Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Þorbergsson Ég leyfi mér að taka undir ósk hv.frsm. landbn. um það, að þetta mál verði tekið af dagskrá nú. Hefi ég tekið eftir því við nánari athugun till. þeirrar, er ég bar fram á þskj. 410, að það vantar inn í tilvitnun í 1. gr.till., og myndi ég nota frestinn til að bæta úr þessu. Auk þess er það ljóst, að mikill misskilningur ríkir um till. mína. Vildi ég því helzt geta unnið með n. og haft þá tilhögun á málinu, sem allir gætu sætt sig við. Þætti mér gott að heyra undirtektir hæstv.forsrh. um þetta. Veit ég ekki betur en að hann hafi oftast orðið við slíkum tilmælum sem þessum, ef þm. hafa þótzt eitthvað vanbúnir þetta er 3. umr. málsins og gefst því ekki tími til að lagfæra þetta seinna.

Forseti (JörB): Þetta mál hefir nú verið fyrir nokkrum undanförnum þingum. Get ég reyndar viðurkennt, að hv.þm. Dal. hefir ekki haft tækifæri til að sinna málinu hér fyrr en nú. En ég hafði búizt við, að landbn. hefði ekki þurft langan tíma til að átta sig á till. þeirri, sem fyrir liggur. Þó horfir málið öðruvísi við, ef bæta á við fyrri till. En þar sem nú er orðið áliðið þingtímann og umr. um fjárl. byrja á morgun og standa yfir þann dag allan og sennilega líka á mánudag, er varla hægt að taka málið fyrir þá. Hinsvegar er það fullmikið að fresta því til þriðjudags, og væri þá helzt að athuga, hvort horfur væru á því, að það gæti komið á undan fjárl. á morgun, og yrðu þá væntanlega ekki langar umr. um málið.

Bjarni Ásgeirsson Hæstv. forseti talaði um það, að landbn. ætti ekki að þurfa langan tíma til að glöggva sig á till. Hún kom nú á fund í morgun, og var þá till. ekki komin fram. Hefir hún því ekki getað átt tal við hv.flm. um hana. Vildi ég þess vegna æskja þess, að n. gæfist kostur á að athuga þessa till. með hv.flm., áður en hún kemur til atkv.

Forseti (JörB): Ég vil fúslega verða við tilmælum hv.þdm. um það, að veita frest til íhugunar málsins, en nokkrum takmörkunum verður þó slíkur dráttur að vera haður. Hv. þm. Mýr. gat þess, að till.hv.flm. hafi ekki legið fyrir í morgun, þar sem henni var ekki útbýtt fyrr en í dag, og mun það rétt vera. Ég sé ekki nema einn flm. á till., en þó ætla ég, að fleiri muni standa á bak við.

Hannes Jónsson Mér finnst einkennilegur leikur leikinn í þessu máli, ef það á að vera næg ástæða til að taka málið af dagskrá, að till. sé svo seint fram komin, að n. hafi ekki getað athugað hana. Má svo lengi halda áfram. Sé ég ekki ástæðu til að draga málið lengur. Ætti það að vera vorkunnarlaust fyrir hv.þdm. að taka afstöðu til þessarar brtt. án þess að málinu sé lengur frestað. Vil ég beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann haldi áfram umr.

Jónas Þorbergsson Ég veit ekki betur en að það sé almenn regla hér í deild, að ef þm., hvað þá n., óskar þess um eitthvert mál, að það sé tekið af dagskrá, þá sé orðið við slíkum tilmælum. Sé ég ekki, að þetta mál sé nokkur undantekning. Er óskað eftir því, að það sé tekið af dagskrá, til þess að till.manni og n. gefist kostur á að athuga það nánar. Er nú búið að afgreiða hér 10 eða 11 mál í dag, og hefir enginn tími gefizt frá umr. til þess að athuga þetta. Í þessari till., sem um er að ræða, er leitast við að bæta úr misræmi, sem er í lagabálkinum. Er ekki rétt að fyrirmuna mönnum að bera sig saman um þetta. Ef hæstv. forseti kýs að beita þeirri aðferð að synja um þetta, þá munu umr. haldast út þennan fundartíma og þann næsta; svo mikill spámaður er ég og kunnugur vinnubrögðum þingsins.

Forseti (JörB): Það hefir engin tilkynning komið frá mér um það ennþá, hvenær fundi verði slitið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Landbn. hefir nú haft málið til meðferðar í 2 mánuði, og er ekki ástæða til að tefja gang þess, þótt þessi brtt. komi fram, og allra sízt, þótt fram komi hótun um það að hafa málþóf, ef málið sé ekki tekið af dagskrá.

Jónas Þorbergsson Út af því, sem hæstv.forsrh. sagði, vil ég taka það fram, að það fólst engin hótun um málþóf frá minni hendi í því, sem ég sagði. En þetta mál orkar tvímælis, og hafa í slíkum málum oftast orðið langar umr. hér í hv. d., og minnist ég þess ekki, að hæstv. forseti hafi séð sér fært annað en að slíta fundi, þótt málþófi hafi verið beitt.

Bjarni Ásgeirsson Ég verð að segja, að það er meira kapp lagt á þetta mál, að koma því af, en mörg stórmál, sem hér hafa nýlega legið fyrir og tekin hafa verið svo seint á dagskrá, að þau hafa ekki fengið afgreiðslu. Þó að landbn. haft verið lengi með þetta mál, þá hefir henni samt ekki gefizt kostur á að athuga ýmislegt. Þarf það ekki að kosta vonzku, þó að við förum fram á þessa frestun. Hefir það verið gert um flest þau mál, sem líkt stóð á um. Held ég fast við það, að landbn. fái að segja álit sitt.

Hannes Jónsson Ég get ekki annað séð en að það hafi verið ásetningur hv þm. Dal. að koma seint með brtt., svo að víst væri, að landbn. gæti ekki verið búin að athuga hana áður en til umr. kæmi. Er þetta fyrirhyggja hjá honum, og er líklegt, að hann hafi eitthvað í bakhöndinni, þegar málið á að koma á dagskrá aftur, eftir því sem ráða má af hótun hans um málþóf. Vil ég benda honum á, að það er til aðferð til að stinga upp í hv.þm., ef hann beitir málþófi, þ. e. að skera niður umr. Hefir hann sjálfur verið þátttakandi í því að beita slíkri ráðstöfun.

Jónas Þorbergsson Út af því, sem hv.þm. V.-Húnv. sagði, vil ég taka það fram, að ég kom með brtt. mína eins fljótt og hægt var. Frv. kom ekki úr prentun fyrr en seint í gærmorgun, og sendi ég brtt. mína samstundis í prentun. Var henni því ekki útbýtt fyrr en í morgun. Hér er ekki um neina undirhyggju að ræða. Er miklu torskildara það ofurkapp, sem virðist vera lagt á það að reka málið með offorsi gegnum deildina, þar sem mönnum gefst naumast kostur á að koma fram með brtt., hvað þá að hæstv. forseti vilji vera svo eftirlátur, að taka málið af dagskrá. - Hvað snertir hótun hv.þm. V.Húnv. um það, að hann hafi ráð á því að stinga upp í þdm. með því að skera niður umr., þá er slíkt ekki á valdi hans eingöngu, heldur deildarinnar. Og hann mun ekki hafa ráð hv. d. í hendi sér, þótt hann gerist hér mikill á lofti.

Forseti (JörB): Ég ætla, að það þurfi ekki að taka langa stund að bera sig saman um þessa till. Viðvíkjandi orðum hv.þm. Mýr., að mál hafi hér verið tekin svo seint á dagskrá, að þau hafi ekki fengið afgreiðslu, get ég þess, að þau mál, sem hann á við, hafa oft verið tekin fram fyrir önnur mál. Vil ég minna hv.frsm. landbn. á það, að hjá henni liggja nauðsynleg mál, sem hafa legið fyrir síðari þingum, og bólar ekki á þeim. Til þess að vekja ekki frekari ágreining, hefi ég í hyggju að miðla málum og fresta málinu um sinn. Mun ég halda fundi áfram eftir kvöldverð, og verður málið þá tekið fyrir. Vona ég, að hv.flm. og hv. landbn. geti borið ráð sín saman, og ef hann vill koma með brtt., þá vænti ég, að hv. deild leyfi afbrigði. Vænti ég þess, að hv.flm. og landbn. geti sætt sig við þetta.

Jónas Þorbergsson Ég vil geta þess, út af því, sem hæstv. forseti sagði, að ég hefi verið boðaður á fund fjvn. kl. 6, og mun fundur standa til kl. 7. Síðan hefi ég hugsað mér að fá mér eitthvað að borða, eins og aðrir dauðlegir menn. Sé ég því ekki, að mér geti gefizt kostur á að ræða þetta við hv. landbn. fyrir kvöldið.

Hannes Jónsson Það eru léleg rök hjá hv.þm. Dal., að hann hafi ekki getað borið fram brtt. sína af því, að hann hafi ekki séð frv. prentað fyrr en í gær. Hélt ég, að hann hefði fylgzt svo með afgreiðslu málsins við 2. umr., að hann vissi um innihald frv. Hefði hann þá getað gefið n. bendingar um það, hvaða efnisbreytingar hann vildi gera á frv., og hefði þá enginn vafi leikið á því nú, hvort n. gæti fallizt á þessa skoðun hans eða ekki þetta gerði hv.þm. ekki, og sýnist því afstaða hans benda til þess, að hann hafi hugsað sér að fleyga málið á síðustu stundu eða þá tefja fyrir framgangi þess. Ég var ekki með neina hótun við hv.þm., en ég benti honum á, hverju væri hægt að svara honum, ef hann framkvæmdi hótun sína um málþóf. Og þó hv.þm. finnist ég vera mikill á lofti í þessu máli, þá vil ég segja honum það, að hann mun komast að raun um, að fleiri en ég muni standa í vegi hans í þessu máli, hversu mikið sem hann belgir sig.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Ég óska þess fyrir hönd n., að mál þetta verði tekið út af dagskrá, svo að henni gefist kostur á að athuga þær brtt., sem fram eru komnar.

Bjarni Ásgeirsson Ég kemst ekki hjá því að bera sakir af landbn. Hæstv. forseti bar það á n., að hún lægi eins og ormur á gulli á þeim málum, sem til hennar hefir verið vísað þetta er ekki rétt! ég hygg að vísu, að landbn. hafi fengið fleiri stórmál til afgreiðslu á þessu þingi en nokkur n. önnur og hefir n. Þó þegar afgr. þau öll nema eitt, sem nú er unnið duglega að að afgreiða og mun koma innan skamms. Ég held mér sé því óhætt að segja, að ef allar n. þingsins hreinsuðu málin eins vel af höndum sér og landbn., mundu þm. ekki hafa ástæðu til að kvarta undan afgreiðslu mála hér í þinginu.

Magnús Guðmundsson Vegna ummæla hæstv. forseta aðan, vil ég skýra frá því, að Sjálfstæðisflokkurinn hefir akveðið að halda flokksfund í kvöld. Það var sagt hér í dag, að þingfundur mundi ekki verða haldinn eftir kl. 8 í kvöld, og því boðuðum við til flokksfundar á þessum tíma. Er mjög áríðandi mál, sem fyrir liggur, og verður því ekki hægt að fresta fundinum.

Forseti (JörB): Mér var ekki kunnugt áður um þessar ákvarðanir.

Jónas Þorbergsson Ég þarf ekki miklu að svara hv.þm. V.-Húnv. - ég veit ekki betur en að sú sé þingvenja um starfsháttu þm., að þeir taki frv. til athugunar, þegar þau hafa verið prentuð eftir hverja umr., og að þeim sé gefinn kostur á að bera fram þær brtt., sem þeir óska eftir að bera fram, en mér vannst ekki tími til að koma með brtt. mínar fyrr en raun var á, og kemur enda oft fyrir, að þm. beri fram skriflegar brtt., án þess að nokkuð þyki við það að athuga. þessar aðfinnslur hv. þm V.-Húnv. eru því ekki annað en hótfyndni og jafnvel getsakir um undirhyggju af minni hálfu, og er þó nær að álíta, að einhver undirhyggja búi á bak við þessa sjúklegu áfergju hv. þ.m. V.-Húnv. sjálfs til að reka mál þetta með offorsi í gegnum deildina.

Einar Árnason Frv. þetta hefir tekið allmikilli breyt. í Nd., svo að ég tel réttara, að allshn., sem haft hefir málið áður til meðferðar, fái tækifæri til að athuga það nánar, áður en það gengur hér til atkv. Ég vil því óska þess, að hæstv. forseti taki málið af dagskrá að þessu sinni.

Frsm. (Bergur Jónsson) Sjútvn. leggur til, að frv. þetta verði samþ. eins og það liggur fyrir. Það er óhjákvæmileg afleiðing af því, að síldareinkasalan var lögð niður, að ákveða verður, hvernig skipa eigi stj. síldarverksmiðjunnar. Að öðru leyti þarf ég ekkert frekar um þetta að segja. Frv. ber það með sér, hvernig stj. verksmiðjunnar skuli skipuð.

Pétur Ottesen Ég hreyfði því við 1. umr. þessa máls, að á fiskiþinginu í vetur hefðu komið fram tilmæli um, að fiskifélagsstj. fengi rétt til þess að skipa einn mann í stj. síldarbræðsluverksmiðjunnar. Ég skaut því þá til hv. sjútvn., að hún athugaði þetta og tæki þá til greina tilmæli fiskiþingsins að því leyti, sem hún sæi sér það fært. Nú þætti mér vænt um, ef þetta hefir verið rætt í hv. sjútvn., að heyra ástæður n. fyrir því, að hún hefir ekki viljað verða við þessum tilmælum. Þessi tilmæli eða áskorun fiskiþingsins er að finna í erindum þeim, sem það hefir sent Alþingi, og geri ég ráð fyrir, að hv. sjútvn. hafi kynnt sér þau. Fiskifélag Íslands ber að sjálfsögðu að skoða sem fulltrúa sjávarútvegsins, og því sanngjarnt og réttmætt, að það fái þennan rétt.

Frsm. (Bergur Jónsson) Ástaæða sjútvn. fyrir að sinna ekki tilmælum fiskiþingsins var sú, að hér er um stofnun að ræða, sem algerlega er rekin á ábyrgð ríkisins, og því eðlilegast, að hæstv.ríkisstj. skipi stj. verksmiðjunnar. Hitt má vel vera, að hæstv. stj. taki eitthvert tillit til óska Fiskifélagsins í þessu efni, en n. fannst engin ástæða til að hafa það ákveðið í lögunum.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég vil minna á, að á fyrri þingum hefir afstaða okkar sjálfstæðismanna um skipun stj. verksmiðjunnar verið sú, að þeir, sem skipta aðallega við þetta fyrirtæki - en það eru útgerðarmenn -, réðu mestu um stjórnarskipunina. En eins og kunnugt er, hefir þessu ekki fengizt framgengt, og get ég því fallizt á fyrir mitt leyti, að ríkisstj. beri allan veg og vanda af þessu fyrirtæki, bæði um skipun stj. og rekstur verksmiðjunnar yfir höfuð. Annars vil ég nota tækifærið og beina fyrirspurn til hæstv.atvmrh. um afkomu þessa fyrirtækis, og hvort ekki hafi sannazt það, sem ég sagði í vetur, að tapið á verksmiðjunni 1930 mundi nema um 400 þús. kr. með því, sem eftir stendur ógreitt af lögboðnum gjöldum til ríkissjóðs. Ég skal játa, að ég hefi ekki séð reikninga þessa fyrirtækis, en geri þó ráð fyrir, að ég reynist sannspár um þetta.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég skal geta þess, að alveg nýlega hefir borizt skýrsla um afkomu verksmiðjunnar, og mun ég sjá til, að hún komist í hendur hv. sjútvn. áður en 3. umr. fer fram. Að sinni sé ég ekki ástæðu til að svara nánar fyrirspurn hv.þm. G.-K. En þó vil ég geta þess, að afkoma verksmiðjunnar síðastl. ár hefir verið mun betri en 1930. Þó ég hafi séð skýrsluna, man ég ekki svo um tölurnar, að ég geti látið hlýða mér yfir þær. Skal því ekkert fullyrða um, hvort tölur þær, sem hv.þm. G.-K. fór með, eru réttar eða ekki. En sem sagt, afkoma verksmiðjunnar er miklu betri nú en 1930.

Magnús Guðmundsson Mér finnast upplýsingar hæstv.atvmrh. litlar og ónógar. - Þó að vitað sé, að stór tekjuhalli hafi orðið á rekstri verksmiðjunnar 1930, og nú sé sagt, að tekjuafgangurinn síðastl. ár sé um 130 þús. kr., þá er ekki þar með sagt, að fyrirtæki þetta hafi innt af hendi þær greiðslur, sem það áti að gera samkv. l. Annars getur þetta beðið til 3. umr., og sest þá vonandi, hver hin raunverulega afkoma er. Mér skilst, að þótt verið hafi 130 þús. kr. ágóði af rekstri verksmiðjunnar 1931, þá hafi hún ekki uppfyllt þær skyldur, sem henni er ætlað að gera 1. samkv. Og ef ekki er hægt að uppfylla þær skyldur, þá verður að breyta l.; engin meining að brjóta l. ár frá ári. Ef l. eru óframkvæmanleg, sem ég er hræddur um, að þau séu, þá verður, vegna þess hvað verksmiðjan er dýr í rekstri, að breyta þeim.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Þetta frv. er komið frá Nd. Það var upphaflega borið fram á vetrarþinginu 1931, eftir ósk bæjarstj. Vestmannaeyja. Ég veit ekki til, að frv. þetta hafi mætt neinni mótspyrnu í Nd., hvorki nú né í fyrra. Ég veit ekki heldur til, að nein andmæli gegn því hafi borizt til Nd. eða hingað, hvorki á vetrarþinginu í fyrra né nú. Á sumarþinginu síðasta voru samþ. hér lög um hafnarbætur á Eyrarbakka. Samskonar ákvæði eru í þeim l. og eru í þessu frv. Gekk það þó orðalítið gegnum þingið. Vera má þó, að hv. 2. landsk. hafi haft eitthvað við það að athuga. En ég veit ekki heldur til, að andmæli hafi komið annarsstaðar frá. En nú hafa sjútvn. borizt mótmæli gegn frv., eftir að það var afgr. úr n. Þau andmæli eru frá Landsbankanum og Útvegsbankanum. Ég tel rétt að lesa brefið upp. það hljoðar á þessa leið: „Reykjavík 13. apríl 1932. Á Alþingi 1932 hefir verið borið fram frumvarp til laga um breytingu á 11. gr. hafnarlaga fyrir Vestmannaeyjar, nr. 60 frá 10. nóv. 1913, þar sem farið er fram á, að aftan við téða 11. gr. hafnarlaganna komi: „og ganga festa-, lesta- og uppsátursgjöld af vélbátum og öðrum skipum í 2 ár eftir gjalddaga fyrir öllum veðkröfum í skipum og bátum, samhliða vita- og lestagjaldi til ríkissjóðs“. Með því að með téðum ákvæðum er gengið á rétt veðhafa og rýrður veðréttur sá, er eigendur geta veitt lánardrottnum sínum, og það fyrir tveggja ára gjöldum, þá leyfum ver oss hér með að mótmæla því eindregið, að téð frumvarp verði talið ná samþykki Alþingis. Bankarnir líta svo á, að það sé mjög varhugavert af þinginu að setja slík ákvæði í lög, og eigi síður þegar aðeins er um að ræða sérstaka heimild fyrir eitt ákveðið bæjarfélag. Fyrst er á það að líta, að með þessu er gerð tilraun til þess að gera þessar eignir manna í Eyjum óveðhæfar fyrir banka og sparisjóði, en það eru aðalveð þau, er þessir menn hafa handa á milli til þess að veðsetja fyrir skuldum sínum, og er þeim því óleikur mikill ger með ákvæði þessu, sem aðeins virðist gert til þess að styðja að slælegri innheimtu téðra gjalda frá því opinbera, og það ekki aðeins fyrir eitt ár í senn, heldur tvö ár. Enda mun innheimta gjaldanna fyrir 2 ár venjulega mun erfiðari. Bankarnir geta ekki, þegar þeir lána út á eignir þessar, vitað, hve mikið mun á þær falla af gjöldum þessum, enda má breyta þeim frá ári til árs án þess að sá, er veðrétt kann að hafa í eignunum, hafi neitt þar um að segja. Vér sjáum ekki betur en að bankarnir séu neyddir til þess að segja upp lánum þeim, er á bátum þessum og skipum hvíla, eða a. m. k. lækka þau að mun, og getur slíkt orðið til hins mesta óhagræðis fyrir viðkomendur, og það þá sérstaklega á þessum krepputímum. Væntum vér, að háttvirt Alþingi láti frv. þetta ekki ná fram að ganga. Virðingarfyllst Landsbanki Íslands. Magnús Sigurðsson. Georg Ólafsson. Útvegsbanki Íslands h/f. Helgi Guðmundsson. E. Kvaran“. Út af þessu erindi vil ég segja það, að það hefir ekki haft tilætluð áhrif á afstöðu sjúvn. þessarar d., og leggur hún til eftir sem áður, að frv. verði samþ. En það er svo um þessa vélbátaútgerðarmenn, sem hér um ræðir, að allt það fé, sem þeir fá, gengur í gegnum bankana, og því er þessum mönnum ómögulegt að greiða sin gjöld nema bankarnir greiði fyrir þeim. Þessa aðstöðu vilja bankarnir nota til þess að láta þessi gjöld falla niður. Sjútvn. sér ekki ástæðu til að vernda þetta, því að það liggur í hlutarins eðli, að þessir atvinnurekendur verða að borga þau gjöld, sem hér um ræðir. Það er óhjákvæmilegt, að útgerðarmennirnir verða að inna af hendi nauðsynleg gjöld til hafnarinnar, sem byggð hefir verið til þess að mögulegt sé að reka þennan atvinnuveg. Verði þessi gjöld ekki greidd í hafnarsjóð, þá verður það til þess, að sjóðurinn getur ekki innt af hendi umsamda vexti og afborganir, og lendir það þá vitanlega á ríkissjóði, sem hefir veitt lán til hafnarinnar, eins og allir vita. N. álítur, að það sé engan veginn rétt, sem haldið er fram í mótmælaskjali bankanna, að hér sé gengið á rétt þeirra, því að af slíkri lagasetningu, sem hér er um að ræða, leiddi að sjálfsögðu það, að bankarnir yrðu að fylgjast með í því, hvort þessi gjöld væru greidd af bátunum fyrir umliðið ár eða ekki, og til þess eftirlits hafa bankarnir vitanlega ágæta aðstöðu. Þetta er allt, sem þarf til þess að komast hjá þeim skráveifum, sem ætlazt er til, að lesið verði út úr þessu mótmælaskjali, að bankarnir verði fyrir, ef lög slík sem þessi verða samþ. það er engan veginn rétt, að af þessu leiði það, að bankarnir verði að lækka lánveitingar til á þessar eignir. Með því að hafa eftirlit með, að gjöldin séu greidd á hverju ári, geta bankarnir fullkomlega tryggt sín veð hvað þetta snertir. Annars má benda á það í þessu sambandi, að þessar eignir, vélbátarnir, eru eins og önnur skip sannarlega háðir annmörkum, sem eru miklu óvarlegri fyrir bankana heldur en slík lög veð, sem hér um ræðir. Þar verða það hin almennt sjóveð, sem gera öll slík skip meira og minna óveðhæf. Lánveitendur verða að fylgjast með í því, að þessi gjöld séu greidd árlega, og verður það ekki talinn teljandi annmarki á því að taka veð í slíkum eignum, samanborið við það, sem sjóveð hafa að þýða í þessu sambandi. Ég vil leggja áherzlu á það, að þegar hafnir koma upp fyrir lénsfé, eins og á sér stað í Vestmannaeyjum, þá verður að tryggja það, að hægt sé að ná inn þeim tekjum, sem eiga að standa straum af vaxtagreiðslum og afborgunum, en það verður ekki gert með öðru móti en þessu, sem hér er farið fram á, a. m. k. ekki í erfiðu árferði eins og nú er, og er það vegna þess, hvernig aðstaðan er gagnvart bönkunum með afrakstur þessa atvinnuvegar. Fiskurinn er fyrst veðsettur áður en búið er að draga hann á land, og síðan eftir að hann hefir verið saltaður og honum komið í hús, og veð bankanna í honum ganga fyrir öllum gjöldum til þessara hafna, sem ekki eru verndaðar sérstaklega, eins og hér er farið fram á. Mér er kunnugt um, að opinber gjöld nást erfiðlega inn hjá mörgum atvinnurekendum, þegar kreppir að, og bankarnir nota sér mjög óvægilega sína aðstöðu til að neita að greiða höfninni gjöld fyrir þessa atvinnuvegi, þegar erfitt er í ári. Ég held, að ég þurfi þá ekki að segja fleira að svo stöddu, en ég endurtek það, að þetta er ekki fyrsta löggjöfin, sem gefin er út af þessu tægi, því að á sumarþinginu í fyrra voru sett samskonar lög um aðra höfn.

Það hefir verið gert ennþá fyrr

. Já, það mun vera rétt, að það hafi verið sett samskonar löggjöf ennþá fyrr.

Frsm. (Einar Arnórsson) Eins og ég skýrði frá við 1. umr. þessa máls, eru ákvæði 1. gr. þessa frv. ekki viðunandi, og hefi ég því flutt brtt. á þskj. 241, um að 1. gr. frv. orðist eins og þar segir: að Reykjavíkurhöfn takmarkast landmegin af strandlengjunni frá vesturtakmörkum lögsagnarumdæmis Reykjavíkur og til Geldinganess að austan, að undanskildum Grafarvogi og netlögum fyrir landi Grafar og Keldna. Sjávarmegin nær Reykjavíkurhöfn að netlögum eyja þeirra, er að henni liggja, Engeyjar og Viðeyjar, og eigi eru í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Svo tekur og höfnin yfir skipalægi við strandlengju lögsagnarumdæmis Reykjavíkur við Skerjafjörð. Eigendur Grafarholts hafa sent erindi til Alþingis, þar sem þeir bera sig upp undan ákvæðum 1. gr. frv. - En með brtt. minni við þá gr. er ekki gengið á rétt nokkurs manns, sem land á að hinu tiltekna hafnarsvæði Rvíkur, og vona ég því, að hv.þd. geti fallizt á hana með allshn.Allshn. hefir borið þessa brtt. undir þá 2 menn í þd., sem ætla má, að hafi næmast auga fyrir þessu, hv.þm. G.-K. og hv.þm. Mýr., og álitu þeir, að það væri ekkert því til fyrirstöðu, að frv. yrði samþ. með þessari breyt., sem ég nú hefi gert grein fyrir. Ég sé svo ekki ástæðu til að skýra nánar nauðsyn þessa máls, það hefi ég áður gert við 1. umr.

Jón Auðunn Jónsson ég sé, að hv.þm. Mýr. er hér viðstaddur, og getur hann því sagt fyrir sig, hvort hann er þessu frv. samþykkur. En ég sé ekki hv.þm. G.-K., og meðan ekkert liggur hér fyrir um það, hvort hann er þessu samþykkur f. h. sinna kjósenda, get ég ekki gengið með þessu máli.

Bergur Jónsson Út af því, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði, get ég lýst yfir því, að ég hefi átt tal við hv.þm. G.-K. um frv. Þetta, með þeirri brtt., sem fyrir liggur, og hefir hann sagt mér, að hann hefði ekkert við það að athuga. Í fyrstu óskaði hann eftir nokkurra daga fresti áður en hann segði álit sitt um frv., en svo gaf hann allshn. það svar, að hann hefði ekkert við það að athuga.

Pétur Ottesen ég hefi satt að segja ekki athugað þetta frv. fyrr en nú rétt nýverið, en ég sé, að það er sami yfirgangsandinn, sem fram kemur í þessu, eins og þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið á undanförnum þingum til að koma nágrenninu undir yfirráð Rvíkur. Eftir þessu frv., sem hér liggur fyrir, á Rvíkurhöfn að ná til Engeyjar og Viðeyjar og um allt svæðið þar innar af, inn í innstu voga. Ég held, að það snerti ekki svo lítið íbúa Kjósarsýslu, og þykir mér það harla undarlegt, ef þeir láta sig engu skipta þetta mál.

Jón Ólafsson Ég held, að andmæli þau, sem fram hafa komið gegn þessu frv. frá hv.þm.N.-Ísf. og hv.þm. Borgf., séu sprottin af misskilningi og þekkingarleysi á málinu. Ef þeir athuga brtt.hv. 2. þm. Reykv. á þskj. 241, sjá þeir, að það er í engu gengið á rétt hlutaðeigandi héraðs. Jarðaeigendur í nágrenni við Rvíkurhöfn hafa sinn óskerta rétt til að nytja og hafa mannvirki í sjó svo langt út frá, sínu landi sem netlög ná. En þeir, sem fylgzt hafa með því, hvernig vogarnir hér innar frá höfninni hafa verið notaðir, vita, að það eru eingöngu Rvíkingar, sem hafa haft gagn af þeim, og það er m. a. s, ekkert útlit fyrir, að þeir verði notaðir af öðrum. Ég vil t. d. minna á, að Rvíkingar hafa notað Eiðsvík fyrir vetrarhöfn. En nú eru komin þar svo mörg skipaflok á botninn, að það er alveg útilokað, að hún verði notuð fyrir skipalægi nema þau verði hreinsuð burt. Og ef Eiðsvík kemst inn undir hafnarlög Rvíkur, þá er bænum þegar skylt að hreinsa sitt hafnarsvæði, og þetta gera vitanlega ekki aðrir. Þegar Eiðssvík er komin undir hafnarlög Rvíkur, fellur sú skylda á Rvík að ná skipunum burt, annaðhvort á sinn kostnað eða þeirra, sem eiga skipin. Það er gott til þess að vita, að þessi ágæta höfn verði hreinsuð, og það er að mestu leyti þess vegna, að gert er ráð fyrir, að hún falli undir hafnarstj. Reykjavíkur. Ég held, að hér sé ekki verið að ásælast réttindi, sem neinn annar getur haft gagn af. Ef þetta mál er tafið, er um leið tafið fyrir því, að þessi vík verði notuð sem skipalægi. Allir vita, hvernig er um aðgang og eignarheimild Rvíkur að Skerjafirði, svo að um það þarf ekki að ræða. En jafnframt er nauðsynlegt að koma sundunum undir hafnarstj. Rvíkur, eins og ég hefi sýnt fram á.

Pétur Ottesen Ég vil spyrja að því, hvort álits þeirra héraðsstjórna, sem hér eiga hlut að máli, hreppsnefnda og sýslunefndar, hafi verið leitað. Ef svo er ekki. vil ég benda á það, að ég tel með öllu rangt af þinginu að taka ákvörðun um þetta mál. Aðilar þessir eiga hinn fyllsta rétt til að segja álit sitt og að það álít verði tekið til greina. Rvík er hér ekki í fyrsta sinn að seilast til yfirráða utan lögsagnarumdæmis síns. Má vera, að ekki sé rétt, að hafnarlög þessi eigi að ná til Viðeyjar og Engeyjar, en þó er talað um, að þau nái að netalogum, sem ná aðeins 60 faðma frá landi. Hinsvegar er svæðið í kringum Geldinganes og Eiðsvík lagt undir hafnarlögin. Þegar um slíka ásælni er að ræða, virðist það vera hið minnsta, sem hægt er að gera, að lofa þeim aðilja, sem fyrir ásælninni verður, að láta álit sitt í ljós. Rvík hefir verið áleitin um að færa út takmörk sín, og þrátt fyrir mikla mótspyrnu á Alþ. hefir henni orðið allmikið ágengt í þessu efni. Á síðasta þingi tókst Rvík að ná undir sig Skildinganesi, og áður hafði hún sölsað undir sig jarðir í Mosfellssveit.

Frsm. (Einar Arnórsson) Ég get verið fáorður út af ræðu hv.þm. Borgf. Það er eins og gripi hann jafnan eitthvert krampakennt „hysteri“, þegar um er að ræða rétt og hagsmuni Rvíkur gagnvart Mosfellssveit og Seltjarnarnesi. Þessi veikleiki hefir einnig gripið hann nú. Þó gat hann ekki bent á, að gengið væri á rétt þessara aðilja í einu einasta atriði. Hefði þó mátt búast við, að hann kæmi með einhverja atyllu, ef hún hefði verið til. Eins og hv. 1. þm. Rang. sagði, er með þessu verið að létta byrði af Kjósarsýslu. Á Eiðsvík eru skipsskrokkar, sem sýslunni er lögum samkv. skylt að sprengja eða færa burt. Það þýðir ekki að tala um að snúa sér til eigendanna um greiðslu á kostnaði, því að þeir eru dauðir, gjaldþrota eða farnir. Annars er ómaklegt að bregða Rvík um ásælni til landa. Með lögum um lögreglu- og tollstjórn í Rvík 1928 var Skildinganes lagt undir Rvík að því leyti sem lögreglu- og tollmál snertir, án þess að Rvík óskaði þess. Það sem á eftir fór, var aðeins eðlileg afleiðing. Ég get ekki seð, eftir að brtt. mín er komin fram, að neinum sé mein gert, þótt frv. Þetta verði að lögum. Ef hægt er að sýna mér fram á það, skal ég manna fúsastur koma með nýja brtt. Eins og menn vita, fylgja netalög hverri jörð, 60 faðma frá landi. Svo er því hér um Viðey, Engey, Gröf og Keldur. En Gufunes er hinsvegar eign Rvíkurbæjar, þótt netalögin þar falli undir hafnarstj. Rvíkur, er engin ágengni í því, því ef Mosfellssveit eða sýslufél. þyrfti á þessu landi að halda, mætti taka það lögnámi, ef ekki nást samningar. Undir eins og hv.þm. Borgf. sýnir mér fram á, að sé verið að ganga á rétt einhvers, skal ég koma með brtt. En meðan það er ekki gert, breyti ég ekki skoðun minni.

Pétur Ottesen Hv. 2. þm. Reykv. getur auðvitað kallað það hysteri, eða hvaða nafni, sem hann vill, er þingmenn láta skoðun sína í ljós. Ég vil benda á það, sem ég hefi áður sagt, að með því að þenja höfnina yfir stærra svæði en áður, er verið að auka valdsvið hafnarstj. Rvíkur á kostnað sveitarfélags Mosfellshrepps og Kjósarsýslu, því þótt Reykjavík eigi land þarna, þá veitir það Rvík engan rétt til slíkrar yfirdrottnunar. En út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að með frv. væri verið að létta byrði af Kjósarsýslu, verð ég að taka það fram, að það munu ekki hafa verið menn úr Kjósarsýslu, sem hafa lagt skipum sínum á Eiðsvík endurgjaldslaust og sennilega í óleyfi og sökkt þeim þar, heldur Rvíkingar. Það stendur því Rvík næst að hirða þessa skipsskrokka án þess að ásælast nokkur réttindi í staðinn.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Það er ekki fyrir það að synja, að Reykjavíkurvaldið hefir sýnt nágrönnum sínum ásælni, sem síðast bar ávöxt, er Skildinganes var lagt undir höfuðstaðinn. Eins og mátti vænta, voru þm. Reykv. í broddi fylkingar í þeirri ásælnisherferð, en Framsóknarbændur í halanum. Þetta sameinaða lið fékk því áorkað, að Reykjavík tók Skildinganes án samþykkis Kjósarsýslu. Það er því full ástæða fyrir mig að vera þakklátur hv.þm. Borgf, og öðrum, sem vilja vera á verði gegn áleitni Rvíkur á nágrannana. En ég verð að viðurkenna, að það var rétt, sem form. n. sagði, að ég hefði verið spurður um það, hvort ég teldi, að með þessu væri gengið á rétt kjósenda minna. Ég hefi kynnt mér málið nokkuð og get ekki séð, að svo sé. Ég hefi leitað álits tveggja merkra innanhéraðsmanna og þeir hafa verið mér sammala. Einn áhrifamaður í héraði, sem sjálfur gæti hér átt hlut að máli, hefir snúið sér út n., og hún hefir efnislega tekið vilja hans til greina í frv. Ég ætla því, að í þessu máli sé ekki gengið á rétt neins og mér beri því ekki að hreyfa mótmælum. Ég efast ekki um, að Rvík hafi hagsmuni af því að víkka höfnina, en ég held, að þeir hagsmunir séu ekki frá neinum teknir. Hitt nær auðvitað engri átt, að með frv. sé verið að létta bagga af Kjósarsýslu. Ég tel ekki ástæðu til að beita mér gegn frv., en úr því að raddir hafa heyrzt um, að hér gæti verið um viðsjárverðan laut að ræð, en ég er ekki svo fróður í þessum málum sem skyIdi, væri ég þakklátur, ef n. vildi milli umræðna leita sér upplýsinga um það, hvort gagnaðilar teldu sér skaða að frv. Mætti tala við oddvita og hreppsnefnd í Mosfellshreppi og sýslumanninn í Kjósarsýslu til að fá vissu sína um þetta.

Jón Ólafsson Hv. þm. G.-K, hefir aflað sér allra nauðsynlegra upplýsinga um þetta mál, svo að ljóst er, að ekki er verið að ganga á rétt neins eða taka neitt frá neinum. Um rétt Rvíkur fyrir landi Skildinganess og Þormóðsstaða efast enginn, og þarf því ekki um hann að tala. Eftir núg. hafnarlögum takmarkast norðurhluti hafnarsvæðisins af línu í mið sundin og beinni línu rétt fyrir sunnan netalögin. Nú þarf að draga línuna fyrir Gufunes, Eiðsvík og Geldinganes. Þetta er umhirðulaust pláss. Skip hafa lagzt þarna og Gufunesbóndi ekki ráðið við, þótt þau sykkju. Síðan Rvík eignaðist Gufunes, hafa tvö skip sokkið þar, en engum ber skylda til að koma skrokkunum burtu. Ef Rvík tekur hinsvegar þetta svæði að sér, verður hún að annast hreinsunina. Ef þarna kynni að rísa upp kaupstaður, er hann tryggður með ákvæðum um lögnámsheimild fyrir bæjar- eða sveitarfélög, og þeir, sem eiga eyjarnar, eru tryggðir með brtt.hv. 2. þm. Reykv. Ég veit, að fyrirhafnarlítið er að leita umsagnar sýslumannsins í G.-K. um þetta mál, og þykist ég vita, að hann muni fremur fagna því en vera því andvígur.

Frsm. (Einar Arnórsson) Ég þarf ekki að svara hv.þm. Borgf., því að hann tilfærði ekki eitt einasta atvik eða dæmi sem átyllu fyrir því, að frv. gæti orðið nokkrum til meins. Ég býst þó býst, að honum hefði tekizt það, ef það hefði verið hægt. Ég er þakklátur hv.þm. G.-K. fyrir þá hreinskilni, að hann hafi ekki getað fundið neitt það í frv. sjálfur, sem fæli í sér neinn ágang af hálfu Rvíkur og hafi hann þó borið það undir góða menn. Ég get þó fallizt á, að frekari upplýsinga sé leitað á milli 2. og 3. umr. Það er ekki tilgangurinn að gera neinum til miska, hvorki jarðeigendum, hrepps- né sýslufélagi.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Landbn. hefir leyft sér að koma fram með nokkrar brtt. á þskj. 341. 1. brtt. gengur út á það, að sýslunefndir og bæjarstjórnir tilnefni 2 menn í skilanefnd. N. þótti eðlilegra, að sýslunefndir og bæjarstjórnir fengju þennan tilnefningarrétt, þar sem gert er ráð fyrir, að þessir aðilar borgi helming kostnaðarins. Þá er 2. brtt. við 16. gr. frv. Hún er í tveim liðum. sá fyrri er um það, að lántökuheimild stj. sé bundin við 200 þús. kr. Þetta er ekki svo að skilja, að 200 þús. kr. sé það mesta, sem má veita í þessu skyni, heldur er gert ráð fyrir, að stj. veiti það, sem þarf umfram 200 þús. kr., úr ríkissjóði. Þessi brtt. er samkv. tilmælum hæstv. fjmrh., er hann kom með við 1. umr. Síðari brtt. við 16. gr. er á þá leið, að síðari málsgr. þeirrar gr. falli niður. N. varð sammála um það, að fella þetta ákvæði burt og láta nægja þá almennu heimild og skyldu, sem fjmrh. hefir alltaf til þess að hjálpa lánsstofnunum yfir örðugleika. Síðasta brtt. er við 18. gr., og er par farið fram á, að kostnaður af framkvæmd þessara laga greiðist að hálfu úr ríkissjóði, en að hálfu úr sýslu- eða bæjarsjóði. Þessi brtt. er einnig flutt samkv. óskum hæstv. fjmrh. Ekki er hægt að mæla á móti því, að sanngjarnt er að skipta þessum kostnaði milli ríkissjóðs annarsvegar og sýslu- eða bæjarsjóða hinsvegar. Ég vona, að þessar brtt.n. verði ekki þrætuefni og frv. verði samþ. með þessum breytingum. Þá hefir komið fram brtt. á þskj. 358, frá hv. 1. þm. Eyf. hún fer fram á það, að í fyrri málsgr. 1. gr. komi orðið „atvinna“ í stað „aðalatvinna“. Það hefir farið svo með þessa till., að n. hefir láðst að taka ákvarðanir um hana, og vil ég því fara fram á það við hv.flm., að hann taki till. aftur til 3. umr., svo að n. gefist kostur á að athuga hana. Verði þessi brtt.samþ., stækkar hún verksvið frv. að nokkrum mun, og því tel ég réttast, að hún komi ekki til atkv. án þess að n. fái hana til athugunar. Ég vona því, að hv.flm. hafi ekki á móti því, að taka hana aftur til 3. umr.

Bernharð Stefánsson Ég skal gjarnan verða við þeim tilmælum að taka brtt. mína aftur til 3. umr. Ég bar þessa brtt. fram í samráði við það, sem ég sagði við 1. umr. um þetta mál, og hafði vonazt til, að hv.n. tæki þá aths. til greina. En ég varð þess ekki var, þegar ég sá till.n., og því bar ég þessa brtt. fram. Tilgangur hennar er, eins og menn munu sjá, sá, að fleiri geti orðið aðnjótandi þeirra hlunninda, sem í frv. felast, en þar er tekið fram. Sérstaklega hefi ég þar í huga þá, sem búa í smábýlum í grennd við kauptún og kaupstaði. Ég skildi hv.frsm. landbn. svo við 1. umr., að hv.n. mundi taka þetta til athugunar. Ég vil nú enn gefa henni kost á því að athuga þetta atriði rækilega, með því að taka brtt. mína aftur til 3. umr. Ég get líka gengið inn á, að ef til vill sé réttara að skilgreina þetta atriði betur en gert er í till., og er það því bezt að hún bíði.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.l: Ég vil þakka hv.n. fyrir það tillit, sem hún hefir tekið til aths. minna við 1. umr. þessa máls. Um a-lið 2. brtt. er það að segja, að þar hafa verið sett föst takmörk fyrir skyldum þeim, sem lagðar eru á ríkissjóð með þessu frv., en óneitanlega hefði verið æskilegra, að séð hefði verið fyrir tekjuauka til þess að standa undir þeim skyldum. En látum þar við sitja; takmörkin eru betra en ekkert.

Haraldur Guðmundsson Ég sé, að hv.n. hefir gert mjög litlar breyt. á frv. frá því, sem það var hér við 1. umr. á það var bent við 1. umr., að tvísýnt hætti, hvort nokkur bót væri að þessu frv. Við nokkrir þm. höfum þrásinnis bent á aðrar leiðir til þess að létta bændum kreppuna, en þeim hefir ekki verið sinnt. Við 1. umr. benti ég á, að yrði frv. að lögum, þætti mér á vanta, að það næði til samvinnufélaga um útgerð. Samkv. frv. þessu nýtur útgerðarmaður, sem á ráð á 30 smálesta skipi, hlunninda, en þótt 10–20 –30 sjómenn eigi sameiginlega ráð á 40 smálesta skipi eða skipum, ná lögin ekki til þeirra. Þetta er ranglæti mikið, og mun ég reyna hug hv. dm. til þess að bæta úr því, með því að bera fram skrifl. brtt. við 1. gr., svo hljóðandi: „Sama er um útgerðarsamvinnufélög sjómanna og verkafólks“. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv., en eins og það nú er býst ég ekki við, að það komi að því liði, sem ætlazt er til. Leyfi ég mér svo að afhenda hæstv. forseta brtt. mína.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv.þm. Seyðf., sem hljóðar svo: „Við 1. gr. Aftan við fyrri málsgr. bætist: Sama er um útgerðarsamvinnufélög sjómanna og verkafólks“. Þar sem þessi brtt. er skrifl. og auk þess of seint fram komin, þarf að leita afbrigða um hana.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Út af það, sem hæstv. fjmrh. sagði, hefi ég lítið annað að segja en það, að ég lit ekki svo á, að með lánsheimildinni sé alveg tæmt, hvað ríkið eigi að gera, ef á þarf að halda, enda er þetta skýrt fram tekið í gr. En hvað snertir brtt. þá, er hv.þm. Seyðf. var að koma með í þessum svifum, þá á vildi ég mælast til, að hann frestaði atkvgr. um hana til 3. umr., svo að n. gefist kostur á að athuga hana. Það verður að fara varlega þegar verið er að gefa lög um mál, sem er óvanalegt; þess vegna verður að vanda sem bezt til þess og athugast vel áður en gengið er til atkv. Ég skil ekki, að hv.flm. sé það neitt kappsmál, að brtt. hans komi nú til atkv., og vona, að hann fallist á, að hún biði til 3. umr. ásamt brtt.hv. 1. þm. Eyf. Annars skil ég ekki vel, hvað hv.þm. Seyðf. átti við, þegar hann var að tala um félag útgerðarmanna. Mér skildist, að hann ætti við, að ef fleiri menn hefðu slegið sér saman, þá gætu þeir ekki komizt undir ákvæði 1. gr. En þar á hann við stórt félag með marga báta. En slík félög hafa fengið svo góða hjálp með ábyrgðum ríkis og bæjarfélaga, að þeim ætti ekki að vera hætta búin. En sem sagt, ég skal heita því, að brtt.hv.þm. verði athuguð mjög gaumgæfilega fyrir 3. umr. Hvað snertir spádóma hv.þm. Seyðf. um, að frv. verði gagnslítið, þá ætla ég ekki að lengja umr. með því að fara að tala um það atriði nú; það var gert nokkuð við 1. umr. En einmitt það, að hv.þm. Seyðf. vill teygja lögin yfir víðara svið en n. ráðgerir, virðist sýna það, að hann telur ekki, að frv. muni verða gagnslaus, ef að lögum verður. Eins og ég tók þá fram, má ekki búast við geysiáhrifum af frv. En þótt það yrði aðeins til þess að róa og spekja þá, sem eiga hjá öðrum, og hina, sem skulda, þá er þó allmikið unnið.

Haraldur Guðmundsson Ég get orðið við tilmælum hv. 2. þm. Skagf. um að geyma till. til 3. umr., ef hv.n. vill þá athuga hana. Það er misskilningur hjá hv.þm., að ég gerði ráð fyrir, að samvinnufélög með minni skipatölu en í frv. greinir felli ekki undir ákvæði þess. Ég tók sem dæmi félag, sem ætti skip, sem t. d. væru samtals 35 smálestir brúttó að stærð, þá næðu lögin ekki til þeirra.

Flm. (Steingrímur Steinþórsson) Ég hefi leyft mér ásamt hv.þm. Dal. að flytja hér frv. á þskj. 245 um byggingarsamvinnufélög. Skal ég ekki halda langa ræðu fyrir frv. að þessu sinni. Öllum er það kunnugt, að sæmilegar byggingar eru ein hin helztu menningarskilyrði, en við erum svo settir, sem þetta land byggjum, að við eigum erfitt með að uppfylla þessi skilyrði, því að allar byggingar hér á landi, hvort sem er yfir menn eða búpening, þurfa að vera mjög vandaðar vegna veðráttunnar og verða af þeim ástæðum tiltölulega dýrari en annarsstaðar, auk þess sem það kemur og hér til, að við verðum að flytja inn meginhluta alls byggingarefnis, sem við notum, og gerir þetta byggingarnar enn dýrari. Það er því að ýmsu leyti vandasamt að leysa úr þessum málum. Rétta frv. er tilraun til að færa byggingarmálin yfir á svið samvinnunnar, með því að koma á skipulagsbundnum félagsskap með mönnum um húsabyggingar, er starfi á samvinnugrundvelli. Til þessa hefir veðdeild Landsbankans einkum hjálpað til í þessum efnum með því að veita mönnum lán til bygginga. Sá öri vöxtur, sem verið hefir um húsabyggingar undanfarið við sjávarsíðuna, og þó einkum í Rvík, á aðallega rót sína að rekja til þess fjármagns, sem frá veðdeildinni hefir komið, og hefir ríkið stutt að þessu með því að taka lán til veðdeildarinnar í þessu skyni nokkrum sinnum. En mikils hefir þótt á skorta um það, að þessi starfsemi veðdeildarinnar væri rekin á eðlilegan hátt, og að fénu væri varið til hæfilegra bygginga, en ekki til lúksusbygginga einstakra manna. Liggur þó í hlutarins eðli, að ríkið getur ekki stutt að því, að komið sé upp dyrum lúksusbyggingum, heldur verður að snúa sér að því að koma upp hæfilegum byggingum og veita stuðning til þess. Er það virðingarverð tilraun í þessa átt, sem gerð hefir verið með verkamannabústöðunum, og eru nú hinir fyrstu verkamannabústaðir að risa upp hér í höfuðstað landsins. En þó að með þessu hafi verið stigið giftusamlegt spor til að leysa úr húsnæðisvandræðunum hér í Rvík, er þörfin samt svo mikil, að henni verður ekki fullnægt á þennan hatt eingöngu. Byggist hún of mikið á beinum framlögum úr ríkissjóði til þess, að hún geti orðið fullnægjandi. Eins og nú stendur eru húsabyggingar að kalla alveg stöðvaðar. Veðdeildin hefir ekkert fé til þessara hluta, og þótt menn geti fengið veðdeildarbréf, verða þeir að sæta því að fá féð að láni hjá einstökum mönnum, oft með óhagstæðum kjörum, því að afföll munu vera frá 1/3% upp í 1/2% á slíkum lánum í mörgum tilfellum. Liggur það í eðli hlutarins, hver áhrif þetta hefir á byggingarnar, sem þannig verða óeðlilega dýrar, og ef slíkar byggingar eru leigðar út, sem svo eru til komnar, verður húsaleigan óeðlilega há. Auk þess er þessu svo fyrir komið, að veðdeildarlánin fást þá fyrst, þegar búið er að reisa húsin, og af þeim ástæðum verður mönnum ókleift að komast að góðum kaupum á efni til bygginganna, eins og þeir gætu, ef hægt væri að greiða efnið um leið og kaup væru gerð. Á þennan hátt verður allt til þess að gera byggingar svo dýrar, að það er ofvaxið öllum nema efnuðum mönnum að ráðast í slíkar framkvæmdir. Tilgangur frv. er að reyna að leysa úr þessu með þeim hætti að veita mönnum aðstöðu til þess að draga saman fé í þessum tilgangi, sem ávaxtað sé í byggingarsjóðum félaganna, jafnframt því, sem ætlazt er til, að ríkisábyrgð verði tekin á nokkrum hluta af byggingarkostnaðinum. Skal ég ekki fara út í að ræða einstakar greinar frv. á þessu stigi málsins, en vil þó benda á það í þessu sambandi, að samkv. frv. er ætlazt til þess, að fjárins til byggingarstarfsemi félaganna verði aflað með frjálsum framlögum félagsmanna í stofnsjóð fyrst og fremst. Gefst ungum mönnum þannig kostur á að leggja fé til hliðar með það fyrir augum að reisa sér síðan sitt eigið hús. Einnig má búast við og virðist eðlilegt, að foreldrar í ýmsum tilfellum leggi í sjóði byggingarsamvinnufélaga fyrir börn sín. Þá er ennfremur svo ákveðið, að þegar félagsmaður hefir komið upp eigin húsi fyrir hjálp félagsins, skuli hann árlega greiða í stofnsjóð þess fjárhæð, sem nemur 1% af kostnaðarverði húsnæðis hans. Vil ég í þessu sambandi leiða athygli að því, að við prentunina hefir orðið „árlega“ fallið niður úr þessu ákvæði 3. gr. frv. - Svo er til ætlazt, að þegar menn hafa safnað saman sem nemur minnst 1/5 hluta andvirðis þess húsnæðis, sem þeir kjósa sér að koma upp, skuli félagið hjálpa þeim með það, sem á vantar, og taka lán í því skyni, enda komi ríkisábyrgð til um þessi lán, sem félagsmenn auk þess ábyrgjast sameiginlega. Með svona skipulagsbundnum félagsskap á að vera hægt að fá slík lán, ekki sízt þar sem ætlazt er til, að ríkisábyrgð standi fyrir þeim, og er þá ekki gert ráð fyrir, að ríkissjóður taki lán í þessu skyni, eins og þurft hefir að gera til veðdeildarinnar, heldur aðeins að ríkissjóður ábyrgist lánin innan þessa ramma. Það má vera, að sum ákvæði frv. kunni að þykja orka tvímælis, t. d. þar sem ákveðið er, að stærð húsnæðis skuli ekki fara fram úr 5 herbergjum. Verður að vísu að ákveða eitthvað um þetta, en hvort hér sé miðað við heppilega stærð, getur verið álitamál, en það er þó mín skoðun, að okkar þjóðfélag hafi ekki efni á að stuðla að stærri byggingum. Þá er og gert ráð fyrir sambyggingum, til þess að gera byggingarnar ódýrari. Þá vil ég vekja athygli á ákvæðum 9. gr., sem miða að því að fyrirbyggja brask og óeðlilega verðhækkun á húsunum. Er svo ákveðið, að söluverð húsanna megi ekki fara fram úr kostnaðarverði þeirra, að viðbættu virðingarverði þeirra umbóta, sem á húsunum kunna að hafa verið gerðar, en að frádreginni hæfilegri fyrningu, og er jafnframt tilskilið, að byggingarsamvinnufélögin hafi forkaupsrétt á húsunum. Álít ég þetta mjög mikilsvert atriði. Ég skal ekki þreyta hv. d. með því að hafa þessi orð miklu fleiri. Frv. er fyrst og fremst miðað við staðhætti kaupstaða og þorpa, enda flutt fyrir atbeina manna hér í Rvík, sem hugsa sér að leysa úr húsnæðisvandræðunum á þennan hátt á grundvelli samvinnunnar. En þó að frv. sé þannig aðallega sniðið við þarfir þorpa og kaupstaða, get ég hugsað mér, að svipað skipulag komi einnig til greina í sveitum landsins í framtíðinni, því að ég er þess fullviss, að hér eiga síðar eftir að rísa upp sveitaþorp með samvinnubúskap og sambyggingum fleiri og færri fjölskyldna. Ég er því ekki í neinum vafa um það, að hér er um framtíðarmál að ræða, sem á það skilið, að því sé veitt full athygli. Og ég vildi mega vænta þess, að málið fengi góðar undirtektir hér í d. og að það yrði athugað gaumgæfilega, hvort hér er ekki einmitt bent til réttrar lausnar á þessum málum. Ég skal að lokum geta þess, að ef frv. verður samþ., eins og ég vona að verði, munum við flm. bera fram till. um breyt. á ríkisveðbankalögunum, sem samþ. voru á síðasta þingi, í þá átt, að skuldabréf byggingarsamvinnufélaganna gangi til jafns um kaup við skuldabréf veðdeilda Landsbankans, Búnaðarbankans og byggingarsjóðs verkamanna. Í þeirri von, að frv. verði vísað til 2. umr., vil ég svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

Jón Baldvinsson Eins og ég gerði ráð fyrir, hefi ég nú borið fram, ásamt hv. 3. landsk., brtt. við till. þessa um að greiða nokkra þóknun fyrir störf n. Áður voru, sem kunnugt er, fram komnar brtt. um það, að nm. ynnu kauplaust og fengju ekki goldinn kostnað sinn. Með þessu er sýnd talsverð ósanngirni, að láta þessa n. eina starfa kauplaust. Hinsvegar er rétt að takmarka kostnað þann, er fyrir starfið verður greiddur. Því er það till. okkar, að hverjum nm. megi greiða allt að 300 kr. í kaup og að auki allt að 500 kr. í sameiginlegan kostnað nefndarinnar. Nú er ætlazt til, að n. þessa skipi 5 menn, og yrði þá allur kostnaðurinn við nefndarstörfin 1500 kr., að viðbættum þessum 500 kr. til sameiginlegra þarfa, eða 2000 kr. alls. Þetta er ekki stór borgun, samanborið við það, sem greitt hefir verið til ýmsra nefnda. Nú má gera ráð fyrir, að í nefndina verði valdir menn, er heima eiga í Reykjavík, eða hér í nágrenninu, þannig að þeir þurfi ekki að dvelja fjarri heimilum sínum við nefndarstörfin, og víkur því nokkuð öðruvísi við en t. d. um búnaðarmálanefndina, þar sem allir nm. voru utanbæjarmenn og urðu að dvelja fjarri heimilum sínum við störf sín. Það er nokkurskonar kreppuráðstöfun að hafa upphæðina svona lága, 300 kr. En ég tel það réttara að ákveða n. einhverja ofurlitla þóknun, enda má gera ráð fyrir, að störfin verði betur innt af hendi, ef nm. fá einhverja ofurlitla þóknun. Þetta er ekkert last um væntanlega nm. Það er ofureðlilegt, að menn leggi sig betur fram við þau störf, sem þeim er þægt fyrir, en þau, sem þeir fá ekkert fyrir. Ég vænti því, að hv. d. fallist á að veita sanngjarna borgun fyrir þessi störf og samþ.brtt. okkar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þegar mál þetta var hér síðast til umr., þá barst talið nokkuð að öðrum mþn., sérstaklega fyrir tilstilli hv.þm. Snæf. Ég minntist þá á og rakti nokkuð, að það væri ekki rétt, sem hv.þm. hélt fram, að milliþinganefndir síðustu ára hefðu verið bæði dýrar og gagnslitlar. Ég sannaði þá, að nefndir hefðu verið settar í þýðingarmikil mál, sem biðu lausnar, og af starfi þeirra hefði orðið töluverður árangur, og stór mál eins og t. d. búnaðarmálin komizt á dagskrá hjá þjóðinni fyrir þeirra atbeina. Í þessu sambandi sagði hv.þm., að það kæmi sér ekki við, þó aðrar stj. hefðu skipað dýrar mþn., því að ekki bæri hann ábyrgð á því. Það var yfirleitt ekki hægt að skilja hv.þm. öðruvísi en svo, að hann teldi mþn. í einu vera fjarstæðu og nýmæli núv. stj. Eins og ég hefi áður bent á, þá starfaði dýrasta mþn. á árunum 1917–1920, þegar flokkur hv.þm. var í meiri hl. Árangurinn af starfi þeirrar n. varð, eins og menn vita, lítill. Hv. 1. landsk. gat þess, að sinn flokkur bæri ekki ábyrgð á þessari n.; hana bæri atvmrh. sá, er þá var og var framsóknarmaður. Vitanlega er þetta rangt, því þótt störf n. heyrðu undir atvmrn., þá var hún skipuð samkv. ályktun Alþingis, og í henni voru m. a. þeir Guðm. Björnson landlæknir, hv. 2. þm. Reykv. og hv. 1. landsk. Þessir menn voru allir í n. árum saman og þangað settir af stærsta flokki þingsins, sem þá var, Heimastjórnarflokknum. Ennfremur er það vitanlegt, að atvmrh. gat ekki ákveðið kostnað við nefndarstörfin. Fjmrh. átti þar úrslitaatkv., en fjmrh. voru á því tímabili þeir Björn Kristjánsson og Sigurður Eggerz. Annars skal ég út frá einni þeirri n., sem hv.þm. Snæf. fordæmdi, ríkisgjaldan., minna á, að hans flokkur hefir einmitt borið fram till. um að skipa svipaða n. núna, og ekki hefi ég heyrt neina óánægju hjá honum út af því. Slíka vinnu þarf vitanlega að inna af hendi öðruhverju. Upp af starfi ríkisgjaldan. eru sprottnar ýmsar breyt., er á eru komnar í sparnaðarátt. Upp úr starfi hennar komst hreyfing á prentsmiðjumálið. Hannes Hafstein hafði á sínum tíma reynt að leysa það mál, en ekki komið því fram á Alþingi. En þegar nú lágu fyrir frá starfi n. skjöl og skýrslur, er sýndu ljóslega, hvað gífurlega stór liður hin fasta prentun ríkissjóðs er á ári hverju, þá var skapaður grundvöllur til að byggja á. Og síðan var ríkisprentsmiðjan stofnuð. Hv. þm. mun ekki vera ókunnugt um það, að hagnaðurinn af henni hefir orðið 50–60 þús. kr. á ári. Auk þess eru að henni stórmikil þægindi fyrir landið, og það mun almennt talið, að vinna prentsmiðjunnar hafi ekki aðeins orðið landinu til gagns, heldur líka til sóma. - Annað, sem spratt af starfi n., voru hin sameiginlegu innkaup til spítalanna og annara ríkisstofnana. Áður var þetta allt í reiðileysi, hver stofnun sá um sig og innkaupin urðu öll stórum dýrari en þau þurftu að vera. Á fyrsta útboðinu, sem gert var á kolum til 2 varðskipanna um eitthvað 3 mán. tíma, spöruðust 4000 kr. Síðan hefir þessu verið haldið áfram og sparnaðurinn orðið í svipuðu hlutfalli. Það er því ekki vafi, að sparnaðurinn allur hefir numið tugum þús. kr. á ári, auk þess, sem þetta hefir tryggt ríkinu betri vöru. Ég get minnt á eitt enn, sem sprottið hefir af starfi þessarar n. Meðan núv. hv. 1. landsk. var landsverkfræðingur gerði hann einn góðan hlut; hann kom hér upp vísi að smiðju fyrir landið. Það er jafnsjálfsagt fyrir ríkið að eiga smiðju til sinna afnota eins og fyrir stórt afskekkt sveitaheimili. En eftir hv. 1. landsk. tók við starfi hans maður, sem ekki hafði trú á þessu fyrirtæki og lagði smiðjuna niður. Upp af starfi ríkisgjaldan. komst hreyfing á að endurreisa smiðjuna; nú starfa þar um 40 manns, og mun þetta vera bezta smiðja í bænum og ríkið sparar fé stórlega á ári hverju vegna hennar, auk þess, sem hún tryggir landinu betri vinnu og greiðari framkvæmd en áður. Ég gæti talið fleira, sem runnið er frá starfi þessarar n., en ég vil ekki tefja tímann á því að telja það. En mér fannst rétt að skýra frá þessu, þar sem hv.þm. Snæf. hefir dæmt um þetta af ókunnugleika, en sennilega ekki af löngun til að halla réttu máli, og ég tel ekki rétt að dylja þingið um árangurinn af þessari skipulagsbreytni. Ég býst við, að hv.þm. skilji líka, að till. sú, er hér liggur fyrir, sé nauðsynleg til þess að ísl. iðnaður fái náð meiri þroska. Á krepputímum eins og nú eru hefir efling innlends iðnaðar náð meira þjóðarfylgi en áður, og þar sem við erum algerlega byrjendur á þessu sviði og mest af framleiðslu okkar eru hrávörur á frumstigi, þá er ástæða til að halda, að þetta spor geti orðið undirstaða mikilla umbóta í atvinnumálum landsins. Þær 3 till., er hér eru fram komnar um að stilla kostnaðinum af nefndarstörfunum í hóf, tel ég heppilegar og mun greiða atkv. með þeirri, sem ætlar nm. nokkra þóknun.

Halldór Steinsson Ég þarf eiginlega ekki að svara hæstv.dómsmrh., því hann hefir ekkert af því hrakið, sem ég færði fram. Hann sagði, að ég hefði haldið því fram, að skipun mþn. væri fjarstæða, en því hefi ég aldrei haldið fram. Það, sem ég lagði áherzluna á, var hinn gífurlegi kostnaður, sem af þeim hefði stafað, og það er aðalástæðan til þess, að draga þarf úr nefndafarganinu. Um þá n., sem skipuð var að till. okkar sjálfstæðismanna á þessu þingi, er allt öðru máli að gegna. Sú n. vinnur kauplaust meðan á þingi stendur, en gamla ríkisgjaldan. kostaði 27 þús. kr. Og þó er ég viss um, að allt það starf, er eftir hana lá, hefði mátt framkvæma fyrir 10–15 sinnum minni upphæð. - En það var kostnaðurinn, sem verða mundi við störf þeirrar n., sem hér um ræðir, sem ég lagði aðaláherzluna á, en ekki á það, að hún kynni ekki að geta gert eitthvert gagn. Hæstv. dómsmrh., talaði um sparnað, sem hefði orðið í stjórnarráðinu og hann vildi þakka ríkisgjaldan. Ég hygg þó, að þar hafi ekki svo mikið verið sparað, að orð sé á gerandi, og slíkt fer nokkuð eftir því, sem það er reiknað. Það er t. d. hægt að sýna það á pappírnum, að ríkisprentsmiðjan beri sig. En það er hægt að láta líta svo út, með því að reikna ríkinu prentunina nógu hátt. Það er því spurning, hver gróði er að bæði henni og öðrum ríkisstofnunum, sem komið hefir verið á fót nú í seinni tíð.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það eru aðeins örfá orð í sambandi við brtt. okkar hv. 2. þm. Eyf. og brtt. þeirra 2. og 3. landsk., sem ég sé enga ástæðu til að samþ. Eins og ég benti á, verður starf þessarar n. í þágu þeirra aðila, er í hana eiga að nefna menn. Ef þeir fá ekki menn til að vinna þetta kauplaust, þá er ekkert eðlilegra en að þeir, sem skipa þá, launi hver sínum manni. Mér skilst, að aðalverkefni slíkrar n., sem hér um ræðir, verði það, að athuga möguleikana til vinnslu úr hráefnum. Hafa landbúnaður og sjávarútvegur þar þá mestra hagsmuna að gæta. Vonin um, að árangur geti orðið af starfi n., byggist og mest á því, að í hana veljist áhugamenn, sem af þeirri ástæðu störfuðu kauplaust. En minni slægur gæti verið í þeim mönnum, er sæktust í að starfa í n. í þeim tilgangi að fá eitthvað fyrir það. Ef menn fást ekki til að vinna í n. kauplaust, þá er áhuginn fyrir þessu svo lítill, að engin von er um árangur, ef þeir fást til að vinna í henni aðeins af því, að þeim er borgað fyrir það.

Jón Baldvinsson Ég veit ekki betur en að allir þeir, sem sæti taka í mþn., séu að vinna fyrir aðra. Þeir eru að vinna fyrir sína stétt, en að öðru leyti vinna þeir ekki fyrir sjálfa sig. Fyrir slík störf er ávallt borgað. Ég get því ekki séð, hvers iðnaðurinn á að gjalda, ef þeir, sem sæti taka í n. til að athuga hans mál, mega ekki taka þóknun, eins og tíðkast í öllum öðrum mþn. Ég vissi nú ekki til, að hv. 1. þm. Reykv. væri fjársparari en aðrir menn. Og sízt er skiljanlegt, að hann skuli engrar þóknunar unna þessari n., sem þó á eftir hans skilningi að vinna verk, sem þarf mikillar rannsóknar við og kosta mun of fjár. Hann vill sem sé, að n. rannsaki, á hvern hátt er hægt að vinna úr framleiðsluvöru landsmanna. Til þess þarf rannsóknir vísindamanna. Ég held, að slík n. sem þessi gæti ekki gert meira en að benda á þá möguleika, sem hún kemur auga á um vinnslu afurðanna. Og þá möguleika yrði svo að taka til gagngerðrar og vísindalegrar athugunar áður en til framkvæmdar kæmi. Eftir því, sem stendur í þ-lið till., þá er n. ætlað að athuga möguleika um aukna innlenda iðju. Þetta getur n. gert, en meiri árangurs má varla af henni vænta, að öðru en því, að hún getur athugað það, sem felst í a-lið till.Hv. l.þm. Reykv. gerir aðrar og meiri kröfur til n., sem mundu leiða af sér afarmikinn kostnað. Er það því enn óskiljanlegra, að hann skuli geta búizt við því, að n. vinni þetta án endurgjalds. Það er að vísu ekki mikið, sem við ætlumst til, að n. fái fyrir störf sín. Aðeins 2000 kr. alls, bæði í þóknun til hvers einstaks nm. og til sameiginlegs kostnaðar. Það er því auðséð, að enginn þm. ætlast til, að n. afkasti neitt sérlega umfangsmiklum eða kostnaðarsömum störfum. Hv. 1. þm. Reykv. sagði að vísu, að þau félög eða sambönd, sem tilnefndu mennina, gætu borgað þeim. En mér skilst, að ef n. verður skipuð, þá sé það gert með hag alls almennings fyrir augum, en ekki vissra félaga eða sambanda. Það er frekar fyrirkomulagsatriði, að þeir aðilar, sem upp á er stungið í þáltill., skuli tilnefna mennina, heldur en að ætlazt sé til, að hún vinni eingöngu fyrir þá. Og að játa þá greiða þóknun til n. hefir víst engum dottið í hug. Ég get því ekki séð, að hv. 1. þm. Reykv. hafi mikið til síns máls í því, sem hann segir um skipun þessarar n. Og ég sé ekki, að hægt sé að taka mann, sem ef til vill væri æskilegur til þessa starfa, og láta hann vinna kauplaust. Í þetta þyrfti að leggja mikla vinnu og erfiði og verja svo miklum tíma til þess, ef skila á nokkrum árangri, að ekki er hægt að ætlast til, að fátækir menn, er hafa fyrir heimili að sjá, geti tekið slíkt að sér án þess að fá fyrir það sanngjarna þóknun.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég skildi lítið í ræðu hv. 2. landsk. Hann sagði, að ef rannsaka ætti þessi mál að gagni, þá mundi það kosta of fjár, talar um, að þyrfti a. m. k. 2000 kr. En svo kemur hann með till. um, að hver nm. fái 300 kr. Það telur hann þóknun og væntir sjáanlega ekki mikils árangurs af starfi n. Það er eins og hv.þm. hafi ekki veitt því eftirtekt, að eftir till. okkar hv. 2. þm. Eyf. á nauðsynlegur kostnaður að greiðast úr ríkissjóði. Hér er því eingöngu um það að ræða, hvort n. skuli borgað kaup, en ekki það, sem kosta þarf til vegna þess, sem þarf að láta vísindamenn rannsaka. Hv. þm. þurfti því ekki að vaða í villu og svima um þetta. Ég taldi og, að þau félög, sem skipuðu þessa menn, gætu greitt þeim þóknun, því ef starf n. verður nokkrum að gagni, þá er það þeim atvinnugreinum, sem þau eru fulltrúar fyrir. Að því er til vinnslu úr efnivöru kemur, þá eiga landbúnaður og sjávarútvegur þar sína fulltrúa. Og ef það er talin hæfileg þóknun, að hver nm. fái 300 kr., þá getur það gjarnan verið prófsteinn á það, hvort félög þessi telja það gagn að n., að þau vilji vinna til að borga þær. Nú álíta iðnaðarmenn að vísu, að ekki sé mikils árangurs að vænta fyrir iðnaðinn af starfi þessarar n. En ég hygg þó, að Iðnaðarmannafélagið sé svo vel stætt, að það geti borgað sínum manni 300 kr., ef það álítur, að það sé þess vert, að n. sé skipuð. Sama má segja um S. Í. S. fyrir hönd landbúnaðarins og Útgerðarmannafélagið fyrir hönd sjávarútvegsins. Ef þessir aðilar allir telja, að einhvers árangurs sé að vænta, þá stendur þetta varla í vegi fyrir því, að n. verði skipuð. En ef þeir telja það árangurslaust, þá er líka gagnslaust fyrir okkur að vera að samþ. þetta.

Jón Baldvinsson Mér finnst, að gengið sé inn á nýja braut, ef á að láta þær stéttir, sem tilnefna menn í n., kosta þá. Það var rangt hjá hv. 1. þm. Reykv., að ég hafi sagt, að hver nm. ætti að fá 2000 kr. Samkv. brtt. okkar hv. 3. landsk. á allur kostnaður við störf n. ekki að verða meiri. En ef kaupa ætti aðstoð vísindamanna, þá sagði ég, að ekki mundi veita af miklu fé. Og þá mundi allt kaupið ekki hrökkva til. En mér virtist hv. 1. þm. Reykv. upplýsa alveg nýtt í málinu. Hann taldi, að n. gæti látið fram fara hverja þá rannsókn, er hún vildi, á kostnað ríkissjóðs. - Þá gæti nú kostnaðurinn orðið átakanlega mikill. En mér hefir ekki skilizt það, að hv. deild ætlaðist til þess.

Jón Þorláksson Ég vil leiða athygli að því, að sú tilhögun um þessa n., sem gert er ráð fyrir í brtt. á þskj. 376 frá þeim hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Eyf., að n. vinni kauplaust, er hin sama og samþ. var hér í lagaformi að því er snertir raforkumál landsins.

Í henni eru launaðir embættismenn

. Þetta álít ég hentugt fyrirkomulag. Það fyrirbyggir það, að starfið í n. verði notað til þess að gefa pólitísk bein eða bitlinga. Þessu máli verður samkv. brtt. á þskj. 376 svo skipað, að það fellur í verkahring sjálfra félaganna, sem njóta eiga góðs af starfi n., að meta og yfirvega, hvaða rannsóknir eigi að gera. Ég álít farsælast að veita þeim aðilum nokkuð frjálsar hendur um, hvað gera ber. Hin brtt., á þskj. 399, er um að takmarka útgjöldin öll við ákveðna upphæð. Mér skilst að sú till. muni takmarka um of getu n. til að vinna að því, er hún telur nauðsynlegt. Ef sú till. verður samþ., er ég hræddur um, að hún verði til þess að gera starf n. óþarflega lítilfjörlegt. Ég mun því heldur fylgja till. á þskj. 376 en till.hv. 2. landsk.

Magnús Guðmundsson Það er svo langt liðið síðan fyrri hl. umr. þessarar fór fram, að ég er nærri búinn að gleyma, hvað ég ætlaði að segja. En það, sem verið var að ræða um sérstaklega, er sú skylda, sem hv.flm. ætlast til, að lögð verði á bú Síldareinkasölunnar um að greiða söltunarlaun þeirra manna, sem unnið hafa að síldarsöltun vegna einkasölunnar. Það, sem ég vil fá skýrt og greinilega upplýst, er það, hvort hér sé um að ræða menn, sem skoðast megi að hafi verið ráðnir starfsmenn Síldareinkasölunnar, eða ekki. Mér finnst hæpið, að þeir menn geti talizt starfsmenn einkasölunnar, sem t. d. hafa unnið hjá manni, sem fengið hefir leyfi til síldarsöltunar hjá Síldareinkasölunni. Slíkir menn geta ekki, að mínu viti, átt neinar kröfur á Síldareinkasöluna. En séu þeir starfsmenn hennar, skilst mér að þeir eigi forgangskröfu um launagreiðslu úr búi einkasölunnar. Ef menn, sem að lögum eru ekki starfsmenn einkasölunnar, eru samt sem áður gerðir jafnréttháir starfsmönnum hennar, þá er með þessu farið inn á víðara svið en ætlazt er til með skiptalögunum. - En sem sagt, ég vænti skýrari yfirlýsingar um þetta og tel ófært að hrapa að því að samþ. frv. og þar með fella úrskurð um atriði, sem ekki er vitað um, hvernig liggur í.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Það er eins og hv. 2. þm. Skagf. sagði, langt um liðið síðan umr. þessa máls var frestað, enda kom það í ljós af ræðu hans, því að annaðhvort hefir hann ekki tekið eftir því, sem ég sagði í síðari ræðu minni, er málið var hér til umr., eða hann hefir gleymt því. Frv. ber ekki með sér, að þær greiðslur, sem farið er fram á, byggist á forgangskröfu, því að ef um það væri að ræða, þyrfti ekkert lagaboð um slíka greiðslu. Eins og ég tók fram við fyrri hl. þessarar umr., er hér um sanngirniskröfu að ræða, af því að gengið hefir verið á rétt síldarsaltenda, sem áttu heimting á, að verkunarlaun við síldarsöltun á vegum einkasölunnar yrðu greidd, áður en nokkuð var greitt út á síldina sjálfa. Viðvíkjandi upphæðinni skýrði ég frá á dögunum, að hún mundi nema sem næst 210 þús. kr. En nú hefi ég spurzt fyrir um þetta af nýju og fengið þær upplýsingar hjá skilanefnd, að til frádráttar komi allmiklar kröfur á síldarsaltendur. Hve miklu þær kröfur nema, er ekki vitað með vissu enn, en þó er gert ráð fyrir, að þessi frádráttur muni skipta tugum þúsunda. Þetta atriði og fleira í því sambandi er ekki nægilega upplýst enn. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en vil endurtaka þau tilmæli mín, að málið fái að ganga til 2. umr. og verði vísað til hv. sjútvn.

Haraldur Guðmundsson Ég tel sjálfsagt, að frv. þetta fari í öllu falli til 2. umr. og nefndar. En ég vil vekja athygli á því nú þegar við 1. umr., að mér finnst vel til fallið, að hv. sjúvn. kynni sér rækilega hjá skilanefnd öll þau gögn, er sýni, að hve miklu leyti skemmdir hafi orðið á saltaði síld í sumar og hvort þeir saltendur, sem skemmzt hefir hjá, eigi ógreiddar kröfur á einkasöluna. Hv. flm. var að impra á, að skilanefnd teldi sig hafa kröfur á hendur nokkrum saltendum vegna síldarskemmda. Þetta verður að rannsaka til hlítar og hv. sjútvn. verður að sjá um að svo verði gert. Annars vil ég benda á, að svo virðist vera, sem síldarsöltuninni hafi verið fyrir komið með mismunandi hætti í hinum ýmsu landsfjórðungum. Á Austurlandi voru engin söltunarlaun greidd af einkasölunni á þeirri síld; er hún leyfði að salta. Útgerðarmenn söltuðu sjálfir, en fengu svo ábyrgð Síldareinkasölunnar fyrir upphæð út á hverja tunnu, sem svaraði söltunarlaunum. Ef gengið er út frá, að Síldareinkasölunni sé skylt að greiða söltunarlaun á Norðurlandi, þá hlýtur það sama að eiga að gilda um Austurland, þó að útgerðarmenn hafi þar sjálfir séð um söltunina. Þetta vil ég mælast til, að hv. sjútvn. athugi og kynni sér mjög rækilega.

Jón Auðunn Jónsson Mér þætti næsta undarlegt, ef þessu frv. væri ekki leyft að fara til 2. umr. og nefndar. Það stendur nú svo fyrir mér, að um samninga hafi verið að ræða á milli einkasölunnar og saltenda. Á Vesturlandi er maður, sem saltaði allmikið af síld síðastl. sumar, og hann vissi ekki betur en að hann væri að gera það fyrir Síldareinkasöluna. En hann hefir ekkert fengið fyrir starf sitt, og ekki heldur það, sem hann hefir lagt út úr eigin vasa. Þegar menn vinna slíkt fyrir síldarútveginn í heild, þá er hart, að þeir fái ekki endurgreitt útlagt verkakaup til verkafólks. Aftur á móti er mér kunnugt um, að sumir síldarsaltendur hafa fengið fullnaðargreiðslu hjá einkasölunni, og er það ekki nema eðlilegt, því að það er ekki svo, að þessir menn hafi grætt á sinni vinnu. Svo er það vitanlegt, að Síldareinkasalan setti hámarksverð á söltunarlaun á hverjum stað, sem svo var sniðið við hóf, að þeir menn, sem lánuðu bæði bryggjur og söltunarstöðvar, hefðu lítið fengið fyrir það, þó að allt hefði verið greitt eins og til stóð samkv. samningum.

Sveinn Ólafsson Ég mun ekki setja mig á móti því, að þetta frv. gangi til n., þótt ég álíti, að það eigi þangað lítið erindi. Hv. þm. Seyðf. hefir bent á ýmislegt að því, sem ég ætlaði að segja, en að vísu hafði ég nefnt sumt af því við fyrrihluta þessarar umr. Þó er rétt að bæta því við til frekari skýringar, að svo stóð á fyrir síldarsaltendum á Austurlandi síðastl. sumar, að á ábyrgð Síldareinkasölunnar voru seldir víxlar til greiðslu á verkalaunum og jafnvel tunnum og salti, sem síldarsaltendur þar lögðu sjálfir fram, gagnstætt venju nyrðra, þar sem einkasalan lagði til hvorttveggja. Þessir víxlar fellu svo á mennina um síðastl. áramót. Þeir hafa orðið að sæta afarkostum vegna þess að þeir voru settir þarna í hættu fyrir einkasöluna, sem gjaldþrota var orðin og þar með víxlaábyrgð hennar ónýt. Ef nokkrir síldarsaltendur eiga að hafa forgangskröfur í bú Síldareinkasölunnar, þá eru það þeir, sem harðast hafa orðið úti og gabbaðir verið með taldrægum loforðum. Síldarsaltendur á Norðurlandi, sem hafa fengið nokkurn hluta af söltunarlaununum greiddan eiga hér engan forgangskröfurétt, heldur þeir, sem ekkert hafa fengið greitt, þó að þeir auk vinnu legðu til bæði tunnur og salt. Með þessu hefi ég raunar sagt, hvernig ég muni taka þessu frv. í sjútvn.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Mér þótti kynleg. sú yfirlýsing hv. 1. þm. S.-M., að þetta frv. ætti ekkert erindi til nefndar, samtímis því, sem hann lýsir þeim afarkostum, sem síldarsaltendur austanlands hafi orðið að sæta síðastl. sumar. Þetta frv. á að ná til allra síldarsaltenda, hvar sem er á landinu, og þá auðvitað einnig til Austfjarða, og bæta úr þeim órétti, sem þeir og aðrir síldarsaltendur hafa verið beittir. Í sjútvn. er einmitt hægt og skylt að taka til nánari athugunar aðstöðu þeirra síldarsaltenda á Austurlandi, sem að sögn hv.þm. hafa orðið harðast úti, sem ég og geri ráð fyrir, að rétt muni vera. Gæti n. þá breytt frv. í það horf, er rétt þætti með tilliti til Austfirðinganna, og ætti hv.þm. S.-M. að verða allra manna síðastur til að sporna við því, að frv. fari til n. Vil ég svo vona, að hv. 1. þm. S.-M., að fenginni þessari skýringu styðji að því, að frv. gangi til 2. umr. og n.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Þetta litla frv. flytur samgmn. aðeins til þess að koma því nýmæli inn í skiptalögin, að símagjöld hafi sama forgangskröfurétt í þrotabúum og önnur opinher gjöld. Að vísu hefir verið lítið svo á undanfarið af almenningi, að símagjöld hefðu þennan forgangsrétt jafnt öðrum gjöldum til ríkissjóðs. En af því að það hefir nýlega komið fyrir, að einn skiptaráðandi hefir gengið gegn þessu áliti og úrskurðað, að símagjöld hefðu ekki þennan forgangsrétt, þá gæti svo farið, að fleiri kæmu á eftir, sem litu eins á. Og þá er augljóst, að á ríkissjóði mundi það bitna. Réttaróvissa um þessi gjöld hlýtur að koma sér illa og auka umstang og vafninga, þegar þau hlíta ekki sömu ákvæðum og önnur opinber gjöld, svo sem tollar og skattar. Annars sýnir grg. frv. bezt, hver nauðsyn er á þessari tryggingu, sem í frv. felst, og vænti ég, að eftir að hv.þdm. hafa kynnt sér málavöxtu, viðurkenni þeir, að sömu ákvæði eigi að gilda um forgangskröfurétt símagjalda sem annara opinberra gjalda til ríkissjóðs, sveitarsjóða og bæja eða kirkna.

Jónas Þorbergsson Í sambandi við þetta frv. vil ég vekja athygli á því, og beini því sérstaklega til hv. samgmn., að stofnað hefir verið til nýrra gjalda til ríkisstofnunar, sem eru sama eðlis og símagjöldin, en það eru afnotagjöld útvarpsnotenda til ríkisútvarpsins. Vildi ég óska, að hv.n. sæi sér fært fyrir 2. umr. frv. að bæta afnotagjöldum til ríkisútvarpsins inn í 1. gr. frv., af því að líkt er háttað um þau og símagjöldin, að þau eiga að styðja ákveðna ríkisstofnun í landinu. En ef hv. samgmn. vill ekki taka þetta til greina, mun ég sjálfur bera fram brtt. þessa efnis við 2. umr.

Magnús Guðmundsson Ég get ekki betur séð en að þetta frv. sé algerlega óþarft. Á því er enginn vafi, að símagjöldin falla undir 83. gr. skiptalaganna. Þar stendur, að skattar og gjöld til ríkissjóðs hafi forgangsrétt í dánarbúum, og hið sama er um þrotabú. Ég sé ekki betur en að símagjöld og útvarpsgjöld heyri þar undir. Ef setja á inn í lögin ákvæði um, að einhver sérstök gjöld, sem upp eru talin, hafi forgangsrétt, þá gæti það litið þannig út, að önnur gjöld til ríkissjóðs eða ríkisstofnana heyrðu ekki undir þessa gr. og hefðu þess vegna ekki þennan forgangsrétt, sem gert er ráð fyrir í 83. gr. skiptalaganna. Ég vil skora á hv. samgmn. að athuga þetta mál betur, og ég held, að það bezta, sem hún gæti gert fyrir málið, væri að taka þetta frv. aftur. Þessi úrskurður eins skiptaráðanda, sem virðist vera tilefni þessa frv., virðist mér ótvírætt rangur: Það er margsinnis búið að úrskurða upp þessi efni hér í Reykjavík við meðferð þrotabúa á þá leið, að símagjöld hafi forgangsrétt. Þó að það komi fyrir, að gagnstæður úrskurður falli hjá einhverjum skiptaráðanda, þá sannar það ekki neitt um réttan skilning þessa lagaboðs, og þetta frv. bætir ekkert úr því. Við slíkan úrskurð er ekkert annað að gera en áfrýja honum til hæstaréttar, ef það þykir þá borga sig, en um það er mér alveg ókunnugt. Ég álít, að það væri nóg, að stjórnin gæfi út umburðarbréf um þá venju, sem er mynduð í þessu, því að ég er þess fullviss, að það er deilulaus venja hér í bænum að telja símagjöld forgangsskuld.

Einar Arnórsson Hv. 2. þm. Skagf. hefir nú tekið fram það, sem ég ætlaði að segja, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það, en get aðeins staðfest það með honum, að öll gjöld til ríkissjóðs, sem eigi eru sérstaklega veðtryggð og eigi eldri en skiptalögin segja, koma undir 83. gr. b. 3. lið skiptalaganna. Það er villandi, að taka sérstaklega fram um forgangskröfurétt á símagjöldum, því að þá kæmi til álita að álykta gagnstætt um hin, sem eigi eru nefnd þar, að þau hefðu ekki forgangsrétt. Mætti því ekki nema þar staðar viðsímagjöld, heldur yrði að telja upp alla romsuna af opinberum gjöldum, og bæta við t.d. erfðafjárgjaldi, vitagjaldi o. s. frv. Það er auðskilið mál, að ef tekið er aðeins eitt af þessum gjöldum, þá mundi það gera skiptaráðendur óvissa, því að þeir hefðu þá ástæðu til að halda, að einungis það, sem nefnt er, ætti forgangsrétt, en hitt, sem ekki er nefnt, kæmi þar eigi til greina. Það er mjög óheppilegt að gefa tilefni til þess. - Ég hefi kynnzt þrotabúaskiputm hér í Reykjavík og man ekki betur en að símagjöld hafi verið greidd eftir 83. gr. b. 3. lið skiptalaganna. Ég get því hugsað mér, að þetta frv. mundi valda misskilningi, ef að lögum yrði. Hin eina breyting, sem ég gæti hugsað mér, að ekki þyrfti að leiða til hins verra. Væri það að nefna einstök gjöld sem dæmi þeirra, er hafa forgangsrétt, þ. a. m. símagjöld. En að taka einhvern gjaldaflokk út af fyrir sig, yrði aðeins til þess að villa þá, sem eiga að framkvæma skiptalögin. Að því er afnotagjald til útvarpsins snertir, þá gildir vitanlega hið sama um þau og önnur gjöld til ríkissjóðs, á meðan ríkið rekur útvarpið. Á því er enginn vafi. Ég held, að hv. flytjendur þessa frv. geti tekið það til baka að skaðlausu, en vilji þeir það ekki, þá mætti breyta orðalagi á 1. gr., þannig að símagjöld væru aðeins nefnd sem dæmi.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Ég skal kannast við það, að hv. 2. þm. Skagf. og hv. 2. þm. Reykv. hafa mikið til sins máls. Fljótt á litið virðist ekki rík ástæða til að flytja þetta frv., ef skiptalögin væru almennt skilin eins og þeir skilja þau. En frv. er flutt samkv. ósk landssímastjóra, og tilefnið var það, að einn skiptaráðandi felldi nú í vetur úrskurð í þessu efni, gagnstætt því sem venja hefir verið, og þvert á móti þeim úskurðum, sem áður hafa fallið um forgangskröfurétt símagjalda.

Hvar var það?

. Í Hafnarfirði. Með ákvæðum þessa frv. á að útiloka það, að slíkt geti komið fyrir oftar. Ég get fallizt á þá tillögu hv. 2. þm. Reykv., að setja ekki í lögin tæmandi upptalningu, heldur nefna símagjöldin o. fl. eins og dæmi þess, hvað átt væri við í lögunum, þegar talað er um forgangsréttarkröfu á gjöldum til ríkissjóðs. Ég get líka fallizt á það, sem hv.þm. sagði, að frv. í þeirri mynd, sem það hafði frá hendi landssímastjóra, geti gefið tilefni til misskilnings, á þá leið, að einhver ótiltekin gjöld verði ekki álitin hafa forgangskröfurétt, þótt til ríkissjóðs fellu. En að því er kemur til afnotagjalda af útvarpstækjum, þá minnir mig, að það sé beinum orðum fram tekið í útvarpslögunum, að þau gjöld hafi forgangskröfurétt. Ef svo er ekki, þá getur vel átt við að breyta 1. gr. þessa frv. í þá átt, að hún væri skýring á því, við hvaða opinber gjöld væri átt í þessari breyttu gr. skiptalaganna, og nefna þ. á m. símagjöld og útvarpsgjöld. Það er ekki annað en gott um það að segja, að lögfræðingar deildarinnar gefi sínar skýringar á þessu máli, og vona ég, að gott samkomulag geti fengizt um afgreiðslu málsins fyrir 2. umr. og um þá búningsbót, sem rétt þykir, að frv. fái.

Magnús Guðmundsson Ég skal ekki lengja mikið umr., því að það er óþarft. Eins og tekið er fram í grg., er enginn efi á, að símagjöldin hafa forgangsrétt, eins og önnur opinber gjöld, enda hafa áður verið felldir úrskurðir um það. En út af þessu eina tilfelli um nýlega uppkveðinn úrskurð er ekki ástæða til að breyta lögunum, þegar margir úrskurðir hafa áður fallið gagnstætt honum. Og viðvíkjandi þessum eina úrskurði verður engin bót ráðin önnur en sú að áfrýja honum. Ég er ekki heldur viss um, að það sé heppilegt að nefna símagjöldin sem dæmi þess í skiptalögunum, hvaða gjöld hafi forgangsrétt, og sé ekki meiri ástæðu til þess að nefna þau en hver önnur gjöld, því að það er enginn vafi á því, að gjöld til ríkissjóðs hafa undir öllum kringumstæðum forgangsrétt. Ég er hræddur um, að ef einhver gjöld eru nefnd sem dæmi í lögunum, þá gæti það leitt til ágreinings um forgangsrétt annara gjalda. Að vísu legg ég ekki á móti því, að frv. gangi til 2. umr., en ég held, að hv.n. geti ekki gert annað betra í þessu máli en að láta frv. hvílast að fullu og taka það ekki á dagskrá aftur.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Frv. þetta er flutt af meiri hl. sjútvn., en samið af skrifstofustjóranum í atvmrn., sem er manna kunnugastur því, hver nauðsyn hefir verið á því að veita undanþágur frá I. um atvinnu við vélgæzlu á gufuskipum undanfarin ár, vegna vöntunar á skólagengnum vélstjórum, og hvernig þessum undanþágum hefir verið háttað. Í frv. er lagt til, að þeir, sem hafa gegnt vélstjórastörfum í 5 ár eða lengur, an þess þó að hafa tekið próf, geti fengið endanlegt skírteini til að vera undirvélstjórar á fiskigufuskipum með minna en 300 hestafla vél eða yfirvélstjórar á gufuskipum með minna en 200 hestafla vél. Það hefir komið fram í umr. um önnur frv., þar sem um hefir verið að ræða að veita einstökum mönnum undanþágur frá áðurnefndum lögum, hve mikill hörgull hefir verið á vélstjórum á gufuskip. Hefir að staðaldri allt til þessa orðið að veita slíkar undanþágur, til þess að fá nógu marga vélstjóra á skipaflotann. Liggja að vísu fyrir upplýsingar um það nú, að á næstunni muni rætast úr þessu, því að nú eru svo margir ungir menn á vélstjóraskólanum, að skólinn mun fara að fullnægja þessum þörfum. Hinsvegar er það þó mjög hart, ef þessum mönnum, sem gegnt hafa vélstjórastörfum um lengri eða skemmri tíma og hafa öðlazt þá leikni og þekkingu á þessum störfum, sem skólinn annars á að veita, verður bægt frá þeim með öllu, auk þess sem flestir þessir menn eru orðnir rosknir og ganga því fljótt úr skaftinu, en hinir yngri menn hafa tímann fyrir sér í þessu efni. Þá er og á það að líta, að ekki er ætlazt til, að þessir menn hljóti full vélstjóraréttindi skv. frv., en eru settir skör lægra en hinir, sem próf hafa tekið. Undanþáguheimild frv. er og útrunnin í árslok 1935, og er þessi takmörkun sett inn í frv. af n., sem taldi þetta hæfilegan tíma. En vel má vera, að þm. kjósi fremur að hafa um þetta aðra tímatakmörkun, og getur vafalaust orðið samkomulag um það atriði. Þá gerir 2. gr. frv. ráð fyrir því, að ef menn, sem gegnt hafa vélstjórastörfum lengur en 3 ár, fara á vélstjóraskólann, sé heimilt að stytta smíðanámstíma hann, sem ella er krafizt í skólanum, þó svo, að smíðanámstími þeirra verði aldrei minni en 12 mánuðir. Hingað til hefir sú verið venjan, að einstökum mönnum væri með sérstökum l. veitt vélstjóraréttindi, þó að þeir hafi ekki tekið tilætlað próf, en sú leið er miklu óheppilegri en að setja um þetta heildarlöggjöf um takmarkaðan tíma. Ég hefi svo þessi orð ekki fleiri að svo stöddu, en vildi mega vænta þess, að hv. d. tæki þessu frv. vel.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Lögin um útflutningsgjald eru ekki látin ná yfir síld, fóðurmjöl, fóðurkökur og áburðarefni, þ. e. a. s. síld og það, sem úr henni er unnið. Um útflutningsgjald af þessum vörutegundum gilda sérstök lög. Efni frv. þessa er, að ákvæðin um útflutningsgjald nái einnig til þessara vara. Í öðru frv., sem er hér næst á eftir á dagskránni (um útflutningsgjald af síld o. fl.) er gert ráð fyrir, að það sérstaka gjald, sem á heim hvílir, verði fellt niður. Útflutningsgjaldið er nú með öllu og öllu, einnig tillaginu til ræktunarsjóðs o. s. frv., um 15/8% og verður því samkv. frv. þetta gjald lögfest á síld og síldarafurðum í stað þess sérstaka útflutningsgjalds, sem nú er lagt á þessar vörur og er svo hátt, að fjarri er öllum sanni. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en vildi mælast til, að frv. verði vísað til sjútvn. að lokinni þessari umr.

Sveinn Ólafsson Ég vildi aðeins út af því, sem tekið var fram af hv.flm., geta þess, að hér er um eiginlegt fjárhagsmál en ekki sjávarútvegsmál að ræða. Mér finnst þess vegna, að þetta mál ætti að fara til fjhn., en ekki til sjútvn. Þetta mun og öllum skiljast, að hækkun eða lækkun ríkistekna eru eiginlegustu mál fjhn., og er óþarft um það frekar að ræða.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég verð að segja það einkennilega skoðun hjá hv. 1. þm. S.-M., að álíta þetta ekki sjávarútvegsmál. Útflutningsgjald af saltsíld hefir á seinustu árum verið um 1,50 kr. af hverri tunnu, því að breytingin, sem samþ. var í fyrra, kom ekki í gildi fyrr en 1. des. Til viðbótar er tekinn 50 aura tollur af hverri tunnu. Gjöldin, sem á þessu hvíla, eru því 2 kr. á hverri tunnu, en það, sem síldareinkasalan hefir greitt út á saltsíld, mun vera um 2 kr., þannig að tollur og útflutningsgjald af saltsíld samtals er 100% af því, sem einkasalan greiddi út á síldina á seinasta sumri. Þessar afskaplegu skattaálögur þótt útflutningsgjaldið hafi verið lækkað um 50 aura seinasta ár - eru geysilega áhrifaríkar fyrir útveginn hér við land, og fyrst og fremst snertir þetta frv. því sjávarútveginn og á heima hjá sjútvn. Hitt er rétt, að fjhn. getur gert sínar athugasemdir í sambandi við þetta, en það á fyrst og fremst að fara til sjútvn.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Þetta frv. er afleiðing af frv., sem var hér næst á undan á dagskránni, þar sem gert var ráð fyrir, að almennt útflutningsgjald hvíli á þessum vörum. Er því lagt til, að hið sérstaka útflutningsgjald, sem nú hvílir á þeim og er 1 kr. af hverri tunnu saltsíldar og 1 kr. af hverjum 100 kg. síldarmjöls, falli algerlega niður. Ég geri það enn að till. minni, að þessu máli verði vísað til sjútvn., tel, að það eigi þar heima, og bið þá báðar nefndirnar að athuga hvor sína hlið þessa máls, svo að það verði nú athugað næsta gaumgæfilega.

Ólafur Thors Það er aðeins örstutt aths. Ég var með því, að fyrra málinu væri vísað til sjútvn:, og mig undrar það, að form. sjútvn., sem sérstaklega ætti að bera hag sjávarútvegsins fyrir brjósti, skuli banda hendinni á móti, að hann fái í sinn opna faðm frv., sem veit að því að létta okurgjöldum af sjávaraútveginum og reyni að beina því til annars aðila, sem ekki, er eins líklegur til að taka eins vinsamlega á móti því. Ég tel rétt, að þetta mál fari sömu leið og hitt frv. og mun því greiða atkv. með því, að það fari til fjhn., þótt ég hefði viljað, að bæði málin hefðu farið til sjútvn.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Það hefir verið mikið um það rætt í vetur, bæði utan þings og hér á Alþingi, að styðja beri innlendan iðnað, og allir þjóðræknir Íslendingar hljóta að taka undir þá kröfu. Þetta frv. gengur í þá att að afnema innflutningstoll af efni í tunnur, sem ætlaðar eru undir innlendar framleiðsluvörur. Ég vil fyrst geta þess, að hér á landi er ein fullkomin tunnuverksmiðja, og er hún á Akureyri. Önnur verksmiðja, sem líka hefir starfað og hefir helztu tæki, sem til þess þarf að búa til tunnur, er á Siglufirði, og ég hygg, að einhver vísir til slíkrar verksmiðju muni vera hér í Rvík, þótt það sé einungis í smáum stíl, að því er mér hefir verið sagt. Nú er vitanlegt, að hér á landi hefir verið notað hátt á annað hundrað þúsund síldartunna auk nokkurra þús. tunna undir hrogn og um 20 þús. tn. undir kjöt. Þessar tunnur hefði mátt smíða allar í landinu sjálfu og spara a. m. k. 1,50 kr. í vinnulaun á hverja tunnu, sem greitt hefir verið erlendum verkamönnum og verksmiðjueigendum í kaupverði hverrar innfluttrar tunnu. Fyrir landið allt munar þetta 200–300 þús. kr., sem runnið gætu í vasa innlendra manna, aðallega verkamanna. ef hægt væri að smíða tunnurnar her. Verksmiðjan á Akureyri smíðaði árið 1931 eitthvað um 15 þús. tunnur á mánuði þann tíma, sem hún starfaði, eða samtals um 40 þús. tunnur. Hefði hún starfað í 9 mán., hefði hún getað smíðað 135 þús. tunnur. Ef þessi verksmiðja gæti starfað 6 vetrarmánuðina, þegar fjöldi manna gengur atvinnulaus í kaupstöðunum, gæti hún smíðað 90–100 þús. tunnur, eða helming þeirra tunna, sem notaðar eru í landinu. Nú mun verksmiðjan á Siglufirði vera að útvega sér fullkomnari vélar til tunnugerðar en hún hefir áður haft. svo að þessar tvær verksmiðjur gætu smíðað allar þær tunnur, sem landsmenn nota. Nú mun vera tollur á efniviðnum, nálægt 20 aur. á hverja tunnu, svo að í rauninni er hér ekki um mikið tollatap að ræða fyrir ríkissjóðinn, því að undanfarið hefir ekki verið um neinn teljandi innflutning tunnuefnis að ræða, að undanskildu árinu 1931, þegar inn voru fluttir stafir í 40 þús. tunnur til Akureyrar og eitthvað um 20–25 þús. tunnur til Siglufjarðar. Innflutningstollurinn af þessu tunnuefni er alveg hverfandi hjá þeim beina hagnaði, sem landsmenn hefðu af því að smíða þær tunnur sjálfir, sem þeir þurfa að nota, en hann mundi nema ca. 300 þús. kr. Ég tel ekki þurfa að hafa fleiri orð um þetta. Ég geng út frá því vísu, að allir þeir menn, sem viðurkenna - og það veit ég að allir hv.þdm. gera -, að styðja beri íslenzkan iðnað, hljóta að greiða atkv. með þessu frv. Þeir hljóta að vilja komast hjá því, ef unnt er, að greiða 300 þús. kr. út úr landinu fyrir smíði á tunnum, sem ver getum auðveldlega annazt sjálfir, þótt ríkissjóður kynni að tapa við það 4000–5000 kr. í tolli af þessari efnivöru.

Ólafur Thors Ég vil einungis beina þeirri fyrirspurn til hv.flm., hvort fyrir liggi nokkrar upplýsingar um gæði þessara tunna og hvort útgerðarmenn þeir, sem þær hafa notað, telja þær jafnar að gæðum beztu erlendum tunnum, því að þótt allir viðurkenni, að hlynna beri að íslenzkum iðnaði, þá myndi ég fyrir mitt leyti hika við að mæla með notkun á íslenzkum tunnum, ef ég hefði ekki a. m. k. sæmilegar líkur fyrir því, að gæði þeirra svöruðu til þess bezta, sem fáanlegt er erlendis. Því að það veit hv.flm. eins vel og ég, að í þessu efni veltur mjög mikið á því, að þær tunnur, sem við notum undir okkar síld, séu hinar beztu, sem föng eru á. Í öðru lagi vil ég spyrja hv.flm., hvort fyrir liggi nokkrar upplýsingar um það, að þessi tilslökun af hendi ríkissjóðs um tollaívilnun á innfluttum efnivörum til smíða tunnanna sé svo þýðingarmikil liður í þessum iðnrekstri, að líklegt sé, að hann falli og standi með því, hvernig tekið verður á þessu máli: Ef það er svo, að gæði tunnanna svari til hins bezta, sem kostur er á á erlendum markaði, og séu jafnframt líkur til þess, að á miklu velti fyrir þennan iðnrekstur, sem er á byrjunarstigi, hvort Alþingi tekur vel í þessa málaleitan eða ekki, þá mun ég fyrir mitt leyti hafa tilhneigingu til að styðja frv.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Þessar aths. hv.þm. G.-K. eru fyllilega réttmætar. Það er sjálfsagt að taka þetta allt til athugunar. Ég vil fyrst að því er snertir þá spurningu hans, hversu þýðingarmikið það væri fyrir þennan iðnað, sem hann réttilega gat um, að væri á byrjunarstigi, að fá þessa tollaívilnun, taka það fram, að þessi iðnaður hefir illa getað borið sig vegna þess, að hann hefir ekki getað greitt það kaup, sem verkamenn hafa þótzt þurfa að fá. En ca. 20 au. tolllækkun af hverri tunnu þýðir jafnmikla hækkun á kaupgjaldi á klst. fyrir hvern verkamann. Þessi ca. 20 aura lækkun á tunnuefninu, sem tollurinn nemur, ef frv. verður samþ., getur beinlínis ráðið úrslitum um það, hvort unnt verður fyrir hinar innlendu tunnuverksmiðjur að keppa við erlenda framleiðendur á þessu sviði eða ekki. Að því er snertir gæði tunnanna vil ég benda á það, að hér er ekki um nein innflutningshöft að ræða, heldur um frjálsa samkeppni á frjálsum markaði. Ennfremur vil ég taka það fram, að ég hefi séð ýmis vottorð um það frá saltendum, sem notað hafa tunnur frá verksmiðjunni á Akureyri, að gæði þeirra tunna, a. m. k. þeirra, sem bunar voru til 1931, séu sambærileg við venjulegar erlendar tunnur. Þó vil ég geta þess, að þær, tunnur, sem smíðaðar voru 1931 og geymdar voru langt fram á sumar, en settar saman strax og par á ofan fluttar á milli veiðistöðva, þóttu nokkuð gisnar. En þegar þarf að flytja tunnur á milli veiðistöðva, þá er rétt að flytja stafina og gjarðirnar sundurlaust og láta beyki slá þær saman á veiðistöð, þar sem þær á að nota. Hitt er lakara, að slá tunnurnar saman strax og flytja þær síðan til veiðistöðvarinnar á skipum, því að í þeim flutningum sæta þær oft ærið misjafnri meðferð. Annars geng ég út frá því sem gefnu, að þessir iðnrekendur leggi kapp á að fá gott og vandað efni í tunnurnar, því að með því einu móti geta þeir orðið samkeppnisfærir við erlenda framleiðendur. En þeir menn, sem bezt þekkja til og hafa áhuga á þessu máli og starfa að því, bæði á Akureyri og Siglufirði, telja það engum vandkvæðum bundið að fá svo gott efni, að tunnurnar geti fyllilega orðið samkeppnisfærar. Þá er einungis um verðið að ræða, og í því sambandi er geysiþýðingarmikið að fá tollinn afnuminn.

Haraldur Guðmundsson Ég álít, að það sé rétt að samþ. þetta frv., sem hv.þm. Ak. kemur hér með. Að vísu skal ég geta þess, að ég tel á engan hátt skynsamlegt til frambúðar að hugsa sér það fyrirkomulag að flytja inn frá útlöndum sundurlausar tunnur og hugsa sér ekki að gera annað hér heima en að reka þær saman og laga stafina eitthvað meira eða minna til, eins og vakir fyrir hv.þm. Ak., því að vinnulaunin við að setja tunnurnar saman eru ekki nema nokkur hl. þeirra vinnulauna, sem annars eru greidd fyrir tunnusmíði. Einmitt þess vegna held ég, að tími sé kominn til þess að gera tilraun með að smíða tunnur úr óunnum viði, kaupa óunninn við, saga hann og flétta honum og smíða tunnustafi og tunnubotnana hér heima. Þessi tilraun kostar minna en flestir gera sér í hugarlund, eins og ég hefi áður sýnt fram á. Hv. þm. gat þess, að tollur af stöfum og efni í síldartunnur væri 20 aurar. Mig minnir hann sé ekki nema 14 aurar, en þori þó ekki að deila um það við hv.þm. En ef til þess kæmi að gera tilraun með að flytja inn óunninn við og saga hann niður í tunnustafi í landinu, þá þyrfti auðvitað um leið að athuga það, að þetta frv. gæti, ef að lögum yrði, einnig náð til óunnins víðar, sem notaður væri í tunnur. Ég er ekki alveg viss um, eftir því orðalagi, sem nú er á frv., að þetta sé skýrt, og vildi ég biðja þá n., sem væntanlega fær mál þetta til athugunar, að athuga þá hlið málsins. Ég hefi nokkuð kynnt mér þetta, og eftir því verði, sem var á þeim trjávið, sem mest er notaður í tunnur, á síðasta vetri, er bersýnilegt, að langmestur hluti tunnuverðsins er vinna við smíðar. Ég ætla, að verð á óunnum trjástofnum söguðum hafi verið um 130 kr. hver standard kominn hingað til Íslands frá Noregi. Það svarar til þess, að efni í hverjar 150 þús. tunnur myndi kosta 330 þús. kr. Ef fullsmíðuð tunna er reiknuð á 5 kr., verða þetta 750 þús. kr., eða 420 þús. kr. meira en efnið kostar. Þessar 420 þús. kr. eru því vinnulaun og gjarðir. En sé tunnan reiknuð á 6 kr., sem mun vera nær lagi, verður munurinn 150 þús. kr. meiri, eða 570 þús. kr. Það liggur því í augum uppi, að hér er um stóra fjárhæð að ræða, sem héldist kyrr í landinu og gengi til vinnulauna, ef hægt væri að smíða hér að öllu leyti tunnur úr óunnum viði. Ég veit ekki, hvað tunnustafir kosta, en þó myndu þeir verða h. u. b. helmingi dýrari en óunnir stafir. Lægsta verð myndi verða 2,60 til 3 kr. norskar úti. Ég held því, að það væri fullkomlega þess vert að taka þetta mál til athugunar, kynna sér það og afla hinna fyllstu gagna um það.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Frv., sem hér er borið fram, miðast einungis við það ástand, sem nú er, og að hér á landi eru þegar til verksmiðjur, sem geta leyst þetta af hendi. Ég vil á engan hátt efa, að heppilegast væri að kaupa efnið ósagað, eins og hv.þm. Seyðf. benti á, en til þess þarf nýja verksmiðju, sem ekki er að vita, hvenær reist verður. Ég vil þess vegna, þótt athuga megi einnig sögun á viðnum sem framtíðartakmark, í þessu sambandi álíta, að ekki tjái að blanda því inn í þetta mál. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til fjhn.

Ólafur Thors Ég tók eftir því, að í þessari skýrslu, sem hv.þm. Seyðf. gaf, gat hann um, að eftir þeim skýrslum, er hann hafði fengið nýlega, myndi efniviður í 150 þús. tunnur kosta 330 þús. kr., ef hann væri óunninn og kominn hingað til Íslands. En það svaraði til þess, að efnið í hverja tunnu kostaði 2,20 kr. fyrir utan gjarðir, nagla og spons. Hinsvegar taldi hv.þm., að stafir í tunnurnar myndu kosta 2,60 kr. Væru þetta réttar tölur, er málaleitunin ástæðulaus. Hinsvegar tel ég þær rangar, og mun hv.þm. hafa í fyrra dæminu reiknað með íslenzkum krónum, en með norskum í hinu síðara. Að því er snertir upplýsingar, sem hv.flm. þessa frv. gaf, skildist mér það vera hans álit, að vegna þess, að þessi iðnaður ætti hér á landi við erfið launakjör að stríða, þar sem þeir menn, sem að þessum iðnaði vinna her, gera hærri kröfur til kaups en stéttarbræður þeirra annarsstaðar, væri nauðsynlegt, að ríkið hlypi undir bagga á meðan þessi iðnaður væri í barndómi, svo að hann gæti orðið samkeppnisfær við erlenda keppinauta. Ég vil í sambandi við þá skoðun taka það fram, að ég tel hættulegt fyrir ríkissjóð að leggja út á þá braut að breyta tollalöggjöf sinni iðnrekstrinum til framdráttar, til þess að hann verði fær um að greiða hærra kaup en greitt er við tilsvarandi iðnrekstur erlendis.

Haraldur Guðmundsson Ég sé ekki neitt því til fyrirstöðu, að innlendum atvinnurekstri sé ívilnað á þann hátt, sem farið er fram á í frv., þ. e. að lækka tolla á efnivorum, en ég er á móti því, að honum sé ívilnað með verndartollum, sem aðeins eru til þess að hækka verðlagið. Það var rétt, sem hv.þm. G.-K. benti á aðan, að eftir tölum þeim, sem ég tók, virðist lítill munur á því, hvort keyptur er óunninn viður eða ótiltelgdir tunnustafir. Stafar þetta af því, að í öðru tilfellinu var miðað við norskar kr. En munurinn liggur ekki aðeins í því, heldur líka í hinu, að úr 500 standorðum af óunnum virði fast, auk efnis í 30 þús. síldartunnur, nálægt 100 standarðar af gagnlegu timbri, borðum og battingum. Þar er því hagnaðurinn mestur. Að við ættum að vera samkeppnisfærir við erlenda verkamenn, er að sjálfsögðu rétt, en í þessu tilfelli er ekki um slíkt að ræða. Mikið af þessari norsku tunnustafagerð er heimaiðja. Þegar skógurinn er hogginn og stórtimbrið selt, verður afgangs talsvert af smábútum og greinum; úr því smíða svo norsku bændurnir tunnustafi, þegar ekkert er annað hægt að gera á bændabýlunum. Það er því varla von, að hægt sé að keppa við slíkan atvinnurekstur, þar sem ekki er um neitt sérstakt kaupgjald að ræða, heldur heimaiðju til uppfyllingar. Hinsvegar líta margir svo á, sem kunnugir eru þessum málum, að með stórum og hagkvæmum innkaupum megi vinna upp þann mismun, sem við þetta kemur fram.

Ólafur Thors Út af því, sem ég sagði um samkeppni hinna innlendu og erlendu verkamanna, get ég gengið inn á það, að það sé erfitt fyrir innlenda verkamenn að keppa við þá framleiðslu, sem unnin er í hjáverkum hjá bændum í Noregi. En því var þannig háttað á þeim árum, sem ég var við síldarverzlun riðinn, að tunnur þær, sem notaðar voru þá, voru smíðaðar í verksmiðjum. Þær, sem heima voru smíðaðar, þóttu verri og voru því ekki notaðar. Að endingu vil ég segja það, að eins og það þykir óbilgjarnt að gera þá kröfu til íslenzkra verkamanna, að þeir geti keppt við norska hjáverkavinnu, eins er líka óbilgjarnt að heimta hærra kaup við iðnrekstur hér en greitt er við tilsvarandi iðnrekstur í öðrum löndum.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Í frv. þessu er farið fram á að undanþiggja efnivörur til skipa- og bátasmíða innflutningstollum. Eins og kunnugt er, eru smíðuð skip og bátar, sem til landsins flytjast, tollfrjáls. Af því leiðir aftur, að skipa- og bátasmiðir hérlendir eiga erfitt aðstöðu gagnvart hinum erlendu keppinautum sínum, þar sem landið tekur toll af innfluttum efnivið, sem til skipasmíðanna þarf. Til þess að leiðrétta þetta eru til fleiri leiðir en farið er fram á í frv. þessu, t. d. mætti lögleiða toll af smíðuðum skipum og bátum, en við flm. frv. höfum ekki álitið rétt að fara þá leið, heldur hina, að undanþiggja efnivörurnar innflutningstolli. Hér getur ekki verið um mikla upphæð að ræða og því ekki heldur um mikinn tekjumissi fyrir ríkissjóðinn. En tilslökun þessi myndi bæta aðstöðu þeirra manna, sem atvinnu hafa af skipa- og bátasmíði. Skal ég svo ekki orðlengja frekar um þetta, en óska málinu vísað til fjhn. að umr. lokinni.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Ég skal ekki hafa mörg orð fyrir þessu frv. að þessu sinni, enda hefir efni þess verið rætt hér allýtarlega áður í þinginu, og auk þess er hv.þm. síldarbræðslustöðvarinnar á Hesteyri ekki viðstaddur, en til hans sérstaklega mundi ég hafa kosið að beina nokkrum orðum. Ég vil því nú aðeins leyfa mér að óska þess, að málið fái að ganga nefndarlaust gegnum þingið, því að það var fyrir slysni eina, að hitt frv. mitt um þetta efni, sem lengra gekk, var fellt. Hafði það fengið meðmæli n. og fell af þeim ástæðum einum, að nokkrir þm. voru fjarstaddir atkvgr. um það.

Magnús Guðmundsson Ég tel sjálfsagt, að þessu máli verði vísað til n., og vil gera það að till. minni, að því verði vísað til sjútvn. Annars virðist vafi á um það, hvort málinu eigi ekki að vísa frá, því að annað mál samskonar hefir verið fellt hér í deildinni.

Flm. (Björn Kristjánsson) Ég hefi fyrst og fremst borið frv. þetta fram vegna kjósenda minna á Raufarhöfn og í heim tilgangi að skapa möguleika fyrir atvinnu þar á staðnum. Eins og sakir standa eru engar horfur á, að nokkur atvinna verði þar á þessu ári, nema þá ef til vill lítilsháttar fiskveiðar á handfæri, og má því segja, að nær allar bjargir séu bannaðar hvað atvinnu snertir. Undanfarin ár hafa þorpsbúar lifað af atvinnu við síldarbræðsluverksmiðju þá, sem hér er farið fram á að fá heimild fyrir, að ríkið starfræki, og bátaútgerð, sem fellur niður vegna stórtapa undanfarinna ára og beituleysis, ef starfsemi verksmiðjunnar hættir. En þrátt fyrir hagsmuni kjósenda minna mundi ég ekki hafa flutt frv., ef ég væri ekki jafnframt sannfærður um gagnsemi verksmiðjurekstrarins fyrir síldarútveginn á Norðurlandi. Reynslan hefir orðið sú undanfarin ár, að þó saltað hafi verið eins mikið af síld og hægt hefir verið, þá hefir samt mikið á skort, að síldarbræðsluverksmiðjurnar gætu haft undan að taka á móti og vinna úr því, sem að hefir borizt. Hafa veiðiskipin því oft orðið að liggja fleiri daga inni í höfn án þess að losna við afla sinn, og stundum orðið að fleygja honum í sjóinn. Hafa verksmiðjurnar þó verið 5 á Norðurlandi, þrjár í Siglufirði, ein í Eyjafirði og þessi á Raufarhöfn. Ef síldveiðarnar verða reknar í sumar komandi eins og að undanförnu, þá er áreiðanlegt, að það ástand helzt, að ekki verður hægt að koma allri veiðinni í verð. Útgerðarkostnaðurinn verður sennilega líkur; verður það því tap fyrir útveginn, sem framleiðslumagnið minnkar við það, að verksmiðja þessi leggst niður, en á því eru helzt horfur eins og nú standa sakir. Eigandi verksmiðju þessarar er Norðmaður, en efnahag hans mun nú svo komið, að hann telur sig ekki geta haldið áfram verksmiðjurekstrinum. Ég get nú búizt við, að ýmsir hv.þm. líti svo á, að það geri hvorki til né frá, hvort verksmiðja þessi starfi eða ekki, því að hún sé svo lítil. En þetta er ekki svo. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi nýlega fengið, þá getur hún unnið úr 600 málum á sólarhring, en það mun vera nálægt 1/3 af því, sem síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði getur unnið á sama tíma. Starfi nú verksmiðjan allan síldveiðitímann, þá lætur nærri, að hún vinni úr 40 þús. málum þann tíma. Þó ekki sé nú áætlað hærra verð fyrir hvert mál en ríkisverksmiðjan greiddi síðastl. sumar, þá verður það nær 140 þús. kr., sem hún kaupir fyrir. Við þessar atvinnutekjur mætti svo bæta atvinnu fólksins á Raufarhöfn, sem ég treysti mér ekki til að áætla, ennfremur flutningsgjöldum fyrir síldarafurðirnar, sem að sjálfsögðu lentu hjá Eimskipafélagi Íslands. Mun því ekki ógætilega áætlað, þó að talið sé, að öll starfræksla verksmiðjunnar þýddi um 250 þús. kr. tekjur fyrir landsfólkið. Þá vil ég geta þess, að verkamenn á þessum stað eru ekki góðu vanir hvað kaup snertir. Þeir eru vanir að vinna fyrir lægri launum en almennt gerist, því ég veit ekki til, að Norðmaðurinn hafi borgað nema 80–85 aura pr. klukkustund síðustu árin, og það aðeins þann tíma, sem unnið var í verksmiðjunni, því að hann hafði enga fasta menn, nema vélstjóra og aðra kunnáttumenn. Þarf því ekki að fælast það, að þarna verði verið með sérstakar kaupskrúfur. Með þessu hefi ég viljað benda á, að hér er um að ræða spursmál, sem nokkurs er vert fyrir atvinnulíf þjóðarinnar. Vænti ég því, að þeir hv.þm., sem mest tala um, að auka þurfi atvinnu í landinu, hvort sem það er frekar með aukinni kartöflurækt eða öðru, sýni líka skilning á þessu máli, því að það miðar að aukinni atvinnu og aukinni framleiðslu. Í frv. þessu er ekki farið fram á það, að ríkissjóður reki skilyrðislaust síldarbræðslustöð á þessum stað, heldur er aðeins farið fram á heimild til þess, að undangenginni rannsókn, og sú rannsókn á alls ekki að þurfa að vera dýr, því að svo stendur á, að völ er á mjög vel hæfum manni, bæði að því er snertir vélaþekkingu og verksmiðjurekstur, til þess að athuga þetta, og á ég þar við framkvæmdarstjóra síldarbræðslustöðvarinnar á Siglufirði. Hann er í þjónustu ríkisins hvort sem er, og þarf rannsóknin því ekki að kosta annað en ferðakostnað hans norður. Það má að sjálfsögðu segja, að ekki sé hægt að vita fyrirfram með vissu um rekstrarafkomu svona fyrirtækis, en kostnaðinn ætla ég þó að sjá megi fyrir með nokkurri vissu, eftir að rannsókn hefir farið fram á vélum, húsum og allri aðstöðu. Vitanlega byggist afkoma slíks fyrirtækis engu síður á verði framleiðslunnar, en eins og kunnugt er, hefir markaðsverð þeirra vörutegunda, sem hér er um að ræða, lækkað mjög hin síðustu ár. Hygg ég, að það sé skoðun flestra þeirra manna, sem kunnugir eru þessum málum, að það verðfall sé nú komið í botn og lítil ástæða sé til að óttast, að verðið lækki úr þessu. Ætti þá að vera miklu minni hætta á, að tekjuáætlun fyrirtækisins þyrfti að bregðast. En ef verðið væri nú hátt, væri sú hætta miklu meiri. Ég hefi lauslega minnzt á þetta mál við hæstv.forsrh., og hefir hann tekið því fremur þunglega. Það út af fyrir sig, að ráðherrann er málinu fremur andvígur, ætti að vera trygging fyrir því, að ekki yrði lagt út í fyrirtækið nema það sé fyllilega tryggt, og ekki í það ráðizt nema útlitið sé fremur gott. Á síðasta þingi og einnig á þessu þingi hafa komið fram beiðnir frá nokkrum illa stöddum hreppsfélögum um hallærislán, og ég hygg, að þingið geti ekki komizt hjá því að líta á vandræði þeirra, annaðhvort með því að veita þeim hallærislán, eða þá með því að skapa fólkinu atvinnumöguleika, svo það geti bjargað sér sjálft. Síðari leiðin mun af flestum verða talin hyggilegri, og það er einmitt hún, sem ég er að fara fram á, að farin verði hér til viðreisnar og hjálpar þessu þorpi, því ég er þess fullviss, að svo fremi, sem það verður ekki gert, þá bætist þetta hreppsfélag í hóp þeirra hreppa, sem biðja um hallærislánin. Við 2. umr. fjárlaganna lá fyrir brtt. frá hv.þm. Seyðf. um fjárveitingu til að koma upp síldarbræðslustöð á Austurlandi. Eftir þeim kunnugleika, sem ég hefi á þörfinni fyrir slíka stöð eystra, þá hygg ég, að ekki verði hjá því komizt að raðast fyrr eða síðar í það að koma henni upp. Gæti þá verið ávinningur að hafa reynslu um rekstur lítillar bræðslustöðvar eins og þessarar stöðvar á Raufarhöfn. Tilraun þessa má líka gera án þess að leggja fé til kaupa á verksmiðjunni. Má því alltaf snúa aftur, ef reynslan bendir á, að ekki sé hægt að reka fyrirtækið með sæmilegri afkomu. Verði frv., samþ., hefi ég hugsað þá leið, að leitað verði samninga við verksmiðjueigandann, og þá því aðeins ráðizt í reksturinn, að sæmileg kjör verði í boði. Mér hefir jafnvel verið bent á, að það gæti komið til greina að miða leiguna við það vörumagn, sem verksmiðjan framleiddi. Hvort slík kjör yrðu fáanleg, skal ég ekkert um segja. Að öllu því athuguðu, sem ég nú hefi bent á, vænti ég þess, að hv. dm. sjái sér fært að fylgja frv. þessu, svo það nái fram að ganga á þinginu, en á því er mikil nauðsyn. Óska ég frv. svo vísað til sjútvn. að umr. lokinni.

1) JónÞ: Ég vil ekki greiða atkv. um þessa brtt. Að efni til er ég henni ekki mótfallinn. Taki forseti þessa ástæðu ekki gilda, get ég gert nánari grein fyrir því. Forseti: Ég tek þessa ástæðu gilda og álít þetta það næstbezta fyrir honum.

2) PM: Ég greiði ekki atkv., með skírskotun til þess, sem hv. 1. landsk. sagði. Á 68. fundi í Nd., 6. maí, var frv. tekið til 2. umr. (A. 429, n. 594, 595 og 615).