Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jakob Möller) Jeg ætla að taka það strax fram, að jeg ætla ekki að verða langorður í þetta sinn. Þetta frv. er í raun og veru ekkert nýtt mál; það er fram komið eftir eindregnar og endurteknar áskoranir þing eftir þing. Málið hefir svo verið undirbúið þannig, að maður hefir verið sendur utan, til að rannsaka fyrirkomulagið í öðrum löndum og gera tillögur um það til þingsins. Meiningin var sú, að stjórnin flytti frv., og að það varð ekki, er af því, að ekki vanst tími til þess, að stjórnin gæti athugað frv. svo rækilega fyrir þing, sem henni þótti þurfa, en ekki af því, að hún væri málinu mótfallin. Þess vegna var peningamálanefndin beðin að taka frv. til flutnings, og þótti það sjálfsagt, að minsta kosti að láta málið koma til umræðu, af þeirri ástæðu, að á undanförnum þingum hefir verið lagt kapp á málið. Það hefir verið svo mikið rætt um það á fyrri þingum, hve mikil nauðsyn væri á því að koma upp reglulegum fasteignabanka hjer á landi, að óþarft er nú að orðlengja um þá þörf, eða um örðugleika þá, sem á því eru að fá hentug lán út á fasteignir. Þar við bætist, að þetta frv., sem hjer liggur fyrir, fer í raun og veru ekki í þá átt að benda á neinar nýjar og áður óþektar leiðir út úr vandræðunum. Má vera, að það valdi einhverjum vonbrigðum, ef menn hafa búist við öðru. Maður sá, sem rannsókn málsins var falin, hefir sem sje komist að þeirri niðurstöðu, að byggja verði á þeim grundvelli, sem þegar hefir verið lagður með veðdeildum Landsbankans, að dæmi annara þjóða. Fasteignabankar um heim allan starfa þannig, að þeir útvega sjer fje til útlána með því að selja vaxtabrjef, aðallega innanlands, hver í sínu landi, og ná þannig til þessara þarfa sparifje þjóðarinnar. Sömu aðferð verður vitanlega að nota hjer. Það verður að minsta kosti ekki um það deilt, að þetta sje líklegasta leiðin. Það er fyrirsjáanlega ófær leið að afla nægilegs fjár til fasteignalána með beinum lántökum innanlands eða utan. Slík lán yrði þá að taka sem ríkislán, eins og að vísu hefir verið gert hjer. En það mætti þá eins gera í sambandi við fasteignabankann, þó að hann yrði stofnaður, eins og hjer er gert ráð fyrir, þannig, að ríkissjóður keypti heila flokka vaxtabrjefa bankans, ef erfiðleikar yrðu á að selja þau öðrum. Eins og jeg sagði áðan, þá er ekki um neinar nýjar leiðir að ræða. Aðaltilgangur frv. er að gera veðdeild Landsbankans að sjerstakri stofnun, skilja hana frá Landsbankanum, auka hana og endurbæta og gera úr henni „Ríkisveðbanka Íslands“. Þetta kann mönnum máske ekki að virðast vera mikilsvert eða mjög aðkallandi. En peningamálanefndinni fanst þetta einmitt mjög þýðingarmikið atriði. Þó var nefndin ekki öll sammála um frv. Einn nefndarmanna var mótfallinn því, að frv. væri flutt, og mun aðalástæðan til þess sú, að hann álítur ekki tímabært að gera þessa breytingu nú, en hins vegar geti veðdeild Landsbankans ófráskilin í bráðina gert hið sama gagn eins og þessi fyrirhugaði fasteignabanki. En meiri hluti nefndarinnar telur samband bankans og veðdeildarinnar óheppilegt, heldur því fram, að því sambandi beri að slíta hið bráðasta. Landsbankinn hefir svo gerólíkum störfum að sinna, og dagleg störf bankans gera svo miklar kröfur til stjórnar bankans, að veðdeildin hlýtur að verða útundan. Veðbanki krefst aftur á móti af sinni stjórn, að hún sje vakin og sofin í starfinu, sjerstaklega í byrjun. Og það geta allir sjeð, hvað það starf muni vera mikið, þurfi og geti verið mikið, ef verulega rækt á að leggja við það að fá almenning til þess að leggja fje sitt í vaxtabrjefin, sjerstaklega í byrjun, auk þess, sem þarf til þess að geta fengið yfirlit yfir þær fasteignir, sem sækja um lán, eða hafa áður fengið lán. Þá er og á það að líta, að í raun og veru er bankinn og veðdeildin eða fasteignabankinn keppinautar, því að þeir hljóta báðir að sækjast eftir að ná undir sig sparifje almennings. - Það verður að gera ráð fyrir, að veðbanki byggi aðallega eða eingöngu á því að fá rekstrarfje af sparifje manna. Almennir viðskiftabankar sækjast auðvitað líka mjög eftir því. Og allir vita, að einmitt sparisjóðsfjeð er aðalrekstrarfje Landsbankans, og er því auðsætt, að bankastjórninni hlýtur að vera það lítið áhugamál að fá menn einmitt til þess að kaupa vaxtabrjef veðdeildarinnar, heldur en að leggja fje sitt í sparisjóð bankans. Það er á hinn bóginn ekki saman berandi, hvort heppilegra sje, að veðbanki eða almennur viðskiftabanki fái sparifje manna til ávöxtunar. Almennur viðskiftabanki á miklu hægra með að afla sjer rekstrarfjár, vegna þess, að hann lánar fje út aðeins til stutts tíma og getur greitt hærri vexti heldur en veðbankinn. Nú, það má nú gera ráð fyrir því, að menn muni segja, að þessu máli liggi ekki á á þessu þingi. En jeg sje á hinn bóginn enga ástæðu til að bíða, heldur þvert á móti get búist við því, að biðin verði til skaða, því að það er margreynt, að á slíkum fjárkrepputímabilum eins og vjer nú lifum á, þegar enginn veit í raun og veru hvaða fyrirtækjum má treysta, þá eru menn fúsari en ella til að koma fje sínu á vöxtu, með því að kaupa örugg verðbrjef, sem fullkomin trygging er fyrir. Þess vegna þarf veðbankinn að vera viðbúinn að nota sjer þá tilhneigingu, sem kann að koma fram hjá þeim, er fjeð hafa. Ef því er slegið á frest, þá getur þessi alda verið gengin hjá, áður en bankinn kemst á stofn, og byrjunin orðið erfiðari fyrir bragðið. Og auk þess, sem jeg áður hefi sagt um aðalbreytinguna frá núverandi fyrirkomulagi, að skilja veðdeild Landsbankans frá bankanum, þá eru jafnframt í frv. gerðar ýmsar mikilvægar breytingar á fyrirkomulaginu, og verksviðið verður eftir því víðtækara en verksvið veðdeildarinnar, og því fremur ástæða til þess að flýta fyrir málinu, sem líkur eru meiri til þess, að hinn fyrirhugaði banki geti betur fullnægt þeim kröfum, sem til slíkrar stofnunar eru gerðar, heldur en veðdeildin. Það er nauðsynlegt, þegar stofna á slík fyrirtæki, að hugsa sjer verksviðið þannig, að það get í orðið til frambúðar, svo að ekki þurfi að gera breytingar á aðalatriðunum á verksviði bankans í neinni nálægri framtíð. Og samkvæmt því er starfssvið bankans markað í 1. gr. frv. Jeg skal að þessu sinni aðeins benda á það, að í 2 liðunum er gert ráð fyrir lánveitingum til fyrirtækja, sem ekki verður lánað til samkvæmt lögum veðdeildarinnar. Þó að lítið hafi verið gert að slíkum fyrirtækjum enn, þá er þörfin fyrir slíkar lánveitingar fyrirsjáanleg, jafnvel í stórum stíl, í nánustu framtíð. En aðalatriðið, sem um er að ræða, er það að afla rekstrarfjárins. Og það, sem fyrst og fremst verður að líta á í því sambandi, er það, að menn aðeins hugsa um sinn hag, og fjárins verður því ekki aflað, nema menn sannfærist um það, að þeim sje hagur í því að leggja fje sitt einmitt í þetta fyrirtæki, fremur en önnur. Og í sambandi við þetta skal jeg aðeins benda á eitt nýmæli í frv. þessu, sem líklegt er til þess að gera mönnum ljúfara að leggja fje í bankann. Það er útgáfa happvinningabrjefanna, sem bankanum er heimiluð. Háttv. þingmenn þurfa ekki að óttast, að hjer sje um neina ósæmilega fjárglæfra að ræða! Það er getið um það í greinargerðinni, sem frv. fylgir, að þessi aðferð hafi verið viðhöfð í Frakklandi um tugi ára og gefist þar vel. Það er mjög líklegt, að þessi aðferð reynist einnig vel hjer til þess að fá menn til að leggja fje sitt í stofnunina, og þá ekki síst einmitt fyrst í stað, meðan menn eru að venjast því að ávaxta fje sitt á þennan hátt og kynnast stofnuninni. Það er öll byrjun erfið, en þegar fyrstu erfiðleikarnir eru yfirstignir og menn eru farnir að kynnast stofnuninni, má búast við, að það gangi greiðara að fá fje til starfrækslu hennar. Það er að vísu svo, að veðdeildarbrjef hafa verið hjer á boðstólum fyrir almenning um alllangan tíma, en salan tekist illa. Almenningur kýs heldur að hafa fje sitt á vöxtum með sparisjóðskjörum en að kaupa þau. En það hefir líka bókstaflega ekkert verið gert til að fá menn til að kaupa þessi brjef. Þess vegna verður ekkert ráðið af þeirri reynslu. En það þarf vafalaust að leggja allmikla vinnu í það að fá almenning til að ávaxta fje sitt á þennan hátt. Og það tel jeg vera eitt af því, sem mest rekur á eftir því, að veðdeildin verði skilin frá Landsbankanum. Og það hefir ekki aðeins þá þýðingu að fá fje til fasteignalána, heldur á það líka að verða til þess að fá fólkið til að „geyma vel fengins fjár“. Er mjög líklegt, að happvinningabrjefin reynist vel í því efni, eins og þau hafa reynst vel annarsstaðar. Jeg ætla ekki að fara út í einstök atriði frv. á þessu stigi málsins; það á ekki við, enda skal jeg játa það, að jeg er ekki við því búinn. Að þessu sinni ætlaði jeg aðeins að gera grein fyrir aðalefni frv., í sambandi við það ástand, sem nú er. Nefndin gerir að sjálfsögðu ráð fyrir því að hafa málið til athugunar áfram, og mun áskilja sjer rjett til að koma með breytingartillögur við einstök atriði þess, að minsta kosti sá hluti nefndarinnar, sem ekki vildi fallast á að taka frv. til flutnings. En þó að nefndin hafi ekki látið fylgja frv. neitt ítarlegt nefndarálit, þá sjer hún ekki ástæðu til þess, að frv. verði beinlínis vísað til hennar aftur, eða neinnar annarar nefndar, og það því síður, sem frammi á lestrarsalnum liggur ítarleg greinargerð og athugasemdir við það, eftir höf. frumvarpsins. Geri jeg ekki ráð fyrir, að nefndin þykist hafa þar neinu við að bæta, málinu til skýringar. En það er þó, eins og áður er sagt, alt til athugunar til næstu umræðu. Jeg vænti þess því, að að þessu sinni þurfi ekki að verða frekari umræður um málið, og að því verði vísað til 2. umr.

Jón Auðunn Jónsson Jeg varð ekki lítið hissa, þegar jeg sá, að þessu frv. hafði verið útbýtt og tekið aftur á dagskrá. Mjer var ekki kunnugt um, að peningamálanefndin hefði tekið afstöðu til frv., og því fremur varð jeg hissa, sem meiri hluta nefndarinnar er kunnugt um, að jeg er ekki fylgjandi frv. eins og það er. Mjer kom það líka ennþá kynlegar fyrir, að það var tekið út af dagskrá í gær til þess að ákveða flutning á því, og hefir þá meiri hlutinn, eða 3 menn úr nefndinni, tekið það til fósturs. Ef jeg hefði búist við því, að það kæmi svona alt í einu frá nefndinni, mundi jeg hafa skrifað greinargerð fyrir áliti mínu og látið hana fylgja því; en því var ekki að heilsa. Mjer finst þetta því alleinkennilegur flutningur, og er nefndinni lítt þakklátur fyrir það. Jeg vil þó taka það fram, að þetta er ekki meint til háttv.frsm. (Jak. M.), því að það mun hafa komið honum jafnóvart og mjer, að málið var tekið á dagskrá í fyrradag. Jeg vildi svo leyfa mjer að fara örfáum orðum um frv. og aðalstefnur þess. Jeg skal þá byrja á því, að frv. er samið af manni, sem unnið hefir að því með alúð í heilt ár og gefið góða skýrslu um starf sitt, og þá einkum um tilhögun á slíkum veðlánsstofnunum erlendis, enda er aðalgalli frv. sá, að algerlega er farið eftir erlendum fyrirmyndum, en lítið reynt að laga eftir okkar þörfum og staðháttum. En það er ekki alveg eins ástatt hjá okkur og í útlöndum, þar sem altaf er nóg fje fyrir hendi og altaf hægt að selja verðbrjef. Jeg get ómögulega fallist á það, sem hv.frsm. (Jak. M.) heldur fram, að tíminn til stofnunar bankanum sje heppilegur einmitt nú. Vegna fjárhagsörðugleika almennings getur ekki verið um það að ræða, að fólk festi sparifje sitt í verðbrjefum. Fáir eru þeir, sem geta lifað á aflafje sínu einu saman, og þykir gott, ef spariskildingarnir hrökkva til að greiða mismuninn. Það er því mjög ólíklegt, að fólk festi spariskildingana í verðbrjefum, og það því fremur, sem sparifje landsmanna hlýtur að minka að mun á þessu ári. Þá er og rjett að athuga það, að mikill fjöldi þeirra manna, sem áttu stærri fjárhæðir í sparisjóði, hafa ráðist í fyrirtæki, sem nú standa höllum fótum, og fullvíst í fjölmörgum tilfellum, að þessir menn eru að tapa eða búnir að tapa miklu eða öllu sparifje sínu. Jafnvel þó þessar upphæðir sjeu ennþá á sparisjóðskonto, þá eru þær bundnar til tryggingar framleiðslulánum, og ganga til greiðslu á tapi þegar minst varir. Hvar er það sparifje, sem menn hafa nú umfram daglegar þarfir, ef atvinnuleysi verður, þó ekki sje nema um lítinn tíma? Svo munu menn og sannfærast um, hve óheppilegt er að stofna veðbanka meðan vextir eru svona háir af innlánsfje, þar sem menn fá 5–51/2% og jafnvel 6% af 6 mánaða innlánsskírteini. Það má nærri geta, hvort menn færu þá að kaupa veðbrjef til 25–30 ára, nema þau gefi þá svo miklu hærri vexti en nú er af innlánsfje í bönkum. Jeg sje ekki betur en með því að stofna veðbanka yrðu menn að setja vextina svo háa, að stórt óhagræði yrði fyrir landsmenn. Veðbrjefin mundu ekki seljast, nema þau gæfu 61/2% eða þau væru seld með afföllum. Ef þau væru upp á 51/4% og væru seld á 90% af ákvæðisverði, þá bæri alt að sama brunni, hvort þeir borguðu 10% afföll af láninu eða borguðu 1/2–3/4 hærri vexti árlega. Háttv. frsm. (Jak. M.) segir aðaltilgang með þessu frv. vera að aðskilja veðdeildina frá Landsbankanum og að meiri hl. peningamálanefndar finnist þetta þýðingarmesta atriði frv. Þetta mun rjett vera, þó ótrúlegt sje. Hefir háttv. meiri hl. þá ekki athugað, að þetta mætti verða á einfaldari og kostnaðarminni hátt? Jeg vil geta þess, í sambandi við þál. 1919, að þá var skorað á stjórnina að koma upp lánsstofnun, sem væri sjerstaklega fyrir landbúnaðinn. Allir vita, að alveg sjerstök þörf er á handhægum löngum og ódýrum lánum, til þess að efla ræktun landsins. En stjórnin hefir tekið skrefið fyllra, svo sem sjá má af greinargerð frv., og gefið þeim manni, er frv. samdi. umboð til að rannsaka og gera tillögur um veðbanka fyrir alla atvinnuvegi, húsabyggingar o. fl. Jeg er ekki á móti því, að bankinn yrði jafnframt fyrir húsabyggingar og aðrar framkvæmdir, en hitt vil jeg undirstrika, að jeg tel heppilegra, að landbúnaðurinn fái sjerstaka deild í bankanum, og þá einkum til jarðræktarlána. Þeir sjóðir, sem eiga að hverfa inn í þennan banka, eru aðallega til þess að styðja landbúnaðinn, og eru þau lán ódýr, það sem þau ná. En sjóðirnir eru ekki í handbæru fje; þeir eru bundnir í útlánum, og þess vegna þyrfti að afla bankanum, eða jarðræktardeildinni, rekstrarfjár. Það er ætlast til, að svo verði gert með sölu bankavaxtabrjefa, en þau brjef mundu lítið seljast nú, og ekki nema með háum vöxtum eða miklum afföllum. Lán bankans yrðu þess vegna mun dýrari en sjóðanna nú. Ræktunarsjóðurinn er eingöngu ætlaður til landbúnaðarlána, og er sama að segja um kirkjujarðasjóð. Hann er til þess að lána þeim fje, sem keypt hafa jarðir af ríkinu, og þá vitanlega í því skyni, að þeir rækti jarðirnar. Þessi sjóður er, þegar bundinn í bankavaxtabrjefum, og jafnóðum og eitthvað er afborgað, er það fest á sama hátt. Viðlagasjóður er að mestu leyti fyrir sýslu-, bæjar- og hreppsfjelög, og væri óviðkunnanlegt að binda hann í veðbanka, því altaf má gera ráð fyrir, að stjórn og þingi berist lánbeiðni frá sýslum, kaupstöðum og hreppum, og verður þá að bregðast skjótt við. Það getur hver og einn sagt sjer sjálfur, að þessum lánþiggjendum er enginn hagur í því að fá bankavaxtabrjef, nema því aðeins, að hægt sje að koma þeim í peninga. Það þarf að vera markaður fyrir brjefin, en jeg óttast, að svo verði ekki, eftir því útliti, sem nú er. Það má þess vegna ekki festa viðlagasjóð í veðbanka, fyr en vissa eða miklar líkur eru fyrir því, að brjefin geti selst. Eins og nú standa sakir, lánar ræktunarsjóður út með 4%, og kirkjujarðasjóður hefir sömu vexti, eða 1/2% hærri. Ef þessir sjóðir yrðu lagðir undir veðbanka, yrðu vextir að hækka upp í 6% eða 61/2%. Af þeim ástæðum verð jeg að telja breytinguna óheppilega, og þykist hafa fært full rök fyrir því, að vaxtabrjefin mundu seljast lítt eða ekki. Nú eru sjerstakir tímar, háir vextir og lítið um peninga, og þess vegna getur ekki selst nema örlítið af brjefum. Það er rjett að láta þessa breytingu bíða, þar til eðlilegir tímar og eðlilegir vextir eru aftur á komnir. Þá verður hægt að selja brjefin með skynsamlegum vöxtum; en það eitt tel jeg skynsamlega fasteignavexti, sem ekki eru hærri en 5%. Þá má eins á það líta, hvort ekki mundi heppilegra að stofna þennan banka með erlendu láni, og taka fremur tapið af vöxtunum heldur en að leggja þessa sjóði undir bankann og fá af þeim vaxtatap 2%, eða sem nemur yfir 70 þús. kr. á ári í tapi fyrir ríkissjóð. Væri ekki ráðlegra að taka lán erlendis, sem svarar 2–3 milj. kr. til þessarar bankastofnunar? Ríkissjóður greiðir í vaxtatap 70–75 þús. kr. árlega í 10 ár, ef sjóðirnir eru teknir, eins og ráð er gert fyrir í þessu frv. Af 2–3 milj. kr. erlendu láni mundi hann greiða vaxtamismun, sem þó ekki næmi meiru, þó útlánsvextir veðbankans væru settir lægra en sýnilegt er, að þeir verða með hinu fyrirhugaða fyrirkomulagi. En þá væri um leið greitt úr erlenda gjaldeyrisskortinum að talsverðum mun, og þar með náð tveim takmörkum, aukinn erlendur gjaldeyrir og komið í veg fyrir að festa innlendan gjaldeyri, sem síst er of mikill nú. Háttv. frsm. (Jak. M.) hjelt, að hægt mundi að selja brjefin innanlands, en um það verð jeg að efast. Jeg veit það, að þegar ríkislánið var boðið út í vor, var gerð mikil tilraun til þess fyrir vestan að fá menn til að leggja fram fje; allir helstu peningamenn voru til þess hvattir, en þeir vildu ekki láta fjeð, bjuggust við að þurfa á því að halda sjálfir. Þetta kom líka á daginn; fjeð, sem þá var laust, er nú annaðhvort fast í fyrirtækjum eða tapað að nokkru leyti. Þá vil jeg benda á eitt atriði enn, sem ekki mælir með stofnun veðbankans. Rekstrarkostnaður sjóðanna er mjög lítill, eins og fyrirkomulag þeirra er nú, líklega um 2000 kr.; en hvað verður rekstrarkostnaður veðbankans, sem þó verslar með sama fje? Sennilega tífalt meiri. Jeg verð þess vegna að vera á móti stofnun veðbanka, og það aðallega af þremur ástæðum, sem jeg hefi tekið fram, en vil nú undirstrika. Fyrsta ástæðan er sú, að ekki er útlit fyrir, að hægt verði að selja brjefin. Önnur ástæðan sú, að útlánsvextir hljóta að hækka mikið frá því, sem vextir sjóðanna nú eru; og þriðja ástæðan er sú, að fyrirkomulag og stjórn bankans eykur kostnað frá því, sem nú er, en hvorki starfsfje nje hagræði fyrir lánþega. Á þetta síðasta atriði legg jeg enga aðaláherslu, þó ekki megi ganga fram hjá því með öllu. En hin atriðin gera úrslitin. Jeg hefi, að jeg vona, fært full rök fyrir því, að vaxtabrjefin munu seljast lítt eða alls ekki. Það dugir ekki að benda á aðrar þjóðir, til þess að reyna að hnekkja þessu, því að þar er öðruvísi ástatt. Þar er mikið af stóreignamönnum, sem geta lifað af vöxtunum af eignum sínum eingöngu, og eru því fegnir að geta sett fje sitt í trygg bankavaxtabrjef, eða önnur verðbrjef með ákveðnum vöxtum. Aðallega eru þetta fulltíða menn, sem vilja gjarnan draga sig út úr viðskiftalífinu. Atvinnufyrirtæki eru ótrygg, og því hættulegt að leggja fje í þau, og þá kjósa þeir heldur bankavaxtabrjefin. En hjer er öðru máli að gegna. Við eigum enga slíka stórefnamenn, og sparisjóðsinneign manna getur varla kallast annað en spariskildingur, sem altaf þarf að grípa til öðru hvoru, og menn þora því ekki að binda í bankavaxtabrjefum.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) í greinargerð fyrir frv. er skýrt frá uppruna þess, og þess vegna þarf jeg ekki um hann að tala. En það er hvergi tekið fram, hvernig á því standi, að stjórnin flytur ekki þetta frv. Jeg stend upp til þess að skýra frá því. Frumvarpið er tilbúið vegna áskorunar þingsins 1919 til stjórnarinnar. En málið var ekki tilbúið frá hendi höfundarins nógu snemma til þess, að hún gæti sjálf athugað það nógu rækilega og lagt frv. um það fyrir konung áður en þing kæmi saman. Stjórnin hafði sem sje engan tíma frá öðrum óhjákvæmilegum störfum til að átta sig á málinu, en það er mikilsvert og þarf rækilega athugun og umhugsun. Fyrir mín augu kom frv. ekki fyr en í þingbyrjun; samverkamenn mínir sáu það ekki fyr en prentað. Jeg leit líka svo á, að svo mörg stórmál væru fyrir þinginu, og heimtuðu þau svo mikið af tíma þingsins, að varlega ætti að fara í það að fjölga þeim meira. Slíkt aðeins til þess, að eitthvað af þeim yrði útundan. Það hefði að vísu verið hugsanlegt að hraða undirbúningi þessa máls ofurlítið; stjórnin hefði getað fengið málið í hendur svo sem viku eða hálfsmánaðar tíma, til að athuga það. En þá einmitt hafði stjórnin mjög mikið að gera við annað mál, og auk þess var tíminn mjer of stuttur fyrir þetta mál. Það þarf að líta á meira en efni frumvarpsins; í sambandi við það eru kostnaðaráætlanir og annað það, sem rannsaka þarf. Auk þess vakti það svo fyrir mjer, að minsta kosti áður en jeg sá frv. og talaði við höfundinn, að það væri mjög hæpið, hvort málið er tímabært nú, meðan alt er í óvissu og öngþveiti í peningasökum. Hitt er annað mál, að það getur aldrei skaðað, þó að málið sje athugað; sú vinna fer ekki til ónýtis, og þess vegna ljet jeg það í ljós, að jeg væri ekki á móti því, að málið kæmi fyrir þingið, þá er jeg var um það spurður. Annað er einnig við það unnið, að málið sje tekið til meðferðar nú, þótt það verði eigi útrætt, að það verður þá íhugað úti um land, og geta menn myndað sjer skoðun á því. En jeg býst ekki við því, að úrslit þess verði ákveðin á þessu þingi, enda teldi jeg það ekki allskostar heppilegt. Menn verða varla búnir að átta sig nægilega á málinu. Jeg segi fyrir mig, að mjer hefir enn ekki unnist tími til þess að íhuga allar þær athugasemdir og skýringar, sem höfundurinn hefir við frumvarpið gert, en eftir fljótan yfirlestur sýnist mjer frv. vera stilt í hóf á öllum stöðum og mikil vinna í það lögð. Á hinn bóginn dylst mjer það ekki, að fremur lítill árangur yrði af þessari bankastofnun, eins og nú standa sakir, og sje jeg ekki miklu tapað, þó að framkvæmd hennar dragist um eitt ár. Jeg hefi rekið augun í það, eins og fleiri, að þál. 1919 átti aðallega við lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, enda er þörfin brýnust þar. Jeg veit ekki, hve heppilegt það væri að slá því föstu nú, að bankinn yrði víðtækari. Það mál þarf að athugast. Jeg býst við, að mörgum þyki illa til fallið, að ræktunar- og kirkjujarðasjóði verði varið til húsakaupa og annara fyrirtækja en landbúnaðar, en út í það vil jeg ekki fara nú. Jeg sje, að margt mælir með því, að veðstofnunin verði aðeins ein, því að aðrir atvinnuvegir þurfa einnig á slíkri stofnun að halda, og þyrfti þá að stofna aðrar í því skyni, ef þessi veðbanki næði aðeins til landbúnaðar, og hygg jeg vera annmarka á því. En jeg vil engan dóm leggja á þetta að sinni, eða fara frekar út í málið. Í stuttu máli fer um þetta mál eins og fossamálið, að það er af sömu orsökum borið fram af öðrum en stjórninni, þó að það í raun og veru ætti að vera hennar verk. Jeg býst líka við því, að þetta mál fari eins og fossamálið, að ekki vinnist tími til að útkljá það á því þingi, sem það er fyrst borið fram á, enda varla heppilegt, og er þá hægur vandi að vísa því aftur til stjórnarinnar, eftir að þingið nú hefir fjallað um það.

Frsm. (Jakob Möller) Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) lýsti því yfir, að hann væri meðnefndarmönnum sínum lítið þakklátur fyrir það að bera fram frv. þetta að sjer óvörum. Jeg held, að hann hafi gert fullmikið úr því, hve mjög það kom honum á óvart. Jeg hygg, að honum hafi verið eins kunnugt um málið eins og okkur hinum; en ef svo hefir ekki verið, má hann sjálfum sjer um kenna, því að sannleikurinn er sá, að það var erfitt og nær ómögulegt að fá hann á fundi, til að athuga og ræða málið. Nefndinni barst frv. fyrir páska, og hefir það verið til athugunar hjá henni síðan. Það er ekki meining nefndarinnar, að hún hafi lagt fullnaðarhönd á verkið; hún gerir einmitt ráð fyrir því að hafa málið áfram til athugunar, þegar þessari umr. er lokið. Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) hefir til þessa haft sama tíma til að athuga frv. eins og nefndin, og þó að honum hafi ekki enn unnist tími til að koma fram með sjerstakt álit, þá getur hann gert það fyrir 2. umr., og er þá ekki mikill skaði skeður. Þá vík jeg mjer að þeim mótbárum, sem háttv.þm. (J. A. J.) bar fram, og gefa þær minni ástæðu til andsvara en búast mætti við af orðafjölda þeirra. Háttv. þm. (J. A. J.) virtist álíta, að margumræddir sjóðir ættu að vera aðalmáttarviðir bankans, hann ætti að „forvalta“ þá og fengi ekki annað fje. Og háttv. þingmanni þótti það veik stoð, því að sjóðirnir væru bundnir, og væri því erfitt að velta þeim til. Þetta er einber misskilningur. Sjóðirnir eiga ekki að vera aðalfje bankans, heldur aðeins tryggingarfje. Það er satt, að sjóðirnir eru yfirleitt fastir, eins og háttv.þm. (J. A. J.) segir, en þó talar hann um, að óviðkunnanlegt sje að festa þá! Jeg sje því miður ekki samræmið í þessu. En jeg get bent háttv. þingmanni á, að það verður á engan hátt til að festa sjóðina að setja þá í bankann, heldur miklu fremur einmitt, að minsta kosti óbeint, til að losa þá, og jafnvel að margfalda þá, ef takast mætti að fá margfalt meira fje með sölu bankavaxtabrjefanna. En auðvitað verður ekki það fje, sem smátt og smátt afborgast af lánum sjóðanna, fast, heldur notar bankinn það að sjálfsögðu jafnóðum til nýrra lánveitinga, eða til þess að kaupa sín eigin vaxtabrjef. Það er rjett, að bankinn getur ekki veitt eins væg kjör og t. d. ræktunarsjóður. En jeg vil spyrja háttv.þm. (J. A. J.), hve mikla þýðingu þær lánveitingar hafi nú fyrir búnaðarframkvæmdir í landinu. Hvaða hjálp er í raun og veru í þeim smálánum, sem hann getur veitt? Jeg er sannfærður um, að miklu meiri not verða að þessum peningum, ef þeir eru hafðir til þess að grundvalla almennan veðbanka. Þá talaði háttv.þm. (J. A. J.) um það, að bankinn hefði átt að vera aðallega, eða helst eingöngu, fyrir landbúnað, og mjer skildist hæstv. atvrh. (P. J.) taka í sama streng. En stjórnin hefir lagt fyrir höfund frv. að rannsaka og gera tillögur um stofnun veðbanka fyrir alla atvinnuvegina, og er þess vegna undarlegt, að hæstv. ráðherra (P. J.) skuli segja þetta nú. Og háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) vil jeg spyrja einnar spurningar í þessu sambandi. Hefir hann trú á því, að betur gangi að selja bankavaxtabrjefin, ef bankamir eru tveir, heldur en ef aðeins er ein stofnun? í mínum augum væri slík trú fjarstæða. Jeg vil spyrja þá báða, hæstv. atvrh. (P. J.) og háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), hvort þeir, ef þeir ekki hafa trú á því, að ein tegund verðbrjefa öflugs veðbanka seljist, hafi þá meiri trú á því, að tvær tegundir slíkra brjefa, útgefnar af tveim smærri stofnunum, verði mjög eftirsóttar. Til þess, að nokkur von sje um sölu slíkra brjefa, er það nauðsynleg, að brjefin sjeu af almenningi talin fulltrygg; en slík tvískifting og sundrung mundi leiða til hins gagnstæða. Yfirleitt legg jeg lítið upp úr fullyrðingum háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) um, að slík verðbrjef yrðu ekki keypt. Slíkar órökstuddar fullyrðingar eru mjög algengar, þegar menn eru á móti einhverju máli. En það ætti þó að liggja hverjum manni í augum uppi, að ef ein stofnun hefir litlar líkur til að geta selt slík brjef, þá verða líkurnar ekki glæsilegri fyrir tvær. Háttv. þm. (J. A. J.) spyr, hvaðan þeir peningar eigi að koma, sem nauðsynlegir sjeu til að veðbankinn geti unnið ætlunarverk sitt. Jeg læt mjer nægja að geta þess, að sparisjóðsfje Landsbankans mun nú vera að upphæð um 16 miljónir króna, og þótt ekki væri nema nokkur hluti af þeirri fjárupphæð, sem um væri að ræða, þá væri það nóg til þess að fara af stað með. Háttv. þm. (J. A. J.) taldi miklu heppilegra, og að mjer skildist einu færu leiðina til þess að bæta úr lánsþörf landbúnaðarins, að ríkissjóður tæki lán í útlöndum, lánaði fjeð út gegn vægum vöxtum og greiddi sjálfur vaxtamuninn. En með hvaða fje á ríkissjóður að borga vaxtamuninn? Yrði hann ekki að lokum að sækja það í vasa lánþeganna sjálfra, með hækkuðum sköttum eða tollum? Og hvað væri þá unnið? Hvað því viðvíkur, sem þm. (J. A. J.) leggur einna mesta áherslu á, að veðlánavextir mundu hækka, ef þessari stofnun verði komið upp, þá hlýtur auðvitað svo að fara, meðan almennir vextir eru háir. En hvort er heppilegra, að tekið verði alveg fyrir öll lán, eða hitt, að vextir hækki nokkuð í bili? í mörgum tilfellum verða menn að taka lán, hvernig sem alt veltur, og jeg hygg, að menn kysu alment heldur að greiða nokkuð hærri vexti en að fá alls ekkert. Og þá er að athuga það, sem sagt hefir verið um þá hættu, sem af því stafaði, að vextir hækkuðu í bili. Mjer er ekki vel ljóst, hvernig hjá því verður komist, að vextir af fasteignalánunum hækki, þegar almennir vextir hækka. Þeir lækka svo auðvitað aftur að sama skapi sem vextir lækka yfirleitt. Þessi vaxtahækkun varir auðvitað ekki eilíflega, eða þarf ekki að vara, þó að um fasteignalán sje að ræða. Þegar vextirnir eru háir, taka menn auðvitað lánin til skemri tíma, og svo ný lán þegar vextirnir lækka aftur. En svo er auðvitað ein leið til að halda vöxtunum niðri á öllum tímum, sem sje að lækka verð brjefanna, selja þau með meiri afföllum, ef menn kysu það heldur. Og í frv. er einmitt gert ráð fyrir því, að lán megi veita með tvennskonar vöxtum. Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) talaði mikið um það, að óheppilegt væri að stofna banka á þessum tímum. En hjer er í raun og veru alls ekki um stofnun nýs banka að ræða. Hjer er aðeins verið að tala um það að koma því, sem fyrir er, undir heppilegra fyrirkomulag. Að bíða og bíða - já, það er þetta, sem er svo algengt þegar stungið er upp á einhverju nýju, að menn vilja bíða. En eftir hverju á að bíða? Háttv. þm. (J. A. J.) vill bíða eftir því, að vextirnir lækki. En það getur orðið löng bið. Sem stendur eru vextir að hækka. Sú bið gæti líka orðið dýr, ef enginn á að geta fengið nein fasteignalán meðan beðið er. Og ef hægt er að ráða fram úr málinu núna, þá mun það margborga sig, því að það er betra að fá lán með lakari kjörum en að fá alls ekki lán, þegar svo er ástatt, að menn geta alls ekki hjá því komist. Háttv. þm. (J. A. J.) gerði að lokum stutt yfirlit yfir það, af hverju hann væri á móti frumvarpinu, og skal jeg þá stuttlega endurskoða það yfirlit. í fyrsta lagi, þá væri ekki hægt að selja brjefin. Þar til er því að svara, að þau eru óseljanleg nú sem stendur, og er þá að minsta kosti engu spilt, þó að reynt sje að breyta fyrirkomulaginu. Að öðru leyti hvílir sönnunarskyldan á háttv.þm. (J. A. J.) Reynslan sannar alls ekki, að brjefin hljóti að verða óseljanleg; sala ríkisskuldabrjefanna sannar einmitt það gagnstæða, því að hún gekk miklu betur en búast mátti við. - í öðru lagi óttast hv.þm. (J. A. J.) vaxtahækkunina. Jeg hefi þegar minst á það, að það væri þó betra en ef alls ekki væri unt að fá nein lán. Loks færir háttv.þm. (J. A. J.) fram þá ástæðu móti frv., að þetta breytta fyrirkomulag yrði svo dýrt. Þá er að meta það, hvort það muni svara kostnaði. „Ekkert fæst fyrir ekkert“. En vitanlega er það alveg rangt, og á misskilningi bygt, að bera saman rekstrarkostnað slíks banka og rekstrarkostnað sjóðanna, sem honum eru ætlaðir til tryggingar. Það er sem sje ekki aðalætlunarverk bankans að „forvalta“ þessa sjóði, og enginn samanburður á þessu tvennu mögulegur. Síðasta þing lagði svo mikið upp úr þessu máli, að sjálfsagt var að leggja frv. fyrir þetta þing, og er líklega hugur þingmanna óbreyttur enn. Og jeg skal taka það fram, að ástandið, sem nú er, og ástandið á árinu 1919 er alls ekki svo ólíkt, að það, sem þá var talið fært að gera, sje nú allsendis ófært. Eins og jeg gat um í framsöguræðu minni, þá geng jeg að því sem gefnu, að allerfitt muni verða að selja brjef fyrst í stað, en það verður auðvitað altaf erfitt fyrst; fram hjá byrjunarörðugleikunum verður ekki komist, en jeg álít einmitt, eins og jeg hefi áður sagt, að heppilegustu tímarnir í því efni sjeu framundan. Háttv. þm. (J. A. J.) sagði, að heppilegt væri að hafa veðbanka með þessu fyrirkomulagi í öðrum löndum, en öðru máli væri að gegna hjer. En af hverju? Hv. þm. (J. A. J.) kvað sparisjóðsfje vera þar svo miklu meira. En hjer er líka til nokkurt fje, þótt það sje að mun minna, en af því leiðir þá aðeins, að hjer verður að hafa alt í smærri stíl. Að það sjeu aðeins stóreignamenn, sem kaupa verðbrjef, - það má vel vera, en stóreignamenn eru líka til hjer, þó að í smærri stíl sje en í öðrum löndum. Undarleg eru og þau orð háttv.þm. (J. A. J.), að fráleitt sje, að menn fari að kaupa brjef fyrir 500 kr. Það eru vafalaust dæmi til þess, og jeg þekki jafnvel dæmi til þess, að einstakir menn hafa keypt bankavaxtabrjef fyrir smærri og stærri upphæðir; en auðvitað kaupa menn eftir efnum og ástæðum, einn fyrir 1000 kr., annar fyrir 100. Jeg get þannig ekki lagt neitt upp úr athugasemdum háttv.þm. (J. A. J.) við frv., síst aðalmótbárunni, hinum háu vöxtum. Og jeg skal að lokum undirstrika það, hve varhugavert það gæti orðið að hætta við alt nú og láta algerlega þvertaka fyrir öll fasteignalán.

Sigurður Stefánsson Jeg verð að líta svo á, að þetta mál geti haft mjög mikla þýðingu fyrir annan aðalatvinnuveg voru, landbúnaðinn, sje það rækilega undirbúið, með það fyrst og fremst fyrir augum að efla þennan atvinnuveg. Jeg var á sínum tíma aðalflutningsmaður að þáltill. þeirri, sem getur um í greinargerð frv. En eins og háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) tók rjettilega fram, þá má fljótt sjá, að allmikið er vikið frá till. í frumvarpi þessu; hjer er miklu víðtækara verksvið en þar er farið fram á. Þar er aðeins um það að ræða að fá hagstæðari lán fyrir landbúnaðinn, en hjer er búið að blanda inn í þetta einnig bæjarfjelögum, sveitarfjelögum og kauptúnum. og svo eru lánin einnig látin ná til húsa í kaupstöðum. Þetta er nú æðimikill munur. Tillagan 1919 var aðeins endurtekning á áskorunum fyrri þinga, sem allar voru miðaðar við landbúnaðinn. Um þetta kenni jeg alls ekki manninum, sem var sendur utan til þess að kynna sjer málið. Hann hefir auðvitað athugað málið á þeim grundvelli, sem stjórnin hafði fyrir hann lagt. Og jeg ætla mjer heldur ekki að fara að liggja stjórninni neitt á hálsi fyrir það. En mjer þykir varhugavert að ætla sjer að hraða þessu máli svo mjög nú, því það þarf að vanda, sem lengi á að standa. Það hefir verið ófrávíkjanleg regla, að þegar stjórnin hefir sjálf tekið að sjer eitthvert mál til undirbúnings, þá hefir hún sjálf lagt það fyrir Alþingi með nauðsynlegum skýringum og greinargerð. En út af þessu er nú brugðið hjer. Það gat ekki komið fyrir stjórnina fyr en í þingbyrjun, og er því, eins og hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) sagði, ekki að búast við því, að henni hafi unnist tími til að athuga það til hlítar. Auk þess er dálítið undarleg fæðing þessa frv. í peningamálanefndinni. Frumvarpið er talið flutt af henni, en svo kemur það í ljós við þessar umræður, að nefndin er klofin. Þetta verður að teljast slæmur undirbúningur, enda er greinargerð sú, er frv. fylgir frá nefndinni, fremur fátækleg. Jeg hefði því kosið, að frv. yrði vísað aftur til nefndarinnar. Þá gæfist mönnum kostur á að sjá rökstutt nál. frá báðum hlutum nefndarinnar. Einnig yrði kjósendum mikill hagur að þessu, þar eð þeim gefst ekki eins fljótt kostur á að sjá ræður manna hjer í deildinni eins og nál. Mjer finst það líka vera óforsvaranleg fljótfærni að gefa ekki stjórninni ráðrúm til þess að athuga frv. og gera grein fyrir því. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg vilji ekki, að þetta mál nái sem fyrst fram að ganga, en jeg vil, að svo vel verði vandað til þessa máls, sem kostur er á. Og jeg sje ekki betra ráð til þess að leiða mál þetta til farsælla lykta en að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: „Í því trausti, að landsstjórnin taki málið til rækilegrar athugunar og undirbúnings til næsta Alþingis, og leggi frv. til laga um veðbanka fyrir landbúnaðinn fyrir þingið, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskránni“. Mjer blandast ekki hugur um það, að hvernig sem fer um þetta mál nú, þá mun sá áhugi, sem í landinu er fyrir lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, ekki dofna. Jeg býst við því, að það verði verkefni þingsins árlega að vinna að þessu máli, þar til endir fæst á það, því að þær raddir munu ekki þagna, sem hljómað hafa svo hátt um það, að landbúnaðurinn þyrfti að fá hagfeldari lán. Jeg horfi ekki í það, að fullnaðarákvörðun um málið dragist eitt ár enn. Jeg vil, að málið verði betur undirbúið og að landsstjórnin beri það fram sem frv. frá sjer.

Pjetur Þórðarson Jeg er ekki gefinn fyrir það að taka þátt í umræðum, þegar mál er til 1. umr., en út af ágreiningi þeim um meðferð málsins, sem orðið hefir í nefndinni, get jeg ekki stilt mig um að segja nokkur orð. Það er hverju orði sannara, sem háttv.frsm. nefndarinnar (Jak. M.) sagði, að ennþá hefir ekki unnist tími til að athuga þetta frv. í nefndinni. Tíminn hefir verið svo naumur vegna þess, að mennirnir hafa orðið að starfa í öðrum nefndum, og þessi nefnd auk þess haft ýms önnur stórmál til meðferðar, eins og t. d. viðskiftakreppumálið. Til þess að athuga þetta mál hefir hún orðið að nota sinn mjög svo takmarkaða starfstíma, með því, að í upphafi var álitið, að því máli lægi mjög mikið á. Jeg fyrir mitt leyti verð nú að líta svo á, að ekki sje tiltækilegt að láta mál þetta ganga fram nú á þessu þingi. Um ástæður mínar þarf jeg ekki margt að segja, þar sem háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) hefir getið þeirra flestra. Jeg get þó ekki látið vera með að minnast á það, hvar mundi fást fje, til þess að reka þessa starfsemi með, og jeg verð að segja það, að það eru alls ekki lítið breyttir tímar síðan 1919, þótt háttv.frsm. (Jak. M.) sjái það ekki. Jeg hygg, að því er sparisjóðsfjenu viðvíkur, að aðrar þarfir, brýnni þarfir, verði, eins og nú stendur á, látnar ganga fyrir, til að nota það, heldur en t. d. að gera nauðsynlegar búnaðarframkvæmdir. Það mun áreiðanlega reynast svo, að ef hver og einn litast um í sínu eigin hjeraði, þá muni fljótt sjást, að aðrar þarfir kalla fljótar að. Og það er af þessum ástæðum, sem jeg býst við, að ekki verði hægt að koma bankanum á fót nú þegar, heldur verði að bíða betri tíma. Jeg fæ ekki sjeð, að málið bíði neinn skaða, þótt því verði frestað; miklu fremur virðist ástæða til þess að athuga málið miklu betur en tími er til nú á þessu þingi. Loks get jeg ekki látið hjá líða að minnast á ræktunarsjóðinn, eins og hann er notaður nú. Í greinargerð frv. er þess getið, með því að taka þar upp þál.till. frá 1919, að tilgangur þessa frv. sje sjerstaklega að veita bændum „hagkvæmari lán til búnaðarbóta“ en þá voru fáanleg. En þau litlu lán úr ræktunarsjóðnum, er fengist hafa og fást, eru einhver þau hagkvmustu lán, sem hægt er að fá. Þau eru veitt gegn ábyrgð sveitarfjelaga, og lántakendur geta komið sjer saman við sveitarstjórnirnar um það, hvernig tryggingunni skuli vera varið. Þau eru veitt til 20 ára, með 4% vöxtum, og ekki afborguð fyrstu 4 árin. Bankinn gæti að líkindum aldrei veitt lán með þeim kjörum. Annars ætla jeg mjer eigi að lengja umræður meira að þessu sinni; hefi aðeins sagt þetta til að lýsa afstöðu minni til málsins. Vil að síðustu geta þess, að jeg hefi ekkert út á undirbúning málsins frá höfundinum að setja, og er mjög þakklátur fyrir hið mikla starf, sem hr. Böðvar Bjarkan hefir leyst af hendi til undirbúnings þessu máli, þó jeg hins vegar verði að líta svo á, að ávöxtur þeirrar iðju verði að bíða betri tíma, þegar von er meiri árangurs en nú sýnist mega vænta.

Eiríkur Einarsson Það var upphaflega ekki ætlun mín að ræða málið við 1. umr. þess, en vegna framkominna ummæla ýmsra háttv.þm. leyfi jeg mjer að gera örfáar athugasemdir. Það var tilætlun meiri hl. peningamálanefndar að reifa svo málið að þessu sinni, að það gengi umræðulítið til 2. umræðu; en út af því hefir nú brugðið, og verður því að fara nánar út í málið en ástæða hefði ella til orðið. Einhver hv.þm. gat þess, að málið kæmi undirbúningslítið frá nefndinni, og auk þess væri það einkennilegt, að svo virtist sem nefndin bæri frv. fram óklofin, en þegar til kastanna kæmi, væri að minsta kosti einn nefndarmanna á móti því. Það er rjett, að nefndin kom fram sem óklofin, en það stafaði af því, að einn háttv. nefndarmanna, háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) gerði ekki ágreining fyr en á síðustu stundu, og álitum við því eigi saka, þótt frv. væri borið fram í nafni peningamálanefndar óskiftrar, ef það gæti orðið til þess að flýta fyrir því, og vitandi, að þessum háttv.þm. stóð sú leið opin að gera sínar athugasemdir við frv. samtímis og það var framborið, og ná með því sama árangri eins og hann hefði náð með því að skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara. Annars eru þetta lítilháttar formsatriði, og eigi til þess að fjölyrða um, enda er líka þessi háttv. nefndarmaður búinn að koma fram með athugasemdir sínar og leiðrjettingar. Hvað því viðvíkur, að greinargerð frv. sje stutt, þá er því til að svara, að fyrir mjer vakti, að það væri nokkurskonar formleg skylda peningamálanefndar að bera frv. fram, en hins vegar væri það eigi verkefni hennar að semja langa greinargerð, þareð málið hefir fengið rækilegan undirbúning og mjög fullkomna greinargerð frá hendi manns þess, sem unnið hefir að frv. og falið var að gera það af hæstv. stjórn. Hefir hann unnið að því undir hennar handleiðslu og í hennar anda, svo að frá henni má sjálfsagt vænta mikils trausts í þessu máli, þó að henni, sökum þess hvað málið varð síðbúið, auðnaðist eigi að bera það fram, og það yrði því hlutskifti peningamálanefndar að gera það. Einn hv.þm. taldi rjettast að vísa málinu aftur til peningamálanefndar. Þetta er misskilningur, því að málið er enn hjá nefndinni til athugunar og breytinga, ef svo sýnist, og skal jeg taka það fram þegar, að jeg mun gera brtt. við einstök atriði frv., sem jeg felli mig eigi við, þó jeg hins vegar sje frv. yfirleitt eindregið fylgjandi og vilji, að það nái fram að ganga nú í öllum aðalatriðum. Um það atriði, hvort heppilegra muni að bankarnir sjeu tveir, annar fyrir landbúnaðinn og hinn fyrir húseignir í kaupstöðum, þá er það auðvitað álitamál. Hefði jeg talið að mörgu leyti ákjósanlegra, að þeir væru tveir, en á því eru þó örðugleikar, og reynslan hefir orðið sú í Svíþjóð, þar sem því var þannig fyrirkomið, að slíkir bankar hafa orðið hver öðrum hættulegir keppinautar, og sama gæti orðið uppi á teningnum hjer, enda þótt, eins og jeg hefi áður tekið fram, það væri að ýmsu leyti ákjósanlegra, að landbúnaðurinn hefði sinn sjerstaka banka. Að þessu sinni vil jeg eigi fara að ræða efni frv. Aðeins vildi jeg biðja háttv.þm. að hugsa sig um tvisvar, áður en þeir gera út af við frv., því aðaltilgangur þess er sá að koma á fót öruggri og öflugri lánsstofnun, sem lánaði fje gegn veði í fasteignum og hefði sjerstaklega landbúnaðinn fyrir augum. Eitt af þeim kvalræðum, sem landbúnaðurinn á nú við að stríða, eru lánskjörin, sem nú er um að ræða. Ekki um annað að ræða hjá leiguliðum o. fl. en sjálfskuldarábyrgðarlán, eða þá það, sem er enn verra, víxillán, og þau eigi nema til stutts tíma og með erfiðum vaxtakjörum. Hjer er um heiðarlega og lofsverða viðleitni að ræða, að lengja lánstímann og lækka vextina, með því að sameina smáar og dreifðar lánsstofnanir. Er þetta eitt svo þýðingarmikið, að tæpast má dragast. Af þessum ástæðum er jeg á móti hinni rökstuddu dagskrá um að vísa málinu til stjórnarinnar. Stjórninni hlýtur nú þegar að vera málið vel kunnugt, því að hún hefir unnið að því og falið manni að rannsaka samskonar fasteignalánsstofnanir í öðrum löndum, og síðan hefir hún að sjálfsögðu fylgst vel með málinu og verið vakandi, og því engin hætta á því, að þingið komi að tómum kofunum hjá stjórninni þar. Hins vegar er þetta mál svo mikils vert að það borgaði sig vel, að 30–10 smáfrumvörpum, sem liggja fyrir þessu þingi, og mörg hver eiga þangað ekkert erindi, væri slátrað tafarlaust, svo tími ynnist til að beita kröftunum sem best að þessu nauðsynjamáli, - ef það annars kynni að þykja of dýrt að lengja þingtímann til þess að ráða því til lykta.

Bjarni Jónsson Jeg hafði eigi ætlað að skeggræða málið að þessu sinni. Taldi sjálfsagt, að því yrði vísað orðalítið til 2. umr. Vil jeg því aðeins víkja nokkrum orðum að hinni rökstuttu dagskrá frá hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Ætla jeg, að honum sje það jafnkunnugt og mjer, að undanfarið hafa komið fram málaleitanir um stofnun þessa, ýmist í frumvarpsformi eða þá í þingsályktunartillögu, eins og á síðasta þingi, og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) vildi eigna sjer. Er það líka rjett, að hann kom með hana og einskorðaði hana við landbúnaðinn. en það má telja stjórninni til hróss, að hún hefir snúið till.þm. til betri vegar, með því að hirða eigi um takmörkunina, en látið rannsókn fram fara á því, hvort þess væri kostur að stofna veðbanka fyrir fasteignir landsins. Fyrir þetta á því stjórnin engar hnútur skilið frá þessum stuðningsmanni sínum. Hún hefir farið rjett að. Sje jeg það á verki Böðvars Jónssonar, að henni hefir valið vel hepnast, því að óvanalega vel er þetta verk unnið. Er það því ærið óviðeigandi að koma fram með rökstudda dagskrá við 1. umr. málsins, og eru verk þeirra Böðvars Jónssonar og þessa háttv.þm. (S. St.) ærið ólík. Þá taldi þessi háttv.þm. (S. St.) greinargerðina altof stutta. Veit hann þá eigi, að frammi á lestrarsal liggja 2 þykk bindi um málið eftir Böðvar Jónsson? Hygg jeg að þó að hann athugaði málið til næsta þings, þá fengi hann litlar vitranir. Er það líka sannast sagt, að hjer skortir eigi greinargerðina, því að önnur betri hefir hjer eigi áður framkomið, nema ef til vill frá milliþinganefndum, og mun þó þessi fyllilega jafnast á við þær. Má það því einkennilegt heita, að þessi háttv.þm. (S. St.), skyldi gera það að tillögu sinni að vísa málinu aftur til nefndarinnar, því verk hennar var það aðeins að vísa þm. á fylgiskjölin, því að óþarft sýnist að krefjast þess af nefndinni, að hún færi að gera útdrátt úr þeim; virðist svo, sem þm. geti gert það sjálfir. Sami háttv.þm. (S. St.) sagði einnig, að það hefði verið fljótræði að bera málið fram áður en stjórnin hefði athugað það. Jeg tel það fljótfærni af hv.þm. (S. St.) að halda því fram, að stjórnin hafi ekki hugsað málið, og hygg jeg, að hún kunni honum litlar þakkir fyrir þessi brigsl, því að lítinn vafa tel jeg á því, að háttv. stjórn hefir grandhugsað málið og er albúin að fylgja því. Annars er það einkennilegt, að nokkur skuli vera svo illviljaður landbúnaðinum, að hann skuli ekki vilja leyfa þinginu að ræða frv. Þarf til þess sjerstakan illvilja, og má það undarlegt heita, að hann skuli koma frá þeim, sem ætíð hafa velferð landbúnaðarins á vörunum og þykjast vera þar með lífi og sál. Þætti mjer ekki ólíklegt, þó að kjósendunum þætti stuðningurinn nokkuð einkennilegur hjá þessum alkunna búforki, er hann gerði það fyrst að tillögu sinni að vísa málinu til nefndar, en fjekk svo nýja opinberun meðan hann talaði, og bar þá fram rökstuddu dagskrána, með það í huga að verða með því málinu að fjörlesti Annars er það dálítið einkennilegt, að alt, sem kemur á þetta þing og fengið hefir góðan undirbúning, eins og t. d. berklavarnafrv., því á að fresta. Þetta frv. á að sæta sömu afdrifum, af því að undirbúningur þess er svo góður, jafnvel gerð tilraun að drepa það við 1. umr. Hjer eftir verður því það ráð tekið, ef menn vilja einhver nauðsynjamál feig, að láta þau fá sem bestan undirbúning. Sparnaður þessa háttv.þm. (S. St.) í þessu máli er því falinn í því að láta vinna að lagafrv. með miklum tilkostnaði millum þinga, prenta síðan langa lagabálka og hafa þá til meðferðar þing eftir þing, án þess að gera nokkuð í málinu, aðeins til þess að veðbankinn komi ekki of fljótt að notum. Hygg jeg nú, að þetta, sem jeg nú hefi látið ummælt, sjeu hæfileg meðmæli með dagskránni og sýni það, hvernig jeg muni greiða atkvæði um hana.

Jón Þorláksson Jeg ætlaði eigi að taka til máls við 1. umr. frv., en vegna þess, að rökstudd dagskrá um frávísun málsins er nú fram komin, og því óvíst, hvort málið liggur hjer fyrir aftur til umr. á þessu þingi, þá vil jeg fara um það nokkrum orðum. Tilmæli landbúnaðarins um sjerstaka lánsstofnun virðast aðallega sprottin af því, að hinn núverandi fasteignabanki, veðdeild Landsbankans, vegna lagaákvæða og tilhögunar, hefir reynst aðallega nothæfur fyrir húsabyggingar í kaupstöðum og kauptúnum, en miklu síður fyrir landbúnaðinn. Nú á þessi fasteignabanki að taka við starfi veðdeildanna, og auk þess að fullnægja þörfum landbúnaðarins, og er þá á það að líta, hvort lagasetning og tilhögun muni vera svo frábreytt því, sem sem nú er um veðdeild Landsbankans, að von sje um, að hann komi að tilætluðum notum á því sviði. Jeg tel landbúnaðinn þarfnast þrenskonar lána: 1. Rekstrarlán. Um þau er ekki að ræða í þessu sambandi, því að hvorki veðdeildinni nje hinum fyrirhugaða fasteignabanka er ætlað að fullnægja þeirri þörf. 2. Lán til húsabygginga og jarðakaupa. Þau lán eru að öllu leyti sama eðlis og fasteignalán þau til húsabygginga í kaupstöðum, sem veðdeildin hefir hingað til veitt. Þar er um talsverða lánsupphæð að ræða í hvert sinn, venjulega svo skiftir þúsundum króna; lánið má vera - og þarf að vera - til langs tíma, og það er að minsta kosti hugsanlegt, að afgreiða megi slík lán frá einni stofnun í Reykjavík til alls landsins. Til þessa flokks má einnig telja lán til meiri háttar fjelagsframkvæmda á sviði landbúnaðarins, svo sem til samáveitufyrirtækja. 3. Jarðabótalán. Þau þurfa að vera með talsvert öðrum hætti en venjuleg fasteignalán, eru hins vegar alls ekki rekstrarlán, og skal jeg reyna að gera grein fyrir hugsunum mínum um það efni. Eins og kunnugt er, var gert mikið að jarðabótum, einkum túnasljettun, hjer á landi á tímabilinu frá 1890 og nokkuð fram yfir aldamót. Landssjóður styrkti þetta með dálitlu fjárframlagi til jarðabótanna, sem skiftist milli þeirra, er unnu jarðabæturnar, eftir dagsverkatölu. Nú hafa ástæður breyst. Styrkurinn var talinn eftir af óvitrum mönnum, og mun nú niður fallinn; fólki hefir fækkað í sveitunum, kaupgjald hækkað svo, að jarðabætur þykja sem stendur lítt arðvænlegar, og áhugi landbúnaðarforkólfanna hefir dregist frá jarðabótunum og að ýmsu öðru, sjerstaklega verslunarmálum, sem nú á síðari tímum virðast vera orðin aðaláhugamál bænda, eins og reyndar flestra landsmanna. Af öllum þessum ástæðum má nú segja, að kyrstaða sje komin á jarðabæturnar. Sumir kunna að álíta, annað hvort að það geri ekkert til, þótt þær hætti, eða þá að ekki sje unt neitt við því að gera. En jeg held, að hvorttveggja sje skakt. Jeg held einmitt, að það sje þessum gömlu jarðabótum að þakka, að landbúnaðurinn hefir staðist þá fólksfækkun, sem hann hefir orðið fyrir af völdum sjávarútvegsins. Það er auðsætt, að það er jarðabótunum að þakka, að hægt hefir verið að halda jafnmiklum búskap og áður var, þrátt fyrir þá miklu fólksfæð, sem nú er. En ef búskapurinn ætti að ganga saman í sama hlutfalli og fólki hefir fækkað við hann, þá væri stórt skarð höggvið í hann. Samkvæmt þessu verð jeg að álíta það nauðsyn, að sjeð sje fyrir, að jarðabótunum verði haldið áfram. En til þess verður bændum að gefast kostur á lánum til jarðabóta, með alt öðrum kjörum en almenn fasteignalán eru veitt með. Jarðabótalánin þurfa oft að vera smá og vera veitt eða útborguð með lítilli upphæð á hverju ári. Er heppilegast, að sá bóndi, sem jarðabætur vill gera, eigi víst að geta fengið ákveðinn hluta kostnaðarins að láni, jafnóðum og jarðabótin er fullgerð. Þessi lán þurfa ekki að vera til eins langs tíma og húsabygginga og jarðakaupalán, sem lánuð eru til 30–40 ára. Lántakendur til jarðabóta þurfa að vera margir, upphæðirnar smáar og lánin oft veitt. En jeg held, að ókleift sje að framkvæma slíkt með þeirri tilhögun, sem er á veðdeild Landsbankans, og sem frv. ætlast til að verði á hinum fyrirhugaða banka. Mjer finst vanta í frv., að tilraun sje gerð til þess að setja upp hagkvæma stofnun til að veita lán til jarðabóta, sem gætu orðið einstaklingum að gagni. Slík stofnun þarf ekki endilega að vera sjerstakur banki, en að minsta kosti sjerstök deild við banka. Jeg ætla ekki neitt sjerstaklega að telja það eftir, þó þeim fjármunum ríkissjóðs, sem hægt er að festa hendur á, sje varið til tryggingar fasteignabankanum. En mjer þykir afar óeðlilegt, að ræktunarsjóðnum sje varið til annara lána en jarðræktarlána, eða til tryggingar öðrum lánum. Og jeg er sannfærður um, að með þeirri tilhögun, sem frv. fer fram á, kemur bankinn ekki að notum til jarðabótalána, nema aðeins fyrir stærstu jarðabæturnar. Mál þetta er mjög illa búið í hendur þingmanna. Engar athugasemdir fylgja frv. og ekki nema alveg gagnslaus greinargerð. Þótt 2 bindi af ritgerðum og athugasemdum um frv. liggi frammi á lestrarsalnum, þá hafa vitanlega fæstir þm. tíma til að kynna sjer þau gögn til neinnar hlítar. Jeg tel það illa farið, að frv. hefir ekki fengið þann undirbúning, sem svona mikilsvarðandi lagafyrirmæli eru vön að fá og eiga að fá; fyrst undirbúning sjerfræðinga, síðan nána athugun hjá landsstjórn og loks nefnd þm. En mjer finst þetta þó ekki vera næg ástæða til að vísa frv. frá 1. umr. með rökstuddri dagskrá, þar sem frsm. peningamálanefndarinnar (Jak. M.) hefir lýst því yfir, að hún sje fús til að athuga það til 2. umr., og jafnvel látið í ljós, að von sje á brtt. frá meiri hl. nefndarinnar. Þá mun ekki síður vera von á brtt. frá minni hl. Umræður og athugun eftir föngum geta aðeins orðið málinu til góðs. Jeg vil því skjóta því til hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), hvort hann vilji ekki taka aftur till. sína til rökstuddrar dagskrár við þessa umr., svo málið geti komist til 2. umr. Jeg treysti því, að nefndin muni þá íhuga málið rækilega, ef hún getur það, án þess að tefja með því fyrir öðrum enn brýnni málum, sem undir hana liggja.

Magnús Jónsson Það er aðeins út af þessari till. til rökstuddrar dagskrár frá háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) að jeg tek til máls. Háttv. þm. Dala. (B. J.) hefir að nokkru leyti tekið af mjer ómakið við að mæla á móti henni, þó jeg ekki vildi hafa samskonar formála og hann hafði, eða leggja alt það inn í till.háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem hann gerði. Háttv. þm.N.-Ísf. færði þau rök sjerstaklega fyrir till. sinni, að of lítil greinargerð fylgdi frv. Það er satt, að greinargerð nefndarinnar er stutt, en hún vísar til greinargerðar, sem samin er af þeim manni, sem undirbjó frv., hr. Böðvari Bjarkan, en sú greinargerð er svo ítarleg og greinileg, að tæplega verður um bætt. Það er athugavert, að í dagskránni felst meira en það að vísa málinu frá nú. Það felst í henni sjerstök skoðun á frv., sem leggur aðaláhersluna á, að stjórnin leggi fyrir næsta Alþingi frv. til laga um lánsstofnun fyrir landbúnaðinn einan. Það er mjög varhugavert fyrir deildina að taka slíka afstöðu til frv. á þessu stígi málsins, áður en það hefir nokkurn hlut verið rætt eða íhugað af þm. sjálfum. Það gæti líka haft ýmsar illar afleiðingar, ef ætti að takmarka lánsstofnunina við landbúnaðinn einan. Það er t. d. ófært að nota suma af þeim opinberu sjóðum, sem ráðgert er að nota við hinn fyrirhugaða banka, og sem hann verður að fá til umráða, ef hann á að geta staðist, einvörðungu landbúnaðinum í vil. Það má nefna t. d. viðlagasjóðinn. Jeg verð því að telja það sjerstaklega varhugavert að vísa málinu frá 1. umr. Það er í rauninni alveg óafsakanlegt af þinginu að taka slíka afstöðu til málsins, áður en nefndin hefir fengið tækifæri til að gera málinu full skil, eins og hún hefir lýst sig fúsa til að gera. Það getur því ekki komið til mála annað en vísa frv. til 2. umr. Þá eru það nokkur orð, viðvíkjandi ástæðum háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.). Hann áleit varhugavert að stofna þennan banka. Þær röksemdir, sem hann færði fyrir þeirri skoðun sinni. geta verið góðar, hver í sínu lagi. En þar sem hann ber þær fram, hverja við annarar hlið, þá minnir það mig á söguna um manninn, sem fjekk hjeðan pott og skilaði honum aftur brotnum. Hann afsakaði sig þannig, að í fyrsta lagi hefði hann aldrei fengið pottinn lánaðan, í öðru lagi hefði potturinn verið brotinn þegar hann fjekk hann, og í þriðja lagi hefði hann verið heill þegar hann skilaði honum aftur. Háttv. þm. (J. A. J.) taldi þær tvær ástæður, hvora við annarar hlið, að vaxabrjef bankans mundu ekki seljast, vegna þess, að þau gæfu svo lága vexti, og á hinn bóginn, að vextir þeir, sem bankinn yrði að taka, mundu verða of háir. Þessar ástæður eru báðar móti stofnun bankans, ef þær standa hvor í sínu lagi, en báðar saman standast þær ekki. Ef bankinn tekur háa vexti, þá getur hann einnig gefið háa vexti af brjefum sínum, og þá ættu þau að seljast, því að úr hinni ástæðunni geri jeg minna, að fje sje ekki til í landinu, ættu menn aðeins kost á brjefum, er gæfu sæmilegan arð. Þó að ef til vill fáist ekki öll sú upphæð, sem boðin væri út, þá er það annað mál, enda alveg ósagt, að hún fengist ekki. Taki maður á hinn bóginn þá ástæðu, að brjefin seldust ekki, vegna þess, hve lága vexti þau bera, ja, þá er heldur engin ástæða til að hækka vextina, og þá stendur alt við sama og nú. Lágir vextir og litlir peningar eða engir til að lána. Ástæðurnar útiloka þannig hvor aðra. Að ekki megi nú stofna bankann, vegna hinna háu vaxta, er sama sem að segja, að þá ætti bankinn að hætta að starfa í hvert sinn, sem vaxtakjör yrðu erfið í landinu. Auðvitað verða vaxtakjör þessa banka að fylgja að einhverju leyti þeim vaxtakjörum, sem eru í landinu. Mjer þykir ekki ósennilegt, að að minsta kosti einhverjir af þeim sjóðum, sem taka skal til stofnunar og tryggingar bankanum, verði að breyta vaxtakjörum sínum, svo að ekki tjáir að vitna í það, hvaða vexti þeir taki. Að minsta kosti er svo um viðlagasjóð. Yfirleitt verður að miða hagnað eða skaða af því að stofna þennan banka við það, með hvaða kjörum sje nú hægt af fá lán til þess, sem hann á að annast, og svo með hvaða kjörum bankinn gæti lánað, og er þá ekki vafi, að stofnun bankans bætir úr þörf. Svo framarlega sem þessar framkvæmdir eru nauðsynlegar, og það efast enginn um, þá þarf til þeirra lán. Dugir þá lítið að vitna í lága vexti sjóðanna, því að þeirra fje dugir ekkert. Tilgangurinn með stofnun bankaus er einmitt sá að „mobilisera“ föstu verðmæti í landinu og auka gildi þessara sjóða, sem um er rætt, og geta á þann hátt veitt lán með lægri vöxtum og betri borgunarskilmálum en nú er kostur. Hvort hv.þm.N.-Ísf. (S. St.)tekur aftur dagskrá sína, er mjer ekki kunnugt, en mjer þætti vænt um, að hann vildi verða við þeirri áskorun, sem komið hefir til hans um það. Ef hann ekki gerir það, þá er jeg að minsta kosti ákveðinn í að greiða atkvæði á móti henni.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg er satt að segja hálfhissa á þessum löngu umr., sem hafa orðið um málið hjer við 1. umr. Jeg hjelt, að það væri full ástæða til að láta málið ganga áfram, svo háttv. peningamálanefnd gæti athugað það betur, eins og hún hefir lýst sig fúsa til að gera. Viðvíkjandi því, að háttv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að stjórnin hefði fylgst með frv. frá byrjun, skal jeg taka það fram, að jeg fyrir mitt leyti hefi ekki sjeð frv. fyr en það var lagt hjer fyrir þingið. Jeg væri því feginn, ef frv. fengi að ganga áfram, svo jeg fái tækifæri til að athuga það nánar. Mjer finst það hálfundarlegt af háttv. nefnd að flytja fram frv., áður en hún hefir rannsakað það til hlítar. Það hefði að minsta kosti verið viðkunnanlegra, að hún hefði fyrst athugað hverja grein fyrir sig og gert sínar athugasemdir, og lagt það síðan fyrir þingið. Jeg vil þó ekki ásaka nefndina, úr því hún ætlar sjer að athuga frv. fyrir 2. umr. Jeg veit ekki til þess, að til sje nema eitt eintak af álitinu um málið, og er erfitt fyrir alla þingmenn að eiga að lesa það sama eintak. Jeg hefi t. d. gert ítrekaðar, en árangurslausar tilraunir til þess að sjá í því tvö sjerstök atriði. En úr því, að nefndin ætlar að halda áfram að athuga málið, vil jeg skjóta því að henni, hvort ekki mætti setja inn í frv. ákvæði, sem trygðu landbúnaðinum not af bankanum, tiltölulega við það, sem hann leggur fram til hans óbeinlínis, að minsta kosti með ræktunar- og kirkjujarðasjóðunum t. d. Þá vil jeg leiðrjetta þann misskilning, sem virtist koma fram hjá hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) um það, að vextir sjóða þessara breyttust, því það gera þeir ekki allir. Ræktunarsjóðsvextir eru t.d. fastákveðnir með reglugerð. Ennfremur vil jeg geta þess, að það er óviðkunnanlegt, að frv. kom fram eins og nefndin væri öll sammála um þetta mál, þar sem umræðurnar virðast nú sýna, að hún er klofin, þrír öðru megin og tveir hinu megin. Vona jeg svo, að málið fái að ganga áfram að sinni að minsta kosti.

Sigurður Stefánsson Við umræðurnar hjer hefir afstaða nefndarinnar að ýmsu leyti skýrst. Eins og málið var lagt fram í upphafi, virtist nefndin hafa gengið frá því til fullnustu þá. En þar sem málið er svo stórt og annir miklar á þingi, þótti mjer ekki rjett, að hrapað verði að undirbúningi þess, og þess vegna kom jeg með dagskrána, að jeg áleit, að málið gæti ekki orðið afgreitt á þessu þingi, eins og sakir standa. En til þess rak mig enginn „illvilji“ í málsins garð, eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) hjelt fram, eða „illvilji“ í garð landbúnaðarins. Þau ummæli kenna bæði illvilja og heimsku frá hans hálfu í þessu máli. Og þótt jeg virði þann háttv. þingmann ekki svars frekar, mun jeg óhræddur geta beðið dóms á því, hvor okkar hafi meira gert fyrir íslenskan landbúnað, í orði og verki, jeg eða hann. Hins vegar get jeg að þessu sinni gert það ýmsum háttv. þingmönnum til geðs, sem viturlegar og sanngjarnar hafa talað en háttv.þm. Dala. (B. J.), að biðja hæstv. forseta þess, að dagskrá mín komi ekki til atkvæða nú, þótt jeg sje á þeirri skoðun, eins og háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), að tíminn til slíkrar bankastofnunar sje ekki sem heppilegastur nú, þó hugmyndin sje annars góð, sje henni í framkvæmdinni haldið innan þeirra takmarka, sem áskoranir fyrri þinga hafa sett. Jeg tel mjög tvísýnt, að þessi bankastofnun verði landbúnaðinum að nokkru verulegu gagni með því fyrirkomulagi, sem henni er ætlað með frv.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal ekki gera flutning þessa máls nú að deiluefni, enda hefir háttv.frsm. meiri hl. (Jak. M.) kannast við það, að honum væri undarlega farið. En jeg vil snúa mjer að þeim orðum hans, að hjer væri ekki farið fram á eiginlega nýja bankastofnun, heldur breytt fyrirkomulag á þeim stofnunum, sem til væru. En hvað er það þá, sem veldur því, að afgreiða þurfi málið einmitt nú? Og ef háttv.frsm. (Jak. M.) er mjer einnig að mestu sammála í því, að brjefasala bankans muni ganga fremur treglega, hvað bætir þá stofnun bankans nú úr ástandinu? Og þegar þar við bætist svo, að margnefndir sjóðir eiga að vera aðalveltufje bankans, má ekki búast við mikilli aukningu lánsmöguleikanna frá því, sem nú er, þegar unnið verður að því nær eingöngu með sama fjenu. Svo vil jeg víkja lítillega að atriði, sem jeg gleymdi áðan, en háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) tók rjettilega fram, að leggja ætti sjerstaka áherslu á það að veita landbúnaðinum hagkvæm lán til jarðræktar. Eigi að stofna veðbankann, á að nota hann fyrst og fremst til þess að styðja framkvæmdir í ræktun landsins, en ekki til þess að velta eldri lánum, t. d. húsa- og jarðakaupa, enda mundu 1 eða 2 miljónir þá hrökkva skamt. Loks skal jeg svo svara háttv.frsm. meiri hl. (Jak. M.), þar sem hann talaði um það, hvort ekki mundi betra að fá nú föst lán með 61/2% heldur en 8%. Því er auðsvarað. Það er betra að borga 8% í 2–4 ár, og fá síðan 41/2 eða 5% lán til 28 ára, en að borga í 30 ár. Ennfremur, ef ekkert fje er til í bönkunum nú til útlána, verður ekkert fje í veðbankanum, þó hann verði stofnaður nú. Sami háttv.þm. (Jak. M.) talaði um það, að biðin gæti orðið dýr í þessu máli. En sannleikurinn er nú sá, að hún kostar ekki neitt. Sömu sjóðirnir, sem fyrir hendi eru og eiga að vera aðalstofn bankans, halda áfram að starfa hvort eð er. Jeg verð því enn að vera á sömu skoðun og áður um það, að ekki beri að afgreiða málið nú, vegna þess, að bankastofnunin mundi verða afar kostnaðarsöm, en hins vegar ekki ná tilgangi sínum, eins og jeg hefi áður fært full rök fyrir.

Bjarni Jónsson Jeg stend aðeins upp af því, að jeg sá það á síðustu ræðu háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að mig hafði hent sú óhamingja að egna þann ágæta mann til reiði. En það var nú alls ekki jeg, sem dæmdi hann í þessu máli, heldur voru það hans eigin verk. Því þótt jeg segði, að dagskrá hans væri sprottin af illvilja, hlaut jeg að álykta svo, einmitt af því, að jeg þekti hið mikla vit hans á búskap og mintist hans í þeim efnum frá fyrri árum. En sú rjetta skýring hefir mjer síðar dottið í hug, sem sje sú, að þessi háttv.þm. (S. St.) virðist sem formaður allsherjarnefndar hafa það starf að sitja á hinum meiri málum deildarinnar, t. d. tillögu einni, sem jeg flutti hjer fyrir skömmu. Og vildi jeg nú spyrja, eins og maðurinn í sögunni: Er vel setið, móðir góð?

Frsm. (Jakob Möller) Jeg þarf í rauninni ekki mörgu að svara, og sjerstaklega ekki háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), þar sem hann hefir nú tekið dagskrá sína aftur. Þó skal jeg taka það fram, að jeg get ekki, af skiljanlegum ástæðum, lagt eins mikla áherslu á það og hann, að nauðsynlegt sje, að slík mál sem þetta komi endilega frá stjórninni, enda tæpast að búast við miklum umbótum úr þeirri átt, ef að vanda lætur. Um afstöðu háttv.þm. Mýra. (P. Þ.), sem mjer skildist nú helst vera orðinn alveg á móti málinu, og háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) vil jeg geta þess, að í nefndinni ljetu þeir það ekki í ljós, að þeir ætluðu að leggjast alveg á móti frv. Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) sagðist hins vegar mundi koma með einhverjar brtt., en annað ekki, að mjer skildist. Og vel vissu þeir það báðir, löngu áður en málið kom á dagskrá, að meiri hlutinn ætlaði að taka það til flutnings. Þá kem jeg að ræðu háttv.3. þm. Reykv. (J. Þ.), og er jeg ekki viss um, að allir háttv. deildarmenn hafi þar getað fylgst með. Hann lagði mikla áherslu á það, að landbúnaðinum væri útvegað lán til stutts tíma, til ræktunar og annara jarðabóta, og þá sennilega án veðtryggingar. Það liggur nú í hlutarins eðli, að þegar um veðbanka, fasteignaveðbanka, er að ræða, þá koma yfirleitt ekki til mála aðrar lánveitingar en þær, sem fasteignaveð er boðið til tryggingar fyrir. En jeg hygg nú, að háttv.þm. (J. Þ.) hafi ekki athugað frv. nógu rækilega, því að ella hefði hann verið búinn að sjá, að fyrir öllum þeim tegundum jarðabóta- eða ræktunarlána, sem hann taldi upp, er ráð gert í frv., svo framarlega sem um fasteignaveðslán er að ræða. Lánin geta verið til langs tíma eða stutts tíma, eftir því sem hver óskar. Þau geta verið stór eða smá, eftir því sem við á. í frumvarpinu er einmitt líka gert ráð fyrir lánum, sem útborgist smátt og smátt, o. s. frv. Yfirleitt er reynt að gera ráð fyrir sem margbreytilegustum lánveitingum, og jafnvel sjerstökum lánsfjelögum, sem starfi í sambandi við bankann, sbr. 18. gr. frv. Þá er og líka gert ráð fyrir því, að hægt sje að fá smálán til skemmri tíma, gegn lakari tryggingu, en auðvitað með hærri vöxtum. Jeg hygg nú, að ef háttv.þm. vildu athuga frv. sjálft, og gæfu sjer tíma til að lesa athugasemdirnar, sem því fylgja, rækilega, að þá myndi þeim ekki þykja svo varhugavert að afgreiða málið þegar á þessu þingi. Jeg skal taka það fram, að jeg, fyrir mitt leyti. hefi ekki fundið neitt atriði, sem mjer virðist þörf á að breyta. Vil þó ekki þar með segja, að útilokað sje, að jeg geti fallist á einhverjar breytingar, eða öðlast æðri og betri þekkingu við nánari athugun þessa máls. Það, sem hæstv. fjrh. (M. G.) drap á, að landbúnaðurinn væri trygður með sjerstöku ákvæði í frv., til að hafa fyllileg not stofnunarinnar, í hlutfalli við það, sem hann legði til, þá virðist mjer þess ekki þörf, því að ríkisstjórnin hefir umsjón með stofnuninni, semur reglugerð handa henni og skipar stjórn hennar, og getur yfir höfuð haft hönd í bagga með starfsemi hennar, og ætti ekki frekari tryggingar að vera þörf, eftir því sem til hagar hjer á landi. Við háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) erum ósammála um margt, og skal jeg ekki fara út í þá sálma nú á ný. En hann hafði ekki rjett eftir mjer um erfiðleikana á að selja vaxtabrjefin. Jeg álít, að gera megi mikið til þess að koma út brjefunum, og miklu meira en gert hefir verið. Jeg hefi ekki orðið þess var, að hann hafi bent á neina aðra tiltækilega aðferð til veðbankastofnunar en þá, sem hjer er um að ræða, sem sje að byggja algerlega á sölu bankavaxtabrjefa. Þetta er sú aðferð, sem notuð er um allan heim, og meðan ekki er bent á aðra betri, verðum við væntanlega að sætta okkur við að fara að dæmi annara þjóða. Annars tel jeg enga þörf að fara lengra út í þetta mál nú, en held því fram, að tímarnir sjeu hentugir til þess að stofna slíkan veðbanka.