarana. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Til hvaða aðgerða getum við gripið á næstu árum til að tryggja betur öryggi neðansjávarkapla sem tengja Ísland við umheiminn? Hvernig hugsar ráðherra sér að gera það og hvernig á að fjármagna það? Getum við virkilega, í þessum viðsjárverða heimi, eins og komið hefur í ljós, þar sem stríð er hafið í Evrópu, tryggt að við séum nokkuð örugg um að ljósleiðarar skemmist ekki þannig að við verðum ekki tengd við umheiminn?

Virðulegi forseti. Þetta eru réttmætar áhyggjur hjá hv. þingmanni. Örugg og góð fjarskipti við útlönd verða sífellt umfangsmeiri og mikilvægari fyrir samfélagið allt. Við höfum sem eyja í Atlantshafi mikla sérstöðu. Tengingarnar eru kostnaðarsamar og byggjast nær alfarið á þessum fjarskiptastrengjum. Það er auðvitað erfitt að segja hvernig við tryggjum okkur gegn skemmdarverkum af manna völdum annað en það að vera mjög meðvituð um öryggi á því sviði. Við erum með varnir eins og Landhelgisgæsluna sem hefur ákveðið hlutverk á sjó. Við höfum þar tvö góð og sterk varðskip. Fjarskiptastofa er mjög meðvituð um allar ógnir og gerir líka áhættumat. Ef einhver strengur rofnar, ef allir strengir rofna - hvað á til bragðs að taka, hver er staða okkar, hverjir eru möguleikar gervihnatta o.s.frv.? Fjarskiptastofa vinnur statt og stöðugt að því að tryggja umhverfið, að tryggja viðbrögð við hverju því sem getur komið upp, hvort sem það er af manna völdum eða vegna umhverfisógna eða annars sem við sjáum ekki beinlínis fyrir. Það er líka mjög mikilvægt að við erum að vinna að lagningu þriðja fjarskiptastrengsins, sem ég verð að fá að nefna, sem mun liggja á milli Íslands og Írlands. Stefnt er að því að taka hann í gagnið undir lok þessa árs eða í byrjun þess næsta. Það skiptir líka miklu máli upp á öryggið að hér séu ekki veikir strengir, hér séu nýir strengir, hér séu strengir sem geta tekið við af öðrum ef eitthvað kemur fyrir. Þessar ógnir eru raunverulegar og við þurfum að taka þeim alvarlega. Það skiptir því máli að fara yfir mikilvæga innviði, viðbrögð við ógnum, hver staðan er og hvað við tökum til bragðs ef eitthvað kemur upp.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Mig langaði að byrja á að fjalla aðeins um hluta í fjármálaáætluninni sem snýr að nýsköpun. Í henni segir, með leyfi forseta, að stefna skuli að því „að Ísland sé ákjósanlegur starfsvettvangur fyrir erlenda sérfræðinga og fjölskyldur þeirra“. Markmiðið er að fjölga þeim úr um 800 árið 2021 í 1.200 árið 2027. Nú hafa sérfræðingar, sem hafa þegar farið í gegnum þetta ferli og sótt um hér, lýst upplifun sinni af því ferli að sækja um slíkt atvinnuleyfi sem niðurlægjandi, dýrri og ótrúlega flókinni. Þetta flókna kerfi er einnig mjög tímafrekt og er ekki óalgengt að vinnslutími umsókna sé um sex mánuðir. Þau okkar sem hafa reynslu af alþjóðlegum vinnumarkaði vita að sex mánuðir eru heil eilífð og það þarf ansi mikla ást á Íslandi til þess að bíða svo lengi eftir ferli sem annars staðar í heiminum tekur daga eða í mesta lagi eina eða tvær vikur. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvað ráðherra hyggst gera til að auðvelda þetta ferli svo að það sé ekki þannig að fólk hætti við að vilja koma hingað. Það eru ekki bara lýsingar sérfræðinganna sem eru svona, maður hefur heyrt sams konar lýsingar frá frumkvöðlafyrirtækjum og öðrum sem hafa verið að reyna að ráða fólk utan EES-svæðisins. Hvað getum við gert til að laga þetta og hvað hyggst ráðherra gera?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að koma inn á þetta. Mér fannst mjög mikilvægt að um þetta væru settir skýrir mælikvarðar í fjármálaáætlun því að við sjáum varla árangurinn ef við höfum ekki slíka mælikvarða. Það er eitt af forgangsverkefnunum, meðal sex forgangsverkefna í nýju ráðuneyti, að reyna að liðka fyrir komu erlendra sérfræðinga. Þó að það heyri ekki undir löggjöf ráðuneytisins þá er það gríðarlega mikilvægt fyrir framgang málaflokka ráðuneytisins og algerlega ómögulegt að við náum markmiðum okkar, fjöldamörgum markmiðum sem kveðið er á um í fjármálaáætlun, án þess að fjölga erlendum sérfræðingum, hafa kerfið liðlegra, fljótara og opnara. Við höfum einfaldlega verið allt of þröngsýn gagnvart atvinnuleyfum hér á Íslandi. Og það hef ég margoft sagt og áður en ég settist í stól nýsköpunarráðherra að við þurfum að hafa fleiri tækifæri til að fólk geti komið hingað og bætt lífskjör sín og starfað, og ekki bara fyrir það fólk heldur líka vegna okkar af því að við þurfum á því að halda og þessar hugverks- og þekkingargreinar munu ekki stækka án þess. Við erum að greina stöðuna og það er rétt, þetta eru svona þrír til sex mánuðir. Við höfum fundað með fjölmörgum sprotafyrirtækjum, fyrirtækjum sem hafa fengið til sín erlenda sérfræðinga, bæði þeim sem hefur þótt þetta ganga vel og þeim sem hefur þótt þetta ganga illa, og því miður eru þær sögur fleiri. Það er ýmislegt sem spilar inn í það að kerfið er svona hægt, t.d. staðan hjá Útlendingastofnun núna. En við þurfum að gæta okkar á því að slíkir tímar, sem geta alltaf komið upp, tefji það ekki að fólk geti komið hingað og starfað. Við viljum ekki að svoleiðis atriði hafi áhrif. En við þurfum líka að fara yfir skilgreininguna á sérfræðingum því að það eru það t.d. ekki allir og við verðum að vera opnari þar og breyta löggjöfinni. Ég mun kalla félagsmálaráðuneytið og dómsmálaráðuneytið í þá vinnu þegar við höfum kortlagt stöðuna og tækifærin til að stytta tímann en líka opna löggjöfina.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ef eitthvað er hægt að gera til að aðstoða við að fá þetta áfram þá ligg ég ekki á liði mínu. Mig langar bara rétt að nefna varðandi eitt sem má skoða; nú var talað um að gera þetta líka gott fyrir fjölskyldur sérfræðinganna. Kerfið er þannig núna að makar sérfræðinga fá ekki sjálfkrafa atvinnuleyfi. Þetta er það sem ég kalla 1950-hugsun, að makinn eigi bara að vera heima og elda af því að þú ert sérfræðingurinn. Þetta á ekki heima á 21. öldinni. Seinni spurning mín tengist niðurgreiðslu á þróunarkostnaði. Á undanförnum árum hefur stuðningur ríkisins, í formi endurgreiðslu vegna þróunar- og rannsóknakostnaðar, hækkað mjög hratt. Árið 2020 var þessi upphæð um 5 milljarðar en hækkaði í 11,7 milljarða í fjárlögum fyrir árið 2022, var 10 milljarðar á síðasta ári. Ef ég les rétt út úr fjármálaáætluninni er reiknað með að í þetta fari um 10 milljarðar á ári út tímabilið. Nú hafa bæði stór og stöndug hugvitsfyrirtæki verið dugleg að nýta sér þetta, rétt eins og smærri nýsköpunarfyrirtæki. Við getum reiknað með því að ef starf hæstv. ráðherra gengur vel verði aukin eftirspurn eftir þessum endurgreiðslum þar sem það verða fleiri nýsköpunarfyrirtæki. Langar mig því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún reikni með því að þurfa að setja auknar takmarkanir á hvað fellur undir endurgreiðsluhæfan kostnað eða hvaða fyrirtæki geti sótt um til að mæta því að minna fjármagn verður til skiptanna vegna þess að nýsköpun er að aukast.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að inni í þessari vinnu er skoðun á stöðu maka og það hafa heyrst sögur; ein sagan gengur nú á samfélagsmiðlum af flottri konu sem kemur frá Bandaríkjunum, er búin að stofna hér fyrirtæki en er vísað úr landi þar sem hún fellur ekki undir þessa skilgreiningu á sérfræðingi og vöntun á störfum. Þetta skilur fólk bara ekki og þetta er nákvæmlega það sem ég er búin að tala um. En þetta er gott dæmi um það sem við þurfum að breyta. Varðandi rannsóknir og þróun þá er það mikilvægur punktur. Við settum gríðarlega fjárfestingu inn í þennan lið í Covid og við höldum henni áfram, með örlitlum breytingum þó. Frumvarp fjármálaráðherra um áframhaldandi bráðabirgðaákvæði liggur nú fyrir, með örlitlum breytingum þar sem þakið er hækkað, þar sem fjármunirnir eru hækkaðir, eru örlítið lægri en í átakinu í Covid. Ég held að með þessu og þessum milljörðum sem fara í þetta séum við að skapa tækifæri, skapa útflutningstekjur. Við erum að skapa hér verðmæt störf og ýmis tækifæri. En við þurfum að átta okkur á því að þetta eru orðnir gríðarlegir fjármunir. Þess vegna þurfum við að gæta þess að þeir fari á réttan stað, við þurfum að kanna hvort við skoðum umsóknirnar rétt, hvort við setjum peningana á rétta staði. Þess vegna höfum við óskað eftir skoðun OECD, bæði til að bera okkur saman við önnur lönd þar sem við viljum vera framúrskarandi og best á þessu sviði til framtíðar, en líka til að sjá hvar við gætum gert betur, af því að núna er þetta komið yfir 10 milljarða, eins og hv. þingmaður segir, og þá skulum við bara skoða hvaða tekjur koma frá öllum fyrirtækjum árlega í ríkiskassann. Þetta er að verða, og ef ekki þegar orðið, einn sjötti hluti af öllum tekjuskatti sem kemur frá fyrirtækjum sem við skilum til baka í rannsóknir og þróun. Það eru gríðarlegir fjármunir og við þurfum að passa að þeir fari í þessa verðmætasköpun, að styrkja þessa nýju útflutningsgrein. Það ætlum við að gera, við ætlum að nýta þessa fjármuni vel og fáum þá úttekt vonandi í haust.

Frú forseti. Mig langar að hefja mál mitt hér á því að hrósa hæstv. ráðherra fyrir stóíska ró þegar hún gleymdi blaðinu sínu hér áðan, það var fagmannlega gert. Nýsköpun hefur vaxið fiskur um hrygg undanfarin ár og útflutningstekjur byggðar á hugverkaiðnaði hafa aukist um 50% frá árinu 2018. Eins og hæstv. ráðherra hefur sjálf sagt þurfum við að byggja hagkerfi okkar á fleiri stoðum og hugvitið er þar okkar stærsta tækifæri. Það hefur verið hreint magnað að fylgjast með þróun mála og sjá framleiðslu íslenskra fyrirtækja, t.d. á wasabi í Fellabæ, spírólínu á Mývatni, þróun líftæknivara Kerecis á Ísafirði eða að fylgjast með Controlant í Reykjavík sem framleiðir vörur sem hafa skipt heimsbyggðina sköpum í baráttu við heimsfaraldurinn. Hugbúnaður er gríðarlega mikilvæg starfsemi. Ég held að það sé ekki hægt að sleppa því að nefna, þó að það sé ekki hægt að nefna öll fyrirtæki og allar greinar, fyrirtæki eins og CCP og önnur sem eru að vinna í tölvuleikjaframleiðslu og þau fyrirtæki sem eru að vinna að hugbúnaði fyrir okkar íslenska atvinnulíf eins og sjávarútveg, landbúnað og fleira. En til þess að grípa það dýrmæta tækifæri sem felst í nýsköpun skiptir fjármögnun miklu máli. Í fjármálaáætlun kemur fram að framlög til málaflokksins aukast um 31,9 milljarða kr. á árunum 2023–2026. Mig langar að spyrja hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hvort hún telji nógu vel í lagt, miðað við mikilvæga aukningu tekna í hagkerfið frá nýsköpunarfyrirtækjum og um hve mikilvæga og vaxandi stoð hagkerfisins er að ræða, sem með árunum getur staðið undir útgjöldum þjóðarbúsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Eins og hv. þingmaður nefndi höfum við farið í stórsókn. Við höfum gjörbreytt umhverfi nýsköpunar á Íslandi og við gerðum það á meðan heimsfaraldur geisaði. Það sannaði sig að þessi útflutningsgrein stóð með okkur þegar aðrar greinar gerðu það ekki vegna utanaðkomandi aðstæðna sem við réðum ekki við. Það er svo gaman að sjá alla virknina, hvar sem hún er, t.d. á Siglufirði í síðustu viku þar sem nýttur var styrkur úr Lóu, sem er sérstaklega fyrir landsbyggðina, til að tengja saman unga frumkvöðla á Norðurlandi og fjárfesta af öllu landinu, til að kynna hugmyndir og skapa tækifæri og vonandi fleiri störf víða um land. Og af því að hv. þingmaður spyr hvort ég telji nóg að gert ætla ég að segja: Já, hér er langbest gert. Hér er verið að segja: Við fórum í þessar mótvægisaðgerðir í Covid og við ætlum að halda þeim áfram. Þær falla ekki niður og það er ansi skýr forgangsröðun hjá ríkisstjórninni, sem glímir við mikla áskorun í þessari fjármálaáætlun, að reyna að ráða við stöðuna, koma stöðunni aftur í sambærilegt horf og hún var fyrir heimsfaraldur til lengri tíma, að forgangsraða, að nýta fé betur en standa á sama tíma undir atvinnutækifærum, útflutningstekjum o.s.frv. Ég er gríðarlega glöð með þetta. Á sama tíma held ég að við getum nýtt fjármunina enn betur í kerfinu. Þess vegna held ég að úttekt á endurgreiðslu til rannsókna og þróunar frá OECD muni skipta máli en við þurfum líka að átta okkur á vaxtaumhverfinu. Hvar eru peningarnir? Hvar þarf hið opinbera að koma inn? Hvar þarf hið opinbera kannski að stíga til baka og segja: Heyrðu, nú hefur markaðurinn leyst þetta, nú getum við haldið að okkur höndum hér en stuðninginn vantar á annan stað? En við getum líka beint sjónum okkar að samfélagslegum áskorunum, hvort sem það er í loftslagsmálum eða sjálfbærni eða öðru, til þess að ýta undir hugvit og laða til okkar framúrskarandi fyrirtæki til lengri tíma.

Forseti. Já, ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Mig langar að nota seinni tvær mínúturnar sem ég hef hér til að beina sjónum að öðrum þætti en halda mig þó við nýsköpun. Það er ljóst að talsverður halli hefur verið varðandi dreifingu fjármagns til nýsköpunarverkefna á Íslandi. Þá er það svo að það hallar gríðarlega á konur. Konur eru að mennta sig á sviði nýsköpunar, svo sem í vísindum, tækni og verkfræði. Konur eru líka að sækja um styrki en virðast einhverra hluta vegna ekki komast að. Eins er vert að benda á að á undanförnum árum hafa styrkir til nýsköpunar, t.d. í gegnum Tækniþróunarsjóð, ekki skilað sér í nógu miklum mæli á landsbyggðina. Mig langar líka aðeins að velta upp gagnrýni á styrkjakerfið. Lóu-sjóðurinn er mjög góður, af því að hæstv. ráðherra nefndi hann. Eftir því sem sjóðunum fjölgar, þeim mun fleiri sjóði sem þarf að sækja í til að fá fjármagn, verður ferlið snúnara. Þá fer meiri vinna í að sækja um, jafnvel fyrir lítil fyrirtæki, og það tekur tíma og kraft frá fyrirtækinu. Umsóknarferlið er þá oft mjög flókið og það verður til þess að kerfið verður kannski óskilvirkara. Það kemur minna fjármagn og fyrirtæki þurfa að leggja miklu meiri vinnu í að nálgast það. Mig langar að spyrja ráðherra hvort hún hafi ekki áhyggjur af þeirri stöðu og hvað ráðherra geti gert til að bæta þennan halla.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Við nefnum það aðeins í fjármálaáætluninni að hlutfall kvenna á meðal frumkvöðla er lágt á Íslandi. Þegar litið er til endurgreiðslu til rannsókna og þróunar eru karlar um 75% umsækjenda. Mikilvægt skref var stigið í síðustu viku þegar Gagnatorg Rannís opnaði. Þar eru öll gögn sýnileg, hvert hinir opinberu fjármunir eru að fara, hvort þeir fara til kvenna eða karla, til hvaða landshluta og annað. Þessi sýnileiki er mikilvægur þegar við tölum um stuðning við nýsköpun og opinbert fé. Við þurfum að kortleggja kynjasjónarmið í nýsköpunargeiranum betur. Við höfum verið að hlaupa mikið, það hefur verið mikil innspýting inn í kerfið en við þurfum að skoða þetta til lengri tíma. Það eru samt líka góðar fréttir en við höfum ekki allar tölurnar fyrir framan okkur og þær sem við þó höfum eru ekki nægilega nákvæmar. En ef við skoðum bara Kríu sem var stofnuð á síðasta kjörtímabili, sem fjárfestir í sjóðum og þar sem verið er að stýra fjármagni, var fjárfest í þremur sjóðum síðast. Einum sjóði er stýrt eingöngu af konum, öðrum sjóði er stýrt til helminga af konum og til helminga af körlum og þriðja sjóðnum er stýrt að tveimur þriðja af konum. Það eru því líka einhverjar bjartar fréttir í þessu. En þetta þurfum við að taka saman. Við þurfum að skilgreina betur hvar við stöndum vel og hvar við stöndum verr. Við höfum verið á harðahlaupum í átt að því að Ísland verði nýsköpunarland til framtíðar og þá megum við alls ekki gleyma jafnréttissjónarmiðunum, eins og ég kom líka inn á í ræðu minni.

Frú forseti. Mig langaði einmitt til að taka nýsköpun upp við hæstv. nýsköpunarráðherra í samhengi við þá hugmyndafræði sem mér sýnist að verði leiðarstef í ráðuneyti hennar, að íslenskt hugvit eigi að verða stærsta útflutningsgrein þjóðarinnar og þá í samhengi við þann veruleika sem við sjáum á úthlutunum úr sjóðum fram til þessa, þ.e. að konur í nýsköpun lýsa því að það halli á þær varðandi aðgengi að fjármagni. Ég spyr hvort ráðherra telji að til greina komi, við úthlutun fjárveitinga í gegnum þessa opinberu aðila, eins og Kríu, Rannís og aðra sjóði, að beinlínis verði gerðar kröfur um tiltekin kynjahlutföll, að teknu tilliti til annarra sjónarmiða. Við þekkjum hvernig svona regluverk er smíðað þegar við erum að reyna að vinna gegn kynjahallanum. Ég held að það sé óumdeilt á þessu sviði að það hallar á konur þrátt fyrir að ýmis teikn séu á lofti, eins og hæstv. ráðherra fór yfir. En kæmi til álita að farið yrði í konkret aðgerðir, í gegnum reglugerðir eða lög, t.d. um Kríu, svo að litið verði til kynjasjónarmiða og samsetningar í fyrirtækjum eða hjá þeim aðilum sem þangað sækja um fjármagn?

Virðulegi forseti. Já, við höfum verið að skoða hvernig kynin nýta sér stuðningskerfi nýsköpunar sem við höfum verið á harðahlaupum við að styrkja. Það er mjög víðfeðmt og við þurfum aðeins meiri tíma til að geta kortlagt þetta betur. Við fyrstu sýn, á heildina litið, er staða kynjanna nokkuð jöfn þegar kemur að úthlutunum úr opinberum rannsóknarsjóðum en aftur á móti eru hærri styrkir veittir í greinum þar sem karlar eru í meiri hluta og enn hallar mikið á konur í öndvegisstyrkjum sem eru hæstu styrkirnir og úthlutað til lengsta tímabilsins sem dæmi. Konur sækja síður en karlar í samkeppnissjóðina sem styðja við atvinnulíf og nýsköpun. Konur eru þó almennt ekki ólíklegri til að fá styrk sæki þær um en miklu færri konur sækja um. Þar þarf að gera bót á. Hlutfall kvenna sem sækja í styrki úr slíkum sjóðum hefur þó hækkað síðustu ár. Þessi kortlagning er í vinnslu, við erum að vinna við að endurskoða þetta umhverfi í heild sinni. Við höfum verið að bæta í á öllum sviðum, hvort sem það er í sjóðum eða endurgreiðslum, og nú erum við svolítið að horfa á þetta í heild sinni í nýju ráðuneyti. Við erum að taka niður þá múra sem eru þarna á milli og jafnréttismálin eru eitt af því sem við erum að skoða. Það kemur alveg til greina, svo ég svari hv. þingmanni, að setja skilyrði, en við erum samt að skoða þetta og við þurfum að líta til þess að við náum ekki árangri í að hugvitið verði stærsta útflutningsgrein þjóðarinnar nema við nýtum alla þjóðina í það verkefni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og verð að segja að ég er mjög ánægð með að heyra þann tón sem hún slær. Ég held að það sé augljóst mál að það er í þágu samfélagsins alls að við virkjum líka kraft kvenna í nýsköpun. Við þekkjum það ágætlega af því að það eru til viðhorfsmælingar sem sýna - ekkert ólíkt því sem við þekkjum í samhengi við starfsmannaviðtöl, en þetta eru viðtöl í öðru samhengi - að konur mæta öðrum áskorunum en karlmenn. Karlmenn sem eru að leita eftir fjármagni fá spurningu um tækifæri, konur fá spurningu um áskoranir. Við vitum líka, og það rímar kannski aftur við starfsmannaviðtalið, að konur fá styrki en í sögulegu samhengi fá þær langtum lægri styrki en karlmenn og langtum lægri styrki en þær óskuðu eftir. Við þekkjum líka mýtuna í sambandi við starfsmannaviðtölin að konur þurfi bara að vera duglegri við að biðja um hærri laun, að konur þurfi bara að vera duglegri við að stofna fyrirtæki. En konur eru þarna. Það þarf bara að sjá þær og heyra í þeim og hlusta á þær. Ég er mjög ánægð með svör hæstv. ráðherra af því að ég er henni sammála um að við eigum sem þjóð að veðja á hugvitið en við stöndum auðvitað á brauðfótum ef það er þannig fyrir fram í okkar menningu að einungis helmingur þjóðarinnar er með að nafninu til. Ég hlakka til að fylgjast með framhaldinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þetta er mjög mikilvæg umræða og þess vegna þurfum við að kortleggja þetta vel og skoða. Eitt af tólunum sem við erum að vinna með í ráðuneytinu er nýsköpunargátt, svo fólk hafi aðgang að þeim tækifærum sem eru í boði með greiðum hætti, að við sjáum hvernig opinbera stuðningskerfið er, hvernig við kortleggjum alla þá möguleika og stuðning sem er til um allt land. Þetta er líka mælaborð nýsköpunar til að við sjáum hvernig við erum að hreyfa okkur, hvaða stöðu við erum í núna, hvað stöðu við vorum í þegar við byrjuðum á þessari innspýtingu og hvert við erum að fara á þessu kjörtímabili með þeim stuðningi sem sýnir sig í þessari fjármálaáætlun. Það er líka ótrúlega mikilvægt tól til að skoða og átta sig á því hvar við stöndum og því fagna ég sérstaklega Gagnatorgi Rannís, þar sem þetta er einmitt gagnsætt. Ég bind vonir við að enn meira gagnsæi verði í opinberum stuðningi til frambúðar. Í lokin langar mig bara að nýta tækifærið og þakka fyrir þessa góðu umræðu um alla þessa málaflokka ráðuneytisins. Það eru gríðarleg tækifæri til að vinna að þessum málaflokkum með heildstæðum hætti. Ég tel að tækifærin séu eiginlega ótæmandi. Þau varða leið okkar til framtíðar, með sjálfbærni, nýsköpun, hugvit og jafnrétti að leiðarljósi, málaflokka sem komið hefur verið inn á hér í dag, hvort sem það eru háskólamálin, tækifærin þar, nýsköpunarmálin, fjarskiptamálin o.s.frv. Það eru tækifæri um allt land ef við fylgjum þeim eftir og við fáum mikinn stuðning við þau tækifæri í þessari fjármálaáætlun.

Virðulegi forseti. Fjármálaáætlun er stefnumarkandi áætlun um hvernig ráðuneytin hyggjast verja fjárheimildum málefnasviða. Dómsmálaráðuneytið ber ábyrgð á málefnasviðum dómstóla, almanna- og réttaröryggis og réttindum einstaklinga. Samandregið eru þær áherslur sem birtast í fjármálaáætlun og heyra undir dómsmálaráðuneytið þess eðlis að horft er til þriggja meginmarkmiða: Í fyrsta lagi að bæta þjónustu við almenning í landinu og auka aðgengi íbúa landsins að þeirri þjónustu óháð búsetu. Þær breytingar sem eru að verða í stafrænum lausnum og rafrænni þjónustu munu skipa miklu máli við að stytta biðtíma og hraða allri málsmeðferð, hvort sem um er að ræða leyfisumsókn hjá sýslumanni eða rekstur dómsmála. Í öðru lagi að auka skilvirkni og samræma málsmeðferð innan embætta. Tækifæri eru að skapast innan embætta til að mynda sýslumanna, dómstóla eða lögreglu til að auka sveigjanleika í úrvinnslu mála óháð staðsetningu og tryggja betur nýtingu á fjármunum skattgreiðenda. Í þriðja lagi að horfa af mikilli alvöru til þeirrar stefnu sem mörkuð hefur verið af hálfu ríkisstjórnarinnar, eins og sjá má í stefnumótun um byggðaáætlun 2022–2036, sem lögð hefur verið fram á Alþingi, um að efla opinbera þjónustu um land allt með verkefnaflutningi og styrkja þannig þjónustueiningar eins og frekast er kostur. Ástæða er til að reifa frekar efnisatriði hvers málefnasviðs fyrir sig til að skýra betur hvaða breytingar eru að eiga sér stað í samræmi við það sem ég legg áherslu á. Heildargjöld málefnasviðsins dómstólar haldast óbreytt út áætlunartímabilið. Þar eru engu að síður uppi metnaðarfull áform um stafrænar umbreytingar sem dómstólarnir þurfa að fjármagna innan útgjaldaramma málefnasviðsins. Í nýútgefinni skýrslu Ríkisendurskoðunar um fjölda, stærð og stærðarhagkvæmni stofnana ríkisins er vikið að skipulagi héraðsdómstóla landsins sem eru átta talsins og að þrátt fyrir að þeir séu reknir á sama fjárlagalið eru þeir hver um sig sjálfstæðir. Við fámennasta dómstólinn starfar einungis einn starfsmaður auk dómara. Það eru áform um að skoða þetta gaumgæfilega, möguleika á sameiningu héraðsdómstólanna í einn dómstól, og jafna þannig álagið, skapa jafnari tækifæri til starfa óháð ólíkum þörfum og aðstæðum fólks og nálgast betur jafnræði notenda. Í samræmi við áherslur stjórnarsáttmála er á tímabili fyrirliggjandi fjármálaáætlunar lögð áhersla á að efla löggæslu þannig að mönnun hennar fylgi þörfum samfélagsins. Það verði m.a. gert með tímabundnu átaki til fjölgunar nemenda í lögreglunámi á háskólastigi sem og með auknum framlögum til að mæta aðgerðum gegn kynferðisbrotum og skipulagðri brotastarfsemi. Þá vil ég geta þess hér að fyrir liggur að um mitt árið 2022 þarf að taka afstöðu til þess hvort áfram eigi að leigja þyrlur Landhelgisgæslunnar eða fara aðrar leiðir, svo sem að bjóða út flugreksturinn eða kaupa notaðar vélar. Breytingar á rekstrarframlögum málefnasviðsins almanna- og réttaröryggi skiptast í þrennt og tengjast allar áherslum sem fram koma í stjórnarsáttmála. Í fyrsta lagi eru tímabundin framlög til að fjölga í lögreglunámi, í öðru lagi vegna aðgerða gegn kynferðisbrotum og í þriðja lagi vegna aðgerða gegn skipulagðri brotastarfsemi. Þær viðbætur sem birtast okkur í fjármálaáætlun eru til viðbótar miklum framlögum sem komu inn á þessu fjárlagaári. Lækkun rekstrarframlaga milli ára skýrist aðallega af 1% hagræðingarkröfu og þá uppfærast fjárfestingarframlög vegna framkvæmda við samhæfingarmiðstöð viðbragðsaðila og Litla-Hraun í samræmi við áætlanir þar um. Útgjaldarammi málefnasviðsins réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla dómsmálaráðuneytis er nokkuð óbreyttur. Gert er ráð fyrir auknum framlögum til Schengen-aðgerða og til Persónuverndar. Þá er gert ráð fyrir að 180 millj. kr. verði varið til stafrænna umbreytinga hjá sýslumanni árin 2023 og 2024. Með niðurfellingu lögsagnarumdæma, með mögulegri breytingu á starfsstöðvum sýslumanna, og aukinni áherslu á stafræna þjónustu standa vonir til þess að hægt verði að byggja upp mismunandi sérhæfingu á hverjum stað sem þjónar öllu landinu og getur tekið við auknum verkefnum hins opinbera. Hver starfsstöð á áfram að vera öflugur vinnustaður í héraði, þjónusta við borgarana verður betri, reksturinn hagkvæmari og stjórnsýslan skilvirkari. Þannig erum við, virðulegur forseti, að horfa til þessara breytinga sem vinna stendur núna yfir við hjá öllum meginembættum ráðuneytisins sem tengjast þessari auknu innleiðingu stafrænnar tækni og rafrænnar þjónustu. Þar verður gjörbylting í umhverfi ráðuneytisins. Ráðuneytið hefur verið í fararbroddi annarra ráðuneyta við þessa innleiðingu og við erum að leggja aukna áherslu á það og boðum til breytinga á hinum mismunandi embættum í samræmi við það.

Virðulegur forseti. Það geisar stríð í Evrópu og við hér á Íslandi höfum siðferðislegum skyldum að gegna við bræður okkar og systur í Úkraínu. OECD hefur metið það sem svo að það geti kostað Evrópu 0,25% af vergri landsframleiðslu á ári að taka á móti flóttafólki þaðan. Ef við yfirfærum það á Ísland, landsframleiðsluna hér, eru það um 7 milljarðar á ári. Til samanburðar fara t.d. 10 milljarðar á ári í þróunarsamvinnu og 4 milljarðar í útlendingamál samkvæmt fjárlögum þessa árs. Ég fæ bara ekki alveg séð, þegar ég fletti þessari fjármálaáætlun og skoða útgjaldarammana, að þar sé verið að koma til móts við þessar áskoranir, að þar sé verið að koma til móts við fjölgun flóttafólks og aukið álag með auknum framlögum. Mig langar því að biðja hæstv. dómsmálaráðherra um að útskýra fyrir okkur hvernig þetta horfir við honum og hvernig staðan í heimsmálunum, stríð í Evrópu, skyldur Íslands, ábyrgð okkar, samábyrgð gagnvart fólki í neyð, endurspeglast í þessari fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar.

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst í mínum huga að við Íslendingar öxlum okkar ábyrgð í þessum efnum til samræmis við það sem aðrar þjóðir gera. Hér er löggjöf reyndar rýmri þegar kemur að þessum málaflokki en gengur og gerist, þótt boðaðar hafa verið breytingar á því til að við vinnum nær því sem þekkist í nágrannalöndum okkar. Nú hafa á þessum tíma, um mánaðamótin mars/apríl eða í byrjun apríl, komið hingað á flótta um 1.000 manns. Það er miklu meira en við höfum nokkru sinni tekist á við þannig að áskoranirnar eru miklar. Það var erfitt að gera sér grein fyrir þessari þróun þó að vissulega væri gert ráð fyrir því og ítrekað verið á það bent af hálfu ráðuneytisins að það yrði holskefla hingað af fólki þegar Covid-ástandi létti. En við erum sem sagt að horfa á enn stærra og umfangsmeira mál en lá fyrir þegar vinna við fjárlagagerð ársins var í smíðum. Við höfum brugðist við því með þeim hætti að ég hef gert ríkisstjórn grein fyrir stöðunni og fyrir því að við munum, til að standa undir lögbundnum þáttum sem við eigum að sinna í þessum málum, þurfa að fara fram úr þeim fjárveitingum sem eru til staðar. Annað er óhjákvæmilegt. Hversu mikið það verður er erfitt að átta sig á í því umhverfi sem við erum komin í, en það mun að mínu mati hlaupa á hundruðum milljóna króna. Útgjöld til málaflokksins í dag nema milljörðum, sennilega einhvers staðar í kringum 4 milljörðum, og er þá ekki allt talið.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra þá hafa nú komið hingað a.m.k. 1.000 manns frá Úkraínu. Nú er þessi fjármálaáætlun lögð fram eftir að stríð brestur á og mér finnst pínulítið sérkennilegt að þrátt fyrir þá stöðu sé einhvern veginn gert ráð fyrir, í áætluninni sem við ræðum hér og tökum marga þingdaga í að ræða, lækkun framlaga til þessa málefnasviðs - ja, eða framlögin standa svo gott sem í stað. Sviðsstjóri verndarsviðs hjá Útlendingastofnun var í viðtali á Rás 2 í morgun og sagði frá úrræði sem opnaði í Domus Medica í gær, móttökumiðstöð þar sem saman eru komin lögreglan, Útlendingastofnun, Fjölmenningarsetur og heilsugæslan. Hugsunin að baki því er að einstaklingar geti sótt sér alla nauðsynlega þjónustu á einum stað. Það hefur komið fram að þetta úrræði sé hugsað til framtíðar. Hvernig sér ráðherra fyrir sér að þetta geti fúnkerað almennilega ef ekki er gert ráð fyrir auknum framlögum til einmitt þessara mála? Verður ekki að vera meiri fyrirsjáanleiki í þessum efnum? Er fjármálaáætlunin að þessu leyti, þegar kemur að málefnum fólks á flótta, bara strax orðin úrelt þótt hún hafi verið lögð fram einhverjum vikum eftir að stríð brast á í Evrópu?

Virðulegur forseti. Það er ekki óeðlilegt að hv. alþingismenn hafi áhyggjur af þessu. Ég hef það líka. Þetta eru reyndar ekki 1.000 manns frá Úkraínu eingöngu sem eru komnir hingað, ef mínar upplýsingar eru réttar eru það eitthvað vel í áttina að 700 manns og þá rúmlega 300 sem eru af öðrum þjóðernum. Það er alveg rétt að búið er að opna þessa aðstöðu í Domus Medica. Það er einmitt gert til þess að bæta þjónustu við það fólk sem hér heyrir undir. Það er markmiðið með þessu að hafa einn stað þar sem það getur sótt alla sína þjónustu til að þetta verði skilvirkara kerfi. Vinna við fjármálaáætlun tekur langan tíma, hún er náttúrlega til meðhöndlunar núna í þinginu og þingið getur gert á henni breytingar ef þörf krefur. En ég vil bara minna á að í fjármálaáætlun, alveg eins og í fjárlögum, er gert ráð fyrir að ríkisstjórnin hafi ákveðinn varasjóð sem nemur milljörðum króna til að bregðast við aðstæðum eins og þessum. Það eru einmitt þær aðstæður sem við erum að upplifa núna í útlendingamálum, sem voru að þó nokkru leyti ófyrirséðar og eru kannski enn háðar mikilli óvissu og erfitt að áætla nokkuð um hvað þetta mun á endanum kosta. Allar vonir okkar standa til þess að stríðinu ljúki sem fyrst. Vonandi næst einhver árangur í því. Það mun hafa miklar breytingar í för með sér. Ef það fer eins og sumir spá, að það dragist á langinn, þá verður vandinn enn meira viðvarandi og til lengri tíma og kannski alvarlegri. Þá höfum við þennan varasjóð m.a. til að grípa til en hann er einmitt ætlaður til að nota við slíkar aðstæður.

Virðulegur forseti. Nefnd um eftirlit með lögreglu var sett á fót 2017 og síðan þá hafa þrír nefndarmenn og einn starfsmaður farið með þau verkefni sem þar eru. Í upphafi var talið nægjanlegt að hafa einn starfsmann í 50% starfshlutfalli en fljótt varð ljóst að það var ekki nóg og viðkomandi var kominn í 100% starfshlutfall við lok árs. Þá er einnig áætlað við stofnun nefndarinnar að það yrðu um 30 mál á ári, en síðan þá hefur málafjöldinn verið um og yfir 100. Mál nefndarinnar eru þyngri en í upphafi og hefur nefndin ítrekað bent á að hún þurfi a.m.k. tvö stöðugildi lögfræðinga, ekki síst til að stytta málsmeðferðartíma nefndarinnar og gera meðferð hennar skilvirkari. Nefndin hefur spurt hvort auka eigi slagkraft nefndarinnar og efla hlutverk og heimildir hennar, en slíkt er háð pólitískri stefnumótun og fjárveitingum. Í fjármálaáætlun segir m.a. að á síðasta ári hafi verið gerðar breytingar á lögreglulögum í þeim tilgangi að auka skilvirkni í störfum nefndar um eftirlit með lögreglu og auka heimildir hennar. Efla þurfi enn frekari ytra eftirlit með störfum lögreglu og samhliða því styrkja innra gæðaeftirlit með starfsemi lögreglu þannig að tryggt verði að unnið sé eftir lögum, reglum og verkferlum. Það skiptir miklu máli til að tryggja öryggi lögreglumanna við störf og svo hægt sé að veita bestu mögulegu þjónustu og hæsta mögulega öryggisstig. Þetta var varfærin lagabreyting sem var vissulega gerð en betur má ef duga skal og þrátt fyrir að nefndin hafi bent á það frá 2018 að fjölga þurfi stöðugildum í nefndinni er enn í dag bara einn starfandi lögfræðingur hjá nefndinni. Því langar mig að spyrja dómsmálaráðherra hvernig hann ætli sér að efla eftirlit með störfum lögreglu. Felur það í sér aukna fjárveitingu til nefndarinnar og aukastöðugildi? Þörfin er svo sannarlega til staðar og mikilvægt er að við eflum hlutverk nefndarinnar, lögreglumönnum og borgurunum til heilla.

Virðulegur forseti. Hér er tekið fyrir mikilvægt mál og sýnir vel þróunina í starfi þessarar nefndar, hversu mikil þörf var fyrir að hún yrði sett á laggirnar á sínum tíma. Við erum líka núna í undirbúningi við breytingu á lögum þar sem við erum í raun að auka rannsóknarheimildir lögreglu, sem er gríðarlega mikilvægt, sérstaklega í tengslum við skipulagða brotastarfsemi og viðkvæma málaflokka eins og kynferðisafbrot. Slíkri aukinni ábyrgð og skyldum sem við færum lögreglunni verður auðvitað að svara með öflugra innra eftirliti. Þetta er því til skoðunar hjá okkur núna samhliða þeim breytingum sem við erum að innleiða og því ákalli sem verið hefur frá þessum aðilum. Ég setti á laggirnar sérstakan starfshóp í samvinnu við lögreglustjórana strax í byrjun þessa árs og ég vænti einhverra niðurstaðna í formi tillagna frá þessum starfshópi nú á vordögum. Þar erum við að skoða marga þætti í starfsemi lögreglunnar með það að leiðarljósi að geta nýtt betur þann 21 milljarð sem löggæslan kostar á ári, 21.000 millj. kr. Þetta eru miklir peningar. Það er ákall eftir fjölgun lögreglumanna og við erum að skoða betur hvernig við getum nýtt þetta fjármagn með því að samræma störf og aukna yfirsýn. Það er aukið álag í öllu rannsóknastarfi lögreglu sem fylgir breyttum aðstæðum í formi aukinnar tölvuþekkingar og tölvunotkunar í skipulagðri glæpastarfsemi. Það er til skoðunar í þessum hópi sem vinnur á vegum ráðuneytisins og ég vænti þess að við munum bregðast við því þegar sú vinna liggur fyrir.

Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið. Af því svari tel ég skýrt að hann ætlar sér að bæta starfsumhverfi lögreglu og þeirrar starfsemi sem um hana er. Ljóst er að hlutverki nefndarinnar verður ekki sinnt til hlítar af einum starfsmanni, sem sinnir þó mjög viðamiklum og umfangsmiklum verkefnum dagsdaglega og sér í rauninni um alla starfsemi nefndarinnar fyrir utan það að taka eiginlegar ákvarðanir. Málafjöldi síðasta árs var t.d. 103 og það sem af er ári eru 22 mál komin inn á borð nefndarinnar. Nefndin hefur þó unnið þrekvirki og hefur náð að bæta og koma á föstu verklagi innan lögreglu, skilgreint ákveðna verkferla og lagt til breytingar á þeim í góðu samstarfi við ríkislögreglustjóra og lögregluembættin víðs vegar um landið. Ótrúlega margt hefur áunnist og áheyrn og virðing lögreglustéttarinnar fyrir tilmælum nefndarinnar hefur aukist. En tilmælin eru ekki bindandi. Þau eru í rauninni tilmæli til lögreglustjóra um að fara í ákveðnar aðgerðir, en þau eru ekki bindandi. Eins og hæstv. ráðherra bendir á þarf aukið eftirlit að fylgja auknum rannsóknarheimildum og við megum ekki setja eftirlit með veigamiklum störfum í annan flokk, eins og störf lögreglumanna eru. Löggæslan og almenningur eiga skilið fumlaus vinnubrögð lögreglu og, þegar þörf er á, geta leitað til eftirlitsnefndar með erindi sín vegna samskipta við lögreglu. Það skiptir öllu máli að allt þetta, að löggæslan og eftirlitið séu fumlaus í sínum vinnubrögðum. Mig langar einnig að spyrja: Hver er framtíðarsýn ráðherra varðandi eftirlit með störfum lögreglu, bæði hvað varðar starfsemina sjálfa en einnig með tilliti til fjármagns?

Virðulegur forseti. Það er hægt að taka undir öll þau ágætu sjónarmið sem hv. þingmaður hélt hér uppi. Í viðræðum mínum við lögreglustjóra og við lögreglumenn þá gera allir á þeim vettvangi sér grein fyrir mikilvægi þessa. Við búum sem betur fer við þær aðstæður að lögreglan á Íslandi nýtur mikils trausts meðal almennings. Við þurfum auðvitað að treysta grunninn til að það traust megi haldast. Það er grundvallaratriði að löggæslan í landinu, lögreglumenn og aðrir sem þar starfa sem eiga að gæta að öryggi borgaranna sé einnig gætt, gæti öryggis í störfum sínum og að við veitum þeim öryggi þar. Það eru mjög krefjandi spurningar gagnvart okkur í þessum breytta heimi hversu langt á að ganga í þeim efnum, en umræða hefur verið um ýmsa þætti sem geta spilað þar inn í og eru til skoðunar í ráðuneytinu akkúrat núna. Aftur á móti er grundvallaratriði, og það þarf ekki annað en kynna sér þær skýrslur sem lagðar hafa verið fram um skipulagða brotastarfsemi á Íslandi og þá þróun, þá alvarlegu þróun sem er að eiga sér stað á þeim vettvangi, að það er gríðarlega mikilvægt að lögreglan fái auknar heimildir, víðtækari heimild til rannsókna. Við erum algjörir eftirbátar í regluverki okkar að þessu leyti í samanburði við þær þjóðir sem við erum í nánu samstarfi við í Evrópu og sérstaklega á Norðurlöndum. Þetta er samstillt átak. Það er skilningur alls staðar á mikilvægi þessa og framtíðin sýn mín liggur í því að við munum efla þessa þjónustu samhliða aukinni ábyrgð og það gerist auðvitað ekki í þessu tilfelli nema við aukum fjármagn til málaflokksins. Það er nú þegar þannig að yfir 80%, 82–84%, af kostnaði eru einmitt laun í rekstri þessarar embætta.

Virðulegur forseti. Fréttamiðlar hafa greint frá því að hæstv. dómsmálaráðherra muni leggja fram frumvarp um að einn sýslumaður verði yfir öllu landinu í stað þeirra níu sem nú gegna sýslumannsembætti. Einnig hefur komið fram að Sýslumannafélag Íslands telur vafasamt að slík sameining verði til bóta og að varasamt geti verið að fara svo hratt í jafn stórfelldar breytingar og í frumvarpinu felist. Það vaknar hjá manni ótti, þegar svona áform eru kynnt, um að nærþjónustan muni skerðast, nánar tiltekið að starfsstöðvar sýslumannsembættanna úti á landi verði lagðar niður. Ég bendi á í þessu samhengi bókun bæjarstjórnar Vestmannaeyjabæjar, dagsetta 24. mars sl., en þar segir, með leyfi forseta: „Hver dómsmálaráðherra á fætur öðrum hefur áformað að leggja niður stöðu sýslumanns sem veikir verulega embættið hér í Eyjum, embætti sem hefur verið að eflast fyrir tilstilli sýslumannsins í Eyjum að undanförnu. […] Engin ný verkefni eru skilgreind í yfirferðinni hjá ráðherra en það er nauðsynlegt að þau séu skilgreind sé það ætlun ráðherra að styrkja embættin. Bæjarstjórn Vestmannaeyja mótmælir þessum áformum harðlega þar sem ekki er hægt að sjá hvernig þetta á að styrkja embættin og munum gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að reka ráðherrann til baka með áform sín líkt og forvera sína og vinna í því að starfsemi embættisins í Eyjum verði efld enn frekar.“ Ég spyr því hæstv. ráðherra: Stendur til að leggja niður starfsstöðvar sýslumanna á landsbyggðinni eða skerða starfsemi embættisins með öðrum hætti? Ef svo er, af hverju stendur til að skerða á þann hátt nærþjónustu íbúa á landsbyggðinni og hver er tilgangurinn?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni alveg sérstaklega fyrir þessa spurningu vegna þess að það er mjög mikilvægt að fá að gera grein fyrir þessu máli hér þar sem mikils misskilnings hefur gætt í umræðu og gagnrýni á þau áform sem unnið er að. Það á líka við um ályktun bæjarstjórnar í Vestmannaeyjum og kannski alveg sérstaklega þar sem ég hafði nú bent bæjarstjóranum á það fyrir þann bæjarstjórnarfund sem haldinn var um málið að lesa þótt ekki væri annað en fréttina á heimasíðu ráðuneytisins, sem ég hvet hv. þingmann til að gera einnig, þar sem fram kemur auðvitað skýring á þeirri vegferð sem við erum á. Það eru að verða gríðarlegar breytingar á öllu umhverfi í starfsemi sýslumannsembættanna, eins og ég kom inn á með fleiri embætti sem heyra undir ráðuneytið. Það eru stafrænar lausnir, rafræn þjónusta er að taka yfir mjög mikið af verkefnum. Það verður að horfa til framtíðar þegar þessar aðstæður birtast okkur og við verðum að vera í bílstjórasætinu í að innleiða þessar breytingar en ekki láta þær keyra inn í hliðina á okkur og bregðast við eftir að það hefur gerst. Þetta mun gerast. Þetta mun breyta starfsumhverfi starfsfólksins og það þarf að tileinka sér ný vinnubrögð, það þarf að tileinka sér nýja tækni og það þarf að þjálfa það upp í að takast á við verkefnin á nýjum vettvangi. Það stendur ekki til að loka einni einustu starfsstöð sýslumanna úti um land. Það stendur til að fjölga störfum hjá sýslumannsembættunum, sérstaklega úti um land. Við erum alveg sérstaklega, eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan, að horfa til þess - og það er eitt af grundvallarmarkmiðum og undirliggjandi markmiðum í allri okkar vinnu þegar kemur að lögreglu og dómstólum og sýslumönnum - að efna þau fyrirheit sem hafa verið um að fjölga störfum þannig að annað stendur ekki til. Þetta er fólki kunnugt. Ég tel að hér sé verið að reyna að slá pólitískar keilur sem er engin innstæða fyrir. Það er slæmt vegna þess að það setur ótta í starfsfólk sem er algjörlega óþarfur. Ég hef núna á undanförnum dögum og vikum 

Í fjármálaáætlun þessari segir um þessi áform, með leyfi forseta: „Með niðurfellingu lögsagnarumdæma, ríkara samstarfi á milli starfsstöðva og aukinni áherslu á stafræna þjónustu verður hægt að byggja upp mismunandi sérhæfingu á hverjum stað sem þjónar öllu landinu og getur auk þess tekið við auknum verkefnum hins opinbera. Hver starfsstöð verður því áfram öflugur vinnustaður í héraði, þjónusta við borgarana verður betri, reksturinn hagkvæmari og stjórnsýslan skilvirkari.“ Þarna virðist gefið til kynna að ekki eigi að leggja niður starfsstöðvar þó af samningum verði. Það er þó gömul tugga, líkt og með Gugguna á Ísafirði, að segja að ekkert muni breytast. Mikið hefur verið rætt um störf án staðsetningar undanfarið. Það hefur oft verið rætt um það hvort ekki megi inna af hendi ýmsa stjórnsýslu á landsbyggðinni til að stuðla að jákvæðri byggðaþróun. Ég minni á að töluvert hlutfall allra starfa eru ríkisstörf en bróðurpartur ríkisstarfsmanna vinnur hérna á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekkert sem segir að þessi störf þurfi að vera staðbundin og reynsla okkar af Covid hefur svo sannarlega sýnt það að störfin þurfa ekki öll að vera bundin við skrifstofu í 101 Reykjavík. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er það stefna þessarar ríkisstjórnar að fjölga störfum á landsbyggðinni? Ef svo er, þá vil ég gjarnan spyrja hæstv. ráðherra hvað hans ráðuneyti mun leggja á vogarskálarnar í þeim efnum. Mun hæstv. ráðherra t.d. opna á það að störf í ráðuneyti hans verði án staðsetningar?

Virðulegur forseti. Það er mikið rætt um störf án staðsetningar og hv. þingmaður gerir það hér. Ég hef forðast það í þessari umræðu að tala um störf án staðsetningar. Vegna hvers? Vegna þess að það er að mínu mati tvíbent sverð. Þegar hv. þingmaður og aðrir ræða um störf án staðsetningar þá er oftast sú meining lögð í þá setningu að þá eigi að flytja störfin út á land, fólk geti úti á landi unnið störf sem eru hér til staðar. En störf án staðsetningar geta líka verið til á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. störf úti á landi geta líka verið unnin á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki markmið mitt með þeim breytingum sem ég ætla að innleiða þótt ég telji það vera órjúfanlegan hluta af framtíðinni að störf án staðsetningar eigi eftir að hljóta aukið vægi og verða miklu meiri þáttur í okkar lífi og jafnvel störf heima unnin. Það eru algerlega klár undirliggjandi markmið að ná betri þjónustu við borgarana í þessum breytingum og fjölga störfum úti á landi eins og ég hef ítrekað komið inn á. Við lokum engum starfsstöðvum. Við ætlum að auka þjónustuna líka í hinum dreifðari byggðum þar sem fólk á um lengri veg að fara, þar sem starfsstöðvar eru ekki til staðar með samningum við skrifstofur sveitarstjórna á þeim stöðum sem geta sinnt ákveðnu móttöku- og afhendingarhlutverki fyrir starfsstöðvar sýslumanna til að spara fólki sporin. Þetta eru grundvallaratriði. Ég fer ekki í neinar breytingar, hvorki á starfsumhverfi sýslumanna, lögreglu né dómstóla, öðruvísi en að þessum markmiðum sé náð vegna þess að annars er verr af stað farið, að mínu mati, heldur en heima setið. En mun þetta hafa áhrif á starfsfólk? Störf sem þú tekur einhvers staðar frá og færir út á land á sama tíma og það er verið að fækka störfum vegna stafrænnar innleiðingar, vegna rafrænnar þjónustu - öll þessi störf, það sparast svo mikið við þessa nýju tækni, þá fækkar einhvers staðar störfum. 

Frú forseti. Í þessu ágæta plaggi sem við erum hér að fjalla um segir um málaflokkinn réttindi einstaklinga, með leyfi forseta: „Framtíðarsýn málefnasviðsins er að tryggja öllum einstaklingum skilvirka og sanngjarna þjónustu svo að þeir fái notið þeirra réttinda sem þeim ber hér á landi.“ Meginmarkmið málefnasviðsins eru m.a. fagleg og skilvirk málsmeðferð stjórnvalda. Árið 2015 leitaði til landsins ung sýrlensk fjölskylda, hjón með tvær dætur á leikskólaaldri, og óskaði eftir því að fá stöðu flóttamanna hér á landi. Þeim hafði verið veitt alþjóðleg vernd í Grikklandi nokkru áður en höfðu búið þar við algera örbirgð, án aðgangs að húsaskjóli, heilbrigðisþjónustu og öðrum grunnþörfum og án þess að eiga nokkra möguleika á að búa börnum sínum öryggi gegn ofbeldi og annarri ógn, hvað þá viðunandi lífsskilyrði. Samkvæmt þágildandi lögum um útlendinga bar íslenskum stjórnvöldum ekki að taka umsókn þeirra til efnismeðferðar hér á landi. Neitaði Útlendingastofnun þeim því um áheyrn og fyrirskipaði að þau skyldu flutt aftur á götuna í Grikklandi án þess að umsókn þeirra væri tekin til skoðunar. Þessi ungu hjón voru hins vegar lánsöm því að þau náðu eyrum og augum almennings á Íslandi sem leiddi á endanum til þess að með nokkuð metnaðarfullum lögfræðilegum loftfimleikum var fjölskyldunni veitt tímabundið dvalarleyfi til eins árs án atvinnuleyfis, enda buðu lögin ekki upp á annað á þeim tíma að mati stjórnvalda. Með setningu núgildandi laga um útlendinga sem sett voru árið 2016 var reglunum breytt á þann veg að stjórnvöldum varð heimilt og jafnvel skylt að taka umsóknir fólks í sömu stöðu og þessi litla fjölskyldan til skoðunar hér á landi, enda var krafa almennings hávær í þá átt. Nú vill hæstv. dómsmálaráðherra breyta lögunum til baka og afnema þessa skyldu stjórnvalda til að skoða mál af þessu tagi ofan í kjölinn. Þó er stórum orðum fullyrt að réttarvernd fólks muni ekki minnka við breytinguna. Ég vil því byrja á að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra með hvaða hætti hann telji að þessi breyting auki skilvirkni við meðferð umsókna um alþjóðlega vernd ef ekki á að koma til réttarskerðingar fólks í svipaðri stöðu og unga fjölskyldan frá Sýrlandi.

Virðulegur forseti. Ég tek glaður þátt í umræðum um útlendingamál eða aðra málaflokka sem heyra undir ráðuneytið almennt séð þrátt fyrir að við séum hér að ræða ríkisfjármálaáætlun fyrir næstu fimm árin. Mér fannst spurningar hv. þingmanns ekki vera í neinu samræmi við það en ég skal gera mitt besta til að svara henni. Já, þessi mál eru oft sár og erfið í allri meðferð og meðhöndlun og ljóst að ástæða væri til að geta gert í mörgum tilfellum miklu betur. Við erum auðvitað að reyna að miða okkar vinnubrögð við það sem gengur og gerist hjá nágrannaríkjum okkar, eins og ég hef áður komið inn á, og lagabreytingarnar sem fyrir liggja núna tillögur um, í því frumvarpi sem ég hef lagt fram, snúa einmitt að því að skýra dálítið leikreglurnar og að fólk sem er í þessari erfiðu stöðu og hingað leitar viti á hvaða forsendum við vinnum og nálgumst þessi mál. Það er þá samræmi í því við það sem gerist í öðrum löndum. Við veitum fólki í þessari stöðu lögfræðilega talsmenn, þ.e. lögfræðimenntaða talsmenn, og við veitum því félagslega þjónustu. Málsmeðferðin er þannig að á stjórnsýslustigi fjallar Útlendingastofnun um þessa umsókn og fer yfir það hvernig um hana er búið og hverjar aðstæður eru og hvort fólk eigi rétt á samkvæmt lögum að fá dvöl á Íslandi. Síðan er hægt að skjóta þessu til úrskurðarnefndar útlendingamála og það er á grundvelli þess sem fólki er þá synjað, eftir þessa víðtæku málsmeðferð 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið sem ég skil á þann veg að þessu sé alls ekkert ætlað að auka skilvirkni heldur séum við einfaldlega að apa eftir öðrum ríkjum, sem ég svo sem gat mér til um og hef heyrt áður og margir hafa skilning á. Með lögunum árið 2016 var hins vegar gerð önnur réttarbót, til viðbótar því sem ég nefndi hér áðan, sem var sú að gera stjórnvöldum skylt að taka umsókn til skoðunar hér á landi þó að fólk hafi fengið stöðu flóttamanns í öðru ríki, dragist málsmeðferðin umfram 12 mánuði. Þess má geta að þetta er ekki í Evrópulögum eða í lögum annarra ríkja heilt á litið þannig að þetta er séríslensk regla. Þetta var vegna þess að það var ekki talið eðlilegt að fólk dveldi hér mánuðum og jafnvel árum saman, starandi á hvíta veggi, skrimtandi á vikulegum vasapeningum frá Útlendingastofnun, án þess að umsókn þess væri einu sinni tekin til skoðunar. Fleiri breytingar en sú sem ég nefndi áðan eru boðaðar með frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra, svo sem misundarlega útfærðar tilraunir til að taka með öllu úr sambandi þá skyldu stjórnvalda að taka mál til skoðunar hafi málsmeðferðin dregist fram úr öllu hófi. Má ég til með að lesa upp úr frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra hvað þetta varðar, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr.“ - sem sagt um þennan 12 mánaða frest - „skal taka umsókn til efnismeðferðar hafi umsækjandi ekki fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 12 mánaða frá því að umsókn var lögð fram, enda hafi umsækjandi sjálfur, maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd ekki átt þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka.“ Í skýringum með lagafrumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Gildandi lagaákvæði“ - sem á að vera réttarbót fyrir m.a. börn á flótta - „getur því leitt til þess að fjölskyldur með börn á framfæri eða fólk í hjúskap eða sambúð geti þvingað fram  Þannig að foreldrar sem eru taldir  Spurningin mín 

Forseti minnir á ræðutíma og minnir einnig hv. þingmenn á að hér er til umræðu fjármálaáætlun.

Virðulegur forseti. Aftur erum við farin að ræða útlendingamálin undir allt öðrum lið. Frumvarpinu er ætlað og markmið þess er að auka á skilvirkni gagnvart þeim sem hingað leita, að þeir viti að hvaða reglum þeir ganga. Þessi leikvöllur þarf að vera skýr. Hann hefur verið mjög óskýr og það hefur m.a. leitt það af sér að hingað hefur leitað hópur fólks sem er með umsóknir sem fyrir fram er vitað að mun verða hafnað. Síðan hefst þessi málsmeðferðartími sem er óþægilegur öllum og ekki síst þeim sem hingað sækja. Þannig að við erum einmitt að horfa til þessara breytinga til að samræma reglur okkar við þær reglur sem gilda í Evrópuríkjum. Hv. þingmaður orðaði það sem svo að við værum að apa eftir öðrum. Það hefur hver sína nálgun á það hvernig orðum er komið að því þegar við erum að gæta samræmis í okkar helstu samstarfsríkjum, ríkjum Evrópusambandsins og Norðurlandanna. Ég nálgast það á þeim nótum að það yrði öllum til hagsbóta, líka þeim sem hingað sækja, að þau gangi að samræmdum reglum í þessum efnum. Ég fullyrði eftir sem áður að sú þjónusta sem við veitum þessu fólki er ekki síðri en í öðrum löndum, að mörgu leyti örugglega mun betri. Það er ekkert markmið okkar að draga úr henni. Við munum áfram taka á móti þeim af heilum hug sem hingað leita, sem stendur ógn af veru sinni í sínu heimalandi eða öðrum löndum. Það verður engin breyting á því, virðulegur forseti.

Virðulegur forseti. Aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota er verkfæri sem við höfum komið okkur upp til að bæta úr þeim brotalömum sem má finna á vinnslu og meðferð slíkra brota. Sú áætlun sem nú er við lýði rennur út í lok árs og samkvæmt fjármálaáætlun verður hafist handa við vinnu að nýrri áætlun sem tekur við af þeirri eldri þegar í upphafi 2023. Í núverandi aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota er skýrt kveðið á um að innan lögreglunnar eigi að samræma gátlista og verkferla, stytta málsmeðferðartíma, leita í auknum mæli til sérfræðinga sem hafa sérhæft sig í einkennum og afleiðingum áfalla. Einnig segir í sömu aðgerðaáætlun að gera ætti gangskör í endurmenntun og fræðslu lögregluþjóna, útbúa virka endurmenntunarstefnu og einnig að rannsóknarlögreglumenn skyldu fara á námskeið svo tryggt sé að þeir séu faglega undirbúnir til að sinna skýrslutöku í rannsóknum kynferðisbrotamála. Þannig má tryggja bætta málsmeðferð og efla faglegt starf lögreglunnar. Það er mikilvægt að tryggja að öll njóti réttlátrar málsmeðferðar, óháð uppruna og þjóðerni, litarhætti, trúarbrögðum, kynferði, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum, kyntjáningu, aldri, efnahag, fötlun, heilsufari eða annarri stöðu, eins og segir í áætluninni. Hækkun á fjárframlögum til löggæslu er því sérstakt fagnaðarefni í nýsamþykktum fjárlögum. Þá á ég við þær 200 milljónir sem ætlaðar eru til að efla rannsókn og saksókn í kynferðisbrotamálum í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar. Í fjármálaáætlun þeirri sem hér liggur er lögð á það sérstök áhersla að bregðast við þeim áskorunum sem meðferð kynferðisbrota stendur frammi fyrir; tryggja brotaþolum réttláta málsmeðferð og stytta vinnslutíma mála. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann þekki stöðu þeirra verkefna sem ráðist var í á grunni fyrri áætlunar og jafnframt hvort ráðherrann sjái tækifæri til að gera enn betur á þessu sviði með nýrri áætlun og auknum framlögum.

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða einn viðkvæmasta málaflokkinn sem við er að eiga í löggæslu og rannsóknum. Ég vil byrja á að segja að það hefur mikið og gott starf verið unnið, ekki síst að frumkvæði lögreglunnar og samstarfsaðila þeirra eins og Neyðarlínunnar og fleiri aðila sem hefur skilað sér mjög í auknu trausti sem aftur skilar sér í enn fleiri kærum. Það er það umhverfi sem við viljum laða fram. Við höfum líka tekið fleiri skref og það er mjög fróðlegt að fara inn á vefinn 112.is og skoða þar einmitt þessi úrræði, hvernig fólk getur sett sig í samband, ekki endilega með því að hringja heldur í spjalli og hvernig kynningin snýr að ungu fólki og börnum og hvernig lögreglan er núna að fara inn í skólana og síðan það samfélagsátak sem við höfum hleypt af stokkunum á þessu ári til að auka meðvitund um að við séum öll á vaktinni þegar kemur að þessum alvarlegu brotum. Já, fjármagnið var aukið verulega á þessu ári og það er fagnaðarefni og sýnir hug ríkisstjórnarinnar til þessa mikilvæga málaflokks. Það mun skila sér síðar á þessu ári í aukningu á fjölda lögreglumanna sem sinna þessum verkefnum. Við búum því miður við það að málsmeðferðartíminn er of langur. Ég hef líka lagt fram frumvarp sem snýr að réttindum brotaþola sérstaklega í þessum málum sem gjörbreytir þeirra stöðu og ég vona svo innilega að þingið nái að afgreiða það mál fyrir vorið, að um það geti náðst samstaða, þó að ég viti að það séu deilur um ákveðin atriði, en ég vona að þingið taki það til málsmeðferðar. Það krefst mikillar þjálfunar og sérþekkingar að fara inn í þessi mál, þú tekur ekki lögreglunema beint úr skólanum, nýútskrifaða, það þarf að þjálfa þá upp. Þessi vinna er í gangi. Við erum síðan í fjármálaáætlun líka að fá meira fjármagn og ég fagna því og ég mun reyndar leita til fjárlaganefndar og gera henni grein fyrir stöðunni og leita eftir hækkun á þeim lið alveg sérstaklega.

Virðulegi forseti. Já, ég fagna því sérstaklega líka að ráðherra leiti eftir frekara fjármagni í málaflokkinn og einnig vil ég þakka bara samfélagsumræðunni einmitt í því að efla traust og að fólk sé mögulega líka í stakk búið að koma fram og kæra til lögreglunnar. Og það er örugglega líka metoo-bylgjan sem ég myndi áætla að hafi áhrif þarna. En ég ætla að fara aðeins í önnur málefni tengd hæstv. ráðherra. Ég fagna því sérstaklega að í fjármálaáætlun segir að bæta eigi þjónustu við umsækjendur sem sækja um dvalarleyfi eða alþjóðlega vernd í samræmi við velsældaráherslur ríkisstjórnarinnar og eitt af markmiðum áætlunarinnar er ánægja viðskiptavina og að regluverk sé mannúðlegt og skýrt, eins og segir í fjármálaáætlun. Eins og staðan er í dag þá hefur ekki verið samið um talsmannaþjónustu enn þá. Samningur dómsmálaráðuneytisins við Rauða krossinn var ekki endurnýjaður á sínum tíma. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvernig hann sér breytinguna fyrir sér og hvort sú breyting krefjist mögulega aukins fjármagns og hvenær hann sjái fyrir sér að útboðið muni koma til framkvæmdar.

Virðulegur forseti. Aðeins að kynferðisafbrotamálunum og þessari þjóðfélagslegu umræðu sem hv. þingmaður nefndi. Ég held einmitt að hún sé gríðarlega mikilvægt skref. Við aukum vitund fólks og þátttöku í því einmitt að vera á vaktinni með okkur. Ég verð bara að segja að það átak sem við hleyptum af stokkunum skilar sér einmitt mjög í þessu. Maður verður var við það. Varðandi talsmannaþjónustu fyrir þá sem hingað leita sem flóttamenn, útlendingar, þá var í upphafi rætt um að þetta yrði mögulega boðið út. Sá samningur sem var við Rauða krossinn hafði verið framlengdur um eitt ár og gerð grein fyrir því að hann yrði ekki framlengdur síðan meira. Það urðu breytingar á þessari þjónustu sem ráðuneytið bar ábyrgð á samkvæmt lögum sem sneri þá að talsmannaþjónustu og félagslegri þjónustu. Félagslega þjónustan fór um áramótin yfir til félagsmálaráðuneytisins og á þeim tímamótum þótti eðlilegt að endurskoða það samstarf sem hafði verið við Rauða krossinn og skoða aðrar leiðir. Upphaflega var talað um að þetta yrði boðið út en eftir samráð við Ríkiskaup var ákveðið að gera það ekki heldur fara þá leið sem þegar hefur verið farin, að auglýsa eftir lögmönnum, lögfræðingum til að sinna þessari þjónustu, gera þar ákveðnar kröfur og voru sett fram í þeirri auglýsingu reyndar mælanleg skilyrði fyrir árangri. Þessi auglýsing birtist fyrir nokkru síðan og ég veit ekki annað en að Útlendingastofnun sé með þetta í mjög öruggum farvegi og þjónustan verði tilbúin og það verði ekkert rof á henni. Það má ekki gerast. Við höfum lögboðnar skyldur til að sinna þessari þjónustu og það stendur ekkert til að draga úr henni heldur miklu frekar að standa við það fullkomlega eins og gert hefur verið.

Frú forseti. Ég ætlaði aðeins að koma inn á mál sem hefur verið tæpt á fyrr í umræðunni en spyrja kannski út frá málunum með öðrum hætti en hefur verið gert. Snemma á árinu bárust fréttir af því að hæstv. dómsmálaráðherra hefði slitið samningum við Rauða krossinn um hagsmunagæslu hælisleitenda. Rauði krossinn hefur sinnt þessum málaflokki í samstarfi við stjórnvöld síðan 2014 og þar er náttúrlega búið að byggja upp mikla sérfræðiþekkingu. Þetta er flókinn og viðkvæmur málaflokkur, eins og við þekkjum, og ég held að það efist enginn um að Rauði krossinn hafi sinnt starfinu mjög vel. Svör ráðuneytisins hafa verið á þá leið að forsendubrestur hafi orðið þegar málaflokknum var skipt upp á milli ráðuneyta við myndun ríkisstjórnarinnar eftir kosningar. Fyrir mér er ekki um að ræða forsendubrest sem óhjákvæmilega leiðir til riftunar. Málaflokkur útlendingamála heyrir enn undir dómsmálaráðherra. Enn fremur er ekkert því til fyrirstöðu að nýr samningur sé gerður við tvö ráðuneyti. Mér finnst mun líklegra að ráðherra hafi ekki hugnast umsagnir sérfræðinga Rauða krossins, sem eru meðal okkar færustu sérfræðinga á sviði hagsmunagæslu fólks á flótta, við frumvarp sem hann berst við að koma í þriðja sinn í gegnum þingið, frumvarp sem hefur verið gagnrýnt fyrir að gera ómanneskjulegt og þungbært kerfi enn verra. Mestar áhyggjur hef ég þó af því að utanumhaldið sem stofnunin hefur sinnt vel muni glatast og fólk sem hingað kemur muni eiga erfiðara með að gæta réttar síns gagnvart kerfinu. Hins vegar hef ég áhyggjur af því að breytt fyrirkomulag verði enn kostnaðarsamara fyrir ríkið, að það verði dýrara að sinna málaflokknum þegar málum verður dreift milli margra ólíkra aðila. Það eru margir vankantar á þessu fyrirkomulagi að mínu mati. Ég ætla því að leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra aðeins um kostnaðarmat innan ráðuneytisins, hvert var það t.d. áður en ákvörðunin var tekin? Á hverju byggir hún og hver vonast hann til að ávinningurinn verði þegar sérfræðingþekking glatast og málum verður dreift víðar?

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður tók þannig til orða í gær út af öðru máli að menn væru að gasa í umræðunni ef ég fer rétt með. Ég veit ekki hvað á að kalla það þegar hv. þingmaður leggur mér orð í munn, að hann telji ráðherra hafa ekki hugnast málsmeðferð eða niðurstöður Rauða krossins. Það hefur bara hvergi komið fram af minni hálfu og það er bara ekki til stafkrókur um það. Það er ekkert í mínum yfirlýsingum eða í mínum hugsunum um að það hafi verið á þeim nótum. Ég minnist þess ekki að hafa talað um einhvers konar forsendubrest fyrir samningunum. Þær breytingar urðu aftur á móti á umhverfinu að það var eðlilegt. Það er ekkert óeðlilegt við að fara nýjar leiðir í að veita þessa þjónustu. Það þarf ekki að mínu mati að hafa það í för með sér að sérfræðiþekking glatist. Fólki sem hefur starfað hjá Rauða krossinum er einmitt eins og öðrum opið að sækja um hjá Útlendingastofnun. Það hlýtur að vera framar mörgum öðrum þegar kemur að þeirri reynslu og þekkingu sem það hefur til að vera falin þessi störf og til takast á við þau verkefni og uppfylla þau skilyrði sem sett voru fram í auglýsingunni. Við ákváðum að fara aðrar leiðir í að veita þessa lögbundnu þjónustu. Það gerum við ekki á þeim grunni að við teljum að kostnaður muni aukast eða að þjónustan muni versna. Við teljum að það megi ná öllum þeim sömu markmiðum og starfað hefur verið eftir í þessum efnum. Umhverfið breytist vonandi með nýrri löggjöf 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Rétt er það að ég notaði hugtakið gaslýsing í ræðu hér í þinginu í gær af öðru tilefni, réttmætu tilefni. Ég ætla ekki að kannast við að það hugtak geti átt við um það sem ég sagði hér áðan vegna þess að þar var ég bara að fara fram með mínar eigin hugleiðingar um það sem mér finnst allt eins líklegt að sé rót þessara aðgerða miðað við þá hörku sem hefur stundum verið í útlendingapólitík þess flokks sem hæstv. ráðherra tilheyrir. Ég skal alveg gangast við því að ég var ekki að fullyrða út frá einhverjum orðum heldur voru þetta mínar hugleiðingar og mitt mat á því sem líklegt gæti verið út frá þeirri stefnu sem rekin hefur verið af hæstv. dómsmálaráðherra í þessum málaflokki. Við það ætla ég að standa. En svo að við tölum aðeins meira um Rauða krossinn, hvort ætli fólki sem er í viðkvæmri stöðu og þarf á leiðsögn og aðstoð að halda finnist meira traustvekjandi að leita til, Rauða krossins eða einhverra aðila úti í bæ? Hvort finnst okkur líklegra að fólki myndi líða betur með? Ætli sú velvild sem Rauði krossinn nýtur á alþjóðavettvangi sé ekki líklegra svar heldur en hitt? Síðan langar mig að árétta spurninguna, vegna þess að það kom í raun og veru ekki svar við henni. Ég er að reyna að fiska eftir varðandi kostnaðarmatið, hvernig það fór fram. Svarið var: Það er mat okkar í ráðuneytinu að þetta muni ekki auka kostnað og þar fram eftir götunum. En ég er að reyna að fá fram hvers konar vinna fór fram í ráðuneytinu til að meta þetta. Á hverju byggir þá mat ráðuneytisins á því að ávinningurinn verði sá sem að er stefnt? Ég held að þegar þetta er komið á fleiri aðila, frekar en að vera hjá Rauða krossinum, þá sé einmitt hætta á því að kostnaður fari úr böndunum, sérfræðiþekking glatist og utanumhaldið 

Virðulegur forseti. Allt eins líklegt að ráðherrann vilji einhverjar aðrar niðurstöður í mál heldur en komið hafa fram og allt á grundvelli útlendingapólitíkur þess flokks sem hann stendur fyrir. Hér er verið að reyna að draga fram einhverja útlendingaandúð af hálfu Sjálfstæðisflokksins í þessari umræðu. Þetta er svo sem kunnuglegt frá hv. þingmanni en mjög ósmekklegt, virðulegur forseti, og ómaklegt. Er það nú ekki þannig að þessi sami hv. þm. Sigmar Guðmundsson talar mikið fyrir því að okkur sé betur borgið innan Evrópusambandsins? Þangað eigum við að fara, í faðm þess, með allt okkar regluverk og alla okkar umgjörð. Það útlendingafrumvarp sem ráðherrann hefur lagt fram nú og liggur hér til umræðu, það gengur skemur í þessum málum gagnvart þeim sem hingað leita heldur en það regluverk sem gildir í Evrópu. Við erum þó að nálgast það mikið og erum að reyna að fylgja því eftir. Er það þá þannig að regluverk Evrópusambandsins í þessum málum sé uppfullt af andúð í útlendingapólitík? Hv. þingmaður verður að gæta samræmis í málflutningi sínum og nálgast það með samræmingu hvert hann vill stefna. Hvernig kostnaðarmatið var unnið? Það eru auðvitað sérfræðingar ráðuneytisins sem lögðust yfir það að meta kostnaðinn við þetta verkefni. Það er ljóst, eins og komið hefur fram í umræðunni fyrr í dag, að það var mikill ófyrirsjáanleiki við gerð fjárlaga fyrir þetta ár þegar það kom alveg sérstaklega að þessum málaflokki. Það var vitað að hér yrði mikil aukning, hún er orðin miklu meiri en hún var, og ég hef gert ríkisstjórn grein fyrir því og við munum 

Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða fjármálaáætlun 2023–2027. Að baki hvílir, lögum samkvæmt, fjármálastefna ríkisstjórnar sem hefur haldið um stjórnartauma frá 2017. Við verðum auðvitað að hafa í huga þá vegferð og þær áskoranir sem við höfum staðið frammi fyrir, m.a. í kjölfar heimsfaraldurs, ekki síst þegar við ræðum heilbrigðiskerfið eins og nú. Það kemur glögglega í ljós í þessari fjármálaáætlun að okkur hefur tekist á þessum viðsjárverðu tímum að verja lífskjör, kaupmátt, velferðina og opinberu þjónustuna, þar með talið heilbrigðisþjónustu. Það hefur reynt verulega á heilbrigðiskerfið allt og auðvitað fólkið sem sinnir þjónustunni og þolgæði þess. Við höfum margrætt um það hér í þessum þingsal. Við þekkjum það líka að það er ekki sjálfgefið að verja opinbera þjónustu. Við búum líka að því núna í heilbrigðiskerfinu að hafa bætt verulega í það kerfi á liðnum árum umfram raunvöxt. Ég held að það sé líka hægt að segja, virðulegur forseti, að það sé mikil samstaða um það, bæði hér á þingi og í þjóðfélaginu, að forgangsraða til velferðar. Heilbrigðismál eru hér fyrirferðarmest í heildarumfangi útgjalda eða 31%. Samkvæmt fjármálaáætlun verða í fjárlögum ársins 2027 tæpir 335 milljarðar til heilbrigðismála en eru á þessu ári 318. Til samanburðar voru heildarframlögin 177 milljarðar árið 2016. Hér er um gífurlega aukningu að ræða, virðulegi forseti, og ég held að það dragi fram þá forgangsröðun sem ég var hér að vísa til. Fjárfesting og framkvæmdir eru fyrirferðarmiklar á tímabili þessarar áætlunar og nýi Landspítalinn sem rís, meðferðarkjarni við Hringbraut, vegur þar þyngst en fullfjármagnaðir á þessu tímabili eru u.þ.b. 92 milljarðar. Síðan eru framkvæmdir við Sjúkrahúsið á Akureyri. Legudeild, viðbygging tengigangs og uppbygging sjúkraapóteks þar hefur verið fullfjármögnuð. Á Selfossi er stefnt að því að stækka sjúkrahúsið og fjölga legurýmum og endurskipuleggja og bæta aðstöðu fyrir geðheilsuteymi og bráðamóttöku. Á tímabili fjármálaáætlunar er gert ráð fyrir að tekin verði í notkun 364 ný hjúkrunarrými og 137 verði endurbætt og við vinnum eftir samþykktri framkvæmdaáætlun. Ef við drögum reksturinn aðeins fram þá munu áætlaðar fjárheimildir hækka úr 290 milljörðum, rétt rúmlega, árið 2022 í 316 árið 2027, á þessu tímabili áætlunarinnar. Það eru 26 milljarðar kr. sem samsvarar um 9% raunaukningu. Þar er sjúkrahúsþjónustan fyrirferðarmikil, málefnasvið 23, þar sem fjárveitingin er á þessu ári 119 milljarðar tæpir og verður 128 milljarðar árið 2027. Aftur í samhengi hlutanna voru þetta tæpir 80 milljarðar 2017 þannig að við erum búin að setja mikla aukningu inn á öllu tímabilinu. Raunaukningin er tæplega 8% á þessu tímabili. Gert er ráð fyrir útgjaldasvigrúmi sem nemur 800 millj. kr. á ári. Þá er gert ráð fyrir raunvexti sem nemur um 1,6 milljörðum kr. á ári öll árin. Heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, málefnasvið 24, þar er heilsugæsla og sérfræðiþjónusta en þar er raunaukningin 13,7%. Þar er um verulega hækkun í fjárhæðum að ræða jafnframt. Við höldum því áfram að styrkja heilsugæsluhlutann. Þá höldum við áfram að auka framlög til geðheilbrigðismála en þau hækka um 300 milljónir á tímabilinu til viðbótar við þær 400 sem bættust við núna 2022. Varanleg heildaraukning þar, 

Frú forseti. Ég get ekki séð að í fjármálaáætlun sé gert ráð fyrir úrræðum sem nauðsynleg eru vegna öldrunar þjóðarinnar. Í fjármálaáætlun kemur fram mikilvægi þess að fjölga úrræðum til að draga úr þörf síðar en ég fæ ekki séð að þessu mikilvægi fylgi fjármunir og sýnist að engin fjölgun verði á hjúkrunarrýmum eftir árið 2024. Getur þetta staðist? Í morgun fengum við í velferðarnefnd kynningu á McKinsey-skýrslunni um framtíðarþróun þjónustu Landspítala. Þar kemur skýrt fram að nýi Landspítalinn sé nú þegar sprunginn og legurými skorti til lengri tíma ef ekki verður fjárfest í úrræðum fyrir langtímaumönnun. Fram kemur í skýrslunni að bæta þurfi við 240 úrræðum fyrir langtímaumönnunarsjúklinga, svo sem í heimaþjónustu, hjúkrunarrýmum og með endurhæfingu, því að annars blasi við stórkostlegur vandi. Í skýrslunni er fjallað um nauðsyn þess að flytja langtímaumönnunarsjúklinga frá Landspítalanum í önnur og betri úrræði. En engin plön eru um þessi önnur úrræði í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára. Auk þess mælti hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir heilbrigðisstefnu til 2030 fyrir aldraða á dögunum. Ég fæ ekki heldur séð að gert sé ráð fyrir að fjármagna eigi þá stefnu fram til ársins 2027 eða út áætlunartíma fjármálaáætlunarinnar. Ég vil því spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort von sé á breytingartillögu á milli umræðna sem geri ráð fyrir fjármagni til að hrinda í framkvæmd hugmyndum til úrbóta sem fram komu í McKinsey-skýrslunni og hvort von sé á breytingartillögu sem fjármagnar heilbrigðisstefnu fyrir aldraða til ársins 2030.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir mjög góða spurningu. Þetta er kannski ein af stærstu áskorunum okkar á næstu árum. McKinsey-skýrslan er mjög góð sviðsmyndagreining, svona núllpunktsgreining ef við gerum ekkert miðað við þau legurými sem við erum að byggja upp í nýjum meðferðarkjarna, 740 rými. Ég fór yfir það í minni ræðu að við vinnum samkvæmt framkvæmdaáætlun í aukningu hjúkrunarrýma. Það er rétt að síðan þurfum við að huga að heimahjúkrun og göngudeildarþjónustu og stuðningi við fólk heima þannig að það geti búið lengur heima. Þetta er ein af þeim megináskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Svo vil ég draga það fram af því að hv. þingmaður kom inn á þingsályktunartillögu til stefnumótunar sem ég mælti fyrir í þinginu fyrr, að henni mun fylgja aðgerðaáætlun. Þá vil ég minna á að við endurskoðum áætlun á hverju ári. Ef fjárhæðir liggja ekki fyrir þegar við gerum áætlun á grundvelli þessarar stefnu þá kemur til endurskoðunar áætlunar að ári. Það finnst mér mjög mikilvægt í þessari umræðu. Þetta er ekki endapunktur. Þetta er áætlun inn á árin og við getum ekki sett bara einhverjar fjárhæðir hérna inn. Mér finnst mjög mikilvæg spurning sem hv. þingmaður varpar hér fram. Í þessari sviðsmynd um áætlaða þörf fyrir fjölda rýma þá erum við komin í vanda ef ekkert verður að gert og við höldum ekki áætlun um hjúkrunarrýmin og bætum okkur í þessari þjónustu og stuðningi við fólk heima fyrir eins og varpað er fram í þessari stefnu. Við þurfum að mæta þessari áskorun eins og dregið er mjög vel fram í McKinsey-skýrslunni.

Frú forseti. Það er auðvitað rétt að fjármálaáætlun er endurskoðuð á hverju ári en það er hins vegar líka staðreynd að áætlunin fyrir árið 2023 er grunnurinn að fjárlagafrumvarpinu og fjárlögum fyrir það ár. Þar bara vantar hreinlega fjármuni inn í til að komast til móts við þessi áhersluatriði sem hæstv. heilbrigðisráðherra nefndi hér áðan. Heimsfaraldurinn sýndi svart á hvítu að heilbrigðiskerfið okkar stendur veikt fyrir þegar svo mikið álag verður á kerfið og ekkert má út af bregða þegar staðan í eðlilegu árferði er sú að nýting á legurýmum á Landspítalanum er 97–100%. Það er því nokkuð ljóst að við þurfum þjóðarsátt um heilbrigðismálin og ég hélt að hæstv. heilbrigðisráðherra væri sammála því. En svo virðist ekki vera því að fjármálaáætlunin sem við ræðum hér gerir ekki ráð fyrir að nauðsynlegar aðgerðir séu fjármagnaðar. Á allra vörum er mönnunarvandi í heilbrigðiskerfinu en áform virðast ekki vera um að bregðast við þeim vanda með afgerandi hætti. Ef ekkert er að gert til að minnka álag á heilbrigðisstéttir og bæta kjör og starfsaðstæður mun fólk hverfa frá störfum í heilbrigðisgeiranum og hefur verið að gera það undanfarin ár. Starfsaðstæður þurfa að vera meira aðlaðandi ef leysa á vandann og til þess þarf að gera áætlanir um fjármögnun. Ég hef verið sammála hæstv. heilbrigðisráðherra þegar hann talar um auknar forvarnir og áherslu á lýðheilsu. Það er hins vegar svo að fjárframlög til lýðheilsu og stjórnsýslu velferðarmála dragast saman á næstu árum á raunvirði. Fjárframlög til lýðheilsu og forvarna dragast saman um tæpa 2 milljarða á næstu fimm árum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi ekki áhyggjur af þessu og því að fjárframlög verði ekki næg til að hæstv. ráðherra nái að hrinda í framkvæmd áherslum sínum um betra heilbrigðiskerfi, forvarnir og lýðheilsu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að varpa fram hér stóru spurningunum og stóru áskorununum og gefa mér færi á að svara. Ef horft er inn í þessa fjármálaáætlun þá horfumst við í augu við að við höfum, eins og ég sagði í ræðu minni, varið lífskjörin og við höfum varið opinberra þjónustu. En við höfum líka tekið að láni og við munum reka ríkissjóð með halla næstu ár. Það þýðir að við þurfum að hægja á vexti frumgjaldanna og það er um 1%. Hér erum við þó að leggja meira til heilbrigðismálanna og halda í við þá aukningu sem birtist í breyttri aldurssamsetningu og fjölgun. Mestur hlutinn af því er í formi launa inn í heilbrigðiskerfið. En það er risastór áskorun, það er hárrétt hjá hv. þingmanni, mönnunin. Við horfumst í augu við það í greinargerð í þessari fjármálaáætlun og það eru mjög fjölbreyttar áskoranir sem snúa að því þar. Það er menntakerfið, háskólanámið, og það er komið inn á það í greinargerð. Það er samsetningin á vinnuaflinu og það er ekki síst það að ná að semja við alla aðila í kerfinu. Við náðum að semja við hjúkrunarheimilin, fimm ára samning, hér í síðustu viku, sem er fagnaðarefni. Við þurfum að semja við alla aðila í kerfinu þannig að við getum aukið samspilið í kerfinu, aukið samnýtinguna og nýtt mannaflann betur. Fram hjá því verður ekki horft. Síðan vil ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á forvarnir vegna þess að ég er að setja af stað hóp sem tekur utan um lýðheilsustefnuna og verður hér farið í að leggja drög að aðgerðaáætlun í forvörnum og McKinsey-skýrslan verður m.a. tæki í þeirri vinnu.

Forseti. Í jómfrúrræðu minni fyrr í vikunni fjallaði ég um heilbrigðismál í Vestmannaeyjum. Í kjölfarið hafði samband við mig læknir á heilsugæslunni í Eyjum, Davíð Egilsson. Ég vil gjarnan koma á framfæri við ráðherra ábendingum Davíðs, enda tel ég mikilvægt að ráðherra taki mið af þeim. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Staðreyndin er sú að í Eyjum eru einungis tveir fastráðnir læknar en í raun þyrfti að hafa a.m.k. fimm fastráðna lækna. Á síðustu 10–15 árum hefur sjúkrarýmum fækkað. Skurðstofunni er lokað, aldur samfélagsins hækkar og fleiri veikir einstaklingar búa heima hjá sér lengur. Þunginn af þessum breytingunum fellur fyrst og fremst á heilsugæsluna. Á sama tíma hefur verið erfiðara og erfiðara að manna stöður lækna, hvort sem um er að ræða fastar stöður eða að fá lækni í verktökuafleysingar. Helming ársins í Eyjum er einungis einn verktaki. Þetta þýðir mikið álag, þetta er bæði mikil binding á vöktum, auk þess sem mikið er að gera á þessum vöktum í ljósi stærðar samfélagsins og einangrunar. Þessi staða á eftir að versna enn frekar enda margir læknar á landsbyggðinni að nálgast eftirlaunaaldur. Á næstu árum mun fjöldi heimilislækna útskrifast á Íslandi en það er ekkert sem segir að þeir muni leita út á land í vinnu, enda ekkert sem dregur þá hingað, hvorki launakjör né starfsaðstæður. Það hafa verið lagðir peningar í ákveðna þætti heilsugæslunnar; geðheilsuteymi og ýmislegt sem styður við, en í raun hefur ekkert verið gert til að bæta grunnþjónustuna, sjálfa heilsugæsluna. Afleiðingin er verri þjónusta við íbúa landsbyggðarinnar. Eiginleg heilsugæsla og forvarnir víkja fyrir bráðaþjónustu sem þarf að hafa forgang. Ég óska eftir því að aukinn þungi sé lagður í grunnþjónustuna. Það verður að tryggja mönnun stöðugilda lækna og annarra starfsstétta og tryggja íbúum landsbyggðarinnar þá grunnþjónustu sem ríkið skal veita samkvæmt lögum.“ - Hvernig hyggst hæstv. ráðherra bregðast við þessu ástandi?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Georg Eiði Arnarsyni fyrir. Hv. þingmaður dregur hér í raun og veru fram þá áskorun sem við horfumst í augu við varðandi mönnun á landsbyggðinni, ekki síst. Það er risavaxin áskorun, hvernig við mætum því. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni, það er jafnvel þannig að þeir læknar sem hafa verið fastráðnir á landsbyggðinni eru sumir hverjir á hraðri leið á eftirlaun. Þetta er bara mikil áskorun. Forveri minn í starfi setti hér á fót landsráð um mönnun og menntun í heilbrigðisþjónustu. Það er langtímaverkefni en um leið skammtímaverkefni sem maður hefur áhyggjur af. Ég sé að við getum að marki, svona til skemmri tíma, aukið svolítið samvinnuna og samspilið í kerfinu, bæði við heilbrigðisstofnanirnar og útstöðvarnar. Þarna ættu að vera miðað við mannfjöldann alla vega fjórir læknar, það er rétt, jafnvel fimm ef vel ætti að vera. Og þjónustan. Ég get tekið undir það, en þarna eru þá tveir fastráðnir og svo verða einhverjir að hlaupa í skarðið. Svo er það það sem hv. þingmaður dró hér vel fram, þ.e. sérgreinaþjónustan. Það er þó mjög margt mjög vel gert í Vestmannaeyjum, við skulum ekki gleyma því.

Hæstv. ráðherra. Ég þakka fyrir svörin. Hér á undan fjallaði ég um ástand heilsugæslunnar í Eyjum. Staðan er ekki ósvipuð víða um land. Mér er kunnugt um að a.m.k. 4.000 íbúar í Reykjanesbæ þurfi að sækja heilsugæslu í Reykjavík. Öll þessi ferðalög íbúa á landsbyggðinni til að sækja heilbrigðisþjónustu geta varla verið þjóðfélaginu hagkvæm, enda eykst þá álag á vegakerfið og útblástur og allt það sem því fylgir. Þetta er alla vega ekki beint í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Einnig vil ég ítreka þá kröfu okkar sem búum á landsbyggðinni að við fáum oftar sérfræðilækna í heimsókn. Þeir sjást bara ekki lengur. En að öðru. Nú hafa margir sem glíma við langtímasjúkdóma tekið eftir því að í stað þess að sækja margar pakkningar í einu af lyfseðilsskyldum lyfjum þá er allt í einu aðeins afgreidd ein pakkning í hvert skipti sem lyf er endurnýjað. Mig langar því að spyrja ráðherra hvort þetta sé gert í hagræðingarskyni. Þá vil ég einnig spyrja hæstv. ráðherra hvort birgðastaða lyfja á Íslandi - ég hef heyrt því fleygt að tiltekin lyf séu ekki afgreidd í dag vegna stríðsástandsins. Hefur ráðherra einhverjar upplýsingar um þetta mál?

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þm. Georg Eiður Árnason dregur mjög vel fram þetta sem við erum að kljást við, sem er mönnunarvandi og ekki síst þegar kemur að sérgreinalæknaþjónustu. Við þurfum að fá sérgreinalækna í lið með okkur og við þurfum auðvitað að ná samningi við þá. Það met ég að sé stór liður í því að geta aukið samspilið og samvinnu á milli til úrbóta fyrir landsbyggðina. Það er auðvitað alltaf upp að einhverju marki einhver heilbrigðisþjónusta sem þarf að sækja upp á fastalandið, það þekkjum við, en við eigum að reyna að sinna þessu betur. Ég horfi þannig á það til skemmri tíma en auðvitað væri óskastaðan, óskamyndin inn í framtíðina, að við værum með sem flestar grunnsérgreinarnar alveg úti um allt land. Ef ég horfi á allt landið í heild sinni horfi ég líka til þeirra samninga sem eru í farvatninu og er verið að gera við heilbrigðisstofnanirnar og svo við sjúkrahúsin tvö. Varðandi lyfin þá eru þetta mjög góðar spurningar. Ég veit ekki hvaða tilteknu lyfja hv. þingmaður er að vísa til. Ég mun bara spyrja að því í ráðuneytinu, sérfræðinginn sem er með þetta. Birgðastaðan, samkvæmt mínum síðustu upplýsingum frá embætti landlæknis, er sú á Landspítala, háskólasjúkrahúsi, að við eigum næg lyf inn í þann tíma 

Forseti. Mig langaði til að ræða við heilbrigðisráðherra um geðheilbrigðismál og endurhæfingarþjónustu. Ég get ekki séð að verið sé að efla þennan málaflokk neitt af viti í fjármálaáætlun, í þessu stefnuplaggi ríkisstjórnarinnar, fyrsta stefnuplaggi nýrrar ríkisstjórnar. Ég á erfitt með að trúa því út af því að það er á skjön við orðræðu bæði fyrrverandi heilbrigðisráðherra og núverandi heilbrigðisráðherra. Þannig að mig langar til að spyrja ráðherra hvað sé að frétta í þeim málum. Hann fór aðeins yfir þetta í sinni inngangsræðu. En hvernig ætlar hæstv. heilbrigðisráðherra að bregðast við þessari auknu þörf á geðheilbrigðisþjónustu og aukinni þörf á endurhæfingarþjónustu, sérstaklega núna í kjölfar Covid? Það eru teikn á lofti um að geðheilbrigðisvandi sé að aukast í kjölfar Covid, að vímuefnavandi sé að aukast og þörf á því að kerfið grípi þessa einstaklinga fyrr frekar en seinna, því að við vitum að það kostar okkur gífurlegt fé inn í framtíðina ef við bíðum of lengi. Það er þegar mikill biðlistavandi í kerfinu sem þýðir að við tökum allt of seint á vandanum og nú bendir allt til þess að þetta sé að fara að aukast. Þessi langa bið er sérstaklega viðkvæm þegar um börn er að ræða og við vitum að það skiptir sköpum að grípa börn snemma til að koma í veg fyrir langvarandi og oft óafturkræfan skaða. Það hefur verið mikil umræða undanfarið um nauðsyn þess að efla t.d. BUGL, en ég finn hvergi í þessu stefnuplaggi að það standi til. Hér er verið að auka fjármagn til Landspítalans sem dekkar ekki einu sinni fjárþörf vegna lýðfræðilegra breytinga. Landspítalinn hefur talað um að það séu um 2% sem þurfi ofan á, en ráðuneytið reiknar 1,5%, auk 800 milljóna aukalega fyrir útgjaldasvigrúm. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að draga athyglina að þessum mikilvæga málaflokki sem eru geðheilbrigðismál. Ég ætla bara að segja að það er rétt sem hv. þingmaður segir, það eru allar vísbendingar um að kvíði og þunglyndi hafi aukist í gegnum þessi tvö síðustu ár sem við höfum verið að kljást við heimsfaraldur. Ég fór yfir það í minni ræðu hér að við höfum sett 400 milljónir plús 100 á þessu ári til 2025, 100 bætast við á hverju ári þannig að frá 2019 eru þetta 1.650 milljónir sem eru varanlega komnar inn í kerfið til geðheilbrigðismála. Við höfum sett þverfagleg geðheilsuteymi úti um allt land sem var mjög gott skref og við erum að reyna að efla heilsugæsluna í að styðja við þá þjónustu sem var til staðar á Landspítalanum, af því að hv. þingmaður nefnir BUGL. Svo erum við að horfa til þess líka að vera með snemmtæk inngrip og reyna að virkja allt kerfið, heilsugæsluna og í skólunum, og þar vísa ég til farsældar barna, ég og hæstv. mennta- og barnamálaráðherra erum búnir að setja vinnu af stað þar. Ég er hins vegar mjög hugsi yfir þessum biðlistum, og það kemur mjög skýrt fram í greinargerð með fjármálaáætluninni, sem eru einhvern veginn að hrannast upp ofan í þetta. Ég er að reyna að sækja mér upplýsingar í ráðuneytinu um af hverju þetta gerist svona. Þetta er ekki í neinum takti við það sem við erum að reyna að gera. Ég vil bara biðja hv. þingmann um að koma með mér í lið til að komast að því 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er allt of lítill tími til að spjalla hérna en ég er alltaf með ráðherra í liði þegar kemur að einhverjum jákvæðum og góðum breytingum. Mig langaði aðeins til þess að fara lengra með þetta af því að við vorum að fá kynningu á skýrslu McKinseys um framtíðarþróun Landspítalans í velferðarnefnd í morgun og þar kemur fram að það mun þurfa mun meira fjármagn í spítalann til að fara í mikilvægar mótvægisaðgerðir til að geta undirbúið heilbrigðiskerfið fyrir framtíðaráskoranir. Við erum enn þá stödd á þeim stað að við erum alltaf í einhverri viðbragðsstöðu, að slökkva elda í staðinn fyrir að geta byggt upp og undirbúið og verið í dálítið framsýnni vinnu í uppbyggingu af því að við setjum ekki nægilega mikið fjármagn til spítalans. Fjármagnið dekkar fjárþörf vegna lýðfræðilegra breytinga. Það er ekki nóg til að fara í þessa mikilvægu uppbyggingu þannig að við getum hætt að vera alltaf að slökkva elda. Þetta er ein spurning. Hvenær komumst við á þann stað að við getum farið að gera eitthvað meira og stunda meiri uppbyggingu og hugsa meira fram í tímann innan heilbrigðiskerfisins? Hvenær fjárfestum við almennilega í þessu kerfi? Hitt sem mig langaði til að spyrja út í er áfram um geðheilbrigðisþjónustu því að ég hef smá áhyggjur af því að staða fagstjóra sálfræðinga á Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins hefur verið lögð niður. Ég er búin að heyra margar gagnrýnisraddir sem hafa áhyggjur af því að með því hætti þessi faglega samhæfing vinnubragða sálfræðinga á milli starfsstöðva sem hefur lagt grunninn að þessum árangri sem hefur náðst í sálfræðiþjónustu innan heilbrigðisstofnananna. Þetta verði til þess að sú samhæfing hverfi. Nú er enginn sálfræðingur sem kemur með beinum hætti að skipulagi sálfræðiþjónustu á stofnuninni. Hættan er sú að þjónustan sem verður veitt verði ómarkviss og veittar ógagnreyndar meðferðir við geðrænum vanda sem kannski þarfnast mun meiri inngrips. Þannig að spurning mín til ráðherra er: 

Hæstv. forseti. Fyrst að þessum skipulagsbreytingum hjá heilsugæslunni varðandi sálfræðingana. Ég fékk ályktun frá sálfræðingafélaginu og hyggst taka það mál upp við forstjóra Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, hvernig hann sér fyrir sér skipulagið og hvaða áhrif þetta hefur, því að ég hef séð þær áhyggjur birtast sem hv. þingmaður kom inn á. Hvað varðar geðheilbrigðismálin þá vil ég líka segja að það eru komin drög að þingsályktunartillögu um stefnu og svo er mjög breiður hópur að vinna að aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Ég held að það sé mjög mikilvægt, þegar við tölum um Landspítalann og uppbyggingu og þessar áskoranir sem nefndar eru hjá McKinsey, að horfa til geðdeildarhússins við Landspítalann af því að verið er að gera ástandsskoðun á öllum gömlu byggingunum og ég held að það sé mjög mikilvægt að horfa á geðdeildina þar og hvernig við byggjum þetta upp. Það er bara svo margt sem við þurfum að taka utan um í þessu stóra samhengi. Ég ætlaði aðeins að koma inn á, af því að verið er að breyta skipulaginu í heilsugæslunni og af því að Þroska- og hegðunarstöð hefur aðeins verið til umræðu þar sem biðlistarnir lengjast bara, að við settum 75 millj. kr. aukafjármagn inn í þá þjónustu en samt fjölgaði á listanum. Það er knýjandi þörf sem við verðum að horfa til. En það er verið að breyta miklu í skipulaginu til að ná betur utan um þessa hópa. En það er bara staðreynd að Covid-tímabilið hefur hægt mjög á ýmiss konar þjónustu.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að segja að ég er stolt af íslenskri heilbrigðisþjónustu og ekki síst því öfluga starfsfólki sem þar starfar og vil ég nota tækifærið og þakka íslenskum heilbrigðisstarfsmönnum fyrir að hafa staðið vaktina í gegnum gríðarlega flóknar aðstæður í heimsfaraldri. En hér ræðum við fjármálaáætlun stjórnvalda. Við fjármálaáætlunargerð er mikilvægt að allar upplýsingar liggi fyrir þegar sérfræðingar ráðuneyta leggja á það mat hversu mikið fjármagn þarf í hvern málaflokk. Í fjölmiðlum í dag er fjallað um flutning skimana til heilsugæslu og mikilvægi þess að slík starfsemi sé í höndum ríkisins. Það kemur m.a. fram, með leyfi forseta, að varhugavert sé að hagsmunasamtök móti lýðheilsustefnu. Ég hef bent á þetta í nokkurn tíma hvað varðar stöðu meðferðarmála fólks með fíknivanda. Mér finnst það ákaflega sérstakt að þeir sem ríkið kaupir af þjónustu til að sinna ákveðnum þáttum íslenskrar heilbrigðisþjónustu geti sjálfir metið kostnað og stöðu í málaflokkunum og kallað svo eftir fjármagninu. Mig langar því að spyrja ráðherra hver afstaða hans er gagnvart því að aðilar sem eru að veita þjónustu segi ríkinu hvað þurfi af peningum í það án þess að eftirlit sé þar af hálfu ríkisins. Við höfum reynt að ná saman lengi um stöðu heildarúttektar á meðferðarmálum hér á Íslandi en höfum ekki náð því enn þá. Ef ráðherra hefur tíma væri gott ef hann segði mér aðeins frá þeirri stöðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir sitt innlegg hér og svo spurningu sem snýr að þjónustu við vímuefnasjúklinga. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir yfirlýsingu um stolt af íslenskri heilbrigðisþjónustu. Ég held að við getum öll verið mjög stolt af íslenskri heilbrigðisþjónustu og ekki síst íslensku heilbrigðisstarfsfólki sem hefur auðvitað borið hitann og þungann af því að fara með okkur í gegnum erfiða tíma. Af því að ég sagði það í ræðu minni áðan þá hef ég alltaf heyrt þann tón hér í þingsal að það standa allir með íslenskri heilbrigðisþjónustu. Varðandi umræðu um hagsmunasamtök þekkjum við að við höfum gert stóran samning við SÁÁ því að þar hefur safnast upp mikil þekking og þar er sjúkrahús þar sem að fólk fær þjónustu. Við verðum að horfa á kerfið eins og það er núna sem hluta af heilbrigðisþjónustunni vegna þess að við gætum ekki sinnt henni með kerfið eins og það er uppbyggt núna, ekki í einu vetfangi. Ég er ekkert í vafa um að þar er mikil þekking og við höfum auðvitað það fyrirkomulag að hafa Sjúkratryggingar, sem eru samningsaðilinn og semur um og kaupir þjónustuna og fer yfir alla verkferla, allar skráningar og að allt sé lögum samkvæmt og hefur síðan eftirlit með þjónustunni og á það verðum við að treysta.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langar þó að fylgja þessu aðeins eftir. Það er þannig að þetta fer í gegnum Sjúkratryggingar en við höfum séð að það eru brotalamir. Ég dreg ekki í efa að innan SÁÁ og annarra meðferðarstofnana hér á Íslandi er gríðarleg þekking, þar er fagmennska, þar er reynsla. En það er ekki það sem ég er að benda á. Ég er að benda á það, og við getum t.d. horft á Reykjalund í því samhengi, að það er ekki eðlilegt að nauðsynleg heilbrigðisþjónusta sé rekin af hagsmuna- eða áhugamannafélögum og standi einhvern veginn algerlega til hliðar við alla aðra þjónustu. Ég held að það færi best á því, og ég vísa í Reykjalund, að sjúkrahúsið Vogur væri skilgreint sem ehf., sem sjúkrahús sem ríkið gerði þá samning við um heilbrigðisþjónustu. Þá geta hagsmunasamtökin rekið aðra starfsemi eins og hvert annað góðgerðarfélag gerir, safnað fjármunum og annað. En það er óeðlilegt og það hefur sýnt sig, ekki bara hvað varðar fjármálin heldur annað er lýtur að þjónustu við sárveika einstaklinga, að aftur og aftur höfum við séð að brotalamir hafa verið á þjónustunni. Ég held að það sé bara ábyrgðarhluti, og þess vegna biðla ég til ráðherra, að áður en við veitum enn og aftur mikið fjármagn í hvaða heilbrigðisþjónustu sem er, sé byrjað á því að skilgreina þörfina, skilgreina verkferlana, og fjármagni sé svo úthlutað eftir því.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttir fyrir að taka þessa umræðu upp hér. Heilbrigðisþjónusta er almennt í eðli sínu viðkvæm þjónusta. Þar er kjarninn öryggi sjúklinga. Það er alltaf það sem við horfum til. Ég get bara tekið undir með hv. þingmanni af því að við felum Sjúkratryggingum það mikilvæga hlutverk að passa upp á að allir verkferlar og skráningar, atvikaskráningar, að þetta sé allt í samræmi við lög og fylgja því eftir að það sé mjög vel skilgreint hvaða þjónustu við erum að kaupa, að sú þekking sé til staðar sem við erum að kaupa. Svo er það hin hliðin, af því við erum að treysta á fjöldamörg önnur félög - ég get nefnt Krýsuvík, Hlaðgerðarkot og við þekkjum þetta með skimanir og Krabbameinsfélagið. Allt er þetta af góðum hug og miklum krafti áhugafólks í upphafi og kjarnar mjög margt sem við eigum að venjast hér á Íslandi og einkennir okkur kannski að mörgu leyti, það er þessi kraftur og máttur félagasamtaka sem er oft mikill kostur. En heilbrigðisþjónusta er sérstök. Öryggið er svo mikið í fyrirrúmi og það er svo mikilvægt. Það verðmætasta sem við eigum í heilbrigðisþjónustunni er sennilega öryggið og öryggiskenndin. Ég held að umræða liðinna daga hafi leitt það í ljós að þetta þarf auðvitað að vera gagnkvæmt af því að þetta er viðkvæm þjónusta. Gagnkvæmt, segi ég, þegar um ræðir öryggi sjúklingsins en þá er það líka öryggi starfsmannsins í að veita þessa umönnun. Það er alltaf þessi tími. 

Virðulegur forseti. Við stöndum hér og ræðum fjármálaáætlun til næstu fimm ára og þá sýn sem á að birtast okkur í henni varðandi bæði tekjur ríkissjóðs og afkomu ríkissjóðs, en ekki síður hvaða þjónustu er reiknað með að veita á þessu tímabili. Við erum hér að tala um málaflokkinn heilbrigðismál, sem skiptir okkur auðvitað einna mestu máli af öllum þeim málaflokkum sem hér eru undir. Ég þreytist ekki á að ræða hjúkrunarheimili og þau hafa svo sem verið nefnd hér. Við erum að skoða ferlið um hvernig við þjónustum eldra fólk. Við getum kannski sagt að við byrjum á forvirkum aðgerðum. Við förum síðan í heimahjúkrun í framhaldinu. Þar á eftir kemur svo hjúkrunarheimili og síðan spítali. Við erum núna með spítala sem eru fullir af veiku fólki sem gæti verið í ódýrari úrræðum. Það liggur fyrir að dýrasta úrræðið er auðvitað spítalinn. Næstdýrasta úrræðið er hjúkrunarheimili en þar á eftir er heimahjúkrun. En það gengur auðvitað ekki að taka veikt fólk út af spítala og fara með það heim af því að það mun bara leiða til katastrófu inni á heimilunum þar sem konur munu taka á sig aukavinnu við að sinna veikum ættingjum, mæðrum eða feðrum. Þannig að ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Þarf ekki bara að spýta í? Er það ekki bara arðbært að fjölga hjúkrunarrýmum eins og kostur er?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni. Hv. þingmaður endaði sína góðu ræðu - og það var allt satt og rétt sem hv. þingmaður kom inn á, þetta er það sem við verðum að horfast í augu við og kljást við - á því að spyrja: Er ekki bara rétt að spýta í? Ég horfi inn í þá framkvæmdaáætlun sem liggur fyrir um uppbyggingu hjúkrunarrýma og það eru 364 ný hjúkrunarrými og 137 sem verða endurbætt í þessari framkvæmdaáætlun sem er fjármögnuð á tímabili þessarar áætlunar. Það kann vel að vera, ég er bara ekki alveg fyllilega með myndina af því hvað við þurfum raunverulega mörg hjúkrunarrými. Það er rétt sem hv. þingmaður segir um vandann á Landspítalanum. McKinsey-skýrslan segir að við séum með 100% nýtingu á legurýmum sem sprengir öll met og við höfum verið eftir á í uppbyggingunni og það hafa verið tafir, því miður. Við höfum meira að segja sett í það fjármuni. Við samþykktum hér í þinginu fyrir einu og hálfu ári síðan 1.350 milljónir til að takast á við þann vanda en við höfum ekki náð að nýta þessa peninga. Síðan hafa orðið tafir á uppbyggingu hjúkrunarheimila hér og hvar og hv. þingmaður þekkir það alveg af sínu svæði. Hér er Árborg sem átti að opna í marsmánuði, það eru komnar tafir í það o.s.frv. Hvað sem öðru líður, ef við horfum inn í framtíðina, af því að þessi skýrsla er til 2040, þá verðum við að styðja við fólk með fjölbreyttum búsetuúrræðum, með endurhæfingu, með forvörnum. Þessu úrræði verðum við líka að beita samhliða en við þurfum kannski að draga betur fram myndina af því hversu mörg rými eru nær í tíma.

Virðulegur forseti. Að ræða um svona stóra málaflokka á tveimur mínútum tekur engu tali og maður nær ekki utan um það sem maður myndi vilja sagt hafa í slíkum tímaskorti. Mig langaði að ræða önnur mál en ég ætla samt að fylgja því eftir hvað er búið að vera að gera síðastliðin fjögur ár. Við sjáum skrifað alltaf inn í einhverjar skýrslur: Já, það eiga að vera þetta mörg rými og það eiga að vera þetta mörg rými. En svo bara gerist ekkert. Hæstv. heilbrigðisráðherra nefndi mitt heimasvæði í Reykjanesbæ þar sem ekkert hefur gerst í þrjú ár. Það var skrifað undir samning 2019 og það hefur ekkert gerst í þrjú ár annað en að það hafa átt sér stað þrætur milli Framkvæmdasýslunnar og Reykjanesbæjar um það hvernig eigi að byggja þetta. Það var skrifað undir samning um að það ætti að byggja þetta á tilteknum stað við hliðina á þessu. Síðan var farið að rífast um einhverjar tengibyggingar sem áttu að kosta fullt af peningum og enginn vildi borga. Við sjáum það líka á Höfn. Þar er boðið út og svo bara metur Framkvæmdasýslan tilboðið of hátt og þá gerum við ekki neitt. Þannig að þetta er uppsafnaður vandi, það eru biðlistar úti um allt. Þó að ég sjái að það séu einhver 360 rými deilt með fimm, ef ég horfi bara á síðasta kjörtímabil þessarar ríkisstjórnar, þá er bara fjarska lítið sem hefur áunnist á þessum vettvangi. Eins og ráðherra segir þá þarf að spýta í lófana. Það voru verkefni í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu sem komust ekki inn í fjármálaáætlun, m.a. Ártún en þar áttu að vera 200 rými og síðan vorum við með Sunnuhlíð í Kópavogi og þar áttu að vera 50 rými. Þetta komst ekki inn í fjármálaáætlun. Það var talið nauðsynlegt að koma þessu inn í fjármálaáætlun en því var bara hafnað. Er það fjármálaráðuneytið sem stjórnar þessu öllu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Einarssyni fyrir þessa góðu umræðu. Við þekkjum það nú öll að á þessum tveimur mínútum með þennan risamálaflokk þá er það erfitt. Ég er að lesa skýrslu eftir skýrslu sem eiginlega bara segir mér það sem hv. þingmaður var að rekja hér. En ég verð nú að verja fjármálaráðuneytið. Þeir eru ekki sökudólgur í þessu. Við höfum haft góð fyrirheit um að byggja upp, eins og hv. þingmaður dró hér fram af sínu heimasvæði, en það eru alltaf einhverjir að hvísla í eyrun á mér að það þurfi að taka skóflustunguna. Það er nú kannski af því að það eru að koma sveitarstjórnarkosningar en það er bara jákvætt mál. Það er bara staðreynd að áætlanir um uppbyggingu hjúkrunarrýma fyrir aldraða hafa ekki gengið eftir eins og upphaflega var gert ráð fyrir. Það hafa orðið mjög miklar tafir á framkvæmdum víða. Og hverju er um að kenna? Það er örugglega hægt að draga fjölmargt fram, eins og við þekkjum af umræðunni, en það leysir okkur ekki undan þeirri ábyrgð að gera betur í þessu og gera þetta hraðar því að það er fólk á biðlistum þarna eins og alls staðar. Ég bara dreg það fram að um síðustu áramót voru ónýttar fjárheimildir upp á 6,3 milljarða sem áttu að vera komnir í vinnu. Þarna verðum við bara að gera betur. Það eru fjölmörg hjúkrunarheimili á teikniborðinu sem leysa mikinn vanda og leysa líka að hluta til þennan vanda sem hv. þingmaður kom inn á varðandi Landspítalann. Þetta eru allt dómínóáhrif sem eru alltaf að koma upp reglubundið sem vandi á bráðamóttöku af því að sjúklingar sem eru búnir að fá þjónustu komast ekki frá. Hér verðum við sannarlega að gera betur og við leysum mjög margt með því.