Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar ríkisstj. undirbjó frumvörp sín um efnahagsmál á s.l. hausti eða um áramótin raunar, þótti ekki verða hjá því komizt að leggja skatt á útfluttar afurðir landsmanna til þess með þeim skatti að geriða þær skuldir, sem sýnt var að mundu hvíla á útflutningssjóði, þegar hann hætti starfsemi sinni. Það var í öndverðu nokkur ágreiningur um, hvort hafa skyldi skattinn hærri eða lægri og stæði hann þá að sama skapi skemur eða lengur. Endirinn varð sá, að rétt þótti að hafa þennan toll 5% og skyldi hann þá standa þar til lokið væri greiðslum þeirra skulda, sem hvíldu á útflutningssjóði. En útgerðarmönnum var þegar í stað heitið, að þegar þeim greiðslum væri lokið, yrði skatturinn afnuminn. Nú kom það í ljós, eins og menn vita, áður en útgerðarmenn gengu frá samningum sínum við frystihús og aðra fiskkaupendur, að menn óskuðu eftir því, að þessi skattur yrði lækkaður niður í helming, en látinn standa að sama skapi lengur. Ríkisstj. var ljúft að verða við þeim óskum og hét að bera fram frv. um það á hv. Alþ., og það er það frv., sem hér er til umr. Það hefur verið samþ. í hv. Nd. og ég vænti, að það sæti ekki neinni mótspyrnu hér heldur, þó að ég geri ráð fyrir, að vel megi svo fara, að fram komi einhverjar brtt. við það. Ég hygg, að efni málsins sé öllum svo kunnugt, að ég þurfi ekki að orðlengja um það, og leyfi mér, herra forseti, að mælast til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Frv. þetta fjallar um verðlagsmál eða nánar tilgreint um verðlagsákvarðanir, verðgæzlu og verðlagsdóm. Frv. þetta hefur ekki í för með sér neinar verulegar breytingar frá gildandi löggjöf. Ástæðurnar til þess, að frv. er flutt, eru aðallega tvær. Í fyrsta lagi, að þar sem innflutningsskrifstofan hefur nú verið lögð niður, en hún fór m.a. með yfirstjórn verðlagsmála, þarf að fela nýjum aðila vald til að fara með verðlagsákvarðanir. Í öðru lagi voru ákvæðin um verðlagsmál orðin nokkuð dreifð í löggjöfinni og því sjálfsagt að nota tækifærið til þess að safna þeim saman á ný í heildarlög. Af öðrum breyt. má nefna, að sektir við verðlagsbrotum verða hækkaðar með tilliti til þeirrar rýrnunar á peningaverðmæti, sem átt hefur sér stað frá því að eldri lög voru sett um þetta efni. Um aðrar breyt. læt ég nægja að vísa til aths. um frv., þar sem gerð er grein fyrir þeim. Fjhn. hefur fjallað um þetta frv. á tveimur fundum, og er meiri hl. nm. sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. með þeirri brtt., sem fylgir nál. meiri hl. á þskj. 552. Með frv. er fimm manna n. falið ákvörðunarvald um verðlag, og skulu 4 kosnir af Alþ., en hinn 5., sem er formaður n., skal vera ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. Með þessu er tekið upp nýtt fyrirkomulag, sem eykur vald Alþ. á þessu sviði, en dregur úr valdi ríkisstj. eða ráðh., því að samkv. eldri lögum hefur það aldrei verið, að því er ég bezt veit, þingkjörin n., sem hefur fengið þetta vald í hendur. Meiri hl. n. vill gera á þessu lítils háttar breyt. með því að fjölga hinum þingkjörnu nm. úr 4 í 5, en atkv. formanns skeri úr, ef atkv. verða jöfn. Með þessari breyt. kemur þingvilji skýrar í ljós, og meiri hl. Alþ. fær þá sjálfsagt meiri hl. hinna þingkjörnu fulltrúa. Jafnframt er tryggt mun betur en áður, að allir þingflokkar geti átt þar fulltrúa, en það er einmitt heppilegt, að sem flest sjónarmið fái notið sín, þar sem um þýðingarmiklar ákvarðanir er að ræða.



Herra forseti. Eins og kemur fram í nál. mínu á þskj. 529, tel ég rétt að láta afskiptalaust það frv., sem hér liggur fyrir. Frumvarpið sannar það, að hv. stjórnarflokkar trúa ekki á prédikanir sínar um aukið verzlunarfrelsi eða afnám hafta, og þeir um það. Fyrir aðra er svo aftur að draga af því ályktanir í afstöðu til flokkanna. Frv. er nánast um tilfærslu valds. Það virðist nú vera íþrótt þessara flokka, sem þeir meta einna mest, að leggja niður nefnd til þess að stofna jafnharðan aðra nefnd. Hér á að leggja niður nefnd til að auka frelsið, en stofna jafnharðan aðra til að sjá um, að frelsið aukist ekki. Þetta er nú grikkur að þessara rauma geði. Ég man ekki betur en Sjálfstfl. hafi lagt á það mikla áherzlu við ýmis tækifæri, að verðlagseftirlit væri heldur fávíslegt og kostnaðarsamt og leiðinlegt, en nú virðist hann ómögulega vilja missa það. Hvernig hann réttlætir það gagnvart sínum mönnum, sem ýmsir hverjir vilja sjálfsagt ekkert verðlagseftirlit, skiptir ekki miklu máli. Máske segir hann þeim, að hann hafi neyðzt til að gera þetta vegna Alþfl., það er náttúrlega ekki mikil fórn kannske. En hvað segir svo Alþfl. sínum mönnum, þegar í ljós kemur, að eftirlitið gerir sáralítið gagn? Segir hann máske, að það sé Sjálfstfl. að kenna? Ja, þeir um það. Verðlagseftirlit var upphaflega sett í góðum tilgangi, í þeirri trú, að með því væri hægt að vernda almenning gegn verzlunarokri, gegn því, að vörur væru seldar hærra verði en eðlilegt væri. Reynslan hefur sýnt það, að þó að þetta væri gert í góðri trú, hefur það ekki komið nema að litlu haldi, og það er vegna þess, að þeir, sem við var að eiga og venjulega vilja nota sér að okra á verzlun, komast með einhverjum ráðum fram hjá verðlagseftirlitinu, ef þeir eru á annað borð nokkrir refir. En það er samt einhver trú á því enn, að þetta sé til bóta. Ég get þó tæplega trúað því, að þeir flokkar, sem beita sér fyrir þessu hér á Alþ., hafi mikla trú á því. Samt vil ég ekki verða til þess að greiða atkv. á móti því, að þeir menn fái einhverja huggun, eitthvert traust af svona löggjöf. Sannarlega veitir mönnum ekki af slíku í þeirri ofsaverðbólgutíð, sem nú er stofnað til og hér geisar vaxandi dag frá degi. Við samvinnumenn höfum enga ástæðu til þess að leggja nokkuð upp úr verðlagseftirliti. Við teljum, að kaupfélögin séu okkur trygging fyrir réttu verði á þeim vörum, sem við þar kaupum, og viljum helzt kaupa þar, en ekki annars staðar. Fái þau nægilegar vörur handa okkur, þá er þeim málum borgið frá mínu sjónarmiði. Annars er þetta frv. eins og nokkuð marghliða dæmi um starfsemi núv. stjórnarflokka, að færa til vald, að flytja prédikanir um umbætur, sem svo, þegar til kemur, ekkert verður úr. Sá háttur hjá stjórnarflokkunum, sem komið hefur fram í vetur, byrjaði með hrókaræðu um afnám hafta og sparnað í rekstri ríkisbáknsins, virðist nú ætla að enda og hefur farið fram í raun og veru eins og Hannes Hafstein lýsir gosinu úr hvernum, þar sem „hver bunan annarri hratt, unz máttlaust, sífrandi sogavatn í sömu holuna datt.“ Það má segja, að með þessu frv. detti kenningarnar um afnám hafta og gildi þess í sömu holuna. En þó að ég ætli mér ekki að greiða atkv. á móti þessu frv., þá er hér komin fram brtt. frá meiri hl. fjhn., sem mér finnst engin ástæða til að greiða atkv. með. Mér finnst, að eiginlega sé skylt að greiða atkv. á móti henni. Þar virðist enn eitt dæmi um, að hver bunan hrindi annarri hjá þessum flokkum. Verðlagsnefndarmennirnir eiga samkv. frv. að vera 5, og hvers vegna er það ekki nóg út af fyrir sig, með því að skipun n. er á þá leið, sem þar er til lagt? Hv, frsm. meiri hl. sagði, að þetta væri gert til þess, að þingviljinn gæti notið sín betur, að hafa hina þingkjörnu nm. 5. En hvers vegna er þá verið að leggja þann sjötta í ofanálag? Ég held, að það hefði þá mátt hafa það fyrirkomulag, ef þingviljinn er þarna hafður sérstaklega í heiðri, að láta formanninn vera skipaðan af hlutaðeigandi ráðh., og hvers vegna þá að vera að setja út á það sérstaklega í hv. Nd., þegar till. kom fram um það að skipa n. á annan hátt og bæta við, til þess að það skipulag nyti sín, sjötta manninum? Þá skilst mér, að gildasta mótástæðan hafi verið sú, að það væri bruðl að vera að hafa 6 menn í n. Hvers vegna þessi hughvörf? Hvaða buna er það nú, sem hrindir hinni þarna? Ég trúi ekki, að þetta sé ástæðan, sem hv. frsm. n. nefndi. Hún hlýtur að vera einhver önnur, og það væri mjög æskilegt að fá hana fram. Einhver frétt flaug fyrir um það, að þetta kynni að stafa af því, að ráðuneytisstjórinn væri ófús að vera beinn oddamaður í n. Hvers vegna þá ekki að létta því af ráðuneytisstjóranum og fara að till. þeirri, sem kom fram í Nd., að láta hæstarétt skipa manninn og fá þannig einn utan pólitíkurinnar til að vera oddamann í n.? Máske er ekki flugufótur fyrir þessari fregn, en máske er það ástæðan, að nú sé hugmyndin að fara að auka atvinnu. Þarna er starf, nýtt starf, sem er að vísu ofur lítið í bága við kenninguna um, að það eigi að draga úr kostnaði við ríkisbáknið. En hver bunan hefur nú hrundið annarri í þessu sambandi, önnur eins málefni hafa dottið í sömu holuna. Mér finnst fjarstæða að flytja hér á síðasta stigi till. um að fjölga mönnum. Það er í algeru ósamræmi við það, sem stjórnin hefur talið stefnu sínu, að öllu leyti ósamræmi. Það kann að vera, að þetta sé í samræmi við starfsemi þá, sem maður hefur kynnzt af hálfu ríkisstj., en það er sú starfsemi, sem ég vil ekki viðurkenna og ég vil skora á ríkisstj. að láta nú smátt og smátt af. Við, sem erum í fjhn., fengum orðsendingu um það, að fjhn. væri beðin að flytja þessa till. Þá fylgdi engin grg. um það, hvers vegna ætti að flytja till., stjórnin óskaði þess. Það var bókað af meiri hl. á fundinum að flytja till., þó að ég hyggi, að það sé áreiðanlegt, að hann vissi ekki, hvers vegna stjórnin vildi láta flytja hana. Þetta kallar maður nú góðan stuðning. Þetta kalla ég fyrir mitt leyti of góðan stuðning. Og ég verð að segja það, að mér finnst hæstv. ríkisstj. hafa hér allt of góðan stuðning, þegar svo langt gengur, að till. eru fluttar fyrir hana í blindni. Og mér finnst ég hafa nokkurn rétt til þess, af því að ég er í fjhn., að biðja um betri upplýsingar en komu fram hjá hv. frsm. nefndarinnar.



Herra forseti. Það má segja, að þetta frv., eins og það var flutt hér inn á hv. Alþ. af hæstv. ríkisstj., hafi verið bein afleiðing, eðlileg afleiðing og raunar óhjákvæmileg afleiðing af þeirri breyttu skipan mála, að innflutningsskrifstofan hefur verið lögð niður og þar með felld úr gildi þau ákvæði, sem verið hafa um yfirstjórn verðlagsmálanna. Þetta nýja frv. fól aðeins í sér fremur óverulegar breytingar frá eldri lögum, eins og hér hefur komið fram, um framkvæmd verðlagsmálanna, og öllum eldri lagaákvæðum um þau var safnað í eitt. Sú var ein breyt., sem máli skipti, að sérstök verðlagsnefnd, 5 manna, skyldi kosin, 4 kosnir af Alþ., eins og áður var um forstjóra innflutningsskrifstofunnar, og formaður hennar yrði ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. Það mátti segja, að formennska hans og atkv. í svo skipaðri n. væri ekki óeðlileg, miðað við það, sem áður hefði verið, þar sem um leið var afnumið úrskurðarvald ríkisstj. í ágreiningsmálum, sem kynnu að rísa í yfirstjórn verðlagseftirlitsins, en í staðinn ákveðið, að afl atkv. innan n. skyldi nú verða látíð ráða í öllum tilvikum. Með þessum hætti mátti líka heita tryggt, a.m.k. við núverandi aðstæður, að atkv. allra nm. yrðu jöfn á metunum og þingflokkarnir, hvort sem þeir væru tveir eða þrír saman, sem hefðu sameiginlegan meiri hl. á Alþ., réðu líka ákvörðunum um verðlagsnefnd. Þannig var þetta frv., þegar fjhn. þessarar hv. d. tók afstöðu til þess á fundi sínum 25. þ. m. og ég tjáði mig meðmæltan því í aðalatriðum og taldi mig geta staðið að nál. meiri hl. Siðan ber það til tíðinda, að kvaddur er saman fundur í fjhn. seint með kvöldi 27. þ. m., en ég var forfallaður þá til að geta mætt á þeim fundi. Þess er ekki getíð í nál. meiri hl., að ég hafi verið þar fjarstaddur, og má skilja á því, sem þar er skráð, að ég hafi aðeins ekki verið tilbúinn að taka afstöðu til þessarar brtt. En það er fljótsagt, að ég er með öllu andvígur þessari brtt. og tel hana til svo stórfelldra skemmda á frv., að verðlagseftirlitið kunni að verða lítils virði að henni samþykktri. Sú brtt., sem hv. meiri hl. fjhn, flytur nú, felur það í sér í fyrsta lagi, að nm. verði 6 að tölu, en ekki 5, og í öðru lagi, að verði atkv. jöfn í verðlagsnefndinni, ráði atkv. hins sjálfkjörna formanns, þ.e.a.s. ráðuneytisstjórans í viðskmrn. og efnahagsmrn., sem er, eins og allir vita, einn og sami maðurinn. Það kann nú að virðast í fljótu bragði, að hér sé ekki um mjög veigamikla breyt. að ræða. En ef betur er að gáð, hygg ég, að ljóst verði, að við núverandi aðstæður þýðir þetta í reyndinni, að verið er að afhenda Sjálfstfl. hreint flokksvald yfir öllum verðlagsákvæðum. Ekkert væri í sjálfu sér við þetta að athuga, ef Sjálfstfl. væri í meiri hl. hér á hv. Alþ. og í meiri hl. með þjóðinni, en allir vita, að því fer fjarri, að svo sé. Til þess að ná þessu takmarki á að lögfesta þá lýðræðisreglu - eða hitt þó heldur, að formaður hafi í ýmsum tilvikum og kannske þeim, sem mestu máli skipta, tvöfaldan atkvæðisrétt á við aðra nm. Enda þótt fulltrúar þriggja flokka í verðlagsnefndinni, Framsfl., Alþb. og Alþfl., sem samanlagt hafa mikinn meiri hluta á Alþ., stæðu þar saman, þegar taka á verðlagsákvarðanir, þá stoðar það ekki. Það á að löggilda, að 2 fulltrúar Sjálfstfl. og skoðanabróðir þeirra í öllum þessum málum, Jónas Haralz, hafi samt yfirhöndina. Með öðrum orðum, það er verið að lögbinda flokkseinræði í verðlagsmálunum, sem einmitt nú á tímum stórfelldra verðhækkana og dýrtíðar eru mála viðkvæmust og almenningur á hvað mest undir að sé farið með af festu og einbeitni í hans þágu. Meira virðingarleysi fyrir lýðræðislegum stjórnarháttum en hér er sýnt er varla hægt að hugsa sér. En hitt er svo annað mál og ekki síður mikilvægt, hvernig líklegt er eða víst, að Sjálfstfl. ásamt Jónasi Haralz tvöföldum muni nota sér það vald, sem Alþfl. er nú að hjálpa honum til þess að fá í hendur. Ég þarf, held ég, ekki að rifja það upp, að Sjálfstfl. hefur alltaf hatazt við allt verðlagseftirlit, öll afskipti af því, hvað kaupsýslumenn tækju til sín stóran hluta af verði þeirra vara, sem landsmenn kaupa og nota. Hugsjón hans hefur alltaf verið sú, að þar sem annars staðar ríkti það frelsi, sem leyfir hverjum að hrifsa til sín það, sem hann getur. Meira að segja nú í sambandi við flutning þessa frv. hafa talsmenn flokksins hér á hv. Alþ. lýst því yfir, svo að ekki verður um villzt, að þeim væri mjög þvert um geð að flytja slíkt mál sem þetta. Hv. 6. landsk. þm., formaður fjhn. Nd., kallaði verðlagseftirlitið einn af meðlimum Bakkabræðrafjölskyldunnar, og sjálfur hæstv. forsrh. hefur lýst ógleði sinni yfir því, að verðlagseftirlit væri ekki þegar lagt niður. Önnur ummæli og hugleiðingar, sem að vísu hafa ekki komið fram í ræðum nú, en eru þm. jafnkunnar fyrir því, eru t.d. þær, að verðlagseftirlitið herði nú svo mjög að verzluninni, að óhjákvæmilegt sé að hækka álagningu stórlega, en réttast sé að láta opinbert verðlagseftirlit fyrirskipa slíka hækkun, svo að óvinsældir hennar bitni ekki á kaupsýslustéttinni sjálfri, að því afreki unnu megi svo eftirlitið fara sína leið. Hvers virði halda menn, að verðlagseftirlit verði í höndum slíkra manna og slíks flokks? Þarf nokkur að fara í grafgötur um, að það yrði í bezta falli tilgangslítið eða tilgangslaust og í verra fallinu og því trúlega aðeins skálkaskjól til þess að tryggja sem hæsta álagningu og mestan gróða milliliðanna, en allur kostnaður ríkisins af eftirlitinu héldist eftir sem áður óbreyttur? Sjálfstfl. hefur látið í það skína, að hann féllist á áframhald verðlagseftirlits fyrst um sinn, vegna þess að Alþfl, sækti málið fast. Það er þá víst eina málið, sem hann hefur ekki hlýtt húsbónda sínum ljúflega í nú um hríð. En nú virðist fundin kænleg millileið í málinu, sú að láta eftirlitið haldast að nafninu til, en tryggja, að kaupsýslumennirnir eða beinir umboðsmenn þeirra ráði sjálfir öllu um eftirlitið, sem ríkisvaldið á að hafa með þeim. Þannig sættir Alþfl, sig við að beygja sig í duftið, ef það aðeins heitir á pappírnum að standa uppréttur. Þó er því ekki að leyna, að í afstöðu Sjálfstfl. felst nokkur viðurkenning á Alþfl. Sjálfstfl. telur sér ekki nægilegt að treysta á fulltrúa hans í verðlagsnefnd til fulltingis kaupsýslustéttinni. Hann treystir honum ekki fyllilega í því að fylgja sér þar í einu og öllu, trúir því e.t.v., að svo kunni að fara, að fulltrúi hans gæti endrum og eins leiðzt til þess að standa með Alþb. og Framsfl., þegar álagningarkröfur heildsalanna verða áleitnastar og freklegastar. Og honum finnst hyggilegast að eiga ekkert á hættu í slíku máli. En Alþfl., hvernig bregzt hann við þeirri viðurkenningu, sem í þessu felst? Verkin sýna hér merkin. Hann reynir ekki að verða verðugur viðurkenningarinnar með því að standa fast á sínu úrslitavaldi, heldur hamast við að þvo sómann af sér. Fyrst styður hann þessa endemis brtt., sem gerir hann áhrifalausan í þessum málum, og hagræðir sér svo síðar, að húsbóndanum verði sem þægilegast að stjaka við honum og ýta honum til hliðar. Ég ætla ekki að hefja hér umr. um gagnsemi verðlagseftirlits yfirleitt. Ég vil aðeins segja það, að ég tel, að það hafi miklu og nauðsynlegu hlutverki að gegna og miklum mun frekar í okkar litla þjóðfélagi en víðast hvar annars staðar, þar sem samtök kaupsýslumanna geta hér auðveldlega og hafa í reynd á fjölmörgum sviðum komið í veg fyrir alla raunverulega samkeppni og eiga auðvelt með það. En hitt ætla ég að sé auðsætt, að frá hendi löggjafarvaldsins er ekki og hefur ekki verið gengið svo frá starfsreglum eftirlítsins, - og mun raunar næsta torvelt að gera það, - að allur árangur sé ekki kominn undir framkvæmdinni einni. Allt raunverulegt mat í þessum efnum er lagt í hendur þeirrar yfirstjórnar, sem með málið fer á hverjum tíma. Ég held, að engum geti blandazt hugur um, ekki heldur stjórnarliðinu og áreiðanlega ekki Sjálfstfl., að eftirlit, sem er í höndum flokks og manna, sem eru því með öllu andstæðir og hafa auk þess efst í huga sjónarmið þeirra, sem eftirlitið og hömlurnar eiga að beinast gegn, er einskis virði og sé því betur sæmandi að spara þjóðinni þau útgjöld, sem slíku eftirlitskerfi eru samfara.



Herra forseti. Þar sem hv. frsm. minni hl. fjhn. hafa sérstaklega í framsöguræðum sínum veitzt að Sjálfstfl. í sambandi við afstöðu hans til verðlagseftirlits, þá vildi ég aðeins segja fáein orð af því tilefni, án þess að ég ætli að fara að lengja mikið þessar umr. Ég skal nú ekki fara langt út í það að svara bunuræðu hv. 1. þm. Norðurl. e. eða reyna að skilgreina það, í hvaða holur bunur hans hafi runnið. Það er kannske dálitið erfitt að átta sig á því, eins og í fleiri greinum um afstöðu hans virðulega flokks hér á Alþ. nú í vetur, miðað við hans fyrri viðhorf í ýmsum málum, og það kom einnig í ljós í sambandi við afstöðu Framsfl. nú til frv. um verðlagseftirlit, að það er dálítið erfitt að átta sig á, hvað sá flokkur raunverulega vill. Hann sagðist mundu láta afskiptalaust frv. um verðlagseftirlit, en veittist hins vegar að Sjálfstfl. fyrir það og ríkisstj., að hún hefði brugðizt stefnu sinni með því að ætla nú að halda í verðlagseftirlitið. Raunverulega var ræða hv. þm. ekki skiljanleg á annan veg en þann, að hann væri raunverulega á móti verðlagseftirliti. öll hans ræða hné í þá átt, og hann taldi, að verðlagseftirlit væri gagnslítið. En mér er þá spurn: Hvernig stendur á því, að flokkur þessa hv. þm. hefur stutt verðlagseftirlit og það svo mjög, að hann á sínum tíma taldi, að það væri alls ekki nægilegt aðhald, sem samvinnufélögin veittu með sínu verðlagi, og því væri nauðsynlegt að hafa sérstakt verðlagseftirlit? Þegar ræða þessa hv. þm. og viðhorf hans til verðlagseftirlits er skoðað, er næsta broslegt að hlusta á ræðu hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ), þegar hann er sérstaklega að tala um þá sem skoðanabræður og örugga samherja í sambandi við að halda niðri verðlagi, Alþb.-menn og framsóknarmenn, og er nú að gera sér vonir um, að það kunni stöku sinnum að koma fyrir, að Alþfl. hnigi þar á sveif. En það er í hans huga ekki nein efasemd um það, að framsóknarmenn og fulltrúi þeirra muni jafnan standa með Alþb. í að halda niðri álagningu, enda þótt því sé yfir lýst af hv. 1. þm. Norðurl. e., að verðlagseftirlit sé gagnslaust, og raunverulega lýst lítilli hrifningu yfir því, vægast sagt, að ríkisstj. skuli vera að halda þessu máli hér fram. Ég skal annars ekki fara lengra út í þær orðræður, en aðeins segja örfá orð varðandi afstöðu Sjálfstfl. til verðlagseftirlits yfirleitt og ástæðu þess, að Sjálfstfl, telur rétt að beita verðlagseftirliti nú, eins og sakir standa. Það er alveg rétt, sem hér kom fram, að Sjálfstfl. er þeirrar skoðunar, að verðlagseftirlit sé engin örugg leið til þess að skapa eðlilegt og hófsamlegt verðlag. Hins vegar viðurkennir flokkurinn það og hefur gert bæði fyrr og síðar, að þegar ekki séu fyrir hendi þau skilyrði, að frjáls verðmyndun geti notið sín til hagsbóta fyrir neytendur, þannig að hætta sé á því, að hægt sé að sprengja upp verðlag vegna vöruskorts og af öðrum slíkum ástæðum, þá geti verið fullkomlega réttmætt og eðlilegt að hafa verðlagseftirlit. Barátta Sjálfstfl. fyrir frjálsri verzlun og fyrir frjálsu vöruvali og nægilegu vöruvali byggist ekki á því, að flokkurinn telji, að með því móti eigi að vera auðunnin leið fyrir kaupsýslumenn að notfæra sér gróða, heldur er það skoðun flokksins, að með slíku ástandi í viðskiptamálum, - og það er einmitt það ástand, sem að er stefnt með þeirri viðskiptastefnu, sem hæstv. núv. ríkisstj. fylgir, - sé bezt trygging fengin fyrir því, að neytendur geti fengið vöru við hagstæðustu verði. Það vita allir, sem til þekkja, að haftatímabil og vöruskortur skapar alls konar óheilbrigða verzlunarhætti og óeðlileg skilyrði til gróðamyndunar, sem eru ekki neytendum til hagsbóta, þannig að ef menn vilja viðhalda slíku ástandi, eru þeir síður en svo að búa í haginn fyrir neytendur í þjóðfélaginu. Það er ekkert efamál, og því hefur ekki af neinum verið leynt, að með þeim víðtæku breytingum í efnahagsmálum, sem nú er verið að gera, eru kvaðir lagðar á almenning í landinu, og það er skoðun ríkisstj. og full eining um það milli stjórnarflokkanna, að það beri að sjá til þess, að þær kvaðir skiptist sem réttlátast á þjóðfélagsborgarana og allir leggi þar sitt af mörkum. Ástæðan til þess, að nú er haldið uppi verðlagseftirliti og það mjög ströngum hömlum á álagningu, byggist fyrst og fremst á þeirri nauðsyn, sem er fyrir hendi að halda verðlagi í sem allra mestu skefjum. M.a. getur það verið nauðsynlegt um sinn vegna þess, að eðlileg og frjáls verðmyndun hefur ekki skapazt, fyrr en eðlilegt fjármálaástand er orðið í þjóðfélaginu, og því getur verðlagseftirlit verið nauðsynlegt um skeið af þessum sökum. Það er því ekki vegna þess, að einn hafi neytt annan til eins né neins, að þetta mál er hér flutt og ríkisstj. hefur beitt sér fyrir samþykkt þess með stuðningi flokka sinna. Það er um að ræða sameiginlega skoðun þessara tveggja flokka, að þetta sé eðlilegt að gera og nauðsynlegt, svo sem sakir standa. Með þeirri breyt., sem hér er gerð á þessu frv., er ekki ætlunin sú, að Sjálfstfl. fari sérstaklega að æskja eftir tryggingu fyrir því, að hann geti fengið meiri hluta í verðlagsnefnd og ráðið verðlagningunni eftir eigin geðþótta, sem er þá þannig túlkað, að það eigi að vera sérstaklega innflytjendum í hag. Mér er ekki kunnugt um það, að ráðuneytisstjórinn í efnahagsmrn. sé sjálfstæðismaður. Það eina, sem er vitað um hans flokksafstöðu, er, að hann var eitt sinn bæjarfulltrúi kommúnista. Ég er ekki með því að segja, að hann sé í þeim flokki nú, ég hef ekki neina hugmynd um það. En mér er ekki kunnugt um, að hann hafi nokkurn tíma látið það í ljós, að hann sérstaklega styddi Sjálfstfl., þannig að það sé hægt að halda því fram, þó að Sjálfstfl. fái tvo fulltrúa í þessari sex manna nefnd, að þá hafi hann þar með tryggt sér meiri hluta. Slíkt er auðvitað gersamlega út í hött. Ráðuneytisstjórinn getur eins staðið með fulltrúum hvaða annars flokks sem er, og ég efast ekki um, að hann muni meta málin eftir því, sem hann telur sanngjarnast og réttlátast hverju sinni, og ástæðulaust að bera honum annað á brýn. Það getur vel verið, að þetta sé sagt vegna þess, að framsóknarmenn og Alþb.-menn séu vanir því í samvinnu á milli flokka, að það sé sífellt verið að reyna að kúga annan hvorn aðilann og beygja hann undir eitthvert jarðarmen. En ég get sagt þessum hv. ágætu þm. það, að mér er ekki kunnugt um, að í sambandi við þetta mál eða önnur í samskiptum núv. stjórnarflokka hafi verið gerðar tilraunir til að kúga einn né neinn. Það hefur verið samstaða um að reyna að leysa málin á þann hátt, sem farsælast og heppilegast mætti telja fyrir þjóðfélagið, og ég held, að það sé aldrei giftusamlegur grundvöllur að neinni stjórnarsamvinnu, - kannske er vinstri stjórnin og örlög hennar ekki hvað sízt dæmi um það, hve ógiftusamlegt það er, þegar einn flokkur ætlar að fara að kúga annan á óviðurkvæmilegan hátt. En ég hygg, að það sé aldrei til farsældar fyrir neina stjórnarsamvinnu, að slíkur háttur sé á hafður, og það er a.m.k. víst í sambandi við þetta mál, að þótt þessir tveir flokkar kunni að hafa í eðli sínu einhvern skoðanamun varðandi gagnsemi verðlagseftirlits, hefur ekki verið ágreiningur um, að eins og sakir standa nú sé rétt að hafa þetta eftirlit, þó að það hins vegar sé, eins og ég áðan sagði, grundvallarskoðun okkar sjálfstæðismanna, að þegar nauðsynlegar og eðlilegar forsendur eru fyrir hendi í þjóðfélaginu, sé það miklum mun vænlegra fyrir almenning, að þau eðlilegu viðskiptalögmál séu látin njóta sín, heldur en það, þó að reynt sé að beita verðlagseftirliti og þannig halda niðri verðlagi, þegar hins vegar er við að stríða algerlega óeðlilegt ástand í viðskipta- og fjárhagsmálum. Þegar til lengdar lætur, mun það áreiðanlega sýna sig, að hið fyrra er hagsælla, enda er staðreyndin sú, að hvarvetna meðal frjálsra þjóða er stefnt að slíkum frjálsum viðskiptaháttum. Og það er einmitt í þeim anda, sem hæstv. núv, ríkisstj. vill starfa, ekki til þess að gefa einhverjum ákveðnum gróðamönnum grundvöll til þess að græða á almenningi, heldur vegna þess, að hún telur, að það verði almenningi til mestra hagsbóta.



Herra forseti. Ég vildi gera hér lítillega að umtalsefni ræður hv. þm. úr minni hl. fjhn. Ég varð sérstaklega fyrir vonbrigðum með hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ), því að þessi þm. hafði í megindráttum lýst yfir stuðningi sínum við það frv., sem hér er borið fram. Síðar gerði meiri hl. fjhn. að honum fjarstöddum, - það er alveg rétt, það náðist ekki í hann, hann var forfallaður, svo að hann mætti ekki á fundi, - þá gerði hann lítils háttar till. um breyt. á frv. Þessi breyt. var vissulega til bóta, en það hef ég sjaldan upplifað, að menn hafi hætt stuðningi sínum við eitthvert málefni vegna endurbóta á því. Það hef ég sjaldan heyrt, og mér þótti þetta satt að segja mjög leitt. Hitt er svo annað, sem mér virðist þessum hv. þm. alveg sjást yfir og reyndar þeim báðum úr minni hl., að þeir líta alltaf aðeins á líðandi stund. Það getur vel verið, að sú regla, sem við erum að taka upp nú um verðlagsákvarðanir, geti gilt um langa framtíð, hún getur lifað af sér margar stjórnir og margar kosningar. Um þá hluti veit enginn. Þetta er allt vegið og metið hjá hv. stjórnarandstöðu út frá þeim mælikvarða, hvernig þessir hlutir standa nú í augnablikinu. Ég vil t.d. álíta, að með því að fjölga hinum þingkjörnu fulltrúum úr 4 í 5 sé einmitt t.d. réttur Alþb. betur tryggður en áður. Ég sé ekki, að þessi flokkur, Alþb., hafi neina örugga tryggingu fyrir því að fá einn mann af fjórum eins og nú standa sakir. Hann hefur enga örugga tryggingu fyrir því. Hann getur kannske vel gert það með bandalagi við Framsfl., en að öðrum kosti hefur hann það ekki. Sama er náttúrlega að segja um Alþfl. Það getur alltaf skipazt svo málum, að Alþfl. eigi þess ekki kost að fá einn mann af fjórum, en hann getur fengið einn mann af fimm. Þess vegna er þetta vitanlega til hagsbóta fyrir smærri flokkana í þinginu, að fjölga hinum þingkjörnu fulltrúum. Það, sem þessi hv. þm. er aðallega óánægður með, er, að á þennan hátt fái Sjálfstfl. nú í augnablikinu meiri hl. í þessari nefnd, þ.e.a.s. hann fái væntanlega 2 af 5 og svo hafi hann ráðuneytisstjóra viðskmrn. á sínu bandi. Eins og hér hefur komið fram, veit enginn til þess, að ráðuneytisstjórinn, Jónas Haralz, sé sjálfstæðismaður. Hann er óflokksbundinn. En það verð ég að segja, að mér finnst undarlegt, að vinstri stjórnin skuli hafa ráðið þennan mann fyrir sinn aðalefnahagsmálaráðunaut, ef þetta væri sjálfstæðismaður. Mér finnst það satt að segja mjög ótrúlegt. Þá veit ég ekki til þess, eftir að þær álagningarreglur voru settar að lokinni gengisbreytingu, er nú gilda og kaupsýslumannastéttin hefur verið mjög óánægð með, að það sé nokkur ástæða til þess að vantreysta Jónasi Haralz í þessu starfi. Það er fjarri því. Hann átti einmitt sinn mikla þátt í því að setja þessar álagningarreglur. Um ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e. og hans nál. ætla ég í sjálfu sér ekki að fara mörgum orðum. Það er augljóst af því, sem hann flytur, að honum er skáldskapur tamari en veruleiki. Í þessu nál. hans segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Þeir (þ.e.a.s. hv. stjórnarflokkar) höfðu boðað frjálsa verzlun, nóg vöruval, heilbrigða samkeppni og lækkandi vöruverð sjálfkrafa þar af leiðandi. Nú er frv. þetta sönnun þess, að þeir treysta ekki á boðskap sinn og trúa ekki sjálfum sér.“ Ég vildi nú leyfa mér að spyrja þennan hv. þm.: Er það skoðun Framsfl., að frjáls verzlun og nægjanlegt vöruval og heilbrigð samkeppni sé útilokuð, nema verðlagseftirlit sé afnumið? Ég vildi gjarnan fá skýr svör við þessu. Nú vita auðvitað allir menn, að verðlagsákvarðanir og verðlagseftirlit er fólgið í því, að það er ákveðið hámarksverð á vöru. Það er ekkert því til fyrirstöðu, að S.Í.S. og kaupfélögin selji vöruna á lægra verði, - ekki nokkur skapaður hlutur, - eða óttast þessi hv. þm. e.t.v., að kaupfélögin og S.Í.S. vilji jafnvel selja vöruna á hærra verði en þessi n. kemur til með að ákvarða að sé heimilt? Það vita reyndar allir menn, að stærsta verðlagsbrot í landinu hefur verið framið undir handarjaðri S.Í.S. Það virðist sem sagt, að það frelsi, sem Framsfl. þráir mest, sé gróðafrelsið. Þessi hv. þm. var að spyrjast fyrir um það, hvaðan þetta væri komið, þessi brtt., hvort þetta væri komið frá ríkisstj. eða n, Í sjálfu sér skiptir engu máli, hvaðan gott kemur. Aðalatriðið er í raun og veru að meta þessa till. málefnalega, en ekki velta vöngum yfir því, hver fyrstur hafi átt hugmyndina að þessu.  Það hefur oft af hálfu Framsfl. verið kvartað undan því, að það væri verið að draga völdin úr höndum Alþingis og fá þau ráðherrum og ríkisstj. Nú erum við að gera alveg hið gagnstæða. Það hefur aldrei verið þingkjörin nefnd í þessu áður. Áhrifavald Alþingis hlýtur að aukast við það að fá fimm menn í nefndina. Hvað gera þá framsóknarmenn, þegar við erum að taka upp þessa stefnu, sem þeir þykjast alltaf berjast fyrir? Þá sitja þeir hjá. Það virðist svo sem þeir ætli í raun og veru að fara að draga sig út úr pólitík og þeir láti sér bara nægja drauminn um það að komast í ríkisstj., en um það má vitna til orða skáldsins: „Sumir eiga sorgir, og sumir eiga þrá, sem aðeins í draumheimum uppfyllast má.“



Herra forseti. Mér finnst, að það megi ekki láta þetta mál fara svo frá þessari umræðu að drepa ekki á það nokkrum orðum, því að þetta er að mínum dómi langskemmtilegasta frv., sem hefur komið frá ríkisstj. nú í vetur. Það eru sjálfsagt eitthvað skiptar skoðanir um það, hvort gagn sé að verðlagseftirliti eða ekki. Sjálfstæðismenn vilja ekkert verðlagseftirlit, telja það þýðingarlaust og gagnslaust og jafnvel skaðlegt. Þó sagði hv. 6. þm. Norðurl. e. (MJ) hér áðan, að það væri þó því aðeins gagnslaust, að skilyrði væru til frjálsrar verðmyndunar, þá þurfi ekki verðlagseftirlit, þegar þessi skilyrði til frjálsrar verðmyndunar eru fyrir hendi. Hvað er þá um frelsisfrv. stjórnarinnar? Eru ekki komin skilyrði til frjálsrar verðmyndunar í landinu eftir allt frelsishjalið hjá ríkisstj.? Kannske þetta sé ekkert frelsi, sem stjórnin er að flytja? Hv. þm. nefndi meira að segja vöruskort. Vöruskortur er t.d. því til hindrunar, að frjáls verðmyndun geti átt sér stað. Er hv. þm. kannske að gefa í skyn, að nú geti orðið vöruskortur eftir allt frelsið? Ég er þeirrar skoðunar, að verðlagseftirlit geti orðið að gagni. Ef þeir menn, sem framkvæma eftirlitið, vilja vera til gagns, getur það sannarlega orðið til gagns. Eins og frv. var úr garði gert upphaflega, átti þetta að vera fimm manna nefnd, þingkjörin nefnd, sem átti að hafa verðlagseftírlitið með höndum. Út af fyrir sig var ekkert óeðlilegt við það. Það var líka öruggt, að stjórnarliðið gat haft meiri hluta í þeirri nefnd, og er heldur ekkert sérstakt við það að athuga. En svo kemur skrýtlan sjálf í dagsljósið, þegar meiri hl. n. flytur þá brtt., að nefndin skuli ekki skipuð fimm mönnum, heldur sex, og sjötti maðurinn á að vera ráðuneytisstjórinn í viðskmrn., sá maðurinn í stjórnarráðinu, sem mest mun hafa á sig lagt utan ráðherra að koma fram þeim efnahagsráðstöfunum, sem ríkisstj. er nú að framkvæma, - maðurinn, sem mun vera í einu og öllu sammála ríkisstj. og jafnvel höfundur að mörgu því, sem lögfest hefur verið í vetur í efnahagsmálum, - maðurinn, sem trúir á frjálsa verzlun og telur enga þörf á verðlagseftirliti, m.ö.o. er í aðalatriðum nokkurn veginn á sömu línu og Sjálfstfl. Þetta á að verða sjötti maðurinn í nefndinni og sá, sem hefur tvö atkvæði, ef jöfn eru annars atkvæði. Þá er nú sæmilega séð fyrir viðhorfum Sjálfstfl. á þessari skrifstofu. Þá eru atkvæðin orðin sjö hjá sex mönnum. Ef þrír eru sammála, geta komið fjögur atkvæði á móti, og þau fjögur eru öll í anda Sjálfstfl. Þetta kalla ég vel að verið. En það skemmtilegasta af öllu er, að Alþfl. skuli sætta sig við þetta. Ég hélt fyrst, þegar ég sá nál. með brtt. á þskj. 552, að þarna hefði orðið ljóta skyssan á í prentsmiðjunni, þar sem stóð Jón Þorsteinsson. Ég hélt, að þetta hefði átt að vera Jón Árnason og það hefði verið farið Jóna-villt, því að það er hér um bil ómögulegt að koma því inn í höfuðið, að Alþýðuflokksmaður gerist ekki aðeins flm. að tillögunni, heldur frsm. Og hver er þá tilgangurinn með sjálfri till.? Hann er einfaldlega sá, að sjálfstæðismenn þurfi aldrei að treysta Alþýðuflokksatkvæði þarna í verðlagsnefndinni, það er ekkert annað. Nú held ég, að þetta séu algerlega rangar getsakir, sem felast í till. af hálfu sjálfstæðismanna til Alþfl. Ég hef enga ástæðu til að halda, að Alþýðuflokksmaðurinn kynni að bregðast sjálfstæðismönnum þarna, - enga, - og þeir hafa sannarlega ekki unnið til þess nú á undanförnum missirum að verða fyrir slíkum aðdróttunum, þó að svona óbeinar séu í tillöguformi. En samt þykir sjálfstæðismönnum vissara að hafa vaðið fyrir neðan sig, og til þess að tryggja það enn þá betur, að Alþfl. sé ekki að abbast upp á þessa brtt., er Alþfl.-maður hafður fyrir framsögumann. - Þetta nálgast kvikmynd, þetta nálgast það mest, að maður horfi á kvikmynd hér á Alþingi og hana ekki óskemmtilega. Það er því sýnilegt á þessari brtt., að verðlagseftirlitið verður lítils virði, - hefði kannske orðið það hvort sem var, en verður sannarlega lítils virði á eftir, þegar einn flokkur eða jafngildi hans ræður öllu, ef um ágreining kynni þarna að vera að ræða. En að Alþfl. skuli geta beygt sig svona lágt, það er merkilegt - og þó ekki merkilegt, eftir að einn af forustumönnum Sjálfstfl. á Alþingi er búinn að lýsa því yfir, að það sé betra fyrir Sjálfstfl. að hafa Alþfl. með sér í ríkisstj. og á Alþingi og mynda þannig meiri hluta en að Sjálfstfl. einn hefði þennan meiri hluta. Og þá fer maður að skilja það, að Alþfl. finnist sjálfum, að hann sé svo sem ekkert að beygja sig í þessu máli.



Herra forseti. Ég ætlaði satt að segja ekki að blanda mér inn í þennan þátt þessara umræðna um þetta frv. En þær ræður, sem hér hafa verið fluttar af hálfu hv. framsóknarmanna og þá sérstaklega ræða hv. síðasta ræðumanns, gera það að verkum, að ég sit ekki kyrr í stól mínum. Mér satt að segja ofbýður talið. Ég ætla að upplýsa þennan hv. ræðumann og þingdeildarmenn alla um það, að ég hef um alllangt skeið haft náin afskipti af verðlagsmálum, nú undanfarið nokkuð á annað ár sem ráðherra og haft með að gera þá stofnun, sem með verðlagsmál hefur farið. Þar áður, síðan 1956, átti ég sæti í ríkisstj. með þessum flokki og hafði þar af leiðandi náin afskipti af verðlagsmálum þá, sökum þess að í þeim málum gilti áfrýjunarvald til ríkisstj. frá þeirri stofnun, sem með þau fór. Og einu sinni endur fyrir löngu átti ég um nokkurra ára skeið sæti í viðskiptaráði, þegar það fjallaði um verðlagsmál, svo að kynni mín af þessum málum eru orðin nokkuð gömul og þar á meðal kynni af fulltrúum Framsfl. í þeim ráðum og stofnunum, sem með þessi mál hafa farið. Og það ætla ég að segja, að atkvæði fulltrúa þeirra þar hafa sannarlega verið með nokkuð öðrum hætti en ræður þessara manna hér í þessari hv. deild. Ég þekki varla dæmi þess undanfarin 3–4 ár, að fulltrúar Framsfl. í innflutningsskrifstofunni hafi ekki greitt atkvæði með svo að segja hverrí einustu hækkunartillögu á álagningu, sem þar hefur komið fram. Um það er enginn vandi að afla nákvæmra skýrslna, ef frekara tilefni gefst til. Hitt þætti mér gaman að fá skýrari upplýsingar um, hvaða tillögur fulltrúar þessa flokks hafa flutt í innflutningsskrifstofunni um lækkun á álagningu, annaðhvort yfirleitt eða í einstökum atriðum. Ég þekki það ekki og hef þó haft náin afskipti af þessum málum síðan sumarið 1956. Þvert á móti hefur reynslan verið sú, að fulltrúar þessa flokks hafa stundum haft beinlínis frumkvæði að því, að álagning eða verðlag hefur verið hækkað. Ég endurtek: ég man ekki eftir neinu stórmáli, sem þar hefur verið á döfinni, þar sem fulltrúi flokksins hefur ekki verið með hækkaðri álagningu eða hækkuðu verðlagi. Með hliðsjón af þessu er sannarlega tómahljóð í þeim ræðum, sem hér eru fluttar af hálfu fulltrúa þessa flokks, og hefðu stóru orðin betur verið ótöluð.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. gat nú ekki setið lengur, sem ekki var von, þegar honum var sýnt fram á frv., kvikmyndina, sem verið er að sýna í hv. Ed., - kvikmyndina af því, hvernig Alþfl. er látinn beygja sig í þessu máli, beygja sig þannig, að ef svo kynni að fara, að einhvern tíma yrðu 3 menn í verðlagsn. á sama máli gegn sjálfstæðismönnum, þá var 6. maðurinn auk tveggja sjálfstæðismanna til með tvöfalt atkv. til þess að kúska Alþfl.-fulltrúann, ef hann yrði ekki með á annað borð eða færi að vilja þeirra. Þeir flytja þetta sjálfir Alþfl.-mennirnir og hafa Alþfl.-mann fyrir framsögumann að þessari brtt., að gera sjálfan sig dauðan og óvirkan í þessari n. Nú var ég ekkert að finna að þessu að því leyti, að það væri ástæða til þess að halda, að Alþfl.-fulltrúinn yrði nokkuð skeleggari en sumir sjálfstæðismenn í verðlagseftirlitinu. En ég benti hæstv. ráðh. á álitíð, sem samstarfsflokkur hans hefur á Alþfl., að þeir vilja ekki einu sinni treysta honum þarna og hafa vaðið fyrir neðan sig að grípa til annarra, ef með þyrfti. Út af þessu var það, sem hæstv. ráðh. kom upp í stólinn. En lítið stoðar að fara að vitna í atkvgr. í innflutningsskrifstofunni. Fyrst og fremst hygg ég, að hæstv. ráðh. hafi haft einhverjum öðrum hnöppum að hneppa en vera þar alltaf við atkvgr., enda sagðist hann ekki hafa handbæra skýrslu yfir þær. Það er víst ekki von. Ég get vel skilið, að honum sárnar, hvernig þessi brtt. stjórnarinnar verkar á almenning, og þess vegna þurfi hann að koma upp, en allt tal hans um, að framsóknarmenn hafi viljað fá hækkanir á álagningu, koma út af fyrir sig ekkert við skipun nefndarinnar.



Herra forseti. Ég mun aldrei hafa verið talinn í hópi velunnara verðlagseftirlits, svo að þess vegna finnst mér ástæða til þess, m.a. í tilefni af ýmsum þeim ræðum, sem hér hafa verið haldnar af hálfu hv. stjórnarandstæðinga, að gera með örfáum orðum grein fyrir því, hvers vegna ég er stuðningsmaður þessa frv. Það er alveg rétt, og í því efni tek ég ekkert aftur, sem ég áður hef sagt um þessi mál, að á verðlagseftirlitinu eru margir og stórir ágallar. Og víst er um það, að verðlagseftirlit út af fyrir sig getur ekki verið nein einhlít ráðstöfun til þess að halda verðbólgu í skefjum. Sönnun þess er það, að þó að hér á Íslandi hafi sennilega verið strangara verðlagseftirlit og víðtækara frá styrjaldarlokum en í flestum Evrópulöndum, hefur verðbólga hvergi verið jafnör og hér. En þrátt fyrir þetta og þrátt fyrir það, að verðlagseftirlit er tvímælalaust haftaráðstöfun og að því leyti í skyldleika við t.d. innflutningshöftin, þá er það svo með þessar haftaráðstafanir, að þó að æskilegt sé, að þær verði afnumdar sem fyrst, þá verður til þess að velja þann rétta tíma, en á undanförnum árum hafa mörg mistök orðið í því efni, að reynt hefur verið að afnema haftaráðstafanir, án þess að slíkt væri tímabært. Það er nú yfirleitt þannig, að afnám hafta út af fyrir sig er vinsælt hjá öllum almenningi. Hins vegar eru þær ráðstafanir, sem oftast nær eru skilyrði fyrir því, að hægt sé að afnema höftin, miður vinsælar. Þess vegna hefur það oft viljað brenna við, af því að það er nú þannig með okkur þm., að við viljum gjarnan gera þá hluti, sem eru vinsælir, en forðast í lengstu lög það, sem er miður vinsælt, að ýmiss konar höft hafa verið afnumin, án þess að gerðar hafi verið þær ráðstafanir, sem oft eru miður vinsælar og skapa mundu eðlilegan grundvöll að slíku. Það má t.d. nefna sem dæmi um þetta, að í lok heimsstyrjaldarinnar síðari og fyrstu missirin eftir styrjöldina var leitazt við að gera innflutninginn að verulegu leyti frjálsan, og í fljótu bragði virtist það ekki óeðlileg ráðstöfun með tilliti til þeirra miklu gjaldeyrisinnstæðna, sem við áttum þá. En það, sem gerði það að verkum, að ég tel, að slík ráðstöfun hafi þá verið mistök, var það, að gengi íslenzku krónunnar var þá rangskráð. Það voru þá ekki stjórnmálalegir möguleikar fyrir hendi til þess að framkvæma þá leiðréttingu á gengisskráningunni, að grundvöllur væri fyrir því að afnema innflutningshöftin. Afleiðingin varð sú, að gjaldeyrisinnstæður okkar gengu til þurrðar á miklu skemmri tíma en annars hefði orðið og við vorum brátt sokknir aftur í haftafen, sem jafnvel var verra en nokkurn tíma áður hafði þekkzt. Ég dreg enga dul á það heldur, að það er persónuleg skoðun mín, að það hafi verið mistök á sínum tíma, árið 1951, að verðlagseftirlitið var afnumið of fljótt. Það er enginn vafi á því, að ýmsir einstaklingar, þó að það eigi engan veginn við um samtök verzlunarmanna eða verzlunarstéttina í heild, misnotuðu það álagningarfrelsi, sem þá var gefið, sem olli því, að verðhækkanir af völdum þeirra ráðstafana urðu meiri en ella hefði þurft að vera. Ég er því þeirrar skoðunar, að þrátt fyrir það, að ég telji, að komist það jafnvægi á í efnahagsmálum, sem að er stefnt með till. og þeirri löggjöf, sem hæstv. núverandi ríkisstj. hefur beitt sér fyrir, þá ætti verðlagseftirlitið að verða óþarft, tel ég ekki tímabært að afnema það nú. Það hefur verið réttilega á það bent af ýmsum þeim ræðumönnum, sem hér hafa talað úr hópi stjórnarsinna, að auðvitað er það algerlega úr lausu lofti gripið, að að því sé stefnt, þó að brtt. sú, sem meiri hl. fjhn. flytur og ég stend að um fjölgun manna, verði samþ., að þetta þýði það, að Sjálfstfl. fái meiri hl. í verðlagsnefnd. Jónas Haralz ráðuneytisstjóri hefur aldrei verið sjálfstæðismaður og er það ekki, og jafnvel þó að svo væri, efast enginn um það, sem hann þekkir, að í því trúnaðarstarfi, sem hér er um að ræða, mundi hann aðeins taka málefnalega afstöðu, óháð flokkshagsmunum. Í öðru lagi má á það benda, að mér finnst það nokkuð langt gengið í miður vönduðum málflutningi, ef því væri haldið fram, að hæstv. ríkisstj. og þeir flokkar, sem hana styddu, hefðu áhuga á því, að verðhækkanir af völdum hækkaðrar álagningar og með öðrum ráðstöfunum yrðu sem allra mestar. Hæstv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar gera sér auðvitað fyllilega ljóst, að það er beinlínis skilyrði fyrir því, að efnahagsmálaráðstafanir geti náð tilgangi sínum, að verðhækkanirnar umfram það, sem beinlínis hlýtur að leiða af þeim, verði svo litlar sem mögulegt er. Af þeim ástæðum tel ég, að enda þótt ég geri mér fyllilega ljóst, að verðlagseftirlit nægir ekki, þegar til lengdar lætur, til þess að halda verðlagi í skefjum, getur það þó um skemmri tíma gert gagn, og ég tel, að miðað við núverandi aðstæður sé sjálfsagt að beita öllum þeim tækjum, sem fyrir hendi eru, til þess að ná slíkum árangri. Það má líka benda á þá að mínu áliti mikilvægu yfirlýsingu hæstv. ríkisstj., að ef til kauphækkana komi á næstunni, muni nú verða tekin upp ný afstaða í þeim málum, nefnilega sú, að atvinnurekendur verði að greiða þær kauphækkanir, sem þeir kunna að semja um, úr eigin vasa af ágóða sínum, en ekki verði, eins og alltaf hefur verið áður, leyft að demba þessum verðhækkunum viðstöðulaust yfir á almenning. Ég tel, að ef verðlagseftirlitið væri afnumið nú, yrðu það ábyggilega fáir, bæði í verkalýðsstétt eða meðal atvinnurekenda, sem mundu taka slíka yfirlýsingu alvarlega, og það eitt út af fyrir sig tel ég ærna ástæðu fyrir því, að það skref verði ekki tekið að svo stöddu að afnema verðlagseftirlitið.



Herra forseti. Frv. til l. um takmarkað leyfi til dragnótaveiða í fiskveiðilandhelgi Íslands undir vísindalegu eftirliti, eins og það er orðað, var þegar á öndverðu yfirstandandi þingi flutt af nokkrum hv. alþm. Nd. Er það samhljóða frv., sem flutt var á vetrarþinginu 1958–59, en náði þá ekki fram að ganga og var vísað frá með miklum meiri hl. atkv. Sjútvn. hv. Nd. afgreiddi málið að þessu sinni með því að flytja nýtt frv., sem að nokkru er frábrugðið hinu fyrra. Er nú tekið inn í frv. ákvæði um eins konar neitunarvald til handa einstökum sveitarstjórnum, samtökum útvegsmanna og sjómanna, og geta þessir aðilar sent mótmæli gegn því, að ákveðin veiðisvæði verði opnuð fyrir dragnótinni. Má segja, að nokkur vörn sé með ákvæði þessu fyrir þá staði, sem ekki óska eftir, að þessum skaðræðisveiðarfærum verði beitt á fiskimiðum, sem næst liggja, með þeim afleiðingum, sem þekktar eru af fyrri reynslu. Þau fskj., sem frv. fylgja, eru glögg dæmi þess, hvernig komið var. Fiskistofnarnir voru að ganga til þurrðar, það var sýnilegt, að þeir þoldu ekki veiðarfærið, og því var horfið að því að banna með öllu dragnótaveiðar. Það hefur um langan tíma verið ágreinings mál Íslendinga, hvort leyfðar skyldu í íslenzkri landhelgi veiðar með dragnót eða ekki. Það hefur oltið á ýmsu með mál þetta hér á hv. Alþ., og nú, eins og oft áður, er leitað ýmislegra raka, sem flm. telja málinu til stuðnings. Það eru höfuðrök þeirra manna, sem nú vilja heimila, að landgrunnið umhverfis landið, hrygningarsvæðin og uppeldisstöðvarnar, verði vettvangur hinna skaðlegustu veiðarfæra fyrir ungfiskinn, sem þjóð vor á svo mikið undir að nái fullum þroska, að vísindamenn þjóðarinnar á sviði fiskirannsókna hafi gengið í lið með þeim og telja nú, að fiskimiðin umhverfis landið verði ekki fullnýtt, nema dragnótin komi til. Þá er á það bent, að þetta sé mikið hagsmunamál fyrir fiskiðju og mikil atvinna muni skapast við hagnýtingu á hinu mikla flatfisksmagni, sem nú syndir umhverfis landið og bíður þess eins að verða fullþroska og synda síðan rakleitt í veiðarfæri Bretanna utan 12 mílna markanna, eins og þeir hafa bent á. Á þessa leið voru m.a. rök flm. í hv. Nd., þegar málið var þar til umr. Mér finnst það vera nokkuð mikil blinda og oftraust á fáfræði almennings að ætla að telja fólki trú um, að Íslendingar séu ekki þess umkomnir, rétt eins og hver önnur þjóð, að ná sínum skerf af fiskinum, þótt utan 12 mílnanna sé. Það er viðurkennt, enda bera skýrslur það með sér, að íslenzku togararnir eru að miklum mun hærri hvað aflamagn snertir en þekkzt hefur með öðrum þjóðum, sem hér stunda veiðar. Ég hafði ekki ætlað mér að flytja langt mál um dragnótaveiðarnar og áhrif þeirra að þessu sinni. Má vera, að tilefni gefist frekar við 2. umr. um málið, ef það nær svo langt í þessari hv. d. En það skulum við hafa hugfast, að á undanförnum árum, þegar þjóð vor hefur sótt fram af einurð og festu til þess að helga sér í æ ríkari mæli þau auðæfi, sem í hafinu búa umhverfis landið, þá hafa það verið okkar þyngstu rök, að botnvarpan og hliðstæð veiðarfæri tortímdu ungviðinu og eyðilegðu hrygningarstöðvarnar. Það er af öllum viðurkennt, sem til þekkja, að engin veiðarfæri séu ungfiskinum jafnskaðleg og dragnótin og trollið, og er þar ekki mikill munur á, enda segja fiskifræðingar um þetta í umsögn sinni um dragnótaveiðarnar, að af rannsóknum undanfarinna ára sé vitað, að dragnót hlífir heldur betur ungviðinu en botnvarpan að öllu öðru jöfnu, en ekki er munurinn mikill. Einn fiskifræðinganna telur, að dragnótaveiðar eigi að vera lyftistöng fyrir smábátaútgerð. Í þessu tilfelli má eflaust segja, að eins dauði sé annars líf, og það er nokkurn veginn víst, að verði dragnótaveiðin leyfð á ný, þá muni fljótlega þyngja undir fæti hjá öllum þeim, sem nú stunda veiðar á smæstu bátunum, þ.e. trillubátunum. Í skjóli þeirrar friðunar, sem á undanförnum árum hefur átt sér stað á grunnmiðum við landið, hefur fiskistofninn farið jafnt og þétt vaxandi. Afkoma útgerðar og sjómanna hefur batnað, og mikill fjöldi einstaklinga í bæjum og í þorpum allt í kringum landið hefur í þeirri trú, að sú mundi þróunin verða í framtíðinni, ráðizt í það að byggja sér smábáta, sem að vísu kosta mikið fé, en geta að óbreyttu veitt þeim mikilvægt atvinnuöryggi. Dragnótaveiðarnar geta aldrei orðið þessum unga atvinnuvegi lyftistöng, og það mun sýna sig, að nú eins og fyrr muni dragnótin, ef leyfð verður, ekki aðeins ná til flatfisksins, sem henni er þó fyrst og fremst ætlað, heldur mun eyðileggingin verða áhrifaríkust í að tortíma hvers kyns öðrum fiskistofnum, sem nú alast upp á hinum fengsælu uppeldisstöðvum og þjóðin á allt líf sitt undir að haldi áfram að vaxa og hagnýtast á eðlilegan hátt, en verði ekki slíku drápsveiðarfæri að bráð.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt af heilbr.- og félmn. hv. þd. að beiðni félmrh. Svo sem fram kemur í grg., er frv. samið af nefnd, sem félmrh. skipaði árið 1958 til þess að endurskoða löggjöfina um sveitarstjórnarmál og semja frv. um þau efni. Í n. áttu sæti þeir Bjarni Þórðarson bæjarstjóri í Neskaupstað, Björn Björnsson sýslumaður, Hvolsvelli, Hjálmar Vilhjálmsson ráðuneytisstjóri, sem var form. n., Jón Guðjónsson bæjarstjóri á Ísafirði og Tómas Jónsson borgarlögmaður, sem var ritari nefndarinnar. Eins og kunnugt er, gilda sveitarstjórnarlögin frá 1927 aðeins um hreppa og sýslur, en um kaupstaðina gilda hins vegar sérstök lög fyrir hvern einstakan, og þau lög eru flest mjög lík og jafnvel samhljóða. N., sem frv. samdi, taldi, að ekki væru slík brögð að sérákvæðum fyrir hvora tegund sveitarfélaga um sig, annars vegar hreppana, hins vegar kaupstaðina, að frágangssök væri, að ein og sömu sveitarstjórnarlög giltu fyrir hvor tveggja, og valdi því þann kostinn að semja eitt frv., sem tæki bæði til kaupstaða og hreppa, og væri þar sérstakur kafli, sem fjallaði um sýslufélögin. N. bendir jafnframt á, að þörf sé nýrrar löggjafar um nokkur atriði varðandi sveitarfélögin, sem frv. fjallar ekki um, svo sem um sveitarstjórnarkosningar. Hún bendir einnig á, að hagstætt geti verið, að sameinuð verði í einum lögum núgildandi ákvæði um stærð og takmörk lögsagnarumdæma kaupstaðanna, en í því efni eru að sjálfsögðu sérákvæði fyrir hvern kaupstað um sig. Þetta frv. er í 5 köflum. Í 1. kafla eru almenn ákvæði, aðallega um nöfn sveitarfélaga og hlutverk þeirra. 2, kafli fjallar um stjórn sveitarfélaganna, þ.e.a.s. um sveitarstjórnir og framkvæmdastjórn sveitarfélaga. 3. kaflinn er um fjárreiður sveitarfélaganna, sá 4. um sýslufélög og 5. kaflinn svo um gildistökuákvæði o.fl. Í frv. eru ýmis nýmæli, þó að hins vegar verði ekki sagt, að þar séu yfirleitt mjög róttækar breytingar lagðar til. Um nýmæli má nefna það, að í 5. gr. er lagt til, að félmrn. sé heimilað að sameina mjög fámenn hreppsfélög þeim nágrannahreppi, sem sýslunefnd telur bezt henta, en samkv. gildandi lögum er slík sameining ekki heimil, nema því aðeins að fyrir liggi beiðni hlutaðeigandi hreppsnefnda og meðmæli sýslunefndar. Þá er í 6. og 7. gr. lagt til, að heimild til þess að skipta sveitarfélagi verði bundin því skilyrði, að nýju sveitarfélögin nái eftir skiptinguna ákveðinni lágmarkstölu íbúa. Í 11. gr. frv. ræðir m.a. um takmarkanir á rétti sveitarfélaga til þess að ráðstafa, þ.e.a.s. selja og veðsetja kröfur til útsvars og skatts og nánar tilteknar eignir, tæki og mannvirki, sem nauðsynleg eru, til þess að sveitarfélagið geti látið íbúum sínum í té lögboðna eða félagslega nauðsynlega þjónustu. Í e-lið þeirrar greinar er lagt til, að samþykki rn. þurfi til þess, að sveitarfélag hafi með höndum áhættusaman atvinnurekstur, svo sem útgerð, iðnað og verzlun, eins og það er orðað í frv. Í 2. kafla, sem fjallar um stjórn sveitarfélaga, hefur n. tekið upp nokkur ákvæði úr l. um sveitarstjórnarkosningar frá 1936, sem n. taldi að eðli málsins skv. ættu betur heima í sveitarstjórnarlögum. Þar má nefna það nýmæli t.d., að í 17. gr. er lagt til, að við almennar sveitarstjórnarkosningar verði einn og sami kjördagur fyrir alla hreppa og kaupstaði, þ.e.a.s. síðasti sunnudagur í maímánuði. Í 19. gr. er lagt til, að skilyrði fyrir kjörgengi sé auk lögheimilis í hlutaðeigandi sveitarfélagi einnig kosningarréttur þar, en samkv. núgildandi lögum er kosningarréttarskilyrðið frávíkjanlegt undir vissum skilyrðum. Í þessum kafla eru m.a. nokkur nýmæli varðandi tölu fulltrúa í sveitarstjórnum, þóknun til sveitarstjórnarmanna, þar er m.a. lagt til, að tekið verði upp sameiginlegt heiti fyrir oddvita hreppsnefnda og forseta bæjarstjórna, sem sé heitið formaður sveitarstjórnar. Einnig er lagt til, að felld verði niður sú regla, að atkv. oddvita ráði úrslitum, ef atkv. eru jöfn. Það er lagt til, að um fjárhagsáætlun sveitarfélaga allra skuli hafa tvær umr., með vissum undanþágum þó fyrir fámennari sveitarfélög, og einnig, að félmrn. skuli með reglugerð setja fundarsköp, sem gildi fyrir allar sveitarstjórnir. Í þann hluta 2. kafla, sem fjallar um framkvæmdastjórn sveitarfélaga, eru m.a. tekin upp ákvæði l. frá 1951 um sveitarstjóra, með nokkrum breyt. þó, m.a. varðandi ráðningu þeirra og ráðningartíma. Í gildandi lögum er heimild til handa borgarstjóra, bæjarstjóra og í sumum tilfellum forseta bæjarstjórnar að fella úr gildi til bráðabirgða vissar ákvarðanir bæjarstjórnar. Þessari heimild mun tæpast hafa verið beitt, og er lagt til, að hún falli niður, en í stað þess verði bæjarstjórum, þar með talinn borgarstjóri í Reykjavík, fengið slíkt vald, þegar bæjarstjórn stofnar til verulegra útgjalda, sem hefur ekki verið gert ráð fyrir í gildandi fjárhagsáætlun. Einnig er í þessum kafla lagt til, að bæjarráðum, þar sem þau eru, sé fengið vald til þess að taka fullnaðarákvörðun um minni háttar fjárhagsatriði. 3. kaflinn fjallar um fjárreiður sveitarfélaganna. Þar er m.a. í kaflanum um bókhald lagt til að skylda sveitarfélög, sem hafa 500 íbúa eða fleiri, til þess að hafa tvöfalt bókhald. Þar eru nokkur nýmæli varðandi fjárhagsáætlun sveitarfélaga, ársreikninga, endurskoðun o.fl., og í þennan kafla hafa verið tekin upp mörg ákvæði l. um eftirlit með sveitarfélögum frá 1940, með allmiklum breyt. þó og viðaukum. Og í 4. kafla, sem fjallar um sýslufélögin, er einnig um nýmæli að ræða. Ég hef nú aðeins drepið á fáein nýmæli, sem frv. hefur að geyma. Þau eru að sjálfsögðu langtum fleiri, og vísast að öðru leyti til grg. þeirrar, sem frv. fylgir frá n., sem frv. samdi. Eins og ég áður sagði, er frv. flutt af heilbr.- og félmn. að beiðni félmrh., en n. í heild og einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja við það brtt. og fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Ég leyfi mér svo að óska þess við hæstv. forseta, að málinu verði vísað til 2. umr.