Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um orkusparnað sem er á þskj. 81. Flm. auk mín er hv. þm. Kristín S. Kvaran. Ég vil lesa till. Hún er svona: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að semja reglugerð um orkusparnað sem m.a. feli í sér eftirfarandi: a) Ef orka til húshitunar er greidd niður skulu greiðslur aðeins inntar af hendi vegna þeirra húsa sem uppfylla skilyrði núverandi byggingarreglugerðar um einangrun. b) Eigendum húsa, sem ekki uppfylla þau skilyrði, skal gefinn kostur á hagkvæmu lánsfé til að kosta einangrun húsa sinna, þannig að tryggð verði sem næst sambærileg nýting orku til húshitunar samkv. reglugerð sem samin verði þar um. c) Ákveðnar verði hámarksupphæðir niðurgreiðslna til einstakra orkukaupenda. Upphæðirnar verði miðaðar við rúmmál húsa.“ Í upphafi grg. segir svo, með leyfi forseta: „Á undanförnum vikum hafa orðið miklar umræður um virkjunarkostnað og verð á raforku á Íslandi. Ýmislegt hefur komið fram um þann vanda sem við er að glíma á sviði orkuvinnslu og orkusölu. Minna hefur verið rætt um orkusparnað. Það ætti þó öllum að vera ljóst að þegar orðið er dýrt að framleiða hverja orkueiningu er jafndýrmætt að spara hana." Síðar í grg. segir: „Á undanförnum árum hefur raforka verið nýtt hér í vaxandi mæli til húshitunar til að spara olíukaup. Af sömu ástæðu hefur nýting jarðvarma verið stóraukin. Í fréttabréfi Orkustofnunar nr. 3, okt. 1983, er grein eftir Jón Ingimarsson sem nefnist: „Húshitunarvandinn - leið til lausnar". Þar koma fram mikilvægar upplýsingar um orkunotkun til húshitunar og hversu mikla orku mætti spara með því að einangra þök og setja tvöfalt gler í hús þar sem slíkt vantar. Í greininni kemur fram að það er arðbær fjárfesting af hálfu hins opinbera að veita fé til einangrunar húsa og draga jafnframt úr niðurgreiðslum. Lauslegir útreikningar á orkunni, sem vinnst með slíkum sparnaði og þeim fjármunum sem til væri kostað, benda til að hér sé á ferðinni „virkjunarkostur“, sem gefi jafnvel ódýrari orku en næstu stórvirkjanir. Að auki er hann smærri í sniðum og nýtir jafnóðum framlagt fjármagn. Slíkri herferð til sparnaðar mundi fylgja aukin atvinna byggingamanna um land allt.“ Í sambandi við þetta mál má segja mjög margt. Það má líta á a.m.k. þrjú atriði: Í fyrsta lagi er það húshitunarkostnaðurinn eða húshitunarvandinn svokallaði, í öðru lagi eru það niðurgreiðslur á orku og í þriðja lagi er það húseinangrun. Það má líta á hvort einangrun sé í samræmi við núgildandi staðla. Það má einnig líta á hvort ástæða sé til að herða einangrunarkröfur og breyta byggingarháttum. Ef við lítum aðeins á fyrsta atriðið, sem er húshitunarkostnaður, þá er það svo, að nú eru um 10 ár liðin frá fyrri olíukreppunni. Viðbrögð okkar voru í fyrsta lagi aukin nýting innlendra orkugjafa, sem voru eðlileg viðbrögð, og olíustyrkir svokallaðir, sem voru líka eðlileg viðbrögð til þess að taka á þeim bráða vanda sem þá steðjaði að. Þriðja leiðin, sem kom til greina en við hins vegar fórum ekki hérlendis þá, var orkusparnaður. Þá leið fóru hins vegar flestallar þjóðir og í því skyni var þá erlendis haldið uppi margs konar áróðri til orkusparnaðar. Ég man t.d. eftir að í Englandi var rekinn áróður fyrir orkusparnaði með því að birta auglýsingu sem hét Shower with a friend - eða taktu einhvern með þér í sturtu. Þetta var lostafull auglýsing og hafði umtalsverð áhrif til orkusparnaðar, var mér sagt. Það er svo ekki fyrr en í seinni olíukreppunni, eða 1978, að menn hérlendis fóru verulega að veita athygli orkusparnaði eða bættri nýtingu á orku. Það er hins vegar svo, að nýting orku til húshitunar er léleg. Þegar neytendur hafa setið frammi fyrir háum orkureikningum hefur þeirri aðferð verið beitt að greiða niður taxta rafveitnanna. Eins og ég kem að hérna síðar tel ég það í grundvallaratriðum vera ranga aðferð af ýmsum ástæðum því að ég tel að hún leiði til sóunar. Ég er hins vegar ekki að tala á móti jöfnun í húshitunarkostnaði, ég er bara að tala um breyttar aðferðir. Eins og ég sagði í upphafi er augljóst að þegar hver orkueining er dýr í framleiðslu er jafndýrmætt að spara hana. Með sparnaði mundi orkureikningur húseigandans lækka og kostnaður þjóðarbúsins sömuleiðis. Í framangreindri grein Jóns Ingimarssonar verkfræðings hjá Orkustofnun eru ýmsar mjög merkilegar upplýsingar. Þar er getið athugana sem Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins gerði á orkunotkun húsa í fjórum bæjum á Íslandi. Þessir útreikningar voru miðaðir við 400 rúmmetra hús, sem er meðaleinbýlishús. Það kom í ljós að ársnotkun á olíu á rúmmetra í húsi var frá 3 lítrum og upp í 50 lítra, þ.e. 17-faldur munur milli sambærilegra húsa. Þegar athuguð voru rafhituð hús kom í ljós að dreifing á orkunotkun var frá 20 kwst. á rúmmetra á ári og upp í 240 kwst. á rúmmetra á ári, þ.e. 12-faldur munur á orkunotkun sambærilegra húsa. Ástæður fyrir þessum gífurlega mun á orkunotkun einstakra húsa eru auðvitað margar, þar á meðal t.d. aldur húsanna, heitfengi íbúanna og lífsvenjur, loftræsting og síðast en ekki síst einangrun. Athuganir sem voru gerðar á einangrun húsa í þessum sömu bæjum benda til þess að 15% þakflatar húsa sé óeinangruð, ef hægt er að taka mið af þessum niðurstöðum. Það mundi samsvara því að á Íslandi væru 250 þús. fermetrar þaka óeinangraðir. Það eru að ég hef reiknað held ég um 25 hektarar. Menn geta sér til gamans eða óhugnaðar, eftir því hvernig þeir eru innstilltir, reynt að ímynda sér 25 hektara óeinangrað hús og kostnaðinn við að halda þar inni allt að 25 gráðu hita. Samkv. sömu gögnum má einnig áætla að í 10% gluggaflatar sé einfalt gler, en einfalt gler tapar umtalsverðri orku. Ef við yfirfærum það aftur yfir á landsvísu væru það um 43 þús. fermetrar glers í landinu. Í áðurnefndri grein Jóns Ingimarssonar eru útreikningar sem benda til að bætt einangrun þaka, sem mundi kosta á að giska 250 millj., mundi spara um 80 millj. á ári. Þetta er arðsemi sem ég held að sé erfitt að slá við. Tvöföldun glugga mundi kosta um 110–160 millj., en mundi skila í orkusparnaði um 25 millj. á ári. Af þessum tölum er augljóst að það er verulega arðbær aðgerð að endurbæta einangrun húsa. Því er lagt til í þessari þáltill. að eigendum húsa, sem ekki uppfylla lágmarksskilyrði um einangrun, verði gefinn kostur á hagkvæmu lánsfé til að kosta einangrun húsa sinna. Til að fá hugmynd um það magn orku sem hér um ræðir, sem mætti spara, mætti jafnvel ímynda sér samkv. útreikningum - svona útreikningar geta nú verið á ýmsan hátt - að 90 gwst. mundu sparast, sem lætur nærri að sé um tíundi hluti Blönduvirkjunar. Það er því enn einu sinni augljóst að við erum að tala um mjög verulegar stærðir. Ég hef hérna gert að umtalsefni grein Jóns Ingimarssonar og Orkustofnun. Síðan þessi þál. var lögð fram hefur bæst við mjög merkileg rannsókn. Það er rannsókn sem Samtök sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi létu gera í Grundarfirði. Það er Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen sem vann það verk. Þar er rannsakaður orkubúskapur 27 húsa og í skýrslu, sem er dags. 21. nóv. s.l., er gerð grein fyrir ástandinu. Þetta er mjög merkilegt og mjög gott plagg og ég vil hvetja þm. til að kynna sér það. Í lokaniðurstöðum skýrslunnar segir, með leyfi forseta: „Sýnd eru dæmi um afgreiðslu einstakra húsa [þ.e. hvernig unnið var að þessari könnun.] Orkunotkun þeirra húsa sem athuguð voru er að meðaltali 66% hærri en hún væri ef þessi hús væru einangruð í samræmi við byggingarreglugerð frá 1979. Dæmi eru um að hús eyði um 100–150% meira en skyldi. Árlegur kostnaður húseigenda við þessa orkusóun“, segir enn í skýrslunni, „nemur að meðaltali um 11 800 kr. og sambærilegur kostnaður ríkisins nemur um 8 þús. kr. ef tekið er mið af niðurgreiðsluhlutfalli ríkisins í gjaldskrá RARIK. Þörf er mikilla úrbóta. Ýmsar sparnaðaraðgerðir eru auðveldar í framkvæmd og skila sér fljótt, en aðrar eru erfiðar í framkvæmd og kostnaðarsamar. Heppilegt er að fljótlega verði tekin af hálfu hins opinbera afstaða til þess að hvaða markmiðum beri að stefna í orkusparnaði í húshitun og þá til hvaða aðgerða stjórnvöld ætli að grípa til aðstoðar húseigendum. slíkt er æskileg forsenda fyrir því að geta gefið fólki góð ráð um val á aðgerðum til úrbóta og val á einangrunarþykktum. Þörf er á tækni- og rannsóknarvinnu við nokkra þætti þessa máls, svo sem leit að þunnri gólfeinangrun og þróun á stöðluðum litlum loftskiptakerfum með varmanýtingu. Ýmsar sparnaðaraðgerðir eru mjög hagkvæmar. Að ráðast gegn orkusóuninni er því þjóðhagslega hagkvæmt verkefni. Fólk virðist jákvætt og því er jarðvegur góður fyrir myndarlegt átak í þessum málum. Framtak húshitunarnefndar samtakanna hefur því góða möguleika á því að skila árangri, einkum ef viðbrögð stjórnvalda verða góð.“ Þetta var úr skýrslu frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen um athugun á húshitun á Vesturlandi. Þetta var um húshitun og einangrun og nefndar nokkrar merkilegar stærðir í því efni. Það næsta sem mig langaði til að gera að umtalsefni eru niðurgreiðslur á orku og styrkir til húshitunar. Eins og áður segir þá er stórkostlega mikilvægt að bruðla ekki með dýrmæta auðlind. Til þess er nauðsynlegt að hafa í frammi bæði fræðslu og áróður. Á þetta hefur lengi skort verulega hérlendis. Kosturinn, sem hefur verið valinn hér, er hins vegar að létta fólki þessa byrði með því að greiða orkuna niður. Á árunum 1974–1983 er heildarupphæð olíustyrkja rúmlega 1300 millj. kr. á verðlagi 1. júní 1983. Ef við lítum á þær tölur sem hér hafa verið birtar um ástandið í húsaeinangrun, þá er hér líklega um stórkostlega sóun að ræða. Sú aðferð að greiða niður taxta orkuveitna án þess að gera kröfur til húseigenda um einangrun húsa er í raun og veru þess eðlis að hún verðlaunar á vissan hátt þá sem sóa mestri orku. Þeir sem mestri orku sóa fá mest frá skattborgurunum. Eins og sést af þeim upplýsingum sem hér var talað um áðan, þá er geysilegur, þ.e. meira en tífaldur munur á minnstu og mestu orkunotkun húsa. Það er grundvallaratriði, að ég tel, að verð orkunnar sé a.m.k. kostnaðarverð á hverjum tíma. Notendur eiga að sjá á reikningum sínum hvað orkueiningin kostar í raun og veru og hvað heildarorkunotkun þeirra kostar. Og þá upphæð eiga þeir að greiða orkuveitunum. Á þennan hátt eru orkuneytendur hvattir til ábyrgðar á notkun sinni og orkufyrirtækjunum tryggt eðlilegt rekstraröryggi. Nú spyr kannske einhver: Hvað með jöfnun orkukostnaðar? Er hann að tala á móti jöfnun orkukostnaðar? Svo er ekki. Jöfnun orkukostnaðar er réttlætismál og réttlætiskrafa, en jöfnuði verður ekki náð með þeim niðurgreiðslum sem nú eru hafðar í frammi. Það er nefnilega í raun og veru ekki jöfnuður að skattgreiðendur þurfi að verðlauna þá sem mestri orku sóa. Það er hægt að hugsa sér margar aðgerðir sem stuðla að jöfnun hitakostnaðar og verka samtímis hvetjandi til orkusparnaðar, og það er aðalatriðið. Þannig mætti ímynda sér t.d. að hitunarkostnaður fyrir ákveðna stærð af íbúðarhúsi og ákveðna fjölskyldustærð væri greiddur niður með ákveðinni krónutölu fyrir hverja kwst. fyrir einhverja ákveðna notkun, t.d. upp í 15 þús. kwst. á ári. Síðan kæmi önnur lægri krónutala í niðurgreiðslur á kwst. fyrir t.d. 15–20 þús. kwst. orkunotkun á ári. Það er síðan ákvörðunaratriði hversu mörg þessi þrep yrðu og hvernig niðurgreiðslum yrði háttað. Það gæti síðan hreinlega verið spurning hvort þeir sem nota gífurlega mikla orku, þeir sem mætti kalla orkusóara eftir þeim upplýsingum og beinlínis þeim orðum sem eru við höfð í framangreindri skýrslu, hvort þeir sem nota gífurlega mikla orku eigi þá ekki hreinlega að greiða verð yfir kostnaðarverði fyrir orkunotkun sem er umfram eitthvert ákveðið mark. Ég tel í raun að eini fyrirsjáanlegi hængurinn á svona fyrirkomulagi, svona þrepafyrirkomulagi á jöfnun orkukostnaðar, sé stjórnunarhliðin. En með þeim möguleikum sem nú eru til gagnasöfnunar og gagnaúrvinnslu og með því að vísa þessu heim í hérað, þar sem upplýsingar liggja fyrir á hverjum tíma um rúmmál húsnæðis og fjölskyldustærðir, ættu sveitar- og bæjarfélög á auðveldan hátt að geta greitt jöfnunargreiðslur á húshitunarkostnaði gegn framvísun orkureikninga neytenda. Jafnvel þótt menn hefðu af þessu fyrirhöfn þá er ávinningurinn af kerfi, sem er eitthvað í þessa áttina, óumdeilanlegur. Það sem vinnst er í fyrsta lagi: Að orka sem er seld á kostnaðarverði tryggir afkomu orkufyrirtækjanna. Í öðru lagi: Neytendur sjá hvað orkunotkun þeirra kostar á raunvirði á hverjum tíma. Í þriðja lagi: Það er unnið gegn orkubruðli með því að hafa orkuverðið stighækkandi. Og í fjórða lagi: Að sparnaður er í raun og veru verðlaunaður. Eins og kemur fram í inngangsorðum kæmi þessu til viðbótar að einangrun samkv. ákveðnum stöðlum væri skilyrði fyrir greiðslu jöfnunargjalda. Það væri sem sagt gert að skilyrði fyrir því að menn fengju greidd þessi jöfnunargjöld að einangrun húsa þeirra væri samkvæmt ákveðnum stöðlum. Þess eru dæmi víða erlendis að húseigendum er neitað um að nota rafmagn til húshitunar ef hús þeirra eru ekki almennilega einangruð. T.d. munu vera til í Svíþjóð reglur um að menn fái ekki rafhitun í hús ef það eyði fyrirsjáanlega meira en einhverjum ákveðnum fjölda kwst. á ári. Að síðustu vil ég víkja stuttlega að húsaeinangrun og því hvort jafnvel sé rétt að auka einangrunarkröfur frá því sem nú er. Á undanförnum árum hafa orðið verulegar umræður hér á landi um byggingaraðferðir. Tilefnin eru í fyrsta lagi hinar alþekktu alkalískemmdir í steinsteypu og í öðru lagi vaxandi notkun einingahúsa bæði hérlendra og innfluttra. Það vekur nefnilega athygli að ýmsar tegundir innfluttra húsa uppfylla miklu strangari kröfur um hitanýtingu heldur en núgildandi byggingarreglugerðir á Íslandi gera ráð fyrir. Það væri virkilega þess virði að líta nánar á það atriði. Ef við snúum okkur að alkalískemmdunum og því sem umræða um þær og rannsóknir hafa leitt í ljós þá var eitt af mörgu sem þar kom á óvart það, að hinn svokallaði hefðbundni íslenski veggur, steinsteypuveggur með einangrun innan á er líklega svo vægilega sé til orða tekið, mjög óskynsamlegur. Með tilliti til einangrunar skiptir það miklu máli varðandi þessa byggingaraðferð að það myndast kuldabrýr þar sem innveggir tengjast útveggjum og þar sem svalir eða önnur útskot tengjast steyptum flötum inni í húsinu. Það skiptir líka máli að í slíkum veggjum er talsverður vatnsgangur. Annars vegar að innan vegna loftraka innanhúss sem er yfirleitt meiri en í andrúmsloftinu fyrir utan. Þessi loftraki þéttist svo inni í veggnum. Einnig kemur síðan vatn að utan af eðlilegum orsökum, vegna íslensks slagveðurs. Þessi vatnsgangur er mjög skaðlegur ýmsum einangrunarefnum. Rannsóknir benda til að efni, sem hafa verið notuð til einangrunar í íslenskum húsum, þoli ekki þann mikla raka sem rannsóknir hafa sýnt að þessi byggingaraðferð orsakar í húsveggjum og raki í einangrunarefni skerði verulega einangrunargildi þess. Íslenskir byggingarfræðingar hjá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins hafa gert margvíslegar athuganir á þessu og gefið út um þetta ýmisleg gögn sem eru mjög fróðleg. Það er líklegt að sú breyting á byggingarmátanum að færa einangrun húsa utan á útveggi þeirra mundi spara okkur stórfé með orkusparnaði, með útrýmingu kuldabrúa og þurrkun veggja. Að auki mundi það vera stórkostleg vörn gegn steypuskemmdum af líkum toga og alkalískemmdirnar eru því með þessu móti mundu útveggir verða jafnheitir árið um kring og sífellt þurrir. Þar að auki mundi ending steyptra húsa aukast vegna þess að mishitaspennur mundu hverfa úr burðarvirkjunum og hætta á sprungumyndun minnka. Það er almennt viðurkennt að einangrun utan á húsum hefur meiri kosti en gamla aðferðin. Eins og áður segir hverfa kuldabrýr og sparnaður þess vegna gæti hugsanlega numið allt að 13% á orkunotkun. Að auki hefur verið metið að það mundi sparast allt að 7% vegna orku sem venjulega tapast núna frá hitapípum sem eru í illa einangruðum veggraufum í köldum veggjum. Bara þessi tvö dæmi vísa til orkusparnaðar allt að 20% einfaldlega með því að færa einangrun húsa utan á húsveggina. Síðan er eitt sem mætti nefna í þessu sambandi og kannske okkur væri ríkt í hug núna eða hefði getað komið okkur í hug að undanförnu. Það er það að þetta byggingarlag leyfir verulega varmagengd í veggjunum sem eru kannske 25 gráðu heitir og þetta nýtist fólki til mikilla þæginda ef skammtímabilun verður í veitukerfi. Það er ágætt að vita af því að þegar hitaveitan er í þann veginn að syngja sitt síðasta á maður í húsinu sínu virkilega mikinn varma sem nýtist þá á köldum dögum og nóttum. Ég ætla nú að fara að ljúka máli mínu. Þetta hafa aðeins verið lítil dæmi um atriði sem mætti líta vandlega á til að meta hvort það yrði þjóðhagslega okkur til hagsbóta að breyta byggingareglugerðum og herða kröfur um einangrun. Ég vil koma því hér að að í Reykjavík er nú í byggingu hús í eigu Sturlu Einarssonar byggingarmeistara. Þar er verið að gera ýmsar merkilegar tilraunir um þá hluti sem hér hefur verið lýst. Það er líka verið að gera tilraunir í öðrum málum sem miða við að lækka byggingarkostnað og að bæta hitanýtingu. Þar eru á ferðinni alveg gjörbreyttar aðferðir við upphitun húsa. Þetta er mjög lofsvert framtak, en það er umhugsunar virði fyrir okkur, þegar við erum að tala um mál sem hefur hugsanlega jafnmikið þjóðhagslegt mikilvægi, að frumkvæðið og kostnaðurinn við þessa framkvæmd skuli að mestu leyti koma frá, einstaklingi. Ég held að við ættum að reyna að ná í skottið á okkur í byggingarrannsóknunum. Við höfum margt gert þar mjög vel, en við höfum hingað til verið í því hálfleiðinlega hlutverki að gera ekki betur en að finna á hverjum tíma aðferðir til að bæta fyrir gömlu syndirnar. Ég held að það þurfi að efla byggingarannsóknir til þess að við komumst svolítið fram úr sjálfum okkur og reynum að sjá hluti fyrir og girða fyrir að við föllum í gryfjurnar. Herra forseti. Ég vil ítreka að ég er ekki að tala á móti jöfnun húshitunarkostnaðar. Í:g er að tala um breytta aðferð við jöfnun húshitunarkostnaðar - aðferð sem ég tel að mundi leiða til aukins sparnaðar á orku, sem er stórkostlega mikilvægt. Herra forseti. Ég mælist til þess að þessari till. verði vísað til atvmn. Sþ.



Herra forseti. Í þessari tillögugerð Bandalagsmanna og í málflutningi hv. 4. landsk. þm. var margt rétt og skynsamlega athugað. Ég minni á, sem hv. alþm. er kunnugt, að fljótlega eftir að núv. ríkisstj. settist á valdastóla var sett nefnd manna til að smíða frv. til laga um jöfnun húshitunarkostnaðar. Sú nefnd tók einnig með í sínar athuganir ýmsar aðgerðir til orkusparnaðar. Það þótti þó bera nauðsyn til þegar leið á starf hennar að fá til þess sérfróða menn að athuga sérstaklega um orkusparnað sem fælist í einangrun íbúðarhúsa sérstaklega og síðan annars íveruhúsnæðis og atvinnuhúsnæðis, og 7. okt. kallaði ég til menn til þeirrar ráðagerðar. Ég hef lýst því yfir - gerði það á síðustu dögum fyrir þingfrestun í des. - að fljótlega eftir að þing kæmi saman nú mundi verða flutt þetta frv. um jöfnun húshitunarkostnaðar. Ég skal ekki fullyrða hvort það tekst - hvorum megin næstu mánaðamóta það tekst, en það er mjög á lokaundirbúningsstigi. Ég vænti þess að þar verði í ákvæði sem fullnægi að mestu leyti en ekki alveg öllu þeirri tillögugerð sem hér er á döfinni. Fyrir því get ég auðvitað lýst því yfir að ég er þessari tillögugerð í sjálfu sér samþykkur. Margt hefur komið á óvart við þessa sérstöku athugun. Til að mynda eins og það, að hér skuli byggingareglugerðir vera vægari í kröfum vegna einangrunar en til að mynda í Svíþjóð. Endurskoðun hlýtur að verða gerð samhliða þessu á ákvæðum byggingareglugerða hérlendis. Það er enn fremur í þessum till. að finna að greitt verði fyrir þeim með lánsfé og með öðrum aðgerðum sem vilja auka einangrun húsa sinna. Menn hafa enn fremur velt fyrir sér þeirri aðferð að hafa þak á niðurgreiðslum á húshitunarkostnaði.  Eins og ég segi vænti ég þess að þetta mál skýrist alveg á næstunni og ég dreg ekki úr þeirri áherslu sem við hljótum að verða að leggja á sparnað í hvívetna á þessu sviði. Hitunarkostnaðurinn hvílir með ofurþunga á fólki og auðvitað er það yfirlýst stefna núv. ríkisstj. að lækka hann og jafna. Það er auðvitað meginatriði þess frv. sem orkuverðsnefndin hefur búið til, hefur gert tillögur um og eins og ég segi ég vænti að innan tíðar sjái dagsins ljós og menn geti þá hafið umræður um hvort því er eitthvað ábótavant. En ég vænti þess að þar verði stigið stórt skref í átt til jöfnunar rafmagns til heimilisnota og eins til þeirra nauðsynlegu framkvæmda, sem ég tel vera, að menn stórauki orkusparnað til að mynda með þeim hætti sem sérstaklega er gerð tillaga um í þessari þáltill. Við eigum fleiri þáltill. sem frammi liggja og eru raunar á dagskrá í dag. Hér er ein, 104. mál á þskj. 125, um lækkun og jöfnun húshitunarkostnaðar og átak í orkusparnaði, upp á einar fimmtíu síður eða svo. Menn hafa hér sem betur fer ýmislegt til málanna að leggja. 1. flm. þar er hv. 5. þm. Austurl, og fer ég engum orðum um þá till. að honum fjarstöddum, en einhvers staðar hafa hans leiðir legið þannig að hann hefur uppgötvað að kannske bæri brýna nauðsyn til þess að hafa í frammi framkvæmdir og tillögugerð á þessu sviði einnegin. En ég þarf ekki fleiru við þetta að bæta. Hér býst ég við að komið verði að fullu til móts við flest af því sem er meginatriði þeirrar tillögugerðar sem hérna liggur frammi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. jákvæðar undirtektir hans undir þetta mál og vona að við megum sjá boðað frv. um orkusparnað o. fl. sem fyrst.



Herra forseti. Atvinnuleysi er nú meira en nokkru sinni fyrr hér á landi í hálfan annan áratug. Það er talið að um 4000 manns hafi verið á atvinnuleysisskrá í þessum mánuði þegar mest var en meðaltal mánaðarins er eitthvað talsvert á fjórða þúsund manns skv. upplýsingum sem ég fékk í dag hjá vinnumáladeild félmrn. Í sumum byggðarlögum er hér um að ræða stórfellt vandamál sem nær inn á nærri hvert heimili og yfirleitt er atvinnuleysisstigið í landinu tvöfalt á við það sem mest hefur verið áður á liðnum árum. Meginástæðurnar fyrir þessu atvinnuleysi eru ljósar. Annars vegar er um að ræða ytri áföll sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir en hins vegar er um að ræða afleiðingar stjórnarstefnunnar. Eins og kunnugt er var ríkisstj. mynduð að sögn til þess að treysta atvinnuöryggið og sú gífurlega kjaraskerðing sem hefur átt sér stað hefur verið rökstudd með því að nauðsynlegt væri að halda fullri atvinnu í landinu. Kauplækkunin er nú orðin um þriðjungur á mjög skömmum tíma og spáð er áframhaldandi skerðingu launa á þessu ári um 8–10%. Þrátt fyrir þessa kauplækkun blasa atvinnuleysistölurnar við með þeim hætti sem ég hef hér lýst. Þegar þjóðarbúið verður fyrir ytri áföllum og samdrætti í þjóðartekjum er ekkert fráleitara en að beita samhliða niðurskurðar- og kreppuráðstöfunum eins og núv. ríkisstj. hefur gert. Auk þessa hefur ríkisstj. lagt sérstaka áherslu á það að opinberir aðilar dragi sig út úr atvinnulífinu. Þannig beitir ríkisstj. aðferðum sem eru í grundvallaratriðum rangar með tilliti til þess vandamáls sem hér er á ferðinni. Nú væri þvert á móti ástæða til þess að beita framsækinni atvinnustefnu sem hefur það að markmiði að tryggja fulla atvinnu. Fyrrv. ríkisstj. hélt þannig á málum að full atvinna var efst á blaði. Urðu önnur markmið efnahagsmála iðulega að víkja fyrir þessu aðalatriði og fyrir það guldu fyrrv. stjórnarflokkar í síðustu kosningum nokkuð. Ég tel engu að síður að þetta forgangsmarkmið hafi verið rétt vegna þess að í vinnunni felst uppspretta þeirra verðmæta sem til skiptanna eru á hverjum tíma í þjóðarbúinu. Í atvinnuleysi felst því veruleg sóun á verðmætum fyrir utan þá fyrirlitningu á mannlegum gildum sem birtast í atvinnuleysi. Talið er að atvinnuleysi á Íslandi á þessu ári, 1984, muni samsvara því að óbreyttu að um 2400 manns verði atvinnulausir allt árið. Flestir sem ég hef rætt málin við telja þessa tölu stórkostlega vanmetna en hún segir samt nóg því með atvinnuleysi þessa fjölda fólks er bersýnilega verið að kasta á glæ verðmætum sem skipta milljörðum króna á sama tíma og þjóðarbúið hefur orðið fyrir áföllum af öðrum ástæðum. Ég bendi einnig á að atvinnuleysi er tilfinnanlegra hér á Ístandi en í milljónaþjóðfélögunum vegna þess að hér er hlutur hvers einstaklings stærri en nokkurs staðar annars staðar. Þess vegna er það sárara hér en annars staðar þegar einstaklingnum er vísað á dyr og vinnuframlag hans léttvægt fundið. Þá má benda á að hér á landi hafa flestir launamenn átt sínar íbúðir. Þeir hafa verið skuldugir en hafa getað borið skuldirnar vegna mikillar atvinnu. Atvinnuleysi þessa fólks hefði því í för með sér eignahrun er fram í sækti. Í atvinnuleysinu felst því sóun á efnislegum og mannlegum verðmætum. Því ber að gera allt sem unnt er til að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Þess vegna á að setja sér það markmið nú þegar í upphafi ársins 1984 að beita öllum tiltækum ráðum til að tryggja hér fulla atvinnu þannig að enn um skeið verði Ísland eitt fárra landa þar sem allir hafa vinnu. Alþb. telur að baráttan fyrir fullri atvinnu eigi að vera forgangsmál næstu mánaða og full atvinna eigi alltaf að vera efst á verkefnalista ríkisstjórna. Alþb. hefur sýnt það með stjórnarþátttöku liðinna ára að flokkurinn tekur þetta grundvallaratriði í efnahagsmálum fram yfir öll önnur. Það er að vísu ljóst að til þess að tryggja fulla atvinnu verður að skipta um stjórnarstefnu því þegar erfiðleikar steðja að þjóðarbúinu magnar samdráttar- og kreppustefna ytri vandamál þannig að þau geta breyst í órjúfanlegan vítahring. Engu að síður er rétt að snúa sér hér strax á þessum fyrsta starfsdegi þingsins til hæstv. forsrh. og spyrja hann nokkurra spurninga: 1. Hvað hefur ríkisstj. gert til þess að koma í veg fyrir stórfellt atvinnuleysi? 2. Hvað ætlar ríkisstj. að gera frekar í þessum efnum? 3. Hvaða fjármuni er ríkisstj. tilbúin til þess að tryggja í þessu skyni til að skapa fleiri atvinnutækifæri eða störf hér og nú? Í þessu efni dugir ekki að vísa á störf sem verða til eftir mörg ár, hér þarf aðgerðir strax. 4. Ætlar ríkisstj. að hafa samvinnu við aðila vinnumarkaðarins um úrlausn atvinnumála? Ef svo er þá hvernig? 5. Ætlar ríkisstj. að hafa samvinnu við stjórnarandstöðuna? 6. Hvaða ráðstafanir hefur ríkisstj. gert til þess að tryggja stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs á þessu ári? Eins og kunnugt er kom fram við afgreiðslu fjárlaga nú í haust að Atvinnuleysistryggingasjóður stendur mjög völtum fótum á þessu ári. A.m.k. 30 millj. kr. vantar upp á greiðslugetu sjóðsins til að hann geti komið á móti því atvinnuleysisstigi sem var í landinu á árinu 1983. Þess vegna er óhjákvæmilegt að ríkisstj. geri sérstakar ráðstafanir til að tryggja stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs og henni er skylt að gera það skv. þeim lögum sem voru afgreidd um Atvinnuleysistryggingasjóð á árinu 1981. Af þeim ástæðum er þessi sjötta og síðasta spurning fram borin. Ég ætla, herra forseti, ekki að fjalla um atvinnumálin í einstökum atriðum fyrr en ég hef heyrt svör hæstv. forsrh. en ég tel rétt og nauðsynlegt að Alþingi ræði nú þegar þessi mál og taki til þess nokkra daga ef þörf krefur á fyrstu dögum þingsins. Nú kreppir svo að fjárhag alþýðuheimilanna í landinu að ekkert annað verkefni er brýnna hér en að ákveða úrbætur. Jafnframt er nauðsynlegt að gera fólkinu í landinu ljóst að atvinnuleysi er ekki náttúrulögmál og það er mögulegt að snúa þessari öfugþróun við. Vissulega hefur atvinnuleysisvofan verið notuð til þess að undanförnu að hræða fólk frá því að gera kröfur um kauphækkanir. Þess vegna líka er nauðsynlegt að gera fólki nú ljóst að baráttan fyrir fullri atvinnu og kjarabótum í þessu landi, kjarabótum handa láglaunafólki, fer saman. Nú þarf að efla með landsmönnum bjartsýni og víkja frá því svartnætti skammdegisins sem hefur lagst yfir borg og bæ að undanförnu af mannanna völdum vegna þeirrar stjórnarstefnu sem fylgt hefur verið. Ég hef borið hér fram nokkrar fsp. til hæstv. forsrh. sem hann hefur gengist undir að reyna að svara. Ég vona að þær séu það skýrar að hann treysti sér til að svara þeim hér og nú, enda er hér um að ræða atriði sem hann hefur áður tjáð sig um að nokkru leyti á opinberum vettvangi.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. fyrirspyrjanda að atvinnuleysi er hið versta böl. sömuleiðis vil ég taka undir það með hv. fyrirspyrjanda að gera ber hvað sem unnt er til að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Af þessari ástæðu setur núv. ríkisstj. atvinnuöryggi efst í upptalningu þeirra markmiða sem hún hefur sett sér og fram koma í stefnuyfirlýsingu hennar. Hinu verður þó ekki neitað, að töluvert erfiðara er við að fást nú en var fyrir 1–2 árum. Í fyrsta lagi verður því alls ekki á móti mælt að það atvinnuástand sem nú ríkir er að langstærstum hluta til orðið vegna erfiðleika í sjávarútvegi. Ég viðurkenni að samdráttur í opinberum framkvæmdum mun hafa einhver áhrif, það hefur mönnum ætíð verið ljóst. Staða ríkissjóðs er hins vegar sú, að ekki var um annað að ræða en að draga nokkuð úr fjárfestingu. En að mati þeirra sem um þessi mál fjalla er langmikilvægasti þátturinn vegna erfiðleika í sjávarútvegi. Þar hefur orðið gífurlegur samdráttur í þorskafla, úr 450 þús. tonnum fyrir tveimur árum niður í það sem nú er áætlað, 220 þús. tonn á árinu 1984. Öllum hlýtur að vera ljóst að slíkur samdráttur mun leiða til þess að minni atvinna verður við sjávarsíðuna. Það þarf einfaldlega færri vinnustundir til að vinna 220 þús. lestir af þorski heldur en 450, eða tæplega 300 eins og þorskaflinn varð á síðasta ári. Spurningin er því sú: Hvernig verður þessu áfalli dreift þannig að samdráttur í atvinnu verði sem allra minnstur? Ríkisstj. hefur að sjálfsögðu iðulega fjallað um þessi mál og ákvað þegar í upphafi síns starfsferils að efla vinnumálaskrifstofu félmrn. þannig, að ekki yrðu aðeins birtar skýrslur þaðan um atvinnuástand í mánuði hverjum heldur einnig gerð ítarleg tilraun til að fylgjast með horfum á þessu sviði. Þess vegna sendi skrifstofan þegar á s.l. hausti út eyðublöð með spurningum til atvinnurekenda og sömuleiðis til sveitarfélaga og hefur óskað eftir og fylgt því vandlega eftir að fá upplýsingar um horfur í atvinnumálum bæði hjá atvinnuvegunum og hjá sveitarfélögunum. Svör hafa borist allvel frá atvinnuvegum en hins vegar nokkuð takmarkað frá sveitarfélögum. Það háir mjög í þessu sambandi að enn ríkir óvissa um það hvernig sjávarútvegurinn verður stundaður á næstu mánuðum, hvaða reglur þar muni gilda, en það mun vissulega hafa mikil áhrif á rekstur útgerðar, alveg sérstaklega togaraútgerðar. Ég þarf ekki að fara hér mörgum orðum um atvinnuástandið á síðasta ári. Ég minni aðeins á það, að að mati atvinnumáladeildarinnar er talið að atvinnuleysi á síðasta ári hafi orðið um 1%, en var að meðaltali 1970–1982 um 0.5% af mannafla, og um 0.7% á árinu 1982. Þetta er aukning en þó leyfi ég mér að fullyrða að þessi aukning er minni en margir spáðu eins og vel má sjá í umræðum í fjölmiðlum um þau efni s.l. sumar. Það er margt mjög athyglisvert í þessum upplýsingum sem vert er að skoða. Ég skal þó ekki eyða miklum tíma til að líta á það hér og nú. Þó vil ég nefna að það er áberandi að staðir eins og Reykjavík, Akranes, Akureyri og Selfoss skáru sig úr hvað atvinnuástand snertir á s.l. ári og voru með mun meira skráð atvinnuleysi á öllum mánuðum ársins en venja er til. Það er líka athyglisvert að í sumum greinum virðist eftirspurn eftir vinnuafli hafa dregist miklu meira saman á vissum svæðum landsins en áður hefur verið, t.d. í byggingariðnaðinum. Virðist svo sem mettun íbúðarmarkaðarins og reyndar lítil sem engin fólksfjölgun á sumum landsvæðum ráði þar mjög miklu um. En fyrst og fremst vil ég fjalla hér nokkuð um horfur á fyrsta ársfjórðungi 1984. Þegar þau svör eru metin sem inn hafa borist er ljóst að atvinnustig verður nokkru lægra á þessum ársfjórðungi en á fyrsta ársfjórðungi ársins 1983. Hv. fyrirspyrjandi nefndi hér áðan að áætlað væri að 4000 manns yrðu atvinnulausir á þessum fyrsta ársfjórðungi. Í þeim upplýsingum sem ég hef fengið frá atvinnumáladeildinni, vinnumálaskrifstofunni, er talið að það geti orðið 3000–4000 manns. Endanleg niðurstaða liggur þó alls ekki fyrir. Í þeim upplýsingum sem ég hef fyrir framan mig segir hér, með leyfi forseta: „Þetta ræðst þó vitaskuld endanlega af því hvenær fiskveiðar, sérstaklega togaranna, hefjast almennt, svo og af gæftum og afla sem hvort tveggja hefur verið með lakara móti frá áramótum. Þá er þess að gæta, að veðrátta í janúar hefur verið þannig að mjög hefur háð útivinnu svo sem í byggingariðnaði.“ Ég held reyndar að þessi ástæða sé svo yfirgnæfandi í því mati sem hér kemur fram að það sé ákaflega erfitt að gera sér fulla grein fyrir því hvernig atvinnuástand muni verða fyrr en séð er hvenær togarar hefja veiðar. Væntanlega verður það mjög fljótlega. Hér segir jafnframt að enda þótt veiðar hæfust með eðlilegum hætti nú í lok janúar sýni reynslan t.d. frá árinu 1982 að atvinnuástand komist vart í eðlilegt horf í fiskvinnslu fyrr en í marsmánuði. Niðurstaðan af þessu er því sú, að atvinnuhorfur á fyrsta ársfjórðungi 1984 séu ekki bjartar, sérstaklega að því er fiskveiðar og vinnslu snertir. Hér kemur einnig fram mat á ýmsum atvinnugreinum og skal ég hlaupa yfir það. Um verksmiðjuiðnaðinn segir að í heild séu rekstrarskilyrði þar talin góð og er ekki spáð samdrætti á næstunni. Þvert á móti er vitað um aukningu atvinnutækifæra, t.d. hjá Álafossi og verksmiðjum SÍS á Akureyri, vegna aukins útflutnings. Erfiðleikar í þessari grein eru einkum tengdir innréttingasmíði og er nefnt sem dæmi fyrirtækið Hagi hf. á Akureyri, sem sagt hefur upp öllu starfsfólki sínu, þótt ekki liggi ljóst fyrir hvort fyrirtækið stöðvist. En þegar á heildina er litið verður að telja atvinnuhorfur tiltölulega góðar í verksmiðjuiðnaðinum, enda eru sveiflur þar jafnan hægar og eiga sér langan aðdraganda. Um byggingariðnaðinn segir að á síðasta ári virðist hafa orðið sú breyting hvað þessa starfsgrein snertir að eftirspurnin, sem áður var meiri úti á landi, hafi flust til höfuðborgarsvæðisins. Svo sem jafnan áður dró þó verulega úr þeirri þenslu síðustu tvo mánuði ársins, án þess að um atvinnuleysi væri þó að ræða að marki. Horfur á 1. ársfjórðungi ættu að vera þokkalegar á höfuðborgarsvæðinu ef veðurfar ekki hamlar, en utan þess eru atvinnuhorfur lakari vegna samdráttar í opinberum framkvæmdum og þeim breytingum sem virðast hafa orðið á íbúðabyggingum víða um land nú upp á síðkastið. Þegar á heildina er litið má gera ráð fyrir nokkrum samdrætti í byggingariðnaði á 1. ársfjórðungi þessa árs miðað við sama tíma í fyrra og 3. ársfjórðungi 1983. Um málm- og skipasmíðaiðnaðinn segir að þar séu atvinnuhorfur alvarlegastar af öðrum greinum fyrir utan fiskveiðar og fiskvinnslu. Sérstaklega er þess getið að horfur séu alvarlegar í skipasmíði. Reyndar mun það ráða mestu um hvernig atvinnuástand verður í málm- og skipasmíðaiðnaðinum. Flestar meiri háttar stöðvar eru að ljúka nýsmíðaverkefnum og engin slík eru í sjónmáli af eðlilegum ástæðum eins og ástatt er í útgerðinni. Það hefur leitt til þess að þegar hefur verið gripið til uppsagna hjá Slippstöðinni á Akureyri og alvarlega horfir á Akranesi og í Stykkishólmi, sem reyndar hjá flestum stöðvum. Um þetta hefur ríkisstj. sérstaklega fjallað og mun ég koma að því hér á eftir. Í niðurstöðum um þessa grein er vakin athygli á því að atvinnuhorfur ráðist í heild að mestu af því hver þróun verður í útgerð og fiskvinnslu. Takist ekki að tryggja áframhaldandi rekstur skipasmíðastöðva á landinu má gera ráð fyrir verulegum samdrætti atvinnu í þessari starfsgrein þegar á 1. ársfjórðungi ársins. Frá verslun hafa ekki mikil svör borist, en það sem hefur borist bendir til þess að um nokkurn samdrátt sé að ræða og verslunarfólk er á atvinnuleysisskrá. Sérstaklega var svo á 1. og 3. fjórðungi sl. árs og gera má ráð fyrir svipuðu atvinnustigi á þessu ári. Um bókagerð og prentun er einnig fjallað. Þessi atvinnugrein hefur tekið hvað mestum tæknilegum breytingum hér á landi síðustu ár. Fram til þessa hafa þær þó ekki leitt til minnkandi mannafla í greininni, fyrst og fremst vegna þess að ýmis verkefni sem áður voru unnin erlendis hafa verið flutt inn í landið. Síðustu mánuði hefur þó gætt nokkurs samdráttar vegna færri prentverka, sem talið er afleiðing almenns samdráttar og minni bóksölu. Gert er ráð fyrir að þessi samdráttur segi enn til sín á 1. ársfjórðungi 1984. Ég læt þetta nægja sem almennar upplýsingar. Ríkisstj. hefur að sjálfsögðu fjallað um þessi mál. Ég gat þess áðan að hún ákvað þegar í upphafi að efla umrædda skrifstofu, en ríkisstj. hefur nýlega samþykkt ályktun, sem ég ætla að leyfa mér að lesa, um skipun atvinnumálanefndar. Ályktun þessi var samþykkt 10. janúar s.l.: „ Ríkisstj. samþykkir að setja á fót sérstaka atvinnumálanefnd. Verkefni nefndarinnar verði að gera tillögur um aðgerðir í atvinnumálum, m.a. þar sem atvinnuleysi skapast vegna erfiðleika í sjávarútvegi. Áhersla verði lögð á arðsemi slíkra aðgerða og hliðsjón höfð af ályktunum ASÍ og BSRB frá 10. maí 1983 og VSÍ frá 20. september 1983.“ Í þessari samþykkt er jafnframt gert ráð fyrir að fulltrúa í þessari nefnd eigi ríkisstj., ASÍ, VSÍ, VMS og Farmanna- og fiskimannasamband Íslands. Um þessa ályktun hefur verið fjallað við forustumenn þessara samtaka og er hún til meðferðar á milli þeirra og ríkisstj. og mun m.a. vera rædd í þeim viðræðum sem nú fara fram á milli ASÍ og VSÍ. Mér þykir einnig rétt að lesa grg. sem þessari till. fylgdi, með leyfi forseta. Þar segir: „ Ríkisstj. hefur með víðtækum aðgerðum dregið mjög úr verðbólgu, stuðlað að jafnvægi, treyst undirstöður atvinnulífs og lagt grundvöll að sparnaði. Sá mikli aflasamdráttur sem fyrirsjáanlegur er á þessu ári mun hins vegar auka þann vanda sem við er að glíma, m.a. draga úr atvinnu og rýra þjóðartekjur. Ríkisstj. leggur áherslu á atvinnuöryggi og vill því mæta þessum erfiðleikum með markvissum aðgerðum í atvinnumálum. Jafnframt, til þess að varanlegur árangur verði af því sem þegar hefur unnist í efnahagsmálum og til þess að hagvöxtur fari vaxandi á ný, verða að eiga sér stað margvíslegar breytingar í atvinnumálum. Stærstu heildarsamtök á vinnumarkaðnum hafa einnig með ályktunum og samþykktum á síðasta ári lagt áherslu á nýsköpun arðbærrar atvinnustarfsemi til að koma í veg fyrir atvinnuleysi og ná árangri í baráttunni við verðbólguna. Um þessar aðgerðir, bæði til þess að treysta atvinnuöryggi nú og stuðla að nýsköpun í atvinnumálum, er nauðsynlegt að náist breið samstaða. Því er lagt til að skipuð verði atvinnumálanefnd með fulltrúum ríkisstj. og helstu hagsmunaaðila í atvinnulífinu. Gert er ráð fyrir að nefndin geri tillögur til ríkisstj. um aðgerðir þar sem atvinnuleysi skapast, en nauðsynlegt er hins vegar að slíkar aðgerðir falli inn í þá framtíðarþróun atvinnumála sem að er stefnt.“ Ríkisstj. hefur einnig sérstaklega fjallað um vanda skipaiðnaðarins. Hæstv. iðnrh. skipaði þegar 3. ágúst s.l. nefnd til að skoða þar ástand og horfur. Sú nefnd skilaði iðnrh. till. sem hafa verið til meðferðar í ríkisstj. og leyfi ég mér, enn með leyfi forseta, að lesa meginefni till. sem nefndin skilaði af sér: „Nefndin leggur til að ríkisstj. afli heimildar til sérstakrar 150 millj. kr. erlendrar lántöku er varið verði til meiri háttar viðgerðar og endurbóta á fiskveiðiskipum. Jafnframt verði aflað heimildar til að veita 80% sjálfskuldarábyrgð Ríkisábyrgðarsjóðs vegna þessara lána. Í allítarlegu áliti nefndarinnar yfir stöðu hinna ýmsu skipasmíðastöðva kemur fram að hún telur að með þessum aðgerðum megi tryggja skipasmíðastöðvunum viðunandi viðgerðarverkefni á árinu sem nú er hafið. Ljóst er að viðgerðarverkefni í þágu útgerðarinnar fara mjög vaxandi. Togararnir nálgast nú hver af öðrum 12 ára klössun og sú klössun er viðamikil og kostnaðarsöm. 1. spurningin var: Hvað hefur ríkisstj. gert til að koma í veg fyrir stórfellt atvinnuleysi? - Ég hef gert grein fyrir því sem ríkisstj. hefur þegar gert í þeim efnum. 2. spurningin er: Hvað ætlar ríkisstj. að gera í þessum efnum? - Þá skilst mér að spurt sé hvað hún ætli að gera frekar í þessum efnum. Í fyrsta lagi mun ríkisstj. leggja á það áherslu að sú nefnd sem nú er fjallað um við aðila vinnumarkaðarins verði sett á fót. Ég geri ráð fyrir að sú nefnd taki til meðferðar atvinnuástand hvar sem atvinnuöryggi er talið stefnt í hættu og muni þá fjalla um bæði staðbundnar aðgerðir til að bæta atvinnuástand á slíkum stöðum og gera tillögur til ríkisstj. um heildaraðgerðir í þessu sviði. Í mjög mörgum tilfellum geta tiltölulega einfaldar staðbundnar aðgerðir dregið úr atvinnuleysi, en það er mjög breytilegt frá einum stað til annars. T.d. þar sem skipasmíðaiðnaðurinn vegur þungt getur aðstoð við þann iðnað dregið úr atvinnuleysi þótt ekki sé svo á öðrum stöðum. Ríkisstj. mun síðan jafnframt fjalla um þá till. sem hefur komið fram og ég hef lesið um skipasmíðaiðnaðinn. Nauðsynlegt er að það verði gert í tengslum við þær aðrar erlendar lántökur sem um er fjallað í lánsfjárlögum og fjallað hefur verið um í tengslum við fjárlögin. Ég vek athygli á að þar er okkur þrengri stakkur sniðinn en áður hefur verið. Svo segir í þriðja lagi: Hvaða fjármuni er ríkisstj. tilbúin að tryggja í því skyni að skapa fleiri atvinnutækifæri hér og nú? Í þessu efni dugir ekki að vísa á störf sem verða til eftir mörg ár. Hér þarf aðgerðir strax. Ég hef að hluta svarað þessu. Ríkisstj. mun fjalla mikið um atvinnumálin á næstu vikum og eflaust mánuðum, en ég vek athygli á því, sem ég sagði og er raunar að hluta svar við fyrri spurningu því að þessar spurningar tengjast mjög, að erlendum lántökum eru því miður miklu meiri takmörk sett nú en áður var. Erlend lán þjóðarbúsins eru nú rétt innan við 60% þjóðarframleiðslunnar. Erlendar skuldir voru um síðustu áramót um 48% þjóðarframleiðslunnar. Ef ég man rétt voru þær í byrjun ársins 1982 um 32% þjóðarframleiðslunnar. Þær jukust mjög mikið 1982–1983, m.a. vegna viðleitni fyrri ríkisstj. til að halda atvinnuástandi viðunandi með mikilli erlendri lántöku. Við Íslendingar hljótum sannarlega að spyrja okkur sjálfa að því: Hve lengi getum við haldið áfram á þeirri braut? Þess vegna verður að meta hvert tilfelli stórum betur nú en menn e.t.v. töldu nauðsynlegt áður. Við berum nú, að dómi erlendra aðila, mestar skuldir sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Ég vil hins vegar taka það fram að ég tel alls ekki útilokað að skoða erlendar lántökur þegar með því móti má koma í veg fyrir alvarlegt atvinnuleysi, en legg áherslu á að það verður að metast í hverju einstöku tilfelli. Ég tel atvinnuástand nánast einu afsökunina fyrir meiri erlendri lántöku. 4. spurningin: Ætlar ríkisstj. að hafa samvinnu við aðila vinnumarkaðarins um úrlausn atvinnumála? Ef svo er, þá hvernig? Ég hef þegar lýst þeirri till. sem ég flutti ríkisstj. 10. þ.m. og samþykkt var þá. Og enn er spurt: Ætlar ríkisstj. að hafa samvinnu við stjórnarandstöðuna? Ríkisstj. er fús til að hafa samvinnu við stjórnarandstöðuna um þessi mál og skal ég sjá til að svo verði. Þá er lokaspurning: Hvaða ráðstafanir hefur ríkisstj. gert til að tryggja stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs á þessu ári? Ríkisstj. hefur að sjálfsögðu fengið skýrslu um stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs og hvert stefnir með þá stöðu við það atvinnuástand sem nú er og mun að sjálfsögðu standa við þær skuldbindingar sem á ríkisstj. hvíla í þessu sambandi. Ríkisstj. hefur ekki enn fjallað um ákveðna fjáröflun í þessu skyni, en það mun verða gert ef fjármagn skortir, sem allt bendir til eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda. Ég vona svo að ég hafi svarað spurningum hv. fyrirspyrjanda og vil ljúka þessu með því að undirstrika það, sem ég sagði reyndar í upphafi míns máls. Ríkisstj. lítur atvinnuleysi mjög alvarlegum augum eins og kemur fram í stefnuyfirlýsingu hennar og er ákveðin í því að gera allt sem í hennar valdi stendur til að tryggja atvinnuöryggi, en ég verð jafnframt að leggja áherslu á hve svigrúm þjóðarinnar er miklu minna nú en það var fyrir einu og tveimur árum til að halda uppi atvinnu með erlendri lántöku. Við verðum þess vegna að kappkosta aðrar leiðir og grípa til erlendrar lántöku eingöngu í neyðartilfellum og þá meta mjög vel hvert tilefni. Þótt erfitt sé að grípa til erlendrar lántöku vil ég jafnframt leggja áherslu á að slíkt kemur til greina ef atvinnuástand krefst þess og aðrar leiðir eru ekki finnanlegar.



Herra forseti. Atvinnuleysi er nú meira en nokkru sinni fyrr á undanförnum árum. Eins og fram hefur komið hér eru nú nær 4000 manns atvinnulausir, einkum í sjávarplássum en reyndar víða annars staðar. Margur gerir sér ekki grein fyrir því hversu erfitt ástand er hjá því fólki sem er atvinnulaust. Hæstu atvinnuleysisbætur sem unnt er að fá fyrir einstakling eru 500 kr. á dag eða um 10 þús. á mánuði og væri gaman að vita hvort nokkur hér inni treysti sér að lifa á slíku. Þetta ástand er óþolandi og úr því verður að bæta. Það er óþolandi að í þessu landi þar sem svo mikil auðæfi eru til sem raun ber vitni þurfi verkafólk að standa atvinnulaust án verkefna. Ég er sannfærður um að sé leitast við að breyta þessu er það hægt. Ég viðurkenni að erfið afkoma fiskvinnslunnar eða útgerðarinnar hefur mikið með þetta að gera. Því er ástæða til að spyrja hvaða ráðstafanir ríkisstj. hyggst gera til að leysa vanda útgerðarinnar. Það verður að vera höfuðstefnumál hverrar ríkisstj. að sjá til þess að full atvinna sé í landinu. Svo er ekki í dag. Ég er sannfærður um að margur lítur á þær atvinnuleysistölur sem nú eru fyrir hendi sem hjóm eitt sem ekki beri að taka alvarlega. Það samræmist efnahagskenningum margra manna að hafa dálítið atvinnuleysi eins og sagt er og því tekur margur þessar atvinnuleysistölur ekki alvarlega, því miður. Hæstv. forsrh. minntist á það áðan að fyrirhugað væri að skipa atvinnumálanefnd með þátttöku nokkurra aðila til að gera tillögur um úrbætur, koma með hugmyndir um hvað gera skuli. Ég vil lýsa því hér yfir að ég tel skipun slíkrar nefndar einskis virði nema henni sé tryggt fjármagn til að sýsla með. Ég hygg að ekki vanti skýrslur í þjóðfélagið, upplýsingar um hvernig ástandið er eða hugmyndir, það vantar fjármuni til að koma þessum verkefnum af stað. Og atvinnumálanefnd sem hefur ekkert vald eða enga fjármuni getur lítið gert og ber dauðann í sér. Það var upplýst áðan að fyrirhugað væri að efla vinnumálaskrifstofu rn. og er allt gott um það að segja. Þessi vinnumálaskrifstofa hefur staðið sig vel. En það eitt að fylgjast með leysir engin mál og breytir engu. Þótt skýrslugjöf verði virkari á slíkri stofnun kemur það ekki atvinnulausu fólki til góða, því miður, ég óttast að svo sé. Eitt er það sem ástæða er til að hafa orð á og kemur mér þá í hug mál sem margir hafa áhyggjur af, þ.e. sú þróun sem á sér stað varðandi fiskvinnsluna. Farið er að flytja ísaðan fisk út í stórauknum mæli í gámum. Mér er ljóst að miklir fjármunir fást fyrir þetta, en fólkið situr atvinnulaust á meðan slíkt er gert. Það hlýtur að vera óheilbrigt að flytja fiskinn út ósnertan af vinnuaflinu hér heima, það hlýtur að vera eitthvað að ef ekki er hægt að skapa þann grundvöll sem gerir það að verkum að hagstætt sé að vinna fiskinn betur. Ég vil beina þeirri spurningu til forsrh. hvort þessi mál hafi eitthvað verið athuguð, hvort eðlilegt er að fara þannig með fiskinn að hann fari beint út í gámum án þess að nokkur komi þar nálægt, nokkurt vinnuafl að marki. Ég vil fullyrða að mjög langt er síðan að slík neyð hefur skapast hjá láglaunafólki eins og nú þessa mánuðina. Það er ekki aðeins sú kjaraskerðing sem dunið hefur yfir þetta fólk, heldur líka skortur á atvinnu. Margir eru að missa húsin sín og aðrir hafa vart ofan í sig að éta, þess eru dæmi. Úrræði virðast lítil til að hjálpa þessu fólki. Það er gott og blessað að skipa nefnd og gott og blessað að hafa góðan vilja, en fólkið hrópar á framkvæmdir, úrbætur og ekkert annað. Vissulega má margt gera. Mér kemur líka í hug að fyrir nokkru frétti ég af því að fyrirtæki suður á Suðurnesjum er búið að biðja um fyrirgreiðslu í marga mánuði til að flytja inn vélasamstæðu sem getur fullunnið fisk, sett á hann rasp og komið honum í neytendapakkningar á þann veg sem við gerum með íslensku verksmiðjunum úti í Bandaríkjunum. Þetta fyrirtæki hefur markað fyrir þessa vöru og fái það þessa samstæðu gerir það að verkum að 40 manns fengju atvinnu, en fyrirgreiðsla fæst ekki. Menn daufheyrast við svona tækifærum, slíkum verkefnum, því miður. Ég hef lagt hér fram nokkrar spurningar til forsrh. og ég vænti þess að hann svari þeim. Vissulega er rétt hjá honum að við þurfum öll að hjálpast að til að leysa þennan vanda og við þurfum að vera okkur þess meðvitandi öll að frumréttur hvers einasta manns er að hafa atvinnu. Ég vænti þess að hafist verði handa við að leysa þann vanda sem nú er í atvinnumálunum. Fyrst og fremst verður það gert með því að koma útgerðinni í gang. Það er ekki bara kvótafyrirkomulag eða stjórnun fiskveiða sem þar er í veginum. Það er einkum það að tapið á togurunum - við getum deilt um það seinna hvers vegna - er það mikið að þeir treysta sér vart að fara út margir hverjir, en það verður til þess að atvinnuleysið heldur áfram ef ekki verður bætt úr. Ég óttast því miður, þrátt fyrir að menn geri hvað þeir best geta til að leysa úr þessum málum að vegna stefnu ríkisstj., þeirrar kreppustefnu sem á sér stað, verði atvinnuleysi meira á þessu ári en verið hefur öll síðustu ár. Ég skora á stjórnvöld að gera hvað þau geta til að leysa þessi mái. Ég veit að verkalýðssamtökin munu vera fús til samvinnu um að leysa þessi mál eða koma með sitt framlag til þess, en eigi þessi samtök að taka þátt í atvinnumálanefnd eða slíku starfi ber það ekki árangur nema fjármunir séu annars vegar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þau svör sem hann hefur hér gefið. Ég verð að segja eins og er að mér finnst þau benda til þess, að ríkisstj. hafi ekki gert sér grein fyrir því hvað alvarlegt mál er hér á ferðinni. Það kom ekkert það fram í máli hæstv. forsrh. sem benti til þess, að ríkisstj. ætlaði sér að taka þessi mál föstum tökum og gera ráðstafanir til þess hér og nú að tryggja fólki í landinu störf. Hér dugir auðvitað hvorki að vísa á nefndir, hugmyndabanka eða nál. og plögg. Hér dugir auðvitað ekkert annað en það, að menn taki til höndum og skrái þau atvinnutækifæri sem möguleiki er á að skapa strax og það verði gengið í það með markvissri vinnumiðlun, í samvinnu aðila vinnumarkaðarins m.a., að tryggja það að fólk fái hér vinnu í landinu. Ég bar fram fyrir hæstv. forsrh. sex spurningar. Sú fyrsta var sú: Hvað hefur ríkisstj. gert til þess að koma í veg fyrir stórfellt atvinnuleysi? Svarið var: Efla vinnumálaskrifstofu félmrn. Og í hverju er þessi efling fólgin? Hún er sú að ráða einn mann til starfa á vinnumálaskrifstofu félmrn. Það er það sem þegar hefur verið gert í þessu efni. Það eru mikil afrek sem honum eru ættuð, þessum manni, sem á að leysa þessi stórkostlegu vandamál, og væri fróðlegt að vita í hvaða stjórnmálaflokki hann er. Í öðru lagi spurði ég: Hvað ættar ríkisstj. að gera í þessum efnum? Svarið var: Ríkisstj. ætlar að skipa nefnd. Áður hafa nú ríkisstjórnir skipað nefndir án þess að það hafi heyrt til stórkostlegra fríðinda eða menn talið að með því væri fundin lausn á helstu vandamálum þjóðarinnar, eins og þau liggja hér fyrir. Í þriðja lagi spurði ég: Hvaða fjármuni er ríkisstj. tilbúin til að tryggja í þessu skyni? Svarið var: 150 millj. kr. erlent lán í skipaviðgerðir. Það eru þeir fjármunir sem hér á að tryggja. Ríkisstj., sem ætlaði að stöðva erlendar lántökur og ætlaði að koma atvinnuvegunum á rekstrargrundvöll, hún er núna búin að finna þetta fangaráð, að útvega 150 millj. kr. í skipaviðgerðir. Það var svarið. Og svo var spurt: Ætlar ríkisstj. að hafa samvinnu við aðila vinnumarkaðarins um úrlausn atvinnumála, og ef svo er þá hvernig? Því var svarað af hæstv. forsrh. með því að hann las upp samþykkt ríkisstj. frá 10. jan. s.l. En það kom einnig fram í hans máli að engar ráðstafanir hafa verið gerðar til að tryggja slíkri nefnd nokkurn starfsgrundvöll, engar ráðstafanir. Eins og hv. þm. Karl Steinar Guðnason benti á hér áðan á hún enga fjármuni að hafa til starfsins. Ég minni á það, að árið 1969 var um að ræða mjög svipað atvinnuleysi hér í landinu og nú er, raunar heldur meira. Þá gerðist það, að skipaðar voru atvinnumálanefndir, ein fyrir hvert kjördæmi, ef ég man rétt, og þessar nefndir fengu fjármuni, sem mig minnir að hafi verið 300–400 millj. kr., ef ég man rétt pappíra sem ég hef flett nýlega í þessum efnum. Þessar nefndir áttu að ákveða hvernig þessir fjármunir yrðu notaðir til að tryggja vinnu, til að sjá til þess að fyrirtæki, sem stæðu höllum fæti, væru völt, gætu starfað áfram og þar yrði áfram um að ræða atvinnu. Þessar nefndir voru stofnaðar með tilkynningu frá þáv. ríkisstj. sem birt var í jan. 1969. Þar getur núv. hæstv. forsrh. kynnt sér hvernig þessu var háttað. Þar var gert ráð fyrir því að þessar nefndir hefðu eitthvert vald, hefðu einhverja möguleika til að gera nokkuð sem máli skipti, en væru ekki bara bókhaldsnefndir, skráningarnefndir og hugmyndabankar eða hugmyndasparisjóðir til þess að benda á einhver úrlausnarefni í þessum efnum. Auðvitað verður að tryggja það, ef slíkar nefndir eiga að hafa einhvern tilgang, að þær hafi fjármuni til þess að benda á, þannig að unnt sé að leysa málefnin. Ég tel þess vegna, herra forseti, að því miður hafi þessi fsp., sem ég bar hér fram áðan, sýnt fram á það, að ríkisstj. hefur enga grein gert sér fyrir því hvað hér er alvarlegt vandamál á ferðinni. Hún hefur ekki tekið þannig til hendinni að ástæða sé til þess að þakka fyrir það sérstaklega. Þvert á móti sýnist mér að það sé full ástæða til að ætla að það verði að verja til þess mörgum dögum á fyrstu starfsdögum þingsins að reka á eftir stjórninni og gera henni grein fyrir því hvað til hennar friðar heyrir í því að tryggja atvinnu í landinu. Atvinnuöryggið er efst á okkar lista, segir hæstv. forsrh. Ja, það er nú meiri árangurinn af því að hafa það efst á listanum. 4000 atvinnulausir skráðir í janúar á þessu fyrsta heila starfsári núverandi ríkisstj. Auðvitað er það svo, að talsverður hluti af þessum atvinnuvandamálum á rætur að rekja til ytri áfatla þjóðarbúsins. En hér er einnig um það að ræða, að samdráttar- og niðurskurðarstefna ríkisstj. hefur komið þannig niður á fólki, að í rauninni má segja að mjög verulegur hluti þessa atvinnuvanda eigi beinlínis rætur að rekja til stjórnarstefnunnar sjálfrar. Hæstv. forsrh. bendir á það í máli sínu hér áðan að hérna séu þetta kannske fyrst og fremst erfiðleikar í sjávarútvegi sem við sé að glíma, það sé aflasamdráttur. Hvernig horfa þau mál nú við? Hvernig lítur það út þegar skoðaður er afli og rekstrargrundvöllur togaranna? Ef við lítum á þá 83 minni togara sem gerðir eru út í landinu og lítum á afkomu þeirra samkvæmt áætlun Þjóðhagsstofnunar, hvort sem um er að ræða greiðsluafkomu eða rekstrarafkomu, þá kemur í ljós að jafnvel þó að aflasamdrátturinn á árinu 1984 sé allur tekinn út fyrir sviga og hann leystur með sérstökum ráðstöfunum, þ.e. með því að draga úr sóknarkostnaði, þá vantar samt upp í 21% á það að togararnir hafi viðunandi rekstrarskilyrði. Þannig liggur það mál, eftir að ríkisstjórnin hefur starfað í nokkra mánuði við það höfuðverkefni að eigin sögn að tryggja rekstrarafkomu atvinnuveganna, að þessi meginatvinnutæki þjóðarinnar, minni togarana vantar fimmtung upp á rekstrargrundvöllinn. Og ég er hér að tala um rekstrargrundvöllinn sjálfan, burtséð frá þeim vanda sem auk þess skapast vegna aflaminnkunarinnar. Jafnvel þó að það gerðist að við gætum á þessu ári, 1984, aukið afla togaranna um 10% þá dygði það ekki heldur til að tryggja stöðu þeirra. Hallinn á minni togurunum alls á þessu ári er talinn verða um 250 millj. kr. og um 407 millj. kr. rekstrarhallinn og þó að aflinn ykist um 10% þá segir það ekki nema 250 millj. kr. upp í þetta bil, þannig að enn vantar þarna hátt í 200 millj. kr. til að tryggja rekstur þessara mikilvægu atvinnufyrirtækja. Það dugir því auðvitað ekki fyrir ríkisstj. að vísa í þessum efnum eingöngu á það að samdráttur hafi orðið í afla. Hér er um það að ræða að hún hefur ekkert gert í sambandi við rekstrargrundvöll þessara fyrirtækja. Hún hefur ekki séð neitt annað en að skera niður kaupið. Hún hefur ekki snert á neinu öðru. Þannig liggur þetta dæmi. Það var fróðlegt að heyra yfirlit hæstv. forsrh. um þróun erlendra skulda að undaförnu. Auðvitað er það svo, að það verður að tryggja að þar sé hið skemmsta gengið. Hitt er hins vegar alveg ljóst, að ríkisstj. hefur í rauninni ekkert gert í þessum efnum heldur til að draga úr greiðslubyrði, til að draga úr þeim skuldabagga sem um er að ræða á baki þjóðarinnar að því er varðar erlendar lántökur. Í ræðu hæstv. forsrh. er svo talað um að auka enn erlendar skuldir með því að taka að láni 150 millj. kr. í skipaviðgerðir. Af hverju skyldu erlendar skuldir hafa aukist hlutfallslega á s.l. ári? Það er fróðlegt að velta því fyrir sér úr því að hv. þm. Halldór Blöndal er svo vinsamlegur að spyrja mig um það.  Þannig standa þessi mál eftir aðeins nokkurra mánaða stjórn Framsfl. og Sjálfstfl. að atvinnuleysi er meira en það hefur verið í 15 ár, þó að atvinnuöryggi sé efst á blaði, og erlendar skuldir hafa ekkert minnkað. Þvert á móti bendir margt til þess að þær fari yfir 60% af þjóðarframleiðslu á þessu ári. Og þegar spurt er um verðbólguna þá kemur einnig í ljós að opinberir aðilar, t.d. Þjóðhagsstofnun, hafa áhyggjur af því að hún fari stórkostlega vaxandi á þessu ári. Vegna hvers? Vegna þess að opinber þjónustufyrirtæki eru að hækka allar sínar gjaldskrár langt umfram það sem gert hafði verið ráð fyrir. Þannig liggja þau þrjú meginviðfangsefni sem ríkisstj. þóttist mynduð til að taka á, atvinnumál, erlend lán og verðbólga, fyrir í byrjun ársins 1984. Það þurfti sem sagt ekki nema örfáa mánuði til þess að það kæmi í ljós frammi fyrir hverjum þeim manni sem heilskyggn er að stefna ríkisstj. tekst ekki að þessu leytinu til, vegna þess að hún hefur auðvitað þegar allt kemur til alls ekki gert nema eitt, og það er að lækka kaupið í landinu. Í því liggja hennar afrek alveg óumdeilanlega. Á öðrum sviðum hefur hún haft uppi fögur fyrirheit. En það er greinilegt að mikið vantar á að það takist að ná þeim markmiðum sem menn hafa í orði kveðnu keppt að. Það er alvarlegur hlutur, en við horfum framan í hann nú, að því miður virðist núverandi ríkisstj. ekki gera sér grein fyrir því hvaða hætta er fólgin í atvinnuleysinu fyrir okkar þjóð og fyrir þá einstaklinga sem verða að sæta þeirri niðurlægingu sem atvinnuleysið er fyrir hvern einasta mann sem þarf að kynnast slíku.



Herra forseti. Ég hygg að það sé ekki mikill ágreiningur á milli hv. þm. og stjórnmálaflokkanna að hér í þessu landi eigum við að stefna að því að halda uppi fullri atvinnu - ekki bara vegna þess að atvinnuleysi er böl heldur líka vegna þess að við trúum því og vitum að framleiðsla og verðmætasköpun er eina leiðin til að tryggja bætt lífskjör í landinu. Ekki síst þess vegna hlýtur það að vera markmið hverrar ríkisstjórnar að stuðla að og stefna að fullri atvinnu og halda uppi arðbærri atvinnustarfsemi. Það hefur fátt nýtt komið fram í þessum umr. og fáar nýjar upplýsingar komið fram í máli hv. fyrirspyrjanda, 3. þm. Reykv. Það var alveg ljóst, þegar upplýsingar komu fram um það fyrir jól að við yrðum að sæta verulegum aflatakmörkunum á þessu ári og veiða minni fisk en við höfðum ráðgert, að það kynni að leiða til samdráttar í atvinnu, tímabundins atvinnuleysis. Það kom þegar fram í umr. hér á hv. Alþingi á þeim tíma og síðan hefur verið unnið að margs konar undirbúningi til þess að bregðast við þessum aðstæðum, eins og fram kom í máli hæstv. forsrh. Maður skyldi hins vegar hafa haldið að það kæmu fram nýjar hugmyndir í máli hv. 3. þm. Reykv. - hugmyndir að því hvernig ætti að bregðast við þessum vanda. Maður skyldi halda að hann hefði til reiðu tillögur til úrbóta í nafni síns flokks. Það kom ekkert slíkt fram í upphafsræðu hans. Í síðari ræðunni kom hann þó með úrlausn Alþb. Hún var sú að hefja markvissa skráningu á þeim störfum sem mögulegt væri að ráða í og standa að öflugri atvinnumiðlun. Það var allt og sumt. Þetta eru úrræði Alþb. Ég er ansi hræddur um að við leysum ekki þetta vandamál með atvinnumiðlun einni saman eða skráningu á störfum sem hugsanlega er hægt að ráða í. Hér eru miklu stærri og viðameiri verkefni sem við þurfum að takast á við. Því var haldið fram þegar ríkisstj. ákvað efnahagsaðgerðirnar í vor sem leið og því var enn haldið fram þegar umr. fóru fram um þær ráðstafanir á Alþingi fyrr á þessum vetri að þessar ráðstafanir mundu hafa í för með sér víðtækt atvinnuleysi í stað þess að tryggja atvinnu, eins og markmiðið var með þessum aðgerðum. Því var haldið fram að aðgerðirnar mundu hafa slíkan samdrátt í för með sér að innlend verksmiðju- og iðnaðarframleiðsla mundi dragast stórlega saman, að innlend þjónustu- og verslunarstarfsemi mundi dragast stórlega saman og af þessum sökum yrði hér víðtækt atvinnuleysi af völdum ríkisstjórnarstefnunnar. En hvað hefur komið í ljós? Iðnaðurinn hefur sjaldan staðið betur að vígi og flest bendir til þess að það sé heldur aukning í þessum hluta atvinnustarfseminnar en samdráttur. Þjónustustarfsemin virðist standa nokkuð vel að vígi. Allar þessar hrakspár voru því algjörlega út í hött og fyrir þær hefur ekkert verð fengist í búð reynslunnar. Kjarni málsins er auðvitað sá, að þessi vandi, sem við stöndum nú frammi fyrir og er augljós, að hér er ekki full atvinna, stafar af því að við höfum mætt nýjum erfiðleikum í sjávarútvegi. Við getum ekki aflað eins og við höfðum ráðgert. Þetta eru ástæðurnar fyrir vandanum. Ég geri ekki ráð fyrir því að hv. 3. þm. Reykv. hafi í fórum sínum ráð til að fjölga fiskunum í sjónum eða til að bæta gæftir og auka með því atvinnu. Þetta er vandamálið og þetta er hörð og bitur staðreynd, en við ráðum ekki þessum ytri aðstæðum og verðum þess vegna að bregðast við með öðrum hætti. Hv. þm. minntist á rekstrarhalla útgerðarinnar. skyldi hann ekki stafa af því að við getum ekki veitt sama magn og áður? Skyldi það ekki hafa nein áhrif á afkomu útgerðarinnar í landinu? Auðvitað er þetta ekki eini vandinn sem við er að etja í þessu efni, en skyldi það ekki líka vera þungur baggi sem útgerðin ber núna, þær klyfjar sem hún ber vegna óðaverðbólgunnar sem hér ríkti? Meginhluti rekstrarvanda útgerðarinnar stafar af verðtryggðum eða gengistryggðum skuldum. Hann stafar af þeirri óðaverðbólgu sem hér ríkti. Ætli það hafi ekki búið í haginn fyrir útgerðina að hér hefur verðbólga lækkað um meira en 100% prósentustig og vextir hafa farið lækkandi? Ætli þetta séu ekki aðgerðir sem leggja nýjan grundvöll til þess að byggja á heilbrigt atvinnulíf og heilbrigðan útgerðarrekstur? Þeir sjáandi sjá ekki, sem viðurkenna ekki þessa staðreynd. Sannleikurinn er sá, að þær aðgerðir sem gripið var til hér s.l. vor komu í veg fyrir almennt víðtækt atvinnuleysi sem þá blasti við ef ekkert hefði verið að gert. Við stöndum núna frammi fyrir ákveðnum vanda í atvinnumálum, fyrst og fremst vegna breyttra aðstæðna í sjávarútvegi. Það er eðlilegt og sjálfsagt við þessar aðstæður að við freistum þess að ná sem víðtækastri samstöðu um aðgerðir. Við erum sem þjóð í harðri baráttu við sjálfa okkur til þess að vinna bug á mestu meinsemd sem grafið hefur um sig í okkar efnahagslífi. Við höfum náð verulegum árangri í þeim efnum, en það eru miklir erfiðleikar fram undan og það eru erfiðar ákvarðanir fram undan ef við ætlum að gera þennan árangur að varanlegum veruleika í okkar efnahagssögu. Það veltur auðvitað á miklu að við náum um þetta víðtækri samstöðu. Þess vegna hefur verið rætt um og tekin ákvörðun um að leita eftir samvinnu við helstu aðila vinnumarkaðarins um tillögur í þessum efnum. Ég er alveg sannfærður um að með slíku samstarfi stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins verður hægt að leggja grundvöll að markvissari og meiri uppbyggingu en felst í því að efla hér skráningu og atvinnumiðlun, eins og var eina úrræði hv. 3. þm. Reykv. Það er að því spurt hvaða fjármuni atvinnumálanefndin eigi að hafa til ráðstöfunar. Ég tel eðlilegt að þessi nefnd meti í upphafi þau verkefni sem við stöndum nú frammi fyrir, hún geri tillögur um í hvaða verkefni þarf að ráðast, hún geri tillögur um það ef nauðsyn er talin til að settar verði upp atvinnumálanefndir í kjördæmunum og á grundvelli þessarar athugunar taki menn ákvarðanir um hvort afla þarf viðbótarfjármagns og með hverjum hætti og í hvað ríkum mæli. Ég minni á það enn fremur í þessu sambandi að lögð hefur verið á það mjög mikil áhersla af hagsmunaaðilum á vinnumarkaðnum, bæði heildarsamtökum launþega og vinnuveitenda, að uppbygging atvinnulífsins fari fram á grundvelli arðsemissjónarmiða. Nýsköpun arðbærrar atvinnustarfsemi var kjörorðið í ályktunum þessara aðila á síðasta ári. Ég hef ekki orðið var við annað en um þessi sjónarmið væri allvíðtæk samstaða. Þessi nefnd verður auðvitað að gera tillögur út frá því meginsjónarmiði því að launþegar í þessu landi eiga mikið undir því að það fjármagn sem varið er til atvinnustarfseminnar skili sér með sem mestum arði. Þeir eiga reyndar allt undir því að þannig sé staðið að atvinnuuppbyggingunni að fjármagnið skili arði. Undir því eiga launþegar í landinu lífsafkomu sína. Í því eru fólgnir möguleikar okkar til að bæta lífskjörin á nýjan leik. Við verðum því að vanda þessi vinnubrögð. Það er eðlilegt að þessi nefnd, ef við ætlum að ná víðtæku samstarfi, vinni út frá þeim sjónarmiðum sem sett voru fram af hálfu aðila vinnumarkaðarins á s.l. ári. Svigrúmið sem við höfum til aðgerða er auðvitað takmarkað og minna en oftast nær áður vegna þess að þjóðinni hefur verið steypt í svo mikið skuldafen. Það hefur verið rækilega á það bent í umr. fyrr. 1967 og 1968, þegar þjóðin gekk í gegnum erfiðleika m.a. vegna aflasamdráttar og verðfalls á mörkuðum erlendis, námu heildarskuldir þjóðarinnar í kringum 10% af þjóðarframleiðslunni. Núna nema skuldir 60% af þjóðarframleiðslunni. Auðvitað setur þetta okkur takmörk, en við verðum, ef við ætlum að stuðla hér að heilbrigðri atvinnuuppbyggingu, að vera reiðubúin að takast á við ný verkefni. Við verðum að fara gætilega í því að taka lán við þessar aðstæður, en það kann að vera skynsamlegt ef við erum að leggja út í arðbæra uppbyggingu í atvinnulífinu. Það komu fram í máli hv. 3. þm. Reykv. miklar efasemdir um að það væri skynsamlegt að afla fjár til að efla skipasmíðaiðnaðinn í landinu. Það voru höfð um það stór orð að hér væri um undanslátt að ræða. Hvernig getur það farið saman að setja hér á stórar og miklar ræður um að ekkert sé verið að gera til þess að bjarga atvinnulífinu og gera svo lítið úr því að menn ræða það í alvöru að afla fjármuna til að verja í því skyni að treysta atvinnulífið á þessu sviði? Það er ekki mikið að marka þennan málflutning. Það er ekki heil brú í þeirri rökvísi sem hann er byggður á. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni.



Herra forseti. Neyðarástand er orðið hjá allstórum hópi á vinnumarkaðnum, ekki bara vegna atvinnuleysis heldur einnig og ekki síður vegna bágra kjara. Þeir lægst launuðu eru komnir í algjört þrot, svo og þeir sem verða að draga fram lífið á ellilaunum og örorkubótum. Tölulegar upplýsingar liggja ekki á borðinu, en það fer varla nokkur að andmæla þeirri fullyrðingu minni að í þessum hópi eru konur í miklum meiri hluta, fyrst og fremst einstæðar mæður og aldraðir einstaklingar. Dagblöðin hafa verið ötul við að flytja okkur fréttir af þessu fólki-fréttir sem vekja hroll og knýja á um að eitthvað verði gert til aðstoðar þessu fólki. Morgunblaðið hefur ekki látið sitt eftir liggja. T.d. birti það 30. des. s.l. sex viðtöl við fólk. Það var talað við 88 ára gamla konu sem hafði 8 300 kr. á mánuði til að lifa af og 65 ára gamla konu sem hafði orðið að segja upp starfi til að geta annast sjúka móður sína á tíræðisaldri, en þær mæðgur og önnur systir á sjúkrahúsi mega láta sér nægja 8 000 kr. á mánuði til að lifa af. Það er talað við 62 ára gamla konu sem er 75% öryrki. Hún fær rúmar 8 þús. kr. á mánuði og kveðst alltaf hafa haft það erfitt fjárhagslega, en aldrei eins og nú. Ung kona, sem einnig er 75% öryrki, hefur svipaða sögu að segja. 75 ára gamall maður lýsir erfiðleikum sínum við að halda íbúðarholu sem hann hefur fest sér. Og loks er rætt við fjögurra manna fjölskyldu; karlmaðurinn atvinnulaus og sjúkur, eiginkonan vinnur úti fyrir 7 þús. kr. á mánuði, en greiðir 6 þús. kr. af þeim í barnagæslu. Þessi fjölskylda hefur orðið að leita á náðir Fétagsmálastofnunar eins og svo margir aðrir að undanförnu. Þetta eru aðeins örfá dæmi. Sagt hefur verið frá fjölmörgum slíkum sem gerast æ algengari þessar vikurnar. Það er heldur nöturlegt að sjá svo í sömu blöðum fréttir af sérlega góðri afkomu ýmissa annarra þjóðfélagshópa, sem m.a. sést af því að ásókn í laxveiði ætlar að verða með eindæmum á næsta sumri. Stangaveiðifélag Reykjavíkur er nú að leita að fleiri vatnasvæðum en það hefur ráð yfir í augnablikinu til að mæta þessari auknu eftirspurn. Sennilega valda einstæðar mæður ekki miklum erfiðleikum í þeim efnum. Þegar kemur að atvinnuleysinu er hlutur kvenna þar einnig afar slæmur, eins og t.d. kom fram í frétt af atvinnuástandi í Grindavík í DV 11. þ.m., en þar segir, með leyfi forseta: „Helga sagði að það væri einkennandi fyrir þetta atvinnuleysi, eins og alltaf áður, að það bitnaði harðast á konum. Af þeim 76 sem nú eru skráðir atvinnulausir eru 60 konur en 16 karlar. Karlarnir væru áfram við vinnu í fiskvinnsluhúsunum við ýmis störf, en konunum væri sagt upp.“ Þessum konum gagnar lítið þótt vanti í nokkur störf á Vestfjörðum og Austfjörðum svo að flytja þarf inn erlent vinnuafl. Þessar konur eru bundnar við heimili og börn í Grindavík eða hvaða heimabæ sem er. Um þessi mál, atvinnu- og launamál, ætla ég svo ekki að hafa fleiri orð að sinni. Ástandið er augljóst hverjum sem sjá vill og skilja. Við þurfum aðgerðir og það strax. Við þurfum aðgerðir sem tryggja öllum mannsæmandi líf, jafnvel þótt það kunni að kosta það að ríkisstj. þyrfti að staka á klónni í baráttu sinni við að halda niðri verðbólgunni. Hvað launamálin varðar verð ég að játa að mér finnst það meiri háttar ósigur ef ekki tekst að hækka laun hinna lægst launuðu verulega og bæta þannig kjör þeirra eftir eðlilegum leiðum. En ef það tekst ekki alveg á næstu vikum hlýtur ríkisvaldið að verða að koma til bjargar þeim verst stöddu, hvort sem aðstoðin heitir afkomutrygging eða eitthvað annað. Og vil ég spyrja forsrh. um afstöðu hans til þessa. En í lengstu lög vil ég vona að takist að semja um verulega leiðréttingu launa og þá um leið lífeyris- og örorkubóta svo að þeir lægst launuðu og verst settu þurfi ekki að gerast bónbjargafólk.



Herra forseti. Ég tel að hér fari fram mjög þarfar umræður að ýmsu leyti, þó að þær mættu kannske vera eitthvað frjórri. Ég get að vísu ekki stillt mig um að segja að mér finnst ekki mjög vel við hæfi þegar hv. þm. Svavar Gestsson talar með heilagleikasvip um göfgi síðustu ríkisstjórnar og talar um að í þeirri stjórnartíð hafi öll efnahagsmarkmið önnur þurft að víkja fyrir því að halda uppi fullri atvinnu. Þetta var eins konar afsökun fyrir því að verðbólgan þyrfti þá að vera 60–100%. Öll markmið varðandi verðbólguna urðu skv. þessu að víkja. Þetta er líka sett fram eins og afsökun fyrir því að á mesta góðæri sem yfir okkur hefur gengið fyrr og síðar skyldu menn safna upp erlendum skuldum. Það var allt í lagi. Mér finnst þetta heldur billegt. Mér finnst það ekki bera vott um góða efnahagsstjórn ef menn telja sig þurfa 60–100% verðbólgu til að hafa fulla atvinnu. Mér finnst það ekki bera vott um góða efnahagsstjórn þegar menn hrúga upp erlendum skuldum á sama tíma og mesta góðæri sem við höfum nokkurn tíma lifað í aflabrögðum gengur yfir þjóðina. Ég held að við eigum að hafa þetta í huga þegar við ræðum þessi mál núna. Og fyrri ríkisstj. á náttúrlega sinn þátt í því hvernig komið er hér núna. Hún ber ábyrgð á þeirri erlendu skuldasöfnun sem ég hef hér gert að umtalsefni og þrengir stöðuna núna - eða ég tel að þessi erlenda skuldasöfnun geri það. Og hún ber sinn hluta ábyrgðarinnar á vitlausri fjárfestingu sem við höfum búið við hér á undanförnum árum og hefur orðið baggi á þjóðinni. Það er alveg ljóst. Mér finnst það líka táknrænt þegar hæstv. forsrh. lýsir því yfir að hér áður - í tíð fyrrv. ríkisstj. - þurftu menn ekkert að vanda sig við það að meta lán sem tekin voru erlendis, menn þurftu ekkert að vanda sig við það. Nú þyrfti hins vegar að meta það mjög vandlega. Ég er ekki á sömu skoðun. Ég tel að alla tíð hafi menn átt að vanda sig mjög við að meta hvort það ætti að taka erlend lán eða ekki. Ég tel að það hafi verið ábyrgðarleysi og kæruleysi að hrúga upp erlendum skuldum á sama tíma og hér ríkti það góðæri sem ég hef áður lýst. Ég tel að það sé ábyrgðarleysi og kæruleysi að vísa vanda þannig á framtíðina. En hæstv. forsrh. gekk lengra. Hann sagði: Núna getur samt verið - þrátt fyrir allar fyrri yfirlýsingar - að við eigum að taka erlend lán til að reka atvinnuvegina, skildist mér. Ég held menn eigi að fara varlega í þeim efnum. Ég skildi reyndar hv. þm. Þorstein Pálsson, formann Sjálfstfl., þannig að hann gerði þær kröfur að erlend lán færu í arðbærar framkvæmdir. Hans yfirlýsing er þá ekki í samræmi við það sem mér fannst felast í orðum hæstv. forsrh. Ég held okkur eigi ekki að standa á sama um að það sé skrifað um það í virtum erlendum tímaritum, m.a. hagfræðilegum, að við séum líklega skuldugasta þjóð í heimi. Ég held að okkur eigi ekki að standa á sama um það og ég held að við eigum að hyggja vel að því að slá ekki eigið met í þeim efnum. Þetta finnst mér nauðsynlegt að menn hafi í huga við núverandi aðstæður. Þetta er nefnilega alvörumál. Mér finnst líka stundum að þegar menn ræða þau ytri áföll sem við segjum að við höfum orðið fyrir núna geri menn það nokkuð gálauslega. Menn taka gjarnan tvær tölur og segja: Ja, aflinn var 450 þús. tn í hittifyrra í þorski og 290 þús. tn í fyrra. Nú verður hann 220 þús. tn. Og svo segja menn: Og það sér auðvitað hver maður í hendi sér að þetta hlýtur að hafa geigvænleg áhrif í atvinnulífinu. - En áhrifin eru ekki svona mikil, herrar mínir. Menn hafa nefnilega sótt í aðrar fisktegundir í staðinn þegar þeir fengu ekki öllu meiri þorsk. Samdrátturinn í heildarafla á föstu verðlagi er ekki 50%, eins og menn gætu haldið af þessum málflutningi. Hann er 7.5–8% milli áranna 1982 og 1983. Hann er ekki 50%. Menn hafa sótt í annan afla. Og ef menn taka það líka með í reikninginn að sumt af því sem menn hafa sótt, eins og rækjan, er mjög verðmætt, þá má vera ljóst að verðmæti sjávarafurðaframleiðslunnar hefur minnkað enn minna. Það hefur ekki minnkað um 50%, ekki einu sinni um 7.5–8%. Verðmæti sjávarafurðaframleiðslunnar hefur minnkað milli áranna 1982 og 1983 um 5–6%. Við skulum hafa þessar staðreyndir á hreinu. Auðvitað höfum við orðið fyrir ytri áföllum og auðvitað eru fram undan hjá okkur, að því er virðist, frekari áföll í þessum efnum. En við skulum þó a.m.k. halda stærðarskyninu nokkurn veginn í réttu lagi. Þessi umræða var hafin út frá atvinnuástandinu. Ég vil ítreka það, sem hér hefur komið fram og ég vænti að sé skoðun allra þm. og allra flokka, að atvinnuleysi sé sóun á verðmætum, atvinnuleysi sé sóun á efnalegum verðmætum í fyrsta lagi og í annan stað og ekki síður sóun á mannlegum verðmætum og þess vegna beri að gera allt sem unnt er til að tryggja ævinlega fulla atvinnu. Þá hljóta menn að spyrja: Hvernig eigum við að bera okkur að við núverandi aðstæður til að tryggja fulla atvinnu? Hvernig eiga menn að sporna við fótum? Hvernig eiga menn að afla frekari atvinnutækifæra en við höfum núna? Ég verð að segja að þær hugmundir sem hér hafa verið reifaðar þykja mér heldur seinfarnar. Að vísu kom upp að því er virtist stórkostlegur skoðanaágreiningur milli formanns Sjálfstfl. annars vegar og formanns Alþb. hins vegar. Annars vegar vildi formaður Alþb. skrá atvinnutækifæri, en hins vegar skilst mér að ríkisstj. vilji skrá atvinnuhugmyndir. Ég tel ekki mjög mikinn mun á þessu. Svo fóru hæstv. forsrh. og hv. þm. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstfl., að lýsa því hvernig menn ætluðu að bera sig til. Ég er ansi hræddur um að sumir verði þá að bíða nokkuð lengi eftir vinnu. Það átti nefnilega að gera þetta þannig að fá fyrst tillögur frá þessari nefnd, sem er nú ekki komin á koppinn enn þá. Það er bara búið að samþykkja að hún skuli stofnuð. Hún er nú ekki einu sinni byrjuð að starfa. - Fyrst á að fá tillögur frá nefndinni: Svo á að athuga hvað þær till. muni kosta. Síðan á að athuga hvort það gefi ástæður til þess að skipa fleiri atvinnumálanefndir, t.d. eina í hverju kjördæmi. Síðan á að athuga hvað menn eru tilbúnir að samþykkja mikið af því sem nefndin hefur stungið upp á og hversu háa fjárhæð af því sem hún telur að það kosti. Síðan á að útvega fé til nefndarinnar í samræmi við þá fjárupphæð sem menn hafa samþykkt og væntanlega þá skiptingu hennar á kjördæmi. Og svo loksins kemur að því að úthluta þessu fjármagni. Ég er ansi hræddur um að sumir þeir sem atvinnulausir eru núna verði orðnir ansi langþreyttir á því að bíða eftir úrlausn. Ég rek þetta svona, herra forseti, vegna þess að þegar gripið var til þeirra aðgerða í tíð viðreisnarstjórnarinnar, 1969 trúi ég það hafi verið, að setja upp atvinnumálanefndir af þessu tagi, þá fengu þær jafnframt fjárráð með það sama. Það greiddi fyrir því að það tækist að efla atvinnulífið með skjótum hætti á ný. Ég held að menn verði nefnilega að grípa fljótt í spottann að því er þetta varðar og menn geti ekki farið þá löngu braut sem hér hefur verið lýst af hálfu hæstv. forsrh. og af hálfu formanns Sjálfstfl. En við skulum fyrst líta á hvaða fólk er atvinnulaust núna. Það leikur enginn vafi á því að það eru að langstærstum hluta konur sem unnið hafa í sjávarútvegi, í frystihúsum, í fiskvinnslu yfir höfuð tekið. Það er þá eitt meginverkefnið, sem við eigum að leysa, að finna atvinnutækifæri fyrir þetta fólk. Við þurfum að líta á það bæði í bráð og lengd. Ef við eigum að líta á það til lengri tíma held ég að það sé meira en mál til komið að við vöknum til vitundar um að það verða að finnast atvinnutækifæri í fleiri greinum en þessari fyrir þetta vinnuafl, að það þarf að eiga sér stað ný atvinnusókn, það verður að leysa ný öfl úr læðingi sem skapa atvinnutækifæri fyrir þetta fólk. Við þurfum að venja okkur við það að við getum slíka hluti, að trúa því ekki bara að við getum ekkert annað en það sem við erum að gera, en það hefur því miður einkennt íslenskt atvinnulíf allt of mikið á undanförnum árum. Menn hafa ekki haft uppburði í sér til þess að leita að nýjum sviðum og þeir hafa m.a. s. byggt upp atvinnuvegastjórnina og sjóðakerfið á Íslandi með tilliti til þess eingöngu að viðhalda því sem fyrir er í landinu í þessum efnum, en ekki að leita nýrra leiða. Þetta er staðreyndin. Auðvitað tekur atvinnusókn af þessu tagi svolítinn tíma og við þurfum að bregðast fljótt við. Ég held að það sé þess vegna ástæða til að athuga gaumgæfilega hvað það er sem veldur því um þessar mundir að menn sigla frekar með afla en að láta vinna hann í landi, að menn senda aflann frekar óverkaðan úr landi en að láta vinna hann hér. Mér býður í grun að það sé ekki ágóðinn sjálfur sem ráði þar mestu, heldur ráði þar ekki síður og langtum frekar það að menn fái verðmæti greidd strax. Ef það er tilfellið geta menn auðvitað, ef þeir vilja efla atvinnu í þessari grein, gripið til ráðstafana til að greiðslur berist örar þegar í rauninni er um fjárhagsvanda að ræða frekar en afkomuvanda. Þá geta menn gripið til aðgerða til að draga úr því að aflinn fari óverkaður úr landi og atvinnutækifærum fækki. Það eiga menn þá að gera við núverandi aðstæður. Þetta er tillaga sem ég legg til að menn taki nú tillit til og skoði mjög vandlega: að hve miklu leyti er hér um ágóðavon að ræða, og að hve miklu leyti er um raunverulegan fjárhagsvanda að ræða. Herra forseti. Ég gerði hér atvinnumálanefndina eilítið að umræðuefni. Það sem mér finnst einkenna viðhorf ríkisstj. varðandi þessa nefnd og reyndar hefur komið áður fram hjá mér er það sem reyndar hefur einkennt ríkisstj. í þessari atvinnumálaumræðu bæði fyrr og síðar: Of lítið, of seint. Og mér finnst það ómerkilegt þegar menn vísa stundum í umræðum sem þessum til þess að ef fylgt hefði verið óbreyttri stefnu fyrrv. ríkisstj. væri hér líka og ekkert síður atvinnuleysi. Mér finnst það vegna þess að það brennur alveg jafnsárt á þeim sem eru atvinnulausir hver svo sem afsökunin er eða hvort heldur atvinnuleysið hefði getað komið með einhverjum öðrum hætti. Hér duga engar afsakanir. Hér verður að snúa sér að því að tryggja fulla atvinnu og beina kröftunum í þá áttina. Herra forseti. Þetta er eitt af okkar erfiðu viðfangsefnum um þessar mundir. En því miður kemst ég ekki hjá því að minnast eilítið á annað atriði líka. Það er að það er að verða algjörlega óviðunandi hve launakjör eru bág á Íslandi. Menn geta skilið að það þurfi að herða að um sinn, en ef við eigum að vera viðvarandi láglaunasvæði mörg misseri eða mörg ár vara ég eindregið við því. Og ef við eigum að horfa upp á að ellilífeyrisþegar og örorkulífeyrisþegar eigi að búa viðvarandi við þá 30% kjaraskerðingu sem þeir hafa orðið fyrir, þá vara ég eindregið við því. Hver hefði trúað því fyrir nokkrum misserum að slík kjaraskerðing yrði lögð á þennan hóp fólks í þjóðfélaginu, á ellilífeyrisþega og á öryrkja? En það hefur gerst. Og það getur ekki dregist öllu lengur að rétta líka ha þessa fólks. Það brýtur gegn réttlætisvitund okkar Íslendinga að láta brjóta svona á þessu fólki. Og það er andstætt allri þeirri umræðu sem farið hefur fram á Íslandi á undanförnum árum. Við megum ekki vera láglaunasvæði. Þess vegna verður það að gerast jöfnum höndum að menn taki á í því ástandi sem nú ríkir í atvinnumálunum til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi sem er líklegt til að spinna þá enn frekar upp á sig. Það hefur a.m.k. verið reynslan hjá mörgum öðrum þjóðum, að þegar menn hafa lent í þeim farveginum er erfitt að snúa við og tekur mörg ár. Það má ekki gerast hjá okkur. En við þurfum líka og ekki síður að hyggja að því hvernig við getum náð okkur upp úr þeim láglaunadal sem við erum nú lent í. Það er vitaskuld mjög harður dómur um stjórnarstefnuna, bæði nú og á undanförnum árum, að árangurinn, og það m.a.s. þrátt fyrir nýliðið góðæri, skuli vera bæði atvinnuleysi í ríkara mæli en við höfum áður þurft að þola og líka að kjör skuli vera orðin svo bág sem raun ber vitni og að það skuli m.a. s. vera látið bitna á eldlífeyrisþegum. Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta. En ég legg ríka áherslu á það sjónarmið okkar Alþfl.manna að hér verði rösklega tekið til hendinni og menn geri hvort tveggja í senn að tryggja fulla atvinnu og tryggja að við vinnum okkur upp úr þeim bágu kjörum sem við nú búum við. En til þess að það megi gerast þarf eitthvað meira en það sem ríkisstj. hefur boðað hér í dag.



Herra forseti. Samkvæmt ræðu hv. 3. þm. Reykv. er það ekki markmið Alþb. að standa að því með ábyrgum aðilum að snúa vörn í sókn, setja á ný hrygg í íslenskt efnahagslíf og atvinnulíf til heilla mannlífi. Meginmarkmiðið sem kom fram í ræðu hv. 3. þm. Reykv. er að skapa upplausn, skapa næringu fyrir eigin kropp. Það er gruggugt að heyra 3. þm. Reykv. halda því fram með alvörusvip að aðgerðir ríkisstj. í efnahagsmálum þýði enga eflingu á atvinnulífi. Aðgerðir ríkisstj. í efnahagsmálum hafa þýtt mikla eflingu og meiri stöðugleika en lengi hefur verið í íslenskum iðnaði og ýmsum greinum þjónustu. Stjórnarstefnan hefur þýtt eflingu í heild. Ekki má síður gleyma mannlega þættinum, bjartsýni fólks á framtíðinni, vegna þess að þótt illa ári í þeim hörðu aðgerðum sem nú eiga sér stað er auðheyrt hvar sem maður hittir hinn almenna borgara í landinu að hann hefur trú á því sem er verið að gera og að þær byrðar sem hann ber muni skila árangri. Það kom fram í ræðu þm. að fólk væri að missa íbúðir. Eitt dæmi um slíkt er einu dæmi of mikið. En það fólk sem nú berst í bökkum við að halda sínum eignum, yfirleitt ungt fólk sem hefur byggt af kappi, væri búið að missa þær íbúðir sem það nú er þó að berjast við að halda ef ekki hefði verið gripið til þeirra stjórnunaraðgerða sem við lýði eru. Fram kom í ræðu 3. þm. Reykv. að margt fólk byggi við slæmar aðstæður og það er rétt. Það fólk sem býr við verstar aðstæður í þjóðfélaginu í dag líður þó hvað mest fyrir uppsafnaðan vanda til margra ára vegna sinnuleysis þar sem Alþb. hafði of mikil áhrif. Það er þannig forkastanlegt að þurfa að hlýða á slíkan málflutning hv. þm. sem hefði betur sýnt eitthvað af sér þegar tækifæri var til að leggja til málanna en það hefur gleymst. Hv. 3. þm. Reykv., Svavar Gestsson, steitir hér görn í málflutningi sínum, tóma görn eigin fátæktar í tillögum varðandi raunhæfar aðgerðir í stjórn landsins. Nær væri hv. þm. að láta af slíku garnagauli og leggja lið þeim sem skilja að samtaka áralag þarf til að komast út úr brimgarðinum.



Herra forseti, örfá orð. Það vill gjarnan verða svo þegar farið er út í einstaka málaflokka að þá vilja umræður fara út í landsmál almennt og jafnvel uppgjör á pólitískum stefnum og allir hugsanlegir hlutir eru dregnir inn í umræðuna. Þó hafa staðreyndir málsins komið hér fram hjá ræðumönnum, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu, og það er ískyggilega vaxandi atvinnuleysi sem virðist vera að þróast geigvænlega. Ég held að það sé vandinn sem við stöndum frammi fyrir. Það flökrar ekki að mér að afneita þeim stóra vanda að þegar um samdrátt í langsamlega stærsta og mannfrekasta atvinnuvegi þjóðarinnar, sjávarútveginum er að ræða eins og nú hefur átt sér stað og er framundan, segi það ekki til sín. Það flökrar ekki að mér að vera að neita staðreyndum í þeim efnum. Hinu stöndum við frammi fyrir að líklega eru rösklega þrjú þúsund manns atvinnulaus á landinu og fer líklega vel yfir þrjú þúsund. En það sem ég óttast er að þessi tala eigi eftir að hækka. Og hún eigi eftir að hækka jafnt og þétt. Þótt deila megi um alls konar aðgerðir eins og fiskkvóta o.s.frv. stendur hver þjóð sem stendur frammi fyrir slíkum vanda um leið frammi fyrir þeim alvarlegu hlutum að atvinnuleysi heldur innreið sína. Það hefur verið stolt okkar hér á Íslandi að vera lausir við atvinnuleysið. Eins og við höfum verið frægir fyrir verðbólguna höfum við líka verið frægir fyrir það að allir hefðu atvinnu og að verðmætasköpunin væri þar af leiðandi meiri. Nú má rekja hér alls konar tölur. Það má tína úr fiskvinnslunni og segja má að meginhlutinn af þessu sé fiskvinnslan. Ef þetta væri nú bara svo. Ég held að þessi vandi sé farinn að segja til sín víðar. Það eru kannske 3–4 staðir á landinu sem skera sig dálítið úr. Það er Akureyri, öflugasti iðnaðarbær á landinu, með viðvarandi atvinnuleysi. Það er Akranes, nú kröftugur sjávarútvegsbær og með býsna mikinn iðnað og þá sérstöðu líklega að aldurssamsetning á fólki á Akranesi er líklega ein sú hagstæðasta ef ég má nota það orðalag því að þar er svo mikið af fólki á góðum vinnualdri og mikið af ungu fólki í störfum. Það er Selfoss í kjördæmi formanns Sjálfstfl. þar sem upp undir 100 manns eru á atvinnuleysisskrá. Ekki er þar sjávarútvegur. Að vísu sækir þar fjöldi manna verstöðvar og segir náttúrlega til sín þar af leiðandi. En atvinnuleysi þar hefur verið nokkuð viðvarandi. Ég býst við að hv. þm. Þorsteinn Pálsson geti skýrt það að Selfoss sé orðinn það stór að fleiri iðnaðarverkefni þurfi en mjólkuriðnað og þau þjónustuverkefni sem byggð eru upp í kringum landbúnaðinn. Engu að síður er það alvarlegur hlutur þegar farið er að vera þarna að staðaldri upp undir 100 manns á atvinnuleysisskrá. Borgarnes hefur þá sérstöðu að þar fer engin fleyta á sjó, ekki til fiskróðra a.m.k. Þar eru komnir yfir 50 manns á atvinnuleysisskrá og hafa ekki verið svo margir á atvinnuleysisskrá sennilega síðan 1950 eða 1951. Þarna virðist samdráttur og kreppueinkenni sem hv. formaður Sjálfstfl. var að sverja af þjóðfélaginu áðan hafa gripið býsna sterkt um sig. Byggðarlag eins og Sauðárkrókur. Mér er tjáð af formanni viðkomandi verkalýðsfélags að þar séu milli 40 og 50 sem ekki hafa unnið við sjávarafla á atvinnuleysisskrá. Þar er sami samdrátturinn og sama kreppan. Í Reykjavík eru það sennilega 700–800 manns. Fjöldi Dagsbrúnarmanna fer hægt og sígandi upp á við, þó að vísu hluti af þeim mundi stunda verstöðvar eða leita til verstöðva. En allt ber að sama brunni, sú kreppa sem byrjuð var að segja til sín í minnkandi atvinnu - tók svo svona jólakipp - virðist vera að magnast býsna mikið aftur. Menn spyrja gjarnan: Hvernig stendur á því að verið er að flytja vinnuafl inn í landið þegar það er atvinnuleysi? Þessu var svarað skilmerkilega af 7. landsk. þm. Kristínu Halldórsdóttur. Hún nefndi að húsmæður sem hafa heimili og fjölskyldu eru uppistaða í frystiiðnaði og fiskvinnslu. Vitanlega er það rétt hjá hv. 7. landsk. að húsmæður með heimili, við skulum segja á Akranesi eða Suðurnesjum, fara ekki að fara austur á Firði, það sér hver maður. En þar til viðbótar er bara kostnaðurinn á þessum verstöðvum sá að fæði og húsnæði er milli sex og níu þúsund krónur. Í staðinn fyrir að lækka eitthvað þennan kostnað en selja ekki fæði eins og á veitingahúsum hér í Reykjavík er flutt inn vinnuafl erlendis frá. Ég skal ekki um það segja hvort þarna yrði einhver veruleg breyting, en alla vega er hastarlegt að dagvinnutekjur þess fólks sem e.t.v. mundi vilja sækja vinnu á þessum stöðum fari í fæði og húsnæði. Það hefur kannske möguleika á ellefu til fimmtán þús. kr. tekjum. Ferðir eru ekki borgaðar fyrir Íslendinga en þær eru borgaðar frá London fyrir útlendinga. Hver er þá mismunurinn hvað uppihaldskostnaðinn varðar? Ég held að líta þyrfti á þessa hluti þó að það mundi sjálfsagt ekki gjörbreyta öllum hlutum. Suðurnes virðast vera býsna ískyggileg. Þar virðist vera orðið viðvarandi atvinnuleysi. Ég held að við horfum fram á það. Þó að ég geti verið sammála 1. þm. Suðurl. með tilheyrandi titlum að það þurfi að vera arður af fyrirtækjum þá er það svo að ef atvinnuleysi heldur áfram að vaxa er ekkert prógramm fyrir hendi að byggja upp fyrirtæki eftir. Það er rétt sem kom fram hjá hv. 7. landsk. þm. að meiri hl. af þessu eru konur en það er vaxandi fjöldi karla. Ég held að þarna þurfi hvort tveggja að koma til. Ég held að það þurfi að vera ákveðnar skammtíma lausnir. Við eigum ekki að láta atvinnuleysi sem nú er milli 3–4 þús. fara upp í 6 eða 8 þús. Það hefur geigvænlegar þjóðfélagslegar afleiðingar í för með sér. Þarna verður að gera einhverjar ákveðnar skammtíma ráðstafanir og sjálfsagt er hægt að benda þar á margt. En síðan held ég að atvinnuprógramm, uppbygging íslensks atvinnulífs, þyrfti að vera hnitmiðaðra og ekki að koma bara fram í einhverjum skætingi á milli fulltrúa ríkisstj. þegar þeir þurfa að ná sér eitthvað niðri á 3. þm. Reykv. Hvert er raunverulegt atvinnuprógramm ríkisstj.? Besta erindi sem ég hef heyrt um það var frá ríkisstj.manni á landsfundi Sjálfstfl., hjá einum ræðumanni þar, Ragnari Kjartanssyni, og margt mætti af því læra. Ég hef nú ekki séð neina tilburði í þá átt hjá hæstv. ríkisstj. Því miður óttast ég að ég hafi rétt fyrir mér að þetta atvinnuleysi muni halda áfram að vaxa. Þegar það er komið í ákveðna stærð fer það að smita út frá sér og eitra út í þjóðfélagið á hinum ýmsu sviðum. Hv. 1. þm. Suðurl. segir að við eigum ekki að vera að deila um þetta, við séum um þetta sammála. Vonandi erum við það, en við þurfum þá að einbeita okkur að einhverjum skammtímalausnum til að byrja með og síðan uppbyggingu á íslensku atvinnulífi. Það er talað hér um skipaviðgerðir, lán til skipaviðgerða. Ég held að það séu ákveðnar skipasmíðastöðvar sem annast viðgerðir sem uppsagnir liggi fyrir hjá og það er ekki eingöngu verið að tala um nýsmíði. Meginhluti íslenska kaupskipaflotans hefur allar sínar viðgerðir erlendis. Þeir bera það ekki við að hafa þær hérlendis. Þetta er einn þáttur af 200 sem tína mætti upp. Ég tek ekki þátt í einhverjum skætingi á milli stjórnar og stjórnarandstöðu en vil ítreka þann ótta minn að það atvinnuleysi sem er í dag sem ég held að liggi einhvers staðar á milli 3–4 þús. eigi eftir að vaxa frá mánuði til mánaðar nema eitthvað verði að gert. Og þar er ríkisstjórnarinnar að grípa inn í. Geti verkalýðshreyfingin eitthvað gert í því stendur örugglega ekki á henni.



Herra forseti. Það er margt hægt að segja í þessari umr. og það er margt hægt að segja um það sem hér hefur komið fram, en það sem kannske er sárasti lærdómurinn er úrræðaleysi stjórnvalda enn þá einu sinni. Þessar ræður hefðu getað verið fluttar í fyrra eða fyrir fimm árum eða tíu árum. Einhverra hluta vegna tekst íslenskum stjórnvöldum og Íslendingum ekki að komast af þessu frumstæða atvinnustigi. Sálfræðingar hafa gjarnan skipt atferli eða hegðun í tvennt. Þeir hafa sagt að ákveðið atferli sé andsvar við einhverjum aðsteðjandi áreitum. Þá eru frægasta dæmið hundar Pavlvs sem slefuðu þegar þeir sáu kjöt og lærðu síðan að slefa þegar þeir heyrðu hringt bjöllu. Þeir gerðu þetta ekki nema áreitið væri óumflýjanlega í umhverfinu. Þetta þykir heldur frumstætt. Við segjum að maðurinn hafi stóran heila. Hann hefur annars konar atferli. sem er frumkvæði. Það er atferli sem verður til án ákveðins áreitis, þ.e. framsýni. Menn geta svo sem stytt sér stundirnar við að reyna að flokka íslensk stjórnvöld og reyna að finna í hvorn atferlisflokkinn þeirra hegðun falli, hvort þau sýni mikla fyrirhyggju eða hvort þau séu sífellt að bregðast við aðstæðum. Við getum sagt að íslenskt stjórnarfar sé skipulagður flótti. Ég held að það hljóti að vera að flest það sem íslensk stjórnvöld hafa aðhafst í þeim málum á undanförnum árum og jafnvel áratugum komi í fyrri flokkinn með hundunum hans Pavlovs, þar sem menn bregðast við einhverjum bráðum áreitum. Einhverjar fyrstu minningar mínar úr pólitík eru tengdar því þegar menn voru að ræða um álverið í Straumsvík. Þá var talsverð atvinnumálaumr. Það var oft sagt: Við verðum að auka fjölbreytni íslensks atvinnulífs, við þurfum að renna undir það fleiri stoðum, við þurfum að byggja sterkari grunn, við þurfum að byggja og breyta. Við erum í raun og veru - þetta var fyrir tæpum 20 árum - að segja það sama enn þann dag í dag. Á þessum árum hefur þó ómældur auður runnið í gegnum þjóðarbúið. Samt má einungis lítið út af bera til þess að okkur reki upp á sker. Menn skyldu hafa í huga það sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson sagði áðan. Við erum ekki að tala um skyndilega minnkun þorskafla úr 450 þús. tonnum niður í 220 þús. tonn. Við erum að tala um vanda sem hefur átt sér ákveðinn aðdraganda. Við erum að tala um aflaminnkun sem hefur verið stöðug síðan 1981. Við erum að tala um hugsanlega aflaminnkun 1983–1984 úr tæpum 300 þús. tonnum niður í 220 þús. tonn. Og við erum að tala um á sama tíma aukna nýtingu annarra fiskstofna. Það er svo sem nógu slæmt sem á okkur dynur, en það er ekki eina skýringin á því ástandi sem ríkir hjá okkur í dag, því miður. Á hvern hátt sjáum við vilja stjórnvalda til sóknar í atvinnumálum t.d. í dag? Hvernig hefur vilji stjórnvalda birst okkur á undanförnum vikum eða undanförnum mánuðum til aukinnar sóknar í atvinnumálum? Sáum við einhver sérstök merki við afgreiðslu fjárlaga t.d.? Ég held ekki. s.l. fjárlög voru í raun og veru tiltölulega hugmyndasnauður og náttúrulaus niðurskurður, Það var ekki horft til sóknar. Ýmislegt af því sem ríkisstj. leggur til á vafalaust eftir að hafa áhrif, eins og hugsanlegar breytingar á skattlagningu fyrirtækja. Það gæti hugsanlega leitt til fjármunamyndunar. Það er hins vegar alveg óvíst. Umr. sem hér fara fram í kvöld eru í raun og veru stórkostlegt vantraust á atvinnustefnu og fyrirhyggju undanfarinna ríkisstjórna. Það er hinn beiski sannleikur. Nú er hnípið þing í vanda. Við eigum ekkert í handraðanum. Við eigum ekkert til að grípa til til þess að byggja upp efnahagslíf landsbyggðar sem enn þann dag í dag, eftir öll þessi ár og alla þessa umr. og alla þessa milljónatugi, er enn þá háð því að það gangi þessi eini togari og þetta eina frystihús á staðnum. Þetta er því miður afrekaskráin. Af þessu verðum við að reyna að draga einhvern lærdóm. Við erum orðin ansi slyng í að halda um það ræður hvað við þyrftum að gera, en við komumst einhvern veginn aldrei á það stigið að koma hlutum í framkvæmd. Ég var að velta fyrir mér áðan hvernig stjórnarstefna áratuganna væri flokkuð í sálfræðiflokkunina hérna áður, hvort hún skyldi teljast til viðbragða við aðsteðjandi áreitum eða frumkvæði. Ekki fer mikið fyrir frumkvæðinu, ekki fer mikið fyrir nýsköpuninni. Hins vegar virðist manni að jafnvel stjórnvöld sem einungis brygðust við áreitunum, umhverfinu, hefðu kannske átt að draga lærdóm af því sem hér hefur verið aðsteðjandi, eins og ég sagði áðan. Þetta eru hlutir sem eiga sér aðdraganda. Síðasti fasinn byrjaði 1981. Ég er reyndar ekki viss um hvort sálfræðin ætti skilgreiningu yfir þetta allt. Það væri kannske helst að það væri þunglyndi. Það er það þegar menn gera helst ekki neitt nema þeir séu til þess píndir. Í æsingnum við að kenna síðustu aflaminnkuninni um það sem aflaga fer og illa stendur í íslenskum efnahagsmálum í dag hafa talsmenn ríkisstj. lýst góðri stöðu iðnaðar og þjónustugreina. Ég vænti þess að launafólk í þeim greinum muni þá njóta þess í komandi samningum. Það er gleðilegt að heyra. En það er augljóst að ef svo fer sem horfir í sambandi við atvinnuleysi verður að grípa til skammtímaráðstafana. Það er réttlætanlegt við þessar aðstæður að taka lán til að freista þess enn þá einu sinni að gera eitthvað í nauðvörn. En ég held að hvar í flokki sem menn standa ættu þeir nú að grípa þetta tækifæri líka til þess að sameinast um það að marka atvinnustefnu, nota þetta hérna uppi til þess að reyna að spá fyrir um framtíðina og koma í veg fyrir að þeir séu sífellt gripnir í varnarstöðu.



Herra forseti. Það væri að mínu mati full ástæða til að halda þessari umr. áfram og taka til þess næsta dag í Sþ. og væri ekkert á móti því að slíkt væri gert. Hæstv. forseti kýs hins vegar að reyna að ljúka þessari umr. núna. Finnst mér það satt að segja nokkuð sérkennilegt þegar málið stendur þannig, að t.d. veit ég að hæstv. forsrh. væri tilbúinn til þess að halda umræðunni áfram á fimmtudaginn. En það er forseti sem ræður hversu lengi fundir eru hér og mælendaskrá ákveður það líka. Af þeim ástæðum hlýt ég að reyna að stytta mál mitt mjög. Mér finnst satt að segja ekki við hæfi að menn iðki útúrsnúninga með þeim hætti sem hv. 1. þm. Suðurl. gerði hér áðan, að ég tali nú ekki um líffærafræðina sem hv. 3. þm. Suðurl. flutti hér og ég ætla ekki að blanda mér í. Þessir útúrsnúningar 1. þm. Suðurl. voru með þeim hætti að annars vegar sagði hann: Eina úrræði Alþb. í atvinnumálum er skráning atvinnutækifæra. Með þessu móti er auðvitað hv. 1. þm. Suðurl. að reyna að gera lítið úr þeirri afstöðu og þeim málflutningi sem við höfum uppi í þeim efnum sem lúta að atvinnumálum. Ég gæti rakið í nokkrum orðum hvaða úrræði það eru sem ég vildi beita í þessum efnum. Ég held að það þurfi að beita margþættum ráðstöfunum, skammtíma ráðstöfunum líka, m.a. á sviði innflutningsmála, m.a. með því að afla skipulega markaða fyrir okkar iðnaðarvörur, m.a. með því að ákveða kvóta á fiskiskip og í fiskveiðum með tilliti til atvinnuástands, m.a. með því að endurskoða reglur um siglingar skipanna, svo að ég nefni dæmi. Ég gæti nefnt ótal fleiri dæmi, m.a. að haga málum þannig varðandi erlent verkafólk að haft sé samráð við verkalýðsfélögin en ekki gengið yfir þau eins og gert er á Eskifirði samkvæmt blaðafréttum í dag. Hérna er um að ræða margþætt mál, tugi eða hundruð atriða sem þurfa að koma hér inn, og grundvallaratriðið er að ríkisstj. geri alltaf allt sem hún getur til að tryggja fulla vinnu en sé ekki fangi kreddutrúar á það að markaðslögmálin geti leyst þennan vanda. Ég held að markaðslögmálin geti ekki leyst þennan vanda. Einn þátturinn í því að tryggja hér fulla atvinnu og halda sæmilega á þessum málum er að hafa yfirlit yfir vinnumarkaðinn svo að fyrir liggi hvaða möguleikar felast í íslenska vinnumarkaðinum. Og ég veit að hv. 1. þm. Suðurl. er kunnugt um að vinnumiðlun hér á landi er ákaflega slök eða engin öllu heldur, engin. Í minni tíð í félmrn. gerði ég tilraun til að láta endurskoða lög um vinnumiðlun. Það starf var falið nefnd undir forustu Sigurðar Guðgeirssonar prentara. Sú nefnd hafði ekki lokið störfum þegar ég fór úr rn. og ég veit ekki hvað henni líður síðan. Þetta er eitt atriðið sem þarf að hugsa um og það á ekkert að vera að gera lítið úr slíku og afflytja mál manna með skætingi eins og hv. 1. þm. Suðurl. hafði uppi hér áðan. Og þegar ég bendi á þverstæðurnar í málflutningi núv. ríkisstj. varðandi erlendar lántökur og bendi á að hún ætli að fara að taka erlend lán til skipaviðgerða þá er það ósæmilegt af hálfu hv. þm. Þorsteins Pálssonar að taka þannig á málinu að ég sé með þessu að gera lítið úr því að það sé tekið á þó þessum þætti, málefnum skipasmíðanna. Því fer svo víðs fjarri. Ég tel að í rauninni hefði ríkisstj. þurft að ganga heldur lengra, m.a. varðandi Slippstöðina á Akureyri, og hefði þurft að rípa þar í taumana áður en kom til þeirra stórfelldu uppsagna sem þar hafa átt sér stað. Ég held að við eigum að gera okkur grein fyrir því, að þegar við ræðum um þessi mál erum við sennilega að ræða um ein flóknustu vandamál okkar efnahagsmála um þessar mundir. Við leysum þau ekki með sálfræðilegum rannsóknaræfingum hver á öðrum eins og hv. 4. landsk. þm. iðkaði hér áðan. Ég held að málið sé ósköp einfaldlega þannig, að við stöndum frammi fyrir því að það er of lítil vinna í landinu. Og vinnusamdrátturinn kemur ekki bara fram í atvinnuleysistölunum heldur líka í stórkostlegum samdrætti á yfirtíð að undanförnu hjá fólkinu. Þetta kemur aftur fram í minni verðmætasköpun í þjóðarbúinu og þetta kemur líka fram í versnandi lífskjörum þess fólks sem býr við atvinnuleysi.  Þannig horfir þetta við. Við þurfum í framhaldi af þessu að átta okkur á því hvað stjórnvöld geta gert til að tryggja að það fólk sem missir atvinnu hér geti fengið vinnu annars staðar og til að tryggja að það fólk sem kemur nýtt inn á vinnumarkaðinn, sem eru 2500–3000 manns á hverju ári, fái vinnu. Þetta eiga menn að setja sér sem verkefni frá degi til dags. Ég sagði það áðan og segi það enn að mér fannst svör hæstv. forsrh. í þessum efnum vita gagnslaus. Mér fannst hann ekki gera sér grein fyrir því hvað þetta vandamál er orðið alvarlegt. Ég hef gengið um vinnustaði í Reykjavík núna að undanförnu og ég hef gengið um vinnustaði á Akureyri. Ég hef fundið hvernig svartsýnin og mér liggur við að segja þunglyndið einkennir þessa vinnustaði. Mér finnst það vera höfuðverkefnið núna að reka þennan svartsýnisfjanda út, þannig að fólkið öðlist kjark og trú m.a. á að það geti rétt sín kjör. En það fer ekki hjá því að menn sjái að ákveðnir stjórnarherrar hafi núna gjarnan viljað nota atvinnuleysisvofuna til þess að hræða verkafólkið í landinu frá því að rétta sinn hlut miðað við það mikla kauprán sem hér hefur átt sér stað. Herra forseti. Hér er um að ræða athugasemd sem er í rauninni ósæmilega stutt miðað við tilefni málsins. Ég skal engu að síður ljúka henni af minni hálfu í þetta skipti í trausti þess að umræður um atvinnumál verði hér aftur síðar.



Ég vil taka það fram að það er ekkert ósæmilegt við það að fylgja þingsköpum. Hv. 3. þm. Reykv. lét orð falla að því að það hefði átt að fresta þessum umr. af því, að því er helst varð skilið, að hann gæti ekki talað lengi hér í kvöld. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að að hefði engu breytt. Það hefði ekki breytt þingsköpum þó að við hefðum frestað þessum umr. vegna þess að hv. þm. hefði ekki mátt gera nema örstutta aths. samkv. þingsköpum.

Þá kem ég bara aftur á fimmtudaginn, forseti.

Það hefur aldrei hvarflað að forseta að það yrði bundinn endi á ræðuhöld hv. 3. þm. Reykv., en ég treysti því og þykist reyndar vita að hv. þm. vilji hlýða þingsköpum eins og okkur öllum ber að gera. Það eru aðeins tveir menn enn á mælendaskrá og ég tel að það sé einsýnt að við ljúkum þessari umr. nú.



Herra forseti. Hér hafa verið fluttar allmargar ræður og fjölmargt komið fram athyglisvert sem gæfi tilefni fyrir mig til að flytja langa ræðu og leiðrétta ýmislegt af því sem fram hefur komið, en ég mun þó aðeins drepa á fátt eitt. Sumar ræður hafa verið málefnalegar vel og athyglisverðar eins og t.d. ræða hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar sem ég býð velkominn aftur í sitt sæti og ég veit að flestir hér inni taka undir það með mér. Ég verð að viðurkenna að sumar ræðurnar skil ég ekki til hlítar eins og atferlishugleiðingar eða sálgreiningu hv. þm. Guðmundar Einarssonar. Staðreyndin er bara sú - og það lærði ég sem verkfræðingur - að íslenskt þjóðfélag er ekki einfalt verkfræðilegt dæmi. Íslenskt þjóðfélag stendur saman af frjálsum einstaklingum og vitanlega fara hlutir mjög eftir því hvernig þessir einstaklingar haga sér. Ríkisvaldið ákveður ekki allt. Ríkisvaldið leitast við að skapa grundvöllinn fyrir þá til að starfa að sínum framfara- og áhugamálum. Það dæmi er miklu miklu flóknara en mér fannst þar koma fram og eiga þær vangaveltur satt að segja lítið erindi í þær umr. sem nú eru um alvarlegt atvinnuástand. Hv. 3. þm. Reykn. fullyrti að ég hefði sagt að ekkert hefði þurft að vanda sig við erlendar lántökur áður fyrr. Ég sé nú að hv. þm. er farinn. Menn virðast gera það að vana sínum að kasta hér fram fullyrðingum og spurningum og hlaupa svo af fundum. Ég held að -  Hér hefur verið gert heldur lítið úr afleiðingum aflabrests. Ég viðurkenni vissulega að tekist hefur að draga úr þeim afleiðingum með ýmsum aðferðum, t.d. að auka afla á öðrum sviðum. Engu að síður er vafalaust og viðurkennt af öllum sérfróðum mönnum að þetta er meginástæðan fyrir því ástandi sem nú hefur skapast í atvinnumálum. Ég vek athygli á því af því að fram kom hér ranglega áðan hvernig þessi samdráttur varð. 1981 var þorskafli yfir 450 þús. lestir. Hann var um 370 þús. lestir árið 1982, rúmlega 290 þús. lestir árið 1983 og er nú talinn verða 220 þús. lestir. Á árinu 1982 brást einnig loðnuaflinn og talið var að það ár hefði aflaverðmæti í sjávarútvegi dregist saman um 16%. Það munar svo sannarlega um minna. Þetta er því vitanlega ákaflega stór áhrifavaldur. Því er mikilvægast í þessu máli öllu að stjórnun útgerðar, bæði af hálfu stjórnvalda og útgerðarmanna, fari sem best úr hendi. Þess vegna hygg ég að það ástand sem nú er sé langt frá því að vera að öllu leyti marktækt fyrir það sem kann að vera framundan. Sú nefnd sem hefur starfað mjög ötullega og mikið að því að móta stefnu á sviði útgerðar gerir ráð fyrir því að skila af sér tillögum á morgun, í síðasta lagi daginn eftir. Ég vona að það verði á morgun. Þarna eiga allir hagsmunaaðilar aðild sem tengjast útgerðinni. Sem von er eru skiptar skoðanir þegar um svo margslungið mál er að ræða en ákaflega mikilvægt að reynt sé að ná sem víðtækastri samstöðu og að því er unnið. Ég vona að það takist því að mjög fer árangur eftir því að samstaða sé mikil. Í þessu sambandi er svo vissulega haft í huga atvinnuástand á hinum ýmsu stöðum. Ýmsir hafa t.d. talað um að leggja ætti svo og svo mörgum togurum, allt upp í 30 hafa verið nefndir. Enginn hefur treyst sér til að benda á hvar eigi að leggja þessum togurum. Hvernig halda menn að atvinnuástand yrði í sjávarþorpi þar sem einn togari er gerður út ef honum er lagt? Þetta vandamál er miklu stærra en mér finnst hafa komið fram í orðum sumra hv. þm. Ég nefni aðeins þetta að leggja togurum sem dæmi um hvað vandinn er mikill. Sums staðar kann það að vera unnt en mundi tvímælalaust draga úr atvinnu. Menn hafa rætt um atvinnumálanefndina og talið hana koma að litlum notum ef hún hefði ekki fjármagn. Hver hefur sagt að hún fái ekki fjármagn? Eins og kom fram, hygg ég, hjá hv. 1. þm. Suðurl. er eðlilegt að nefndin fjalli fyrst um það hver þörfin er og geri einnig tillögur um slíkt en það verði ekki ákveðið einhliða af stjórnvöldum. Hér hefur verið rætt töluvert um erlendar lántökur. Hv. 3. þm. Reykv. fór, fannst mér, dálítið í gegnum sjálfan sig þar eins og hefur reyndar þegar verið rakið. Reyndar verð ég að segja um ræður hv. þm. að fyrsta ræðan var málefnaleg. Sú síðari var það svo sannarlega ekki. Þar var auðsjáanlega pólitíkusinn í fyrirrúmi. En sú síðasta bar vitni batnandi manni. Og vitanlega þarf að ræða þannig um þessi mál. Ég vil aðeins mótmæla einu sem hv. þm. sagði, að í síðustu ríkisstj. hefði allt verið látið víkja fyrir atvinnuspursmálinu. Við settum atvinnuöryggið efst á okkar skrá, það er alveg rétt. En það var ekki með vilja að verðbólgumarkmið voru látin víkja, a.m.k. ekki af minni hálfu og minna flokksmanna. Staðreyndin er vitanlega sú að ekkert var og er mikilvægara til þess að halda viðundandi atvinnuöryggi en að ná verðbólgunni niður. Þegar menn tala og gera lítið úr árangri þessarar ríkisstj. er ég sannfærður um og reyndar hafa skoðanakannanir sýnt að mikill meiri hluti þjóðarinnar metur að verðleikum þann gífurlega árangur sem náðst hefur í verðbólgumálum. Verðbólga hefur sannarlega hjaðnað úr 130% í 15% og að sjálfsögðu er það það langsamlega mikilvægasta sem hefur verið gert til að halda fullri atvinnu. Það viðurkennir hver sanngjarn maður að 130–140% verðbólga hlaut að stofna hér til gífurlegs atvinnuleysis. Þetta er metið og það skapast eflaust tími til að ræða ýmsan annan árangur eins og t. d, að koma í veg fyrir að erlendar skuldir ykjust meira því þær voru þegar að nálgast 60% þegar þessi ríkisstj. tók við. Í útgerðinni þarf sömuleiðis að líta á fjárhagsvandann. Þetta er alveg ljóst og komnar eru fram fyrir örfáum dögum tölur Þjóðhagsstofnunar um hver hann er. Þessar tölur eru nú einnig til meðferðar og það dæmi er vandleyst. Þarna eru vanskilaskuldir upp á 1.5 milljarð. Í tíð síðustu ríkisstj. var skuld breytt um 800 millj. fyrir útgerðina. Vanskilaskuldirnar eru núna 1.5 milljarðar og rekstrarvandamálið er einnig mjög stórt sem ég hef ekki tíma til að fara hér inn á. En það er rétt, og því nefni ég það, sem kom fram hjá einhverjum áðan að þennan vanda verður einnig að leysa. Það mikilvægasta í þessu máli er því að tryggja að útgerðin geti gengið, tryggja henni rekstrargrundvöll og haga stjórnun þannig að sem best verði, m.a. í tengslum við atvinnu í landi. Að þessu er búið að vinna baki brotnu nú í fleiri vikur og sér fyrir endann á því nú í þessari viku eða á næstu dögum. Ég vil vísa því algjörlega á bug sem kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv. að ég eða ríkisstj. geri sér ekki grein fyrir þessu ástandi, því fer víðs fjarri að við gerum það ekki. Við gerum það fyllilega og ég tel m.a. að þær upplýsingar sem nú koma fram í efldu starfi atvinnumálaskrifstofunnar sé liður í því og vissulega áfangi til þess að vinna megi að því að draga úr atvinnuleysinu, kannske með einhverri atvinnumiðlun þó ég telji mikilvægast að skapa atvinnuvegunum sjálfum aðstöðu til að ráða fleira fólk eftir ýmsum leiðum. Að lokum vil ég aðeins koma inn á það sem hv. 7. landsk. þm. sagði áðan um afstöðu til launafólks. Ég tek mjög undir það með henni og hef margsinnis lýst því að það svigrúm sem notað er verði sem allra mest notað til að bæta afkomu láglaunafólks. Ég vil einnig vekja athygli á því að fyrir milligöngu ríkisstj. en að ósk Sóknar og Framsóknar hefur nú verið í gangi ítarleg athugun á því hve fjölmennt þetta láglaunafólk sé. Þeirri athugun er ekki að fullu lokið. Kjararannsóknanefnd gerir ráð fyrir að geta skilað niðurstöðum um mánaðamótin. Því miður hefur ekki tekist að innheimta svör eins og að var stefnt. En af því sem tekist hefur að ná inn bendir allt til þess að fjöldi þeirra sem eru undir þeim mörkum sem hafa verið nefnd, þ.e. 15 þús. kr., sé langtum minni en margir gerðu sér grein fyrir. Því ber að fagna, en þarna er einhver hópur. Ég tek undir það með hv. þm. að vafalaust eru kjör einstæðra mæðra - eða einstæðs foreldris á víst að segja í dag til að gæta jafnréttis-og þeirra sem búa við tekjutryggingu, þ.e. ellilífeyrisþega og öryrkja, lökust. En einnig þar hafa athuganir sýnt að þetta er mjög misjafnt. Allt annað á heimilum þar sem t.d. tveir ellilífeyrisþegar eiga fyrir heimili að sjá og mjög breytilegt eftir því hvort þeir eiga sína íbúð eða ekki o.s.frv. Það hefur verið unnið mikið starf í þessu, skattaskýrslur skoðaðar vandlega og jafnvel farið í einstakar skýrslur til þess að gera sér grein fyrir þessum hlutum. En ég tek sem sagt undir það með hv. þm. að tvímælalaust þarf að beina eins miklu og hægt er þangað og ég hygg að erfiðust sé afkoman hjá einstæðum foreldrum og nokkrum hópi af tekjutryggingaþegum, bæði elliheyrisfólki og öryrkjum, og það verður að lagfæra þeirra kjör.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr. um of, en því er ekki að leyna að síðustu ræður talsmanna Alþb., hv. 7. þm. Reykv. og hv. 3. þm. Reykv., bera þess merki að síðari hluti þessarar umr. hefur farið fram með miklu meira raunsæi en upphafið.  Í hinni hæfilega löngu ræðu kom hins vegar fram miklu meira raunsæi af hálfu þm. þar sem hann viðurkenndi að hér þyrftu að koma til margþættar ráðstafanir. Það væru engar einfaldar lausnir til og auðvitað er þetta kjarni málsins. Hann nefndi aðgerðir í innflutningsmálum, gera þyrfti sérstakar aðgerðir til þess að afla markaðar fyrir íslenskar vörur erlendis, ef ég hef skilið hann rétt, og margt fleira. Auðvitað er hér vikið að atriðum sem skipta meginmáli. Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson fór hringferð í kringum landið og kom víða við í byggðum og nefndi tölur um atvinnuleysi, gerði að vísu ekki samanburð við sams konar skráningu á s.l. ári en ég held að einmitt þessi upptalning hafi kannske sýnt okkur að við þurfum að gera átak í því að auka fjölbreytni í íslensku atvinnulífi. Við þurfum fleiri atvinnutækifæri í iðnaði þar sem við áður höfum fyrst og fremst stundað sjávarútveg eða landbúnað og það er að þessum verkefnum sem við verðum að hyggja. Ég held hins vegar að við séum ekki ósammála um það að úr þessu leysum við ekki eins og hendi sé veifað. Við höfum verið að leggja grunn að því að hægt sé að takast á við verkefni af þessu tagi. Fyrsta skilyrðið var auðvitað að ná jafnvægi í efnahagsmálum og gera það mögulegt að byggja hér upp atvinnustarfsemi. Það var frumforsenda, að því hefur verið unnið. Menn mega ekki loka augunum fyrir þeirri staðreynd. Hv. þm. taldi einnig nauðsynlegt að víkja frá arðsemiskröfum vegna skammtímalausna. Í þessum ummælum felst að minni hyggju talsverður undansláttur frá þeirri markvissu og ákveðnu ályktun sem hv. þm. stóð að innan Alþýðusambandsins í vor sem leið þar sem arðsemiskröfurnar voru meginmarkmiðið og höfuðatriðið. Auðvitað ætla ég ekki að útloka að menn víki í einstökum tilvikum slíkum sjónarmiðum til hliðar, en ég held að við þessar ráðstafanir sem við stöndum +frammi fyrir og við það víðtæka samstarf sem við þurfum að ná um þær verði arðsemiskröfurnar að vera leiðarljósið, ella stöndum við e.t.v. frammi fyrir því að skapa hér viðvarandi ástand með of lágum launum. Við bætum ekki lífskjörin í landinu nema með arðsemi atvinnuveganna. Ef við ætlum í of stórum mæli að víkja frá þessum kröfum getum við verið að skapa hér viðvarandi láglaunasvæði og það er ekki það markmið sem við erum að stefna að. Við gætum líka ef við gengjum of langt í þessu skapað okkur meira atvinnuleysi síðar því að með aðgerðum af þessu tagi er yfirleitt tjaldað til einnar nætur. Hv. þm. minntist einnig á að merkasta framlagið til þessara umr. hefur komið fram á landsfundi Sjálfstfl. undir fyrirsögninni „Fyrir framtíðina“ og minnti á ræðu Ragnars Kjartanssonar í því sambandi. Ég er honum um margt sammála. Þar var minnst á nauðsyn margþættra aðgerða til að efla íslenska framleiðslustarfsemi og markaðssókn fyrir hana erlendis. Allt þetta tekur tíma og undirstaðan er heilbrigður grundvöllur, jafnvægisástand í efnahagsmálum. Það er fyrsta skilyrðið. Þessum markmiðum verður ekki náð með einhverjum skyndilausnum eða undanslætti frá því að atvinnulífið skili arði. Við höfum verið að vinna að verkefnum. Hér hefur ekki verið minnst á mjög viðamikið verkefni sem þessi ríkisstj. hóf undirbúning að og það eru stóriðjuframkvæmdir. Á því sviði hefur verið unnið mjög markvisst starf og við skulum vona að það geti skilað árangri. Þannig mætti lengi telja. Meginatriðið er að komið hefur fram í síðari hluta þessarar umr. viðurkenning á því af hálfu talsmanna stjórnarandstöðunnar að þetta er miklu viðameira verkefni en svo að hægt sé að leysa það í einu vetfangi. Það sannfærir okkur um það að þau vinnubrögð sem lagður hefur verið grundvöllur að af hálfu ríkisstj. með því að setja á fót atvinnumálanefnd í samráði og samstarfi við aðila vinnumarkaðarins ef þeir eru tilbúnir að takast á við þetta verkefni er skynsamlegur háttur og vænlegastur til að leiða til happadrýgstrar niðurstöðu fyrir fólkið í landinu og þjóðarheildina þegar fram í sækir.