Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr. á þskj. 366, er flutt af menntmn. beggja þd. Till. er nánast flutt til þess að fullnægja formsatriðum. Eins og hv. þm. muna, var ákveðið við afgreiðslu fjárl. þessa árs að veita 3 millj. kr. til heiðurslauna listamanna samkv. ákvörðun Alþ. Á síðasta ári var heiðurslaunum í samræmi við ákvörðun Alþingis skipt milli 12 listamanna, og komu þá 175 þús. kr. í hlut hvers þeirra. Nú leggja menntmn. þingsins til, að hinir sömu 12 listamenn hljóti heiðurslaun á þessu ári, og þar sem heildarupphæðin var í fjárl. ákveðin 3 millj. kr., koma 250 þús. kr. í hlut hvers þeirra, sem á þskj. greinir. Um þetta þarf ekki að hafa mörg orð. Þetta er nokkurn veginn sjálfgefið og er bein afleiðing af ákvörðun Alþingis við samþykkt fjárlaga. Það er einungis um skiptingu upphæðarinnar að ræða. Málið er flutt, eins og ég áðan sagði, af menntmn. beggja d. og þarf því ekki að fara til n. að mínu áliti. Legg ég því til við hæstv. forseta, að málið hljóti nú afgreiðslu, ef hv. þm. gætu fallist á það.



Herra forseti. Á þskj. 245 hef ég leyft mér að leggja fram ásamt 10 öðrum þm. Framsfl. till. til þál. um næsta áfanga í rafvæðingu dreifbýlisins. Er gert ráð fyrir því, að þessi áfangi taki við, þegar þeim er lokið, sem nú stendur yfir. Í málefnasamningi hæstv. ríkisstj. segir svo, með leyfi forseta: „Að ljúka innan þriggja ára rafvæðingu allra þeirra bújarða í sveitum, sem hagkvæmt er talið, að fái raforku frá samveitum. Hinum, sem tryggja verður raforku með einkavatnsaflsstöðvum og dísilstöðvum, verði veitt aukin opinber aðstoð.“ Ég lagði fram á þingi haustið 1971 fsp. um framkvæmd þessa atriðis, og var henni svarað með því að leggja fram tillögur að þriggja ára áætlun um lúkningu sveitarafvæðingar, sem allir hv. þm. hafa því fengið. Í þessari þriggja ára áætlun er gert ákaflega myndarlegt átak til þess að koma þessum mikilvægu málum nokkuð áfram. Þegar þetta tímabil hófst, var talið, að 930 býli á landinu nytu ekki raforku frá sveitum, en í þessari þriggja ára áætlun er hins vegar gert ráð fyrir því, að 765 býli hljóti slíka tengingu. Þá yrðu 165 býli eftir, en í þeim kafla þessaráætlunar, þar sem þau býli eru upp talin, sem ekki eru með í áætluninni, eru aðeins talin 158, svo að þar munar örfáum býlum. Í áætluninni var gert ráð fyrir því, að kostnaður við þessa framkvæmd yrði samtals 291 millj. 244 þús. kr. Að sjálfsögðu hefur þessi kostnaður hækkað mjög verulega. Hefur nýlega verið upplýst hér á Alþ., að hann muni verða eitthvað í kringum 400 millj. Framkvæmd þessarar áætlunar hefur eftir atvikum gengið vel og gekk ágætlega fyrsta árið. Rétt er það hins vegar, að á öðru ári áætlunarinnar, þ.e.a.s. á s.l. sumri, varð nokkur dráttur á ýmsum framkvæmdum. Hefur komið í ljós og m.a. í svörum við fsp. hér á Alþ., að þessi dráttur stafar fyrst og fremst af lengri afgreiðslufresti á efni til þessara framkvæmda og skorti á vinnuafli. Hins vegar hefur verið lögð áhersla á, að staðið verði við þessa áætlun og leitast við að ljúka henni á yfirstandandi ári. Það er að mínu viti mikilvægast, að hvergi verði brugðið út af þeirri áætlun, sem þarna er lögð fram, að hvergi verði brugðið út af þeim loforðum, sem einstökum mönnum, einstökum íbúum landsins, hafa verið veitt um þessi mikilvægu fríðindi. Á það hefur verið lögð áhersla, og á það treystum við. Samkv. áætlun yfir þau 158 býli, sem eftir verða, þegar þessari þriggja ára framkvæmd er lokið, var kostnaður við tengingu þeirra talinn árið 1971 133 millj. 204 þús. Fjarlægð og meðalfjarlægð á milli þessara býla er ákaflega breytileg, allt frá 3 km. sem er talin hámarksmeðalfjarlægð í núverandi áætlun, og upp í 20 km eða meira. Nú er það ljóst, að mörg af þessum 158 býlum hafa annaðhvort fengið raforku eða hafa raforku frá hentugum vatnsaflsstöðvum og kjósa e.t.v. ekki af þeim sökum að tengjast samveitum, nokkur hafa farið í eyði, og nokkrum býlum hefur tekist að fá bætt við þá framkvæmd, sem nú stendur yfir, við nánari endurskoðun á fjarlægðum og kostnaði. Svo er t.d. um nokkur býli við Djúp, í Norður-Ísafjarðarsýslu, svo að eitthvað sé nefnt. Þessi fjöldi mun því vera eitthvað minni en er upp talið. Ég hef farið nokkuð vandlega yfir þetta með starfsmanni Orkustofnunar, en það þarf þó að skoða nánar. Nú má ætla með tilvísun til málefnasamnings ríkisstj., að á þeim tíma, þ.e.a.s. á árinu 1971, hafi verið talið þjóðhagslega hagkvæmt að tengja þau býli, sem tekin voru inn í þessa áætlun, þ.e.a.s. 765 býli, sem hafa meðalfjarlægð um 3 km og 600 þús. kr. kostnað. Staðreyndin er vitanlega sú, að nú hafa þessar forsendur gerbreyst. Þær hafa t.d. breyst vegna mikillar hækkunar á olíuverði, sem mjög er um talað nú. Meðalnotkun á meðalbýli, hygg ég, að sé um 8000–9000 lítrar á ári til upphitunar og um 4000 lítrar til dísilrafstöðvar, eða um 12–13 þús. lítrar samtals. Miðað við verð kr. 12.35 á hvern lítra, sem talið er líklegt, að yrði kostnaður slíks býlis um 150–160 þús. kr. vegna olíukaupa, og er þá ekki talinn ýmis annar kostnaður við dísilvél, eins og viðhald, sem iðulega er nokkuð mikill. Þarna er um mjög verulegan kostnaðarauka að ræða og langtum meiri en var árið 1971. Ég hygg, að ekki sé ofsagt, að þarna sé a.m.k. um 100 þús. kr. viðbótarkostnað fyrir meðalbýli að tefla. Ég vil leggja áherslu á, að ég er þeirrar skoðunar, að skoða beri aðra þætti en ef við lítum eingöngu á hagkvæmni þessarar framkvæmdar fyrir þjóðarbúið, má auka þessa fjarlægð, meðalfjarlægð, úr 3 km allverulega og um leið meðalkostnað á hvert býli. Í þeirri þáltill., sem hér er sett fram, er gert ráð fyrir a.m.k. 6 km meðalfjarlægð og samsvarandi kostnaði. Miðað við árið 1971, þann grundvöll. sem þá var, og verðlag, hefði kostnaður orðið um 1 millj. 100 þús. kr. fyrir 6 km línu. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef nýlega fengið frá Orkustofnun, yrði sá kostnaður nú um það bil 1.8 millj. kr., og er það, eins og vænta má, nokkurn veginn tvöfaldur sá kostnaður, sem hefur reynst vera við 3 km línu. Þarna er því um 900 þús. kr. viðbótar kostnað að ræða og þó raunar nokkru minna, því kostnaður við spenni er að sjálfsögðu hinn sami, þótt línan verði lengri. Vextir af þessum viðbótarkostnaði, ef við lítum á þetta tölulega, yrðu því í kringum 90 þús. kr., og ætti þessi framkvæmd vel að réttlætast af þeim mikla aukakostnaði, sem bændur hafa af olíukaupum og er örugglega yfir 100 þús. kr. En eins og ég sagði áður, ber jafnframt að lita á ýmsa aðra þætti þessa máls heldur en eingöngu hið kostnaðarlega. Það eru satt að mannréttindi að veita íbúum þessa lands þá þjónustu, sem við teljum svo sjálfsagða, þ.e.a.s. rafmagn frá sveitum. Því fylgir að sjálfsögðu ýmiss konar hagræði, ekki aðeins í upphitun, ljósum og þess háttar, heldur í öllum búskap og húshaldi. Ég hef áætlað heildarkostnað nú við að tengja þessi býli, sem yrðu 131 með 6 km meðalfjarlægð eða minna, um 151 millj. 573 þús. kr. Þetta hefði á grundvelli 1971 orðið 94 millj. 733 þús. kr. Með því móti yrði meðalkostnaður nú um 1 millj. 157 þús. kr. á hvert býli. Ég held, að öllum megi vera ljóst, að þessi upphæð, 151 millj., er smámunir einir í hinum stóru framkvæmdum þjóðarbúsins, og þegar á það er litið, að hér er um slíkt mannréttindamál að ræða, vaknar að sjálfsögðu sú spurning, hvort ekki eigi að ganga lengra og taka fleiri býli með lengri meðalfjarlægð. Þetta sýnist mér sjálfsagt, að sú n., sem fær málið til athugunar, kanni. Okkur þótti rétt að sníða okkur nokkuð stakk eftir vexti. Deila má um það, hvort rétt er að leggja rafmagnslínu til býla, sem eru með stórum meiri meðalfjarlægð, e.t.v. 10–12 km. E.t.v. er skynsamlegra að leysa þeirra raforkumál á annan veg, t.d. með því, að Rafmagnsveitur ríkisins beinlínis reki dísilstöðvar fyrir slík býli. Eftir yrðu samkv. skránni 27 býli. En eftir því sem ég kemst næst, þegar ég hef dregið frá þau býli, sem annaðhvort hafa farið í eyði eða hafa vatnsaflsstöðvar, sem að öllum líkindum eru fullnægjandi, yrðu býlin í kringum 20. e.t.v. 23–24. Gert er ráð fyrir því í síðustu mgr. till., að jafnframt yrðu lagðar fram till. um viðunandi lausn raforkumála þeirra býla, sem hafa ekki verið tengd samveitu að áætlunartímabilinu loknu, og um jöfnun á raforkuverði. Í þessari till. er jafnframt lögð áhersla á það í lið 2, að fjarlægari býli innan sveitarfélags verði látin njóta meðalfjarlægðar. Framkvæmd hefur verið nokkuð breytileg að þessu leyti. Því miður eru mörg tilfelli þannig, að hin ágætustu býli hafa verið skilin eftir, þótt meðalfjarlægð innan viðkomandi sveitarfélags hefði að þeim meðtöldum orðið vel innan við 3 km. Svo virðist sem þetta séu einkum býli, sem eru á enda línu. Ef þau eru inni á línunni, ræður hins vegar að sjálfsögðu meðalfjarlægð. Mörgum hefur þótt þarna vera sýnd vafasöm framkvæmd og ekki réttlát. Því þótti okkur flm. rétt að taka af allan vafa um þetta atriði með 3. lið till. Þar er fram tekið, að býli, sem í gildandi áætlun hafa verið skilin eftir vegna fjarlægðar, þrátt fyrir það að meðalfjarlægð innan sveitarfélagsins hefði orðið innan við 3 km. skuli tengd samveitunni í fyrsta áfanga hinnar nýju áætlunar, sé þess óskað. Við viljum með þessu leggja áherslu á, að lagfært verði það, sem ég hef nú lýst og mörgum sýnist ákaflega vafasamt í framkvæmd rafvæðingaráætlunarinnar. Við segjum í upphafi till., að ríkisstj. beri að vinna slíka áætlun og leggja fram á Alþ. haustið 1974 tveggja ára áætlun um áframhaldandi rafvæðingu dreifbýlisins. Mér sýnist mikilvægt, að bændur fái að sjá, hvað þeim er ætlað á þessu mikilvæga sviði, og því rétt, að slík áætlun sé opinber gerð með því að leggja hana fram á Alþ., þar sem alþm. geta jafnframt komið fram aths. við áætlunina, ef þeim sýnist þess þörf. Ég hygg, að þetta mál sé þm. öllum vel kunnugt, auk þess er það rakið nokkuð ítarlega í grg., þannig að ég þurfi ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég vil aðeins að lokum leggja áherslu á þær meginforsendur fyrir þessari till., að forsendur eru allar breyttar frá því, sem þær voru, þegar núv. þriggja ára áætlun var gerð. Því má alls ekki líta svo á, að með þeirri þriggja ára áætlun sé fullnægt ákvæðum málefnasamningsins um rafvæðingu þeirra bújarða í sveitum, sem hagkvæmt er talið, að fái raforku frá samveitum. Þetta verður að endurskoða. Auk þess er hér um slíkt mannréttindamál að ræða, að þjóðfélaginu ber að teygja sig eins langt á þessu sviði og frekast er kostur. Ég vil svo að lokum leggja til. að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Ég tek mjög undir það, að veruleg ástæða er til þess að auka þá meðalfjarlægð, sem er tilskilin á milli býla, til þess að þau verði tengd samveitum. Þetta er að sjálfsögðu mikið mannréttindamál, og þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hvaða aðstöðumunur er í þeim sveitum, sem búa við rafmagn, og þeim býlum, sem hafa rafmagn, og annars staðar, þar sem sú tækni hefur komið til. Ég sé hins vegar ástæðu til að segja nokkur orð um þetta mál. M.a. þótti mér undarlegt að heyra það hjá hv. 1. þm. Vestf., að aldrei hafi verið brugðið út af loforðum við einstaklinga, einstaka menn, en svo var á honum að heyra, í sambandi við loforð um að tengja einstök býli við samveitur. Það er nú svo í heilum sveitum, eins og í Þistilfirðinum, að þar hefur ekki verið staðið við það, að rafmagnið kæmi, þótt því hafi verið lofað fyrir nærri því ári eða við skulum segja 7–8 mánuðum, að rafmagnið kæmi í byggðina. Ég held, að það sé nú einnig nauðsynlegt í þessu sambandi að huga að því, að við leggjum ekki fleiri línur milli Sauðárkróks og Akureyrar. Ástandið er nú þannig í Norður-Þingeyjarsýslu, að menn þar hafa sótt um að fá að nota þær rafmagnslínur, sem búið er að senda heim á bæina, þeir hafa kostað um 220 þús. kr. upp á þetta, en þeir fá ekki svar frá Rafmagnsveitum ríkisins um það, hvort þeir fái rafmagn samkv. markafltaxta til súgþurrkunar og til húshitunar. Svo þegar maður spyrst fyrir um það hjá Rafmagnsveitunum, hvað liði því, að þessu sé svarað, þá er sagt, að það sé ekkert rafmagn til, það sé auðvitað ekki hægt að selja bændunum það, sem sé ekki til. Ég spurðist fyrir um það, þegar þessi mál voru til umr. í Ed. fyrir skömmu, hvort hið opinbera mundi gera ráðstafanir til þess, að þeir, sem sæktu um rafmagnshitun á næstu árum, fengju hana. Ég fékk engin viðhlítandi svör við því. Það er hægt að tala um það og hægt að slá á það með þeim reiknistokki, að frekari rafvæðing dreifbýlisins kosti 151 millj. og - til að hafa það nákvæmt - 573 þús. kr., það er best að vera nákvæmur, en taka svo ekki inn í dæmið, að stjórnvöld hafa algerlega svikist um þá frumskyldu sína að sjá um, að það sé til sæmilega ódýrt rafmagn í landinu. Á s.l. árum hafa þeir menn, sem bera ábyrgð á stjórn landsins, fellt hverja till. af annarri um frekari virkjunarrannsóknir, m.a. í Kröflu í Suður-Þingeyjarsýslu, og af því súpa menn seyðið núna. Það er verið að lofa okkur því, að úr þessu verði bætt með því, að það eigi að bora svo og svo margar holur á árinu 1975. Ég hef spurt hæstv. iðnrh. að því tvívegis, með hvaða bor eigi að bora. Það er enginn bor til í landinu til að bora með. Sá eini bor, sem er hægt að nota til þess arna, gufuborinn, verður á þessum tíma notaður á Suðurnesjum, eftir því sem ég veit best, algerlega upptekinn allt árið. Og það hafa ekki, svo mér sé kunnugt um, verið gerðar ráðstafanir til þess að fá annan bor í staðinn. Þannig er nú staðið að þessum málum, þó að ég að vísu viðurkenni, og það er rétt, að nú er verið að kaupa frá Englandi dísilrafstöð, sem mun kosta uppsett eitthvað um 70–80 millj. kr., eftir því sem ég veit best, og rekstrartapið á þessari dísilrafstöð mun nema tugum millj. kr. á ári til viðbótar því tapi, sem hefur verið á Laxárvirkjun á s.l. ári, sem var svo mikið, að þriðja hver kr. af brúttótekjum virkjunarinnar fór í olíukaup. Ég tek undir allt það, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði um nauðsyn þess að halda áfram rafvæðingu dreifbýlisins. En ég óska eftir því og legg áherslu á, að það á að byrja á því að virkja. Það hefur verið allsherjardráttur á því í landinu nú undanfarið, að það sé virkjað, og í sumum tilfellum er ekki einu sinni svarað bréfum um frekari virkjanir. Mér skilst á hæstv. orkumrh., - það er leiðinlegt, að hann skuli ekki vera hér við, - það er ekkert gaman að tala um þessi mál við hv. 1. þm. Vestf., hann talar þannig, þegar hann er í frumræðunum, eins og þurfi að laga ýmislegt, en ef maður fer aðeins að impra á því við bann, hvað sé að, þá hleypur hann til og segir, að þetta sé allt í besta lagi. Samt er hann alltaf að flytja till. um þessi mál, og stundum segir hann, að það sé ekki vanþörf á því að flytja till. um þetta. En ástandið er nú þannig fyrir norðan núna, rétt þessa stundina, að til stórkostlegrar skömmtunar hefur komið á rafmagni, og við megum þakka fyrir, að skömmtunin skyldi ekki hafa komið fyrr. Á s.l. vetri samþykkti stjórn Rafveitu Akureyrar að fela framkvæmdastjóra sínum að athuga um kaup á heimilisrafstöðvum fyrir menn, sem kynda hús sín með raforku uppi á Brekkunni á Akureyri, til þess að þau eyðilegðust ekki, þegar virkjanirnar brygðust nú í vetur. Við skulum vona, að rafmagnsskömmtun núna verði ekki svo lengi, að húsin verði í hættu. Við skulum líka vona, að þær bráðabirgðaráðstafanir, sem mennirnir, sem voru að byggja hús sín í Þistilfirðinum og var lofað rafmagninu á s.l. sumri og fengu ekki, gerðu á þessu ári til þess að hita upp sín hús, verði nægilegar, þótt svo að Rafmagnsveitur ríkisins hafi ekki staðið við þær skuldbindingar, sem þær höfðu í því efni. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Ástæðan til þess, að ég stóð upp, var bara þessi, að það þýðir ekkert að sigla Bjarna Sæmundssyni norður, ef eitthvað fer úr skorðum, hann framleiðir ekki nægilega raforku fyrir alla Akureyri eða allt Norðausturland. Það þarf meira til að koma. En byrjunin á þessu á náttúrlega að vera sú, að við eigum að nýta okkar innlendu orkulindir, og við eigum að reyna að skapa rafmagn með ódýrari hætti. Það má nefna fjölmargar leiðir til þess. Ég nefni aðeins núna það, sem mér dettur í hug í augnablikinu, virkjun Svartár í Skagafirði, virkjun Sandár í Þistilfirði, og einnig er nauðsynlegt, að menn athugi ýmsa aðra möguleika. Ég veit t.d., að ýmsir menn á Norðurlandi hafa haft mikinn áhuga á því að athuga, hvort ekki muni vera einhver grundvöllur fyrir einhvers konar stíflu í Laxá, þótt svo að fram að þessu hafi ekki fengist nein lausn á því máli. En þetta er kjarni málsins. Svo þegar við erum búnir að koma raforkuframleiðslunni í sæmilegt horf, skulum við halda áfram að leggja línurnar. Það er rétt, að það er ekki ráð nema í tíma sé tekið. Hér er talað um, að framkvæmdir eftir þessari till. eigi að hefjast vorið 1975. Ég geri ráð fyrir, að á þeim tíma verði komin önnur ríkisstj. í landið, þannig að það Sé einhver von til, að bjartara verði fram undan á þeim tíma. Ég held því, að það sé allt í lagi að lofa þessu, að samþykkja, að þetta verði gert. Þá verða við stjórnartaumana menn, sem hafa áræði og eru ákveðnir í því að nota innlendu fallvötnin til þess að búa til rafmagn, og menn, sem skilja, að það þarf að hafa tímann fyrir sér, þegar ráðist er í stórvirkjanir eða smávirkjanir, og það getur líka verið gott stundum að hafa litlu virkjanirnar. Það er rétt, stóru virkjanirnar eru stundum hagkvæmari, en það er líka rétt, að við megum ekki gleyma því, sem heimamenn segja, að við eigum að taka tillit til þeirra óska, og við eigum líka að virkja litlu árnar, þar sem það er hentugt og þar sem, eins og t.d. í Þistilfirðinum, allar rannsóknir liggja fyrir og mundu bægja frá miklum voða. Það er hálfundarlegt að vita til þess, eins og ástandið er núna, t.d. á Þórshöfn. Nú bíða þeir eftir því að fá samtengingu við Laxárvirkjunarsvæðið, við vatnsvirkjunina. Og hvað er það svo, sem þeir eru að kaupa með þessu? Eru þeir að kaupa meira rafmagn, eða verða þeir eitthvað betur settir eftir en áður? Nei, þeir verða miklu verr settir, vegna þess að eins og sakir standa hafa þeir nóg rafmagn í dísilrafstöðvunum, sem þar eru, en nú óttast þeir það mjög, þegar þeir koma inn í kerfið, að það verði farið að taka rafmagnið burt frá þeim til þess að bjarga frá bráðum voða annars staðar til ómælanlegs tjóns fyrir frystihúsið á staðnum og menn, sem þar búa. Ástandið er orðið þannig, og þetta liggur raunar fyrir. Og svo er víðar. Það er ekki þetta, sem við meinum, þegar við tölum um að tengja saman landið, að ástandið skuli versna í smáplássunum. En þannig er þetta nú.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara út í almennar umr. um orkumál undir þessum dagskrárlið, enda þótt forsenda aukinnar orkuneyslu og orkudreifingar í landinu sé auðvitað aukin orkuvinnsla, það er öllum ljóst. Erindi mitt hingað er fyrst og fremst að taka undir þá till., sem hér er flutt og lýst hefur verið af 1. flm. hennar, hv. 1. þm. Vestf. Ég tel, að það sé fyllilega tímabært nú, þegar eitt ár er eftir af þeirri rafvæðingaráætlun, sem í gildi er, að taka það til athugunar, með hvaða hætti má leysa vanda þeirra býla, sem eftir verða, þegar þessu áætlunartímabili lýkur. Og það er alveg rétt hjá hv. flm., að nú eru algerlega breyttar forsendur í þjóðfélaginu vegna olíukreppunnar og allra þeirra vandamála, sem af henni stafa og gera það að verkum, að eðlilegt er að leggja í meiri kostnað við það að tengja fleiri býli við samveitur ríkisins heldur en áætlað hefur verið til þessa. Þetta er tímabært að gera nú þegar, til þess að áætlun um það efni liggi fyrir, áður en þessu áætlunartímabili lýkur. Í annan stað vil ég vekja athygli á því, að það er mikil nauðsyn, að svo verði staðið að þessum málum, að ekki verði vanefndir á þeirri áætlun, sem nú er í gildi, og að henni ljúki svo á næsta ári, að þá verði búið að tengja öll þau býli inn á samveitur Rafmagnsveitna ríkisins, sem gert er þar ráð fyrir. Hv. frsm. till. gat þess hér áðan, að þetta hefði gengið vel á fyrsta ári þessarar áætlunar, en öllu miður á því næsta, sem var s.l. ár, og þá hefði verið um verulegar vanefndir eða a.m.k. mjög verulegan drátt að ræða á framkvæmdum. Flm. gat þess, að þær orsakir lægju til þessa, að um mjög langan afgreiðslufrest á efni til þessara rafveituframkvæmda væri að ræða. Hér lít ég svo á, að sé um algeran fyrirslátt að ræða og algerlega raunar út í hött að nefna þetta sem ástæðu til þess, að þessar vanefndir hafa orðið. Þessi áætlun, sem nú er í gildi, er gerð veturinn 1971–1972, og a.m.k. vorið 1972 liggur hún fyrir. Það hefði þá þegar verið hægt, vorið 1972, að panta það efni, sem til þess þarf að hrinda þessari áætlun í framkvæmd. Ef þannig hefði verið að málum staðið, hefði ekki þurft að bíða eftir því, að þessar framkvæmdir kæmust í verk, miklu lengur heldur en til hefur staðið, gera þær óhagkvæmari og ódýrari, vegna þess að þær hafa dregist í ýmsum tilvikum langt fram á vetur, eins og raun hefur orðið á, og skapa ómældan vanda þess fólks, sem treyst hefur á að njóta þess, að rafmagnið kæmi á tilsettum tíma, eins og búið var að kveða á um. Ég hygg, að ég þurfi ekki að rekja slíkar aðstæður. Þær munu flestum kunnar. Ýmsir geyma það að endurnýja þau tæki, sem þeir hafa fyrir, vegna þess að ný tækjakaup eru fyrirhuguð í sambandi við að tengjast samveitum ríkisins, og svo kannske bregst það, þegar til á að taka, og allt er í hreinum vandræðum. Er það viða, sem slíkt hefur lent í hreinu óefni. Það er sem sagt að mínu áliti alger fyrirsláttur, að sá vandi, sem þarna er við að fást, og þær vanefndir, sem orðið hafa á þessari áætlun á siðasta ári, séu sprottnar af þessum orsökum. Það þurfti ekki að verða, ef af fyrirhyggju hefði verið staðið að málum. Og ég vil vænta þess, að svo verði á málum haldið nú, að unnt verði að ljúka þessari áætlun, eins og fyrirhugað var, á næsta ári.



Herra forseti. Ég stend fyrst og fremst upp til þess að þakka hv. síðasta ræðumanni, hv. 5. þm. Norðurl. v., fyrir skynsamlegar undirtektir við þessa till. og hans aths. Ég vildi geta sagt það sama um hv. þm. Halldór Blöndal. Ég vil aðeins. skýra nokkru nánar það, sem ég sagði um þær tafir, sem hafa orðið á framkvæmdum. Hv. síðasti ræðumaður skildi ummæli mín rétt og fór rétt með þau. Ég hef orðið var við tafir í mínu kjördæmi og hef átt margar ferðir til Rafmagnsveitnanna og kannað slík mál. Það, sem ég sagði, var byggt á þeim upplýsingum, að dráttur hefði orðið á afgreiðslu efnis og svik í því sambandi langtum meiri en nokkurn tíma má gera ráð fyrir. Nú ætla ég ekki að fara út af fyrir sig að verja Rafmagnsveiturnar. Það má segja, að þær hefðu átt að panta þetta efni fyrr. Hitt er ljóst, að allir framkvæmdaaðilar leggja áherslu á að liggja ekki með efni í óþarflega langan tíma, þegar kannske fjármagn er takmarkað. Því hygg ég, að þetta sé skiljanlegt, þó að það sé ekki mitt verkefni, eins og ég sagði áðan og vil leggja áherslu á, að skýra þetta, en þetta eru staðreyndir. Framkvæmdir hafa dregist, eflaust einnig í Norður-Þingeyjarsýslu eins og á Vestfjörðum ákaflega víða, vegna þess að efni fékkst ekki á þeim tíma, sem gert var ráð fyrir. Ég sagði áðan, að það mikilvægasta í mínum huga væri það, að fram hefur komið hjá hæstv. ráðh., að áhersla verði lögð á að standa við þessa áætlun, þannig að þeir, sem þar eru skráðir og eiga von á því að fá rafmagn frá samveitum, fái það. Mér er einnig tjáð, að áhersla verði lögð á að standa við hana á þessu ári. Ég get þó lýst efasemdum mínum um, að það megi takast, vegna þess dráttar, sem hefur orðið á framkvæmdum á s.l. sumri, og mér er einnig tjáð, að enn dragist afgreiðsla efnis, sem fyrir löngu er búið að panta, t.d. staura. Það er orðinn upp undir árs afgreiðslufrestur, sem ekki þekktist áður. Ég ætla ekki frekar en síðasti hv. ræðumaður að blanda mér í umr. almennt um orkumálin, eða um það, hvort línan frá Akureyri til Sauðárkróks eigi rétt á sér eða ekki. Þær hafa farið fram og eiga eflaust eftir að fara fram. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að þessi 131 býli, sem hér er um að ræða, krefjast ekki mikillar orku. Þetta er ekki nema dropi í hafið, og ég satt að segja efast um, að nokkru orkusvæði verði íþyngt með þessu, sem nokkru munar. Og ég vil alls ekki taka undir það, sem mér heyrðist koma fram hjá hv. þm. Halldóri Blöndal, að það ætti fyrst að virkja og síðan að leggja línurnar. Ekki má draga að leggja línurnar. Við eigum að leggja áherslu á að halda áfram þeirri áætlun, sem nú er í framkvæmd, og hafa nýja áætlun tilbúna og vinna af fullum krafti. Mér finnst eina spurningin vera sú, hvort teygja eigi næstu tveggja ára áætlun jafnvel lengra en gert er ráð fyrir í till., og ég vil enn ítreka það, að mér sýnist, að sú n., sem hefur málið til athugunar, mætti gjarnan skoða það. Annars verð ég að segja að lokum, að mér finnst það æðimikil kokhreysti að halda því fram, að núv. stjórnvöld hafi svikist um í rafvæðingu dreifbýlisins. Mér virðist það koma úr hörðustu átt frá þm. Sjálfstfl. eftir 12 ára lognmollu á þessu sviði í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég held, að það fari ekki á milli mála, að gert hefur verið ákaflega myndarlegt átak nú, og því ber að halda áfram.



Herra forseti. Ég gerði hlé á ræðu minni, þar sem ég hugðist spyrja hæstv. iðnrh. nokkurra spurninga varðandi ráðstafanir og ákvarðanir opinberra stjórnvalda, sérstaklega í sambandi við Hitaveitu Reykjavíkur. Það er nú komið í ljós, að það, sem ég hugðist spyrja hann um, hefur fengið jákvæða afgreiðslu, bæði hvað snertir heimild Hitaveitu Reykjavíkurborgar til lántöku svo og hækkun á gjaldskrá Hitaveitunnar, þannig að nú sýnist ekkert í vegi fyrir því, að þeir samningar, sem gerðir hafa verið við Reykjavíkurborg af hálfu Kópavogskaupstaðar og Hafnarfjarðarkaupstaðar og eru í deiglunni af hálfu Garðahrepps, geti náð fram að ganga og framkvæmdir hafist samkv. þeim. Spurningar um önnur atriði læt ég bíða og legg því til, herra forseti, að umr. um þessa till. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég vildi gjarnan segja örfá orð um þetta mikilvæga mál. sem eðlilega er hér á dagskrá. Mér er tjáð, að hv. frsm. hafi sýnt þessum hitaveitumálum fyrr áhuga, fyrir 15 árum hafi hann lagt á þetta ríka áherslu, og að vonum hefur honum þótt heldur lítið gerast á því sviði í hans kjördæmi á þessu 15 ára tímabili, þar sem segja má, að hver íbúi gæti fengið jarðvarma til upphitunar. Heilmikið hefur verið sagt hér um samanburð á upphitunarkostnaði með jarðhita annars vegar og olíu hins vegar. Hv. frsm. fór þar með tölur, sem mér þóttu að vísu nokkuð háar, og ég gat ekki fengið sömu útkomu. Upplýsingarnar, sem mþn. í byggðamálum fékk frá hagrannsóknastjóra, sýna, þegar rætt er eingöngu að vísu um upphitun íbúðarhúsnæðis, að mismunur, miðað við 12.35 kr. á hvern lítra, sem reiknað er með, að olían verði í mars, og því verði, sem jarðvarmi í Reykjavík fer upp í með þeirri hækkun, sem nú hefur verið leyfð, er um 978 millj. 582 þús. kr. fyrir þann hluta landsmanna, sem hafa olíuhitun, en það eru 101 370 manns samkv. þessum sömu upplýsingum eða tæplega helmingur landsmanna. Sé þetta reiknað í hlutfalli, verður þarna um 2000 millj. kr. sparnaður, eins og kallað hefur verið, fyrir landið allt, ef jarðhita mætti nota til upphitunar alls staðar. Þetta er dálítið lægri tala, en það út af fyrir sig skiptir engu máli, því að þetta eru miklar upphæðir og undirstrikar, að hér þarf að gera stórt átak. Ég hef einnig fengið uppgefinn olíulítrafjölda, sem er notaður til upphitunar. Mér er sagt, að það séu 165 millj,lítra. Þá fæ ég að vísu nokkru hærri tölu yfir sparnað en ég nefndi áðan, en þó fyrir neðan 3000 millj. Þetta er sem sagt ákaflega mikil upphæð og rétt, sem vakin er athygli á í till., að þessum framkvæmdum þarf að hraða. Það, sem mig langaði fyrst og fremst til að koma hér á framfæri, voru ýmsar upplýsingar, sem ég hef nýlega heyrt á fundum verkfræðinga um þessi mál, og draga fram ýmsa þætti, sem leggja ber áherslu á. Áður en ég kem að því, vil ég þó leggja áherslu á, að þennan mikla mismun, sem um er að ræða, verður með einhverju móti að jafna, því að það tekur nokkurn tíma að koma jarðvarma eða rafmagni til upphitunar til þessara íbúa landsins. Ég held, að um þetta hljóti menn að verða sammála, og reyndar hefur það komið fram í samþykktum, að svo virðist vera. Ég tel ekki rétt að leggja á orkuskatt í þessu skyni, en hins vegar sýnist mér, að þjóðin verði að axla þessar byrðar að verulegu leyti sameiginlega, t.d. með söluskattstigi eða einhverju þess háttar, og greiða niður olíuhitunarkostnaðinn, þannig að hann verði ekki a.m.k. miklu hærri en hann var, áður en þessi hækkun kom. Jafnframt verður svo að hraða nýtingu jarðvarmans í þessu skyni. Til fróðleiks vil ég geta þess, að við nýlega athugun, sem farið hefur fram á vegum Rannsóknaráðs ríkisins á fjármagni til rannsókna, kemur í ljós, að tiltölulega mestu fjármagni er varið til rannsókna á orkusviðinu. Það er, reiknað í hundraðshlutum af vinnsluvirði atvinnugreinanna og viðkomandi sviðs, um 2.5% af vinnsluvirði orkuframleiðslunnar, sem varið er til rannsókna, og er það um það bil tvöfalt meira en t.d. í sjávarútvegi og enn meira en í landbúnaði. Það má geta þess til fróðleiks, að aftur á móti kom í ljós, að það er innan við 0,1% vinnsluvirðis iðnaðar og mannvirkjagerðar, sem varið er til rannsókna á þeim sviðum. Þar er áreiðanlega um mjög alvarlegt mál að ræða. Töluverðu hefur því verið varið til rannsókna á sviði orkumála og þetta hefur verið aukið verulega upp á síðkastið. M.a. kemur það fram í fjárl. þessa árs. Þar er auk þess veitt verulegt fjármagn til kaupa á tækjum, m.a. nýjum bor, sem er mjög nauðsynlegur. Komið hefur fram á þessum fundum, sem ég nefndi áðan, að tæknilega, þ.e.a.s. ef við gerum ráð fyrir því, að nægilegt fjármagn sé fyrir hendi, mætti tengja 45–50 þús. manns til viðbótar við jarðvarmaveitur á næstu 2–3 árum, þ.e.a.s. fyrir árin 1976–1977. Í Kópavogi, Garðahreppi og Hafnarfirði er þegar farið að vinna að þessum málum á vegum Reykjavíkurborgar, og er þá gert ráð fyrir því, að þar geti verið komin jarðvarmaveita um 1976. Ég get að vísu ekki annað en skotið því inn, að ég harma, að þessi sveitarfélög báru ekki gæfu til að standa saman um eigin hitaveitu, því að það hefur komið greinilega fram hjá sérfræðingum, að finna má jarðvarma á öllu þessu svæði. Hann er þekktur á Álftanesinu, er mjög góður þar, og jafnvel má finna hann innan marka Garðahrepps og Hafnarfjarðar. En ég verð að segja í þessu sambandi, að ég sakna ákveðnari forustu og aðstoðar ríkisvaldsins, til þess að sveitarfélög geta ráðist í slíkar framkvæmdir sem þessar. Ég tel að vísu mikið fengið með því að gera samning við Reykjavíkurborg, en hef í því sambandi á öðrum vettvangi lagt áherslu á, að þessi sveitarfélög eiga að verða sameignaraðilar að slíkri hitaveitu, það er lýðræðisleg framkvæmd þessa máls, og væri satt að segja fróðlegt að heyra skoðanir hv. flm. og þm. kjördæmisins á því atriði. En segja má, að það sé nokkuð annað mál. Upplýsingarnar eru sem sagt þær, að þarna ætti að vera komin jarðvarmaveita í kringum 1976. Frá Svartsengi er gert ráð fyrir jarðvarmaveitu til byggðanna þar í kring: Keflavíkur, Grindavikur, Keflavíkurflugvallar og víðar, og er gert ráð fyrir því, að sú veita gæti komið í gagnið kringum 1976–1977 samkv. fyrrnefndum upplýsingum. Tæknilega ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu. Á Eyrarbakka, Stokkseyri og Þorlákshöfn eru einnig ágætar aðstæður til þess að fá jarðvarma, annað hvort frá Selfossi eða Hveragerði, og ekkert því til fyrirstöðu tæknilega. Jarðvarminn er þekktur þar, og þetta er í raun og veru aðeins fyrst og fremst fjármálaleg framkvæmd, og er talið, að þar ætti að geta verið kominn jarðvarmi 1976–1977 einnig. Og loks á Vesturlandi, þ.e.a.s. Akranesi og Borgarnesi, er talið og vitað, að þar má fá jarðvarma frá Deildartunguhver. Þar er mikill jarðhiti, eins og kunnugt er, og athuganir sýna, að hagkvæmt muni vera að leiða a.m.k. þann varma til Borgarness, en jafnvel til Akraness, þótt það sé löng leið, ef ekki fæst jarðvarmi þar nær, sem er reyndar talið mjög líklegt. Mér sýnist, þegar ég legg saman fólksfjölda á þessum stöðum, að þarna sé um 45–50 þús. manns að ræða, sem bætast við þann fjölda, sem nú hefur upphitun frá jarðvarmaveitum, sem er talinn 96 430 manns. Þá er strax komið upp í kringum 65–67% af íbúum þessa lands, og á þá eftir að telja ýmsa smærri staði úti um land, t.d. á Norðurlandi, sem eiga að geta notið jarðhitaveitu. En mér sýnist sú tala, sem hæst er nefnd í þessu sambandi, um 70% íbúa landsins með upphitun frá jarðhita, alls ekki óraunhæf og satt að segja líklegri en lægri talan, sem stundum er nefnd, þ.e.a.s. 60%. Þá hlýtur vitanlega að vakna sú spurning: Hvernig er unnt að framkvæma þetta á svo skömmum tíma? Það sjá náttúrlega allir, að jarðhitaveita, ekki aðeins í Kópavog, Garðahrepp og Hafnarfjörð, heldur einnig frá Svartsengi um Suðurnesin og á Eyrarbakka, Stokkseyri og Þorlákshöfn Akranes og Borgarnes er gífurleg framkvæmd. Í fyrsta lagi þarf að tryggja fjármagn til. Ég fyrir mitt leyti legg á það áherslu, og vil koma því á framfæri, að mér sýnist alls ekki órannhæft að leggja nokkurn orkuskatt á jarðvarmaveitur, sem nú eru, til þess að tryggja fjármagn til slíkra framkvæmda. Ég trúi því ekki, að þeir, sem þeirra njóti í dag, geti haft á móti því að leggja nokkurn hluta af sínum sparnaði af mörkum til þess að hraða þessum framkvæmdum. Þetta sýnist mér vera mál, sem Alþ. mætti gjarnan láta til sín taka. En jafnvel þótt fjármagnið fáist, þarf meira til. Mikið þarf að bora, og það hefur komið fram hér á þingi, að á því stendur nokkuð. Þó vil ég vekja athygli á því, að í fjárl. fyrir árið í ár er gert ráð fyrir kaupum á nýjum bor, og mun það vera í fullum gangi. Sömuleiðis er alveg ljóst, að framkvæmdamáttur er vitanlega takmarkaður við það vinnuafl og þá verktaka, sem eru til taks, þannig að ljóst má vera, að þessi tæknilega mögulega áætlun, sem ég hef nefnt, er byggð á fyllstu bjartsýni, og að öllum líkindum mun þetta taka nokkru lengri tíma. Það veldur t.d. miklum vandræðum, að afgreiðsla á öllu efni, t.d. stáli, tekur miklu lengri tíma en gert var ráð fyrir. Það sýna nýleg útboð. Ég get getið þess hér, að það hefur aldrei komið fyrir áður, að pöntunum í borstangir fyrir gufuborun er beinlínis ekki svarað. Ekki er gefinn upp afgreiðslutími. Hann virðist vera orðinn það langur. Því er befra að hafa allan varan þarna á og hugsa fljótlega til þess, sem þarf að vera við höndina, ef framkvæmd á að ganga hratt og vel. Ég fagna þessari till., sem hér er fram komin, og vildi aðeins koma þessum upplýsingum á framfæri. Það er alveg ljóst, að ríkisvaldið þarf að hafa örugga forustu. Ég vil leggja áherslu á, að tryggt verði nokkurt fjármagn til þessara framkvæmda með orkuskatti, eins og ég hef sagt, og sömuleiðis verði án tafar hafist handa um útvegun nauðsynlegs efnis, jafnvel þó að það kosti, að með það þurfi að liggja eitthvað lengri tíma en þann, sem skemmstur gæti orðið. Ég held, að við verðum að halda þannig á þessu máli, til þess að megi ganga sem hraðast.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 1. þm. Vestf. Eins og fram kemur hér í grg., er áætlaður sparnaður Reykvíkinga vegna hitaveitunnar árið 1974 1565 millj. kr., miðað við að olíulítrinn sé áætlaður 11 kr. Miðað við, að verðið hækki í 12.50 kr. nálgast þessi upphæð 2000 millj. Frá því sjónarmiði, að hér í Reykjavík eru um 82 þús. íbúar, og reiknað með, að notkunin skiptist hlutfallslega eins á milli íbúðarhúsnæðis og skrifstofuhúsnæðis eða annars húsnæðis, þá verður hér um að ræða samkv. þessum útreikningi, sem er grundvallaður á tölum frá Hitaveitu Reykjavíkur, á milli 3500 og 4000 millj. kr. En eins og hv. síðasti ræðumaður réttilega gat um, skiptir ekki máli, hvort um er að ræða 100 millj. meira eða mínna, þetta eru svo stórar tölur þegar, og málið út frá því sjónarmiði hið mikilverðasta. Hv. þm. gat þess í ræðu sinni, að ég hefði haft áhuga á þessum málum fyrir 15 árum. Það er alveg rétt. Ég held, að ég muni það rétt, að ég hélt mína jómfrúrræðu á Alþ. um hitaveitumál þar syðra, fsp. til þáv. forsrh. Ég verð að segja það, án þess að ég ætli að fara að hefja hér á Alþ. gagnrýni á stjórnendur míns byggðarlags, að flokksmenn mínir þar hafa ævinlega barist mjög fyrir hitaveitu. Við höfum m.a. bent á þá leið, sem nú loksins er farin, þ.e.a.s. að gera samning við Reykjavíkurborg. Hitt er svo aftur annað mál, að vel má vera, að ekki hafi verið grundvöllur fyrir því, vegna þess að Reykjavíkurborg hafi ekki haft afgangsvatn til þessara sveitarfélaga suður frá. En það hefur læðst að manni sá grunur, að byggðarlögin hér syðra hafi ekki viljað gera samning við Reykjavíkurborg einhverra annarra hluta vegna, en þess, að ekki hafi þar verið tekið á móti þeim og ekki verið vilji til að færa út Hitaveitu Reykjavíkurborgar á þessu þéttbýlissvæði. Þá kem ég að spurningu ræðumanns með formið á hitaveitu, hvort mér hefði ekki sýnst eðlilegra, að þessi sveitarfélög hefðu sameiginlega byggt hitaveitu, og úr því að farið hefði verið út í samninga við Reykjavíkurborg, hvort ekki hefði þá verið eðlilegt, að sveitarfélögin gerðust eignaraðilar að hitaveitunni. Ég verð að segja eins og er, að þetta er ekki að mínum dómi stærsta atriðið. Hitt er aðalatriðið, að það sé hægt að Fá heitt vatn til upphitunar híbýla á þessu svæði. Samningarnir, sem gerðir hafa verið, annars vegar af Kópavogskaupstað og hins vegar Hafnarfjarðarkaupstað, eru meira að segja ekki sambærilegir. Kópavogskaupstaður kemur til með að fá eignaraðild hlutfallslega miðað við notkun, og sú arðsemi, sem það gæfi, verður látin renna inn í fyrirtækið sjálft. Þessu er ekki þannig varið með þann samning, sem Hafnarfjarðarkaupstaður hefur gert. Hann er þannig, að hlutfallsleg arðsemi, sem gæti verið, rennur til sveitarfélagsins sjálfs að 15 árum liðnum. Ég skal ekki meta samningana að þessu leyti, en ég vil gjarnan, að það komi hér fram, að mér fannst Kópavogskaupstaður vera til fyrirmyndar um forustu í þessu máli, og jafnframt skjóta því hér að, að það gerðist ekki fyrr en var breytt um stjórn á Kópavogskaupstað.



Herra forseti. Á þskj. 268 hef ég ásamt hv. 10 þm. Reykv. og hv. 2. þm. Vestf. leyft mér að flytja till. til þál. um leit að nýjum karfamiðum, þar sem Alþ. álykti að fela Hafrannsóknastofnuninni að semja um leigu á hentugu togskipi til leitar að nýjum karfamiðum í úthafinu og enn fremur lögð á það áhersla, að þessari leit verði flýtt sem kostur er. Ég vænti þess, að grg. í sjálfu sér sé nægjanlega ítarleg til þess að opna augu manna fyrir nauðsyn þess að rösklega sé að þessu máli unnið. Ég hef leitað mér upplýsinga um þetta mál hjá þeim manni, sem hefur haft með höndum yfirstjórn þeirra rannsókna, sem framkvæmdar hafa verið nú þegar, sem er dr. Jakob Magnússon, fiskifræðingur, kynnt mér sjónarmið hans og enn fremur greinar, sem hann hefur ritað um málið, og eins útvarpserindi, sem hann flutti fyrir tveimur árum um þetta athyglisverða mál. Höfuðforsenda þessarar tillögugerðar er sú, að sannað þykir, að þorskstofnarnir við strendur landsins hafi verið ofnýttir um langa hríð. Ástand þeirra nú er mikið áhyggjuefni og þörf að neyta allra bragða til að létta sóknarþunga í stofnana, a.m.k. meðan við þurfum að búa við hina þungu sókn erlendra veiðiskipa í stofnana. Allt annað verður vonandi upp á teningnum, þegar við förum að búa einir að fiskstofnunum á landgrunninu, þótt ávallt verði lífsspursmál að hafa þar á fyllstu gát. Því er það, að ómetanleg hjálp gæti verið að geta beint stórvirkustu veiðiskipum okkar til veiða á nýjum miðum, veiða á fiskstofnum, sem hingað til hafa verið ónýttir, þótt ekki væri nema um skamman tíma á ári hverju. Eins og grg. ber með sér, þykir fullsannað, að hér langt suður og vestur af landinu, á gífurlega stóru svæði, sé að finna stóran stofn karfa. Hingað til hefur hann ekki fundist í veiðanlegu ástandi, enda leit og tilraunir mjög af skornum skammti og með skipi, sem vantar allt afl til að framkvæma tilraunirnar eins og þörf er á. Þess vegna er það frumskilyrði að leigja veiðiskip til þess arna, sem hentugt getur talist, en slík skip höfum við nú eignast. Ég ætla aðeins að víkja hér til fróðleiks að þróun karfaveiðanna hér á landi, og hef ég upplýsingar um það, eins og ég áður gat um, frá dr. Jakobi Magnússyni. Karfinn mun lítið hafa verið veiddur hér við land fyrr á öldum og engar sérstakar karfaveiðar stundaðar. Sennilega hefur hann fengist eitthvað með öðrum fiski. Hins vegar mun hann hafa rekið alloft á fjörur og hefur e.t.v. verið algengur þannig. En það er ekki fyrr en botnvörpuveiðarnar koma til sögunnar, að verulegt magn af karfa veiðist hér við land, en Norðmenn höfðu þó veitt nokkuð á línu og handfæri, í smáum stíl þó. Lengi vel var karfinn þó lítt nýttur, og margir sjómenn muna enn þá tíð, að öllum karfa, sem á dekk kom með öðrum fiski, var mokað í sjóinn aftur. Í rauninni er það ekki fyrr en eftir 1920, að farið er að veiða karfa svo nokkru nemi, en þá fara Þjóðverjar að sækjast eftir honum. Karfaveiðar uxu svo ár frá ári, en þó einkum eftir 1930, en þá fóru Íslendingar einnig að veiða karfa í stórum stíl. Fyrir síðari heimsstyrjöldina náði heildarkarfaaflinn hámarki árið 1938 og var þá 105 þús. smálestir eða 2.5% af heildarfiskafla Norður-Evrópuþjóða. Þessi stórfellda aukning veiðanna stafaði fyrst og fremst af því, að Þjóðverjum hafði tekist að skapa góðan markað fyrir karfa í heimalandi sínu, auk þess var farið að vinna mjög lýsi úr honum. Á stríðsárunum kom eðlilegur afturkippur í veiðarnar, en síðan stríðinu lauk hafa þær verið stundaðar af miklu kappi. Auk Íslendinga og Þjóðverja eru það einkum Rússar og svo Bandaríkjamenn og Kanadamenn, sem sóst hafa eftir karfanum. Áður fyrr skiptist veiði þjóðanna þannig á svæði, að Rússar stunduðu Barentshafið, Þjóðverjar og Íslendingar Íslandsmið og Bandaríkjamenn Ameríkumið. En með tilkomu nýrra veiðisvæða og stærri og afkastameiri skipa hefur þetta breyst verulega. Þjóðverjar fóru nú að veiða á öllum svæðum, Rússar fóru einnig að færa út kvíarnar, og Íslendingar sóttu í vesturátt allt til Nýfundnalandsmiða. Nú er svo komið, að Rússar munu taka obbann af karfaaflanum á Nýfundnalandsmiðum. Karfaveiðar við Ísland hafa hins vegar nær eingöngu verið stundaðar af Íslendingum og Þjóðverjum, og er svo að mestu enn. Á siðari hluta 6. áratugs þessarar aldar og fyrst á þeim 7. sóttu íslenskir togarar karfa að miklu leyti á fjarlæg mið og stunduðu heimamiðin tiltölulega litið. Þjóðverjar stunduðu þau þó ávallt nokkuð og tóku meiri hluta þess karfa, sem veiddur var við Ísland á þeim árum. Heildaraflinn á íslandsmiðum var þá 70–90 þús. lestir á ári, og komst þá afli Íslendinga niður í rúmar 13 þús. lestir á heimamiðum. En á síðasta áratug, þegar fækka fór um góða og stóra drætti á fjarlægum miðum, hófu Íslendingar og Þjóðverjar aukna sókn í karfa á heimamiðum. Jókst þá karfaafli á Íslandsmiðum upp í 80–114 þús. lestir á ári. Tóku Íslendingar af þeim afla um 20–30 þús. lestir árlega, og hefur karfi af Íslandsmiðum verið uppistaðan í karfaafla íslensku togaranna síðasta áratuginn. Eins og segir í grg., eru það eftirfarandi atriði, sem áhrif kunna að hafa á hugsanlega veiði karfa á úthafinu, sem við höfum ekki enn fengið viðhlítandi svör við: 1. Þéttist úthafskarfinn ekki einhvern tíma í úthafinu það mikið, að grundvöllur sé til veiða? Og ef svo er, þá hvenær ársins, á hvaða svæði og í hvaða dýpi? 2. Gotstofnar karfans, sem algengastir eru við Ísland og Austur-Grænland, hafa ekki fundist í úthafinu enn þá, en vitað er, að hann gýtur þar. Og þá er spurningin: Hvar halda gotstofnarnir sig? En þessi fiskur er dálítið sérstæður að því leyti, að hann hrygnir ekki, heldur gýtur seiðunum, þannig að klakið fer fram í móðurlífi kvenfisksins. 3. Eru gotstofnar tegundanna karfa og djúpkarfa aðskildir eða ekki? Aðeins fjórir leiðangrar hafa verið farnir til rannsókna á þessum slóðum á rannsóknaskipinu Bjarna Sæmundssyni. Þeir gefa vissulega vís bendingu og vonir um, að það kunni að vera stórt í boði fyrir veiðiskip okkar, og ber hina brýnustu nauðsyn til, að þeir möguleikar séu þegar í stað kannaðir til hlítar. Það má einskis láta ófreistað til að finna nýjar leiðir til fisköflunar, þegar í huga eru höfð hin lélegu aflabrögð og ískyggilegt ástand sumra fiskstofnanna. Ég vænti þess, að þetta mál fái greiðan framgang. Mér virðist, að menn ættu að sjá í sjónhending, að þetta er mikið nauðsynjamál og mjög mikilvægt, að þessu verði hrundið í framkvæmd og sem ítarlegast. Ég legg svo til, herra forseti, að þegar þessari fyrri umr. lýkur, verði málinu vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Við höfum leyft okkur 5 þm. að flytja þá litlu þáltill., sem hér er á dagskrá og prentuð er á þskj. 332. Flm. auk mín eru þeir Oddur Ólafsson, Geir Gunnarsson, Jón Árm. Héðinsson og Karvel Pálmason. Till. er um varnir gegn heilsutjóni og heyrnarskemmdum af völdum hávaða í samkomubúsum og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj, að láta rannsaka, hvort heilsutjón og heyrnarskemmdir geti orsakast af hávaða frá hljóðfærum danshljómsveita á skemmtistöðum. Komi í ljós við slíkar rannsólmir, að þessi hávaði sé heilsuspillandi, skal ríkisstj. leggja fyrir Alþingi frv. til laga um varnir gegn hávaðamengun á skemmtistöðum.“ Fyrir allmörgum árum fór að bera á því, að danshljómsveitir þær, sem atvinnu hafa af því að leika fyrir dansi, fóru að tengja hljóðfæri sín við rafknúna magnara til þess að hækka tónana og koma þeim betur til skila út í danssalinn. Þetta byrjaði nokkuð hóflega, en brátt fór að sækja í það horf, að glymskrattar þessir gerðust ærið áleitnir. Svo virðist sem mörgum unglingum láti þessi mikli hávaði allvel í eyrum. Þó er víst, að ýmsir þola þetta ekki vel. Stundum er hávaði þessi svo mikill, að loftið titrar og veggir nötra, þegar hinar sterku hljóðbylgjur brotna á þeim. Ekki er hægt við slík skilyrði að tala saman. Ef roskið fólk kemur á slíkar samkomur, þolir það flest illa slíkan ódæmahávaða, og þykist ég hafa tekið eftir því, að sífellt fækkar því fullorðna fólki, sem sækir þær samkomur, þar sem von er á þessum mikla hávaða. Ég hygg, að eitt af því, sem Öryggiseftirlit á vinnustöðvum telur sér skylt að athuga, sé hávaði frá vinnuvélum og að koma í veg fyrir heilsutjón og heyrnarskemmdir af slíku, með því að reglur eru settar um það, að skylt sé að láta menn hafa heyrnarhlífar, og með ýmsum öðrum ráðstöfunum. Get ég nefnt dæmi, af því að mér er þar um kunnugt, að við ýmsa þætti heyvinnu á bændabýlum er nauðsynlegt að láta menn hafa slíkar heyrnarhlífar vegna hávaða frá vinnuvélunum, annars væri heyrn manna hætta búin. Svo er einnig um vinnu með flestum ræktunarvélum, vinnuvélum við vegagerð og þess háttar, hvað á þá við vélavinnu, sem fram fer í húsum inni, svo sem á trésmíðaverkstæðum og ýmsum öðrum vinnustöðum. Hins vegar er hávaðinn í samkomuhúsunum látinn afskiptalaus enn sem komið er. En þar þarf hið fyrsta að gera á breytingu, og til þess að vekja athygli á því er till. þessi flutt, ef verða mætti til þess, að Alþingi léti frá sér fara áskorun til hæstv. ríkisstj. um það, að hún léti athugun sérfróðra manna fara fram á þessum hlutum og gerði síðan ráðstafanir, sem kæmi í veg fyrir hættu þá, sem hér er á ferð fyrir heilsu manna. Fyrir nokkrum árum lét yfirlögregluþjónninn á Selfossi gera hljóðmælingu í Selfossbíói, sem er samkomuhúsið þar á staðnum, og fór sú mæling fram á dansleik, sem þar var haldinn. Hann fékk til þess Kormák Sigurðsson heilbrigðisfulltrúa við borgarlæknisembættið í Reykjavík. Ég bað yfirlögregluþjóninn á Selfossi, Jón I. Guðmundsson, að láta okkur flm. í té afrit af hljóðmælingum þessum, sem hann gerði fúslega. Vil ég nú - með leyfi forseta - lesa bréf yfirlögregluþjónsins, sem fylgdi til mín, þegar hann sendi mér skýrsluna um hljóðmælinguna, sem ég einnig mun þá lesa. Hljóðar bréf yfirlögregluþjónsins þannig, með leyfi forseta: „Selfossi. 21. jan. 1974. Samkvæmt umtali sendi ég hér hjálagt ljósrit af skýrslu varðandi hljóðmælingu, sem gerð var í Selfossbíói 12. apríl 1970, en þar stóð þá yfir dansleikur. Í skýrslunni virðist mér að fram komi, að hávaðinn frá hljómsveitinni var það mikill, að hann yrði ekki talinn hafandi á vinnustað. Það er grunur minn, að í danshúsunum megi finna miklu meiri hávaða en um getur í meðfylgjandi skýrslu. Á þessu þarf að gera könnun, svo að fá megi þverskurð af vandanum, sem ég tel ekki efa á, að sé fyrir hendi. Í Árnessýslu eru mörg danshús, fleiri en í nokkurri annarri sýslu á landinu. Við lögreglumenn, sem stöndum vörð á þessum samkomum, höfum alloft rætt það, að ekki sé í raun og veru vinnandi á þessum stöðum sökum hávaða. Ég sem þessar línur skrifa er búinn að standa vörð á samkomum af og til frá árinu 1946. Á þessum tíma hefur á orðið mikil breyting hvað hávaða snertir, því að er ég hóf starf á samkomuhúsum voru magnarar ekki til. Í seinni tíð, þegar farið er að margfalda þau hljóð, sem hljómsveitin gefur frá sér, finnst mér mikið bera á, að fólki bókstaflega líður illa í þessum mikla hávaða, auk þess sem ég tel hávaðann oftsinnis undirrót illra verka, og vil þar til nefna skemmdarverk, sem mér finnst menn mjög gjarnan vinna undir hinum mikla hávaða. Ég hef veitt því athygli, að þegar hávaðinn hættir, þá um leið hættir sá, sem vann skemmdarverk. Það var sem hávaðinn hefði hvetjandi áhrif til hins illa. Ekki er mér kunnugt um, að neitt hafi verið gert hér á landi til þess að sporna við hinum mikla hávaða, sem viða er á dansstöðunum, nema það að fáeinir aðilar hafa lítillega látið frá sér heyra í fjölmiðlum. Ég veit ekki betur en í Danmörku hafi þessi vandi borist í hendur stjórnvalda og þar hafi verið settar reglur um hávaða og fast gengið eftir, að ekki sé út af brugðið í því efni.“ Þetta er bréf yfirlögregluþjónsins frá Selfossi, Jóns I. Guðmundssonar. Þá vildi ég einnig leyfa mér að lesa skýrslu heilbrigðisfulltrúans, sem framkvæmdi hljóðmælingarnar. Ég tel það nokkurs virði, að sú skýrsla verði opinbert plagg, en með því að koma henni inn í þingtíðindin verður hún það. Hún er dags. 14. apríl 1970 og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Varðandi hljóðmælingar í Selfossbíói, sem framkvæmdar voru aðfaranótt sunnudagsins 12. apríl 1970. Hljómsveitin Mánar lék fyrir dansinum. Eins og niðurstöður bera með sér, er hér um töluvert mikinn hávaða að ræða, þar sem hljóðmælir komst hæst upp í 114 db. - einingar, en aldrei lægra en í 65 db. - einingar. Til fróðleiks má geta þess, að rannsóknir, sem framkvæmdar hafa verið á undanförnum árum í Svíþjóð á ýmsum tegundum vinnustaða, leiða í ljós, að tveggja stunda álag við 75–115 db. eininga hávaða virðist geta valdið varanlegri heyrnadeyfu. Talið er, að óvarið eyra, eyra án heyrnarskjóls, þoli ekki meira en 135 db. til c í hæsta lagi og þá aðeins í 10 sek. á dag. Þetta gildir þá um unga menn, sem vanir eru miklum hávaða og eru látnir vera viðbúnir hávaðanum, þegar hann skellur á. Við 5 mínútna álag er hámarkið talið um 120 db. til c, við 50 mínútna álag 110 db. til c og við 500 mínútna álag 100 db. til c. Með þessar upplýsingar í huga, gefur það auga leið, að hávaði sá, er mældist í Selfossbíói þann 12. apríl, er ærið mikill, enda þótt höfð sé í huga sú staðreynd, að hér er ekki um stöðugan og jafnmikinn hávaða að ræða allan tímann, sem dansleikur stendur yfir. Þar koma til greina hvíldir milli laga, og einnig mismikill hávaði, sem byggist á því, hvaða lag er leikið hverju sinni. Umræddar mælingar leiddu einnig í ljós, að í þau skipti, sem hávaðinn frá hljómsveitinni virtist hvað mestur, sýndi mælir, að svo var ekki. Til samanburðar má nefna tvær tölur. Snemma kvölds mældist hávaðinn frá hljómsveit og dansgestum mestur um 114 db til c. En þá virtist ekki vera um tilfinnanlegan hávaða að ræða. Hins vegar var mælt síðar um kvöldið, þegar leikin voru lög, sem flestum virtust af háværasta tagi, en þá sýndi mælir aðeins 105 db.-eininga hávaða mest. Þetta sýnir aðeins, að ekki er einhlítt að treysta eyrunum einum saman, þegar verið er að dæma um hljóðstyrk frá hljómsveit. En nú má segja, að hugtakið óþægindi sé nokkuð óljóst, þar sem það er ekki nein viss hegðun eða athöfn, en þá notast menn við það ráð að skilgreina óþægindi sem ákveðið svar við vissri spurningu. Fyrir óþægindum hafa allir orðið, sem svöruðu já við spurningunni: Verðið þér fyrir óþægindum frá hljómsveitinni, sem leikur fyrir dansinum? Þá er bæði innihald hugtaksins og mælingaraðferðin gefin. Þegar haft var tal af gestum þetta kvöld, sem flestir voru unglingar, töldu þeir yfirleitt, að þeir yrðu ekki fyrir óþægindum af hálfu nefndrar hljómsveitar, þó voru nokkrir, sem töldu, að hljómsveitin væri of hávær. Í þeim hópi var einnig undirritaður, enda fékk hann hellu fyrir eyrun, jafnskjótt og hann hafði lokið mælingum inni í danssalnum sjálfum og var kominn út í anddyri hússins. Ungt fólk virðist bæði vilja mikinn hávaða og þola hann betur en þeir sem eldri eru. En ekki er þar með sagt, að heyrn unglinga geti ekki orðið fyrir skaðlegum áhrifum, enda þótt þeim sjálfum finnist hávaðinn ekki óþægilegur. Að öllu samanlögðu verður að líta svo á, að hljóðstyrkur frá hljómsveit, sem fer mikið yfir 80–85 db.- einingar í lengri tíma sé óæskilegur og rétt sé að koma í veg fyrir hann, ef unnt er.“ Undir þetta ritar Kormákur Sigurðsson heilbrigðisfulltrúi. Bæði af bréfi yfirlögregluþjónsins og skýrslu hljóðmælingamannsins er það augljóst, virðist mér, að hér er um alvarlegt mál að ræða, sem við flm. þessarar þáltill. teljum, að þegar verði að bregðast við á þann hátt, að settar verði reglur, sem komi í veg fyrir hinn taumlausa hávaða á samkomum. Ég vil geta þess, að ýmsir ábyrgir aðilar eru að vakna til íhugunar um þetta mál. Ég hef hér t.d. í höndum till., sem Kristján Benediktsson borgarfulltrúi flutti í borgarstjórn Reykjavíkur 4. okt. á s.l. hausti, en till. þessi var samþ. þar með samhljóða atkv. 18. s.m. Till. þessi er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Borgarstjórn telur nauðsynlegt, að sett verði í heilbrigðissamþykkt ákvæði til þess að takmarka hávaða, sem er af þeim styrkleika, að hann geti valdið varanlegum heyrnarskemmdum hjá þeim, sem við hann búa, t.d. á vinnustað. Sérstaklega telur borgarstjórnin aðkallandi í þessu sambandi, að settar verði reglur um hámark þess hávaða, sem vera megi frá hljómsveitum og plötuspilurum á skemmtistöðum, bæði til að vernda hljómlistarmennina fyrir því að hljóta varanlegar heyrnarskemmdir, svo og til verndar starfsfólki og gestum ýmissa þessara staða. Felur borgarstjórnin heilbrigðismálaráði og borgarlækni, í samráði við forstöðumann heyrnardeildar Heilsuverndarstöðvarinnar, að undirbúa reglur í samræmi við það, er að framan greinir, er síðan verði felldar inn í heilbrigðissamþykkt borgarinnar.“ Af þessari samþykkt borgarstjórnarinnar í Reykjavík er auðséð, að hún gerir sér ljóst, að hér er um mál að ræða, sem ekki er lengur hægt að láta alveg afskaptalaust. Mér var ekki kunnugt um þessa samþykkt borgarstjórnarinnar fyrr en nú fyrir fáum dögum, annars hefði ég leyft mér að fella hana inn í grg. með þáltill. Það kemur fram í bréfi yfirlögregluþjónsins, að hann telur, að hinn mikli hávaði á dansskemmtunum sé ekki aðeins heilsuspillandi, heldur orki hann einnig á hegðun fólks til hins verra, sé sagt undirrót illra verka. Menn hálfærast og vita varla, hvað þeir gera. Hávaðinn virðist þannig slæva dómgreind og siðgæði, þar sem mikið fjölmenni er. Eins og allir vita, er nú á dögum áfengis neytt á danssamkomum, því miður, ekki í hófi. Bakkus er ekki, eins og allir vita, hollur förunautur, síst unglingum á fjölmennum dansleikjum, og eru því þessar fjöldasamkomur mörgum foreldrum áhyggjuefni. Ætla ég þó ekki að ræða það frekar hér. En vera mætti, að eitthvað gæti dregið úr því æskulýðsvandamáli, sem skemmtanalífið hérna er, ef sá þáttur, sem þáltill. fjallar um, yrði lagfærður. En þar er þó fyrst og fremst um að ræða að koma í veg fyrir heilsutjón af heyrnarskemmdum, sem unga fólkinu er búið af þeim mikla hávaða, sem þar fer fram. Eins og fram kemur í grg. með till., hefur félag áfengisvarnanefnda í Árnessýslu gert um þennan þátt í skemmtanalífinu, hávaðann af völdum danshljómsveita, ályktun, þar sem skorað er á stjórnvöld að hlutast til um það með lögum að fólk bíði ekki heilsutjón af hávaða í samkomuhúsum. Um leið og ég læt í ljós þakklæti til allra, sem vakið hafa athygli á þessu máli, vil ég láta í ljós þá von okkar flm., að till. okkar fái góðar undirtektir hér á hinu háa Alþingi og geti orðið upphaf að því, að eitthvað raunhæft verði gert til þess að koma í veg fyrir þennan heilsuspillandi hávaða, sem yfirleitt tíðkast nú á fjöldasamkomum í danshúsum. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, en vil leyfa mér að gera till. um það, að umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Hv. 1. flm. þeirrar till., sem hér er rædd, hefur rækilega gert grein fyrir ástæðunum fyrir því, að við höfum borið fram slíka till. Hávaði er í nútímaþjóðfélagi vandamál og vaxandi vandamál, og eru raunar að koma í ljós ýmsar fleiri hættur við hávaðann en menn höfðu gert sér grein fyrir áður. Þetta er heldur ekkert nýtt. Þegar geislar voru fundnir upp, röntgengeislarnir, og farið að nota þá töldu menn þá tiltölulega hættulitla. Það tók áratugi að komast að því, að þessir geislar voru banvænir undir vissum kringumstæðum. Þeir höfðu drepið tugi manna eða jafnvel hundruð, áður en menn gerðu sér rækilega grein fyrir skaðsemi þeirra, enda þótt lækningamáttur þeirra væri mikill og áhrif þeirra í læknisfræðinni gífurleg. Það er nú langt síðan vitað var, að hávaðinn gat verið skaðlegur mannlegum líkama, ef hann fer yfir viss mörk. Hávaðaeiningin er nefnd desibel, og til glöggvunar get ég getið þess, að munurinn á 80 db., sem er talið nokkuð hóflegt að búa við, og 90 db. er tífaldur hávaði, sem 90 db. er á við 80. Það er skaðlegur hávaði á vinnustöðum, það sýna rannsóknir, sem gerðar hafa verið t.d. hér á landi, og 1. flm. gat um. En það er mjög misjafnt, hvernig með hávaða er farið á vinnustöðum. T.d. get ég getið þess, að þar sem hávaði hefur verið mældur á rafmagnsverkstæðum, var hann frá 87–101 db. Aftur á móti í Áburðarverksmiðjunni var hann 72–114 db. í dósaverksmiðju var hann 60–94 db., en víða fer hann yfir það leyfilega hámark. Og í vélarúmi kaupskipa var hann 94–104 db., sem er of hátt. Þannig mætti upp telja. T.d. í 25 m fjarlægð frá þotum mun hann vera um 140 db. og frá skrúfuþotum um 120 db. Þess vegna er það, að nú eru heyrnarskemmdir við viss störf viðurkenndar sem atvinnusjúkdómur, t.d. hjá járnsmiðum, hjá þeim, sem leika í hljómsveitum, og einnig hjá flugvirkjum og öðrum, sem vinna á flugvöllum. Upp á síðkastið hefur komið fram enn nýr hávaðavaldur, og það eru dansstaðirnir með nútímamúsík, sem þar er höfð um hönd. Þar hafa einnig verið gerðar hávaðamælingar, eins og 1. flm. gat um. Hafa verið gerðar hávaðamælingar á dansstöðum í Reykjavík og komið í ljós, að ástandið er síst betra en í Árnessýslu, en um það gat hann rækilega, þannig að ég mun ekki ræða um það frekar. Heilbrigðisnefnd Reykjavíkur hefur haft vakandi auga á þessum skaðvaldi, og hún hefur í raun og veru gert ætlun um, hvernig reynandi væri að hafa einhver áhrif á það ástand, sem nú ríkir hér í þessum efnum. Þeir telja, að það, sem til greina komi að gera, sé í fyrsta lagi, að samkomuhúsaeigendum verði gert skylt að eiga litla mæla og sjá sjálfir ásamt heilbrigðiseftirliti um að lögum um hámarkshljóðstyrk verði framfylgt. Í öðru lagi kemur til greina að koma fyrir ljósaútbúnaði, sem kviknar á, ef hávaði fer yfir tiltekin mörk. Í þriðja lagi mætti láta útbúa viðvörunarkerfi, eins konar flautu, sem færi í gang, ef hávaði færi yfir leyfileg mörk. Þessir möguleikar hafa verið til athugunar. En ef miðað er við reynslu frá öðrum löndum, verður að segja, að viðunandi lausn hefur enn ekki fundist. Meginatriðið er þó, að menn hafa nú auga fyrir þessum möguleika og þeim vanda, sem þetta kann að valda. Vegna þess að 1. flm. gat aðeins um áhrif þessa hávaða gagnvart áfengi, þá er það eitt atriði út af fyrir sig, að á dansstöðum er nú illmögulegt að tala saman. Og þegar fólk situr við borð og getur ekki talað saman, hvað á þá að gera? Þá grípur það til glasanna og drekkur meira en það mundi ella gera, ef það gæti haldið uppi fjörugum samræðum.