Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Lækkun útskriftaraldurs úr framhaldsskólum er grundvallarbreyting á íslensku menntakerfi. Slík breyting þarfnast vandaðs undirbúnings. Forsenda hennar er víðtækt samráð við menntasamfélagið og síðast en ekki síst þarf hún að byggjast á heildstæðri skoðun á skólakerfinu öllu, frá leikskóla og upp í háskóla. Samf. telur að þar skipti m.a. máli að skoða tengingu grunnskóla og framhaldsskóla. Samkeppnishæfni Íslands í framtíðinni ræðst ekki síst af því að unga fólkið okkar standi jafnfætis jafnöldrum sínum í grannlöndunum. Af þeim sjónarhóli skiptir það þess vegna töluverðu máli fyrir íslensk ungmenni ef jafnaldrar þeirra geta hafið sérhæft nám á háskólastigi eða þátttöku í atvinnulífinu ári fyrr en þeir. Markmiðið með lækkun útskriftaraldurs úr framhaldsskólum hlýtur því að vera að búa nemendurna betur undir frekara nám og störf á vinnumarkaði. Tillögur menntmrn. eins og þær birtast í skýrslu verkefnisstjórnar ráðuneytisins eru talsvert langt frá því að ná þessum markmiðum að mati Samf. Þar er t.d. lagt til að nám til stúdentsprófs verði skorið niður um 20% og þannig náist hreinn sparnaður upp á 1,7 milljarða á ári. Það er því engu líkara en að hæstv. menntmrh. líti á lækkun á útskriftaraldri sem sérstaka sparnaðaraðgerð en það er kolröng nálgun. Samf. telur að nálgun ráðuneytisins feli í sér nokkrar hættur. Stúdentsprófið sem slíkt mundi gengisfalla, námið yrði einsleitara og nauðsynlegur fjölbreytileiki skólanna hyrfi. Það er jafnvel hætta á því að þessi aðgerð geti aukið á brottfall sem er þó í dag einn svartasti blettur framhaldsskólans að mati Samf. Í tillögunum er ekki að finna þær forsendur sem Samf. telur að verði að liggja til grundvallar því að lækka útskriftaraldur. Þær verða að fela í sér að gæði þeirrar menntunar sem einstaklingurinn aflar sér þegar framhaldsskóla sleppir hafi aukist og þar með undirbúningurinn fyrir frekara nám eða þátttöku á vinnumarkaði. Lækkun útskriftaraldurs verður því m.a. að byggja á betri tengingu grunnskólans og framhaldsskólastigsins til að nýta betur tíma á námsstigunum fram að útskrift. Verk- og listnám verður að stórefla og brýnt er að fjölga valkostum í formi styttri námsbrauta sem undirbúa þátttöku í atvinnulífinu. Ein af forsendunum á líka að vera að skapi breytingin einhvers staðar aukið svigrúm á að nota það svigrúm til að bæta skólakerfið og starfskjör kennara. Samf. hefur líka alltaf lagt áherslu á að forsenda þess að ráðist sé í grundvallarbreytingar eins og lækkun útskriftaraldurs sé að þokkaleg sátt ríki um slíka breytingu. Tillögur ráðuneytisins koma hins vegar eins og þruma úr heiðskíru lofti án nokkurs verulegs samráðs við kennarasamtökin í landinu. Menntagáttin á netinu er vissulega þarft og gott framlag en hún kemur á engan hátt í stað ítarlegs samráðs við skólasamfélagið. Hið sameiginlega markmið okkar allra hlýtur að vera betri menntun og betri undirbúningur íslenskra námsmanna fyrir starfsævina. Þau nást einfaldlega ekki með tillögum hæstv. ráðherra. Það er augljóst öllum sem bera sig eftir málefnalegri gagnrýni skólasamfélagsins að ekki yrði um slíkt að ræða. Í því ljósi vil ég beina eftirfarandi spurningum til hæstv. menntmrh.: 1. Er hæstv. ráðherra tilbúinn til að koma til móts við þá gagnrýni sem fram kemur á tillögurnar þannig að tryggt verði að ekki verði um að ræða gengisfellingu á stúdentsprófinu eða niðurskurð á fjárframlögum til framhaldsskólastigsins? 2. Er hæstv. ráðherra tilbúinn til að draga framkomnar tillögur um styttingu stúdentsprófs til baka og lýsa því yfir að ekki verði tekin ákvörðun um lækkun útskriftaraldurs úr framhaldsskólum nema á grundvelli nýrra tillagna sem taka mið af skólakerfinu öllu?

Herra forseti. Þess misskilnings gætir mjög að þær hugmyndir sem fram koma í skýrslu verkefnisstjórnar sem kynntar voru í lok september séu endanlegar og óumbreytanlegar tillögur sem nú séu aðeins til kynningar. Því hefur verið haldið fram að í raun sé búið að ákveða að stytta framhaldsskólann og með ákveðnum hætti. Skýrslan er lýsing á ytri ramma skólastarfsins. Hún er fyrst og fremst tæknilegs eðlis og þar eru settar fram mismunandi hugmyndir um leiðir til að stytta nám til stúdentsprófs. Hún er þannig útgangspunktur fyrir sjálfa tillögugerðina sem nú stendur yfir í nánu samstarfi við alla hlutaðeigandi aðila. Þetta ferli er vissulega nýstárlegt og mönnum er vorkunn þótt þeir misskilji það eins og raun ber vitni hér í dag. Sú meginstefna liggur fyrir að stytta beri nám til stúdentsprófs. Fram hefur komið að mikill meiri hluti þjóðarinnar er hlynntur styttingunni og yfirgnæfandi stuðningur er við hana meðal stuðningsmanna allra flokka. Það liggur hins vegar ekki fyrir með hvaða hætti staðið verður að styttingunni enda stendur sú vinna yfir. Endanleg ákvörðun byggist á því að ákjósanleg leið finnist til að stytta námið í samstarfi við þá aðila sem koma að málinu, þar á meðal samtök kennara og samtök framhaldsskóla. Hvers vegna er æskilegt að stytta nám til stúdentsprófs? Í fyrsta lagi hefur gildi stúdentsprófsins breyst talsvert. Grunnurinn að núverandi skipan var lagður í þjóðfélagi sem er gjörólíkt því sem nú er. Stúdentsprófið hafði áður talsvert gildi á vinnumarkaði en nú er það almenn góð menntun og áfangi á leið til frekara náms. Í öðru lagi og þessu nátengt hefur menntavefurinn sjálfur tekið verulegum breytingum, á undanförnum áratug einkum og sér í lagi. Símenntun er nú lykilþáttur í menntakerfinu. Með því að stytta námstímann er flýtt fyrir því að nemendur geti tekist á við markvissan starfsundirbúning á háskólastigi eða á öðrum vettvangi. Í þriðja lagi yrði almennur rammi um grunn- og framhaldsskólann hér á landi ekki lengur verulega frábrugðinn því sem tíðkast í helstu samanburðarlöndum og íslenskir nemendur lykju stúdentsprófi á sama aldri og erlendir nemendur ef námstími til stúdentsprófs yrði styttur um eitt ár. Ef tillögum um heildarnámstíma til stúdensprófs sem fram koma í skýrslu verkefnisstjórnarinnar væri fylgt eftir yrði sá tími á Íslandi lengstur á Norðurlöndum, þ.e. 10.234 klukkustundir, en til samanburðar er hann 8.580 í Finnlandi. Lengra er ekki gengið í þessum tillögum sem eru grundvöllur til umræðu en ekki endanlegar tillögur. Hér er átt við heildarnámstíma til stúdentsprófs frá upphafi grunnskólans til loka framhaldsskólans. Í fjórða lagi mun stytting námstímans til stúdentsprófs hafa í för með sér að það verður betri nýting á skólatímanum til hagsbóta fyrir nemendur sjálfa, foreldra og menntakerfið í heild. Það er ætlun okkar að gera námið markvissara þannig að það þjóni betur hinum raunverulega tilgangi sínum, að búa nemendur undir frekara nám. Því hefur verið haldið fram að tillögur um styttingu náms nú séu kúvending í stefnumálum menntamálayfirvalda. Nýjar námskrár tóku gildi árið 1999 og ríkir almenn ánægja með þær en nú þegar er nokkur reynsla komin á þær. Á sama tíma og nýjar námskrár voru teknar í gildi var það stefnumarkmið sett fram að stytta bæri nám til stúdentsprófs úr fjórum árum í þrjú. Ekki var talið ráðlegt að stytta námið á sama tíma og nýjar námskrár gengu í gildi. Það er hægt að halda eiginleikum námskrárinnar þótt námið verði stytt. Eiginleikar námskrárinnar munu haldast, þ.e. hægt verður að ljúka námi á ýmist lengri eða skemmri tíma. Áfram verður hægt að velja kjörsviðsgreinar og bæta við kjarnanámi. Hins vegar er það verkefni sem taka þarf á nú hvar styttingin kemur niður. Það er m.a. hlutverk þess starfshóps sem sér um námskrár og gæðamál og í honum eiga sæti fulltrúar kennara, skólastjórnenda, nemenda, háskólastigsins og fleiri aðila. Nú eru að störfum þrír starfshópar skipaðir fulltrúum allra þeirra aðila sem stytting náms til stúdentsprófs varðar mest. Einn þessara hópa fjallar sérstaklega um námskrá og gæðamál eins og áður var að vikið og mikil áhersla er á það lögð að hvergi verði slakað á gæðum námsins við útfærslu skiptingarinnar. Vegna þeirra spurninga sem hér hafa verið lagðar fyrir mig er rétt að taka fram að fullmótaðar tillögur hafa ekki verið lagðar fram um styttingu náms til stúdentsprófs. Hins vegar er verið að vinna að því að móta tillögur í starfshópi á vegum menntmrn. en Félag framhaldsskólakennara á aðild að því starfi. Það er því alls ekki raunhæf beiðni að draga til baka tillögur sem ekki liggja fyrir. Í því starfi sem nú er verið að vinna er gengið út frá því að standa vörð um gæði námsins enda er það eitt af verkefnum starfshóps um námskrá og gæðamat.

Virðulegi forseti. Á landsfundi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem haldinn var fyrir skemmstu var ályktað um styttingu náms til stúdentsprófs. Í ályktuninni er því lýst yfir að þessi skýrsla hér sé einhliða og illa ígrunduð og sé þess vegna ónothæfur grunnur til að byggja á frekari vinnu enda engin fagleg rök færð fram í henni fyrir tillögu hennar. Tillaga skýrslunnar er eins og hér hefur komið fram að stytta eigi námstíma til stúdentsprófs með því að skera niður nám á framhaldsskólastigi um 537 klukkustundir, eða heil 20%. Og maður spyr sig óneitanlega hvers vegna sjónum sé beint að framhaldsskólanum. Er það vegna þess að hann er þyrnir í augum stjórnvalda? Er það vegna þess að vandamál framhaldsskólans eru orðin stjórnvöldum ofviða og það er best að skera þau bara frá, klippa þau af og reyna að henda þeim? Hvað með brottfallið, raunhæfar tillögur gegn því, ómögulegt reiknilíkan eða dýrt starfsnám? Er þetta ekki bara tómt vesen? Eigum við ekki bara að klippa sem mest af þessum framhaldsskóla í burtu? Virðulegi forseti. Það er enginn misskilningur í röðum þingmanna eða flokksmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs varðandi þessa skýrslu. Við vitum að það á að reyna að hafa hana sem grundvöll umræðu og við teljum hana stríða gegn gildandi skólastefnu. Við teljum tillöguna gera námið fábreyttara, takmarka val nemenda og gera námið óneitanlega einsleitara. Það er þvert á gildandi stefnu því að gildandi stefna hefur að geyma ákvæði um sveigjanleika, um fjölbreyttar námsbrautir og sérhæfðar, um raunhæfar aðgerðir gegn brottfalli og um fjölgun starfsmenntabrauta. Má ég spyrja hæstv. menntmrh.: Er búið að segja upp gildandi skólastefnu, ákvæði sem gengu í gildi með nýrri menntastefnu sumarið 1999? Það er þá ekki langur líftími skólastefnu. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég segja að skýrsla þessi fjallar um ytra skipulag. Hún fjallar um magn og samanburð á ytra skipulagi og magni. Hún kemur lítið inn á námsinnihald og hún fjallar ekkert um námskröfur. Það er þess vegna sem þessi grunnskýrsla er ónothæfur grunnur undir umræðu um faglega skólastefnu.

Herra forseti. Ég vil í upphafi fagna þessari umræðu um styttingu námstíma til stúdentsprófs. Ég tel tímabært að greiða fyrir því að fleiri nemendur geti byrjað háskólanám fyrir tvítugt og lokið því yngri en nú. Hins vegar er alveg ljóst að vanda þarf til verksins. Umræðan er á byrjunarstigi og á án efa eftir að taka margar beygjur á leiðinni á áfangastað. Metnaður okkar allra hlýtur að vera að tryggja heilsteypta og metnaðarfulla skólastefnu um nám og námslok nemenda. Menntmrn. gaf út skýrslu um málið nú í haust og er það vel enda vekur hún upp umræðu um þetta mikilvæga mál. Það sem stakk mig reyndar í þeirri skýrslu, en þess má geta að hún er að mörgu leyti góð, er einhliða umfjöllun um niðurskurð á námi í framhaldsskóla. Ég hefði viljað sjá frekari samanburð á námi milli Íslands og valinna samanburðarlanda enda á það m.a. að liggja til grundvallar í umfjöllun um málið. Kennarasamband Íslands, Félag framhaldsskólakennara og Félag ísl. framhaldsskóla hafa einnig bent á þetta atriði og tel ég afar mikilvægt að hlustað verði á sjónarmið þeirra sérfræðinga sem þar starfa. Herra forseti. Við verðum að horfa heildstætt á málið og út frá því hvernig þörfum nemendahópsins frá unglingastigi í grunnskóla og til loka framhaldsskóla verði best þjónað. Við þurfum að fara í endurskoðun á innra starfi, gera ráðstafanir til að draga úr brottfalli og fjölga til muna þeim sem útskrifast með lokapróf úr framhaldsskóla. Við megum ekki láta þessa vinnu lykta um of af því að einungis eigi að spara peninga. Nemendur landsins eiga áfram að fá bestu menntun sem völ er á og mun verða unnið út frá því í menntmn. þingsins þegar málið kemur inn á borð hennar.

Herra forseti. Nám í framhaldsskólum er mjög mikilvægt, ekki einungis vegna þess að fólk er að tileinka sér nytsamlegar staðreyndir heldur ekki síður vegna þess að á unglingsárum er fólk að taka út ákveðinn félagslegan þroska. Fjöldi ára skiptir e.t.v. ekki öllu máli, þ.e. hvort árin verða þrjú eða fjögur, aðalatriðið er að fólk hljóti góða undirstöðumenntun. Við í Frjálsl. erum hlynnt styttingu náms í framhaldsskólum úr fjórum í þrjú. Nú sjáum við í flóru framhaldsskólanna ýmsar styttri námsbrautir, svo sem alþjóðlegt IB-nám í Menntaskólanum í Hamrahlíð og nýja tveggja ára hraðbraut til stúdentsprófs. Við erum hins vegar alfarið á móti þeirri aðferð hæstv. menntmrh. að keyra í gegn breytingar á námi í framhaldsskólum án samráðs við skólamenn. Það væri án efa miklu árangursríkara að vinna með kennurum og skólastjórnendum að breyttu skipulagi. Ekki þarf einungis að vinna með kennurum á framhaldsskólastigi heldur einnig með kennurum í efri bekkjum grunnskólans ef skipulagsbreytingarnar eiga að heppnast og þá verður einnig að gera ráð fyrir þeim í námskrá grunnskólanna. Því miður hefur þessi ríkisstjórn tamið sér í æ ríkari mæli að valta yfir sjónarmið fólks og ætlar að keyra í gegn ýmsar vanhugsaðar aðgerðir. Í gær lagði hæstv. fjmrh. fram lagafrv. til þess að ganga á uppsagnarrétt opinberra starfsmanna, og þar með talið framhaldsskólakennara, með mjög vafasömum rökum. Væri ekki nær að vinna í samráði við framhaldsskólakennara að góðri lendingu í þessu máli? Athyglisvert er að skoða hverjir unnu að umræddri skýrslu um styttingu námstíma til stúdentsprófs en það voru starfsmenn menntmrn., verkefnisstjóri ráðuneytisins, tveir lögfræðingar og deildarstjórar í fjárhags- og eignadeild. Hefði ekki verið nær og árangursríkara fyrir málið að í starfshópnum hefðu einnig verið fulltrúar úr skólakerfinu, kennarar og skólastjórnendur?

Herra forseti. Eitt stærsta vandamál sem við glímum við í íslensku skólakerfi er brotthvarf nemenda og er talið eitt helsta úrlausnarefni skólayfirvalda að leita lausnar á því. Meðal leiða sem nefndar hafa verið til líklegra úrbóta eru fjölbreyttari námsleiðir þannig að sem flestum gefist kostur á að þroska mismunandi hæfileika sína. Verk- og tækninám hefur látið undan síga víðs vegar um land, m.a. vegna þröngra skorða sem skólum eru settar. Vandséð er af þeim breytingartillögum sem settar eru fram af verkefnishópi ráðherra í hvaða farveg verk- og tækninám á að fara þar sem ekkert er á slíkt nám minnst í skýrslu til ráðherra. Þegar hefur verið mörkuð braut til styttingar námstíma með því að auðvelda bráðgerum nemendum að flýta fyrir sér strax í grunnskóla og taka framhaldsskólaeiningar þar og halda síðan áfram að ráða hraða og umfangi náms í áfangaskólunum. En nú er látið eins og möguleikinn til þriggja ára námstíma til stúdentsprófs sé ekki fyrir hendi. Hann er ekki fyrir hendi í bekkjakerfinu en er það vissulega í áfangaskólunum og er einn helsti kostur þess kerfis auk þess sem nemendur geta viðað að sér fjölbreyttri þekkingu. Æskilegt er að gera þennan möguleika einnig raunhæfan í eldri gerðum skóla með hefðbundnu bekkjakerfi en ekki með því að rýra menntunina í leiðinni. Skólakerfið þarf alltaf að vera í endurskoðun en ekki með skammtímasparnað að höfuðmarkmiði. Samfylkingin er að skoða námsleiðir í framhaldsskólum, m.a. námstíma til stúdentsprófs, en það hefur aldrei hvarflað að okkur að það leiddi til sparnaðar á fjárlögum. Þvert á móti teljum við að veita þurfi aukið fjármagn til ýmissa þátta skólastarfs. Sparnaður felst í því að nemendur brautskráist fyrr úr skóla og gerist fullgildir þátttakendur í atvinnulífi.

Virðulegi forseti. Stytting náms til stúdentsprófs úr fjórum árum í þrjú er hugmynd sem ekki er ný af nálinni og hefur verið stefnumarkmið yfirvalda í menntamálum síðan árið 1994. Staðan í núverandi kerfi er sú að hægt er að ljúka stúdentsprófi á þremur árum í fjölbrautaskólakerfinu og einnig í nýstofnuðum hraðbrautarskóla þannig að þriggja ára nám er í raun valkostur í dag. Ef stytting framhaldsskólanáms yrði raunin mundi það þýða þjóðhagslegan sparnað þar sem nemendur koma einu ári fyrr inn á vinnumarkaðinn en í fyrra kerfi og framleiðni og ævitekjur þessa fólks mundu því vaxa. Þá yrði mikill sparnaður fyrir nemendur og foreldra ef námið tæki þrjú ár í stað fjögurra. Í þriðja lagi mundi einnig sparast kostnaður fyrir ríki og sveitarfélög vegna húsnæðis þar sem hýsa þarf einum árgangi færra. Þær gagnrýnisraddir sem heyrst hafa um þessa skipan mála eru í þá veru að gæðin yrðu ekki þau sömu og áður. Það er ekki raunin. Í tillögum menntmrh. er haft að leiðarljósi að námskröfur séu engan veginn minni en hjá nágrannaþjóðunum. Það er ljóst að framhaldsskólanám er undirbúningur undir frekara nám, en fyrir um 30--40 árum hafði stúdentspróf allt aðra vigt en í dag. Landsbyggðarfólk hefur haft áhyggjur af því að unga fólkið fari fyrr úr héraði í háskólanám með þessari skipan mála, sem nemur einu ári. Koma mætti til móts við þetta sjónarmið með því að efla háskólasetur á landsbyggðinni sem er einn af hinum nauðsynlegu þáttum til að landið okkar haldist í byggð.

Hæstv. forseti. Verkefnastjórn á vegum menntmrn. hefur gefið út tillögu þess efnis að stytta beri nám til stúdentsprófs um eitt ár eins og komið hefur fram. Lagt er til að skólaárið verði lengt um 10 daga en engu að síður á að fækka kennslustundum um 20%. Að mati skýrsluhöfunda á námið að verða innihaldsríkara við þessa breytingu. Mér finnst þetta hæpin fullyrðing þar sem ljóst má vera að námið verður einsleitara, fjölbreytni verður minni og val nemenda mun takmarkast mun meira en er í dag. Staða framhaldsskólanna er tilefni til sérstakrar umræðu og það er til alvarlegrar umhugsunar hve fjölbrautaskólarnir eiga erfitt með að halda uppi fjölbreyttu námi og hve verknám hefur dregist saman og er vart valkostur fyrir nemendur vítt og breitt um landið. Þetta er staðan í dag. En með þessum tillögum er mun líklegra að verið sé að líta til enn frekari sparnaðar undir því yfirskyni að sparnaðurinn sé á faglegum forsendum. Helstu rökin fyrir því að stytta námstíma framhaldsskólanna eru þau að rétt sé að samræma skólalok og aldur nemenda við það sem gerist í nágrannalöndum okkar, þ.e. að nemendur útskrifist 18 ára og byrji því fyrr í háskólanámi. Staðreyndin er sú að víða erlendis eru fyrstu ár háskólanáms mun meiri grunnkennsla en hér hefur tíðkast og hið raunverulega akademíska nám hefst því á svipuðum aldri og hér gerist. Hætt er því við að stytting náms til stúdentsprófs, eins og hér er lagt til, skapi vanda á háskólastigi og koma verði á einhvers konar fornámi svo nemendur séu undirbúnir til að takast á við hið akademíska nám og þeir sem útskrifist úr háskólum eða öðru framhaldsnámi standi jafnt að vígi og nemendur úr sambærilegum erlendum skólum. Fagleg rök í þessu máli eru gagnrýniverð og mætti ætla að verið væri að láta undan kröfum Samtaka atvinnulífsins um að fá fólk fyrr út á vinnumarkaðinn. Vandi vinnumarkaðarins er ekki sá að fólk sé of vel menntað heldur hið gagnstæða.

Hæstv. forseti. Um leið og ég fagna þeirri umræðu sem hér fer fram vil ég nefna það að mér sýnist að hin annars ágæta skýrsla menntmrn. um styttingu náms til stúdentsprófs taki ekki á þeim mikla vanda sem brottfall úr framhaldsskóla hér á landi í samanburði við nágrannalöndin er. Ég tel að kanna þurfi áhrif á brottfall áður en skref eru stigin í þá átt að stytta námstíma til stúdentsprófs. Oft er talað að um 35--40% nemenda hverfi frá námi í framhaldsskóla hér á landi en rannsóknir benda til þess að í almennu bóknámi og stúdentsnámi sé brottfallið allt að 58%. Í kosningastefnuskrá okkar framsóknarmanna síðastliðið vor var lögð áhersla á að draga úr brottfallinu og í ályktunum síðasta flokksþings okkar er t.d. bent á þá leið gegn brottfallinu að stórauka náms- og starfsráðgjöf í grunnskólum í samvinnu við atvinnulífið. Virðulegur forseti. Helstu röksemdir sem nú eru færðar fram fyrir styttingu námstímans lúta að aukinni þjóðhagslegri hagkvæmni. Sömu röksemdum má beita sem rökstuðningi fyrir því að þegar verði mótuð stefna um það til hvaða aðgerða eigi að grípa til að draga úr brottfalli og þeirri sóun á tíma og hæfileikum stórs hóps ungs fólks í landinu sem af brottfallinu leiðir.

Virðulegi forseti. Ætla má að beinn ávinningur verði af styttingu framhaldsskólanáms. Í fyrsta lagi má ætla að stytting námsins úr fjórum árum í þrjú verði þjóðhagslegur ávinningur vegna aukinnar framleiðni því ungt fólk kæmist ári fyrr út á vinnumarkaðinn, hvort heldur eftir framhaldsskóla eða háskólanám. Einnig hlýtur það að teljast þjóðhagslegur ávinningur að kostnaður við styttra nám verður óneitanlega lægri. Mikilvægt er að breytingarnar verði ekki til þess að námskröfur til stúdentsprófs verði minni en nú eru. Íslenskir stúdentar mega ekki verða síður samkeppnishæfir til háskólanáms en nú er, því með aukinni tæknivæðingu gerir atvinnulífið æ meiri hæfniskröfur til fólks. Verði námstími í framhaldsskóla styttur má gera ráð fyrir stífara námi og að eitthvað af námsefni færist í efstu bekki grunnskólans. Breytingin gæti haft áhrif á atvinnulífið því framhaldsskólanemar geta þá síður stundað hlutastörf en nú er. Telja má víst að nemar vilji stunda hlutastörf eftir sem áður til að auka tekjur sínar. Hins vegar er líklegt að skólaárið lengist frá því sem nú er og sú breyting hefði veruleg áhrif á atvinnulífið vegna sumarvinnu nemenda. Minni sumarvinna nemenda gæti einnig valdið röskun í íslenskum ferðamannaiðnaði þar sem vinnuvikum fækkar og vegna þess að skólahúsnæði og heimavistir eru víða notaðar sem gistirými á sumrin. Stytting námstíma til stúdentsprófs mun þó hvorki færa atvinnulífinu né þjóðarbúinu ávinning nema sú breyting verði faglega unnin og heildstætt í samvinnu við fagfólk á öllum skólastigum. Ég tel eðlilegt og sjálfsagt að breytingar verði ekki gerðar á námstíma framhaldsskóla fyrr en fagleg úttekt á skólakerfinu hefur farið fram. Að þeim forsendum gefnum tel ég jákvætt að stefna til þess að ná fram styttingu á námstíma.

Herra forseti. Enn fjölgar málum í þingsal þar sem stjórnarflokkarnir ganga ekki í takt. Það er augljóst á málflutningi hv. þm. Framsfl. sem hér hafa talað að hrifning er ekki mikil á framgöngu hæstv. menntmrh. í þessu máli. Það er ljóst að hv. þm. Dagný Jónsdóttir benti á að þetta mál lyktaði allt mjög af sparnaði. Slíkt er að sjálfsögðu ekki markmið þeirra sem talað hafa fyrir því að stytta nám í framhaldsskólum og það er sérkennilegt nú, árið 2003, að heyra hvern hv. þm. af öðrum koma hér upp og tala um nám í framhaldsskólum eins og ekki sé til annað nám en til stúdentsprófs og það er auðvitað meginvandinn í framgöngu hæstv. ráðherra að eingöngu er verið að tala um það að stytta nám til stúdentsprófs. Það er ekki einu sinni litið heildstætt á nám í framhaldsskólum. Ekki er verið að velta fyrir sér öðru námi sem fram fer í flestum framhaldsskólum landsins sem er ekki bara nám til stúdensprófs. Það er ekki verið að velta upp þeim vanda sem m.a. getur komið upp í því sem menn eru búnir að vera að skipuleggja til fjölda ára, að láta ýmislegt starfsnám vera í samvinnu við stúdentsnámið. Þegar stúdentsnámið verður stytt þarf væntanlega að grípa til aðgerða á þeim námsbrautum einnig. Ekki eru gerðar tillögur um það hvernig standa eigi að slíku. Nei, hæstv. ráðherra, það er enginn misskilningur hér á ferðinni. Það liggur fyrir tillaga um að stytta nám til stúdentsprófs. Það er hins vegar verið að ræða það í ýmsum starfshópum hvernig að því skuli staðið. Og hæstv. ráðherra, tímaramminn sem settur er gagnvart þessu máli er ekki slíkur að verið sé að biðja um mikið og náið samstarf um það hvernig við eigum að bæta framhaldsskólastigið eða hvernig við ætlum að bæta skólakerfið í landinu sem er auðvitað hið stóra verkefni. Ég tek undir með hv. þm. Birki Jónssyni um það að brottfallið í framhaldsskólunum hefði að sjálfsögðu átt að vera forgangsverkefni hjá hæstv. ráðherra. Þá hefði verið eðlilegt að setja tímarammann um áramót til að leggja fyrir tillögur sem eru raunhæfar til árangurs.

Virðulegi forseti. Stytting náms til stúdentsprófs verður framfaraskref í menntamálum á Íslandi ef af henni verður. Með henni væri menntakerfið fært enn frekar í átt til nútímans. Íslenska menntakerfið er hluti af alþjóðlegri heild. Flestir nemendur þeirra landa sem við berum okkur saman við ljúka stúdentsprófi eða sambærilegri menntun við 18 eða 19 ára aldur. Með því að stytta námið um eitt ár færumst við nær því að gera íslenska stúdenta hliðsetta kollegum sínum í öðrum löndum. Það er kunnara en frá þurfi að segja að á árum áður hafði stúdentspróf umtalsvert gildi á vinnumarkaðnum. Þýðing stúdentsprófsins hefur hins vegar gerbreyst. Í stað þess að vera ávísun á gott starf hefur stúdentsprófið nú fyrst og fremst þýðingu sem góð almenn menntun og undirbúningur fyrir frekara nám á háskólastigi. Með styttingu námsins yrði því flýtt að stúdentar gætu tekist á við markvissan starfsundirbúning á háskólastigi. Þá verður ekki hjá því litið að styttingin hefði í för með sér mikið hagræði fyrir nemendur, foreldra og hið opinbera. Í fyrsta lagi mun hún minnka kostnað nemenda og foreldra þeirra við námið. Í öðru lagi næst með styttingunni fram sparnaður í húsnæðismálum, enda mundu framhaldsskólarnir þurfa að hýsa einum árgangi færra en þeir gera nú en sparnaðinn mætti nýta til þess að efla innra starf skólanna. Í þriðja lagi verður þjóðhagslegur ávinningur af styttingu námsins verulegur þar sem ljóst má vera að unga fólkið sem lýkur námi kæmist fyrr út á vinnumarkaðinn með þeirri framleiðniaukningu sem slíku fylgir. Þá benda kannanir til þess að langur námstími auki líkur á brottfalli stúdenta úr námi. Stytting námsins ætti því að leiða til þess að brottfall úr námi minnki. Virðulegi forseti. Það er skynsamlegt að stytta nám til stúdentsprófs. Slík stytting styrkir menntakerfið og er í þágu stúdenta, foreldra þeirra, hins opinbera og þjóðfélagsins alls.

Virðulegi forseti. Hér hafa fallið mikilvægar yfirlýsingar í umræðunni um styttingu náms til stúdentsprófs. Það hefur komið fram í máli stjórnarliða að ekki er einhugur um málið. Í fyrsta lagi kom t.d. fram hjá hv. þm. Dagnýju Jónsdóttur að málið lyktaði af sparnaði og einungis ætti að spara. Hún tók því undir skoðun Samfylkingarinnar að það þyrfti að fara öðruvísi í málið en lagt er til í skýrslunni. Í öðru lagi ber að fagna þeirri mikilvægu yfirlýsingu sem kom fram í máli hæstv. menntmrh. að ekki liggi fyrir að sú leið sem fram kemur í umræddri skýrslu verði farin. Það er grundvallaratriði í þeirri umræðu sem fram hefur farið í dag á vegum Samfylkingarinnar að ekki verði farin sú leið einhliða niðurskurðar um 20% á námi með sparnaði í skólakerfinu, því ljóst er að námið gengisfalli verulega í stað þess að styrkjast og eflast eins og hlýtur að vera markmiðið með öllum breytingum í skólakerfinu. Því vil ég að lokum skora á hæstv. ráðherra að fara þá leið sem Samfylkingin leggur til og láti af því að nota umræddar skýrslur sem útgangspunkt í þessari umræðu. Leiðin sem skýrslan leggur til er ekki rétta leiðin. Það þarf að skoða málið á nýjan leik frá grunni. Hæstv. ráðherra þarf að draga núverandi hugmyndir til baka og hefja vinnuna að nýju í nánu samráði við skólasamfélagið. Sú vinna verður að byggja á því að skoða allt skólakerfið heildstætt með það að markmiði að stytta námið og lækka útskriftaraldur. Hún má ekki grundvallast á því að námið gengisfalli með flötum niðurskurði og skertum fjárframlögum til framhaldsskólastigsins. Þá er verr af stað farið en heima setið.

Virðulegi forseti. Þessi umræða er að mörgu leyti athyglisverð. Hún er kannski einkum og sér í lagi athyglisverð fyrir þær sakir að stjórnarandstaðan hefur forðast það eins og heitan eldinn að ræða málið á forsendu þeirrar vinnu sem nú stendur yfir. Það er búið að setja þetta mál í víðtækt samráðsferli og það er búið að kynna það fyrir stjórnarandstöðunni og öðrum landsmönnum. Hér er um að ræða víðtækt samráðsferli sem framhaldsskólanemar, framhaldsskólakennarar og Félag íslenskra framhaldsskóla hefur aðild að. Þetta starf er þegar hafið. Það víðtæka samráðsferli sem menn sakna hér er því hafið og menn vita að það er hafið. Samt sem áður velja menn þá aðferð að grafa skotgrafirnar án þess að taka tillit til þeirra upplýsinga sem fyrir liggja. Í hvaða tilgangi eru menn að ræða málið á allt annarri bylgjulengd en það er í?  Það er að sjálfsögðu verið að tala um að nýta tímann í skólunum betur. Ég vil minna menn á það að þegar kom fram gagnrýni á grunnskólana varðandi stærðfræðinám, var það fyrst og fremst gagnrýni um að tíminn í skólunum yrði nýttur betur. Ég held því að það sé mjög mikilvægt í þessari umræðu að benda á það að stjórnarandstaðan hefur ekki viljað fara í umræður um málið á þeirri forsendu sem það er nú rekið. Menn hafa viljað stinga hausnum í sandinn og ræða bókstaflega ekki neitt um það ferli sem hefur verið sett í gang, sem er samráðsferli. 
            

Virðulegi forseti. Hinn 12. mars sl. samþykkti Alþingi þáltill. sem kvað á um að fela ríkisstjórninni að setja á stofn nefnd er vinni að gerð tillagna um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi í Strandasýslu á grundvelli samþykktar norrænu ráðherranefndarinnar frá 12. nóvember 1996, og leita eftir víðtæku samstarfi heimamanna og félagasamtaka í þeim tilgangi. Umhvn. hnykkir á í samhljóða áliti sínu til þingsins, með leyfi forseta: ,,Árneshreppur á Ströndum er á margan hátt einstök jaðarbyggð, landfræðilega afmarkaður, nokkuð þéttbýll, auk þess sem þar er að finna fjölbreyttar minjar um búsetu, atvinnuhætti og sögu þjóðarinnar.`` Mál þetta á sér nokkurra ára aðdraganda en norræna ráðherranefndin samþykkti 12. nóvember 1996 framkvæmdaáætlun um verndun menningararfs og nálgast þannig á sértækan hátt aðgerðir til stuðnings verðmæta sem felast í byggðinni. Sett var það markmið að stuðla að varðveislu norrænnar strandmenningar með því að draga fjölbreytileika hennar og ríkidæmi fram í dagsljósið og unnið samkvæmt þeirri meginreglu að setja markið eins hátt og aðstæður leyfa, segir í skýrslunni. Landvernd, undir forustu þáv. formanns Jóns Helgasonar, bar málið fram við stjórnvöld og heimamenn. Hinn 21. desember 1998 skrifaði hreppsnefnd Árneshrepps bréf til forsrh. og lýsti yfir stuðningi við þær hugmyndir að sveitarfélagið yrði tekið inn í sérstaka framkvæmdaáætlun á grundvelli samþykktar norrænu ráðherranefndarinnar og var reiðubúið til samstarfs við stjórnvöld. Flm. þáltill. í Alþingi, hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, talar um að byggðin hafi sína möguleika. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Þeir möguleikar byggja fyrst og fremst á því að byggðin sé efld á forsendum byggðarinnar sjálfrar. Það er auðvitað til staðar einstæð menning og þekking og reynsla sem þarna er til en hvergi annars staðar í landinu. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það eigi að vera ein af skyldum okkar að verja þetta m.a. með þeirri menningarlegu og sérstöku skírskotun sem þetta byggðarlag hefur.`` Virðulegi forseti. Þær þúsundir ferðamanna sem leggja leið sína norður á Strandir og norður í Árneshrepp á sumri hverju undirstrika mikilvægi þessarar byggðar og þeirra menningarverðmæta og mikilvægi búsetu í Árneshreppi. Það er því ljóst að heimamenn og við sem unnum þessari byggð bárum miklar vonir í brjósti gagnvart þessari tillögu sem samþykkt var á Alþingi og vísað til ríkisstjórnarinnar til aðgerða. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. forsrh.: Hvað líður skipan og störfum nefndar sem ríkisstjórninni var falið að setja á stofn samkvæmt þingsályktun sem Alþingi samþykkti 15. mars sl., en nefndinni var ætlað að gera tillögur ,,um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi í Strandasýslu``? Því það er nú svo að tíminn líður og varðandi byggð og búsetu í Árneshreppi er ekki tími til mikilla vangaveltna heldur þarf að grípa til aðgerða. Því ber ég þessa spurningu fram til hæstv. forsrh.: Hvað líður störfum og skipan þessarar nefndar?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason hefur beint svolátandi fyrirspurn um stuðning við byggð og búsetu í Árneshreppi á Ströndum til mín: Hvað líður skipan og störfum nefndar sem ríkisstjórninni var falið að setja á stofn samkvæmt þingsályktun sem Alþingi samþykkti 15. mars sl., en nefndinni var ætlað að gera tillögur ,,um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi í Strandasýslu``? eins og þar segir. Með bréfi, dags. 12. júní, fól forsrn. iðn.- og viðskrn. framkvæmd þál. um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi. Iðn.- og viðskrn. óskaði með bréfi, dags. 24. júní 2003, eftir áliti Byggðastofnunar á því hvernig best væri staðið að framkvæmd á ályktun þingsins. Byggðastofnun skilaði áliti sínu þann 11. nóvember 2003. Í álitinu kemur m.a. fram að byggð standi óvíðar veikar en í Árneshreppi á Ströndum. Mikil íbúafækkun hefur orðið á undanförnum árum og fækkaði íbúum úr 109 árið 1992 í 59 árið 2002. Aðalatvinnugrein er sauðfjárrækt sem hefur átt undir högg að sækja á síðustu árum eins og kunnugt er. Einnig er nokkuð um sjósókn á smábátum í hjáverkum, m.a. grásleppuveiðar. Hefur landaður afli á Norðurlandi farið vaxandi á síðustu árum. Landsamgöngur eru óvíða erfiðari en við og í Árneshreppi. Er vegurinn norður eftir oftast alveg lokaður vegna snjóalaga í nokkra mánuði á hverjum vetri. Er Árneshreppur eitt örfárra sveitarfélaga sem fengið hefur styrk vegna erfiðra vetrarsamgangna á síðustu árum. Það er mat Byggðastofnunar að eigi að stöðva þá þróun sem verið hefur í Árneshreppi á undanförnum árum, þurfi að grípa til margháttaðra ráðstafana á sviði samgöngumála, atvinnumála, umhverfismála, mennta- og menningarmála og e.t.v. á fleiri sviðum mannlífsins. Byggðastofnun leggur til í áliti sínu að sett verði á stofn nefnd sem sjái um að kalla til starfa fulltrúa allra sem málið varðar beint og óbeint. Leitað verði tilnefningar frá Atvinnuþróunarfélagi Vestfjarða, Byggðastofnun, landbrn., menntmrn., samgrn. og umhvrn. auk fulltrúa heimamanna. Með bréfi 12. nóvember 2003 fól iðnrh. Byggðastofnun að annast skipun nefndar er vinni að gerð tillagna um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi í Strandasýslu í samræmi við ofangreinda þál. Byggðastofnun er einnig falið að hafa umsjón með störfum nefndarinnar. Óskað er eftir að skipun nefndarinnar og störfum verði hraðað sem kostur er og að hún skili tillögum til iðnrh. eigi síðar en í lok maí 2004. Það er augljóst að þetta mál hefur allmikla sérstöðu eins og fram hefur komið í inngangsorðum fyrirspyrjanda og þeim svörum sem ég hef lesið en í þeim efnum hef ég nánast alfarið stuðst við frásögn iðnrn., byggðaráðuneytis og Byggðastofnunar. Ég segi fyrir mitt leyti að ég er sammála því mati Alþingis sem er mjög sértækt að gera sérstaka ályktun um þetta sveitarfélag eitt og sér. Um það var samstaða hér. Ég tel að þetta sveitarfélag, mannlífið þar, forsagan öll, ég tala nú ekki um uppruna hv. þm., hafi mikla og sérstaka þýðingu og því sé ekki bara verjandi heldur æskilegt að við sameinumst um það og stuðlum öll að því að það megi vernda það mannlíf og samfélag sem þarna er um að ræða. Ég vil fyrir mitt leyti, þó að málið sé með þessum hætti í höndum iðn.- og byggðaráðuneytis og Byggðastofnunar, lýsa því yfir að ég mun styðja við málið eins og ég get úr forsrn. a.m.k. meðan ég sit þar. En það getur þrengst um mig eins og þá í Árneshreppi í komandi tíð.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir góðar undirtektir við þetta mál og hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir að hreyfa því hér. Hv. þm. er vissulega málið skylt sem þingmaður Norðvest. og er öllum hnútum kunnugur á svæðinu, fæddur og uppalinn í Asparvík og skyldur a.m.k. öðrum hverjum manni á þessum slóðum. Það er engin spurning að í byggðum eins og Árneshreppi á Ströndum og byggðarlagi eins og Grímsey, þó þar gangi sem betur fer vel, eru mikil verðmæti fólgin. Það er enginn vafi á því að á meðan samfélög þrífast við þessar aðstæður, ungt fólk er fyrir sitt leyti tilbúið til að setjast þar að, að tilteknum skilyrðum fullnægðum, á að hlúa að slíku. Það á ekki að láta það stranda á því að nauðsynleg þjónusta sé tryggð, samgöngum sé haldið uppi og hlúð sé að þeirri atvinnustarfsemi sem þar er eða getur dafnað eins og t.d. ferðaþjónusta í því byggðarlagi sem við ræðum hér. Ég held að það sé skynsamlegt og rétt í öllu tilliti að taka þar myndarlega á málum og vinna með heimafólki að því að svona byggðir fái dafnað.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mál skuli tekið hér upp og þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir það og einkanlega líka svör forsrh. í málinu. Hér er að mínu viti verið að hreyfa afar þörfu máli. Einnig er til staðar á svæðinu enn þá söguleg þekking, t.d. af eldri atvinnuháttum og eldri atvinnusögu og svæðið er að mörgu leyti mjög sérstakt eins og fram hefur komið. Þó að eldri atvinnuhættir eins og reki, selur og dúntekja gefi ekki lengur sömu tekjur og áður hefur svæðið ýmsa möguleika. Það liggur mjög vel við sjósókn eins og dæmin undanfarin tvö ár sýna þegar smábátaflotinn hefur sest þar að yfir sumartímann og borið að landi mikinn afla og mikil verðmæti. Það er því eftir miklu að slægjast að halda þessu svæði í byggð og ég fagna því að málið skuli komið í þann farveg sem hér hefur verið lýst.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka þessa umræðu og fagna sérstaklega yfirlýsingum hæstv. forsrh. um málið. Ég er honum innilega sammála um að þetta byggðarlag, Árneshreppur á Ströndum, hefur allmikla sérstöðu og það er mjög æskilegt frá okkar sjónarhóli allra að vernda og verja þetta mannlíf. Sérstaklega er ánægjulegt að nefna í þessu sambandi að sem betur fer hefur það gerst að ungt fólk hefur í nokkrum mæli verið að setjast að í Árneshreppi og sýnir auðvitað bæði tryggð þess fólks við uppruna sinn og líka trú á möguleikana á því svæði. Það eru gríðarlega mikil verðmæti í byggð eins og Árneshreppi á Ströndum, verðmæti sem mega ekki glatast og verðmæti sem svona ríkt samfélag eins og Ísland á sannarlega að stuðla að að verði varið og verði eflt á komandi árum. Við erum velmegandi þjóð og við eigum að sýna reisn varðandi þetta mál og þegar við erum að skipa málum hvort sem er í sjávarútvegsmálum, landbúnaðarmálum, uppbyggingu samgöngumála eða aðra skylda hluti, þá eigum við auðvitað að viðurkenna sérstöðu sveitarfélaga eða byggðarlaga á borð við Árneshrepp og við eigum þess vegna að gefa þeim önnur færi en við almennt gefum í landinu.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það að mér finnst málið vera að komast í farveg þó að fyrr hefði verið betra. En ég tek eftir því að hæstv. forsrh. taldi ekki upp sjútvrn. þegar verið var að tala um þá sem áttu að fjalla um þessi mál. Ég tel að ein af grunnforsendum þess að byggð geti haldist þarna sé sú að þar hafi menn aðgang að þeirri auðlind sem er fólgin í sjónum. Ég held að ef menn ætli að byggja þarna til frambúðar þurfi þeir að eignast atvinnurétt til sjávarins sem þar er. Sá atvinnuréttur hefur verið tekinn af strandbyggðunum allt í kringum landið og þarf auðvitað að hafa það inni í myndinni ef menn ætla að varðveita þarna byggð að sá réttur verði endurheimtur.

Frú forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hæstv. forsrh. fyrir það svar sem hér hefur borist um þetta sérstaka mál. Það var ansi athyglisvert að heyra hvernig málið hefur gengið frá forsrn. til iðnrn., frá iðnrn. til Byggðastofnunar, frá Byggðastofnun til iðnrn. og svo frá iðnrn. til Byggðastofnunar aftur. Allt þetta fór að snúast 11. nóvember sl. og 12. nóvember var beðið um skipun sjö manna nefndar ef ég taldi rétt eins og hæstv. forsrh. nefndi. Þess vegna vil ég, frú forseti, spyrja hæstv. forsrh. hvort hann telji að möguleiki sé á því eða öllu heldur hætta á að þetta módel eða þessi tillaga, þessi nefndaskipan eigi eftir að koma hjá öðrum viðtakandi forsrh. sem koma á eftir honum vegna fleiri byggðarlaga á komandi árum ef fram fer sem horfir um stöðuga íbúafækkun í fjölmörgum sveitarfélögum á landsbyggðinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svörin, undirtektirnar og áherslurnar sem hann lagði inn í umræðuna og einnig hv. þingmönnum fyrir hvatningu og þátttöku í henni. Ég verð samt að gera þá játningu, virðulegi forseti, að ég hefði viljað að hæstv. forsrh. hefði bara axlað beint og milliliðalaust ábyrgð á skipan nefndarinnar og vinnu við hana. Það er nú svo að þetta byggðarlag á sér nokkra sérstöðu og var rakið í þáltill. Þessi byggð, menning og atvinnuvegur, á sér ýmsa sérstöðu og verður að taka sem slíka. Ég vil þó ekki vantreysta fyrir fram og alls ekki hæstv. iðnrh. eða Byggðastofnun í málinu en óneitanlega gleðst ég yfir því að hæstv. forsrh. ætlar að veita málinu sérstakan stuðning og hvatningu svo lengi sem hann a.m.k. situr í forsætisráðherrastólnum og ef hæstv. forsrh. fer að gefa svona yfirlýsingar, þá fer maður náttúrlega bráðum að klappa hann upp. Engu að síður eru þarna aðgerðir sem þarf að grípa til nú þegar eins og hæstv. forsrh. minntist á, átak í vegamálum sem er vel framkvæmanlegt og ekki fyrir stórar upphæðir en brýnar. Aðgerðir í fjarskiptum. Þarna er gríðarleg ferðaþjónusta og bara að koma upp GSM-sendum á því svæði mundi hafa gríðarlega þýðingu bæði fyrir þjónustu og líf þarna. Þriggja fasa rafmagn, þar er bara einfasa rafmagn og erfitt að byggja upp atvinnulíf á einfasa rafmagni. Svona má áfram telja þannig að ekki þarf mikla nefndarvinnu til að hægt sé að grípa til þeirra aðgerða sem geta þegar í stað komið að gagni. Minnst var á landbúnað, sjávarútveg og vinnslu. Það er nú svo að góðar tillögur þurfa líka fjármagn, vilja og allt til að fylgja eftir og ég treysti hæstv. forsrh. til að beita afli sínu til þess að svo megi verða.

Virðulegi forseti. Án þess að ég ætli að fara að líkja íslenska stjórnkerfinu við almættið, þá er mér óhætt að minna á að myllur guðs mala hægt en mala vel og ég er sannfærður um að þó að málið hafi farið allan þennan farveg sem lýst var, þá er ríkur vilji ekki bara hjá stjórnkerfinu, heldur veit stjórnkerfið um að ríkur vilji er hjá Alþingi til að vinna því gagn. Ég tel að sú samstaða sem náðist um þáltill. hafi verið afar sérstæð í þinginu og mikilvæg þannig að ríkisvaldið í hvaða mynd sem það er statt hefur hvorki efni né ástæðu til að draga lappirnar hvað þetta mál varðar. Varðandi það sem hv. þm. Kristján Möller nefndi áðan, þá hef ég þá trú á byggðum landsins að þeim muni flestum farnast vel þrátt fyrir breytingar og umrót sem eru í veröld allri og í landi okkar, sérstaklega hvað byggðamál varðar á sumum sviðum. Ég hef þá trú að í flestum tilvikum muni þar vel vegna. Ég held einmitt að sú niðurstaða þingsins að álykta sérstaklega --- það var ekki niðurstaða ríkisstjórnarinnar, það var niðurstaða þingsins --- um þetta byggðarlag sýni einmitt þá sérstöðu og sé því ástæðulaust að draga ályktanir um önnur byggðarlög hvað þá niðurstöðu varðar sem þingið komst að um þetta byggðarlag. En ég er bjartsýnn í þeim efnum, bæði fyrir hönd byggðanna allra og fyrir hönd þessa sérstæða mannlífs sérstaklega.

Virðulegi forseti. Umræðan um verkaskiptingu og valddreifingu á milli ríkis og sveitarfélaga hefur verið talsverð á liðnum missirum. Sveitarfélögin eru hins vegar mörg hver fjárhagslega komin upp í rjáfur og fjárhagsstaða þeirra verulega erfið og þau mörg hver veigra sér við frekari verkefnaflutningi þar til tekjuskiptingin hefur verið leiðrétt. Brýnt er að efla sveitarstjórnarstigið enn frekar með því að stækka og fækka sveitarfélögum, auka tekjur þeirra og kanna kosti þess að flytja frá ríki til sveitarfélaga rekstur á fleiri málaflokkum. Færa má rök fyrir því að nærþjónustan batni eftir því sem hún stendur nær íbúum hvers sveitarfélags og aðgangur þeirra að kjörnum fulltrúum sínum eykst. En því verða hins vegar að fylgja nægir fjármunir og öflugir tekjustofnar. Dæmi um verkefni sem stefna á að flytja ætti og mætti til sveitarfélaganna eru framhaldsskólarnir, hluti löggæslunnar jafnvel, málefni fatlaðra og hluti af heilbrigðisþjónustu svo sem öldrunarþjónustu. Slíkur verkefnaflutningur er einnig nauðsynlegur liður í því að snúa vörn í sókn á landsbyggðinni sem er annar mikilvægur þáttur í eflingu sveitarstjórnarstigsins og tilfærslu verkefna yfir til sveitarfélaganna. Til að slíkt takist verða stjórnsýslulegar einingar landsbyggðarinnar að hafa nægan styrk til áhrifa á samfélagsþróunina og geta staðið undir verkefnum af öryggi og festu. Núverandi fjöldi og smæð sveitarfélaganna margra hverra hamlar slíkri þróun og því brýnt að skoða í samhengi við verkefnaflutning. Því beini ég þeirri fyrirspurn til hæstv. forsrh. hvort hafinn sé undirbúningur á vegum ríkisstjórnarinnar að annars vegar frekari flutningi verkefna frá ríki til sveitarfélaga, t.d. á rekstri framhaldsskóla eða löggæslu og hins vegar hvort hafin sé endurskoðun á tekjuskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga í ljósi breyttrar verkaskiptingar stjórnsýslustiganna.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson hefur beint til mín spurningum sem hann hefur gert grein fyrir. Hann leggur fram spurningarnar í tveimur liðum. Ég kýs að svara þeim í einu lagi og hygg að það skaði ekki málið með neinum hætti. Svar mitt er þetta: Á undanförnum árum hafa átt sér stað margvíslegar viðræður á milli ríkis og sveitarfélaga um endurskoðun á verkaskiptingu og flutningi verkefna á milli ríkis og sveitarfélaga og endurskoðun á tekjuskiptingu milli aðila til samræmis. Veigamesta breytingin í þessa átt var þegar rekstur grunnskólans var alfarið færður til sveitarfélaga árið 1996. Síðan hafa átt sér stað nokkrar aðrar tilfærslur á verkefnum en þær hafa verið smærri í sniðum. Í janúar 2001 skipaði þáv. félmrh. nefnd sem falið var að skoða hvort æskilegt væri að flytja ákveðin verkefni frá ríki til sveitarfélaga. Nánar tiltekið var þar um að ræða þátttöku sveitarfélaga í stofnkostnaði sjúkrastofnana og heilsugæslustöðva, þátttöku í stofnkostnaði framhaldsskóla og heimavista og málefni Innheimtustofnunar sveitarfélaga. Einnig var nefndinni falið að skoða hvort ástæða væri til að draga úr sameiginlegum verkefnum á ýmsum sviðum. Þar voru sérstaklega nefnd öldrunarmál en einnig önnur verkefni sem enn eru á sameiginlegri ábyrgð ríkis og sveitarfélaga. Nefndin skilaði áfangaskýrslu í september 2001. Í skýrslunni kemur m.a. fram að stærð sveitarfélaga hér á landi takmarkar á vissan hátt hve langt er hægt að ganga í að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga. Nefndin taldi því skynsamlegt að mótuð yrði heildarsýn varðandi verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, þ.e. þá þjónustu sem eðlilegt er að færist yfir til sveitarfélaga að gefnum ákveðnum forsendum um stærð sveitarfélaganna og fleira þess háttar. Einnig lýsti nefndin þeirri skoðun að eðlilegt væri samtímis á sviðinu að hugað yrði að sameiningu sveitarfélaga þannig að þau yrðu almennt sem best í stakk búin til að takast á við stærri og umfangsmeiri verkefni. Í samkomulagi um breytingar á fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga frá 4. desember 2002 var gengið frá samkomulagi um að ríkið yfirtaki að öllu leyti stofnkostnað sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva. Þessi breyting tók síðan gildi með lögum nr. 78/2003, um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu. Að því er varðar undirbúning að frekari verkefnatilfærslu er rétt að nefna í fyrsta lagi að heilbrrh. hefur ákveðið að skipa nefnd sem er falið að kanna hvaða verkefni á sviði heilbrigðisþjónustu og þjónustu við aldraða sé mögulegt og æskilegt að flytja frá ríki til sveitarfélaga. Meðal annars er nefndinni ætlað að kanna hvort flytja eigi heilsugæslustöðvar og heilbrigðisstofnanir aðrar en Landspítala -- háskólasjúkrahús og Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri til sveitarfélaganna. Við mat á því hvort flytja eigi þessa þjónustu að hluta eða öllu leyti til sveitarfélaga skal nefndin m.a. líta til þjóðhagslegrar hagkvæmni, gæða þjónustunnar og áhrifa á stöðu og réttindi starfsfólks í heilbrigðisþjónustu. Í öðru lagi hefur félmrh. skipað verkefnisstjórn sem hefur yfirumsjón með átaki í sameiningu sveitarfélaga. Hefur verkefnisstjórninni m.a. verið falið að leggja fram tillögu til félmrh. um tilflutning verkefna milli ríkis og sveitarfélaga með það að markmiði að treysta sveitarstjórnarstigið og efla sjálfsforræði byggðarlaganna. Haft verður að leiðarljósi að verkaskipting ríkis og sveitarfélaga verði skýr. Rétt er að taka fram að í þessu getur bæði falist að verkefni flytjist frá ríki til sveitarfélaga og frá sveitarfélögum til ríkisins. Sameiningarátakið mun taka tvö ár og má segja að það verði unnið á grundvelli þeirra sjónarmiða sem fram koma í áfangaskýrslu verkaskiptanefndar og áður hafa verið rakin. Breytingar á verkaskiptingu verða því skoðaðar í nánum tengslum við gerð tillagna um breytta sveitarfélagaskipan hér á landi, en um leið mun nefnd sem félmrh. skipar vinna tillögur um aðlögun tekjustofna sveitarfélaga eftir þessa breytingu. Tel ég þá að með þessum orðum sé fyrirspurn hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar svarað.

Frú forseti. Í seinni lið þessarar spurningar er fjallað um tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og einnig er verið að ræða um aukin verkefni til sveitarfélaga. Sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður finnst mér auðvitað nauðsynlegt að skoða það að flytja fleiri verkefni til sveitarfélaga, en eins og staðan er í dag með fjárhag sveitarfélaga þá tel ég að ekki komi til greina að fleiri verkefni verði flutt til sveitarfélaga nema stórauknir tekjustofnar fylgi með. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar er fjárhagsstaða margra sveitarfélaga mjög slæm. Og það var eftirtektarvert í kjördæmavikunni að allir fulltrúar sveitarfélaga sem komu og ræddu við okkur þingmenn Norðaust. kvörtuðu yfir hve framlög frá jöfnunarsjóði hafi lækkað á þessu ári. Því vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Hefur verið tekin ákvörðun innan ríkisstjórnarinnar eða mun hæstv. ríkisstjórn beita sér fyrir því að 700--1.000 millj. verði bætt inn í jöfnunarsjóðinn núna til þess að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga geti greitt út svipað og gert hefur verið undanfarin fjögur ár til sveitarfélaganna í landinu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni fyrir að hreyfa þessum mikilsverðu málum og veigamiklu. Ég undirstrika það að ég hef ævinlega verið talsmaður þess að stefna ætti að því að flytja sem flest verkefni heim í hérað en til þess þurfa forsendur auðvitað að vera í lagi. Ég tók eftir því að hæstv. forsrh. skautaði býsna hratt fram hjá þeirri veigamiklu spurningu hvernig hátta ætti tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Nú eru ekki nema rétt u.þ.b. þrjú eða fjögur ár síðan tekið var stórt skref í þeim efnum, að vísu allt of lítið miðað við þær forsendur sem til stóðu. Og það er rétt sem hér hefur komið fram að fjárhagur sveitarfélaganna er býsna bágur. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forsrh. að því hvort ríkisstjórnin í heild stefni að því að fara í viðræður við sveitarfélögin um að gera þar bragarbætur á. Einnig vil ég leggja þá samviskuspurningu fyrir hæstv. ráðherra hvort hann telji tekjuskiptinguna eins og hún er í dag milli ríkis og sveitarfélaga vera réttláta og sanngjarna.

Virðulegi forseti. Það er verulegur samdráttur í tekjum sveitarfélaga í dag. Bæði eru útsvarstekjur að dragast verulega saman og eins tekjur úr jöfnunarsjóði eins og hér var lýst áðan. Þetta kom skýrt fram á fjármálaráðstefnu sveitarfélaganna og það var alveg sama hvaða fulltrúar sveitarfélaganna töluðu þar, þeir töluðu allir einum rómi. Í raun er sama þróun á tekjum ríkisins á þessu ári. Ef við skoðum frv. til fjáraukalaga þá eru tekjur ríkisins vegna tekjutengdra skatta að dragast saman en aftur á móti eru tekjur vegna veltuskatta að hækka verulega. Sveitarfélögin geta ekki lagt á veltuskatta eins og kunnugt er. Þess vegna er alveg ljóst að sá mikli samdráttur sem er í tekjum þeirra mun hafa veruleg áhrif á fjárhag þeirra á þessu ári og einnig á því næsta. Það er alveg nauðsynlegt að ráðast í einhverja endurskoðun og samninga við sveitarfélögin á tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Það verður ekki undan því vikist.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli. Það er mjög brýnt að fjallað sé um tekjuskiptingu sveitarfélaganna. Það hallar mjög á þau, ég tala nú ekki um sveitarfélög sem hafa orðið fyrir miklum kvótaskerðingum og standa uppi kvótalaus hringinn í kringum landið eins og víða er. Ég vil þakka þetta og bendi á að það er útilokað að taka yfir meira og setja meira á hendur sveitarfélaganna nema veruleg búbót verði gerð á tekjuskiptingunni.

Hæstv. forseti. Mig langaði til þess að koma með spurningu til hæstv. forsrh. Nú liggur það fyrir að ríkisstjórnin stefnir að því að flytja fleiri verkefni til sveitarfélaganna frá ríkinu og að það þýðir að menn stefna að því að sveitarfélögin eflist og stækki. En það er ekkert sem segir að það verði almennt með þeim hætti því ekki liggur fyrir hvernig minnstu sveitarfélögin koma þá inn í þetta dæmi. Menn hljóta að þurfa að svara þeirri spurningu hvort það komi til greina að verkefni sveitarfélaganna verði mismunandi eftir stærð þeirra eða hvort menn ætla að klára þetta dæmi með því að sveitarfélögin verði öll fær um að taka að sér þau verkefni sem flutt verða frá ríkinu. Ég spyr: Eiga að verða til tvenns konar sveitarfélög í landinu eða ætla stjórnvöld að taka þannig á málum að hægt verði að flytja verkefni til þeirra allra?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir umræðuna og svörin svo og þeim þingmönnum sem hafa blandað sér í umræðuna og komið með mörg mjög athyglisverð sjónarmið inn í hana um þetta mikilvæga mál sem lýtur bæði að því hvaða verkefni og þjónusta eiga að vera á höndum sveitarfélaga og hins vegar að tekjuskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga. Um leið og ég fagna því að ýmiss konar vinna er í gangi á vegum ríkisstjórnarinnar um framtíðarskipan þessara mála vil ég ítreka mikilvægi þess og tek undir með hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni um að réttlátlega og sanngjarnt sé skipt á milli ríkis og sveitarfélaga þannig að þau geti hreinsað upp og losað sig úr þeirri snöru sem mörg eru í til að þau geti tekist á hendur þessi auknu verkefni. Samfylkingin telur að stíga eigi stærri skref en að því tryggðu að þeim fylgi nægir tekjustofnar og fjármagn til að sinna þeim. Þjónustunni við fólkið er betur komið hjá sveitarfélögum og langtímamarkmið á að vera það að dreifa valdi og færa verkefnin og valdið nær fólkinu í sveitarfélögum landsins. Í því ljósi og þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram um stærð sveitarfélaga væri fróðlegt að heyra viðhorf eða skoðun hæstv. forsrh. á því hver lágmarksstærð sveitarfélaganna þarf að vera til að þau séu í stakk búin til að taka við verkefnum af þessu tagi af því að við blasir að aukin verkefni verða ekki færð til sveitarfélaganna í neinum mæli nema þeim fækki verulega og þau stækki þannig að þau verði þess umkomin að taka við auknum verkefnum.

Herra forseti. Ég geri eins og aðrir og þakka þá umræðu sem hér hefur orðið um þetta mál. Vegna þeirra spurninga sem til mín hefur verið beint eða athugasemda sem gerðar hafa verið vil ég nefna sérstaklega útsvarstekjur sveitarfélaga. Miðað við nokkur ár að undanförnu hafa útsvarstekjur sveitarfélaganna bólgnað út langt umfram það sem verðlagsforsendur hafa gefið tilefni til. Það hefur náttúrlega gerst vegna þess að hér hefur raunkaupmáttaraukningin orðið yfir 30% og það hefur auðvitað skilað sér í útsvarstekjum sveitarfélaganna og liggur fyrir, og það veit hvert mannsbarn í rauninni. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson spurði hvort tekjuskiptingin væri eðlileg. Það er gríðarlega stór spurning sem ég vil ekki svara endanlega hér á þeim tveimur mínútum sem ég hef. Á hinn bóginn verður líka að hafa í huga að það skiptir máli hvernig sveitarfélögum er stjórnað. Það er ekki bara hvernig tekjuskiptingin er. Ég get nefnt sem dæmi sveitarfélag sem ég stýrði. Þegar ég fór frá því sveitarfélagi voru nettóskuldir sveitarfélagsins og stofnana þeirra 2 milljarðar á núgildandi verðlagi. Í þessu sama sveitarfélagi þrátt fyrir bólgnun á útsvarstekjum eru nettóskuldirnar 44 milljarðar  Varðandi jöfnunarsjóðinn sem um var spurt af hv. þm. Kristjáni Möller hafa sveitarfélögin í viðræðum við hæstv. félmrh. og fjmrh. talað um jöfnunarsjóðsframlögin. 700 millj. sem um var rætt voru tímabundin framlög. Ég get ekki lofað því að slík framlög verði áfram sett inn í jöfnunarsjóðinn. Þó að ríkisstjórnin hafi ekki útilokað að koma til móts við óskir sveitarfélaganna varðandi sjóðinn vil ég ekki nefna neinar tölur í því sambandi. Ég vil einnig nefna það út af því sem hér var nefnt í sambandi við sameiningu sveitarfélaga og aukin verkefni til þeirra að það þarf auðvitað að eiga sér stað og fara fram tekjuaðlögun að þeim breytingum sem þar er um að ræða. Önnur spurning, sem hv. þm. Jóhann Ársælsson bar upp 

Virðulegi forseti. Fjölmiðlar eru ein af meginstoðum lýðræðislegrar stjórnskipunar. Þeir eru hið svokallaða fjórða vald og að margra mati jafnvel hið öflugasta í nútímasamfélagi. Það ætti reyndar að vera óþarft að fjölyrða hér á hinu háa Alþingi um mikilvægi þess að í fjölmiðlum ríki fjölbreytni og að tjáningarfrelsi fjölmiðla verði ekki hneppt eða bundið á klafa hagsmuna eða viðskiptablokka. En á íslenskum fjölmiðlamarkaði eins og reyndar á fleiri sviðum samfélagsins og viðskiptalífsins stefnir nú óðfluga í fákeppni og samþjöppun. Ýmsir hafa lýst sérstökum áhyggjum af þessari þróun því að fákeppni er trúlega hvergi verri en einmitt í fjölmiðlun. Inn í þessa umræðu hefur einnig blandast sú staðreynd að engin trygging er fyrir því í lögum að eigendur fjölmiðla þurfi að upplýsa almenning um eignarhald sitt á þeim. Vísbendingar hafa einnig komið fram um að á stundum a.m.k. séu lítil skil og jafnvel lágir múrar milli fjárhagslegs rekstrar og ritstjórnar bæði í prentmiðlum og ljósvakamiðlum. Ég tel nauðsynlegt að fjölmiðlar njóti frelsis og sjálfstæðis en ég tel jafnframt mjög nauðsynlegt að almenningur viti hverjir eiga fjölmiðla og tel að sjálfstæði þeirra og frelsi væri ekki ógnað með lagasetningu þar um. Sú staðreynd að viðskiptablokkir og jafnvel bankar eru nú farnir að slást um eignarhald á fjölmiðlum í landinu vekur reyndar upp spurningar um hvort reisa eigi enn frekari skorður við eignarhaldi á þessum markaði til að hindra þar óæskileg hagsmunatengsl. Samþjöppun eigna og valds á þessu sviði þjóðfélagsins getur nefnilega orðið lýðræðinu varasöm og sama þróun gæti í rauninni leitt til þess að allir fjölmiðlar í landinu fyrir utan Ríkisútvarpið kæmust á sömu hendur, enda hefur þessi umræða öll orðið til þess að mönnum er nú ljósara en áður mikilvægi þess að hafa hér öflugt ríkisútvarp í landinu og er það vel. En vegna þessarar samþjöppunar og umræðu sem orðið hefur á undanförnum vikum hef ég leyft mér að spyrja hæstv. forsrh. svofelldra spurninga: 1. Hefur þróun mála á fjölmiðlamarkaði að undanförnu verið til umfjöllunar í ríkisstjórninni? 2. Telur ráðherra koma til greina að sett verði lög til að hindra frekari samþjöppun á fjölmiðlamarkaði og tryggja betur en nú er gert að fjölmiðlar séu sjálfstæðir og óháðir?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur það að verða fyrst til þess að hreyfa þessu mikilvæga máli í þinginu. Varðandi fyrirspurnina hvort þróun mála á fjölmiðlamarkaði að undanförnu hafi verið til umfjöllunar í ríkisstjórninni, þá er því til að svara að það hefur borið á góma í ríkisstjórninni en ekki verið rætt með formlegum hætti svo það sé nefnt, og ég hygg að það sama sem eigi við um þingflokka stjórnarflokkanna. Varðandi síðari spurninguna um það hvort ráðherra telji koma til greina að sett verði lög til að hindra frekari samþjöppun á fjölmiðlamarkaði og tryggja betur en nú er gert að fjölmiðlar séu sjálfstæðir og óháðir, þá tel ég að það sé alls ekki hægt að útiloka það að til slíkrar lagasetningar komi og það mætti jafnvel færa fyrir því rök að í því fælist tómlæti af hálfu þingsins við núverandi aðstæður að láta ekki koma til athugunar a.m.k. slíka lagasetningu. Víðast hvar í heiminum þar sem ég þekki til gilda slíkar reglur. Það er þó ekki undantekningarlaust og við tilheyrum, svo merkilegt sem það er, undantekningunum hvað þetta varðar. Til að mynda í Bandaríkjunum er bannað að þeir sem eiga dagblöð eigi jafnframt sjónvarpsstöðvar. Það er lagt blátt bann við því. Þó er það svo að Bandaríkjamenn ganga afar langt, dómstólar til að mynda í að tryggja tjáningarfrelsið sem stjórnarskráin bandaríska tryggir. Í Svíþjóð mun það vera svo að dagblöð, áskriftardagblöð til að mynda sem koma út og menn líta þannig á að séu til þess fallin að skapa frjóa og fjölbreytta umræðu, njóta niðurgreiðslu til áskrifenda til þess að tryggt sé að slík blöð fái þrifist því menn líta svo á að kosningarrétturinn hinn almenni sé ekki virkur nema umræða í fjölmiðlum sé tiltölulega fjölbreytt og frjáls. Ég minni á að það kom nýlega fram í viðtali við fræðimann hér að þegar eigendur Dagens Nyheter ætluðu að kaupa Svenska Dagbladet þá skipti ríkisstjórnin sér af því til að koma í veg fyrir það að þarna yrði um samþjöppun að ræða. Fréttamenn ágætir tala jafnan um það að fréttaeiningar fjölmiðlanna séu afar sjálfstæðar og vel má vera að það sé að verulegu marki. Þó er það þannig að víðast hvar í heiminum er talið að eignarhaldið ráði úrslitum í þeim efnum. Það er eignarhaldið sem leiðir til þess með hvaða hætti viðkomandi fréttastofa eða fréttaeining er skipuð í upphafi og það mun síðan hafa áhrif á það hvernig fréttastofan vinnur, þó að eigendur séu kannski ekki daglega að skipta sér af því hvernig fréttastofurnar séu reknar. Þannig að það er eignarhaldið sem skiptir þarna meginmáli. Auðvitað er það rétt sem hv. þm. sagði að það er fyrsta skilyrðið að eignarhaldið sé ljóst. Hér bjuggum við við það varðandi eitt dagblaðið, að enginn hafði hugmynd um það mánuðum og jafnvel árum saman hverjir áttu það blað og þeir eigendur gátu síðan látið það blað skjóta á andstæðinga sína ímyndaða eða raunverulega eftir atvikum úr launsátri. Þetta mundi hvergi í heiminum vera látið líðast. Nú standa mál þannig til að mynda í dag að það veit enginn hver á Stöð 2, einu frjálsu sjónvarpsstöðina í landinu svo maður noti orðið frjálsa án þess að halla nokkuð á Ríkisútvarpið. Ég tel ekki að það eigi að gera það. En stundum er látið í veðri vaka að Kaupþing Búnaðarbanki eigi þessa stöð en það er einnig látið í veðri vaka að tiltekinn nafngreindur einstaklingur í kaupsýslu eigi nú þegar orðið þessa stöð. Það er auðvitað algerlega óboðlegt að slík staða sé uppi. Og það er reyndar ekki boðlegt heldur að einn af stærstu bönkum þjóðarinnar taki þátt í viðskiptabrellum af þessu tagi og hafi ekki sína hluti á tæru gagnvart almenningi í þessum efnum. Það er ekki búandi við það. Og reyndar er maður mjög hugsandi orðinn yfir því, svo maður komi því að hér, með hvaða hætti íslensku bankarnir, allir stærstu bankarnir eru farnir að haga sér með afskiptum sínum og inngripum í íslenskt atvinnulíf. Þar eru menn komnir út á mjög hála braut, að mínu viti, og ég, sem hef trúað og stutt og verið stoltur af því að standa fyrir einkavæðingu á slíkum bönkum, tel jafnframt að það eigi að reyna að halda þessum bönkum að sínum verkefnum og þeir séu komnir langt út fyrir þau mörk sem þeir eiga að sinna og skyldum gagnvart almenningi í þeim efnum, svo ég bæti því nú við fyrirspurn hv. þm. og ég vona að ég sé ekki að fara út fyrir rammann með því. En ég þakka fyrirspyrjandanum aftur fyrir að opna þessa umræðu með þessum hætti.

Frú forseti. Ég tek undir þakkir hæstv. forsrh. til hv. málshefjanda og vil sömuleiðis láta í ljósi þakkir til hæstv. forsrh. fyrir afar athyglisvert svar. Mig langar til að segja það varðandi þessa umræðu að eins og það er nauðsynlegt að tryggja að almenningur viti hverjir eiga fjölmiðlana til þess að hann viti hverra hagsmuna er verið að gæta, ef ekki er gætt hlutleysis í viðkomandi fjölmiðli, er að sama skapi afar nauðsynlegt að ríkisstjórnin og stjórnvöld á hverjum tíma gái að sér varðandi stjórn sína og vald í Ríkisútvarpinu. Að öðrum kosti yrði Ríkisútvarpinu, sem er almannaútvarp í þjóðareign, stefnt í voða og breytt úr óháðum frjálsum fjölmiðli í ríkisstjórnarútvarp sem örugglega enginn vill. Það er því margs að gæta í þeirri umræðu sem hér er hreyft um hlutleysi fjölmiðla og nauðsyn þess að almenningur viti öllum stundum hverra hagsmuna er verið að gæta, málpípa hverra fjölmiðillinn er.

Forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er ákaflega tregur til lagasetningar um fjölmiðla. Við höfum búið við það í okkar lýðræðissamfélagi að fjölmiðlar hafa leikið og starfað án verulegs lagaramma og ég tel að það sé æskilegast. Fjölmiðlar eru fjórða valdið og það þýðir að þeir eigi að vera sem óháðastir hinum þremur. Ég tel hins vegar og tek undir með þeim sem hér hafa talað að það þarf að gæta að þrennu. Það þarf að gæta að gegnsæi um eigendur og rekstur, það þarf að gæta þess að ábyrgð fjölmiðlanna á efni sínu sé klár og skýr og það þarf að gæta þess að ritstjórnir séu sjálfstæðar frá eigendum og útgáfustjórn að öðru leyti. Það sem við ættum kannski að byrja á að gera hér, hið tvíeina vald löggjafar og framkvæmdar, er að gæta að okkur sjálfum og, eins og hv. síðasti ræðumaður nefndi, að koma Ríkisútvarpinu í það stand að það geti talist vera sjálfstæður óháður fjölmiðill, gegnsær og í þjónustu við almenning.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir að hreyfa þessu afar mikilsverða máli og sömuleiðis hæstv. forsrh. fyrir athyglisverð og í raun jákvæð svör. Ég held að það verði seint of oft undirstrikað hversu mikilvægt er að fjölmiðlar séu til staðar, sjálfstæðir, óháðir, heiðarlegir og allt sé gagnsætt hvað varðar eignarhald á þeim eða mögulegt áhrifavald yfir þeim eða þeirra framgöngu. Það er augljóst mál að samþjöppun í fjölmiðlaheiminum er sérlega varasöm. Fjölbreytni er nauðsynleg enda víða talsvert á sig lagt til að tryggja hana þar með talið með fjárframlögum, samanber blöð í Svíþjóð, sem hæstv. forsrh. vitnaði til, og sama er við lýði í Noregi og víðar. Það er sérstaklega varhugavert ef umsvifamiklir aðilar í viðskiptum, sem jafnvel starfa í fákeppnisumhverfi þar, gerast jafnframt fjölmiðlakóngar. Þá er stutt í hið rússneska ástand, íslenska ,,ólígarka``, nýríka viðskiptajöfra sem eru jafnframt með fjölmiðla eða fjölmiðlakeðjur á sínum höndum til að reka áróður fyrir umsvifum og störfum sínum.

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu og get tekið undir með hæstv. forsrh. að það er mikilvægt að það liggi fyrir hverjir eiga fjölmiðla þó að það geti auðvitað verið í lausu lofti þegar þeir eru að skipta um eigendur, stór almenningshlutafélög. Það er með sama hætti fullkomlega smekklaust af hæstv. forsrh. að nota ræðustól Alþingis til þess að ráðast með þessum hætti að nafngreindum fjarstöddum einstaklingum aftur og aftur hér í fyrirspurnum. Ég vil hins vegar fá að árétta það við forsrh. hvort það sé rétt skilið af ræðu hans að hann í rauninni óumbeðið bendi á að það geti verið ástæða til að niðurgreiða útgáfu áskriftarmiðla, til að mynda Morgunblaðsins, með því að tiltaka hér dæmið frá Svíþjóð og hvort það sé þá mál sem forsrh. hyggst hreyfa, þ.e. að útgáfa áskriftardagblaða og þá hugsanlega áskriftarsjónvarps eins og Stöðvar 2 verði niðurgreidd með beinum framlögum úr ríkissjóði eða hvort ráðherra telji koma til greina að beita sérstökum skattaívilnunum til að mynda varðandi virðisaukaskatt fyrir slíka miðla svo að þeir fái þrifist og dafnað.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir að taka þetta mál upp og tek undir það sjónarmið hennar að það er nauðsynlegt fyrir okkur að vita hverjir það eru sem eiga fjölmiðlana og það þarf að setja um það skýrar reglur. Ég vil einnig taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Merði Árnasyni varðandi Ríkisútvarpið, þar þurfa að ríkja skýrar reglur. Það hlýtur að vera hlutverk okkar á Alþingi að tryggja réttlátar og skýrar leikreglur hvað varðar fjölmiðla og fjölmiðlamarkaðinn rétt eins og aðra þætti. Það er okkar að móta leikreglurnar og hafa eftirlitið og annarra að vinna úr því. Það getur vel verið að það sé nauðsynlegt að taka sérstaklega á eignarhaldinu og að fjölmiðlarnir verði í mismunandi eða fjölbreyttri eignaraðild. Þá skiptir ekki eins miklu máli hvað kemur frá fréttastofunum ef tryggð er dreifð eignaraðild og mismunandi eignaraðild á fjölmiðlunum. Ég þakka því hv. þm. fyrir að taka þetta mál upp.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessar umræður. Ég vil líka fagna því hversu mikil samstaða virðist vera í þingheimi um mikilvægi þess að eignarhald fjölmiðla sé lýðnum ljóst. Ég vil forvitnast um það hjá hæstv. forsrh. hvaða aðstæður í hans huga gætu kallað á sérstaka löggjöf hvað þetta varðar, fyrst hann útilokar það ekki. Hvaða aðstæður gætu hugsanlega kallað á sérstök lög umfram þau lög sem við höfum varðandi til að mynda samkeppni, þar sem við höfum í dag samkeppnislög sem tryggja að markaðshlutdeild fari ekki úr hófi fram.

Herra forseti. Mér þykja þessar umræður athyglisverðar. Sérstaklega hefur það vakið athygli mína að hv. þm. Samfylkingarinnar eru að gefa í skyn að Ríkisútvarpið beri það með sér að þeir sem þar vinni hafi ekki frjálsar hendur og ég átta mig ekki á því hvað þeir hafa sérstaklega í huga í því sambandi. Það hefði verið nauðsynlegt að þeir hefðu gert betur grein fyrir sínum skoðunum í þeim efnum varðandi fréttamenn Ríkisútvarpsins eins og ég skildi þeirra mál. Ég vil segja varðandi það sem hér hefur verið sagt um samkeppnisstöðu fjölmiðla, þá höfum við auðvitað Samkeppnisstofnun. Það má velta því fyrir sér hvort það hafi t.d. áhrif á útbreiðslu fjölmiðla hversu öflugir þeir eru, hvort þeir hafi óeðlileg tök t.d. á auglýsingamarkaði og velta upp því samhengi sem er milli sterkrar stöðu eigenda á fjármálamarkaði og hvaða áhrif það hefur á eðlilega fjölmiðlun og fréttaflutning í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir vekja athygli á þeim samhljóm sem virðist vera í umræðum manna varðandi eignarhaldið á fjölmiðlunum. Ég held að það sé rétt, þó að það þurfi auðvitað að fara varlega varðandi löggjöf í þessum efnum, að menn þurfa mjög að hyggja að því hvort það þurfi ekki að gera kröfur til þess að það liggi fyrir nákvæmlega, með skýrum hætti, hvert eignarhaldið á fjölmiðlunum er, a.m.k. þeim áhrifamestu í landinu. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því og rifja það upp að það fór hér fram ákaflega sérkennilegur farsi á þessu og síðasta ári varðandi eignarhaldið á tilteknum fjölmiðli í landinu þar sem eigendur þess fjölmiðils, í samvinnu við ritstjórn þess, fóru undan í flæmingi hvenær sem á það var minnst að það væri nauðsynlegt að upplýsa hverjir væru eigendur að fjölmiðlinum. Hér á ég við Fréttablaðið og tel þetta dæmi um mikinn skrípaleik í kringum fjölmiðil sem ætti ekki að þurfa að skammast sín fyrir eigendurna --- eða hvað?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og vil sérstaklega þakka forsrh. fyrir svör hans. Ég tel reyndar að í orðum hans hafi falist nokkurs konar áskorun til þingsins um að það taki þessi mál í sínar hendur og hver veit nema þingið verði skjótlega við því. Þegar rætt er um löggjöf í þessu sambandi vilja menn kannski helst nefna tvennt sem gæti verið því til fyrirstöðu. Sumir hafa bent á að slíkt kynni að brjóta gegn eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar. Vestur í Bandaríkjunum hafa menn ansi stíf eignarréttarákvæði í sinni stjórnarskrá. Þar hafa menn ekki skirrst við að reisa skorður við eignarhaldi á fjölmiðlum á þann hátt sem hæstv. forsrh. nefndi að þeir sem eiga prentmiðla geti jafnframt ekki átt ljósvakamiðla. Þetta er eitt þeirra atriða sem ég tel eðlilegt að verði skoðað. Hitt atriðið sem menn nefna og hefur borið á góma hér er Samkeppnisstofnun. Eins og hún er nú góðra gjalda verð þá skyldu menn spyrja sig hvað um hana yrði þegar kannski tveir prentmiðlar og ein ljósvakastöð legðust í umræður og hernað gegn ákvörðun slíkrar stofnunar. Virðulegur forseti. Fjölmiðlar eiga að veita valdhöfum aðhald en almenningur á að veita fjölmiðlum aðhald. Til þess að svo geti orðið verða menn að vita hverjir eiga fjölmiðlana. Það er aðalatriði eins og hefur komið fram í máli allra hér í dag.

Herra forseti. Ég hef verið spurður m.a. um hvað þurfi til að koma í samþjöppun á fjölmiðlamarkaði til að þau viðbrögð sem ég hef nefnt hér eigi við. Ég hef ekki hugsað það mál til enda. Svona mál eru nýkomin upp í þann brennidepil sem þau eru nú. Ég hef hins vegar vakið athygli á því hvaða reglur gilda sums staðar annars staðar. Ég hef haft mjög skamman tíma til að láta vinna það og ætla að láta gera það betur þannig að þær upplýsingar liggi frekar fyrir. Til viðbótar því sem ég hef áður nefnt til að mynda varðandi Bandaríkin þá er þar ekki bara þeim sem eiga dagblöð bannað að eiga sjónvarpsstöðvar. Þar er bannað að einn aðili eigi sjónvarpsstöð sem nær meira en til 35% áhorfenda. Það er lagt bann við því. Menn nefna síðan markaðinn og hina almennu samkeppnina, hvort hún geti ekki leyst þetta mál. Það snertir auðvitað viðkvæman streng í mínu brjósti. Það fyrsta sem mér dettur í hug er að markaðurinn eigi auðvitað bara að leysa þetta mál. En það sýnir einmitt sérstöðu á þessum markaði sem er út af fyrir sig samkeppnismarkaður, en það sýnir sérstöðu hans að við erum öll tilbúin til þess á þessu markaðssviði að reka ríkisrekna starfsemi, ríkisútvarp. Ég er tilbúinn til þess. Ég hygg að flestir hér inni séu tilbúnir til þess. Það segir heilmikla sögu um hið sérstaka eðli sem er á þessum markaði, að menn vilja tryggja að ákveðin stofnun sé rekin með tilteknum hætti eftir ákveðnum reglum á þessu markaðssviði. Meira að segja harðir einkavæðingarmenn eins og ég geta ekki hugsað sér að einkavæða Ríkisútvarpið. Það segir allt sem segja þarf um þennan markað þannig að samkeppnin leysir ekki þetta mál, því miður.

Virðulegi forseti. Þann 17. október 2001 var ég með fyrirspurn til hæstv. utanrrh. um fjölskyldustefnu utanríkisþjónustunnar. Alþingi samþykkti í maí 1997 þingsályktun um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Síðan þá hefur ekki verið mikið rætt um framkvæmd þeirrar stefnu. Hlutverk allra ráðuneyta í mótun fjölskyldustefnu er mikilvægt bæði hvað varðar samfélagið í heild sinni en ekkert síður hvað varðar starfsfólk ráðuneyta. Hæstv. utanrrh. skipaði í framhaldi af samþykkt Alþingis um fjölskyldustefnuna nefnd til að gera tillögur um mótun fjölskyldustefnu utanríksþjónustunnar. Sú nefnd skilaði áliti sínu og tillögum í október 1998. Þar var listi yfir ýmis atriði þar sem væri þörf á úrbótum. Um var að ræða níu atriði, þar á meðal lífeyrisréttindi maka flutningsskyldra starfsmanna, kostnaðarhlutdeild ráðuneytis í forskólagjöldum og skólagjöldum barna þeirra, þörf fyrir sérstaka styrki vegna fjölskylduheimsókna og tengsl barna starfsmanna sem búsettir eru erlendis við íslenska skólakerfið og aðstoð við þessi börn vegna móðurmálskennslu við heimkomu þeirra. Þessi atriði og önnur sem talin voru upp í skýrslunni eru öll mikilvægir þættir í því að tryggja flutningsskyldum starfsmönnum utanríkisþjóustunnar og fjölskyldum þeirra fjölskylduvænt umhverfi. Það eiga að gilda skýrar reglur sem tryggja öllum starfsmönnum ráðuneyta og stofnana sem undir þau heyra fjölskylduvænt umhverfi. Framkvæmdarvaldið á að sjálfsögðu að ganga þar á undan með góðu fordæmi. Hvergi er þó eins mikil nauðsyn á að tryggja, svo sem kostur er, rétt fjölskyldna en hjá flutningsskyldum starfsmönnum utanríkisþjónustunnar. Makar þeirra starfsmanna sinna oftar en ekki mikilvægum verkum í okkar þágu en búa við töluvert óöryggi, sérstaklega á vinnumarkaði. Því miður reynist það oft svo að ef maki starfsmanns utanríkisþjónustunnar leitar eftir vinnu meðan á dvöl hér heima stendur þá er erfitt að fá fasta vinnu einfaldlega vegna þess að þeir, eða í flestum tilvikum þær, eru ekki taldir öruggir starfskraftar vegna flutningsskyldu maka. Þessir einstaklingar búa því stóran hluta af ævi sinni við að vera ekki úti á vinnumarkaðnum, hafa ekki möguleika á því sem getur haft veruleg áhrif á kjör þeirra til frambúðar t.d. hvað varðar lífeyrisréttindi. Í svari við fyrirspurn minni 2001, fyrir rúmum tveimur árum tók, hæstv. utanrrh. undir þá skoðun að athuga þyrfti sérstaklega lífeyrisréttindi maka flutningsskyldra starfsmanna og nefndi að á Norðurlöndum hefði þessum hópi verið tryggð lífeyrisréttindi. Þá hefði hann skipað nefnd sem ætlað var að vinna að tillögum í þessum efnum. Starfshópurinn væri þá um það bil að ljúka störfum og að utanrrn. ætlaði í framhaldi af því að leggja fram tillögu sína til úrbóta. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur starfshópur ráðherra sem fjalla átti um lífeyrisréttindi maka flutningsskyldra starfsmanna í utanríkisþjónustunni lokið störfum? Ef svo er, hverjar voru tillögur starfshópsins og hvað hefur verið gert til þess að bæta réttindi þessa fólks?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir þessa fyrirspurn og fyrir áhuga hennar á þessu máli. Það er ekki á hverjum degi sem málefni fjölskyldna starfsmanna utanríkisþjónustunnar koma hér til umræðu. Ég vil þakka henni sérstaklega fyrir þann áhuga sem hún hefur sýnt þessu mál. Starfshópurinn sem var stofnaður á sínum tíma til að fjalla um lífeyrisréttindi maka flutningsskyldra starfsmanna í utanríkisþjónustunni lauk störfum á liðnu ári. Í þessum starfshópi voru fulltrúar Makafélags sendierindreka utanríkisþjónustunnar, fulltrúi frá starfsmannaskristofu fjmrn. og rekstrarstjóri utanrrn. Helstu tillögur starfshópsins voru: 1. Að koma upp sérstökum fjárvörslureikningi hjá banka fyrir alla maka flutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustunnar. 2. Gert var ráð fyrir því að ríkissjóður greiði lífeyrisframlag inn á fjárvörslureikninginn ár hvert á meðan starfsmaður er við störf á vegum utanríkisþjónustunnar erlendis, þó ekki lengur en til 70 ára aldurs sjóðfélaga. 3. Gert var ráð fyrir því að sú upphæð nemi 11,5% af meðalgrunnlaunum félagsmanna í Félagi starfsmanna Stjórnarráðsins og Félagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins. Ekki var gert ráð fyrir mótframlagi makans enda eru þeir makar ólaunaðir sem fá þessar greiðslur. 4. Makar flutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustunnar njóti lífeyrisframlags samkvæmt þessu fyrirkomulagi. Greiðslur úr sjóðnum hefjist þegar maki sjóðfélaga lætur af störfum, andast eða við skilnað, þó aldrei fyrr en við 60 ára aldur sjóðfélaga og eigi síðar en við 70 ára aldur hans. Gert er ráð fyrir föstum árlegum greiðslum í a.m.k. sjö ár. Tillögur starfshópsins koma til framkvæmda á þessu ári. Búið er að leita tilboða í ávöxtun sjóðsins og gert er ráð fyrir að fyrstu greiðslur úr honum verði inntar af hendi í lok ársins. Fjárveiting vegna þessa er til staðar í fjárlögum ársins í ár. Þess má geta að lokum að aðrar utanríkisþjónustur Norðurlandanna hafa allar þegar komið á sambærilegu kerfi og höfum við stuðst við þá reynslu sem þar er í þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og fagna því að leiðréttingar varðandi lífeyrissjóðsgreiðslur til maka starfsmanna utanríkisþjónustunnar eru nú að komast á þó að reyndar séu um tvö ár síðan ég spurði hæstv. ráðherra. Hann sagði þá á þinginu að starfshópurinn væri rétt um það bil að ljúka störfum. En betra er seint en aldrei. Ég vil einnig taka undir með ráðherra að það er ekki oft sem við ræðum á hv. Alþingi um kjör starfsfólks utanríkisþjónustunnar almennt. Meira fer fyrir gagnrýni á fjáraustur utanríkisþjónustunnar. Það er reyndar mjög vinsælt umræðuefni m.a. í fjölmiðlum að horfa einungis á þær fjárhæðir sem fara til utanríkisþjónustunnar en ekki þess árangur ssem þetta fólk er að skila okkur. Í breyttu umhverfi og samfélagi þjóðanna þurfum við á öflugri utanríkisþjónustu að halda. Við þurfum á því að halda að þeir sem starfa þar geti flutt fjölskyldu sína með sér og það þýði ekki verulega kjaraskerðingu og það þýði ekki niðurbrot á sjálfstrausti maka starfsmanna. Þess vegna fagna ég því að leiðréttingar varðandi lífeyriskjör maka flutningsskyldra starfsmanna eru að koma til framkvæmda. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort greiðslur í þennan lífeyrissjóð séu einungis á meðan viðkomandi einstaklingur dvelur erlendis en ekki þegar dvalið er hér á landi, því eins og ég sagði áðan þá er það mjög oft þannig að makar starfsmanna utanríkisþjónustunnar fá ekki vinnu þann tíma sem þeir dvelja heima einfaldlega vegna flutningsskyldu makans.

Frú forseti. Ég hef skilið það svo að það sé eingöngu meðan viðkomandi dvelur erlendis. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þm. að það getur verið álitamál vegna þess að viðkomandi einstaklingar dvelja oft og tíðum ekki nema tiltölulega skamma hríð hér á landi áður en þeir fara til nýrra starfa erlendis þannig að jafnvel þótt þeir hafi möguleika á að fá vinnu hér á landi þá getur verið um að ræða að viðkomandi starfsmaður sé frekar ótryggur í sínu starfi og þess vegna eigi slíkir einstaklingar erfiðara með að fá fasta vinnu til framtíðar en almennt gerist á vinnumarkaði. Ég hef skilið það svo að þannig sé þessu máli fyrir komið, ekki aðeins hjá okkur heldur jafnframt hjá nágrannaþjóðum okkar. En ég tel ástæðu til þess að líta á þetta í ljósi reynslunnar. Hér er um að ræða fyrirkomulag sem er að hefja göngu sína og mun áreiðanlega ekki stökkva fullskapað af stað. Þess vegna er ástæða til að líta betur á það þegar reynsla fæst af því.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkru komu fram athyglisverðar hugmyndir hjá Ólafi Proppé, rektor Kennaraháskóla Íslands, um að sameina ætti alla ríkisháskólana undir eitt merki, einhvers konar regnhlíf þar sem skólar og deildir geta haldið verulegu sjálfstæði sínu undir merki Háskóla Íslands. Undir þessar hugmyndir tók Páll Skúlason, rektor Háskóla Íslands, og taldi að nauðsynlegt væri að skoða þær mjög vandlega. Mikilvægast við slíkan samruna er að sjálfsögðu að halda fjölbreyttu og aðgengilegu námsframboði samhliða hagræðingu í stjórnsýslunni. Við sameiningu ríkisháskólanna eru að mínu mati margir augljósir kostir hvað varðar hagræðingu og sparnað við margs konar starfsemi sem allir skólarnir þurfa að standa fyrir, svo sem nemendaskrá, innritunarkerfi, þjónustu við tölvukerfi, fjarkennslukerfi, námsráðgjöf o.fl. svo að eitthvað sé nefnt. Brýnt yrði við slíkar sameiningarhugmyndir eða undirbúning að gæta þess að slík sameining yrði ekki til að auka miðstýringu heldur fyrst og fremst sparnað við stjórnsýslu og það að enn öflugra háskólakerfi yrði til í landinu í hinni hörðu samkeppni við alþjóðlega háskóla. Markmiðið með slíkri sameiningu á að vera að tryggja fjölbreytni og auka sjálfstæði grunneininganna og rannsóknarsviðsins. Fámennið er einn helsti veikleiki skólastigs okkar og gæti slík sameining orðið til að efla enn frekar þá góðu skóla sem eru á háskólastigi og skjóta enn frekari stoðum undir það öfluga og fjölbreytta nám sem er á íslenskum háskólamarkaði. Í þessu ljósi og að fram komnum þessum vel rökstuddu og athyglisverðu hugmyndum frá rektorum þessara tveggja ríkisháskóla beini ég þeirri fyrirspurn til menntmrh. hvort í undirbúningi sé að sameina alla ríkisháskólana innan einnar stofnunar undir nafni Háskóla Íslands þar sem skólar og deildir geta haldið sjálfstæði sínu. Ég skora um leið á hann að beita sér fyrir umræðum um slíka sameiningu til að efla enn frekar háskólakerfið séu áætlanir um það ekki nú þegar farnar af stað.

Herra forseti. Fyrirspurn hv. þm. er fljótsvarað. Á vegum stjórnvalda er ekki í undirbúningi að sameina ríkisháskólana innan einnar stofnunar. Hins vegar er það rétt að rektorar Háskóla Íslands og Kennaraháskóla Íslands hafa látið skrifa greinargerð um aukið samstarf, verkaskiptingu eða sameiningu þessara stofnana en hún hefur ekki verið til umfjöllunar í ráðuneytinu. Þessa greinargerð má finna á vef Kennaraháskóla Íslands. Ekkert formlegt erindi hefur borist ráðuneytinu vegna þessarar greinargerðar eða um að ráðuneytið beiti sér fyrir því að ríkisháskólarnir verði sameinaðir undir einni stofnun. Á undanförnum árum hefur háskólinn hér á landi tekið miklum stakkaskiptum. Á Íslandi hefur það verið markmið stjórnvalda að fjölga háskólanemum og það markmið hefur gengið eftir. Nemendur í háskóla voru 5.300 árið 1990 en 14.000 árið 2002. Við erum raunar komin í forustusveitina hvað þetta varðar, þ.e. með hlutfall Íslendinga af aldursárgöngunum 18--74 ára sem eru í háskólanámi. Þessi þróun á rætur í miklum vexti háskólastarfseminnar undanfarin ár og ber vott um mikla gerjun. Það er eðlilegt að háskólarnir efli með sér samvinnu og hafi sjálfir frumkvæði að slíkri samvinnu ef þeir telja að hag þeirra verði betur borgið í samstarfi um ákveðna þætti. En frá mínum bæjardyrum séð er ákaflega mikilvægt að háskólarnir hafi sjálfir frumkvæði og ráði ferðinni í þessum efnum. Samstarf milli háskólanna hefur verið að aukast, ég nefni t.d. samstarf Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri um nám og rannsóknir á sviði ferðaþjónustu. Þetta er í samræmi við þá meginhugsun sem endurspeglast í núgildandi löggjöf á sviði háskólamenntunar í landinu. Hugmyndin um sameiningu er hins vegar ekki fyllilega í samræmi við þá miklu áherslu sem hefur verið lögð á sjálfstæði af hálfu skólanna sjálfra. Aftur á móti kunna að vera ýmsir möguleikar á auknu samstarfi og verkaskiptingu milli ríkisháskólanna. Að mínu mati er sjálfsagt og eðlilegt að stjórnendur þeirra leiti sameiginlegra lausna á ákveðnum viðfangsefnum. Slík samvinna gæti á endanum leitt til þess að háskólarnir héldu að einhvers konar sameining væri skynsamleg. Svarið við fyrirspurn hv. þm. er eins og áður segir neikvætt. Á vegum stjórnvalda er ekki verið að vinna að sameiningu ríkisháskólanna innan neinnar stofnunar. Það er kannski rétt að rifja upp að fljótlega eftir að farið var að tala af mikilli alvöru um að stofna Háskóla á Akureyri var rætt um það, um 1980 ef ég man það rétt, að þar yrði útibú frá Háskóla Íslands. Þegar ráðist var í stofnun háskólans var tekin um það ávörðun að svo yrði ekki heldur yrði háskólinn sjálfstæð stofnun. Nú eru allir á þeirri skoðun að það hafi verið mikið gæfuspor þegar sú ákvörðun var tekin. Skólinn hefur vaxið og dafnað. Segja má að það skref sem stigið var þegar skólinn var stofnaður hafi verið eitt mikilvægasta spor í landsbyggðamálum sem stigið hefur verið hér á landi. Það byggðist á því að skólinn væri sjálfstæður, þar væru teknar ákvarðanir innan sjálfstæðrar stofnunar og hann væri ekki öðrum háður í þeim efnum. Ég held að fáir mæli bót þeirri hugmynd að Háskólinn á Akureyri sameinist öðrum ríkisháskólum. Ég hef ekki heyrt að það sé skoðun þeirra sem fara með stjórn þess skóla og háskólarektor Háskólans á Akureyri hefur tjáð sig, ef ég man rétt, um að hann væri mótfallinn slíkum hugmyndum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að taka þetta mál upp og minna okkur á þessa athyglisverðu hugmynd sem fram kom, sem mér finnst vera fyllilega þess virði að skoða. Ég er hins vegar sammála hæstv. ráðherra um að frumkvæði að þeirri athugun eigi auðvitað að koma frá skólamönnunum sjálfum. Ég vildi bæta við þessa umræðu. Nú er það svo að landbúnaðarskólarnir hafa verið að færast yfir á háskólastig og mér hefur alltaf verið fyrirmunað að skilja hvernig stendur á því að þeir skólar heyra til landbrn. Mun hæstv. ráðherra ekki hafa frumkvæði að því að beita sér fyrir því að allar menntastofnanir heyri undir menntmrn. og menntmrh., þar með taldir landbúnaðarháskólarnir? Eftir að þessir skólar eru komnir yfir á háskólastigið er fráleitt að þeir heyri undir landbrn. Það er fráleitt. Á þessu þarf að taka og ég skora á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því á síðustu mánuðum hans í embætti að þessir skólar verði fluttir undir menntmrn.

Virðulegi forseti. Það sem skiptir mestu máli varðandi störf háskóla og starfsemi á háskólastigi, hvort sem það er kennsla eða rannsóknir, eru verkefnin sjálf og hvernig þau eru byggð upp til að nýtast landi og þjóð til heilla, óháð búsetu og öðru slíku. Uppbygging háskóla og háskólastarfsemi úti um land er ein öflugasta byggðaaðgerð sem í gangi hefur verið. Hún hefur fyrst og fremst sprottið upp fyrir atbeina heimafólks. Ég legg áherslu á að á þeim grundvelli beri að vinna, það sé hættulegt ef athyglin beinist að því hver eigi að ráða yfir hverjum í stjórnsýslunni, hvort landbrn. eða menntmrn. eigi ráða yfir þessum skólum. Þetta er ein lítil stjórnsýsla hvort eð er, þetta er bara einn lítill hreppur, Ísland. Þess vegna tel ég meginmálið, virðulegi forseti, að hugað sé að verkefnum stofnananna en ekki þessari umgjörð. Hún leiðir menn bara á villigötur.

Herra forseti. Ég held að menn þurfi að skoða það ákaflega vel áður en þeir ráðast í að sameina alla háskóla sem reknir eru af ríkinu í eina stofnun. Ég er þeirrar skoðunar, reyndar er það stefna Samf., að það eigi að ýta undir samkeppni á háskólastigi. Ég tel að þróun síðustu ára hafi sýnt að það leiði til aukins námsframboðs og vandaðra náms en áður. Ég gæti rakið mörg dæmi því til stuðnings. Þess vegna held ég að menn eigi að fara sér ákaflega hægt í þessum efnum. Ég er alveg sammála því sem hæstv. menntmrh. sagði áðan, að það var góð stefna á sínum tíma að láta Háskólann á Akureyri vera sjálfstæða háskólastofnun fremur en undir Háskóla Íslands.  Svo tek ég auðvitað undir hvert orð hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur um þær skólastofnanir sem eru undir landbrn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og þeim þingmönnum sem hafa talað í málinu. Ég tek undir með hv. 1. þm. Suðurk. Að sjálfsögðu eiga allir skólarnir í landinu að heyra undir menntmrn. Umgjörðin skiptir auðvitað máli til að innihaldið sé í lagi. Ég harma að ekki hafi borist erindi frá rektorum ríkisháskólunum um þetta til menntmrn. af því að auðvitað þarf frumkvæðið að koma þaðan. Í ljósi þeirrar umræðu sem fór fram síðsumars og í haust er ástæða til að hvetja þá til að fylgja þeim hugmyndum eftir og koma þeim til ráðuneytis þannig að formleg vinna við athugun á ferlinu geti farið fram. Það er ekkert sem blasir við varðandi það hvort sameina eigi ríkisháskólana eða ekki. Það er nauðsynlegt að skoða þá kosti til að efla háskólastigið í ljósi alþjóðlegrar samkeppni og einnig til að efla háskólastigið á Íslandi í heild sinni, sem hefur tekið miklum stakkaskiptum og er mjög öflugt og gott í dag en má batna verulega til að það standi sig í samkeppninni. Grundvallaratriðið er að kanna ítarlega hvort sameining ríkisháskólanna sé kostur sem mundi efla háskólastigið eða hvort það væri því ekki til framdráttar. Vilji rektoranna tveggja eins og ég gat um í fyrri ræðu minni gefur sannarlega tilefni til að kostir og gallar sameiningar ríkisháskólanna séu skoðaðir gaumgæfilega. Ég beini þeim tilmælum til þeirra að þeir komi erindi þar að lútandi til menntmrn. Sérstaklega þarf að skoða þetta í ljósi þess að þeir hafa fært sannfærandi rök fyrir því að slík sameining yrði háskólamenntun í landinu til framdráttar.

Herra forseti. Í þessari umræðu hafa komið fram all\-athyglis\-verðar áherslur og mismunandi, ekki síst innan Samfylkingarinnar. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, sem er ungur þingmaður, er í sama farvegi sem Alþýðuflokkurinn var um 1991 sem var þá í raun á móti því að stofna sjálfstæðan háskóla á Akureyri og vildi fyrst og fremst hafa þessi mál undir hatti Háskóla Íslands. Þeir töldu að það væri veikleiki fyrir okkur, svo fámenna þjóð, að stofna nýjan skóla. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur endurskoðað afstöðu sína til þessa máls í ljósi þess sem hefur gerst. Það var rétt að gera það. Ég veit ekki hvort hann tjáði sig mikið um málið á þeim tíma en það er klárt mál að Alþýðuflokkurinn hafði þá opinberlega, samkvæmt málflutningi þáv. formanns hans, miklar efasemdir um stofnun háskólans. Ég ætla hins vegar að gera að umtalsefni hvort það er í raun rétt fullyrðing að fámennið sé stærsti veikleiki háskólastigs okkar. Það er bara ekkert sem bendir til þess að háskólastigið hjá Íslendingum sé veikt. Það er ekki veikt. Á alþjóðlegan mælikvarða er íslenska háskólastigið sterkt. Það hefur sýnt sig að við erum að sækja í okkur veðrið, bæði að því er varðar styrkleika háskólastigsins og einnig að því er varðar heildarfjármuni sem renna til þess og til rannsókna á Íslandi. Ég vil vara menn við málflutningi eins og þeim sem hér kom fram hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni, að Ísland væri eins og lítill hreppur. Til hvers eru svona orðaleppar, með leyfi að spyrja? Þetta er minnimáttarkennd sem á sér enga staðfestingu í raunveruleikanum.

Virðulegi forseti. Hæstv. menntmrh. hefur gersamlega misskilið orð mín. Ég sagði að stjórnsýsla á Íslandi væri ekki það umfangsmikil og stór að menn þyrftu að velta því fyrir sér hvort skólinn ætti að vera undir þessu ráðuneytinu eða hinu. Stærðin á samfélaginu væri ekki slík að það væri til trafala. Ég var alls ekki að gera að öðru leyti lítið úr smæð Íslands. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra varðandi þetta. Smæðin er styrkur íslensks samfélags. Á alþjóðlegan mælikvarða eru allir skólarnir litlir og það er styrkleiki þeirra, hvort sem það er Háskólinn í Reykjavík, Háskóli Íslands, Háskólinn á Akureyri, Háskólinn á Hólum o.s.frv. Styrkleikinn felst í því að nýta sér sérstöðu sína og það gera þessir skólar og virkilega með reisn. Smæð eða stærð skiptir þar ekki máli.

Virðulegi forseti. Krafan um ábyrgðarmenn á námslánum samræmist að mínu mati ekki ákvæðum laganna um jafnrétti til náms. Það er vitað um mörg dæmi þess að ungt og efnilegt fólk hafi orðið að hverfa frá fyrirætlunum sínum um frekara nám vegna þess að það hefur ekki getað framvísað ábyrgðarmönnum sem lánasjóðurinn tekur gilda. Það gefur augaleið að aðgengi námsmanna að ábyrgðarmanni á námslán sín er mjög misjafnt. Margir eiga einfaldlega ekki kost á því að fá til uppáskrifta á námslán sín einstaklinga sem hafa fjárhagslega burði til að standa undir slíkum ábyrgðum og til eru sorgleg dæmi þar sem aldrað fólk og foreldrar námsmanna verða fyrir eignamissi vegna slíkra uppáskrifta. Vegna þessa og vegna þess að krafan um ábyrgðarmenn á námslán brýtur svona gegn jafnrétti til náms brýtur hún einnig gegn því meginhlutverki Lánasjóðs íslenskra námsmanna að vera félagslegur jöfnunarsjóður sem tryggir öllum fjárhagslegt aðgengi að námi óháð efnalegri stöðu viðkomandi eða þeim sem að honum standa. Í því ljósi er afar brýnt að endurskoða lögin um Lánasjóð íslenskra námsmanna með það fyrir augum að afnema ákvæði um ábyrgðarmenn á námslán. Hver námsmaður á sjálfur að vera ábyrgur fyrir endurgreiðslu síns láns og á að undirrita skuldabréf þess efnis. Stjórn sjóðsins ákveður síðan hvaða skilyrðum lántakandi þarf að fullnægja til að hann fái lán frá sjóðnum. Ábyrgðarmannakvöðin er óréttlát. Hún mismunar og vinnur gegn meginhlutverki sjóðsins sem er að vera félagslegur jöfnunarsjóður til að tryggja aðgang að framhaldsmenntun á Íslandi. Vegna þessa og í þessu ljósi beini ég þeirri fyrirspurn til hæstv. menntmrh., um leið og ég hvet hann eindregið til að beita sér fyrir slíkri réttlætisbreytingu, hvort í undirbúningi sé breyting á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna sem feli í sér afnám ákvæða um ábyrgðarmenn á námslánum.

Herra forseti. Það er markmið ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar að Lánasjóður íslenskra námsmanna gegni áfram því meginhlutverki að tryggja öllum tækifæri til náms. Samkvæmt stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 23. maí sl. verður jafnframt hugað að því að lækka endurgreiðslubyrði námslána og endurskoða lög um sjóðinn. Sú vinna er ekki hafin og ljóst er að huga þarf að mörgu í þessu sambandi. Eitt af því sem væntanlega kemur til athugunar er ákvæði laga um ábyrgðarmenn námslána. Áður en vinnu við þessa endurskoðun lýkur er ekki hægt að segja til um niðurstöðuna. Burt séð frá kostum og göllum er ljóst að ákvæði um ábyrgðarmenn námslána hefur mikla og víðtæka þýðingu fyrir námslánakerfið. Bæði með tilliti til útlána og endurgreiðslna hefur krafan um ábyrgðarmenn haft í för með sér ákveðið aðhald. Bent hefur verið á að afnám ábyrgðarmannakerfisins geri óhjákvæmilegt að aðgreina styrktarþátt kerfisins að einhverju leyti frá lánaþættinum. Eftirspurn eftir námsaðstoð í formi styrkja muni þá aukast nema reglur sjóðsins um styrkveitingar verði samtímis hertar svo sem hvað varðar hámarkstíma aðstoðar og lágmarkstíma námsframvindu. Óbreytt ábyrgðarmannakerfi torveldar alltaf einhverjum að fá notið þeirrar aðstoðar sem er í boði hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna og í einstaka tilvikum kann það að útiloka menn frá því að fá námslán. Þetta er þó erfitt að sannreyna þar sem ákvörðun um töku námslána er oft byggð á mörgum öðrum forsendum. Óhjákvæmilegt er í umræðu um ábyrgðarmenn á námslánum að hafa í huga að núgildandi löggjöf byggir á því að námsaðstoð skuli vera í formi lána en ekki styrkja og þess vegna eru ákvæði í lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna um ábyrgðarmenn. Í dag eru útistandandi lán sjóðsins á bilinu 50--60 milljarðar kr. Því er hér um að ræða gífurlegar fjárhæðir sem tryggja þarf með ákveðnum hætti að skili sér til baka. Ýmsar hugmyndir hafa verið uppi um það með hvaða hætti megi bregðast við þeim vandamálum sem ábyrgðarmannakerfið vissulega skapar. Í því sambandi hefur t.d. verið bent á að í stað þess að afnema ákvæði í lögum um ábyrgðarmenn mætti stofna ábyrgðardeild við sjóðinn sem væntanlegir lánþegar gætu leitað til við vissar aðstæður. Væntanlega þyrfti þá að setja í lög sérstakar heimildir í því sambandi. Meðan hluti námsaðstoðar er í formi lána þarf alltaf einhver að axla hina fjárhagslegu ábyrgð. Enn önnur hlið á þessu ábyrgðarmannakerfi er sú að á hverju ári leita til sjóðsins einstaklingar sem eru til gjaldþrotameðferðar og teljast af öðrum ástæðum bersýnilega ótryggir lántakendur. Þessir einstaklingar geta fengið námslán með tilstyrk ábyrgðarmanna. Með afnámi ábyrgðarmannakerfisins væri væntanlega ekki hægt að veita þessum einstaklingum námslán. Hér er því um að ræða mál sem hefur mjög margar hliðar og þarf að vega og meta heildstætt. Ég vil geta þess vegna þessarar umræðu, sem er nauðsynleg og ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir, að ábyrgðarmannakerfið hefur verið hér við lýði nánast frá upphafi. Mig minnir að elstu lög hafi krafist tveggja ábyrgðarmanna og hingað til hefur verið nokkuð breið pólitísk samstaða um málið. Heilmiklar breytingar hafa verið gerðar á kjörum námsmanna og er raunar verið að vinna að breytingum á hverju ári. Það er rétt að minna á að grunnframfærslan hefur verið hækkuð nokkur ár í röð. Framfærslugrunnurinn er nú talsvert hærri en hann var fyrir tveimur árum. Afnumin hefur verið tenging við tekjur maka, það var gert árið 2002, og tekjutengingin var lækkuð úr 40% í 35%. Allt eru þetta dæmi um að stjórnvöld vilja bæta stöðu námsmanna enda er mikilvægt að um leið og við stöndum vörð um lánasjóðinn sjálfan og gætum þess að fjárhag hans sé ekki stefnt í voða stígum við jafnt og þétt skref í þá átt að bæta stöðu námsmanna að því er varðar lánin og lánakjörin.

Forseti. Ég get ekki skilið ræðu hæstv. menntmrh., óskýr sem hún var, nema þannig að vilji hans sé ekki sá að afnema þetta ábyrgðarmannakerfi, vilji hans sé að viðhalda því. Ég bið hæstv. ráðherra að leiðrétta mig ef rangt er skilið. Óskað var eftir afstöðu hans til málsins og sú afstaða kemur fram með því að hann vefur hana inn í miklar málalengingar en í gegnum lengingarnar glittir þó í þá afstöðu að hann sé í raun og veru hlynntur ábyrgðarmannakerfinu og telji meira að segja að um það sé breið pólitísk samstaða. Það er misskilningur, virðulegi forseti, að um það sé breið pólitísk samstaða. Samf. leggst gegn þessu ábyrgðarmannakerfi og heitir því að koma því á kaldan klaka þegar hún fær hér ráðið úr stóli þeim sem hæstv. ráðherra situr enn þá í. Þróunin á fjármálamarkaði, í bankakerfinu o.s.frv. hefur verið sú að reyna að auka samband lánþegans og fjármálastofnunarinnar en hæstv. ráðherra virðist ætla að ganga í öfuga átt. Ég hvet hann þó til þess að reyna að setja í gang vinnu að því að gera þetta a.m.k. að sveigjanlegra kerfi en það er núna.

Hæstv. forseti. Ég hvet hæstv. ráðherra til að tala skýrar á eftir. Ég gat ekki skilið orð hans öðruvísi en þannig að hann væri ekkert afskaplega hlynntur því að þetta fyrirkomulag yrði algerlega aflagt. Það þarf auðvitað að taka á þessu í lánastofnunum í landinu og eðlilegt væri að ríkið gengi á undan með að breyta þessu í sjóðunum. Það þýðir ekki að í einhverjum tilfellum þurfi ekki á að halda ábyrgðarmönnum en það eiga að vera undantekningartilfelli, alveg eins og það á að vera undantekningartilfelli í bankakerfinu að menn þurfi á ábyrgðarmönnum að halda. Það á að vera á hreinu frá hendi þeirra lánastofnana sem lána samkvæmt ábyrgðarmannakerfi að þau geri það vegna þess að þau treysti ekki lántakandanum til þess að borga lánið til baka. Þá hafa allir á hreinu um hvað verið er að ræða, að það er verið að taka raunverulega ábyrgð á lánum en ekki, eins og er í þessu, sjálfvirkt krafist ábyrgðar hversu vel sem viðkomandi er undir það búinn að greiða skuldir sínar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og þeim þingmönnum sem hér hafa tekið til máls til að hreyfa þessu mikilvæga og brýna hagsmunamáli fyrir námsmenn á Íslandi og í sjálfu sér Íslendinga alla þar sem þetta tengist flestum fjölskyldum á landinu. Það mátti þrátt fyrir allt greina í svari ráðherra að hann útilokar ekki að í þeirri endurskoðun sem væntanleg er og mun fara fram að hans sögn kemur til greina að endurskoða ábyrgðarmannakerfið vegna námslána. Ég hvet hann eindregið til þess að taka það inn í þá athugun og beita sér fyrir því að þessu verði breytt þannig að ábyrgðarmannakvöðin verði afnumin. Þetta er mikið ranglæti og stendur í veginum fyrir því að þessi mikilvægi jöfnunarsjóður í menntakerfinu geti staðið undir nafni og staðið við hlutverk sitt. Það er fjöldi námsmanna sem á þess ekki kost að leita til neinna um ábyrgðir á lán sín og þessu fólki er augljóslega gróflega mismunað. Þeim einstaklingum er haldið frá námi vegna efna foreldra sinna og nánustu aðstandenda. Það er einfaldlega rangt og á ekki að eiga sér stað. Það er og hefur verið grundvallaratriði í samfélagi okkar að búa þegnum okkar sem jöfnust tækifæri, jafnan aðgang, að grundvallaratriðum, öllu því er rammar inn sanngjarnt velferðarsamfélag þar sem aðgangur er jafn að menntun og heilbrigðisþjónustu. Lagaákvæði um ábyrgðarmenn á námslán vinnur gegn þessu og hvet ég hæstv. ráðherra eindregið til að beita sér fyrir því að þetta verði endurskoðað í þeirri vinnu sem þarna er að fara fram. Stefna Samf. er skýr og klár eins og kom fram í máli hv. þm. Marðar Árnasonar og Jóhanns Ársælssonar og mun flokkurinn flytja frv. um lánasjóðinn þar sem tekið verður á þessum málum því að við þetta verður ekki unað. Þar munum við leggja til að ákvæði um ábyrgðarmenn á námslán verði afnumið og þessi mál færð til réttlætis og betri vegar.

Herra forseti. Það er hárrétt sem hv. fyrirspyrjandi, hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, hefur skilið í máli mínu, ég útiloka alls ekki að endurskoða ábyrgðarmannakerfið í þeirri endurskoðun sem fram undan er. Og ég gat þess í ræðu minni að það væri líklegt að sú athugun yrði einmitt hluti af heildarendurskoðun laganna. Þetta er alveg skýrt af minni hálfu. Þegar ég nefndi það hér áðan að það hefði lengi verið, eins og ég orðaði það nákvæmlega, nokkuð breið pólitísk samstaða um málið var ég að vísa til þess að ábyrgðarmannakerfið hefur verið hluti af lánasjóðskerfinu frá upphafi, þar á meðal hjá ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar á sínum tíma, án þess að ástæða væri talin til þess að breyta því þá. Þar fór Alþýðubandalagið með málefni menntmrn. og síðan var þessu ekki hreyft í samstarfi Alþýðuflokks og Sjálfstfl. þannig að þeir stofnar sem standa að Samf. hafa á fyrri árum staðið vörð um ábyrgðarmannakerfið. Það er þess vegna rétt sem ég sagði áðan að það hefur lengi verið breið pólitísk samstaða um þetta ábyrgðarmannakerfi en nú er búið að heita því að líta á þessi lög og skoða hverju mætti þar breyta og hvað mætti þar betur fara. Þetta mál sérstaklega, þ.e. ábyrgðarmannakerfið, er hluti af því sem mér finnst eðlilegt að endurskoða.

Virðulegi forseti. Á þingflokksfundi hjá Samf. áðan fórum við yfir þá vinnu sem fram undan er í hverri einustu fastanefnd þingsins og það kom í ljós eftir þá yfirferð að aðeins 3--4 af fastanefndunum 12 virðast vera að leggja inn í nefndadagana með fullt vinnuprógramm. Aðrar nefndir eru ýmist með mjög lítið á sinni könnu vegna þess að það eru einfaldlega engin mál komin inn í nefndirnar eða þá að í sumum tilfellum er um fundafall að ræða. Virðulegi forseti. Við erum að leggja inn í þriggja daga nefndavinnu samkvæmt starfsáætlun. Þingfundir liggja niðri á meðan og ég verð að segja að mér þykir þetta ekki nægilega vel með tíma okkar hér farið og velti því fyrir mér, virðulegi forseti, hvort við séum virkilega búin að binda okkur það kirfilega niður samkvæmt starfsáætlun sem gerir ráð fyrir þremur nefndadögum að við getum ekki hliðrað til og haft hér þingfundi hluta af þessum dögum í stað þess að vera meira og minna með, ég vil segja nánast alfarið, frí í sumum nefndum. Í mörgum tilvikum er engin vinna í nefndunum og kannski hefði verið eðlilegra, virðulegi forseti, að forseti kannaði það áður en lagt væri af stað inn í slíka daga hvort einhver vinna lægi fyrir í nefndunum sem gæfi tilefni til þriggja nefndadaga. Eftir rúma viku förum við aftur í tvo nefndadaga og ég legg til, virðulegi forseti, að það verði gerð svolítil könnun á því þá hvort ástæða sé til þess að taka þá nefndadaga alla í nefndavinnu. Það má kannski segja líka, virðulegi forseti, að þessi staða undirstriki þau vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar sem hér eru því miður orðin allt of oft tíðkuð, að koma aldrei með mál inn í þingið fyrr en á síðustu stundu. Síðan er ætlast til þess að þingið vinni sína vinnu á allt of miklum hraða, jafnvel þannig að þingið hafi ekki kost á að kynna sér málin til hlítar. Virðulegi forseti. Með stefnuræðu sinni þann 2. október lagði hæstv. forsrh. hér fram gríðarlegan fjölda mála frá ríkisstjórninni. Einungis örlítið brot, virðulegi forseti, af þeim málum sem þar eru nefnd eru komin fram en ég bendi á að þó að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki haft burði til að leggja fram mál til þess að ræða og halda uppi þingstörfum hefur Samf. lagt fram fjölda þingmála sem krefjast mikillar umræðu og hefði þá mátt nota tímann í að ræða mál frá stjórnarandstöðunni í staðinn.

Forseti vill taka fram að það hlé sem gert verður á þingfundum til nefndastarfa hefur legið fyrir í starfsáætlun þingsins frá því í haust. Þessi athugasemd sem hv. þm. gerir er dálítið seint fram komin miðað við það að nefndastörf eiga að hefjast á morgun samkvæmt áætlun. Athugasemdin verður auðvitað tekin til umfjöllunar á fundi forsn. og að sama skapi hefur hv. þm. færi á að ræða þetta á fundi formanna þingflokka með forseta.

Virðulegi forseti. Ég hef hugsað mér að taka þetta mál upp á fundi formanna þingflokka með forseta en það er nú svo að nefndadagarnir eru hugsaðir til þess að fara yfir þau mál sem hafa komið fram í þinginu og hafa verið hér á dagskrá. Þeir eru þá að sjálfsögðu hugsaðir í kringum þau mál sem liggja fyrir þinginu. Ég nefndi áðan málaskrá með gríðarlegum fjölda mála sem hæstv. forsrh. boðaði að ríkisstjórnin mundi leggja fram í upphafi þings. Þessi mál hafa ekki komið fram, virðulegi forseti, og í ljósi þess að ríkisstjórnin hefur ekki lagt fram þau mál sem hún hyggst ræða í þinginu á þessum vetri hefði kannski verið eðlilegt að endurskoða starfsáætlun þingsins og velta því fyrir sér hvort tímanum væri betur varið öðruvísi. Ég vil líka, virðulegi forseti, nefna þetta í því samhengi að ég held að það sé mjög mikilvægt að við gerum okkur far um að skipuleggja þingstörfin betur þannig að tíminn nýtist betur og þær tarnir sem við höfum tekið í þinginu séu ekki jafnkrappar og þær eru og hléin jafnmikil á milli. Ég held að það hefði verið mjög gott ef hæstv. forseti hefði skoðað þetta áður með tilliti til þeirra mála sem fram eru komin. Hins vegar vil ég fyrst og síðast að við lærum af þessu. Ég held að það sé mikilvægt að þetta mál verði tekið upp í hv. forsn. og þar geta menn velt fyrir sér hvort ekki sé ástæða til að gera þetta upp áður en haldið er inn í næstu nefndadaga.

Herra forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. menntmrh. Á árinu 2001 fór Samband sveitarfélaga á Vesturlandi þess á leit við menntmrn. og þáv. menntmrh. Björn Bjarnason að fundinn yrði grundvöllur fyrir menningarsamningi milli sveitarfélaganna á Vesturlandi og ráðuneytisins. Var þetta gert í framhaldi af nýútkominni skýrslu starfshóps sem fjallaði um það hvernig efla mætti menningarstarf á landsbyggðinni. Niðurstaðan varð sú að samþykkt var að undirbúningsvinna hæfist þá þegar og, eins og segir í bréfi ráðuneytisins, ,,verði við það miðað að unnt verði að ljúka samningsgerð á árinu 2002``. Síðla árs 2002 voru samningsdrögin tilbúin og var þess vænst að menntmrh. mundi staðfesta þau þá um haustið og hægt yrði að taka mið af samningnum við fjárlagagerð fyrir árið 2003. Af ástæðum sem ekki hafa fengist skýrðar varð ekki af staðfestingu samningsins 2002 og allar tilraunir til að taka málið upp á þessu ári og ljúka samningum hafa reynst árangurslausar án skýringa. Væntingar vestlenskra sveitarstjórnarmanna og íbúa fyrir menningarsamningi voru miklar og því urðu þeim mikil vonbrigði að fá ekki samninginn í gegn. Með þessari samningsgerð var það ætlun og von sveitarfélaganna að fella ákveðinn þátt menningarstarfs á svæðinu í sameiginlegan farveg og fá þar með öflugra og samræmt skipulag og framkvæmd á ákveðnum þáttum þess. Í ljósi fjálglegra yfirlýsinga um byggingu menningarhúsa fyrir kosningar þótti einsætt að þessi samningur mundi falla undir þann mikla áhuga og ljúkast á sl. vori. Nú hefur verið gerður hliðstæður samningur við sveitarfélögin á Austurlandi og ætti að vera komin nokkur byrjunarreynsla af þeirri samningsgerð. Nú vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Hefur eitthvað komið fram sem bendir til að sú samningsgerð sem þarna er verið að fara fram á geti verið eitthvað óheppileg eða hefur reynsla af Austurlandi t.d. vakið upp efasemdir um að þetta væri rétt leið til þess að koma á formlegu samkomulagi um ákveðna þætti milli sveitarfélaga og ríkis í menningarmálum? Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að hæstv. menntmrh. svari því hvenær hann hyggist staðfesta samstarfssamning um menningarmál við sveitarfélög á Vesturlandi eða hvaða atriði það eru sem hindra að svo verði.

Herra forseti. Á sl. árum hefur farið fram mikil uppbygging á menningarstöðum á Vesturlandi og hefur ríkissjóður lagt verulegt fé til þeirrar uppbyggingar. Má nefna að umsvif Snorrastofu í Reykholti eru mikil og þar hefur gestafjöldi vaxið hröðum skrefum. Einnig má nefna Eiríksstaði í þessu sambandi en þar hefur mikil uppbygging átt sér stað. Menntmrn. hefur haft í hyggju að tengja þessa staði, og hugsanlega fleiri, fyrirhuguðum menningarsamningi við sveitarfélög á Vesturlandi en undirbúningur að gerð samningsins hefur staðið frá 2001 eins og kom réttilega fram í máli hv. fyrirspyrjanda. Frá þeim tíma hefur verið unnin skýrsla um menningarmál á Vesturlandi og lögð hafa verið fram bráðabirgðadrög að samningi. Fulltrúar ráðuneytisins og sveitarfélaga á Vesturlandi hafa undanfarin missiri unnið að gerð menningarsamnings við Vesturland. Fyrir liggur nú sú áhersla hjá menntmrn. að fjárframlag sveitarfélaganna yrði jafnmikið og það fé sem ríkissjóður leggur fram í tengslum við samninginn. Fulltrúar sveitarfélaganna á Vesturlandi hafa hins vegar vísað til menningarsamnings sem gerður var við sveitarfélögin á Austurlandi sem fordæmis. Í ráðuneytinu stendur nú yfir vinna við að meta áhrif þess samnings, þ.e. samningsins sem gerður var við sveitarfélögin á Austurlandi á sínum tíma. Þótt sá samningur hafi ýmsa kosti eru einnig á honum meinbugir sem óhjákvæmilegt er að taka tillit til þegar horft er til framtíðar. Á meðan sú vinna stendur yfir og þar til niðurstöður á því mati liggja fyrir mun ráðuneytið ekki standa að gerð sambærilegra samninga annars staðar á landinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir að taka þetta mál upp. Það er ástæða til og það heyrðist í svari hæstv. menntmrh. Það er sem sagt strand. Menn voru með miklar og digrar yfirlýsingar fyrir kosningar um að gera slíka samninga en ekkert hefur orðið af. Það voru gerðir samningar upp á stórar fjárhæðir á Austurlandi og það eru kannski meinbugirnir sem hæstv. ráðherra sér á málinu núna þótt hann hafi ekki útskýrt betur hvað hann átti þar við. Nú á að bjóða mönnum upp á einhvers konar nýja útfærslu á þessum samningi þar sem helmingurinn eigi að leggjast fram frá hendi sveitarfélaganna og þessu stýrt með einhverjum öðrum hætti en hefur verið í þeim samningum sem hafa verið samþykktir. Ég held að það sé þá því miður niðurstaðan að menn verða að fara yfir þetta mál í heildina með einhvers konar framtíðarhugsun í huga og þá mun þetta auðvitað tefjast eitthvað en það verður að átelja stjórnvöld fyrir það hvernig framgangan hefur verið í þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka í sjálfu sér hæstv. ráðherra fyrir að koma til að svara þessum fyrirspurnum um menningarsamninginn. Ég verð þó að segja að þær hugmyndir sem hann lagði fram um að það ætti að fara að tengja samningsgerðina við t.d. uppbyggingu Snorrastofu í Reykholti eða uppbyggingu á Eiríksstöðum og knýja sveitarfélögin á Vesturlandi til að koma með tilsvarandi framlag á móti, að slá þessu öllu saman í einn pott, þessum stóru verkefnum sem þar er verið að vinna, er ótækt. Að ætlast til að sveitarfélögin komi með jafnt framlag á móti og það verði grunnur að slíkum menningarsamningi er náttúrlega klárlega það sama og afsvar. Ég skal alveg fallast á þau sjónarmið að það eigi að fá reynslu af þeim samningi sem gerður var á Austurlandi. Ég hef heyrt að hann hafi kosti og galla, kosturinn sé sá að menningarmálin verði sýnilegri, metnaðarfyllri og markvissari en hins vegar sé gallinn sá að það eigi að fara að tengja inn í þennan menningarsamning stór verkefni sem kannski hirða þá upp alla þá fjármuni sem í boði eru og drepi þá í dróma minni verkefni og sprotaverkefni sem ættu að geta vaxið upp í skjóli slíks samnings. Þá væri líka bara heiðarlegra, virðulegi forseti, ef hæstv. ráðherra hefði sagt sveitarfélögunum á Vesturlandi að þetta mál væri ekki á dagskrá þannig að þau yrðu þá bara að taka á sínum málum með öðrum hætti en ekki láta liggja meira og minna óafgreitt og óskýrt hvers vegna ekki væri gengið til samninga eins og þeim höfðu verið gefnar væntingar um að yrði gert á árinu 2002.

Herra forseti. Það er að vísu misskilningur að þær hugmyndir sem uppi eru í ráðuneytinu séu að öllu leyti nýjar útfærslur á samningum og með öðrum hætti en í fyrri samningum, eins og kom fram hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni. Það eru tveir samningar í gangi. Annar er við sveitarfélög á Austurlandi þar sem þau koma ekki með peningaframlög á móti þeim framlögum sem ríkið leggur fram. Síðan er sérstakur menningarsamningur við Akureyri þar sem framlög koma frá sveitarfélaginu til jafns við framlög ríkisins. Þetta er því ekki nýtt af nálinni, því fer víðs fjarri. Þetta er raunar elsti menningarsamningurinn sem gerður hefur verið við sveitarfélög úti á landi, þ.e. samningurinn við Akureyri. Full ástæða er til að vega og meta hvernig eðlilegast er að standa að slíkum verkefnum í ljósi þess samnings sem gerður var á Austurlandi og þess sem gerst hefur á Akureyri. Rétt er að geta þess, af því að hv. fyrirspyrjandi vildi blanda inn í þessar umræður málefnum menningarhúsanna, að menningarhúsin áttu að þjóna þeim tilgangi beinlínis að efla menningarstarfsemi í þeim landshlutum sem lengst voru frá höfuðborgarsvæðinu og þar sem annaðhvort fjarlægðir eða samgöngur voru með þeim hætti að ástæða var til styrkja það sérstaklega. Þess vegna er ástæða til að skoða þessi mál, bæði út frá samningnum á Austurlandi en einnig út frá samningnum á Akureyri. Það er það sem er verið að gera og ráðuneytið mun ekki gera nýjan samning fyrr en þeirri athugun lýkur. 
            

Herra forseti. Mikilvægt er að hafa á hverjum tíma þá heilbrigðis- og félagsþjónustu sem kröfur tímans kalla eftir og þær eru breytilegar. Við hér í þessum sal þekkjum það öll, held ég, að það má að mörgu leyti bæta bæði heilbrigðis- og félagsþjónustuna í landinu. Þjóðfélagið hefur tekið breytingum á undanförnum árum, áherslur hafa breyst og þeim breytingum verðum við að fylgja eftir með breyttri þjónustu. Einnig er mikilvægt að hafa í huga hvað varðar heilbrigðisþjónustuna að þá ráði fjárhagur einstaklingsins eða fjölskyldunnar aldrei ferð, þ.e. að ef einstaklingur þarf á ákveðinni þjónustu að halda, þá velji hann ekki eingöngu út frá því hvort til endurgreiðslu komi frá Tryggingastofnun ríkisins eða ekki, heldur hafi möguleika á að fara til þeirra sérfræðinga sem gagnast honum sem best. Eins verður að gæta þess að samhæfing og samstarf sé alltaf til staðar, bæði á milli stofnana og eins innan stofnana, þannig að fagteymi séu sterk og þau skili hvað mestu. En í þeirri teymisvinnu þarf að hafa í huga að sérfræðingarnir, einstaklingarnir sem þar sinna þeirri þörf sem sjúklingahópurinn hefur. Þegar við lítum til heilsugæslunnar er orðin sterk krafa og mikil þörf á að fjölga þar starfsstéttum og þá ekki síst sálfræðingum. Komið hefur fram að álag á lækna er mikið í viðtalstímum og mikill hluti af þeirra tíma fer í andlega aðhlynningu og sálfræðiráðgjöf sem væri betur komin í höndum sálfræðinga ef þeir væru til staðar. Með tilliti til þessa höfum við hv. þm. Margrét Frímannsdóttir lagt fram eftirfarandi fsp. til hæstv. heilbrrh.: 1. Hafa einhverjar heilsugæslustöðvar heimild fyrir fastri stöðu sálfræðings og ef svo er, til hve langs tíma og hvaða stöðvar eru það? 2. Ná heimildirnar til afmarkaðra verkefna eða til almennrar sálfræðiþjónustu? 3. Er á döfinni að koma á föstum stöðugildum sálfræðinga við allar heilsugæslustöðvar og ef svo er, hvenær verður af því? 4. Hefur verið gengið frá samningum við sjálfstætt starfandi sálfræðinga, sbr. ákvæði 36. og 39. gr. laga um almannatryggingar? Ef svo er, hvað fela samningarnir í sér? 5. Hvers konar fyrirkomulag verður á greiðsluþátttöku Tryggingastofnunar ríkisins fyrir sálfræðiþjónustu?

Herra forseti. Fyrirspyrjandi hefur spurt mig fimm spurninga sem snúa að sálfræðiþjónustu og þá einkum sálfræðiþjónustu innan heilsugæslunnar. Ég vona að fyrirspyrjandi leyfi og hafi ekki athugasemdir við það þó ég svari þessum fimm spurningum í samfelldu máli. Í fyrsta lagi hefur ríkið horfið frá því verklagi að ákveða fjárveitingar eftir stöðugildum og því gefur ráðuneytið ekki sérstakar heimildir fyrir stöðugildum einstakra starfsstétta. Á Heilsugæslunni í Reykjavík eru nú starfandi tveir fastráðnir sálfræðingar og einn lausráðinn í 80% starfi. Þessir sálfræðingar starfa allir á Miðstöð heilsuverndar barna og er gert ráð fyrir óbreyttri starfsemi á næsta ári. Aðrar heilsugæslustöðvar sem veita sálfræðiþjónustu eru m.a. Akranes, Ísafjörður, Akureyri og Selfoss. Heilsugæslan á Akranesi er með tilraunaverkefni sem felst í að meðhöndla ofvirk börn í teymisvinnu. Þar starfar iðjuþjálfi í fullu starfi og barnalæknir og sálfræðingur í hlutastarfi. Á Selfossi var um mitt ár 1999 sett í gang á vegum heilsugæslunnar tilraunaverkefni um meðferðarúrræði fyrir börn á grunnskólaaldri og yngri. Um er að ræða eina stöðu sálfræðings sem hefur verið sinnt af tveimur sálfræðingum á staðnum. Heilsugæslan hefur samstarf við Skólaskrifstofu Suðurlands og tekur m.a. við tilvísunum frá þeim. Heilsugæslan á Ísafirði hefur gert samning við sálfræðing um að þjóna stöðinni fjóra daga í mánuði, þ.e. tvisvar í mánuði og er tvo daga á staðnum í hvort skipti. Hér er um almenna sálfræðiþjónustu að ræða og þeir sem koma eftir tilvísun heilsugæslulæknis greiða sömu sjúklingahlutdeild og er hjá sjálfstætt starfandi sérfræðilæknum en aðrir greiða fullt verð eða rúmlega 5.000 kr. fyrir 50 mínútna viðtal. Á Akureyri er starfandi einn sálfræðingur í fjölskylduráðgjöf samkvæmt þjónustusamningi ríkisins við Akureyrarbæ. Aðaláherslan hefur verið lögð á fjölskylduráðgjöf í tengslum við mæðra- og ungbarnavernd. Hér er um afmörkuð verkefni að ræða nema hvað varðar þjónustuna á Ísafirði. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Efla þarf heilsugæsluna sem hornstein heilbrigðisþjónustunnar í landinu. Áfram verði unnið að aukinni þjónustu við geðfatlaða. Sérstaklega þarf að huga að börnum og unglingum með geðraskanir og þroskafrávik.`` Einn þáttur í að ná fram ofangreindum markmiðum er að auka sálfræðiþjónustu heilsugæslunnar og í fjárlögum næsta árs er að finna fjárveitingu til tilraunaverkefnis um samstarfsteymi sálfræðings, félagsráðgjafa og iðjuþjálfa í Heilsugæslunni í Reykjavík. Mun teymið vætnanlega hefja störf upp úr áramótum. Ég vænti mikils af þessu tilraunaverkefni og vonandi verður reynslan slík að hún verði yfirfærð á fleiri heilsugæslustöðvar í framtíðinni. Hvað varðar samninga við sjálfstætt starfandi sálfræðinga er skemmst frá því að segja að ekki hefur verið samið við þá og verður ekki á næsta fjárhagsári miðað við það fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir. Þar sem ekki hefur verið samið um þessa þjónustu liggur ekki fyrir ákvörðun um með hvaða hætti greiðsluþátttakan yrði ef af samningum yrði. Það er stefna ráðuneytisins að efla grunnheilbrigðisþjónustuna og að hún verði veitt á heilsugæslustöðvum. Ráðuneytið hefur til að mynda lagt áherslu á að vera með tilraunaverkefni innan heilsugæslunnar til að efla geðvernd og þá sérstaklega barna og unglinga. Því þarf að skoða vel hvort ekki sé rétt að leggja megináhersluna á að veita fjármagn í að byggja upp grunnþjónustuna í tengslum við heilsugæsluna áður en gerðir verða samningar við sjálfstætt starfandi sérfræðinga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi svör þó að ég verði að viðurkenna að ég varð fyrir afar miklum vonbrigðum. Ekki er mjög langt síðan, ætli það sé ekki tæpt ár, frá því að hæstv. ráðherra svaraði fsp. frá þáv. þm., Ástu Möller, þess efnis að gerðir yrðu samningar við sjálfstætt starfandi sálfræðinga og þjónustan yrði aukin til muna. Hæstv. ráðherra sagði að hætt væri að veita sérstakar fjárveitingar fyrir stöðugildum. Það er nú samt sem áður þannig að heilsugæslustöðvar t.d. á Selfossi telja sig ekki hafa fjárveitingu nema til árs í senn, þannig að þjónustuna verður að tryggja og greiðsluþátttöku Tryggingastofnunar ríkisins. Við í Samf. höfum í fjögur ár flutt frv. þess efnis að Tryggingastofnun taki þátt í greiðslu fyrir sálfræði- og félagsráðgjöf fyrir börn og ungmenni. Það frv. hefur ekki enn verið lagt fram aftur í trausti þess að tekið yrði sérstaklega á þessu máli af hálfu ráðherra. En mér sýnist að við verðum að leggja það fram nú þegar.

Herra forseti. Ég verð að taka undir þau orð hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur að svör hæstv. ráðherra ollu mér nokkrum vonbrigðum, þ.e. að ekki skuli vera komnar í gang samningaumleitanir við sjálfstætt starfandi sálfræðinga, að koma þar á samningi sem mundi þá auðvelda almenningi eða þeim sem þurfa að leita til sálfræðinga að fá þar fyrirgreiðslu og niðurgreiðslu á þjónustu þeirra. Eins þarf að auka og fjölga aðkomu sálfræðinga að rekstri og þjónustu heilsugæslustöðvanna, því að þó svo að heilbrrn. úthluti ekki stöðugildum þá er það alveg ljóst að ekki eru ráðnir sálfræðingar í fastar stöður eða í starfshlutföll við heilsugæslustöðvarnar nema fjármagn sé tryggt til þess að ráða sálfræðinga. Og ef við erum að tala um að styrkja heilsugæsluna, grunnþjónustuna, þá er þetta hluti af því, herra forseti. Eins þarf að huga að því að efla sálfræðiþjónustu sálfræðinga í grunnskólunum og framhaldsskólunum og þá með þeim breytingum að þeir yrðu meira en ráðgefendur. Þetta á sérstaklega við þjónustu þeirra úti á landi og tengdu þá vinnu við heilsugæslustöðvarnar og þá starfsemi sem þar fer fram, því að það mundi létta á öllum og sérstaklega BUGL ef þeir fengju leyfi til að sinna einnig meðferð en ekki eingöngu ráðgjafarþjónustu í skólunum.

Herra forseti. Ég vil taka það fram að eins og kom fram í svari mínu tel ég að við getum ekki farið í samninga við sjálfstætt starfandi sálfræðinga nema hafa fjárheimildir til að standa undir þeim samningum. Þær fjárheimildir eru ekki fyrir hendi og þess vegna hafa samningar ekki verið gerðir. Ég hef í sjálfu sér ekkert nema gott um það að segja að Samfylkingin leggi fram frv. um þetta mál. Það mun þá væntanlega fylgja því frv. og umræðum um það hvar eigi að fá fjármagn í þetta mál því að ég tók eftir því á landsfundi Samfylkingarinnar að formaður hennar tók það fram að það væri nóg fjármagn í heilbrigðiskerfinu, það væri stefnumótun sem vantaði og væntanlega forgangsröðun. Ég vil þá bíða eftir því að heyra það. En ástæðan fyrir því að það hefur ekki verið samið við sjálfstætt starfandi sálfræðinga er einfaldlega sú að fjárheimildir eru ekki fyrir hendi til að ganga í það verk.

Virðulegi forseti. Þegar einstaklingur greinist með krabbamein tekur oft við margra mánaða og jafnvel margra ára meðferð. Skurðaðgerð, lyfjameðferð, geislar. Afleiðingar þessarar hörðu meðferðar eru margvíslegar, t.d. brottnám brjósts eða brjósta, líffæra eða útlima, lyfjameðferð sem í raun breytir líkamanum svo mikið að einstaklingurinn verður að læra að þekkja sjálfan sig í algjörlega breyttu formi. Það sem áður var létt veitist oft erfitt, það sem áður þótti sjálfsagt er það ekki lengur. Það þarf að byggja sig upp frá grunni, líkamlega en ekki síður andlega. Sjálfstraustið, sjálfsmyndin, er afar mikilvægur þáttur í baráttunni við þennan sjúkdóm og afleiðingar hans, eins og reyndar marga aðra erfiða sjúkdóma. Kona sem greinist með krabbamein í brjósti sem síðan er fjarlægt missir t.d. töluvert af sjálfsmyndinni um leið. Og þegar hárið fer í lyfjagjöfinni fer smápartur af sjálfsmyndinni til viðbótar. Þegar handleggur tvöfaldast vegna sogæðabólgu, þegar húðin þornar og flagnar svo að myndast sár, allt er þetta hluti af breyttri tilveru konunnar. Enn meiri breyting á sér stað, algjört svipleysi tekur völdin þegar augabrúnir eða augnhár detta af. Kona sem missir brjóst og hár vegna krabbameins fær samkvæmt reglum eitt brjóst á ári og tvo brjóstahaldara, hárkollu og getur fengið hólk á handlegg til að varna sogæðabólgu. Ekki er heimild til að láta tattóvera á sig augabrúnir. Ekki er heimild fyrir sérhönnuð sundföt né að láta setja á sig gervineglur. Fyrir stuttu birtist í Mogganum grein eftir Önnu Pálínu Árnadóttur sem heitir: Sköllóttar konur hugsa skýrt. Þar er þessu kannski best lýst en hún segir, með leyfi forseta: ,,Nú veit ég að reglurnar um greiðslur fyrir hárkollur voru á sínum tíma settar í góðri trú og á þeim tímum sem hárleysið var konum í krabbameinsmeðferð þungur baggi. En sem betur fer hafa tímarnir breyst og yngri konum gengur æ betur að finna ýmsar skemmtilegar leiðir fram hjá hárleysinu. Það er þess vegna sem þessar reglur eru svo rykfallnar að það setur að manni hnerra við að reka sig á þær. Og þetta er reyndar í annað sinn sem ég fæ svona hnerrakast, því önnur reglugerð Tryggingastofnunar mælir svo fyrir að konur sem þurfa að notast við gervibrjóst skuli fá stuðning til kaupa á tveimur sérhönnuðum brjóstahöldum og einu gervibrjósti árlega. Í einfeldni minni reiknaði ég með að í þessu fælust kaup á öllum tegundum brjóstahalda sem konur þurfa að nota, þar með talið sundfötum. En það reyndist misskilningur hjá mér. Ég get ekki ráðið því sjálf hvort ég nýti þennan árlega stuðning í kaup á gervibrjósti og sérhönnuðum brjóstahöldum eða sundfötum. Því að sjálfsögðu þurfum við sérhönnuð sundföt. Það segir sig sjálft og þau eru ekki á útsölu í Hagkaupum! Þó eru konur sérstaklega hvattar til að stunda sund eftir brjóstamissi. Það eru takmörk fyrir hversu mörgum gervibrjóstum hver kona þarf á að halda og eftir nokkurra ára meðferð er hætta á að þau fari að hlaðast upp hjá henni, ef hún nýtir sér þennan rétt á hverju ári! Ég treysti mér alveg til að meta það sjálf hvort ég hef meiri þörf fyrir nýjan brjóstahaldara eða sundbol hverju sinni og ég treysti mér líka til að ákveða sjálf hvort ég vil ganga með hárkollu eða ,,tattóveraðar`` augabrúnir. Í raun og veru tel ég það mannréttindamál að ég fái sjálf að meta hvers konar stuðning ég hef mesta þörf fyrir á hverjum tíma.`` Í framhaldi af þessu spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Mun ráðherra beita sér fyrir breytingum á reglum sem kveða á um stuðning við þá sem hafa fengið krabbamein eða aðra sjúkdóma til kaupa á hjálpartækjum eða -vörum þannig að sjálfsákvörðunarréttur og val einstaklingsins verði virt? 2. Hversu oft á undanförnum árum hafa reglur um stuðning tryggingakerfisins til kaupa á hjálpartækjum eða -vörum verið endurskoðaðar og hefur það verið gert í samráði við þá sem hlut eiga að máli, t.d. samtök kvenna sem fengið hafa brjóstakrabbamein? 3. Hvaða ráðgjafarhópar eru hjá Tryggingastofnun í þessum málum og hversu lengi hafa þeir starfað?

Herra forseti. Hér hafa verið lagðar fyrir mig spurningar. Sú fyrsta er svohljóðandi: Mun ráðherra beita sér fyrir breytingum á reglum sem kveða á um stuðning við þá sem hafa fengið krabbamein eða aðra sjúkdóma til kaupa á hjálpartækjum eða -vörum þannig að sjálfsákvörðunarréttur og val einstaklingsins verði virt? Tryggingastofnun ríkisins úthlutar hjálpartækjum samkvæmt reglugerð þar um. Oftast ræður val einstaklingsins þegar því verður við komið. Oft og tíðum er ekki hægt að veita hjálpartæki nema einstaklingurinn velji sjálfur. Við önnur hjálpartæki vegur hins vegar læknisfræðilegt mat á því hvað hentar sjúklingi best og er sú ákvörðun tekin í samráði við einstaklinginn. Hjálpartæki við krabbameinssjúklinga eru margs konar. Hér getur verið um að ræða hárkollur, gervibrjóst, gervilimi, stómapoka, barkastóma, gerviandlitshluta o.fl. Tryggingastofnun veitir styrk til kaupa á allt að tveimur hárkollum á ári þegar um er að ræða hárleysi vegna krabbameinsmeðferðar. Styrkurinn er veittur til eins eða tveggja ára í senn eftir eðli vandans og endurgreitt samkvæmt reikningum. Tryggingastofnun veitir styrk til kaupa á gervibrjóstum og sérstökum brjóstahöldum fyrir gervibrjóst vegna brjóstmissis kvenna. Það liggur í hlutarins eðli að við val á gervibrjóstum, brjóstahöldurum og hárkollum er fólki ekki settar skorður við því hvað keypt er. Er val einstaklingsins og sjálfsákvörðunarréttur virtur í þessu tilliti. Þegar um er að ræða gervieyru, gervinef eða aðra gerviandlitshluta sem greiddir eru 100% af Tryggingastofnun er val erfiðara. Eðli máls samkvæmt er sjálfsákvörðunarréttur virtur í hvívetna í þessu sambandi. Þegar um er að ræða hjálparvörur sem ekki eru á lista yfir hjálpartæki Tryggingastofnunar er því til að svara að ekki er mögulegt að veita styrki til að einstaklingurinn kaupi nánast hvað sem er. Svo langt gengur sjálfsákvörðunarrétturinn ekki. Það verður að velja hjálpartæki af þekkingu svo að það gagnist sjúklingnum og þarf um leið vera skynsamlegt val með tilliti til kostnaðar. Úthlutun hjálpartækja er til þess ætluð að um leið og þessi tæki gagnast einstaklingnum við athafnir daglegs lífs er hann varinn gegn óhóflegum kostnaði við að lifa lífi sínu. Síðan er spurt: Hversu oft á undanförnum árum hafa reglur um stuðning tryggingakerfisins til kaupa á hjálpartækjum eða -vörum verið endurskoðaðar og hefur það verið gert í samráði við þá sem hlut eiga að máli, t.d. samtök kvenna sem fengið hafa brjóstakrabbamein? Reglur um hjálpartæki Tryggingastofnunar hafa oft verið endurskoðaðar á liðnum árum. Síðasta breyting var gerð með reglugerð dags. 16. júní á þessu ári en það var jafnframt fyrsta reglugerðin sem sett var af ráðuneytinu til að leysa af óbirtar reglur tryggingaráðs frá því í apríl 2002. Við mótun reglnanna og breytingar hefur Tryggingastofnun m.a. notið aðstoðar fulltrúa frá Samhjálp kvenna hjá Krabbameinsfélaginu. Rétt er að geta þess að hjálpartæki Tryggingastofnunar ná ekki til allra og spanna heldur ekki öll svið. Þannig sér Heyrnar- og talmeinastöð Íslands um hjálpartæki fyrir heyrnarskerta, heyrnarlausa og þá sem eru með heyrnar- og talmein, auk einkaaðila sem hafa tekið að sér þjónustu á því sviði, og Sjónstöð Íslands hannar hjálpartæki fyrir blinda og sjónskerta um þjónustu á endurhæfingarstöð sjónskertra. Tryggingastofnun greiðir heldur ekki styrki vegna hjálpartækja til þeirra sem vistast á sjúkrastofnunum eða öldrunarstofnunum eða fyrir börn yngri en 16 ára sem búa á heimilum. Samkvæmt lögum um málefni fatlaðra gilda sérákvæði um samnýtanleg og veggföst hjálpartæki á sambýlum fatlaðra. Í þessum tilfellum sjá viðkomandi stofnanir um útvegun hjálpartækja fyrir vistmenn sína. Þriðja spurningin var: Hvaða ráðgjafarhópar eru hjá Tryggingastofnun í þessum málum og hversu lengi hafa þeir starfað? Hjálpartækjanefnd hefur starfað í mjög langan tíma hjá Tryggingastofnun sem gert hefur tillögur til tryggingaráðs og nú til ráðuneytis um breytingar á hjálpartækjalista stofnunarinnar. Þessa nefnd skipa fulltrúar Hjálpartækjamiðstöðvarinnar, fulltrúi sjúkratryggingasviðs og fulltrúi læknasviðs en áður sat einnig í nefndinni fulltrúi tryggingaráðs. Til starfshátta hjálpartækjanefndar Tryggingastofnunar ríkisins heyrir að hún kallar til sín lækna, hjúkrunarfræðinga og annað heilbrigðisstarfsfólk til ráðgjafar sem líklegt væri að gæti gefið góð ráð og verið með faglegar ábendingar sem koma að gagni í starfi nefndarinnar. Þá er rétt að geta um aðstoð fulltrúa frá Samhjálp kvenna hjá Krabbameinsfélaginu en það er liður í að þiggja ábendingar og ráðgjöf frá þeim sjúklingahópum er málið varðar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn og svör ráðherrans. Ég vil að það komi hér fram að það er mjög mikilvægt að fram fari einstaklingsbundið mat á því hvaða þörf viðkomandi einstaklingur hefur fyrir hjálpartæki, það geti í þessu tilfelli innan Hjálpartækjamiðstöðvarinnar þar sem ráðgjafi eða ráðgjafar fara yfir það með einstaklingnum, sem hefur í þessu tilfelli greinst með krabbamein og gengið í gegnum meðferð, hvaða hjálpartæki gagnist honum best. Það þarf að setja upp þarfaáætlun fyrir þann einstakling og hún á að ráða í raun og veru hvað varðar hjálpartæki og endurgreiðslu Tryggingastofnunarinnar. Þarfir manna eru misjafnar og hvað varðar brjóstapúða og sundföt fer það auðvitað eftir lífsstíl einstaklingsins. Þetta á allt saman að vera til þess að auka lífsgæði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur kærlega fyrir að vekja máls á þessum vanda þeirra kvenna sem hún lýsti hér. Það er því miður greinilegt af svörum ráðherra að það ríkir nokkur forræðishyggja þegar tekin er afstaða til þess hvað hver á að fá. Það er mjög mikilvægt að sjúklingar sem eiga rétt á tiltekinni aðstoð hafi ekki bara nokkuð heldur mjög mikið um það að segja í hverju sú aðstoð er fólgin. Það er mikið áfall að greinast með banvænan sjúkdóm og þurfa að ganga í gegnum erfiðar aðgerðir og meðferðir þótt ekki bætist á sú þrautaganga að berjast við tryggingakerfið. Ég vil sérstaklega í þessu sambandi nefna baráttu nokkurra kvenna sem hafa farið í brjóstnám og enduruppbyggingu en ekki fengið þeirri aðgerð lokið þar sem ekki var hægt á þeim tíma að ljúka við gerð geirvörtu á brjóst með tattóveringu inni á sjúkrastofnunum. Ég vil biðja ráðherra að líta sérstaklega til þess hóps.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir er ekki bara að miðla okkur af reynslu sem hún hefur sjálf öðlast, heldur hefur hún jafnframt í gegnum víðtæk kynni af konum í þessari aðstöðu kynnst því við hvað er að slást í þessum efnum. Það er alveg ljóst af svari hæstv. ráðherra að við erum með mjög ósveigjanlegt kerfi og mjög ósveigjanlega reglugerð og ég hlýt að minnast á það í þessari umræðu. Ég hef lesið nokkuð um þessi efni, m.a. viðtal við unga konu sem hefur fengið þann sjúkdóm að allt hárið dettur af. Það er varanlegt eftir því sem best er vitað og hún bendir einmitt á þetta með tvær hárkollur. Það er svipað og að bjóða manneskju upp á það að nota tvær flíkur allt árið, bara tvær flíkur, og þá geta allir gert sér grein fyrir hvernig flíkurnar verða. Það verður að taka á þessum málum. Það verður að taka á reglugerðinni og gera hana bæði einstaklingsbundnari og sveigjanlegri.

Virðulegi forseti. Það er ekki þannig að ég hafi í fyrirspurn minni farið fram á aukin fjárútlát vegna hjálpartækja eða varnings sem konur sem fengið hafa brjóstakrabbamein þurfa að nota. Ég mæltist frekar til þess að þær hefðu einhvern ráðstöfunarrétt á þeim fjármunum sem þegar eru veittir. Það er hárrétt hjá hæstv. ráðherra að við höfum ákveðið val. Sem betur fer ákveður ekki Hjálpartækjabankinn hvers konar hárkollu kona sem misst hefur hárið á að hafa. Sem betur fer ákveður ekki hjálpartækjanefndin hvaða brjóstastærð hentar hverju sinni. Við höfum þetta val um hvernig við viljum hafa þau hjálpartæki sem okkur standa til boða. Hér er farið fram á að fram fari einstaklingsbundið mat á þörfinni, eins og hv. þm. sagði áðan, að viðkomandi hafi eitthvað um þá fjármuni að segja sem ætlaðir eru til hjálpartækjakaupa og annars, til að mynda til að láta tattóvera á sig augabrúnir sem skiptir verulegu máli fyrir þær konur sem missa augabrúnir og augnhár. Spurning mín til hæstv. ráðherra er einungis þessi: Er hæstv. ráðherra tilbúinn til að beita sér fyrir því að reglunum verði breytt í þessa veru? Við erum ekki að tala um aukið fjármagn heldur meiri áherslu á einstaklingsbundið mat og minni forræðishyggju við ráðstöfun þeirra fjármuna sem eiga að fara í slík hjálpartæki.

Herra forseti. Sem betur fer eru miklar framfarir í hjálpartækjum fyrir krabbameinssjúka. Eðli málsins samkvæmt hlýtur að þurfa að endurskoða þær reglugerðir sem þar gilda. Þær endurskoðanir verða að vera í takt við þá tilveru sem við búum við og þær framfarir sem hafa orðið. Auðvitað tökum við mið af því í ráðuneytinu. Ég hélt því ekki fram að hv. þm. krefðist aukinna fjármuna í þetta. Ég tel einboðið að við förum yfir málið, þar á meðal það mál sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir nefndi og ég þekki. Akkillesarhællinn á sínum tíma var sá að þar var ekki viðurkennd heilbrigðisstétt sem þjónaði en við þurfum auðvitað að skoða það mál. Ég veit af því. Varðandi ósveigjanleika kerfisins, mat á hverjum einstaklingi og þörfum hans, þá tel ég sjálfsagt að skoða þau mál. Það kom reyndar fram í svari mínu að sjálfsákvörðunarréttur er virtur í fjölmörgum tilfellum. Ég tel að þróa þurfi þessi mál þannig. Ég endurtek, og ég tel að það hafi komið fram í máli allra ræðumanna, að þessar reglur þyrfti að endurskoða, m.a. vegna þeirra breytinga sem hafa orðið í meðferð við þessum alvarlega sjúkdómi og þróun hjálpartækja.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hefur mikil vinna verið lögð í að bæta umhverfið við eina fegurstu náttúruperlu landsins, Gullfoss. Aðkoman að fossinum hefur verið stórbætt og góðir göngustígar bæta öryggi þeirra fjölmörgu ferðamanna sem koma til að skoða fossinn. Flestir koma yfir sumartímann en eftir að ferðamannatímabilið lengdist hefur færst í aukana að Gullfoss sé sóttur heim yfir vetrartímann. Segja má að ferðamenn komi að Gullfossi á öllum árstímum og öllum tímum dags. Í skammdeginu styttist sá tími verulega þar sem gestum gefst færi á að njóta þessarar náttúruperlu sem á sér vart hliðstæðu, ekki bara hér á landi heldur í heiminum. Í uppsveitum Árnessýslu hefur verið lögð mikil áhersla á uppbyggingu ferðamannaiðnaðar. Fáir hafa náð eins miklum árangri í þeim efnum á síðustu árum enda eru möguleikarnir miklir þar sem náttúruundur eins og Gullfoss og Geysir eru til staðar. Víða erlendis má sjá á helstu ferðamannastöðum að náttúruperlur eru upplýstar eftir að dimma tekur til að laða frekar að ferðamenn og lengja þann tíma sem njóta má útsýnis. Á síðustu árum hafa menn rætt möguleikana á að koma fyrir lýsingu við Gullfoss og hefur ferðamálaráð tekið þeirri hugmynd frekar jákvætt. Um yrði að ræða lýsingu sex mánuði ársins, frá 1. október til 1. apríl. Töluverð vinna hefur verið lögð í að skoða með hvaða hætti þetta yrði best gert. Hér er um mjög áhugavert framtak að ræða sem styrkja mundi ferðamannaiðnaðinn í uppsveitum Árnessýslu verulega og gefa fleirum færi á að njóta þessarar frábæru náttúruperlu á annan hátt en nú er. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur komið til álita að lýsa Gullfoss upp með ljóskösturum og ef svo er, hver er afstaða ráðherra og viðkomandi stofnunar til hugmyndarinnar?

Virðulegur forseti. Hér er spurt hvort komið hafi til álita að lýsa Gullfoss upp með ljóskösturum og ef svo væri, hver væri afstaða ráðherra og viðkomandi stofnunar til hugmyndarinnar. Því er til að svara að það eru engin bein ákvæði í lögum um flóðlýsingar. Í lögum nr. 44/1999, um náttúruvernd, er m.a. að finna ákvæði um að hvers konar áletranir á náttúrumyndanir séu bannaðar en engin ákvæði er varðar flóðlýsingu náttúruminja. Hugmyndir um flóðlýsingu fossa og annarra náttúruminja hafa af og til komið til álita. M.a. er fjallað um mögulega flóðlýsingu við Gullfoss í greinargerð með skipulagstillögu fyrir neðri aðkomu við Gullfoss sem unnin var af Landformi ehf. fyrir ferðamálaráð Íslands árið 1999. Þar kemur fram að ferðamenn heimsækja Gullfoss á öllum tímum dags árið um kring og ástæða sé til að meta hvort þeir nytu ásýndar fossins betur ef hann yrði flóðlýstur. Um væri að ræða lýsingu sem væri eingöngu kveikt er birta væri komin niður fyrir 100 lux og aðallega að haust- og vetrarlagi. Ljóskastarar yrði settir upp að vestanverðu, rétt neðan gilbarms og þannig ósýnilegir frá aðkomu- og göngusvæðum. Flóðlýsing getur skapað aðstöðu sem gerir ferðamönnum kleift að skoða tiltekin náttúrufyrirbæri í myrkri þó slík náttúruskoðun sé annars eðlis en sú sem fer fram við eðlileg birtuskilyrði. Þannig má skapa ákveðin hughrif sem geta verið hrífandi á sinn hátt. Dæmi um slíkt er lýsing fossa í Varmá í Hveragerði og Systrafoss á Kirkjubæjarklaustri þannig að fyrirbærið er þekkt hér á landi. Ég tel að það sé ekki eðlilegt að útiloka þessa hugmynd og mér finnst koma til greina að gera tilraunaverkefni með slíkar lýsingar eins og við Gullfoss þar sem ég tel að það gæti haft áhrif á upplifun ferðamanna af svæðinu. Þeir mundu þá frekar skoða þetta náttúrufyrirbæri okkar í myrkri. Af minni hálfu er ekki eðlilegt að útiloka þessa hugmynd og ég bendi á að það gæti verið eðlilegt að gera tilraun. Maður vildi líka gjarnan sjá hvernig þetta kæmi út í raunveruleikanum. Mér er ekki kunnugt um að við höfum fengið neinar beiðnir sem lúta að þessu beint en mér er kunnugt um að þetta hefur komið til álita í hugmyndum frá Landformi varðandi skipulagstillögur. Svar mitt er að mér finnst þetta koma til greina.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin og hve jákvætt hún tekur í þessa hugmynd. Hún er, eins og hæstv. ráðherra sagði, ekki alveg ný vegna þess að þetta hefur komið upp áður. Reyndar er búið að undirbyggja þetta býsna vel að mínu mati miðað við þær skýrslur sem ég hef lesið. Mér finnst það góð hugmynd hjá hæstv. ráðherra að fara í tilraunaverkefni í tiltölulega stuttan tíma. Ég veit til þess að sveitarstjórnir í uppsveitum Árnessýslu hafa lagt mikla áherslu á þetta. Hvort þær hafa sent formleg erindi er mér ekki kunnugt um en þó var í umræðunni að sækja um fjárveitingu til að fara í þetta verkefni. Það var einmitt undirbúið með þeim sem vann skýrsluna á sínum tíma. Þá var þetta erindi undirbúið. Þetta hefur verið í umræðunni býsna lengi. Fjöldi ferðamanna hefur komið að Gullfossi á haustin og eftir að fer að skyggja til að njóta fossins. Útlendingar hafa sumir reiknað með því að þessi náttúruperla væri upplýst, það væri allt í lagi að fara þangað að kvöldi vegna þess að svona einstakt náttúrufyrirbrigði hlyti að vera lýst upp þannig að ferðamenn gætu notið þess á hvaða tíma sólarhrings sem er. Ég fagna hins vegar þessari afstöðu ráðherra og beini því til hæstv. ráðherra að hún beiti sér fyrir því að í þetta tilraunaverkefni verði farið.

Virðulegur forseti. Eins og hér kom fram er mér ekki kunnugt um að komið hafi fram bein beiðni sem lýtur að þessari hugmynd. Ég sé enga ástæðu til að beita mér sérstaklega í málinu. Ef það kemur til okkar með einhverjum hætti þá skoðum við það auðvitað. En það eru ekki allir sammála um að við eigum að lýsa upp náttúrufyrirbæri og t.d. hafa það verið sjónarmið á Umhverfisstofnun að það beri ekki að lýsa upp náttúrufyrirbæri fjarri byggð. Það er talið í lagi að lýsa upp náttúrufyrirbrigði sem eru hluti af menningarlandslagi, má segja. En mér finnst Gullfoss vera þess eðlis að af minni hálfu kæmi til greina að lýsa hann upp. Menn geta líka spurt sig: Á að lýsa upp Herðubreið uppi á hálendinu? Ég hef miklu meiri efasemdir um það. Það er fjær byggð og ekki sambærilegt við þá hugmynd að eðlilegt gæti verið að lýsa upp Gullfoss. Menn standa t.d. á palli við fossinn og horfa þar yfir svæðið þannig að auðvitað er að vissu leyti búið að snerta það svæði. Af minni hálfu kemur þetta til greina en ég hef ekki sérstaklega í hyggju að beita mér í þessu máli. Hugsanlega kemur það til okkar kasta ef formlegar beiðnir berast.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa mörg sveitarfélög lyft grettistaki í fráveitumálum. Segja má að með þessum framkvæmdum hafi verið stigið eitt stærsta skref í umhverfisátaki í sögu þjóðarinnar. Í nýlegri úttekt á fráveituverkefnum sveitarfélaga kemur fram að lokið er um 35% þeirra fráveituverkefna sem sveitarfélögin stóðu frammi fyrir á árinu 1995 og á lögum samkvæmt að vera lokið í árslok 2006. Þetta eru gífurlega kostnaðarsöm verkefni og fjárþörf til framkvæmda er ólík milli einstakra sveitarfélaga og einnig fjárhagsleg geta þeirra. Árið 1995 voru sett lög nr. 53, um stuðning við framkvæmdir sveitarfélaga í fráveitumálum. Samkvæmt 3. gr. laganna getur tiltekin fráveituframkvæmd sem unnin er á tímabilinu 1. maí 1995 til 31. desember 2005 notið styrks úr ríkissjóði. Gert er ráð fyrir að framlag ríkisins nemi allt að 20% framkvæmdakostnaðar eða heildarraunkostnaði styrkhæfrar framkvæmdar næstliðins árs. Árlegt fjárframlag ríkissjóðs til stuðnings við fráveituframkvæmdir sveitarfélaga er þó bundið ákveðnu hámarki eða 200 millj. kr. sem nú hefur verið hækkað í 220 millj. kr. Til þessa verkefnis er áætlað að ríkið veiti samtals 2,2 milljarða kr. á árinu 1995--2005. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef lá fyrir árið 2002 að frá gildistöku laganna 1995 hafi fráveituframkvæmdir sveitarfélaga, þ.e. framkvæmdir á árunum 1995--2001, verið minni en sem nam samanlögðu árlegu hámarksframlagi ríkissjóðs. Vegna mikilla framkvæmda við uppbyggingu grunnskóla undanfarin ár, m.a. vegna flutnings grunnskóla til sveitarfélaganna og ákvæða grunnskólalaga um einsetningu, er ólíklegt að öll sveitarfélög hafi bolmagn til að ljúka tilskildum fráveituframkvæmdum fyrir árslok 2005. Ljóst er að mörg sveitarfélaga sem skemmst eru á veg komin í fráveituframkvæmdum muni eiga í verulegum erfiðleikum með að fjármagna þær án frekari stuðnings. Því spyr ég hæstv. umhvrh. hvort fyrirhugað sé að breyta núgildandi lögum og lengja tímabilið með fjárstuðningi ríkisins vegna fráveituframkvæmda og koma þannig til móts við þau sveitarfélög sem enn hafa ekki lokið fráveituframkvæmdum.

Virðulegi forseti. Spurt er: Er fyrirhugað að lengja tímabil fjárhagslegs stuðnings ríkisins við fráveituframkvæmdir sveitarfélaga? Því er til að svara að það er ljóst að fyrir Íslendinga sem byggja afkomu sína á matvælaframleiðslu og eru í auknum mæli að markaðssetja landið sem ferðamannaland og hafa hafið sem sína mikilvægustu auðlind, er mjög mikilvægt að fráveitumál séu í lagi og að vandað sé til úrlausna á þeim vettvangi. Með lögum nr. 53/1995, um stuðning við framkvæmdir sveitarfélaga í fráveitumálum, er komið til móts við þau sjónarmið sveitarfélaga að ríkisvaldið taki þátt í kostnaði við framkvæmdir að ákveðnu marki eða sem nemur 20% af raunkostnaði við tilteknar framkvæmdir en þó að hámarki 200 millj. kr. á ári. Samkvæmt ákvæðum reglugerðar um fráveitur og skolp, nr. 798/1999, sem tekur mið af tilskipun 91/271/EBE, um hreinsun skolps frá þéttbýli, skal þessum málum vera komið í viðeigandi horf fyrir 1. janúar 2006. Um 70% landsmanna búa við viðunandi aðstæður í fráveitumálum þar sem stærstu framkvæmdirnar hafa verið á höfuðborgarsvæðinu og í næsta nágrenni þar sem mannfjöldinn er mestur. Ef svo heldur sem horfir munu um 80--85% landsmanna búa við viðunandi aðstæður í lok ársins 2005. Umrædd lög gilda til og með 2005 þannig að síðustu greiðslur samkvæmt þeim koma til úrborgunar á árinu 2006. Ég tel ólíklegt að hægt sé að ná því markmiði að ljúka framkvæmdum í fráveitumálum á árinu 2005. Framkvæmdir fóru hægar af stað en reiknað var með, eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, þannig að fyrst á árinu 2001 náðu styrkir 200 millj. kr. Á síðasta ári fór fram könnun á ástandi fráveitumála með það að leiðarljósi að gera tillögu um framhaldið. Niðurstöður þessarar könnunar voru kynntar í skýrslu og á ráðstefnu fyrr á þessu ári. Í framhaldi af því fól ég fráveitunefnd umhvrn. sem starfar samkvæmt áðurnefndum lögum að endurskoða lögin og vinna frv. til laga þar sem tekið er á framhaldinu með það að leiðarljósi að lagt yrði fram frv. á næsta ári. Á þessari stundu liggur tillaga ekki fyrir og engin ákvörðun um hvort það verði lengt í lögunum eða hvernig tekið verði á þessum afgangsframkvæmdum. Ég vil hins vegar alls ekki útiloka að lengt verði í lögunum, en engin ákvörðun liggur fyrir um það á þessari stundu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurrós Þorgrímsdóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Við vitum öll hve mikilvægt er fyrir okkur Íslendinga að fráveitumálin séu í lagi. Við byggjum afkomu okkar að miklu leyti á matvælaframleiðslu. Mörg sveitarfélög eiga í mjög miklum erfiðleikum með að uppfylla þessar skyldur vegna þess hvernig lega þeirra er í landinu. Ég vil nefna sveitarfélög á Suðurlandi sem eru langt frá sjó, eins og Hveragerði, Selfoss, Hellu og Hvolsvöll. Ég tel að lengja verði í þessum tíma til að sveitarfélögin fái rýmrir tíma til að uppfylla þessar skyldur. Ég vil líka spyrja hæstv. umhvrh. hvort hún viti hvort nokkur ný tækni sé væntanleg, ódýrari þá en þær lausnir sem við höfum verið með til þessa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr og greinargóð svör. Eins og hér hefur komið fram er þetta mjög mikið áhyggjuefni margra sveitarfélaga, sérstaklega þeirra sem eru rétt að byrja á þessum framkvæmdum og sjá ekki fram á að þau verði búin að ljúka þeim á tilsettum tíma. Ég heyri á ráðherra að verið er að vinna í þessu máli og það er bara ósk mín og von að þessi tími verði lengdur.

Virðulegur forseti. Nú er búið að draga það fram í umræðunni að þessar framkvæmdir séu dýrar fyrir mörg sveitarfélög og það er alveg rétt. Hægt er að nefna það hér að t.d. á Blönduósi og í Hveragerði er kostnaður á hvern íbúa mjög hár. Samt hafa menn lagt í þann kostnað og eru búnir að koma sínum málum í lag á meðan aðrir, þar sem minni kostnaður er á hvern íbúa, eru ekki búnir að því. Menn forgangsraða því misjafnlega innan sveitarfélaganna. Sumir leggja mjög mikla áherslu á skólamál en aðrir á fráveitumálin o.s.frv. Því er svolítið erfitt að færa rök fyrir því að hjálpa eigi sérstaklega þeim sem hafa mikinn kostnað þegar sumir sem hafa mikinn kostnað hafa nú þegar tekið á sínum málum, en sú umræða hefur komið upp. Mér er ekki kunnugt um neina nýja tækni sem gæti gert þetta ódýrara. Það hefur stundum brunnið við í þessari umræðu að menn telja að við séum að gera óeðlilegar kröfur á Íslandi. Svo er ekki. Við gerum eðlilegar kröfur miðað við það sem gengur og gerist í Evrópusambandinu. Við höfum innleitt tilskipanir þaðan og höfum flokkað viðtaka okkar í samstarfi við önnur Evrópusambandslönd og EES-lönd sem síður viðkvæman viðtaka, þ.e. sjórinn. Við gerum hins vegar ákveðnar kröfur sem eru strangari hvað varðar gerlamengun. Það var gert löngu áður en þessar EES-tilskipanir komu til sögu og það orsakast af því að við erum í hörkusamkeppni við Norðmenn og aðra varðandi fiskútflutning. Við erum því að gera þetta með eðlilegum hætti. Þetta er hins vegar dýrt og sveitarfélögin standa mörg hver ekkert mjög vel fjárhagslega þannig að ég skil að áhugi sé á því að lengja í lögunum af þeirra hálfu. Það er ekki búið að taka ákvörðun um það. En ég útiloka ekki að svo verði.

Virðulegi forseti. Í 39. gr. laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar segir svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þegar prestakall eða prestsstaða losnar eða nýtt prestakall er stofnað auglýsir biskup Íslands embættið með fjögurra vikna umsóknarfresti hið skemmsta. Nánari reglur um val á sóknarpresti og presti skv. 35. gr., m.a. um skilyrði til almennra kosninga, skal setja í starfsreglur skv. 59. gr.`` Það er einmitt þessi grein laganna sem er tilefni þeirra tveggja fyrirspurna sem ég ætla að bera fram við hæstv. dóms- og kirkjumrh. Af lestri þessarar greinar verður ekki ráðið hversu rúman tíma biskupsembættið hefur til þess að auglýsa eftir presti ef prestsstaða eða prestakall losnar. Samkvæmt orðanna hljóðan er þetta vald í raun lagt í hendur biskups. Þó má ætla að einn tilgangurinn með þessari lagagrein sé m.a. sá að tryggja að eftir því sé farið og það sé tryggt að prestakall sé auglýst eða prestsstaða auglýst ef embætti losnar, án þess að tíundað sé í lagagreininni sjálfri hversu langur tími skuli líða frá því að staða verður laus og þar til auglýst er eftir umsækjendum um hana. Tilefni þessarar fyrirspurnar er mál sem upp kom á Bíldudal þegar svo háttaði til að heilir ellefu mánuðir liðu frá því að prestsstarf losnaði við það að prestur lét af störfum og þar til kirkjuþing tók þá ákvörðun sem ég hef gagnrýnt, að leggja niður prestakallið á Bíldudal. Í ellefu mánuði lá sem sagt ekki fyrir hvort auglýst yrði eftir presti. Hin formlega ákvörðun um það var fyrst tekin að liðnum svo löngum tíma. Ég tel mjög mikilvægt fyrir starfsöryggi og starfsemi prestakalla og starf í söfnuðum að þessi mál séu nokkuð skýr og mönnum nokkuð ljóst hvernig skuli að þessu staðið, a.m.k. að söfnuðunum sé þetta alveg ljóst. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hæstv. dóms- og kirkjumrh. eftirfarandi tveggja spurninga, með leyfi virðulegs forseta: 1. Hafa verið mótaðar reglur um hversu langur tími megi líða frá því að prestakall eða prestsstaða losnar og þar til biskup Íslands auglýsir embættið, sbr. 39. gr. laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar? 2. Eru dæmi um það frá gildistöku laganna 1. janúar 1998 að lengri tími en þrír mánuðir hafi liðið fram að auglýsingu? Ef svo er, hver eru þau dæmi?

Herra forseti. Fyrri spurningunni, um það hvort mótaðar hafi verið reglur um hversu langur tími megi líða frá því að prestakall eða prestsstaða losnar og þar til biskup Íslands auglýsir embættið, sbr. 39. gr. laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, get ég svarað á þann veg, eftir að ráðuneytið hefur leitað upplýsinga frá biskupi, að ekki hafa verið settar reglur um þessa tímafresti. Hins vegar er það greinilega svo samkvæmt þessu svari að ef uppi eru áform um að leggja niður prestakall eða sameina prestakall nærliggjandi prestakalli eða prestaköllum þá er staðið að málum á sérstakan hátt sem ég mun lýsa á eftir. En ef ekki er á döfinni að ganga til slíkra verka er prestsstaðan eða embættið auglýst þegar í stað og leitað eftir umsóknum eftir að prestakallið losnar. Ef áform eru uppi um það á vettvangi kirkjunnar að sameina prestaköll þá er litið til 19. gr. laga nr. 78/1997 þar sem segir að biskupafundur skuli gera tillögur til kirkjuþings um skipan prestakalla. Tillögur biskupafundar eru bornar undir viðkomandi safnaðar- og héraðsfundi áður en kirkjuþing fær þær til umfjöllunar og ákvörðunar. Kirkjuþing er haldið í október ár hvert og því liggur ekki fyrir endanleg niðurstaða varðandi afdrif tillagnanna fyrr en að loknu þinginu og kann það að valda því að viðkomandi prestakalli kunni að verða þjónað í aukaþjónustu í nokkurn tíma. Ef kirkjuþing hafnar sameiningu þar sem prestakall er laust, er það auglýst eins fljótt og kostur er. Það er þetta ferli sem um er að ræða og snertir fyrirspurn hv. þm. Ef litið er á þetta frá 1998, hvernig þessu er háttað varðandi þá skipan ef ætlunin er að sameina prestaköll, þá má nefna að í Bólstaðarhlíðarprestakalli í Húnavatnsprófastsdæmi sagði prestur lausu starfi sínu 30. júní árið 2000. Það var sameinað Þingeyrarklausturs- og Skagastrandarprestakalli 1. janúar 2001 og liðu þarna sex mánuðir. Í Bergþórshvolsprestakalli í Rangárvallaprófastsdæmi sagði prestur lausu starfi sínu 31. maí 1997. Það var sameinað Holtsprestakalli 17. mars 1999. Þarna liðu tuttugu og einn og hálfur mánuður. Í Prestsbakkaprestakalli í Húnavatnsprófastsdæmi sagði prestur starfi sínu lausu 1. nóvember 2002. Það var sameinað Melstaðar- og Hólmavíkurprestakalli 1. janúar 2004 og liðu 14 mánuðir. Hv. fyrirspyrjandi nefndi Bíldudalsprestakall í Barðastrandarprófastsdæmi. Þar sagði prestur lausu embætti sínu 1. nóvember árið 2002. Þetta prestakall verður sameinað Tálknafjarðarprestakalli frá 1. janúar næstkomandi og því líða 14 mánuðir án þess að þarna sé starfandi prestur. Í Desjamýrarprestakalli í Múlaprófastsdæmi sagði prestur lausu starfi sínu 1. mars 1998. Það var sameinað Eiðaprestakalli 1. janúar árið 2000. Þar liðu 22 mánuðir. Í Vatnsfjarðarprestakalli í Ísafjarðarprófastsdæmi sagði prestur lausu starfi sínu 1. ágúst 1999. Það var sameinað Staðarprestakalli 1. janúar 2000 og liðu fimm mánuðir. Þetta er sú lýsing sem ég fæ frá Biskupsstofu um þetta mál. Þá er þess að geta að Þingvallaprestakall í Árnesprófastsdæmi hefur verið laust frá 15. maí árið 2000 þegar sóknarpresturinn lést. Það starf hefur ekki verið auglýst.

Herra forseti. Ég vil láta í ljós þá skoðun mína að störf presta og skipan prestakalla í landinu eru og hafa verið um aldir ákveðnir hornsteinar í uppbyggingu á okkar þjóðskipulagi og okkar samfélagslegu þjónustu sem hefur einmitt byggst upp í kringum skipan prestakalla. Hlutverk presta og hvernig kirkjan fer með þjónustu sína skiptir okkur þess vegna öll máli. Ég tel t.d. að í stöðu Bíldudalsprestakalls þar sem meginþorri íbúanna hafði skorað á biskup og kirkjustjórn Íslands að þangað kæmi prestur til starfa, hefði átt að ráða nokkru um viðbrögð kirkjunnar í þeim efnum, og ráða prest en ekki láta prestakallið standa tómt. Virðulegi forseti. Ég legg áherslu á að skyldur þjóðkirkjunnar í þessu máli eru miklar og verður að vera hægt að gera til hennar þjóðfélagslegar kröfur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dóms- og kirkjumrh. fyrir afar skýr og greinargóð svör við spurningum mínum, sem hafa varpað góðu ljósi á þetta mál sem ég var að leita eftir að væri skýrt. Starf prests í söfnuðum landsins er auðvitað mjög mikilvægt og söfnuðirnir gera miklar kröfur til þessara þjóna sinna sem eðlilegt er. Í mörgum byggðarlögum er það þannig að staða prestsins er mikilvæg líka í byggðalegu tilliti. Þess vegna er að mínu mati ákaflega mikilvægt hvernig staðið er að ráðningu presta og hvernig staðið er að því að breyta skipan prestakalla. Það er ákaflega mikilvægt að það sé vel að því máli staðið og kynningin á slíkum málum gagnvart söfnuðinum sé nægilega mikil og gerð með þeim hætti að það þurfi ekki að valda óróa eða misskilningi eða hreinlega tortryggni gagnvart kirkjunni. Ég tel að það dæmi sem ég nefndi varðandi Bíldudalssókn sé því miður ekki dæmi um það. Ég tel að þar hafi ekki verið eðlilega að málum staðið og ákaflega óheppilega að verki farið í þeim efnum. Þetta er viðkvæmt mál og vegna stöðu kirkjunnar verður hún að ganga fram af mikilli vandvirkni. Því velti ég því fyrir mér hvort ekki væri skynsamlegt að setja um þetta tilteknar reglur, a.m.k. að kirkjunni sé það ljóst að þegar hún gengur til verka í þessum efnum, verði hún að stíga mjög varlega til jarðar og gera þessa hluti í góðri sátt og samkomulagi við íbúana og sóknirnar í landinu. Þess vegna hreyfði ég þessu máli og velti því fyrir mér hvort ekki þyrfti með einhverjum hætti að skýra málin. Það hefur komið fram í máli og svari hæstv. dóms- og kirkjumrh. að það er oft langur tími sem líður frá því að prestakall losnar og þar til prestur er ráðinn og sá tími verður a.m.k. í framtíðinni að vera nokkuð ljós fyrir söfnuðina í landinu.

Herra forseti. Ég get tekið undir með hv. fyrirspyrjanda um nauðsyn þess að þessar reglur séu skýrar og ljósar og tel raunar að svo sé í stórum dráttum, að leikreglurnar sem kirkjan hefur sett sér um þetta efni séu ljósar. En að sjálfsögðu má alltaf betur gera. Ég þekki ekki nægilega vel hvernig samráði er háttað við söfnuði um þessi mál, en það kemur fram í svarinu sem ég las að tillögur séu bornar undir viðkomandi safnaðar- og héraðsfundi, það er því kynning á heimavettvangi þegar þetta ferli fer af stað, þegar menn taka ákvarðanir um að sameina prestaköll. Og um það snýst þetta mál fyrst og fremst eins og fram hefur komið. Það er kirkjunnar að setja sér þessar starfsreglur. Í málinu sem um er að ræða nefndi hv. fyrirspyrjandi sérstaklega Bíldudalsprestakall. Það urðu um þetta opinberar umræður nýlega og það hafa verið umræður um þessi mál. Það hlýtur að vera svo að á vettvangi kirkjunnar átti menn sig vel á nauðsyn þess að ganga þannig fram í þessum málum, eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi, að tekið sé ríkt tillit til hagsmuna þeirra sem eiga þarna mest í húfi. Hins vegar er sjónarmið sem líka verður að viðurkenna að það kunna að vera mjög málefnalegar ástæður fyrir því að sameina prestaköll þegar til þess verks er gengið.

Virðulegi forseti. Árið 1995 voru samþykkt lög sem þóttu mikil réttarbót fyrir fórnarlömb ofbeldis, þeim sem höfðu orðið fyrir líkamsárásum eða verið beittir kynferðislegu ofbeldi. Að flestra mati hafa lögin reynst vel og hafa þeir sem orðið hafa fyrir ofbeldi fengið bætur sem annars hefðu ekki verið, t.d. í þeim tilvikum þegar ofbeldismaðurinn finnst ekki, eða hefur ekki fjárhagslega getu til þess að greiða þær fjárhæðir sem dæmdar eru fórnarlambinu. Lögin tóku gildi 1. júlí 1996. Umsókn um greiðslur bóta úr ríkissjóði hefur fjölgað nokkuð síðan þá. Skráð mál af þessum toga eru á þessu ári tæplega 200, en voru árið 1998 um 104. Dómstólar hafa í auknum mæli verið að dæma hærri bætur en áður var gert, t.d. í kynferðisafbrotamálum og taka þá e.t.v. meira tillit til sálrænna erfiðleika sem fórnarlamb ofbeldis þarf að þola. En þó dómarar taki meira tillit til þess og dæmi hærri bætur en áður, er ekki þar með sagt að fórnarlömbin fái þær. Samkvæmt þeim lögum sem tóku gildi 1996 átti ríkið að ábyrgjast miskabætur allt að 1 millj. kr. vísitölutengt. En áður en ákvæði þessa efnis tók gildi var því frestað í sparnaðaraðgerðum ríkisstjórnarinnar og upphæðinni breytt þannig að í stað 1 millj. kr. ábyrgist ríkið miskabætur allt að 600.000 kr. og vísitölutengingin var afnumin. Þessi skerðing átti aðeins að gilda í stuttan tíma ef marka má álit allshn. um frv. þar sem fjallað var um skerðingarnar. Samf. hefur undir forustu hv. þm. Guðrúnar Ögmundsdóttur hvað eftir annað flutt hér á Alþingi frv. þess efnis að skerðingin verði afnumin og bætur greiddar í samræmi við þau lög sem samþykkt voru 1996 og hafa ekki að fullu tekið gildi vegna árlegrar skerðingar. Umboðsmaður barna, Þórhildur Líndal, telur í skýrslu sinni fyrir árið 2002 mjög mikilvægt að fella úr gildi þessa skerðingu þar sem hún bitni harðast á börnum sem hafa verið þolendur ofbeldis, þ.m.t. kynferðisofbeldis. Í bréfi umboðsmanns barna til dómsmrh. frá 23. október 2002 segir m.a. með leyfi forseta: ,,Börn sem fórnarlömb alvarlegs kynferðisofbeldis eru meðal þeirra sem dæmdar eru einnar hæstu miskabætur í Hæstarétti Íslands. Það blandast því engum hugur um að sú ákvörðun Alþingis að ekki skuli greiða hærri bætur en 600.000 kr. úr ríkissjóði bitnar af fullum þunga á þeim sem síst skyldi, ungum fórnarlömbum alvarlegs kynferðisofbeldis.`` Ég spyr því hæstv. ráðherra: 1. Hvenær er fyrirhugað að ákvæði laga sem tóku gildi 1996 um ábyrgð ríkissjóðs á miskabótum til þolenda afbrota komi að fullu til framkvæmda? 2. Hversu háar greiðslur hafa verið inntar af hendi til þolenda afbrota? 3. Hversu margir hafa fengið þá hámarksgreiðslu sem nú er í gildi?

Herra forseti. Í fyrsta lagi er spurt: Hvenær er fyrirhugað að ákvæði laga sem tóku gildi 1996 um ábyrgð ríkissjóðs á miskabótum til þolenda afbrota komi að fullu til framkvæmda? Ég lít nú þannig á, herra forseti, að lögin hafi komist að fullu til framkvæmda hinn 1. júlí 1996, því þá komu öll ákvæði laganna til framkvæmda. Hins vegar er þetta eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi með tölurnar sem voru hér á ferðinni 1995 og 1996, það var endanlega ákveðið með lögunum sem tóku gildi 1. júlí 1996 að þessar bætur skyldu verða að hámarki 600.000 kr. Lögin tóku þá að fullu gildi og hafa komið til framkvæmda. Í öðru lagi er spurt: Hversu háar greiðslur hafa verið inntar af hendi til þolenda afbrota? Þegar litið er á tölur sem við höfum fengið frá Ríkisendurskoðun, kemur í ljós að heildargreiðslur til þolenda afbrota á árabilinu frá 1996--2002 eru alls 235 millj. 190 þús. kr. Eins og fram kom hjá fyrirspyrjanda hafa þessar greiðslur farið stigvaxandi síðustu ár. Má benda á að árið 1996 námu heildargreiðslur 14,9 millj. kr., en á síðasta ári námu heildargreiðslurnar 49 millj. kr. Þá má benda á að rekstrarkostnaður vegna þessara laga nemur á sama árabili 20,6 millj. kr. Í þriðja lagi er spurt: Hversu margir hafa fengið þá hámarksgreiðslu sem nú er í gildi? Alls hafa 32 einstaklingar til dagsins í dag fengið hámarksmiskabætur samkvæmt c-lið 2. mgr. 7. gr. laga um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Í þremur tilvikum lá ekki fyrir dómur þar sem gerandi var óþekktur. Í sex tilvikum var fjárhæð bóta sú sama og ákveðin var í dómi. En í 23 tilvikum voru miskabætur ákvarðaðar hærri í dómi en greiddar voru út á grundvelli laganna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég hlýt þó að mótmæla því mati hans að lögin hafi komið að fullu til framkvæmda, vegna þess að það var sett á ákveðið skerðingarákvæði, breyting á frv., sem segir síðan í umsögn allshn. Alþingis sem er dags. 15. desember 1995, um sama frv. og meiri hluti allshn. Alþingis setti hér fram undir forustu fyrrv. dómsmrh., hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Hins vegar er gert ráð fyrir að gildistökunni verði frestað fram á mitt næsta ár og að ríkissjóður greiði einungis helming bóta ásamt frekari skerðingum. Meiri hluti allshn. telur að hér sé um að ræða mjög miklar skerðingar frá því sem lögin gera ráð fyrir. Meiri hlutinn mælist því eindregið til þess að við undirbúning fjárlagafrv. fyrir árið 1997 verði miðað við að bætur verði greiddar til samræmis við það sem upphaflega hafði verið ákveðið.`` Mér heyrist, virðulegi forseti, að vilji hæstv. dómsmrh. til þess að færa lögin í upprunalegt horf og miðað sé við 1 millj. kr., sé ekki til staðar, enda sjást þess engin merki í frv. til fjárlaga. Hér hefur Samf. aftur flutt frv. sem vonandi fær eðlilega og góða umfjöllun og sá meiri hluti sem ég er sannfærð um að var til staðar á sínum tíma þegar lögin voru afgreidd, verði til staðar til að ná fram réttlæti í þessum efnum.

Herra forseti. Það fer ekkert á milli mála þegar litið er á lagatextann að lögin hafa komið að fullu til framkvæmda. Hitt er síðan annað mál hvort menn telja að 600.000 kr. sé sú fjárhæð sem við á að miða, en hún er enn í lögum og hefur verið alveg frá 1996 og við það er miðað við gerð fjárlagafrv. fyrir árið 2004. Málið snýst því um hvort þessi fjárhæð, 600.000 kr., eigi að vera önnur tala, en ekki um það hvort lögin hafi komist til framkvæmda. Þau eru komin til framkvæmda.

Virðulegi forseti. Í ársbyrjun árið 2003 voru 20 milljónir manna á skrá Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, svipaður fjöldi og árinu áður, einn af hverjum 300 jarðarbúum. Inni í þessari tölu eru þó ekki 4 milljónir Palestínumanna sem búa í flóttamannabúðum í eigin landi. Þegar menn eru knúnir til að flýja heimaland sitt vegna ofsókna eða stríðs og sækja um landvist í öðru landi, þá sækja þeir um hæli, þ.e. rétt til að fá viðurkenningu sem flóttamenn og öðlast þá lagalegu vernd og aðstoð sem slíkri stöðu fylgir í samræmi við alþjóðasamning um flóttamenn. Íslendingar hafa á tæpum 50 árum tekið við samtals 422 flóttamönnum, en alltaf í sérvöldum hópum, en þetta þýðir að jafnaði um níu manns á ári. Það er augljóst að í þeim efnum getum við gert svo miklu betur. En það hefur oft verið gagnrýnt og mörgum finnst það miskunnarlaust þegar hælisleitendum er vísað frá Íslandi, jafnvel fjölskyldum með börn sem búin eru að vera lengi á þvælingi um heiminn eins og dæmin sanna. Þessi gagnrýni byggir á því að sárafá ef nokkur dæmi eru þess að Íslendingar hafi veitt flóttamönnum hæli hér á landi og hafa á stundum spunnist langvinnar og heitar deilur um þau efni. Hins vegar var lengst af nokkrum hópi veitt dvalarleyfi hér af mannúðarástæðum. En upp á síðkastið hafa því miður frekar borist fregnir af brottvísunum hælisleitenda en af því að þeim hafi verið veitt dvalarleyfi. Íslensk stjórnvöld hafa í þeim efnum vísað í Dyflinnarsamkomulagið og norræna vegabréfseftirlitssamninginn og vísað hælisleitendum umsvifalaust til síðasta áfangastaðar. Menn spyrja sig hvort brottvísun, svokölluð endurviðtaka, af þessu tagi sé að verða algild regla hjá núverandi ríkisstjórn. Virðulegi forseti. Þegar umræða um skýrslu hæstv. utanrrh. fór fram í síðustu viku, var hér nefnt mál ungra hjóna frá Afganistan og Úsbekistan sem óskuðu hælis hér á landi í mars sl. Þeirra mál hefur nú leyst af sjálfu sér, því þeim hefur nú fæðst hér sonur og skv. 21. gr. laga um útlendinga, með leyfi forseta, segir: ,,Óheimilt er að vísa frá landi eða úr landi útlendingi sem fæddur er hér á landi og hefur átt hér fast heimili óslitið síðan.`` Það er óskandi að við getum öll boðið þennan nýja Íslending velkominn í heiminn. En ég hef leyft mér að leggja svohljóðandi spurningar um afdrif hælisleitenda fyrir hæstv. dómsmrh.: Hve margir hafa sótt um pólitískt hæli hér á landi á ári 1998--2003 og hver urðu afdrif þessara umsókna? Hve mörgum hefur verið veitt hæli hér á landi á fyrrgreindu tímabili? Hversu mörg börn yngri en 16 ára hafa verið meðal hælisleitenda þetta tímabil og hver urðu afdrif umsókna þeirra? Hefur ráðherra markað stefnu í afgreiðslu umsókna hælisleitenda? Ef svo er, hver er hún?

Herra forseti. Spurt er hve margir hafi sótt um pólitískt hæli hér á landi á ári 1998--2003 og hver hafi orðið afdrif þessara umsókna? Árið 1998 komu fram 24 umsóknir um hæli, þar af tvö börn yngri en 16 ára, 13 fengu dvalarleyfi, þar með talin börnin tvö, tveir drógu umsókn til baka, en níu var synjað. Árið 1999 voru umsóknir einnig 24. Ekkert barn var þar á meðal. Einum umsækjanda var veitt hæli hér á landi, níu fengu dvalarleyfi, átta drógu umsóknir sínar til baka, en sjö var synjað. Árið 2000 komu 25 umsóknir um hæli, þar af tvö börn. Fjórir fengu dvalarleyfi þar með talin börnin tvö, fjórir drógu umsókn sína til baka, en 17 var synjað. Árið 2001 komu fram 53 umsóknir, þar af 12 börn. 35 drógu umsókn til baka eða voru fluttir til fyrra umsóknarríkis, þar með talin sex börn. Átta fengu dvalarleyfi, þar með talin þrjú börn og 10 var synjað, þar með talin þrjú börn. Árið 2002 sóttu 117 um hæli hér á landi, þar af 25 börn. Fimm fengu dvalarleyfi, þar á meðal tvö börn. 36 umsækjendur voru fluttir til fyrra umsóknarríkis, þar með talin átta börn, 61 dró umsókn sína til baka, þar með talin 13 börn og 15 umsækjendum var synjað, þar með talin tvö börn. Árið 2003, frá ársbyrjun til 18. nóvember sl., hefur 71 sótt um hæli hér á landi, þar af níu börn. 20 hafa verið fluttir til fyrra umsóknarríkis, þar með talin sex börn. 23 hafa dregið umsóknir sínar um hæli til baka og 21 hefur verið synjað, þar með talin þrjú börn. Sjö málum er ólokið. Svo sem fram er komið hefur einum umsækjanda verið veitt hæli á því tímabili sem er til umræðu, en hann kom til landsins á árinu 1999. Frá því tímabili sem fyrirspurnin lýtur að hafa orðið gagngerar breytingar í þessum málaflokki í löggjöf og með samningum við önnur ríki. Með þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu í mars 2001 varð aðgengi að landinu auðveldara og varð þegar mikil aukning á umsóknum um hæli, sem urðu á árinu 2002 117 talsins. Þá gerðist Ísland í janúar 2001 aðili að svonefndum Dyflinnarsamningi, en hann fjallar um hvernig ákveða skuli hvaða ríki beri að fjalla um hælisumsókn. Á grundvelli þess samnings hafa allmargir umsækjendur verið fluttir til fyrra umsóknarríkis sem fjalla ber um umsóknir þeirra. Svo sem kunnugt er tók ný löggjöf um útlendinga gildi í ársbyrjun 2003. En á grundvelli hennar hefur afgreiðsla umsókna um hæli orðið mun skilvirkari og þurfa umsækjendur almennt ekki að bíða lengi niðurstöðu í málum sínum. Ný úrræði, flýtimeðferð þegar augljóst er að ekki ber að fjalla um umsókn hér á landi eða augljóst er að umsækjandi fellur ekki undir skilyrði flóttamannasamningsins var fyrst beitt á árinu 2003. Almennt er einkennandi fyrir þann hóp sem sótt hefur um hæli hér á landi að umsækjendur hafa áður reynt fyrir sér í öðrum Evrópuríkjum og ýmist ekki beðið þar eftir niðurstöðu eða verið synjað þar um hæli. Þá hefur í flestum tilvikum reynst vera um að ræða einstaklinga sem leita betri lífskjara en völ er á heima fyrir, en ekki fólk sem er á flótta undan ofsóknum eða stríðsátökum í heimaríki sínu, en það er um síðarnefnda hópinn sem þeir alþjóðasamningar sem unnið er eftir, fjalla. Þau börn sem leitað hafa hælis hér hafa öll verið í fylgd með foreldrum sínum og niðurstaða í málum þeirra ráðist af niðurstöðu í málum foreldranna. Herra forseti. Að því er varðar fjórðu spurningu fyrirspyrjanda um stefnu ráðherra í afgreiðslu umsókna hælisleitenda er því til að svara að það er ekki hlutverk ráðherra að marka þá stefnu. Hún hefur þegar verið mörkuð í nýju útlendingalöggjöfinni og dóms- og kirkjumrn. framkvæmir hana í þeim úrskurðum sem það kveður upp á þessu sviði. Þar kemur m.a. fram að miða ber við efnisreglur flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna frá 1951, með síðari viðauka, um mat á því hvort umsækjandi um hæli teljist vera flóttamaður. Sé svo á hann rétt á hæli nema tilteknar undantekningar eigi við, svo sem á grundvelli Dyflinnarsamningsins eða norræna vegabréfasamningsins. Teljist umsækjandi ekki vera flóttamaður í skilningi flóttamannasamningsins, ber stjórnvöldum að taka það til skoðunar að eigin frumkvæði hvort veita beri umsækjanda dvalarleyfi af mannúðarástæðum eins og framangreindar tölur bera með sér. Hefur það alloft verið gert. Lögunum til fyllingar er ítarleg reglugerð, sett af dómsmrh. í janúar á þessu ári, sem m.a. hefur að geyma ítarlegar reglur um málsmeðferð vegna hælisumsókna. Hinar nýju málsmeðferðarreglur eru mikil réttarbót fyrir umsækjendur og tryggja þeim m.a. auk þýðingarþjónustu ókeypis réttaraðstoð við málsmeðferðina, bæði á frumstigi og við kærumeðferð.

Virðulegi forseti. Í tilefni af fréttum um beiðni ungra hjóna um pólitískt hæli hérlendis, beiðni sem nú er til umfjöllunar hjá Útlendingastofnun, tók ég þetta mál upp í umræðu um utanríkismál, þ.e. hvort ríkisstjórnin hefði sett sér einhverjar reglur eða skilgreiningar svo unnt væri að brjóta þá löngu hefð sem hefur myndast að veita hér engum hæli. Og ég spyr þess vegna hæstv. dómsmrh.: Er þessi nefnda hælisbeiðni ekki gott tilefni til að rétta af neikvæðan samanburð okkar við hin Norðurlöndin? Og ég get bætt við út af þeim upplýsingum sem hér komu fram hjá fyrirspyrjanda um nýfæddan son þessara hjóna: Gerir þessi fæðing sonarins það alveg réttlætanlegt að þessi hjón fái hér hæli?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka dómsmrh. kærlega fyrir skýr svör. Ég hlýt þó að gera alvarlegar athugasemdir við það sem fram kom í máli hans hvað varðar afstöðuna til hælisleitenda sem eru börn. En í máli hæstv. ráðherra kom fram að niðurstaða í máli þeirra ráðist alla jafna af niðurstöðu í máli foreldra, ef ég hef heyrt rétt. Ég vil vekja athygli ráðherra á 22. gr. í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem Íslendingar eru aðilar að þar sem aðildarríki skulu gera viðeigandi ráðstafanir, með leyfi forseta, ,,til að tryggja að barn sem leitar eftir réttarstöðu sem flóttamaður, eða sem talið er flóttamaður samkvæmt viðeigandi reglum`` o.s.frv., fái viðeigandi vernd og mannúðlega aðstoð. Ég legg mikla áherslu á að það verður að meta sjálfstætt hag barna og foreldra. Það er því miður þannig að hælisleitendur sem eru kannski búnir að vera á flakki landa í milli, fullorðið fólk sem hefur upplifað skelfilegar hörmungar, á sér kannski ekki viðreisnar von andlega eða líkamlega, en börnin eru þeirrar gerðar að þau geta aðlagað sig mun betur og raunar erfiðustu aðstæðum. Þess vegna er vonin fólgin í þeim og það á að leyfa þeim að fá von og möguleika á lífi, nýju lífi óháð því hvort hægt sé að hjálpa foreldrunum mikið. Ég tel mjög mikinn og alvarlegan misskilning að halda því fram að við megun ekki taka við hælisleitendum og veita þeim hér skjól, hæli eða dvalarleyfi af mannúðarástæðum þrátt fyrir aðild okkar að Dyflinnarsamningnum. Samningurinn þýðir í mínum augum aðeins það að við þurfum ekki lengur að taka afstöðu til umsókna þeirra sem koma hingað frá öðru aðildarlandi Schengen, en þannig er það auðvitað alla jafna vegna legu landsins. En við eigum, Íslendingar, að gera miklu betur á þessu sviði. Við eigum að leggja okkar fram til þess að hjálpa þessu fólki sem er í neyð og veita þeim hæli hér af mannúðarástæðum.

Herra forseti. Ég ætla ekki í þessum ræðustól að fjalla um mál einstaklinga sem eru að sækja hér um hæli. Ég geri það ekki, bæði af tilliti til þeirra sem hlut eiga að máli og einnig vegna þess að þetta málefni er til meðferðar hjá Útlendingastofnun og viðkomandi hafa rétt til þess að kæra það til dómsmrn. og með yfirlýsingum mínum hér um einstök efnisatriði í slíkum málum, væri ég að ganga á svig við stjórnsýslureglur og þá aðferð sem ber að viðhafa í málum af þessum toga. Ég sagði í svari mínu að þau börn sem leitað hafa hælis hér hafi öll verið í fylgd með foreldrum sínum og niðurstaða í málum þeirra ráðist af niðurstöðu í málum foreldranna. Það hefur ekki verið farið út á þá braut hér, ef það var það sem hv. fyrirspyrjandi átti við, að skilja á milli hagsmuna foreldra og barna þegar tekin er afstaða í málum af þessum toga, því það hefur ekki verði talið skynsamlegt og ég trúi því ekki að gert sé ráð fyrir því í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna að þannig sé staðið að verki að yfirvöld taki á málefnum barna á annan veg heldur en foreldra þeirra, þegar um börn yngri en 16 ára er að ræða. Ég trúi því ekki að hv. fyrirspyrjandi hafi átt við það. En að sjálfsögðu ber að taka afstöðu til hagsmuna barna á grundvelli þeirra alþjóðasamninga sem við höfum gert og taka afstöðu til þessara mála á grundvelli skýrra lagareglna. Þær liggja fyrir nýsamþykktar, ný reglugerð, og við vinnum nákvæmlega í samræmi við þá sáttmála sem við höfum gengist undir og ég tel að málsmeðferð hér varðandi þennan málaflokk sé til fyrirmyndar og vel að verki staðið af þeim embættismönnum sem að þessu koma.

Herra forseti. Á Blönduósi er reiðhöll sem reist var að frumkvæði einstaklings, en síðan var stofnað einkahlutafélag um reksturinn. Að því koma auk upphafsmanns félög hestamanna og hrossaræktenda á svæðinu, sveitarfélög í Austur-Húnavatnssýslu og einstaklingar. Á vígsluhátíð reiðhallarinnar þann 11. mars árið 2000 var flutt kveðja frá Guðna Ágústssyni hæstv. landbrh. og skildu viðstaddir gestir, um 300 manns, orðsendinguna svo að vænta mætti opinbers stuðnings við verkefnið. Þegar endanlegur byggingarkostnaður lá fyrir og eignarhald formlega frágengið, var send umsókn um stuðning til ráðherra og henni fylgt eftir með heimsókn. Ráðherrann skoðaði jafnframt hina nýju reiðhöll sumarið 2001. Styrkumsókn var hafnað en Blönduósingum bent á að leita liðsinnis Byggðastofnunar. Umsóknum til Byggðastofnunar hefur ítrekað verið hafnað og sömu sögu er að segja um endurnýjað erindi til landbrh. Þrívegis hefur verið sent erindi til fjárln. en án árangurs. Í aðdraganda kosninga síðasta vor færði landbrh. forsvarsmönnum reiðhallarinnar þær góðu fréttir að frágengið væri við Byggðastofnun að styrkur kæmi til þeirra, aðeins þyrfti að senda erindi. Það virtist koma ráðherranum í opna skjöldu að stuðningur væri ekki þegar í höfn. Styrkur frá Byggðastofnun er hins vegar ekki kominn enn, heldur afsvar við erindinu. Forsvarsmenn reiðhallarinnar eru, eins og að líkum lætur, orðnir furðu lostnir á þeim tvöföldu skilaboðum sem þeir fá æ ofan í æ. Nú kann einhvern að undra þvílíka þrákelkni aðstandendur reiðhallarinnar sýna með síendurteknum styrkumsóknum og spyrja sig hvort þeir skilji ekki orðið nei. Sú er ekki raunin, heldur er skýringin á þessari framhaldssögu og þeirri miklu vinnu sem þeir hafa lagt í þessar fjölmörgu umsóknir, vandaðan undirbúning gagna og heimsóknir til ráðherra með tilheyrandi ferðalögum sú að stöðugt er gefinn ádráttur um að styrks sé að vænta. Þeim er bent á að sækja um aftur og aftur og á nýja og nýja staði. Þess vegna og vegna þess að þörf er á stuðningi til að þetta ágæta framtak, Reiðhöllin á Blönduósi, verði rekið á traustum grunni, er spurt hvort hrammur hæstv. landbrh. sé ekki nógu þungur á vogarskálina Blönduósmegin til þess að styrkveitingar sé loksins að vænta á borði en ekki í orði.

Hæstv. forseti. Hér voru sagðar þjóðsögur og flutt undarleg skilaboð að mínu viti í ræðustól Alþingis. Er það kannski ungur aldur hv. þm. í þinginu sem gerir það að verkum að svona málflutningur er hér borinn á borð. Ég vil segja í upphafi máls að ein reiðhöll hefur verið byggð fyrir kraft Alþingis, það var Reiðhöllin í Víðidal á sínum tíma, Fákshöllin. Það var Ólafur heitinn Þórðarson, sem hér var góður þingmaður, sem flutti þáltill. sem var samþykkt og síðan var sú höll byggð með bændum og hestamönnum. Síðan varð hún eign Stofnlánadeildar landbúnaðarins og Reykjavíkurborgar síðar. Sannleikurinn er sá að síðan hefur ríkið ekki komið beint inn í slíkar hallir og hef ég aldrei flutt önnur skilaboð, aldrei önnur skilaboð, ég vil hafa það á hreinu og hafna ágætum sögum sem hér hafa verið sagðar á margvíslegan hátt, þó að ég taki nú fólki yfirleitt vel. En ég hef aldrei sagt mönnum það að ég sem landbrh. hafi neitt í mínum höndum sem ég geti styrkt þá með og alltaf sagt þeim að það væri mjög ótrúlegt eins og staðan er nú, að fjárveitingavald Alþingis komi inn í málið. Það þekkir hv. þm. jafn vel og sá er hér stendur. Það hefur ekki gerst. Málið stendur því þannig eins og hv. þm. rakti að þarna er athafnamaður sem byggir umrædda höll, eins og höllina í Ölfusinu og fleiri hallir sem byggðar hafa verið. Ég minnist reiðhallarinnar í Skagafirði í heimabæ hv. þm. sem hefur verið byggð fyrir framtak heimamanna, peninga sveitarfélagsins og hlutafé og dugnað heimamanna sem hafa staðið í því. Ríkið kom ekki að þeirri höll. Hins vegar hefur ríkið komið að málinu óbeint eins og hv. þm. rakti og hefur það gerst í gegnum hestamannafélögin, hrossaræktarsamböndin, að styrkur hefur komið frá Framleiðnisjóði landbúnaðarins í einhverjum tilfellum þar sem slík samstaða liggur fyrir og þekki ég slík dæmi. Síðan er hitt að Byggðastofnun hefur fjallað um þetta mál og ályktað. Það eina sem ég sagði við vini mína í Húnavatnssýslum síðasta vor, því að ég minnist þess samtals sem hv. þm. rakti, að rétt væri að sækja um til Byggðastofnunar miðað við samþykkt sem ég hafði þá fregnað að stjórnin hefði gert um styrk til slíkra reiðhalla á einhverjum forsendum. Nú þekki ég það ekki alveg og er kannski ekki alveg rétt með farið hjá mér en ég hafði heyrt að Byggðastofnun væri að fjalla um reiðhallir og teldi þær mikilvægar og hefði eitthvað ályktað um að koma inn í þær með hlutafé frekar en styrk líklega, ef ég man þetta rétt. Ég benti þeim á þá leið og sagðist engar aðrar leiðir hafa við þessar aðstæður. Ég get hins vegar sagt hv. þm. frá því að á síðasta þingi var samþykkt tillaga frá Jónasi Hallgrímssyni og fleiri þingmönnum um hvað reiðhallir væru mikilvægar og skorað var á landbrh. að setja á fót nefnd til að fara yfir hvernig væri hægt að byggja þær upp á ýmsum stöðum sem þær vantaði. Sú nefnd hefur nú hafið störf, ég skipaði hana til starfa og það er samkvæmt ályktun Alþingis frá 15. mars sl. Ég kann því engin önnur úrræði en ég hef bent á, hvort sem það er Sauðárkrókshöllin eða Blönduóshöllin, Ölfushöllin eða aðrar hallir sem byggðar hafa verið, þ.e. þá leið að í einstaka tilfellum --- og mér finnst það vera jafnræðisregla --- hefur Framleiðnisjóður komið inn í slík hlutafélög með pening, og það finnst mér kannski að Blönduósingarnir eigi inni hjá Framleiðnisjóðnum, að þeir geti gert það eins og aðrir. Hitt er spurning sem ég þekki ekki alveg nógu vel, hvað Byggðastofnun hefur ályktað í þessu og hvort hún hefur þá komið inn á einhverjar aðrar leiðir. Þetta eru þær einu leiðir sem eru fyrir hendi fyrir utan þá dugnaðarmenn sem koma með peninga sína og hlutafjársöfnun sem menn hafa gert víða. Ég tek undir það með hv. þm. sem kom fram í máli hennar að reiðhallir hafa breytt hestamennskunni og hafa gert það mjög gott. Þær þurfa því auðvitað að vera staðsettar þannig að landsmenn sem hestamennskuna stunda eigi aðgang að þeim sem víðast um landið.

Herra forseti. Vegna þeirrar umræðu sem fer hér fram vil ég láta þess getið að styrkveitingar frá Byggðastofnun eru afar litlar, þar er úr mjög litlum fjármunum að spila. Styrkir í svona stór verkefni mundu engan veginn nægja til. Það hleypur allt á hundruðum þúsunda kr. sem verið er að styrkja þar. Aftur á móti hefur Byggðastofnun samþykkt reglur um aðkomu að reiðhöllum sem er þá í formi hlutafjár eða lána en ekki neinna styrkveitinga í reiðhallir, enda er ekki þeim fjármunum úr að spila. En reglurnar um hlutafélög og lán fara bara eftir almennum reglum.

Herra forseti. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með svör hæstv. landbrh. Ég skil hann svo að ekki sé að vænta stuðnings frá honum til að styrkja stöðu Reiðhallarinnar á Blönduósi og það eru mér satt að segja mikil vonbrigði og ég veit að það verða aðstandendum reiðhallarinnar og reyndar Austur-Húnvetningum öllum einnig djúp vonbrigði því að þeir höfðu vænst annars eins og fram kom í máli mínu rétt áðan. Hins vegna vil ég fagna upplýsingum frá hv. þm. Drífu Hjartardóttur og ég vænti þess að hún muni verða aðstandendum reiðhallarinnar innan handar við að afla hlutafjár hjá Byggðastofnun í reiðhöllina.

Hæstv. forseti. Það geta ekki verið hv. þm. í sjálfu sér nein vonbrigði. Þetta er nákvæmlega það sem ég hef sagt Blönduósingunum og ég er náttúrlega ekki frá því að þeir hafi þegar notað sér þann stuðning sem var í gegnum Framleiðnisjóð, ég hef ekki aflað mér upplýsinga um það. En ég hef ekki bent þeim á aðrar leiðir öðrum fremur og hrammur minn vegur ekkert í þessu. Allir þeir peningar sem ég hef til ráðstöfunar sem landbrh. koma í gegnum þingið. Ég hef ekki aðra peninga og það hafa engir peningar í gegnum Alþingi verið skammtaðir til reiðhalla, og ég er ekkert viss um að ríkið ætli sér að koma inn í það. Auðvitað verða duglegir athafnamenn sem byggja reiðhallir að gera sér grein fyrir því að þeir byggja þær og fjármagna og verða þá að leita á hlutabréfamarkað með það. En ég hef aldrei gefið Blönduósingum önnur fyrirheit en þau, þ.e. í gegnum Framleiðnisjóð og síðan gæti það gerst í gegnum Byggðastofnun sem hér hefur verið upplýst. Að rekja hér einhverjar kveðjur frá mér sem ég hafi sent og að það hafi verið jafngildi peninga, það er auðvitað bæði ómaklegt og rangt að hafa slíkar yfirlýsingar hér uppi við. Ég auðvitað sendi á slíkum stundum fallegar kveðjur til þeirra athafnamanna sem eru að leggja peninga sína í hestamennskuna sem hefur verið að gera mikið gagn í landinu því að ég er klár á því að þessar stóru reiðhallir þurfa að vera nokkrar til í landinu til sýningahalds og sölumennsku. En svo eru auðvitað litlar reiðhallir heima á hrossabúgörðunum sjálfum sem Framleiðnisjóður hefur aftur komið að. En ég hef aldrei gert annað en að segja mönnum satt frá minni hálfu, að ég hef enga peninga í mínum höndum til að rétta þeim við reiðhallirnar. Það er aðeins þessi leið, Framleiðnisjóðurinn, í gegnum félagasamtök hrossabændanna á því svæði. 

Virðulegi forseti. Þess eru dæmi að framfærendur barna standi frammi fyrir því eftir skilnað að hinn aðilinn hefur stofnað til skattskulda sem skuldajafnað er við barnabæturnar. Það er staðreynd að börnin búa oftast hjá móður eftir skilnað og hún þarf gjarnan mjög á barnabótunum að halda við framfærsluna. Hætta er á slíkri skuldajöfnun t.d. þegar skilnaður hefur tekið langan tíma og sá aðili sem hefur flust að heiman stofnar til skuldanna eftir sambúðarslitin. Annað dæmi sem ég þekki mjög vel og hef reyndar lent í að hjálpa með gagnvart stjórnvöldum er að eftir sambúðarslit var söluágóði sem maki fékk við að selja iðnaðarhúsnæði notaður í að greiða óreiðuskuldir en skattskuldirnar saltaðar og voru síðan skuldajafnaðar við barnabætur þar sem móðir barnanna var öryrki og hafði mjög litlar tekjur og réð alls ekki við dæmið. Því miður er það oft þannig að sá aðili sem á sök á skuldunum verður oft í kjölfarið lögheimilislaus þannig að ekki er hægt að ná til hans og um það eru fjölmörg dæmi þegar skuldir og ekki síst miklar skuldir eru í spilunum. Nú geri ég mér alveg grein fyrir því að hægt er að breyta lögum þannig að heimild sé til þess að taka á slíkum málum en ég hef talið að hægt sé að gera breytingar á reglugerð svo að hægt sé að koma til móts við framfæranda í slíkri stöðu. Þess vegna ber ég fram fsp. til fjmrh. um hvort ráðherra hafi lagaheimild til að breyta reglugerð um greiðslu barnabóta þannig að tryggja megi að barnabætur séu ekki skuldajafnaðar móti skuldum fyrrverandi maka. Einnig spyr ég ráðherra hvort hann hyggist leggja til breytingar svo að afstýra megi fjárhagserfiðleikum sem framfærandi barns getur lent í þegar skilnaður dregst á langinn og maki stofnar til skulda sem síðan er skuldajafnað við barnabæturnar.

Herra forseti. Spurt er hvort fjmrh. hafi lagaheimild til að breyta reglugerð um greiðslu barnabóta með tilteknum hætti. Svarið við því er að í lögunum um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 90/2003, eru í 68. gr. A. ákveðin lagafyrirmæli um þetta. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Barnabætur skulu ákveðnar við álagningu, sbr. X. kafla. Nánari reglur, m.a. um fyrirframgreiðslu og útborgun barnabóta, innheimtu ofgreiddra barnabóta, þar með taldar ofgreiddar barnabætur erlendis, og skuldajöfnun barnabóta á móti opinberum gjöldum til ríkissjóðs, opinberum gjöldum til sveitarfélaga og vangreiddum meðlögum til Innheimtustofnunar sveitarfélaga, þar á meðal um forgangsröð, skulu settar í reglugerð.`` Með öðrum orðum: Sú ábyrgð er lögð á fjmrh. að gefa út reglugerð á grundvelli þessara lagafyrirmæla um þessi atriði. Þar af leiðandi getur ráðherra að sjálfsögðu breytt þessari reglugerð svo fremi að hún rúmist innan laganna að öðru leyti. Reglugerðin sem gefin hefur verið út um þetta efni er nr. 63/1999, en í henni segir m.a. í 7. gr., með leyfi forseta: ,,Barnabætur greiðast til framfæranda barns að því marki sem eftirstöðvum nemur þegar frá hafa verið dregnar fyrirframgreiddar barnabætur og ofgreiddar barnabætur, vangreiddir skattar og gjöld til ríkis og sveitarfélaga, ofgreiddar húsaleigubætur og vangreidd meðlög til Innheimtustofnunar sveitarfélaga ...`` --- í þeirri röð sem síðan er tilgreind, þ.e. í þeirri forgangsröð sem ráð er fyrir gert. Síðan eru taldir 14 liðir sem geta komið til frádráttar þegar um er að ræða skuldajöfnun barnabóta. Í 116. gr. tekjuskattslaganna sem ég vitnaði til áðan kemur hins vegar skýrt fram að hjón í samvistum bera óskipta ábyrgð á greiðslum skatta sem á þau eru lagðir og getur innheimtumaður ríkissjóðs gengið að hvoru hjóna fyrir sig um greiðslu á sköttum þeirra beggja. Þar segir að auki, með leyfi forseta: ,,Rétt er því hjóna, er skattgreiðslur annast, að krefjast endurgreiðslu af hinu hjóna á þeim hluta skatts er það hefur greitt umfram það sem að réttum hlutföllum kemur í þess hlut miðað við tekjur og eign hvors hjóna.`` Þetta er sem sagt ein af lögfylgjum hjúskapar, eitt af því sem fylgir því að ganga í hjúskap, að hjón bera óskipta ábyrgð á skattgreiðslum hvors annars. Sama gildir um samskattað sambúðarfólk og einstaklinga í staðfestri samvist. Þar sem um er að ræða svið sem er einkaréttarlegs eðlis er nauðsynlegt --- ég vil leggja sérstaklega áherslu á það í svari mínu --- að fólk geri sérstakar ráðstafanir við slit á samvistum vegna þessara afdráttarlausu ákvæða, þannig að barnabótum sé ekki skuldajafnað upp í skattaskuldir hins aðilans. Þess vegna er nauðsynlegt fyrir hjón að kveða skýrt á um greiðslu og ábyrgð á skattskuldum í sínum skilnaðarsamningi, sem er réttur vettvangur fyrir slíkt. Það er ekki ríkisvaldsins að setja nánari reglur um skuldajöfnun skattskulda þegar skilnaður dregst á langinn hjá aðilum. Ég vil vegna þessarar fyrirspurnar taka undir það sem kom fram í máli fyrirspyrjanda, að oft getur verið um verulegan vanda að ræða ef einstaklingar sem hér eiga hlut að máli sýna af sér óafsakanlega framkomu á borð við það sem fyrirspyrjandi lýsti. Ég geri ekki lítið úr vanda þess fólks sem fyrirspyrjandi nefnir en rétti vettvangurinn til að leysa slíkan vanda er að mínum dómi annars staðar en í lögum eða reglugerð um tekjuskatt og eignarskatt. Ég tel ekki skynsamlegt að gera undanþágu eða frávik frá hinum almennu reglum í þessu efni gagnvart þessum tilteknu aðilum. Það mundi kalla á enn frekari vandamál eins og almennt gerist þegar um frávik eða undanþágur er að ræða. Svona mál verður að leysa á einkaréttarlegum grundvelli milli þess fólks sem hlut á að máli í skilnaðarsamningi viðkomandi aðila.

Virðulegi forseti. Þannig er að þegar þetta gerist hafa greinilega verið gífurlega mikil vandamál í nokkurn tíma. Sérstaklega þegar skilnaður dregst á langinn þannig að annar aðilinn er jafnvel fluttur að heiman þó lögheimilisfangið sé í einhvern tíma á þeim stað sem sambúðin var. Það getur t.d. verið mjög erfitt fyrir konuna, ég tala ekki um ef konan hefur verið heimavinnandi og makinn verið með fjárhags\-ábyrgðina, bókhaldið og oft á tíðum eru jafnvel blekkingar í málinu, að þegar maðurinn er endanlega farinn og skilnaður frágenginn komi þessi mál upp. Tökum dæmi af manni sem hefur kannski selt eignir og sagt að hann væri að ganga frá skuldunum. Það kemur jafnvel ekki í ljós fyrr en eftir á að um óreiðuskuldir er að ræða og að skatturinn hafi verið skilinn eftir. Síðan ætlar manneskjan að baslast áfram með börnin en þá eru barnabæturnar teknar af henni. Það munar um barnabætur t.d. með þremur börnum. Eitt er að lögin fjalla gjarnan um fólk þar sem allt er í lagi hjá. Hitt er með hvaða hætti er hægt að taka tillit til þess þegar aðstæður eru með þeim hætti sem ég lýsti og ætla ekki að endurtaka. Ég er búin að kanna að það er auðvitað hægt með lögum að banna skuldajöfnun barnabóta. Það væri einföld og að mörgu leyti aðlaðandi aðferð. Þá fengju framfærendur peninginn óskiptan og síðan væri það löggjafans að sækja skattgreiðslurnar. Það væri líka hægt að breyta lögum og skerpa á tímamörkum og takmarka heimildina til að skuldajafna með það að markmiði að skýra réttarstöðu maka við skilnað. Best væri að breyta 7. gr. þannig að ráðherra hefði heimild sem hann gæti gripið til þegar ótvírætt er að eðlilegt væri að koma til móts við manneskjuna.

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan þá skil ég mætavel hvert fyrirspyrjandi er að fara með fyrirspurn sinni og þann vanda sem hv. þm. lýsti. Ég tel hins vegar að það sé einfaldara og auðveldara að leysa þetta mál, annaðhvort í skilnaðarsamningi viðkomandi aðila eða, ef það er ekki hægt, á vettvangi félagslegrar aðstoðar frekar en í skattaumhverfinu þar sem verða að vera skýrar reglur og fyrirmæli. Það er hætt við því, ef fjmrh. yrði fengin heimild til að undanþiggja tiltekna einstaklinga miðað við tilteknar aðstæður þeirri skuldajöfnun sem gert er ráð fyrir í 7. gr. umræddrar reglugerðar, að þá yrði það afskaplega matskennt hverju sinni hverjir fengju slíka undanþágu og hverjir ekki. Þeir sem bæru ábyrgð á undirbúningi slíkrar ákvörðunar væru ekki öfundsverðir af því að setja sig inn í einkahagi fólks þannig að málefnalegt gæti talist og ráðherrann tekið málefnalega ákvörðun. Hér eru á ferðinni viðkvæm og oft á tíðum erfið mál. Það þekkjum við öll sem höfum verið í stjórnmálum lengi. Við þekkjum öll dæmi um alls kyns persónulega erfiðleika fólks sem til okkar hefur leitað, m.a. fólks sem lendir í erfiðum hjónaskilnaði. En við eigum að reyna að koma þeim málum á vettvang þar sem best og eðlilegast er að leysa þau. Við eigum ekki að ætla okkur þá dul að leysa öll mannleg vandamál eða allt það sem kemur upp í mannlegum samskiptum og er fjárhagslegs eðlis innan ramma skattalöggjafarinnar.