Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingrímur Jónsson, (flutningsm.): Það er í samráði við einn háttv. þingm. í Nd., að jeg ber fram frv. þetta. Hinn konunglegi landsyfirrjettur er æðstur dómstóll hjer á landi. Og jeg vona, að allir óski þess, að hann verði sem fyrst æðsti dómstóll í öllum vorum málum. Og vænti jeg þess, að allir vilji stuðla að auknum veg og virðingu þessa dómstóls. Nú er landsyfirrjetturinn fremur fáliðaður, og þurfa allir dómarar að vera í sæti sínu, til þess að dómur verði uppkveðinn. En nú getur vitanlega út af þessu borið - dómari forfallast. Afleiðingin af því er sú, að skipa þarf oft setudómara. Er þá svo fyrir mælt, sbr. tilsk. 11. júlí 1800, að landsstjórnin skuli, er slíkt ber að höndum, skipa dómara í stað þess, sem úr gengur. Tilgangur þessa frv. er sá, að koma því fyrirkomulagi á, að skipaðir verði í landsyfirrjettinn fastir varadómarar. Fyrir þessu er að minsta kosti eitt fordæmi (hæstirjettur í Kaupmannahöfn). En þó er þar öðru máli að gegna; dómarar t. d. miklu fleiri, og 4 fleiri en þurfa að sitja dóminn í hverju einstöku máli. Jeg vona, að menn viðurkenni, að þetta frv. sje á fullum rökum bygt; og viðurkenni jafnframt, að það miði til þess að tryggja, efla og auka veg og virðing hins íslenzka landsyfirdóms. Menn getur vitanlega greint á um, á hvern hátt þessu skuli hagað. En jeg gat ekki fundið annað heppilegra ráð, en það, sem í frv. stendur, sem sje að taka prófessorana við lagadeild háskólans fyrir varadómara; þá mennina, sem kenna íslenzkum námsmönnum lögspeki og hljóta að öllum jafnaði að vera beztir til þessa starfa fallnir. Það geta auðvitað verið skiftar skoðanir um ýms atriði, svo sem um þóknun til varadómaranna fyrir störf þeirra. En jeg vænti þess fastlega, að háttv. deild taki máli þessu vel, og vil jeg gera það að tillögu minni, að frumvarpinu verði vísað til 3 manna nefndar, að lokinni þessari umræðu.

Flutningsm. (Guðlaugur Guðmundsson) Eg vona, að eg þurfi ekki að fara mörgum orðum um jafnlítið frv. Frv. er framkomið samkvæmt beiðni nokkurra kjósenda í kjördæmi mínu, er nú hefir lögð verið fram á lestrarsalinn, og hefi eg heyrt von samskonar beiðna úr Reykjavík og Ísafirði. Upphæð tollsins af vínföngum þeim, sem nú eru í tollgæzlu, nemur á Akureyri um 40 þús. kr., á Ísafirði um 48 þús kr. og í Reykjavík um 300 þús. kr. Með frv. er að eins farið fram á nokkura tilslökun á tollgeymslufrestinum. Mig minnir, að það hafi komið fram í umræðum á þingi 1909, að sanngjarnt væri að lengja tollgeymslufrestinn, þar sem kaupmenn yrðu fyrir árslok 1911 að birgja sig til þriggja ára. Ekki varð þó úr, að ákvæði yrði gert um þetta, en hins vegar munu þó umræðurnar um þetta hafa gefið tilefni til þess að kaupmenn bjuggust við tilslökun í þessu efni. Ef þingið vill ekki veita þessa ívilnun verður erfitt fyrir marga að greiða þennan toll nú í árslok, og því verða þeir að gera ráðstafanir til að selja sem mest strax eftir árslokin og ykist þá drykkjuskapurinn í landinu þann tímann að verulegum mun, en sízt ættu vinir bannlaganna að verða þessa valdandi, með því að snúast móti frumvarpinu. Eg vil geta þess, að eg mun koma með lítilsháttar breytingu á frv gr. til 2. umr.

Ráðherrann (H. H.) Eg skal játa það, að hér er um sanngjarna beiðni að ræða. En hins er líka að gæta, að landssjóður er illa staddur með peninga nú sem stendur og veitir ekki af þeim tekjum, sem hann með góðu móti getur fengið nú um nýjársleytið næst. Það er vafasamt hvort landssjóðs vegna væri hægt að samþykkja þessa ívilnun, nema trygging væri fyrir því, að hér yrðu samþykt lög, sem ykju tekjur landssjóðs þegar á næsta ári. Eg vil því skjóta því til hv. flutn.m. (G. G.), hvort hann vilji ekki taka frv. út af dagskrá og taka það þá fyrir aftur þegar full líkindi eru orðin fyrir því, að þingið samþykki lög, sem væntanlega mundu leiða til tekjuauka fyrir landssjóð þegar á þessu eða næsta ári.

Flutningsm. (Guðlaugur Guðmundsson) Út af orðum hæstv. ráðherra (H. H.) vil eg geta þess, að áður en eg flutti frv. inn á þing, átti eg tal við einn mann úr stjórnarráðinu, sem þessum efnum er kunnugur, og skildist mér á honum, að ekkert verulegt væri frá landsstjórnarinnar hálfu því til fyrirstöðu, að frv. yrði að lögum nú, vegna þess að þessar tekjur lenda þó á sama fjárhagstímabili. Það kannast eg við, að landssjóður er illa staddur, en hér er að eins um lítilfjörlegan rentumissi að ræða, og það skiftir varla landssjóð miklu, en einstaka menn dregur það eigi alllítið. Af þeim 380-390 þús., sem nú er í tollgeymslu, geri eg ekki ráð fyrir að meira verði eftir um árslok 1912 en 150-200 þús. kr. Eg álít sjálfsagt, að samþykt verði eitthvert frv. um auknar tekjur, hvað sem þessu frv. líður, og eg get gengið að því að láta frumvarpið bíða þangað í til séð verður hvernig þeim frumvörpum reiðir af, en því mæli eg á móti að það bíði eftir öllu því moldviðri af frv. sem nú eru í skattamála“ílátinu“ svo nefnda.

Kristján Jónsson Þingm. mun reka minni til að fyrir síðasta þingi lá frv. til laga um tveggja ára tollgeymslufrest. Því var breytt þannig að fresturinn var settur að eins eitt ár, og á eftir því allur áfengistollur að greiðast innan loka þessa árs. Nú vildi eg skýra frá því að vegna peningaþurðar í landssjóði hefir landsstjórnin orðið að nota heimild þá til að taka víxillán fyrir landssjóð, er veitt var með lögum á síðasta þingi; víxillánið heflr verið fengið í Íslandsbanka og er að upphæð nú 200 þús. kr. Þegar víxillán þetta var tekið, var það haft fyrir augum, að endurborga það með fé því er fengist inn, sem áfengistollur um næstu árslok. Eftir reikningi flutningsmanns sjálfs um tollgeymsluvörur, er ástæða til að ætla, að um árslok næstu eigi að greiða toll af vörum sem í tollgeymslu eru til þess tíma, um 200 þús. kr. Þetta fé kemur í mjög góðar þarfir til að borga víxillánið, sem fyrv. stjórn varð að taka. Fyrst eg mintist á þessa skuld, þá vil eg um leið benda á að hún er alls ekki neitt hræðileg. Í fyrra á útmánuðum skuldaði landssjóður ríkisféhirzlunni dönsku sem næst 500 þús. kr. Þessi skuld var borguð upp rétt á eftir, og síðan hefir landssjóður eigi skuldað ríkissjóði Danmerkur svo teljandi sé. Eg get jafnvel hugsað að við eigum lítilsháttar til góða nú þar ytra. Eg bæti þessu við til upplýsingar, svo að þingmenn láti sér eigi blöskra þennan umrædda víxil. Hann er eiginlega ekki ný skuld, heldur var hann tekinn til að flytja skuld hingað frá Höfn. En eg tel, vegna hans, vafasamt, að rétt sé að veita frekari tollgeymslufrest, en heimilaður er að lögum.

Lárus H. Bjarnason Eg vildi bara beina þeirri fyrirspurn til hv.þm. Ak. (G. G.) hvort eigi mætti vísa frv. til skattamálanefndarinnar. Í henni er annar flutningsmanna.

Jón Ólafsson Herra forseti! Ef sú áætlun er rétt að 390 þús. hafi verið í tollgeymslu um síðastl. nýjár á þessum aðalstöðvum Rvík, Ísafirði og Akureyri, þá verður það heldur lítið sem tollfrestur verður veittur á með frv. þessu. Síðan um nýjár hefir mikið verið leyst úr geymslu; það er gert daglega. Eg tel það hátt reiknað, að um næsta nýjár verði eftir 120 þús. í tollgeymslu. Eg býst við að sumir kaupmenn verði búnir að taka alt sitt áfengi. En auk þess er hér heldur ekki um ársfrest að ræða þó frv. nái fram að ganga. Menn búast við að alt verði uppselt um áramót 1913-14, og verður áfengið þá leyst úr tollgeymslu smátt og smátt árið 1913 og tollur borgaður jafnóðum. T. d. í júní næsta ár verður ef til vill ekki eftir nema 50 þús. í geymslu. Málið er því miklu minna en áhorfðist og getur ekki skift miklu fyrir landssjóð.

Ráðherrann (H. H.) Á fjárlögunum fyrir árin 1912-13 er gert ráð fyrir, að landssjóður fái nálægt 2900 þús. kr. tekjur til að standast útgjöldin þau árin og eru þar af áætlaðar 300 þús. krónur sem tekjur af vínfangatolli árið 1912. Það mun vera rétt, að eigi hafi verið meira í tollgeymslu síðastliðið nýjár en sem nemur 390 þús. kr. tolli, svo að það hefir eigi farið nema 90 þús. kr. fram úr áætlun. En áætlaður tekjuhalli er yfir 400 þús. fyrir þetta fjárhagstímabil, og er það því sýnilegt, að landssjóður má engar af þeim áætluðu tekjum missa ef hann á ekki að hafa mikinn tekjuhalla við áramótin, sem ekki er til handbært fé til að greiða; hann verður að fá vínfangatollinn allan inn á þessum árum, nema þá ný frv. komi fram, er veiti landssjóði auknar tekjur þegar á þessu fjárdagstímabili. Eg álít réttast, að vísa frv. til skattamálanefndarinnar.

Flutningsm. (Sigurður Sigurðsson) Það er engin ástæða til að fara mörgum orðum um frv. þetta að þessu sinni Eg skal aðeins geta þess, að við flutningsmenn frv. komum fram með það samkvæmt ítrekaðri ósk nokkurra kjósenda í kjördæmi okkar. Sjómenn eru óánægðir með lögin um vátrygging fyrir sjómenn frá 30. júlí 1909; þeim þykja iðgjöldin of há. Þessi óánægja á meðal annars rót sína í því, að sjómenn víða á landinu, einkum austanfjalls, í Þorlákshöfn og Eyrarbakka, hafa komið sér upp álitlegum tryggingarsjóðum, sem þeir álíta, að geti komið í staðinn fyrir hina lögboðnu vátryggingasjóði. Eg skal geta þess til skýringar, að frv. á aðeins við sjómenn á opnum bátum og vélabátum. Líkt frv. var til meðferðar á síðastu þingi, en náði eigi fram að ganga. Aðal mótbáran, er fram var færð gegn því, var sú að vátryggingasjóðurinn þyldi eigi þessa lækkun á iðgjöldunum. Eg ber eigi á móti því, að það hafi við nokkur rök að styðjast, að sjóðurinn sé eigi vel stæður nú, eigi sízt þar sem stór slys hafa borið að höndum árlega í seinni tíð. En eg vil benda á, að í þessu frv. eru ákvæði, er muni hafa í för með sér auknar tekjur fyrir sjóðinn. Eg vænti þess, að háttv. deild sýni frv. þann sóma, að vísa því til 2. umr., og þar sem málið þarf vel að athugast, þá legg eg til að skipuð sé 3 eða 5 manna nefnd, til að íhuga það.

Stefán Stefánsson Eins og hv. flutn.m. (Sig. Sig.) gat um, var þetta frv. í líku formi til umræðu á síðasta þingi. Þá fór svo, að það var felt hér í deildinni. Eg sé nú eigi betur, að þetta frv. sé af sömu gerð í aðalatriðinu eins og hitt. Eg var mótfallinn frv. á síðasta þingi, og er sömu skoðunar enn, því sem sagt er stefnan hin sama, sú nefnilega að rýra tekjur vátryggingasjóðsins að miklum mun, þar sem iðgjöld frá mönnum á véla og róðrabátum eru lækkuð um 1/3 og alt gjald í sjóðinn frá útgerðareigendum þessara báta að hverfa. Með öðrum orðum, sjóðurinn á eftir frv. að missa hálfar tekjur sínar frá þessum úthöldum. Nú stendur hagur sjóðsins svo að hann getur aðeins borgað áfallinn skaða af manntjónum þetta ár, sem mun vera nær 30.000 kr., því við síðustu árslok var hrein eign sjóðsins 28.236,90 kr. og hefir hann þá ekkert upp í áfallin og að nokkru ógreidd gjöld frá undanförnum árum (1911, 1910, 1909 og 1908) nema tillag landssjóðs, sem mun láta nærri að borgi ólokin gjöld frá þeim árum, því þau eru víst sem næst 15.000 kr., eða þó freklega það. Af þessu er það ljóst, að það er meiningarleysa, að koma nú fram með frv. sem rýrir tekjur sjóðsins, en gerir hins vegar ábyrgðarskylduna frá sjóðsins hálfu enn víðtækari en verið hefir, þar sem hér er gert ráð fyrir að sjóðurinn greiði vátryggingar upphæðir fyrir alla þá menn, er farast af slysförum er „orsakast kunna af atvinnurekstrinum á útveginum“. Annars virðist nokkur reynsla fengin fyrir því að vátryggingar manna á bátum borga sig ekki fyrir sjóðinn, því á árunum 1910-1912 druknuðu 20 menn af bátum, og af innborguðum iðgjöldum mun ekki hafa komið nærri sú upphæð 800 kr., sem þarf til að borga fjárhæð þessara druknuðu manna. Það væri miklu fremur ástæða til að auka tekjur sjóðsins, ef hægt væri að hækka styrkinn, því að þær bætur, er sjómenn fá fyrir líf sitt nú, eru réttnefndar hundabætur en eigi mannsbætur. Að óánægja sé með núgildandi lög í kjördæmum þessara 3 flutningsmanna, það má vel vera og er mjög sennilegt, en þar sem eg er kunnugur, veit eg eigi til að borið hafi á nokkurri óánægju, nema ef vera skyldi með það, að vátryggingarupphæðin sé of lág, þar sem hún er einar 400 krónur, en það á eigi að lagfæra með þessu frv. Nei, nái þetta frv. að verða að lögum, þá yrði það sjáanlega afleiðingin að landssjóði fengi að blæða því meir, sem af iðgjöldunum er dregið, eigi annars sjóðurinn að halda áfram að vera til, sem óefað er þó tilgangur flutningsmanna.

Matthías Ólafsson Þetta frv. er að mínu áliti spor aftur á bak en eigi áfram. Eg hefi orðið var við, að það er almenn ósk sjómanna, að sjóðurinn geti borgað hærri styrk, en þá verða þeir auðvitað líka að borga hærri iðgjöld, enda hefir, þar sem eg þekki til, það verið almennari ósk, að iðgjöldin yrðu hækkuð heldur en að þau yrðu lækkuð. Yfirleitt er þetta frv. alls eigi til þess fallið, að verða að lögum. Það bætir eigi það núverandi ástand, heldur gerir það verra. Og ýmis ákvæði þess eru æði varhugaverð. Eins og t. d það, að ætlast er til, að styrkurinn gangi til úterfingja eins og foreldra og systkina; hann ætti að eins að geta gengið til þeirra, sem sjómaðurinn var skyldur að sjá fyrir. Sömuleiðis er gert ráð fyrir, að hann geti arfleitt aðra að styrknum; það ákvæði get eg heldur eigi felt mig við. - Eitt er enn athugavert í þessu máli og það er, að margir menn fara í sjóinn án þess að borgaður sé styrkur úr sjóðnum til eftirlifenda, vegna þess að lögskráning er gerð að skilyrði fyrir því, að hann fáist borgaður. Fyrir vestan ber það við svo að segja á hverjum degi að maður druknar. Hafi formaður vanrækt að lögskrá hann, þá eru erfingjar hans útilokaðir frá að fá styrkinn. Í hitt eð fyrra fórst skip frá Patreksfirði, og þegar eftirlifendur eins hinna látnu ætluðu að krefjast árgjalds úr vátryggingarsjóði, þá kom það upp úr kafinu, að hann var eigi vátrygður. Þá hefði mátt lögsækja formanninn fyrir vanrækslu, en hann var þá dáinn og bú hans þrotabú. Þannig er eigi heldur lögskráning nein trygging fyrir að lögin nái tilgangi sínum. Það, sem verður að keppa að, er að koma í veg fyrir það, að nokkur þeirra manna, er sjó stunda, sé óvátrygður; koma í veg fyrir það, að nokkur farist í sjó, án þess að eftirlifendur hans fái styrk úr vátryggingarsjóðnum. En eigi því takmarki að verða náð, þá verða sjómenn að sætta sig við að borga hærri iðgjöld. Sjómömmm verður að skiljast, að þeir verða eitthvað á sig að leggja, ef þeir eiga að sjá borgið skylduliði sínu ef slys ber að höndum. Eg sé eigi neitt á móti því, að vísa máli þessu til 2. umr., en það þyrfti að athuga það í nefnd og breyta þeim annmörkum, sem á því eru. í efri deild er á döfinni frv., sem kannske mætti bræða saman við þetta.

Flutningsm. (Sigurður Sigurðsson) Eg skal leyfa mér að segja nokkur orð út af andmælum þeim, sem komið hafa fram á móti frv. Eg kannast við, að því er að ýmsu leyti ábótavant og er því fremur ástæða til að kjósa nefnd til að athuga það. Um það, er hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, að krafa sjómanna væri þar sem hann þekti til, sú að iðgjöldin til sjóðsins og þá jafnframt styrkurinn úr honum yrði hækkað, þá er það alt annað mál og vel þess vert að því sé gaumur gefinn. Eg get vel hugsað mér, að þeir sjómenn sem nú eru óánægðir með vátryggingarlögin geti fallist á það. Eg vil nota tækifærið til að ámálga það við hv. sessunaut minn, að koma á framfæri því frv., sem eg veit að hann er búinn að búa til og láta það verða þessu samferða. Það er mikið rétt, að margir farast í sjó nú, án þess að þeir séu vátrygðir og liggja aðallega til þess 2 orsakir. Í fyrsta lagi koma margir menn á veiðistöðvar sem farþegar og róa þar nokkra daga, en eru eigi skipráðnir eða lögskráðir. Farist svo skipið sem þeir eru á, þá fá eftirlifendur þeirra engan styrk. En frv. tekur einmitt tillit til slíkra manna með ákvæði 1. gr. „sjómanna, er stunda fiskveiðar viku eða lengur“. Hin orsökin er sú, að miklar vanheimtur munu vera á því, að sjómenn séu lögskráðir. Hreppstjórar ganga ekki nógu hart eftir skýrslum frá formönnum og vanrækja þeir því oft að lögskrá alla þá, er sjó stunda hjá þeim. En afleiðingin af því er aftur sú, að sjóðurinn stendur sig ver en ella mundi.

Jón Magnússon Eg ætla ekki að tala mikið um þetta frv., flestir hljóta að sjá, nema flutningsmennirnir, að það gengur í öfuga átt. Eg vil að eins benda væntanlegri nefnd á, að þörf væri, eins og farið hefir verið fram á, að breyta lögunum í þá átt, að bæturnar til eftirlifandi vandamanna druknaðra sjómanna yrðu meiri, og sjómenn væri vátrygðir árið um kring. Það virðist vera rétt að við förum í þessu efni að dæmi erlendra þjóða og leggjum meiri skyldur á útgerðarmenn í þessu efni en gert er. Það er óhæfilegt, að engar bætur komi fyrir druknaðan mann, sem var ótrygður fyrir forsómun útgerðarmanns eða formanns. Það er engin ástæða til að eftirlifandi ættingjar þeirra manna, sem farast og ekki eru sjálfir sök í því að þeir voru ekki trygðir, fái engar bætur. Það er heldur ekki ástæða til að allir eftirlifandi ættmenn fái jafnar bætur, t. d. engin sanngirni í því að ekkja með 5-6 börn fái ekki meiri bætur heldur en síðuerfingjar. Eg hygg að rétt væri, að væntanleg nefnd íhugi málið vandlega og láti síðan uppi tillögur sínar, sem gætu verið til leiðbeiningar fyrir landsstjórnina.

Valtýr Guðmundsson Mér finst þetta mál vera dálítið vandamál, erfitt að greiða atkv. um það eins og það liggur fyrir. Eg verð að álíta, að breytingar á lögum, sem gripa svo mjög inn í þjóðlífið eins og hin nýju lög frá 1909, um vátrygging sjómanna, eigi ekki að koma frá einstökum þingmönnum. Hætt er við að slíkum breytingum yrði hagað eftir því, sem við á, á hverjum einstökum stað. Þess háttar mál ættu æfinlega að undirbúast af landsstjórninni. Eg er á sama máli og hv.þm. Vestm. (J. M.) um það, að rétt sé að vísa þessu máli til aðgerða landsstjórnarinnar, en álít vafamál, hvort gagnlegt sé að setja nefnd í það, finst það bara krókaleið, en réttast að vísa málinu strax til stjórnarinnar. Eg skal því leyfa mér að afhenda hæstv. forseta svohljóðandi rökstudda dagskrá: Í því trausti að landsstjórnin taki til athugunar, hvort ástæða sé til að breyta lögum um vátrygging fyrir sjómenn, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskránni. Hitt, að setja nefnd í málið, er síðan leggi tillögur sínar fyrir landsstjórnina, álít eg bara til að tefja fyrir málinu.

Stefán Stefánsson Eg vil að eins geta þess gagnvart áliti síðasta ræðumanns, að mér sýnist ekki ástæða til að vísa málinu nefndarlaust til landsstjórnarinnar, því jafnvel þó nefnd eður þingið í heild hafi ekki nægan tíma eða fyrirliggjandi gögn til þess að gera stórar endurbætur á lögunum, þá fæ eg ekki betur séð, en það gæti verið mjög gott að stjórninni gæfist kostur á að fá bendingar og álit nefndar, sem rækilega hefði kynt sér málið. Eg vil þessvegna leyfa mér að mæla á móti því að þessi rökstudda dagskrá verði samþykt, en styðja nefndarkosningu.

Tryggvi Bjarnason Mér sýnist þetta frv. fela í sér nokkra réttarbót að því leyti, að þeir sem stunda sjó um lengri eða skemmri tíma, séu skyldir að tryggja sig. Samkvæmt lögunum frá 30. júlí 1909 eru sjómenn ekki skyldir að tryggja sig, nema þeir séu ráðnir fyrir heila vertíð. En hitt, að færa iðgjald niður um 1/3 fella niður það gjald, sem útgerðarmenn vélabáta og róðrarbáta eru skyldir að greiða, get eg ekki felt mig við. Með því er iðgjald fyrir vélarbáta- og róðrarbáta-sjómenn lækkað um helming, og þó eiga ekkjur þeirra og vandamenn kröfu til sömu fjárhæðar úr sjóðnum eins og ekkjur og vandamenn þilskipasjómanna, sem greiða helmingi hærra iðgjald í sjóðinn. Þetta er misrétti. En að öðru leyti tel eg frv. til mikilla bóta og þykir líklegt að það nái fremur tilgangi sínum heldur en lögin frá 1909. Eg vil leyfa mér að styðja að frv. verði athugað í nefnd.

Matthías Ólafsson Herra forseti! Eg ætla að eins að víkja nokkrum orðum að hv. sessunaut mínum. Eg hefi á prjónunum svipað frv. þessu, og kom til orða hvort við gætum ekki komið okkur saman, en það gat ekki orðið, því á frumvörpunum er mikill princip-munur. Í mínu frv. er farið fram á hækkun iðgjalda og hærri útborganir, en þetta frv. fer í alveg öfuga átt. Það sem aðallega hefir vakað fyrir mér, er að finna ráð til að koma í veg fyrir að nokkur maður, sem atvinnu stundar á sjó eða vötnum, geti drukknað óbættur. Til að ná því takmarki sé öllum slíkum mönnum gert að skyldu að tryggja sig, hvort sem þeir eru á mannflutningaskipum, fiskiskipum, róðrarbátum eða ferjubátum, gegn ákveðnu iðgjaldi, sem þó er lægra en í öðrum líftryggingarfélögum. Þegar svona stendur á, gat varla verið að tala um að við gætum brætt okkur saman, þó tíminn sé nú að mörgu leyti heppilegur til þess. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, miðar þó til mikilla bóta á lögunum frá 1909, því eftir þeim er engin trygging fyrir að menn geti ekki farið í sjóinn hópum saman óvátrygðir. Það er mjög títt að menn stundi sjó styttri tíma en eina vertíð, en alveg eins hætt við að þeir menn drukkni, sem styttri tíma eru við sjó, eins og hinir, sem stunda sjóinn heila vertíð eða lengur. Eg sé ekkert á móti að nefnd verði skipuð í málið, það getur skýrst við það, en greiða mun eg atkv. á móti rökstuddri dagskrá.

Flutn.m. Sigurður Sigurðsson: Eg leyfi mér að stinga upp á 5 manna nefnd.

Lárus H. Bjarnason Eg skal leyfa mér að stinga upp á 3 manna nefnd. 3 manna nefnd sþ. með 15:3 atkv. Kosningu hlutu: Stefán Stefánsson Halldór Steinsson Matthías Olafsson. Málið ekki útrætt.

Flutningsm. (Sigurður Sigurðsson) Þessi till. er nýmæli hér á þinginu. Ástæðan til þess að hún er fram komin er sú, að á síðasta sýslunefndarfundi Árnesinga kom fram sú uppástunga, að skora á þingið að búa til lög um útrýming á refum úr landinu. Okkur þingm. var svo falið að flytja þetta mál, en við nánari athugun sá eg, að eigi mundi tiltækilegt að þessu sinni og engin tök á að búa til frumv. til laga þar að lútandi. Áleit að betur þyrfti að rannsaka málið, og valdi því tillöguleiðina, að skora á landstjórnina að safna ábyggilegum skýrslum um málið og rannsaka það. Hér er um stórmál að ræða, sem nauðsynlegt er að vel sé athugað, áður en teknar eru ákvarðanir um það. Þegar litið er á málið í heild, verður ekki annað sagt en að refar séu hrein landplága, því að auk þess tjóns sem fjáreigendur bíða af dýrbiti, hafa refaveiðar mikinn kostnað í för með sér. Þessir 2 stóru útgjaldaliðir, sem refarnir orsaka hér hjá okkur, eru þungir og mjög tilfinnanlegir. Till. orðar að skora á landstjórnina að safna skýrslum um það tjón, sem fjáreigendur verða fyrir af dýrbiti Ef til vill verður það nokkrum erfiðleikum bundið að fá skýrslur um það tjón, því þó menn viti nokkurn veginn hvað mikið bízt í heimahögum, þá er hitt miklu meira, sem bitið er í afréttum, og naumast hægt að fá nákvæmar skýrslur um það. Kunnugir menn segja, að vanheimtur á lömbum stafi mestmegnis af dýrbiti á afréttum. Hægara verður að komast fyrir, hvað miklu er varið til útrýmingar refa. En heyrt hefi eg menn hafa á orði, að sá kostnaður sé meiri en tiltekið er í sveitarreikningunum. En þegar litið er á þann kostnað, sem refaveiðar hafa í för með sér samkvæmt skýrslum um útgjöld sveitasjóða, þá kemur það í ljós að sá kostnaður er feikimikill. Árið 1906-07 var kostnaðurinn við refaveiðar sem hér segir: Á Suðurlandi 1.102 kr. - Vesturlandi 2.963 - - Norðurlandi 1.953 - - Austurlandi 988 - Samanlagt 7.006 kr. Árið 1907-08 nam kostnaðurinn enn meiru: Á Suðurlandi 1.393 kr. - Vesturlandi 3.585 - - Norðurlandi 2.285 - - Austurlandi 1.407 - Samanlagt 8.670 kr. Þegar maður lítur á kostnaðinn í einstökum sýslum, verður munurinn afarmikill. Mestur var kostnaðurinn þetta ár 1907-08 í þessum sýslum: Í Mýrasýslu kr. 952 - Árnessýslu - 710 - Snæfellsness- og Hnappadalssýslu - 681 - Norður-Þingeyjarsýslu - 668 - Norður-Múlasýslu - 645 - Suður-Þingeyjarsýslu - 525 Eins er kostnaðurinn mjög misjafn í einstökum hreppum. Sumir hreppar verða mjög hart úti. Þetta sama ár var refaveiðakostnaður í tveimur hreppum í Mýrasýslu 257 kr. í hvorum. Í Biskupstungnahreppi í Árnessýslu 223 kr. og í Gnúpverjahreppi í sömu sýslu, frernur litlum hreppi, 186 kr. Af þessu má sjá, að refakostnaður er víða mjög mikill. Þó er víst, að víða er þessu fé alveg í sjóinn kastað; árangurinn sáralítill og sumstaðar virðist svo sem mjög sé kastað höndunum til útrýmingarinnar, bæði eitrunar og skota. Það er vitaskuld vandi úr því að leysa, hvort hægt sé að útrýma refum. Þess eru þó dæmi, að sumstaðar, þar sem mikið hefir kveðið að dýrbiti, hefir tekist að taka fyrir það að miklum mun fyrir ötula framgöngu einstakra manna eða hreppsfélaga. En oft hefir að því orðið skammgóður vermir og dýrbitið aukist aftur, því er ekki að neita. - Þegar Árni sýslumaður Gíslason flutti sig úr Skaftafellssýslu til Krísuvíkur, flutti hann með sér margt fé, um 1200 fjár. En er hann var sestur að í Krísuvík, eyddist fyrir honum á næstu árum nálega helmingurinn af fé því, er hann hafði komið með þangað og flest af dýrbiti. Þá tók hann sig til og reyndi að útrýma refunum. Þetta bar svo góðan árangur, að við dauða hans kvað nálega ekkert að dýrbiti þar um slóðir. Þannig hefir dugnaður einstakra manna eða hreppa borið mikinn árangur. En sumstaðar hefir eyðing refanna verið trössuð og ekki náð tilgangi sínum. Þó virðast þessi dæmi benda á það, að ef til vill megi útrýma refum alfarið hér á landi. En fyrst af öllu er að rannsaka hversu mikið tjón hlýzt af dýrbiti og hve mikið muni kosta að útrýma tóunum. Að því miðar tillaga mín. Vona eg að menn taki tillögunni vel. Hér er um mikla nauðsyn að ræða fyrir landbúnaðinn Hins vegar ekki gengið á rétt einstakra manna þótt tóunni væri útrýmt, því að þeir eru sárfáir, er refaskot stunda eða hafa atvinnu af refaveiðum hér á landi.

Einar Jónsson Eg get að öllu leyti tekið undir það með hv. 1. þm. Árn. (S. S.), að það væri hin mesta nauðsyn að útrýma tóunni hér á landi. Að hinu leytinu er eg honum ósamþykkur í því, að nokkur von sé um að framkvæma það. Það vita allir, að tóan er ekki fyrir augum manna eða á almannafæri þegar hún er að bíta féð. Mönnum er ómögulegt að vita, hvað mikið hún etur af fé, og að vera að fyrirskipa stjórninni, að útvega skýrslur um það, sem enginn maður veit, það er bara að leggja árangurslausa fyrirhöfn á stjórnina. Talsverðu fé hefir árlega verið varið til refaveiða, og er það satt bezt að segja, að það er ófullnægjandi, meðan ekki er búið að drepa síðasta yrðlinginn, en hætt er við, að það verði seint. Það er víst vani hreppa að gera sitt ítrasta í útrýmingu refa. Og þótt farið sé að rannsaka, hvað það muni kosta, að útrýma refum algerlega, er víst ekki hægt að rannsaka það. Eg tel þessa tillögu til einkis gagns, heldur að eins til þess að leggja árangurslausa byrði á stjórnina og alla þá menn, sem skýrslurnar eiga að gefa. Eg mundi ekki hafa lagt á móti tillögunni, ef hún hefði verið framkvæmanleg, en þessari tillögu svipar til svo margra þingsályktunartill., sem hrúgað er hér inn á þingið og eru bæði óþarfar og al gagnslausar.

Benedikt Sveinsson Eg er líkrar skoðunar um þetta mál og háttv. 1. þm. Rang. (E. J.). Eg er hræddur um að tillagan sé nauða-gagnslítil. Allir eru á einu máli um það, að ákjósanlegt væri að eyða öllum refum hér. En þó að stjórninni væri falið að safna skýrslum um tjón af dýrbít og hvað kosta muni að sálga öllum refkeylum í landinu, þá er hætt við að lítill rekspölur kæmist á það mál. Það er ekkert nýmæli, að gerðar séu ráðstafanir til þess að eyða dýrbít. Eg veit ekki betur en landsmenn hafi verið í sífeldri baráttu við þann varg síðan landið bygðist. Á þjóðveldistímanum voru lög um eyðing refa. Þjóðin hefir glímt við skolla í 1000 ár. Á síðari tímum hafa verið settar reglugerðir um þetta efni í hverri sýslu, sniðnar eftir staðháttum hvers héraðs og miðaðar við 1000 ára gamla reynslu manna um þessi efni. Hvervetna hvílir sú skylda á mönnum að leita að grenjum og reyna að vinna þau. Menn eitra fyrir refi og bræla þá inni, liggja úti og skjóta. Því mun gert alt, sem nokkurn veginn er unt til eyðingar refum. Í annan stað finst mér það vera að reisa stjórninni hurðarás um öxl að safna sér skýrslum um það, sem enginn maður veit né getur vitað! Margt fé ferst uppi á heiðum og afréttum, og yrði dýr leit að rannsaka dauðamein hvers gemsans, þótt hægt væri að finna af honum beinagrindina.  (Sigurður Sigurðsson: Dettur engum í hug)  . Þá veit eg ekki hver tilgangur tillögunnar er. Það er og ætlun sumra, að refar hafi komist hingað og komi með hafísum, og er það líklega rétt; menn tala um ísatófur, sem stundum gangi á land. Og víst er um það, að í fyrstunni hafa refar komist til landsins á þann hátt. Það mundi því lítið stoða, þótt stjórnin hefði þann undramátt að geta metið til fjár hvert melrakka-líf, þeirra sem nú eru í landinu. Bæði þessi atriði tillögunnar eru því jafn-óframkvæmanleg: að rannsaka til hlítar tjón af dýrbít og gera sennilega áætlun um, hvað alger útrýming refa muni kosta.

Flutningsm.(Sigurður Sigurðsson): Það má vera, að þessi tillaga sé ekki ýkja nærgætin gagnvart stjórninni, en að óreyndu vil eg ekki gera landsstjórninni þær getsakir, að hún muni ekki gera alt, sem í hennar valdi stendur, til að rannsaka málið, ef tillagan yrði samþykt. Um hitt er eg samdóma þeim 2 hv.þm. sem talað hafa, að hér sé um töluverða erfiðleika að ræða, að safna ábyggilegum skýrslum, en ókleyft hygg eg það ekki. Hv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) sagði, að við þetta hefði verið glímt hér á landi í 1000 ár; það veit eg að satt er. Og það er stöðugt verið að gera tilraunir til þess að eyða refunum, en þær fara í handaskolum, eins og eg tók fram áðan. Árangurinn af þeim minni en búast mætti við, ef betur væri um þetta búið. Máske hv.þm. haldi, að vér megum ekki vera án refanna, af því að vér höfum haft þá í 1000 ár. Það kann að hafa vakað fyrir honum. Eg kannast við það, að erfitt sé að safna skýrslum um það, hvað margt fé er bitið árlega. En árlega eru vanskil á fé af afréttum, einkum lömbum. Hvað verður þá af því fé? Það glatast aðallega með þrennu móti, af dýrbiti, ferst í ám eða vötnum eða er stolið af mönnum. Eg þori að fullyrða, að af þessu þrennu er tóan drýgst, og eg tek það upp aftur, að óhætt mun að skrifa flest eða öll lömbin á hennar reikning, sem vanta á haustum. Síður á það sér stað um fullorðið fé, og eru þess þó dæmi, að tóa hefir bitið í heimahögum fullorðnar kindur, jafnvel sauði. Það væri máske rétt að setja nefnd í málið, ekki vil eg þó stinga upp á því sjálfur. Læt eg kylfu ráða kasti, en ekki trúi eg fyr en eg tek á, að hv. deild felli tillöguna.

Tryggvi Bjarnason Ekki get eg fallist á það, að verið sé að leggja þunga byrði á landsstjórnina, þótt þessi tillaga sé samþykt. Stjórnarráðið leitar sjálfsagt til hlutaðeigandi sveitarstjórna og aflar hjá þeim skýrslnanna og þær senda, svo að það mundi ekki verða mikið verk að safna skýrslunum. En þótt skeggrætt sé fram og aftur um eyðing refanna, býst eg við að þeir eigi jafnlangt líf fyrir höndum. En eg hefl ekkert á móti því, að reynt sé að afla skýrslna um þetta efni, því að sumir menn halda því fram, að hægt sé að útrýma refunum, enda hefir það tekist á sumum stöðum, þótt þeir raunar oft hafi komið aftur, af því ekki hefir tekist að útrýma þeim af öðrum sviðum. Eg hefi ekkert á móti því að afgreiða till., hún kann að vekja menn til umhugsunar um máið, og tel engin vandkvæði á því vegna stjórnarinnar. Og víst er um það, að þótt mikið fé kostaði eyðingin, þá borgaði það sig þó, ef tækist. Mér er það kunnugt, að víða er höfð fljótaskrift á eyðingu refa, enda afréttir víða víðlendar og kostnaðarsamt að halda uppi grenjaleitum. Eg mun greiða tillögunni atkv., þar sem hún væntanlega mun vekja menn til ítarlegri umhugsunar um málið.

Áður til dagskrár væri gengið, beiddist forseti að gengið væri til kosninga á einum manni í skattamálanefndina eftir tilmælum núverandi ráðherra, er gengið hefði úr nefndinni.