Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur og Oddnýju G. Harðardóttur um að þær muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Einnig hefur borist bréf frá varaformanni þingflokks Pírata um að Þórhildur Sunna Ævarsdóttir verði fjarverandi á næstunni. Þá hefur borist bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Hildur Sverrisdóttir muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í Reykv. s., Halldór Auðar Svansson, 2. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Suðurk., Guðný Birna Guðmundsdóttir, en 1. varamaður hefur boðað forföll, 2. varamaður á lista Pírata í Suðvest., Indriði Ingi Stefánsson, en 1. varamaður hefur boðað forföll, og 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykv. s., Ágústa Guðmundsdóttir, og víkur þá 1. varamaður á lista, Friðjón R. Friðjónsson, af þingi, en hann hefur boðað forföll. Halldór Auðar Svansson, Guðný Birna Guðmundsdóttir og Indriði Ingi Stefánsson hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.



Kjörbréf Ágústu Guðmundsdóttir hefur verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Ágústa Guðmundsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseta hafa borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra það sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1504, um börn í afreksíþróttum, og á þskj. 1505, um meiðsli og eftirlit með íþróttastarfi barna, báðar frá Evu Sjöfn Helgadóttur. Einnig hafa hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1325, um endurupptöku mála í kjölfar dóms Héraðsdóms Reykjavíkur, frá Arndís Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Þá hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1415, um ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um ungt fólk, frið og öryggi, frá Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj.1394, um stýrihóp og sérfræðingateymi um heildræna endurskoðun á örorkulífeyriskerfinu, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni. Að lokum hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1414, um fjölda starfandi sjúkraliða og starfsmannaveltu, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur.

Virðulegi forseti. Eftir þennan langa lista yfir fyrirspurnir sem hefur verið svarað og óskir eftir því að fá að bíða með svör þá langaði mig að leita liðsinnis forseta. Ég lagði fram fyrirspurn þann 27. september síðastliðinn til hæstv. dómsmálaráðherra um bið eftir afplánun dóma. Þetta er á þskj. 224 og ég hef ekki fengið eitt einasta svar. Ég hef ítrekað þetta nokkrum sinnum og það er ekki einu sinni búið að biðja um að fá að svara seint. Þess skal getið að upprunalega kom þessi fyrirspurn fram í maí á síðasta ári og var ekki svarað í sumar þannig að mig langaði bara að leita liðsinnis hæstv. forseta um að ýta á eftir hæstv. dómsmálaráðherra að koma með svör.

Forseti. Nú hafa einhverjar 22 fyrirspurnir beðið svars í meira en 100 virka daga. Sú sem lengst hefur beðið er búin að bíða í 153 virka daga, merkilegt nokk, um verndartolla á franskar kartöflur. Mig langar að spyrja forseta, þar sem ráðherrar biðja oft um framlengingu á því að svara fyrirspurnum frá þinginu, hvort það gerist í einhverjum tilfellum að forseti segi nei í staðinn fyrir að kvitta auðveldlega undir framlengingu á svörum, hvort hann segi bara: Nei, þið fáið engan aukafrest?

Til svara eru: Innviðaráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Ég hef átt ágætissamtal við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hvað lýtur að málefnum eldra fólks. Þannig er mál með vexti að ég mælti fyrir þingsályktunartillögu, fyrst árið 2019, þar sem ég fer fram á að við komum á fót hagsmunafulltrúa fyrir eldra fólk, þótt fyrr hefði verið. Þrívegis mælti ég fyrir nákvæmlega þessu máli og mig langar að lesa hér upp þingsályktun um hagsmunafulltrúa eldra fólks sem var samþykkt af 54 þingmönnum, öllum þingmönnum sem voru til staðar í þeirri atkvæðagreiðslu, að ráðherrum meðtöldum: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að stofna starfshóp hagsmunaaðila auk starfsfólks ráðuneytisins sem semji frumvarp“ - takið eftir - „til laga um embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. Starfshópurinn meti m.a. hvar slíku embætti væri best fyrir komið og hvert umfang þess skuli vera. Starfshópurinn skili ráðherra drögum að frumvarpi fyrir 1. apríl 2022.“ Þetta var samþykkt á Alþingi 13. júní 2021. Einhverra hluta vegna breyttist þessi vilji löggjafans í það að tala um gæðaárin og hvað það ætti í rauninni að vera gott að eldast á Íslandi, en þessi þingsályktunartillaga sem ég mælti fyrst fyrir 13. maí 2019, flutti síðan 24. september 2019 og 7. október 2020, rataði út úr nefnd í júní 2021 og var samþykkt af öllum greiddum atkvæðum hér á Alþingi Íslendinga 13. júní 2021 - það bólar í raun ekki á þessu enn þá og virðist eiga að slá því á frest. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Við hv. þingmaður höfum nú rætt þetta mál hér utan þingsalarins, enda mikilvægt mál og fjallar í grundvallaratriðum um það hvaða aðgang eldra fólk hefur að upplýsingum, bæði hvað varðar réttindi þess en líka það sem varðar almenna upplýsingagjöf sem snýr þá að þjónustu við eldra fólk. Fyrir sennilega um ári síðan setti ég á laggirnar nefnd til að vinna að því máli sem þingsályktunartillaga hv. þingmanns og fleiri hv. þingmanna lýtur að. Starfshópurinn er reyndar ekki búinn að skila mér sinni niðurstöðu en mér er ljúft og skylt að greina frá því sem þau hafa lagt til við mig og ég veit að verður niðurstaða hópsins, en það er að upplýsingagjöf til eldra fólks megi svo sannarlega bæta. Hvort það eigi að setja á fót embætti hagsmuna fulltrúa eldra fólks - sú nefnd sem ég skipaði setur spurningarmerki við það atriði og vann í rauninni með þeirri ágætu verkefnisstjórn sem hefur verið að undirbúa þingsályktunartillögu sem ég mælti fyrir hér fyrir páska um aðgerðaáætlun í málefnum hvað varðar þjónustu við eldra fólk. Þar inni hafa endað tvær aðgerðir, annars vegar sem snýr að aukinni upplýsingagjöf og þjónustu við heilabilað fólk og aðstandendur þess og hins vegar almennt um hvernig eldra fólk getur nálgast upplýsingar um réttindi sín og skyldur. Þannig að niðurstaðan hjá hópnum er sú að fresta því að koma á hagsmunafulltrúa eldra fólks með frumvarpi, eins og hv. þingmaður nefndi hér áðan, og láta reyna á það að þessar tvær aðgerðir í aðgerðaáætluninni Gott að eldast komist í verk 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það sem mér er efst í huga þegar ég hlýði á þetta svar er að starfshópur er í rauninni skör hærri en 54 alþingismenn sem samþykktu algerlega einróma að þessu embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks yrði komið á laggirnar. Við skulum byrja þar. Mig langar líka að benda á annað: Það er engu líkara en að þeir tugir þúsunda eldri borgara sem eru jaðarsettir í þessu samfélagi tækni og örrar framþróunar stafrænna lausna fái bara að vera þar áfram. Það er ekki nóg að vera númer 100 í röðinni til að geta hringt og spurt: Hver er réttur minn, hvert á ég að leita, hvort er ég að koma eða fara og hvað á ég að gera? Það verður að vera skýrt embætti og skýr staður fyrir fólkið sem það getur snúið sér að og leitað til. 

Virðulegur forseti. Það er einfaldlega niðurstaða þessa starfshóps að það sé skynsamlegra að byrja með þessum hætti. Starfshópurinn er hins vegar ekki að segja að það muni aldrei verða eða það sé óskynsamlegt að hér yrði komið á fót embætti hagsmuna fulltrúa eldra fólks heldur að ráðast í þessar aðgerðir sem eru einmitt til þess gerðar að vinna gegn jaðarsetningu eldra fólks og alveg ljóst að það sem hv. þingmaður nefnir hér um að fólk sé nr. 100 í röðinni o.s.frv., sem er ágætis myndlíking fyrir sumt af því sem má segja að skorti á í þjónustu, ekki síst þegar kemur að upplýsingaöflun eða því að fólk sé meðvitað um réttindi sín. Þá er þessum aðgerðum, í aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk, einmitt ætlað að bæta úr þessu. Ég biðla til hv. þingmanns að við gefum þessum aðgerðum tveimur, sem eru í þeirri ágætu aðgerðaáætlun, rými til þess að við fáum niðurstöður og gögn til að geta þá tekið þetta mál upp aftur ef þurfa þykir.

Virðulegi forseti. Þrálát verðbólga sem er langt yfir markmiði Seðlabankans og hækkandi vaxtastig munu halda áfram að setja svip sinn á íslenskt efnahagsumhverfi næstu árin samkvæmt nýrri þjóðhagsspá Landsbankans frá því í morgun. Heimilin munu því áfram þurfa að þola þennan vaxtasirkus og verðbólgu. Landsbankinn spáir síðan áframhaldandi vaxtahækkunum úr Svörtuloftum næstu misseri svo koma megi einhverjum böndum á verðbólguna. Spáin er ágætisútgangspunktur í þessa umræðu því að hún gengur út frá því enn og aftur að seðlabankastjóri sitji einn uppi með það að koma skikki á efnahagsmálin á Íslandi. Hvergi er að sjá í fjármálaáætlun að ríkisstjórnin ætli sér að taka þátt í baráttunni við verðbólguna. Viðreisn hefur kallað eftir því að ríkisstjórnin greiði niður skuldir en hún hefur ekki verið reiðubúin í það. Fjármálaáætlun er raunar vitnisburður um það að ætlunin sé að fara í þveröfuga átt og auka útgjöld ríkisins enn frekar. Það er ekki Viðreisn ein og sér sem hefur verið að setja fram þessi varnaðarorð heldur taka fjármálaráð, Félag atvinnurekenda, Samtök atvinnulífsins, ýmsir hagfræðingar, ASÍ o.fl. undir nákvæmlega þessi varnaðarorð okkar. Niðurstaða allra nema ríkisstjórnarinnar er sú sama: Það er ekki nóg að gert til að verja íslensk heimili fyrir verðbólgunni. Einn stærsti óvissuþátturinn í umgjörð efnahagsmála á næstunni er síðan kjarasamningar sem verða núna í haust. Þar skiptir sköpum að réttaróvissu sé eytt og lagaumgjörð í kringum ríkissáttasemjara styrkt áður en næsta kjaralota hefst. Ríkisstjórnin tafsar og frestar málinu enn og aftur, eins og öllu öðru sem henni þykir óþægilegt. Ég vil því spyrja hæstv. innviðaráðherra og forsvarsmann í ríkisstjórninni hvaða augum hann líti á þessa stöðu. Af hverju er ekki núna strax ráðist í nauðsynlegar breytingar á vinnumarkaðsmódelinu, vitandi það að óvissan í tengslum við kjarasamninga er helsta ástæða þess að við viðhöldum verðbólgunni? Er hæstv. ráðherra ekki smeykur um að það verði einfaldlega of seint að koma fram með frumvarp í haust til þess að auka valdheimildir ríkissáttasemjara?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að taka þetta upp. Það er svo sem ekki nýtt að þessi tónn heyrist úr ranni Viðreisnar og bara ánægjulegt að sú umræða sé líka hérna í þinginu og það séu ekki bara kröfur um aukin útgjöld látlaust og vanfjármögnun á öllum sviðum. Ég held að fjármálaáætlunin sem birtist sé nokkuð yfirveguð. Það er augljóslega aukið aðhald í henni á öllum vígstöðvum. Það eru líka auknar tekjur, bæði af fyrirtækjum sem mörg hver ganga ágætlega, aukinn tekjuskattur á næsta ári, og það eru einnig áform uppi um að minnka endurgreiðslur vegna átaksins Allir vinna sem myndi þá hugsanlega taka gildi á þessu ári. Við lögðum upp með að árið 2023 væri ár þar sem við þyrftum að gæta ákveðins aðhalds í ýmsum rekstri og ég held að það hafi svo sem gengið eftir. Það sem menn vanmátu er kraftur atvinnulífsins og sá mikli hagvöxtur sem hefur bæði verið á árinu 2022 og núna langt inn í árið 2023. Það getur alveg verið rétt hjá hv. þingmanni að við hefðum þurft að ganga lengra. Núna er fjármálaáætlun til umfjöllunar hérna í þinginu og ég treysti því að fjárlaganefnd sé að fá bæði ráðuneyti og aðra hagsmunaaðila og sérfræðinga til samtals og meti það. Ég vil fyrst og fremst segja að það er nokkuð augljóst að núverandi fjármálaáætlun, sem var lögð fram af ríkisstjórninni, styður við stefnu Seðlabankans. Seðlabankinn er ekki einn í þessu. Það er mikilvægt að við áttum okkur á því hver vandinn er og ég held að allir séu búnir að átta sig á því hver hann er. Síðan er kannski næsta skrefið að átta sig á ábyrgðinni. Ég held að það megi segja að ríkisstjórnin sé búin að því með því að leggja fram þessa fjármálaáætlun. Ég er ekki viss um að það séu allir aðilar á vinnumarkaðnum eða í samfélaginu 

Virðulegi forseti. Rétt aðeins út af hagvextinum. Hann er fyrst og fremst vegna fjölgunar fólks. Hagvöxtur á mann er með því minnsta innan Evrópu ef við ætlum að fara í þann samanburð. Ég spurði hæstv. ráðherra um valdheimildir ríkissáttasemjara. Ég vil gjarnan fá svar við því. Það frumvarp var boðað í vor, því var lofað í vor, en við vitum það öll að það er ákveðinn ágreiningur innan ríkisstjórnarflokkanna, ekki síst á forystuflokkurinn í ríkisstjórn erfitt með að koma fram með þetta frumvarp. Hæstv. vinnumarkaðsráðherra sagði það í orðaskiptum sínum við þingmann Viðreisnar að þetta kæmi ekki fyrr en í haust. Ég er einfaldlega hrædd um að það sé of seint. Helsti óvissuþátturinn samkvæmt nýrri spá Landsbankans eru kjarasamningar. Ríkisstjórnin er ekki bara að guggna á því að taka til í ríkisfjármálunum í fjármálaáætluninni, og það eru allir sem eru að segja það; Samtök atvinnulífsins, Félag atvinnurekenda, ASÍ, virtir hagfræðingar segja að það sé ekki nóg að gert. Það er heldur ekki verið að gera það sem þarf að gera í vinnumarkaðsmálum. Ríkisstjórnin er líka að guggna á því að eyða þeirri óvissu út, einum helsta óvissuþættinum sem tengist kjarasamningum. 

Virðulegur forseti. Varðandi hagspá Landsbankans þá held ég að þeir hafi nú sýnt það nokkuð bersýnilega að hagvöxtur hér á Íslandi verður miklu meiri en í þeim nálægu ríkjum sem hv. þingmaður var að tala um - án þess að við þurfum að fara að rífast um það hér, það má nú bara skoða hagspána. Varðandi síðan stöðu ríkissáttasemjara og vinnumarkaðarins: Þótt það heyri ekki undir mig þá get ég alveg tekið þátt í þeirri umræðu almennt. Ég hef verið þeirrar skoðunar að ríkissáttasemjari þurfi víðtækari heimildir, meira í anda þess sem við þekkjum annars staðar á Norðurlöndunum. Nú eru þau ekki öll eins og við höfum líka séð að það sem hefur gengið ágætlega þar, í jafnvel 40, 50, 60 ár, virðist hiksta akkúrat núna eftir Covid og þær áskoranir sem þar eru. Þannig að ég ætla ekki að segja að einhver ein leið sé hin fullkomna. Það er alla vega ein leið sem er betri en að valta yfir fólk - og nú er ég ekki að segja að hv. þingmaður sé að leggja það til heldur bara almennt - en það er að taka samtalið. Ég veit að ríkisstjórnin og félags- og vinnumarkaðsráðherra eru að taka samtalið við aðila vinnumarkaðarins og ég treysti því 

Herra forseti. Eins og ég hef margoft nefnt og hæstv. ráðherra virðist gera sér grein fyrir að einhverju leyti er málaflokkur hælisleitenda algjörlega stjórnlaus á Íslandi og við sjáum vandann bara vaxa og vaxa. Það sem af er þessu ári virðast fleiri einstaklingar hafa komið til Íslands að sækja hér um hæli heldur en til Danmerkur. Fleiri einstaklingar. Ef við lítum á þetta hlutfallslega þá er ásóknin hingað meira en tuttuguföld á við Danmörku sem áður var þekktur áfangastaður hælisleitenda í Evrópu. Ríkisstjórnin hefur ekki brugðist við á nokkurn hátt í samræmi við tilefnið því þetta er vandamál sem mun bara vaxa ef menn bregðast ekki við og það er auðvitað þegar farið að hafa veruleg áhrif, t.d. í heilbrigðisþjónustu, skólakerfinu og á húsnæðismarkaði þar sem ríkisvaldið eða sveitarfélög í samstarfi við ríkið leita að íbúðum eða herbergjum um allt og setja jafnvel út fólk sem þar var fyrir. Þetta hefur áhrif víða og minnir okkur á það að til að við getum hjálpað sem flestum þeirra sem eru í mestri neyð þá þarf að nálgast þetta af skynsemi en það þarf líka að hafa stjórn á aðstæðum. Það hefur þessi ríkisstjórn ekki. Málaflokkurinn er stjórnlaus eins og hæstv. ráðherra hefur reyndar viðurkennt. Einu viðbrögðin fram að þessu er litla útlendingafrumvarpið svokallaða sem náðist í gegn í fimmtu tilraun eftir að hafa verið þynnt út í hverju skrefi. Fram að því höfðu stjórnvöld fyrst og fremst gripið til ráðstafana sem voru til þess fallnar að auka á vandann. En það er þó hægt að bregðast við öðruvísi en bara með lagafrumvörpum, því að ég óttast að það sé löng bið eftir því að ríkisstjórnin geri eitthvað sameiginlega í málinu. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvenær kemur að því að hæstv. ráðherra nýti þær reglugerðarheimildir sem hann hefur þó samkvæmt gildandi lögum til að bregðast við þessu ástandi?

Virðulegur forseti. Ekki ætla ég að gera lítið úr þeim vanda sem við okkur blasir í málefnum innflytjenda, þ.e. þeirra sem eru að leita hér eftir vernd. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að staðan þar er alvarleg og vissulega erum við að gera allt sem í okkar valdi stendur í dómsmálaráðuneytinu til að ná tökum á því ástandi sem ég hef kallað stjórnlaust. Ég geri mér virkilega vonir um að svo megi verða með þeim breytingum sem urðu núna með tilkomu nýrra laga. Þó að hv. þingmaður geri lítið úr þeim lagabreytingum sem hér var rifist um í langan tíma þá vil ég minna á að við þekkjum það vel í pólitíkinni, ef hans mat væri rétt, að oft er það nú þannig að lítil þúfa veltir stóru hlassi. Ég er ekki að segja að þetta frumvarp sé lítil þúfa. Það eru í því ákveðnar grundvallarbreytingar sem munu hjálpa okkur mjög til þess að nálgast það regluverk sem um þetta gildir í nágrannalöndum okkar. Það er þannig á þessu sviði, getum við sagt, að vatnið leitar þangað sem leiðin er einföldust og best er tekið á móti. Staðan er sú að löggjöf okkar hér á landi hefur verið með þeim hætti að þær tölur sem hv. þingmaður fer með eru réttar. Það á sér þær skýringar að leiðin er einfaldari hingað inn og við það er ekki hægt að búa. Það er verið að grípa til ráðstafana með reglugerðum. Þær fyrstu munu líta dagsins ljós í samráðsgátt þessa dagana og áfram verður haldið. Það er líka verið að skoða alveg sérstaklega endurmat á þeim stóra hópi fólks - og það spilar mikið hér inn í - sem er að koma frá Venesúela. Þar hefur Útlendingastofnun þegar synjað umsækjendum og beðið er eftir niðurstöðu kærunefndar útlendingamála, hvort sú nefnd sé sammála niðurstöðu Útlendingastofnunar. Það mun hafa verulegar breytingar í för með sér ef svo verður og færir okkur þá nær því sem er alls staðar annars staðar í Evrópu en við höfum verið mjög sérstaklega í sveit sett þegar kemur að þessu. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans mikla áhuga og það aðhald sem hann veitir mér, þann áhuga sem hann hefur á málinu og það aðhald sem hann veitir mér í því. Ég fullvissa hann um að það er mjög einbeittur vilji okkar í dómsmálaráðuneytinu að reyna að gera sem best úr þessu.

Herra forseti. Enn á ný kemur hæstv. dómsmálaráðherra með svar sem er bara mjög gott svar eins langt og það nær, vegna þess að það gefur til kynna að hæstv. ráðherra geri sér grein fyrir a.m.k. eðli vandans. Það er spurning hvort ríkisstjórnin geri sér almennilega grein fyrir umfanginu því að við sjáum það ekki, af viðbrögðunum að dæma, að slíkur skilningur sé til staðar. Ég er líka ánægður með að hæstv. ráðherra segi okkur hér að það sé von á einhverjum reglugerðarbreytingum sem geti hugsanlega gert eitthvert gagn í þessu samhengi, hjálpað til við að það náist stjórn á málaflokknum þannig að hægt sé að taka þær ákvarðanir sem best reynast í framhaldinu. En er engin von á heildarfrumvarpi í samræmi við vandann sem tekur á þessu? Ég geri ráð fyrir að svarið sé nei, svoleiðis að hæstv. ráðherra þarf ekki að verja löngum tíma í það. En hann mætti gjarnan segja okkur aðeins meira af því hvað hann getur gert. Jú, það er von á einhverjum reglugerðum, segir hæstv. ráðherra, en hefur hann stuðning við sína nálgun í ríkisstjórninni og hjá samstarfsflokkunum?

Virðulegur forseti. Það blasir auðvitað við öllum sem fylgjast með pólitíkinni að á vettvangi ríkisstjórnarinnar er ekki alger samstaða í þessum málaflokki, þ.e. það eru mjög skiptar skoðanir á milli flokka um það hvernig við eigum að nálgast þessi mál. Það er nú þannig í þessum samsteypustjórnum sem hér eru gjarnan við völd að þá þarf að leita málamiðlana og eftir því sem flokkarnir eru fleiri í slíkri samsteypustjórn þá krefst það enn meiri málamiðlana. Það er auðvitað sá vegur sem maður er að feta sig eftir og það hefur gengið ágætlega í þessu samstarfi. Ég vænti þess að þær lagabreytingar og þær reglugerðarbreytingar sem nú koma og breytt afstaða hjá Útlendingastofnun, eða rökstuðningur, til þessa stóra hóps frá Venesúela muni hafa breytingar í för með sér. Ég tel reyndar að við þurfum að ganga lengra. Við höfum verið að skrifa frumvarp í ráðuneytinu sem tekur þá meira á ákveðnum séríslenskum reglum. Við skulum sjá hvert þau skref sem við erum að stíga núna færa okkur. Þá getum við endurmetið stöðuna þegar kemur fram á árið. 

Forseti. Í störfum okkar á þingi fáum við ýmsar ábendingar um skringilega hluti í lögum hingað og þangað. Nú hefur það gerst á undanförnum árum að öryrkjar hafa fengið aðeins meira frítekjumark, sem er gott og blessað, aðeins minni skerðingar á allar aukatekjur sem þeir afla sér. En það eru smá hliðarverkanir sem ég hef fengið ábendingar um sem mér finnst áhugaverðar. Ef öryrki gerist svo djarfur að verða sér úti um vinnu og fara að greiða í stéttarfélag og lendir síðan í slysi, getur ekki unnið, það gerist, þá fær viðkomandi greitt úr sjúkrasjóðum stéttarfélags. Allir aðrir myndu einfaldlega fá þann pening í vasann. En af því að viðkomandi er öryrki þá lendir hann í tekjuskerðingum vegna sjúkrasjóðsgreiðslna frá stéttarfélagi, sem mér finnst mjög áhugavert. Ég velti fyrir mér með hæstv. ráðherra hvort ráðherra finnst það vera réttlætanlegt að sjúkrasjóðsgreiðslurnar nái ekki einu sinni inn í frítekjumark vegna atvinnutekna, og ættu helst þess vegna að vera utan þeirra. Þannig að ég vildi spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta sé eðlilegt, að lögin virki svona, og hvort ráðherra geti ekki einhent sér í að leiðrétta þetta í snarhasti.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég vil kannski nálgast svarið aðeins víðar heldur en bara út frá þessu eina dæmi, en alveg ágætisdæmi sem hv. þingmaður tekur hér upp. Það eru mjög margar og flóknar reglur í kringum þetta kerfi og megingrundvallarreglan er sú að ef tekjur koma annars staðar frá þá, eftir að ákveðnum frítekjumörkum er náð, skerðir það þær bætur eða þær greiðslur sem koma frá ríkinu. Í grundvallaratriðum er ég sammála því að það eigi að koma til skerðinga á bótum, auðvitað innan ákveðinna marka, og þess vegna eru frítekjumörkin mikilvæg, þau eru eðlileg, þau eiga að virka sem hvatar, t.d. til þess að fólk fari að vinna, þess vegna hækkuðum við frítekjumark atvinnutekna um áramótin, svo dæmi sé tekið. Það eru hins vegar inni í kerfinu alls konar tekjuskerðingar, og m.a. það sem hv. þingmaður nefnir hér, sem ég sé alveg ástæðu til að skoða heildstætt. En í grunninn er ég sammála því að ríkið sé ekki að borga í rauninni aukalega þegar tekjur eru að koma annars staðar frá, þ.e. það komi þá af þeim bótum sem viðkomandi á rétt á. En ætlar sá sem hér stendur að kippa þessu eina atriði sem hv. þingmaður nefndi í liðinn, eins og hann orðaði það? Alla vega ekki í dag, en við hv. þingmaður getum vissulega rætt þetta áfram. Við erum með fleiri mál sem hafa verið til skoðunar hvað þetta varðar og kannski er meginlínan sú að einfalda kerfið frá því sem það er í dag því að í dag er það allt of flókið og alveg ljóst að það þarf að fækka þeim tekjuskerðingum sem er í kerfinu.

Forseti. Já, pínu fyrirsjáanlegt svar að skoða þetta heildrænt og þess háttar. Þetta eru tekjur sem viðkomandi hefur aflað sér, réttindi sem viðkomandi hefur aflað sér vegna atvinnutekna og ættu alla jafna að vera að koma í staðinn fyrir atvinnutekjur hvað varðar greiðslur úr sjúkrasjóði en í almannatryggingakerfinu lendir þetta ekki undir því frítekjumarki sem atvinnutekjur virka annars innan. Það er þess vegna sem ég vek athygli á þessu. Það væri hægt að kippa þessu bara þar inn og þá væri þetta bara lagað en einhvern veginn þarf að bíða enn eftir réttlæti og heildarendurskoðunin á ekki að klárast fyrr en eftir tvö ár sem mér finnst vera mjög áhugavert. Þetta á að vera markmið ríkisstjórnarinnar og klárað á kosningaári þar sem 16 milljarðar verða settir í þetta kerfi sem er gott og blessað, en ég veit ekki af hverju fólk sem er á örorkubótum þarf alltaf að bíða aðeins lengur. Þetta er skýrt dæmi sem væri hægt að laga einfaldlega með því að gera þessar greiðslur hluta af því sem telst sem atvinnutekjur 

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir hér, þetta eru réttindi sem viðkomandi hefur aflað sér. En þetta snýst náttúrlega um það að þau réttindi eru þá að skerða þær bætur sem viðkomandi einstaklingur er með vegna þess að þar eru í rauninni aukafjármunir að koma inn til ráðstöfunar fyrir viðkomandi einstakling. Við þurfum svo sem ekki að hafa fleiri orð um akkúrat það. Við vitum að þetta kerfi er flókið. Það eru of margar tekjutengingar eins og staðan er í dag og það er það sem þessi heildarendurskoðun lýtur m.a. að. Ég held að það sé mikið fagnaðarefni. Ég er alveg sannfærður um að hv. þingmaður er sammála mér um það að við séum búin að tryggja fjármögnun fyrir þessa kerfisbreytingu. Þó svo að hún sé að koma í gagnið 2025 þá vonast ég til þess að við getum samþykkt lög hér á Alþingi, vonandi fyrir jólin, sem munu þá varða leiðina og hægt að vinna að undirbúningi á næsta ári fyrir þessar breytingar.

Herra forseti. Við skulum tala hér áfram um almannatryggingar. Tölum aðeins um það hvernig ellilífeyriskerfið okkar virkar. Tökum sem dæmi eldri konu sem hefur alið börn, rekið heimili og unnið slítandi störf á lágum launum. Segjum að konan hafi engu að síður náð að safna sér lífeyrisréttindum upp á 150.000 kr. á mánuði og nú fer hún á eftirlaun. Hvað stendur þá eftir af þessum 150.000 kr.? Hver er ávinningurinn af því að hafa greitt í lífeyrissjóð? Ávinningurinn, herra forseti, er 50.000 kr. Ríkið tekur restina í formi skatta og skerðinga. Aðeins þriðjungur situr eftir sem auknar ráðstöfunartekjur í hverjum mánuði miðað við það sem konan hefði annars fengið. Við erum að tala um 67% jaðarskatt. Finnst hæstv. ráðherra þetta sanngjarnt? Finnst hæstv. ráðherra þetta réttlátt og finnst hæstv. ráðherra þetta eðlileg meðhöndlun á lífeyrissparnaði fólksins í landinu? Þetta eru spurningar mínar til hæstv. ráðherra og ég ætla að biðja hann um að segja okkur hvernig stendur á því að frítekjumark lífeyristekna, sem er 25.000 kr., hefur ekki haggast meðan ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur haldið um stjórnartaumana á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Við erum í raun að halda áfram að ræða það sem var hér í fyrirspurn áðan. Er þetta sanngjarnt? Er þetta réttlátt? Ég er alveg sammála hv. þingmanni um það að það eru of miklir jaðarskattar þegar kemur að þessum málaflokki. Það er auðvitað eitt af því sem við erum að reyna að vinna að núna með endurskoðun á örorkulífeyriskerfinu. Við erum að reyna í fyrsta lagi að gera það einfaldara, erum að reyna að gera það sanngjarnara og erum að reyna að gera það réttlátara; reyna að gera það þannig að fólk skilji betur hvað gerist ef þú t.d. ferð í vinnu, 20% vinnu, 50% vinnu, 70% vinnu. Það er erfiðara í dag að skilja það en eðlilegt má teljast. Þess vegna hækkuðum við frítekjumark atvinnutekna um síðustu áramót, sem hv. þingmaður studdi og hafði talað fyrir alllengi. Það sama má segja um önnur frítekjumörk. Þeim er auðvitað ætlað m.a. að auka möguleika örorkulífeyrisþega eða ellilífeyrisþega, þegar um þá er að ræða, á að geta nýtt sér lífeyrisgreiðslur, fjármagnstekjur, atvinnutekjur o.s.frv. Það sem hv. þingmaður nefnir hér, sem er þegar öryrki fer á eftirlaun - ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að skoða betur þessi skil sem verða þarna á milli vegna þess að í sumum tilfellum virðist vera eins og fólk sé að lækka þegar það fer af örorku yfir á eftirlaun. Það er auðvitað eitthvað sem við þurfum að skoða. Ef ég man rétt er það nú eitt af þeim þingmannamálum sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson hefur flutt hér á Alþingi og ég hef reyndar látið aðeins skoða í ráðuneytinu hjá mér og vonast til að við getum haft það líka til hliðsjónar í þeirri heildarendurskoðun sem í gangi er.

Forseti. Hæstv. ráðherra fór að tala um eitthvað allt annað en ég var að spyrja um. Ég var að tala um ellilífeyriskerfið. Ég var að tala um t.d. fólk sem er ekkert endilega öryrkjar sem hefur safnað 150.000 kr. réttindum í lífeyrissjóði en lendir svo í 67% jaðarskatti. Þá fer ráðherra að tala hér um flækjustig. Það er ekkert sérlega flókið við þetta, 25.000 kr. frítekjumark. Það þarf engan starfshóp, það þarf enga margra ára vinnu til að komast að þeirri niðurstöðu að það er ósanngjarnt. Hver einasta króna sem fólk tekur úr lífeyrissjóði umfram 25.000 kr. á ekki að koma til skerðingar á greiðslum almannatrygginga. Þetta er bara augljóst. Ég kannski bara endurtek spurningar mínar frá því áðan og minni á að ég er hér að spyrja hæstv. ráðherra um skerðingar í ellilífeyriskerfinu og skerðingar hjá fólki sem er með einhver lágmarksréttindi í lífeyrissjóði en mætir svo þessari gríðarlega þungu jaðarskattlagningu. Ég deili ekki þeim áhyggjum með hæstv. ráðherra að þetta sé svona ægilega flókið að það þurfi margra ára vinnu, heildarendurskoðun, grænbækur, hvítbækur og starfshópa og hvað eina til að koma þessu í betra horf.  
             Ég ætla því að spyrja hér í seinni atrennu, af því aðég lýsti því hvernig skerðingarnar í ellilífeyriskerfinu virka og hvernig ávinningurinn af sjóðasöfnun var étinn upp. 

Hæstv. forseti. Ég verð eiginlega bara að byrja á því að biðja hv. þingmann afsökunar. Mér misheyrðist, það er alveg greinilegt, og verð að biðja hv. þingmann afsökunar á því. Að sjálfsögðu er það eitt af því sem við höfum verið að skoða, þetta með 25.000 kr. frítekjumarkið. Ég held að breytingin sem var gerð 2017 hafi verið jákvæð að mörgu leyti. Hún einfaldaði kerfið og gerði það skiljanlegra. Við hækkuðum vissulega frítekjumark atvinnutekna í ellilífeyriskerfinu og þetta er eitthvað sem við höfum haft til skoðunar. Hv. þingmaður hefur spurt skriflegra fyrirspurna sem hafa líka verið til þess fallnar að ná í upplýsingar um þetta. Ef ég man rétt þá held ég að hver 5.000 kr. hækkun myndi kosta um milljarð. Þetta myndi auðvitað sérstaklega aðstoða fólk sem er í lægri tekjutíundunum. Ég held að við þingmaður séum sammála um að þetta sé kannski eitt af stóru verkefnunum; að halda áfram að gera betur þegar kemur að ellilífeyriskerfinu. Ég biðst aftur afsökunar á að hafa mögulega misheyrst svona herfilega illa.

Virðulegi forseti. Eins og alþjóð veit hefur vandræðagangurinn í kringum Garðyrkjuskólann á Reykjum í Ölfusi verið með öllum ólíkindum og hef ég nokkrum sinnum áður bent á það hér í ræðustól Alþingis. Á síðasta ári tók ráðherra ákvörðun um að allir starfsmenn á Reykjum svo og umsjón með húsakosti og landrými myndi færast yfir til Fjölbrautaskóla Suðurlands. Var þetta niðurstaðan eftir nokkurra ára vandræðagang og óánægju meðal starfsmanna Garðyrkjuskólans og nemenda. Sú ákvörðun að höggva á þann vanda sem við skólann var með því að færa námið undir Fjölbrautaskóla Suðurlands var nauðsynleg og tel ég brýnt að það komi fram að bæði kennarar, nemendur og starfsmenn skólans hafa lýst ánægju með það og þá sérstaklega að hafa losnað undan því helsi sem Garðyrkjuskólinn hefur verið í. Ég vil nota tækifærið og hrósa stjórnendum Fjölbrautaskólans sérstaklega fyrir að hafa tekið mjög vel utan um starfsmenn og nemendur skólans og er það samstarf allt til fyrirmyndar. Hins vegar vil ég segja það að ég var á móti þeirri aðgerð að flytja námið undir Fjölbrautaskólann og er enn þeirrar skoðunar að farsælast hefði verið að viðurkenna að sameining Garðyrkjuskólans við Bændaskólann á Hvanneyri undir merkjum Landbúnaðarháskólans mistókst með öllu og ætti fólk að hafa kjark til að viðurkenna það og leyfa skólanum að blómstra sem sjálfstæða einingu, eins og hann hafði verið rekinn í áratugi með farsælum hætti. Nú eru spurningar mínar þessar: Hefur Fjölbrautaskóla Suðurlands verið tryggt fjármagn með garðyrkjunáminu eftir að skólinn tók það yfir? Hefur skólanum verið bætt þau tæki sem Landbúnaðarháskólinn tók frá skólanum, og hefur meira að segja nýlega sótt fleiri? Hver er staðan varðandi húsakost og land skólans? Er komin heildstæð áætlun um uppbyggingu húsa og lands og er búið að tryggja fjármuni til hennar?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og byrja á því að segja í upphafi að ég deili þeirri skoðun hv. þingmanns um mikilvægi þess að hafa öflugt garðyrkjunám í landinu. Ég vil hins vegar segja að ég deili ekki þeirri skoðun hv. þingmanns að það hafi verið röng ákvörðun að skólinn færi undir Fjölbrautaskóla Suðurlands. Almennt er ég þeirrar skoðunar að það séu mikil tækifæri fólgin í því að gera nákvæmlega það sem við erum að gera á Reykjum í samstarfi við Fjölbrautaskóla Suðurlands, þ.e. að leyfa sérhæfðu námi að dafna og tryggja tengingar þess við atvinnulíf undir hatti stærri skóla. Ég held einmitt, af því að flokkur hv. þingmanns hefur talað mest fyrir því að smærri stofnanir ætti að sameina, að tækifæri séu fólgin í því með öflugu garðyrkjunámi í tengslum við Fjölbrautaskóla Suðurlands og að hann fái að halda ákveðnu sjálfstæði þar. Ráðuneytið hefur verið í gríðarlega góðu samstarfi og samvinnu við Fjölbrautaskóla Suðurlands og forsvarsfólk og staðarhaldara að Reykjum varðandi þennan flutning. Ég tek undir með hv. þingmanni um það að Fjölbrautaskólinn hafi staðið sig vel í þessu, en eins þeir sem starfað hafa að Reykjum. Í samvinnu við Fjölbrautaskóla Suðurlands höfum við tryggt fjármuni til að stíga inn þegar á hefur þurft að halda. Eðli máls samkvæmt hefur það ekki legið nákvæmlega fyrir þannig að við höfum þurft að stíga inn í með reglubundnum hætti. Við höfum líka sagt að það verði ráðist í fjárfestingar þegar kemur að tækjakosti og öðrum þeim búnaði sem þarna er. Síðan varðandi húsakost og framtíðaruppbyggingu á Reykjum, þá hefur verið hópur starfandi að kortleggja það eins og ég mun koma betur inn á í seinna andsvari mínu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið hér og það er gott að finna að hann deili þeirri skoðun með okkur íbúum austan Hellisheiðar að þessi góði skóli eigi að fá að dafna og vaxa í því umhverfi sem hann hefur gert frá stofnun, í 80 ár. Ég ætla samt sem áður að leyfa mér að vera ósammála hæstv. ráðherra hvað það varðar að ég tel að námið í þessum skóla sé um margt ólíkt því sem er í Fjölbrautaskóla Suðurlands og hef kosið að líta svo á að það sé millileikur að námið hafi færst yfir til Fjölbrautaskólans. Ráðherra nefnir framtíðarhóp sem hann setti af stað. Eftir því sem ég best veit skilaði sá hópur af sér í lok síðasta árs. Ég hef ekki séð þá skýrslu né heyrt um hana fjallað. 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að dvelja við ágreining okkar hv. þingmanns varðandi formið á þessu. Skilabréf þessa hóps liggur fyrir og við höfum verið að vinna að áætlun í ráðuneyti mennta- og barnamála, m.a. í samvinnu við önnur ráðuneyti og kynnt það í ríkisstjórn, um það hvernig við ráðumst í þessa uppbyggingu. Þar er verið að tala um nokkur atriði sem verða kannski kynnt á næstu einni til tveimur vikum. Við höfum verið að forma áframhaldandi stýrihóp til að halda utan um það, m.a. hvað varðar endurskoðun námsbrauta og nýjar brautir, skoða möguleika á námsbrautum á fjórða hæfnisþrepi, hvernig við tengjum atvinnulífið varanlega inn í námið og síðan hvernig við ráðumst í uppbyggingu á Reykjum á húsakosti og öðru slíku. Allt er þetta eitthvað sem þarf síðan að púsla inn í framkvæmdaáætlun sem við erum að vinna varðandi uppbyggingu starfsnáms. Þetta er einn af þeim skólum sem við sannarlega ætlum að byggja upp og ég er mjög þakklátur fyrir að þingmaðurinn skuli spyrja mig hér vegna þess að þá má ramma þetta inn í þingskjöl: Já, við ætlum að standa með garðyrkjunámi á Íslandi og já, við ætlum að byggja upp á Reykjum fyrir það nám.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum í þágu barna(samþætting þjónustu o.fl.). Meginmarkmið frumvarpsins er að samræma ákvæði laga á málefnasviði mennta- og barnamálaráðuneytis við ákvæði laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, nr. 86/2021, sem samþykkt voru undir lok 151. löggjafarþings og tóku gildi í ársbyrjun 2022. Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna fela í sér grundvallarbreytingar á umgjörð samvinnu þeirra sem veita börnum og barnafjölskyldum þjónustu og eru afrakstur heildstæðrar vinnu sem hófst árið 2018. Með lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna var í fyrsta skipti hér á landi lögfest skýr umgjörð sem er til þess fallin að tryggja að börn og foreldrar, sem á þurfa að halda, hafi aðgang að samþættri þjónustu ólíkra þjónustukerfa án hindrana. Þá miða lögin að því að skapa skilyrði til að unnt sé að bregðast við tilteknum aðstæðum eða erfiðleikum í lífi barns með viðeigandi stuðningi um leið og þörf krefur. Lögin leysa ekki af hólmi gildandi lög um einstaka þjónustuþætti og lá fyrir við samþykkt þeirra að mikilvægt væri að endurskoða ákvæði annarrar löggjafar þar sem fjallað er um þjónustu í þágu barna með sama markmið að leiðarljósi. Frumvarp það sem ég mæli fyrir hér í dag er mikilvægur liður í þeirri vinnu. Að auki miðar frumvarpið að því að auka vægi réttinda barna og tryggja betra samræmi þeirra lagabálka sem um ræðir við ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem lögfestur var hér á landi með lögum nr. 19/2013. Virðulegi forseti. Undir málefnasvið mennta- og barnamálaráðuneytis fellur mikilvæg þjónusta sem veitt er á vegum ýmissa aðila í leik-, grunn- og framhaldsskólum, frístundaheimilum, félagsmiðstöðvum og á vettvangi íþrótta- og æskulýðsstarfs. Um þessa starfsemi gilda nokkrir mismunandi lagabálkar og er markmiðið með frumvarpinu að endurskoða ákvæði þeirra í því skyni að tryggja aukið samræmi sem og að árétta skyldur og ábyrgð þeirra aðila sem koma að því að veita börnum og fjölskyldum þeirra þjónustu. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði breytingar á fimm lagabálkum á málefnasviði mennta- og barnamálaráðuneytis, nánar tiltekið lögum um leikskóla, lögum um grunnskóla, lögum um framhaldsskóla, íþróttalögum, og æskulýðslögum. Virðulegi forseti. Meginefni frumvarpsins má skipta í eftirfarandi þætti: Í fyrsta lagi eru með frumvarpinu lagðar til nauðsynlegar breytingar sem miða að því að samræma hugtakanotkun. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar sem lúta sérstaklega að stefnumótun og áætlanagerð. Í lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna er lögð rík áhersla á heildstæða stefnumótun þegar kemur að málefnum barna, einkum er lýtur að þjónustu. Í þeim lögum sem lagt er til að gerðar verði breytingar á með frumvarpi þessu er að finna fjölmörg ákvæði um stefnumótun. Mikilvægt er að við þá stefnumótun og almenna áætlanagerð sem tengist þjónustu í þágu farsældar barna sé litið til þess að tryggja aukna samfellu þvert á þjónustukerfi og málefnasvið með heildarsýn og sameiginleg markmið að leiðarljósi. Með frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar sem hafa það að markmiði að tryggja aukna aðkomu barna og nemenda að stefnumótun í samræmi við ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og tilmæli barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna til íslenskra stjórnvalda þar að lútandi. Í þriðja lagi felur frumvarpið í sér ákveðnar breytingar sem miða að því að tryggja snemmtækan stuðning. Skólakerfið sem og íþrótta- og æskulýðsvettvangurinn gegna lykilhlutverki þegar kemur að því að efla þjónustu í þágu barna og bjóða viðeigandi stuðning um leið og þörf krefur og er mikilvægt að sú löggjöf sem um þá starfsemi gildir sé í fullu samræmi við ný lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Í fjórða lagi eru með frumvarpinu lagðar til breytingar er lúta að skyldum þeirra aðila sem veita þjónustu í þágu barna og í fimmta lagi eru lagðar til breytingar sem miða að því að skýra hlutverk tengiliða, málstjóra og stuðningsteyma og tengsl starfa þessara aðila við störf starfsfólks annarra þjónustukerfa á málefnasviði ráðuneytisins. Með lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna er lögð ákveðin skylda á tengiliði og málstjóra þjónustu í þágu farsældar barna, þ.m.t. til að veita foreldrum og börnum leiðsögn um þjónustu sem er í boði, aðstoð við að fá aðgang að tiltekinni þjónustu og upplýsingar um skipulag hennar. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar í því skyni að tryggja aðkomu þessara aðila á viðeigandi stöðum. Í sjötta og síðasta lagi eru lagðar til breytingar sem miða að því að samræma ákvæði laganna við ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Er þar einkum litið til ákvæðis 12. gr. sáttmálans um þátttöku barna. Miða þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpi þessu sérstaklega að því að auka aðkomu og vægi þátttöku barna við stefnumótun, líkt og ég fór yfir hér áðan. Frumvarp þetta er liður í heildarendurskoðun á þjónustu í þágu farsældar barna og varðar hagsmuni barna og fjölskyldna þeirra í víðu samhengi. Flest börn verja stærstum hluta úr sínum degi innan skólakerfisins. Mikilvægt er að lög um leik-, grunn- og framhaldsskóla endurspegli þær áherslur og markmið sem lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna grundvallast á. Til þess að markmið laganna náist þurfa allir aðilar sem koma að veitingu þjónustu við börn og fjölskyldur þeirra að vinna saman og þar er skólakerfið og íþrótta- og æskulýðsvettvangur ekki undanskilinn. Líkt og ég hef farið hér yfir miða þær breytingar sem lagðar eru til á gildandi lögum að því að skýra betur tengsl og samspil þeirra lagabálka sem um ræðir og skapa þannig forsendur til að lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna komist að fullu til framkvæmda. Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar frá nóvember 2021 er fjallað um að úrræði fyrir börn og barnafjölskyldur verði endurskipulögð í samræmi við lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Mikilvægur liður í þeirri vinnu er endurskoðun úrræða og þjónustu innan skólakerfisins og í því skyni er hafin heildstæð vinna við mótun nýrrar löggjafar um skólaþjónustu. Áformað er að leggja fram frumvarp þar að lútandi á haustþingi 154. löggjafarþings. Líkt og fram kemur í frumvarpinu sem ég mæli hér fyrir í dag er mikilvægt að skoða þær tillögur sem hér eru lagðar fram með þá vinnu í huga. Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er jafnframt lögð áhersla á að aðbúnaður og réttindi barna á Íslandi séu ávallt í fyrirrúmi. Samþykkt þessa frumvarps sem ég mæli hér fyrir hefur jákvæð áhrif á réttindi barna og stuðlar að því að íslensk stjórnvöld uppfylli í auknum mæli skyldur sínar samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem lögfestur var hér á landi fyrir tíu árum síðan. Virðulegur forseti. Áður en ég lýk framsögu minni vil ég ítreka það að hér erum við eingöngu að ræða breytingar sem varða málefnasvið mennta- og barnamálaráðuneytisins í tengslum við þessa löggjöf. Fyrir liggur að með nýjum lögum um skólaþjónustu næsta haust sem við hyggjumst leggja hér fram og eins ýmsum öðrum áherslumálum er varða leik-, grunn- og framhaldsskólastigið, þá munum við þurfa að koma hingað inn á næsta löggjafarþingi með breytingar á þeim lögum líka. Við kusum að gera það ekki í þessu frumvarpi heldur myndi það eingöngu lúta að innleiðingu þessara laga. Ég vil líka geta þess að við vinnslu þessa máls var það ekki bara unnið í góðu samráði heldur undir forystu þverpólitískrar þingmannanefndar eins og lögin sjálf þegar þau voru sett á sínum tíma. Vil ég meina, að með þær breytingar sem við erum að vinna að í þessum málum sé gríðarlega mikilvægt að ná að halda þeirri samstöðu, að við séum auðvitað dugleg að gagnrýna hvert annað þegar kemur að pólitík og öðru slíku en reynum að halda þverpólitískri samstöðu hvað varðar þessi mál. Ég hef lagt mig fram um það og vil þakka þingmannanefnd í málefnum barna fyrir gott samstarf og samvinnu við vinnslu þessa máls. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis.

Herra forseti. Fagurt galaði fuglinn sá, segir í ágætu kvæði. Ég er nú einn af þeim þingmönnum sem áttu því láni að fagna að vera í þingmannanefnd um málefni barna. Hér er talað um réttindi barna, samhæfingu, samþættingu, betri aðbúnað, hagsæld og farsæld - nefnið það bara. Á sama tíma og hæstv. ráðherra hefur gefið sig út fyrir að vera besti vinur barnanna hefur fátækt íslenskra barna vaxið um 44% á síðustu sex árum - 44%. Er það liður í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins? Eru það mannréttindi barnanna okkar hér að vaxandi örbirgð og vaxandi fátækt skuli vera algerlega á fleygiferð undir stjórn hæstv. mennta- og barnamálaráðherra? Ég velti því bara fyrir mér þannig að ég spyr: Ef þetta er besti vinur barnanna, hæstv. ráðherra, hvernig er þá versti vinur barnanna þegar fátækt hér hefur vaxið um 44% á síðustu sex árum? Það er ekki hægt að segja að hér séu gæði á ferð þó svo að um sameiningu á milli stofnana sé að ræða þegar einstaklingurinn sjálfur þarf að bíða eftir því árum saman að raunveruleg úrræði séu til fyrir börnin í landinu, raunveruleg úrræði hvort sem lýtur að sálfræðiþjónustu, námi eða hverju einu öðru sem er. Tæplega 40% íslenskra barna eru að útskrifast hér illa læs eða með lélegan lesskilning en ég ætla að lofa hæstv. ráðherra að fá þá messu í næsta máli.

Virðulegur forseti. Ég og hv. þingmaður deilum því að vilja eftir fremsta megni gera það sem hægt er til að tryggja börnum á Íslandi sem best lífsskilyrði. Ég vil byrja á því að segja við hv. þingmann að staðreyndin er sú að það er mjög gott að vera barn á Íslandi og það er bara gott að segja það í þessum sal vegna þess að þannig er það. En staðreyndin er líka sú að það er á mjög mörgum sviðum þar sem við getum gert betur. Hv. þingmaður nefndi hér og gerði lítið úr mikilvægi þess að aðilar ynnu saman í málefnum barna þvert á kerfi, þvert á stofnanir. Ég er því algjörlega ósammála. Við erum hér að innleiða lög sem krefjast þess að allir aðilar sem vinna saman að málefnum barna tryggi samhæfða þjónustu. Það tekur tíma. Þess vegna erum við að áætla okkur fimm ára innleiðingartíma í þessi lög. Ég hvet hv. þingmann til að heimsækja þau sveitarfélög sem hafa verið í forystu við innleiðingu laganna og fá að heyra sögurnar þaðan af því að með samvinnu félagsþjónustu, skóla, heilbrigðiskerfis, af því að heilbrigðiskerfið hefur verið að koma sterkara inn núna, og eftir atvikum íþróttalífs, sem er líka að koma sterkara inn, höfum við einmitt verið að ná að grípa börnin í viðkvæmustu stöðunni, þ.e. með samvinnu á milli kerfa. Þannig að ég ætla ekki að sitja undir því frá hv. þingmanni að þessi lagabreyting sé ekki að stuðla að því að við séum að ná að grípa börnin okkar fyrr. Ég spyr þá bara á móti: Hverju vill hv. þingmaður breyta í þessari nálgun? Vegna þess að ég held að þetta sé mjög skynsamlegt. En erum við, ég og hv. þingmaður, ósammála um það að við getum gert betur? Nei, við getum alltaf gert betur og við eigum að gera betur þegar kemur að málefnum barna og þá vil ég sérstaklega nefna börn af erlendum uppruna í íslensku samfélagi vegna þess að þar held ég að við sem samfélag getum gert miklu betur. Við ætlum okkur að gera það og erum að undirbúa aðgerðir í því efni og það tengist ekki hvað síst þeim breytingum sem verið er að gera á skólakerfinu og með nýrri þjónustustofnun í menntamálum sem við munum ræða hér á eftir þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Hann leggur mér orð í munn og segir að ég sé ekki sátt við þetta frumvarp. Ég sagði það aldrei. Ég er að segja að 44% vöxtur á fátækt íslenskra barna er staðreynd síðustu sex árin. Hann segir mér að heimsækja hina og þessa. Það er vel. Ég get alls staðar komið í heimsókn. Ég bið líka hæstv. ráðherra að heimsækja fjölskyldur fátækra barna og segja þeim og börnunum í leiðinni að það sé gott að vera barn á Íslandi. Það er gott að vera fátækt barn á Íslandi þar sem þér er mismunað, elsku litla barn, og getur ekki tekið þátt í því sem almennt er talið eðlilegt í siðmenntuðu samfélagi sem vill kenna sig við réttarríki og jöfnuð. Hæstv. ráðherra, ég skora á þig að segja við þessi börn að það sé gott að vera barn á Íslandi, gott að vera fátækt barn á Íslandi í boði ríkisstjórnar sem hefur mistekist í öllu við að útrýma fátækt.

Virðulegur forseti. Ég ætla aftur að koma inn á málefni barna af erlendum uppruna af því að ég sagði það í máli mínu hér áðan að við gætum gert miklu betur þegar kæmi að málefnum barna af erlendum uppruna. Það snýst vissulega m.a. um tekjur og fjármuni en það snýst líka um hvernig samfélagið tekur utan um þau. Við veittum sérstaka fjármuni til að reyna að ná til málefna barna af erlendum uppruna og aðstoða þau við eða hvetja þau til að taka þátt í íþrótta- og tómstundastarfi. Af því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega hér áðan að börn sem ekki gætu tekið þátt í því sem önnur börn geta tekið þátt í ætla ég vitna til þess að það sem kom á daginn var að þetta snýst ekki einvörðungu um fjármuni. Jafnvel þó að tómstundastyrkir og greiðslur væru komnar upp fyrir það sem þátttaka kostaði þá voru það félagslegar og samfélagslegar áskoranir til að ná til þessara aðila sem þar skiptu máli. Það er eitt af því sem kemur fram í mati erlendra aðila á stöðu barna á Íslandi, þ.e. þessi mismunur á þátttöku í tómstunda- og íþróttastarfi. Það er áskorun. 

Forseti biður þingmenn um að gefa ræðumönnum hljóð.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. mennta- og barnamálaráðherra fyrir þetta frumvarp. Þetta er mikilvægt málefni. Farsæld barna er eitthvað sem við getum öll verið sammála um að eigi að vera í fyrirrúmi. Ég hjó samt eftir því þegar ég kynnti mér frumvarpið að þetta orð, farsæld, virðist ekki vera skilgreint. En þrátt fyrir að það séu allir sammála um að farsæld barna sé mikilvægt málefni og eitthvað sem við þurfum alltaf að hafa að leiðarljósi þá er ég ekki endilega viss um að fólk sé alltaf sammála um í hverju farsæld felist. Ég hefði viljað sjá það skilgreint vegna þess að þegar við erum að setja eitthvað í lög myndum við telja að það þyrfti að koma fram hvað það er sem við erum að setja í lög, að það þurfi að liggja fyrir í hverju það felist á endanum þannig að við náum þessum markmiði, þannig að við getum einmitt náð þeirri samstillingu sem þessi lög virðast kalla eftir, því að í því liggur árangurinn; að átakið sé samstillt og samvinnan sé góð og að hún virki. Að við náum þeim markmiðum þannig að það sé alveg á hreinu milli þeirra aðila sem þurfa að klára þennan málaflokk í hverju þetta felst. Svo velti ég líka fyrir mér, af því að nú hef ég smá reynslu af því að starfa í sveitarstjórnum, hvort kostnaðurinn sem sveitarfélög kunna að verða fyrir hafi verið metinn og hvort búið sé að tryggja að þeim takist að fjármagna þetta verkefni, því að hitt lykilatriðið í því að ná árangri er að fjármagnið fylgi og að hægt sé að klára verkefnið með sóma.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og ég ætla að reyna að ná að svara báðum spurningunum í andsvarinu. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að skilgreiningarinnar á orðinu farsæld er ekki getið í þessu lagafrumvarpi vegna þess að þetta lagafrumvarp er lagt fram í framhaldi af heildarlögum sem hér voru lögð fram og ég gerði grein fyrir áðan á árinu 2021, þ.e. heildarlögum um farsæld barna. Þar er skilgreiningarinnar á orðinu farsæld sérstaklega getið. Þar segir, með leyfi forseta: „Farsæld barns: Aðstæður sem skapa barni skilyrði til að ná líkamlegum, sálrænum, vitsmunalegum, siðferðilegum og félagslegum þroska og heilsu á eigin forsendum til framtíðar.“ Þannig að þar er skilgreiningin komin. Og af því að hv. þingmaður nefndi líka mikilvægi þess að reyna að búa til mælikvarða til að átta sig á því hvort við séum að ná þessu, og það tengist líka því sem hv. þm. Inga Sæland kom inn á áðan, þá er hluti af innleiðingu laganna að mæla slíkt. Það erum við að gera, m.a. með könnun sem Félagsvísindasvið Háskóla Íslands er að vinna núna og er að senda til allra foreldra. Ég fékk slíkt erindi fyrir tveimur vikum. Annars vegar erum við í samstarfi við Háskóla Íslands, við Menntavísindasvið, varðandi það sem við köllum Íslenskar æskulýðsrannsóknir þar sem þeir eru núna á þessu vormisseri að leggja spurningakönnun fyrir grunnskólabörn í þremur árgöngum sem nýtt verður í sérstakt farsældarmælaborð sem verður síðan vonandi hægt að gera opinbert núna á vormánuðum. Þar munum við fá heildaryfirsýn yfir ótrúlega breiðan grunn varðandi farsæld barna. Þar er hægt að bera saman sveitarfélög, skóla, hverfi. Sveitarstjórnir geta notað þetta, stjórnvöld geta notað þetta og við getum líka notað þetta til þess að mæla árangur af þeim aðgerðum sem við ráðumst í. Þannig að ég vil segja að ég er mjög sammála hv. þingmanni. Ég náði ekki að koma inn á kostnaðarhliðina en ætla að gera það í seinna andsvari.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svar við andsvari. Það er þá gott að heyra að búið sé að gera ráð fyrir því að farsældin verði skilgreind. Engu að síður myndi ég hvetja til þess að það verði þá alveg skýrt. Það er ekkert víst að allir átti sig á því út frá lestrinum í hverju þetta felst nema þá að vísað sé sérstaklega í það um hvað er að ræða. En ég bíð spenntur eftir því að heyra um og fylgjast með þessu máli þegar þessar rannsóknir og slíkt sem er á leiðinni kemur, að þá sé hægt að glöggva sig á því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég vil aðeins koma inn á kostnaðinn, ég held ég hafi gert það hér áður. Þegar við fórum af stað í þessa löggjöf var kostnaðurinn metinn sérstaklega með því að senda út erindi, einhver 700 erindi held ég, til allra aðila sem eru þjónustuveitendur í málefnum barna og kallað eftir því hvað þeir teldu að innleiðing laganna myndi kosta. Síðan var unnin ákveðin hagræn greining á því hverju það myndi skila til baka ef við réðumst í þessa fjárfestingu. Fjárveiting var samþykkt hér á Alþingi til fimm ára, til innleiðingartímans, fyrir nákvæmlega þeirri upphæð. Hluti af því rennur til ríkisins; inn í innleiðingarteymi, inn í Barna- og fjölskyldustofu og fleiri stofnanir. Hluti af því rennur til sveitarfélaga sem úthlutað er með reglugerð sem gefin er út og gefur Jöfnunarsjóður sveitarfélaga þá reglugerð út. Við höfum einungis gert það einu sinni. Við vorum að gera það í annað sinn á þessu ári og nú erum við að kalla eftir því frá sveitarfélögunum í hvað þau hafa verið að nota fjármunina, hvort þeir hafi nýst sem skyldi o.s.frv., þannig að það getur vel verið að það kalli á endurskoðun. En þar erum við líka að meta ávinninginn: Hver er ávinningurinn af því þegar maður fer til lítilla sveitarfélaga sem eru að innleiða þessi lög og heyrir af því að þau eru byrjuð að loka barnaverndarmálum vegna þau leysast í samstarfi félagsþjónustu og skóla?  
             - Afsakaðu, herra forseti, að ég fór fram yfir.

Herra forseti. Ég fagna þessu frumvarpi enda nauðsynlegur liður í þeirri uppbyggingu sem við erum öll saman í er varðar samþættingu þjónustu í þágu barna. Hún skiptir máli. Þetta eru bara alls konar viðbætur sem er verið að gera á hinum ýmsu lögum, svokallaður bandormur, og er það bara gott. Það ríkir um það þverpólitísk samstaða að auka þjónustu við börn, en það ríkir ekki þverpólitísk samstaða um að geyma börn á biðlistum, hæstv. ráðherra. Biðlistar eru risastór svartur blettur á íslensku samfélagi. 1.157 börn bíða að meðaltali í 12–14 mánuði eftir greiningu. Ef beðið er eftir einhverfugreiningu er biðtíminn 22–24 mánuðir. Við erum að tala um samþættingu á þjónustu. Barn á við einhverja erfiðleika að etja og þó að þjónustu eigi að veita strax og þjónustu eigi að veita óháð greiningu þá þurfa fagaðilar oft að vita hvaða nálgun er best þegar um er að ræða einstaka barn; hvaða nálgun er best fyrir þetta barn. Við getum búið til allar mögulegar skýjaborgir, alls konar kerfi, en á meðan við látum barn bíða í tvö ár eftir þjónustu - nei, bíða í tvö ár eftir greiningu og svo bíða eftir þjónustu eftir það þá getur verið um að ræða gríðarlega stóran hluta af barnæskunni. Þetta getur verið barn sem fór ekki á biðlista fyrr en í 2. eða 3. bekk, hefur mögulega einangrast í leikskóla 

Virðulegi forseti. Ég vil bara þakka hv. þingmanni og segja að ég er algerlega sammála henni varðandi þessi mál en segja þó, til að svara því hvenær við ætlum að fjárfesta í þessu, að við erum sannarlega að fjárfesta í þessu. Til að mynda varðandi greiningar hjá Ráðgjafar- og greiningarstöðinni hafa afköst þar verið stóraukin en eftirspurnin vex bara hraðar. Það hafa jafnframt verið áskoranir við að ráða mannskap til að sinna þessum greiningum þannig að jafnvel þó að sett væri fjármagn inn í stofnanirnar þá hefur það haft áhrif. Síðan hefur líka haft áhrif, svo maður sé algjörlega heiðarlegur, sérstaklega á Ráðgjafar- og greiningarstöðina, að húsakostur stofnunarinnar var ekki upp á marga fiska en fyrir tæpu ári síðan var hægt að koma henni í annað húsnæði og það sannarlega hafði áhrif á afkastagetu stofnunarinnar. Þau eru mjög jákvæð á að afkastagetan hafi vaxið enn meira jafnvel eftir að þau fluttu sig í nýtt húsnæði. Ég vil því ekki meina að þetta sé eingöngu fjármagnið. Þetta er mannekla, þetta er gríðarleg aukin eftirspurn eftir greiningum. Og þá þurfum við líka að spyrja okkur að því - og maður skynjar það sterkt þegar maður fer um landið og hittir aðila að það er að byrja að breytast, en við höfum allt of mikið verið að eyrnamerkja þjónustugreiningu, þ.e. að það sé ekki hægt að veita þjónustu fyrr en greiningarnar koma, og ég heyri það núna úr fleiri og fleiri skólum og frá fleiri og fleiri sveitarfélögum þar sem sagt er: Jú, það er ágætt að fara í greiningu en það mun ekki hafa nein áhrif á það hvernig við veitum þjónustu hér hvort barnið fer í greiningu eða ekki. Við látum vita ef það þarf að fara í greiningu eða ekki. Við þurfum í auknum mæli að stíga þessi skref og í auknum mæli að tengja þessa þjónustu inn í skólana. Það er, vil ég meina, lykillinn að því að draga úr þessari aukningu á biðlistanum, 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og samtalið. Ég er innilega sammála því að það á ekki að eyrnamerkja þjónustuna greiningu. Ég minni einmitt á frumkvæði Reykjavíkur þegar kemur að þessu, að þjónustan sé veitt óháð greiningu. Það var gert með þessu stóra verkefni sem farið var í með Barnvæn sveitarfélög, að byrja á því að nálgast börnin strax og vandamálið kemur upp en ekki að bíða eftir einhverri greiningu. Ég held samt að við þurfum einhvers staðar að skoða hvað er að gerast inni í skólunum því þrátt fyrir orð hæstv. ráðherra um að það sé búið að stórefla, stórauka og setja inn í þetta kerfi þá aukast biðlistarnir umtalsvert. Þá veltir maður fyrir sér: Hvað er að gerast í grunnskólunum sem hæstv. ráðherra ber líka ábyrgð á? Getur verið að við séum bara með eitthvert kerfi sem er að valda svona mikilli vanlíðan? 

Virðulegi forseti. Áður en ég svara þessu er eitt sem mig langaði að nefna líka áðan en ég gleymdi og var enn ein ástæðan fyrir greiningu sem hefur komið út í samstarfi við Ráðgjafar- og greiningarstöðina. Það er aukin eftirspurn eftir greiningum barna af erlendum uppruna. Það er ekki vegna þess að þessi börn endilega greinist - með einhverfu eða annað slíkt, eða mikil þroskafrávik, heldur vegna þess að niðurstaðan er síðan sú að það sé ekkert að viðkomandi barni, það hefði ekki átt að koma í greiningu, það tali bara ekki íslensku og það sé ekki félagslega tengt. Það er eitthvað sem við sem samfélag þurfum að taka miklu betur utan um. Ég held að það sé óeðlilega há tölfræði barna af erlendum uppruna sem eru að koma inn til greiningar til Ráðgjafar- og greiningarstöðvarinnar. Síðan vil ég bara segja: Já, við þurfum að dýpka umræðuna um skólakerfið og hvaða breytingar við þurfum að gera á því. Þar finnst mér og trúi því að vinna sem við erum með hér, m.a. í frumvarpi um nýja skólaþjónustulöggjöf, sé lykillinn að því. En lykillinn að því er líka að taka samtalið við samfélagið, fjölskyldurnar og foreldrana. Hvert er hlutverk okkar sem foreldra? Hvernig ætlum við að þjónusta foreldrana okkar? 

Herra forseti. Ég ætla að gerast svo jákvæður að halda því fram að á dagskrá þingsins í dag séu stór og mikil umbótamál sem muni skipta miklu máli og fagna ég því að þessi mál, bæði þessi mál sem eru félagslegs eðlis og síðan mál á sviði heilbrigðisráðherra sem skipta verulegu máli, séu að koma til umræðu í þinginu. Það er frábært. Við erum núna að ræða breytingu á ýmsum lögum í þágu barna, eða svokallaðar samþættingu á þjónustu, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi hér að væri svokallaður bandormur, sem það er af því að verið er að breyta lögum sem snúa að þjónustu við börn og ungmenni; lögum um grunnskóla, lögum um framhaldsskóla, lögum um leikskóla, lögum um íþróttir og tómstundir og æskulýðslögum. Þarna er verið að reyna að ná utan um alla þá starfsemi sem snýr að börnum og ungmennum og að við séum ekki hvert í sínu horni að reyna að gera eitthvað með misjöfnum árangri, verður maður að segja. Þess vegna er frábært að þessi lög skuli vera að koma fram. Eins og segir í frumvarpinu er frumvarpið mikilvægur liður í því að styrkja enn frekar umgjörð um þjónustu í þágu barna og stuðla þannig að því að öll börn og foreldrar sem á þurfa að halda hafi aðgang að samþættri þjónustu við hæfi án hindrana. Maður veltir fyrir sér: Hvað kemur þetta eiginlega? Hvernig stendur á því að Ísland er núna á árinu 2023 að brasa í þessu? Hér hefur verið nefnt að farsældarlögin hafi verið samþykkt á árinu 2021 og þetta sé fylgifiskur þess að þau lög voru samþykkt þannig að samþættingin muni þá verða að veruleika og hægt verði að ná utan um alla þessa starfsemi. En maður veltir fyrir sér hvers vegna þetta gerðist ekki fyrr. Hvers vegna erum við á árinu 2023 að vinna í þessu þegar við vorum búin að undirgangast barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna árið 1992? Hvers vegna tekur þetta svona langan tíma hjá okkur? Við lögfestum ekki barnasáttmálann, eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan, fyrr en árið 2013 og síðan eru liðin tíu ár. Einhvern veginn virðist taka langan tíma á okkar litla Íslandi að koma ýmsum réttindamálum í framkvæmd. Það sem mig langar aðeins að velta vöngum yfir er kannski líka, af því að þarna er ríkisvaldið að leggja til breytingu á lögum, að það verður mikið á herðum sveitarfélaganna að sinna þessu. Grunnskólarnir og leikskólarnir eru á borði sveitarfélaganna, eins félagsþjónusta sveitarfélaganna, en auðvitað koma heilbrigðisstofnanir að málinu og íþrótta- og æskulýðsfélög þurfa að undirgangast þetta. Maður hefur áhyggjur af því að þetta sé ekki fjármagnað þrátt fyrir að hér hafi verið nefnt að það væri búið að ákvarða einhverja fjármuni í þetta. Ég vil t.d. nefna NPA-samningana eða málefni fatlaðs fólks. Halli sveitarfélaga eftir að hafa yfirtekið þann málaflokk veltur á jafnvel tugum milljarða. Maður er auðvitað nervus að þetta verði ekki að fullu fjármagnað og þá er hætta á að sveitarfélögin lendi bara upp við vegg eins og oft áður þegar verkefni hafa verið færð frá ríki til sveitarfélaga. Mig langar kannski aðeins, af því að við höfum auðvitað ríkar skyldur gagnvart börnunum okkar, að nefna það sem stendur t.d. í ákvæði nr. 2 í barnasáttmálanum þar sem talað er um að öll börn eigi að vera jöfn - öll börn eigi að vera jöfn. Eru þau það?

Nei.

Erum við að búa til þannig umhverfi á Íslandi öll börn standi jafnfætis? Síðan segir í 3. ákvæðinu: Það sem er börnunum fyrir bestu - það sem er börnunum fyrir bestu. Það rammar kannski bara inn hvað farsæld þýðir. Farsæld þýðir það sem börnunum er fyrir bestu og okkur ber að gera samkvæmt þeim sáttmála sem við höfum undirgengist. Þó að hér sé verið að rífast um það núna hvort við eigum yfir höfuð að framfylgja þeim sáttmálum eða alþjóðalögum sem við höfum undirgengist þá ber okkur að gera það. Ísland er fullvalda ríki sem hefur heimild til að undirgangast alþjóðasamninga og við höfum m.a. undirgengist þessa samninga. Þannig að jú, ég hef smá áhyggjur af þessu. Ég er einn af þeim þingmönnum sem sitja í þingmannanefnd um farsæld barna og mér þykir það heiður að fá sitja þá fundi og taka þátt í því verkefni. Eitt af mínum síðustu verkum á sveitarstjórnarstigi var að sitja í stýrihópi um innleiðingu á því að sveitarfélagið mitt yrði svokallað barnvænt sveitarfélag. Við sjáum bara í hvaða stöðu við erum. Við erum að rembast við það á árunum 2021, 2022 og 2023 að gera sveitarfélögin okkar barnvæn, sem við áttum að vera búin að gera fyrir a.m.k. áratug síðan þegar við undirgengumst þennan sáttmála. Hér hefur líka verið minnst á svokallaða biðlista. Við viljum vel og við viljum ná árangri við að láta börnunum okkar líða vel. Við viljum að börn í samfélaginu njóti sama og sams konar réttar. En við erum ekki öll eins í laginu, við erum bara mismunandi í laginu með mismunandi þarfir. Og samkvæmt þessu sem við erum að undirgangast ber okkur ber skylda til að sjá til þess að börn fái þá þjónustu sem hæfir þeim. Eins og hér hefur verið nefnt í pontu: Þessir biðlistar virðast vera þannig að það er ekki hægt að vinna á þeim. Hverju sætir það? Hversu lengi ætlum við að láta það viðgangast að börn tapi stórum hluta af sinni æsku af því að þau hanga á einhverjum biðlista? Við þekkjum það bara í sveitarfélögunum að það er erfitt að fá tíma hjá talmeinafræðingi fyrir börn sem þurfa á því að halda. Hvaða þýðingu getur það haft fyrir lítið barn að fá ekki úrlausn sinna mála hvað það varðar, hvað málhelti varðar? Ég held að við þurfum að taka þetta mjög alvarlega. Það nægir ekki að hafa falleg orð á blaði, það skiptir máli hvað við gerum við þessa samþættingu laganna í framhaldinu. En eins og ég segi finnst mér þetta vera jákvæð byrjun á vonandi árangursríkri niðurstöðu til framtíðar, að við vinnum samkvæmt þessu, við vinnum samkvæmt þeim sáttmála sem við höfum undirgengist og látum það alltaf vera það sem við ætlum að vinna eftir, að það sem sé börnunum fyrir bestu skipti okkur máli og við eigum alltaf að reyna að gera umhverfið þannig að öll börn standi jafnfætis.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu sem mér fannst vera innihaldsrík og segja margt um raunverulega stöðu barna á Íslandi í dag. Ég hef ekki miklu við að bæta nema mig langar að spyrja hv. þingmann - af því að hann segir nú, eins og mér þótti sérstaklega athyglisvert, og áhugaverð nálgun þegar hann segir að við séum ólík í laginu. Það er rétt. Þarfirnar eru um leið náttúrlega mismunandi, ólíkar, eins og væntanlega hefur legið í orðum hv. þingmanns. Hér er hæstv. ráðherra að koma með frumvarp sem er búið að vera í smíðum ansi lengi. Þetta er búið að vera viðvarandi verkefni frá því ég settist á þing í desember 2017. Á sama tíma, eins og ég nefndi áðan, hefur fátækt íslenskra barna, samkvæmt áreiðanlegum greiningum, vaxið um 44%. Er það ekki áhyggjuefni og er það ekki ansi mikil töf þegar farið er af stað í þessa vegferð fyrir sex árum síðan, að börn sem voru átta ára á biðlista eru sum hver ekki enn þá búin að fá úrlausn sinna mála og eru í hneppt í fátækt í ofanálag og eru á 14. ári í dag? Hversu lengi, hv. þingmaður, getum við staðið hér og mært verk sem eru þess valdandi að ég myndi kalla þau hrein og klár mistök gagnvart í þessu tilviki einni viðkvæmustu og dýrmætustu samfélagseiningu sem við erum, sem er framtíðin okkar, sem eru börnin okkar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er auðvitað sammála henni. Það er degi of seint að setja barn á biðlista. Barn á að fá úrlausn sinna mála eins fljótt og kostur er og að láta barn bíða svo árum skipti á biðlista er bara ótækt, það bara gengur ekki upp, ekki í mínum huga, vegna þess að þetta eru mótunarár barna og ráða miklu um þá vegferð sem barninu er síðan ætluð í framhaldinu, hvort það fái hjálp með þau vandamál sem það er að glíma við. Eins og ég orðaði það áðan: Við höfum bara mismunandi þarfir. Sum okkar hafa átt auðvelt með að læra, önnur ekki og það getur kannski bara verið lesblinda sem hefur orsakað það að barn getur ekki lært. Við þurfum auðvitað að leggja áherslu á það að sinna þörfum barna, hverjar sem þær eru og það segir einfaldlega í barnasáttmálanum: Það sem er barninu fyrir bestu, punktur. Okkur ber bara að fara eftir því. Svo er það auðvitað bara spurningin um þá forgangsröðun sem við sem þingmenn og sveitarstjórnarmenn víðs vegar um landið búum til. Erum við að forgangsraða rétt þegar við erum að útdeila úr sameiginlegum sjóðum skattpeningum sem við erum að afla frá fólki í landinu? Erum við að ráðstafa þessu á réttan hátt? Erum við að setja nógu mikið í þá velferð sem við viljum gjarnan kenna okkur við? Erum við þetta velferðarsamfélag sem við á tyllidögum segjumst vera, standa flestum þjóðum framar í að sinna fólki og veita fólki þá þjónustu sem því ber? Nei, ég held að við gætum gert miklu betur og mér finnst alveg ótækt að börn skuli búa við fátækt.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hann vísar gjarnan í mannréttindasáttmálann fyrir börnin okkar, sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnanna okkar, og mig langar í beinu framhaldi að vísa í 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands sem ég hef ósjaldan gert úr þessum æðsta ræðustóli landsins, þar sem segir í 1. mgr.: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Í 3. mgr. er sagt: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.“ Ég velti fyrir mér, óneitanlega, hv. þingmaður: Hvernig ber okkur að skilja það hvernig gengið er um æðstu réttarheimild íslenskrar löggjafar, okkar flaggskip í allri löggjöf, sjálfa stjórnarskrána, þegar við sjáum það í raun og veru hér í Alþingi Íslendinga, hér í þessum sal, hvernig í rauninni er verið að mölbrjóta það sem stjórnarskráin er að boða löggjafanum að standa við þegar hann á að standa vörð um í rauninni fólkið í landinu, um hagsmuni þjóðarinnar? Ég get ekki fundið nokkra einustu nálgun á því hvernig er best að láta reyna á allt þetta nema náttúrlega stefna ríkinu eða gera eitthvað í þá átt til að láta reyna á það hvort þeim er heimilt að halda 10.000 börnum undir fátæktarmörkum. Annað sem mér finnst í rauninni vera alvarleikinn í stöðunni, með allri þessari bið og allri þessari örbirgð, er að raunverulega skuli vandinn vera að vaxa meðal barnanna okkar, hvort sem lýtur að fátækt eða erfiðleikum í t.d. námi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur. Ég er sammála hv. þingmanni. Mér finnst bara ótækt að þetta skuli vera þannig. Ég velti stundum fyrir mér forgangsröðuninni hér inni á þingi og hvernig við útdeilum peningum. Ég hef verið svolítið upptekinn af þessari notendastýrðu persónulegu aðstoð eða svokölluðum NPA-samningum. Okkur ber skylda til að veita notendastýrða persónulega aðstoð. En hvað gerum við? Við útdeilum einhverjum tilteknum fjármunum, einhverri ákveðinni tölu. Svo þegar peningurinn er búinn þá bara gerum við ekkert meir. En við getum verið að deila út fjármunum til erlendra kvikmyndafyrirtækja og það er bara opinn víxill. Við borgum á meðan einhver ætlar sér að koma hingað og framleiða kvikmynd á Íslandi. Það eru engar hömlur á því. Við erum með opinn víxil á kaup á rafmagnsbílum, skiptir engu máli hvort fólk er að kaupa þriðja, fjórða eða fimmta rafmagnsbílinn inn á heimilið. Það er bara opinn víxill á þessu ári. Menn geta bara fengið endurgreiðslu á kaupum á rafmagnsbílum eða hleðslustöðvum eða einhverju. En þegar kemur að því að deila út peningum inn í velferðina eins og bara gagnvart NPA-samningum þá er það bara: Nei, þú varst nr. 101 í röðinni, það var bara pláss fyrir 100. Ég átta mig ekki á því af hverju þetta er gert svona. Ég er bara sammála hv. þingmanni. Við þurfum að endurskoða á hvaða hátt við erum að ráðstafa fjármunum í velferðarsamfélagið okkar. Það er ekkert samfélag ef það er ekki til velferð. Þá getum við bara gleymt þessu. Við búum til samfélag til að reyna að hugsa hvert um annað.

Virðulegi forseti. Hér hefur hæstv. ráðherra mælt fyrir frumvarpi sem hefur verið ákall eftir, en frá vorinu 2018 hefur staðið yfir umfangsmikil vinna við breytingar í þágu farsældar barna sem m.a. hefur falist í tæku víðtækri heildarendurskoðun lagaumhverfisins. Hér er verið að samræma skólalöggjöfina, eins og hefur komið fram; lög um leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla, æskulýðsfélög og íþróttalögin. Það er verið að samræma þetta svo þau endurspegli betur farsældarlögin en það hefur einmitt verið ákall þess efnis frá fólkinu sem starfar m.a. í menntamálum, enda mikilvægt að lögin sem það vinnur eftir samræmist farsældarlögum. Skortur á samræmingu getur gert okkur erfiðara fyrir og jafnvel flóknara að fylgja farsældarlögunum enn betur og fastar eftir. Hér er um að ræða afar gott og mikilvægt mál sem varðar hagsmuni barna og barnafjölskyldna, aðila sem starfa með börnum og barnafjölskyldum, sveitarfélaga, íþrótta- og æskulýðsfélaga og í rauninni allra þeirra sem láta sig hagsmuni barna einhverju varða. Það er afar mikilvægt að við vinnum þessu máli framgang á þessu þingi enda viljum við að þær breytingar sem lagt er upp með með farsældarlögunum komist sem fyrst í gagnið. En frumvarpið er einmitt mikilvægur liður í því að styrkja enn frekar umgjörð um þjónustu í þágu barna og stuðla að því að öll börn og foreldrar sem á þurfa að halda hafi aðgang að samþættri þjónustu við hæfi án hindrana. Hér hefur verið komið aðeins inn á greiningar og biðlista barna eftir greiningum og það er miður að hér séu biðlistar. Það er alveg þannig. En hæstv. ráðherra kom vel inn á það áðan varðandi mannaflaþörfina í tengslum við greiningar og svo má örugglega líka alveg endurskoða verklagið í tengslum við þetta. En þess ber samt að geta, og mikilvægt að það komi hér fram, að fólk sem starfar m.a. í skólunum okkar, hvort sem það eru leik-, grunn- eða framhaldsskólar, er ekkert alltaf að bíða eftir greiningu. Þau hafa verkfæri, þau hafa þekkingu og grípa oft til þessara verkfæra áður en til greiningar kemur til þess einmitt að vinna í þágu farsældar barna, sem er afar mikilvægt. En greiningin er oft bara staðfesting á grun sem legið hefur fyrir í langan tíma og unnið hefur verið með en hjálpar okkur samt sem áður líka að skilja og færa börnum rétt t.d. á Hljóðbókasafni og fleiru, en bara mikilvægt að við áttum okkur líka á því að fagfólkið okkar er svo sannarlega að sinna vinnu sinni og gera sitt allra besta við þær aðstæður sem eru uppi. Svo að markmið laganna nái fram að ganga þurfa allir aðilar sem þjónusta börn og fjölskyldur að vinna þétt saman og það er alltaf mikil áskorun að innleiða stórar kerfisbreytingar líkt og þessar. Þeir einstaklingar sem vinna í þeim kerfum sem innleiðingin á farsældarlögunum snýr að verða auðvitað að upplifa líka að lögin séu í samræmi við þá vegferð sem við höfum lagt af stað í. En síðasta ár hefur einmitt ákallið verið, eins og ég kom inn á fyrr í mínu máli, að skólalöggjöfin sé í samræmi við farsældarlögin og verið er að bregðast við því hér. En við þurfum líka að tryggja að skólalöggjöfin endurspegli þær áherslur sem samþætting þjónustu í þágu barna hverfist um. Því er mikilvægt að við áttum okkur á því að innleiðingin strandi ekki á atriðum sem fólk líti á sem ósamræmi í lögum. Þetta mál hefur einmitt komið fram í umræðu í þingmannanefnd um málefni barna sem ég er svo heppin að fá að starfa í ásamt öðrum góðum þingmönnum og það er afar mikilvægt að mál sem þetta fái umræðu þar inni, þverpólitískt, því að mér finnst mikilvægt og ég held að sé líka faglegt að taka umræðuna með þessum hætti og það verði enn vandaðri vinna sem kemur út í lokin, að þetta sé þvert á flokka, enda er þetta málefni sem snertir okkur öll. En ég vona svo sannarlega að þetta mál fái hraða, góða og vandaða meðferð hér í gegnum þingið og nái vonandi að verða að lögum sem allra fyrst.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að taka undir orð hv. þm. Ingibjargar Isaksen um það hvernig þetta frumvarp hefur verið unnið í samvinnu við þingmannanefnd um farsæld barna. Önnur ráðuneyti mættu taka sér það til fyrirmyndar að vinna mál í þverpólitískri samstöðu áður en þau koma hingað inn í þingið vegna þess að þá er hægt að ræða þau á miklu auðveldari nótum hérna inni. Það er margt í þessu frumvarpi sem gengur út á það að hugsa um velferð barna og að tryggja að velferð og farsæld barna sé með besta móti. Eins og með mörg önnur frumvörp þarf, til að ná fram breytingum, að laga fullt af lögum; lög um leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og jafnvel æskulýðslög og íþróttalög. En það er einmitt það síðastnefnda sem mig langaði aðeins að nota tækifærið og benda á vegna þess að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hefur einnig lagt fram frumvarp í tengslum við samskiptaráðgjafa. Í því er einmitt tekið líka á breytingum á íþróttalögum. Mig langaði að vekja athygli ráðherra á smá, hvað eigum við að segja, misræmi á milli þess hvað er sagt í samskiptaráðgjafafrumvarpinu annars vegar og síðan í því sem er í íþróttalögum. Það hefur að gera með það hvaða aðilum er heimilt að starfa við íþrótta- og æskulýðsstarf með börnum og ungmennum undir 18 ára aldri. Í núverandi íþróttalögum er þeim sem hafa fengið refsidóm vegna kynferðisbrotakafla hegningarlaganna og vegna vímuefnakaflans á síðastliðnum fimm árum óheimilt að starfa með börnum. Í lögunum um samskiptaráðgjafa er hins vegar líka talað um það að samskiptaráðgjafi taki á hlutum sem tengjast líkamsárásum og öðru slíku. Það vantar í rauninni inn í 16. gr. íþróttalaga að þar sé tekið á því að aðilar sem hafa hlotið dóma fyrir alvarlegar líkamsárásir og/eða t.d. manndráp séu ekki aðilar sem við viljum að séu að sinna börnunum okkar í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Og þar sem bæði í þessu frumvarpi og í frumvarpinu um samskiptaráðgjafa er verið að snerta við þessum greinum í íþróttalögum þá langaði mig að hvetja allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða þetta sérstaklega vegna þess að við þurfum að passa að það sé samræmi í því hvaða fólki við erum að leyfa að vera í kringum börnin okkar. Annars langar mig bara að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og öðrum sem sitja í þingmannanefnd um farsæld barna fyrir gott samstarf í þessu.

Frú forseti. Við ræðum hér samhæfingarfrumvarp, sem allt er til bóta fyrir blessuð börnin en sem breytir engu um það að einhver þeirra eru orðin að fullorðnu fólki loksins þegar lögin koma til framkvæmda og hafa algjörlega misst af öllum gæðunum. Sem breytir engu um það að fátækt íslenskra barna hefur vaxið um 44% á síðustu sex árum. Sem breytir engu um það að læsi íslenskra barna hefur farið hrakandi og nú eru um 38% barnanna okkar að mælast illa læs eða með lélegan lesskilning. Ég velti fyrir mér þegar verið er að tala um samræmingu, þegar við erum að tala um hvernig við eigum að nýta fjármuni sem við höfum til verkefnanna, þá velti ég fyrir mér hvernig í rauninni við forgangsröðum fjármunum og hvaðan við tökum helst þessa fjármuni. Erum við að sækja fjármuni í þær hirslur sem eru stútfullar af peningum fyrir? Nei. Af hverju gerum við það ekki? Vegna þess að hér erum við undir stjórn ríkisstjórnar sérhagsmunaafla sem snertir ekki - snertir ekki við þeim fjárhirslum sem eru stútfullar af peningum svo út úr flæðir. Nei. Afleiðingin af þessari stefnu og þessari skýru stjórn mun einungis verða sú að fátækt fer einmitt vaxandi. Við höfum sennilega sjaldan - til hamingju, stórútgerð - getað státað af eins miklu aflaverðmæti upp úr sjó og við gátum gert á síðastliðnu ári, 2022. Heyr, heyr. Ég veit ekki betur en að bankarnir séu svo gjörsamlega að springa af peningum og það sem við erum að ganga í gegnum í dag, íslenskt samfélag, sú verðbólga sem við erum að ganga í gegnum í dag, bara svo hugtakið verðbólga sé sett fram á sem einfaldastan hátt, er tilfærsla fjármuna í samfélaginu frá þeim sem eru fátækari til þeirra sem eru ríkir. Það landslag sem við búum við í dag er einungis til að auka á örbirgð og auka á fátækt. Það er eitt að samhæfa alla þjónustu. Það er eitt að kerfin tali saman, sem er gott vegna þess að ég sat í fjögur ár í þessari barnamálanefnd skipaðri af hæstv. ráðherra. Við unnum verk okkar vel og öll af vilja gerð. Þetta voru fagleg vinnubrögð sem breyta samt sem áður í engu því hvernig þúsundum íslenskra barna líður í dag í samfélaginu. Eftir hverju við erum að bíða til þess raunverulega að stíga inn og taka utan um þennan þjóðfélagshóp, börnin okkar? Ég get ekki svarað því því ég fæ það ekki skilið. Ég fór í andsvar við hæstv. ráðherra áðan, var nú svolítið hvassyrt eins og mér verður stundum á. Talandi um töfralausn, ég er með töfralausn, það eru alveg hreinar línur. Ég mun ævinlega setja það á oddinn að forgangsraða fjármunum hér fyrir fólkið fyrst og svo allt hitt. Við í Flokki fólksins myndum ekki hika við að láta stórútgerðina greiða okkur sanngjarnt og fullt verð fyrir aðgang að auðlindinni okkar, sameiginlegri auðlind okkar. Þeir eiga að leggja meira inn í samfélagið og sérstaklega núna þegar við erum að berjast í bökkum, sérstaklega núna. Og annað. Hæstv. fjármálaráðherra lækkaði bankaskatt, náttúrlega með stuðningi þessarar ríkisstjórnar, úr tæplega hálfu prósenti - takið eftir; bankaskatturinn var tæplega hálft prósentustig, 0,465% eða eitthvað álíka, ef ég man rétt - og lækkaði hann hreinlega niður fyrir 0,2%. Á sama tíma varð ríkissjóður af 9 milljörðum kr., 9.000 millj. kr. Hvað gætum við, frú forseti, gert við þessa fjármuni ef við myndum taka þá til að forgangsraða þeim fyrir fólkið fyrst? Myndum við vera að horfa á vaxandi fátækt íslenskra barna um tæp 44%? Ég leyfi mér að efast um það. Ég er orðin langeyg eftir úrbótum og búin að vera hér í fimm ár á Alþingi og horfa upp á vaxandi örbirgð og vita að það er engum um að kenna nema sitjandi ríkisstjórn, engu. Þeir geta ekki skrifað þetta ástand sem er í samfélaginu í dag á neitt nema eigin verk og eigin mistök, vegna þess að það er það sem ég kalla þetta, mistök. Það eru mistök stjórnvalda sem eru búin að koma því þannig að þjóðinni blæðir, að þjóðin grátbiður um hjálp. Þetta frumvarp hæstv. ráðherra er virkilega fallegt fyrir börnin. En þetta frumvarp gerir ekkert fyrir börnin í dag sem eru að biðja um hjálp og eru utan garðs í samfélaginu og eru að berjast í sárri fátækt, fátækt sem er foreldranna, fátækt sem er foreldranna sem eru hnepptir í sárafátækt. Við skulum bara hafa það algerlega á hreinu, það er alfarið, 100%, í boði íslenskrar ríkisstjórnar hvernig komið er fyrir samfélaginu í dag. Þeim er í lófa lagið að sækja milljarða á milljarða ofan og tugi milljarða ofan þangað sem alla hirslur eru fullar af fé. En í staðinn þá loka þeir augunum, snúa blinda auganu að því og láta þjóðinni blæða áfram. Ég skal bara viðurkenna það, frú forseti, að ég hef skömm á svona stjórnvöldum, algjöra skömm á svona stjórnvöldum, enda er ég málsvari þeirra sem hafa verið settir hér hjá garði svo árum skiptir og engin breyting virðist eiga að verða þar á, engin. Þannig að burt séð frá því hvað hæstv. mennta- og barnamálaráðherra af sínum góða vilja er að samræma kerfið fyrir börnin okkar þá eru þau hér á löngum biðlista eftir hjálp, bæði hvað lýtur að sálfræðiþjónustu, hvað lýtur að greiningarþjónustu, hvað lýtur að talmeinaþjónustu og hverju öðru sem er og hvað lýtur að því að fá að taka þátt í samfélaginu með sínum jafnöldrum. Við eigum þúsundir af snillingum sem aldrei fá að blómstra vegna þess að þau eiga fátæka foreldra sem geta ekki og hafa ekki ráð á því að hjálpa þeim að fara í tónlistarnám eða koma þeim í íþróttir eða nokkurn skapaðan hlut annað. Þau eru sem sagt algjörlega sett hjá garði, algerlega. Ef það er ekki í boði ríkisstjórnarinnar þá spyr ég: Í boði hverra er það? Til hvers erum við kjörin hér á Alþingi Íslendinga? Það er til þess að fara með stjórn á málefnum samfélagsins. Það er til þess að setja lög og reglur fyrir aðra til að fylgja. Það er til að ganga á undan með góðu fordæmi og sýna það að verkin sem við vinnum eru í anda alls samfélagsins en ekki bara sumra. Þess vegna er ömurlegt, hreinlega ömurlegt að þurfa að kokgleypa það að hér sé í raun og veru stöðugt vaxandi fátækt undir þessari ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu og orðasamskipti okkar áðan og eljusemi hennar í því að berjast fyrir þá sem minna mega sín. En þegar hv. þingmaður kemur hér upp ítrekað og heldur því fram að sú ríkisstjórn sem hér situr sé ekki að forgangsraða í málefnum barna og að frumvarp um samþættingu þjónustu skipti engu máli í því sambandi þá vil ég bara mótmæla því og ég gerði það líka áðan. Þegar fólk fer að tala um tölur og tölfræði þá skiptir máli að hafa það rétt. Ef við skoðum Ísland miðað við þau lönd sem við berum okkur saman við og umræddar skýrslur alþjóðasamtaka; Barnaheill, Save the Children International og UNICEF, er staðreyndin sú að nánast ekkert land í heiminum, ef nokkurt, er með betri stöðu fyrir börn en Ísland. Staðreyndin er sú að á frá árinu 2019–2021, þeim tíma sem sá sem hér stendur var ráðherra, fór fátækt barna úr 14% í 13,1%. Ég ætla ekki að réttlæta þá tölu vegna þess að hún er allt of há. Ég er sammála hv. þingmanni að hvert barn sem býr við fátækt er einu barni of mikið. En við skulum þá ræða hvernig við getum náð utan um þau. Þegar við berum okkur til að mynda saman við Evrópusambandið í heild sinni þá eru það 24,4% barna sem búa við sambærilegar aðstæður og 13,1% barna búa við hér á landi. Við erum undir Finnlandi, við erum undir Danmörku, við erum undir öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við þegar kemur að þessum málaflokki. En getum við gert betur? Já, við getum sannarlega gert betur. En ég er orðinn þreyttur á því þegar hv. þingmaður kemur hingað upp og vænir þann sem hér stendur um að berjast ekki fyrir málefnum barna og að það hafi ekki verið forgangsraðað í málefnum barna þegar tölfræðin sýnir annað. En ég er sammála hv. þingmanni um það að við getum svo sannarlega gert betur og við eigum að gera betur, við eigum alltaf að gera það. Eitt barn sem býr við fátækt er einu barni of mikið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið en ég velti fyrir mér: Hvort er hann með athyglisbrest eða bara hreinlega neitar að heyra það sem ég segi hér? 

Virðulegur forseti. Ég ætla nú að byrja á því að játa það hér að já, ég held að ég sé með athyglisbrest. Flestir sem hafa unnið með mér geta vottað það og staðfest að sá sem hér stendur er með athyglisbrest. Ég hef reyndar ekki greiningu fyrir því en allir sem vinna með mér geta staðfest það. Ég vil segja það hér að þegar hv. þingmaður talar um að núverandi ríkisstjórn hafi brugðist börnunum þá hlýtur mennta- og barnamálaráðherra slíkrar ríkisstjórnar að sjálfsögðu að taka það sérstaklega til sín. Þegar ég var að vitna hér til samanburðar við Norðurlöndin, sem sýnir fram á að frá árinu 2019–2021, m.a. meðan Covid-faraldurinn stóð yfir, þá styrkti Ísland stöðu sína þegar kom að stöðu fátækra barna á Íslandi. Það er staða þessara barna er betri 2021 en hún var 2019. Þegar hv. þingmaður vitnar hér til tölfræði, um 44% eða annað slíkt, þá var ég bara að gera slíkt hið sama. Og þegar við berum okkur saman við hin Norðurlöndin, sem við gjarnan gerum, þá stendur Ísland betur þegar kemur að málefnum barna, bæði þegar kemur að fátækt en líka þegar kemur að margvíslegri þjónustu. Ég rakti það hér í mínu máli að þegar kemur að biðlistum eftir þjónustu, af því að hv. þingmaður hrærði þessu öllu saman, fátækt og biðlistum eftir þjónustu, þá rakti ég það hér að við höfum aukið afköstin í kerfinu þar en eftirspurnin hefur verið að vaxa. Ég var að velta því fyrir mér í mínu máli af hverju það væri sem þessi eftirspurn væri að vaxa. Hvað væri það í kerfinu okkar sem við værum að gera vitlaust? Hvað er það? 

Frú forseti. Hæstv. ráðherra talar um tölur og tölur. Það var í janúar árið 2016 sem ég stofnaði Flokk fólksins þegar UNICEF á Íslandi hafði birt tölur varðandi stöðu íslenskra barna sem sýndu 9,1% fátækt meðal íslenskra barna. Síðan er Barnaheill búið að gefa út tölur og UNICEF og eins hefur Kolbeinn Stefánsson unnið úttekt á fátækt íslenskra barna fyrir Velferðarvaktina. Ég er með fjórar úttektir, tvær frá UNICEF, eina frá Barnaheill og svo eina frá Velferðarvaktinni. Fátækt íslenskra barna samkvæmt þessum stofnunum og einstaklingum, sem hæstv. ráðherra segir að ég sé í bullinu með, hefur sem sagt vaxið um 44% á síðustu sex árum. Ef hæstv. ráðherra ætlar að reyna að koma með einhverjar aðrar tölur á blaði og benda þessum sérfræðingum á að þeir séu í bullinu, þá skora ég á hann að gera það. Ég mun gjarnan vilja fá að feisa það og horfast í augu við það því að það hlýtur þá strax að vera til bóta ef hann nær vexti á þessu tímabili niður í 41%. 

Virðulegur forseti. Ég ætla bara að byrja á því að þakka fyrir þetta frumvarp, sem ég held að sé bara mikilvægt framhald af farsældarlögunum. Ég get fullvissað hæstv. ráðherra um að við í allsherjar- og menntamálanefnd munum vinna þetta vel og vonandi hratt því að ég held að þetta sé mikilvægt mál. En á sama tíma bíð ég líka spennt eftir því að við förum kannski að tala meira á dýptina um menntun barna á Íslandi. En mig langar að koma hingað upp og spyrja hv. þingmann einmitt meira út í þær tölur sem hér eru staðhæfðar. Nú ætlar enginn hér í þessum sal að tala fyrir því að fátækt barna á Íslandi sé eitthvað sem við eigum að „bekenna“, finnast í lagi, alls ekki. En þeim mun meiri ástæða finnst mér til að við förum varlega í þessa umræðu. Hv. þm. Inga Sæland var hérna í lok síðasta andsvars að vísa í mismunandi tölur, þannig að ég verð eiginlega að biðja hana, svo að ég geti skilið þetta betur, að segja hvaða tölur hún er að vísa í þegar hún talar um að 44% fleiri börn búi nú við fátækt á Íslandi. Því að þegar ég les tölurnar frá Hagstofunni og þegar ég les skýrsluna frá Barnaheill þá sé ég ekki þessa tölu, þó að það sé vissulega mikið áhyggjuefni að börn búi við fátækt á Íslandi. En þá spyr ég bara, hv. þingmaður: Á hvaða tölum byggir hún það að fátækt barna hafi aukist um 44%?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Það var bara frábært. Árið 2016, eins og ég benti á áður, hafði UNICEF á Íslandi gefið út þá tölu að hér væri 9,1% barna sem byggi við mismikinn skort og núna, sex árum seinna, kom ný úttekt sem segir að 13,1% íslenskra barna búi við mismikinn skort. Þannig að á þessum tímapunkti hefur fátækt íslenskra barna vaxið úr 9,1% í 13,1% og talið að áður hefðu þetta verið um 6.700 börn sem byggju hér við fátækt en að nú værum við komin yfir 10.000. Þannig, hv. þingmaður, og á engan annan hátt fæ ég út 44% með einföldu reikningsdæmi sem segir: Tveir plús tveir eru fjórir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta, en ég á í stökustu vandræðum með að skilja þessa útreikninga. Að því sögðu vil ég bara ítreka það að mér finnst mjög mikilvægt að við förum í þessa umræðu því að hún er mikilvæg. En við þurfum líka að taka hana af ákveðinni yfirvegun og fara örugglega rétt með og bera þá saman sambærilegar tölur. Ég var hér einfaldlega að vísa í Hagstofuna og mælingar þar sem sögðu jú að þeir sem ættu á hættu að búa við fátækt væru núna 13,1% árið 2021, sem þá var samanburðinn. Árið 2020 voru það 12,7. Þetta hefur tekið breytingum. Reyndar var það þannig að 2019 voru þetta 14% þannig að ef þú tekur þessi tvö ár þá er það svo sem lækkun. En að því sögðu, af því að hv. þingmaður nefndi hér það að búa við skort, þá kemur líka skýrt fram í þeirri skýrslu og svo í skýrslunni sem Barnaheill voru að kynna, að hlutfall barna sem búa við skort er lægst á Íslandi í allri Evrópu, sem betur fer. Svoleiðis á það að vera og við viljum ekki að börn á Íslandi búi við skort. Þannig að, virðulegur forseti og hv. þingmaður, ég hvet til þess að við tökum þessa umræðu aðeins meira á dýptina. Það er kannski ekki beint hluti af þessum lögum sem hér eru undir og við munum fjalla um í allsherjar- og menntamálanefnd. En ég hvet svo sannarlega hv. velferðarnefnd til að taka þetta mál til umfjöllunar þannig að við getum verið sammála um hvaða tölur við erum að hér að ræða og áttum okkur betur á því hvert viðfangsefnið er. Ég vil líka benda hv. þingmanni á að í fjármálaáætluninni erum við einmitt með töflu þar sem við erum svolítið að fara yfir velsældina og velsældarmarkmiðin okkar og eitt af því sem við settum skýrt fram þegar við vorum að vinna velsældarmarkmið var einmitt velsæld barna. Það er eitt að horfa á tölur og hagvöxt og annað, en það er ekki endilega þannig sem velsældin mælist. Ég er í liði með hv. þingmanni í því að við eigum að horfa á velsæld allra í samfélaginu og sérstaklega barna því að það á að vera okkar stóra mál.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir síðara andsvar. Ég vil bara að gefnu tilefni ítreka það sem við töluðum um áðan, að þessi tala, 43,9% nákvæmlega, birtist 6. mars síðastliðinn frá ABC Barnaheillum sem talaði um að þetta hefði vaxið frá 9,1% upp í þessi 13,1%, um 43,9%. Ég námundaði í 44%, mér finnst það nú bara yfir höfuð smekklegri tala þó að það megi kannski deila um það í þessu tilviki. En það breytir ekki þeirri staðreynd að þó að hv. þingmaður segi að þetta eigi ekki heima undir því þegar við erum að tala hér um velsæld barna almennt og hvernig við eigum að hagræða innan kerfis fyrir blessuð börnin okkar, þá ætla ég að vona það að þegar við erum farin að nálgast það að, hvað á ég að segja, 15% íslenskra barna búi við mismikinn skort ætla ég að vona að við séum ekki bara sátt við það að vera ekki á einhverju pari við einhverja þjóð þar sem börnin hafa það enn þá verra. Ég veit það að foreldrar sem eru að berjast í þessari fátækt eru ekkert sérstaklega þakklátir. Þeir eru ekkert sérstaklega þakklátir fyrir að þurfa að neita börnunum sínum um það sem blessuð börnin skilja ekkert í af hverju þeim er neitað um. Þeir eru ekki þakklátir fyrir það. Þannig að staðreyndin er sú, hvernig sem við lítum á það, hv. þingmaður, að hér er 13,1% íslenskra barna sem býr við mismikinn skort. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það að hún segi að auðvitað eigum við að gera okkar besta í að taka utan um börnin okkar og útrýma fátækt, hvernig sem við förum að því, en gerðir verða líka að fylgja. Það er ekki nóg að koma með alls konar velferðarumræðu og alls konar ásýnd. Við verðum líka að sýna að við séum að framkvæma, að við séum ekki að láta börnin okkar bíða endalaust eftir bót og betrun stjórnvalda til að þeim geti liðið betur með okkur í samfélaginu. Mér finnst það óásættanlegt, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég vil bara nota tækifærið og þakka fyrir þessa umræðu. Rétt til að loka þessari umræðu um tölfræðina sem var hér áðan vil ég segja það að ég held að það sé mjög mikilvægt þegar menn eru að bera saman tölfræði að blanda ekki saman því sem kemur frá UNICEF annars vegar og Barnaheill hins vegar vegna þess að það er ekki sami grunnur sem þar býr að baki. Þegar við erum að ræða tölfræði,  Við nefndum tómstundir hér áðan. Þess vegna eru þessi lög hér, þ.e. lög um farsæld barna, svo mikilvæg vegna þess að þau tvinna saman allt kerfið okkar í því að grípa þessi börn og tryggja þeim það að þau séu nær því að fá það sama og börn okkar hinna. Það er svo mikilvægt. Það eru breytingarnar sem við erum m.a. að ræða hérna varðandi það hvernig þú tengir íþróttirnar, tómstundirnar, félagsstarfið og skólana inn í þetta allt saman, vegna þess að það er með samstarfi þessara aðila sem þú getur gripið fleiri af þessum börnum. Ég trúi því svo innilega að með því að okkur takist að innleiða þessi lög og takist að innleiða breytta hugsun úti í sveitarfélögunum, í íþróttafélögunum, inni í skólakerfinu og alls staðar með það að markmiði að kerfið okkar tali saman til að grípa þessi börn, þá getum við aðstoðað fleiri börn við að taka þátt. En eitt af því sem báðar þessar skýrslur gagnrýndu var þátttaka barna í íþrótta- og tómstundastarfi vegna þess að við vitum hvaða skiptir miklu í því að valdefla þessi börn og tryggja að þau geti náð þeim þroska og því sem þarf til að ná þeirri farsæld sem við skilgreinum í þessum lögum. Síðan vil ég bara segja það að þær athugasemdir sem komu hér fram frá hv. þingmönnum eru bara mjög góðar, m.a. varðandi fjármagnið sem hv. þm. Guðbrandur Einarsson og fleiri komu hérna inn á. Það er eitthvað sem við þurfum við innleiðingu farsældarlaganna, að velta fyrir okkur á hverjum einasta tímapunkti: Hvernig er okkur að takast þegar kemur að fjármagninu í löggjöfinni? En ég vil þó segja það að það er mjög mikilvægt í þeirri umræðu. Í fyrsta lagi er það auðvitað þannig að Samband íslenskra sveitarfélaga er með okkur í þessari vinnu og í þessum greiningum og nú erum við að fá upplýsingar frá sveitarfélögunum, eins og ég nefndi, um kostnaðinn við innleiðinguna o.s.frv. Það er mjög mikilvægt að hafa hugfast líka að við settum okkur það markmið hér á Alþingi að við ætluðum líka að greina hinn hagræna ávinning fyrir ríki og sveitarfélög af því að ná að grípa þessi börn fyrr vegna þess að eitt barn sem við ekki náum að grípa snemma og lendir kannski á versta mögulega stað kostar líka gríðarlegar fjárhæðir, bæði fyrir ríki og fyrir sveitarfélög. Við erum að ræða stöðu barna með fjölþættan vanda - við eigum kannski ekki að tala um peninga þegar við tölum um börn - þar sem kostnaður sveitarfélaga getur hlaupið á bilinu 100–120 millj. kr. á ári. Hvað hefði mátt eyða miklu fjármagni í það að grípa það barn fyrr til að forða því að svona mikill kostnaður félli til og þá hvað varðandi lífsgæði þessa barns og möguleika þess til framtíðar? Það er eitthvað sem við þurfum líka að reyna að meta ávinninginn af. Þess vegna nefndi ég að þegar við erum að byrja að fá ávinning af því inni í einstaka sveitarfélögum að þau séu byrjuð að ná að loka barnaverndarmálum, sem eru dýr mál fyrir sveitarfélög, með því að láta skóla og félagsþjónustu vinna saman, þá er auðvitað að byrja að myndast einhver hagrænn ávinningur, ekki bara í núinu heldur líka til allrar framtíðar fyrir þennan einstakling. En eins og ég segi þá er ég þeirrar skoðunar að þetta sé bara holl og góð umræða og mér fyndist við oftar eiga að eiga umræðu um málefni barna hér. Ég vil enda á því að segja, af því að ég því átti hérna í hressilegum orðaskiptum við hv. þm. Ingu Sæland, að ég kann mjög að meta þessa einlægni og þennan kraft hennar í þessum málum og ég vona að þó að við höfum átt þessi orðaskipti bitni það ekki á því að hún vinni áfram með okkur að þessum mikilvægu málum hér eftir sem hingað til.

Takk.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra segir hérna áðan að það sé ekki sama hvaða tölur séu bornar saman, hvort það er UNICEF á Íslandi eða ABC barnahjálp eða þá þessi risastóra skýrsla sem t.d. Kolbeinn Stefánsson vann fyrir Velferðarvaktina á sínum tíma. Þetta eru mjög svo líkar skýrslur á margan hátt. Þær í rauninni allar miðaðar að því að vera með sambærilegar breytur, algerlega öfugt við það sem hæstv. ráðherra segir. Ég ætla ekki og hef ekki tíma til að fara að strika það hér niður nákvæmlega hvaða tíu þættir það eru sem venjan er að teikna upp þegar verið er að gera greiningu á því og reikna það út hver raunveruleg staða einstaklinganna er, í þessu tilviki íslenskra barna. En ég segi við hæstv. ráðherra: Bara áfram veginn. Mér þykir líka rosalega gott að fá að hressa mig aðeins og þenja aðeins lungun og tala af þeirri ástríðu sem að ég hef og ég veit að hæstv. ráðherra er bara virkilega kátur með. Þannig að ef hann er tilbúinn að sjá töfrasprotann sem ég er tilbúin að veifa til að útrýma fátækt og hjálpa honum í að gera hlutina betri þá er ég hér.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarp til laga um Mennta- og skólaþjónustustofu á þskj. 1492, mál nr. 956. Frumvarpið byggir á menntastefnu til ársins 2030 sem var unnin í víðtæku samráði við hagsmunaaðila og samþykkt hér á Alþingi árið 2021. Mikilvægur þáttur í menntastefnunni er uppbygging heildstæðrar skólaþjónustu um land allt þvert á skólastig. Þessi aðgerð er hluti af markmiðum og innleiðingu laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna í skólum sem við ræddum í fyrra máli. Í samræmi við þessa stefnumótun hef ég í hyggju á næsta löggjafarþingi að leggja fram frumvarp til nýrra heildarlaga um skólaþjónustu. Löggjöfinni er ætlað að mæta skýru ákalli, sem komið hefur fram í samráði undanfarinna ára, um frekari og markvissari stuðning og ráðgjöf inn á vettvang skólans, fjölbreyttari fagþekkingu, fleiri úrræði og öflugri skólaþjónustu sem getur veitt stuðning inn í skólana, til foreldra og barna. Í vetur höfum við átt í víðtæku samráði um allt land um nýja skólaþjónustu. Að þessu samráði hafa komið mörg hundruð einstaklingar, stjórnendur, fagfólk með fjölbreyttan bakgrunn, foreldrar og börn. Einstök efnisatriði frumvarpsins liggja ekki enn fyrir en unnið er að útfærslu þeirra í því samráði sem nú fer fram. Í þessu samráði hefur þó komið skýrt fram að ný skólaþjónusta verður ekki að veruleika nema til staðar sé öflugur miðlægur aðili sem styður við skólaþjónustu. Þetta hefur jafnframt legið fyrir frá árinu 2021 þegar menntastefnan var samþykkt hér á Alþingi. Meðal annars til að svara þessu ákalli mæli ég hér fyrir frumvarpi til laga um nýja stofnun, sem lagt er til að fái nafnið Mennta- og skólaþjónustustofa. Stofnun sem á að verða öflugur, faglegi og miðlægi aðili sem styður m.a. við skólaþjónustu um land allt. Í frumvarpinu fellst jafnframt að Menntamálastofnun í núverandi mynd verður lögð niður. Sú sýn að miðlæg stofnun ríkisins eigi að vera þjónustustofnun við skólasamfélagið fellur ekki að hlutverki og verkefnum núverandi Menntamálastofnunar. Í frumvarpinu er því lagt til að hluti verkefna Menntamálastofnunar verði færður í nýja stofnun þar sem þau verða endurskilgreind með hliðsjón af nýjum markmiðum stofnunarinnar. Öðrum verkefnum Menntamálastofnunar, einkum stjórnsýslu- og eftirlitsverkefnum, verður komið fyrir annars staðar í stjórnsýslunni, þar á meðal í mennta- og barnamálaráðuneyti. Virðulegi forseti. Eins og ég hef þegar komið að er nýrri Mennta- og skólaþjónustustofu ætlað að vera þjónustu- og þekkingarmiðstöð á sviði fræðslu- og menntamála. Samkvæmt frumvarpinu á hún að starfa í þágu barna og ungmenna í samræmi við lög, stefnu stjórnvalda, bestu þekkingu og alþjóðleg viðmið. Í frumvarpinu er kveðið á um markmið með starfsemi Mennta- og skólaþjónustustofu. Þau eru m.a. að styðja við þroska, líðan og farsæld barna og ungmenna þegar kemur að skóla- og frístundastarfi, styðja við rétt barna og ungmenna til gæðamenntunar og skólaþjónustu og samhæfa skóla- og frístundastarf og skólaþjónustu, stuðla að jöfnuði og vera faglegt forystuafl og bakhjarl í skóla- og frístundastarfi og skólaþjónustu þvert á skólastig. Í frumvarpinu er lagt upp með að marka ákveðinn ramma utan um verkefni nýrrar Mennta- og skólaþjónustustofu. Í frumvarpinu er fjallað um þessi verkefni í nokkrum liðum. Um er að ræða yfirgripsmikil og fjölbreytt verkefni sem öll eiga það sameiginlegt að fela í sér stuðning við skólasamfélagið. Í frumvarpinu er fjallað um að Mennta- og skólaþjónustustofa fái skilgreint hlutverk við að styðja og efla menntun og skólastarf og styðja við skólaþróun. Verkefnið felur í sér að Mennta- og skólaþjónustustofa styðji við skóla og starfsfólk skóla og efli í hlutverkum sínum. Stuðningurinn nær til leik-, grunn- og framhaldsskóla. Þetta gerir stofnunin m.a. með ráðgjöf, leiðsögn, námskeiðum og útgáfu leiðbeininga og fræðsluefnis. Stofnuninni er jafnframt ætlað sambærilegt stuðningshlutverk þegar kemur að frístundastarfi í landinu. Eins og ég fjallað um í upphafi ræðu minnar er lagt til í frumvarpinu að Mennta- og skólaþjónustustofa fái leiðandi hlutverk þegar kemur að skólaþjónustu á Íslandi. Hér er horft til þeirrar framtíðarsýnar að nýtt fyrirkomulag skólaþjónustu verði lögfest á næsta löggjafarþingi. Gert er ráð fyrir að þá geti Mennta- og skólaþjónustustofa tekið að sér framkvæmd skólaþjónustu, eða ákveðinna þátta hennar, eins og því verður nánar lýst í nýjum lögum um skólaþjónustu. Frumvarpið tekur þó mið af því að þangað til að nýju fyrirkomulagi verður komið á fót muni Mennta- og skólaþjónustustofa starfa innan ramma skólaþjónustu í gildandi lögum, en í lögum um leikskóla og lögum um grunnskóla er skólaþjónusta skilgreind sem stuðningur við börn og fjölskyldur og stuðningur við starfsemi skóla og starfsfólk þeirra, og framkvæmd af sveitarfélögunum. Með frumvarpinu er lagt til að Mennta- og skólaþjónustustofa fái verkefni sem tengjast námsgögnum og varða útgáfu námsgagna og stuðning við skóla við notkun námsgagna. Við höfum hafið vinnu við frekari endurskoðun á fyrirkomulagi útgáfu námsgagna sem gert er ráð fyrir að fari fram nú á síðari hluta yfirstandandi kjörtímabils í samræmi við þau markmið sem koma fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og menntastefnu til ársins 2030. Er því gert ráð fyrir að það fyrirkomulag, sem fjallað er um í frumvarpi þessu um útgáfu námsgagna, muni taka breytingum fyrir lok þessa kjörtímabils. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að innan Mennta- og skólaþjónustustofu fari fram uppbygging og utanumhald með aðferðum og úrræðum fyrir skóla sem styðja við skólastarf og skólaþjónustu. Hér er átt við ýmis gæðaviðmið, verkferla, verkfæri, matstæki og önnur tæki til skimana og athugana á einstaklingum eða hópum. Í mennta- og barnamálaráðuneytinu er nú unnið að nýrri stefnu um námsmat og mun Mennta- og skólaþjónustustofa m.a. halda utan um afurð þeirrar vinnu. Þá gerir frumvarpið ráð fyrir að Mennta- og skólaþjónustustofa veiti faglegan stuðning og leiðsögn, m.a. við gerð innra mats, framkvæmd og eftirfylgni umbótaáætlana vegna ytra mats. Í frumvarpinu er lagt til að Mennta- og skólaþjónustustofa styðji innleiðingu stefnumótunar stjórnvalda á sviði menntunar og farsældar barna og ungmenna og aðalnámskráa. Með því að fela Mennta- og skólaþjónustustofu þetta innleiðingarhlutverk í lögum eru væntingar um markvissari eftirfylgni með stefnumótun. Hefur þetta mikla þýðingu þegar kemur að fyrirhuguðum breytingum á skólaþjónustu þvert á skólastig. Í frumvarpinu er jafnframt fjallað um fleiri verkefni Mennta- og skólaþjónustustofu, þar á meðal rannsóknir og skipulag fræðslu, en um þau vísa ég til frumvarpsins og umfjöllunar í greinargerð þeirri sem fylgir því. Virðulegi forseti. Eins og ég fjallaði um fyrr í ræðu minni miða verkefni nýrrar Mennta- og skólaþjónustustofu að því að hún verði hreinræktuð þjónustustofnun sem styður við skóla, sveitarfélög og stofnanir um land allt. Þetta kallar á endurskoðun ýmissa verkefna á sviði menntamála, einkum þeirra sem Menntamálastofnun hefur nú með höndum. Í frumvarpinu er því m.a. lagt til að öll söfnun, greining og miðlun upplýsinga um börn og ungmenni á sviði mennta- og fræðslumála á málefnasviði mennta- og barnamálaráðuneytis verði í höndum ráðuneytisins. Breytingarnar munu stuðla að heildaryfirsýn yfir farsæld barna hér á landi með heildstæðri og samræmdri gagnaöflun sem nær til allra málaflokka ráðuneytisins. Unnið er að því að verkefni tengd söfnun, greiningu og miðlun upplýsinga um farsæld barna verði endurskipulögð að fullu innan ráðuneytisins og erum við með áform um að leggja fram frumvarp til laga um gagnaöflun um farsæld barna á næsta löggjafarþingi. Í þessu felst að mennta- og barnamálaráðuneyti tekur við ábyrgð á alþjóðlegum greiningarverkefnum, t.d. PISA, frá Menntamálastofnun, auk annarra greiningarverkefna. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að eftirliti með skólastarfi, þar á meðal ytra mati sem Menntamálastofnun hefur séð um að framkvæma, verði komið fyrir í mennta- og barnamálaráðuneyti. Jafnframt er lagt til í frumvarpinu að leyfisveitingum og viðurkenningum verði almennt komið fyrir hjá viðkomandi ráðuneyti en slík verkefni eru nátengd eftirlitsverkefnum. Til framtíðar höfum við til skoðunar að koma eftirliti með skólastarfi og tengdum leyfisveitingum fyrir í eftirlitsstofnun sem eftir atvikum sinni jafnframt eftirliti með öðrum málaflokkum. Ég held að það séu talsverð tækifæri í því, jafnvel þvert á ráðuneyti, að eftirlitsverkefni þurfi ekki endilega að heyra undir stofnun sem er staðsett hjá viðkomandi ráðherra. Eftir breytingar sem urðu núna á málaflokkum ráðuneyta þá er eftirlit með ákveðnum þáttum barnaverndar enn þá hjá eftirlitsstofnun sem heyrir undir hæstv. félagsmálaráðherra og ég hef ekki séð neina meinbugi á því að það geti verið þannig áfram. Virðulegi forseti. Eins og ég hef þegar komið að felst í frumvarpinu að Menntamálastofnun verður lögð niður. Ljóst er að starfsemi Mennta- og skólaþjónustustofu verður verulega frábrugðin starfsemi Menntamálastofnunar. Greiningarverkefni, ytra mat og ýmis stjórnsýsluverkefni, sem hafa verið veigamikill þáttur í starfsemi Menntamálastofnunar, flytjast til ráðuneytisins þar sem þau verða endurskipulögð að fullu. Nýjar áherslur leiða til þess að endurskoða þarf forgangsröðun og áherslur þegar kemur að verkefnum sem verða flutt frá gömlu Menntamálstofnun til nýrrar Mennta- og skólaþjónustustofu, þar sem aukin áhersla verður lögð á þjónustu, ráðgjöf og stuðning við skólakerfið þvert á skólastig. Mennta- og skólaþjónustustofa verður ný stofnun, þjónustustofnun en ekki stjórnsýslustofnun, sem þarfnast þess að vera byggð upp frá grunni. Af þessu leiðir að hvorki er unnt að flytja störf frá Menntamálstofnun yfir í nýja stofnun og eftir atvikum til ráðuneytanna með yfirtöku ráðningarsamninga, né bjóða starfsfólki forgang að nýjum störfum. Er því engin önnur leið fær við niðurlagningu Menntamálastofnunar en að leggja öll störfin formlega niður. Ný störf hjá Mennta- og skólaþjónustustofu og mennta- og barnamálaráðuneyti verða síðan auglýst laus til umsóknar. Hvað varðar fjárhagsáhrif frumvarpsins er rétt að fram komi að gert er ráð fyrir fjárhagsáhrifum fyrir ríkissjóð en uppskipting verkefna mun kalla á tilfærslur fjárheimilda Menntamálastofnunar til Mennta- og skólaþjónustustofu og mennta- og barnamálaráðuneytis. Virðulegur forseti. Stórar kerfisbreytingar eins og þær sem felast í frumvarpi þessu og þeim áformum sem munu fylgja í framhaldinu taka tíma. Ég tel að mjög mikilvægt sé að það samstarf sem hefur skapast þvert á flokka í þingmannanefnd í málefnum barna, þar sem allir flokkar hafa komið að vinnunni með einum eða öðrum hætti, haldi áfram. Jafnframt skal það sagt algerlega skýrt hér að þingmenn sem tekið hafa þátt í vinnunni skulu halda áfram að vera gagnrýnir. Þó að þeir hafi tekið þátt í vinnunni og frumvarpið hafi orðið til í samstarfi þá þýðir það ekki að þegar fram koma nýjar upplýsingar og ný sjónarmið sé ekki hægt að hafa skoðun á þeim, svo því sé algerlega haldið til haga. Ég tel mikilvægt að hefja uppbyggingu þessarar nýju stofnunar sem fyrst svo hún verði í stakk búin til að takast á við verkefni samkvæmt nýjum heildarlögum um skólaþjónustu. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar er fylgir með frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að óska hæstv. ráðherra til hamingju með þetta frumvarp. Ég er algjörlega sammála því að það er kominn tími til að söðla um og gjörbreyta allri umgjörð í kringum menntamálin okkar. Ég veit að hæstv. ráðherra er ekki í öfundsverðri stöðu því að hún er vægast sagt hrikaleg. Um 38% 15 ára unglinga ná ekki grunnfærni í lesskilningi og stærðfræði. Þetta eru tölur frá UNESCO frá 2020. Um 34% drengja og 19% stúlkna lesa sér ekki til gagns eftir tíu ár í grunnskóla. Þetta er PISA-könnun frá 2018. Í lesskilningi skora börn norskra og danskra innflytjenda hærra en íslensk börn, og ég veit ekki hvort ég á að vera að koma með áframhaldandi tölur, þetta eru staðreyndar tölur, en það eru sem sagt 457 stig sem norsk og dönsk börn hafa í sinni færni, en 15 ára drengir á Íslandi eru þar mun lakari. Ég ætla ekki að eyða tímanum í tölurnar en ég ætla að segja að skýrsla innri endurskoðunar Reykjavíkurborgar 2019 sýnir að 92,5% innflytjenda eru á rauðu og gulu ljósi íslenskukunnáttu. Sem sagt: Þau geta illa nýtt sér tungumálið. Skýrsla ASÍ frá 2020 sýnir að 10,8% 19 ára ungmenna eru hvorki í námi eða starfi. Þannig að það eru ærin verkefnin hjá hæstv. ráðherra og ég hvet hann til dáða. Mig langar til að spyrja hann í beinu framhaldi: Nú hefur verið gerð ákveðin tilraun, Kveikjum neistann, í Vestmannaeyjum. Þar eru niðurstöðurnar í rauninni stórkostlegar. Árangurinn er ótvíræður, hann fer ekkert á milli mála: Af 48 börnum á tveimur árum, tveimur fyrstu árunum, í 1. og 2. bekk, þá eru einungis tvö börn sem ekki eru farin að geta stautað sig þokkalega áfram í lestri, þannig að framtíð þeirra er björt. Ef ég skil hæstv. ráðherra: Er ekki ástæða til þess að berjast áfram fyrir svona frábærum verkefnum sem eru greinilega að skila jákvæðum árangri?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og segja aðeins varðandi tölfræðina, sem hv. þingmaður nefndi, að það er rétt að við getum gert miklu betur þegar kemur að ákveðnum þáttum í íslensku menntakerfi. Ég vil byrja á því að segja að um leið er margt rosalega jákvætt að gerast. Ef maður fer um og hittir fólk, hvort sem það er varðandi Kveikjum neistann-verkefnið í Vestmannaeyjum, nú eða inn í einstakra skóla, við höfum gert það ítrekað að heimsækja einstaka skóla, kaffistofurnar, og kynnst verkefnum sem þar eru unnin, þá er gróskumikið starf unnið mjög víða. Það sem hefur vantað er einhver miðlægur aðili, miðlægur stuðningur og fagþekking til að aðstoða aðra aðila við að ráðast í sambærilegar breytingar og fá jafnframt betri tölfræði til að mæla árangur af þeim breytingum. Hvort tveggja erum við að styrkja grunninn undir, vil ég meina, með þessum breytingum. Það sem mér fannst áhugavert við verkefnið Kveikjum neistann í Vestmannaeyjum var kannski ekki kennsluaðferðin á lestrinum heldur það hvernig þeir eru búnir að kveikja neistann í heilu samfélagi til að vilja vera með mikinn metnað í skólastarfinu. Það er haldin ráðstefna og það mæta á annað hundrað manns í Vestmannaeyjum á ráðstefnu til að ræða gæði skólastarfs. Þeir eru búnir að breyta skólanum og setja inn hreyfingu á hverjum degi. Þeir eru að setja inn ákveðna ástríðutíma, eru að þróa það upp í aldri, eru núna komnir með 2. bekk og eru byrjaðir að hugsa: Hvernig eigum við að hafa ástríðutíma þegar einstaklingurinn er kominn í 5., 6. og 7. bekk? Hvað þarf þá? Þá er umræðan um jafnvel að það þurfi að tengja atvinnulífið meira inn í það o.s.frv. Þannig að þróunarverkefnið sem þar á sér stað er gríðarlega jákvætt, 

Og þá áminni ég hæstv. ráðherra um að virða ræðutímann. Það verður enn þá meira krefjandi í næstu umferð þar sem ræðutíminn er ein mínúta.

Ég biðst afsökunar, frú forseti.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég segi: Það er líka þetta sem er ástæða til að horfa mjög sterkt til. Það er t.d. þessi skýrsla sem Alþýðusambandið gaf út 2020 sem sýndi það að 10,8% 19 ára ungmenna voru bæði án vinnu og ekki í námi. Er hæstv. ráðherra meðvitaður um hversu umfangsmikið þetta er í íslensku samfélagi, hversu umfangsmikið það er að ungmennin okkar, tæplega tvítug, eru hvorki í námi né í starfi? Er hann með einhverja lausn hvað þetta varðar, með eitthvað á teikniborðinu sem gæti gripið þau og gert eitthvað fyrir þessa einstaklinga? Og hvað varðar Kveikjum neistann: Jú, það er kennsluaðferðin. Jú, það er öll þessi gleði sem hæstv. ráðherra nefnir. Það er í rauninni hugsjónin um að mæta barninu þar sem það er fyrir en ekki setja það í einhvern kassa, litla kassa á lækjarbakka sem allir eru alveg eins.

Virðulegi forseti. Áður en ég svara varðandi NEET-hópinn þá vil ég segja að maður hefur á tilfinningunni að með þessu verkefni, Kveikjum neistann, hafi heilu samfélagi tekist að mastera samstarf heimilis og skóla, vegna þess að árangur í námi byggist rosalega mikið á því hvert samstarf fjölskyldunnar er við skólann  Rétt varðandi NEET-hópinn. Það er áhyggjuefni að það er að fjölga í þeim hópi og það er sérstakt áhyggjuefni að það forspárgildi sem við erum með sýnir að það eru allar líkur til þess að það aukist enn frekar á næstu árum miðað við samsetningu hópsins, einstaklinga af erlendum uppruna o.s.frv. Og já, við höfum í hyggju að setja af stað sérstakt verkefni og erum byrjuð í samtali við félagsmálaráðuneytið um það að setja í gang sérstakt verkefni til að taka sérstaklega utan um þennan hóp og erum að skapa fjárhagslegt svigrúm til þess að framhaldsskólinn komi að því og mögulega félagsþjónustan og fleiri aðilar. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir frumvarpið og hans ræðu hér. Mig langar, og það munu örugglega ekki duga tvær mínútur til þess, að heyra helsta muninn á Mennta- og skólaþjónustustofnun, sem nú er lagt til að stofna, og svo Menntamálastofnun og hvernig við munum betur ná þeim markmiðum, sem ég held við getum öll sameinast um, með þessari stofnun frekar en Menntamálastofnun eins og hún var hugsuð á sínum tíma. Þá langar mig líka að spyrja - því að hér er helsta hlutverk stofnunarinnar, alveg eins og var með Menntamálastofnun, að stofnunin starfi í þágu barna og ungmenna á sviði fræðslu- og menntamála um land allt í samræmi við lög, stefnu stjórnvalda, bestu þekkingu og alþjóðleg viðmið. Það er kannski sá þáttur sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra sérstaklega út í. Ég hjó eftir því í fjármálaáætluninni undir þessum málaflokki, 22, að verið er að tala um tækifæri þar sem ráðuneytið er núna að þróa og innleiða hagfræðilega og félagsfræðilega aðferðafræði við kostnaðar- og ábatamat í tengslum við ákvarðanatöku og stefnumótun ráðuneytisins. Þar segir líka að þróun aðferðafræðinnar verði byggð á fræðilegum grunni og hyggist ráðuneytið setja á stofn ráðgjafaráð sem skipað verði fulltrúum viðkomandi faggreina í háskólasamfélaginu. Og svo er áfram fjallað um hlutverk ráðgjafaráðsins. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Mun þetta ráðgjafaráð eða þessi ráðgjafaráð, verði þau fleiri, koma að þeim málum sem þarna falla undir? Ég er kannski fyrst og síðast að horfa á lestrarkunnáttu og lestrarþekkingu. Og vegna þess að hér var verið að ræða t.d. þetta frábæra verkefni Kveikjum neistann í Vestmannaeyjum og þann ofboðslega árangur sem við virðumst vera að sjá af því, þá sjáum við líka að það virðast vera ákaflega skiptar skoðanir í fræðasamfélaginu um kennsluaðferðir og annað. Ekki ætla ég að setja mig í eitthvert hásæti og þykjast vita hvað sé best í þeim efnum. En við vitum það alla vega að þeir mælikvarðar sem við höfum á árangur í dag, sem eru PISA og lesfimiprófin sem Menntamálastofnun hefur þróað, eru því miður ekki að sýna góða niðurstöðu. Þannig að ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig bætum við úr því?

Virðulegi forseti. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að þegar þessi stofnun er rædd þá leggjum við áherslu á þjónustuhlutverk hennar, þ.e. þá hugsun að hún verði miðlægur þjónustuveitandi, sé til staðar þegar upp koma ólíkar áskoranir og líka að hún sé þvert á skólastig, vegna þess að það höfum við ekki haft. Menntamálastofnun sem slík í dag hefur ekki haft það hlutverk með lögum að vera þessi aðili sem ríki og sveitarfélög ákveða sameiginlega að fái þetta hlutverk. Tökum sem dæmi: Það koma upp áskoranir er varða ofbeldi í skólum. Það er ekkert mikið sem breytist frá því að einstaklingur er 15 ára þangað til hann verður 16 ára og fer í framhaldsskóla varðandi að aðstoða við að stíga inn í þau mál. Svona er þetta með ótrúlega mörg mál. Þarna byggist upp miðlæg þjónustuþekking, framsækin, endurmenntun o.fl. þegar kemur að þessum þáttum. Þá fer einfaldlega ekki alveg saman að vera með stjórnsýsluna og eftirlitið á sama tíma þarna inni, vegna þess að þegar kemur að innra matinu og þjónustu við að ná ytra matinu þá viljum við að þessi stofnun sé sú sem þú hringir í til að fá aðstoð við það, en síðan komi ytra matið utan frá. Rétt varðandi hagrænar greiningar. Það sem við gerðum með farsældarlögunum var að við reiknuðum út arðsemina af því að ráðast í þessa fjárfestingu, hvað við værum að gera ráð fyrir að grípa mörg börn o.s.frv., þannig að við erum að reyna að þróa það tæki áfram, m.a. í samstarfi við erlenda aðila og við fjármálaráðuneyti og fleiri aðila hér, til þess að geta nýtt það í frekari þætti til þess að börn nái farsæld. Og lestur er einn þeirra þátta. En við þurfum að ná að þróa tólið áfram til að geta nýtt það. Ég kem kannski betur inn á það á eftir og eins mælikvarðana o.fl. Þetta var alveg efni í talsvert meira en tveggja mínútna ræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og er sammála því að þetta er efni í miklu fleiri mínútur en hér eru undir. En spurning mín sneri að því hvort við myndum í kjölfarið vera með einhvers konar ráðgjafaráð, einhvers konar vísindaráð sem getur veitt skólum og kennurum aðstoð, sem segir: Hver er besta leiðin til að kenna lestur? Hvernig náum við þeim markmiðum sem við setjum okkur? Því að hér virðist hafa verið uppi einhvers konar ágreiningur meðal íslenskra fræðimanna um hvort ekki sé hreinlega ástæða til þess að horfa út fyrir landsteinana, mögulega að vera jafnframt með erlenda sérfræðinga í slíkri ráðgjöf. Þá langaði mig líka svona rétt í lokin að skella inn einni viðbótarspurningu til ráðherra. Hún er um samræmdu prófin sem við höfum nú tekið út. Ef ég man rétt þá var það nú bara bráðabirgðaniðurstaða og enn þá vorum við ekki komin með framtíðarfyrirkomulag. Hvert verður þá framtíðarfyrirkomulagið? Hvernig verður þessu mati okkar háttað á kunnáttu barna í mismunandi árgöngum í skólunum?

Virðulegi forseti. Já, það er svigrúm fyrir ráðgjafaráð. Hugsunin á bak við tölfræðivinnuna í tengslum við farsældina - vegna þess að menntun er ein meginstoðin í farsæld. Í hugsuninni og uppbyggingunni á henni er menntun ein af þessum fjórum lykilstoðum. Það sem við erum að gera ráð fyrir þar er að ákveðin grunntölfræði meti það hvort einstaklingurinn nái grunni sínum þegar kemur að menntun eða ekki og síðan sé þá rætt hvaða áherslna þurfi að grípa til, ef við þurfum að rétta okkur af í einstaka sveitarfélögum eða einstaka skólum eða annað slíkt þá séu starfandi einhvers konar ráðgjafaráð til að ná því. Þau geta verið sett tímabundið eða varanlega eða eftir atvikum hverjar áskoranirnar eru hverju sinni. Síðan varðandi samræmdu prófin þá frestuðum við þeim tímabundið vegna þess að það er verið að þróa nýjan matsferil á þessar helstu greinar okkar sem er hugsaður, ekki sem samræmd próf sem eru lögð fyrir heldur meira sem 

Frú forseti. Mig langar að taka fram að ég fagna þessari löggjöf. Þetta lítur rosalega vel út. Það er alveg löngu tímabært að taka þessi mál föstum tökum og tryggja að menntun barna sé dínamísk og taki til greina þær breytingar á umhverfi sem eru að verða og geri það með hagsmuni barnanna fyrst og fremst að leiðarljósi. Ég held að ekki þurfi að benda neinum á þær miklu breytingar sem eru fram undan með tilkomu gervigreindar hvað varðar menntun. Nú tók ég eftir því að í þessu frumvarpi er ekki vikið að því með neinum hætti. Mér þykir þetta vanta. Mér þykir vanta að þessi stofnun fái í raun sterkt umboð til þess að taka til greina þær breytingar sem eru bara handan við hornið hvað varðar menntun og að þess sé skýrt getið í lagasetningunni þannig að vilji löggjafans til þess sé skýr, auk þess hversu mikilvægt það er hvernig brugðist er við þeim miklu breytingum sem eru fram undan með tilkomu gervigreindar. Þau viðbrögð þarf að samræma milli menntastofnana þannig að hver og ein stofnun þurfi ekki sjálf upp á sitt einsdæmi að meta hvernig viðbragðið er heldur sé þetta bara fumlaust og komi beint frá þessari góðu stofnun til samræmis.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta góða innlegg. Rétt áður en ég kem inn á gervigreindina þá má kannski segja frá því, af því að við vorum að tala hér um mat á námsárangri og hvaða hæfni við þurfum að hafa sem einstaklingar inn í þennan breytingatíma sem við erum að ráðast í, að ég tók þátt í menntamálaráðherrafundi OECD fyrir einhverjum tveim, þrem mánuðum síðan en sá fundur hefur ekki farið fram í 15 ár. OECD sagði við okkur menntamálaráðherrana að við skyldum undirbúa okkur undir að við þyrftum líklega að funda miklu oftar á næstu 15 árum en við höfum gert á síðustu 15 árum vegna þess að breytingarnar væru svo gríðarlegar fram undan. Það væri kannski tvennt sem stæði upp úr sem við þyrftum að hafa í huga að einstaklingur framtíðarinnar þyrfti að hafa. Hann þarf í fyrsta lagi að hafa þannig félagslega eiginleika að hann geti talað við annað fólk og liðið vel í sínum líkama og sinni sál og haft ákveðna tilfinningaþekkingu og svona, eitthvað sem er svolítið mikil umræða um í íslensku samfélagi, og hins vegar að vera tilbúinn til þess að breyta algjörlega um starfsvettvang á fimm til sjö ára fresti. Heimurinn bara gjörbreytist á fimm til sjö fresti. Það er kannski ágætt fyrir okkur sem erum búin að vera dálítinn tíma á Alþingi að hugsa það að við erum kannski komin aðeins fram yfir síðasta söludag. En þetta tvennt verður grundvallaratriði inn í 21. öldina. Af því að hv. þingmaður nefnir tæknina og gervigreindina þá þarf hún sannarlega að fá veigamikinn sess þarna. Mér finnst þetta bara mjög góður punktur og ábending sem hv. þingmaður er með og hvet til þess að nefndin skoði það. Hugsunin á bak við þessa löggjöf er sú að hún sé fremur opin og sé bara að tala um stóru línurnar og verkefnin sem þessi stofnun hafi. En hún er með námsgagnaútgáfuna og hún á að vera þróunaraðilinn. Þannig að mér finnst þetta alveg góður punktur og hvet hv. þingmann eða hans fulltrúa í nefndinni - og ég tek það jafnframt upp innan ráðuneytisins hvort hægt sé að skerpa á þessu með tæknina og þær breytingar sem eru að verða, vegna þess að ef þessi stofnun verður ekki á tánum þar og það er ekki teiknað þannig upp í upphafi þá mun hún aldrei ná þeirri fótfestu og þeim styrk sem hún þarf til að fleyta börnunum okkar út úr skólakerfinu sem öflugri einstaklingum.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svar við andsvari. Það er bara mjög ánægjulegt að heyra hversu sammála við erum um mikilvægi þessa. Kannski til að benda á aðeins meira í þessu þá verður vart hægt að leggja of mikla áherslu á mikilvægi gagnrýninnar hugsunar í kjölfar þeirra miklu breytinga sem eru að verða á öllu þjóðfélaginu út af þeim byltingum sem eru að verða í gervigreindinni hvað varðar framsetningu á myndefni og slíku þar sem við sjáum gervigreind á örfáum sekúndum ýta út úr sér mynd sem gæti verið ljósmynd eða sem gæti verið teiknuð af listamanni og hefði hugsanlega tekið mörg ár í bígerð. Þannig að þessar miklu breytingar, það er varla hægt að leggja of mikla áherslu á hversu mikilvægt er að taka tillit til þeirra í allri þessari vinnu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að reyna að halda tímamörk nú. Ég vil taka undir með hv. þingmanni. Ég held að það sem hann nefnir hér enn og aftur sé gríðarlega mikilvægt inn í þann breytingatíma sem menntakerfið þarf að ráðast í. Gagnrýnin hugsun verður gríðarlega mikilvæg í því samhengi. Ég hvet hv. þingmann og hef hvatt til að allir þeir sem hafi þekkingu á þessum geira - og ég hef sagt þetta m.a. við atvinnulífið, af því að þau eru kannski stundum svolítið nær þessu: Komið þið með þessar athugasemdir inn í vinnuna vegna þess að með þessari stofnun og svo skólaþjónustulöggjöfinni sem kemur í framhaldinu erum við að leggja grunninn undir það hvernig við þurfum að búa börnin okkar undir 2050, 2060 í heimi sem við vitum ekkert hvernig lítur út, af því að hann breytist hraðar milli daga nú heldur en hann gerði þegar ég var á þessum aldri.

Virðulegur forseti. Sem fyrrverandi sveitarstjórnarmanni finnst mér málið áhugavert af því að þetta er hluti af þeirri nærþjónustu sem veitt er í sveitarfélögunum okkar og skiptir auðvitað miklu máli að vel takist til. Ég hjó eftir því að þegar hæstv. ráðherra var að kynna þessa mennta- og skólaþjónustustofu nefndi hann að þarna ætti að verða til þjónustu- og þekkingarmiðstöð sem styddi við þroska og líðan. Þetta finnst mér vera háleit og flott markmið og myndi gjarnan vilja taka þátt í að bæta umhverfið þannig að við myndum búa til skólaþjónustustofu sem gerði einmitt þetta, að styðja við þroska barna og bæta líðan þeirra. Það er orðið löngu tímabært að taka utan um skólamálin með heildstæðum hætti. Þar er því miður víða pottur brotinn, sama hvort við lítum til mönnunarvanda, þjónustunnar sem börnin fá, þjónustu til skólanna, biðlista eftir úrræðum og þannig mætti lengi telja. Skólar eru í mismunandi stöðu til að veita þjónustu, m.a. vegna smæðar. Ég fæ ekki betur séð en þessar breytingar sem verið er að leggja til séu jákvæðar þó að maður sé ekki alveg búinn að ná utan um það hvort þær leysi allan þann vanda sem skólasamfélagið okkar stendur frammi fyrir eða hreinlega bara börnin sjálf. Þegar maður fer inn á heimasíðu Menntamálastofnunar, sem er nánast að deyja drottni sínum innan væntanlega ekki langs tíma, þá eru þar skilgreind þau verkefni sem stofnuninni ber að sinna. Þar er m.a. sagt frá því að hún eigi að sjá grunnskólanemendum fyrir fjölbreyttum og vönduðum námsgögnum. Maður gerir ráð fyrir því að ný þekkingarmiðstöð eða skólaþjónustustofa beri ábyrgð á því að skólarnir hafi úr vönduðum námsgögnum að ráða. Í öðru lagi segir að Menntamálastofnun hafi eftirlit og meti með mælingum árangur af skólastarfi. Í þessu felst að sjá um samræmd próf sem maður gerir ráð fyrir að verði nú felld niður, alla vega gat ég ekki heyrt annað en að þannig yrði það á nýráðnum forstjóra Menntamálastofnunar, væntanlegum forstjóra nýrrar þjónustumiðstöðvar, í viðtali á Rás 2 í morgun. Síðan er talað um söfnun og greiningar og birtingar upplýsinga um menntamál og síðan í fjórða lagi framkvæmd ýmissa stjórnsýsluverkefna sem manni sýnist á öllu að sé verið að færa til ráðuneytisins. Það má lesa um það að þegar Menntamálastofnun var stofnuð voru þessi verkefni færð til stofnunarinnar frá ráðuneytinu. Nú er verið að fara með þau til baka aftur. Það er kannski ágætt að búið sé að gera ákveðna tilraun sem er talið að hafi ekki skilað þeim árangri sem að var stefnt. Það væri því ágætt ef við lærðum af því að prófa okkur áfram. Það sem manni finnst vera spennandi í þessu, af því að við erum að tala um þessa samþættingu, er íþrótta- og tómstundastarfið sem skiptir auðvitað miklu máli. Ef við erum að ræða samþættingu á annað borð þá varðar það ekki bara menntamálin heldur kannski daglegt líf barna og ungmenna á hvaða sviði sem er. Manni sýnist svona fljótt á litið að með þessu sé ríkið að ætla sér stærri hlut í skólastarfi heldur en það hefur gert undanfarin ár. Manni hefur einhvern veginn fundist að fræðsluskrifstofur sveitarfélaga hafi svona að mestu leyti séð um þetta en mér finnst ég geta lesið út úr þessu að ríkið ætli sér stærri hlut í skipulagningu á skólastarfi og aukna þátttöku í að láta þessa hluti ganga. Af því að sjálfstæði sveitarfélaga er mikið er sérstaklega mikilvægt að það sé tryggt að smærri sveitarfélög sitji hreinlega ekki eftir. Nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins hefur gert athugasemdir við misræmi milli sveitarfélaga hvað varðar aðgengi barna að þjónustu. Við þekkjum það bara svo vel að minni sveitarfélög sem hafa t.d. ekki getað rekið fræðsluskrifstofur hafa verið að leita til annarra sveitarfélaga eftir þjónustu. Líka bara á velferðarsviðinu og hvað varðar barnaverndarnefnd þá hafa minni sveitarfélög oft og tíðum ekki haft burði til að sinna því sem þeim í raun og veru ber skylda til að gera samkvæmt lögum. Og í sjálfu sér er ekkert að því að samstarf sveitarfélaganna sé með þeim hætti að þau standi saman við að sinna ákveðnum verkefnum. Það sem maður vill kannski velta vöngum yfir núna er hversu langt á að ganga í að skerða frelsi skóla og skólastjórnenda til að haga kennslu í samræmi við þær áherslur sem hver skóli hefur verið að setja sér. Við erum reyndar með svolítið ólíkt kerfi í leikskólunum. Þar er kannski aðeins meira frelsi þar sem við erum með einkarekna leikskóla sem setja prógrammið svolítið á annan hátt. Síðan sjáum við auðvitað að sumir skólar einbeita sér hreyfingu, aðrir einbeita sér að tónlist eða einhverju slíku. Hvort það sé hætta á því að skólarnir tapi sérstöðu sinni með því að auka einsleitni í skólastarfi er kannski eitthvað sem þarf bara að vakta. Það er auðvitað nauðsynlegt að skólarnir hafi ákveðið frelsi til að sinna þeim hlutum sem þeir telja að sé jákvætt að sinna. Það sem mér finnst líka spennandi, eins og hefur verið nefnt á fundum og er nefnt í þessu, er það sem kallað er inngilding sem er auðvitað alveg ótrúlega mikilvægt. Ef maður veltir því fyrir sér: Hvað þýðir inngilding? Bara að auka þátttöku barna, að þau skynji að þau séu hluti af hópnum, að þau séu með. Við þekkjum það að börn af erlendum uppruna eru kannski stundum utangarðs, standa utan hópsins. Maður skilur ekki alveg orðið inngilding en ef maður veltir þessu fyrir sér þá skiptir þetta máli. Mér finnst líka spennandi það sem maður hefur heyrt á þessum fundum um að það verði búin til einhvers konar viðbragðsteymi til að styðja við og hjálpa sveitarfélögunum til að takast á við erfið mál sem geta komið upp inni í skólunum. Við vitum, eins og hér var nefnt áðan, að börn hafa mismunandi þarfir. Börn eru líka að glíma við geðræn vandamál. Það er ekki alltaf hægt að vera með úrlausn í litlum sveitarfélögum eða bara sveitarfélögum yfirleitt. Þetta eru kannski erfið mál að takast á við og þess vegna er mikilvægt að það verði búin til einhvers konar verkfærakista sem sveitarfélögin geta þá leitað í til að takast á við einstök mál sem upp koma sem eru ekkert endilega alltaf daglegt brauð en geta verið mál sem eru bara erfið úrlausnar og mikilvægt að takast á við. Mig langaði kannski að lokum að nefna að þrátt fyrir að við séum að tala um það sem hefur verið nefnt mennta- og skólaþjónusta þá er þetta auðvitað hluti af samþættingunni. Það er hluti af samþættingunni hvernig við ætlum að vinna með börn og ungmenni. Þá spyr maður sig: Hver er eftirlitsaðilinn með samþættingunni? Er það þessi stofnun? Hæstv. ráðherra nefndi áðan að barnaverndarnefndir væru jú á borði félagsmálaráðherra en barnaverndarnefndir eru auðvitað hluti af samþættingunni. Við erum að sjá breytingar eiga sér stað þar. Það er verið að fara úr því kerfi að vera með barnaverndarnefnd í hverju sveitarfélagi yfir í einhvers konar svæðisbundnar barnaverndarnefndir eða landshlutabarnaverndarnefndir til að stækka mengið og auka þá þekkinguna sem er inni í nefndunum og færa þetta svolítið frá því fólki sem þekkir börnin og á erfitt með að takast á við erfiðleika sem eru kannski til staðar inni á heimilum. Þannig að þarna er verið að vinna að ákveðnu velferðarúrræði sem er auðvitað hluti af samþættingunni. Við erum að tala um sveitarfélögin og félagsþjónustuna, við erum að tala um skólana, við erum að tala um heilbrigðiskerfið og hver eigi að láta vita og hver ætli að halda utan um pakkann. Mér finnst bara skipta máli að það sé algerlega skýrt hver ber ábyrgð á að samþættingin eigi sér stað og verði að veruleika. Ég veit að það voru ekki allir ánægðir í sveitarfélögunum með hversu lítið fékkst frá heilbrigðisstofnunum. Það vantaði kannski vilja hjá heilbrigðisstofnunum til að taka þátt í þessu eða kannski vantaði bara hreinlega mannskap, einhverja sem voru með það á sínu borði að sjá alveg um þetta, að vera alveg í samráðinu og samstarfinu sem skiptir svo miklu máli. Að því sögðu þá er ég bara ánægður með að það sé verið að vinna að þessu. Þetta er stórt og mikið verkefni sem verið er að vinna með og kemur fram í farsældarfrumvörpunum öllum. Við erum ekki komin til enda en þetta er góður partur af þeirri vegferð.

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á að fagna því að við séum að ræða menntamál í þessum þingsal. Mér finnst við gera of lítið af því. Ég nefni það sennilega í hvert skipti sem við fáum að ræða menntamál hversu lítið við gerum það en það er gott að við fáum tækifæri til þess hér í dag. Við erum að ræða frumvarp hæstv. menntamálaráðherra um hina nýju stofnun, Mennta- og skólaþjónustustofu, og niðurlagningu Menntamálastofnunar. Stofnunin verður þjónustu- og þekkingarmiðstöð á sviði fræðslu- og menntamála, sem sagt ekki lengur stjórnsýslustofnun. Lögin eru hugsuð sem rammi utan um stofnunina og áætlað er að fjallað verði um verkefni Mennta- og skólaþjónustustofu í lögum sem gilda hverju sinni. Þegar málið var kynnt í samráðsgátt komu fram athugasemdir um að skýrleika skorti um ýmsa þætti í frumvarpinu og þá komu framangreindar skýringar fram. Ég hefði sjálf kosið að heildarendurskoðun og endurskipulagning nýrrar stofnunar fæli í sér að heildin yrði skoðuð öll í einu. Það er erfitt að ætla að hnika til verkefnum ef ramminn er settur of þröngur en það er svolítið erfitt að gera sér grein fyrir því hvort það eigi við núna þar sem ramminn er svo sem alla jafna bara almennt orðaður. Þó er það þannig að ef horft er til t.d. verkefnisins um útgáfu námsgagna hefur orðalagið sem fyrir liggur um það verkefni ekki breyst frá fyrra horfi sem gefur til kynna að framkvæmdin muni ekki breytast í framhaldinu. Þegar verið er að setja á laggirnar nýja stofnun með nýju starfsfólki og nýjum áherslum er spurning hvort heppilegra hefði verið að taka þessa meginþætti, sem vitað er að eiga að fara í endurskoðun, strax í stað þess að allt hið nýja falli strax í sama gamla formið og muni eiga erfiðara með að taka breytingum eftir því sem líður á. Það er þess vegna sem ég tel að ekki sé hægt að ræða þetta frumvarp án þess að taka hér til umræðu fyrirkomulag á útgáfu námsgagna og ég ætla að helga ræðu mína þeirri mikilvægu starfsemi í menntun barnanna okkar. Samkvæmt frumvarpinu mun ný Mennta- og skólaþjónustustofa taka við verkefnum Menntamálastofnunar og þar með fara með útgáfu námsgagna. Eins og segir í núgildandi lögum er það meðal hlutverka Menntamálastofnunar að sjá nemendum í skyldunámi fyrir vönduðum og fjölbreyttum námsgögnum og öðrum nemendum eftir því sem stofnuninni kann að vera falið. Í frumvarpinu sem við hér ræðum er gert ráð fyrir að stofnunin muni ekki einungis sjá grunnskólum fyrir námsgögnum heldur er verkefnið útvíkkað til alls leik- og framhaldsskólastigsins. Sem er vel, það er gott að halda utan um þetta ef fyrirkomulagi á framkvæmd á útgáfu námsgagna er breytt samhliða. Fyrirkomulag námsgagnaútgáfu hefur haldist nánast óbreytt frá árinu 1980 þrátt fyrir ýmsar breytingar á lögum um námsgögn og útfærslur á þeim ríkisstofnunum sem halda utan um útgáfu námsgagna. Námsgagnastofnun, Menntamálastofnun eða núna Mennta- og skólaþjónustustofa, heitið á stofnuninni virðist ekki skipta máli því að framkvæmdin helst hin sama. Þó hafa vissulega komið á þessum tíma mjög mikilvægar viðbætur eins og námsgagnasjóður og þróunarsjóður námsgagna. Alþjóðlegur samanburður á námsgagnaútgáfu sýnir að við erum langt frá því að vera sambærileg nágrannalöndum okkar. Þar er útgáfa námsgagna hornsteinn í rekstri bókaútgefenda og skiptir sköpum fyrir bókamarkaðinn í heild sinni. Á Íslandi er sagan önnur og eiga bókaútgefendur lítið færi á því að komast inn á lista Menntamálastofnunar yfir þau námsgögn sem skólunum stendur til boða. Eins er mjög sjaldan, ef nokkurn tímann, leitað til þekkingar og reynslu íslenskra bókaútgefenda við útgáfu námsgagna heldur virðist ríkisstofnunin vilja halda spilunum þétt að sér. Lög um námsgagnaútgáfu eru þannig almennt orðuð líka að þau gefa ekkert sérstaklega til kynna að hér sé ríkiseinokun á útgáfu námsgagna. Í greinargerð með lögum um námsgögn, nr. 71/2007, er svolítið útlistað hvernig framkvæmd á útgáfu námsgagna hjá Námsgagnastofnun - sem er þó ekki lengur til, ég verð að taka það fram - er háttað. Sú framkvæmd á við enn í dag og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í framkvæmd hafa grunnskólar fengið afhent námsgögn sem gerð eru fyrir tilstuðlan Námsgagnastofnunar, sem fær til þess fé á fjárlögum. Námsgagnastofnun ákveður hvaða námsefni er samið, það er síðan samið fyrir tilstuðlan stofnunarinnar og hún annast útgáfu námsefnisins og hefur það á boðstólum fyrir þá skóla sem eftir leita. Námsgögnum sem framleidd eru af Námsgagnastofnun er dreift endurgjaldslaust til skólanna og er réttur þeirra til úthlutunar reiknaður út í hlutfalli við fjölda nemenda í hverjum skóla og stærð skólanna.“ Þannig hefur framkvæmdin í reynd orðið þannig að skólar sjá ekki annan kost en að þiggja þær bækur sem ríkið hefur blessað og gefið út sjálft. Hér þarf að breyta framkvæmdinni þar sem lögin gefa raunverulega færi á breytingu á henni en til þess þarf þó pólitískan vilja. Árið 2015 voru samþykktar breytingar á lögum um útgáfu námsgagna og sett var á laggirnar ný stofnun sem tók við hlutverki gömlu Námsgagnastofnunar og er það Menntamálastofnun sem við þekkjum í dag. Nú er gerð önnur breyting á þeirri ríkisstofnun sem fer með útgáfu námsgagna og ég hefði svo innilega viljað sjá raunverulegar breytingar gerðar í þessum fasa með niðurlagningu Menntamálastofnunar og setningu nýrrar Mennta- og skólaþjónustustofu. Til að fá að halda áfram með útgáfu námsgagna og framkvæmdina þá var settur á laggirnar námsgagnasjóður með það fyrir augum að gefa skólunum tækifæri til að kaupa námsgögn sem aðrir en ríkisstjórnin hafa á boðstólum. Þó var sjóðurinn þannig gerður að einnig var hægt að nýta fjármuni hans í kaup á gögnum frá stofnuninni sjálfri. Nú segir í frumvarpi um lög um námsgögn, með leyfi forseta: „Með námsgagnasjóði verður skólum og kennurum veitt aukið svigrúm til að velja sér efni í samræmi við markaða stefnu í skólanámskrá og til að stuðla að einstaklingsmiðaðri kennsluháttum. Þetta ætti að geta stuðlað að því að skapa einkaaðilum aukið svigrúm til að koma inn á markaðinn.“ Ljóst er nú að sjóðurinn hafði ekki burði til þess að raunverulega breyta markaðsaðstæðum. Bókaútgefendum er enn þá haldið úti í kuldanum. Kennarar gera kröfu um meiri fjölbreytni í vali á námsgögnum til að fylgja eftir faglegum áherslum sínum. Grunnskólakennarar hafa í raun afar takmarkað val um önnur námsgögn en þau sem ríkisstofnunin hefur á boðstólum. Stofnunin hefur veitt þeim færi á að nýta hluta fjárveitingar sinnar til kaupa á öðru námsefni í gegnum námsgagnasjóð en sá hluti er vissulega bara afskaplega lítill. Þá var, eins og ég nefndi áðan, einnig settur á laggirnar þróunarsjóður námsgagna en gagnrýni á hann hefur að mestu leyti snúið að því að engin eftirfylgni virðist vera með þeim verkefnum sem hljóta styrk úr sjóðnum. Með setningu sjóðsins átti einmitt að nást betri yfirsýn með nýtingu fjármuna sem varið er til þróunar og nýsköpunar í gerð námsgagna. Á árunum 2016–2021 var úthlutað alls 233 styrkjum og hefur 166 verið lokið með útgáfu, eins og kom fram í svari við fyrirspurn minni um þróunarsjóðinn þar sem ég leitaði einmitt eftir svörum um nýtingu þeirra gagna við kennsluna sem hlotið hafa styrk. Skemmst er frá því að segja að slík gögn liggja ekki skýrt fyrir, einungis hlutfall þeirra verkefna sem gefin eru út. Það er erfitt að greina hvaða verkefni það eru sem raunverulega nýtast í kennslu í dag. Þróunarsjóður námsgagna er mikilvægur og einna helst ætti að leita leiða til að stækka hann eða efla eða breyta honum einhvern veginn í ljósi þeirra öru tæknibreytinga og þeirra breytinga sem hafa orðið í samfélaginu á því hvernig námsmenn og yngri kynslóðir móttaka upplýsingar í gegnum tæknina. Ekki er til staðar nein stefna um aðgengi að rafrænum námsgögnum eða neitt raunverulegt átak í því að efla stafræna útgáfu námsgagna. Ekki er heldur með þessu frumvarpi gerð tilraun til að efla þennan sjóð eða nýsköpun í námsgagnaútgáfu - sem ég verð að segja að er miður. Íslenskir bókaútgefendur hafa lýst sig reiðubúna að koma inn á þennan markað á grunnskólastigi en eru flestir nú þegar að gefa út námsgögn á framhaldsskólastigi. Þau rök sem hið opinbera notar óspart gegn aukinni aðkomu almennra bókaútgefenda að námsgagnaútgáfu er að markaðurinn hér sé svo smár og það yrði ekki hagkvæmt fyrir þessa aðila að fara í námsgagnaútgáfu. Íslenskir bókaútgefendur svara þessu þó þannig að þeir hefðu mikinn áhuga á því að koma að útgáfu námsgagna. Þeir hafa sjálfir ítrekað leitað til fjölmiðla til að vekja máls á þessu. Það er tímabært að við hér í þinginu hlustum eftir því og bregðumst við. Sé einhver hætta á því að íslenskir bókaútgefendur færu vegna hagkvæmnissjónarmiða ekki í útgáfu á gögnum í þeim fögum sem fáir nemendur eru að læra er okkur einfalt og ljúft og skylt að setja þá reglu að sú ríkisstofnun sem heldur utan um námsgagnaframboð á öllum skólastigum skuli einnig sjá til þess að námsefnið sé til staðar í öllum námsgreinum og að gæði námsefnisins sem framleitt er á vegum stofnunarinnar séu tryggð. Þá þarf að hafa í huga að hér eru margir nemendur með annað móðurmál en íslensku og fer þeim fjölgandi. Nemendum sem hafa erlent tungumál að móðurmáli hefur fjölgað ár frá ári. Haustið 2022 höfðu 6.570 grunnskólanemendur erlent tungumál að móðurmáli eða 13,9% nemenda. Þetta var fjölgun um 760 nemendur frá árinu áður. Ég mun leggja fram fyrirspurn hér í þinginu til að leita svara við því hvernig hraðri aukningu grunnskólanemenda með erlent tungumál að móðurmáli er mætt við útgáfu námsgagna. Ein af þeim athugasemdum sem mér hefur sérstaklega borist um útgáfu námsgagna er sú að námsgögn endurspegli ekki þann fjölda af börnum sem eru með annað móðurmál en íslensku. Algengasta erlenda móðurmál nemenda í grunnskólum á Íslandi er t.d. pólska sem töluð af tæplega 2.100 nemendum. Næst á eftir koma enska, arabíska, spænska og filippseysk mál en fleiri en 300 börn tala þau tungumál. Það er gott og vel að verið sé að bregðast við þessari þróun með skipulagsbreytingum, aukinni þjónustu og aðgengi að úrræðum en námsgögnin sem við vinnum með í skólunum verða að styðja við þá nemendur sem eru að læra íslensku og alveg sérstaklega verður að gera átak til að styðja við þá kennara sem glíma við þessa vaxandi áskorun í íslensku samfélagi. Virðulegi forseti. Ræða mín hér í dag hefur vissulega að öllu leyti snúist um gerð námsgagna og heldur minna um skólaþjónustuna en það endurspeglast í minni sýn, að námsgögnin eru grunnurinn. Rétt er að taka fram að í greinargerð með frumvarpi þessu er gert ráð fyrir endurskoðun á fyrirkomulagi útgáfu námsgagna og að hún fari fram á síðari hluta yfirstandandi kjörtímabils. Ég tel tilefni til að framkvæma þessa endurskoðun nú þegar í ljósi þess að námsárangri barna hérlendis fer hrakandi og áskoranir eins og fjölgun barna með erlent móðurmál eru vaxandi. Ef námsgögnin okkar eru ekki sterk, fjölbreytt, í stöðugri þróun og þjóna ekki hagsmunum barnanna þá er að mínu mati ekki raunverulega verið að vinna í því að bæta menntun hér á landi og tækifærið til þess svo sannarlega glatað.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta frumvarp og ræðuna og fagna því mjög að við séum hér að ræða menntamálin. Ég tek undir með hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur, við gerum það of sjaldan og mættum gera meira af því. Nú erum við vonandi komin á þann stað að það mun rigna inn góðum frumvörpum frá hæstv. ráðherra er lýtur að menntamálum. Ég spurði hér áðan í andsvari um aðalmuninn á milli þessarar stofnunar sem hér um ræðir, Mennta- og skólaþjónustustofu, og svo Menntamálastofnunar sem við búum við í dag. Ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt er þarna verið að færa ákveðin hlutverk sem hafa verið hjá Menntamálastofnun yfir til ráðuneytisins, m.a. eftirlitshlutverkið. Alla vega er það þannig að þessi tilraun okkar með Menntamálastofnun hefur því miður bara ekki tekist nægilega vel og þá hlýtur að vera ástæða til að breyta. Ég hef fylgst með umræðunni, m.a. á vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga og skólaþingi þar, þar sem hefur verið ákall eftir því sem þetta frumvarp fjallar um, þ.e. þessari samræmdu þjónustu til handa sveitarfélögum og skólum um land allt. Mér finnst mjög skynsamlegt að slíkt sé á herðum ríkisins og hef sagt í ræðum að mér líði stundum eins og við höfum of mikið sleppt tökum á menntamálum við yfirfærslu grunnskólans frá ríki til sveitarfélaga. Ég tek því undir að það er mjög mikilvægt að þau verkefni sem tilgreind eru undir þessum lögum séu á miðlægu formi þannig að öll sveitarfélög og allir skólar hafi kost á þeirri þjónustu sem í því felst. Mig langar samt að ítreka það sem ég kom aðeins inn á áðan í andsvari. Þegar við erum að tala um að við ættum að veita þjónustu sem er byggð á bestu þekkingu og alþjóðlegum viðmiðum þá er ofboðslega mikilvægt að það sé örugglega svo og að þær aðferðir sem Mennta- og skólaþjónustustofnun er að mæla með séu aðferðir sem byggja á vísindalegri þekkingu og hafi verið sannreyndar með einhverjum hætti. Það er gott og vel að gera prófanir og tilraunir með nýja hluti en það er ekki þannig að við getum gert það bara á heilu árgöngunum og öllum börnunum okkar. Það má alls ekki vera þannig að skólar hér á Íslandi séu einhvers konar tilraunastofnanir til að prófa nýjar og nýjar aðferðir heldur verða þær aðferðir sem beitt er við kennslu barna að byggja á vísindalegum grunni og vísindalegri þekkingu. Mig langar bara að ítreka mikilvægi þess. Ég hef reyndar hallast að því eftir að hafa rætt við aðila bæði í Frakklandi og Bretlandi sem benda á þessi ráðgjafaráð þar sem aðilar eru fengnir til að veita slíkum stofnunum ráð, aðilar sem þekkja vel til vísindagreina - ég hreinlega velti því fyrir mér, þar sem við erum nú lítið land, hvort við þurfum jafnvel að horfa út fyrir landsteinana í þessum efnum og horfa til erlendra sérfræðinga, ekki síst til þess líka að það skapist einhvers konar sátt um hvað það sé sem við leggjum hér fyrir þegar kemur að kennsluaðferðum. Mig langar að þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir sína ræðu og umfjöllun um námsgagnagerð og útgáfu og tek undir margt af því sem þar fram kemur og velti því fyrir mér hvernig við getum komið betur að þeim málum þegar við förum að takast á við verkefnið í allsherjar- og menntamálanefnd. Fyrst og síðast vil ég leggja áherslu á að við erum með frábær börn. Íslensk börn, krakkarnir okkar, eru að gera frábæra hluti. Ég held reyndar líka að við höfum frábæra kennara og fullt af frábærum skólum sem eru að gera rosalega góða hluti en því miður er það enn þá svo að þegar við setjum einhvers konar staðlaðar mælieiningar á þessi störf þá kemur það ekki nægilega vel út. Við erum samt það OECD-ríki sem er að setja hvað mesta fjármuni í grunnskólana. Þess vegna er svo mikilvægt fyrir okkur sem hér stöndum, fjárlagavaldið sjálft og þá sem sitja í sveitarstjórnum, að vera sannfærð um að þær aðferðir sem verið er að beita, þær bjargir og þau tæki og tól sem kennarar og skólastofnanir fá, séu á heimsmælikvarða og séu þess eðlis að þeim sé ætlað að ná sem bestum árangri og búa börnin okkar sem best undir framtíðina. Ég tek heils hugar undir það sem kom fram í máli hæstv. ráðherra áðan um að það sé ekki bara lesskilningur og lestrarkunnátta, stærðfræði og náttúrufræði. Þó að það sé rosalega mikilvægt þá þurfum við alltaf að hugsa til þess að börnin okkar munu mjög líklega fást við eitthvað í framtíðinni sem við þekkjum ekki í dag. Það er því alveg ofboðslega mikil krafa á menntastofnanir hvers konar menntun þær að veita. Ég er alveg sannfærð um að við erum að gera margt alveg ofboðslega gott í þeim efnum en það er sláandi að við erum ekki að ná nægjanlega góðum árangri í lesfimi og lesskilningi. Hæstv. ráðherra var fjarstaddur þegar við vorum að ræða fjármálaáætlunina en var með ágætisstaðgengil, formann flokksins, í sinn stað. Ég var að fara yfir þessi viðmið sem við setjum okkur í fjármálaáætlun þar sem við erum t.d. með viðmið um lesfimina og staðan árið 2022 var þannig að til að mynda í 4. bekk var þessi lesfimimælikvarði 80,7% en þegar ég fór að skoða eldri fjármálaáætlun sé ég að árið 2021 var það 82,6%, þannig að við vorum að lækka á milli ára, á meðan viðmiðið okkar fyrir 2024 er 85%. Þegar við horfum á PISA-niðurstöðurnar - sem ég veit að eru umdeildar og alls konar skoðanir eru á en það er samt það sem OECD er að gera til að mæla árangur - verðum við að horfa á það með þeim gleraugum að við viljum auðvitað þarna, eins og í svo mörgu öðru, vera hátt skrifuð og sjá til þess að þeir fjármunir sem við verjum í menntun og í lestrarkennslu skili sér líka. Þegar verið er að mæla þennan árangur þá er það bara sláandi hvað við erum því miður að ná slökum árangri. Ég minnist þess að hæstv. menntamálaráðherra fyrir mörgum árum, Illugi Gunnarsson, fór í lestrarátak vegna þess að þá vorum við að horfa á þetta. Ég veit ekki hvað mörg ár eru liðin, tíu ár eða eitthvað svoleiðis. Því miður höfum við ekki náð árangri. Ef eitthvað er þá förum við niður. Þetta er algjörlega sláandi. Þess vegna segi ég að verkefnið sé stórt, þess vegna fagna ég öllum breytingum, öllum tillögum og hugmyndum sem lúta að því að ná betri árangri. Ég efast ekki um að það að vera með svona fagstofnun sem hægt er að leita til geti skilað árangri en ég ítreka enn og aftur það sem ég sagði: Við verðum líka að vera sannfærð um að þær aðferðir sem við erum að beita í skólakerfinu séu sannprófaðar, sannreyndar og til þess gerðar að ná árangri. Að því sögðu þá veit ég það líka að við setjum ekki bara mælistiku á skólakerfið okkar út frá lesfimi eða lestrarskilningi. Það er ekki mælikvarðinn. Auðvitað skiptir líka miklu máli til að mynda hvernig börnunum okkar líður í skólanum. Og talandi um farsældina þá er hún auðvitað alveg ofboðslega stór þáttur. Lengi vel voru þær niðurstöður okkar mjög jákvæðar. Því miður eru eitthvað af nýjustu mælingum þar ekki nógu góðar. Það er samfélagslegt verkefni, það er verkefni okkar hér inni, verkefni sveitarfélaganna en ekki síst bara fjölskyldnanna og fólksins í landinu, að huga að því hvað það er sem veldur því að börnum á Íslandi líður ekki nógu vel. Það er ekki hægt að kasta allri ábyrgðinni á skólana og segja að þeir eigi að sjá um þetta allt saman. Það kann að vera að hluti af vandamálinu sem við erum að glíma við sé að menntastofnanir eru orðnar svo miklu, miklu meira en bara menntastofnanir. Þeim er falið svo víðtækt og mikilvægt hlutverk. Það breytir því ekki að þær spila lykilhlutverk í samfélaginu okkar. Ekki síst út frá jöfnuði og jöfnum tækifærum eru þessar stofnanir, og þar af leiðandi starfið sem þar er inni, alveg ofboðslega mikilvægar fyrir framtíðina okkar. Þar af leiðandi vísa ég í það að starf kennarans er alveg gríðarlega mikilvægt. Ef þessi stofnun verður með einhverjum hætti til þess að auðvelda og styrkja kennara í þeirra störfum þá er það gott og vel. Ég veit að hér er markmiðið það. Ég vona bara að við getum öll, þingheimur, sameinast um að einblína á þessi verkefni. Ég fagna því sem kemur fram í máli hæstv. ráðherra og hann hefur sýnt það í þessu og í farsældarlögunum að viðhafa þessa þverfaglegu og þverpólitísku vinnu. Við verðum að ná utan um þessi mál. Ég veit að hér í þessum sal eru allir sammála um að hagur barna, velsæld barna, lestrarkunnátta barna og gæði íslensks skólastarfs skiptir okkur öll máli og við ættum að geta sameinast um að reyna að ná þeim árangri sem við höfum sett okkur. Enn og aftur segi ég að við þurfum greinilega að vera á vaktinni. Því miður höfum við ekki verið að ná þeim markmiðum sem við höfum sett fram og þeim viðmiðum sem við höfum verið að setja fram á síðustu árum í fjármálaáætlunum okkar.

Virðulegi forseti. Mig langar líkt og aðrir þingmenn hér að þakka fyrir að fá að ræða hér um menntamál, fræðslumál. Þetta er afar mikilvægur málaflokkur og jafnvel bara einn af stærstu málaflokkunum okkar hér í þinginu og sveitarstjórnum landsins. Þarna erum við að byggja undir framtíð barnanna okkar og má segja að þetta sé bara eitt helsta jöfnunartæki sem við höfum fyrir börnin. Við stofnun nýs mennta- og barnamálaráðuneytis var boðuð ný stefna í málefnum barna og er leiðarljós þeirrar stefnu að stjórnvöld séu að styðja við alla þá þætti sem gera barn farsælt. Þar gegnir menntunin sannarlega lykilhlutverki. Skólar landsins og sveitarfélög eru auðvitað misstór og misjafnlega í stakk búin til að mæta þörfum barna og því mikilvægt að til staðar sé miðlæg stofnun sem hægt er að leita til. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir ræddi aðeins um líðanina hér áðan. Nú þekki ég ekki þessar nýjustu tölur sem hún var að vitna til varðandi það að líðan barna sé því miður að fara niður á við skólunum en það tel ég vera mikið áhyggjuefni vegna þess að þegar börnunum okkar líður vel þá sjáum við að þau sýna framfarir. Það er auðvitað velferð og farsæld þeirra sem við þurfum að hafa í huga af því að stórum hluta dagsins verja þau einmitt innan þessara stofnana og afar mikilvægt að þeim líði vel. Ég fagna samt sem áður því að þetta frumvarp sé fram komið. Þetta var einmitt unnið í ráðuneytinu en einnig í samvinnu við okkur sem sitjum í þingmannanefnd um farsæld barna. Síðustu ár hefur verið aukin áhersla á að aðskilja eftirlitshlutverk og þjónustuhlutverk stofnunarinnar eins og hún er í dag. Hún er einmitt að sinna báðum þessum hlutverkum. Það má alveg velta því fyrir sér hvort það sé að koma niður á þjónustuhlutverkinu því að jú, það er kannski ekki alveg eðlilegt að eftirlit og þjónusta sé innan sömu stofnunarinnar. Það er einmitt verið að leggja til að þessi stofnun fái sérstakt hlutverk við að styðja og efla skólastarf og hér er verið að benda á að þörf sé á kennslu- og sérfræðiráðgjöf fyrir skóla og starfsfólk í þágu nemenda með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn. Það samræmist einmitt menntastefnu til 2030. Við sjáum að samfélag okkar er að breytast ört og við erum með fjölbreyttari flóru innan samfélagsins. Það er afar mikilvægt að við séum að takast á við það verkefni en einnig þarf stuðning og leiðbeiningar til skóla vegna innra mats og framkvæmdar umbótaáætlana vegna ytra mats. Með þessu er verið að færa ytra matið til ráðuneytisins sem er mjög mikilvægt. Eins og staðan er í dag er verið að gera ytra mat í hverjum og einum grunnskóla á u.þ.b. sjö ára fresti. Liður í þessu er einmitt að Menntamálastofnun sé þá í rauninni að styðja við umbætur og aðgerðir til þess að bæta gæðin og þær niðurstöður sem koma út úr ytra matinu og ég tel að það sé afar mikilvægt. Þegar verið er að færa þetta yfir til ráðuneytisins má velta fyrir sér hvort það sé ekki líka jafnvel tækifæri til að endurskoða þættina sem eru í ytra matinu. Ég kannski beini því til hæstv. ráðherra hvort hann gæti jafnvel komið aðeins inn á það hér á eftir. Auðvitað er þetta frumvarp sem hæstv. ráðherra var að mæla fyrir í dag fyrst og fremst til að bæta þjónustu við börnin okkar en Mennta- og skólaþjónustustofu er einmitt ætlað að starfa í þágu barna og ungmenna á sviði fræðslu og menntamála um land allt í samræmi við lög og stefnu stjórnvalda. Henni er líka ætlað að vera leiðandi þegar kemur að skólaþjónustu á leik-, grunn- og framhaldsskólastigi um land allt. Hér hefur aðeins verið rætt um námsgögn og hvort þau ættu að koma inn í þetta frumvarp. Auðvitað er það ekki verkefnið með þessu frumvarpi en mig langar samt sem áður að velta því upp því að þetta var rætt mikið í þingmannanefndinni okkar. Það kom fram hjá starfsmönnum ráðuneytisins að þetta ætti að endurskoða. Mig langar bara til að velta því hér upp og leggja til, og væri kannski ágætt að heyra skoðun hæstv. ráðherra á því, hvort ekki væri hægt að leggja til bráðabirgðaákvæði um að menntamálaráðherra eða ráðuneytinu yrði falið að leggja fram innan tveggja ára ný heildarlög um útgáfu námsgagna, líkt og við erum að gera með skólaþjónustulögum, þegar við erum að kveða nánar á um hlutverk stofnunarinnar. Það væri gaman að heyra hvað hæstv. ráðherra finnst um það. Við erum auðvitað að ræða um stóru myndina hér, um hlutverk stofnunarinnar. Síðan auðvitað eiga eftir að koma fram ný heildarlög um skólaþjónustu þar sem hlutverkum og verkefnum verða gerð betri skil. Það er einmitt samráðið núna sem mér skilst að standi yfir. Mig langar til að nýta tækifærið og hrósa hæstv. ráðherra og starfsfólki ráðuneytisins fyrir afar góð og vönduð vinnubrögð því að það er leitun að því að við sjáum jafn mikið samráð og þau hafa haft varðandi þau mál sem komu frá ráðuneytinu. Það er verið að sækjast í að kalla til hópa, það er verið að halda ráðstefnur og fundi til þess að fá skoðanir fólksins sem er á gólfinu, fá skoðanir sérfræðinganna á því sem við erum að leggja til. Einmitt með því að fá þessar ábendingar þá erum við að stíga rétt skref í átt að því að efla menntakerfið okkar enn frekar. Ég er alveg sannfærð um að nái þetta frumvarp fram að ganga muni það hafa almenn jákvæð áhrif fyrir skóla og starfsfólk skóla, svo að ég tali nú ekki um börnin okkar og ungmennin og foreldrana. Betri stuðningur við börn og ungmenni í skólakerfinu þvert á skólastig um land allt getur ekki annað en skilað okkur góðum árangri.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði bara að koma hingað upp og þakka fyrir þessa umræðu og reyna að koma inn á nokkur atriði sem beint var til mín eða sem mér finnst ástæða til þess að koma sérstaklega inn á. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa góðu umræðu. Mér finnst hún búin að vera gríðarlega málefnaleg og það hefur verið komið víða við. Ég ætla að reyna að stikla á nokkrum atriðum hérna. Hv. þm. Guðbrandur Einarsson kom sérstaklega inn á að í þessum lögum væri nefnd líðan og geðheilbrigði. Eitt af því sem við erum einmitt að huga að með nýrri stofnun og nýjum skólaþjónustulögum er að fylgja eftir skýrslu og tillögum sem unnar voru á síðasta kjörtímabili og eru líka hluti af menntastefnu 2020–2030 um geðheilbrigði í skólum og hvernig við getum með auknum hætti kennt geðheilbrigði í skólum. Það tengist því sem við vorum að ræða hér áðan um biðlista eftir sálfræðiþjónustu og öðru slíku og eftirspurn eftir þriðja stigs þjónustu. Síðan kom hv. þingmaður inn á litla skóla og hvernig við héldum betur utan um þjónustu við litla skóla þegar upp kæmu áskoranir. Það er auðvitað líka eitt af því sem þarf að ávarpa. Vísindasamfélagið hefur verið duglegt að benda á það að þegar kemur að gæðum náms og stuðningi við nemendur þá skuli það ekki vera þannig að það skipti máli hvort þú sért nemandi í litlum skóla með ekki mikið bakland eða í stærri skóla þar sem er faglegt bakland. Það er það sem skólaþjónustan þarf m.a. að taka utan um. Lykilspurningin þegar við tölum um ákveðna samhæfingu, þegar við tölum um heildstæða skólaþjónustu þvert á skólastig leik-, grunn- og framhaldsskóla er: Hvernig ætlum við að ná því án þess að skerða faglegt frelsi skóla og frelsi einstakra skóla til að sækja fram? Það er alveg áskorun. Það er þessi lína sem við þurfum að ná að feta í þessum breytingum. Við viljum hafa ákveðið frelsi vegna þess að það er þar sem uppspretta breytinganna er o.s.frv., en það þarf líka ákveðna samhæfingu. Hv. þingmaður kom líka inn á það sem lýtur að eftirliti með lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Eftirlit með þeirri löggjöf er í dag hjá Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála en eftirlitið er á innleiðingartímanum, skulum við segja, ekki farið að bíta enn þá. Síðan kom hv. þm. Berglind Ósk Guðmundsdóttir með mjög góða ræðu um námsgögn. Ég verð að segja að það var margt í hennar máli sem ég er mjög sammála. Kannski að segja aðeins í upphafi að ástæðan fyrir því að ekki er sérstaklega kveðið á um námsgagnabreytingar í þessum lögum og hvernig þeim verði háttað er sú að þetta er svona heildarrammi utan um stofnunina en síðan eru einstaka lög, eins og lög um námsgögn, lög um skólaþjónustu, sem kveða þá nánar um hvernig námsgagnaútgáfu skuli háttað. Og bara til að segja það væri ég tilbúinn til samtals við nefndina um að skerpa á þessu. Við erum komin af stað með vinnu um breytingar á námsgagnaútgáfu, þar sem við erum m.a. að vinna með Félagi íslenskra bókaútgefanda en við ætlum okkur líka að vinna með nýstofnuðum Menntatæknisamtökum um það hvernig sjáum við þessa námsgagnaútgáfu þróast. Það er í takt við stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar vegna þess að við ætlum okkur að efla námsgagnaútgáfu og þá viljum við jafnframt skoða með hvaða hætti þarf að gera breytingar á henni. Þar höfum við í hyggju að kalla alla aðila að borðinu til samráðs og samtals og samvinnu. Það má hugsa sér að gera það hvort sem er með bráðabirgðaákvæði, eins og hv. þm. Ingibjörg Isaksen nefndi, til að ramma það bara inn að ráðuneytið þurfi að gera það, eða þá í nefndaráliti eða öðru slíku. Ég læt nefndinni eftir að meta það. En við erum sannarlega til í samtal um þau mál vegna þess að ég er sammála hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur um að námsgögnin séu algjört lykilatriði. Þegar kemur að börnum af erlendum uppruna sérstaklega, þessum aukna fjölda sem þingmaðurinn kom inn á, þá erum við ekki að standa okkur vel þar. Það er bara þannig. Þegar þú ferð og hittir skólastjórnendur og kennara sem eru að kenna börnum af erlendum uppruna þá fer allt of mikill tími í þeirra starfi í það að búa til námsgögn. Þetta bara er ekki í lagi. Þetta er eitt af því sem við þurfum að stórefla og er hluti af vinnunni um eflingu námsgagnaútgáfu. Allar leiðbeiningar þingsins eða allsherjar- og menntamálanefndar í því efni og sjónarmið eru bara vel þegin. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór aðeins yfir muninn á núverandi stofnun og nýrri stofnun. Ég verð að segja að það er kannski ekki miklu við það að bæta. Ég er bara algerlega sammála þeim greiningum sem hún var með og líka því sem lýtur að því þegar við verðum komin með þessa nýju þjónustustofnun, ef vel tekst til, að þær aðferðir sem stofnunin vinnur eftir og mælir með séu vísindalega viðurkenndar. Það er gríðarlega mikilvægt. Við erum með þetta þannig og þess vegna höfum við líka lagt áherslu á það í samtölum við háskólastofnanir og rannsóknarsamfélagið að hluti af svona breytingum sé auðvitað að við þurfum líka að efla vísindasamfélagið okkar og allt sem lýtur að því. Ég bara hvet nefndina til að skoða það sérstaklega ef menn hafa áhyggjur af því að þessi stofnun muni ekki vinna með þeim hætti - eða kannski ekki áhyggjur af því heldur hvernig sé hægt að skerpa á því að það sé rammað inn að unnið sé með þeim hætti. Ég ætla ekki að gerast sérfræðingur í einhverju sem vísindin eiga að rannsaka þegar kemur að mjög afmörkuðum kennslutæknilegum aðferðum eða öðru slíku. Það eigum við að láta vísindunum eftir. Svo er það auðvitað líka þannig að vísindin segja ekki alltaf A eða B, þau segja stundum einhvers staðar þar á milli, og þá þarf stofnunin að meta hvernig það er. Þá held ég að það sé bara ástæða til að skerpa á því. Hv. þm. Ingibjörg Isaksen fór aðeins yfir ytra matið. Já, við sjáum fyrir okkur samhliða þessu, rétt eins og með námsgagnaútgáfuna, að fara í vinnu við ytra mat og erum að byrja að undirbúa hana, hvernig við sjáum ytra matið fyrir okkur og hvaða breytingar þurfi að verða á því. Hv. þingmaður nefnir ytra mat á sjö ára fresti, hvort ástæða sé til að endurskoða hvernig við eigum að vinna það o.s.frv. Sú vinna er bara á fyrstu metrunum núna. Það er, rétt eins og námsgögnin, eitthvað sem við eigum að nota í framhaldinu. Síðan er þetta auðvitað rammað inn í mjög framsækinni menntastefnu sem sett var á Alþingi til 2030. Við sjáum að þetta eru það miklar breytingar sem þurfa að verða á menntakerfinu að þær þurfa að gerast í bútum. Við erum að vinna eftir fyrstu aðgerðaáætluninni sem sett var í því efni, skólaþjónustu, börn af erlendum uppruna o.s.frv. Síðan þarf að setja nýja aðgerðaáætlun. Ég ætla kannski bara að enda þetta á því sem hv. þingmaður og formaður nefndarinnar kom hér inn á áðan um starf kennarans. Mikilvægast af öllu er að við getum styrkt og eflt kennara í íslensku samfélagi inni í skólunum. Það er númer eitt, tvö og þrjú og upp í tíu. Það er það sem við þurfum að rýna í öllu sem við erum að gera. Kennslan fer fram í skólunum. Hún fer ekki fram á fræðsluskrifstofum, í menntamálaráðuneyti, hvað þá í þingsal Alþingis, hún gerist í hverri einustu skólastofu. Mér fannst þessi orð hv. þingmanns ramma þetta vel inn. Ég segi að lokum bara: Ég hlakka til samstarfs við nefndina og megi okkur takast í sameiningu að gera þetta frumvarp enn betra með breytingar í för með sér og aukinn stuðning inn í skólakerfið.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lyfjalögum og lögum um lækningatæki (upplýsingar um birgðastöðu). Þetta frumvarp er samið í heilbrigðisráðuneytinu og felur í sér innleiðingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins frá 25. janúar 2022 um að styrkja hlutverk Lyfjastofnunar Evrópu að því er varðar viðbúnað við krísu og krísustjórnun varðandi lyf og lækningatæki, en hún verður tekin upp í EES-samninginn á næstu mánuðum. Ástæða þess að frumvarp þetta er lagt fram áður en Evrópureglugerðin er tekin upp í EES-samninginn er að brýnt er að hefja sem fyrst vinnu við að koma upp miðlægu upplýsingakerfi sem felur í sér kerfisbreytingu, mikinn kostnað og tekur u.þ.b. 12–18 mánuði að koma á fót. Þetta frumvarp er einnig fyrsta viðbragð mitt við skýrslu starfshóps um neyðarbirgðir sem forsætisráðuneytið gaf út í ágúst 2022. Skýrslan tilgreinir sérstaklega lyf og lækningatæki, vörur sem nauðsynlegt er að séu tiltækar til að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar á hættustundu. Virðulegi forseti. Samþykkt frumvarpsins mun fela í sér að skyldur verða lagðar á herðar aðilum að veita Lyfjastofnun upplýsingar um birgðastöðu lyfja og lækningatækja í rauntíma. Þessir aðilar geta verið heildsalar og markaðsleyfishafar, framleiðendur, viðurkenndir fulltrúar og veitendur heilbrigðisþjónustu, dreifingaraðilar, tilkynntir aðilar, smásalar og þeir sem höndla með þessar vörur. Samþykkt frumvarpsins mun einnig fela í sér skyldu Lyfjastofnunar til að miðla þessum upplýsingum áfram til Lyfjastofnunar Evrópu í samræmi við kröfur Evrópureglugerðarinnar. Einnig felur það í sér að Lyfjastofnun verður heimilt að miðla upplýsingum áfram til ríkisstofnana, heilbrigðisstarfsmanna og almennings. Að lokum felur samþykkt frumvarpsins í sér að Lyfjastofnun verður heimilt að veita undanþágu frá samræmismatsferlum lækningatækja í þeim tilgangi að milda raunverulegan eða mögulegan skort á lækningatækjum en tryggja á sama tíma hátt öryggisstig fyrir sjúklinga og vörur. Virðulegi forseti. Það er nauðsynlegt að setja á fót upplýsingakerfi sem sýnir rauntímabirgðastöðu lyfja og lækningatækja hjá öllum þeim aðilum sem halda þessar birgðir. Evrópureglugerðin gerir kröfu um að Lyfjastofnun upplýsi Lyfjastofnun Evrópu um birgðastöðu lyfja og lækningatækja sem er nauðsynleg þegar upp kemur brýn ógn við lýðheilsu eða meiri háttar atburður. Það er erfitt að skilgreina og fastsetja lista yfir þau lyf og lækningatæki sem munu teljast nauðsynleg hverju sinni þar sem það er ekki hægt að sjá fyrir hvaða vá eða ógn liggur að baki þeirri brýnu ógn eða meiri háttar atburðar. Það verður því metið hverju sinni af stýrihópum innan Lyfjastofnunar Evrópu sem Ísland er aðili að. Í skýrslu starfshóps um neyðarbirgðir sem ég vísaði til hér áðan er lögð áhersla á að til staðar séu rauntímaupplýsingar um vörur sem nauðsynlegt er að séu tiltækar til að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar á hættustund. Það er því mikilvægt að rauntímaupplýsingar nái yfir öll lyf og lækningatæki sem eru til í landinu. Upplýsingakerfið er grundvöllur fyrir því að stjórnvöld geti brugðist við væntanlegum eða yfirstandandi skorti á lyfjum og lækningatækjum tímanlega og með viðhlítandi hætti. Virðulegi forseti. Mat á áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð hefur eins og venjulega farið fram og verði þetta frumvarp óbreytt að lögum er gert ráð fyrir því að lögfesting frumvarpsins hafi áhrif á útgjaldahlið ríkissjóðs. Fjármagna þarf og setja á fót upplýsingakerfi sem heldur utan um rauntímabirgðir lyfja og lækningatækja. Þá þarf að tengja upplýsingakerfi birgðakerfi allra þeirra sem heimild hafa til að halda umræddar birgðir. Gert er ráð fyrir að þetta fari í útboð og mat á áhrifum gerir einnig ráð fyrir varanlegum kostnaði hjá Lyfjastofnun við rekstur kerfisins. Kostnaðarmat gerir ráð fyrir umtalsverðum kostnaði við þróun og rekstur kerfisins á tímabilinu eða sem nemur um 493,7 millj. kr. uppsafnað. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og ég leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta frumvarp og þessa ræðu hér. Ég ætla að fá að nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra út í Evrópureglugerðina. Nú átta ég mig ekki á því hvort það er sú sem hann er að innleiða hér eða önnur sem gæti mögulega tekið á rafrænu fylgiseðlunum. Til að útskýra málið þá snýr þetta að fylgiseðlunum sem eru ofan í öllum töflukössunum okkar með öllum lyfjum og eru í ofboðslega smáu letri sem ég ætla að leyfa mér að fullyrða að örugglega mjög fáir lesi öðruvísi en með stækkunargleri. Á meðan krafa er um það í lögunum að slíkir fylgiseðlar fylgi með þá hefur alla vega stjórnsýsluhindranahópur Norðurlandaráðs bent á að þá muni ekki nást sú hagkvæmni sem annars væri kostur á með til að mynda norrænu samstarfi við kaup á lyfjum, þegar við ætlumst samt til þess að risalyfjaframleiðendur þýði líka fylgiseðla á íslenska tungu. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé einhver hluti af þessari reglugerð sem hér um ræðir eða hvort hann viti hver niðurstaðan var í því. Ég átta mig á því að við höfum verið að reyna að pressa á Evrópusambandið að taka það út úr reglugerðinni þannig að löndum væri í sjálfsvald sett hvort þau geri kröfu um það að fylgiseðlar séu útprentaðir með lyfjum eða rafrænir, sem ég held að verði að viðurkennast að ætti býsna vel við hjá okkur á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga atriði sem snýr að rafrænum fylgiseðlum og í stuttu máli þeirri hagkvæmni sem við höfum verið að leita eftir, m.a. með sameiginlegum innkaupum, og þeim ströngu reglum sem gilda um fylgiseðla með lyfjum og upplýsingum sem þurfa að vera til staðar með þeim. Ég get fullyrt að markmiðið með þessu frumvarpi er að lögfesta þessa Evrópureglugerð sem snýr að því að mæta þessari ógn og geta brugðist við yfirvofandi birgðaskorti þannig að við getum í rauntíma fylgst með því hvenær og ef skortur verður á tilteknum lyfjum. Hér er einnig verið að bregðast við skýrslu starfshóps hæstv. forsætisráðherra um neyðarbirgðir og snýr þetta fyrst og fremst að því að við höfum tiltækt upplýsingakerfi sem sýnir rauntímastöðu birgða. Það er meginmarkmiðið með þessu, bæði þegar kemur að lyfjum og lækningatækjum. En svo þegar málið kemur inn í þingið og hv. velferðarnefnd þá er auðvitað aldrei útilokað, alveg sama þótt við séum með frumvarpið hér til skoðunar, að skoða slíka þætti þegar við höfum það lengi. Það myndi sannarlega skipta máli að breyta þessu með fylgiseðlana og myndi alveg örugglega hjálpa okkur við að ná til að mynda hagkvæmari innkaupum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og vil hvetja hv. velferðarnefnd til að skoða það, þegar hún fer yfir þetta, hvort hægt sé að breyta þessu þannig að við gerum ekki kröfu um fylgiseðla með lyfjum heldur heimilum rafræna fylgiseðla. Ég brýni líka hæstv. ráðherra í því að vera vakandi fyrir þeim breytingum sem hafa verið boðaðar á vettvangi Evrópusambandsins hvað þetta varðar. Ég held að þetta sé ofboðslega mikið hagsmunamál. Við sáum það í Covid að samstaða Norðurlandanna skiptir máli og unnum við vel með hinum Norðurlöndunum. Ég held að þetta sé gott mál hér og við þurfum að sjá til þess að hér séu nægilegar birgðir. En að því sögðu þá held ég líka að við ættum að horfa til Norðurlandanna og samstarfs þeirra hvað þetta varðar. Það er stundum þannig að þegar við erum að horfa til krísuástands og erum tiltölulega nýkomin út úr því þá hættir okkur til að velta því fyrir okkur hvort sú krísa gæti komið aftur. En sjaldnast kemur sama krísan tvisvar og yfirleitt kemur einhver önnur krísa. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta mál og þessi Evrópureglugerð er auðvitað viðbragð við þeirri stöðu sem við upplifðum m.a. í gegnum faraldurinn. Hins vegar er það almennt mjög brýnt, líka fyrir þá sem þurfa á lyfjum að halda og lækningatækjum eftir atvikum, að þekkja stöðuna. Hér fer saman bæði það að taka upp þessa Evrópureglugerð - sem við komumst ekkert undan og er búið að samþykkja og þess vegna erum við að fara af stað áður en samþykki liggur fyrir, þannig að við vitum raunverulega í rauntíma um fólkið 

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp. Það er gott að við lærum af krísuástandi en það er mikilvægt að við hugsum djúpt og vel um það hvernig við gerum þetta vel. Mig langaði að benda bæði hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra á að innan Evrópusambandsins er verið að vinna nýja reglugerð eða nýjan hlut sem kallast hjá þeim, með leyfi forseta, Internal Market Emergency Resilience Act. Þeir hafa gaman af því að búa til eitthvað sem heitir skemmtilegum nöfnum, IMERA. Þar er reiknað með því að taka bæði lærdóminn af Covid en líka að geta búið sig undir margar aðrar tegundir af krísum og m.a. verður fjallað þar um lækningatæki, um lyf, um heilbrigðisstarfsfólk og flutning þess á milli svæða í krísum og annað. Mig langar að benda á að það hefur verið fjallað um þetta tvisvar sinnum í EES/EFTA-nefndinni í Strassborg þegar við höfum verið að heimsækja Evrópuþingið og í bæði skiptin hef ég haldið ræðu fyrir hönd EFTA- og EES-ríkjanna og það er mikilvægt fyrir ráðuneytið og aðra að skoða hvað er að koma þarna, hvort við þurfum að innleiða þetta - eða kannski ekki að innleiða en taka einhverjar hugmyndir þaðan inn í þessa vinnu af því að þar er verið að hugsa dálítið víðar en bara það sem gerðist í Covid.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir ábendinguna, hann vísar hér í undirbúning að samþykkt væntanlegrar reglugerðar sem verður lögð til þegar þar að kemur, með leyfi forseta, Internal Market Emergency Resilience Act. Ég hef heyrt umræðu þessa efnis án þess að ég hafi kynnt mér nákvæmlega hvað snýr að þessu en vil bara árétta mikilvægi þess að við, hafandi lært það í gegnum faraldurinn, höfum í huga þessa umræðu um að byggja upp styrk heilbrigðiskerfa að nýju sem tókust á við álag og lærðu að meta eftir því sem á leið hvað samvinnan er mikilvæg og stuðningur ríkja á milli við svona kringumstæður. Þessi reglugerð sem við erum að innleiða hér er að hluta til sprottin af því og í stærra samhengi er þetta mál sem hv. þingmaður vísar hér til. Það blasir hins vegar við, vegna þess að skortur á ýmsum mjög mikilvægum lyfjum hefur verið meiri en alla jafna áður í kjölfarið á faraldrinum, að það er mikilvægt að við komum á, hvað sem öðru líður, miðlægu kerfi þar sem við vitum í rauntíma um birgðir á lyfjum, og mikilvægum lyfjum og lækningatækjum sem við erum að nota alla jafna.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langaði að benda á það varðandi þann stýrihóp sem verið er að skipa í kringum þessa nýju reglugerð hjá Evrópusambandinu, það er sem sagt búinn til stýrihópur þegar krísur fara í gang, þá vorum við að þrýsta á það að Ísland eða a.m.k. EFTA-löndin ættu fastan fulltrúa í þessari nefnd og vonandi náðist það í gegn í okkar samtölum við Evrópusambandið, en það væri gott ef það kæmi líka annars staðar frá. Það sem kom mér hins vegar mest á óvart við þetta mál var í rauninni það að við værum ekki með svona birgðastöðu í dag og þekkingu á henni. Mig langaði bara örstutt að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sér fyrir sér þessa vöktun á því að það vanti ákveðin lyf, hvernig hún á sér stað og hvernig við getum tryggt að fólk fái þau lyf sem það þarf.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég gef mér það að við eigum fulltrúa í þessum stýrihópi. Það er þannig sem á að vinna þetta. Ég get ekki fullyrt það en ég hef þá tækifæri til að ganga eftir því eftir þessa góðu ábendingu hv. þingmanns og sjá hvernig því hagar til. En það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á, eins og staðan er í dag þá hefur Lyfjastofnun ekki upplýsingar um birgðahald heildsala, einstakra lyfjabúða og heilbrigðisstofnana því að sölutölur á heildsölustigi gefa ekki fullkomlega rétta mynd af notkun lyfja. Þetta er tekið saman vikulega og reynt að halda utan um þetta og ég fer yfir það í lok hverrar einustu viku þar sem þetta má sjá á vef Lyfjastofnunar. Upplýsingar um lyfjanotkun einstaklinga eru m.a. í gagnagrunni embættis landlæknis þannig að við höfum ekki þessar 

Frú forseti. Mig langar að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórssyni, kærlega fyrir þetta frumvarp því að það er alveg ljóst að það er mjög nauðsynlegt að hafa þessar upplýsingar. Meira að segja sendi ég inn skriflega fyrirspurn fyrir nokkrum vikum þar sem ég spurði akkúrat um þetta og miðað við það svar þá eru til birgðir til u.þ.b. mánaðar af sumum lyfjum og það er kannski ekki langur tími ef innflutningur stöðvast. Raunar er ég að velta fyrir mér hvort þetta hefði ekki þurft að vera löngu komið, hvort það hefði ekki þurft fyrir löngu að fara í þessar ráðstafanir sem þessu fylgja. En jafnframt velti ég fyrir mér: Það er eitt að vita hver staðan er en ég átta mig alla vega ekki á því við að lesa frumvarpið hvernig það er fyrirséð að fylgja því eftir. Nú hef ég lent í því eins og margir aðrir að þegar ávísað er lyfi og það á að fara að leysa það út þá er lyfið ekki fáanlegt, einungis samheitalyf. Samheitalyf geta farið mismunandi vel í fólk og þetta ástand getur varað langtímum saman. Þannig að ég velti fyrir mér: Hvernig sér ráðherra fyrir sér að þessu sé fylgt eftir? Ef það er sett bara á hóp innflytjenda, heildsala, að tryggja þessar birgðir þá er alveg ljóst að það eru allar líkur á því að enginn einn aðili taki það að sér að hafa lyfin til reiðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Indriða Inga Stefánssyni þessa góðu spurningu. Meginmarkmiðið með þessu frumvarpi, að vita þessa rauntímastöðu, vil ég meina að sé mikilvægt óháð því hvort við erum að taka upp reglugerð Evrópusambandsins. Það er mikilvægt að við séum hér að vinna saman, sérstaklega þegar kemur upp vá eins og hér er verið m.a. að bregðast við. Ég get svarað þessu að hluta, þ.e. hvernig þessu verður fylgt eftir, það kemur fram í greinargerð í frumvarpinu hvernig þessu er háttað á Norðurlöndunum og þau eru mislangt komin í að afla upplýsinga um birgðir lyfja til að fylgjast með skorti. Í Noregi til að mynda hefur lyfjastofnunin þar í landi heimild til að fá upplýsingar um birgðastöðu lyfja í heildsölu og til þess þarf hún að fara handvirkt inn í kerfi hverrar heildsölu, sem dæmi. Norðmenn vinna nú að innleiðingu þessarar reglugerðar og uppbyggingu miðlægs kerfis sem safnar þessum upplýsingum á einn stað líkt og lagt er til að gert verði hér á landi með þessu frumvarpi. Þannig er sú skylda lögð á herðar allra þeirra aðila sem halda birgðir að tengjast þessum miðlæga grunni og þá væntanlega fylgjum við því eftir að það sé gert. Í Danmörku eru menn komnir lengra eins og oft er þegar kemur að viðlíka málum, þeir eru með miðlægt kerfi sem heldur utan um birgðastöðu lyfja og 2021 þá bjó félag apótekara í Danmörku til smáforrit sem gerir almenningi kleift að fletta upp lyfjum og fá upplýsingar um í hvaða apóteki þau eru til á lager. En kannski kjarninn í því sem hv. þingmaður spyr um, mjög góð spurning, 

Frú forseti. Ég heyri það að við hæstv. heilbrigðisráðherra deilum áhyggjum af því hvernig við fylgjum þessu eftir. Það sem ég hef áhyggjur af er að einhver skilvirkasta leiðin til að eitthvað gerist ekki er að biðja hóp um að gera það. Það sem ég myndi gjarnan vilja sjá væri einhvers konar reglugerðarheimild sem hægt væri að beita til þess að tryggja það að ráðstöfun ákveðinna lyfja fari ekki á þann veg að það verði skortur á þeim. Mögulega þarf að vera hægt að tryggja það að lyfjanna verði aflað því að ég geri ráð fyrir því að það sé mismikill hagnaður af þeim lyfjum sem er verið að flytja inn og þá þurfa fyrirtækin að hafa hvata til að skammta lyf.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ef ég skil hv. þingmann rétt þá kemur hann hér inn á hvatann til að fylgja eftir þeim reglum sem við setjum og til að mynda að tengjast þessum miðlæga grunni sem enginn vafi verður á, og kemur inn á reglugerðarheimild. Mér finnst það ágætisathugasemd vegna þess að þetta er tvíþætt. Við verðum auðvitað að tryggja lífsnauðsynleg lyf og ef markaðurinn gerir það ekki þá hvílir sú skylda á okkur yfirvöldum að gera það. Það sem mun breytast með þessum miðlæga grunni er að við höfum í rauntíma betra yfirlit yfir það í hvaða tilvikum það er og í hvaða flokki lyfja það er. En þetta er mikilvæg ábending hjá hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Hér erum við að ræða frumvarp um lyfjalög og lækningatæki eða birgðastöðu á lækningatækjum og lyfjum, sem er afar mikilvægt mál. Hér er ætlunin að setja lagastoð fyrir upplýsingasöfnun og upplýsingagjöf um birgðir allra lyfja, þar með talið undanþágulyfja, og lækningatækja hér á landi frá öllum þeim aðilum sem halda þær birgðir. Einnig er þetta innleiðing á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins hvað varðar að styrkja hlutverk Lyfjastofnunar Evrópu, en líka liður í viðbragði heilbrigðisráðuneytisins við skýrslu starfshóps um neyðarbirgðir frá ágúst 2022. Reglugerðinni sem þetta frumvarp mun innleiða, verði það að lögum, er ætlað að setja ramma um samræmingu viðbragða allra aðildarríkjanna vegna skorts á lyfjum og lækningatækjum og styrkja og móta vöktun á mikilvægum lyfjum og lækningatækjum með sem skilvirkustum hætti. Þá er einmitt hægt að komast hjá því að leggja óþarfa byrðar á hagsmunaaðila sem geta valdið álagi og frekari töfum. Skortur á lyfjum er vandamál sem er ekkert nýtt af nálinni og lengi hefur verið reynt að takast á við hann, en skortur á lyfjum getur haft alvarleg áhrif á heilbrigðiskerfið og einnig á rétt sjúklings til viðeigandi læknismeðferðar. Covid-19 faraldurinn hafði einmitt í för með sér aukin vandamál er varða skort á tilteknum lyfjum sem teljast mikilvæg í baráttu við faraldra og erfiðleikar aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins við að takast á við slíkar bráðar ógnir við lýðheilsu þjóða komu einmitt bersýnilega í ljós þá. Við á Íslandi, sem aðildarríki Evrópska efnahagssvæðisins, erum einmitt afar háð umheiminum þegar tekið er mið af landsframleiðslu á lyfjum og lækningatækjum. Því er mikilvægt að við vinnum af heilum hug að bættri samvinnu aðildarríkjanna og því að samræma viðbrögð og aðfangakeðjur fyrir eitthvað eins mikilvægt og lyf og lækningatæki. Í greinargerð frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Óvissa um framboð og eftirspurn og hætta á skorti á lyfjum og lækningatækjum meðan bráð ógn við lýðheilsu, eins og Covid-19 faraldurinn, stendur yfir getur virkjað útflutningshöft í aðildarríkjum og aðrar landsbundnar verndarráðstafanir sem geta haft alvarleg áhrif á starfsemi innri markaðarins og þannig aukið á afleiðingar fyrir lýðheilsu, sem og leitt til þess að þörf verður fyrir tímabundið fyrirkomulag varðandi gagnsæi útflutnings og útflutningsleyfi.“ Það sem helst hefur hamlað hnökralausri starfsemi innri markaðarins hvað varðar lyf og lækningatæki eru til að mynda landsbundnar útflutningstakmarkanir, lokun landamæra sem hindrar frjálsan flutning á vörum, óvissa um framboð og eftirspurn á vörum og það þegar framleiðsla lyfja er ekki fyrir hendi innan svæðisins. Við höfum séð mikilvægi þess að styðja við og efla getu innlends iðnaðar til að framleiða mikilvæg lyf og lækningatæki, það er augljóst, og þann lærdóm, ef hann var okkur ekki nægilega kunnugur fyrir, drógum við af Covid-19 faraldrinum. Það er afar mikilvægt að við á Íslandi, eyju í Norður-Atlantshafi, getum brugðist hratt við með skilvirkum hætti og tæklað þær áskoranir sem dynja á okkur á meðan bráð ógn stendur yfir. Reglugerðin á einmitt að tryggja hnökralausa starfsemi innri markaðarins hvað varðar lyf og lækningatæki og tryggja þannig gæði, öryggi og verkun lyfja sem ráða mögulega við bráða ógn við lýðheilsu. Í greinargerðinni með frumvarpinu er einmitt sérstaklega fjallað um fjölda tilkynninga sem bárust Lyfjastofnun vegna lyfjaskorts á tímabilinu 2020–2022. Þar kemur fram að þær hafi verið 2.747 talsins frá markaðsleyfishöfum lyfja, 807 tilkynningar árið 2020 og svo fjölgar þeim þegar árin líða, en þessar tölur endurspegla ekki nákvæman fjölda tilvika þar sem upp hafa komið tilvik sem ekki voru tilkynnt til Lyfjastofnunar. Þar sem erfitt reynist að sjá fyrir hvaða vá eða ógn liggur að baki á hættustundu reynist erfitt að skilgreina og fastsetja lyf og lista yfir lyf og lækningatæki sem teljast nauðsynleg á þeim tímapunkti. Þar af leiðandi er afar mikilvægt að rauntímaupplýsingar nái yfir öll lyf og lækningatæki sem til eru í landinu og að það sé sérstök vöktun hverju sinni sem miðast við lyf og lækningatæki sem skortur er á eða líklegt er að verði skortur á. Virðulegi forseti. Það er afar nauðsynlegt að hefja vinnu við að koma upp miðlægu upplýsingakerfi hér á landi sem allra fyrst. Ákveðinni kerfisbreytingu þarf þá að koma á fót með tilheyrandi kostnaði og tíma, en mér skilst að uppsetning og innleiðing kerfis geti tekið allt að 12–18 mánuði. Slíkt kerfi þyrfti þá að geta vaktað birgðastöðu lyfja og nauðsynlegra lækningatækja í rauntíma svo mögulegt sé að uppfylla skyldur Íslands samkvæmt Evrópureglugerðinni. Framangreint er m.a. ástæða þess að frumvarp þetta er lagt fram áður en Evrópureglugerðin er tekin upp í EES-samninginn. Hæstv. ráðherra kom aðeins inn á stöðuna á Norðurlöndunum og að þau séu mislangt komin með að afla sér upplýsinga um birgðir lyfja til fylgjast með lyfjaskorti. Í Noregi er einmitt unnið að sams konar breytingum og við leituðumst við að gera hérlendis og Danir eru vel á veg komnir, en þar er að finna miðlægt kerfi sem heldur utan um birgðastöðu lyfja í landinu og einnig er verið að vinna með smáforrit sem félag apótekara þar í landi bjó til, að mér skilst. Í Svíþjóð er svo hægt að fletta upp birgðastöðu lyfja í sérlyfjaskrá lyfjastofnunar þar í landi. Við á Íslandi eigum enn þá töluverðan spöl eftir í þetta, en frumvarpið styður við það að taka skref til að stytta spölinn enn frekar. Verði frumvarpið að lögum mun það hafa afar jákvæð áhrif á þá sem taka lyf sem hætt er við að verði skortur á. Með upplýsingum um birgðastöðu í rauntíma er einmitt hægt að bregðast fyrr við ef mögulegur skortur verður á tilteknum lyfjum og því tel ég þetta afar jákvætt skref í rétta átt. Ég hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að stíga þetta skref strax og þakka fyrir umræðuna.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég fagna þessu frumvarpi um breytingu á lyfjalögum og lögum um lækningatæki. Frumvarpið endurskilgreinir ógn við lýðheilsu og skort á mikilvægum lyfjum auk þess að boða aukið eftirlit með birgðastöðu á landinu. Í frumvarpinu kemur fram sláandi staðreynd, með leyfi forseta: „Skortur á lyfjum og lækningatækjum hefur verið viðvarandi vandamál sem hefur með sívaxandi hætti haft áhrif á heilsu og líf einstaklinga um áratugaskeið innan Evrópusambandsins en einnig hér á landi. Á árunum 2020 til 2022 bárust Lyfjastofnun 2.747 tilkynningar um lyfjaskort frá markaðsleyfishöfum lyfja …“ Þetta eru tæpar 3.000 tilkynningar um skort á lyfjum á Íslandi á tveggja ára tímabili. Þetta er grafalvarlegt mál fyrir okkur sem eyju með mjög takmarkaða lyfja- og lækningatækjaframleiðslu. Við eigum að gera betur og verðum að tryggja aðgang að nauðsynlegum lyfjum og lækningatækjum og beita öllum ráðum og eftirliti til að koma í veg fyrir skort, sér í lagi þegar kemur að lífsnauðsynlegum lyfjum fyrir samfélagið okkar. Alvarlegur skortur sem við höfum þegar glímt við er til að mynda skortur á bóluefni, skortur á krabbameinslyfjum fyrir einstaklinga í krabbameinsmeðferð og skortur á lífsnauðsynlegum lyfjum fyrir börn líkt og sértækum insúlínlyfjum. Ég fagna þessu því það er mjög mikilvægt að hafa upplýsingar milli Lyfjastofnunar og tengdra aðila um birgðir í rauntíma. Ég verð þó að segja að mér finnst sérstakt að við höfum ekki farið fyrr af stað í þessa mikilvægu vinnu.

Hæstv. forseti. Ég kem hér bara örstutt í lok þessarar umræðu og þakka fyrir umræðuna og góðar ræður, góð innlegg og góðar ábendingar hv. þingmanna sem hér tóku til máls. Ég er með í huga hér ræðu hv. þingmanns sem talaði á undan mér um þau áhrif sem þetta hefur. Ég ítreka það sem ég kom inn á í andsvari að óháð því að við séum hér að taka upp Evrópureglugerð, jú og að bregðast við góðri skýrslu um mikilvægi þess að vita birgðastöðu mikilvægra lyfja og lækningatækja í rauntíma og meginmarkmiðið er eins og með Evrópureglugerðinni að við getum í tíma brugðist við þeirri vá sem kann að koma upp, þá hefur þetta frumvarp auðvitað mjög jákvæð og mikilvæg áhrif á allt okkar samfélag og gerir Lyfjastofnun kleift að hafa yfirsýn yfir birgðir lyfja og lækningatækja. Lyfjastofnun hefur auðvitað það hlutverk að safna upplýsingum og vakta skort og þörf fyrir lyf og lækningatæki, sérstaklega þau sem eru talin mikilvæg þegar bráð ógn er við lýðheilsu eða meiri háttar atburður stendur yfir en jafnframt þessi lífsnauðsynlegu lyf sem við þurfum hverju sinni, eins og fram kom í umræðunni, vegna fjölmargra sjúkdóma sem við hér í samfélaginu erum að kljást við. Þannig mun frumvarpið hafa afar jákvæð áhrif fyrir þá sem taka lyf sem er hætt við að verði skortur á. Með upplýsingum um birgðastöðu verður hægt að bregðast fyrr við mögulegum skorti á lyfjum. Þá mun frumvarpið hafa jákvæð áhrif á umhverfið þar sem yfirsýn yfir birgðastöðu lyfja leiðir til þess að lyf renna síður út í lyfjageymslum. Það er samfélagslegur ávinningur að hafa þessar upplýsingar og hann er ómetanlegur og getur komið í veg fyrir einmitt þennan skort á mikilvægum lyfjum og lækningatækjum og það tryggir öryggi sjúklinga og heilbrigðiskerfisins enn þá betur. Hæstv. forseti. Ég þakka þessa góðu umræðu.