Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég bið hæstv. forseta og hv. dm. afsökunar á því, að ég skuli hafa látið hv. d. bíða eftir mér vegna þessarar framsögu. Ég vona, að öllum sé ljóst, að yfir stóð í hv. Nd. mjög löng atkvgr. um orkulagafrv., sem ég var að taka þátt í. Þetta frv. er komið frá hv. Nd. og var samþ. þar fyrir skömmu með shlj. atkv. hv. dm., en frv. hafði hlotið einróma meðmæli hv. menntmn. d. Efni frv. er það, að stofna skuli 6 ný prófessorsembætti við Háskóla Íslands. 3 af þessum embættum eru stofnuð skv. þeirri 10 ára áætlun um fjölgun prófessorsembætta við háskólann, sem ríkisstj. samþykkti fyrir nokkru að beita sér fyrir við Alþ., að næði fram að ganga. Hafa áður verið stofnuð nokkur embætti skv. þessari áætlun, en áætlunin gerir ráð fyrir því, að á árinu 196? skyldi stofna 3 ný embætti við háskólann, þ.e.a.s. prófessorsembætti í læknadeild, í lagadeild og í viðskiptadeild. Þá gerir þetta frv. ráð fyrir því að breyta tveimur dósentsembættum í prófessorsembætti, en þessi dósentsembætti eru jafnframt yfirlæknisembætti við Landsspítalann. Og er hér annars vegar um að ræða dósentsembætti í fæðingarhjálp og kvensjúkdómum, en hins vegar í röntgenfræði. Stofnun þessara prófessorsembætta mun ekki hafa í för með sér neina útgjaldaaukningu fyrir ríkissjóð, vegna þess að hlutaðeigandi yfirlæknar, sem jafnframt eru dósentar, hafa þegar sömu laun og þeir myndu fá skv. þessu frv. sem prófessorar og yfirlæknar. Hér er því fyrst og fremst um að ræða breytingu á starfsheiti tveggja yfirlækna og dósenta við Landsspítalann. Sjötta embættið er stofnun nýs prófessorsembættis í verkfræðideild, og er hér um að ræða embætti prófessors í jarðeðlisfræði og er gert ráð fyrir því, að sá, sem það embætti hlýtur, veiti jafnframt forstöðu rannsóknarstofu í jarðeðlisfræði, sem þegar hefur verið komið á fót við Raunvísindastofnun háskólans, en enginn fastur endanlegur forstöðumaður hefur enn verið ráðinn við hana. Stofnun þessa prófessorsembættis er í nánum tengslum við það, að Gunnar Böðvarsson verkfræðingur, sem nú gegnir prófessorsstöðu í Bandaríkjunum, hefur tjáð sig reiðubúinn til þess að hverfa aftur til Íslands og taka við prófessorsembætti við verkfræðideild háskólans í jarðeðlisfræði, ef slíkt embætti yrði stofnað og jafnframt forstöðu hinnar nýju rannsóknarstofu í jarðeðlisfræði. En það er kunnara en frá þurfi að segja, að prófessor Gunnar Böðvarsson er ekki aðeins einn helzti sérfræðingur íslenzkur í jarðeðlisfræði og einkum að því, er snertir rannsóknir á hverahita og hagnýtingu hans til raforku og annarra þarfa, heldur er hann einn fremsti sérfræðingur veraldar á þessu sviði og hefur gegnt trúnaðarstörfum eða ráðunautsstörfum fyrir alþjóðastofnanir í þessum efnum og starfar nú að þessu við háskóla í Bandaríkjunum. Það yrði íslenzkum vísindum og Íslandi til ótvíræðs gagns, ef prófessor Gunnar kemur aftur til Íslands og helgar íslenzkum verkefnum og vandamálum mikils metna starfskrafta sína og vonir standa til þess, að það muni verða, ef stofnun þessa prófessorsembættis verður ákveðin. Með þessu móti held ég, að ég hafi gert ljóst efni þessa frv. og vildi mjög eindregið mælast til þess við hv. Ed., þótt langt sé liðið á þingtímann, að hún afgreiði frv. og vona, að jafnákveðin samstaða náist um framgang þess hér í þessari hv. d. eins og átti sér stað í hv. Nd. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, áð óska þess, að frv. verði að lokinni þessari 1, umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég hef ekki annað en gott að segja um það frv., sem hér liggur fyrir um fjölgun prófessorsembætta, svo og um þá áætlun, sem hæstv. ríkisstj. hefur heitið að beita sér fyrir í þessum efnum og þetta frv. er einn liður í. En það er í sambandi við þetta mál eitt atriði, sem mig langar til þess að fá nokkra skýringu á, ef það væri unnt. í frv. er gert ráð fyrir fjölgun prófessora í lögfræðideild um einn, þannig að þeir verði 6. Á þinginu í fyrra var einnig samþ. fjölgun prófessora í lagadeild um einn, þannig að þá var þeim fjölgað upp í 5. Með frv. því, sem hæstv. ríkisstj. lagði þá fram, fylgdi grg., m.a. frá þeirri n., sem undirbjó frv., og þar var okkur alþm. ótvírætt sagt, að hina mestu nauðsyn bæri til stofnunar nýs prófessorsembættis í lagadeild, 5. embættisins, því að það væri knýjandi nauðsyn að fá til lagadeildar prófessor í réttarsögu. Það er tekið fram í grg., að þetta eina prófessorsembætti í lagadeild skuli vera í réttarsögu. Þar er ennfremur, í mörgum fögrum orðum, talað um brýna og knýjandi nauðsyn á því, að að lagadeildinni fáist einmitt prófessor í réttarsögu. Þar segir svo m: a., með leyfi hæstv. forseta: „Um nauðsyn á prófessorsembætti í réttarsögu hefur lengi verið rætt og raunar hefur það borið á góma í umr. á Alþ. Íslenzk réttarsaga er óplægður akur. Þar er feykilega mikið verk óunnið. Enn fremur segir svo í grg:, með leyfi hæstv. forseta: „Er nú svo komið, að víða er skarð fyrir skildi í almennri, íslenzkri sagnfræði sakir skorts á rannsóknum í íslenzkri réttarsögu. Er það mjög miður, þar sem íslenzk réttarsaga er mjög mikilvægt rannsóknarefni. Íslenzk lög þjóðveldisaldar eru að sínu leyti jafndýrmætur fjársjóður sem fornbókmenntirnar og eru þau meðal helztu andlegra stórvirkja norrænna manna, og ýmsir telja það lagaverk sambærilegt við rómverska réttarskipun. Það er brýn menningarleg skylda Íslendinga að búa fræðimönnum rannsóknaraðstöðu í réttarsögu, og verður það meðal helztu verkefna prófessors í réttarsögu, auk almennra rannsókna, að hlutast til um að kynna lögskipan þjóðveldis fyrir erlendum fræðimönnum og að fást við útgáfur á lögum þjóðveldisaldar á erlendu máli.“ Hér fer ekki á milli mála, að alþm. eru hvattir til að samþykkja fjölgun um einn prófessor í lögfræði vegna þessa máls eingöngu eða vegna þessa máls fyrst og fremst. Þar segir einnig: „Háskólaráð hefur sýnt mikinn skilning á nauðsyn á prófessorsembætti í réttarsögu með því að skipa þessu embætti í röð hinna fyrstu embætta, er það óskar nú lögfestingar á.“ Lögfestingin fékkst í fyrra, en mér er spurn: Er það ekki rétt hjá mér, að þetta prófessorsembætti hafi verið auglýst og það sé búið að veita án þess að setja nokkur skilyrði um, að viðkomandi prófessor sé sérfróður í réttarsögu? Og ef svo er, verð ég að svo stöddu að víta slíkt, með því að prófessorsembættið í fyrra, sem hér er um að ræða, var af Alþ. veitt til þess arna og ekki annars.



Herra forseti. Fsp. hv. 9. þm. Reykv. er algerlega eðlileg og ég hef á því fullan skilning, að hún skuli koma fram. Það, sem hv. þm. sagði í ræðu sinni um aðdraganda hins nýja embættis í fyrra, var allt saman nákvæmlega rétt. Ég lagði það frv. fram skv. beiðni háskólans, og sú beiðni var rökstudd með nauðsyn þess að stofna embætti í réttarsögu. Mér var það persónulega mikil ánægja að geta flutt það frv., vegna þess að ég tel, eins og raunar kom fram í þeim orðum, sem hv. þm. las úr grg. háskólans fyrir frv., að sérstaka og brýna nauðsyn beri til þess að stofnað sé til sérstaks prófessorsembættis í íslenzkri réttarsögu. Og ég bar frv. fram skv. ósk háskólans og rökstuðningi hans, með beztu samvizku, og Alþ. samþykkti frv. auðvitað í því skyni, að stofnað yrði til embættis í réttarsögu. Mér var að vísu ljóst, að ekki væri völ á mörgum sérfróðum mönnum hér á Íslandi á þessu sviði, en helzti sérfræðingur núlifandi í íslenzkri réttarsögu er einmitt starfandi prófessor við lagadeildina, þ.e.a.s. núverandi rektor háskólans, prófessor Ármann Snævarr. Og ég hafði gert ráð fyrir því, að ef frv. næði fram að ganga, mundi hann taka að sér réttarsögukennsluna og helga sig þá um leið nauðsynlegum rannsóknum í réttarsögu, enda held ég, að enginn muni draga það í efa, að hann væri til þess færastur íslenzkra manna. Þegar frv. hafði hins vegar verið samþ. og lög voru komin á um þetta nýja embætti í lagadeildinni, var það auglýst nákvæmlega samkv. ákvæðum háskólalaga og eins og embættin við háskólann eru ávallt auglýst, en í háskólalögum segir, að ákveðin tala embætta sé í hverri deild, og deildin skiptir síðan sjálf verkum milli kennara sinna. M.ö.o.: samkv. ákvæðum háskólalaga eru prófessorsembætti aldrei auglýst í ákveðnum greinum, heldur eru þau eingöngu auglýst sem prófessorsembætti í hlutaðeigandi deild, og það er deildarinnar að ákveða, hvað hver einstakur kennari kennir, en ekki ráðh. Hann hefur engin skilyrði til afskipta af því. Það, sem svo gerist, þegar þetta embætti er auglýst, er, að tveir umsækjendur sækja um það. Það er skipuð dómnefnd þriggja manna með venjulegum hætti, með einum frá háskólaráði, einum frá deild og einum frá menntmrh. Sú dómnefnd varð sammála um að telja báða umsækjendur hæfa til starfans. Þegar hún hafði lokið störfum, sendi ég umsögn nefndarinnar til deildarinnar með venjulegum hætti, og deildin staðfesti þann dóm dómnefndarinnar, að báðir væru hæfir til starfsins. Ég valdi því annan þeirra, báðir gátu að sjálfsögðu ekki hlotið embættið, og ég valdi þann þeirra, sem þegar hefur kennt við háskólann sem aukakennari í allmörg undanfarin ár, og mér vitanlega hefur engin gagnrýni komið fram á þá embættisveitingu. Ég hef a.m.k. ekki orðið hennar var. En hitt er rétt, sem hv. 9. þm. Reykv. vakti athygli á í ræðu sinni áðan, að réttarsögukennslan hefur ekki verið aukin í kjölfar stofnunar þessa embættis. Kennararnir fimm endurskiptu með sér verkefnum í deildinni, og í kjölfar þeirrar endurskiptingar hefur enn engin aukning orðið á réttarsögukennslunni og hún þá um leið ekki heldur háð skilyrðum til nýrrar rannsóknar í réttarsögu. Hitt er án efa rétt, að mjög brýn nauðsyn var orðin á almennri aukningu kennslukrafta í lagadeild sökum mjög vaxandi nemendafjölda. Fjórir prófessorar ásamt aukakennurum gátu með mjög illu móti annað nauðsynlegri, reglulegri kennslu í deildinni. Ég hef það fyrir satt, því að ég hef athugað málið síðar, út frá alveg sama þankagangi og lá að baki ræðu hv. 9. þm. Reykv., og fengið þær upplýsingar, sem ég trúi, að skortur á kennslukröftum til almennrar kennslu í lagadeildinni hafi verið orðinn svo mikill, að það hafi beinlínis valdið því, að nám nemenda í deildinni hafi dregizt óeðlilega á langinn. Fjölgun þessara embætta úr 4 upp í 5 mun því tvímælalaust stuðla að því, að laganemar eigi þess kost að ljúka námi sínu á skemmri tíma eftir fjölgunina en áður. Einkum og sér í lagi mun þetta verða nemendum til hagsbóta og stuðla að auknum námsstarfa hjá þeim, þegar sjötta embættið verður stofnað, sem ég vona, að verði skv. þessu frv. Ég held, að þrátt fyrir allt þurfi Alþ. ekki að hafa vonda samvizku af því að hafa samþ. embættið í fyrra og af því að samþykkja þetta embætti núna. Það auðveldar mjög alla kennslutilhögun í lagadeildinni og gerir kleift, að íslenzkt þjóðfélag fái laganema fyrr til starfa en ella hefði átt sér stað. Um hitt er ég alveg sammála hv. 9. þm. Reykv., að ég harma það, að enn skuli ekki hafa verið efnt til þeirrar auknu kennslu og sérstaklega til þeirra auknu rannsókna í réttarsögu, sem ég var í góðri trú um, að mundi sigla í kjölfar samþykktar frv. í fyrra. Það er ekki á valdi mínu að ákveða neitt um þetta. Þó vil ég segja að gefnu þessu tilefni, að ég tel það mjög koma til athugunar að breyta ákvæðum háskólalaga um þetta efni. Ég tel þetta og fleiri tilefni vera til þess að taka það til alvarlegrar athugunar, ekki á þessu þingi, heldur á því næsta, hvort það sé rétt, að það sé algerlega á valdi einstakra deilda, hvað kennt sé í deildunum og hvernig kennslunni er skipt á milli kennaranna, og jafnframt, að það sé tekið til athugunar, hvort það eigi að vera algerlega á valdi einstakra deilda, jafnvel einstakra háskólakennara, hvað hver um sig kenni mikið. En það er kunnara en frá þurfi að segja, að háskólinn hefur algert sjálfdæmi í þessum efnum, hver deild getur ákveðið, hvort kennari kennir þar einn tíma á viku eða hvort hann kennir þar 10 tíma á viku og allt þar á milli. Ég tel það vel koma til athugunar, í framhaldi af þessu og fleiru, að taka ákvæði l. um þetta efni til athugunar, ekki vegna þess að ég telji stjórnarráðið eða menntmrh. eiga að skipta sér í smáatriðum af starfsemi stofnunar eins og háskólans, heldur af því, að ég tel eðlilegt, að l. tryggi hliðstæða starfsemi einstakra deilda innan háskólans, en það gerir lagasetningin, eins og hún er nú, ekki. Nokkurt aðhald frá stjórnarráðinu eða hlutaðeigandi rn. hygg ég að öllum stofnunum sé hollt, a.m.k. ef því er beitt af hófsemi og sanngirni, og ég held, að engin ástæða sé til að óttast, að það mundi ekki gerast af hálfu menntmrn., hver sem svo þar er í forsvari. Af því að ég hef fullan skilning á aths. 9. þm. Reykv. um þetta efni og finnst hún af hálfu hans og Alþ. vera algerlega eðlileg, skal ég að síðustu láta þess getið, að ég hef rætt þetta mál við forsvarsmenn háskólans og tel von til þess, þ6 að ég vilji ekki segja meira, vegna þess, að það er ekki á mínu valdi að taka neinar ákvarðanir um þetta efni, að þegar núverandi rektor, sem er tvímælalaust hæfasti sérfræðingur Íslendinga á sviði réttarsögu, lætur af rektorsstarfi, taki lagadeild þá ákvörðun að fela honum sérstaklega réttarsögukennsluna og þá um leið rannsóknir í réttarsögu. Ef þetta verður niðurstaðan af hálfu deildarinnar, þótt svolítið síðar væri, tel ég, að málið hafi fengið farsæla lausn og vel hafi verið á því haldið. En ég undirstrika enn, að hér er um að ræða mál, sem lagadeildin ákveður sjálf án nokkurra afskipta af hálfu menntmrn.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka hæstv. menntmrh. greinargóðar upplýsingar, en af þeim má ráða, að öll lögfræðideild háskólans hefur óskað eftir fjölgun prófessora í fyrra, eingöngu vegna skorts á almennu kennaraliði, en ekki af þeirri ástæðu, sem gefin var upp. Þessu tel ég mjög miður farið, að fara þannig að við hið háa Alþ. og ekki sízt, þegar í hlut á Háskóli Íslands, að slá sér eitthvað út hjá Alþ. á fölskum forsendum. Auk þess hef ég áhuga á því, þótt ég standi nú allfjarri lögfræði, að prófessor í réttarsögu fái sem allra bezta starfsaðstöðu, ekki aðeins til kennslu, heldur og til rannsókna og er fyllilega samþykkur því, sem ég las hér áðan upp úr grg. frv. frá í fyrra. En hér er ekki við hæstv. ráðh. að sakast, mér er það ljóst, þvert á móti hefur hann sýnt áhuga á að gera vel til Háskóla Íslands m.a. með fjölgun prófessora og ber að þakka honum það.



Herra forseti. Ég gat því miður ekki heyrt upphaf þessara; umræðna, en mér skilst, að þær hafi nokkuð snúizt um prófessorsembættið í lagadeild, sem stofnað var til hér á Alþ. í fyrra. En með því frv. fylgdi grg. frá lagadeild, þar sem gert var ráð fyrir að sérstök nauðsyn væri á að stofna til prófessorsembættis í réttarsögu. Það er misskilningur hjá hv. 9. þm. Reykv., að sú grg. hafi verið byggð á nokkrum fölskum forsendum, eða það prófessorsembætti, sem þá var stofnað, hafi verið stofnað á röngum forsendum. Hins vegar var ekki tekið fram í sjálfu frv., að þetta væri prófessorsembætti í réttarsögu, heldur aðeins að um væri að ræða fjölgun prófessora við lagadeild háskólans, en þannig hefur formið verið á þessu, eins og mér skilst líka, að hæstv. menntmrh. hafi gert grein fyrir, að prófessorum við lagadeild hefur ekki í l. verið ákveðið sérstakt verkefni, heldur hafa þeir skipt verkefninu með sér sjálfir. En þar sem svona var í pottinn búið, þótti réttast að auglýsa prófessorsembættið sem almennt prófessorsembætti, enda hefur það tíðkazt, þegar átt hefur sér stað fjölgun prófessorsembætta í lagadeild, sem reyndar hefur nú ekki verið mjög oft, því að tala kennara við lagadeild var óbreytt miklu lengur en við nokkra aðra deild háskólans. Þá hefur það og verið venja, þegar nýju embætti var bætt við, að stokka upp, ef svo mætti segja, kennslugreinarnar, þegar sá nýi prófessor kom til sögu. Þess vegna þótti það rétt nú líka að auglýsa aðeins laust prófessorsembætti, án þess að í þeirri auglýsingu væri tekið fram, hverjar kennslugreinar þeim prófessor væru ætlaðar. Ég hygg, að það hafi verið gert í fullu samráði bæði við lagadeild og menntmrn., enda var það svo, að réttarsaga hefur verið kennd áður og ákveðinn prófessor hefur kennt hana, og það þótti ekki óeðlilegt að gefa honum eða eldri prófessorum kost á því að velja sér þetta prófessorsembætti í réttarsögu, ef þeir vildu það. En það hefur raunar alltaf verið gert ráð fyrir því, að þetta prófessorsembætti yrði nokkuð sérstaks eðlis, að því leyti til, að það hefur aldrei verið meining lagadeildarinnar að gera mikla kennslugrein úr réttarsögu, og líklega litlu meiri kennslu í sjálfu sér í henni en nú er, en ætlunin var og er að gera það prófessorsembætti að sérstöku rannsóknarembætti í réttarsögu. Nú var þetta prófessorsembætti ekki veitt fyrr en í janúarlok í vetur, ef ég man rétt, svo að það var í raun og veru lítill tími þá til stefnu til þess að breyta mjög til um kennslutilhögun, það sem eftir var vetrar. Þess vegna var það ráð tekið að fresta fullnaðarákvörðun um skiptingu kennslugreina á milli prófessora, þangað til nú í vor. Einmitt nú alveg á næstunni verður þetta tekið til athugunar. Því fer mjög fjarri, að það sé að neinu leyti horfið frá fyrirætlun lagadeildar um það, að einn af þeim prófessorum, sem nú eru við lagadeildina, fáist sérstaklega við rannsóknir í réttarsögu, en hafi auðvitað jafnframt á hendi kennslu í henni og auðvitað ekki bundið alveg þannig, að hann kenni ekkert annað, heldur er allt eins líklegt, a.m.k. eins og nú háttar til, á meðan starfskraftar eru ekki meiri en þeir nú eru, að hann þurfi að kenna eitthvað jafnframt. Hver það verður, sem tekur þetta réttarsögustarf að sér sérstaklega, skal ég ekkert fullyrða um hér, en það liggur í augum uppi, að ef sá maður, sem hefur kennt réttarsöguna, og er, eins og hæstv. menntmrh. gat um áðan, vafalaust fróðastur í henni, kýs það embætti sér til handa, fær hann það að sjálfsögðu. Nú, ef hann kýs það ekki, er þeim nýja prófessor, sem veitingu hlaut, það auðvitað ljóst, að svo getur farið, að það komi í hans hlut að fást við réttarsögu. Það vissi hann, og hver sem sótti, að það gat komið til greina. Þetta vil ég aðeins taka fram til þess að fyrirbyggja misskilning, af því að ég gat ekki fellt mig við það, sem hv. 9. þm. Reykv. gaf í skyn í því efni, að það prófessorsembætti, sem hér var samþ. í fyrra, hafi verið veitt á fölskum forsendum. Hins vegar má að sumu leyti taka undir það, sem hæstv. menntmrh. sagði, að það gæti verið allt eins eðlilegt, að prófessorsembætti væru bundin við alveg tilteknar kennslugreinar fyrir fram, og það væri auglýst. Það hefur augljóslega sína kosti, vegna þess að þá er frekar hægt að miða veitingu prófessorsembætta við sérfræðikunnáttu í alveg tiltekinni og afmarkaðri grein. En á hinn bóginn hefur hitt kerfið líka þá kosti, að menn geta skipt með sér verkum og hagað skiptingu kennslugreinanna eftir því, sem hentugt þykir, og það kemur sér ekki sízt vel, þegar kennslukraftar hafa verið af skornum skammti, eins og þeir lengst af hafa verið í lagadeild.