Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og sjá má á nefndarálitinu á þgskj. 83, höfum við nefndarmenn orðið ásáttir um að ráða háttv. deild frá því að samþykkja frumvarp þetta. Er það þó ekki af því, að við sjeum ekki samþykkir aðalstefnu frumvarpsins og þeirri breytingu. sem þar er farið fram á, heldur af því, að oss finst farið alt of stutt, fyrst á annað borð er farið að breyta hinu forna skipulagi. Oss finst, eins og að orði er komist í athugasemdum stjórnarinnar við frumvarpið, að hjer sje verið að setja nýja bót á gamalt fat. Málið þyrfti að taka fyrir í heild og athuga í hve margar dómþinghár hverju lögsagnarumdæmi skyldi skifta og hvernig skiftingunni skyldi haga. Nú sem stendur eru margar dómþinghár í hverju lögsagnarumdæmi, nema í kaupstöðunum og Vestmannaeyjum, þar sem hún er að eins. ein í hvoru um sig. Þetta fyrirkomulag er sjálfsagt bygt á því, hve erfiðar samgöngur voru, þegar það komst á, og viðskifti öll óbrotnari. Það mun hafa verið gjört ráð fyrir, að málin yrðu að jafnaði, útkljáð á manntalsþingum, og þá mætti segja að það væri hagkvæmt skipulag, að hafa dómþing viðlíka mörg og sveitafjelög. Nú er komin töluverð breyting á. Samgöngur orðnar stórum auðveldari, en viðskifti og málaferli hins vegar aukist að miklum mun, svo að ekki er viðlit, að öll mál verði nú leidd til lykta á manntalsþingum. Nefndin vill því að skipulagi því, sem nú er, sje gjörbreytt; og er líklegt að nægi, að ákveða eina dómþinghá í öllum minni lögsagnarumdæmunum, en tvær eða þrjár í hinum stærri. Í öðru lagi virtist nefndinni nauðsyn bera til að lögákveða, hvar dómþingin skyldu háð og skipa fyrir um föst sýslumannasetur, til þess að tryggja dómþingunum stað þar sem haganlegast þykir; að öðrum kosti væri það komið undir því, hvar sýslumaður sæti í það og það skifti, hvar málin skyldi reka. Nefndin var og hrædd um, að eigi mundi eins mikið gagn að breytingu þessari eins og til er ætlast. Engum er eftir frumvarpinu gjört að skyldu að höfða mál í dómþinghá þeirri, þar sem sýslumaðurinn býr, en að eins gefinn rjettur til þess. Afleiðingin mundi verða sú, að í flóknum og vafasömum málum mundu menn lítt nota þennan rjett. Oss virðist ekki rjett að gefa að eins heimild þá, sem frumvarpið vill gefa, heldur, ef breyta á, þá sje það gjört að skyldu, sem hjer er heimilað. En til þess þarf málið meiri undirbúning en kostur er á hjer. Það þarf að rannsaka, hvernig heppilegast sje að skifta landinu í dómþinghár. Þá mundi það og koma til skoðunar, að leggja niður manntalsþingin, því að ekki er mikið með þau að gjöra; þegar þau hætta að vera dómþing. Það er þegar búið að skerða verksvið þeirra með lögum nr. 59. 10. nóv. 1905 um varnarþing í skuldamálum, og óhætt mun að segja, að þeirra sje nú miklu minni þörf en áður fyr. Nefndin álítur að rjett sje að sinni, að láta sitja við það, sem nú er, en undirbúa miklu gagngjörðari breytingu en hjer er ætlast til að verði. Að endingu vona jeg að háttvirt deild samþykki það, að málið sje ekki látið ganga fram að þessu sinni; en því sje hins vegar beint að stjórninni að undirbúa málið undir næsta þing á þann hátt, sem jeg hefi bent á og um er talað í áliti nefndarinnar.

Ráðherra (Hannes Hafstein); Háttv. frsm. (Stgr. J.) sagði, að það væri tekið fram í athugasemdum stjórnarinnarvið frv., að það væri að eins bót á gamalt fat. En hjer er ekki fullkomlega rjett með farið. Þar er sagt, að „sumum kunni að virðast, að það sje að ýmsu leyti að eins sem bót á gamalt fat“. En stjórninni virðist það vera meira en bót á gamalt fat. Það getur og oft komið fyrir, að menn sjeu neyddir til að bæta gömul föt. Menn hafa ekki alt af ástæður til að fá sjer ný, en kunna hins vegar ekki við að láta olnbogann standa út úr ermunum eða hnjákollana úr buxnaskálmunum, og kjósa því að bæta fötin. Nefndin tjáir sig samþykka stefnu frv., en þykir það fara of stutt. En hví vill hún þá fella það? Hví stingur hún þá ekki upp á breytingum á því? Að minsta kosti finst mjer hart að skjóta loku fyrir, að neðri deild fái að ræða málið, úr því háttv. nefnd er samþykk stefnu þess í aðalefninu. Mjer er kunnugt, að ýmsir þingmenn þar í deild vilja gjarna fá málið til umræðu og athugunar, og álíta, að frumvarpið geti komið að góðum notum í bráð, eða að minsta kosti að það megi laga frumvarpið með litlum breytingum, svo að það komi að miklu gagni. Hvers vegna skyldi háttv. efri deild eigi leyfa það? Hið allra versta, sem af því gæti leitt, að frumvarpið yrði ekki felt hjer í deildinni, er það, að frumvarpið yrði að lögum. En úr því að háttv. nefnd er samþykk stefnu frumvarpsins, finnur því að eins það til foráttu, að það fari of skamt, þá virðist ekki hættulegt þótt það yrði að lögum. Jeg veit með vissu, að mörgum manni úti um land hefði þótt oflangt farið, ef stór, gagngjör breyting hefði verið gjörð á þessu gamla fyrirkomulagi, sem hjer ræðir um, og hinar fornu þinghár afnumdar með öllu undirbúningslaust. Það hefði mörgum þótt of stórt stökk. Jeg hygg að þetta, sem hjer er farið fram á, geti verið góður undirbúningur og vanið menn á að sækja málin þar, sem sýslumaður á heima. Jeg ætla ekki orðlengja um þetta mál. Það er ekki svo vandasamt, að það þurfi langrar útlistunar við. En jeg vil skjóta því til háttv, deildar, hvort hún vilji ekki í öllu falli sýna það frjálslyndi, að lofa því að ganga til 3. umræðu, og verði það samþykt, tel jeg víst, að menn geti komið sjer saman um þær breytingar, sem nauðsynlegar mættu þykja, til þess að það fengi að ganga til neðri deildar, svo að henni gefist einnig kostur á að láta í ljós álit sitt á því.



Það er rjett, að stjórnin hefir ekki haldið því fram, að frumvarpið væri að eins bót á gamalt fat, heldur sagt, að mörgum myndi virðast svo sem frumvarpið væri að eins bót á gamalt fat, og jeg ætlaðist til, að orð mín yrðu skilin þannig, að við nefndarmennirnir sjeum meðal þessara mörgu, því við lítum svo á, sem frumvarpið væri að eins bót á gamalt fat. Um þetta er ekki að fást, ef fatið er þess vert, að það sje bætt, og sá sem fatið á, á ekki annara kosta völ en bæta það, þótt ræfill sje. En var stjórnin þannig stödd? Því verður ekki haldið fram, þar sem það stendur í athugasemdunum, að hún. eigi annað frumvarp í skúffunni, sem er eins og hún óskar. Frá nefndarinnar sjónarmiði gat það því eigi verið nein mótspyrna gegn stjórninni, þótt lagt væri til, að málið væri felt, og það því fremur, sem frv. þetta er ekki komið frá stjórninni í fyrstu, heldur frá einum sýslumanni landsins, og það sýslumanni í einni sýslunni, þar sem mikill vafi leikur á, hvernig skifting dómþinghánna eigi að vera. . Þá spurði hæstv. ráðherra, hví nefndin hefði eigi stungið upp á breytingum. En málið er svo umfangsmikið, að á slíku eru engin tök á aukaþingi. Auk þess álít jeg, að slíkar till. eigi ekki koma að frá nefnd í annari deild þingins, heldur frá stjórninni. Hvorki mjer nje nefndinni getur verið það nokkurt kappsmál, hvort frumvarpið gengur gegn um deildina eða ekki. Jeg tel engan verulegan skaða orðinn, þótt það verði samþykt. En það er engin þörf á slíku. Ef þetta gamla fat fær nú einhverja bót, getur það orðið til þess, að það verður látið drasla oflengi. En slíkt tel jeg óheppilegt.

Ráðherra (Hannes Hafstein) : Jeg skal geta þess út af athugasemdum háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) um frumvarp um þetta: efni, sem sje eins og stjórnin óskar, er stjórnin eigi í skúffunni, að það stendur að vísu í athugasemdum stjórnarinnar við frumvarpið, að það hafi oft „komið til tals í stjórnarráðinu að gjöra breytingar á varnarþingsreglum þessum og svo langt rekið, að frumvarp hafi verið samið í þessu efni“. Rjettara hefði verið: uppkast að frumvarpi. Því stjórnin hefir einmitt aldrei afráðið að koma með frumvarp fyr en nú. Ef nefndina hefði fýst að sjá þetta uppkast, þá hefði henni væntanlega gefist kostur á því, því að jeg býst við, að það muni enn geymt. Það er jafnvel tími til þess enn. Ef málinu væri leyft að fara til neðri deildar, gæti nefnd sú, er þar yrði væntanlega skipuð í málið, fengið. ljeð eldri skjöl til undirbúnings því Jeg get annars hughreyst háttv. deild með því, að það eru litlar líkur til, að frumvarpið verði samþykt óbreytt í neðri deild, svo að þessi deild fær það þá aftur til meðferðar og getur þá gjört við það hvað sem hún vill. Þannig virðist ekki mikill voði á ferðum, þó að frumvarpið fái að fara áfram.

Jósef Björnsson : Að eins örstutt athugasemd. Hæstv. ráðherra sagði, að nefndinni þyki frumvarpið að öllu leyti gott, en það fari að eins of skamt. Þetta er ekki fyllilega rjett. Það er tekið fram í áliti nefndarinuar, að hún óttist, að aukin málaferli geti leitt af frumvarpinu, ef það verður að lögum, og að færri mál en ella verði útkljáð eða jöfnuð án þess að þau komi fyrir dómstólana. Sennilegt er og að menn þykist tilneyddir að nota málfærslumenn meira en með því ástandi óbreyttu, sem nú er. Þetta telur nefndin galla, en bæturnar hins vegar lítilvægar. Jeg vildi benda á þetta, af því að háttv. framsm. (Stgr. J) hefir láðs að gjöra það.



Jeg skal geta þess út af ummælum hæstv. ráðherra um að nefndin hefði getað beðið um frumvarp það, sem um þetta efni liggur í stjórnarráðinu, að hún hugði að breytingar þær, sem þar er farið fram á, væru svo stórstígar, að ekki væri til neins að taka þær til athugunar á aukaþingi.