Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur haft til umfjöllunar till. til þál. um könnun á lækningarmætti jarðsjávar við Svartsengi, 117. mál þessa þings. Nefndin fékk umsögn frá landlækni, læknadeild Háskólans, Samtökum psoriasis- og exemsjúklinga, Læknafélagi Íslands og Hitaveitu Suðurnesja, og var í umsögnum þessara aðila lýst jákvæðri afstöðu til till. Fram kemur í umsögnum að sú könnun, sem till. gerir ráð fyrir, væri þegar hafin. Með tilliti til þessa hefur allshn. gert breytingu á tillgr., sem fram kemur á þskj. 661 og er svohljóðandi, með leyfiforseta: „ Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að leiði könnun, sem nú fer fram á lækningarmætti jarðsjávar við Svartsengi, til jákvæðrar niðurstöðu, þá verði þegar unnið að því að koma upp sérstakri aðstöðu fyrir þá sjúklinga sem að læknisráði er talið rétt að noti jarðsjóinn til baða.“ Allshn. leggur til að till. verði samþykkt með þeirri breytingu sem ég hef hér lýst.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar þáltill. um íslenskt efni á myndsnældum, 185. mál þessa þings. Hefur nefndin fengið umsögn frá Sambandi tónskálda og eigenda flutningsréttar um tillöguna. Meginefni till. er að fela menntmrh. að beita sér fyrir því, að upp verði teknar viðræður við eigendur höfundarréttar íslensks efnis, sem flutt hefur verið í Ríkisútvarpi - sjónvarpi, er hafi það markmið að setja reglur er gefi almenningi kost á að fá íslenskt sjónvarpsefni til láns eða kaups á myndsnældum. - Mælir nefndin með að till. verði samþykkt óbreytt. Ég vil geta þess að hv. þm. Guðrún Helgadóttir var fjarstödd afgreiðslu málsins, en láðst hefur að geta þess í nál.



Herra forseti. Ég vil í örfáum orðum þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu þessa máls og láta um leið í ljós þá von, að þess verði ekki langt að bíða að hæstv. menntmrh. fylgi þessari till. eftir þannig að efni hennar megi í framkvæmd komast.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. til þál. um aukið sjálfsforræði sveitarfélaga, en nefndin fékk umsagnir um málið tjá eftirtöldum aðilum: Fjórðungssambandi Norðlendinga, borgarstjórn Reykjavíkur, Bolungarvíkurkaupstað, Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum, bæjarstjórn Keflavíkur, bæjarstjórn Kópavogs, bæjarráði Selfoss og fjmrh. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 698 varð nefndin ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. leggur til að till. verði samþykkt með breytingum sem fram koma á þskj. 699. Meiri hl. leggur til eftirfarandi breytingar, með leyfi forseta: „Í 1. mgr. komi: Alþingi ályktar að kjósa 7 manna nefnd til - í stað orðanna, „Alþingi ályktar að fela ríkisstj.“ 2. a-liður 2. mgr. orðist svo: Að skattlagning á tekjum einstaklinga og á eignum einstaklinga og fyrirtækja verði einvörðungu á vegum sveitarfélaga, en tekjuskattur og eignarskattur einstaklinga til ríkissjóðs falli niður svo og eignarskattur fyrirtækja. Innan rúmra marka, sem m.a. taki mið af tekjujöfnunarmöguleikum skattsins, ákveði sveitarstjórnir álagningarhlutföllin án afskipta ríkisvaldsins. 3. b-liður orðist svo: Að skattar af veltu verði alfarið á vegum ríkissjóðs, en aðstöðugjald til sveitarfélaga falli niður. 4. Í stað orðanna „Að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga þjóni fyrst og fremst" í d-lið komi: Að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga þjóni í auknum mæli.“ Mælir meiri hl. n., sem ásamt mér skipa hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, Halldór Blöndal og Steinþór Gestsson, með að till. verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér lýst.



Herra forseti. Eins og glögglega kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns varð allshn. ekki sammála um afgreiðslu málsins. Við, sem skipum minni hl. n., leggjum fram sérstakt nál. svohljóðandi: „Nefndin athugaði tillöguna á fundum sínum. Þar sem stjórnskipuð nefnd, sem hefur það hlutverk að endurskoða núgildandi sveitarstjórnarlög og sameiningu sveitarfélaga og lög um sveitarstjórnarkosningar, er nýtekin til starfa og enn fremur þar sem nefnd, sem hefur unnið að endurskoðun á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, þar með töldum tekjustofnum sveitarfélaga, hefur skilað ítarlegu áliti til ríkisstj. nýlega, þá leggur minni hl. allshn. til að þáltill. verði vísað til ríkisstj.“ Við teljum sem sagt að það sé verið að vinna að þessu máli skipulega og sé eðlilegt að ríkisstj. hafi forustu um málið. Undir þetta rita ásamt mér Haraldur Ólafsson og Skúli Alexandersson, sem kom að umfjöllun málsins í minni hlutanum í forföllum hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur.



Herra forseti. Örfá orð. Forsendur frávísunartillögu hv. minni hl. allshn. á þskj. 724 eru algerlega út í hött. Það er að vísu rétt hjá hv. 1. þm. Norðurl. v., að starfandi er nefnd að endurskoðun sveitarstjórnarlaga, laga um sameiningu sveitarfélaga og sveitarstjórnarkosningar, en ekkert af þessum lögum snertir efni sjálfrar þáltill. Þó að komið sé inn á þessi efni í grg. till. er svo alls ekki í þáltill. sjálfri. Ekkert af þessum lögum, sem hér hafa verið talin upp, snertir efni þáltill. Nefndin, sem vann að endurskoðun verkefnaskiptingar milli ríkis og sveitarfélaga og talað er um í nál. minni hl., kom ekkert inn á þessi mál heldur. Nefndin segir sjálf um þetta atriði í lokaskýrslu sinni, með leyfi forseta: „Eins og fram hefur komið er það ekki hlutverk nefndarinnar að gera tillögur um almennar breytingar á tekjukerfi sveitarfélaganna.“ Nefndin tók sem sagt ekki afstöðu til laga um tekjustofna sveitarfélaga og þaðan af síður um tekju- og eignarskatt til ríkisins eða aðra skattlagningu til ríkissjóðs eða nokkurra þeirra atriða annarra sem þáltill. tekur til. Forsendur þær, sem hv. minni hl. allshn. gefur sér, eru sem sagt algerlega út í hött. Herra forseti. Ég þakka meiri hl. hv. allshn. fyrir afgreiðslu þessa máls. Brtt. meiri hl. tel ég ekki allar til bóta, en margar þeirra því. Ég get mjög vel sætt mig við þær, enda eru meginsjónarmið þáltill. óbreytt.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð í sambandi við þetta mál að gefnu tilefni. Mér finnst ástæða til að vekja athygli á því til að fyrirbyggja misskilning út af ræðu hv. 5. þm. Suðurl., að verið hefur starfandi nefnd í þessum málum um nokkurt árabil sem skipuð hefur verið af tveimur ríkisstjórnum, með helmingsþátttöku fulltrúa sveitarfélaga í landinu, til að endurskoða og til að draga í fyrsta lagi niðurstöður af þeirri reynslu sem liggur fyrir af sveitarstjórnarmálum í landinu og einnig að setja upp þá valkosti sem menn gætu komið sér saman um að horfi til bóta um sjálfsforræði sveitarfélaga og verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Þetta starf tók nokkuð langan tíma, en skilað var ítarlegum tillögum til ríkisstj. - ekki ákveðnum tillögum heldur valkostum, þannig að þar er bent á þær leiðir sem menn, sem hafa starfað að þessum málum og flestir hafa allmikla reynslu í sveitarstjórnarmálum og samskiptamálum ríkis og sveitarfélag, höfðu komið sér saman um. Eins og margir sjálfsagt vita varð niðurstaðan sú, að þessar hugmyndir voru settar fram í ákveðnu formi í þessari verkaskiptaskýrslu og voru gefnar um það yfirlýsingar frá hendi núv. ríkisstj. að áfram yrði unnið að því að móta lög eða lagafrumvörp sem snertu beint þessi atriði. Í beinu framhaldi af því var síðan skipuð ný nefnd til að endurskoða lög um sveitarfélög, sameiningu sveitarfélaga og lög um sveitarstjórnarkosningar. Þessi nefnd er nú í fullu starfi og hefur tekið að nokkru leyti þátt í þeim lagabreytingum sem ræddar voru nýverið hér á hv. Alþingi í sambandi við sveitarstjórnarkosningar. Þær hafa nú verið samþykktar. Þessi nefnd gerir ráð fyrir að skila áður en langt um líður - e.t.v. um næstu áramót - tillögum sínum um þetta verkefni. Þar af leiðandi er hægt að fullyrða að öll þessi mál hafa verið tekin mjög föstum tökum og fulltrúar sveitarfélaga í landinu eiga þarna beina aðild að og taka virkan þátt í þessu starfi. Ég geri ráð fyrir að það verði að álykta að þessum málum sé vel borgið, að þeir menn, sem fyrst og fremst hafa þekkingu á þessu sviði og hafa starfað í þessum málum, leggja fram starfskrafta sína til að móta heilsteypta löggjöf í sambandi við verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og sjálfsforræði sveitarfélaga. Þess vegna tel ég að frávísunartillagan, sem hér hefur verið skýrt frá, eigi fyllilega rétt á sér. Hún er í fullu samræmi við það sem liggur fyrir í þessum málum.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður talaði þannig að það var helst að skilja á honum, að hv. 1. flm. þessarar till. hefði ekkert vit á sveitarstjórnarmálum. Ég held að enginn dragi í efa þekkingu hans á þessum málaflokki sem bæði fyrrv. bæjarstjóra í sveitarfélagi og auk þess fulltrúa í bæjarstjórn. Það kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að það væru menn með þekkingu sem væru að fjalla um þessi mál á þessu stigi. Ég vil segja það í sambandi við afgreiðslu minni hl. allshn. á þessu máli, að þar er sá dæmigerði flótti Alþingis frá því að móta einhverja stefnu um sjálfsforræði sveitarfélaga sem er að verða einhver veigamesti og nauðsynlegasti þátturinn í því að sveitarfélögin fái eitthvert ákvörðunarvald. Ég harma í rauninni að þessi till. skuli ekki hafa fengið meiri umr. hér á hinu háa Alþingi, því að hér eru gerðar mjög ákveðnar tillögur um sjálfsforræði sveitarfélaganna, sem m.a. eiga að felast í því, að ríkisstj. flytji lagafrv. um breyt. á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, um tekju- og eignarskatt og fleira af þeim toga spunnið. Það hefur verið mikið deilumál og það hefur verið mikið rætt, hvernig verkaskipting á milli ríkis og sveitarfélaga skuli vera, en þessi till. er flutt, er mér óhætt að segja, í beinu framhaldi af áliti Sambands ísl. sveitarfélaga á því, hvað gera skuli í þessum málaflokki. Það sýnir, hvað þessu máli miðar lítið áleiðis, að rætt er um að nefndir hafi starfað á undanförnum árum. Hér hefur verið tekið fram að svo og svo margar nefndir hafi starfað í tíð a.m.k. tveggja síðustu ríkisstjórna. En hver er árangur þessa starfs? Hann er nákvæmlega enginn. Ég harma að minni hl. allshn. skuli hafa komist að þeirri niðurstöðu að vísa þessari till. frá. Það er afleit forsenda fyrir því að knýja á um að ríkisvaldið taki þetta mál föstum tökum. Það hefur alls ekki verið tekið nægilega föstum tökum. Samband ísl. sveitarfélaga hefur haldið margar ráðstefnur, fjórðungssamtökin hafa haldið margar ráðstefnur um þennan málaflokk, en árangurinn af þeim hefur nákvæmlega enginn verið. Krafan um sjálfsforræði sveitarfélaga hefur verið virt fullkomlega að vettugi. Ég verð að segja það sem mína skoðun, að það væri þó mun skárri afgreiðsla á þessari till. ef brtt. meiri hl. allshn. næði fram að ganga en að vísa frá jafngagnmerkri tillögu og einnig ákveðnustu tillögu sem komið hefur fram á þingi um skiptinguna á því valdi, sem hér um ræðir, og um sjálfsforræði sveitarfélaganna almennt. Líklega stendur sveitarfélögunum ekkert meira fyrir þrifum en það vald sem Alþingi og ríkisstj. hafa til að fara með mál þeirra. Þess vegna hefði ég talið það öllu skörulegra og manndómslegra að afgreiða þessa till. á þessu þingi en að vísa henni frá, eins og minni hl. n. gerir að tillögu sinni.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að standa í deilum við hv. þm. í sambandi við þetta mál. Ég vildi aðeins koma þeim skýringum að sem ég gaf áðan. Hv. 6. þm. Norðurl. e. má hafa sína skoðun á þessu máli fyrir mér. - En ég ætla að leiðrétta það, að ég var ekki að vefengja neitt þátt hv. 5. þm. Suðurl. í þessum málum. Ég virði hann að öllu leyti. Hann hefur átt sæti í flestum nefndunum um þessi mál, sem ég gat um, og hefur unnið þar gott verk. Það er mér vel kunnugt um. Mér þykir furðulegt að hlusta á menn tala eins og hv. síðasti ræðumaður gerði um þessi málefni, þar sem hann segir að það hafi verið unnið að þessum málum í mörg ár en lítið áunnist. Hver er árangurinn? Nákvæmlega enginn, segir svo hv. þm. Hefur hann ekki fylgst með þróun sveitarstjórnarmála á Íslandi á undanförnum árum? Hefur hann ekki áttað sig á því, hvað hefur verið að gerast í landinu í þeim málum? Hefur hann ekki orðið var við það í sínu kjördæmi, hvað sveitarfélögin láta mikið til sín taka í uppbyggingu landshlutanna? Hefur hann ekki orðið var við hvað sveitarstjórnarmenn hafa náð miklum árangri með tilliti til þess, hvað frjáls samtök sveitarfélaga hafa þróast ört í þessum efnum?  Mér finnst furðulegt að hlusta á það sagt hér á hv. Alþingi, að það hafi nákvæmlega ekkert verið gert í þessum málum. Mér finnst það vera furðulegt vantraust á forustu sveitarfélaga í landinu á undanförnum árum. Þar hefur verið unnið gott verk. Um það fjalla allar samþykktir landsfunda sveitarfélaga, allar samþykktir fulltrúaráðsfundar sveitarfélaga og margar fleiri raðstefnur sem um þessi mál hafa verið haldnar. Ég tel að málefni sveitarfélaga hafi stefnt í rétta átt. Ég vil benda á það í leiðinni, að hv. þm. geta fullvissað sig um hvernig unnið hefur verið að þessum málum t.d. í nágrenni við okkur, á Norðurlöndunum. Hvað halda þm. að menn á Norðurlöndum hafi verið mörg ár að koma á þeirri skipan sveitarstjórnarmála sem hefur nýlega verið tekin í lög bæði í Noregi og Danmörku? Halda menn að það hafi gerst á einum vetri? Það hefur tekið áratugi að koma þessari löggjöf á og hún hefur verið að þróast. Hún er að þróast meira að segja þannig í Noregi, að því, sem Norðmenn ákváðu fyrir nokkrum árum og lögfestu í gegnum Stórþingið eftir margra ára starf, er núna verið að breyta aftur að fenginni reynslu vegna þess að skrefið var stigið of stórt. Ég hef þá skoðun, að hér á landi eigi þessi mál að þróast í frjálsum samtökum sveitarfélaga og þannig eigi að byggja þessi mál upp og haga lagasetningu samkv. bestu reynslu sem þannig fæst. Þannig vona ég að verði unnið að þessum málum.



Herra forseti. Það skulu aðeins vera nokkur orð. Eins og aðrir jafnaðarmenn, sem hér hafa talað, harma ég þá niðurstöðu sem minni hl. n. hefur komist að um að vísa þessari till. til ríkisstj. Það er auðvitað alveg rétt og auðvitað kjarni málsins einnig, sem fram kemur hjá hv. 1, þm. Vesturl., að það hafi verið starfandi nefndir um þessi efni árum saman, en stefnumörkun hefur ekki átt sér stað. Það ætti að undirstrika mikilvægi þess að aðhafast eitthvað. Eins og oft er um valddreifingarmarkmið, eins og þau sem hér er gert ráð fyrir og flestir víst í orði kveðnu kveða sig vera sammála, getur engu að síður verið nauðsynlegt að sú valddreifing komi frá miðjunni, það sé beitt valdi frá miðjunni til þess að hún geti átt sér stað. En það, sem mig langar til að vekja kirfilega athygli á hér í sambandi við þessa till., er hversu miklu það varðar okkur í Reykjavík að valddreifing komist á hið fyrsta og vald sveitarfélaga fari vaxandi. Eitt af því, sem gert er ráð fyrir í þessari þáltill., er, eins og segir í e-lið hennar, að sveitarfélögin fái óskorað vald til að ákveða verð fyrir veitta þjónustu án afskipta ríkisvaldsins. Þetta er auðvitað liður í allri þeirri hugmyndafræði að þessi valddreifing eigi sér stað, að hinar litlu einingar í þjóðfélaginu, sveitarfélögin, fái sjálf að ákveða þetta. Nú þekkja það allir, að vegna þess, hvernig vísitölureikningar eiga sér stað, og vegna þess, hvernig miðað hefur verið við verð á þjónustu sem veitt er hér á Reykjavíkursvæðinu, hefur verði á margháttaðri þjónustu á vegum sveitarfélagsins hér og á vegum sveitarfélaganna í nágrannabyggðunum verið haldið niðri. Þetta hefur orsakað það, að fyrirtæki á vegum sveitarfélaganna hér um slóðir hafa ekki getað endurnýjað vélakost og tækjakost, þau hafa drabbast niður í bókstaflegum skilningi orðsins. Þó ekki væri nema af þessari einu ástæðu er það feikilega brýnt hagsmunamál Reykjavíkur, að Alþingi marki stefnu að því er þennan þátt þessarar till. varðar. Það er augljóst að eins og minni hl. gerir ráð fyrir, sem maður reiknar með að meirihlutaflokkarnir hér á Alþingi muni styðja ef ekki gerist eitthvað óvænt, þá verði þessari till. vísað til ríkisstj. Þar með er þróun þessara mála stöðvuð enn um sinn. Það ber að harma, þó ekki væri nema vegna þess að þessi eini þáttur, sem ég hef nefnt hér, er stórkostlegt hagsmunamál í Reykjavík. Menn þekkja þróun þessa á undanförnum árum. Þetta er farið að skaða fyrirtæki og hagsmuni og afkomu fólks á þessu svæði. Af þessum ástæðum einnig harma ég að minni hl. skuli hafa komist að þeirri niðurstöðu sem raun ber vitni og vona satt að segja að einhverjir verði til þess að gerast liðhlaupar í þessu máli.



Herra forseti. Nokkur orð í tilefni af ræðu hv. 1. þm. Vesturl. Hann sagði að það væri að vænta tillögugerðar frá þessari margumtöluðu nefnd, sem ég á sæti í ásamt honum, um áramótin næstu. Ég man ekki betur en hún hafi reiknað sér 2–3 ár þegar hún tók til starfa um mitt s.l. ár. Það eru því allt að tvö ár í niðurstöður. Það skiptir kannske ekki öllu máli. Það er auðvitað rétt hjá honum, að ýmsar nefndir hafa starfað í mörg ár, a.m.k. tvo áratugi. Það hefur komið fram mikið af góðum tillögum, en engin þeirra hefur náð fram að ganga. Það hefur engin verið samþykkt. Sveitarfélögin hafa unnið saman og út af fyrir sig er ekkert nema gott um það að segja. En það vantar algerlega stefnumótun stjórnmálaflokkanna, það vantar allar ákvarðanir. Það er ekki nóg að það séu góðir menn að leggja fram góðar tillögur ef enginn tekur við þeim, ef löggjafinn lítur ekki á þær. Þáltill. átti í fyrsta lagi að marka stefnu Alþfl. þannig að hún væri lýðum ljós. Í öðru lagi var hún tilraun til að höggva á alla þessa hnúta, skoða allar þessar góðu tillögur og höggva á hnúta. Frávísunartillaga minni hl. kemur í veg fyrir það. Það virðist vera að minni hl. vilji halda áfram næstu áratugina í viðbót að láta sveitarfélögin gera góðar till., en líta ekki á þær, afgreiða ekkert. En það er einmitt það sem við viljum. Við viljum skoða allar góðar tillögur og höggva á þá hnúta sem þarf að höggva á.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið í þeim framsöguræðum, sem fluttar voru fyrir nál. um þessa till., klofnaði nefndin um afstöðu sína til till. Fulltrúar Alþfl. og Sjálfstfl. í nefndinni lögðu til að till. yrði samþykkt með nokkrum breytingum, en fulltrúar Framsfl. og Alþb. leggja til að till. verði vísað til ríkisstj. Till., sem hér liggur fyrir, fellur mjög saman við þá stefnumörkun sem Sjálfstfl. hefur markað á landsfundum sínum varðandi sveitarstjórnarmál. Ég vil minna á í þessu sambandi að einn af þm. Sjálfstfl., sem sat hér á þingi á s.l. vetri sem varaþm., hv. þm. Sigurgeir Sigurðsson bæjarstjóri á Seltjarnarnesi, flutti þáltill. sem fjallaði um að sveitarfélögin fengju óskoraðan rétt til að ákveða gjaldskrá fyrir veitta þjónustu. Þessi till. fjallar um þrjú meginatriði. Hún fjallar um að gera skattkerfið einfaldara að því leyti, að þeir meginskattstofnar, sem við notum, skiptist á milli ríkis og sveitarfélaga, skattlagning á tekjur einstaklinga og á eignir einstaklinga og fyrirtækja verði á vegum sveitarfélaga, en tekju- og eignarskattur ríkisins falli niður, hins vegar verði skattar af veltu á vegum ríkissjóðs. Þetta mundi gera allt skattkerfið mun einfaldara í sniðum. Ég er í engum vafa um, ef hægt væri að útfæra þessa stefnu í þaula, að það mundi spara mjög mikið varðandi þá miklu vinnu sem nú fer í skatteftirlit og athuganir á skattframtölum manna. Það er að vísu hliðaratriði í þessu sambandi. Meginatriðið er að bæði ríki og sveitarfélög séu ekki að skattleggja sama skattstofninn. Við skulum hafa í huga, að þó að margar nefndir hafi verið að vinna árum saman að því, hvernig haga skuli verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og hvernig eigi að skipta tekjustofnum á milli ríkis og sveitarfélaga, erum við á stöðugri teið út í fenið í þessu efni. Það eru stöðugt að koma fram tillögur um nýja og nýja skatta hér á hv. Alþingi sem flækja þetta mál enn meira. Við erum t.d. nýbúnir að afgreiða sérstakan skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði, sem er í raun og veru ekkert annað en afbrigði af fasteignaskatti, og sá skattur er svo hár að hann slagar orðið hátt upp í þær tekjur sem sveitarfélögin hafa af fasteignasköttum. Þannig er sama hvert litið er. Við göngum lengra og lengra út í fenið með hverri nýrri ákvörðun sem hv. Alþingi tekur í skattamálum. Þess vegna er mjög mikilvægt að okkar mati, að Alþingi marki stefnu eins og hér er fjallað um. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að verkefnum sé skipt á milli ríkis og sveitarfélaga. Þegar tekjustofnarnir hafi verið markaðir sé jöfnuður fenginn með því að skipta verkefnum á milli. Ég er sannfærður um að þótt sveitarfélögin séu mjög mismunandi í stakk búin til að taka við auknum verkefnum, vegna þess hversu þau eru misstór og hafa misháar tekjur þar af leiðandi, þá mundu sveitarfélögin, ef tekin yrði ákvörðun um að afhenda þeim ákveðin verkefni, leita samvinnu sín á milli um að leysa þau verkefni, eins og reynslan hefur verið hingað til. Þess vegna held ég að það sé kominn tími til að reyna að skera á þennan hnút, og einmitt slík stefnumörkun af hálfu Alþingis mundi hjálpa til við að það yrði gert. Þriðja meginatriði þessarar till. er að veita sveitarfélögunum óskoraðan rétt til að ákveða gjaldskrár fyrir veitta þjónustu án afskipta ríkisvaldsins. Það er kunnara en frá þurfi að segja eða um það þurfi að hafa mörg orð hér á hv. Alþingi, að afskipti ríkisvaldsins af gjaldskrám sveitarfélaga hafa leitt til þess, að sveitarfélögin reka nú fyrirtæki sem mörg hver eru algerlega gjaldþrota, fyrirtæki sem ættu að geta staðið undir sér sjálf, en nú þarf að greiða með þeim af skatttekjum sveitarfélaganna. Ég nefni t.d. strætisvagna, bæði hér í Reykjavík og í öðrum sveitarfélögum þar sem slík þjónusta er veitt. Ýmiss konar önnur þjónustustarfsemi er rekin langt undir því verði sem eðlilegt getur talist. Þar vil ég nefna sundstaði, barnaheimili og fleira. Ríkisvaldið tekur að sér að ákveða hver gjaldskráin eigi að vera og þar með hversu stór hluti af skatttekjum borgaranna fari til að standa undir þessari þjónustu. Og það sem verra er: Þar sem um er að ræða lögbundnar viðmiðanir, eins og t.d. í lögum um barnaheimili, hvað notendur eigi að greiða og hvað sveitarfélögin eigi að greiða, hefur ríkisvaldið farið þannig fram í þessum málum að það hirðir ekkert um að fara eftir þeim lögum sem hv. Alþingi hefur sett í þessum efnum. Ég tala nú ekki um veitufyrirtækin, hvernig þau eru leikin. Það er sárgrætilegt til þess að hugsa, að jafngott fyrirtæki og Hitaveita Reykjavíkur skuli nú vera svo hart leikið að ég fullyrði að á næsta vetri, ef kemur kuldakast sem stendur meira en 3–4 vikur, þarf í fyrsta lagi að kynda með olíu allar tiltækar varastöðvar, sem hér eru til í Reykjavík, og í öðru lagi eru líkur á að það verði skortur á heitu vatni. Það er alvarlega farið að tala um það innan borgarstjórnar Reykjavíkur og í almannavarnanefnd Reykjavíkur að setja upp neyðaráætlun um hvernig eigi að bregðast við ef stór hluti af bænum, þ.e. hæstu húsin, verði heitavatnslaus. Ástæðan er sú, að ríkisvaldið hefur nú árum saman hegðað sér þannig gagnvart þessu fyrirtæki að það fær ekki að verðleggja þjónustu sína á eðlilegan hátt. Sama gildir um Rafmagnsveitu Reykjavíkur og fleiri slík fyrirtæki. Það er þess vegna að mati okkar, sem stöndum að þessu nál. og mælum með því að hv. Alþingi samþykki þessa till., mjög tímabært að slík meginstefna sé mörkuð eins og lagt er til í þessari þáltill.



Herra forseti. Um langt árabil hafa samtök sveitarfélaga hér á landi knúið dýra hjá hinu háa Alþingi með óskum um aukið sjálfsforræði. Það hefur komið fram í ræðum formanna þessara samtaka ár eftir ár, að óskir þeirra um aukið sjálfsforræði hafi verið virtar að vettugi. Það var þess vegna m.a. sem ég sagði áðan að þrátt fyrir nefndarstörf ár eftir ár hefði nánast ekkert áunnist. Ég held að hv. þm. Alexander Stefánsson sé fyrsti sveitarstjórnarmaðurinn, sem ég heyri í langan tíma, sem tregðast við að auka sjálfsforræði sveitarfélaganna. Þetta er auðvitað furðulegt, svo að ég noti sama lýsingarorð og hv. 1. þm. Vesturl. gerir oft og tíðum, þegar um er að ræða jafnduglegan sveitarstjórnarmann og hv. þm. er. En það skyldi þó ekki vera að ástæðan fyrir því, að hann leggst alfarið gegn þessari till., sé sú, að hún komi ekki frá hans flokki, heldur öðrum flokki. Ef svo er, þá er það í eðli sínu alvarlegt mál, ef þm. taka alfarið afstöðu til tillagna af þessu tagi eingöngu eftir pólitískum línum. Í þessari till. er komið á framfæri máli sem samtök sveitarfélaga hafa barist fyrir um langt árabil. Hv. þm. Alexander Stefánsson sagði áðan, að með orðum mínum hefði ég lýst yfir furðulegu vantrausti á störfum samtaka sveitarfélaga, og bætti því við, að margt hefði áunnist. Að þessu gefna tilefni vil ég spyrja þennan hv. þm.: Hvað hefur áunnist? Ég skal minna hann á stofnun fjórðungssamtakanna sem vissulega var spor í rétta átt. En hver eru völd þeirra samtaka gagnvart hinu miðstýrða alræðisvaldi Alþingis og ríkisstjórnar? Völd þeirra eru engin, ekki nokkur. Þessi samtök fjórðunganna í landinu hafa völd til að efna til ráðstefna og funda. Þau hafa völd til þess að fara að nokkru leyti með fræðslumálin, en þar með punktur og búið spil. Völdin ná ekki lengra. Og völdin í þessum efnum eru auðvitað bundin af fjármagninu sem ríkið og Alþingi ákveða að veita inn í þessi sveitarfélög. Önnur eru þessi völd ekki. Þess vegna hefði ég talið mjög mikils virði ef hið háa Alþingi hefði treyst sér til að samþykkja eða a.m.k. afgreiða till. á einhvern annan hátt en þann sem hv. minni hl. allshn. gerir í þessu tilviki - einfaldlega til að knýja á um að þetta sjálfsforræði geti orðið meira og það taki skemmri tíma að koma því í gagnið.



Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar, að það mál, sem hér er til umr., sé eitt stærsta og merkasta umbótamál, sem flutt hefur verið á Alþingi að þessu sinni, og varði grundvallaratriði stjórnkerfis landsins. Ég verð þess vegna satt að segja að lýsa furðu minni á því, að mál af þessu tagi skuli ekki fá betri undirtektir í afgreiðslu þingsins en mér virðist hér raunin vera á. Sérstaklega furðar mig að fjölmargir þm., sem sjálfir eru sveitarstjórnarmenn og hafa mikla reynslu að baki í þeim efnum, skuli ekki hafa meira til málanna að leggja, þegar vönduð þáltill. af þessu tagi er lögð fram, en fram kemur í nál. minni hl. allshn. Það er vitnað til þess, að opinberar nefndir hafi starfað að þessum málum, og vitnað til þess, að þær hafi skilað áliti til ríkisstj., þar sem er álitsgerð nefndar um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, þar með talið um tekjustofna. Á undanförnum árum hafa þessi grundvallarvandamál, um verkaskiptingu, tekjuskiptingu og valdaskiptingu milli ríkisvalds og sveitarfélaga, verið eitt helsta dagskrármál sveitarstjórnarmanna. Í grg. hv. þm. Magnúsar H. Magnússonar er sú umræða dregin saman og bent á helstu umkvörtunarefnin. Ég nefni aðeins nokkur. Athygli er vakin á því, að ef færa á vald og fjármuni til sveitarstjórna er auðvitað mjög æskilegt að framfylgja þeirri stefnu að fækka sveitarfélögum, en stækka þau og efla um leið þannig að þau verði aðsópsmeiri framkvæmdaaðilar en verið hefur. Í annan stað er vakin athygli á þeim geysilega aðstöðumun sem er milli hinna ýmsu sveitarfélaga, bæði að því er varðar tekjuöflunar möguleika og fjárhagslegt bolmagn til að standa straum af framkvæmdum og þjónustu, sem fer bæði eftir t.d. nálægð þeirra sumra hverra við höfuðborg landsins og svo þeim þungu byrðum sem hin minni byggðarlög á landsbyggðinni hafa af mjög alhliða þjónustu, svo að ekki sé nefnt annað en t.d. hafnargerð, heilsugæsla o.s.frv. sem önnur sveitarfélög fá með mun minni tilkostnaði. Meginatriðið er kannske það, að sveitarfélögin eru hálfgerðir niðursetningar í stjórnkerfinu. Þau eru fjárhagslega ósjálfstæð gagnvart ríkisvaldinu. Þau hafa ekki nægilega skýrt markaða tekjustofna. Þau eru of háð ríkisvaldinu og stofnunum þess um mótframlög af hverju tagi og jafnvel háð þeim um leyfi til nauðsynlegustu framkvæmda. Þau hafa ekki nægilegt ákvörðunarvald um álagningu skatta og þau fá ekki ráðið eigin gjaldskrám, eins og nefnt hefur verið í þessum umr. og er auðvitað eitt meginvandamál í sambandi við stjórnsýslu ýmissa fyrirtækja í eigu eða þjónustu sveitarstjórna, og er frægast dæmið af Hitaveitu Reykjavíkur. Þær mjög svo flóknu og óskýru markalínur, sem dregnar eru milli ríkis og sveitarfélaga varðandi umsjón framkvæmda og fjármögnun framkvæmda, eru í heild sinni ákaflega þunglamalegt kerfi þar sem framkvæmdir tefjast oft og einatt og detta upp fyrir eða verða úti einfaldlega af nærri því óútskýrðum kerfisástæðum. Meginniðurstöður þessara umr. eru auðvitað þær, að til þurfi að koma meiri háttar tilfærsla, bæði fjármuna, valds og framkvæmdagetu, frá ríkisvaldinu til sveitarstjórnanna. Það þarf að einfalda ákvarðanatöku í öllum þessum ferli. Það getur stuðlað að árangursríkari vinnubrögðum, það getur rétt af hvers kyns skriffinnsku og m.a. orðið til þess að létta störfum af ráðuneytum hér í Reykjavík sem eru með umsýslu um mál sem þau hafa takmarkaða staðarþekkingu á, og væri auðvitað nær að ákvörðunarvaldið væri í höndum þeirra sem sjálfir eiga að bera ábyrgð á framkvæmdunum. Ekki skortir því á rök fyrir breytingum. Ekki skortir á umræður um þær. Þær hafa staðið nógu lengi. Það þarf ekki að segja yfirleitt miklu meira til að árétta þá skoðun, að hér er um að ræða eitthvert merkasta mál sem varðar stjórnkerfið í landinu, og þess hefði mátt vænta fyrir fram, að þetta mál fengi meiri undirtektir, betri undirtektir og um það yrðu ítarlegri og árangursríkari umr. hér á Alþingi en mér skilst að hafi orðið. Það er einmitt rökstuðningur með samþykkt þessarar þáltill. að í henni er að finna samandregnar niðurstöður af því mikla nefndarstarfi sem þegar hefur farið fram og er þegar orðið nægilegt til þess að Alþingi dragi af því ályktanir og samþykki þáltill. í anda þeirra niðurstaðna, nema því aðeins að sýnt sé fram á að mikill ágreiningur sé milli þm. eða stjórnmálaflokka um að hér sé stefnt í rétta átt. Ég hef ekki heyrt að svo sé. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri. Meginmálið er það, að með því að samþykkja þessa till. væri Alþingi að lýsa þeim vilja sínum, að umræðunni um þessi mál eigi að fara að ljúka og það sé kominn tími til að eitthvað verði aðhafst til að létta hinni dauðu hönd skrifræðismiðstjórnarvaldsins af sveitarfélögunum. Það á að færa völdin frá fjarlægum pótintátum embættismannavaldsins til þeirra sem hafa staðarþekkinguna og eru í meiri nálægð við umbjóðendur sína. Þetta er auðvitað sá málflutningur sem á að heyrast frá hv. Alþingi á ári sveitarstjórnarkosninga. Mig furðar satt að segja að mál af þessu tagi skuli ekki fá betri undirtektir en raun hefur orðið á.