Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þegar mál þetta var til umræðu á síðasta þingi, þá kom til máls að það væri ekki rétt, samræmisins vegna, að veita konum þennan undanþágurétt, þær ættu að vera skyldar til að taka við kosningu alveg eins og karlmenn. En þá var því haldið fram, að þrátt fyrir ósamræmið væri þó alt að einu full ástæða til að veita konum þessa undanþágu, vegna þess að ennþá vantaði mikið á fult jafnrétti kvenna á móts við karlmenn. Þessi sama ástæða er fyrir hendi ennþá, engu síður en þá, því að konur hafa enn ekki fengið fult jafnrétti við karlmenn. Það er ekki úr vegi að athuga þá spurningu, hvaða ástæður muni liggja til þess, að þetta frumv. er fram komið. Eg verð að játa, að eg hefi ekki heyrt þær ástæður, sem færðar hafa verið fyrir málinu í neðri deild. Eg get ímyndað mér, að höfuð ástæðan til þess, að frumv. er komið fram sé sú, að mönnum hafi virzt það koma í ljós, að þær konur, sem færastar væru, hafi skorast undan kosningu, en hinar ekki, sem miður voru færar til starfsins. Eg fyrir mitt leyti hefi orðið var við þetta eða heyrt þess getið, að miður hæfar konur hafa verið kosnar til opinberra starfa af því, að þær, sem voru álitnar bezt hæfar, gáfu ekki kost á sér. - Sé þetta alment, þá er það auðsætt, að af því getur leitt mikinn óhagnað, í fyrsta lagi fyrir konurnar sjálfar, af því að það spillir fyrir áliti kvenna til að taka þátt í opinberum störfum, og að hinu leytinu er það líka skaði fyrir þjóðfélagið, að þær konur taki þátt í stjórn opinberra mála, sem ekki eru vel til þess fallnar. En hjá þessum agnúum yrði fremur komist, ef allar konur væru skyldar að taka við kosningu, eins og karlmenn eru. Eg skal ekki segja um það, hvaðan óskirnar eru komnar, um að breyta þessu þannig, hvort heldur þær eru komnar frá konum eða körlum. Þetta skiftir líka minstu, því þó eg og að sjálfsögðu ýmsir fleiri, hafi heyrt því kastað fram, að óþarfi sé fyrir karlmenn, að neyða þessu að konunum, sem ekki óski þess, þá skiftir það minstu. Það gæti verið jafn réttmætt fyrir það. En eg er líka þeirrar skoðunar að ýmsar konur óski þessarar breytingar; eg hefi heyrt raddir í þá átt frá konum, að þessi undanþáguréttur, sem þær hafa nú að lögum, sé ekki heppilegur, af þeim ástæðum, að af honum geti leitt, að konur verði ranglega álitnar miður vel hæfar til opinberra starfa að svo stöddu. Þetta eru þá ástæður þær, sem mæla með frumvarpinu. En í fyrsta lagi má ekki gleyma því, að það vantar mikið á það ennþá, að konur hafi full réttindi til jafns við karlmenn og á meðan svo stendur er það ekkert ósanngjarnt, þó að þær hafi þennan undanþágurétt. Og á hinn bóginn get eg ekki betur séð en að konurnar geti sjálfar, með samtökum, komið í veg fyrir það, að þær sem laklega eru hæfar, verði kosnar til opinberra starfa. Það ætti að vera hægt fyrir þær, til þess að varðveita álit sitt, að fá vel færar konur til að gefa kost á sér af fúsum vilja til slíkra starfa. En hins vegar eru margar konur, sem hafa svo miklum og margvíslegum heimilisstörfum að gegna og eiga því mjög óhægt með að taka verulegan þátt í opinberum málum, og það er alls ekki æskilegt, að slíkar konur verði neyddar til að gefa sig við opinberum störfum. Í þessu liggur allur þungi málsins, og á þessa óhægð á því að gegna opinberum störfum legg eg mikla áherzlu í sambandi við undanþáguréttinn. Því verð eg að vera því mótfallinn, að þetta frumv. verði samþykt.



Enda þótt hér sé ekki um neitt líkar breytingar á núverandi stjórnarfyrirkomulagi að ræða, sem þær er gerðar voru 1903, þegar stjórnartaumarnir voru dregnir úr útlendum höndum og lagðir í innlendar hendur, þá geymir þó frumvarpið mjög svo mikilvægar breytingar. Aðalbreytingin er hin geysimikla rýmkun kosningarréttarins eða dreifing aðalvalds þjóðarinnar á allar þær hendur, sem komið geta til mála. Ef frumvarpið gengur fram, fá ekki að eins allir karlmenn, heldur líka allar konur kosningarrétt. Konum er sem sé ekki að eins fenginn kosningarréttur, heldur er sá réttur fenginn öllum stéttum karla og kvenna, þar sem hjú nú eiga að fá þann rétt. Jafnframt kosningarréttinum fá allar konur og karlar kjörgengi til alþingis. Samkvæmt núgildandi lögum hafa hjú ekki kjörgengi til neinna sveitastjórna og kosningarrétt að eins til hreppsnefnda og bæjarstjórna, en ekki til sýslunefnda, og færi betur á, ef veita ætti þeim nú kosningarrett til alþingis, að veita þeim um leið kosningarrétt til sýslunefnda og kjörgengi til allra sveitastjórna. Þessi afarmikla rýmkun, sem fjölgar kjósendum um meira en helming, getur haft ómælilegar afleiðingar í för með sér. Kjósendurnir eru í raun og veru aðalvaldhafar landsins. Kosningarbærir menn skipa ekki eingöngu alþingi heldur og óbeinlínis landstjórnina með atkvæðum fulltrúa sinna. Nú mætti búast við því, að þeir kjósendur, sem nú ráða lögum og lofum í landinu, óski ekki slíkrar rýmkunar á valdinu, enda gæti svo farið að þeir yrðu í algerðum minnihluta. Það gæti því komið til orða að takmarka nokkuð hina afarmiklu rýmkun neðri deildar á kosningarréttinum. Og kem eg þá að 2. aðalbreytingunni, skipun efri deildar. Eg játa, að nokkurt aðhald er í nýmælinu um skipun hennar, jafnvel þó að kosningarréttur og kjörgengi til hennar sé eins og til neðri deildar. Það kemur til af því, að kjósa á til hennar ( Ed.) með öðrum hætti. Nú eru þjóðkjörnir þingmenn, eins og allir vita, kosnir í einu lagi, en samkv. frv. á að kjósa þá til hvorrar deildar fyrir sig. Landið á alt að kjósa efrideildarmenn í einu. Það á að kjósa þá með hlutfallskosningu og kjörtímabil þeirra verður lengra en neðri deildarþingmanna. Það má búast við, að þannig kosin efri deild verði nokkur hamla á neðri deild. En þar sem kjósendur til beggja deilda eru hinir sömu og halda á sameinuðu þingi, þá mundi skipun efri deildar tæplega reynast nóg aðhald nema í bili, jafnvel ekki þangað til kjósendur vöknuðu til meðvitundar um sérhagsmuni sína. Eftir það mundi meiri hluti kjósenda ráða einn lögum og lofum í landinu, eftir sem áður, Mætti því ef til vill orða breyting hér að lútandi, er trygði betur rétt minni hlutans og héldi meir aftur af neðri deild. Þá er enn ótalin 3. breytingin, sem hér er farið fram á, en ekki skiftir eins miklu máli, sem sé sú að lögfesta á með stjórnarskrárumbúnaði, að ráðherrar skuli vera þrír. Þegar litið er til þess, hve landið er fáment og alt óbrotið hjá oss, virðist þetta vera nokkuð íburðarfrekt og kemur ekki vel heim við tal manna innan þings og utan um að eigi megi fjölga embættismönnum að þarflausu. Eg skil ekki annað, en að einn ráðherra geti annað því, sem nauðsynlegt er í þessu efni, ef hann kann á annað borð að vinna, og er verkfær. Ráðherra á að eins að halda aðaltaumunum. Hann má ekki gína yfir öllu. Með því forsómaði hann aðalverk sitt, enda rekur engin nauðsyn til þess, að hann blandi sér í skrifstofustörf og þess háttar. Til þeirra hefir hann skrifstofulið sitt. Eg álít því þennan eina ráðherra, sem vér höfum, nægja í bráðina. Og ómögulega má fjölga þeim þannig að þjóðinni fornspurðri. Slík fjölgun mundi að minsta kosti kosta 10 þúsund krónur á ári auk eftirlauna, aukins skrifstofuhalds og aukningar við stjórnarráðshúsið. Hitt er auðvitað, að því fleiri sem ráðherrarnir eru, því fleiri geta gert sér vonir um að hreppa hnossið. En það væri helzt til dýrt verk - og vindeyðandi dropar, það. Þá kem eg að 4. atriðinu í breytingum þeim, sem hér á að gera að lögum, - og er það takmörkun á frumkvæðisrétti alþingismanna á að bera upp breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið. Nú er því þannig háttað, að hver þingmaður hefir ótakmarkað leyfi til þess að bera upp breytingartillögur við fjárlögin, hvort sem um hækkun eða lækkun gjalda er að ræða. En samkvæmt frumvarpinu mega ekki aðrir bera upp breytingartillögur við fjárlögin, sem fara fram á ný eða aukin útgjöld, en ráðherrar eða fjárlaganefndirnar. Þetta ákvæði á víst að girða fyrir hrossakaupin svokölluðu. Það er vafamál, hvort þau mundu ekki að eins flytjast úr þingdeildarsölunum inn í ráðherraherbergið og til fjárlaganefndanna. En jafnvel þótt eg geri mér litla von um, að mikil bót yrði að þessu ákvæði, get eg þó, ef til vill, verið því fylgjandi, ef meiri og minni hlutar fjárlaganefnda mættu stofna til breytinga. Annars ætti minni hlutinn á hættu að verða algerlega ofurliði borinn. Miklu fleira mætti segja um þetta merkilega frumvarp. En þar sem eg geri ráð fyrir að málinu verði að umræðu lokinni vísað til nefndar þeirrar er kosin var hér fyrir nokkru, læt eg hér staðar numið.

Ráðherra: Eg get verið fáorður um frv., þó það sé bæði langt og merkilegt, með því að nálega samhljóða frv. var til umræðu á síðasta þingi. Frv. er aðfengið, en þó ekki þýðing á dönskum lögum, svo að virðul. þm. þurfa ekki að vera fælnir við það af þeirri ástæðu. Því var snúið á síðasta þingi af vel færum manni; úr lögum er gilda um öll Norðurlönd. Var unnið að þessum lögum af hæfustu mönnum úr öllum þrem löndum, og voru þau samþykt á öllum þrem löggjafarþingum þar. Er því trygging fyrir því, að þau séu vel vönduð og vel frá þeim gengið; en auk þess er það hagfelt að búa við sömu lög í þessu efni, sem aðrar Norðurlanda þjóðir. Stjórnin hefir að eins gert nokkrar smábreytingar á lögunum, þar sem henni þótti við þurfa eftir sérháttum vorum.

Frams.m. (Sigurður Stefánsson): Eg skal strax taka það fram, að í nefndarálitinu bls. 3 er prentvilla í greininni um skilnað ríkis og kirkju í 4. línu. Þar stendur þó leggur til, í staðinn fyrir þá o. s. frv. Í 8. lið er líka prentvilla, fjárlaganefndar, á að vera fjárlaganefndanna. Eg þykist ekki þurfa að halda langa ræðu; frv. þetta er hingað komið frá hv. neðri deild, eftir rækilegan undirbúning þar. Atriðin eru ekki mörg, sem greinir á um, en þó sum hver harla mikilsverð. En eg skal að eins halda mér við aðalatriðin. Eg skal og taka það fram strax, að þótt nefndin hafi öll skrifað fyrirvaralaust undir nefndarálitið, þá er það ekki af því að allir nefndarmanna séu alveg sammála, en sum ágreiningsatriðin eru þannig vaxin, að búist var við að um þau gæti máske orðið samkomulag. Þetta mikilsverða mál er þegar að nokkru kunnugt orðið. Frá því á síðasta þingi hefir alþjóð manna á landi hér vænt þess að mál þetta yrði undirbúið sem allra bezt af þingi og stjórn. Og má sjá af fjölda þingmálafundargerða, víðsvegar af landinu, að búist var við rækilega undirbúnu frumvarpi, frá hálfu stjórnarinnar, en því miður brást það, og er þingið því óneitanlega miklu ver sett, en ella mundi hafa verið. En þingið leit svo á, að ekki mætti það láta undir höfuð leggjast að framkvæma þá skyldu, er á því hvíldi í máli þessu. Hv. efri deild hefir unnist of stuttur tími til þess að athuga málið sem skyldi - því það vantar alt af mikið, ef undirbúning frá hendi stjórnarinnar vantar. Þessa skyldu að taka málið til meðferðar taldi þingið sjálfsagða, vegna hinna mörgu radda víðsvegar af landinu, er óskað höfðu þess, að málið fengi nú fram að ganga. Vér höfum yfirlýsing stjórnarinnar fyrir því, að hún muni rjúfa þingið, hvort sem mál þetta fær framgang eða ekki, og þjóðin mundi þá hvort sem er hljóta að hera kostnað af aukaþingshaldi, en því æskilegra er að stjórnarskrárbreyting verði afgreidd á þessu þingi; sparaður sá kostnaður, sem leiða mundi af nýju aukaþingi, vegna breytinga á stjórnarskránni, sem sjálfsagt yrði bráðlega farið fram á að gera, ef þetta þing ekki afgreiddi málið. Eins og nefndarálitið sýnir, voru aðallega 5 atriði um breytingu á stjórnarskránni, sem fram komu á þinginu 1909, og óskað var að tekin væru upp í hana, samkvæmt þingsályktunartillögu neðri deildar. Öll þessi atriði hafa nú verið tekin til athugunar af hv. Nd. Fyrsta atriðið í þingsályktunartillögunni frá síðasta þingi var að fjölga ráðherrum, og var þinginu í sjálfsvald sett, hvort fjölga skyldi ráðherrum með beinu stjórnarskrárákvæði, eða heimila ráðherrafjölgun með einföldum lögum. Nú hefir hv. neðri deild tekið það beint upp í stjórnarskrárfrumvarpið að ráðherrar skuli vera þrír. Um þetta atriði hefir orðið ágreiningur í nefndinni, og eru nú fram komnar br.till. þess efnis, að þetta atriði skuli ekki sett í stjórnarskrána, heldur heimilað með einföldum lögum. En meiri hluti nefndarinnar álítur réttara að hafa beint ákvæði um að ráðherrar skuli þrír vera. Og eg vil leyfa mér að benda á, að þótt svo kynni að verða litið á af einstökum mönnum, að verksvið stjórnarinnar væri hvorki víðtækara né umfangsmeira en það, að einn maður gæti annað störfunum, að þá eru þó meiri líkur fyrir því að stjórnarstörfin verði betur af hendi leyst af þremur mönnum heldur en einum, og með því mundi fást meiri festa í stjórnina, sem eg álít bráðnauðsynlegt. Eins og kunnugt er, var hér skipaður landritari 1903, sem hafa skyldi með höndum stjórn landsins, tímum saman. En sá maður er pólitískt ábyrgðarlaus, og verð eg að telja það mjög óheppilegt. Auk þess er sá embættismaður ekki háður þeim breytingum, sem eiga sér stað um ráðherra. Landritari getur verið andstæðingur stjórnarinnar. Og getur það í mörgum tilfellum komið sér illa, hversu góður, sem maðurinn annars kann að vera. Þetta eru ærnir agnúar á því fyrirkomulagi sem nú, er, og full þörf á að breyta því. Eins og nú er komið málum vorum, þarf einn maður að hafa ærið víðtæka þekkingu, til þess að geta sem ráðherra verið jafnvígur í öllum þeim málum, sem til hans kasta koma. Og verð eg því að líta svo á, að bæði frá pólitísku og umboðslegu sjónarmiði sé meiri trygging fyrir víðtækri þekking á öllum stjórnmálum, ef ráðherrar eru fleiri en einn; því að betur sjá augu en auga. Og með því mundi og síður hætt við ofmiklu einræði af hálfu stjórnarinnar en ella. En af of miklu einræði eða harðræði getur jafnarn stafað hætta og það því fremur sem svo langur tími er á milli reglulegra alþinga hjá oss. Ef ekki er nema einn ráðherra, getur og orðið mjög erfitt fyrir þingið eða þingflokkana, séu þeir fleiri en tveir, sem vel má búast við að verði, að mynda stjórn, sem styðjist við meiri hluta þingsins. Með því að hafa ráðherrana þrjá, má ætla að meiri festa komist á stjórnina, og stjórnarskifti verði ekki eins tíð. En mjög tíð skifti leiða til ósamræmis og jafnvel skipuleysis í stjórn landsins. Eg veit að þessu fyrirkomulagi fylgir nokkur kostnaður; en gæti það skapað fjölhæfari, gætnari og fastari stjórn, mundi það margborga sig. Sjálfsagt er að leggja niður landritaraembættið, og kostnaðaraukinn yrði þá aðallega við eitt nýtt ráðherraembætti. Þá kem eg að öðru atriðinu, afnámi konungkjörinna þingmanna. Um það atriði eru allir sammála. En í sambandi við það kemur aftur á móti, hvernig haga skuli til um skipun efri deildar, og kennir þar nokkurs ágreinings. Nefndin í neðri deild, sem hafði mál þetta með höndum, leit svo á, að nauðsynlegt væri að efri deild væri skipuð þannig, að þar væri fyrir hendi nægilegt íhaldsafl, til þess að spyrna á móti skyndilegum og oft miður heppilegum hreyfingum, sem upp kunna að koma og æsa hugi manna meira en holt er fyrir þjóðina. Eg þori að lýsa því yfir fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar, að hann hefði helzt kosið, að öll efri deild væri kosin með hlutfallskosningum um land alt til 12 ára, eins og frumvarp stjórnarskrárnefndar neðri deildar fór fram á. Með því móti telur meiri hlutinn nokkurn veginn trygging fengna fyrir nauðsynlegu íhaldi og stefnufestu í efri deild. En þar sem engin von var um að fá það samþykt hér í deildinni né í neðri deild, þótti nefndinni réttast að halda því, sem í frumvarpinu stendur, sem sé 9 ára kjörtíma með endurkosningu á fjórðungi deildarmanna þriðja hvert ár. En eg lýsi því hér með yfir, að mér líkar þetta ákvæði ekki svo vel, að eg noti ekki hvert tækifæri sem gefst til að miðla málum og koma þessu í það horf, er eg vildi helzt. Mér þykir, sem sagt, ákjósanlegast, að kjörtímabil efri deildarmanna hefði verið 12 ár. Eg þori raunar varla að segja það, en eg hefði verið ánægður, þótt það hefði verið lengra. Þetta hefði verið ákjósanlegra, þar sem hér er farið fram á mikla bylting í kosningarréttinum. Eg hygg, að þeir sem eru hræddir við, að efri deild verði íhaldssöm, einblíni of mjög á, hvernig hinir konungkjörnu þingmenn hafa lengstum verið kosnir. Þeir voru kosnir af útlendri stjórn og áttu að því leyti ekki að standa þjóðinni reikningsskap gerða sinna. Sá hugsunarháttur er orðinn rótgróinn, að konungkjörnu þingmennirnir séu og hafi verið íhalds og afturhaldssamir, en eg er ekki þeirrar skoðunar og ætla, að þetta álit ríki of mikið og ranglega í hugum manna. Menn óttast því, að þessi langi kjörtími skapi ofmikið íhald í efri deild, en eg lít svo á, sem engin ástæða sé til slíks, þar sem kosið er til hennar af allri þjóðinni og þessir þingmenn öldungis eins fulltrúar þjóðarinnar og þingmenn neðri deildar, og eiga að standa henni reikningsskap ráðsmensku sinnar. Í sambandi við þetta atriði skal eg geta þess, að nefndin hefir leyft sér að leggja til, að sú breyting verði gerð á kosningarrétti til efri deildar, að hann verði bundinn við 30 ár. Þessi önnur breytingartillaga á kosningarréttarákvæðunum er miðuð við það, að nefndin hreyfði ekki við kjörtímabili efri deildar þingmanna, eins og það er ákveðið í frumvarpinu, og hún vonar, að gengið verði að þessu til samkomulags. Samkvæmt frumv. eiga allir 25 ára gamlir karlar og konur að fá kosningarrétt og kjörgengi til alþingis. Hér þykir nefndinni alt of langt farið svona alt í einu, þar sem allri vinnuhjúastétt landsins eru veitt þau réttindi, sem löggjafarvaldið hefir enn ekki viljað veita þessari stétt í þeim málum, sem þó minna máli skifta fyrir þjóðfélagið, sveita og safnaðamálum. Hér er um algerða bylting að ræða, sem veldur því að þeir sem hingað til hafa borið mestar byrðirnar í lands þarfir, bændurnir og aðrir atvinnurekendur, eru settir í algerðan minni hluta og valdið fengið í hendur þeim hluta þjóðarinnar, er minstar ber byrðirnar og minst tæki hefir á því að fara með það þjóðinni til gagns. Engin rödd hefir og hingað til heyrst í þessa átt. Aftur hefir nefndin ekki viljað hreyfa við kosningarákvæðum frumvarpsins að því er sjálfstætt kvenfólk snertir. Eins og kunnugt er, hafa að undanförnu heyrst allháværar raddir frá kvenþjóðinni um það, að hún vildi verða aðnjótandi sömu réttinda sem karlmenn. Þessar óskir hafa fengið svo góðan byr, að nefndin vildi ekki verða hjáróma við þann lofdýrðarsöng, sem sunginn hefir verið kvenréttindunum, enda þótt sumir líti svo á, að alt gæti staðist í voru kæra landi, þótt blessað kvenfólkið hefði látið sér minna nægja fyrst um sinn. Eg skal taka það fram, að þótt nefndin vilji ekki í þetta sinn stökkva þetta stóra stökk í rýmkun kosningarréttarins, þá er það ekki sprottið af neinni lítilsvirðing á hjúastéttinni. Henni þótti stökkið of stórt og hún óttaðist, að svo gæti farið, að mönnum þætti eftir á hafa verið farið of langt. Eg hefi heyrt því haldið fram, að það væri ekki ástæða til að veita lausamönnum meiri rétt en vinnufólki og skal eg fúslega játa það. En nú er svo ástatt, að búið er að veita lausamönnum þennan rétt og nefndin vill ekki taka þann rétt af þeim, sem þeim hefir verið gefinn, þótt hún fúslega viðurkenni að lausamannastéttin sé yfirleitt ekki mikið færari til að fara með hann, svo vel fari, en vinnuhjúin. Hinsvegar vildi nefndin hamla því, að þessi réttur væri notaður af þeim, sem eru ekki löglegir lausamenn. Það er kunnugt að fjöldi lausamanna eru það ekki á löglegan hátt. Nefndin vildi tryggja það að þessir kóngsins lausamenn eða landshornamenn, eins og þeir eru kallaðir, yrðu ekki þess réttar aðnjótandi, að þeir geti ekki laumast inn í kosningaklefann og notað rétt, sem þeir ekki hafa, eiga enga heimting á. Um skilnað ríkis og kirkju er nefndin á sama máli og háttv. neðri deild og þarf ekki að fjölyrða um það. Og enn hefir nefndin bætt inn í grein um eiðfestu konungs, sem neðri deild hafði láðst. Og eg hefi nú gert grein fyrir þeim breytingartillögum nefndarinnar, sem mestu máli skifta. Nefndin hefir leyft sér að stinga upp á, að 4. gr. stj.skr. sé orðuð nokkuð öðruvísi en nú er. Þá kem eg að 5. br.till. við 11. grein frumvarpsins, sem hljóðar um breyting á 2. tölul. 18. gr. stjskr. um kjörgengi til alþingis. Eftir frumvarpinu er það bundið því skilyrði, að menn hafi síðasta árið verið heimilisfastir á Íslandi. Í stjórnarskránni nú er kveðið svo á, að maður hafi að minsta kosti verið 5 síðustu árin búsettur í löndum Danakonungs í Norðurálfu. Þessu 5 ára ákvæði vill nefndin halda og binda kjörgengið við þá dvöl á Íslandi. Nefndinni þótti hv. neðri deild hafa farið of langt í þessu, ekki sízt þar sem búast má við, að hingað streymi á næstu árum allmikill fjöldi útlendinga, og hann af misjöfnu tægi. Að vísu má segja með réttu, að þetta ákvæði geti komið illa niður á sumum Íslendingum, er dvalið hafa langvistum ytra, en í það verður ekki horft. Eg skal ekki segja margt um breytinguna á þingtímanum, sem meiri hluti nefndarinnar leggur til, enda býst eg við að tveir háttvirtir samnefndarmenn mínir geri grein fyrir þeim ástæðum, sem eru til hennar. Eg er þessari breytingu ekki hlyntur; þó gæti eg eftir atvikum sætt mig við færslu þingtímans til sumarsins, ef við það sparaðist kostnaður við húsbygging fyrir háskólann. Þá kem eg að 8. br.till. nefndarinnar við 15. gr. Sú grein frumvarpsins inniheldur merkilegt nýmæli, sem þingdeildarmönnum er kunnugt og eg fyrir mitt leyti er sannfærður um, að hefði verið til góðs, ef það hefði staðið þar, eins og það upphaflega stóð, að stjórnin ein ætti frumkvæðisrétt að breytingartillögum við fjárlögin, sem hafa í för með sér aukin útgjöld. En þessu var breytt í neðri deild, eins og háttvirtir þingdeildarmenn vita, þannig, að fjárlaganefndum beggja þingdeildanna var og veittur þessi réttur, og þótti mér ákvæðinu spilt með þeirri breytingu. Nú á að breyta þessu enn meira, eftir tillögum meiri hluta nefndarinnar, sem vill að meiri eða minni hluti fjárlaganefndanna fái þennan rétt. Eg tek það fram, að mér þykir þessi breyting ill, svo ill, að eg vil heldur að alt þetta nýmæli falli, heldur en að það sé samþykt með þessum viðauka. Fjárlaganefndirnar verða með þessu ákvæði í jafnmörgum hlutum og mennirnir í þeim, og hver nefndarmaður verður með heilan hóp af bitlinga og hrossakaupmönnum að baki sér og öll festa og samræmi í gerðum nefndanna þar með fallin. Eg vildi óska þess, þótt það kunni að vera ókurteist við nefndina, að þessi breytingartillaga nái ekki fram að ganga. Þá er ein breytingartillagan við 20. gr. frumvarpsins, að í staðinn fyrir „skóla“ komi barnafræðsla. Nefndin hélt, að það hefði verið meining neðri deildar, en hefir síðar komist að því að svo var eigi - eg mun athuga þessa breyting nánar síðar. Þá kem eg að breytingum nefndarinnar við 23. gr. Nú er svo ákveðið í frumv., að lögum, sem alþingi samþykkir um sambandið milli Íslands og Danmerkur, skuli skotið til atkvæðis allra kjósenda landsins. Hér er nú farið fram á það, í breytingartillögum nefndarinnar, að gera þetta ákvæði um þjóðaratkvæði miklu víðtækara og sumum nefndarmönnum er þetta mikið áhugamál, en sumum þótti lítil nauðsyn á því, en hinsvegar vildi nefndin ekki gera það að kappsmáli; eins og ákvæðið er orðað er það meinlaust, en að líkindum gagnslítið. Þá leyfir nefndin sér að fara fram á, að orðalagi 61. gr. stjskr. sé breytt. Neðri deild láðist að gera nauðsynlegar breytingar á henni, sem standa í sambandi við þá breyting, sem gerð hefir verið á skipun deildanna. Þá er 16. breytingartillagan, sem eg get verið fáorður um. Þar þótti nefndinni ástæða til að prjóna dálítið neðan við frumvarp neðri deildar, af því að henni þótti ákvæði þess ekki nógu ljós. Eg finn svo ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um málið að þessu sinni, og geymi mér frekari athugasemdir, þar til er eg hefi heyrt flutningsmennina að hreytingartillögum þeim, er nú liggja fyrir við frumvarpið, gera grein fyrir þeim.



Nefndin leggur til, að frumv. þetta verði samþ., þó með tveimur breytingum. Önnur breytingin er að eins orðabreyting, í staðinn fyrir „konur“ komi „kvenmenn“. Að vísu merkir orðið „konur“ að réttu lagi kvenfólk yfirleitt í mótsetningu við karlmenn, en í nútíðarmáli er „konur“ jafnaðarlega notað um eiginkonur. En svo er efnisbreyting við 3. gr. frv.; meiri hluti nefndarinnar leggur til að kvenfólk hafi ekki rétt til prestsembætta. Það eru ekki fáir, sem hafa þá skoðun, að það samrýmist ekki grundvallarreglum hinnar evangelísku kirkju, að konur séu í prestsembættum. Að vísu getur nefndin ekki aðhylst þessa skoðun, en af því, að þeir menn eru til, sem líta svo á, þá áleit nefndin, að trúartilfinningar þeirra gætu orðið særðar, og það taldi meiri hluti nefndarinnar varhugavert. Enda mundi það ekki verða þýðingarmikill réttarmissir fyrir konur, þó að þessi undantekning væri gerð.



Háttvirt deild hefir fyrir sér nefndarálitið og sér af því hver afstaða nefndarinnar hefir verið til málsins, og sé eg því ekki ástæðu til að tala um það frekar.



Eg tek undir með háttv. 2. kgk. þm., að það sýndist falla vel í munni að nota orðin kvenmenn og karlmenn saman. En eg vil þó benda á, að orðið kona er búið að fá festu einmitt í þessu sambandi, t. d. er allaf talað um réttindi kvenna en ekki réttindi kvenmanna. Mér þykir fara betur á orðinu kona, og má líka benda á, að það er jafnvel ekki laust við, að í orðinu kvenmaður liggi ógöfugri merking en í orðinu kona.



Eg geri ráð fyrir því, að háttv. þingdeildarmenn kæri sig ekki um að ákveða sig nú þegar um einstök atriði þessa frumvarps. Það er eðlilegt, að slíkt komi ekki mikið fram við þessa umræðu, en hinsvegar er heppilegt, að þingdeildarmenn noti nú tækifærið til að bera sig saman um ýmislegt, er að frumvarpinu lýtur. Sérstaklega gæti verið gott að heyra nú, hvað menn gætu orðið sammála um, og líka að heyra tillögur um ýms ákvæði frumvarpsins. Það gæti haft þýðing fyrir störf nefndarinnar. Háttv. 5. kgk. ( L. H. Bj.) hefir rætt nokkuð um mikilvægustu breytingarnar, sem hér er farið fram á. Hann mintist á víkkun kosningarréttarins. Hann áleit það mjög stórkostlega breyting. Um það munu allir sammála, að hún sé mjög stórfeld. Það er líka rétt, sem hinn háttv. þm. tók fram, að það má búast við því að þessir nýju flokkar muni geta haft mikil áhrif á stjórnmálin, að minsta kosti þegar fram líða stundir, og þeir hafa lært að skipa sér í fylking, og beita valdinu. Og hinn háttv. þm. spurði líka, hvort ekki mundi rétt að leggja einhverjar hömlur á þetta vald. Og hann benti á, að fyrsta hamlan, sem á það er lögð, er skipun Efri deildar. Með því skipulagi, sem hér er farið fram á, á að tryggja það, að hún verði meira íheldin en hin deildin. Háttv. sami þm. ( L. H. B.) drap og á, hvort ekki mætti tryggja þetta betur en hér er gert. Eg fyrir mitt leyti tel mjög varhugavert að halda langt áleiðis á þeirri braut. Við höfum hér dæmið fyrir okkur hjá Dönum. 1866 gerðu þeir þá breyting á grundvallarlögum sínum, að þeir fengu landsþinginu mikið vald í hendur. Þeir hafa iðrast eftir því og þeim hafa staðið þar af mikil vandræði, eins og kunnugt er. Það er vert að íhuga, hvort okkur geti ekki staðið hætta af því að takmarka mikið það vald, sem Neðri deild og hinum nýju kjósendum er fengið í hendur með þessu frumvarpi. Þá er og annað ákvæði í þessu frumvarpi, sem getur takmarkað þetta vald, og það er ákvæðið um þekkingarskilyrði fyrir kosningarrétti. Það er sá galli á þessu ákvæði, að það er með öllu ótiltekið, hver þessi þekkingarskilyrði, sem heimtuð verða, eiga að vera. Slíkt yrði í raun og veru komið undir þinginu, sem semdi slík lög. Eigi að setja þekkingarskilyrði í stjórnarskrána, þurfa þau að vera tiltekin nákvæmlega. Í stjórnarskrá Belgja er t. d. ákvæði um, að menn, sem fullnægi vissum tilteknum þekkingarskilyrðum, skuli hafa fleiri atkvæði en eitt. En eins og þetta er orðað í þessu frumvarpi, er það alt of óákveðið og ótiltekið. Með þessu er búinn til vegur til þess, að svifta allmikinn fjölda kjósenda kosningarrétti, en slíkri lagasmíð væri lítt bót mælandi. Þá er það íhugunarvert, að hve miklu leyti referendum kynni að vera heppilegt, til þess að ráða bót á fljótfærni þingmanna á 1öggjafarmálum. Getur vel verið, að almenn heimild fyrir referendum væri hæfileg takmörkun á einræði þingmanna. Ennfremur er það athugavert, hvort fara eigi svo langt að því er snertir hlutfallskosningar til efri deildar, eins og gert er í þessu frumvarpi. Gæti verið álitamál, hvort ekki væri betra að láta sitja við það sem nú er um skipun efri deildar, að eins að konungkjörnu þingmennirnir séu afnumdir, og í þeirra stað kosnir aðrir 6 menn með hlutfallskosningum. Eg skal ekki segja hvað bezt er í þessu efni, en þetta er eitt af því, sem er íhugunarvert. Þá hefir enn verið minst á eitt þýðingarmikið atriði í þessu frumvarpi, fjölgun ráðherra, svo að þeir verði þrír í staðinn fyrir einn, eins og nú er. Mér heyrðist hv. þm. hafa á móti þessu, en eg fyrir mitt leyti er því eindregið meðmæltur. Og eg skal benda á það, að þó að kostnaðarauki hljóti að verða nokkur af þessu, þá verður hann ekki eins mikill og í fljótu bragði kann að sýnast. Ef ráðherrar verða þrír, þá verður landritaraembættið að sjálfsögðu lagt niður og sparast þá það fé, sem nú gengur til þess embættis. Þá má og óhætt búast við því, að ráðherraeftirlaun verði til muna færð niður, ef ráðherrum verður fjölgað. En aðalatriðið er þó, að það ríður á að hafa nægilega marga ráðherra, það ríður á því að forustan í málum landsins sé nægilega öflug og að þær skorti ekki vinnukrafta, ekki sízt þar sem svo er háttað eins og hér, að þing kemur ekki saman nema annað hvert ár. Þetta er aðalatriðið og af þessari ástæðu er eg því meðmæltur að ráðherrar verði þrír. Eg held að það sé hæpið, að nokkur einn maður í ráðherrastöðu sé fær um að „gína yfir öllu“, svo að eg noti sömu orð sem féllu hér áðan. Ennfremur má minnast á takmörkun á frumkvæðisrétti þingmanna til fjárveitinga úr landssjóði. Eg skal játa að hugmyndin er góð, að takmarka frumkvæðisrétt þingmanna í þessu efni. En eg hygg að ennþá sé tæplega fundið hæfilegt form á þessari takmörkun. Og eg er sammála um það, að með fyrirmælum frumv. um þetta er alls ekki komið í veg fyrir „hrossakaup“ og sennilega yrðu þau til lítilla bóta, að því leyti. Hinsvegar er það fyrirkomulag, sem frv. gerir ráð fyrir, í stað þess sem nú er, afarlangt frá að fullnægja kröfum einstaklinganna. Þessvegna get eg ekki verið með því í þessu formi, þrátt fyrir það að eg aðhyllist hugmyndina í sjálfu sér.



Eg hefi ekki skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, enda þótt eg sé ekki allskostar ánægður með sum ákvæði frumvarpsins, eins og breytingartillögur mínar og háttv. 2. þm. Skagf. bera vitni um. En eg skal þegar í stað geta þess, að breytingartillögu mína á þingskjali 748 tek eg aftur, eftir það, að eg hefi borið mig saman við hæstv. forseta um hana. Eg er, sem sagt, ekki vel ánægður með frumvarpið, enda er ekki við því að búast, að frumvarpið sé vel úr garði gert, er gætt er þess undirbúnings, sem það hefir fengið. Stjórnarskrárfrumvarpið átti að sjálfsögðu að vera stjórnarfrumvarp, og það hefði vel getað komið til mála, að setja í það milliþinganefnd. Það er að miklum mun mikilsverðara en mörg mál, er milliþinganefndir hafa verið skipaðar í. Það er að miklu leyti undirbúningsleysi að kenna, að búast má við, að litið verði misjöfnum augum á frumvarpið beggja megin pollsins. En þó að eg sé óánægður með ýmislegt, ætla eg samt að halda mér við breytingartillögur mínar og háttv. 2. þm. Skagf. (Jós. Bj.). Þær eru 7 talsins, en þó er breytingin í raun og veru ekki nema ein, sú, að ráðherra skuli vera einn, en heimilt skuli að fjölga ráðherrum með lögum. Háttv. deild hefir gefist kostur á að heyra þær ástæður, er taldar eru til þess, að nauðsyn sé á fjölgun ráðherra nú þegar, en þær eru ekki fullnægjandi, hvorki þær, er greindar eru í nefndarálitinu, né þær, sem fluttar hafa verið hér í deildinni. Fyrst er talin sú ástæða, að betri trygging fáist fyrir því, að undirbúningur mála verði góður, ef ráðherrarnir séu þrír. En þar sem þingræði er komið á, er engin trygging þess, að ráðherraval fari eftir þekkingu manna og öðrum kostum, og er nokkur reynsla fengin hér í þessu efni. Það er ekki langt síðan stjórn veik frá völdum, sem sízt var sjálfkjörin í þann sess fyrir þekkingarsakir, og annara mannkosta, svo að ekki sé meira sagt. Önnur ástæðan, sem hv. framsögumaður bar fram fyrir fjölgun ráðherra, var sú, að með fleirmennisstjórn fengist meiri trygging gegn einræði stjórnar milli þinga. - Eg held einmitt þvert á móti, að undir venjulegum kringumstæðum, þ. e. a. s. þegar tvímælalaus meiri hluti ræður, þá væri undir fleirmennisstjórn minni trygging fyrir þingræði, en aftur yrði stjórnareinræðið meira. Þriggja manna stjórn hefði sterkari og víðtækari ítök í flokki sínum, en einmennisstjórn getur haft. Eg get hugsað mér, að það hefði verið erfiðara að koma fyrverandi stjórn frá, ef hún hefði haft með sér, sem ráðherra, 2 aðra menn úr þingflokknum. Eg verð því að líta svo á, að með fleirmennisstjórn yrði stjórnræðið aukið, en þingræðið skert. Þó að einræðishætta kynni að stafa af einmennisstjórn milli þinga, þá er annað ráð til að girða fyrir, og það er þegar komið inn í frumv. Eg á við 13. gr., um að aukaþing skuli halda, þegar meiri hluti hvorrar deildar krefst þess. Í þessu ákvæði felst nægileg trygging gegn einveldi einmennisstjórnar milli þinga. Þriðja ástæða hv. framsögumanns var sú, að um fleirmennisstjórn myndi verða hægra með stjórnarmyndun, er enginn meiri hluti væri til á þingi. Þetta kann svo að vera, en hv. framsögumaður gerir hér ráð fyrir undantekningarástandi, nefnilega því, að ekki sé skýr meiri hluti á þingi. Enda er ekki nægilega greitt úr, þó að ákveðið væri, að ráðherrar skuli vera þrír; til þess yrði að áskilja hverjum flokki, eða flokksómynd, rétt til að heimta einn ráðherra úr sínum hóp, hversu fámennur sem hann væri. Fjölgun ráðherra bætir því ekki úr þessum agnúa, sem hv. framsögumaður fann í einmennisstjórn. Fjórða ástæða hv. framsögumanns var sú, að síður myndi hætt við of tíðum stjórnarskiftum, ef ráðherrar væru fleiri en einn. Hér er einnig gert ráð fyrir undantekningarástandi. Venjulega ástæðan til stjórnarskifta í öllum löndum er sú, að kosningar hafa skipað annan meiri hluta, og þá fellur öll stjórnin, hvort sem hún er fámenn eða fjölmenn. Við slíkum stjórnarskiftum spornar fleirmennisstjórn því ekki; enda eru stjórnarskifti óhjákvæmileg afleiðing af þingræði og það aftur af straumbreytingum hjá þjóðinni. Þá er það og ofmælt, að stefnufesta í stjórnarframkvæmdunum hlyti að verða meiri hjá fleirmennisstjórn en einmennisstjórn, því að hún er ekki síður bundin við embættisrekstur hinna föstu stjórnarembættismanna, en við hina skiftandi ráðherra. Eg get ekki heldur kannast við fimtu ástæðu hv. framsögumanns, að það sé lítt viðunandi að landritarinn verði að gegna stjórnarstörfunum í fjarveru ráðherra, og það oft um langan tíma, enda hefir þetta, mér vitanlega, aldrei komið að baga. Landritari gegnir að eins hinum venjulegu daglegu störfum, en ræður aldrei af eigin rammleik meiriháttar málum stjórnarinnar, vegna þess að hann ber ekki ábyrgð á þeim. Í slíkum málum mun hann alt af leita úrskurðar ráðherra; er enginn hængur á því nú, er símasamband er komið á við útlönd og innanlands, svo að auðvelt er að ná til ráðherra hvar sem hann er. Að minsta kosti væri engin ástæða til að fjölga ráðherrum um tvo vegna þessa ímyndaða agnúa; það ætti að vera nóg að bæta einum við. Þá hefi eg reynt stuttlega að leiða rök að því, að ástæður hv. framsögumanns um fleirmennisstjórn eru ekki ábyggilegar. Enda ekki þess að vænta að nauðsyn fleirmennisstjórnar verði varin, því að eins og nú hagar til hér á landi ætti það alls ekki að vera ofvaxið einum nýtum manni að stjórna landinu svo að vel færi, ekki sízt með jafnfjölmennu og, að því er ætla má, vel skipuðu aðstoðarliði, sem ráðherrann hefir í stjórnarráðinu. Enda hefir reynsla sú, er vér höfum af fyrsta heimaráðherranum sýnt þetta og hins sama mun mega vænta af þeim ráðherra, sem nú höfum vér. Miðmanninn var ekkert að marka af ástæðum, sem allir þekkja. Lífskjör vorrar fámennu þjóðar eru svo smá og óbrotin, að störf ráðherra okkar geta ekki talist mikil né erfið. Þau eru aðallega í því fólgin að undirbúa löggjafarmálin til meðferðar á alþingi, sem að eins kemur saman annaðhvort ár, og ekki situr venjulega nema 8–10 vikur; það virðist ekki að ætti að þurfa neinn sérlegan afkastamann til að búa til nokkur lagafrumvörp á c. 22 mánuðum. Eg verð því að telja það alls kostar óþarft að fjölga ráðherrum sem stendur, að minsta kosti frá almennu sjónarmiði. Það væri, ef til vill, heppilegt fyrir þá sem langar til að komast í ráðherrasess, því meiri von, því fleiri sem sætin væru, án þess að eg drótti slíkum hvötum að hv. þm. Ísafj., og allra óþarfast að negla þá 3 í stjórnarskrána, svo að ekki verði um þá losað nema með mikilli fyrirhöfn og tilkostnaði. Enda mun ekki títt að ákveða slíkt í stjórnarskrám. Í grundvallarlögunum dönsku er mælt svo fyrir, að konungur ráði því, hve margir ráðherrar séu. Eg vil enda segja, að það sé beinlínis rangt að slá því föstu í stjórnarskránni, hversu margir ráðherrarnir skuli vera; því að hentistefnan verður að ráða tölu þeirra, sem annara embætta. Það getur verið hentugt að hafa þá tvo, eða stundum þrjá; nú sem stendur álít eg nægilegt að hafa að eins einn. Þess vegna er undir öllum kringumstæðum nægilegt að setja inn í stjórnarskrána heimild til að fjölga ráðherrunum, eins og till. mín og háttv. þm. Skagf. fer fram á. En auk þess sem ástæðulaust er að fjölga ráðherrum, þá ber einnig að líta á þann kostnað, sem það mundi hafa í för með sér. Það hefði mátt búast við, að hinn góði búmaður, hv. þm. Ísafj., sem vill að landið búi svo vel, hefði lagt meira upp úr þeirri hlið málsins; mér þótti hann fara nokkuð fljótt yfir hana. Tilkostnaðurinn við stjórn okkar er nú 50 þús. kr. á ári eða 100 þús. kr. á fjárhagstímabilinu, og er það borið saman við önnur lönd geysimikil upphæð hlutfallslega. Ráðherra hefir nú 14000 kr. í laun, þ. e. 8000 í embættislaun, 2000 til risnu, 2000 til húsaleigu, og 2000 kr. til ferðakostnaðar. Hvorum hinna nýju ráðherra mætti ekki ætla minna en 10 þús. kr. árslaun, þ. e. sömu embættislaun og sama húsaleigustyrk sem nú, en aftur þyrfti ekki að ætla þeim neitt fé til risnu eða utanfara. Þá sjá menn að kostnaðaraukinn yrði 20 þús. kr. árlega. Þó mætti draga frá þeirri upphæð 3000 kr., eða hálf laun landritara; því að það embætti yrði líklega lagt niður, en helming launanna yrði núverandi landritari að halda sem eftirlaunum. Kostnaður til launa ykist því um 17000 kr., að ótöldum eftirlaunum. En auk þess er óhætt að gera ráð fyrir, að auka þyrfti starfskraftana í stjórnarráðinu, því hver ráðherra mundi ekki láta sér nægja ein skrifstofa; og ofan á alt þetta yrði nauðsynlegt að umsteypa stjórnarráðshúsinu, og jafnvel byggja ofan á það, en það gæti kostað tugi þúsunda. - Eg get ekki neitað því, að mér þykir það koma dálítið kynlega við, að það skuli aðallega vera sá flokkur, sem hefir kent sig við þjóðræði, sem leggur það til að þessum kostnaði verði dembt á þjóðina að henni fornspurðri. Það er ekki heldur sem sannsýnilegast, að þessi sami flokkur, sem nú kallar sig Sjálfstæðisflokk, skuli óður og uppvægur leggjast í þennan kostnað, sem alls ekki miðar í þá átt að auka sjálfstæði landsins, en skuli á hinn bóginn neyta allra bragða til að koma háskólamálinu fyrir kattarnef, máli, sem af er alt annað sjálfstæðisbragð, en af þessari óþarfa embættismanna fjölgun. Eg gat þess í upphafi ræðu minnar, að þó eg væri ekki ánægður með öll ákvæði frv., þá ætlaði eg ekki að fara út í þau nú. Þessi orð áttu að eins að vera meðmæli með brtill. minni og hv. þm. Skagf. á þskj. 717.



Það var ætlun mín að leggja til að þetta frumv. yrði felt hér í deildinni, og eg hefi litlu við að bæta þær röksemdir, sem háttv. 2. þm. Skagf. færði fyrir því í niðurlagi ræðu sinnar. Eg vil benda á það, að svo mikið er nú orðið um skyldur manna til þess að vinna kauplaust í almennings þarfir, að það má heita hrein plága fyrir marga menn, þá sem færastir eru álitnir til að hafa slík störf með höndum. Ef því verður nú bætt við að konur skuli einnig skyldar til að taka að sér þess konar störf, alveg eins og karlmenn, þá hygg eg, að þessar borgaralegu skyldur muni hvíla enn þyngra á fólki en hingað til hefir verið, og jafnvel verða hrein vandræði fyrir sumar fjölskyldur, því það vill oft verða svo, að opinberum störfum er hlaðið á þá, sem hæfastir þykja, en ekki gætt að því að skifta störfunum sanngjarnlega niður. Enn er þess að gæta, að það hefir komið í ljós við kosningar til bæjarstjórnar, að sumar konur hafa komist í bæjarstjórn að eins vegna þess að þær voru konur. Það hefir verið kappkostað, að útvega þeim atkvæði einmitt vegna þess að þær voru konur, en ekki af því að væru álitnar öðrum fremur hæfar til starfsins. Á meðan svona stendur, sé eg ekki ástæðu til að samþykkja frumvarp eins og þetta sem liggur hér fyrir. Það er réttast að þetta jafni sig af sjálfu sér smátt og smátt, en eg tel ekki rétt, að löggjafarvaldið fari að grípa hér fram í á þann veg, að gera öllum konum að skyldu að taka á móti kosningu. Þess vegna legg eg á móti því, að frumvarpið verði samþykt.



Mér þykir leitt, að ráðherra skuli vera á förum úr deildinni. Eg hefði gjarnan viljað að hann hefði hlustað á mál mitt, og vona að minsta kosti að hann skelli ekki hurðinni í lás á eftir sér, eins og honum verður stundum á. - Árið 1909 var það talið afsökun stjórninni, hversu nauman tíma hún hefði haft til að undirbúa lögin. Nú eru ekki sömu afsökun til að dreifa; nú hefir stjórnin sannarlega haft nægan tíma. Liggur því nærri að athuga, hvernig sá tími hefir verið notaður og líta á þau frv., sem hafa verið lögð fram. Þau eru æði mörg, 24 talsins, svo að ekki er hægt að athuga þau öll, enda er það skemst af að segja, að þau frv., sem eru ný, eru ónýt eða lítt nýtileg, en þau, sem eru nýtileg, eru ekki ný. Meðal þeirra, sem ný eru og ekki nýtileg skal eg nefna fræðslufrv. og frv. um færslu þingtímans. Eitt af þeim frv., sem verða að teljast nokkuð nýtileg, er þetta, sem nú liggur fyrir. Enda á hæstv. stj. lítið í því. Það er lán frá „dönsku mömmu“, er þýðing af dönsku lögunum frá 6. apríl 1906. Það eina sem hæstv. ráðh. hefir lagt til frá eigin brjósti, athugasemdin um að ekkert ákvæði sé til í ísl. lögum líkt dönsku lögunum frá 6. apríl 1855, er rangt, því að til eru lög frá 27. maí 1859, um þetta efni, og hefðu lögskipaðir meðráðamenn hæstv. ráðh. í stjórnarráðinu getað sagt honum þetta, ef hann hefði látið svo lítið að leita þeirra. Að öðru leyti er frv. nálega eingöngu afskrift af frv. nefndar í n. d. á síðasta þingi, svo að ráðherra hefir sannarlega ekki haft mikið fyrir því. Frv. er gott að mörgu leyti. En eins og allir vita, þá eiga lög að fara eftir sérháttum hvers lands, á líkan hátt eins og föt eiga að laga sig eftir líkamanum, sem á að bera þau. Þó einhver lög hæfi annarstaðar, er ekki þar með sagt, að þau hæfi hér. Hitt er satt, að það er hagfelt fyrir þennan litla hólma, „hjáleiguna“, að geta notað sér góð lög frá öðrum löndum. En þar eð stjórnin hefir ekki athugað frumvarpið neitt, þá verður deildin að vinna hennar verk og athuga það í nefnd. Eg vil stinga upp á að 5 manna n. verði kosin að lokinni umr., til að íhuga frv.



Eg ætla með örfáum orðum að minnast á br.till. mínar, og hv. þm. Ak. á þskj. 724. Þær eru 4 talsins, en í rauninni eru þær að efni til ekki nema 2. Önnur er sú að við leggjum til að tala þm. í deildunum verði önnur en samþykt hefir verið í frv. Nd., nefnilega að tala þm. í hvorri deild um sig haldist sú sama sem nú er, 26 í Nd. og 14 í Ed. Við teljum þessa skiftingu eðlilegri vegna þess, að með henni verður tala þeirra þm., sem á þingbekkjum sitja, stök, og á það betur við en að hún sé jöfn. Um þetta er frekar það að segja, að við höfum séð okkur fært að leggja þetta til vegna þess að við leggjum jafnframt til að skipun Ed. verði nokkuð á annan veg en samþykt hefir verið í frv. Nd. Aðalástæða Nd. til þess að samþykkja, að í Ed. skyldu sitja 15 þm., mun hafa verið sú, að það stóð betur af sér samkvæmt tillögunni um þrískifting þm. við kosningar; þá var skift um jafnmarga þm. í hvort skiftið. En nú leggjum við til, að ekki verði nema 10 þm. kosnir hlutfallskosningu til Ed., en að 4 verði valdir úr flokki þeirra þm., sem kosnir verða óhlutbundnum kosningum í kjördæmum landsins á sama hátt og nú á sér stað. Hv. framsögumaður gat þess, að öll nefndin hefði verið einhuga á því, að nauðsynlegt væri að Ed. yrði stöðvunarafl, þar sem svo mörgum kjósendum verður bætt við. Eg er nefndinni sammála um það, en með brtill. okkar þykjumst við ekki hverfa neitt frá þessu. Við teljum það er við leggjum til, að 10 þm. séu kosnir hlutfallskosningu til Ed., eins gott til stöðvunar eins og þó allir Ed.-þm. væru kosnir á þann hátt til 9 ára, með því að við leggjum jafnframt til að þingseta þeirra verði lengri, 12 ár, og að skift sé um helming þeirra í hvort skifti, svo að á 6 ára fresti verði kosnir 5 þm. Þegar þetta er borið saman við tillögu Nd. um 9 ára þingsetu, er leiðir til þess að 5 menn fara frá eftir 3 ár og aðrir 5 eftir 6 ár og síðasti þriðjungurinn eftir 9 ár, þá virðist okkar tillaga vera eðlilegri og engu síður hyggileg að því er snertir þá íhaldsstefnu, sem Ed. er ætlað að hafa. Það er fremur óviðkynnilegt að 5 fyrstu þm. færi frá eftir að þeir hafa setið að eins á einu þingi, og næstu 5 eftir að hafa setið á 2 þingum og enginn þessara 15 getur setið lengur en á 4 reglulegum þingum, samkvæmt tillögunni um 9 ára þingsetutíma. Við viljum að hinir hlutfallskosnu þm. verði fastari í sessi og sitji á 6 þingum reglulegum. Þegar ennfremur er litið á hlutfallskosningar í heild sinni, hvernig þær muni verka, þá lít eg svo á, að að öllum jafnaði mundu þeir menn, sem sætu í Ed. samkvæmt hlutfallskosningu, verða embættismenn og flestir úr Reykjavík. Eg segi ekki að það væri óheppilegt, þó nokkrir embættismenn skipuðu deildina, en eg tel þó, að gott og hentugt sé, að í þeirri deild, eins og hinni, sitji blendingur manna, menn úr öllum stéttum landsins, því með því yrði fjölbreyttari þekkingu að finna í deildinni. En þetta mundi fremur verða, ef nokkrir væru kosnir upp í Ed. á sama hátt og nú á sér stað. Sömuleiðis verður það að skoðast eðlilegt, að sterkur meiri hluti geti haft áhrif á skipun Ed., þegar svo stendur á, að mikill meiri hluti er ráðandi í landinu, og verði okkar tillaga samþykt, þá er betur séð fyrir þessu en ef hlutfallskosningar einar réðu. Eg held því, að hér sé farin leið, sem báðum flokkum megi allvel líka, bæði þeim sem vilja að Ed. verði stöðvunarafl, með því að við leggjum til að kjörtímabil hlutfallskosinna þm. verði lengra en Nd. samþykti, og svo þeim sem vilja að Ed. verði ekki alt of kyrstæð, en til þess miðar sú tillaga, að nokkur hluti hennar verði valinn úr flokki þeirra þm., sem kosnir verða óhlutbundnum kosningum. Eitt atriði vil eg enn taka fram, sem eg veit að kjósendur leggja mikið upp úr, og það er, að ekki er rétt að fækka nema sem allra minst þeim þm., sem kosnir eru óhlutbundnum kosningum. Kjósendur munu vera ófúsir á að fækka mjög mikið þingmönnum kosnum í sérstökum kjördæmum. Sömuleiðis leggja kjósendur mikið uppúr því, að sem flestar stéttir eigi fulltrúa í hvorri deild um sig og meiri líkur eru til að svo verði samkvæmt okkar tillögu. Eg skal svo ekki fjölyrða meir um þessar br.till. Eg vona að hv. deild taki þeim sæmilega vel, þó eg geri mér ekki glæsilegar vonir um að þær verði samþyktar af háttv. deild, þótt eg telji það illa farið, nái þær ekki fram að ganga. Þá vildi eg minnast á brtill. á þingsk. 754. Þær eru ekki annað en orðabreytingar og leiða af brtill. á þingsk. 749. Þó er ein þeirra efnisbreyting. Það er 2. brtill. við 15. brtill. nefndarinnar snertandi 61. gr. stskr. Með henni er lagt til, að öðru vísi sé farið að en hingað til, þegar gerð er breyting á stjórnarskránni. Í stað þess að rjúfa þing og efla til nýrra kosninga, ætlumst við til, að þegar stskr. er breytt, verði breytingarnar bornar undir kjósendur til samþyktar eða synjunar, þó því að eins að stjórnin sé þeim meðmælt. Okkur þótti sjálfsagt að taka þetta fram, að breytingum skyldi ekki skjóta til kjósendanna, ef stjórnin væri þeim andvíg, því þá mætti líta svo á, að hún mundi ekki vilja flytja þær, og því væri árangurslaust að leggja þær undir atkvæði þjóðarinnar. Það sem mest og bezt mælir með þessu ákvæði er það, að þegar stjórnarskrárbreytingar eru gerðar, þá eru það ekki breytingarnar einar, sem ráða kosningunum, heldur ýms önnur mál. Það er því ekki að búast við, að eins hreinlega verði skorið úr því með því móti, hvort þjóðin vill breytingar þær á stskr., sem fyrir liggja, eða ekki, eins og ef þær einar út af fyrir sig væru lagðar undir atkvæði kjósendanna. Þetta er svo ljóst mál, að ekki ætti að vera ástæða til að fjölyrða um það. Það skal vitanlega játað, að ástand það sem nú er, að leysa upp þingið og stofna til nýrra kosninga, er gott til að tryggja það, að ekki sé hrapað að því að gera breytingu á stjórnarskránni, en mér finst tryggingin engu minni þó að þessi aðferð sé höfð, sem óneitanlega er miklu einfaldari. Að síðustu skal eg að eins bæta örlitlu við, snertandi brtill. þær, sem eg hefi gerst meðflutningsmaður að ásamt háttv. 5. kgk. á þingsk. 717. Háttv. 5. kgk. talaði svo vel fyrir þeim, að það er harla lítil ástæða að bæta nokkru við það. Þó vildi eg segja eitt, og það er, að mér virðist tvísýni á því, hvort kjósendurnir muni fella sig vel við að tala ráðherranna sé fortakslaust ákveðin í stjórnarskránni. Þótt þjóðin hafi látið uppi að hún teldi fjölgun ráðherra heppilega, sem meðal annars hefir komið fram á þingmálafundunum í vetur, þá hefir hún ekki óskað annars en þess, að opnaður væri vegur til að fjölga þeim - að breyta mætti tölu þeirra með einföldum lögum. Mér finst því auðsætt að sú aðferð er réttust nú, að heimila að breyta tölu ráðherra með einföldum lögum, eftir því sem að reynslan segir til, án þess að breyta þurfi stjórnarskránni, ef reynslan sýnir að ástæða sé til að hafa aðra tölu en þá, sem ákveðin er á henni. Sumir líta svo á, að fjölgun ráðherra bæti mjög úr einræði stjórnarinnar, sem átt geti sér stað, þegar ráðherra er einn, og auki þingræðið. Aðrir líta aftur svo á, að fjölgun ráðherranna auki stjórnræði og minki þingræðið. Um þetta skal eg ekki þrátta. Eg lít svo á, að það mundi auka þingræðið miklu meir, og koma í veg fyrir marga þá galla, sem eru á því að hafa einn ráðherra, ef þingið væri haldið á hverju ári, heldur en þótt höfð sé ákveðin tala ráðherra.



Eg hef alls ekki lagt á móti því, að málið sé samþykt, en vildi halda mínu atkvæði óbundnu.



Mér finst umræðurnar hafa komist full-langt inn á einstök atriði frumvarpsins við þessa 1. umræðu málsins í deildinni. Eg vil ekki að sinni taka neitt fram um afstöðu mína til einstakra atriða, en geymi mér rétt til þess, þar til eg hefi fengið tækifæri til að athuga málið betur, þegar það er komið úr nefnd. Að þessu sinni get eg að eins sagt það, að eg álít nauðsynlegt að stjórnarskrárbreyting gangi fram á þessu þingi, og að það frumv., sem þingið afgreiðir, hafi inni að halda ýms þau atriði, sem nú eru í þessu frumvarpi, eins og það er komið frá neðri deild. En það sem kom mér til að standa upp var það sem minst hefir verið á hömluákvæði frumvarpsins. Um þau ákvæði hefir verið allhörð deila í neðri deild, bæði í deildinni sjálfri og auðvitað ekki síður á bak við tjöldin. Í þessu efni er það mjög þýðingarmikið spursmál, hvernig efri deild á að vera skipuð. Það er nauðsynlegt að nokkrar hömlur séu þar, og er svo eftir því fyrirkomulagi, sem nú er. En sú skipun deildarinnar, sem nú gildir, er vafalaust óheppileg og að minsta kosti er enginn efi á því að hún er allsendis ósamrýmanleg við pólitískan hugsunarhátt nútímans. En það sem eg ætlaði aðallega að minnast á var þetta, sem háttv. þm. Akureyrar sagði áðan um að hömlurnar eftir frv. væru óhæfilega miklar. Því til sönnunar benti hann á það, hve fyrirkomulag Landsþingsins í Danmörku hefir valdið mikill óánægju. En þetta er ekki réttur samanburður. Fyrst og fremst er það aðgætandi, að í Danmörku er ekkert sameinað þing, eins og hér er. Og í öðru tagi er það, sem menn hafa aðallega verið óánægðir með í Danmörku, hinn svokallaði „privilegerede Valgret„, þ. e. hvernig kosningum til Landsþingsins er hagað þar, en engu slíku er til að dreifa eftir frumvarpinu, sem hér liggur fyrir. Það er þetta sem Dönum þykir hafa verið illa ráðið 1866, en það er ekki rétt að taka dæmi af því í þessu sambandi.



Eg vil að eins bæta við einni ástæðu frá almennu sjónarmiði. Eg tel vafasamt, að kjörgengi til sveitastjórna og bæjarstjórna eigi að vera skyldukvöð. Kjörgengi til alþingis er frjálst og það væri að líkindum heppilegast, að kjörgengi til bæja- og sveitarstjórna væri einnig frjálst, og það alveg jafnt, hvort karlmenn eiga í hlut eða konur. Það getur naumast verið hentugt að taka menn nauðuga til að stjórna sveitarmálum, hitt þvert á móti vafalaust affarasælla að fá menn til þess starfs, eins og flestra annara, með frjálsum samningum, og væri auk þess ef til vill réttast að borga slíkt starf. Af þessum ástæðum get eg ekki verið með því að fara nú að leggja þessa skyldukvöð á konur, úr því að þær hafa verið lausar við hana hingað til. Enda verð eg að segja það, að það er ekki tilhlökkunarefni, t. d. fyrir gifta menn að hafa konu sína á alþingi, dóttur í bæjarstjórn og vinnukonuna kannske líka á öðrum hvorum staðnum. - Fyrir mér vakir þetta, að kjörgengi til þessara starfa eigi að vera frjálst, enda yrði vonandi ekki hörgull á fólki, sem gæfi kost á sér fyrir það, að minsta kosti ekki í kaupstöðunum.

Framsögum. Jósef Björnsson: Háttv. meðnefndarmaður minn hefir tekið ómakið af mér að hafa framsögu í þessu máli af því, að eg var ekki viðstaddur. En vegna þess, að mig greindi á í einu atriði við meðnefndarmenn mína, þá skal eg gera stuttlega grein fyrir minni skoðun á því atriði. Það er þessi undanteking, að konur skuli ekki hafa rétt til prestsembætta. Eg held að það sé ekki hætta á því, að hér á landi rísi upp ágreiningsalda út af því, þó að konur fengju aðgang að prestsembættum jafnt og öðrum embættum. Eg skal ekki þrátta um það, hversu rík rök kunna að liggja að þessu frá sjónarmiði kirkjunnar. En frá mínu sjónarmiði eru harla léttvæg rök að slíkri undantekningu, og þar sem konur eiga jafnvel öllu hægra með að þjóna prestsembættum en sumum öðrum embættum, þá get eg ekki verið því samþykkur að útiloka þær frá þeim. Eg lít svo á að veita beri konum aðgang að sem flestum störfum, og einkum þó að öllum skólum til jafns við karlmenn. Það verður að gera ráð fyrir því, að skólaganga og mentun þroski mennina, hvort heldur eru karlar eða konur, og í því hlýtur að vera ávinningur fyrir þjóðfélagið að fá sem flesta þroskaða menn. Við það eykst þjóðinni í heild afl. Enn er þess að gæta, að þroski mannanna eflist ekki hvað sízt í skóla lífsins. Þessvegna er eg með því, að konur fái aukin réttindi yfir höfuð og það er trú mín og von, að þau auknu réttindi verði þjóðfélaginu til heilla og blessunar.



Eg á hér litla brtill. á þingsk. 753 ásamt með háttv. þm. Strandamanna. Það er viðaukatillaga við brtill. þær sem bornar eru fram af nefndinni. Eins og háttv. þingdeildarmenn kannast við, voru í þingbyrjun borin fram 2 frv. til breytingar á stjórnarskipunarlögum vorum. Í öðru þeirri var gert ráð fyrir því, að kosningarrétturinn yrði almennur fyrir konur og karla, sem náð hefðu lögaldri, og það eins þótt hann hefði verið bundinn við 21 árs aldur. Nefnd sú, sem skipuð var í málið í þessari háttv. deild, hefir gert hér á allmiklar breytingar. Hún gerir meðal annars ráð fyrir að bægja hjúum og vistskyldu fólki frá kosningarrétti. Mönnum þótti það í of stórt ráðist að veita í einu svo mörgu fólki kosningarrétt, en þótti hins vegar ekki tiltækilegt að færa áfram aldurstakmarkið og þess vegna var hjúunum og vistskyldu fólki slept úr. Eg er sannfærður um það, að þetta spor sé viðunanlegt, eins og háttv. samnefndarmenn mínir leggja til, því að það er mjög varhugavert að auka kosningarréttinn svo mjög í einu. En það getur varla hjá því farið að sumum kunni að þykja, sem í þessu liggi einhver lítilsvirðing við þá stétt, sem verið er að bægja frá, hjúastétt landsins, og er þá skylt að bæta úr því. Það má búast við því, að ekki líði á löngu áður mönnum sýnist rétt að veita hjúum kosningarrétt, og til þess að ekki þurfi til þess stjórnarskrárbreytingu, höfum við farið hér fram á að veita megi hann með einföldum lögum. Eg vil mælast til þess, að háttv. forseti skifti þessari tillögu í tvent við atkvæðagreiðsluna og beri upp sérstaklega þessa tillögu, því það getur vel verið að menn vilji samþykkja fyrri liðinn, en ekki þann síðari, sem hljóðar svo; „Áður en konungsstaðfestingar er leitað á þeim lögum, er þó skylt að leggja þau fyrir alþingiskjósendur um land alt, til samþyktar eða synjunar“. Okkur þykir lítil ástæða til, að ef stjórnin og meiri hluti þings hafa komið sér saman um að veita hjúum þennan rétt, þá þurfi til þess breytingu á stjórnarskránni, þingrof og nýjar kosningar. Okkur virtist mega gera það á miklu einfaldari hátt, með einföldum lögum. Um síðari liðinn er mér ekkert kappsmál, hvort hann verður samþyktur eða ekki. Þó mér reyndar finnist að í honum sé trygging sú, sem sé, að hjúunum verði ekki veittur kosningarréttur nema það sé vilji kjósendanna. Það er sérstök ástæða til að fara ekki ver með hjúastéttina en aðrar stéttir, af því að hér er vistarskylda, sem ekki er víðast hvar annarstaðar. Hinsvegar er ekki mikil hætta að veita þeim kosningarrétt. Hjúin mundu fremur verða til að mynda stöðvunarafl í landinu en aðrar stéttir. Háttv. 2. þm. Skagf. (J. B.) hefir talað fyrir brtill. þeim sem við eigum sameiginlegar og gert svo glögga grein fyrir þeim, að engin veruleg ástæða er til að ræða frekara um þær. Í þeim felst að minni skoðun meiri stöðvun, heldur en er í frumvarpinu, eins og það var samþykt í háttv. neðri deild. Eg vil sérstaklega benda á, að samkvæmt frumvarpinu á að kjósa 5 þingmenn til efri deildar 3ja hvert ár. Eg get ekki skilið að nokkur maður, sem lætur sér ant um að eitthvert stöðvunarafl sé í þinginu, geti fallist á þessa tillögu. Þetta mundi leiða til þess, að all of mikið af því pólitíska afli þjóðarinnar lenti í kosningum og sífeldri baráttu um völdin, í staðgóðrar og heillavænlegrar umhugsunar um undirbúning á hinum þýðingarmiklu málum þjóðarinnar. Þess vegna verð eg að telja þetta fyrirkomulag mjög óheppilegt, því ofan á það að kjósa á 3. hvert ár til efri deildar bætist það, að líka á að kjósa til neðri deildar 6. hvert ár, svo það má þá segja, að við yrðum einlægt að kjósa. Þessu þarf að breyta, hvert ráð svo sem tekið er. Það má telja víst, að ekki tjái að fara í þá áttina að lengja kjörtíma þeirra, sem kosnir eru hlutfallskosningu, og láta þá alla vera kosna til 12 ára; það mun ekki ná fram að ganga hér á þinginu. Það er hætt við að neðri deild muni þá breyta til aftur í radíkala átt; þess vegna álít eg ráðlegast að taka þessa aðferð, sem við fórum fram á með brtill. okkar, og tel eg þá þessa deild stilla vel til hófs. Þá vildi eg minnast lítið eitt á eina af þeim tillögum, sem fram hafa komið frá nefndinni, sem sé þá, að með sérstöku lagaboði megi kveða svo á að lagafrumvörpum megi skjóta til leynilegrar atkvæðagreiðslu kjósendanna. Þetta sem hér er um að ræða er hið svokallaða referendum. Eg vil leyfa mér að benda á það, að með þessu er hér ekki verið að lögleiða málskotsrétt, heldur er að eins leyft að setja lög um það síðar, þegar þjóð og þing hefir vandlega íhugað þetta mál. Auk þess eru takmarkanir settar á því, hvaða málum megi skjóta til þjóðarinnar. Það eru undanskilin fjárlög og fjáraukalög og lög sem eiga að öðlast gildi vissum tíma eftir að þau eru samþykt á þingi. Það er því algerlega á þingsins valdi að takmarka og hafa í hendi sér, hvaða lögum geti orðið skotið til þjóðarinnar. Það var sagt hér áðan, eða því kastað fram, að referendum væri orðið úrelt í heiminum. Margt hefi eg heyrt sagt um referendum, en aldrei þetta fyr. Eg vil benda á, að þessi réttur, alþýðuatkvæði, skiftist í tvent: Málskotsrétt, eða rétt ákveðinnar tölu kjósenda eða ákveðinnar tölu þingmanna til að heimta það að lögum, að lagafrumvörpum sé skotið til kjósenda til samþyktar eða synjunar. Hitt er frumkvæðisréttur, eða sá réttur, að ákveðin tala kjósenda getur heimtað, að löggjafarþingið semji og samþykki lög um eitthvert tiltekið málefni. Úrelt getur referendum ekki kallast af því, að það er tiltölulega nýtt í heiminum og alt af að aukast. Eg heyrði það sagt í neðri deild um daginn, að það hefði þekst langt neðan úr öldum í Sviss. Þetta er ekki rétt. Það er ekki nema rúmra 100 ára gamalt þar í landi, og var fyrst sérmál hvers einstaks fylkis. Árið 1848 er það tekið í stjórnarlög Svisslands og árið 1874 er ákveðið að 30 þús. manna skuli hafa málskotsrétt. Um stjórnarskrána er það ákveðið og mun hafa verið alla götu frá 1848, að breytingar á henni skulu bornar undir atkvæði þjóðarinnar. Frumkvæðisrétturinn virðist heldur ekki úreltur. Hann var tekinn upp í Svisslandi 1891 og hefir gefist vel. Þar geta 50 þús. kjósendur krafist þess, að tiltekin, ákveðin lög skuli borin upp til samþyktar eða synjunar. Þegar Svisslendingar bættu þessum rétti við sig, var það gert eftir þjóðaratkvæði og voru 182 þús. atkv. með því, en 120 þús. á móti. Mikill meiri hluti er þá með því ekki einungis að halda þeim rétti, sem áður var, heldur að bæta við sig nýjum rétti miklu víðtækari en hinum. Líti maður til Bandaríkjanna í Norður-Ameríku, á ekki síður illa við að segja, að referendum sé orðið úrelt, því á síðustu áratugum hafa orðið stórkostlegar breytingar einmitt í þessa átt. Sex ríkin hafa nýlega lögtekið referendum í öllum málum, þar á meðal í fjármálum. Þessi sex ríki eru: Suður-Dakota 1889, Utah 1895, Oregon 1899, Nevada 1901, Montana 1905, og Oklahama 1907. Í öllum þessum ríkjum er bæði málskotsréttur og frumkvæðisréttur, nema í Nevada. Þar er að eins málskotsréttur. Árið 1895 var tekið í lög í ríkinu Delaware ráðgefandi referendum. Og það er til meira blóð í kúnni. Fjórtán ríkin í Bandaríkjunum hafa sett það í stjórnarlög sín, að ríkislán megi ekki taka nema bera það fyrst undir kjósendurna, og meðal þessara 14 ríkja auðugasta og voldugasta ríkið, New York. En það sem er þýðingarmest og hér skiftir mestu máli er það, að af 46 ríkjum Bandaríkjanna hafa 45 lögleitt málsskotsrétt um stjórnarakrá sína. Eg á hér auðvitað við stjórnarskrá hinna einstöku ríkja; stjórnarskrá alríkisins hefir, sem kunnugt er, ekki verið breytt síðan 1789. Hvert ríkið eftir annað hefir verið að taka upp þenna rétt. Annars er þetta mál mikið rætt í heiminum. Nú sem stendur er mikið deilt um það á Englandi út af breytingu þeirri sem þar er í ráði að gerð verði á stjórnarskipun landsins. Sama er að segja um Noreg. Í Danmörku hefir frjálslyndi eða radikali flokkurinn haft málskotsrétt á málaskrá sinni um nokkurn tíma. Ekki alls fyrir löngu, fyrir eitthvað 2–3 árum, bar þessi flokkur fram tillögur í ríkisdeginum til breytingar á grundvallarlögum ríkisins og upp í þessar tillögur var málskotsrétturinn tekinn. Eftir þeim tillögum voru sniðnar tillögur þær sem háttv. 1. þm. Skagf. bar fram í neðri deild um daginn. Eg vil í þessu sambandi leyfa mér að benda á, að í Danmörku var gert ráð fyrir að 50 þús. kjósendur af 1 milj. 300 þús. hefðu málskotsrétt. Það er því ekkert vafamál, að þetta sem hér er farið fram á í br.till. nefndarinnar um referendum, er ekki neitt nýtt fyrirkomulag, heldur finst það þvert á móti mjög víða. Og alstaðar þar sem það er haft er það látið ná til stjórnarskrárinnar; enda er það ekki nema eðlilegt, því það sýnist vera harla ástæðulítið að rjúfa þing vegna breytinga á stjórnarskránni. Mér er óskiljanlegt hvaða áhrif þessi blessuð þingrof hafa í sambandi við stjórnarskrána. Hugsum okkur t. d. þær kosningar, sem að líkindum fara fram bráðlega. Halda menn, að þær muni snúast um stjórnarskrána, eða að menn fari að athuga hvert atriði í stjórnarskrárfrumvarpi því, sem væntanlega verður afgreitt frá þessu þingi? Nei, langt í frá. Það verður talað um alt annað. Það verða alt önnur mál, sem ráða úrslitunum. Og það er einmitt sönnun þess, hve réttlátt það er, að breytingar á stjórnarskránni séu bornar upp sérstaklega, og hvað það er nauðsynlegt, að henni sé haldið fyrir utan og ofan þann aur, sem oftast er samfara kosningabaráttunni. Þessvegna er mjög eðlilegt að málskotsréttar sé einmitt neytt um stjórnarskrána. Enn er það, að referendum verður því nauðsynlegra, sem meira vit, þekking og frjálslyndi er utan þinganna - og það vonum við að fari stöðugt vaxandi - svo að löggjöfin geti orðið fyrir áhrifum úr þeirri átt, því að sá kosningarréttur, sem þingræðið byggist á, bendir ekki til þess, að nein trygging sé fyrir því, að vitið og þekkingin sé mest innan þinganna. Þingið hefir það mjög í hendi sér og getur komið undan þeim málum, sem því þykir mestu um varða. En það er líka til nokkuð, sem heitir hið þögula vald og í þessum rétti felst mikið af hinu þögula valdi. Það vald þora menn ekki að brjóta. Löggjafarnir hika sér við að samþykkja þau lög, sem þeir búast við að séu á móti vilja þjóðarinnar. Þessvegna felst í þessu siðferðislegt aðhald við löggjöfina. Eg hefi ekki haft langan tíma til að athuga þessi efni, en eg hefi heyrt menn tala margt á þessu þingi og margt undarlegt hefir komið fyrir. Mér dettur í hug í þessu sambandi það sem sagt er um Pythagóras, gríska heimspekinginn, að er hann fann mjög merkilega setingu, hafi hann fært guðunum fórnir með 100 nauta blóti, en síðan hafi naut jafnan baulað, er nýr sannleikur var leiddur í ljós, og mér hefir oft dottið þetta í hug hér, hvort nautin hans Pythagorasar væru farin að baula. Eg mótmæli því að þetta mál hafi verið flokksmál. Eg veit ekki betur en að báðir fyrverandi ráðherrar hafi verið andvígir ráðherra fjölguninni, og segi eg þeim það ekki til lasts, þó eg fyrir mitt leyti vilji að ráðherrum sé fjölgað. Framsögumaður heimastjórnarmanna í neðri deild er mjög ákveðinn talsmaður þess að fjölga ráðherrum, og hefir hann skrifað um það blaðagreinir. Hvort fleiri eru í öðrum flokknum en hinum, sem eru þessu máli fylgjandi, veit eg ekki, en óhætt mun að fullyrða að meiri hluti þingsins muni vera með fjölguninni. Það er á allan hátt rangt að kenna einstökum flokki tillöguna, og er þetta ekki sagt til að verja neinn flokk, þótt eg teldi hverjum flokki sæmd að því að fylgja þessu fram.



Eg stend upp til þess að taka í sama streng og þeir háttv. deildarmenn, sem á undan mér hafa talað. Eg vil að eins bæta því við, að eg legg enga áherzlu á þetta atriði, sem háttv. 2. þm. Skagf. nefndi, að konur hefðu ekki enn fengið fult jafnrétti við karlmenn. Það gerir hvorki til né frá í þessu sambandi. Eg vil veita konum fult jafnrétti við karlmenn, en eg vil alt að einu láta þær vera lausar við þessar skyldur, sem hér er ætlast til að verði lagðar á Þær. Til þess liggja eðlilegar ástæður. Stöður kvenna í þjóðfélaginu eru þannig, sumpart vegna langvarandi venju, að þær eiga miklu óhægra með að inna af hendi skyldustörf, heldur en karlmenn. Eg veit það að vísu að sumar konur eru meðmæltar breytingu þeirri, sem frumv. fer fram á, af því, að þær búast við að það mundi flýta fyrir því, að konum verði veitt fult jafnrétti í öðrum greinum. En eg sé enga ástæðu til að það þurfi að fara saman. Þegar verið er að tala um í þessu sambandi, að réttindi og skyldur verði að fylgjast að, þá gleyma menn því, að þetta er ekki föst regla í íslenzkum lögum. T. d. hefir 60 ára maður rétt til að kjósa til sveitarstjórnar, en hann er ekki skyldur til að taka móti kosningu sjálfur. Á því sézt að þetta tvent þarf ekki að fara saman. Eg legg til að frv. verði felt, en skal þó ekki setja mig á móti því, að nefnd verði skipuð í málið fyrst, og felt síðan, ef það þykir sæmilegri dauðdagi.



Eins og háttv. deildarmenn sjá eru það hvorki margar eða miklar breytingar, sem nefndin leggur til að verði gerðar á frumvarpinu. Breytingarnar á 1. og 2. gr. eru að eins orðabreytingar, gerðar til þess að færa frumvarpið til betra máls. Að núgildandi lögum eru stjórnarvaldaauglýsingar birtar í Lögbirtingarblaði Íslands, skv. l. 16. nóv. 1907, og í dönsku blaði, Statstidende, skv. l. 28. ág. 1903. Það er engin ástæða til að halda áfram að birta slíkar auglýsingar í útlendu blaði. Að minsta kosti er það viðkunnanlegast að láta birtingu í íslenzku blaði nægja, eins og farið er fram á í frumvarpinu, enda býst eg ekki við, að það geti haft nein óheppileg áhrif á lánstraust Íslendinga erlendis, en það væri það eina, sem gæti mælt á móti því, að hætta við birtingu í útl. blaði. Þess vegna vill nefndin mæla með frumvarpinu, enda mætti ef til vill orða það, hvort lögin 16. nóv. 1907 hafi ekki þegar afnumið skylduna til að birta stjórnvaldaauglýsingar í útl. blaði. Hitt getur ekki komið til mála, að 3. gr. frumvarpsins megi standa óhögguð. Þeir sem eiga að fara eftir ákvæðum frv., verða að fá að vita um þau fyrst. Þess vegna verður að setja frest til þess er lögin koma í gildi og þá er eðlilegast að hafa frestinn eins og venjulegt er um ný lög í stað þess, að frv. gerir ráð fyrir, að lögin komi þegar í gildi. Með öðrum orðum nefndin leggur til að 3. gr. frumv. verði feld niður. En að öðru leyti vill hún mæla með frumvarpinu með þeim orðabreytingum, sem hún hefir gert á því, og væntir þess, að háttv. deild sé henni sammála um, að það sé betur orðað þann veg.

Framsögum. Jósef Björnsson: Breytingartillaga sú, sem hér er framkomin, er að eins orðabreyting, og er hún aðgengileg, því að hún kemur á samræmi í orðalagi á frumvarpinu. Það er stungið upp á, að í stað orðanna í 1.–3. gr. „karlmenn“ komi „karlar“. Það er meira samræmi í að segja karlar og konur en karlmenn og konur. Eg vona að þessi breytingartillaga verði samþykt.



Eg á hér enga breytingartillögu og sá eg það ekki til neins og sé raunar heldur ekki til neins að tala á móti því, sem 7 menn af 13 hér í deildinni hafa komið sér saman um. Það var svo vísdómslega skipað í nefndina, að setja í hana meir en helming deildarmanna; það var svo þinglegt, eða öllu heldur óþinglegt, að þess munu ekki mörg dæmi. Þessir 7 menn eru órjúfanlegur múr um þær breytingar, sem þeir hafa komið sér saman um, og þær eru margar, alt of margar, þegar litið er á innihald sumra þeirra. Eg ætla ekki hér að fara að ræða um allar þessar breytingartillögur, þar sem það er algerlega þýðingarlaust. Að eins vil eg minnast lítilsháttar á eina breytingartillöguna, en það er 4. breytingartillaga nefndarinnar um að ræna nokkurn hluta þjóðarinnar sjálfsögðum rétti, ræna segi eg, af því að mínu áliti hafa allir og eiga að hafa sama rétt. Þessi sjálfsagði réttur, er hér um ræðir, er kosningarrétturinn, sem vinnufólkið á heimtingu á jafnt öðrum. Er þetta mál var áður fyrir í deildinni, var að heyra sem nokkrir deildarmenn hefðu þegar tekið ákveðna stefnu í þessu atriði og lagði kaldan gust hér um salinn til þess hluta þjóðarinnar, sem vinnufólk er kallað. Það var háttv. 5. konungkj. þingmaður  (L. H. Bjarnason: Nefndi það ekki.)  sem gaf það í skyn að það væri viss flokkur manna, sem ekki gæti komið til greina.  (L. H. Bjarnason: Alt misskilningur.) Að minsta kosti sagði hann að tekinn væri réttur af þeim sem nú hefðu hann og gætu þá þessir, sem nú hafa kosningarrétt, orðið ofurliði bornir og það áleit hann skaðlegt. Ef þetta er ekki sá andi, sem nú er fram kominn, veit eg ekki, hvernig það ber að skilja. Þessi andi kom einmitt þá þegar fram, eins og eg hefi bent á, og nú sé eg að hann, illu heilli, hefir haldist við síðan. Raunar hefir háttv. þm. Akureyrar viljað bæta nokkuð úr þessu ranglæti, en það er ekki svipað því að vera nóg. Eg var einn af þeim, er á þinginu 1909 vildi gefa vinnuhjúum jafnan rétt við aðra í sveitamálum og safnaða, og sama sinnis er eg nú, að eg vil gefa þeim jafnan rétt í landsmálum. En þá voru hér sumir menn svo sem nú, sem ekki vildu gefa þeirri stétt þennan rétt og þar með mun 5. kgkj. þm. hafa verið fyrstur í flokki. Ástæður þær, sem nefndin færir fyrir þessu, eru að mínu áliti ekki réttar. Það er kallað í nefndarálitinu að það sé bylting að veita þennan rétt. Eg get ekki skilið að það sé rétt skoðað að gera hér þennan mun. Það er ekki til annars en að spilla fyrir því sem er nauðsynlegt, að fólk haldist við í vinnumenskustétt, og eg skil aldrei þann hugsunarhátt að vilja lítilsvirða þessa stétt og traðka rétti hennar. Mörgum þótti sárt, þegar vinnufólki var gert hægara fyrir að losna úr vinnumenskunni, og hafði það við nokkur rök að styðjast, þó í alla staði væri rétt og sanngjarnt að veita þennan rétt. En þar sem nauðsyn þykir að hafa vinnufólk, má ekki svifta það réttindum eða fæla það frá vinnumensku með ósanngjörnum lögum; það verður að njóta sömu réttinda í mannfélaginu og aðrir. Það er sagt að þetta komi í bága við skyldar við húsbóndann. Eg veit ekki í hverju þetta er fólgið; ef meint er það að húsbóndinn þurfi að gefa hjúum frí til þess að kjósa, þá er það ekki verulegt atriði, því að það getur aldrei orðið annað en samkomulagsatriði milli húsbænda og hjúa. Þá er því haldið fram, að bændur og aðrir atvinnurekendur hafi meiri andlegan þroska og meira vit á landsmálum og því um líkt, en það er held eg ekki alveg rétt, því að þar er misjafn sauður í mörgu fé. Menn verða varla vitrari og þroskameiri við að hlaupa landshornanna á milli, sem lausamenn nú gera, en við að sitja um kyrt í vist á góðu heimili og held eg að þetta flakk skapi hvorki þroska í landsmálum eða auki ábyrgðartilfinningu fyrir því sem gert er. Hér mun heilbrigð skynsemi vera drýgri en staða sú sem menn hafa í lífinu. Eg kann ekki við að þessi hugsun gangi hér fram ómótmælt alveg gagnstætt hinu rétta. Þurfi að lítilsvirða vinnuhjú, af því að þau eru öðrum háð, má benda á að það eru fleiri öðrum háðir en vinnuhjú, og það eru embættismennirnir; þeir eru vinnuhjú þjóðarinnar, og öðrum háðir engu síður en hin vinnuhjúin. 
             (Lárus B. Bjarnason: En pakkhúsmenn?) Því vitanlega eru þeir háðir húsbændum sínum og þó ekki frekar en vinnumenn þjóðarinnar, sem að réttu lagi og lögum samkvæmt verða að hlýða því sem þeim er skipað, en eg vil ekki svifta þá kosningarrétti samt sem áður. Þessir menn hafa margir hverjir eigi meiri almenna þekkingu en önnur vinnuhjú, þótt þeir hafi einhverja sérmentun, sem gerir þá hæfa til að gegna einhverju vissu starfi og státa svo af mentun sinni. En það er víst, að þessir menn bera ekki allir meira með sér af skynsamlegu viti en menn, sem ekki eru lærðir. Eg get ekki gert við því, þó 5. kgkj. þm. stingi upp í eyrun, en maður, sem sagt er að hrósi svo alþýðunni og segist vera alþýðumaður, þegar hann er í þeirra hóp og þarf að láta alþýðuna tylla sér upp, vil eg að sé henni ekki svona andvígur á bak. Eg skal svo ekki þreyta deildina á lengra máli. Eg heyri að sumir láta illa, þegar embættismenn eru nefndir í sambandi við þetta mál, en eg verð að álíta, að það sé í raun og veru ekki goðgá að geta þeirra í þessu sambandi. Eg skal taka það fram að síðustu, að eg álít að breytingartillögur hv. þm. Ak. og hv. þm. Strandamanna séu til talsverðra bóta, þó eg álíti þær hvergi nærri fullnægjandi. Þetta átti að standa eins og það kom frá hv. neðri deild, en hér verður líklega engu við þokað, þar sem múr nefndarinnar er svo hár, að þar kemst ekkert yfir.



Eg skal ekki lengja umræðurnar mikið, en vildi að eins gera stutta athugasemd og skal eg fara fljótt yfir ræður þær er haldnar hafa verið, og víkja að eins að því er máli skiftir. Háttvirtur 5. konungkjörinn þingmaður og háttvirtur þingmaður Skagfirðinga hafa komið fram með breytingartillögur á þingskjali 717. Það er ekki til neins að deila um, hvort betra sé að hafa einn ráðherra eða þrjá og má margt segja með og móti því, en líklegra verð eg að telja að stjórnin fari betur úr hendi fleiri manna. Þar sem háttvirtur 5. konungkjörinn þingmaður bendir á óheppilega stjórn upp á síðkastið, sem eg get að mörgu verið samdóma, þó ekki sé að öll leyti, þá verð eg að benda á að oft getur farið betur, er fleiri eru. (L. H. Bjarnason: Margfalda með þremur.) Ef að heiðursmaður sá, sem stjórnina hafði með höndum, hefði haft með sér tvo menn jafngreinda, en með þeim kostum, er hann vantaði, þá hefði eflaust orðið minna upp á stjórnina að klaga, en raun hefir á orðið. Eg geng út frá því, að þrír ráðherrar hafi meiri og fjölbreyttari þekkingu en einn, og einn bætir upp það sem öðrum er áfátt. Háttvirtur 5. konungkjörinn þingmaður tók það fram, og var það að nokkru leyti rétt, að móti einræði stjórnar er að nokkru hamlað með ákvæði 13. greinar, þar sem meiri hluti hvorrar deildar sem er getur krafist aukaþings, en eg álít að það geti orðið æði umsvifamikið að koma slíkum kröfum fram og ærinn er kostnaður við aukaþingshald. Og þó meiri hluti þings sé með þessu, þá er ekki víst að þjóðin sé því fylgjandi og óvíst að þetta sé heillavænleg aðferð. Hann gerir enn fremur ráð fyrir því, að þrír ráðherrar mundu vilja auka starfskrafta stjórnarráðsins. Mér finst að einmitt þessi fjölgun sé svo mikil aukning starfskrafta, að hún ætti að nægja í bráð. En leiði fjölgunin þetta af sér, þá má ekki síður búast við kröfunni af hendi eins ráðherra í þessa átt og það mjög bráðlega. Eg tók það fram áður, að meiri þekkingar væri að vænta hjá þriggja manna stjórn og yrðu því málin betur undirbúin undir þing. Ennfremur þyrfti þá síður að setja stórar og dýrar milliþinganefndir, og léttist þá af hinum mikla kostnaði, er leiðir af löngum milliþinganefndastörfum. Það sem hann lagði mest áherzlu á var kostnaðaraukinn, og væri ekkert út á reikning hans að setja, þá skal eg játa, að þar væri gripið á kýli, sem mér er viðkvæmt. En reikningur hans er ekki réttur, hann taldi kostnaðinn 17 þús. krónur og fékk þann kostnað út með því, að ætla hverjum ráðherra 10 þús. kr., 8 þús. kr. laun og 2 þús. kr. húsaleigustyrk. Þetta get eg ekki fallist á. Það dettur engum í hug að ætla þessum 2 nýju ráðherrum húsaleigustyrk, því að þeir þurfa ekki að halda uppi risnu, eða taka á móti útlendingum fyrir þjóðarinnar hönd. Það ætti forsætisráðherrann að gera einn. Enda tíðkast það ekki utanlands að aðrir ráðherrar hafi húsaleigustyrk en þeir, sem halda uppi risnu fyrir þjóð sína. Hinir búa eins og hverir aðrir embættismenn og hafa engan húsaleigustyrk, og eg tel víst, að það yrði svo hér, að þinginu dytti ekki í hug að láta aðra hafa húsaleigustyrk en forsætisráðherrann. Auk þess teldi eg það fullsæmilegt að þessir 2 nýju ráðherrar hefðu 6 þús. kr. laun eins og landritari hefir nú. En þó að þeir hefðu 7 þús. kr. hver, þá yrðu aukin útgjöld ekki meir en 8 þús. krónur, þegar búið væri að draga laun landritara frá, því að þau sparast alveg. Eg get gengið inn á það að núverandi landritari eigi að hafa biðlaun, en sá kostnaður er að eins í bili. Eg gerði ráð fyrir því, að kostnaðaraukinn yrði 8 þús. kr., eða í hæsta lagi 10 þúsund. Annars skal eg játa það, að þótt eg sé sparnaðarmaður, þá horfi eg ekki í nokkurn útgjaldauka, þegar um er að ræða atriði, sem eg álít miklu máli skifta til þess að hafa góða og ötula landstjórn. Og eg lít svo á, að það sé meiri trygging fyrir góðri landstjórn og góðri samvinnu milli stjórnar og þings, ef ráðherrar eru fleiri en einn. Um breytingartillögu hv. 2 þm. Skagf., þingskj. 745, skal eg ekki vera langorður, því að eg felli mig betur við þá skipun efri deildar heldur en þá, sem frumv. gerir ráð fyrir. Hv. flutningsmaður gerði góða grein fyrir því og eg skal ekki lengja tímann með því að bæta neinu þar við. Hitt er annað mál, hvernig neðri deild tekur þessari breytingu og gæti svo farið, að þetta leiddi til enn meiri byltinga; það skal eg ekki segja um, en hitt veit eg, að þótt efri deild breytti engu í þessu atriði, þá mundu samt verða gerðar breytingar á því í neðri deild, því að þar eru margir óánægðir með skipun Ed., eins og hún er í frumvarpinu. Það eina, sem eg hefi á móti þessari breytingartillögu er það, að þar er brotin sú meginregla, sem eg hefði helzt kosið að gilti um kosningu til efri deildar, nefnil. að allir þingm. deildarinnar væru kosnir á sama hátt. En hins vegar tel eg það kosningarhringl, sem verður eftir frumvarpinu, enn þá verra, þar sem kosningar eiga alt af að fara fram 3. hvert ár. En um það atriði tala eg í eigin nafni, en ekki fyrir hönd nefndarinnar. Það kom til tals í nefndinni að gera breytingartillögu að þessu leyti, en eftir atvikum félst nefndin á að láta þessi ákvæði standa óbreytt. Þá eru breytingartillögur á þingskjali 744 frá sömu þingmönnum. En þar verð eg fyrir mitt leyti og eg held fyrir hönd allra nefndarmanna að lýsa því yfir, að við getum ekki fallist á að breyta 61 gr. núgildandi stjórnarskrár. Hér er farið fram á alveg nýja aðferð, að leggja stjórnarskrárbreytingar undir alþjóðar atkvæði, og að því skilyrði viðbættu að stjórnin verði að vera stjórnarskrárbreytingunni meðmælt, í staðinn fyrir að samkv. 61 gr. skal rjúfa alþingi og stofna til nýrra kosninga, hvort sem stjórnin er meðmælt breytingunni eða ekki. Eftir tillögu hv. þingmanna finst mér stjórninni vera gefið alt of mikið vald í hendur. Það er alveg lagt á hennar vald, hvort nokkur stjórnarskrárbreyting verður gerð eða ekki, hversu eindreginn meiri hluti sem er breytingunni fylgjandi á þingi. Það tel eg óheppilegt. Það er hægt að segja að þá megi steypa stjórninni. En það er umsvifamikið, og gæti leitt til stjórnarskifta, sem væru alveg ástæðulaus að öðru leyti. Það hefir verið sagt um 61. gr. stjórnarskr., að hún væri gimsteinn í stjórnarskrá okkar, einmitt af því, að samkvæmt henni getur stjórnarskrárbreyting gengið fram, þó að stjórnin sé henni mótfallin. Ef þessu er breytt eins og till. hv. þingm. gerði ráð fyrir, þá er þingræði skert og þó að þingið geti náð rétti sínum með því að steypa stjórninni, þá er það ekki nóg. Eg vil ekki að stjórninni sé lagt þetta vald í hendur. Og eg hygg að meiri hluti nefndarinnar muni halda fast við það, að láta stjórnarskrárbreytingu als ekki vera háða referendo, heldur halda þeirri skipun, sem nú er. Hv. þingm. Akureyrar tók fram að ýmisleg önnur atriði gætu blandast inn í aukaþingskosningarnar, óviðkomandi stjórnarskrárbreytingunni. Það er að vísu rétt, en kosningin snýst þó aðallega um stjórnarskrárbreytinguna og eg hygg að stjórnarskrárbreytingin sjálf verði betur rædd og athuguð með þeirri skipun, sem nú er. Auk þess óttast eg, að referendum um stjórnarskrárbreytingu gæti oft leitt til þess, að málið kæmist á ringulreið, því að einn festi augun á þessum agnúa, annar á hinum o. s. frv, og miðuðu atkvæði sín við það, svo að málið félli niður. Eg vil halda 61. gr. stskr., en ef menn vilja reyna referendum, þá að sjá hvernig það gefst á öðrum málum. Þá skal eg nefna breytingartill. hv. þm. Akureyrar og Strandamanna, þingskjali 721 um hjúin, sem sumum hv. þingm. hefir orðið tíðrætt um. Eg gæti fyrir mitt leyti vel gengið inn á fyrri lið tillögunnar, en eg skal játa, að eg hefi enga vissu um vilja meðnefndarmanna um það. Um hina tillöguna skal eg ekkert tala í þetta sinn, því að eg er ekki búinn að átta mig vel á málskoti til þjóðarinnar í almennum málum. En sjálfsagt gæti verið margt við það að athuga. Þá skal eg minnast á ummæli hv. þm. Vesturskaftfellinga í garð nefndarinnar; þau voru í harðara lagi. Hann sagði að nefndin vildi ræna hjúin rétti sínum, en það er ekki rétt. Nefndin vill að eins ekki veita þeim rétt, sem þau hafa ekki nú. Og það er ekki af neinni lítilsvirðingu við þessa stétt, heldur að eins að nefndin vill gæta allrar varúðar og ekki gera stórfeldar breytingar, sem gætu orðið til þess að koma löggjafarmálum þjóðarinnar á ringulreið. Þess vegna vill nefndin ekki fara lengra í því að auka kosningarréttinn alt í einu. Hann sagði, að þetta væri til þess að fæla fólk frá því að ráða sig í vist. Eg óttast það ekkert. Í því sambandi skal eg geta þess, að mér sárnaði ekkert, þegar rýmkað var um vistarbandið. Reyndar hefir það heyrst, að vinnufólkseklan, sem síðan hefir verið, mundi stafa að nokkru leyti af því, en eg hygg að hún stafi meir af breyttum lifnaðarháttum og breytingum á atvinnugreinum. Og hvað sem því líður, þá vil eg sízt hamla mönnum að leita sér atvinnu sem þeim bezt líkar. Þar að auki skal eg benda á það, að alþingi hefir ekki enn þá séð sér fært að veita hjúum þennan rétt í sveitamálum og safnaðarmálum. En eg álít heppilegt að veita þeim fyrst þennan rétt og sjá hvernig það reynist, og síðan þann réttinn, sem er þýðingarmestur, kosningarréttinn til alþingis. Ennfremur má nefna það, að það hefir ekki ein einasta rödd heyrst frá vinnuhjúunum sjálfum í þá átt, að þau óskuðu eftir kosningarrétti. Að vísu má segja, að þau hafi lítil tök á því að láta til sín heyra, þar sem þau hafa ekki kosningarrétt. En sama máli gegnir um konur; þær hafa ekki kosningarrétt, en hafa alment gert kröfur til þess að fá hann. Alveg eins hafa vinnuhjúin full tök á því að láta til sín heyra, hvenær sem þau alment fara að óska eftir að fá þessi réttindi, og þá fyrst ætti að koma til íhugunar á þingi, hvort þau ættu að fa þennan rétt eða ekki. Og eg tel víst, að þá standi ekki á alþingi að veita hann. Það er ennfremur töluvert atriði í þessu máli, að hjú geta ekki notið þessara réttinda, nema bóndi sleppi rétti sínum, oft með stórkostlegum skaða. Eg segi fyrir mitt leyti, að ef eg væri t. d. útgerðarmaður í Vestmanneyjum þá þætti mer leitt að láta húskarla mína sitja í landi við kosningu í hlaðaflavinnu, mer til stórskaða, og eg er ekki viss um, að hjúin myndu vilja sjá það mikið við húsbóndann, þegar um kaupið væri að ræða. Eg er ekki sá Matador að eg horfi ekki í slíkt. Og húsbóndinn getur verið góður hjúum sínum þrátt fyrir það. Svo má enn benda á það, að þau hjú, sem þykir þetta nokkurs um vert, geta vel útvegað sér þessi réttindi. Lausamenskubréf eru orðin svo ódýr nú, að ráðdeildarsömum vinnuhjúum er innan handar að eignast þau, og fá kosningarrétt á þann hátt, svo að þetta eru engin vandræði. Hér er um engan óvirðingarstimpil að ræða og eg skal játa að mörg hjú eru eins fær um að kjósa eins og margir í tölu lausamanna. En það stendur svo á, að lausamenn eru búnir að fá kosningarrétt, og það á illa við að taka hann af þeim aftur. Mér láðist að tala um síðustu breytingartill. nefndarinnar, að færa breytingarnar inn í texta stjórnarskrárinnar. Eg veit að það blæs óbyrlega móti þessari tillögu í neðri deild, því að sumir líta svo á, að með því yrði ekki komist hjá því, að lögfesta stöðulögin. Eg legg ekki neina trú á það. En hitt veit eg að nefndin muni sætta sig við það eftir atvikum, þótt neðri deild vilji ekki fallast á þessa tillögu, en nefndin vill þó leggja til, að hún verði samþykt hér, því að hún álítur þessa mótbáru, sem eg nefndi, að eins theoretiska kreddu, sem hafi enga þýðingu í raun og veru. Einnig láðist mér að geta um aðra breytingartill., sem sumum þjóðræknum mönnum í neðri deild þykir miklu máli skifta. Það er tillagan um að fella burtu ákvæðið að enginn hér á landi megi bera orður né titla. Eins og tekið er fram í nefndarálitinu, þótti nefndinni þetta svo lítilsvert mál, að það ætti ekki við að hafa ákvæði um það í stjórnarskrá landsins. Á hinn bóginn má líta svo á, að hér sé gengið nærri einkaréttindum konungs, en til þess er engin ástæða í svo hégómlegu máli. Þess vegna leggur nefndin til, að þessu ákvæði sé slept.



Það er tillaga mín, að þessu máli sé vísað til sömu nefndar, viðskiftalaganefndarinnar.



Það er að eins eitt atriði, sem eg ætla að minnast á við þessa umræðu málsins, breytingartill. á þingskjali 753. Mér kom á óvart að þessi tillaga skyldi koma fram frá hv. þingm. Akureyrar, því mér hafði skilist svo, að það væri samkomulag í nefndinni að takmarka kosningarréttinn frá því, sem gert er í frumvarpi neðri deildar og takmarka hann einmitt á þann hátt, sem nefndin leggur til. Það er alls ekki af neinum óvildarhug til hjúa, heldur af því að nefndin áleit ekki gerlegt að fjölga kjósendum svo mikið alt í einu og þá ætti bezt við, að það væru hjúin sem biðu. Svona skildi eg meðnefndarmenn mína og því þykir mér undarlegt, að þessi tillaga skyldi koma fram frá einum nefndarmanna og að jafnvel hv. framsögumaður mælti ekki á móti henni. Eg vil undirstryka það, að ef þessi br.till. verður samþykt, þá er hjúum þar með veittur kosningarréttur. Því ef það er ástæða til að hafa nokkuð stjórnarskrárákvæði, sem ekki verði breytt með einföldum lögum, þá eru það einmitt ákvæðin um kosningarréttinn. Slík ákvæði verður stjórnarskráin að halda fast við sem sína eign.



Eg ætla að eins að segja fáein orð til viðbótar því, sem hv. framsögum. sagði um 13. till. á þgskj. 721, sem sé að þessi málsgrein 22. gr. frv., falli niður. Eg álít alveg nauðsynlegt að þessi grein falli, ekki einungis af því, sem hv. framsögum. nefndi, heldur hreint og beint af því, að stjórnarskráin yrði eflaust ekki staðfest að öðrum kosti. Í því efni get eg vísað til dómsmálastj.br. 15. apríl 1851. Enda má benda á það, að orðuveitingar eru aldrei „kontrasigneraðar“ af ráðherra, heldur skrifar konungur undir einn með orðukanselleranum. Hér er því gengið á einkarétt eða forréttindi konungs, og það gæti gersamlega eyðilagt alt frumvarpið ef þetta ákvæði fær að standa.

Forseti gat þess, að frumv. hefði ekki verið útbýtt nógu snemma og því þyrfti afbrigði frá þingsköpunum til þess, að málið yrði tekið fyrir. En samkvæmt ósk deildarmanna tók hann málið út af dagskrá.



Eg ætla að eins að gera stutta athugasemd út af því atriði í br.till. okkar, að stjórnarskrárfrv. sé því að eins borið undir alþjóða atkv., að stjórnin sé því meðmælt. Þetta ákvæði álít eg réttlátt og nauðsynlegt. Stjórnin hefir ábyrgð á þeim breytingum, sem verið er að gera og þá er eins gott, að hún taki á sig þá ábyrgð strax. Ráðherra verður að minsta kosti að taka á sig ábyrgðina þegar hann ber frumvarpið upp fyrir konungi, og úr því að hann verður einhverntíma að gera það, hvort sem er, þá er bezt að hann geri það frá upphafi og hafi ábyrgð á málinu, ekki einungis gagnvart konungi, heldur líka gagnvart þjóðinni. En þá verður hann líka að ráða því, hvort málinu er haldið áfram eða ekki. Viðvíkjandi því, sem hv. 4. kgkj. þm. tók fram um hjúin, þá vil eg leyfa mér að geta þess, að þó samþykt væri, að hjúin gætu fengið kosningarrétt með einföldum lögum, þá helzt samt kosningarákvæði stjórnskipunarlaganna að öllu leyti nema þessu eina. Það má til dæmis ekki færa til aldurstakmarkið, hvorki lækka það né hækka. Ef menn viðurkenna, að það sé réttmætt, að hjúin fái einhvern tíma kosningarrétt, þá virðist ástæða til að leyfa að veita megi hann með lögum.



Með því að hv. neðri deild hefir að eins gert eina óverulega og meinlausa orðabreyting á frumv. ræður nefndin hv. deild til að samþ. frumv. óbreytt.

Forseti: Eg verð að leyfa mér að snúa mér í annað sinn til hv. ráðherra fyrir hönd hinnar hv. deildar um framlenging á þingtímanum, með því að enn er mörgum og mikilvægum málefnum ólokið hér í deildinni.

Ráðherra (Kr. J): Eg lýsi hér með yfir því, að eftir umboði hans hátignar konungsins framlengi eg þingið til laugardags 6. maí næstk. Enn fremur skal eg skýra frá því, til þess að taka af allan vafa um þingsetu konungkj. þingmanna, að eg hefi fengið konungsúrskurð fyrir því, að núverandi kgkj. þingm. skuli eiga þingseturétt til loka þessa þings, eg gæti lesið upp konungsbréfið ef deildin óskaði.

Framsögum. Sigurður Stefánsson: Eg finn ekki ástæðu til að halda ræðu að þessu sinni, um þetta mál, er hér liggur fyrir. Að vísu eru fram komnar nokkrar breytingar, en flestar eru þær að eins orðabreytingar og til skýringarauka. Inn hafa að vísu slæðst smávillur, sem þó má hæglega leiðrétta á skrifstofunni. En sem sagt skal eg ekki tefja þingdeildarmenn með ræðu, tíminn er orðinn harla naumur, og því ekki rétt að tefja fyrir þessu mikilsverða máli.



Eg vil leyfa mér að stinga upp á þriggja manna nefnd í málið.