Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. hefur skýrt þetta mikla mál svo vel frá öllum hliðum, að ég þarf í rauninni litlu eða engu þar við að bæta. Mér hefur þótt rétt að skýra frá því, að innan ríkisstj. hefur enginn ágreiningur verið, hvorki um efnishlið málsins né um málsmeðferðina, enda þótt menn kunni að vera mismunandi bjartsýnir á, hverra kosta við Íslendingar kunnum að eiga völ, þegar þar að kemur. Ég get ekki neitað því, að allt frá því að mér fyrst bárust fréttirnar um stofnun Efnahagsbandalagsins og myndun fríverzlunarsvæðisins, hef ég óttazt, að nýr og mikill vandi yrði af þeim sökum færður að -dyrum okkar Íslendinga. Og ég tel, að sú þróun málsins, að samræmi verði á milli Efnahagsbandalagsins og sjöveldanna svonefndu að mestu eða öllu leyti, greiði ekki götu íslenzkra hagsmuna. Fari svo, að allar þær Vestur-Evrópuþjóðir, sem Íslendingar eiga mest viðskipti við, þjóðir, sem við á s.l. ári seldum meira en 3/5 hluta allra útflutningsafurða okkar, girði sig háum tollmúrum, er Íslendingum ekki vænlegt að standa utan garðs og að heldur fyrir það, að innan veggja eru þá ekki einvörðungu flestar beztu viðskiptaþjóðir okkar, heldur og allar aðalfiskframleiðsluþjóðir Vestur-Evrópu, að Íslendingum einum undanskildum. Verður þá samkeppnisaðstaða okkar við þær mjög örðug, svo að ekki sé fastara að orði kveðið, og hætt við, að þessar þjóðir auki þá fiskframleiðslu sína svo mikið, að lítil eða engin þörf verði fyrir íslenzkan fisk í þessum löndum. Ég þarf ekki að fjölyrða um, hvað af þessu mundi leiða. Allir hljóta að skilja, að þótt lítið væri á fjárhaginn einan, er okkur mikil nauðsyn á að komast inn fyrir þennan múr, og hníga þó að því fleiri og ekki siður mikilvæg rök, svo sem fram kom í ræðu hæstv. viðskmrh. og ég skal ekki endurtaka hér. Þetta viðhorf hefur lengi blasað við núv. ríkisstj. og í æ skýrara ljósi. Við gerðum okkur strax í öndverðu ljóst, að okkur bar skylda til í fyrsta lagi að kynna okkur þetta flókna vandamál frá öllum hliðum, til þess þannig að geta myndað okkur sem gleggsta skoðun á því, hver áhrif þess yrðu á íslenzka hagsmuni. Í öðru lagi að kynna öllum helztu valdamönnum Efnahagsbandalagsins málstað okkar, til þess með því að freista þess að skapa samúð með okkur og girða fyrir, að teknar yrðu ákvarðanir, sem á síðara stigi málsins yrðu þess valdandi, að ekki reyndist auðið að taka fullt tillit til sérstöðu Íslands í þessum efnum. Og loks í þriðja lagi að binda ekki hendur okkar, fyrr en Alþingi hefði fjallað um málið, þegar að því kemur, að Íslendingar þurfa að ákveða sig, en það er að dómi stjórnarinnar vart fyrr en búið er að ganga frá samningum við þær Evrópuþjóðir, sem nú hafa sótt um aðild eða aukaaðild að bandalaginu. Þessi boðorð höfum við haft að leiðarljósi í allri meðferð málsins. Við höfum kynnt okkur ákvarðanir og skoðanir valdhafa bandalagsins, við höfum kynnt þeim þarfir og vandkvæði okkar Íslendinga, og við höfum forðazt að binda hendur þjóðarinnar beint eða óbeint. Hygg ég, að allir, sem vilja samstarf við vestrænar þjóðir, muni að lokum viðurkenna og fagna því, að með þessu höfum við gert það, sem í okkar valdi hefur staðið til að tryggja hagsmuni Íslands. Hitt er eðlilegt, að þeir, sem vilja rjúfa þau bönd, amist við öllu, sem gert er til að reyna að styrkja þau. Við ráðh. Sjálfstfl. í ríkisstj. erum, eins og ég raunar þegar er búinn að taka fram, sammála þeim sjónarmiðum, sem fram komu í ræðu hæstv. viðskmrh. Við teljum Íslendingum brýna nauðsyn að ná hagkvæmum tengslum við Efnahagsbandalagið, en gerum okkur, eins og öll ríkisstj., fulla grein fyrir því, að geta okkar til að greiða inngangseyrinn er mjög takmörkuð. Verður í þeim efnum fyrst og fremst að treysta á samúð ráðamanna Efnahagsbandalagsins og skilninginn á því, að mörg þau höfuðskilyrði, sem bandalagið setur meðlimum sínum, færa margfalt meiri hættu yfir Íslendinga en þjóðir bandalagsins, og það svo, að sumt, sem öðrum er léttbært, getur reynzt banvænt íslenzkum hagsmunum og jafnvel þjóðarfrelsinu sjálfu. Verðum við að byggja vonir okkar á því, að vinaþjóðir okkar skilji sérstöðu okkar og geri sér einnig grein fyrir því, hvaða áhrif það hefur, ef Ísland verður skilið eftir utan dyra. Í ræðum hv. stjórnarandstæðinga gætir nokkurs misskilnings, sem ég þó leiði hjá mér að svara, vegna þess að hæstv. viðskmrh, mun gera það nú, þegar ég lýk máli mínu, en til hans beindu hv. ræðumenn fsp. sínum. Ég leiði einnig hjá mér að benda á veilurnar í málflutningi andstæðinganna, sem sumar hverjar eru þó býsna furðulegar, vegna þess að ég tel farsælast að forðast eftir föngum heitar deilur um þetta mikla mál, sem þjóðin á svo mikið undir, að farsællega leysist.



Herra forseti. Áður en umr. þessar halda áfram og þeim er drepið meir á dreif, tel ég rétt að víkja að fáeinum atriðum, sem fram komu í ræðum málsvara stjórnarandstöðuflokkanna, þeirra hv. 5. þm. Reykn. (FRV) og hv. 1. þm. Austf. (EystJ), sem töluðu að lokinni skýrslu minni í fyrradag. En áður en ég geri það, tel ég rétt að vekja athygli á því og undirstrika það, að allir stjórnmálaflokkar á Alþingi virðast vera á einu máli um, að eins og nú standa sakir beri Íslendingum að bíða átekta í efnahagsbandalagsmálinu. Þeir virðast allir vera á einu máli um, að enn sé þróun mála í Vestur-Evrópu ekki komin á það stig, að unnt sé fyrir Íslendinga að gera upp hug sinn í þessu máli, og að enn skorti ýmsar þær upplýsingar, sem til þess séu nauðsynlegar. Þess vegna sé ekki kominn tími til ákvarðana. Það er út af fyrir sig mikilvægt, að þessi samstaða skuli vera fyrir hendi, og rétt að vekja sérstaka athygli á henni. Ríkisstj. telur þegar nægilega vitneskju vera fyrir hendi um, hverjar skuldbindingar fylgja fullri aðild, til þess að unnt sé að lýsa því yfir, að hún komi ekki til greina fyrir Íslendinga. Um þetta virðast stjórnarandstöðuflokkarnir báðir vera ríkisstj. sammála. Hins vegar telur ríkisstj., að ekki liggi fyrir nægilegar upplýsingar um, hvað falizt geti í aukaaðild eða hvaða árangri kynni að vera hægt að ná með tollasamningi, til þess að unnt sé að velja á milli þessara leiða. Formælendur stjórnarandstöðuflokkanna tveggja hafa lýst sig sammála ríkisstj. um, að nauðsynlegt sé að bíða átekta, til þess að málið skýrist, en það sé enn þá margt á huldu í þessum efnum. Engu að síður hika þeir ekki við að taka afstöðu gegn annarri þessara leiða, aukaaðildarleiðinni, og lýsa því báðir yfir, að þeir og þá væntanlega flokkar þeirra séu andvígir henni, en fylgjandi tollasamningi við Efnahagsbandalagið. Ég hlýt að benda á, að það er mikil mótsögn í þeirri staðhæfingu, að nauðsynlegt sé að bíða átekta, vegna þess að þróunin eigi eftir að skýra málin, og svo hins vegar að fullyrða, að ekkert komi til greina fyrir Íslendinga í þessu máli nema tollasamningar við Efnahagsbandalagið. Ég verð að segja, að mér kom mjög á óvart, hversu lík afstaða stjórnarandstöðuflokkanna tveggja, Framsfl. og Alþb., var að þessu leyti. Það kom að vísu greinilega fram í ræðu 5. þm. Reykn., að hann er á móti Efnahagsbandalaginu í sjálfu sér. Hann telur það skaðleg samtök. Ekkert slíkt kom fram í ræðu hv. 1. þm. Austf. Hann sagði að vísu ekki heldur, að hann teldi stofnun Efnahagsbandalagsins merkilegan atburð í viðskiptamálum og stjórnmálum Vestur-Evrópu. Ég skal endurtaka það, sem ég sagði í skýrslunni, að ég tel stofnun og væntanlega stækkun Efnahagsbandalagsins vera heimssögulegan atburð, sem allir þeir hljóti að fagna, er láta sér annt um velgengni Evrópu og alls hins vestræna heims. Það dregur ekkert úr þýðingu þessa atburðar fyrir þróun Evrópu, þótt stofnun Efnahagsbandalagsins hafi óhagstæð áhrif fyrir einhver ríki utan Efnahagsbandalagsins, svo sem eiga mundi sér stað varðandi Ísland. Í því sambandi er það aðalatriðið, hvort vilji er fyrir hendi hjá Efnahagsbandalaginu og aðildarríkjum þess að eyða þessum óhagstæðu áhrifum. Viðræður þær, sem áttu sér stað á s.l. sumri og ég greindi frá í skýrslu minni, benda einmitt eindregið til þess, að svo sé. En stofnun Efnahagsbandalagsins er heimssögulegur atburður, bæði vegna þess, að með honum er efnahagsþróun í Vestur-Evrópu beint inn á nýjar brautir, sem allt bendir til að eigi eftir að efla framfarir og bæta lífskjör í álfunni, og ekki síður vegna hins, að innan Efnahagsbandalagsins hefur tekizt náið samstarf og náin vinátta milli þeirra tveggja stórþjóða á meginlandi Evrópu, sem þrívegis hafa háð grimmilegar styrjaldir sín á milli á s.l. 100 árum. Hvernig er hægt annað en telja það gleðitíðindi, er fornir fjendur hefja nána samvinnu? Hvernig er annað hægt en telja það til framfara, þegar tollar eru lækkaðir og viðskiptahöft afnumin, þannig að verkaskipting milli þjóða vex, framleiðsla eykst og lífskjör batna? Ég geri þó fastlega ráð fyrir, að á milli Alþb. og Framsfl. sé grundvallarskoðanamunur á Efnahagsbandalaginu sjálfu, tilgangi þess og þýðingu. Mér kemur ekki á óvart, þótt Alþb. telji Efnahagsbandalagið skaðleg samtök. Það er í samræmi við grundvallarsjónarmið þess í utanríkismálum. Það er því ekki við öðru að búast en Alþb. óski þess, að Ísland hafi sem allra minnst saman við Efnahagsbandalagið að sælda. Ég vil hins vegar mega gera ráð fyrir hinu, að Framsfl. sé markmið og þýðing Efnahagsbandalagsins fullljóst og þá ekki síður þýðing þess, að Ísland rofni ekki úr tengslum við þá mikilvægu þróun í efnahagsmálum og þá samvinnu vestrænna ríkja, sem þarna er á ferðinni. En einmitt þess vegna kemur mér mjög á óvart, að afstaða Framsfl. í málinu sé jafnneikvæð og afstaða Alþb. Ég kalla það neikvæða afstöðu, þegar formaður þingflokks Framsfl. lýsir því hér yfir á hinu háa Alþingi, að flokkur hans sé og hafi verið algerlega andvígur öllum könnunarviðræðum íslenzkra stjórnarvalda við aðildarríki Efnahagsbandalagsins og framkvæmdastjórn þess, og þó einkum, er hann lýsir því yfir, að það eitt komi til greina, að Íslendingar leysi vanda sinn með tollasamningi við Efnahagsbandalagið, þ.e. að aukaaðild að Efnahagsbandalaginu sé útilokuð, þótt enginn geti nú vitað, á hvers konar aukaaðildarsamningi Íslendingar gætu átt kost né heldur til hvers konar tollasamnings Efnahagsbandalagið kann að vera reiðubúið. Ríkisstj. hefur sagt það eitt, að hún telji Íslendinga ekki geta tekið á sig þær kvaðir, sem hún hefur fengið upplýsingar um að hljóti að fylgja fullri aðild. Öðrum leiðum vill ríkisstj. halda opnum. Alþb. vill ekkert samband við Efnahagsbandalagið, af því að það er á móti því, eðli þess og tilgangi. Framsfl. vill ekki heldur aðild að Efnahagsbandalaginu, hvorki fulla aðild né aukaaðild, eflaust ekki vegna þess, að hann sé á móti Efnahagsbandalaginu eins og Alþb., heldur vegna hins, að Framsfl. slær því föstu, að aukaaðild muni fylgja skuldbindingar, sem enginn veit, hvort þurfa að fylgja slíkri aðild, og hann mælir með tollasamningi, án þess að geta vitað nokkuð um, hvort slíkur samningur gæti veitt Íslandi þau réttindi, sem því er brýn nauðsyn að öðlast. Ég harma það mjög, að Framsfl. skuli taka svo órökstudda afstöðu, - afstöðu, sem er í rauninni í algerri mótsögn við þá meginskoðun Framsfl. í málinu, að nauðsynlegt sé að bíða átekta vegna þess, hversu mörg atriði þess séu enn óljós. Í ræðu hv. 5. þm. Reykn. er eitt atriði, sem ég tel nauðsynlegt að svara þegar í stað. Hann spurði, hver þau atriði væru, sem komið hefðu fram í viðræðum okkar fulltrúa ríkisstj. við ráðh. og embættismenn sexveldanna og framkvæmdastjórn Efnahagsbandalagsins og ég teldi hafa þýðingu fyrir mat okkar á þeim leiðum, sem til greina koma. Hann kvað mig ekki hafa skýrt frá þessum atriðum og spurði, hvort þau væru leyndarmál. Hann sagði og, að í skýrslunni hefði ég í raun og veru ekki sagt meira en ég hefði skýrt frá í fréttaauka ríkisútvarpsins í sumar. Hér er um mikinn misskilning af hálfu hv. þm. að ræða. Í fréttaauka ríkisútvarpsins í sumar gerði ég enga tilraun til þess að ræða þær þrjár leiðir, sem til greina koma fyrir Íslendinga eins og aðrar þjóðir varðandi tengsl við Efnahagsbandalagið. Í skýrslu ríkisstj., sem ég flutti í fyrradag, eru þessar leiðir hins vegar ræddar allýtarlega. Það, sem þar er sagt um leiðirnar, er að sjálfsögðu byggt á þeim upplýsingum, sem fengust í viðræðunum. Það, sem ég sagði í skýrslunni, að telja mætti víst, að fullnægjandi undanþágur fengjust ekki fyrir Íslendinga samfara fullri aðild, var að sjálfsögðu byggt á upplýsingum, sem fengust í viðræðunum. Án viðræðnanna hefði því ríkisstj. ekki getað lýst því yfir sem endanlegri skoðun sinni, að hún teldi fulla aðild ekki koma til greina. Þegar ég staðhæfði, að undanþágur, er tækju tillit til þeirrar sérstöðu Íslands, sem ég lýsti, kæmu til greina samfara aukaaðild, var það að sjálfsögðu einnig byggt á upplýsingum, sem fengust í viðræðunum. Um hitt gat ég að sjálfsögðu ekki og get ekki fullyrt, hvort full réttindi, þ.e. fullkomið tollfrelsi og alger undanþága frá viðskiptahöftum muni fást, ef skyldur okkar yrðu mjög takmarkaðar. En undanþágur, sem samrýmast ekki fullri aðild, geta samrýmzt aukaaðild, og þessar undanþágur geta verið varanlegar, en þurfa ekki að vera takmarkaðar við ákveðið tímabil. Þetta vitum við nú, en hefðum ekki vitað án viðræðnanna. Þá vitum við og, að aukaaðildarsamningur getur ýmist verið á grundvelli tollabandalags eða fríverzlunarsvæðis, a.m.k. að einhverju leyti. Um hitt vitum við hins vegar ekki, hvaða áhrif hvort um sig hefði á skyldur þær, sem ákveðnar yrðu í aukaaðildarsamningi. Viðræðurnar leiddu einnig í ljós ýmsa vitneskju um mögulega tilhögun tollasamnings. Á grundvelli þeirra má nú telja, að nokkru meiri árangur gæti hugsanlega náðst á grundvelli slíks samnings en áður var ástæða til að ætla. Yfirleitt má segja, að vegna viðræðnanna sé nú ljósara en áður, hvaða leiðir komi til greina til lausnar vandamálum Íslendinga og hvað þessar leiðir feli í sér í stórum dráttum. Um það er hins vegar ekki vitað, hversu mikil réttindi og hversu miklar skyldur hver leið felur í sér. Um þetta var ekki rætt, enda var tilgangur viðræðnanna alls ekki að hefja neins konar samninga, heldur aðeins að skýra málstað okkar og kynnast sjónarmiðum gagnaðilans. Ég skal víkja nokkru nánar að tollasamningsleiðinni, einkum vegna þess, sem fram kom af hálfu hv. 5. þm. Reykn., að ég hafi áður talið þessa leið alls ófæra. Hér er um mikinn misskilning að ræða. Ég hef áður, t.d. á fundi Frjálsrar menningar um efnahagsbandalagsmálið, sem vitnað var til, lagt áherzlu á að leiðrétta þann mikla misskilning, sem komið hefur fram opinberlega hér á landi, að Íslendingar gætu átt kost á sérstökum tollasamningi við Efnahagsbandalagið, sem aðrar þjóðir en þær, sem í því eru, nytu ekki góðs af. Slíkur samningur er útilokaður, eins og ég, veit að öllum hv. þm. muni nú vera ljóst. Allir samningar við Efnahagsbandalagið um tollalækkanir verða að vera á grundvelli alþjóðasamkomulagsins um tolla og viðskipti, og allar þjóðir, sem að því samkomulagi standa eða hafa beztu kjaraákvæði í viðskiptasamningum sínum við aðildarríki Efnahagsbandalagsins, hljóta að verða sömu lækkana aðnjótandi. Það hefur hins vegar alltaf verið ljóst, að tollasamninga á grundvelli alþjóðatollamálasamkomulagsins var hægt að gera. Um það hefur aftur á móti verið ríkjandi mikil óvissa og er að sjálfsögðu enn, hversu miklu væri hægt að fá framgengt með slíkum samningi. Eins og tekið var fram í skýrslunni, eiga vonir þær, sem bundnar geta verið við hugsanlegan árangur af slíkum samningi, fyrst og fremst rót sína að rekja til þess, að verði aðrar fiskveiðiþjóðir Evrópu gengnar í bandalagið, þá muni ekki aðrar þjóðir í reynd njóta góðs af samningnum fyrst um sinn. En ástæða er til þess að leggja áherzlu á orðin „fyrst um sinn. Þær skoðanir eru nefnilega uppi í Vestur-Evrópu, að áður en langt um líður geti fiskveiðum Evrópu stafað mikil hætta af sjávarútvegi landa í Afríku og Suður-Ameríku, sem undanfarið hafa aukið fiskveiðar sínar gífurlega, auk þess sem hætta sé á samkeppni frá Japan og Kanada. Búast má við, að það hafi veruleg áhrif á skilyrði okkar til árangurs í tollasamningum, hvernig þessi atriði verða metin. Og það stendur óhaggað, sem ég sagði í skýrslunni, að sameiginlegur tollur Efnahagsbandalagsins verði mjög hár og jafnvel mikil lækkun hans mun skilja eftir allháan verndartollamúr fyrir fiskveiðar og fiskiðnað Efnahagsbandalagslandanna. Auk þess eru svo möguleikar okkar á að koma fram lækkun á sameiginlega tollinum eingöngu bundnir við sjávarafurðir. Í tilefni af ummælum, sem féllu í fyrradag um störf ráðunauta ríkisstj. í þessu máli, tel ég rétt að taka eftirfarandi fram: Ríkisstj. hefur frá upphafi verið mjög annt um, að engin tækifæri gengu Íslendingum úr greipum í sambandi við þróun þessa máls, en á því gat verið hætta vegna þess, hve þróunin var ör og tók snöggum breytingum. Þeir ráðunautar ríkisstj., sem höfðu það hlutverk með höndum að fylgjast með gangi málsins, hafa í þessu sambandi alltaf lagt mikla áherzlu á þýðingu viðræðna við Efnahagsbandalagsríkin og framkvæmdastjórn þess. Á hinn bóginn hafa þeir aldrei lagt til, að Ísland sækti um aðild eða aukaaðild að bandalaginu né yfirleitt mælt með nokkurri sérstakri lausn málsins. Ég endurtek að síðustu, að ég tel mikilvægt, að það skuli þegar hafa komið fram í þessum umr., að allir flokkar Alþingis séu sammála um, að Íslendingum sé rétt að bíða átekta í máli þessu og að ekki sé enn tímabært að taka í því ákvarðanir. Ríkisstj. mun halda áfram að fylgjast sem bezt með öllu, sem gerist í þessum efnum. Hún mun skýra Alþingi frá því, sem hún telur vera sérlega mikilvægt. Það verður síðan að sjálfsögðu Alþingis að taka endanlega ákvörðun og marka stefnu Íslendinga í þessu stórmáli.

Þórarinn Þórarinsson Hæstv. forseti. Mér finnst rétt að láta það í ljós strax í tilefni af því, sem kom fram hjá hæstv. forsrh. og hefur einnig komið fram hjá hæstv. viðskmrh., að ég hef annað álit á vestrænum þjóðum en þeir. Mér virðist í ummælum þeirra beggja hafa komið fram mjög mikil vantrú og vanmat á vestrænum þjóðum. Mér finnst, að þegar þeir eru að tala um vestrænar þjóðir, þá sé eins og þeir séu að draga upp fjandann sjálfan á vegginn og lýsa þeim þannig, að þær muni beita okkur ströngum tollmúrum, að þær muni einangra okkur frá öllum viðskiptum við sig, menningarlegum og efnahagslegum, nema við greiðum einhvern háan aðgöngueyri fyrir þetta, eins og hæstv. forsrh. komst að orði. Ég vil láta það koma skýrt fram, að ég álít, að samskipti okkar við vestrænar þjóðir á undanförnum árum og áratugum hafi ekki verið með þeim hætti, að það sé rétt að láta slíka skoðun koma fram. Ég vil fullyrða það, að vestrænar þjóðir hafa í langflestum tilfellum sýnt málum okkar fullan skilning og tekið tillit til sérstöðu okkar í langflestum greinum. Og ég vil trúa því, að það muni vestrænar þjóðir gera enn. Þess vegna er ég ekki haldinn neinum ugg og kvíða í sambandi við þetta mál, - í sambandi við þessa háu tollmúra eða í sambandi við þá einangrun, sem þessir ráðh. eru að tala um, að vestrænar þjóðir muni beita okkur, ef við greiðum ekki svo og svo háan aðgöngueyri fyrir samstarfið við þær. Ég trúi því fastlega, að samstarf okkar við vestrænar þjóðir muni halda áfram með líkum hætti og hingað til, að þær muni viðurkenna sérstöðu okkar og taka eðlilegt og réttlátt tillit til hagsmuna okkar, og þess vegna þurfi engu að kvíða í þeim samningum, sem fram undan eru við Efnahagsbandalagið, þegar þar að kemur, ef við aðeins sjálfir höldum rétt á málum og gætum okkar fyrir því hringavaldi, sem er í þessum löndum, að það hafi ekki aðstöðu til þess að komast inn í samningagerðina, eins og ég mun síðar víkja að. En ég hef sem sagt fulla trú á því, að okkur verði sýnd fullkomin tillitssemi af vestrænum þjóðum, þegar að þessum samningum kemur. Ég mótmæli því sérstaklega, að sú skoðun skuli koma fram hjá hæstv. ríkisstj., að við eigum að vantreysta vestrænum þjóðum í þessum efnum og þær muni sýna okkur skilningsleysi, þær muni beita okkur einhverju ráðríki eða kúgun, ef við greiðum ekki þennan og þennan aðgangseyri fyrir samstarfið við þær. Ég vil svo þessu næst láta það koma fram, að viss atriði í ræðu hæstv. viðskmrh., sem hann hélt hér á þriðjudaginn, urðu mér nokkurt ánægjuefni, því að mér virtist það koma alveg ótvírætt fram þar, að hæstv. ríkisstj. hefur breytt verulega um stefnu í rétta átt, þó að ég álíti, að sú stefnubreyting þurfi að verða enn meiri. Það kom fram í skýrslu hæstv. ráðh., að ríkisstj. er orðin afhuga því að sækja um fulla aðild og að ríkisstj. vill nú ekki fara með sérstökum hraða í þessu máli, heldur bíða átekta. Þetta er mikil og ánægjuleg stefnubreyting, það sem hún nær. Það hefur vissulega ekki verið stefna hæstv. ríkisstj., að við ættum að vera afhuga fullri aðild og við ættum að fara með gát í þessu máli. Þess vegna sé ég sérstaka ástæðu til að fagna þessum yfirlýsingum hæstv. viðskmrh. Mér finnst rétt af þessu tilefni að rifja það nokkuð upp, sem ég hef hér minnzt á, til frekari staðfestingar því, að hér hafi stefnubreyting átt sér stað hjá hæstv. ríkisstj. Ef við lítum til baka til seinasta árs, til s.l. sumars, og kynnum okkur það, sem þá var að finna í málgögnum hæstv. ríkisstj. um þessi mál, þá verður það fullkomlega ljóst, að þá var önnur stefna uppi. Í Morgunblaðinu 1. ágúst 1961 birtist forustugrein, þar sem rætt var um Efnahagsbandalagið og rakin nauðsyn þess, að við tækjum upp við það sem nánust tengsl. Í þessari grein segir m.a. á þessa leið, með leyfi hæstv.forseta: „Í þessum efnum ber allt að sama brunni. Við mundum hafa geysimikinn hag af þátttöku í sameiginlega markaðinum: Í næstu blöðum Morgunblaðsins er svo haldið áfram að ræða málið á þessa leið. 11. ágúst birtist önnur forustugrein í þessu blaði, þar sem það er rakið enn frekar, hvaða hag Íslendingar mundu hafa af því að tengjast Efnahagsbandalaginu, og að lokum komizt þannig að orði: „Þess vegna verðum við Íslendingar að vinda að því bráðan bug að sækja um upptöku í sameiginlega markaðinn, svo að við frá upphafi getum gætt þar sérhagsmuna okkar. Hér kemur sú stefna alveg skýrt fram, að við eigum þá þegar, - það var í ágústmánuði 1961, - að sækja um inngöngu í Efnahagsbandalagið og meira að segja sækja um fulla aðild, því að annars getum við ekki haft aðstöðu til þess að gæta hagsmuna okkar sérstaklega innan sameiginlega markaðsins, en það nafn var þá haft á Efnahagsbandalaginu. Í Morgunblaðinu 19. ágúst 1961 birtist svo enn forustugrein undir fyrirsögninni: „Verður sótt um inngöngu í Efnahagsbandalagið? Þar segir m.a. á þessa leið: „Ástæðan til þess, að kunnáttumenn telja, að ekki megi lengi draga að leggja inn inntökubeiðni, er fyrst og fremst sú, að frambúðarskipun Efnahagsbandalagsins er nú í mótun. Með því að sækja nú um inngöngu geta Íslendingar haft áhrif á það, hvernig einstökum málum verður háttað, en ef við leggjum ekki fram inntökubeiðni, erum við frá upphafi einangraðir. Þarna kemur það alveg skýrt fram í aðalmálgagni ríkisstj., að Íslendingar eigi þá þegar; þ.e. í ágústmánuði 1961, að leggja fram inntökubeiðni um fulla aðild að Efnahagsbandalaginu. Þetta kom líka mjög glöggt fram í gerðum hæstv. ríkisstj. á þessum tíma. Þá var hóað saman í mikilli skyndingu fulltrúum nokkurra félagssamtaka og lagt fyrir þá að segja til um það fyrir 16 ágúst 1961, þ.e. í fyrrasumar, hvort þeir væru því samþykkir, að sótt væri um inngöngu. í Efnahagsbandalagið. Og málið var þar túlkað þannig, að það væri útilokað að taka upp nokkrar viðræður við Efnahagsbandalagið öðruvísi en það væri jafnframt sótt um inngöngu, sótt um fulla aðild. Frá því var svo sagt með stóru letri í Morgunblaðinu 19. ágúst 1961, að samtök meginatvinnuvega Íslands styðji inntökubeiðni Íslands í Efnahagsbandalagið. Það gerðist svo einnig í framhaldi af þessu, að á þingi, sem ungir sjálfstæðismenn héldu í sept. 1961, var samþykkt, að Ísland skyldi sækja um upptöku í Efnahagsbandalagið, og á landsfundi, sem Sjálfstfl. hélt í október s.l. haust, var samþykkt að vinna að því „að tryggja aðild Íslands að Efnahagsbandalaginu. Það kemur glöggt fram af öllu þessu, að í fyrrasumar og fyrrahaust var það stefna Sjálfstfl., - og þar af leiðandi líka stefna ríkisstj., því að það er hann, sem ræður stefnu ríkisstj., - að þá þegar skyldi sótt um fulla aðild að Efnahagsbandalaginu og hafður sem mestur hraði á. - Þegar þetta er íhugað, finnst mér sérstök ástæða til þess að lýsa ánægju yfir því, sem fólst í yfirlýsingu hæstv. ríkisstj., að ríkisstj. telji sig nú orðna afhuga því, að sótt skuli um fulla aðild að Efnahagsbandalaginu, og enn fremur sé hún orðin þeirrar skoðunar, að í stað þess að hafa hraðan á í málinu, þá sé rétt að bíða átekta. Það er hægt að nefna fleiri dæmi en þetta um það, að ríkisstj. hefur áður viljað hafa hraðan á í þessu máli. Í Alþýðublaðinu 6. febr. í ár má líta á útsíðu stóra fyrirsögn, sem hljóðar á þessa leið: „Aukaaðild hentar Íslandi bezt. Grein sú, sem fylgir þessari fyrirsögn, hefst á þessa leið: „Samband Íslendinga við Vestur-Evrópu má ekki rofna. Tengsl við Efnahagsbandalagið eru okkur nauðsynleg, og aukaaðild virðist henta Íslendingum bezt, sagði Gylfi Þ. Gíslason viðskmrh. á fundi Alþýðufélags Reykjavíkur í fyrradag. Frásögn blaðsins lýkur svo á þessa leið: „Sagðist Gylfi vera þeirrar skoðunar, að Ísland ætti einmitt að sækja um slíka aðild, þ.e. aukaaðild. Það væri hins vegar enn vafamál, hvenær Ísland ætti að senda umsókn sína. Það væri enn of snemmt, en sennilega yrðu Íslendingar að taka ákvörðun sína í þessum efnum, þegar Norðmenn hefðu lagt fram umsókn sína, en búast mætti við, að þeir gerðu það í næsta mánuði. Gylfi sagði, að Íslendingar mættu ekki draga það lengi að sækja um aukaaðild, eftir að Norðmenn hefðu lagt fram umsókn sína. Í framhaldi af þessu gerðist það svo nokkrum dögum seinna, að haldinn var flokksstjórnarfundur Alþfl. Þar var samþykkt, að Ísland ætti að sækja um aukaaðild að Efnahagsbandalaginu. Þetta gerðist sem sagt í febrúar í fyrra, en eitthvað 2 mánuðum seinna lögðu Norðmenn fram inntökubeiðni sína. Þetta, sem ég hef nú rakið, sýnir allt saman, að áður fyrr hefur ríkisstj. haft önnur viðhorf og viljað hafa önnur vinnubrögð í þessu máli en hún telur sig vilja hafa nú. Þá var það stefna hennar að sækja eins fljótt um fulla aðild eða aukaaðild og kostur væri á og draga ekki neitt í þeim efnum. Nú er hún hins vegar komin inn á þá braut að hafna alveg fullri aðild og telja, að hvað aðrar leiðir snertir eigi að bíða átekta. Ég vil endurtaka það, að ég lýsi ánægju minni yfir þeirri stefnubreytingu, sem hér hefur orðið hjá hæstv. ríkisstj., og þeim vinnuaðferðum, sem hún vill viðhafa. En ég vil jafnframt taka það fram, að þessi ánægja mín er bundin þeim fyrirvara, að þessi stefnubreyting verði varanleg og hún reynist t.d. endingarbetri en yfirlýsingar, sem voru gefnar í landhelgismálinu fyrir seinustu kosningar og lítið var svo gert með að kosningum loknum. Ég held, að það sé nauðsynlegt, þegar við gerum okkur grein fyrir þeirri afstöðu, sem Ísland á að hafa til Efnahagsbandalagsins, að athuga, að þar er ekki um venjulegt bandalag, heldur fyrst og fremst um ríkisstofnun að ræða í yfirlýsingum allra helztu forustumanna Efnahagsbandalagsins kemur glöggt fram, að það er miklu fremur stefnt að ríkisstofnun en stofnun eða myndun Efnahagsbandalags. Þetta hefur hvað eftir annað komið fram í þeim ræðum, sem formaður stjórnarnefndar Efnahagsbandalagsins, Hallstein, hefur haldið og nú seinast á þingmannafundi NATO fyrir 2 dögum, þar sem hann hélt ræðu, - þar lýsti hann því alveg hiklaust yfir, að takmarkið með Efnahagsbandalaginu væri miklu fremur að koma á pólitískri einingu Evrópuríkjanna en efnahagslegri einingu, þó að það væri einnig markmiðið. Þegar t.d. Macmillan er að færa rök að því, að Bretland eigi að vera með í Efnahagsbandalaginu, þá færir hann fyrst og fremst fram pólitískar ástæður eða þær, að Bretland þurfi að vera með til þess að geta haldið pólitískum áhrifum sínum. Aftur á móti þegar Gaitskill er að gagnrýna bandalagið, þá er það ein aðalröksemd hans, að ef Englendingar gangi inn upp á þau býti, sem þeim nú virðast vera boðin, þá sé það sama og að Bretar afsali sér sjálfstæðri utanríkismálastefnu og hafi t.d. lítið meiri áhrif í utanríkismálum eftir það en Texas eða Kalifornía eða önnur slík fylki í Ameríku. Það er m.ö.o. fyrst og fremst pólitískt markmið, ríkisstofnun, sem stefnt er að með Efnahagsbandalaginu. Og þetta kemur líka mjög greinilega fram í sjálfri stofnskrá bandalagsins, því að stjórnarnefnd þess og ráðherranefnd er í mörgum tilfellum falið löggjafarvald, sem stendur ofar löggjafarvaldi þjóðþinga þátttökuríkja. Þetta gildir um efnahagsmál í mörgum greinum, félagsmál, atvinnumál, samgöngumál o.s.frv. Í mjög veigamiklum málaþáttum er það stjórnarnefnd og ráðherranefnd Efnahagsbandalagsins, sem lögin setur, en ekki þjóðþing viðkomandi bandalagsríkja. Þegar við Íslendingar þurfum að gera það upp, hvaða afstöðu við viljum hafa til Efnahagsbandalagsins, verðum við fyrst og fremst að taka afstöðu til þess, hvort við viljum ganga inn í nýtt ríki, gerast hluti af nýju ríki eða ekki. Það er kjarni málsins. Þess vegna er sérstök ástæða til þess fyrir Íslendinga að íhuga þetta: Er eftirsóknarvert fyrir smáþjóð eða þjóðernisminnihluta að sækjast eftir því að vera hluti í stóru ríki? Hefur reynslan á undanförnum öldum og áratugum sýnt og sannað, að það sé hagstætt fyrir smáþjóð eða þjóðernisminnihluta að vera hluti í stóru ríki? Hvað er það, sem barátta smáþjóðanna hefur snúizt um að verulegu leyti á undanförnum áratugum? Er það ekki einmitt það, að þær hafi verið að brjótast út úr hinum stóru ríkjum og leita eftir því að ná meira sjálfsforræði og sjálfstæði? Er það ekki á þann hátt, sem þær hafa talið að málum sínum væri bezt borgið? Og hefur ekki reynslan sjálf sýnt það, að málum þeirra væri bezt borgið á þann hátt? Og hver er reynsla Íslendinga sjálfra í þessum efnum? Þegar við háðum sjálfstæðisbaráttuna við Dani, voru ýmsir, sem sögðu, að við hefðum margvísleg hlunnindi af því að tilheyra miklu stærra ríki en Ísland væri. Sú skoðun fékk hins vegar ekki að ráða, og Ísland varð sjálfstætt. Hafa Íslendingar tapað á sjálfstæðinu og sjálfsforræðinu? Hefði verið betra fyrir Ísland að vera áfram hluti af Danaveldi en vera sjálfstætt? Þessar spurningar er mjög nauðsynlegt fyrir okkur að hugleiða, þegar við eigum að taka afstöðu til þess, hvort við viljum gerast hluti af nýju ríki. Þess gætir stundum í þeim umr., sem hafa farið fram um þessi mál, að menn hefðu ótrú á litlum ríkjum og teldu, að þeim mundi farnast verr en stóru ríkjunum. Afkoman og menningin væri miklu betri í hinum stóru ríkjum. Hvað kennir sagan, og hvað kennir reynslan í þessum efnum? Hvað segir t.d. reynsla Vestur-Evrópu sjálfrar? Til hvaða ríkja þar eigum við að fara, ef við viljum komast að raun um, hvar eru bezt lífskjör, mest menning, lýðræðislegastir stjórnarhættir? Er það í hinum stóru ríkjum í Vestur-Evrópu, er það á Ítalíu, í Frakklandi eða í Þýzkalandi? Ég segi nei. Til þess að kynnast því, hvar séu bezt lífskjör í Vestur-Evrópu, hvar er mest menning í V.-Evrópu, hvar eru beztir stjórnarhættir í V.-Evrópu, verður einmitt að fara til hinna litlu ríkja Norðurlanda og Sviss, og þar komumst við að raun um, að allt þetta stendur á beztum og blómlegustum grunni. Og hið sama gildir um aðrar heimsálfur. Ef við förum til S.-Ameríku, eigum við að fara til Brasilíu og Argentínu til þess að kynnast því, hvar ástandið er bezt í þessum efnum? Nei, við förum til minnsta ríkisins í þeirri heimsálfu, Uruguay, til þess að kynna okkur og komast að raun um, hvar ástandið er bezt í þessari álfu. Og ef við förum til Asíu, til hvaða ríkis förum við þar? Förum við til Kína? Förum við til Indlands? Nei, við förum til minnsta ríkisins í Asíu, til Ísraels, til þess að komast að raun um, hvar ástandið er bezt í þessum efnum. Og sama mundi niðurstaðan verða, ef við færum aftur í tímann til þess að kynna okkur, hvernig þetta hefur verið áður fyrr. Reynslan er sú, að það eru einmitt hin smáu ríki, hin smáu þjóðfélög, sem komizt hafa lengst. Og þetta er í raun og veru ekkert undarlegt, því að því er þannig varið, að það eru hin smáu þjóðfélög, sem kalla miklu betur fram manndóm og framtak einstaklinganna heldur en hin stóru þjóðfélög. Þessa reynslu skyldum við Íslendingar athuga vel, áður en við tökum þá ákvörðun að gerast hluti af stóru ríki. Ég er ekki heldur viss um, að það verði reynsla þeirra smáu ríkja, sem nú tilheyra Efnahagsbandalagi Evrópu, að þau muni hafa einhvern sérstakan hag af því að tilheyra þessu bandalagi. Ég verð að játa það, að mér hefur orðið nokkuð starsýnt á tölur, sem ég sá nýlega í norsku, viðurkenndu fjármálablaði og hafðar voru eftir einum af varaforsetum stjórnarnefndar Efnahagsbandalagsins. Þessar tölur, sem birtust í seinasta mánuði, fjölluðu um það, hver yrði aukning þjóðarframleiðslunnar í Efnahagsbandalagslöndunum á þessu ári, eftir því sem líkur bentu til nú. Þessar tölur voru á þessa leið: Í Ítalíu er reiknað með því, að aukning þjóðarframleiðslunnar verði um 6%, í Frakklandi er reiknað með því, að aukning þjóðarframleiðslunnar verði 5%, í V.-Þýzkalandi er reiknað með því, að aukning þjóðarframleiðslunnar verði 4.5% , í Belgíu er hins vegar reiknað með því, að hún verði ekki nema 3.5% og í Hollandi 2.5% og í Lúxemborg verði hún engin. Ég skal taka það fram, að það er ekki rétt að dæma þetta eingöngu af einu ári, en mér virðist hins vegar, að þessar tölur bendi ótvírætt til þess, að hin smáu ríki, sem eru í Efnahagsbandalaginu, hafi ekki hlotið neina sérstaka hagsæld við það að taka þátt í því, a.m.k. virðast þessar tölur óneitanlega benda til þess, að hlutur þeirra þar sé ekki eins góður og hinna stóru þjóða. Eins og málin standa nú varðandi afstöðu Íslands til Efnahagsbandalagsins, þá virðist eins og er, að allir séu sammála um, að ekki komi til greina að sækja um fulla aðild að Efnahagsbandalaginu. Það sé hins vegar um tvær leiðir að velja, þegar þar að kemur. Það sé að gera sérstakan tolla- og viðskiptasamning við bandalagið eða sækja um aukaaðild. Þetta eru þær tvær leiðir, sem Íslendingar þurfa sérstaklega að glöggva sig á og afla sér upplýsinga um og ræða um og ekki aðeins ríkisstj. og alþm., heldur líka almenningur þarf að geta tekið afstöðu til, og helzt þurfa þessi mál að liggja svo ljóst fyrir, að almenningur geti tekið afstöðu til þessara tveggja leiða í næstu kosningum. Það, sem mér finnst skera úr um það, hvor þessara leiða er heldur valin, er, hvað það er, sem menn vilja tala um eða ræða um við bandalagið, hvaða mál það eru, sem við teljum nauðsynlegt, að samið verði um. Valið um þessar tvær leiðir á að markast af því, hvað það er, sem Íslendingar telja nauðsynlegt að samið sé um og talað sé um við bandalagið. Af því einu á þetta val að markast. Ég held, að það hljóti að vera flestallir eða a.m.k. langflestir sammála um, að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að ná samningum við Efnahagsbandalagið um tolla- og viðskiptamál, það sé óhjákvæmilegt og að því beri að stefna. Spurningin er hins vegar sú: Eru það einhver fleiri mál, sem við þurfum að ræða við Efnahagsbandalagið? Eru það einhver önnur atriði, sem við þurfum að taka upp til samninga við það? Þurfum við að taka upp samninga við það um gagnkvæm atvinnurekstrarréttindi? Þurfum við að semja við það um frjálsan vinnumarkað? Frjálsar fjármagnshreyfingar? Sameiginlega, samræmda stefnu í efnahagsmálum, samstjórn og þar fram eftir götunum? Ef við teljum nauðsynlegt að tala um svona mörg og víðtæk mál við Efnahagsbandalagið, þá teljum við að sjálfsögðu ekki tolla- og viðskiptasamningsleiðina færa, heldur viljum það, sem meira er, aukaaðildina. Það er frá þessum sjónarmiðum, sem við eigum að gera upp á milli þessara tveggja leiða, tolla- og viðskiptasamningsleiðarinnar og aukaaðildarleiðarinnar. Frá mínu sjónarmiði líta þessi mál þannig út í dag, að það er engin ástæða fyrir Íslendinga að taka upp samninga við Efnahagsbandalagið um önnur mál en tolla- og viðskiptamál. Ég sé enga ástæðu til þess, að það séu teknir upp við það samningar um gagnkvæm atvinnurekstrarréttindi, um samræmda efnahagsstefnu, um frjálsan vinnumarkað o.s.frv. Ég get ekki með beztu vitund séð, að Ísland hafi neina hagsmuni í sambandi við það, að slíkar viðræður séu teknar upp. Af þessum ástæðum horfir málið þannig við frá mínu sjónarmiði í dag, að sú leið, sem við eigum að halla okkur að, sé tolla- og viðskiptasamningsleiðin, af því að það séu ekki önnur málefni, sem við þurfum að ræða sérstaklega og sækjast eftir að ræða við Efnahagsbandalagið um. Og ég hef fullkomlega trú á því, að með því að óska eftir tolla- og viðskiptasamningum getum við náð hagkvæmri niðurstöðu á okkar málum hvað Efnahagsbandalagið snertir. Og ég vil taka það fram í þessu sambandi, að ég álít það, sem hæstv. viðskmrh. hefur sagt um þessi efni, að það séu svo og svo miklir meinbugir á því að ná hagkvæmum tolla- og viðskiptasamningum, fyrst og fremst byggt á fullyrðingum hjá honum og staðhæfingum, án þess að hann hafi nokkrar sérstakar sannanir fyrir því, að hann fari þar með rétt mál. En sem sagt, ef menn vilja ræða um fleiri mál en tolla- og viðskiptamál, taka upp samninga um gagnkvæm atvinnurekstrarréttindi, frjálsan vinnumarkað o.s.frv., þá velja þeir að sjálfsögðu heldur aukaaðildarleiðina. Og þess vegna þykir mér rétt að ræða nokkru nánar um það, sem kallað hefur verið aukaaðild. Það hefur verið sagt um aukaaðildina, að hún gæti verið allt frá 1% til 90% af Rómarsamningnum. En það er hins vegar víst, að ef samið er um aukaaðild, þá er Rómarsamningurinn lagður til grundvallar fyrir viðræðunum. Viðkomandi ríki, sem æskir eftir aukaaðild, tekur fram, hvaða fyrirvara það kýs að hafa frá Rómarsamningnum. Það, sem liggur fyrir um þessi mál í dag, er í fyrsta lagi það, að sá aukaaðildarsamningur, sem þegar hefur verið gerður, gríski samningurinn, liggur miklu nær 90% en 1% og endar líka með fullri aðild. Það, sem við vitum svo um þau 3 lönd, sem hafa sótt um aukaaðild að Efnahagsbandalaginu, - þessi lönd eru Svíþjóð, Sviss og Austurríki, - er það, að þau bjóðast til þess að gangast svo að segja undir öll meginatriði Rómarsáttmálans og telja sér ekki fært að óska eftir aukaaðild á öðrum grundvelli en þeim að ganga svo að segja undir öll ákvæði Rómarsamningsins. Svíar bjóðast t.d. til þess að gangast undir gagnkvæm atvinnuréttindi. Þeir bjóðast til þess að koma á frjálsum vinnumarkaði. Þeir bjóðast til þess að hafa frjálsar fjármagnshreyfingar. Og ég hygg, að Sviss og Austurríki bjóðist til hins sama. Ef við ætlum að fara í fótspor Svía, Svisslendinga og Austurríkismanna, þá verðum við að bjóða gagnkvæm réttindi í öllum þessum efnum. Og þrátt fyrir það, að þeir bjóðist til að gangast undir þetta ströng og mörg ákvæði Rómarsáttmálans, þá er talið mjög vafasamt, að það muni talið fullnægja kröfum Efnahagsbandalagsins um aukaaðild. Við vitum enn fremur, að þegar rætt var um málið í Noregi og Danmörku og þing og ríkisstj. gerðu það upp við sig, hvort heldur ætti að sækja um aukaaðild eða fulla aðild, þá héldu forráðamenn þessara landa því fram, að það væri enginn teljandi munur á þessu tvennu. Það mundu fylgja sömu ókostirnir aukaaðildinni og fullu aðildinni. En hins vegar væru ýmis réttindi, sem fylgdu fullu aðildinni, en aukaaðildin hefði ekki í för með sér, og þess vegna væri hyggilegra t.d. fyrir Noreg og Danmörku að hverfa að því að óska frekar eftir fullri aðild en aukaaðild. Þetta er það eina, sem liggur fyrir sem staðreyndir um aukaaðildina: Í fyrsta lagi, að sá eini aukaaðildarsamningur, sem hefur verið gerður, nálgast mjög að vera samningur um fulla aðild. Það er gríski samningurinn. Í öðru lagi, að þau 3 lönd, sem hafa sótt um aukaaðild, Svíþjóð, Sviss og Austurríki, hafa boðizt til að ganga öll undir meginákvæði Rómarsáttmálans. Og í þriðja lagi, að lönd eins og Noregur, Danmörk og Írland, sem hafa sótt um fulla aðild, hafa talið það betra en að sækja um aukaaðild, vegna þess að sömu ágallarnir fylgdu báðum leiðunum, en hins vegar væru það meiri réttindi, sem fylgdu fullu aðildinni en aukaaðildinni. Ég held, að þegar þessar staðreyndir séu athugaðar, þá sé það ekki eftirsóknarvert fyrir Íslendinga að óska eftir aukaaðild, nema því aðeins að þeir séu undir það búnir að gangast undir ákvæði Rómarsáttmálans um gagnkvæm atvinnuréttindi, um frjálsan vinnumarkað og frjálsar fjármagnshreyfingar. Það kom líka fram í ræðu hæstv. viðskmrh. hér á dögunum, þegar hann var að ræða um aukaaðild, að hann taldi það óhjákvæmilegt, að ef teknar væru upp viðræður um hana, þá mundu þessi ákvæði Rómarsáttmálans vera lögð til grundvallar. Hann gerði hins vegar ráð fyrir því, að það væri hægt að fá svo og svo mikla fyrirvara eða undanþágur frá þessum ákvæðum. Hann gerði ráð fyrir því, að það yrði hægt að fá undanþágu hvað fiskveiðar snerti. Hins vegar hefur hæstv. ráðh. í ræðu, sem hann flutti hjá Verzlunarráði Íslands á s.l. sumri, gert ráð fyrir því, að aukaaðild mundi fylgja það, að við yrðum að veita útlendingum aðstöðu til fisklöndunar og aðstöðu til að reka fiskiðjuver hér á landi. Og hæstv. ráðh. lét jafnframt þau orð falla, að það væri kannske ekki svo alvarlegt fyrir okkur að gera þetta, ef við gætum sett ákvæði um það að koma í veg fyrir, að þetta leiddi til ofveiði innan fiskveiðilandhelginnar. Nákvæmlega sama skoðun hefur komið fram hjá forstöðumanni Efnahagsstofnunarinnar, Jónasi Haralz, í grein, sem hann skrifaði í Fjármálatíðindi á s.l. sumri. Þar gerir hann ráð fyrir því, að sennilega muni vera hægt að fá fyrirvara hvað snertir fiskveiðar innan fiskveiðilandhelginnar, en hins vegar verði að telja það hugsanlegt, að við verðum að veita undanþágu hvað snertir rétt útlendinga til að reka hér fiskiðjuver, og það virðist einnig koma fram í þessari grein Jónasar Haralz, að hann telji það ekki svo athugavert, ef jafnhliða sé hægt að setja reglur um það að koma í veg fyrir ofveiði innan fiskveiðilandhelginnar. M.ö.o.: báðir þessir menn, sem mest hafa unnið að samningum um þessi mál, gefa það fullkomlega í skyn, og það er veikt til orða tekið, - að við verðum að veita útlendingum rétt til fisklöndunar og rétt til að reka fiskiðjuver, rétt til að komast inn í fiskiðnaðinn á Íslandi. Ég held, að hér sé um mál að ræða, sem vissulega sé nauðsynlegt að ræða mjög rækilega. Hvaða atvinnuvegur er það, sem er líklegastur til að vaxa mest og hafa einna mesta þýðingu fyrir landið á komandi árum? Hvaða atvinnuvegur er það, sem má telja skv. þeirri þróun, sem nú blasir við, að muni vera einna álitlegastur og útlendingar muni helzt sækjast eftir að komast inn í hér á landi? Þessum spurningum er alveg hiklaust hægt að svara. Það er ekki um nema eina atvinnugrein að ræða, og það er fiskiðnaðurinn. Fiskiðnaðurinn er tvímælalaust sú atvinnugrein, sem á fyrir höndum mesta framtíð á Íslandi á næstu áratugum, og sú atvinnugrein, sem útlendingar munu sækjast sérstaklega eftir að komast inn í. Hvað þýðir það að geta rekið fiskvinnslufyrirtæki, fiskvinnslustöðvar og fiskiðju hér? Það þýðir í raun og veru það, að þeir aðilar, sem það geta, fara bakdyramegin inn í landhelgina. Þeir fá lyklavöldin að fiskveiðilandhelginni. Þetta kemur alveg greinilega fram í þeim ummælum hæstv. viðskmrh. og Jónasar Haralz, sem ég vitnaði til áðan, að þeir telja þá hættu fylgja því, ef útlendingar fengju að reka hér fiskiðjuver, að þá kynni að skapast ofveiði innan fiskveiðilandhelginnar. Það er m.ö.o. búið að afhenda útlendingum lyklavöld, búið að leyfa þeim að fara bakdyramegin inn í landhelgina, ef þeir fá rétt til þess að reka hér fiskiðjuver og fiskvinnslustöðvar. Og það er búið að gera miklu meira, því að það getur hver og einn gert sér ljóst, sem athugar þessi mál, að þeir, sem ráða yfir fiskiðjuverunum og fiskvinnslustöðvunum, hafa kverkatak á útgerðinni. Þeir ráða raunverulega yfir útgerðinni. Þeir geta hvenær sem er, ef þeir eru orðnir nógu öflugir á þessu sviði, sett útgerðinni stólinn fyrir dyrnar. Þeir hafa kverkatak á útgerðinni. Með því að hleypa útlendingum inn í fiskiðnaðinn er ekki aðeins verið að gefa þeim tækifæri til þess að fara bakdyramegin inn í fiskveiðilandhelgina, það er líka verið að gefa þeim tækifæri til þess að ná kverkataki á útgerðinni. Og Íslendingar hafa reynslu í þessum efnum, sem vert er að rifja upp og gefa nú hinn fyllsta gaum. Ég var fyrir nokkru að blaða í Alþingistíðindum frá 1928. Það þing var eitthvert hið mesta róstu- og deiluþing, sem háð hefur verið, og stjórnarsinnar og stjórnarandstæðingar komu sér saman um fæst. Það merkilega gerðist þó, að á þessu þingi komu þeir sér saman eða voru sammála. að meginstefnu til um þau mál, sem voru mest þjóðnýtingarmál af þeim málum, sem þá voru lögð fyrir Alþingi. Þessi mál fjölluðu um stofnun síldareinkasölu og um það, að ríkið byggði síldarbræðsluverksmiðjur. Menn eins og Jón Þorláksson og Magnús Guðmundsson, sem voru síður en svo nokkrir þjóðnýtingarmenn og voru litlir vinir þáverandi ríkisstj., voru sammála henni að meginstefnu til, að í þessa stóru þjóðnýtingu, þá stærstu þjóðnýtingu, sem ráðizt hefur verið í á Íslandi, væri nauðsynlegt að ráðast. Og hvers vegna viðurkenndi allt Alþingi 1928, að það þyrfti að grípa til þjóðnýtingar í þessum efnum, þyrfti að taka upp síldareinkasölu og að ríkið þyrfti að byggja síldarverksmiðjur? Ástæðan var bara ein. Ástæðan var sú, að það voru útlendingar, sem réðu svo að segja yfir öllum síldariðnaði landsmanna. Það voru útlendingar, sem réðu yfir síldarbræðslunum, nema 2 smábræðslustöðvum, og þeir réðu yfir síldarsöltuninni að 2/3 hlutum. Og þessi yfirráð útlendinga gáfust landsmönnum, gáfust sjómönnum, gáfust útvegsmönnum svo illa, að það var talið alveg óhjákvæmilegt að grípa inn í með hinum róttækustu aðgerðum, eins og einkasölu og byggingu ríkisverksmiðja. Þetta gerðist þá með þeim hætti, að ef illa leit út með síldarsölu, þá héldu útlendingarnir að sér höndum og höfðust lítið að, og þá varð meiri og minni stöðvun hjá útgerðinni. Ef aftur á móti vel horfði, þá kepptust þeir við að framleiða sem mest, miklu meira en markaðurinn þoldi. Útlendingarnir höfðu betri aðstöðu á hinum erlendu mörkuðum og gátu tryggt söluna á sinni síld, en hinir íslenzku síldarútflytjendur urðu að mæta afgangi og urðu hvað eftir annað fyrir hinum stórkostlegustu skakkaföllum. Verðið til sjómanna og útgerðarmanna var líka óeðlilega lágt, vegna þess að hinir útlendu aðilar höfðu aðstöðu til að skammta það. Þessa reynslu hafa Íslendingar af því að hleypa að útlendingum og láta útlendinga sjá um fiskiðnaðinn og síldariðnaðinn fyrir sig. Er þessi reynsla með slíkum hætti, að við eigum í annað sinn að opna nýja gátt fyrir útlendinga til þess að komast inn í fisk- og síldariðnaðinn? Ég segi nei. Og ég segi jafnframt, að ég lýsi fullri undrun minni yfir því, að menn, sem hafa staðið framarlega í samningum fyrir hönd hæstv. ríkisstj. í þessum efnum, eins og hæstv. viðskmrh. og Jónas Haralz, skuli láta þá skoðun í ljós, að það sé í raun og veru ekkert athugavert við það, þó að útlendingum sé hleypt inn í fiskiðnaðinn, aðeins ef þeir fá ekki leyfi til þess að stunda fiskveiðar. Ég álít, að það eigi að gilda hið nákvæmlega sama í þessum efnum, - að við verðum að tryggja það, ég segi 100%, að ekki aðeins fiskiskipin, heldur líka fiskiðjuverin og síldarvinnslustöðvarnar séu í höndum Íslendinga. Og ég álít, að við eigum að gera það strax nú á þessu þingi. Fyrir rúmum 40 árum, 1922, voru sett sérstök lög á Alþingi til að tryggja það, að fiskveiðarnar sjálfar væru í höndum Íslendinga. Og á þar við fiskveiðilöggjöfina frá 1922. Landsmenn sáu þá fram á það, að sjávarútvegurinn væri sú atvinnugrein, sem útlendingar mundu sækjast sérstaklega eftir að komast inn í. Þess vegna voru með fiskveiðilöggjöfinni frá 1922 sett sérstök ákvæði, sem tryggja útgerðina sjálfa betur fyrir því en aðrar atvinnugreinar á Íslandi, að útlendingar geti komizt inn í hana. Það er gert með því, að það er skýrt tekið fram í lögunum, að aðeins íslenzk skip megi stunda veiðar innan fiskveiðilandhelginnar, og þau skip séu ein talin íslenzk, sem séu alger eign íslenzkra ríkisborgara. Ég álít, að það sé óhjákvæmilegt nú á þessu þingi að breyta fiskveiðilöggjöfinni á þann veg, að hið sama gildi um fiskvinnslustöðvarnar og fiskiskipin sjálf í þessum efnum. Ég álít, að það sé alveg sérstök ástæða til þess að gera þetta núna, áður en samningar við Efnahagsbandalagið hefjast, alveg eins og Danir eru nú að setja sérstaka löggjöf til þess að koma í veg fyrir það, að útlendingar , geti keypt jarðeignir þar í landi. Það, sem ég vil segja um þessi mál að lokum, er þetta, að séu það nokkrir tveir máttarstólpar íslenzks atvinnulífs, sem aldrei megi láta af hendi við útlendinga, þá eru það orkuverin og fiskiðjuverin. Það eru tvær mestu lífæðar íslenzks atvinnulífs, sem við verðum að verja fyrir því, að útlendingar geti komizt inn í og rekið sér til hagsbóta andstætt hagsmunum þjóðarinnar sjálfrar. Af því, sem ég hef nú rakið og kom fram í ummælum hæstv. viðskmrh:, sést, að ef beðið væri um samning á grundvelli aukaaðildar, þá yrði rætt um gagnkvæm atvinnuréttindi, um frjálsan vinnumarkað o.s.frv. Þetta þýðir það, að með því að taka slíka samninga upp, þá er hinum erlendu hringum, sem sækjast eftir að komast inn í atvinnurekstur hér á landi, inn í fiskiðnaðinn, gefið undir fótinn og þeir fá aðstöðu til þess að ýta við ríkisstj. sínum og koma sérsjónarmiðum sínum á framfæri. Aftur á móti, ef aðeins væru teknar upp viðræður við Efnahagsbandalagið á grundvelli tolla- og viðskiptasamnings, þá hefðu hinir erlendu hringar ekki aðstöðu til þess að koma sjónarmiðum sínum þannig á framfæri. Með því að biðja um samninga á grundvelli aukaaðildar, í stað þess að biðja um þá á grundvelli tolla- og viðskiptasamnings, er verið eins og beinlínis að siga hinum erlendu auðhringum, sem vilja komast inn í fiskiðnaðinn, á okkur og gefa þeim tækifæri til þess að koma sínum sérhagsmunum á framfæri, sem miklu síður væri, ef samið væri á grundvelli tolla- og viðskiptasamnings. Bæði hvað þetta snertir og margt fleira, þá hygg ég, að niðurstaðan verði sú í sambandi við aukaaðildina, að það verði enginn stór munur á henni og fullri aðild. Munurinn sé meira stigmunur en eðlismunur. Munurinn liggi fyrst og fremst í því, að með því að óska eftir fullri aðild, þá sé skrefið stigið til fulls inn í hið nýja ríki, aftur á móti ef aðeins er óskað eftir aukaaðild, þá sé þetta skref stigið í áföngum, en endalokin verði hin sömu, eins og líka sést bezt á gríska samningnum. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. mikið að sinni. Það gefst e.t.v. ástæða til þess að ræða nokkur atriði síðar. Það, sem ég vil rifja upp að lokum, er þetta tvennt: Þegar við veljum á milli tolla- og viðskiptasamnings eða aukaaðildar, þá verðum við að hafa það fyrst og fremst í huga, hvað það er, sem við viljum semja um við Efnahagsbandalagið, hvaða mál það eru, sem við teljum nauðsynlegt að ræða um. Og ég sé ekki á þessu stigi, að það sé ástæða til þess að óska eftir öðru en samningum um tolla- og viðskiptamál. Ef við tökum upp samninga á öðrum grundvelli, þá er það meira og minna til þess að flækja okkur inn í málið, skapa útlendingum aðstöðu til að koma sérsjónarmiðum sínum hér á framfæri, og fyrr en seinna gæti - það leitt til þess, að við værum fullkomlega flæktir inn í þetta nýja ríki. Að endingu vil ég svo víkja að því, sem ég sagði hér í upphafi og ég tel meginatriði þessa máls. Ég tel þann áróður algerlega rangan og falskan, sem fram hefur komið hér hjá hæstv. ráðh., að við þurfum eitthvað sérstaklega að vantreysta vestrænum þjóðum og mála fjandann á vegginn, þar sem þær eru, og segja, að þær muni girða okkur frá sér með tollmúrum, einangra okkur menningarlega og félagslega, ef við borgum ekki einhvern sérstakan aðgangseyri fyrir samskipti við þær. Ég mótmæli því, að það sé rétt að halda fram slíkum sjónarmiðum um hinar vestrænu þjóðir. Ég trúi því, að það muni reynast í þessum efnum eins og endranær, að hinar vestrænu þjóðir muni reynast okkur vel og muni ekki setja okkur neina afarkosti, aðeins ef við verðum sjálfir menn til þess að halda rétt og farsællega á þessum samningum. Ég hygg, að það megi hið sama segja um þetta efni og einn mætasti foringi þjóðarinnar sagði, þegar sjálfstæðisbaráttan við Dani stóð yfir. Hann sagði, að verstu mennirnir, sem við væri að eiga, væru ekki Danir sjálfir, heldur Íslendingar, sem væru danskari en Danir sjálfir væru í raun og veru. Ég óttast ekkert annað í þessu máli en það verði einhver annarleg sjónarmið og undarleg sjónarmið hér innanlands, sem gætu orðið okkur að falli, ef eitthvað verður okkur að falli í þessu máli. En við þurfum ekki að óttast hina útlendu aðila, ef við höldum nógu fast og einbeitt á málum og vitum, hvað við viljum sjálfir. Það eru fyrst og fremst annarleg öfl hjá okkur sjálfum, sem við þurfum að óttast. Og ég verð að segja það, að meðal þeirra annarlegu afla, sem mér finnst hafa skotið hér upp kollinum, eru þeir menn, sem tala um það eins og jafnvel sjálfsagðan hlut, að útlendingum verði hleypt inn í íslenzka fiskiðnaðinn, þeim verið hleypt þannig bakdyramegin inn í landhelgina og þeim gefin aðstaða til þess að ná þar kverkataki á íslenzkum sjávarútvegi. Ég tel þau sjónarmið alveg sérstaklega annarleg og þau sjónarmið. þurfi fyrst og fremst að kveða niður. Og þau sjónarmið eigum við að kveða strax niður með því að breyta fiskveiðilöggjöfinni þannig á þessu ári, að það verði tryggt jafnt um fiskvinnslustöðvarnar og fiskiskipin, að þessi tæki verði eign Íslendinga einna að öllu leyti og engra annarra.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. vildi í ræðu sinni í dag neita því, að hann hefði áður lýst því yfir, að í rauninni væri aðeins um tvær leiðir að ræða fyrir Íslendinga til þess að tengjast Efnahagsbandalagi Evrópu, og að því leyti væri það nýtt í upplýsingum hans, sem fram kom í ræðu hans s.l. mánudag, að einnig gæti verið um þriðju leið að ræða. Mér kom það nokkuð einkennilega fyrir að heyra, að hæstv. ráðh. skyldi neita þessu hér úr þessum ræðustóli. Ég hef, eins og eflaust fleiri hv. þm., lesið bókarpésa, sem gefinn var út af Frjálsri menningu og kallaður er Sjálfstæði Íslands, en er frá umr., sem þessi samtök efndu til einmitt um efnahagsbandalagsmálið. Í þessari bók kemur það mjög greinilega fram, að hæstv. viðskmrh. hefur haldið þessu fram mjög skýrt og ákveðið í þeim umr., sem þar fóru fram, að það væri aðeins um tvær leiðir fyrir Íslendinga að gera til þess að tengjast Efnahagsbandalaginu, annaðhvort að sækja um fulla aðild eða aukaaðild, og um annað gæti varla verið að ræða. Í þessari bók er haft eftir hæstv. ráðh. um þetta efni m.a. orðrétt sem hér segir: „Þess vegna held ég, sagði hæstv. ráðh., „að við getum ekki gert okkur von um, að okkar vandi geti leystst á svona einfaldan hátt eins og að fara tollasamningsleið - sem þá var verið að ræða. „Staðreyndir málsins, sagði ráðh., „eru þær, að það er ekki hægt að ræða um tengsl við Efnahagsbandalagið nema á tvennan hátt, annaðhvort samkv. 237. gr. um fulla aðild eða samkv. 238. gr. um aukaaðild. Í báðum tilfellunum hljóta tengslin í grundvallaratriðum að vera á grundvelli Rómarsamningsins. Þetta er vandinn, sem okkur er á höndum, ekki bara okkur, heldur öllum öðrum þjóðum, sem leitað hafa tengsla við Efnahagsbandalagið. Og það var ekki aðeins hæstv. ráðh. einn, sem hélt þessari skoðun fram á þessum umræðufundi. Einn af fremstu sérfræðingum ríkisstj. í þessum málum, Jóhannes Nordal bankastjóri, staðfesti einnig á þessum fundi þessa sömu skoðun og undirstrikaði það, að í raun og sannleika væri ekki nema um þessar tvær leiðir að velja. Það, sem Jóhannes Nordal sagði um málið, var á þessa leið: „Í þessu efni er eitt alveg ljóst, en það er, að Rómarsamningurinn gerir ekki ráð fyrir nema tvenns konar umsóknum, umsókn um fulla aðild samkv. 237. gr. og umsókn um aukaaðild samkv. 238. gr. Efnislega gæti umsókn um aukaaðild verið mjög lík þeirri tegund af umsókn eða samningi, sem Eysteinn Jónsson nefndi áðan (en hann hafði einmitt rætt um tollasamningsleiðina). Hins vegar yrði samningurinn að vera gerður samkv. 238. gr., og slíkur tvíhliða samningur og án formlegrar aukaaðildar kemur áreiðanlega ekki til greina.“ Það var ekkert verið að skera þar við nögl sér af þeim, sem bezt þekktu til um þetta mál á þessum tíma, að svona lægju hlutirnir. Það var því fyllilega ástæða til þess að minnast á það hér í þessum umr., að nú, þegar hæstv. viðskmrh. gefur skýrslu í nafni allrar ríkisstj. um þetta mál, þá kom vissulega fram einn nýr þáttur, það er hin svonefnda þriðja leið. Út af fyrir sig mundi ég segja, að hér sé ekki um neitt ýkjamerkilegt atriði í þessu máli að ræða, annað en það, að mér sýnist á þessu eins og ýmsu fleiru, sem ég mun koma hér að nánar síðar, að það sé ekki alls kostar áreiðanlegt allt, sem sagt er á hinum einstöku tímum af hæstv. ríkisstj. og ráðunautum hennar um einstök atriði þessa máls.  Í umr. þeim, sem átt hafa sér stað um hugsanlega aðild Íslands að Efnahagsbandalagi Evrópu, hefur því mjög verið haldið fram af ýmsum aðilum, að í rauninni væri Íslandi nauðugur einn kostur að gerast þátttakandi í bandalaginu með einum eða öðrum hætti vegna mikilla viðskiptatengsla við lönd bandalagsins. Sérstaklega hefur þetta verið áberandi í ýmsu því, sem komið hefur fram hjá hæstv. ríkisstj. um málið, frá ráðunautum hennar í efnahagsmálum, frá einstökum ráðh. og frá stuðningsblöðum stjórnarinnar. Sá háttur hefur sem sagt verið hafður á í umr. um þetta mál af hálfu þessara aðila að gera sem allra mest úr þeim erfiðleikum, sem Íslendingar yrðu að glíma við, og mikla sem mest það tjón, sem íslenzkur þjóðarbúskapur yrði fyrir, ef landið stendur utan þess efnahagsbandalags, sem talið er víst að koma muni. Erfiðleikarnir, sem þannig er spáð, og tjónið, sem reiknað er út í tölum, eiga síðan að duga sem röksemdir fyrir því, að Ísland verði, hvað sem öllu öðru líður, að gerast aðili að bandalaginu með einhverjum hætti, eða eins og nú er farið að orða það í einni tíð: tengjast bandalaginu á einhvern hátt. Vegna þeirrar áherzlu, sem talsmenn aðildar að bandalaginu hafa lagt á þennan þátt umr., þ.e.a.s. að reyna að sanna, að Ísland sé svo að segja nauðbeygt af viðskiptalegum ástæðum að tengjast bandalaginu, vil ég ræða hér nokkru nánar um þessa hlið málsins. Í skýrslu þeirri, sem hæstv. viðskmrh. hefur nú flutt Alþingi um þetta mál, segir hann m.a., að útflutningur Íslands til þeirra landa, sem telja megi líklegt að verði í Efnahagsbandalaginu, hafi verið 40–50% undanfarin ár, en 61% s.l. ár, þ.e.a.s. árið 1961. Þetta sama segir Jónas Haralz, aðalsérfræðingur ríkisstj. í efnahagsmálum, í grein, sem hann skrifar um málið í fyrsta hefti Fjármálatíðinda 1962. Í þeirri grein segir Jónas, að hann telji rétt að leggja útflutninginn árið 1961 til grundvallar við útreikninga á því, hve mikið tjón íslenzkur þjóðarbúskapur mundi hafa af ráðgerðum tollahækkunum Efnahagsbandalagsins, ef Ísland stæði utan þess. Í stuðningsblöðum ríkisstj. hefur einnig hvað eftir annað verið sagt, að 50–60% af útflutningi landsins fari til þeirra landa, sem innan tíðar muni verða í Efnahagsbandalaginu, og jafnframt hefur svo verið bent á, að það gæfi auga leið, að land, sem væri þannig statt viðskiptalega, gæti ekki þolað almennan innflutningstoll í bandalagslöndunum, sem næmi 13–15% á flestum útflutningsvörum sínum. Til þess að gera þetta dæmi um vandamál útflutningsins sem allra stærst, hefur svo Jónas Haralz reiknað út í krónum, hve mikið tjón sjávarútvegsins yrði miðað við útflutning ársins 1961 og fulla tolla Efnahagsbandalagsins. Jónas kemst að eftirfarandi niðurstöðu orðrétt, tekið úr grein hans í Fjármálatíðindum: „Reiknað í krónum og miðað við núv. gengi eru þetta 188 millj. kr. af fob-verðmæti útflutnings, er nam 1646 millj. kr. Þessi upphæð er sá tekjumissir, sem útflytjendur sjávarafurða verða fyrir, standi Ísland utan bandalagsins, samanborið við það, að landið tengist bandalaginu á einhvern þann hátt, að það komist inn fyrir tollmúrinn. Þetta var orðrétt tekið upp eftir Jónasi Haralz. Síðar í greininni segir Jónas, að tjón sjávarútvegsins frá því ástandi, sem verið hefur, muni að vísu ekki verða svona mikið, vegna þess að í gildi hafi verið allmiklir tollar í markaðslöndunum áður. Tjón sjávarútflutningsins, miðað við útflutning ársins 1961 og núv. ástand, núv, tolla, telur Jónas þó að mundi verða 83 millj. kr. Útreikningar Jónasar Haralz, ráðunautar ríkisstj. í efnahagsmálum, eru í mikilvægum atriðum rangir og villandi. Svipað er að segja um tölur hæstv. viðskmrh. um, að 50–60% af útflutningi landsins fari til þeirra landa, sem muni verða í Efnahagsbandalagi Evrópu. Hvað er það, sem er rangt og villandi í málflutningi þeirra Jónasar Haralz og hæstv. viðskmrh. í þessum efnum? Í fyrsta lagi er þess að geta að báðir setja þeir dæmið þannig upp, að öll lönd Vestur-Evrópu, að undanteknu Finnlandi einu, verði aðilar að bandalaginu og muni öll beita tollaákvæðum þess til fulls gagnvart þjóðum utan bandalagsins. Þannig slá þeir því föstu, að Svíþjóð tilheyri bandalaginu, sömuleiðis Spánn og Portúgal. En eins og nú standa sakir, er þetta þó mjög ósennilegt hvað Svíþjóð viðvíkur, og um aðild Spánar og Portúgals verður ekkert sagt á þessu stigi málsins. Í öðru lagi er í útreikningum Jónasar og í röksemdum hæstv. ráðh. fyrst og fremst miðað við útflutning ársins 1961, en forðazt að líta á lengra tímabil, þó að augljóst sé við nánari athugun, að útflutningur ársins 1961 er mjög sérstæður og gefur ranga mynd af útflutningsmálunum almennt séð. Í þriðja lagi er svo það, að útflutningur til hugsanlegra Efnahagsbandalagslanda er ranglega talinn samkv. eðli þess máls, sem hér er rætt um, í tölum hæstv. ráðh. og Jónasar Haralz. Með útflutningi til landa Efnahagsbandalagsins er talinn útflutningur, sem aðeins að forminu til telst til þeirra landa, en raunverulega fer þangað aldrei, heldur á allt aðra markaði. Ég skal nú víkja nokkru nánar að þessum atriðum og rökstyðja mál mitt betur. Ég hygg, að flestir þeir, sem á hlutlægan hátt reyna að gera sér grein fyrir þeim vanda, sem líklegt er að íslenzkur þjóðarbúskapur standi frammi fyrir með tilkomu Efnahagsbandalagsins og sennilega inngöngu nokkurra Vestur-Evrópuþjóða í það bandalag, muni viðurkenna, að ástæðulaust sé að reikna með því, eins og enn standa sakir, að Svíþjóð gerist aðili að bandalaginu. Þó að Svíþjóð hafi samþykkt að leita eftir samningum við bandalagið, hafa forustumenn þar í landi undirstrikað þá stefnu sína mjög ákveðið, að þeir vilji að engum skilyrðum ganga, sem skert geti hlutleysisafstöðu landsins og fullt frelsi þess í viðskiptum við aðrar þjóðir. Samningar, sem leiddu til þess, að Svíþjóð tæki upp stefnu bandalagsins í viðskiptamálum gagnvart öðrum þjóðum, brytu algerlega í bága við hlutleysisafstöðu þá, sem Svíar hafa reynt að fylgja. Ég tel því mjög villandi að setja upp þannig dæmi varðandi viðskipti við lönd innan bandalagsins og utan, að reiknað sé með Svíþjóð sem bandalagslandi. Svipað má segja um lönd eins og Portúgal og Spán. Enn sem komið er ríkir fullkomin óvissa um, hvort þau taka upp tolla bandalagsins eða tengjast því yfirleitt á nokkurn hátt. Þetta voru atriði, sem sérstaklega varða stærð bandalagsins, sem leggja ber til grundvallar til að reyna að gera sér grein fyrir þessum vanda. En komum þá að öðrum atriðum. Árið 1961 varð óvenjulegt um útflutning á margan hátt af Íslands hálfu. Það ár féll útflutningur á frosnum fiski til Rússlands úr um 30 þús. tonnum, sem hann hafði verið í mörg ár, niður í um 7 þús. tonn. Útflutningur á frosnum fiski jókst hins vegar þetta ár til Bretlands mjög mikið. Þeir, sem þekktu til, vissu, að hér var um tímabundna breytingu að ræða, enda hefur reynslan sýnt það, þar sem freðfisksmarkaðurinn í Bretlandi hefur nú dregizt saman aftur, en Rússlandsmarkaðurinn aftur á móti aukizt á ný. Þær hugmyndir, sem aðdáendur Efnahagsbandalagsins höfðu um nýjan stórmarkað fyrir frosinn fisk í Bretlandi og Hollandi, hafa gersamlega farið út um þúfur. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, sem hafði í krafti slíkra hugmynda ráðizt í mikinn undirbúning að markaðsöflun í þessum löndum, hefur nú gersamlega gefizt upp við þessi plön sín. Hún hefur stöðvað allar framkvæmdir í Hollandi og lagt niður fiskverksmiðjur sínar í London eftir mjög kostnaðarsamar tilraunir. Í dag eru horfurnar þær, að stórlega muni draga úr sölu á frosnum fiski héðan til Bretlands, a.m.k. á næsta ári. Á þessu leikur enginn vafi hjá framleiðendum í dag. Viðmiðun, sem byggist eingöngu á útflutningi landsins árið 1961, er því mjög villandi. Í 2. hefti Fjármálatíðinda árið 1961 er birt skýrsla um útflutning Íslands til einstakra landa árin 1957–1960 eða yfir fjögurra ára tímabil. Samkv. þeirri skýrslu var útflutningur Íslands til allra landa Vestur-Evrópu, annarra en Finnlands og Svíþjóðar, sem hér segir: Árið 1957 var þessi útflutningur 33.6% af heildarútflutningi, árið 1958 var hann 33.7%, árið 1959 var hann 29.3%, en árið 1960 var hann 44.2% og var óvenjuhár það ár, m.a. vegna þess, að talsvert af útflutningi ársins 1959 færðist yfir á árið 1960 af sérstökum markaðsástæðum. En segja má á sama hátt, að útflutningurinn 1959 hafi verið óvenjulágur, þar sem hann var aðeins, 29.3%. Sé útflutningurinn til Portúgals dreginn frá líka, verða tölurnar þessar: Árið 1957 hefði þá útflutningurinn verið 29.4% árið 1958 29.6%, árið 1959 25.9% og árið 1960 40.7%. Þessar tölur sýna allmikið annað en þær tölur, sem hæstv. ríkisstj. og sérfræðingar hennar telja sér bezt að flagga með í þessum efnum. En það, sem þó skiptir enn metra máli en þessar almennu prósentutölur, er að íhuga, hvað á bak við þessar tölur stendur. Við fyrstu sýn virðist svo, að þessar tölur segi, að um 30% og jafnvel 40% sum árin af heildarútflutningi landsins hafi um nokkurra ára skeið farið til þeirra landa í Vestur-Evrópu, sem nú hugsa sér að leggja háa tolla á innfluttar vörur frá löndum utan Efnahagsbandalagsins. En svona er þessu ekki varið. Í þessum tölum yfir útflutninginn er meðtalinn allmikill útflutningur, sem aðeins telst reikningslega til Vestur-Evrópulanda, en raunverulega hefur farið til annarra landa, einkum til Afríku. Ég skal nefna dæmi þessu til skýringar. Í skráðum útflutningi til Bretlands árið 1959 eru t.d. talin 2710 tonn af saltfiski og 2220 tonn af skreið. Skreiðin fer aldrei til Bretlands, og saltfiskurinn er allur endurútfluttur - það af honum, sem þá fer nokkurn tíma inn í Bretland. Ástæðan til þess, að skreiðin er talin seld til Bretlands, en ekki til Afríku, þangað sem hún fer, er eingöngu sú, að hún er seld í gegnum brezkan millilið. útflutningur þessi nam tæpum 40% af heildarútflutningi okkar til Bretlands á sjávarafurðum þetta ár, svo að það er auðséð, að hér er ekki um neinar smáræðistölur að ræða. Auðvitað er algerlega rangt að telja þennan útflutning með þeim útflutningi til Bretlands, sem hætta er á að geti lent undir tolla Efnahagsbandalagsins. Útflutningur þessarar vöru mundi allur fara fram hjá tolli bandalagsins, og sennilegast er auðvitað, að við færðum þessi viðskipti beint til hinna raunverulegu markaðslanda milliliðalaust. Þetta dæmi um útflutninginn til Bretlands er ekki það eina. Eins er ástatt í mörgum öðrum tilfellum. Talsvert af þeim vörum, sem við seljum til Vestur-Þýzkalands, er endurútflutt þaðan. Það sama er að segja um Noreg og einnig Holland. Tölurnar um útflutning til Vestur-Evrópulanda eru því of háar, ef miða á við þær varðandi sameiginlega tolla Efnahagsbandalagsins og gera sér grein fyrir því tjóni, sem þeir gætu haft fyrir útflutning okkar. Enn er svo það, að prósentutölur um útflutning, eins og 30% eða 40% af heildarútflutningi, segja ekki nema hálfa sögu um þann vanda, sem við er að glíma. Til þess að átta sig á vandanum er nauðsynlegt að glöggva sig á því, hvaða vörur það eru, sem fylla þessi 30 eða 40% útflutningsins. Ástæðan til þess, að nauðsynlegt er að átta sig á því, hvaða vörur hér er um að ræða, er fyrst og fremst sú, að útflutningsvörurnar eru misjafnlega erfiðar í sölu. Sumar vörur er alltaf erfitt að selja, en aðrar eru eftirsóttar og auðseldar. Þegar nánar er athugað, hvaða vörur það eru, sem við einkum flytjum út til sennilegra Efnahagsbandalagslanda, þá kemur í ljós, að til þeirra flytjum við aðallega út 4 vöruflokka. Þessir vöruflokkar eru lýsi, mjöl, þ.e.a.s. allar tegundir af fiskimjöli, saltfiskur og ísvarinn fiskur. Auk þessara vöruflokka má að vísu nefna dilkakjötið til Bretlands, en um það er varla hægt að ræða í þessu sambandi, þar sem algerlega er enn ókunnugt um toll á því eða innflutningsreglur bandalagsins á þeirri vöru, og ég sleppi því að ræða um það sérstaklega: Til þessa svæðis Efnahagsbandalagsins flytjum við lítið af frosnum fiski, sáralítið af saltsíld, lítið af frosinni síld og mjög lítið af skreið. Það er því ljóst, að þær vörur, sem við mundum einkum lenda í einhverjum vandkvæðum með vegna innflutningstolla bandalagsins, eru lýsi, mjöl, saltfiskur og ísvarinn fiskur. Þetta eru vöruflokkarnir, sem um getur verið að ræða og fylla mestallan útflutninginn inn á þetta svæði. Athugum nú nokkru nánar, hvernig ástatt er með sölu á þessum vöruflokkum og hversu miklar líkur eru til þess, að tollur bandalagsins geti orðið okkur þungur á þeim. Tollur á ísvörðum fiski hefur lengi verið um 10%, en nú er ráðgert, að hann verði 15%. Hér er því um nokkra hækkun að ræða, en ekki mikla. Getur þessi tollahækkun á ísvörðum fiski orðið hættuleg íslenzkum þjóðarbúskap? Nei, alls ekki. Lítill vafi er á því, að ísvarinn fiskur mun smám saman minnka og innan tíðar hverfa sem útflutningsvara frá Íslandi. Þjóðhagslega væri miklu hagkvæmara að vinna fiskinn í þeim fiskverkunarstöðvum, sem við eigum fyrir, en flytja hann út sem algerlega óunnið hráefni. Vandi sá, sem að okkur steðjar vegna ísfiskstollsins, er því harla lítill og lítið vit væri í því að láta af hendi dýrmæt réttindi þjóðarinnar til þess að halda í ísfisksmarkaðinn í Bretlandi og Þýzkalandi. Ég vík þá að sölunni á lýsi og mjöli, sem er uppistaðan í því, sem Ísland hefur selt á undanförnum árum á markaði Vestur-Evrópulanda. Samkv. því, sem hæstv. viðskmrh. sagði í skýrslu sinni, verður tollur bandalagsins á þessum vörum, þ.e.a.s. á lýsi og mjöli, ekki hærri en -5%. En hann hefur verið í sumum löndunum upp í 10% fram til þessa. Hér er því ekki um mikinn toll að ræða, og ótrúlegt er, að hann muni skipta okkur nokkru máli, eins og markaðurinn hefur verið á þessum vörum. Ástæðan til þess, að tollur bandalagsins er ráðgerður svona lágur á þessum vörum, byggist á því, að þær eru eftirsóttar og lönd bandalagsins þurfa mjög á þeim að halda. Þetta höfum við lengi vitað, enda höfum við hvað eftir annað í samningum við erlend ríki notað mjölið okkar og lýsið til þess að greiða fyrir sölu á þeim útflutningsvörum okkar, sem erfiðara er að selja. Um það eru mörg dæmi í viðskiptasamningum okkar, að þannig hefur verið haldið á málum. Þá er þess einnig að gæta, að litlar líkur eru til þess, að tollur bandalagsins á þessum vörum muni nokkurn tíma lenda á okkur. Vegna mikillar eftirspurnar á þessum vörum og fjölda kaupenda í mörgum löndum og vegna þess, að hugsanleg lönd bandalagsins munu alls ekki sjálf geta fullnægt eftirspurn bandalagsins á þessum vörum, má telja víst, að sameiginlegi tollurinn verði að greiðast af bandalagslöndunum sjálfum, en ekki seljendum þessara vara. Það má því telja nokkurn veginn víst, að tollur bandalagsins á mjöl- og lýsisvörum muni ekki skipta okkur Íslendinga miklu máli. Sameiginlegi tollur bandalagsins á saltfiski er ráðgerður 13%. Verði Portúgal og Spánn með í bandalaginu ásamt Ítalíu og Grikklandi, mundu aðalsaltfisksmarkaðslönd okkar taka upp þennan toll. Hér gæti því verið um nokkurn vanda að ræða. Mjög er þó vafasamt, hvort tollurinn lenti raunverulega á okkur eða á kaupendum fisksins. Reynslan, sem fengin er síðan Efnahagsbandalagslönd þau, sem nú eru í Efnahagsbandalaginu, byrjuðu á því að taka upp þennan toll, bendir til þess, að við munum ekki þurfa að greiða tollinn, heldur kaupendurnir í viðskiptalöndunum. Innflytjendur saltfisks á Ítalíu sáu strax, að þeir höfðu enga aðstöðu til þess að láta okkur greiða þennan toll, og af þeim ástæðum fengu þeir leyfi bandalagsins til þess að sleppa tollinum á tilteknu magni af innfluttum saltfiski, og var þá miðað við svipaðan innflutning og verið hafði til Ítalíu um allangt skeið. Okkur er lítil hætta búin af aukinni samkeppni á saltfisksmörkuðunum. Færi svo, að Norðmenn og aðrir saltfisksframleiðendur legðu sig meir eftir mörkuðum í Suður-Evrópu en þeir hafa gert hingað til, mundu aðrir markaðir, sem þeir hafa nýtt fram að þessu, opnast okkur um leið. En líkur til slíkra breytinga eru ekki miklar í sannleika sagt. Þegar rætt er um hættur þær, sem okkur gátu stafað af nýjum tollum bandalagsins, er nauðsynlegt að athuga nokkru nánar eðli þessara tolla og það, hvort líklegt sé, að þeir muni fremur bitna á okkur sem útflytjendum en innflytjendum bandalagsins. Jónas Haralz og hæstv. viðskmrh. virðast ganga út frá því sem sjálfsögðum hlut, að tollurinn muni allur og óskiptur lenda á okkur. Jónas Haralz reiknar í krónum út alla tollupphæðina og segir, að við munum fá sem henni nemur minna fyrir vörur okkar. Hér er tvímælalaust villandi skýrt frá. Á þessu stigi málsins er ógjörningur að segja til um það, hver raunverulega verður að borga þennan nýja toll. Ég er fullkomlega sammála dr. Benjamín Eiríkssyni varðandi mat á þessu atriði. En hann sagði á viðræðufundi Frjálsrar menningar í janúarmánuði s.l., þar sem þetta atriði var rætt sérstaklega, orðrétt á þessa leið: „Þá er augljóst mál um þennan toll, eins og alla aðra tolla og skatta, að þar með er ekki svarað spurningunni um, hvar skattbyrðin að lokum lendir, hver að síðustu borgar skattinn. Kaupmaðurinn, sem afhendir söluskattinn, borgar hann ekki af sínum tekjum. Sennilegt er, að svona tollur á fisk þýði hærra fiskverð í Evrópu. Þetta sagði dr. Benjamín Eiríksson. Þetta er áreiðanlega rétt. Enda hefur reynslan af hinum nýja tolli Efnahagsbandalagsins, það sem af er, staðfest þetta. Efnahagsbandalagslöndin hafa þegar hækkað sína tolla á ýmsum vörum, sem við flytjum út til þeirra. Þannig hefur tollur á frosnum fiski í Hollandi verið hækkaður. Og hið sama er að segja um toll á frosinni síld til Vestur-Þýzkalands. En hver hefur reynslan orðið um þessa nýju tolla? Hver hefur raunverulega borgað þá? Í báðum þessum tilfellum, sem ég nefndi, hafa markaðslöndin orðið að greiða tollinn að fullu og öllu. Kaupendur frosna fisksins í Hollandi tóku á sig allan tollinn, því að annars hefðu þeir ekki fengið fiskinn keyptan. Í Vestur-Þýzkalandi urðu kaupendurnir einnig að taka á sig tollinn af frosnu síldinni og þó meira en það. Þeir urðu að hækka síldarverðið um leið vegna þess að hinn almenni markaður í öðrum löndum á frosinni síld var hærri, svo að þeir þurftu fyrst að hækka verðið og þar að auki að taka á sig allan nýja tollinn. Þessi dæmi sýna, að það er fjarstæða að taka þessi mál eins og hæstv. viðskmrh. og Jónas Haralz gera. Sannleikur málsins er sá, að það eru litlar líkur til þess, að tollurinn á þeim vörum, sem eru auðseljanlegar, lendi á okkur, en nokkur hætta á því, að við verðum að bera þann toll, sem lagður er á þær vörur, sem erfiðast er að selja. Ég hef áður sýnt fram á, að þær vörur, sem fylla aðallega útflutning okkar til hugsanlegra Efnahagsbandalagslanda, eru einmitt þær útflutningsvörur okkar, sem eru auðseldastar. Ég tel því háskann sem að okkur steðjar af ráðgerðum tollum Efnahagsbandalagsins, ekki mikinn. Útreikningar eins og þeir, sem Jónas Haralz hefur birt um tjón okkar af tollunum, eru rangir og mjög villandi. Almennar prósentutölur eins og þær, sem hæstv. viðskmrh. nefndi hér um, að 50 eða 60% af útflutningi okkar fari til sennilegra Efnahagsbandalagslanda, segja mjög lítið til um þann raunverulega vanda, sem við er að eiga. Það þarf að skyggnast á bak við tölurnar og íhuga málið hlutlægt og hleypidómalaust, til þess að unnt sé að átta sig á vandamálinu. Ég hef gerzt nokkuð langorður um þennan þátt vandamálsins, þ.e.a.s. þann vanda, sem tilkoma Efnahagsbandalagsins gæti haft fyrir okkur. Ástæðan er fyrst og fremst sú, að mér finnst, að hæstv. ríkisstj. og ráðunautar hennar hafi dregið upp alranga mynd af þessum vanda. Þeir hafa augljóslega reynt að gera sem mest úr þeim vanda, sem okkar biði, ef við stæðum utan bandalagsins, og síðan hefur allur málflutningur stjórnarliðsins verið við það miðaður að notfæra sér hinn ímyndaða vanda sem rök fyrir því, að Ísland verði, hvað sem öðrum ókostum bandalagsins liði, að gerast aðili að því eða tengjast því með einhverjum hætti. Tilhneigingin í þessum málflutningi er alveg augljós, ekki sízt þegar þess er gætt, að á sama tíma, sem þessi mikla áherzla er lögð á útskýringarnar á því, hve miklu máli skipti fyrir okkur að koma 50% af útflutningi okkar inn fyrir tollmúr bandalagsins til þess að forða frá hinu mikla tjóni, þá er aldrei minnzt einu orði á þann vanda, sem þjóðin gæti orðið fyrir með sölu á hinum 50% útflutningsins, ef hún gerðist aðili að bandalaginu. Hugsunin virðist öll snúast um Efnahagsbandalagið og það að komast undir reglur þess. Nú er það vitað, að þeir, sem gangast undir reglur bandalagsins, hljóta að lenda í miklum viðskiptalegum truflunum við lönd utan þess, og í ýmsum tilfellum, þegar vörurnar, sem um er að ræða, eru þess eðlis, þá mundu viðskiptin á milli landa utan bandalagsins og innan beinlínis falla niður. Sú spurning hlyti því að rísa, ef við tengdumst bandalaginu, hvernig þá færi fyrir okkur með þann útflutning, sem hingað til hefur verið seldur til landa, sem telja má alveg víst að verði ekki í bandalaginu. Eins og ég hef áður bent á, háttar einmitt þannig til, að sá hluti útflutnings okkar, sem nú fer til landa utan bandalagsins, er erfiðari í sölu en hinn hlutinn, sem fer til bandalagssvæðisins: Til landa utan bandalagsins seljum við mestallan frosna fiskinn, þýðingarmestu útflutningsvöru þjóðarinnar. Þangað seljum við svo að segja alla saltsíldina og mest af frosnu síldinni. Hvað yrði um söluna á þessum vörum, ef Ísland gerðist aðili að Efnahagsbandalaginu eða tæki upp viðskiptastefnu þess, sem miðar t.d. að útþurrkun austurviðskiptanna? Það væri auðvitað fjarstæða að búast við því, að við gætum haldið sömu mörkuðum í löndum utan bandalagsins og verið hefur, eftir að við hefðum tekið upp viðskiptareglur, sem svo að segja útilokuðu vörur frá öðrum löndum en bandalagslöndunum hér á landi. Tengsl okkar við Efnahagsbandalagið, mundu veita vörum frá löndum þess forgangsréttaraðstöðu hér. Það má því telja mjög líklegt, að viðskiptalönd okkar utan bandalagsins settu einhverjar reglur sér til varnar á móti slíkum reglum okkar. Líklega yrði afleiðingin sú, að þau lækkuðu fiskverðið til okkar á móti hækkun tolla hér á þeirra vörum eða þá að þau gripu til einhverra annarra hliðstæðra ráðstafana. Vandi getur því augljóslega einnig steðjað að okkur vegna sölunnar á þeim 50% útflutningsins, sem fara til annarra landa en til bandalagslandanna. En hvað er þá til bragðs? munu einhverjir spyrja. Jú, svar þeirra, sem eru raunverulegir forsvarsmenn tengsla við bandalagið, er skýrt og ákveðið. Þeirra svar er það, að við verðum að miða framleiðslu okkar og útflutning fyrst og fremst við þarfir Efnahagsbandalagslandanna. Afleiðingin af því yrði svo auðvitað sú, að Ísland yrði þá að draga úr síldarframleiðslu sinni, minnka fiskfrystingu og leggja fremur kapp á framleiðslu ísfisks og alúminíums og annarrar slíkrar framleiðslu. Þeir, sem eru mestir áhugamenn um að koma Íslandi á einn eða annan hátt inn í Efnahagsbandalagið, hafa séð þetta fyrir löngu. Það er af þeim ástæðum, sem Jóhannes Nordal bankastjóri og Jónas Haralz ráðuneytisstjóri eru sífellt að klifa á nauðsyn þess að koma upp nýjum atvinnugreinum, eins og alúminíumframleiðslu, en halda því hins vegar stíft fram, að sjávarútvegurinn geti ekki lengur dugað sem aðalatvinnuvegur þjóðarinnar og á hann megi ekki treysta í framtíðinni. Þeir eru lítið hrifnir af vaxandi síldveiðum og telja, að aðrar útflutningsvörur séu heppilegri en síldarafurðir fyrir það framtíðarland, sem þeir stefna á. Ég hef haldið mig hér nær eingöngu við efnahagshlið þessa máls. Ég tel, að hún sýni, að óhyggilegt væri fyrir Ísland að gerast aðili að bandalaginu, beinlínis séð frá efnahagslegu sjónarmiði. Önnur atriði þessa máls, þau sem varða sjálfstæði landsins, menningu þjóðarinnar, efnahagslegt sjálfstæði og öryggi þjóðarinnar í landinu, eru auðvitað ekki minna virði, heldur þvert á móti þau atriði, sem setja ber ofar öllum öðrum, þegar afstaða er tekin í þessu máli. Í skýrslu þeirri, sem hæstv. viðskmrh. flutti Alþingi s.l. mánudag, um Efnahagsbandalagsmálið sagði hann, að um þrjár leiðir væri að ræða til þess að tengjast bandalaginu. Fyrstu leiðina, fulla aðild, taldi hann útilokaða. Um aðra leiðina, aukaaðild, sagði ráðh., að hún gæti leyst okkar viðskiptalegu vandamál að fullu, en að slíkt kostaði samninga um viðkvæm mál eins og atvinnurekstraraðstöðu útlendinga hér, erlent fjármagn og erlent vinnuafl. Um þriðju leiðina, tollasamningsleiðina, sagði ráðh., að hún gæti ekki leyst tollavandamálið að fullu, þar sem samkv. henni yrði varla um annað að ræða en nokkra lækkun á tollum bandalagsins á innflutningi frá okkur. En jafnframt þessum yfirlýsingum sagði svo hæstv. ráðh., að það væri skoðun ríkisstj., og nú tek ég upp orðrétt úr yfirlýsingu hæstv. ráðh., „að Íslandi sé á því brýn nauðsyn að tengjast Efnahagsbandalagi Evrópu með einhverjum þeim hætti, sem geri okkur kleift að selja afurðir okkar til Vestur-Evrópu á grundvelli jafnréttis við aðra framleiðendur álfunnar. Ef ekki verður um slík tengsl að ræða, hlýtur efnahagur okkar að verða fyrir miklu áfalli og horfur á aukinni velmegun og bættum lífskjörum hér á landi á komandi áratugum að verða stórum verri en ella, sagði hæstv. ráðh. Mér sýnist, að þessi yfirlýsing, sem gefin er í nafni ríkisstj. í heild og gefin er jafnhliða þeim upplýsingum, sem ég minntist á áður um leiðirnar þrjár, sýni það ótvírætt, að hæstv. ríkisstj. stefnir nú að því, að upp verði teknir samningar um hin viðkvæmu mál, atvinnurekstraraðstöðu útlendinga, erlent fjármagn og erlent vinnuafl og aukaaðildartengsl Íslands við bandalagið. Samkv. upplýsingum viðskmrh. getur varla orðið um jafnréttisaðstöðu Íslendinga að ræða til innflutnings á vörum til bandalagslandanna á við aðrar þjóðir Vestur-Evrópu, nema Ísland gerist a.m.k. aukaaðili að bandalaginu. Þrátt fyrir þessa yfirlýsingu og þann greinilega tón, sem var í ræðu viðskmrh. um kosti aukaaðildarinnar, hefur ríkisstj. valið þá leið að vilja bíða með endanlega afstöðu í málinu. Hún telur sér hagkvæmara, eins og nú standa sakir, að bíða og fresta opinberri ákvörðun. Stefna ríkisstj. nú um aukaaðild er að vísu nokkur undansláttur frá stefnu ríkisstj. áður í málinu. Fyrir um það bil ári var ríkisstj. óðfús að sækja um beina aðild að bandalaginu. Það var í ágústmánuði s.l. ár, eins og hér hefur verið minnzt á áður, að ríkisstj. setti þeim félagasamtökum í landinu, sem hún hafði rætt við um málið, aðeins tveggja vikna frest til þess að svara því, hvort þau væru fylgjandi umsókn um aðild að bandalaginu eða ekki. Ríkisstj. fékk þá öll félagasamtökin, sem stuðningsmenn hennar réðu yfir, til þess að svara játandi. Aðeins Alþýðusamband Íslands eitt svaraði þá neitandi. Um þetta leyti komu einnig fram frá ýmsum öðrum fylgismönnum ríkisstj. kröfur um, að sótt yrði um aðild að bandalaginu, og aðalmálgögn stjórnarinnar settu hiklaust fram þessa kröfu og hófu mikinn áróður fyrir réttmæti þess, að Ísland gengi í Efnahagsbandalagið. Hik ríkisstj. nú ber því vott um, að um nokkurn undanslátt frá fyrri stefnu sé að ræða, þó að enn sé augljóst, að hún hugsar sér, að hægt sé að taka upp samninga við bandalagið um hin viðkvæmu mál, atvinnurekstrarréttindi útlendinga hér, erlent fjármagn og erlent vinnuafl. Það er rétt, að hér er um nokkra stefnubreytingu að ræða hjá hæstv. ríkisstj., og ég tek undir það, sem kom fram í ræðu hv. 7. þm. Reykv., að ég fagna því, að hér sést nokkurt undanhald hjá hæstv. ríkisstj. Ég fagna því líka, að þeir eru fleiri, sem hafa verið að breyta talsvert til um stefnu í þessu máli. Ég fagna þeirri stefnu, sem hér var lýst yfir af hálfu Framsfl. nú um eindregna afstöðu gegn aukaaðild og fullri aðild, því að ég minnist þess, að áður var það birt í Tímanum, að aukaaðild væri leiðin. Og ég minnist þess líka, að framarlega standandi menn hjá Framsfl. stóðu að því, að fulltrúar Sambands ísl. samvinnufélaga mæltu beinlínis með því, að sótt yrði um fulla aðild. Og mig minnir, að ég hafi séð það nú fyrir ekki alllöngu, að einn hv. þm. úr liði Framsfl, hafi verið nýlega sendur á vegum samtaka Varðbergs suður til Evrópulanda til þess að kynna sér sérstaklega málefni Efnahagsbandalagsins. En sem sagt stefna Framsfl. hefur nú komið fram allskýrt í málinu, og hún er ótvíræð og því ber að fagna. Hér er því um nokkuð almenna stefnubreytingu að ræða hjá fleiri en einum. Og það þyrfti að verða sem gagngerust breyting hjá enn fleirum. Ég vil að lokum draga hér saman nokkur þau atriði varðandi þá efnahagslegu hlið þessa máls, sem ég hef gert að umtalsefni og ég tel að skipti verulegu máli. Í fyrsta lagi tel ég, að ríkisstj. og ráðunautar hennar hafi dregið upp mjög villandi mynd af þeim erfiðleikum í viðskiptum þjóðarinnar, sem við yrði að etja, ef Ísland stæði utan Efnahagsbandalagsins. Í öðru lagi tel ég, að raunverulegur útflutningur okkar til Efnahagsbandalagssvæðisins sé talinn of hár, miðað við reynslu síðustu 5–6 ára. Í þriðja lagi tel ég, að undan sé dregin sú staðreynd, að til Efnahagsbandalagssvæðisins flytji Íslendingar út fyrst og fremst þær vörur, sem eru auðseljanlegar og því ólíklegt, að tollur bandalagsins á þær muni nokkurn tíma bitna á Íslendingum. Og í fjórða lagi tel ég, að undan sé dregin sú staðreynd, að þátttaka Íslands í Efnahagsbandalaginu og upptaka sameiginlega tollsins gagnvart öðrum þjóðum mundi skapa Íslendingum alvarlega erfiðleika með sölu á þeim hluta framleiðslunnar, sem selja þarf til landa utan bandalagsins. Að síðustu vil ég undirstrika, að við Alþb.-menn erum algerlega mótfallnir allri aðild Íslands að Efnahagsbandalagi Evrópu, jafnt aukaaðild sem fullkominni aðild. Við teljum, að aukaaðild sé aðeins skref í áttina til fullrar aðildar síðar. Við teljum, að Ísland eigi að hafa gagnkvæm og eðlileg viðskipti við lönd Vestur-Evrópu eins og áður, og teljum, að það eigi að vera hægt í öllum aðalatriðum þrátt fyrir bandalagsstofnun þeirra. Við Alþb.-menn vörum sérstaklega við öllum hugmyndum um samninga varðandi rétt útlendinga til atvinnurekstrar í landinu og sérstakan rétt erlends fjármagns og vinnuafls, og í þeim efnum tek ég að fullu og öllu undir allt það, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði hér áðan í þeim efnum, enda hef ég rætt um það á sama veg oftsinnis áður. Það er stefna Alþb., að Ísland standi utan pólitískra bandalaga eins og Efnahagsbandalags Evrópu, sem hefur það að yfirlýstu markmiði að koma á fót stórveldi Vestur-Evrópu. Með það í huga, sem hér hefur verið sagt, erum við Alþb.-menn mótfallnir því, að hæstv. ríkisstj. sé í samningamakki við forráðamenn Efnahagsbandalagsins eða stofnanir þess og því teljum við, að slíkum samtölum öllum eigi að hætta sem fyrst.



Herra forseti. Á þskj. 101 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. sjútvmrh. varðandi skipulagningu á fiskveiðum með netjum. Fyrirspurnin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hvað líður framkvæmd þeirrar þál., er Alþingi samþ. 15. febr. 1961, um skipulagningu fiskveiða með netjum?“ En umrædd þál. var svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa setningu reglna um takmörkun á veiðitíma, veiðarfæranotkun og veiðisvæðum þeirra skipa, er fiskveiðar stunda með netjum. Við þann undirbúning verði haft samráð við fiskmatsráð, Fiskifélag Íslands, fiskideild atvinnudeildar háskólans og samtök útvegsmanna og sjómanna. Ef í ljós kemur, að lagasetningar þurfi um þetta efni, verði frv. þar að lútandi lagt fyrir Alþingi.“ Með þessari ályktun var það einkum tvennt, sem öðru fremur vakti fyrir flm. Annars vegar, að komið yrði í veg fyrir þá óhófseyðslu og notkun, sem nú á sér stað í sambandi við þorskanetjaveiðarnar. En þær hafa nú hin síðari ár stóraukizt og hefur netjanotkunin í sumum tilfellum gengið svo úr hófi fram, að mörg dæmi eru til þess, að skipshafnir bátanna hafa ekki komizt yfir að draga allar þær netatrossur, sem í sjónum hafa verið, daglega. Með þeirri þróun hafa gæði fisksins farið versnandi, og getur það hvenær sem er, ef ekki verður rönd við reist, leitt til hinna alvarlegustu afleiðinga. Það er augljóst mál, að í þeirri hörðu samkeppni, sem íslendingar verða að heyja í erlendum viðskiptalöndum fyrir síaukinni framleiðslu sjávarafurða, skiptir það miklu máli að geta boðið fyrsta flokks vöru. Því miður er hér mikil hætta á ferðum. Sá fiskur, sem orðinn er 2–3 nátta, þegar fiskurinn hefur legið 2–3 sólarhringa dauður í netjunum, getur aldrei verið fyrsta flokks hráefni. Og eftir því sem sá hlutur aflans verður stærri, er hættara við, að illa geti farið. Það er skoðun margra fiskimanna, að svo geti farið, ef veiðarnar verða háðar í framtíðinni svo sem verið hefur, algerlega skipulagslaust, bæði hvað tímabit og veiðisvæði snertir, þá verði gengið svo nærri fiskistofninum, að um alvarlega hættu geti verið að ræða. Þar skiptir mestu máli tímabilið, sem þorskurinn hrygnir á, og svo hins vegar skipta máli sjáifar hrygningarstöðvarnar. Þá vil ég að lokum geta þess, að án þess að einhver afmörkun netjasvæðanna eigi sér stað á milli netja- og línuveiða, fer ekki hjá því, að línuveiðarnar muni að mestu leyti leggjast niður, a.m.k. hér í Faxaflóa. Af því, sem ég hef nú sagt, hef ég leyft mér að spyrjast fyrir um það, hvað nú líði framkvæmd þeirrar þál., sem Alþingi samþykkti um skipulagningu fiskveiða með netjum.



Herra forseti. Þessi þáltill., sem hér er spurt um framkvæmd á, var samþykkt á Alþingi 15. febr. 1981. Hinn 25. febr. var hún send Fiskifélagi Íslands til athugunar og fyrirgreiðslu í sambandi við og í samráði við þá aðila, sem í tilt. eru nefndir. Með bréfi 27. febr., ætla ég, að það sé, 1962, gerir Fiskifélagið grein fyrir, hvernig málið standi, segir, að skoðanir þessara aðila, sem til hafi verið leitað, séu mjög skiptar og Landssamband ísl. útvegsmanna telji, að ekki sé rétt að gera neitt nú, eins og skoðanir manna séu á málinu. Rn. f6i þá Fiskifélaginu að halda þessum athugunum sínum áfram ag freista þess að ná samkomutagi við aðila. Frá Fiskifélaginu hef ég nú fengið grg., sem ég tel rétt að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, því að hún skýrir málið mjög rækilega. Bréf Fiskifélagsins er svo hljóðandi: „Undanfarin ár hefur sú breyting á veiðum vélbátaflotans orðið, að veiðar með þorskanetjum hafa farið mjög vaxandi, en hins vegar hafa línuveiðar dregizt saman að sama skapi. Hefur þetta leitt til þess, að á vissum svæðum hafa línubátar verið útilokaðir frá því að stunda veiðar og því orðið að skipta um yfir á netjaveiðar. Með tilkomu netja úr gerviefnum hefur veiðihæfni þeirra aukizt til muna. Vaxandi aflavon á netjaveiðunum em meginorsök þessara breytinga. Sú skoðun er hins vegar almenn, að gæði þess fiska, sem veiðist í net, séu að jafnaði mun rýrari en línufisks. Af þessu hefur verið talið miður farið, að sú breyting hefur á orðið, sem að ofan getur. Undanfarin ár hafa þær raddir orðið háværari, sem talið hafa nauðsynlegt, að gerðar væru af hálfu hins opinbera ráðstafanir í því skyni að ýta. undir aukningu línuveiðanna, en draga úr netjaveiðunum. Till., sem samþ. var á Alþingi síðari hluta vetrar 1881 og spurt er um framkvæmd á nú, gengur í þá átt. Á fyrra ári var hafinn undirbúningur samkv. ákvæðum till. og Fiskifélagi Íslands falið að gera tillögur um reglur samkv. því, sem segir í till., og jafnframt að hafa samráð við þá aðila, sem í till. eru nefndir. Auk þess að hafa samráð við fyrrgreinda aðila, vax rætt við fjölmarga fulltrúa skipstjóra og útvegsmanna úr nær öllum veiðistöðvum á því svæði, þar sem þorskanetjaveiðar eru stundaðar. Í ljós kom við þessar athuganir, að skoðanir manna á nauðsyn ráðstafana samkv. till. voru afar skiptar, enda hér tvímælalaust um að ræða mjög viðkvæmt hagsmunamál, þar sem er takmörkun á notkun ákveðins veiðarfæris. Niðurstaða af þessum athugunum varð sú, að ákveðið var að senda þeim aðilum, sem till. nefnir, til athugunar þau atriði, sem viðræður höfðu leitt í ljós að hugsanlegt væri að setja reglur um. En þessi atriði voru: 1) Lagning þorskanetja utan 700 m dýptarlínu skyldi ekki heimil fyrr en 10. marz austan Reykjaness. 2) Á nánar afmörkuðu svæði á milli Reykjanesvita og Garðskagavita skyldi með öllu óheimilt að leggja þorskanet, þannig átti að tryggja línubátum friðland. Var hér einnig miðað við 100 m dýptarlínu. 3) Þar fyrir norðan skyldi ekki heimilt að leggja net utan 100 m línu fyrr en 25. marz. 4) Óheimilt skyldi að leggja net á meira en 180 m dýpi. 5) Engum fiskibát skyldi heimilt að hafa meira en 90 net liggjandi í sjó í einu. Voru þessi atriði send til athugunar öltum fyrrgreindum aðilum. Svörin, sem bárust, sýndu eftirfarandi: Enginn aðilanna nema fiskmatsráð taldi sig geta fallizt á þessi atriði óbreytt, en þó voru Sjómannasambandið og Alþýðusambandið samþykk þeim í meginatriðum. Hins vegar kom í ljós, að ágreiningur var mjög mikill innan félaga útvegsmanna og skipstjórnarmanna. Í langflestum tilfellum höfnuðu þessir aðilar með öllu þeim hugmyndum, sem fram voru settar, án þess að benda á nokkuð, er gæti komið í staðinn. Hér er, eins og áður segir, um mjög viðkvæmt hagsmunamál að ræða, sem snertir á einn eða annan hátt meginhluta vélbátaflotans á vetrarvertíð, og það væri óhyggilegt af ríkisvaldinu að setja reglur eins og þær, sem hér um ræðir, nema tryggt væri fyrir fram, að a.m.k. verulegur meiri hl. þeirra aðila, sem eiga að hlíta þeim, væri þeim ekki beinlínis andvígur, vegna þess að menn teldu, að með þeim væri gengið óhóflega á hagsmuni þeirra. Með tilliti til þessa hefur þótt rétt að rasa hér ekki um ráð fram, heldur freista þess að finna þá lausn á þessu vandamáli, sem nyti stuðnings sem flestra þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli. Með tilliti til þessa var Fiskifélaginu, þegar niðurstöður fyrrgreindra atriða lágu fyrir á s.l. vetri, enn falið að kanna þetta mál og gera tillögur um það. Hafa enn á ný farið fram viðræður við ýmsa þá aðila, sem hér koma mest við sögu, og munu bráðlega liggja fyrir niðurstöðurnar af þeim viðræðum.“ Þetta er skýrsla Fiskifélagsins um málið, og ég hef raunar litlu við hana að bæta. Endanlegar till. frá, því munu væntanlegar innan tíðar, eins og segir í bréfinu, og fiskimátastjóri leggur á það áherzlu, að það sé ekki rétt að rasa svo um ráð fram, að settar verði um þetta reglur, nema því aðeins að a.m.k. verulegur meiri hl. þeirra aðila, sem eiga að hlíta reglunum, yrði þeim ekki beinlínis andvígur, og ég er Fiskifélaginu sammála um þetta.



Herra forseti. Ég vil færa hæstv. sjútvmrh. þakkir fyrir greinargóð svör. Eins og fram kom í skýrslu frá Fiskifélaginu, hefur sú þróun orðið nú hin síðari ár, að nælonnetin hafa verið notuð í æ ríkari mæli nú. Hin fullkomnu fiskileitartæki, sem nú eru komin til sögunnar, auk þess sem um ræðir þessi veiðnu fiskitæki, nælonnetin, hafa leitt til þess, að segja má, að fiskurinn eigi nú hvergi griðland. Þessum veiðnu netjum er dengt niður á hrygningarstöðvarnar um hrygningartímann, og það eitt út af fyrir sig segir sig sjálft, hvaða afleiðingar slíkt hlýtur að hafa í för með sér í framtíðinni. Hér verður að spyrna við fótum, áður en það verður um seinan. Ráðh. upplýsti, að það væru væntanlegar frekari till. frá Fiskifélagi Íslands um þetta mát, og vænti ég, að það þurfi ekki lengi að biða eftir þeim till., vegna, þess að það er nauðsynlegt, að einmitt á þessum tíma liggi eitthvað fyrir um, hvað ætlazt er fyrir í þessum efnum, því að nú fer í hönd sá tími, sem útgerðarmenn verða að gera það upp við sig, á hvern hátt þeir ætla að stunda veiðarnar á komandi vertíð, og ef það verður eins og aðstaða hefur verið til veiðanna nú hin síðari ár, þá er vart um annað að ræða en leggja línuveiðarnar niður, eins og ég sagði áðan, hér í Faxaflóa, því að það er tilgangslaust að leggja línuna yfir þorskanetjatrossurnar, það hefur þær afteiðingar, að línan er á floti og fá þá ekkert á línuna. Ég er þeirrar skoðunar, að enda þótt sú niðurstaða liggi nú fyrir af þeim viðræðum, sem fram hafa farið um þessi mál, að ekki hefur fengizt samstaða um skynsamlegt skipulag í þessum efnum, þá verði að vinna ötullega að því, að 'þeir samningar náist og að þessum málum verði atefnt inn á skynsamlega braut.