Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Þetta frv. er komið aftur frá hv.Nd. og hefir það tekið þar lítilsháttar breytingum. Sú deild hefir fellt niður 19. gr. frv., eins og það var þegar það fór héðan. Í þeirri gr. var ákvæði um kennslugjald og hversu því skyldi varið. Við burtfellingu gr. hefir því kennslugjald nemenda verið fellt niður og meðferð þess. Menntmn. þessarar deildar hefir nú athugað þessa breyt., og hún lítur svo á, að þrátt fyrir það, að þetta hefir verið fellt niður, þá sé þó mikil spurning, hvort ekki sé skylt að greiða skólagjald eins og áður var gert og að það renni í ríkissjóð. N. sá enga ástæðu til að flytja brtt. við frv. um þetta. Telur, að rétt sé að sjá, hvernig ríkisstj. framkvæmir þetta, er til kemur. Hv. Nd. hefir líka breytt 21. gr. frv., sem áður var, en nú er 20. gr., á þann hátt, að í stað þess, að í þeirri gr. var ákvæði um, að gagnfræðadeildin á Akureyri skuli starfa eftir 1. um gagnfræðaskóla, hefir Nd. ákveðið að komi: „Um gagnfræðadeild Akureyrar fer eftir reglugerð, sem kennslumálaráðuneytið setur“. Þessi breyt. er gerð með það fyrir augum að taka öll ákvæði þau, sem snerta gagnfræðadeildina á Akureyri. Er þetta gert með samkomulagi við þá, er fluttu hér brtt. við 2. umr. frv. Meiri hl. menntmn. leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv.Nd. Mér er ekki kunnugt um, hvað minni hl. n. gerir. En ég býst við, að hann geri grein fyrir sínu atkv., ef hann telur sig þurfa þess. Hefi ég svo ekki fleiri orð um þetta, en legg til, að frv. verði samþ.

Jón Þorláksson Það varð samkomulag í n., að skýrt væri frá breyt. þeim, er gerðar voru á frv. í hv.Nd., en n. hefir óbundnar hendur um atkv. sín. Ég lít svo á, og hygg að því verði naumast mótmælt, að með þessari breyt. er búið að taka Akureyrarskólann út úr því skólakerfi, sem hér lá fyrir þinginu um gagnfræðaskóla og menntaskóla, og gerð sérákvæði um hann, einkum að því er snertir gagnfræðakennsluna. Sú ástæða, sem færð hefir verið fram af þeim, er beitt hafa sér fyrir málinu, bæði utan þings og innan, og á að réttlæta þessa breyt., er, að söguleg rök réttlæti þessa sérstöðu, sem skólanum er ætlað að hafa. Um leið og ég læt það hlutlaust, hvort frv. gengur fram eða ekki, vil ég benda á, að eftir samþykkt þessa frv. getur ekki komið til mála, að sama verði látið ganga yfir Reykjavík um gagnfræðakennslu og hina kaupstaðina. Fyrst látið er eftir kröfum Akureyringa af sögulegum ástæðum, þá getur Alþingi ekki heldur skotið sér undan kröfum Reykvíkinga, bæði af sögulegum og raunverulegum ástæðum. Ég hefi áður gert grein fyrir því, að hér eru margfalt fleiri nemendur en nokkursstaðar annarsstaðar. Ég vildi láta þessi orð fylgja, ef þau yrðu tekin til greina, þegar rætt verður um úrlausn á gagnfræðaskólamáli Reykjavíkur.

Dómsmrh. (Jónas Jónason) Ég vil segja nokkur orð viðvíkjandi því, sem hv. 3. landsk. sagði. Við höfum áður átt samleið um úrlausn þessara mála. En í augum hv.þm. er þetta brot á formi þess kerfis, sem hugsað var. En þetta er ekki alveg sambærilegt, því svo stendur á, að Eyfirðingar hafa haft ungmennaskóla kostaðan af ríkinu í 50 ár, og því ekki þótt hæfilegt að taka hann af þeim. Það hefði verið einfaldara og mörgum kærara, hefði mátt sníða burt alþýðuskólann á Akureyri. En eins og Nd. hefir breytt þessu, þá á að vera reglugerðarákvæði um það, hvernig skólinn er starfræktur. Verði það hlutskipti mitt að eiga þátt í að ákveða þá reglugerð, þá mun ég miða fyrirkomulagið sem mest við hinn gamla Möðruvallaskóla og sníða það eftir þörfum Eyjafjarðarhéraðs og í fullu samræmi við það, sem verið hefir tilætlun Ed. Ég tel það sanngjarnt, að Eyfirðingar, sem engan héraðsskóla hafa, fái skóla, er sé hliðstæður Laugaskóla, Eiðaskóla og öðrum alþýðuskólum, og sem á engan hátt er miðaður við það að vera undirbúningsskóli fyrir menntaskóla.

Héðinn Valdimarsson Við jafnaðarmenn höfum hugsað okkur hafnarlögin öðruvísi afgr. en komið hefir fram hér. Við álítum eðlilegt, að þeir, sem fá ríkissjóðsstyrk og ábyrgð ríkissjóðs, leggi líka eitthvað fram sjálfir. En eins og frv. eru nú, er ekki um það að ræða. Við viljum samt ekki meina frv. að ná fram að ganga, a. m. k. til Ed., og greiðum þeim því atkv., eins og þau liggja fyrir núna.

Pétur Ottesen Út af ummælum hv. 2. þm. Reykv. vil ég taka það fram, að þau eiga ekki við um þetta frv., um hafnargerð á Akranesi. Það er gert ráð fyrir, að Akurnesingar leggi þegar sjálfir fram 220 þús. kr.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég vildi taka það fram um þessi hafnarfrv., að þar sem búið er að fella till. meiri hl. sjútvn., sé ég mér ekki fært að fylgja frv. og mun því greiða atkv. á móti þeim. Ég fylgi ekki frv. jafnvel þó að ég viðurkenni, að hafnir t. d. á Akranesi. og Sauðárkróki ættu sem fyrst að fá afgreiðslu.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Hv. 4. þm. Reykv. hafði orð á því hér í hv. d., hversu illa ég hefði sótt fundi sjútvn., þar sem ég hefði aðeins mætt á 13 fundum af 23. Ég sýndi nú fram á, að ég hefði unnið meira á 13 fundum en hann á 23. Alþýðubl. hefir gert þessa fundarsókn mína að umtalsefni, og af því að ég kem nú auga á mann, sem oft rekur hausinn hér inn í deildina, sem sé fréttaritara Alþýðublaðsins, skal ég geta þess, að húsbóndi hans, hv.þm. Ísaf., hefir mætt á 4 fundum af 23 í fjvn. Getur Alþbl. næst lagt út af þeirri fundarsókn, og verður þá varla dugnaður þm. Ísaf. mikill að dómi þessa blaðs.

Magnús Guðmundsson Mér kom það undarlega fyrir að heyra hv. 1. þm. S.-M. lýsa yfir því, að hann teldi nauðsynlegt, að hafnirnar kæmust sem fyrst í framkvæmd, en samt ætlaði hann að vera á móti frv. Hann veit þó, að með því að drepa frv. drepur hann hafnirnar, því að það þýðir ekkert að heimta af sveitarfélögum, að þau leggi fram stórfé fyrirfram. Fyrst þurfa þau að fá einhverjar tekjur.

Sigurjón Á. Ólafsson * Ég verð að segja, að það eru nýir siðir á Alþingi, að þm. leyfi sér að tala við áheyrendur, sem alls ekki geta svarað fyrir sig, og beini til þeirra ákúrum. Þetta er alveg óþekkt í þingsögunni. Hv. 2. þm. G.-K. á ekki að leyfa sér að rísa hér upp og skamma fréttaritara Alþýðublaðsins eins og hann væri þm. Það er hart, að þurfa að kenna hv. 2. þm. G.-K. þetta. Hv. þm. ætti ekki að vera að belgja sig út af því, sem sagt hefir verið um starf hans í sjútvn. Það, sem sagt hefir verið, er dagsatt. Hitt skal ég gjarnan viðurkenna, að hv.þm. hefir bætt ráð sitt við þá hirting, sem hann fékk.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Ég talaði alls ekki við fréttaritara Alþýðublaðsins, heldur um hann, og það var mér fyllilega heimilt. Ekki hneykslaðist hv. 4. þm. Rey kv., þegar Pálmi Hannesson og Jónas Þorbergsson stóðu í ráðherraherberginu á eldhúsdaginn og hlustaði á allt það misjafna, sem um þá var sagt. Og hann hafði ekkert frekar ástæðu til að hneykslast núna. Annars skal ég skjóta því til þessa síðavandara, að honum væri nær að taka í flokksbróður sinn úr Ed., hv.þm. Ak., sem óð hér uppi eins og dóni í gær og tók jafnvel til máls hér í d.

Haraldur Guðmundsson Ég heyrði ekki þau lofsyrði, sem féllu í minn garð frá hv. 2. þm. G.-K. um störf mín í fjvn. Ég hugsa kannske, að hv.þm. hafi lagt mig til jafns við sjálfan sig, og ég get verið ánægður með þann vitnisburð frá honum. - Það varð að samkomulagi milli mín og hv. 3. þm. Reykv. og formanns fjvn., að fyrstu daga þingsins fengum við vegna kosningaanna undanþágu frá fundarsókn. Annars ætla ég ekki að metast við hv.þm. um, hvor okkar sé duglegri. Ég býst við, að hv.þm. þyki sinn fugl fagur, en ég ætla ekki að tala um, hvernig mér þykir minn. Hv. þm. var að kenna dm. mannasiði og felldi þungan dóm yfir framkomu hv.þm. Ak., þegar hann gat ekki stillt sig um að grípa fram í fyrir hv. 2. þm. G.-K. En það mál er þannig vaxið, að hv. 2. þm. G.-K. notaði málfrelsi sitt hér í hv. d. til að gefa í skyn, að ekki væri hægt að byggja á ummælum hv.þm. Ak. í neinu tilliti. Ef hæstv. forseti (JörB) vissi, hvernig hann á að rækja sitt starf, mundi hann hafa sett ofan í við hv. 2. þm. G.-K.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Það er rangt hjá hv.þm. Ísaf., að ég hafi misnotað málfrelsi mitt í sambandi við hv.þm. Ak. Hv. þm. Ak. var flm. þess frv., sem um var að ræða, og ég sagði mína meining um það hreinskilnislega. Hinsvegar veit ég, að bæði hv.þm. Ísaf. og aðrir flokksbræður hv.þm. Ak. sárskömmuðust sín fyrir framkomu hans. Ég hefi oft orðið fyrir því, að efrideildarmenn, t. d. hæstv.dómsmrh., hefir talað um mig í Ed., og hafa það náttúrlega ekki allt verið blíðmæli, eins og nærri má geta. Ég gat þess, að hv.þm. Ísaf. hefði mætt á 4 nefndarfundum af 23, þó að hann og fréttaritari hans þættust hneykslaðir og skömmuðu mig fyrir að mæta ekki nema á 13 fundum af 23. Hv. þm. afsakaði sig með kosningaönnum. Ég gæti engu síður afsakað mig með önnum, bæði vegna kosninganna og Íslandsbankamálsins. En úr því að hv.þm. skilur svona vel, að ýmsar ástæður geta legið til þess, að menn mæti ekki á nefndarfundum, á hann ekki að láta fréttaritara blaðs síns haldast uppi að vera með slettur til þingmanna, sem eru ekki sekari en hv.þm. Ísaf. er sjálfur, nema síður sé.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Ég hefi ekki frá mörgu að segja á þessu stigi málsins fyrir hönd meiri hl. n. Eins og menn munu hafa tekið eftir, er n. klofin; 3 nefndarmenn leggja til, að frv. verði samþ., en tveir eru á móti. Ástæður okkar meirihl.manna, a. m. k. tveggja, fyrir því að leggja til, að frv. gangi fram, eru eingöngu tekjuvonir þær, sem ætla má, að fáist með samþykkt frv. En þar sem þetta er 2. umr. og engin brtt. liggur fyrir, sé ég ekki ástæðu til að hefja neinar almennar umr. um málið. Ég skal aðeins geta þess, að það hefir komið til tals að verja tekjunum af einkasölunni í sérstökum tilgangi, sem sé til styrktar raforkuveitum í sveitum, en um það hefir nefndarhlutinn ekki tekið neina afstöðu, enda liggur það ekki fyrir. En ef till. kæmi fram um það, væri nógur tími til að ræða það við 3. umr., ef málið verður samþ. við þessa umr.

Frsm. minni hl. (Sigurður Eggerz) Þetta mál hefir verið hér oft áður rætt ítarlega í þinginu; seinast voru miklar umr. um það 1928. Eins og kunnugt er komst þessi einkasala hér á 1. jan. 1922 og var lögð niður 1. jan. 1926. Ég vil nú leyfa mér að rifja upp, án þess að ég ætli að halda mjög langa ræðu, þær tekjur, sem ríkissjóður hafði af einkasölunni og tollum á þessum árum. Árið 1922 voru þær 339 þús. kr., 1923 634 þús. kr., 1924 878 þús. kr., 1925 1108 þús. kr. Svo var eins og kunnugt er, eftir að einkasalan var afnumin, hækkaður tollur á tóbaki. Þá voru tekjurnar sem hér segir: 1926 1134 þús. kr., 1927 900 þús. kr., 1928 1 millj. og 1929 eru þær áætlaðar 1249736 kr. Ég hygg, að það muni vera rétt, að þrátt fyrir það, að tollur var hækkaður, þegar einkasalan var afnumin, mun niðurstaðan hafa orðið sú, að tóbakið hafi orðið ódýrara á eftir. Það má vera, að það liggi að einhverju leyti í breyttu tóbaksverði. Það, sem mér skilst vera auðsætt í þessu máli, og sem reynslan að sjálfsögðu sýnir, er það, að með báðum þessum leiðum má auðvitað útvega ríkissjóði tekjur. Aðalatriðið er hvor leiðin er betri. Og þá kemst maður alltaf að sama spursmálinu, hvort betur sé séð fyrir verzluninni með samkeppni eða einkasölu. Eitt af fyrstu spursmálunum verður þá, hvort einkasalan geri betri innkaup en sú frjálsa verzlun. Á því veltur það, hvort varan verður ódýrari í landinu í samkeppni eða einokun. Það gildir ekkert sérstakt um einkasölu á tóbaki frá því, sem er um aðrar einkasölur. Í samkeppninni er það lífsspursmál fyrir hvern einstakling, sem við verzlun fæst, að ná sem beztum innkaupum og reka verzlunina með sem minnstum kostnaði. Í einkasölunni deyfist áhuginn fyrir þessu. Þar er enginn til að kontrollera innkaupin og einkasöluforstjórinn lifir alveg eins góðu lífi, hvernig sem innkaupin takast. Auk þess, þegar svo mikið er keypt í einu, geta orðið svo mikil mistök, þegar allt er á einni hendi, en allt öðru máli er að gegna þegar samkeppnin ræður. Hér skal ekki farið út í það, ef freistingarnar koma yfir þá einu hönd, sem hefir verzlunina í hendi sinni, þannig að verzlunin verði mjólkurkýr fyrir hann. Þá er auðvitað spillingin byrjuð. Ef komizt yrði aftur að þeirri niðurstöðu, að einkasala á tóbaki væri ódýrari og betri en frjáls verzlun, þá gengi sú röksemdaleiðsla lengra og það yrði farið að koma á sömu verzlunaraðferðinni á öðrum sviðum, svo niðurstaðan yrði sú, að við fengjum eintómar einkasölur. Annars verð ég að segja það, að það er í raun og veru einkennilegt, hvað menn eru minnislitlir, þegar þeir minnast þess ekki, hve einokunin gamla var djöfulleg fyrir þjóðina. Myndin af bóndanum með húfuna í hendinni fyrir framan feitan einokunardrjólann, biðjandi um rándýra vöru, ætti að sitja fastari í hugum manna en hún nú gerir. Og þó innlendir menn séu nú einokunarherrar, þá mun það sýna sig, þegar þeir eru búnir að ná miklu af verzluninni í sínar hendur, þá heimta þeir auðmýktina í augun og húfuna í hendina; þá getur það gamla endurtekið sig. Eins og ég oft hefi lýst yfir, er ég á móti allri einokun. En einokun getur náð yfir stærra svið en þetta. Og hættulegust er einokunin, þegar hún er komin á fjármálatoppinn, þegar einokun er komin á bankana og þar með öll peningaverzlunin komin á eina hönd. Þá sjá menn fyrst, hvers þeir mega vænta. Það hefir oft verið bent á það - og sýnist í raun og veru ástæða til að benda á það í hvert skipti, sem einokun er á ferðinni, sérstaklega þar sem hún sýnist eiga svo mikil ítök hjá ráðandi flokkum í landinu -, að ef peningaverzlunin færist æ meir og meir á eina hönd, þá muni spillingin stinga upp höfðinu. Það hefir stundum hér á Alþingi verið tekið tillit til þess, hvað gilti annarsstaðar um þau mál, sem hér eru til umr., og þá einkum hvað gilti hjá Norðurlandaþjóðunum. En nú er það svo, að þær hafa sama sem enga einokun, og er því meiri ástæða til þess að taka tillit til þeirra, þar sem í Danmörku og Svíþjóð eru jafnaðarmannastjórnir. Það lítur út fyrir, að þær stjórnir treysti sér ekki inn á einokunarbrautina. Menn hafa hér eitt augljóst dæmi upp á einokun. Það er síldareinokunin, sem búin er að standa hér um nokkur ár. Ég skal hreinskilnislega játa, að ég er ekki svo vel að mér í rekstri síldarverzlunar, að ég ætli að fara ítarlega út í það. En hitt er víst, að þann tíma, sem þessi einokun hefir lifað, hafa sýnt sig ýms þau einkenni á henni, sem jafnan hafa fylgt allri einokun. Það er þó aðallega eitt atriði, sem ég sérstaklega vil minnast á, og það er það, að mér finnst það hvíla svo mikil hula yfir öllu því, sem gerist í þessari einkasölu. Og það er svo erfitt að fá skýrar myndir af því, sem gerist í þessari verzlun, þótt það virðist vera mjög auðvelt að gefa upplýsingar um ýms atriði, sem spurt hefir verið um. Það hefir t. d. verið mikið um það deilt nú síðastl. ár, hvort vantað hafi tunnur eða ekki. Því hefir harðvítuglega verið haldið fram af framleiðendum, að það hafi vantað tunnur, en það hefir verið borið til baka af forstjórum einkasölunnar. Ég get ekki dregið upp skýra og áhyggilega mynd af þessu máli. Hitt veit maður, að saltað muni hafa verið um 120 þús. tunnur. Þó hefi ég það ekki eftir skýrslum, heldur frá útgerðarmönnum, en það mun láta nærri. Þá er annað atriði, sem talað hefir verið um og mér finnst einfalt að gefa upplýsingar um. Síldareinkasalan mun hafa orðið skaðabótaskyld vegna samninga, sem hún hefir gert, en ekki getað fullnægt. Hvað er það sanna í þessu máli? Mér er sagt, að innihald síldartunnu hafi verið selt á 13 kr., sem er sama og að hver tunna hafi verið seld á 24 kr. En á sama tíma er verðið 40 kr. fyrir hverja tunnu síldar í Kaupmannahöfn. Hvað mikið hefir nú verið selt með háa verðinu og hvað mikið með lága verðinu? Og hefir einkasalan orðið skaðabótaskyld, og þá hve mikið og í hverju er sú skaðabótaskylda fólgin? Þessa hluti ætti Alþingi að vita fyrir löngu. En ég, sem er einn fulltrúi þjóðarinnar á þessu þingi, veit ekkert, hvað rétt er í þessu. Mér var álasað hér á eldhúsdeginum af einum hæstv. ráðh. fyrir það, að ég skyldi leyfa mér að standa á móti einokun. Ég hefi veitt því eftirtekt, að þegar útgerðarmenn selja, fá menn að vita það strax næsta dag, hvað selzt hefir fyrir mikið. Þetta gefur mönnum bendingu um það, hvernig markaðurinn er. En þegar síldareinkasalan selur, veit maður það ekki fyrr en seinna, stundum löngu eftir dúk og disk. Það er þessi hula, sem hvílir yfir öllu starfi einkasölunnar. En þegar selt er þannig, að ekkert má fréttast, er ekki hægt að koma eins sterkri gagnrýni að, sem viðskiptalífinu er nauðsynleg. Þó að hún sé gerð ári síðar, hefir hún ekki þá þýðingu, sem hún ætti að hafa. Eða því má ekki reka verzlunina fyrir opnum tjöldum, svo öllum sé kunnugt um rekstur hennar? Og ef það er svo erfitt að fá að vita, hvað gerzt hefir við síldareinkasöluna, því er þá verið að halda lengra inn á þá braut? Og hvað ætli verði þá mikil birta yfir íslenzku verzluninni, ef hún kemst öll á eina hönd?

Er það svarta höndin?

. Ég er enginn sérfræðingur í þessum einkasölumálum, en ég hefi varpað hér fram nokkrum spurningum sem maður, sem þykir undarlegt að fá ekki að vita meira um þessa verzlun. Satt að segja trúi ég því ekki, að hæstv. stj. ætli að styðja þetta frv., svo að það komist í gegnum þingið. Það er henni þó í lófa lagið að gera með tilstyrk jafnaðarmanna. En ég ætla að vara hæstv. stj. við því að fara að koma þessu máli í gegn nú, einmitt þegar lífsþráður hennar er svo mjög farinn að styttast.

Magnús Jónsson * Ég kvaddi mér ekki hljóðs fyrr en hæstv. forseti ætlaði að fara að slíta umr., því að ég hélt, að einhver af hinum efnilegu vinum þessa máls myndi taka til máls á eftir hv.frsm. minni hl., en það lítur út fyrir, að þessi einkasala sé nú öllum heillum horfin, þar sem enginn vill með henni tala nema þessi fáu orð, sem hv.frsm. meiri hl. lét fylgja því.

Þetta er nú 2. umr.

. Já, þetta er 2. umr., en málinu var hleypt í gegnum 1. umr. án þess að um það færu fram nokkrar almennar umr. Þetta er oft gert til vinnusparnaðar, til þess að þurfa ekki að endurtaka það við 2. umr., sem sagt hefir verið við 1. umr. Ég skal ekki fara mjög langt út í þetta mál, en mér finnst ekki rétt að láta það fara hér í gegn án þess að segja, að álit mitt á því er óbreytt frá því, sem verið hefir. Þegar tóbakseinkasalan var afnumin á þinginu 1925, var um leið hækkaður tóbaks- og vindlatollur, og átti það að vega á móti þeim hagnaði, sem hafði orðið á tóbakssölunni þau ár, sem einkasalan hafði verið. Þá var því spáð, að þessi hækkun myndi ekki nægja til að halda ríkissjóði skaðlausum og tollhækkunin myndi verða til þess, að tóbakið yrði í hærra verði. Báðar þessar spár hafa sprungið á reynslunni. Það hefir sýnt sig, að tóbakstollurinn hefir fullkomlega jafnað það, sem tóbakið áður gaf ríkissjóði í ágóða af verzluninni. Og það er almennt viðurkennt, að verðið hefir ekki hækkað, en gæðin aukizt, eins og yfirleitt er þegar samkeppnin fær að njóta sín. Þegar um er að ræða einkasölu á einhverri vörutegund, eru það einkum tvær ástæður, sem til greina koma. Önnur er sú, hvort betra sé að afla ríkissjóði tekna með einkasölu eða tollaálagningu, en hin hvor verzlunarmátinn sé vænlegri til almenningsheilla, einkasala eða frjáls samkeppni. Við fyrri spurningunni ætti sú reynsla, sem þegar er fengin, að vera nægilega skýrt svar að því er tóbakseinkasöluna snertir. Aftur á móti geta verið til menn, sem hafa svo mikla ást á einkasölum yfirleitt, að þeir vilja koma þeim á, hvort sem ríkissjóður hefir hag af því eða ekki, og er þá eðlilegt, að þeir reyni fyrst að taka þær vörutegundir, sem mönnum er lítið annt um. Það er hin mesta hugsunarvilla, að hagur sé að því fyrir ríkið að koma í veg fyrir, að ágóði af tóbaksverzlun renni í vasa einstaklinga, þegar eins miklar tekjur fást í auknum tolli þegar verzlunin er frjáls, án þess að tóbaksverðið hækki, eins og af einkasölunni. En reynsla síðustu ára hefir sannað, að svo er, hvernig sem á því stendur. Hvort sem það stafar af því, að einstaklingarnir leggi meira kapp á að fá hagkvæm sambönd og að spara sem mest við verzlunarreksturinn, eða af því, að meira sé flutt inn þau árin, sem einkasala er, framhjá öllu eftirliti. Tóbaksnotkuninni er nú þannig varið, að ekki er líklegt, að mikið meira sé notað af tóbakinu eitt árið en annað. Að innflutningur tóbaks hefir verið meiri árin, sem verzlunin hefir verið frjáls, hlýtur því að stafa meðfram af öðrum orsökum. En að hafa einkasölu aðeins til að leggja á það tóbak, sem inn er flutt á leyfilegan hátt, sem svarar því, sem ella fengist í tollum af því tóbaki, sem með frjálsri verzlun væri flutt inn í stað þess, sem smyglað er framhjá einkasölunni, sjá allir, að er lítið hugsjónatakmark. Ef taka á upp tóbakseinkasölu til þess að afla ríkinu tekna, og meðmælendur frv. hafa slegið föstu, að sá sé tilgangurinn, þá er það ekki annað en flóknari og langtum fyrirhafnarmeiri leið heldur en ríkið þarf til að komast ofan í vasa borgaranna. Einstaklingar, sem vilja græða peninga, geta ekki sagt við menn: borga þú mér þetta og þú hitt. Þeir verða að koma upp einhverjum fyrirtækjum eða viðskiptum; verða með öðrum orðum að gera einhverjum greiða og taka þóknun fyrir. Þetta er erfið leið til að afla peninga og krefst mikils dugnaðar og fyrirhafnar. Ríkið eitt þarf ekki að fara þessa leið. Það getur lagt það, sem því sýnist, af beinum og óbeinum sköttum á þegnana. Það getur t. d. sagt mönnum að greiða sér svo og svo margar krónur af hverju tóbakspundi, sem þeir kaupa. Sá, sem hefir svona mikið vald, á ekki að láta sér detta í hug að velja margfalt margbrotnari aðferð til að taka fé af sömu mönnum. Þegar um tvær leiðir er að velja að sama marki, er ekki annað en heimska að velja þá erfiðari. Hefði tóbakið orðið að hækka í verði við það, að lagður var á það tollur, sem gefur af sér sömu tekjur í ríkissjóð og einkasalan gerði, þá hefði fremur verið ástæða til að taka hana upp aftur. En reynslan hefir sýnt, að svo er ekki. Ef fara ætti út í hitt atriðið, hvort einkasala og ríkisrekstur yfirleitt er til hagsbóta fyrir þjóðina, yrði það svo langt mál, að ég get ekki gert það nema mjög lauslega. En ég vil benda á það, að það er ekki eins ósanngjarnt og margir vilja halda fram að bera saman einkasölur nú og gömlu einokunina. Að vísu er mikill munur á því, að ágóðinn af einkasölum rennur ekki út úr landinu, og aldrei mundu verzlunarmenn einkasalanna fara eins skammarlega með viðskiptamenn sína eins og gömlu einokunarkaupmennirnir. En munurinn á einkasölu og einokun liggur allur í aukaatriðum. Tilgangurinn með gömlu einokuninni var sá sami og með einkasölunum nú; hún átti að skapa betra vöruverð, meiri vörugæði og tryggari innflutning. En árangurinn varð þveröfugur, og eins mundi fara enn. Það er bæði gömul og ný reynsla fyrir því, að ríkisverzlanir eru verr reknar en einstaklingsverzlanir. Það er ekki nema hrein undantekning, að það fáist maður til að veita ríkisverzlun forstöðu, sem vinnur að henni með eins miklum dugnaði og áhuga eins og hann ætti hana sjálfur. Það er eins og það komi óðara allt annar andi yfir viðskipti og framkomu manna, þar sem einhverskonar einræði kemst að, á hvaða sviði sem er. Ég get hent á eitt dæmi um áfengisverzlunina. Það er víst ákveðið, að henni skuli vera lokað kl. 12 á laugardögum. Nú atvikaðist svo, að ég varð var við það einn laugardagsmorgun, að áfengisverzlunin svaraði alls ekki í síma. Þegar grennslazt var um, hverju það sætti, var viðkvæðið það, að það væri svo mikið að gera. Hvernig ætli mönnum þætti þetta, ef um einhverja nauðsynjavöru væri að ræða? Ekki hafa einstaklingar, sem verzlun reka, það svona. Þeir sjá sinn hag í að geðjast viðskiptamönnunum og reyna að fullnægja þörfum þeirra sem bezt. En óðara þegar ekki er nema í einn stað að venda eftir einhverju, rís upp þessi derringur. Ég get nefnt annað dæmi. Þegar franska myntin féll mest í verði á árunum, var ákaflega mikið pantað frá Frakklandi. Um tíma komu fleiri þúsund pakkar þaðan með hverju skipi. Það var auðvitað ekki verið að bæta við fólki á pósthúsinu, þó seint gengi að afgreiða alla þessa pakka. Mönnum var bara sagt að bíða, og svo urðu þeir kannske að bíða eina fjóra klukkutíma eftir að fá afhentan einn böggul. Það var hægt að segja sem svo: ja, þið getið ekki fengið pakkana senda nema í gegnum pósthúsið. Það er mesti misskilningur, að frjálsa samkeppnin sé einkum til hagsbóta fyrir kaupmennina. Það er vegna neytendanna, sem henni ber að halda uppi. Hún er vitanlega. ekki gallalaus, fremur en annað, en hún er áreiðanlega það bezta fyrirkomulag, sem enn hefir fundizt, til þess að tryggja almenningi þægilega afgreiðslu, vörugæði og lágt verð. Kaupmennirnir vildu auðvitað gjarnan fá einkasölur fyrir sig. Þeir hafa oft talað um það við mig, hvað samkeppnin þrengdi mikið að þeim og hnitmiðaði, að hvergi væri hægt að leggja á nema það allra minnsta. Að þeir yrðu að tefla á fremsta hlunn og gæta hins ítrasta sparnaðar í öllum rekstri, ef þeir ættu nokkurn hagnað að hafa. Á matvöruverzlun væri t. d. ekki hægt að lifa, nema fyrir einn mann í búð, sem getur litið eftir öllu sjálfur, smáu og stóru. Ég sá nýlega eitt plagg, sem sýnir greinilega misskilning manna á einkasölum. Meiri hl. útvarpsráðsins leggur til, að tekin verði einkasala á útvarpstækjum, til að tryggja útvarpsnotendum góð tæki með vægu verði. Það er undarlegt, hvað menn eru veikir fyrir þessari hugsun. Ég mundi aftur segja, að til þess að tryggja, að menn gætu alltaf fengið beztu og nýjustu tækin, væri eina ráðið að hafa verzlunina frjálsa. Einn úr útvarpsráðinu, sem ég talaði við, sagði að ef verzlunin með útvarpstækin væri frjáls, myndu verða flutt inn svo margskonar tæki, að erfitt yrði að hafa til varastykki í þau. En sannar þetta nú ekki einmitt mitt mál? Einkasalan myndi flytja inn eina tegund af tækjum, til þess að geta notað sömu varahlutina, og ekkert skeyta um að láta menn njóta framfaranna á þessu sviði, sem koma fram á nýjum og nýjum tegundum tækja ár frá ári. Þannig mundi hún tefja eðlilega þróun útvarpsnotkunarinnar. Nei, eina leiðin til þess, að menn geti fengið réttar vörur fyrir rétt verð, er að hafa frjálsa samkeppni. Hún er sá hverfisteinn, sem heldur athygli manna síhvassri; sljóvgist athyglin, hafa menn ekkert upp úr krafsinu. Reynslan er yfirleitt sú, að rekstur opinberra fyrirtækja verður dýrari heldur en rekstur einstaklingsfyrirtækja. Einstaklingarnir verða afkomu sinnar vegna að spara það, sem hægt er, við atvinnurekstur sinn, en þegar menn vinna fyrir ríkið, er þægilegra að heimta bara þetta og hitt, sem þurfa þykir. Það er eftirtektarvert, sem enskur bókaútgefandi einn segir í bók, sem hann skrifaði til að andmæla ásökunum, sem hann hafði orðið fyrir um það, að hann ætlaði sér óhæfilega mikil laun fyrir stjórn fyrirtækisins. Hann viðurkenndi, að hann hefði há laun, en þegar hann fór að bera þau saman við það starf, sem hann gegndi, þá kom í ljós, að hann fékk tiltölulega minna af veltufé þess fyrirtækis, sem hann stjórnaði, í laun heldur en starfsmenn ríkisins, sem vinna að útborgunum úr ríkissjóðnum, fá í þóknun af því fé, sem þeir greiða út, aðeins fyrir að taka féð úr ríkissjóðnum og greiða það þeim, sem við því eiga að taka. Þetta dæmi sýnir muninn á dugnaði einstaklinganna, sem keyrðir eru áfram af sporum samkeppninnar, og starfi þeirra manna, sem vinna í þjónustu ríkisins. Þessi munur gerir það að verkum, að þó meðmælendur einkasölunnar hafi ýms glæsileg pappírsgögn til þess að sýna ágæti hennar, verða þau öll gagnslaus fyrir dómstóli reynslunnar. Þegar tóbakseinkasalan var afnumin árið 1925, voru tollar á tóbakinu hækkaðir í staðinn. Nú er farið fram á að koma einkasölunni á aftur, en ekki að lækka tollana. Þetta nær ekki nokkurri átt. Ef setja á upp einkasölu til að láta hana sýna ágæti sitt fram yfir tollaálagningu, þá verður auðvitað að afnema tollhækkunina, sem gerð var þegar einkasalan var lögð niður. Hitt yrði eilíf svikamylla, ef bæta ætti annað árið einkasölu ofan á tollana, en afnema hana hitt árið og hækka tollana í staðinn. Skal ég svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Ef það er ætlun stjórnarflokkanna að keyra frv. þetta í gegnum þingið, þá tekst þeim það sennilega, en ég trúi því ekki fyrr en ég má til, að Alþ. stigi svo raunalegt spor.

Jón Auðunn Jónsson Mér þykir vel hlýða nú að rifja dálítið upp það, sem gerðist á þinginu 1925, þegar rætt var um afnám tóbakseinkasölunnar. Eins og sjá má af þingskjölunum frá því þingi, t. d. grg. frv. um hækkun tóbakstollsins og frv. um afnám einkasölunnar, héldum við, sem að frv. þessu stóðum, því fram, að ríkið mundi hafa eins miklar tekjur af tóbakstollinum með þeirri hækkun, sem þá var samþ., eins og það hafði haft af einkasölunni og tollinum til samans. Aftur á móti hélt þáverandi minni hl. því fram, að ríkið mundi tapa 326 þús. kr. á ári á þessari breyt., að leggja niður einkasöluna en hækka tollinn. Andstæðingarnir byggðu útreikninga sína um tekjur einkasölu á tekjumesta árinu, sem sé árinu 1924, en þá voru tekjur ríkissjóðs af tóbakseinkasölu og tolli til samans 977 þús. kr. Minni hl. vildi ekki viðurkenna þau rök okkar, að frá þessum tekjum ætti að draga 67988 kr., sem greiddust vegna gengisbreyt. á árinu, og heldur ekki þær um 100 þús., sem græddust vegna 25% gengisviðaukans, því hann gerði það að verkum, að vörubirgðir einkasölunnar voru í 25% hærra verði í árslokin heldur en þeirra raunverulega verð var. Auk þess var einmuna góðæri árið 1924 og kaupgjald hátt. Hefir sennilega farið þá eins og endranær, þegar fólk hefir meiri auraráð en venjulega, að munaðarvörukaupin hafa verið óvenju mikil. Á þessu mikla tekjuári urðu tekjurnar af einkasölunni og tollinum til samans ekki nema 810 þús. kr., ef gróðinn af gengisbreyt. og tollviðaukanum er dreginn frá, og við héldum þá fram, að tollurinn einn með þeirri hækkun, sem við lögðum til, myndi gefa eins miklar tekjur, eða meiri. Minni hl. hélt aftur fram, að tolltekjurnar mundu ekki verða meiri en 651 þús. kr. En hver hefir nú reynslan orðið? Við sögðum á þinginu 1925, að reynslan yrði að skera úr, þegar ekki var hægt að sannfæra hv. minni hl. með tölum. Við vissum þá, að við fórum mjög gætilega í áætlunum okkar, enda hefir reynslan orðið betri heldur en við gerðum ráð fyrir. Dómur reynslunnar er sá, að tolltekjurnar voru árið 1926 1134000 krónur. Það þótti ekki tiltökumál, menn bjuggust við, að birgðir mundu aukast í landinu og tolltekjurnar verða meiri en í meðallagi. 1927 voru þær 900 þús. kr., 1928 1 millj., og 1929, að því er hæstv. fjmrh. hefir skýrt frá við 1. umr. fjárl. 1249736 krónur, og er þó eitthvað ókomið í ríkissjóð af tolltekjunum 1929. Reynslan er sú, að ríkissjóður hefir haft 1124000 króna jafnaðartekjur árin 1926–1929 af tollinum einum. Það er sýnilegt, að hér skakkar mjög miklu frá því, sem minni hl. áætlaði 1925. Áætlun hans var 651 þús. kr., en áætlun okkar meirihlutamanna hinsvegar 900 þús. kr. Við færðum þá góð rök fyrir máli okkar, sem menn sjá, að hafa staðizt. En samtímis þessu verðum við auðvitað að líta á aðstöðu neytenda. Hafa þeir fengið lakari vöru með hærra verði eða betri vöru með lægra verði? Í desember 1925 lækkaði tóbaksverð einkasölunnar um 10%, en í janúar 1926, strax og nýr innflutningur var hafinn í frjálsri samkeppni, lækkaði verðið um 12%. Það er vitanlegt, að frumverðið lækkaði ekkert frá því í september 1925 þangað til í marz 1926, svo að verðlagið á heimsmarkaðinum gat ekki skapað þessa lækkun. Þá er að líta á vörugæðin. Ég held, að enginn geti neitað því, að síðan einkasalan hætti, hefir vöruval verið meira, og meira af góðum vörum en meðan einkasalan var við lýði. Þegar einkasalan var sett á stofn árið 1921, var það eingöngu vegna þess, að þeir, sem henni fylgdu þá, þar á meðal ég, vildu reyna, hvort nást mundu meiri tekjur í ríkissjóð án þess að skaða neytendur en með gamla fyrirkomulaginu. Það voru fyrir löngu farnar að heyrast háværar raddir um, að rétt væri að reyna einkasölu, og þá var sjálfsagt að byrja á einhverri ónauðsynlegri vörutegund, munaðarvöru. En eins og ég hefi sýnt fram á, hefir reynslan skorið úr um þetta og sannarlega sýnt, að heppilegast er, fyrst og fremst fyrir ríkissjóð, að fara tollaleiðina. Það mætti að vísu segja, að lítið geri til, þegar um óþarfavöru er að ræða, hvort hún kosti 5–10% meira eða minna. En það er skylda ríkisvaldsins að vera ekki Þrándur í Götu þess, að neytendur fái góða og ódýra vöru. Eins og menn sjá, eru þær niðurstöður, sem ég hefi komizt að, miður heppilegar fyrir einkasöluna; hið mikla veltuár 1924 er útkoma hennar mun verri en frjálsrar verzlunar 1926, 1927 og 1928, hvar af a. m. k. 2 fyrstu árin voru mjög léleg ár. Annars ætla ég ekki að fara að endurtaka þau rök, sem hv. 1. þm. Reykv. færði fyrir ágæti frjálsrar verzlunar fram yfir einkasölu. En það ætti að vera öllum ljóst af því, sem ég hefi sagt um útkomu einkasölunnar sálugu, að það væri a. m. k. ekki gert fyrir ríkissjóð og ekki heldur fyrir neytendur, ef nú yrði sett á stofn einkasala. - Það má segja, að innflutningurinn hafi aukizt fyrir það, að verzlunin er frjáls. Það er rétt að nokkru leyti, en við verðum að gæta þess, að þegar um einkasölu er að ræða, er eftirlit almennt um undanbrögð við innflutninginn mjög ófullnægjandi. Má vera, að það valdi nokkru um hina lélegu útkomu áranna 1922 til 1925, þó að það sé ekki eina ástæðan. Ég get ekki neitað því, að ég hefi heyrt sannorða menn segja, að í einum fjórðungi landsins hafi verið flutt mikið inn af tóbaki frá Færeyjum, meðan á einkasölunni stóð, en síðan einkasalan lagðist niður, hefi ég heyrt þá sömu menn segja, að fyrir þetta hafi tekið. Þetta er eðlilegt, af því að þegar menn hafa frjálsan aðgang að að kaupa inn og selja í samkeppni við aðra, líta þeir nokkuð eftir hver hjá öðrum. Það skaðar þá, ef óleyfilegur innflutningur á sér stað, en þegar um einkasölu er að ræða, skaðar það þá svo óendanlega lítið. Jafnvel minni hl., sem vildi 1925 halda við einkasölu á tóbaki, viðurkennir, að löglegur innflutningur á tóbaki muni aukast um 12%, og hv.frsm. virðist í sinni ræðu viðurkenna, að óleyfilegur innflutningur eigi sér stað með einkasölufyrirkomulaginu, en hverfi, þegar verzlunin er gefin frjáls. En mikið af þeim rökum, sem hv. minni hl. færir fyrir sínu máli, eru tyllirök. Einkum gerir hv. minni hl. mikið til að gylla það, hvað einkasölufyrirkomulagið gefi miklu meira en tollurinn gefi, og slær óspart á þann streng, að við séum að rýra tekjur ríkissjóðs um 326238 kr. 85 aura. Hv. minni hl. er svo sem ekki í vafa um, hver upphæðin sé. Aurarnir eru teknir með! En reynslan hefir sýnt, að tekjur ríkissjóðs af tollinum einum eru í vondu ári 300 þús. kr. hærri en hið einstaka góðæri 1924 gaf með einkasölufyrirkomulaginu. Í þessu sambandi er ekki rétt að taka árið 1925, því að þá er verzlunin gerð upp. Ekki er heldur rétt að bera saman öll árin 1922, 1923, 1924 og 1925, af því að vitanlegt er, að einkasalan hlýtur að græða minna en í meðallagi á fyrstu árunum. Tekjur af tolli og einkasölu urðu 1922 524 þús. kr., 1923 742 þús. kr. og 1924 903 þús. kr., en þar frá ber að draga a. m. k. 160 þús. kr., sem er verðhækkun vegna gengisviðauka og svo gengishækkun. Yfirleitt er svo um gengiságóðann, að hann hverfur í gengistapi, þegar gengið breytist. Auk þess er talinn til tekna verzluninni varasjóður, sem lagður var til hliðar, en nú má sjá, að er allur uppetinn í skuldatöpum. Aðeins nokkrar þús. eru eftir af 72 þús. kr. varasjóði. Því hefir verið haldið fram, að ef einkasala kæmist á, yrði minna fé bundið í veltu en þegar um frjálsa verzlun er að ræða. Það var bent á það 1925, að tóbaksbirgðir í landinu voru 1921 rúm 1 millj kr., en í lok ársins 1924 360–370 þús. kr. En þess er ekki gætt, að birgðirnar komu ekki allar til greina í árslok 1924. Ótaldar voru þær birgðir, sem kaupmenn og kaupfélög höfðu í búðum sínum. Það hefir verið svo, að smásalar liggja með miklu meiri birgðir samanlagt en heildsalar, svo að menn sjá, að það fé, sem bundið er í verzluninni þegar einkasölufyrirkomulag er, er ekki minna en bundið er í verzluninni með frjálsri samkeppni. Af því, sem ég hefi sagt um reynslu undanfarinna ára, er sýnt, að verðlag hefir verið lægra, neytendur fengið fjölbreyttari og betri vöru og ríkissjóður grætt meira í frjálsri samkeppni en með einkasölu. Hvaða ástæða er þá til að setja á stofn einkasölu? Ég get með engu móti séð neina ástæðu, nema þá, að hér eru til menn, sem vilja gera þetta að principmáli, án þess að hirða um afleiðingarnar. Og ég er satt að segja að vona, að þetta frv. sé fram borið nú eins og oft áður einungis til að sýna fastheldni við princip, en ekki í þeim tilgangi, að það varði samþ. Ég minnist þess ekki, að á síðustu árum hafi einkasölupostularnir viljað rökræða þetta mál á þingmálafundum, enda er það eðlilegt. Hv. þm. Dal. benti á, að það væri hæpið nú rétt fyrir kosningar að vera að skella á okkur einkasölu, því að það mega þeir vita, sem að þessu standa, að það verður ekki nema örlítið brot af kjósendum, sem getur fylgt flm. frv. og þeim, sem samþ. það. Ef hv. stjórnarflokkur hinn stærri hefði trúað á þann málstað, sem hann hélt fram á þinginu 1925, er ekki óeðlilegt, að þeir hefðu skellt einkasölunni á strax og þeim gafst færi til. Þeir gátu „mótiverað“ afstöðu sína með því að þeir hefðu áður á þingi 1925 sýnt nokkur rök, þar sem var hin fáránlega áætlun þeirra, og lokað augunum fyrir öllu öðru, meðan ekki var fengin fyllri reynsla en þá var fengin. En nú, eins og komið er, er það meira en lítið undarlegt, ef Framsóknarflokkurinn ætlar að fylgja þessu frv., og ekki annað sýnna en að þeir geri það bara til að þóknast þeim mönnum, sem hafa þetta að principmáli, nefnilega jafnaðarmönnum.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. um refaveiðar og refarækt er komið frá hv.Nd., og aðalbreyt., sem það gerir á núgildandi lögum, eru fram teknar í nál. á þskj. 400, að sett eru heildarlög fyrir land allt, í stað heimildarlaganna frá 1919 og þeirra reglugerða, sem einstakar sýslunefndir hafa sett. Nýmæli er það í lögum þessum, að landeiganda og ábúanda eru tryggðar nokkrar tekjur af yrðlingum, sem nást í landi þeirra. Annar kafli laganna er um refarækt almennt og kveður á um það, að refir skuli aðeins geymdir í tryggum girðingum og öruggri vörzlu, undir opinberu eftirliti. - Svo eru ennfremur ákvæði um það, að dýr megi ekki flytja út nema að fengnu vottorði dýralæknis o. s. frv. Þetta á náttúrlega að vera til þess, að ekki sé spillt fyrir refarækt okkar, og eins hitt, að tryggja það, að íslenzkir refir vinni sér meira álit en verið hefir, bæði með því, að þeir séu fluttir út eldri en verið hefir, og sömuleiðis til tryggingar fyrir því, að þeir séu heilbrigðir. N. verður að fallast á, að þetta sé til bóta, en gerir þó nokkrar smávægilegar brtt., sem hér skal getið nokkru nánar. Fyrsta brtt.n. er við 2. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir, að 2. málsgr. orðist nokkuð öðruvísi. Hugsunin á ekki að raskast, en okkur þótti fegra það orðalag, sem við leggjum til. Önnur brtt. á þskj. 400 er tekin aftur. Það hefir upplýstst, að nokkuð sérstakt fyrirkomulag er hér í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu um þetta fjallskilamál, og þess vegna þótti heppilegra, að breyt. kæmi ekki fram. Þriðja brtt., við 5. gr., á að tryggja það, að þeir, sem tilkynna um gren til hreppsnefndar eða skotmanns, fái þóknun fyrir ómak sitt. En brtt. gerir ekki aðra breyt. á gr. en þetta, sem virðist vera sjálf sagt. Þá er 4. brtt. Það er aðalbreyt., sem n. leyfir sér að gera við frv. Hún er fyrst og fremst um það, að það skuli aðeins vera ábúandi jarðar, sem hafi tekjur af yrðlingum, sem finnast í landi hans, en ekki jarðeigandi. Okkur fannst það réttara, þar sem jarðirnar eru leigðar með öllum gögnum og gæðum. Svo er þar önnur breyt., að jafnframt því, að ábúanda er áskilinn réttur til tekna af refaveiðum, þá er honum og skylt að bera tiltölulegan kostnað af grenjavinnslu í hans landi. Ég vona, að hv. dm., sem mál mitt heyra, geti fallizt á það, að ekki sé nema rétt og sanngjarnt, að skyldur og réttindi verði að fylgjast að. Fimmta brtt. er um það, að 8. gr. falli niður, vegna þess að það, sem í 3. gr. stendur, er með brtt. tekið upp í 6. gr. og nokkuð stendur þegar í 7. gr. Svo er brtt. við 9. gr. um það, að ekki sé skylt að leggja fram fullnaðarreikning um grenjavinnslu „fyrir gangnaniðurjöfnunarfund ár hvert, eða fjallskilafund þar, sem fleiri hreppar eiga afrétt saman eða leitarsvæði“, heldur fyrir 1. des. ár hvert. Eins og við vitum, fara þessir fundir oftast fram í ágúst, en samkv. fyrirmælum laga má ekki flytja út refi fyrr en í september, og því er ekki hægt að gera upp reikninginn fyrr en sala yrðlinganna má fara fram, og svo virðist ekki liggja neitt á því, að þessi reikningur sé gerður upp fyrr en sveitarreikningarnir. Þá er brtt. við 16. gr., þar sem við leggjum til, að gr. falli niður, en hún er um það, að öll refaræktarbú skuli háð dýralækniseftirliti. Okkur þótti þetta vera fullstrangt ákvæði, er gæti valdið tiltölulega miklum kostnaði fyrir búin, segjum t. d. fyrir bú norður á Ströndum, er þyrfti að sækja lækni til Akureyrar og kosta fleirum sinnum ferð hans fram og aftur. Okkur þótti því réttara að gera þetta að reglugerðarákvæði. 8. brtt. fer fram á, að í reglugerð megi setja nánari ákvæði um allt þetta. Ég skal loks geta þess, að um 4. brtt. og tvær hinar síðustu er n. ekki alveg óskipt.

Jón Baldvinsson Ég hefi skrifað undir nál. landbn. með fyrirvara. Verður það að kallast gott samkomulag um annað eins mál og refamálið, að ekki skuli koma nema eitt nál. og brtt. aðeins í einu lagi. Ég ætla nú samt að hrella hv.þd. með því, sem alltaf mátti óttast, að þetta er aðeins stundarfriður, því að ég hefi nú í hyggju að koma með nokkrar sérstakar brtt. við 3. umr., ef ég hefi ekki komið þeim að áður. Ég er hvorki sammála ákvæðum frv. né brtt.hv. meiri hl. um 6. gr. Þár er það ákveðið, eins og frv. er nú, að þegar yrðlingar eru teknir í heimalandi manna, fái landeigandi og ábúandi samanlagt hálfan ágóða, til jafns við sveitar- og fjallskilasjóð, af sölu þeirra yrðlinga. Landshlut þessum skal skipta jafnt á milli landeiganda og ábúanda. - Ég álít nú hvorki rétt né sanngjarnt, að landeigandi fái nokkurn hluta af þessum ágóða, ef hann hefir leigt jörðina. Ábúandinn á að fá hálfan ágóðann einsamall. Hann greiðir jarðarafgjaldið til landeiganda, og það verður honum að nægja. Af þessum ástæðum vil ég fella úr 2. mgr. 6. gr. allt um það, að landeigandi eigi að fá nokkurn landshlut. - Nú hefir meiri hl. landbn. gert brtt. í þessa átt, en bætt því við, að ábúandi skuli og bera hálfan kostnaðinn af grenjavinnslunni á ábýlisjörð sinni. Þessi kostnaður getur vel orðið nokkuð mikill í afdalakotum, þar sem landrými er mikið og máske mörg gren. Mundi þá stundum ekki koma tilsvarandi hagnaður á móti. Ábúendur á þessum stöðum geta vel verið fátækir menn, þótt það þurfi auðvitað ekki að vera, og sýnist mér ekki rétt að íþyngja þeim með þessum kostnaði. Það er einnig fyrst og fremst hagur sveitarfélagsins að fá refunum eytt, en ábúendurnir fá nógan skatt að gjalds, þar sem er það fé, er tófan bítur, þegar gren eru í landi þeirra. Þá vil ég ekki láta fella niður ákvæði 16. gr. um það, að refabú skuli háð dýralækniseftirliti. Ég álít þetta ákvæði nauðsynlegt til að tryggja það, að aðeins heilbrigð dýr séu alin upp. Mér er sagt, að þegar farin sé að aukast „menningin“ hjá refunum, - ef það orð má nota um refi -, sé þeim miklu hættara við ýmiskonar sjúkdómum en villtum dýrum. Því er ástæða til að hafa eftirlitið strangt. Refaræktin er sögð uppgripaatvinnuvegur, og mega refabændur því vel kosta nokkru til. Ég vil ekki heldur segja, að ákvæði 16. gr. feli það beint í sér, að t. d. þurfi alltaf að kosta för dýralæknisins í Borgarnesi vestur á Strandir til að líta eftir refabúum þar. Mér virðist, að dýralæknirinn mætti a. m. k. stundum láta aðra athuga refina fyrir sig, og að nægilegt væri, að hann sýndi sig sjálfur t. d. einu sinni á ári eða svo. - Ég nefndi refabú á Ströndum sem dæmi vegna þess, að í Grímsey á Steingrímsfirði er nú eitthvert bezta refabúið. Þar er meiri snjór og kaldara loftslag en í Breiðafjarðareyjum, og verða refabelgirnir af þeim sökum fallegri og verðmeiri. Ég mun greiða atkv. gegn brtt. um að fella niður 16. gr., og síðar mun ég koma með aðra brtt. um 6. gr., eins og ég hefi sagt.

Frsm. (Jón Jónsson) Eins og þeir hv.þdm., sem viðstaddir eru, heyrðu, eru aðeins tvö atriði, sem ber á milli meiri hl. landbn. og hv. 4. landsk. Hið fyrra er um kostnaðinn af grenjavinnslu í heimalöndum jarða. Meiri hl. leit svo á, að sanngjarnt væri, að sá, sem á að njóta hagnaðarins, bæri og kostnaðinn að sama skapi. Hv. þm. talaði um afdalakot, sem hefðu stórar lendur, og verð ég að játa, að ég er óvanur að heyra talað um „kot“ af því tægi. Það getur samt kannske komið fyrir, að mörg gren séu í landi sömu jarðar, þótt það muni vera næsta fágætt. Er og mjög ósennilegt, að fyrir þessar sakir verði mikill kostnaður af grenjavinnslu, nema eftirtekjan verði þá einnig talsverð. Þótt kostnaður kynni þá að fara fram úr hagnaði eitt árið, má búast við, að það ynnist upp á næsta ári eða fáum árum. - Hv. þm. talaði um, að ábúendur jarða, þar sem gren eru, hefðu goldið sinn skatt til grenjavinnslunnar með því, að fé þeirra mundi meira bitið en annara. En það er nú svo einkennilegt, að „sjaldan bitur refur nærri greni sínu“, og því verða þessir bændur oft fyrir minni skaða af dýrbit en nábúar þeirra, sem hafa engin gren í sínu landi. Ég get því ekki fallið frá brtt.n. um þetta atriði. Dýralækniseftirlitið er hitt atriðið, sem hv. 4. landsk. lagði svo sérstaklega mikið upp úr. Ég veit nú ekki, hversu mikils virði það er, meðan búin starfa. Vitanlega er sjálfsagt að athuga dýrin ávallt, áður en þau eru send til annara landa. Annars sýndist mér meira vit í því að láta t. d. héraðslækni líta eftir refabúunum öðru hverju, heldur en að þurfa alltaf að kosta ferð dýralæknisins, máske heilan landsfjórðung á enda. Mér virðist hætt við, að það eftirlit yrði allkostnaðarsamt, og gæti það orðið til að draga úr mönnum um að ráðast í þennan atvinnuveg, sem sýnist vera að verða allblómlegur.

Jón Baldvinsson Það, sem mér og hv. landbn. ber á milli, er nú orðið svo ljóst, að ekki er þörf að rifja það upp. En hv.frsm. vildi gera ráð fyrir, að einhver rökvilla fælist í því að tala um „kot“ með stórar lendur. Það er nú víða svo til afdala, að þar eru smábæir með lítil eða engin tún og litlar engjar, en víðáttumikið fjallerindi, sem tilheyrir jörðinni. Þetta er algengt á Vestfjörðum, þar sem ég er alinn upp og þekki bezt til. Á þessum slóðum halda sig oft margar tófur. Því var það alveg rétt, sem ég sagði um þetta atriði. Vel þekki ég máltækið, sem hv.frsm. var eitthvað að tæpa á, „sjaldan bítur gamall skolli nærri greni sínu“. Ef þetta væri rétt, eins og hv.frsm. virtist halda fram, ætti það að vera beinn vinningur að hafa tófur í landi sínu, til þess að gæta kindanna. Þær væru þá einskonar varðhundar og hið mesta skaðræði fyrir eigandann að fá þeim útrýmt. Ég held raunar, að þetta sé einskonar hjátrú, sem e. t. v. styðst við einstök dæmi, en yfirleitt munu tófur bíta fé í námunda við gren sín eins og fjarri því, þótt þær bíti kannske ekki alveg við þau. Reynslan mun og hafa sannað það, að mest er dýrbitið af fé hjá þeim bændum, er hafa gren í landi sínu. Hv. frsm. vildi ekki leggja kostnaðinn af dýralækniseftirlitinu á refabúin, af því að refarækt gæti orðið svo arðvænlegur atvinnuvegur. Einmitt þess vegna finnst mér nú, að ekki þurfi að horfa í þannig smákostnað við refabúin. Mér finnst ekki hafa komið fram fullkomin rök fyrir því að fella niður þetta eftirlit. Ég er ekki heldur viss um, að frv. fái eins góðar viðtökur í hv.Nd., ef þessu verður breytt. Brtt. þá, sem ég talaði áðan um að koma með, hefi ég hér að vísu til skriflega, en ætti samt líklega að fresta því til 3. umr. að bera hana fram. En hv.þd. veit nú, hver ágreiningurinn er.

Forseti (GÓ): Mér fyndist viðfelldnara, að hv. 4. landsk., sem er einn nefndarmanna, færi ekki að bera fram skriflegar brtt. við þessa umr.

Frsm. (Jón Jónsson) Mér finnst hv. 4. landsk. till jafnaðarmaður í þessu máli, þegar hann er alveg á móti því, að réttindi og skyldur fylgist að. Hann virðist halda, að kostnaður einstaklinga af grenjavinnslu geti orðið þeim mjög tilfinnanlegur. Ég held nú samt, að það yrði mjög sjaldan, sem farið væri að kosta til þess að leggjast á gren, án þess að tekjur af því færu fram úr kostnaðinum. En þótt kostnaður kynni að verða meiri eitt og eitt ár, þá er ekki ósanngjarnt, að ábúandi beri kostnaðinn af þessari hreinsun á jörð sinni að nokkru leyti. Það mundi ávallt borga sig til lengdar. Ég vil vona, að hv.þdm. séu ekki svo miklir ójafnaðarmenn, að þeir fallist ekki á till. meiri hl. landbn. um þetta atriði. Ég get ekki fallizt á skoðun hv. 4. landsk. um nauðsynina á dýralækniseftirliti. En ég vil þó benda þeim, sem eru líkrar skoðunar og hann um þetta, á það, að brtt. landbn. fer aðeins fram á, að numin sé úr lögunum fyrirskipunin um dýralækniseftirlit. Ef svo færi, að hæstv. landsstj. virtist nauðsyn á því eftir ítarlega athugun, gæti hún sett strangar reglur um það í reglugerð. Því er ekkert hundrað í hættunni að samþ.brtt. landbúnaðarnefndar.

Jón Baldvinsson Hv. frsm. þykist víst hafa sterka röksemd, þegar hann segir, að réttindi og skyldur eigi að fylgjast að. En þetta getur verið alveg eftir því, hvernig á það er litið. Stundum öðlast menn réttindi án þess að nokkrar skyldur fylgi, eingöngu vegna annara manna. Þannig er það t. d. um styrk samkv. berklavarnalögunum. Hér stendur dálítið svipað á útrýming refa fer fram fyrst og fremst vegna heildarinnar, en ekki vegna þess einstaka ábúanda, er grenið hefir í landi sínu. Því síður er ástæða til að láta ábúandann kosta útrýmingu refanna, ef það er rétt hjá hv.frsm., að refur bíti ekki nærri greni sínu, og að bein hlunnindi séu að hafa nokkra refi í landareigninni til að gæta lambanna. - Annars virtist hv.frsm. nú vera tekinn að óttast um afgreiðslu málsins, því að hann var tekinn að nota grýlur á hv. íhaldsmenn, til að hræða þá til fylgis við sig. Hann hótaði sem sé að kalla þá ójafnaðarmenn eða kannske jafnaðarmenn, ef þeir fylgdu mér í þessu. Út af orðum hæstv. forseta skal ég segja, að ég orðaði brtt. mína strax í landbn. og skrifaði undir nál. með fyrirvara. Hér er því ekki um neinn snúning að ræða af minni hálfu.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég gerði ráð fyrir því við 2. umr. þessa máls, ef ég áliti þess þörf, að bera fram brtt. við 3. umr. um það, að veitt væri nægilega rúm heimild fyrir ríkisstj. til þess að við búnaðarskólana, sem starfræktir eru á kostnað hins opinbera, megi láta fram fara ýmislegar tilraunir, er snerta landbúnaðinn, í jarðrækt eða búfjárrækt. Ég ætlaði að koma á fund hjá hv. landbn., en tók því miður ekki rétt eftir um fundartíma hennar, svo að það fórst fyrir. Ég gat því aðeins talað við formann hennar, en hann áleit - og ég álít nú -, að með heimild þeirri, sem er í 2. gr. þessara laga, megi gera þetta; ef fallizt er á það álit, þá tel ég ekki þörf á að bera fram brtt., en í áðurnefndri gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þar skulu fram fara hagnýtar tilraunir á ýmsum sviðum landbúnaðarins, svo sem fjarðrækt, kynbótum búfjár og öðru, er að búfjárrækt lýtur“. Þessi heimild er ákaflega rúm, og finnst mér, að hér sé öllu fremur verið að skylda stj. til að láta gera það, sem í frv. stendur. Nú vil ég lýsa yfir þeirri skoðun minni um skilning á þessari gr., að stj. hafi heimild til að láta fara fram þær tilraunir, sem nauðsyn þykir til bera, í samráði við skólastjóra og Búnaðarfélag Íslands, þótt það kunni að kosta nokkurt fé. Svo sem kunnugt er, gengur fjárpest mjög slæm um mikinn hluta lands, sérstaklega skæð í Borgarfirði, og hefir orðið að gera dýrar tilraunir við að ráða bót á henni. Einn af starfmönnum háskólans, Níels Dungal læknir, hefir tvisvar verið fenginn til að fara þangað upp eftir til að athuga veikina og reyna að finna ráð við henni. Þetta hefir orðið mjög kostnaðarsamt, enda orðið að kaupa talsvert af kindum til að gera tilraunir á. Nú vil ég líta svo á, að eftir þessari gr. sé heimilt, ef með þarf, að gera tilraunir með lækningar á búpeningi undir kringumstæðum eins og þessum, og t. d. ef þarf að fá fé til að gera tilraunir á með bóluefni, eins og var í vetur, hefði verið miklu ódýrara fyrir ríkið að gera slíkar tilraunir á eigin búfé. En ég vil sem sagt telja, að það heyri undir það, sem í 2. gr. segir um búfjárrækt. Ég vildi mælast til þess, að ég af hálfu formanns hv.n. mætti fá að heyra, hvaða skilningur lagður er í þessi ákvæði 2. gr.

Frsm. (Jón Jónsson) N. hefir rætt þetta nokkuð, og sérstaklega var það af þeirri orsök, að skólastjóri annars bændaskólans kom á fund n. og óskaði, að tekið væri fram nokkuð nákvæmar um þetta, viðvíkjandi þessum tilraunum, sem þarna ættu fram að fara, sérstaklega ákvæðið um, að þær skyldu kostaðar af ríkissjóði. N. tók þetta til athugunar og komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri þörf á að bera fram brtt., vegna þess, að það væri ákveðið í gr., að hagnýtar tilraunir skyldu fara fram á skólabúunum, en þau hinsvegar kostuð af ríkissjóði. Og n. sá heldur ekki, að það væri neitt einskorðað, hversu víðtækar þær tilraunir væru, heldur færi allt eftir samkomulagi við skólastjóra og atvmrh., og ég tel, að eftir þessum till. hafi stj. óbundnar hendur með að framkvæma þessar tilraunir, er að sjálfsögðu verða greiddar úr ríkissjóði. Ég veit ekki annað en að n. sé öll sammála. Við höfum rætt þetta nokkuð, og hygg ég, að mér sé óhætt að fullyrða, að fyllsta heimild sé til að framkvæma þessar rannsóknir eftir gr. Í sambandi við þetta frv. vil ég minnast á það, að ég hefi, á þskj. 424, flutt örlitla brtt. við frv., samkv. ósk skólastjórans á Hvanneyri, sem á að vera til að vernda búfræðingsnafnið. Það eru fyrirmæli um það, að þeir, sem lokið hafa fullnaðarprófi frá búfræðideild, eða hliðstæðum skólum erlendum, hafi einir rétt til nafnsins; hann hugsar sér þannig að tryggja það, að þetta nafn haldi fullu áliti með þessu móti. - Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessa till.; hún er að vísu lítilfjörleg, en virðist þó vera fyllilega réttmæt.

Frsm. (Jón Baldvinsson) * Eins og sést á nál. landbn., leggur hún óskipt til, að frv. verði samþ. - Frv. þetta gerir þá breyt. á l. um útflutning hrossa frá 1907, að aldur þeirra hrossa, er út má flytja, er færður niður um eitt ár. Eftir þeim l. mátti flytja hross út yngst 4, vetra, en þó var heimild til að leyfa útflutning á 3 vetra hrossum. Eftir frv. verður nú leyft að flytja út 3 vetra hross, en heimild gefin til að leyfa útflutning á 2 vetra hrossum, ef þau líta vel út og eru minnst 126 cm. á hæð. Þeir, sem eru málum þessum kunnugir, telja, að þetta geti orðið til hags fyrir bændur. Útlendingar, sem hrossin kaupa, einkum Danir, vilja gjarnan fá þau ung. Hrossin verða betri með því fóðri, er þau fá þar, og þeir geta strax farið að venja þau við þá vinnu, sem þeim er ætluð. Þeir, sem kunnugir eru, segja líka, að þetta sé hagur bænda, að geta selt hrossin 2 . vetra, því að á 3. vetri felli þau tennur og séu þá oft fóðurþyngri þess vegna. Ég hefi svo ekki meira að segja frá n. hálfu. Hún leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það hefir staðið yfir um langan tíma að reyna að koma á löggjöf, sem fer í þá átt, sem frv. þetta nú stefnir að, sem sé að efla svo Fiskveiðasjóðinn, að hann geti orðið öflug lánsstofnun fyrir smábátaútveginn. Tilraunir í þá átt hafa flestar verið gerðar í Nd., en strandað þar í sambandi við atriði, sem miklar deilur hafa verið um, en það hefir sérstaklega verið viðvíkjandi sjóveðunum, og hafa orðið til að hindra það hvað eftir annað, að málið hafi náð fram að ganga á þinginu. En nú er svo komið, að fullt samkomulag hefir orðið um þetta mál í hv.Nd., svo að ég vil játa í ljós mjög eindregna von um, að nú takist að afgreiða málið. Vil ég eindregið mæla með því við hv. sjútvn., að hún afgreiði málið svo fljótt, að það nái afgreiðslu á þessu þingi. Ég geri það að till. minni, að málinu verði vísað til. sjútvn.

Halldór Steinsson Ég ætla ekki að fara að halda langa ræðu um þetta mál við 1. umr. þess, enda býst ég við, að það komi til þeirrar n., sem ég á sæti í. Ég vil aðeins geta þess, að mér eru það mjög mikil vonbrigði að sjá þetta frv., sem nú er hingað komið, því að þetta er ekki nema skuggi af frv. í fyrra, eða eins og það kom hér fram í Ed. Aðalkrafa frv., um rekstrarlánadeildina, hefir hv.Nd. tekið í burtu og ég lít svo á, þegar um þessar tvær deildir er að ræða, lánadeild til skipakaupa og rekstrarlánadeild, þá sé hin síðarnefnda ennþá þýðingarmeiri, og ég er viss um það, að ef frv. hefði getað náð samþykki þingsins í þeirri mynd, hefði sú deild komið að miklu meiri notum. Ég vildi aðeins játa þessi ummæli fylgja frv. frá 1. umr., og vona ég, að hv. meðnm. mínir geti tekið vel í þetta mál með mér og orðið mér sammála að þessu leyti.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil aðeins geta þess, út af því, sem hv.þm. Snæf. sagði, að það varð samkomulag um það með öllum aðiljum í Nd. að sinni, að taka út úr frv. öll fyrirmæli um rekstrarlánadeild og sjá, hvernig hinni nýju stofnun, Útvegsbankanum, gengi að sjá fyrir þörfum smábátaútvegsins að þessu leyti, og ég býst við, að það mundi stofna þessu máli í nokkra hættu, ef farið væri að gera mjög stórfelldar breyt. á því hér í þessari hv. d. Ég vildi a. m. k. mælast til þess, að hv.n. athugaði, í samráði við sjútvn. Nd., hvort samkomulag gæti orðið, ef stórfelldar breyt. væru gerðar hér, og ég vil beina því til hv.þm. Snæf., hvort rétt sé að stofna afgreiðslu málsins í hættu með þessum stórfelldu breyt., því að „þá koma dagar og þá koma ráð“, t. d. á næsta þingi, ef þessu fyrirkomulagi reynist mjög ábótavant.

Jón Baldvinsson Þetta mál kom hér í Ed. í fyrra og mælti ég á móti því þá, vegna þess agnúa, sem þá var á frv., að taka stórkostleg réttindi af þeim sjómönnum, sem eru á þeim skipum, er lán fengu úr þeim sjóði. En ég vil láta í ljós ánægju mína yfir því, að samkomulag hefir náðzt um það ákvæði 7. gr., sem sett er til að gera það mögulegt að bæta sjóðnum þann halla, sem hann kann að verða fyrir vegna sjóveða í skipunum. Þetta tel ég sæmilega lausn, þótt ég á hinn bóginn vilji gjarnan játa það með hv.þm. Snæf., að betra væri, ef verksvið sjóðsins væri víðtækara. Ég hefi áður komið fram með till. um rekstrarlán handa hinum smærri útvegsmönnum, sem hefir verið misjafnt tekið, einmitt af hv.þm. Snæf., sem hefir haft horn í síðu þess, og það hefir ekki náð fram að ganga, þótt komið hafi svo snemma til sjútvn., að það hefði getað orðið afgr. Það er rétt hjá hv.þm., að þessi sjóður er aðeins miðaður við skipakaup, en það hefði þurft að bæta meira við hann, ef hann hefði átt að taka að sér rekstrarlán líka. En sjóveðsmálinu er hér heppilega ráðið til lykta, því að það er svo á svo að segja hverju hausti, að margir sjómenn verða að sækja sinn rétt að lögum, til að fá kaup sitt greitt fyrir undanfarandi vertíð. Þetta hefir aðallega komið fyrir á síldveiðum.

Halldór Steinsson Ég get náttúrlega upplýst hæstv.forsrh. um það, að það er ekki mín ætlun að bregða fæti fyrir þetta frv., því að það er til bóta frá því, sem er. En hinsvegar sakna ég mjög mikið, að ekki hefir verið tekinn upp hinn kaflinn, að hafa rekstrarlánadeildina samhliða skipakaupadeildinni, því eins og ég tók fram áður, þá er það víst, að þessi deild kemur smábátaútveginum ekki að eins miklum notum og ef samhliða væri rekstrarlánadelid. Hv. 4. landsk. vildi halda því fram, að ég hefði verið andvígur hans till. um að koma upp rekstrarlánadeild fyrir smábátaútveginn. Þetta er alls ekki rétt, heldur var það svo, að á þeim sömu þingum, sem hv.þm. kom fram með sitt frv., lágu fyrir önnur frv., sem ég taldi heppilegri, en alls ekki af því, að ég væri hans stefnu neitt andvígur, heldur aðeins af því, að ég taldi þær leiðir, sem hitt frv. fór fram á, heppilegri, og því fylgdi ég þeim.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil aðeins leyfa mér að óska þess, að málinu verði vísað til sjútvn.; það fylgir algerlega frv. um Fiskveiðasjóð Íslands, sem hér var á dagskrá áðan.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Menntmn. hefir öll orðið sammála um að mæla með þessu litla frv. á þskj. 369. Hún telur það í alla staði sanngjarnt, að einn héraðsskóli komi á þessu svæði. Þessi fyrirhugaði ungmennaskóli á Reykjum í Hrútafirði mundi liggja fyrir sókn af svæðinu milli Núpsskóla að vestan og Laugaskóla að austan, en á því svæði er enginn venjulegur unglingaskóli, nema aukadeildin við skólann á Hólum. Allt virðist mæla með því, að á Reykjum verði einnig lögfestur unglingaskóli. Allar líkur benda til þess, að staðurinn sé vel valinn, bæði vegna samgangna og jarðhita þess, sem þar má nota; ennfremur er hann svo í sveit settur, að auðveldlega verður til hans náð úr mörgum héruðum. Ég ætla ekki að sinni að fjölyrða frekar um þetta mál, enda hygg ég, að flestum hv.þdm. sé eigi óljúft að styðja það og greiða götu þess út úr þinginu.

Hannes Jónsson Ég vil einungis þakka hv.menntmn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu og ég vænti fastlega, að hv. deild taki frv. jafnvel. Eins og hv.frsm. benti á, er staðurinn mjög vel valinn. Ég hafði líka bent á það við 1. umr., hve mikill áhugi er í báðum þeim sýslum, sem að skólanum standa. Nú þegar hefir verið lagt fram allmikið fé til byggingar, og samkomulagið milli þessara tveggja héraða er hið bezta. Annað þeirra hefir áður átt unglingaskóla og alltaf átt sér það mark að endurreisa hann. Og nú er fengið samkomulag um þennan skóla á öðrum stað, þar sem allir mega vel við una.

Jón Sigurðsson Ég sé ekki neinar upplýsingar um þetta í nál., en ég vildi þó benda á, að hér er um ekki alllítið fjárhagsmál að ræða fyrir ríkissjóð. Og það er því meiri ástæða til að vekja athygli á þessu, að varla er nokkurt mál, sem til útgjalda horfir, rætt svo, að flm. þessa frv., hv.þm. V.-Húnv., spretti ekki upp úr sæti sínu eins og stutt sé á fjöður til að mótmæla. Það eru ekki alllítil gjöld, sem koma til að hvíla á ríkissjóðnum vegna þessarar lagasetningar. Reynslan, sem fengin er um byggingarkostnað þessara skóla, er sú að Laugaskóli hefir kostað ríkissjóð um 80 þús. kr. og Suður-Þingeyjarsýslu annað eins, eða samtals um 160 þús. kr. Til Laugarvatnsskóla er, eftir því er ég bezt veit, búið að borga beint úr ríkissjóði h. u. b. 200 þús. kr., og þó er sagt, að mikið sé þar enn ógert. Ég veit að vísu ekki, hvað þessi skóli, er hér um ræðir, er hugsaður stór, því um það sjást engar upplýsingar. En ég get búizt við, samkv. fenginni reynslu, að framlög ríkissjóðs verði ekki undir 100 þús. kr. Ég er ekki þar fyrir að leggjast á móti þessu frv., en ég tel réttara, fyrst nefndin hefir látið það ógert, að benda á, að það er ekki alveg nóg að samþykkja slíkt frv., heldur útheimtir það allmikla fjárgreiðslu úr ríkissjóði á sínum tíma.

Hannes Jónsson Ég hefði reyndar getað sparað mér að standa upp aftur, því að það, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði, var ekki til þess að mæla móti málinu, heldur bara til þess að minna mig á, að ég hefði verið á móti því oft áður að auka á kostnað ríkissjóðs. En ég skal benda honum á, að ég hefi verið með því að setja þau lög, sem nú er farið fram á að auka við. Ég get fullvissað hv.þm. um, að ég var fyllilega samþykkur þeim, sem fluttu það mál. Ég álít, að þessir skólar leiði til þess, að unga fólkið í sveitunum fái þá menntun, sem flestum er nokkurn veginn nægileg fyrir almenn störf þar og nauðsynleg er sveitalífinu til fjörs og þroska. Og það verður æskunni áreiðanlega hollara en að sækja fræðslu til kaupstaðanna. Enda vill oft fara svo fyrir þeim, sem þangað hafa sótt, að þeim verður óljúft að hverfa til sveitanna aftur. Ég vil þá breyt. á skólamálum okkar, að sveitafólkið þurfi ekki að sækja nám sitt til kaupstaða, því að þá verður nánara samband milli skólalífs og lífsstarfa. Mér þykir ekkert móti því að vera settur á bekk með hv.þm. Borgf. í þessum málum. Ég veit, að hann hefir viljað efla sinn skóla, eftir því sem föng eru á. Það eina, sem hann hefir á móti skóla fyrir norðan, er, að hann muni draga frá Reykholtsskóla. En það mun ekki verða, því að eftir því sem fleiri unglingar sækja þessa skóla og losna við álög kaupstaðamenntunarinnar, því meiri mun þörfin verða á menntastofnunum í sveit. Annars skal ég gjarnan taka það skýrt og skorinort fram, að ég er viss um, að fé, sem varið er til þessara skólastofnana, er ólíkt betur varið en því, sem lagt er í vafasamar hafnargerðir hingað og þangað við strendur þessa lands. Hafnir eru að vissu leyti nauðsynlegar. En vegna þess að þær eru afardýrar, verða menn að komast af með eins ódýrt fyrirkomulag á þeim og unnt er. Ég veit, að hv. 2. þm. Skagf. hefir haft þær í huga, þegar hann talaði um, hvað ég væri íhaldssamur.

Þegar kemur til annara héraða

: Ég held, að ég hafi yfirleitt verið með þeim fjárveitingum, sem gátu leitt af sér aukin lífsskilyrði í sveitum og meiri menningu, jafnt hvar á landinu sem var. Og þetta verður ekki betur gert með öðru en að efla héraðsskólana og rækta landið. Ég fullvissa hv. 2. þm. Skagf. um það, að ég mundi ekki verða á móti því, ef flutt væri till. um þá breyt. á þessum lögum, að reistur skyldi héraðsskóli í Skagafirði. Ég hefi hugmynd um, að samvinna getur átt sér stað milli Skagfirðinga og Austur-Húnvetninga. Því að þótt þessi skóli komist upp á Reykjum, er ég alls ekki fullviss um, að skólamál þessara héraða séu fullleyst. Það mundi vera mjög æskilegt, að annar skóli risi þar upp í framtíðinni.

Magnús Guðmundsson Ég ætla ekki að móðga hv.þm. V.-Húnv. með því að mótmæla þessu máli. En af því að hann fór að tala um hafnirnar - sem hann annars blandar inn í hvert mál -, þá verð ég að segja honum, að ég er hræddur um, að hann fari að verða grunaður um það að vera með þeim málum einum, sem snerta hans kjördæmi, en ekki öðrum. Það er rétt eins og komið sé við hjartað í honum, þegar eitthvað á að gera fyrir önnur héruð.

Svona eru allir sparnaðarmenn

. Þó að mér detti ekki í hug að greiða atkv. á móti þessu máli, þá er það ekki af því, að hv.þm. eigi það skilið eftir framkomu sína hér á Alþingi, heldur geri ég það vegna málsins sjálfs. Honum færi betur að þegja heldur en berjast gegn, nauðsynjamálum eins og t. d. hafnarbótum og rafveitufyrirtækjum á þann hátt, sem hann er vanur.

Hannes Jónsson Hv. 1. þm. Skagf. fer að gerast nokkuð vandlætingasamur hér í deildinni. Ég held hann ætti að líta í eiginn barm og vita, hvort hann finnur þar ekki gamlar syndir gagnvart Vestur-Húnvetningum. Þegar ég bar fram brtt. við símalögin, man ég ekki betur en að flokkur hans flykkti sér allur nema hv. 3. þm. Reykv. móti henni. Þó veit ég, að þeir voru búnir að lofa símanum.

Hvaða síma?

. Það var sími, sem átti að setja „kandídat“ þeirra eigin í samband við þá, og þeir höfðu lofað honum. Þeir sviku það allt saman. Þeir sviku hann til þess að gera mér bölvun.

Það sýnir bara, að þeir fóru ekki eftir flokkum

. Nei, það átti bara að vera til þess að sýna, að ég hefði ekki sýnt nógu mikinn dugnað til þess að koma málinu fram. Hv. 1. þm. Skagf. er mál að koma norður og sanna, að hann hafi sýnt Vestur-Húnvetningum sanngirni í vegamálunum. Það er vissara fyrir hann að koma og reyna að þvo af sér og flokki sínum svikablettinn eftir símamálið. Það má vera, að hann hafi tilhneigingu til að greiða atkv. á móti nú enn, bara til þess að gera mér óþægindi og í von um að geta spillt aðstöðu minni fyrir norðan. Hann ætti að koma á herskipi einu sinni enn og vita, hvort þau bíta þar vopnin, sem hann ætlar að beita hér á þinginu.

Magnús Guðmundsson Ég skal segja hv.þm., að ég mun koma norður, þegar mér sýnist, og á herskipi, ef ég vil, hvort sem honum líkar vel eða illa. 

Ekki skil ég í því!

. Það gæti kannske líkzt málsflutningi hans. Ég skora á hann að tilgreina, hvaða síma hann var að tala um og hvaða loforð ég hafi gefið og hvað ég hafi svikið. Og hvað á hann við með ósanngirni í vegamálum? Það er bezt, að hv.þm. fái að standa við þessi gífuryrði sín, eða borði þau sjálfur.

Já, hvaða síma er verið að tala um?

.

Hannes Jónsson Ég skal gjarnan segja hv. 2. þm. G.-K., að það er einmitt hann, sem snýr hjólinu í svikamyllu Íhaldsflokksins, því að það var einmitt hann, sem þessi flokksmaður hans norður í Húnavatnssýslu talaði við, og hann hafði viðurkennt, að þessi till. um símann ætti rétt á sér. Það var símalína frá Hólum að Hindisvík.

Þetta er eintóm vitleysa

. Annaðhvort er að vera ekki að lofa neinu eða þá að reyna að standa við það. En hv. 2. þm. G.-K. þykist víst ekki skuldbundinn til að fylgja almennum reglum um það. Mér sýnist hv.þdm. farnir að verða fjörugir. Þegar hv.þm. Borgf. fer að berja í borðið; þá þykir mér skörin færast upp í bekkinn, því að hann stóð ekki allfjarri svikamyllunni.

Ólafur Thors Ég hefi ekki fyrir mér frv. um þessa símalínu, sem hv.þm. V.-Húnv. er að tala um. Ég man ekki, að það sé á dagskrá.  (Forseti JörB: Nei; það er ekki á dagskrá)  . Nei, ég átti von á því. Ég held, að ég hafi skilið nóg í hjali hv.þm. V.-Húnv. til að fá að vita, að ég eigi að hafa lofað flokksbróður mínum norður í Húnavatnssýslu að Sjálfstæðisflokkurinn greiddi atkv. með nýrri símalínu norður þar. Það er ekki venja í Sjálfstæðisflokknum, að einn maður geti gert þannig samning, að allur flokkurinn skuli greiða atkv. á tiltekinn hátt. Hv. þm. V.-Húnv. hefir því farið með staðlausa stafi, hvort sem það er vísvitandi eða ekki.

Pétur Ottesen Það verður að virða mér til vorkunnar, þó að ég standi upp, þegar einn deildarmanna gerist svo óskammfeilinn að segja um heilan stjórnmálaflokk, að hann hafi svikið gefin loforð. Engin loforð hefi ég gefið um þetta mál og því ekkert svikið. Flokkurinn hefir engin loforð gefið heldur og ekkert svikið. Hv. þm. V.-Húnv. hefir því sett á sig óafmáanlegan lygastimpil með því að viðhafa þessi ummæli. Hann má hirða aftur orð sín. Þar hæfa bezt eyru, sem uxu. Ég skal nefna dæmi um, hvernig hv.þm. snýst gegn málum manna í öðrum kjördæmum. Þegar hann hafði fengið samþykki þessarar hv. deildar fyrir styrk til bryggjugerðar á Hvammstanga, þá hamaðist hann móti hliðstæðum styrkjum til annara héraða. Hann talaði sig dauðan, varð að rísa upp frá dauðum, fá leyfi forseta til eins langra aths. og mögulegt var, til þess eins að berjast gegn sanngjörnum styrkjum til bráðnauðsynlegra fyrirtækja í öðrum héruðum. En veitinguna til bryggjunnar á Hvammstanga fékk hann með atkv. mínu og annara flokksmanna minna. Annað dæmi eru breytingarnar á vegalögunum. Hann var með öllum brtt. sinna flokksmanna um vegi í kjördæmum þeirra, en móti öllum öðrum undantekningarlaust. Ég tók greinilega eftir þessu við atkvgr. um þessi mál, enda sver það sig í ættina. Hv. þm. hefir því með þessari framkomu sýnt hina mestu hlutdrægni og rangsleitni til viðbótar því, sem ég hefi áður lýst um framferði hans.

Magnús Guðmundsson Mér fannst lítið verða úr svörum hjá hv.þm. V.-Húnv. Hvaða loforð hefi ég svikið og hvaða mann hefi ég svikið? Ég endurtek þær spurningar mínar og skora á hv.þm. að svara vafningalaust. Bæði kæri ég mig ekki fyrir mitt leyti um að liggja undir ósannindum, og honum er ekki heldur heimilt að fara með ósannindi hér.

Hannes Jónsson Fyrst hv. 1. þm. Skagf. heimtar, get ég vel nefnt manninn með nafni, eins og ég nefndi símalínuna áðan. Það var Eggert Levy, bóndi á ósum, sem hafði farið til flokksmanna sinna hér í fyrra og sýnt þeim fram á með rökum, hversu mikil þörf væri fyrir þessa línu. Þó að hv. 2. þm. G.-K. hafi afsakað sig og neitað, að hann eða flokksmenn hans hafi nokkurn tíma gefið nokkurt loforð, þá trúi ég ekki öðru en að ég gæti fengið umsögn Eggerts fyrir því, að þessi hv.þm. hafi lofað að vinna sérstaklega fyrir hann í þessu efni. Hann greiddi atkv. á móti símanum með nafnakalli. Og Eggert Levy sagði það við mig sjálfur, að sér hefði komið sú frétt mjög á óvart. Um það leyti sem ég fór á þing í vetur, var 9. hefti þingtíðindanna komið norður. Hann sagði þá, að sig undraði stórlega að sjá brigðmælgi samherja sinna meðal þingmanna, er hann þó hefði treyst svo vel. Honum sárnaði þessi brigðmælgi, sem von var. Maðurinn er kappsfullur og heldur fast á þeim málum, sem hann hefir áhuga fyrir. Ég get vitanlega leitt hann sem vitni í málinu. En meðan það er ekki hægt vegna fjarlægðar hans, þá verða menn að dæma á milli mín og hv. 2. þm. G.-K. og þeirra, sem engin loforð segjast hafa gefið. Hv. 2. þm. G.-K. sagðist reyndar aldrei vera vanur að gefa slík loforð. Þetta er nú í sjálfu sér heldur ósennilegt. Ég held, að bæði hv.þm. og fleiri gefi einatt slík loforð, einkum er þeir ganga til kosninga. Hitt er sönnu nær, að hv.þm. hafi máske aldrei uppfyllt neitt. loforð, sem hann hefir gefið.

Magnús Guðmundsson Mér virðist nú hv.þm. V.-Húnv. einkum vera farinn að snúa máli sínu til hv. 2. þm. G.-K. 

Ólafur Thors Ég segi eins og hv.þm. V.-Húnv., að það verður hver að trúa því, sem hann vill um þetta. Ég held þó, að enginn trúi því, að ég hafi svikið loforð við flokksbróður minn. Það er líka þeim mun ótrúlegra, að ég hafi gert það, þar sem afstaða stjórnarandstæðinga er sú, að þeir bera síður ábyrgð á því, hvernig um afgreiðslu mála fer, og hafa því ekki ástæðu til að fara eins varlega og meiri hl. þarf að fara. Það er því ólíklegt, að ég hefði lofað að vera með þessu, en verið svo á móti því. Ég veit vel, að ég hefi aldrei lofað því. Og ég veit líka vel, að Eggert Levy hefir aldrei sagt við hv.þm., að ég hafi lofað því. Þetta er bara ruglingur í heila hv.þm. Þessi Jónasarmaður á ekki að vera að tala um loforð og svik. Honum ætti að vera svo í fersku minni eldhúsdagsumr., þar sem það var margsannað, að sú stj., er hv.þm. styður, hefði fáu svo lofað, að hún hefði ekki svikið það. Og þessi hv.þm. hefir sjálfur oftlega gengið á móti sinni eigin skoðun. Ég vil aðeins minna á það, þegar „sósíalistakjóinn“ elti „framsóknarrituna“.

Pétur Ottesen Ég vil benda hv.þdm. á, að hv.þm. V.-Húnv. hefir samþ. það með þögninni, að hann hafi verið að bera á mig ósannar sakir. Hann stendur því hér eftir sem brennimerktur ósannindamaður frammi fyrir alþjóð allri.

Hannes Jónsson Þegar núv. hv.þm. Dal. var fyrst í kjöri í Dalasýslu, sagði einn sterkasti stuðningsmaður hans, að íhaldið væri alveg eins og sótugur eldhússtrompur. Íhaldmennirnir eru nú að skríða út úr þessum eldhússtrompi og eru að vonum jafnþrifalegir og aðrir þeir, er við slík störf fást.

Var strompurinn ekki skotinn niður?

. Jú, íhaldsstrompurinn var skotinn niður við síðustu kosningar og kemur aldrei upp aftur að eilífu. Mér þótti hv.þm. Borgf. vera ærið stórorður og óþarflega, þótt ég svaraði því, sem á mig var yrt. En hann fer sjálfur með algerlega ósatt mál, og það gegn betri vitund, þegar hann segir, að ég hafi greitt atkv. móti öllum vegalagabreyt. í kjördæmum andstæðinga minna. Ég greiddi t. d. ekki atkv. móti vegum í Skagafirði, og eru þó þm. þess kjördæmis áreiðanlega ekki flokksmenn mínir. Hv. þm. getur því gjarnan notað á sjálfan sig þann ósannindastimpil, er hann vildi setja á mig. Hv. þm. ætti sem minnst að tala um bryggjurnar í sambandi við hafnargerðir, því sú ósanngirni, sem hann og ýmsir flokksmenn hans hafa sýnt þeim héruðum, sem vilja hlífa ríkissjóði við óhóflegum fjárframlögum með því að láta sér nægja bryggju í staðinn fyrir höfn, verður seint af honum skafin. Ef hv.þm. hefði getað bent á, að ég hefði verið á móti fjárframlögum til bryggjugerða í önnur héruð en mitt, þá hefði hann getað með fullum rétti ásakað mig fyrir hlutdrægni, en það gat hann ekki og því eru ummæli hans einskis verð og honum einum til vansæmdar. Vegna þess að hv. 2. þm. G.-K. bar mér það á brýn, að ég færi með ósatt mál, þá vil ég reyna að róta dálítið upp í minni hans og vita svo, hvort hann ber mér á brýn, að ég fari með ósannindi. Í fyrra, þegar búið var að fella brtt. mína og ég sá, að hv. 2. þm. G.-K. hefði greitt atkv. gegn henni, þá gekk ég til hv.þm. og sagði ósköp kompánlega við hann: „Heldur þú ekki, að Eggert Levy þakki þér fyrir þetta“. Þá sagði hv.þm.: „Ja, hver andskotinn! Ég hélt, að ég hefði lofað að vera á móti því!“ - Ég sé, að hv.þm. hristir höfuðið. En hann má gjarnan hrista það yfir þessu, þangað til það dettur af honum, því þetta, sem ég segi, er satt. Ég vil nú alls ekki segja, að það hafi verið rétt af hv.þm. að lofa neinu, en fyrst hann gerði það, þá átti hann líka að efna loforð sitt. Það er einnig alrangt, að ég berjist eingöngu fyrir fjárframlögum til míns kjördæmis, en sé á móti þeim til allra annara kjördæma. Fyrir mitt eigið kjördæmi hefi ég einmitt verið mjög hæverskur um fjárkröfur. 

Magnús Guðmundsson Það er eðlilegt, að hv.þm. V.-Húnv. fái svar, þegar hann ber heilan flokk æruleysissökum. Það er alveg ósatt, að ég hafi greitt atkv. móti þessu símamáli. Ég er nú búinn að leita að þessu í þingtíðindunum og finna bæði till. og nafnakallið, og sé, að þetta er ósatt hjá hv.þm. Ég hefi ekki verið viðstaddur þessa atkvgr., og þess vegna hlýtur það að vera ósatt, að Eggert Levy hafi borið mér nokkur svik á brýn eftir að hann sá atkvgr., því ég greiddi ekki atkv. um hana. var fjarstaddur. Þetta sýnir, að hv.þm. V.-Húnv. hefir farið með bein ósannindi um þetta og hlýtur að skrökva vísvitandi um ummæli Eggerts Levy.

Ólafur Thors Auðvitað er það vitleysa, sem hv.þm. V.-Húnv. segir um samtal okkar í fyrra eftir atkvgr. um þessa símalinu. Ofurkapp þessa þm. leiðir hann afvega, svo hann vílar ekki fyrir sér að fara með ósannindi. Ég skal ekki um það segja, hvort hv.þm. greiðir atkv. eingöngu með hagsmunamálum síns héraðs. Það er bara eitt, sem ég í þeim efnum þori að fullyrða, og það er það, að hv.þm. greiðir alltaf atkv. eins og hæstv.dómsmrh. skipar honum.

Ásgeir Ásgeirsson Brtt. mín á þskj. 414 er vart þannig, að amazt verði við henni. Hún kveður svo á, að lögskráningarstjóri skuli skyldur að sinna lögskráningu þann. tíma, sem ákveðið er í frv., frá kl. 9 árd. til kl. 9 síðd., þar sem þörfin er mest, í Reykjavík, en hinsvegar beri lögskráningarstjórum ávallt að sýna lipurð um lögskráningu utan starfstíma, þótt eigi sé skylda að sinna lögskráningu allan þennan tíma, nema í Reykjavík. Vænti ég, að hv. deild hafi ekki á móti till.

Forseti (JörB): Ég vil benda á, að brtt. á þskj. 152 á ekki við nú, sökum þess, að hún var flutt við brtt., sem samþ. var við 2. umr. En þar sem hv.flm. var fjarverandi, vona ég, að hv. deild leyfi honum að lagfæra till., svo að hún megi nú koma til umr. og atkv.

Hákon Kristófersson Ég þakka hæstv. forseta fyrir þessa svokölluðu kurteisi, en vil þó lýsa yfir því um leið, að ég mun ekki ómaka hv. deild með brtt. minni og tek hana því aftur. Það er hvort sem er sýnilegt af því, hvernig um brtt.hv.þdm. hefir farið, að ekki er til neins fyrir minni hl. hér að ætla sér að koma fram neinum brtt. við vegalögin til hagsbóta fyrir sín héruð. Hér er það flokksofstæki eitt, sem ræður, enda fá ekki aðrir en framsóknarmenn brtt. sínar samþ.  Ég hafði gengið inn á það í samgmn., að halda ekki till. minni til streitu, og tók þar tillit til vegamálastjóra, sem á að hafa vegamálin í hendi sér. Annars veit ég ekki, hvað á að þýða, að ríkið hafi slíka menn í þjónustu sinni, því þegar hingað kemur, þá eru till. hans og annara, sem þekkingu hafa, einskis metnar, og má þakka fyrir, ef slíkir menn sleppa óníddir. Vegamálastjóri hefir oftsinnis orðið fyrir aðdróttunum og útásetningum hér í deildinni, þótt skömm sé frá að segja. Það er nú komið sem komið er með framkvæmd á gildandi vegalögum, og úr því verður ekki bætt. Þeir, sem geta beitt flokksfylgi, koma sínum málum fram, en hinir ekki. Þetta má þó ekki skilja svo, að ég sé að barma mér yfir því, að mín brtt. var ekki samþ. Ég bar hana fram fremur til að fylgjast með straumnum en að ég teldi samþykkt hennar bráðnauðsynlega fyrir land og þjóð. En hún átti ekki minni rétt á sér en ýmsir skæklar, sem framsóknarmenn hafa tekið inn í vegalögin. Ég sé að það hefir verið samþ., eftir till. meiri hl. n., að tekin væri í þjóðvegatölu leiðin frá Hnífsdal að Gemlufalli við Dýrafjörð. Nú hefir hv.þm. V.-Ísf. gert sig ánægðan með styttri leið en hann taldi nauðsynlega í fyrstu og fallizt á mína skoðun.

Ég er ekki ánægður

. Hv. þm. má vera ánægður eftir atvikum, því að þessi leið er erfið yfirferðar meginið af árinu. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Vona ég, að meiri hl. sé ánægður yfir því, sem hann hefir áorkað um vegabætur fyrir sín kjördæmi, og líka með það, að hafa hamlað því, að aðrar brtt., sem ekki áttu minni rétt á sér, kæmust fram.

Heyr!

.

Forseti (JörB): Hv. þm. Barð. hefði getað sparað sér ákúrur til forseta út af því, sem þingið hefir gert í þessu máli. Forseti ræður ekki atkvgr. Ég benti hv.þm. aðeins á, að hann gæti breytt brtt. sinni, svo að hún gæti komizt að, og skil ég ekki, hvers vegna hv.þm. þurfti að taka það illa upp.

Hákon Kristófersson Ég bjóst ekki við, að hæstv. forseti færi að nota sitt stundlega vald til að setja ofan í við mig, því að það var laust við, að ég gæfi tilefni til þess.

Forseti (JörB): Það heyrðu fleiri en ég, hvað hv.þm. Barð. sagði.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Á síðasta þingi var borin fram þáltill., sem var lík þessari. Hún varð þá ekki útrædd, einungis skilað nál. Nú hefir fjhn. athugað þessa þáltill. Meiri hl. n. leggur til, að hún verði samþ. með breyt. Þó hefir hv.þm. Dal. skrifað undir með fyrirvara. Hv. 2. þm. G.-K. tók ekki þátt í afgr. málsins og hefir því óbundnar hendur um atkvgr. Það er óhætt að segja, að tryggingarmálin eru skammt á veg komin hér hjá okkur. Við höfum að vísu ellitryggingu, en hún er þó í svo smáum stíl og ófullkomin að gerð, að hennar gætir varla. T. d. munu koma til úthlutunar hér í Reykjavík 25–30 kr. á gamalmenni. Þetta er vitanlega engin hjálp. Til eru líka lög um sjúkrasamlög, en þau eru óvíða notuð, og sama sem ekkert utan kaupstaðanna. Hér er þó um stórt mál að ræða. En útbreiðsla þess félagsskapar gengur illa. Enda þótt menn hafi verið sendir út um land í útbreiðsluerindum, er enn ekki komið nema eitt sjúkrasamlag til sveita. Slysa- og örorkutryggingar eru nýlega orðnar að lögum. Þótt slíkt sé í smáum stíl, miðað við það, sem gerist erlendis, þá er það betra en ekkert og miðar í áttina. Eru slysatryggingarlögin beztu tryggingarlögin hér á landi að öllum frágangi. Slíkar tryggingar, sem hér er farið fram á að verði athugaðar, eru nú taldar nauðsynlegar meðal allra menningarþjóða. Meiri hl. n. hefir því orðið sammála um að mæla með þáltill. þessari. Í þáltill. er líka minnzt á atvinnuleysistryggingar. En til samkomulags í n. var lagt til, að það yrði tekið út: Ráðstafanir til varnar atvinnuleysi má líka allt eins vel gera á annan hátt. Í því sambandi vil ég beina athygli að því, að jafnaðarmenn hafa gert sérstaka till. um það á þessu þingi, með því að bera fram frv. um jöfnunarsjóð ríkisins. Þá er einnig getið um það í till., að sú n., sem skipuð verður samkv. henni, skuli athuga það, hvort ekki sé rétt að láta stofnun sem alþýðutryggingu hafa einkarétt á líftryggingum hér á landi. Þær tryggingar eru mjög einfaldar í starfrækslu og útreikningi, og það væri eðlilegt, að slík deild væri sett í samband við alþýðutryggingarnar. Það mundi koma í veg fyrir það, að líftryggingagjöldin færu út úr landinu, eins og nú er. - Með líftryggingum er hér ekki átt við skyldutryggingar. Ég þarf svo varla við þetta að bæta. Það er öllum ljóst, að það eru sterkar óskir frá þjóðinni um það, að þessi mál verði athuguð. Vona ég líka, að allir flokkar þingsins geti orðið sammála um, að það sé gert, og árangur þeirra rannsókna geti sem fyrst legið fyrir þingi og þjóð.

Magnús Guðmundsson Mér þykir leitt, að enginn skuli vera við úr hæstv. stj., því að ég hefi skilið hæstv.forsrh. svo, að hann væri að láta vinna að þessum málum. Ég verð að segja eins og er, að mér finnst þessar milliþinganefndir fara að verða nokkuð tíðar, og eftirtekjurnar ekki svo miklar, að ástæða sé til að fara að bæta einni þeirra við. Nú má hv.frsm. þó ekki taka þetta svo, að ég mæli á móti því, að þessi mál séu rannsökuð. Mér þykir bara ástæðulaust að láta skipa mþn. til þess. Stj. getur látið rannsaka þetta eins og henni sýnist. Og ég skil ekki annað en að hv.flm. trúi þeirri stj., er hann styður, til að gera það. Ef þáltill. verður samþ., þá óttast ég, að það kosti miklu meira fé að framkvæma þessa rannsókn, því reynslan sýnir, að allt þetta nefndafargan er æðidýrt. Á rúmum tveimur árum hefir verið eytt í slíkar nefndir um 100 þús. kr., og þó óbeinlínis kostað miklu meira. En eftirtekjan hefir verið rýr. Ég hélt því, að hv.flm. mundu geta látið sér nægja, að þessu máli væri vísað til stj., ef hún lýsti því yfir, að hún léti rannsaka þetta fyrir næsta þing. Og ég vil beina því til hv.frsm., hvort hann mundi ekki geta sætt sig við slíka rökstudda dagskrá, ekki sízt fyrir þá sök, að ég hygg, að stj. sé að láta rannsaka þetta.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég vil fyrst leiðrétta þann misskilning, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Skagf., að við jafnaðarmenn séum stuðningsmenn stj. Honum er vel kunnugt um, að við erum það ekki. Við höfum aðeins látið stj. hlutlausa. Hvað rannsókn á tryggingarmálunum viðkemur, þá er mér kunnugt um það, að annar þeirra hérlendu manna, sem hafa lokið prófi í þeim fræðum, er að athuga ellitryggingar fyrir stj. og hefir unnið að því máli. En þetta verk hefir þó ekki sótzt fljótar en það, að enn er ekkert frv. tilbúið, sem hægt sé að leggja fyrir þetta þing. Þetta mál er ekkert nýtt hér á þinginu. Það hefir verið afgr. með þáltill. og rökst. dagskrá bæði til núv. og fyrrv. stj. En árangurinn er enginn. Af þessu er það skoðun mín, að í þetta mál verði að setja mþn. Eins og það er sjálfsagt að hafa tryggingarfróðan mann til aðstoðar þessari n., þá er það og nauðsynlegt að hafa einhverja aðra menn, sem líta á pólitísku hlið þessara mála. Ég álít það líka betra og að starfið muni verða leyst betur af hendi, ef fleiri menn vinna að því en þessi eini maður, þó sérfræðingur sé. Ég get því ekki fallizt á rökst. dagskrána. En af því hv.þm. kveðst þessu máli hlynntur, þá vona ég, að hann samþ.þáltill. Þessi mál eru orðin svo langt á eftir tímanum hjá okkur, að þau þurfa skjótrar úrlausnar við. Ég vil geta þess, að ástæðan til þess, að við komum fram með þáltill. í þessu máli, en ekki með frv., er sú, að það er svo mikil vinna við að semja slíkt frv., að það er tæplega á færi einstakra þm., svo í lagi sé. En vitanlega verður það þó gert á þann hátt, ef það fæst ekki gert fyrir opinbert fé.

Jóhann Jósefsson Ég vil aðeins láta það í ljós, að þótt ég sé sammála ýmsum hv.þdm. um hið svonefnda nefndafargan og að í mörgu falli megi segja, að það keyri úr hófi, þá verði þó í hverju einstöku tilfelli að gera sér grein fyrir þörf þeirra verkefna, sem þeim er falið, að leysa af hendi. Og þótt segja megi, að stj. hefi skipað of margar n., er það ekki nægileg ástæða fyrir því, að ekki sé rétt að skipa slíkar n., þegar um þýðingarmikil mál er að ræða, þó n. séu stjórnskipaðar, ef það er gert að vilja þingsins. Það er nú svo um þessi mál, sem hér um ræðir, að þeim er yfirleitt skammt á veg komið, og óskir manna hníga yfirleitt í þá átt, að meira sé gert fyrir þau en verið hefir. Hitt getur menn aftur á móti greint á, hvað langt beri að ganga í því að koma tryggingum á. Ég held, að öllum beri saman um, að sérstök nauðsyn sé á sjúkra- og ellitryggingum, og ég fyrir mitt leyti álít þörfina þar mjög aðkallandi. Hinsvegar er ég því andvígur, að farið verði að innleiða hér atvinnuleysistryggingar með sama fyrirkomulagi sem erlendis. Það er annað mál, þótt ríkið reyni að tryggja verkamönnum vinnu, en það má gera á annan hátt. Mér er kunnugt um það, að margir af mínum kjósendum hafa mikinn áhuga fyrir þessum málum, og vil ég því, að þau verði sem bezt undirbúin, áður en farið verður að setja löggjöf um þau, ekki sízt þar sem vitanlegt er, að tryggingarlöggjöf annara þjóða, sem hafa margra ára reynslu í þessum efnum, hefir reynzt mjög ábótavant. Má í því sambandi minna á bækling um tryggingarmálin eftir íslenzkan lækni, sem dvalið hefir langvistum erlendis, þar sem dregin eru saman nokkur dæmi þess, hversu þessi löggjöf hefir verið misnotuð. Vildi ég benda á þetta til athugunar þeim, sem fá þessi mál til meðferðar, hvort sem það verður mþn. eða hæstv. stj., af því að við samning slíkra laga ber okkur að taka tillit til þess, sem orðið hefir öðrum þjóðum til ásteytingar, svo að við flöskum ekki á því sama og þær. Það vill oft verða svo í málum, sem stuðla að alþjóðarheill, að ýmsir verða til að misnota þau. Á það ekki einungis við um tryggingarmálin, heldur einnig aðra „sociala“ löggjöf. Ef ég mætti gera nokkra till. í þessu máli, vildi ég leggja til, að Læknafélag Íslands yrði kvatt til ráða um sjúkratryggingarmálin, því að helzt eru það læknarnir, sem einhverja þekkingu hafa á því, hvernig þeim verður bezt hagað. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Ég tel mér skylt að stuðla að því, að sjúkra- og ellitryggingarmálunum verði sem fyrst komið í viðunandi horf, og mun ég því greiða atkv. með því, að mþn. verði falið að undirbúa þessi mál, þó að ég á hinn bóginn játi, að á öðrum sviðum hafa verið skipaðar margar óþarfar n. En þetta mál á það fyllilega skilið, að því sé gaumur gefinn.

Magnús Guðmundsson Það er ef til vill ekki rétt að vera að hafa á móti því, að mþn. sé skipuð í þetta mál, eins og hv.flm. vilja, en ég fyrir mitt leyti held, að það verði bezta ráðið til að fresta málinu um óákveðinn tíma. Dreg ég það af því, hvernig farið hefir um þau frv., sem milliþn. hafa undirbúið, því að það má heita hreinasta undantekning, ef hæstv. stj. fæst til að flytja þau. Ég átti sjálfur sæti í mþn. í skattamálum. Afgreiddi sú n. þrjú frv., en ekki fékkst hæstv. stj. til að flytja neitt þeirra, heldur urðu nefndarmenn að gera það sjálfir. Eitt af þessum frv. hefir þegar náð samþ. þessarar deildar, og ég er viss um það, að frv. fara öll með blásandi byr í gegnum þingið, ef hæstv. stj. bregður ekki fæti fyrir þau. Máli eins og þessu á helzt að vísa til stj. Sérstaklega finnst mér, að maður eins og hv.frsm., sem hefir líf stj. í hendi sér, ætti að hallast að því og gera málið um leið að lífs- eða dauðaatriði fyrir stj. En hv.frsm. stendur nær stj. en hann lætur og er alls ekki hlutlaus, eins og hann segir. Það sýnir þetta bezt, að hann vill draga stj. undan ábyrgðinni og fela mþn. málið, því að þá verður hægara um vik með að afsaka stj., ef illa fer. Ég held sem sagt, að það sé mest vinátta við þetta mál að vísa því til stj. og játa hana hafa hitann í haldinu út af því, en losa hana ekki undan ábyrgðinni með því að fela mþn. málið. En það er ekki mitt að gefa hv.frsm. ráð, enda ræður hann, hvað hann gerir með það. Það er svo um tryggingarmálin, að þar er margt, sem fagkunnáttu þarf til. Stjórnmálaþekking kemur því þar að litlu liði. En mér skildist svo á ræðu hv.frsm., að hann óskaði eftir, að þessi n. yrði skipuð þm. Ég held, að það sé bezt að láta hæstv. stj. sjálfráða um það, hvernig hún kemur þessum málum fram, enda er sagt, að hún hafi nú um langan tíma haft sérstakan mann með sérþekkingu á þessu sviði til að vinna að undirbúningi þeirra. Væri því hið mesta mein, ef athugun tryggingarmálanna yrði tekin af honum og falin þm. Það er fjarri mér að vilja ýfast við þessu máli, og því mun ég ekki bera fram dagskrártill. mína, þar sem hv.frsm. leggur á móti því. Ég er meðmæltur rannsókn málsins, þó að ég líti öðrum augum en hv.frsm. á það, hvað því er fyrir beztu.

Magnús Jónsson * Hv. frsm. sagði eitthvað á þá leið, að þetta mál væri eitt af þeim nútímamálum, sem við Íslendingar værum lengst á eftir í. Aumingja Ísland! En það er þó einn kostur, sem þessu fylgir, ef við hefðum vit á að hagnýta okkur hann og læra af reynslu annara þjóða í þessum efnum og forðast þau víti, sem þær hafa fengið að kenna á. Það er kunnara en frá þurfi að segja, hvaða aðferð sócíalistar beita til þess að berjast fyrir málum sínum, meðan þeir koma ekki fram höfuðáhugamálum sínum, eins og t. d. þjóðnýtingunni. Þeir hafa búið sér til ákveðna starfsskrá um það, hvernig þeir eigi að herja inn á hið kapítalistíska þjóðskipulag, til þess að gera atvinnufyrirtækin sem ótryggust og eignarréttinn að nafninu tómu. Þessi starfsskrá er eins í öllum löndum og sama hvaða sauðarhöfuð er á foringjunum: Þeir vita strax, hvort mál er gott eða illt, eftir því sem fyrirskipað er í starfsskránni. Þeir þurfa svo sem ekki að rannsaka málin sjálfir, heldur fara þeir eingöngu eftir því, hvort þau eru á alþjóðastefnuskrá sócíalista eða ekki. Eitt af þeim málum, sem sócíalistar nota til agitationa, eru tryggingarmálin. Eftir því sem sócíalistar eru sterkari í löndunum, eftir því er meira um allskonar tryggingar. Og í þeim löndum, sem sócíalistar hafa farið lengi með völd, eins og t. d. í Þýzkalandi, má segja, að allt sé fjötrað og flækt í eintómum tryggingum. Með þessu móti er tekið stórfé frá atvinnufyrirtækjunum, sem ella færu í sjóði þeim til eflingar, þannig að afleiðingin verður sú, að verkamenn fengju betra kaup, ef fyrirtækin fengju að vera í friði fyrir ríkinu. Annars er ég ekki undir það búinn að ræða þetta mál frá almennu sjónarmiði, en varð hinsvegar að gera grein fyrir atkvæði mínu, þar sem ég mun greiða atkv. á móti þessari till. Það, sem einkennir þetta mál eins og ýms önnur mál jafnaðarmanna, er það, hvað það er fallegt á pappírnum. En reynslan um þessar tryggingar er hinsvegar ekki eins góð og þær sýnast fallegar í hillingum morgunroðans úti í himingeimnum. Hefi ég séð bækling eftir íslenzkan lækni um það, hversu þessar tryggingar hafa reynzt vel - eða öllu heldur illa - erlendis. Ég skal játa það, að þessi bæklingur er ekki með öllu laus við að vera hlutdrægur læknunum í vil, en ég held þó, að niðurstöðum þessa læknis, sem hefir dvalið lengi í París, verði ekki haggað í neinu verulegu. Hann sýnir fram á það, hversu sjúkratryggingarnar séu demoraliserandi, með dæmum úr reynslu sjúkrahúsanna í þessum efnum. Þeim tryggðu batnar verr og seinna en þeim ótryggðu. Það tekur helmingi lengri tíma að græða fótbrot á tryggðum manni en þeim, sem er ótryggður fóturinn, svo að ég nefni eitt af fjölmörgum dæmum læknisins. Í sömu átt bendir desembersýkin svonefnda. Það skellur yfir atvinnuleysi, fólkið leggst veikt hrönnum saman, svo að til stórra vandræða horfir. Nú hafði ekki borið á neinum veikindafaraldri fyrir atvinnuleysið, en þar sem svo rammt kvað að þessu eftir að það skall yfir, sá ríkisstj. sér ekki annað fært en að skerast í leikinn. Gaf hún út tilkynningu um það, að allir þeir, sem veikir væru, skyldu skoðaðir - ég man ekki töluna, en þeir skiptu milljónum -, og niðurstaðan varð sú, að meira en helmingurinn reyndist - ekki veikur. En fólkið hafði borgað í þessa sjóði og vildi fá sitt, ekki sízt þar sem það fékk helmingi meira en það hafði lagt fram. Ég vil láta rannsaka þetta mál gaumgæfilega. Samkv. till. á einungis að skipa mþn. til þess að undirbúa og semja frv. til l. um sjúkra-, elli-, örorku-, slysa- og mæðra- eða framfærslutryggingar. Minna má svo sem ekki gagn gera! Í till. liggur þannig bein ákvörðun um, að frv. um þessi efni skuli samin. Slíkt get ég ekki gengið inn á. Hitt væri annað mál, þó að n. yrði skipuð til þess að athuga, að hve miklu leyti hinar ýmsu tryggingar væru heppilegar hér á landi. Þá fæ ég ekki séð, að nein ástæða sé til þess, að Alþingi afsali sér þeim rétti að kjósa sjálft þessa n. Mér sýnist, sem hæstv. núv. stj. hafi skipað svo margar n. upp á sitt eindæmi, að Alþingi megi ekki lengur við það una. Áður fyrr var það venjan, að Alþingi skipaði sjálft mþn., en síðan hæstv. núv. stj. tók við völdum, hefir algerlega verið gengið framhjá Alþingi í þessum efnum. Er þess skemmst að minnast, þegar hæstv.dómsmrh. skipaði kirkjumálan. degi áður en Alþingi kom saman. Ég vil leyfa mér að bera fram skriflega brtt. við þessa till. og vænti, að hún fái að komast að. Er hún á þessa leið: „Fyrsta málsgr. orðist svo: Alþingi ályktar að kjósa þriggja manna milliþingan. til þess að rannsaka, að hve miklu leyti sé rétt að koma hér á alþýðutryggingum, og undirbúa löggjöf um þau atriði tryggingarmálanna, sem hún telur heppileg“. Þessa leið tel ég sjálfsagt að fara. Aðalatriðið í þessu máli er það, að rannsakað verði, hvort það yfirleitt er heppilegt fyrir okkur að taka upp þessa tryggingarlöggjöf, og þá hvaða greinir hennar. Slíka rannsókn er eftir atvikum rétt að fela mþn., og myndi hún þá víða að gögnum aðallega, sem gerðu Alþingi hægara fyrir með að taka ákvörðun í þessu efni. Auk þess vil ég alls ekki láta Alþingi afsala sér réttinum til að skipa þessa n. sjálft. Atvinnuleysistryggingarnar eru stórkostleg byrði á þeim þjóðum, sem þær hafa lögleitt, og margir líta svo á, að þær séu fremur til skaða en góðs. Þessar sömu þjóðir stynja undan atvinnuleysinu, sem við sem betur fer erum lausir við enn, enda er það orðið svo mikil plága, að ekki getur aðra meiri fyrir nokkra þjóð. Við síðustu kosningar í Englandi var atvinnuleysið eitt aðalmálið, sem barizt var um. Verkamannaflokkurinn þar í landi, sem kallar sig The labour party, kenndi konservatíva flokknum um atvinnuleysið, og svo fór, að verkamannaflokkurinn sigraði við kosningarnar. En hvað tók við? Ég veit ekki betur en að flokkurinn hafi gefizt upp við að leysa þetta mál. A. m. k. er það víst, að atvinnuleysið í Englandi hefir fremur aukizt en minnkað. Reynslan varð sú um þessa sem aðrar skýjaborgir jafnaðarmanna, að hún varð ekki eins góð til að búa í og virzt hafði úti í hillingum morgunroðans. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en ég vil endurtaka það að síðustu, að ég legg mikla áherzlu á, að það verði sem vendilegast rannsakað, hvað langt sé rétt fyrir okkur að ganga í þessum málum, og hvort það yfirleitt er heppilegt fyrir okkur að feta í fótspor annara þjóða í tryggingarmálunum.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég vil þakka hv. 1. þm. Skagf. undirtektir hans við þetta mál. Ég hefi ekki fallið frá þeirri skoðun minni, að heppilegra sé að skipa mþn. í þetta mál en að fela stj. það, því að ef svo færi, að stj. sinnti því ekki, væri mikið unnið við að fá það undirbúið af n.

Þm. fær málið ekki fram með því móti

. Ég ber engan ótta fyrir því, að málið nái ekki fram að ganga, þegar réttur undirbúningur hefir átt sér stað. Ég átti sjálfur sæti í n. ásamt tveim íhaldsmönnum, sem vann að undirbúningi frv. um slysatryggingar. Frv. náði fram að ganga og var þó enginn þm. í n. Ég hefi ekkert umboð frá n. til að segja um það, hvort þessi mþn. skuli skipuð eintómum þm. eða ekki, en mitt álit er það, að í þessari n. þurfi að vera menn, sem geta litið almennt á þessa hluti. Hv.1. þm. Reykv. tók ekki eins vel í þetta mál og flokksbróðir hans, hv. 1. þm. Skagf., enda var varla við því að búast, eftir því viðhorfi, sem hann hefir til fátæklinganna og þeirra, sem erfiða mest í landinu. Það er kunnugt, að tryggingamálin koma aðallega að gagni þeim, sem verða sárfátækir af slysum, sem þeir geta ekki gert við, og þeim, sem eru orðnir svo gamlir, að þeir eiga erfitt með að sjá fyrir sér. Þessir menn hafa ekkert gagn af blómlegum atvinnufyrirtækjum, En tryggingalöggjöfin gerir það að verkum, að ólán þeirra hverfur, fjárhagslega séð. Hv. þm. var að tala um nefndabein í þessu sambandi. En yfirleitt getur það ekki skoðazt sem bein, að taka þátt í mþn.Hv. 1. þm. Reykv. hefir raunar verið í mþn., svo að hann hefir fengið tækifæri til að mynda sér skoðun á því, af hverju honum hlotnaðist það sæti. En annað getur gilt fyrir starfshæfa menn heldur en þennan hv.þm. Annars er það alveg rétt hjá hv. 1. þm. Skagf., að jafnaðarmannaflokkarnir fylgja alstaðar þessum málum, þó að það hafi því miður ekki verið þeir, sem áttu upptökin að þeim, heldur ójafnaðarmaðurinn Bismarck. Það er auðvitað sjálfsagt að láta sér annara þjóða víti að varnaði verða, og það á n. að sjá um, en í þessu máli eru vítin á þann veg, að aðrar þjóðir eru alltaf að gera sín tryggingarmál víðtækari, en ekki draga úr þeim. Ég legg því eindregið á móti hinni skriflegu brtt.hv. 1. þm. Reykv. Eftir hans ummælum að dæma, hlýt ég að líta svo á, að þeir, sem greiða henni atkvæði, séu alls ekki hlynntir tryggingamálum. Hv. þm. benti á bækling eftir Kristin Björnsson lækni, sem nú dvelur í París og skrifar um viðhorf lækna gagnvart tryggingamálum. Það er auðvitað, að alstaðar þar, sem um útborganir er að ræða til einstakra manna af opinberu fé, koma fram kvartanir um misbeiting. Það er ómögulegt að búa algerlega tryggilega um löggjöfina, en þó að misbeiting eigi sér stað við og við, er það hverfandi í hlutfalli við hin mörgu tilfelli, þar sem lögin ná virkilega sínum tilgangi. Hinsvegar er ekki um misbeiting að ræða, nema fyrir sök læknanna, og það er það, sem Kristinn Björnsson er að ráðast á. Læknar reyna stundum að gera sér þetta að féþúfu, en ágæti tryggingalöggjafarinnar eru auðvitað söm fyrir því. Ef hv. 1. þm. Reykv. hefir þá trú á íslenzku læknastéttinni, að hún gefi fölsuð vottorð í þessu efni til þess að afla sér fjár, þá skil ég, að hann finni hvöt hjá sér til að bera fram brtt. sína, en annars ekki.

Forseti (JörB): Það verða sýnilega meiri umr. um þetta mál en á horfðist, svo að ég mun fresta því þangað til seinna í dag.

Haraldur Guðmundsson Ég vil leyfa mér að víta það harðlega, að hæstv. forseti notar hvað eftir annað einhverjar tylliástæður til þess að koma þessu máli af dagskrá. Það er alveg ósæmilegt af hæstv. forseta.

Magnús Jónsson * Það er augljóst, að það tefur hreint ekkert fyrir þessu máli, þó að því sé frestað núna, ef það verður tekið fyrir seinna í dag. Ég flæktist inn í umr., en nú er ég boðaður á fund, sem ég þarf nauðsynlega að sækja, og mér þykir mjög leitt, ef þetta mál yrði útrætt hér á meðan.

Forseti (JörB): Ég tek ekki við neinum ákúrum frá hv.þm. Ísaf. um hlutdrægni í þessu máli. Það hefir verið tekið hvað eftir annað á dagskrá, en að það er fært til nú, stafar af því, að þm., sem flytur eitt málið, fer í burtu úr bænum í dag, og ég hafði lofað honum að taka mál hans fyrir, áður en hann færi.

Haraldur Guðmundsson Ég vil minna hæstv. forseta á, að þetta er í annað skipti á 2 dögum, sem hann frestar þessu máli. Ég er flm. þess, og hann hefði a. m. k. átt að ráðfæra sig við mig, áður en hann lofaði öðrum þm. að taka hans mál fyrst. Ég endurtek það, að framkoma hæstv. forseta er ósæmileg.

Forseti (JörB): Ég hefi fulla heimild til að fresta máli hv.þm. Ísaf. af þeim ástæðum, sem ég hefi tjáð. Og ég hefi aldrei sýnt í orði né verki, að ég vildi tefja mál hans.

Haraldur Guðmundsson Hæstv. forseti ætti að kunna þá mannasiði, að ráðfæra sig við flm. þessa máls áður það er fært á dagskrá. Það er hart að þurfa að kenna hæstv. forseta þetta, en hinsvegar er full ástæða til þess.

Forseti (JörB): Hv. þm. Ísaf. ætti að njóta sinna mannasíða fyrir sig. Ég hefi ráðfært mig við frsm. málsins, og það hefði hv.þm. Ísaf. átt að fá að vita, áður en hann rýkur upp á mig með ókurteisi og skömmum.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Það er rétt, að hæstv. forseti talaði við mig; en ég bjóst við, að þetta mál yrði útrætt kl. 3½, en það var þá, sem hæstv. forseti vildi taka fyrir annað mál.

Magnús Guðmundsson Mér er kunnugt um, að hv. 1. þm. Reykv. vék af fundi áðan í þeirri vissu, að þetta mál yrði ekki tekið til umr. fyrr en í fyrsta lagi kl. 5, þegar fundi heldur áfram eftir kaffihléið. Mér finnst því óviðkunnanlegt, að þetta mál skuli vera tekið til umr. meðan hv.þm. er fjarverandi og á þess engan kost að mæla fyrir till. sinni.

Forseti (JörB): Hv. 1. þm. Reykv. hafði alls ekkert loforð um það, að þetta mál skyldi ekki vera tekið fyrir fyrr en kl. 5. Hann hafði aðeins lofun fyrir því, að það skyldi ekki verða tekið til umr. fyrr en að loknu 9. máli. Það eru engin tök á því að bíða með þetta mál lengur, enda mæla engin skynsamleg rök fyrir því.

Jóhann Jósefsson * Það eru aðeins fáein orð utan dagskrár. Ég verð að segja, að mér kemur framkoma hæstv. forseta undarlega fyrir sjónir. Það lítur helzt út fyrir, að kjarkur hans hafi bilað við það, sem hv.þm. Ísaf. vék að honum áðan. Það var rétt, að hv. 1. þm. Reykv. vék af fundi áðan í því trausti, að hann fengi að tala síðar fyrir till. sinni, og ég skildi hæstv. forseta áðan þannig, að þessu máli væri frestað til þess að mönnum gæfist kostur þess að ræða hina skriflegu brtt. En ef nú á að keyra málið af án þess að gefa hv. 1. þm. Reykv. kost á að reifa málið frá sínu sjónarmiði, þá virðist mér, sem eins hefði mátt halda áfram umr. um þetta mál áðan.

Forseti (JörB): Ég hefi ekki bannað neinum hv.þm. að ræða málið.

Hákon Kristófersson Það er rétt hjá hv.þm. Vestm., að þetta framferði hæstv. forseta er næsta undarlegt. Hv. 1. þm. Reykv. bjóst við að geta staðið hér sem málsvari till. sinnar, enda hnigu orð hæstv. forseta ótvírætt í þá átt, að umr. myndu ekki hefjast um þetta að nýju fyrr en eftir kl. 5. Annars skal ég geta þess, að gefnu tilefni, að enda þótt mér séu milliþinganefndir fremur ógeðfelldar, að fenginni reynslu undanfarinna ára, þá er það nú samt svo, að ég vil ógjarnan, að ekki frekar könnuðu máli, vera á móti þessari till.hv.þm. Ísaf. Ég hefi ekki enn getað gert það upp fyrir mér, hvort till.hv. 1. þm. Reykv. muni ekki vera heppilegri til framkvæmda en upphaflega till. Ég tel það nokkurn kost á till.hv. 1. þm. Reykv., að í henni er slegið föstu um það, hve lengi n. á að starfa. Er slíkt til mikilla bóta frá því, sem nú tíðkast um slíkar nefndir. Mér virðist því, sem hv.flm. síðari till. hafi gengið vel frá henni í alla staði og að hún sé yfirleitt aðgengilegri en frumtillagan. Ég sakna þess, að hæstv. stj. skuli ekki hafa látið til sín heyra um þetta mál. Mér er tjáð, að tryggingarmálin séu þegar undir rannsókn að tilhlutun stj., en hv.flm. virðast ekki vilja gera sig ánægða með þau bráðabirgðamálalok. Ég sé nú, að tveir hæstv. ráðh. eru viðstaddir, og er þá þess að vænta, að þeir leiði okkur fáfróða í fullan skilning á þessum mikilsverðu hlutum.

1) Með svofelldri grg.: Enda þótt ég telji nóg komið af þessu nefndafargani, greiði ég samt atkv. með þessari till., en í því trausti, að Alþingi skipi nefndina, en ella ekki.