Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Um þetta mál er nú rætt á býsna viðkvæmu stigi. En það er þarft til íhugunar öllum hér inni og í þjóðfélaginu því að hér er um einn veigamesta uppeldis- og menntunarþáttinn að ræða. Við verðum fyrr en síðar að gera verulegt átak til að hefja veg þessa fólks svo sem vera ber. Ég vildi aðeins segja nokkur orð um þessa þörfu till. Kennarastéttin hefur að vísu núna á undanförnum dögum eða vikum verið á nokkuð undarlegan hátt í sviðsljósinu. Ég ætla ekki að tíunda hér þau ómaklegu ummæli í hennar garð sem fallið hafa dauð og ómerk í eyrum allra þeirra sem bera minnsta skynbragð á starf og þýðingu stéttarinnar. Þar er um að ræða óráðshjal sem sprottið er af mikilli vanþekkingu eða af öðrum ástæðum. Það er hins vegar mála sannast að kennarastarfið hefur ævinlega verið vanmetið og hvergi skipað þann sess sem því ber í siðuðu þjóðfélagi. Þetta herfilega vanmat hefur hvergi birst skýrar en í launakjörum. Ég tala að vísu ekki sem hlutlaus aðili, hafandi kennt í 18 ár og haft margvísleg afskipti af málum stéttarinnar, m.a. í kjaramálum, en nokkur reynsla og þekking á eðli og umfangi starfsins mun þó af þessu hafa hlotist. Ég man t.d. glögglega eftir þingi Sambands ísl. barnakennara þar sem menntunarmálin voru aðalmálið og spurningin um að færa menntunina á háskólastigið var mest rædd. Þar var mikill einhugur um að sjálfsagt væri að gera miklar og auknar menntunarkröfur til stéttarinnar, m.a. í ljósi nýrra tíma, nýrrar tækni og hinnar miklu og sívaxandi uppeldisþátttöku skólanna. En ég man einnig vel að menn töldu að samfélagið mundi í sama mæli meta starfið til viðunandi launakjara sakir ábyrgðarinnar og þess hversu vandasamt það er í innsta eðli sínu sakir ómældra vinnustunda sem hvergi voru né eru skráðar og ekki síður sakir lengra og meira náms og um leið þekkingarinnar sem þá lægi að baki. Ég man að við, tveir kennarar að austan sem þarna töluðum, vorum nokkuð hjáróma í þessum kór þegar við létum í ljós miklar efasemdir um að samfélagið mundi meta það svo nokkru næmi þó að menntunin væri færð upp á háskólastigið. Við héldum því fram að allt of margir litu á þetta sem auðvelda og erfiðislausa vinnu. Mætti mikið vera ef slík viðhorf næðu ekki upp í æðstu stofnanir þjóðfélagsins. Ekki óraði mig þá fyrir þeim ósköpum sem nú hafa dunið yfir þingheim og hefðu gefið orðum okkar þá meira vægi en er um leið dapurlegra en orð fá lýst. Launakjör kennara í dag og aðstaða öll hefur verið tíunduð svo rækilega að ekki skal það frekar gert. Þessi till. sem hér er til umr. hefur að megininntaki endurmat á störfum kennara og í kjölfarið réttmætara og verðugra mat á þeim störfum og er vissulega ekki tilkomin að ástæðulausu. Hugmyndin og framkvæmd hennar er því sjálfsagðari en svo að um þurfi mjög að ræða. Spurningar vakna hins vegar í ljósi ýmislegs af því sem hefur verið að gerast, alveg sér í lagi þess að þolinmæði kennara er eðlilega loks á þrotum. Það hefur m.a. birst í væntanlegum uppsögnum þeirra sem eina tiltæka ráðinu sem kennarar hafa séð til að vekja athygli á ófremdarástandinu. Það hefur einnig birst í hinum alvarlega flótta úr stéttinni, þar sem ég fullyrði að fólk hefur undantekningarlítið gengið í vandaminni og ábyrgðarminni störf með hins vegar miklu betri launakjörum. Meira alvörumál er þetta en svo að unnt sé að afgreiða það með axlaypptingum einum, að ekki sé minnst á það orðfæri sem jafnvel hefur verið viðhaft úr þessum ræðustól um þessa stétt. Nú vitum við það að í kjölfar hinna almennu samninga við BSRB koma sérkjarasamningar sem ráða mestu um það hversu fer um kennarastéttina og af þeim m.a. ræðst einnig hvað gerist í uppsagnamálum þeirra. Uppsagnamálið á sér aðdraganda, sem rakinn er í félagsblaði Kennarafélags Íslands frá sept. s.l., en þar segir svo, með leyfi virðulegs forseta: „Á fundi fulltrúaráðs Kennarafélags Íslands í ágústlok var tekin ákvörðun um að safna viljayfirlýsingum frá kennurum fyrir 1. okt. n.k. um að þeir séu reiðubúnir að segja upp stöðum sínum ef Kennarasambandið telji þess þörf til að knýja á um endurmat á kennarastarfinu og bætt kjör.“ Síðan eru aðstæður raktar og ber að vitna til nokkurs af því. Þar er sagt, með leyfi forseta: „Kennaranámið hefur aukist og lengst. Kennsluhættir hafa breyst og vinnuálag á kennara aukist. Æ meiri tíma þarf til að fylgjast með nýjungum í starfi og nýju námsefni. Kröfur til skólanna aukast sífellt og verkefnum kennara fjölgar. Fyrir sérhæfð ábyrgðarstörf á almennum vinnumarkaði eru greidd a.m.k. helmingi hærri laun en þau sem ríkið greiðir fyrir kennslu.“ Þessum orðum öllum og þessum yfirlýsingum sem hefur verið safnað um uppsagnir kennara, fylgir mikil alvara. Ég vitna til ummæla þeirrar kunnu og virtu sjálfstæðiskonu, Svanhildar Björgvinsdóttur, sem segir í þessu sama félagsblaði Kennarafélags Íslands, með leyfi virðulegs forseta, um kennaraþingið: „Það vakti athygli mína sú einurð og eindrægni sem kom fram í stefnunni í kjaramálum þar sem lögð er áhersla á að fá þegar í stað endurmat á kennarastarfinu og lögverndun starfsheitisins. Það er greinilegt að kennarar skynja vel ábyrgð sína sem uppalendur. Þess vegna vilja þeir ekki atgervisflótta úr stéttinni. Þess vegna samþykktu þeir einróma að segja upp launaliðum samninganna 1. sept. n.k. og þess vegna hyggjast þeir fylgja kröfum sínum fast eftir.“ Það eru einmitt þessi orð ásamt ýmsum fleirum sem hér væri hægt að rekja úr félagsblöðum Kennarafélags Íslands, sem fá mig til þess að staldra við efnismeðferð þessarar till. Þar er lagt til að skipuð verði nefnd sem inna á af hendi þetta endurmat á störfum kennara og á að skila áliti eigi síðar en sex mánuðum eftir samþykki þál. sem að venju hér yrði í fyrsta lagi í desember. Ég hef a.m.k. heyrt það á ýmsum í forustuliði kennara að þetta endurmat eigi að fara fram, svo sem Svanhildur Björgvinsdóttir bendir á, án tafar og sérkjarasamningar nú eigi að taka mið af því. Nú vitum við vel hvernig þar hefur verið gengið frá málum og hvernig þar verður mjög sennilega að unnið. Í kjölfar þess er kannske ekki mikils að vænta til viðbótar fyrir kennarastéttina eina miðað við þann grundvöll sem gengið er út frá í aðalkjarasamningum. Ég veit líka að það er síst af öllu vilji hv. flm. að draga þetta starf fram yfir næstu sérkjarasamninga. En það er spurning hversu starf af þessu tagi þarf að taka langan tíma, hversu vel þarf að vinna það. En aðalatriðið er vitanlega, eins og fram kom í máli hv. 1. flm., að vekja Alþingi til umhugsunar um alvöru þessa máls og undirstrika skjóta nauðsyn endurmats, sem færði kennurum betri stöðu í launakerfinu svo sem þeim ber. Ég vil ekki að þetta sé tekin sem nein bein aths. við tillöguflutninginn sem slíkan heldur aðeins spurning um það hversu langan tíma þetta kynni að taka og hvenær þeim árangri yrði skilað. Ég vil einnig að gefnu tilefni taka undir þau orð, sem höfð voru eltir hv. 1. flm. þessarar till. í hljóðvarpi í gærkvöldi, að eitt af því, sem er vonbrigðaefni nýgerðra aðalkjarasamninga milli BSRB og ríkisins, er það hversu hlutur kennara batnar lítið. Ég viðurkenni að sérkjarasamningar geta ráðið þar einhverju, en það hlýtur að vakna spurning um það hvort það skipti ekki máli að gera það sem þarf til þess að við getum tryggt áfram hæfa og góða kennara í skólum landsins og þyrftum ekki áfram að horfa á flótta úr stéttinni yfir í önnur störf þar sem betri kjör eru í boði. Mín spurning er aðallega um það hverju við getum hér áorkað um réttmætt mat á þýðingu starfsins, þess óhjákvæmilega endurmats sem þyrfti að tengjast næstu sérkjarasamningum kennara, hvernig við gætum haft áhrif sem fyrst og best í sjálfstæðri réttindabaráttu kennara og um leið og ekki síður stuðlað að framtíðarvelferð þeirrar æsku, sem kennarar taka sífellt meiri þátt í að móta, fræða og ala upp á ýmsan veg. Það er ekki úr vegi að við hugleiðum í ljósi þessarar þýðingar hversu alvarlegt það er ef virkilegur atgervisflótti verður úr þessari stétt uppalenda æskunnar. Um það mætti hafa langt mál, en e.t.v. er einhver besta og hollasta lesning fyrir fólk um kennara og þýðingu kennarastarfsins grein sem Heimir Pálsson ritaði í Helgarpóstinn 27. sept. og heitir „Lágmenntastefna eða láglaunastefna eða bréfkorn til íslenskra foreldra“, þar sem spurt er m.a.: Hvaða kröfur gerir þú til kennara barna þinna? Þar segir Heimir, með leyfi hæstv. forseta: „Í 1.–6. bekk grunnskólans eða barnaskólanum eru líkur til að börnin þín hafi einhvern einn kennara. Þá er nokkuð ljóst að hann er í flestum tilvikum sú fullorðin manneskja sem börnin hafa mest af að segja. Þau eru lengur samvistum við hann en þig í vöku. Þá sýnist mér fyrsta krafan hljóti að vera nokkuð augljós. Þú ætlast til þess að kennarinn sé prúðmenni og umgangist börn þín eins og mikilvæga einstaklinga, sýni þeim með fordæmi sínu hvernig ábyrg og ljúf manneskja hagar sér. Í annan stað ætlast þú áreiðanlega til að kennari barnanna þinna kunni skilgóð svör við hverju því sem upp kann að koma í kennslustofunni. Hann hefur axlað megnið af frumfræðslunni, þeirri sem bændasamfélagið gamla dreifði á a.m.k. tvær kynslóðir og stundum allmarga einstaklinga af hverri kynslóð. Í þriðja lagi verður kennarinn að sjálfsögðu að vera þeim vanda vaxinn að gerast huggari barnanna þinna í hverri þraut. Þú ert ekki í kallfæri því að þú ert væntanlega að sinna framfærsluskyldu þinni. Í fjórða lagi verður kennarinn vitanlega að búa yfir og geta miðlað þeirri þekkingu sem nauðsynleg er hverjum einstaklingi í nútíma samfélagi. Þarna taka grunnskólalögin kröftuglega undir við þig. Í fimmta lagi verður kennarinn vitaskuld að ábyrgjast að sú þekking sem hann er að miðla sé í samræmi við nútíðina, ekki liðinn tíma. Úrelt þekking kemur börnunum þínum að litlu haldi. Í sjötta lagi - og er það reyndar fólgið í því sem áður er sagt - verður bekkjarkennarinn að kunna skil á hinum sex námsgreinum skólans auk frumgreinanna þriggja, lesturs, skriftar og reiknings og koma þar fög eins og átthagafræði, þ.e. a.m.k. saga, landafræði og náttúrufræði og biblíusögur, það er undirstaða allrar hugmyndafræði okkar. Í sjöunda lagi kann náttúrlega að vera að börnin þín eigi við einhvern smávægilegan vanda að stríða í hegðun eða líkamsbyggingu og þá verður kennarinn vitanlega að vera starfi sínu vaxinn og geta veitt hverjum einstaklingi þjónustu.“ Síðan rekur Heimir hvernig að kennaranum er búið og er það ófögur lýsing vægast sagt, sem hér hefur verið tíunduð áður og ég ætla ekki að fara nánar út í. En síðan endar hann á samviskuspurningu, sem er eins gott að vitna til hér ef hv. þm. hefðu ekki lesið þessa grein, að ég tala nú ekki um, ef þeir hefðu ekki hugleitt þetta mjög grannt. En í lokin spyr Heimir Pálsson, með leyfi hæstv. forseta: „Hefurðu hugsað út í að þú greiðir kennara barnanna þinna miklu lægri laun en þú mundir greiða manni sem passaði tölvuna þína? Hefurðu gert þér grein fyrir að kennarakaupið á Íslandi er orðið þannig að tala má um vitsmunaflótta úr stéttinni? Hefurðu gert þér grein fyrir hvaða máli menntun þessarar þjóðar skiptir fyrir afkomu fólks í þessu landi? Hlustaðirðu kannske á Ingjald Hannibalsson í sjónvarpinu hér um daginn? Hefurðu velt fyrir þér hvaða framtíð þú ætlar börnunum þínum? Væri ráð að hugsa um það næst þegar þér gefst stund frá brauðstritinu til að horfa í augu þeirra? Geturðu þá sagt með góðri samvisku að þú viljir þeim aðeins hið besta?“ Þetta geta verið mín lokaorð einnig því að hægt er að taka undir hvert orð sem Heimir segir þarna.



Herra forseti. Efni þessarar till. til þál., sem hér er til umr. um endurmat á störfum kennara. er vissulega tímabært að taka til meðferðar. Það hafa þær umr. um kjör kennara hér á hv. Alþingi að undanförnu beint sannað. Það ber vissulega að fagna þeim stuðningi sem hæstv. menntmrh. fær hjá Kvennalistanum með þessari till., en eins og fram hefur komið í umr. hefur hæstv. ráðh. lýst vilja sínum á að endurmat á störfum kennara verði framkvæmt. Umr. um kjör kennara hefur verið hávær í nýafstaðinni kjaradeilu opinberra starfsmanna og er það að vonum. Kennarar eru láglaunastétt, hafa dregist aftur úr í launum, enginn getur dregið það í efa. Launataxtar þeir, sem sýndir eru í grg. þáltill. og víða hafa borið á góma að undanförnu, segja til um það. Þær krónutölur eru að vísu úreltar nú eftir gerð kjarasamnings, en láglaunastéttirnar, og þar með kennarar sitja eftir í þessum kjarasamningum eins og ávallt áður og séð var fyrirfram, enda ekki lögð megináhersla á að bæta þeirra kjör sérstaklega umfram aðra í nýafstöðnum kjarasamningum. Endurmat á störfum kennara er utan við gerð aðalkjarasamnings BSRB og þarf að fara fram eftir sem áður. Það er löngu ljóst og má furðu sæta að það hafi ekki verið framkvæmt fyrir löngu síðan. Sú öra þróun sem átt hefur sér stað í þjóðfélaginu undanfarinn áratug t.d. með fjölgun kvenna á vinnumarkaðinum og þá um leið breyttar aðstæður á heimilum af þeim sökum hefur ekki síst raskað þessum málum jafnframt fjölgun kvenna í kennarastétt. Skólarnir verða í auknum mæli að taka á sig gæslu- og uppeldishlutverk auk fræðslunnar og það kallar á enn meiri ábyrgð og álag á kennarana. Við þessu verður að bregðast. Þetta er einn af þeim þáttum sem tengist nauðsyn þess að koma á betri tengslum milli heimila og skóla, meiri samábyrgð þessara aðila sem verða að vinna saman að því að ala upp og mennta íslenska æsku. Það er t.d. nauðsynlegt að ætla kennurum þann viðverutíma í skólanum að þeir geti sinnt samstarfi við heimilið og nemendur utan sjálfra kennslustunda, en eins og nú er háttað er lítið svigrúm í þeim efnum. Efnislega er þessi till. til þál. samhljóða þeim viðhorfum sem ríkja innan þess vinnuhóps sem skipaður var af hæstv. menntmrh. á s.l. ári til þess að fjalla um aukin tengsl heimila og skóla. Við eigum báðar sæti í þeirri nefnd eða vinnuhópi, hv. 3. landsk. þm. Guðrún Agnarsdóttir, einn af flm. þessarar till., og ég. Vegna verkfalls hefur nefndin ekki getað skilað áfangaskýrslu sinni til ráðh. en skýrslan er nú í lokavinnslu. Það má segja að það hafi gengið eins og rauður þráður í gegnum þær umr. sem fram hafa farið innan þess vinnuhóps og viðmælenda hans, að til þess að bæta samstarf heimila og skóla verður að fara fram endurmat á störfum kennara til að mæta þessum breytingum í þjóðfélaginu og aukinni ábyrgð sem þeim fylgja. Það er óhætt að segja að skilgreining og mat á vinnutíma kennara og umr. um þau mál í þjóðfélaginu almennt, ekki aðeins hér á hv. Alþingi, er því miður oft byggð á vanþekkingu vegna ónógra upplýsinga sem stafar af því að samband milli heimila og skóla er ekki nógu náið. Vanþekking á störfum kennara er oft nokkuð hliðstæð því mati sem lagt er á vinnutíma þm. sem við verðum óneitanlega oft vör við og er kannske byggt á því hvort þm. sitja á stólum sínum hér á þingfundum, t.d. er sjónvarpið bregður upp skyndimynd af þingfundi sem gæti verið af fundi í Nd. en almenningur veit ekki að tekin er í sal Sþ. og þess vegna eru a.m.k. 20 auð sæti í salnum og viðkomandi fréttamaður lætur slíkar upplýsingar ekki fylgja. Eða sú skoðun að þm. eigi allt of langt sumarfrí eins og sagt er að kennarar eigi einnig. Hitt er hins vegar staðreynd að kennarar nota meginhluta sumars til að endurhæfa sig og undirbúa næsta starfsár nákvæmlega eins og þm. þurfa að gera. Ingólfur Ármannsson skólastjóri á Akureyri hefur einmitt tekið saman yfirlit eða samanburð á vinnutíma kennara og þm. sem birt var í Verkfallstíðindum BSRB 17. okt. og við þm. fengum reyndar sérprentað og sent í pósthólfin okkar. Meira að segja honum, sem þó hefur væntanlega kynnt sér málið, yfirsést í töflu sinni, t.d. varðandi nefndarfundi þm. Þar gleymast hjá honum fundir fastra nefnda sem eru fyrir hádegi alla daga sem þingfundir standa yfir því að fastir þingflokksfundir fylla fundarkvótann sem hann skammtar þm., en þeir eru eins og kunnugt er tvisvar í viku, tvo tíma í senn að lágmarki. Þetta nefni ég til að sýna að betra er að fara varlega í að fullyrða þegar upplýsingar eru ófullnægjandi, hver sem í hlut á. Ég vil, herra forseti, minna á þá ábyrgð sem lögð er á kennara í starfi þeirra. Árangur uppeldis, þroska og fræðslu nemenda, sem kennurum er ætlað að sinna. ræðst af hæfni þeirra, alúð við kennslu og umhyggju fyrir velferð nemenda. Ég vil því með þessum orðum mínum ítreka þá skoðun mína að nauðsynlegt er að endurskoða þessi mál í heild frá grunni til að leita leiða til að auðvelda skólunum að bregðast við breyttum aðstæðum í þjóðfélaginu, aðstæðum sem hafa orðið til þess að auka áhrif kennara. Sú lausn þarf að verða þannig að í þessi ábyrgðarmiklu störf sé alltaf völ á hæfasta fólkinu hverju sinni, en eins og nú háttar eru þeir æ fleiri sem sjá sig neydda til að leita annarra starfa.



Herra forseti. Í þann mund sem hæstv. fjmrh. gerðist talsmaður þeirrar útbreiddu skoðunar á Alþingi að kennarar ynnu ekki fyrir sínu lága kaupi dundaði ég mér við að telja úr sæti mínu þá hv. þm. sem ég þóttist vita með vissu að hefðu verið kennarar einhvern tíma á ævinni. Það voru ekki allir þm. í salnum, en ég taldi 17. Hvað segir þetta okkur? Það segir okkur að kennaramenntun sé nokkuð góð almenn undirstöðumenntun, dugi mönnum víða til starfa í þjóðfélaginu. Það er venja úr þessum stól að ávarpa menn sem háttvirta þingmenn. Það bendir þá til þess að kennarar séu mjög háttvirtir þegar þeir eru orðnir fyrrv. kennarar.  Þessi till. til þál. um að skipa nefnd til að meta kennara upp á nýtt er ein af þessum ákaflega fallega hugsuðu till. sem stundum koma upp á þingi. Ekki hvarflar að mér eitt augnablik að hún sé fram sett til þess að gera hosur sínar grænar í atkvæðaveiðaskyni gagnvart kennurum. Slíkt gera hv. Kvennalistakonur ekki, eins og kunnugt er. Þetta er því ákaflega vel meint. Og ég get ekki fundið einn einasta mann, hvorki innan þings né utan, meira að segja varla hæstv. fjmrh., sem mundi standa hér upp í stól til þess að andmæla svo sjálfsögðum hlut að efla beri álit og virðingu kennara í þjóðfélaginu. Það merkilega er, af því að hér eru stundum látin falla orð um það að þarna eigi að efla manngildi en ekki auðgildi, að leiðin sem á er bent til þess að hækka álit kennara, hækka starfsmat kennara, í þjóðfélaginu er sú að meta beri störf þeirra til fjár, til meiri peninga. M.ö.o.: sú hugsun er látin í ljós, vafalaust réttilega, og endurspeglar hugsunarhátt þjóðfélagsins, að ef kennarar væru betur launaðir, þá væru þeir í meiri metum í þjóðfélaginu. Þetta er vafalaust laukrétt. Hvaða starfsstéttir skyldu það vera í þessu tveggja þjóða þjóðfélagi okkar Íslendinga sem hafðar væru í mestum metum? Það er áreiðanlega ekki barnakennarinn sem vinnur langan starfsdag og sinnir starfi sínu af köllun. Það er ekki bóndinn. Það er ekki erfiðismaðurinn. Þrátt fyrir sjómannarómantíkina, þá er það ekki heldur sjómaðurinn. Ekki heldur vísindamaðurinn og skáldið. Það eru þeir sem vaða í peningum. En þó því aðeins að það sé nokkurn veginn augljóst að þeir hafi lítið fyrir þeim haft. Einkum og sér í lagi eru þeir taldir klókir og snjallir og hafðir í háum metum ef það liggur nokkurn veginn ljóst fyrir að þeir leggja ekkert af mörkum, helst ekki neitt, til sameiginlegra þarfa þjóðfélagsins. Það eru fínir karlar, miklir menn og í miklum metum. Það hefur ekki hvarflað að neinum hv. þm. að flytja till. til þál. um það að slíka menn beri að endurmeta - þá niður á við eða hvað - í áliti Alþingis. Enda sýnir þetta að það er ekki hlaupið að því að flytja till. til þál. eða jafnvel setja lög um það hvernig þjóðfélagið á að meta fólk. Slíkt endurspeglar væntanlega bara það gildismat sem í þjóðfélaginu ríkir. Það er hluti af pólitík þjóðfélagsins. En hitt er rétt að ef kennurum væru greidd hærri laun yrðu þeir um leið, þegar af þeirri ástæðu einnig, í meiri metum hafðir. Við höfum horft upp á það að undanförnu að þetta þjóðfélag hefur leystst upp í stríðandi fylkingar, í tvær þjóðir. Annars vegar þeirra sem þiggja lítil laun fyrir vinnu sína, greiða hins vegar sína skatta og skyldur til þjóðfélagsins. Og svo er hin fylkingin sem nýtur svolítið annarra kjara af hálfu þjóðfélagsins. Um hvað var þetta verkfall? Það var krafa um það að fólk sem gegnir opinberri þjónustu fengi sín störf metin til jafns við hvað? Við mat markaðarins, við markaðslaunin. Það undarlega er að þeir, sem aðhyllast lögmál markaðarins og segja að hin ósýnilega hönd markaðarins sé hinn rétti aðili, hinn hlutlausi, hlutlægi aðili, voru helstu andófsmenn í þessu máli. Rétt er að láta það koma fram sem dæmi, ég hygg að það sé rétt, að einn æðsti embættismaður ríkisins, þ.e. æðsti stjórnandi hljóðvarps og sjónvarps, sem ætti að vera einhver mesta virðingar- og trúnaðarstaða íslensks menningarsamfélags, er áreiðanlega ekki hálfdrættingur í launum á við röskan sölumann. Ég hygg að hæstu laun opinberra starfsmanna, ef farið er eftir launatöxtum, séu nokkurn veginn lægstu laun sem borguð eru á frjálsum markaði fyrir störf sem, ef við værum að beita starfsmati eða einhverju slíku mati, þykja þrátt fyrir allt meiri virðingarembætti frá fornu fari í þjóðfélaginu. Nóg um þetta. Er líklegt að þessi velviljaða og fallega hugsaða till. komi að einhverjum notum, að hún breyti einhverju um hag kennara Þegar nefndin hefur skilað áliti og komist að þeirri niðurstöðu að meta beri kennara betur mun hún væntanlega leggja til að það beri að endurspegla í því að þeirra störf verði betur launuð og síðan verði þeirri till. vísað til hæstv. fjmrh. sem hefur, eins og alþjóð veit, alveg sérstakar skoðanir á því máli. Er mjög líklegt að þetta leiði til einhverrar niðurstöðu? Ég hef ekki trú á því. Hins vegar er ástæða til að spyrja: Ef við viljum bæta hag kennara og kjör og þar með virðingu þeirra í samfélaginu, eru einhverjar leiðir til þess aðrar en verkföll eða harðvítug kjarabarátta? Á að lögleiða kennslu sem lögbundið starf, eins og pípulagnir eða annað slíkt? Ég held ekki. Ég held meira að segja að við séum að sigla inn í þjóðfélag þar sem ætti að leggja allar lögbindingar niður á slíkum störfum. Ég vek athygli á því að í umr. um iðnmenntun hefur það sjónarmið þótt nýstárlegast að við séum of rígskorðuð í verkaskiptingu liðins tíma, þ.e. iðn- og tæknimenntun þurfi fyrst og fremst að vera breið almenn menntun sem geri fólki kleift alla sína starfsævi að byggja ofan á þessa menntun, og færa sig til milli starfa, af þeirri augljósu ástæðu að úrelding starfa er ör. Mörg störf, sem eru löggiltar iðngreinar, eru ýmist að hverfa eða þegar horfnar eða munu fyrirsjáanlega hverfa. Kennarar búa við þau markaðsskilyrði að þeir eru margir. Það er slæmt ef menn vilja vera í miklum metum og fá góð laun. Það er mikið framboð af kennurum. En sér í lagi búa þeir við það óhagræði á markaðinum að þeir eiga bara einn vinnuveitanda, ríkið. Í því efni skiptir ekki máli hvort handhafi ríkisvaldsins er hæstv. núv. fjmrh. eða aðrir menn og velviljaðri, að eigin sögn, leysi hann af hólmi, því að það hafa margir menn setið í því ráðuneyti, margir meira að segja fyrrv. kennarar, án þess að það hafi endurspeglast í stórlega bættum hag eða auknu áliti kennarastéttarinnar. Þetta er ekki spurning um vild eða óvild. Hvað er þá hægt að gera? Mér dettur í hug að minna á eina hugmynd, sem þeir hafa einkum og sér í lagi beitt sér fyrir, frjálshyggjupostular, sem mér finnst skoðunar verð, sem tiltölulega hleypidómalaus maður. Hún er sú að létta af kennurum því oki að búa bara við þennan eina sínka atvinnurekanda. Hugmyndin er m.ö.o. sú, svo ég vitni í hv. þm. Guðmund Einarsson - þetta hafa nefnilega frjálshyggjupostularnir lesið af útlendum fræðibókum - að kostnaður þjóðfélagsins við skólahald verði útgreiddur í sérstöku formi. Það er miðað við venjulegan „meðalnormkostnað“ nemanda í skóla. Síðan gefi ríkið út ávísun í hendur foreldra, eða nemenda þegar þeir eru sjálfum sér ráðandi, og segir: „Vær so god“ - hér er það sem þjóðfélagið greiðir með þér til þinnar menntunar. Síðan getur þú farið með þessa ávísun hvert sem þú vilt, í hvaða skóla sem vill við þér taka. Það þýddi þá um leið að þessi sínki vinnuveitandi, þetta voðalega leiðinlega bákn og kerfi, með allar sínar miðstjórnartilhneigingar og flatneskjutilfinningar og leiðindatilfinningar aðrar, væri bara á bak og burt. Ríkið yrði að fara að stunda samkeppni við skólann. Þ.e. góðir kennarar, afbragðs kennarar, hugsjónamenn í fræðslustarfi og upplýsingastarfi, þeir settu á stofn skóla. Smám saman færi það orð af þessum skóla að þetta væri afbragðs skóli. Og hvað mundi gerast? Jú, nemendur mundu auðvitað flykkjast þangað með ávísanirnar sínar. En ef þessi skóli færi að slaka á klónni, um leið og honum færi að förlast, um leið og það álit skapaðist að annar skóli væri nú enn þá betri, þá mundu þeir kannske snúa sér þangað. Í staðinn fyrir miðstjórnarprinsippið væri komin samkeppni. Samkeppni um hvað? Það eina sem máli skiptir - að bjóða okkur góðan skóla. Oft gerist það í hugmyndafræðiumræðu að menn grafa sér skotgrafir og skjóta síðan á andstæðinginn alveg blint og galið. Ég er marxisti og þar af leiðandi fyrirlít ég allar skoðanir frjálshyggjupostula eða öfugt. Ég veg athygli á því að vinstrimenn á Íslandi eru öllum öðrum fremur miklir einstaklingshyggjumenn. Við sjáum það yfirleitt bara strax í klæðaburði, að þeir eru allt öðruvísi en hægrimenn í klæðaburði, miklu einstaklingsbundnari. Þeir eru alla jafnan miklir boðberar valddreifingar. Þeir eru raunverulega miklir andstæðingar ríkisbákns og kerfis og embættismennsku og hinnar dauðu handar. Þeir vilja einkaframtak ekki síst í andanum. Ekki dytti mönnum í hug að bjóða skapandi listamönnum upp á þau harmkvæli sem íslenskir nemendur þurfa að þola, allan þann námsleiða og gelda stagl sem fram fer oft og tíðum í skólum. Nei, burt með hina dauðu hönd hins lamaða ríkisvalds. Frelsum kennarana undan oki þessa eina atvinnurekanda. Gefum þeim kost á því að starfa sjálfstætt, hafa eigið frumkvæði, stofna eigin skóla og sendum síðan nemendum, þegar þeir hafa aldur, vit og þroska til, tékka fyrir skólahaldinu og útrýmum námsleiðanum og leysum vandamálin.



Herra forseti. Hér hafa verið fluttar margar og margorðar ræður um nauðsyn þess að standa að því efni sem þessi till. fjallar um. Ég efast ekkert um að þessi till. sé af góðum hug fram borin og hún er um þarft mál. Mér finnst liggja í augum uppi að framkvæmd þess sem till. fjallar um tengist hluta af þeim sérkjarasamningum sem fram undan eru. Ég vil taka það fram að mér er kunnugt um að fram hefur farið nú um nokkurt skeið athugun á launaflokkaröðun háskólamenntaðra manna og kennarar eru, þótt þeir séu ekki í samtökum háskólamenntaðra manna, stétt sem hefur háskólamenntun að baki. Mér þykir eðlilegt að starfsmat kennara verði skoðað í nokkrum tengslum við það mat sem fram hefur farið á vegum BHM. Ég þykist þó vita að kennarastarfið sé ekki meðal þeirra starfa sem sérstaklega eru til skoðunar og það stafar sjálfsagt af því að þeir eru í öðrum samtökum en þar standa að verki. Ég hygg að það sé skynsamlegt að skipa nefnd með einhverjum hætti í þá veru sem vikið er að í till. Ég skal ekki segja hvort e.t.v. ættu að vera einhverjar örlitlar breytingar á þeim hugmyndum sem þar koma fram. Það gefst tími til þess að athuga það mál þegar það fer í nefnd, en í stórum dráttum er ég hlynnt þessari till. Nú er það svo að fyrir alimörgum árum, ég hygg að það hafi verið 1970, þá fór einmitt fram endurmat á kjörum kennara. Það var í fyrsta lagi mat sem fram fór á vegum BSRB og fjmrn., en í öðru lagi var sérstaklega tekinn fyrir sá þáttur sem laut að mati á sjálfu fræðslustarfinu og námi kennara og þess hluta fræðslustarfsins sem fyrst og fremst byggðist á námi kennara. Það voru valinkunnir heiðursmenn sem stóðu að því mati og ég efast ekki um að menn hafi sæst á þá niðurstöðu þeirra að því er þetta varðaði. En það sem olli mestri óánægju meðal kennara, að því er embættismenn tjá mér, var að ábyrgðarþátturinn í starfi kennaranna muni ekki hafa verið metinn sem skyldi. Ég hygg að það hafi byggst á því að einmitt sá þáttur hafi ekki verið innan þess verksviðs sem matsmönnum var falið að athuga. Nú hafa mál þróast svo á undanförnum árum vegna breytilegra þjóðfélagsaðstæðna, aðstæðna sem sífellt hafa verið að breytast meira í það horf að stærri hluti af uppeldisþættinum hefur verið í höndum skólanna á þann veg að þeirra umboð frá foreldrum hefur orðið æ víðtækara. Þess vegna hygg ég einmitt að það sé mjög tímabært að nú fari aftur fram mat á þessum hlutum og þá verði ekki síður tekið tillit til ábyrgðarinnar en menntunarþáttarins. Hvort tveggja þetta þarf en ég hygg að það mat, sem þarna þurfi fram að fara, eigi að grundvallast á faglegri úttekt manna sem þar þekkja best til. Það verði einnig skoðað í samhengi við það mat sem fram hefur farið hjá Bandalagi háskólamanna og síðan verði tekið til við að koma því inn í hina raunverulegu sérkjarasamninga. Ég vonast til þess að svo margir þessara þátta liggi allljósir fyrir að þetta taki ekki mjög langan tíma og ég hvet til þess að nefnd, sem fær þetta mál til umfjöllunar, vinni að því, að vísu af nákvæmni en ekki af seinlæti.



Herra forseti. Launamál kennara hafa verið mikið á döfinni hér að undanförnu og komu raunar til tals hérna strax í vor af ýmsum ástæðum, t.d. í sambandi við umr. um atvinnumál. Það er augljóst að þegar er orðinn atgervisflótti úr kennarastétt. Þessi atgervisflótti er bæði þannig að fólk, sem hefur menntað sig til kennslustarfa og hafið störf í kennslu, hætti þessum störfum og líka þannig að fólk sem kannske hefði átt fullt erindi í kennslu menntar sig til annarra starfa, sem sé það að kennsla er ekki eftirsótt starf. Og það, eins og ég kem að síðar, er kannske það alvarlegasta í sambandi við þessi launamál kennara. Þessi atgervisflótti veldur því að dýrmætir starfskraftar glatast, að dýr reynsla og þekking, kunnátta, glatast úr skólunum. Hún er kannske ekki með öllu glötuð, hún er til áfram í þjóðfélaginu, en hún er glötuð á þeim stað sem kannske mest þarf á henni að halda. Annað atriði sem lágu launin gera er að þau valda mikilli óánægju, jafnvel örvæntingu, þeirra sem kennslustörfin stunda. Sú sára tilfinning minnkar kannske hollustu þeirra, bæði við stofnanirnar og þjóðfélagið sem þeir eru að sinna. Þessi atgervisflótti veldur því líka á endanum að stofnanirnar, skólarnir, liggja betur við höggi ósanngjarnrar gagnrýni en vera þarf. Við höfum á síðustu misserum talsvert rætt hérna á Alþingi um framtíðarþjóðfélagið. Við höfum talað um að á döfinni séu og það séu jafnvel í undirbúningi ýmsar aðgerðir til að breyta hérna atvinnuháttum. Talað er um háþróaðar aðferðir í ýmiss konar framleiðslu, líftækni, upplýsingatækni, alls konar hátækniframleiðslu af ýmsu tagi, þróunarverkefni og þekkingarframleiðslu. Menn gleyma því að kennslan og skólarnir eru undirstaðan að öllu þessu starfi. Menn hafa Bandaríkin gjarnan til viðmiðunar sem nú veita forustu á þessum svokölluðu þekkingarframleiðslusviðum, en þeirra árangur er byggður á eflingu kennslu, á eflingu skóla og eflingu rannsókna sem hófst fyrir líklega einum 25 árum, þegar þau settu sér það markmið að koma manni til tunglsins og efldu stórkostlega rannsóknir og kennslu í öllum grundvallaratvinnuvegum og í öllum grundvallargreinum eðlisfræði, efnafræði og öðrum fræðigreinum sem hafa þarna mikilvægi. Mér dettur stundum í hug að þetta hafi bara verið skynsamlegt, pólitíski bragð að láta þannig líta út að það væri sérlega eftirsóknarvert að koma manni til tunglsins. Mér dettur stundum í hug að kannske hafi framsýnir menn séð að þetta var ágætis markmið að stefna að til þess að virkja þjóðina og það sem í henni býr til að keppa að ákveðnu marki sem um leið efldi og styrkti svo mjög þessar undirstöðugreinar. Það skiptir svo kannske litlu máli á endanum að maður komst til tunglsins. Mikilvægast er að eftir stendur, t.d. í tölvufræðum, háþróaðasta tölvutækni á þessari jörð, í efnafræði þær háþróuðustu aðferðir sem við þekkjum. Við tölum gjarnan um og allir þekkja dæmið um teflonið á pönnurnar. Það er bara eitt lítið og einfalt dæmi um þann afrakstur af þessu stórkostlega átaki í kennslu og rannsóknum sem Bandaríkjamenn gerðu. Þannig verða menn að gera sér grein fyrir að það er á kennslunni og skólastarfinu sem þessi svokallaði þekkingariðnaður byggist og það er á störfum kennaranna sem þarf að byggja þessa framsókn. Það þýðir ekki að tala fjálglega um einhverja nýja framtíð eða nýstefnu og nýtækni og Pólinn á Ísafirði og það að renna nýjum stoðum undir atvinnugreinar eða styrkja og bæta ef undirstaðan sjálf er ekki rétt. Ég held að við verðum að tileinka okkur þann skilning að skólakerfið og starfsemi skólakerfisins er undirstöðuatvinnuvegur. Afurð skólakerfisins er þekking sem er á sinn hátt alveg jafndýrmæt og aðrar þær áþreifanlegu afurðir sem við tölum gjarnan mest um, fiskur eða kjöt. Við getum þess vegna reynt að líta á skólakerfið sem verksmiðju sem framleiðir þekkingu og sinnir bæði nýmenntun og ekki síður endurmenntun þjóðfélagsins vegna þess að eins og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson benti á eru á þessum tímum svo örar framfarir að sá sem lærir til einhverrar iðju eða lærir einhverja tækni í upphafi síns lífsstarfs hefur margsinnis breytt um stefnu áður en hann lýkur sínum störfum. Endurmenntun er því efni sem sérstaklega þarf að sinna. Ég er alveg sammála því, sem kemur fram í þessari till., að það sé mikið gagn að því að endurmeta störf kennara, endurmeta þau til ábyrgðar, endurmeta þau til reynslu og framlags. En við eigum ekki að taka þessi kennaramál upp bara til þess að losna við að hafa óánægða kennara, kennara sem eru leiðir yfir kjörum sínum, heldur til þess að finna út hvað við þurfum að greiða kennurum í laun til þess að við fáum bestu hugsanlega starfskrafta þannig að kennarastaðan verði eftirsótt, þannig að það sé hægt að velja úr kennurum í framtíðinni, þannig að stjórnendur skóla verði umkringdir af vel hæfu fólki sem vill sinna þessum störfum, þannig að þessi verksmiðja, þessi þekkingarverksmiðja, þessi undirstöðuatvinnugrein sem skólastarfið og skólakerfið er, verði á hverjum tíma mönnuð besta fólki sem völ er á. Ég held að þetta sé aðalatriðið í þessu. Við eigum að líta á þetta í beinu efnahagslegu samhengi vegna þess að sé þetta kerfi vel mannað í framtíðinni ræður það öllu um afkomu okkar. Þetta er ekki einungis spurning um að vera laus við óánægða kennara. Þetta er spurning um að hafa bestu hugsanlegu starfskrafta sem völ er á á hverjum tíma.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. sem hafa tekið þátt í þessari umr. og lagt till. okkar lið. Ég vil sérstaklega þakka hæstv. menntmrh. fyrir hennar orð og eindreginn stuðning við þessa till. Ég kvíði því ekki meðferð tillögunnar í nefnd og hér á þingi og í rn. þegar þar að kemur. Hv. 2. þm. Austurl. Helgi Seljan talaði um að það væri spurning hversu langan tíma þyrfti til þessa starfs. Við veltum mikið fyrir okkur hvaða tímamörk ætti að setja, og þetta varð nú niðurstaðan, eins og segir hér í till., með leyfi forseta: „Sem allra fyrst og eigi síðar en sex mánuðum eftir samþykkt þessarar till.“ Hugsunin á bak við það er sú að ef þessi till. verður samþykkt og afgreidd frá Alþingi fyrir næstu áramót, eins og við vonumst auðvitað til, geti niðurstöður nefndarinnar legið fyrir alls ekki síðar en um mitt næsta ár og orðið til þess að bæta kjör kennara fyrir næsta kennsluár og firra stórvandræðum á næsta ári. Hv. 4. þm. Reykn. Salome Þorkelsdóttir minnti á starfshóp þann um skólamál sem hún veitir forstöðu og einn flm, þessarar till., hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir, er einnig í. Af þessu tilefni vil ég láta þess getið að úr þeim hópi er till. ekki sprottin, heldur úr öðrum hópi sem starfar innan Kvennalistans og fjallar um skólamál. Hv. 5. þm. Reykv. Jón Baldvin Hannibalsson sagði í hálfgerðum Austra-stíl eitthvað á þá leið að áreiðanlega værum við Kvennalistakonur ekki á atkvæðaveiðum með þessari till., svoleiðis gerðu Kvennalistakonur ekki. Vonandi hefur hann, „tiltölulega hleypidómalaus“ eins og hann segir sjálfur, ekki ætlast til að þau orð yrðu skilin sem háð. En í tilefni af þessu verð ég að segja að fáar till. sæju dagsins ljós hér á hv. Alþingi ef menn þyrðu ekki að leggja málefnum lið af ótta við að verða sakaðir um atkvæðaveiðar. Á síðasta þingi var hér fjallað um till. til þál. um stóraukna rækt við íslenskt mál í skólum landsins. Af því tilefni ritaði sá annálaði gáfumaður Helgi Hálfdanarson grein í Morgunblaðið sem fékk þar heiðursrými sem endranær þegar hann tjáir sig þar um einhver efni. Þar sem ég veit að orð slíks manns vega þyngra en orð margra annarra, þ. á m. óbreyttra alþingismanna, langar mig að vitna í þessa grein þar sem rætt er um hlutverk kennara. Þar segir svo, með leyfi virðulegs forseta: „Uppeldishlutverk og ábyrgð kennarastéttarinnar fer svo mjög vaxandi að þar þyrftu til verks að ráðast vel menntaðir og dugmiklir hæfileikamenn fremur en í nokkurt annað starf í þjóðfélaginu. Hins vegar eru kjör þessarar stéttar slík að því er líkast að þangað eigi að hrekjast út úr vandræðum þeir einir sem ekki er viðlit að nota til neins annars.“ Og á öðrum stað segir Helgi, með leyfi forseta: „Með hverju ári verður brýnna að gera allt sem verða má til að laða að kennarastéttinni úrvalsfólk, minna dugir ekki þar. En það verður ekki gert nema kjör kennara verði bætt, og ekki aðeins bætt, heldur stórbætt. Án þess verða allar ályktanir Alþingis um rækt við móðurmálið sýndarmennskan tóm. Einhver er að ljúga því upp að við höfum ekki efni á að gera vel við svo fjölmenna stétt sem kennarastéttina. Þar er því einu til að svara að hafi ein af ríkustu þjóðum heims ekki efni á að ala upp sín eigin börn, þá eru einhvers staðar ranglátir ráðsmenn að verki.“ Herra forseti. Ég vil leggja áherslu á að samþykki þessarar till. væri Alþingi til vegsauka og hæstv. menntmrh. stuðningur eftir allt sem á undan er gengið.



Herra forseti. Hér er til meðferðar till. til þál. um kosningu þingnefndar vegna rekstrarvanda í íslenskum sjávarútvegi. Kemur þar fram að rétt sé að kjósa nefnd sjö þingmanna sem skilgreini rekstrarvanda íslensks sjávarútvegs, safni saman upplýsingum og bendi á leiðir til úrbóta. Ég skal ekki um það fullyrða hvort það sé rétt meðferð á málum að kjósa þingmannanefnd í einstaka málaflokka og hvað það megi leiða af sér. Hins vegar kemur greinilega fram í grg. að ástæður fyrir þessari till. eru m.a. þær, eins og segir hér í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Í till. er gert ráð fyrir sérstöku átaki vegna togaraútgerðarinnar þar sem stjórnvöld hafa ekki bent á leiðir í þeim efnum. Því er eðlilegt að Alþingi taki það mál sérstaklega í sínar hendur.“ Það er því greinilega forsenda fyrir þessum tillöguflutningi að flm. telja að ekki hafi verið tekið á þessum vandamálum og því beri þinginu að taka þau að nokkru leyti í sínar hendur. Nú er það svo að við höfum sem betur fer aðskilið framkvæmdavald og löggjafarvald. Má því um það deila í hvaða mæli fela á þingmannanefndum að taka slíka málaflokka til meðferðar því að hér er að miklu leyti um sjávarútveginn í heild sinni að tefla. Nú hefur verið gripið til margvíslegra aðgerða í sjávarútvegi vegna þess mikla vanda sem við höfum staðið frammi fyrir. Á s.l. hausti sáum við fram á það að við yrðum að draga verulega saman afla í hefðbundnum veiðum. Á sama tíma lá það fyrir að staða sjávarútvegsins var afar veik. Rekstrarstaða hans var fremur slæm, eiginfjárstaða einnig og sjóðir sjávarútvegsins að miklu leyti tómir. Það var því mjög lítið svigrúm til að mæta þessum vanda. Að öllu eðlilegu á hver atvinnugrein að geta tekið á sig áföll, sem alltaf hljóta að koma, en þegar ein atvinnugrein hefur búið við langvarandi erfiðleika og stendur síðan frammi fyrir miklu áfalli. þá er erfitt að leysa úr því. Á þessu ári hefur t.d. verið ákveðið að beita Aflatryggingasjóði til að létta á þessum vanda. Það hefur verið endurgreiddur söluskattur af smurolíu í formi greiðslu til skipanna. Það hefur verið ákveðið að gefa sérstakan 60% vaxtaafslátt af stofnlánum í Fiskveiðasjóði, þannig að vextir eru þar 4% í stað 10. Ákveðið hefur verið að lengja stofnlán skipanna upp í allt að 25 ár. Auk þess hefur verið komið á sérstakri skuldbreytingu eftir ákveðnum reglum, en sú vinna hefur tekið langan tíma og er því miður ekki enn endanlega lokið þótt nokkuð skýrt liggi fyrir hvernig það muni endanlega fara. Í þessari þáltill. eru sérstaklega ræddir nokkrir liðir. Það er í fyrsta lagi olíuverð til fiskiskipa. Það var gripið til þess að greiða sérstaka greiðslu til skipanna í sumar, sem samsvarar 10% af olíukostnaðinum, á meðan fram færi endurskoðun á verðlagningu olíunnar. Viðskrh. hefur beitt sér fyrir slíkri endurskoðun og þess er að vænta að sú nefnd sem það hlutverk fékk muni skila af sér innan skamms og mun þá þurfa að breyta lögum og ýmsum ákvæðum, ef menn komast að þeirri niðurstöðu að rétt sé að létta ýmsum kostnaði af olíunni. Ég á von á því að svo verði, enda er það eitt helsta vandamál fiskiskipa. Í öðru lagi orkuverð til fiskvinnslu, svo sem frystingar og bræðslu. Þetta orkuverð er mjög hátt og m.a. er söluskattur á þessu orkuverði. Það hefur nú verið ákveðið að uppsafnaður söluskattur í fiskvinnslu og útgerð verði endurgreiddur á næsta ári sem léttir þarna nokkuð á. Það hefur verið ósk manna að lækka orkuverðið enn frekar, en því miður er það svo í okkar landi að orkuverð er afar hátt og er það m.a. vegna þess að við höfum verið óvarkárir í fjárfestingum í orkumálum sem hefur leitt til þess að kostnaður við orkuverð er mun meiri en annars hefði þurft að vera. Hvort rétt sé að það leggist í minna mæli á fyrirtækin og þá í meira mæli á almenning er að sjálfsögðu alltaf umdeilanlegt. En fiskvinnslan greiðir hátt orkuverð og að sjálfsögðu er ég talsmaður þess að það orkuverð verði lækkað, en þá þýðir það að sjálfsögðu að einhver annar verður að axla þá bagga sem þar hafa verið bundnir. Viðhalds- og þjónustukostnaður er að sjálfsögðu mikilli. Þó hefur hann ekki hækkað mjög verulega, þótt stundum komi það nokkuð skýrt fram, m.a. vegna þess að það er mikil samkeppni meðal þeirra aðila sem annast viðhaldskostnaðinn, t.d. skipasmíðastöðvanna, og þær eiga einnig í mikilli samkeppni við skipasmíðastöðvar erlendis sem bjóða gjarnan lægra í þessa þjónustu. Það hefur að sjálfsögðu skapað þessum aðilum vaxandi erfiðleika. En slíkur kostnaður verður best lækkaður með því að tryggja þessum aðilum aðhald. Það aðhald hefur að mínu mati verið tryggt t.d. með verðsamanburði milli aðila innanlands og erlendis því að skipin fara gjarnan þangað til viðgerða og þau geta ekki tekið á sig hærri kostnað hér innanlands eigi þau kost á honum lægri annars staðar. Í fjórða lagi er hér talað um fjármagnskostnað og fjárfestingar. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að staðið hefur verið mjög ákveðið gegn því að skipum væri bætt í flotann og það hefur einnig verið, eins og ég gat um áðan, greiddur niður fjármagnskostnaður í Fiskveiðasjóði sem þýðir að sjálfsögðu að þau skip sem þar skulda mest fá langmesta afsláttinn hlutfallslega. Flutningskostnaður á útflutningsafurðum hefur verið mjög hár og það hefur leitt til þess að útflutningsaðilar hafa boðið út þessa þjónustu meðal skipafélaganna. Hillir nú loks undir að þessi kostnaður muni lækka. Ég ætla ekki að fara að ræða þessi mál lið fyrir lið. Ég vildi aðeins geta þess að að sjálfsögðu er ávallt verið að takast á við þessi vandamál, ekki aðeins af stjórnvöldum heldur einnig þeim aðilum sem í þessari atvinnugrein vinna. Ég fagna því að sjálfsögðu að hv. þm. skuli sýna þessu máli áhuga. Ég hef áður sagt að ég hafi ekki fundið fyrir þeim áhuga þegar hér hafa verið afgreidd mikilvæg mál sjávarútvegsins, t.d. á s.l. vetri. Vildi ég ráðleggja hv. 1.flm., Steingrími J. Sigfússyni, að lesa þær ræður sem hann þá flutti, m.a. þegar var verið að ákveða að beita Aflatryggingasjóði til hjálpar skipunum, m.a. þegar ákveðið var að skipta afla á skip til þess að koma við hagræðingu og sparnaði miðað við það litla aflamagn sem þar var til skiptanna. Það kemur fram í grg. að sú hætta sé nú yfirvofandi að útgerð í landinu verði eingöngu ákveðin á forsendum fjármagnsins. Það er að sjálfsögðu alrangt að svo muni verða. Hitt er svo annað mál að fjármagnið mun skipta máli í því sambandi. Fiskiskipin hafa verið smíðuð að langmestu leyti fyrir erlend lán, lán sem eru tekin á alþjóðavettvangi, og við verðum að sjálfsögðu að greiða þau lán. Það hefur verið ákveðið að skuldbreyta lánum skipanna. Frestur til að ganga frá því var til 15. okt., en hefur nú verið framlengdur, m.a. vegna verkfalls opinberra starfsmanna, en það var vegna þess að póstur barst ekki. Mörg skipanna hafa þegar gengið frá sínum málum, en það liggur fyrir að nokkur skip eiga þar í miklum erfiðleikum. Er þar fyrst og fremst um að ræða skip sem smíðuð hafa verið hér innanlands. Hefur kostnaður þeirra farið fram úr öllu hófi, bæði vegna þess að þessi skip eru fullkomin, vel útbúin, og einnig hafa þau lán, sem til smíðinnar hafa verið tekin, verið mjög dýr. Hins vegar eru þetta ekki mörg skip, sem þar standa eftir, og um þeirra vanda verður sérstaklega fjallað þegar allir aðrir hafa gengið frá sínum málum. En það liggur að sjálfsögðu fyrir að þeir aðilar sem í þessa fjárfestingu réðust á sínum tíma verða að vera ábyrgir sinna gerða eins og annað fólk í þessu landi og það er ekki einhlítt hvernig um slík mál er fjallað. Ég ætla ekki á þessu stigi að fara að ræða málefni einstakra skipa, ég tel það ekki rétt, og tel rétt að bíða þess að Fiskveiðasjóður ljúki við að vinna úr þessum málum. Herra forseti. Ég var því miður ekki viðstaddur þá umr. sem hér varð um þetta mál um daginn, en mér hefur verið tjáð að við umr. s.l. þriðjudag hafi hv. 4. þm. Suðurl. haldið því fram, vegna þess vandamáls sem upp er komið á Eyrarbakka, að sjútvrh. og ríkisstj. hafi lagt sérstakt kapp á að ná til Hafrannsóknastofnunar skipi sem annars hefði verið keypt til Eyrarbakka og bjargað atvinnumálum þar. Ég vildi vegna þessara orða aðeins upplýsa hvernig þetta mál hefur gengið fyrir sig. Ég vil mótmæla því að með þessu hafi sérstaklega verið - eins og mér fannst vera látið í skina - vegið að því fólki sem býr við þá miklu erfiðleika sem nú eru á Eyrarbakka. 28. ágúst s.l. gekk stjórn Hafrannsóknastofnunar á minn fund, nánar tiltekið kl. 5, og ræddi um þau vandamál sem eru hjá stofnuninni. Þau eru að eitt af rannsóknaskipunum, ms. Dröfn, sem er afar þýðingarmikið skip og stundar rannsóknir á grunnslóð, t.d. rækjumiðum, skelmiðum og miðum sem hafa gefið mikið af sér á undanförnum árum, er úr sér gengið. Þetta skip hefur fundið mikið af fiskimiðum og fært þjóðarbúinu mikil verðmæti. Þetta er gamalt tréskip og er orðið má segja ónýtt. Það mundi kosta 15–20 millj. að gera við það þannig að það væri sæmilega haffært. Mönnum hefur komið saman um að ekkert vit sé í því að gera það, en hins vegar verði að leysa skipið af hólmi. Það var hugmynd mín eftir að ég kom í sjútvrn. að reynt yrði að nota eitt af þeim raðsmíðaskipum, sem til eru í landinu og hafa verið í smíðum, til þessa verkefnis og annarra verkefna og gert væri mjög vel við Bjarna Sæmundsson og Árna Friðriksson, en Hafþór yrði settur í önnur verkefni. Þessi stefna hefur verið framkvæmd með því að leigja ms. Hafþór til rækjuveiða sem eru jafnframt má segja rækjurannsóknir. Sú tilraun hefur gefist afar vel. Það er nýlega búið að setja í hann frystitæki og hann kom úr sinni fyrstu veiðiferð með fullfermi af Dohrnbanka. Er greinilegt að hér hefur verið um merkilega tilraun að ræða. - Það kom hins vegar í ljós, þegar kannað var betur hvort rétt væri að nota eitt af þessum raðsmíðaskipum, að þau væru mjög dýr og með þeim breytingum sem þurfti að framkvæma á einu af þessum skipum mundi það væntanlega kosta um 150 millj. kr. a.m.k. og var það fyrir um ári. Það var því ekki talið mögulegt að gera það, enda töldu menn að þetta skip væri óhentugt til rannsókna á grunnslóð og of dýrt í rekstri til að athafna sig á innfjörðum og í þeim verkefnum sem ms. Dröfn hefur verið í. Á þessum fundi var um það rætt hvort eitthvert af þeim skipum, sem nú eiga í miklum rekstrarvanda og geta ekki staðið undir þeim lánum sem á þeim hvíla með góðu móti, gæti orðið til sölu. Það var um það talað að ekki væri ólíklegt að Otto Wathne mundi fara á söluskrá vegna þess að hann stóð í nokkrum vanskilum við Fiskveiðasjóð. Togarinn hafði fiskað mjög vel á árinu. Ég held að ég fari með rétt mál að hann hafi fiskað um 1400 tonn, en samt vantar nokkuð upp á að staðið verði undir fjárfestingarkostnaði. Það var strax upp úr því farið að kanna hvort þetta skip mundi verða til sölu og svo reyndist vera. Voru aðilar, Hafrannsóknastofnun og eigendur þessa skips, í sambandi upp frá því og er það löngu áður en Eyrbekkingar sýna því áhuga að kaupa þetta skip. Vegna orðróms um að við værum með þessu móti að koma í veg fyrir að leysa vanda þessa fólks, sem ég tel að sjálfsögðu að verði að reyna að leysa, kannaði ég hvort búið væri að tryggja að þessir aðilar gætu fengið þetta skip, ef Hafrannsóknastofnunin féllist á það. Mér var sagt í Landsbankanum að það væri alls ekki frágengið og engin loforð gefin þar um. Mér var sagt hjá Byggðasjóði að ekki hefðu verið gefin loforð og jafnvel væri ólíklegt að Byggðasjóður gæti gert það. Mér var sagt hjá Fiskveiðasjóði að þeir sæju ekki fram á að þessir aðilar gætu með nokkru móti staðið undir afborgunum af þessu skipi. Þess vegna væri líklegt að það fengi ekki góðar undirtektir í stjórn Fiskveiðasjóðs. Nú skal ég ekkert um þetta fullyrða, og ég endurtek að að sjálfsögðu þarf að reyna að finna lausn á hráefnisvandamálum þessa staðar, en ég tel ekki viðkunnanlegt að það sé með þessum hætti verið að stilla málinu þannig upp að þessi ákvörðun og þessar umleitanir Hafrannsóknastofnunar beinist sérstaklega gegn þessu fólki, eins og hv. þm. var í reynd að gefa í skyn. Það má vel vera að slíkt passi ágætlega í áróðrinum sem alltaf er í gangi, en það er rangt að stilla málum svona upp og mér þykir miður að svo skuli gert og endurtek að það er nær að halda áfram að vinna að því að fá skip fyrir þessa aðila þannig að þar megi halda áfram að vinna fisk eins og áður hefur verið gert. Alltaf er eitthvað af skipum sem eru á lausu svo að ég trúi ekki öðru en það sé hægt að finna lausn á því. Herra forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða meir um þessa till. Ég fagna því að flm. skuli sýna máli þessu áhuga, en tel till. óþarfa og ónauðsynlegt að fara að kjósa nefnd þm. til þess að skilgreina þessi vandamál. Þau liggja fyrir. Það verður að vinna að úrlausn þeirra. Það er verið að gera það á hverjum einasta degi. Ég tel ekki breyta þar miklu um þótt sjö manna þingmannanefnd bætist í þann hóp.



Herra forseti. Ég er algerlega ósammála hæstv. sjútvrh. um að ónauðsynlegt sé að kanna þau mál sem hér um ræðir, þ.e. vandann í íslenskum sjávarútvegi, á vegum þingsins. Ég held að það sé einmitt hollt og að þessi till. sé að því leytinu nýt. Sannleikurinn er sá, að við eigum mjög mikið undir okkar sjávarútvegi og þarf ekki að fara um það mörgum orðum. Við eigum í rauninni næstum allt undir hversu til tekst í þeim efnum. Ég held að það liggi ljóst fyrir að okkur hafi ekki tekist sérlega vel til á undanförnum árum og í rauninni má segja að sú ræða sem hæstv. sjútvrh. hélt hér áðan sanni betur en nokkuð annað að ekki hafi sérlega vel til tekist því að hans ræða var að langmestu leyti upptalning á hjálparaðgerðum sem hefðu verið gerðar eða ætti að gera. Ef hér hefði mjög vel til tekist þyrfti ekki að hyggja að málinu með þeim hætti, þá þyrfti ekki að ræða hjálparaðgerðir í mörgum greinum og smáatriðum. En hitt er ljóst, að fyrir þá sök hvernig til hefur tekist stöndum við frammi fyrir enn stærri vanda í þessu máli en ella. Vandinn er í hnotskurn sá, að ekki einasta stendur greinin mjög illa, heldur getur hún ekki staðið undir nægilega góðum launum til þeirra sem í greininni starfa. Og þá erum við komin að kjarna málsins í atvinnulífi Íslendinga. Við verðum að snúa okkur að því eftir fremsta megni að halda þannig á málum að því er atvinnuvegi okkar varðar að þeir geti greitt og greiði lífvænleg laun. Það eru margir sem starfa í sjávarútveginum og ekki síst þar verður að vinna að þessu markmiði. Ég held að skýringin á því hversu illa gengur að greiða lífvænleg laun, laun sem eru sambærileg við það sem gerist í grannlöndum okkar sem hafa svipaðar þjóðartekjur, felist m.a. og ekki síst í mistökum sem við höfum gert í skipulagi greinarinnar. Ég skal ekki tíunda það í smáatriðum, en ég er sannfærður um að við stöndum frammi fyrir mjög veigamiklu skipulagsverkefni í þessari grein. Og ég held að sú till. sem hér er flutt ætti að beinast m.a. að því verkefni hvernig eigi að taka á skipulagi sjávarútvegsins. Ég er ekki að biðja um ofskipulagningu eða miðstýringu sem ég held að eigi mjög illa við í þessari grein, nema að því er viss atriði varðar, eins og í öðrum atvinnugreinum. En það er ljóst að sá vandi sem við eigum við að stríða krefst þess að við tökum á þessu máli. Vitaskuld vinnur sjútvrn. að málum af þessu tagi, en ég held að það geti engan skaðað og orðið til góðs að þm. og þingið sjálft vinni einnig að þessu máli. Það mundi væntanlega verða til þess að glæða áhugann á þessari undirstöðuatvinnugrein. Hæstv. sjútvrh. kvartaði einmitt undan því að sá áhugi væri ekki nægur svo einnig að því leytinu held ég að þetta gæti orðið til góðs og til þess að gleðja hæstv. ráðh. Um orðalag í till. geta menn sjálfsagt deilt og greint á og það er ýmislegt þar sem ég mundi kannske hafa kosið að orða öðruvísi, en það gefst tækifæri til að fjalla um það í n. Mér finnst t.d. að það skorti á að þegar menn biðja um samræmi milli veiða og vinnslu minnist menn þess líka að það þarf að vera samræmi milli afrakstursgetu fiskistofnanna og veiðanna og þar með stærðar skipastólsins. Það hefði verið ástæða til þess að fjalla sérstaklega um ýmis atriði sem koma fyrir og eru upp talin í þessari till. til þál., svo sem eins og viðhalds- og þjónustukostnað, þar sem það hefur undrað mig að svo sterk samtök sem samtök útvegsmanna og fiskverkenda skuli ekki hafa bundist samtökum um að ekki sé yfir þá velt verðlagshækkunum að óþörfu eins og manni virðist að hafi gerst á undanförnum misserum. Ég held að það væri verkefni fyrir ríkisstj. að bindast samtökum með þessum aðilum um að veita eðlilegt verðlagsaðhald í þessum efnum. Það er líka merkilegt að flutningskostnaður útflutningsafurða skuli vera ég leyfi mér að segja upp úr öllu valdi hér á Íslandi. Það birtist einmitt um þessar mundir í blöðunum niðurstaða úr könnun sem Sjómannasambandið hefur látið gera sem gefur m.a. til kynna að það sé þrisvar sinnum dýrara að flytja kíló af rækju frá Íslandi til Englands en frá Grænlandi og Norður-Noregi. Þetta getur ekki verið eðlilegt. Og það hefur komið í ljós að þegar aðrir aðilar hafa fengist í litlum mæli við flutninga til landsins, t.d. til Seyðisfjarðar, færeyskir aðilar, þá hafa þeir boðið langtum lægri fragtir en þau skipafélög sem hér eru rekin og þar á meðal það skipafélag sem hefur verið nefnt „óskabarn þjóðarinnar“. Þetta er virkilega íhugunar- og umhugsunarefni og óviðunandi með öllu að fragtirnar til landsins skuli vera jafnháar og raun ber vitni og alveg sérstaklega að fragtirnar á útflutningsvörunum skuli vera eins háar og vitað er að þær eru og hefur verið vitað og eins og kemur berlega fram í þeirri könnun sem hefur verið birt um þessar mundir og Sjómannasambandið hefur látið gera. Hérna er verkefni sem verulega þyrfti að að vinna og ástæða er til þess að beita sér í sérstaklega og það þegar í stað. Ég skora á hæstv. sjútvrh. og aðra ráðh. í ríkisstj., ef einhverjir eru hér staddir, að beita sér einkanlega og sér í lagi í þessu máli. Hæstv. sjútvrh. minntist svolítið á olíuverðið líka sem hér er gert að umtalsefni í þessari till. til þál. Olíuverð til fiskiskipa er væntanlega á bilinu 40–50% hærra hér en í grannlöndum okkar. Þetta hefur verið mjög gagnrýnt að undanförnu. Ég hef aldrei getað skilið hverjar orsakir liggi til þess að olíuverð til fiskiskipa þurfi að vera eða eigi að vera svona miklu hærra hér en erlendis. Vitanlega getur verið að vegna legu landsins, stærðar og þar fram eftir götunum þurfi einhver munur að vera. En fyrr má nú rota en dauðrota. Hinn 31. júlí s.l. gaf ríkisstj. út brbl. Þá voru gerðar merkar ráðstafanir, tímamótaráðstafanir eins og það heitir nú venjulegast, af hálfu ríkisstj. þar sem var hugmyndin að draga úr þenslu og stuðla að lausn á vanda sjávarútvegsins. Einn sá þátturinn sem þar var heitið að á yrði tekið var endurskoðun á verðlagningu á olíu og er undir liðnum II. 2. svo menn geti fundið það. Þar er sagt að þessari endurskoðun á verðlagningu olíu verði lokið fyrir lok októbermánaðar. Októbermánuði lauk í gær. Hvar er verðlækkun á olíu? Það var gripið til sérstakra ákvæða í lögum til að greiða 3% til útgerðar fiskiskipa tímabundið til 31. okt. s.l., en þann dag átti verðlækkun á olíuvörum að koma til framkvæmda samkv. fyrirheiti ríkisstj. Það segir að þessi tímabundna viðbót, þessi 3% sem séu greidd úr Aflatryggingasjóði, verði endurgreidd úr ríkissjóði, en falli niður 31. okt., eins og segir í lögunum, vegna þess að þá muni endurskoðun á verð- og skattlagningu olíu koma til framkvæmda og það muni létta kostnaði af útgerðinni. Hvernig stendur á því að þetta fyrirheit ríkisstj. hefur ekki komið til framkvæmda? Tíminn er liðinn. Greiðslan, sem greidd er til þess að mæta háum olíukostnaði, féll niður í gær. Hún féll niður í gær vegna þess að ríkisstj. lofaði því að í dag væri komið lægra olíuverð. Hvernig stendur á því að við höfum ekki séð neitt eða heyrt um þessa lækkun á olíuverðinu? Ég vil geta þess í leiðinni að þegar þessar efnahagsráðstafanir ríkisstj. voru kynntar á sínum tíma, hinn 31. júlí, lét formaður LÍÚ, Kristján Ragnarsson, þess getið að það merkasta í þessum ráðstöfunum væri sú lækkun á olíuverði sem gefin væru fyrirheit og loforð um að kæmu til framkvæmda fyrir 1. nóv., þ.e. fyrir daginn í dag. Þetta merkasta nýmæli, þetta merkasta fyrirheit hefur ekki séð dagsins ljós á réttum tíma. Og ég spyr hæstv. sjútvrh.: Hvað tefur? Hvers vegna er ekki staðið við þetta fyrirheit? Er ekki hugmyndin að standa við þetta fyrirheit og hvenær megum við vænta þess að þetta fyrirheit verði efnt? Og verður það þá afturvirkt að því er varðar olíuverð til fiskiskipa frá og með deginum í dag? Og hversu há prósenta má gera ráð fyrir að hér verði á ferðinni? Verður þetta 40% til að jafna metin við útlönd? Verður það meira eða verður það hugsanlega eitthvað minna? Mér finnst nauðsynlegt að á þessum degi og í þessari umr. svari hæstv. sjútvrh. þessu undandráttarlaust vegna þess að tími fyrirheitsins er liðinn.



Herra forseti. Það var ekki sérlega borubrattur hæstv. ráðh. sem sté hér í stólinn áðan og sagði nokkur orð um þá till. til þál. sem hér er til umr. Það læddist að mér sá grunur að hæstv. ráðh. hefði litið yfir dagblöðin í morgun og séð þar á forsíðum, ekki minna en tveggja dagblaða, fréttir sem þar eru aðaluppslátturinn hvor í sínu blaðinu og báðar tengjast með beinum hætti viðfangsefni þessarar till. Ég á hér við forsíður Dagblaðsins og Þjóðviljans. Á forsíðu Þjóðviljans er vitnað í könnun sem Sjómannasamband Íslands lét gera á farmgjöldum skipa, annars vegar til og frá Íslandi og með samanburði við nálæg lönd. Þar kemur það í ljós, eins og hv. síðasti ræðumaður vitnaði til hér áðan, að flutningskostnaður frá landinu á afurðum sjávarútvegsins - í þessu tilfelli rækju - er þrefaldur borið saman við það sem gerist á sambærilegum vegalengdum í nálægum löndum. Þennan mikla mun, sem að mínu mati er með öllu ómögulegt að útskýra, fjallar þessi till. m.a. um. Það er einn af átta liðum þessarar till. að farið verði rækilega ofan í saumana á þessum mun, hann greindur og gerðar um það tillögur með hvaða hætti er hægt að draga úr því okri sem þarna á sér bersýnilega stað. Forsíða Dagblaðsins fjallar hins vegar um uppboð á togaranum Óskari Magnússyni sem fara eigi fram núna eftir helgina. „Tvö frystihús hætta og 180 missa vinnuna“, segir þar með leyfi herra forseta. Síðan er vitnað í bæjarstjóra Akraness og hann staðfestir að þetta uppboð og atvinnumissir þar af leiðandi standi fyrir dyrum. Hann segir enn fremur, með leyfi forseta, bæjarstjórinn Ingimundur Sigurpálsson, að mikið hafi verið rætt um lausn á þessum vanda, bæði af hálfu hv. þm. kjördæmisins, bæjaryfirvalda, verkalýðsfélagsins og atvinnurekenda, en núna væri engin lausn í sjónmáli. Ég endurtek þetta, herra forseti, með leyfi: en núna væri engin lausn í sjónmáli í þessu máli. Þannig snýr þetta mál nú við bæjarstjóranum á Akranesi þar sem menn horfa fram á uppboð eins aðalatvinnutækis í byggðarlaginu og yfirvofandi atvinnuleysi 180 manna ef svo fer sem horfir. Það er því von, herra forseti, að hæstv. sjútvrh. hafi ekki verið ýkja borubrattur þegar hann kom hér upp og fjallaði um þessa till. Reyndar sagði hann í upphafi máls síns að hann ætlaði ekki, hæstv. ráðh., að dæma um þá málsmeðferð sem hér væri gerð tillaga um. En í lokin komst hæstv. ráðh. þó að þeirri niðurstöðu að till. væri óþörf. Hvers vegna er till. óþörf að mati hæstv. ráðh.? Vegna þess, eins og hann rakti um fyrstu fimm liði till., að nú væri verið að gera þetta eða hitt, það hillti undir þetta eða hitt o.s.frv. Þannig hillir t.d. undir það, að mati hæstv. sjútvrh., að flutningskostnaður á sjávarafurðum okkar frá landinu lækki eitthvað. Og hæstv. ráðh. telur að það geri það vegna aukinna útboða. Nú er það svo að þær æsifregnir sem birtust í blöðum um mikla lækkun af völdum útboða eru að dómi kunnugra ekki nema rétt svo sem eins og lagfæring vegna þeirra gengisbreytinga sem orðið hafa og ef tekin eru þau tímabil sem velja má í þessu sambandi er sú lækkun sem varð af völdum útboðs og flutningum til Japan reyndar nokkurn veginn gengisbreytingin sem viðkomandi flutningsaðili fær sér til hagsbóta á sama tíma. Að mínu mati þarf því að gera eitthvað meira en aðeins að láta hilla undir það að flutningskostnaður lækki, ekki síst ef hann er nú allt að því þrefaldur héðan borið saman við nálæg lönd. Hv. þm. Björn Dagbjartsson, 5. þm. Norðurl. e., tók til máls í umr. um þessa till. s.l. þriðjudag hér í hv. Sþ. og komst nokkurn veginn efnislega að þeirri niðurstöðu að þeir útgerðaraðilar sem nú stæðu frammi fyrir miklum vanda með sín skip, ættu þar í miklum vanskilum, gætu að verulegu leyti sjálfum sér um kennt. Hann sagði, með leyfi herra forseta: „En það hefur í raun og veru aldrei verið gerð tilraun til þess að líta á það að þeir sem reksturinn stunda verði að bera ábyrgð á þessum hlutum. Það eru þeir sjálfir sem hafa komið sér í þessi vandræði að miklu leyti.“ Ég hef undir höndum, herra forseti, upplýsingar um skip, ég ætla ekki að nafngreina það hér, en þetta skip tók á árinu 1981 lán í dollurum að upphæð 5 millj. þess gjaldmiðils. Þegar það lán var tekið var gengi Bandaríkjadollars 7,30 kr. Á sama tíma var gengi sterlingspunds 14,44 kr. Þessar 5 millj. dollara umreiknaðar í pund á því sama tímabili eru 2 millj. 529 þús. 957. Ef við lítum á þessa tvo gjaldmiðla í dag og athugum hvernig þetta lán hefur þróast á þessum þremur árum er gengi dollars á árinu 1984, þegar þessir útreikningar voru gerðir, 32,55 kr., en gengi pundsins 41,79 kr. Það þýðir að þetta 5 millj. dollara lán er núna 162 millj. 750 þús. ísl. kr., en sambærilegt lán í pundum er 105 millj. 737 þús. kr. Mismunurinn á þróun þessara tveggja gjaldmiðla umreiknaður í ísl. kr. á þessu þriggja ára tímabili er því 57 millj. kr. Það hefur þetta skip mátt bera. Hefði það tekið sitt 5 millj, dollara lán í pundum, sem þá hefði verið 2 millj. 529 þús. pund, og borgað af þeim síðan væri það núna 57 millj. kr. ríkara, - ef hægt er að nota það arðalag um þetta margblessaða skip. Reyndar vantar inn í þessa útreikninga að á öllu þessu tímabili hafa vextir af dollaralánum verið hærri en af lánum í pundum. Svona hafa nú örlögin leikið útgerðarmenn sem á þessu ári tóku þetta lán og mér er spurn: Er það skoðun hæstv. sjútvrh. að þetta sé þeim rétt mátulegt, þeim mönnum sem þarna tóku lán, þeir verði sjálfir að bera ábyrgð á þeim duttlungum örlaganna að gengisþróun hefur verið á þennan veg, eða er með einhverri sanngirni hægt að segja að þessi þróun sé utan og ofan við það sem eðlilegt geti talist og það beri þá að lita á það sem verkefni samfélagsins að grípa inn í þegar málin taka þessa stefnu? - Það vill nú svo til að þessar 57 millj. kr. eru rúmlega öll vanskil af þessu skipi sem er eitt í hópi þeirra verst stöddu. Ég tek undir orð hv. þm. Eiðs Guðnasonar í umr. um þessa till. á þriðjudaginn var þegar hann sagði að í raun og veru væri ekki við þá menn að sakast sem vildu gera út og höfðu kjark til að kaupa ný skip og var vísað á það að taka lán í þessum margnefnda gjaldmiðli og stóð reyndar í flestum tilfellum ekki annað til boða. Ég hef einnig vitneskju um það að í þeim örfáu tilfellum þar sem menn höfðu viðskipti sín í öðrum gjaldmiðlum var gjarnan farið fram á það við þá að þeir breyttu þeim lánum, að þeir færðu af öðrum gjaldmiðlum yfir í dollara. Ég get lagt fram upplýsingar því til staðfestingar ef þess er óskað. Þeir menn, sem af einhverjum þráa eða einhverjum öðrum ástæðum eða vegna þess að þeir voru meiri efnahagssérfræðingar þegar á reyndi en aðrir sem hafa nú mest höndlað með þessi mál þjóðarinnar, gerðu ekki það sem fyrir þá var lagt eða til var mælst, héldu sínum lánum í öðrum gjaldmiðlum, hafa sem sagt notið góðs af þessari þróun, en þeir eru því miður fáir. Hæstv. forsrh. hefur í umr. á hv. Alþingi tekið undir það að ástæða væri til að fara ofan í saumana á ýmsum kostnaðarliðum útgerðar og fiskvinnslu í landinu og þar mætti, ef ég fer rétt með hans orð, án efa ná einhverjum árangri. Þetta hefur hann sagt í umr. á hv. Alþingi og hann hefur látið hafa efnislega hið sama eftir sér í fjölmiðlum. Þess vegna kom það mér nokkuð spánskt fyrir sjónir þegar hæstv. sjútvrh. og flokksbróðir hans töldu þessa till. óþarfa og ástæðulaust að vinna svo að málunum. Ég er þeirrar skoðunar að þær ráðstafanir sem hann rakti hér og varða 1.–5. lið till. áður en hann þraut örendi og hann ákvað að rekja þetta ekki frekar, nái ákaflega skammt. Sjálfur viðurkenndi hann að vandi þeirra skipa sem verst væru stödd væri miklu, miklu meiri en svo að þær ráðstafanir sem gerðar hafa verið dygðu til að leysa hann. Af sama toga tel ég að þær ráðstafanir sem gerðar hafa verið í sambandi við olíuverð dugi skammt ef við ætlum okkur að ná niður þeim mikla mun sem sannanlega er á olíuverði til fiskiskipa hér og í nálægum löndum. Þá vék hæstv. sjútvrh. ekki að 6.–8. tölul., sem eru söluverðmæti afurða á erlendum mörkuðum, launakostnaður í veiðum og vinnslu og ríkisstyrkir í sjávarútvegi í nálægum löndum sem auðvitað hafa áhrif á afkomu þessa atvinnuvegs hér. Seinni hluti till. er um sérstakar aðgerðir til lausnar þeim vanda sem þau skip eiga nú við að glíma sem eru undir hamrinum eða á leið undir hamarinn og eins og forsíður dagblaða í dag bera merki má ekki draga lengi að gera eitthvað í þeim málum. Þess vegna er það till. okkar flm. að þeim hluta verksins verði hraðað og reynt að skila niðurstöðum hvað það varðar fyrir áramót. Ég er sannfærður um það, eins og ég sagði reyndar í framsögu með þessari till., herra forseti, að það þættu góðar fréttir í mörgu byggðarlaginu, þar sem menn eru nú mjög uggandi um sinn hag, ef þær fréttir bærust héðan af hv. Alþingi að nefnd þm. væri að hefja störf til að greina þennan vanda sjávarútvegsins og til að gera tillögur til úrbóta. Því yrði fagnað. Ég er hins vegar ekki eins viss um að því verði fagnað ef það fréttist héðan af hv. þingi að þær ráðstafanir sem þessi hæstv. ríkisstj. hefur verið að gera eða hyggst gera eigi að duga einar sér. Það mætti í sjálfu sér fara rækilega yfir það lið fyrir lið hvað stjórnin hefur verið að gera og bera það saman við þann mikla vanda sem við er að glíma í þessum atvinnuvegi, en ég tel að það sé ekki tími til þess hér nema þá að taka í það miklum mun lengri tíma en ég tel vera við hæfi.



Herra forseti. Ég var ekki hér á þingi þegar upphaf umr. um þessa till. átti sér stað og ætlaði mér ekki að fara að blanda mér í umr., en eftir að hæstv. sjútvrh. hafði látið á sér skiljast að við Alþb.menn, þ.e. flm. þessarar till., hefðum ekki sýnt það á síðasta þingi að við hefðum mikinn áhuga fyrir sjávarútvegsmálum með þeirri afstöðu sem við hefðum haft til þeirra mála sem hann hefði flutt hér á hv. þingi fannst mér ekki ástæða til annars en að mótmæla slíkum málflutningi. Við vorum ekki sammála hæstv. sjútvrh. um þá leið sem hann lagði til að farin yrði í stjórnun fiskveiða og við vorum ekki sammála hæstv. sjútvrh. í því hvernig hann breytti fiskmati ríkisins, en ég mótmæli því að það hafi verið vegna þess að við hefðum ekki áhuga á sjávarútvegsmálum eða vildum ekki veg sjávarútvegsins sem mestan. Það er okkar skoðun og var mín skoðun þá varðandi bæði þau stóru mál sem sjútvrh. flutti frv. um á síðasta þingi að ekki hefði verið haldið rétt á máli. Mín skoðun var sú og skoðun flestra þm. Alþb. að breytingin á fiskmati ríkisins eða Framleiðslueftirliti sjávarafurða hafi verið röng stefna og það er að koma í ljós núna að þar hefur ýmislegt ekki farið á þann veg sem sagt var og talið var að mundi eiga sér stað eftir bær breytingar sem þar voru gerðar. Það væri t.d. gaman að fá upplýsingar um hve mikið kostnaður við rekstur þess fyrirtækis hefði minnkað á yfirstandandi ári. Reyndar hafa þær sögur heyrst að rekstur þess fyrirtækis hafi orðið ansi miklu kostnaðarsamari en áður var. Þó var eitt af höfuðatriðum breytinganna að spara í rekstri þess fyrirtækis. Sama er að segja í sambandi við stjórnun fiskveiða. Við vorum ekki sammála ráðh. um hvernig þar skyldi fara að. Við höfðum aðrar tillögur þar uppi þó að við umr. væri ekki beint hægt að koma þar með brtt. Það hefur einnig sýnt sig að á þeirri leið sem sjútvrh. valdi og samþykkt var hér á hv. Alþingi voru stórir gallar og einmitt hafa þeir gallar sem við bentum á komið berlega í ljós. Ég vil hafa alveg sömu orð og hæstv. sjútvrh. hafði í ræðustól áðan að svona umræða passar ekki í áróðrinum. Það passar ekki að hæstv. sjútvrh. dæmi heilan þingflokk sem andstæðing einnar atvinnugreinar vegna þess að hann fallist ekki á hans skoðanir í ákveðnu máli. Það er mitt mat að slík umræða passi ekki áróðrinum. Hæstv. sjútvrh. lét þá skoðun í ljós að óþarfi væri og ónauðsynlegt að kjósa nefnd til að athuga rekstrarvandann í íslenskum sjávarútvegi. Sjútvrn. ætti að leysa þessi mál, þ.e. framkvæmdavaldið væri í höndum þess, og ekki væri ástæða til að fela sjö manna nefnd þessa vinnu. Ég geri ráð fyrir því að þeir aðilar vítt um landið sem nú standa frammi fyrir vanda sjávarútvegsins, hvort sem það eru sveitarstjórnir, útvegsmenn eða sjómenn, líti svo á að það þurfi eitthvað annað en það sem gert hefur verið í sjútvrn. á undanförnum mánuðum til þess að leysa þann vanda eða finna þær leiðir sem fara á til að leysa vanda sjávarútvegsins. Staða sjávarútvegsins í dag, ef hún er aðeins tekin í einföldu dæmi, er á þann máta að vonlaust er að reka nýtt fiskiskip við þær aðstæður sem sjávarútveginum eru búnar. Hvaða atvinnugrein önnur mundi þola þá stöðu? Sýnist hv. þm. að verslunin mundi þola þá stöðu? Er ekki annað þar uppi á teningnum? Er ekki verið að byggja hverja verslunarhöllina á fætur annarri til að þjóna þeim þætti í okkar þjóðfélagi? Er ekki verið að byggja hverja bensínhöllina á fætur annarri? Það er ekki hægt að komast nema nokkra kílómetra jafnvel um vegi landsins öðruvísi en að sjá nýjar bensínhallir. Þannig mætti nærri því telja upp hverja einustu þjónustugrein, þó við nefnum ekki bankana. En íslenskur útvegur þarf helst að notast við 10–15 ára gömul skip til þess að einhver rekstrargrundvöllur sé finnanlegur. Þessi staða í íslenskum sjávarútvegi bendir til þess eins að þeir sem hafa farið og stjórnað sjávarútvegsmálum á undanförnum mánuðum og undanförnum árum hafi ekki staðið í stykkinu. Og hvað er þá eðlilegra og sjálfsagðara en Alþingi sjálft grípi í taumana og skipi nefnd til þess að kanna stöðu sjávarútvegsins og benda á leiðir út úr þessum ógöngum? Rekstur íslensks sjávarútvegs er ekki kominn á réttan og eðlilegan grundvöll fyrr en svo verður komið að hægt sé að reka nýtt fiskiskip, með það fyrir augum að það geti borið sig. Þegar talað er um að leysa þurfi sérstaklega vanda ákveðins hluta togaraflotans vegna þess að hann sé nýrri en aðalhluti flotans bendir það eingöngu til þess að rekstursgrundvöllur sjávarútvegsins sé skakkur og þurfi leiðréttingar við. Ég vildi nefna annan þátt í sambandi við umr. í dag. Það er nýbúið að gera kjarasamninga og er verið að ræða um að þessir kjarasamningar verði verðbólguvaldur. Það blasir við að fella þurfi gengi - ja, maður heyrir ýmsar tölur, 8%, sumir nefna ekki nema 5%, - til þess að mæta þeirri kauphækkun sem nú hefur orðið og þeim kostnaðarauka sem fellur á framleiðsluatvinnugreinarnar. En hvernig skyldi staðan hafa verið áður en farið var í þessa kjarasamninga og áður en þessir kjarasamningar voru gerðir? Ætli það hafi ekki vitað það flestir sem fengust við sjávarútveg, og ég er ekki í nokkrum vafa um að það hefur verið í hugskoti hæstv. sjútvrh., að staðan hafi verið þannig í lok september, u.þ.b. sem BSRB var að fara í verkfall, að til þess að leysa vandamál sjávarútvegsins þyrfti einhverja ákveðna tilfærslu í þjóðfélaginu, þyrfti jafnvel 5 eða 8% gengisfellingu. En það hefur ekki verið nefnt. Því hefur frekar verið haldið fram að staða sjávarútvegsins væri nokkuð sæmileg. Staðreyndin er hins vegar sú, að jafnvel þau fyrirtæki sem hafa staðið sig vel og átt nokkuð eigið fjármagn, verði að mati margra mjög vel rekstrarhæf, standa nú frammi fyrir miklum vanda. Það má segja að í stórum hóp sjávarútvegsfyrirtækja hefur farið logi um eigið fjármagn þeirra á síðustu mánuðum. Það hefur lítið og ekkert verið gert til þess að laga stöðu þeirra. Skuldbreytingin, sem lofað var strax á síðustu mánuðum fyrra árs, er að sumu leyti að koma til framkvæmda núna og öðru leyti ekki. Mikill hluti skuldbreytinganna er á þann veg að menn treysta sér ekki til að framkvæma þær. Því er þann veg farið að skuldbreytingin nær til 40% skuldarinnar, en ýmsum þjónustuaðilum ber að lána hinn hlutann. Það þýðir raunverulega að verið er að kippa fótunum undan þjónustufyrirtækjum sem starfa við sjávarútveginn. Í mörgum tilfellum gengur þetta því alls ekki upp. Ýmsa aðra þætti mætti nefna í sambandi við skuldbreytinguna sem eru á þann veg að kemur að litlu gagni fyrir sjávarútvegsfyrirtækin. Þegar rætt er um fjárfestingu og endurnýjun á fiskiskipastólnum vilja menn oft byrja á því að tala um að fjárfestingin hjá sjávarútvegnum sé næg og það séu of mörg fiskiskip að veiðum á ofnýttum fiskistofnum. Þegar aftur á móti kemur að því, sem við blasir núna í nokkrum byggðarlögum, að sum fiskiskipin eru að fara undir hamarinn og það geti jafnvel komið upp sú staða að þau verði flutt milli byggðarlaga, þá kemur sú staðreynd í ljós að ekkert byggðarlag þolir að eitt eða neitt af þeirra framleiðslutækjum, síst af öllu skipin, hverfi úr byggðarlögunum. Þá kemur einnig í Ijós að flest þessi skip eru fullnýtt og hafa verið það á undanförnum mánuðum. Hér á ég við togarana. En á meðan talað er um að fjárfestingin sé of mikil í fiskiskipaflotanum og þar megi helst ekki bæta við einu einasta skipi eða endurnýja það neitt, heldur sé best að gera út 10–15 ára gömul skip, er það að gerast að íslenski kaupskipaflotinn er að endurnýja sig dag frá degi. Það er varla flett upp í dagblaði eða opnað útvarp öðruvísi en að þess sé getið að Eimskip sé nú að kaupa nýtt skip, Hafskip sé að kaupa nýtt skip og skipadeild Sambandsins o.s.frv. Fyrir stuttu - núna í miðju verkfallinu - heyrðum við að Eimskip væri að kaupa tvo nýja Fossa, en því miður hefði einhvern ákveðinn tíma þurft að hafa á þessum skipum þýskar áhafnir. Hraðinn og ákefðin eru það mikil í þessum fyrirtækjum að þau hafa ekki tíma eða möguleika til að ráða á skipin íslenskar áhafnir, kaupin verða að ganga það hratt fyrir sig að þýskir sjómenn þurfa að sinna þessari þjónustuþörf fyrir Íslendinga. Hvað skyldu þessir aðilar segja ef þeim væri skipað að vera með 10–15 ára gömul skip í þjónustunni? Það væri ekkert gámaskip á markaðnum hér á Íslandi. Hvernig skyldi staðan vera? Ég er ansi hræddur um að þessi þáttur sjávarútvegsrekstrar á Íslandi væri svolítið skrýtinn ef sömu aðferðum væri beitt gagnvart þeim og gagnvart fiskiskipaflotanum. En hvernig er svo þessum rekstri þessa hluta sjávarútvegsins íslenska háttað? Það er ekki eins og með fiskiskipaflotann sem við sem betur fer sjáum æðioft koma fulllestaðan til hafnar. Við horfðum á það núna rétt fyrir hádegið að hér voru að sigla inn loðnuskip og við vitum um það að hringinn í kringum landið er það nú að eiga sér stað að loðnuskip koma drekkhlaðin af miðunum. Síldarskipin eru að koma drekkhlaðin af miðunum og togararnir líka. Víða er sömu sögu að segja. En hvernig skyldi vera með hinn flotann? Skyldi hann nú vera hlaðinn? Ef við löbbum inn í Sundahöfn og spyrjum verkamennina þar: Hvað voruð þið lengi að afgreiða þennan Fossinn sem var að koma frá Evrópuhöfnum? eru mestar líkur fyrir því að þeir mundu segja: Ja, það tók okkur nú tvo tíma. - Hvað voruð þið lengi að lesta hann svo að hann mætti sigla út aftur? - Ja, það þurfi bara að loka lúgunum og hann sigldi beint út. Þannig er nýtingin í þeirri grein íslensks sjávarútvegs. Ég er ekki að segja að þetta sé gegnumgangandi, en þessa eru dæmi og þau eru allt of mörg þessi dæmi, að fragtskipin íslensku, Hafskip, Eimskip og SÍS-skipin, sigli hlið við hlið galtóm á milli Evrópu og Íslandsstranda. Og hver er útkoman út úr þessu? Útkoman er sú að við borgum helmingi hærri fragtgjöld á Íslandi en nokkurs staðar annars staðar í veröldinni. Og hverjir borga þessi fragtgjöld? Vitaskuld enginn annar en útgerðin íslenska eins og alla aðra þjónustuþætti í þjóðfélaginu. Það er sjávarútvegurinn sem heldur því uppi. Og við þessar aðstæður segir hæstv. sjútvrh.: Það er ástæðulaust að kjósa nefnd til að rannsaka rekstrarvanda sjávarútvegsins. Þetta er allt verið að laga og þetta er allt verið að skoða í mínu ágæta rn. og það verður unnið áfram eins og unnið hefur verið á undanförnum mánuðum að því að laga þessi mál. En við vitum það, flm. þessarar till. vita það og fólkið í landinu veit það, að sú vinna sem unnin hefur verið í rn. á undanförnum mánuðum hefur ekki verið á þann máta að vandamál sjávarútvegsins hafi verið leyst. Vandamálin eru hrikalegri núna en nokkru sinni fyrr, þrátt fyrir þá skuldbreytingu sem ráðh. var að lýsa hér áðan og þrátt fyrir ýmsar aðgerðir sem í bígerð eru eins og hæstv. ráðh. lýsti hér. Ég tel því sjálfsagt að Alþingi samþykki þessa till. og að þessi nefnd hefji sem fyrst störf og leggi fyrir þing tillögur sínar um leiðir til að bæta rekstrargrundvöll sjávarútvegsins. Ég vænti þess að eftir þeim tillögum verði farið og sem jafnan fyrr þegar farið er að tillögum Alþb. í sjávarútvegsmálum verði horfið á rétta leið. Það mun sjaldan eða aldrei hafa verið stjórnað betur sjávarútvegsmálum á Íslandi en þegar forveri hæstv. sjútvrh. í þingmennsku á Austfjörðum, Lúðvík Jósepsson, stjórnaði þeim málum, og ég mótmæli öllum ummælum hæstv. sjútvrh. um að við Alþb.-menn höfum í einu eða neinu staðið gegn eða verið á móti réttlátri stefnu í sjávarútvegsmálum á Íslandi.



Herra forseti. Það var ekki nokkur vafi á því í hugum okkar Alþb.-manna að nauðsynlegt væri og rétt að Alþingi tæki á sjávarútvegsmálunum, rekstrarvandanum í íslenskum sjávarútvegi. Það var þess vegna sem við fórum að flytja þessa þáltill. sem allur okkar þingflokkur stendur að. Ef eitthvað hefur nýtt komið fram til sannindamerkis um nauðsyn þessarar till. hér á hv. Alþingi í dag eru það orð hæstv. sjútvrh. Afstaða hans í þessum málum er með þeim hætti að það hlýtur að vekja mikla undrun. Það er eins og kunnugt er mjög algengt að hv. Alþingi kjósi þingmannanefndir til að fjalla um einstök mál eða ráðh. skipi nefndir þm. til verka. Ég vil í þessu sambandi nefna það að í gær skilaði nefnd sem samgrh. skipaði, nefnd um öryggismál sjómanna, sínu áliti. Í þeirri nefnd voru eingöngu þm. Það hefur aftur og aftur gerst að settar eru á laggirnar nefndir til að fjalla um mál hér á vegum þm., en þegar hæstv. sjútvrh. kemur svo hér upp og heldur hér ræðu lýsir hann því yfir að þetta sé óþarfi. Hann kærir sig sem sagt ekki um að Alþingi taki á þessu alvarlega efnahags- og atvinnuvandamáli íslensku þjóðarinnar. Ég held að það hafi aldrei gerst - a.m.k. ekki þann tíma sem ég hef verið hér - að menn hafi með þessum hætti afþakkað stuðning alþm. við að taka á vandamálum eins og þessu. Sérstaklega er þetta auðvitað furðuleg afstaða hjá sjútvrh. þegar þess er gætt að allt í kringum landið horfir fólk fram á að það getur misst vinnuna hundruðum saman, heilu byggðarlögin, nú þegar eða á næstunni. Þegar þannig er komið og þessi byggðarlög mæna á það sem hugsanlega kæmi frá Alþingi, sem ætti auðvitað að fjalla rækilega um þetta grundvallarmál íslenska þjóðarbúsins, þá ákveður hæstv. sjútvrh. að mæta þessu með því að berja frá sér og segja: Þessi till. er þarflaus og við höfum ekkert með hana að gera. Það er köld kveðja til þeirra sem eru að missa atvinnu í landinu núna þegar sjútvrh. landsins kemur fram með þeim hætti sem hann gerði áðan. Það er köld kveðja til þess fólks. Það er köld kveðja til þeirra sem eru að missa atvinnu eða hafa misst atvinnu að landið skuli búa við sjútvrh. sem neitar að taka á þessum málum með eðlilegri samvinnu við Alþingi sjálft. Auðvitað er þessi afstaða sjútvrh. ekkert annað en dæmigerð um afstöðu núv. ríkisstj. í atvinnu- og efnahagsmálum. Þar er í rauninni ekkert gert annað en að hlaða undir verslunina og íþyngja grundvallaratvinnuvegunum. Þar er stefna ríkisstj. sögð í einni setningu, eins og hv. þm. Skúli Alexandersson rakti hér rækilega áðan. Verslunin ræður hér þessu landi. Verslunarráð Íslands samdi í raun og veru verkefnalista þessarar ríkisstj. og Verslunarráðið hefur mótað þær áherslur sem uppi hafa verið. Sjávarútvegurinn hefur ekki í tíð núv. ríkisstj. fengið þá aðhlynningu sem eðlilegt væri sem grundvöllur alls lífs sem lifað er í þessu landi. Það er alveg sama hvort unnið er í heilbrigðisþjónustu, í skólum, hér á Alþingi, á fjölmiðlum eða hvar það er, það er sjávarútvegurinn sem skapar þau verðmæti sem við lifum á hér. Ríkisstj. sem vill ekki að Alþingi aðstoði við að taka á þeim málum er á hálum ís. Sú ríkisstj. veit ekki hvað er brýnasta vandamálið fyrir okkar þjóð að glíma við í dag. Nú á dögunum, fyrir einum og hálfum sólarhring eða svo, var gengið frá tillögu að kjarasamningi opinberra starfsmanna. Og Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands eru að fjalla um kjarasamning þessa dagana. Það var ekki fyrr búið að skrifa undir þessa kjarasamninga í Karphúsinu en fram komu hugmyndir um það frá einstökum ráðh. að þessum kjarasamningum yrði að mæta með gengisfellingu og þessir kjarasamningar mundu hafa það í för með sér að verðbólgan margfaldaðist frá því sem nú er. Það er m.ö.o. ætlun ríkisstj. að gera launafólk í landinu að blóraböggli fyrir þá verðbólgu sem hún ætlar sér vísvitandi að magna á næstunni. Það hefur komið fram bæði hjá forsrh. og fjmrh. að þeir ætla sér að svara samningum launafólks með því að magna verðbólguna á næstunni og fella gengið. Og það á að kenna verkalýðshreyfingunni um. En staðreyndin er auðvitað sú að meginvandinn og meginástæðan fyrir þessu liggur í sjávarútveginum. Ríkisstj. hefur ekki fengist til að taka á vanda sjávarútvegsins. Hún hefur ekki fengist til að skera niður milliliðakostnaðinn í sjávarútveginum. Hún hefur ekki tekið á því. Hún hefur ekki lækkað vexti í sjávarútveginum, heldur hækkað. Hún hefur ekki lækkað fragtir, heldur hafa þær hækkað. Það hefur ekki lækkað umbúðakostnaður hjá frystingunni, heldur hækkað. Þannig mætti lengi telja. Og ríkisstj. ætlar að nota sér kjarasamningana til að koma fram gengislækkunaraðgerðum sem eiga fyrst og fremst rætur að rekja til þess vanda sem ríkisstj. hefur skilið eftir sig í sjávarútveginum. Hún ættar að kenna launafólki og verkalýðshreyfingunni um þann slóðaskap sem hún ber sjálf ábyrgð á í sjávarútveginum. Það er kjarni málsins. Hæstv. sjútvrh. flutti hér þá tölu sem gjarnan er flutt af BJ og ég vissi nú ekki að væri orðin sérstakt stefnumál varaformanns Framsfl. Þetta stefnumál gengur út á það að ekki megi rugla saman á neinn hátt eða starfa saman framkvæmdavald og löggjafarvald, en það hefur sem kunnugt er verið eitt meginstefnumál BJ að aðskilja framkvæmdavald og löggjafarvald. Hæstv. sjútvrh. sagði með þjósti miklum hér áðan að það ætti nú ekki að vera að blanda saman löggjafarvaldi og framkvæmdavaldi með því að þm. væru að grauta í framkvæmdaratriðum eins og þessi till. gerði ráð fyrir. Þetta er í rauninni mjög sérkennileg afstaða, eins og ég hef hér rakið. Og ég kannast ekki við það að þeir framsóknarmenn hafi áður brugðið fyrir sig stefnumálum BJ til þess að reyna að bjarga sér á hundasundi út úr þeim vanda sem þeir eru í í þessu máli og öðrum. Herra forseti. Það er alvarlegur hlutur að horfa fram á það og heyra það að sjútvrh. landsins skuli ekki fást til að taka vel á móti þeirri tillögugerð sem hér er á dagskrá. Í till. Alþb. er í fyrsta lagi gert ráð fyrir því að skipuð verði nefnd sjö þm. til að skilgreina rekstrarvanda íslensks sjávarútvegs, safna saman upplýsingum og benda á leiðir til úrbóta. Nefndin á að fá ákveðin verkefni sem tiltekin eru í þessari þáltill. Í öðru lagi er það meginverkeini nefndarinnar að taka á þeim sérstaka vanda sem nú er um að ræða við útgerð togara í þessu landi. Og það er gert ráð fyrir því að nefndin skili áliti að því er þetta atriði varðar alveg á næstunni. Gögn liggja fyrir. Upplýsingar liggja fyrir. Það sem vantar er tillögur og ákvörðun um m.a. fjármögnun á þeim kostnaði sem af því kann að hljótast að létta einhverjum fjármagnskostnaði af togaraútgerðinni og af því kann að hljótast að leggja skipum sem óhagkvæm þykja í þeim byggðarlögum sem þola að missa skip. Hér er þess vegna gerð tillaga um að taka á því vandamáli sem stærst er núna í okkar efnahagskerfi, og þó að það væri ekki annað'en þessi þáttur sem snýr að togurunum væri það auðvitað fullkomlega réttlætanlegt að Alþingi tæki á þeim málum. Hér er í hv. Ed. Alþingis til meðferðar till. til þál. um rannsóknarnefnd samkv. stjórnarskránni vegna vinnubragða ákveðinna ráðh. í sambandi við útvarpsmál. Það væri full ástæða til þess að setja á laggirnar rannsóknarnefnd til að fara yfir vandamál togaraútgerðarinnar og það hvernig að þeim málum hefur verið staðið nú að undanförnu. Ég skora í framhaldi af þessu á hæstv. sjútvrh. að taka vel þeirri aðstoð sem Alþb. vill fyrir sitt leyti leggja fram við að taka á þeim vanda sem hér er uppi. Ég held að það sé skynsamlegast fyrir ráðh. að gera það vegna þess að það vandamál er stórt sem hér um ræðir. Ég hef, herra forseti, oft í umr. hér á Alþingi og einnig annars staðar bent á þann mikla vanda sem sjávarútvegurinn á við að glíma vegna óhóflegs milliliðakostnaðar. Hv. þm. Steingrímur Sigfússon rakti mjög glöggt dæmi um það áðan hvernig lán hafa hækkað í krónum vegna þess að þau voru tekin í dollurum langt umfram það sem verið hefði ef sömu lán hefðu verið tekin t.d. í sterlingspundum. Það munaði á fáeinum árum hjá því skipi sem hann nefndi 57 millj. kr. Ég held að þetta dæmi ætti að sýna okkur að við erum með hér í landinu mörg vel rekin skip, góðar útgerðir, sem hafa fengið á sig aukapinkla vegna hinnar sérstöku hækkunar dollarans á undanförnum árum. Og þegar það gellur við að hér sé um að ræða skussa og annað þvíumlíkt sem eru að reka þessi skip er það auðvitað hrein fjarstæða í langflestum tilvikum því að hér er um að ræða skuldahækkanir sem eru til orðnar af ytri ástæðum sem útgerðarmenn þessara skipa geta í engum tilvikum ráðið við. Við höfum bent á það, Alþb.-menn, að það séu t.d. tveir þættir sem sérstaklega íþyngja frystingu, vinnslu og veiðum um þessar mundir. Það er annars vegar hinir háu vextir sem útgerðin og vinnslan verður nú að taka á sig. Það eru vextir sem eru langt umfram raunvaxtastig. Það er ekki verið að gefa þessum aðilum neina peninga. Það er ekki verið að borga með þeim af öðrum, eins og stundum var áður sagt í þessum efnum. Sjávarútvegurinn borgar fulla raunvexti og langt yfir það í sumum tilvikum. Ég tel að með því einu að setja þá reglu að venjulegt sjávarútvegsfyrirtæki borgi aldrei meira en sem samsvarar u.þ.b. verðlagsþróun, þ.e. nokkurn veginn raunvexti og ekkert þar umfram, mætti létta afkomu þessarar grundvallaratvinnugreinar mjög verulega frá því sem nú er, þannig að það muni nokkrum prósentum í afkomu t.d. fiskvinnslunnar. Ég er einnig sannfærður um að með því að fyrirskipa lækkun á frögtum útflutningsins megi styrkja stöðu hans mjög verulega frá því sem nú er. Það er athyglisverð frétt hér í Þjóðviljanum í dag, sem vitnað hefur verið í áður, um að farmgjöld frá Íslandi séu þau hæstu í heimi. Í könnun sem Sjómannasamband Íslands lét gera kom fram að það kostar þrjár krónur íslenskar að flytja eitt kíló af rækju frá Kirkenes í Norður-Noregi á markað í Danmörku og Englandi og liðlega þrjár krónur íslenskar á kíló að flytja rækju frá Holsteinsborg á Grænlandi á sömu markaði. Það kostar hins vegar níu krónur á kíló af rækju að flytja hana frá Íslandi á þessa sömu markaði. Hér er eitthvað meira en lítið að. Og áður en sjútvrh. slær því föstu að hér sé ekkert hægt að gera annað en að láta þetta drabbast svona niður eins og gerst hefur að undanförnu og jafnvel að fyrirtæki fari á hausinn, þá væri það algjört lágmark að gert væri átak til að lækka þennan fragtkostnað. Það komu hér fram upplýsingar um það áðan að menn væru að tala um að ýta undir samkeppni í þessum efnum á milli skipafélaganna. Ég held að það sé ágætt að það verði gert. En ég held að þarna verði að ganga miklum mun lengra. Í þessu sambandi er rétt að hafa það í huga, herra forseti, að heildarhagnaður skipafélaganna þriggja á s.l. ári nam 300 millj. kr. Og hver ætli hafi borgað þennan hagnað nema útflytjendur fyrst og fremst og neytendur í landinu. Auðvitað hefði ríkisstj. átt, þegar hún fór að líta á þessi dæmi í sumar, að byrja á því að skera þennan kostnað niður, lækka fragtirnar um 1/3 eða 1/4 og setja sér það mark að keyra vextina og fjármagnskostnaðinn niður. En það var nú eitthvað annað sem gert var eins og kunnugt er. Ríkisstj. tók ekki ákvörðun um það að lækka vextina, heldur að hækka þá. Það var nú afrekið sem þeir ákváðu í sumar þarna rétt fyrir verslunarmannahelgina. Stærsta skref í peningamálum í 25 ár, hét þessi vaxtahækkun hjá helsta talsmanni ríkisstj., Þorsteini Pálssyni, og á eftir kemur þessi undirfyrirsögn í Morgunblaðinu 31. júlí s.l., það er rétt að skrá hana í þingtíðindin: „Bjargföst ákvörðun að hefja ekki gengisfellingarleikinn.“ - Bjargföst ákvörðun. Mönnum verður hugsað til þeirra útvarða Íslands sem heita Látrabjarg og annarra slíkra hornsteina þessa lands.  Hæstv. sjútvrh, vill taka á afstöðu og till. okkar Alþb.-manna í sjávarútvegsmálum líkt og hann brást við útgerðarmönnum á Austurlandi í sumar þegar hann var spurður að því í sjónvarpinu: Hvernig er það, ráðh., dugir þetta til þess að leysa vandann? Hann sagði: Ja, ég veit ekkert um það, og þar með punktur. Hæstv. sjútvrh. núv. ríkisstj. virðist vera þeirrar skoðunar að það sé ekki hans mál að taka á vandamálum einstakra útgerðarsvæða og byggðarlaga í þessu efni þó að atvinnuleysi blasi við. Hann vill ekki koma nálægt málum, eins og hér er lagt til í þessari till. Alþb., og lýsir því yfir að till. sé í rauninni óþörf vegna þess að hlutirnir séu í svo góðu lagi hjá honum í sjútvrn. Ég er alveg sannfærður um að hann er eini maðurinn í landinu sem er þessarar skoðunar. Ég er alveg sannfærður um að hann er eini Íslendingurinn sem er þeirrar skoðunar að allt sé í besta lagi í sjávarútvegsmálum og ekkert þurfi að gera af hálfu Alþingis í þeim efnum. Ég hef enga trú á því að nokkur maður hér á Íslandi taki undir þetta - ekki sjómannasamtökin, ekki samtök útgerðarmanna, ekki samtök fiskvinnslunnar. Þessa dagana birtast fréttir í blöðunum um að það er verið að loka hverju frystihúsinu á fætur öðru. Á Akranesi og víðar eru frystihús að loka. Það er köld kveðja til þessa fólks sem ræða hæstv. sjútvrh. var hér í dag. Í grg. með till. okkar Alþb.-manna er bent á þá hættu að útgerð í landinu verði framvegis ákveðin á forsendum fjármagnsins og hæstv. ráðh. gerði nokkrar aths. við þessi ummæli. Hvað er það sem við eigum við með þessum orðum? Við eigum við það að skip falli úr útgerð, útgerðin leggist niður á einstökum stöðum einvörðungu eftir því hversu hár fjármagnskostnaður er á viðkomandi skipum. Það verði sem sagt hagsmunir fjármagnsins, fjármagnseigendanna og kröfuhafanna, sem verði látnir ráða en ekki þess fólks sem lifir og hrærist af þeim verðmætum sem þessi skip draga að landi. Við teljum að eina leiðin í þessum efnum sé hins vegar félagsleg leið þar sem reynt verði að afla með samfélagslegum aðgerðum fjármuna til að skera niður fjármagnskostnað af þeim skipum sem eru með þyngstar fjármagnsbyrðar og bersýnilegt er að ekki verða gerð út með þeim fjármagnskostnaði sem á þeim hvílir nú. Þetta verður ekki gert öðruvísi en í gegnum einhverja opinbera sjóði, t.d. Fiskveiðasjóð eða einhvern aðila sem er nátengdur honum. Í þessu skyni á að afla fjármagns og þess fjármagns á auðvitað að afla með skattlagningu á þá aðila sem hafa verið að hirða stórfé af sjávarútveginum á síðustu misserum, m.a. af skipafélögunum og bönkunum svo að dæmi séu nefnd. Hér er um alveg sérstaki ástand að ræða og ríkisstj. á auðvitað að taka á málinu með þeim hætti, afla fjármuna til að tryggja að útgerð í landinu geti verið með eðlilegum hætti og til þess að tryggja að atvinna haldist á þeim stöðum sem viðkvæmastir eru og háðastir útgerð og fiskvinnslu. Ég skora þess vegna, herra forseti, á sjútvrh. að endurskoða hina neikvæðu afstöðu sína til þessarar till. Hitt er svo ljóst, og það ætla ég að segja hér að lokum, að það er ætlun ríkisstj. þessa daga að nota kjarasamningana, nota verkalýðshreyfinguna, kenna henni um þá verðbólgu og þær gengishækkanir sem ríkisstj. ætlar sér að setja af stað. Það er alvarlegt mál þegar menn standa þannig að málum, ætla sér á kostnað launafólks að leysa þann vanda sem slóðaskapur ríkisstj. í sjávarútvegsmálum á síðustu mánuðum hefur skilið eftir sig í hinum ýmsu byggðarlögum í landinu.



Herra forseti. Það er ekkert álitamál að staða íslensk sjávarútvegs er erfið í dag. Þetta vitum við öll hér á hv. Alþingi og þarf engum að koma spánskt fyrir sjónir eða eyru. En því miður er þessi staða ekki að koma upp nú á þessu ári eða því síðasta. Hv. síðasti ræðumaður mætti minnast stöðunnar eins og hún var orðin í maímánuði 1983. Hún var óglæsileg að ekki sé meira sagt. Ég þóttist þekkja nokkuð til þessara mála, en þegar maður sá ofan í þennan pakka þá reyndist hann miklu verri en ég gat búist við. Þetta er ég ekki að segja hv. þm. til lasts. En þetta eru staðreyndir sem við höfum orðið að búa við og taka við. Þannig var þetta búið að ganga í nokkur ár. Það var búið að flytja fjármagn frá sjávarútveginum í aðra starfsemi í þjóðfélaginu án þess að valdhafar tækju raunverulega eftir því. Sú uppbygging og gróska sem við sjáum í fjölda fyrirtækja hér á stór-Reykjavíkursvæðinu og úti á landi byggjast á því fjármagni sem var tekið frá sjávarútveginum og - ég orða það þannig - lenti inn á þessar brautir. Þessi atvinnuvegur, sem hefur verið undirstaða þessa þjóðfélags frá því að það mátti með réttu kallast þjóðfélag í nútíma skilningi hefur gleymst í þeim darraðardansi sem hér hefur verið stiginn undanfarin ár. Ég ætla ekki að ásaka einn eða neinn. Þarna eiga allir stjórnmálaflokkar hlut að máli. Þetta hefur gleymst í því velferðarþjóðfélagi sem við höfum verið að leika okkur í undanfarin ár. En nú er komið að skuldadögunum. Þetta gengur ekki lengur. Hv. 3. þm. Reykv. sagði hér áðan: Svo á að fara að kenna launþegum um þá verðbólgu og þær gengislækkanir sem hér verða á næstunni. Það stendur ekki til að kenna einum eða neinum um, en hv. þm. má best ljóst vera að þegar kaupgjald stígur í þessum undirstöðuatvinnuvegi, sem allt byggist á, þá hefur það sín áhrif. Ég er ekki að andmæla því að fólkið þurfi meira kaup. En hver á að borga það þegar að því kemur? Þessi atvinnuvegur sem hefur ekki annað úr að spila en tekjur af framleiðslu á lækkandi markaði? Hvar á að taka fé til þess? Á að leggja á aukna skattbyrði? Hver ætlar að skila því aftur sem búið er að taka? Auðvitað á þjóðin að gera það sjálf. Er hún reiðubúin að skila því aftur sem búið er að taka til annarra þarfa í þjóðfélaginu? Ég dreg það í efa. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þessi mál hér. Það er búið að ræða þau mikið. Um þessa till. til þál. sem hér liggur fyrir ætla ég að vera fáorður. Ég fagna því aðeins að bætast skuli liðsstyrkur í þann hóp sem vill vinna að þessum málum hér á hv. Alþingi sem annars staðar. Ég sé ekkert athugavert við það og tel það raunar sjálfsagt að leita allra ráða til lausnar á þeim. Miklar upplýsingar liggja fyrir alls staðar. Það má safna þeim saman. Og þó að ég sé ekki sammála öllum leiðum sem Alþb. vill fara, þá má kannske notast við einhverjar þeirra. Ég vil ekki slá á útrétta hönd þess eða annarra sem vilja leysa þessi mál af heilindum á farsælan hátt. Þetta er mín skoðun á málinu. Þess vegna leggst ég ekki gegn þessari till. En það er ýmislegt í grg. till. sem væri freistandi að fjalla svolítið um. T.d. það sem sagt er um raforkuverðið. Ég er algerlega sammála því. Það þarf að lækka raforkuverð til fiskiðjuveranna í landinu. Núna er t.d. raforkan til loðnubræðslnanna 40% dýrari en ef hún væri framleidd með dísilvélum. Þetta er okkar innlenda raforka. Auðvitað stafar þetta af kolvitlausri fjárfestingu í orkugeira okkar undanfarin ár. Það hefur gleymst að taka tillit til arðseminnar og eiga kannske ýmsir sök á. Það verður einhvern veginn að skila þessu aftur. Hvernig á að gera það, það er annað mál. Ætli það sé ekki með skattinum einu sinni enn sem þarna kemur til með að verða að borga, hvernig sem að því verður farið. Hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndi dæmi áðan um misgengi dollars og punds á okkar gjaldeyrismörkuðum. Ég dreg ekki í efa að útreikningar hans í þessum efnum eru réttir. Það er einmitt þetta sem hefur skeð. Bankamenn - og ég segi valdhafar í þjóðfélaginu hafa beint atvinnurekstrinum inn á þá braut að taka dollaralán í þeirri trú að dollarinn væri að lækka. Það hefur verið skoðun manna á undanförnum árum. En það hefur því miður alltaf orðið á hinn veginn, að hann hefur hækkað. Það hvarflar ekki að mér að halda að sá ágæti maður hv. 3. þm. Reykv., sem var, ef ég man rétt, bankamálaráðherra 1978–1979, þegar mikið var tekið af dollaralánum, hafi gert það vegna þess að hann vildi þjóðinni illa, alls ekki. Þetta var bara það sem allir mæltu með á þeim tíma og það er þetta sem við erum að súpa illilega seyðið af í dag. Þannig er til orðin staðan í Fiskveiðasjóði. Þar er búið að ræða þau mál mikið. Ég óska ekki eftir að ræða hér sérstaklega um það ágæta skip Óskar Magnússon sem hér hefur verið fjallað um. Það mál er enn þá í athugun og ég vona að það verði leyst, en vil ekki tala meira um það hér. Það eru því miður nokkur skip í Fiskveiðasjóði sem liggja með þennan hala. En uppboðið á Óskari Magnússyni er ekki af Fiskveiðasjóðs hálfu, heldur einkaaðila sem óskar uppboðs á skipinu. Mér vitanlega hefur Fiskveiðasjóður ekki enn þá farið fram á uppboð á neinu þessara skipa. Þeir bíða eftir niðurstöðu um þetta skuldbreytingalán, sem boðið er upp á, að menn tjái sig um það hvort þeir treysta sér til eða geta sinnt því. Fyrr verður ekki tekin um þetta ákvörðun. En því miður eru þetta nokkur skip sem illa er ástatt um og það eru okkar innlendu smíðar, okkar innlenda vandamál. Það eru nær eingöngu skip smíðuð hér á landi sem eru í mestum kröggum í Fiskveiðasjóði. Það ber að harma að þegar við byggðum upp myndarlegan skipasmíðaiðnað og eignuðumst ágæta fagmenn verður það óbeint til þess að útgerðin er látin borga þessa framleiðslu á þessu himinháa verði og enginn ræður við neitt. Við skulum bara gera okkur ljóst að svona liggur í málinu. Það eru sárafá, ef þá nokkur skip, smíðuð erlendis, nema hugsanlega tvö smíðuð í Portúgal á vegum ríkisstj. á sínum tíma, sem eru í basli með lán sín á vegum Fiskveiðasjóðs og ríkisábyrgðasjóðs. Þetta vil ég aðeins minna á hér svo að menn viti hvar þau mál standa. En eins og ég sagði ætla ég ekki að hafa mörg orð um þetta. Ég fagna því aðeins að hér skuli koma til umræðu um sjávarútveginn. Hún hefur ekki verið mikil í þjóðfélaginu og því miður hefur hún verið neikvæð. Við verðum að hafa það hugfast að þrátt fyrir sjálfsagða uppbyggingu á öðrum sviðum í atvinnulífinu verður íslenskur sjávarútvegur um ókomin ár sú undirstaða sem við verðum að lifa á. Og við verðum að sinna því verkefni með sóma hér á hv. Alþingi að gera hlut þess atvinnuvegar sem mestan.



Herra forseti. Það hefur komið fram sérstaklega hjá hv. 3. þm. Reykv. að hann undrast það að ég skuli ekki vera sammála því að ástæða sé til að kjósa sérstaka þingnefnd vegna rekstrarvanda íslenska sjávarútvegsins. Það væri köld gusa til þeirra sem eru að missa atvinnuna, eins og ég held að hv. þm. hafi orðað það. Nú er það að svo margvísleg mál koma hér fyrir Alþingi sem varða sjávarútveginn. Eitt af þeim málum sem við höfum unnið að undirbúningi að er fiskveiðistefna næsta árs. Það er afar mikilvægt mál að því er varðar skilyrði sjávarútvegsins og afkomu hans. Mikilvægast fyrir sjávarútveginn í heild er að sjálfsögðu hvað mikið er hægt að afla og með hvaða hætti þessi afli er sóttur. Það hafa verið fundir um þau mál með sjávarútvegsnefndum þingsins og sjútvn.mönnum voru áður en þing hófst afhentar þær upplýsingar sem lágu þá fyrir um afkomu sjávarútvegsins. Nauðsynlegt er að hafa sem besta samvinnu við þingið og eiga samstarf við þá menn sem sérstaklega starfa í sjávarútvegsmálum um öll þessi mál. Og ég tek undir það að að sjálfsögðu er nauðsynlegt að hafa slíka samvinnu einnig við fulltrúa stjórnarandstöðu. Eitt af því sem er nauðsynlegt að gera og ég hef rætt við sjútvn. þingsins er að skipa nefnd til að endurskoða sjóðakerfi sjávarútvegsins. Ég hef farið þess á leit við sjútvn. þingsins að þaðan verði tilnefndir menn til að starfa með hagsmunaaðilum og fleirum að því máli. Það er því útúrsnúningur hjá hv. þm. að ég sé með þessum hætti að hafa á móti því að þm. starfi í þessum málum. Hann gerði að vísu mikið úr því að ég hefði talið að aðskilja ætti framkvæmdavald og löggjafarvald. Það vill nú svo til að það eru orðin mjög mörg ár síðan ég flutti um það frv. hér á Alþingi hvernig best væri að styrkja löggjafarvaldið gagnvart framkvæmdavaldinu. Ég taldi að það yrði best gert með því að auka eftirlitshlutverk þingsins og sú stofnun sem nú er undir fjmrh., Ríkisendurskoðun, yrði tæki þingsins til eftirlits með löggjafarvaldinu. Ég taldi það hina einu leið til þess að löggjafarvaldið gæti öðlast styrk gagnvart framkvæmdavaldinu. Það væri ekki rétt að fara þá leið, sem mér hefur oft sýnst að farin væri, að þm. yrðu beinir þátttakendur í framkvæmd mála. Að sjálfsögðu er þarna erfitt að skilja á milli og þarna er ekkert eitt endilega rétt. En ég setti fram þessar skoðanir mínar löngu áður en Bandalag jafnaðarmanna var stofnað og þær koma mjög skýrt fram í grg. með þessu frv. og málflutningi þeim sem ég hafði þar uppi. Ég hef ekki breytt um skoðun og mér hefur fundist þessi skoðun eiga vaxandi fylgi að fagna hér á Alþingi. Ég vil því mótmæla því að ég sé andvígur því að þm. taki þátt í þessum málum og vinni að þeim. Ég tel það reyndar mjög eðlilegt og nauðsynlegt að sjávarútvegsnefndir þingsins, eins og ýmsar aðrar nefndir, geri miklu meira af því að kalla fyrir sig aðila í sjávarútvegi og vinna að athugun á ýmsum málum, ekki aðeins í tengslum við þingmál heldur í þessum málum almennt. Ég er hins vegar efins um að það beri að koma á föstum þingmannanefndum í einstökum málaflokkum í miklum mæli. Þar ræður nokkru um að nefndir þingsins eru oft á tíðum illa búnar til að takast á við slík verkefni vegna þess að þær hafa engan starfsmann. Ég er sannfærður um að það væri mjög til bóta að nefndirnar hefðu á að skipa starfskröftum til aðstoðar í hinum ýmsu málum. Skortur á starfsliði er áreiðanlega ástæðan fyrir því að þingnefndir hafa oft og einatt ekki geta sinnt málum eins og skyldi. Hins vegar get ég ekki fallist á að mæla með till. sem er flutt á þeirri forsendu eins og hér segir að „gert sé ráð fyrir sérstöku átaki vegna togaraútgerðarinnar þar sem stjórnvöld hafa ekki bent á leiðir í þeim efnum. Því er eðlilegt að Alþingi taki það mál sérstaklega í sínar hendur“. Það er e.t.v. eðlilegt að stjórnarandstaða og stjórnarandstöðuþm. hafi þær skoðanir að ekkert hafi í þessum málum verið gert og þess vegna sé það eina rétta að þeir taki það sérstaklega í sínar hendur. Ég skil þessa setningu þannig. Og mönnum finnst það afar undarlegt að ég skuli ekki taka undir þetta. Ég er ekki þeirrar skoðunar að ekkert hafi verið í þessum málum gert. Og ég get ekki séð að meiri skipulagsbreytingar hafi verið gerðar á styttri tíma í íslenskum sjávarútvegi við afar erfiðar aðstæður. Ég hef aldrei haldið því fram að þar sé allt í lagi. Það er eitt af því sem hv. þm. Svavar Gestsson hafði rangt eftir mér. Ég hef aldrei haldið því fram. Ég hef alltaf sagt að sjávarútvegurinn eigi við mjög mikla erfiðleika að etja og muni eiga við þessa erfiðleika að etja næstu árin. Svo að vikið sé að einstökum fyrirspurnum, sem hér hafa komið fram, þá sagði hv. þm. að menn héldu því fram að þeir kjarasamningar sem nú væri verið að gera yrðu tilefni ráðstafana. Það er nú svo að sjávarútvegurinn er sú atvinnugrein sem stendur undir gjaldeyrisöflun þjóðarinnar og tekjur sjávarútvegsins eru undir því komnar hvaða söluverð fæst fyrir afurðir okkar á erlendum mörkuðum. Og þær hækkanir sem verða í þjóðfélaginu lenda í verulegum mæli á lokastigi á sjávarútvegi. Þess vegna hefur það verið mín skoðun mjög lengi að það væri grundvallaratriðið til að rétta sjávarútveginn við að komast út úr þeirri verðbólgu sem við höfum búið við. Ég veit að hv. 3. þm. Reykv. er mér ekki sammála í þessum efnum. Hann telur það mikilvægara að halda við verðtryggingarkerfi sem viðheldur verðbólgunni. Ég man það vel að við ræddum þessi mál mjög ítarlega um áramótin 1980–1981 og komumst að þeirri niðurstöðu þegar við störfuðum saman, ég sem stuðningsmaður þeirrar ríkisstj. sem hann sat í, að rétt væri að rjúfa þennan vítahring. Og við gerðum það í nokkrum mæli veturinn 1982. Við héldum því fram að þessu bæri að halda áfram. Hv. þm. Svavar Gestsson faldi að það ætti ekki að gera. Ég man ekki betur en hann teldi það raunverulega miklu mikilvægara að halda við þessu kerfi og síðan væri nauðsynlegt að fiskverð hækkaði ekki til samræmis við það, þannig að sjávarútvegurinn gæti rétt sinn hlut gagnvart öðrum atvinnugreinum og öðrum þáttum í þjóðfélaginu. En þennan tekjuskiptingarvanda hafa menn alltaf verið að glíma við og hann hefur orðið til þess ásamt mörgu öðru að vegur sjávarútvegsins hefur ekki verið nægilega mikill og ég taldi það algert grundvallaratriði að út úr þessari verðbólguþróun verði komist. Ég taldi það svo mikilvægt að betra væri að sjávarútvegurinn byggi við einhvern hallarekstur um tíma, þrátt fyrir afar erfið skilyrði, ef það mætti verða til þess að við kæmumst út úr verðbólgunni í von um það að við ættum betri tíð í vændum á næstu árum. Mér eru það því afar mikil vonbrigði að sú niðurstaða skuli nú liggja fyrir að menn vilji hækka laun langt umfram getu þessa atvinnuvegar eins og hún er í dag. Það er mikið áhyggjuefni og mun ekki færa þjóðinni kjarabætur. Við vitum það af langri og biturri reynslu að slíkar prósentuhækkanir færa okkur ekki aukna velsæld. Það tekur hins vegar áreiðanlega alilangan tíma að við komumst út úr þeim miklu erfiðleikum sem við höfum átt við að glíma á undanförnum árum, þ. á m. þeim hugsunarhætti sem hefur verið ríkjandi meðal þjóðarinnar. Sjálfsagt þurfa menn að sætta sig við að það taki alllangan tíma. Ég hef að vísu alltaf verið þeirrar skoðunar að menn yrðu að gera það. Varðandi vextina vil ég svara fyrirspurn hv. þm. þannig, að þær ráðstafanir sem gerðar voru í sumar voru m.a. gerðar til að tryggja sjávarútveginum fjármagn til þess að hann gæti breytt skuldum sínum í lengri lán. Bankarnir töldu ekkert slíkt fjármagn vera fyrir hendi. Það þyrfti að taka að láni erlendis. Ráðstafanir voru gerðar sem áttu að tryggja það að meira fjármagn kæmi inn í bankana til að þessi nýju lán ykju ekki þenslu í þjóðfélaginu. Þetta er að sjálfsögðu allt saman umdeilanlegt. Þeir háu vextir sem nú eru við lýði eru að mínu mati komnir úr böndum. Sá aðili sem á að hafa eftirlit með því að slíkt gerist ekki, Seðlabanki Íslands, hefur ekki sinnt þessari eftirlitsskyldu í nægilegum mæli. Það er hins vegar ljóst að vextir sjávarútvegsins, t.d. í Fiskveiðasjóði, eru mun lægri en þessir vextir. Afurðalánavextir eru núna bundnir við erlend lán, sem eru mun lægri en oft hefur áður verið. En að sjálfsögðu ber þá sjávarútvegurinn þá gengisáhættu sem því fylgir. Einnig var það skuldbreytingalán sem tekið var í japönskum jenum fremur hagstætt. Vegna þess hvað við erum háðir erlendu fjármagni verðum við að sætta okkur við að borga þessa vexti. Ríkisstjórn, hvort sem hv. þm. Svavar Gestsson situr í henni eða einhver annar, getur ekki ráðið vöxtunum á alþjóðapeningamarkaðnum. Þó að hann vilji gjarnan stjórna ýmsu með fyrirskipunum, eins og hann orðaði það hér, að best væri að stjórna þjóðfélaginu með margvíslegum fyrirskipunum úr ráðherrastólunum, og sýnir það hvernig hann vill gjarnan beita sínu valdi, þá getur hann ekki gefið alþjóðapeningamarkaðnum fyrirskipanir. Ég trúi því vart að þeir auðjöfrar sem þar stjórna muni hlýða honum í einu og öllu. Það er ekki eins einfalt og hv. þm. vill vera láta að koma þessum málum í höfn með fyrirskipunum. Hv. þm. sagði hér að þessi ríkisstjórn gerði sér sérstaklega far um að hlaða undir verslunina. Það eru hans orð. Hann hefur verið viðskrh. Ég hef að vísu aldrei heyrt mjög hástemmdar þakkarræður af hálfu kaupmanna fyrir frammistöðu hans þar. En það er mér minnisstætt frá þeim dögum þegar ég var nýlega kominn á þing og fór í ferð hér um borgina, ég held í boði Kaupmannasamtakanna og Verslunarráðs, við fórum allir nm. í fjh.- og viðskn., að þá sagði sá sem þar var í forsvari að hann þakkaði fyrrverandi viðskrh., alveg sérstaklega viðskrh. Alþb. sem var, hvað hann hefði staðið sig vel fyrir þeirra hönd og það væri nú einhver munur ef hann væri í forsvari í dag. Ég tel að oft hafi verið of mikið hlaðið undir verslunina og ég veit að margur í þeirri stétt hefur of mikið milli handanna í dag. En ekki ætla ég að dæma um það hver staðið hefur sig best í að hlaða þar undir. Að því er varðar t.d. skipafélögin þá voru í gildi verðlagsákvæði um þau í tíð síðustu ríkisstjórnar. Skipafélögin voru undir verðlagseftirliti. Samt hækkuðu fragtir skipafélaganna, bæði þá og í tíð ríkisstjórnarinnar þar á undan, afar mikið. Þannig að þótt í valdastólum sitji ráðherrar sem geta beitt fyrirskipunum leiðir það ekki alltaf til þess að verðlag og kostnaður lækki mikið í landinu. Herra forseti. Ég skal ekki hafa um þessa till. fleiri orð. Þó að ég sé ekki sammála till. vil ég á engan hátt draga úr því að þm. beri að leggja alúð við þessi mál. Og ég tel mig hafa, a.m.k. að sumu leyti, sýnt að ég vilji hafa við þingið góða samvinnu í þeim efnum. Mörg mál munu áreiðanlega koma fyrir þingið sem verða þess valdandi að nauðsynlegt er að kafa ofan í margt af því sem hér er nefnt. Það mun þá verða gert í viðkomandi n. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að ekki sé ástæða til að skipa sérstaka þingmannanefnd í þessi mál með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir.  Í fyrsta lagi varðandi olíuna, þá er það alveg rétt að ákveðið var í sumar að greiða úr ríkissjóði sérstaka greiðslu til að lækka reksturskostnað skipanna. Þessi greiðsla var hlutfall af aflaverðmæti. Deila má um hvort það skuli gert með þessum hætti eða sem beina niðurgreiðslu á olíu. Það var gert til þriggja mánaða og þá gert ráð fyrir því, eins og hér kom fram réttilega hjá hv. þm. Kjartani Jóhannssyni, að það mundi liggja fyrir endurskoðun á olíuverðlagi. Sú endurskoðun liggur ekki fyrir og fyrir því eru þær ástæður að hún hefur reynst mikið verk eins og oft vill verða í slíkum endurskoðunum. Þar á meðal er um það að ræða að breyta verðjöfnunarkerfinu. Það liggur fyrir að olían sem fer á fiskiskipin ber að miklu leyti aðra verðjöfnun í landinu og aðilum finnst það ekki sanngjarnt að það leggist sérstaklega á fiskiskipaflotann. Þá eru inni í olíuverðlagningunni þættir eins og landsútsvar, hafnar- og uppskipunargjöld, án þess að mikill kostnaður sé þar á móti, sem þykir óeðlilegt að lagt sé á olíuna. Ég vænti þess að þessar tillögur liggi fyrir hið fyrsta. En þessi dráttur verður til þess að sú ákvörðun að greiða þessa uppbót í þrjá mánuði kemur til endurskoðunar, þ.e. hvort hún skuli framlengd. Ég vil taka það fram að ekkert fjármagn hefur verið tryggt til þess og engin ákvörðun um það tekin. Þetta mál verður óhjákvæmilega að útkljá núna alveg á næstunni. En þetta er greitt með uppbót af afla eftir á, þannig að það er ekki orðið alveg brýnt þessa dagana þó að auðvitað hefði verið æskilegt að það hefði legið fyrir nú þegar. Þessi endurskoðun hefur seinkað og það ber að harma, en fyrir því eru fullgildar ástæður. Í öðru lagi varðandi Ríkismat sjávarafurða, þá hef ég ekki á takteinum tölur um kostnað þar. Það er verið að vinna að því að fækka þar starfsliði. Maður frá fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur unnið að þeim málum nú um langt skeið og m.a. þess vegna lágu fjárlagatillögur þessarar stofnunar ekki fyrir þegar fjárlög voru sett fram. En mér hefur verið sagt að þetta starf sé nú á lokastigi og þá mun það að sjálfsögðu koma fram við afgreiðslu og meðferð fjárlaganna. Ég vænti þess að þær upplýsingar verði þá sem gleggstar. En ég hef því miður ekki tölur á takteinum nú sem stendur.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að taka til máls um þetta mál, en ég sá mig tilknúinn að koma hér í ræðustól þó ekki væri nema til að leiðrétta þann misskilning sem fram kom hjá hv. 3. þm. Reykv. Ég vil kalla það misskilning en ekki rógburð að rugla saman einhverju einfaldasta atriði í málefnagrundvelli BJ og þokukenndri pólitík Framsfl. Sú þingnefnd sem hér er lagt til að sett verði á laggirnar er sjálfsagður hlutur. Hún er sjálfsögð bæði í því ástandi sem nú ríkir og hún er líka sjálfsögð út frá hlutverkaskiptingu löggjafarvalds og framkvæmdavalds. Hæstv. sjútvrh. kom hér í stól og lýsti tillögum sem hann hafði lagt fram á þingi fyrir nokkrum þingum síðan, þar sem greinilega kom fram að skilningur hans á aðskilnaði framkvæmdavalds og löggjafarvalds hafði, a.m.k. á þeim tíma, verið mjög ámóta og skilningur BJ eða skilningur minn. En skilningur hans nú á dögum á því hvernig skuli starfa að því að kanna og leysa vanda sjávarútvegsins virðist vera orðinn þó nokkuð annar ef skoðaðar eru þær hugmyndir hans að setja á laggirnar nefnd þar sem starfi saman annars vegar fulltrúar þingnefnda og hins vegar fulltrúar framkvæmdavalds og úr atvinnulífi. Því að þar er náttúrlega verið að rugla saman reytum framkvæmdavalds, atvinnulífs og löggjafarvalds með eins rækilegum hætti og hægt er að hugsa sér. Sú þingnefnd sem hv. þm. Alþb. leggja til að mynduð verði er að mínu mati fullkomlega eðlileg. Hennar hlutverk er að leggja fram gögn og tillögur og að því loknu takist menn hér á Alþingi á um lausnir. Ég er ekkert viss um að hugmyndir mínar um lausnir fari saman við hugmyndir hv. 3. þm. Reykv. eða annarra, en þykir þó nauðsynlegt að lýsa því hér að ég styð þessa till. Auðvitað er það skiljanlegt að hv. 3. þm. Reykv. verði þessi misskilningur á því að í alræði öreiganna er náttúrlega ekki gert ráð fyrir þeim aðskilnaði löggjafarvalds og framkvæmdavalds sem BJ hefur verið að reyna að berjast fyrir. Menn hafa talað hér mjög mikið um ábyrgð og nauðsyn afskipta ríkisvalds af þeim vanda sem nú er hér fyrir dyrum og nefnt til ýmis dæmi þar sem vandanum er lýst. Nú er það auðvitað þannig að ábyrgðin af þessum vanda getur aldrei endanlega eingöngu hvílt á ríkisvaldinu. Hún hlýtur að einhverju leyti að dreifast á alla þátttakendur þessa vandamáls. Flokkarnir hafa á undanförnum árum og áratugum kappkostað að tengja eða flækja saman sína hagsmuni og hagsmuni þessarar atvinnugreinar, einkum og sér í lagi vegna þess að þetta er svo mikilvæg atvinnugrein í okkar þjóðlífi. En afskipti þeirra af þessari atvinnugrein hafa. ef þróunin er skoðuð. leitt til þess glundroða og ömurlega ástands sem við búum við nú. Við getum þó ekki hafnað því algjörlega að þeir einstaklingar eða félög sem að þessari starfsemi standa beri sjálf að einhverju leyti ábyrgð á því hvernig ástandið er orðið. Auðvitað hafa hin síauknu afskipti flokka og ríkisvalds gert þessa aðila hægt og sígandi nánast ábyrgðarlausa á sinni eigin afkomu. Samt sem áður er ekki hægt að bera á borð fyrir okkur dæmi eins og hv. 4. þm. Norðurl, e. nefndi hér áðan um lántökur í amerískum dollurum og beinlínis horfa fram hjá því að þeir einstaklingar sem að slíkri lántöku standa hefðu ekkert getað gert á þessum tíma til þess að bæta þar um. Ríkisvaldið hefði auðvitað getað gert eitthvað. t.d. að skrá gengið rétt. Ef gengið væri skráð núna rétt væri staða þessara aðila ekki eins slæm og hún er í dag. En þeir eiga þess náttúrlega kost, ef áhugi er fyrir hendi og framtak, að breyta svona láni. Lánamarkaður er þannig í dag að hægt er að færa lán frá einum aðila yfir til annars og bæta þar að sumu leyti kjör sín. Eins er það með flutningskostnað sem nefndur var hér og talað um að ríkisvaldið eigi að hlutast til um að bæta úr eða breyta. Auðvitað eiga útgerðaraðilar kost á því að semja við þá aðila sem flytja framleiðslu þeirra til útlanda. Það sýnir sig glöggt núna, þegar allt í einu, eftir áratuga hefð með öðru móti, er farið að bjóða út þennan flutning. Sama gildir náttúrlega um aðra kostnaðarliði, eins og umbúðakostnað o.fl. Og við vitum líka að ef gengið væri skráð rétt ættu fyrirtækin a.m.k. þau sem sæmilega standa, auðveldara með að þola þær launahækkanir sem þau eiga í vændum. Hv. 3. þm. Reykv. talaði um félagslega leið til úrbóta eftir að hafa lýst leið fjármagnsins, eins og hann kallaði það. En félagslega leiðin fólst reyndar í því að safna fjármagni til þess að greiða götu þeirra sem verst eru staddir í útgerð og fiskvinnslu í dag, til að tryggja, eins og hann sagði, afkomu sjávarútvegs á þeim stöðum þar sem hann stendur illa. Það má kannske að lokum spyrja með tilliti til hugsanlegra afskipta ríkisvalds af þessum málum eða öðrum, hvort ekki kæmi til greina að nota þá fjármuni sem þannig söfnuðust til að skapa aðra og þá e.t.v. tryggari atvinnu á þeim stöðum sem verst eru farnir í dag.



Herra forseti. Ég óska eftir að hæstv. sjútvrh. sé í salnum, annars þjónar ræða mín engum tilgangi.

Það skal tekið fram að upplýst er að hæstv. sjútvrh. er í fréttaviðtali hér í húsinu og er upptekinn í bili.

Hann hlýtur að gera hlé á því, enda er hann hér kominn.

Hér kemur hæstv. ráðh.

Herra forseti. Ég kom hér í fyrsta lagi upp til að segja að ég harma mjög að ég skildi ekki umbeðið svar hæstv. sjútvrh. í sambandi við olíumálið og óska því eftir að hann endurtaki það svar hér á eftir í nokkuð skýrara máli en hann lýsti því áðan. Ég skil heldur ekki alveg hvers vegna hæstv. sjútvrh. og hæstv. ríkisstj. eru svo varkár í aðgerðum þegar um er að ræða einn aðalatvinnuveg þjóðarinnar. Vissulega segir hér að endurskoðun á verðlagningu á olíu og endurgreiðslu olíuskatta til fiskiskipa skuli fara fram fyrir 1. nóv. Allt er það gott og blessað, en því miður hefur það ekki verið gert. En ríkisstj. hefur verið öldungis ófeimin að gera aðrar aðgerðir mjög snemma á valdatíma sínum og án þess að gera þyrfti nokkra endurskoðun. Og skal nú getið þess helsta. Ríkisstj. þurfti ekki langa endurskoðun til þess að afnema skatt af vaxtatekjum. Vaxtaokrið hefur auðvitað blómstrað síðan. Ríkisstj. þurfti ekki mikla endurskoðun til þess að hækka frádrátt til skatts til eignamanna um 57%. Ríkisstj. þurfti ekki langa endurskoðun til að lækka eignarskatta um 20% að raunvirði. Að ógleymdum ótal öðrum frádráttarheimildum til fyrirtækja af öllu tagi. Arðskattur fyrirtækja var t.d. lækkaður um 23%. Menn eru auðvitað misvarkárir í ríkisstj. en ég held að meiri ástæða hefði verið til að vera nokkru djarfari við aðgerðir sem varða sjávarútveginn heldur en kaupmannastéttina og gróðaöflin í landinu, enda sjáum við nú hér árangurinn. Og er þó satt að segja vandræðalegt að vitna í annað eins og hér segir frá í Dagblaðinu í dag. Hér er fyrirsögn, með leyfi forseta: „Stórfyrirtæki stálu íslenska útvarpsfélaginu.“ Og hverjir skyldu það hafa verið sem stálu íslenska útvarpsfélaginu. Ég les hér, með leyfi forseta: “Hulduherinn svonefndi eða stuðningshópur Alberts Guðmundssonar“ - til upplýsingar er það hæstv. fjmrh. - „skrifaði sig fyrir um 16% hlutafjár. Fyrir hans hönd var Þorvaldur Mawby, tengdasonur Alberts, í framboði við stjórnarkjörið, en hann náði ekki kosningu.“ Það eru þessir eignamenn, sem hæstv. fjmrh. hefur verið svo hugulsamur við, sem eru að stela atvinnuvegum þjóðarinnar. Þarna liggja peningarnir.

Má ég vekja athygli hv. þm. á því að ef þm. leggur áherslu á að hæstv. sjútvrh. svari einhverju í ræðu hennar, þá væri mjög þýðingarmikið að hún lyki því af sem hún þarf að eiga orðaskipti við ráðh. um því að hann þarf eftir nokkrar mínútur að hverfa vegna starfa sinna af þingi.

Herra forseti. Ég skal að fullu virða það, enda hafði ég nær lokið máli mínu. Mér þótti aðeins rétt að benda hæstv. sjútvrh. á þá einföldu staðreynd hvar peningarnir í þjóðfélaginu eru komnir. En í sambandi við þá spurningu sem ég bar hér fram og skal hlífa hv. þm. við ræðu, þá verð ég enn að endurtaka það að ég skildi ekki það sem hann sagði, og það skal tekið fram að ég spurði tvo aðra þm., sem eru hógværari menn en ég, og þeir skildu svörin ekki heldur.

Það skal tekið fram að það er ekki ætlunin af hálfu forseta að stytta mál hv. 10. landsk. þm. Hv. 10. landsk. þm. getur haldið áfram tali sínu hér á eftir þegar hæstv. ráðh. hefur talað. Hann tekur nú til máls.



Herra forseti. Ég skal reyna að endurtaka það í mjög stuttu máli sem ég sagði. Mér þykir leitt ef það varð ekki skilið. Ég gat um það að þessari endurskoðun átti að ljúka fyrir 1. nóv. Henni er enn ekki lokið. Hins vegar lagði hæstv. viðskrh. fram skýrslu um þetta mál á ríkisstjórnarfundi í morgun og ég vænti þess að þessari endurskoðun muni ljúka nú alveg á næstunni. Ég sagði jafnframt að ákvörðunin um þriggja mánaða greiðslu hefði verið tekin til að skapa svigrúm fyrir þessari endurskoðun og útgerðin fengi þessar uppbætur á meðan. En vegna þess að endurskoðuninni er ekki lokið og þessar greiðslur eru raunverulega runnar út, þá þarf að taka ákvörðun um framhald þeirra þangað til niðurstaða liggur fyrir um endurskoðun á olíuverði. Ég get því miður ekkert annað um þetta sagt, en vænti þess að þetta sé nægilega skýrt til að það skiljist, jafnvel þótt vera kunni að það sé ekki fullnægjandi.



Herra forseti. Ég ætlaði að fara nokkrum orðum um það sem hæstv. sjútvrh. nefndi hér áðan, en ég geri enga tilraun til að teppa ráðh. hér vegna þess að hann er bundinn í öðru. Ég vona að hann virði mér það þó til vorkunnar að ég svari engu að síður nokkrum atriðum sem fram komu í ræðu hans til þess að það sé bókað í þingtíðindi. Eitt aðalatriðið í máli hæstv. ráðh. var það að hann væri á móti tillögu okkar Alþb.-manna vegna þess að honum líkuðu ekki forsendurnar í grg. En það er mikill misskilningur að það sé tillaga Alþb. að þingið samþykki grg. Það er ekki nein tillaga uppi um það hér, heldur er einungis gert ráð fyrir því að till. sem slík verði samþykkt. Það liggja hér ýmsar ágætar tillögur fyrir þinginu sem maður gæti út af fyrir sig hugsað sér að samþykkja þó að í grg. sé eitt og annað sem maður á ákaflega erfitt með að fallast á. Mér fannst líka að í seinni ræðunni drægi hæstv. ráðh. nokkuð í land í þessu efni og viðurkenndi að till. væri út af fyrir sig góð, en forsendurnar slæmar. Þegar málið kemur næst hér til meðferðar, sem verður vonandi fljótt eftir meðferð atvmn., verður það auðvitað bara tillögugreinin sem verður til afgreiðslu. Þess vegna geri ég ráð fyrir því að hún fái stuðning hæstv. ráðh. samkvæmt þeim orðum sem hann lét falla hér áðan. Varðandi þau atriði sem hann nefndi vildi ég sérstaklega svara þessu: Hæstv. ráðh. hélt því fram að Alþb. hefði verið sérstaklega áhugasamt um það að halda við verðbólgu, við hefðum verið á móti því að gera nokkuð til að keyra niður verðbólguna. Þetta er rangt. Vandinn var hins vegar sá, að í síðustu ríkisstjórn vildi Framsfl. ekki lækka verðbólguna nema með því að lækka kaupið. Það var auðvitað forsenda sem við gátum ekki gengið inn á og þess vegna urðu átök innan þeirrar stjórnar um það, ekki hvort, heldur hvernig ætti að ná verðbólgunni niður. Síðan fékk Framsfl. bandamann sem dugði vel í þessu efni. Það var íhaldið sem var tilbúið að keyra verðbólguna niður með því einu að lækka kaupið eins og kunnugt er. Varðandi þróunina í þessu efni undanfarin ár og það sem hv. þm. Valdimar Indriðason nefndi vil ég aðeins halda því hér til haga að ég kannast ekki við það að sjútvrh. eða viðskrh. Framsfl. hafi flutt eina einustu tillögu í fráfarandi ríkisstjórn um að bæta þann vanda sjávarútvegsins sem nú er sérstaklega við að glíma. Ég man aldrei eftir slíkri tillögu. Þvert á móti ýttum við, sem vorum með þeim í umræddri ríkisstjórn, iðulega á ýmsa þætti, en það tókst ekki vegna þess að það var lítill áhugi, sérstaklega í viðskrn., á því að koma til móts við það sem við vorum að gera tillögur um. Ég tel nauðsynlegt að hafa það í huga, þegar menn eru að líta til fortíðarinnar, hverjir fóru með sjútvrn. og viðskrn. á síðustu árum og að þeir voru gjörsamlega tillögulausir í sambandi við þau vandamál sjávarútvegsins sem við stöndum núna frammi fyrir. Einnig kom fram hjá hæstv. ráðh. hin gamla aðferð þeirra framsóknarmanna að kenna Seðlabankanum um stöðuna núna. Seðlabankinn hefði í raun og veru brugðist eftirlitsskyldu sinni í sambandi við vextina. En hvað gerðist nákvæmlega? Ríkisstjórnin samþykkti að gefa vaxtaskráninguna frjálsa í hendur viðskiptabankanna. Það var það sem þarna gerðist. Seðlabankinn átti að vísu að hafa þarna eitthvert eftirlitshlutverk. En það var erfitt fyrir hann að sinna því eftirlitshlutverki, eins og t.d. hv. þm. Stefán Benediktsson hefur bent á á opinberum vettvangi, það var erfitt fyrir Seðlabankann að sinna því eftirlitshlutverki á sama tíma og ríkisstj. hafði ákveðið að svipta Seðlabankann sínum eftirlitsskyldum. Í ákvörðunum ríkisstj. í vaxtamálum í sumar stangaðist því hvað á annars horn. Ég held þess vegna að það sé alveg fráleitt að ætla sér að skjóta sér á bak við Seðlabankann í þessu efni. Staðreyndin er hin. Ríkisstj. ætlaði að taka þessa miklu ákvörðun um frjálsa vexti, mesta framfaraspor í sögu þjóðarinnar í 25 ár. Þannig var Seðlabankinn tekinn út úr myndinni í raun og veru og viðskiptabönkunum afhent þetta með þeim afleiðingum sem menn sjá. Hæstv. sjútvrh. rökstyður sitt sjónarmið með því að það hafi orðið að hækka vextina til að fá meira peningamagn inn í bankann. Ætli það hafi nú skilað árangri? Menn sjá tölur um innlánsaukningu bankanna og sjá náttúrlega að þar hefur ekkert lagast. Ég held að ríkisstj. verði að átta sig vel á því að sú mikla hækkun vaxta sem orðið hefur dregur peninga út úr atvinnulífinu yfir í eitthvað annað. Það er kjarni málsins. Það er verið að rífa fjármuni út úr atvinnulífinu og leggja þá í alls konar hluti eins og verðbréf og gull og hvað eina, sem verið er að fjárfesta í núna á hinum svokallaða „frjálsa peningamarkaði“. Þessi ákvörðun um hina frjálsu vexti svokölluðu, á sama tíma og það er bara eftirspurn eftir fjármagni en ekki framboð, gengur ekki upp. Hún sogar fjármunina út úr bönkunum út á hinn svokallaða frjálsa peningamarkað, sem hét okur þegar ég var að alast upp hér í bæ fyrr á árum. Ég hefði margt viljað segja fleira í framhaldi af ræðu hæstv. sjútvrh. M.a. þótti mér fróðlegt það sem hann sagði um viðskipti mín við Kaupmannasamtökin. Það var ansi athyglisvert og að þeir hefðu alveg sérstaklega saknað mín úr rn.

Maður hefur heyrt þetta.

Maður hefur heyrt þetta, segir hv. þm. Valdimar Indriðason. En það er auðvitað þannig með kaupmennina að þegar fólk hefur kaup, þá geta þeir selt. Og það er e.t.v. það atriði sem einhverjir þeirra hafa áttað sig á, að þegar þær ríkisstjórnir voru við völd sem Alþb. var aðili að, þá höfðu menn kaupmátt sem menn hafa ekki nú.  Að lokum vil ég biðja Bandalag jafnaðarmanna velvirðingar á því að hafa ruglað þeim saman við Framsfl. En það var að gefnu tilefni.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Vegna þess að hæstv. sjútvrh. virtist hér áðan reisa andstöðu sína við þessa till. fyrst og fremst á ákveðnum setningum í grg. með till., en tók að öðru leyti ekki sérstaklega afstöðu til hennar efnislega nema þá á þann hátt að telja flutning hennar óþarfan í flestum greinum, þá vil ég sem 1. flm. lýsa þeim skilningi mínum yfir á þeim setningum í grg. sem hæstv. ráðh. vitnaði til, að við höldum því þar að sjálfsögðu ekki fram að ekkert hafi verið gert í neinum tilfellum í þessum málum, heldur höldum við hinu fram, að þær ráðstafanir og þær leiðir sem hæstv. ríkisstj. og hæstv. sjútvrh. hafa fram að þessu verið að reyna að feta sig til úrlausnar á þessum vandamálum dugi ekki til. Þær ráðstafanir gangi of skammt og þær leiðir séu ekki færar til úrlausnar á þessum miklu vandamálum. Ég bendi á það að ef andstaða hæstv. ráðh. við till. er fyrst og fremst af þessum toga, þá er auðvelt mál að mínu mati í nefnd að breyta því þannig að við getum allir sameinast um að standa að henni, ef menn eru á annað borð sammála um að þörfin á slíkri vinnu sé fyrir hendi og að rétt sé að hv. Alþingi taki á því máli með þessum hætti. Það er í raun og veru það sem málið snýst fyrst og fremst um. Ef menn eru þeirrar skoðunar að hér sé þörf á að taka til hendi og að réttlætanlegt sé að Alþingi geri það sjálft með þessum hætti, þá ætti ekkert að verða því til fyrirstöðu að menn nái saman um breytingar á orðalagi í grg. Ég vil að lokum, herra forseti, þakka þær umr. og eftir atvikum undirtektir sem þessi till. hefur hér fengið. Margir hv. þm. hafa lýst efnislegum stuðningi við innihald till. Að lokum legg ég á það höfuðáherslu að hv. atvmn., sem ég legg til að fái till. til meðferðar að lokinni þessari umr., hraði störfum vegna þess að úrlausn ýmissa þeirra vandamála sem hér er fjallað um þolir alls enga bið.



Herra forseti. Ég tel í raun að till. sú, sem ég leyfi mér hér að mæla fyrir, þurfi ekki langra skýringa við. Þetta er till. á þskj. 22 til þál. um að hætta þátttöku í starfsemi Fiskifélags Íslands. Eins og ég segi tel ég ekki ástæðu til að skýra markmið hennar nema þá í fáum orðum, en áður en ég sný mér að því vildi ég leyfa mér að fjalla örlítið um þá skoðun sem till. þessi og aðrar tillögur, tólf að tölu til viðbótar, sem ég hef leyft mér að bera fram, byggjast á. Greinargerðir allra þessara tillagna eru sem næst samhljóða, þ.e. að leggja beri niður þá starfsemi á vegum ríkisins eða þátttöku sem í ljósi breyttra atvinnuhátta, tækni og annarra aðstæðna er hægt að sinna með hagkvæmari hætti. Hér mundi ég þá vilja leyfa mér að gera nánari grein fyrir þeim orðum sem notuð eru til þess að lýsa ástæðum tillögugerðarinnar. Það er þá fyrst þar sem talað er um starfsemi ríkisins eða þátttöku. Ég er þeirrar skoðunar að fremsta hlutverk ríkisvaldsins sé að tryggja frelsi og réttlæti þannig að hvorugt geti án annars verið. Réttlætinu tel ég best þjónað með því að allar aðgerðir okkar miði að því að hámarka velferð hinna verst settu í þjóðfélaginu. Kjör manna verða aldrei jöfn, en kjaramunur er réttlætanlegur ef kjaramunurinn stuðlar að betri hag þeirra sem við lægri kjör búa. Þetta er hægt og þetta er að nokkru leyti iðkað í dag þó að framkvæmd þess sé oft handahófskennd eða þokuleg. Flestir munu sammála mér um að eðlilegt sé að ríkið starfi að þeim málum sem tryggja fólki öryggi án tillits til kjara á vissum sviðum. Hér á ég við öryggi í heilbrigðismálum, öryggi í húsnæðismálum, öryggi í menntun og öryggi í afkomu. Nú búum við í dag við efnahagslegan glundroða hér á landi. Sá óréttláti kjaramunur, sem nú ríkir, er afleiðing þessa glundroða og glundroðinn er verk stjórnvalda. Atvinnuvegir með 1100 ára aðlögunartíma ramba enn óstyrkum fótum eins og kornabörn. Það væri auðvelt að takast á við þennan vanda ef hægt væri að draga þá til ábyrgðar sem valdir eru að þessum glundroða. En afskipti ríkisvaldsins og þátttaka í atvinnulífi er það víðtæk að ríkisvaldið getur ekki skotið sér undan því að það ber mesta ábyrgð allra þátttakenda á því glundroðaástandi sem við búum við í dag. Ef það er hlutverk ríkisins fremur öðru að gæta réttlætis, þá getur það ekki gerst með þeim vinnubrögðum sem viðhöfð eru. Handahófskennd þátttaka ríkisins í atvinnulífi ásamt vinnubrögðum hugmyndasnauðra kerfiskarla í efnahagslífi leiða til ábyrgðarleysis allra þátttakenda. Það er ekki hægt að krefjast ábyrgðar af einstaklingum ef ríkið gengur á undan með ábyrgðarlausu fordæmi. Eitt afskaplega skýrt dæmi þessa ábyrgðarleysis er nýlegt og fyrir augum okkar í dag. Það er dæmi um þátttöku ríkisins í atvinnulífi. Hér suður með sjó er risið fyrirtæki sem kallast Sjóefnavinnslan, öðru nafni saltverksmiðjan. Til þessarar verksmiðju hafa verið lagðir fjármunir að upphæð 264 millj. kr. Að mestu leyti er þetta fé fengið að láni. Aðalhluthafi í fyrirtækinu, yfir 90%, er ríkið og aðalábyrgðaraðili fyrir þessum lánum, sem öll eru erlend, er ríkið. Það kemur núna í ljós öllum að óvörum, þrátt fyrir viðvörunarorð á fyrri tímum, að þessi verksmiðja getur ekki staðið undir sér. Það voru reyndar allir búnir að segja. Varan sem hér á að framleiða er svo ódýr að það er ekki nokkur leið að framleiða hana ódýrar hér á Íslandi. Þvert á móti verður framleiðsla hennar miklu dýrari en ef um innflutning væri að ræða. Horfum til þess að nýlega var verið að semja við starfsmenn ríkisins í samningum fjmrn. við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Sá samningur mun koma til með að kosta ríkið, að því er fróðir menn segja, um 400 millj. kr. 60% af þeirri launahækkun eru falin og týnd í þessari verksmiðju. Ef menn hefðu látið þetta vera hefðu þeir verið 60% nær því að standa undir þessum aukna launakostnaði sem flestum viðsemjendum í hópi starfsmanna ríkisins þykir trúlega ekki nóg. Hver er ábyrgur fyrir þessari ákvörðun? Hver er ábyrgur fyrir þátttöku og hlutverki ríkisins við stofnun þessarar verksmiðju? Ég veit að hægt er að kalla menn hér upp í stól og skamma þá og hægt er að kjósa aðra í alþingiskosningum í þeirri von að þeir geri betur, en það flökrar að manni að það sé bara alls ekki nóg. Svona framferði ætti nánast að varða við lög, að hægt sé að fara með fjármuni almennings með þessum hætti og almenningur eigi ekki nokkra vörn í þessu máli aðra en að kjósa einhverja aðra kerfiskarla yfir sig og þá hugsanlega alveg jafnvonda. Breyttir atvinnuhættir, tækni og viðskiptahættir eiga hér líka hlut að máli þegar þessi tillöguhugmynd mín kemur fram því að þeir gera það að verkum að þær röksemdir sem notaðar hafa verið í gegnum tíðina til að réttlæta þá starfsemi á vegum ríkisins, sem hér er lagt til að lögð verði niður, eru ekki gildar lengur. Það er þarflaust að ríkið sé að dreifa kröftum sínum með þeim hætti sem nú er. Það er meira en þarflaust, það er hreint og beint vitlaust, því að sá litli árangur sem kann að nást á einhverju sviði er étinn upp á öðru sviði og oft og tíðum með jafnógnvænlegum hætti og það dæmi lýsir sem ég nefndi hér áðan. Þessi dreifing krafta miðar að vexti báknsins, stækkun kerfisins, vaxandi miðstýringu. Þessi miðstýring eykur ekki frelsi einstaklinga né heildar og stuðlar ekki að réttlæti til handa einstaklingum eða heild. Þessi starfsemi er annað hvort eða hvort tveggja í senn óþörf eða óhagkvæm. Í engu þessara 13 tilfella er hægt að sanna að þessi starfsemi skili meiru fyrir þjóðfélagið en ef hún væri í höndum einstaklinga. Herra forseti. Fiskifélag Íslands er gamalt félag. Fiskifélag Íslands var framtak einstaklinga sem höfðu áhuga á því að stuðla að framförum í íslenskum sjávarútvegi. Fiskifélag Íslands er frumkvöðull að ýmiss konar rannsóknastarfsemi í sjávarútvegi, bæði í veiðum og vinnslu. M.a. má segja að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins eigi sín upptök hjá Fiskifélagi Íslands. Fiskifélag Íslands er nú í dag á framfæri hins opinbera. Það má auðvitað segja að þeir fjármunir sem til Fiskifélagsins renna séu hvorki stórir né miklir að vöxtum. Skv. fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir því að tæplega 15 millj. renni til Fiskifélagsins og að Fiskifélagið skili tæplega 1 millj. til baka aftur af þeim, þannig að endanlega er hér um tæplega 14 millj. kr. útgjöld fyrir ríkið að ræða. En þetta eru 14 millj. sem ríkið getur alveg látið vera að eyða. Ef menn hafa áhuga á því að halda áfram hlutverki og starfi Fiskifélags Íslands geta þeir áhugamenn sem það vilja gert það án atbeina ríkisvaldsins og það geta þeir miklu frekar í dag en fyrir tæplega 60 árum þegar Fiskifélagið var stofnað. Í þessu felst einfaldlega till. mín, að ríkið hætti þátttöku í útgerð Fiskifélags Íslands vegna þess að það verður ekki séð að af þeirri þátttöku leiði neinn beinan ávinning fyrir almannaheill eða einstaklinga í voru þjóðfélagi.



Herra forseti. Fréttaritari Ríkisútvarpsins í Kaupmannahöfn skýrði frá því í fréttaauka í gær að skv. fréttamati þarlendra manna, vegna tíðinda sem bárust handan um Atlantshafið af verkalli opinberra starfsmanna, hefði það þótt merkilegast að uppi hafi verið áætlanir um valdarán í höfuðborg Íslands í þessu verkfalli. Sem og þótti það skv. þarlendu fréttamati merkilegt að kennarar hefðu ákveðið að yfirtaka Ríkisútvarpið, leggja það undir sig, eins og byltingarmenn byrja gjarnan, til þess að útvarpa þaðan kröfum sínum og tilkynningum. Illa mun hafa gengið að leiðrétta það við blöð og fréttastofnanir á Norðurlöndum að þetta muni nú ekki hafa verið tilfellið, vegna þess að þetta þóttu svo spennandi fréttir og merkar. Þannig er það nú með mat fréttamanna. Í tilefni af þessu máli, sem hér liggur fyrir, hefur því verið hampað og það komið fram í blöðum og ég hef ályktað það af umfjöllun þess meðal fjölmiðlamanna að skv. fréttamati þeirra þykir þeim fréttamönnum þetta vera eitt almerkasta mál sem lagt hefur verið fram á Alþingi Íslendinga til þessa, ef ekki endilega hið merkasta í þingsögunni. Þetta segir kannske meira, eins og þeir orða það stundum Bandalagsmenn, þetta segir kannske meira um fréttamat fréttamanna en um málið sjálft. Hvers vegna finnst fréttamönnum þetta vera svona afburða merkilegt mál? Ég get náttúrlega engan veginn lagt þeim nein orð í munn. Vera kann að það komi fréttamönnum eitthvað á óvart að flokkur sem kennir sig við jafnaðarstefnu leggi fram tillögur um afnám ríkisstofnana í tylftartali. Ef það væri tilfellið sýnir það kannske fyrst og fremst að fréttamenn fylgjast ekki nægilega vel með. Ég skal taka það fram, áður en lengra er haldið, að ég er eiginlega ekkert að setja út á þá hugsun sem fram kemur í till. og í framsögu hv. frsm. M.ö.o.: það er ekkert óeðlilegt við það að taka til endurskoðunar löggjöf, sem sett var einhvern tíma fyrir áratugum, við allt aðrar þjóðfélagsaðstæður, um að settar skyldu á stofn ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki til að gegna hinum og þessum störfum. Það er ekkert athugavert við það. Og þarf engan veginn að hrapa að þeirri ályktun að það sé enginn munur á hv. flm. Stefáni Benedikssyni, svona út frá hugmyndafræðinni, og annáluðum fréttamanni með mjög merkilegt fréttamat, Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni, sem kom mjög við sögu verkfallsdagana. Ég gæti ímyndað mér að báðir yrðu þessir menn sammála um að þetta væri skynsamlegt mál, og kannske merkasta mál á þessu þingi. Það þarf ekki endilega að vera á sömu forsendum - og þó. Í máli flm. kom fram í mjög stuttorðri og knappri greinargerð að till. væri flutt vegna þess að breyttir atvinnuhættir réttlættu ekki lengur þessa starfsemi, m.ö.o. að þessum störfum eða þessu hlutverki í efnahagslífi væri hægt að sinna með betri og hagkvæmari hætti, skattgreiðendum að kostnaðarlausu, væntanlega með því að færa þessa starfsemi í hendur einkaaðila. Það kemur ekki fram í grg. hvort það á aðeins við í þessu tilviki, þ.e. að því er varðar þessi 13 mál, eða hvort flm. er þeirrar skoðunar að þetta muni kannske eiga almennt við. Það er ein af þeim spurningum sem mig mundi langa til að beina til hv. flm. Hvers vegna bara Fiskifélag Íslands eða þátttöku ríkisins í rekstri þess? Hvers vegna bara tæknideild Húsnæðisstofnunar ríkisins og síðan upp að telja? Hvers vegna bara þessi fyrirtæki, þessar stofnanir. en ekki ótalmargar aðrar? Út af fyrir sig dugir hugmyndafræðin ein sér ekki til þess að svara þessum spurningum. Menn geta verið þeirrar skoðunar yfirleitt að það sé mikil sólund, bruðl og annað spandelsi í ríkiskerfinu yfirleitt. Menn geta verið þeirrar skoðunar að embættismenn í þjónustu ríkisins séu ekki best til þess fallnir að reka framleiðslustarfsemi eða þjónustu sem hugsanlega ætti að geta staðið undir sér. Og menn geta verið þeirrar skoðunar að samkeppni einkaaðila á markaði skili bestum árangri fyrir neytendur, leiði að lokum til lágmörkunar á kostnaði, vegna þess að kostnaður í einkarekstri skiptir máli, leiðir til sparnaðar, hagkvæmni. Þegar þessi kenning er sett fram í sinni hreinræktuðustu mynd, kallast hún frjálshyggja. Og það er til siðs hjá vinstrimönnum að fordæma þessa skoðun almennt út frá einhverjum hugmyndafræðilegum forsendum. Þar af álykta menn líka oft að þarna sé víglínan dregin í pólitískri baráttu: Vinstrimenn séu ríkisforsjármenn, vinstrimenn vilji auka sem mest ríkisgeirann, rekstur og þjónustu á vegum ríkisins. En það sé hins vegar hægrimennska að gæta hagsmuna neytenda og skattgreiðenda og benda á rök af því tagi að sum starfsemi sé betur komin í höndum einkaaðila, að markaðurinn gegni ákveðnu hlutverki og meira að segja mjög þýðingarmiklu hlutverki fyrir almenning. launþega, neytendur o.s.frv. Út frá þessari framsetningu málanna er meira að segja hefðbundin pólitík og hefðbundin skipting í hægri og vinstri rekin. Og ef menn vilja spyrja um hverjir hafi rétt skilríki upp á vasann um kórréttar skoðanir leita menn fyrst og fremst einmitt til svona framsetningar. Nú virðist mér augljóst mál að flm. þessarar till., hv. þm. Stefán Benediktsson, sé ekki þessarar skoðunar. Það er augljóst mál að hann, a.m.k. að því er varðar þessar skoðanir, tekur undir málflutning sem í opinberri umræðu hér á landi og víðar er kennd við hina örgustu hægrimennsku - markaðshyggju, sem boðberum þeirrar skoðunar þóknast að kenna við frjálshyggju, en er út af fyrir sig hugtakabrengl. Ég held að eigi að heita markaðshyggja, það er það. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég tek það fram að ég er lítill ríkisforsjármaður sjálfur. Ég gæti þess vegna tekið undir röksemdir flm. af þessu tagi í mjög mörgum tilvikum. Þó ekki væri nema bara af hagkvæmnissjónarmiðum. Allir menn ættu nú orðið að þekkja tilhneigingar ríkisbákns, skriffinnskuveldis, til þess að þengjast út. Flestir menn, sem eitthvað kynnast opinberum rekstri, kannast bæði við Parkinson og Pétursprinsip. Og þó ekki væri nema út frá hreinum hagnýtum sjónarmiðum væri hægt að fallast á slíka röksemdafærslu. Það er æskilegt að í umræðum um þessi mál stigi menn upp úr skotgröfunum og hætti að hefja á loft ævagamla stimpla og merkimiða vegna þess að það er augljóst mál að sú gamla rökræða er full af þversögnum. Sá flokkur sem vill vera valddreifingarflokkur, sá flokkur sem telur sig vera fyrst og fremst málsvara almennra launþega. þarf ekki af þeim sökum að vera ríkissósíalistaflokkur í hefðbundnum stíl. Og sú skoðun að það séu ákveðnir hlutir sem eru betur komnir fyrir launþega, neytendur og allan almenning í höndum einkaaðila, vegna þess að þeir nýta betur framleiðsluþætti, þar er kostnaði betur haldið í skefjum, þar er verði betur stillt í hóf, m.a. fyrir áhrif samkeppni, - það eru fullgild sjónarmið í þágu launþega. Og það er algerlega ástæðulaust fyrir menn sem kenna sig við jafnaðarstefnu eða vinstristefnu að afsala sér slíku til einhverra gróðahyggjumanna eða láta flækja sig í vitlausum og úreltum röksemdum ríkisforsjár. Þetta er allt saman gott og blessað og af hinu góða. Engu að síður er ég ekki alveg sáttur við þetta mál. Ég hefði kosið að hv. flm. hefði lagt ögn meiri vinnu í þetta mál og þá á ég fyrst og fremst við þetta. Hér er lögð fram þáltill., þrettánföld, þar sem hv. þm., 1/60 partur löggjafarvaldsins, skorar á hæstv. ríkisstj. hægri aflanna að framfylgja þessari hugsjón og stefnu Bandalags jafnaðarmanna. Látum nú vera að ályktunin er sett fram á málfari einhverra kerfiskarla, sem er náttúrlega alveg gersamlega ósamboðið svo ungum og ferskum þingflokki, sbr. orðalagið „að annast framkvæmd þeirra aðgerða sem nauðsynlegar eru til“. Þetta heitir á íslensku: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að leggja niður starfsemi Síldarverksmiðja ríkisins.“ Látum nú vera með þennan kerfiskarla kansellístíl. Þetta er ábending til viðvörunar, að menn mega ekki verða samdauna kansellíinu svo fljótt að þeir fari að tala og hugsa á máli kansellíkarla. En ég hefði viljað sjá miklu frekar þann framgangsmáta að hv. þm. hefði flutt frv. til l. um að lög, sem á bak við þessar stofnanir eru og í krafti hverra þær starfa, yrðu numin úr gildi og þá með ákveðnum aðlögunartíma. Þetta er algeng aðferð í löggjafarstarfi nú til dags, þ.e. að flytja brtt. um lög sem kveða á um sólarlagsákvæði. Einhvern umþóttunartíma þarf. Ég held að þetta hefði verið miklu réttari leið en leggja þetta í vald ríkisstj. Sér í lagi held ég að þetta hefði verið meira í samræmi við yfirlýsta skoðun þeirra þm. Bandalags jafnaðarmanna, sem er sú að leggja mikla áherslu á löggjafarþáttinn í starfi alþm. Þeir hafa öðrum fremur haft á orði að þeir litu svo á að löggjafarstarfið sé aðalþátturinn í starfi þm. Þeir hafa jafnvel gengið svo langt að leggja fram þáltill. þar sem hv. þm., sem á sínum tíma mætti ekki til þings og viðhafði þau orð að hann nennti ekki að verða hér messagutti á Alþingi, og taldi sig geta haft meiri áhrif á stjórnmálabaráttu í landinu utan þingsala en innan, skyldi víkja af þingi. Því held ég að það væri ekki nema eðlilegt að þeir hinir sömu, sem þessar skoðanir hafa, legðu á sig ögn meiri vinnu í löggjafarstarfinu með því að flytja slíkt frv. og láta því frv. fylgja ítarlega greinargerð, lið fyrir lið, um hvert einstakt mál. Við erum allavega að tala hér um atvinnu eitthvað um 300 einstaklinga eða svo taldist mér til við fljótlegan yfirlestur á árlegri skrá yfir starfsmenn ríkisins. Að vísu voru ekki heimildir um einar tvær af þessum stofnunum, en þær sem heimildir voru um höfðu 288 starfsmenn. Og ef þetta eru fyrirvinnur fjölskyldna er verið að tala um afkomu eitthvað um 1000 manns eða svo. Fjárhagslega séð, að því er varðar ríkisbúskapinn, er ekki verið að tala hér um stórar upphæðir. Sumar af þessum stofnunum eru reyndar ríkissjóði eða skattgreiðendum engin byrði, svo sem eins og t.d. Ferðaskrifstofa ríkisins eða Jarðboranir, vegna þess að þær selja sína þjónustu og afla tekna, þannig að nettóframlag ríkisins er ekkert, og má vera í sumum tilvikum að um einhvern hagnað sé að ræða. En þegar á heildina er litið, á stofnanirnar allar saman, er hér um að ræða 150 millj. Það er peningur líka, ekki segi ég það. En engu að síður er á það að líta að hér er um að ræða starf og lifibrauð umtalsverðs fjölda fólks og hér er um að ræða starfsemi sem ekki verður slegið föstu að liggi í augum uppi að megi bara leggja niður með einni handarhreyfingu, án þess að velta fyrir sér spurningu um hvað eigi að koma í staðinn, með hvaða hætti þetta eigi að gerast, - já, nákvæmlega hvernig ríkið eigi að losa sig hér við þessa hluti. Það hafa fleiri menn, og þá einkum stjórnarsinnar, haft á stefnuskrá sinni að selja ríkisfyrirtæki. Ég man ekki betur en það hafi komið fram að hæstv. fjmrh. hafi í sínu ráðuneyti látið útbúa 22 frv. til l. um sölu á ríkisfyrirtækjum. Ég man ekki betur en það hafi fengið heldur óblíðar viðtökur í ríkisstj. M.a. hafi hæstv. iðnrh. bent hæstv. fjmrh. á að hann væri fullfær um að annast málefni síns rn. sjálfur og þyrfti ekki milligöngu fjmrh. til. Niðurstaðan varð sú að fjmrh. hefur lítið orðið ágengt. Þeir litlu tilburðir sem hann hefur haft uppi í þessu efni hafa sætt alvarlegri gagnrýni vegna þess að hann hefur haft nánast engar viðmiðunarreglur sem hægt væri að sætta sig við um verðlagningu á þeim eignum ríkisins sem hér um ræðir. Þar er erfitt um að fást þegar ekki er vel starfandi verðbréfamarkaður í landinu þar sem hægt væri að meta þessar eignir til fjár á hlutafjármarkaði. Augljóst er af mörgum dæmum að það hefur nánast verið um að ræða gjöf fremur en sölu. Þetta eru allt saman alvarleg mál fyrir löggjafarvaldið, fyrir þm. sem vill leggja áherslu á hlutverk sitt sem löggjafa og fyrir þm. sem vitað er að ber þrátt fyrir allt ekkert allt of mikið traust til hæstv. ráðh. núv. ríkisstj. Þó ekki væri nema vegna þess að hann hefur þegar flutt fram vantraust á þá ríkisstj. Þess vegna er þetta fyrst og fremst ábending um vinnubrögð. Hvers vegna ekki að leggja fram lagafrv. um þetta? Hvers vegna ekki að beita sólarlagsaðferðinni? Hvers vegna ekki að svara augljósum spurningum sem ég hygg að starfsmenn þessara stofnana vildu fá svör við, um hvaða aðlögunartími á að vera, hvenær þetta ætti að koma til framkvæmda? Hefur flm. hugsað til enda hvernig þeirri starfsemi verði haldið uppi með öðrum hætti, hvernig sala eigna eigi að fara fram o.s.frv.? Þarna hlýtur að vera um að ræða nauðsynlegan aðlögunartíma, því að ekki hvarflar það að mér að fyrir flm. vaki að þessum mönnum verði sagt upp störfum í skyndingu. Það er engan veginn ósennilegt að ef þessi starfsemi væri færð með skaplegum aðlögunartíma í hendur einkaaðila gæti hagsmunum starfsmanna verið ekki síður borgið í slíkum rekstri og miða ég þá bara við þekktar staðreyndir um kjör opinberra starfsmanna. En hv. flm., hvers vegna bara þessi fyrirtæki og hvers vegna nákvæmlega þessi? Er þess að vænta að Bandalag jafnaðarmanna úttæri þessa stefnu sína í fleiri málum nú á þessu þingi, m.ö.o. þá stefnu að selja ríkisstofnanir, að koma starfsemi sem nú er í þjónustu ríkisins í hendur einkaaðila þar sem líklegt væri að hún skilaði meiri hagkvæmni, minni kostnaði og gæti orðið skattgreiðendum og launþegum og almenningi, þjóðinni allri, hagkvæmari? Í tilefni af þessu máli renndi ég í gegnum núverandi fjárlagafrv. Það er eins og kunnugt er sett fram af hæstv. fjmrh. sem hafði hæst orð um nauðsyn þess að selja ríkisfyrirtæki. Það er sett fram af fjmrh. í nafni ríkisstj. sem hefur á stefnuskrá sinni að selja beri ríkisfyrirtæki. Af þessu hlýtur að mega álykta að ríkisstj. og þingflokkur Bandalags jafnaðarmanna séu sammála í meginatriðum um þessa stefnu. Ég hygg að flutningur þessara mála hafi vakið upp spurningar í hugum margra, t.d. starfsmanna sem vinna hjá ríkisstofnunum, um hvort ekki sé þess að vænta að haldið verði áfram á þessari braut. Verða fluttar sams konar ályktunartillögur sem enga vinnu þarf að leggja í aðra en svo sem eins og hér er gert og er kannske minni vinna í lögð en sú margfræga húsmóðir sem skrifar stundum Velvakandabréf gerir öðru hverju? En lítum á fleiri dæmi: Á að leggja niður fleiri ríkisstofnanir sem ætla má að skili meiri hagkvæmni í höndum annarra aðila? Hvað t.d. með stofnanir í skólakerfinu sem heita hússtjórnarskólar? Eins og þm. er kunnugt er ráð fyrir því gert í starfi framhaldsskóla að þar séu sérstakar námsbrautir sem leiða til starfsréttinda í sambandi við matreiðslu, framreiðslu og hvers kyns slíka hluti. Aðstæður eru gerbreyttar að því er varðar húsmóðurstarf, atvinnuþátttöku eiginkvenna og kvenna í sambúð. Hvaða hlutverki gegna húsmæðraskólar nú? Það eru a.m.k. sjö húsmæðraskólar starfandi í landinu. Er þess að vænta að Bandalag jafnaðarmanna leggi fram tillögur um að þessi starfsemi verði lögð niður? Gilda ekki sömu rök um þetta? Breyttar þjóðfélagsaðstæður eru ein skýringin. Þjóðfélagsaðstæður hafa náttúrlega gerbreyst frá því að héraðsskólar voru stofnaðir víða um land. Margir þeirra eru nú í leit að nemendum. Margir þeirra eru jafnvel í leit að nýju hlutverki. Þeir eru a.m.k. átta talsins. Það er að vísu mjög misjafnlega fyrir þeim komið að því er varðar aðsókn og annað slíkt. En engu að síður hefur á undanförnum árum komið í ljós að blómaskeiði þessara skóla virðist e.t.v. vera lokið, sumra hverra, og í öðrum tilvikum hafa verið uppi hugmyndir um að reyna að finna þeim nýtt hlutverk. Úr því að við tölum um stofnun eins og Ríkismat sjávarafurða, hvað um mat á landbúnaðarafurðum? Er ekki þess að vænta að verði fluttar tillögur um að leggja það niður? Hvað um Veiðimálaskrifstofu? Hvers vegna á ríkið að reka einangrunarstöð holdanauta í Hrísey, með leyfi að spyrja, hv. þm.? Er þess að vænta að Bandalag jafnaðarmanna taki á því máli? Eins og komið er fyrir íslenskum landbúnaði, er ástæða til og forsenda fyrir því að reka tvo bændaskóla í landinu eða eru hagkvæmnisrök fyrir því að gera það aðeins á einum stað? Hvað er að segja um hluti eins og Bifreiðaeftirlit ríkisins? Það hafa verið uppi hugmyndir um að það væri starfsemi sem vegna gerbreyttra aðstæðna í þjóðfélaginu ætti að breyta í grundvallaratriðum. jafnvel að færa að hluta til yfir á bifreiðaverkstæði í einkaeign. Er þess að vænta að það mál verði tekið upp í samvinnu Bandalags jafnaðarmanna. hæstv. fjmrh. og þeirra stjórnarsinna sem telja æskilegt að selja ríkisfyrirtæki og hafa það á stefnuskrá sinni? Hvað um stofnanir eins og eftirlitsstofnanir margs konar? Er ekki eðlilegt að fyrirtæki og atvinnuvegir, sem þessar stofnanir þjóna eða hafa eftirlit með, greiði sjálf kostnaðinn við það, alveg eins og ef það er ætlan flm. að því er varðar Ríkismat sjávarafurða? Hvað um Hollustuvernd ríkisins? Hvað um lyfjanefnd ríkisins? Því ekki það alveg eins og Fasteignamat ríkisins, skipulagsstjórn og Ríkismat sjávarafurða? Skipaútgerð ríkisins er eitt af þessum málum, ef ég man rétt, herra forseti. Hvað um aðra stofnun, sem til er í fjárlögum, þessu tengd og heitir rekstrardeild ríkisskipa? Er það kannske...  Úr því að talað er um starfsemi sem styðst kannske ekki við nein rök að ríkið reki og væri hagkvæmari í höndum annarra aðila: Af hverju er ríkið að reka fyrirtæki sem heitir Fóðuriðjan í Ólafsdal? Hvers vegna er ríkið að reka fyrirtæki sem heitir grænfóðurverksmiðja í Flatey eða laxeldisstöð í Kollafirði? Úr því að það er lagt til að ríki hætti að vera með fingurna í Síldarverksmiðjum ríkisins, hvers vegna þá þetta? Það má lengi spyrja: Er það eðlilegur atvinnuvegur fyrir ríkið að stunda lyfjaverslun? Eru einhver sterkari rök fyrir því en að ríkið stundi verslun með áfengi og tóbak? Mörgum þykir það nánast óþolandi hneisa, óþolandi siðferðilegur blettur á ríkinu, ef menn eru þeirrar skoðunar að þetta séu vímuefni, mannskemmandi og heilsuskemmandi, að ríkið stundi þessa verslun, taki sér meira að segja einokun á því og réttlæti síðan þessa starfsemi með því að hún hafi af þessu mikinn gróða. Auðvitað er hægt að hugsa sér að koma því fyrir á annan veg, þ.e. þeir fjármálamenn eða viðskiptaaðilar sem hafa umboð fyrir innflutningi á þessum varningi og þiggja fyrir nánast enga þjónustu og enga fyrirhöfn og engan kostnað mjög álitleg umboðslaun í erlendum gjaldeyri, bera engan kostnað af innflutningi, tollafgreiðslu, lagerhaldi, dreifingu, sölu, markaðssetningu. Auðvitað væri hægt að hugsa sér annan hátt á. Ríkið gæti haldið öllum sínum tekjum með því að skattleggja þetta þegar í stað í innflutningi í tolli, en látið þessa gróðaaðila hins vegar hafa fyrir því sem til þarf til þess að flytja þetta inn. Þar með væri ríkisvaldið losað undan þeirri siðferðilegu smán sem í því á að vera fólgin að stunda þessa verslun. Hvað með ríkisprentsmiðjuna Gutenberg? Er einhver nauðsyn, út frá röksemdafærslu hv. þm., að ríkið sé að reka prentsmiðju og keppa við einkaaðila í þeim efnum? Landssmiðjan er farin úr safninu. Það er helst hæstv. iðnrh. sem hefur hug og dug í að koma stefnumálum ríkisstj. og Bandalagsins í framkvæmd að þessu leyti. Það urðu geysilegar deilur um þvottahús ríkisspítalanna á sínum tíma, þótti takast heldur snautlega til um útboð í þeim efnum.  Þetta er lítill listi. Hann er engan veginn tæmandi. Þetta er listi upp á 99 stofnanir og fyrirtæki sem nú eru rekin á vegum ríkisins. Inni á þessum lista eru 12 þeirra sem hv. þm. hefur lagt til að verði lagðar fyrir róða. Ég hef bara talið upp sum, sleppt öðrum, og gæti afhent hv. þm. þennan lista. Þetta eru 87 fyrirtæki sem kæmu þá til álita skv. þessum grundvallarreglum til viðbótar. Ef við værum að ræða þáltill., þar sem ég mundi gera þá brtt. um orðalag, þ.e. fella út kansellímálið „að annast framkvæmd þeirra aðgerða“, þá gæti sama grg. væntanlega dugað fyrir þeim öllum 87. Þá færi ég nú að skilja mat fréttamanna þess efnis að þetta væri orðið dálítið merkilegt mál. Víst er í mörgum tilvikum langur tími liðinn frá því að hugsjónamenn, einkum til vinstri, töldu brýna nauðsyn bera til, vegna ríkjandi þjóðfélagsaðstæðna, að þessum stofnunum yrði komið á fót og jafnvel ekki grunlaust um að sumir hefðu nú talið það vera í anda jafnaðarstefnu, vinstristefnu, sósíalisma eða guð má vita hvað, að slíkt yrði gert. En svona leikur tíminn okkur grátt, að það sem einu sinni þótti alveg bráðnauðsynlegt vegna ríkjandi aðstæðna þykir nú kannske með ærnum rökum alveg bráðnauðsynlegt að leggja af. Það sem hefur þá breyst eru aðstæðurnar fremur en innrætið eða lífsskoðanir. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið fleiri. Ég lýsi mig reiðubúinn til að afhenda hv. flm. þennan lista og þætti mjög gaman að eiga við hann orðastað um frekari útvíkkun á þeim grundvallarreglum sem liggja til grundvallar þessum málflutningi.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að svara hv. 4. þm. Vesturl. Ég dró ekkert jafnaðarmerki milli Fiskifélags Íslands og saltvinnslunnar. Það má ekki misskilja orð mín þannig. Ég dró jafnaðarmerki milli óhollra afskipta ríkisvalds af atvinnulífi og milli saltvinnslunnar. Fiskifélag Íslands er ekki ríkisstofnun. Fiskifélag Íslands er í raun sjálfstætt félag sem ríkið hefur hægt og sígandi gerst æ stærri aðili að, uns það er nánast að 95% á framfæri ríkisins. Ef fullyrðingar hv. 4. þm. Vesturl. eru réttar gæti það sannast, ef ríkið hætti þátttöku sinni í starfsemi Fiskifélagsins, að eftir sem áður þyrfti ríkið að einhverju leyti á þjónustu þess að halda. Þá er sanngjarnt að það kaupi þá þjónustu því verði sem hún verður seld. Ég legg áherslu á það, sem hv. 4. þm. Vesturl. benti á. að Fiskifélagið þjónar annars vegar opinberum aðilum og hins vegar félagasamtökum sjávarútvegsins. Og ég ætla ekkert að kasta neinni rýrð á starf Fiskifélagsins, hvorki að því sem viðvíkur skýrslugerð né útgáfustarfsemi eða öðru slíku, en það er eðlilegt að sú þjónusta þess sem ríkisstofnanir og ráðuneyti hafa þörf fyrir fari fram annaðhvort hjá ráðuneytinu sjálfu eða þá af hálfu Fiskifélagsins og sé seld því verði sem standi undir kostnaði við hana. Aftur á móti get ég ekki orðið sammála hv. 4. þm. Vesturl. um að almenningur hafi stórfenglegt gagn af því að kosta Kristján Ragnarsson á Fiskiþing. Ég held það sé mjög erfitt að færa sönnur á það.  Menn skyldu athuga að þau fyrirtæki, sem hér er almennt lagt til að lögð verði niður, eru æðimisjöfn að eiginleikum og það kunna að vera fleiri rök fyrir því að leggja þau niður en eingöngu þau að hér sé ekki um nauðsynlega félagslega þjónustu að ræða. Ég nefni mismunandi dæmi. Annars vegar Jarðboranir ríkisins, sem hér voru nefndar, og svo hins vegar Fasteignamat ríkisins. Seinna verður nú komið að báðum þessum fyrirtækjum. Eiginleikar þessara fyrirtækja eru mjög ólíkir. En í báðum tilvikum er ekki hægt að færa nein rök fyrir því hvers vegna ríkið eigi endilega að fást við rekstur þessara fyrirtækja. Í öðru tilvikinu er um að ræða fyrirtæki sem hreint og beint er hægt að leggja niður, þ.e. Fasteignamatið, án þess að það sjái högg á vatni þar sem þjónusta þess er gjörsamlega ónauðsynleg. Þá þjónustu er hægt að fá með öðrum hætti, einfaldlega með því að nota aðra viðmiðunarstuðla en Fasteignamatið. Jarðboranir ríkisins eru aftur á móti fyrirtæki sem til verður nánast í ákveðinni atburðarás. Sjálfsagt og eðlilegt var á einhverjum ákveðnum tíma að koma þessu fyrirtæki upp til þess að annast ákveðnar rannsóknir. en í sjálfu sér mætti alveg eins kaupa þjónustu þess. Hvað viðvíkur orðum hv. 5. þm. Reykv. langar mig til að fara fyrst yfir hans erindi í aðalatriðum. Þar bar kannske hæst ákveðna gagnrýni í minn garð um vinnubrögð. Áður en ég svara þeirri gagnrýni mætti ég kannske leyfa mér að gagnrýna hann á móti. Hann taldi upp fjölda fyrirtækja sem hugsanlega hefði líka mátt leggja til að leggja niður. Það kom ekki fram í hans máli hvort hann vildi eða vildi ekki. Ég kalla það líka óvönduð vinnubrögð í málflutningi komi það ekki skýrt fram af hálfu þeirra hv. þm. sem hér tala hver þeirra skoðun er á þeim málum sem þeir eru að fjalla um. Hann spurði: Hvers vegna bara þessar stofnanir? Hvers vegna ekki fleiri. Til að byrja með vil ég svara því að þessar till. hefðu að mínu mati mátt vera fleiri. Ég takmarkaði mig við þessar stofnanir. Það var hrein og bein ákvörðun. Það að þetta eru þáltill. en ekki frv. liggur einfaldlega í því að mér fannst eðlilegt að byrja á því að kanna vilja þm. og ríkisstjórnar til þessara hugmynda og fá fram þær skoðanir sem hér kunna að vera ríkjandi meðal þm. sem hér sitja á þessum málum. Í framhaldi af því mundi ég, ef þessi mál ekki næðu fram að ganga, leggja fram frv. Ég ætla mér ekki að láta þetta mál niður falla upp við Grænlands köldu kletta. Málflutningur af þessu tagi um þessi fyrirtæki og fleiri er því örugglega í vændum. Enn vil ég líka minnast á það að hér er alls ekki í öllum tilfellum verið að tala um að sú þjónusta, sem hér skuli lögð niður, verði þar með almenningi kostnaðar laus. Ég er einfaldlega að tala um að greiðsla og samningar um þessa þjónustu fari fram með öðrum hætti þar sem hún er nauðsynleg. Ég biðst afsökunar á kansellístílnum. Ég skal taka það til greina að reyna að bæta mig í þeim efnum. Hv. 5. þm. Reykv, taldi upp fjölda fyrirtækja. Til að byrja með ætla ég ekki að væna hann um að hann hafi sofið á seinasta þingi, en minna hann þó á að hann getur flett því upp í fjárlagaumræðunni að við í BJ lögðum til að margar af þeim stofnunum, sem hann þar nefndi, yrðu felldar út úr fjárlögum, en það náði ekki fram að ganga. Þessi málflutningur er því í ákveðnu sögulegu samhengi. Við erum að hnykkja á málum sem þegar voru til umræðu í fjárlagaumræðunni í fyrra. - Það mætti kannske segja um þessa umræðu alla að það sé leitt að hæstv. ríkisstj. skuli vera fjarverandi upphaf fjárlagaumræðunnar. Hv. 5. þm. Reykv. spurði: Hvers vegna Fasteignamat og hvers vegna ekki Hollustuvernd. Ég þarf vonandi ekki að fara út í skilgreiningar eða lýsingar á því að það er ákveðinn munur á Hollustuvernd ríkisins og Fasteignamati ríkisins hvað þjónustu við almenning snertir. Önnur stofnunin starfar að því að viðhalda ákveðnu öryggi hvað heilsu og hollustu snertir á meðan hin er að dingla við að gera eitthvað sem engin þörf er fyrir, þ.e. tilbúin þörf, og skiptir í engu öryggi landsmanna, hvorki hvað menntun, heilbrigði, húsnæði né annað snertir. Ég veit ekki hvort þingheimur hefur tekið eftir því hversu margar af þeim stofnunum sem hv. 5. þm. Reykv. nefndi eru í vörslu eða undir yfirstjórn landbrn. Af því að í augnablikinu eru ekki neinir framsóknarmenn viðstaddir get ég viðurkennt það opinberlega að ég hef hugleitt alvarlega hvort ætti að leggja fram frv. um að leggja landbrn. niður. Menn hafa spurt mig þeirrar spurningar: Hvað er landbrn. að gera? Reyni ég að svara þeirri spurningu kemst ég óhjákvæmilega að þeirri niðurstöðu að landbrn. geri í raun og veru ekki neitt - ekki neitt sem gagn getur kallast. Við lögðum til í fjárlagaumræðunni í fyrra að leggja niður Sölu varnarliðseigna. Eins og hv. 5. þm. var minntur á er það reyndar ákveðið stefnuskráratriði BJ. Ég get ekki lagt Háskólabíó að jöfnu við þær stofnanir sem hér um ræðir. Háskólabíó er í vörslu stofnunar sem er í eigu ríkisins og Háskólinn reynir þar af veikum mætti að afla aukinna tekna. Stór hluti þeirra tekna, hvort sem um Háskólabíó eða happdrætti er að ræða, rennur beint í vasa ríkissjóðs. Við lögðum reyndar til í fjárlagaumr. í fyrra að þeirri skattheimtu yrði aflétt þannig að þetta skilaði einfaldlega meiri tekjum til Háskólans en það gerir í dag. Í framhjáhlaupi, vegna orða hv. 4. þm. Vesturl. sem er nú horfinn af vígvellinum, sýnist mér að sú einfalda hótun að setja upp saltverksmiðju hefði hugsanlega nægt til að lækka saltið. Það hefði ekki þurft að fara út í 264 millj. kostnað til að ná 25% lækkun saltverðs. Er þetta markaðshyggja eða er þetta frjálshyggja? spurði hv. 5. þm. Reykv. Það er auðvelt að segja nei, þ.e. þetta er hvorki markaðshyggja né frjálshyggja. Markaðshyggja eða frjálshyggja er hugsunarháttur þar sem einnar og hálfrar aldar gamlar kenningar um nytjastefnu eru gerðar að nokkurs konar trúaratriði, þar sem ekki er spurt spurninga um réttlæti eða það sem menn mundu almennt kalla heilbrigða skynsemi. Markaðshyggjan eða frjálshyggjan hafnar t.d. nánast algerlega öllu því sem kallast gæti kristilegt siðferði. Hérna er eingöngu um það einfalda og ekki flóknara atriði að ræða en það að það verður einhvern veginn ekki sannað að mínu mati með nokkru móti að það skaðist nokkur aðili á því að leggja niður þá starfsemi sem hér er gerð tillaga um að hætta. Aftur á móti verður það fullyrt með nokkrum rétti, tel ég, að sé dregið úr umsvifum ríkisins, og þá á ég ekki endilega við umsvil þess í peningalegu tilliti, heldur einfaldlega stærð þess, gæti það hugsanlega leitt til þess að árangur af starfsemi ríkisins á öðrum sviðum gæti batnað þar sem menn þyrftu ekki að dreifa athygli sinni yfir jafnflókinn og margbrotinn rekstur. Hv. 5. þm. Reykv. benti á að hérna væri um atvinnu u.þ.b. 300 manns að ræða og þar héngi trúlega afkoma u.þ.b. þúsund manns á spýtunni. Hérna er um u.þ.b. 150 millj. í ríkisbúskapnum að ræða. Það má benda á að þessar 150 millj. plús saltverksmiðjan samsvara í heild sinni útgjaldaaukningu ríkisins vegna samningsins við BSRB. En þetta dæmi er ekki svona einfalt. Ég tel að ef þörf er á eða eftirspurn er eftir þeirri þjónustu sem þarna er rekin, - ég geri mér grein fyrir því að svo er það alls ekki í öllum tilvikum, það er engin eftirspurn eftir þjónustu Fasteignamatsins, - þá sé ekki um atvinnuöryggi 300 manns að ræða heldur miklu færri. Samt sem áður get ég ekki réttlætt að þessum stofnunum sé viðhaldið eingöngu vegna þess að þær eru atvinnuskapandi fyrir einhvern tiltekinn hóp manna. Eins og ég sagði í upphafi var ekki algjörlega hægt að ráða það af orðum hv. 5. þm. Reykv. hvort hann vildi eða vildi ekki. Það fór ýmislegt í taugarnar á honum í sambandi við þennan tillöguflutning. Það voru vinnubrögðin, það var spurningin um það hvers vegna þessar stofnanir væru tilnefndar og ekki fleiri og þar fram eftir götunum. Hann lýsti því reyndar að í ákveðnum grundvallaratriðum væri hann hugsanlega ekki andsnúinn þessu eða jafnvel sammála þessum hugmyndum að einhverju leyti. En þó fannst mér skina í gegn einhver almennur pirringur. Ég get ekki alveg gert mér grein fyrir því vegna hvers þessi pirringur er til kominn. Ég minnist þess reyndar að einhvern tíma hafi það, hugsanlega fyrir tíð hv. 5. þm. Reykv., verið í lögum Alþfl. að menn skyldu stefna að því að öllu jöfnu að ráða flokksbræður sína í stöður hjá því opinbera. Þessi grein mun hafa verið felld úr lögum fyrir ekki löngu. Þá má kannske spyrja að því að lokum: Er þessi pirringur hugsanlega tengdur því að það séu í þessum stofnunum óvenjulega margir kratar? Ég hef ekki kannað það mál til hlítar.



Herra forseti. Mig langar fyrst að lýsa þeirri skoðun minni að ég tek undir það, sem kom fram hérna í þessum stól áðan, að það er held ég til skaða að þessi umr. skuli fara hérna fram án þess að það sé nokkur úr ríkisstjórninni við vegna þess að þessi mál koma augljóslega mjög við umr. um fjárlög og hlutverk ríkisvaldsins. Við erum ekki að leika okkur. Þetta er umræða um grundvallaratriði. Ég vil þess vegna leggja til að þessari umr. verði frestað þangað til fleiri þm., og þá sérstaklega ráðherrar, geta verið viðstaddir.



Ég vil taka fram að sá ráðherra sem fer með mál þess félags sem hér er verið að ræða um vissi að þetta mál yrði tekið hér fyrir. Við höfum ekki í valdi okkar að fyrirskipa ráðherrum að vera við og við verðum að halda áfram umr. þó að ráðherra sé ekki við. Ráðherrar hafa ekki forsvar fyrir málum sem þm. bera fram. Ég vil enn fremur taka það fram að þegar umr. hófust um þetta mál voru allmargir hér í þingsalnum og þannig hafa menn vitað um að þessi umræða færi fram.



Nú, þá skulum við halda áfram. Fyrst langar mig að víkja að ýmsu sem hefur til fallið varðandi frjálshyggju og önnur grundvallaratriði. Það er kannske meinið í hugsanagangi ýmissa þeirra sem gjarnan telja sig á vinstri vængnum að leggja að jöfnu stofnanir eins og skóla og sjúkrahús og framkvæmdadeild Innkaupastofnunar. Skólar, sjúkrahús, elliheimili, dagvistarstofnanir og ýmsar slíkar varða milliliðalaust velferð og hamingju fólks í landinu, bæði sem heildar og sem einstaklinga. Við Bandalagsmenn höfum margoft lýst bæði í stuttu máli og löngu áherslum okkar á eflingu þeirrar þjónustu sem þar fer fram. Við höfum krafist þess, nú síðast t.d. við umr. sem fóru fram hér út af launamálum á þessu hausti, að í þessum málaflokkum sé varið réttlæti. Við höfum lagt áherslu á skyldu ríkisvaldsins til að sinna þessum efnum sem ég nefndi, t.d. skólamálum, sjúkrahúsmálum, elliheimilismálum, dagvistarstofnunum og ýmsu slíku. Þetta varðar sem sé velferð einstaklinga milliliðalaust, jöfnuð þeirra og réttlæti í þjóðfélaginu. En við teljum okkur alls ekki skylt að þessu gefnu að standa síðan jafndyggilega vörð um allar mögulegar og ómögulegar stofnanir í bænum sem gegna hinum ólíkustu hlutverkum misjafnlega vel og, eins og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson vék að í máli sínu hér fyrr í kvöld, eru frá ýmsum tíma og í mörgum tilfellum frá tíma þegar þeirri starfsemi varð ekki með góðu móti á annan hátt komið á fót. Það er á þessum grunni sem við stöndum sem jafnaðarmenn. Þetta er dæmi um okkar jafnaðarmennsku. Við viljum gæta og verja velferð og hamingju fólksins í þessu landi, en við teljum það á hverjum tíma skyldu stjórnmálamanna að endurskoða þær aðferðir sem beitt er og við teljum að sú varðstaða um velferðina eigi ekki að ná til þeirra stofnana sem við höfum rætt um hér í kvöld. Starfsemi þeirra varðar ekki umræðu um grundvallaratriði í velferðarpólitík. Mér þykir mjög miður að hv. þm. Skúli Alexandersson skuli vera farinn. Það kom ýmislegt fróðlegt fram í hans ræðu um Fiskifélag og Saltverksmiðju. Skemmtilegast þótti mér að hv. þm. Alþb., vinstri maðurinn og vörðurinn um öll kompaníin lýsti því yfir í byrjun síns máls hvernig kostir samkeppninnar hefðu valdið verulegri lækkun á saltverði. Ef þessi hugsunarháttur væri ríkjandi í meira mæli í ræðum og tillögusmíð á þeim bæ gæti vel verið að ýmislegt horfði til betri vegar. Í upptalningu sem hv. þm. upphóf um starfsemi Fiskifélagsins kom ekkert fram sem ekki væri hægt að sinna á annan hátt en með sérstöku kompaníi utan um það eins og Fiskifélaginu. Það var nefnd skýrslugerð. Við höfum ýmsar stofnanir sem sjá um skýrslugerð, eins og Þjóðhagsstofnun og Hagstofu. Það var talað um úrvinnslu aflakvóta. Við höfum bæinn fullan af kompaníum sem eru með tölvur og alls kyns útbúnað til að vinna að slíku. Það var talað um sjómannaalmanak. Við erum með samtök sjómanna, við erum með samtök útvegsmanna, við erum með útgáfufélög og ýmsan rekstur sem mundi vafalaust ekki telja eftir sér að uppfylla þá þörf sem augljóslega er fyrir handbók af þessu tagi. Það má því óhikað velta fyrir sér hvort ástæða sé til að hafa þessa starfsemi í því formi sem Fiskifélagið er. En það má líka taka hinn pólinn í hæðina og segja einfaldlega að þeir aðilar sem njóta þeirrar þjónustu beint sem Fiskifélagið veitir skuli meta hvort þeir vilja reka þessa starfsemi í sömu mynd eða einhverri breyttri mynd. Mér þótti þessi upplestur um Fiskifélagið því alls ekki sannfærandi. Sérstaklega slæmt þótti mér að ræðu hv. þm. skyldi ljúka með yfirlýsingum um að Fiskifélagið væri dæmi um félagslega stofnun sem væri hluti af grundvelli okkar lífs og okkar tilvistar sem þjóðar. Og þar er ég einmitt aftur kominn að því sem ég byrjaði á, þessum almennu atriðum, að það er kannske eitt bráðnauðsynlegasta verkefnið í íslenskri pólitík að menn skoði nú hug sinn um það hvort vera þurfi jafnaðarmerki milli sjúkrahúsa og framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar ríkisins eða Fiskifélags Íslands. Svo mörg voru þau orð. Það kom ýmislegt ágætt fram í vinsamlegum orðum hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar. Þar gætti að vísu ákveðinnar tvíhyggju að því leyti að lögð var áhersla á gagnrýni á framkvæmd, og helst virtist gagnrýnt að upptalningin hefði ekki verið algerlega tæmandi, þó að í aðra röndina virtist hv. þm. fylgjandi þeirri meginstefnu sem í þessum frv.-flutningi kemur fram. Maður veltir því helst fyrir sér hvort hv. þm. hafi fundist frv. súr. Það var vikið að orðalagi og það var viðvörun um að verða ekki samdauna kerfinu. Ég held að ég geti fyrir hönd okkar Bandalagsmanna meðtekið þessa viðvörun af fúsum og frjálsum hug frá fulltrúa þingflokks sem hefur þegar brennt sig. Í öðru lagi var rætt um áherslu á löggjafarstarfið. Ég er alveg sammála því að á það ber að leggja mikla áherslu í starfi þm. Raunar tel ég að þar séu BJ og Alþfl. sammála. Það þarf auðvitað að velja þá aðferð sem hentar hverju sinni. Eins og hv. þm. Stefán Benediktsson benti á í sínu máli völdum við á síðasta þingi þá aðferð að flytja brtt. við fjárlög. Hún virðist greinilega ekki hafa verið nógu sterk því að enginn virðist hafa tekið eftir því að þar er í raun og veru opnuð þessi pólitíska askja sem við erum nú enn að opna fyrir þingheimi. Að þessu sinni var valin sú aðferð að flytja um þetta þáltill. Með því er beðið um að tekin sé „prinsip“-afstaða og síðan sé ríkisstjórn og hennar starfsfólki falið að framkvæma þær aðgerðir sem þarf. Þetta er því miður ekki einsdæmi um þá leið sem löggjafarfúsir þm. verða stundum í nauðvörn að fara. Það er öllum ljóst að aðstaða sú sem þm. og þingflokkar búa við veldur því að löggjafarstarfið hefur að verulegu leyti færst úr þeirra höndum þó þeir leitist kannske við með tillöguflutningi að halda þó enn þá að einhverju leyti um stjórnvölinn til þess að ráða stefnunni. Það er alveg rétt að deila má um hvort þessi aðferðin sé betri. Kannske kemur það í okkar hlut næsta haust, ef guð lofar, að flytja þessi mál í frv.-formi. Þá verðum við e.t.v. búnir að ganga þennan veg. En aðrir flokkar hafa því miður einnig þurft að beygja sig fyrir þessum staðreyndum hins daglega lífs okkar. Það sem hv. þm. gerði mest mál úr var í raun og veru hvers vegna einungis þessi fyrirtæki eða þessar stofnanir væru teknar fyrir. Það er náttúrlega bara spurning um mat. Einhvers staðar verður að byrja. Og ég er ekki viss um að menn hefðu látið neitt betur yfir þessu máli þó að þeir hefðu fengið 98 þáltill. inn á borð sitt í byrjun þings. Mér þótti hins vegar mjög vænt um að heyra að þessi tillöguflutningur hefur augljóslega vakið upp ýmsar mjög jákvæðar hugmyndir hjá hv. þm. Á þeim lista sem hann taldi upp eru stofnanir eins og Fóðuriðjan í Ólafsdal, Laxeldisstöðin í Kollafirði, Gutenberg, Háskólabíó og fleiri sem full ástæða er til að athuga gaumgæfilega hvort ekki eigi að sleppa taumum af. Ég dreg enga dul á það að ég tel að Laxeldisstöðin í Kollafirði sé t.d. löngu komin út fyrir sitt hlutverk. Það er þörf fyrir rekstur hennar sem rannsóknarstöðvar á Íslandi í fiskifræðum og fiskirækt. Hins vegar eru mörg ár síðan hún hætti að gegna því hlutverki svo vel væri, en tók upp fyrirtækjarekstur og selur seiði út um allt land. Háskólabíó er líka umdeilanlegt að mínu mati sem gamals starfsmanns Háskólans. Það var mjög umdeilt á sínum tíma. Hins vegar vildi svo til einmitt um þetta leyti að Háskólinn átti peninga og það var ýmislegt í þjóðlífinu sem olli því á þeim tíma að fólk fór að sækja út fyrir heimili sín til að leita sér afþreyingar. Bíórekstur var um þær mundir verulega ábatasamur og þá hrapaði háskólaráð að því að byggja þetta bíó sem síðan í mörg, mörg ár var hinn versti og þyngsti baggi. Mjög margir starfsmenn skólans telja það, og með réttu, alls ekki hlutverk Háskóla Íslands að reka bíó, sem í þokkabót hentar síðan ekkert allt of vel til síns brúks. Það var ágætt að fá þessar vísbendingar og leiðbeiningar og þar með ákveðna forvinnslu á því hvernig mætti útvíkka þessa hugmynd og þennan málarekstur. Við getum kannske fylgt því eftir einhvern tíma síðar. En það sem ég held að sé það mikilvægasta í þessari umr. og það sem veldur því að ég harma að hún skuli fara fram á þessum tíma, án þess að hv. þm. hafi séð ástæðu til að vera viðstaddir, er að hér er rætt um að ég tel grundvallaratriði í pólitík. Þær skoðanir sem hér hafa komið fram, þar sem sett eru jafnaðarmerki á milli reksturs skóla og sjúkrahúsa og reksturs stofnana eins og Innkaupastofnunar eða Jarðborana ríkisins, eru til sannindamerkis um það að þessi umr. á það skilið að fara fram aftur og á öðrum tíma dags.



Í tilefni af orðum síðasta ræðumanns vil ég láta það koma skýrt fram að það hefur ekkert verið óeðlilegt að taka þetta mál á dagskrá þegar það var gert. Hins vegar hefur forseti eða einstakir þm. ekki vald til þess að fyrirskipa mönnum að hlýða á umr. Það er ekkert óeðlilegt að umr. standi til kl. 7 eða jafnvel til 8, ef ekki er kvöldfundur. Og það er sérstök ástæða til þess að nýta þennan tíma sem við höfum í dag til umr. um þáltill. vegna þess að það líða tvær vikur án þess að við getum tekið þessi mál á dagskrá í Alþingi. Það er vegna þess að á næsta þriðjudegi verður 1. umr. fjárlaga og ekki annað. Það er vegna þess að næsta fimmtudag fer fram útvarpsumr. um vantraust á ríkisstj. Það verður ekkert annað til umr. í Sþ. Það er vegna þess að það er gert ráð fyrir að í næstu viku þar á eftir verði ekkert annað en fsp. á þriðjudag og á fimmtudaginn í þeirri viku verði stefnuræða forsrh. sem verður útvarpað. Ég hygg að þegar þetta er haft í huga sjái menn að það er ekkert athugavert við það þó að við höfum haldið þessari umr. áfram á þessum fundi. Þetta er aðeins sagt að gefnu tilefni, en ekki í ásökunarskyni við einn eða neinn. Það er forseta jafnmikið áhyggjuefni og öðrum ef fáir eru á fundum. En við það verður ekki ráðið og það er ekkert óeðlilegt við þennan fund sem hér er nú.



Herra forseti. Í tilefni af síðustu orðum forseta vil ég taka fram að orð mín voru alls ekki mælt í ávirðingarskyni við fundarstörf forseta. Ég ber til hans fyllsta traust og hef alltaf gert, en hins vegar lýsti ég áhyggjum mínum um hugarfar þm. og það pólitíska ástand sem lýsir sér í því að hér skuli vera rætt um verulega mikilvæg grundvallaratriði í íslenskum stjórnmálum án þess að þeir sjái ástæðu til að vera viðstaddir.

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. þm. hefur ítrekað lýst sínu sjónarmiði og forseti hefur ekkert við það að athuga.



Herra forseti. Það er ekki við hæstv. forseta að sakast þótt hæstv. ráðherrar hafi ekki áhuga á stjórnmálum. Það er ekki við hæstv. forseta að sakast þótt hér séu hæstv. ráðherrar sem telja það smámál þótt lögð sé fram og rædd á Alþingi tillaga um að lögð sé niður ríkisstofnun sem heyrir undir embætti viðkomandi ráðh. Það er ekkert við forseta að sakast þótt hv. þm., utan fulltrúar tveggja þingflokka, hafi ekki áhuga á stjórnmálum, ekki á undirstöðuatriðum stjórnmála, ekki á aðalatriðum stjórnmála og nenni ekki að sitja á þingi að sínum skyldustörfum þegar slíkar umr. fara fram. Það er alls ekki við hæstv. forseta að sakast, heldur við hlutaðeigandi aðila. Hv. flm., 8. þm. Reykv., sá ástæðu til þess að biðjast afsökunar á einu í sambandi við þetta mál. Það var á kansellístílnum og málfarinu. Eftir að hafa talað í annað skipti finnst mér endilega að hann hafi ástæðu til þess að koma aftur hingað upp í ræðustól og biðjast aftur afsökunar. Í þetta skipti fyrir ósannindi og rætni. Hann lauk nefnilega máli sínu með því að fara með þau ósannindi að það hafi einhvern tíma verið í lögum flokks íslenskra jafnaðarmanna að forustumenn flokksins skyldu ráða flokksmenn eða veita flokksmönnum forgöngu til starfa. Það eru ósannindi að slíkt hafi nokkru sinni verið í lögum Alþfl. á Íslandi. Um rætnina er það að segja, að þar sem vitað er að hv. þm. var í mörg ár flokksbundinn Alþfl.-maður og þar sem hv. þm. var m.a. frambjóðandi á vegum Alþfl. til skamms tíma, sat m.a. í nefndum og ráðum á vegum flokksins, þá væri það ámóta mikil rætni af minni hálfu að gera honum upp þær hvatir að hann hafi sagt sig úr flokknum vegna þess að þessum lögum kynni að hafa verið breytt. Hann sæi á eftir einhverju sem þessi svokallaði gamli kerfisflokkur ætti að geta veitt honum. Ég þarf ekki að taka það fram, herra forseti og hv. þm., að ekkert slíkt hvarflar að mér. En ég legg það svona að jöfnu, þessi ósannindi og þessa rætni, eins og ef ég gerði honum upp slíkar hvatir. Hv. þm. fann að því og reyndar hv. 4. landsk. líka, að ég hefði ekki tekið skilmerkilega afstöðu til málsins. Ég hefði ekki lýst því yfir afdráttarlaust hvort ég væri fylgjandi því að umrædd stofnun yrði lögð niður, þ.e. í þessu tilviki Fiskifélagið. Þá er ekki um að ræða að leggja niður ríkisstofnun, heldur um að hætta þátttöku af hálfu ríkisins, skattgreiðenda, við að halda Fiskiþing. Það er sem sé undan því kvartað að ég hafi ekki tekið skilmerkilega afstöðu til þess. Það er þá fremur af vangá að ég hafi ekki gert það í þessu tilviki. Það er svo sjálfsagður hlutur að því er varðar samkomuhald hagsmunaaðila í þjóðfélaginu, hvort heldur er í sjávarútvegi, landbúnaði eða öðrum atvinnuvegum, að viðkomandi fyrirtæki og stofnanir í þeim atvinnuvegi eru að sjálfsögðu fullkomlega bærar til þess að hafa kostnað af sínu þinghaldi sjálfar. Það er út af fyrir sig ákaflega einfalt mál. Ég tek eindregið undir það sjónarmið að ef ríkið drægi til baka framlög sín í þessu efni, þá kæmi einmitt á daginn hvort þessir hagsmunaaðilar teldu þá þjónustu sem þessar stofnanir veita vera þess virði fyrir sína starfsemi, fyrir atvinnuveginn, að þeir vilji kosta nokkru til. Og það er besti mælikvarðinn á þjónustuna, hvort menn vilja borga fyrir hana. Það er einfalt mál. Hins vegar tók ég ekki afstöðu til allra hinna málanna. Það er reyndar ekki vegna þess að þau eru ekki hér formlega á dagskrá, þó að það sé eðlilegt, herra forseti, að ræða þessi mál í samhengi - það er einfaldlega vegna þess að ég átaldi vinnubrögð hv. þm. Ég hefði talið eðlilegt, sjálfsagt reyndar, að gera þá kröfu til hans sem löggjafaraðila að leggja þessi mál fram með ítarlegri upplýsingum, ítarlegri greinargerðum um það með hvaða hætti þetta ætti að gerast, innan hvaða aðlögunartíma þetta ætti að gerast, hvernig ráðstafa ætti eignum ríkisins, hvaða skilyrði ætti að setja fyrir því, með hvaða hætti ástæða væri til í sumum tilvikum að leysa það atvinnuleysisspursmál sem af kynni að hljótast o.s.frv. Ef hv. flm. telur gagnrýnisvert að ég taki ekki afstöðu til þessara mála, þá er svarið ósköp einfaldlega þetta: Þáltill. er of billeg; hún er of illa unnin. Hv. flm. hefur ekki lagt nægilega vinnu í málið. Hv. flm. hefur ekki gert þá kröfu til sjálfs sín að upplýsa þá, sem taka eiga afstöðu til málsins, nægilega um það hvað í slíkri ákvörðun felst. Það er fjarri því. Ég tek undir allt sem fram hefur komið hjá hv. þm. Stefáni Benediktssyni og Guðmundi Einarssyni í ávítunartón í garð hæstv. ráðh. og þm., sem leitt hafa þessar umr. hjá sér. Það er nefnilega ekki oft sem umr. úr þessum ræðustól snertir grundvallaratriði. Ég tel að þessi umr. geri það. Og sem slík er hún bæði þörf og gagnleg. Hún er kannske upphafið að fjárlagaumr. Já, það er ein af stærstu spurningunum, sem liggja fyrir alþm., að taka afstöðu til útgjalda ríkissjóðs, kostnaðar ríkissjóðs. Það er að taka afstöðu til þess með hvaða hætti þm. telja rétt að leysa vandamál á kostnað skattgreiðenda. Og hvernig þeir sem ábyrgir aðilar telja sig best geta forsvarað það hvernig fjármunum almennings er ráðstafað. Það er kannske hægt að líta á þessi einstöku mál, án nokkurrar tilvísunar til hugmyndafræði út af fyrir sig, það er mikið rétt. Það er hægt að segja sem svo: Hér er verið að setja fram praktísk sjónarmið, eingöngu hagkvæmnissjónarmið lið fyrir lið, stofnun fyrir stofnun, fyrirtæki fyrir fyrirtæki og spyrja einfaldra spurninga. Er sú starfsemi, sem þarna fer fram, þörf? Og ef hún er það ekki, ef það er mat manna að hún sé bara óþörf, þarna sé um að ræða einhver fyrirtæki eða stofnanir, sem hefur dagað uppi og eru til af því bara, og engan varðar um, atvinnubótavinna, að leggja hana niður. Það þarf ekki mikinn rökstuðning fyrir því. En ég held að að því er varðar sumar af þessum stofnunum og sum af þessum fyrirtækjum, þá verði nú að krefjast ítarlegri rökstuðnings. Það hefði verið ákaflega fróðlegt að fá að heyra betur og rækilegar sjónarmið ýmissa talsmanna Alþb. í þessu máli. Forsmekkur af því kom fram í máli hv. 4. þm. Vesturl. Hann var talsvert hneykslaður, hneykslaður á þeirri hugmynd að ríkið ætti að láta ógert að styrkja samtök atvinnurekenda til þinghalds. Hann kallaði samtök atvinnurekenda, árlega samráðsstofnun þeirra, „félagslega stofnun“. Hann taldi að þeim peningum almennings væri ekki illa varið sem væri varið til þess að styrkja samkundur hagsmunasamtaka atvinnurekenda. Mér kemur þetta ekkert á óvart. Ég þekkti dálítið til hvernig þeir þenkja slík mál, Alþb.-menn Ég kannast við tvíhyggjuna, rökleysurnar í afstöðu þeirra til þessara hluta, þó þeir klæði hana í einhvern hugmyndafræðibúning svona á tyllidögum á safnaðarfundum. Það er alveg stórmerkilegt að Alþb. hefur, eins og við höfum reynslu af því í ríkisstjórnum árum saman, rekið atvinnurekendapólitík sem oft gengur lengra í misnotkun á almannafé í þágu atvinnurekenda en jafnvel flestir aðrir flokkar-kannske að Framsfl. undanskildum. Ég man ákaflega vel þegar Alþfl. hóf baráttu sína fyrir því að hætt yrði þeirri geigvænlegu tekju- og eignatilfærslu frá launþegum, öldruðu fólki, sem kallast sparifjáreigendur, yfir til atvinnurekenda, skuldakónga, skjólstæðinga bankakerfisins, þeirra sem fengu lán sem voru hreinir styrkir. Og notuðu það til þess að færa skuldir og vaxtakostnað frá tekjum sínum, sluppu þannig við tekjuskatta, en notuðu styrkina til fjárfestingar, oft gersamlega óþarfrar fjárfestingar, óskynsamlegrar fjárfestingar. Og uppskáru að sjálfsögðu verulega eignaaukningu. Þetta er það sem hv. fyrrv. þm. Magnús Kjartansson kallaði „gróðamyndunaraðferð verðbólgunnar“. Og fáir stjórnmálaflokkar hafa gengið jafn langt í því efni.

Má ég spyrja hv. ræðumann hvort það muni vera langt í að hann ljúki ræðu sinni. Þessa er ekki spurt til þess að leggja neinar hömlur á það hvað hv. ræðumaður talar lengi.

Herra forseti. Þar sem ég sé ekki fram á að með neinu móti verði beitt forsetavaldi til þess að hér fjölgi áheyrendum eða ráðherrar megi heyra þetta mál, þá sé ég ekki ástæðu til þess að svo stöddu að lengja þetta mál. En ræðu minni er ekki lokið.



Ég hygg að það verði ekki bornar brigður á það, að forseti hafi viljað fyrir sitt leyti ljúka þessari umr. í dag, þ.e. ef henni yrði lokið innan skynsamlegra marka. Nú er svo komið að klukkan er að verða hálfátta og hv. ræðumaður á töluvert eftir að ræðu sinni og einn er á mælendaskrá. Því þykir forseta rétt að fresta þessum fundi og biður hv. ræðumann að fresta ræðu sinni þar sem hann telur að heppilegt sé að fresta henni. Og þá frestum við umr. og fundinum

Með ánægju, herra forseti.

Hv. ræðumaður hefur frestað ræðu sinni. Umræðunni er frestað.