Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, um brunavarnir og brunamál, er undirbúið af nefnd sem var skipuð 26. mars 1980. Verkefni nefndarinnar voru í fyrsta lagi að endurskoða gildandi reglugerð um brunavarnir og brunamál, nr. 269 frá 8. júní 1978, í öðru lagi að gera úttekt á stöðu og starfsemi Brunamálastofnunar ríkisins, eins og háttar til í dag og í þriðja lagi að gera till. um æskilegar breytingar á starfssviði og starfsemi stofnunarinnar í framtíðinni, m. a. með hliðsjón af væntanlegri gildistöku frv. til laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sbr. sérstaklega 4. mgr. 73. gr. frv., en frv. þetta var þá til meðferðar á Alþingi. Í nefndina voru skipaðir Edgar Guðmundsson verkfræðingur, Gísli Kr. Lórenzson varaslökkviliðsstjóri á Akureyri, Héðinn Emilsson deildarstjóri, Magnús Skúlason arkitekt og Guðmundur Magnússon verkfræðingur, sem var skipaður formaður nefndarinnar. Nefndinni var samkv. skipunarbréfi ráðh. gert að skila tillögum sínum innan sex mánaða frá dagsetningu skipunarbréfs. Í nefndinni komu fljótlega fram raddir um að nauðsyn bæri til að endurskoða vissa þætti gildandi laga um brunavarnir og brunamál og í öðru lagi að sá starfstími, sem nefndinni væri skammtaður í skipunarbréfi, væri of skammur til að ljúka þeim umfangsmiklu verkefnum sem þar voru talin. Eftir að félmrh. hafði verið skýrt frá þessum sjónarmiðum í nefndinni skrifaði ég henni bréf 24. júní 1980 þar sem sagði: „Í framhaldi skipunarbréfs, dags. 26. mars 1980, og viðtals vill félmrh. koma eftirfarandi atriðum á framfæri við nefndina: 1) Æskilegt er að athugun á þriðja þættinum í verkefni nefndarinnar verði lokið fyrir 20. sept. 2) Eðlilegt er að nefndin geri - jafnframt þeim verkefnum sem nefnd eru í bréfi 26. mars - athugun á lögum um brunamál og tillögur um breytingar á þeim ef nauðsynlegt kann að reynast.“ Í framhaldi af þessu setti nefndin síðan saman mjög ítarlegt álit um brunavarnir og brunamál, m. a. um þátt brunamála í þjóðarbúskap Íslendinga og fjölmargt fleira. Þar komu fram ýmsar athyglisverðar upplýsingar um stöðu þessara mála. Ég ætla að lesa upp úr nál. stuttan kafla þar sem segir frá kostnaði við brunavarnir og brunamál í okkar þjóðfélagi. Þar segir: „Fyrir árið 1979 lágu fyrir eftirtaldar tölur í gömlum krónum: Brunavarnir sveitarfélaga reyndust samkv. upplýsingum Hagstofu Íslands og Sambands ísl. sveitarfélaga hafa kostað 1000–1100 millj. kr. og voru greinilega víða nokkuð óskýrar línur um hvað með var talið. T. d. var sjaldnast meðtalinn nokkur kostnaður við vatnsveitur (brunahana o. fl.) og sums staðar skorti upplýsingar. Var því talið rétt að bæta við þessa tölu og áætla hana varlega um 1250 millj. kr., þar með talin Brunamálastofnun ríkisins um 40 millj. kr. Brunatryggingaiðgjöld og önnur iðgjöld skattskyld til Brunamálastofnunar voru samtals 3550 millj. kr. Út frá þessum tölum voru aðrir liðir áætlaðir á fyrrgreindan hátt. Niðurstaða nefndarinnar varð að á árinu 1979 hefði kostnaður Íslendinga vegna brunamála verið um 7000 millj. kr. á meðalverðlagi ársins 1979. Er þetta um 0.8% af vergum þjóðartekjum sama árs. Kostnaður við Brunamálastofnun ríkisins var um 0.6% af þessari heildarupphæð. Reiknað út frá upplýsingum Tryggingaeftirlitsins um tryggð brunatjón áætlast bein tjón af eldsvoðum hér á landi í prósentum af vergum þjóðartekjum á árunum 1976–1979 sem hér segir: Árið 1976 0.25%, árið 1977 0.2% , árið 1978 0.13%, árið 1979 0.25%. Til samanburðar skal getið af tiltækum tölum frá öðrum löndum að á árunum 1970–1975 var sama hlutfall að meðaltali frá 12 löndum í Vestur-Evrópu 0.28%.“ Í nál. var farið yfir alla helstu þætti brunamála, m. a. almennt skipulag brunavarna í landinu. Ætla ég ekki að fara nánar út í nál., en tel þó ástæðu til að geta þess, að þessi þáttur, svo mikilvægur sem hann er í okkar þjóðlífi, er að verulegum hluta til unninn af sjálfboðaliðum. Hygg ég að það sé nánast einsdæmi um jafnþýðingarmikið atriði í okkar félagslega öryggiskerfi. Það eru núna um 1000 menn eða meira skráðir til þessara sjálfboðastarfa á landinu öllu, yfir 1000 menn. Auk þess eru fast að 200 manns á launum í fullu starfi eða hlutastarfi sem brunaverðir og eldvarnaeftirlitsmenn hjá slökkviliðum í stærri bæjum landsins, meiri hlutinn í Reykjavík og á Reykjavíkurflugvelli. Með tilliti til þessa er aðvitað ljóst að eitt það þýðingarmest í löggjöf um brunavarnir og brunamál er að tryggja að menntun, réttindi og skyldur slökkviliðsmanna séu eins vel skilgreindar í lögum og frekast er kostur og m. a. verði sett skýr ákvæði í reglugerð um þessi mál. Það frv. um brunavarnir og brunamál, sem hér er lagt fyrir á þskj. 43, felur í sér eftirfarandi meginbreytingar: 1. Nánar verði kveðið á um hlutverk Brunamálastofnunar varðandi kynningu og fræðslu svo og réttindi og skyldur slökkviliðsmanna. 2. Öll sveitarfélög verði skylduð til að halda uppi brunavörnum nema ráðh. veiti sérstaka undanþágu. 3. Brunamálanefndir sveitarfélaga verði afnumdar sem ákvörðunaraðili um meðferð brota á lögum og reglugerð um brunavarnir og brunamál en vald og skyldur slökkviliðsstjóra aukin í þessum efnum með bakhjarli í betur skilgreindri lagaskyldu Brunamálastofnunar ríkisins. 4. Tekjustofnar Brunamálastofnunar verði styrktir með hækkun brunavarnagjalds og breyttum reglum um álagningu þess. Í grg. er rækilega gerð grein fyrir þeim þáttum í frv. þessu sem fela í sér helstar breytingar. Þar er um að ræða í fyrsta lagi þá breytingu á 2. gr. gildandi laga að brunatryggingafélögin í landinu tilnefni tvo menn í stjórn Brunamálastofnunarinnar í stað Sambands ísl. tryggingafélaga. Í grg. segir: „Réttara þótti að aðild að stjórn stofnunarinnar væri bundin við þau félög ein, sem annast brunatryggingar, fremur en Samband ísl. tryggingafélaga, sem hefur innan sinna vébanda tryggingafélög sem ekki annast slíkar tryggingar. Þá er sú viðbót gerð í 2. gr. frv. varðandi kröfur um menntun brunamálastjóra, að arkitektar verði hlutgengir til starfans jafnhliða verkfræðingum og tæknifræðingum.“ Í frv. eru í rauninni ekki gerðar aðrar tillögur um breytingu á stjórn stofnunarinnar en ég hef þegar rakið. Ég vil láta það sjónarmið mitt koma hér fram, að ég tel eðlilegt að sú þingnefnd, sem um málið mun fjalla, ræði möguleika á því að fækka nokkuð í stjórn stofnunarinnar til þess að gera hana virkari en hún er núna. Stjórn stofnunarinnar er fjölmenn miðað við stærð hennar. Þetta er sex manna stjórn sem skipuð er til fjögurra ára í senn. Ég tel að þarna þyrfti að reyna að koma hlutum öðruvísi fyrir og jafnvel að athuga það, og ég beini því til nefndarinnar, að hún fækki jafnvel nokkuð í stjórn þessarar stofnunar. Önnur breyting, sem ég ætla að gera hér aðeins grein fyrir, snertir 4. gr. frv. Þar koma fram tvær meginbreytingartillögur nefndarinnar: í fyrsta lagi, að öll sveitarfélög verði skyldug til að halda uppi brunavörnum nema ráðh. veiti sérstaka undanþágu, og í öðru lagi, að ákvæði um brunamálanefndir sveitarfélaga verði felld úr lögunum. Í grg. með frv. er komist svo að orði um þennan þátt: „Brunavarnir eru m. a. í því fólgnar, að hlutaðeigandi sveitarfélag hafi slökkvilið sem fullnægi þeim kröfum um öryggi sem unnt er að krefjast miðað við aðstæður.“ Þetta er tilvitnun í 5. gr. gildandi laga. „Samkv. þessari lagaskyldu er nú 51 slökkvilið starfandi á vegum sveitarfélaganna, þar af á fáeinum stöðum sameiginlegt fyrir samliggjandi staði. Auk þess hefur slökkviliðum verið komið á fót í flestum sveitarfélögum þar sem eru minni þéttbýlisstaðir og einnig á nokkrum stöðum þar sem eru heimavistarskólar á framhaldsstigi, svo og í allmörgum hreinum dreifbýlishreppum. Á nokkrum svæðum landsins, þar sem svo hentar með tilliti til samgangna og fjarlægða, hafa sveitarfélög sameinast í brunavarnafélög um brunavarnir og slökkviliðsstarf. Er venjulega um að ræða nokkra dreifbýlishreppa ásamt miðstöð í stórum þéttbýlisstað með kjarna sameiginlegs slökkviliðs og stundum einnig minni háttar útibú með slökkvibúnaði í hinum einstöku byggðum. Auk þessa hefur verið komið á fót sérstökum slökkviliðum hjá stórum fyrirtækjum, t. d. Ísal og Áburðarverksmiðju ríkisins. Sýnir öll þessi þróun að nauðsyn hefur þótt vera á skipulögðum brunavörnum langt út fyrir ramma gildandi laga. Einnig ber að hafa í huga að sums staðar hefur myndast þéttbýli án fastrar búsetu, t. d. orlofs- og sumarhúsahverfi, þar sem veruleg þörf er á skipulögðum brunavörnum. Af þessum sökum er lagt til að sú breyting verði gerð á lögum um brunavarnir og brunamál, að öllum sveitarfélögum verði skylt að halda uppi brunavörnum. Sérstakar aðstæður, t. d. í dreifbýlishreppum, gætu þó gefið tilefni til undanþágu sem veitt yrði af ráðh.“ Ég vil þá víkja að 26. gr. frv., en hún fjallar um aðgerðir yfirvalda í héraði gagnvart brotum á lögum um brunavarnir og tilheyrandi reglugerð. Í gildandi lögum fjallar 29. gr. um sama efni. Þar er kveðið á um að slökkviliðsstjóri skuli leggja slík mál fyrir brunamálanefnd sveitarfélags sem ákveður hvort senda skuli málið til dómara. Einnig er það kveðið á um vald brunamálanefnda til að ákveða dagsektir og/eða stöðvun rekstrar fyrirtækja. Reynsla af þætti sveitarstjórna - eða brunamálanefnda kosinna af þeim - sem ákvörðunaraðila í þeim efnum sem hér um ræðir er því miður ekki alltaf jákvæð. Þess eru allmörg og í stökum tilvikum mjög afdrifarík dæmi, að mál, er varða brot á lögum og reglugerð um brunavarnir og brunamál, hafa stöðvast hjá þessum aðilum þar eð þeir hafi hikað við aðgerðir, t. d. gagnvart mikilvægum atvinnufyrirtækjum í litlum byggðarlögum. Í frv. er þess vegna lagt til að lögskipað vald brunamálanefnda í þessu efni sé afnumið, en staða slökkviliðsstjóra með Brunamálastofnun ríkisins að bakhjarli sé styrkt og jafnframt skýrar kveðið á um skyldur þessara aðila til að kæra brot sem hér um ræðir. Með þessu er reynt að hindra að áhrifavald einstakra atvinnufyrirtækja í heimabyggð eða opinberra aðila, þar sem sjálf sveitarstjórnin getur jafnvel átt í hlut, geti orðið til að stefna öryggi gagnvart eldhættu og brunatjóni í tvísýnu. Herra forseti. Ég hef nú rakið helstu efnisatriði þessa frv. og tel ekki ástæðu til að fara mörgum frekari orðum um það. Ég vil þó að sjálfsögðu geta þess nokkru nánar, að í frv. er gert ráð fyrir því að styrkja nokkuð tekjustofna Brunamálastofrunar ríkisins. Stafar það af því, að tekjustofnar hennar hafa í rauninni rýrnað á undanförnum árum vegna lækkana á iðgjöldum brunatrygginga fasteigna og líka vegna verðbólguáhrifa. Er þess vegna lagt til í frv. þessu að tryggingafélög og aðrir, er tryggingar annast, greiði stofnuninni 1.5% af brúttó-iðgjaldatekjum vegna brunatrygginga (frumtrygginga) á fasteignum og lausafé. Í nefndinni og af hálfu brunamálastjóra hafa komið fram tillögur um að hækka þetta gjald enn frekar. Ég hef ekki treyst mér til þess að gera till. um það og hef því flutt tillögu nefndarinnar hingað óbreytta. En ég óska eftir að hv. nefnd, sem um málið fjallar, taki tekjustofnana til sérstakrar athugunar. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Ég tel að það frv., sem hér er til umr., stefni að allt of miklu bákni, að allt of miklum tvíverknaði í þjóðfélaginu og þar af leiðandi allt of miklum tilkostnaði. Ég tel að brunavarnirnar eigi að vera deild í nýstofnuðu vinnustaðaeftirliti ríkisins. Mér finnst ótækt að láta marga eftirlitsmenn vera að skoða sömu hlutina á sama stað. Það er oft hægt að leysa ákveðin vandamál á mismunandi hátt þó að báðar lausnirnar séu góðar. Við getum hugsað okkur að eftirlitsmenn frá vinnustaðaeftirlitinu komi og segi að það eigi að leysa málið svona, svo komi eftirlitsmenn frá Brunamálastofnun og segi að það eigi að leysa málið hinsegin. Hvor tveggja lausnin er í sjálfu sér fullnægjandi, en þær geta stangast á, og hvorri á þá yfirmaður vinnustaðarins að fara eftir? Lögum samkv. verður hann að fara eftir báðum þó að þær stangist algjörlega á og þó að þær eigi hvor um sig að leysa sama vandamálið. Við megum ekki gleyma því, að eftirlit með öryggi á vinnustöðum og brunavarnaeftirlit er mjög samtvinnað, því að eldvarnir eru vitaskuld mjög ríkur þáttur í öryggi á vinnustöðum. Ég tel að eftirlitsmenn vinnustaðaeftirlitsins eigi jafnframt að vera eftirlitsmenn með brunavörnum og að brunavarnaeftirlitsmenn eigi jafnframt að vera eftirlitsmenn með öryggi á vinnustöðum. Ef eftirlitsmennirnir, hvorir fyrir sig, þurfa viðbótarmenntun, þá ætti að vera auðvelt að leysa það. Í frv. stendur í 3. gr. e að Brunamálastofnun eigi að yfirfara alla uppdrætti að nýbyggingum, viðbótum og meiri háttar breytingum á öllum - eða svo til öllum mannvirkjum öðrum en íbúðarhúsnæði. Hér er verið að stofna til feiknalegs skriffinnskubákns. Slökkviliðsstjórar eiga í dag sæti í byggingarnefndum, þar sem teikningarnar eru skoðaðar og staðfestar, og þeir geta gert sínar athugasemdir við teikningarnar með tilliti til eldvarna og gera það. Að láta aðra stofnun fara yfir þetta allt saman aftur er allt of mikill tvíverknaður og verður allt of dýrt. Slökkviliðsstjórar eiga aðvitað að geta vísað ákveðnum teikningum til frekari skoðunar, ef þeir telja þörf á, en að senda allar teikningar til skoðunar aftur, það finnst mér leiða til þess, að allt of mikið bákn muni upp af þessu rísa. Í frv. er gert ráð fyrir verulegri hækkun brunavarnagjaldsins, eins og hæstv. ráðh. kom inn á í sinni framsögu, og er það út af fyrir sig skiljanlegt vegna þess að brunatryggingariðgjöld, en brunavarnagjaldið er ákveðinn hluti af þeim, hafa á síðustu 10–12 árum lækkað að raungildi um 50% eða nálægt því. Auk þess hafa þau lækkað vegna þess að hús eru í vaxandi mæli tengd við hitaveitur. Lækkunin er því mjög veruleg og þess vegna skil ég óskir um hækkun. Mér finnst alltaf hvimleitt þegar verið er að skylda sveitarfélögin til að gera þetta og gera hitt og skylda þau til þess að taka að sér þennan og hinn kostnaðinn og þegar svo jafnframt, eins og í þessu tilviki, er verið að taka af þeim alla möguleika á að hafa áhrif á þetta með því að gera brunavarnanefndir sveitarfélaganna áhrifalausar. Mér finnst alveg furðulegt að gera þetta allt saman án samráðs við samtök sveitarfélaga. Herra forseti. Ég er auðvitað samþykkur frv. að því leytinu til, að ég tel mikla nauðsyn aukinna brunavarna og stóraukinnar fræðslu. Ég er sammála því, að stóraukin fræðsla verði á þessu sviði. En ég tel að þetta allt saman sé hægt að gera á mun ódýrari hátt en frv. gerir ráð fyrir. Og ég tel, eins og ég sagði áðan, að brunavarnirnar eigi að vera deild í vinnustaðaeftirliti ríkisins. Það verður mun hagkvæmara og við losnum þá við óþarfa tvíverknað.



Herra forseti. Við 1. umr. um þetta mál er ekki ástæða til að fara mörgum orðum um frv. Ég vil aðeins fagna því, að það er fram komið, og tel að í þessu frv. sé margt til bóta frá því sem er í gildandi lögum. Ég fagna því sérstaklega, að sú ákvörðun er tekin með framlagningu þessa frv. að Brunamálastofnun ríkisins starfi áfram sem sjálfstæð stofnun en verði ekki deild í vinnueftirlitinu, eins og hugmyndir munu hafa verið uppi um. Ég tel að stofnunin hafi á undanförnum árum sannað tilverurétt sinn og ástæða sé til að halda henni áfram sem sjálfstæðri stofnun. Í athugasemdunum eru talin upp helstu atriðin sem gert er ráð fyrir að breyta frá gildandi lögum og hæstv. ráðh. taldi hér upp í fjórum liðum. Ég sé ekki ástæðu til að ítreka það. Ég er sammála um þau atriði, sem þar eru nefnd, og tel að það sé allt saman til bóta. Ég ætla ekki að fara hér út í athugasemdir við einstakar greinar. Ég hef almennan fyrirvara um flutning brtt. eða fylgi við bær brtt. sem kunna að koma fram. Ég tel ástæðu til að benda sérstaklega á 24. gr., sem hæstv. ráðh. gerði hér líka að nokkru að umtalsefni og fjallar um brunavarnagjald og fleira, eða hinn eiginlega tekjustofn Brunamálastofnunarinnar. Þarna er gert ráð fyrir hækkun á framlagi tryggingafélaganna úr 1.25% í 1.5%. Það kann að vera vafi á því, hvort um sé að ræða nokkra raunverulega hækkun vegna lækkunar iðgjalda sem átt hefur sér stað, þó að breyting á fasteignamati kunni þar að vega eitthvað á móti. En þetta er kannske ástæða til að athuga frekar. Ég vil þó taka fram að ég er ekki í hópi þeirra sem vilja þenja þessa stofnun út, og ég vil líka láta þess getið, vegna heimilda sem eru í 24. gr. og eru reyndar í gildandi lögum um aðra gjaldtöku en frá tryggingafélögunum, að ég teldi æskilegast að tekjustofnar Brunamálastofnunarinnar kæmu eingöngu frá tryggingafélögunum en ekki yrði þörf á því að setja sérstaka gjaldskrá. Um þetta hefur verið rætt í stjórn stofnunarinnar en ekki náðst þar samstaða og ekki heldur við Samband ísl. sveitarfélaga. Hæstv. ráðh. minntist hér aðeins á stjórn stofnunarinnar og að honum þætti hún kannske of fjölmenn. Ég get að mörgu leyti tekið undir þetta sjónarmið. Það sitja sex í stjórninni núna. Ég hef ekki sannfæringu fyrir því, að það sé endilega rétt að Samband ísl. sveitarfélaga tilnefni einn og Reykjavíkurborg annan. Ég held að það sé út af fyrir sig nægilegt að Samband ísl. sveitarfélaga tilnefni einn fulltrúa. Reykjavíkurborg er aðili að Sambandi ísl. sveitarfélaga og áhrifaaðili þar af eðlilegum ástæðum. Ég hef heldur enga sannfæringu fyrir því, að það sé nauðsynlegt að tryggingafélögin tilnefni endilega tvo. Það mætti alveg eins hugsa sér að þar nægði einn. Með þessu móti mætti fækka um tvo í stjórninni. Það er auðvitað ekki eðlilegt að stjórn einnar stofnunar sé fjölmennari en starfsliðið þó að það út af fyrir sig þurfi kannske ekki að benda á neitt óeðlilegt. En einhvern veginn kann ég ekki við það. Þetta eru hugmyndir sem ég set fram og mér finnst ástæða til að hv. félmn. athugi sérstaklega, hvort þarna sé hægt að fækka og þá hugsanlega með þessum hætti. Fyrst ég er farinn að minnast á þetta mál með stjórnina, þá vil ég líka benda á annað atriði sem breyting er gerð á í 2. gr. Það er þess efnis, að nú er gert ráð fyrir að eingöngu þau tryggingafélög, sem annast brunatryggingar, tilnefni í stjórnina, í stað þess sem nú er, að það er Samband ísl. tryggingafélaga. Ég er ekki alveg viss um að þarna sé farið inn á rétta braut, vegna þess að ég skil það svo að áfram muni greiða gjaldið þau tryggingafélög sem starfa í landinu og hafa ekki brunatryggingar fasteigna með höndum. Ég get nefnt þar Hagtryggingu h. f. Mér sýnist því ástæða til að athuga það sérstaklega. Herra forseti. Það var ekki fleira sem ég vildi segja við þessa 1. umr., en ég fagna því að þetta frv. er fram komið.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm., sem hér hafa talað, fyrir áhuga á þessu máli og sumpart jákvæðar undirtektir. Ég vil aðeins víkja að þeim athugasemdum sem fram hafa komið. Þegar ég setti þessa nefnd í verk, sem ég gerði grein fyrir áðan, bað ég um sérstakt álit á því máli sem hv. þm. Magnús H. Magnússon nefndi, þ. e. um hvort það væri hugsanlegt að tengja þessa stofnun við Vinnueftirlit ríkisins. Nefndin skilaði mér nokkuð ítarlegri grg. um þetta mál. Þar er farið yfir svokölluð stjórnunarleg rök í þessum efnum og efnahagsleg rök. Niðurstaða nefndarinnar er sú, að það sé óeðlilegt að setja þessa stofnun undir Vinnueftirlit ríkisins þar sem því sé ætlað að starfa á allt öðru sviði en Brunamálastofnun ríkisins á að gera. Í þessu sérstaka áliti segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Þau verkefni, sem Brunamálastofnun ríkisins er ætlað að sinna samkv. núgildandi lögum um brunavarnir og brunamál, snerta öryggi alls almennings í landinu og varnir gegn tjóni á eignum og mannvirkjum af hvers konar tagi, bæði í eigu einstaklinga og opinberra aðila. Þessi verkefni, svo sem almennar brunavarnir og slökkvistarf, hafa af þessum ástæðum heyrt undir almannavaldið, þ. e. sveitarfélög og ríkisvald. Vinnueftirliti ríkisins er hins vegar ætlað það hlutverk „að tryggja öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi og að tryggja skilyrði fyrir því, að innan vinnustaðanna sjálfra sé hægt að leysa öryggis- og heilbrigðisvandamál“ o. s. frv., sbr. 1. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum.“ Eftir sömu lögum verður stjórn Vinnueftirlits ríkisins að mestu skipuð aðilum vinnumarkaðarins eðli málsins samkvæmt.“ - Eins og hv. þm. er kunnugt er hún nánast eingöngu skipuð fulltrúum aðila vinnumarkaðarins, fyrir utan formann stjórnar Vinnueftirlitsins sem er skipaður af félmrh. án tilnefningar. „Brunamálanefnd telur því augljóst,“ segir hér í nál., „að Vinnueftirliti ríkisins sé ætlað að starfa á mun þrengra sviði en Brunamálastofnun gerir samkv. gildandi lögum og að ekki komi til álita að þeir almennu öryggis- og björgunarþættir, sem Brunamálastofnunin hefur með höndum, verði alfarið settir undir stjórn aðila vinnumarkaðarins. Á hinn bóginn telur nefndin augljóst að mikilvægir þættir eru sameiginlegir í starfi Brunamálastofnunar og Vinnueftirlitsins. Þar er um að ræða allt er varðar öryggi gegn eldsvoða á vinnustöðum, svo sem fræðslu um brunahættu og slökkvistarf, eldvarnareftirlit og annað fyrirbyggjandi starf. Æskilegt er einnig að varsla gagna og skrifstofuhald verði sameiginlegt, en til að svo megi verða þurfa þessar tvær stofnanir að vera undir sama þaki. Um þessa og aðra augljósa þætti þarf að skapa náið samstarf svo að sameiginlegir starfskraftar nýtist sem best og fjármunir sparist í rekstrinum.“ Síðan er það niðurstaða nefndarinnar að því er varðar efnahagsleg rök, að þau séu í rauninni ekki til staðar vegna þess að þau verkefni, sem Brunamálastofnunin sinni, séu það mikilvæg að þau hljóti að verða unnin hvort eð er og það sé ekki unnt þar af leiðandi að spara fjármuni til þeirra. Síðan segir nefndin að lokum í sínu áliti: „Af þessum sökum telur nefndin ekki koma til greina að Vinnueftirlit ríkisins, í því formi og undir slíkri stjórn sem gildandi lög gera ráð fyrir, hafi yfirstjórn brunamála þjóðarinnar alfarið með höndum.“ Þessi niðurstaða er mjög afdráttarlaus, eins og ég hef hér gert grein fyrir, og ég held að það sé alveg ljóst að mjög hæpið sé að setja Brunamálastofnunina undir Vinnueftirlitið. Hitt er svo aftur allt annað mál og sjálfsagt að stuðla þarna að samstarfi á milli aðila. Hv. 5. þm. Suðurl., Magnús H. Magnússon, nefndi auk þess tvö önnur efnisatriði í frv. þessu. Það er þá fyrst c-liður 3. gr., að það væri hlutverk Brunamálastofnunarinnar að yfirfara uppdrætti að nýbyggingum, viðbótum og meiri háttar breytingum á mannvirkjum töldum í b-lið þar á undan til þess að ganga úr skugga um að lögum og reglugerðum, sem að brunamálum lúta, sé fullnægt. Þessi ákvæði eru óbreytt frá gildandi lögum, Brunamálastofnunin á samkv. gildandi lögum að sinna þessu verki. Hér er að vísu um orðalagsbreytingu að ræða, en ég held að þar sé ekki um efnisbreytingu að ræða. Ég held að það sé alveg öruggt að svo sé ekki. Brunamálastofnunin á að sinna þessu verki samkv. gildandi lögum. Hana hefur að vísu skort til þess mannafla og fjármuni á undanförnum árum, en ég sé ekki hvaða önnur stofnun eða annar aðili í þjóðfélaginu er betur til þess fallinn að yfirfara uppdrætti að nýbyggingum, viðbótum og meiri háttar breytingum á mannvirkjum í sambandi við brunavarnaeftirlit og eldvarnir. Ég held því að þetta sé best komið hjá Brunamálastofnuninni. Í sambandi við sveitarfélögin, sem hv. þm. nefndi áðan, er ekki alveg rétt að það sé verið að kasta sveitarfélögunum út. Sveitarfélögunum er í raun og veru ætluð alveg afdráttarlaus lagaskylda í þessum efnum, og þó að brunamálanefndirnar, eins og þær hafa verið, séu lagðar niður eiga slökkviliðsstjórar að hafa betri möguleika á að úrskurða um hugsanleg brot á lögum og reglugerðum í þessu efni. Brunamálanefndirnar hafa átt mjög erfitt í þessum efnum. Þær hafa ekki getað sinnt sinni lagaskyldu eins og nauðsynlegt er af mörgum ástæðum, m. a. vegna þess að í þeim eru að sjálfsögðu oft aðilar sem eru í tengslum við t. d. stærri atvinnufyrirtæki á stöðunum o. s. frv. Þannig eru auðvitað ýmis rök sem eru á móti því, að úrskurðarvald af þessum toga sé í höndum nefnda eins og brunamálanefndirnar hafa verið. Þess vegna er sú breyting lögð til sem hér var gerð grein fyrir. Ég held að hún sé mjög til bóta, og ég mótmæli því alfarið að það sé verið að lítilsvirða sveitarfélögin hér á nokkurn hátt. Það var a. m. k. ekki ætlunin. En ef eitthvað kemur fram af ábendingum til bóta í þessu efni og öðrum varðandi þetta frv. við meðferð málsins á Alþingi verður að sjálfsögðu að hlusta á það og taka tillit til slíks og allar aths. ber að skoða með tilliti til þess. Varðandi aths. frá hv. þm. Ólafi G. Einarssyni er þess að geta, að í 24. gr. er gert ráð fyrir að brunatryggingariðgjaldið sé 1.5% af brúttóiðgjaldatekjum vegna brunatrygginga á fasteignum og lausafé. Þetta gjald kemur þar af leiðandi væntanlega ekki á önnur tryggingafélög en þau sem hafa brunatryggingar og því eðlilegt að mínu mati að takmarka aðild að stjórn stofnunarinnar við þau tryggingafélög sem örugglega eru með brunatryggingar.

Sighvatur Björgvinsson [frh]: Herra forseti. Á síðasta fundi þessarar deildar var fundartíma lokið áður en mér auðnaðist að ljúka ræðu minni, en ég tók til máls til þess m. a. að svara ýmsum ásökunum sem komið höfðu fram í minn garð og okkar Alþfl.-manna í máli hv. þm. Baldurs Óskarsson. Kom m. a. fram í þessari ræðu minni að ég taldi að það væri rangt, sem haldið hefði verið fram af þeim Alþb.-mönnum og gert ítrekað að umræðuefni í blaði þeirra, Þjóðviljanum, að náðst hefði eitthvert allsherjarsamkomulag hjá launþegahópunum um samstöðu í komandi kjarasamningum. Ég skýrði m. a. frá því, að daginn áður, 20. okt. s. l., hefðu á 72 manna nefndarfundi Alþýðusambands Íslands verið kynntar niðurstöður Sambands byggingarmanna og Málm- og skipasmíðasambands Íslands þess efnis, að þessi sambönd lýstu því yfir að þau hugsuðu sér ekki að eiga samleið með öðrum launþegahópum í komandi kjarasamningum nema að mjög takmörkuðu leyti. Samband byggingarmanna tók fram í stefnumörkun sinni, sem sambandið kynnti á 72 manna nefndarfundinum, að það hygðist fara með samninga sína að öllu öðru leyti sjálft en aðeins hvað varðaði kaupgjaldsvísitöluna, sem Alþýðusamband Íslands ætti að fara með. M. ö. o.: Samband byggingamanna kynnti 72 manna nefnd Alþýðusambands Íslands þá eindregnu afstöðu sína að nú ætluðu byggingarmenn að semja einir um öll sin kjaramál, sem máli skiptu, að öðru leyti en í einu atriði, þ. e. kaupgjaldsvísitölunni, sem Alþýðusambandið færi með. Þegar þessi tillaga Sambands byggingarmanna var til umfjöllunar fyrst man ég eftir því, - ég hafði nú ekki, herra forseti, tíma til að gá að því, en það er lítill vandi að ganga úr skugga um það, - að dagblaðið Þjóðviljinn skýrði frá umfjöllun um málið undir fyrirsögn eitthvað á þá lund, að Samband byggingarmanna legði mikla áherslu á heildarsamflotið í verkalýðshreyfingunni og mundi taka þátt í slíku. Nú hefur hins vegar komið í ljós að það var þveröfug ákvörðun sem þá var í undirbúningi og hefur nú verið tekin. Samband byggingarmanna var alls ekki að undirbúa neina ákvörðun um að standa með láglaunafólkinu innan Alþýðusambands Íslands í sambandi við kröfugerð og samningagerð, heldur þvert á móti. Sambandið var að undirbúa þá ákvörðun sína að standa eitt að kröfu- og kjarasamningagerð um öll önnur atriði en kaupgjaldsvísitöluna. Nokkuð hefur frést um einstök kröfugerðaratriði Sambands byggingarmanna. Þau voru einnig kynnt á 72 manna nefndarfundinum. Ég hef þá kröfugerð fyrir framan mig hér. Ég er ekki til þess fær að gefa neitt mat á því, hvað kröfugerð Sambands byggingarmanna þýðir, hvað þeir fara fram á miklar launahækkanir, en það þori ég að fullyrða að er margfalt á við þá launahækkunarkröfu sem m. a. kom fram hjá báðum hlutum í Verkamannasambandi Íslands þegar Verkamannasambandið þingaði um sína kröfugerð fyrir nokkrum dögum. Það má út af fyrir sig deila um hvort í kröfugerð Sambands byggingarmanna felst 40 eða 80% launahækkunarkrafa, en um það verður ekki deilt, að sú krafa hlýtur að skrifast með a. m. k., eins og þarna er gert, tveimur tölustöfum og er margföld á við kröfu láglaunafólksins. En herra forseti, Samband byggingarmanna var ekki eitt um að tilkynna á 72 manna nefndarfundinum að það hygðist standa eitt og ekki taka þátt í heildarsamfloti með Alþýðusambandi Íslands að öðru leyti en um einstök atriði, og þau kannske óraunveruleg, í sameiginlegri kröfugerð Alþýðusambandsins. 20. okt. s. l. kynntu fulltrúar Málm- og skipasmiðasambands Íslands fyrir 72 manna nefnd Alþýðusambands Íslands þá afstöðu sína, að þeir teldu óhjákvæmilegt að málmiðnaðarmenn og skipasmiðir leituðu eftir beinum viðræðum við viðsemjendur sambandsfélaga Málm- og skipasmiðasambands Íslands um margvísleg hagsmuna- og kjaramál, sem, eins og segir í ályktuninni, „ekki verða leyst á öðrum vettvangi“. Þeim kemur ekki einu sinni til hugar, forstöðumönnum Málm- og skipasmiðasambands Íslands, að gera tilraun til þess að vera í samfloti með verkalýðshreyfingunni. Þeir segja að þessi mál, sem þeir ætli sér að semja um, sérstök kjaramál sín, verði ekki leyst á þeim vettvangi. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir það, eins og ég áður gat um, að bókagerðarmenn, sem lúta forustu elsta og virðulegasta stéttarfélags á Íslandi, hafa ekki aðeins ákveðið að vera ekki lengur í samfloti með Alþýðusambandsforustunni, heldur hafa sagt skilið við Alþýðusamband Íslands og sagt sig úr lögum við Alþýðusambandið. Ekki verða þeir því með í samflotinu. Rafiðnaðarmenn hafa tekið sömu afstöðu. Rafiðnaðarmenn verða ekki heldur með í samflotinu. Samband byggingarmanna hefur tilkynnt Alþýðusambandinu að það muni senda nánast áheyrnarfulltrúa, eins konar ambassador eða sendiherra, í væntanlega samningagerð Alþýðusambands Íslands, en ætli sér þar aðeins að hafa afskipti af kaupgjaldsvísitölumálum og fylgjast með því að verða nú ekki af þeim molum sem kunni að hrjóta á borð lágtekjufólksins. Öll önnur kjaraatriði ætlar Samband byggingarmanna að semja um eitt og sér. Blöðin skýra frá því, að kröfugerð byggingarmanna sé á bilinu 60–80%. Þetta er þriðja fagsamband faglærðs fólks innan Alþýðusambands Íslands sem ætlar ekki að vera í samflotinu. Fjórða fagsambandið, Málm- og skipasmiðasamband Íslands, tilkynnir sómu niðurstöðu. Það ætlar ekki heldur að vera með. Það ætlar að hafa fulltrúa innan dyra við heildarsamningagerð Alþýðusambandsins til að fylgjast með því að það fari ekkert fram hjá málm- og skipasmiðum af því sem þar kann að verða gert, en um kröfugerðina ætlar það að hafa sérstöðu, og samningamálin, sem skipta málm- og skipasmiði einhverju sérstöku máli, um kaup og kjör ætla þeir að annast sjálfir. Ég hef ekki nákvæmar upplýsingar í höndunum um hvað járniðnaðarmenn hyggjast fyrir frekar en ég hef gert grein fyrir hér í máli mínu. Eftir stendur sem sé aðeins að láglaunafólkið í Alþýðusambandinu, verslunarmennirnir, verkamennirnir, verkakonurnar og Iðjufólkið, stendur nú eitt. Samflotið, sem alltaf er verið að prédika, er aðeins með þátttöku þess og með óverulegri þátttöku nokkurra annarra félaga faglærðs fólks, sem þó lýsa því yfir, ef þau eru ekki þegar búin að segja sig úr lögum við Alþýðusambandið, að þau ætli að semja ein og sér um sín mál. Og ég bið menn að íhuga það, að þó svo þessi sambönd hálaunafólksins ætli sér að hafa sendifulltrúa við, þegar láglaunafólkið ástundar sina kjarasamningagerð, verka þau „stjórnmálasamskipti“ ekki á hina hliðina. Iðjufélögin, Verkamannasambandsfélögin og Verslunarmannafélögin fá enga áheyrnarfulltrúa að hafa við kjarasamningagerð bókagerðarmanna, byggingarmanna, Málm- og skipasmiðasambandsins né Rafiðnaðarsambands Íslands. Stjórnmálasamskiptin innan verkalýðshreyfingarinnar eru þarna öll á eina hlið. Sambönd hærra launuðu hópanna í Alþýðusambandinu ætla sér að sjá til þess að hafa greiðan aðgang að samningagerðum láglaunafólksins svo að ekkert, sem þar kann að vera samið um, fari fram hjá þeim. En láglaunafólkið og hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson og hans félagar fá hvergi nálægt að koma þegar þeir hafa lokið sínum samningagerðum og byggingarmenn, bókagerðarmenn, rafiðnaðarmenn og málm- og skipasmiðir hefja alvörusamningagerðina fyrir sig. Herra forseti. Ég þori að fullyrða, að þrátt fyrir að þessar upplýsingar, sem ég hef verið að gefa hér, liggja nú fyrir mun Þjóðviljinn og þeir Alþb.-menn halda áfram að hamra á því, sérstaklega gagnvart láglaunafólkinu, að nú eigi að vera um heildarsamstöðu að ræða í kjarasamningagerðinni, nú sé heildarsamflot fyrir dyrum. Þeir munu örugglega halda áfram að hamra á þessu, Alþb. og Þjóðviljinn, eins og hefur verið gert gegn betri vitund fram að þessu. En hvað þýðir þessi pólitík fyrir láglaunafólkið? Hún kann að gagnast íhalds- og Alþb.-forustunni í Alþýðusambandinu til að fela það að hún ræður ekki lengur við það verkefni sitt að láta Alþýðusamband Íslands ganga fram í einni órofa fylkingu. Hún kann að fela þá staðreynd fyrir láglaunafólkinu. Til þess eru þessar fullyrðingar settar fram. En hvað þýða þessar röngu fullyrðingar fyrir láglaunahópana? Þær þýða að með þessu er vitandi vits verið að reyna að telja láglaunafólkinu trú um að horfurnar séu ekki þær sem þær eru, að fyrst eigi að láta láglaunafólkið ganga frá sínum kjarasamningum á grundvelli þeirrar hóflegu kröfugerðar, sem Verkamannasamband Íslands gerði að fyrirlagi forustumanna þar, og láta láglaunafólkið standa í þeirri meiningu, að slík samningagerð verði knúin fram í heildarsamfloti þannig að hærra launuðu hóparnir fái þá ekki meira. En þegar þeirri kröfugerð er lokið og þeirri samningagerð er lokið ætla hærra launuðu samböndin í Alþýðusambandinu að koma í kjölfarið og gera „læknasamninga“, eins og læknar gerðu við hæstv. fjmrh. Herra forseti. Ég vænti þess, að hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, formaður Verkamannasambands Íslands og einn skeleggasti talsmaður láglaunafólks í þjóðfélaginu, komi hér upp á eftir, og ég leyfi mér að spyrja þann hv. þm. algerlega áreitnislaust: Sér hv. þm. ekki í hendi sér þá hættu sem láglaunafólkið er í - þá hættu sem blasir við láglaunafólki með þeirri stóðu sem upp er komin í samningamálunum? Hv. þm. hlýtur að gera sér grein fyrir því, að það er ekki unnt að halda því lengur fram að stefnt sé að heildarsamfloti í kjarasamningagerðunum þegar liggur á borðinu hver afstaða hálaunahópanna í Alþýðusambandinu er. Og hv. þm. hlýtur að vita að það er mikill ábyrgðarhluti fyrir hann og félaga hans að taka þátt í þeirri pólitík Þjóðviljans og flokksforustunnar í Alþb. að reyna að telja láglaunafólkinu trú um að málin séu öðruvísi í pottinn búin en þau eru. Það er stórhættuleg iðja. Hann hlýtur að hafa orðið var við það, hv. þm., hvernig aðstæðurnar eru orðnar í sambandi hans, Verkamannasambandi Íslands, vegna þess að hvað sem hver segir hefur láglaunafólkið fengið sannleikann á tilfinninguna. Það veit, þó að það sé reynt að leyna sannleikanum fyrir því, hver hann er. Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson hlýtur að hafa orðið þessa var á síðasta þingi Verkamannasambands Íslands. Þar var ekki um neinar pólitískar atlögur að ræða. Sú hreyfing, sem kom fram á þingi Verkamannasambands Íslands, átti ekki upptök sín í neinum stjórnmálaflokki, neinni flokksforustu. Það var hrein grasrótarhreyfing sem þar reis upp. Það var hreyfing sem átti upptók sín á vinnustóðunum meðal láglaunafólksins. Og hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson hlýtur manna helst, maður sem hefur jafnmikla reynslu af verkalýðsmálum og hann, að gera sér grein fyrir því, hvaða afleiðingar það gæti haft fyrir hann og hans samtök ef hann lætur hina pólitísku forustu Alþb. leiða sig lengra út á þá braut en þegar er orðið að ætla að telja láglaunafólkinu í landinu trú um að það séu í aðsigi einhverjir heildarsamningar allra launþegahópanna um hóflegar kjarabætur. Svo er aldeilis ekki, miðað við þær ákvarðanir sem þessir hópar, sem ég kynnti áðan, hafa þegar tekið. Ég get verið fyllilega sammála hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni og þeim félögum hans í Verkamannasambandi Íslands, sem stóðu að mótun kröfugerðar um hóflega stefnu í kjaramálum, að sú afstaða er rétt. Verkalýðshreyfingin hlýtur að hafa lært að raunveruleg kaupmáttaraukning skiptir meira mála en einhver krónutöluhækkun kaupgjalds, sem þegar í stað er tekin aftur af ríkisstj., eins og gert var á s. l. hausti. Ég er sammála hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni, þó að ég sé í stjórnarandstöðu, að sú stefna, sem Verkamannasambandsþingið markaði, er skynsamleg stefna, raunhæf stefna. En hann hlýtur líka að vera mér sammála um það, að þó svo að Verkamannasamband Íslands marki slíka skynsamlega stefnu í launamálum hafa hinir hóparnir í Alþýðusambandi Íslands ekki gert það. Þeir ætla sér það ekki og hafa ekki gert kröfur um slíkt. Þeir ætla sér að koma í kjölfar samninga láglaunafólksins og fara fram á margfaldar kauphækkanir í sína þágu. Sjálfsagt fá þeir því framgengt vegna þess að þeir geta bent á fordæmið. Þeir geta bent á það fordæmi sem ríkisstj. og hinir pólitísku foringjar Alþb. gáfu með „læknasamningunum“, þegar þeir töldu rétt að gera samninga við helstu hálaunastétt þjóðfélagsins um kauphækkanir einhvers staðar á bilinu 19–40%. Herra forseti. Ég varð mjög áþreifanlega var við það á ferðum mínum í sumar, að fjölmargir launþegar í láglaunahópunum þóttust vita að þróunin mundi verða þessi, hvað svo sem Alþb. og Þjóðviljinn segðu. Ég varð t. d. mjög var við það vestur á fjörðum að þetta var mjög eindregin skoðun verkafólks þar og þá ekki Alþfl. manna frekar en annarra. Forustumenn verkalýðsfélaganna á Vestfjörðum voru almennt þeirrar skoðunar, að málin mundu taka þá stefnu sem þau hafa núna tekið, að þetta samfylkingartal í Alþb. og Þjóðviljanum mundi reynast falsið eitt og fláttskapurinn einfaldlega vegna þess að sambönd hærra launaða fólksins innan Alþýðusambands Íslands væru ekki á þeim buxunum að taka þá afstöðu. Ég vek athygli á því, herra forseti, að flestöll sambönd hálaunamanna í Alþýðusambandinu lúta forustu yfirlýstra Alþb.-manna. Það sýnir enn frekar tvískinnunginn í málflutningnum, að hin pólitíska forusta Alþb. skuli vera að halda fram alveg fram á síðasta dag að fyrir dyrum standi einhver samfylkingarpólitík í launamálum þegar miðstjórnarmenn og yfirlýstir flokksmenn sama flokks, sem veita hærra launuðu samböndunum forustu, eru að undirbúa sérstöðu. Ég fann greinilega á ferðum mínum í sumar að þetta var mat verkafólksins í mínu kjördæmi og forustumanna þar að mundi gerast - líka þeirra forustumanna í verkalýðshreyfingunni á Vestfjörðum sem tilheyra Alþb., en þeir eru til þó að þeir séu ekki óskaplega margir. Það er nú komið í ljós að þessir menn höfðu rétt fyrir sér. Það hefur nú komið í ljós að eftir allt umtalið, eftir allt japl, jaml og fuður í sumar stendur láglaunafólkið eitt. Það stendur eitt. Verkamannasambandið, Iðja og verslunarmenn standa nú ein í Alþýðusambandinu og berjast fyrir samstöðu. Önnur sambönd, að undanteknu Sjómannasambandi Íslands, hafa þegar tekið afstöðu gegn þeirri linu. Það hlýtur að valda mönnum a. m. k. einhverri umhugsun, jafnvel þeim hv. þm. Alþb. og á ég þá ekki við hv. þm. Guðmund J. Guðmundsson, sem meta flokkshollustuna meira en trúnaðinn við umbjóðendur sína í verkalýðshreyfingunni. Ég tek það enn og aftur fram, að með þeim orðum er síður en svo stefnt að hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni, vegna þess að hann þekkir mætavel sinn vitjunartíma í þeim málum. Herra forseti. Varðandi frv. það, sem hér er til umr., hef ég bent á að tilurð þess hér og tilkoma og flutningur þess á s. l. þingi varð m. a. til þess að vekja umræður á ný um skipulagsmál verkalýðshreyfingarinnar - umræður sem var hleypt af stað á liðnum vetri og hafa stöðugt færst í vöxt með hverjum mánuði síðan. Þó ekkert annað kæmi til en sú umræða væri vakin er málið þarft. Í annan stað hef ég bent á það einnig, að meginatriði þessa frv. séu tvö. Þau skipta meginmáli. Það er í fyrsta lagi bent á og það er engin ný staðreynd, að skipulagið í verkalýðshreyfingunni kemur í veg fyrir að barátta ýmissa verkalýðssinna fyrir samstöðu í kjarasamningagerð og mótun heildarlaunastefnu á vegum Alþýðusambandsins náist fram. Þetta er engin ný kenning hjá flm. frv. Þetta er afstaða sem lá fyrir á þingi Alþýðusambands Íslands þegar árið 1958. Það er annað af meginatriðum frv. að benda á að ástæðan fyrir því, að ekki hefur tekist sem skyldi að marka heildarlaunastefnu á vegum verkalýðshreyfingarinnar og fá fram sérstakar kjarabætur fyrir láglaunafólkið, er m. a. skipulag verkalýðshreyfingarinnar. Hitt er það að leggja til að með nýju skipulagi í verkalýðshreyfingunni verði lögð áhersla á vinnustaðinn sem grunneiningu og - ef ég mætti taka mér í munn orð þess manns sem við sækjum til vitneskju um slíkt - skipulagsmyndin yrði frekar lóðrétt en lárétt. Það er annað meginatriði frv. hv. þm. Vilmundar Gylfasonar. Ég sé ekkert athugavert við að lýsa yfir samþykki mínu við þessi tvö meginatriði, enda hefur ekki minni aðili en sjálft þing Alþýðusambands Íslands gert það þrívegis. Um önnur atriði í frv. hv. þm. má deila. Þar eru ýmis framkvæmdaatriði sem eiga að ná þessari stefnu fram. Um það má deila, og þau gera það m. a. að verkum, að ég er ekki flm. að frv. með hv. þm. Einnig má deila um það, eins og menn gera hér, hvort sé tímabært, hvort rétt sé að Alþingi skipi slíkum málum með lögum, og einnig, þó að menn séu samþykkir því, hvenær sé rétt að gera það eða hvort eigi að (áta reyna frekar á að Alþýðusamband Íslands og önnur launþegasambönd nái fram samþykktum sínum áður en slíkt er gert. Við megum ekki gleyma því, að hér er ekki lagt til að neyða einhverju skipulagi upp á Alþýðusambands Íslands sem það er andvígt. Hér er aðeins lagt til að framkvæmd sé skipulagsbreyting sem Alþýðusamband Íslands samþykkti fyrir 20 árum og hefur ítrekað samþykki sitt við, en hefur ekki enn komið til framkvæmda. Ég vildi, herra forseti, að þetta lægi alveg ljóst fyrir af minni hálfu, jafnframt því sem það hefur aldrei verið mín skoðun og er ekki að það sé einhverjum forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar að kenna að fólk búi við lág laun í þessu þjóðfélagi. Það er ekki hægt að kenna forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar um slíkt. Það er hægt að kenna m. a. skipulagi verkalýðshreyfingarinnar um það en alls ekki forustumönnum hennar. Mér er mætavel kunnugt hvernig þessir menn leggja sig fram um að ná kjarabótum fyrir félagsmenn sína og hvernig þessir menn leggja sig margir hverjir sérstaklega fram um að fá félagsmenn að taka þátt í stefnumótun og starfi við kjarasamningagerð og í almennu félagsstarfi verkalýðsfélaganna. Það er því ekki sanngjarnt að saka þá um að bera persónulega ábyrgð á deyfð í verkalýðshreyfingunni né heldur að bera persónulega ábyrgð á því, að launakjör skuli ekki vera betri en þau eru. En þessir forustumenn, eins og aðrir aðilar í Alþýðusambandinu sem málum ráða, bera að sjálfsögðu nokkra ábyrgð á því að hafa ekki komið fram þeim skipulagsbreytingum á Alþýðusambandinu sem m. a. hefðu stuðlað að því, að láglaunafólkið hefði átt auðveldara með að ná fram kröfum sínum en raun ber vitni. Herra forseti. Það voru einnig ýmis önnur atriði sem ég benti á í ræðu minni síðast að þyrfti sérstaklega að huga að. Ég benti m. a. á að ef menn ætla að gera einhverjar umtalsverðar breytingar á skipulagi vinnumarkaðarins er ekki nóg, eins og hv. þm. Baldur Óskarsson tók raunar fram í sinni ræðu, að snúa sér aðeins að einhverjum tilteknum geira í launþegahreyfingunni. Það eru mörg önnur launþegasambönd til í landinu en Alþýðusamband Íslands. Ef menn ætla að kortleggja vinnumarkaðinn upp á nýtt þýðir auðvitað ekki að snúa sér að Alþýðusambandinu einu, en líta ekki á skipulagsmál launþegahreyfingarinnar í heild. Það þýðir ekki heldur að líta aðeins á skipulagsmál launþegasamtakanna. Það verður auðvitað líka að sjá svo til, að skipulag vinnukaupendanna, atvinnurekandanna, stangist a. m. k. ekki á við skipulag verkalýðshreyfingarinnar. Það er ekki tekið sérstaklega á þessum málum í frv. hv. þm. Vilmundar Gylfasonar. Það þýðir að fjölmörg vandkvæði í skipulagsmálum launþegasamtakanna verða ekki leyst jafnvel þó að Alþingi samþykki það frv., t. d. vandamál sem verða víða á mörkum heildarsamtaka launafólks, eins og á mörkum ASÍ og BSRB, þar sem fólk getur búið við misjöfn kjör og misjafnt vinnuöryggi þó að það vinni hlið við hlið á sama vinnustaðnum sama starfið, ef það er meðlimir sitt í hvoru félagi. Á því máli er ekki tekið í frv. Vilmundar Gylfasonar. Auðvitað þarf að tryggja að skipulag verkalýðshreyfingarinnar sé ekki þannig að það bókstaflega geri það að verkum að menn búi við misjöfn kjör fyrir að vinna sömu störf eftir því í hvaða félögum þeir eru. Sama vandamál er líka á mörkum BSRB og BHM t. d. varðandi kennara í grunnskólum. Það getur skipt máli fyrir mann, sem kennir í grunnskóla og getur verið í báðum samböndunum, í hvoru hann er. Það getur skipt mjög verulegu máli í kaupi og kjörum. Þeir sem hafa áhuga á að launajafnrétti sé í þ jóðfélaginu, þeir sem hafa áhuga á að sömu laun séu greidd fyrir sömu störf, þeir sem hafa áhuga á að launin ráðist af framlagi mannsins í þágu þjóðfélagsins, en ekki af því í hvaða félagi hann skipar sér í sveit, verða auðvitað einnig að taka á þessu vandamáli. Það er ekki heldur gert í frv. Vilmundar Gylfasonar. Meginatriðin í frv. hafa í fyrsta lagi orðið til þess að vekja umr. um málið, í öðru lagi er tekin afstaða með þeim skipulagsgrunneiningum sem þar er gert og í þriðja lagi bent á að skipulag verkalýðshreyfingarinnar hefur orðið láglaunafólkinu sérstaklega fjötur um fót. Þetta er allt saman rétt hjá hv. þm. Þetta er meginkjarninn í málflutningi hans. Undir þann meginkjarna get ég vissulega tekið þótt ég sé ekki sammála hv. þm. um ýmis önnur efnisatriði í frv. hans. Ég held þó að slíkt skipti hv. þingmann miklu minna máli í sjálfu sér en þau atriði sem ég hef hér rætt um, og ég trúi því, að hann mundi vera fús til þess að breyta þeim efnisatriðum ef farið yrði þess á leit við hv. þm. Herra forseti. Ég ætla ekki að halda miklu lengur áfram, en ég vildi gjarnan segja nokkur orð að lokum. Ég held að þrátt fyrir allt ættum við að gæta þess, sem tilheyrum flokkum hér á Íslandi sem vilja verkalýðshreyfingunni vel, að í flestöllum störfum okkar, bæði á Alþingi og utan þess, þó að okkur kunni að greina á um leiðir, þarf okkur ekki að greina á um markmið. Við skulum reyna að líta svo á að flestöll afskipti, sem við reynum að hafa af þeim málum, séu jákvæð, a. m. k. ekki í því skyni gerð að torvelda verkalýðshreyfingunni baráttu hennar eða að minnka hlut launamannanna í þjóðfélaginu. Við skulum líka gera okkur grein fyrir því, hvaða afleiðingar það hefur haft að leiða íhaldsöflin til slíkra lykilvalda í þjóðfélaginu sem þau nú hafa náð. Hvað þýðir það fyrir framtíð verkalýðssinna og vinstri manna á Íslandi að íhaldið, leiftursóknaröflin hans Svavars Gestssonar, hæstv. ráðh., hefur verið gert að oddvita ríkisstj., að stærsta afli í stjórnarandstöðu og að oddaafli í verkalýðshreyfingunni? Raunverulegir vinstri menn hljóta að fara að hugsa alvarlega um þessi mál, vegna þess að ef svo heldur fram sem horfir fæ ég a. m. k. ekki annað séð en hætta sé á að íhaldsöflin í þjóðfélaginu nái hér slíkum undirtökum að það muni taka verkalýðshreyfinguna og vinstri menn mörg ár, jafnvel áratugi, að bæta fyrir þau afglöp sem unnin hafa verið í þessu sambandi á umliðnum fáum misserum. Ég held, þrátt fyrir allt og þrátt fyrir að okkur finnist oft gaman að deila, Alþfl.-mönnum og Alþb.-mönnum, og höfum um margt að deila, að við ættum af og til í þeim deilum að gefa okkur ráðrum til að hugsa eilítið eitthvað í þessa veru til að reyna að átta okkur á hvað við ætlum að gera og hvernig við ætlum að halda á málum. Staðreyndin er orðin sú, að einn ávöxtur þessara deilna okkar er einhver mestu undirtök íhaldsins í íslensku verkalýðs- og stjórnmálalífi sem sagan hefur nokkru sinni þekki.



Herra forseti. Þegar ég heyrði niðurlagsorð hv. síðasta ræðumanns varð mér hugsað að betur væri að satt væri. Því miður er ekki enn búið að koma ýmsum af leiðtogum Alþb. og Alþfl. frá kjötkötlum verkalýðshreyfingarinnar, en ef horft er til baka til síðustu missera verður ekki langt í það, og væri sársaukalaust af minni hálfu þó að einstaka framsóknarmaður fylgdi þar með í kaupið. Sannleikurinn er nefnilega sá, að á þessum síðustu mánuðum og misserum hefur launafólk orðið fyrir ósegjanlegum vonbrigðum. Við munum eftir því, að þegar ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar tók við völdum á árinu 1974 voru jafnvel menn eins og Lúðvík Jósepsson búnir að gera sér grein fyrir því, að ríkisstj., sem þá sat, gæti ekki setið áfram við völd án þess að kaupið yrði skert verulega. Þó munum við, að kjarasamningarnir, sem gerðir voru á öndverðu ári 1974, voru gerðir eftir leiðsögn Alþb.-ráðherranna þá, og við munum líka, að ekki leið á löngu áður en sú ríkisstj., sem þar sat með Alþb.-ráðherrana í broddi fylkingar, ákvað einhliða og án samráðs við Alþýðusamband Íslands að skerða launin, rifta nýgerðum kjarasamningum með þeim afleiðingum að formaður Alþýðusambandsins, sem þá lá á sjúkrahúsi, hrökklaðist úr ríkisstj. og var raunar rekinn úr henni. Þau misseri, sem þá fóru í hönd, voru mörgum erfið. Verkalýðshreyfingin viðurkenndi með orðtaki sínu: varnarbarátta, að atvinnuvegirnir væru í þvílíkum öldudal, að viðskiptakjörin hefðu versnað svo mjög að ekki væri við því að búast að unnt yrði að bæta kjörin aftur á næstu misserum. Síðan leið fram til ársins 1977. Fram eftir því ári fóru fram kjarasamningar við þau sérstöku skilyrði að það hafði skyndilega orðið eitthvað afgangs í þjóðfélaginu og það voru efnahagslegar forsendur fyrir því að auka kaupmáttinn í landinu án þess að ný efnahagsholskefla þyrfti að ríða yfir þjóðina. Þetta var á vordögum 1977. Mér er það sérstaklega minnistætt frá þessum tíma að bæði fulltrúar Alþb. og Alþfl. höfðu það mjög við orð að rétt væri að umsamdar kauphækkanir yrðu ekki eingöngu frá þeim tíma sem skrifað var undir samningana, heldur skyldu samningarnir vera afturvirkir og ná aftur til þess dags sem hinir gömlu samningar runnu út. Þetta er eftirtektarvert í ljósi þeirrar samningahrinu, sem varð á síðasta ári, og líka í ljósi þess núna, að bæði formaður Verkamannasambands Íslands, Guðmundur J. Guðmundsson, hv. 7. þm. Reykv., og formaður Alþýðusambandsins hafa bundist samtókum um að draga samningana sem mest á langinn af því að þeir vita sem er að fyrir því eru engar efnahagslegar forsendur að hægt sé að bæta launakjörin í landinu. Ef við rifjum upp, að á vordögum 1977 var samið um 28% grunnkaupshækkun, ef við rifjum upp að samkv. þeim samningum voru grunnkaupshækkanirnar á einu og hálfu ári ríflega 40% , komumst við ekki hjá því að hugsa að annaðhvort hefur verkalýðshreyfingin lært mikið af sinni kröfuhörku þá eða þá að væntumþykja verkalýðsforingjanna á launþegunum er önnur og minni þegar þeir eru sjálfir við völd en þegar þeirra pólitísku andstæðingar velgja valdastólana. Á árinu 1977 hafði tekist að koma verðbólgunni niður í 26 eða 27%. Það var mikill áfangi. En því miður kom brátt í ljós að verkalýðsleiðtogar Alþfl. og Alþb. og sumir af verkalýðsleiðtogum Framsfl. kunnu ekki að meta það og skildu ekki þýðingu þess, að við hefðum árangur sem erfiði í baráttunni við verðbólguna. Því fór sem fór. Það má í rauninni segja að hámarki hafi misbeiting kommúnista á verkalýðshreyfingunni náð þegar formaður Verkamannasambands Íslands setti ólöglegt útflutningsbann á með þeim afleiðingum m. a. að ýmis fyrirtæki, svo sem hin ríkisrekna Siglósíld, hafa enn ekki náð sér eftir það tjón sem þá var unnið. Jafnvel þótt hæstv. fjmrh. Ragnar Arnalds hafi fram hjá fjárlögum og í heimildarleysi veitt fé til Siglósíldar eru erfiðleikarnir enn ekki úti hjá þeirri verksmiðju. Þessir erfiðleikar, eins og ég sagði, eiga rót sína að rekja til þeirra skemmdarverka sem unnin voru með útflutningsbanninu. Við, sem vorum á þessum árum í stjórnmálabaráttu og vorum jafnframt í trúnaðarstörfum innan verkalýðshreyfingarinnar, munum vel eftir því, hversu miklar vonir launþegar bundu við vígorðið: „samningana í gildi“, við orðin: „kosningar eru kjarabarátta“. Ég man enn eftir þeirri svipmynd úr sjónvarpinu þegar formaður Verkamannasambandsins, Guðmundur J. Guðmundsson, hallaði sér fram á skerminn í átt til Davíðs Schevings Thorsteinssonar og spurði hann að því, hvort hann treysti sér til þess að lifa af launum verkamanns sem ekkert hefði utan sín laun fyrir 40 stunda vinnuviku. Þessi maður hefur ekki oft tekið sér þessi orð í munn eftir að hann var kosinn á Alþingi og hafði tvöfalt afl á við það sem hann áður hafði til að sýna að með þessum orðum var hann ekki aðeins að vekja úlfúð, vekja upp hatur og illar hugsanir, var hann ekki aðeins að skara eld að sinni köku, heldur væri hann líka að lýsa umhyggju sinni í raun fyrir verkamanninum, að hann vildi leggja alla sína krafta fram til þess að lægstu laun mættu batna, að hinn óbreytti maður gæti haft það betra í þjóðfélaginu en áður. Við munum eftir því frá síðasta Alþingi þegar hv. þm. brá sér til Snæfellsness til að þurfa ekki að taka þátt í viðkvæmri atkvgr. Ég þori ekki að halda því fram, að hann hafi þar verið að skjóta jólagæsina, ég man ekki um það, en hitt veit ég, að hann hafði þar einhverjum erindum að gegna sem honum var meira í mun að reka en lyfta hönd sinni hér á Alþingi fyrir launafólk - þeirri hönd sem úrslitum hefði ráðið í því máli ef hann hefði haldið henni uppi. Launafólk varð fyrir vonbrigðum. Allt árið 1979, allt árið 1980, alveg fram að þeim tíma sem ég nú segir þessi orð, var launafólkið að bíða eftir nýjum samningum. Það leið ekki einn dagur eða tveir, það leið ekki ein vika eða tvær vikur, einn mánuður eða tveir mánuðir, - það liðu tvö misseri áður en þessir nýju samningar voru undirritaðir. Við munum það líka, að það var ríkisstj. sem reið á vaðið með samningunum við opinbera starfsmenn. Í þeirri samningsgerð fólst fyrirheit frá ríkisstj. til þeirra manna, sem hún hafði á launum, um að hún teldi þjóðfélagið og atvinnuvegina, skattborgarana, geta risið undir þessum launum sínum starfsmönnum til handa. Ætli ríkisstj. hafi lagt sig mjög fram um að standa við samningana? Ætli þeir menn, sem hæst töluðu um kaupránið 1978, eins og hæstv. fjmrh., hafi lagt metnað sinn í að undirskriftin skyldi standa jafnlengi og samningahrinan stóð? Nei, það var síður en svo. Það var ekki fyrr búið að semja á hinum almenna vinnumarkaði en þau ummæli heyrðust frá einstökum ráðh. að verkalýðshreyfingin hefði sýnt ábyrgðarleysi og að ekki hefði verið til þess ætlast að svo mikið kæmi í hlut hins almenna verkamanns, verkamannsins á eyrinni, hafnarverkamannsins, Dagsbrúnarverkamannsins. Af þeim sökum sagði ríkisstj. í áramótaspjalli sínu að nauðsynlegt væri að skerða kjörin að nýju, rífa kjarasamningana áður en blekið var þornað, gera ársstarf samningamanna verkalýðshreyfingarinnar að engu. Þegar þessir atburðir gerðust sat í þessari deild stjórnarmaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Nú skyldi maður ætla að þessi umbjóðandi opinberra starfsmanna mundi rifja upp og tala um það við ráðh. að þeir hefðu illa brugðist, að þeir ættu að standa við sín orð. En hún mátti ekki vera að því. Hún var annað að hugsa. Gervasoni hafði sloppið út landinu og athygli hennar var öll hjá Gervasoni, í gervimennskunni. Þessi gervifulltrúi launþega hér á Alþingi hafði lítinn sóma af, en eftir þessu var tekið. Síðan má segja að þetta orð, Gervasoni, sé farið að hafa sérstaka merkingu. Flökkustrákur frá Frakklandi var nær því að bregða ríkisstj. verkalýðshreyfingarinnar en kjaraskerðingin sjálf, en að nýgerðir kjarasamningar voru eyðilagðir án þess að neitt hefði í sjálfu sér gerst - samningar sem Alþýðusambandsþing var nýbúið að fagna og hafði með ályktunum sínum sagt að væru raunhæfir samningar og væri hægt að standa á. Miðað við Gervasoni var þetta lítið mál. Einstaka maður úr launþegastétt hefur að vísu spurt mig hverjir hafi borgað alla samningsgerðina 1980. Hver borgaði brúsann? Getur það virkilega verið rétt, að eftirlitslaust og án skýringa geti tilteknir menn hér í þjóðfélaginu tekið eina krónu af hverjum 100 úr vasa hvers einasta launþega á landinu og varið þeim að eigin geðþótta án ábyrgðar, án eftirlits? Má það vera svo, að engin skoðun hafi farið fram á því innan verkalýðshreyfingarinnar í hverju vitleysan lá 1980, hvað verkalýðshreyfingin gerði skakkt? Verkalýðshreyfingin samdi um 10% kauphækkun í októberlok. Hún samdi um það við ríkisstj. á gamlársdag að þessi 10% skyldu ekki verða greidd út hinn 1. mars, heldur skyldu þau verða tekin af launþegum aftur með valdboði. Þessir samningar hafa að mati ríkisstj. sjálfrar og raunar forseta Alþýðusambands Íslands líka valdið því, að verðbólgan skaust upp í 60%. Við munum eftir því, að það var létt verk og löðurmannlegt að telja trúnaðarmenn launþega á að engin leið yrði að koma verðbólgunni aftur í hið sama farið nema verkalýðshreyfingin skilaði aftur öllu því sem samið var um 1980. Nú hljótum við að spyrja: Af hverju var þetta langa samningaþóf? Til hvers var tíminn notaður? Af hverju er hægt að halda Alþýðusambandsþing og fagna nýgerðum kjarasamningum þótt allir, sem á því þingi sitja, viti að þessir kjarasamningar verði innan nokkurra vikna dregnir til baka og þar séu lögð á þau ráð að verkalýðshreyfingin skuli láta það gott heita? Er það ekki ábyrgðarleysi að valda með þessum hætti nýrri kollsteypu í íslensku efnahagslífi? Er það ekki ábyrgðarleysi að vera á háum launum hjá verkalýðshreyfingunni, vekja hjá launþegum talvonir um betri tíð, en vera á sama tíma í baktjaldamakki við misvitra stjórnmálamenn um að allt skuli þetta aftur tekið og burt tekið og það sé í lagi að þetta sé dregið til baka af því að svo hittist á að félmrh. er í sama stjórnmálaflokki og formaður Verkamannasambandsins og formaður Alþýðusambandsins? Það er náttúrlega ekki traustvekjandi, að á sama tíma og venjulegt fólk heldur naumast húsum sínum, hefur ekki ráð á að hefja byggingar, á í erfiðleikum með að kosta börn sín í skóla, veit ekki hvort atvinnan stendur í vetur, skuli einhverjir verkalýðsleiðtogar koma upp hér á Alþingi og segja að verkalýðshreyfingin eða forustumenn hennar hafi ekki samþykkt eitt eða annað og þess vegna þurfi það að vera af því vonda. Auðvitað dylst það engum manni, að margir af forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar eru ekki vanda sínum vaxnir né þeirri ábyrgð sem á þeim hvílir. Þeir hafa ekki tök á viðfangsefninu. Þeir ráða ekki við það. Þess vegna er nauðsynlegt að skera verkalýðshreyfinguna upp þvera og endilanga, rýmka um atkvæðisréttinn, opna möguleika á hlutfallskjöri, veita hverjum einasta manni, sem er skattlagður með ofríki, leyfi og vald til að hafa áhrif á hverjir fara með völdin og hverjir ráða hans launa- og kjaramálum. Það er ekkert litið sem á þessu veltur. Það er ekki eins og verkalýðsforingjarnir séu í einhverjum mömmuleik og það séu bara súkkulaðidúkkur eða drullukökur sem þeir eru að möndla með. Það er þjóðarkakan sjálf. Það er afkoma heimilanna. Það getur í sumum tilvikum verið spurningin um hvort menn eignist þak yfir höfuðið, hvort menn haldi íbúð sinni, hvort þeir yfirleitt lifi hamingjusamlegu lífi. Svo koma menn hér upp ýmsir og segja með einhverju yfirlæti að verkalýðsforingjarnir hafi meira vit á því en aðrir, hvernig þessi ráð skuli lögð, eftir að verkalýðsforingjarnir hafa gjörsamlega brugðist. Hverjar eru annars skýringar þeirra og hvar er að finna skýringar þeirra á því, að allir kjarasamningar að heita má undanfarin ár hafa orðið launþegum til bölvunar? Hvar er úttektin á samningunum 1974? Hvar er úttektin á samningunum 1977? Af hverju treystir verkalýðshreyfingin sér ekki til þess að krefjast í fyrstu kröfugerð þeirra kjara handa sínu fólki umsvifalaust sem hún taldi að væri lágmarkskrafa fyrir þremur árum eða fjórum? Hefur þjóðfélagið þá versnað svona síðan 1978? Hefur því verið stjórnað svona illa? Er búið að koma okkur á kaldan klaka síðan? Er ekki hægt að gera mannsæmandi kröfur fyrir íslenskt láglaunafólk nema Geir Hallgrímsson sé forsrh.? Hvað veldur þessu? Af hverju er hrokinn horfinn? Af hverju eru verkalýðsleiðtogarnir í rauninni allra hógværustu menn sem maður hittir núna, þó þeir séu jafnvel kallaðir „jaki“. Jaki minnir á sterkan. Guðmundur minnir á Jón.

Þetta er ákaflega djúphugsuð ræða hjá þm.

Mér þykir vænt um að heyra að það skuli þó fjögur orð um kjaramál hafa komið upp úr formanni verkamannasambandsins hér á þinginu. Það er meira en var á síðasta þingi. Það verður ekki gerð nein úttekt í verkalýðshreyfingunni sjálfri á kjarabaráttunni síðasta áratuginn. Hún mun ekki reyna sjálf að átta sig á þeim mistökum, sem hún hefur gert, meðan henni er stjórnað af þeim mönnum, sem nú eru þar við völd, vegna þess að valdastreita þeirra hefur annan tilgang en þann að þjóna sem best launþegum. Hún hefur pólitíski ívaf. Það er rauður þráður sem gengur þar í gegn. Við munum t. d. vel þegar núv. hæstv. félmrh. var að þakka verkalýðsleiðtogum Alþb. fyrir að hafa komið sér í ráðherrastól í ræðunni í okt. eða nóv. 1978. Við munum eftir þeirri ræðu. Það voru mörg stór orð sögð af þeim manni, enda hafa fáir menn núlifandi tekið sér oftar í munn orðið „Alþingi götunnar“ en hann, þó ég á hinn bóginn minnist þess líka, eftir að hann varð ráðh., að hann gæti illa sætt sig við að aðrir menn hefðu eitthvað um málin að segja. Upphafning hans varð líka skyndilega svo það er kannske skiljanlegt. En nú á sem sagt að fara að sem ja. Ég veit ekki hvort ég geri það út af fyrir sig að umræðuefni í bili. Það er ýmislegt annað sem hægt er að tala um. Þá kem ég aftur að því sem ég sagði áðan um starfshætti verkalýðsfélaganna og spurninguna um hvernig aftur sé hægt að vinna traust og trú hjá hinum almenna launþega á því að með verkalýðsbaráttu og þeirra félagssamtökum sé hægt að vinna skynsamlega jafnt og þétt og ákveðið að bættum kjörum. Sú valdauppbygging, sem nú er í verkalýðshreyfingunni, er búin að dæma sig úr leik. Hún hefur reynst illa og þess vegna er ekki um annað að ræða en leggja hana til hliðar. Eins og ævinlega þegar við veltum fyrir okkur af hverju eitthvað gengur illa verður niðurstaðan sú, að jafnræðið er ekki nógu mikið, frelsið er ekki nógu afgerandi. Það er hægt að taka stutt dæmi. Í verkalýðsfélagi greiða, skulum við segja, 4000 manns atkvæði. Það eru tveir listar í kjöri. Hvor listi um sig fær 2000 atkvæði. Þá ræður hlutkesti öllum mönnum í stjórn og trúnaðarráði. Sá, sem tapar í hlutkestinu, fær ekki einn einasta mann. Þó er þar ekki um meiri hl. og minni hl. að ræða. Það eru jafnmargir menn báðum megin. Samt á einn krónupeningur að ráða því, að öll stjórn þessa verkalýðsfélags, allt trúnaðarráðið, skuli vera af öðrum listanum. Er þetta réttlæti? Trúir einhver maður á, að með reglum af þessu tagi sé hægt að halda uppi jákvæðu starfi sem krefst trausts og aðhalds? Auðvitað trúir því enginn maður. En hitt skilja menn, af því að það er mannlegt, að menn, sem eru búnir að búa um sig í ákveðnum sætum og ákveðnum stólum og hafa góð kjör og kunna kannske ekki annað, þó þeir kunni ekki einu sinni þetta, skuli vera á móti öllum þeim nýjungum, öllu því aukna frjálsræði sem kann að setja einokunarvald þeirra sjálfra í hættu. Á bak við íhaldssemina í sambandi við valdauppbyggingu verkalýðshreyfingarinnar er nefnilega ekkert annað en eigingirni verkalýðsleiðtoganna sjálfra. Þeir eru búnir að hreiðra um sig í þessum sætum. Sumir þessara manna eru fulltrúar stjórnmálaflokka sem telja sig eiga einkarétt á verkalýðshreyfingunni, hafa fundið upp „patentið,“ og af því að þeir hafa fundið upp „patentið“, hafi aðrir menn ekkert um það að segja. Þó fara þeir ofna í vasa manna, eins og sinna flokksbræðra, og segja við þá: Þú átt að borga keisaranum skatt. Þú skalt greiða beint 1% af launum þinum fyrir utan allt annað, í rekstrarfé handa mér og mínum líkum, en þú skalt ekki hafa tök á því að fá fulltrúa fyrir þig í stjórnina. - Þetta er mergurinn málsins. Þetta er ekkert lítið fé. Hvað ætli það séu margir tugir milljóna sem renna með þessum hætti í gegnum verkalýðshreyfinguna? Það væri gaman að vita það. Hvað er 1% af öllum launagreiðslum á landinu mikið? Það er ekki undarlegt, þegar maður fer um og þegar maður kemur í sumar verkalýðsskrifstofur, að sjá hvað þar er myndarlega og rausnarlega búið. Mér er raunar sagt að það sé nokkuð annað blær hjá íslensku verkalýðsleiðtogunum við Svartahafið en þótt einstaka þm. reyni að létta sér upp í sólarlandaferðum. Það er nokkur önnur reisnin þarna við Svartahafið, betur að mönnum búið, enda sækja þeir í að komast þangað aftur. Sumir hafa farið oft í þann andlega heilsubrunn og eiga mikla samkennd með þessu fólki. Ég minnist þess, að þegar ég sat þetta eina Alþýðusambandsþing sem ég sat var mættur þar fulltrúi frá sovésku verkalýðshreyfingunni, allra myndarlegasta og föngulegasta kona, og sat þarna fast og hlustaði með eftirtekt á okkur tala. Ég vissi raunar ekki hvaða erindi hún átti hingað. Ég skildi það aldrei, af því að verkalýðshreyfingin, eins og við skiljum hana, er ekki til í hennar landi, og ekki hef ég orðið var við það síðar eða af því frétt, að hún hafi tekið sér Guðmund Jaka eða Jón Snorra Þorleifsson eða aðra sér til fyrirmyndar. Það má annars vel vera, ég veit nú lítið um það. Kannske það sé komið eitthvert verkamannafélagið Dagsbrún þarna við Svartahafið? Það má vera, og þeir taki þar í nefið líka og noti rauða vasaklúta. Ekki veit ég það. En hitt veit ég, að það er nánast móðgun við íslenska verkalýðshreyfingu þegar á þing hennar er boðið fólki sem er fulltrúar afla sem ekkert eiga skylt við frjáls verkalýðssamtök. Ég mun síðar á þessu þingi fara nánar út í starfshætti verkalýðshreyfingarinnar. En auðvitað er eitt stærsta málið núna, að koma nýjum mönnum í helstu valdastöður verkalýðshreyfingarinnar. Reynslan sýnir okkur að þessir menn, sem nú ráða þar og hafa ráðið, eru ekki vandanum vaxnir. Þótt kaupið hafi hækkað og hækki um 50–60% í krónum talið á hverju einasta ári versna lífskjörin, við getum keypt fyrir það minna og minna. Verkalýðshreyfingin og þessir verkalýðsleiðtogar tala mikið um kaupgjaldsvísitölu, en reynslan af þessu ári kennir okkur að þeir létu breyta lögunum þannig varðandi viðskiptakjörin að þeir létu þann lið kaupgjaldsvísitölunnar hætta að mæla um leið og viðskiptakjörin bötnuðu. Ekki veit ég hvort formaður Verkamannasambands Íslands hefur reiknað út hversu mikið kaupið hefði hækkað 1. sept. s. l. ef við útreikningi kaupgjaldsvísitölunnar hefði ekki verið hreyft með hans atkvæði á síðasta þingi. Hvað var ranglega tekið mikið af okkur þá?

Hvaða mál er á dagskrá?

Hvað ætli það hafi verið mikið? Það hefur ekki verið nein smáupphæð. Svo spyr aumingja formaður Verkamannasambandsins hvaða mál sé á dagskrá? Það var á dagskrá í þessari andrá hversu mikið verkalýðshreyfingin samdi af sér 1. sept. Hvað hefðu launþegar fengið mikla kauphækkun ef gamli útreikningurinn hefði áfram verið í gildi? Það skal ég ábyrgjast að Guðmundur J. Guðmundsson hefur ekki minnstu hugmynd um. Hann hefur aldrei leitt hugann að því, aldrei athugað það, frekar en aðrir þeir menn sem eru honum tengdastir innan verkalýðshreyfingarinnar. Það er svo eftir öðru, að enn einu sinni hefur verið höggvið í þann knérunn þar sem sjómenn eru og tekin frá þeim kauphækkun sem þeir í raun áttu. Það sýnir svo hvernig ástandið er orðið, að Verkamannasamband Íslands klofnaði nánast í tvennt í kröfugerðinni og þeir menn, sem komu frá aðalfundi Verkamannasambandsins, voru ekki glaðir menn né vígdjarfir. Þeir fundu að það vantaði einhverja sannfæringu í þeirra baráttu. Að síðustu er rétt að benda á að alvarlegasti þátturinn í sambandi við launakjörin hér á landi er náttúrlega hið mikla misvægi sem gildir eftir störfum, hve mishá launin eru jafnvel í sömu stétt. Það er náttúrlega alvarlegast í þessu öllu saman og bein afleiðing af félagsmálapökkum og pólitískri íhlutan í kjarasamninga. Ég varpaði því fram á síðasta Alþingi, þegar kaupið var skert með ólöglegum hætti 1. mars s. l. eða a. m. k. hæpnum hætti, hvort verkalýðshreyfingin myndi treysta sér til að setja aftur fram kröfu um grunnkaupshækkanir. Ég sagði að reynslan af samningunum í fyrra sýndi að slíkt væri mjög hæpinn ávinningur fyrir launafólk, enda væri verkalýðsforustan ekki í stakk búin til að halda utan um þann ávinning sem hún kynni að ná í nýjum kjarasamningum, eins og brbl. og kjaraskerðingin eða kaupránið 1. mars í fyrra sýndi. Mér finnst margt benda til þess, að þessi verði raunin á. Menn eru farnir að gera sér það ljóst, að þrátt fyrir mikið góðæri eru ekki efni til þess að kaupmátturinn batni um hríð, því miður, Þess vegna held ég að niðurstaðan verði sú, að nýir samningar muni dragast á langinn og þegar þeir loksins sjái dagsins ljós muni þeir ekki skipta miklu máli. En meðan allt þetta gerist minnkar traustið á verkalýðshreyfingunni, dregst saman og krafan um ný vinnubrögð, önnur vinnubrögð, aðra starfshætti, verður æ sterkari hjá öllum launþegum hér á landi.



Herra forseti. Ég hef ekki tamið mér það hér í þessari hv. deild að gera athugasemdir við störf forseta og vil ekki gera. Hins vegar verð ég að lýsa undrun minni á því, að þegar hér kemur stórt og veigamikið frv., sem skiptir verulega sköpum í félagsmálastarfi verkalýðsfélaga, þá skuli koma hér hv. alþingismenn eða alþingismaður og halda 45 mínútna ræðu um efni sem bókstaflega kemur þessu lagafrv. ekki nokkurn skapaðan hlut við. Ég virði umburðarlyndi forseta og vil á engan hátt átelja það. Mér hefur yfirleitt virst forsetastörf bæði hjá aðalforseta og varaforseta vera réttsýn og réttlát. En ég lýsi undrun minni á því, að þessi hv. þm., sem hér var að ljúka máli sínu og má tala eins lengi og hann vill um almenn stjórnmál, skuli hindra umr. um mál, sem hér er á dagskrá, með almennum stjórnmálaumræðum, persónulegum athugsemdum út og suður, en forðist dagskrármálið. Þetta er að misnota traust forseta og er hreinlega brot á þingsköpum. Hins vegar geri ég mér ekki vonir um að lagfæringar verði á framkomu þessa hv. þm.



Herra forseti. Ég vil minna á það, að flokksbróðir þess manns, sem hér talaði, hóf almennar umr. Í öðru lagi vil ég minna á það. að starfshættir verkalýðshreyfingarinnar eru miklu stærra mál en svo að því verði haldið innan ramma þess frv. sem hér er fjallað um. Það er kjarni málsins.



Herra forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar um þá umr. sem hér hefur farið fram. Einn hv. þm. hefur notað 45 mínútur af ræðutíma, dýrmætum vinnutíma Alþingis til þess að fjalla um þetta mál frá þeirri hlið sem raunverulega hefur ekki komið nálægt því frv. sem hér er til umr. Og ég leyfi mér að segja það, að í ræðu hans hafi verið minnst á frv. einu sinni eða tvisvar. Ég vil í þessu sambandi segja þá skoðun mína hreint út, að það er orðið allt of algengt hér á hinu háa Alþingi að þingmenn tali jafnvel svo klukkutímum skiptir - og eyði dýrmætum vinnutíma þingsins - langt fyrir utan þau mál sem til umr. eru. Það eru örfáir þingmenn sem leyfa sér að taka og nota stóran hluta af þingtímanum á þennan hátt. Ég vil eindregið hvetja til þess, að forsetar þingsins fari að taka þessi mál til gaumgæfilegrar athugunar, hvernig nýta megi betur þingtímann. Hér sitja þingmenn, þeir sem vilja sinna þeirri skyldu að sitja í þinginu og vera hér á fundum, og þurfa svo að hlusta á umr. af þessu tagi sem koma hvergi nálægt þeim málum sem til umr. eru.



Út af þessum umr. um þingsköp vil ég segja það hér, að ég mun að sjálfsögðu koma þessum ábendingum til forsetafundar. Hér hafa um þetta mál, 18. dagskrármálið, 18. mál þingsins, talað átta eða níu hv. þm. og eftir því sem ég hef tekið eftir hefur ræðutíminn verið alllangur, þó hv. þm. hafi ekki farið umfram ákvæði þingskapa að þessu leyti til. Að vísu má segja að ræður hafi verið utan við sjálft afmarkað efni frv., en þetta er þó mál sem er viðamikið, eins og hefur komið fram í ræðum hv. þm., og þeir hafa sjálfir hver á fætur öðrum fagnað því, að umr. um þessi mál fengist tekin upp hér á Alþingi. Ég felli engan úrskurð um þetta hér en mun koma þessum ábendingum á framfæri við rétta aðila. - Málið er tekið af dagskrá.