Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Fjhn. hefir athugað brtt. á þskj. 271, og eftir atvikum leggur hún til, að þær verði ekki samþyktar. Hinsvegar telur hún rjett að athuga, hvort ekki sje hægt á sínum tíma að veita lántakendum einhverja niðurfærslu eða ívilnun, þegar sjeð er, að ríkissjóður græði á lántökum, t. d. ef krónan hækkar. En hún vill ekki binda þetta með lögum, heldur sjá hvað setur. Till. fer fram á 20% lækkun á ógreiddum höfuðstóli allra lána í 5.–7. flokki veðdeildarinnar og ræktunarsjóði. Það má búast við, að eftir 2–3 ár verði þessi lán orðin alt að 13 milj. kr. Ráðgert er áð taka lán erlendis, sem nemur 6 milj. gullkróna. Það eru þá um 7 milj. kr., sem færa þyrfti niður, og sú niðurfærsla nemur alt að 1 milj. og 400 þús. kr. Nú er það að athuga, að gert er ráð fyrir að lækka lánin um 20 % strax og krónan er komin upp í 95% gullgildis. Þá lækka lánin um 11/2 milj. En nú getur svo farið, þótt krónan sje komin upp í 95 aura, að hún haldist þar aðeins um stund, og annaðhvort hrapi aftur eða verði fest í lægra gullgildi. Þá gætu lántakendur grætt, en ríkissjóður haft af þessu þungan bagga. Þess ber og að gæta, að fleiri eru framkvæmdamenn í þessu landi en þeir, er lán taka í veðdeild. Það er líka upplýst við unrræður í öðru máli, að 90% af lánum í 5. fl. hafa gengið til húsabygginga í kaupstöðum. Jeg held mjer sje óhætt að segja, að aðrir framkvæmdamenn en þeir hafi meiri þörf þess, að þeim sje bættur halli af væntanlegri gengishækkun. Jeg á þar við þá, sem tekið hafa hin stóru lán, til þess að halda við atvinnurekstri í landinu. Það er ennfremur svo, að þeir, sem lán taka úr ræktunarsjóði til jarðræktar, eru ekki einustu framkvæmdamennirnir á því sviði. Margir þeirra taka lán annarsstaðar; aðrir alls ekki, þeir eru svo efnum búnir, að þeir komast af án þess. Líka verður að gæta að því, að þeir, sem tóku lán úr 4. fl., verða enn harðar úti; þeirra lán stafa frá þeim tíma, er verðgildi krónunnar var 46–63 aurar. Væri fyllri ástæða til að ívilna þeim heldur en mönnum, sem tekið hafa lán á síðustu tímum eða munu taka á næstunni. Jeg held enginn muni neita, að rjett sje, ef hægt er, að ljetta eitthvað undir með þeim, sem taka fasteignalán, og öðrum, ef gengið hækkar fram úr því sem nú er. En rjett er að sjá hverju fram vindur. Áreiðanlega fæst meira samræmi með því að bíða heldur en slá einhverju föstu nú. Jeg gæti hugsað mjer, að þeir, sem annars þurfa ekki undir venjulegum kringumstæðum að taka lán, mundu nú, ef brtt.hv.þm. Str. (TrÞ) yrði samþ., hlaupa til og taka lán, því að þeir hafa ekkert að missa, en geta átt von á að græða. Þetta, er jeg nú hefi sagt, eru athugasemdir frá sjálfum mjer, en ekki fyrir hönd nefndarinnar.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg er samþykkur hv.fjhn., að ekki sje rjett að samþykkja brtt.hv.þm. Str. (TrÞ). Ekki af því, að jeg álíti rangt að láta ágóða, er ríkissjóður kynni að fá af lánum, koma þeim í vil, er kynnu að verða fyrir ýmsum halla af lántökum sökum gengishækkunar. En það er erfitt að taka rjettlátar ákvarðanir um þetta fyrirfram. Eins og brtt. liggja nú fyrir, er farið fram á bein útgjöld fyrir ríkissjóð önnur en gengisgróða. Hve miklu þau muni nema samkvæmt brtt., er ekki unt að segja nákvæmlega, en aldrei verður það minna en 1 milj. og alt að 11/2 milj. kr. Nú er hugsanlegt, að krónan fjelli aftur, eftir að hún er komin upp í 95 aura, og þá fellur burt gengisgróði ríkissjóðs. Lán þau, sem eftirgjöfin á að ná til, nema um 121/2 milj. kr., og 20% eftirgjöf af 121/2 milj. kr. nemur 21/2 milj. kr. En gróði ríkissjóðs af gengishækkun upp í 95 gullaura getur numið alt að 1 milj. kr., og dálítið þar yfir, ef krónan heldur áfram upp í 100%. - Það er þá 1–11/2 milj. kr., sem ríkissjóður á að svara út eftir till., umfram sinn eiginn gengisgróða, sem ef til vill væri ekki óeðlilegt að hann greiddi. En það er of snemt og ekki rjett að taka ákvarðanir um slíkt nú. Sjerstaklega þar sem ekki er sjáanleg nein sanngirni í því að gera öllum jafnhátt undir höfði. Það er að vísu rjett, fræðilega sjeð, að þeir, sem hafa tekið lán í verðföllnum peningum, verða harðara úti; en í reyndinni verður alt annað ofan á. Við skulum líta á einstök dæmi. - Maður tekur lán til húsbyggingar í kaupstað. Síðan er húsið leigt út. Ef nú færi svo, sem vel má búast við, að húsaleigan lækkaði ekki strax og krónan er komin upp í 95 aura, þá er ekki sanngjarnt að veita þá þegar niðurfærslu á greiðslu lánsupphæðarinnar. Ef húseigandi heldur áfram að taka sömu krónutölu í húsaleigu, á hann til þess enga sanngirniskröfu. Það er ógerningur að leggja nokkurt „plan“ um þetta fyrir framtíðina, svo að taki til allra möguleika, er til framkvæmda kemur. Annars ætla jeg mjer ekki að fara út í ræðu hv.þm. Str. (TrÞ). Það eru fleiri en tveir flokkar í þinginu, sem óska eftir hækkun krónunnar, ef hún getur gerst án þess að veita þjóðfjelaginu hnekki. Það eru líka til menn í báðum hinum flokkunum, sem hallast að þessari skoðun. Það er engin ástæða til að óttast, að hræðsla við gengishækkun muni valda kyrstöðu í framkvæmdalífi þjóðarinnar og fyrirstöðu þess, að menn sækist eftir lánum. Reynsla ársins sem leið bendir í gagnstæða átt; hún sýnir, að menn kunna vel að sækjast eftir lánum, og jeg vona, að reynsla komandi ára sýni, að þeir kunni að notfæra sjer þau á rjettan hátt. Jeg ætla svo ekki að segja meira um þetta. Jeg get tekið undir með hv.flm. (TrÞ), að eðlilega fari álit manna um efni þessara brtt. ekki eftir afstöðu þeirra til gengismálsins alment. Jeg get vel skilið, að stýfingarmenn t. d. geti verið á móti slíkum till., að gera svo stórfeldar fjárhagsráðstafanir án trausts grundvallar til að byggja á. Og hinsvegar munu þeir vera margir hækkunarmenn, sem aðhyllast þá hugsun, að ríkissjóður ljeti ekki gengisgróða sinn af lánum verða beinlínis að eyðslufje ríkissjóðs sjálfs.

Jakob Möller * Þetta frv. hefir stjórnin borið fram og hún vísað að nokkru leyti af sjer á fjhn. til vegs og vanda, því að stjórnin hefir lýst yfir því, að hún hafi ekki rannsakað nákvæmlega, hvernig fyrirtæki þau, sem hjer á að leggja á, myndu geta borið slíkan toll sem þennan, er frv. gerir ráð fyrir. Nefndin gerði því ráðstafanir til að fá upplýsingar um málið og fjekk á fund sinn forstöðumenn þessara fyrirtækja, sem leggja á toll á, og sem vænta mátti, báru þeir sig illa upp undan þessu frv. og kváðust ekki geta tekið á sig þau útgjöld, sem þessu yrðu samfara. Þessi fyrirtæki eru flest ung og á byrjunarstigi. Það er líka vitanlegt, að þau eiga erfitt aðstöðu, hafa lítinn markað og þurfa að keppa við erlenda framleiðendur, sem hafa betri markað og standa að öllu leyti betur að vígi. Hinsvegar er á það að líta, að þótt þessi fyrirtæki njóti tollverndar, sem ekki verður neitað að þau geri, þá verkar sú vernd öfugt við það, sem mest er fundið að tollverndinni, svo að hún verður til þess að halda niðri verðinu á þessum vörum. Meðan þessi fyrirtæki eru að komast á laggirnar, verða þau að selja vörur sínar lægra verði en hinir útlendu keppinautar geta staðið sig við, enda er sannanlegt, að ýmsar þessar innlendu vörur eru ódýrari en þær útlendu, svo að hjer kemur ekki fram höfuðgalli allrar tollverndar, sem sje sá, að gera vörurnar dýrari. Getur því meiri hl. nefndarinnar ekki sjeð þörf á því, að slík framleiðsla sje tolluð á þann hátt, sem frv. fer fram á. En það er önnur hlið á þessu máli, sem snýr að ríkissjóði, og hún er sú, að um leið og hinar erlendu vörur eru hátt tollaðar, ryðja hinar innlendu vörur sjer til rúms, og verður þá ríkissjóður fyrir tekjurýrnun. Því er eðlilegt, að hæstv. stjórn beri þetta frv. fram. Hinsvegar er sannleikurinn sá um sumar þessar vörutegundir, að framleiðslan er ekki svo mikil ennþá af þeim, að þess geti gætt á tolltekjum ríkissjóðs, svo að þær minki. Það er þá helst ölið, sem hefir aukist framleiðsla á síðari árin, en það munar ríkissjóð engu verulegu. Nefndin getur ekki sjeð nokkra hættu á því fyrir ríkissjóð, þótt það drægist um 2 ár eða svo að setja lög um þetta, og ýmsum í nefndinni fanst rjett að bíða með þessi lög og gefa fyrirtækjunum tækifæri til þess að komast á tryggari fjárhagsgrundvöll en þau nú eru á. En það varð að samkomulagi að leggja til, að málið væri afgreitt á þann hátt, að tollurinn væri settur lægri en í stjfrv. til að byrja með, en væri látinn hækka smátt og smátt, en ekki látinn skella á fyrirtækjunum lítt viðbúnum. Jeg var ekki kosinn frsm. og er því lítt viðbúinn að hafa framsögu í málinu, en skal þó geta þess um eitt þessara fyrirtækja og hið öflugasta þeirra, að ef þessi tollur hefði verið kominn á fyrir einu ári, þá hefði hann numið öllum tekjuafgangi fyrirtækisins árið á undan, þetta höfum við sannfærst um af upplýsingum forstöðumannsins um framleiðslu fyrirtækisins. Árið 1926 hefir ágóðinn orðið eitthvað meiri, svo að einhver afgangur hefði orðið, þótt fyrirtækið hefði borgað þennan toll, En af þessu geta hv.þm. sjeð, hversu hart þessi tollur hefði komið niður á þessu fyrirtæki, enda þótt það sje mjög efnilegt og því gangi vel. Mörg þessara fyrirtækja eru í byrjun og ölgerðin er svo að segja nýbyrjuð í stórum stíl; hefir verið í smáum stíl alt þangað til fyrir 2 árum. Hún hefir orðið að afla sjer dýrra tækja, lagt í byggingarkostnað og þurft að borga mikla vexti af lánum. Svo er annarsvegar mikil samkepni, en hinsvegar deyfð í viðskiftalífinu. Á þetta áleit nefndin að bæri að líta, og leggur því til, að hafður sje lágur tollur á þessum fyrirtækjum, er hækki smám saman. Jeg vona því, að hæstv. stjórn geti látið sjer þessar till. nefndarinnar vel líka. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg skal taka það fram, að jeg get ekki verið ánægður með afgreiðslu hv.fjhn. á þessu máli. Háttv 1. þm. Reykv. (JakM), sem tók að sjer framsögu í þessu máli, sagði, að ekki hefðu legið fyrir hv. nefnd neinar upplýsingar um málið af hendi ríkisstjórnarinnar. Jeg skal aðeins geta þess, að hv. nefnd hefir ekki beðið stjórnina um neinar upplýsingar, en vitanlega hefði stjórninni verið ljúft að veita nefndinni allar þær upplýsingar, sem hún hefði getað, ef þess hefði verið óskað. Hinsvegar hefir háttv. nefnd fengið mjög svo einhliða upplýsingar frá rekendum þeirra atvinnufyrirtækja, sem verða fyrir þessari gjaldalöggjöf. Mjer skildist það á hv.þm. (JakM), að háttv. nefnd viðurkendi nauðsynina á löggjöf um þetta efni, og er jeg hv. nefnd þakklátur fyrir þá viðurkenningu. Af ræðu hv.þm. og af brtt.hv. nefndar virðist mjer það vaka fyrir hv. nefnd að þjaka ekki um of með þungum álögum fyrirtækjum, sem þegar eru til í landinu og sem þegar hefir, í trausti núgildandi löggjafar, verið lagt mikið fje í. Jeg er hv. nefnd algerlega sammála í þessu efni. En mjer virðist hv. nefnd ganga nokkuð langt, þar sem hún með brtt. sínum fer fram á það, að af þeim vörum, sem ekki hafa verið gjaldskyldar áður, skuli ekki greiða meira fyrsta árið en 1/6 hluta aðflutningsgjalds, en að gjaldíð hækki annaðhvert ár upp í 1/5, 1/4 og loks 1/3 hluta aðflutningsgjaldsins. Þetta væri í sjálfu sjer ekki óskynsamlegt eða ósanngjarnt, ef það næði aðeins til þeirra framleiðslufyrirtkja, sem þegar hafa verið stofnuð í landinu og menn því vilja ekki koma aftan að með slíkum lögum. En jeg fæ ekki sjeð, að það sje rjettmætt, að ákvæðið nái jafnt til þeirra fyrirtækja, sem óstofnuð eru, þegar litið er á hliðstæðar iðngreinir, t. d. sykurvörugerð, konfekt- og vindlagerð. Af þessari framleiðsluvöru á að greiða hluta aðflutningsgjalds, enda þótt efnin í þessar vörutegundir sjeu öll tollskyld. Til samanburðar skal jeg geta þess, að hv. nefnd ætlast til, að af kaffibæti sje í upphafi greitt 1/6 aðflutningsgjalds og að afnuminn verði um leið verðtollur af efnivörum til innlendrar tollvörugerðar. Það stendur svo sjerstaklega á um kaffibætinn, að tollurinn af honum er 75 aur. af kg. og tekjur landsins af honum um 200 þús. kr. Nú hefir fyrir nokkru verið stofnað nýtt fyrirtæki, er framleiðir kaffibæti hjer á landi, og það fyrirtæki hefir, vegna hins háa innflutningsgjalds, haft alveg sjerstaka aðstöðu. En sá maður, sem kom þessu fyrirtæki á laggirnar, er nú búinn að selja öðrum það. Framleiðsla þessa fyrirtækis er ekki meiri en svo, að hún hefir numið um 28 þús. kg. síðastliðið ár, en innflutningur á sömu vörutegund nam 300 þús. kg. Það, sem ríkissjóðurinn hefir mist þarna vegna þessarar innlendu iðju, nemur því um 21 þús. kr. Jeg veit ekki, hvort það er rjettmætt að hlynna að því, að þessi iðnaður aukist, svo að ríkissjóður missi við það miklar tekjur. Atvinnugrein þessi er svo lítils virði fyrir þjóðina, að jeg tel enga ástæðu til að ganga svo langt sem hv. nefnd gerir með brtt. í því að hlynna að henni á kostnað ríkissjóðs. Jeg skil það vel, að menn vilja sýna fyrirtækjum, sem þegar eru komin á fót, nokkra ívilnun fyrst í stað. En jeg álít þá leið hina rjettu, að ákveða gjaldið sanngjarnlega hátt, án tillits til, hvort iðnin væri þegar komin á fót eða ekki, en veita svo þeim fyrirtækjum, sem þegar eru stofnuð, ívilnun í hlutfalli við framleiðslumagn þeirra síðasta ár áður en lögin gengu í gildi. Hv. nefnd hefði átt að koma fram með viðaukatill. við stjfrv. um lægra gjald af framleiðslumagni ársins áður en lögin gengu í gildi. Vil jeg biðja hv. nefnd að athuga þetta til 3. umr., því að þetta er vafalaust besta úrlausn málsins. Jeg get ekki sjeð, að það sje neitt harðræði við fyrirtækin, þó að þau sjeu látin bera viðunandi gjöld, þar sem líkindi eru til, að framleiðslan vaxi fram úr því, sem nú er. Aðstaðan fyrir fyrirtækin til þess að bera slík gjöld er miklu hægari, þegar framleiðslan eykst, þar eð almennur tilkostnaður vex hlutfallslega lítið fyrir það. Um ölgerðina er alt öðru máli að gegna en um kaffibætisgerðina. Ölgerðin er þó iðngrein, sem vissulega má segja um, að sje ávinningur fyrir þjóðina að fá inn í landið. Neysla manna á þessari vörutegund hefir mjög aukist hin síðari ár, og því er það hollara fyrir þjóðina, að hin innlenda framleiðsla á henni aukist en innflutningurinn. Þó að jeg því álíti ekki till.hv. nefndar um kaffibætisgerðina miða í rjetta átt, þá tel jeg brtt. hennar um ölgerðina sanni nær. En hvers vegna hv. nefnd vill ekki láta greiða neitt gjald af sódavatnsframleiðslunni, það er mjer óskiljanlegt. Skil jeg ekki, að um það standi öðruvísi á en t. d. um kaffi, öl eða límonade, en af öllum þeim vörutegundum vill þó nefndin, að greitt sje gjald í ríkissjóð. Sjerstaklega á jeg bágt með að skilja, af hvaða ástæðum hv. nefnd vill ekki láta greiða neitt gjald af sódavatni, þegar þess er gætt, að það er opinbert leyndarmál, að það kemur ekki sjaldan fyrir, að menn bæta bragðið af því með vörum, sem ríkissjóður fær engar tekjur af, og búa þannig til munngát, sem hressir þá engu síður en kaffi og aðrir slíkir drykkir. Sódavatnsgjaldið mundi þannig verka sem neysluskattur á munaðarvöru, og jeg get ekki sjeð neitt við það að athuga. Jeg vildi leyfa mjer að skjóta því til hv. nefndar, hvort hún vildi ekki fallast á það að fella niður síðustu brtt. sína undir staflið D á þskj. 220, vegna þess, að ef sú till. verður samþykt á eftir aðalbrtt., þá er þar með búið að veita kaffibætisgerðinni meiri tollvernd en hún nú hefir eftir gildandi lögum, en það hygg jeg, að hafi ekki verið tilætlun hv. nefndar.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á hjerna brtt. á þskj. 263, við brtt.hv.fjhn. Jeg skal þegar taka það fram, að mjer virðast till.hv. nefndar ráða mikla bót á frv. hæstv. stjórnar. Hygg jeg, að frv. myndi, ef það yrði að lögum eins og það er frá hæstv. stjórn komið, verða til að íþyngja alltilfinnanlega þeim fyrirtækjum, sem það snertir. Flest þau fyrirtæki, er frv. snertir, eru ný og því lítt fær um að þola auknar álögur, ef þau eiga að geta staðist samkepnina við samskonar erlend fyrirtæki, sem geta framleitt vörur sínar ódýrt og í stórum stíl, og er því auðvelt að keppa við hin innlendu fyrirtæki. Jeg lít svo á, að ekki sje heppilegt yfirleitt að setja lög um þetta efni nú, en sje það gert, þá álít jeg það hyggilegt, að þau verði væg, og í trausti þess, að till. mín verði samþykt, ber jeg hana fram og tel þá betur sjeð fyrir hag þessara fyrirtækja. Í nágrannalöndum vorum mun það vera svo, að tollgjald af þessum vörutegundum mun ekki nema 14 hluta af aðflutningsgjaldi vörunnar, en eftir till.hv. nefndar á gjaldið að 6 árum liðnum að vera 1/3 hluti aðflutningsgjaldsins. Nú vita allir, að ölgerðin er ungt fyrirtæki, sem ennþá hefir ekki tekist að safna í varasjóð eða tryggingarsjóð fyrir starfsemi sinni, en það sem hún hefir fært út kvíarnar, þá hefir það verið gert á dýrustu tímum. Hún á því erfitt með að keppa við erlend fyrirtæki í þessari framleiðslu, því að þau hafa mörgum sinnum meira fje yfir að ráða, og þó að þau þyrftu að gjalda mörgum sinnum hærra gjald en þessi fyrirtæki hjer heima, þá mundi þeim reynast auðvelt að keppa við þau. Það er bein skylda löggjafans að hlynna sem mest að hverskonar innlendri starfsemi í landinu sjálfu, og væri því illa farið, ef þessum fyrirtækjum væri gert erfiðara fyrir en alveg er nauðsynlegt. Vjer þurfum að greiða nógu mikið til útlendinga fyrir starfsemi, er fram fer erlendis, en ætti að fara fram hjer á landi, t. d. fyrir fatnað 0. fl. Vænti jeg, að hv. deild geri þessar lagfæringar á frv. hæstv. stjórnar og brtt.hv.fjhn., og vænti jeg því, að brtt. mín verði samþykt.

Jakob Möller * Viðvíkjandi brtt.hv. 2. þm. Árn. (JörB) skal jeg taka það fram, að jeg hefi ekki sjeð hana fyr en nú á fundinum, og nefndin hefir því ekki haft tækifæri til þess að bera sig saman um hana. Fyrir mitt leyti og jeg geri ráð fyrir, að jeg geti sagt það fyrir hönd fleiri í nefndinni, að við getum fallist á till.hv.þm., en að öðru leyti munu nefndarmenn hafa óbundnar hendur. Viðvíkjandi ræðu hæstv.forsrh. (JÞ) skal jeg taka það fram, að það kom til mála í nefndinni að binda ívilnunina með stighækkun á tollinum við þau iðnaðarfyrirtæki, er þegar væru stofnuð, og mun það verða tekið til athugunar til 3. umr., hvort setja beri slíkt ákvæði í frv. Um brjóstsykurtollinn skal jeg geta þess, að samkvæmt upplýsingum þeim, er nefndin hefir fengið frá forstjórum þeirra fyrirtækja, er framleiða þá vöru, að sá tollur, sem hjer er settur í frv„ mun svara til þess tolls, sem fyrirtækin nú greiða. Þess vegna hefir nefndin ekki breytt því. Mjer skildist á hæstv.forsrh., að hann væri óánægður með brtt. nefndarinnar að því er snertir kaffibætinn. Mjer þykir það nokkuð einkennilegt, vegna þess að kaffibætisgerðin er það fyrirtæki, sem öllum er vitanlegt, að allra síst þolir þann toll, sem frv. fer fram á. Fyrirtækið hefir frá því það var stofnað altaf verið rekið með tapi. Menn geta sagt sjer það sjálfir, að þegar framleiðsla fyrirtækisins er ekki meiri en svo, að hún nemur aðeins 1/10 hluta af þeim kaffibæti, sem notaður er í landinu, eins og hæstv.forsrh. upplýsti, og það svo er borið saman við hin fyrirtækin, sem fengið hafa mikinn markað fyrir vörur sínar, - hvort ekki er ólíkt ástatt fyrir því fyrirtæki og hinum. Nefndin gat ekki farið aðra leið en þá að fá efnahagsskýrslu, tekju- og gjaldareikning fyrirtækisins, er sýndi tap á rekstrinum. Að fyrirtækið getur starfað, kemur til af því, að það hefir verið rekið í sambandi við annað fyrirtæki, sem ber sig vel, sem sje kaffibrenslu. Mjer virðist hæpin sú fullyrðing hæstv. ráðh. (JÞ), að með brtt. nefndarinnar nyti kaffibætisgerðin meiri tollverndar en hún hefði nú. Jeg get ekki sjeð betur en að tollverndunin verði alt að því hin sama. Tollverndunin verður að vísu í fyrstu minni en verðtollurinn er nú, en það munar sama sem engu. Hæstv. ráðh. gat þess, að ríkissjóður hefði tapað um 20 þús. kr. í kaffibætistolli vegna kaffibætisgerðarinnar, en frá því verður hann að draga vörutoll og verðtoll, svo að tap ríkissjóðs verður allmiklu minna. Auk þess sem jeg þegar hefi tekið fram um kaffibætisgerðina, þá má einnig geta þess, að fyrirtækið veitir mörgum mönnum atvinnu og að það selur framleiðsluvöru sína nokkru ódýrara en samskonar erlend vara er seld hjer, og það ætti að geta vegið nokkuð upp á móti tapi ríkissjóðs í svip, þar eð það verða aðeins fá ár þangað til tollurinn verður kominn upp í 1/3 hluta af aðflutningsgjaldinu. Jeg skildi ekki vel þá aðgreiningu, sem hæstv. ráðh. vildi gera á ölgerðinni og kaffibætisvinslunni. Það var eins og hann teldi það kost á ölgerðinni, að hún gæti skapað aukna neyslu í landinu. Mjer finst nú öl engin nauðsynjavara, svo að jeg skil ekki, hvaða kostur þetta getur talist. En að því leyti sem tilbúningur á þeim varningi, sem notaður er í landinu, - hvort heldur er öl, kaffibætir eða annað, - flyst inn í landið, verður það að teljast æskilegt og gott. En jeg fæ ekki sjeð, hvað unnið er við að nota sem mestan óþarfa. Það miðar í reyndinni að því að skapa það ástand, að menn lifi hver á öðrum, eins og sagt var um Borgnesinga og frgt er orðið.  (Fjrh. JÞ: Og Bandaríkjamenn)  . Jeg fæ ekki sjeð, að aukin neysla verði á nokkurn hátt til að bæta þjóðarhaginn, heldur megi hún aðeins teljast til aukinnar eyðslu. - Mjer virðist alveg hið sama eiga við um þessar iðngreinir. Þær stefna báðar að því að flytja vinnu við tilbúning þeirrar vöru, sem hvort sem er er neytt, inn í landið, og eiga því alveg jafnan rjett á sjer. Því skil jeg heldur ekki þá tilhneigingu að vilja íþyngja kaffibætinum meira en ölinu. Fyrir mitt leyti tek jeg kaffi t. d. langt fram yfir öl.  Hæstv. ráðherra skildi ekki, hvers vegna við í fjhn. vildum undanskilja sódavatn þessu gjaldi, og skal jeg ekki lá honum það. En ástæðunnar er að leita í d-lið 2. gr. í frv. því, sem hann sjálfur hefir lagt fyrir. Þar stendur: „Fyrir öl, límonaði og aðra samskonar drykki, sem ætlaðir eru óblandaðir til drykkjar, og fyrir sódavatn ...“ Það er þetta orðalag frv., sem komið hefir fjhn. til að leggja til, að sódavatn yrði felt niður, og er algerlega óþarft að fara nánar út í það. Jeg geri ráð fyrir, að fjhn. geti ekki orðið við þeim tilmælum hæstv. ráðh. að falla frá síðustu brtt. sinni, um að undanþiggja efnivörur til þessa iðnaðar öllu innflutningsgjaldi. Þessi tillaga nefndarinnar er bygð á því, að í verðtollslögunum er beinlínis ætlast til, að slíkar efnivörur sjeu undanþegnar innflutningsgjaldi, þ. e. a. s. ráðherra er heimilað að gefa gjaldið upp. Þær eru ekki berum orðum undanþegnar gjaldinu, af því að ekki þótti ugglaust um, að slík alger undanþága yrði misnotuð. Því var stjórninni falið að gera út um þetta í hvert skifti. Því er það eðlilegt, þegar nefndin lítur svo á, að það sje tilgangur verðtollslaganna, að slíkar vörur sjeu undanþegnar tolli, að þá setji hún það ákveðið í frv., þegar á að fara að tolla innlendar vörur. Út af ummælum hæstv. ráðh. vil jeg taka það fram, að samþykt brtt. er skilyrði fyrir því, að töluverður. hluti af fjhn. geti fylgt frv. Óbreytt hygg jeg, að nefndin í heild geti alls ekki fallist á það. Loks vil jeg geta þess, að láðst hefir að taka upp eina brtt., sem búið var að samþykkja í nefndinni, um að lögin ættu að ganga í gildi 1. jan. 1928, og verður sú till. væntanlega tekin upp við 3. umr. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Á þinginu 1924 lagði stjórnin fram frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1923, og námu umframgreiðslurnar samkvæmt því 46 þús. kr. Á þinginu 1925 lagði hún sömuleiðis fram frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1924, og námu umframgreiðslurnar samkvæmt því 38 þús. Og samkvæmt fjáraukalagafrumvarpinu fyrir 1925 námu umframgreiðslurnar 196 þús., og nú samkvæmt þessu frumvarpi er gert ráð fyrir, að umframgreiðslur verði 288 þús. kr., eða meira en hin árin þrjú til samans. Það getur því engum dulist, að hjer er um allmikinn stíganda að ræða. Þó er ekki meiningin, að jeg fyrir hönd nefndarinnar fari að beina neinum sjerstökum ákúrum til stjórnarinnar fyrir það, því að það sjest, þegar nánar er athugað, að margar þessar greiðslur eru eðlilega fram komnar, sumpart afleiðing af samþyktum síðasta þings, eins og t. d. það, sem greitt er til sendiherra í Kaupmannahöfn samkvæmt 2. gr. frv., og legukostnaður Bjarna sál. frá Vogi og styrkur til mænusóttarsjúklinga samkvæmt 3. gr. Ennfremur það, sem varið var til daufdumbraskólans og miðstöðvar á Hólum samkvæmt 5. gr. Og loks alt í 8. gr. Þá hafa sumar greiðslurnar verið greiddar í samráði við fjvn. þingsins, eins og t. d. til byggingarinnar á Bergþórshvoli og til kaupa á snjóbílnum, sem því miður hefir ekki reynst sem skyldi. Þá hefir sumt verið greitt í samráði við miðstjórnir flokkanna, og má þar til nefna fje það, sem varið hefir verið til aðgerðar ráðherrabústaðnum. Það er nú eins og í fyrra, að sumum nefndarmönnum fanst orka tvímælis um suma ferðastyrkina og um fjárveitingar til bókaútgáfu. En þar var ekki um stórkostlegar fjárhæðir að ræða, svo ekki virtist ástæða til að gera þær að sjerstöku aðfinsluefni. Þá hefir nefndin orðið ásátt um að bera fram eina brtt. við frumvarpið, um að hækka álagið á Kálfafellsstaðarkirkju um 1000 kr. En það skal tekið fram, að hjer er ekki um lagalega skyldu að ræða; myndi því fyllilega vera hægt að daufheyrast við þessari málaleitun safnaðarins, því að samningar hafa komist á milli safnaðarins og kirkjustjórnarinnar um afhendingu kirkjunnar. En hjer fanst nefndinni um svo mikið sanngirnismál að ræða, að alt mælti með því að mæta söfnuðinum á miðri leið. Að tekið var við svona litlu álagi á kirkjuna, var fyrst og fremst af því, að söfnuðurinn vildi fara sem vægilegast gagnvart hinum gamla og vel látna presti sr. Pjetri Jónssyni. Í öðru lagi reyndist endurbygging kirkjunnar mun kostnaðarsamari en gert hafði verið ráð fyrir í fyrstu. Og í þriðja lagi var söfnuðinum það tæplega fullljóst, hvaða rjettarkröfur hann gat haft gagnvart presti og ríkinu. Eins og jeg tók fram áðan, er engin lagaskylda að inna þetta af hendi, en öll sanngirni mælir með því. Vil jeg því leggja til fyrir hönd nefndarinnar, að brtt. verði samþykt.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg get verið þakklátur nefndinni fyrir meðferð hennar á frv. þessu, og sömuleiðis fyrir þá viðurkenningu hv.frsm., að hjer sje ekki nema um eðlilegar og nauðsynlegar fjárgreiðslur að ræða, jafnvel þó um smæstu upphæðirnar sjeu eitthvað skiftar skoðanir. Hvað snertir brtt. nefndarinnar vil jeg benda á, að það er erfitt að framkvæma þessa greiðslu með breytingu á fjáraukalagafrv. fyrir 1926, því upp í það frv. eru ekki teknar aðrar upphæðir en þær, sem þegar hafa verið greiddar, og landsreikningnum fyrir 1926 verður lokað nú eftir 1. eða 2 daga. Er því erfitt að greiða þetta nú eftir þessum lögum. En mjer finst till. þessi eiga að koma við fjárlögin 1928. Upphæðin, 1000 kr., skiftir ekki miklu máli hvað greiðslur ríkissjóðs snertir, en mjer finst ástæðulaust að ganga inn á þetta, þegar búið er að semja um afhendingu kirkjunnar. Mjer skilst því, að fjvn. vilji bara gefa hjer gjöf, sem að sjálfsögðu hefir það einkenni, eins og aðrar góðar gjafir, að þiggjandinn er alls góðs maklegur. Annars vil jeg skjóta því til háttv. nefndar, hvort hún vilji ekki taka till. þessa aftur nú og láta hana koma fram við fjárlögin fyrir 1928.

Þorleifur Jónsson Aðeins örfá orð út af því, sem hæstv.forsrh. (JÞ) sagði um brtt.fjvn., að bætt yrði við álagið á Kálfafellsstaðarkirkju 1000 kr. Jeg get ekki skilið, að hæstv. ráðherra sje ekki unt að borga þetta út nú, enda þótt það sje í fjáraukalögum fyrir árið 1926. Að minsta kosti man jeg ekki betur en að brtt. við fjáraukalög, hliðstæðar þessari, hafi komið fram áður og ekkert verið til fyrirstöðu að greiða þær upphæðir. En ef þetta í raun og veru skyldi standa í vegi fyrir þessari greiðslu, þá má bjarga því við, eins og hstv. ráðh. benti á, með því að taka till. aftur nú og láta hana koma fram við fjárlögin fyrir 1928. Máli þessu til skýringar skal jeg taka það fram, að eins og kunnugt er, hefir kirkjustjórnin unnið að því að koma sem flestum kirkjum yfir á söfnuðina. Um það er í sjálfu sjer ekkert að segja, en hinsvegar verður það ekki að teljast sanngjarnt eða rjett, að svo gott sem narra fátæka söfnuði til þess að taka við kirkjuskriflum með litlu ofanálagi. Er það söfnuðunum venjulega langt ofvaxið að byggja slíkar kirkjur upp svo að sómasamlegt sje, nema þeir fái álitlega upphæð með kirkjunum. Jeg vil nú til skýringar og með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr brjefi frá sóknarnefnd og safnaðarfulltrúa Kálfafellsstaðarkirkju til Alþingis: „Þegar Jón Helgason biskup var hjer á vísitasíuferð árið 1918, fór hann þess á leit við söfnuðinn, að hann tæki að sjer Kálfafellsstaðarkirkju með því meðlagi frá ríkinu, sem um semdi. Var þessari málaleitun biskups fremur fálega tekið og honum ekki gefið neitt ákveðið svar frá safnaðarins hendi? lá því málið niðri án þess því væri hreyft, hvorki af biskupi nje sóknarnefnd, um sjö ára bil“. Svo er máli þessu hreyft aftur 1925, og þá samþykti söfnuðurinn að taka að sjer kirkjuna, með þeim skilyrðum, að hann fengi kirkjuhúsið sjálft eins og það stóð, og jafnframt sjóðeign þá, sem kirkjan átti, sem var að upphæð 1600 kr. Í öðru lagi að ríkið ljeti í meðlag með henni þá jarðarparta, sem óseldir voru úr jörðinni Borgarhöfn, er metnir voru samkvæmt jarðamati á 4500 kr., og ennfremur það, sem óborgað var af þeim jarðarpörtum. úr þeirri sömu jörð, sem seldir höfðu verið af eign kirkjunnar. Þetta voru því kröfur safnaðarins 1925, En kirkjustjórnin. úrskurðaði, að söfnuðurinn fengi aðeins 2500 kr. með kirkjunni, fyrir utan sjóðeignina, en jarðarpartana gæti hann ekki fengið nema með sjerstökum lögum frá Alþingi. „Þegar hjer var komið,“ segir sóknarnefndin, „var sóknarprestur okkar, sjera Pjetur Jónsson, svo bilaður að heilsu, að fyrirsjáanlegt var, að hann yrði að hætta við prestsskap og nýr prestur að taka við brauðinu. Ýttu þessi umskifti því mjög undir söfnuðinn að taka kirkjuna að sjer, til þess að gera brauðið aðgengilegra fyrir viðtakandi prest, því að söfnuðurinn bjóst við, að erfiðara yrði að fá prest á svona afskekt brauð, ef kirkjan hvíldi á því óuppbygð“. Gekk því söfnuðurinn inn á þetta tilboð kirkjustjórnarinnar, því að hann gerði sjer von um, að hægt yrði að koma upp kirkjunni fyrir þetta fje, ásamt sjóði kirkjunnar og álagi því á kirkjuna, sem fráfarandi prestur greiddi, sem urðu 600 kr. Á síðastliðnu vori rjeðst söfnuðurinn í það að byggja kirkjuna upp úr steinsteypu, eftir teikningu frá húsameistara. En nú er það orðið augljóst, að fje það, sem söfnuðurinn hafði til byggingarinnar, nægir hvergi nrri. Í áðurnefndu brjefi segir svo: „Nú er kirkjan komin það áleiðis, að fyrirsjeð er, hvað hún kostar, og verða það fullar 14000 kr. Er hjer um svo gífurlegan mismun að ræða frá því, sem söfnuðurinn gerði sjer í hugarlund, að hún mundi kosta, þegar hann tók hana að sjer“. Það er mikill munur á allri þessari upphæð og þeim 8000 kr., sem söfnuðurinn bjóst við, að hún kostaði í mesta lagi. Það er aðgætandi, að söfnuðinn vantar um 8000 kr. og getur ekki fengið að láni nema um 3000 kr. úr kirkjujarðasjóði; og þar sem þetta er fámennur söfnuður, verður hann að taka á sig 5000 kr. aukna byrði, fyrir utan þetta 3000 kr. lán, til þess að koma kirkjunni upp. - Af þessari ástæðu finst mjer það sanngjarnt, að hlaupið sje undir bagga með söfnuðinum, þar sem hann á mjög erfitt aðstöðu. Sóknarnefndin fór fram á það, að þingið bætti 2000 kr. við ofanálagið. Fjvn. hefir nú lagt til, að öllum málavöxtum athuguðum, að sanngjarnt sje að bæta söfnuðinum upp með 1000 kr. Jeg vildi nú gjarnan heyra, hvort hæstv.forsrh. aftekur með öllu að greiða þessar 1000 kr., þótt þær sjeu í fjáraukalögum. Sje það ófáanlegt, er ekki annað fyrir hendi en að taka tillöguna aftur að sinni og koma því inn í fjárlagafrv.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Hæstv. fjrh. (JÞ) bar fram þá formlegu aths. út af till.fjvn., að það tti ekki við að koma þessari útborgun á landsreikninginn 1926, þar sem ætti að fara að loka reikningnum. Í fyrra bar fjvn. fram 3 brtt. við fjáraukalögin 1925, sem höfðu áhrif á útkomuna á LR. þess árs. 2 brtt. voru leiðrjettingar við frv., en ein till. var að eðli til skyld þessari. Var sú till. um nýja fjárveitingu og var borin fram samkv. ósk hæstv.forsrh. Þá var engin fyrirstaða að bera þá brtt. fram. Er við í nefndinni hnigum að því að fara þessa leið, þá var það vegna þessa fordæmis. Annars er nefndinni ekki fast í hendi að hafa þetta form, einkum nú, þegar hæstv. ráðherra gat þess, að þessari útborgun mætti koma í kring á þessu ári. En þar sem hæstv. ráðh. gat þess fyrst nú í dag, þá hefi jeg ekkert umboð frá nefndinni til þess að taka brtt. aftur, en legg það á vald hv. form. fjvn. (ÞorlJ), sem er þessu máli manna kunnugastur. Jeg tók það fram í fyrstu ræðu minni, að það væri ekki nein lagaskylda að borga þessa upphæð, en af upplýsingum háttv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) er augljóst, að þetta er mikið sanngirnismál.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Þessi litla upphæð verður auðvitað borguð, í hvaða formi sem till. um það verður samþ. En hvað sem dregst að afgreiða fjáraukalögin, þá get jeg ekki lofað því, að þessi upphæð komi í landsreikningnum 1926. En þá getur hún komið í fjáraukalögum 1927, þótt það sje óformlegra.

Magnús Torfason Jeg vildi aðeins geta þess, að jeg fyrir mitt leyti get ljeð þessari till.atkv. frá því sjónarmiði, að jeg tel ríkissjóð sleppa vel að þurfa ekki að borga meira en þessa litlu upphæð, því að þessi kirkja hefir kostað söfnuðinn 8000 kr., sem hann skuldar og verður að borga. Hefði átt að byggja kirkjuna á landsins kostnað, hefðu þessi útgjöld orðið meiri en þau, er till. fer fram á. Jeg vil taka það fram viðvíkjandi því, sem hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að mjer er kunnugt um, að út- og innborgunum ríkissjóðs er haldið opnum fram í apríl, svo að ekkert er því til fyrirstöðu, að þessi útborgun teljist til ársins 1926 í landsreikningi.

Þorleifur Jónsson Jeg geri mig ánægðan með svar hæstv. fjrh. (JÞ). Mjer heyrðist á honum, að engin fyrirstaða væri á því, að þessi upphæð yrði borguð, enda þótt hún kæmi ekki í landsreikningi 1926. Jeg held því, að rjettast sje að greiða atkv. um till. og tek hana ekki aftur, fyrst engin tormerki eru á því, að þessi upphæð verði borguð.

Frsm. minni hl. (Árni Jónsson) Jeg óska, að hæstv. forseti verði við þeim tilmælum mínum, að taka þetta mál út af dagskrá nú, en á dagskrá á undan hinu frv. (um sauðfjárbaðanir), þegar þau koma til umr. næst.

Frsm. meiri hl. (Hákon Kristófersson) Jeg leyfi mjer að mótmæla þessum tilmælum. Þau eru ekki á neinum rökum reist. Það er ekkert að setja út á þá niðurröðun, sem nú er á dagskránni, og því rjett, að frv. okkar gangi fram á undan hinu. Þó að einhverjir úr bændahjeruðunum styðji stjfrv., sannar það ekki rjettmæti þess og er ekki minni heimska fyrir því.

Tryggvi Þórhallsson Hjer er um tvennskonar lausn að ræða á sama máli, þar sem þessi tvö frv. eru. Þau eru nú bæði til 2. umr. En það er sanngjörn krafa, að þetta frv. sje tekið á undan hinu á dagskrána, með því að það er fyr fram komið, og í öðru lagi er það stjfrv., og því kurteisisskylda að afgreiða það svo. Ennfremur vil jeg bæta því við, að samkunda bænda, sem sat á rökstólum í vetur, fyrir ekki alllöngu, hefir eindregið lagt til, að málið yrði leyst á þeim grundvelli, sem lagður er í stjfrv. Út frá þessu þætti mjer rjett, að hæstv. forseti yrði við tilmælunum og ljeti þetta frv. bera fyr að.

Jón Sigurðsson Jeg flyt þau skilaboð frá hæstv. atvrh. (MG), sem er bundinn sem stendur við umræður í Ed., að hann óski eftir, að málið verði tekið af dagskrá og fái þá meðferð, sem hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) stakk upp á. Það er ekki nema sjálfsögð kurteisisskylda, er framfylgt er, er stjórn á í hlut, og jeg vænti þess, að hæstv. forseti taki til greina þessi skilaboð.

Pjetur Þórðarson Þegar jeg kvaddi mjer hljóðs, ætlaði jeg mjer að taka fram hjer um bil það sama og hv.þm. Str. sagði. Jeg vona, að þessi mál sjeu svo vaxin, að þau þoli að standa jafnfætis við 2. umr. Þó að lagt sje kapp á að koma stjfrv. fram fyrir hitt, álít jeg það ætti ekki að sæta mótspyrnu, í trausti þess að hjer verði, er til úrslita kemur, svo margir menn viðstaddir í þessari hv. deild, að þeir geti fylgt því fram, er heilbrigðara er fyrir þjóðina. Jeg fyrir mitt leyti ætla að minsta kosti ekki hv.þm. þá dul, að þeir samþ. frv. fyrir það eitt, að það kemur á undan öðru hagkvæmara máli um sama efni til úrslita. Jeg ætla þeim meiri sanngirni og dómgreind en svo, að þeir hiklaust fari að samþykkja þetta frv.