Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins í tilefni nýjustu frétta af sviði virkjanaáforma í landinu, einnig með hliðsjón af því að svo vel ber í veiði að hér á að ræða mikið um orkumál og tengda hluti í dag, og hæstv. iðn.- og viðskrh. er hérna viðstödd. Ég held að það væri fróðlegt fyrir okkur áður en sú umræða hefst að hæstv. iðn.- og viðskrh. léti í ljósi álit sitt á allra nýjustu virkjanaáformum óskabarns þjóðarinnar, Landsvirkjunar, en þau virkjanaáform eru í Friðlandinu að Fjallabaki. Þjóðin fékk af því fréttir í gærkvöldi, hygg ég, og í öllu falli í morgun að Landsvirkjun hyggist nema nýtt land. Henni er ekki nóg að hafa það sem hún hefur þegar helgað sér heldur sækir nú um rannsókn á borunarleyfi í friðlandinu að fjallabaki. Friðlandið að fjallabaki er þetta hér. Það er svæðið á bak við Eyjafjallajökul og Mýrdalsjökul. Þar er Þórsmörk. Þar er Álftavatn. Þar er Hrafntinnusker. Þar eru Landmannalaugar. Þar eru einhver stórbrotnustu jarðfræðisvæði landsins með mestu litadýrð sem fyrirfinnst á sambærilegu svæði, sennilega á jarðríki því að leitun er að svæði af þessu tagi, hygg ég vera, í heiminum. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. iðn.- og viðskrh.: Er það orðið að stefnu hjá ríkisstjórn Íslands og Landsvirkjun að beina virkjunum fyrst og fremst inn á friðlýst svæði? Þetta er þriðja friðlýsta svæðið sem Landsvirkjun hyggst nú taka til við framkvæmdir á. Það er ekki nóg að sökkva stórum hluta Kringilsárrana og það er ekki nóg fyrir Landsvirkjun að ætla að sökkva Þjórsárverum. Nei, hún vill líka fara í friðlandið að fjallabaki og rassakastast þar. Og ég segi alveg eins og er, herra forseti, að mér er nóg boðið og ég trúi að það eigi við um fleiri. Vill ekki hæstv. iðn.- og viðskrh. aðeins láta sín viðhorf koma hérna fram svo við getum haft það í huga og haft hliðsjón af þessu í umræðum um orkumál og skipan þeirra hluta á eftir?

Hæstv. forseti. Hv. þingmanni er nóg boðið, heyri ég. En staðreyndin er sú að þetta svæði hefur verið til athugunar og rannsókna í áratugi. Það er hlutverk þessa fyrirtækis, Landsvirkjunar, að virkja og skaffa orku. Það sem hefur verið nú til umræðu og hefur verið í fréttum eru ekki nein skilaboð frá iðn.- og viðskrn. Fyrirtækið hlýtur að hafa rétt á því að skoða alla möguleika. Eins og við þekkjum fer allt sem gert er í gegnum mat á umhverfisáhrifum. Það eru ekki nema þreifingar sem þarna eiga sér stað og ég held að hv. þingmaður eigi ekki að taka þetta svo að búið sé að taka neinar ákvarðanir. Mér er kunnugt um að þetta er friðland og þannig er einnig um Þjórsárver og fleira mætti nefna. Hv. þm. má ekki gefa sér það á þessu stigi að þarna sé verið að taka ákvarðanir um að virkja þetta svæði. Það er svo langt frá því. Þetta er bara hluti af því að fara með mál inn í ákveðið ferli sem lög og reglur kveða á um. Síðan verðum við að sjá til með framhaldið.

Virðulegi forseti. Mér eins og fleirum hnykkti nokkuð við í morgun að hlusta á fréttirnar, og ég verð að segja að það er athyglisvert að Landsvirkjun skuli nú ætla í einhverjum meiri mæli að skoða gufuaflið. Mig hefur furðað á því í allri umræðu um orkuöflun hversu lítið hefur verið fjallað um möguleikana sem felast í gufuafli, ekki síst gufuafli sunnan lands varðandi stóriðjuna þar sem kallar eftir orku. Þegar ég heyrði þessa frétt í morgun, virðulegi forseti, velti ég því fyrir mér hvort Landsvirkjun væri komin í stríð, og við hverja það þá væri. Er hún komin hreinlega í stríð við náttúruunnendur þessa lands þar sem svo viðkvæm staða er uppi núna að við bíðum eftir því í dag að úrskurður falli um hvort eigi að fara inn í hin heilögu vé, Þjórsárver, eða er Landsvirkjun komin í lið með andstæðingum ríkisstjórnarinnar sem finnst að nú sé nóg komið af valdbeitingu og að gera það sem við viljum hvenær og hvar sem er? Þrátt fyrir að það sé svo mikill meiri hluti fyrir því að byggja Kárahnjúkavirkjun voru mjög deildar meiningar um það og það eru mjög viðkvæmar tilfinningar í því að fara inn í Þjórsárverin. Þess vegna, virðulegi forseti, finnst mér hreinlega broslegt að Landsvirkjun skuli velja þennan tímapunkt til að kynna það að hún muni óska eftir að fara inn í Hrafntinnusker vestanvert og bora þar.

Herra forseti. Hér er alveg tilefni til þess að fjalla um þetta mál og það er satt að segja skömm að hæstv. ráðherra skuli ekki geta svarað á öllu beinskeyttari hátt en hún gerði hér áðan, að það skuli eingöngu rætt um að engar ákvarðanir hafi verði teknar. Herra forseti. Við erum hætt að treysta hæstv. iðnrh. varðandi þetta og við erum hætt að treysta Landsvirkjun sem veður um eins og hún eigi landið, hvort sem það eru friðlönd eða ekki friðlönd. Ég spyr hæstv. ríkisstjórn: Hvers virði er friðlýsing? Ef hervirki Landsvirkjunar eiga fyrst og fremst að þurfa að vera á friðlýstum svæðum spyr ég, og ég krefst svara: Hvers virði er í hugum þessarar ríkisstjórnar friðlýsing á landi? Ég spyr hæstv. iðnrh.: Hvernig væri nú að fara að setja einhverja alvöruorku í að búa til rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma, eða hafa öll hennar orð um þá áætlun verið orðin tóm og hjóm eitt? Á ekki að efna neitt af þessum loforðum sem einu sinni voru gefin hér úr þessum ræðustóli um að setja einhverja sátt á með því að búa til rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma? Landsvirkjun dregur vagn hæstv. iðnrh., og iðnrh. getur ekki svarið af sér þær gerðir Landsvirkjunar sem nú standa fyrir dyrum.  Herra forseti. Mér sýnist að hér stefni í eins konar Klondike, í mikið gullæði, og mér sýnist í ljósi þess frv. til raforkulaga sem við munum ræða á eftir að full ástæða sé til að draga fram í dagsljósið auðlindirnar í hafinu. Þar urðum við vitni að því að fyrstir fengu sem fyrstir komu. Nákvæmlega sama virðist vera uppi á teningnum núna í orkuauðlindunum. Fyrstir koma, fyrstir fá. Kapphlaupið er hafið. Landsvirkjun leiðir Klondike-kapphlaupið með stuðningi hæstv. iðnrh.

Herra forseti. Mér þóttu svör hæstv. iðnrh. rýr í roði. Að vísu er rétt að menn hafa lengi vitað af mikilli orku á Torfajökulssvæðinu en það er jafnljóst að í 25--30 ár hafa menn einmitt horft til þess svæðis sem kannski þess af háhitasvæðunum sem síðast og helst aldrei yrði hróflað við. Fyrir svo löngu síðan þegar ég var að nema jarðfræði í Háskóla Íslands var þetta svæði gjarnan nefnt sem það svæði sem sennilega yrði síðast sátt um af háhitasvæðunum að farið yrði með framkvæmdir inn á. Það eru nógir aðrir augljóslega betri kostir í umhverfislegu tilliti í háhitanum sem vissulega er gott að menn skoði ekki síður en fallvötnin, a.m.k. ef menn hafa þá reglu að byrja þar á versta endanum, að bera fyrst niður í þeim virkjanakostum fallvatna sem koma verst út umhverfislega. Ég nefni stækkun Kröflu þar sem er mikil ónýtt orka. Ég nefni Öxarfjörð, Þeistareyki. Ég nefni öll svæðin sem Hitaveita Suðurnesja hefur á Reykjanesinu og ég nefni Orkuveitu Reykjavíkur með Hengilssvæðið. Hvað gengur Landsvirkjun til? Það skyldi þó ekki vera að Landsvirkjun væri að helga sér land í ljósi væntanlegrar samkeppni í orkumálum? Þá er ekkert heilagt. Við hverju er að búast af fyrirtæki sem þegar beinir öllum spjótum sínum að friðuðum löndum, friðlýstum svæðum, Kringilsárrana og Þjórsárverum? Jú, það er rökrétt að þeir fari næst í friðland að fjallabaki frekar en horfa til annarra háhitasvæða sem ekki eru friðlýst. Það er athyglisverð stefna, herra forseti, hjá þessu fyrirtæki að horfa fyrst og fremst til friðlýstra svæða sem hafa verið svo um 20--25 ára skeið. Landsvirkjun er opinbert fyrirtæki. Hún er ekki einhver einkaaðili úti í bæ sem er hæstv. viðskrh. og Framsfl. óviðkomandi. Jóhannes Geir Sigurgeirsson, fyrrum þingmaður Framsfl., er þar stjórnarformaður og hún virðist stundum vera býsna stutt, taugin á milli Framsfl. og Landsvirkjunar þegar það á við. Hæstv. ráðherra getur ekki fríað sig frá málinu með þeim hætti sem reynt var áðan.

Hæstv. forseti. Ég heyri að Landsvirkjun er ekki sérstaklega vinsælt fyrirtæki í þessum þingsal á þessum fundi. Það verður þá bara að vera svo. En varðandi þessi virkjanamál heyri ég æðioft sagt að aðrir kostir séu betri. Það var líka sagt þegar farið var í Blöndu, að ekki ætti að fara í þá framkvæmd heldur ætti að virkja austur á landi, þar væru jökulvötn sem ætti að virkja frekar en að fara í Blöndu. Svo er farið austur á land og þá á ekki að fara í þá framkvæmd og svona gengur þetta oft koll af kolli. Í sambandi við það sem hér er til umfjöllunar er það bara þannig að þetta mál er ekki rekið af iðnrn. Við höfum látið þá skoðun í ljósi að ekki sé tímabært að fara í rannsóknir eða framkvæmdir á þessu svæði. Ég veit að þarna er gífurleg orka, það vantar ekki. Þetta er óþarfaupphlaup að mínu mati. Ég get a.m.k. ekki tekið á mig neina ábyrgð í sambandi við þennan fréttaflutning sem nú hefur átt sér stað og það sem komið hefur frá Landsvirkjun enda er Landsvirkjun sjálfstætt fyrirtæki eins og allir vita. Þar er stjórn sem fer með stjórn þess fyrirtækis og það er ekki rekið sem eitthvert útibú úr iðnrn. Þetta er ekki þannig, og það veit hv. þm.

Herra forseti. Mér finnst félagar okkar í Vinstri grænum vera býsna heitir í morgunsárið  Auðvitað eru gríðarlega deildar meiningar um svona hluti en við megum ekki stilla þessu upp svona algjörlega einhliða. Það býr líka fólk á þessu svæði sem hefur gjarnan bent á að nauðsynlegt væri að rannsaka hversu mikil orka er þarna o.s.frv. Ég held að fyrst og fremst séu menn að skoða. Alveg eins og kom fram hjá hæstv. iðnrh. er þetta ekki á vegum ráðuneytisins, alls ekki. Ég vil benda á að þó að deildar meiningar séu um þetta býr líka fólk á þessu svæði sem hefur gjarnan bent á þessa orkukosti.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til raforkulaga sem er þingmál nr. 462 á þskj. 700. Frv. sem ég mæli fyrir felur í sér heildarendurskoðun á löggjöf um vinnslu, flutning, dreifingu og sölu raforku. Um þessa þætti raforkuumhverfisins gilda nú mörg lög og er því samhliða frv. þessu einnig lagt fram frv. til laga um breytingu á viðkomandi lögum sem nauðsynlegar eru vegna frv. þessa. Núverandi skipulag raforkumála hefur að mestu leyti verið óbreytt í tvo áratugi og hefur að mörgu leyti reynst vel. Raforkukerfið er tæknilega gott og búa notendur við mikið afhendingaröryggi. Skipulag raforkumála hér á landi hefur þó sætt nokkurri gagnrýni, m.a. þykir kostnaðarskipting milli einstakra þátta kerfisins óljós og verðmyndun ógegnsæ. Þá hefur því verið haldið fram að aðilar á markaði sitji ekki við sama borð. Engin heildarlöggjöf er í gildi um skipan raforkumála og er gildandi löggjöf byggð á áratugagömlum grunni. Það er því orðið tímabært að setja heildarlöggöf um raforkumál. Á síðustu árum hafa átt sér stað miklar breytingar á skipulagi og löggjöf nágrannaþjóða okkar þar sem horfið hefur verið frá hugmyndum einokunar og frelsi til vinnslu og viðskipta verið komið á. Þannig hefur verið lagður grunnur að markaðsbúskap í raforkukerfi margra landa Evrópu og er reynslan almennt góð. Í ríkjum innan Evópska efnahagssvæðisins hefur þróunin almennt grundvallast á tilskipun 96/92/EB um innri markað raforku. Noregur og Bretland voru þó búin að markaðsvæða raforkukerfi sín fyrir tilkomu tilskipunarinnar. Með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá því í nóvember 1999 var tilskipunin hluti af EES-samningnum. Hornsteinar tilskipunarinnar eru: 1. Frelsi til vinnslu raforku og opnun raforkumarkaðarins í áföngum, þ.e. frelsi notenda til að velja raforkusala. 2. Aðskilnaður vinnslu, flutnings, dreifingar og sölu á raforku, a.m.k. í bókhaldi. 3. Jafn réttur raforkukaupenda og seljenda hvað varðar aðgang að flutnings- og dreifikerfi raforku. Ísland er því skuldbundið samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið að innleiða tilskipunina í íslenska löggjöf og bar að gera það fyrir 1. júlí 2002. Hæstv. forseti. Hér er um að ræða afar efnismikið mál og hefur það verið til umræðu bæði utan þings og innan sl. sex ár. Í apríl 1996 skipaði þáv. iðn.- og viðskrh. sérstaka ráðgjafarnefnd vegna endurskoðunar löggjafar um vinnslu, flutning og dreifingu orku. Í ráðgjafarnefndinni áttu sæti fulltrúar orkufyrirtækja, stjórnmálaflokka, sveitarfélaga og aðila á vinnumarkaði. Álit nefndarinnar var gefið út í ítarlegri skýrslu sem ber heitið Framtíðarskipan orkumála. Helstu tillögur nefndarinnar fólust í að frelsi til raforkuvinnslu og -sölu yrði komið á í áföngum og tryggður yrði a.m.k. bókhaldslegur aðskilnaður milli samkeppnis- og einokunarþátta. Þá var í tillögum nefndarinnar gert ráð fyrir að stofnað yrði sjálfstætt fyrirtæki um meginflutningskerfið. Í kjölfar nefndarstarfsins mælti iðnaðarráðherra fyrir tillögu til þingsályktunar um framtíðarskipan raforkumála og var hún lögð fyrir Alþingi á 122. löggjafarþingi. Byggðist tillagan að verulegu leyti á skýrslu ráðgjafarnefndarinnar. Efni þáltill. er gerð skil í athugasemdum við frv. Eðlilega urðu talsverðar umræður um tillöguna á Alþingi. Var henni í kjölfar umræðunnar vísað til iðnn. Fékk nefndin fjölda umsagna um þáltill. frá hagsmunaaðilum. Í niðurstöðum meiri hluta nefndarinnar kom fram að til þess að stuðla að þjóðhagslegri hagkvæmni í nýtingu orkulinda þyrfti að móta löggjöf sem tryggði jafnan aðgang að orkulindum á markaði. Þá þyrfti að haga verðjöfnunaraðgerðum með þeim hætti að kostnaður við notendur væri sýnilegur sem og ráðstafanir vegna orkuverðsjöfnunar. Þá kom fram að opna þyrfti leiðir fyrir fjárfesta til að leggja áhættufé í orkumannvirki og það yrði best gert með því að skapa fjárfestum í raforkugeiranum starfsumhverfi sambærilegt því sem aðrar atvinnugreinar byggju við. Meiri hluti nefndarinnar taldi að megininntak þeirra skipulagsbreytinga sem gera þyrfti væri aðskilnaður ýmissa þátta starfseminnar sem til þessa hafi verið á einni hendi, þ.e. vinnslu, flutnings, dreifingar og sölu raforku eins og tilskipun Evrópusambandsins kveður raunar á um. Meiri hlutinn lagði einnig til að gerðar yrðu nokkrar breytingar á þáltill. til frekari áhersluauka. Þannig var lögð áhersla á að nýskipan raforkumála leiddi til þjóðhagslegrar hagkvæmrar nýtingar orkulinda í sátt við umhverfi landsins. Þá var lagt til að mörkuð yrði stefna í rannsóknum á orkulindum og jafnframt að kanna þyrfti rækilega á hvern hátt verðjöfnun yrði best komið fyrir við nýskipan raforkumála. Með vísan til framangreindra breytinga mælti meiri hluti nefndarinnar með samþykkt tillögunnar í nefndaráliti sínu. Hún kom þó ekki til afgreiðslu Alþingis. Í framhaldi af umfjöllun á Alþingi skipaði iðnrh. árið 1998 nefnd til að fjalla um stofnun fyrirtækis til að sjá um flutning orku frá virkjunum til dreifiveitna. Nefndin lauk störfum í febrúar 2000 og lagði hún til nokkrar skipulagsbreytingar á raforkuflutningi þar sem m.a. var gert ráð fyrir að stofnað yrði sjálfstætt flutningsfyrirtæki. Skyldi það verða í eigu orkuveitnanna og bæri þeim að leggja eignir til fyrirtækisins. Fyrstu drög að frv. til raforkulaga voru unnin í iðnrn. í byrjun árs 1999. Hagsmunaaðilar fengu þau í hendur og voru haldnir margir kynningarfundir um efni frv. Fjöldi athugasemda barst sem hafðar voru til hliðsjónar við áframhaldandi vinnu við gerð frv. Frv. til raforkulaga var lagt fram til kynningar á 126. löggjafarþingi. Iðnn. sendi frv. til umsagnar fjölmargra hagsmunaaðila og hélt fjölmennan kynningarfund um frumvarpsdrögin. Komu þar fram ýmsar athugasemdir og ábendingar sem tillit var tekið til í því frv. er lagt var fram á 127. löggjafarþingi. Mælt var fyrir frv. vorið 2002 og það hlaut ekki afgreiðslu á því þingi. Þó svo að reynt hafi verið að koma til móts við ólík sjónarmið við gerð þess frv. er mælt var fyrir á síðasta þingi var áfram töluverður ágreiningur um þau atriði er lúta að flutningi raforku. Sérstaklega átti það við um afmörkun flutningskerfisins, stofnun sérstaks flutningsfyrirtækis og gjaldskrá þess fyrir raforkuflutning. Að höfðu samráði við raforkufyrirtæki var sú ákvörðun tekin að gera þær breytingar á frv. að frestað yrði gildistöku kaflans um raforkuflutning til 1. júlí 2004 en sérstakri nefnd sem í ættu sæti m.a. fulltrúar allra þingflokka, raforkufyrirtækja, Sambands ísl. sveitarfélaga, Alþýðusambands Íslands, Neytendasamtakanna og Samtaka atvinnulífsins yrði falið að koma fram með brtt. um tilhögun á raforkuflutningi og uppbyggingu flutningsgjaldskrár. Miðað er við að rekstur flutningskerfisins á fyrirkomulagi gjaldtöku á bráðabirgðatímanum verði sem líkast því sem nú er. Þá hafa jafnframt verið gerðar minni háttar breytingar á nokkrum greinum frv. og er gerð grein fyrir þeim í athugasemdum með frv. Hæstv. forseti. Eins og áður hefur komið fram hefur skipan raforkumála víða um lönd tekið miklum breytingum á undanförnum árum. Í ríkjum Evrópusambandsins hefur þróunin almennt grundvallast á tilskipun Evrópusambandsins um innri markað raforku. Tilskipunin setur lágmarkskröfur og er hún málamiðlun margra ríkja. Vænta má breytinga á henni í náinni framtíð. Miða þær að því að tryggja frekar forsendur samkeppni, auka frelsi á markaði, tryggja framboð raforku og auka vernd neytenda. Tillögurnar eru nú til meðferðar hjá ráðherraráði Evrópusambandsins og þinginu. Meginþættir raforkumarkaðarins eru fjórir, vinnsla, flutningur, dreifing og sala. Eins og áður segir byggir frv. á því að tryggðar verði forsendur samkeppni við vinnslu og sölu raforku. Aðrir þættir, þ.e. flutningur og dreifing, verða áfram háðir sérleyfum. Vil ég nú gera stuttlega grein fyrir samkeppnispunktunum. Vinnsla raforku á samkvæmt frv. að vera frjáls þegar við gildistöku frv. 1. júlí 2003. Frá sama tíma mun ekki þurfa samþykki Alþingis fyrir nýjum virkjunum. Í frv. er gert ráð fyrir að þetta verði hlutlægar og gegnsæjar reglur um veitingu vinnsluleyfis. Jafnræði til vinnslu á því að vera tryggt sem og gegnsæi við ákvarðanatöku stjórnvalda. Leyfisveitingavaldið á að vera í höndum ráðherra og þarf leyfi hans fyrir virkjunum sem eru 1 megavatt eða meira. Getur ráðherra framselt valdið til Orkustofnunar. Verði frv. að lögum munu þeir sem við gildistöku laganna hafa rétt til að eiga, reisa eða reka raforkuver halda þeim rétti sínum. Þau sjónarmið sem heimilt er að byggja leyfisveitingar á eru tæmandi talin í frv. og eru þau byggð á tilskipun Evrópusambandsins um innri markað raforku. Líkt og samkvæmt auðlindalögum er lagt til að heimilt verði að innheimta gjald fyrir nýtingu auðlinda á jörðum í ríkiseign. Um innheimtu slíks gjalds í þjóðlöndum færi samkvæmt þjóðlendulögum. Miðað er við að viðskipti með raforku verði gefin frjáls í þremur áföngum. Fyrsti áfangi strax 1. júlí 2003 þegar lögin eiga að koma til framkvæmda. Þá eiga allir notendur sem nota meira en 100 gígavattstundir af raforku á ári að geta valið um raforkusala. Eru það eingöngu járnblendið og álverin sem nota slíkt magn. Annar áfanginn er 1. janúar 2005 og eiga þá aðilar er nota 100 kílóvatta afl eða meira og eru sérmældir að geta valið um raforkusala. Tekur þessi áfangi til stærri iðnfyrirtækja. En 1. janúar 2007 eiga allir notendur að geta valið raforkusala. Leyfi þarf til að stunda raforkuviðskipti en skilyrði til þess eru almenns eðlis og því í raun á færi flestra sem það vilja. Orkuviðskipti munu lúta sömu reglum og önnur frjáls viðskipti. Jafnræði í vinnslu og sölu verði því aðeins tryggt að skilið verði milli samkeppnis- og einokunarþátta. Í því frv. sem nú er mælt fyrir er lagt til að bókhaldslegur aðskilnaður verði að meginstefnu til látinn nægja. Til þess að tryggja gegnsæi jafn vel og fyrirtækjaaðskilnaður gerir og að ekki verði um að ræða óeðlilega millifærslu milli einokunar- og samkeppnisþátta eru lagðar til ítarlegar reglur um hvernig að bókhaldslegum aðskilnaði skuli staðið. Herra forseti. Þá mun ég víkja að sérleyfisþáttum, þ.e. flutningi og dreifingu. Frv. byggir á því eins og almennt er viðurkennt að náttúrleg einokun sé fyrir hendi við flutning og dreifingu raforku. Rök markaðsvæðingar og samkeppni eru því ekki fyrir hendi hvað þessa þætti varðar. Hins vegar eru í frv. reglur sem eiga að stuðla að því að þau fyrirtæki sem starfa að flutningi og dreifingu hafi sambærilega hvata til hagkvæmni í rekstri og ef um samkeppnisstarfsemi væri að ræða. Er hér um að ræða verulega breytingu frá gildandi kerfi. Þá eru settar reglur sem eiga að tryggja að öryggi og áreiðanleiki kerfisins verði eftir sem áður fullnægjandi. Enn fremur eiga reglur frv. að stuðla að auknu gegnsæi í verðlagningu á flutningi og dreifingu raforkunnar. Hvað flutning raforku snertir byggir frv. eins og áður segir að meginstefnu til á tillögum nefndar um framtíðarskipan raforkuflutnings á Íslandi. Er þó í nokkrum atriðum vikið frá áliti hennar. Er þar helst að nefna afmörkun flutningskerfisins þar sem frv. gerir ráð fyrir að það nái niður á lægri spennu en nefndin gerði ráð fyrir, þ.e. niður á 30 kílóvatta spennu. Er með því tryggt að allar dreifiveitur tengjast flutningskerfinu eins og gerð er krafa um í tilskipun Evrópusambandsins. Ekki er lagt til að stofnað verði fyrirtæki um flutningskerfið með þvingaðri eignaraðild eigenda flutningsfyrirtækja eins og nefndin lagði til. Þess í stað er lagt til að iðnrh. tilnefni það fyrirtæki sem á að reka flutningskerfið. Skal ráðherra beita sér fyrir stofnun fyrirtækis með aðkomu eigenda flutningsvirkja er annast skuli flutning raforku. Ekki er skilyrði að allir eigendur flutningsvirkja eigi aðild að fyrirtækinu þó það sé æskilegt. Þá er ekki gerð krafa um að raforkufyrirtæki verði rekin í hlutafélagaformi eins og flutningsnefndin lagði til. Er leitast við að ná fram sömu markmiðum með síður íþyngjandi leiðum. Eiga raforkufyrirtæki samkvæmt frv. að vera sjálfstæðir lög- og skattaðilar. Hlutafélagsformið er þó að ýmsu leyti æskilegt m.a. til þess að fá innlenda og erlenda fjárfesta til að taka þátt í byggingu virkjana hér á landi og draga þar með úr áhættu hins opinbera af fjárfestingu í orkuvinnslu vegna stóriðju. Flutningsfyrirtækið á samkvæmt frv. að annast alla flutningsstarfsemi og bera ábyrgð á að uppbygging kerfisins sé hagkvæm og tryggi skilvirkni og öryggi í flutningi. Flutningsfyrirtækið verður að gæta jafnræðis og verður að annast flutninga fyrir alla sem þess óska, enda greiði þeir fyrir það og næg flutningsgeta verði að vera fyrir hendi. Flutningskerfið nær eins og áður segir niður í 30 kílóvött en þar sem því sleppir tekur dreifikerfið við. Flutningsfyrirtæki á enn fremur að sinna kerfisstjórn sem felst fyrst og fremst í því að stilla saman raforkuþörf og vinnslu. Hefur fyrirtækið sem slíkt ríkar íhlutunarheimildir og getur krafið fyrirtæki um upplýsingar sem nauðsynlegar eru til að það geti sinnt hlutverki sínu. Er því afar mikilvægt að tryggja hlutleysi þessa fyrirtækis m.a. með aðskilnaði frá annarri starfsemi. Er flutningsfyrirtækinu því óheimilt að stunda aðra starfsemi en raforkuflutning og kerfisstjórn auk reksturs raforkumarkaðar. Herra forseti. Í frv. eru settar reglur um gjaldskrá fyrir flutning og dreifingu raforku. Á gjaldskráin að vera gegnsæ og byggjast á rekstrarlegum forsendum. Byggðalínuhringurinn tryggir að unnt er að flytja raforku frá öllum vinnslum til allra notenda. Hann tryggir því forsendur samkeppni og öryggi raforkuafhendingar fyrir alla landsmenn. Það er því eðlilegt að allir landsmenn taki sem jafnastan þátt í kostnaði við endurnýjun, viðhald og rekstur hans. Í frv. er miðað við að flutningstöpum í meginflutningskerfinu verði jafnað þannig að gjaldskráin verði sem næst sú sama alls staðar á tengipunktum þess um allt land. Til að tryggja hagkvæmni kerfisins og vernda neytendur eru frelsi flutningsfyrirtækisins til að ákveða gjaldskrá settar skorður. Gjaldskráin verður að byggja á tekjuramma sem Orkustofnun ákveður. Gerð verður krafa um arðsemi í rekstri fyrirtækisins og getur Orkustofnun sem eftirlitsaðili krafist þess að fyrirtækið hagræði í rekstrinum. Dreifikerfið tekur við þar sem flutningskerfinu sleppir. Gert er ráð fyrir að ráðherra veiti dreifiveitum sérleyfi til dreifingar á tilgreindum svæðum. Eins og flutningsfyrirtæki bera þær ríkar skyldur hvað snertir hagkvæmni, skilvirkni og öryggi kerfisins og jafnræði gagnvart notendum þess. Sama gjaldskrá á að gilda á fyrrgreindum gjaldskrársvæðum og eru dreifiveitum settar sambærilegar takmarkanir við ákvörðun gjaldskrár og flutningsfyrirtækjum. Eins og ég gat um hér að framan hefur ekki náðst nægileg sátt um fyrirkomulag flutningskerfisins, stærð þess, stjórnun og gjaldskrá. Því er lagt til að gildistöku þess kafla verði frestað til 1. júlí 2004 en sérstakri nefnd er iðnrh. skipar við gildistöku laga þessara verði falið að gera tillögur um fyrirkomulag flutnings á raforku og skili nefndin tillögum í formi lagafrv. til iðnrh. fyrir 1. janúar 2004. Komist nefndin að þeirri niðurstöðu að aðrar leiðir séu skynsamlegri en hér er lagt til verður frv. nefndarinnar lagt fyrir Alþingi í ársbyrjun 2004 og taki gildi 1. júlí 2004. Þá er lagt til að gjaldskrár dreifiveitna verði að uppbyggingu til óbreyttar til sama tíma. Í dag eru fyrir hendi óarðbærar einingar í flutnings- og dreifikerfi og hefur kostnaði vegna þeirra að nokkru leyti verið jafnað út í gjaldskrá á svæðum viðkomandi veitna. Þannig hafa viðskiptavinir Rariks og Orkubús Vestfjarða einir borið verulegan kostnað af óarðbærum einingum í aðveitu- og dreifikerfi fyrirtækjanna. Það hefur þó ekki dugað til og hinar óarðbæru einingar hafa því smám saman leitt til hallareksturs hjá viðkomandi dreififyrirtækjum þar til í óefni hefur verið komið. Hefur ríkið því í tvígang yfirtekið hluta af uppsöfnuðum rekstrarskuldum Rariks og Orkubús Vestfjarða á sl. 15 árum. Gjaldskrá á að endurspegla raunverulegan kostnað í aðveitu- og dreifikerfinu. Er því ljóst að mæta þarf kostnaði notenda vegna óarðbærra eininga með öðrum hætti en verið hefur. Sérstök nefnd skoðaði þennan vanda á síðasta ári þannig að umfang vandans er nokkuð ljóst. Hins vegar hefur menn greint á um með hvaða hætti fjár yrði aflað til að jafna þennan kostnað. Því er hér lagt til að nefnd þeirri sem ætlað er að gera tillögur um skipulag flutningskerfisins fjalli um og geri tillögur um á hvern hátt verði staðið að jöfnun kostnaðar í flutnings- og dreifikerfinu. Hæstv. forseti. Til að tryggja að markmiðum frv. verði náð þarf opinbert eftirlit með því að leyfishafar uppfylli sett skilyrði og að flutningsfyrirtæki og dreifiveitur ræki skyldur sínar og fari að reglum um gjaldskrá. Mikilvægt er að opinbert eftirlit sé ekki umfram það sem nauðsyn ber til og að því sé hagað á þann veg að kostnaður vegna þess sé í lágmarki. Af þeim sökum er miðað við að eftirlit verði sem mest hjá fyrirtækjunum sjálfum, þ.e. innra eftirlit. Hjá beinu opinberu eftirliti verður þó ekki komist. Þar sem því verður við komið þykir rétt að faggiltar skoðunarstofur annist eftirlit fyrir hönd opinberra eftirlitsaðila. Orkustofnun er falið að hafa eftirlit með því að fyrirtæki sem starfa samkvæmt lögum fullnægi þeim skilyrðum um starfsemina sem þar eru sett. Felst eftirlitið einkum í eftirliti með gjaldskrá og starfsemi sérleyfisfyrirtækjanna. Stjórnsýsluhlutverk Orkustofnunar verður því aukið frá því sem nú er. Á sama tíma fellur niður það eftirlitshlutverk sem nú er hjá ráðherra í formi staðfestinga á gjaldskrám. Þá getur ráðherra framselt leyfisveitingavald sitt samkvæmt frv. til Orkustofnunar. Ef um slíkt framsal verður að ræða verða ákvarðanir Orkustofnunar varðandi leyfi kærðar til ráðuneytisins. Aukið hlutverk Orkustofnunar hefur kallað á rækilega skoðun á starfsemi og skipulagi stofnunarinnar. Hafa frumvörp um breytt hlutverk stofnunarinnar nýlega verið lögð fram á Alþingi og eru á dagskrá fundarins í dag. Áréttað er í raforkulagafrv. að Samkeppnisstofnun fari með eftirlit með fyrirtækjum sem starfa á samkeppnismarkaði, þ.e. vinnslu- og sölufyrirtækjum. Til að tryggja neytendavernd er gert ráð fyrir að settar verði reglur um öryggi og gæði raforkuafhendingar. Er hér gert ráð fyrir að Orkustofnun hafi eftirlit með að þeim reglum sé fylgt. Er slík neytendavernd nýmæli. Árlegur kostnaður vegna opinbers eftirlits er metinn á u.þ.b. 70 millj. kr. Lagt er til að flutningsfyrirtæki og dreifiveitur skuli greiða kostnaðinn. Hæstv. forseti. Það hefur verið viðtekin skoðun á raforkumarkaði að ríkisforsjá sé náttúrulögmál. Reynsla annarra ríkja sýnir að svo er ekki. Ný hugsun hefur verið að ryðja sér til rúms í heiminum í þessu sambandi líkt og varðandi bankamál, símastarfsemi og samgöngur. Breytingarnar virðast mörgum vafalaust róttækar og það getur verið erfitt að breyta ríkjandi hugsunarhætti. Skipulagsbreytingar á raforkumarkaði hafa gengið vel í nágrannalöndum okkar og þó að aðstæður á íslenskum markaði séu vissulega sérstakar er ekki ástæða til að ætla annað en að þær muni gefast vel. Með þessu frv. er almennur rammi settur um starfsemi á raforkumarkaði en ljóst að töluverð vinna er fram undan við að útfæra hann frekar. Vonast ég til að við berum gæfu til að vinna saman að þeim markmiðum sem hér eru sett. Í þeim anda er í ákv. til brb. VI með frv. lagt til að sett verði á fót samráðsnefnd til að stuðla að framkvæmd laganna og til að tryggja vettvang fyrir þá sem lögin snerta helst til að tjá sig og skiptast á skoðunum. Á nefndin að starfa til loka ársins 2009. Munu m.a. raforkufyrirtækin, atvinnulífið, neytendur, sveitarfélög og eftirlitsaðilar taka þátt í því starfi. Mál þetta er afar viðamikið og um leið mikilvægt. Það hefur, eins og ég rakti hér áðan, fengið ítarlega kynningu og umfjöllun utan þings sem innan á undanförnum árum. Nauðsynlegt er að frv. verði að lögum á þessu þingi svo hefja megi undirbúning að nýju lagaumhverfi sem kæmi til framkvæmda 1. júlí 2003 samkvæmt frv. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að málinu verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Herra forseti. Í Morgunblaðinu nú á haustdögum birtist athyglisverð grein sem bar yfirskriftina ,,Raforkufrumvarp í vanda``. Það sem gerði hana athyglisverða var auðvitað það að höfundur greinarinnar er hv. þm. Björn Bjarnason, áður ráðherra Sjálfstfl. í ríkisstjórn, sem í tvígang samþykkti að leggja þetta frv. fram sem stjórnarfrv. og þá jafnframt að falla frá fyrirvörum gagnvart tilskipun ESB. Gagnrýni hv. þm. í þessari grein var sú að frv. væri einungis að litlum hluta byggt á Evrópurétti. Það var vandinn. Hann segist fyrir nokkru hafa lýst andstöðu við frv. og leggur til þá leið að lagt verði fram frv. sem einungis tæki til efnis Evrópuréttarins, að ekki sé verið að blanda öðrum breytingum á raforkulöggjöfinni saman við þau mál. Herra forseti. Ég held að það væri gott fyrir umræðuna sem fram fer í dag að hæstv. ráðherra segði okkur hver viðbrögð hennar eru við þessum fullyrðingum fyrrum samstarfsmanns í ríkisstjórn og stjórnarþingmanns. Er það gagnrýni af þessu tagi, herra forseti, sem hefur haft áhrif á það hversu illa hefur gengið að koma frv. fram og hversu seint það er komið fram og að hluti þess verður ekki afgreiddur heldur settur í nefnd? Hvaða hluti frv. er þá byggður á Evrópurétti og er hægt að greina þann hluta frá öðrum hlutum frv.? Eða hverju er verið að blanda saman sem gerir blönduna svona ókræsilega að mati hv. þm. Björns Bjarnasonar?

Hæstv. forseti. Eins og hv. þm. hefur eflaust tekið eftir svaraði ég þessari grein í Morgunblaðinu og færði rök fyrir því að ég teldi mikilvægt að horfa á heildarmyndina og að í raun væri mjög erfitt að innleiða einungis tilskipunina án þess að taka tillit til íslenska markaðarins og það held ég að sé aðalatriðið. En eins og við höfum rætt áður á hv. Alþingi veitir tilskipunin vissulega ákveðið svigrúm. En það sem er þó algjört grundvallaratriði í henni er að ekki eru gefnar undanþágur frá frelsi varðandi vinnsluna. Það hefur engin þjóð fengið. Eftir að hafa átt fund með fulltrúum Evrópusambandsins og farið yfir málið var það algjörlega skýrt að aldrei hefði verið hægt að fá undanþágu frá þeim þætti. Hins vegar höfðum við ákveðið svigrúm sem lítið einangrað raforkukerfi til að fá hugsanlega undanþágu frá ýmsum þáttum, þ.e. ef það væri þannig að við ættum í erfiðleikum með að innleiða þá þætti. Hins vegar fengum við það skriflegt frá Orkustofnun fyrir nokkrum árum að ekki væri erfiðleikum bundið fyrir Ísland að innleiða þá þætti málsins og ég er alveg sammála þeirri niðurstöðu Orkustofnunar. Ég tel ekki að þetta mál sé þannig vaxið að það sé sérstökum erfiðleikum bundið fyrir okkur Íslendinga að innleiða þessa tilskipun. Þess vegna er ég mjög sátt við frv. sem nú liggur frammi og vonast til þess að það fái hér bærilegar viðtökur.

Herra forseti. Já, hæstv. ráðherra er sátt við frv. sem hér liggur frammi. En hvað með aðra stjórnarþingmenn? Hvert nær samstaða stjórnarflokkanna um málið? Ég sé að hér er í salnum hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sem einnig hefur opinberlega lýst yfir andstöðu við málið og mun væntanlega skýra hana betur hér á eftir. Er meiri hluti í ríkisstjórninni fyrir þessu máli? Er meiri hluti stjórnarliðsins fyrir málinu? Það er ljóst að viðkvæmir og stórir þættir þessa máls fara til nefndar. Er það leið til þess að sætta ríkisstjórnina og þar með yfirlýsing um að ríkisstjórnin hafi ekki þrek til að afgreiða málið vegna þess að augljóst er að endanleg afgreiðsla þess bíður nýrrar ríkisstjórnar? Herra forseti. Ég held að það væri gagnlegt, eins og ég sagði áðan, að þetta yrði upplýst í upphafi umræðunnar vegna þess að hér er ekkert smámál á ferðinni. Á ferðinni er frv. sem leggur grunn að gerbreytingu raforkumarkaðarins. Og ef hæstv. ríkisstjórn ekki hefur þrek til þess að klára málið, eins og greinilega er að koma hér fram, þá held ég að gott sé að það komi fram vegna þess að það breytir auðvitað svolítið því hvernig menn takast á við málið í þinginu.

Hæstv. forseti. Þetta mál var afgreitt án fyrirvara, eftir því sem ég best veit, frá báðum stjórnarflokkunum. Ég held að það svari hv. þm.

Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. fullyrðir í ræðustól við framsetningu frv. að frjálsræði hjá öðrum löndum í þeim dúr sem verið er að fara inn á hér hafi gefist vel. Ég spyr: Hvernig getur hæstv. ráðherra fullyrt slíkt þegar fréttir berast frá Noregi t.d. um að hin nýju fyrirtæki háfi inn gróða. Það er gríðarleg hækkun á raforkuverði, sérstaklega í kuldaköstum. Stórvandræði eru á svæðum eins og í Narvík þar sem raforkufyrirtækin komast hjá því að miðla og selja orkuna. Orkuverð í Noregi fór í vetur upp í 14 kr. á kílóvattstundina. Þaðan berast fréttir af gríðarlegum vandamálum í kjölfar breytinganna. Mig langar að heyra skoðun hæstv. ráðherra á því sem er að gerast t.d. í Noregi og spyrja ráðherrann hvort þetta sé formúla sem hún getur skrifað upp á að hafi gengið nokkuð vel annars staðar, og tekur þá Noreg sem dæmi.

Hæstv. forseti. Það er nú ekki þannig, hv. þm., að erfiðleika þá sem hafa komið upp í Noregi megi rekja til þess fyrirkomulags sem þar er í sambandi við raforkumál. Þess má geta að Norðmenn voru fyrsta þjóðin til þess að taka upp frjálsræði í raforkumálum og gerðu það löngu áður en þeir voru tilknúnir til þess vegna aðildar sinnar að Evrópska efnahagssvæðinu. Það hefur verið sérstaklega kalt í Noregi í vetur og upp hafa komið alls konar vandamál þar í tengslum við það. Þannig að það sem hv. þm. gat hér um er ekki hægt að rekja til þess fyrirkomulags sem að viðhaft er í sambandi við rekstur raforkukerfisins.

Virðulegi forseti. Það er rangt hjá hæstv. iðnrh. að fyrirkomulagið stuðli ekki að þeim vandamálum sem koma upp í Noregi. Það er hagur fyrirtækjanna að framleiða sem mest á þeim tíma sem þeim hentar og þá láta fyrirtækin hjá líða að safna í uppistöðulón og miðla til vetrar. Það eru stóru málin þar og þetta er á grunni samtengingar við Danmörku eins og menn vita. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. að öðru. Það eru vonbrigði að í frv. skuli ekki vera tekið á félagslega þætti raforkukerfisins. Það þarf að vera á hreinu alveg frá upphafi. Við vitum öll að raforkudreifing í sveitum kostar fleiri hundruð millj. og við þurfum að hafa alveg klára formúlu fyrir því. Það má ekki fara í nefnd. Það þarf að vera í frv. Sérstaklega eru nefndar þrjár leiðir sem aðrir hafa farið í þeim efnum. Ein er auðlindagjald inn á vinnsluna. Menn hafa farið í skattaþáttinn. Það hefur verið gert víða. Svo eru það bein framlög ríkisins til þeirra fyrirtækja sem stunda raforkudreifingu í landinu. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur öll að í þessum pakka sé algjörlega neglt hvernig við ætlum að hátta raforkudreifingu í dreifbýli landsins og að þar sé gefin formúla. Ég spyr hæstv. ráðherra hvernig hún sér fyrir sér að það verði gert og hvaða formúla verði notuð af þessum þremur sem aðrir hafi ástundað.

Hæstv. forseti. Ég vil halda því til haga að vandamálin í Noregi eru að verulegu leyti út af veðurfarsástæðum, en að einhverju leyti búa þeir náttúrlega við allt aðrar aðstæður en við. Þeir selja rafmagn úr landi. Við erum hins vegar með einangrað kerfi á Íslandi. En það var ágætt að hv. þm. nefndi félagslega þætti vegna þess að mér fannst hann aldrei átta sig á því þegar ég var með fyrra frv. og fylgifrv. með því sem kvað á um að tekið skyldi sérstaklega á óarðbærum einingum. Þá var hann heldur ekkert ánægður og þakklátur fyrir þá framsetningu. Málið virðist því gagnrýnt af hans hálfu sama hvernig það er fram sett. Niðurstaðan varð sú að setja þetta atriði inn í þá nefnd sem mun starfa og allir þingflokkar eiga aðild að því að þetta er stórmál og annað hefur aldrei komið til greina af minni hálfu en að taka á því í tengslum við framlagingu raforkulagafrv. Það fyrirkomulag sem lagt var til miðað við frv. sem dreift var hér í vor var að lagt yrði sérstakt gjald á allar seldar kílóvattstundir til þess að koma til móts við þennan kostnað sem eru kannski 400--500 millj. í allt. Hv. þm. má vera alveg viss um að ekki mun verða gengið þannig frá þessu máli að ekki verði tekið á þeim félagslega kostnaði sem til staðar er í dreifða kerfinu. Það kemur fram í frv. að þetta er eitt af því sem nefndin fjallar um.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið hjá hæstv. ráðherra hefur frv. til nýrra raforkulaga tvisvar verið lagt fram á Alþingi án þess að vera rætt, þ.e. bæði á 126. og 127. þingi. Í fyrra skiptið náði það þó að fara til nefndar sem vann nokkuð með það. En á síðasta þingi var það bara sýnt. Við þingmenn höfðum velt fyrir okkur, einkum þingmenn sem sitja í iðnn., hvað valdi þessari töf. Ekki síst var það á liðnum vetri þar sem okkur varð ljóst að frv. hafði allar forsendur til að koma fram fyrr. Herra forseti. Það er nokkuð ljóst að þetta mál hefur lent í þæfingi millum stjórnarflokkanna. Miðað við það frv. sem hér liggur fyrir er ljóst að ríkisstjórnin hefur ekki þrek til að takast á við frv. Þess vegna er það sent hingað inn í þeim búningi að ákveðin atriði verði gerð að lögum núna, ef til þess næst meiri hluti Alþingis, en annað verði sent til nefndar og vinnist þar og bíði þá þess að ný ríkisstjórn takist á við það. Eins og fram kom og margoft hefur verið ítrekað, og er að hluta til sú pressa sem gerir það þó að verkum að frv. kemur fram, á frv. að svara efni tilskipunar frá Evrópusambandinu sem Alþingi samykkti að fella inn í EES-samninginn vorið 2000. Með þeirri samþykkt, herra forseti, má segja að Alþingi hafi lagt grunninn að þeim breytingum sem hér er verið að fjalla um þannig að það á ekki algjörlega að koma mönnum í opna skjöldu hvert efni frv. er, hver undirstaða þess er eða hugmyndafræði. Þetta átti að vera búið að innleiða í íslensk lög hinn 1. júlí sl. Því er ekki seinna vænna, herra forseti, að Alþingi gangi til þeirra verka sem nú bíða þó það sé gert með þeim hætti sem hér liggur fyrir. Samkvæmt frv. ber að tryggja forsendur samkeppni í sölu og vinnslu raforku og þar eru lagðar til reglur sem eiga að tryggja jafnræði aðila til vinnslu og sölu raforku og jafnan aðgang að flutnings- og dreifikerfi. Flutningur og dreifing orkunnar eru skilgreind sem náttúrlegir einokunarþættir þar sem ekki er gert ráð fyrir nema einu kerfi sem allir framleiðendur og notendur hafi aðgang að. Eitt fyrirtæki mun stýra flutningi orkunnar um landið en mörg geta dreift henni á afmörkuðum svæðum. Samkeppnin verður annars vegar á milli þeirra sem framleiða orkuna, orkuframleiðslufyrirtækjanna, og síðan á milli þeirra sem selja hana á hinum mismunandi dreifingarsvæðum, smásalanna í raforkunni. Samfylkingin er í sjálfu sér ekki á móti þeim anda frv. að forsendur verði skapaðar fyrir samkeppni á þeim sviðum þar sem hún á við. Öll viðleitni í þá átt að skapa jafnræði á markaði og gegnsæi ákvarðana er af hinu góða. Vonandi tekst farsælt samkomulag einhvern tíma, herra forseti, um það hvernig orkuverð verður jafnað gagnvart þeim sem ella byggju við dýrustu orkuna. Frv. um þann þátt er ekki komið fram enn. Það er hluti af nefndarstarfinu mikla. Við höfum fylgst með því á undanförnum árum hvernig fyrirtæki á orkumarkaði hafa verið að undirbúa sig undir væntanlegar breytingar og samkeppni á markaði, m.a. með því að kalla eftir breytingum á rekstrarformi sínu, og Alþingi hefur stutt þá viðleitni með viðeigandi lagabreytingum. Samfylkingin hefur jafnan stutt þær breytingar. Við höfum síðan séð fyrirtæki á orkumarkaði sameinast og við vitum af bollaleggingum og ákvörðunum um enn frekari sameiningar og Landsvirkjun hefur fyrir meira en tveimur árum stofnað sérstakt flutningasvið þar sem rekstur þess er aðgreindur frá öðrum rekstri. Þannig reyna forsvarsmenn þessara fyrirtækja að tryggja stöðu þeirra í nýrri og breyttri veröld sem menn sjá þó kannski ekki alveg fyrir enn. Vandi fyrirtækjanna og Alþingis, sem nú fær loks að takast á við hluta þessa máls, er auðvitað sá að ekki liggur fyrir hvernig efnið mun endanlega ríma við hinn íslenska veruleika og það er vegna bráðabirgðaákvæðis um hlutverk nefndarinnar sem á, herra forseti, að gera tillögu um fyrirkomulag flutnings raforku, þar með talið um stærð flutningskerfisins og þá væntanlega í leiðinni stærð dreifikerfisins. Það er ekkert smámál þar. Nefndin á að gera tillögur um hvernig rekstri flutningskerfisins og kerfisstjórn skuli háttað þannig að öryggi, skilvirkni og hagkvæmni kerfisins verði sem best tryggð. Nefndin á líka að móta tillögur um uppbyggingu gjaldskrár fyrir flutning raforku og tillögur um það hvernig hætti eigi að jafna kostnað vegna flutnings og dreifingar raforku á hinu dreifbýla Íslandi þar sem þetta eru auðvitað lykilþættir. Þetta, herra forseti, er hinn félagslegi þáttur sem vikið var að áðan. Við sem eigum að vinna að málinu í iðnn. hljótum að velta því fyrir okkur hvert okkar hlutverk verður gagnvart þessum atriðum sem eru skrifuð inn í texta frv. að hluta en eiga samt sem áður að vinnast áfram í nefnd. Það hefur komið fram hjá hæstv. iðnrh. að talið var að upptaka tilskipunarinnar styrkti stefnu stjórnvalda hvað varðaði þróun og breytingar á raforkumarkaði enda hafði komið fram að engin vandkvæði væru á upptöku hennar. Þau vandkvæði sem við höfum þó horft framan í eru e.t.v. fyrst og fremst pólitísk, þ.e. það hefur gengið ótrúlega brösuglega fyrir hæstv. ráðherra að leggja frv. fram. Í haust var haft eftir ráðherranum að metnaður hennar stæði til þess að klára málið þannig að það yrði að lögum fyrir áramót. Frv. var hins vegar ekki dreift fyrr en rétt fyrir jólahlé. Það var þó lagt fram það tímanlega að von ætti að vera til að það hljóti afgreiðslu Alþingis fyrir vorið, þá með stóru þættina tekna undan þar sem ekki virðist vera um þá samkomulag. Herra forseti. Ég vék að því í andsvörum áðan að það er greinilega ekki eining í stjórnarliðinu um efni raforkulagafrv. og það er miður að ekki skuli hafa náðst samstaða um þær miklu breytingar sem fyrirhugaðar eru á rekstrarumhverfi orkufyrirtækjanna. Það er auðvitað mikilvægt að um svo stórt mál sé samstaða. Hins vegar er það kannski ágætt að það bíði næstu ríkisstjórnar að ganga frá þessu máli. Þarna inni eru þættir sem hugsanlega verða betur komnir í höndum annarrar ríkisstjórnar en þeirrar sem nú situr. Vandinn er hins vegar sá, herra forseti, að málið er búið að bíða nokkuð lengi. Það hefur tafist hvað eftir annað. Á meðan bíður orkugeirinn þess sem verða vill og aðrir þeir sem hagsmuna eiga að gæta. Já, það vakti sannarlega athygli þegar Björn Bjarnason, fyrrum ráðherra í ríkisstjórn sem stóð að framlagningu frv. í tvígang sem stjfrv., fór fram með þeim hætti sem ég ræddi um áðan. Hann var sem sé orðinn á móti málinu þótt hann hefði samþykkt að leggja það fram og samþykkt að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara vegna tilskipunarinnar, eins og hæstv. ráðherra orðaði það á Alþingi vorið 2000. Nú vildi þessi sami Björn leita undanþágu frá málinu, undanþágu frá eigin ákvörðun á Alþingi, undanþágu frá eigin ákvörðunum í ríkisstjórn, undanþágu frá ákvörðunum þingflokks Sjálfstfl. Eins og ég vék að, herra forseti, hefur flokksbróðir hans, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, sömuleiðis farið fram gegn málinu. Hann er nú hér staddur og mun væntanlega skýra það fyrir okkur á eftir í hverju hans andstaða liggur. Það hefur satt að segja verið kostulegt að fylgjast með þeim félögum biðja um þessar undanþágur frá eigin verkum og er það ekki til þess fallið að styrkja málið eins og búningur þess er núna. Margoft hefur verið bent á sérstöðu íslenska raforkumarkaðarins. Markmið frv. er að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmri nýtingu orkulinda í því skyni að efla atvinnulíf og byggð í landinu, eins og þar segir, og svo að uppfylla hinar alþjóðlegu skuldbindingar. Herra forseti. Ísland hefur sérstöðu. Við erum ekki hluti af innri markaði heldur lítið einangrað orkukerfi þar sem um 70% orkunnar fara til stóriðju með langtímasamningum --- það er ekki mikið eftir til að bítast um --- 90% þegar Kárahnjúkavirkjun verður komin í gagnið, herra forseti. Enn minnkar það sem hægt er að berjast um á smásölumarkaðnum. Þessi sérstaða og önnur hefur kallað á ýmsar spurningar og efasemdir. Þessar spurningar og efasemdir hafa bæði fundist hjá stjórnmálamönnum í stjórn og stjórnarandstöðu og í hópi þeirra sem vinna í raforkugeiranum og tilheyra hinum ýmsu orkufyrirtækjum, en þar hafa verið afar skiptar skoðanir um innihald frv. og fer það nokkuð eftir því á hvaða hól viðkomandi stendur. Þó að stór ágreiningsefni séu komin í nefnd eru þau ekki leyst. Bent hefur verið á að erfitt geti orðið um samkeppni í raforkuframleiðslu þegar eitt fyrirtæki yfirgnæfi á markaðnum og sé auk þess búið að tryggja sér alla hagkvæmustu kostina á næstu árum. Ekki stendur til að hrófla við því eins og þegar hefur komið fram. Menn efast um raunverulega samkeppni framleiðenda þar sem Landsvirkjun eigi nú þegar rjómann af virkjunum landsins og hafi tryggt sér það besta á næstu árum, eins og sagt var í mín eyru. Um þetta var talað hér í upphafi þingfundar, herra forseti, undir þeim formerkjum að mikið kapphlaup væri í gangi um virkjanakostina. Mér finnst að Alþingi verði að kannast við ábyrgð sína í þeim efnum. Landsvirkjun hefur jú haft ákveðna lagalega skyldu til að hafa hér ávallt næga raforku til að afhenda bæði almenningsveitum og stóriðjuverum ef eftir er kallað. En það réttlætir þó ekki með hvaða hætti fyrirtækið fer í virkjanir eða krakar að sér virkjanakostum á hverjum tíma. Hin fyrirtækin hafa fyrst og fremst haft áhyggjur af þessum yfirburðum Landsvirkjunar á framleiðslumarkaðnum. Auðvitað hljótum við að hafa áhyggjur af því einnig. Á móti hefur verið bent á að Landsvirkjun hafi enga samkeppnisstöðu á dreifingar- eða smásölumarkaði þar sem fyrirtækið hafi samkvæmt lagafyrirmælum einungis verið í að framleiða raforku, flytja hana, selja til stóriðju og síðan til smásala. Komið hafa fram hugmyndir um að til að af samkeppni geti orðið þurfi annaðhvort að hluta Rarik og þá Landsvirkjun í sundur, og þannig að stíga skrefið til fulls, ellegar fara í algjörar lágmarksbreytingar. Það eru fleiri álitaefni og ábendingar sem hafa komið fram. Býsna margir fullyrða að raforkuverðið muni hækka. Upphaflega höfðu menn mestar áhyggjur af þeirri óhagkvæmni sem kæmi af því að skipta þurfi fyrirtækjunum upp, þó ekki væri nema bara bókhaldslega. Svo hafa menn áhyggjur af auknum eftirlitskostnaði og aukinni arðsemiskröfu. Einnig hafa komið fram áhyggjur af því hvernig taka skuli á óarðbærum einingum og hvort jöfnun raforkuverðs eigi að koma með sérstöku framleiðslugjaldi eða af skattfé. Menn hafa áhyggjur af því hver niðurstaðan verður fyrir neytendur, áhyggjur af því hvernig hinum félagslega þætti verður endanlega fyrir komið. Menn hafa velt vöngum yfir því hvort hægt væri að stofna orkumarkað sem allir seldu inn á og keyptu af til að tryggja betri samkeppnisforsendur. Menn hafa velt fyrir sér hvort það sé raunverulegur vilji til að efna til raunverulegrar samkeppni á markaði eða hvort hér sé frekar á ferðinni hliðstæða frv. sem ríkisstjórnin lagði fram og fékk samþykkt sem lög varðandi Landssímann og ætlaði síðan að selja hann, þ.e. að það stæði kannski fyrst og fremst til að breyta örlítið um fyrirkomulag, viðhalda kerfinu í stórum dráttum en hugsanlega í eigu annarra. Þetta eru allt þættir sem þarf að gaumgæfa, herra forseti. Þeir skipta verulegu máli. Það skiptir verulegu máli fyrir neytendur hvernig þetta kerfi kemur til með að líta út og virka. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra hefur frv. verið skoðað og gaumgæft. Það hefur breyst nokkuð frá því að það var upphaflega lagt fram, m.a. er virkjanaleyfi nú ótímabundið. Ef fyrirtæki fær virkjanaleyfi er það ótímabundið en upphaflega var gert ráð fyrir virkjanaleyfi til 50 ára, skv. 4. gr. beggja frv. Það virkjanaleyfi sem átti að vera til 50 ára hefði fallið úr gildi eftir fimm ár ef fyrirtækið hefði ekki hafið framkvæmdir. Það var ekki hægt að lúra á leyfinu lengur. Það átti síðan að geta fallið úr gildi eftir tíu ár ef ekki væri kominn í gang rekstur. Það var sem sé, herra forseti, hugsað fyrir því að menn gætu ekki krakað að sér virkjanaleyfum og lúrt síðan á þeim heldur þyrfti að vera ákveðin hreyfing á þessum markaði. Eins og ég sagði er virkjanaleyfið ótímabundið og búið að færa árin fimm upp í tíu, þ.e. á þeim tíma fellur leyfi út ef ekki eru hafnar framkvæmdir, og 15 árum hefjist ekki rekstur. Þar með getur Landsvirkjun verið rólegri gagnvart þeim virkjanakostum sem þegar er búið að ánafna fyrirtækinu, sem og önnur orkufyrirtæki. Herra forseti. Sem fylgifrv. þessa frv. eru frv. um breytingar á öðrum orkulögum sem þurfa að koma til jafnhliða. Ef þau frv. verða að lögum, þau munum við ræða hér síðar í dag, mun m.a. lagaumhverfi Landsvirkjunar taka nokkrum breytingum og af fyrirtækinu létt þeim skyldum sem það hingað til hefur haft varðandi það að hafa ávallt raforku til reiðu þegar almenningsveitur eða stóriðjufyrirtæki telja sig þurfa. Þetta lagaákvæði hefur sett ákveðnar skyldur á fyrirtækið en auðvitað líka veitt því ákveðinn forgang. Það hefur gert að verkum að fyrirtækið hefur haft ákveðna afsökun, ef nota má það orð, fyrir því að skoða virkjanakosti um allt land, því að landið er jú allt undir, m.a. þá kosti sem fréttir bárust af í morgun. Fyrirtækið hefur ávallt getað borið því við að á því hvíldu þær lagaskyldur að það yrði að rannsaka, skoða og vita hverjir möguleikarnir væru. Þetta verður rætt síðar dag, herra forseti, og hvaða áhrif þessar breytingar muni hafa á umhverfið og gætu haft á ýmislegt af því sem nú er í pípunum, bæði varðandi orku til nýrra stóriðjuvera og þess sem þegar er vitað og sömuleiðis varðandi aðra þá þætti er lúta að breytingum á orkumarkaði. Herra forseti. Iðnn. mun hafa ærið verkefni þegar þetta frv. kemur fyrir hana. Það verkefni er þó kannski svolítið snúið vegna þess að stór og viðkvæmur hluti þess verður settur í nefnd eins og áður hefur komið fram. Eigi að síður eru ýmis atriði sem þarf að gaumgæfa eins og ég hef hér rakið og hef þó ekki farið yfir nema brot af efni frv.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið hjá framsögumanni er það rétt að þetta mál hefur nokkuð lengi verið á döfinni. Það hefur verið kynnt mjög víða og fengið mikla umræðu. Skemmst er frá því að segja, eins og fram hefur komið, að þetta er heildarendurskoðun raforkulaganna en hugsunin á bak við hana og ástæðan fyrir henni er náttúrlega tilskipun frá EES, 96/94, sem við lögleiddum hér vorið 2000. Það er líka rétt sem komið hefur fram að þegar þessi tilskipun var fyrst rædd og skoðuð af opinberum aðilum þá fögnuðu henni mjög margir fagaðilar, sérstaklega Orkustofnun og fleiri. Þeir töldu hana mjög til góðs og ávinnings fyrir Ísland. Þannig var þetta kynnt og þannig voru fyrstu umræðurnar um það, að hér væri komið ágætismál sem mundi gagnast okkur vel. Þessi tilskipun Evrópusambandsins er, í ljósi hagsmuna Vestur-Evrópu, mjög eðlileg. Hún stuðlar að því sem skiptir öllu máli fyrir Vestur-Evrópu, stuðlar að því að bæta samkeppnisaðstöðu þess heimshluta. Þar eru náttúrlega þúsundir og tugir þúsunda framleiðenda og dreifenda. Þar eru milljónir og aftur milljónir neytenda. Með það mikla þéttbýli og öll þau landamæri er mjög eðlilegt að þeir reyni að koma á þessari skipan. Hún þjónar örugglega þeirra hagsmunum miðað við þeirra aðstæður. Um það efast enginn, að hún sé rétt til komin og þeir séu að gera rétt fyrir sína hagsmuni. En þegar við lítum á Ísland, þ.e. þetta stóra land, 103 þús. ferkílómetra með 290 þús. íbúum, blasir náttúrlega við okkur gjörsamlega önnur veröld en sú í Vestur-Evrópu. Við búum í mjög dreifðum byggðum meðfram allri strandlengjunni og dálítið fram til dala sums staðar. Um veturna hefur veðurfarið reynst okkur ákaflega erfitt varðandi raforkuflutninga. Áratugum saman gegnum rafvæðingu Íslands höfum við fyrst og fremst reynt af fremsta megni að tryggja raforkuflutningana um allt land og öryggi í raforkuflutningum sem við verðum alltaf háðari og háðari með hverjum áratugnum sem líður. Ég held að þegar menn skoða þetta, þann gríðarlega mismun sem er þarna á aðstæðum, geti allir séð að hér er ekki um sambærilega hluti að ræða, ekki á nokkurn hátt. Það er að vísu rétt að við lögleiðingu þessara tilskipana var ekki gerður neinn fyrirvari af Íslands hálfu. Það ætla ég að hafi stafað af því að menn eru ekkert á varðbergi, eins og oft gerist. Menn eru stundum ekki vakandi fyrir því sem er að gerast. Það er þó betra seint en aldrei. Við vitum það varðandi stækkun Evrópusambandsins að þar á bæ hafa menn ekkert við það að athuga að sérstök raforkukerfi sem eru ekki tengd Vestur-Evrópu á nokkurn hátt, samanber á eyjunum Möltu og Kýpur, búi við sérsamninga. Það liggur alveg fyrir. Að vísu ætla ég að það sé rétt hjá hæstv. iðnrh. að ekki sé nokkur leið að fá undanþágu varðandi framleiðsluþáttinn. Ég tek því þannig og trúi að það sé alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra, enda er það ekki það sem veldur okkur vandræðum. Það væri allt í lagi þó að við færum ekki fram á neina undanþágu varðandi framleiðsluþáttinn. Það sem við þurfum að gera, ég er sannfærður um að við eigum að gera það, er að sækja um undanþágu varðandi flutninginn og dreifinguna. Ég trúi því og tel mig hafa ýmislegt fyrir mér í því að slík undanþága fyrir Ísland væri auðsótt. Svo sérstakir eru hagsmunir okkar, svo sérstök er lega okkar og svo langt frá því að við tengjumst nokkuð Vestur-Evrópu í raforkumálum. Komi til slíkra hluta einhvern tíma í framtíðinni bíður það þess tíma og þá er nógur tími til að ræða það. Ég lít þannig á, herra forseti, og út á það hafa athugasemdir mínar alla tíð gengið, að það sem skiptir landsbyggðina og dreifbýlið öllu máli sé öryggi í flutningi og að menn tryggi að grundvöllur jöfnunar á raforkukostnaði sé skýr, fari ekki á milli mála og sé breiður, þ.e. að allir taki þátt í honum. Ég er sem sagt sannfærður, herra forseti, um að samkeppni í flutningi og dreifingu á raforku á Íslandi sé fjarstæða. Ég tel að aldrei muni koma til þess og það muni aldrei skila okkur nokkrum árangri. Hins vegar liggur fyrir að slík uppsetning, eins og menn hafa verið að gæla við á undanförnum árum, mun kosta okkur gríðarlegt fé í eftirliti. Fyrir það mun enginn borga nema neytandinn. Það mun allt koma niður á neytendum. Sú breyting, að ætla að reyna einhverja samkeppni þarna getur aldrei haft annað í för með sér en hækkun á raforkuverði. Menn hafa nefnt ýmsar tölur varðandi þetta. Ég ætla samt ekki, herra forseti, að nefna neina tölu. Þessar tölur eru alveg óráðnar. Við getum ekki nefnt þær með neinni vissu. Ég vil þó, herra forseti, minna á að reynslan, bæði hérlendis og erlendis, varðandi þróun eftirlitskostnaðarins er á einn veg. Það stendur eftir að menn höfðu ekki ímyndunarafl til að gera sér grein fyrir í hvílíkar himinhæðir eftirlitsiðnaðurinn gæti stigið. Sá kostnaður hefur alltaf reynst miklu hærri en nokkur lét sér detta í hug. Þannig hefur þetta verið erlendis og þannig er hin íslenska reynsla. Það er ekki langt að sækja hana. Við getum nefnt stofnanir eins og heilbrigðiseftirlitið og matvælaeftirlitið, ég tala nú ekki um Fiskistofu o.s.frv. Þetta er alltaf í himinhæðum, hundrað sinnum, þúsund sinnum stærra en maður lét sér detta í hug frá því að skipan mála var ákveðin. Ég ætla ekki að nefna neina tölu. Ég er sannfærður um að hið sama muni gerast í þessu tilfelli varðandi eftirlit með raforku eins og í öðrum þáttum. Það mundi verða miklu hærra en nokkrum manni dettur í hug. Herra forseti. Í frv. er þessi þáttur, flutningur og dreifing, settur í ákveðna nefnd og henni er ætlað að koma með skipan í þetta mál. Ég tel að þetta sé grunnatriðið fyrir íbúa alls dreifbýlisins, grunnatriði sem skiptir öllu máli fyrir það og því get ég ekki samþykkt að skilja þetta eftir í einhverri nefnd. Ég tel að þetta sé verkefni númer eitt sem þingið, hið háa Alþingi á að takast á um. Það sem við eigum að afgreiða hér er sá þáttur. Ég hef ekkert á móti þeirri skipan sem kemur hér fram um sölu og framleiðslu á raforku, ég hef ekkert á móti mjög mörgu af því sem er í frv. Ég er alveg sannfærður um að þessi heildarlöggjöf er að mörgu leyti mjög góð og mjög þörf en ég tel að Alþingi eigi að taka þennan þátt fyrir líka og eigi að horfa til þess að engin von sé til þess að samkeppni á þeim þáttum, þ.e. flutningnum og dreifingu, geti skilað okkur neinum árangri, þ.e. af neinni hagkvæmni. Ég er alveg sannfærður um það, herra forseti, að allt varðandi dreifingu og flutning eigum við að hafa í einu fyrirtæki sem ég tel eðlilegt að sé í höndum ríkisins, hins opinbera, og þar séu mjög ákveðnar reglur um að við ætlum að jafna raforku, við ætlum að láta alla standa að þeirri jöfnun þannig að ekkert fari á milli mála hver sé hugur og vilji Alþingis. Þannig tel ég að við eigum að gera það. Þannig tel ég að iðnn. muni taka á þessu máli og ég er sannfærður um það, herra forseti, að þegar hv. iðnn. fer í gegnum þessa hluti mun hún komast að því að mjög margir aðilar hafa á undanförnum missirum og árum verið að skoða þetta. Niðurstaða allra sem ég þekki er sú að það að láta sig dreyma um samkeppni í flutningi og dreifingu getur aldrei haft í för með sér annað en vandræði og kostnað þannig að við eigum og við getum á þessu þingi, herra forseti, staðið að hlutum sem við getum orðið þverpólitískt sammála um. Ég trúi því. Hér liggur mjög mikið við að iðnn. fari nákvæmlega ofan í þetta. Hún á að vinna þetta með hæstv. iðnrh. og ég fullyrði líka, eins og ég gerði áðan, að það á að sækja um undanþágu frá þessari tilskipun. Það verður hægt því að það er ekki verið að skerða neitt af því sem fyrir Evrópusambandinu vakir. Þeir eru að treysta sinn grundvöll, þeir eru að treysta samkeppnishæfni fyrirtækja sinna miðað við sínar aðstæður. Og að sjálfsögðu er eðlilegt að Ísland hafi sömu sjónarmið þegar það gengur frá sinni raforkulöggjöf: að treysta grundvöll byggðanna, treysta grundvöll atvinnufyrirtækjanna, að þau geti fengið raforku sem við náum fram með hagkvæmni. Það getum við eflaust gert í framtíðinni gagnvart raforkuframleiðslunni. Þó að það sé kannski ekki í augsýn í dag trúi ég því að það muni koma og það muni leiða okkur til gæfu og betri samkeppnisaðstöðu íslenskra atvinnufyrirtækja. Það er því rangt, herra forseti, eða misskilningur sem kom fram hjá hæstv. iðnrh. áðan þar sem upplýsingar hennar voru ekki réttar, henni hefði verið sagt að frá þingflokki Sjálfstfl. hefði þetta verið afgreitt án athugasemda. Það er ekki rétt. Í afgreiðslu þingflokks Sjálfstfl. liggur fyrir mjög skýrlega bókað að með þessu fyrirkomulagi, þ.e. að skilja allt sem skiptir landsbyggðina höfuðmáli eftir í lausu lofti, muni ég aldrei samþykkja þetta frv.

Hæstv. forseti. Mér er nokkur vandi á höndum, að hafa tvær mínútur núna því að málið er að hv. þm. misskilur grundvallaratriði málsins. Það er þá kannski ekki mikið þó að hann hafi haft fyrirvara við afgreiðslu þess úr þingflokki sjálfstæðismanna miðað við þessa ræðu. Það er ekki verið að tala um samkeppni í flutningi og dreifingu. Hann margtuggði í ræðu sinni að það ætti ekki að taka upp samkeppni í flutningi og dreifingu raforku. Það er ekkert um það að ræða. Þetta eru sérleyfisþættir. Það er samkeppni í vinnslu og sölu á báðum endum og það að gefa í skyn að það sé eitthvert óöryggi í þessu nýja fyrirkomulagi er líka algjör misskilningur. Það sem verst er, að gefa í skyn að þetta sé landsbyggðafjandsamlegt og þetta sé fyrirtækjafjandsamlegt, það er kannski mesti misskilningurinn. Ég veit að Samtök iðnaðarins t.d. bíða eftir að fá frv. samþykkt sem lög. Þetta veitir fyrirtækjunum það svigrúm að geta samið um raforku og haft eitthvert val þannig að hv. þm. sem hefur almennt talað fyrir fyrirtækjarekstur í landinu, þarna er hann líka kominn í algjöra þversögn. Svo er þetta með undanþáguna, það hefði verið hægt að sækja um undanþágu og þar fram eftir götunum. Ég fór aðeins yfir það áðan hvernig þau mál eru. Iðnrn. tók á þessum tíma að sjálfsögðu upp viðræður við Evrópusambandið um málið og niðurstaðan varð sú að við fengum tveggja ára frestun í sambandi við gildistökuna. Við vorum viðurkennd sem lítið og einangrað raforkukerfi og þannig lagað gætum við fengið undanþágu hvað varðar ýmsa þætti ef við gætum sannað að það væri vandkvæðum bundið að taka upp ákveðin ákvæði, að innleiða þau hér sem lög. Niðurstaðan er að það er ekki vandamál þannig að hv. þm. er á villigötum, því miður.

Herra forseti. Ef það er misskilningur minn, eins og hæstv. ráðherra vill vera láta, skulum við bara ganga frá þessu frv. þannig að tryggt sé í því, en ekki vera að bíða eftir neinni nefnd, að flutningurinn og dreifingin séu á einni hendi. Við skulum þá ganga frá því. Þá er enginn misskilningur hjá mér.

Þarftu þá ekki að bíða eftir nýrri ríkisstjórn?

Af hverju er verið að setja þetta í nefnd? Af hverju er verið að fresta ákvörðun um það hvernig við ætlum að haga jöfnuninni á raforkunni? Af hverju er verið að setja það í nefnd? Ef ég hef eitthvað misskilið það skulum við bara ganga frá því hvernig við ætlum að hafa þetta í frv., þá er það leyst. Þá eru engin vandræði hjá mér ef það liggur fyrir í frv. hvernig við ætlum að gera þetta. Þá skal ég svo sem standa með þessu frv. Ekki stendur á mér. Við skulum þá setja þetta inn í frv. en ekki geyma það. Það liggur líka fyrir að auðvitað fengum við frestun hjá Evrópusambandinu að taka þetta gilt. Ég veit allt um það. En við höfum ekki sótt um undanþágu frá þeim þætti að í dreifingunni og í flutningnum sé ekki samkeppni. Við höfum ekki sótt um það. Ég er handviss um það og hef um það upplýsingar frá stóra fyrirtækinu, raforkuframleiðendum Euro Electric, að við getum alveg fengið þessa undanþágu eins og við þurfum frá Evrópusambandinu. Við skulum gera það.

Hæstv. forseti. Eins og þingheimur veit er búið að taka dálítinn tíma að koma þessu máli til alvöruumræðu á hv. Alþingi. Það hefur verið vegna þess að ekki hefur náðst samstaða á milli stjórnarflokkanna nákvæmlega um útfærslu málsins. 

Herra forseti. Við skulum fara aðeins yfir þetta. Ef menn eru sammála um að engan árangur sé að hafa af samkeppni í flutningi og dreifingu raforku getum við mjög vel gengið frá þessu frv., og gengið frá því þannig að flutningurinn og dreifingin sé á einni hendi, einu fyrirtæki sem hið opinbera á. Jöfnunin eigi sér stað í heildsölunni. Allt tal um einhverjar óarðbærar einingar er bara til að búa til vandræði. Hvaða einingar eru arðbærar og ekki arðbærar? Við eigum að jafna raforkunni í heildsölunni á einu bretti.

Hver er meiningin?

Það er fráleitt að koma með peninga í fjárlögum til þess að segja mönnum í þessum dal eða á hinum staðnum: Þetta fékkst þú út á þína línu og þessi sveitabær kostaði þetta og þetta. Það er fráleit skipan og kæmi aldrei til mála 

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hv. þm. Einar Odd Kristjánsson af hverju í ósköpunum hann hafi verið svona seinn að kveikja í þessu máli. Í umræðu um raforkumál sl. tvö ár hef ég fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs drepið á nákvæmlega sömu grunnþætti og hv. þm. gerir, þ.e. undanþágumöguleika frá tilskipun ESB, dreifbýlið og jöfnun kostnaðar. Að því leyti til erum við algjörlega sammála, þetta eru meginatriði sem þarf að taka á. En hvers vegna í ósköpunum, verandi í stjórnarflokki og stærri stjórnarflokknum, er hv. þm. að koma upp með þessi mál núna, vekur fyrst athygli á þessu af krafti á haustdögum hvað varðar Orkubú Vestfjarða og lýsir þá mjög miklum efasemdum? Það gerir hv. þm. Björn Bjarnason einnig. Þessi mál eru búin að vera í grundvallaratriðum í umræðunni sl. tvö og hálft ár í tengslum við mörg mál, þar á meðal í tengslum við umfjöllun um Orkubú Vestfjarða. Eru þessi mál ekki rædd í þaula, í grunn, í stjórnarflokkunum? Hvers vegna þurfa stjórnarliðar á síðustu metrum afgreiðslu mála að koma fram með gagnrýni sem er í grundvallaratriðum þannig að frv. er ónýtt og þyrfti að vinna upp á nýtt? Ég er sammála hv. þingmanni varðandi samanburðinn við Evrópusambandið og tilskipanir, og ekki síst félagslega þáttinn. Ég drap á það mál í andsvari við hæstv. ráðherra að það er óafgreitt og algjörlega óásættanlegt að það mál fari í nefnd. Það verður að vera gengið frá því í frv. Og ég er sammála hv. þingmanni um jöfnun. En hvers vegna þessi seinagangur? Það skil ég ekki og spyr um hann.

Herra forseti. Mér fannst þetta andsvar alveg óþarfi. Mér finnst að mínum kæru félögum og hv. þingmönnum öðrum eigi að leyfast að komast persónulega að einhverri niðurstöðu eða skoðun þegar þeim hentar og ekki eigi að atyrða menn fyrir það. Ég minnist þess ekki að menn hafi verið skammaðir, ef þeir hafa komist að einhverri niðurstöðu, klukkan hvað þeir gerðu það eða hvort þeir gerðu það. Ekki að segja: Af hverju komst þú ekki á þessa skoðun í gær eða í hinni vikunni? Ég held að ef hv. þm. er ánægður með sjónarmið mín ætti hann bara að gleðjast yfir því en ekki harma það að ég hafi ekki komið fram með þau í fyrra eða hittiðfyrra. Ég fór fyrst að ræða um þessi mál fyrir tæpu ári, ég hefði kannski átt að ræða þau fyrir tveim árum. En mér finnst að hv. þm. eigi ekki að harma það sérstaklega. Það er mitt mál hvenær ég sný mér að einhverjum hlutum og fer að skoða þá. Niðurstaða mín var þessi og hún hlýtur að skipta öllu máli fyrir hv. þm. svo og aðra félaga mína þannig að ég vona að við séum í sátt.

Virðulegi forseti. Ég var ekki að harma það þingmannsins vegna að málið skyldi koma svona seint fram. Ég var að harma það málsins vegna. Það er náttúrlega öllum ljóst á hinu háa Alþingi að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson er þungavigtarmaður í Sjálfstfl. og það hefði kannski á fyrri stigum verið hægt að koma málum þannig fyrir með tilstuðlan hans, vegna þess að við erum sammála um þessi tvö atriði sem ég nefndi, að við stæðum ekki í þessum vandræðagangi nú og í nefndinni. Það er fyrst og fremst það. Auðvitað fögnum við öllum liðsauka hvað varðar sýn á mál og hvernig á að afgreiða þau. Ég vil að það komi skýrt fram.

Herra forseti. Ég veit ekki nákvæmlega hvort við erum að takast á um nokkurt mál. Ég hélt að menn lægju yfir þessu flókna máli og reyndu að átta sig á því hvern veg það gengi best fram fyrir menn. Ég kann enga skýringu á því af hverju menn ættu að skiptast í einhverja pólitíska stjórnmálaflokka varðandi afstöðu til þess. Þetta er bara flókið mál og erfitt, menn eru að reyna að gera sér grein fyrir því hvernig við stöndum best vörð um hagsmuni Íslands. Það er ekkert annað sem við erum að gera. Við erum að reyna að átta okkur á því. Ég er nær því að halda að heilmikil samstaða sé um það. Ég tel það. Ég tel að frv. sé búið að fá mjög mikla umfjöllun mjög víða og ég er sannfærður um að það sé minni ágreiningur en sumir vilja vera láta þegar nær dregur. Ég er hins vegar ekki sammála því að svona frv. þurfi endilega að vera hér á síðustu metrunum, bara alls ekki neitt. Frv. um svona flókin mál og mikilverða málaflokka verður bara að taka sinn tíma, skiptir ekki meginmáli fyrir eina þjóð hvort það tekur eitt ár, tvö ár eða þrjú ár. Við tökum okkar tíma í það eins og þarf. Þannig er þetta ekkert á síðustu metrunum endilega. Við skulum bara fara í gegnum þetta fram og til baka, sinna þessu og skoða þetta, leggja okkur öll fram og reyna að ná sem bestri niðurstöðu. Það skiptir öllu máli.

Það er dagsetningarvandi.

Herra forseti. Það er ekki dagsetningarvandi. Það var beðið um undanþágur til tveggja ára. Ég er alveg sannfærður um að það er hið minnsta mál að framlengja þá undanþágu enda ekkert sem knýr á Evrópusambandið hvort þetta er tekið fyrir á Íslandi árinu fyrr eða seinna.

Virðulegi forseti. Við fjöllum um frv. til raforkulaga og framtíðarskipan orkumála á grunni tilskipunar frá Evrópusambandinu. Ég vil aðeins koma að því í upphafi máls míns að tilskipanir frá Evrópusambandinu --- það er skoðun mín, hefur lengi verið og hefur komið fram í málflutningi mínum að sá grunnur sem lagður er til grundvallar nýrri stefnu í Evrópu henti engan veginn hér á landi eins og fram hefur verið haldið í máli sumra hv. þm. Við erum með einangrað raforkukerfi sem er á engan hátt tengt við markaðssvæði Evrópu og þannig höfum við algjöra sérstöðu í okkar málum og eigum að líta á þau út frá hagsmunum okkar einum en ekki út frá þeim hagsmunum sem koma fram í tilskipunum og pappírum Evrópusambandsins á grunni þeirrar vinnu sem menn hafa farið í þar á bæ út af stöðu raforkumála. Ég ímynda mér að þetta fyrirkomulag í Evrópu sé gott fyrir Evrópu vegna þess að Evrópusambandið stóð frammi fyrir því að umframgeta í orkukerfinu þar var um 20% fyrir tilskipun og markmiðið var að koma á betri nýtingu og stuðla að minni mengun. Það er alveg ljóst að það fyrirkomulag, þó að það sé kannski ekki alveg komið í fullan gang enn þá alls staðar, hefur orðið til mikilla hagsbóta, sérstaklega fyrir miðhluta Evrópu. En strjálbýlli svæði Evrópu hafa ekki komið vel út úr þessari tilskipun eins og dæmin sanna frá Noregi og líka frá Svíþjóð þó að hæstv. ráðherra segi að hlutirnir hafi gengið vel þar á bæ. Mjög mikil vandamál eru í Noregi sem byggja fyrst og fremst á því að menn sjá sér hag í því, eigendur raforkufyrirtækjanna, að framleiða eins og þeir geta, það er þá á vorin og sumrin, og senda frá sér raforku en huga minna að miðlun til vetrar vegna þess að með frjálsu flæði á orkunni geta þeir átt möguleika á því að kaupa orku t.d. frá Danmörku. Þannig er staðan að Danir keyra gríðarlega dísil- og kolaorku inn á raforkukerfi Norður-Evrópu og ekki síst í vetur þar sem var svona kalt. Sérstaða Íslands, eins og ég nefndi áðan, er sú að við erum með eigið kerfi sem er ekki tengt neinum og þess vegna þurfum við að huga að þessum málum frá okkar grunni og hvernig við viljum koma þeim málum fyrir. Vinnsla, flutningur, dreifing og sala orkunnar á að byggja á því hvernig við viljum jafna og koma hlutum fyrir af öryggi og hagsýni. Vandkvæðin á upptöku tilskipunarinnar hér eru gríðarleg. Við erum með Landsvirkjun, okkar stóra fyrirtæki sem er stofnað til þess að næra stóriðju með krafti sínum. Við erum með Rafmagnsveitur ríkisins sem þjóna að langmestu leyti dreifbýli landsins, getum við sagt, ásamt Orkubúi Vestfjarða sem núna er í eigu ríkisins. Við erum með Hitaveitu Suðurnesja og síðan örfáar aðrar veitur. Í þessu frv. er ekkert tekið á grundvallarmálum sem eru dreifing og jöfnun kostnaðar yfir landið. Það má í rauninni segja að í gegnum árin hafi Rafmagnsveitur ríkisins verið svikamylla gagnvart landsbyggðinni vegna þess að við stofnun Landsvirkjunar eru tekin frá Rafmagnsveitum ríkisins nánast öll framleiðslutæki. Rafmagnsveitur ríkisins hafa ekki nema um það bil 7% af eigin afli og eru þess vegna algjörlega háðar því að kaupa afl frá stóra fyrirtækinu Landsvirkjun. Orkubú Vestfjarða býr hins vegar miklu betur þar sem Mjólkárvirkjun er innan orkubússvæðisins og tilheyrir fyrirtækinu þannig að Orkubú Vestfjarða hefur verið með um 40% af eigin framleiðslu sem hefur leitt til þess að orkuverð á svæði þess er töluvert lægra en á Rarik-svæðunum. Hvers vegna er Rarik svikamylla gagnvart landsbyggðinni? Það er ósköp einfalt. Uppsetningin er á þeim grunni að framleiðslutækin, þ.e. virkjanirnar, eru ekki látin fylgja með í þeim pakka þegar sú vegferð var farin að stofna Landsvirkjun til þess að næra stóriðju. Þess vegna er kerfi Rafmagnsveitna ríkisins algjörlega háð því að kaupa rafmagn af stút frá Landsvirkjun á gríðarlega háu verði að því er mörgum finnst. Hver er svo afleiðingin? Fyrirtækið Rarik er með gríðarlega hátt orkuverð víðast hvar á landinu, miklu hærra en aðrir landsmenn búa við, ég tala ekki um þá landsmenn sem njóta þess að vera eigendur í Landsvirkjun í krafti þess að búa í Reykjavík, á höfuðborgarsvæði eða á Akureyri. Þar er mjög mikill munur á. En annað vandamál í sambandi við Rafmagnsveitur ríkisins er að þeim er gert að sinna hinum svokallaða félagslega þætti og það hefur margoft komið fram í umræðum að félagslegi þátturinn, að mati fyrirtækisins, er metinn að lágmarki á 500 millj. og sennilega 900 millj. sem þurfa að koma einhvers staðar frá. Það er hægt að gera á margan hátt, eins og ég nefndi í málflutningi mínum áðan. Við höfum fyrirmyndir frá öðrum löndum. Í fyrsta lagi er spurning um að gera það með beinum framlögum úr ríkissjóði sem að mínu mati er ekki góð leið. Í öðru lagi er hægt að gera það með framleiðslugjaldi sem aðrar þjóðir hafa gert til jöfnunar og er skoðunarvert að mínu mati og síðan hafa aðrar þjóðir farið út í það líka að rétta af í dreifbýlinu með því að lækka skatta þar sem orkuskattar eru miklir. Þetta eru allt saman færar leiðir. Virðulegi forseti. 900 millj. eru auðvitað miklir peningar. En vegna þess að Rarik hefur ekki fengið framlög frá ríkinu eins og vera ber er það einfaldlega þannig að arðbærasti markaðurinn á orkuveitusvæði Rariks er skattlagður til þess að þjóna dreifbýlinu. Þannig horfa málin við. Þetta er gríðarlega alvarlegt mál fyrir allt dreifbýlið, sérstaklega atvinnu- og iðnaðaruppbyggingu og atvinnustarfsemi alla í dreifbýlinu. Við skulum velta fyrir okkur einföldu dæmi sem við vorum með uppi á borðum nýverið. Þar er Rafveita Sauðárkróks seld Rarik eftir samninga bæjarstjórnar Sauðárkróks og ríkisstjórnar út af vanda sveitarfélagsins Skagafjörður. Þar er ljóslifandi dæmi um hvernig þessi samsetning er. Rafveita Sauðárkróks hafði áður keypt rafmagnið í heildsölu og selt síðan kúnnum og lítil og meðalstór fyrirtæki á Sauðárkróki gátu fengið þá, fyrir þessa breytingu, orku sem nam rétt rúmlega 2 kr. á kílóvattstund. Eftir að Rarik varð eignaraðili Rafveitu Sauðárkróks stóðu þessi sömu fyrirtæki frammi fyrir kostnaði upp á 6 kr. á kílóvattstund. Það er gríðarlegur munur fyrir fyrirtæki, bæði smá og stór, á svona stöðum. Við verðum að átta okkur á því að mörg iðnfyrirtæki úti á landi --- það er alveg sama í hvaða framleiðslu þau eru, við getum tekið rækjuvinnslur eða iðnað af ýmsu tagi --- þurfa þessa orku og þurfa að greiða gríðarlegar upphæðir til þess að sinna sínum málum. Ég var vestur í Stykkishólmi um daginn og þar í skel- og rækjuvinnslu voru menn að kynda gufukatla því raforkuverðið á kílóvattstundina fór upp í 9 kr. Þetta eru hlutir sem þurfa að vera í lagi og við þurfum að hafa þessa heildarmynd hvað varðar þetta frv. og negla niður hvernig við ætlum að fara að því að dreifa orku inn á landið, inn á heimilin og iðnaðinn hvar sem hann er staðsettur í landinu. Það er meginatriði. Þess vegna tek ég undir með hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni og hef raunar mörgum sinnum áður sagt það sjálfur að það er grundvallaratriði að það sé neglt hvernig staðið verður að dreifingu inn á hinn svokallaða félagslega þátt. Það er reyndar leiðinlegt orð, ég er sammála hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni um að við eigum ekki að tala í þeim dúr. En Rarik, fyrirtækið sjálft, hefur í sérstakri skýrslu fjallað um félagslega þáttinn og það eru þessar upphæðir sem ég var að nefna. Það er alveg ótækt að halda áfram þessari vinnu öðruvísi en að það sé neglt niður. Það er algjörlega óásættanlegt að frv. gangi í gegn án þess að sett sé inn í það hvernig menn ætla að standa að þessum málum. Þetta er svo gríðarlega stórt hagsmunamál hvað varðar alla byggð í landinu að ég efast um að menn átti sig á því. Ég held, virðulegi forseti, að í staðinn fyrir að elta þessar Evróputilskipanir með skottið á milli fótanna og éta þetta hrátt og setja þetta í frv. ættum við að skoða stöðu okkar út frá okkar þörfum, frekar það en að fylgja eftir formúlu sem búið er að kokka upp af Evrópusambandinu sem eflaust nýtist Mið-Evrópu ágætlega í krafti þess að þeir voru með mikla umframorku í kerfinu. Um Ísland gilda hins vegar allt önnur lögmál. Ef menn ganga nú inn á þessa hugsun mína um að það eigi að rétta hag landsbyggðarinnar sem er á orkuveitusvæði Rariks erum við í raun og veru að tala um miklu stærra heildardæmi en bara það sem fyrirtækið Rarik setur fram sem hinn félagslega þátt, 500--900 millj. eftir því hvernig menn horfa á það. Ef við erum að tala um jöfnun yfir landið allt, hvaða formúlu sem menn nota, erum við sennilega að tala um milljarða. Þá er það orðinn breyttur grunnur til allra samninga um raforkusölu og veitti ekki af að menn væru búnir að hugsa þá hugsun hvernig ætti að hafa hlutina áður en stærsti raforkusamningur Íslandssögunnar verður gerður. Auðvitað skiptir raforkuframleiðslufyrirtækin mjög miklu máli hvernig við ætlum að standa að þessu máli. Það skiptir máli ef við ætlum að fara inn á félagslega þáttinn og framkalla jöfnun og það skiptir líka máli ef við ætlum að taka orkuveitusvæði Rariks, lækka verð þar og jafna út. Það hlýtur að gera það. Virðulegi forseti. Ég er fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í iðnn. og þar munum við fara yfir þessi mál. Ég heyri á máli manna á hv. Alþingi að það er alls engin samstaða innan stjórnarflokkanna um málin og vitna ég þar í ræðu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar sem að mörgu leyti er algjörlega sammála þeim áherslum sem ég hef lagt hér. Í dreifbýli, á grunni tilskipunar Evrópusambandsins, hafa menn staðið frammi fyrir hækkandi orkuverði. Norðmenn kveinka sér gríðarlega undan hækkandi orkuverði og það hefur komið fram í greinum og skrifum að orkufyrirtækin, í krafti þess hvernig þau starfa núna í nýju umhverfi, háfi til sín gróða. Það getur náttúrlega aldrei leitt til annars en hækkaðs orkuverðs. Það berast fréttir af því frá Svíþjóð, sem er með mikið dreifbýli líka, að þar hafi dreifbýlisveitur í nýju umhverfi hækkað verðið hjá sér gríðarlega. Það sem kom mönnum á óvart var að þéttbýlisveitur gerðu það líka þannig að menn standa þar enn fremur frammi fyrir hækkandi orkuverði. Þetta nýja umhverfi virðist gagnast langmest og best miðhluta Evrópu enda er hugmyndin sjálfsagt að langmestu leyti komin þaðan, fyrir það svæði, enda var þar 20% umframgeta í orkugeiranum. Ég er sammála því sem fram hefur komið hjá þeim hv. þm. sem hér hafa talað að sú vegferð sem við erum á hlýtur að leiða til hækkaðs orkuverðs. Því meira eftirlit og því meiri umsýsla, því hærra verð, og við höfum reynsluna af því. Við erum hér á hinu háa Alþingi dag eftir dag að vinna að ýmsum eftirlitsmálum, ekki síst í sjávarútvegi, sem hafa kallað á tugi starfa og þar af leiðandi afleiddan gríðarlegan kostnað. Þetta kerfi sem við ætlum að innleiða án þess að taka á öllum þáttum málsins --- sérstaklega á þeim þáttum sem eru brýnastir, þ.e. verðlagningu til allra neytenda í landinu, rétti þeirra gagnvart þessu kerfi, hvernig við ætlum að standa að því, ég tala nú ekki um að víða um land eru línur mjög illa farnar og þar liggja fyrir milljarðafjárfestingar sem þyrfti að fara í sem allra fyrst, gefa mönnum kost á því t.d. víðar að hafa þriggja fasa rafmagn o.s.frv. --- er meingallað. Þetta eru mál sem við þurfum að leggja niður fyrir okkur í nýju ljósi. Virðulegi forseti. Ég hlakka til að fara í þá vinnu að fjalla um frv. í iðnn. Eins og ég segi er ég þar fulltrúi fyrir Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð, og það verður grundvallaratriði hjá mér og okkur að þessi svokallaði félagslegi þáttur verði ekki settur í nefnd. Það verði tryggt í þeim lögum sem e.t.v. verða samþykkt, nýju frv. til orkulaga, að það verði tekið inn í og gengið frá því hvernig menn ætla að framkalla þá jöfnun. Ég nefndi fyrr í ræðu minni þær þrjár formúlur sem aðrir nota. Bein framlög ríkisins hafa ekki dugað vel. Við höfum í sjálfu sér að sumu leyti verið með bein framlög ríkisins til Rariks, a.m.k. annað veifið, en aldrei í þeim mæli sem þurft hefur. Ég nefndi líka að skattlagningarleiðin er fær, hún hefur t.d. verið farin í Noregi og líka í Skotlandi, norðurhlutanum að hluta, en síðan er jöfnunin sem e.t.v. er bara best að setja í lög, að menn búi við sama raforkuverð alls staðar og það sé tekið út á notkuninni eða þá í framleiðslugjaldi á þau fyrirtæki sem framleiða orkuna. Ef við ætlum okkur t.d. að fara í framleiðslugjald á orkuvinnslufyrirtækin er þar hlutur sem menn verða að fá að vita um sem allra fyrst. Það breytir augljóslega samningsstöðu manna, t.d. hjá Landsvirkjun, vegna orkusölu til stóriðju ef ofan á framleiðsluna hjá fyrirtækinu kemur gjaldtaka til þess að stuðla að þeirri jöfnun sem mörg okkar eru sammála um að eigi að eiga sér stað.

Hæstv. forseti. Annaðhvort er hv. þm. í einhverjum pólitískum leik eða hann hefur ekki lesið mikið í frv. sem hér er til umfjöllunar. Hann virðist ekki gera sér grein fyrir því að það er ákvörðun ríkisstjórnarinnar, og það hafa verið lögð fram frv. þess efnis, að tekið verður á þeim kostnaði sem er í raforkukerfinu, bæði í dreifi- og flutningskerfinu, og hægt er að tala um sem óarðbæran rekstur. Frv. sem hér var til umfjöllunar á síðasta ári gekk út á það að leggja sérstakt gjald á hverja kílóvattstund til þess að jafna þennan kostnað út. Ég skipaði nefnd sem kom fram með tillögur um það hvernig þetta skyldi gert og það voru tveir kostir, annars vegar að þetta væri fjárhæð á fjárlögum hverju sinni og hins vegar að sérstakt gjald yrði lagt á. Niðurstaðan var sú að leggja til að það yrði sérstakt gjald. Vegna þess að í frv. er gert ráð fyrir nefndarstarfi sem tekur á ákveðnum þáttum töldum við rétt að sú nefnd fjallaði líka um þetta mál. En það er pólitísk ákvörðun að það verður tekið á þessum vanda. Og það er ekki bara að það sé pólitísk ákvörðun, það er nauðsynlegt vegna frelsisins sem við erum að fara inn í í raforkukerfinu að ekki verði lagðar kvaðir á eitt fyrirtæki frekar en annað. Hv. þm. talar um sína leið til að jafna raforkukostnað --- þetta er ekkert hans leið, þetta er leið ríkisstjórnarinnar og það er ánægjulegt að heyra að hann styður hana. Það var ýmislegt fleira sem kom fram í máli hv. þingmanns. Hann segir að Norðmenn kveinki sér undan hækkandi orkuverði og það hefur verið alveg gríðarlega hátt í vetur sem kemur til af miklum kuldum í Noregi. Ég kann ekki að nefna þær tölur en það er alveg gígantískt sem fólk hefur þurft að borga þar fyrir raforkuna í vetur.

Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. segir að ég skilji ekki málið og tali um mína leið varðandi jöfnunina. Ég talaði ekki um mína leið, ég talaði um þær leiðir sem aðrir hefðu farið því að við þurfum ekkert að finna upp hjólið í þessum málum. Ég nefndi þrjár leiðir. Ef hæstv. ráðherra er komin inn á framleiðslugjald, af hverju þurfa málin þá að vera í nefnd? Af hverju fara þau mál bara ekki hreinlega inn í frv.? Það er það sem málið snýst um. Fleiri hv. þm. hafa talað um nauðsynina á því að það sé á hreinu hvaða formúlu menn ætli að nota, og ef hæstv. ríkisstjórn er nú komin með þá formúlu að hún vilji framleiðslugjald, af hverju er það þá ekki sett inn og afgreitt með í staðinn fyrir að vera með það í nefnd og halda áfram vinnunni við það? Það kann ekki góðri lukku að stýra. Ef hæstv. ríkisstjórn er svona sammála um meginlínurnar í þessu getur ekki þurft að vera með málið lengi í nefnd í framhaldi af því. Það er þá augljóslega tiltölulega einfalt að ganga frá þeim málum samhliða því eða setja það inn í frv. við afgreiðslu þess máls.

Hæstv. forseti. Nú hef ég mikla trú á iðnn. og kannski fer það svo að hún leysi öll mál og þá þarf ekkert að skipa neina nefnd. Hins vegar var það tillaga mín, og er tillaga mín, í þessu frv. að um ákveðna þætti sem varða sérstaklega flutningskerfið, útfærslu þess og gjaldskrár, verði fjallað frekar í nefnd til þess að gefa mönnum, hagsmunaaðilum og stjórnmálaflokkum kost á því að finna aðra betri leið en þá sem lögð er til í frv. Ef ekki finnst betri leið taka lögin gildi eins og kveðið er á um þar. Þetta er ekki flóknara en svo. Af því að hv. þm. var að tala um það áðan að það væri slæmt fyrir Rarik að þurfa að kaupa af Landsvirkjun á mjög háu verði raforku sem Rarik dreifir og selur nefni ég tillögu Rariks til þess að bæta úr hvað þetta varðar og það er t.d. með Villinganesvirkjun. Ég vona þá að hv. þingmaður styðji tillögu Rariks um að fara þar í virkjun.

Virðulegi forseti. Hvað varðar þessa síðustu framsetningu hæstv. iðnrh. hef ég talað fyrir því mörgum sinnum að það væri nauðsynlegt fyrir fyrirtækið Rarik að framleiða meiri orku á eigin vegum, styð það að fyrirtækinu verði gert kleift að gera það og er tilbúinn að skoða það hvenær sem er ef það gæti orðið til þess að laga stöðuna. En ég fagna því ef hæstv. ráðherra gefur grænt ljós á að iðnn. sé heimilt að setja inn í lög þennan jöfnunarþátt. Ég sé að hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir nikkar við því enda talaði hún um það í ræðu sinni að það væri grundvallarmál í hennar huga. Ég lít svo á að hæstv. iðnrh. sé að gefa tóninn um að nefndinni sé heimilt að negla niður á einhvern hátt hvernig staðið verður að því enda er það grundvallaratriði.

Herra forseti. Málið sem við ræðum hér hefur áður komið til umræðu og raunar verið mjög lengi á döfinni. Undirbúningur ráðuneytis og annarra aðila er orðinn alllangur og fyrir því eru ljósar ástæður sem menn gerðu sér kannski ekki alveg grein fyrir í byrjun. Fyrir okkur Íslendinga er ánægjulegt að minnast þess að fyrir þó nokkrum árum sátu tveir miklir heimsmenn á fundi í Höfða, forsetar Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Þeir gerðu með sér áskilnað sem sumum þótti þá ekki mjög merkilegur en raunin var sú að þar var á ferðinni samningur á milli tveggja stórvelda sem hafði áhrif um allan heim og varð m.a. grundvöllur að því að Sovétríkin, og síðar Rússland, fengu fullar heimildir til að flytja gas til Vesturlanda þar sem raforka framleidd með gasi og raunar fleiri jarðefnaeldsneytum var keppinautur raforku framleiddrar af öðrum orkugjöfum. Það er að vísu einkenni í okkar raforkustarfsemi að við framleiðum ekki raforku með jarðefnaeldsneyti nema í undantekningartilvikum, þ.e. þegar mesta notkun verður á nokkrum stöðum á landinu og þar sem nokkrir aðilar hafa valið þann kost að nota jarðefnaeldsneyti vegna þess að það er ódýrara, aðilar sem eiga í beinni, ef svo má segja, samtímasamkeppni við erlenda keppinauta sem búa að slíkri raforku. Staðreyndin er sú að þær aðferðir sem við nýtum með endurnýjanlegum og hreinum orkugjöfum eru þannig að virkjun þeirra er umtalsvert dýrari. Svo miklu munar að það er algjört skilyrði fyrir umtalsverða raforkustarfsemi að gera fyrirframsamninga um orkusölu til langs tíma. Öðruvísi verður sú starfsemi ekki verulega hagkvæm eða samkeppnisfær. Ég tel rétt að geta þess strax að ég er fylgjandi því að koma á samkeppni í raforkustarfsemi. Ég tel það eiga vel við í flestum greinum, öllum greinum þar sem um er að ræða marga vinnustaði sem veita þjónustu, selja vöru eða framleiða. Þó verður að geta þess að ég hygg að viðfangsefnin í þessu málefni séu öðruvísi en í flestum öðrum atvinnuvegum vegna þess að í raforkustarfsemi okkar hefur öll skipan greinarinnar og fyrirtækjanna sem hafa starfað í henni til áratuga verið lóðrétt, hvert fyrirtæki aflar sér orku ýmist með eigin vinnslu eða innkaupum, flytur hana til sín, flytur hana jafnvel milli dreifingarkerfa, dreifir henni og selur. Skipulag allra þessara fyrirtækja er náttúrlega saman hnýtt í áratugastarfi. Það verður því mjög erfitt að breyta þeim öllum í það sem við gætum kallað lárétta skipan greinarinnar. Það er ástæðan fyrir því að við eigum erfitt með að höndla t.d. verðjöfnun á flutningskostnaði raforku sem hér hefur verið mikið umtalsefni. Þess ber strax að geta að henni verður hvergi við komið án þess að þeir beri kostnaðinn sem starfa eða búa á orkuveitusvæðum sem eru þéttari og hagkvæmari eða eru búsettir nær virkjunum. Ég ætla síðar að nefna tvö mjög sterk dæmi um þetta. Varðandi undirbúning þessa máls verð ég að geta þess sem ég hef raunar bent á fyrr þegar við höfum rætt mál af þessum toga. Mér hefur þótt að framan af hafi velflestum orkufyrirtækjum landsmanna verið haldið of lengi fyrir utan nánasta undirbúning málsins. Hvort sem það er rétt ályktun eða ekki er alveg ljóst að lengi vel gætti vantrausts hjá smærri orkufyrirtækjunum út í þennan undirbúning. Þau þóttust fjær standa og að þeirra athugasemdir væru ekki sóttar og ekki eftir þeim leitað fyrr en á síðustu stigum. Ég hygg að hugsanlegt sé að þessa vantrausts gæti enn. Kannski er það ein af ástæðum þess að farin er sú leið sem kemur fram í frv., að fresta í raun gildistöku tiltekinna þátta þess meðan enn verður sett af stað frekari undirbúningsvinna. Það hefur komið fram í þeirri umræðu sem orkufyrirtækin hafa fitjað upp á, sem er réttmætt, að það er álitaefni, í þessari grein eins og í fleirum, að sami ráðherra fari með eignarhlut ríkisins í fyrirtækjum sem ríkið er annaðhvort eitt eigandi að eða á ásamt öðrum, þurfi síðan að sitja yfir málum allra annarra fyrirtækja í greininni og skera úr um atriði sem eiga að gagnast þeim öllum jafn vel. Það verður að segjast eins og er að það hefur komið fram í þessari grein, rétt eins og í fjarskiptastarfsemi, sem er nýlega orðin samkeppnisvædd að önnur smærri fyrirtæki hafa á stundum spurt, og stundum nokkuð alvarlega, hvort hagsmunir þeirra hafi virkilega verið hafðir í huga í umræðunni sem leiddi til niðurstöðu eða ákvörðunar. Í þessu sambandi ber að geta þess að sérstaklega er spurt hvort tvö tiltekin fyrirtæki sem ríkið á mestan hlut í hafi átt að standa nær þessu máli en öll önnur. Þar hefur beinlínis verið spurt um stöðu Landsvirkjunar og Rariks. En það hefur líka komið fram þegar fyrirtækin hafa sjálf rætt málin sín á milli að þau tvö fyrirtæki telja í báðum tilvikum að þeirra staða við umræðuna og undirbúning hafi alls ekki verið sú sama. Í raun og veru telja öll fyrirtækin að hagur þeirra og aðstaða séu sérkenni þeirra. Þau telja sig öll hafa sérkenni. Auðvitað er það sérkenni á öllum raforkufyrirtækjum okkar í dag, annarra en Landsvirkjunar, að þau dreifa og selja orku beint til notenda sem hafa ekkert annað að leita. Þessar dreifiveitur og notendur þeirra hljóta að spyrja: Hver tryggir mér að endingu framboð á raforku? Þau sjá það ekki gert skýrt í þessu frv. Hver tryggir framboð á raforku? Ég held að óhætt sé að nefna af hálfu okkar sem höfum nú komið að þessu máli nokkrum sinnum að það er með engum hætti gert ráð fyrir því með þessum frv., þessu og þeim sem fylgja, að tekin verði upp samkeppni um flutning og dreifingu á raforku. Það er misskilningur ef einhver heldur því fram. Hins vegar hafa mörg orkufyrirtæki bent á að eins og staðan er í dag er hætta á afar miklu valdi. Sum þeirra hafa nánast talað um ofurvald eins af núverandi raforkufyrirtækjum í þeim hugmyndum um fyrirkomulag flutningskerfis og meginflutningskerfis sem uppi eru. Það getur verið önnur ástæða þess að það fyrirkomulag á að ræða frekar í framhaldinu í nefnd sem ráðherra hyggst skipa. Ég hef talið skynsamlegt að stefna að því að gera ekki greinarmun á því sem kallað er í frv. meginflutningskerfi og að öðru leyti flutningskerfi. Ég hefði álitið að hægt væri að skilgreina eitt heilt flutningskerfi þó að eigendur einstakra hluta þess séu ólíkir. Ég hef m.a. talið litlu skipta hvort um það verði stofnað sérstakt hlutafélag eða ekki. Raunar hef ég talið að hlutafélag væri þjálasta fyrirkomulagið á slíku fyrirtæki og þannig auðveldast fyrir eigendur einstakra hluta flutningskerfisins eins og það er í dag að hefja náið samstarf. Hins vegar er alveg ljóst að með samkeppni og meiri flutningum milli virkjana, dreifikerfa og notenda en er í dag, flóknari flutningum, verður að samhæfa þetta kerfi mjög vel. Ég kem þá að því atriði sem kann að vera undirstaðan að umræðu um jöfnun á flutningskostnaði. Það liggur fyrir að á strjálbýlum svæðum landsins eru fjárfestingar í flutningskerfum og dreifikerfum alls ekki allar hagkvæmar, og sennilega yfirleitt ekki arðbærar. Í frv. er staðfastlega gert ráð fyrir því að fyrirtækin, þar á meðal flutningsfyrirtæki, hafi arð af öllu eigin fé, þ.e. af öllum sínum fjárfestingum. Þetta mun að mínu viti leiða til þess að flutningskostnaður mun hækka. Honum er í dag haldið niðri með því að heimta ekki arð af öllum þessum fjárfestingum. Það munu koma fram verðhækkanir og þær verða mestar þar sem hagkvæmnin er mest í dag. Ég get ekki skilið það öðruvísi. Ég verð að viðurkenna að mér sýnist að þetta geti leitt til þess að hækkanir af þessum ástæðum geti orðið meiri en sem nemur aukinni hagkvæmni í starfsemi virkjana eða vinnslustöðva og seljenda á skömmum tíma. Ég álykta þetta vegna þess hversu stórir hlutar af heildarkerfinu í flutningi og dreifingu eru óarðbærir í dag, ýmist niðurgreiddir eða látnir safna skammtíma- eða langtímaskuldum. Að sjálfsögðu er það ástæða þess hvernig ráðherra svaraði andsvari eins hv. þm. hér áðan, að ástæða væri til að veita aukið fé til þessa þáttar. Í dag er það þannig í raforkuvinnslu að einn aðili er með u.þ.b. 90% af allri framleiddri raforku í landinu.  Um samkeppni í sölu verður að segjast eins og er, að flestir seljendur raforku í dag framleiða enga en kaupa í heildsölu ýmist af Landsvirkjun eða Rarik. Þeir hafa ákveðna skyldu, þjónustuskyldu, til að bjóða öllum notendum og fyrirtækjum á veitusvæði sínu raforku. Sum fyrirtæki sem framleiða raforku í dag eru bundin af langtímasamningum um að, eigum við að segja, eiga orkuskipti við Landsvirkjun. Þau selja Landsvirkjun orku sem hún endurselur til stóriðju, kaupa af Landsvirkjun orku í svipuðum mæli, meira eða minna. En þau kaup eru við hærra verði en fyrirtækin selja við til Landsvirkjunar. Þetta er merkilegt fyrirbrigði og ég veit að þau fyrirtæki sem eiga í þessum samningum við Landsvirkjun hafa talið sig tilneydd. Látum það vera meðan við ræðum þetta mál. Það getur skipt okkur miklu máli um framhald og framvindu þessa máls að sem flest orkuvinnslufyrirtæki selji bæði til stóriðju og á innanlandsmarkaði þannig að þau hafi sem flest sambærileg einkenni í starfsemi sinni. Þá hygg ég að það verði eðlilegra og skiljanlegra að eiga í samkeppni en samt sem áður geri ég ekki ráð fyrir að samkeppni um stóriðjuviðskipti muni nokkuð snerta samkeppni á innanlandsmarkaði. Staðreyndin er sú að samningar Landsvirkjunar við stóriðjufyrirtæki í langtímasamkeppni við aðra raforkumarkaði eru allir til mjög langs tíma, til nokkurra áratuga. Þetta segir mér að sá markaður sem við ætlum að skapa, innanlandsmarkaður, verður mjög lítill. Samkeppnin verður á litlum markaði sem gefur ekki mikinn sveigjanleika. Þá verður líka að nefna að sú reynsla hefur þegar fengist á Norðurlöndunum, okkar næstu grannlöndum, að við aðilaskipti, þ.e. ef kaupendur vilja skipta við annan orkusala, reynast uppgjörin afar flókin og skiptin taka meira en heilt ár. Mér þykir það afar langur tími. Þá ætla ég að nefna nokkur atriði sem ég tel rétt að skoða betur, ef ekki strax í hv. iðnn., þá síðar. Í frv. er gert ráð fyrir eftirlitsþætti Orkustofnunar sem fram að þessu hefur ekki farið með beint eftirlit með starfsemi raforkufyrirtækja eða annarra orkufyrirtækja. Hún hefur meira unnið að rannsóknum og þá eftirliti með orkuauðlindum okkar, bæði jarðhita og vatnsföllum. Hún á að taka upp eftirlit með gæðum og afhendingaröryggi en mér sýnist slíkt eftirlit fyrir hendi í dag með vissum hætti. Samkvæmt öðrum lögum ber Löggildingarstofu og skoðunarstofu sem hún hefur eftirlit með að hafa eftirlit með öryggisþáttum allra raforkukerfa, þar á meðal virkjana. Ég hef því álitið að eftirlit með þeirri starfsemi, varðandi öryggi þeirra sem leiðir til öryggis í afhendingu raforku, geti hugsanlega verið nægjanlegt. Ég tel rétt að skoða þetta sérstaklega, hvort þörf er á að bæta við fleiri húfum á þeirri leið. Mér virðist sem sérkennilegar reglur eigi að gilda um dreifingu flutningskostnaðar. Ég ætla þess vegna að nefna það sérstaklega undir lok máls míns. Það er hægt að lesa út úr þeim reglum sem fram eru komnar, t.d. að flutningur raforku frá Nesjavöllum til höfuðborgarinnar, eftir jöfnun flutningskostnaðar, verði eitthvað meiri en flutningur á raforku frá Nesjavöllum gegnum höfuðborgarsvæðið til annarra landshluta, vel að merkja nema til Suðurnesja. Mér skilst að þangað eigi flutningskostnaðurinn að vera mestur, enda er það svo að samkvæmt þessu verður flutningur á raforku frá Svartsengi til Grindavíkur, sem mér vitanlega er stysta leið milli virkjunar og þéttbýlis hér á landi, að kosta meira en framleiðslukostnaðurinn í Svartsengi. Ég tel þessi tvö dæmi gefi okkur ástæðu til að þessir þættir verði skoðaðir nánar. Mér skilst að þetta eigi að vera merki til fjárfesta um það hvar verði hagkvæmast að virkja. En, drottinn minn, verður samkvæmt þessu hagkvæmast að virkja á Norðausturlandi? Eigum við að skoða það? Mér er sagt, herra forseti, að við eigum væntanlegar í loftið tillögur eins hv. þm. ásamt öðrum mönnum um aðra kosti en að byggja Norðlingaölduveitu. Það sé að virkja meira en nú er gert í Kröflu og flytja framleiðsluna til suðvesturhornsins eða til Grundartanga. Á því svæði eru flutningslínur fulllestaðar. Flutningskerfið í landinu er of dýrt samkvæmt því sem ég nefndi fyrr. Til þess að auka flutningsgetuna frá norðausturhorninu til Grundartanga þarf að byggja nýjar línur. Það mun ekki kosta minna en eitthvað vel á annan tug milljarða, ef ég skil rétt. Það mun alla vega verða viðbótarkostnaður sem hefur engin áhrif til þess að auka hagkvæmni flutningskerfisins. Ég verð því að viðurkenna að ef þær fréttir sem mér eru sagðar um þetta eru réttar, þá eykur það á vandann sem núna er í flutningskerfinu. Það verður ekki hagkvæm vinnsla og afhending miðað við heildarkostnað við að vinna og flytja. Ég vek sérstaklega athygli á því, herra forseti, að ég tel nauðsynlegt að við gerum það skýrt í þessu máli fyrir dreifiveitum sem telja sig hafa ákveðnar skyldu við íbúa og fyrirtæki á sínu veitusvæði og fyrir kaupendur raforku, hver muni tryggja þeim raforkuframboð í framtíðinni, ekki aðeins fyrir landið í heild, heldur á hverju svæði. Ég tel skynsamlegt að stefna að því að flutningskerfið verði eitt samfellt kerfi, en ekki tvö aðskilin. Og ég tel rétt í því ljósi, ef ástæða er til, að endurskoða eða fylla út í það sem fram kemur í bráðabirgðaákvæðum VII og VIII í frv., til að þessi atriði öll verði undir í þeirri athugun sem þá á að fara fram, jafnvel líka þau ákvæði sem eru um heimildir flutningsfyrirtækis umfram alla aðra í framtíðinni til að reisa flutningsvirki. Ég er nokkuð viss um að fram muni koma þarfir annarra aðila til að byggja afmarkaðar flutningslínur, til að mynda ef reist verða hér eins og hugmyndir eru um í framtíðinni, t.d. á Suðurnesjum, smærri iðjuver sem við mundum kannski kalla stór en allar erlendar þjóðir kalla smá, er mundu hugsanlega vera beint tengd við orkuframleiðslu, annaðhvort á Reykjanesskaga eða í nágrenni hans. Ég tel að ákvæði um að einungis flutningsfyrirtæki á landinu megi reisa flutningsvirki geti verið tálmun í vegi slíkra hugmynda. Við eigum að forðast allar tálmanir. Ætlunin er með þessu að skapa frelsi, því það verður engin samkeppni nema þar sem frelsi ríkir. Það eru raunar tvær meginástæður sem eru forsendur samkeppni, þ.e. einkaréttur bæði á eignum og réttindum, klár einkaréttur, og frelsið. Þessu tvennu verðum við að ná fram.

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hv. þm. Árna R. Árnason út í þann kafla í ræðu hans sem fjallaði um Hitaveitu Suðurnesja, þar sem fyrirtækið selur Landsvirkjun á mjög lágu verði orkuna sem þar er framleidd að verulegum hluta, en kaupir síðan orku á mjög háu verði til að sinna neytendum sínum. Á sama hátt má segja með Rarik að það kaupir rafmagn á mjög háu verði frá Landsvirkjun til að selja neytendum sínum. Hv. þm. nefndi í ræðu sinni að fyrirtækin væru meira og minna neydd til þessara viðskipta og ég held að það sama gildi um Rarik og vil spyrja hv. þm. hvort hann sé ekki sammála mér í því að pólitískar hindranir hafi verið fyrir því að Rarik færi í aukna framleiðslu sem í mínum huga er augljóst af hverju. Og mig langar til að heyra betur í þingmanninum hvað hann álíti að valdi því að pólitískt, sennilega, séu menn settir í þá stöðu að þurfa að gera það sem e.t.v. ekki er hagkvæmast, eins og Hitaveita Suðurnesja, því það er augljóst að fyrir neytendur á Suðurnesjum væri betra að fá þessa orku á lágu verði beint inn á línu án þeirra hliðarslaufa sem teknar eru og raunar á sama hátt með Rarik. Þetta er grundvallarspurning um það hvernig við byggjum upp kerfi okkar í landinu og er náttúrlega liður í stóriðjustefnu okkar. Landsvirkjun er stofnuð til þess að fóðra stóriðju með alls konar hliðarsamningum, m.a. við Hitaveitu Suðurnesja og ekki síður með stöðu Rariks.

Herra forseti. Ég vona að hv. þm. virði það við mig að ég svari síðasta atriðinu fyrst. Samningar milli Landsvirkjunar og annarra framleiðenda, ég hygg að þeir séu tveir, Hitaveita Suðurnesja og Orkuveita Reykjavíkur, sem selja Landsvirkjun orku sem hún endurselur til stóriðju, eru tiltölulega nýlegir. Ég get raunar ekki upplýst neitt um slíka samninga Landsvirkjunar frá fyrri tímum, en þessir samningar eru nýlegir. Ég hygg að þeir byggist í raun á því, þ.e. aðalforsendan er sú að Landsvirkjun hefur á síðustu árum ekki haft raforku í framboði sem hefur nægt öllum stóriðjukaupendum sem hafa verið að auka við sig. Bæði í Straumsvík og á Grundartanga hafa stóriðjurnar, sem eru nú ekki margar, verið að auka framleiðslu sína án þess að ráðast í stórkostlegar fjárfestingar. Hins vegar þegar þær hafa ætlað sér að ráðast í stórar fjárfestingar og stækka mjög verulega, þá hafa alltaf komið til sérstakir samningar á milli þeirra og Landsvirkjunar. Núna er alveg ljóst, og hefur verið það nokkuð lengi, að þegar kemur að stækkun Norðuráls, sem það fyrirtæki ætlar sér staðfastlega að ráðast í, þá verða seljendur fleiri en Landsvirkjun. Og fyrirkomulagið verður þannig að aðrir orkuframleiðendur selja Landsvirkjun sem selur síðan fyrirtækinu í einu lagi. Þetta getur verið einhvers konar hagkvæmnisatriði og ég heyri það frá þeim samningum að fyrirtæki sem kaupir orkuna vill gjarnan skipta við einn aðila. Það er eðlilegt sjónarmið af þeirra hálfu. Varðandi pólitískar hindranir fyrir Rarik eða einhverja aðra, þá verður bara að viðurkenna, og ég hef raunar sagt það áður hér í þessum ræðustól, að raforkukerfi okkar Íslendinga hefur verið ágætt sovét. Hér hefur enginn ráðið nema ráðherra. Það verður bara að viðurkennast að það hefur lengi verið uppi það álit að ráðherra geri ekki mikið sem Landsvirkjun er ekki sammála. Það er ekkert leyndarmál. Það er ljótt að þurfa að segja það, en við höfum þurft að nefna þetta fyrr.

Virðulegi forseti. Ég er sammála því að þetta eru flókin mál, en hv. þm. svaraði ekki þeirri spurningu af hverju væri verið að fara þessa slaufuleið. En það er náttúrlega augljóst að hæstv. iðnrh. á hverjum tíma hefur verið að gæta hagsmuna Landsvirkjunar vegna þess að Landsvirkjun hefur þurft á þessum mörkuðum að halda á því verði sem hún selur orkuna inn á þá markaði. Þannig er myllan sett upp. Það er svo augljóst. Alveg fram að þessu hefði náttúrlega Landsvirkjun lent í verulegum vandræðum ef t.d. Rarik á síðustu tveimur áratugum hefði verið í fullum gangi með að virkja á ódýran hátt fyrir sig og keyra inn á sína línu. Þannig vil ég meina að neytendur á Rarik-svæðinu og þess vegna á svæði Hitaveitu Suðurnesja séu að borga niður stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar og gjalda með háum töxtum sínum fyrir lága taxta fyrir stóriðjuna. Þessum hlutum verðum við náttúrlega að breyta og ég hyggst vita og spyr hv. þm. Árna R. Árnason hvort hann sé ekki sammála því að auðvitað eiga notendur á orkuveitusvæði Hitaveitu Suðurnesja að njóta þess að vera nálægt auðlindunum og orkusvæðunum og njóta þess að þar er auðvelt að búa til orku. En fyrirkomulagið, eins og hv. þm. benti réttilega á, hefur verið hindrað af iðnaðarráðherrum í gegnum árin vegna þeirrar uppsetningar sem við höfum í landinu hvað varðar afhendingu á orku til stóriðju. Og eftir því sem ég hef skoðað málin þá er ekkert vafamál að við neytendur erum óbeint, sérstaklega á orkusvæðum Rariks og Hitaveitu Suðurnesja, að greiða stórlega niður þessa starfsemi hvernig sem á það er litið.

Herra forseti. Ég held að það sé rétt að segja það alveg beint út að við erum ekki að borga neitt óbeint vegna kostnaðar annars staðar, við borgum það beint. En frv. gerir ráð fyrir því að við borgum meira, að við borgum líka arðsemi af þessum óarðsömu fjárfestingum. Það er annar vandinn í vegi þess að t.d. Suðurnesjamenn eins og raunar fleiri landsmenn njóti þess að vera í nálægð við orkuauðlindir. Hinn vandinn er sá að alla tíð hefur Hitaveita Suðurnesja ekki fengið heimild til þess að virkja og framleiða raforku fyrir sitt svæði, alla tíð. Það er niðurstaðan úr hinu pólitíska kerfi. Meginbreytingin sem verður með þessu frv. þegar það verður að lögum er sú að öll orkufyrirtæki sem fullnægja almennum skilyrðum, fullnægja almennum skilyrðum sem þau vita fyrir hver eru, mega hefja framleiðslu og bjóða fram sína orku. Það er meginmunurinn frá því kerfi sem við höfum í dag. Það mun hins vegar væntanlega leiða til þess, herra forseti, að menn sem segja í dag að raforkukerfi okkar sé afskaplega hagkvæmt, geti bent á að það verði ekki svo. Hugsanlega verður á einhverjum tímum offramboð á raforku. En við þekkjum í dag og höfum þekkt lengi að ef við hefðum haft mjög harðan vetur, þá væri hér skortur á raforku og við værum að framleiða hana einhvers staðar á landinu með varaaflsstöðvum með olíu, með jarðefnaeldsneyti. Og það hefur raunar verið gert hér mjög lengi þegar slíkar aðstæður koma upp. Við ætluðum okkur alltaf að hætta því, ekki vegna kostnaðar, heldur vegna umhverfisáhrifa. Ég held að við náum því betur með þessu sem hér er verið að undirbyggja heldur en kerfinu eins og það er í dag. Það er mitt álit. Ég held að meginkeppikeflið í þessu málefni sé að fyrirtæki sem fullnægja almennum skilyrðum hafi frelsi til þess að hefja sjálf undirbúning og framkvæmd viðskiptahugmynda sinna. En til þess þurfa líka réttindi að vera klár, réttindi orkufyrirtækja í dag eru ekki klár. Það er gallinn varðandi það sem ég sagði um einkarétt.

Herra forseti. Hér er til umfjöllunar frv. til raforkulaga, frv. sem hefur lengi verið í smíðum, var kynnt eina morgunstund hér í þinginu sl. vor. Það var mjög árla morguns, ég held að klukkan hafi verið sex, þegar hæstv. iðn.- og viðskrh. talaði fyrir frv. Síðan dagaði það uppi eins og von var, þingi var að ljúka. Nú hefur það verið lagt fram að nýju en að uppistöðu til byggir það á kerfisbreytingum sem Evrópusambandið er að innleiða á evrópskum raforkumarkaði. Grundvallarforsendurnar eru þær að framvegis skuli aðskilja raforkuframleiðsluna á þann veg að hún sé aðskilin dreifingu, dreifingin síðan aðskilin sölunni á raforkunni. Það sem vakir fyrir mönnum er að koma á fót sameiginlegum raforkumarkaði. Við komum ekki til með að eiga aðild að honum eða hafa tengsl við hann, a.m.k. ekki í allra næstu framtíð hvað sem síðar verður. Auðvitað er sá kostur fyrir hendi að flytja rafmagn um streng til útlanda en einmitt í ljósi þess að við erum ekki komin inn í þá framtíð --- sú framtíðarsýn er ekki orðin að veruleika og verður það hugsanlega aldrei, hver veit? --- hefði mér þótt æskilegast að íslenska ríkisstjórnin hefði sótt um undanþágu frá þessari tilskipun þannig að við yrðum ekki knúin til breytinga einvörðungu á grundvelli þessa nýja fyrirkomulags í Evrópusambandinu. Ég hef áður gagnrýnt þá ótrúlegu miðstýringaráráttu sem er stunduð á þeim bænum og er frábrugðin því fyrirkomulagi sem við þekkjum t.d. frá Bandaríkjunum þar sem einstök ríki ráða því sjálf, og borgir þess vegna, á hvern hátt fyrirkomulagi raforkumála er háttað. Þannig gildir eitt um Kaliforníu og annað um New York, og innan Kaliforníu geta verið mismunandi skipulagsform eins og dæmin sanna úr nýliðinni sögu þegar Los Angeles borg slapp frá Enron-skandalnum, einfaldlega vegna þess að raforkukerfið í Los Angeles var á snærum þeirrar borgar, undir almannastjórn og í almannaeigu. Enda þótt Evrópusambandið gefi okkur ekki tilskipanir um eignarhaldið á raforkuframleiðslunni, dreifingunni eða sölunni, er engu að síður á miðstýrðan hátt verið að leggja okkur línurnar hvað þetta snertir, um aðskilnað einstakra þátta raforkugeirans: framleiðslu, dreifingu og sölu. Þessi hugsjón kom reyndar ekki í frumvarpsformi fyrst inn í þingið heldur sem hluti af tilskipanasafni. Eitt vorið samþykkti þingið þetta eins og vill henda með ýmis önnur frv., nánast með bundið fyrir augun. Það voru einvörðungu þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem höfðu fyrirvara, og meira en fyrirvara, þeir andmæltu því óðagoti að samþykkja viljayfirlýsingu til grundvallarbreytinga á raforkukerfinu án þess að um það hefði farið fram nokkur umræða að gagni og nánast engin hér í þingsölum. Þannig kom sú viljayfirlýsing snemma af hálfu Alþingis um að við ætluðum að feta okkur inn á þessa braut. Það er ekki fyrr en núna, á allra síðustu vikum og mánuðum, sem aðrir aðilar en þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hafa hreyft andmælum. Nú síðast í haust lýsti hv. þm. Björn Bjarnason, þingmaður Sjálfstfl., því yfir að hann hefði talið, og teldi, æskilegt að leitað yrði undanþágna. Grunnhugmyndin í þessu frv., eins og ég skil málið án þess að hafa farið mjög ítarlega í það, er að nú skuli stefnt að því að markaðsvæða rafmagnsframleiðsluna og söluna. Hins vegar skal ákvörðunum um endanlegt fyrirkomulag skotið á frest og málið sett í nefnd. Í þeirri nefnd munu eiga sæti fulltrúar allra þingflokka sem sæti eiga á Alþingi og er það vel. Mér finnst rétt og gott að stuðlað sé að þverpólitískri aðkomu að málinu. En í nefndinni skulu jafnframt eiga sæti fimm fulltrúar frá Samorku, tveir frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, einn frá Alþýðusambandi Íslands, Samtökum atvinnulífsins og Neytendasamtökunum. Ég sakna sárlega einna samtaka þarna, heildarsamtaka fjölda starfsmanna á þessu sviði, sem starfa í þessum geira, og þar vísa ég til BSRB. Innan BSRB er að finna fjölmarga og stóra hópa starfsmanna í orkugeiranum sem starfa hjá rafveitunum og víðs vegar í orkugeiranum. Ætli það sé ekki fjölmennasti hópurinn innan þeirra samtaka. Ég ætla því að leyfa mér að koma á framfæri þeirri ábendingu að það væri æskilegt og eðlilegt að þau samtök ættu aðkomu að þessari nefnd. Það er að sjálfsögðu vel í lagt frá Samorku. Þaðan eiga að koma fimm fulltrúar, og ég er ekki að andmæla því nema síður sé að margir komi úr þeim geira að þessu máli, alls ekki. En fyrst minnst er á Samorku langar mig til að geta um frétt ríkissjónvarpsins um helgina þar sem fram komu mjög ákveðnar staðhæfingar um þróun raforkuverðs á Norðurlöndum. Það var tengt við markaðsvæðingu í raforkugeiranum. Eftir því sem ég kemst næst eru þær staðhæfingar rangar. Þær eru ósannar. Ég er að vonast til þess að ríkissjónvarpið sem flutti þessa frétt í góðri trú, vegna þess að hún er byggð á samantekt frá Samorku, komi á framfæri leiðréttingum sem ég tel einboðnar. Ella þarf ég að sannfærast um að ég hafi rangt fyrir mér í því efni. Í fréttum ríkissjónvarpsins sl. sunnudag var vitnað í þessa samantekt frá Samorku þar sem því var haldið fram að rafmagnsverð í Svíþjóð og Noregi hafi ekki hækkað sem neinu nemur við markaðsvæðingu kerfisins. Hins vegar hefði skattlagning aukist verulega og það skýrði fyrst og fremst verðbreytingar. Þetta kemur ekki heim og saman við yfirlýsingar norsku neytendasamtakanna í haust. Talsmaður þeirra sagði þá að hin markaðsvæddu fyrirtæki hefðu samráð sín í milli um að keyra verðlagið upp og háfuðu þegar þar var komið sögu inn milljarða í gróða á kostnað notenda. Varðandi þetta og varðandi þróun orkuverðsins er t.d. fróðlegt að líta á umfjöllun í norska dagblaðinu frá 22. september sl. en þar var sýnt fram á að markaðsvæðing hefði sprengt upp raforkuverðið í Noregi. Í blaðagreinunum sem þá birtust í Dagbladet var vitnað í talsmann norska neytendaráðsins, Per Anders Stahlheim. Hann segir í blaðinu að norsk raforkufyrirtæki raki saman milljörðum, hagnaðurinn í rafmagnsgeiranum sé ævintýralegur. Árið 2000 hafi hagnaður norskra rafveitna verið um 11,6 milljarðar norskra kr. og rafveiturnar hafi greitt 3,7 milljarða norskra í arð til eigenda sinna. ,,Þetta er orðinn markaður þar sem menn háfa inn peninga,`` segir Stahlheim. Hér er ég að vitna í þessa blaðagrein í Dagbladet frá þessum tíma. Ég bendi þeim sem áhuga hafa á að það er hægt að nálgast nánari upplýsingar um þetta á upplýsingavef BSRB, bsrb.is mun það vera. Sérstökum áhugamönnum um efnið get ég bent á heimasíðu mína líka, ogmundur.is, en þar er fjallað ítarlega um þetta efni. Það eru komnar út fleiri skýrslur, m.a. frá hreyfingu innan úr hreyfingu launafólks og núna alveg á síðustu dögum birtist skýrsla frá Bertil Dahlsten sem starfar fyrir SEKO, samtök launafólks í þjónustu og samgöngum. Þessa skýrslu sendi hann til EPSU, en það eru Evrópusamtök launafólks í almannaþjónustu, sá hluti þeirra samtaka sem starfar innan Evrópusambandsins. Þar er ástandinu á norræna rafmarkaðnum eftir markaðsvæðingu lýst í dökkum litum, sagt að verð sl. fjóra mánuði hafi hækkað um 400% hjá Nord Pool sem er miðlunarfyrirtæki norrænna rafmagnsveitna. Að auki hafi sænska stjórnin hækkað skatta á rafmagn á sama tíma. Það er rétt. Og það eru þær staðhæfingar sem Samorkumenn komu með. Hins vegar skýrir það ekki þessa hækkun nema að litlum hluta. Í þessari skýrslu Bertils Dahlstens er því haldið fram að ástæður ófremdarástandsins hafi opinberlega verið taldar lítil úrkoma sl. ár. Í skýrslunni segir að þetta sé ekki satt, úrkoma hafi þvert á móti verið óvenjumikil, bæði 2000 og 2001. Hins vegar hafi verið til staðar fyrir markaðsvæðingu umframorka í sænska kerfinu til þess að mæta þurrum árum og álagspunktum. Það fyrsta sem raforkuframleiðslufyrirtækin gerðu var að skera þessa umframorku í burtu, um 10% af framleiðslugetu sænska raforkukerfisins fyrir breytingar. Fyrirtækin sögðu að þau framleiddu ekki rafmagn að gamni sínu og ekkert þeirra taldi sig þurfa að bera kostnað af slíkri öryggisorkugetu. Þessa orku þurfa Svíar nú að flytja inn frá kolaraforkustöðvum í Póllandi og Þýskalandi. Þá er lýst í þessari skýrslu Bertils Dahlstens áhyggjum af fjárfestingum og viðhaldi í sænskum raforkuiðnaði. Um 40% af starfsmönnum hafi verið sagt upp og engin nýliðun eigi sér stað. Engar fjárfestingar hafi verið gerðar í iðnaðinum síðan fyrir markaðsvæðingu en raforkuiðnaðurinn krefjist langtímaáætlana varðandi uppbyggingu og viðhald ef tryggja eigi landsmönnum öruggan aðgang að nægu rafmagni. Hér er ég að vitna óbeint, ekki orðrétt, í skýrslu frá sænskum verkalýðssamtökum til Evrópusambands launafólks í almannaþjónustu. Ég byggi staðhæfingar mínar á því sem frá þessum aðilum kemur og vek athygli á að þær stangast algerlega á við þær staðhæfingar sem koma frá Samorku og voru birtar í sjónvarpinu um síðustu helgi. Nú finnst mér að finna þurfi út hvað er rétt í þessu efni og auðvitað stendur sú krafa upp á ríkissjónvarpið að ganga úr skugga um hið rétta. Ég er alls ekki að áfellast ríkissjónvarpið í þessu efni, alls ekki, a.m.k. ekki á þessu stigi, sjónvarpið hefur enn tækifæri til að kafa ofan í hlutina. Allt of oft vill það samt gerast að umræða um mikilvæg mál eins og þessi er látin hanga í lausu lofti og ekki leiðrétt þegar rangt er farið með. Þá vil ég nefna það að markaðsvæðing á rafmagni hefur í för með sér mikið óöryggi fyrir notendur. Þeir eiga allt sitt undir geðþótta eigenda hlutafjárins þegar búið er að hlutafélagavæða þessa framleiðslu. Þannig má benda á að eitt stærsta orkufyrirtæki Bretlands, British Energy, sem framleiðir og selur 25% rafmagns í Bretlandi, hefur að undanförnu ítrekað sent út viðvörun um að án frekari aðstoðar frá opinberum aðilum stefni í gjaldþrot fyrirtækisins. Hlutabréf þess kolféllu í september sl. og gerðist þetta þrátt fyrir neyðaraðstoð bresku ríkisstjórnarinnar upp á 410 millj. breskra punda sem veitt var til endurskipulagningar á fjármálum fyrirtækisins. Markaðsvirði hlutafjárins er komið niður í 173,8 millj. punda, samanborið við rúmar 2.000 millj. punda fyrir ári síðan. Þannig hefur verðgildi hlutabréfa fallið um 91% á einu ári og aldrei verið lægra í sögu fyrirtækisins. Fulltrúi stofnunar sem á hlutabréf í British Energy lét hafa eftir sér að ríkisstjórnin hafi með fjárstyrk sínum bjargað fyrirtækinu tímabundið frá gjaldþroti. Eftir sé hins vegar að finna svar við þeirri grundvallarspurningu hvað verða megi fyrirtækinu til bjargar til framtíðar litið en það tapi nú á framleiðslu rafmagns. Með öðrum orðum, þegar mest þarf á að halda hlaupa hlutafjáreigendurnir brott. Þetta er ástæðan fyrir því að þetta fyrirkomulag, hlutafélagafyrirkomulagið í grunnþjónustu, er mjög óheppilegt. Grunnþjónustan þarf alltaf að vera til staðar og það er óheppilegt og óskynsamlegt að haga eignarforminu þannig að eigandinn sé sífellt að hugsa um það hvernig hann geti hámarkað gróða sinn. Ef það nú gerist að illa árar á þessum markaði í þessum rekstri, er hann farinn burtu. Það gerðist einmitt í þessu fyrirtæki. Það mætti taka fleiri dæmi, bæði frá Frakklandi og Bandaríkjunum hvað þetta snertir. Hvers vegna er verið að ræða þetta? Jú, vegna þess að við eigum að læra af reynslu annarra þjóða. Hér hafa fulltrúar ríkisstjórnarinnar og Samorku komið fram og reynt að telja okkur trú um að það sé heppilegt rekstrarform að markaðsvæða þessa starfsemi, færa hana í annað eignarhaldsform. Þess vegna hljóta menn að horfa til reynslu annarra þjóða í þessu efni. Náttúrlega er hrikalegust reynsla þjóðar af einkavæðingu rafmagnsins; það er í Nýja-Sjálandi. Þar var orðið sannkallað neyðarástand og ríkið þurfti þá að koma inn með hjálpandi hönd, eins og er að gerast núna í Bretlandi, og ég hef rakið, þar sem milljarðatugum er pumpað inn í þessa framleiðslu til þess að halda fyrirtækinu á floti. Herra forseti. Þetta voru almenn orð um þessa skipulagsbreytingu, þessa grundvallarskipulagsbreytingu sem menn eru núna að byrja að feta sig inn á. Við sáum hvað var að gerast hér með Norðurorku fyrir jólin, þar kom hver ráðherrann upp á fætur öðrum og hver stjórnarþingmaðurinn líka 

Herra forseti. Nú er loksins svo komið að við ræðum þetta frv. til laga um breytta skipan raforkumála eftir mikla meðgöngu þess í hæstv. ríkisstjórn og langa og erfiða fæðingu. En eins og kunnugt er átti Ísland þegar 1. júlí sl., ef minni mitt svíkur ekki, að hafa gengið frá öllum hlutum sem vörðuðu fullgildingu orkutilskipunar Evrópusambandsins, nr. 96/92, og eru Íslendingar þar af leiðandi komnir í ónáð og sekir um vanefndir að því leyti að hafa ekki gert tilhlýðilegar ráðstafanir í lögum til að fullgilda tilskipunina. Í samræmi við það, samanber hæstaréttardóma sem um slíkt ástand hafa fallið, ættu aðilar út af fyrir sig rétt á hendur íslenska ríkinu. Fyrir liggja hæstaréttardómar um að reglur af þessu tagi á Evrópska efnahagssvæðinu öðlist í reynd gildi gagnvart réttindum borgaranna eða réttindum aðila þó að stjórnvöld viðkomandi ríkis hafi vanefnt að koma þeim lagalega til framkvæmda. Þess vegna gætu aðilar sem teldu á sér brotinn rétt frá 1. júlí sl. auðvitað höfðað mál gegn íslenska ríkinu, ábyrgðin liggur þar en ekki annars staðar. Það var furðu hljótt um þetta mál, herra forseti, þegar það var á undirbúningsstigi innan samstarfsins á Evrópska efnahagssvæðinu, og þegar sameiginlega nefndin tók ákvörðun sína bárust af því litlar fréttir hingað. Það var ekki fyrr en vorið 2000, þegar inn á borð þingmanna kom þáltill. til staðfestingar á ýmsum ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar, sem málið leit hér dagsins ljós og komst eitthvað að gagni til umræðu. Einstaka menn höfðu að vísu reynt að vekja athygli á því að þetta væri í vændum og Íslendingar þyrftu að hugsa sinn gang í þeim efnum. En það kom fyrir lítið. Þegar málið birtist svo á þingi var það fyrst og fremst einn stjórnmálaflokkur, Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, sem fór ofan í saumana á því og reyndi að vekja athygli manna á því hvað væri í vændum, án nokkurra minnstu undirtekta frá öðrum aðilum. Ég skilaði sérnefndaráliti sem fulltrúi flokksins í utanrmn. og reyndi þar að draga athygli manna að því hvaða álitamál væru þarna að vakna og hvort það væri sjálfgefið að Ísland gengi inn í þennan pakka, eða a.m.k. léti ekki á það reyna með formlegum hætti hvort hægt væri að fá sérstöðu Íslands að þessu leyti viðurkennda. Undir það var ekkert tekið og menn greiddu hér atkvæði með þessu meira og minna sofandi að því er virtist. Síðar hefur það gerst að einstaka menn hafa vaknað upp við vondan draum og farið að spyrja: Bíddu, af hverju fékk Ísland bara ekki undanþágu frá þessu? Hv. þm. og borgarfulltrúi, Björn Bjarnason, vaknaði upp við þetta mál í haust er leið þegar það var til umfjöllunar einhvers staðar í borgarkerfinu eða hjá Orkuveitu Reykjavíkur og spurði þessara spurninga. Og hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hefur opinberlega tjáð sig með svipuðum hætti um málið. Ég veit að það er búið að spyrja hæstv. ráðherra að því, bæði hér í umræðunni og eins áður, hvers vegna ekki hafi verið látið á það reyna að Ísland fengi þarna varanlega undanþágu eða sérstöðu sína með einhverjum hætti viðurkennda, þótt ekki væri nema ótímabundinn aðlögunarfrest að þessari tilskipun. Það er jú erfitt að fá varanlegar undanþágur, það vitum við.  Þetta verður auðvitað þeim mun furðulegra þegar við skoðum tilgang orkutilskipunarinnar. Hver er hann? Hann er að gera raforkugeirann að hluta af innri markaði Evrópusambandsins í áföngum. Látum nú vera að menn vilji færa orkusviðið undir samkeppnisreglur og innleiða þar samkeppni og allt hvað það nú er. Það má kannski segja að það geti þá átt við hér eins og annars staðar að við eigum að vera hluti af samkeppnisreglum innri markaðarins. Tilgangur númer tvö er að tryggja öryggi í afhendingu á raforku. Það bókstaflega kemur íslenskum aðstæðum ekkert við. Það á augljóslega ekki við því Ísland er einangraður orkumarkaður og öryggi í raforkuafhendingu á Íslandi vex ekki um eitt einasta prómill þó að þessi tilskipun gangi í gildi sem slík. Tilgangur hennar á meginlandi Evrópu er að samtengja orkumarkaðinn og auka þar með öryggi þar. En það á ekki við á Íslandi, ekki fyrr en kemur þá sæstrengur. Markmið númer tvö samkvæmt þessari tilskipun á því ekki við hér. Þriðji megintilgangurinn er að auka samkeppni í framleiðslu á raforku. Það á í afar takmörkuðum mæli við hér eins og aðstæður eru í dag. Menn geta sagt að það sé framtíðarmarkmið að leyfa fleirum að spreyta sig hér við að framleiða orku og selja hana en gagnvart aðstæðum líðandi stundar og fyrirsjáanlegrar framtíðar á Íslandi er það í raun og veru algjört aukaatriði nema menn telji það samkeppni að einn og einn bóndi fái að framleiða nokkra tugi kílóvatta inn á netið svona í samkeppni við öll gígavöttin sem Landsvirkjun er með. Auðvitað er það hlálegt. Það væri þá ekki fyrr en einhverjir öflugir aðilar væru í færum til þess að framleiða umtalsvert magn inn á hinn almenna markað sem þetta ætti við. Það er um það sem einhver samkeppni snýst. Markmið númer þrjú á því nánast ekki heldur við á Íslandi. Og hvert er markmið tilskipunarinnar númer fjögur? Að gera fyrirtækjum kleift að eiga viðskipti með raforku milli landa á svæðinu. Burt með það. Kemur Íslandi ekki við því Ísland er einangraður orkumarkaður og getur ekki selt raforku annað. Viðskipti milli landa eru út úr myndinni þegar kemur að Íslandi. Ergo: Það er aðeins eitt af fjórum markmiðum þessarar orkutilskipunar sem segja má að eigi að einhverjum hluta til við á Íslandi. Annað kannski mögulega inni í framtíðinni, en tvö alls ekki. Þannig væru efnislega öll rök fyrir því að Ísland hefði fengið þarna að vera undanskilið. Auðvitað hefði átt að láta reyna á möguleikana til að fá varanlega undanþágu, vera bara ekki með í þessum hluta, eða ganga þannig frá málinu að segja: Ísland er út af fyrir sig með að því marki sem þetta á við hér, þ.e. varðandi kannski samkeppni og annað slíkt, en að öðru leyti bíður það, að fullgilda hina hlutana, þess að Ísland tengist þá mögulega einhvern tíma evrópskum raforkumarkaði. Þá hefðum við getað haft í okkar höndum að hvaða leyti það var okkur sjálfum hentugt, miðað við okkar aðstæður, að innleiða þetta. Ég held að það sé afar erfitt að sækja mikil rök í aðstæður okkar fyrir því að þetta sé endilega eitthvað sem þjónar tilgangi okkar vel, að fara inn í þetta. Þess vegna hef ég gagnrýnt, og gagnrýni enn, íslensk stjórnvöld og þá sem véluðu um þessa hluti á undirbúningsstigi fyrir Ísland að reyna ekki til þrautar að fá þarna fram aðra skipan mála. Varðandi síðan stefnuna sem er tekin þarna við að innleiða samkeppni, með öðrum orðum einkarekstur í orkugeiranum, höfum við eins og kunnugt er mikla fyrirvara á því. Hv. þm. Ögmundur Jónasson vék að því hér áðan. Við vísum ósköp einfaldlega í dóm reynslunnar í þeim efnum. Þetta er ekki svið sem hefur gefist vel að selja í hendur einkaaðilum til að reyna að reka í hagnaðarskyni og það má sækja víða um lönd dæmin um ófarnaðinn sem af þessu hefur hlotist. Nú síðast hefur það bitnað heldur betur á frændum okkar annars staðar á Norðurlöndunum, í kuldaköstunum þar og vatnsleysinu í Skandinavíu, að vera orðnir í miklu ríkari mæli en áður háðir hinum einkavæddu orkuframleiðendum þar og þeim breytingum sem þar hafa orðið á orkuverði. Hvað hefur ekki komið í ljós? Menn hafa misst tökin á því að skipuleggja og undirbúa t.d. harða vetur eins og áður var hægt þegar málin voru á höndum opinberra aðila eða stórra orkufyrirtækja sem lutu opinberri stjórn. Þá var hægt að búa í haginn, fylla uppistöðulón og gera ráðstafanir, í staðinn fyrir að einkaaðilar hugsa fyrst og fremst um það eins og venjulega að græða sem mest, og strax. Þess vegna er bara freistandi að selja rafmagnið, eins mikið og mögulegt er að framleiða á meðan rignir. Svo vakna menn bara allt í einu upp við vondan draum, það er kominn harður vetur og lónin eru tóm. 

Allt tilskipuninni að kenna.

Ja, það er bara þannig, hæstv. ráðherra, að menn hafa verið að undirbúa sig fyrir þessa hluti. Norðmenn hafa verið með þær aðgerðir í gangi að undirbúa málin hjá sér og Svíar eru auðvitað orðnir aðilar að Evrópusambandinu. Hvort sem það er tilskipuninni sem slíkri að kenna eða þakka skulum við bara horfa á afleiðingarnar af fyrirkomulagi af því tagi sem hér á að búa til. Horfum bara á það. Hvernig hefur það gefist í Bandaríkjunum? Sennilega eru hörmungarnar hvergi rosalegri en þar. Menn hafa staðið frammi fyrir þvílíkum ósköpum í orkumálum í hinum einkavæddu stóru veitum í Kaliforníu, New York fylki og víðar, að það hálfa væri nóg. Og það hefur kostað alveg gríðarleg ósköp af skattpeningum að halda þessum aðilum á löppunum sem þar var búið að einkavæða eða fela þessa þjónustu. Nýja-Sjáland var nefnt hér til sögunnar og Bretland þekkja allir, hina hörmulegu útreið sem varð á því að einkavæða ýmiss konar veitustarfsemi í Bretlandi. Sporin hræða heldur betur í þessu efni, herra forseti. Þriðji þátturinn sem ég vil gera hér að umtalsefni í þessu sambandi varðar grundvallarspurninguna um fyrirkomulag á jöfnun orkuverðs í landinu verði farið út á þá braut að innleiða samkeppni. Ég kalla hana nú ekki frjálsa því að ég á erfitt með að sjá fyrir mér að hún verði óskaplega ,,frjáls``, sú samkeppni sem til málamynda á þó að heita að komist á í gegnum það að hverfa frá því fyrirkomulagi orkuöflunar og -dreifingar, fyrst og fremst á félagslegum eða opinberum grunni sem hér hefur verið við lýði. Hvernig ætla menn þá að tryggja og koma fyrir fullnægjandi jöfnun raforkuverðs þegar hinir einkavæddu aðilar verða farnir að reka þessa starfsemi? Jú, þá er talað um gjaldtöku til að jafna töp í orkukerfinu og vega upp dreifingarkostnað út á þau svæði sem minnst ábatasamt er að þjónusta. Hæstv. ráðherra orðaði það svo í framsöguræðu sinni áðan að töpin yrðu jöfnuð svo gjaldskráin yrði sem næst því hin sama um allt land. Þetta sagði hæstv. ráðherra hér í morgun. Ég punktaði þetta niður og ég vona að ég hafi tekið nákvæmlega rétt eftir. Er það nóg, erum við sátt við það? Í lögum hafa þó verið skýlaus ákvæði sem hafa falið stóra fyrirtækinu okkar að afhenda orkuna á sama verði, ekkert næstum því sama verði heldur á sama verði á útsölustöðum sínum.

... til neytenda.

Alveg rétt, það fyrirkomulag hefur vel að merkja, hæstv. ráðherra, að sjálfsögðu ekki verið gallalaust vegna þess að síðan hafa milliliðirnir komið til sögunnar sem hafa séð um dreifinguna út á einstök svæði og það fyrirkomulag hefur alls ekki þjónað t.d. landsbyggðinni vel og það fyrirkomlag sem hefur falist í þjónustu Rafmagnsveitna ríkisins hefur farið versnandi. Ekki vegna þess að það sé vont eða illviljað fyrirtæki heldur vegna þess að aðstæður Rafmagnsveitna ríkisins hafa orðið erfiðari með árunum. Verðmætir markaðir sem héldu uppi afkomu þess fyrirtækis, eins og Suðurnes, hafa gengið undan því og eftir hefur setið í vaxandi mæli það óhagstæða hlutverk að kaupa raforkuna í heildsölu af öðrum framleiðanda og dreifa henni út á strjálbýlustu svæði landsins. Það er augljóst mál að þarna hefur verið skilið eftir fyrirtæki með erfiðasta hluta orkudreifingarhlutverksins í landinu á sínum herðum. Niðurstöðuna þekkja allir. Landsmenn hafa búið við mjög mismunandi aðstæður í þessum efnum og orkuverðið til almennra notenda er hátt á Íslandi, því miður. Mjög hátt eins og það dæmi sannar að nefnd á vegum landbrh. um grænmetisframleiðslu í landinu komst að þeirri gagnmerku niðurstöðu fyrir skömmu síðan að eitt af því sem ætti að gera væri að reyna að leita leiða til þess að ná raforkuverðinu til gróðurhúsa á Íslandi niður í það sem er í samkeppnislöndunum. Það var yfirlýsing, opinber yfirlýsing, um að garðyrkjan á Íslandi, gróðurhúsin, borgar hærra verð fyrir rafmagn og orku en samkeppnisaðilarnir í nálægum löndum. Það var heldur dapurleg yfirlýsing. Það var niðurstaða, úrskurður um ástandið, sem segir sína sögu, því miður. Ég var að kíkja á taxta í þessu fyrir nokkrum dögum, m.a. í ársskýrslu Rafmagnsveitna ríkisins, og komst þá í samhengi við það gjafverð sem á að afhenda raforkuna á til erlendra álfyrirtækja, ef þau vilja vera svo náðug að koma hingað og reisa fabrikkur. Þau eiga að borga 1,20--1,40 kr. á kílóvattstundina miðað við fréttir fjölmiðla, svo maður vitni í fréttastofu sjónvarpsins sem hefur leyft sér að birta fréttir um ríkisleyndarmálið mikla, raforkuverðið til Alcoa, sem er svona gríðarlega vel varðveitt hernaðar- og ríkisleyndarmál að fréttastofa sjónvarpsins bara fjallar um það eins og sjálfsagðan hlut að þetta séu 17,4 mill á kílóvattstund. Þá er það, miðað við núverandi gengi, eitthvað um 1,20, og með bjartsýnum spám um þróun álverðs 1,40 kr. Á sama tíma og almennir notendur greiða 7,70 kr. án virðisaukaskatts, 9,60 kr. með virðisaukaskatti, upp í 12,60--12,70 á kílóvattstund fyrir lýsingu utan húss með einhverri þjónustu innifalinni. Tífalt, tólffalt verð á við stóriðjuna. Þetta er ástandið. Og horfir til betri vegar í þeim efnum? Ég er ekki viss um það. Ekki ef enn eina ferðina á að þunglesta Landsvirkjun með gríðarlegum skuldum sem fyrirtækið verður svo að juða við að ná niður næstu áratugina. Vonir manna um að þegar loksins yrði búið að afskrifa stórvirkjanirnar handa stóriðjunni gæti almenningur farið að njóta góðs af eru horfnar, það er fyrir lifandis löngu búið að afskrifa vatnsaflsvirkjanirnar sem framleiða rafmagn handa honum, almenningnum. Það liggur alveg fyrir að Sogsvirkjanirnar, Laxá og aðrar slíkar virkjanir sem að uppistöðu til framleiða fyrir hinn almenna notendamarkað, þó að kannski sé ekki gerður greinarmunur á elektrónunum sem þarna eiga í hlut, eru afskrifaðar framkvæmdir og ættu að geta afhent rafmagn á broti af því verði sem menn borga í dag. Það er bara þannig að einhverjar mestu gullkvarnir sem til eru eru auðvitað afskrifaðar vatnsaflsvirkjanir í bergvatnsám ef þar er rekstraröryggi og ekki skemmdir á vélum og annað í þeim dúr. Í best heppnuðu heimarafstöðvum bænda skipta menn um legur á tíu ára fresti, og búið. Það er rafmagnskostnaðurinn hjá mönnum.

Verður það svo í Kárahnjúkavirkjun?

Nei, það verður sko aldeilis ekki svo, hv. frammíkallandi, Pétur Blöndal, því að það eiga eftir að verða miklir hausverkir við rekstur á þeim ósköpum, ef það einhvern tíma rís. Og ég er ekki viss um að menn séu búnir að sjá fyrir endann á því að glíma við allt sem fylgir því að reyna að hemja Jökulsá á Dal, aurugasta jökulfljót landsins ef ekki heimsins, með 10 millj. tonna af framburði á hverju einasta ári. Ætli það eigi ekki einhvern tíma eftir að ganga eitthvað á þó að við verðum svo heppin að ekki gjósi undir Brúarjökli eða annað í þeim dúr? Að síðustu, herra forseti, hefði ég haft hug á, og geri það kannski seinna í umræðunni, að ræða aðeins um eitt af þeim fyrirtækjum sem eiga síðan að fara að starfa eftir þessu nýja lagafyrirkomulagi. Það er fyrirtækið Landsvirkjun. Ég verð að segja, alveg eins og er, að ég hef orðið meir og meir hugsi um hvað er að gerast á þeim bæ. Steininn tók úr í morgun, eins og ég hef reyndar þegar rætt úr þessum ræðustól á þessum drottins degi, þegar fréttir bárust í morgunsárið um að það nýjasta nýja á þeim bænum væri umsókn um borunarleyfi í friðlandinu að fjallabaki, eins og þeim þyki ekki nóg að gert með því að vera með Kringilsárrana og Þjórsárver undir í augnablikinu. Nei, það er friðland þarna líka að fjallabaki, eigum við ekki að líta á það? segir Landsvirkjun. Það er eins og það sé orðinn kækur hjá mönnunum að bera fyrst og fremst niður í friðlöndum. Ef þeir sjá þau einhvers staðar á kortinu er um að gera að sækja strax um virkjanaleyfi þar. Og það er þetta fína fyrirtæki sem birtir ársskýrslur sem minna annaðhvort á bæklinga frá Þjóðminjasafninu eða skýrslur frá Náttúruverndarsamtökum Íslands. Varla er minnst á virkjanir eða raforkuframleiðslu, þetta er allt um þjóðminjavernd og umhverfismál. En hvað eru þeir að gera, mennirnir? 

Herra forseti. Við ræðum hér eitt af viðameiri málum sem þetta þing fjallar um, þ.e. frv. til raforkulaga sem er að líta hér dagsins ljós í þriðja sinn. Eins og fram hefur komið í ræðum hv. þm. hefur mjög mikil umræða staðið um þetta mál úti á akrinum sl. tvö ár og sýnist þar sitt hverjum. Það er alveg ljóst að menn eru ekki á eitt sáttir og hér hefur verið dreginn fram í dagsljósið ágreiningur stjórnarflokkanna um málið og hann hefur orðið til þess að hluti af þessu frv. verður ekki afgreiddur heldur verður honum frestað og hann settur í nefnd. Ég tek undir gagnrýni sem komið hefur fram á það fyrirkomulag í ræðum þingmanna því að það er alveg ljóst að fyrirkomulag á jöfnun orkuverðs, jafnstórt og veigamikið atriði og það er, verður að liggja ljósar fyrir en hér. Þegar við erum að setja slíkan lagabálk í gegnum þingið finnst mér ekki alveg forsvaranlegt, herra forseti, að afgreiða málin eða ágreininginn á þann hátt sem hér er lagt til. Ég segi að þetta sé eitt viðamesta mál sem þetta þing fjallar um og ég held að það séu orð að sönnu. Ég hefði gjarnan viljað fá meiri yfirsýn í gegnum umræðuna með því að hér lægju t.d. fyrir líka heildstæð auðlindalög. Ég hef haft pata af því og ég held að það sé alkunna að drög að slíkum lögum eða slíkri löggjöf muni vera til í ráðuneyti hæstv. iðnrh. Ég verð að segja að ég hefði viljað sjá slíka löggjöf lagða fram á sama tíma og þetta frv. til raforkulaga er rætt því þetta er hluti af svo stóru máli og um mál af þessu tagi þarf að marka heildstæða, heildræna stefnu. Ég hefði því viljað sjá hér auðlindalög og jafnvel lög um jarðhita líka. Þar er ákveðinn geiri í þessu umhverfi sem ég held að þurfi líka að hafa sérstaka löggjöf. Eins og við höfum vatnalög þá held ég að tímabært sé orðið að setja lög um nýtingu jarðhita almennt. Ofan á þetta hefði ég gjarnan viljað sjá hér náttúruverndaráætlun lagða fram og ég hefði viljað sjá hér tilbúna rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Að þessari upptalningu lokinni, herra forseti, sést hversu stórt og viðamikið mál þetta er. Ég tek undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram á hæstv. iðnrh. og stjórnarflokkana um að ekki skyldi vera hægt að klára þetta mál betur en frv. gefur til kynna. Hæstv. ráðherra sagði í morgun að ný hugsun hafi verið að ryðja sér til rúms hvað varðar raforkumarkað og reglur á raforkumarkaði upp á síðkastið og síðustu árin. Hæstv. ráðherra sagði að gengið hefði vel í nágrannalöndum okkar að finna rúm fyrir þessa nýju hugsun. Margt af því sem kom upp í huga minn þegar ég hlustaði á ræðu hæstv. ráðherra hefur komið fram í ræðum annarra þingmanna, en ég get ekki látið hjá líða, herra forseti, að ítreka það sem er alkunna, þ.e. að t.d. í Þýskalandi hafa afleiðingarnar af þessum orkusamruna verið mjög alvarlegar. Hér hefur nokkuð verið fjallað um Noreg. Þýskaland hefur ekki verið nefnt í þessari umræðu. Ég ætla að bæta því hér við. Það er alkunna að í Þýskalandi var afleiðing þessarar opnunar á markaði gífurlega mikill samruni fyrirtækja. Nokkrir stórir aðilar náðu ráðandi stöðu á markaði en allir smærri aðilar týndu tölunni og urðu að gefast upp. Raforkuverð í Þýskalandi hækkaði gífurlega fyrst um sinn, tók risastökk og enn þann dag í dag er orkuverð í Þýskalandi ekki búið að ná því verði sem það var áður en raforkumarkaðurinn var innleiddur, þ.e. sá markaður sem hér er verið að tala um. Það er ekki gert ráð fyrir því, herra forseti, að raforkuverð lækki neitt meira í Þýskalandi. Í þeim greinum og viðtölum sem ég hef séð og lesið virðast menn gagnrýna þessa stóru aðila, stóru orkuframleiðendurna í Þýskalandi og því er beinlínis haldið fram að þessir stóru aðilar hafi farið út í þetta allt saman eða knúð á um þennan frjálsa markað til þess að halda verði háu. Það var auðveldara fyrir þá að halda verðinu háu þegar þeir voru einir og allsráðandi á markaðnum. Þetta er ekkert ókunnugt lögmál. Þetta er nokkuð sem menn lenda í í hvert sinn sem frelsið, blessað viðskiptafrelsið er tekið til umfjöllunar. Það er kunnara en frá þurfi að segja að frelsinu fylgir líka ábyrgð og þegar birtingarmynd frelsisins er orðin græðgi og ágirnd þá held ég að betur sé heima setið en af stað farið. Í Þýskalandi var þetta náttúrlega þannig að orkuver sem notuðu sama vatnið gátu ekki komið fram sem sjálfstæðir aðilar en þeir leystu málið með því að setja á þessa gífurlegu miðstýringu. Eins og ég segi þá er orkuverð í Þýskalandi ekki enn komið niður í það sem það var þegar þessum frjálsa markaði var komið á. Þetta er staðan þar, herra forseti. Hér hefur verið talað mikið um sérstöðu Íslands, að hún sé mikil og að við búum við afmarkað og lokað kerfi og kostnaðarliðir okkar séu þar af leiðandi fastir en ekki breytilegir sem leiðir eingöngu af þessari sérstöðu þessa kerfis. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vitnaði áðan í ræðu í nál. minni hluta utanrmn. sem á sínum tíma fjallaði um þessa tilskipun. Ég vil bara lýsa því að ég er hjartanlega sammála því sem hv. þm. sagði um þá möguleika sem hann taldi okkur hafa átt á því að biðja um undanþágur. Ég er hjartanlega sammála því að það séu ákveðin atriði í þessari tilskipun sem eigi alls ekki við svona afmarkað, lokað kerfi eins og við Íslendingar búum við. Alkunna er að þessi tilskipun byggir ekki hvað síst á því að kaupendur raforku geti verslað þvert á lönd og landamæri. Auðvitað verður það aldrei hægt á Íslandi, a.m.k. ekki í náinni framtíð, svo að hagkvæmt geti talist. Ekki getum við því hlaupið til grænna orkuframleiðenda í Bretlandi og keypt af þeim orku. Ónei, við erum bundin við okkar litla afmarkaða, lokaða kerfi og það setur okkur allt aðrar skorður en öðrum löndum í Evrópu. Sérstaða Íslands felst einnig að að miklu leyti í því að við erum með um 70% af markaðnum bundin í stóriðjusamningum til langs tíma. Það verður að segjast eins og er að í þessum sal er ekki búið að ræða breytt hlutverk Landsvirkjunar í þessu nýja umhverfi í tengslum við þetta frv. En það er alveg ljóst og fjármálastjóri Landsvirkjunar hefur sagt það, að það borgar sig ekki, hvorki á Íslandi að öllum líkindum né annars staðar þá, að virkja fyrir stóriðju nema eins og hér er gert, þ.e. að ríkissjóður þarf að gangast í ábyrgð fyrir lántökum Landsvirkjunar. Herra forseti. Einu sinni stóð til að búa til sérstakt félag um orkuöflunina vegna fyrirhugaðs álvers á Reyðarfirði. En það var kveðið upp úr með það fyrir nokkrum árum síðan, sennilega 1998, að slíkt yrði aldrei hagkvæmt, það væri einungis hagkvæmt að virkja fyrir stóriðju á þeim nótum sem gert er hér, þ.e. á vegum fyrirtækis sem hefur öll þau skattfríðindi sem Landsvirkjun hefur og á vegum fyrirtækis sem getur gengið í ríkissjóð og stærstu sveitarfélagasjóðina hér á landi til þess að gangast í ábyrgð fyrir lánveitingar sínar. Um þetta má lesa í erindi fjármálastjóra Landsvirkjunar sem flutt var á orkuþingi 2001 og birtist í bók sem gefin var út í tilefni af því þingi. Þetta er hluti af sérstöðu þessa markaðar. Því er alveg ljóst að við eigum eftir að fjalla betur um þetta kerfi á Íslandi sem er í sjálfu sér bara örkerfi. Ísland er í samhengi Evrópusambandsins dvergríki og raforkukerfið okkar í því samhengi örkerfi, sem ég held að þurfi að skoða með allt öðrum gleraugum en hér er verið að gera. Herra forseti. Það er alveg ljóst að stóriðjuframleiðslan fer vaxandi því við það stjórnarfar sem við búum núna og þá atvinnustefnu sem hæstv. ríkisstjórn keyrir þá stefnir í að 80--90, sennilega hátt í 90% af orkuöflun landsmanna verði fyrir stóriðju og verði bundin í langtímasamningum til stóriðju og það er alveg ljóst að ef einungis 10% af aflinu eru seld á hinum almenna markaði, að það sé aðeins það sem á að véla um hér, þá erum við að reyna að innleiða kerfi sem ég tel að gangi ekki upp. Hér hefur verið vitnað í greinina Raforkufrumvarp í vanda, sem birtist í Morgunblaðinu, og ráðherra mun hafa svarað á þá lund að hún vildi að horft yrði á heildarmyndina. Ég tek undir þau orð hæstv. ráðherra að horfa þurfi á heildarmyndina. En ég sakna hins vegar að það sé gert í þessu frv. og í þeirri umræðu sem hér fer fram. Ég er því voða hrædd um að við séum núna í þessari umræðu að missa út úr höndunum þá möguleika að horfa til framtíðar, horfa yfir sviðið í heild og skoða alla þætti þessa máls. Kannski er ekki óeðlilegt þó hér sé ítrekað það sem þessi þingfundur hófst á, þ.e. orkugræðgi Landsvirkjunar sem er slík að ugg setur að mönnum. Það er ekki óeðlilegt þar sem Landsvirkjun er farin að sækja í svo ríkum mæli inn á friðlöndin okkar til að virkja. Ég vil í raun halda því fram að það geti verið tilefni til að breyta lögum um Landsvirkjun þannig að hún geti ekki stöðugt skákað í því skjóli þar að 5. tölul. 2. gr. laganna leggi þeim þann kross á herðar að þeir eigi að hafa með viðunandi öryggi tiltæka nægilega raforku til þess að anna þörfum viðskiptavina sinna á hverjum tíma. Ég vil halda því fram að þessi 5. tölul. í 2. gr. laganna um Landsvirkjun sé orðinn, má segja, prímus mótor í starfi Landsvirkjunar því að þar er stöðugt verið að búa til ný tækifæri til þess að afla orku og síðan er iðnrn. eins og útspýtt hundsskinn úti um öll holt og grundir, út um allan heim, að reyna að draga stóriðjufyrirtæki hingað til landsins. Allir þekkja dæmið um Alcoa sem dregið var hingað og boðið gull og grænir skógar. Landsvirkjun stóð auðvitað klár á því að afhenda nákvæmlega þá orku sem Kárahnjúkavirkjun gæti mögulega annað eða framleitt fyrir þá. Ég vil meina að þetta ákvæði í lögunum sé orðið íþyngjandi og komi í veg fyrir alla vitræna umræðu um náttúruvernd og skynsamlega nýtingu orkulindanna okkar. Ég sakna þess að hæstv. ráðherra hafi ekki svarað hér spurningum mínum frá því í morgun þegar við vorum að munnhöggvast í byrjun þingfundar, herra forseti. Ég vil fá að vita hvað friðlýsing lands þýðir í huga hæstv. iðnrh. Ég sé ekki annað en að hér sé vaðið með offorsi yfir eina auðlind til þess að afla annarrar. Mér finnst þetta frv. til raforkulaga ýta undir slíkt. Mér finnst það gera það að verkum að menn eigi núna á hættu að glata þeim gersemum sem ósnortin náttúra landsins býr yfir og þá finnst mér verið að fórna einni auðlegð á altari stóriðjunnar, auðlegð sem mætti mögulega nýta þjóðinni til hagsældar, ekki síður en auðlegðina sem fólgin er í orkulindum landsins. Síðan finnst mér, herra forseti, að það vanti umræðu um ákveðnar skilgreiningar í frv. Ég sé t.d. ekki að það séu almannahagsmunir --- ef við lítum á markmiðsgrein laganna stendur þar, herra forseti, að markmiðið sé að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi og það eigi að efla atvinnulíf og byggð í landinu, og í því skyni skuli, eins og segir í 1. tölul., með leyfi forseta, ,,skapa forsendur fyrir samkeppni í vinnslu og viðskiptum með raforku, með þeim takmörkunum sem nauðsynlegar reynast vegna öryggis raforkuafhendingar og annarra almannahagsmuna``. Og hverjir eru þessir almannahagsmunir? Ég spyr: Hvernig eru þeir skilgreindir? Ég spyr líka um þætti eins og skilvirkni, hagkvæmni og öryggi raforkukerfis og hagsmuni neytenda. Hvernig skilgreinir hæstv. iðnrh. t.d. þessa hagsmuni neytenda þegar það er ljóst að þar sem þessi frjálsi raforkumarkaður hefur verið innleiddur hefur verð til neytenda einmitt hækkað? Varla geta það verið hagsmunir neytenda. Síðan tel ég líka að það þurfi að skilgreina betur hugtök eins og endurnýjanlega orkugjafa. Margar þrætur hafa átt sér stað í þessum sal sem fjalla um endurnýjanlega orkugjafa. Og ég sakna þess að í sambandi við þetta frv. til raforkulaga skuli ekki fjallað um þá skilgreiningu sem mér finnst eðlilegt að við gerum, skilgreininguna sem þeir sem fjalla um sjálfbæra þróun hafa notað fyrir endurnýjanlega orkugjafa, en öllum er kunnugt að þar undir falla ekki vatnsaflsvirkjanir með uppistöðulón sem eru að uppistöðu til jökulvatn. En það er alveg ljóst að þessi ríkisstjórn og hæstv. iðnrh. skilgreina ekki endurnýjanlega orkugjafa á sömu nótum og þeir sem standa hvað best vörð um sjálfbæra þróun. Það mætti kannski nefna hér til sögunnar, herra forseti, samtök sem kalla sig International River Network. Það mundi útleggjast á íslensku Alþjóðlegt net vatnsfalla eða eitthvað á þá leið. Þar er um að ræða samtök sem hafa tekið að sér að skilgreina fyrir heiminn eðli vatnsfalla. Þetta er afar virtur félagsskapur sem mikið mark er tekið á og margir virtir vísindamenn starfa fyrir. Það er alveg ljóst að skilgreining þeirra á endurnýjanlegum orkugjöfum er ekki sú sama og ríkisstjórnar Íslands. Það er auðvitað sjálfsagt og eðlilegt að iðnn. taki þessar skilgreiningar til umfjöllunar þegar málið fer til nefndarinnar til frekari skoðunar. Ef stuðla á að því að þetta verði svo óskaplega þjóðhagslega hagkvæmt raforkukerfi finnst mér vanta röksemdafærsluna um þá óhagkvæmni sem við búum við í því raforkukerfi sem við þekkjum í dag. Það má þá spyrja hæstv. iðnrh.: Hvaða stóra óhagkvæmni rekur okkur út í þessar breytingar sem áhöld eru um hvort skili okkur nokkru öðru en hærra orkuverði? Það væri líka gaman að fá hér umræðu um það, herra forseti, hvernig gert sé ráð fyrir því að raforkukerfi það sem hér er lagt til komi til með að efla atvinnu og byggð í landinu. Það er sannarlega ekki vanþörf á í því umróti sem nú ríkir í virkjanamálum og framtíðarorkumálum þjóðarinnar að fá upp umræðu um það á hvern hátt hæstv. iðnrh. sjái að nákvæmlega þetta fyrirkomulag Evrópusambandsins efli svo mikið atvinnu og byggð á Íslandi. Að svo mæltu, herra forseti, held ég að ljóst sé að ég hef margar efasemdir um þetta stóra mál og hefði sannarlega viljað sjá öflugar umræður um það fram eftir degi. Það er eðlilegt að 1. umr. um þetta frv. fari vítt og breitt um sviðið en ég geri síðan ráð fyrir því að iðnn. eigi eftir að varpa sínu öfluga ljósi á þetta mál. Ég geri ráð fyrir að 2. umr. um frv. komi til með að verða jafnvel enn átakameiri en sú fyrsta sem hér hefur farið fram.

Hæstv. forseti. Það var aðallega eitt sem ég ætlaði að bregðast hér við í ræðu hv. þm. Hún heldur því fram að raforkuverð í Þýskalandi hafi hækkað. Í nýrri skýrslu sem ég hef undir höndum stendur að á tímabilinu 1995--2001 hafi raforka til iðnaðar lækkað um 29% og til almennings um 5%. Þær fullyrðingar sem hv. þm. var með hér uppi standast því ekki. Líka hefur verið talað um orkuskort í Svíþjóð, hátt verð í Noregi og þar fram eftir götunum. Ég hef miklar athugasemdir við þessar fullyrðingar. Hvað varðar Svíþjóð er ástæða nýlegra vandamála sú að verið er að loka kjarnorkuverinu í Barsebäck í áföngum og það er algjörlega óháð þessari tilskipun. Hvað varðar Norðurlöndin eru orkufyrirtæki þar almennt í opinberri eigu þannig að það er ekki sanngjarnt að tengja þau við slæma einkavæðingu. Hv. þm. spurði sérstaklega hverjir hagsmunir neytenda í þessu væru og fullyrti að verð hefði almennt hækkað. Það er bara ekki rétt. Það hefur sýnt sig að þar sem gengið er hvað lengst í frjálsræðinu --- við höfum upplýsingar um þetta allt sem verða kynntar í iðnn. --- lækkar verðið mest. Svo er það líka neytendamál að hafa þetta gagnsætt þannig að fólk hafi einhverja hugmynd um hvernig raforkuverð verður til. Það veit fólk ekki í dag. Það er margt í þessu sem er jákvætt fyrir neytendur.

Herra forseti. Ég hefði haldið að til þess að gera þetta kerfi sem við búum við í dag gagnsætt væri í raun og veru vilji allt sem þyrfti. Ég tel að kerfið geti verið gagnsærra en það er, ég tek alveg undir það. Og ég tel að hæstv. iðnrh. geti gert það gagnsærra en það er en að ekki þurfi alla þessa breytingu sem hér er boðuð. Þær upplýsingar sem ég hef frá Þýskalandi og þær upplýsingar sem hv. þm. Ögmundur Jónasson kom með í ræðu sinni áðan stangast þá á við þær upplýsingar sem hæstv. ráðherra leggur hér fram. Ég verð samt að segja að ef verð, samkvæmt þeirri skýrslu sem hæstv. ráðherra vitnar í núna, til neytenda er einungis 5% lægra en það var áður en raforkumarkaðnum var breytt í Þýskalandi finnst mér það ekki vera nein ósköp. Þar að auki er það örugglega meðaltalsverð og þá er ég alveg sannfærð um að það hefur lækkað miklu minna til stórs hluta neytenda og jafnvel hækkað til stórs hluta, því að þetta eru örugglega, eins og ég segi, meðaltalstölur. En auðvitað verða allar þessar tölur skoðaðar í iðnn. og þar stangast upplýsingar örugglega á. Ein skýrsla segir þetta, önnur hitt. Þegar öllu er á botninn hvolft er þó auðvitað kjarni málsins að menn hafa deilt um kerfið sem verið er að innleiða hér. Það er jafnvel enn meira deilt um það á norðlægum slóðum en í Mið-Evrópu. Ég sé ekki annað en að það komi í bakið á Norðmönnum núna þegar það kemst upp um raforkuframleiðendur sem hafa ekki gert ráð fyrir hörðum vetri og hafa þess vegna látið undir höfuð leggjast að fylla upp lónin þannig að núna í kuldunum í Noregi hefur ekki verið til næg raforka.

Hæstv. forseti. Það sem mér finnst ekki koma fram hjá hv. þingmanni og ekki heldur öðrum þeim sem talað hafa úr hennar flokki við þessa umræðu er hvað er hættulegt við þessar breytingar. Hún segir að ekki þurfi að fara út í allar þessar breytingar. Hvað er að því að fara þessa leið? Það kemur ekki fram. Er það bara þessi almenni ótti við breytingar og þessi ákveðna fyrirframskoðun hjá þessum hv. þm. Vinstri grænna að vera á móti? Ég hef ekki heyrt hvað er í raun að þessu fyrirkomulagi sem við erum að reyna að koma á með frv. Nú er ég búin að segja frá því að verð hefur lækkað, eins og í Þýskalandi, og þá hefur það ekki lækkað nógu mikið. Það er þó a.m.k. rangt sem hv. þm. sagði áðan, að það hefði hækkað. Hvað er að því að breyta þessu fyrirkomulagi í þá átt sem frv. kveður á um? Það væri mjög gaman að heyra það í stuttu máli.

Herra forseti. Það hefur auðvitað komið fram í máli þeirra þingmanna sem rætt hafa hér þetta mál fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að kerfi af því tagi sem verið er að leiða hér inn býður upp á einkavæðingu, það býður upp á það að á endanum verði þessi fyrirtæki öll meira eða minna hlutafélagavædd, og ráðherrann veit það alveg eins vel og aðrir sem eru í þessum sal að þegar við erum komin með opinbera grunnþjónustu samfélagsins inn í hlutafélög er búið að loka á upplýsingar. Það er búið að loka á þær upplýsingar sem almenningur á auðvitað heimtingu á að hafa aðgang að. Ég get bara nefnt nýjasta dæmið þar sem ákveðinn hluti af ríkiseignum og grunnþjónustu hefur verið hlutafélagavæddur hér á Íslandi, og það er Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Það er varla fyrr búið að breyta Flugstöð Leifs Eiríkssonar í hlutafélag en að upp kemst um gífurlega spillingu og peningasukk. Eða eru menn búnir að gleyma Landssímanum í þeim efnum? Hlutafélagaformið hentar ekki að mati Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs þegar við erum að tala um almenna grunnþjónustu sem samfélagið verður að reka hvað sem tautar og raular. Og það er rangt hjá hæstv. ráðherra að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hafi ekki skýra stefnu í þeim málum og að þingmenn hennar hafi ekki komið henni hér til skila.

Það er ekki verið að koma á hlutafélagavæðingu.

Það endar auðvitað þannig.

Herra forseti. Þetta frv. til raforkulaga á að marka þann ramma sem vinnsla, dreifing og þjónusta á rafmagni mun hafa á næstu árum. Það er auðheyrt af ummælum hæstv. iðnrh. að eitthvað hafi skolast til þær upplýsingar um þróun í öðrum löndum sem hún vitnaði til, sem hún sagði að hefði gengið vel og sýndi fram á að aukið frelsi í markaðsvæðingu þessa þjónustugeira hefði alls staðar verið til góðs. Hv. þm. Ögmundur Jónasson rakti þetta mjög ítarlega í ræðu sinni og ég vona að hæstv. ráðherra hafi hlustað. Það væri þá a.m.k. tími til kominn. Ég get þó í tilefni af ummælum hæstv. ráðherra í andsvörum áðan bara minnt á nokkur atriði. Hér er ég með grein þar sem vitnað er í framkvæmdastjóra norska neytendaráðsins, Pers Anders Stahlheims. Hún er birt og endurtekin á fréttavef BSRB. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í sumar rauk verðið á raflínuleigunni (dreifikerfinu) upp. Ástæða: Við notum of lítið rafmagn. Nú þýtur rafmagnsverðið einnig upp. Ástæða: Við notum of mikið rafmagn. Þetta er markaður, þar sem menn háfa inn peninga, segir Stalheim. Verðhækkunin nemur allt að 30% hjá einstökum rafmagnsnotendum.`` Ég vitna áfram í hinn norska framkvæmdastjóra neytendaráðsins. ,,Hagnaðurinn í rafmagnsgeiranum er einnig ævintýralegur. Árið 2000 var hagnaður norskra rafveitna um 11,6 milljarðar norskra króna og rafveiturnar greiddu 3,7 milljarða norskra króna í arð til eigenda sinna. Nú tilkynna rafveiturnar um mikla hækkun rafmagnsverðs. Þeir rotta sig saman um verð á hverju hausti, segir Stalheim. Hann upplýsir að 80--90 Norskar rafveitur þurfi aðeins 4--5 norska aura (50--60 ísl. aura) á kílóvattstund til að vera reknar með hagnaði.`` Áfram segir í viðtalinu: ,,Í raun ráða þrír stórir eigendur rafmagnsmarkaðnum, segir Stalheim. Statkraft ræður öllu í Noregi, Vatterfall í Svíþjóð. Þriðja stóra samsteypan ræður rafmagnsmarkaði í Finnlandi. Nú er verið að rannsaka, hvort ólöglegt verðsamráð hafi verið haft í frammi á rafmagnsmarkaðnum til að halda uppi óeðlilega háu verði. Kraftnord í Nordlandfylki hefur hækkað rafmagnsverð þrisvar sinnum í september.`` Stalheim lýsir þarna í hnotskurn hverju norskir neytendur standa frammi fyrir eftir þessa markaðsvæðingu. Við höfum líka vitnað til þess sem hefur gerst á öðrum svæðum og löndum, t.d. Kaliforníu, Ástralíu og Nýja-Sjálandi, þar sem eru sporgöngumenn markaðsvæðingar og einkavæðingar í rafmagnsgeiranum. Við höfum lýst því sem þar hefur gerst. Það hefur reynst nauðsynlegt að ríkið komi inn til að draga einkaaðilana þar að landi til að bjarga þjónustunni. Ég held að hæstv. iðnrh. ætti að fara varlega í að vitna til góðrar reynslu erlendra aðila í markaðsvæðingu raforkukerfisins enda eru aðstæðurnar sem menn búa við þar auk þess allt aðrar en hér á landi. Þar komum við kannski að kjarna málsins í þessu frv. sem er að það er fyrst og fremst farið eftir erlendum uppskriftum varðandi fyrirkomulag raforkumála. Því er borið við að fara þurfi eftir einhverri evrópskri tilskipun sem við í asnaskap og undirlægjuhætti samþykktum að gangast undir, tilskipun sem allir vita að passar í raun engan veginn hér á landi. Afsökunin nú er að við séum búin að gangast undir þessa tilskipun og þess vegna verðum við að beygja okkur undir hana. En það var ekki á þeim forsendum að það væri íslenskum raforkumarkaði og neytendum til góðs. Það var aldrei inni í þessari umræðu, aðeins að þjónka þessum erlendu tilskipunum sem okkur bar engan veginn að taka upp. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Herra forseti. Ég tel einn mesta ágallann á því frv. sem hér er lagt fram að það er hvergi tekið á þjónustumarkmiðum þessara gæða, þ.e. raforkunnar til neytenda. Það er hvergi tekið á þjónustumarkmiðunum. Tökum t.d. bara eitt. Hvers konar rafmagni á að dreifa um landið? Við vitum að þriggja fasa rafmagn er mikilvægt fyrir uppbyggingu atvinnulífs úti um allt land. Það er ekki minnst einu orði á það í þessu frv. hvernig á að þjóna landinu öllu með rafmagni. Hvergi er minnst á það. Það mætti standa í þessu frv., sem á að ná um raforkulögin, um þjónustumarkmið og hvernig ætti að taka á gæðum þjónustunnar. Hæstv. ráðherra sagði hér í ræðu sinni að það ætti að skilgreina gæðamarkmiðin seinna. Já, það er gott að vísa öllu til seinni tíma, öllu því sem skiptir í raun máli fyrir neytendur. Ég hefði t.d. viljað spyrja hæstv. ráðherra í þessu sambandi um framkvæmd þáltill. um þriggja fasa rafmagn sem var samþykkt hér á Alþingi árið 1999. Samkvæmt henni var unnin skýrsla en þar var einmitt fjallað um þörfina fyrir þriggja fasa rafmagn. Íslenskir neytendur horfa á það sem að þeim snýr, hvers konar rafmagn stendur þeim til boða og á hvaða verði. Í þessu frv. er hvorki tekið á því að jafna verð til neytenda, sem væri þó eitt af frumatriðunum í frv. til raforkulaga, svona heildstæðum lögum. Þar ætti að taka á því hvort stefnan sé í raun að dreifa rafmagni á jafnréttisgrunni á jöfnu verði um allt land. Það vilja íslenskir neytendur fá að heyra. En því er frestað. Öllu því sem lýtur að þjónustunni er frestað. Í skýrslu sem gerð var, þ.e. úttekt á kostnaði og þörfum á þriggja fasa rafmagni í landinu öllu, kom fram að það kostaði um 9,6 milljarða kr. að setja þriggja fasa rafmagn á allar þær línur sem nú væru til staðar. Hins vegar kom líka fram að til þess að mæta að mestu brýnustu þörfum þyrfti ekki nema kannski þriðjung eða fjórðung af þessum kostnaði. Í þessari skýrslu voru einmitt lagðar fram niðurstöður eða tillögur um hvað gera skyldi. Lokaorð þessara tillagna voru, með leyfi forseta: ,,Verði sérstöku fjármagni varið til þessa verkefnis á næstu árum er lagt til að Rarik verði falið að vinna sérstaka áætlun um endurbyggingu dreifikerfisins fyrir þrífösun miðað við framangreindar niðurstöður könnunar nefndarinnar á þörf þrífösunar á landsbyggðinni. Jafnframt er nauðsynlegt að endurskoða gjaldskrá fyrirtækisins vegna þrífösunar fyrir líklega notendur, sem mun leiða til þess að hlutfallslega fleiri notendur sem beina þörf hafa nú munu velja að tengjast þriggja fasa rafmagni.`` 13. mars 2002 var rætt var um mikilvægi þriggja fasa rafmagns um allt land og þá brýnu þörf sem atvinnulífið úti um hinar dreifðu byggðir hefur fyrir þriggja fasa rafmagn. Það er ekki nóg að vinna um það skýrslur og hafa um það góð orð, ef lítið er um efndir. Í svari við fyrirspurn frá hv. þm. Drífu Hjartardóttur við þær umræður svaraði ráðherrann, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í síðustu viku var fjallað um þetta mál í ríkisstjórn og þá var ákveðið að fela iðnrh. og fjmrh. að móta tillögur um það hvernig farið skuli í verkefnið`` --- þetta þriggja fösunar verkefni --- ,,með ákveðinni aðgerðaáætlun og þar af leiðandi kostnaðaráætlun. Það tel ég vera mikilvægt. Þó að þetta sé að sjálfsögðu unnið hjá sveitarstjórnum þá er þetta unnið þannig skulum við vona og trúa að það sé í samvinnu við íbúa sveitarfélaganna. Ég tel þetta mikilvægt mál og þess vegna legg ég áherslu á að farið verði í aðgerðir til þess að bæta þarna úr og það eru ekki nema um 100 millj. kr. sem hafa farið á ári síðastliðin ár í þetta verkefni. Auðvitað þyrfti það að vera meira vegna þess að við sjáum hvað verkefnið er brýnt.`` Ég held, herra forseti, að þeir mörgu aðilar sem bíða eftir því að fá þriggja fasa rafmagn heim á býlin, heim á staðina þar sem atvinnustarfsemin er háð því að fá þriggja fasa rafmagn, bíði í ofvæni eftir því að eitthvað verði gert í þessum málum? Á fjárlögum þessa árs var ekki aukið fjármagn til þess að efla eða auka þriggja fasa rafmagn í sveitum. Það er áfram sama upphæðin, tæplega 100 millj. kr. sem er gert ráð fyrir að verði varið til þeirra hluta. Við vitum líka að dreifikerfi Rariks víða um sveitir er líka mjög veikt og viðhald hefur alls ekki verið eins og skyldi. Þar bíða líka stór verkefni. Þegar við fjöllum um raforkumál og framtíðarskipan raforkumála hljótum við að vilja heyra hvernig ætlunin er að byggja upp þessa þjónustu gagnvart öllum landsmönnum, bæði hvað varðar gæði þjónustunnar og einnig verð. Á hvorugu þessu er tekið í frv. Það er lögð áhersla á að einkavæða virkjanirnar, að framleiðsla rafmagnsins verði einkavædd og þurfi ekki lengur afskipti Alþingis af því að heimila stórvirkjanir, það verði falið eingöngu í hendur ráðherra. Síðan er dreifikerfið látið liggja á milli hluta. Það er fullkomlega óafgreitt hvernig standa á að jöfnuði á rafmagnsverði um allt land og hvernig á að standa að dreifingunni. Það er talað um að skipa skuli nefnd til þess að fjalla um þessi mál en þetta er það mál sem ég held að allir neytendur, allir íbúar þessa lands, vilji fá á hreint í raforkulagafrumvarpinu áður en frá því verður gengið. Ég held að margir íbúar landsins, sérstaklega í dreifbýlinu, treysti ekki vel þessari ríkisstjórn þegar hún er komin út í einkavæðingarferilinn. Við þekkjum hvað hefur verið að gerast með Póstinn. Það tókst að afstýra sölu á Landssímanum en engu að síður er hann áfram til sölu. Ég er ekki viss um að menn séu hrifnir af því sem er að gerast í bönkunum og í bankaþjónustunni. Ég held að hinar dreifðu byggðir búist ekki við aukinni eða bættri þjónustu við sölu á bönkunum. Það er þess vegna lítil von til þess að þeir treysti betur ríkisstjórninni við einkavæðingu og markaðsvæðingu raforkunnar. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði lítum á raforkuna sem grunnþjónustu fyrir annað atvinnulíf og búsetu í landinu. Við lítum svo á að raforkan, þessi auðlind, sé hluti af auðlindunum okkar og standi undir byggð og búsetu og atvinnulífi í landinu og eigi ekki að reka beint á arðsemisgrunni. Sjálfsagt á að reka hana eins hagkvæmt og kostur er en hún er til þess að byggja upp atvinnulíf og búsetu. Þess vegna skiptir svo miklu máli fyrir alla íbúa landsins að þeir fái að vita hvar þeirra hlutur verður í þessu nýja raforkulagaumhverfi. Það er áfram óljóst. Það er áfram látið vera óljóst hvernig verðlagningu og dreifingu á rafmagni um byggðir landsins verður háttað. Nú þegar búum við við mikið órétti í þessu. Rafmagn til minni atvinnufyrirtækja vítt og breitt um landið er selt á himinháu verði. Hvernig halda menn að samkeppnisstaða sé fyrir lítil fyrirtæki sem eru að borga 7--10 kr. á kílóvattstundina? Hvernig halda menn að samkeppnisstaða þessara litlu atvinnufyrirtækja sé? Ég held að þeir aðilar sem búa við þetta raforkuverð vildu fá að heyra það nú að hér væri verið að leggja fram frv. til raforkulaga sem færði þetta til betri vegar. Þess í stað eru þeir áfram skildir eftir í fullkominni óvissu og mega búast við því að raforkuverðið hækki frekar en lækki, ef eitthvað er. Herra forseti. Eitt er samt ljóst. Ákveðnir aðilar munu hagnast og fá þarna aukið svigrúm verði þetta frv. til raforkulaga að lögum, þ.e. eftirlitsiðnaðurinn. Því er alveg ljóst, enda kemur það fram í frv., að forsenda markaðsvæðingar raforkumálanna er sú að efla eftirlit með þeim. Það þarf að efla Samkeppnisstofnun og alls konar eftirlitsaðila til að fylgjast með því að reglunum sé fylgt. Það er því alveg ljóst að því fleiri milliliðir sem koma hér inn og því meiri markaðsvæðing sem verður á þessum grunnþjónustuþætti, því meiri og þyngri verður eftirlitsiðnaðurinn. Og eftirlitið, hver mun borga það? Það verður neytandinn sem mun borga það. Kerfið sjálft sem lagt er upp með felur í sér aukinn kostnað sem mun bitna á neytendum. Á þessu er ekki tekið í frv. Það er ekki tekið á því hvernig fara skuli með jöfnun á raforkuverði um landið. Hvergi. Ekki er tekið á neinum stefnumarkandi markmiðum varðandi rafmagn, t.d. þriggja fasa rafmagn um allt land sem er eitt brýnasta hagsmunamál fyrir íbúa hinna dreifðu byggða að fá heim í hlað. Það er ekkert tekið á þeim málum. Ég held því, herra forseti, að fyrir þá mörgu sem nú búa við skerta þjónustu hvað rafmagn varðar og búa við hæsta verðið, séu það mikil vonbrigði að heyra að í frv. er ekkert tekið á þeim málum. Ekki neitt. Meira að segja er það látið vera í svo mikilli óvissu að skipa á einhverja aðra nefnd til að fjalla um þessi mál. Eini kosturinn sem gæti verið við það að fela þetta annarri nefnd er að sú nefnd mundi þá hugsanlega starfa undir annarri ríkisstjórn en nú er og koma þá með niðurstöður sínar og tillögur ef tækist að skipta þessari einkavæðingar- og markaðsvæðingarríkisstjórn burt þannig að hagsmunir hins almenna neytanda og hagsmunir hins almenna íbúa landsins fengju að njóta sín með sterkari hætti en gerist undir núv. ríkisstjórn. Ég ítreka það, herra forseti, að þetta frv. tekur ekki á verðjöfnun rafmagns um land allt. Það tekur ekki á því að styrkja dreifikerfi landsins. Það tekur ekki á því að tryggja þá sanngjörnu kröfu að í boði verði fullkomið rafmagn til allra íbúa landsins til að styrkja atvinnulíf og búsetu. Hins vegar felur þetta kerfi í sér markaðsvæðingu og möguleika á framsali á þeim náttúruauðlindum sem við byggjum rafmagnsframleiðslu okkar á og það tel ég vera hinn alvarlega galla frv. auk þess sem að öðru leyti er verið að uppfylla hér tilskipanir frá erlendum aðilum, tilskipanir sem passa ekkert við íslenskt umhverfi.

Hæstv. forseti. Það er nú eitt og annað sem ég hef við málflutning hv. þm. að athuga. Hann segir að það hafi aldrei verið kannað hvort fyrirkomulagið væri gott fyrir okkur, það fyrirkomulag sem við erum að taka upp og þetta væri bara undirlægjuháttur gagnvart Evrópusambandinu. En þá er það nú svo að nefndin sem starfaði 1996 komst að þeirri niðurstöðu að taka bæri upp álíka fyrirkomulag og hér eru uppi tillögur um og þá var þessi tilskipun ekki það sem rak á eftir okkur. Hv. þm. telur mjög slæmt að það skuli eiga að fjalla um jöfnun á raforkuverði í kerfinu í nefnd og samt er þetta nefnd sem þingflokkur hans kemur til með að eiga aðild að. Mér finnst það því mjög sérkennilegt ef honum finnst það verra að sú nefnd skuli fá það hlutverk að fjalla um þetta mikilvæga málefni. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að tekið verði á þessum þætti mála og að séð verði til þess að það bitni ekki á íbúum þeirra landsvæða þar sem byggðin er dreifðust og mesti kostnaðurinn er við dreifinguna. En samt sem áður heldur hv. þm. þessu fram og hver þingmaðurinn á fætur öðrum. Svo er það að eftirlitsiðnaðurinn muni eflast og að það sé vandamál, það sé mjög slæmt. Og einnig að hvergi sé tekið á þjónustumarkmiðum, en eftirlitið er nú einmitt til þess að þjóna neytandanum. Þannig að þetta rekur sig hvað á annars horn.

Virðulegi forseti. Ég held að hæstv. ráðherra hafi í rauninni svarað sér sjálf um að það sem kemur fram í frv. rekur sig hvað á annars horn, því það kom einmitt svo skýrt fram. En varðandi það að veigamestu þáttum raforkumálanna skuli vísa í nefnd, þá erum við að leggja hér fram heildstætt frv. og það hafa verið ein rökin hjá hæstv. ráðherra fyrir því að leggja þetta mál fram, að verið væri að leggja fram heildstætt frv., ekki bara að uppfylla kröfur Evrópusambandsins heldur líka að leggja fram heildstætt frv. um raforkumál. Hvers vegna er þá ekki tekið á þeim þáttum sem snerta neytendur mest og það látið koma fram í frv. að jafnt verð skuli vera á rafmagni um allt land, gagnvart neytendum um allt land? Og ef það er eins og hæstv. ráðherra sagði að þegar væri ákveðið í ríkisstjórninni að taka á þessu máli, hvers vegna er það þá ekki sett inn í frv.? Hvaða þýðingu hefur það að skipa nefnd þó svo að Vinstri grænir eigi aðild að þeirri nefnd, ef ríkisstjórnin er búin að ákveða hvernig þetta á að vera, eins og hæstv. ráðherra sagði? Niðurstaðan er því sú, herra forseti, að veigamestu þættir í raforkumálum á Íslandi er verð til neytenda og jöfnuður á verði til neytenda og gæði á þeirri þjónustu. Frumvarp sem lagt er fram um raforkumál og inniheldur ekki slíka þætti tekur ekki á þeim málum sem neytendur vildu í rauninni fá að heyra, þ.e. verðþættinum. Ef það er ákveðið í ríkisstjórninni að taka skuli á þessu, hví er það þá ekki sett inn í frv.? Mér er spurn.

Hæstv. forseti. Búið er að ræða nokkrum sinnum áður um þau mál sem hér eru til umræðu. Ég hef kvartað undan því í þeim umræðum að hér hafi ekki verið fjallað um hvernig þessi raforkumarkaður á í rauninni að líta út. Ég hef ítrekað óskað eftir því að hæstv. ráðherra þessara mála gerði grein fyrir stefnu ríkisstjórnarinnar hvað þetta varðar og þá er ég að tala um eignarhaldið á þeim fyrirtækjum sem eiga hér aðalhlut að máli eins og sakir standa. Það er nefnilega ekki alveg auðséð að það verði merkilegt samkeppnisumhverfi sem myndast ef menn horfa á þetta eins og það er núna. Við höfum Landsvirkjun sem ríkið á helminginn af, Akureyrarbær 5% og Reykjavíkurborg 45%. Við höfum Rarik sem ríkið á 100% og við höfum Hitaveitu Suðurnesja, ég er ekki viss um hvort ríkið á enn þá í henni, mig minnir að ríkið hafi átt í henni einu sinni  Ég ætla ekki að spyrja um smærri fyrirtækin. Það þarf auðvitað að svara því hvernig menn ætla að fara með eignarhaldið í þeim stóru. Það mun náttúrlega ekki ganga að risarnir á þessum markaði séu í eigu Reykjavíkurborgar og ríkisins. Menn verða að spila því einhvern tímann út í umræðunni hvernig eigi að standa að því að gera breytingar á þessu og þar getur eignarhaldið á Rarik líka spilað stóra rullu. Landsvirkjun er sérstakt vandamál og eignarhaldið á henni, einfaldlega vegna þess að þar hafa stjórnvöld á Íslandi komið sér upp mjög sérkennilegu vandamáli. Þar eru Reykjavíkurborg og Akureyrarbær með eignarhald ein allra sveitarfélaga. Landsvirkjun er ekkert venjulegt fyrirtæki. Landsvirkjun hefur haft aðgang og einkaeinokun á því að nýta orkulindirnar sem hún hefur fengið með lögum frá Alþingi, leyfi til þess að virkja. Og ekki bara það, þetta fyrirtæki hefur ekki borgað skatta en eigendurnir hafa verið að safna eignum inni í þessu fyrirtæki. Og eigendurnir eru af tvennu tagi: Annars vegar er það ríkið eða við öll sameiginlega og það hefur ekki snarast á merinni gagnvart því að eiga þar inni. En þegar kemur að því að velta fyrir sér hvernig eignarhald Reykjavíkurborgar og Akureyrarbæjar hefur orðið til á þeim miklu verðmætum sem eru í því fyrirtæki, þá hljóta menn auðvitað að doka við og velta fyrir sér hvort þetta geti bara gengið að tveimur bæjarfélögum í landinu sé skapaður þessi möguleiki. Síðan má líka spyrja: Hversu mikið hafa þessi bæjarfélög lagt til? Ég lagði fram fyrirspurn á árinu 2000 og fékk svar við henni á hv. Alþingi þar sem m.a. kom fram að frá 1965 og til 1983 var Landsvirkjun í helmingseigu ríkis og Reykjavíkurborgar. Í upphafi lögðu eigendurnir, þ.e. ríkið, fram eignarhlut í Sogsvirkjun, vatnsréttindi þar og vatnsréttindi í Þjórsá og undirbúningskostnað vegna Búrfellsvirkjunar. Reykjavíkurborg lagði fram Sogsvirkjun ásamt vatnsréttindum, einhverfilsstöð borgarinnar við Elliðaár og spennistöð ásamt tilheyrandi lóðum. Það var sem sagt litið á þetta sem jöfn framlög frá ríki og Reykjavíkurborg. Síðan lögðu þessir eigendur fram fé til Landsvirkjunar á árunum 1966--1980 til að styrkja eiginfjárstöðu fyrirtækisins. Það er síðan 1983 að Akureyrarbær verður eignaraðili að Landsvirkjun og leggur þar inn hlut sinn í Laxárvirkjun, sem ríkið átti reyndar 35% hlut í líka, og allt þetta er samantekið á árinu 2000 og talið vera ásamt endurmetnum eiginfjárframlögum 16,7 milljarðar kr. Landsvirkjun er nú talin vera býsna miklu meira virði en þetta, en þessir þrír aðilar eiga Landsvirkjun samanlagt 100%. Síðan hefur verið greitt frá þessu fyrirtæki til eigendanna. Landsvirkjun greiddi eigendum sínum árlega arð á árunum 1986--1991 og þær greiðslur voru á verðlagi í september árið 2000 675 millj. kr. og í samræmi við eigendasamkomulag sem gert var í október 1996 var farið að reikna eigendum árlegan arð upp á 5,5% af eigin fé, algjörlega burt séð frá því hvort hagnaður væri af rekstri Landsvirkjunar. Þeim arði hefur ýmist verið bætt við sem reiknað eigið framlag eða greitt út til eigendanna. Af þessum fjármunum hefur verið greiddur út tæpur milljarður, 959 millj. á verðlagi ársins 2000, en hinu hefur verið bætt við eigendaframlögin. Samtals nemur útgreiddur arður á árunum 1986--2000 1.634 millj. Mér verður nú á að draga í efa að eigendurnir sitji uppi með miklar skuldir vegna eiginfjárframlaga til Landsvirkjunar. Ég held að Landsvirkjun hafi í raun og veru verið rekin frá upphafi nánast á lánum og staðið undir því sem hún hefur verið að framkvæma og rekstri sínum með þeim og arði af sölu á rafmagni. Síðan hefur Landsvirkjun greitt ábyrgðargjald vegna þeirra lána sem eigendur eru í ábyrgð fyrir. Það er greitt til ríkisins samkvæmt lögum en stjórn Landsvirkjunar ákvað síðan að greiða Reykjavíkurborg og Akureyrarbæ hliðstætt gjald. Samtals hafa greiðslur ábyrgðargjaldsins verið 1,5 milljarðar kr. á verðlagi ársins 2000. Ég ræði þetta hér vegna þess að ég sé fulla ástæðu til þess að vekja athygli á því enn einu sinni að stjórnvöld hafa ekki lagt í þá göngu að fara að skoða hvernig ríkið eigi að leysa sig út úr þessu vandamáli sem eignarhald Reykjavíkurborgar og Akureyrar á Landsvirkjun er. Ef það á að fara í þessa endurskipulagningu á raforkumarkaðnum er nú tækifæri til að taka á þessu máli. Og auðvitað á að taka á því með því að semja um að þessir aðilar hverfi út sem eigendur að Landsvirkjun. Ég sé engan annan kost í þessu máli en að Landsvirkjun verði alfarið í eigu ríkisins og að eignarhlutur Akureyrarbæjar og Reykjavíkur verði fluttur yfir í önnur fyrirtæki á orkusviði. Mér finnst alveg með eindæmum að svona stórt mál, sem er bókstaflega hluti af þessu raforkumáli sem hér er verið að ræða, skuli ekki fást rætt með neinu móti, ekki einu sinni stuna um það hvaða stefnu stjórnvöld hafa í málinu, hvernig eigi að taka á þessu. Ef það á að marka það með einhverju móti hlýtur niðurstaðan að vera sú að það eigi ekkert að gera í þessu, að Reykjavíkurborg og Akureyri eigi bara að eiga áfram helminginn í Landsvirkjun. Að Reykjavíkurborg skuli svo geta verið í þessari svokölluðu samkeppni, eigandi Orkuveitu Reykjavíkur með einhverjum lítils háttar eignarhlut annarra aðila, ríkið eigi Landsvirkjun að hálfu og Rarik að fullu. Mér finnst það vera óvirðing við lýðræðislega umræðu að menn skuli ekki vilja sýna á spilin sín í þessum málum, að stjórnvöld skuli ekki bera meiri virðingu fyrir umræðunni sem fer fram um svo mikilsverð mál sem þessi en að þau láti sig hafa það að koma með mál af þessu tagi hvað eftir annað inn í umræðuna án þess að skýra frá því hvaða afstöðu þau hafi til stórra mála eins og þessara hér. Nú er verið að fresta hluta af þessu máli og ég ætla svo sem ekki að fjalla mikið um það meira. Ég vísa til þess sem fulltrúi Samfylkingarinnar, hv. þm. Svanfríður Inga Jónasdóttir, sagði hér í morgun. Eitt langaði mig samt að spyrja um vegna þess að það stakk mig svolítið í texta athugasemdanna við frv. Hér stendur á einum stað, með leyfi forseta: ,,Aðskilnaður samkeppnis- og einokunarþátta er þar höfuðatriði. Í tengslum við slíkar skipulagsbreytingar mælir jafnframt margt með því að hlutafélagsformið taki við af núverandi rekstrarformi. Þannig væri meðal annars unnt að draga úr áhættu hins opinbera af fjárfestingu í orkuvinnslu vegna stóriðju.`` Og nú verður mér á að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að ef þetta frv. hefði verið orðið að veruleika, eins og til stóð, og Landsvirkjun orðin að hlutafélagi, eins og til stóð fyrir margt löngu, hefði þá nokkurn tíma getað orðið af hinum stóru áformum hæstv. ráðherra um að virkja við Kárahnjúka.

Herra forseti. Það hefði verið ákaflega fróðlegt að fá að heyra svör hæstv. iðnrh. einmitt við spurningum síðasta ræðumanns, ekki síst þeirri síðustu: Hver væri staðan í þessum miklu ríkisframkvæmdum, þessum gríðarlega ríkissósíalisma sem nú er tíðkaður á Íslandi, að knýja fram með opinberum tilstyrk og niðurgreiðslum þessar stóriðjuframkvæmdir bæði eystra og syðra, ef þetta nýja umhverfi væri komið til sögunnar og allt væri þá rétt gefið í þeim efnum? Það væri mjög fróðlegt að heyra hæstv. ráðherra reyna að draga hér upp fyrir okkur það landslag sem hæstv. ráðherra sér fyrir sér að gæti orðið að þessu leyti. Ég þykist ráða það af ýmsu sem við hefur borið á undanförnum mánuðum og missirum í þessum efnum að það sé talsvert ,,haltu mér, slepptu mér``-ástand í þessum efnum hjá hæstv. ráðherra og í hæstv. ríkisstjórn. Annars vegar og í orði kveðnu tala menn um að nú eigi að innleiða frjálsa samkeppni og færa þetta yfir í venjulegan fyrirtækjarekstur og allt það. Hins vegar vilja menn auðvitað geta knúið hlutina áfram með tilstyrk og í krafti opinberrar eignar. Ráðherra er með hugmyndir um að flytja Rarik norður í land, sem getur verið hið besta mál, og jafnvel að slá saman Orkubúi Vestfjarða, Rarik og þess vegna að heimamenn fái að leggja sín fyrirtæki í púkkið, Norðurorku eða hvað það nú er. En þetta gerir ráðherrann auðvitað ekki nema í krafti þess að um opinber fyrirtæki er að ræða sem hægt er að skipa fyrir verkum og menn hafa yfir að segja. En það er ekki alltaf bæði hægt að sleppa og halda, það er nefnilega mikill misskilningur, að vísu útbreiddur og alveg sérstaklega hjá framsóknarmönnum sem eru, eins og kunnugt er, mjög mikið í því að segja bæði já já og nei nei, að það sé hægt að vera bæði með og á móti hlutunum, í einni og sömu setningunni jafnvel. Hvernig sér hæstv. ráðherra þetta landslag fyrir sér? Ég hef oft velt því upp í umræðum á undanförnum árum að menn ættu að nota tækifærið á meðan þeir hefðu á því full tök, meðan orkufyrirtækin væru í opinberri eigu, meðan þau hefðu einkarétt og einkaleyfi á sínum sviðum, til að knýja fram þá skipulagsbreytingu í þessum efnum sem menn sæju fyrir sér, vildu ná fram og teldu hagstæða. Ég held t.d. að það hefði mátt fyrir lifandis löngu skoða jafnvel spurninguna um sameiningu Landsvirkjunar og Rafmagnsveitna ríkisins, e.t.v. þó þannig að sú sameining yrði á grunni tveggja fyrirtækja. Annars vegar væri fyrirtæki sem framleiddi, og þá væru lagðar í púkkið þó þær virkjanir sem Rafmagnsveitur ríkisins eiga enn þá og hafa jafnvel verið að kaupa á undanförnum árum, og hins vegar væri stofnað eitt opinbert fyrirtæki um dreifinguna. Þá hefðu menn t.d. verið betur undir það búnir að taka á sig þessa skipulagsbreytingu sem orkutilskipun Evrópusambandsins sjálfkrafa kveður á um. Þetta fyrirkomulag hef ég staldrað við, í og með vegna þess að ég held að það hefði verið hagfelldara fyrir landsmenn og ekki síst landsbyggðina en núverandi ástand. Hinn kosturinn sem ég sæi væri öflug, svæðisbundin orkufyrirtæki, Orkubú Norðurlands, Orkubú Vestfjarða o.s.frv., sem sagt öflug fyrirtæki sem bæði framleiddu og dreifðu rafmagninu á sínum svæðum. Það þyrfti ekki að hindra að orkumarkaðurinn væri samtengdur og það væri tiltölulega einfalt mál að skipuleggja það ef um t.d. tvö til fjögur meginfyrirtæki að þessu leyti hefði verið að ræða. Best væri að mínu mati að kljúfa Landsvirkjun upp, skilja frá henni minni virkjanirnar sem framleiða fyrir almenna notendamarkaðinn og hafa stóriðjuna í einu fyrirtæki. Þá væri í eitt skipti fyrir öll loku fyrir það skotið að almenningur niðurgreiddi rafmagnið í erlenda auðhringa, og hefði auðvitað frá byrjun átt að standa þannig að málum, að sjálfstæð orkufyrirtæki, óháð öðrum, framleiddu þá fyrir stórnotendurna. Skipulagsbreytingar af þessu tagi væri enn hægt að gera. En það verður að sjálfsögðu ekki ef búið verður að líberalísera orkumarkaðinn og þetta verður að einhverju leyti orðið einkavætt og komið úr höndum opinberra aðila. Þá eru menn komnir út á nýsjálensku, bandarísku, bresku brautina. Og hver veit hvaða nibbur eiga eftir að hrufla á mönnum búkinn á þeirri leið niður brekkuna? Sporin hræða a.m.k. mjög í þeim efnum, herra forseti. Síðan ætla ég ekki að falla í sömu gryfju og síðast, herra forseti, og eyða öllum ræðutíma mínum áður en ég kem aðeins betur að óskabarninu Landsvirkjun. Ég er hérna nefnilega með ársskýrslu fyrirtækisins í höndunum, þetta glæsilega rit um þjóðminjar og umhverfisvernd sem vekur auðvitað aðdáun þeirra sem það skoða í svona fallegri kápu, gott ef það er ekki Valþjófsstaðarhurðin hérna á forsíðunni, herra forseti, það skyldi þó ekki vera? Og hér eru merkir útskornir kistlar og fleira í þessum dúr. Manni gæti fyrst dottið í hug rit frá Þjóðminjasafninu ef maður fengi þetta svona óforvarandis upp í hendur. Síðan kemur hér glæsileg umfjöllun um umhverfismál, það er næstmesta forgangsatriði Landsvirkjunar í skýrslunni, umhverfismálin, grænt bókhald og vistferilgreining. Það er ákaflega áhugavert og lofsvert að Landsvirkjun skuli sinna þessu svona. Hún hefur gert skoðanakönnun, annars vegar meðal starfsmanna sinna og hins vegar landsmanna, um áhuga á umhverfismálum. Það er ákaflega upplýsandi hvað starfsfólk Landsvirkjunar er áhugasamt um umhverfismál, og þakka ber það. Og ekki efa ég það að í hópi starfsmanna Landsvirkjunar eru mjög margir góðir og sanntrúaðir umhverfisverndarsinnar. Það er samt stefna fyrirtækisins, ákvarðanir forstjóra þess og stjórnar, sem skiptir máli, í takt við ríkisstjórnina í landinu. Og hvað er Landsvirkjun að gera --- þvert á bæklingana um þjóðminjar og umhverfisvernd? Jú, berjast fyrir því að fá virkjun sem sökkvir yfir 100 merkum fornleifum á Austurlandi, berjast fyrir því að reisa virkjanir sem raska við þremur friðlöndum, ef marka má fréttir morgunsins. Þetta er það sem menn eru að gera í reynd, og þá gef ég lítið fyrir glanspappírana um þjóðminja- og umhverfisáhuga. Verkin sýna merkin. Það þýðir ekki fyrir Landsvirkjun, hvorki forstjóra hennar, stjórnarformann né aðra sem þar ráða ferðinni, að sáldra um sig peningum, okkar peningum, skattborgaranna og þeirra sem kaupa raforku í landinu, og reyna að kaupa sér þannig góðvild og fegra á sér andlitið fyrir nokkra tugi milljóna króna á hverju ári. Það fellur um sjálft sig þegar framganga þessa fyrirtækis er skoðuð. Og ég a.m.k. fyrir einn mann læt ekki bjóða mér að gjörningar Landsvirkjunar séu eitthvað betri þó að svona rit komi út, og þó að þeir leggi aur og aur af allsnægtaborði sínu til góðra málefna, sem getur verið þarft og gilt í sjálfu sér. Það breytir samt engu um það að þetta fyrirtæki gengur núna fram af manni, gengur algerlega fram af manni, í því til hvers það ætlast af hálfu Alþingis, ríkisstjórnar og náttúruverndaraðila í landinu, að fara inn í hvert friðlýsta svæðið á fætur öðru til þess að hefja þar umrót og rask með það í huga að reisa þar virkjanir og valda í sumum tilvikum umtalsverðum, óafturkræfum og neikvæðum umhverfisáhrifum. Það er hinn eiginlegi veruleiki sem við verðum að horfast í augu við. Ég verð alveg að segja það, herra forseti, eins og er að ég hefði látið segja mér það tvisvar ef ekki þrisvar eða oftar að þeir tímar ættu eftir að renna upp, á 21. öldinni, að hvert svæðið á fætur öðru sem þó var orðin samstaða um að friðlýsa fyrir 20--25 árum yrði undirlagt af virkjanaáformum þegar hingað væri komið, að við værum að fara þetta mörg ár og þetta marga áratugi aftur á bak en ekki áfram í umhverfismálum á Íslandi. Sá er engu að síður veruleikinn. Sú er staðan hér þegar menn eru víðast hvar annars staðar að klára dæmið á hinn veginn, ákveða það eins og í Noregi og Svíþjóð að nú verði ekki hróflað frekar við vatnsföllum og náttúruperlum af því tagi. Herra forseti. Ég held að það dugi ekki annað en að ræða þessa hluti alla í sameiningu. Mér sýnist að hv. þingnefnd hafi ærinn starfa að fara yfir þessi mál áður en þau verða tiltæk til afgreiðslu.

Herra forseti. Við erum að ræða um mikinn lagabálk um nýtt fyrirkomulag raforkumála í landinu og er þar auðvitað af mörgu að taka. Í þessari umræðu hefur ýmislegt komið fram, sumt skýrst en annað ekki, eins og gengur. Ýmislegt finnst mér þurfa að ræða betur og fá frekari skýringar á. Herra forseti. Mér sýnist að þegar vegna 1. gr. frv. þurfi að spyrja hæstv. iðnrh. nokkurra spurninga, því að þar er jú talið upp hvert markmið laganna er og þar segir að markmið laga þessara sé ,,að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu``. Það hittir nú svo illa á, herra forseti, að þessi orð um atvinnu og byggð í landinu eru til í öðrum lögum og hafa átt að ná þar alveg sérstöku markmiði með því að tryggja búsetu og kjör fólks í landinu, þ.e. í lögunum um stjórn fiskveiða. Því miður hefur þar tekist frekar illa til. Ég veit ekki hvort það er sami feigðarfyrirboðinn í þessu frv. að setja þetta svona upp. En ég spyr út af þessari fyrstu setningu í 1. gr. og óska eftir nokkuð skýru svari frá hæstv. ráðherra um það hvort kerfið hafi verið óhagkvæmt, því að markmið þessara laga er að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu o.s.frv. Hefur það kerfi, sem við höfum búið við, hæstv. ráðherra, verið þjóðinni óhagkvæmt? Hefur það verið dregið skýrt fram í þessari umræðu í hverju sú óhagkvæmni hefur legið? Mér finnst að það verði að skýra þetta orðalag allvel þegar þetta er svona orðað. Það má ráða af þessu að mikil óhagkvæmni hafi falist í því fyrirkomulagi sem við höfum búið við. Ég dreg það nú mjög í efa þó að menn hafi oft deilt um raforkuverð vítt og breitt um landið og fundist það óviðunandi hátt á sumum svæðum landsins og þjónustan kannski eigi eins og skyldi. Síðan segir áfram í 1. gr. frv. að í því skyni skuli skapa forsendur fyrir samkeppni í vinnslu og viðskiptum með raforku. Ég velti því mikið fyrir mér, herra forseti, eftir að ég var búinn að kíkja á frv. og skoða þar ýmislegt, hvort sú samkeppni sem hér er stefnt að muni verða okkur þjóðhagslega hagkvæm, hvort við séum í raun að tryggja okkur hagkvæmt raforkukerfi, eins og segir í fyrstu setningu 1. gr. með því taka upp það samkeppnisfyrirkomulag sem hér er verið að leggja upp með og skiptingu á rekstrinum í ýmis svið, samkvæmt frumvarpinu. Herra forseti. Í 2. tölul. 1. gr. segir að stuðla skuli að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifingu raforku. Ég vil líka spyrja út frá þessari setningu: Hefur kerfið sem við höfum búið við verið óskilvirkt? Hefur það verið það? Hefur það reynst þjóðinni illa? Er mikið um að mönnum finnist að raforkudreifingin og raforkuþjónustan hafi verið afar slæm? Ég dreg í efa, herra forseti, að landsmönnum finnist það yfirleitt. Ég held að fólk hafi talið sig nokkuð öruggt með þjónustu í raforkukerfinu. Maður hlýtur að spyrja þegar svona er að orði komist hvort menn telji almennt að það sem hér er verið að boða --- því að þetta er jú texti sem boðar það að frv. sem verið er að ræða eigi að færa okkur betri framtíð --- því finnst mér að færa þurfi fyrir því skýr rök að það sem við höfum búið við hafi ekki reynst nógu vel, hafi ekki dugað okkur. Sagt er að nú eigi að gera eitthvað mikið betra, enda benda orðin til þess eins og þau hljóða í 2. tölul. 1. gr. frv.: ,,Stuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifingu raforku.`` Sagt er verið sé að stefna til miklu betra umhverfis en þeir hafa búið við. Herra forseti. Ég hef bara miklar efasemdir um að hér sé verið að stefna til þeirra verka. Mér finnst að við eigum kröfu á því að það sé skýrt út fyrir okkur í hverju öll sú óhagkvæmni liggur sem við höfum búið við úr því að þetta frv. er talið eiga að stuðla að miklu meiri skilvirkni og hagkvæmni í dreifingu raforkunnar. Ég dreg mjög í efa að sú samkeppni sem hér er verið að boða, eins og hún er upp sett, muni gera það. Í 3. tölul. 1. gr. segir að tryggja skuli öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda. Mér er bara spurn, herra forseti, ekki síst eftir ræður sem fluttar hafa verið í dag af ýmsum hv. þm. sem hafa dregið fram ýmislegt um það hvernig raforkuverð hefur þróast í öðrum löndum. Nefnd hafa verið dæmi allt frá Kaliforníu til Noregs og Þýskalands, sem ég man eftir í fljótu bragði úr umræðunni í dag. Því hlýt ég að spyrja, herra forseti: Er hæstv. ráðherra handviss um að með þessu frv. sé sérstaklega verið að tryggja hagsmuni neytenda til framtíðar, eins og stendur í 3. tölul. 1. gr.? Verða hagsmunir neytenda betur tryggðir þegar þetta frv., eins og það er hugsað, verður komið í gegn en núna að þessu leyti? Hefur þá líka, herra forseti, verið lítið öryggi í raforkukerfinu sem við höfum búið við? Eigum við að draga þá ályktun af því? Ég held svona heilt yfir, herra forseti, að við höfum búið við þokkalegt öryggi í raforkukerfinu. Þegar maður hefur farið þannig rólega yfir þessa 1. gr. sem lýsir markmiðum frv., veltir henni fyrir sér og fer svo í gegnum aðrar greinar frv. og ýmis rök sem fylgja með í fylgiskjölum og öðru þá verð ég að lýsa þeirri skoðun minni, herra forseti, að ég efast mjög um að við séum að stíga hér skrefin til góðs. Þrátt fyrir að þetta frv. hafi verið til umræðu hjá stjórnarflokkunum í sennilega tvö ár eða lengur þá efast ég mikið um að frv. sé þannig unnið í dag að það eigi að veita því einhverja sérstaka hraðferð í gegnum þingið. Ég hef miklar efasemdir um það, herra forseti. Það hlýtur að vera eitt af meginmarkmiðum okkar, eins og nútímaþjóðfélag okkar er uppbyggt, að vera nánast alveg 100% viss um að allt fólk sem í landinu býr eigi kost á raforku og geti gengið að því sem jafnvissum hlut og að hafa vatn í krananum sínum, þ.e. að það fái raforku og það sem meira er, að það fái raforkuna á sambærilegu verði hvar sem er á landinu. Sjálfsagt verður ekki hægt að tryggja að orkan sé alls staðar nákvæmlega jafndýr eða ódýr. En málin mega ekki þróast þannig að orkuverð í einum landshluta verði helmingi hærra en í öðrum. Ég held að það væri mjög bagalegt ef svo færi. Ég held að allir Íslendingar hljóti að líta svo á að aðgangur að raforku í dag sé þeim jafnnauðsynlegur og aðgangur að vatni og að þannig verði að líta á þetta mál. Þess vegna verð ég að segja að ég hef miklar efasemdir um þá stefnu að færa raforkusöluna, raforkudreifinguna og framleiðsluna yfir á þetta fyrirtækjasvið eins verið er að leggja til í frv. Síðan eru sett sérstök ákvæði í frv. um að heimila skuli ákveðna arðsemi sem þó er reyndar bundin niður í einhverri grein frv. við það að verða þó aldrei hærri en ávöxtun ríkisskuldabréfa, ef ég man rétt, þ.e. að ávöxtuninni séu sett þau takmörk, ávöxtun á eigin fé. Bara sú framsetning hlýtur að geta haft áhrif á hvert raforkuverðið til neytenda verður. Það er kannski ekki alveg jafnódýrt að framleiða, dreifa og selja rafmagn alls staðar á landinu. En það er mikið byggðamál, herra forseti, að raforkuverð sé sem jafnast um landið og að allir eigi aðgang að því. Hér hefur verið talað um óarðbærar rekstrareiningar, óarðbærar einingar til að selja raforku inn á. Ég geri ráð fyrir, og það hefur reyndar komið hér fram í umræðunni, að þar séu menn að tala almennt um t.d. fámennar byggðir eða fáa sveitabæi sem langar línur þyrfti að leggja að til þess að dreifa raforkunni, eða aðrar dreifðar byggðir, lítil orkukaupasvæði. Ég vil líta svo á, herra forseti, að það eigi að vera jöfnunarmarkmið að tryggja mönnum sama raforkuverð á sama svæði og að virkilega þurfi að huga að því. Mér er spurn þegar hér hefur verið rætt um eftirlitskostnaðinn --- það hefur sýnt sig að þegar menn fara út í það að setja upp sérstök eftirlitsfyrirtæki hefur kostnaðurinn oft farið mjög úr böndunum --- þegar við erum komin í þennan sérstaka einkarekstur eða uppskiptarekstur á samkeppni geri ég ráð fyrir að það endi með því, eins og reyndar hefur gerst í öðrum eftirlitsiðnaði, samanber Fiskistofu, að kostnaðurinn við eftirlitið verði smátt og smátt færður yfir á framleiðsluaðilana, dreifingaraðilana eða söluaðilana og þeir munu örugglega þurfa að taka þann kostnað til baka í sölu raforkunnar til neytenda. Það eru ekki aðrir sem borga það þegar upp verður staðið, ef þannig er. Hæstv. ráðherra spurði áðan: ,,Hvað er að því að fara þessa leið? Ég bara spyr. Og af hverju hafa þingmenn athugasemdir við það að fara þessa leið?`` Ég held að ég verði að snúa spurningunni við, herra forseti, og spyrja hæstv. iðnrh.: Hvaða ávinningur er í því fyrir landsmenn að fara þessa leið? Er hann einhvers staðar lagður hér á borðið? Ég get ekki séð, eins og frv. er upp sett og eins og hugsunin er í því, að það sé ávinningur fyrir landsmenn. Ég er miklu hræddari um að kostnaður neytenda muni aukast. Þess vegna leyfi ég mér, herra forseti, þar sem ráðherrann leggur frv. fram í umboði ríkisstjórnarinnar, að snúa spurningunni við og spyrja bara beinlínis um ávinninginn fyrir fólk af því að fara þessa leið og þá líka: Hvernig á að tryggja þjónustuna til fólksins og fyrirtækjanna um allt land, þar með talin viðhaldsverk vegna óhappa? Það segir einhvers staðar í þessum lagatexta, m.a. í 12. gr., með leyfi forseta: ,,Standi væntanlegar tekjur vegna nýs viðskiptavinar ekki undir eðlilegum stofn- eða rekstrarkostnaði er heimilt að krefja hann um greiðslu viðbótarkostnaðar. Sama á við hafi forsendur viðskipta breyst verulega.`` Þýðir þetta að ef tilfallandi kostnaður verður vegna óhappa á línulögn til einhvers neytanda skuli hann greiða þann kostnað? Þýðir þetta það, herra forseti? Eða hvað þýðir þetta þá ef það þýðir ekki það? Síðan eru í frv. mjög mörg ákvæði um það að ráðherra geti bundið leyfi, ,,ráðherra þarf að veita leyfi``, ,,leyfi ráðherra þarf til``, ,,ráðherra setur reglugerð`` eða ,,ráðherra skal setja reglugerð`` o.s.frv. Hversu mörg eru þessi ákvæði í frv.? Ég hef ekki talið þau en ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra viti hversu margar reglugerðir hún þarf að setja samkvæmt þessu frv. og hversu mörg leyfi hún þarf að gefa út á hinum ýmsu stigum. Hve margar eftirlitsstofnanir eiga þá að fylgja þessu eftir? Einhvers staðar segir að Orkustofnun skuli árlega ákveða tekjumörk o.s.frv. Og það segir einnig að Orkustofnun skuli taka tillit til arðsemi eigin fjár sem skuli að jafnaði vera 2% eða meiri eftir skatta en þó ekki yfir tvöfaldri meðalraunávöxtun ríkisskuldabréfa síðustu fimm ár, þegar verið er að meta ákvæði í gjaldskrá. Þarna er verið að koma fyrir arðsemiskröfunni og tiltaka hversu háa arðsemiskröfu fyrirtækið megi gera. Henni eru sem sagt sett takmörk með þessu ákvæði sem Orkustofnun á svo að líta eftir og samþykkja. Herra forseti. Á okkar kalda Íslandi, þó að við höfum nú búið við tiltölulega hlýjan vetur í vetur, gerist það stundum að það verða langir frostakaflar og lítið um vatn. Og ef slíkur vetur fer á eftir þurru sumri þegar lítið vatn hefur safnast í lónin fyrir virkjanirnar getur komið til þess að það þurfi að fara að framleiða orku með öðrum og dýrari hætti. Það hefur auðvitað þurft að miðla orku um landið við slíkar aðstæður. Ég hef ekki alveg áttað mig á því í þessu frv., herra forseti, hvernig eigi þá að tryggja orkuna til neytenda. Ég hef séð að menn hugsi sem svo að það megi m.a. gera með verðlagningu, það kemur fram í Kaliforníudæminu, herra forseti. Þar vitna menn til þess að ef verðlagningin hefði virkað rétt hefði átt að draga úr orkunotkuninni.  
             Á þetta ekki að fara á núll fyrst?

Þetta á nú að stemma við klukkuna hjá forseta en gerir það greinilega ekki þannig að ég gef hv. þm. 15 sekúndur af örlæti mínu.

Þakka þér fyrir, herra forseti. Mér finnst því ýmislegt þurfa að athuga í þessu frv. Síðan segir um 13. gr., herra forseti, að ekki eigi að vera samkeppni um dreifikerfið, þeir eigi að hafa forgang sem eiga dreifikerfi fyrir. Það er því bæði samkeppni og ekki samkeppni í frv. Ég vænti þess að hv. iðnn. muni skoða þetta mál mjög gaumgæfilega. Ég held að það þurfi að vinna málið miklu betur.

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að bæta inn í umræðuna. Ég tek undir með hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni varðandi áhyggjur hans af neytandanum sem slíkum og beini nú máli mínu til hæstv. iðnrh. út frá neytandanum. Hingað kom í sumar stór sendinefnd evrópskra þingmanna sem við þingmenn áttum kost á að ræða við um margvísleg mál. Þar voru orkumálin mikið rædd og hvernig þeir hefðu nálgast þær breytingar sem þeir væru að gera á orkumálunum. Þar komu m.a. fram þær upplýsingar að þessar breytingar hentuðu best Mið-Evrópu vegna umframgetu í raforkukerfinu þar. Eins og þeir upplýstu og kemur fram í öðrum gögnum var hún um 20%. Eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra er ekki óeðlilegt að í Mið-Evrópu hafi framkallast á svæðum lækkun á raforkuverði til heimila upp á 5%, og 16% til iðnaðar eins og kom fram í máli hennar. En eins og dæmin sanna er allt annað upp á teningnum varðandi jaðarsvæði og strjálbýlli svæði. Þessir þingmenn voru mjög uppteknir af orkugeiranum og upplýstu það t.d. að orkufyrirtæki sem fengju dreifingarrétt í löndum eins og Austurríki væru jafnvel skuldbundin til þess að afhenda rafmagn á strjálbýlustu svæðum og gerðu það í sumum tilfellum með dísli þar sem viðkomandi, bóndi þá væntanlega, væri látinn keyra dísilstöð til eigin nota, ekki ósvipað og við gerum í gegnum Rarik á Grímsstöðum á Fjöllum. Kannski má segja að líkt gildi um Grímsey. Ég er með þessu að segja, virðulegi forseti, að það er nauðsynlegt fyrir okkur og það er krafa um það af okkar hálfu hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að það sé algjörlega skýrt hver réttur neytandans sé í breyttu umhverfi. Það á í raun og veru að vera efst á blaði og vekur þess vegna mikil vonbrigði að sá hluti málsins skuli eiga að fara í nefnd samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar og hæstv. iðnrh. Þetta hlýtur að vera meginmál í öllu dæminu. Ég held líka að við hefðum átt að nálgast þessi mál, eins og raunar kom fram í máli hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar ef ég skildi hann rétt, út frá okkar stöðu miklu meira og athuga gjörbreytingu á raforkukerfinu út frá þeirri stöðu sem við höfum sem einangrað kerfi norður í Atlantshafi, sem ekkert hefur með rafmagnskerfi Evrópu að gera fyrr en kannski eftir einhver ár eða áratugi að það skapaðist möguleiki á því að leggja kapal og flytja rafmagn til Evrópu. Á sínum tíma sagði einhver í sambandi við flutning á rafmagni frá Íslandi til Evrópu og lagningu kapals að það yrði þá að vera tryggt að kapallinn gæti flutt rafmagn í báðar áttir. Sú staða væri oft og tíðum uppi að rafmagnið væri ódýrara hinum megin við pollinn en hér. Þetta eru því mál sem ég vildi setja inn í umræðuna. Ég tel að við hefðum átt að skoða möguleikana á því að koma hér upp héraðsveitum, ekki á ósvipuðum grunni og Orkubú Vestfjarða, landshlutaveitum. Það hefði mátt nota Rafmagnsveitur ríkisins inn í það púkk og e.t.v. hlutdeildina í Landsvirkjun, en að gera þetta á okkar eigin forsendum með okkar eigin sýn og með það að markmiði að þjóna landsmönnum öllum og iðnaðinum í landinu betur. Það hlýtur líka að vera áhyggjuefni að allt of stór hluti af okkar iðnaði er knúinn með innfluttu afli, svartolíu eða jafnvel gasi. Það hafa engir tilburðir verið í þá átt að gera mönnum kleift að nota innlenda orku sem auðvitað á að vera okkur keppikefli. Það er kvartað sáran undan því alls staðar úti um landsbyggðina, hvort sem menn reka rækjuverksmiðjur eða fiskmjölsverksmiðjur, að raforkuverðið sé alveg óheyrilega hátt, fari frá 7 og upp í 9 kr. og jafnvel hærra. Þetta vildi ég setja inn í umræðuna. Ég held að staða neytenda og staða okkar innlendu framleiðslu sé ekki í hávegum höfð þegar verið er að gera þær breytingar sem hér eru á borðinu. Henni þarf að gera hærra undir höfði. Þess vegna held ég að jöfnunarþátturinn og hvernig menn ætla að standa að því að koma rafmagni á viðunandi verði og á sem sambærilegustum kjörum til landsmanna verði að liggja fyrir í því umhverfi sem er verið að búa til, þessu nýja umhverfi, en verði ekki saltað í nefnd og látið bíða betri tíma eins og hæstv. iðnrh. áformar.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ég tel að hún hafi upplýst ýmislegt, a.m.k. vona ég það. Ég held því fram að þetta mál sé ágætlega vel unnið. Það er búið að vera lengi í vinnslu, það er ekkert launungarmál, búið að margfara yfir það af hálfu ráðuneytisins og mikið samráð hefur verið haft við hagsmunaaðila. Málið hefur komið til umfjöllunar á Alþingi, fyrst náttúrlega í formi þáltill. og síðan sem frv., en raunar er það frv. sem við nú ræðum fyrst núna að koma til umræðu. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sagði að það þyrfti að vinna málið miklu betur. Það er best að fullyrða aldrei að hlutir séu fullkomnir og til þess er nú nefndarstarfið, að fjalla um mál í nefndum. Ég vonast til að sú vinna gangi vel. Það er mikið verk að fara yfir þetta mál, það er ekki nokkur spurning, en ég vonast til þess að starfið gangi það vel að við getum gert þetta mál að lögum fyrir vorið. Ég tel reyndar að það sé mjög mikilvægt vegna þess að við erum komin fram yfir tíma og erum farin að fá aðfinnslur frá Eftirlitsstofnun EFTA. Það kom fram áðan að í þessu frv. væri bæði um samkeppni að ræða og ekki samkeppni. Það er alveg rétt. Það eru vissir þættir sem eru sérleyfisbundnir, flutningur og dreifing, en hins vegar er samkeppni í vinnslu og sölu. Mikil áhersla er lögð á það af hálfu þingmanna að tekið sé á því máli sem varðar dreifðustu byggðirnar og ég er innilega sammála því og hef lagt mikla áherslu á það alveg frá því að ég kom í ráðuneytið og kom að þessu máli að sá þáttur málsins yrði ekki vanræktur. Ég held því að það séu óþarfa áhyggjur sem hv. þingmenn hafa sýnt hér í umræðunni þess efnis að það sé einhver spurning um að tekið verði á þessu máli, og eins og Guðjón A. Kristjánsson orðaði það, að fá rafmagn á sambærilegu verði, að það sé mikið byggðamál og það er alveg lykilatriði. En hvert er þá óhagræðið í dag? var spurt. Það er ekki gegnsæi í kerfinu, erfitt er að meta kerfið eins og það er í dag og eins og ég hef sagt, ekki er hægt að segja að neytandinn viti mikið um það hvernig raforkuverð verður til. Ég tel hins vegar að með þessum breytingum muni það allt saman liggja miklu betur fyrir og það séu hagsmunir neytenda að þekkja uppbyggingu gjaldskrár og þar fram eftir götunum. Þessi orkufyrirtæki hafa í rauninni verið dálítið stikkfrí gagnvart því að gefa upplýsingar um uppbyggingu verðsins. Miklar skyldur eru lagðar á sérleyfisreksturinn hvað varðar upplýsingar og upplýsingaskyldu. Orkustofnun hefur þar mjög miklu hlutverki að gegna og það er þess vegna mikilvægt verkefni sem sú stofnun fær með þessu frv., ef að lögum verður, og reyndar munum við líka fjalla um sérstakt frv. sem lýtur að starfsemi Orkustofnunar. En mér finnst það vera kannski til staðfestingar á því að þetta fyrirkomulag hafi gengið bærilega hjá öðrum Evrópuþjóðum að verið er að undirbúa nýja tilskipun sem gengur lengra í frjálsræðisátt en sú sem hefur verið í gildi og það hlýtur að vera til merkis um það að Evrópuþjóðir telji að þetta fyrirkomulag hafi reynst vel, það er alla vega ekki verið að stíga skrefið til baka. Ég held að það séu óþarfa áhyggjur að velta því upp að það sé einhver spurning um að Íslendingar fái rafmagn. Við erum með gott kerfi í raun, uppbyggingin er góð og afhendingaröryggi er með besta móti. Að mínu mati er ekki hægt að halda því fram að það fyrirkomulag sem við erum núna að taka upp setji í hættu þessi mikilvægu markmið sem við Íslendingar höfum alltaf haft síðan við yfir höfuð rafvæddum þjóðina. Það er kannski ekki ástæða til að fjölyrða um þetta frekar. Við eigum eftir að fjalla um þetta mál aftur seinna í vetur í sambandi við Landsvirkjun sem hefur verið hér nokkuð til umfjöllunar og það að því fyrirtæki gæti hugsanlega verið breytt í hlutafélag, ég ætla ekkert að útiloka það en a.m.k. er ekki búið að taka neina ákvörðun um það. Eigendanefndin hefur tíma út þetta ár og á næsta ári er áformað að hún ljúki störfum og hafi þá áttað sig á framtíðarhlutverki og framtíðarrekstrarformi þessa fyrirtækis. En ég tel að allar líkur séu á því, eða ég vil trúa því, að þó svo að fyrirtækið væri hlutafélag í dag hefði engu að síður verið ráðist í framkvæmdir við Kárahnjúka. Það má segja í tengslum við það að breytingin á rekstrarformi bankanna, sem nú hefur verið breytt í hlutafélög og þeir reyndar seldir, varð ekki til þess að skaða lánshæfið. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta. Ég vil þakka fyrir umræðuna, tel að hún hafi verið upplýsandi og þakka þeim sem tóku þátt í henni.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra sagði í lok ræðu sinnar að haft hefði verið mikið samráð við hagsmunaaðila. Hverjir eru hagsmunaaðilar í þessu máli, eftir þeim orðum sem hæstv. ráðherra viðhafði? Eru það þeir sem núna eru í orkuframleiðslunni eða eru það fjórðungssamböndin úti um landið sem hafa oft verið með framsetningu um hagsmuni einstakra byggðarlaga eða landshluta? Og þá kemur náttúrlega spurning í framhaldi af því: Hvernig á að tryggja sem jafnast orkuverð um allt landið og hvaða kjör fær fólkið? Þetta er náttúrlega meginspurningin. Mig langar að vita nákvæmlega hvernig þessu samráði var hagað. Hverjir voru þessir hagsmunaaðilar?

Hæstv. forseti. Í sambandi við orkuverðið þá verður landinu skipt í gjaldskrársvæði og það verður sama verð innan hvers gjaldskrársvæðis fyrir sig. En eins og hv. þm. nefndi réttilega í ræðu sinni er ekki hægt að ákveða það fyrir fram að það verði nákvæmlega sama verð um allt land, enda er náttúrlega langt frá því að svo sé í dag. Hins vegar er ákvæði þess efnis að sama verð verði innan hvers gjaldskrársvæðis fyrir sig. Samráð hefur verið haft við orkufyrirtækin í landinu sem eiga nokkuð mikilla hagsmuna að gæta, auk þess sem þetta mál hefur náttúrlega farið mjög víða til umsagnar, bæði af hálfu Alþingis og eins ráðuneytis. Sú grundvallarhugsun sem kom fram í þáltill. sem hér var rædd, þó að hún væri ekki afgreidd, og sú umræða var náttúrlega mjög stefnumótandi í þessu máli öllu. Þar komu þeir þingflokkar að sem áttu þá fulltrúa á Alþingi og umræðan fór hér fram og nefndin skilaði niðurstöðu og áliti þó að málið fengi ekki afgreiðslu þingsins. Sú umfjöllun og niðurstaða var höfð að leiðarljósi í áframhaldandi starfi.

Herra forseti. Ég þakka svörin. Það sem ég vildi reyna að hnykkja aðeins á í seinna andsvari mínu er að spyrja hæstv. ráðherra hvað hún telji í raun og veru að sé viðunandi mismunur í orkuverði á landinu. Hvað er það sem við getum sætt okkur við að sé sameiginlegur skilningur á því að sé viðunandi mismunur í orkuverði? Er það það sem nú er, er það sá munur sem er mestur nú á landinu í orkuverði milli svæða eða einhver önnur prósentutala?

Hæstv. forseti. Ég vil hafa þennan mun sem allra minnstan og þess vegna er það nú sem ég hef lagt svona mikla áherslu á að um jöfnun verði að ræða og það fáist inn --- ja, talið er að það séu um 400 milljónir í dreifikerfinu og 100 milljónir í flutningskerfinu sem þurfi að taka sérstaklega á. Ég heyri að mikil samstaða er um það hér á hv. Alþingi að gera það og tel ég það vera til merkis um að það verði niðurstaðan, hvernig sem þær kosningar fara sem eru fram undan, fyrst algjör samstaða er um þetta. En ég treysti náttúrlega Framsfl. best til þess að framfylgja því.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á ýmsum lögum á orkusviði, sem er 463. mál á þskj. 701. Í frv. er, eins og heiti þess ber með sér, lagt til að gerðar verði breytingar á ýmsum lögum á orkusviði. Ástæður breytinganna má rekja til ákvæða frv. til raforkulaga sem lagt er fram samhliða þessu frv. Nauðsynlegt þykir að gera breytingar á vatnalögum, nr. 15/1923, orkulögum, nr. 58/1967, lögum um raforkuver, nr. 60/1981, lögum um Landsvirkjun, nr. 42/1983, lögum nr. 10/2001, um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja, lögum nr. 40/2001, um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða, og lögum nr. 139/2001, um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur. Viðamestu breytingarnar felast í breytingum á orkulögum annars vegar og lögum um Landsvirkjun hins vegar. Í frumvarpi til raforkulaga er m.a. lagt til að skapaðar verði forsendur til samkeppni í vinnslu og sölu raforku og orkufyrirtækjum gert skylt að halda aðgreindum reikningum fyrir samkeppnisstarfsemi annars vegar og einokunarstarfsemi hins vegar. Er því gert ráð fyrir að öllum skyldum verði aflétt af Landsvirkjun og að forréttindi fyrirtækisins falli jafnframt niður. Með sama hætti eru lagðar til breytingar á hlutverki Rafmagnsveitna ríkisins svo það samræmist áðurgreindum breytingum á skipan raforkumála og lögum um Hitaveitu Suðurnesja hf. og Orkubú Vestfjarða hf. Í frv. þessu eru ekki lagðar til breytingar á I. kafla orkulaga, um Orkustofnun. Frumvarp til laga um Orkustofnun og frumvarp til laga um Íslenskar orkurannsóknir hafa á hinn bóginn verið lögð fram, m.a. í ljósi þeirra breytinga sem lagðar eru til í frv. til raforkulaga. Hæstv. forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla um einstakar greinar frv. en legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Herra forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir og heitir frv. til laga um breytingu á ýmsum lögum á orkusviði er í rauninni fyrst og fremst tæknilegt fylgifrv. þess stóra frv. sem hér hefur verið rætt í dag. Það er í sjálfu sér ekki mikið um það að segja á þessu stigi, þetta eru eðlilegar breytingar, vænti ég, í flestum tilfellum og sýnist það að svo miklu leyti sem ég hef rannsakað það sjálf. Auðvitað vakna ýmsar spurningar sem varða einstök atriði en, herra forseti, það er alveg ljóst að þetta mál verður unnið í nefndinni, vænti ég, meira og minna samhliða raforkulagafrv. og þá mun skýrast --- að svo miklu leyti sem það skýrist ekki hér í athugasemdum --- af hverju er gengið svo skammt eða svo langt sem raun ber vitni. Ég ætla því ekki að lengja þennan fund með mikilli ræðu um þessi mál. Ég kem til með að vinna þau í nefndinni en fannst ótækt að ráðherrann talaði einn í þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli sem iðnrh. fyrir frv. til laga um staðla og Staðlaráð Íslands. Frumvarp þetta byggir á lögum nr. 97/1992, um staðla. Frá setningu þeirra hefur framkvæmd staðlasetningar og innviðir staðlastarfsins á Íslandi þróast og er ástæða til að festa áorðnar breytingar í sessi með lögum. Meginatriði laganna frá 1992 haldast óbreytt en á Staðlaráð Íslands eru aftur á móti lagðar auknar skyldur og breytingin frá gildandi lögum fjallar að verulegu leyti um hlutverk og starfsemi Staðlaráðsins. Vegna þessa er lagt til að heiti laganna verði lög um staðla og Staðlaráð Íslands og komi þau í stað núverandi laga um staðla. Staðlar gegna mikilvægu hlutverki við að koma á og viðhalda hindrunarlausum viðskiptum á milli landa. Þar liggur til grundvallar að vísað sé til alþjóðlegra staðla í opinberum stjórnvaldsfyrirmælum fremur en að tilgreina í einstökum atriðum hvaða tæknilegu kröfur skuli gera til vöru og þjónustu. Í þessu sambandi er mikilvægt að leggja áherslu á að staðlar eru ekki samdir af stjórnvöldum, heldur í samvinnu þeirra sem hagsmuna eiga að gæta af stöðlunum og eiga staðlarnir að endurspegla bestu fáanlega þekkingu, fyrirmyndarverklag og framkvæmd að bestu manna yfirsýn. Þróunin síðustu tíu ár hefur orðið sú að notkun staðla í stað hefðbundinna reglugerða og stjórnvaldsfyrirmæla hefur reynst vel og eru staðlar nú teknir upp á sífellt fleiri sviðum. Þegar um er að ræða tilskipanir Evrópusambandsins er yfirleitt gert ráð fyrir að með því að uppfylla kröfur tiltekinna staðla séu kröfur viðkomandi tilskipunar jafnframt uppfylltar. Þessi þróun hefur kallað á að hlutverk Staðlaráðs Íslands verði fest betur í sessi en með gildandi lögum um staðla, nr. 97/1992. Í því felst m.a. að það fyrirkomulag sem þróað hefur verið á síðustu tíu árum og reynst hefur best verði nú lögfest og að lög kveði á um skýrt og ótvírætt umboð Staðlaráðs Íslands til að staðfesta alþjóðlega og evrópska staðla sem íslenska staðla og til að annast gerð séríslenskra staðla. Sömuleiðis er nauðsynlegt að kveða á um tilvist fagstaðlaráða. Ljóst þarf að vera hvaða umboð fagstaðlaráðin hafa þar sem þau vinna að því að semja staðla sem munu í sumum tilvikum verða bindandi fyrirmæli. Nauðsynlegt þykir einnig að kveða nánar á um hvernig rekstri Staðlaráðs skuli háttað þar sem það er opinber vettvangur hagsmunaaðila til að vinna að stöðlun þótt það sé ekki opinber stofnun. Einnig þykir nauðsynlegt að fram komi í lögum með hvaða hætti starfsemi Staðlaráðs skuli fjármögnuð. Ég hirði ekki um að fjalla um einstakar greinar frv. Að dómi fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins hefur frv. ekki áhrif á útgjöld ríkissjóðs ef það verður óbreytt að lögum. Ég mælist til þess, hæstv. forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. iðnn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um Orkustofnun sem er 544. mál þingsins á þskj. 891. Frv. það til laga um Orkustofnun sem ég mæli hér fyrir felur í sér þær breytingar á núverandi Orkustofnun að rannsóknasvið Orkustofnunar verði lagt niður og sjálfstæð stofnun, Íslenskar orkurannsóknir, taki við hlutverki rannsóknasviðsins. Hefur sérstakt frv. til laga um þá stofnun verið kynnt á þskj. 892. Frv. þetta byggir á niðurstöðum nefndar sem skipuð var af iðnrh. í júní 2001 til að yfirfara skipulag Orkustofnunar með hliðsjón af því aukna stjórnsýsluhlutverki sem stofnuninni hefur verið falið með ákvæðum ýmissa laga á undanförnum árum, svo og væntanlegu auknu stjórnsýsluhlutverki hennar samkvæmt frv. til raforkulaga. Var nefndinni falið að koma með tillögur um framtíðarskipulag stofnunarinnar. Nefndin skilaði tillögum sínum til ráðherra í maí 2002. Frv. er að mestu leyti byggt á niðurstöðun nefndarinnar eins og nánar er gerð grein fyrir í athugasemdum með frv. Í kjölfarið vann nefndin að gerð þessa lagafrv. og frv. til laga um íslenskar orkurannsóknir. Þó að í I. kafla orkulaga sé nánast alfarið fjallað um Orkustofnun sem opinbera stjórnsýslustofnun hefur starfsemi stofnunarinnar þróast á þann veg allt frá upphafi að hún hefur meira beinst að orkurannsóknum en stjórnsýslu. Raunar má rekja þessa skipan mála aftur til tíma raforkumálaskrifstofunnar á 6. áratug síðustu aldar, þegar markvissar orkurannsóknir hófust hér á landi. Þá voru hér á landi fáir eða engir aðilar er gátu sinnt þessum rannsóknum og ríkið þurfti því að annast allar helstu rannsóknir á sviði orkumála. Eðlilegast var því að Raforkumálaskrifstofan og síðar Orkustofnun bæru ábyrgð á þessum rannsóknum. Á síðustu árum hafa margir aðrir aðilar í auknum mæli komið að orkurannsóknum, bæði virkjunaraðilar og ráðgjafastofur. Á sama tíma hefur stjórnsýsluhlutverk stofnunarinnar aukist verulega, m.a. í samræmi við lög um nýtingu og rannsóknir á auðlindum í jörðu og lög um mat á umhverfisáhrifum. Árið 1997 var gerð sú skipulagsbreyting á Orkustofnun að rannsóknahluti stofnunarinnar og stjórnsýsluhluti hennar voru rekstrarlega aðskildir til að tryggja að starfsemi stofnunarinnar væri í samræmi við samkeppnislög. Þær breytingar sem nú eru lagðar til eru í raun eðlilegt framhald þeirra breytinga. Í skýrslu nefndarinnar sem undirbjó lagafrv. þetta er komist að þeirri niðurstöðu að hagsmunaárekstrar geti orðið í starfsemi Orkustofnunar vegna verkefna sem henni eru falin í gildandi lögum. Hagsmunaárekstrarnir felist í því að rannsóknasvið stofnunarinnar veiti á ákveðnu stigi þjónustu og komi að mótun verkefnis sem orkumálasvið stofnunarinnar geti á seinni stigum þurft að veita stjórnvöldum umsögn um. Nefndin telur að í þessu sambandi vakni spurning hvort starfsmenn orkumálasviðs geti talist óhlutdrægir til að veita umsögn um störf samstarfsmanna sinna á rannsóknasviði. Telur nefndin að hagsmunaárekstrar sem þessir geti einkum komið upp vegna jarðhitanýtingar en bein ráðgjöf varðandi vatnsorku sé nær engin orðin. Þá geti starf vatnamælinga Orkustofnunar eins og þær eru reknar nú leitt til ákveðinna árekstra, sem þó séu ekki eins alvarlegir og þeir sem vikið var að hér að framan. Ekki kæmi til þess að endurmeta þyrfti ráðgjöf eða mat stofnunarinnar. Af þeim sökum kemur almennt ekki til slíkra hagsmunaárekstra sem vert sé að hafa áhyggjur af. Til viðbótar við ofangreinda mögulega hagsmunaárekstra benti nefndin á að valdheimildir Orkustofnunar, samkvæmt frv. til nýrra raforkulaga, munu aukast verulega. Er Orkustofnun samkvæmt frv. falið eftirlit með öllum þáttum á raforkumarkaði, þ.e. vinnslu, flutningi, dreifingu og sölu. Þá er Orkustofnun ætlað, samkvæmt ákvæðum raforkulagafrv., að setja flutnings- og dreifiveitum árlega ákveðin tekjumörk. Er við því að búast að hugsanlegir hagsmunaárekstrar komi skýrt upp á yfirborðið þegar samkeppni hefur verið komið á á milli framleiðenda og seljenda raforku. Með frv. þessu er verið að bregðast við framangreindum hagsmunaárekstrum en jafnframt gefa breytingarnar tækifæri til að fela Orkustofnun frekari verkefni á stjórnsýslusviði, sem nú eru unnin í ráðuneytinu. Það stuðlar að betri stjórnsýslu, m.a. vegna þess að ákvarðanir Orkustofnunar verða kæranlegar til æðra stjórnsýslustigs. Við gerð frv. var gengið út frá því meginsjónarmiði að rétt væri að skilja Orkustofnun í tvær stofnanir, þannig að núverandi rannsóknasvið tilheyrði annarri, þ.e. stjórnsýslustofnuninni Orkustofnun, en núverandi orkurannsóknahluti tilheyri hinni, þ.e. Íslenskum orkurannsóknum. Skoðað var hvort heppilegra væri að vatnamælingar tilheyrðu stjórnsýsluhlutanum eða rannsóknahlutanum. Að mati nefndarinnar var talið að vatnamælingar gætu fylgt hvorri stofnuninni sem var, enda engin sérstök fagleg rök fyrir því að hafa vatnamælingar og rannsóknasviðið saman í einni stofnun. Þá voru þau sjónarmið rædd við gerð frv. hvort til greina kæmi að vatnamælingar yrðu gerðar að sérstakri stofnun. Starfsemi vatnamælinga er að mörgu leyti ólík starfsemi rannsóknasviðs og greinir þar helst á milli að rannsóknir vatnamælinga eru einkum öflun grunnupplýsinga, úrvinnslgagna sem ekki eru unnin í samkeppni við aðra aðila. Það var hins vegar ekki talið tímabært að stofna sérstaka stofnun um vatnamælingar og vatnafarsrannsóknir fyrr en mótuð hafði verið heildarstefna í rannsóknum og vöktun á vatnafari landsins. Með því að láta vatnamælingar fylgja Orkustofnun, eins og hér er lagt til, skapast betra svigrúm til að kanna frekar hvort rétt sé að stuðla að frekari samvinnu þeirra aðila sem starfa á svipuðum vettvangi og hvort rétt sé að sameina starfsemi stofnana sem að vatnafarsrannsóknum koma. Er að því stefnt að sú vinna hefjist innan skamms. Á grundvelli framangreindra raka er í frv. lagt til að farin verði sú leið að rannsóknasviðið verði skilið frá Orkustofnun og sérstök stofnun, Íslenskar orkurannsóknir, sett á fót til að sinna hlutverki sviðsins. Herra forseti. Ýmsar aðrar breytingar felast í frumvarpinu og koma þær fram í 6. og 7. gr. Þá er mælt fyrir um rekstur Orkusjóðs og eru ákvæðin að mestu leyti í samræmi við ákvæði núverandi laga um Orkusjóð. Lagt er til að tekjur vegna endurgreiðslukostnaðar af rannsóknum og áætlanagerð renni til Orkustofnunar í stað Orkusjóðs, sbr. 7. gr. frv. Ákvæði í 8. gr. frv. eru að mestu efnislega sambærileg við ákvæði núverandi laga um Orkusjóð. Hæstv. forseti. Megintillögur þessa frv. er hér liggur fyrir felast samkvæmt framansögðu í eftirfarandi meginatriðum: Að rannsóknasvið Orkustofnunar verði lagt niður. Samkvæmt frumvarpi til laga um Íslenskar orkurannsóknir mun ný stofnun, Íslenskar orkurannsóknir, sinna þeim verkefnum sem rannsóknasviðið hefur gert. Að Orkustofnun fari með það hlutverk sem hún hefur að öðru leyti haft auk þess sem hún taki að sér frekara hlutverk eftir því sem mælt verði fyrir um í lögum, reglugerðum eða samkvæmt ákvörðun ráðherra hverju sinni. Að ekki verði sérstök stjórn yfir Orkustofnun heldur verði sett á fót fagráð, Orkuráð, sem verði Orkustofnun til ráðgjafar í vissum málum. Lög um Orkusjóð verði felld úr gildi en Orkustofnun annist umsýslu Orkusjóðs. Þeir fjármunir sem nú renna í Orkusjóð samkvæmt fjárlögum og lögum um Orkusjóð renni til Orkustofnunar. Með þessu frv. er í raun aðeins verið að staðfesta ákveðna þróun í stjórnsýslu orkumála og í orkurannsóknum sem orðið hefur á undanförnum árum. Þær breytingar er felast í þessu frv. eru í sjálfu sér ekki róttækar heldur öllu heldur eðlileg afleiðing af breyttum tímum sem vonandi verða öllum til heilla. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að að lokinni 1. umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um Íslenskar orkurannsóknir, 545. máli á þskj. 892. Í frv. er lagt til að sett verði á fót sjálfstæð stofnun er beri heitið Íslenskar orkurannsóknir sem fari með það hlutverk sem rannsóknasvið Orkustofnunar fer með nú. Er frv. að miklu leyti byggt á skýrslu nefndar sem skipuð var af iðnrh. í júní 2001 til að yfirfara skipulag Orkustofnunar með hliðsjón af því aukna stjórnsýsluhlutverki sem stofnuninni hefur verið falið með nýjum lögum á undanförnum árum og auknu stjórnsýsluhlutverki hennar samkvæmt frv. til raforkulaga. Var nefndinni falið að koma með tillögur um framtíðarskipulag stofnunarinnar. Frv. til laga um Orkustofnun hefur verið kynnt á þskj. 891. Í athugasemdum við það frv. er gerð grein fyrir núverandi skipulagi Orkustofnunar, þeim hagsmunaárekstrum sem kunna að verða í núverandi starfsemi Orkustofnunar og þeim breytingum á skipulagi stofnunarinnar sem lagt er til að gera svo komast megi hjá hagsmunaárekstrum. Um þessi atriði vísast að mestu leyti til þeirrar umfjöllunar. Eins og nánari grein er gerð fyrir í frumvarpi til laga um Orkustofnun komst nefndin að þeirri niðurstöðu að hagsmunaárekstrar geti orðið í starfsemi Orkustofnunar vegna verkefna sem henni eru falin í gildandi lögum. Þeir felist í því að rannsóknasvið stofnunarinnar veiti á ákveðnu stigi þjónustu og komi að mótun verkefnis sem orkumálasvið stofnunarinnar geti á seinni stigum þurft að veita stjórnvöldum umsögn um. Nefndin telur að í þessu sambandi geti vaknað spurning um hvort starfsmenn orkumálasviðs geti talist óhlutdrægir til þess að veita umsögn um störf samstarfsmanna sinna á rannsóknasviði. Í frv. til raforkulaga sem mælt hefur verið fyrir hér í dag er Orkustofnun ætlað víðtækt eftirlitshlutverk sem sala á þjónustu, rannsóknum og ráðgjöf til orkufyrirtækja fer illa eða alls ekki saman með. En með frv. þessu og frv. til laga um Orkustofnun er brugðist við þessum hagsmunaárekstrum. Lagt er til að rannsóknasvið Orkustofnunar flytjist í sjálfstæða stofnun, Íslenskar orkurannsóknir. Eins og nánar er rakið í frv. til laga um Orkustofnun er ekki lagt til að vatnamælingar tilheyri Íslenskum orkurannsóknum og við það miðað að sem fyrst verði mótuð heildarstefna í vatnafarsrannsóknum. Mér finnst rétt að það komi fram að ekkert er því til fyrirstöðu að hýsa hinar stofnanirnar áfram á sama stað og nýta sameiginlega þjónustu sem ekki fer í bága við meginmarkmið aðskilnaðarins og er í samræmi við samkeppnissjónarmið. Af því ætti að vera hagræði, að stofnanir ríkisins geti sem mest sameinast um þjónustu. Herra forseti. Við undirbúning að frv. þessu kom til skoðunar hvort stofna ætti hlutafélög um rannsóknasjóð Orkustofnunar, eða hvort setja ætti á fót stofnun um starfsemina sem væri fjárhagslega sjálfstæð að öllu leyti. Þriðji möguleikinn væri að setja á fót stofnun sem fengi hluta tekna sinna af fjárlögum. Það var niðurstaða nefndarinnar að eðlilegt væri að rannsóknahlutinn yrði a.m.k. fyrst um sinn rekinn sem B-hluta stofnun en ekki hlutafélag. Þróun á þeim markaði sem stofnunin starfar á verður svo að leiða í ljós hvort rétt sé að breyta stofnuninni í hlutafélag. Í því sambandi verður að hafa í huga að stofnunin getur þróast og eflst eftir því sem markaðsaðstæður krefjast. Afar mikilvægt er að Íslenskar orkurannsóknir verði fjárhagslega sjálfstæð stofnun þar sem hún muni starfa á samkeppnismarkaði. Að öðrum kosti er líklegt að þeir hagsmunaárekstrar sem þegar eru fyrir hendi í starfsemi rannsóknasviðs Orkustofnunar verði áfram að einhverju marki fyrir hendi í starfi Íslenskra orkurannsókna. Ákvörðun um til hvaða orkurannsókna opinberu fé skuli varið verður tekin hjá hinni nýju stjórnsýslustofnun, Orkustofnun, í samræmi við stefnu stjórnvalda um hlutverk ríkisins í orkurannsóknum. Íslenskar orkurannsóknir munu væntanlega eigi að síður áfram sinna opinberum eða samfélagslegum verkefnum á grundvelli langtímaverksamninga við Orkustofnun, að uppfylltum samkeppnislegum skilyrðum auk margháttaðra annarra rannsóknaverkefna sem byggjast á sérhæfðri þekkingu hinnar nýju stofnunar á sviði jarðhitarannsókna. Hæstv. forseti. Ég hirði ekki um að fjalla um einstakar greinar og breytingar sem lagt er til að gerðar verði. Ég bendi þó á að í ákv. til brb. er mælt fyrir um að öllum þeim sem starfa á rannsóknasviði Orkustofnunar við gildistöku laganna skuli boðið starf hjá Íslenskum orkurannsóknum þegar rannsóknasvið Orkustofnunar verður lagt niður með nýjum lögum um Orkustofnun. Benda má á að nýlokið er við að endurskipuleggja innra starf rannsóknasviðsins með tilliti til þess að það verði að sjálfstæðri stofnun þannig að breyting sviðsins í stofnunina Íslenskar orkurannsóknir kallar ekki á innri skipulagsbreytingar á starfseminni, m.a. af þeim sökum er unnt að bjóða öllum starfsmönnum sviðsins sambærilegt starf áfram. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að þessu máli verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Herra forseti. Það hefði kannski verið eðlilegt að ræða saman þessi tvö frv. sem hæstv. ráðherra mælti hér síðast fyrir þar sem hér er augljóslega um tvær hliðar á sama peningi að ræða, ef svo má að orði komast. Það sem hér er verið að gera er út af fyrir sig fullkomlega eðlilegt og skynsamlegt, þ.e. að skilja sundur stjórnsýslueiningu og rannsóknareiningu Orkustofnunar. Það má því velta fyrir sér hlut ríkisins í rannsóknum sem hæstv. ráðherra kom inn á máli sínu. Auðvitað er það svo og hefur verið að á ýmsum sviðum hafa verið að verða til rannsóknarteymi ef það eru nógu margir til þess að við gætum verið burðug í rannsóknum. Og inni á Orkustofnun hafa einmitt orðið til slíkir hópar manna sem hafa mikilvæga og dýrmæta sérþekkingu. Þar var samt komið sögu að ekki gekk lengur að þarna væri um eina og sömu stofnunina að ræða og þurfti að aðskilja. Og mér finnst fullkomlega eðlilegt, herra forseti, að menn skyldu velta dálítið vöngum yfir því hvaða rekstrarfyrirkomulag eða rekstrarform yrði á þessari stofnun. Þegar maður les frv. yfir, ákvæði þess og greinargerð, veltir maður því líka fyrir sér hversu lengi þessi stofnun getur staðið miðað við þær forsendur sem henni eru gefnar núna. Þá á ég einfaldlega við það, herra forseti, að enda þótt menn reyni hér, og kunni augljóslega ágætlega til verka, að koma málum þannig fyrir að ekki ættu að verða árekstrar við markaðinn segir mér svo hugur að ekki muni líða ýkja mörg ár þar til þrýstingur verður kominn á það að rekstrarformi þessarar stofnunar verði breytt, einhverjum þáttum hennar úthýst og þeir settir á markað með einum eða öðrum hætti. Það er þróunin í þessum efnum og nokkuð sem kannski er ekki gott að standa gegn og er þá væntanlega liður í því að rannsóknarumhverfið er alltaf að verða burðugra og þar myndast samkeppni með virkum hætti. Það var ýmislegt sem vakti upp spurningar við lestur þessa frv. sem ég geri ráð fyrir að við getum fengið svör við í iðnn. Það var líka ýmislegt sem vakti athygli eins og það að á þessari rannsóknastöð verður, og hefur þá verið á Orkustofnun, ein stærsta jarðfræðistofnun landsins og um leið ein öflugasta rannsóknastofnun í heimi. Þetta er auðvitað mjög mikilvægt og merkilegt, herra forseti, og ástæða til að halda því til haga. Rannsóknasviðið þekkir auðvitað markaðinn. Það hefur tekið þátt í samkeppni á markaði og það er auðvitað á grundvelli þeirrar reynslu sem málum er svo komið sem nú er. Mér finnst líka merkilegt að svona mikil áhersla skuli vera lögð á það í frv. að varðveita þann mannauð sem þegar er til innan stofnunarinnar og verður auðvitað til í samspili þeirra einstaklinga og þeirrar þekkingar sem þar er. Það er ekki á hverjum degi, herra forseti, þegar hið opinbera breytir rekstrarformi eða skilur upp stofnanir að menn horfi á mannauðinn þeim augum sem hér er gert. Oft finnst manni fyrst og fremst köld tæknihyggja vera að verki en það er gott að sjá það, og var svo sem viðbúið, að á Orkustofnun kæmu menn auga á mikilvægi mannauðs. Þó að okkur þyki náttúruauðlindirnar giska merkilegar og þær séu viðfangsefni stofnunarinnar yrðu þær rannsóknir ekki merkilegar ef sú þekking og sá mannauður sem þar er væri ekki til staðar. Það er sömuleiðis tekið fram hér og vakin athygli á því að vatnamælingar eru ekki á samkeppnismarkaði. Þarna er í rauninni heimastöð vatnamælinga á Íslandi og verður væntanlega hvergi annars staðar, nema þá að búin verði til stofnun sem ríkið styrkir þá með einhverjum hætti til þessara þátta. Þannig er þetta auðvitað, herra forseti. Hér er afskaplega mikilvæg starfsemi. Eigi að síður hef ég þá tilfinningu, eins og ég sagði áðan, og fékk þá tilfinningu við lestur frv. að þó að menn hafi komist að þeirri niðurstöðu nú að hafa rekstrarformið það sem það er kunni önnur sjónarmið að gilda eftir ekki svo langan tíma vegna breyttra aðstæðna á markaði. Mér finnst spennandi að koma til með að takast á við þetta frv. Þetta eru afskaplega áhugaverðir hlutir sem hér eru að gerast og mun ég ekki lengja umræðuna frekar. Mér sýnist að iðnn. hafi hér orðið nokkur verkefni fram til vorsins þar sem eru þau frv. sem til hennar verður vísað væntanlega eftir þennan fund, ég tala nú ekki um þetta litla frv. sem var hér til umfjöllunar á þriðjudaginn.

Hæstv. forseti. Ég mæli sem viðskrh. fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 138/1994, um einkahlutafélög, með síðari breytingum. Með frv. þessu um einkahlutafélög, sem flutt er samtímis þremur öðrum frv. á sviði félagaréttar, er aðallega gefinn kostur á að slíta einkahlutafélögum með einföldum og ódýrum en þó tryggum hætti af hálfu þeirra sem að félaginu standa. Jafnframt er tækifærið notað til að gera m.a. vissar breytingar sem snerta ákvæði um ársreikninga vegna þróunar í löggjöf um ársreikninga svo og aðrar minni háttar breytingar. Nánar tiltekið má benda á að skv. 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að auk heitis félagsins megi skrásetja hugsanlegt erlent aukheiti. Í framsöguræðu minni fyrir hlutafélagafrv. gerði ég grein fyrir ástæðunum fyrir þessu og vísa einnig til athugasemda við greinina, en það er víst ræða sem ég er ekki búin að flytja. Skv. 4. gr. frv. er felld niður krafa um að í tveggja manna stjórn einkahlutafélags þurfi að hafa a.m.k. einn varamann. Þessi krafa hefur valdið vissum erfiðleikum í framkvæmd og verið til óþæginda ef tveir menn stofna félag. Þeir þurfa þá annaðhvort að leita að þriðja manni til að vera varamaður eða hafa annan í stjórn og hinn til vara sem gerir stöðu hins síðarnefnda þá mun verri varðandi það að fylgjast með og hafa áhrif á störf stjórnarinnar. Þykir samkvæmt frv. nægilega tryggt að tveir menn geti verið í stjórn án varamanns úr því að leyft er í lögunum um einkahlutafélög að í stjórn slíkra félaga geti verið einn maður og annar til vara. Skv. 13. gr. frv. er felld niður skylda félaga til þess að senda í júnímánuði ár hvert ákveðnar tilkynningar um félög til hlutafélagaskrár. Ákvæði hér að lútandi hafa ekki náð tilgangi sínum, svo sem ég mun gera grein fyrir í framsöguræðu minni um hlutafélagafrv. Er enda nauðsynlegt að tilkynna hvort eð er allar breytingar á stjórn o.fl. jafnóðum, samkvæmt öðrum ákvæðum laganna um einkahlutafélög. Skv. 14. gr. frv. er gert ráð fyrir að felld verði niður 134. gr. laganna um einkahlutafélög þar sem segir að lögin um einkahlutafélög taki til samlagshlutafélaga, eftir því sem við á. Aðalbreytingin með þessu frv. felst í því að tekið yrði upp, skv. 8. gr., ákvæði um einföld slit á einkahlutafélögum. Á Íslandi eru yfir 15.000 skráð einkahlutafélög. Má ætla að ýmis þeirra hafi algjörlega hætt starfsemi án þess að þeim hafi verið slitið formlega. Aðalreglan samkvæmt hlutafélagalöggjöfinni er að kosin skuli skilanefnd en gjaldþrotaskipti geti einnig skipt verulegu máli í reyndinni. Skilanefndarmeðferð kostar þó sitt. Er tilgangurinn með greininni að gera hluthöfum einkahlutafélaga, sem oft eru mjög lítil og geta jafnvel verið með einum hluthafa, kleift að slíta félaginu með einföldum og ódýrum hætti. Að jafnaði kæmi frumkvæði hluthafa þá til. Það getur svo leitt til þess að fé og fyrirhöfn sparist, t.d. hjá skattyfirvöldum við að áætla gjöld á einkahlutafélög. Ákvæði greinarinnar sem fela í sér nýjan möguleika á slitum einkahlutafélaga eru byggð á fyrirmynd í dönskum lögum um einkahlutafélög þar sem þessi heimild er talin hafa gefist vel. Aðrar gildandi reglur um félagsslit halda gildi sínu, m.a. 83. gr. um slit einkahlutafélags með tiltölulega einföldum hætti að frumkvæði hlutafélagaskrár, ef skráin telur að félagið hafi hætt störfum o.s.frv. Þeirri aðferð hefur lítt verið beitt. Hún hefur þó reynst nothæf og kann að verða beitt í auknum mæli í framtíðinni. Þrátt fyrir gildandi ákvæði um slit á einkahlutafélögum virðist eðlilegt að gefa mönnum kost á að slíta félögunum með þeim einfalda hætti sem gert er ráð fyrir í frv. Ef einkahlutafélag ákveður að hætta rekstri eða hann hefur legið niðri um langt skeið og félagið er með öllu skuldlaust eru engir þeir hagsmunir taldir fyrir hendi sem mæla gegn því að því sé slitið með einföldum og skjótum hætti og það síðan afskráð í hlutafélagaskrá. Skilyrði til hinna einföldu slita á einkahlutafélagi eru í stuttu máli þau að hluthafar geti í skuldlausu einkahlutafélagi afhent hlutafélagaskrá skriflega yfirlýsingu um að allar gjaldfallnar og ógjaldfallnar skuldir félagsins hafi verið greiddar og félaginu slitið. Jafnframt þarf að leggja fram með yfirlýsingunni vottorð frá toll- og skattyfirvöldum um að félagið skuldi ekki opinber gjöld, með öðrum orðum sanna greiðslu opinberra gjalda. Hluthafar bera beina, óskipta, ótakmarkaða ábyrgð á skuldum einkahlutafélagsins, hvort sem þær eru gjaldfallnar, ógjaldfallnar eða umdeildar, frá þeim tíma er yfirlýsingin um slit félagsins var gefin. Gert er ráð fyrir að allir hluthafar undirriti yfirlýsinguna og þeir viti að slíkt sé óhætt eða hvort einhverjar líkur séu á því að óvæntar skuldir sem máli skipti skjóti upp kollinum síðar. Sé mikil óvissa fyrir hendi verður að fara venjulegar leiðir til að slíta einkahlutafélaginu. Ekki er gert ráð fyrir að unnt sé að fara þessa tilteknu einföldu leið í hlutafélögum þar sem hluthafar eru að jafnaði fleiri og meiri hagsmunir í húfi auk þess sem erfiðara er að hafa yfirsýn yfir stöðu félagsins. Þar yrðu einföld slit að frumkvæði hlutafélagaskrár að duga auk annarra leiða til slita á þeim félögum. Verði frv. óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að þessu frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég sé nú ekki annað en að frv. sem við ræðum sé til bóta en taldi fulla ástæðu til þess undir þessum dagskrárlið að leita eftir skoðun hæstv. viðskrh. á þeirri fjölgun sem orðið hefur á einkahlutafélögum frá því í fyrra. Skráð einkahlutafélög nú eru 3.120 og hefur nýskráningum fjölgað á árinu 2001 um 67%. Í því sambandi vil ég rifja upp að fyrir rúmu ári síðan eða þegar við vorum að fjalla um skattalagabreytingar hæstv. fjmrh., þar sem fram kom veruleg rýmkun á því að stofna einkahlutafélög, þá höfðum við mörg í þessum sal áhyggjur af því að þetta mundi leiða til mikillar fjölgunar á einkahlutafélögunum þar sem fyrst og fremst væri verið að leita eftir skattahagræði, þ.e. að þarna sköpuðust möguleikar hjá þeim sem væru með einakrekstur að flytja starfsemina yfir í einkahlutafélög og opna þar með möguleika á því að færa hluta af launum yfir í arð og hagnað í þeim tilgangi að greiða lægri skatt. Skattstjórar í landinu höfðu verulegar áhyggjur af þessu og bentu á það í umsögnum sínum um málið að þetta gæti leitt til þeirrar niðurstöðu að fjölgun yrði veruleg til þess að ná fram skattahagræði. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort fjallað hafi verið um það í ráðuneyti hennar eða leitað skýringa á þessari fjölgun einkahlutafélaga sem orðið hefur og hvort hún telji ástæðu í ljósi þessarar fjölgunar að beita sér fyrir einhverjum takmörkunum á stofnun einkahlutafélaga til þess að koma í veg fyrir að verið sé að nýta þetta rekstrarform í þeim tilgangi að nýta skattalegt hagræði með óeðlilegum hætti.

Hæstv. forseti. Í lok ræðu sinnar sagði hv. þm.: ,,með óeðlilegum hætti``. Ég er ekki viss um að hægt sé að tala um að það sé með óeðlilegum hætti þó að einstaklingar í rekstri taki ákvörðun um að stofna einkahlutafélag utan um rekstur sinn ef það er allt gert samkvæmt lögum. Almennt séð er ég mjög jákvæð gagnvart atvinnulífinu og öllum nýjum fyrirtækjum og sprotafyrirtækjum og tel að það sé skynsamlegra að nálgast þetta mál á jákvæðan hátt. Það að félögum hefur fjölgað þetta mikið þarf ekki endilega að vera neikvætt. Hugsanlega gæti það líka verið jákvætt þannig að þegar stofnað hafi verið til einkahlutafélags þá eigi það kannski meiri möguleika á að eflast og hafa þá möguleika á að fjölga störfum og þar fram eftir götunum. Ég vil því ekki líta á þetta sem vandamál nema mér verði betur komið í skilning um að svo sé.

Herra forseti. Nú er ég alveg sammála hæstv. ráðherra um að það á að búa fyrirtækjunum gott umhverfi til þess að geta vaxið og dafnað. En þessi gífurlega fjölgun sem allt í einu verður hlýtur að kalla á skoðun af hálfu ráðherra eða a.m.k. að leitað sé einhverra skýringa á henni. Það hefur verið heimilt að stofna einkahlutafélög í þó nokkurn tíma. En allt í einu tekur þetta kipp eftir að þeim er búið þetta skattalega hagræði í skattalögunum. Það hlýtur að vera tilefni fyrir hæstv. ráðherra að setjast aðeins yfir málið og þá kannski með hæstv. fjmrh. til þess að leita skýringa á því hvort hún sé eðlileg eða ekki. Ég geri ráð fyrir því að eðlileg skýring sé á þessari miklu fjölgun að verulegu leyti. En við erum að sjá hér svo mikla aukningu að menn hljóta að setjast yfir það. Til dæmis er 331% fjölgun í fiskveiðum. Af hverju tekur þetta allt í einu svo mikinn kipp? Það er verulegt skattalegt hagræði í þessu ef þarna skapast möguleikar til þess að flytja stóran hluta af launatekjum yfir í arð og hagnað sem greiddur er lægri skattur af eða 10% skattur í staðinn fyrir 38% eða 42% skatt. Af þessu höfðu skattstjórar í landinu áhyggjur og þegar núna er komin reynsla á þetta finnst mér að tilefni sé til þess af hæstv. viðskrh. að setjast yfir þetta mál og það var nú tilefni þess að ég stóð hér upp til þess að leita eftir skýringum hæstv. ráðherra á því hvort hún hefði skoðað þetta mál. Mér finnst það andvaraleysi af hæstv. ráðherra ef hún ætlar bara að líta fram hjá þessari miklu fjölgun án þess að skoða hvort hér sé eðlilega að málum staðið. Mér býður svo í grun, herra forseti, að hér sé í töluverðum mæli um að ræða fjölgun einkahlutafélaga einungis í því tilviki að leita að skattalegu hagræði, til komast hjá því að greiða eðlilegan skatt til samfélagsins af sínum tekjum.

Hæstv. forseti. Einkahlutafélagaformið er náttúrlega viðurkennt og á fullan rétt á sér að mínu mati. En ég get alveg tekið undir það með hv. þm. að forvitnilegt væri að hafa meiri upplýsingar um þetta mál vegna þess að þarna hefur náttúrlega átt sér stað mikil breyting. Það er ekki nokkur vafi á því. Upplýsingar eru alltaf til bóta. Eftir að hafa hlustað á hv. þm. þá hef ég bara fengið meiri áhuga á því að kynna mér þetta betur. Ég skal viðurkenna það að ég hef ekki verið alveg á kafi í þessu síðustu dagana.

Ráðherrann ætti nú að gera það.

Hæstv. forseti. Ég mæli sem viðskrh. fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 2/1995, um hlutafélög, með síðari breytingum. Í frv. þessu um hlutafélög, sem flutt er samtímis þremur öðrum frv. á sviði félagaréttar, er m.a. gert ráð fyrir vissum breytingum sem snerta ákvæði um ársreikninga vegna þróunar í löggjöf um ársreikninga. Þykir ekki þörf á að útskýra það betur nú heldur vísast til frv. Þá er gert ráð fyrir nokkrum öðrum minni háttar breytingum á lögum um hlutafélög. Varða þær ma.a. heimild til skráningar á erlendu auðheiti, afnám sérstakrar tilkynningarskyldu til hlutafélagaskrár og samlagshlutafélög. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara sérstaklega í einstakar greinar frv., en verði það óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Ég vænti þess að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til efh.- og viðskn. og 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 22/1991, um samvinnufélög, með síðari breytingum. Með frv. þessu sem lagt er fram samtímis þremur öðrum frv. á sviði félagaréttar er gert ráð fyrir vissum breytingum sem snerta ákvæði um ársreikninga vegna þróunar í löggjöf um ársreikninga. Einnig er gerð tillaga um möguleika á einfaldri afskráningu samvinnufélaga að frumkvæði samvinnufélagaskrár og þá til samræmis við ákvæði í hlutafélagalöggjöf um einfalda afskráningu hlutafélaga og einkahlutafélaga. Gert er ráð fyrir að þetta ákvæði gæti haft einhver áhrif varðandi afskráningu smærri samvinnufélaga, t.d. pöntunarfélaga sem hætt hafa starfsemi sinni. Verði frv. óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Ég mælist til þess, hæstv. forseti, að þessu frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 33/1999, um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Með frv. þessu, sem lagt er fram samtímis þremur öðrum frv. á sviði félagaréttar er m.a. gert ráð fyrir vissum breytingum sem snerta ákvæði um ársreikninga vegna þróunar í löggjöf um ársreikninga. Breytingarnar eru svipaðar og í hinum frv. Verði frv. óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að þessu frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um vátryggingastarfsemi, nr. 60/1994, með síðari breytingum. Það er 485. mál þingsins á þskj. 797. Eins og fram kemur í athugasemdum við frv. er megintilgangur þess að lögfesta ákvæði tilskipunar nr. 2000/26/EB, um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um ábyrgðartryggingu vegna notkunar vélknúinna ökutækja, svonefnda fjórðu tilskipun um ökutækjatryggingar. Frv. felur einnig í sér breytingar til samræmis við ákvæði Vaduz-samningsins á milli EFTA-ríkjanna, sem öðlaðist gildi 1. júní 2002. Frv. er lagt fram sem fylgifrumvarp með frv. dómsmálaráðherra til breytinga á umferðarlögum, nr. 50/1987, mál nr. 489 á þskj. 805. Í frv. þessu er lagt til að félag sem sækir um starfsleyfi vátryggingafélags og ætlar að taka að sér ábyrgðartryggingu ökutækja skuli leggja fram tilteknar staðfestingar, í fyrsta lagi staðfestingu á aðild að Alþjóðlegum bifreiðatryggingum á Íslandi sf. Ekki er hér um nýjung að ræða því að öll vátryggingafélög sem taka að sér lögmæltar ábyrgðartryggingar eru aðilar og byggist sú aðild nú á reglugerð nr. 556/1993, um lögmæltar ökutækjatryggingar. Í öðru lagi skal leggja fram staðfestingu á þátttöku í starfsemi tjónsuppgjörsaðila og upplýsingamiðstöðvar samkvæmt umferðarlögum. Er hlutverk þessara stofnana skilgreint í umferðarlögum. Loks skal í þriðja lagi leggja fram upplýsingar um tjónsuppgjörsfulltrúa í sérhverju EES-ríki eða EFTA-ríki. Hlutverk tjónsuppgjörsfulltrúa er að safna saman öllum nauðsynlegum upplýsingum í tengslum við kröfur vegna slysa og gera viðeigandi ráðstafanir til gera upp kröfur fyrir hönd vátryggingafélags og á kostnað þess, þar á meðal skaðabætur. Eiga þessi skilyrði enn fremur við um vátryggingafélag með aðalstöðvar á EES-svæðinu eða EFTA-ríki sem hyggst stofnsetja útibú hér á landi eða veita hér þjónustu án starfsstöðvar. Hæstv. forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði á þskj. 859, sem er 518. mál þingsins. Löggjöf um verðbréfasjóði er tiltölulega ný af nálinni hér á landi. Fyrstu lögin voru lög um verðbréfamiðlun nr. 27/1986. Núgildandi lög um verðbréfasjóði eru nr. 10/1993 og taka þau mið af tilskipun um sameiginlega fjárfestingu. Lögunum var breytt lítillega með lögum nr. 21/1996, en þær breytingar miðuðu einkum að því að laga íslenskan rétt betur að tilskipun Evrópusambandsins um verðbréfasjóði og með lögum nr. 17/1999, en þær breytingar gerðu kleift að stofna verðbréfasjóði sem eingöngu höfðu heimild til markaðssetningar hér á landi og lutu ekki ákvæðum tilskipunar um sameiginlega fjárfestingu. Í frv. þessu er lagt til að sett verði ný heildarlöggjöf um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði og eru lögin m.a. innleiðing á tveimur nýjum tilskipunum ESB á þessu sviði sem EES-ríkjum ber að innleiða fyrir 13. ágúst nk. Með frumvarpi þessu er stefnt að því að skapa hagstæðara umhverfi til reksturs sjóða um sameiginlega fjárfestingu hér á landi. Það er gert með því að heimila fleiri tegundir sjóða og útvíkka fjárfestingarheimildir þeirra og bjóða upp á fleiri, einfaldari og ódýrari rekstrarform sjóða. Með þessu á að skapast svigrúm til að auka flóru íslenskra sjóða um sameiginlega fjárfestingu. Hömlur á fjárfestingar sjóða eiga síðan að fara eftir hverjir hafa heimildir til að fjárfesta í þeim. Með frumvarpi þessu er gildissvið laga um verðbréfasjóði útvíkkað þannig að allir sjóðir í eðlislíkri starfsemi falli undir lögin. Þannig er gert ráð fyrir að allir sjóðir um sameiginlega fjárfestingu sem veita viðtöku fé frá almenningi á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrir fram kunngerðri fjárfestingarstefnu falli undir gildissvið laganna, óháð rekstrarformi þeirra. Þetta frv. hefur verið lengi í smíðum í viðskrn., þ.e. í um tvö ár. Nefnd á vegum ráðuneytisins vann að gerð þess. Hana skipuðu fulltrúar ráðuneytisins og að auki fjmrn., Fjármálaeftirlitsins, Kauphallar Íslands og Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja. Helstu atriði frv. eru eftirfarandi: Verðbréfasjóðir uppfylla öll skilyrði tilskipunar um sameiginlega fjárfestingu. Fjárfestingarheimildir þeirra hafa verið rýmkaðar í samræmi við breytingar á tilskipuninni. Fjárfestingarsjóðir eru nýtt starfsleyfisskylt form sjóða um sameiginlega fjárfestingu. Tilgangurinn er að auka svigrúm aðila til að stofna fleiri tegundir sjóða um sameiginlega fjárfestingu hér á landi. Fjárfestingarsjóðir uppfylla ekki tilskipun um sameiginlega fjárfestingu og geta þeir því ekki markaðssett skilríki sín á Evrópska efnahagssvæðinu án starfsleyfis í viðkomandi ríki. Slíkir sjóðir eru til í einu formi eða öðru í öllum EES-ríkjum en mjög mismunandi er hvaða ákvæði gilda um slíka sjóði. Í frumvarpinu er mælt fyrir um einkarétt verðbréfasjóða og fjárfestingarsjóða til að veita viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrir fram kunngerðri fjárfestingarstefnu. Það þýðir að hlutabréfasjóðir og aðrir sjóðir um sameiginlega fjárfestingu falla undir lögin og fá starfsleyfi. Gildandi lög taka ekki til hlutabréfasjóða. Það hefur leitt til þess að tvö kerfi eru hér á landi um sjóði um sameiginlega fjárfestingu. Annars vegar verðbréfasjóðir sem uppfylla ströng skilyrði laga og hins vegar hlutabréfasjóðir og aðrir sjóðir um sameiginlega fjárfestingu sem ekki hafa starfsleyfi stjórnvalda. Engin ákvæði eru í lögum um stjórn, skipulag, hagsmunaárekstra, upplýsingagjöf, innlausn og fjárfestingarstefnu þessara sjóða. Þetta kerfi er ófullnægjandi, tryggir ekki vernd neytenda með þeim hætti sem ætlast er til af löggjöf á fjármálamarkaði og viðgengst ekki í löndunum í kringum okkur. Rekstrarfélög verðbréfasjóða fá starfsleyfi stjórnvalda og verða fjármálafyrirtæki samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki. Þau fá víðtækari heimildir til starfsemi, m.a. geta þau sinnt eignastýringu og fjármálaráðgjöf. Verðbréfasjóðir verða stofnaðir og reknir af rekstrarfélagi í stað þess að vera sjálfstæðir lögaðilar. Í gildandi lögum eru verðbréfasjóðir hlutafélög. Það fyrirkomulag hefur verið gagnrýnt enda er hlutverk verðbréfasjóðs það eitt að gera samning við viðeigandi aðila um rekstur og vörslu sjóðsins. Fjárfestingarsjóðir geta hvort heldur sem er verið reknir í formi hlutafélags eða sem hluti rekstrarfélags eins og verðbréfasjóðir. Fjármálaeftirlitið veitir verðbréfasjóðum og fjárfestingarsjóðum sem gefa út hlutdeildarskírteini staðfestingu og fjárfestingarsjóðum sem gefa út hlutabréf starfsleyfi í stað þess að viðskiptaráðherra veiti verðbréfasjóðum starfsleyfi. Ný ákvæði eru um upplýsingagjöf verðbréfasjóða í samræmi við breytingar á tilskipun um sameiginlega fjárfestingu, m.a. er kveðið á um skyldu sjóða til að gera útdrátt úr útboðslýsingu. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að þessu frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, Svanfríður Jónasdóttir, Sigríður Jóhannesdóttir, Kristján L. Möller og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Frumvarp þetta var lagt fram á 126. og 127. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Er frumvarpið því flutt að nýju efnislega óbreytt. Efling sveitarfélaga er afar mikilvægur þáttur í því að tryggja íbúum landsins góð lífsskilyrði. Mikið var fjallað um hlutverk sveitarfélaganna og möguleika þeirra á að sinna því fyrir tæpum áratug. Jóhanna Sigurðardóttir, þáverandi félagsmálaráðherra, skipaði ,,sveitarfélaganefnd`` í febrúar 1992. Nefndin skilaði lokaskýrslu í mars 1993. Í kjölfar aðgerða sem ákveðnar voru af stjórnvöldum í framhaldi af starfi nefndarinnar urðu verulegar breytingar á stærð og fjölda sveitarfélaganna. Sveitarfélög sameinuðust víða og sums staðar urðu þau afar víðáttumikil. Fyrir tíu árum voru sveitarfélögin 204 en þau eru nú 105. Þrátt fyrir að mikið hafi áunnist sitja þó víða eftir örsmá sveitarfélög sem geta alls ekki sinnt því hlutverki sem þeim er ætlað samkvæmt lögum. Pólitískur vilji til þess að færa til sveitarfélaganna fleiri verkefni frá hinu opinbera virðist vera almennur nú. Ástæða er þó til að ætla að sá vilji byggist á þeirri forsendu að flest, og helst öll, sveitarfélög geti veitt svipaða þjónustu og tekið að sér sambærileg verkefni. Eigi að hafa þetta sjónarmið mun þróun í þá átt að flytja verkefni til sveitarfélaganna frá hinu opinbera stöðvast nema þau smáu sameinist og myndi þannig nægilega öflug samfélög til að standa jafnfætis öðrum. Enginn vafi er á því að efling sveitarfélaganna, skilgreining á þeim búsetuskilyrðum sem þau verða að geta boðið og flutningur verkefna til þeirra er forsenda þess að byggð geti haldist og þróast víða um land. Það er því eitt brýnasta verkefni byggðamálanna að styrkja sveitarfélög á landsbyggðinni. Ástæður þess að sameining sveitarfélaga hefur gengið hægt sums staðar eru margvíslegar. Gamlar hefðir og áhrif ráðamanna í héraði valda þessu að hluta til. Mikil breyting hefur þó orðið á afstöðu manna til sameiningarmála á þeim árum sem liðin eru frá því að lokaskýrsla sveitarfélaganefndarinnar kom út, og almennt er afstaða til sameiningar jákvæðari nú en áður. Þó er ekki líklegt að árangur náist í eflingu sveitarfélaga á ýmsum svæðum. Til eru dæmi um að fámenn sveitarfélög á litlum landsvæðum, sem eru óumdeilanlega eitt atvinnusvæði, hafi ítrekað hafnað sameiningu við nágranna sína vegna mismunandi aðstöðu til tekjuöflunar. Þannig hefur misvægi í tekjuöflunarmöguleikum sem ríkið hefur tryggt sveitarfélögunum komið í veg fyrir eðlilega sameiningu þeirra. Afar brýnt er að hraða almennri þróun í átt til öflugri sveitarfélaga sem geta veitt sambærilega þjónustu og tekið við nýjum og auknum verkefnum. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að lágmarksstærð sveitarfélaga verði 1.000 manns. Flutningsmenn telja þó að í raun sé 1.000 manna samfélag lítið og vanmegnugt til þess að tryggja íbúum þau búsetuskilyrði sem nú eru nauðsynleg til að treysta byggðina til framtíðar. Samþykkt frumvarpsins yrði þó mikilvægt skref til að flýta þróuninni til öflugri sveitarfélaga. Ástæða er til að hafa í huga að í sveitarfélögum sem hafa orðið til við sameiningu undanfarin ár er víða góður jarðvegur fyrir umræðu um að mynda enn stærri og öflugri sveitarfélög. Þannig virðist sameining smæstu sveitarfélaganna við önnur geta rutt úr vegi fyrirstöðum sem nú tefja þróunina í átt til öflugri sveitarfélaga. Miklar umræður hafa farið fram um þessi mál á undanförnum árum og ýmsar hugmyndir komið fram um hvernig standa skuli að eflingu sveitarfélaganna. Þótt stjórnvöld hafi sýnt viðleitni til að flytja verkefni til sveitarfélaganna frá hinu opinbera virðast þau þó ekki hafa dug til að marka stefnu sem leiði til öflugri sveitarfélaga sem geri þeim almennt fært að taka að sér slík verkefni. Náist ekki að sameina fámennu sveitarfélögin í nægilega stórar einingar stöðvast sú þróun sem verið hefur í þá átt að flytja verkefni frá hinu opinbera til sveitarfélaganna. Þetta frumvarp er flutt til að freista þess að koma í veg fyrir að þessi mál staðni í því fari sem þau eru í nú. Ég tel að það hafi orðið, hæstv. forseti, veruleg breyting á allra síðustu árum og nú hefur þrýstingur frá samtökum sveitarstjórnanna í landinu á þessi mál aukist verulega. Ég tel þess vegna mjög brýnt að menn taki á því sem frv. fjallar um, þ.e. ryðji úr vegi hindrunum sem eru vegna þeirra sveitarfélaga sem eru lítil en hafa af einhverjum ástæðum, stundum mjög sértækum, þ.e. tekjumöguleikum sem þau hafa fram yfir önnur sveitarfélög, komið í veg fyrir að þróun til eðlilegra sveitarfélaga, miðað við nútímakröfur sem gerðar eru til þjónustu frá hinu opinbera, hafi náð fram að ganga. Ég vonast til þess að þetta frv. fái nú skjóta meðferð í nefnd. Ég tel að það sé fullkomlega í samræmi við þá stefnu sem er nú aðallega uppi og stór meiri hluti er á bak við hjá sveitarfélögum í landinu og samtökum sveitarstjórnarmanna. Ég held að byggðaparturinn í þessu máli geti líka skipt gífurlega miklu máli vegna þess að öflug sveitarfélög eru forsenda þess að það sé hægt að bjóða upp á framhaldsnám í öllum sveitarfélögum landsins. Það á auðvitað að vera stefna stjórnvalda að sjá til þess að boðið sé upp á slíka þjónustu, svo eitt dæmi sé nefnt um það sem ætti að vera grunnskilyrði fyrir því að sveitarfélög séu öflug og sterk.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 52/1989, um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, með síðari breytingum. Í frv. þessu er lagt til að fjárhæð umsýsluþóknunar sem lögð er á einnota umbúðir fyrir drykkjarvörur verði hækkuð í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs frá árinu 2000 þegar fjárhæð hennar var lögfest, eða um 13%. Umsýsluþóknun er lögð á einnota drykkjarvöruumbúðir til að mæta kostnaði Endurvinnslunnar hf. af söfnun, endurvinnslu eða eyðingu slíkra umbúða og annarri tengdri stjórnsýslu. Hækkunin nemur frá 0,04 kr. til 0,4 kr. á hverja umbúðaeiningu og er því ekki líkleg til að valda umtalsverðri hækkun á verði drykkjarvara. Endurvinnslan hf. hefur óskað eftir fyrrnefndri hækkun vegna kostnaðarhækkana sem orðið hafa frá og með árinu 2000, sérstaklega hvað varðar laun verkafólks og flutninga innan lands. Kostnaður við móttöku umbúða hefur einnig aukist síðustu ár, aðallega vegna bættrar þjónustu við neytendur með samningum við Sorpu um móttöku umbúða á endurvinnslustöðvum Sorpu á höfuðborgarsvæðinu. Söluverð í erlendri mynt fyrir áldósir og plastflöskur til endurvinnslu hefur lækkað undanfarin missiri og einnig hefur gengisþróun verið óhagstæð. Til að tryggja áframhaldandi rekstrargrundvöll fyrir Endurvinnsluna hf. er lögð til fyrrnefnd hækkun á umsýsluþóknun. Virðulegi forseti. Ég hef rakið hér efni frv. og ég legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhvn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19 12. febrúar 1940 sem fjallar um reynslulausn. Frumvarp þetta var flutt á 127. löggjafarþingi, hlaut ekki afgreiðslu og er þess vegna endurflutt. Ákvæði um reynslulausn fanga getur að líta í 40. gr. almennu hegningarlaganna en þar segir m.a. að Fangelsismálastofnun ríkisins geti þegar fangi hefur afplánað 2 / 3 hluta refsitímans ákveðið að hann skuli látinn laus til reynslu. Ef sérstaklega stendur á má þó veita reynslulausn þegar liðinn er helmingur refsitímans. Reynslulausn verður hins vegar ekki veitt ef slíkt þykir óráðlegt vegna haga fangans, enda skal honum vís hentugur samastaður og vinna eða önnur kjör sem nægja honum til framfærslu. Þegar hluti fangelsisrefsingar er óskilorðsbundinn en hluti skilorðsbundinn eða þegar fangi afplánar vararefsingu fésektar verður reynslulausn hins vegar ekki veitt. Af þessu má ráða að löggjafinn veitir allrúmar heimildir til þess að fangi geti fengið reynslulausn en auk þess hefur myndast sú venjuhelgaða framkvæmd að refsifangar fái nær undantekningarlaust reynslulausn eftir helming eða 2 / 3 hluta refsitímans svo framarlega sem skilyrðum laganna um reynslulausn er fullnægt. Reynslulausn verður þó ekki veitt þegar hluti fangelsisrefsingar er óskilorðsbundinn en hluti skilorðsbundinn og þegar fangi afplánar vararefsingu fésektar. Að öðru leyti hefur Fangelsismálastofnun rúmar heimildir til þess að veita fanga reynslulausn. Umboðsmaður Alþingis hefur fjallað um þessi mál og kemst m.a. að þeirri niðurstöðu í máli nr. 2424/1998 að réttarstaða þeirra sem afpláni vararefsingu fésekta sé að öllu jöfnu sú sama og annarra fanga sem sviptir hafa verið frelsi sínu með refsivist. Tilgangur reynslulausnar sé að takmarka andfélagsleg áhrif frelsisskerðingar til lengri tíma og aðstoða fanga í þeim miklu aðlögunarerfiðleikum sem þeirra bíða við lok refsivistar og það geti jafnt átt við um þá menn sem afplána óskilorðsbundinn fangelsisdóm og þá sem sviptir eru frelsi sínu vegna ógreiddra fésekta. Þá telur umboðsmaður óeðlilegt að dómur, úrskurður eða sátt um greiðslu fésektar að viðlagðri vararefsingu reynist dómþolum þungbærari ákvörðun en óskilorðsbundin fangelsisrefsing þar sem fésektir séu vægasta tegund refsinga samkvæmt lögunum. Loks telur umboðsmaður verulegan vafa leika á því að fært sé að útiloka fanga sem afplánaði vararefsingu fésekta og fullnægði að öðru leyti skilyrðum laganna frá möguleika á reynslulausn sökum þess að hann gæti stytt afplánunartíma sinn ef hann hefði til þess fjárhagslegt bolmagn. Af þessu má sjá, virðulegi forseti, að klárlega er verið að mismuna föngum eftir efnahag þeirra. Einfaldlega er um það að ræða að ef maður er dæmdur til refsingar sem í fyrsta lagi er férefsing og hann getur ekki staðið straum af henni og verður þess vegna að fara í fangelsi þá hefur hann ekki möguleika á því að fá reynslulausn. Maður sem hins vegar er dæmdur beint í fangelsi hefur þann möguleika. Svo kann þess vegna að fara ef maður sem hefur verið dæmdur upphaflega í fésekt og síðan til vararefsingar í fangelsi til þriggja mánaða, en annar sem dæmdur er fyrir alvarlegra brot til fimm mánaða fangelsisvistar, að sá sem vegna bágs efnahags getur ekki greitt fésekt sína og verður þess vegna að afplána fangelsi þurfi að sitja inni í þrjá mánuði, en sá sem hefur fengið dóm vegna alvarlegra brots til fimm mánaða situr inni í tvo og hálfan mánuð. Þetta er náttúrlega hróplegt óréttlæti og með þessari framkvæmd er greinilega verið að mismuna mönnum gagnvart lögunum á grundvelli efnahags þeirra. Fátæki maðurinn verður að sæta afplánun refsingar, sá sem hefur rýmri fjárhag borgar fyrir það að vera utan fangelsis. Og það er auðvitað augljóst mál að frelsi manna er ómetanlegt. Allir þeir sem eru í þessari stöðu hljóta auðvitað að kjósa frelsið umfram ófrelsið og leggja sig fram um það að greiða þar af leiðandi sektir sínar. En eins og við höfum verið að þróa löggjöfina hér á hinu háa Alþingi hafa sektir til að mynda verið að hækka, ég tek sem dæmi efnahagslagabrot eða vangreiðslu á ýmsum opinberum gjöldum, að sú staða getur mjög auðveldlega komið upp hjá aðilum sem eru í þeirri aðstöðu að þurfa að sæta fangelsisvist, að þeir hafi ekki möguleika á því að fá reynslulausn. En sá sem til að mynda er sekur um alvarlegan ofbeldisglæp, nauðgun, morð, líkamsárás, hann hefur þann möguleika umfram hinn friðsama mann sem hefur hins vegar orðið á að brjóta af sér á grundvelli efnahagslagabrots og hefur fengið alvarlega fésekt og ekki getað staðið straum af því. Það er einungis sá sem hefur meira á milli handanna sem hefur þetta val, hinn ekki. Virðulegi forseti. Þetta er að mínu mati algjörlega óviðunandi ástand og Alþingi getur ekki horft upp á það að svona óréttlæti á grundvelli efnahags sé við lýði. Þess vegna, virðulegi forseti, hvet ég til þess að þetta mál verði afgreitt nú fyrir vordaga þannig að hætt verði að mismuna mönnum svona gagnvart lögum að þessu leytinu á grundvelli efnahags.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þál. um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi. Aðrir flutningsmenn að málinu eru hv. þm. Karl V. Matthíasson, Kristinn H. Gunnarsson, Guðjón A. Kristjánsson og Einar Oddur Kristjánsson, við fimm þingmenn Vestfjarðakjördæmis sem nú brátt líður undir lok. Tillögugreinin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að setja á stofn nefnd er vinni að gerð tillagna um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi í Strandasýslu á grundvelli samþykktar norrænu ráðherranefndarinnar frá 12. nóvember 1996 og leita eftir víðtæku samstarfi heimamanna og félagasamtaka í þeim tilgangi.`` Hugmyndin að þessu máli er í raun og veru komin frá Landvernd og heimamönnum í Árneshreppi á Ströndum. Þannig er að Landvernd fór að huga að þessum málum í kjölfarið á því að norræna ráðherranefndin mun hafa samþykkt ályktun í þessa veru og það varð niðurstaða þeirra aðila sem skoðuðu málið að skynsamlegast væri að horfa sérstaklega til Árneshrepps í Strandasýslu til að vinna að þessu máli. Þjóðfélag sem á samfélag á borð við Árneshrepp í Strandasýslu er auðugt, eins og fram kemur í greinargerðinni. Sveitarfélagið hefur mikla sérstöðu hér á landi vegna landfræðilegrar legu meðal annars. Sauðfjárrækt er ráðandi atvinnugrein, en síðustu árin hefur þess verið freistað að skjóta öðrum stoðum undir atvinnulífið. Allnokkur útgerð smábáta er stunduð frá Norðurfirði og ferðamannastraumur um Árneshrepp hefur vaxið að undanförnu. Þrátt fyrir þetta hefur byggðin átt undir högg að sækja og brýnt er að mati okkar flutningsmanna að snúa þeirri þróun við og treysta byggð í Árneshreppi. Í því skyni þarf að styrkja forsendur hennar og er mikilvægt í því sambandi að íbúarnir fái notið staðarkostanna og menn viðurkenni sérstöðu þessa byggðarlags sem augljóslega er til staðar og þarf í sjálfu sér ekki að hafa mörg orð um það. Þessi mál voru mjög rædd á afar athyglisverðri ráðstefnu sem haldin var norður í Árneshreppi 17.--18. mars árið 2001 og þar sem undirritaður var meðal annarra þátttakenda. Þessi mál fengu þar góðar viðtökur og heimamenn höfðu á þessu máli mikinn áhuga. Þessi hugmynd hljómar kannski dálítið framandi í upphafi en þegar maður skoðar hana betur er ég þeirrar skoðunar að hún sé fyllilega þess virði að við skoðum hana í því skyni að reyna að treysta byggðina í Árneshreppi, sem er markmiðið að baki þessari tillögu. Það fór ekkert á milli mála á þessari skemmtilegu og athyglisverðu ráðstefnu í Árneshreppi að íbúarnir margir horfðu mjög til þessa. Menn hafa horft með nokkrum ugg til aðstæðna. Við vitum að landfræðilega er þessi sveit einangruð. Hún hefur hins vegar sína möguleika og þeir möguleikar byggja fyrst og fremst á því að byggðin sé efld á forsendum byggðarinnar sjálfrar. Það er auðvitað til staðar einstæð menning og þekking og reynsla sem þarna er til en hvergi annars staðar í landinu. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það eigi að vera ein af skyldum okkar að verja þetta m.a. með þeirri menningarlegu og sérstöku skírskotun sem þetta byggðarlag hefur. Það hefur vissulega verið ýmislegt gert til að reyna að treysta forsendur byggðarinnar þó að okkur sé ljóst að hinar þjóðfélagslegu aðstæður hafa á margan hátt verið andsnúnar byggðarlagi eins og þessu, þær þjóðfélagslegu aðstæður sem krefjast þess að fólk hafi mjög rúmt aðgengi að menningu, þjónustu og öðru slíku. En engu að síður er ljóst að fólk sem kýs sér búsetu við þessar aðstæður gerir aðrar kröfur. Við eigum auðvitað sem þjóðfélag, sem samfélag að reyna að mæta þeim kröfum með öllum tiltækum ráðum. Virðulegi forseti. Ég hef átt mjög mikið samstarf við íbúa Árneshrepps frá því að ég var kosinn alþingismaður árið 1991 og kynntist reyndar hreppsbúum vel fyrir þann tíma. Ég get ekki annað en látið það koma fram að hæverskara fólk er varla hægt að hugsa sér eða fólk sem gerir minni kröfur til samfélagsins. Það gerir að vísu þær kröfur að hafa möguleika á aðgengi með samgöngum, sem er auðvitað sjálfsagður hlutur, en að öðru leyti eru kröfur þess til samfélagsins afar hógværar. En hins vegar hefur þetta samfélag mikið upp á að bjóða fyrir okkur aðra íbúa landsins og við erum ríkt þjóðfélag sem á að sjálfsögðu að verja þessa mikilsverðu byggð sem skiptir okkur svo miklu máli. Ég vek athygli á þeim hluta grg. þar sem vísað var til röksemdafærslu Landverndar sem lagði til að ,,ríkisvaldið ákvæði að gera 5--10 ára tilraun í Árneshreppi til að styrkja búsetu á jaðarsvæði með raunhæfum aðgerðum í samræmi við samþykkt norrænu ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs. Það yrði gert með þeim hætti að íbúar Árneshrepps skyldu spurðir, hvað ríkisvaldið gæti gert til að fá þá fram til samstarfs við að varðveita þennan menningararf með gróandi mannlíf í byggðarlaginu.`` Þetta er ívitnun í ræðu Jóns Helgasonar, fyrrv. alþingismanns og þáverandi formanns Landverndar, en hann hefur sýnt þessu máli mikinn áhuga og gefið því góðan gaum. Ég held, virðulegi forseti, að í sjálfu sér þurfi ekki að hafa mörg orð um þetta. Ég trúi því og treysti að um þetta máli geti orðið breið pólitísk samstaða. Að þessu máli standa, eins og ég sagði í upphafi, allir þingmenn Vestfjarðakjördæmis. Ég held að það sé engin tilviljun. Okkur er kannski betur ljóst en mörgum öðrum mikilvægi þessarar byggðar, þýðing hennar og sérstaða sem hægt væri að hafa mörg orð um. Hins vegar ljóst að að þessu máli þurfa að koma fleiri en einn og fleiri en tveir, t.d. ýmis ráðuneyti. Það væri ekki einfalt mál í sjálfu sér að vinna þetta mál upp frá svona rótum eins ráðuneytis. Þetta er mál sem höfðar til starfsemi ýmissa ráðuneyta, bæði atvinnuvegaráðuneyta, umhverfisráðuneytisins, félagsmálaráðuneytisins og e.t.v. fleiri aðila og síðast en ekki síst heimamanna sjálfra. Ég held, virðulegi forseti, að skynsamlegast sé að vinna þessi mál eins og hér er verið að leggja til, að sett verði nefnd sem vinni að gerð tillagna um þessar aðgerðir á grundvelli þeirra sjónarmiða sem ég hef lauslega gert grein fyrir. Þau eru nánar rakin hér í greinargerð og tveimur fylgiskjölum. Virðulegi forseti. Ég þarf í sjálfu sér ekki að hafa fleiri orð um þetta en vænti þess að þetta mál geti í friði og spekt verið samþykkt hér á Alþingi og hafist verði handa við að móta stefnu um þetta þýðingarmikla mál fyrir þetta sveitarfélag og að mínu mati fyrir þjóðfélagið allt.

Herra forseti. Hér erum við þingmenn Vestfirðinga að hreyfa afar þörfu máli, þ.e. því að nú verði gert sérstakt átak í að efla byggð í Árneshreppi á Ströndum. Byggðin hefur mikla sérstöðu eins og fram kom hjá hv. 1. flm. Einari K. Guðfinnssyni. Hún hefur líka sérstöðu vegna landfræðilegrar legu. Oft er erfitt um samgöngur þar norður eftir og langt til næstu byggða. Að mínu viti er þarna jafnframt mikil atvinnusaga sem gæti hreinlega tapast. Ég held að það sé margra verka virði og margra milljóna virði að viðhalda þeirri byggð sem enn þrífst í Árneshreppi á Ströndum. Í framtíðinni verður það talið mikið happaverk ef okkur tekst að tryggja þar búsetu til framtíðar og viðhalda þeirri þekkingu á staðháttum og landfræðilegri þekkingu sem þar eru til staðar. Við höfum lagt talsverða fjármuni í það á undanförnum árum, bæði beint frá fjárveitinganefnd og Alþingi eða úr sjóðum ráðherra, að styrkja alls konar verkefni sem við höfum einu nafni kallað menningartengda ferðaþjónustu. Þar hafa verið veittir fjármunir í ýmsa þarfa hluti. Við höfum lagt þó nokkra fjármuni í að endurbyggja gömul hús, gömul skip og aðrar minjar í byggðum þar sem búseta hefur í raun brugðist og er lögð af. Þarna eigum við hins vegar samfélag í Árneshreppnum þar sem enn er búið og sagan og fortíðin er þekkt. Ég hvet til þess, herra forseti, að drifið verði í því að vinna eftir þessari ályktun um verndun menningarminjanna og menningararfs norður í Strandasýslu, í þessari sérstöku byggð. Það er auðvitað alveg hárrétt sem hér kom fram, að Landvernd átti kannski hugmyndina að því að þetta var lagt svona upp eins og hér er verið að fjalla um og kemur fram í fylgiskjölum og ágætlega hefur verið gerð grein fyrir af hv. 1. flm. Ég tel, herra forseti, að byggð sem lifir við svo sérstæð skilyrði þurfi sérstakra ráðstafana við ef byggðin á ekki að leggjast af. Flest fólk sem þarna býr er orðið mjög fullorðið og ég held að á seinni árum hafi aðeins ein ung fjölskylda sest að í hreppnum. Mér er hins vegar kunnugt um að fólk sem ættað er af þessum slóðum hefur talsverðan áhuga á að geta sest þarna að. Fólk er eðlilega að horfa til tekjuöflunar, hvernig á að koma sér þarna fyrir og af hverju á það að hafa tekjur. Það er auðvitað svo að hin gömlu hlunnindi, eins og reki og selveiði gefa ekki lengur sömu tekjur og áður, dúntekjan jafnvel ekki heldur. En það eru auðvitað hlunnindi til staðar fyrir utan ströndina, þ.e. fiskveiðar. Það væri mjög auðvelt að efla þetta svæði ef þeir sem þar byggju fengju sérstakan forgang til að nýta fiskimið sín. Ég tel að menn eigi hiklaust að líta til þess. Ég vil auðvitað gera þennan rétt almennan, gera fólki kleift að komast inn í þessa atvinnugrein, jafnt norður í Árneshreppi sem annars staðar. Auðvitað væri það besta leiðin en ef menn ætla að festa sig í þessu kvótakerfi sem hefur unnið gegn byggðinni þá verður að bregða út af reglunum til að viðhalda byggð í Árneshreppi á Ströndum. Það er alveg ljóst að ungt fólk mun ekki setjast þarna að til að festa sér búsetu ef það getur ekki horft fram á að geta aflað þokkalegra tekna. Ég tel, herra forseti, að þegar eigi að móta þá reglu að bjóða sérstakan flutningsstyrk fyrir að setjast að á þessu svæði. Það mundi örugglega koma best þeim sem eru þaðan ættaðir, þekkja til og eiga e.t.v. möguleika á að fá hluta af bústofni þess fólks sem nú er komið vel við aldur. Með því að gefa mönnum meira frjálsræði til sjávarins væri hægt að ná þarna upp hærri tekjum en menn búa við í dag. Það sýndi sig vel síðasta sumar hversu auðsótt var til fiskveiða frá Norðurfirði á Ströndum. Ég held að þar hafi verið landað um 1.000 tonnum á sl. sumri af smábátum. Með réttri stjórnun og eðlilegum kjörum fólks af nýtingu þeirra hlunnindi sem liggja að þessum hreppi gæti fólk vissulega haft góðar tekjur þar. Það er miklu betra, herra forseti, að tryggja að fólk haldi áfram búsetu og þannig verði til það sem við köllum ,,menningartengd ferðaþjónusta``, þ.e. að búsetunni sé viðhaldið, staðarþekking sé til staðar og þeir sem búa á svæðinu geti kynnt fyrir gestunum hvað staðirnir heita, hvaða saga er á bak við þá og kynnt ferðaleiðir. Þetta held ég að séu mikil verðmæti. Ég tel það mikla afturför ef ekki verður brugðist við fyrr en einhvern tímann eftir að byggðin hefur e.t.v. lagst af, að fara þá að halda til haga gömlum húsum og minjum eftir að fólk hefur þurft að yfirgefa svæðið. Það á að bregðast við til bjargar þessu sérstaka samfélagi með því að gera fólki kleift að lifa þar. Þannig munum við varðveita menninguna best til framtíðar.

Herra forseti. Þessi till. hér til þál. um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi er sannarlega góðra gjalda verð og gott innlegg inn í umræðuna um búsetu og atvinnulíf í Árneshreppi. Ég fagna þessari tillögu og vona sannarlega að hún verði ekki bara málamyndaplagg eða skúffumatur, heldur grundvöllur að því að gengið verði til einhverra framkvæmda. Byggð og búseta í Árneshreppi er í sjálfu sér menningarleg auðlind þessa lands. Við, þjóðin öll, höfum ekki efni á því að fækka auðlindum okkar. Þetta er einn mikilvægur hlekkur í okkar menningar- og atvinnulífi og okkur ber að vernda hann, ekki bara vernda heldur gefa svæðinu sín tækifæri, sín öflugu tækifæri sem síðan verða öllu þjóðfélagi okkar til styrktar. Ég vil bara vekja athygli á nokkrum atriðum sem mætti þegar í stað taka á. Samgöngumálin skipta þetta byggðarlag miklu máli og þó að ræst hafi úr með flugsamgöngur þangað, betur en stóð til um tíma, eru vegamálin engu að síður mikilvæg. Norður í Árneshrepp er í rauninni ekki skilgreind þjóðleið, vegurinn, sem þó er aðalsamskipta- og atvinnuvegur þessa byggðarlags að sumrinu og reyndar stóran hluta ársins. Með auknum vegabótum mætti gera þar enn betur þannig að vegurinn væri opinn lengri hluta ársins. Vegurinn er ekki skilgreindur sem þjóðleið heldur en hann enn þá skilgreindur sem ferðamannaleið. Hann er ekki hluti af þjóðvegakerfi landsins og engar áætlanir eru til um að lokið verði uppbyggingu eðlilegs og góðs malarvegar eins og hægt er að leggja þarna norður. Það eru engar áætlanir til um það og ég veit að íbúar Árneshrepps vonast til að þar verði gerð bragarbót á og þeim framkvæmdum verði hraðað. Reyndar hafa þeir mátt búa við að áætlanir sem þó hafa verið lagðar fram um vegagerð hafi ekki staðist og framkvæmdum verið frestað. Þarna er mál sem hægt er að taka á og Alþingi getur þegar í stað tekið á við afgreiðslu vegaáætlunar. Sama er að segja um rafmagnsmálin. Þarna er bara einfasa rafmagn. Til að byggja upp atvinnulíf á svæðinu er mikilvægt að fá þar þriggja fasa rafmagn. Þarna er húsnæði og aðstaða. Þarna er höfn og möguleikar til atvinnulífs. En vegna þess að þarna er ekki fullnægjandi rafmagn er ekki hægt að byggja upp atvinnuvegina sem skyldi. Sama gildir um símamálin og fjarskiptamálin. Þar er líka hægt að gera átak. Við, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, höfum einmitt lagt fram frv. um það að GSM-samband verði gert að alþjónustukvöð, verði hluti af hinu almenna fjarskiptakerfi landsins og þar á meðal líka að koma slíku sambandi norður í Árneshrepp. Ég vil einnig benda á að íbúar Árneshrepps hafa horft til með nokkrum væntingum til úthlutunar á sauðfjárkvóta, þ.e. greiðslumarki sauðfjár eða jafngildi þeirra 7.500 ærgilda sem átti að vera búið að úthluta til byggða sem stæðu höllum fæti en væru mjög háðar sauðfjárrækt. Sú úthlutun er ekki komin. Ég veit að þeir ungu bændur sem hv. flm. Einar K. Guðfinnsson gat um áðan bíða einmitt eftir því að til slíkrar úthlutunar komi eða svar um það hvernig slíku verði úthlutað. Þar stendur einmitt á stjórnvöldum að standa við þau væntanlegu og mögulegu úrræði sem hægt er að grípa til þegar í stað. Verslun stendur þarna höllum fæti. Að sjálfsögðu er erfitt að reka þarna fullkomna samkeppnishæfa verslun. En engu að síður er verslunin þarna mikilvæg fyrir samfélagið til að það geti einnig notið þar grundvallarþjónustu. Ég vil benda á hér, herra forseti, að eins og hv. framsögumaður gerði grein fyrir eiga þessar hugmyndir rætur að rekja til samþykktar ráðherranefndar Norðurlanda frá 12. september 1996, um framkvæmdaáætlun um verndun menningarumhverfis, eins og stendur í þáltill. Af hálfu íslenskra ráðherra hefur ekkert verið gert til að fylgja eftir þessari ályktun Norðurlandaráðs og ráðherranefndar Norðurlanda, ekki neitt. Hins vegar skrifuðu Árneshreppsbúar hæstv. forsrh. bréf sem er fylgiskjal með þessari þáltill. Í bréfi hreppsnefndar Árneshrepps til hæstv. forsrh., Davíðs Oddssonar, ritað í Norðurfirði, 21. des. 1998, taka þeir undir þessar hugmyndir á vettvangi Norðurlandaráðs og óska eftir frumkvæði af hálfu forsrh. í þessu máli. Þeir skrifa hér bréf til forsrh. um einmitt að þeir séu reiðubúnir til samstarfs á grundvelli samþykktar ráðherranefndarinnar. Mér er ekki kunnugt um að þessu bréfi hafi verið svarað. Ég get að vísu ekki fullyrt um það. Kannski getur hv. flm. þessarar þáltill., hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson, svarað því: Hefur forsrh. svarað Árneshreppsbúum því bréfi sem þeir sendu 1998? Það væri fróðlegt að fá að vita um það. Herra forseti. Þetta svæði, þetta mannlíf og þessi náttúra er auðlind sem Íslendingar mega ekki vera án. Landið skreppur saman, menning og þjóð skreppur saman, ef mannlíf og atvinnulíf brotnar í Árneshreppi. Þegar í stað er hægt að grípa til aðgerða til að styrkja sjálfsprottið mannlíf og atvinnulíf á þessu svæði. Ég hef nefnt vegamálin, raforkumálin og fjarskiptamálin, þannig að það er þegar hægt. Ég, herra forseti, styð eindregið þá tillögu sem hér er flutt en tel samt, herra forseti, að við eigum ekki endilega að bíða eftir því að hún verði samþykkt. Fyrir Alþingi liggja mál sem gætu skipt atvinnulíf og búsetu á þessu svæði miklu máli og við getum haft áhrif í gegnum þau.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þær ágætu viðtökur sem þessi tillaga hefur fengið. Það er rétt sem hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði áðan, að það er margt sem hægt er að gera til að efla búsetu í Árneshreppi. Vitaskuld hafa menn verið reynt að hyggja að þessu máli undanfarin ár og það er út af fyrir sig rétt að það þarf ekkert að bíða eftir samþykkt þessarar tillögu. Ef menn skoða hins vegar málin kemur í ljós að menn hafa reynt að hyggja að ýmsu í þessum efnum og ég gæti út af fyrir sig farið nokkuð yfir það. Hv. þm. gerði vegamálin að umtalsefni. Auðvitað er það svo að vegurinn norður í Árneshrepp er ekki utan við lög og rétt heldur er vegurinn skilgreindur með tilteknum hætti. Eins og flokkun Vegagerðarinnar gerir ráð fyrir hygg að hann sé skilgreindur sem tengivegur. Síðan var það ákvörðun Alþingis á sínum tíma að leggja aukið fjármagn til ferðamannaleiða. Ástæðan var einfaldlega sú að það þurfti sérstakt átak við tiltekna vegi í landinu og það var ákvörðun okkar þingmanna Vestfirðinga á sínum tíma að leggja fyrst og fremst áherslu á tvö svæði í þessu sambandi, annars vegar veginn út á Látrabjarg og hins vegar veginn norður í Árneshrepp. Það var ekki þannig að menn settu þennan veg skör lægra en aðra vegi í kjördæminu, öðru nær. Við höfum hins vegar staðið frammi fyrir því, það var sú sára reynsla sem ég skynjaði t.d. sem þingmaður til nokkurra ára þegar að þessu kom, að okkur gekk mjög illa. Við höfðum ekki færi á að fá fjármagn inn á þessa leið nema með sérstökum hætti. Það er ekki þannig að í flokkun vega hjá Vegagerðinni séu sérstakar ferðamannaleiðir sem ekki þjóni öðrum tilgangi. Það er einfaldlega þannig að menn taka ákvörðun um að setja hluta af tilteknum fjárveitingum til þess sem menn hafa síðan kallað ferðamannaleiðir. Með þessu tókst okkur að fá viðbótarfjármagn til að bæta veginn norður í Árneshrepp. Á síðasta ári var tekin sú ákvörðun að fara í veginn norðan til í Bjarnarfirðinum, sem Vegagerðin sjálf taldi að væri mest áríðandi. Þar var einfaldlega allt löðrandi í drullu og leir og ekki hægt að moka norður úr á vorin vegna þess. Þess vegna varð það niðurstaðan. Hugmyndin er auðvitað að halda áfram, væntanlega norður balana. Hins vegar er alveg ljóst að það er gríðarlega margt óunnið í þessum efnum og því miður býsna langt í land með að við venjulegar aðstæður verði hægt að hafa þarna heilsársumferð. Við þekkjum það, ég og hv. 5. þm. Norðurl. v., sem erum staðkunnugir á þessum slóðum. Það er því miður talsvert í land með það. En meiningin með ferðamannaleiðunum var einfaldlega sú að reyna að styrkja grundvöllinn að uppbyggingu vega á þessu svæði. Í öðru lagi vil ég tala um það sem hv. þm. nefndi varðandi þessi 7.500 ærgildi. Ég er alveg sammála hv. þm. um það. Mér finnst ekki vansalaust hversu lengi það hefur dregist. Ég reyndi að fylgja því eftir með þeim leiðum sem við hv. þm. höfum, m.a. með því að taka málið upp á Alþingi. Ég veit ekki hvort hv. þm. man eftir því. Ég gerði það til að ýta á eftir þessu. Auðvitað er öllum ljóst að ef eitthvert eitt byggðarlag öðrum fremur ætti að falla undir þessa skilgreiningu þá er það auðvitað Árneshreppur á Ströndum. Það er bara augljóst mál. Það þarf varla að hafa um það mjög mörg orð. Hv. þm. nefndi líka bréf til forsrh. Mér er auðvitað kunnugt um þetta bréf en ég get ekki svarað til um hvort því hafi verið svarað. Það er náttúrlega miður ef það hefur ekki verið gert. Ég hef hins vegar sjálfur reynt að vinna að þessu máli á grundvelli samþykktar ráðherranefndar Norðurlandaráðs og atbeina Landverndar. Ég hef verið áhugasamur um það vegna þess að ég tel að í þessu felist mikil tækifæri fyrir Árneshrepp á Ströndum. Eftir að hafa rætt þetta við nokkra ráðherra í ríkisstjórn Íslands sýndist mér mjög erfitt fyrir einn ráðherra að taka þetta mál upp umfram annan. Mín niðurstaða varð því sú að það væri langskynsamlegast og best fyrir framgang málsins að fá þingmenn Vestfirðinga í lið með mér, úr öllum þeim stjórnmálaflokkum sem þar að baki standa, til að flytja um þetta sérstakt þingmál þannig að Alþingi legði línurnar og þar með væri málið komið í eðlilegan, traustan farveg. Það var niðurstaða málsins. Þó að það sé rétt hjá hv. þm., að þetta hafi tekið langan tíma, lengri tíma en ég hefði viljað, þá var þetta mál þó flutt á síðasta ári, strax og þeim sem hér stendur var ljóst að málið varð að hafa annan atbeina en tiltekið ráðuneyti. Þess vegna hafði ég um það forustu meðal þingmanna Vestfirðinga að flyja þetta mál. Því miður náðist ekki að ræða málið á síðasta þingi eða ljúka því. Þess vegna lagði ég það fram, eins og menn sjá hér á málsnúmerinu, strax í byrjun þingsins. Ég trúi ekki öðru, vegna þeirra góðu viðbragða sem hér komu fram, en að okkur takist að ljúka málinu. Ég tek hins vegar undir það með hv. þm. að við þurfum að halda áfram að vinna að öðrum málum og þetta mál má ekki draga úr ábyrgð okkar við það. Ég veit að hv. þm. hlýtur að vera kunnugt um að ég hef reynt, eftir því sem ég hef haft færi á, að beita mér að hagsmunamálum Árneshreppsbúa þann tíma sem ég hef setið á þingi. Mér er samt sem áður ljóst að þó að við reynum það, skapar þingmál af þessu tagi mikla sérstöðu fyrir Árneshrepp. Það skapar ný tækifæri og nýja möguleika. Eins og ég sagði áðan kemur mönnum kannski spánskt fyrir sjónir að þessu máli skuli hreyft með þessum hætti. En mín niðurstaða er sú, eftir að hafa skoðað þetta, er að það sé engin spurning um að við eigum að vinna að þessu máli. Það verður til að tryggja betur fjárveitingar á ýmsum sviðum til Árneshrepps og að fá viðurkennda þá sérstöðu sem ég tel að þetta sveitarfélag, þessi hreppur og þessi sveit hafi umfram aðra landshluta á Íslandi.

Herra forseti. Ég dreg alls ekki í efa heilan hug hv. þm. Einars Kristins Guðfinnssonar varðandi það að vinna að málum Árneshrepps. Því fer fjarri. Ég tel einmitt, þekki og veit, að hann leggur sig þar fram. Ég vil í máli mínu taka undir og árétta hvað við getum gert betur. Ég minntist t.d. á vegamálin. Ég tel að vegamál og samgöngumál norður í Árneshreppi séu með þeim hætti að það gæti réttlætt að tekið verði á því alveg sérstaklega í fjármögnun vegáætlunar. Ég tel það. Ég tel að þetta byggðarlag, þó að mikill vandi sé í samgöngum víða á landinu og hægt sé að heimfæra sérstæðu upp á mörg lítil samfélög, að samfélagið í Árneshreppi sé svo sérstætt að það ætti að vera hægt að taka á með skipulögðum hætti því að gera malarveg norður í Árneshrepp og setja hann á formlega áætlun svo hann þurfi ekki að vera háður því, eins og hv. þm. lýsti, lágum upphæðum af fjármagni sem úthlutað er til að mæta verkefnum á stóru svæði, verkefnum sem eru alltaf miklu stærri en fjármagnið nær að mæta. Ég tel fulla ástæðu til að taka á þessu með sérstæðum hætti. Ég tel að ástandið réttlæti það. Þetta eru ekki þær risaupphæðir í sjálfu sér, nokkrir tugir milljóna króna sem þarf til að leggja þarna brúklegan og viðunandi malarveg sem getur verið góður að sumrinu, haustinu og vorinu, eftir því hvernig snjóalög eru. Þarna er vaxandi umferð. Þarna er ferðaþjónusta, útgerð, flutningur á fiski. Gríðarlega miklum fiski var landað í Norðurfirði á sl. sumri þannig að margar ástæður eru fyrir því að þessi vegur verði tekinn upp sem sérframkvæmd. Ég legg áherslu á þetta, herra forseti. Ég vildi aðeins í lokaræðu minni vitna í ungan íbúa Árneshrepps sem skrifaði grein í blað Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í Norðvesturkjördæmi, Norðurstjörnuna, Rakel Valgeirsdóttur frá Árnesi. Hún vitnar um hug sinn til byggðarinnar í Árneshreppi, með leyfi forseta: ,,Afkekkt, einangrað, fallegt ... Það er erfitt að finna lýsingarorð yfir þennan stað því fyrir mér er hann einfaldlega ,,heima``. Öðrum kann að finnast það skrýtið að nota svo persónulegt orð yfir heilt sveitarfélag en fyrir mér er það eðlilegt. Það er þessi staður, þetta umhverfi og samfélag sem hefur gert mig að þeirri manneskju sem ég er í dag. Ég á þessum stað því allt að þakka og vildi svo gjarnan geta endurgoldið það. Það tækifæri gætinú verið komið. Árneshreppur stendur frammi fyrir miklum tímamótum. Í áranna rás hefur fólk fæðst og dáið þar eins og annars staðar en nú er svo komið að fleiri deyja en fæðast. Þessi þróun vinnur hægt og bítandi á þessu litla samfélagi ásamt því að fólk gefst upp og flyst brott. Flestum er ljóst að nauðsynlegt er að sporna við þessari þróun en hvað er til ráða? Í sumar var haldin ráðstefna með unga fólkinu í Árneshreppi. Þar var reynt að leita leiða til að tryggja framtíð hreppsins. Ýmsar hugmyndir komu fram á þessum fundi og vilji okkar allra er sá sami. Við viljum tryggja framtíð þessa litla samfélags og fá tækifæri til að gefa börnum okkar það sama og foreldrar okkar gáfu okkur. Ýmis ljón eru þó í veginum og þau ljón verða ekki yfirunnin hjálparlaust. Stjórnvöld og aðrir verða að hafa hönd í bagga til hjálpar svo heilsársbúseta í Árneshreppi geti verið álitlegur möguleika í hugum unga fólksins.`` Í lok greinar sinnar segir Rakel Valgeirsdóttir frá Árnesi: ,,Viljinn til að breyta þessu ástandi er til staðar og hann er grunnur til að byggja á. Einnig höfum við öflugar og vinnufúsar hendur en okkur vantar byggingarefni til að byggja upp búsetumöguleika fyrir nýja kynslóð. Lausn þessa vanda sem okkur er á höndum er því miður ekki að finna hér. Ég ímynda mér að margir sem ekki þekkja til séu komnir með spurningar fram á varirnar á borð við: Hvers vegna? Til hvers að sporna við svo augljósri þróun? Hvað gerir þennan stað eitthvað öðruvísi en aðra? Það gætu sjálfsagt fáir skilið aðrir en við sem höfum alist þar upp og vitum hverra forréttinda við vorum aðnjótandi í æsku og njótum enn. Þessi forréttindi gaf staðurinn okkur því það að alast upp í harðgeru frjálsræði náttúrunnar mótar persónuleika manns. Þessi sérstaka náttúra sem dregur að hundruð ferðamanna á ári hverju er í senn stórfengleg og hrikaleg. Hún sleppir sem betur fer aldrei af manni tökunum heldur dregur mann sífellt til baka. Einhvers staðar stendur að hver vegur að heiman sé vegurinn heim og vonandi sannast þau orð á ungum íbúum Árneshrepps sem haldið hafa burt til að afla sér menntunar.`` Virðulegi forseti. Ég greip hér niður í grein sem ungur íbúi Árneshrepps, sem er við nám hér í Reykjavík, skrifaði í jólablað Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Ég tek undir þessi orð þessarar vösku stúlku og hvet til þess hér á Alþingi að Alþingi sýni þann dug og myndugleika að taka á málefnum Árneshreppsbúa og geri það nú á þessu þingi. Við getum gert það strax í gegnum vegáætlun og við getum gert það með ýmsum hætti á þessu þingi. Þessi till. til þál. er líka mjög gott og sterkt innlegg í þessa umræðu. Hún er allra góðra gjalda verð og ég hvet til þess að tillagan fái hraða meðferð á yfirstandandi þingi og verði afgreidd svo fara megi að vinna eftir henni nú þegar. Við þurfum samt ekki meiri pappíra. Við þurfum aðgerðir, vilja og dug til að standa með þessu byggðarlagi, Árneshreppi á Ströndum. Þetta er auðlegð sem þjóðin má ekki tapa.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aðgerðir til að draga úr mengun og vegsliti af völdum bifreiða. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Þórunn Sveinbjarnardóttir, Kristján L. Möller, Lúðvík Bergvinsson, Ásta R. Jóhannesdóttir og Rannveig Guðmundsdóttir. Tillögugreinin er eftirfarandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa og leggja fyrir næsta reglulegt Alþingi tillögur sem miði að því að draga úr mengun og vegsliti af völdum bifreiða. Sérstaklega verði hugað að breytingum á álögum hins opinbera, svo sem tollum, vörugjöldum og þungaskatti, í þeim tilgangi að auka notkun dísil- og fjórhjóladrifsbifreiða og draga úr notkun nagladekkja.`` Þingsályktunartillaga þessi var lögð lögð fram á 127. löggjafarþingi en varð ekki útrædd og er nú lögð fram óbreytt. Drjúgur kostnaður og margs konar vandamál hljótast af mikilli umferð bifreiða hér á landi og fer síst minnkandi. Mest kveður að þessum vanda í þéttbýli og því þarf að vinna að þessu máli í náinni samvinnu við forsvarsmenn sveitarfélaganna. Mengun af völdum bifreiða er mikil en þó hafa stjórnvöld ekki beitt hagrænum aðgerðum til þess að draga úr henni. Notkun dísilbifreiða sem eyða mun minna eldsneyti og menga minna en bensínbifreiðar gæti skipt verulegu máli í náinni framtíð til að draga úr mengun. Stefna stjórnvalda hvað varðar þungaskatt hefur ekki ýtt undir að bifreiðaeigendur kaupi frekar slíkar bifreiðar. Þvert á móti hafa stjórnvöld með óréttlátum þungaskatti á dísilbíla komið í veg fyrir kaup á þeim. Bensínbílar eru skattlagðir á hvern lítra sem þeir eyða en dísilbílarnir með þungaskatti sem beitt er þannig að hagkvæmara er að kaupa bensínbíla þó að þeir eyði 25--50% meira eldsneyti. Dísilbílum hefur fjölgað mun meira í nágrannalöndum okkar heldur en hér. Þannig voru þeir einungis 13,6% af innfluttum bílum á Íslandi árið 2001, en í nágrannalöndum okkar var markaðshlutdeild dísilbílanna 32% árið 2000 og verður væntanlega um 40% árinu 2004. Allan síðasta áratug lýsti fjármálaráðherra því ítrekað yfir að til stæði að breyta þungaskattskerfinu. Þær fyrirætlanir snúast um allan bílaflotann en mikill og almennur stuðningur er um þær meðal þingmanna. Ekkert hefur þó miðað í málinu. Það er því er kominn tími til að Alþingi setji ríkisstjórninni fyrir að ljúka því verkefni á kjörtímabilinu. Þessi tillaga boðar ekki byltingu, en mundi sýna ef samþykkt verður jákvæða viðleitni stjórnvalda til að draga úr neikvæðum áhrifum bílaumferðar á umhverfið. Hún miðar að því að stefna stjórnvalda verði endurskoðuð á þessu ári og m.a. fundin leið sem í er falin hvatning til kaupa og notkunar dísilbifreiða í þeim tilgangi að draga úr mengun. Vegslit vegna notkunar nagladekkja er afar mikið og rykmengun af þeim völdum einnig. Ef mögulegt er að draga úr notkun nagladekkja án þess að slysahætta aukist en draga um leið úr rykmengun og spara stórfé í viðhaldi gatna er mikið í húfi. Stjórnvöld hafa ekki ýtt undir notkun fjórhjóladrifsbifreiða þó að vitað sé að slíkar bifreiðar eru mun öruggari í hálku og erfiðum akstursaðstæðum en eindrifsbifreiðar. Þetta hefur margra ára reynsla Íslendinga af notkun slíkra bíla sannað. Bifreið á góðum vetrardekkjum, þó ónegld séu, með drif á öllum hjólum er miklu öruggari til notkunar í misjafnri færð að vetri til í þéttbýli en eindrifsbifreið á negldum dekkjum. Því er ástæða til að hvetja til notkunar fjórhjóladrifsbifreiða. Slíkt mætti m.a. gera með lækkun á þungaskatti eða sérstökum afslætti innflutningsgjalda. Einnig þarf að hvetja eigendur slíkra bifreiða til að nota frekar góð ónegld dekk en nagladekk. Það mætti t.d. gera með sérstökum afslætti af þungaskatti. Með samræmdum aðgerðum sem hafa að markmiði að draga úr mengun og vegsliti af völdum bifreiðaumferðar mætti draga verulega úr mengun og kostnaði við umferð í þéttbýli. Þetta ætti alls ekki að valda aukinni slysahættu því að mjög sterk rök eru fyrir því að vel búin fjórhjóladrifsbifreið sé fullkomlega hæf til vetraraksturs. Þvert á móti ætti fjölgun slíkra bifreiða að auka öryggi í umferðinni. Flutningsmenn leggja til að skoðað verði vandlega hvort taka beri upp staðbundið gjald á notkun nagladekkja í þéttbýli, en slíkt fyrirkomulag hefur verið í gildi í Ósló síðustu fimm árin eða svo og með svo góðum árangri að stjórnvöld hyggjast koma því á í fleiri borgum í Noregi. Slíkt fyrirkomulag mundi gilda um allar bifreiðir, en í tengslum við slíka breytingu yrði að tryggja mjög góða hreinsun gatna. Hugsanlegt er að það geti hentað á höfuðborgarsvæðinu og þarf að skoða þá hugmynd gaumgæfilega. Margt fleira mætti færa til rökstuðnings fyrir þeim hugmyndum sem hér eru settar fram, en ég læt það bíða síðari tíma að fara yfir það. Ég vonast til þess að í hv. nefnd fari menn yfir þetta með jákvæðu hugarfari því ég er sannfærður um að hægt er að spara verulega mikið með minni notkun eldsneytis, minnkun á vegsliti og koma um leið í veg fyrir slys í umferðinni.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um úttekt á skipulagi sjóbjörgunarmála. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Svanfríður Jónasdóttir, Gísli S. Einarsson, Sigríður Jóhannesdóttir, Karl V. Matthíasson og Lúðvík Bergvinsson. ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera úttekt á skipulagi sjóbjörgunarmála með það að markmiði að auðvelda og hraða björgunaraðgerðum þegar slys hafa orðið.`` Þannig hljóðar tillögugreinin. Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram á 127. löggjafarþingi en varð ekki útrædd og er nú lögð fram óbreytt. Á Íslandi er samstaða um að allt skuli gert sem mögulegt er til að tryggja öryggi sjófarenda. Björgunarsveitir og stjórnvöld þurfa þess vegna að vera á stöðugu varðbergi til að nýta nýjustu tækni og nýja möguleika til að auka öryggi á sjó og flýta björgunaraðgerðum þegar slys hafa orðið. Flutningsmenn telja rétt að stjórnvöld fari vandlega yfir skyldur sínar hvað þessi mál varðar og geri það í samráði við aðra sem annast framkvæmd þeirra í því skyni að bæta enn frekar það öryggiskerfi sem fyrir er. Minna má á að ýmsar breytingar hafa orðið á skipulagi björgunarmála á undanförnum árum og af þeim ástæðum er nauðsynlegt að stjórnvöld skoði hvort hlutverkum sé þar skipt með skilvirkum og öruggum hætti eða hvort gera þurfi breytingar á lögum í því skyni. Sjóslys geta orðið hvar sem er á miðunum umhverfis landið og við ströndina, en þó hefur reynslan sýnt að sumir staðir við strendur landsins eru mun hættulegri en aðrir. Sem dæmi má nefna Snæfellsnes og Reykjanes. Á sumum þessara staða er afar erfitt að koma við björgun frá landi og um algerar vegleysur að fara. Þó að notkun þyrlna hafi mjög aukið möguleika til björgunar úr lofti mun aðstoðar frá landi alltaf verða þörf. Á suma af þessum stöðum mætti gera akfæra slóða sem mundu nýtast björgunarmönnum þegar slys yrðu. Gerð slíkra slóða, glögg merking þeirra og annarra slóða sem nýta má til að nálgast slysstað og við leit með ströndum fram getur flýtt fyrir því að hjálp berist. Einnig ber að skoða hvort staðsetning einhvers konar búnaðar eða aðstöðu á þessum sérstöku hættustöðum væri skynsamleg. Fyrrnefndar aðgerðir geta nýst björgunar- og leitarmönnum og einnig aukið öryggi þeirra sjálfra við mjög erfiðar aðstæður sem víða eru á þessum hættulegu strandsvæðum. Flutningsmenn leggja til að skoðað verði hvar þörf er framkvæmda af þessu tagi og að stjórnvöld tryggi fjármuni til slíkra verkefna strax og aðgerðaáætlun liggur fyrir á einstökum svæðum. Þó að betri skip og margs konar öryggisbúnaður þeirra hafi aukið öryggi á sjó eru sjóslys enn algeng við strendur landsins. Ný tækni við staðsetningu skipa og björgun hefur gert kleift að koma til hjálpar í neyðartilvikum miklu oftar og fyrr en áður var hægt. Kosti þeirrar tækni sem til er hefur þó ekki tekist að nýta til fulls. Búnaður til staðsetningar skipa gerir til dæmis mögulegt að hefja björgunaraðgerðir fáum mínútum eftir að skip lendir í nauðum þótt ekki hafi borist frá því neyðarkall að frumkvæði skipverja. Öryggi boðsendinga frá þessum tækjum hefur þó ekki verið nægilegt og þessi tækni hefur því ekki nýst sem skyldi. Úrbóta er þörf bæði hvað varðar boðsendingar frá staðsetningartækjum og móttöku þeirra. Bæta þarf búnað í skipum og tryggja með endurvarpsstöðvum öryggi sendinga frá þeim. Reglur um tilkynningarskyldu þarf að endurskoða eigi að tryggja að vitneskja um slys berist strax þó að ekki berist neyðarkall. Stjórnvöldum ber að hafa ábyrgð á því skipulagi sem ríkir og því að fjármunir fáist til nauðsynlegra endurbóta. Það er skoðun flutningsmanna þáltill. að betur megi gera og við teljum að með því að veita fjármuni til þeirra verkefna sem hér eru gerð að umtalsefni í þáltill. megi auka öryggi þeirra sem lenda í sjóslysum og björgunarmannanna sem taka þátt í björgun.