Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Snemma árs 1950 voru samþykkt frá Alþingi lög um gengisfellingu, en með þeim viðurkenndi Álþingi hið mikla verðfall, sem raunverulega var þá þegar orðið á gildi íslenzku krónunnar. Gengi krónunnar lækkaði þá um 42.6%, þ.e.a.s. erlendur gjaldeyrir hækkaði í verði um 74.3%. Það er óhætt að segja, að þessari lagasetningu væri vel tekið af þjóðinni, enda var mönnum þá flestum orðið ljóst, að í óefni var komið og það hafta- og fiskábyrgðakerfi, sem Íslendingar höfðu þá búið víð um nokkurra ára skeið, gat ekki lengur staðizt. Hins vegar sætti það talsverðri gagnrýni, þegar gripið var til þess ráðs í ársbyrjun 1951 að koma á hinu svokallaða bátagjaldeyriskerfi til að bæta úr mjög versnandi rekstrarafkomu bátaútvegsins vegna aflaleysis annars vegar og versnandi verzlunarárferðis. Þó tókst að forðast frekari útfærslu uppbótakerfisins næstu þrjú árin, enda var þá um að ræða vaxandi velmegun og sæmilegt efnahagslegt jafnvægi. Síðustu fimm árin, eða síðan togarastyrkirnir voru ákveðnir haustið 1954, hefur uppbótakerfið hins vegar verið fært út svo að segja á hverju ári við vaxandi gagnrýni alls almennings í landinu. Um þverbak keyrði þó vorið 1958, þegar siðari lögin um útflutningssjóð voru sett, en þá var svo komið, að erlendur gjaldeyrir hafði verið hækkaður í flestum venjulegum greiðslum um a.m.k. 55%, sem samsvaraði 35% gengislækkun. Enn meiri varð gengislækkunin að því er varðaði greiðslur fyrir útflutninginn, þar sem aðalreglan var 80% uppbætur, sem samsvarar 45% gengislækkun. Sé miðað við þann hluta útflutningsins, sem mestar bætur hefur fengið, nemur gengislækkunin nærri því 50%, þ.e.a.s. hækkun Bandaríkjadollars úr kr. 16.32 í um það bil 32 kr. Útflutningssjóðslögin frá 1958 voru að því leyti spor í rétta átt, að með þeim var viðurkennt að nokkru það verðfall íslenzku krónunnar, sem þegar var orðið, og einnig var reynt að gera kerfið mun einfaldara en verið hafði samkvæmt útflutningssjóðslögunum, sem vinstri stjórnin setti fyrir jólin 1956. Hins vegar var ljóst, þegar er þessi lög voru sett, að með þeim var hvorki gengið nógu langt í þá átt að viðurkenna það gengisfall, sem raunverulega var orðið, né heldur gerðar þær ráðstafanir aðrar í efnahagsmálum, sem nauðsynlegar voru, ef einhver líkindi áttu að verða til þess, að þetta kerfi gæti staðið til frambúðar. Engar hliðarráðstafanir voru gerðar, er stuðlað gætu að peningalegu jafnvægi eða tryggt, að þjóðin sætti sig við þessar ráðstafanir án kauphækkana, sem að óbreyttum aðstæðum hlutu að færa allt kerfið úr skorðum von bráðar. Það fer ekki á milli mála, að margir þeirra, sem að þessari lagasetningu stóðu, gerðu sér ljósa annmarka hennar og sáu, að við hana yrði ekki búið nema skamma hríð án nýrra róttækra aðgerða, enda var svo komið í byrjun desember sama árs, aðeins rúmu hálfu ári eftir að lögin voru samþykkt, að sú ríkisstj., sem að þeim stóð, varð að biðjast lausnar, og forsrh. lýsti því yfir, að ný verðbólgualda væri risin og ríkisstj. væri ekki sammála um nein úrræði til lausnar þeim vanda. Var lausnarbeiðnin skýlaus yfirlýsing um, að þær vonir, sem stjórnin hafði bundið við þessar ráðstafanir, höfðu algerlega brugðizt, og var sú niðurstaða ekki önnur en margir höfðu séð fyrir frá upphafi. Minnihlutastjórn Alþýðuflokksins, sem mynduð var 23. des. 1958 með óbeinum stuðningi Sjálfstfl., tókst eftir leiðum, sem þessir flokkar urðu sammála um, að stemma stigu við því, að hin nýja verðbólgualda, sem forsrh. vinstri stjórnarinnar hafði svo rækilega tilkynnt, að risin væri, flæddi yfir þjóðfélagið og bakaði efnahagslífi þjóðarinnar óbætanlegt tjón. Öllum var hins vegar ljóst, að hér var aðeins um bráðabirgðalausn vandamálanna að ræða. Má reyndar augljóst vera, að vinstri stjórnin hefði ekki vikið úr sessi, ef hún hefði ekkí sjálf gert sér fulla grein fyrir því, að miklu meira átak þurfti til að leysa frambúðarvandamál verðbólgunnar, án þess að lagðar væru of þungar byrðar á allan almenning í landinu. Fullur skilningur á því mikla verkefni, sem hér beið úrlausnar, lýsti sér í stefnuskrám Sjálfstfl. og Alþfl. við síðustu kosningar og síðan í stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstj., sem birt var Alþingi og íslenzku þjóðinni, þegar stjórnin tók við völdum 20. nóv. s.l. Hitt er mála sannast, að því fór fjarri, að menn gerðu sér fullkomna grein fyrir því, þegar kosningar fóru fram í lok októbermánaðar s.l., og raunar ekki heldur, þegar stjórnin var mynduð tæpum mánuði siðar, hve ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar var orðið hættulegt. Öllum virtist þó auðsætt, að varla yrði unnt að bæta svo híð gamla kerfi, að viðhlítandi gæti orðið. Hins vegar var það verkefni eftir að gera sér grein fyrir, hvað koma skyldi í stað þess, hvenær og hvernig. Á þeim tíma, sem síðan er liðinn, hefur ríkisstj. gert sér grein fyrir því, að hér var fárra góðra kosta völ og í rauninni um ekkert val að ræða. Aðeins ein leið getur talizt fær: sú að játa með nýrri breytingu á gengisskráningunni, hvert sé sannvirði íslenzku krónunnar, og leitast síðan við með hliðarráðstöfunum að létta þær byrðar, sem þessi breyting leggur á almenning, og tryggja á annan hátt, að gengisbreyt. geti náð tilætluðum árangri. Þessi er niðurstaða þeirrar rannsóknar, sem ríkisstj. og sérfræðingar hennar hafa framkvæmt, síðan stjórnin fékk viðunandi starfsfrið, er þingi var frestað 7. des. s.l., og er nú lögð fyrir þing og þjóð með lagafrv. því, sem hér liggur fyrir. Skal ég nú, um leið og ég vísa til hinnar ýtarlegu grg., sem frv. fylgir, leitast við með sem fæstum orðum að gera grein fyrir því, hvers vegna ekki var lengur auðið að búa að uppbótakerfinu svonefnda og hverjar eru í aðaldráttum till. ríkisstj. og hvaða áhrif sé líklegt, að þær hafi á efnahagsafkomu landsmanna. Það er óhætt að segja, að meginvandamálið, sem leysa þarf í efnahagsmálum Íslendinga nú, og um leið það, sem sízt verður umflúið, sé greiðsluhallinn gagnvart útlöndum. Þetta vandamál hefur fylgt okkur svo að segja óslitið frá styrjaldarlokum. Fyrstu árin eftir stríðið var hallinn afleiðing þeirrar uppbyggingar atvinnulífs þjóðarinnar, sem þá var framkvæmd og greidd var með notkun þeirra gjaldeyriseigna, sem myndazt höfðu á stríðsárunum. En að þeim þrotnum var hann á árunum 1948–53 jafnaður að miklu leyti með aðstoð Bandaríkjanna á vegum Marshall-áætlunarinnar. Með þeirri aðstoð og þeirri leiðréttingu á genginu, sem átti sér stað árið 1950, tókst að skapa jafnvægi gagnvart útlöndum, og árið 1954 var um lítinn eða engan halla að ræða. Þetta jafnvægi stóð þó skemur en skyldi, og síðan verðlagið innanlands komst algerlega úr skorðum eftir verkfallið mikla vorið 1955, hefur greiðsluhallinn verið mikill ár frá ári, og þannig var hann á árunum 1955-58 tæpar 200 millj. kr. á ári. Hafa verið nokkrar sveiflur í þessum efnum frá ári til árs, einkum vegna breytinga á birgðum og aflabrögðum. Upplýsingar liggja enn ekki fyrir um það, hver hallinn hefur verið árið 1959, en varla hefur hann numið minni upphæð en 350 millj. kr., enda átti sér stað óvenjuleg birgðaaukning á árinu, en hún nam samtals 84 millj. króna. Hallinn er þá samanlagt á þessum fimm árum a.m.k. 1100 millj. kr. Þessi þráláti greiðsluhalli hefur verið jafnaður með tvennu móti: erlendum lántökum og rýrnun gjaldeyrisstöðunnar. Hvort tveggja hefur nú gengið svo langt, að út í algert óefni er komið. Aukning erlendra skulda hlýtur að leiða til þess, að greiðsla vaxta og afborgana til útlanda fari vaxandi ár frá ári, enda hafa útgjöld landsins af þessum orsökum aukizt óðfluga. Á árunum 1951-55 nam greiðslubyrðin ekki nema 30 millj, kr. á ári, þ.e.a.s. það fé, sem Íslendingar þurftu að nota til þess að greiða vexti og afborganir af lánunum, en það var um 3% af heildargjaldeyristekjum þjóðarinnar. Árið 1958 er greiðslubyrðin orðin 87 millj. kr., árið 1959 138 millj., og ef reiknað er aðeins með þeim lánum, sem þegar hafa verið tekin eða um samið, verður hún 163 millj. kr. árið 1960 og nær hámarki, 183 millj. kr., árið 1961. Miðað við þessar tölur má áætla, að greiðslubyrðin nemi um 10% af heildargjaldeyristekjum þjóðarinnar á árunum 1959-61. Þetta eru því ískyggilegar horfur, og þó mundi greiðslubyrðin þyngjast enn stórkostlega á næstu árum, ef ekki tekst að bæta úr greiðsluhallanum. Á þetta vandamál var mjög rækilega bent í hagfræðingaáliti, sem unnið var fyrir vinstri stjórnina snemma árs 1958, en þar var komizt að þeirri niðurstöðu, „að á næstu árum megi ekki bæta á þá greiðslubyrði, sem þegar hefur myndazt eða nú er að myndast“. Þegar þetta var ritað, voru erlendu skuldirnar þó mun lægri en þær eru nú orðnar. Hin afleiðing greiðsluhallans hefur verið lækkun gjaldeyriseigna og aukning gjaldeyrisskulda bankanna við útlönd. Í árslok 1954 voru hreinar gjaldeyriseignir bankanna í frjálsum gjaldeyri 220 millj. kr., en í árslok 1959 var í stað þessara eigna komin hrein skuld að upphæð 65 millj. kr. Gjaldeyrisstaðan í frjálsum gjaldeyri hafði með öðrum orðum versnað um 285 millj. kr. á þessum 5 árum. Rýrnun gjaldeyrisstöðunnar í jafnkeypisgjaldeyri var 15 millj. kr. M.ö.o.: gjaldeyrisstaðan hafði versnað á þessum fáu árum um 300 millj. kr. Svo var líka komið um síðustu áramót, að allir yfirdráttarmöguleikar íslenzkra banka voru nýttir til hins ýtrasta, enda var um að ræða hreint neyðarástand í gjaldeyrismálum. Úr þessu verður að bæta svo fljótt sem unnt er, því að gjaldeyrisforði, er nægi fyrir nokkurra mánaða innflutningi, er hverri þjóð nauðsynlegur til þess að jafna tímabundnar sveiflur í gjaldeyristekjum og gjaldeyriseftirspurn. Það er óhjákvæmilegt, að af því leiði alvarlegar truflanir á innflutningi og stórtjón fyrir framleiðslu þjóðarbúsins, ef ekki tekst að bæta gjaldeyrisstöðuna á einn eða annan hátt verulega frá því, sem nú er. Stöðugt vofir yfir, að Íslendingar geti ekki staðið við greiðsluskuldbindingar sínar erlendis og innflutning nauðsynlegustu rekstrar- og nauðsynjavara. Þetta ástand í gjaldeyrismálunum og hin þunga greiðslubyrði hefur þegar skapað ástand, sem hlýtur von bráðar að leiða til stórfellds atvinnuleysis og rýra framleiðslu og lífskjör landsmanna vegna skorts á rekstrar- og neyzluvörum. Það er því óhjákvæmileg nauðsyn að binda endi á greiðsluhallann við útlönd. En það mun ekki takast, nema menn geri sér ljóst, eins og segir í grg. frv., að „orsök greiðsluhallans er ekki sú, að útflutningsframleiðsla og gjaldeyristekjur séu ekki miklar. Þær hafa aldrei verið meiri í sögu þjóðarinnar. Orsökin er röng gengisskráning og of mikil útlán bankanna. Meðan sú orsök er ekki brott numin, hlýtur greiðsluhallinn að haldast, hversu mikið sem útflutningsframleiðsla og gjaldeyristekjur aukast.“ Þetta er sá mikli vandi, sem blasir við okkur í dag: Þjóð, sem aldrei hefur framleitt meira eða búíð við blómlegra atvinnulíf, en hefur þó á örfáum árum komizt í svo botnlausar skuldir, að við borð liggur, að hún glati því trausti, sem hún hafði áður áunnið sér meðal annarra þjóða, og tefli efnahagslegu sjálfstæði sínu í voða. Því verður ekki trúað, að íslenzka þjóðin, sem brotizt hefur úr fátækt til bjargálna á tveimur mannsöldrum með dugnaði og hagsýni, sé ekki reiðubúin til að leggja nokkuð á sig nú til að forðast þennan voða. Ég hef líka sannfærzt um það, að umframeyðsla Íslendinga á undanförnum árum er á engan hátt að kenna eyðslusemi eða sérhlífni almennings, heldur er hún bein afleiðing uppbótakerfisins og stefnunnar í efnahagsmálum. Hér er það forustan, - við hér á Alþingi, - sem hefur brugðizt, en hún hefur ekki hingað til vísað á neina færa leið út úr ógöngunum. En hvers vegna er ekki hægt að leysa þennan vanda með því að halda uppbótakerfinu með einhverjum breytingum eða úfærslu? Uppbótakerfið er í tveimur meginatriðum frábrugðið venjulegri gengislækkun. Í fyrsta lagi hafa þær álögur, sem lagðar hafa verið á innflutninginn, verið að meðaltali miklu lægri en þær bætur, sem útflutningsatvinnuvegunum hafa verið greiddar. Og í öðru lagi hafa verið mismunandi bætur til einstakra greina útflutningsatvinnuveganna - og þó sérstaklega misháar álögur á hina ýmsu þætti innflutningsins. Hvort þessara atriða um sig felur í sér veikleika, er nægja til þess, að ekki er hægt að leysa með uppbótakerfinu vandamál þau, sem við er að stríða í íslenzkum efnahagsmálum. Skal ég nú ræða þetta nokkru nánar: Það er áætlað, að á árinu 1959 hafi meðalgengi á útflutningi verið 87% af skráðu gengi, þ.e.a.s. um það bil 30.50 kr. á hvern dollar. Meðalgengi á innflutningi var hins vegar aðeins um 68.5% af skráðu gengi, þ.e.a.s. um 27.50 kr. á hvern dollar. Af þessum mikla mismun í meðalálögum á innflutning og útflutning hlaut að leiða, að mjög erfitt var að ná jöfnuði milli tekna og gjalda hjá útflutningssjóði. Sannleikurinn er sá, að slíku jafnvægi var í rauninni aðeins hægt að ná með einu móti, þ.e.a.s. með miklum greiðsluhalla við útlönd, er jafnaður var með erlendum lántökum og þó sérstaklega með notkun gjaldeyrisforða bankanna og söfnun gjaldeyrisskulda. Stafaði þetta af því, að ekki voru greiddar nema 55% yfirfærslubætur á erlend lán, en hins vegar engar yfirfærslubætur á söfnun gjaldeyrisskulda bankanna. Sá gjaldeyrir, sem þannig fékkst, var svo seldur innflytjendum við mun hærra verði en hann var keyptur á. Af þessu er ljóst, hve samtvinnaður greiðsluhallinn við útlönd er því fyrirkomulagi á gengismálum, sem verið hefur undanfarin ár. Greiðsluhallinn er annars vegar afleiðing uppbótakerfisins, vegna þess að hið óeðlilega lága verð á meginhluta innflutningsins hlaut að ýta stórlega undir eftirspurn eftir erlendum vörum og þar af leiðandi stuðla að greiðsluhalla. Hins vegar var greiðsluhallinn og sú skuldasöfnun erlendis, sem honum fylgdi, beinlínis nauðsynleg, til þess að hægt væri að ná greiðslujöfnuði hjá útflutningssjóði. Fyrir því má að sjálfsögðu færa veigamikil rök, að Íslendingar þurfi á erlendu lánsfé að halda til uppbyggingar atvinnuveganna. Hitt er stórkostlega hættulegt fyrir efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar, ef skuldasöfnun við útlönd er beinlínis gerð að ómissandi þætti í fjárhagskerfi landsins til þess eins að skjóta sér undan því að horfast í augu við veruleikann. Eins og segir í grg., þá er þessi galli uppbótakerfisins „svo veigamikill, að hann einn gerir það að verkum, að kerfið getur ekki staðið til frambúðar, þar sem því eru ákveðin takmörk sett, hversu mikill hallinn getur verið og hversu lengi hann getur staðið“. En lítum þá á hitt megineinkenni uppbótakerfisins, hinar mismunandi álögur og bætur á hina ýmsu þætti inn- og útflutnings. Ýmsir hafa talið þetta uppbótakerfinu til gildis og haldið því fram, að með því væri komið í veg fyrir óeðlilegar álögur á almenning. Reynsla Íslendinga af uppbótakerfinu með öllum þeim tilbrigðum, sem reynd hafa verið á undanförnum árum, ætti að hafa sýnt mönnum fram á, að einnig þetta er sjálfsblekking ein. Hér kemur tvennt til. Annars vegar er það, að óeðlilegt misræmi í álögum á innflutning getur aldrei tryggt jafnvægi til lengdar. Ástæðan er sú, að þeir tekjustofnar, sem mest er lagt á hverju sinni, hafa alltaf tilhneigingu til að bregðast, þegar til lengdar lætur. Vegna hins gífurlega verðmismunar beinist þungi eftirspurnarinnar sífellt meir frá þessum vöruflokkum yfir á aðra, sem haldið er í lágum gjaldaflokkum, unz svo er komið, að ekki er hægt að afla nægra tekna nema með því að finna enn nýja flokka til þess að leggja hin háu gjöld á. Það þarf því að umskapa kerfið meira og minna frá ári til árs, ef endarnir eiga að ná saman, en það þekkja Íslendingar vel af reynslu undanfarinna ára. Stríðið, sem háð hefur verið síðustu árin til þess að tryggja nægan innflutning hágjaldavara, er gott dæmi um þetta. Reynt hefur verið að ýta undir innflutning þessara vara með öllum ráðum, en allt hefur komið fyrir ekki. Áætlanirnar hafa alltaf brugðizt að meira eða minna leyti. Þó hefur innflutningur á þessum vörum verið óvenjulega frjáls og eftirspurnin innanlands verið óeðlilega mikil vegna sífelldrar peningaþenslu. En eftirspurnin hlýtur alltaf að hafa tilhneigingu til að flytjast frá þeim vörum, sem dýrastar eru, yfir á aðrar, sem haldið er í lægra verði. Það hefur því orðið að hafa mjög ströng höft á innflutningi margra hinna nauðsynlegustu vöruflokka í því skyni að reyna að beina eftirspurninni yfir á hágjaldavörurnar, sem yfirleitt eru þjóðhagslega miklu þýðingarminni. Með útflutningssjóðslögunum frá 1956 reyndi vinstri stjórnin að komast af með sem minnstar álögur á innflutninginn með því að hafa misræmið sem mest milli álagsflokka. Reynslan sýndi brátt, að slíkt kerfi gat ekki staðizt til lengdar, og þess vegna neyddist hún til þess vorið 1958 að stíga stórt spor í átt til raunverulegrar gengislækkunar. Hins vegar vantaði mikið upp á, að hún treysti sér til þess að stíga skrefið til fulls. Annar megingalli mismunandi álaga á ýmsa þætti innflutnings og útflutnings felst í áhrifum þeirra á nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Þegar greiddar eru mismunandi háar bætur til hinna ýmsu greina útflutningsframleiðslunnar, verður það til þess, að vinnuafl og fjármagn beinist mun meira en ella mundi verða til þeirra framleiðslugreina, sem hæstra bóta njóta, en frá hinum, sem búa við verri kjör. Þegar við þetta bætist, að uppbætur eru alltaf ákveðnar hæstar til þeirra greina, sem borga sig verst, er augljóst, að afleiðingin er sú að örva vöxt þeirra atvinnugreina, sem óhagkvæmastar eru, á kostnað þeirra, sem hafa lægstan framleiðslukostnað. Áhrif hinna misháu gjalda á innflutningi eru alveg hliðstæð. Þau valda því til dæmis, að óeðlilega mikið er notað af innfluttum rekstrar- og fjárfestingarvörum, sem haldið er í lágu verði, en jafnframt verður framleiðsla slíkra vörutegunda hér innanlands svo að segja ómöguleg, þar sem keppa verður við innfluttar vörur, sem raunverulega er haldið langt fyrir neðan eðlilegt verð. Um þessa og aðra galla þess misræmis, sem felst í uppbótakerfinu, skal ég ekki ræða frekar, en visa til greinargerðarinnar. Á það hefur verið bent þráfaldlega af hagfræðingum, en jafnframt var þetta sjónarmið í rauninni viðurkennt af vinstri stjórninni, þegar hún lagði fram frv. sitt um útflutningssjóð vorið 1958. Þar var sagt, að frv. miðaði að því „að jafna aðstöðu þeirra atvinnuvega, sem afla þjóðarbúinu gjaldeyris“ og „að draga úr því misræmi í verðlagi, sem skapazt hefur undanfarin ár, bæði milli erlendrar vöru og innlendrar og milli erlendra vörutegunda innbyrðis“. Þetta er órækt vitni um, að sú hæstv. ríkisstj. skildi, að hverju bar, hún skildi, út á hvaða feigðarbraut við vorum komnir. Hún hlaut að skilja, að þessi feigðarganga, ef hún var ekki stöðvuð hæfilega í tæka tíð, hlaut að leiða til þess, að við steyptumst fram af glötunarbarminum. En hér fór eins og áður, að vinstri stjórnina skorti einurð til þess að fylgja þessari hugsun eftir til rökréttrar niðurstöðu og framkvæma hana. Þess vegna voru í því kerfi, sem hún kom á fót, fólgnir veikleikar, sem hún sjálf hafði gert sér grein fyrir og hlutu að verða kerfinu öllu til falls, áður en mjög langt um liði. Ég hef nú rakið meginvandamálin, sem þjóðin á nú við að glíma, og gert grein fyrir helztu einkennum uppbótakerfisins. Sú mynd, sem þannig blasir við okkur, er áneitanlega miklu óhugnanlegri en mig hafði jafnvel fyrir tveimur mánuðum órað fyrir, en höfuðþættir hennar eru þessir: Í fyrsta lagi hafa Íslendingar eytt miklu meira en þeir hafa aflað á undanförnum árum og á síðustu 5 árum haft greiðsluhalla við útlönd, sem nemur 1100 millj. kr. Af þessu hefur svo leitt stórfellda skuldasöfnun við útlönd og greiðslubyrði, sem hefur vaxið úr 3% gjaldeyristeknanna á árunum 1951–55 upp í rúm 9% á árinu 1959 og verður samkv. áætlun 11–12% árið 1961. Ég skýt því hér inn í, að það þykir óhóflegt, ef þessi greiðslubyrði fer yfir 5%, og 3% var hún hjá okkur á árunum 1951–55. Er varla finnanleg í heiminum þjóð með svo þunga greiðslubyrði, enda er lánstraust Íslendinga nú þrotið eða á þrotum að óbreyttri stefnu. Jafnframt hefur öllum gjaldeyrisforða þjóðarinnar verið eytt og gjaldeyrisskuldum safnað, unz öll eðlileg gjaldeyrisverzlun er komin í strand. Er jafnvei vafasamt, hvort finnast muni í allri veröldinni ein eða tvær þjóðir, sem eru eins illa staddar í þessum efnum og víð. M.ö.o.: greiðslubyrði Íslendinga er verri en nokkurrar annarrar þjóðar, sem við þekkjum, ef til vill með einni undantekningu. Gjaldeyrisstaðan er líka miklu verri en við þekkjum nokkur dæmi til, ef til vill með einni eða tveimur undantekningum. Þetta er óhugnanleg og sorgleg mynd. En það verður að horfast í augu við hana. Í öðru lagi leiðir könnun uppbótakerfisins það berlega í ljós, að með því að greiða hlutfallslega miklu hærri bætur á útflutning en nemur þeim gjöldum, sem tekin eru af innflutningi, er aðeins hægt að ná jöfnuði með því að hafa stórfelldan greiðsluhalla, sem leyfir miklu meiri innflutning en gjaldeyristekjum þjóðarinnar nemur. Uppbótakerfið nærist m.ö.o. á greiðsluhallanum og fær ekki staðizt án hans. Í þriðja lagi er nú svo komið, að við getum ekki haldið áfram á þessari braut. Jafnvel þótt við vildum stefna efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar í voða með því að greiða halla útflutningssjóðs með stórkostlegri skuldasöfnun erlendis, er sú leið lokuð af þeirri einföldu ástæðu, að lán eru ekki lengur fáanleg, nema við breytum um stefnu í efnahagsmálum. Í þessu felst í raun og veru alger dauðadómur uppbótakerfisins, og eru þó margir stórgallar þess ótaldir enn. Það væri óðs manns æði að reyna að halda við slíku kerfi, en þegar við það bætist, að þau erlendu lán, sem eru lífsblóð þess, eru alls ekki fáanleg, er niðurstaðan óumflýjanlega sú, að það verði að afnemast og taka verði upp nýja stefnu. Ég vænti, að menn skilji, að kerfi, sem algerlega byggist á lántökum, er dauðadæmt, þó ekki væri af öðrum ástæðum en þeim, að lán eru ekki fáanleg, og það liggur fyrir. En auk þess ber það krabbameinið í sér af öðrum ástæðum, þótt þessu væri ekki til að dreifa. Af þessum ástæðum öllum telur ríkisstj., eins og segir í grg., „það ekki álitamál, að nauðsynlegt sé að afnema uppbóta- og gjaldakerfið og leiðrétta gengisskráninguna að fullu. Hitt er ríkisstjórninni vel ljóst, að þetta verður ekki gert nema með viðtækum breytingum á öllu efnahagslífinu. Þessar breytingar eru erfiðar í framkvæmd vegna þess, hve víðtækar þær eru og hversu mjög þær snerta hagsmuni allra stétta þjóðfélagsins.“ Og síðar segir: „Það er vegna þess, að ríkisstjórnin er sannfærð um, að þjóðarvoði sé fyrir dyrum, ef slíkar ráðstafanir eru ekki gerðar, að hún gerir tillögur um víðtækari ráðstafanir í efnahagsmálum en gerðar hafa verið hér á landi síðasta áratuginn a.m.k.“ Ég mun nú, áður en lengra er haldið, gera grein fyrir meginatriðum þeirrar stefnu, sem ríkisstj. hefur markað til viðreisnar í efnahagsmálum Íslendinga. Hér er um að ræða heildaráætlun margþættra, en innbyrðis samræmdra aðgerða, enda þótt þær birtist Alþingi í mörgum frv., sem ekki eru öll lögð fram samtímis. Skipta má þessum fyrirætlunum í 6 höfuðþætti: Í fyrsta lagi er leiðrétting gengisskráningarinnar. Uppbótakerfið verði lagt niður með öllu og útflutningssjóður gerður upp, en í stað þess skráð raunhæft gengi íslenzku krónunnar, er geti annars vegar tryggt, að jafnvægi náist í viðskiptum þjóðarinnar út á við, en hins vegar skapað útflutningsatvinnuvegunum viðunandi rekstrargrundvöll. Í öðru lagi verði gerðar róttækar ráðstafanir til þess að draga úr áhrifum verðbreytinga, sem af leiðréttingu gengisskráningarinnar leiðir, á lífskjör almennings. Með þessum og öðrum ráðstöfunum verður leitazt við að dreifa byrðunum sem réttlátast á þegna þjóðfélagsins í því skyni, að hægt sé með sanngirni að ætlast til þess, að almennt kaupgjald haldist óbreytt. Er einkum ætlunin með aukningu fjölskyldubóta og elli- og örorkulífeyri að draga úr áhrifum verðhækkana á lífskjör almennings og um leið að sjá svo um, að þeir, sem við kröppust kjör búa, svo sem barnmargar fjölskyldur, öryrkjar og aldrað fólk, haldi kjörum sínum sem næst óskertum, enda verða niðurgreiðslur innlends vöruverðs einnig hækkaðar nokkuð til að koma í veg fyrir sérstaklega mikla hækkun á nokkrum innfluttum nauðsynjavörum, svo sem kornvörum, sykri og kaffi. Í þriðja lagi verður reynt að koma í veg fyrir nýtt kapphlaup kaupgjalds og verðlags. Í því skyni er lagt til, að óheimilt sé að miða kaupgjald við breytingar á vísitölu. Hins vegar eru engin ákvæði um að lögbinda grunnkaup, enda telur ríkisstj., að það eigi að vera hlutverk samtaka launþega og atvinnurekenda að semja um kaup og kjör. Það er skoðun ríkisstjórnarinnar, að kauphækkanir geti á næstunni ekki orðið til neins annars en að raska því efnahagslega jafnvægi, sem reynt er að koma á með þessum ráðstöfunum. Kauphækkanir geta þá fyrst orðið réttlætanlegar og launþegum sjálfum til hagsbóta, þegar sýnt er, að aukin afköst og bætt afkoma atvinnuveganna leyfa þær. Í fjórða lagi verði gerðar róttækar ráðstafanir gegn verðþenslu. Mun ríkisstj. beita sér fyrir því, að Seðlabankinn og aðrar lánsstofnanir taki upp nýja stefnu í peningamálum, sem komi í veg fyrir óhóflega útlánaaukningu bankanna, er komið gæti af stað nýrri verðbólguþróun og jafnvægisleysi í viðskiptum þjóðarinnar við útlönd. Í fimmta lagi verði stefnt að því að afnema haftakerfið og koma á verulegu viðskiptafrelsi. Er lagt til að afnema innflutningsskrifstofuna og gefa mikinn hluta innflutningsins frjálsan í því skyni að draga úr skriffinnsku og misrétti haftakerfisins, auka vöruval og gæði og skapa samkeppni og heilbrigt aðhald hjá framleiðendum og verzlunarfyrirtækjum. Í sjötta lagi fari fram víðtæk endurskoðun á fjármálum ríkissjóðs. Er hér aðallega um tvennt að ræða. Annars vegar eru breytingar, sem leiðir af niðurlagningu útflutningssjóðs, en ríkissjóður tekur við niðurgreiðslum innlends vöruverðs af honum, svo og ýmsum sérstökum tekjustofnum þar á móti. Hins vegar eru ráðgerðar víðtækar breytingar á skattakerfinu, með því að afnuminn verður með öllu almennur tekjuskattur af almennum launatekjum, svo og sá 9% söluskattur, sem nú leggst á ýmsar vörur og þjónustu, en í staðinn verði lagður á nýr söluskattur, en hluti hans renni til sveitarfélaga til þess að gera mögulega nokkra lækkun útsvara. Um tvo síðustu þættina, sem ég hef nefnt, verður fjallað annars vegar í frv. um skipan gjaldeyris- og innflutningsmála, sem bráðlega verður lagt fyrir Alþingi, en hins vegar fjárlagafrv. og þeim umræðum, sem um það verða eftir nokkra daga. Mun ég því að mestu leiða þessa hlið málanna hjá mér, en vísa til þess, sem um þau er sagt í hinni almennu greinargerð, sem þessu frv. fylgir. Um aðra höfuðþætti þessarar heildarstefnu er fjallað í því frv., sem hér liggur fyrir, að meira eða minna leyti, og mun ég nú ræða þá nokkru nánar, en stikla þó aðeins á stóru og vísa um mörg einstök atriði til greinargerðarinnar fyrir frv. í heild og einstökum greinum þess. 1. gr. frv. fjallar um það, að hið nýja gengi íslenzku krónunnar verði 38 kr. hver Bandaríkjadollar. Gengi þetta hefur verið miðað við það, eins og segir í frv., „að stærsta grein útflutningsframleiðslunnar, bátaútvegurinn á þorskveiðum, beri það sama úr býtum og hann gerir með þeim útflutningsbótum, sem nú gilda, að öllum sérbótum meðtöldum“. Þessar bætur eru nú 94.5% af útflutningsverðmæti bátafisks og samsvara genginu 31.63 kr. á dollar, en hækkunin upp í það gengi, sem fyrirhugað er, er nauðsynleg til þess að bæta útveginum aukinn tilkostnað, sem af gengisbreytingunni leiðir. Þessi hækkun kostnaðar er svona mikil vegna þess, að útvegurinn hefur hingað til fengið rekstrarvörur sínar og framleiðslutæki með 55% yfirfærslugjaldi, þ.e.a.s. á gengi, sem samsvarar rúmlega 25 kr. á doilar. Enn fremur hefur verið tekið tillit til fyrirsjáanlegra breytinga á verðlagi og sölu íslenzkra afurða erlendis, þar á meðal þess verðfalls, sem orðið hefur á fiskmjöli. Ef meta á, hve mikil þessi gengislækkun er, er eðlilegast að bera saman víð það meðalgengi, sem nú gildir um útflutning, en það er 30.36 kr. á dollar. Miðað við það er gengislækkunin um 20%, en minni, ef miðað er við þær greinar útflutningsins, sem beztra kjara njóta. Í innflutningi er gengislækkun hins vegar allmiklu meiri. Sé miðað við hið almenna gengi, sem nú er á innflutningi, þ.e.a.s. 55% yfirfærslugjald, sem samsvarar 25.30 kr. á dollar, þá nemur gengislækkunin 34%. Þessi mismunur stafar af því, að afnema verður nú það misræmi milli meðalgjalda af innflutningi annars vegar og meðalbóta til útflutnings hins vegar, sem er hættulegasti galli uppbótakerfisins. Af honum hefur leitt halla hjá útflutningssjóði, sem aðeins hefur verið auðið að halda innan viðráðanlegra takmarka með sífelldri skuldasöfnun við útlönd. Um leið og hið nýja gengi kemur til framkvæmda, falla niður allar sérstakar bætur úr útflutningssjóði, og munu þá allar framleiðslugreinar njóta sama verðs á erlendum gjaldeyri. Þetta þýðir, að þær greinar sjávarútvegsins, sem hingað til hafa fengíð lægri útflutningsuppbætur, fá með þessu bættan rekstrargrundvöll. Þessi jöfnun á aðstöðu atvinnugreina er ekki aðeins almennt réttlætismál og til lengdar nauðsynleg, ef beina á framleiðsluþáttum þjóðfélagsins inn á þær brautir, sem hagkvæmastar eru, heldur hefur einnig þróunin undanfarið orðið þess valdandi, að rekstrarafkoma megingreina sjávarútvegsins hefur jafnazt verulega frá því, sem áður var. Kemur þar sérstaklega til, að afli togaraflotans hefur rýrnað stórlega að undanförnu og þá einkum vegna útfærslu landhelginnar, svo að togaraútgerðin þolir ekki lengur að búa við lakara gengi en bátaútvegurinn, sérstaklega ekki, ef hægt á að vera að búa togarasjómönnum sambærileg kjör við það, sem aðrir sjómenn njóta. Enn fremur hefur að undanförnu orðið mikið verðfall á bræðslusíldarafurðum, sem þegar hefur rýrt verulega rekstrargrundvöll síldarútvegsins. Í sambandi við það, að tekin er upp eðlileg gengisskráning og uppbótakerfið afnumið, koma upp þrjú sérstök vandamál, sem ekki verður komizt hjá að leysa. Hið fyrsta þessara vandamála er sá halli, sem kemur í ljós, um leið og útflutningssjóður er lagður niður. Þetta stafar af því, að útflutningssjóður hefur ætíð greitt bætur á útflutning nokkrum tíma eftir að gjaldeyrisskil hafa farið fram. Hefur þetta sumpart stafað af því, að það hlýtur að taka nokkurn tíma að afla þeirra gagna, sem þarf í sambandi við bótagreiðslur, sumpart hefur verið um venjubundinn frest að ræða, og loks hefur stundum staðið á fé hjá útflutningssjóði. Með þessu hefur í rauninni hluta af bótabyrðinni verið velt yfir á framtíðina, og um leið og bótakerfið er lagt niður og tekjustofnar þess hverfa, er ekki lengur um að ræða neitt fé til að greiða þessar skuldbindingar, sem orðnar eru til vegna gjaldeyris, sem skilað hefur verið, en ekki hafa verið greiddar bætur á. Um síðustu áramót áætlaði stjórn útflutningssjóðs þessar skuldbindingar um 270 millj. kr., og hafa þær varla minnkað síðan. Þennan bakreikning uppbótakerfisins verður nú að greiða og það sem fyrst, því að þetta er raunar fjármagn, sem bundið er fyrir útflutningsatvinnuvegunum og þeir mega illa án vera. Hefur því ríkisstj. gert till. um tvo tekjustofna í því skyni að greiða þennan halla. Í fyrsta lagi verður sú regla látin gilda, sbr. bráðabirgðaákvæði frv., b- og d-lið, að útflutningsafurðir, sem framleiddar hafa verið fram til 15. febr. 1960, verði greiddar útflytjendum á gamla genginu að viðbættum þeim uppbótum, sem í gildi voru, þegar þær voru framleiddar. Er þetta í samræmi við þær reglur, sem fylgt hefur verið, þegar útflutningsbætur hafa verið hækkaðar á undanförnum árum, en með þeim er komið í veg fyrir, að sá gengishagnaður, sem verður á birgðum útflutningsafurða, falli útflytjendum í skaut, en það er sama regla og gilda mun um allar aðrar vörubirgðir. Sá mismunur, sem þannig skapast millí nýja gengisins á þeim útflutningsvörubirgðum, sem í landinu verða 15. febr. n.k., og þess gengis ásamt bótum, sem þær verða gerðar upp með, mun samkv. áætlun nema um 150 millj. kr. Er gert ráð fyrir, að þessi upphæð gangi upp á móti þeim 270 millj. kr. halla hjá útflutningssjóði, sem ég áður nefndi. Mun þá enn vanta um það bil 120 millj., til þess að útflutningssjóðshallinn verði að fullu greiddur. Ríkisstj. leggur til í 8. gr. frv., að fjár verði aflað með því að leggja 5% skatt á allan útflutning, en áætlað er, að slíkur skattur muni á þessu ári gefa um 120 millj. kr., enda verði hann úr gildi felldur, þegar eftir að skuldbindingar útflutningssjóðs eru að fullu greiddar, nema því aðeins að aðstæður hafi þá breytzt mjög verulega frá því, sem nú er. Eins og ég skýrði frá áðan, er hið nýja gengi við það miðað, að hagur bátaútvegsins á þorskveiðum verði hinn sami og hann er með núgildandi bótum. Ástæðan fyrir því, að ríkisstj. telur engu að síður, að útflutningsatvinnuvegirnir geti borið þennan skatt, felst einkum í því, að þeir munu um nokkurt skeið, eftir að hið nýja gengi tekur gildi, búa að rekstrarvörum, sem keyptar voru á gamla genginu. En meira máli skiptir hitt, að útreikningar um afkomu bátaútvegsins á nýja genginu eru við það miðaðir, að hægt sé að fyrna hæfilega framleiðslutæki útflutningsatvinnuveganna, er keypt verða á nýja genginu. Þegar til lengdar lætur, er þetta að sjálfsögðu skilyrði heilbrigðs rekstrar. En fyrst í stað ætti það þó ekki að vera nauðsynlegt, þar sem fá framleiðslutæki, sem keypt eru á nýja genginu, verða í notkun. Ríkisstj. gerir hins vegar ráð fyrir, að þegar að því kemur, að útflutningsskatturinn verði niður felldur, þurfi útflutningsatvinnuvegirnir á honum að halda, ef tryggja á heilbrigðan rekstur að óbreyttum aðstæðum. Afnám hans mun því ekki skapa möguleika til launahækkana í útflutningsframleiðslunni, nema verulegar aðrar breytingar, svo sem aukning framleiðsluafkasta, hafi þá átt sér stað. Annað vandamálið er fólgið í áhrifum þeim, sem gengisbreyting mun hafa á tekjur Íslendinga af varnarliðinu. Orsakir þessa vandamáls eru þær, að með útflutningssjóðsl. frá 1958 var svo frá gengið, að varnarlíðið varð að selja gjaldeyri á skráðu gengi eða fyrir rúmar 16 kr. dollarann, en svo að segja allir aðrir aðilar fengu a.m.k. 55% yfirfærslubætur, sem samsvarar rúmum 25 kr. á dollar. Þetta fyrirkomulag hafði tvær meginafleiðingar: Annars vegar, að tekjur Íslendinga í dollurum af varnarliðinu urðu meiri en ella hefði orðið við sömu útgjöld í íslenzkum krónum. Hins vegar hafði það í för með sér mikla tekjuaukningu fyrir útflutningssjóð, að inn kom svo mikill gjaldeyrir, sem ekki þurfti að greiða bætur á, en aftur var seldur með yfirfærslugjaldi og öðrum álögum í útflutningssjóð. Það var flestum auðvitað frá upphafi ljóst, að þetta fyrirkomulag gæti ekki staðið nema skamma hríð, þar sem það var ekki í samræmi við reglur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem Ísland er aðili að, enda andstætt öllum venjum um jafnrétti í alþjóðaviðskiptum. Fyrir Íslendinga hlaut það þar að auki að vera mjög hættulegt, ef slíkt fyrirkomulag stæði til langframa, þar sem með því var verið að gera efnahagskerfi Íslendinga óeðlilega háð tekjum frá varnarliðinu, ekki aðeins gjaldeyrislega, heldur líka fjárhagslega. Ég tel því afnám þessa misræmis, sem þarna hefur átt sér stað, ekki galla, heldur raunverulega kost á þeim ráðstöfunum, sem nú er verið að gera. Efnahagskerfi, sem þarf annars vegar á stórfelldum erlendum lántökum og hins vegar á algerlega óeðlilegri tekjuöflun frá erlendu varnarliði að halda til að geta starfað, er bæði hættulegt og ósamboðið þjóð, sem vill vera öðrum óháð og frjáls gerða sinna. Á hinn bóginn er ekki hægt að loka augunum fyrir því, að sú breyting, sem á sér stað með þessu, er erfið fyrir Íslendinga, a.m.k. fyrst í stað. Varðandi þessar greiðslur er í rauninni verið að framkvæma tvær gengislækkanir í einu stökki, og afleiðingin hlýtur að koma í ljós í minni dollaratekjum af varnarliðinu. Það er að sjálfsögðu þeim mun tilfinnanlegra að taka á sig þessa byrði nú, að hún kemur samtímís þeim víðtæku aðgerðum í efnahagsmálum, sem nú eru fyrirhugaðar. Ríkisstj. þótti þess vegna rétt, að fram færu viðræður við fulltrúa stjórnar Bandaríkjanna um þessi mál, og var þar farið fram á sérstaka fjárhagsaðstoð frá Bandaríkjunum til þess að koma í veg fyrir þá gjaldeyrisörðugleika, sem ella kynni að leiða af þessum tekjumissi og hættulegir gætu orðið framkvæmd efnahagsaðgerðanna. Ríkisstj. telur sig hafa fengið í þessum viðræðum nægileg fyrirheit varðandi slíka aðstoð til þess að telja tryggt, að viðunandi lausn fáist á þessu vandamáli. Þriðja vandamálið, sem ég ætla að drepa á, er það, að fyrirsjáanlegt er stórfellt gengistap á reikningum bankanna vegna gengisbreytingarinnar. Er það sérstaklega mikið vegna þess, að allir gjaldeyrisliðir eru þar færðir á skráðu gengi, en mikill hluti þessa gengistaps er við Greiðslubandalag Evrópu og því á nafni ríkissjóðs sjálfs. Í 5. gr. frv. er lagt til, að allur gengismunur, er myndast hjá bönkunum, svo og gengistap ríkissjóðs vegna Greiðslubandalagsins verði fært á sérstakan vaxtalausan reikning á nafni ríkissjóðs í Seðlabankanum. Þetta er að sjálfsögðu fyrst og fremst bókfærsluatriði, þar sem ekki er um að ræða tap í venjulegum skilningi. Hins vegar er heppilegra að komast hjá því að þurfa að lækka verulega bókfært fé bankanna og rýra þannig um leið traust þeirra út á við og útlánagetu inn á við. Þetta fyrirkomulag er einnig eðlilegt vegna þess, að árið 1950 var gengiságóðinn af bönkunum tekinn, og þar að auki er orsök gengistaps nú fyrst og fremst sú, að söfnun gjaldeyrisskulda bankanna út á við hefur beinlínis stuðlað að því að auka tekjur útflutningssjóðs. Sný ég mér þá að öðrum þætti þessara mála, en það eru áhrif gengisbreytingarinnar á verðlag og lífskjör og hvað hægt sé að gera til að draga úr þeim áhrifum. Það er óumflýjanlegt, að breyting gengisskráningarinnar hafi áhrif til verulegrar hækkunar á verðlagi, en haldið verður ströngu verðlagseftirliti til þess að koma í veg fyrir, að verðhækkanir verði nokkru sinni meiri en réttlætanlegt getur talizt vegna aukins kostnaðar. Þær vörur, sem fluttar hafa verið inn með 30% yfirfærslugjaldi, mundu hækka tiltölulega meira en aðrar vörur, en þar sem hér er um að ræða ýmsar brýnar nauðsynjar, telur ríkisstj. óhjákvæmilegt í bili að draga úr hinni miklu stökkbreytingu verðlags, sem þarna mundi eiga sér stað, með því að greiða nokkrar þessara vara niður, en segja má, að mismunur 30% og 55% yfirfærslugjaldsins hafi í raun og veru jafngilt venjulegri niðurgreiðslu. Samkvæmt áætlun hagstofunnar er sennilegt, að meðalhækkun innfluttra vara, sem koma inn í vísitölu framfærslukostnaðar, verði um 25%. Innlendar landbúnaðarafurðir munu væntanlega hækka um 12% og byggingarkostnaður um 10–11%. Reiknað er með því, að heildaráhrif gengisbreytingarinnar á vísitölu framfærslukostnaðar verði til hækkunar um 13%. Þessi 13% hækkun á vísitölu framfærslukostnaðar sýnir raunverulega þau áhrif, sem gengisbreytingin mundi hafa á lífskjör almennings, svo framarlega sem engar ráðstafanir yrðu gerðar samhliða. Svo mikil hækkun framfærslukostnaðar yrði öllum almenningi að sjálfsögðu mjög þungbær, og telur ríkisstj. því óhjákvæmilegt, að sérstakar ráðstafanir séu gerðar til að vega upp á móti slíkri skerðingu lífskjara og þá sérstaklega að því er varðar lífskjör barnmargra fjölskyldna, öryrkja og aldraðs fólks. Leggur ríkisstj. til, að þetta sé gert fyrst og fremst með því að stórauka fjölskyldubætur, elli- og örorkulífeyri og aðrar svipaðar greiðslur almannatrygginga, auk þess sem greitt verði niður verð nokkurra innfluttra vörutegunda, svo sem kornvara, sykurs og kaffis, eins og ég hef áður getíð. Verður sérstakt frv. um aukningu bóta samkv. lögum um almannatryggingar lagt fyrir Alþingi innan fárra daga. Er þar m.a. lagt til, að greiddar verði 2600 kr. með hverju barni. Samkvæmt útreikningum munu þessar fjölskyldubætur jafna að fullu þá kjaraskerðingu, sem gengisbreytingin að öðrum kosti hefði í för með sér fyrir fjölskyldu með 60 þús. kr. árstekjur, þar sem börnin eru 3 eða fleiri. Jafnframt mun heildarhækkun ellilífeyris nema um 44%, og er hún við það miðuð að bæta ellilífeyrisþegum að fullu þá kjaraskerðingu, sem verðhækkunin ella mundi valda þeim. Aukning fjölskyldubóta og niðurgreiðsla á innfluttum neyzluvörum, svo og fyrirhuguð niðurfelling námsbókagjalds, mun hafa áhrif til lækkunar á vísitölu framfærslukostnaðar um um það bil 10%, svo að hækkun hennar verður aðeins 3% í stað 13%. Með þessum ráðstöfunum telur ríkisstj. vera gengið eins langt til þess að draga úr áhrifum gengisbreytingarinnar á lífskjör almennings - og þá sérstaklega á það fólk, sem við erfiðust kjör býr - og frekast er kostur. Jafnframt eru í þessum ráðstöfunum fólgnar raunverulegar breytingar á tekjuskiptingu þjóðarinnar, þar sem þær koma fyrst og fremst barnafjölskyldum, öldruðu fólki og öryrkjum til góðs, en fjár til þess að standa straum af þeim er aflað með sköttum og tollum, sem einkum eru bornir af öðrum. Það mun einnig vega verulega á móti hækkun verðlags og bæta kjör launafólks, að fyrirhugað er að afnema tekjuskatt af almennum launatekjum og lækka útsvör. Mun fjölskylda með 3 börn og allt að 100 þús. kr. tekjur verða með því algerlega undanþegin tekjuskatti. - Ég tek það fram, að til þessarar staðreyndar hefur ekki verið tekið tillit í þeim útreikningum, sem ég hef nefnt um hækkun vísitölunnar og niðurgreiðslu. Með þeim ráðstöfunum, sem ég nú hef lýst og hafa það markmið að draga úr áhrifum gengisbreytingarinnar á hag almennings og þá sérstaklega þeirra, sem við erfiðust kjör búa, vill ríkisstj. leitast við að leggja sem réttlátastan grundvöll í launamálum, í því skyni að almenningur geti sætt sig við þær verðhækkanir, sem gengisbreytingunni fylgja, án sérstakra launahækkana. Ríkisstj. vill umfram allt koma í veg fyrir, að á ný hefjist kapphlaup milli kaupgjalds og verðlags, enda sýnir reynsla undanfarinna ára ótvírætt, að slíkt ástand er ekki aðeins hættulegt fyrir efnahagslegt jafnvægi, heldur ekki síður fjandsamlegt hagsmunum launþega. Kaupbreytingar, sem óðar en varir eru étnar upp af nýjum verðhækkunum, skapa sífellt verðbólguástand, sem hefur í för með sér margs konar misrétti og afkastarýrnun. Raunverulegar kjarabætur handa launþegum geta aðeins átt sér stað með tvennu móti: aukningu framleiðsluafkastanna og breyttri skiptingu þjóðarteknanna. Það þýðir það, að ekki er nóg að auka smálestatölu þess fisks, sem á land berst, heldur verður líka að hafa fulla hliðsjón af, hver tilkostnaðurinn er við það. Annars væri gátan mjög auðleyst. Með ráðstöfunum sinum, einkum til aukningar á bótum almannatrygginga, telur ríkisstjórnin sig hafa gengið eins langt og unnt er til að breyta skiptingu þjóðarteknanna efnaminnsta fólkinu í hag. Jafnframt hefur gengisbreytingin sjálf verið höfð eins lítil og unnt var til þess að koma í veg fyrir meiri kjararýrnun en mögulegt var að komast af með. Það er þess vegna meginstefna ríkisstj. að beita sér fyrir því, að almennt kaupgjald verði óbreytt, þangað til aukin framleiðsla og bætt afkoma atvinnuveganna gerir það kleift að hækka laun, án þess að því fylgi verðhækkanir, sem geri launahækkunina að engu. Aðeins með slíkri afkastaaukningu er til lengdar hægt að bæta raunverulega afkomu launþega. Í samræmi við þessi sjónarmið hefur ríkisstj. lagt til í 23. gr. frv., að allar vísitöluuppbætur á laun leggist niður. Varðandi grunnlaun eru hins vegar engin ákvæði í frv., enda er það skoðun ríkisstj., að samningar um grunnkaup og kjör eigi að fara fram milli atvinnurekenda og samtaka launþeganna án aðildar ríkisvaldsins. Það er nauðsynlegt að hverfa frá því ástandi, sem ríkt hefur hér um mörg undanfarin ár, að atvinnurekendur væru reiðubúnir til þess að veita kauphækkanir á þeim grundvelli einum, að þeir mundu fá aukinn kostnað bættan með hækkuðum útflutningsuppbótum eða hærra vöruverði. Með afnámi uppbótakerfisins er slíkt ekki lengur mögulegt, þar sem útvegurinn getur ekki lengur fengið kauphækkanir bættar með aukningu uppbóta. Sama regla verður látin gilda um innlenda framleiðslu. Iðnrekendur og aðrir geta því aðeins fallizt á hærra kaup, að þeir hafi bolmagn til að greiða það án þess að hækka vöruverð. Ég sný mér þá að þeim aðgerðum, sem fyrirhugaðar eru í peningamálum. Það er samdóma álit þeirra sérfræðinga, sem ríkisstj. hefur ráðgazt við, og raunar almennt viðurkennt lögmál allra sérfræðinga, að hin óhóflega útlánaaukning bankanna sé næst uppbótakerfinu meginorsök hins þráláta jafnvægisleysis, sem verið hefur í íslenzkum efnahagsmálum undanfarin ár og gleggst lýsir sér í greiðsluhallanum við útlönd. Það er að sjálfsögðu tilgangslítið að reyna að ná jafnvægi í efnahagsmálunum með því að skapa framleiðsluatvinnuvegunum hæfilegan rekstrargrundvöll og að fara fram á það við almenning, að hann sætti sig við óbreytt kaup, ef útlán bankanna aukast stöðugt og dælt er inn í hagkerfið nýrri eftirspurn í formi látlausrar peningaþenslu. Afleiðingin hlýtur annars vegar að vera greiðsluhalli og hins vegar umframeftirspurn innanlands, sem fyrr eða síðar hrindir af stað verð- og kauphækkunaröldu. Þróunin, siðan útflutningssjóðsl. 1958 voru sett, er gott dæmi um þetta, enda var þá engin tilraun gerð til þess að móta heilbrigða stefnu í peningamálum. Það fór líka svo, að útlánin jukust um 20% árið 1958 og um það bil 17% árið 1959, enda þótt þá væri stöðugt verðlag. Þessi útlánaaukning átti að verulegu leyti rót sína að rekja til reglubundinna endurkaupa Seðlabankans á afurðalánum, sem jukust um hvorki meira né minna en 90% á árunum 1958 og 1959. Þetta er geigvænleg þróun. Ríkisstj. telur þess vegna óumflýjanlegt, að í sambandi við framkvæmd þessara aðgerða verði grípið til ráðstafana í peningamálum, sem tryggi, að áframhaldandi peningaþensla eigi sér ekki stað og eftirspurnin innanlands aukist ekki umfram það, sem aukin framleiðsla gerir þjóðarbúinu kleift að standa undir. Í þessu skyni mun ríkisstj. beita sér fyrir því, að Seðlabankinn og aðrar lánastofnanir framfylgi samræmdri stefnu í peningamálum, er tryggi, að þessum markmiðum verði náð. Hér er í raun og veru um tvenns konar aðgerðir að ræða. Í fyrsta lagi verður reynt að búa svo um hnútana með beinni takmörkun útlána, að útlánaaukningin verði ekki umfram þá eðlilegu sparifjáraukningu, sem á sér stað í bankakerfinu. Það, sem fyrst og fremst þarf að eiga sér stað til þess að tryggja þetta, er, að útlánaaukning sú, sem átt hefur sér stað frá Seðlabankanum og jöfnuð hefur verið með skuldasöfnun erlendis og aukinni seðlaveltu, verði stöðvuð. Í því skyni er óhjákvæmilegt, að svo verði búið um hnútana, að endurkaup afurðavíxla aukist ekki umfram það stig, sem þau eru nú komin á, og jafnframt verði svo frá gengið, að önnur útlánaaukning til bankakerfisins eða ríkissjóðs komi þar ekki í staðinn. Jafnframt mun ríkisstj. beita sér fyrir því, að útlánaaukning viðskiptabanka og sparisjóða verði takmörkuð á árinu 1960 við 200 millj. kr., enda verði ekki ófyrirséðar breytingar á aflabrögðum eða útflutningsvörubirgðum. Meiri afli og meiri birgðir útflutningsvöru raska auðvitað þeirri ákvörðun, en aðeins í eðlilegu samræmi við þær breytingar. Til þess er ætlazt, að bankar og sparisjóðir geti einir staðið undir þeirri aukningu rekstrarfjárþarfa atvinnuveganna, sem sigla mun í kjölfar þeirrar hækkunar á framleiðslukostnaði, sem gengisbreytingin hefur í för með sér, enda verður meginsjónarmiðið í stefnu þessara stofnana að vera að láta lán til rekstrar atvinnuveganna sitja fyrir lánum til fjárfestingar. Það mun verulega létta undir með viðskiptabönkunum að sjá fyrir þörfum útvegsins, að halli útflutningssjóðs verði fljótlega greiddur upp með bráðabirgðaláni úr Seðlabankanum, en þar með losnar lánsfé hjá viðskiptabönkunum, sem þeir geta endurlánað útflutningsframleiðslunni. Þar að auki mun ríkisstj. beita sér fyrir því, að nokkur hluti innlánsaukningar hjá bönkum og sparisjóðum, þar með taldar innlánsdeildir kaupfélaga, verði bundinn í Seðlabankanum, en það er ekki gert í því skyni, að þetta fé verði dregið úr umferð, heldur til þess að gera Seðlabankanum með þessu móti kleift að beina nokkrum hluta fjármagnsmyndunarinnar til þeirra lánsstofnana, sem mest þurfa á því að halda til þess að leysa úr aðkallandi þörf atvinnuveganna. Annar meginþáttur stefnu ríkisstj. í peningamálum er svo að hækka vexti verulega til þess að koma á jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar á peningamarkaðnum og að örva aukningu sparifjár. Þegar verðlag fer hækkandi ár frá ári, eins og átt hefur sér stað hér á landi um langt skeið, getur svo farið, að vextir nægi ekki einu sinni til að bæta eigendum sparifjár þá rýrnun verðgildis þess, sem verðbólgan hefur í för með sér. Þegar gerðar eru slíkar ráðstafanir sem nú eru fyrirhugaðar, hljóta að fylgja þeim verðhækkanir, sem rýra enn verðgildi sparifjár, en hækka jafnframt í verði eignir þeirra, sem skulda, svo að þeir græða, samtímis því sem eigendur sparifjár tapa. Þegar á þetta er litið, er ekki nema sanngjarnt, að reynt sé að bæta úr þessu misrétti með hærri vöxtum til sparifjáreigenda, sem skuldararnir verða að sjálfsögðu að greiða. Ef slíkar ráðstafanir eru ekki gerðar, mundi gengisbreytingin óhjákvæmilega hafa í för með sér enn meiri ótta við að eiga sparifé og að sama skapi vaxandi ásókn í lán. Þess vegna er nauðsynlegt og raunar óhjákvæmilegt til þess að gera bönkunum kleift að halda útlánunum í skefjum og um leið að auka sparifjármyndunina, að vextir séu verulega hækkaðir. Á það er rétt að benda, að undanfarin ár hafa fjöldamargar þjóðir beitt vaxtabreytingu með miklum árangri til að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum, enda hafa vextirnir þann mikla kost, að það er auðvelt að breyta þeim fyrirvaralitíð til hækkunar og lækkunar, ef á þarf að halda, svo og að lækka þá strax aftur, þegar vaxtahækkunin hefur gegnt hlutverki sínu. Í sambandi við þessa fyrirhuguðu vaxtabreytingu þótti óhjákvæmilegt að taka af tvímæli um túlkun þeirra lagaákvæða, sem nú eru í gildi um vexti, og fela ákvörðunarvald í þeim efnum ótvírætt Seðlabankanum, svo sem vafalaust var tilætlunin, þegar lögin um Seðlabankann voru sett árið 1957. Er þetta gert með ákvæðum 31. gr. Jafnframt er í 33. gr. frv. till. um það, að ákvörðunarvald Seðlabankans um bundnar innstæður og vexti banka og sparisjóða nái á sama hátt til annarra stofnana, sem reka hliðstæða starfsemi, þ.e.a.s. innlánsdeilda kaupfélaga og Söfnunarsjóðs Íslands. Að lokum er ríkisstj. í 32. gr. gefin heimild til að breyta vöxtum og lánstíma ýmissa fjárfestingarlánastofnana, ef ástæða þykir til vegna almennra vaxtabreytinga. Síðasta atriðið í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er ég mun minnast á sérstaklega, eru heimildir þær, sem farið er fram á í 29. og 30. gr., varðandi lántökur hjá Evrópusjóðnum og hækkun kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyríssjóðnum. Til samans munu þessar heimildir gera ríkisstj. kleift að bæta við gjaldeyrissjóð Seðlabankans upphæð, er nemi samtals um 20 millj. dollara. Það er nauðsynlegt, að menn geri sér ljóst, að hér er ekki um að ræða lán, sem ætlazt er til að notuð séu til að jafna almennan greiðsluhalla við útlönd eða til framkvæmda. Þetta eru lán til skamms tíma og til þess eins ætluð að leysa úr tímabundnum greiðsluerfiðleikum og jafna árstíðasveiflur í gjaldeyristekjum og gegna þannig í raun og veru sama tilgangi og gjaldeyrisvarasjóður. Þær tvær stofnanir, sem þessa lánsmöguleika veita, eru báðar alþjóðastofnanir, sem Íslendingar hafa lengi átt aðild að. Er það eitt meginhlutverk þeirra að styrkja þátttökuríkin, sem komast í greiðsluerfiðleika, með því að skapa þeim þannig gjaldeyrisvarasjóð, sem veiti þeim svigrúm til að koma í framkvæmd efnahagsaðgerðum, er leyst geti þau vandamál, sem við er að glíma. Hafa margar þjóðir leitað til þeirra á undanförnum árum í því skyni og stuðningur þessara stofnana átt þátt í að efla traust manna innanlands og ekki sízt erlendis á getu viðkomandi ríkis til að koma efnahagsmálum sínum á réttan kjöl. Fyrir okkur Íslendinga, sem nú erum komnir í það óefni að eiga ekki aðeins engan gjaldeyrisvarasjóð, heldur vera búnir að nota til hins ýtrasta alla yfirdráttarmöguleika erlendis, er slík aðstoð algerlega ómissandi. T.d. má nefna, að óumflýjanlegt er, ef taka á aftur upp eðlilega gjaldeyrisverzlun, að fé sé fyrir hendi til þess að mæta árstíðasveiflum í gjaldeyristekjum og gjöldum, en til þess getur þurft verulegar upphæðir í erlendum gjaldeyri, annaðhvort í formi gjaldeyrisvarasjóða eða slíkra lánsmöguleika. Auk þess eru atvinnuvegir okkar og markaðir háðir sveiflum, sem þurfa ekki að valda neinum vandræðum, ef gjaldeyrissjóður er fyrir hendi til að brúa bilið, en mundi við núverandi aðstæður skapa algert öngþveiti og allt að því stöðvun á yfirfærslum, eins og átti sér stað síðastliðinn desember, þegar Ísland var nærri komið í greiðsluþrot. En þær truflanir, sem það veldur á innflutningi, hljóta að valda alvarlegum framleiðslustöðvunum og atvinnuleysi. Samkvæmt þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið um greiðslujöfnuð þessa árs, er alls ekki gert ráð fyrir, að þessir lánsmöguleikar verði notaðir á annan hátt en þann, sem ég hef lýst. Ríkisstjórnin stefnir þvert á móti að því, að enginn halli verði á greiðslujöfnuðinum fyrir utan lán til langs tíma, en að þau lán, sem hér um ræðir, verða aðeins notuð til að grípa til í skamman tíma eða sem gjaldeyrisvarasjóður. En þótt þannig sé ekki ætlunin að nota þetta fé sem eyðslueyri, telur ríkisstj. engu að síður það skipta höfuðmáli að hafa öðlazt það öryggi í gjaldeyrismálum, sem þetta veitir. Vegna þess telur hún vera framkvæmanlegt að losa mjög um innflutningshöft og létta þannig að miklu leyti hinni dauðu hönd hafta og skriffinnsku af atvinnulífi þjóðarinnar. Ráðgert er, að innflutningsskrifstofan verði lögð niður og um 60% innflutningsins gefin algerlega frjáls. Þau höft, sem þá verða eftir, verða aðallega vegna nauðsynlegra framkvæmda jafnkeypissamninga. Raunveruleg takmörkun mun þess vegna varla ná til meira en 10–15% innflutningsmagnsins. Ég hef nú gert grein fyrir nokkrum helztu atriðum þess frv., sem hér er til umræðu, og þeirrar nýju stefnu í efnahagsmálum, sem með því er mörkuð. Sú mynd, sem ég hef þannig leitazt við að draga upp, mun verða fyllri, eftir því sem fleiri frv. varðandi þessar ráðstafanir allar koma fram og betri tími hefur gefizt til að skýra þær og skoða frá öllum hliðum. En stefnan er ljós. Hið dauðadæmda uppbótakerfi verður að gera upp, og koma verður á réttari skráningu íslenzku krónunnar gagnvart erlendum gjaldeyri. Svo róttæk stefnubreyting getur aldrei orðið auðveld né sársaukalaus. Þjóðin verður að taka á sig þær byrðar, sem leiðir af leiðréttingu gengishallans gagnvart útlöndum. Jafnframt komumst við ekki hjá því að taka á herðar okkar arf uppbótakerfisins, annars vegar greiðslubyrðina af hinum þungu, erlendu skuldum og hins vegar hinar ógreiddu skuldbindingar útflutningssjóðs hér innanlands. Vegna þess, hve þungar þessar byrðar eru, hefur ríkisstj. tekið þann kost að hafa gengislækkunina eins litla og hún framast taldi verjanlegt og í rauninni minni en ýmsar greinar útflutningsframleiðslunnar töldu nauðsynlegt. En þegar framkvæma þarf svona erfiðar aðgerðir, verður að skammta öllum naumt, og það er ekki hægt að láta fáa græða á því, sem er fjöldanum byrði. Ríkisstj. mun því leitast við að draga sem mest úr kjararýrnun almennings og einkum þess fólks, sem lakast er sett í lífsbaráttunni, með sérstökum ráðstöfunum, svo sem fjölskyldubótum og skattlækkunum. Með því að dreifa byrðunum sem réttlátast vitum við, að lagður er traustasti grundvöllurinn fyrir skilningi almennings, sem ómetanlegur er, ef leiða á þessa stefnu fram til sigurs. Um leið og afnumin er vísitölubinding launa, leggur ríkisstj. ábyrgðina á því að semja um kaup og kjör á samtök atvinnurekenda og launþega. Í þeim efnum mun ríkisstj. ráðleggja og leiðbeina, en hún mun hvorki kaupa menn né kúga til fylgis við þá stefnu kaupstöðvunar, sem hún telur óumflýjanlega nú um sinn. Hún væntir þess, að launþegar skilji nauðsynina, og það er engum hættulegra en þeim sjálfum, ef þær ráðstafanir, sem nú verða framkvæmdar, eru gerðar að engu með nýrri kaup- og verðhækkunaröldu. Jafnframt hefur verið reynt að skapa atvinnuvegunum viðunandi starfsskilyrði og meira athafnafrelsi en áður, en á móti kemur hitt, að atvinnurekendurnir verða sjálfir að taka ábyrgðina á rekstri fyrirtækja sinna, og telji þeir sig geta fallizt á kauphækkun, verða þeir sjálfir að geta greitt hana af afrakstri fyrirtækja sinna án hækkunar verðlags. Gengislækkun er örlagaríkt skref, sem ríkisstj. stígur ekki með léttum hug. Hins vegar er nú svo komið, að hún er eina lausnin, og þá er líka nauðsynlegt, að hún verði framkvæmd af festu og gerðar allar þær ráðstafanir, sem unnt er, til að tryggja, að hún nái tilgangi sínum. Ég vona, að allur almenningur skilji nauðsyn þess að slá skjaldborg um verðgildi íslenzku krónunnar og koma í veg fyrir, að sú saga endurtaki sig, sem gerzt hefur hér á landi undanfarið, þegar á hverju einasta ári var bitinn nýr biti úr verðgildi gjaldmiðilsins, án þess að nokkuð væri gert til að koma í veg fyrir áframhald þeirrar þróunar. Gengislækkun kann að virðast einkennileg leið til að vekja traust manna á gjaldmiðlinum, en sannleikurinn er sá, að þá fyrst er von til þess, að íslenzka krónan verði metin til jafns við annan gjaldeyri, þegar menn vita og skilja, að hún er skráð á sannvirði. Ef sú mikla viðreisnaráætlun, sem ríkisstj. nú leggur fyrir Alþingi, nær þeim tilgangi, sem vonir standa til, og hann getur náðst á skömmum tíma, ef þjóðin sýnir aðgerðum stjórnarinnar skilning, þá er með því lagður grundvöllur að nýrri uppbyggingu atvinnuveganna á traustari grundvelli en við höfum þekkt um áratuga skeið. Íslendingar geta þá slegizt í fylgd með þeim fjölmörgu þjóðum hins frjálsa heims, sem á undanförnum árum hafa bætt lífskjör sín meir og örar en nokkru sinni fyrr. Það hlýtur að vera okkur öllum, sem beina og óbeina ábyrgð berum á því, að Ísland riðar nú á glötunarbarmi, svo að engu má muna, að fjárhagslegt og pólitískt frelsi þjóðarinnar glatist, meira gleðiefni en orð fá lýst. Háttvirtir alþingismenn. örlagastund er upp runnin í lifi þjóðarinnar, sem nú stendur á vegamótum. Okkar er að vísa veginn, marka stefnuna. Önnur leiðin liggur fram af glötunarbarminum, hin til aukins öryggis og bættra lífskjara. Ég bið þing og þjóð að kynna sér málið til hlítar. Ríkisstj. og þinglið hennar telja valið vandalítið. Hinar framúrskarandi greinargóðu upplýsingar, sem sérfræðingar okkar hafa viðað að, sanna, svo að ekki verður um villzt: 1) Uppbótakerfið hlýtur fyrr en varir að færa yfir þjóðina geigvænlegt atvinnuleysi. 2) Til úrbóta er um ekkert val að ræða. Aðeins eitt kemur til greina: rétt skráning krónunnar. 3) Uni þjóðin aðgerðunum, bíða hennar góð og batnandi kjör. Það er því höfuðtilgangur allra þessara aðgerða: 1) Að forða þjóðinni frá óhugnanlegu atvinnuleysi. 2) Að leitast við að krefjast þeirra einna fórna af þjóðinni, sem með öllu eru óumflýjanlegar til að sporna gegn atvinnuleysinu, og gæta þess jafnframt gaumgæfilega, að þeim verði alls ekki íþyngt, sem minnst hafa burðarþolið. 3) Að opna þjóðinni leið til batnandi lífskjara. Ríkisstjórnin biður þing og þjóð um aðstoð til að bjarga þjóðinni frá voðanum. Og jafnvei þá, sem líta úrræðin öðrum augum en við gerum, sem að þeim stöndum, biðjum við um að fresta mótaðgerðum um nokkurt skeið og gefa með því reynslunni færi á að kveða upp sinn ólygna dóm. Mitt mat er, að þessi úrræði komi að haldi, ef þjóðin tekur þeim vel, annars ekki. Mistakist þau, blasa við miklir örðugleikar og langvarandi. Enginn ætti að sækjast eftir að bera ábyrgð á þeim.



Herra forseti. Í tíð fyrrv. ríkisstj. s.l. haust, eftir kosningarnar, þegar auðséð var, að þeir, sem völdin höfðu, töldu, að það þyrfti að gera nýjar ráðstafanir í efnahagsmálum, og látið var að því liggja, að þær væru stórfelldar, fór ég fram á það við þáv. hæstv. forsrh., að ég fengi f.h. Framsfl. aðgang að þeim upplýsingum, sem verið var þá strax að safna saman til afnota við ákvarðanir í þessum málum. Mér var kunnugt um, að efnahagsráðunautur ríkisstj. hafði þá þegar gert skýrslur til hennar. En mér var af fyrrv. forsrh. neitað um aðgang að þessum upplýsingum. Þegar núv. ríkisstj. tók við og það sama var látið í veðri vaka, að mikils þyrfti við, og mér var kunnugt um, að nýjar skýrslur voru gerðar eða var verið að gera og jafnvel höfðu að sumu leyti verið notaðar af ríkisstj. til þess að gefa - að vísu mjög ófullkomnar upplýsingar -, fór ég fram á það sama við núv. ríkisstj. og með sama árangri. Ég hef ekki getað fengið neinar upplýsingar frá henni um þau efni, sem hagfræðilegir ráðunautar ríkisstj. hafa dregið saman, enda þótt þeir að sjálfsögðu vinni þau störf ekki sem neinir einkaþjónar hæstv. ráðherra, heldur sem launaðir starfsmenn ríkisins. Niðurstaðan af þessu öllu saman hefur þess vegna orðið sú, að það er ekki fyrr en í fyrradag kl. 1.30, þegar fundur byrjaði hér á hv. Alþingi, að ég fæ af hendi ríkisstj. nokkrar upplýsingar um þessi efni og þá aðeins þetta frv. sjálft, sem hér liggur fyrir, með þeirri grg., sem með því var þá þegar prentuð. Ég hef notað allan tímann, sem ég hef haft ráð á, síðan ég fékk þetta í hendur, til þess að reyna að átta mig á því, hvað í þessu felst, og höfuðdrættina er auðvitað hægt að sjá eftir þennan tíma af því, sem hér liggur fyrir. En því fer fjarri, að einstök atriði hafi verið hægt að skoða á þeim tíma, því að svo mikill tími hefur farið í að átta sig á höfuðdráttunum í málinu. En hvað sem því líður, mun smátt og smátt koma betur í ljós, hvað verið ar að gera og hverjar afleiðingar af því verða. Hægt er að sjá í þessu nú þegar meginlínurnar, þótt upplýsingum hafi verið haldið leyndum. Mun ég á grundvelli þess, sem nú þegar liggur fyrir, byggja þær hugleiðingar, sem ég mun flytja hér við 1. umr. almennt um þessi mál, um þetta frv., sem hér liggur fyrir, og um efnahagsmálastefnu ríkisstj. í heild, því að vitaskuld verður þetta frv. ekki slitið úr sambandi við fjárlagafrv. né önnur frv., sem hafa verið boðuð, en ekki eru enn þá komin fram og menn vita því ekki enn nema að nokkru leyti, hvað í felst. Ég skal ekki tefja tímann með því að hafa langan sögulegan inngang að því, sem ég segi. En þó vil ég minnast á það, af því að ég tel það nauðsynlegt og viðeigandi og ég tel það þannig vaxið, að það eigi ekki að gleymast, að sú valdasamsteypa, sem stendur að þeim efnahagsmálaráðstöfunum, sem ráðgerðar eru í þessu frv., gekk til kosninga í landinu fyrir örfáum mánuðum undir kjörorðinu: Stöðvun dýrtíðarinnar án nýrra skatta. - Og þetta kjörorð og þessi málflutningur var rökstutt þannig, að hér væri ekki verið að fara með fleipur eitt, var rökstutt með dómi reynslunnar, að því er þeir sögðu, sem fyrir þessum málum stóðu: Reynslan væri augljós. Valdasamsteypan hefði þegar starfað nærri því heilt ár og framkvæmt þetta, stöðvun dýrtíðar án skatta. Útflutningssjóður stæði betur en nokkru sinni fyrr, - nú er okkur raunar sagt, að það vanti í hann 180 millj. fyrir s.l. ár, af þessum sömu mönnum, - og ríkisbúskapurinn væri í bezta horfi. Siðan var því bætt við af einum þeirra, sem mest stóð hér fyrir málum, að það yrði að styðja þessa samsteypu til valda, því að eftir kosningarnar ætti að vinna í þessum anda og á sama hátt og gert hefði verið á þessu ári að lausn vandamálanna. Úr annarri deild þeirrar valdasamsteypu, sem nú er orðin og þá var orðin, heyrðust heróp eins og t.d. þessi: Leiðin til bættra lífskjara er að kjósa Sjálfstæðisflokkinn. - Það var ekkert minnzt á það þá, að menn lifðu um efni fram eða hefðu lifað um efni fram. Framsóknarmenn leyfðu sér að benda á blekkingarnar og rangfærslurnar í þessum málflutningi og sögðu þjóðinni það, sem þeir vissu sannast, að verðbólgan hefði því miður ekki verið stöðvuð, heldur hefði henni verið leynt í bili. En jafnframt sýndu framsóknarmenn fram á, að það hefði verið hægt að gera fullnægjandi ráðstafanir í efnahagsmálunum, halda áfram uppbyggingarstefnunni, án þess að minnka þyrfti kaupmátt tímakaupsins frá því, sem hann var í október 1958. Framsóknarmenn sögðu einnig þá nokkuð um það, hvað hinir hefðu í hyggju, eins og augljóst var af málflutningi þeirra að öðru leyti, þegar frá voru skilin kjörorðin, sem mest var látíð bera á. Við sögðum, að það, sem þessir aðilar hefðu í hyggju, væri samdráttarstefna í íslenzkum þjóðarbúskap. Það væri að koma uppbyggingar- eða byggðastefnunni, sem fylgt hefði verið í íslenzku efnahagslífi, fyrir kattarnef, og að þeir mundu nota þær aðferðir til þess að koma á nýrri stefnu að magna dýrtíðina í landinu til þess að draga saman framkvæmdirnar. Í þessu sambandi er líka nauðsynlegt að minnast á það, að ekki höfðu Sjálfstæðisflokksmenn og Alþýðuflokksmenn fyrr lokið kosningabaráttunni undir vígorðunum: Stöðvun dýrtíðarinnar án nýrra skatta - og: Leiðin til bættra lífskjara er að kjósa Sjálfstæðisflokkinn, - en blaðinu var algerlega snúið við og byrjað af jafnmiklum ákafa að prédika það fyrir mönnum, að þeir lifðu um efni fram, þjóðin lifði um efni fram. Og siðan var því bætt við af fullkominni óskammfeilni, að það væri stórkostlegur halli á ríkisbúskapnum og á útflutningssjóðnum, en yfir tæki þó með öllu hinn gífurlegi greiðsluhalli við útlönd, sem hefði orðið hvorki meira né minna en 1000 milljónir eða rúmlega það á síðustu 5 árum, og var hæstv. forsrh. að enda víð að endurflytja þennan boðskap hér á hv. Alþ., sem er þó kunnur orðinn utan þings. Þetta var og er þá það, sem þjóðinni hefur verið sagt um þessi efni eftir kosningarnar. Erlendar skuldir væru orðnar gersamlega óviðráðanlegar og ekkert væri þó eins hættulegt og lántökur til stutts tíma. Menn yrðu að þrengja stórkostlega að sér til þess að bjarga frá þjóðargjaldþroti, ekki sízt vegna skuldanna við útlönd og þessa gífurlega greiðsluhalla. Hér var sem sé upp tekinn þessi áróður til að reyna að hræða þjóðina til að beygja sig undir þá samdráttarstefnu, sem stjórnin hugðist beita sér fyrir. En hvað er þá til í því, sem mönnum er nú sagt um þessi efni, t.d. að innleiða þurfi stórfelldari álögur en nokkru sinni fyrr til þess að bjarga við atvinnurekstrinum í landinu og forða þjóðargjaldþroti út á við? Þetta er sams konar uppspuni og tröllasögurnar fyrir kosningarnar um stöðvun dýrtíðarinnar án skatta og sú fjarstæða, að leiðin til bættra lífskjara væri sú að kjósa Sjálfstæðisflokkinn. Við skulum íhuga þetta ofur lítið nánar, vegna þess að hér liggur kjarni málsins. Skoðum afstöðuna út á við og kenninguna um hinn gífurlega greiðsluhalla, sem sé að sliga þjóðina, þúsund millj. eða meira á 5 síðustu árum. Þessar tölur eru býsna einkennilega fundnar, og þessi kenning er harla undarleg. Þessi greiðsluhalli er búinn til þannig, að það eru taldar til halla afborganir af föstum lánum út úr landinu, sem sé skuldalækkanir við útlönd. En aðalatriðið er þó að búa til þennan greiðsluhalla með því að telja Sogsvirkjunina, raforkuáætlunina að verulegu leyti, sementsverksmiðjuna, heilan flota af kaupskipum og fiskiskipum, mikinn hluta ræktunarinnar í landinu og útihúsabygginganna og hafnargerða í landinu og hvers konar framfarir, sem framkvæmdar hafa verið fyrir erlent lánsfé, að nefna þetta allt greiðsluhalla við útlönd. Með þessu móti er fengin þessi niðurstaða, sem á að vera til þess að hræða þjóðina til að veita fylgi ráðstöfunum hæstv. ríkisstjórnar. Þetta er álíka speki og að útgerðarmaður, sem hefði keypt fiskibát, eða bóndi, sem hefði komið sér upp fjárhúsi, teldi andvirði þessara framkvæmda til tekjuhalla eða taps á árinu, þó að hann hefði tekið lán til þeirra að einhverju verulegu leyti. Þetta eru með öðrum orðum ótíndar blekkingar. Eða máske eigi í þessari kenningu að felast sú hugmynd eða það sé hugsjón þeirrar samsteypu, sem nú hefur tekið við völdunum, að Íslendingar eigi aldrei að taka framar nein erlend lán til framkvæmda í landinu, því að vitaskuld hlýtur að koma fram greiðsluhalli á þeim reikningi, sem svona er settur upp, á meðan slíkt er gert. Er þetta máske yfirlýsing um, að það eigi aldrei framar að taka lán erlendis til uppbyggingar atvinnurekstrar í landinu? Síðan er því bætt við þessar upplýsingar, ef upplýsingar skyldi kalla, að Ísland geti alls ekki fengið framar lán til uppbyggingar, til framkvæmda, nema þær ráðstafanir séu gerðar, sem núv. hæstv. ríkisstj. ætlar að beita sér fyrir. Það væri fróðlegt að víta frá hæstv. ríkisstj., hver þetta hefur sagt, hvaðan hún hefur þessar upplýsingar og yfirlýsingar, eða hefur hún bara búið þetta til. Er þetta bara tilbúningur hæstv. ríkisstj., eða hvaðan hefur hún þetta? Hver hefur sagt henni þetta? Ekki kannast ég við, að þetta sjónarmið hafi verið ríkjandi, og ekki var þetta sjónarmið ríkjandi um þær mundir, sem verið var að undirbúa þá 6 millj. dollara lántöku, sem á að vera til framkvæmda í landinu, sem fyrrv. ríkisstjórn hafði undirbúið að verulegu leyti, áður en hún fór frá völdum. Ég er ekki í neinum vafa um, að þetta er tilbúningur hæstv. ríkisstj. til þess að finna tylliástæður fyrir þeim ráðstöfunum, sem hún er nú að beita sér fyrir í efnahagsmálum. Og ég vil segja í þessu sambandi, án þess að fara lengra út í það, að áreiðanlega verður aldrei með tölum talið til fulls það tjón, sem ríkisstj. er búin að gera út á við með óhróðri sínum um efnahagsmálaástandið á Íslandi, með röngum frásögnum um það, hvernig Ísland stendur út á við og hvað það er, sem raunverulega hefur gerzt hér í landinu á undanförnum árum, t.d. með því að leyfa sér að túlka það greiðsluhalla og vott þess, að þjóðin lifi um efni fram, að hún tekur lán til stærstu framkvæmda í landinu, á sama hátt og fjöldamargar aðrar þjóðir heimsins gera, þar sem svipað er ástatt. Og hvernig hugsa þessir menn sér, að hægt sé að notfæra sér möguleika Íslands í framtíðinni til þess að byggja upp, ef á ekki að taka lán til framkvæmda erlendis? Hvað ætla þeir að gera? Halda þeir, að Íslendingar geti byggt upp allt það fjármagn með því að leggja það til hliðar sjálfir, sem þarf til þess að byggja eðlilega upp hér í landinu? Er það kannske það, sem þeir halda? Eða hvað hugsa þeir sér? Vítaskuld er með öllu óhugsandi, að slíkt geti átt sér stað. Það er fullkomlega eðlilegt, og ég fullyrði, að skilningur er á því hjá þeim mönnum, sem hafa ráð yfir fjármagni í heiminum, að land eins og Ísland þarf á lánum að halda til stórframkvæmda í landinu. Hitt er annað mál, að það er oft nokkuð erfitt að sannfæra erlenda fjármálamenn um það, hversu þarfir Íslands í þessu tilliti vegna uppbyggingarinnar eru miklar, samanborið við fólksfjölda. Og það þarf oft að leggja mikla vinnu í að skýra, að það sé eðlilegt að lána Íslendingum jafnmikið og gert hefur verið og gera þarf til þess að byggja upp, þótt þeir séu svo fáir. En slíkt hefur tekizt fram að þessu. Að sýna fram á, að það þarf óvenjulega mikið fé til þess að byggja upp þjóðarbúskapinn á Íslandi, þótt við séum ekki fleiri en íbúar lítilla borga í stórum þjóðlöndum. Það hefur tekizt fram að þessu að sannfæra þá, sem fyrir fjármagni hafa ráðið, um það, að þessi nauðsyn sé fyrir hendi og Íslendingar muni geta staðið í skilum vegna þess, hversu framleiðslan hér á Íslandi er tiltölulega miklu meiri en svo að segja í nokkru öðru landi jarðarinnar, miðað við íbúatölu. En hitt skal svo segjast, að núv. ríkisstj. hefur áreiðanlega ekki gert það léttara á næstu árum að flytja málstað Íslendinga fyrir þeim mönnum, sem fyrir fjármagni ráða, með þeim - ég vil leyfa mér að segja, með þeim tilhæfulausa óhróðri, sem hún hefur borið út um efnahag sinnar eigin þjóðar, - tilhæfulausa óhróðri, sem hún hefur borið út um efnahag sinnar eigin þjóðar, því að það er ekki hægt að kalla það öðru nafni að útbreiða það, að Ísland hafi búið við 1000–1100 millj. kr. greiðsluhalla á síðari árum, þegar mestur hluti þeirrar fjárhæðar eru lán til langs tíma, sem gengið hafa til þess að byggja upp mannvirki eins og þau, sem ég hef greint. Ég hef ekki aðstöðu til þess í dag að gagnrýna í einstökum atriðum þær tölur, sem hæstv. forsrh. nefndi í þessu sambandi, t.d. áætlun þeirra um það, hvernig farið hefði íslenzkur þjóðarbúskapur 1959. Hann nefndi þar gífurlega fjárhæð, sem hann taldi greiðsluhalla, og var það ekki sérlega ánægjulegur vitnisburður um þetta fyrsta ár valdasamsteypunnar, ef það væri rétt. En það var auðvitað allt villandi, vegna þess að þar eru innifaldar mjög miklar lántökur til stórframkvæmda til langs tíma. En ég vil leyfa mér núna að taka þrjú ár af þessu tímabili og segja mönnum nánar, hvernig því er varið um þau, til að sýna fram á, hversu þokkalegur þessi málflutningur er. Ég tek árin 1956–58. Í því sambandi er í grg. talað um 637 millj. kr. greiðsluhalla. Á móti þessum 637 millj. koma svo 135 millj. kr. afborganir af erlendum lánum, lækkanir á öðrum lánum, sem ekki eru dregnar frá, þannig að nettóhækkun skulda er 502 millj. En erlend lán opinberra aðila og einkaaðila á þessum árum eru 551 millj., og langsamlega mestur hluti þess eru þessi framkvæmdalán, sem ég hef verið að greina frá. En síðar er sagt: Það var greiðsluhalli á þessu tímabili víð útlönd, sem nam svona gífurlegum fjárhæðum, og það verður að leggja á íslenzku þjóðina mörg hundruð milljón króna álögur til þess að koma í veg fyrir slíkan greiðsluhalla framvegis. Nú skyldu menn halda, að ríkisstjórn, sem í málflutningi sínum fordæmir á þennan hátt lántökur til nauðsynlegustu framkvæmda í landinu, lífsnauðsynlegustu framkvæmda í landinu, og segir, að það þurfi að gera stórfelldar ráðstafanir til þess að fyrirbyggja það, að greiðsluhalli þeirrar tegundar, eins og ég var hér að lýsa, eigi sér stað framvegis, - nú skyldum við halda, að sú stjórn, sem þannig ræðir um þetta atriði, og sú stjórn, sem líka hefur þráfaldlega lýst því yfir, að ekkert sé jafnhættulegt í þessu sambandi og erlendar lántökur til stutts tíma, ráðgerði ekki miklar lántökur sjálf. En ef við lítum í þá efnahagsáætlun, sem nú hefur verið lögð fyrir af hæstv. ríkisstj., þá sjáum við, að hún vill fá heimild til þess að taka 20 millj. dollara gjaldeyrislán og kallar þetta sjóð. 20 millj. dollara gjaldeyrislán eða 780 millj. kr. lán vill hún hafa heimild til að taka og til stutts tíma. Nú skyldu menn álita, að ríkisstj. hefði meira en litlar áhyggjur af því, hvernig hægt væri að endurgreiða slíka gífurlega fjármuni til viðbótar þeim lánum, sem fyrir eru og hún hefur sagt þjóðinni að hún muni tæpast einu sinni megnug að standa undir. En ef við lítum í athugasemdirnar, sem áætluninni fylgja, og skoðum þetta atriði sérstaklega, þá sjáum við, að um þetta hefur ríkisstj. það að segja, að endurgreiðsla þessara stuttu lána eða yfirdráttarlána ætti ekki að verða örðugleikum bundin. Svo bætir hún að vísu við: Svo framarlega sem þær efnahagsráðstafanir, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, bera tilætlaðan árangur. M.ö.o.: ríkisstjórnin, sem fordæmir framkvæmdalántökur og kallar þær greiðsluhalla við önnur lönd, hefur í hyggju, eftir því er hún segir sjálf, að taka stórfellt gjaldeyrislán til skamms tíma og lýsir því þar næst yfir, að hún telji, að engir örðugleikar muni verða á því að standa skil á þeim peningum aftur á fáum árum, að viðbættu öllu því, sem þarf að greiða af þeim lánum, sem þegar er búið að taka til framkvæmda í landinu. Allt í einu horfir dæmið þannig við, að það á að vera þjóðinni mögulegt að standa undir því á næstu árum að endurgreiða stórfellt gjaldeyrislán, sem tekið væri til stutts tíma, til viðbótar við greiðslurnar af þeim framkvæmdalánum, sem þegar hafa verið tekin, en stjórnin hefur áður sagt að væru svo stórkostlegar, að það mundi vart verða undir þeim einum risið, hvað þá meira, og til þess að ráða við það vandamál yrði að leggja gífurlegar álögur á þjóðina og þrengja að henni með öllu hugsanlegu móti. Hver sér nokkra heila brú í þessum hugsunargangi eða þessari áætlun hæstv. ríkisstj.? Það er skilningur hæstv. ríkisstj., að það sé hættulegt að taka framkvæmdalán, og það er kallaður greiðsluhalli á viðskiptunum við útlönd, þjóðhættulegur greiðsluhalli, sem verði að koma í veg fyrir. En það er óhætt að taka eyðslulán. Það er óhætt að taka kramvörulán, ef þannig mætti að orði komast, eins og sagt var hér í gamla daga. Og endurgreiðsla slíks láns, jafnvel á stuttum tíma, er ekki líkleg til þess að valda neinum sérstökum erfiðleikum. Og hvernig halda menn svo, ef þessi stefna yrði raunverulega framkvæmd, - hvernig halda menn svo, að mundi ganga á næstu árum að fá nauðsynleg framkvæmdalán fyrir Ísland, þegar búið væri að bæta við þessum gífurlegu kramvörulánum ofan á það, sem nú er fyrir? Búast menn þá við því, að þeir geti fengið stórfelld framkvæmdalán, sem þarf að fá, þar enn til viðbótar? Eða á, eins og ég hef margsinnis spurt, á að hætta því að taka lán til framkvæmda á Íslandi? Hverjum dettur í hug, ef þessi stórfelldu gjaldeyrislán verða raunverulega tekin, að þeim verði skilað aftur á örstuttum tíma, eins og hæstv. ríkisstj. bollaleggur í sinni áætlun. Við höfum ofur litla reynslu af þessu hér hjá okkur. Við höfum gert tilraunir til þess á undanförnum árum að tryggja okkur aðstoð hjá EPU, Greiðslubandalagi Evrópu, til þess að auka hér frelsi í víðskiptum, og við höfum tekið lán í þeirri stofnun til þess að hjálpa til við þá framkvæmd og kaupa almennar vörur inn í landið og auka vörubirgðir í landinu. En hvernig fór með þau lán, sem þannig voru tekin? Hafa þau verið greidd til baka? Voru þau greidd til baka? Reyndist mögulegt að greiða þau til baka á stuttum tíma, eða hafa þau verið greidd? Nei, þau hafa ekki verið greidd, og þau eru enn í dag hluti af skuldum Íslands. En það voru ekki framkvæmdalán. Það voru lán ákaflega hliðstæð þeim gífurlegu lántökum, sem núverandi hæstv. ríkisstj. talar um af svo mikilli léttúð í þeirri áætlun, sem hún hefur nú lagt fram. Nei, vitanlega er stórhættulegt að taka stórfelld gjaldeyrislán til stutts tíma, því að hættan er sú, að það verði ekki viðráðanlegt að greiða þau lán til baka á stuttum tíma ásamt greiðslum af föstum lánum, sem fyrir eru, og að þetta allt saman færi efnahagsmál landsins út á við í háskalegri hnút en þau hafa nokkru sinni áður verið, sem gæti þá orðið til þess að koma í veg fyrir, að nauðsynleg framkvæmdalán gætu fengizt. Hér eru í raun og veru höfð algerlega, að mínu viti, endaskipti á hlutunum á þann hátt, sem ekki má gera, þar sem sú stefna er með þessu í raun og veru lögð á hilluna að taka framkvæmdalánin, en í þess stað hugsunin að fara inn á þá braut að taka gífurleg gjaldeyrislán eða vörukaupalán til stutts tíma. Það er í raun og veru, þó að það sé stórfurðulegt að heyra, skilningur hæstv. ríkisstj., að það sé stórháskalegt fyrir Ísland að auka lántökur sínar til þess að kaupa skip og reisa aflstöðvar og til framkvæmda yfir höfuð í landinu, en hitt sé ekki aðeins forsvaranlegt, heldur hið mesta bjargráð að taka lán til stutts tíma til almennra vörukaupa. En hvernig stendur á því, að þessi stefna skuli hafa orðið ofan á hjá hæstv. ríkisstjórn, eins og þessi mál standa? Þar kemur að sjálfsögðu margt til greina, sem ég hef ekki tök á að rekja í dag. En eitt er alveg augljóst. Þessi stefnubreyting í lánamálunum er sem sé nauðsynleg undirstaða þess að koma samdráttarstefnunni í framkvæmd á Íslandi. Það er vitanlega ekki hægt að framkvæma stefnu, sem er byggð á því að koma á samdrætti í framkvæmdum og atvinnu, með því að taka framkvæmdalán erlendis og verja þeim til framkvæmda í landinu sjálfu. Til þess að hægt sé að koma slíkri stefnu á og í framkvæmd, verður að hætta að taka framkvæmdalánin eða draga stórkostlega saman seglin í því efni. Þetta er ein ástæðan til þess, að núv. hæstv. ríkisstj. söðlar hér algerlega um og tekur upp nýja stefnu í þessu, sem er einn liður í þeim samdrætti í þjóðarbúskapnum, sem hún vill koma á. Þessi stefnubreyting í lánamálunum er einnig lífsnauðsynleg undirstaða þess, að hæstv. ríkisstj. geti komið því höggi á uppbyggingarstefnuna eða nánar tiltekið byggðastefnuna í atvinnumálum landsins, sem kjördæmabreytingin, sem síðast var sett, var miðuð við. Það er ekki hægt að koma því við að fella niður framkvæmd byggðastefnunnar með því að taka lán erlendis og verja þeim lánum til uppbyggingar víðs vegar um landið. Það verður að hætta því. Þetta er einn alveg óhjákvæmilegur liður í þeirri stefnubreytingu, sem þá var hugsuð. En nú kemur þetta fyrst nakið fram á yfirborðið. Ekki vil ég neita því, að við vanda sé að fást í efnahagsmálum okkar, eins og þeim er háttað. Og ég sé glöggt, að það er nokkur halli í efnahagskerfinu, eins og afkoma útflutningssjóðs og ríkissjóðs sýnir. En hættulegt ósamræmi í efnahagskerfinu minnkaði þó stórkostlega við efnahagslöggjöfina frá 1958, þegar 55% yfirfærslugjaldið var lögfest. Og það er nauðsynlegt fyrir menn að hafa það í huga. En það, sem mér sýnist nú vera að ske, það er blátt áfram það, að þennan vanda, sem er fyrir hendi, en áreiðanlega er minni nú en oft áður, þennan vanda ætlar peningavaldið í landinu með Alþýðuflokkinn sem hjálpartæki að notfæra sér til þess að taka upp alveg nýja efnahagsmálastefnu, sem á að efla þetta vald í öllum greinum. Það á að notfæra sér þann vanda, sem fyrir hendi er, til þess að taka upp þvílíka stefnu. Og þetta er framhaldið af kjördæmabreytingunni, af afnámi gömlu kjördæmanna, og einn angi af þeirri áætlun, sem þá var lögð. Þeim vanda, sem fyrir liggur, er hægt að mæta með tvennu móti, alveg eins og einstaklingur velur um leiðir, ef hann þarf að gera ráðstafanir til þess að brúa bil í sínum búskap. Önnur leiðin er áframhaldandi uppbygging, sem miðar að fullri atvinnu allra og fyllstu notkun allra möguleika, djarfri stefnu, eins og óneitanlega hefur verið framkvæmd hér á siðari árum, en þeir skakkar, sem þá eru fyrir hendi eða koma fram í efnahagskerfinu, séu jafnaðir með því að draga úr þeirri fjárfestingu eftir vali, sem helzt má missa sig eða helzt má biða, miðað við almannahag, og með því að skattleggja þá eyðslu, sem er umfram nauðsyn, og þá, sem mest mega sín. Þetta er önnur leiðin og sú rétta leið og vel fær, eins og þessi mál standa. Það sýndi athugun þessara mála haustið 1958, þegar það var óvefengd niðurstaða, að hægt væri að koma þessum málum þannig fyrir, að kaupmáttur tímakaups rýrnaði ekki frá því, sem hann var í október það haust. Og það samrýmist líka slíkri leið að komast út úr uppbótakerfinu í áföngum, eins og byrjað var á 1958. En hin leiðin - 

Ef þingmaður telur sig ekki geta lokið máli sínu á svo skömmum tíma, þá verður umr. nú frestað í bili og fundi frestað til kl. 5.

- Fundarhlé. Hin leiðin, þegar svo stendur á, að brúa þarf bil í búskap, er aftur á móti sú, sem stjórnarliðið hefur valið. Það er samdráttarleiðin, sú leið að draga saman. Og hún er fólgin í því, sú aðferð, sem hæstv. ríkisstj. ætlar að nota, að magna dýrtíðina svo stórkostlega í landinu með öllu í senn: gengislækkun, nýjum álögum og vaxtahækkun, að menn hafi ekki ráð á að leggja í framkvæmdir né kaupa áhöld, tæki og neyzluvörur í neitt svipuðum mæli og verið hefur, - koma þannig á meira jafnvægi, eins og það er kallað, skulum við segja, með því að draga stórkostlega úr neyzlu, framkvæmdum og atvinnu. Og þessi leið, sem hæstv. ríkisstj. og hennar flokkar hafa valið, miðar að minni þjóðartekjum en þyrfti að vera og rýrari lífskjörum. En höfuðástæðan til þess, að einmitt þessi leið er valin, er sú, eins og ég sagði áðan, að hún færir peningavaldinu í landinu, sem stjórnar Sjálfstfl., völdin í atvinnu- og efnahagslífi þjóðarinnar í vaxandi mæli. Þetta er undirrótin í öllu málinu. Og einmitt af því, að þetta var meiningin, þá þurfti að hafa fleira með í förinni en rétta og slétta gengislækkun. Það varð að fylgja alger stefnubreyting í þá átt, sem ég hef verið að lýsa. En skýrum þó fyrir okkur myndina ofur lítið. Í hverju hefur þessi uppbyggingarstefna, sem ég hef verið að tala um, verið fólgin? Við getum sagt, að byggðastefnan hefur verið einn mikilsverður þáttur í uppbyggingarstefnunni. Einn meginþáttur í uppbyggingarstefnunni hefur verið sá að beina fjármagni þjóðarinnar með opinberri íhlutun í þýðingarmestu atvinnugreinar landsins og styðja sjálfstæðan atvinnurekstur og búskap sem flestra landsmanna um leið. Ég leyfi mér að taka nokkur dæmi um uppbyggingarstefnuna, eins og hún hefur verið í framkvæmdinni á síðustu áratugum. Ég nefni fyrst erlendar framkvæmdalántökur. Því fé, sem tekið hefur verið að láni erlendis, hefur yfir höfuð verið varið til uppbyggingar atvinnulífinu í landinu víðs vegar. Ég nefni Sogsvirkjanirnar sem dæmi, sem eru undirstaða bæði aukinna þæginda og atvinnurekstrar á miklum hluta landsins. Ég nefni aðrar virkjanir. Ég nefni skipakaup og bátakaup. Ég nefni það fé, sem gengið hefur til þess að auka ræktun í landinu og framleiðslu í landbúnaðinum. Og þannig mætti halda áfram að telja, hvernig framkvæmdalánin hafa verið liður í uppbyggingarstefnunni. Ég nefni vaxtapólitíkina, sem rekin hefur verið í landinu og hefur einnig miðað í þessa sömu átt. Hér hafa verið hafðir lágir vextir á stofnlánum til uppbyggingar í sjávarútvegi og landbúnaði og lágir vextir til stuðnings fólki, sem hefur verið að koma sér upp húsnæði til eigin afnota, svo að ég nefni aðeins þessa höfuðþætti. Þessir vextir hafa verið hafðir lágir með stuðningi ríkisvaldsins með margvíslegu móti og fyrir íhlutun frá Alþingi og þeim ríkisstjórnum, sem setíð hafa. En þessi vaxtapólitík, sem hefur verið rekin, er snar þáttur í því að styðja sem almennasta uppbyggingu í landinu og koma í veg fyrir, að peningavaldið í landinu verði einrátt um hana og um það, í hvaða átt uppbyggingin beinist. Þessi vaxtapólitík hefur verið liður í því að gera sem flestum landsmönnum kleift að standa undir þeim stofnkostnaði, sem því er samfara að verða sjálfstæður atvinnurekandi eða lifa sjálfstæðu lifi í sinni eigin íbúð. Þetta er meginhugsunin, sem hefur legið á bak við þá vaxtapólitík, sem í landinu hefur verið rekin áratugum saman, og sannast að segja hafa þeir, sem á annað borð hafa verið félagslega hugsandi, ekki fundið aðrar leiðir heppilegri til þess að styðja að skynsamlegri þróun í þessa átt en einmitt þá, að hið opinbera ætti hlut að því, að vextir af stofnlánum yrðu ekki hærri en svo, að menn gætu ráðið við þá. Einmitt þannig væri stuðlað að því, að hinir mörgu efnaminni gætu lagt í talsvert dýrar framkvæmdir, en ekki aðeins auðmennirnir í landinu. Þessi vaxtapólitík hefur blátt áfram verið undirstaða þess, hversu almenn uppbyggingin hefur orðið hér og hversu mikið er hér um fólk, sem er efnalega sjálfstætt. Ég nefni fjárlagastefnuna, eins og hún hefur verið oft og tíðum. Það hefur verið reynt að miða hana við að hafa fremur afgang en hitt. Og þeim greiðsluafgangi hefur stundum verið varið til þess að styðja uppbygginguna, til viðbótar lánsfé og öðrum framlögum, sem hið opinbera hefur lagt fram í þessu skyni. Mætti nefna um það mörg dæmi. Ég nefni atvinnuaukningarféð, sem tekið hefur verið upp á síðari árum og notað hefur verið til þess að veita fjármagni inn í þau byggðarlög við sjávarsíðuna, þar sem lítið fjármagn hefur verið fyrir hendi, en þörfin fyrir uppbygginguna mikil, og þýðingarmikið talið fyrir þjóðarbúskapinn, að þessi byggðarlög gætu ekki aðeins staðizt, heldur þróazt eðlilega og tekið vaxandi þátt í framleiðslulífinu, auk þess sem slík uppbygging, einmitt í þessum plássum, hefur orðið til þess að draga úr þeim óheppilega fólksstraumi, sem orðið hefur á einn stað í landinu. Ég nefni ríkisábyrgðapólitíkina, sem rekin hefur verið og hefur verið miðuð blátt áfram við það, að ríkið hefur tekið ábyrgðir fyrir byggðarlög sérstaklega og félagslegar framkvæmdir úti um land og í landinu raunar yfirleitt. Og þessar ábyrgðir hafa verið teknar, þótt menn hafi séð greinilega, að það hlaut að verða tjón af því í bili fyrir ríkissjóðinn sjálfan, að í þessar ábyrgðir væri gengið. En þær hafa verið teknar samt. Það mætti nefna hafnargerðir, sem aldrei hefðu komizt af stað, ef þessari ríkisábyrgðastefnu hefði ekki verið fylgt. Og þannig mætti halda áfram að telja endalaust. Það mætti nefna eitt dæmi, sem er áreiðanlega ofarlega í hugum manna, og það er Þorlákshöfn. Halda menn kannske, að það hefði átt sér stað sú framkvæmdaþróun í Þorlákshöfn, sem orðin er, ef þeirri ríkisábyrgðastefnu hefði verið fylgt, sem núv. ríkisstj. er að byrja að boða, sem sé þeirri, að aldrei verði tekin ríkisábyrgð á neinu láni, nema öruggt sé fyrir fram, að það verði staðið við greiðslur á því upp í topp. Þá hefði aldrei verið farið af stað með neinar framkvæmdir í Þorlákshöfn. Og þannig mætti nefna mýmörg dæmi víðs vegar að af landinu, bæði um hafnargerðir, sem eru undirstöðuframkvæmdir í framleiðslulífinu, og fjöldamargar aðrar framkvæmdir. Þetta eru aðeins örfá atriði til þess að skýra, hvað það er, sem átt er við, þegar talað er um uppbyggingarstefnu, og til þess að skýra þá stefnubreytingu, sem nú á að verða með tilkomu þeirrar valdasamsteypu, sem nú beitir sér hér fyrir algerri stefnubreytingu. Og lítum svo á stefnubreytinguna, í hverju hún er fólgin, varðandi þessi fáu dæmi, sem ég hef nefnt. Fyrst er að fæla þjóðina frá því að halda áfram framkvæmdalántökum. Það er sem sé alveg nauðsynlegur fyrsti liður í þessari nýju samdráttarstefnu, sem hér er boðuð, af þeim ástæðum, sem ég hef rakið. Engum manni dylst, að það er ekki hægt að breyta hér um stefnu nema draga saman lántökur erlendis til framkvæmda. En í staðinn á svo að setja eyðslulán eða gjaldeyrislán, eins og hér hefur verið lýst. Lítum á vaxtapólitíkina, sem er ein undirrót og undirstöðuatriði í þessu málí. Ríkisstj. leggur hér fram lagabálk, og þar er ein lítil grein, - ætli hún sé ekki 6 línur, - en um hvað er þessi grein? Hún er um það; að ríkisstj. fái valdið í sinar hendur til að ákveða vexti og lánstíma á öllum lánum, sem héðan af verða veitt úr stofnlánadeildum framleiðsluatvinnuveganna, úr íbúðalánasjóðnum og úr verkamannabústaðasjóðnum. Þetta er ein litil lagagrein, sem ætlazt er til að stjórnarliðið hér á þinginu samþykki og á að færa ríkisstjórn Íslands það vald að ákveða þessa vexti og þennan lánstíma án íhlutunar Alþingis. Hér er sem sé stefnt að því að afnema með einni lítilli lagagrein fjöldamarga lagabálka, sem settir hafa verið á Alþingi á undanförnum áratugum með langri þróun og eru einn undirstöðuþáttur í okkar þjóðarbúskap, löggjöfina um stofnlánasjóðina og að Alþingi ákveði, hverjir vextir og lánstímar þar skuli vera, m.ö.o.: að Alþingi ákveði, hver skuli vera stuðningur þjóðfélagsins til þeirra, sem ætla að byggja upp atvinnurekstur og heimili. Og ríkisstj. er meira að segja svo óskammfeilin, að hún lýsir því yfir, að hún ætli að fá þetta vald til þess að hækka vextina og stytta lánstímann, til þess að breyta um stefnu einmitt í þessu efni. Ríkisstj. ætlar að fá vald til þess að umturna þannig því fyrirkomulagi, sem hér hefur verið ákveðið með lagasetningu á Alþ. með áratugalangri þróun. Það á allt að feila í rúst með 5 eða 6 línum í þessu frv. Það er einn liðurinn í þessari stefnubreytingu, sem hæstv. ráðherrar og þeirra lið eru að boða nú þessa dagana. Ég nefndi fjárlögin og stuðning við framkvæmdir í sambandi við þau, og það er alveg sama sagan. Það er sem sagt sama, hvar gripið er niður. Það er allt í samræmi hvað við annað, eins og eðlilegt er, vegna þess að hér er verið að valda straumhvörfum - hreinlega straumhvörfum - í þessa átt, að efla aðstöðu peningavaldsins í landinu, en draga úr hinni þjóðfélagslegu íhlutun um uppbygginguna og hinum þjóðfélagslega stuðningi við fólkið í landinu. Við skulum athuga þetta með fjárlögin, hvernig það horfir við. Þar á að skera niður og þrengja að verklegum framkvæmdum. Og það er einkennandi fyrir þessa samsteypu, að fyrsta árið, sem hún hefur setið að völdum, er enginn greiðsluafgangur í ríkisbúskapnum til þess að verja til uppbyggingarinnar. Það er öðru nær en svo sé, heldur mun vera hreinn greiðsluhalli, og þar að auki er étinn upp greiðsluafgangurinn frá í fyrra á þessu fyrsta ári samsteypunnar. Það er nokkuð táknrænt að bera þetta saman við það, hvernig greiðsluafgangur á undanförnum árum hefur yfirleitt verið notaður mjög til þess að styðja uppbygginguna. Nú er því hætt. Það er einn liðurinn í þessari nýju stefnu. Ef við skoðum svo einn lið eins og atvinnuaukningarféð, sem ég minntist á áðan, þá verður nákvæmlega það sama upp á teningnum. Þetta fjármagn, þótt ekki sé stórfellt, hefur víða riðið alveg baggamuninn í því, að það hefur verið hægt að leggja í stórkostlegar framkvæmdir fyrir ýmis af þessum byggðarlögum, sem annars hefði alls ekki verið hægt að sinna. Menn hafa reytt inn í framkvæmdir allt, sem þeir gátu við sig losað heima fyrir, og það, sem hægt hefur verið að fá af lánum með aðstoð hins opinbera og á annan hátt, en svo hefur oft verið bil, sem ómögulegt hefur verið að brúa. En þá hefur verið reynt að brúa það einmitt með atvinnuaukningarfénu. Þannig hafa komið ný glæsileg skip í fjöldamörg af sjávarplássum landsins. Þannig hafa verið byggðar upp myndarlegar iðnaðarstöðvar í þessum sömu plássum. Og til þessa hefur verið varið mest á ári 15 millj. kr., en þar næst 13.5 millj. En hvað ætlast þessi nýja samsteypa fyrir í þessu efni? Auðvitað í nákvæmu samræmi við þá stefnu, sem höfð er. Hún ætlar að láta það nægja, að í þetta séu hafðar á fjárlögunum 10 millj. kr. Þegar tekið er tillit til þeirrar stórfelldu verðhækkunar, sem verður í landinu á öllum byggingarvörum og öðru slíku, þá mun ekki fjarri lagi, að atvinnuaukningarframlagið sé raunverulega skorið niður um helming frá því, sem það var, á meðan það var t.d. 13.5 millj. kr. Og minnumst svo loks á ríkisábyrgðaþáttinn, sem ég minntist á hér áðan og hefur verið stórfelldur liður í uppbyggingunni, einmitt það, hvernig ríkisábyrgðastefnan hefur verið framkvæmd. Nú keppast hæstv. ráðherrar við að lýsa því yfir, að hér eigi að verða stefnubreyting, og munu nú þegar vera farnir að framkvæma þessa stefnu. En ef þeir standa við það að framkvæma þá stefnu, eins og gefið hefur verið í skyn, þá verður afleiðingin af því stórkostlegt högg í garð þeirrar uppbyggingar, sem framkvæmd hefur verið víðs vegar um landið. Þetta eru bara dæmi, sem ég hef nefnt um nokkur atriði varðandi uppbyggingarstefnuna annars vegar og samdráttinn hins vegar. En það er miklu fleira í þessu máli en hægt er að rekja í einni ræðu við 1. umr. þess. Ég vil þó nefna hér eitt dæmi enn. Nú er sett inn í þetta frv. ein lítil grein, og hún er um það, að framvegis skuli vera hægt að krefjast þess, að einhver hluti af fjármagni innlánsdeilda kaupfélaganna í landinu verði dreginn inn í bankakerfi landsins. Þegar við nú íhugum, að samvinnufélögin og kaupfélögin eru ásamt verkalýðsfélögunum alveg tvímælalaust langþýðingarmestu almannasamtökin í landinu og þau samtök, sem ásamt verkalýðsfélögunum hafa komið alþýðu þessa lands að langmestu gagni í lífsbaráttunni, og þegar við íhugum, að kaupfélögin eru í mörgum byggðarlögum þær stofnanir, sem fólkið hefur helzt á að treysta til þess að standa fyrir uppbyggingunni og til þess að koma í veg fyrir, að allt fjármagn sé hreinlega dregið í burtu úr plássunum, og þau eru í raun og veru í sumum plássum nær einu stofnanirnar, sem fjármagn hefur stöðvazt í, þá sjáum við svona hér um bil, að hverju er stefnt með þessu ákvæði. Þessar stofnanir almennings í landinu skulu ekki fá að vera í friði. Loppan á líka að koma þar við og taka þaðan peningana, til þess að sjá um, að þangað verði ekki flúið til að fá fjármagn til framkvæmdanna, þegar búið er að loka öðrum leiðum. Það væri synd að segja, að þeir, sem hér eiga hlut að máli, væru ekki sjálfum sér samkvæmir í því, hvernig þeir byggja upp þetta nýja kerfi. Vitanlega er þetta ákvæði hrein óhæfa og árás á þessi almannasamtök, sem ég hika ekki við að fullyrða, að séu þau þýðingarmestu í landinu fyrir almenning ásamt verkalýðsfélögunum. Þá vil ég nefna eitt dæmi enn um það, hvert þessi stefna leiðir, sem hæstv. ríkisstj. ætlar sér nú að taka til framkvæmda. Það voru lagðir 50 aurar á benzínlítra til útflutningsuppbóta. Nú er gert ráð fyrir því, að þessu gjaldi á benzíni verði haldið, en nú skuli það renna í ríkissjóð nema 6 aurar. Það á ekki að fella það niður, þó að útflutningsuppbæturnar falli niður, og það er þannig yfirleitt með allar álögurnar, að þær eiga að haldast, þó að útflutningsuppbæturnar falli niður, og er það, sem er einkennandi fyrir úrlausnir ríkisstjórnarinnar. Þessir 50 aurar eiga sem sagt að haldast, en þeir eiga bara að renna inn í ríkissjóðinn. En síðan á að bæta 34 aura gjaldi á hvern benzínlítra við, þannig að þetta verða 84 aurar, sem eiga að renna inn í ríkissjóðinn, umfram það, sem verið hefur, og einir 6 aurar af öllu þessu gífurlega fjármagni eiga að renna til aukinna framkvæmda í vegagerðum og brúargerðum. En það mun ekki einu sinni duga, ekki neitt nándar nærri duga til þess að jafna þann stórkostlega kostnaðarauka, sem verður á þessum framkvæmdum. Niðurstaðan er því sú, að á sama tíma sem stórfelldar nýjar álögur eru settar á benzínið í landinu, verða minnkaðar framkvæmdir í samgöngumálum. Nú vita allir hér um bil, hvernig raunverulega er ástatt í okkar samgöngumálum. Það hefur verið okkur erfitt að byggja upp samgöngukerfið, enda eru vegirnir þannig, að það er alls ekki hægt að nota á þeim hagkvæm flutningatæki vegna þess, hve þeir eru fátæklegir. En það er nú síður en svo, að það sé stefnt í þessu sambandi að því að bæta úr þessu, heldur er með þessum tillögum haugað nýjum gjöldum á benzínið, en vegamálin eiga að verða í enn verra ástandi en þau hafa nokkru sinni áður verið. Það á að minnka heildarframlög til vegamála raunverulega, þegar miðað er við kostnaðinn. Það hefði þó ekki mátt minna vera, þegar svo var haugað nýjum gjöldum á benzínið, sem í öðrum löndum yfir höfuð er notað sem gjaldstofn til þess að koma áfram stórframkvæmdum í samgöngumálum, - þá hefði ekki mátt minna vera en það hefði verið stóraukið það framlag, sem ríkið lætur til vegagerða í landinu. En það samrýmist auðvitað alls ekki samdráttarstefnunni, að slíkt geti komið til greina. Það eitt samrýmist samdráttarstefnunni að hauga nýjum álögum á benzínið, en láta þær renna til almennrar eyðslu. Það er svo kapítuli út af fyrir sig, að í framhaldi af þessu er svo boðaður stórfelldur samdráttur lána, og er það vitanlega í stíl við aðrar uppástungur, sem fram koma hjá hæstv. ríkisstjórn. Af þessum dæmum, sem ég hef nú nefnt, er það augljóst, að stjórnin beitir geiri sínum gegn allri þeirri uppbyggingu í landinu, sem hefur verið studd af þjóðfélaginu, sem hefur verið studd með félagslegum aðgerðum af þjóðfélagsins hendi. Það er það, sem í kjördæmabaráttunni síðastliðin ár var kölluð hin pólitíska fjárfesting. Það er stuðningurinn við uppbyggingu landbúnaðarins, það er stuðningurinn við uppbyggingu sjávarútvegsins víðs vegar um landið, sem felst í vaxtapólitíkinni, ríkisábyrgðapólitíkinni, framkvæmdalánunum og ríflegum fjárveitingum á fjárlögum til slíkrar uppbyggingar. Þetta er hin pólitíska fjárfesting, sem núverandi valdasamsteypa sagði stríð á hendur í sambandi við kjördæmabreytinguna, og nú er að koma í ljós, hvernig þetta er útfært. Það á sem sé að þrengja að öllu þessu. En það er hin efnahagslega fjárfesting, sem þá var kölluð, sem á að standa, sem sé sú fjárfesting, sem hinir ríku hafa efni á að ráðast í og þeir vilja láta verða. Þetta er það, sem á að ske. Þessar tillögur hæstv. ríkisstj. hafa nú þegar stöðvað fjölda þýðingarmikilla framkvæmda víðs vegar um landið. Menn hafa orðið að hætta við undirbúning þessara framkvæmda, þegar þeim varð ljóst, að ríkisstj. vann að því að leggja stein í götu þeirra, í stað þess að á undanförnum árum hafa menn, sem hér hafa setið að völdum, gert allt, sem þeir gátu, til þess að greiða fyrir því, að slíkar uppbyggingarframkvæmdir gætu átt sér stað. Það er sem sé hvorki meira né minna en algerlega snúið við blaðinu. Og þetta hefur nú þegar orðið til þess, að fjöldamargar áætlanir um framkvæmdir hafa menn orðið að leggja til hliðar síðustu vikurnar. Og það á að verða framhald á þessu, ef þessir aðilar fá að ráða. Ég sakna þess mjög, að í ræðu hæstv. forsrh. hér áðan var engin tilraun gerð til þess, svo að ég yrði var við, að útilsta það, hvað hér er í raun og veru að gerast. Hvað er stjórnin að leggja miklar álögur á þjóðina? Og hvernig er þeim ætlað að koma niður? Hverjir eiga að bera þessar álögur? Og hverjar eiga að verða afleiðingarnar af þeim? Ég hélt, að hæstv. forsrh. mundi leggja fram áætlun um þetta efni fyrir hv. Alþingi, og þykir raunar einkennilegt, að í grg. frv. skyldi ekki vera gerð grein fyrir þessu. Hæstv. forsrh. var að endurtaka hér eða lesa hér upp þann fróðleik, sem er í grg. um það, hvað vísitalan mundi hækka mikið og hversu stjórnin hefði fundið ágætt ráð til þess að koma í veg fyrir, að nokkur fyndi í raun og veru til þess, sem ætti að gera, með því að borga niður vísitöluna með fjölskyldubótum og einhverjum niðurgreiðslum á kaffi og sykri. Þetta endurtók hæstv. forsrh. En ég varð alls ekkert var við, að hann gerði hina minnstu tilraun til þess að gera hæstv. Alþ. grein fyrir því, hversu mikill fjármunatilflutningur raunverulega á sér stað í þjóðfélaginu með þessum ráðstöfunum, ef þær ná því, sem mætti kalla tilgangi sínum, og hvað þess vegna er í raun og veru að gerast. Um þetta var ekki eitt einasta orð í ræðu hæstv. forsrh. Ef háttvirtir efnahagsráðunautar ríkisstj. hafa gert ríkisstj. grein fyrir þessu, þá hefur því verið stungið undan í þeirri greinargerð, sem fyrir þessu frv. hefur verið lögð fram. En hvers vegna? Hvers vegna á ekki að koma fram mynd af þessu? Og er hugsanlegt að átta sig á því, hvað hér er að gerast, nema reynt sé að draga upp slíka mynd? Ég hef nú haft, eins og ég sagði, takmarkaðan tíma þetta mál til meðferðar og ekki haft aðgang að öllu því, máske, sem þarf til þess að draga upp slíka heildarmynd, svo að hún verði nákvæm í einstökum atriðum. En ég vil samt gera tilraun til þess að draga fram nokkrar þýðingarmiklar staðreyndir og að sumu leyti áætlanir um þetta efni. Ég sé ekki betur en nýjar álögur til ríkisins samkv. fjárlagafrv., sem lagt hefur verið fram, miðað við fjárlögin 1959, eins og stjórnin gerir í grg., og þegar búið er að draga frá lækkun tekjuskattsins, líka miðað við árið 1959, - þá fæ ég ekki betur séð en nýjar álögur til ríkisins séu ekki undir 370 millj. En ég skal taka það fram, að ég byggi þessar tölur algerlega á þeim áætlunum, sem ríkisstj. hefur látið gera t.d. um væntanlegan innflutning og ég hef alls ekki séð enn þá sundurliðaðar. Ég hef aðeins séð heildarniðurstöðutöluna, sem ríkisstj. áætlar innflutninginn á næsta ári og byggir tekjuáætlun fjárlaganna á og annað í þessu sambandi. Og það get ég sagt, að sú heildaráætlun er um það, að innflutningurinn verði verulegum mun minni á þessu ári, sem nú er að líða, en hann var a.m.k. áætlaður fyrir s.l. ár og minni en hann varð 1958. M.ö.o.: að stjórnin áætlar verulega lækkun á innflutningnum, og má segja, að það sé f samræmi við það, að hún ætlar sér að minnka neyzluna í landinu og framkvæmdirnar. Og þessi innflutningsáætlun ríkisstj., þegar hún kemur fram, sem hlýtur auðvitað að verða síðar í málinu, þá sýnir hún, að ríkisstj. ætlar auðvitað að innleiða samdrátt framkvæmda og kjaraskerðingu, sem á að koma fram í lækkuðum innflutningi. Nú skal ég ekkert segja, hvernig þetta verður í reyndinni, um það er lýkur. Ég veit ekkert um það. En ég vil taka fram, að það er á þessari lágu innflutningsáætlun ríkisstj., sem ég byggi þær tölur, sem ég hef hér, en alls ekki á þeim innflutningi, sem áður hefur verið. Og þess vegna gæti vel svo farið, að allar þessar tölur, sem ég hér nefni, ættu að vera miklu hærri. En mér sýnist það gera máliðflóknara að fara að gera nokkrar aukaáætlanir í því og hef þess vegna byggt þessar hugleiðingar á heildarniðurstöðu innflutningsáætlunarinnar, sem ríkisstj. hefur látið gera eða gert. Og samkv. þeim plöggum virðast nýjar álögur eftir fjárlögunum vera a.m.k. 370 millj. Ég vil enn bæta því við í því sambandi, að þá er verðtollshækkunin vegna gengislækkunarinnar ekki áætluð nema lítill hluti af því, sem raunverulega yrði, ef innflutningurinn yrði jafnhár á þessu ári og hann var í fyrra. Þetta er sem sagt byggt á þessari lágu áætlun ríkisstj. Ég hef beðið hagstofuna að skoða fyrir mig, hver heildarverðhækkun á innflutningi til landsins, miðað við þessa áætlun ríkisstj., sem hagstofan hefur hjá sér, yrði af völdum gengislækkunarinnar, og beðið um, að ekki væri þá tekin með sú hækkun, sem verður á rekstrarvörum útflutningsins, því að sá liður gengur út og inn í dæminu og að mínu viti því bezt að draga hann strax frá, þannig að þar komi bara fram sú hækkun, sem á að verða á öðrum innflutningi en þeim, sem gengur út og inn hjá útflutningsatvinnuvegunum. Enn fremur hef ég beðið um, að þarna væri engin tollahækkun talin með, af því að hún er talin með í álögunum. Hagstofan áætlar þessa hækkun um 575 millj. kr. Þá áætlar hagstofan, það er lausleg áætlun, segir hagstofan, gerð í flýti, hækkun á duldum greiðslum og dreifingarkostnaði innanlands vegna gengislækkunarinnar um 152 millj. Þetta eru samtals 1117 millj. Frá þessu þarf siðan að draga, að mínu viti, hækkun á fjárlögunum vegna gengisbreytingarinnar, sem er komin inn í álögurnar og má ekki tvítelja, og niðurfellingu á innanlandssöluskatti, sem runnið hefur til útflutningssjóðs og mér er sagt eftir plöggunum, að líka eigi að falla niður, eða um 119 millj. Þannig skilst mér, að nettóálögurnar séu um 1000 millj., miðað við þessa lágu innflutningsáætlun ríkisstjórnarinnar. En þá er eftir að reikna áhrif vaxtahækkunarinnar, og þau hefur mér ekki tekizt að fá áætluð á þessum stutta tíma, sem til umráða hefur verið. En það dylst mér ekki, að stórfelld vaxtahækkun bætir hundruðum milljóna við þessar álögur. Enn fremur er mér ljóst, að nýju álögurnar verða í reyndinni meiri en í fjárlögunum er áætlað og sömuleiðis verðhækkanir vegna gengisbreytingar af ástæðum, sem ég hef þegar drepið á, sem sé vegna þess, hvað innflutningsáætlunin er lág. Svo eru það vextirnir, eins og ég hef tekið fram. Lægstu tölur, að mínu viti, eftir því sem ég hef getað skoðað á þessum stutta tíma, lægstu tölur, sem hægt er að nefna í sambandi við álögurnar í heild, eftir því, hve vaxtahækkunin verður mikil, eru 1200–1300 millj., en sennilega miklu meira eða a.m.k. verulegum mun meira. Síðan segir hæstv. ríkisstj., að á móti þessu eigi að koma 152 millj. í fjölskyldubótum og 37 millj. í auknum niðurgreiðslum, og það er það, sem þjóðin á að fá í staðinn, almenningur í landinu á að fá í staðinn. Nú ráðgerir ríkisstj., að kaupgjald í landinu standi óbreytt og að verð það, sem bændur fá sjálfir fyrir afurðir sínar, verði óbreytt, væntanlega þó með þeirri breytingu, sem úrskurðuð verður af þeirri 6 manna nefnd eða hagstofustjóra, sem nú rannsakar verðgrundvöllinn sjálfan, en að öðru leyti verði þáð óbreytt. Kaup fiskimanna á að verða óbreytt yfirleitt. M.ö.o.: það á að halda óbreyttum tekjum almennings í landinu, en menn eiga að fá 152 millj. í fjölskyldubætur og 37 millj. í auknar niðurgreiðslur. Ég fæ ekki betur séð en það séu þess vegna fyrirætlanir ríkisstj. að minnka neyzlu og fjárfestingu í landinu á einu ári um a.m.k. 1000 millj. kr. eða yfir 1000 millj. kr. Og spyr ég nú hæstv. ríkisstj.: Hefur hún ekki látið reikna þetta dæmi, og hvað mikið af þessu á að koma niður á fjárfestingunni að hennar áliti, og hvað mikið á að koma fram sem hrein kjararýrnun, minnkun á neyzlunni? En það er að gera grín að fólki að flytja mál sitt þannig, að þessum álögum eigi að mæta með 152 millj. í fjölskyldubótum og 37 millj. í niðurgreiðslum, þannig að enginn eigi í raun og veru að missa nokkurs í. Það er að hæða sjálfan sig að viðhafa slíkan málflutning. Og það er enn fremur ókurteisi við fólk að láta þar við sitja. Því spyr ég: Hefur hæstv. ríkisstj. ekki látið reikna þetta dæmi? Hvar á þetta að koma niður? Hvað hugsar hún sér, að fjárfestingin minnki mikið af þessum yfir 1000 millj., og hvað á að verða bein og hrein kjaraskerðing strax? Það eru þessi meginatriði, sem þarf að gera grein fyrir í þessu sambandi. En ekkert sýnir betur en þessar tölur, þótt ófullkomnar kunni að vera og standa til endurskoðunar, hvílík fásinna það er, sem hæstv. ríkisstj. er að leggja út í. Svona heljarstökk er ekki hægt að gera og koma standandi niður, það er alveg víst. Og ef menn svo í þessu sambandi athuga, að eftir því sem hagfræðingur sagði mér í dag, munu allar þjóðartekjur Íslendinga hafa verið áætlaðar tæpir 5 milljarðar, þá sjá menn enn betur, hvílík fásinna það er, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að kokka þessar vikur, sem hún hafði til afnota, eftir að hún hafði sent Alþingi heim. Svona ráðstafanir er blátt áfram ekki hægt að gera. Þetta eru hreinar panik-ráðstafanir. Það er með öllu gersamlega óskiljanlegt, hvernig nokkrum manni dettur í hug að koma fram með svona áætlanir eða svona fyrirætlanir. Hefur þetta alls ekki verið athugað eða hvað? Hafa þessir hæstv. ráðherrar ekki gert sér neina grein fyrir því, hvað þeir voru raunverulega að fara? Hvernig halda menn, að áhrifin af þessu verði í þjóðarbúskapnum? Og dettur mönnum í hug, að svona lagað sé framkvæmanlegt? Ég vil í fullri alvöru biðja hæstv. ríkisstj. að endurskoða þessar fyrirætlanir og endurskoða þessar áætlanir, því að vitanlega er ekkert til hættulegra í efnahagsmálum landsins en það að gera einhverjar panik-ráðstafanir, sem enga stoð eiga í raunveruleikanum og enga möguleika hafa til að heppnast. Menn hafa ekki leyfi til þess að gera slíkar ráðstafanir, vegna þess að slíkt hlýtur að stórauka vandann frá því, sem hann er eða hefur verið. Það væri hægt að ræða miklu nánar en ég hef tíma til eða tel rétt að fara út i, hvaða áhrif þetta hefur í einstökum atriðum. En hugsíð ykkur bara viðhorf t.d. unga fólksins í landinu, eftir að þessum ráðstöfunum hefur verið hellt yfir þjóðina. Hugsið ykkur annað eins, - fólk, sem kannske hefur alveg nýlega sökkt sér á kaf í skuldir til þess að eignast þak yfir höfuðið eða á það alveg eftir og hefur hugsað sér að reyna slíkt. Það kemur stórkostleg hækkun á allan byggingarkostnað í landinu, og þar að auki er meiningin að innleiða, eftir því sem hæstv. ríkisstjórn hefur lýst yfir, vaxtahækkun, að því er manni skilst bæði á lausalánum, sem þetta fólk hefur orðið að taka í stórum stíl og þarf að taka, ef það á að geta komið áfram sínum áhugamálum, og einnig á föstum lánum, þeim sem veitt verða framvegis. Það verða margir illa fyrir barðinu á þessum ráðstöfunum, sem hér er verið að reyna að gera, en engir eru þó eins hörmulega leiknir og unga fólkið í landinu, og væri hægt að færa fyrir því miklu greinilegri ástæður. En þetta er bara eitt dæmið um það, hvernig þetta verkar fyrir ungu kynslóðina. Þá eru það útreikningarnir um það, hvað dýrtíðin muni vaxa vegna þessara ráðstafana. Við fáum ofur litla hugmynd um það af þessum tölum, sem ég var að nefna, um það, hverjar álögurnar raunverulega eru og hverjar þjóðartekjurnar hafa verið, hvernig þetta muni vera. En það er sagt eða einhverjir reiknimeistarar hafa reiknað út, að það verði 14% dýrtíðaraukning. Það er nú held ég þrisvar sinnum orðið „líklega“ í sambandi við þennan útreikning, þannig að það er á þessu hafður góður fyrirvari, enda sennilega vissara, því að sannleikurinn er sá, og af því höfum við bitra reynslu, að allir slíkir reikningar hafa reynzt þannig, að það hefur vaxið meira dýrtíðin í landinu en gert hefur verið ráð fyrir. Ég hef ekki séð útreikningana sjálfa, en það er greinilega tekið fram í grg., að hér sé aðeins miðað við fyrstu áhrif af sjálfri gengislækkuninni, en ekkert tekið til íhugunar, hver áhrifin verða af vaxtahækkuninni og ekki heldur af nýja söluskattinum, sem manni skilst að eigi að innleiða á allar vörur. Og fleira og fleira er það vitaskuld, sem er ekki tekið til greina, eins og augljóst verður, ef menn bara reyna að setja upp fyrir sér heildarmynd af því, sem raunverulega er að gerast, og setja inn í þessar skýrslur það, sem hæstv, ríkisstj., sennilega af ásettu ráði, hefur látið vanta. Ég hef ekki haft aðstöðu til þess að kynna mér, hvernig þetta verkar fyrir einstakar atvinnugreinar í landinu, og verð að láta það að mestu liggja milli hluta við þessa umr., því að starfið hefur farið í annað, en það hlýtur að verða skoðað og rætt í sambandi við þetta mál. En ég vil þó strax láta í ljós þá skoðun, sem er raunar ekki skoðun, heldur augljóst og þess vegna staðreynd, að þessar ráðstafanir munu þrengja mjög hag smábátaútgerðarinnar frá því, sem verið hefur, því að það hafa sérstakar ráðstafanir verið gerðar vegna hennar, sem eru algerlega felldar niður í sambandi víð þetta mál, og er þar ekki um eins þýðingarlítið mál að ræða og ég býst við að sumir af feðrum þessa frv. geri ráð fyrir, því að satt að segja býst ég við, að þeir muni heldur lítið inni í þeim málum og að sjónarmið þeirra muni ekki ná mikið út fyrir þeirra heimabyggðir, og við vitum allir, hvar þeir eru búsettir. Ég óttast, að þeirra sjónarmið nái ekki langt út fyrir þeirra heimabyggðir. Þá er það mjög athyglisvert í þessu sambandi, að gert er ráð fyrir því, að útflutningurinn verði skattlagður með 5% skatti, og það er sagt þarna einhvers staðar nægilega greinilega, til þess að það skiljist, að það á að ganga til að greiða hallann á útflutningssjóði. Það er einkennilegt. Okkur var sagt, að á honum væri enginn halli og hann stæði betur en nokkru sinni fyrr. Nú er það allt í einu komið í ljós, að það þarf að skattleggja alla framleiðsluna í landinu, til þess að greiða þennan halla á útflutningssjóði, sem átti ekki að vera til, - innleiða alveg nýtt kerfi til þess að greiða þetta. En síðan er ekkert um það getið í þessu máli, hvernig þessum fjármunum skuli varið, en skatturinn á að halda áfram, þangað til hann er þá numinn úr gildi með sérstökum lögum. Hann er ekki tímabundinn, skatturinn. Og þá virðist það vera ætlunin, eða maður verður að líta svo á, að það sé ætlunin, að ríkisstj. geti ráðstafað þessum skatti eða þessum sjóði, og kem ég að því ofur lítið siðar. En rökstuðningurinn fyrir þessu er ákaflega einkennilegur, því að hann er sá, að útvegsmenn geti ákaflega vel borgað þennan skatt, því að gengisbreytingin sé það ríflega til tekin, að hún sé miðuð við það, að útvegsmenn geti afskrifað nýju skipin sin og bátana með nýja verðinu, sem þeir verði að kaupa þau á. Og það er rökstutt með þessu, að þeir geti vel séð af þessum 5%. M.ö.o.: manni virðist eftir þessu, að ríkisstj. líti svo á, að útvegurinn þurfi alls ekki að búa við þau kjör, að hann geti afskrifað skipin með nýja verðinu, sem á þeim verður eftir gengisbreytinguna, þess þurfi ekki, það megi draga þar frá 5% og setja til þess að greiða þennan makalausa halla á útflutningssjóðnum, sem allt í einu fannst eftir kosningarnar. Ég hef nú farið nokkrum orðum um þetta mál og þær ástæður, sem hæstv. ríkisstj. hefur fært fyrir því. Þeir hafa sagt í fyrsta lagi, að það yrði að grípa til þessara örþrifaráða, - það er varla hægt að kalla þetta annað en örþrifaráð, - til þess að forða þjóðinni frá því að sökkva í skuldir og vanskil út á við. Ég hef nú gert því, að því er mér finnst, allrækileg skil, að þetta er hrein tylliástæða, því að það er svo fjarri því, að þessi ríkisstj. ætli að forðast það að taka lán, ef þau eru bara ekkí til framkvæmda. Þá ætlar hún að taka meiri lán en nokkru sinni hafa áður þekkzt á Íslandi. Bara að þau séu ekki til framkvæmda, það er það, sem þarf að forðast. Þá hefur verið sagt, að þetta heljarstökk yrði að taka til þess að komast alla leið út úr uppbótakerfinu. Það er ein ástæðan, sem færð er fram, og hæstv. forsrh. gerði mikið úr þessu. Það yrði að taka í sig karlmennsku og sveifla sér hringinn heilan og koma standandi niður út úr uppbótakerfinu. Ég var búinn að segja það hér áðan, að ég trúi því ekki, að menn komi úr þessu standandi niður, - hvernig þeir koma niður, hvað það verður, sem kemur niður, annað en fæturnir, skal ég ekki fullyrða neitt um að svo vöxnu. En það er sagt, að það þurfi að taka þetta heljarstökk til þess að komast alla leið út úr uppbótakerfinu. Þetta áfangatal og öll varasemi í þessu sambandi sé af illri rót runnið og eiginlega til komið frá þeim, sem hafi ekki skilning á efnahagsmálum landsins. Þetta verði allt að gera í einu stökki. En við skulum íhuga þetta svolítið nánar. Og þá verður það fyrst fyrir, að ríkisstj. kemst alls ekki út úr uppbótakerfinu, jafnvel þó að hún kæmi standandi niður úr þessu heljarstökki. Uppbótakerfið er ekki bara útflutningsuppbæturnar, það eru niðurgreiðslurnar engu síður. Niðurgreiðslurnar og útflutningsuppbæturnar eru eins og tveir endar á sama prikinu. Útflutningsuppbæturnar eru notaðar til þess að auka tekjur framleiðslunnar, þegar vantar, en niðurgreiðslurnar til þess að lækka kostnaðinn við framleiðsluna. Þá er farið í þann endann. M.ö.o.: Stjórnin kemst ekkert nærri því út úr uppbótakerfinu. Hún eykur það meira að segja í vissum greinum með því að auka niðurgreiðslurnar og taka upp alveg nýja siði í því sambandi, sem eru fjölskyldubæturnar, sem má ýmislegt gott um segja. En við getum bara séð, hvort fjölskyldubæturnar, sem hæstv. ríkisstjórn er nú að leggja í, eru venjuleg félagsmálaleg ráðstöfun eða ekki, með því að íhuga, að menn eiga að fá uppbætur með fyrsta barni, hversu háar tekjur sem þeir hafa og hversu ríkir sem þeir eru. Þetta eru ekki venjulegar félagslegar ráðstafanir. Þetta er aðeins einn liður í uppbótakerfinu, nýr liður, sem settur er inn í uppbótakerfið, þ.e. að greiða niður vísitöluna á þennan hátt, og vitum við vel, af hverju það er gert. Það er gert vegna þess, að með því að gera þetta svona, þá er hægt að reikna þetta laglega út. Menn fá uppbornar, að því er manni skilst, þúsund milljónir í álögum með 152 millj. Það er dálítið freistandi að viðhafa svoleiðis skömmtunarlag. Menn komast því ekki út úr uppbótakerfinu, þó að gripið sé til svona örþrifaráða, eins og hæstv. ríkisstj. hefur nú flanað út í. Útflutningssjóðurinn sjálfur á að lifa áfram, og það stendur í lagagrein einni fremur en í grg., að útflutningssjóður skuli standa, þangað til meginhlutverki hans sé lokið að dómi ríkisstjórnarinnar. Hann er hafður opinn. Það er allt opið upp á gátt og meira að segja 5% þarna, sem á að vera einhver hulinn varasjóður. Þessar tvær meginástæður, sem færðar eru fyrir málinu, eru því markleysa. Önnur sú, að þetta sé allt gert vegna þessa gífurlega greiðsluhalla við útlönd, sem stafi af framkvæmdalánunum, og svo hin, að þetta þurfi að gera og einmitt þetta, því að væri minna að gert, væri það kák og bara áfangi. En þetta væri öll leiðin á enda og þess vegna yrðu menn að sætta sig við það, þó að á þessu væru ýmsir erfiðleikar, og setja kraft í stökkið. Þessar ástæður eru alveg dottnar. Nú er sagt í þessu sambandi, að það verði meira frelsi en verið hefur. Ég skal ekki feila neinn fullnaðardóm um þetta, en æði miklir skuggar eru á því. Því er sem sé lýst yfir, að 40% af innflutningnum eigi að vera undir innflutningsleyfum áfram, og einhver góður maður sagði mér, að 1958 hefðu 68% af gjaldeyrissölunni í landinu verið frjáls. Þetta þarf allt saman mikilla skýringa við, ef það er að innleiða nú allt í einu meira frelsi og eitthvað alveg sérstakt, sem aldrei hafi skeð áður í seinni tíð, að 40% eigi að vera undir leyfum áfram. Þá á að innleiða stórfelldan nýjan söluskatt. Og það er kapítuli út af fyrir sig, að það á að fara að breyta mjög tekjuskattinum, vegna þess að menn dragi undan í tekjuskattsframtölum, - og ekki skal ég gera lítið úr því, - og taka upp almennan söluskatt í staðinn. Það er sennilega fyrir það, að menn muni alls ekki draga undan söluskattinum - eða hitt þó heldur, sem var einmitt numinn úr lögum vegna þess, hversu vitað var, að hann var dreginn undan. En það er atriði, sem verður rætt í öðru sambandi. En einhver ofur lítil skerðing er það nú á frelsinu að fá slíkt yfir sig á nýjan leik fyrir þá fjölmarga, sem áður voru þar ekki undir. Síðan á frelsið að vera fólgið í því, að innleiða á stórkostlegri lánsfjárhöft og lánsfjárskömmtun en nokkru sinni áður hefur þekkzt í þessu landi. Það er einn liður í frelsismálinu að innleiða stórkostlegri lánsfjárskömmtun og lánsfjárhöft en nokkru sinni hafa áður átt sér stað. Svo er verið að tala um, að það þurfi að endavenda öllu á þennan hátt, taka hér upp stórfellda kjaraskerðingu og stórfelldan samdrátt í framkvæmdum til þess að ná þessu glæsilega marki, að innleiða aukið frelsi. Þetta frelsistal er markleysa. Þar er þriðja meginástæðan fallin, sem borin er fram fyrir þessu máli. Það er áreiðanlegt, að þjóðin stendur agndofa út af þessum áætlunum, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram. Þessi valdasamsteypa, eins og ég minntist á í upphafi máls míns, sem gekk í haust til kosninga undir kjörorðinu: „Stöðvun dýrtíðarinnar án skatta og bætt lífskjör“, beitir sér nú hreinlega fyrir því að magna dýrtíðina með öllum ráðum til þess að koma á samdrætti og kjaraskerðingu. Einn meginþáttur stefnunnar er svo sá að draga úr stuðningi þess opinbera við uppbygginguna í landinu, en efla um leið aðstöðu þeirra, sem fjármagninu ráða. En það vitum við að eru hvorki framleiðendur í landinu almennt né almenningur, sem yfir mestu fjármagninu ráða, og þeir vita líka í stóra stjórnarflokknum, hverjir það eru. Þeir vita það vel. Og þarna er að finna ráðninguna á þeirri gátu, að ráðizt er með svo mikilli frekju gegn uppbyggingarstefnunni og gripið til þessara örþrifaráða, sem hér eru á ferðinni. Það var ekki nauðsynlegt til þess að jafna greiðsluhallann við útlönd, ekki heldur til þess að komast út úr uppbótakerfinu, því að það komast menn ekki með þessari ráðstöfun heldur, ekki heldur til þess að auka yfirleitt almennt frelsi, því að ýmsar ástæður má færa fram fyrir því, að það er stefnt til meira ófrelsis og meiri þvingunar á allan hátt en nokkru sinni hefur áður þekkzt. En ástæðan er þessi, að þá erfiðleika, sem þjóðin á í og eru nokkrir, en þó minni en oft áður, á að nota nú til þess að koma fram alveg nýrri stefnu í efnahagsmálum, sem er byggð á þessu, sem ég hef verið að skýra. Það á að gersnúa öllu við, minnka öll þjóðfélagsleg afskipti af uppbyggingunni í landinu og færa völdin í vaxandi mæli yfir til þeirra, sem yfir fjármagninu ráða. Hverjum getur dulizt það, sem íhugar þessi efni, að þetta er stefnan? Framsfl. mun beita sér eindregið gegn lögfestingu þeirrar meginstefnu, sem ríkisstj. hefur ákvarðað, og berjast af öllu afli fyrir uppbyggingarstefnunni í málefnum landsins, eins og hann hefur gert frá fyrstu tíð. Að lokum vil ég minnast þess, hve ógiftusamlega hefur að mínum dómi og sorglega tekizt um undirbúning þessa máls og meðferð þess, síðan hin nýja valdasamsteypa tók við þessum málum. Menn skyldu ætla, að þeir, sem litu svona á málefni landsins, eins og þeir hafa verið að lýsa, mundu hafa haft áhuga fyrir því að fylkja sem flestum saman til átaka í þessum málum. En það gerðu þeir ekki og hafa aldrei gert. Þvert á móti munu þeir hafa hugsað, þegar þeir voru að undirbúa þessi mál, að þeir þyrftu engan stuðning neins staðar frá, þeir kynnu þetta allt og gætu allt, sem þyrfti að gera. Þegar stjórnin var komin á laggirnar og var veik og vanburða til þess að ráða við þessi mál, því að það getur engum dulizt og gat engum dulizt frá byrjun, þá hefði það átt að vera ásetningur hennar að reyna að styrkja sig með viturlegum starfsaðferðum, reyna að laða sem flesta í landinu til samstarfs við sig um það, sem átti að gera, og til skilnings á þeim vanda, sem stjórnin taldi vera fyrir hendi. En hvað hefur ríkisstjórnin gert í því? Hún byrjaði með því að neita andstæðingunum um allar upplýsingar um þessi mál. Næsta skref var að neita Alþingi sjálfu um allar skýringar og upplýsingar um það, hvernig efnahagsmálin stóðu, en senda það þess í stað heim, á meðan hún, ríkisstjórnin, skoðaði þetta og tæki ákvarðanir um, hvað ætti að gera. Og hún sendi ekki aðeins andstæðinga sína heim, hún sendi líka stuðningslið sitt heim og sagði, að þeir og aðrir alþm. gætu fengið að vita um, hvernig þessi mál stæðu, þegar þeir kæmu til baka. Þá yrði þetta allt skýrara og lægi gleggra fyrir. En þeir bættu því ekki við, sem þó var auðvitað staðreynd, að þá ætluðu þeir líka sjálfir að vera búnir að ákvarða það, hvað ætti að gera, meira að segja án samráðs við sina eigin stuðningsmenn á Alþingi. Þeir áttu að vera heima á meðan - og hafa verið heima og ekki kvaddir til neins í þessu sambandi. Síðan eiga þeir að standa frammi fyrir því sem gerðum hlut, sem ákvarðað hefur verið, og þannig á að þvinga þetta fram, ekki aðeins aðra stefnu en stjórnarandstæðingar í Framsfl. vilja, heldur stefnu, sem áreiðanlega er í raun og veru í mótsögn við það, sem sumir af eigin stuðningsmönnum stj. vilja, ef þeir þá hafa skilið, hvað verið er að fara, vegna þess að upplýsingarnar hafa þeir ekki fengið og þeir hafa ekki fengið að fylgjast með þessum málum stig af stigi, eins og verður að vera, ef menn eiga að taka þátt í að móta úrræðin. Það er ekki hægt að vera heima hjá sér og eiga um leið þátt í því að móta úrræðin í svona málum, eins og sú stórfellda benda af nýjum ráðstöfunum, sem nú er lögð fram, gefur gleggsta hugmynd um. Það er ekki hægt. Þeir, sem eru þannig settir út í horn, geta ekki átt þátt í að móta svona mál. Það eru aðrir, sem móta þetta, og síðan er þeim sagt að samþykkja. Þessar vinnuaðferðir allar saman hjá hæstv. ríkisstj., að neita samvinnu ekki aðeins við andstæðinga sina og reyna ekkert að skjóta breiðari grundvelli undir það mál, sem þeir eru með; en þeir hafa gert, og loka meira að segja sitt eigið stuðningslið frá því að hafa áhrif á málið, jafnóðum og það mótast, - þessar vinnuaðferðir eru stórámælisverðar. Það er ástæða til þess að harma þessi vinnubrögð, þau eru óviturleg og óheppileg og líkleg til þess að verða til tjóns og allt öðruvísi en þjóðin vill láta starfa að þessum málum. Og að lokum þetta: Það er mikil sekt þeirra manna, sem fara gálauslega með þýðingarmestu málefni landsins, því að ekkert er verra en að efna til glæfra með þessi mál án þess að hugsa nokkuð um það, hvað framkvæmanlegt er, því að þá verður allt verra en nokkru sinni fyrr og verra en ekki. Það er þetta, sem ég tel að núverandi hæstv. ríkisstj. hafi gert sig seka um, og það er hættulegt að þvinga fram úrlausnir í þessum málum, sem engan hljómgrunn eiga með þjóðinni og hafa alls ekki nauðsynlegan stuðning. Slíkar aðfarir geta og hljóta að verða til þess, að ástandið verði verra en nokkru sinni fyrr. Ég skal svo láta þessum aths. mínum við 1. umr. málsins lokið, en tek það fram, að ýmsa þætti þess, eins og t.d. hvernig þetta kemur við sjávarútveg og landbúnað og ýmsar aðrar greinar, hefur ekki verið hægt að skoða enn þá, vegna þess að enn hafa ekki komið fram þær upplýsingar, sem nauðsynlegar eru til þess. En þetta er um megindrættina í málinu, sem nú þegar liggja sæmilega ljóst fyrir.



Herra forseti. Í hinni löngu ræðu hv. 1. þm. Austf., sem hann var nú að ljúka, voru þrjú aðalatriði. Í fyrsta lagi sagði hann, að Alþ. ætti nú eins og fyrr að velja milli tveggja meginleiða í efnahagsmálum þjóðarinnar, og kallaði hann þær uppbyggingarstefnu og samdráttarstefnu. Það, sem hann nefnir uppbyggingarstefnu, er stefna undanfarinna ára, sem byggist á greiðsluhalla gagnvart útlöndum, söfnun erlendra lausaskulda, styrkjum og ívilnunum til óarðbærra framkvæmda og uppbóta- og gjaldakerfi, sem lamar heilbrigða framleiðslu, en ýtir undir atvinnurekstur með lélegum afköstum. Þessa stefnu á ekki að kenna við uppbyggingu. Hún er rétt nefnd halla- og styrkjastefna, sem einnig mætti kenna við sukk og sérréttindi. Hin stefnan, sem hann nefndi samdráttarstefnu, er sú, sem nú á að taka upp. En hún grundvallast á því að láta allar greinar útflutningsins sitja við sama borð, þannig að sú framleiðsla búi við bezt skilyrði, sem er þjóðhagslega hagkvæmust. Hún byggist á því að eyða halla í viðskiptum þjóðarinnar gagnvart útlöndum og lifa af eigin aflafé. Þetta er viðreisnarstefna, eina stefnan, sem er samboðin þjóð, sem vill vera sjálfstæð. Í öðru lagi sagði hv. þm., að álögur á þjóðina vegna þessara ráðstafana, sem nú eru hér til umræðu, næmu 1000 millj. kr. á ári. Þjóðviljinn hafði það í morgun eftir Lúðvík Jósefssyni, að álögurnar næmu 2000 millj, kr. á þjóðina á ári. Báðar þessar tölur eru algerlega villandi og út í hött. Það, sem þessir menn kalla álögur, er flutningur tekna milli framleiðslugreina, endurskipting á þjóðartekjunum, sem með engu móti verður talin álögur í venjulegri merkingu þess orðs. Ef sú gengisbreyting, sem nú er lögð til, hefur í för með sér 1000 eða 2000 millj. kr. álögur, hverjar voru þá álögur ríkisstj. Hermanns Jónassonar, sem ég mun sýna fram á hér á eftir? Hann lækkaði gengið meira á valdaárum sinum en nú er lagt til. Og ef gengisbreyting almennt hefur svona miklar álögur í för með sér, hvers vegna lagði þá hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, til hliðstæða gengislækkun vorið 1958 í vinstri stjórninni, eins og ég mun skýra nánar frá hér á eftir. Hann svarar því væntanlega síðar í umræðunum. Í þriðja lagi kvað hann það fyrirætlun ríkisstj. að taka stórfellt eyðslulán erlendis, krambúðarlán, held ég að hann hafi kallað það, og átti þá víst við yfirdráttarheimildirnar hjá Efnahagssamvinnustofnuninni eða í Evrópusjóðnum og hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Í því sambandi minnti hann á, að Ísland hefði áður tekið slíkt lán hjá Efnahagssamvinnustofnuninni eða Greiðslubandalagi Evrópu og það hefði orðið fast lán og væri núna. Þetta er rétt að skýra svolítið nánar, áður en lengra er haldið. Samkv. samningnum um Greiðslubandalag Evrópu var svo ráð fyrir gert, að 1/4 hluti þeirrar yfirdráttarskuldar, er myndaðist á mánuði hverjum, yrði að föstu láni, sem þyrfti ekki að greiðast, á meðan Greiðslubandalagið stæði. Enda þótt ekki væri ákvæði um það í bandalagssamningnum, var alltaf búizt við því, að þegar Greiðslubandalagið hætti störfum, mundi sérstaklega samið um greiðslu þessarar skuldar. Sú varð líka reyndin, að þegar Greiðslubandalagið hætti störfum í ársbyrjun 1959, fóru fram samningar á milli þeirra ríkja, sem skulduðu Greiðslubandalaginu, og þeirra, sem áttu inneign hjá því, og var samið um greiðslu skuldanna á nokkrum árum, sjö árum að því er Ísland snerti. Samkv. Greiðslusamningi Evrópu, sem nú er í gildi, er hins vegar ekki um nein slík yfirdráttarlán að ræða. öll viðskipti verða að gerast upp mánaðarlega. Aftur á móti var samkv. Greiðslusamningnum stofnaður sérstakur sjóður, Evrópusjóðurinn, sem getur veitt meðlimum Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu yfirdráttarlán til allt að tveggja ára til þess að komast yfir tímabundna gjaldeyrisörðugleika. Þessi lán eru því aðeins veitt, að stjórn Evrópusjóðsins telji gilda ástæðu til þess að ætla, að landið komist úr gjaldeyrisörðugleikum sínum á skemmri tíma en tveimur árum og því ekki hætta á, að lánið festist. Ísland hefur um margra ára skeið rekið þjóðarbúskapinn með halla út á við og ekki gert viðhlítandi ráðstafanir til að binda endi á hallann. Til þess að greiða hallann varð stöðugt að fá erlend lán, eins og ICA-lánin. Fasta yfirdráttarskuldin við Greiðslubandalag Evrópu var sama eðlis. Íslenzk yfirvöld létu þá skuld myndast einmitt vegna þess, að þau vissu, að hér var um fast lán að ræna, sem gengið gat upp í greiðsluhallann um skeið. Þörfin á þessum lántökum var stöðug, meðan greiðsluhallinn hélzt. Nú horfir málið þannig við, að greiðsluhallinn mun hverfa vegna þeirra ráðstafana, sem verið er að gera. Það verður því ekki þörf neinna lána til að jafna greiðsluhallann. Aftur á móti er þörf gjaldeyrisvarasjóðs til þess að mæta árstíðabundnum sveiflum í gjaldeyrisviðskiptum og sveiflum á milli ára, sem stafa t.d. af aflabresti eins og 1957 eða töfum á útflutningi eins og 1959. Án slíks varasjóðs er ekki hægt að halda uppi jöfnum innflutningi og yfirfærslum og þar með ekki heldur eðlilegum rekstri í atvinnulífinu. Yfirdráttarlánið hjá Evrópusjóðnum og heimildin til gjaldeyriskaupa hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum koma í stað slíks varasjóðs og eru því allt annars eðlis en venjuleg lán til framkvæmda eða vörukaupa. Það er ekkert náttúrulögmál, að menn hljóti að eyða sparifé, sem menn eiga. Þess vegna er það ekkert náttúrulögmál heldur, að þjóð hljóti að eyða gjaldeyrisvarasjóði, þótt hún noti af honum um sinn. En ef þjóð á engan gjaldeyrisvarasjóð, kemur það í sama stað niður að hafa yfirdráttarheimild. Hún þarf ekki að verða að föstu láni, frekar en nauðsynlegt sé að eyða varasjóðnum endanlega. Þetta er ég víss um, að hv. 1, þm. Austf. skilur vel. Allt það, sem hann sagði um þetta mál, krambúðarlánið, sem hann kallaði svo, held ég þess vegna að hljóti að vera sagt gegn betri vitund. Allar götur síðan 1951 hafa Íslendingar búið við efnahagskerfi, sem er óþekkt í nálægum löndum, hvort sem þeim er stjórnað af vinstri sinnuðum eða hægri sinnuðum flokkum. Með bátagjaldeyriskerfinu, sem tekið var upp 1951, var farið inn á þá braut í efnahagsmálum, sem siðan hefur verið kennd við bætur eða styrki. En réttara er þó í raun og veru að kenna hana við margfalda gengisskráningu. Megineinkenni þessa kerfis er það, að þeir, sem afla þjóðarbúinu erlends gjaldeyrís, fá ekki eitt og hið sama verð fyrir gjaldeyrinn. Vissum greinum útflutningsframleiðslunnar er greitt meira fyrir þann gjaldeyri, sem þær skapa, en öðrum í formi einhvers konar bóta eða styrkja. Fjár til þess að standa undir greiðslu bótanna eða styrkjanna er síðan aflað með einhvers konar gjöldum á þeim vörum, sem fluttar eru til landsins frá útlöndum. Það var að mínu viti óheillaspor, þegar bátagjaldeyriskerfið var tekið upp á sínum tíma. Kerfi, er tvöfaldar eða margfaldar gengisskráningu, má ekki standa til langs tíma. Ef yfir mjög stuttan tíma er lítið, má segja, að það sé ekki mjög varhugavert, en þegar fram í sækir, koma mjög alvarlegir ágallar í ljós. Framleiðslan beinist þá eðlilega að þeim þáttum útflutningsins, sem hagkvæmasts gengis eða hæstra bóta og styrkja njóta, alveg án tillits til þess, hvort sú framleiðsla er hagkvæmust frá þjóðhagslegu sjónarmiði eða ekki. Ef verðbreytingar verða erlendis eða aðrar breytingar á markaðsskilyrðum, er mjög líklegt, að snúizt yrði gegn þeim með hækkun eða lækkun bóta og styrkja til þess að vega á móti hagstæðum eða óhagstæðum áhrifum verðbreytinganna á afkomu hlutaðeigandi aðila hér innanlands, en með slíkum breytingum væri komið í veg fyrir áhrif verðbreytinganna erlendis eða hinna breyttu markaðsskilyrða þar á útflutningsframleiðsluna. Eðlileg tengsl milli framleiðslunnar í landinu og hinna erlendu markaða þjóðarinnar væru í raun og veru rofin og önnur atriði en þau, hvaða vörur seljast fyrir hæst eða hagkvæmast verð á erlendum markaði, látin ráða því, hvað framleitt yrði í landinu til útflutnings. Með því móti er verðmæti þjóðarframleiðslunnar í raun og veru gert minna en ella. Þá er komið í veg fyrir, að útflutningsframleiðslan beinist inn á þær brautir, sem skila þjóðarbúinu mestum afrakstri, en atvinnugreinar, sem hafa minnkandi þýðingu fyrir þjóðarbúskapinn, eru óbeint studdar með bótum eða styrkjum, þ.e.a.s. með því að láta þær njóta hagkvæmara gengis við framleiðslu sína en aðrar greinar útflutningsframleiðslunnar njóta. Ef fjár til greiðslu slíkra bóta og styrkja er aflað með álagi á innflutning eða gjaldeyrissölu til kaupa á innfluttum vörum, svo sem að langmestu leyti hefur verið gert hér undanfarin ár, er mjög hætt við því, að slík gjöld hafi alveg hliðstæð áhrif á framleiðsluna í landinu, bæði útflutningsframleiðsluna og framleiðsluna fyrir innanlandsmarkað. Sumar erlendar vörur verða óeðlilega dýrar, og veitir það ýmiss konar innlendri framleiðslu mikla verndun, þannig að almenningur verður að kaupa ýmsa innlenda framleiðslu, sem hvorki stenzt samkeppni við erlenda vöru hvað snertir verð né gæði, en getur hins vegar verið mjög ábatasamt að framleiða í landinu vegna hinna miklu innflutningsgjalda á erlendum vörum sams konar. Þær vörur, sem lítil eða jafnvel engin gjöld eru lögð á, reynast hins vegar mjög ódýrar og eru í raun og veru greiddar niður. Þetta veldur því, að um mjög mikla notkun þeirra verður að ræða, oft og einatt svo mikla, að það er beinlínis skaðlegt frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Þjóðarheildin er þá í raun og veru farin að styrkja notkun ýmissar erlendrar vöru, sem af þeim sökum er notuð í óhófi, þótt notkun innlendra framleiðsluþátta eða vinnuafls væri í raun réttri miklu hagkvæmari frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Þetta er í grundvallaratriðum meginhættan, sem uppbóta- eða styrkjakerfi eins og það, sem hér hefur verið allar götur síðan 1951, hefur í för með sér. Þessir gallar hafa komið í ljós í sívaxandi mæli, eftir því sem árin hafa liðið. Í útflutningsframleiðslunni hafa þeir sérstaklega bitnað á togaraútgerðinni og síldarútveginum. Á því er enginn vafi, að í bótakerfinu og framkvæmd þess er að leita meginskýringarinnar á því, að togaraflotinn hefur ekki verið endurnýjaður sem skyldi s.l. áratug. Það er búið að reynast þjóðinni dýrt og á þó eftir að reynast henni enn þá dýrara. Að því er aðra þætti framleiðslu landsmanna snertir hafa gallar bóta- og styrkjakerfisins fyrst og fremst komið fram í því, að þeir hafa stuðlað að óeðlilega mikilli fjárfestingu innanlands og óeðlilega mikilli notkun erlends gjaldeyris, en þó ekki hvað sízt í því, að fjárfestingin innanlands hefur beinzt inn á rangar brautir. Allt of mikill hluti fjárfestingarinnar hefur gengið til ýmiss konar óarðbærra framkvæmda, sem standa ekki í sambandi við bætt skilyrði til þess að auka þjóðarframleiðsluna og bæta lífskjörin, heldur til eflingar á framleiðslu, sem verður ekki talin eiga að hafa forgangsrétt, til fjárfestingar eða þá til neyzluaukningar. Þegar alþingiskosningarnar fóru fram sumarið 1956, var í raun og veru komið alveg skýrt fram, að uppbótakerfið, sem tekið hafði verið upp 5 árum áður, var meingallað og að bráðnauðsynlegt var að gera hér breytingu á. Þegar eftir að ríkisstjórn Hermanns Jónassonar hafði verið mynduð, skömmu eftir þær kosningar, lét hún gera ýmsar athuganir á efnahagsmálum þjóðarinnar. M.a. fékk ríkisstj. tvo mjög reynda sérfræðinga frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í Washington til þess að gera heildarathugun á ástandi efnahagsmálanna þá. Var það í september 1956. Niðurstaða þeirra var í rauninni mjög svipuð og innlendra sérfræðinga, sem gert höfðu athugun á efnahagsmálunum fyrir ríkisstj. Ólafs Thors á árinu 1955. Mikilvægustu staðreyndirnar, sem við blöstu sumarið 1956, þegar ríkisstj. Hermanns Jónassonar tók við völdum, voru, að þrátt fyrir góðar aðstæður í útflutningnum, erlenda fjárhagsaðstoð og sérstakar tekjur vegna framkvæmda á Keflavikurflugvelli hafði greiðsluhalli Íslands gagnvart öðrum löndum numið um 20 millj. dollara, eða um 320 millj. kr., miðað við skráð gengi, á 6 ára tímabilinu 1950–55. Mikill ofvöxtur útlána átti sér stað í bankakerfinu. Verðlag fór mjög hækkandi. Frá því í marz 1950 hafði verðlag hækkað um 85%. Tilsvarandi hækkun hafði orðið á kaupgjaldi. Hækkun verðlags og kaupgjalds hér var orðin miklu meiri en í viðskiptalöndum okkar. Þar sem gengisskráningunni hafði að formi til verið haldið óbreyttri, hefði fyrir löngu verið komið til algerrar stöðvunar útflutningsframleiðslunnar, ef henni hefðu ekki verið greiddar sívaxandi bætur og styrkir. Krónan var því í raun og veru orðin mjög ofmetin í gengisskráningu bankanna, sem var þannig orðin algerlega óraunhæf. Þeir erlendu sérfræðingar, sem hér störfuðu á vegum ríkisstj. Hermanns Jónassonar í september 1956, töldu greiðsluhallann 1955 hafa verið einhvers staðar á milli 100 og 150 millj. ísl. kr., eða um 3–5% þjóðarteknanna, og þeir áætluðu greiðsluhallann á árinu 1956 svipaðan. Þeir lögðu megináherzlu á, að endir yrði bundinn á greiðsluhallann, verðlag erlendrar vöru samræmt verðlaginu innanlands, þ.e.a.s. hækkað, jafnvægi komið á peningamálin í landinu með því að takmarka útlánaaukningu við sparifjármyndun og með því að hækka vexti. Þeir töldu þurfa að flytja kaupmátt til útflutningsframleiðslunnar frá öðrum greinum þjóðarbúskaparins og nauðsynlegt að draga nokkuð úr fjárfestingu. Til þess að koma efnahagsmálum þjóðarinnar á réttan kjöl töldu þeir þjóðina þurfa í bráð að sætta sig við 2–3% kjaraskerðingu. Þessar staðreyndir lágu ljóst fyrir ríkisstj. Hermanns Jónassonar þegar haustið 1956. Þær voru þrautræddar í ríkisstj. á þessum haustmánuðum. Á undanförnum árum hefur það hvað eftir annað verið sagt í Þjóðviljanum, að ráðherrar Framsfl. og Alþfl. hafi viljað gengisbreytingu þegar haustið 1956. Ég sé nú enga ástæðu til þess að þegja um það, að þetta er rétt. Ráðherrar Framsfl. lýstu því margsinnis yfir, að breyting á skráðu gengi krónunnar væri langréttasta leiðin út úr efnahagsvandamálunum. Við ráðh. Alþfl. lýstum því líka yfir, að við værum reiðubúnir til þess að taka till. um gengislækkun upp í flokki okkar, ef ríkisstj. yrði sammála um að fara þá leið. Ráðh. Alþb. reyndust hins vegar ekki vilja á það fallast, að skráðu gengi krónunnar væri breytt. Niðurstaða margra mánaða samningaumleitana urðu síðan ráðstafanir þær, sem gerðar voru í desember 1956. Var þar um eins konar milliveg að ræða. Öðrum þræði var haldið áfram á braut uppbóta- og styrkjakerfisins með hækkun bóta og aukningu innflutningsgjalda. En hinum þræðinum var farið inn á braut gengisbreytingar, með því að lögtekið var 16% yfirfærslugjald á svo að segja allar gjaldeyrisyfirfærslur. Þetta 16% yfirfærslugjald var í raun og veru hrein gengisbreyting. En þegar öllu var á botninn hvolft, var gengisbreytingin þó meiri, sem svaraði meðalhækkun útflutningsbótanna og meðalhækkun innflutningsgjaldanna. Þótt Alþb. hafi ekki viljað fallast á opinbera gengisbreytingu, þ.e.a.s. gengisbreytingu, sem kölluð væri réttu nafni, féllst það á dulbúna gengisbreytingu, sem skýrð var sem yfirfærslugjald. Alþb. virtist það vera einhver huggun, að gengisbreytingin væri ekki nefnd sinu rétta nafni, og var þá ekki um annað að gera en láta þá fá þeim vilja sínum framgengt. En ég held, að óhætt sé að segja, að bæði ráðherrar Alþfl. og Framsfl. og þingflokkar þeirra hefðu kosið að ganga hreinna til verks en gert var og þá umfram allt að hafa ráðstafanirnar myndarlegri og gagngerari. Það verður að segjast af fullri hreinskilni, að vandamálið, sem við blasti við valdatöku stjórnar Hermanns Jónassonar sumarið 1956, var alls ekki leyst með ráðstöfununum í desember 1956. Ég vissi ekki þá og veit ekki enn. hvort ráðh. Alþb, var það ljóst eða ekki, en hitt vissi ég þá þegar, að ráðh. Framsfl. var það vel ljóst. Ráðstafanirnar í desember 1956 voru vissulega spor í rétta átt, að því er yfirfærslugjaldið snerti, en það var stigið með of miklu hiki og ekki nógu stórt. Grundvallarvandinn var óleystur. Ekki hafði verið tekið fyrir halla gagnvart útlöndum. Ekki var gripið í taumana í peningamálunum innanlands. Öflin, sem snúið höfðu verðbólguhjólinu, voru enn að verki. Gallar uppbótakerfisins hlutu áfram að segja til sín. Við þetta allt saman bættist svo, að árið 1957 var vegna lélegra aflabragða og lækkunar tekna af Keflavíkurflugvelli að ýmsu leyti mjög erfitt. Þess vegna var ráðherrum allra þeirra þriggja flokka, sem að ríkisstj. stóðu, orðíð það ljóst haustið 1957, að grípa þurfti til allróttækra ráðstafana til þess að ráða fram úr vandanum. Hófust umræður um efnahagsmálin þegar haustið 1957, og sýndist enn sem fyrr sitt hverjum, þegar efnahagsmálin bar á góma. Þessar samningaviðræður stóðu í marga mánuði. Þeim lauk ekki fyrr en um vorið 1958, þegar samkomulag náðist um flutning efnahagsmálafrv. í maí það ár. Vandinn var af ýmsum sökum orðinn meiri vorið 1958 en hann hafði verið í desember 1956, ekki aðeins vegna þess, að árið 1957 hafði verið þjóðarbúskapnum óhagstætt, eins og ég gat um áðan, heldur einnig af ýmsum öðrum orsökum. Kaupgjald og verðlag hafði að vísu haldizt óbreytt að mestu, en annað hafði þó gerzt, sem aukið hafði mjög stærð vandamálsins. Ber þó fyrst og fremst að nefna það, að í þeim samningum, sem Lúðvík Jósefsson sjútvmrh. gerði við útgerðina fyrir hönd ríkisstj. um áramótin 1956–57 og aftur 1957–58, voru bætur og styrkir til sjávarútvegsins auknir mjög verulega og gengisskráningin gagnvart sjávarútvegi og landbúnaði þannig hækkuð mjög verulega, eða m.ö.o. krónan lækkuð í útflutningsverzluninni. Við samráðherrar sjútvmrh. úr hinum stjórnarflokkunum voru honum sammála um, að hag sjávarútvegsins þyrfti að bæta um bæði áramótin, en við gerðum okkur hins vegar ljóst, að fjár þyrfti að afla til greiðslu bótaaukningarinnar. Við gerðum okkur m.ö.o. ljóst, að ef gengi krónunnar væri fellt í útflutningsverzluninni, væri að sjálfsögðu óhjákvæmilegt að fella það líka í innflutningsverzluninni. En hér reyndust ráðh. Alþb. á öðru máli. Þeir voru jafntregir til þess að afla tekna til greiðslu bóta- og styrkjaaukningarinnar og þeir voru fúsir til að samþykkja þá aukningu. Þeir voru m.ö.o. jafntregir til gengislækkunar í innflutningsverzluninni og þeir voru fúsir til hennar í útflutningsverzluninni. Meginorsakir þess, hve samningaumleitanirnar um efnahagsmálin drógust á langinn árin 1957–58, voru í raun og veru þær, að ráðh. Alþb. höfðu mjög mikinn áhuga á því að bæta kjör sjávarútvegsins með auknum bótum og styrkjum, en alls engan áhuga á því að afla tekna til að standa undir greiðslu bótaaukningarinnar. Það var og önnur ástæða til þess, að vandinn var orðinn stærri vorið 1958 en hann hafði verið í árslok 1956. Reynslan af þeirri aukningu bóta- og gjaldakerfisins, sem gerð var í desember 1956, var engan veginn góð. Það nýja misræmi, sem skapazt hafði í verðlagi ýmissa erlendra vörutegunda, hafði að mörgu leyti óheilbrigð áhrif, og áætlanir, sem gerðar höfðu verið um afkomu útflutningssjóðs, stóðust ekki, bæði af þessum sökum og vegna aflabrestsins 1957. Þegar samningaviðræðurnar um efnahagsmálin stóðu sem hæst í ríkisstjórninni vorið 1958, lögðu ráðh. hvers stjórnarflokks um sig fram skriflegar till. sínar um það, hvernig ráða skyldi fram úr vandanum. Enginn ágreiningur var um það, að vandinn væri orðinn mjög mikill, þótt menn greindi hins vegar á um það, um hversu miklar fjárhæðir væri að ræða. Ég álít, að nú, þegar umræður hefjast hér á hinu háa Alþ. um frumvarp það um efnahagsmál, sem ríkisstj. hefur lagt fram, sé nauðsynlegt, að það komi fram, hvað flokkar þeir, sem að ríkisstj. Hermanns Jónassonar stóðu, lögðu til, að gert yrði í efnahagsmálunum vorið 1958. Segi ég þetta með sérstakri hliðsjón af því, sem málgögn samstarfsflokka Alþfl. í þeirri ríkisstj. hafa sagt um þær efnahagsráðstafanir, sem nú eru á döfinni, undanfarna daga og vikur. Allir stjórnarflokkarnir lögðu till. sínar fram skriflega í ríkisstj., og fengu allir ráðh. afrit af þeim. Ég minnist þess ekki, að opinberlega hafi verið frá þeim skýrt áður, en ég fæ ekki séð, að þær geti verið nokkurt leyndarmál nú. Þær varpa hins vegar mjög glöggu ljósi á afstöðu flokkanna þá og eru mjög fróðlegar til rétts skilnings á afstöðu flokkanna nú. Till. Framsfl. hófust á greinargerð um uppbótakerfið og galla þess. Þar eð sú grg. er mjög vel samin og ber þess ljósan vott, að ráðherrum Framsfl. voru þá a.m.k. mjög ljósir gallar uppbótakerfisins, les ég grg. einnig og þannig skjal það í heild, sem ráðherrar Framsfl. lögðu fram í ríkisstjórninni í marz 1958. Það hljóðar þannig: „Núverandi uppbótakerfi hefur eftirfarandi höfuðgalla, einkum vegna þess, hve uppbætur eru orðnar háar: Þær atvinnugreinar, sem ekki hafa uppbætur, hljóta að dragast saman og að lokum að hverfa úr þjóðarbúskapnum. Sá iðnaður og sú framleiðsla, sem keppir við þær aðfluttar vörur og þá erlenda þjónustu, sem nýtur sérstakra hlunninda í kerfinu, hlýtur að dragast saman. Nýjar atvinnugreinar eða aukning annarra atvinnugreina en þeirra, sem hæstar fá uppbæturnar, koma tæplega til mála. Þeir þættir sjávarútvegsins, sem búa við óhagstæðar uppbætur, svo sem togaraútgerð og síldveiðar fyrir Norðurlandi, hljóta að komast í þrot eða a.m.k. njóta sín miður en efni standa til. Vegna þess, hve mikið er byggt á að afla tekna með háum aðflutningsgjöldum á óþarfavörur, hlýtur annaðhvort að draga til stórfelldrar aukningar á innflutningi óþarfavara og að sama skapi minnkandi innflutnings á nauðsynjum, sem leiðir til vöruskorts, eða þá að skorta hlýtur stórlega fjármagn til greiðslu uppbótanna og niðurgreiðslu á vörum innanlands, en á hvoru tveggja þessu ber nú mjög. Þetta fyrirkomulag ber því með sér þá hættu, að framleiðslan dragist saman frá því, sem hún ella gæti orðið, og þjóðartekjurnar og þannig lífskjör almennings verði mun rýrari en verið gæti og rýrnandi. Enda þótt víssar ráðstafanir til þess að styðja einstakar atvinnugreinar eigi rétt á sér, þá er augljóst, að hið mikla misræmi í þjóðarbúskapnum, sem svo stórfellt uppbótakerfi veldur, er mjög hættulegt fyrir afkomu almennings. Brýna nauðsyn ber því til að gera nýjar ráðstafanir, sem geti orðið grundvöllur að nýjum framförum í þjóðarbúskapnum, aukinni framleiðslu í sem flestum greinum og aukinni fjölbreytni í framleiðsluháttum og þannig verði komið í veg fyrir rýrnun lífskjara og atvinnuleysi, sem að óbreyttu búskaparlagi sýnist óhjákvæmilegt. Fyrir því leggjum við til eftirfarandi: Í stað uppbótakerfis þess, sem nú gildir, verði lögleitt almennt yfirfærslugjald á keyptan og seldan gjaldeyri, sem komi í staðinn fyrir núverandi útflutningsbætur annars vegar og 16% yfirfærslugjald svo og innflutningsgjald í uppbótakerfið hins vegar. Þetta gjald verði við það miðað, að bátaútvegurinn við þorskveiðar búi við eigi lakari kjör en nú. Jafnframt þessu séu aðflutningsgjöld hækkuð eins og fært þykir á þeim neyzluvörum, sem ekki teljast til brýnna nauðsynja, og það fé, sem þannig innheimtist, sé notað til þess að draga úr verðhækkunum á brýnustu nauðsynjum, einkum innlendum vörum, og til annarra ráðstafana, er miða til hagsbóta fyrir almenning. Séu þessar ráðstafanir gerðar í samráði við stéttasamtökin. Leitað verði samkomulags við launþegasamtökin og bændasamtökin um, að þau falli að einhverju leyti frá að taka kaupgjalds- og afurðahækkun samkv. framfærsluvísitölunni, til þess að komizt verði hjá óheppilegri víxlverkun til hækkunar á kaupgjaldi og afurðaverði, sem þó kæmi hvorugum aðilanum að gagni, sbr. samkomulagið um vísitölustigin 6 sumarið 1956 og í sambandi við löggjöfina um útflutningssjóð o. fl. Samráð verði haft við þessi samtök um megindrætti þessarar nýju stefnu í efnahags- og framleiðslumálum, verðlagspólitík og ráðstafanir til þess að halda uppi nægilegri atvinnu o.fl., o.fl. Leitað verði enn fremur samkomulags við launþegasamtökin um að taka upp nýjan grundvöll að kaupgjaldsvísitölu, sem að verulegu leyti væri miðuð við aukningu þjóðartekna, þjóðarframleiðslunnar. Gerðar séu ráðstafanir til þess, að samið verði um kjör fiskimanna við þessa nýju skipan. Áfram sé haldið ráðstöfunum til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Gerðar séu ráðstafanir til þess að vísitölutryggja sparifé framvegis í ríkara mæli en nú er gert og þá innleidd um leið að sama skapi vísitölubinding lána.“ Svo mörg eru þau orð. Þetta var afstaða Framsfl. í marz 1958. Í grg. fyrir till. kemur það eins ljóst fram og verða má, að ráðherrum flokksins voru þá fullljósir allir gallar uppbótakerfisins. Þeim er í grg. fyrir till. í meginatriðum lýst á alveg sama hátt og í grg. fyrir þessu frv., sem nú er hér til 1. umr. Hitt er þó enn þá athyglisverðara, hvert er aðalatriði tillagna þeirra, sem Framsfl. lagði þarna fram í ríkisstjórn Hermanns Jónassonar. Fyrsta atriði till. og aðalatriði þeirra var, að lögleitt yrði almennt jafnhátt yfirfærslugjald á bæði keyptan og seldan gjaldeyri, og skyldi það koma í staðinn fyrir 16% yfirfærslugjaldið, sem í gildi var, og sömuleiðis allar útflutningsbæturnar og innflutningsgjöldin, sem lögð hefðu verið á vegna útflutningsbótanna. Gjald þetta skyldi vera miðað við það, að bátaútvegurinn byggi á þorskveiðum við ekki lakari kjör en hann hafði. Framsfl. lagði m.ö.o. til, að jafnhátt yfirfærslugjald skyldi tekið af öllum keyptum og seldum gjaldeyri. Innheimta slíks yfirfærslugjalds á bæði keyptan og seldan gjaldeyri jafngildir að sjálfsögðu algerlega hreinni gengisbreytingu. Till. Framsfl. vorið 1958 var því um hreina gengisbreytingu, þótt það orð væri að vísu ekki notað, en það var auðvitað ekki gert vegna þess, að vitað var, að Alþb. hafði fengið mikinn ímugust á opinberri gengisbreytingu eða orðinu gengislækkun. Hins vegar voru ráðherrar Alþb. auðvitað svo veraldarvanir, að þeir voru fljótir að svara því til, að hér væri um alveg hreina og ómengaða gengislækkun að ræða, eins og auðvitað var alveg rétt hjá þeim. Fyrir lágu útreikningar sérfræðinga ríkisstj. um það, hve slíkt almennt yfirfærslugjald þyrfti að vera hátt, til þess að bátaútvegurinn á þorskveiðum byggi við eigi lakari kjör en hann hafði, og niðurstaða þeirra útreikninga var sú, að gjaldið þyrfti að vera 90%. Almenna 16% yfirfærslugjaldið þurfti a.m.k. að hækka upp í 90%, og svaraði það því til 64% hækkunar á verði erlends gjaldeyris miðað við 16% gjaldið eða til 39% lækkunar á gengi íslenzku krónunnar. Vorið 1958 var því skoðun ráðh. Framsfl. sú, að 39% lækkun á gengi krónunnar væri nauðsynleg, þótt þeir settu till. um gengisbreytinguna að vísu fram í því formi, að komizt yrði hjá orðinu „gengisbreyting“, ef það mætti verða til þess, að Alþb. féllist frekar á breyt. Þegar það er haft í huga, að ráðh. Framsfl. voru allan tímann, sem ríkisstjórn Hermanns Jónassonar sat, eindregið fylgjandi gengisbreytingu og lögðu meira að segja fram skriflega till. í ríkisstjórninni í marz 1958, þar sem gert var ráð fyrir 39% lækkun á gengi krónunnar, þá hlýtur andstaða þess flokks gegn þessu frv. nú að fá á sig nokkuð sérstakan blæ. Þá ætla ég að lofa þingheimi að heyra þær till., sem ráðh. Alþb. lögðu fram í ríkisstjórninni í marzlok 1958. Þær voru í 7 liðum og hljóða þannig: 1) Lánveitingar fjárfestingarsjóða, svo sem ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs, séu stranglega miðaðar við tekjur og eignir sjóðanna og beinar erlendar lántökur. 2) Endurkaupalán í Seðlabankanum hækki alls ekki miðað við 1. jan. 1958, nema í samræmi við auknar útflutningsbirgðir af seljanlegri vöru. 3) Viðskiptabankarnir auki ekki skuldir sínar við Seðlabankann á árinu 1958. 4) Lán það, sem nú er verið að semja um í Sovétríkjunum, verði 100 milljónir króna, þar af 33–50 milljónir króna í frjálsum gjaldeyri. Láninu verði eingöngu varið til greiðslu á fiskiskipum, - 58 millj. kr. gengju til greiðslu á þegar keyptum skipum, 17 að tölu. Kæmu þá þær fjárhæðir, sem þegar hafa verið greiddar vegna þeirra skipa, sem laus gjaldeyrir. Það, sem eftir er af láninu, gangi til báta- og togarakaupa 1958, og ætti þá ekki að þurfa að taka neitt af gjaldeyristekjum ársins til fiskiskipakaupa. 5) Gerð verði áætlun um skiptingu gjaldeyrissölunnar á árinu og tryggilega gengið frá því, að eftir henni verði farið. Í áætluninni sé miðað við: 1) Gjaldeyrissala verði svipuð og árið 1957, og sé ekki miðað við, að gjaldeyrisstaðan geti batnað á árinu, nema gjaldeyristekjur fari vaxandi. 2) Gjaldeyrissala til hátollavöru sé 10% meiri en 1957. 3) Gjaldeyrissala til fjárfestingar sé 20% minni en 1957. 4) Dregið sé úr gjaldeyrissölu til véla- og tækjakaupa og takmörk sett á gjaldeyrissölu til nokkurra vöruflokka. 6) Dregið verði úr fjárfestingu á árinu, m.a. með því að veita 20-30% minni fjárfestingarleyfi en gert var 1957. 7) Útgjöld ríkissjóðs vegna framkvæmda verði lækkuð frá fjárlögum um ca. 20 millj. kr. og þannig dregið úr fjárfestingu af hálfu ríkisins. Og hér lýkur tillögunum. Það, sem fyrst og fremst er athyglisvert við þessar till., er, að þar vottar ekki fyrir neinum skilningi á göllum uppbóta- og styrkjakerfisins. Hins vegar kemur í fyrstu 3 liðunum fram ákveðinn skilningur á nauðsyn þess, að bankarnir dragi mjög verulega úr útlánum sínum. Er þetta í áberandi ósamræmi við málflutning Alþb. á opinberum vettvangi bæði fyrr og síðar. Að öðru leyti eru aðalatriði tillagnanna þrjú: 1) 100 millj. kr. lántaka í Sovétríkjunum, sem meira að segja að þriðjungi til helmingi átti að vera í frjálsum gjaldeyrí. 2) Innflutningur á hátollavörum eða óhófsvöru skyldi aukinn til þess að færa útflutningssjóði auknar tekjur. 3) Dregið skyldi mjög verulega úr fjárfestingu eða framkvæmdum, bæði einkaaðila og opinberra aðila, og úr innflutningi véla og tækja. Það er í fyrsta lagi mjög einkennandi fyrir afstöðu Alþb. fyrr og síðar að vilja leysa efnahagsvandamál með lántökum. Og það er í öðru lagi mjög einkennandi fyrir afstöðu þess flokks, að hann vill, að lánin, sem tekin séu, séu tekin í Sovétríkjunum. Þó má segja um þennan lið tillagnanna, að hann sé í samræmi við opinberan málflutning Alþb., því að ekki hefur verið dregin dul á það, að Alþb. telji stóra lántöku í Sovétríkjunum eðlilega og jafnvel sjálfsagða. Annað atriði tillagnanna er hins vegar í ósamræmi við það, sem Alþb. hefur viljað kannast við sem stefnu sína, þ.e.a.s. till. um að auka innflutning á hátollavöru eða óhófsvöru. En sú till. stendur þarna svört á hvítu. Það, sem er allra athyglisverðast við till. ráðherra Alþb. í marzlok 1958, er þó sá þáttur þeirra að leysa vandamálið með því að draga mjög verulega úr framkvæmdum í landinu. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hver áhrif það hefði haft á framkvæmdir í landinu, ef á árinu 1958 hefði verið seldur fimmtungi minni gjaldeyrir til þess að flytja inn fjárfestingarvörur en gert hafði verið á árinu 1957 og ef mjög verulega hefði verið dregið úr gjaldeyrissölu til véla- og tækjakaupa. En Alþb.-ráðherrarnir voru sjálfum sér alveg samkvæmir þá, því að þeir lögðu einnig til að draga svo stórkostlega úr veitingu fjárfestingarleyfa, að leyfisveitingarnar yrðu 20–30% minni 1958 en þær höfðu verið 1957 og að útgjöld ríkisins á fjárlögum vegna framkvæmda lækkuðu einnig. Þetta meginatriði tillagna þeirra frá því í marz 1958 er sannarlega í ekki litlu ósamræmi við málflutning Alþb. gagnvart almenningi bæði þá og ekki síður nú. Í heild má segja um þessar till. Framsfl. og Alþb. vorið 1958, að á þeim báðum voru bæði kostir og gallar. Till. Framsfl. báru þess ljósan vott, að hann skildi þá stórgalla uppbótakerfisins og vildi gengisbreytingu. Hins vegar báru þær líka vott um, að flokkurinn hafði engan skilning á nauðsyn jafnhliða ráðstafana í peningamálum og fjárfestingarmálum. Till. Alþb. báru hins vegar vott um, að ráðh. þess skildu nauðsyn breytinga í peningamálum og fjárfestingarmálum, en skorti hins vegar allan skilning á göllum uppbótakerfisins og nauðsyn hreinnar stefnu í gengismálinu. Ég skal nú að síðustu lofa þingheimi að heyra till. þær, sem ráðherrar Alþfl. lögðu fram í ríkisstj. vorið 1958, en þær hljóða þannig: 1) Í stað núverandi útflutningsbóta komi eitt gjald, er sé ákveðinn hundraðshluti af fobverðmæti og greiðist útflytjendum í bönkum, er þeir afhenda gjaldeyri. Sé gjald þetta miðað við það að veita bátaútveginum sömu rekstrarafkomu og hann býr nú við. Um leið og þetta gjald væri ákveðið, væru kjarasamningar sjómanna endurskoðaðir, sama gjald greitt á allar tegundir útflutnings og duldar gjaldeyristekjur vegna skipa og flugvéla. 2) Í stað núverandi 16% yfirfærslugjalds og innflutningsgjalda komi þrjú mismunandi yfirfærslugjöld. Í fyrsta lagi lággjald, gjald á nauðsynlegustu neyzluvörur, er væri svipað eða lítið eitt hærra en núverandi 16% yfirfærslugjald. Þetta gjald væri greitt af þeim neyzluvörum fyrst og fremst, sem nú eru með yfirfærslugjaldi, en án innflutningsgjalda. Þetta gjald væri enn fremur á yfirfærslum vegna náms- og sjúkrakostnaðar. Gert er ráð fyrir, að innlendar landbúnaðarvörur hækki ekki meir en erlendar neyzluvörur. Í öðru lagi almennt gjald. Þetta gjald væri sama og greitt væri á útflutning. Greiddist það af öllum almennum innflutningi, þar með taldar rekstrarog fjárfestingarvörur, enn fremur af öllum duldum greiðslum, að yfirfærslum vegna námsog sjúkrakostnaðar undanskildum. Í þriðja lagi hágjald. Þetta gjald væri miklu hærra en hið almenna gjald til þess að vega upp á móti lággjaldinu. Greiðist það fyrst og fremst af þeim vörum, sem nú eru í 55, 70 og 80% innflutningsgjaldaflokknum. 3) Greiðsla gjaldsins fari fram í bönkum, þegar gjaldeyririnn er yfirfærður. Þó færi endanleg flokkun vara eftir yfirfærslugjöldum fram við tollafgreiðslu, og væru þá hinar upphaflegu greiðslur yfirfærslugjalda í bönkunum leiðréttar, ef flokkunin þar reynist röng. 4) Verðtollur og söluskattur á innflutningi væri reiknaður af fob-verði að viðbættu lággjaldi eftir 1. flokki og hinu almenna gjaldi í 2. og 3. flokki. Athugaðir væru möguleikar á því að hækka almenna tolla á nokkrum þeim vörum, sem nú bera lægst innflutningsgjöld. Væru tekjur af tollhækkuninni m.a. notaðar til þess að auka fjölskyldubætur og ellilífeyri, lækka tekjuskatta eða á annan hátt til að rétta hlut launafólks. 5) Leitað sé samkomulags við samtök launþega og bænda um, að samið verði samtímis til eins árs í senn um kaupgjald og verð landbúnaðarafurða. Og lýkur þar till. Alþfl. Við í Alþfl. gerðum okkur að sjálfsögðu alveg ljóst, að algerlega vonlaust væri að fá Alþb. til þess að fallast á þá umbúðalausu gengisfellingu, sem Framsfl. lagði til, auk þess sem Framsfl. lagði ekki til neinar þær hliðarráðstafanir, sem Alþfl. taldi þá og telur enn að verði að gera samhliða gengisbreytingu. Í 4. lið till. Alþfl. var einmitt gert ráð fyrir því að afla með sérstökum hætti tekna, til þess að unnt væri að auka fjölskyldubætur og ellilífeyri og lækka tekjuskatta. Framsfl. sýndi engan áhuga á þessum þáttum í till. Alþfl. og Alþb. raunar ekki heldur. Í núverandi ríkisstj. hefur það hins vegar verið talið sjálfsagt af báðum stjórnarflokkunum, að samhliða því, sem breyting yrði gerð á genginu, verði gerð stórkostleg aukning á bótum almannatrygginganna og felldur niður tekjuskattur af almennum launatekjum. Þegar menn bera þessar tili. saman við efni efnahagsmálafrv. frá því í maí 1958, er augljóst, að í aðalatriðum svipar því mest til þeirra till., sem ráðh. Alþfl. lögðu fram. Þar var ekki um að ræða hreina gengisbreytingu, eins og ráðh. Framsfl. lögðu til. Þar var ekki heldur um að ræða ráðstafanir til almenns niðurskurðar á framkvæmdum, aukningu á hátollavöruinnflutningi, sem greiddur yrði með lántöku í Sovétríkjunum, án þess að nokkrar breytingar yrðu á aðstöðu útflutnings og innflutnings, þ.e. á raunverulegri gengisskráningu í útflutningi og innflutningi, eins og ráðherrar Alþb. lögðu til. Eins og menn muna, var bótakerfið allt með lagasetningunni gert mun einfaldara en áður var og þrjár bótaupphæðir eða þrjú gengi lögtekin í útflutningnum, 55%, 70% og 80% bætur, og enn fremur ákveðnir þrír aðalgjaldaflokkar í innflutningnum, 30% lággjaldaflokkur, 55% almennur yfirfærslugjaldaflokkur og síðan hágjaldaflokkur með 3 tegundum gjalda á vörur, sem telja mátti til óhófsvarnings. Þótt enginn vafi geti leikið á því, að löggjöfin frá því í maí 1958 var mjög stórt spor fram á við til leiðréttingar á því misræmi, sem ríkjandi var í efnahagskerfinu, og til stuðnings heilbrigðum útflutningi og heilbrigðri framleiðslustarfsemi fyrir innanlandsmarkað, þá er því ekki að neita, að sporið var ekki stigið til fulls. Útflutningsbótakerfinu var enn haldið, og þar með héldust allir þeir ágallar, sem á slíku kerfi eru. Hitt var þó ekki síður mikilvægt, að ekki var samræmi milli þeirra heildarútflutningsbóta, sem greiddar voru, og þeirrar heildaryfirfærslu- og innflutningsgjalda, sem innheimt voru. Útflutningsbæturnar voru í heild hærri en yfirfærslu- og innflutningsgjöldin, svo að halli var í kerfinu, - halli, sem ekki var hægt að jafna nema með því að halda áfram að taka erlend lán, auka lausaskuldir bankanna erlendís og hagnast á viðskiptum við varnarliðið á Keflavíkurflugvellí. Þetta var ljóst frá upphafi. Á þessu er ógerningur að ráða bót nema með því að innheimta jafnhá gjöld af öllum innflutningi og annarri gjaldeyrisnotkun og greidd eru með útflutningi og annarri gjaldeyrisöflun, elns og Framsfl. lagði til vorið 1958 og í raun og veru er gengislækkun, þótt formlegri skráningu gengis í bönkunum sé ekki breytt, eða þá með því að breyta skráningu gengis í bönkunum, eins og gert er ráð fyrir í frv., sem hér er nú til umræðu, og er auðvitað hreinni og í alla staði heilbrigðari aðferð. Það er mjög athyglisvert að bera nokkuð saman ráðstafanirnar frá vorinu 1958, sem þeir þrír flokkar, er stóðu að ríkisstj. Hermanns Jónassonar, urðu sammála um, og ráðstafanir þær, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. og þeim öðrum, sem því eru tengd og bráðlega verða lögð fyrir Alþingi. Þegar ráðstafanirnar vorið 1958 voru gerðar, var gert ráð fyrir því, að af þeim mundi hljótast 19 stiga hækkun á framfærsluvísitölunni, eða milli 11 og 12% hækkun framfærslukostnaðar. Á móti þeirri hækkun skyldi koma aðeins 5% hækkun grunnkaups. Það var því ekki gert ráð fyrir, að launþegar fengju bættan nema tæplega helming þeirrar verðhækkunar, sem áætlað var að mundi eiga sér stað. Um þetta urðu Framsfl. og Alþb. sammála í maí 1958. Þá samþ. þeir m.ö.o. löggjöf, sem gerði beinlínis ráð fyrir 5–6% kjaraskerðingu. En þá voru þeir báðir aðilar að ríkisstj., og það sem meira var, þeir ætluðu sér báðir að vera aðilar að ríkisstj. áfram. Með hliðsjón af þessu hlýtur að vekja furðu hin hatramma andstaða þeirra gegn þeim ráðstöfunum, sem nú er gert ráð fyrir og hafa munu í för með sér 13%o verðlagshækkun, sem þó verður bætt að meira en 3/4, þannig að um aðeins 3% kjaraskerðingu verður að ræða fyrir þá fjölskyldu, sem framfærslukostnaður vísitölunnar er miðaður við, en hins vegar alls enga kjaraskerðingu fyrir stærri fjölskyldur og nokkra aðra hópa í þjóðfélaginu. Með sérstakri hliðsjón af því, að Alþb. og Framsfl. telja þá gengisbreytingu, sem ríkisstjórnin nú leggur til, óhæfilega og jafnframt gífurlega kjaraskerðingu, er mjög fróðlegt að athuga, hverjar breytingar urðu á útflutningsbótum og gjöldum á innflutning á valdatíma stjórnar Hermanns Jónassonar, því að öllum hv. þm. er áreiðanlega ljóst, að hækkun á meðalbótum og meðalgjöldum á innflutningi jafngildir gengislækkun. Ríkisstj. Hermanns Jónassonar gerði fyrstu ráðstafanir sinar ekki fyrr en í árslok 1956, og þær höfðu því ekki áhrif fyrr en á árinu 1957. Á árinu 1956 voru meðalbætur á útflutning 24.8%, og svarar það til kr. 20.40 gengis á dollar. Eftir að ríkisstjórn Hermanns Jónassonar hafði gert síðustu ráðstafanir sínar í maí 1958, voru meðalútflutningsbætur orðnar 76.6%, en það svarar til kr. 28.90 gengis á dollar. Hækkun þess meðalgengis, sem útflutningurinn fékk, nam þannig 43% á valdatíma stjórnar Hermanns Jónassonar, en það svarar til 30% lækkunar á gengi krónunnar. Meðalgjöld á innflutningi voru 1956 18%, en það svarar til kr. 19.20 gengis á dollar. Eftir ráðstafanirnar í maí 1958 voru meðalgjöldin á innflutningi orðin 68.5%, en það svarar til kr. 27.50 gengis á dollar. Þetta er um það bil sama hækkun á meðalgjöldum og bótunum, eða um 43%, og er þar með 30% lækkun á gengi krónunnar í innflutningnum eins og í útflutningnum. Sú gengisbreyting, sem ríkisstj. nú leggur til, er 20% lækkun á gengi krónunnar í útflutningi og 34% lækkun í innflutningi. Þessi gengislækkun er m.ö.o. minni en sú gengislækkun á krónunni, sem ríkisstj. Hermanns Jónassonar lögleiddi í nokkrum áföngum á 21/2 árs valdatíma sínum, þar eð hún nam 30% bæði í útflutningi og innflutningi. Er hægt að taka alvarlega hina hörðu fordæmingu Framsfl. og Alþb. á gengisbreytingunni nú, þegar þetta er haft í huga? Svo að ég víki aftur að þróuninni á árinu 1958, þá er öllum enn í fersku minni, að öðruvísi fór þá en ætlað var. Launahækkanirnar urðu miklu meiri en þau 5%, sem lögin höfðu gert ráð fyrir. Í október 1958 var samið um 16.2% launahækkun hjá verkamönnum eða um 10.7% umfram það, sem ráðstafanirnar í maí voru miðaðar við. Hjá flestum öðrum stéttum höfðu hækkanirnar orðíð 12.5%, eða 7% umfram það, sem lögin gerðu ráð fyrir. Við þá hækkun var verð landbúnaðarafurða miðað í september 1958. Um haustið áætlaði hagstofan, að vísitala framfærslukostnaðar mundi alls hækka um 31 stig vegna ráðstafananna í maí, þeirra kauphækkana, sem síðar höfðu átt sér stað, og þeirrar hækkunar álagningar, sem um haustið var leyfð með samþykki bæði fulltrúa Framsfl. og Alþb. í innflutningsskrifstofunni. 1. des. var vísitalan síðan komin upp í 202 stig, og þýddi það, að almennt verkamannakaup var orðið 21% hærra en það kaup, sem útflutningsbætur voru miðaðar við 1. maí 1958, og annað kaup 17% hærra. Ef þessi þróun hefði verið látin halda áfram, var talið, að haustið 1959 hefði vísitalan verið komin í 270 stig eða hefði hækkað um um það bil fjórðung á einu ári. Þessir erfiðleikar urðu stjórn Hermanns Jónassonar, eins og kunnugt er, að falli fyrir áramótin 1958 og 1959. Það var augljóst mál, að kauphækkanirnar á síðari hluta ársins 1958 voru algerlega óraunhæfar. Það var í raun og veru viðurkennt af öllum 3 stjórnarflokkunum og kom fram í því, að Framsfl. lagði til í síðustu tilraununum, sem gerðar voru til þess að halda stjórnarsamstarfinu áfram, að launþegar gæfu eftir bótalaust sem svaraði 15 vísitölustigum. Fulltrúar Alþb. játuðu líka, að kauphækkunin hafi verið óraunhæf, með því að telja sig reiðubúna til þess að taka til athugunar eftirgjöf, sem svaraði 6 vísitölustigum. Alþfl. taldi hins vegar, að eftirgjöf 10 vísitölustiga mundi nægileg til þess að halda jafnvægi á árinu 1959, miðað við óbreyttar aðstæður að því er snerti útflutningsbætur, innflutningsgjöld og notkun lánsfjár til þess að halda uppi innflutningi. Þetta varð og sú stefna, sem framkvæmd var af stjórn Emils Jónssonar, sem mynduð var með hlutleysi Sjálfstfl. í desember 1958. Verðlag var greitt niður sem svaraði 17 stigum og kaup síðan lækkað sem svaraði 10 vísitölustigum, eða um 5.4%. Nam sú kauplækkun ekki jafnmiklu og kauphækkunin hafði numið seinni hluta ársins 1958, þannig að tekjur launþega urðu í krónum hærri árið 1959 en þær höfðu verið 1958. Það verður að taka skýrt fram, að ráðstöfunum stjórnar Emils Jónssonar í efnahagsmálum var aldrei ætlað að vera varanleg lausn á þeim vanda, sem við blasti, þegar ríkisstjórn Hermanns Jónassonar tók við sumarið 1956, en tókst ekki að leysa nema að takmörkuðu leyti. Takmark ráðstafananna var fyrst og fremst að stöðva þá geysilega öru verðbólguþróun, sem átti sér stað siðari hluta árs 1958 og hefði leitt til enn örari verðbólguþróunar á árinu 1959 og 1960, ef ekkert hefði verið að gert. Það má fullyrða, að ef hinn sívaxandi snúningur verðbólguhjólsins hefði ekki verið stöðvaður, væri gamla vísitalan nú ekki undir 270 stigum. Hefði, miðað við þær aðstæður, átt að skapa útflutningsatvinnuvegunum hliðstæð kjör og nú er gert, hefði gengið á Bandaríkjadollar þurft að vera um það bil 60 kr. í stað þeirra 38 kr., sem nú eru nægjanlegar til að tryggja þeim óbreytt kjör frá því, sem nú er. Það er slík þróun, sem ríkisstj. Emils Jónssonar setti sér að koma í veg fyrir, og það tókst. Á árinu 1959 var stöðugt verðlag og kaupgjald, útflutningsframleiðslan gekk með eðlilegum hætti, og innflutningur var einnig með eðlilegu móti fram á síðustu mánuði ársins. Stefnan, sem stjórn Emils Jónssonar markaði í upphafi, var við það miðuð, að notað væri það erlent lánsfé, sem gert var ráð fyrir að fáanlegt yrði og var svipað og notað hafði verið árlega árin áður. Þótt ekki væri í raun og veru notaður nema nokkur hluti þessa lánsfjár, tókst samt að halda jafnvægi mestan hluta ársins, og það var ekki fyrr en á síðustu mánuðum ársins, sem mjög alvarlegir gjaldeyriserfiðleikar gerðu vart við sig, vegna þess að dráttur varð á útflutningi birgða. Þá hófst sú mikla gjaldeyriskreppa, sem nú stendur yfir og án efa mundi leiða til alvarlegrar stöðvunar í útflutningsframleiðslu, iðnaði og innflutningsverzlun, ef ekki væri nú gripið gagngert í taumana, eins og ríkisstjórnin leggur til að gert sé. Á þetta verður að leggja sérstaka áherzlu, að ríkisstj. Emils Jónssonar skoðaði það aldrei verkefni sitt að ráða varanlega bót á þeim göllum efnahagskerfisins, sem leiðir af því, að það er bóta- og styrkjakerfi, sem haldið hefur verið gangandi með erlendum lántökum. Stefna ríkisstj. var við það miðuð að halda jafnvægi í efnahagslífinu á árinu 1959, meðan bráðnauðsynlegar breytingar yrðu gerðar á kjördæmaskipun landsmanna, og búa þannig í haginn fyrir meirihlutastjórn, sem vitað var að hlyti að taka við völdum eftir síðari kosningarnar, sem kjördæmabreytingin gerði nauðsynlegar. Þetta tókst með ráðstöfununum í marz 1959. Þær tryggðu jafnvægi á því ári og komu í veg fyrir, að vandinn, sem við yrði að glíma fyrir nýja meirihlutastjórn, yrði enn miklu stærri og óviðráðanlegri en hann hefur nú reynzt. Ég skal að síðustu fara fáum orðum um það, sem ég tel vera kjarna þeirra ráðstafana, er ríkisstj. leggur nú til að gerðar verði. Í raun og veru hvíla þessar ráðstafanir á fjórum hornsteinum. Hinn fyrsti er, að skráð sé rétt gengi og að allar greinar útflutningsframleiðslunnar njóti sama gengis. Með réttu gengi á ég við gengisskráningu, sem veitir heilbrigðri útflutningsframleiðslu skilyrði til þess að greiða nauðsynlegan framleiðslukostnað innanlands. Annar hornsteinninn er sá, að stjórn peningamála sé heilbrigð, þ.e. bankarnir láni ekki meira fé en þeir fá til umráða með heilbrigðum sparnaði þjóðarinnar, að fjárlög séu hallalaus og að vextir séu þannig, að hægt sé að fullnægja eðlilegri eftirspurn án strangrar skömmtunar. Þriðji hornsteinninn er afnám þeirra hafta, sem enn hvíla á innflutningsverzluninni hér á landi, þótt allar nágrannaþjóðir, hvort sem þeim er stjórnað af vinstri sinnuðum eða hægri sinnuðum flokkum, hafi afnumið slík höft hjá sér, enda hafa þau lamandi áhrif á viðskipti, draga úr afköstum þjóðarbúsins, takmarka vöruúrval og viðskiptaþjónustu og geta jafnvel orðið undirrót spillingar í viðskiptalífinu. Fjórði hornsteinninn, sem brýna nauðsyn ber til, að ekki sé síður traustur en hinir, er stóraukning eða meiri en tvöföldun á bótum almannatrygginganna og afnám tekjuskatts af almennum launatekjum, þ.e. ráðstafanir til þess að draga úr þeirri byrði, sem viðreisn efnahagslífsins hlýtur að hafa í för með sér í bráð fyrir þjóðarheildina. Alþfl. telur, að með því að stuðla að framkvæmd þessara ráðstafana sé hann að gera rétt. Það væri bæði óhyggilegt og óheiðarlegt að reyna að leyna sjálfan sig eða aðra því, að sú viðreisn atvinnu- og viðskiptalífsins, sem nú er nauðsynleg, kostar þjóðarheildina nokkra fórn í bráð. En Alþfl. hefur ávallt talið það höfuðmarkmið stefnu sinnar að tryggja öllum stöðuga atvinnu við sem hæstu kaupi. Ef ekki væri nú snúið við á þeirri braut, sem gengin hefur verið undanfarin ár, er öldungis víst, að atvinnuvegirnir hefðu vegna gjaldeyrisskorts lent í þvílíkum erfiðleikum alveg á næstunni, að atvinnuleysi hefði verið á næsta leiti og skollið yfir innan skamms. Það eru brýnir hagsmunir þjóðarheildarinnar, að komið sé í veg fyrir slíkt. Nokkur fórn í bráð er vel þess virði, ef þetta mætti takast. Þess vegna telur Alþfl. sig vera að gera rétt með því að stuðla að framkvæmd þessara ráðstafana. Auk þessa er þess að geta, að samhliða þeim ráðstöfunum, sem gerðar eru atvinnu og viðskiptalífinu til viðreisnar, eru gerðar viðtækar ráðstafanir öllum almenningi til hagsbóta. Þegar Alþfl. lagði til í vínstri stjórninni, að almannatryggingarnar yrðu auknar og tekjuskattar lækkaðir, hlaut það engar undirtektir hjá Framsfl. eða Alþb., eins og ég gat um áðan. Þeim mun ánægjulegra er það, að báðir núverandi stjórnarfl. skuli hafa talið jafnstórkostlega aukningu á bótum almannatrygginganna og jafnalgert afnám tekjuskatts af almennum launatekjum og raun ber vitni sjálfsagða. Meginefni heildartillagna ríkisstj. er því annars vegar að leggja traustan grundvöll að heilbrigðu atvinnu- og viðskiptalífi og hins vegar að endurskipta þjóðartekjunum þannig, að byrðarnar, sem bera verður í bráð vegna endurskipulagningar efnahagskerfisins, dreifist af fyllsta réttlæti á þjóðfélagsþegnana. Þetta er sumpart alger þjóðarnauðsyn og sumpart fyllsta réttlætismál.



Herra forseti. Það hefur þegar verið að því fundið hér í þessum umræðum, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki hafa gert sér nokkra grein fyrir því, hvaða megináhrif sú mikla gengislækkun, sem hér er lagt til að samþykkja í þessu frv., muni hafa á þjóðarbúskap okkar sem heild. Hv. 1. þm. Austf. (EystJ) gerði hér nokkra grein fyrir því í ræðu sinni, hvað hann teldi, að telja mætti alveg öruggt, að hinar nýju álögur, sem lagðar yrðu á landsmenn, næmu mikilli fjárhæð á ári, og hann komst að þeirri niðurstöðu, að hinar nýju álögur gætu ekki verið undir 1200–1300 millj. kr. Í sambandi við þessi ummæli hv. þm. kom hér næstur á eftir honum í ræðustólinn hæstv. viðskmrh. og taldi, að hér væri um blekkingar að ræða, því að hér væri fyrst og fremst um það að gera, að ákveðnar fjárhæðir væru færðar á milli aðila í þjóðfélaginu. Og hann gat þess einnig í leiðinni, að honum hefði verið sagt, - ég tók svo eftir, að eftir mér hefði verið haft í Þjóðviljanum í dag, - að þessar álögur væru 2000 millj. kr. Það er auðvitað með öllu rangt, að Þjóðviljinn hafi haft þetta eftir mér, enda hef ég aldrei sagt neitt í þessa átt. En það var annað, sem ég reyndi að gera grein fyrir og ég skal einmitt endurtaka hér. Ég reyndi að gera mér nokkra grein fyrir því, hvers konar áhrif þessi gengisbreyting hefði á okkar fjármálakerfi sem heild, og miðaði þá við það, sem áður hefði verið gert í þessum efnum, og við það, sem nokkuð augljóslega er hægt að festa hendur á. Mínar forsendur voru þær, að heildargjaldeyrissala þjóðarinnar eða gjaldeyrisnotkunin hefur verið á undanförnum árum í kringum 1600 millj. kr. Þessi gjaldeyrir hefur verið seldur út, nokkur hluti af honum með 30% álagi, mikill meiri hlutinn hefur verið seldur með 55% álagi, en svo hafa verið sérstakir aukatollar og skattar á nokkrum hluta innheimtir í formi innflutningsgjalda, en það hefur verið á hátollavörunum. Nú á hins vegar að breyta þessu svo, að það á að selja allan þennan gjaldeyri, - og þar miða ég aðeins við sömu fjárhæð og verið hefur, - nú á að selja þennan gjaldeyri með álagi, sem nemur 135%. Þegar þessar staðreyndir um sölu gjaldeyrisins áður og um sölu gjaldeyrisins nú eftir þessu frv. eru bornar saman, þá sjá allir, að út úr því dæmi kemur, að gjaldeyríssalan hækkar í verði fyllilega um 1200 millj. kr. Þetta er auðreiknað dæmi. Hækkunin nemur þarna á gjaldeyríssöluverðinu í kringum 1200 millj. kr., vegna þess að í hvorugu dæminu þarf raunverulega að taka tillit til hins sérstaka hátollavöruálags, því að hátollavöruálagið á að vera í báðum tilfellunum hið sama í krónutali. Við þessa hækkun, 1200 millj. kr., sem gjaldeyririnn á að hækka í verði um, er svo óhætt að bæta þeim ca. 400 millj., sem alveg óumdeilt á að leggja á í nýjum tollum og sköttum og fjárlagafrv. ber með sér. Þá er heildarverðhækkunin sýnilega þegar komin upp í 1600 millj., þ.e. hækkunin á verðlaginu. Við þetta á svo auðvitað einnig að bæta þeirri hækkun, sem verður á smásöluálagningu í krónutali, þeirri hækkun, sem verður í krónutali á heildsöluálagningu, og þeirri hækkun, sem óhjákvæmilega verður í sambandi við innlenda þjónustu og af þessu mun einnig leiða. Ég hef sagt, að það eru engar líkur til þess, að þessi hækkun verði í krónutali minni en 400 millj., og geri ég þá ráð fyrir miklum mun minni álagningu í prósentu en hingað til hefur gilt bæði í heildsölu og smásölu. Ég tel því alveg ótvírætt, að sú mynd sé rétt sem lágmark, að breytingin á gjaldeyrisskráningunni þýði það, að gjaldeyrissalan og það verðlag í landinu, sem tengt er beint við hinn erlenda gjaldeyri, hlýtur að hækka í krónutali um lágmark 2000 millj. kr. Ég hef hins vegar tekið fram, að þetta þýðir ekki sama og álögur á landsmenn, og að því leyti til hafði hæstv. viðskmrh. rangt eftir mér, enda bar hann við sögusögnum. Mér var það alveg ljóst, að vissir aðilar í þjóðfélaginu, sem eiga að borga nokkurn hluta af þessari miklu hækkun, eiga að fá hækkaðar útflutningsuppbætur. Það eru t.d. þeir allir, sem verða að borga hækkaðar rekstrarvörur, en eiga að fá hækkað fiskverð til að standa á móti þeim. Þá fjárhæð vitanlega verður að draga frá þessari upphæð, þegar á að finna, hvað eru hinar raunverulegu álögur eða það, sem landsmenn verða að rísa undir, t.d. með óbreyttu kaupgjaldi í krónutali. Þannig er vitanlega hægt að finna þá upphæð. Og ég er alveg sannfærður um það, að sú upphæð, sem hv. 1. þm. Austf. gerði hér grein fyrir í ræðu sinni, er sízt of há, að telja sem beinar álögur 1200–1300 millj. kr. Annars væri í þessu efni fróðlegt, ef hæstv. ríkisstj. vildi útskýra það, hvað hún telur þá fjárhæð vera mikla, sem nú eigi að flytja yfir til útgerðarinnar í landinu í sambandi við rekstrarvörur. Þar getur ekki heldur mikið faríð á milli mála. Nú á að greiða á allan útflutning í kringum 135% til hækkunar, en talið er, að áður hafi verið greitt í kringum 95%. Það er því greinilegt, að hér mun ekki fara fjarri því að vera um 40% hækkun að ræða til útgerðarinnar í heild, miðað við gjaldeyrisverð, en gjaldeyrisverð útfluttra sjávarafurða hefur verið í kringum 1000–1100 millj. kr. Hér getur því ekki skakkað mjög miklu. 400–500 millj. geta færzt yfir til útgerðarinnar í þessu tilfelli. En auðvitað hefði verið eðlilegt, að hæstv. ríkisstjórn hefði einmitt gert ráð fyrir þessu og birt þjóðinni þetta dæmi, af því að ég efast ekkert um það, að hagfræðingarnir hafa reiknað þetta dæmi út. Og ég segi það af nokkurri reynslu af viðskiptum mínum við þessa hagfræðinga, að svona dæmi eins og þetta, þetta er eitt af þeim fáu dæmum, sem þeir kunna að reikna rétt. Þeir geta reiknað svona dæmi, sem byggist á hreinni talnameðferð. En um leið og útreikningur þeirra, eins og ég mun víkja að nánar siðar, snertir að einhverju leyti kunnugleika og þekkingu á atvinnulífi landsins og aðstæðum í framleiðslulífinu, þá fer allt um koll hjá þeim, því að þar þekkja þeir varla mun á framstafni og afturstafni á skipi. Og þá er vitanlega ekki von á góðu í þeim efnum. Þannig er líka alveg greinilegt, að þeirra till. falla algerlega um koll, þegar þær eru bornar saman við staðreyndirnar. Í sambandi við þessi atriði verður að fara fram á það við hæstv. ríkisstj., að hún birti útreikning sinn um hin almennu áhrif, sem af gengislækkuninni muni verða í sambandi við verðlagsmálin í landinu. Það hefði líka verið ástæða til þess, að ríkisstj. hefði gert grein fyrir því, hvaða áhrif verða í sambandi við þá miklu eignatilfærslu, sem hlýtur að eiga sér stað og hæstv. forsrh. minntist á að mundi eiga sér stað á milli sparifjáreigenda annars vegar og svo þeirra, sem skulda, hins vegar. Samkv. opinberum skýrslum kemur í ljós, að sparifé landsmanna í bönkum og sparisjóðum og innlánsdeildum er rúmlega 2400 millj. kr. Ef gert er ráð fyrir því, að hið almenna verðlag í landinu hækki sem afleiðing af þessum ráðstöfunum um 25%, en það ætla ég að flestir játi að sé algert lágmark, þá er greinilegt, að sparifé rýrnar í verði um 1/4, eða m.ö.o.: verðgildi sparifjárins í landinu í heild minnkar þá um 600 millj. kr., en á sama tíma flyzt sams konar fjárhæð á óbeinan hátt sem eignaauki yfir til þeirra, sem skulda. Ég efast ekkert um það, að hagfræðingarnir hefðu getað reiknað út þetta dæmi, og þeir hefðu átt að birta það, og það hefði verið ástæða til þess að láta það fylgja með í grg. þessa frv. til þess að gera landsmönnum grein fyrir því, hvaða meginbreytingar það eru í fjárhagskerfi landsins, sem gera á með þessu frv. Ég vil nú víkja nokkrum orðum sérstaklega að hæstv. viðskmrh. í sambandi við ræðu þá, sem hann flutti hér, áður en ég sný mér að málínu að öðru leyti, nema að því leyti til, sem hægt er að ræða um þetta mál í beinu samhengi víð það, sem hann sagði. Hæstv. viðskmrh, ræddi nokkuð um galla þess uppbótakerfis, sem við höfum búið við, - það gerði hæstv. forsrh. reyndar líka, - og svo komu rökin. Jú, hann minntist, eins og maður hefur þekkt frá upplýsingum hans stundum í Alþýðublaðinu, á hið margfalda gengi. En það er einmitt háttur málgagns hæstv. viðskmrh, að leika sér að því að telja upp hið margfalda gengi krónunnar, og þá er leikurinn í því fólginn að telja upp, hvað margs konar álögur séu í gangi á hinum ýmsu vörutegundum, sem eru fluttar til landsins, og þetta margs konar gengi er síðan talið upp í Alþýðublaðinu, og fyrir stuttu var talað um, að áður hefðu verið hér 13 gengi á krónunni. En þessi sami hæstv. viðskmrh. er auðvitað ekki að geta þess núna, að það á að halda öllum þeim stigum, sem áður voru í gildi í sambandi við mismunandi álag á innflutning. Hann getur því haldið áfram að reikna út, hvað sé margs konar gengi á innfluttum vörum til landsins, ef hann heldur sér við það áfram að kalla það gengi á krónunni, verðið, sem kemur út, þegar varan er flutt til landsins og komin hér í smásölu með mismunandi tollum og mismunandi sköttum frá hálfu ríkisins. Ríkisstj. hefur tilkynnt, að hún ætli að borga niður verð frá hinu skráða gengi á sykri, kaffi og einhverjum fleiri vörum. Hvaða gengi verður þar á krónunni? Hún getur þess einnig, að áfram eigi að vera allir sömu gjaldaflokkarnir óg áður voru í gildi á hátollavörunum. Sumir eiga að bera 40% gjald, aðrir 30%, enn aðrir 22% og ég held sá fjórði 15%. Allir sömu gjaldaflokkarnir eiga að vera áfram. Mismunastigin eiga að vera áfram. En hæstv. ráðherra gæti haldið þessum leik enn þá lengur áfram með sitt mismunagengi, með því að taka alla tollskrána og taka alla þá mismunandi tolla, sem eru á hinum ýmsa innflutningi til landsins, og fengið þannig út enn þá fleiri gengi á krónunni í innflutningi. Auðvitað er slíkt sem þetta hreinn skollaleikur og á ekkert skylt við gengisskráningu og hefur aldrei átt. Hér hefur aðeins verið um það að ræða, að ríkisvaldið hefur á hinum ýmsu tímum ákveðið, að ýmsar vörur, sem eru fluttar inn til landsins, skuli af hálfu hins opinbera skattleggjast á mismunandi hátt, og sá siður hefur verið hafður hér sem í mörgum öðrum löndum, að skattlagningin hefur verið allmiklu vægari á brýnustu nauðsynjavörum, en allmiklu hærri á ýmsum þeim vörum, sem kallaðar hafa verið lúxusvörur, og í þessu frv. er í þeim efnum engin meginbreyting gerð. En af málflutningi þeirra Alþfl.-manna mætti halda, að næsta skrefið hjá Alþfl. verði það til þjónkunar við Sjálfstfl. að afnema öll svona mismunagjöld líka og segja: Það verður vitanlega að leggja eitt og sama innflutningsgjald á allar vörur, hvaða nafni sem nefnast. Það eru ekki mörg ár síðan hæstv. viðskmrh. stóð hér í þessum ræðustóll og lýsti því þá yfir, að hann teldi söluskattinn sérstaklega ósanngjarnan og óeðlilegan, af því einmitt að hann væri þess eðlis, að hann legðist með jöfnum þunga á allar vörur, nauðsynlegar vörur og ónauðsynlegar. Af því var Alþfl. þá á móti söluskatti. En nú er byrjað að toga hann inn á þá braut að vera með því að auka slíkan skatt, og kannske verður hann togaður í næsta skrefi inn á þá braut að gera alla skattinnheimtuna í landinu að einum allsherjarsöluskatti, sem á að hvíla með jöfnum þunga á brýnustu nauðsynjum og mesta lúxus. Nei, hið margfalda gengi í sambandi við innflutninginn hefur ekki verið neitt sérstakt í sambandi við uppbótakerfið, sem menn tala um. Það, sem var sérstakt í sambandi við það fyrirkomulag, sem í gildi hefur verið í þessum efnum, var það, að útflutningurinn naut ekki sömu uppbóta frá þessu uppbótakerfi í öllum greinum. Það er rétt. Sá háttur var hafður á að auka við útflutningsuppbæturnar til þeirra starfsgreina, sem sannanlega gátu ekki borið sig með hinum almennu uppbótum. En þá koma hagfræðingarnir og þar í hópi hæstv. viðskmrh. með sína speki og segja: Ja, þetta er einn aðalgallinn einmitt á uppbótakerfinu. Þetta veldur öllu misræminu í framleiðslu þjóðarinnar. Menn sækjast til þess að framleiða meira og meira af þeirri vöru, sem þeir fá meiri uppbætur út á, en framleiða minna af hinni vörunni, sem þeir fá minni uppbætur út á. - Og auðvitað má vel hugsa sér það, að menn, sem ekkert þekkja til staðhátta, en aðeins horfa á þessi atriði: meiri styrk úr kerfinu til þessarar greinar heldur en hinnar, haldi, að þetta muni leiða til þess, að allir sæki í hinn aukna styrk. En þeir, sem eitthvað þekkja til, vita, að þetta er á allt annan veg. Ég skal taka dæmi af þessu, sem sýnir mjög glögglega, hvernig þetta er í framkvæmd. Í okkar framleiðslulífi háttar þannig til, að við söltum allmikið af síld, sem við veiðum að sumarlagi fyrir Norðurlandi og Norðausturlandi. Þannig háttar líka til, að við söltum síld, sem er veidd hér að haustlagi suðvestanlands. Það kemur í ljós, að síldin, sem við veiðum fyrir Norðurlandi, er miklu feitari og jafnstærri síld og miklu betri vara á erlendum markaði en síldin, sem veiðist hér að vetrarlagi. Sú síld er miklu magrari og lakari á hinum almenna markaði. Fullsöltuð tunna af Norðurlandssíld er seld út úr landinu fyrir 400 kr. tunnan og jafnvel þar yfir, en fullsöltuð sams konar tunna af Suðurlandssíld, af vetrarsíldinni hérna, hefur verið seld fyrir 298 kr. tunnan, eða við skulum segja 300 kr. á móti 400 kr. Nú er það svo í framleiðslulífinu, að það kostar jafnmikið að fá fólk til þess að salta Suðurlandssíldina og Norðurlandssíldina, og meira að segja hefur það verið þannig, að það hefur kostað meira að salta Suðurlandssíldina heldur en Norðurlandssíldina, vegna þess að hún var jafnsmærri og hún var söltuð á köldum tíma og úti, og það þurfti jafnvel að borga meira fyrir að láta síldina í tunnuna þar en fyrir norðan. Og það kom líka í ljós, að það var ekki hægt að fá sjómennina eða útgerðarmennina til þess að afla síldarinnar hér fyrir sunnan í reknet í aðalskammdeginu fyrir sama verð á kg og þeir fengust til þess að veiða sumarsíldina á björtum sumardegi í herpinót fyrir Norðurlandi. Það þurfti einnig að borga þeim hærra verð. Framleiðslukostnaðurinn á hverja tunnu hér var því á allan hátt mun meiri en framleiðslukostnaðurinn á hverja tunnu fyrir norðan. Þegar þessi hlutföll stóðu svona, var spurningin um það: Átti ríkið í báðum tilfellum að koma og segja: Við látum jafnháar uppbætur á Norðurlandssíldina hlutfallslega á 400 kr. og við ætlum að láta hlutfallslega á 300 kr. fyrir sunnan eða raunverulega meiri uppbætur í krónutali? –Þær uppbætur, sem hafa verið veittar, hafa allan tímann verið þannig, að þær hafa verið færri í krónum á hverja tunnu af Suðurlandssíld en af Norðurlandssíld, og allan tímann hefur afkoman raunverulega verið miklu lakari við að framleiða þá síld heldur en hina. En svo koma menn, sem þekkja ekki nokkurn skapaðan hlut til framleiðslunnar, og segja: Þetta skapar hættulegt misræmi. Það er mjög mikil hætta á því, að allt vinnuafl þjóðarinnar streymi í aukna styrkinn og framleiði ekki Norðurlandssíld, heldur hlaupi suður og framleiði bara Suðurlandssíld á haustin. - Hvílíkir skynskiptingar, segi ég, í sambandi við þær aðstæður, sem búið er við, að láta sér koma þetta til hugar! Þetta segja vitanlega engir og hugsa engir út frá þessu nema þeir, sem hér þekkja ekkert til. Þjóðfélaginu hefur aldrei stafað nein hætta af þessu, að hér skekktist neitt í framleiðslulífi landsins. En hættan var sú, sem við stóðum frammi fyrir á vissu tímabili, að með þeim almennu útflutningsuppbótum, sem greiddar voru, fékkst enginn maður til þess að framleiða Suðurlandssíld, það fór enginn bátur hér á sjó, það fékkst enginn til þess að salta síldina hérna, og við töpuðum mörgum tugum og hundruðum millj. kr. á því, að veiðin var ekki dregin á land, þó að við ættum bátana og fólkið til þess. Og á meðan hæstv. núv. forsrh. var enn ekki kominn undir algert áhrifavald þeirra manna, sem hagfræðingar nefnast og þekkja ekkert til hins lifandi gangs í framleiðslulífi landsins, þá sá hann það af eigin hyggjuviti, að það þurfti að bæta Suðurlandssíldinni upp þennan mismun, og þá var það hann, sem stofnaði til þess að veita sérstakar aukabætur, til þess að hægt væri að framleiða Suðurlandssíld, og svo jók hann þær, þegar þess þurfti með, af því að hann sagði: Framleiðslan verður að vera í gangi. - En nú er hann auðvitað slitinn úr sambandi líka, ef hann hefur trúað þessum dátum, sem þekkja ekkert til í framleiðslulífi landsins, og hefur haldið, að þeir færu hér með rétt mál. En það mætti kannske nota eitthvað af þeirra tillögum, þessara manna, ef þeir væru dæmdir til þess fyrst að fara í framleiðslulífið eins og eitt ár, áður en þeir færu að kenna stjórnarvöldum landsins, hvernig eigi að gera ráðstafanir í sambandi við atvinnulíf þjóðarinnar. Önnur kenningin er sú, að þessar mismunauppbætur séu stórhættulegar í sambandi t.d. við veiði á smáfiski og stórum fiski. Það er búið að haga þannig til hjá okkur í nokkuð mörg ár, að við borgum nokkru hærri bætur úr uppbótakerfinu út á smáfiskskíló en út á stórfiskskíló, og kenning hagfræðinganna er þessi: Framleiðsla þjóðarinnar beinist í auknum mæli í þá átt að veiða smáfisk. - Það er eins og þeir haldi, að menn renni færinu niður og panti smáfisk, en sá stóri megi ekki koma á, af því að menn vilji fá fisk, sem gefur styrk, en ekki hinn, sem gefur minni styrk. Það eru alveg furðulegar kenningar, sem geta komið upp hjá þessum mönnum. Nei, það hefur ekkert sótt í það horfið hjá okkur á undanförnum árum, að menn hafi lagt sig sérstaklega fram um það að afla smáfisks, þó að þessar uppbætur hafi verið nokkru hærri. Staðreyndin er nefnilega sú, að það er svo margfalt dýrara að vinna þennan fisk, að sá mismunur, sem hefur þarna verið lagður fram úr uppbótakerfinu, gerir hvergi nærri að bæta upp þann aukna vinnslukostnað, sem er á þessum smáa fiski, borið saman við að vinna þann stóra. Og af því hefur líka reynslan verið sú, og það þekkja allir þeir, sem hafa eitthvað komið nærri framleiðslunni, að þrátt fyrir alla styrkina á smáfiskinum koma þeir, sem eiga að kaupa fiskinn, og bjóða yfirverð á stóra fiskinn og borga hann alltaf hærra verði en hinn. Þeir vita, hvað þeir eru að gera. Það hefur því sannarlega ekki sótt neitt í það horfið, að þessar mismunabætur leiddu til einhvers skakka í framleiðslulífi landsins, sem væri heildarhagkerfi þjóðarinnar hættulegur. Allt slíkt er eintómur þvættingur. Hins vegar er sú hætta, þegar þannig er komið um útflutningsuppbæturnar, - því að það er vitanlega alveg eins hægt að kalla það útflutningsuppbætur, þegar útgerðin í landinu á að fá 135% uppbætur á hið skráða gengi, eins og á meðan hún hefur 94.5%, - þegar þessar uppbætur eru orðnar jafnar yfir alla línuna, greiða á jafnar uppbætur á hina dýrari Norðurlandssíld eins og hina ódýrari Suðurlandssíld og eins á aðrar greinar, og þegar uppbæturnar eru nú líka miðaðar við það, eins og sagt er í þessu frv., að bátur á vetrarvertíð geti borið sig, þá er vitanlega hætta á því um þá báta, sem gerðir eru út á þeim tíma, sem er lakari til rekstrar en sjálf vetrarvertíðin, þegar mest aflast, að þá treysti menn sér ekki til að gera út á hinum tímum ársins. Og þá er líka hætta á því, ef uppbæturnar hafa verið ákveðnar nú eðlilega t.d. fyrir Norðurlandssíld, að þá leggi enginn í að framleiða Suðurlandssíld, og þá geti orðið skarð fyrir skildi í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Það er þessi hætta, sem alltaf er á ferðum, ef menn gæta ekki að því, að vitanlega er hið hagstæða fyrir þjóðina að nota skipin til hins ýtrasta og veiða það, sem við getum mögulega að landi dregið með beztu móti hverju sinni. En sjónarmið peninganna hefur stundum verið þannig, og það er mjög hætt við því, að það verði þannig áfram, að sjónarmið peninganna verði þau að segja: Nú eru komin góð skilyrði til rekstrar þá 2–3 mánuði, sem mest aflast, þá græðum við og leggjum það til hliðar. Hinn tímann er vafasamt um gróða og sennilega tap, þá leggjum við skipunum. Við geymum bara gróðann, förum ekki að róa út á vafasaman sjó á hinum tímunum. - En við það mundi auðvitað heildarframleiðsla þjóðarinnar minnka, gjaldeyristekjurnar mundu minnka, þjóðartekjurnar mundu minnka. Svo segja þessir háu herrar, að óarðbærar framleiðslugreinar séu sérstaklega styrktar. Hvaða óarðbærar framleiðslugreinar eru það, sem hafa verið sérstaklega styrktar? Er það kannske veiðin á Suðurlandssíldinni, sem ég nefndi. Er það óarðbært fyrir þjóðina að draga þann afla á land og vinna hann til útflutnings? Hvaða greinar eru það, sem eru svona óarðbærar, sem hér hafa verið styrktar í gegnum þetta styrkjakerfi? Það væri gaman að fá það upplýst. Í þessu sambandi sagði hæstv. viðskmrh., að þetta uppbótakerfi, sem nú þarf vitanlega að mála út með þeim ósköpum, að það hafi hér allt ætlað vitlaust að gera, hafi t.d. leikið togaraútgerðina þannig, sagði hæstv. viðskmrh., að þar væri að leita orsakanna til þess, að ekki hefði verið hægt að endurnýja togaraflota landsmanna á undanförnum árum. Ég tel, að hæstv. viðskmrh. ætti að vera heldur betur að sér í þessum efnum en ýmsir aðrir hagfræðingar, sem um þessi mál fjalla. En veit hann kannske ekki, að það hefur verið búið þannig að togaraútgerðinni á undanförnum árum, að það hefur enginn stofnlánasjóður verið til, svo að menn gætu fengið úr honum lánaða eina einustu krónu til þess að kaupa nýja togara? Það hefur verið meginástæðan til þess, að enginn togari hefur verið keyptur. Menn hafa getað nokkuð auðveldlega keypt sér fiskibát með þeim kjörum, að menn hafa átt alveg víst á borðinu að fá úr stofnlánasjóði fiskveiðasjóðs 67% af kostnaðarverði bátsins. En hvað hafa menn getað fengið, sem hafa ætlað að kaupa togara? Ekki eina einustu krónu. Þar hefur enginn stofnlánasjóður verið til. Ég fullyrði það: Hefðu togaraútgerðarmenn getað fengið sams konar kjör og bátaútgerðarmenn hafa getað fengið á undanförnum árum til stofnlána, þá hefðu þeir verið búnir að kaupa togara, hefði þeim þá ekki verið bannað að kaupa þá. En svo langt hefur það einmitt gengið nú síðustu árin og gekk m.a. í tíð Alþýðuflokksstjórnarinnar, að þá voru útgerðarmenn, sem vildu fá að taka erlend lán til þess að kaupa togara og fengu ekki til þess leyfi. Nei, það er mikill misskilningur og sýnir líka aðeins þekkingarleysi í þessum efnum að halda því fram, að uppbótakerfið hafi orsakað það, að togaraflotinn hafi ekki endurnýjazt nú síðustu árin. Það er t.d. enginn vafi á því, að árið 1958 var að meðaltali til hagstæðara í rekstri hjá togaraflotanum heldur en hjá bátaflotanum. Hagnaður að meðaltali í rekstri hjá togurum landsins var þá meiri en hjá bátunum. Á því ári var stofnað til allmikilla kaupa á bátum, en lítilla í sambandi við togarana. Það var því vitanlega ekki þessu uppbótakerfi um að kenna, heldur því, að það hafði ekki verið byggður upp neinn stofnlánasjóður fyrir togarana og ríkið hefur ekki fengizt til þess að taka erlend lán þess í stað til þess að gera það kleift, að togararnir væru keyptir með þeim hætti. Þá vék hæstv. viðskmrh. í ræðu sinni að tillögum þeim, sem fram hefðu komið í vinstri stjórninni á sínum tíma, þegar þar var deilt um leiðir í efnahagsmálunum. Hæstv. viðskmrh. sagði, að hann sæi nú enga ástæðu til þess að þegja lengur en hann væri búinn að gera um afstöðu Alþfl. í sambandi við gengislækkun. Þegar hann er búinn að þegja um það, sem rétt var í þeim málum, á fjórða ár, þá ætlar hann að leysa frá skjóðunni og segja mönnum: Það var alveg rétt, sem þið hafið verið að bera á okkur allan tímann. Við höfum alltaf viljað gengislækkun. - Þegar hann hefur sloppið í gegnum tvennar kosningar, haldandi allt öðru fram og allir hans frambjóðendur og margsinnis er þrætt fyrir það, hvað var hið sanna í þessu, - þegar hann er sloppinn í gegnum þær, þá má koma fram á Alþingi og segja: Ég sé enga ástæðu til þess að þegja lengur. Nú er bezt að segja hið sanna. - En yfir hverju ætlar hann að þegja núna? Hvað er það núna, sem á að þegja um. af því, sem nú er að gerast? Hvað er það nú, sem á að dylja fyrir mönnum? Það er alveg greinilegt, að það kemur ekki allt út úr pokanum. Nú á að taka einhverja nýja þögn fram yfir næstu kosningar í sambandi við það, sem nú er verið að gera. En um leið og hæstv. ráðh. viðurkenndi það, að strax haustíð 1956 hefði Alþfl. viljað framkvæma almenna gengislækkun, en við Alþýðubandalagsmenn hefðum ekki viljað samþykkja það, þá tók hann sér síðan fyrir hendur að reyna að sanna það, að margsinnis eftir þennan tíma hafi verið samþykkt gengislækkun og við Alþb.-menn m.a. verið þátttakendur í því. Auðvitað var frásögnin álíka sönn og frásögnin hefur verið af hinu atriðinu þessi þrjú árin, sem eru liðin. Fyrst sagði hann, að í desembermánuði 1956 hafi verið lagt á sérstakt yfirfærslugjald, sem raunverulega hafi þýtt nýja gengislækkun. En hann skaut því undan, að þetta 16% yfirfærslugjald var látíð koma í staðinn fyrir annað gjald, sem var fyrir, framleiðslusjóðsgjaldið, sem var innheimt á nákvæmlega sama hátt, en bara í gegnum tollinn, en þetta átti að innheimta í gegnum banka, af því að haldið var fram, að þetta væri einfaldari aðferð. Hér var því engin efnisbreyting og orsakaði enga vöruverðshækkun í landinu, en hæstv. viðskmrh. sá ekki ástæðu til þess að skýra á þennan hátt frá þessu. Þá sagði hæstv. ráðherra, að í marzmánuði 1958, þegar allmiklar deilur voru með þeim stjórnarflokkum, sem þá voru í landinu, um þær leiðir, sem fara ætti í efnahagsmálunum, þá hefðu verið lagðar fram ýmsar tillögur, og hann gat um þær till. eða þær ábendingar, sem við gerðum á því frumstigi málsins, sem umræður stóðu þá á. Þær hafa í einu og öllu staðfest það, að við höfum verið samkvæmir sjálfum okkur í þeim efnum. Við höfum verið á móti gengislækkun, og þær tillögur, sem við gerðum þá, voru á allan hátt þannig, að þær eru í fullu samræmi við okkar málstúlkun í þessum efnum allan tímann síðan. En hann reyndi sérstaklega í þeim efnum að leggja áherzlu á það, að í till, okkar hefðum við bent á, að á árinu 1958 mætti auka hátollavöruinnflutninginn um 10% frá því, sem hafði verið á árinu 1957, og svo það, að við hefðum bent á, að draga mætti úr fjárfestingu með því að áætla í fjárfestingaráætlun ársins, að útgefin fjárfestingarleyfi væru í kringum 20% minni en þau voru árið áður. En hvernig lá þetta fyrir á þessum tíma? Jú, allir vissu, að tekjur útflutningssjóðs höfðu verið byggðar upp á því, að hann átti sérstaklega að njóta tekna í sambandi við háan toll á hinum svonefndu hátollavörum. En sú breyting varð á árinu 1957, að þá var stórkostlega dregið úr innflutningi á þessum hátollavörum. Árið 1956 var varið til innkaupa á hátollavörum 265 millj. kr. En hvað var varið miklu árið 1957, fyrsta starfsár okkar? Þá var ekki varið 265 millj., heldur 170 millj. Svo mjög féll niður innflutningurinn á hátollavörum þetta ár. Þetta vitanlega varð til þess, að tekjur útflutningssjóðs af þessum lið urðu allmiklu lægri en áætlað hafði verið. Og þá var það, sem við lögðum til, að það væri eðlilegt að auka þennan innflutning mjög hóflega eða um 10%, þannig að hann gæti orðið kringum 187 millj. kr. Hvernig hefur svo verið háttað innflutningi á þessum vörum, eftir að núv. hæstv. viðskmrh. hafði með innflutning á þeim að gera? Taldi hann það óguðlegt að flytja inn fyrir 187 millj. kr. þessar hátollavörur? Nei, hann gerði áætlun upp á 219 millj. kr., og árið 1958 var innflutningurinn 190 millj. og árið 1959 er hann sagður í þessu frv. hafa verið í kringum 190 milljónir. Það var því alveg greinilegt, að okkar till. í þessum efnum voru byggðar á því, að það var vitanlega með öllu óhugsandi að gera fyrst ráð fyrir því, að útflutningssjóður ætti að fá tekjur af innfluttum hátollavörum, en svíkjast svo með öllu um að flytja þær inn, enda var sannleikurinn sá, að sérstaklega var kvartað undan því, að þessar vörur vantaði á markaðnum, og margar þessar hátollavörur eru vörur, sem eru óhjákvæmilegar í almennum rekstri landsmanna og eru engar lúxusvörur. Eða hvaða manni kemur til hugar að halda því fram, að allir varahlutar til allra bifreiða í landinu séu eintóm lúxusvara? Þarna er um stærsta innflutningsliðinn að ræða í sambandi við hátollavörurnar. Og mjög mikið af byggingarvörum er þarna líka. Þegar við gerðum það að okkar tillögu í marzmánuði 1958, að draga mætti nokkuð úr fjárfestingunni, veita eilítið minna af fjárfestingarleyfum en áður hafði verið veitt, undir hvaða kringumstæðum voru þessar tillögur settar fram? Jú, samstarfsflokkar okkar í ríkisstjórn voru að leggja til, að byggingarvöruinnflutningurinn til landsins, timbur, járn og sement, yrði hækkaður úr 16% yfirfærslugjaldi upp í 90%. Það átti að draga úr fjárfestingu í landinu með því að gera allar byggingarvörur og fjárfestingarvörur margfalt dýrari en þær höfðu áður verið. Þá var það, sem við bentum á: Ef menn vilja draga úr fjárfestingunni, þá er miklu eðlilegra, að við áætlum heildarfjárfestinguna nokkru minni en hún hafði verið áætluð, og draga þá vitanlega úr þeim liðum fjárfestingarinnar, sem helzt mega bíða og saka minnst þjóðarframleiðsluna sem heild. Við þetta voru okkar tillögur miðaðar. Fjárfestingin 1957 hafði náð hámarki sínu og hefur aldrei orðið hærri síðan, og hún fór heldur minnkandi 1958 og 1959, og það var aðeins eðlilegt, að við hefðum stjórn á því, hvernig þessi fjárfesting drægist saman með hóflegum hætti, eins og við lögðum til. Eitt atriði enn minntist hæstv. viðskmrh. á í sambandi við þessar tillögur, en það var sú tillaga okkar, að það lán, sem ríkisstj. þá var búin að ákveða að taka í Rússlandi í sambandi við skipakaup, yrði ekki 50 millj. kr., eins og það var, heldur skyldi lánið verða 100 millj. kr., og greinilega tekið fram, að öllu láninu skyldi varið til skipakaupa, og sérstaklega tekið fram, að nokkrum hluta þess ætti að verja til þess að kaupa togara. Það var hið óguðlega í þessum efnum. Þá sagði hæstv. viðskmrh. í ræðu sinni, að með efnahagsráðstöfununum frá tíð vinstri stjórnarinnar í maímánuði 1958 hafi verið gert ráð fyrir því, með þeim breytingum, að vísitalan mundi hækka um 19 stig, en launþegar hafi ekki fengið bætt í lögunum nema sem samsvaraði 9 stigum, eða 5% kauphækkun, og á þennan hátt höfum við Alþb.-menn m.a. samþykkt 5–6% kjaraskerðingu. Þetta heitir nú að halla sannleikanum svolítið á hliðina. Hið rétta var það, að Alþfl. og samstarfsflokkar okkar í ríkisstj. báðir lögðu til, að þessi kjaraskerðing færi fram. Við neituðum því algerlega og kröfðumst þess, að það, sem væri ekki bætt launþegum með 5% launahækkuninni, sem jafngilti 9 vísitölustigum, yrði þeim bætt í gegnum vísitölukerfið, og samningar stóðu þannig í fullu gildi, að launþegar áttu að fá þessa vísitöluhækkun 1. des. En það var ekki fyrr en í stjórn Alþfl., að þessum stigum var rænt af launþegunum í landinu og kaupið lækkað. Það var því stjórn Alþfl. með stuðningi Sjálfstfl., sem samþykkti þessa kauplækkun, en við Alþb.-menn aldrei. Við sögðum það, Alþb.-menn, að við teldum það hið mesta óráð, sem gert var með efnahagsráðstöfununum í maí 1958, að fara þá inn á hækkunarleiðina. Við vorum áður margsinnis búnir að benda á, að það var vel hægt að halda áfram þeirri stöðvunarstefnu, sem reynt hafði verið að halda þá um skeið. Það var hættulegt að fara inn á hækkunarleiðina. Við bentum á það, að afleiðingar hækkunarleiðarinnar mundu verða almennar kauphækkanir í landinu, sem hlytu að fylgja á eftir hækkun hins almenna verðlags. En samstarfsmenn okkar vildu ekki trúa þessu. Og það var líka greinilegt, hvað þeir höfðu í huga. Þeir ætluðu fyrst að skella á verðhækkununum, en strika svo út úr vísitölunni ákveðin stig á móti, þannig að komið yrði fram kauplækkuninni. En hvað er það, sem raunverulega er nýtt í því kerfi, sem lagt er til að lögleiða með þessu frv.? Það er ekki, eins og ég hef verið að benda á, að afnám uppbótakerfisins sé í sjálfu sér aðalatriðið. Það á áfram, bara með eilítið öðrum hætti, að láta útflutninginn hafa tilteknar útflutningsuppbætur. Það eiga allir að fá jafnt, bæði þeir, sem ekki þurfa á uppbótum að halda, og hinir, sem þurfa á þeim að halda. Eftir þessu frv. á áfram að halda þeim hluta uppbótakerfisins, sem byggist á öllum niðurgreiðslunum, áfram á að greiða niður verðlagið í landinu, ekki aðeins um 265 millj. á ári, eins og áður var, heldur er nú gert ráð fyrir að greiða niður verðlagið í landinu um rösklega 300 millj. kr. á ári. Og nú á að stíga það skrefið, að það á ekki lengur að binda sig við að borga niður verðlag á innlendum framleiðsluvörum, á landbúnaðarvörum. Nú á einnig að fara að borga niður verð á innfluttum vörum. Og ég minnist þó þess að hafa lesið það eftir hina vísu hagfræðinga, að ekkert væri eins hættulegt fyrir rétta verðmyndunarpólitík í landinu eins og það að fara að borga niður hið erlenda innflutningsverð á vörum. En nú á að taka upp þann sið. Og áfram á að halda öllum þeim tekjustofnum, sem eldra uppbótakerfið gerði ráð fyrir. Og áfram á að halda því ákvæði, að það eiga að vera mismunandi gjöld á innfluttum vörum til landsins. En það, sem er nýtt í því kerfi, sem nú á að taka upp, er þetta, að jafnhliða hinni miklu gengislækkun á nú að setja í lögin það ákvæði að afnema vísitöluuppbót á laun. Nú á að velta öllum verðhækkununum yfir á launþega, án þess að þeir geti fengið nokkrar bætur í staðinn. Nú á að koma í veg fyrir það, að laun hækki í landinu sem afleiðing af hækkuðu verðlagi. Þetta er nýtt, og þetta er líka eitt aðalatriðið í hinni nýju stefnu. Raunverulega á að binda nú bæði kaup sjómanna og verkamanna og annarra launþega og láta þá taka á sig dýrtíðaraukninguna. Og svo er hitt einnig nýtt í þessu kerfi, að nú er sérstaklega boðuð ný stefna í sambandi við peningamál þjóðarinnar. Það er boðað, að það megi t.d. alls ekki auka lán út á aukna framleiðslu hjá þjóðinni. Það á að takmarka endurkaupalán bankanna við það, sem endurkaupalánin eru nú, svo vitlegt sem það er. Hvernig mundi það t.d. fara í framkvæmdinni, ef menn ætluðu að halda sér við það, ef svo vel vildi til hjá okkur, að við settum í verulega aflahrotu? Við skulum t.d. hugsa okkur, að það hlypi síld í Hvalfjörð, eins og gerzt hefur áður, eða þá að mikið veiddist af sumarsíld, eins og jafnvel bezt hefur gerzt áður. Auðvitað mundi það þá gerast eftir okkar efnahagskerfi, að við tökum þá til og notum öll okkar fiskiskip, við notum öll þau veiðarfæri, sem við eigum, við notum þann mannafla, sem við höfum, og við drögum á land mikinn afla. Við fyllum alla lýsisgeyma, við fyllum mjölskemmurnar af mjöli, við eignumst mikið af útflutningsvörum. En samkvæmt því, sem nú er lýst yfir í sambandi við hina nýju stefnu í peningamálum, má alls ekki lána eina krónu til viðbótar við þau lán, sem komin eru nú þegar, út á þessar nýju afurðir. Hvernig fer t.d. fyrir síldarverksmiðjunum í landinu? Hvernig ætla þær að borga allt hráefnið til bátanna? Og hvernig eiga bátarnir þá, ef eitthvað stendur á að borga bátunum hráefni, að borga sjómönnum sinn aflahlut? Og hvernig á að borga allan rekstrarkostnað, bæði verksmiðjanna og bátanna, ef ekki má lána eina einustu krónu út á hin auknu verðmæti, sem safnazt hafa upp? Þetta er boðað í frv., að það megi alls ekki auka í krónutali lánin, ekki einu sinni endurkaupalánin út á aukna framleiðslu. Það er jafnvel boðað í frv., að gallinn við aukna framleiðslu sé sá, að þá fari út meira kaup til þeirra, sem afla, þeir fái meiri peningatekjur í umferð og þeir geti farið að eyða þessum peningatekjum í aukna neyzlu eða í auknar framkvæmdir og skapað þannig verðþenslu í þjóðfélaginu. Auðvitað vitum við, að þetta er með öllu óframkvæmanlegt. Þetta er hrein fjarstæða, sem engri peningastofnun í landinu, hversu dauð og tilfinningalaus sem hún er, mundi líðast í framkvæmd. Og ég er alveg sannfærður um það, að þó að t.d. núverandi hæstv. forsrh. leggi fram frv., þar sem þetta stendur í, að það megi alls ekki auka endurkaupalánin meira en orðið er, þó að hann leggi fram frv., þar sem þetta stendur í grg., samið af einhverjum hagfræðingum, sem þekkja ekkert til framleiðslunnar, þá mundi hann aldrei sitja í ríkisstj. upp á það að ætla að framkvæma þessa stefnu og horfa á það, að veiðin færi fram hjá. Hann mundi bara stíga yfir regluna og segja: Nú á hún ekki að gilda. - Hann veit nefnilega miklu betur, að þetta er óframkvæmanleg vitleysa. En það er miklu meira en þetta, sem er vitlaust í þessum tillögum. Og hann og aðrir, sem nokkur afskipti hafa hér haft af framleiðslu, ættu að vita betur en þeir misvitru hagfræðingar, sem gert hafa þessar tillögur. Og þeir þyrftu að átta sig betur á þeim afleiðingum, sem koma til með að verða af framkvæmd þessara tillagna. Sú útlánaaukning, sem orðið hefur í bönkum landsins að undanförnu, hefur að vísu verið mikil, og ég efast ekkert um það, að í sumum tilfellum getur hún verið of mikil. Það hefur ekki verið ástæða til þess, að bankarnir lánuðu út eins mikið fé til einstakra hluta og þeir kunna að hafa gert. En ég er alveg sannfærður um það, að miðað við þá aðstöðu, sem er t.d. í okkar sjávarútvegi, þá þýðir ekkert að reyna fyrir neinn að neita þeirri staðreynd, að það sé þörf á því að lána sem nemur 2/3 af heildarverðmæti framleiddrar vöru úr bankakerfinu, á meðan framleiðsluvaran liggur framleidd og bíður eftir afskipun. Það er engin leið til þess, að þeir menn, sem stjórna framleiðslutækjunum á Íslandi, geti raunverulega frá sinni hálfu, eins og nú háttar, greitt stærri hluta en þennan 1/3, sem þeir eiga að greiða í sambandi við framleiðslu á þessum vörum. Það er engin von til þess. Og verði reynt að draga úr þessum lánum, þá getur það ekki leitt til annars en þess að draga úr framleiðslu á útflutningsvörum landsmanna. En það eru hér ýmis atriði fleiri í sambandi við afkomu útgerðarinnar í landinu, sem fróðlegt væri að ræða um og fá upplýsingar um frá hæstv. ríkisstj. varðandi þetta mál. Það er auðvitað enginn vafi á því, að þessi gengisbreyting kemur til með að breyta í mjög veigamiklum atriðum rekstraraðstöðu útgerðarinnar í landinu og hér verður breytt um form á ýmsan hátt. Við fundum þessa breytingu mjög greinilega árið 1950, þegar þá var stigið alveg hliðstætt skref við það, sem nú á að stíga, þegar gengislækkunin var gerð þá. Þá háttaði t.d. þannig til, að þá var talið, í marzmánuði 1950, að fiskverð til bátaflotans væri 75 aurar á kg. Nú var augljóst með gengisbreytingunni þá, að allur rekstrarkostnaður útgerðarinnar í landinu hlaut vitanlega að hækka, hækka stórlega. Og hinir vísu menn, sem þá stóðu fyrir gengislækkuninni, þeir sem þá lögðu fram í nafni hagfræðinnar langt skjal til rökstuðnings í málinu, lögðu fram útreikninga, sem sögðu: Fiskverðið getur líka hækkað úr 75 aurum á kg upp í 93 aura á kg, og ætti þá bátaflotinn að geta haldið sömu afkomu og hann bjó við áður. En hvernig fór þetta? Hvernig breyttist fiskverðið? Það hækkaði ekki um einn einasta eyri. En útgjöldin skullu á útgerðinni. Olían hækkaði, veiðarfærin hækkuðu, vélarnar hækkuðu, skipin hækkuðu sem afleiðing af gengisbreytingunni, en fiskverðið hækkaði ekki um einn einasta eyri. Þannig fór með þá útreikninga í það skiptið. Nú hafa menn eflaust ætlað að verða vísari, - þeir segja á einum stað í grg., að þeir hafi lært nokkuð af reynslunni í þessum efnum, og nú notfæri þeir sér þessa reynslu og þennan lærdóm. Nú er ekkert minnzt á það, hvað bátarnir eiga að fá fyrir fiskinn. Það getur þá enginn komið upp í þessa pontu eftir nokkur ár og sagt, að þeir hafi ekki fengið einn einasta eyri meira en þeir höfðu áður, eða ekki þá hækkun, sem þeim var lofað. Nú vildi ég spyrja: Hvert á fiskverðið til bátanna að vera eftir þessa breytingu? Hvert á það að vera? Hefur kannske enginn hugsað neitt fyrir því? Nú er gerð sú mikilvæga breyting að þessu leyti, að allar hinar miklu útflutningsuppbætur, hinir miklu styrkir til útgerðarinnar, sem oft hefur verið talað um, nú á að láta alla summuna ekki til bátanna, heldur til frystihúsanna og annarra þeirra, sem kaupa fiskinn af bátunum, verka hann og flytja hann út. Þeir fá alla upphæðina. Einar Sigurðsson, einn stærsti útgerðarmaður landsins og frystihúseigandi, fær nú alla þá upphæð, sem áður hefur gengið til allra þeirra báta, sem skiptu við hann, og vel það. En útgerðarmenn bátanna, sem leggja upp í fiskiðjuverin hans og önnur slík fiskiðjuver, segja: Við eigum að borga olíuhækkunina, við eigum að borga veiðarfærahækkunina, við eigum að borga hækkuð tryggingagjöld og allt það, sem leiðir af gengisbreytingunni, við verðum líka að fá að hækka okkar fiskverð. - Í þessu frv. er ekki eitt einasta orð um það að tryggja bátunum, að þeir fái eitthvað af þessari hækkun, sem hér kemur fram, - ekki eitt einasta orð. Og hvernig hefur verið gengið frá því, að hinir stóru útflytjendur, sem eru búnir að eignast fiskinn í formi útflutningsvöru, skili bátunum þeim hluta, sem bátarnir eiga að fá, að maður tali nú ekki um það, að bátarnir þá skili sjómönnunum sínum hluta af hinu hækkaða verði? Það virðist nú vera stefna stjórnarinnar samkvæmt þessu frv. að búa þannig um hnútana, að sjómennirnir skuli ekki fá neitt af hækkuninni. En maður skyldi nú halda, að bátarnir ættu að fá eitthvað. Það er alveg augljóst, að áhrif þessa frv. verða þau gagnvart útgerðinni í landinu, að í ýmsum tilfellum mun fiskverðið beinlínis lækka til mikilla muna. Það er t.d. enginn vafi á því, að verð á einum aðalaflanum hjá vélbátaútgerðinni á Vestfjörðum, á steinbít, hlýtur að stórlækka. Þar verða menn að taka við allri hækkuninni af hækkuðum rekstrarútgjöldum, en tekjurnar eiga að lækka beinlínis í krónum. Það hafa nefnilega verið greiddar nokkrar séruppbætur út á steinbít, og nokkrar séruppbætur út á ýsu og annan þann fisk, sem veiðist á þeim tíma árs, þegar erfiðast er að gera út í sambandi við aflamagn. Þetta fiskverð hlýtur beinlínis í krónutali að lækka á kg núna, það er ómögulegt annað. Þessi lækkun kemur til með að bitna alveg sérstaklega á öllum þeim stöðum á landinu, þar sem smábátaútgerð er, þar sem sumarúthald er, en þar veiðist tiltölulega mest af smáfiski og ýsu og steinbít og öðrum slíkum fiski. Þar hlýtur að verða um stórkostlega kjaraskerðingu að ræða, einkum hjá hinum smærri framleiðendum. Á því getur enginn vafi leikið. Í sambandi við þetta mál er ekki óeðlilegt, að nokkuð sé vikið að þeirri reynslu, sem við fengum af gengislækkunarlögunum frá 1950. Ég hef nú aðeins minnzt á afleiðinguna, sem varð í sambandi við fiskverðið til bátanna, hvernig þar fór um alla útreikninga og spádóma og hvernig þar fór um alla afkomu bátanna. En hvernig var þetta í öðrum greinum? Eins og ég sagði, sendu hagfræðingarnir frá sér þykka bók, og það vildi svo til, að einmitt núv. hæstv. forsrh. var sami maðurinn sem lagði fram það frv., og þá gat hann þess líka mjög hátíðlega eins og nú, að frv. væri afskaplega vei undirbúið og vel athugað af hinum færustu mönnum. Þess er getíð sérstaklega í grg. frv., hvað það sé vel undirbúíð. En í grg. segir, að hinir vísu menn hafi komizt að því, að afleiðingarnar af gengislækkuninni þá muni verða þær á verðlagíð í landinu, að verðlagið muni hækka um 10–11%. Og þeir geta þess þó, að þeir álíti, að þetta sé riflega reiknað og meira að segja standi nokkrar vonir til þess, eins og það er orðað, að verðhækkunin verði minni. En hvernig fór þetta með þessa útreikninga? Ég er hræddur um, að hæstv. forsrh. hafi ekki lært í þessum efnum af reynslunni frá 1950, þegar hann lét þessa hagspekinga hafa sig út í það að segja, að verðhækkunin mundi verða 10–11%. Og enn lætur hann þá hafa sig út í að segja, að nú muni verðhækkunin verða í kringum 13%. En hvernig fóru þeir með hann þá? Hvernig reyndust þeirra útreikningar þá? Gengislækkunin var samþykkt 20. marz, en í árslokin á sama ári sagði vísitalan, að verðlagið hefði hækkað um 27%. Þetta var útkoman hjá hinum vísu mönnum þá. Ef hæstv. forsrh. hefði lært af reynslunni í þessum efnum, þá hefði hann núna átt að tvöfalda rösklega spádóma þessara manna og segja ekki, að verðlagið mundi hækka um 14%, heldur segja, að það mundi hækka eitthvað yfir 30%. En það er ekki aðeins í þessum efnum, sem við höfðum mjög áþreifanlega reynslu af því, sem var að gerast með gengislækkunarlögunum í marz 1950. Það var ekki aðeins það, að verðlagið hækkaði miklu meira en sagt var. Það var ekki aðeins það, að fiskverðshækkun varð engin, þó að henni væri lofað. En svo átti að færast fjörkippur í framleiðslu. Það fór allt á annan veg. Framleiðslan dróst beinlínis saman, og tekjur þjóðarinnar af útfluttum vörum urðu þá minnstar, 1951 og 1952. Og almennur samdráttur varð þá yfir leitt á öllum sviðum. Opinberar skýrslur sýna, að byggingar, t.d. íbúðarhúsa, drógust svo saman í landinu, að þær hafa aldrei orðið minni um margra ára skeið heldur en árin 1951 og 1952. Og síðan þá höfum við einmitt þurft að ráðast í miklu meiri framkvæmdir vegna þess samdráttar, sem þarna varð upp úr gengislækkuninni 1950. Eða hvernig fór t.d. með skipastól landsmanna, með fiskiskipaflotann á tímabilinu 1950, að gengislækkunin var gerð, og fram til 1955? Þá eignuðumst við nýja fiskibáta, sem voru samtals að stærð 3200 tonn. En þó að víð tökum lægsta viðhald á flotanum, lægsta hugsanlegt viðhald, þá hefðum við þurft að kaupa á þessu tímabili 7700 tonn. M.ö.o.: við keyptum ekki á þessum árum einu sinni nýja fiskibáta, sem nam viðhaldi flotans. Á þessu tímabili bjuggum við svo grannt í þessum efnum, að við þurftum raunverulega að éta upp bátaflota landsins. Það var sannleikurinn. Og það var þessi samdráttur, sem varð t.d. í húsbyggingum og í uppbyggingu fiskiskipaflotans, sem varð eftir gengislækkunina 1950, sem hefur einmitt kallað á það núna síðustu árin, t.d. 1957, 1958 og 1959, að þá höfum við þurft að taka af árlegum tekjum okkar miklu hærri fjárhæð en raunverulega tilheyrði þeim árum til þess að byggja í skarðið, sem myndaðist á árunum eftir 1950, eftir gengislækkunina þá. Nú höfum við þurft að fjárfesta í íbúðarhúsabyggingum margfalda upphæð á við það, sem eðlilegt hefði verið, miðað við eins árs útgjöld. Nú höfum við þurft að endurnýja fiskiskipaflotann langt fram yfir það, sem tilheyrir viðhaldi þessara ára. Nú höfum við þurft að efla fiskiskipaflotann vegna vanrækslunnar, sem varð á þessu tímabili. En einmitt þegar svona stendur á, að nú á síðustu árum er snúizt til þess að bæta fyrir syndirnar, sem urðu sem afleiðing af gengislækkuninni, þegar við þurfum nú að fjárfesta í meira lagi í íbúðarhúsabyggingum, í fiskiskipakaupum og öðrum framkvæmdum, þá segja menn: Nú eyðir þjóðin allt of miklu. - Ef hún leyfir sér að taka einhver lán nú til þessara miklu framkvæmda, þannig að nokkur halli verður á þessum árum í gjaldeyrisviðskiptunum við útlönd, þá er sagt, að þetta stefni þjóðarafkomunni í voða. En sannleikurinn er sá, að einmitt sú stefna að taka nokkur erlend lán til þess að endurnýja fiskiskipaflotann og til þess að byggja upp aðrar framkvæmdir í landinu hefur hjálpað okkur til þess stórlega, frá því sem áður var, að ná einmitt greiðslujöfnuði við útlönd, ef rétt er talið fram, en ekki á jafnstórblekkjandi hátt og gert er í grg. þessa frv. og ég skal nú víkja nokkru nánar að. Það er aðeins stutt síðan Hagstofa Íslands birti í Hagtíðindum yfirlit um greiðsluviðskiptin við útlönd á árinu 1958. Í þessu yfirliti hagstofunnar segir, að öll gjaldeyrisútgjöld þjóðarinnar á þessu ári hafi verið 1626 millj. kr., en að allar gjaldeyristekjur á þessu ári hafi verið 1536 millj. kr., eða eins og segir í Hagtíðindum: Greiðsluhalli varð sem nam 90 millj, kr. Nú er ríkisstj. búin að fá hér upp í tölum sínum, að greiðsluhallinn á þessu ári hafi numið 208 millj. kr., sem er auðvitað alger blekking. En því er svo einnig skotíð undan, að þetta ár, þegar greiðsluhallinn samkv. skýrslu hagstofunnar var 90 millj. kr., á því sama ári jukust útflutningsbirgðir í landinu, birgðir af útflutningsvörum, um 90 millj. kr. líka. Og vitanlega er það gjaldeyrisöflun, því að það er jafngóður gjaldeyrir, þó að við eigum hann í auknum birgðum, sem aðeins skiptir nokkrum mánuðum að koma úr landi. Ef tillit er tekið til birgðaaukningarinnar af útflutningsvörum, þá kemur greinilega í ljós, að árið 1958 stóð fullkomlega undir sér. Við öfluðum á þessu ári jafnmikils gjaldeyris og öllum útgjöldum nam á því ári. Um árið 1959 er sagt í grg. þessa frv., að það liggi ekki nákvæmlega fyrir útreikningar á því, og það er rétt. Ekki hef ég getað fengið þá útreikninga enn. En eitt liggur alveg ótvírætt fyrir. Það liggur fyrir, að aflaaukning á árinu 1959 frá árinu 1958 nemur um 11%. En af sérstökum ástæðum hafa líka á árinu 1959 safnazt fyrir útflutningsafurðir, sem hafa ekki verið fluttar úr landi, og gjaldeyrir fyrir framleiddar vörur á árinu var því ekki að öllu leyti kominn inn í gjaldeyrissjóðinn. En auðvitað er í þessum töflum algerlega stokkið yfir þessi sannindi. Nú sjá menn, hvert þetta mundi leiða. Ef svo vildi til, að við á einhverju ári hefðum aukið okkar útflutningsvörur í landinu um 200–300 millj. kr., við hefðum framleitt mikið, það hefði aðeins beðið fram yfir áramótin að flytja þetta út, eigum við þá að telja, að gjaldeyrishallinn sé raunverulega svona mikill, eins og bara sjóðurinn einn segir til um? Slíkt er vitanlega hin mesta skekkja. Nei, hið rétta er það, að vegna þess að afli okkar fór vaxandi á árinu 1958 um 20.9% og hann fór enn vaxandi á árinu 1959 um 11%, þá var það svo, að við náðum raunverulega að afla eins mikils gjaldeyris á þessum árum báðum eins og við eyddum. En ef við lítum svolítið nánar á eyðsluna á gjaldeyri á þessum árum, í hvað hún fór, þá kemur líka í ljós, að einmitt á þessum árum erum við að eyða meira en oftast áður og langt fram yfir það, sem tilheyrir eyðslu þessara ára út af fyrir sig, til þess að flytja inn í landið varanleg verðmæti í formi fiskiskipa, verksmiðja og annarra stórframkvæmda, sem unnið var að í landinu. Í gjaldeyrisútgjöldum landsins eru þarna margir tugir milljóna króna í vélum til Sogsins. Í þessum gjaldeyrisútgjöldum þjóðarinnar þá voru líka tugir millj. kr. til sementsverksmiðjubyggingarinnar. Í þessum gjaldeyrisútgjöldum eru líka margir tugir millj. kr. til fiskiskipakaupa fram yfir það, sem er venjulegt viðhald flotans. Auðvitað er um hina herfilegustu blekkingu að ræða að reyna að halda því að mönnum, að það hafi raunverulega orðið gjaldeyrishalli í viðskiptunum við útlönd, þegar svona stendur á. Í grg. frv. segir á einum stað, og það á að sanna mönnum, hvernig ástatt sé í gjaldeyrismálum þjóðarinnar, að í árslok 1954 höfum við átt gjaldeyrí, sem nam 220 millj. kr., en í árslok 1959 áttum við orðið minna en ekkert eða skulduðum 65 millj. kr. Þetta er auðvitað lagt saman og sagt, að þarna sé orðinn mismunur upp á 285 millj., og einnig hafi skakkað til viðbótar 15 millj. í vöruskiptagjaldeyri, og þannig sé staðan í árslok 1959 um 300 millj. lakari en hún var í árslok 1954. Nú segi ég bara: Getur það verið, að þeir, sem hafa stillt upp þessum tölum fyrir hæstv. ríkisstj., hafi ekki vakið athygli hennar á því, hvaða aukaskýring hér á að fylgja með í sambandi við afurðabirgðirnar í landinu? Eða hafa þeir skotíð því undan, þegar þeir skýrðu málið fyrir ríkisstj., og hún ekki gætt að sér? Hún veit þó, að á árinu 1959 varð um stórkostlega birgðaaukningu á útflutningsafurðum að ræða og einnig 1958. Og útflutningsvörur okkar, sem taldar eru í birgðum okkar nú um áramótin, voru metnar á 370 millj. kr. og höfðu að langmestu leyti safnazt fyrir á árunum 1958 og 1959. Ef við berum saman birgðirnar í árslok 1954 og birgðirnar í árslok 1959, þá kemur í ljós, að hinn raunverulegi gjaldeyrishalli á þessu tímabili er nálega enginn. Hann er sáralítill. En svona er líka hægt að skrökva í tölum að mönnum, þegar menn varast slíkt ekki. En ég segi það, ég geri engan mun á því, það er bókhaldsatriði, hvort við eigum hundrað milljónum meira í öruggri útflutningsvöru, liggjandi hér í landinu, eða við eigum hundrað millj. meira í gjaldeyri í Seðlabankanum. Það er aðeins tímaspursmál. Það getur oltið á því um einn eða tvo mánuði, hvenær varan er flutt út, ef þetta er örugglega seljanleg vara eða jafnvel fyrir fram seld. En það er ekki nóg með það, að svona sé reynt að skrökva að mönnum, þegar verið er að tala um hinn gífurlega halla í gjaldeyrisviðskiptunum við útlönd og reynt að villa um fyrir mönnum bæði í sambandi við birgðaaukninguna í landinu og eins í sambandi við þann sérstaka innflutning til landsins og gjaldeyriseyðslu, sem stafar af stórfelldum framkvæmdum í landinu, heldur er á nákvæmlega sama hátt reynt að skrökva að mönnum í tölum í sambandi við þá óhemjulegu byrði, sem á þjóðina á að vera komin í sambandi við árlega vexti og afborganir af hinum erlendu skuldum. Í töflu þeirri, sem hér fylgir með í frv. og á að skýra út þessa byrði, er mönnum sagt, að byrðin hafi litið þannig út, vaxtabyrði og afborgunarbyrði í prósentum, miðað við heildargjaldeyristekjur þjóðarinnar um nokkurt skeið: Árið 1951 var þessi byrði 3.2%, árið 1952 3.5%, árið 1953 3.4%, árið 1954 2%, árið 1955 3%, árið 1956 3.2%, árið 1957 5.1%, árið 1958 5.7%, en þá lýkur töflunni, og þá segja menn: Nú liggur ekki fyrir endanlegt uppgjör lengra. - Þá tekur við áætlunin. Og þá er líka sagt greinilega hér fyrir ofan: áætlanir. Þá fara menn að gizka á úr því. Og það er dálítið gaman að sjá, hvernig menn gera það. Það er þá fyrst að taka, að þá allt í einu leyfa menn sér að bæta við hinar erlendu skuldir, sem við eigum að borga afborganir og vexti af, rúmlega 130 millj., sem aldrei hafði verið talið til skuldanna áður, öll hin árin, og að langmestu leyti hafði verið yfirdráttarskuld eða sérstök skuld við EPU, gjaldeyrisskuld. En til að reyna að fá byrðina sem svakalegasta taka menn sig til og færa þarna yfir á skuldirnar hinar erlendu skuldir, nærri 130 millj. kr., sem aldrei höfðu verið taldar með skuldunum áður. En það er ekki aðeins þetta. Þá er eftir hinn endinn, því að það er oft hentugt, þegar menn þurfa að villa um fyrir mönnum, að villa um á báðum endum. Og þá er það: Hvað voru gjaldeyristekjurnar miklar í spánni, gjaldeyrístekjurnar 1959? Gjaldeyristekjurnar 1958 voru voru taldar 1521 millj., en árið 1959 1466 millj. Þá lækka gjaldeyristekjurnar um 70 millj., þó að framleiðsla þjóðarinnar á árinu hafi aukizt um 11%. Og þau 11% ættu raunverulega að gera í reiknaðar gjaldeyristekjur á því ári í kringum 130–150 millj. kr. En menn afsaka þetta með því, að auðvitað eru gjaldeyristekjurnar ekki 1466 millj. á árinu 1959, heldur segja menn: Við áætluðum þetta, þegar taflan var samin í nóvembermánuði. Þá áætluðum við þetta. En þær eru orðnar miklu meiri. Og þar að auki stela menn undan allri birgðaaukningunni, sem varð í gegnum aukna framleiðslu. M.ö.o.: menn segja: Gjaldeyristekjurnar voru lægri 1959 en þær voru 1958. Og svo er búíð að hækka skuldirnar líka, bara með bókhaldsfærslu, og þannig geta menn fengið út að segja: Byrðin eykst úr 5.7% - og upp í hvað? Upp í 9.4%. Og þar með er byrðin orðin svo gífurlega mikil, að nú verðum við að taka heljarstökkið. Þetta heitir hreinlega að ljúga í tölum. Hér getur ekki farið á milli mála. Það er útilokað, að menn segi þetta í fullri alvöru. Þeir vita það, að hér er raunverulega verið að hagræða tölum og láta þær segja rangt til. Og þó verður þetta enn þá verra, þegar menn komast svo aftur á árið 1960, því að þeir halda áfram að spá. Hvað verða gjaldeyristekjurnar 1960? Og 1961? 1960 á það auðvitað að verða þannig, að þær ná rétt í að vera það, sem þær voru 1958, þó að þær hafi raunverulega vaxið um 11% 1959. Og svo á auðvitað engin aukning að koma 1960, þó að til landsins streymi tugir nýrra báta og skipa og framleiðsluaðstaða okkar öll saman stórbætist. En það er vitanlega hægt að spá því, að gjaldeyristekjurnar verði litlar, og hækka í sífellu lánin og afborganirnar og segja: Svona verður byrðin gífurlega mikil. Nú verður eitthvað óvænt að taka til bragðs. Nei, það er hrein blekking, að í þessum efnum hafi gerzt nokkuð það, sem boðar okkur nokkur ósköp eða nokkra hættu í okkar fjármálakerfi. Þvert á móti stöndum við frammi fyrir því, að sú stefna, sem tekin var upp á tímum vinstri stjórnarinnar, að endurnýja skipaflotann og stórauka hann og stórbæta aðstöðu útflutningsins í heild, hún hefur miðað í þá átt, að við aukum framleiðsluna jafnt og þétt. Þær tölur sýna, að heildarframleiðsla okkar í tonnum talið, - þar getur þó ekkert leikið á milli, þegar við tökum tonnin, þar er þó ekki hægt að tala um mismunandi verðlag áranna eða annað þess háttar, - 1957 framleiddum við 436 þús. tonn, 1958 framleiddum við 505 þús. tonn og 1959 framleiddum við 555 þús. tonn. Þannig hefur framleiðslan farið vaxandi, og það eru allar ástæður til þess, að hún muni halda áfram að vaxa, ef ekki verða gerðar slíkar óhapparáðstafanir í fjármálum landsins, sem raunverulega hefta eðlilega framleiðslu landsmanna. Það er alveg rétt, okkur hefur skort gjaldeyri. Við hefðum þurft að eiga meiri handbæran gjaldeyri, um það er ekkert að villast. Gjaldeyriserfiðleikar þeir, sem t.d. urðu í lok síðasta árs, eru að mínum dómi að mjög verulegu leyti sjálfskaparvíti. Og það skyldi nú ekki vera, þó að það sé nokkuð stórt sagt, að þeir gjaldeyriserfiðleikar hafi verið framkallaðir að yfirlögðu ráði af víssum aðilum. Það var auðvitað alveg gefið mál, eins og okkar aðstæður voru í gjaldeyrismálunum, að þegar við erum að safna útflutningsvörum í stórum stíl árið 1958 og við söfnum enn til viðbótar á árinu 1959 útflutningsvörum og áttum þar allmikil gjaldeyrisverðmæti fram yfir það, sem við áttum áður, þá þurftum við vitanlega að útvega okkur í tæka tíð gjaldeyrisyfirdrátt erlendís, svo að við gætum haldið áfram eðlilegri gjaldeyrissölu með þjóðinni og eðlilegri starfsemi. Þetta var hægt að gera. Það þarf ekki að segja mér um það, að þegar við getum sýnt og sannað, að við eigum seljanlega eða jafnvel þegar selda vöru liggjandi í landinu, þá getum við fengið lán út á hana erlendis í gjaldeyrí, enda kemur það í ljós í þessu frv. Það er beinlínis upplýst, að þetta hefðum við getað og aldrei þurft að láta koma til þess, að þessi gjaldeyriskreppa hefði hér skapazt. En það var bara svikizt um það, þó að menn sæju, að við flyttum seinna út okkar útflutningsvöru en við hefðum þó þurft að gera, - þá er bara svikizt um það að taka gjaldeyrislán út á þessa framleiðslu erlendis, svo að hægt væri að mæta hér eðlilegri gjaldeyrissölu. Af því var það ástand skapað hér síðasta mánuðinn eða svo, sem hér var skapað. En í krafti þess á svo vitanlega að telja fólki í landinu trú um það: Svona er ástandið í gjaldeyrismálum. Við getum ekki flutt inn brýnustu nauðsynjar. Allt er að fara á hausinn. Hér verðum við að taka þetta mikla heljarstökk til að reyna að komast út úr þessu. - En það var engin ástæða til þess, á meðan við vorum að auka okkar gjaldeyrisvörubirgðir í landinu, - þá var engin ástæða til að láta þetta koma fyrir. Og svo er auðvitað hitt atriðið, sem við höfum margsinnis bent á, að á þeim tímum, sem við teljum rétt að ráðast í óvenjumiklar framkvæmdir í fjárfestingu, á þeim tímum, sem íslenzka þjóðin eyðir í fjárfestingu um 34% af þjóðarframleiðslunni, - hærra hlutfalli en nokkur nágrannaþjóð okkar gerir, - á meðan við stöndum í svona mikilli uppbyggingu í landinu sjálfu, þá er vitanlega eðlilegt, að við tökum eitthvað af erlendum lánum. Og ef við viljum ekki taka erlendu lánin, þá eigum víð vitanlega að horfast í augu við veruleikann og segja: Þá bara minnkum við fjárfestinguna eitthvað dálítið frá því, sem hún hefur verið. - Og það á ekki að minnka fjárfestinguna með því að láta peningana eina ráða. Það á ekki að minnka fjárfestinguna með því að gera allar fjárfestingarframkvæmdir svo óhóflega dýrar, að hinir fátækari geti ekki ráðizt í sína fjárfestingu, en hinir ríku standi einir eftir og geti fjárfest það, sem þjóðin fjárfestir. Það hefur reynslan sýnt okkur, að það er ekkert öryggi í því, að þeir, sem ráða yfir peningum, geri það í fjárfestingarmálum, sem er þjóðarheildinni að mestu gagni. Það er miklu eðlilegra, að ríkisstjórn landsins og Alþingi ákveði það, ef við eigum að draga úr fjárfestingunni, t.d. minnka fjárfestinguna frá 1600 millj. á ári niður í - við skulum segja 1400 millj., að þá sé það ríkisstjórn landsins og Alþingi, sem ákveði það að láta bíða eitthvað af fjárfestingunni og tiltaki, hvað það er. Við eigum að þora að láta hyggjuvitið ráða í þessum efnum, en ekki duttlunga peninganna, sem vitanlega geta verið þeir, sem þjóðinni eru hvað óhagstæðastir. Til þess þurfum við, eins og margar aðrar þjóðir, að setja á fót hér yfirstjórn á okkar fjárfestingarmálum og þjóðarbúskapnum í heild. Um þetta höfum við lagt fram frv. hér á Alþingi og margsinnis bent á, að við þurfum að gera þetta alveg á sama hátt t.d. og Norðmenn gera, en láta okkur ekki detta í hug að fara eftir svo gamalli og úreltri leið að segja, að peningarnir skuli ráða, hvað verði fjárfest hverju sinni í landinu. Við skulum t.d. taka eitt dæmi í þeim efnum, sem ég ætla að hæstv. forsrh. þekki allvel, sem dæmi um það, hvort muni vera affarasælla og betra að láta t.d. ríkisstjórn landsins og Alþ. taka ákvarðanirnar í þessum efnum eða þá, sem peningana eiga. Ég minni á ástandið á nýsköpunarárunum, 1944–45. Þá vildu þeir, sem áttu peningana, þeir, sem áttu raunverulega þær 500 millj. kr. í gjaldeyrí, sem þjóðin átti þá úti, þeir vildu ekki kaupa skip á þeim tímum, þeir ætluðu sér að bíða. En þá var það, sem ríkisstjórn landsins undir forsæti núverandi forsrh. tók ákvörðunina og sagði: Þjóðin þarf að fá sinn togaraflota endurnýjaðan. Við getum ekki beðið lengur. Þeir skulu keyptir. - Og það var gert. Þá trúði hann enn á það, að það væri affarasælla, að vit hans og annarra þeirra, sem stjórnuðu landinu, réði heldur en að láta vit peninganna ráða fyrir okkur. Eins og ég hef nú vikið hér nokkuð að, þá er það alger blekking, að það hafi verið þörf á því að ráðast í þá gífurlegu gengislækkun, sem þetta frv. stefnir að, vegna greiðsluhallans víð útlönd. Síðustu árin hafa einmitt bent til þess, að við værum að komast út úr þeim vanda með aukinni framleiðslu, og við áttum að halda þá leið áfram. Og þegar við vorum um leið komnir yfir þann vanda að þurfa að eyða svona miklu af okkar árlegu tekjum eins og við höfum eytt í fjárfestingu, í að kaupa skip og annað þess háttar, þegar þetta fór minnkandi, sem það hefði að sjálfsögðu gert aftur á næstu árum hér á eftir, þá var vandinn leystur. Það er líka rangt, að það þurfi að grípa til þessa ráðs vegna greiðslubyrðarinnar, vegna þeirra byrða, sem búið er að leggja á þjóðina, vegna nauðsynlegra afborgana og vaxta af þeim lánum, sem þegar hafa verið tekin. Það er argasta blekking, og enginn afsannar raunverulega þessa kenningu eins vel og hæstv. ríkisstjórn sjálf, þegar hún leggur nú til að taka nýtt 800 millj. kr. lán erlendis. Einmitt þessi tilkynning stjórnarinnar, að ætla að taka svona hátt lán, sem á að vera eyðslulán, sannar það bezt, að henni blöskra ekki vextirnir og afborganirnar af erlendum lánum. Hún þolir vel að bæta við vexti og afborganir. Hún er ekki hrædd við það. Það er ekki það, sem hefur rekið hana út í þessa ráðstöfun. Nei, það var hægt að ná samkomulagi, mjög víðtæku samkomulagi í landinu um það að reyna að komast út úr þeim vanda, sem of litlir handbærir gjaldeyrissjóðir hafa verið í rekstri ríkisins, og það voru miklar líkur til þess, að við gætum komizt tiltölulega auðveldlega út úr því með eðlilegum hætti og fljótlega. En hvað er það þá, sem raunverulega hefur rekið hæstv. ríkisstj. út í þessa gífurlegu gengislækkun? Hún getur ekki fært það fram, að útgerðarmenn í landinu almennt eða útflytjendur hafi gert kröfu um þetta. Það liggja engar samþykktir fyrir um það frá hálfu útgerðarmanna nú, að þeir hafi heimtað skipt um þetta kerfi og heimtað þessa miklu gengislækkun. Ég veit, að þvert á móti munu útvegsmenn almennt vera mjög uggandi um áhrifin af þessari nýju stefnu, sem boðuð er með þessu frv., enda mega þeir líka vera það. Ekki þykir mér ólíklegt, að útkoman verði sú, að þeir muni einnig finna til þess margír hverjir, að það verði allþröngt fyrir dyrum hjá þeim í sambandi við reksturinn á eftir. Nú var sem sagt ekki hægt að bera því við, að það þyrfti að grípa til þessara ráðstafana vegna þess, að útflutningurinn þyrfti meiri bætur en áður eða einhver ný framlög. Aðstaðan við rekstur útgerðarinnar var yfirleitt mjög sæmileg, t.d. hjá bátaflotanum. Það er rétt, að það hallaði nokkuð á hjá togurunum, og þurfti eflaust að gera eitthvað í sambandi við þann lið útgerðarinnar. En til þess þurfti ekkert slíkt, sem felst í þessu frv. Það er líka vitanlega hin mesta blekking að reyna nú að halda því fram, að það hafi þurft að grípa til þessara ráðstafana vegna hags útflutningssjóðs. Allar kenningar um það, að svo sé gengið frá tekjum útflutningssjóðs, að hann geti raunverulega ekki staðið undir sér, vegna þess að hann borgi að meðaltali 87% bætur til útflutningsins, en fái ekki í tekjur nema rúmlega 68% af öllum innflutningi, - þessi rök eru vitanlega með öllu fánýt og furðulegt, að þau skuli vera sett fram. Það er vitanlegt mál, að útflutningssjóður hefur tekjur af mörgu öðru en innflutningi. Þannig hefur einmitt hans tekjuhlið verið uppbyggð. Það hefur verið gert ráð fyrir því, að hann hefði tekjur af ýmsum öðrum liðum en innflutningi, og þær áætlanir, sem hingað til hafa verið gerðar og af sömu sérfræðingum og ríkisstj. byggir sínar áætlanir á nú, hafa verið gerðar þannig og er auðvelt að sanna það, að þeir hafa stillt upp jöfnum, sem sýndu það, að útflutningssjóður átti að hafa tekjur samkvæmt þessum tekjustofnum, sem áttu að jafngilda þeim útgjöldum, sem hann hafði samninga um við útveginn. Þessar jöfnur liggja fyrir, settar upp af þessum sömu sérfræðingum, og það sýndi sig þar, að þarna gat verið jöfnuður á og útflutningssjóður átti að hafa tekjur á móti útgjöldum. Svo er það alveg furðulegt, að menn skuli setja fram þessar tölur, 87%, sem á að greiða út úr útflutningssjóði, á móti 68%, sem hann fær inn af tekjum, vegna þess að sagan er vitanlega ekki nema hálfsögð í sambandi við þessar prósentur. Ef framleiðslan í landinu vex, þarf útflutningssjóður að vísu að borga auknar útflutningsuppbætur, og það getur vel farið svo, að þeim gjaldeyristekjum, sem þá koma í staðinn, sé varið svo einhliða, að tekjur sjóðsins kunni að raskast eitthvað. En auknar tekjur af auknum innflutningi koma ekki aðeins útflutningssjóði við. Auknar tekjur af auknum innflutningi koma líka ríkissjóði við. Tekjur ríkissjóðs stórvaxa við aukinn innflutning. Og ef menn hugsuðu sér aukninguna þannig, að aukningin færi að skapa einhvern halla hjá útflutningssjóði, þá gerist það af sjálfu sér, að þá kemur tekjuafgangur hjá ríkissjóði, því að hans tekjur stórvaxa með aukinni framleiðslu og aukinni gjaldeyrissölu. Það er því vitanlega hrein blekking að ætla að taka þarna aðeins aðra hliðina, því að dæmið hefur alltaf verið sett þannig upp, að útflutningssjóður og ríkissjóður hafa sameiginlegan hluta af þessum tekjum, og það hefur vítanlega engin verðbólgumyndandi áhrif í landinu, jafnvel þó að það gæti komið nokkur halli hjá útflutningssjóði, ef það kemur á sama hátt tekjuafgangur hjá ríkissjóði. Þetta hefur líka verið margsýnt fram á af þeim mönnum, sem sett hafa upp þetta kerfi. Það er líka alrangt, að erlendu lánin hafi sérstaklega verið til þess að standa undir tekjum útflutningssjóðs. Það er alveg rangt, vegna þess að erlendu lánunum hefur að yfirgnæfandi meiri hluta verið varið til þess að flytja inn skip og annan varning, sem hefur verið í lægsta flokki, með 55% bótum, þá hafa þessi lán síður en svo á nokkurn hátt gert það að verkum, að þau hafi bætt hag útflutningssjóðs. Þetta er líka rangt. Af þessu öllu saman er það vitanlega algerlega röng rökfærsla að halda því fram, að aukin útflutningsframleiðsla og auknar gjaldeyristekjur mundu auka á hallann hjá útflutningssjóði. Það er einmitt þvert á mótí. Aukin gjaldeyrisframleiðsla mundi verða til þess, að það yrði einmitt flutt tiltölulega meira inn af þeim vöruflokkum, sem álagið er tiltölulega mest á, en þar er alltaf mest haldið í, og það er einmitt sá liðurinn, sem hefur verið mest skorinn niður miðað við eftirspurn. Það er ekki 30% vöruflokkurinn, sem hefur verið skorinn niður. Það hefur verið flutt inn alveg ótakmarkað, eins og óskað hefur verið eftir, af þessum brýnustu nauðsynjum. Það mundi ekki aukast gjaldeyrissala í þeim flokki. Það mundi aukast bæði í 55% flokknum, sem áður var, og þá einkum og sérstaklega í hátollavöruflokknum. Þar mundi aukast, því að þar var niðurskurðurinn mestur. Þessi rök eru því algerlega röng. Nei, hagur útflutningssjóðs var ekki í sjálfu sér slæmur, enda stóð hann mjög örugglega í skilum með sínar greiðslur. Og það er algerlega rangt, þegar því er haldið fram, að útflutningssjóður sé raunverulega búinn að fá tekjur vegna þeirra gjaldeyrisbirgða, sem enn þá liggja í landinu, vegna gjaldeyrislána, sem bankarnir hafa tekið erlendis. Þeir hafa sáralítil lán tekið erlendis í þessu efni fram yfir það, sem áður var, og ekki svarað á neinn hátt til þeirra birgða, sem aukizt hafa í landinu. Auðvitað á útflutningssjóðskerfið; miðað við þær áætlanir, sem settar voru upp, eftir að fá mjög miklar tekjur af þeim útflutningsvörum, sem hafa safnazt upp í landinu, og þegar menn nú leika sér að því að gera upp útflutningssjóð og halda því fram, að á því kerfl hafi verið stórkostlegur halli, þá byggist það einfaldlega á því, að aðrir aðilar ætla að taka þær tekjur, sem koma inn fyrir þær útflutningsbirgðir, sem nú liggja í landinu, eða 370 millj. kr. Bankarnir vilja fá verulegan hluta af þeim gengishagnaði, sem þarna kemur, en útflutningssjóðurinn á ekki að fá þetta. Af því vitanlega myndast halli, þegar útflutningssjóðskerfið er nú strikað út. Það var hægt að halda áfram óbreyttu kerfi vegna þess, að það þurfti ekki að auka við tekjur útflutningssjóðs. Það var ekki ástæðan. Eitt var það, sem hæstv. forsrh. vék hér nokkuð að í sambandi við hinar fyrirhuguðu ráðstafanir í peningamálum landsins, en það var, að fyrirhugað væri að stórhækka alla vexti í landinu, og einnig hitt, að fyrirhugað væri að binda í Seðlabankanum einhvern hluta af því sparifé, sem safnast í sparisjóðum landsins og innlánsdeildum kaupfélaganna. Ég er hræddur um, að afleiðingar af þessu muni segja illilega til sín einmitt í sambandi við framleiðslu landsins. Ég á erfitt með að skilja það, að stórhækkaðir vextir verði ekki til þess að stórdraga úr því, að menn ráðist í það að koma upp framleiðslutækjum, og að á þann hátt verði stöðvuð sú þróun, sem verið hefur að bæta aðstöðu okkar við framleiðsluna. Ég álít, að veruleg vaxtahækkun hljóti, sérstaklega ef hún á að framkvæmast þannig, eins og sagt er, að hún eigi að fullu og jöfnu að hvíla á stofnlánum til framleiðslunnar og nauðsynlegustu rekstrarlánum til framleiðslunnar eins og öllum öðrum lánum, að slík breyting mundi draga stórkostlega úr því, að menn réðust í þær framkvæmdir í sambandi við kaup á framleiðslutækjum, sem þeir hafa haft í huga. Sú stefna að ætla að áskilja Seðlabankanum vald til þess að binda allverulegan hluta af sparifé sparisjóðanna í landinu og innlánsdeilda kaupfélaganna, - það er auðvitað gefið mál, hvað þetta þýðir. Það þýðir, að það á að reyna að binda algerlega hendur þeirra manna, sem þessum stofnunum stjórna, og koma í veg fyrir það, að þessar stofnanir láni einum eða neinum til framkvæmda. Þetta mundi jafngilda því að skrúfa algerlega fyrir hin nauðsynlegustu lán úr sparisjóðum landsins til íbúðabygginga. Þetta hlyti að stöðva allar íbúðabyggingar. Ég álít, eins og ég sagði hér í upphafi, að það mætti vel taka til athugunar nokkra þætti í útlánum bankanna, og mér hefur fundizt, að það mætti vel minnka þar nokkuð útlánin í einstaka tilfellum og til vissra starfsgreina í þjóðfélaginu. Ég dreg það t.d. alveg í efa, að það hafi verið þörf á því að auka jafnmikið lánin til verzlunarinnar síðustu árin og gert hefur verið, því að lánin til hennar, föst lán til verzlunarinnar, hafa aukizt sum árin meira en föst lán til sjávarútvegsins, og öll þessi ár hefur lánaaukningin í verzlunina numið allverulegum upphæðum. Og þannig er um fleiri þætti að ræða, sem ég álit að hefði vel mátt taka til athugunar að draga nokkuð úr, en ekki ætla að fela Seðlabankanum, með þeirri reynslu, sem maður hefur af þeirri stofnun, alger yfirráð í því, hvaða reglur verða settar í sambandi við takmörkun á útlánum, þegar þess er þá getið strax í upphafi, að eitt af því þýðingarmesta í sambandi við minnkuð útlán sé að minnka lán á framleidda vöru til útflutnings. Það er eitt það þýðingarmesta. Það er talinn einn aðalbölvaldurinn að undanförnu, að lánin hafa hækkað út á hækkaðar birgðir á útflutningsvörum. Það kemur greinilega fram í grg. frv. Ég segi það, að slíkar tilkynningar í upphafi boða ekkert gott að mínum dómi, og ég óttast það, að þær leiði beinlínis til framleiðslustöðvunar í víssum greinum eða minnkandi framleiðslu. Í sambandi við þetta atriði, sem ég var að ljúka við að nefna, segir m.a. í grg. fyrir frv., einmitt í sambandi við hina breyttu stefnu í peningamálum, sem eigi að taka upp: „Alls jukust endurkaup Seðlabankans um 187 millj. kr. árið 1958 og 213 millj. kr. 1959.“ Þannig var það þessi 2 ár, þegar útflutningsbirgðirnar hrúguðust upp í landinu. Þessi eini þáttur lánanna hefur því aukizt á þessu tímabili um nærri 90% og tvímælalaust verið ein meginorsök hinnar miklu peningaþenslu, sem þá átti sér stað. En áður var búið að þusa mikið um það, hvað þessi peningaþensla væri stórhættuleg efnahagskerfi landsins, og ein meginorsökin fyrir peningaþenslunni í landinu var, að menn leyfðu sér að halda þeirri reglu áfram að lána út á framleidda vöru, lána mönnum til þess að framleiða fisk til útflutnings og aðrar útflutningsvörur, svo að hægt væri að reka þau skip og borga það kaup, sem þarf til aukinnar framleiðslu. Ein meginorsök ógæfunnar var, að það var haldið áfram að lána til þessarar framleiðslu! Ég hef gaman af því í þessum efnum að fá að vita það hjá hæstv, ríkisstjórn: Hefur hún haft samráð við framleiðendurna, útflutningsframleiðendurna í landinu, í sambandi við þessa stefnu? Er þetta gert í samráði við þá? Telja þeir, að þetta sé nauðsynlegt? Ætli þeir treysti sér til þess að una við þetta? Þeir hafa haldið öðru fram hingað til. Þessi nýja lánastefna felur í sér miklar hættur fyrir afkomu þjóðfélagsins í heild, og því verður varla trúað, að hæstv. ríkisstj. meini það, þó að hagfræðingar, sem ekkert þekkja til framleiðslunnar í landinu, lesi þetta út úr útlánatölunum hjá bönkunum, að þessi útlán séu hættuleg. En það er svona, ég þekki þetta, því að ég hef rætt víð þessa hagfræðinga nokkrum sinnum áður. Reglan er þessi: Aukin útlán hjá bönkunum eru hættuleg, ef þau eru of mikil að þeirra dómi. En siðan er engin grein gerð fyrir því, til hvers þessi útlánaaukning hefur farið. Það er auðvitað gefið mál, ef bankarnir setja út aukið fjármagn við skulum segja til verzlunarinnar hér í landinu eða til húsbygginga eða einhvers annars þess háttar, langt fram yfir það, sem sparifé landsmanna segir til um, þá vitanlega hefur það í för með sér verðbólgu í landinu. En þó að bankarnir auki útlán sín til stutts tíma út á útflutningsvörur, sem bíða tilbúnar til útflutnings, þá er fjarri öllu lagi að halda því fram, að það sé efnahagskerfi landsins hættulegt. Með þessu frv. er tvímælalaust verið að stíga það skref að gera þá ríku í þjóðfélaginu ríkari og þá fátæku fátækari. Um það er ekkert að villast. Það er sama, hvar á það er litið. Nú á að borga þeim topp-útflutningsuppbætur, sem jafnvel sýndu það á reikningum, að þeir þurftu ekki að fá auknar útflutningsuppbætur. Nú á að láta þá fá jafnmikið og þá, sem höfðu lakasta aðstöðu til framleiðslu. Og þetta á að framkvæma þannig, að hinir lægst launuðu í þjóðfélaginu eiga að standa undir meginbyrðunum. Láglaunamenn í landinu, verkamenn og sjómenn, eiga að taka á sig aðalbyrðina. Það á raunverulega að binda kaupið, það á að slíta það úr sambandi við verðlagsvísitöluna, og þannig á að koma fram gífurlegri kauplækkun, og það á að reyna að halda sjómönnum áfram á kaupi miðað við óbreytt fiskverð, en eftir þessa gengislækkun er raunverulega búið að færa kaup sjómanna okkar niður fyrir það, sem sjómenn hafa í nálægum löndum, og er Færeyjadæmið, síðasta dæmið, augljóst um þetta efni. Færeyingarnir, sem hér voru í borginni fyrir stuttu, gerðust svo ósvífnir, að þeir fóru fram á það, að togarasjómenn þeirra, sem hér áttu að vinna á flotanum, fengju 1500 kr. danskar á mánuði. Af hverju? Af því að norskir útgerðarmenn borga þeim 1500 kr. danskar á mánuði fyrir að vera á norskum togurum og norskum fiskiskipum. Vegna þess, að þýzkir útgerðarmenn borga þeim 1500 kr. danskar á mánuði og frítt uppihald fyrir að vera á þýzkum togurum. Og enskir útgerðarmenn borga þeim líka 1500 kr. danskar á mánuði fyrir að vera á enskum togurum. En 1500 kr. danskar á mánuði mundu verða eftir þessu gengi, sem nú á að lögleiða hér, 8300 kr. á mánuði. Og þá er komið að því, að okkar menn segja: Svona mikið borgum við ekki íslenzkum sjómönnum. Þetta er miklu meira en þeir eiga að fá eftir hinu rétta gengi. - Við verðum að standa frammi fyrir því, að þeir sjómenn hér á Norður-Atlantshafi, sem verða að sækja við óblíðust kjör á hafið, eru orðnir lægst launaðir allra þeirra, sem stunda sjó á togurum hér við land, eftir hinu nýja rétta gengi. Svona er það. En það er ekki aðeins í þessum samanburði. Við þurfum ekki annað en taka t.d. almennt kaup hjá íslenzkum járniðnaðarmanni og dönskum járniðnaðarmanni. Kaup íslenzka járniðnaðarmannsins nú er 25 kr. á tímann eða rétt þar um bil, en kaup danska járniðnaðarmannsins mundi verða eftir þessu gengi 35 kr. um tímann. Það er sem sé ætlazt til þess með því skipulagi, sem hér á að lögleiða, að borga íslenzka vinnuaflið, jafnt sjómanna, verkamanna og annarra, mun lægra en slíkt vinnuafl er borgað í löndunum í kringum okkur. Það á að reyna að halda því fram, það á að reyna að sanna mönnum það, að framleiðslukerfl okkar sé þannig og efnahagur íslenzku þjóðarinnar sé þannig og skuldasöfnunin við útlönd sé orðin þannig, að við þurfum nú að lifa við knappari kjör en allir þeir, sem eru í löndunum í kringum okkur. Auðvitað verður það okkur til minnkunar, þegar menn átta sig á því, að kaupkjör t.d. íslenzkra togarasjómanna eru orðin lakarí, miðað við sambærilegt gengi, heldur en kaupkjör annarra sjómanna á togaraflotanum. Og ég hygg, að reynslan og veruleikinn, þó að ekkert annað geri það, eigi eftir að kenna núv. hæstv. ríkisstj. það og öllum ráðh., að þeir geti ekki komizt upp með það, það getur ekki staðizt, að þeir komi fram slíkri fásinnu, að þeir komi launakjörum íslenzkra verkamanna og sjómanna niður á þetta svið. Til þess er engin þörf miðað við þjóðarframleiðsluna, engin þörf miðað við efnahagsástæður landsins. Það hefur verið villt um fyrir ríkisstj. af þeim mönnum, sem ekki þekktu til, hvernig aðstæður voru í okkar þjóðlífi, og þeir ættu að sjá að sér, þeir sem nú eru í ríkisstjórn Íslands, og snúa til baka, áður en almenningsálitið á Íslandi rekur þá til baka með þessar ráðstafanir.



Herra forseti. „Það er alveg vonlaust verk að meta rétt tillögur í efnahagsmálum nema hafa það fast í huga, að skrásetning íslenzku krónunnar er algerlega röng.“ „Sannleikurinn er sá, að það er ekki hugsanlegt að koma nokkru viti í efnahags- eða framleiðslumálin - og það vita engir betur en framleiðendur bæði til lands og sjávar og vinnandi fólk yfirleitt, nema fjárfestingunni verði stillt meira í hóf en verið hefur um sinn. Hugmyndir þær, sem ýmsir gera sér um, að hægt sé að framkvæma ótakmarkaða fjárfestingu fyrir erlent lánsfé, án þess að þjóðarbúið sporðreisist gersamlega, fá ekki staðizt. Það er hvorki mögulegt vegna þess takmarkaða vinnuafls, sem Íslendingar geta lagt fram, né heldur hugsanlegt að hafa nokkurs staðar ótakmarkaðan aðgang að erlendum lánum.“ „Enginn skyldi halda, að hægt sé að útvega lán erlendis takmarkalaust og til hvers sem er, þótt nauðsynlegar framkvæmdir séu. Um það hafa Íslendingar glögga reynslu.“ „Sú fjárhæð fer ört vaxandi á næstunni, sem greiða þarf í vexti og afborganir erlendra skulda, svo ört, að tvímælalaust þarf að gæta fyllstu varúðar í sambandi við lántökur erlendis á næstu árum, enda raunar fyrirsjáanlegt, að erlendar lántökur til venjulegra framkvæmda geta alls ekki orðið jafnmiklar í náinni framtíð og þær hafa verið nú um sinn. Við verðum einnig framleiðslunnar vegna að stilla fjárfestingunni eðlilega í hóf. Einnig þarf að hafa það fast í huga, að það er ekki fær leið að taka stórlán erlendis til stutts tíma til framkvæmda. Ef slíkt er gert, þá hlýtur af því að leiða gjaldeyriskreppu og aðra ófyrirsjáanlega fjárhagslega erfiðleika. Þetta vil ég leggja sérstaka áherzlu á vegna þess, hve mikið verður vart við, að menn hafi áhuga fyrir slíkum lántökum til góðra og glæsilegra framkvæmda - sem ekki er hægt þjóðarafkomunnar vegna að byggja á stuttum erlendum lánum, hversu mjög sem okkur langar til að hrinda þeim í framkvæmd. Framkvæmdir okkar og möguleikar til stofnlánaveitinga í landbúnaði, sjávarútvegi, iðnaði og öðrum greinum hljóta á næstunni að velta enn meira en verið hefur á því, hvort það tekst að efla lánsfjármyndun (þ.e. sparnað) í landinu sjálfu eða ekki. Erum við þar komin að kjarna málanna og þar með þeim vanda, sem við er að fást í efnahagsmálum okkar.“ Það, sem ég hef nú sagt, hygg ég að sé óhagganlega rétt, og hér er komið að kjarna málsins. En þegar þessar staðreyndir eru hafðar í huga, hlýtur mér einnig að koma í hug það, sem hæstv. þáv. fjmrh. sagði á Alþingi í júní 1958: „Er hægt að æra fólk svo með neikvæðum áróðri, að enginn þori að gera neitt af ótta við róginn?“ Þetta hlýtur manni að koma í huga, þegar það er athugað, að allt það, sem ég las upp hér áðan og hef sagt fram að þessu í ræðu minni, er orðrétt haft eftir þessum sama hv. þm. En þá var hann ráðherra, en nú er hann í stjórnarandstöðu, - og beri menn svo saman það, sem hann sagði í þessum orðum, sem hér eru orðrétt lesin upp eftir honum, og þá ræðu, sem hann leyfði sér að halda hér í dag, þegar hann vildi halda því fram, að það væri síður en svo, að við hefðum tekið of mikil lán eða værum yfirleitt í nokkrum vanda með að fá lán. Hann sagði: Hver hefur sagt, að við getum ekki fengið lán? - Hér heyrum við, að Eysteinn Jónsson hefur sagt það hvað eftir annað. Við fáum ekki meiri lán.

Hvenær hefur hann sagt það? Varstu að lesa það?

Ef hv. þm. vill ekki heyra sín eigin orð, þá er ekki von, að hann taki mikið mark á því, sem aðrir segja 

Hvar var það í þessu, að við gætum ekki fengið meiri lán? Því ekki að lesa það?

Við skulum lesa það honum til ánægju: „Enginn skyldi halda, að hægt sé að útvega lán erlendis takmarkalaust og til hvers sem er, þótt nauðsynlegar framkvæmdir séu. Um það hafa Íslendingar glögga reynslu.“ Þetta er haft eftir hv. þm. í Tímanum hinn 7. febr. 1957, fyrir þremur árum. Þá þegar var orðið fullerfitt um að fá lán, og hafði hann þó þá eftir töluvert af sínum ferli í þessum efnum. Og Tíminn hefur eftir honum hinn 13. apríl 1958, svo að ég lesi það aftur: „ .. enda raunar fyrirsjáanlegt, að erlendar lántökur til venjulegra framkvæmda geta alls ekki orðið jafnmiklar í náinni framtíð og þær hafa verið nú um sinn.“ Og við skulum athuga, hversu mikil lán með venjulegum hætti voru tekin af þessum hv. þm. í hans ráðherratíð. Ég hygg, að meginhlutinn af þeim lánum, sem tekinn var, meðan sú ríkisstj. sat, sem hann var síðast fjmrh. í, hafi verið tekinn til mjög skamms tíma, þar frá hafi nær einu undantekningarnar verið lán, sem aflað var hjá Bandaríkjastjórn og stjórn Vestur-Þýzkalands, - og um það, hvernig þau lán voru fengin, hefur Tíminn eftir hv. þm. hinn 13. apríl 1958: „Út af umræðum, sem hér hafa orðið undanfarið varðandi þessa lántöku og aðrar lántökur og starfsemi Atlantshafsbandalagsins, er þörf á því að taka það eitt fram, sem án efa er þó öllum ljóst orðið fyrir löngu, að vitaskuld njóta Íslendingar við þessar lántökur sínar og hafa notið undanfarið góðs af aukinni samvinnu þjóðanna í Atlantshafsbandalaginu í efnahagsmálum.“ Þarna er það staðfest, sem raunar var vitað af öllum, að þessi lán til langs tíma, þau einu, sem fengust fyrir milligöngu þessa hæstv. ráðh., voru tekin hjá stjórn Vestur-Þýzkalands og stjórn Bandaríkjanna, vegna þess að engir venjulegir lánveitendur fengust til þess að veita slík lán til langs tíma, og þó að sagt sé, að hér sé notið góðs af samvinnu Atlantshafsþjóðanna í efnahagsmálum, þá er sannast bezt um það að segja, að Ísland var ekki aðeins fyrsta, heldur eina landið, sem hefur fengið lán fyrir milligöngu Atlantshafsbandalagsins, - aleina landið. Og við vitum öll, sem í þessum þingsal erum, af hverju Atlantshafsbandalagíð beitti sér fyrir veitingu þessara lána. Það var vegna þess, að hv. þm. gekk á bak orða sinna um að reka burt Bandaríkjaher frá Íslandi. Þetta er sannleikur málsins. Það má ýmislegt fleira segja um fjárhagsástandið á þessum árum. Það er vafalaust rétt, að „um gjaldeyrisforða er í raun og veru ekki lengur að ræða ... Í öðrum löndum er talað með ugg og ótta, ef gjaldeyrisforðinn fer niður fyrir meðalþarfir vissan hluta árs. ... Hjá okkur eru öll slík mörk löngu farin. Hér er enginn gjaldeyrisforði til í þessari merkingu. Hér er aðeins um skuldir að ræða, um það að ræða, hvað forsvaranlegt er og hvað hægt er að skulda miklar bráðabirgðagjaldeyrisskuldir. ... Í þessum efnum dugir engin sjálfsblekkin,g, það verður að horfast í augu við veruleikann, eins og hann er, og reyna að gera úr honum allt hið bezta ... Í lok ágúst 1958,“ - þegar hv. samþm. fyrrverandi hæstv. fjmrh. var að dásama ástandið sem mest nú áðan, - „var heildargjaldeyrisskuldin að meðtöldum öllum skuldbindingum 238 millj. kr., og hafði hún vaxið ... um 119 millj. frá ársbyrjun 1956. Hér þarf svo að hafa í huga, að auk þessa hafa verið tekin stórlán, bæði 1956, 1957 og 1958. Er því um að ræða ógnarlegan gjaldeyrishalla á þessum tíma.“ Um ástandið 1958 má enn fremur segja þetta, og þá er litið á árið í heild: „Greiðsluhallinn var jafnaður fyrst og fremst með erlendum lántökum; er námu alls 174 millj. kr. samkvæmt bráðabirgðauppgjöri, en jafnframt rýrnaði gjaldeyrisstaða bankanna um 28 millj. kr., þegar ekki eru meðtaldar ábyrgðir og greiðsluskuldbindingar. Stöðug skuldasöfnun hefur óhjákvæmilega í för með sér sívaxandi byrði vaxta og afborgana af erlendum lánum. Á árinu 1958 námu slíkar greiðslur 89 millj. kr., en útlit er fyrir, að á þessu ári“ - þ.e. 1959 - „nemi vextir og afborganir 129 millj. kr., og eru þar þó ekki meðtaldar afborganir af EPU-skuld, sem enn er ekki samið um. Þær greiðslur geta numið 10–15 millj. kr. á árinu. Heildarskuldir landsins eru um síðustu áramót 861 millj. kr. Augljóst virðist vera, að ekki er æskilegt að auka þær fram úr þessu nema til mjög gjaldeyrissparandi framkvæmda. Samkvæmt áætlunum, sem gerðar hafa verið um greiðslujöfnuðinn á þessu árí, virðist enn útlit fyrir mjög mikinn greiðsluhalla, sem jafna verður með erlendum lánum, ef fást. Búast má við, að þessi halli verði raunverulega meiri en á síðasta ári. Engin von er því til þess, að hægt verði að fullnægja eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri neitt nærri því til fulls að óbreyttum aðstæðum innanlands.“ Þetta var sagt snemma á árinu 1959, og það var enginn andstæðingur vinstra samstarfsins sæla, sem þetta sagði, þessar tvær síðustu tilvitnanir, sem ég hef lesið upp. Nei, það var sjálfur aðalbankastjóri Seðlabankans, Vilhjálmur Þór, sem var gerður að æðsta yfirmanni bankamála þjóðarinnar af vinstri stjórninni og hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, mælti með til þeirrar stöðu í bankaráði Landsbankans og Framsfl. beitti sér fyrir að fá bankalöggjöfinni breytt til þess að koma í þessa trúnaðarstöðu, - sá maður, sem fulltrúi Alþb. í stjórn Seðlabankans skrifaði um grein í Þjóðviljann snemma í janúar og sagði: Ef við þrír, framsóknarmennirnir tveir, Vilhjálmur Þór, Ólafur Jóhannesson, og ég stöndum saman, þá höfum við meiri hlutann og getum farið okkar fram, hvað sem stjórninni sýnist. Það var þetta sameiningartákn samvinnu Framsfl. og kommúnista, sem gaf þessa lýsingu á gjaldeyrisástandinu 1958, sem óneitanlega er töluvert öðruvísi en stuðningsmaður hans, hv. 4. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, var að lýsa nú áðan. Það var svo eftirtektarvert, af hverju hv. 1. þm. Austf. var allt í einu farinn að biðla svo mjög til verkalýðsfélaganna, sem hann taldi ein vera merkari en samvinnufélögin í landinu. Skyldi það vera svo, að samvinnufélögin í landinu væru undir stjórn núverandi herra þeirra komin í þá aðstöðu, að þau þyrftu að leita ásjár til „Moskvukommúnista“ sér til bjargar og viðréttingar í þessu þjóðfélagi? Harðari dómur yfir eigin frammistöðu heldur en þessi Canossaganga hv. 1. þm. Austf. hefur sjaldan heyrzt í sölum Alþingis. Ætlar hv. þm. nú ekki að gjamma eitthvað fram í? - Nei, hann þegir enn. En það lýsti nokkuð fjármálastjórninni og fyrirhyggjunni og af hverju Ísland er nú komið eins og það er komið, af hverju við stöndum á barmi greiðsluþrots út á við og gjaldþrots inn á við, - það kom glögglega fram, þegar hv. 1. þm. Austf. (EystJ) sagði, að það hefðu oft verið veittar ábyrgðir til hins og þessa, sem engum hefði dottið í hug að ætti að greiða. Ef veita á fé til uppbyggingar, hvar sem er á landinu, hvort sem er í Reykjavík eða úti í sveitum landsins, þá hygg ég, að fyrsta boðorð, ekki aðeins hygginnar fjárstjórnar, heldur hvers góðs húsföður og bónda, mundi verða það, að hann reyndi að gera sér fyrir fram grein fyrir, hvaða skuldbindingar hann væri að taka á sig, á hverju hann hefði efni hverju sinni, og miðaði fjárútlátin við það, en gengi ekki um og skrifaði upp á víxla fyrir hvern og einn og vissi svo ekkert um, hvernig sínum fjárreiðum væri varið, hefði ekki hugmynd um, hvað það væri í raun og veru, sem hann ætti að standa undir. Sá maður, sem lýsir sinni eigin fjárstjórn þannig, hann segir: Ja, það þarf kannske að draga úr fjárfestingunni, en það á að draga úr fjárfestingunni „eftir vali“. Það er ekki eftir vali fólksins í landinu, heldur eftir vall hans sjálfs. Það á að vera eftir vali fjármálaspekingsins, sem hefur haldið á málefnum þjóðarinnar út frá þessu sjónarmiði, eins og ábyrgðarlaus glanni, að skrifa upp á, bara skrifa upp á, og segir: Eitthvað verð ég að borga af því, kannske allt, - en ég þarf ekki að gera það í dag, kannske verður einhver annar að borga það fyrir mig. - Enda er nú svo komið, að þjóðin verður að gera upp þetta þrotabú, sem þessi hv. þm. og hans flokksmenn bera ábyrgð á öllum öðrum fremur. Hv. 1. þm. Austf. kvartaði undan því, að það hefðu verið höfð harkaleg viðbrögð við sig, hann hefði ekki fengið skýrslur sérfræðinga ríkisstj. fyrr en í fyrradag, þó að hann hefði talað um það við hæstv. fyrrv. forsrh. einhvern tíma í haust, að hann vildi gjarnan fylgjast með, hvað væri verið að semja, og eins hefði hann endurnýjað það við núv. ríkisstj., - ég veit ekki, hvort hann hefur komið til núv. hæstv. forsrh.  En við skulum athuga muninn á vinnubrögðum hjá þessari ríkisstj. og vínstri stjórninni sálugu. Það er raunar óþarfi að fara um það mörgum orðum eftir þá skýrslu, sem hæstv. menntmrh. gaf hér í kvöld. En þó er það lærdómsríkt, að ríkisstj., sem settist að völdum í júlí 1956, hafði tillögur sínar í efnahagsmálum, sem hæstv. menntmrh. og viðskmrh. sagði réttilega að voru allsendis ófullnægjandi, - hún hafði þær ekki til fyrr en um 20. des. 1956, og þá voru þær keyrðar í gegnum þingið á einum eða tveimur sólarhringum. Vinnubrögðin voru þá slík, - það kom fram í umr., - að þm. stjórnarflokkanna höfðu ekki fengið að fylgjast með undirbúningnum. Og það er lærdómsríkt að hafa það í huga, þegar menn hlusta á bægslagang hv. 1. þm. Austf. yfir því hér í dag, að þm. hafi nú farið heim um nær tveggja mánaða skeið, í rúman 11/2 mánuð, að þá var þeim haldið hér á þingi, án þess að þeir fengju nokkuð að vita um, hvað væri að gerast. Nú fengu þm. að vera heima hjá sér, en vitanlega var haft stöðugt samráð við þá alla, og í meginatriðum víssu þeir gjörla, hvað var að gerast. Þó var þetta, sem gerðist haustið 1956, hátíð miðað við það, sem gerðist 1957. Þá var tilkynnt í fjárlagafrv., sem lagt var fram, strax og þing kom saman, að í raun og veru væri ekki hægt að ganga frá hinum nauðsynlegu undirstöðum fjárlagafrv., fyrr en þm. kæmu saman og haft væri samráð við þá. Þeir komu saman snemma í október. Siðan var setíð látlaust fram í maí, og þá fyrst voru samþykkt bjargráðin botnlausu, þær till., sem að vissu leyti, eins og fram hefur komið, hefðu getað gert gagn, ef botninn hefði bara ekki gleymzt suður í Borgarfirði, ef allt hefði ekki verið gagnslaust, vegna þess að hinar góðu hugsanir, sem þarna kunnu að vera innan um, flæddu jafnóðum út um botnleysið. Og ekki er allt upp talið með þessu, vegna þess að þó að til væru kallaðir strax haustíð 1956 erlendir sérfræðingar og því væri lofað hátíðlega, að fram skyldi fara úttekt á þjóðarbúinu fyrir opnum tjöldum, þá var okkur í stjórnarandstöðunni neitað ekki aðeins um úttekt útlendinganna, heldur um allar skýrslur sérfræðinganna, allar skýrslur, sem gerðar voru, frá árinu 1956, þangað til í desember 1958, þegar við fyrst fyrir milligöngu forseta Íslands fengum þessi plögg í hendur, eftir að þáv. hæstv. forsrh. hafði hlaupið af skútunni fyrstur, þegar hann sá holskefluna risa. Þannig var þá virðingin fyrir stjórnarandstöðunni, þannig var þá viljinn til þess að láta allan þingheim fylgjast með skýrslum sérfræðinganna. Nú kemur ríkisstj. til valda 20. nóv. Hún hefur látlaust unnið síðan, og nú liggja fyrir strax um mánaðamótin janúar–febrúar heillegar tillögur um lausn þess mikla vandamáls, sem þjóðin hefur verið að glíma við undanfarin ár. Menn getur greint á um það, hvort þessar tillögur séu að öllu leyti fullkomnar, - og sjálfsagt eru þær það ekki frekar en önnur mannanna verk, - en því verður ekki neitað, að það er heilleg, samfelld áætlun, sem eins og hér hefur komið fram hjá stjórnarandstöðunni stefnir að gerbreytingu í efnahagsmálum þjóðarinnar, þeirri gerbreytingu að hverfa frá því ólánskerfi, sem þjakað hefur þjóðina undanfarið og við öll meira og minna berum ábyrgð á að vissu leyti, þó að ábyrgðin sé mjög misþung. Hér eru heillegar, markvíssar till. um að hefja sig úr þessu ófremdarástandi, - ófremdarástandi, sem e.t.v. er verst og hættulegast vegna þess, að það er óvefengjanlegt, að núverandi fjárhagskerfi er haldið uppi og verður einungis haldið uppi með því að flytja inn sem allra mest af þeirri vöru, sem þjóðin þarf sízt á að halda, og taka sem allra mest erlend lán til þess að afla fjár til þessarar óþarfa- og umframeyðslu. Þess vegna hlýtur þetta að enda með efnahagslegu ósjálfstæði þjóðarinnar, með því, að skuldafjötur reyrist um hana fastar og fastar. Það er rétt, að þetta verður ekki lagað erfiðleikalaust. Hv. 1. þm. Austf. sagði, að þetta lenti harðast á æsku landsins. Það má vel vera, að það sé rétt, að það lendi að sumu leyti hart á æsku landsins, en hún á líka til mests að vinna. Hvort er betra að gefa æskumönnum nú færi á að létta af sér skuldafjötrunum, að gera Ísland aftur efnahagslega frjálst, þannig að þeir geti lifað í frjálsu landi, óháðu, sem þurfi ekki í dag að koma með betlilúkuna í vestur, á morgun með betlilúkuna í austur, - og það upplýstist í umr. hér í kvöld, að sumir vildu fyrir einu og hálfu ári strax rétta lúkuna lengra til austurs heldur en hinir vildu þá sættast á, - hvort er betra að láta æskuna hljóta þau örlög að taka við þessu Íslandi af okkur eða að æskan, meðan hún hefur burðarþolið, manndóminn, þrekið og bjartsýnina, leggi af sinni hálfu fram það, sem þarf og vissulega er þungur baggi, en þó ekki óviðráðanlegur, til þess ekki aðeins að endurreisa fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar? Og nú er ekki fjárhagslegu sjálfstæði einu ógnað, heldur og stjórnarfarslegu frjálsræði, ef svo verður fram haldið, jafnframt því sem misboðið er sjálfsvirðingu hvers góðs Íslendings með því að halda áfram þá feigðarbraut, sem haldin hefur verið. Hvort vilja æskumenn, að þeim verði eftirlátíð land, sem komist úr þessum fjárhagslegu viðjum, og einnig það fyrirkomulag, að æskan megi treysta sínum eigin mætti, að það sé komið undir hennar getu og manndómi, hverju hún fær áorkað í þessu landi fyrir sjálfa sig og fyrir þjóðarheildina, eða þeir sitji yfir hennar hlut og skammti, - ég vil segja skít úr hnefa, - menn eins og þessir tveir þm. Austf., Eysteinn Jónsson eða Lúðvík Jósefsson, sem hér í kvöld hafa verið að tala um það sem sjálfsagðan hlut, að ríkisskipaðar nefndir og allsherjar forsjá ættu að ráða yfir málum allra manna í þessu landi?



Herra forseti: Áður en ég vík að því máli sérstaklega eða almennt, sem hér liggur fyrir, vildi ég beina einni fyrirspurn til hæstv. ríkisstjórnar vegna atriðis, sem er hér í grg., en kemur hins vegar ekki nægilega ljóst fram, hvað er átt við, en þetta atriði er um það, að samkv. lögum um útflutningssjóð frá 1958 sé ákveðið að kaupa gjaldeyri af varnarliðinu á 16 kr. og selja hann aftur á 25 kr. og þaðan af hærra verði, en svo er sagt, að með hinni ráðgerðu gengisbreytingu sé ætlunin að hverfa frá þessu fyrirkomulagi og að því er manni virðist að borga þá varnarliðinu fyrir dollarann samkvæmt gengisbreytingunni. Þetta hlýtur að sjálfsögðu að hafa það í för með sér, að gjaldeyristekjur þjóðarinnar frá varnarliðinu hér hljóta að verða miklu minni en þær hafa verið að undanförnu. Svo segir að vísu síðar í grg., að það standi yfir sérstakir samningar milli ríkisstj. og Bandaríkjastjórnar um að haga þessu nokkuð á annan veg, þannig að tjón Íslendinga af þessu verði fyrst í stað ekki eins mikið og gengisbreytingin gefur til kynna. Mig langar til að fá upplýst, ef hæstv. ríkisstj. væri við því búin, hvernig hún hefur hugsað sér framkvæmdina á þessu atriði og hvort lokið sé samningum milli hennar og Bandaríkjastjórnar um þetta atriði, en það skiptir talsverðu fyrir málið að vita, hvernig framkvæmdinni í þessu efni verður háttað. Ég verð nú að játa það, þó að mér þyki leiðinlegt að gera það, vegna þess að ég hef talið hæstv. ráðh. Gylfa Þ. Gíslason allgóðan viðskmrh., að hann hefur gert frekar fátt í seinni tíð, sem mér finnst ástæða til þess að þakka honum fyrir. Þess vegna gleður það mig, að mér finnst, að ég hafi sérstaka ástæðu til að þakka honum fyrir það að upplýsa hér í ræðu sinni áðan um þær tillögur, sem ráðherrar Framsfl. lögðu fram í vinstri stjórninni á sínum tíma og hafa ekki verið birtar fyrr en nú. Ástæðan til þess, að ég sé ástæðu til þess að þakka hæstv. viðskmrh. fyrir þessar upplýsingar, er sú, að þessar tillögur, sem ráðherrar Framsfl. lögðu fram í vinstri stjórninni, sýna það glögglega, að Framsfl. hefur sömu stefnu í ríkisstj. og í stjórnarandstöðu. Meginatriði þeirra till. ráðherra Framsfl., sem viðskmrh. las hér upp, hnigu í þá átt, að uppbyggingarstefnunni skyldi haldið áfram af fullum krafti og staðið gegn samdráttarstefnunni af frekasta megni. Þetta var höfuðatriðið í þeim till., sem hann las upp. Þetta var stefna Framsfl., meðan hann var í ríkisstj., og þetta er líka stefna hans nú, í stjórnarandstöðunni, sem á einn meginþátt í því, að hann beitir sér gegn því, sem hæstv. ríkisstj. ætlar að gera með því frv., sem hér liggur fyrir. Þá kom það fram í ræðu hæstv. viðskmrh., að hann taldi gæta nokkurs ósamræmis í því hjá Framsfl. að vera á móti þessu frv., vegna þess að hann hefði áður staðið að gengislækkunum, bæði beinum og óbeinum. Í sambandi við það finnst mér rétt að láta það koma fram, að það er meginmisskilningur, að Framsfl. sé fyrst og fremst á móti þessu frv. vegna þess, að í því felist gengisbreyting. Það er alveg rétt, að Framsfl. hefur oft áður verið með ráðstöfunum, sem hafa falið í sér ýmist beina eða óbeina gengisbreytingu, og þær aðstæður geta vel legið fyrir hendi og geta jafnvel legið fyrir hendi nú, að þurfi að gera einhverjar slíkar ráðstafanir, einhverjar þær ráðstafanir, sem fela í sér beina eða óbeina breytingu á genginu. En það, sem um er deilt í sambandi við þetta mál, er ekki þetta. Það, sem um er deilt hér, er það, hve mikil sú gengisbreyting eigi að vera, sem hér þarf að gera, hvernig sem hún verður gerð, og hvernig hún verði framkvæmd og hvaða ráðstafanir gerðar verði í sambandi við hana. Það er í þessu tvennu, sem meginástæðan liggur fyrir því, að Framsfl. er á móti þessum ráðstöfunum, Í fyrsta lagi er það vegna þess, að við teljum gengislækkunina eða gengisbreytinguna, sem hér er gerð, vera óhæfilega mikla, fela í sér miklu meiri kjaraskerðingu en nokkur ástæða sé til, eins og ég mun koma að síðar. Hin ástæðan, sem er jafnvel enn stærri, er sú, hvernig á að framkvæma þessa gengisbreytingu og hvaða ráðstafanir á að gera í sambandi við hana. Það sýndi sig ljósast í þeim till. ráðh. Framsfl. í vinstri stjórninni, sem hæstv. viðskmrh. las hér áðan, að það er alveg útilokað, að Framsfl. geti undir neinum kringumstæðum, ef hann á að fylgja þeirri stefnu, sem hann hefur haft og hefur enn, fylgt þeim meginráðstöfunum, sem gert er ráð fyrir í sambandi við gengislækkunina. Það hefur aldrei getað komið fyrir og getur ekki komið fyrir, að Framsfl. fylgi jafnmikilli vaxtahækkun og hér er ráðgerð. Það er gersamlega útilokað vegna þeirrar uppbyggingarstefnu, sem flokkurinn fylgir. Það hefur líka verið útilokað og verður útilokað vegna þeirrar stefnu, sem Framsfl. hefur, að hann geti fylgt jafnmiklum samdrætti í útlánum bankanna og hér er ráðgerður, og þeirri skerðingu á framkvæmdum, sem af því hlýtur að leiða. Það er jafnframt alveg útilokað vegna þeirrar stefnu, sem Framsfl. hefur fylgt á undanförnum árum og fylgir enn, að hann geti sætt sig við þá skerðingu á framlögum til verklegra framkvæmda, sem felst í fjárlagafrv. Vegna þeirrar uppbyggingarstefnu og framfarastefnu, sem flokkurinn fylgir, er það fullkomlega útilokað, að hann geti stutt ráðstafanir eins og þessar. Margt fleira mætti nefna, sem hnígur í þessa átt, sem veldur því, að Framsfl. hlýtur að beita sér gegn þeim ráðstöfunum, sem hér eru ráðgerðar, vegna þeirrar stefnu, sem hann hefur fylgt á undanförnum árum og hann mun fylgja í framtíðinni. Ég held það sé rétt að víkja þá nokkrum orðum að því, sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh. Hæstv. forsrh. var ákaflega kampakátur og státinn yfir því, að með því frv., sem hér lægi fyrir, væri nú Sjálfstfl. í raun og veru að framkvæma þá stefnu, sem hann hefði lofað hæstv. kjósendum í seinustu kosningum. Mér finnst rétt að athuga þetta nokkru nánar, og vegna þess, hvernig sjálfstæðismenn settu upp sína kosningastefnuskrá fyrir seinustu kosningar, er tiltölulega auðvelt að gera þetta. Sjálfstfl. útbjó sína kosningastefnuskrá með þeim hætti, að hann dró hana saman í sex aðalatriði, og með því að minnast á þessi aðalatriði og bera svo frv. saman við þau má mjög glögglega sjá og í tiltölulega stuttu máli, hvernig Sjálfstfl. fer að því að framkvæma þau loforð, sem hann gaf hv. kjósendum fyrir seinustu kosningar. Fyrsta atriðið í stefnuskránni, sem Sjálfstfl. birti fyrir kosningarnar, er stöðvun verðbólgunnar. Fyrsta atriðið, það sem var nr. 1 í hans stefnuskrá og hann reyndi að telja kjósendum alveg sérstaklega trú um að hann mundi gera, ef hann fengi völdin eftir kosningarnar, var að stöðva verðbólguna. Hvaða sjálfstæðismaður er það hér í þessari deild eða annars staðar, sem treystir sér til að halda því fram, að í því frv., sem hér liggur fyrir, sé verið að stöðva verðbólguna? Nei, hér er verið að vanefna þetta loforð, sem Sjálfstfl. gaf fyrir seinustu kosningar, eins fullkomlega og framast er mögulegt, því að þetta frv., sem hér liggur fyrir, er sú stærsta ráðstöfun, sem nokkru sinni hefur verið gerð á Íslandi og gengur í þá átt að auka verðbólguna. Aldrei fyrr hefur hér á þingi verið lagt fram frv., sem felur í sér jafnstórfelldar verðhækkanir, vaxtahækkanir og aðrar hækkanir, sem auka verðbólguna, og einmitt þetta frv. hæstv. ríkisstj. Það er þess vegna fullkomlega satt, þegar það er sagt, að það sé ekki hægt að svíkja loforð sitt fullkomlegar en þegar Sjálfstfl. lofar því fyrir seinustu kosningar að stöðva verðbólguna og flytur svo strax á eftir, á næsta þingi, mesta verðbólgufrv., sem nokkru sinni hefur verið flutt í þingsögunni. Annað atriðið í stefnuskrá Sjálfstfl. hljóðar um það að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Því er raunar svarað í þessu frv. sjálfu, hvernig það er tryggt að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum með þessum tillögum, vegna þess að það er eitt aðalatriðið í þeim, að það er gert ráð fyrir svo stórfelldu ójafnvægi í þjóðarbúskapnum, að ríkisstj. óskar eftir að fá heimild til þess að taka nær 800 millj. kr. lán til að bæta upp það ójafnvægi í þjóðarbúskapnum, sem hún telur vera fram undan eftir þeim ráðstöfunum, sem hún er að gera. Þannig er nú Sjálfstfl. að efna þetta loforð sitt um jafnvægi í þjóðarbúskap. Þá skal ég koma að þriðja atriðinu í kosningastefnuskrá Sjálfstfl. fyrir kosningarnar í haust. Það atriði er ekki nema eitt orð, en það er ákaflega fallegt orð, stéttafriður. Hver treystir sér til að halda því fram, að með því frv., sem hér liggur fyrir, sé verið að vinna að samkomulagi og bættri sambúð milli stéttanna í þjóðfélaginu? Þetta frv. hefur verið undirbúið með þeim hætti, að hæstv. ríkisstj. hefur haft samráð við atvinnurekendasamtökin og kaupmannasamtökin í landinu, en hún hefur gersamlega vanrækt að tala nokkuð við fulltrúa hinna vinnandi stétta í landinu, bænda og launamanna, eða millístétta. Hún hefur eingöngu samið þetta frv. í samráði við atvinnurekendurna og kaupmennina í landinu, en gersamlega vanrækt að hafa nokkurt samráð við hinar stéttirnar, enda er efnið í þessu frv. þannig, að það er eins og hnefahögg í andlit hins vinnandi manns, hins vinnandi fólks í landinu. Það allt miðar að því að skerða kjör þessa fólks meira og minna. Hver treystir sér til að halda því fram, að með slíku máli, að með slíkum tillögum sé verið að stuðla að stéttafriði í landinu? Nei, hér er ekki verið að stuðla að stéttafriði, eins og líka mun því miður sjást, heldur er hér í raun og veru stefnt að meiri stéttaófriði í landinu en nokkru sinni hefur áður verið efnt til. Og það sést bezt á þeim vinnubrögðum, sem Sjálfstfl. hefur hér viðhaft, hve mikið er að marka það, þegar hann er að auglýsa sig sem flokk allra stétta í landinu, allra stétta flokkinn. Það sést af því, að þegar hann er að undirbúa tillögur eins og þessar, þá snýr hann sér til stóratvinnurekenda, þá snýr hann sér til kaupmanna og ber sig saman við þá. En hann vanrækir að tala við verkamenn, vanrækir að tala við bændur, vanrækir að tala við millistéttirnar. Það sést bezt af þessu, hverra stétta flokkur Sjálfstfl. er í raun og veru. Það sést á undirbúningi hans í sambandi við þetta frv. Þá kem ég að fjórða atriðinu í kosningastefnuskrá Sjálfstfl., sem hljóðaði á þessa leið: Uppbygging atvinnuveganna. - Hver treystir sér til að halda því fram, að með því frv., sem hér liggur fyrir, sé verið að stuðla að uppbyggingu atvinnuveganna í landinu? Undantekningarlaust allt í þessu frv. stuðlar að því að vinna gegn uppbyggingu atvinnuveganna í landinu. Með því að gera allar framkvæmdir dýrari, eins og stefnt er að með gengisbreytingunni, er unnið gegn uppbyggingu atvinnuveganna í landinu. Með vaxtahækkuninni, sem er ráðgerð, er líka torveldað að byggja upp atvinnuvegina í landinu. Með því að draga stórkostlega úr útlánum bankanna, eins og gert er ráð fyrir í frv., er líka verið að vinna gegn uppbyggingu atvinnuveganna í landinu. Og þannig mætti halda áfram að rekja þetta. Ég held í sannleika sagt, að ekki sé hægt að leggja fram frv., sem gengur öllu meira gegn þeirri stefnu að byggja upp atvinnuvegina í landinu en einmitt þetta frv., sem hér liggur fyrir og Sjálfstfl. hefur haft aðalforustu um. Ég kem þá að fimmta atriðinu í kosningastefnuskrá Sjálfstfl. fyrir seinustu kosningar, sem hljóðar á þessa leið: Hlutdeild í frjálsum viðskiptaheimi. Það verður að vísu ekki sagt, að þetta frv. fjalli svo mjög mikið um þetta atriði, nema það, að gengislækkunin, hvað hún er mikil, er m.a. rökstutt með því, að til þess að geta dregið úr síldarsölu til jafnvirðiskaupalandanna og auka síldarsöluna vestantjalds þurfi að hafa gengislækkunina svona mikla. En ég held satt að segja, að þegar almenningur hefur verið að hugsa um það, hvernig okkar hlutdeild í frjálsum viðskiptaheimi ætti að vera háttað, og hefur verið að hugleiða þetta loforð Sjálfstfl. fyrir kosningarnar, þá hafi almenningur ekki beinlínis hugsað sér, að það yrði á þá leið, að við þyrftum að hafa gengislækkun m.a. óeðlilega mikla til þess að geta öðlazt hlutdeild í þessum svonefnda frjálsa viðskiptaheimi. Þá kem ég að síðasta meginatriðinu, sjötta meginatriðinu í kosningastefnuskrá Sjálfstfl. fyrir seinustu kosningar, og það hljóðar þannig: Aukin framleiðsla og bætt lífskjör. Þær ráðstafanir, sem ráðgert er að gera í þessu frv., miða flestar, ef ekki allar, gegn þessu fyrirheiti, því að með því að draga úr uppbyggingu atvinnuveganna, eins og ég hef hér lýst að frv. muni stuðla að, þá er að sjálfsögðu verið óbeint að stuðla að því að draga úr framleiðslunni og minnka hana, eða a.m.k. gera framleiðsluaukninguna miklu minni en hún gæti annars orðið. Og hvað snertir bætt lífskjör, þá held ég, að öllum komi saman um það, og það játa líka forsvarsmenn stjórnarflokkanna öðru hverju, að þrátt fyrir þá blekkingu, sem verið er að tala um, að þessu fylgi ekki nema 3 vísitölustiga kjaraskerðing, þá játa þeir samt, að þessum ráðstöfunum fylgi verulegar fórnir, veruleg kjaraskerðing, og þá sjá menn, hverjar eru efndirnar á þessu fyrirheiti Sjálfstfl. að stuðla að bættum lífskjörum. Það væri ástæða til að rekja þetta atriði nokkru nánar, hvernig Sjálfstfl. í þessu frv. efnir þau fyrirheit, sem hann gaf kjósendunum fyrir seinustu kosningar. En ég held, að það, sem ég hef hér sagt, nægi alveg til þess að sýna, að það er vafalaust ekki hægt að komast lengra í svikum en Sjálfstfl. gerir með því frv., sem hann stendur hér að og liggur fyrir þinginu til umræðu. Ég get líka aðeins til viðbótar minnzt á eitt atriði enn, og þá kemur að því, þegar Sjálfstfl. fer í stefnuskrá sinni að útfæra þau 6 meginatriði, sem ég hef rifjað hér upp. Fyrsta útskýringaratriðið á framangreindum punktum í kosningastefnuskrá Sjálfstfl. hljóðar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Náð verði samkomulagi milli launþega og framleiðenda um stöðvun víxlhækkana milli kaupgjalds og verðlags.“ Það, sem hér er lofað, er í raun og veru það, að leitað skuli eftir samningum við fulltrúa framleiðenda og launþega um að draga úr þeim víxlhækkunum, sem fylgja vísitöluuppbótunum. Hefur Sjálfstfl. samkv. þessu fyrirheiti sínu snúið sér til launþegasamtakanna og samtaka framleiðenda með þá málaleitun, að þessir aðilar reyni nú að koma sér saman um að draga úr þeim víxlhækkunum, sem leiðir af vísitöluákvæðinu víð kaupgjaldssamninga? Ég hef verið að grennslast eftir því, hvort Sjálfstfl. hefur gert þetta, og fengið þær upplýsingar, að hann hafi alls ekki snúið sér til stéttasamtakanna hvað þetta snertir. En Sjálfstfl. gerir annað í því frv., sem hér liggur fyrir. Hann gerir það hér að tillögu sinni, að það skuli lögbundið að banna vísitöluhækkanir. Og ég hygg, að ef ýmsir kjósendur, sérstaklega meðal launamanna, sem hafa fylgt Sjálfstfl., hefðu álitið, að hann mundi fylgja fram þessu loforði sínu á þann hátt að koma fram með tillögu um lögbindingu í stað þess að leita eftir samningum, eins og hann lofaði, þá hefði kannske afstaða þeirra verið talsvert á annan hátt. Þetta er aðeins eitt dæmi þess til viðbótar öllu hinu, hvernig Sjálfstfl. efnir þau fyrirheit, sem hann gaf kjósendum fyrir seinustu kosningar. En fyrst ég er farinn að minnast á þessi atriði, þá held ég sé rétt að koma örlítið nánar að kaupgjaldsmálunum og vísitölumálunum. Ég held, að það sé orðið nokkuð viðurkennt, að það muni vera hin heppilegasta stefna í kaupgjaldsmálum, ef tekst að gera heildarsamninga um kaupgjald til langs tíma. Þetta hefur verið gert í nokkrum nágrannalöndum okkar með góðum árangri, og það eru ýmsir flokkar, - ég held m.a. bæði Framsfl, og Sjálfstfl. og jafnvel fleiri, - sem hafa það á sinni stefnuskrá, að reynt skuli að vinna að því að taka upp heildarsamninga um kaupgjaldsmál til langs tíma. En þar sem slíkir samningar hafa verið gerðir í öðrum löndum, heildarsamningar um kaupgjald til langs tíma, hafa þeir yfirleitt byggzt á því, að í þessum samningum hafi verið ákvæði annaðhvort um vissar vísitölubætur eða þá um það, að þegar vísitala hefur náð ákveðnu marki, þá skuli samningar vera lausir. Með því að setja það í lög að banna algerlega allar vísitöluhækkanir sé ég ekki annað en sé verið að leggja stein í götu þeirrar stefnu, að það takist að koma því á hér að gera heildarsamninga til langs tíma. Getur hver og einn séð það, að launþegasamtökin verða mjög treg til þess að fallast á slíka samninga til langs tíma, nema þau hafi í samningunum einhverjar vissar tryggingar fyrir bótum eða þá samningarnir séu lausir, ef óeðlilega miklar verðhækkanir eiga sér stað, og þess vegna finnst mér, að með þessu ákvæði, burt séð frá öðru, sé verið að leggja stein í götu mjög mikils nauðsynjamáls, sem sé að reyna að koma á samningum um kaupgjaldsmálin, heildarsamningum til langs tíma. Hitt er að vísu alveg rétt, að eins og vísitölumálin hafa verið framkvæmd hjá okkur, hefur framkvæmdin að ýmsu leyti verið óheppileg. Aðrar þjóðir hafa hins vegar aðra reynslu í þessum efnum, og þar hefur jafnvel þetta vísitöluákvæði, um hækkun kaupgjalds samkv. vísitölu að vissu marki, haft þau áhrif, að bæði ríkisvald og atvinnurekendur hafa lagt kapp á að halda verðlagi í skefjum til þess að koma í veg fyrir, að kaup hækkaði vegna vísitöluákvæðisins. En ég skal ekki ræða öllu nánar um þetta atriði að þessu sinni, því að við 2. umr. eða 3. getur gefizt tækifæri til þess að fara nánar út í það. Ég hef nú vikið nokkrum orðum að því, hvernig Sjálfstfl. efnir kosningaloforð sín með því frv., sem hér liggur fyrir. En ég held það sé ekki rétt að gleyma alveg garminum honum Katli, eins og þar er sagt, og minnast ekki örlítið á það, hvernig Alþfl. eða hinn stjórnarflokkurinn hefur efnt sín kosningafyrirheit, og það get ég gert í mjög stuttu máli. Alþýðublaðið segir frá því 21. sept. s.l., að það hafi verið haldinn fundur hjá Alþýðuflokksfélagi Reykjavíkur og þar hafi mætt þáverandi forsrh., núverandi hæstv. sjútvmrh., og flutt þar að sjálfsögðu mikla og snjalla ræðu um efnahagsmálin. Og Alþýðubl. segist svo frá þessari ræðu eftir að hafa rakið nokkur atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Emil sagði í lok ræðu sinnar, að Alþfl. vildi halda niðri verðlagi og kaupgjaldi til að hindra dýrtíðarskrúfu, afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög án nýrra skatta og afla útflutningssjóði nægra tekna án nýrra byrða á almenning.“ Þetta var það í stuttu máli, sem Alþfl. lofaði kjósendum fyrir seinustu kosningar. Alþfl. lofaði kjósendum, að hann skyldi halda niðri verðlagi og kaupgjaldi til að forðast nýja dýrtíðarskrúfu. Það er alveg rétt, að í þessu frv. efnir Alþfl. það fyrirheit sitt að halda niðri kaupgjaldi, því að í þessu frv. er lagt til að afnema allar vísitölubætur og stefnt að því að halda kaupgjaldinu alveg óbreyttu. En því fer hins vegar æði mikið fjarri, að Alþfl, efni það með þessu frv. að halda niðri verðlagi, því að eins og ég hef hér áður lýst, þá hafa ekki áður verið fluttar till. eða frv. á Alþingi, sem hafa haft í för með sér meiri verðhækkanir en það frv., sem hér liggur fyrir. Svo lofaði Alþfl. að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög án nýrra skatta. Fjárlagafrv. hefur nú verið lagt fram af núverandi hæstv. ríkisstj., og hvernig er þar efnt þetta fyrirheit Alþfl. um greiðsluhallalaus fjárlög án nýrra skatta? Það er efnt þannig, að skattar og tollar í frv. eru hækkaðir um 350–400 millj. kr. frá því, sem nú er, eftir að búíð er að draga frá tekjuskattslækkunina. Það er með þessum hætti, sem Alþfl. efnir kosningaloforð sitt um greiðsluhallalaus fjárlög án nýrra skatta, - það er með því að hækka skattana til ríkisins um 350–400 millj. kr. Þá er komið að síðasta atriðinu í loforðum Alþfl. Það er að afla útflutningssjóði nægra tekna án nýrra byrða á almenning. Þetta er efnt með þeim hætti, að stefnt er að því að vísu að leggja útflutningssjóðinn niður, en í staðinn fyrir að afla útflutningssjóði tekna, nægra tekna án nýrra byrða á almenning, þá er komið með gengislækkun, sem felur í sér hundruð millj. kr. kjaraskerðingu. Ég held, að þetta stutta yfirlit, sem ég hef hér gefið, sýni, að jafnvel þó að Sjálfstfl. hafi gengið langt í því að svíkja þau loforð, sem hann gaf fyrir seinustu kosningar, þá sé það Alþfl., sem eigi metið í þeim efnum. Mér finnst rétt eftir það, sem ég nú hef sagt, að víkja nokkuð að því, sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. og fjallaði um frjálsræðið, að með því frv., sem hér lægi fyrir, væri verið að auka frjálsræði, glæða framtak einstaklinganna og afnema höft. Ég held satt að segja, ef menn íhuga þetta frv. til nokkurrar hlítar, að þá sé ekki hægt að segja öllu meiri öfugmæli en hæstv. forsrh. hefur sagt með þessum orðum sínum, því að þetta frv. er tvímælalaust eitthvert mesta eða mesta haftafrv. og frv. til skerðingar á einkaframtaki, sem nokkru sinni hefur verið lagt fram á Alþ. Hvað er það annað en höft, hvað er það annað en skerðing á framtaki einstaklinganna, þegar framkvæmdir eru gerðar eins stórkostlega dýrari og stefnt er að með þessu frv.? Hvað er það annað en höft, hvað er það annað en skerðing á framtaki einstaklinganna, þegar vextir eru hækkaðir eins gífurlega og ríkisstj. ráðgerir? Og hvað er það annað en höft, hvað er það annað en skerðing á einkaframtaki og sérstaklega framtaki hinna efnaminni einstaklinga og efnaminni fyrirtækja, þegar dregið er eins stórkostlega úr útlánum bankanna og hér er ráðgert? Nei, það er vissulega rétt, að það er ekki hægt að hugsa sér öllu meira haftafrv., öllu víðtækari ráðstafanir til að draga úr framtaki einstaklinganna en gert er með því frv., sem hér liggur fyrir. Það frv., sem hér liggur fyrir, er eins og miðað við það að draga úr framtaki efnaminni einstaklinga og fyrirtækja í landinu, en að sjálfsögðu verkar þetta öðruvísi fyrir hina svokölluðu stóru og ríku einstaklinga og fyrirtæki í landinu, vegna þess að með þessu frv. er að ýmsu leyti og flestu leyti stefnt að því að auka svigrúm þeirra og bæta þeirra aðstöðu. Og þá kemur hér líka greinilega fram, hvernig viðhorf Sjálfstfl. til einkaframtaksins í raun og veru er. Sjálfstfl. er ekki með einkaframtakinu á þann veg, að hann vilji auka almennt einkaframtak, framtak hinna mörgu einstaklinga í landinu, hinna máttarminni og efnaminni einstaklinga í landinu. Hann vill aðeins auka framtak hinna stóru, svokölluðu stóru og sterku einstaklinga í landinu, á kostnað allra hinna. Og það er einmitt hér, sem kemur greinilega fram munurinn á afstöðu aðalflokkanna í landinu, Sjálfstfl. og Framsfl., til einkaframtaksins og aðstöðu einstaklinganna. Framsfl. vill miða stjórnarstefnuna og ráðstafanir hins opinbera við það, að sem allra flestir einstaklingar hafi aðstöðu til að njóta krafta sinna og sýna framtak sitt í verki, þó að það verði hins vegar til þess í mörgum tilfellum, að það verði með þeim hætti að skerða framtak hinna svokölluðu stóru, sterku og ríku einstaklinga í landinu. Sjálfstfl. vill hins vegar fyrst og fremst hlúa að þessum fáu stóru og sterku einstaklingum, þó að það verði til þess að ganga út yfir alla hina. Ég get aðeins nefnt eitt dæmi til að útskýra betur þann meginmun, sem er í þessum efnum á afstöðu Framsfl. og Sjálfstfl. Framsfl. hefur með sínum aðgerðum í húsnæðismálunum stuðlað að því, að sem allra flestir einstaklíngar geti eignazt eigin íbúðir. Sjálfstfl. hefur hins vegar sýnt stefnu sína í verki á þann hátt, og það hefur varaformaður flokksins gert, núverandi hæstv. dómsmrh., að í lánastofnun, sem hann ræður yfir, voru fyrir nokkru einum einstaklingi veitt 24 íbúðarlán. Honum var þannig sköpuð aðstaða til þess að eiga 24 íbúðir til þess að leigja út, í staðinn fyrir það, ef hér hefði verið fylgt stefnu Framsfl., að þá hefði þessum lánum verið skipt á milli 24 manna. Stefna Sjálfstfl. í húsnæðismálunum er sú, ef hann fengi að ráða, að sem flestar íbúðir séu í eign örfárra manna og leigðar út. Stefna Framsfl. er hins vegar sú, að sem allra flestir einstaklingar eigi sjálfir eigin íbúðir. Þetta dæmi skýrir ákaflega vel þann mun, sem er á afstöðu okkar framsóknarmanna og Sjálfstfl. til einkaframtaksins í landinu. Það, sem ég vildi segja í framhaldi af þessu, er þetta: Í eins konar pésa eða bók um kjördæmamálið, sem Sjálfstfl. gaf út fyrir seinustu kosningar, sagði hann, að lokið skyldi vera því tímabili, sem hefði einkennzt af störfum og baráttu Framsfl. á undanförnum 40 árum, og nú skyldi hefjast nýtt tímabil. Framsfl. má vera ánægður af mörgu því, sem hann hefur komið fram á þessu tímabili og sérstaklega má þakka honum, vegna þess að hann er sá flokkur í landinu, sem mest hefur mótað þá stjórnarstefnu, sem fylgt hefur verið á undanförnum 40 árum. Það má benda á margar glæsilegar og stórar framkvæmdir í atvinnumálum og öðru slíku til sönnunar um það, hve miklu hefur hér verið áorkað. En það, sem ég tel þó langsamlega þýðingarmest og langsamlega glæsilegasta minnismerkið um þá stefnu Framsfl., sem Sjálfstfl. talaði um í sinni kjördæmabók að afnema, er það, að eftir þetta 40 ára tímabil, sem hefur einkennzt af forustu Framsfl. meira en nokkurs annars flokks, eru á Íslandi tiltölulega fleiri efnalega sjálfstæðir einstaklingar, bjargálnamenn, heldur en sennilega í nokkru landi öðru. Ég held það sé leitun á því í öðrum löndum, að þar sé hægt að finna tiltölulega eins marga einstaklinga, sem eru efnalega sjálfstæðir, sem eru það sem kallað er bjargálnamenn. Og það, sem kannske er eitt hið hættulegasta við það frv., sem hér liggur fyrir, og það, sem boðar þá nýju stefnu, sem Sjálfstfl. ætlar að láta koma, eftir að búið væri að brjóta gömlu kjördæmin og Framsfl. á bak aftur, er einmitt það, að með þessu frv. er stuðlað að því, að flestir menn í landinu verði fátækari en nú er, en aftur á móti safnist auðurinn og eignirnar meira á fárra manna hendur. Það er kannske hið allra hættulegasta við þá þróun, sem mundi verða, ef þetta frv. næði fram að ganga. Ég skal þessu næst víkja nokkuð að því frv., sem hér liggur fyrir, og þeim ástæðum, sem valda því, að ég er því andvígur. Hið fyrsta, sem þá kemur til athugunar, finnst mér vera það, hvort það sé nauðsynlegt að ganga eins langt í kjaraskerðingu og gert er með því frv., sem hér liggur fyrir, hvort það sé nokkur þjóðarnauðsyn, sem rekur til þess, að það sé gert. Þeirri spurningu svara ég hiklaust neitandi. Og ég skal rökstyðja þetta nokkru nánar. Í grg. stjfrv. virðist mér, að einkum séu færðar þær ástæður fyrir því, að það sé nauðsynlegt að ganga eins langt í kjaraskerðingu og hér eru gerðar till. um, að það sé í fyrsta lagi nauðsynlegt vegna þess, hvað þjóðin hafi tekið mikið af erlendum lánum á undanförnum árum, þess vegna verði hún nú að þrengja að sér og skerða kjör sín. Ég held, að hver sanngjarn maður, sem kynnir sér þær lántökur, sem átt hafa sér stað á undanförnum árum, geri sér það fullkomlega ljóst, að þetta eru falsrök ein, vegna þess að undantekningarlaust öll þau lán, sem hafa verið tekin á undanförnum árum, hafa ýmist stuðlað að því að koma upp framkvæmdum, sem hafa sparað gjaldeyri, eða framkvæmdum, sem afla gjaldeyris: Þessar framkvæmdir standa því fullkomlega undir sér á þann hátt, að þær gefa af sér miklu meiri gjaldeyri en svarar vöxtum og afborgunum af þeim lánum, sem þær eru gerðar. fyrir. Og þegar þessi staðreynd er athuguð, þá nægir það alveg til að sýna, að það eru alger falsrök, að þjóðinni hafi verið stofnað í einhverja hættu með þeim lántökum, sem áttu sér stað á undanförnum árum, eða við séum komnir of langt á þeirri braut, vegna þess að í staðinn fyrir lánin höfum við ýmist fengið stóraukinn gjaldeyri eða sparað gjaldeyriseyðslu. Þannig gera lánin miklu meira en standa undir sér, enda kemur það líka fram í sjálfu frv: og grg. þess, að stjórnin ógildir fullkomlega þessa. röksemd sína, að það þurfi að gera einhverjar sérstakar neyðarráðstafanir vegna þess, að erlendu lánin séu orðin of mikil. Það er einmitt eitt aðalatriðið í stjórnarfrv. að auka lántökurnar alveg stórkostlega, - ég held næstum því að tvöfalda þau lán, sem við höfum núna. Stjórnin fer fram á heimild til að taka nær 800 millj. kr. erlent lán. Dettur nokkrum í hug, að ríkisstj. væri að fara fram á þessa heimild, ef hún teldi okkur stafa hættu af þeirri skuldasöfnun, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum? Hvers vegna væri hún þá að koma fram með till. um að tvöfalda þessar skuldir? Nei, það er alveg þýðingarlaust fyrir stj. að ætla að bera fram röksemdir eins og þessar, að við þurfum að gera einhverjar sérstakar neyðarráðstafanir vegna þess, að skuldir okkar séu orðnar allt of miklar, á sama tíma sem stj. flytur svo till. um að stórauka lánin. Ég vil segja það hins vegar í þessu sambandi, að sú skuldastefna, sem stj. beitir sér fyrir, er allt annars eðlis en sú skuldasöfnun, sem átti sér stað á undanförnum árum. Sú skuldasöfnun, sem hefur átt sér stað á undanförnum árum, hefur farið svo að segja öll til þess að byggja upp gagnlegar framkvæmdir í landinu. Sú skuldasöfnun, sem ríkisstj. ætlar hins vegar að beita sér fyrir, stefnir í þá átt að auka eyðsluna í landinu. Hún á eingöngu að fara til vörukaupa og vera stutt lán. Þar er raunverulega um þá hættulegu skuldasöfnun að ræða. Og ég verð að segja það, get ekki komizt hjá að segja það, vegna þess að ég tel mig fylgjandi vestrænni samvinnu, að eftir þær upplýsingar og eftir þær till., sem hér hafa komið fram og felast í þessu frv., er ekki alveg laust við það, að ég sé að sumu leyti orðinn hálfsmeykur við vestræna samvinnu. Ég satt að segja skil ekki þá vestrænu samvinnu, sem beinist að því, eftir því sem hér kemur fram, að bjóða okkur upp á stórkostleg eyðslulán, 800 millj. ísl. kr. samkv. hinu nýja gengi. En svo virðist það jafnframt koma fram, að þessar þjóðir séu orðnar ákaflega tregar að veita okkur lán til framkvæmda. Hvernig á maður að skilja þetta, ef vestrænar þjóðir eru orðnar þess sinnis, að þær vilja ekki veita okkur lán til framkvæmda, en vilja veita okkur lán til eyðslu? Hver er tilgangurinn með þessu? Er það fyrirætlunin að setja á okkur eitthvert sérstakt skuldahnappeldi? Ég held, að við verðum mjög að stinga við fótum í þessum efnum, og það gildir stundum það ráð, að menn skuli vara sig á vinum sínum. Ég a.m.k. er þeirrar skoðunar, að við eigum mjög að forðast, ef við ætlum ekki að stefna okkar sjálfstæði í einhverja sérstaka hættu, þau eyðslulán, sem hér er boðið upp á, og eigum alls ekki að þiggja þau, ekki undir nokkrum kringumstæðum að þiggja þau, vegna þess að í þeim getur orðið fólgin hætta fyrir sjálfstæði okkar. Við skulum segja, að við tökum þessi eyðslulán, notum okkur það alveg til fulls, 800 millj., og svo getur farið svo af einhverjum ástæðum, að við getum ekki staðið fullkomlega skil á þessu láni. Hvað verður þá? Til hvers verður þá sú aðstaða notuð? Ég held, að ef þjóðin ætlar að gæta þess að vera nægilega sjálfstæð út á við, þá sé nauðsynlegt fyrir hana að forðast lántökur eins og þessar og að hún eigi alls ekki undir neinum kringumstæðum að taka slík eyðslulán eins og þau, sem hér er boðið upp á. Ef vestrænar þjóðir aftur á móti bjóða okkur upp á lán til framkvæmda, sem skapa okkur gjaldeyri eða spara gjaldeyri, þá eigum við að þiggja þau, því að það er auðséð, að það býr vinátta á bak við slíka fyrirgreiðslu. En ég get ekki séð með mínum bezta vilja, að það búi nein vinátta á bak við það að bjóða okkur upp á eyðslulán. Það, sem ég hef hér rakið, sannfærir mig um það, að ekki sé nokkur nauðsyn að grípa til þeirra ráðstafana, sem hér eru fyrirhugaðar, vegna skuldasöfnunarinnar, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum, eins og hæstv. ríkisstj. heldur fram. En þá er komið að þessu: Er nauðsyn að gera þessar ráðstafanir vegna þess, hvernig ástatt er með atvinnuvegina í landinu og þá sérstaklega með útflutningssjóðinn? Ég held, að það sé hægt að færa ákaflega skýr rök að því, að af þeim ástæðum er engin þörf fyrir jafnróttæka gengislækkun og þá, sem hér á sér stað. Það vill svo vel til, að frá þeim tíma, þegar vinstri stj. lét af völdum, liggur fyrir alveg glögg úttekt á því, hvernig ástandið var þá og hvað þá þurfti að gera. Sú úttekt var ekki gerð af vinstri stjórninni sjálfri eða hennar fylgismönnum eða hennar sérfræðingum, sú úttekt var gerð af þáverandi stjórnarandstöðu og hennar sérfræðingum, af Sjálfstfl. og hagfræðingum hans. Og því verður ekki haldið fram með neinum rétti, að þeir aðilar hafi átt að vera vinstri stj. eitthvað sérstaklega vilhallir. Úttekt Sjálfstfl. og sérfræðinga hans var á þann veg, að það þyrfti 6% kauplækkun - eða taka aftur þá kauphækkun, sem Sjálfstfl. og fylgifiskar hans höfðu knúið fram sumarið 1958, og ef þessi kauplækkun ætti sér stað, þá ætti ekki að vera þörf frekari ráðstafana, a.m.k. ekki í þessa átt, - „ekki frekari þörf“, eins og stendur í grg., „nýrra skatta og tolla“. Nú gerðist það á s.l. þingi, eins og kunnugt er, að þessi 6% kauplækkun var lögbundin og þar með átti að vera tryggt, að atvinnuvegirnir gætu gengið áfram, ef ekki væri neitt gert til að íþyngja þeim frá því, sem átti sér stað í tíð vinstri stjórnarinnar. Og ef engar nýjar ráðstafanir til aukinna útgjalda hefðu verið gerðar, þá hefði ekki átt að vera þörf neinna nýrra ráðstafana. Það gerðist hins vegar í millitíðinni, og það skal glöggt tekið fram, að sú stjórn, sem Sjálfstfl. lét Alþfl. mynda á s.l. ári, jók nokkuð uppbætur og niðurgreiðslur, og það hlaut að vísu að orsaka nokkurn halla. Og það er alveg rétt að viðurkenna það, og það sögðum við framsóknarmenn líka alveg greinílega í seinustu kosningum, að hér hefði myndazt nokkur halli, sem yrði að vinna upp eftir kosningarnar, - það mundi koma eftir kosningarnar bakreikningur fyrir þann halla, sem stjórn Emils Jónssonar hefði stofnað til. Hæstv. forsrh., Ólafur Thors, upplýsti það, nokkru eftir að hann varð forsrh., að sá halli, sem hér væri um að ræða, mundi vera eitthvað um 250 millj. kr. En ég held, að það sé ákaflega ríflega reiknað, því þó að stjórn Emils Jónssonar héldi að mörgu leyti heldur illa á þessum málum, þá held ég, að það sé ekki hægt að færa rök að því, að hennar ráðstafanir hafi samt verið það óhagstæðar, að hún hafi látið eftir sig svona mikinn halla, heldur hafi hér verið ofreiknað. En jafnvel þó að við föllumst á þessa útreikninga, sem hæstv. núv. forsrh. var með í nóvembermánuði s.1., og við gerðum allríflegar ráðstafanir, þá ætti samt ekki að þurfa að afla nýrra tekna til að standa undir atvinnuvegunum nema sem svaraði 250 millj. kr. Það ætti að vera hámark þess, sem þyrfti að gera. En hvað er svo lagt til í þessu frv.? Er það í nokkru samræmi við þær upplýsingar, sem hæstv. núv. forsrh. gaf á Varðarfundi í nóvembermánuði s.l.? Er ekki farið fram á neitt meira í þessu frv. en að afla þeirra 250 millj. kr., sem þá var taliðnauðsynlegt? Jú, hér er farið fram á það með gengislækkuninni og öðrum ráðstöfunum í tengslum við hana, eins og vaxtalækkuninni, að leggja á byrðar eða stofna til kjaraskerðingar, sem nemur mörgum sinnum þessari upphæð og hlýtur að vera fullkomlega óþörf samkvæmt þeim upplýsingum, sem hæstv. forsrh. gaf fyrir 2 mánuðum. Ég held, að það, sem hér hefur verið rakið, sýni alveg fullkomlega, að það er engin þörf jafngífurlegrar kjaraskerðingar og hér er farið fram á og er mörgum sinnum meiri en sú kjaraskerðing, sem hæstv. forsrh. taldi nauðsynlega fyrir 2 mánuðum. Að vísu eru sérfræðingar ríkisstj. núna með allt aðra útreikninga en þá. En um þessa útreikninga sérfræðinga ríkisstj. vildi ég segja það, að öll reynslan af þeim er slík, að það ber að taka þeim með fyllstu varúð. Og ég ætla aðeins að nefna eitt dæmi um það, hve nauðsynlegt það er að taka útreikningum sérfræðinga hæstv. ríkisstj. með fyllstu varkárni. Á seinasta þingi lá hér fyrir frv. um útflutningssjóð, sem var undirbúið af þáverandi ríkisstj., og það stóð að henni raunverulega sama flokkasamsteypan og stendur að núverandi ríkisstj., og þetta frv. var undirbúið af sérfræðingum hennar. Í grg. þessa frv. segir, að eftir að búið sé að afla þeirra tekna, sem um ræðir í því frv., þá skorti á 150 millj. kr. til þess, að afkoma útflutningssjóðs sé sæmilega tryggð á árinu 1959. Þegar fjárlögin voru svo afgreidd fyrir þetta ár, var útflutningssjóður látinn fá þessar 150 millj. kr. Samkv. þeim útreikningum og áætlunum, sem sérfræðingar ríkisstj. Emils Jónssonar gerðu í marzmánuði s.l., átti að vera alveg fullkomlega nægilega séð fyrir öllum tekjum handa útflutningssjóði og hann átti að verða rekinn hallalaus á árinu 1959. Á þessu var svo alltaf tönnlazt síðan og vitnað í sérfræðingana af fyrrverandi ríkisstj. og báðum stjórnarflokkunum, og seinast í útvarpsumræðunum fyrir kosningarnar 25. okt. sagði hæstv. sjútvmrh., að afkoma útflutningssjóðs hefði aldrei verið betri og stæðust alveg þeir útreikningar, sem sérfræðingar stj. hefðu gert á s.l. vetri, það væru tryggðar nægar tekjur handa útflutningssjóði og rekstur hans mundi verða hallalaus. Hvað kemur svo á daginn, þegar þetta frv., sem hér er til umræðu, er lagt fram í þinginu? Er það upplýst, að útreikningar sérfræðinga ríkisstj. á s.l. ári hafi reynzt réttir? Er það upplýst, að það hafi orðið, eins og þar var sagt, enginn halli á rekstri útflutningssjóðs? Ekki aldeilis. Þar er bara upplýst, að hallinn á útflutningssjóði muni verða sennilega um 180 millj. kr., hvorki meira né minna, að útreikningarnir, sem sérfræðingarnir gerðu á s.l. vetri, hafi verið svo kolvitlausir, að útkoman verði 180 millj. kr. lakari en þar hafi verið sagt. Nú held ég, að sannleikurinn í þessum efnum sé sá, að útreikningarnir, sem sérfræðingarnir gerðu á s.l. vetri, hafi verið mjög óvarlegir, og ég held, að þeir hafi verið gerðir óvarlegir vegna þess, að þáverandi ríkisstj. þurfti á því að halda, að þeir væru óvarlegir, til þess að hún þyrfti ekki að leggja á aukna skatta fyrir kosningarnar, - og af sömu ástæðum held ég, að því hafi verið haldið fram í samráði við sérfræðingana, að það væri allt í lagi með útflutningssjóðinn fyrir seinustu kosningar. Nú aftur á móti er ástandið orðið þannig, að ríkisstj. þarf á því að halda til að koma þessu máli í gegn, að afkoma útflutningssjóðs sé máluð sem allra dekkstum litum. Og þá er þetta fundið upp, að hallinn sé 180 millj. kr., án þess að hallinn sé raunverulega svo mikill, enda er nú skýrlega tekið fram, að þetta sé bara áætlunartala og geti breytzt. Mér sýnist, að það verk, sem þessir sérfræðingar ríkisstj. séu að vinna, sé aðallega fólgið í því að láta ríkisstj. fá útreikninga eftir pöntun, eftir því, hvort hún heldur þarf á að halda hagstæðum eða óhagstæðum útreikningum. Ég get ekki dregið aðra ályktun af því dæmi, sem ég hef nefnt, og þannig mætti nefna fjöldamörg önnur dæmi. Þess vegna get ég látið það koma fram, að að því leyti er ég á nokkuð öðru máli en hv. 1. þm. Austf., að ég legg enga sérstaka áherzlu á að fá þessa útreikninga, sem sérfræðingar ríkisstj. hafa verið að gera, vegna þess að ég tek ekki nokkurt mark á þeim vegna þeirrar reynslu, sem fengin af þessum útreikningum á undanförnum árum. Ég álít, að þeir séu meira og minna settir upp til að þóknast valdhöfunum og gera það trúlegt, sem þeir vilja koma fram. Og þetta. sem ég hef sagt, styður fullkomlega þá skoðun mína, sem ég hélt fram fyrir nokkrum dögum hér á Alþingi, að við ættum að losa okkur við þetta blessaða efnahagsmálaráðuneyti sem fyrst, vegna þess að útreikningar þess eru ekki svo merkilegir. Það, sem ég hef hér rakið, sýnir fullkomlega að mínum dómi, að það er langt frá því, að það sé þörf slíkrar gengislækkunar sem hér er farið fram á, heldur mætti komast af með miklu minni aðgerðir en hér er stefnt að og það sé allt annað, sem valdi því, að gengið sé svona langt til verks, en að það sé þörf á því vegna atvinnuveganna í landinu, það séu aðrar ástæður, sem valdi því, eins og ég mun koma að. En þá vík ég að annarri ástæðu, sem veldur því, að ég er andstæður því frv., sem hér liggur fyrir. Og það stafar af því, að þær ráðstafanir, sem hér er verið að gera, koma mjög misjafnlega og ranglátlega niður. Ef þarf að gera ráðstafanir til kjaraskerðingar, á að stefna að því, að þær komi sem jafnast niður og þó þyngst á þá, sem hafa breiðust bökin. Hér er ekki neitt skeytt um þetta sjónarmið, heldur í mörgum tilfellum hið gagnstæða. Það er kunnara en frá þurfi að segja og þarf ekki að færa rök fyrir því, vegna þess að það er viðurkennd staðreynd, að gengislækkun verður yfirleitt til þess að gera þá ríku ríkari og þá fátæku fátækari. En það er margt fleira í þessu frv., sem er til þess að gera aðstöðu manna ójafna og gera misjafnt á milli manna. Vaxtahækkunin er t.d. ein af slíkum ráðstöfunum. Hún kemur ákaflega óréttlátlega niður. Hún kemur mjög þungt niður á efnalitlu fólki, sem hefur ráðizt í íbúðabyggingar og skuldar þá meira og minna. Hún er mjög ranglát gagnvart því fólki, sérstaklega ef það er ekki búið að útvega sér föst lán. Aftur á móti gagnvart þeim, sem eru vel á veg komnir með að greiða sínar íbúðir og hafa föst lán með föstum vöxtum, er allt annað upp á teningnum. Og þannig mætti halda áfram að nefna fleiri dæmi um það, hvað þessar ráðstafanir koma óréttlátlega niður. Sama gildir um þær svokölluðu mótráðstafanir gegn kjaraskerðingunni, sem ríkisstj. gumar nú mest af. Þær koma ákaflega misjafnlega niður. Þessar mótráðstafanir eru auknar almannatryggingar og tekjuskattslækkun. Ég skal aðeins nefna eitt eða tvö dæmi um þetta, vegna þess að mér er það nokkuð kunnugt. Það er af tveimur mönnum, sem búa í nágrenni við mig í bænum. Annar þessara manna er iðjuverkamaður. Það mætti segja mér, að kaup hans á síðasta ári hafi verið eitthvað í kringum 60 þús. kr. eða jafnvel innan við það, þó kannske það með þeirri eftirvinnu, sem hann hefur haft. Þessi maður hefur fjögurra manna fjölskyldu, konu og tvær dætur, 16 og 17 ára gamlar. Hann hefur nýlega keypt sér íbúð, á um þriðjunginn af henni, en skuldar hitt, og að verulegu leyti hvíla á íbúðinni lán, sem fylgja bankavöxtum og hljóta þess vegna að hækka. Hvað fær svo þessi maður af þessum mótráðstöfunum ríkisstj.? Tekjuskattslækkunin, sem hann fær, er sáralítil upphæð. Hann fær ekki fjölskyldubætur, þó að hann hafi allþunga fjögurra manna fjölskyldu. Eina uppbótin, sem hann fær hjá ríkisstj., er niðurgreiðslan á kaffi og kornvörum. Móti niðurgreiðslunni á kaffi og kornvörum fær hann á sig stórfellda kjaraskerðingu vegna gengislækkunarinnar, vegna söluskattsins og vegna vaxtahækkunarinnar. Og hann fær ekkert á móti þessu. Kjör þessa manns hljóta alveg stórkostlega að versna við þessar ráðstafanir. Hinn maðurinn, sem ég nefni, er heildsali, og eftir þeim tekjum, sem hann virtist hafa á s.l. ári, eða samkv. hans útsvari og skattgreiðslum, hafa laun hans verið alltaf 160 þús. samkvæmt framtalinu. Hann hefur fjögurra manna fjölskyldu eins og hinn. Hann hefur tveggja ára og fjögurra ára gamalt barn. Þessi maður á sína íbúð skuldlausa, stóra og mikla íbúð, og hann sleppur þess vegna við vaxtahækkunina hvað íbúðina snertir. Þessi maður fær mjög verulega kjarabót vegna lækkunar á tekjuskattinum. En þessi maður fær líka fjölskyldubætur eða ómagabætur fyrir tvö börn. Hann kemur sennilega til með að fá svona 10, 15, 20 eða 30 þús. kr. vegna tekjuskattslækkunarinnar og fjölskyldubóta og fær þess vegna fullkomlega uppbætta og sennilega alveg uppbætta þá kjaraskerðingu, sem verður af gengislækkuninni. Þarna sjá menn, hvernig þessar ráðstafanir ríkisstj. verka. Heildsalinn með fjögurra manna fjölskylduna, sem á sína íbúð sjálfur, með sín háu laun, hann fær stórkostlegar uppbætur, sem sennilega vega að verulegu leyti á móti þeirri kjaraskerðingu, sem hann verður fyrir. Iðjuverkamaðurinn, sem hefur miklu meira en helmingi lægri laun, hann fær engar bætur og hann fær á sig alla kjaraskerðinguna. Finnst mönnum, að það sé nokkurt réttlæti í slíkum ráðstöfunum eins og þessum? Halda menn, að það sé nokkur réttlætishugsun, sem stjórnar slíkum ráðstöfunum? Og þannig er þetta í fjöldamörgum tilfellum og sýnir það, að þessar ráðstafanir hæstv. ríkisstj. koma ákaflega misjafnlega og ranglátlega niður, og þó að það væri ekki nema það eitt, þá er það ærin ástæða til þess, að menn væru á móti þessum ráðstöfunum. Svo hefur verið vikið að því hér áður, og skal ég þess vegna ekki fara öllu nánar út í það, að þessar ráðstafanir bitna alveg sérstaklega ranglátlega á öllu ungu fólki í landinu. Það verður alveg sérstaklega fyrir barðinu á þessum ráðstöfunum. Og ég held, að það sé ekki rétt gert að vera að þyngja sérstaklega aðstöðu hinnar uppvaxandi kynslóðar í landinu og möguleika hennar til þess að mennta sig, eins og tvímælalaust er gert með þeim ráðstöfunum, sem hér er ætlazt til að gera. Ég kem þá að þeirri ástæðu, sem kannske ræður mestu um það, að ég er á móti frv. og þeim ráðstöfunum, sem þar eru fyrirhugaðar. Þar er um það að ræða, að þessar ráðstafanir hljóta óhjákvæmilega að leiða til þess að draga úr uppbyggingu, að draga úr framförum og draga úr atvinnu í landinu. Þegar allt kemur til alls, er það sennilega þó það hættulegasta og skaðlegasta, sem felst í þessu frv. Og ég er alveg sannfærður um það, að ef þessar ráðstafanir yrðu framkvæmdar eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., þá mundi ekki líða nema örstuttur tími, þangað til það væri komið af þeim stórfellt atvinnuleysi í landinu, og stórkostlegur samdráttur á framkvæmdum og framförum. Og það má aðeins hafa það í huga í því sambandi, að þegar Bandaríkjastjórn fyrir nokkrum árum gerði ráðstafanir til samdráttar, sem voru ekki nærri eins viðtækar og þessar, þá var tala atvinnuleysingja þar í landi orðin 5 millj., áður en hagfræðingar ríkisstj. vissu af. Það var alls ekki meining þeirra með samdráttarráðstöfununum í Bandaríkjunum að stuðla að atvinnuleysi, en þessar ráðstafanir, sem þeir létu gera, höfðu bara þessar verkanir, áður en þeir gerðu sér grein fyrir því. 5 millj. atvinnuleysingja í Bandaríkjunum er svipað og það væru 5 þús. atvinnuleysingjar á Íslandi. Og það er alveg víst, að ef þessar ráðstafanir væru framkvæmdar, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., þá hlytu þær óhjákvæmilega að hafa í för með sér verulegt atvinnuleysi, mikinn samdrátt á framkvæmdum og framförum innan mjög lítils tíma. Og gagnvart mjög mörgu fólki, sérstaklega launafólki í bæjunum, væri kannske allra mesta kjaraskerðingin einmitt fólgin í samdrætti á atvinnunni, vegna þess að menn misstu þá sína eftirvinnu og aukavinnu, sem þeir hafa og gerir það að verkum, að t.d. margt verkafólk núna getur þrátt fyrir allt lifað mannsæmandi lífi, eins og t.d. Dagsbrúnarverkamenn og Iðjuverkamenn, sem þeir gætu alls ekki, ef þeir hefðu ekki eftirvinnu. En hér virðist alveg stefnt markvisst að því að ná henni af mönnum. Til viðbótar þessu mundi svo verða stórkostleg skerðing á framförum og framkvæmdum í landinu. En af öllu nauðsynlegu í þessu landi er það tvímælalaust nauðsynlegast að halda áfram uppbyggingu atvinnuveganna og framförunum með elns miklum hraða og framast er unnt. Við þurfum að einbeita okkar fjármagni og vinnuafli að því að byggja sem mest upp í landinu. Aðrar þjóðir leggja nú kapp á að taka upp nýja tækni og breyta sínum atvinnuvegum, og það er alveg óhjákvæmilegt fyrir okkur Íslendinga að fylgjast með í þeirri þróun og dragast ekki aftur úr. Við verðum að reikna með því, að við verðum að umskapa okkar atvinnuvegi meira og minna á næsta áratug, og við getum ekki gert það, nema við höfum fjárfestinguna í landinu sem allra mesta og beitum henni að réttum verkefnum. Hér er stefnt að því að skerða stórkostlega fjárfestinguna og þar með uppbygginguna og framfarirnar. Það er stefnt að því að skapa atvinnuleysi, stefnt að því, að þjóðin dragist stórkostlega aftur úr öðrum þjóðum. Og þrátt fyrir það, þó að margt hættulegt og margt rangt og vitlaust felist í þessu frv., þá er það þó langhættulegast og vitlausast í frv., sem beinist að því að draga saman atvinnuna og draga saman framfarirnar og draga saman framkvæmdirnar, að stöðva að meira eða minna leyti þá nauðsynlegu uppbyggingu í landinu. Ég skal svo ekki að þessu sinni hafa það öllu lengra, sem ég segi nú. Að seinustu vildi ég aðeins segja þetta: Ég skora á hæstv. ríkisstj. að endurskoða vel þær till., sem hún hefur lagt hér fram, taka þeim ráðleggingum og ábendingum, sem hér hafa komið fram, og draga úr þeim ráðstöfunum, sem hún hefur ætlað sér að framkvæma. En ef ríkisstj. gerir þetta ekki, ef hún vill ekki taka heilbrigðum ráðleggingum, þá hlýtur hún að sjálfsögðu sjálf að taka ábyrgðina og afleiðingarnar af sínum gerðum, og þá hlýtur það að leiða til þess, að allt frjálshuga fólk í landinu, allt framfarasinnað fólk í landinu, allt fólk í landinu, sem vill ekki óeðlilega og ranga kjaraskerðingu, verður að taka höndum saman, hvar í flokki sem það hefur áður staðið, hvort sem það hefur verið í stjórnarandstöðuflokkunum eða stjórnarflokkunum, - það verður að taka höndum saman, hvar í stétt og hvar í byggðarlagi sem það hefur áður verið, það verður að taka upp harða og einbeitta baráttu gegn þeirri samdráttar- og kjaraskerðingarstefnu, sem hér er á döfinni, og það má ekki linna þeirri baráttu og verður að beita öllum lýðræðislegum ráðum í þeirri baráttu, unz það er búið að brjóta þessa stefnu á bak aftur. Og það verður því betra fyrir okkar land, fyrir uppbyggingu og framfarir og sjálfstæði okkar lands, að þessi stefna verði sem fyrst brotin á bak aftur.



Herra forseti. Mér þætti vænt um, ef hæstv. forsrh. væri við.  Það var rétt áður en hæstv. núv. ríkisstj. tók við, að hæstv. viðskmrh. lagði leið sína suður á Keflavíkurflugvöll, og Morgunblaðið birti af honum mjög fallega mynd, þar sem hann er að heilsa upp á Mikojan, rússneska varaforsrh., og hæstv. viðskmrh. er mjög stoltur í viðtalinu. Frásögn Morgunblaðsins hljóðar svo: „Þá skýrði Gylfi Þ. Gíslason Mikojan frá því, að lífskjör á Íslandi væru með því bezta, sem gerðist í Evrópu.“ Ég býst við, að hæstv. viðskmrh. hafi verið dálítið stoltur, þegar hann sagði þetta. Mikojan fór hér um í gær, eftir því sem Morgunblaðið segir mér í morgun. Hæstv. viðskmrh. fór ekki suður eftir. En skyldi hann nú hitta Mikojan einhvern tíma aftur, og komi hann þessu frv. í gegn, ætli hann mundi þá þora að segja við hann: Nú tókst mér að koma lífskjörum Íslendinga niður á eitt það lægsta, sem er í Evrópu, - OEEC og International Bank hjálpuðu mér til þess. Það er það, sem er að gerast hér í dag. Við höfum margir verið stoltir af því, að Íslendingar hafi búið við góð lífskjör. Meira að segja þessi hæstv. ráðh. hefur líka fundið til þess. En það er bezt fyrir þá menn, sem nú leggja hönd að verkinu, sem hér er að gerast, að þeir geri sér ljóst, hvernig afleiðingarnar verða af þeirra verkum, ef þeir ráða nokkuð við þær afleiðingar. Hér er nú framin sú ósvífnasta árás á lífskjör og samningsrétt íslenskrar alþýðu, sem nokkurn tíma hefur verið gerð í einu vetfangi. Árásin á samningsréttinn var að vísu verri, þegar gerðardómurinn var settur, og það er rétt fyrir þessa hæstv. ríkisstj. að fara að rifja upp, hvernig gerðardómnum var hrundið og að það þýðir lítið að setja í lög það, sem allur almenningur veit að er á móti hans frelsi og móti hans mannréttindum. Það verður brotið. Þessi árás, sem hér er gerð, er aftur á móti harðvítugasta árásin, sem gerð er á hvort tveggja í senn: samningsrétt og samningsfrelsi og lífskjör. Það er lagt til með lögum að afnema vísitöluna, - vísitöluna, sem annars er í flestöllum okkar nágrannalöndum - vísitöluna, sem er réttindi, sem verkalýðssamtökin á öllum Norðurlöndum hafa, - vísitöluna, sem er réttindi, sem verkalýðurinn á Íslandi er búinn að hafa í 18 ár og hann vann sér, eftir að brjóta á bak aftur kúgunarlög, sem vitlaus stjórn setti. Og það er gott fyrir þá, sem ætla að standa að þessum kúgunarlögum nú, að fara að rifja upp, hvað gerðist þá. Það eru því miður ekki svo margir enn þá, sem sitja á þingi, af þeim, sem þá voru, að þeim yngri er bezt að fara að kynna sér, hvað gerðist. Nú á að svipta verkamenn samningsrétti, þeim eina samningsrétti, sem hefur tryggt þá á móti gerræði valdhafanna, á móti því gerræði að leiða verðbólgu og dýrtíð yfir alþýðuna í landinu, en því hafa valdhafarnir ráðið og ráðið allan tímann. Þessi vísitala hefur verið eina vörn hins snauða manns á móti þessu svínaríi. Nú á að afnema þetta. Það á að standa fast, sem er í samningum, ef það eru bankar og aðrir slíkir, sem gera það. En ef það eru fátækir verkamenn, sem gera það í sjálfsvörn, þá á að nema það úr lögum. Þetta er það, sem kallað er kúgun, - kúgun, sem þessir aumingjar þora ekki að beita við peningavaldið, af því að þeir eru að þjóna því, en halda, að það sé óhætt fyrir sig að beita við verkalýðinn í landinu. Þeir eiga bara eftir að komast að raun um annað, þegar þeir fara að finna fyrir því. Með þessu á að framkvæma þá árás á lífskjör, sem setur íslenzku þjóðina niður á nýlendustig, hrindir henni úr þeim sess, sem hún hefur skipað, þar sem hún hefur verið með fremstu þjóðum heims í tæp 20 ár. Og hvernig á að hrinda henni svona niður? Það á að gerast með þrennu móti. Í fyrsta lagi með því, að það kaup, sem hefur verið sæmilegt hér, - ég skal taka til dagkaup, - er minnkað með lögum, þannig að sú vísitala, sem á að koma á það, fær ekki að koma á það lengur, og allar vörur eru hækkaðar um leið. Í öðru lagi með því, að sú mikla vinna og sú eftirvinna, sem menn hafa haft, kemur til með að hverfa. Það eru beinlínis ráðstafanir gerðar til þess með þessu frv. og þessari stefnu, sem þar er tekin upp, án þess að um leið sé gert leyfilegt nema með stórkostlegum verkföllum að hækka kaupið til þess að vinna upp það, sem vinnutíminn þannig mundi styttast. Það er vitanlegt, að lífskjörin á Íslandi hjá launþegum hafa byggzt á því, hve dugleg okkar þjóð er, hve lengi hún hefur unnið, - og þetta verður eyðilagt. Þegar prívatkapítalískir hættir verða teknir upp hér á Íslandi, þá kaupir atvinnurekandi ekki vinnuafl á 50% eða 100% hærra verði en hann getur fengið það. Það er eitt af lögmálum þess viðskiptalífs, sem nú á að innleiða. Það verður aðeins kostur á dagvinnu, þegar þannig er komið. Í þriðja lagi á að brjóta sjálfan grundvöll atvinnulífsins, þá öruggu atvinnu, sem hér hefur verið að meira eða minna leyti í 20 ár, nema þann tíma, sem gengislækkunarstjórninni frá 1950 tókst að koma atvinnuleysi á hér í Reykjavík. Úti um land hefur það verið lengur. Með þeirri stefnu, sem er tekin upp með þessu frv., er þessi atvinnugrundvöllur Íslands eyðilagður. Í þessu frv. felast ráðstafanir til þess að brjóta niður það viðskiptaöryggi, sem Ísland hefur skapað sér, og leiða yfir Ísland kreppur, verðlækkanir og markaðsstöðvanir. Það er verið að brjóta allar þær stoðir, sem hafa verið undir þeim lífskjörum almennings á Íslandi, sem meira að segja hæstv. viðskmrh. fyrir aðeins tæpum ársfjórðungi var að hæla sér af og hæla okkur af og var stoltur af. Og þetta á allt saman að gerast undir þeirri forsendu, að nú eigi að taka upp rétt gengi. Alþjóðabankinn, OEEC og aðrar stofnanir vestan hafs og austan eru búnar að reikna út og reikna, og hæstv. viðskmrh. er búinn að fara til Parísar til þess að meðtaka fyrirskipanir og niðurstöðurnar af reikningunum. Og hver er niðurstaðan af reikningunum, hvað álítur hæstv. viðskmrh. og hæstv. ríkisstj. að sé rétt skráð gengi á vinnu íslenzks verkamanns? Já, loksins á að skrá gengið rétt, þegar það á að gilda sama um íslenzka krónu, íslenzka kaupgetu og íslenzkt kaup eins og væri vestur í Ameríku, - ef þeir þá kunna að reikna rétt, sem margír bera brigður á og e.t.v. hæstv. viðskmrh. verður fyrstur til að neita. Við skulum bera það saman. 1947 hafði íslenzkur verkamaður, íslenzkur hafnarverkamaður, sama tímakaup í dollurum og amerískur hafnarverkamaður, $ 1.40. Hvað verður kaupið hjá íslenzkum verkamanni, ef hæstv. ríkisstj. fengi að ráða, samanborið við ameríska verkamenn, eftir þessari réttu gengisskráningu, sem á að vera útreiknuð af vísindamönnum og vera rétt og vera samkvæmt fyllsta réttlæti? Eigum við að fara að reikna? Það getur verið, ef einhverjir ætla að leiða yfir okkur ameríska viðskiptahætti, að það verði sumir hér, sem komi til með að heimta amerískt kaup. Hvað er kaupið, - við skulum taka hjá stáliðnaðarmönnum, sem stóðu í þriggja mánaða verkfalli nýlega, - hvað er kaupið hjá þeim? Ætli það sé ekki hjá þeim lægst launuðu 2 dollarar um tímann og hjá þeim hæst launuðu 4 dollarar um tímann. Það þýðir með nýja genginu, réttláta genginu, Alþýðuflokksgenginu á vinnu verkamanna svona frá 80 upp í 160 kr. á tímann. Hafnarverkamenn í New York hafa nú um 3 dollara um tímann, upp undir 120 kr., með því gengi, sem nú á að skrá. Það eru máske til einhverjir, sem hafa lægra kaup í Ameríku. Jú, það er til, það er rétt. Ameríkumenn prédika frelsi yfir öðrum og segja að kaupgjald og slíkt eigi að vera án þess að ríkið skipti sér af því, en það er til kaupgjald í Ameríku, í Bandaríkjunum, sem ríkisvaldið ákveður. Gagnvart varnarlausustu og fátækustu svörtu og hvítu verkamönnunum í Suðurríkjunum þykir rétt að setja lágmarkskaup, - „minimum wage bill“ eru lögin um það kölluð. Hvað er lágmarkskaupið, sem sett er af löggjafarþingi Bandaríkjanna til þess að vernda þá umkomulausu? Það er einn dollar um tímann. Eisenhower forseti sagði nýlega, að sér fyndist það of lágt og það þyrfti að hækka upp í $1.25. Og hvað á kaup íslenzks Dagsbrúnarverkamanns að vera með réttri Alþýðuflokks-gengisskráningu að áliti hæstv. viðskmrh. eftír útreikningi í París? Það á að vera um 50 cent. Það á að vera um helmingi lægra en fátækustu og samtakalausustu verkamennirnir í Bandaríkjunum hafa, helmingi lægra en Eisenhower forseti álítur vera of lágt. Dettur einhverjum hæstv. ráðh. í hug, að íslenzkir verkamenn láti skammta sér þetta? Þekkja þeir þá ekki betur en það? Ef það er einhver slíkur til, þá er bezt, að hann komi fram og segi, að þetta sé það, sem hann álíti að íslenzkir verkamenn eigi að una við. Það er bezt fyrir þá, sem taka mikið upp í sig viðvíkjandi þeim alþjóðlegu viðskiptakjörum og öðru slíku og ætla að fara að lofsyngja það fyrir Íslendingum, hve dásamlegt það sé að vera í samfélagi þeirra frjálsu þjóða, með frjálsa markaði og allt annað slíkt, að gera sér það ljóst um leið, að þeir binda þó ekki það afl, sem verkalýðssamtökin eru. Það hefur verið reynt á Íslandi áður, og það hefur mistekizt. En það hefur aldrei verið reynt að binda það við svona lága hluti eins og þarna á að skammta. Þess vegna er þeim mönnum, sem nú eru að „traktera“ okkur á vestrænu frelsi í þessu sambandi, bezt að gera sér ljósa ábyrgðina, sem þeir taka á sig. Við höfum hér á Íslandi verið að vinna merkilega hluti á síðustu 20 árum, og það hefur verið skrifað nokkuð mikið um það, hvað gert hafi verið hérna. En þeir hlutir hafa ekki verið gerðir með þeim aðförum, sem nú er ætlunin að taka upp. Þeir hafa ekki verið gerðir með því að leiða kaupkúgun og atvinnuleysi yfir þetta land, eins og er inntakið í því frv., sem hér liggur fyrir. Það hafa verið gerð stórvirki hér á Íslandi, gert kraftaverk, vegna þess að íslenzka þjóðin hefur þorað að horfast í augu við það að stjórna sínu landi án þess að spyrja um það í París eða annars staðar, hvernig ætti að gera það, - vegna þess að hún hefur þorað að fara sínar eigin leiðir. Og slagurinn, sem núna stendur og getur orðið einn sá harðasti, sem hér hefur verið háður, er um það, hvort við eigum að hugsa um íslenzkan þjóðarbúskap sem sjálfstæða heild, sem fylgi sínum eigin lögmálum, sem við ráðum inn á við, sem hefur sína eigin verðmyndun inn á við, en beitir þjóðarbúskapnum sem samtökum út á við til þess að láta þjóðinni líða sem bezt. Spurningin er, hvort við eigum að hugsa þannig um íslenzkan þjóðarbúskap sem sjálfstæðan þjóðarbúskap eða hvort við eigum að hugsa um íslenzkan þjóðarbúskap sem part úr stærri heild, þar sem lögmál gilda fyrir þá heild alla, - lögmál, sem við ráðum ekkert við, - þar sem við verðum eins og leiksoppur í öldugangi, sem leiðir til holskeflna og kreppu. Þessi stefna, sem hér er lagt til að taka upp, er innlimunarstefna í auðvaldskerfi VesturEvrópu og Ameríku. Það er það, sem dylst í öllu kjaftæðinu um frjálst viðskiptakerfi, það er að leggja niður íslenzkan þjóðarbúskap sem sjálfstæða heild, þora ekki að reyna að stjórna þessu landi þannig, að fólkinu í þessu landi líði vel, og hugsa út frá þjóðinni sem heild, heldur ætla að láta einhverja aðra menn úti í heimi, volduga auðhringa og meira að segja lögmál, sem þeir varla ráða við, ráða okkar örlögum. Það er um þessar tvær stefnur, sem verður barizt. Við höfum síðustu 20 árin verið að reyna að skapa sjálfstætt íslenzkt efnahagslíf. Það er nú verið að reyna að brjóta niður þá viðleitni, - þá viðleitni, sem hefur hafið þessa þjóð upp úr eymd kreppunnar og í einhver beztu lífskjör, svo að ég noti orð hæstv. viðskmrh., sem nokkur þjóð í Evrópu býr við. Það er þessi viðleitni, að hafa íslenzkan þjóðarbúskap sem sjálfstæða heild og nota sér þá aðstöðu, sem við höfum út á við, hvern hlut, sem við getum, til þess að láta þjóðinni líða sem bezt. Það hefur ekki markazt af neinni sérstakri ákveðinni stefnu inn á við, það sem við höfum gert. Við höfum beitt þar öllum formum í okkar atvinnurekstri: ríkisrekstri, bæjarrekstri, einstaklingsrekstri. Það hefur verið reynt að hafa samstarf um þetta svo að segja milli allra flokka á Íslandi á víxl, og það hefur gengið þá bezt, þegar verkalýðshreyfingin hefur reynzt það sterk og það samhent, að hún hefur getað haft áhrif á, hvernig þetta væri gert. En eitt hefur einkennt þetta allan tímann. Það er íslenzka ríkið, íslenzka ríkisvaldið, sem hefur verið beitt í atvinnulífinu allan þennan tíma, ríkisbankarnir, ríkissjóður, ríkisábyrgðirnar, - það er með afskiptum íslenzka ríkisins, sem þetta hefur allt saman verið byggt upp, og öðruvísi hefði það verið óhugsandi og það enn í dag. Þessi afskipti hafa verið misjöfn. Þau hafa oft verið ósköp leiðinleg, eins og alltaf er í formi haftanna. Það hefur á öðrum tímum tekizt að gera þau jákvæð og skapandi. Þau hafa, eins og alltaf er í auðvaldsskipulagi, skapað misrétti og spillingu oft og tíðum. En þau hafa megnað þrátt fyrir alla gallana, sem verið hafa í þessi 20 ár, að forða þessari þjóð út úr fátækt, út úr neyð og í það að búa við góð lífskjör. Lítið þið svo til landa, sem fóru á hausinn, á sama tíma sem við stóðum í kreppunni seinustu, - eins og Nýfundnalands, og sjáið, hvar þau standa, - eða Portúgals, sem hefði getað notað sína aðstöðu í stríðinu seinasta eins og við, ef þar hefði verið verkalýðshreyfing, sem hefði fengið að starfa. Það er þetta, sem við verðum að muna, ef við ætlum nú að fara að yfirgefa þessa stefnu. Við höfum skapað stórfelldar framfarir í okkar landi með því að skoða íslenzkan þjóðarbúskap sem eina sjálfstæða heild og beita öllum áhrifum ríkisvaldsins til þess að efla framfarir í landinu og búa að fólkinu. Við hefðum þurft að skipuleggja þetta betur. Við þurftum að gera þessi ríkisafskipti meiri og skynsamlegri. Við þurftum að koma á skipulögðum þjóðarbúskap. Það var það, sem vantaði. Nú hins vegar er lagt til að taka hér upp prívatkapítalistíska stefnu. Og það er bezt, að menn geri sér ljóst, áður en ég fer út í, hvaðan sú nýja stefna sé upprunnin, hvernig aðstæðurnar eru hér á Íslandi fyrir hana. Einn af hæstv. ráðh., sem var að tala hér áðan, var að tala um, að hér hefði ríkt eitthvert ófremdarástand. Það hefur náttúrlega margt farið aflaga hér á Íslandi. En fólk hefur ekki svelt, fólk hefur átt spariföt, fólk hefur jafnvel dreymt um að búa í 3 og 4 herbergja íbúðum. En það er máske meiningin héðan af að skammta því eitt herbergi og aðgang að eldhúsi, eins og menn búa við, jafnvel helmingur verkalýðsins, í hinum ríku löndum, eins og Svíþjóð? Það hefur ekki ríkt ófremdarástand hér á Íslandi hvað snertir afkomu almennings. En það er meiningin að leiða það ófremdarástand yfir. Og máske hefur ekki öllum á Íslandi verið nægilega ljóst, hvað hefur þurft til þess að skapa það ástand, sem nú hefur verið. Við skulum svo athuga ofur lítið út frá þeim staðhæfingum, sem hér hafa komið fram, að nú eigi atvinnurekendurnir á Íslandi að standa á eigin fótum, hvernig það hefur yfirleitt verið hjá okkur undanfarið og hvernig reynslan er af slíku. Það er talað um það í sambandi við þetta frv., að nú eigi raunverulega að koma á prívatkapítalismanum, einkaauðvaldinu, á Íslandi á ný, nú eigi íslenskir atvinnurekendur að standa á eigin fótum. Það er nú eitthvað nýtt, ef þeir eiga að standa á eigin fótum. Það hafa þeir aldrei gert fram að þessu. Og ég hélt satt að segja ekki, að nokkrum manni dytti það í hug, ekki einu sinni úr ríkisstj., að þeir eigi að fara að standa á eigin fótum eftir þetta, nema kannske það sé meiningin hjá hæstv. bankamálarh. að láta bankana fara að innkalla, ef hann hefði slíkt vald yfir þeim, öll þau lán, sem ríkisbankarnir á Íslandi hafa lánað atvinnurekendum á Íslandi. Þegar menn tala um einkaatvinnurekstur hér á Íslandi, þá gera menn sér ekki ljóst, að grundvöllurinn fyrir prívatkapítalisma hefur aldrei verið til hér á Íslandi á sama hátt og hann er í nágrannalöndunum. Í Englandi eða Bandaríkjunum hafa voldugir auðmenn getað safnað í sína eigu svo og svo miklum auði. Þeir geyma slíkan auð m.a. í bönkum, sem þeir eiga sjálfir. Þeir eiga hann í fyrirtækjum, sem þeir eiga sjálfir. Auðurinn í bönkunum og fyrirtækjunum er eign þessara auðmanna sjálfra. Ef lánað er út úr þessum bönkum, þá er það þeirra fé, sem er lánað, og svo dálítið af sparifé almennings, en fyrst og fremst er þó þeirra eigið fé í þessum bönkum. Prívatkapítalisminn byggist á því, að svo og svo mikill auður er í eigu auðmannastéttarinnar. Það hefur aldrei verið til auðmannastétt á Íslandi, sem hefur átt allt það rekstrarfé, sem hún hefur notað. Frá upphafi vega höfum við orðið að reyna að byggja upp okkar land, sem við tókum við sem fátækri og arðrændri nýlendu, með því að beita öllum þeim aðferðum, sem þessi þjóð hefur getað átt, allri þeirri samhjálp, sem hún hefur getað beitt innbyrðis, og nota allt það vald, sem í okkar ríkisvaldi hefur falizt, og allt það traust, sem okkar ríkisvald hefur getað fengið, m.a. handa sínum bönkum. Þannig höfum við orðið að hjálpast að við að skapa þetta. Og hvernig fór á þessum eina stutta tíma, sem við reyndum að lofa þessu einkaauðmagni að standa á fótum ríkisbankanna, ríkislánanna, lánanna úr ríkisbönkum, á tímabili einkaauðvaldsins, 1920–30? Hvernig fór? Það fór á hausinn. Ekki vegna þess, að það væru ekki jafngóðir eða duglegir menn í þessu hér á Íslandi og annars staðar, heldur vegna hins, að við erum lítið land, tiltölulega fátækt land og fámennt á stórum heimsmarkaði, þar sem kreppur, verðsveiflur og annað slíkt er ægilegt, og jafnvel okkar stærstu auðhringar og það, sem mest og bezt er skipulagt af einstökum atvinnurekendum, það stenzt aldrei slíkum viðskiptakreppum snúning. Það hefur verið kvartað undan því stundum nú undanfarið, að það sé enginn, sem fari á hausinn. Þá ættu menn að líta til baka til 1930. Þá þurfti ekki að kvarta yfir, að menn færu ekki á hausinn. 1934 voru bændur og smáútvegsmenn á Íslandi gerðir upp með skuldaskilasjóðum. En þeir stærstu voru ekki gerðir upp. Af hverju? Af því að þá hefði landsfólkið og þjóðfélagið farið á hausinn líka. Við Íslendingar höfum því fengið alveg nóg af því að sjá menn fara á hausinn. Þeir, sem muna þann tíma, þá langar ekkert til þess að fara að lifa það upp aftur. Það er miklu skemmtilegra að lifa þá tímana, sem þarf ekki að ganga að íbúðum fólksins hérna í Reykjavík og bjóða þær upp og reka það út á gaddinn. En það er sá tími, sem vissa menn virðist langa í núna á ný. 1920–30 var rétt gengisskráning. Þá voru engar uppbætur, engin höft, - og það var atvinnuleysi og fátækt á Íslandi. Íslenzkir atvinnurekendur gátu ekki þá staðið á eigin fótum, og sá maður, sem skildi þetta einna bezt og var fyrstur til að segja við íslenzka ríkið: Nú verður ríkið að grípa inn í og bjarga þessu, - það var sjálfur hæstv. núv. forsrh., í fyrsta skipti sem hann var ráðherra, í desember 1932. Þegar ríkiseinokunin var tekin á fiski á Íslandi, þá var byrjað á því að láta íslenzka ríkið skipta sér af íslenzkum sjávarútvegi, vegna þess að íslenzk þjóð gat ekki staðizt í þeim öldugangi heimsmarkaðsins, sem skapar heimskreppurnar og annað slíkt, nema reyna að beita öllu því valdi, sem Íslendingar gátu átt til, þar með þessu ríkisvaldi, til þess að reyna að bjarga henni. Og þetta er reynsla, sem þeir menn, sem eitthvað þekkja til og eitthvað hafa reynt á Íslandi, gleyma ekki. Það er reynsla, sem Íslendingar eiga ekki að gleyma í dag. Það er sagt við okkur núna: Það á að afnema uppbæturnar. Nú eiga atvinnurekendur að standa á eigin fótum. - Þetta er blekking. Hver ætlar að halda því fram, að atvinnurekendur eigi að standa á eigin fótum? Dettur einhverjum það í hug, að það eigi að fara að ganga að þeim núna, heimta af þeim lánin, sem þeir hafa fengið hjá ríkinu? Ekki skil ég í því, að það sé meining ríkisstj. Ætli það sé ekki nokkuð sama, hvort þeir standa á fótum ríkisbankanna eða á fótum ríkissjóðs? Ætli það sé mikill munur á því ? Nei, það, sem er verið að reyna að gera víð okkur nú, er að neyða upp á okkur prívatkapítalistísku gróðakerfi, - segja við okkur: Nú á ekki að reka hlutina út frá öðru sjónarmiði en gróðamyndun. - Ég skal viðurkenna; að þetta er það lögmál, sem gildir um hinn kapítalistíska heim. En við Íslendingar höfum ekki hlýtt þessu lögmáli fram að þessu. Við höfum skapað okkur annað lögmál, af því að við höfum haft hærri hugmyndir um mannlegt líf, um manngildi, heldur en það, að það ætti að vera tilgangurinn í atvinnulífinu að skapa gróða. Við höfum lítið á það sem tilganginn með atvinnulífinu að láta mönnum líða vel, - og við ætlum að beygja þetta þjóðfélag undir það lögmál, en ekki lögmál gróðans. Það hefðu ekki verið beztu lífskjör í heimi hér á Íslandi, svo framarlega sem þetta land og þessi þjóð hefði verið beygð undir lögmál gróðans. En skyldu hæstv. ráðh. treysta sér til þess að beygja vægðarlaust undir þetta lögmál gróðans, sem þeir tala nú um, með þessu frv.? Í slíku kapítalistísku þjóðfélagi ríkir venjulega eitt jafnrétti, eitt svívirðilegt jafnrétti, jafnrétti peninganna. Ætlar hæstv. ríkisstj. að láta það jafnrétti, svo svívirðilegt sem það er, drottna hér á Íslandi? Nei, hún ætlar það áreiðanlega ekki. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að bankastjórar ríkisbankanna eigi að fá valdið til að ráðstafa lánum úr bönkunum til atvinnurekendanna á Íslandi. Það eru ekki peningarnir og þeirra svívirðilega jafnrétti, sem á að ráða. Það er sambandið milli einstakra bankastjóra og einstakra firma. Við, sem erum búnir að vera alllengi í Reykjavik, gætum talið upp firmun, sem fengu milljónir að láni, - sum stærstu heildsölufirmun í Reykjavík enn þá, - á tímabilinu 1930–40 og voru gerð stór í gegnum slík lán, - og hafa þau kannske sum enn þá eftir alla verðbólguna, sem síðan er búin að vera. Það er auðvelt að skapa misrétti og beita gerræði í þjóðfélaginu með lánum, og það er ekki meiningin hjá ríkisstj. með þessu að ætla að fara að segja nú við alla peningamenn í landinu: Nú skuluð þið einir reka ykkar fyrirtæki, sem eigið sjálfir peninga til þess, sem eigið sjálfir rekstrarfé til þess, eigið sjálfir stofnfé til þess. Borgið það, sem þið skuldið í bönkunum, og nú verður lánað út þannig, að það sé jafnrétti milli allra. - Það er ekki neitt slíkt, sem á að innleiða hér. Það á að innleiða gerræðísfulla stjórn nokkurra embættismanna í félagi við nokkra auðmenn. Og við erum búnir að fá að sjá nóg af því á undanförnum 20–30 árum, hvernig slíku valdi er beitt. M.ö.o.: með þessu á að gera gróða fárra auðmanna að eina markmiði við rekstur atvinnuveganna á Íslandi, og það á að láta nokkra bankastjóra ráða því, hvaða auðmenn séu valdir út úr, og ríkisstj. segist ætla að þvo hendur sínar og koma hvergi nærri. Meira að segja sjóðum kaupfélaganna á að ræna undir vald þessara bankastjóra, til þess að alþýða manna hafi enga möguleika til þess að geta meira að segja sjálf safnað í sjóði og lagt það einhvers staðar inn, þar sem hún gæti ef til vill rekið útgerð sjálf eða annað slíkt. Þetta leggja sömu mennirnir til, sem hafa lifað það, hvernig einstaklingarnir á Íslandi hafa farið á hausinn og bláfátæk bæjarfélög orðið að byggja upp bæjarútgerðir, eins og í Hafnarfirði og á Ísafirði, til þess að bjarga sér út úr neyð einkaframtaksins. Nei, það þýðir ekki fyrir hæstv. ríkisstj. að koma til okkar og ætla að prédika það sem einhvern fagnaðarboðskap, að nú eigi að mynda digra sjóði hjá einkaframtakinu í landinu á kostnað launa verkamanna. Ég veit ósköp vel, að það er eitt boðorð hjá OEEC, hjá Efnahagssamvinnustofnuninni og hjá Alþjóðabankanum, að auðmenn eigi að hafa digra sjóði, af því að þeir hafa það í Frakklandi og í Bandaríkjunum. En það hefur ekki verið það boðorð, sem Íslendingum hefur verið kennt í allri þeirra sögu. Ef þetta frv. verður að lögum og farið verður að praktísera þetta, eins og frv. virðist gera ráð fyrir og grg. þess og hugmyndirnar, sem á bak við það eru, þá er auðsjáanlega það, sem fyrir liggur þar, að misnota fé íslenzka ríkisins, íslenzku ríkisbankanna, sparifé almennings, til þess að skapa hér einkaauðvald á Íslandi. Og ef það eru einhverjir, sem halda, að verkalýðurinn í landinu ætli að horfa upp á það aðgerðarlaus, þá reikna þeir skakkt. Ef á að taka af verkamönnum, af þeirra kaupi, til þess að leggja það í sjóði, þá er bezt að fá að leggja það í sjóði verkamannanna sjálfra og láta þá sjálfa eiga fyrirtækin. Við skulum taka að okkur að reka þau og sýna ykkur, að það getur gengið og með hærra kaupi en þessu. Nei, það; sem hér er verið að gera, er að leggja grundvöll að því ægilegasta misrétti, sem til er í nokkru þjóðfélagi, því misrétti, þar sem fáir auðmenn drottna yfir fjöldanum. Hæstv. viðskmrh. talaði um það áðan, að uppbótakerfið hafi verið undirrót spillingar. Heldur hann kannske, að þjóðfélag Bandaríkjanna sé ekki spillt? Heldur hann kannske, að eitthvað af þeim auði, sem þar er til, hvort sem er hjá Morgan, Vanderbilt, Astor eða öðrum, sé skapað öðruvísi en í gegnum blóð og tár, í gegnum þjófnað og mútur og morð? Nei, víð skulum ekki fara að líta á það fyrirkomulag sem neina fyrirmynd. Það er meiri fyrirmynd; það gallaða og vitlausa uppbótakerfi okkar á Íslandi, heldur en það fyrirkomulag, sem franska auðvaldið hefur reist á blóði alþýðu manna eða ameríska auðvaldið með því að sjúga hálfan heiminn. Það, sem hér er lagt til að skapa nú, er þjóðfélag, sem yrði undirrót spillingar, með því að fara að reyna að skapa hér einkaauðvald og hagnýta vald einstakra bankastjóra yfir bönkunum til þess. Það minntist einhver ráðherranna á það hér áðan, að það væri verið að skammta skít úr hnefa, - ég held hann hafi átt við uppbæturnar eða eitthvað slíkt. En hvað skyldu þeir þá kalla launin, sem þeir ætla sér að láta einkaauðvaldið sitt skammta? Ég var að reikna þau út áðan. Ætlið þið yfirleitt, mínir herrar, hæstv. ráðherrar, - ætlið þið að fara að útrýma spillingunni á Íslandi? Viljið þið þá ekki byrja á olíuhringunum? Ætli það væri ekki bezt fyrir ykkur þá að byrja a.m.k. á því að taka einkasölu á olíunni hérna? Ég held það sé bezt að nefna ekki snöru í hengds manns húsi. Ég held það sé svo viðkvæmt fyrir núv. ríkisstj. að tala um spillingu, að tala um gjaldeyrisskort og annað slíkt, á meðan verið er að uppgötva meira og meira af gjaldeyrinum, sem voldugustu menn landsins flytja til Ameríku, að ég held, að þið ættuð ekki að tala um fórn við alþýðuna í þessu landi, á meðan þið hafið ekki einu sinni sjálfir hugmynd um það eða reynið að grafast fyrir um það, hvað mikið af því, sem íslenzk alþýða og togarasjómenn draga að með framleiðslu gjaldeyris, sé falið í erlendum bönkum. Það er það, sem hefur verið deilt um í sambandi við þessi mál undanfarin ár, þegar uppbæturnar og annað slíkt hefur verið rætt og gagnrýnt, að verkalýðurinn hefur ekki fengið það í gegn að fá það fé tekið, sem þurfti til þess að fullnægja uppbótunum og öðru slíku, á þeim stöðum, þar sem það var til, af gróða olíuhringanna, gróða bankanna og öðru þess háttar. Það skipulag, sem þið nú viljið innleiða, þýðir að koma spillingunni í algleyming og heimta fórnir af fólkinu, til þess að hún beri auðmönnunum betri ávöxt. Hitt er gefið, að það verður ekki almennilega stjórnað íslenzkum þjóðarbúskap, fyrr en utanríkisverzlunin á Íslandi verður þjóðnýtt, og það er það, sem hefur vantað, að verkalýðurinn hafi haft vald til þess síðustu 25 ár. Þegar ein bezta þjóðarúttekt hefur verið gerð á okkar þjóðarbúskap, sem gerð hefur verið af bönkum, 1934, þá var ástandið þannig, að kapítalið á Íslandi í verzluninni var 100 millj. kr., en 22 millj. í sjávarútveginum. Enn er það meinið í þjóðlífi Íslands, að það er allt of mikið fjármagn í verzluninni á Íslandi, og það fer ekki úr henni, fyrr en utanríkisverzlunin verður þjóðnýtt, heildverzlunin í innflutningnum og útflutningsverzlunin. Þá fyrst verður því einkafjármagni, sem til er á Íslandi, beint þangað, sent það fyrst og fremst á að fara, í iðnaðinn og sjávarútveginn. Um þetta hefur baráttan staðið í heilan mannsaldur, á meðan við höfum tvístigið í þessu uppbótakerfi, og þrátt fyrir þennan ófullkomleika hefur þó tekizt að gera þá hluti, sem við erum stoltir af, þegar við tölum við útlendinga, en nú á að fara að svipta okkur. En hvernig stendur þá á því, að ríkisstj. kemur fram með þessar tillögur, sem hér liggja fyrir og mundu leiða yfir þjóðina þær hörmungar, sem ég að nokkru leyti hef gert að umtalsefni og mun gera betur? Ég veit ósköp vel, að hugmyndirnar um þetta eru ekki upprunnar í heilum íslenzkra manna, og ég ætla engum af hæstv. ráðherrum það, að þeir hafi úthugsað þessar tillögur. En það, sem ég óttast, er, að það sé ýmist verið að blekkja þá eða neyða þá inn á þær. Einkaauðmagn Vestur-Evrópu hefur um alllangan tíma litið það hornauga, að íslenzk þjóð hefur bundið bagga sína öðruvísi en ýmsar nágrannaþjóðir okkar, að við höfum farið aðrar leiðir í okkar þjóðarbúskaparmálum en þær. Einkaauðmagn Vestur-Evrópu og Bandaríkjanna kann einhvern veginn ekki við það, að hér séu ekki hafðir sömu hættir á og í þeirra löndum. Ef til vill kunna þeir ekki við það, af því að hér er amerísk herstöð, að hér skuli ríkja öðruvísi þjóðarbúskapur en annars staðar. Ef til vill er það hitt, eins og kardínálinn sagði forðum daga, að það ætti ekki við, að Ísland hefði ekki kóng eins og önnur ríki. Þess vegna er nú af hálfu þeirra voldugu samtaka auðhringanna, sem hafa gengið undir því fallega nafni OEEC eða Efnahagssamvinna og Alþjóðabanki, - þess vegna er nú af hálfu þessara stofnana lagt að því fast við Ísland að taka upp nýtt efnahagskerfi, kúgunarkerfi peningavaldsins. Ég álít, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé fyrirskipun, sem sé verið að neyða íslenzka þjóð til þess að fallast á, með afleiðingum, sem ríkisstj. er ekki farin að gera sér ljósar. Það að fara inn á það kerfi, sem hér er verið að leggja til að taka upp, þýðir að innlima Ísland í nýlendukerfi auðvaldsins í Vestur-Evrópu og Ameríku. Þetta hefur lengi verið áhugamál, ekki aðeins þeirra pólitísku valdamanna í þessum auðvaldslöndum, heldur ekki síður og komið jafnvel oft greinilegar fram hjá ýmsum þeirra fræðimönnum. Rene Sergent, forstjóri OEEC, þegar hann var hér á ferð nýlega og hélt fyrirlestur, þá sagði hann í þeim fyrirlestrí, með leyfi hæstv, forseta: „Ég vil fyrst af öllu taka fram, að við hörmum það mjög, hversu utanríkisviðskipti Íslands hafa í síauknum mæli beinzt frá löndum Efnahagssamvinnustofnunarinnar.“ Hann var að harma það, þessi herra, að viðskipti Íslands hefðu beinzt frá löndum Efnahagssamvinnustofnunarinnar. Ekki höfðu þau beinzt þaðan vegna þess, að Íslendingar hefðu ekki allan þennan tíma reynt að selja eins mikið og þeim var með nokkru móti mögulegt að selja á mörkuðum Vestur-Evrópu. Nei, það hefur verið af öðrum ástæðum. Viðskiptin höfðu beinzt annað vegna þess, að Íslendingum hafði verið úthýst í Vestur-Evrópu, meira að segja með beinum stjórnaraðgerðum, skipulögðum stjórnaraðgerðum af hálfu voldugra ríkja þar. Þessi hv. herra var ekki að harma það. Hann var að harma það, að við hefðum fengið viðskipti annars staðar. Hann var ekki að lýsa ánægju sinni yfir því, að Íslendingar hefðu getað selt allt, sem þeir gátu framleitt. Í öllum þeim skrifum, sem fram koma á íslenzku og öðrum málum um þessi efni, kemur hvergi nokkurs staðar fram, að þeir menn, sem um þetta skrifa, prófessorar í Virginíu í Bandaríkjunum eða útsendarar OEEC, hafi einhvern áhuga fyrir því, að íslenzkur þjóðarbúskapur geti starfað af fullum kraftí, að íslenzk þjóð geti útrýmt hjá sér atvinnuleysi, að íslenzk þjóð geti aukið sína framleiðslu. Nei, sá áhugi er ekki til í neinu af þessum plöggum og í engum af þeim rökum, sem liggja fyrir í þessu frv. og þess greinargerð. Það er aðeins einn hlutur, sem þar kemur fram, og ein stefna, sem ræður, og það er: Ísland skal innlimað í hið svokallaða frjálsa hagkerfi, hvað sem það kostar. Það, sem hér liggur á bak við, er pólitískt áhugamál alþjóðaauðvaldsins, að koma Íslandi í klærnar á sér, af því að þeir virðast vera hræddir um, að við séum að reka það sjálfstæða efnahagspólitík, að við séum ekki upp á þá komnir. Ég veit, að Bretum þótti það bölvað 1952 að geta ekki með banninu á fisksölunni knúið okkur og látið okkur krjúpa á kné fyrir sér. Sú ríkisstj., sem þá sat hér að völdum, var ósmeyk við að nota aðstöðu Íslands til að taka upp viðskipti við Sovétríkin og sýna Bretum það svart á hvítu, að við létum þá ekki kúga okkur. Vestur-Evrópu-auðvaldinu hefur verið illa við það alla tíð síðan, að við höfum haft þessi viðskipti við Austur-Evrópu. Þeir vilja eyðileggja þessi viðskipti, og þeir fara ekki dult með það, þeirra lærðu menn, að það þurfi að eyðileggja þau. Það ætti að prenta bækur, eins og þá, sem dr. Benjamín Eiríksson sendi mér og kannske fleiri þingmönnum nú, til þess að menn sæju, hvað vakir fyrir þeim fræðimönnum, sem í lærðum tímaritum eru óhræddir við að setja fram það, sem hæstv. viðskmrh. mundi helzt ekki vilja segja. Nei, við skulum gera okkur ljóst, hvað þarna er um að ræða. Það er um það að ræða, að auðhringar Vestur-Evrópu og Ameríku hafa pólitískan áhuga á því að slíta Ísland úr þeim viðskiptasamböndum, sem það hefur skapað sér austur á bóginn, af því að þau viðskiptasambönd hafa gert Íslandi mögulegt að standa upp í hárinu jafnvei á þjóð eins og Englendingum, sem kúguðu okkur þó um áratugi. Hvaða ráðstafanir eru gerðar í þessu frv. til þess að slíta okkur úr þessum viðskiptasamböndum? Eitt höfuðatriðið í þessu frv. er það, sem kallað er að gefa um 60% af innflutningnum til Íslands frjálsan, og með þessu móti og því 800 millj. kr. láni, sem á að taka um leið, á að fylla íslenzkan markað með þessum vörum. Hvað þýðir það? Það þýðir að grafa undan því, að við getum selt vörur til Austur-Evrópu, með því að láta skipuleggja, að hér sé nægilegt til af þeim vörum, sem við ella hefðum keypt þaðan. Og hvað verður gert, þegar búið verður að taka lán, svo að skiptir hundruðum millj. kr., til þess að fylla íslenzkan markað af vörum, sem að vísu eru hér, en við höfum engan möguleika um leið til að borga í vestrænum gjaldeyri, - því að okkar markaður þar eykst ekki nokkurn skapaðan hlut, - en erum búnir að eyðileggja aftur á móti svo og svo mikla möguleika, sem við höfðum austur á bóginn? Hvað gerist þá, þegar við eigum svo að fara að borga þessi yfirdráttarlán? Þá gerist það, að birgðum, sem liggja hér á Íslandi og við gætum selt á hærra verði austur eftir, verður slengt út fyrir lágt verð í Vestur-Evrópu til þess að fá frjálsan gjaldeyri svokallaðan, til þess að hafa upp í þau lán, sem við erum búnir að taka. Þetta lán til þess að hleypa hér inn vörum á þennan hátt, sem við höfum enga tryggingu fyrir að geta borgað í okkar eigin vörum, það þýðir að setja hengingarólina um hálsinn á okkur, og hinir þurfa ekki annað en herða að til þess að fyrirskipa okkur að selja á fallandi markaði með lækkandi og lágu verði vörur, sem við hefðum getað selt á hærra verði annars staðar. Og það má mikið vera, ef ekki er byrjað að undirbúa þetta nú þegar. Þegar verið er að skapa frjáls viðskiptasvæði, er ekki verið að gera það af einskærri umönnun, einskærri umhyggju fyrir smáþjóðum eins og okkur. Þvert á móti, aðferð auðhringanna í hinum stóra heimi er að velta af sér boðum kreppnanna yfir á þá, sem smærri eru. Það gildir aðeins eitt lögmál á þessum frjálsa heimsmarkaði svokallaða, og það er lögmál þess sterka. Þeir, sem voldugastir eru, troða hina niður. Ef við Íslendingar gerum okkar þjóðarbúskap að hluta af öllum þjóðarbúskap allrar Vestur-Evrópu og Bandaríkjanna, þá þýðir það, að þeir voldugustu á þessu stóra svæði troða niður þá, sem eru veikari, og það eru um leið rökin frá hálfu allra sérfræðinga þessara þjóða fyrir því að skapa þá stóru markaði, vegna þess að þessir stóru markaðir geri mögulegar miklu stærri samsteypur. Það er þetta, sem hefur um leið gert það að verkum, að við Íslendingar höfum reynt að halda okkar efnahagslega sjálfstæði, af því að við vissum, jafnvel þótt það væri einn einasti auðhringur, sem réði Íslandi, þá var hann svo smár í hlutfalli við þessa stóru jötna, að hann hefði líka verið troðinn niður og ekkert íslenzkt efnahagslif hefði verið til, ekkert sjálfstætt íslenzkt efnahagslíf. Þess vegna þýðir það að reyna á þennan hátt og innlima okkur í þessi stóru svæði, það þýðir að leiða yfir okkur atvinnuleysi, gera okkur ómögulegt að selja vörurnar, sem við framleiðum. Við getum selt þær núna, ef við höfum sjálfir stjórnina á okkar utanríkisverzlun, ef við þaulhugsum það út, hvernig við getum komið þeim inn á markaði heimsins, ef við notum okkur á öllum þessum mismunandi mörkuðum alla þá aðstöðu, sem til er. En það þýðir, að þá verðum við að vera sjálfstæðir, megum ekki vera hluti úr neinni stærri heild. Atvinnuleysi er eitt af því, sem tilheyrir þessu kúgunarkerfi, sem við erum að fara inn i, þessu svokallaða frjálsa efnahagskerfi. Það frjálsa efnahagskerfi þrífst ekki án þess, það er fylgifiskur þess, svo sjálfsagður, að meira að segja í Bandaríkjunum eru 41/2 millj. manna atvinnulausir. Og ef þessari stefnu, sem hér er lagt til að taka upp, verður framfylgt, þá er atvinnuleysi strax komið á Íslandi. Það má mikið vera, ef siglingar togaranna verða ekki reglan, eftir að svona hlutir væru komnir upp, í staðinn fyrir að láta vinna úr fiskinum hér heima. Hæstv. viðskmrh. leggur bókstaflega til með því, sem hann hefur verið að tala, að opna allt fyrir verðsveiflum og algeru öryggisleysi um markaðina. Hann var að ráðast á það hér áðan, að við værum að reyna að bjarga einstökum atvinnugreinum. Heldur hann, að nokkur íslenzk ríkisstj. geti horft upp á það, að einstakar atvinnugreinar á Íslandi séu lagðar í eyði af einni kreppu? Það hefur engin ríkisstjórn getað það hingað til, ekki nokkur. Það getur engin ríkisstj. horft upp á landauðn. Það skoðar hver einasta ríkisstj. og ekki sízt hér á Íslandi, þar sem menn eru vanir við það í heilan mannsaldur, að stjórnmálamennirnir séu kosnir á þing til þess að stjórna þjóðarbúskapnum, - það skoðar hver einasta íslenzk ríkisstj. það sem sitt verkefni að reyna að sjá um, að atvinnuvegirnir í landinu fari ekki á höfuðið. Það var hugsanlegt fyrir 100 árum að prédika það í Bretlandi, að ríkisstj. ætti að vera eins og næturvörður, sem skipti sér ekki af atvinnulífinu. En það er sízt af öllu til nokkurs að prédika það í dag. Það er að vísu hvergi hægt í heiminum, en sízt af öllu hér. Það er verið að reyna að telja okkur trú um, að það sé einhver regla að afnema einhverjar uppbætur og annað slíkt. Menn ættu að athuga, hvað Bandaríkjastjórn sjálf er að gera viðvíkjandi landbúnaðinum, hvað mikið hún kaupir upp af landbúnaðarvörunum, hvort hún liggur með 2 ára birgðir af landbúnaðarframleiðslu Bandaríkjanna, og vera ekki að skamma okkur út af neinu uppbóta og styrkjakerfi. Stærstu og voldugustu og ríkustu auðvaldsþjóðirnar halda því. En við ættum ekki að mega halda því, því að það kemur ekki heim við fræðin þeirra suður í París. Með því að opna Ísland fyrir öllum verðsveiflunum úti í heimi, eru þeir að leiða yfir okkur hræðilegustu ógæfuna, sem yfir okkur getur komið. Það yrði eins og holskefla, sem eyddi landinu. Við höfum lifað það áður, og það langar engan okkar til þess að lifa það aftur. Þeir, sem eru svo ungir, að þeir muna það varla, ættu að læra það, þegar þeir heyra um það og fara að stúdera, hvernig ástandið var. Ég held, að hæstv. viðskmrh. hafi sagt, að við hefðum ekki endurnýjað togaraflotann eins og uppbótakerfið. Hvernig var það, þegar gengislækkunin var framkvæmd og það allt saman og enginn togari keyptur eftir 1949? Var það uppbótakerfið, sem eyðilagði það þá, að við keyptum togara? Hvernig var það 1928–38, þegar togurunum á Íslandi fækkaði um 10? Var það uppbótakerfið, sem eyðilagði það? Nei. Þegar ráðizt hefur verið í að endurnýja togaraflotann á Íslandi af einhverjum myndarskap, þá hefur það verið gert af ríkinu, af því að ríkisstjórn Íslands hefur álitið það skyldu sína að hugsa fyrir þjóðina. Það er greinilegt, hvert stefnt er með því frv., sem hér liggur fyrir. Það, sem verst er í sambandi við það, er, að mennirnir, sem að þessu frv. standa, hæstv. ráðh., gera sér sjálfir ekki ljóst, hverjar afleiðingarnar af því eru. Ég gæti flett upp í lærðum bæklingi, sömdum með gögnum frá OEEC fyrir hæstv. viðskmrh., til að sýna honum fram á, hvaða aðferðir OEEC kemur til með að nota til þess að eyðileggja viðskiptin austur á bóginn. Það er m.a. sagt þar, að Sovétríkin séu ekki of góð til þess að borga íslenzka fiskinn í gulli. Um það leyti, sem 800 millj, í Vestur-Evrópu fara að standa sem skuld, sem ríkisstj. á bágt með að borga, þá verður kannske sagt af þeim lærðu mönnum í París: Látið þið bara Rússana borga ykkur fiskinn í gulli og látið okkur fá gullið. - Þetta er það, sem þessum lærðu mönnum dettur í hug. Það er ekki farið að prenta þetta í grg. enn þá og ekki farið að segja, að það séu óskaplega lærðir menn og miklir sérfræðingar, prófessorar og ég veit ekki hvað og hvað, en þetta er það, sem þeir menn stefna að, sem þarna eiga hlut að máli. Lánin, sem við tökum, 800 milljónirnar, verða tæki, sem verður notað til þess að kúga okkur til að gera það, sem okkur dettur ekki í hug að gera í dag.  Þá vil ég vekja athygli á því, að í sambandi við þessi spursmál, sem hér hafa verið rædd, kemur oft fram alveg tilfinnanlegur skortur á raunsæi, sérstaklega hjá hæstv. viðskmrh. Ég efast ekki um hans góða vilja, t.d. til þess að viðhalda viðskiptum austur á bóginn. En það, sem hann gerir sér ekki ljóst, er, að með þessari aðferð, sem hér er tekin upp með þessu frv., er grafið undan þessum viðskiptum. Ég veit, að hann verður hissa, þegar hann uppgötvar það, en það er nú það, sem hann ætti að athuga strax í dag. Með því, sem nú er verið að gera, er verið að gera Ísland arðránshæft fyrir útlent auðvald. Útlent auðmagn hefur helzt ekki viljað setjast að á Íslandi, vegna þess að því hafa þótt launin á Íslandi hjá verkamönnunum of há, kröfurnar hjá þjóðinni til skatta og annars slíks of miklar, og við höfum fengið að búa einir að okkar auðlindum. Ef kaup íslenzks Dagsbrúnarmanns yrði helmingur af lágmarkslaunum - lögboðnum lágmarkslaunum í Bandaríkjunum, þá er máske möguleiki til þess, að alúminíumhringurinn vilji fara að hirða fossana af okkur og þyki íslenzk þjóð orðin mátulega ódýr til þess að þræla fyrir sig og skapa auð fyrir sig. Það er það, sem stefnt er að með þessum hlutum, að hleypa útlendu auðmagni inn á Ísland, og sumir hafa alls ekki farið neitt dult með það. Og það á að halda laununum niðri og því jafnvel hótað, að ríkisstj. beiti sínum áhrifum til þess að hindra, að launadeilur leysist, til þess að halda launum íslenzkra verkamanna svo langt niðri, að erlendum auðkýfingum þyki sér hentugt að safna digrum sjóðum á kostnað íslenzkrar alþýðu. Það er þetta, sem verið er að vinna að með þessu frv., máske óvitandi hjá flestum, nema þeim herrum í París, sem hugsa það og fyrirskipa, og fyrir þetta á svo íslenzk alþýða að fórna, fyrir þetta er verið að hvetja hana til að sýna skilning. Hér er um það að ræða að innlima Ísland í kúgunarkerfi peningavaldsins, skapa möguleika fyrir erlent auðvald til að arðræna íslenzkan verkalýð og gera íslenzkan þjóðarbúskap að ósjálfstæðum hluta úr stórri efnahagsheild, þar sem nokkrir auðhringar ríkja. Ég hlustaði á framsöguræðu hæstv. forsrh. í fyrradag. Hæstv. forsrh. er líklega búinn að upplifa heilmikið síðan, hann hefur máske lært eitthvað af því, sem við höfum sagt, fyrst honum finnst tíminn svona langur. Og ég hafði dálítið gaman af að bera saman það, sem hann sagði, við tóninn í ræðu hæstv. viðskmrh. Það, sem ég fékk út úr ræðu hæstv. forsrh., var, að með þessu frv. væri um skilyrðislausa uppgjöf að ræða, uppgjöf íslenzkrar ríkisstjórnar gagnvart erlendu valdi. Öll áherzlan, sem hæstv. ráðh. lagði í sína ræðu, var á þessa leið, - hann sagði: „Það er um ekkert val að ræða.“ Nei, bara skilyrðislausa uppgjöf. Hann sagði: „Það hafa allir möguleikar til lána verið hagnýttir til hins ýtrasta.“ Hann veit, að þetta er ekki rétt. Hann sagði: „Lán eru ekki lengur fáanleg nema breyta um kerfi.“ Kerfið, sem nú er verið að taka upp, er tekið upp af því, að lánið, 800 millj., var ekki fáanlegt.

Er ég líklegur til að guggna fyrir útlendingum?

Það er nefnilega það, sem ég var mest hissa á. Hæstv. forsrh. sagði, að það mætti engu auka við lánin frá 1958, og svo leggur hann til með þessu frv. að taka 800 millj. kr. lán, sem hann hefur enga tryggingu fyrir að geta borgað, og ekkert af þeim lánum fer til þess að geta staðið betur undir því að borga af láninu, engu má verja til þess að kaupa togara eða slíks. Það er skiljanlegt. Það var ekki meiningin hjá auðvaldinu í Vestur-Evrópu að gera okkur sjálfstæðari, heldur að gera okkur háða sér. Hæstv. forsrh. sagði líka, að traustið á meðal okkar vinveittu þjóða væri alveg farið. Það er svo sem auðséð, að okkar vinir, Bretarnir okkar elskulegu, fara alveg að missa traust á okkur fyrir það, að við erum alltaf að fara eigin götur og spyrjum þá ekki frekar en gert var 1952. Gerir það nokkuð til, þó að þeir treysti okkur ekki? Ætli við stöndum ekki jafnréttir fyrir því? Og nú leggur hæstv. forsrh. til, eftir að vera búinn að lýsa því yfir, að þetta kerfi, sem hafi verið undanfarið á Íslandi, hafi verið byggt á svo miklum lánum, að það sé alveg dauðadæmt, að taka upp nýtt kerfi, sem byggt er á stórláni, sem við höfum enga tryggingu og engin líkindi til þess að geta borgað. Ég er hræddur um, að slíkt kerfi, sem þannig eigi að taka upp, sé meira en dauðadæmt. Nei, það er greinilegt, að hér er verið að gefast upp, gefast upp við stefnu, sem hefur flutt Íslandi efnahagslegt sjálfstæði og flutt íslenzkri alþýðu og íslenzkri þjóð betri kjör en flestum öðrum þjóðum, - stefnu, sem hefur getað með öllum hennar skakkaföllum og öllum hennar ófullkomleika á 20 árum skapað þessari þjóð góð lífskjör. Það er verið að gefast upp við hana, leiða aftur yfir okkur kreppu- og atvinnuleysisstefnuna, sem við þekktum frá því fyrir stríð. En munurinn er sá, að hæstv. forsrh. segir, þegar hann lýsir þessu: Það er ekki um neitt val að ræða, - biður um skilning hjá þjóðinni. Við eigum einskis annars úrkosta. En hæstv. viðskmrh. segir: Þetta er fyllsta réttlæti, sem við erum að innleiða. - Mér heyrðist á ræðu hæstv. viðskmrh. eins og hann væri að boða fagnaðarboðskap, á ræðu hæstv. forsrh. eins og hann væri að segja: Það er víst ekki um annað að gera.

Nei, hún var líkræða yfir kenningum ykkar.

Nei, hún var líkræða yfir nýsköpuninni, allri nýsköpuninni á Íslandi síðustu 20 árin, en það er ekki víst, að nýsköpunin sé dauð þess vegna.

Heyr.

Það er ef til vill dálítið táknrænt, að einmitt á þessum tímamótum skuli þessir tveir hæstv. ráðherrar meta þetta svona ólíkt. Hæstv. forsrh. talaði eins og raunsær foringi auðmannastéttar, sem vill ekki missa traust sinna góðu vina erlendis, ekki bregðast þeim í raun, þegar þeir eru alveg að gefast upp á sjálfstæði Íslendinga. En hæstv. viðskmrh. talaði næstum því eins og rómantískur unglingur, sem væri svo hrifinn af þeim suður í París og þætti svo gaman að komast í fínan selskap með þessum frjálsu þjóðum, að hann sæi ekkert nema gyllinguna á þessu öllu saman. Mér datt satt að segja í hug smáhlutur, sem ég lifði fyrir nokkrum árum, sem eiginlega táknrænn fyrir, hvernig tveir aðilar meta stundum ólíkt hlutina, sem eru að gerast. Það var, þegar Bandaríkjamenn yfirtóku Ísland og Churchill hélt ræðuna í brezka þinginu. Það mun hafa verið 9. júlí 1941. Þeir, sem muna þann tíma, muna, hvað gerzt hafði. Brezki sendiherrann hafði verið látinn skrifa íslenzku ríkisstj., að Bretarnir yrðu að fara burt með herinn sinn af Íslandi, þeir vildu ekki vera hérna lengur, og þess vegna ráðlegði brezka ríkisstj. íslenzku ríkisstj. að biðja Bandaríkjastjórn um að vernda sig, og vondar tungur segja jafnvel, að íslenzku ríkisstj. hafi verið settir 24 klukkutíma úrslitakostir að ganga að því að biðja af frjálsum vilja um vernd Bandaríkjanna, af því að Bretar ætluðu að fara, og landið mætti náttúrlega ekki vera varnarlaust. Hvernig sem það var, var a.m.k. látið líta svo út hér heima, að Bretarnir væru að fara í burtu. Það var hins vegar annar hlutur, sem var að gerast á bak við tjöldin. Á bak við tjöldin var að gerast það, að Bandaríkin voru að setja Bretum kosti, einn af þeim mörgu kostum, sem settir voru í sambandi við afhendingu ensku herstöðvanna í Ameríku til 99 ára, þá settu Bandaríkin Bretum þá kosti að afhenda Ísland úr brezku áhrifasvæði yfir í amerískt áhrifasvæði. 7. júlí komu Bandaríkjamenn hér á land, og 9. júlí skýrði Churchill frá þessu í brezka þinginu. Og þegar hann skýrði frá þessu í brezka þinginu, þá var hann ekki að segja frá því, að brezka ríkisstj. hefði látið skrifa ríkisstj. hér og sagzt fara burtu. Nei, hann sagði: Hernámið er framkvæmt af Bandaríkjunum til að framfylgja hrein-amerískri stefnu. - Og hann segir: Þessi ráðstöfun amerískrar stjórnarstefnu er því í fullu samræmi við brezka hagsmuni, og við höfum ekki séð ástæðu til þess að hafa á móti henni. Satt að segja sé ég ekki, að við hefðum aðstöðu til þess með tilliti til heimboðs þess, sem íslenzka ríkisstj. hefur sent Bandaríkjunum. Við ættum hins vegar enn sem komið er að halda her okkar á Íslandi. - Churchill var að tala við sína íhaldsþingmenn. Hann segir við þá: Íslenzka ríkisstj. hefur beðið Bandaríkin um að koma hingað með sinn her. Ég sé því miður ekki, að við getum haft neitt á móti því. - Honum var ljóst, að imperíalistarnir brezku vissu ósköp vel, að það var verið að kúga þá til þess að láta Ísland af hendi við Bandaríkin. Hann vissi, við hverja hann var að tala. Hann var raunsær, en beygði sig eins og hæstv. forsrh. Ég hitti brezkan þingmann þá í tugthúsinu, sem ég var í þessa daga, - það var þingmaður Kommúnistaflokksins, Galagher, - og ég spurði hann, hvernig þingmönnum Labour party hefði verið við, þegar Churchill gaf þessa yfirlýsingu. Og hann sagði: Þeir voru brosandi út undir eyru. Þeir héldu, að Ameríkumenn væru að hjálpa okkur. En brezku íhaldsþingmennirnir voru þannig útlítandi, að Churchill varð að segja: Ég var neyddur til þess að láta þetta af hendi, en ég ætla að reyna að hafa herinn áfram á Íslandi samt. - Það var raunsæ afstaða hjá foringja brezku borgarastéttarinnar, en brezki verkamannaflokkurinn var fullur tálvona og hugmynda um, hvað var að gerast. Hann hélt, að þetta væri hjálp. Mér finnst það vera það sama, sem kemur fram í dag hjá þessum tveim hæstv. ráðherrum. Hæstv. forsrh. vill sem foringi íslenzku borgarastéttarinnar beygja sig fyrir því, sem peningavaldið úti í heimi álítur óhjákvæmilegt, ef Ísland eigi ekki að halda enn þá lengra til austurs, en hæstv. viðskmrh. heldur með öllum sínum rómantísku tálvonum, að þessir herrar í París séu að hjálpa okkur. Nei, þeir eru að kúga okkur, og þetta er fyrsta kúgunarkerfið, sem þeir eru að þvinga upp á okkur, brjóta niður okkar eigin sjálfstæðu efnahagsstefnu, setja 800 millj. kr. sem hengingaról um hálsinn á okkur til þess að brjóta niður þau viðskipti austur á bóginn, sem við erum að byggja upp. Og hann heldur, að þetta séu vinir okkar, vestrænir vinir, sem séu að hjálpa okkur, - hjálpa okkur til að fá atvinnuleysi yfir okkur aftur, hjálpa okkur til, að fiskimjölið geti fallið í verði, hjálpa okkur til, að við hendum út síldarmjölinu, síldarolíunni og öðru slíku fyrir það verð, sem þeim þóknast, hjálpa okkur til að láta Unilever einu sinni enn spenna sínar helgreipar um okkur. Nei, við skulum ekki vera að nota orð eins og fyllsta réttlæti í sambandi við þessa hluti. Það er um allt aðra og harðvítugri hluti hér að ræða, og það þurfa þeir menn að gera sér ljóst, sem mæla með því við íslenzku þjóðina, að hún taki þetta kerfi upp. Það er engin þörf á því að gefast upp, engin þörf á því að gefast upp nú frekar en var 1944, - ekki nokkur þörf. Það eru alveg sömu möguleikarnir fyrir Ísland að reka sína sjálfstæðu efnahagsstefnu og halda uppi og bæta þau lífskjör, sem við höfum í landinu. Og Ísland mun ekki gefast upp. Alþýðan á Íslandi mun ekki gefast upp. Hún mun berjast. Hún mun berjast á móti því kúgunarkerfi, sem á að innleiða. Hún hefur gert það áður, og hún getur gert það enn. Vill hæstv. ríkisstj. í raun og veru heldur halda fast við og reyna að þvinga upp á þjóðina þessu kúgunarkerfl og bíða þangað til allt logar í verkföllum og vinnudeilum og stöðvunum heldur en taka sönsum í tíma og skilja, að þetta er ekki hægt að bjóða íslenzkri þjóð? Ég er ekki með þessu að segja, að það séu einvörðungu þær voldugu auðvaldsstofnanir í París og New York og ICU og Alþjóðabankinn, sem standa að þessu. Ég veit ósköp vel, að það eru nokkrir, örfáir menn hér heima, sem líka langar í þetta. Einn þeirra, ríkasti maðurinn á Íslandi, sem mest hefur grætt á verðbólgunni, gat meira að segja ekki dulið sína tilhlökkun. Slíkir menn hlakka til. Þeir vilja með þessu frv., ef að lögum yrði, láta afhenda sér íslenzkt atvinnulíf undir sitt yfirræði til gróðamyndunar fyrir sig án tillits til nauðsynjar þjóðarinnar. Þeir vilja fá yfirleitt aftur það ástand, að þeir geti gert togarana út t.d. 100 daga á ári og séu ekki skuldbundnir af neinum uppbótum og neinum samningum við neina ríkisstjórn um að gera út árið um kring. Hæstv.. ríkisstj. lætur í það skina í umr. og í grg. þessa frv., að hún ætli ekki að skipta sér af, þó að það verði vinnustöðvanir. Hún álítur sér það óviðkomandi, það sé mál atvinnurekendanna og verkamannanna að gera út um sín á milli. Í fyrsta lagi, mundi nokkur ríkisstj. sitja hér aðgerðalaus, ef hér logaði allt í verkföllum eða verkbönnum eða vinnustöðvunum? Nei, það er ekki til neins að gefa neinar yfirlýsingar um það. Það er ekki til neins. Svo ábyrgðarlaus ríkisstj. hefur aldrei setzt að völdum á Íslandi. En í öðru lagi, er það meiningin hjá hæstv. ríkisstj. að láta það afskiptalaust, hvað atvinnurekendur og verkamenn gera? Má ég þá spyrja hana: Geta ekki verkamenn á Íslandi þá fengið lánað allt það fé, sem lánað er úr bönkum Íslands til þess að reka fyrirtæki á Íslandi? Af hverju á að lána einstökum atvinnurekendum það, sem ekki eiga einu sinni þessi fyrirtæki þannig, að þeir eigi allt það stofnfé, sem í þeim er, hvað þá að þeir hafi rekstrarfé til þeirra? Er þá máske einhver skuldbindingin í sambandi við OEEC-lánið, að það séu einkaatvinnurekendur, sem eigi að reka þetta? Því má ekki láta alla einkaatvinnurekendur á Íslandi borga allar skuldir hjá ríkisbönkunum og lána bæjarfélögum og verkalýðsfélögum Íslands þetta fé til að reka fyrirtækin? Á að innleiða með þessu kerfi einræði braskaranna á Íslandi, einræði nokkurra sérréttindamanna, þeirra sérréttindamanna, sem hafa það góð sambönd í bönkunum, eru það vel tengdir þeim, sem hafa völdin, að þeir sitji fyrir lánunum? Eiga ríkisuppbæturnar, sem hingað til hafa verið, að koma fram í formi ríkislána, lána ríkisbankanna, og er þá ekki sama ábyrgðin fyrir ríkið og ríkisstj. og áður? Hver er reynslan, þegar lánin hafa verið veitt þannig til einkaatvinnurekendanna? Það er ekki til neins að vera að tala um hér á Íslandi einkaatvinnurekstur sem eitthvert ríkjandi skipulag. Það er ekki til neins að ætla að neyða upp á okkur því fyrirkomulagi, sem er orðið meira en aldargamalt úti í Bretlandi eða Frakklandi. Það gerir ekkert annað en það að vera að gera tilraun til þess heldur en að skapa ófrið hjá þjóðinni, taka eina kollveltu í verðbólgunni enn þá. Hvaða maður í landinu haldið þið í dag að hafi trú á því, að þessi gengisbreyting sé sú síðasta á Íslandi? Fyrir tíu árum var gengið lækkað. Við höfum sagt hvað eftir annað, að það væri stefnt að því af ákveðnum mönnum að lækka það, og nú er verið að gera það, - og hvað er látið í veðri vaka? Við, sem munum eftir gengislækkuninni 1950, munum svo sem, hvaða klásúla fylgdi henni upphaflega frá Alþjóðabankanum. Í 2. gr. frv., sem var lagt fyrir þá, stóð, að í hvert skipti, sem kaupgjald hækkaði á Íslandi, skyldi bankinn, Seðlabankinn, lækka gengi krónunnar, og þessi hótun fylgdi með frá Alþjóðabankanum, að það átti að nota gengisskráninguna sem kaupkúgunartæki, - og það skyldi þó aldrei vera meiningin í dag líka, þó að það sé ekki sagt? Hæstv. forsrh. talaði um, að það hefði verið óskapleg fyrirhöfn í sambandi við okkar efnahagsmál á undanförnum árum. Mér finnst þetta vera umskapað efnahagskerfi frá ári til árs. Það skyldi þó aldrei þurfa að breyta genginu? Hvernig er með gengi í því frjálsa hagkerfi? Af hverju skapaðist það gengi? Ég hef satt að segja aldrei nokkurn tíma séð í neinum vísindalegum bókum borgaralegum um hagfræði haldið fram þeim grundvelli, sem hér er reiknaður út fyrir gengið, að það sé reiknað út eftir þörfum bátaútvegsins í einu ákveðnu landi, hvað gengið eigi að vera. Í því frjálsa hagkerfi hélt ég, að það færi fyrst og fremst eftir framboði og eftirspurn. Það þykir hið almenna lögmál þar. En við skulum ekki fara út í það. Það stendur allt jafnsótvitlaust í þessari hagfræði. Það er von, að hæstv. forsrh. vitni stundum í orðatiltækið „haugalygi er hagfræði“.

Ég breyti því: Haugalygi er kommúnismi.

Nei, það gerir hann nefnilega ekki. Það færist alltaf nær og nær honum, þegar hann fer eitthvað að hugsa um hann, en hann gefur sér of sjaldan tíma til að hugsa. Það væri gaman að vita, hvernig væri með gengið. Skyldi þetta gengi eiga að vera fast fyrir næstu 10 ár? Skyldi vera meiningin að endurskoða það frá ári til árs? Skyldi vera meiningin að láta framboð og eftirspurn ráða því, eða er meiningin að láta rekstur bátaútvegsins ráða því? Hvaða lögmál eiga að gilda þarna? Það er að vísu mjög mikil fyrirhöfn frá ári til árs hér á Íslandi að ræða um efnahagsmál og finna út ný efnahagskerfi. En satt að segja tel ég það ekki eftir hvorki hæstv. ráðh. né alþm. að leggja það á sig einu sinni á ári að finna út, hvaða kerfi getur passað bezt, til þess að þjóðinni geti liðið vel. Til þess eru þeir kosnir á þing. Ég held, að það geri ekkert til, þótt þurfi að endurskoða það frá ári til árs og breyta því, svo að það passi sem bezt fyrir þarfir þjóðarinnar. Til þess eru þeir kosnir að stjórna þessum þjóðarbúskap og læra af því, sem gert er. Hæstv. forsrh. sagði, að það ætti að leitast við að dreifa byrðunum, svo að launþegarnir gætu unað við það. Þýðir það, að Einar Sigurðsson eigi að borga allar þær skuldir, sem hann er nú í við bankana, og það eigi að lána verkalýðssamtökunum það, til þess að þau geti kannske keypt einhver hraðfrystihús og rekið? Eða á máske að láta þá, sem hafa komizt nógu langt inn í bankana núna, eins og ríkasta mann landsins, fá að bæta þar meira við, af því að hann er voldugri, - það er ósköp gott að lána þeim, sem ríkir eru, frá fjárhagslegu sjónarmiði, venjulega það öruggasta, - og svo eigi hann að fá það í viðbót, að það eigi að halda laununum niðri í helmingnum af því, sem fátækustu verkamennirnir í Ameríku hafa? Er það þetta, sem á að heita að dreifa byrðunum jafnt? Eiga hraðfrystihúsin að fá að ákveða verðið til bátanna? Það er ekki eitt einasta orð um, hvað bátarnir eigi að fá. Á það að vera einræði hraðfrystihúsanna, hringanna, sem nú eru að skapast á Íslandi, gagnvart sjómönnum og smáútvegsmönnunum, sem þarna á að ráða? Er það lýðræðið í þessu, sem á að koma? Hingað til hefur verið reynt að skapa þarna öryggi, afkomuöryggi, ákveðið verð. Meira að segja eftir að nýsköpunarstjórnin var drepin, tókst þeim þó að koma því á og fá raunar allt Alþ. nema einn mann til þess 1946 að taka ábyrgð á því, hvað íslenzkir sjómenn fengju fyrir sinn fisk. Og þar með var stórt spor stigið til þess að tryggja afkomu manna á Íslandi og tryggja afkomu íslenzks sjávarútvegs. Nú á að afnema þetta. Nú á að vera alræði Einars Sigurðssonar og annarra verðbólgubraskara, þeirra sem hafa sölsað undir sig hraðfrystihúsin, hvað sjómennirnir og útvegsmennirnir fái fyrir sinn fisk. Verður ekki eitt það fyrsta, sem við fáum upp úr þessu, verkfall hjá sjómönnunum, útvegsmönnunum og verkamönnunum? Þá er grundvöllur útreikningsins. Ég minntist á það hér áðan, að það væri tekið hér fram, að gengið á íslenzkri krónu væri miðað við það, að báturinn, rekstur hans, gæti hugsanlega fengið sama út og hann fengi núna með uppbótunum, - ég segi: gæti hugsanlega, vegna þess að hann fær enga tryggingu fyrir því. Það er reiknað með því, hvað báturinn mundi núna fá með tryggingunum, og gengið síðan reiknað eftir því, en bátnum er engin trygging gefin fyrir því, að hann fái þetta. En má ég spyrja og þá helzt hagfræðiprófessorinn, hæstv. viðskmrh.: Hvenær hefur það tíðkazt að fara að skrá gengi, ef menn ætla að fara inn í frjálst hagkerfi, út frá þessu sjónarmiði? Hver segir, að rekstur bátaútvegs á Íslandi í dag með allri þeirri yfirbyggingu, sem er í íslenzkri veltu, í íslenzku þjóðarbúi, sé það hagrænasta til þess að miða við upp á að skapa rétt verð á íslenzkum gjaldeyri? Ef gjaldeyrir hefði farið eftir framboði og eftirspurn hér á Íslandi um langan tíma, hefðu verið allt aðrir rekstrarhættir en nú eru í útveginum. Það hefði leitt af því harðvítuga hringamyndun, ef þetta hefði verið í alveg frjálsu kapítalísku hagkerfi, það hefði leitt af því auðhring, þar sem fisksalan, olíukaupin, veiðarfærakaupin, eignir hraðfrystihúsanna og annað slíkt væri sameinað í einum hring, sem að vísu mundi reka þessar eignir mjög praktískt, því að það væru fáir, sem þarna réðu, og þrauthugsað skipulag á frá sjónarmiði þeirra kapítalista, sem ættu þetta. Og það, sem þá mundi koma út með gengið, mundi náttúrlega vera allt annað en þarna er talað um. Það, sem hefur vantað á Íslandi undanfarið, þessa áratugi, sem allt þetta haftakerfi hefur verið, það er, að unnið væri skipulega að því í þjóðarbúinu að gera allan reksturinn hagkvæmari, án þess að það, yrði einræði auðhringa í því þjóðfélagi, og það var ekki hægt með öðru en .þjóðnýtingu á stórum sviðum, fyrst og fremst í innflutnings- og útflutningsverzluninni. Þess vegna er allur sá grundvöllur, sem talað er um í gengisskráningunni hérna, ekkert annað en hagsmunakrafa voldugustu auðmannanna innanlands, en þó alveg sérstaklega voldugustu auðhringanna erlendis. Það var talað hér áðan af hálfu hæstv. forsrh. um misrétti haftakerfisins. Vissulega, ekki skal ég mæla því bót. En dettur hæstv. ríkisstj. í hug, að bankakerfið og lánakerfið hafi ekkert misrétti í sér, og það er það, sem kemur til með að eiga að stjórna eftir þetta? Að svo miklu leyti sem það ekki stjórnaði, halda menn þá, að vald hinna einstöku atvinnurekenda sé ekki neitt misrétti heldur? Nei, við skulum ekki vera með neinar tálvonir um neitt slíkt. Þá sagði hæstv. forsrh., að nú væri verið að leggja traustari grundvöll að okkar efnahagslífi og við mundum í framtíðinni geta búið við góð kjör. Hvar eru rökin fyrir því, að með því að fara yfir í þetta frjálsa efnahagskerfi svokallaða, þetta kúgunarkerfi, sem ég mundi kalla það, þetta kúgunarkerfi peningavaldsins, - hvar eru rökin fyrir því, að við eigum í vændum traustari efnahagslegan grundvöll? 1944, þegar við gerðum okkar ráðstafanir viðvíkjandi togarakaupunum, gátum við sagt við þjóðina: Þetta hérna er fram undan. Það eru fram undan 32 togarar, sem sigla inn og verða grundvöllur fyrir þjóðina, af því að þeir afla fisks. - Við gátum sagt þann dag, sem nýbyggingaráð afhenti Eimskipafélagi Íslands 7 millj. dollara til þess að kaupa skip fyrir: Hér er flutningaskipafloti, sem getur flutt okkar fisk. - Hvað getur hæstv. ríkisstjórn sagt í dag? Hvar eru rökin fyrir því, að við eigum von á einhverju til þess að vera undirstaða fyrir okkar atvinnulíf? Við höfum reynsluna af því, þar sem einkaatvinnurekendurnir hér á Íslandi byggja ekki atvinnulífið upp. Það var líka sagt 1950, þegar gengið var lækkað, að allt ætti að verða frjálst og nú mundi allt saman blómgast, nú væri verið að bjarga þjóðinni frá atvinnuleysi og hörmungum. Og hvað varð? Þeir höfðu peninga og lögðu þá í sína frægu 5000 bíla, en enga togara. Hæstv. ríkisstj. getur ekki sýnt neitt annað fram undan heldur en minnkun á öllum framkvæmdum. Af hverju? Af því að það, sem hún er að byggja á í þessum hlutum, eru vonir, vonir um, að íslenzkt eða útlent auðvald fari að leggja í einhverja ákveðna hluti. Reynsluna af íslenzka auðvaldinu höfum við. Hvað gerir það? Það var nógu erfitt að fá þá ríku til þess að leggja í togarana hérna á árunum, þó að maður lánaði þeim frá ríkinu 75%. En ef þeir eiga nú að leggja alla peningana sína í það og fá ekki neitt að láni, - mér er sem ég sjái þá. Nei, þeir gera það ekki. Og þeir útlendu. Er það máske allt, sem byggt er á í þessu, að útlendu auðvaldi finnist Ísland svo girnilegt, eftir að þetta kúgunarkerfi væri komið, að þeir vildu koma hingað? Það væri viðkunnanlegra, að menn segðu það, ef menn búast við því. Það hafa einstaka menn komið fram með hugmyndir um það hérna. Ég held satt að segja ekki, að þær hugmyndir eigi mikið fylgi hjá þjóðinni, og því síður, að það yrði henni til gæfu, ef slíkt væri gert. Við höfum enga von um sérstakan efnahagsgrundvöll, sem skapaðist með þessu, engan. Við höfum aðeins von um atvinnuleysi, um kreppu, um öryggisleysi, ef við hættum .við þá stefnu að stjórna okkar eigin þjóðarbúskap sem einni sjálfstæðri heild. Hæstv. forsrh. sagði: Við getum þá slegizt í fylgd með fjölmörgum þjóðum. - Já, það er nú það. Það er nú svo girnlegt. Þessar þjóðir, sem hafa haft síaukið atvinnuleysi hjá sér undanfarið, látið sinn verkalýð, eins og í Frakklandi, búa við lélegri kjör en hann hafði fyrir stríð, það eru þjóðirnar, sem við eigum að slást í fylgd með. Nei, við skulum heldur reyna að halda hópinn hérna, Íslendingar, og stjórna sjálfir okkar landi og ekki láta okkar land verða efnahagslegan hluta úr neinu öðru. Við höfum getað stjórnað okkar landi betur en aðrar þjóðir hafa stjórnað sínu. Það að verða í smávandræðum með reikningsfærslu um hver áramót, það er ekki hið hættulegasta. Meðan enginn þarf að svelta, meðan enginn þarf að ganga atvinnulaus, þá eigið þið að geta klárað þetta bókhald, og hagfræðingar eru ekki of góðir til þess. Það, sem gildir hjá einni þjóð, er að sjá um, að hún geti lifað og lifað vel í sínu landi. Ef hún verður að endurskoða bókhaldið frá ári til árs, þá er það engin voðaleg fyrirhöfn. Ef hún ætlar að sleppa þeirri endurskoðun til þess að láta svo og svo marga svelta, til þess að svipta svo og svo marga íbúðum sínum, til þess að reka svo og svo marga út á gaddinn, til þess að láta ungu mennina fá að kynnast atvinnuleysinu, eins og það var hér 1930–40, ef það er meiningin að leiða það yfir okkur; þá er betra að una við vitlausa bókhaldið og endurskoða það frá ári til árs, meðan við höfum ekki þrek í okkur og skilning til þess að stíga spor áfram. Hæstv. forsrh. bað um skilning þjóðarinnar. Dettur honum í hug, að þjóðin skilji, - mér liggur við að segja: skilji nokkurn skapaðan hlut í því, sem hann skilur ekki sjálfur? Hér er búið að hringsnúa tölum, eins og ég veit ekki hvað, og ef við hér innan þessara þingsala getum ekki einu sinni komið okkur niður á neinar tölur, eftir hverju haldið þið þá að fólkið dæmi? Haldið þið, að það dæmi eftir þessum tölum, sem verið er að hringsnúa? Nei, það dæmir þetta kerfi af afleiðingunum og dauðadæmir það strax af afleiðingunum, - það dæmir það af afleiðingunum, af atvinnuleysinu og kaupkúguninni, sem í því felst. Hæstv. forsrh. sagði, að valið væri vandalítið, þetta væru svo greinargóðar upplýsingar. 1950 var ég í fjhn. þessarar hv. deildar, og þá yfirheyrðum við Benjamín, og við spurðum hann út af fiskverðinu, og hann var svo mikill klaufi, að hann lét það meira að segja koma fram. Ég býst við, að við yfirheyrum Jónas Haralz núna og kannske viðskmrh. hæstv., og ég veit ekki, hvort okkur tekst að pína fiskverðið upp úr þeim núna. En eitt tekst okkur áreiðanlega að pína upp, og það eru yfirlýsingarnar um, að það verði ekki atvinnuleysi. En hvernig var það eftir 1950? Það voru komnir 2000 atvinnulausir verkamenn hér eftir eitt ár. Hvað var þá gert hér í þingsölunum? Þá barði hæstv. þáv. viðskmrh., Björn Ólafsson, bara höfðinu við steininn og sagði: Það er ekkert atvinnuleysi. - Og verkamenn urðu að fara frá höfninni upp í Arnarhvol til þess að sýna honum atvinnuleysið í Reykjavík. Ég held, að það sé betra fyrir hæstv. ríkisstj. að stanza í tíma, áður en það verður að fara að sanna henni á sama hátt. Eða er það kannske vonin, að atvinnuleysi eigi að verða og verða svo mikið, að takist í krafti þess að halda kaupkúguninni við? Þeim í OEEC og Alþjóðabankanum er áreiðanlega ljóst, að kaupkúgun verður ekki við haldið í þjóðfélagi, þar sem ekkert atvinnuleysi er til. Atvinnuleysið er skilyrðið til þess að geta kúgað kaup. Atvinnuleysissvipan er nauðsynlegt tæki fyrir harðstjórn peningavaldsins, þar sem á að koma því á. Og spurningin, sem liggur í dag fyrir Alþingi Íslendinga, er, hvort það eigi að koma þeirri harðstjórn peningavaldsins á, og það er bezt að gera sér það ljóst, áður en lagt er út í aðgerðir, því að ég gæti trúað, að meira að segja hæstv. núv. ráðherrum sjálfum mundi ógna, þegar þeir sæju framan í þær afleiðingar, sem þetta kerfi mundi hafa, ef það væri sett á. En þá er búið að vinna það tjón að brjóta enn einu sinni niður gengi íslenzku krónunnar, taka enn eina kollveltu verðbólgunnar á Íslandi. Hitt er ljóst, að það, sem gerist, ef þetta frv. verður samþykkt, það er, að á grundvelli loginna skýrslna og erlendra fyrirskipana verður fátækt leidd yfir stóran hluta þjóðarinnar, og það er gegn því verki, sem íslenzk alþýða mun rísa upp. Þetta kerfi, ef það verður samþykkt, mun brotna, og það er aðeins til bölvunar að reyna að setja það á. Það er ósvífið að ætla að stela af fátækum verkamönnum til þess að afhenda bröskurum þjóðfélagsins og beita jafnvel ríkisvaldinu og bankavaldinu til þess að geta gert slíkt. Það er illt verk gagnvart afkomu íslenzkrar alþýðu og gagnvart efnahagslegu sjálfstæði íslenzks þjóðarbúskapar að taka upp þetta kúgunarkerfi hér á Íslandi. Það er talað um það sem vandamálið í skýrslum hagfræðinganna og þeirra lærðu manna, sem fjalla um okkar mál úti í heimi, að lífsafkoman á Íslandi hafi ekki verið í samræmi við framleiðslugrundvöllinn. Það er oft nokkuð rétt í því. En spurningin, þegar samræmi er ekki þar á milli, er, hvað eigi að gera. Það er hægt að gera tvennt. Það er hægt að minnka eða lækka lífsstandardinn, rýra lífsafkomuna, og það er hægt að auka framleiðslugrundvöllinn. Sú leið, sem hæstv. ríkisstj. er að fara inn á með þessu kúgunarkerfi, er að rýra lífsafkomuna, lækka lífsstandardinn, ekki að auka framleiðslugrundvöllinn. Hún vill láta það ráðast af okkur framandi öflum, af viðskiptalögmálum stórrar efnahagsheildar, sem hún vill innlíma okkur í, hvort framleiðslugrundvöllur á Íslandi eykst eða ekki. Hún vill láta það verða komið undir lögmálum, gróðalögmálunum, gróðavonum þessa alþjóðlega peningavalds, hvort framleiðslugrundvöllur á Íslandi vex eða ekkí. Það þýðir, að ríkisstj. er að fara þá leið að reyna að skapa jafnvægi fátæktarinnar, lækka lífsstandardinn. Ráð okkar, ráð verkalýðshreyfingarinnar hafa alltaf verið þau, þegar misræmi er á milli lífsstandards og framleiðslugrundvallar, að bæta framleiðslugrundvöllinn, að stórauka framleiðslugrundvöllinn. Það var ráðið, sem við gripum til 1944. Það var ráðið, sem vinstri stjórnin reyndi líka. Það er ráðið, sem alltaf hefur verið reynt, þegar verkalýðshreyfingin hefur haft einhver áhrif á ríkisstjórnina á Íslandi. Þegar Sjálfstfl. og Framsfl. voru hins vegar saman í stjórn í sjö ár, þá prófuðu þeir hitt, með þeim afleiðingum, að okkar fiskiskipaflota var varla haldið við. Íslenzkur þjóðarbúskapur verður að fara þá leið, ef hann ætlar að halda uppi lífsstandardi þjóðarinnar og bæta hann, að auka framleiðslugrundvöllinn. Við megum aldrei láta undan því að rýra þennan framleiðslugrundvöll. Við verðum að pína okkur undir drep til þess að auka hann, og við getum það. Þegar við verjum á einu ári 1600 millj. í fjárfestingu, þá er eina spurningin, hvað mikið af þessum 1600 millj. við setjum í það, sem eykur framleiðslugrundvöllinn. Vitleysan í okkar þjóðarbúskap á undanförnum árum hefur verið sú, að við höfum ekki tekið ákveðið hlutfall af þessu og sagt t.d.: 500 millj. af 1600 milljónum setjum við í sjávarútveginn, sem veitir gjaldeyri, og annað, sem sparar gjaldeyri, stórvirk framleiðslutæki á þessum sviðum. Slíkt hefðum við ekki getað gert nema með skipulögðum þjóðarbúskap. En hefðum við sett 500 millj. kr. eða sem samsvaraði því, - ég miða þetta við árið 1957, - í slík stórvirk tæki, þá hefði íslenzkur þjóðarbúskapur staðið undir miklu hærri lífsstandard en við höfum í dag. Það, sem okkur hefur skort allan þennan tíma, er að stjórna þessari fjárfestingu af viti og framsýni, og eins og gefur að skilja, það getur því aðeins gerzt, að ríkið hafi tökin á þessu. Þegar talað hefur verið um verðbólgu á undanförnum árum, hefur stundum eins og verið látið í það skína, að það væri að einhverju leyti vísitölunni eða verkalýðshreyfingunni að kenna. Það er ósatt, algerlega ósatt. Kaupgeta verkalýðsins er í dag jafnvel minni en hún var fyrir 12 árum. En sú stétt, sem hefur haft öll völd hér á Íslandi, sem hefur haft ríkisvaldið, hún hefur notað aðstöðuna til þess að hækka vöruverð, ef kaupið hefur hækkað, í staðinn fyrir að knýja atvinnurekendurna í þjóðfélaginu til þess að gera sífellt endurbætur á sínum rekstri og skipulagningu sinna fyrirtækja til þess að standa sem mest undir hækkandi kaupi hjá fólkinu. Atvinnurekendastéttinni hefur verið leyft að velta þessu af sér yfir á almenning. Þannig hefur verðbólgan myndazt. Hæstv. viðskmrh. var að tala um kjaraskerðingu 1958 og nú og vildi jafnvel bera saman, að sú skerðing, sem þá varð um vorið, væri jafnvel meiri en sú, sem nú væri lagt til. Er hæstv. viðskmrh. ekki ljóst, að samkv. útreikningum ríkisstj. og hennar hagfræðinga verður raunverulega 14% launalækkun t.d. hjá öllum einhleypum iðnverkakonum og öllum þeim, sem svipað eru settir, að hjá hjónum með kannske 50 þús. kr. tekjur verður líka svona lækkun, 14% launalækkun? Það er gífurleg launalækkun, sem í þessu felst. En af hverju er hæstv. viðskmrh. að minna á þetta? Þessi litla launalækkun, sem hann var að tala um vorið 1958, hvernig fór um hana, hvernig svaraði verkalýðurinn því, hvað stóð það lengi? Hvað heldur hann, að þessi standi lengi, miklu stærri, miklu óréttlátari, miklu hættulegri? Er hann búinn að gleyma því, að sú kjaraskerðing var þurrkuð burt af verkalýðnum? Hann vildi ekki una því að bera einn fórnirnar. Heldur hann, að hann uni því frekar núna að bera stærri fórnir, sem fela í sér hættuna á atvinnuleysi? Ég er hræddur um, að hæstv. viðskmrh. ætti að gera sér ljóst, að það þýðir lítið að bera saman við þá kjaraskerðingu. Hún var þurrkuð út, og þessi verður þurrkuð út líka, ef henni verður skellt á. Hæstv. viðskmrh. sagði líka, að launahækkanirnar 1958 hefðu verið óraunhæfar. Hver segir, að þær hefðu verið óraunhæfar, ef það hefðu verið gerðar slíkar skipulagsbreytingar í þjóðfélaginu, að þjóðarbúið hefði verið gert fært um að bera þær? Eins og þurfi nokkur maður að segja mér, að það hafi ekki verið hægt að bæta kaupgetu tímakaups verkafólks á Íslandi um 10% á 12 árum undanfarið? Jú, en til þess þurfti að gera ákveðnar breytingar á þjóðfélaginu, og það er á móti þeim breytingum, sem hefur verið staðið, þeim skipulagsbreytingum, sem voru nauðsynlegar. En heldur hæstv. viðskmrh., að verkalýðurinn sætti sig við það, þó að hann hafi ekki haft pólitískt afl til þess að koma fram þeim skipulagsbreytingum, sem væru skynsamlegar og réttlættar af þjóðfélaginu, að láta afleiðingarnar af allri vitleysu og óréttlæti auðvaldsskipulagsins bitna á sér í lækkuðu kaupi, meðan hann hefur frelsi til þess að berjast fyrir að hækka það? Eins og allur gróði og öll eyðsla yfirstéttarinnar hér eigi að lenda á verkamannastéttinni? Heldur hæstv. viðskmrh., að það sé svo sérstaklega girnilegt, t.d. með olíuhneykslið núna að fara út til verkamanna hérna og segja: Blessaðir fórnið, fórnið þið, það dugir ekki að fara að þjóðnýta olíuhringa, það dugir ekki annað en olíuhringar fáí að græða 40–50 millj. kr. á ári, það dugir ekki annað en bankarnir komi út með sínar 60–70 millj, kr., en verkamaðurinn eða verkakonan, sem hefur 3000 kr. laun, á að lækka, lækka um 14%? Og er hæstv. viðskmrh. ljóst, hvað konurnar, svertingjakonurnar í Suður-Afríku, eru að berjast fyrir að fá í laun í dag? 1 pund á dag. Það er sama kaupið og hann ætlar iðnverkakonunum hérna, þeim sem hafa 3000 kr. laun núna, að bera. Niður á þetta stig er verið að setja íslenzkan verkalýð. Það er vitanlegt, að engin varanleg lausn fæst á íslenzkum þjóðarbúskap, fyrr en stigin verða þau spor að þjóðnýta í fyrsta lagi innflutnings- og útflutningsverzlunina. Það er búið að vera meinið í íslenzkum þjóðarbúskap nú í meira en 25 ár, hvernig fjármagnið hefur streymt til verzlunarinnar og ekki til útgerðarinnar. Það eru stórar pólitískar breytingar, sem þarf til slíkra hluta. En meðan þær eru ekki gerðar, þá er ekkert réttlæti í því að ætlast til þess af íslenzkum verkamönnum, að þeir beri afleiðingarnar af því, að íslenzk auðmannastétt vill hamstra til sín svo gífurlegan gróða og halda uppi svo miklu verzlunarbákni, að það sligar þjóðina. Hæstv. viðskmrh. sagði, að með afnámi vísitölunnar væri verið að afnema byrði, skildist mér. Vísitalan hefur ekki verið byrði fyrir bú hins íslenzka launþega. Ég er hræddur um, að prófessorinn hafi komið upp í honum og hann hafi hugsað full-teoretískt um efnahagskerfi sitt, þegar hann fór að tala um, að það væri byrði. Vísitalan hefur verið eina trygging þess fátæka manns á móti gerræði yfirvalda, á móti því gerræði að hækka vörur, jafnvel oft að tilefnislausu. En var það rétt, sem mér heyrðist hæstv. viðskmrh. segja, að það væri stefna Alþfl. að hafa stöðuga atvinnu á sem hæstu kaupi, - var það rétt? Heyrði ég það rétt? Ef það er stefna Alþfl., hvaða stefnu er þá hæstv. viðskmrh. að framkvæma með þessu frv.? Hann er að lækka kaupið niður fyrir nokkuð, sem þekkist í okkar nágrannalöndum, og koma á atvinnuleysi um leið, sem tekizt hefur að halda frá þjóðinni með öllu því voðalega uppbótakerfi, sem á að fara að kasta. Og þá var minnzt á það hérna áðan um æskuna. Ef til vill gerði það ekkert til, sagði einn ráðh., þó að hún ætti eftir að lifa það að færast í fang ýmiss konar erfiðleika í sambandi við að koma þessu efnahagskerfi á. - Jæja, er hæstv. ráðh. meira að segja farið að skiljast, að það muni verða nokkuð miklir erfiðleikar, sem verða leiddir yfir einstaka borgara þjóðfélagsins með þessum ráðstöfunum? En halda þeir, að það sé nokkur tilhlökkun fyrir þá æsku, sem nú er að skapa sér heimili, hefur undanfarið verið að reyna að byggja sér sæmileg híbýli, jafnvel 3–4 herbergja, að eiga nú að fara að búa í kannske einu herbergi með aðgangi að eldhúsi eða eitthvað annað slíkt, að eiga að snapa eftir vinnu niðri á hafnarbakka og snúa stundum atvinnulaus heim, eins og gert var forðum daga? Höfum við ekki verið að berjast í 20 ár, til þess að okkar börn, sem eru að vaxa upp, þyrftu aldrei að horfast í augu við það, sem við þekktum? Á nú að fara að gera það að gamni sínu til þess að þjóna einhverju skurðgoði að leiða þessi vandræði, sem við höfum verið að reyna að berjast við að útrýma allan þennan tíma, yfir unga fólkið, sem nú er að vaxa upp? Og finnst mönnum það viðeigandi á þeim tímum, þegar mannkynið ræður það vel yfir náttúruöflunum og búið að finna upp tæki, sem geta skapað allsnægtir handa öllum, að það sé verið að innleiða kerfi, sem mundi þýða atvinnuleysi og skort handa þeim, sem ættu að geta búið við allsnægtir? Þetta er ekki neitt spursmál um uppeldi. Það er hægt að finna aðrar aðferðir til þess að ala upp heldur en þær að leiða að óþörfu fátækt og atvinnuleysi yfir menn. Ég held, að þá hafi mikið af okkar starfi á þessum áratugum verið unnið fyrir gýg, ef það á nú að verða fagnaðarboðskapur, að unga kynslóðin sé ekkert of góð til þess að ganga í gegnum það, sem við þurftum að ganga í gegnum, þegar við vorum ung. En það er það, atvinnuleysið og fátækt, sem verður afleiðing þessara ráðstafana, ef þær verða samþ. Ég get ekki betur en aðvarað þá hæstv. ríkisstj., sem nú stendur að þessum till. Ég hef reynt áður að aðvara, þegar ég hef álitið menn vera að fara inn á rangar brautir og stíga röng spor í stað þess að horfast í augu við erfiðleikana og skipuleggja íslenzka þjóðarbúið betur. Við eigum að halda okkar sjálfstæði og halda okkar sjálfstæða þjóðarbúskap og þora að stjórna honum einir í okkar eigin þágu. Það fer margt forgörðum hjá okkur, og við gerum það kannske oft illa, en við eigum að reyna að bísa við að gera það áfram og gera það betur og læra af vitleysunum. Við eigum ekki að gefast upp. Við eigum ekki að láta innlima okkar land, okkar þjóðarbúskap í annað hagkerfi. Þá sláum við úr höndunum á okkur öll þau vopn, sem við höfum getað notað á síðustu áratugum til þess að skapa velmegun í þessu landi. Hitt er mér ljóst, að Ísland getur ekki tekið stórfelldum framförum frá því, sem það hefur náð nú sem efnahagslega sjálfstætt ríki, nema með viturlega skipulögðum þjóðarbúskap í alþjóðar þágu og þá fyrst og fremst með heildarhagsmuni þjóðarinnar fyrir augum og einkum í sambandi við uppbyggingu atvinnuveganna. Það er slík heildarstjórn í þágu þjóðarinnar, sem hingað til hefur skort. Það er hún, sem þarf að koma á. Það væri spor fram á við, það væri spor, sem tryggði okkur gegn öllu atvinnuleysi, tryggði uppbyggingu atvinnulífsins, tryggði, að við réðum þeirri uppbyggingu sjálfir og hún væri í okkar eigin þágu, og tryggði um leið, að við gætum hagnýtt okkur alla þá viðskiptamöguleika, sem okkur standa yfirleitt til boða í heiminum. En þetta spor, sem nú er ætlað að stíga, það er spor aftur á bak, spor til að eyðileggja það, sem við höfum verið að gera á undanförnum árum, spor til að innlima Ísland í framandi hagkerfi, þar sem við erum háðir harðstjórn peningavalds og lögmálum kreppuþjóðfélags, sem við ráðum ekkert við.

Forseti (JóhH): Það er nokkur vandi á höndum um meðferð þessa máls. Það er augljós hin brýna nauðsyn á því, að það geti farið í gegnum þingið með sem mestum hraða. Hins vegar er skiljanlegt, að þm. telji sig þurfa að hafa hæfilegan tíma til þess að fjalla um það. Það eru nú á mælendaskránni tveir, en ég hef hins vegar hugboð um, að fleiri mundu vilja kveðja sér hljóðs. Ég vil nú til þess að freista þess að ná nokkru samkomulagi um þessi tvö sjónarmið, sem ég nefndi áðan, gera örstutt hlé á þessum fundi, í 5–10 mín.