Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar mál þetta var hér á dagskrá í gær, þá voru nokkuð rifjaðar upp þær umr., sem fram fóru um verðstöðvunarmálin í sambandi við umr. um frv. ríkisstj. um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis. Hv. 1. þm. Reykn. vitnaði þá alveg sérstaklega í viðræður, sem höfðu átt sér stað við verðlagsstjóra varðandi þessi mál í fjhn. þessarar deildar. Frá þessum viðræðum hafði verið skýrt hér á Alþ. áður, en vegna þeirra ummæla, sem hér komu fram hjá hv. 1. þm. Reykn., þá sé ég ástæðu til þess að rifja hér enn einu sinni upp þessi ummæli verðlagsstjóra varðandi verðstöðvunarmálið, sem fram komu á þessum umrædda fundi fjhn. Því fer víðs fjarri, að verðlagsstjóri hafi á þessum fundi fullyrt eitthvað um það, að ekki hafi orðið breytingar almennt á vöruverði frá 13. okt. og þar til verðstöðvunin varð 1. nóv. Það, sem verðlagsstjóri sagði í þessum efnum, var það, að á vegum verðlagsskrifstofunnar hefði farið fram almennt eftirlit með verðlagi, eins og venja væri til, og slík athugun stæði enn yfir og væri ekki lokið á þeim tíma, sem þessi fundur fór fram. En hann sagði, að enn hefðu ekki komið fram neinar sérstakar óeðlilegar verðhækkanir að þeirra dómi. Verðlagsstjórinn var spurður um það, hvort verðlagsskrifstofan hefði látið fara fram sérstaka athugun á verðlaginu fyrir 13. okt., fyrir þann dag, þegar hæstv. forsrh. gaf sína yfirlýsingu um það, að gert væri ráð fyrir því að setja á verðstöðvun, og eins hvort skrifstofan hefði framkvæmt sérstaka athugun á verðlaginu þar á eftir. Þá svaraði verðlagsstjórinn því, að engin slík sérstök athugun á verðlaginu hefði verið framkvæmd. Þegar þetta er upplýst, þá liggur það auðvitað alveg ljóst fyrir, að það er engin aðstaða til þess að segja neitt um það, nema fram fari alveg sérstök athugun á málinu, hvaða breytingar hafa almennt orðið á verðlaginu á þessu takmarkaða tímabili. Lauslegar athuganir verðlagsskrifstofunnar eru ekki þess eðlis, að hægt sé að draga af þeim neinar ályktanir um þessar verðbreytingar. Það kom einnig fram í viðtalinu við verðlagsstjóra um þessi mál, að verðlagsskrifstofan hefur mjög takmörkuðum mannafla á að skipa til þess að lita eftir verðlaginu í landinu. Hann upplýsti t.d., að í þjónustu verðlagsskrifstofunnar væru aðeins 4–5 menn fastráðnir til þess að líta eftir verðlagsmálum á öllu landssvæðinu utan Reykjavíkurumdæmis. Ég álít því, að það liggi alveg ljóst fyrir, að það sé ekki hægt að halda því fram, sem hv. 1. þm. Reykn. gerir, að verðlagsstjóri hafi gefið einhverjar yfirlýsingar um það, að á þessu tímabili hafi ekki orðið neinar þær verðlagsbreytingar, sem orð sé á gerandi. Það er engin leið að fullyrða neitt um þetta, án þess að það fari fram ítarleg athugun á því, hvernig verðlaginu var háttað fyrir þennan tiltekna dag og hvernig verðlagið var siðan aftur t.d. 1. nóv. Það hefur einnig verið upplýst hér í umr. á Alþ., að á tímabilinu frá 13. okt. til 1. nóv. voru samþykktar mjög víðtækar verðlagsbreytingar af verðlagsnefnd, a.m.k. í 12 tilfellum. Þessar verðhækkanir hafa verið raktar hér á Alþ. Margar þeirra eru þess eðlis, að þær verka á verðlagið mjög almennt og hafa mjög víðtæk áhrif. Það hefur einnig verið upplýst hér í umr. á Alþ., að fyrir utan þessar verðbreytingar, sem verðlagsnefnd samþykkti á tímabilinu frá 13. okt. til 1. nóv. og voru býsna almennar, þá koma svo einnig aðrar verðbreytingar, sem t.d. opinberir aðilar ákváðu á þessu tímabili. Og þar að auki eru svo allar þær verðbreytingar, sem geta hafa átt sér stað í verzlunum og fyrirtækjum eða stofnunum, sem ráða yfir verðlagi og hafa beinlínis heimild til þess samkv. lögum og reglum að breyta verðlagi án þess að leita til verðlagsyfirvaldanna. Ég held, að það geti ekki leikið neinn vafi á því, að í þessum efnum sé almenningsálitið í landinu ólygnast. Það hefur kveðið upp sinn dóm um það, að á þessu tímabili, hafi orðið miklar, mjög miklar verðbreytingar. Enda er það auðvitað í fullu samræmi við það, sem alltaf hefur verið talið, að hætta væri á, þegar um slíka aðgerð sem þessa hefur verið að ræða. Hvernig leit hæstv. ríkisstj. t.d. á þessi mál, þegar hún stóð að verðstöðvunarfrv. sínu á árinu 1967? Í því frv., sem ríkisstj. lagði þá fyrir Alþ., var beinlínis tekið fram, að verðstöðvunin skyldi gilda frá þeim degi, sem frv. var lagt fram, ekki frá þeim degi, sem frv. var samþ. sem lög frá Alþ. Og í grg. með því frv. sagði ríkisstj. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Augljóst er, að verðhækkanir, er ættu sér stað frá framlagningardegi frv. og þar til það yrði að lögum, mundu torvelda og jafnvel hindra framgang þeirra ráðstafana, er felast í frv.“ Þá leit hæstv. ríkisstj. þannig á það, að alveg væri óhjákvæmilegt, ef verðstöðvunin ætti að ná tilgangi sínum, að hún gilti frá þeim degi, sem frv. kom fram á Alþ. um fyrirhugaða verðstöðvun. En nú er sem sagt annar háttur hafður á. Nú var verðstöðvunin, eins og hér hefur margsinnis verið bent á, tilkynnt opinberlega öllum landsmönnum með 18 daga fyrirvara af hæstv. forsrh. landsins. Það gefur vitanlega alveg auga leið, hvort þeir aðilar í landinu, sem hafa ýmist verið að undirbúa kröfur sínar um það að fá fram verðhækkanir sér til handa, eða þeir aðilar, sem höfðu beinlínis lagalegan rétt til þess að breyta verðlagi, og svo allir hinir, sem gátu beinlínis í skjóli hins almenna verðlags breytt verði á þeim varningi, sem þeir voru að selja, hvort þeir hafi ekki gert það að meira eða minna leyti í þetta skipti, eins og almennt hefur verið talið áður, að hætta væri á. Fullyrðingar um það, að engar óeðlilegar verðbreytingar hafi átt sér stað á þessu tímabili, eru því í rauninni alveg út í bláinn. Það eina, sem fyrir liggur alveg staðfest, er það, að á þessu tímabili áttu sér stað allmargar verðbreytingar, en það á eftir að láta fara fram ítarlega athugun á því, hversu víðtækar þessar verðbreytingar hafa verið. Ég sé nú ekki mikla ástæðu til þess að elta ólar við þær fullyrðingar hv. 1. þm. Reykn., sem hann endurtók hér við þessar umr. en hafði sagt hér áður í umr. um verðstöðvunarfrv., að sökin væri okkar Alþb.-manna í sambandi við þær verðbreytingar, sem orðið hefðu á þessu tímabili, með því að við hefðum flutt hér frv., sem útbýtt var á Alþ. 15. okt. Það hafi verið áhrifin af okkar frv., sem raunverulega hafi hleypt verðhækkunarskriðunni af stað. Þessi fullyrðing hv. þm. er svo fráleit, að ég hélt satt að segja, að hann mundi ekki endurtaka hana, eftir að búið var að benda honum á það áður, hversu fráleit hún væri. Í fyrsta lagi er nú það, - og ég hélt, að flestir landsmenn væru nú búnir að læra það - að þó að stjórnarandstaðan flytti mál á Alþ., væru ekki mjög miklar líkur til þess, að slík mál næðu fram að ganga, því að þannig hefur verið farið með þau mál, sem stjórnarandstaðan flytur. Hins vegar býst ég líka við, að menn hafi tekið eftir því, að þegar ríkisstj. og sjálfur forsrh. tilkynnir einhverja almenna, lagalega aðgerð, þá hafi menn þó búizt við því, að farið yrði eftir slíkri tilkynningu. Það gefur því alveg auga leið, að það er auðvitað tilkynning forsrh., sem gefin var í sjónvarpi þann 13. okt., sem hefur haft áhrif í þessum efnum, en ekki frv. okkar Alþb.-manna, sem kom fram hér á Alþ. þann 15. okt. En við gerðum beinlínis ráð fyrir því í okkar frv., að sú verðstöðvun, sem við lögðum til, að ákveðin yrði, gilti frá 15. okt., frá framlagningu okkar frv. á Alþ. Það hefði verið auðvelt fyrir ríkisstj. að miða sína verðstöðvun við 13. okt. eða yfirlýsingardaginn hjá hæstv. forsrh., hefði ríkisstj. virkilega viljað koma í veg fyrir það, að ýmsir aðilar hér í þjóðfélaginu notfærðu sér upplýsingarnar um það, að verðstöðvun væri á næsta leiti. Það var mjög einfalt fyrir ríkisstj. að standa þannig að verðstöðvuninni, ef hún aðeins vildi. En hún kaus að hafa þann háttinn á að tilkynna málið þann 13. okt., en skella síðan verðstöðvuninni á 1. nóv. Og á móti því verður ekki mælt, að þetta eru óvenjuleg vinnubrögð. Svona hefur ekki verið staðið að þessum málum hér áður, og þetta eru í rauninni alveg óskiljanleg vinnubrögð, nema, eins og hér hefur verið bent á, það hafi beinlínis verið tilætlun ríkisstj., að ýmsar verðhækkanir kæmu fram á þessu tímabili, frá því að tilkynningin var gefin og þar til verðstöðvunin átti að taka gildi, nema það hafi verið beinlínis til þess ætlazt, að ýmsar verðhækkanir kæmu fram á þessu tímabili, svo að sú margumtalaða verðaðlögun, sem ríkisstj. hafði reiknað með, næði fram að ganga. Eða hvernig stóð á því, að hæstv. ríkisstj. kaus að hafa annan hátt á nú í sambandi við þessa verðstöðvun en hún hafði í sambandi við fyrri verðstöðvun sína á árinu 1967? Hvernig stóð á því? Af hverju þurfti þá að binda það í lögum, að verðstöðvunin gilti frá þeim degi, er frv. um verðstöðvun var sýnt í þinginu? En nú mátti snúa hlutunum við, tilkynna verðstöðvunina fyrst með 18 daga fyrirvara, og síðan átti verðstöðvunin að koma. Það er út af fyrir sig býsna athyglisvert, að talsmenn ríkisstj. skuli í þessu sambandi tala um, að ekki hafi átt sér stað nein óeðlileg verðlagsþróun á þessu tímabili, frá 13. okt. til I. nóv. Þetta orðalag, sem er greinilega engin tilviljun, að er notað, af því að það er endurtekið hvað eftir annað, bendir til þess, að þessir talsmenn ríkisstj. telji, að það hafi á þessu tímabili, þ.e. eftir að verðstöðvunin var tilkynnt, einnig getað farið fram einhverjar verðlagshækkanir, sem telja verði eðlilegar, en aðrar hafi að þeirra dómi verið óeðlilegar. Ég hef lýst því hér áður, að það er mín skoðun, að allar verðlagshækkanir, sem fram fóru, eftir að tilkynningin var gefin af hæstv. forsrh., hafi verið óeðlilegar. Eftir að búið var að tilkynna um verðstöðvun, þá átti að læsa verðlaginu föstu, og úr því átti ekki að heimila verðlagshækkanir. Í þeirri till., sem liggur nú fyrir til umr. og flutt er af okkur Alþb.-mönnum hér í Nd., er lagt til, að efnt verði til sérstakrar raunsóknar á þeim breytingum, sem urðu á verðlaginu og telja má sem aðdraganda verðstöðvunarframkvæmdanna. Við leggjum til í okkar till., að alveg sérstaklega verði athugað, hvaða áhrif yfirlýsing hæstv. forsrh. muni hafa haft í þessum efnum, en því fer fjarri, að okkar till. sé eingöngu um athugun á því, hvaða áhrif þessi tilkynning forsrh. hafi haft. Í till. segir alveg skýrum orðum, að nefnd sú, sem lagt er til, að kosin verði, skuli rannsaka aðdraganda verðstöðvunar þeirrar, sem kom til framkvæmda 1. nóv. En auðvitað er það gefið mál, að þar er átt við að athuga alla verðlagsþróunina, sem hefur orðið á a.m.k. nokkurra mánaða tímabili og leiddi til þess, að óhjákvæmilegt þótti að grípa til verðstöðvunarinnar. Engum manni kemur til hugar að halda því fram, að gripið hafi verið til verðstöðvunarinnar eingöngu vegna þeirra verðbreytinga, se urðu frá 13. okt. til 1. nóv. eða frá því að hæstv. forsrh. gaf sína yfirlýsingu og þar til verðstöðvunin var ákveðin. Með okkar till. er beinlínis lagt til að rannsaka vel breytingarnar, sem urðu til þess, að það varð að grípa til verðstöðvunarlaganna. En í okkar till. er einnig lögð áherzla á, að það sé einnig skoðað gaumgæfileg , hvaða áhrif muni hafa orðið af þessari fyrirframtilkynningu hæstv. forsrh. Nú hefur komið í ljós, að þrír hv. framsóknarmenn flytja hér till. á þskj. 164 um nákvæmlega sama efni og við Alþb.-menn höfum flutt till. um. Þeir tilgreina það aðeins í sinni till., að rannsaka skuli í þessum efnum allar þær verðhækkanir, sem hafa orðið síðan kaupsamningarni voru gerðir í júnímánuði. En við viljum láta rannsak aðdragandann að verðstöðvuninni, allar þær verðbreytingar, sem hafa verkað þar á. Það er auðvitað alveg augljóst mál, að till. þeirra framsóknarmanna eru nákvæmlega sama efni. En í till. sinni leggja þeir a vísu enga sérstaka áherzlu á að athuga, hvaða áhrif afi orðið af tilkynningu forsrh. Það er því að mínum d í alveg furðulegt, þegar 1. flm. till. þeirra framsókna anna lýsir því hér yfir við þessar umr., að þeir geti ekki fallizt á till. okkar, sem fjallar um nákvæmlega sama efni og till. þeirra. En hvað um það, það verður hver og einn að nota sitt áralag. Ef menn vilja hafa þennan hátt á, þá verður það svo að vera. En við því er í rauninni ekkert að segja frá okkar hálfu, aðeins þetta, að það vekur nokkra undrun, að þetta skuli vera þeirra afstaða. Ég held, a það sé alveg nauðsynlegt í slíkum tilfellum sem þess , að fram verði látin fara ítarleg athugun á verðlagsbreytingunum og öllum aðdragandanum að verðstöðvuninni að þessu sinni og alveg sérstaklega á þeim þætti, sem snertir þessa einkennilegu yfirlýsingu hæstv. forsrh Sú till., sem hér hefur komið fram frá hv. 1. þm. Reykn., að sú þn., sem fái þetta mál til athugunar, geti framkvæmt þessa athugun, er að mínum dómi alveg fráleit. Hvers vegna halda menn, að ákvæðin í 39. gr. stjórnarskrárinnar hafi yfirleitt verið sett, þar sem gert er beinlínis ráð fyrir því, að þd. geti skipað sérstakar nefndir, sem hafi með höndum rannsókn á tilteknum málefnum, en menn ætla að bregðast þannig við öllum uppástungu um slíkt að segja, ja, sú þn., sem fær viðkomandi till. til athugunar, getur bara framkvæmt þessa rannsókn? Það vita allir hv. þm., að aðstaða þm. til vinnu í almennum þn., sem starfa hér á þingtímanum, þar sem miðað er við, að þm. fjalli um þær till., sem þangað bera og skoði þær, aðstaða þm. í þessum efnum er engan veginn þannig, að þeir geti tekið að sér víðtækar, almennar rannsóknir, sem krefjast þess að yfirheyra fjölda manns og fjölda aðila og fara yfir ýmiss konar skýrslur um málefnið. Til þess er engin aðstaða. Þeir, sem leggja slíkt til, eru að fara fram á, að það verði nálega engin athugun framkvæmd á málinu. Ég vil einnig í þessu sambandi segja það, sem ég hef sagt hér áður við svipað tækifæri, að ég tel alveg fráleitt, ef það á að slá því föstu með vinnubrögðum hér á Alþ., að í hvert skipti, sem lagt er til, að kosin sé rannsóknarnefnd til þess að rannsaka tiltekið málefni, þá sé því slegið föstu fyrir fram, að Alþ. sé búið að lýsa yfir sínu áliti í viðkomandi málefni. Til þess eru rannsóknarnefndir skipaðar, að þær eiga að rannsaka málið ítarlega og leggja sínar skýrslur um málið fyrir Alþ., og það er ómögulegt að segja um það fyrir fram, áður en rannsóknin er hafin, hver útkoman muni verða úr þessari rannsókn. Vitanlega er engu slegið föstu um það, þó að efnt yrði til þessarar rannsóknar samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar, það er engu slegið föstu um það, að aðdragandi verðlagsþróunarinnar á þessum tíma hafi verið óeðlilegur. En það er engu líkara en hæstv. ríkisstj. líti þannig á þetta mál, að ef þessi athugun verði samþ. á Alþ., jafngildi það um leið dómi yfir vinnubrögðum ríkisstj. í málinu. En það er vitanlega engin ástæða til þess að taka till. sem þessari á þennan hátt. Það er rétt að láta rannsóknina fara fram. Sá, sem treystir á sinn málstað, á ekki að þurfa að óttast slíka rannsókn. Hann fær einmitt tækifæri til þess að leggja öll sín gögn á borðið, en sá, sem stendur gegn því að láta framkvæma rannsókn eins og þessa, hlýtur að óttast um sinn málstað. Hann er hræddur við athugunina. Það þarf nú ekki að eyða hér löngu máli, úr því sem komið er, að því, að mjög miklar og vægast sagt vafasamar verðbreytingar hafa átt sér stað á s.l. sumri og s.l. hausti, sem leiddu svo til mjög mikillar hækkunar á framfærsluvísitölunni og áttu síðan vitanlega að leiða til hækkunar á kaupgjaldsvísitölunni og urðu svo til þess, að ríkisstj. kom fram með sínar till. um verðstöðvun. Enginn vafi er á því, að þessar miklu verðhækkanir áttu sér stað í sumar og haust af þeim ástæðum, að ríkisstj. hélt sér við sína gömlu afstöðu til kaupgjalds- og verðlagsmála. Hún var á þeirri skoðun, að um leið og kaup var hækkað með kaupgjaldssamningunum um miðjan júnímánuð væri rétt að heimila svo að segja öllum, sem laun þurftu að greiða, að hækka álagningu eða hækka sitt útsöluverð a.m.k. sem nam kaupgjaldshækkuninni. Það er þessi stefna ríkisstj., sem hefur leitt það af sér í þetta skipti og oft áður, að í kjölfar sanngjarnra og eðlilegra kauphækkana hafa komið gífurlega miklar almennar verðlagshækkanir í landinu. Ég hef sagt það áður, þegar þetta mál hefur verið rætt, að mér dettur ekki í hug að neita því, að í kjölfar 15–18% kauphækkunar, sem samið var um á s.l. sumri, hafi ekki fyllilega verið eðlilegt, að verðlag í ýmsum tilvikum hafi hækkað eitthvað, en ég álít, að almennt hafi atvinnurekendur, kaupsýslumenn og ýmsir þeir aðrir aðilar, sem ráða mjög verðmynduninni í landinu, haft tiltölulega góða aðstöðu til þess að taka á sig sanngjarnan hluta af þessari kauphækkun, án, þess að til verðhækkunar þyrfti að koma. Og ég held, að sú verðhækkun, sem telja hefði mátt eðlilegt, að hefði fylgt á eftir kauphækkuninni, hefði ekki þurft að verða meiri en svo, að hún hefði ekki þurft að valda hér neinum meiri háttar erfiðleikum í okkar efnahagslífi. Ástæðurnar fyrir þessu eru auðvitað þær, að ytri kringumstæður í okkar efnahagskerfi voru einstaklega hagstæðar. Verð á okkar útflutningsvörum fór ört hækkandi, framleiðslan óx, og þjóðartekjur jukust mjög mikið. Þar áttu auðvitað ekki bara í hlut framleiðendur einir. Menn verða vitanlega að hafa það í huga, að um leið og þjóðartekjurnar vaxa stórlega, vex fljótlega á eftir öll umsetning í landinu, vörusalan stóreykst, umsetningin hjá kaupsýslumönnum eykst, þeirra staða batnar. Þeir gátu því beinlínis sætt sig við nokkru lakari álagningarprósentu en þeir höfðu búið við áður. Framkvæmdin á stefnunni hjá hæstv. ríkisstj. var alveg þveröfug. Hún leyfði kaupsýslumönnum í landinu ekki aðeins að velta af sér allri kauphækkuninni, heldur heimilaði einnig viðbótarálagningu þeim til handa algerlega umfram alla þá kauphækkun, sem þarna hafði átt sér stað. Það er enginn vafi á því, að þegar samþ. var skömmu eftir kauphækkanirnar að heimila kaupsýslumönnum í landinn að hækka álagninguna almennt séð um 12.1 %, þá var verið að veita kaupsýslunni verulega bætt kjör frá því, sem áður var. Það er þessi stefna ríkisstj. í sambandi við kaupgjaldsbreytingar almennt og viðhorf hennar til verðlagsmálanna í landinu, sem hefur leitt til þess nú eins og jafnan áður, að eftir sanngjarnar kaupbreytingar rís hér illviðráðanleg verðbólgualda. Og þegar svona stóð á, var það vitanlega alveg fráleitt af hæstv. forsrh. að tilkynna með 18 daga fyrirvara, að það stæði til að setja á verðstöðvun, því að það gat ekki leitt til neins annars en þess, að ýmsir aðilar í landinu notfærðu sér aðstöðu sína til þess að koma fram sínum verðhækkunum. Nú þessa dagana hafa átt sér stað nokkrar verðlækkanir í vissum tilvikum með niðurgreiðslum af hálfu ríkisins á vörum. Þegar um það hefur verið að ræða að lækka verð á vöru með niðurgreiðslum, þá hefur hæstv. ríkisstj. haft gersamlega önnur vinnubrögð í þessum efnum en þegar hækkunaraldan var að ganga yfir. Þegar til stóð að lækka verð á ýmsum landbúnaðarvörum, þá var látin fara fram ítarleg rannsókn á því, hvað mikið lægi í verzlunum og afgreiðslustöðum af landbúnaðarvörum á hærra verðinu, og þeir, sem höfðu þessa vöru, gátu gefið sitt magn upp og tryggt sér einnig niðurgreiðslur á þessar birgðir sínar. Þarna átti sem sagt að tryggja það, að kaupsýslumenn yrðu ekki fyrir neinum skakkaföllum. En hvað var gert í þessum efnum, þegar augljóslega var um að ræða, að ýmist var verið að leyfa á löglegan hátt verðlagshækkanir eða það var verið að tilkynna um væntanlega verðstöðvun og þannig að aðvara menn um það, að þeir skyldu nú nota tækifærið til þess að hækka sitt verðlag, ef þeir höfðu til þess heimild, hvað var þá gert? Fór þá fram einhver almenn athugun á því, hvað liði birgðum í landinu og kaupsýslumenn yrðu að selja birgðirnar á réttu verði? Þá upplýsir sjálfur verðlagsstjórinn í landinu, að það hafi engin sérstök athugun verið framkvæmd á því verðlagi, sem þá var, engin sérstök. Aðeins var framkvæmt á vegum verðlagsskrifstofunnar þetta almenna, daufa eftirlit, sem allir vita, að hefur verið nú um langan tíma og tiltölulega lítið hefur haft að segja. Þarna hefur auðvitað milliliðunum verið boðið upp á það að ná til sín allmyndarlegum fjárhæðum umfram það, sem þeim hefur þó verið ætlað að fá Það er ástæða til þess að vekja athygli á þessum mismunandi vinnubrögðum hæstv. ríkisstj. varðandi verðlagsmálin eftir því, hver í hlut á, hvort það er hinn almenni neytandi í landinu, sem þarf að kaupa vöruna, eða hvort það er kaupsýslumaðurinn, sem er að selja vöruna. Það er greinilegt, að ríkisstj. lítur svo á, að það þurfi að hafa alla gát á, að kaupsýslumaðurinn verði ekki fyrir áföllum. En hitt virðist ekki skipta ýkja miklu máli, þó að hinn almenni neytandi verði fyrir skaða vegna óeðlilegrar framkvæmdar á verðlagsmálum í landinu. Það má auðvitað segja, að þetta hefði kannske ekki skipt launafólk í landinu ýkja miklu, ef staðið hefði verið við gerða kaupgjaldssamninga, því að ef verðlagið var hækkað á löglegan eða ólöglegan hátt óeðlilega mikið eða mikið, þá átti slíkt vitanlega að koma fram við verðathuganir Hagstofunnar, sem sá um það að reikna út framfærsluvísitöluna, og miðað við framfærsluvísitöluna átti síðan að ákvarða kaupgjaldsvísitöluna, og launþegar í landinu áttu þá að fá hækkað kaup út á hækkandi verðlag. En verðhækkunin var látin ganga yfir, hún mátti eiga sér stað. Það þurfti ekki að hafa mikið eftirlit þar á, en þegar kom að því, að launþegarnir áttu að fá sínar bætur í launum út á hækkandi verðlag, þá þurfti að gera efnahagsráðstafanir, þá þurfti að gera sérstakar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir það, að samningarnir, kaupgjaldssamningarnir, yrðu haldnir. Þessi mál hafa öll verið rædd hér allítarlega áður, þegar frv. um verðstöðvun var hér til afgreiðslu. Ég skal því ekki fara miklu lengra út í að ræða þessi mál að sinni, en það er enginn vafi á því, að það hefur komið skýrt fram í öllum þessum umr., að til þess eru ærnar ástæður, eins og staðið hefur verið að öllum þessum málum að undanförnu, að nú verði látin fram fara ítarleg rannsókn á öllum aðdraganda þessarar verðstöðvunar að þessu sinni, bæði í sambandi við þær verðbreytingar, sem hafa orðið almennt, löglega og ólöglega, og eins þau áhrif, sem orðið hafa af þessum sérstöku og sérstæðu vinnubrögðum af hálfu hæstv. forsrh. að tilkynna um verðstöðvunina með 18 daga fyrirvara. Ég er ekki í neinum vafa um það, að þjóðin krefst þess almennt nú í dag, að slík rannsókn fari fram, eins og við höfum lagt til. Ég veit auðvitað líka, að hæstv. ríkisstj. hefur afl til þess hér á Alþ. að koma í veg fyrir það, að þessi rannsókn fari fram. Og hún getur auðvitað haldið áfram í blaðakosti sínum að staðhæfa það aftur og aftur, að allt hafi farið hér fram með eðlilegum hætti og að yfirlýsingar forsrh. varðandi verðstöðvunina hafi ekki sakað á einn eða neinn hátt. Og Morgunblaðið getur meira að segja líka haldið áfram að prenta það upp aftur og aftur, að ástæðan fyrir öllum verðlagsbreytingunum frá því í sumar hafi ýmist verið kauphækkanirnar, sem þá var samið um, eða verðstöðvunarfrv., sem við Alþb: menn fluttum. Þetta geta þeir gert. Þessu er vitanlega hægt að halda fram. En ég held nú samt, að almennt sjái menn í gegnum þetta og viti, að það hafa verið leyfðar og framkvæmdar allt of miklar verðhækkanir í sumar og haust og að ríkisstj. hefur staðið í mesta máta óeðlilega að framkvæmd þessara mála. Menn sjá, að það er sannarlega ástæða til þess að samþykkja till. okkar um hlutlausa athugun á þessu máli, svo að úr því verði skorið, hvað hefur verið að gerast, og hægt verði þá að mynda sér rökstudda skoðun á því, hvort það á að ákæra einn eða annan fyrir það að hafa staðið óeðlilega að framkvæmd mála í þessum efnum.



Herra forseti. Ég þarf nú ekki að bæta miklu við skýra og málefnalega ræðu, sem hv. þm. Lúðvík Jósefsson var að ljúka við að flytja hér. En engu að síður langaði mig til að bæta við örfáum aths. í tilefni af nokkrum atriðum, sem fram komu hér á fundinum í gær. Ég minntist á það í gær, að mér þætti till. Framsfl. um rannsókn á verðhækkunum í sumar bera keim af þeim vinnubrögðum þess flokks að hirða málefni frá öðrum. En ég hef hugsað þetta mál dálítið frekar, og ég veit ekki nema það felist dálítið alvarlegri hlutur í þessari till. en aðeins þetta, sem þm. eru nú orðnir allkunnugir. Ég varð var við það, þegar till. okkar Alþb.-manna kom fram, að ýmsum þótti hún nokkuð harkaleg og óvenjuleg. Þetta er í fyrsta skipti í þingsögunni, sem í fullri alvöru er vitnað til laga um ábyrgð ráðherra og landsdóm. Þetta er till., sem sker í gegnum allt moldviðri, og hún er nærgöngul við hæstv. ríkisstj. Og ég er anzi hræddur um, að það hafi verið þetta einkenni till., sem gerði það erfitt fyrir ýmsa þm. Framsfl. að vilja fylgja henni. Það er háttur framsóknarmanna að vilja heldur hafa ummæli sín dálítið loðin en að segja þau skýrum orðum. Og það hefur einkennt Framsfl. mjög einmitt á þessu ári, að hann hefur greinilega verið að búa sig undir það að bæta sambúð sína við Sjálfstfl. Það kom ákaflega skýrt fram eftir sveitarstjórnarkosningarnar í vor, þar sem samið var um samvinnu við Sjálfstfl. á einum stað eftir annan, og það er alveg ljóst, að a.m.k. öflugir aðilar í Framsfl. stefna að þessu marki. Ég hygg, að þeim aðilum hafi fundizt, að það væri dálítið erfitt fyrir þá að fylgja till., sem var eins nærgöngul við hæstv. ríkisstj. og Sjálfstfl. og till. okkar er. Hins vegar veit ég, að framsóknarleiðtogunum hefur þótt það dálítið erfitt gagnvart kjósendum sínum að vilja ekki styðja slíka till. Og þá var fundin upp sú aðferð að taka hluta af henni, flytja hann sem sjálfstæða till. og segja svo, að þeir sjái ekki ástæðu til að taka þátt í afgreiðslu okkar máls, því að þeir séu með sínar eigin till. sjálfir. Það á sem sé að reyna að skjótast út úr málinu á formlegum rökum einum saman, og einnig þetta er ákaflega framsóknarlegt. Þetta er nýjasta útgáfan af þeirri stefnu, sem kennd hefur verið við já, já–nei, nei, að geta aldrei haft skýra stefnu í nokkru máli, að vilja halda öllum dyrum opnum, að vilja brosa til hægri og vinstri í senn. Það er þetta, sem ég les út úr afstöðu framsóknarmanna, þegar þeir flytja þetta mál, og út úr þeirri ræðu, sem hv. þm. Halldór E. Sigurðsson flutti hér í gær. Það er, eins og hv. þm. Lúðvík Jósefsson benti á áðan, algerlega rangt, að í till. okkar felist ekki almenn athugun á verðlagsþróuninni í sumar. Till. okkar gerir ráð fyrir tveimur verkefnum fyrir rannsóknarnefnd. Í fyrsta lagi að rannsaka aðdraganda verðstöðvunar þeirrar, sem kom til framkvæmda 1. nóv. s.l. Aðdragandi þeirrar verðstöðvunar er verðbólguþróunin, sem varð eftir kjarasamningana í vor. Allir, sem læsir eru á einfalt mál, skilja þetta. Og séu þá einhverjir, sem hefðu viljað orða þetta eitthvað skýrar, þá er það ákaflega einfalt að flytja við þetta brtt., þótt þess gerðist raunar engin þörf. En eftir þetta atriði í till. kemur punktur og ný setning, og þar segir: „Sérstaklega skal rannsóknin beinast að þróun verðlagsmála, eftir að Jóhann Hafstein forsrh. boðaði það í sjónvarpsþætti 13. okt. s.l., að til stæði að framkvæma verðstöðvun nokkrum vikum seinna.“ Nefndin á að athuga aðdragandann almennt, og síðan á hún sérstaklega að athuga þetta. Þetta er afar skýrt, og þess er enginn kostur fyrir hv. framsóknarmenn að komast fram hjá þessu með neinum vífilengjum. Hins vegar vil ég vekja athygli á því, að með þeirri afstöðu sinni að vilja ekki taka þátt í að afgreiða till. okkar, ef það er rétt hermt hjá hv. þm. Halldóri E. Sigurðssyni, að það sé almenn afstaða framsóknarþm. hér, sem ég dreg nú að vísu í efa, en sé það rétt hermt, þá eru þessir framsóknarþm. að gerast samábyrgir hæstv. forsrh. um þennan furðulega atburð. Þeir eru að lýsa blessun yfir honum. Þeir eru að taka á sjálfa sig siðferðilega ábyrgð. Og það er staðreynd, sem ástæða er til að muna og verður örugglega munuð. Á fundinum í gær flutti hv. þm. Matthías Á. Mathiesen alllanga ræðu. Ég hafði raunar dálítið gaman af því að fylgjast með verkaskiptingunni milli þeirra flokksbræðranna, hæstv. forsrh. og hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesen. Það var greinilegt, að hv. þm. hafði verið falið það verkefni að sinna moldarverkunum, en hæstv. ráðh. ætlaði svo að koma á eftir og flytja málefnalega ræðu í landsföðurlegum tóni. Ég hugsa nú, að moldarverkin hefðu verið unnin ögn rösklegar og á þróttmeiri hátt, ef hæstv. forsrh. hefði gert það, eins og hann hefur oft áður gert hér í þingsölunum. Hv. þm. Lúðvík Jósefsson hefur svarað ræðu hv. 1. þm. Reykn. svo mjög, að ég sé ekki ástæðu til þess að fara mjög mörgum orðum um hana. Mér fannst raunar einnig, að málatilbúnaður hans minnti meira á pex það, sem við höfum vafalaust báðir haft gaman af, þegar við vorum ungir menn í Hafnarfirði, heldur en málflutning, sem ætti heima hér innan veggja Alþ., þessi reyfari, sem hann bjó til um samsærisáform okkar Alþb.-manna. Það eina, sem var fróðlegt í því efni, var það, sem ég benti á í gær, að með þessu er hv. þm. að viðurkenna, að fyrirframvitneskja um verðstöðvun hlýtur að leiða til misnotkunar. Þessi hv. þm. viðurkenndi þetta einnig í gær, og ég held, að það sé algerlega ómaklegt vanmat af hans hálfu á hæstv. forsrh. að telja, að orð hans hafi engin áhrif, en orð okkar Alþb.-manna mjög mikil. Hv. þm. Lúðvík Jósefsson leiðrétti hér röng ummæli Matthíasar Á. Mathiesen um frásögn verðlagsstjóra. Hins vegar þóttu mér dálítið fróðleg ummæli þm. um eðlilegar og óeðlilegar verðhækkanir. Hann taldi, að ekki hefðu orðið neinar óeðlilegar verðhækkanir eftir sjónvarpsviðtal hæstv. forsrh. Ég minntist á það hér í gær, að verðhækkun sú, sem orðið hefur á fjórum mánuðum, nemur um 12%. Það jafngildir því, að almennt verðlag í landinu hefur hækkað um 2–3 þús. millj. kr. á ársgrundvelli. Þetta gerist á rúmum 100 dögum. Það þýðir það, að meðalhækkunin á hverjum degi er 20–30 millj. kr. á ársgrundvelli. Svona stórfelld er þessi skriða. 20–30 millj. kr. á dag á ársgrundvelli. Það er hægt að fela margs konar minni háttar fjárdrátt innan þessa ramma, ef þessi þróun er eðlileg. Ef þetta er talið það eðlilega, hvað er þá óeðlilegt? En það fróðlega og málefnalega, sem fram kom hér í gær, var að sjálfsögðu ræða hæstv. forsrh. Hann var að reyna að finna málefnaleg rök fyrir stefnu ríkisstj. í þessu efni, og hann minntist í ræðu sinni á þá tilvitnun, sem ég kom hér með, í bókina Viðreisn, þar sem ég rifjaði það upp, að hæstv. ríkisstj. hefði heitið því, að ef launahækkanir yrðu, mundi hún ekki leyfa atvinnurekendum að velta þeim út í verðlagið. Þetta átti að vera einn aðalkjarni hinnar nýju stjórnarstefnu. Þetta var eitt ákveðnasta fyrirheitið, sem hæstv. ríkisstj. gaf. Og hæstv. forsrh. varð að sjálfsögðu að viðurkenna það í gær, að rétt væri hermt. En hann sagði, að það væri ólíku saman að jafna. Árið 1960 hefði ekki verið ákvæði um verðtryggingu launa, en slík ákvæði væru núna, og þetta breytti ákaflega miklu. Ég fæ ekki séð, að þetta breyti neinu fyrir hæstv. ríkisstj. Þetta breytir miklu fyrir launafólk. En fyrir hæstv. ríkisstj. ætti verðtrygging launa, vísitölukerfið, að vera miklu meira aðhald til þess að koma í veg fyrir, að verðhækkanir fari út í verðlagið, en sú skipan, sem var 1960, með engum ákvæðum um vísitölubætur. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefðu verið lagðir fram reikningar í vor fyrir fulltrúa verkalýðssamtakanna, reikningar frá Hagstofunni um það, hver verðlagsþróun yrði, ef þetta og hitt gerðist. Mér er fullkunnugt um það, að þessir reikningar voru þar lagðir fram. Þeir voru gerðir af hálfu Hagstofunnar á þeim forsendum, að sama þróun héldist í landinu eins og verið hefur, að ekki yrði gripið til neinna sérstakra ráðstafana. En að sjálfsögðu lagði verkalýðshreyfingin enga blessun yfir þessa útreikninga. Verkalýðshreyfingin hefur ævinlega lagt á það mjög þunga áherzlu, að hún vildi beita afli sínu til að koma í veg fyrir verðbólguþróun á Íslandi og hún teldi verðbólguþróun andstæða hagsmunum vinnandi fólks. Þetta viðhorf verkalýðshreyfingarinnar var einmitt kjarninn í samningum þeim, sem gerðir voru í vor. Verkalýðshreyfingin lagði á það mjög þunga áherzlu að ná á nýjan leik ákvæðum um fulla verðtryggingu launa, einmitt vegna þess að hún treysti því ekki, að hæstv. ríkisstj. gerði ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að kauphækkanir færu út í verðlagið. Verkalýðshreyfingin vildi fá tryggingu, til þess að hún yrði ekki fyrir kjaraskerðingu af þessum sökum. Og hún knúði fram þessa tryggingu. En þá átti það einmitt að vera tvöföld röksemd fyrir hæstv. ríkisstj. til að koma í veg fyrir nýja verðbólguskriðu. Alls staðar í löndum, þar sem um er að ræða verðtryggingu launa og vísitölukerfi, er þetta kerfi ákaflega mikið aðhald fyrir stjórnarvöld til þess að draga úr verðbólguþróun. Við þekkjum það frá öðrum Norðurlöndum, þar sem þetta er eitt helzta viðfangsefni ríkisstj. hverju sinni. Af þessu hljótast oft mikil og erfið vandamál, en engu að síður hefur þetta tvímælalaust bremsað verðbólguþróun annars staðar á Norðurlöndum, vegna þess að þar eru ríkisstj., sem eru ábyrgari en stjórnarvöld hér á landi. Ég komst svo að orði í ræðu minni hér í gær, að það hefði verið sjálfsögð ráðstöfun af hæstv. ríkisstj. að grípa til verðstöðvunar þegar í vor, eftir að samningar voru gerðir. Ég fór ekki dult með þessa afstöðu mína þá. Ég greindi frá henni margsinnis í því blaði, sem ég vinn við, og þetta er engin hugmynd, sem kemur upp eftir á. Um þetta var rætt þegar í vor. Með þessu á ég að sjálfsögðu ekki við það, að verðlagsnefndin hafi getað komið í veg fyrir allar verðhækkanir. Hugmyndir um það efni eru alger fásinna. Ég hef sjaldan orðið eins undrandi á kenningum í kjaramálum eins og þegar ég sá það fyrir tveimur árum eða svo í málgagni Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, að verðlagsnefndin væri orðin einn aðalaðilinn í íslenzku þjóðfélagi og kjarabarátta, venjuleg kjarabarátta ætti ekki lengur við, hún færi fram í verðlagsnefndinni. Kenningar af þessu tagi eru auðvitað barnaskapur. Verðlagsnefndin hefur í sjálfu sér ekki möguleika á að taka ákvarðanir nema um svona frekar minni háttar atriði í sambandi við óðaverðbólguþróun eins og hér. En það eru fleiri aðilar, sem geta gripið inn heldur en verðlagsnefndin. Ég vil minna á það, hvað við höfum verið að gera hér á Alþ. að undanförnu. Hæstv. ríkisstj. hefur verið að leggja hér fyrir okkur aðgerðir til þess að eyða, eins og hún kallar það, 7.5 vísitölustigum. Hún eyðir að vísu þremur stigum með því að ganga á réttindi og samninga launafólks. En 41/2 stigi eyðir hún á annan hátt. Nákvæmlega þessar sömu aðgerðir gat ríkisstj. gert strax í vor, eftir að kjarasamningarnir höfðu verið gerðir. Og ef hæstv. ríkisstj. hefði gert það eða eitthvað hliðstætt, þá hefði verðlagsþróunin í sumar orðið allt önnur en raun ber vitni, og þá væri staða þjóðfélagsins nú allt önnur en hún er í dag. Í því sambandi er fróðlegt að minna á það, að þjóðarbúið hefur búið við alveg einstaklega ánægjuleg ytri skilyrði að undanförnu. Það eru horfur á því, að þjóðarframleiðsla Íslendinga hækki um 27% að krónutölu frá því í fyrra, 27% að krónutölu. Innan þess ramma rúmast mjög auðveldlega þær kauphækkanir, sem launamenn fengu í vor, án þess að nokkur verðbólguskriða þurfi af því að hljótast. Þessi mikli bati stafar ekki sízt af því, hversu geysileg hækkun hefur orðið á afurðum okkar erlendis. Þær hafa hækkað og hækkað aftur og miklu meira en menn gerðu sér nokkrar vonir um. Þær hafa hækkað miklu meira en þær vörur, sem við flytjum inn til landsins. Ég hygg, að batinn á viðskiptakjörunum nemi nú þegar orðið hátt á annan milljarð kr. á þessu ári. Ég er alveg sannfærður um það, að ef ríkisstj. hefði framkvæmt verðstöðvun eða verðstöðvunaraðgerðir eftir kjarasamningana í vor, hefði verið fullkomlega raunsætt nú í haust að ræða í fullri alvöru um gengishækkun vegna þessara hagstæðu ytri skilyrða. Þá hefðu það ekki verið gervitillögur eins og hjá ríkisstj. í vor, heldur raunverulegt viðfangsefni. Ég er þeirrar skoðunar, að ríkisstj. hafi haft af þjóðinni ákaflega mikil tækifæri, sem þjóðin hefði haft nú í haust, með verðbólgustefnu sinni nú í sumar. En ástæðan fyrir þessari öfugþróun og fyrir þessari háskalegu stefnu, sem hæstv. ríkisstj. hefur framkvæmt, er að sjálfsögðu sú, að ríkisstj. var þeirrar skoðunar í vor, að kjarasamningarnir, sem gerðir voru, mættu ekki standast. Hæstv. ríkisstj. hefur síðan verið að grafa undan þessum kjarasamningum vitandi vits. Einmitt þess vegna hefur hún látið óðaverðbólguna magnast. Hún hefur látið útborgað kaupgjald hækka hjá almennu launafólki um næstum því 30%, þó að raunveruleg kjarabót sé aðeins 15–18%. Hún hefur látið landbúnaðarvörur hækka upp úr öllu valdi, hún hefur lagt fyrir fjárlög, sem hækkuðu um meira en fjórðung, þegar þau voru lögð hér inn, en mér skilst, að þau muni hafa hækkað um hvað, kannske ein 40%, hæstv. fjmrh., áður en Alþ. hefur lokið við þau. Hæstv. ríkisstj. ætlar að gera nýja kjarasamninga við opinbera starfsmenn, sem munu fela í sér, að mér skilst, allt að 100% hækkun hjá þeim, sem höfðu hæst laun fyrir. Öll þessi þróun er ekki ávísun á kjarabætur fyrir einn eða neinn. Öll þessi þróun stefnir á nýja kollsteypu, nýja óðaverðbólgu og nýja kollsteypu og nýja gengislækkun. Og ég tel, að hæstv. ríkisstj. geri þetta vitandi vits. Ástæðan fyrir þessari þróun er ekki sú, að ráðh. hafi ekki vald á viðfangsefnum sínum. Þeir vita fullvel, hvað þeir eru að gera. En skoðun þeirra er sú, að barátta verkalýðssamtakanna í vor til þess að hnekkja láglaunakerfinu á Íslandi, sú barátta megi ekki verða árangursrík og það verði að hnekkja henni á nýjan leik. Og þessi þokkalega aðferð, þessi óðaverðbólga, er aðferðin til þess. Um þetta væri hægt að segja margt fleira, en það gefast nú síðar tækifæri til þess. Hins vegar vil ég minna á það, að í umr. um þetta mál, sem er mikið stórmál, hafa tekið þátt fulltrúar þriggja flokka hér á þingi, Alþb., Sjálfstfl. og Framsfl. Það hefur ekki enn heyrzt eitt orð frá Alþfl. Samt hefur mér skilizt það um alllangt skeið, að Alþfl. teldi verðlagsmál og verðlagsþróunina og hagsmuni neytenda mikið sérmál sitt. Ég hef stundum séð á það minnzt í blöðum Alþfl. og heyrt um það talað í ræðum forustumanna hans, að Alþfl. vilji mikið gera til þess að tryggja hagsmuni neytenda. Ég rifjaði það upp hér í gær, að 1. nóv. hefði formaður Alþfl., hæstv. viðskrh., Gylfi Þ. Gíslason, sagt um verðstöðvunina 1. nóv.: „Í síðustu viku var fjallað ítarlega um málið allt í ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar á Alþ. Í þessari viku mun ríkisstj. birta heildartillögur sínar. Það var því sjálfsögð ráðstöfun, að hún skyldi beita sér fyrir því, að engar verðhækkanir ættu sér nú stað. Að öðrum kosti hefðu ýmsir aðilar getað reynt að nota tímann fram til heildarráðstafananna til þess að hækka verð og hagnast á því.“ Þetta sagði formaður Alþfl. Hann var að lýsa því yfir, að fyrirframvitneskja um verðstöðvun yrði til þess, að ýmsir aðilar gætu hækkað verð og hagnazt á því. Mér er nú spurn: Er Alþfl. ekki sammála formanni sínum um þetta? Og ætlar þá Alþfl. að bera ábyrgð á því háttalagi hæstv. forsrh. að auglýsa verðstöðvun með 18 daga fyrirvara? Ef enginn af fulltrúum Alþfl. hér í d. tekur til máls um þetta, þá hlýt ég að líta á það sem þegjandi samþykki við það, að flokkurinn telji þetta hafa verið eðlilega ráðstöfun hjá hæstv, forsrh. En að vísu er það ekki stórmannleg afstaða að lýsa slíku yfir með þögninni einni.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. vék að afstöðu okkar framsóknarmanna hér og var að tala um ræðu, sem hv. 3. þm. Vesturl. hefði haldið hér í gær, og dró það að mér virtist í efa, að hann hefði talað fyrir munn okkar allra. Ég hygg nú, að hv. 3. þm. Vesturl. hafi fyrst og fremst talað frá eigin brjósti og fyrir sig. Ég veit ekki til, að neinar formlegar samþykktir hafi verið gerðar um afstöðu einstakra manna viðvíkjandi þessu máli, og ég vil taka það fram, að ég ætla að tala fyrir minn reikning hér, en ekki fyrir aðra. Við búum í lýðræðislandi, og ég álít, að það sé eitt af grundvallaratriðum lýðræðisins, að flokkar og einstaklingar komi nokkurn veginn drengilega fram hver við annan. Ef við förum að víkja frá þeirri reglu, er lýðræðinu hætt. Ef meiri hl. á hverjum tíma er að misnota aðstöðu sína og níðast á minni hl., þá álít ég, að lýðræðinu sé hætt. Ég álít, að við verðum líka í málflutningi að unna hver öðrum nokkurn veginn sannmælis, bæði persónulega og málefnalega. Gerum við þetta ekki, erum við komnir í hættu með þetta lýðræði. Nú vitum við það, að það er í takmörkuðum hluta af heiminum, sem raunverulega er ráðandi lýðræði, og það er af því, að það er misnotað. Borgararnir hafa ekki þann þroska, sem þarf til þess að geta lotið lýðræðisstjórn. Við vitum það t.d., að í kommúnistaríkjunum er ekki leyfð stjórnarandstaða. Þar fær stjórnarandstaðan ekki að segja meiningu sína og deila á viðkomandi ríkisstj. Ef þeir taka upp á slíku, eru þeir fjarlægðir, settir í fangabúðir eða jafnvel styttur aldur, eins og Stalin sálugi lét sig hafa það. Við viljum ekki svona stjórnarfar. Við viljum njóta þess frelsis, sem við höfum nú, en því aðeins getum við verndað það, að við misnotum það ekki. Afstaða mín til þessa máls er ekki sú, að ég ætli að sleikja mig upp við einn eða neinn, ég þarf ekki að hafa gott af neinum. Ég á ekki eftir að lifa það lengi, að ég þurfi á neinu að halda. Ég get unnið fyrir mér það, sem ég á eftir ólifað, þannig að afstaða mín til mála hér á þinginu mótast ekkert af því, að ég ætli að sleikja mig upp við neinn. Ég þarf einskis með. Kæmi fram till., sem mér fyndist vera ástæðulaus og snerti hv. 6. þm. Reykv. persónulega, ef mér fyndist hún vera ósanngjörn, mundi ég greiða atkv. á móti, alveg jafnt þó að hann sé ekki í sama flokki og ég. Og ég mundi jafnvel taka málstað hans. Ég get lýst því yfir, að ég hef miklar mætur á gáfum og ræðusnilli hv. 6. þm. Reykv., og ég get viðurkennt allt vel um hann þannig. En ég álít, að með þessari till. hafi þeir skotið yfir markið. Ég sé enga ástæðu til að fara að samþykkja svona till., sem er um persónulega rannsókn á hæstv. forsrh. og jafnvel landsdóm á eftir, sem er eiginlega fáheyrður hlutur hér. Ég sé ekki nokkra ástæðu til þess arna. Þarna er verið að ráðast algerlega persónulega á mann að ósekju. Ég get lýst því yfir sem minni skoðun, að ég álít Jóhann Hafstein vera með mestu drengskaparmönnum, sem ég hef kynnzt, alveg án tillits til þess, þó að hann sé ekki í sama flokki og ég. Það kemur málinu ekkert við. Ég ann mönnum alveg jafnt sannmælis, þó að þeir séu ekki í sama flokki og ég. Og jafnvel þó að ég álíti hæstv. forsrh. slæman mann, sem er alveg hið gagnstæða, þá mundi ég ekki samþykkja till., ef ég áliti, að hún hefði ekki við rök að styðjast. Það má vel vera, að sumir séu sannfærðir um, að ummæli hæstv. ráðh. hafi átt þátt í verðhækkunum. Hvers konar verðhækkunum? Geta kaupmennirnir farið og breytt vöruverðinu í búðunum? Er ekki eftirlit með flestum vörutegundum? Er það þá ekki slælegt eftirlit? Er þá ekki fyrst og fremst að biðja um athugun á því hjá þeim mönnum, sem eiga að sjá um það? Ég veit ekki betur en kaupfélögin verzli. Varla hafa þau hækkað vöruverð. Þá geta þau undirboðið, ef þau hafa orðið vör við, að það sé óeðlileg hækkun einhvers staðar. Þau geta auglýst sína vöru. Þetta er frjáls samkeppni að þessu leyti. Það er alveg rétt, að það eru stórhækkanir á þessu tímabili. En er það óeðlilegt? Ég lýsti því yfir hérna um daginn, og þá deildi ég alveg af fullri einurð á efnahagsmálin og talaði um þessa verðstöðvun. Það er allt í lagi, það eigum við að gera, en við getum gert það án persónulegra árása á menn að ósekju. Nú er eðlilegt, að allt hækki í krónutölu, þegar búið er að lækka verðgildi krónunnar árið 1967 og 1968 um 100%. Ég lýsti því yfir hér um daginn, að þetta væri afleiðing af gengislækkun og ríkisstj. gat aðeins hamlað á móti í 1–2 ár. Þetta vissu allir viti bornir menn, að mundi koma. Samtök launþega gerðu sínar kröfur. Það veit enginn betur en hv. 6. þm. Reykv. og skilur það, að þegar öll þjónusta og öll laun í landinu hækka, þá hlýtur rekstrarkostnaður fyrirtækjanna að hækka. Ég hef ekki sannfærzt um það, að ummæli forsrh. hafi átt neinn þátt í þessum hækkunum, þannig að ég held, að þær hafi að mestu leyti og kannske öllu verið óhjákvæmilegar. Hafi þær ekki verið óhjákvæmilegar, þá er allt í lagi að biðja um athugun á því. Hefur fjhn. ekki aðstöðu til þess að tala við verðgæzlustjóra og fá ítarlegar skýrslur um það, ef eitthvað hefur verið óeðlilega hækkað? Og á það ekki að ganga þannig, að þm. eða þessar nefndir, sem starfa á hverju sviði, hafi aðstöðu til þess að kynna sér þetta hjá ríkisstarfsmönnunum? Ég hef hvergi komið til ríkisstarfsmannanna, þar sem mér hefur ekki verið vel tekið. Og hafi ég beðið um einhverjar upplýsingar, meira að segja niðri í Seðlabanka, þá hef ég ævinlega fengið þær. Ég hef ekkert undan því að kvarta, að þeir sýni ókurteisi eða óliðlegheit. Geta þessir ágætu menn þá ekki fyrst farið og kynnt sér þetta? Ég býst við, að sú hækkun, sem hefur kostað okkur mest, séu flutningsgjöldin. Það má vel vera, að þau hefðu mátt vera lægri. En er þá ekki hægt að athuga það? Það er í raun og veru ekkert óeðlilegt. Þegar kaupgjaldshækkunin varð í vor, hlutu að verða hækkanir á allri þjónustu. Það má vera, að þær hafi orðið of miklar, og þá er að athuga það. En það þarf ekkert að vera að tala um landsdóm eða sérstaklega persónulega árás á forsrh. í því sambandi. Það er gersamlega ómaklegt. Um efnahagsmálin er hægt að deila óendanlega. Ég er sammála hv. 6. þm. Reykv., að gengislækkanir eru óhentugar og allar þær afleiðingar, sem af þeim leiða. En það er svo mikið mál að fara út í það, og ég hef gert grein fyrir því áður og margendurtekið það, að ég álít, að ríkisbúskapurinn sé orðinn of dýr. Ég álít, að útgjöldin séu orðin of há og það þurfi að reka ríkisbúskapinn af meiri hagsýni heldur en gert er. Ekki það, að mönnum, sem hafa unnið hjá ríkinu, sé of hátt launað. Svo hefur eigi verið. Það má vera, að þeim verði það eftir næstu kaupsamninga, en annars hafa Alþb.- menn ekki gengið fram fyrir skjöldu að fara fram á kauplækkanir. Og einu sinni man ég það, að ég var að tala um laun skipstjóra og var að tala um, að það væri vitleysa að borga orlofsfé nema á venjuleg laun, en ég fékk engar undirtektir um það hjá Alþb.-mönnunum. Þá höfðu þessir síldarskipstjórar á aðra milljón. En það er nú svo, að það er ekki nema takmarkað, sem getur komið til skipta í þjóðfélaginu, og ef einhver stétt manna ber óeðlilega mikið úr býtum, þá hlýtur önnur að fá minna, þannig að það er ekki hægt að gera endalausar kröfur um, að kaup allra hækki. Það er ekki hægt nema að takmörkuðu leyti og oft alls ekki. Það þarf að gera ríkisbúskapinn ódýrari og yfirleitt rekstur atvinnuveganna, þannig að það þurfi ekki alltaf að vera að fella gengið. Stilla þarf vöxtum í hóf. Og þar álít ég, að mistök ríkisstj. hafi verið í efnahagsmálum fyrst og fremst. Of mikil þensla á ríkisbúskapnum og ekki hugsað um að hafa skattana færri og minni hjá atvinnuvegunum. Búa eins vel að atvinnuvegunum og mögulegt er, en reyna að hafa gengið traust. Ég er ekki farinn að sjá, að það hafi verið gróði af gengislækkuninni 1968, þegar öll kurl eru komin til grafar. Ég álít, að við séum jafnvel verr staddir, þegar öll skriðan er komin, heldur en ef við hefðum aldrei fellt þetta gengi, en reynt að gera aðrar ráðstafanir, sem miðuðu að því að halda genginu stöðugu. Ég get ekki verið með þessari till. hjá þm. Alþb., vegna þess að ég lít á þetta sem persónulega árás og það ómaklega á hæstv. forsrh. Ég vil ekki vinna að því, að neinn verði fyrir ómaklegum árásum. Auðvitað getur hæstv. forsrh. yfirsézt eins og öðrum mönnum, og það má deila um stefnuna, en ég hef ekki sannfærzt um, að þetta hafi á neinn hátt skaðað þjóðfélagið, og er sannfærður um, að þau ummæli voru ekki töluð í illum tilgangi. Hafi eitthvað hækkað of mikið, því í ósköpunum er ekki beðið um athugun á því eða reynt að afla sér upplýsinga um það? Fái skipafélögin of mikið í sinn hlut, er þá ekki hægt að lækka það aftur? Viðvíkjandi þessari blessaðri verðstöðvun þá vitum við allir, að hún er kosningamál, allir eru að reyna að afla sér atkv., og við vitum það líka, að þessi till. Alþb.-mannanna kom ekki fram af því að þeim sé í nöp við hæstv. forsrh. Þetta er kosningamál, þeir eru að ná í atkv. Þeir þyrla þarna upp ryki, alveg eins og verðstöðvunin hjá ríkisstj. Það er gagnkvæmt. Ég álít bara, að þessir góðvinir mínir hafi þarna skotið yfir markið, þannig að ef þeir kæmu þessu fram, sem þeir gera aldrei, kæmu einhverjum landsdómi fram, þá mundi það ekki vera gott fyrir neinn nema hæstv. forsrh. Hann mundi stórgræða á því í næstu kosningum. Þannig að það er hreinasta hermdarverk fyrir þá sjálfa.