Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Eins og nál. ber með sjer, leggur fjárhagsnefnd til að færa dýrtíðar- og gróðaskattinn niður eins og hjer segir: 1. Að skattur þessi verði ekki reiknaður af lægri tekjum en 50.000 kr., í stað 30.000, er stjórnin lagði til. 2. Að skatturinn hækki um ½ af hundraði á hverjum 5.000 kr., í stað 1.000 kr. í stjórnarfrv. 3. Að hámark skattsins sje 10 af hundraði, er legst á tekjur, er nema 100.000 kr. eða meiru, í stað 15 af hundraði af 50.000 kr. tekjum eða meiru, eins og ákveðið var í frumvarpi hæstv. stjórnar. Ástæður nefndarinnar fyrir þessu eru einkum þær, að menn, er ekki hafa hærri tekjur en 30.000 kr. eða rúmlega það, leggja oft mikið í kostnað og veita mörgum mönnum atvinnu, en hins vegar tekjurnar ekki svo háar, að þær þoli gífurlegar álögur, auk hins háa skatts, sem nú þegar hvílir á þeim til landssjóðs og sveitar. Eftir breytingu þeirri á tekjuskattslögunum, er samþ. var á síðasta þingi, eiga menn að greiða í landssjóð 15 af hundraði af 30.000 kr. tekjum og þar yfir. Í fyrra þótti þetta hár skattur, svo hár, að eigi þótti þá fært að hafa hann hærri. Ástandið hefir að sönnu versnað síðan og sjerstaklega er hagur landssjóðs nú verri en þá, og það er líka einmitt þetta breytta ástand, sem veldur því, að fjárhagsnefnd vill nú ganga lengra en í fyrra, jafnvel þótt hún treysti sjer eigi til að ganga eins langt og frv. hæstv. stjórnar gerir. Það sýnist ekki lítið að borga undir eða um þriðjung allra tekna í skatt til landssjóðs og sveitar eða bæjar. Auk þess er svo um ýmsa, t. d. útgerðarmenn, að þeir hætta oft allmiklu fje við atvinnurekstur sinn. Þeir græða stundum annað árið, en tapa svo jafnmiklu hitt árið. Er því álitamál, hvort hækka beri skattinn á þeim, og að minsta kosti sýnir þetta, að ástæða er til að vera varkár, ekki síst gagnvart þeim mönnum, sem veita mörgum atvinnu. Samkvæmt þessu vil jeg mælast til, að þessi háttv. deild samþ.till. nefndarinnar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Verði brtt. nefndarinnar samþyktar, yrði skatturinn mun minni en gert er ráð fyrir eftir frv. stjórnarinnar. Er það einkum vegna þess, að háttv. nefnd vill eigi láta þennan nýja skatt koma til greina fyr en tekjurnar nema 50.000 kr. Á skattinum af lægri tekjum er engin breyting er frá lögum þeim, er nú gilda. Jeg get vísað til ummæla minna við 1. umr. þessa máls, að tekjur, sem fara fram úr 30.000 kr., eru svo háar, að ekki er neitt við það að athuga, þótt talsvert sje af þeim tekið. Eftir brtt. nefndarinnar skilst mjer, að skattur samkvæmt gildandi tekjuskattslögum og þeim nemi af fyrstu 100.000 kr. 16-17,000 kr., en af næstu 100.000 verði skatturinn samanlagður fjórðungur teknanna eða 25 af hundraði. Verði brtt. nefndarinnar samþyktar, býst jeg við því, að landssjóði hlotnist þarna nokkur tekjuauki, en fyrir mitt leyti kysi jeg helst, að stjórnarfrv. yrði samþykt óbreytt. Jeg get fallist á, að það er hart að leggja mjög háan skatt á útgerðarmenn. Þeir leggja svo mikið fje í hættu, en hins vegar er útgerðin svo mikilsvarðandi fyrir alt landið, að rjett væri að gera upp á milli tekna þeirra og kaupmannagróða, ef þess væri nokkur kostur. En jeg get ekki sjeð neina leið til þess. Skal jeg svo ekki orðlengja um málið, en leyfi mjer að mæla með því, að stjórnarfrv. verði samþykt óbreytt. Fallist háttv. deild ekki á það, er auðvitað mikil bót að till. nefndarinnar, og er miklu betra en ekki neitt að samþykkja þær.

Gísli Sveinsson Eins og nefndarálitið og brtt. bera með sjer, gat nefndin ekki fallist á frv., eins og það lá fyrir. Nefndin var jafnvel í vafa um, hvort rjett væri að fara þessa leið og taka dýrtíðar-og gróðaskatt fram yfir það, sem samþykt var í fyrra. Það var víst skoðun háttv.þm. á síðast þingi, að tekjuskattsaukinn, sem þá varð að lögum, væri svo stórfeldur, að ekki bæri að auka skattinn frekar að svo stöddu. Að vísu voru þau lög annars vegar komin fram vegna dýrtíðarinnar, en hins vegar vegna hins mikla gróða, er einstaka mönnum hefir hlotnast vegna styrjaldarinnar. Lögin voru því samkvæmt eðli sínu að eins bráðabirgðalög, þar til betra skipulagi yrði komið á tekjuskattslöggjöf landsins. Eftir lögunum frá síðasta þingi er skatturinn yfrið hár, þegar tekjurnar fara hækkandi, í samanburði við það, er menn áttu að venjast áður. Það var sem sje kveðið á um í 2. gr. laganna, – hana er meira um vert en 1. gr., er ræðir um skatt af tekjum af eignum, – að tekjuskattsákvæðin frá 1877 skuli haldast, þar til skatturinn er orðinn 15 af hundraði, er greiðist af því, er tekjur nema yfir 29.000 kr. Það er fullvíst, að slíkur tekjuskattur til landssjóðs er nokkuð hár. Hann getur verið rjettmætur nú, en væri ef til vill ekki eins rjettlátur á eðlilegum tímum. Þá er spurningin, hvort rjett sje að auka skattinn, tekjuskattinn, enn meir og kalla hann dýrtíðar- og gróðaskatt. Jeg er því heldur mótfallinn, en svo fer fyrir mjer sem fleirum, að illmögulegt er að mótmæla tekjuauka á þessum tímum, ef hans er ekki aflað með bláberri rangsleitni. Stjórnarfrv. fer fram á, að leggja skuli 5% aukaskatt á tekjur, er nemi 30.000 kr. til 31.000. Skatturinn er þá allur orðinn 20 af hundraði eða fimtungur af tekjunum, er nema þessu, og meira af því, sem hærra er. Ef menn aðgæta nú, hver stefna þingsins hefir verið og hefir hlotið að vera í dýrtíðarmálunum, sem sje að krefjast þess, að sveitar- og bæjarfjelög berðust svo lengi við ástandið og óáranina, sem þeim væri kleift að standast, þá yrðu þeir, er eitthvað megna, að leggja svo mikið af mörkum til þess, sem þeim væri með nokkru móti unt. Gæti þessu þá verið beitt í Reykjavík og víðar þannig, að ósleitilega yrði lagt á efnamennina. Auk þess er nú á leiðinni í gegnum þingið frv. um tekjuskatt fyrir Reykjavík, er kveður á um, hve háan skatt menn skuli gjalda til bæjarins, sem líklegast eigi verður minni en tekjuskatturinn til landssjóðs. Þannig yrði það, að af háum tekjum, 50 þús. kr. eða meiru, verða, ef miðað er við stjórnarfrv., tekin 15% í viðbót við þau 15%, sem gjalda á eftir núgildandi lögum. Með öðrum orðum, það verður 1/3 af tekjunum, er þar eru yfir, sem landssjóður einn tekur í slíkan skatt. Þar við bætist svo, að ef tekjuskattsfrv. fyrir Reykjavík yrði að lögum, þá yrði hjer í þessum bæ tekinn alt að helmingur af tekjum manna, er þær eru á háu stigi, í tekjuskatt einan, auk annara gjalda. En það eru fleiri hliðar á málinu. Það má vel vera, að þessum gróðamönnum sje ekki vorkunn, og að það sje fyllilega rjettmætt að taka til almenningsþarfa helminginn af tekjum þeirra, eða kann ske 3/5 af þeim, er þær eru mjög háar. En þá er þetta ekki skattur, heldur hrein og bein upptaka (konfiskation) í stríðsþarfir, eins og látin er fram fara í öðrum löndum, þó eigi nema í sjálfum stríðslöndunum. En þá er eftir að vita, hvort við getum staðið okkur við það, með ekki fleiri eða öflugri hátekjumönnum, að gera upptækar eigur manna. En hin hliðin er sú, að ef fara á að pressa menn og sjúga til skatta, eins og farið er fram á í frv. stjórnarinnar, - sem jeg vil kalla mjög ósanngjarnt -, þá er spurning, hvort það sje trygt, að það náist, sem að er stefnt, eða hvort þetta gæti ekki orðið meðal til þess, að menn gefi ekki tekjur sínar upp, og því náist ekki það framtal, sem stjórnarfrv. tiltekur og byggir á, og skatturinn verði þar af leiðandi miklu minni. Svo er og þess að gæta, að þótt öll kurl komi til grafar, þá er það eins og stendur og verður framvegis röng aðferð að sjúga menn út, og þá ekki síður efnamennina, því að það er vitanlegt, að hvarvetna þar, sem framkvæmdir eru í landi, þá eru eignamennirnir til þrifa og styrktar, yfirleitt tekið. Peningar þeirra liggja ekki í kistuhandraðanum lengur, heldur eru á ferð og flugi manna á meðal, standa í fyrirtækjum, sem veita mörgum mönnum atvinnu og landinu tekjur, og horfa til framfara á marga lund. Slík skattalöggjöf sem þessi gæti orðið til þess að stemma stigu fyrir eðlilegri og nauðsynlegri þróun í landinu. Þetta frv. hefir því eða getur haft svo mikið í för með sjer af því, sem kalla má hið illa, að fullan varhug verður við því að gjalda. Nefndin hefir því komið með till. til breytinga á frv. Þær milda frv. nokkuð, en þó þykja mjer þær enn helst til harðvítugar. Samt hefi jeg ekki gert ágreining, eða viljað kljúfa mig út úr, og mun greiða þeim atkvæði og þá eftir atvikum frv. með þeim breytingum. Í viðbót vil jeg láta þess getið, að í frv. stjórnarinnar er ákveðið, að skatturinn skuli í fyrsta sinni heimtur inn á manntalsþingum 1919, af tekjum ársins 1917. Það var nefndin ekki óánægð með og var þar í samræmi við stefnu sína í fyrra, þá er hún vildi, að gróðaskattur eða tekjuskattsaukinn væri tekinn af tekjum ársins 1916. Ljet hún þetta ákvæði því standa, þótt vera kunni, að það falli ekki í smekk háttv. efri deildar. Menn muna, að í fyrra þótti það ýmsum óviðeigandi að fara þannig aftur fyrir sig, og var það ákvæði því felt í Ed. á síðasta þingi úr tekjuskattsfrv. En það hefir verið óbætanlegt tjón að sleppa árinu 1916, og verður það aldrei þingmönnum til heiðurs, heldur vanvirðu, eins og sakir stóðu. Menn töluðu þá um, að slíkt ákvæði ætti ekki við í skattalöggjöf. En nú hefir stjórnin ekki lagt þá reglu, er þessir hv. þm hömpuðu, til grundvallar; og það tel jeg rjett, því að sú regla er alls ekki algild. Það var sjálfsagt að leggja á eitthvað af þeim gróða, sem kominn var. Mönnum þótti það eftir dúk og disk í fyrra, ef ákvæðin næðu ekki til ársins 1916, einhvers mesta gróðaársins, og svo gætu sömu menn og sagt um þetta. En nefndinni hefir ekki þótt hlýða að breyta til um þetta, og vill hún nú láta þessa þingmenn um samræmið milli gerða sinna í fyrra og nú.

Fjármálráðherra (S. E): Jeg skal játa, að mjer virðist það mjög erfitt að auka tekjur landssjóðs að mun, eins og mjer þó hefir virst vera vilji háttv. deildar og Alþingis, ef ekki verður snúið að þessum tekjustofni. Mjer finst sannarlega, að þegar gróðinn er stiginn svo hátt, að hann er orðinn yfir 30.000 kr., þá sje það ekkert óeðlilegt, að skattur sje lagður á þann gróða, og það ekki síst, er litið er til þess, að þessi mikli gróði er skapaður af sömu ástæðum og tapið hjá öðrum, af stríðinu. Stríðið er orsök þess, að sumir græða mjög mikið, en sumir verða mjög illa staddir. Það virðist þá ekki nema rjett, að þingið taki hjer fram í, minki gróðann og styrki þá, sem stríðið hefir bakað örðug eða óbærileg lífskjör. Jeg held, að þetta sje viðurkent rjett um allan heim. Og jeg held, að ef ekki er hægt að fá Alþingi til að samþýðast þessa stefnu í skattamálum, þá sje það mjög rangt af þeim mönnum, sem ekki geta fallist á hana, að áfellast stjórnina fyrir að koma ekki með tekjuaukatillögur. Það er engan veginn rjett hjá háttv.þm. V. Sk. (G. Sv.), að nefndin hafi gerbreytt frv. stjórnarinnar. Nefndin hefir breytt svo, að skatturinn verður lægri, og skattur tapast á sviðinu 30-50 þús. kr. En þegar litið er á skattaútkomuna í heild sinni, þá er ekki að ræða um gerbreytingu. Eftir till. stjórnarinnar er skatturinn af fyrstu 100.000 kr. h. u. b. 9.600 kr. en eftir till. nefndarinnar er sami skattur h. u. b. 3.650 kr. Af næstu 100 þús. er skatturinn samkvæmt till. stjórnarinnar 15.000 kr., en eftir till. nefndarinnar 10,000 kr. o. s. frv. Á fyrstu 100 þús. kr. hvíla því, ef stjórnarfrv. verður að lögum, samkvæmt því og gildandi tekjuskattslögum, h. u. b. 22.420 kr., en á þeim næstu 30 þúsundir o. s. frv., en ef till. nefndarinnar verða samþ., þá hvíla samtals á fyrstu 100.000 kr. h. u. b. 16.470 kr., en á næstu 160.000 kr. 20 þúsundir o. s. frv. Sannleikurinn er sá, að háttv. nefnd hefir, sem betur fer, haldið áfram á sömu braut og stjórnin. Það er ekki „princip“-munur, heldur stigmunur, á brtt. og frv., svo að skatturinn kemur ljettar niður, en breytingin getur orðið til þess, að landssjóður missi allmiklar tekjur, þar sem þeir menn, sem hafa 100 þús. kr. tekjur eða meira, eru ekki ýkja margir, en margir, sem hafa í tekjur 30-50 þús. kr. Jeg sje í raun og veru ekki ástæðu til að halda lengri ræðu. Spurningin er, hvort hjer á að fylgja stefnu nefndarinnar og fá á þann hátt minni tekjur, eða þá samþ. stjórnarfrv. óbreytt. Jeg hygg betra að samþ. stjórnarfrv. og held það með öllu verjandi, eftir þeim tímum, er nú standa yfir, að taka háan skatt af þeim gróða, sem stríðið hefir skapað, því að það hefir eigi síður skapað örðugleikana fyrir þá mörgu, og er þess vegna sjálfsagt að taka mjög mikið tillit til þessa í skattalöggjöfinni.

Einar Arnórsson Það mun þykja óviðfeldið og óviðeigandi að mæla á móti frv. þessu og brtt. nefndarinnar, og verður sjálfsagt skoðað sem vörn fyrir „kapitalistana“ eða auðkýfingana. En jeg er ekki svo mjög hræddur við það, sem menn kunna að segja, eða hverjar hvatir þeir telja liggja til grundvallar því, sem jeg eða aðrir segja eða gera. Mun jeg því tala um frv. og brtt. eins og það á skilið frá minu sjónarmiði. Það er vitanlega rjett hjá hæstv. fjármálaráðherra, að stefna frv. og brtt. er mjög hin sama. Það sje í raun og veru fjarri mjer að neita því, að þeir, sem meira hafi, eigi að miðla af því og leggja drýgri skerf til þeirra útgjalda, er leiða af núverandi vandræðaástandi, en hinir, sem tapa á stríðsástandinu. Það er langt frá því, að jeg vilji bera þá, sem hafa háar tekjur, undan því að borga af gróða sínum. En hjer koma fleiri atriði til álita en það eitt, að skattur sje lagður á menn til landssjóðs. Um þetta mál er það þá fyrst að segja, að það er bagalega seint fram borið. Það hefði verið rjett að taka þessa leið upp miklu fyr og helst þegar á þingi 1915. Mig minnir, að þá hafi komið fram frv. í líka átt frá háttv.þm. Dala. (B. J.), sem var hinn sami þá og nú. En þá vildu menn ekki líta við slíkum skatti. Það kann nú að hafa verið hugsun manna þá, að ekki myndi taka því að leggja á skatt, því að þá mun sú hugsun hafa legið í loftinu, að styrjöldin myndi standa skamma hríð. Það getur verið. En síðan 1915 hafa verið háð 2 þing og þetta hið þriðja, aukaþingið 1916-17, reglulegt þing 1917 og nú þetta aukaþing 1918. Á aukaþinginu 1916-17 man jeg ekki, hvort nokkuð kom fram í þessa átt, en á þinginu 1917 kom hjer fram í Nd. og var samþ. frv. frá fjárhagsnefnd neðri deildar um aukinn skatt af gróðamönnum. Eru það víst þau lög, sem heimta á eftir skatt af árinu 1917, í fyrsta sinni á manntalsþingum 1919. Nú hygg jeg, að á þingi í fyrra hafi menn hugsað sjer að fara eins langt í þessu efni og unt væri. En í þessu máli er annars að gæta, sem miklu máli skiftir, og það er það, að aðalstyrjaldargróðinn er nú farinn hjá. Hann var fyrstu árin af stríðstímanum, 1914-15, allmikill og kom töluvert jafnt niður, og 1916 líka að nokkru leyti. En aðalgróðinn á því tímabili mun þó hafa fallið í skaut sjávarútvegsmönnum og kaupmönnum. En nú er svo komið, því miður, að útlitið er ekki glæsilegt eða von um, að mikill gróði muni falla til útgerðarmanna þessi ár, og líklega, því miður, ekki það sem eftir er af þessu stríði. Meira að segja er nú svo komið, að útlit er fyrir, að margir tapi töluverðu af því, sem þeir hafa grætt. Í fyrsta lagi geta þeir tapað af því, að þeir haldi áfram útgerðinni og kjörin sjeu svo slæm, að útgerðin borgi sig ekki eða þeir tapi á henni. Jeg býst við, að gera megi ráð fyrir því, að svo kunni að fara. En setjum nú svo, að þeir verði ekki fyrir því skakkafalli, en segjum, að þeir verði að draga inn seglin og hætta útveginum. Það er þá bæði tap fyrir þá og alla, er þeir veita atvinnu, og auk þess rentutap af þeim höfuðstóli, er liggur dauður í skipunum, fiskgeymsluhúsum, löndum, sem búin eru út sem stakkstæði, bryggjum og öðrum áhöldum. Nú má gera ráð fyrir, að þessir menn hafi grætt meira eða minna, yfirleitt allmikið, á þeim góðu árum, sem hjá liðin eru. En þessi lög ná ekki til þess gróða nema að litlu leyti, eða einungis til ársins 1917. Lengra hefir væntanlega ekki verið hægt að fara aftur í tímann. En nú kynni að vera spurt, hvort það sje sæmilegt landsstjórn og löggjafarvaldi að seilast svo langt aftur fyrir sig, og ef til vill til manna, er ekki mega nú við því Þessari spurningu má hreyfa. Án þess að jeg vilji mæla þá undan, er best geta, að leggja sinn hæfilega skerf til alþjóðarhagsmuna, þá vil jeg, að þess sje gætt, að margar af þeim atvinnugreinum, er skatturinn legst á, eru stórkostleg áhættufyrirtæki. Það getur sem sje vel hugsast, að einn útgerðarmaður græði stórfje eitt árið, og þá heldur hann áfram, en næsta árið getur hann orðið svo óheppinn, að tapa t. d. í einni útferð botnvörpungs, ekki svo tugum þúsunda króna skiftir, heldur jafnvel hundruðum þúsunda. Væri um áhættulausa og staðfasta atvinnugrein að ræða, væri alt öðru máli að gegna. Þetta á sjerstaklega við sjávarútveginn, en jeg skal játa, að þessi athugasemd á ekki við alla, er háar tekjur hafa. En nú er samt svo komið um þá kaupmenn, er grætt hafa, að við því er búið, að skorbíldar nokkrir gangi í fje þeirra. Jeg get t. d. hugsað mjer, að takmörkuð yrði notkun skipa, þannig, að þótt vörur fengjust keyptar erlendis, yrði ekki hægt að flytja þær. Og mjer dettur ekki í hug að neita því, að það gæti verið fyllilega rjettmætt, að stjórnin takmarkaði flutninga á þeim skipum, er hún ræður, er um óþarfar vörur væri að tefla, svo sem gull- og silfurvörur og ýmislegt glingur, sem arðvænlegt er kaupmanninum að selja, en ekki getur talist til nauðsynjavara. Margir kaupmenn myndu þá missa spón úr aski sínum, er þess háttar vörur, sem bestan gefa ágóðann, yrðu látnar sitja á hakanum fyrir nauðsynjavörum, svo að búast má við, að allmargir kaupmenn gangi frá af þessum ástæðum. Þá býst jeg og við, að ein tegund stórgróðamanna, sem menn nefna umboðssalana, gangi frá að mestu það sem eftir er af stríðinu. Jeg býst við, að stjórnin taki mestalla verslun í sínar hendur, og þá fá þessir menn ekki leyfi til að flytja vörur til landsins nema í gegnum stjórnina. Og þar af leiðir, að um gróða þeirra manna verður væntanlega ekki slíkan að tefla sem áður. Það mætti nú segja, að þessar athugasemdir mínar sjeu ekki mótbárur móti frv., því að segja má, að ef þær sjeu rjettar, þá verði afleiðingin sú, að þessir menn gangi undan skattinum, og landið fái ekkert frá þeim. Og þetta væri líka rjett athugasemd, en afleiðingin af henni væri sú, að þá væri rjóminn fleyttur ofan af frv., og þeir orðnir fjarska fáir, sem skattskyldir yrðu eftir frv. Landssjóður fengi þá hverfandi lítinn skatt eftir því, og varla tilvinnandi fyrir hann að seilast eftir þessum sárfáu mönnum. En svo var annað atriði, sem jeg vildi minnast á, þótt áður hafi verið um það talað, og það er skattaálögurjettur sveitarfjelaganna. Sú stefna hefir verið ríkjandi hjer, og jeg vil ekki segja að hún sje röng, að sveitarfjelögin eigi að sjá fyrir sjer sjálf í lengstu lög. Það getur vel verið rjett. En eigi sveitarfjelögin að geta bjargað sjer, verða þau að hafa einhverja skattstofna til að leggja á. Aðaltekjulind þeirra er, sem kunnugt er, aukaútsvörin, sem jafnað er niður að lögum eftir efnum og ástæðum. Um niðurjöfnunarnefndir er það að segja, að það er ekki mikil takmörkun á því, hve djúpt þær geta smeygt hendinni niður í vasa borgaranna, og það er gefinn hlutur, að þær verða að gera það ósleitilega á komandi ári, og það er ekki heldur erfitt að sjá, hvert þær muni snúa sjer. Það er auðvitað, að þær verða að leggja á þá fáu menn í hverjum stað, sem efnaðir eru og eitthvað hafa grætt. En með því að landssjóður hraðar sjer nú að taka gróða þessara fáu manna til sín, get jeg ekki betur sjeð en að það sje að minka möguleika sveitar- og bæjarfjelaganna til þess að geta bjargað sjer sjálf, því að þá verða niðurjöfnunarnefndirnar að taka til greina þann aukaskatt, sem þessir menn eiga að greiða til landssjóðs, og það væri þá ekki forsvaranlegt af niðurjöfnunarnefndunum að leggja á þessa menn nokkur hærri gjöld til síns sveitar- eða bæjarfjelags. Jeg hefi, því miður, ekki getað komið því við, tímans vegna, að reikna út nákvæmlega, hvernig þessi lög myndu verka, reikna út skattinn, en mjer skilst þó, að maður, sem hefði 30.000 krónur í tekjur, búsettur hjer í Reykjavík, ætti eftir gildandi tekjuskattslögum að borga 15% af 29.000 krónum; það getur að vísu ekki náð alveg svo miklu, vegna þess, að skattastiginn er ekki 15% frá byrjun.  Þá má benda á, að í till.háttv. nefndar er einmitt allmikill munur á útfærslunni. Þar er að vísu sama gjald í landssjóð af 30.000 krónum, og til bæjarlegt að koma með svona frv. á þeim tíma, sem háttv.þm. (E. A.) var ráðherra; þá hefði líka aldrei þurft að láta slík lög verka aftur fyrir sig. Jeg álít það einmitt mjög óheppilegt, að fyrri stjórnir skyldu ekki koma með frv. eins og þetta. Háttv. þm. (E. A.) tók fram í sambandi við þetta, að aðalstyrjaldargróðinn væri nú farinn hjá. Það er mikið rjett í þessu, og vitanlega er það einkum árið 1916, sem þingið í fyrra slepti undan skattinum, en jeg get þó ekki sjeð, að þetta sje í sjálfu sjer nein veruleg mótbára gegn frv., ef ástæða þykir til að skattleggja gróða, sem kom á árinu 1917, og jeg skil ekki, að gróði á því ári sje rjetthelgari en á hverju öðru ári, svo að þetta geti verið nokkur gild mótmæli gegn frv., heldur væru þau að eins til þess að sýna fram á, að lítið kæmi í landssjóð með þessum skatti, en ef svo lítið yrði um gróða á árinu 1917, þá finst mjer ekki ástæða til að gera þessa háværu mótstöðu gegn frv., því að þá gerir það ekkert til meins, ef það kemur hvergi við. En jeg er viss um, að á árinu 1917 hefir fallið stórgróði, svo að tugum eða hundruðum þúsunda skiftir, til einstakra manna á þessu landi. Háttv. þm. (E. A.) mintist aðallega á tvo flokka manna, sem þessi skattur mundi falla á, og færði ástæður fyrir því að draga þá báða undan skattinum. Fyrsti flokkurinn voru útgerðarmennirnir, og þar benti háttv.þm. (E. A.) á þá miklu áhættu, sem væri samfara þeim atvinnuvegi. Þetta sama tók jeg fram í fyrstu ræðu minni, og að þess vegna væri ekki eins mikil ástæða til þess að láta þunga skatta skella á þeim eins og áður, þegar vissa var fyrir, að þeir græddu; en þegar litið er á þessa menn í samanburði við aðra borgara, sem við erfið kjör eiga að búa, þá verða menn að kannast við, að þótt töluverð áhætta sje fólgin í atvinnuvegi þeirra, þá sje engu að síður sjálfsagt að skattleggja þá, og það því frekar, sem vitanlegt er, að útgerðarmenn hjer á landi eru eftir þessi stríðsár orðnir mjög rótgrónir og hafa mikla krafta til að mæta þeim erfiðleikum, sem nú eru. Jeg man eftir því, að þegar talað var um að skattleggja gróða þessara manna fyrir árið 1916, var því borið við, að það mætti ekki gera vegna þess mikla taps, sem þeir gætu beðið á árinu 1917, en sú ástæða er nú fallin. Jeg hygg, að það hafi verið alveg rjett stefna hjá þeim mönnum, sem vildu skattleggja hið mesta gróðaár á Íslandi, árið 1916, en háttv.þm. muna ef til vill eftir því, með hve miklum eldmóði var barist á móti því, og einni ástæðu var tjaldað fram, að lögin væru látin verka aftur fyrir sig. Ef háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefði gripið tækifærið til þess að skattleggja gróðann á árinu 1916, þegar hann var ráðherra 1915, þá hefði verið hægt að ná í gróðann án þess að láta lögin verka aftur fyrir sig. En það tjáir ekki að vera að tala um þá viðsýni, sem ekki var til. Nú er það viðurkent af mjer og öðrum, að það er mjög erfitt að finna leiðir til þess að ná þeim sköttum, sem nauðsynlega þarf að fá. Þess vegna, þegar um það er að velja að fara dýpra í vasa þeirra manna, sem fátækir eru hjer á landi, eða að seilast meir í vasa hinna ríku, þó að það sje gert fyrir undanfarið ár, skil jeg ekki annað en að það verði viðurkent rjettara að seilast þannig aftur fyrir sig til stórgróðamannanna heldur en að vera altaf að seilast dýpra og dýpra niður í vasa fátæklinganna. Það er nú ekki heldur svo, ef skatturinn er lagður á eftir frv. stjórnarinnar, að maður, sem hefir 100.000 krónur í tekjur, verði neitt nálægt því að verða öreigi; það er mjög mikill misskilningur ef menn halda það, því að hann á þá að eiga eftir í hreinar tekjur h. u. b. 77.000 krónur, þegar hann hefir borgað skattinn, Jeg get nú ekki skilið, að almenningur hjer á landi að minsta kosti mundi líta svo á, að sá maður væri mjög nauðulega staddur, sem ætti slíka upphæð eftir, þegar hann hefði borgað skattinn, og maður, sem hefði 200.000 krónur í tekjur, ætti eftir h. u. b. 147.000 krónur. Jeg held, að menn, bæði hærri og lægri, mundu líta svo á, að hann væri ekki mjög nauðulega staddur, og að þeir yrðu ekki mjög margir, sem kendu í brjósti um hann af þessum orsökum, og það jafnvel þótt hann gyldi auk þessa einhvern skatt til sveitarfjelagsins. Þá vildi háttv.þm. (E. A.) helst undanþiggja kaupmenn og stórsala dýrtíðarskatti, af því að þeir mundu eiga erfiðara hjer eftir en hingað til að flytja að sjer vörutegundir þær, er gefa þeim drýgstan arð, sem sje álnavöru og allskonar glysvarning. Jeg býst nú að vísu við, að landsstjórnin muni hafa gát á því, að skip hennar flytji ekki óþarfavarning til landsins, svo að gera má ráð fyrir, að gróði þessara manna rýrni við það. En að hinu leytinu ber að líta á það, að menn þessir hafa nú þegar grætt of fjár á slíkum vörutegundum, og þeir mundu græða framvegis, þó að aðflutningar yrðu bannaðir. Jeg hygg því, að mönnum þessum sje ekki neinn órjettur ger, þó að skatturinn sje látinn ná til þeirra, jafnvel þótt gera mætti ráð fyrir, að minna flyttist framvegis af glysvarningi til landsins. En um stórsalana er það að segja, að við má búast, að velta þeirra verði minni þetta ár en að undanförnu. En jeg hygg, að allir verði sammála utn það, að þeir hafi nú grætt stórfje, ef til vill mest af öllum atvinnurekendum þessa lands. Þeim er því engin vorkunn. Og yfirleitt á jeg bágt með skilja þessa vorkunnsemi háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) og álít, að hún geti ekki náð nokkurri átt, eins og nú er ástatt. Fjárveitinganefndin komst að sömu niðurstöðu og stjórnin, að nauðsyn bæri til þess að að útvega landssjóði auknar tekjur, og að þessum tekjum skyldi meðal annars náð með dýrtíðarskatti; og sannast að segja skil jeg ekki, að menn skuli ekki geta orðið algerlega sammála um það, að þennan skatt beri að leggja á þá menn, sem mest hafa grætt á ófriðnum og dýrtíðinni. Þetta ætti hverjum þm. að vera svo auðsætt mál, að ekki þyrfti um að þrátta hjer á Alþingi. Háttv. sami þm. (E. A.) vildi skilja frv. stjórnarinnar á annan veg en hún hafði skilið það. Ætlun hennar var alls ekki að skattskylda menn, sem hefðu lægri tekjur en 30 þús. kr., heldur að eins hina, er tekjur hefðu fyrir ofan þetta mark  (E. A.: Það sagði jeg ekki heldur, en það þarf að breyta orðalaginu)  . Ef orðið „með“ getur orkað tvímælis, mun stjórnin ekki hafa neitt á móti því, að það sje felt burt. En jeg hefi bæði nú og við 1. umr. málsins sýnt fram á, hvernig stjórnin skilur þetta atriði og hvernig hún ætlast til að skatturinn verði lagður á. Stjórninni datt ekki í hug að auka skattinn frá því, sem hann var ákveðinn í gildandi lögum, á þeim mönnum, sem befðu lægri tekjur en 30 þús. kr. En úr því að þessi ágreiningur hefir á orðið, tel jeg sjálfsagt, að breytt verði orðalaginu, til þess að taka af allan vafa, og mun Ed. verða til þess að gera þá breytingu, ef frv. verður samþ. hjer óbreytt. Loks skal jeg geta þess, að þótt jeg óskaði helst, að frv. yrði samþ. óbreytt, eins og það kom frá stjórninni, þá tel jeg þó bót í því, að það nái samþykki með breytingum nefndarinnar, því að þótt hlutskifti landssjóðs yrði minna, ef brtt. nefndarinnar næðu fram að ganga, er jeg ekki í vafa um það, að honum mundi áskotnast allálitlegur tekjuauki Samt sem áður. Frv. og brtt. nefndarinnar fara í sömu átt, aðhyllast sömu grundvallarregluna, en greinir að eins á um það, hvort skattskylda skuli 30-50 þús. kr. tekjur.

Framsm. (.Magnús Guðmundsson): Það lítur út fyrir, að till. nefndarinnar ætli að valda nokkrum ágreiningi. Sumir telja þær ganga of langt, aðrir of skamt, og er ef til vill ekki fjarri sanni að álíta, að þá muni till. vera nærri því rjetta, því að oft liggur hið rjetta miðja vega milli þeirra, sem lengst fara, og þeirra, sem skemst fara. Jeg skal geta þess um þá menn, sem hafa 30-50 þús. kr. tekjur, að 30 þús. eru ekki háar tekjur, ef tekjuhafinn leggur fje sitt í hættu til þess að afla þeirra. Það, sem hann græddi þetta árið, gæti hann hæglega mist næsta ár. En 30 þús. kr. eru góðar tekjur þeim, sem eigi þarf að leggja fje sitt í hættu. Frv. gerir engan mun á þessu tvennu, enda er það ekki auðvelt. Þess vegna tel jeg þá leiðrjetta, sem nefndin hefir valið, að hjer sje farið varlega, að menn þessir sjeu heldur allir undanþegnir aukaskatti en að þeim sje fleirum eða færri stofnað í hættu með skattaálögum. En um hitt atriðið, að nefndin lækkaði hundraðstöluna, er það að segja, að með því hafði hún fyrir augum, að bæjar- og sveitarfjelögum er með frv. til dýrtíðarlaga, sem nú liggja fyrir Alþingi, gefið undir fótinn að nota sjer líka gróða þessara manna, með auknum álögum til dýrtíðarhjálpar. Heyrst hafa og raddir um það, að eigi væri tilhlýðilegt að leggja skattinn á fyrir árið 1917. Jeg fæ ekki sjeð, að þetta álit sje á nokkrum rökum bygt. Og minna má á það, að í fyrra var hjer í deildinni samþ. samskonar ákvæði, að því er snerti árið 1916, og þá hneykslaðist enginn á. Engin deila stendur milli stjórnarinnar og nefndarinnar um stefnu þessa máls. Báðar vilja fara sömu leiðina, en þeim ber að eins ekki saman um það, hversu langt skuli farið. Það hefir verið fundið frv. til foráttu, að meginstyrjaldargróðinn sje nú fram hjá farinn; en vitanlega er samt enginn skaði skeður, þó að málið næði fram að ganga. Afleiðingin yrði þá að eins sú, að landssjóður bæri ekkert úr býtum. En jeg trúi alls ekki, að sú verði reyndin á. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) gerði mikið veður út af 1. gr. frv. Hann vildi skilja hana á þá leið, að 1.500 kr. aukaskattur skyldi lagður á tekjur, er næmu 30 þús. kr. En þessi skilningur er rangur. Frv. gerir ekki ráð fyrir, að lægri tekjur en 30 þús. kr. skuli skattskyldar í því efni, er hjer ræðir um.  (E. A.: Það er ekki rjett)  . Háttv. þm. (E. A.) skilur þá ekki frv.  (E. A.: 3X5 eru þó 15)  . Með þessum reikningi sýnir háttv.þm. (E. A.) einmitt, að hann hefir misskilið frv., því að hann vill reikna með tekjur undir 30 þús. kr. En það er ekki rjett, eins og auðsætt er af því, að í frv. stendur „frá og með 30 þús. kr.“. En nefndin hefir nú samt sem áður orðað þetta svo, að hvergi getur valdið misskilningi. Þá ber og að taka það til greina, að lægri tekjur en 30 þús. kr. þurfa alls ekki að vera styrjaldargróði. Þær geta fengist af atvinnu, sem gæfi slíkar tekjur af sjer á venjulegum tímum. Til þess að sýna fram á það, að hjer er sannarlega ekki farið vægt í að skatta háar tekjur, skal jeg benda á það, að af 300 þús. kr. tekjum mun skattur nema í alt til landssjóðs um 67.000 kr., og þegar þar við bætist skattur til sveitar- og bæjarfjelaga, sjest, að það er ekki lítill partur teknanna, sem fer í skatta. Og gagnvart þeim, sem telja tilgangslaust að samþ þetta frv. vegna þess, að það muni engar tekjur gefa í landssjóðinn, skal jeg benda á það, að eigi þarf nema 2-3 menn með 300 þús. kr. tekjum til þess, að af þessu frv. komi eins miklar tekjur og af frv. um hækkun vörutolls, sem vel þótti ómaksins vert að samþ. hjer í þessari háttv. deild um daginn. Og jeg veit að minsta kosti um 2 menn, sem höfðu þessar tekjur árið 1917. Að endingu vil jeg mælast til þess fyrir hönd nefndarinnar, að brtt. hennar verði samþyktar hjer í háttv. deild, því að jeg efast ekki um það, að þær verða að miklu gagni.

Gísli Sveinsson Þótt jeg hafi gert áður grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, vil jeg samt skýra hana dálítið nánar og jafnframt rekja að litlu þau atriði málsins, sem orðið hafa sjerstaklega að umtalsefni. Mjer blandast ekki hugur um það, að orðalagið á 1. gr. stjórnarfrv. mundi verða skilið á sama veg sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir skilið það og skýrt. En þetta atriði ætti samt ekki að verða að sundurþykkjuefni. Fjárhagsnefndin hefir nú breytt orðalaginu og sýnir það, að hún hefir skilið greinina eins og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.). Jeg sagði, að allmiklar breytingar væru gerðar á frv. stjórnarinnar, ef brtt. nefndarinnar næðu fram að ganga. En auðvitað er þar ekki um stefnubreytingu að ræða; ef svo væri, hefði nefndin hlotið að leggjast á móti frv. í heild sinni; enda gat slík breyting ekki komið til mála, úr því að nefndin vildi á annað borð fara tekjuskattsleiðina, því að stefnan er altaf eins í slíkum skattskyldufrv., sem sje sú, að leggja ákveðinn skatt á með því að taka ákveðið af hverju hundraði. En jeg býst við, að háttv. deild átti sig samt á því, að breytingar nefndarinnar á frv. stjórnarinnar eru allmiklar. Í fyrsta lagi hefir stjórnin lagt það til, að 5% skattur skuli lagður á 30 þús. kr. tekjur, en nefndin vill ekki skattskylda lægri tekjur en 50 þús. kr. Þetta er afarmikil breyting. Í öðru lagi vill stjórnin auka skattinn um ½% á þúsundi hverju, uns hann er orðinn 15 af hundraði, en nefndin af hverjum 5.000, uns hann er orðinn 10 af hundraði. Hjer er um stórbreytingu að ræða. Hæstv. fjármálaráðherra lagði mikla áherslu á það, að brtt. nefndarinnar sýndu stórgróðamönnum vorkunnsemi. Jeg hygg, að engin ástæða sje til slíkra ummæla. Nefndin ætlaðist alls ekki til þess, að stórgróðamenn væru undanþegnir skatti, heldur voru rökin til þessarar breytingar öll önnur. Jeg vil biðja hæstv. fjármálaráðherra að athuga, hvort hann hyggur, að skattur þessi komi í raun rjettri að eins niður á stórgróðamönnum. Ætlar hann, að skattur, sem lagður er á kaupmenn, komi ekki niður á öllum viðskiftamönnum þeirra? Á hinn bóginn mundu nokkrir falla undir skatt þennan, sem yrðu ef til vill að gjalda af eignum gróða sínum, t. d. útgerðarmenn. En t. d. þeir, sem bröskuðu með fisk, mundu láta skattinn koma niður á fiskverðinu og kaupgjaldi. Því fer fjarri, að hægt sje að ganga að því vísu, að stórgróðamenn beri þennan skatt, þó að hann sje af þeim tekinn að nafninu til. En þar verður auðvitað að taka skattinn, sem fjeð er fyrir. En reyndar þykir stórgróðamönnum eigi rjettlátt að verða fyrir strangri skattalöggjöf. Þeir eiga margs að gæta. Þeir þurfa að reka atvinnu sína, til þess að geta haldið pyngju sinni fullri. En þá dettur maður um þá spurningu, hvort þessi atvinnurekstur svari kostnaði á þessum tímum. Það getur verið vafasamt, og því hefir nefndin kosið að fara þennan meðalveg. En ef brtt. nefndarinnar ná ekki fram að ganga, mun hún, býst jeg við, greiða atkvæði móti stjórnarfrumvarpinu. Það hefði verið æskilegast, að stjórnin hefði sjeð sjer fært og talið sjer skylt, eins og stjórnir annara landa álíta skyldu sína, að gera sjer grein fyrir hversu mikilla tekna frv. mundi afla landssjóði. Jeg býst reyndar við, að stjórnin þykist geta haft sjer það til afsökunar, að hún hefði ekki haft fyrir sjer skattskrár frá 1917. En þar til er aftur því að svara, að skattur þessi kemur einkum niður á Reykjavík, en þar sitja ýmsar nefndir að störfum, t. d. niðurjöfnunarnefnd, sem hafa slík gögn handa millum, og hefði stjórninni átt að vera innan handar að notfæra sjer þau til leiðbeiningar. En þetta hefir hún ekki gert, og er það bagalegt, því að fyrir bragðið renna þm. blint í sjóinn um tekjuaukann. Hæstv. fjármálaráðherra skildist mjer að legði mesta áherslu á 100 þús. kr. tekjur og þar yfir og reiknaði þar af, hversu tekjuaukinn í procentum mundi nema miklu. Í þessu gæti verið vit, ef þingmenn vissu um einhverja, sem hefðu slíkar tekjur. En þegar farið er niður að 30 þús., er ekki hægt að miða við 100 þús. einvörðungu. En jeg veit ekki, hverjir hafa þessar miklu tekjur. Ef til vill einhverjir fáir stórsalar. En jeg er efins í því, að útgerðarmenn beri slíkan gróða frá borði. En jeg hefi heyrt um 3 eða 4 menn hjer í bæ, sem grætt hafa alleinkennilega, jafnvel svo að hundrað þúsundum skiftir. Það er sem sje kunnugt, að nokkrir útgerðarfrömuðir höfðu trygt sjer smíðar á skipum hjá erlendum skipasmíðastöðvum. En nú hefir verið svo mikið kapp um það að fá smiðuð skip, að menn hafa selt skipasmíðarjett sinn, svo nefnt „númer“ sitt þar, fyrir stórfje, jafnvel hundruð þúsunda. Þetta er auðvitað frábærlegur gróði. En hversu margir eru menn þessir hjer á landi? Þeir eru að eins örfáir, 2 eða 3 eða svo. Og ef ætti að taka skattinn einungis af þeim, mætti gera það með öðru móti. Það væri meira að segja auðvelt að gera þennan gróða þeirra upptækan að einhverju leyti, ef það þætti hlýða. Og ef frv. er fram kornið vegna þessara fáu manna, ætti ekki að skattskylda aðra en þá, sem hafa 100 þús. kr. tekjur eða þar yfir, en halda sjer að öðru leyti við þann tekjuskattsauka, sem samþ. var á síðasta þingi.

Einar Arnórsson Jeg get verið stuttorður, vegna þess að aðalkjarni eða atriði fyrri ræðu minnar hafa ekki verið hrakin. Það er mest deilt hjer um orðalagið á 1. gr. frv. stjórnarinnar og hvernig beri að skilja það. Það er auðvitað ósköp þægilegt að deila um svona lítil og vandalaus atriði, en ekki tel jeg með öllu rjett að eyða tíma til slíkra hluta, og eins og hjer stendur á, þá má hæglega laga þennan orðamun, ef frv. fer til 3. umr., og orða 1. gr. betur. Annars eru það fleiri þm. heldur en jeg, og það skýrir menn, sem skilið hafa orðalagið eins og jeg hefi skýrt það og skilið. Háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) kom með einkennileg rök í sambandi við þetta mál, þar sem hann vitnar til liðna tímans og þess, sem þm. hafa gert þá til þess að sanna, að þeir sjeu skyldir til þess að gera það sama nú. Hans hugsun er eitthvað á þessa leið: „Þið hafið, góðir hálsar, samþykt frv. í fyrra hjer í deildinni, sem fer í sömu átt og þetta frv., verkar aftur fyrir sig; þess vegna eigið þið að samþykkja þetta frv. nú“. Það er rjett, að í fyrra var samþykt hjer í deildinni frv., sem fór í þessa áttina, en þótt einhverjir hafi hlaupið á sig í fyrra, þá er ekki þar með sagt, að þeir eigi að gera það líka á þessu sumri. Það er lík hugsun í þessari rökfærslu eins og ef jeg segði: „Úr því að maður stal í fyrra, þá er best, að hann geri það einnig í ár“. Nei, þótt jeg hafi gert rangt einu sinni, þá er það rjett að kannast við það og ekki gripa tækifærið til þess að fremja ranglæti aftur, þótt það kunni að gefast. Þá sagði háttv. 1. þm. Skagf. (M. G. ), að það væri ekki galli á þessu frv., þótt stórgróði fyrri ára hefði verið látinn fara hjá. Að forminu til er það ekki galli á frumv., þótt þeir sleppi undan þessum skatti, sem fyr hafa grætt, en það er óneitanlega galli, þegar litið er til gagnsins, sem af frv. getur orðið, eða með öðrum orðum tilgangs þess. Það er ekki það sama, þegar leggja á skatta á, er eiga að auka tekjur landssjóðs, hvort að eins er náð til eins eða tveggja manna, eða þá til miklu fleiri manna, eða með öðrum orðum hvort að eins er náð með skattalöggjöfinni 2 þús. eða t. d. 20 þús. Ef því skattalögin ná að eins til örfárra manna, þá getur þar af leitt, að tekjurnar af þeim verði svo litlar, að það muni engu fyrir landssjóð, en aftur á móti getur sveitarfjelögin munað mikið um þær, ef þeim yrðu þær eftir látnar. Ef hæstv. fjármálaráðherra hefir skilið mig svo, að jeg væri að mæla menn, er getu hafa, undan því að greiða sin gjöld til almennra þjóðfjelagsþarfa, þá hefir hann misskilið mig mjög. Okkur greinir að eins á um leiðirnar. Jeg tel ekki rjett, eftir því sem atvik liggja til, að landssjóður komi á síðustu stundu og teygi klærnar í þá menn, sem eitthvað geta borgað, heldur vil jeg láta sveitarfjelögunum það eftir. Þar sem hæstv. fjármálaráðherra var að tala um, að ekki væri rjett að seilast í vasa öreiganna, þá er það sannmæli, en spurningin er, hvort einmitt þetta frv. verði ekki orsök til þess, að seilst verði dýpra niður í vasa öreiganna, því að til þess að fá upp í þennan skatt leggja t. d. kaupmenn því meira á vöru sína. Jeg hefi lýst því áður, að þar sem þessi aukaskattur er lagður á einstaka menn eða fjelög, þá leiði þar af, að niðurjöfnunarnefndin getur ekki bygt eins á gjaldþoli þeirra, og því ekki, ef rjettlætis er gætt, lagt á þá eins og hún mundi annars gera. Jeg get á engan hátt tekið það til mín, sem hæstv. fjármálaráðherra bar mjer á brýn, að jeg vildi seilast ofan í vasa öreiganna. En það mætti miklu fremur segja það um tvö önnur frv. frá þessari góðhjörtuðu stjórn. Annað af þessum tveimur frv. var frv. um 100% hækkun á vörutollinum, en hitt var frv. um stimpilgjaldið, að nokkru leyti. Tollurinn eftir vörutollsfrv. kemur jafnt niður á ríkum sem fátækum og hittir af handahófi eins og vjelbyssuskothríð, og um stimpilgjaldið er svipað að segja, að svo miklu leyti sem þar er gert ráð fyrir, að tekið verði gjald af farmskírteinum, því að það hlýtur að koma niður á framleiðslu hinna smáu, engu síður en framleiðslu hinna stóru. Jeg skal kannast við, að það er rjett hjá hæstv. fjármálaráðherra, að maður sem hefir 100 þús. kr. tekjur, er langt frá því að vera öreigi, þótt af þessum tekjum hans sjeu teknar 23 þús. En jeg vil endurtaka það, sem jeg sagði áðan, að það er ekki rjett að sjá ofsjónum yfir gróða slíkra manna, því að atvinnuvegur sumra þeirra er þannig lagaður og svo hættumikill, að þótt þeir græði eitthvað á þessu ári, þá geta þeir tapað því og beðið stórtjón á næsta ári. Okkar þjóðfjelag er nú einu sinni þannig vaxið, að jöfnuður er ekki kominn á, og hafa því einstakir menn nokkur auðæfi í höndum sjer, og það er ekki nema eðlilegt, að þessir einstöku menn velti atvinnuvegum vorum og viðskiftum. Og meðan svo er, að ríkið tekur ekki þessar atvinnugreinar, þá megum við vera þakklátir fyrir, að einstaka menn hafa framkvæmdarsemi og dugnað til þess að leggja fje sitt í áhættu og veita atvinnuvegum vorum forstöðu, og yfirleitt halda uppi búskap þjóðarinnar. Hjer í Reykjavík er það t. d. ekki lítill hluti íbúanna, sem hefir lifað á starfi þessara manna í þágu sjávarútvegarins, og sje þrengt um of að þeim, sem halda uppi atvinnuvegum þjóðarinnar, og ef harkalega er að þeim farið, þá býst jeg við, að það geti haft slæmar afleiðingar er fram í sækir. Jeg held, að jeg hafi svo ekki meira um þetta mál að segja, og það má búast við því, að það gangi í gegnum deildina, en jeg vil enda mín orð með því, að ef frv. stjórnarinnar verður samþykt við 2. umr, þá verði það gert svo úr garði, að enginn efi geti leikið á um það, hvernig beri að skilja 1. gr. þess.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil að eins gera örstutta athugasemd við ræður háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og háttv. 2. þm. Árn. (E A.). Þeir hjeldu því fram, að mjer skildist, að þessi skattur, sem lagður yrði á gróðamennina, væri eins nærgöngull við öreigana og skattur, sem lagður væri beinlínis á þá. Þetta nær nú ekki neinni átt. Enda er öruggasta sönnunin fyrir því sú, að gróðamennirnir hamast jafnan gegn svona sköttum, ekki vegna þess, að þeir komi hart niður á fátæklingana, heldur af hinu, að þeim finst þeir of nærgöngulir við sig. Og að því er verslunarrekendur snertir, þá vilja hv.þm. ef til vill halda því fram, að þeir leggi skattinn á vörurnar. Já, það má vel vera, en vanalega er lagt svo mikið á vörurnar, að skatturinn kemur að allega við „privat“-gróðann. Auk þess kemur þessi skattur á ýmsa aðra en verslunarrekendur, og enginn vafi er á því, að engin skattalög fremur en þessi sneiði fram hjá fátæklingunum. Þá mintist háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) á tvö önnur tekjuaukafrv., sem stjórnin hefir komið með, sem sje vörutollsfrv. og frv. um stimpilgjald, og hann taldi þessi frv. ná jafnt til ríkra sem fátækra. Jeg skal játa það, að þessi skattafrv. koma of mikið við þá, sem fátækir eru, og það var af þeim ástæðum, að stjórnin lagði til, að ekki yrðu hækkaðir nema tveir liðir í vörutollinum. En þessi frv. eru þó fram komin af því, að þau voru nauðsynleg, eins og hag landsins er háttað nú sem stendur. Auk þess óvíst eftir undirtektunum frá síðasta þingi, að hægt væri að koma eins rjettlátu frumvarpi og þessu gegnum þingið, og jeg verð að segja, að í byrjun þingsins datt mjer ekki í hug, að hægt mundi vera að koma því áleiðis. En nú eru horfurnar aðrar, og þetta sýnir, og það gleður mig, að augu manna hafa opnast meir og meir fyrir nauðsyninni á tekjuauka og fyrir því, hve tekjuauki, einnig þessi, er rjettlátur. En það er augljóst, að slík lög sem þessi hljóta að mæta mikilli mótspyrnu, hjer eins og annarsstaðar, og það er eðlilegt, þar sem þeir menn, sem þau koma við, eru auðugustu menn þjóðfjelagsins. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) virtist vera að álasa stjórninni fyrir það, að hún hefði ekki komið fram með áætlun um, hversu mikill gróði mundi verða af þessu frv. En í sannleika sagt sá stjórnin sjer ekki kleift, eftir þeim gögnum, er fyrir lágu, að koma með neina ábyggilega áætlun um það. Og þó að áætlun hefði mátt gera fyrir Reykjavík, þá dugði það ekki, því að jeg geri ráð fyrir, að utan Reykjavíkur sjeu margir, sem verða skattskyldir samkvæmt þessum lögum, en um þá verður ekkert sagt. Og jeg verð að álíta, að það sje betra að koma með enga áætlun um slíkt heldur en að koma með einhverja málamyndaáætlun, sem ekkert má byggja á. Þá var það eitt atriði í ræðu háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sem kom mjög flatt upp á mig, og það var, að jeg gat ekki skilið betur en svo, að hann teldi þetta frv. fram komið til þess, að hægt væri að ná í gróða af 2-3 mönnum, gróða, sem þeir hefðu átt að fá fyrir tilviljun eina. Vitanlega á þetta frv. að ná til allra, sem hafa hægan gróða, en það er langt frá því, að það sje fram komið vegna sjerstakra manna. Þetta er því alveg eins skaðlaust og ef jeg segði við háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að hann væri á móti þessu frv. vegna þess eins, að það lenti á 2-3 mönnum, er væru vinir hans. En slíkar aðdróttanir kem jeg hvorki með í hans garð nje annara. Þá talaði háttv. 2. þm. Arn. (E. A.) um það, að ekki mætti þrengja um of að þeim mönnum, sem hjeldu uppi atvinnuvegunum og bæru þyngstu álögur landssjóðs En þess ber líka að gæta, að alþýða manna heldur líka uppi atvinnuvegunum með vinnu sinni o. fl., og ekki má heldur þrengja svo mjög að henni, að hún sjái sjer ekki farborða. Ekki græddu atvinnuvegirnir á því. Þingið heimtar tekjur fyrir landssjóðinn, og því verður að leggja skattana á þá, sem breiðast hafa bakið.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) vildi halda því fram, að fjárhagsnefndin hefði verið á einu máli um það, að skilja bæri orðalag 1. gr. stjórnarfrv. eins og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir skilið það, en jeg vil leyfa mjer að leiðrjetta þetta, því að það voru að eins tveir menn í nefndinni, sem voru þeirrar skoðunar.  (G. Sv.: Þetta er ekki rjett)  . Það er áreiðanlega rjett, því að jeg hefi nú í þessu spurt nefndarmenn um þetta, svo að þessi framsláttur hlýtur að stafa af minnisleysi hjá háttv.þm. (G. Sv.). Þá þótti háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) það undarlegt, að jeg skyldi ganga út frá því, að þessi háttv. deild teldi það rjett nú, sem hún taldi rjett í fyrra. En mjer finst þetta einmitt eðlilegur hugsanagangur, því að hann byggist á því, að menn vilji standa við orð sín og gerðir, og hjelt jeg, að háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) gæti ekki verið þetta þyrnir í augum. Og vel man jeg það, að hann sjálfur notaði sömu röksemdaleiðslu hjer í þessari deild fyrir nokkrum dögum út af öðru máli. Og til þess, að jeg viðhafi líkingu hins sama háttv.þm. (E. A.), skal jeg geta þess, að jeg get vel búist við því, að sá, sem stal í fyrra, steli einnig í ár.

Gísli Sveinsson Það voru að eins nokkur orð viðvíkjandi ræðu 1. þm. Skagf. (M. G.), um afstöðu nefndarinnar til þess, hvernig skilja beri orðalag 1. gr. Jeg sagði það, að nefndin hefði orðið sammála um, að skilja bæri greinina eftir orðunum, og væri þá ekki hægt að skilja hana öðruvísi heldur en háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), en þetta kom samt aldrei til atkvæða í nefndinni. Að sumu leyti virtist mjer háttv. sami þm. (M. G.) vera að reyna að bera í bætifláka fyrir þetta orðalag stjórnarfrv., og er það skiljanlegt, þar sem hann ef til vill, þótt merkilegt sje, á einhvern þátt í þessu óljósa orðalagi.  (M. G.: Jeg álít það ljóst)  .

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Landbúnaðarnefnd, sem falið var þetta mál, hefir rætt það á fundum sínum og leggur það til, að frv. verði samþykt óbreytt. Frv. sjálft, um kynbætur hesta, er á þgskj. 100 og nál. á þgskj. 242, og þar sem jeg geri ráð fyrir, að sjerhver þm. hafi kynt sjer hvorttveggja, þá sje jeg ekki ástæðu til að eyða fleiri orðum um málið. Menn munu hvort eð er hafa ákveðið með sjálfum sjer, hvernig þeir ætla að greiða atkv. Það ræður kylfa kasti um, hvernig fer fyrir frv. við atkvgr.

Frsm. (Einar Árnason) Þótt fjárhagsnefnd sje í raun og veru meðmælt þingsályktunartillögunni á þgskj. 128, þá hefir hún þó ekki getað fallist á að mæla með, að hún verði samþykt óbreytt. Till. fer fram á það, að öllum þeim sparisjóðum, sem óska þess, verði veitt undanþága frá ákvæðum sparisjóðsreglugerðarinnar frá 5. maí 1917. Nefndin sjer ekki ástæðu til að gefa svo lausa taumana. Henni sýnist, að allir stærri sparisjóðir ættu að geta framfylgt reglugerðinni. Þeim ætti hvorki að vera það ofvaxið kostnaðarins vegna, nje heldur er líklegt, að stjórn þeirra sje svo skipuð, að þeir eigi fyrir þá sök erfitt með að fullnægja kröfunum. Aftur er það augljóst, að smærri sparisjóðir til sveita eiga fult í fangi með að fullnægja kröfum reglugerðarinnar. Sparisjóðir eru nú sem óðast að koma upp til sveita, og munu þeir í byrjuninni hafa lítið fje til umráða. Venjulegast er það, að þeir menn gangast fyrir stofnun sjóðanna, sem eitthvað vilja á sig leggja fyrir gott málefni. Er þeim svo oftast falið að stjórna sjóðunum, og fá þeir að jafnaði litla borgun fyrir ómök sín. Skilyrðið fyrir því, að litlir sjóðir geti starfað, er það, að þeir þurfi ekki miklu að kosta til stjórnarinnar. Það getur komið sjer mjög bagalega fyrir þessa sjóði að vera skyldir til að fylgja reglugerðinni í öllum atriðum, einkum ef stjórnin er dreifð, sem oft vill verða í sveitum. Ef nú þessi umfangsmikla bókfærsla, sem reglugerðin fyrirskipar, yrði þess valdandi, að áhugi manna á stofnun nýrra sparisjóða minkaði, væri það illa farið, og því vill nefndin mæla með því, að hinum smærri sparisjóðum sje veitt undanþága, ef þeir sýna, að bókfærslu þeirra sje tryggilega fyrir komið. Brtt. nefndarinnar er miðuð við það, að undanþága sje ekki veitt öðrum sparisjóðum en þeim, sem hafa 75.000 kr. eða minna fje til umráða og eiga heima í sveit. Nú hefir komið brtt. frá háttv. aðalflm. þessarar till. (St. St.). Vill hann, að upphæðin sje hækkuð úr 75.000 upp í 100.000. Jeg hefi ekki borið mig saman við samnefndarmenn mína um þessa brtt , og get því ekkert um hana sagt í nefndarinnar nafni, og fyrir mitt leyti sje jeg ekki, að upphæðin skifti miklu máli. En þar sem þetta varð niðurstaðan í nefndinni, þá býst jeg ekki við, að hún falli frá sinni till., jafnvel þótt hún geri þessa brtt. ekki að neinu kappsmáli. Í nefndinni greindi menn dálítið á um það, hverja upphæð skyldi setja. Uppástunga kom um það að hafa hana 50.000 kr., en aðrir vildu setja 100.000. Til að fá samkomulag var svo þessi meðalvegur farinn. Jeg vil svo fyrir nefndarinnar hönd mæla með því, að till., eins og hún er orðuð á þgskj. 241, verði samþ.

Stefán Stefánsson Jeg get nú í raun og veru þakkað háttv. fjárhagsnefnd fyrir hennar undirtektir í þessu máli. Þótt hún geti ekki fallist á till. mína nema að nokkru leyti, þá hefir hún þó kannast við, að undanþága frá sparisjóðsreglugerðinni sje nauðsynleg fyrir litla sjóði. En háttv. nefnd hefir ekki fundist ástæða til að veita undanþágu sjóðum, sem hafa meira en 75.000 kr. ávaxtafje. En jeg verð að líta svo á, að það geti verið erfitt fyrir sjóði innan við 100.000 kr. að fullnægja kröfum reglugerðarinnar. Það verður erfitt fyrir þá að taka upp það bókhald, sem eykur að miklum mun stjórnarkostnað og bókakaup. Þegar þeir taka ekki nema ½ eða ¾% hærri vexti af allmiklu af því fje, sem þeir lána út, en þeir greiða af því, sem tekið er til ávöxtunar í sjóðnum, þá verður ekki mikið, sem safnast, þegar búið er að greiða allan rekstrarkostnað. Gerum ráð fyrir, að í sjóði sjeu alls 100.000 kr. Af því lánar hann út í sjálfskuldarábyrgðarlán og fasteignaveðlán, segjum 80.000 kr. Nú mun það vera venjan - jeg veit að minsta kosti við þann sparisjóð, sem jeg veiti forstöðu, - að af þessum lánum hafa ekki verið teknir hærri vextir en 5%, en greiddir 4¼% af innlögum í sjóðinn. Þetta er til þess að gera mönnum í sveitinni sem hægast fyrir með lánveitingar úr sjóðnum. Af þessum 80.000 kr. hefir þá sjóðurinn 600 kr. í ágóða. Segjum nú, að hinar 20.000 kr. sjeu lánaðar í víxlum. Á þeim græðir sjóðurinn 1½% því að það mun vera algeng venja að kaupa víxla gegn 6% forvöxtum. Á víxlaupphæðinni græðir sjóðurinn þá 300 kr. Allar tekjurnar eru þá 900 kr. á ári. Af þessum tekjum þarf sjóðurinn svo að greiða sínum starfsmönnum, og þeir geta orðið ærið dýrir, þegar sjóðurinn er orðinn svona hár og umfangsmikill. Jeg get varla hugsað mjer, að formanni og gjaldkera sparisjóðs, sem hefði nær 100.000 kr. ávaxtafje, yrði greidd minni þóknun en 500 til 600 kr., en þá verður lítið eftir til aukningar varasjóði, þegar annar sjálfsagður kostnaður er tekinn til greina. Jeg vænti því, að háttv. þingdeild samþ.brtt. mína. Jeg sje ekki heppilegt og enga ástæðu til að halda sjer við upphæðina 75.000 kr. Geri ráð fyrir, að hjer í deildinni sjeu fleiri, sem þekkja vel til um rekstur sparisjóða í sveit, og hve nauðsynlegt það er að ávaxta vel sparifje manna, og þá um leið gera sveitarbúum sem hægast fyrir að fá fje til þarfra og nauðsynlegra framfara. Þess ber að gæta, að þetta eru sjóðir, sem sveitirnar eiga, og eiga að vera til hagnaðar bæði fyrir þá, sem fjeð eiga, og þá, sem fjeð þurfa að nota. Svo finst mjer allathugavert það ákvæði í nefndartill., að undanþágan veitist að eins þeim sjóðum, „sem eru í sveitum“. Hvað er átt við með þessu „í sveitum“? Mundi ekki sá sparisjóður teljast í sveit, sem hefir aðsetur sitt í löggiltu kauptúni eða sjávarþorpi? Þeir staðir lúta þó sveitarstjórnum, en ekki bæjarstjórnum. Það getur því í það minsta leikið vafi á því, hvernig eigi að skilja þetta. Eigi að skilja það svo, að sparisjóðir í löggiltum kauptúnum og í sjávarþorpum teljist ekki í sveit og fái þar af leiðandi ekki undanþágu, þá get jeg ímyndað mjer, að fullerfitt geti orðið í litlum eða fámennum kauptúnum og í sjávarþorpum að starfrækja sparisjóði, samkvæmt reglugerðinni, sem kunna að hafa aðsetur sitt þar á staðnum, en starfa þó miklu fremur fyrir sveitina eða sveitirnar í kring en sjálft kauptúnið. Það er sem sje alls ekki víst, að í fámennu þorpi sje auðvelt að skipa svo stjórn sjóðsins og kosta þar dýra og erfiða bókfærslu, að ljettara verði en þótt í sveit sje, eftir því, sem jeg ætla að nefndin meini með þessu orðalagi. Eigi aftur á móti að skilja þetta svo, að kaupstaðirnir fái ekki undanþágu, þá kemur það auðvitað ekki að sök, því að í kaupstöðunum eru víst ekki sparisjóðir, sem hafa minna fje til ávöxtunar en 75.000 kr. Það varðar því miklu og er nauðsynlegt að fá skýringu á því hjá nefndinni, hve nær sparisjóður getur talist í sveit og hve nær ekki. Með minni brtt. hefi jeg því lagt til, að þessi orð „sem eru í sveitum“ falli úr nefndartill., og að í stað „75.000 kr.“ komi 100.000 kr. Með þessu er sneitt fyrir allan misskilning og upphæðin gerð þó nokkru viðunanlegri.

Frsm. (Einar Árnason) Eins og jeg hefi áður tekið fram, þá er þetta 100.000 kr. takmark lítið atriði fyrir mjer, og ætla jeg því ekki að deila um það. En viðvíkjandi því, að þegar útlánsvextir af sjálfskuldarábyrgðarlánum og fasteignalánum eru ekki hærri en 5% og vextir af innstæðufje 4½%, þá sjeu sjóðirnir ekki færir um að bera mikinn kostnað, þá skal jeg viðurkenna, að það er rjett. En jeg lít svo á, að ekki sje hyggilegt fyrir sjóðina að hafa svo lítinn mun á útláns og innlánsvöxtum. Mjer finst meira um vert fyrir þá, sem þurfa að fá fje að láni, að geta fengið það með góðu móti nálægt sjer, þótt vextirnir sjeu dálítið hærri; menn mundu ekki finna mikið til þess eða hafa út á það að setja. Það út af fyrir sig er því ekki næg ástæða til þess, að ekki sje haldið fast við það, að sjóðirnir hafi bókhaldið sem allra tryggast. Þá kem jeg að því að skýra, hvað átt er við með orðunum „í sveit“: jeg gleymdi að gera það áðan. Nefndin telur þann sparisjóð í sveit, sem hefir aðsetur sitt utan löggiltra kauptúna. Ef sparisjóðurinn er í löggiltu kauptúni, þá heyrir hann ekki undir það, að geta fengið undanþágu. Þegar sjóðurinn er í kauptúni, þá mun stjórnin venjulega vera þar á staðnum, og á þá ekki eins erfitt með að fullnægja skilyrðum reglugerðarinnar. Aðalerfiðleikarnir eru, ef stjórnin er ekki öll á sama stað. Hvað upphæðinni viðvíkur, þá eru varla margir sparisjóðir í sveit, sem hafa yfir 75.000 kr. yfir að ráða. Sveitasparisjóðirnir eru flestir ungir og hafa lítið fje til umráða, svo að þeir geta ekki verið nema örfáir, sem fara yfir þessa upphæð. Jeg sje því ekki ástæðu til að víkja frá brtt. fjárhagsnefndar í þessu máli.

Stefán Stefánsson Það má vera, að ekki sje hyggilegt að lána fje úr sparisjóðunum með lágum vöxtum, en því óhyggilegra er það, að stofna til þess með óþörfum kostnaðarauka, að sjóðurinn geti ekki safnað sem tryggustum varasjóði. Sje varasjóðurinn stór, þá getur hann frekar borið þau óhöpp, sem á kunna að falla vegna ófullnægjandi trygginga, og þá er ekki óeðlilegt, þótt útlánskjörin geti orðið vægari, ef næg trygging er fyrir hendi til að borga skakkaföll, ef einhver verða. Sje á hinn bóginn varasjóðurinn lítill, í samanburði við það fje, sem stendur í útlánum, þá er bættan aftur því meiri. En reynist mögulegt, með lágum stjórnarkostnaði, að safna álitlegum varasjóði, þrátt fyrir það, þótt vaxtamunurinn á innlögum og útlánum sje lítill, er það góðra gjalda vert og mikið fyrir það gefandi að hafa svo hagkvæma lánsstofnun í sveitum. Háttv. frsm. (E. Arna) hefir nú gefið þá skýringu, að sparisjóðir í löggiltum kauptúnum teljist ekki í sveit. En þetta er að mínu áliti hreinn misskilningur, eins og jeg hefi bent á, en eigi þetta að skiljast svo, þá getur orðið hvumleitt, þar sem fáment kauptún er í víðáttumiklu og mannmörgu hjeraði, að sparisjóðurinn geti ekki fengið undanþágu, sje hann starfræktur í kauptúnum.  (E. Árna.: Þá er ekki annað en að starfrækja hann annarsstaðar)  . Já, mikið rjett, en það getur verið talsvert bagalegt að fá ekki undanþágu fyrir sjóðina, að eins fyrir það, að staðurinn er löggiltur, því að einmitt á slíkum stöðum verður flestum, sem sjóðina nota, hægast að reka þar sín sparisjóðserindi. Það er nú ekki svo að skilja, að jeg geti ekki fallist á brtt. nefndarinnar í aðalatriðunum. En jeg sje ekki, að það sjeu nein útlát fyrir þá, sem vilja unna sparisjóðum í sveitum að vera starfræktir, að samþykkja brtt. mína. Hún yrði mörgum sparisjóðum til hagræðis, enda ekki rjett að gera óþarfar kröfur til þessara, fremur en annara stofnana landinu. Annars ætti það að vera hverjum manni hugleikið, að sparisjóðir komi sem víðast upp og eflist, því að þeir eru sannarlega flestum stofnunum notasælli, í hvaða sveit eða hjeraði sem þeir eru.

Pjetur Jónsson Jeg held nú, að þetta mál sje komið í verra efni en þegar byrjað var á því hjer í deildinni. Jeg álít, að nefndin hafi tekið alveg skakka stefnu. Jeg fór fram á það við umr. um daginn, að málinu yrði snúið við og afgreitt með rökstuddri dagskrá, þess efnis að vísa því til stjórnarinnar, að taka sparisjóðsreglugerðina til nýrrar yfirvegunar og breyta henni. Þessi till., ef hún verður samþ., hvort heldur með brtt. eða ekki, kemur ekki að haldi þeim sjóðum, sem mest hafa kvartað undan reglugerðinni. Sparisjóðir í sveitum eru ekki starfræktir daglega. Það væri ómögulegt, - algerlega ókleift að gera það. Þar er því sparisjóðsstörfunum oft gegnt endurgjaldslaust að mestu leyti. Þetta breytist ekki heldur við reglugerðina, og þessir sjóðir eiga því ekki erfiðast með að komast af. í reglugerðinni er alls ekki skipað, að sjóðirnir skuli starfræktir daglega. í kauptúnum hagar svo til, að þar verður ekki komist hjá því að hafa daglega afgreiðslu, þótt sjóðurinn nemi ekki svo miklu sem 100.000 kr. Það er því alveg óhugsandi og ómögulegt til þess að ætlast, að menn fáist til þess að annast sparisjóðsafgreiðslu þar fyrir mjög litla eða enga þóknun. Nú er reynslan sú, að flestir sparisjóðir geta ekki staðið sig við að borga nauðsynlegum starfsmönnum, eins og verið hefir, hvað þá heldur ef þarf að fjölga þeim og gera afgreiðsluna margbrotnari. Þótt teknir sjeu 6% vextir af víxlum og 5% af öðrum lánum, þá hrökkva tekjur sjóðanna ekki langt til þess að launa mörgum starfsmönnum mjög fyrirhafnarsama bókfærslu og daglega afgreiðslu. Jeg álít því, að hv. fjárhagsnefnd hafi algerlega misskilið sitt hlutverk, þegar hún vill veita undanþágu einungis þeim sjóðum, sem hafa 75.000 kr. stofnfje. Rjettast hefði verið að miða við ekki lægri upphæð en 250 þús kr., ef farin er þessi undanþáguleið á annað borð, því að það eru sjóðirnir í bilinu milli þessara upphæða, sem örðugast eiga, ef þeir eru í kauptúnum, því að þá hafa þeir daglegt kvabb. En mjer finst hitt vera miklu eðlilegra, að vísa málinu til stjórnarinnar og fá hana til að breyta reglugerðinni. Jeg er ekki hræddur um, að hún tæki það neitt strangt upp eða yrði neitt illa við þeim tilmælum. Hvað þýðir það að hafa strangar reglugerðir, þegar ekkert eftirlit er með því, að þær sjeu haldnar? Niðurstaðan verður ekki önnur en sú, að reglugerðin verður bara brotin. Jeg leyfi mjer því að stinga upp á því, að málinu sje vísað til stjórnarinnar, samkvæmt 42. gr. stjórnarskrárinnar.

Magnús Guðmundsson Jeg ætla að eins, í tilefni af orðum háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), að skýra frá því, hvað fyrir fjárhagsnefndinni vakti. Þegar þau ákvæði voru sett í sparisjóðareglugerðina, að greiðslur í og úr sjóðunum skyldu færðar í margar bækur, var ástæðan sú, að gengið er út frá því sem aðalreglu, að 2-3 menn sjeu við flestallar afgreiðslur sjóðanna, og tryggingin hugsuð í því, að líkur fyrir rjettri bókfærslu sje því meiri sem fleiri eru við afgreiðslu og því fleiri bækur sem eru haldnar. Í sveitum er þessu nú þannig háttað, að mjög erfitt er að hafa jafnan 2-3 menn við afgreiðslu sjóðanna, og þegar að eins 1 maður afgreiðir, er tilgangslítið að láta hann færa inn í margar bækur, því að í því er engin veruleg trygging. Þetta er ástæðan til þess að nefndin vill láta sveitasparisjóði hafa sjerstöðu. Þá hefir það verið tekið fram, að þeir sjóðir, sem eigi hafi meira fje en 100.000 kr. til ávöxtunar, gætu ekki greitt neitt í starfslaun. Þetta er þó varla rjett á litið, því að sjóður, er ávaxtaði 100.000 kr. gæti lánað helminginn af þeirri upphæð fyrir 5 af hundraði, en hinn helminginn fyrir 6 af hundraði í vexti Ætti sjóðurinn þá að hafa um 1.500 kr. í hreinan arð, og gæti hann þá greitt að minsta kosti helminginn af þeirri upphæð í starfslaun og kostnað, og samt lagt nokkuð í varasjóð. Það er ekki rjett, að sparisjóðir sjeu eftirlitslausir. Þeir hafa allir endurskoðendur, og er vanrækslu þeirra um að kenna, sje bókfærslan ekki í lagi. Það, sem háttv.þm. S. Þ. (P. J) sagði um þetta, er alveg rangt. Í raun og veru er það ekki annað en breyting á reglugerðinni, þegar stjórnarráðið veitir slíka undanþágu, sem hjer ræðir um. Að því leyti má segja, að till. þessi sje óþörf, því að stjórnarráðið getur alveg eins vel breytt reglugerðinni eins og veitt undanþágu frá henni. En tilætlunin var sú að sýna, að gera ætti greinarmun á því, hvort líkur væru til þess, að sparisjóðirnir ættu hægt með að hafa 2 menn við bókfærslu, því að aðaltryggingin liggur í því, að sama upphæðin sje bókfærð af tveim.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Brtt. á þgskj. 269 er komin fram eftir ósk fjárveitinganefndar, sem batt meðmæli sín með því, að styrkurinn væri veittur, því skilyrði, að hann væri bundinn við bát, sem hefði aðsetur í Vestmannaeyjum. Nefndin hefir því orðið ásátt um að bæta því inn í till. Hitt atriðið, að báturinn skuli ekki vera nema einn, hefir nefndin ekki sjeð sjer fært að taka til greina, því að við því getur hvorki nefnd nje einstakur maður spornað, ef fleiri vilja upp á sitt eindæmi halda úti slíkum bát. En til þess að fleiri en einn bátur nyti styrks úr landssjóði, þyrfti nýja fjárveitingu, en engum verður bannað að sækja um hana. Jeg hygg, að það sje fullljóst, bæði af áliti sjávarútvegsnefndar og eins af framsögunni hjer í deildinni við síðustu umræðu, að ekki er ætlast til, að styrkurinn sje veittur nema einum bát, Nefndin sjer sjer ekki fært að gera neina breytingu í þessa átt. Jeg vona, að málið gangi nú slindrulaust gegnum deildina, eins og því er komið, og álít frekari umræður óþarfar.