Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (HSteins): Áður en jeg slít þessum síðasta fundi deildarinnar vil jeg þakka hv.þdm. góða samvinnu á þessu þingi, bæði innan nefnda og við mig sem forseta þessarar hv. deildar. Óska jeg utanbæjarþingmönnum góðrar ferðar og ánægjulegrar heimkomu, en öllum háttv.þdm. vil jeg óska góðra og gleðilegra komandi tíma.

Eggert Pálsson Jeg vil leyfa mjer í nafni mínu, og jeg þykist vita í nafni allra hv.þdm., að votta hæstv. forseta hugheilar þakkir deildarinnar fyrir lipra og góða stjórn. Að því er snertir þrjá okkur þm. deildarinnar, þá höfum við ekki áður setið undir stjórn þessa forseta, en jeg veit, að við hefðum ekki kosið hann betri. Hinir hv.þdm., sem lengur hafa notið stjórnar hans, munu ekki síður fúsir á að votta honum þakklæti sitt fyrir lipurð hans, samhliða skörungsskap í forsetasæti. En um leið og jeg flyt honum þessar þakkir, þá vil jeg óska honum ánægjulegrar heimkomu og góðra lífdaga og vona, að við megum allir hitta hann hraustan næst þegar við komum hjer saman. Vil jeg biðja þá hv.þdm., sem mjer eru sammála, að votta hæstv. forseta virðingu sína og þakklæti með því að standa upp. (Allir þdm. tóku undir þessi orð með því að standa upp úr sætum sínum).

Forseti (HSteins): Jeg leyfi mjer að þakka hin hlýlegu orð, sem hv. 1. þm. Rang. (EP) hefir látið falla í minn garð, og segi svo þessum síðasta fundi deildarinnar slitið.

Jónas Jónsson Mjer kom nokkuð á óvart þessi sundurstykkjun á frv., sem gerð var við 2. umr. Jeg bjóst ekki við, að jeg þyrfti að tala meira um málið en jeg gerði þá, af því jeg bjóst við, að það væri ærleg meining hv. deildar að láta það ganga fram til sparnaðar fyrir landið. Þvert á móti hefir stjórnarflokkurinn undirbúið að koma í veg fyrir framgang þess. Finst mjer það ekki illa viðeigandi, að þeir menn, sem hafa staðið á móti því að fella niður þetta 18 þús. kr. embætti, fái tækifæri til að gera hreint fyrir sínum dyrum, æfi sig í því að koma hreint fram fyrir sína kjósendur. Það, sem fyrst vekur eftirtekt manns, er hið fádæma hneyksli, sem komið hefir fyrir í áfengisverslun ríkisins nú nýlega, sem vitanlega er ekki hægt að neita, að forstöðumaður hennar ber siðferðislega ábyrgð á, þó hann sje ekki sjálfur valdur að því. Manni verður á að spyrja: Hvaða rjettur er til í þessu landi, ef hinir „konservativu“ í Ed. grípa fram í fyrir Nd., sem var búin að ákveða að lækna kyrlátlega þetta hneykslismál? Mjer datt ekki í hug að vekja umræðu um ágalla áfengisverslunarinnar við 2. umr., af því jeg gerði ráð fyrir, að Íhaldsflokkurinn hugsaði eins hjer og í hv.Nd., að rjett væri að leggja niður þessa stofnun sem sjálfstætt fyrirtæki. Ef á að halda hlífiskildi yfir þessari óþörfu en rándýru stofnun, get jeg vel skilið hv. 1. landsk. (SE), að honum þyki ekki viðeigandi að spara á stofnunum svo sem háskóla og hæstarjetti. Þessi áfengisverslun er orðin fræg fyrir það, að þar starfa tiltölulega fleiri og miklu dýrari menn en í nokkurri annari grein ríkisrekstrarins. Forstöðumaður ber ábyrgð á þessu, þó hann hafi ekki beint ráðið alla mennina, þá hefir hann látið hlutlausar miður heppilegar ráðstafanir tveggja forsætisráðherra. Hvað svo? Sjóðþurð í versluninni, sem stendur undir yfirumsjón þessa manns. Hjer í hv. deild á sæti dómari bæjarins, sem hefir haft málið til meðferðar og sennilega kunnugri flestum öðrum um, hvað komið hefir fyrir. Ofan á þetta alt á að láta stofnunina halda áfram, ekki nóg að hafa mann upp á 18 þús. til að gegna embætti þessu, ekki nóg, að undir hans umsjón eru margfalt dýrari menn en venjulega gerist, - ofan á þetta má bæta sjóðþurð, upp á nærfelt 30 þús. Samt á alt að halda áfram óbreytt. Jeg býst við því, að forstöðumaðurinn sje saklaus af því að hafa dregið sjer peninga, og vil jeg ekki kasta steinum að honum í því efni, allra síst á undan rannsókn. En hann á engu síður að fara á þessu máli, alveg eins og I. C. Christensen ljet af stjórn í Danmörku, er uppvíst varð um þjófnað Albertis. Úr því þetta hneyksli hefir komið fyrir, er það spursmálslaust óhjákvæmilegt að hreinsa til í áfengisversluninni. Þjóðin hefir enga ástæðu til að þola slíkt lengur. Nú hefir hv.Nd. gefið tilefni til að láta eðlilega breytingu gerast. Jeg óska að gefa þeim 8 hv. þingmönnum, og þó sjerstaklega dómara Reykjavíkur, tækifæri til að gera grein fyrir því, hvernig þeir treystast til að koma fram fyrir kjósendur landsins eftir að hafa greitt atkvæði um þetta mál eins og þeir hafa gert.

Forsætisráðherra (JM): Um sjóðþurðina ætla jeg ekki að tala neitt hjer í hv. deild; það væri ekki rjett gert. Málið er tekið til opinberrar rannsóknar, ekki einungis á venjulegan hátt, heldur tekinn sjerstakur rannsóknardómari til að rannsaka málið út í æsar; það er of snemt að kveða upp dóminn áður en rannsókn er lokið.

Peningana vantar!

Hygg jeg, að málið sje tekið til fullforsvaranlegrar rannsóknar. Peningana vantar, það er alveg rjett; þessvegna hefir verið skipuð ekki einungis rannsókn, heldur sakamálsrannsókn. Hefði alt verið í lagi, þá hefði enga rannsókn þurft. Það er ómögulegt að segja, hvernig í þessu liggur; rangt að fara að dæma, hvar sök er, fyr en rannsókninni er lokið. Hvað snertir landsverslun, hefir því verið haldið fram, að leggja skyldi áfengisverslunina undir hana, en um það eru skoðanir mjög skiftar. Jeg hygg, að háttv. 5. landsk. geti ekkert um það borið, hvort þeir eru fleiri en hinir, sem vilja hlaða meir undir landsverslunina en gert hefir verið. Jeg hygg, að þeir sjeu miklu færri. En hvernig kjósendur annars dæma um þessa hluti yfirleitt, það sjest síðar. Hvað sem um það annars er, þá verður nú að láta slag standa.

Jónas Jónsson Ennþá er lítið um svörin hjá Íhaldsflokknum. Í fjárlögum hafa menn verið að klípa af 100–500 kr., af ýmsum liðum, eða felt slíkar upphæðir niður. Var feldur í hv. deild með ráði og vilja hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) liður upp á 100 kr. eftirlaun til barnakennara nokkurs, sem búinn var að starfa dyggilega í 35 ár. Þeir hinir sömu sparnaðarmenn, sem unnu þetta afrek, sjá ekkert grand í mat sínum þar sem eru 18 þús. kr. handa dönskum lyfsala. Jeg tel það alveg eðlilegt, að þessir 8 hv.þm. hafa ekki komið með eina einustu röksemd til varnar þessari óhæfilegu eyðslu; jeg tel það ekki röksemd, þó hv.þm. Seyðf. vilji ekki festa landsverslun. Meðan áfengisverslun er rekin af ríkinu er hún landsverslun. Aðeins vill hv.þm. Seyðf. ekki festa landsverslun, sem er heiðarlega rekin, vill ekki trúa þeim manni, sem stýrt hefir stærstu „forretningu“ hjer á landi, manni, sem jafnvel megnustu andstæðingar hans hafa aldrei dirfst að tortryggja á nokkurn hátt. Það er dálítið hart að heyra það borið fram af dómara í Reykjavík, að þegar starfsmaður landsins hefir verið svo óheppinn að láta stela út úr höndunum á sjer 30 þús. kr., sem enginn veit hvort nokkurntíma finnast - þá megi ekki tala um að setja fyrirtæki það, er sá maður stýrir, undir umsjón annars manns, sem staðið hefir óaðfinnanlega í stöðu sinni. Mjer þykir vænt um, að Þingtíðindin eru ennþá prentuð, til þess að borist geti út um landið ómurinn af rjettvísinni í Reykjavík, eins og hún kemur fram í þessum orðum. Merkilegt er, að rannsókn þessa þjófnaðarmáls var fyrst fengin í hendur kornungum manni, sem ekki hefir aðra reynslu að baki en að hafa að nafni til verið ritstjóri eins hins ómerkilegasta blaðs, sem út hefir verið gefið hjer á landi. Það vakti ekki sjerlega virðingu fyrir rjettarfari Reykjavíkur, að maður var tekinn úr pólitískri flugumensku til þess að fást við rannsókn á þessu máli. Það gleður mig, ef satt er, að nú sje kominn í starfið ráðsettur maður, sem þjóðin hefir ástæðu til að bera traust til. Hv. þm. Seyðf. (JóhJóh) hefir með atkvæði sínu stuðlað að því að hrekja einn af okkar færustu og frægustu vísindamönnum af landi burt. Sami hv.þm. rjettir glaður upp hendina til þess að fá haldið í forstjóra áfengisverslunarinnar, með 18000 kr. launum og 30 þús. kr. sjóðþurð. Jeg hefi þær upplýsingar eftir einum af mönnum Íhaldsflokksins, að nú muni von á því, að margt skipist betur um innkaup áfengisins! Nú verði ekki lengur keypt „kemiskt“ tilbúin vín frá Danmörku, heldur verði þau keypt beint frá Spáni. En þetta er enn til áfellis Mogensen. Þrátt fyrir háu launin hefir hann keypt „óegta“ vín handa drykkjulýð landsins. Það var rjettilega orðað hjá hæstv.forsrh. (JM), að hjer yrði að „láta slag standa.“ Hjer á ekki að hugsa eða reikna með forsjá, heldur láta tilviljunina eina ráða, eins og í áhættuspili. Fer hjer sem svo oft áður, að launin eru hækkuð, þegar starfið minkar, og nú er gert ráð fyrir því, að yfirumsjón smásölunnar á áfenginu sje ljett af forstjóranum. Hv. þm. Seyðf. mælti þau dýrmætu orð, að hann vildi ekki festa landsverslunina, en hann vill festa áfengisverslunina og forstjóra hennar við hana, og verður þó ekki öðruvísi á hana litið en verslun landsins, þótt hún hafi reynst illa með núverandi fyrirkomulagi. En þm. (JóhJóh) vill ekki festa þá landsverslun, sem gefið hefir og er líkleg til að gefa landinu í framtíðinni miklar tekjur og spara landsbúum mikið fje í innkaupum. Hið fyrra á við tóbakið. Hið síðara við olíuna. Veitir henni forstöðu fyrv. forseti sameinaðs þings, maður, sem allir verða að viðurkenna fyrir dugnað og hagsýni í þjónustu landsins.

Jóhannes Jóhannesson Jeg hefi ekki sagt neitt um að festa áfengisverslunina eða núv. forstjóra hennar við hana. Ráðningartími núv. forstjóra er útrunninn um næstu áramót. Þó vil jeg, að svo stöddu, ekki láta lögákveða að leggja forstjórn áfengisverslunarinnar undir forstjóra landsverslunarinnar.

Af því að ekki er stolið þar! - BK: Rannsókninni í áfengisversluninni er enn ekki lokið.

Forsætisráðherra (JM): Eins og drepið hefir verið á hjer í deildinni, er í ráði að breyta bráðlega um fyrirkomulag áfengissölunnar. Verður smásölunni svo fyrir komið, að ríkissjóður hefir ekki minstu áhættu af smásölu. Heildsalan hefir verið rannsökuð nákvæmlega, og hefir engin óregla fundist þar. Annars er mál þetta undir rannsókn, og sje jeg því ekki ástæðu til þess að fara frekar út í það nú.

Ber ekki forstjórinn ábyrgð á rekstri verslunarinnar?

Málið er undir rannsókninni komið. Heyrist mjer ekki einusinni hv. 5. landsk. bera neina óráðvendni á forstjórann. Viðvíkjandi innkaupum vína vil jeg geta þess, að langt er síðan farið var að kaupa þau frá Spáni. Hvað laun forstjóra áfengisverslunarinnar snertir, minni jeg á, að maðurinn var tekinn úr ábatasamri stöðu og var ráðinn aðeins til stutts tíma. Jeg sagði, að það yrði að láta slag standa, hvernig háttv.þm. tækist að verja aðgerðir sínar í þessu máli gagnvart kjósendum. Þetta er jeg fús til að endurtaka.

Jóhann Jósefsson Það virðist hafa komið ónotalega við hv. 5. landsk. (JJ), að meirihl. hv. deildar vill ekki ákveða með lögum, að öll kaup á vínum og vínverslunin yfir höfuð skuli lögð undir forstjóra landsverslunarinnar. Er nærri því broslegur sá fítonsandi, sem hleypur í hv.þm. yfir þessu. Það er enganveginn sannað eða sýnt, að forstjórn vínverslunarinnar yrði, þegar til lengdar ljeti, betri á þann hátt sem farið er fram á í frv., heldur en hún er nú. Jeg skal ekki verja það, að það er kostað alt of miklu til útsölu vína; fyrirkomulagið gerir það m. a. að verkum; að sumu leyti er það til að fyrirbyggja misbrúkun, og alt hefir hjálpast að til að gera stofnunina dýra. En að það sje í raun og veru heppilegast að breyta til þannig, að setja þetta alt undir forstjóra landsverslunarinnar, sem er svo ákaflega æskilegt að dómi hv. 5 landsk. (JJ) og þeirra, sem honum fylgja að máli, get jeg ómögulega álitið. Þegar við lítum á það, að forstjóri landsverslunar stendur fyrir innkaupum og útsölu á allri steinolíu, sem landið notar, og öllu tóbaki, þá sýnist það ærið verkefni fyrir einn mann að hafa forstjórn verslunar á þessum vörutegundum. Í sjálfu sjer er það vafamál, hvort það væri betra og heppilegra frá almennu sjónarmiði að íþyngja landsverslun með allra handa viðbótum.

En þeir, sem vilja einn ráðherra?

En frá sjónarmiði hv. 5. landsk. (JJ) lítur þetta öðruvísi út, því hann vildi sennilega láta hana hafa margar aðrar vörur til einkaverslunar.

Hverjar?

Jeg geri ráð fyrir, að það væri ekki móti hans skoðun, að hún hefði fiskverslunina með höndum. Það getur verið vafamál, hvað langt eigi að ganga í því að draga saman undir eins manns forstöðu, eða eina stofnun, ríkiseinkasölu á vörum í jafnlitlu þjóðfjelagi og okkar. þessvegna er frá sjónarmiði þeirra manna, sem ekki vildu samþ. 1. gr. frv., ekkert sjerstakt að athuga við það fyrirkomulag, að sjerstakur forstjóri sje fyrir vínversluninni. Við höfum nú einusinni traust á því, að stjórnin ráði við og kunni að skipa þessum málum, og við greiðum atkv. samkv. því og treystum henni til að koma á þeim umbótum, sem þarf, þó stofnunin sje ekki lögð undir forstjóra landsverslunar. Er þetta á engan veg sagt til að bera brigður á, að hann sje í alla staði heiðarlegur maður, svo sem hv. 5. landsk. hefir tekið fram. Af því það var dregið inn í umræðurnar, að landsverslun með steinolíu hefði haldið verði þeirrar vöru niðri, mjög mikið, að mjer skilst, þá kemst jeg ekki hjá því, sjerstaklega af því, að það er atriði, er miklu máli skiftir sjávarútvegshjeruð, og þar á meðal mitt kjördæmi, að láta uppi það álit mitt, að jeg tel ákaflega mikið vafamál, að landsverslun hafi tekist að halda verðinu niðri. Jeg hefi ekki haft ástæðu til þess að rannsaka neitt til hlítar, hvernig markaðsverðið í heild hefir verið. En það er atriði, sem má rannsaka og ætti að rannsaka, því það skiftir mjög miklu máli, hvort fullyrðingar hv. 5. landsk. (JJ) um það, að verðinu á steinolíu sje í raun og veru haldið niðri með ríkiseinokun, eru rjettar eða ekki. Þetta er mál, sem þyrfti, vegna útvegsins, gaumgæfilega að athuga. En jeg get ekki að svo komnu máli talið það sannað, að verðinu hafi verið haldið svo mikið niðri, að telja megi, að núverandi fyrirkomulag sje það heppilegasta, sem verið geti á versluninni með steinolíu. Eins og mönnum er kunnugt, hefir verðið á steinolíu hjer á landi hækkað stórkostlega síðan í fyrra. Það var vegna staðhæfinga hv. 5. landsk. (JJ) um að landsverslunarfyrirkomulagið hefði haldið niðri olíuverðinu, að jeg sá ástæðu til að gera þær athugasemdir þessu viðvíkjandi, sem jeg nú hefi gert, og jeg held því fram, að það sje ekki hægt að telja það sannað, að verðið hafi orðið lægra fyrir einkasöluna, heldur sje það enn opið spursmál, sem þurfi rannsóknar við.

Jónas Jónsson Jeg ætla að snúa aths. mínum að hv.þm. Vestm. (JJós), því að öðrum hv.þm., sem hjer hafa talað, hefi jeg þegar svarað. - Háttv. þm. (JJós) gerði tilraun til að verja þá afstöðu sína, að vilja halda við einu allradýrasta embætti landsins, með því að ekki væri rjett að reka svo stór fyrirtæki undir einni stjórn sem landsverslun yrði, ef 1. gr. frv. hefði verið samþykt. Jeg vil minna hv.þm. (JJós) á það, að hann hefir áður greitt atkvæði hjer í hv. deild, ásamt öðrum flokksbræðrum sínum, með því að hafa aðeins einn ráðherra yfir öllu landinu. Hvort heldur nú hv.þm. (JJós) að sje erfiðara, að veita forstöðu verslun með olíu og tóbak, og svo þó að áfenginu yrði bætt við, eða að stjórna öllu landinu? Jeg veit, að hv.þm. (JJós) er svo kunnugur víða erlendis, að hann hlýtur að vita, að landsverslunin með tóbak, olíu og áfengi handa öllu Íslandi er dvergvaxið fyrirtæki í samanburði við það, sem gerist um verslun hjá stórþjóðum. Afstaða meirihl. hv. deildar verður enn erfiðari, þegar þess er gætt, að landsverslunin hefir gengið vel undir stjórn núverandi forstjóra, en áfengisverslunin aftur á móti illa undir stjórn forstjóra hennar, því eins og jeg hefi bent á, þá ber hann siðferðilega ábyrgð á þeim óhöppum, sem fyrir verslunina hafa komið. Eftir þessar almennu, en óverjandi hugleiðingar hv.þm. Vestm. (JJós), um að sjerstakan forstjóra þurfi fyrir hvorri þessari smáverslun ríkisins, þá notaði hann tækifærið til þess að koma með aðdróttanir um, að ekki væri alt í lagi í steinolíueinkasölunni, og til þess að draga það í efa, að hún hafi haldið niðri olíuverðinu. Jeg vil skjóta þessu máli til æðra dómstóls en hv.þm. Vestm. (JJós), sem ekkert segist hafa rannsakað þetta mál.

Jeg sagðist ekki hafa rannsakað það til fullnustu.

Það sýndi sig, að hann hefir ekkert rannsakað málið og að dómar hans um það eru fullkomnir sleggjudómar. Hinn æðri dómstóll í þessu máli er fiskiþingið. Það á að hafa - og hefir - betri aðstöðu en allur almenningur til þess að rannsaka þetta mál, og hefir rannsakað málið. Og niðurstaða fiskiþingsins var sú, að það lýsti ánægju sinni yfir því, hve vel olíuverslunin hefir verið rekin í höndum M. Kristjánssonar. Fiskiþingið rak frá forsetastöðu Fiskifjelagsins þann mann, sem mest hefir unnið að því að ófrægja steinolíueinkasöluna. Þessi var dómur fulltrúa þeirrar stjettar, sem mest á undir steinolíuversluninni, og þá er hart, að háttv.þm. Vestm. (JJós) skuli dirfast að koma fram fyrir hv. deild og byggja á því, sem hann vildi hafa rannsakað, en hefir ekki gert. En við skulum líta örlítið aftur í tímann. Hver hafði steinolíuverslunina með höndum áður en einkasalan komst á? Það var Standard Oil. Það fjelag hefir haft í þjónustu sinni marga hjerlenda menn, sem vitanlega vinna nú á móti einkasölunni. Það hefir og spent greipar sínar yfir ýms blöð í Ameríku og á væntanlega vingott við blöð, sem gefin eru út hjer á landi, en ekki má tala um í þessari hv. deild, vegna þess, að það kynni að koma nokkuð óþægilega við samviskuna hjá Íhaldsliðinu. En þau blöð eru allra blaða vísust til þess að breiða náðarfaðm sinn yfir háttv.þm. Vestm. (JJós), ef hann skyldi bjóða sig fram til þings oftar, og þakka honum þannig í verkinu fyrir að tortryggja landsins eigin bjargráðafyrirtæki.

Jóhann Jósefsson Það er enganveginn rjett hjá hv. 5. landsk. (JJ), að jeg hafi notað tækifærið til aðdróttana um rekstur landsverslunarinnar. Það voru aðeins staðhæfingar hans, um að einokunarverslunin hafi haldið niðri steinolíuverðinu, sem jeg vildi, og vil enn mótmæla. Það er enn órannsakað mál, en er mjög mikilvægt, og þarf að rannsaka til hlítar, hvort þetta fyrirkomulag hefir orðið sjávarútveginum að liði eða ekki. Jeg fæ ekki betur sjeð en að mál þetta megi ræða með rósemi og gætni, og finst mjer því einkennilegt, hversu mjög hv. 5. landsk. (JJ), sem ekkert er við þessa verslun riðinn, hefir orðið æstur út af ummælum mínum.

Mjer gremst vitleysan.

Það er satt, að Standard Oil var orðið illa þokkað meðal landsmanna, enda mun það vera aðalástæðan fyrir því, að einkasalan er þó ekki ver þokkuð en raun er á, að hún tók við af Standard Oil.

Er þm. ekki útibússtjóri landsverslunarinnar í Vestmannaeyjum?

Jú, eða rjettara sagt það firma, sem jeg á í, er það. En það hindrar í engu, að jeg segi hjer skoðun mína á olíueinkasölu eða einkasölu yfirleitt - eins og öðrum málum. Það getur hv. 5. landsk. (JJ) reitt sig á.