Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég var þar kominn í ræðu minni í gærkvöld eða um miðnæturleytið að ég átti nokkur orðaskipti við hæstv. menntmrh. um þá stefnu ríkisstj., sem virðist nú raunar ekki vera stefna allrar ríkisstj., að hafa engin samskipti við verkfallsnefnd Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um framkvæmd þessa verkfalls. Nú kom það í ljós að hæstv. iðnrh. hafði leitað til verkfallsnefndar BSRB um heimild fyrir álviðræðunefnd til að fara úr landi. Síðan sagði hæstv. menntmrh. yfir salinn svo að ýmsir heyrðu að hæstv. iðnrh. hefði skipt um skoðun. Nú vildi ég gjarnan beina þeirri spurningu til hæstv. forsrh. hvort það sé afdráttarlaus stefna ríkisstj. að leita ekkert til verkfallsnefndar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Ég tel nauðsynlegt, vegna þess sem fram hefur komið í málinu og vegna þess að ljóst er að hæstv. iðnrh. leitaði til verkfallsnefndar BSRB, að það komi fram hér á hinu háa Alþingi hver sé stefna ríkisstj. að því er þetta mál varðar. Það virðist nefnilega svo sem ríkisstj. hafi, eða einstakir ráðherrar með tilskipunum til sinna stofnana, sett eins konar verkbann á opinbera starfsmenn. Ég vildi enn fremur að gefnu tilefni beina annarri spurningu til hæstv. forsrh. Hann gerði í gær grein fyrir vissum hugmyndum er hann hefði um hugsanlega lausn þessarar kjaradeilu. Hann nefndi þar ýmsar prósentutölur og ég leyfi mér að segja að hugmyndir hans eru áreiðanlega mikillar umræðu virði, en hins vegar heyrðist mér ekki að hæstv. fjmrh. hefði sömu hugmyndir um að leysa þennan mikla vanda. Þess vegna spyr ég hæstv. forsrh.: Eru þeir þarna á öndverðum meiði, hann og hæstv. fjmrh., að því er varðar lausn þessarar deilu? Gott væri að fá nánari útlistun á því. Ég mælist sem sagt til þess að hæstv. forsrh. svari þessum tveimur spurningum mínum á eftir í umr. Mig langar að víkja aðeins að því þegar hv. þm. Halldór Blöndal kallaði fram í í gær og vík ég þá að hinum svokölluðu kapalkerfum sem hafa verið starfrækt. Hann kvartaði undan því að ég hefði ekki gert aths. við þá starfsemi. Ég benti honum á að ég hefði gert það margsinnis í útvarpsráði. Ég hef raunar gert það einnig á hinu háa Alþingi. Með leyfi forseta ætla ég að vitna til umr., sem fóru hér fram 2. nóv. árið 1981, þar sem ég sagði, með leyfi forseta: „Það er umhugsunarefni að notkun þessa efnis“ - þá á ég við myndbandaefni - „færist svo í vöxt sem raun ber vitni. Og vissulega er ástæða til að hafa áhyggjur af því t.d., þegar borgarráð Reykjavíkur veitir með samþykkt atbeina sinn til lögbrota, sem beinast gegn Ríkisútvarpinu, án þess að nokkur maður hreyfi hönd né fót, legg né lið til að spyrna gegn því. Það segir enginn neitt. Hæstv. menntmrh. segir ekki orð, hans háa ráðuneyti segir ekki eitt einasta orð og Ríkisútvarpið segir ekki eitt einasta orð. Þegar svona er komið, lög eru fótum troðin og rétt kjörnar stjórnsýslustofnanir höfuðborgarinnar veita atbeina sinn til lögbrota og enginn segir neitt, þá er vissulega ástæða til að staldra við og hugsa: Hvert erum við að stefna?“ Það voru fleiri hv. þm. sem gerðu þetta að umtalsefni. Hv. þm. Haraldur Ólafsson sagði, með leyfi forseta: „Ég tek eindregið undir með hv. 5. þm. Vesturl., að það er furðulegt að verða vitni að því á þessum vikum, að hver einasti aðili, sem málið snertir, skuli þegja og ekki lyfta fingri þó lögbrot séu framin, að borgarstjórnin og bæjarstjórnir skuli aðstoða og beinlínis ýta undir þessi lögbrot. Þá eigum við frekar að breyta lögunum. Af hverju er ekki gengið fram fyrir skjöldu í því efni? Af hverju í ósköpunum eigum við að horfa upp á það, að lög séu einskis virt? Eiga þau bara að vera í gildi og síðan hver og einn að ganga yfir þau eins og honum sýnist og allir bara klappa saman lófunum af ánægju? Ef þetta er frelsi, þá vil ég biðja um einokun ríkisfjölmiðla.“ Þessi mál hefur því borið á góma hér á hinu háa Alþingi og menn hafa haft mjög eindregnar skoðanir á þessu. Þetta var í tíð ríkisstjórnar undir forsæti hluta Sjálfstfl. og menntamálin voru þá í höndum Framsfl., en dómsmálin í höndum Sjálfstfl. En það var ekkert gert í málinu þrátt fyrir þessar alvarlegu ábendingar. Ég skal ekki tala mjög lengi, herra forseti, en það eru nokkur atriði sem ég átti eftir í gærkvöldi í ræðu minni. Varðandi starfsemi þessara ólöglegu útvarpsstöðva í heild langar mig til að biðja menn um að hugleiða það mál undir öfugum formerkjum, ef svo má segja. Hvað halda menn að hefði skeð ef starfsmenn Þjóðviljans hefðu sett upp útvarpsstöð og byrjað að útvarpa með sama hætti og starfsfólk DV gerði? Hvað halda menn að hefði gerst ef í húsakynnum Alþb. hefði verið miðuð út ólögleg útvarpsstöð? Mér er sem ég sæi framan í ýmsa hv. þm. og hæstv. ráðh. Sjálfstfl. undir slíkum kringumstæðum. Og svo er hér talað um að allir eigi að vera jafnir fyrir lögunum og að það séu ekki allir jafnir fyrir lögunum. Mér hafa fundist viðbrögð kerfisins í öllu þessu máli vera óskaplega hæg og ég átti satt að segja von á því að hæstv. dómsmrh. tæki á þessu máli af meiri festu og gerði sitt. Nú er að vísu búið að loka þessum stöðvum tveimur, en sagt er að sú þriðja hafi tekið til starfa í Reykjavík í gær. Auðvitað ber að bregðast við henni með nákvæmlega sama hætti. Ég hef ekki sönnur fyrir þessu, en þetta kom fram á fundi útvarpsráðs núna í hádeginu. Í gær flutti formaður Sjálfstfl., hv. þm. Þorsteinn Pálsson, ræðu hér og ég verð að segja það með fullri virðingu fyrir þeim hv. þm. að sú ræða kom mér í veigamiklum atriðum á óvart. Ég hef hér útskrift þingritara úr þessari ræðu. Hv. þm. segir þar, með leyfi forseta: „Það hefur ekki verið úr því skorið hvort þessi einokun“ - þ.e. Ríkisútvarpsins -„stenst þau ákvæði stjórnarskrárinnar sem tryggja mönnum rétt til prentfrelsis.“ Það má rétt vera. Ég minnist þess ekki að af hálfu forráðamanna Sjálfstfl. hafi verið bornar brigður á að þau útvarpslög, sem hafa verið hér í gildi langa lengi, væru í samræmi við stjórnarskrá. En gott og vel. Það er þá sjálfsagt að úr því verði skorið. Síðan segir, með leyfi forseta: „Menn geta auðvitað haft mörg orð um hvort starfsemi af þessu tagi sé lögleg eða ólögleg og að sönnu er það svo, að lög bjóða að Ríkisútvarpið hafi einkarétt á útsendingum.“ „Að sönnu er það svo.“ Lög mæla svo fyrir um í þessu landi. Um það ætti enginn að þurfa að velkjast neitt í vafa. Og ég verð enn að vitna til ræðu hv. þm. Hann segir í beinu framhaldi: „Í Póllandi er það líka svo, að lög bjóða að það skuli bara vera eitt verkalýðsfélag, en menn hafa fundið aðra réttlætiskennd. Menn hafa fundið æðra lögmál og víðast hvar á Vesturlöndum standa menn með því að menn þar í landi hafi rétt til þess að stofna frjáls verkalýðsfélög.“ Hér á landi ríkir félagafrelsi skv. stjórnarskrá. Satt best að segja var ég hissa þegar ég heyrði formann Sjálfstfl. líkja ástandinu hér á landi við það ástand sem ríkir í Póllandi. Ég ætla ekki að ganga svo langt að gera því skóna að hann hafi verið að líkja hæstv. forsrh. við Jaruzelsky, en það var allavega verið að bera þetta tvennt saman, sem er ákaflega óeðlilegt að ekki sé meira sagt. Sem betur fer búum við við annað stjórnarfar en er í Póllandi. - Og menn hafa fundið æðra lögmál. Þetta er athyglisverð setning. Og nú ætla ég aftur máli mínu til stuðnings að vitna í Land og lýðveldi, greina- og ræðusafn dr. Bjarna Benediktssonar, fyrrv. formanns Sjálfstfl., orð sem hann sagði í ræðu árið 1955: „Þeir, sem unna frelsinu, verða að muna, að formlegt frelsi er ekki nóg. Þeim ber að hjálpast að til að gera hverjum og einum mögulegt að njóta lífsins og frelsisins og leita hamingjunnar eftir eigin vild innan ramma laganna“, sagði dr. Bjarni Benediktsson. Þá var önnur tíð þegar hann var formaður Sjálfstfl. Það er annar sjálfstfl. sem við erum að fjalla um hér í dag en þá starfaði á Íslandi. Nú dugar það ef menn finna æðra lögmál. Þetta hlýtur að vera umhugsunarefni. Mig langar líka til að víkja að öðru. Ég rakti hér nokkuð afskipti frammámanna Sjálfstfl., framkvæmdastjóra flokksins Kjartans Gunnarssonar, borgarstjórans í Reykjavík Davíðs Oddssonar og Alberts Guðmundssonar, hæstv. póst- og símamálaráðh. þá, eins og þau koma fram í skýrslu Radíóeftirlitsins um heimsóknina í Valhöll, hús Sjálfstfl., þar sem rekin var ólögleg útvarpsstöð. Menn hafa talað um „aðför“ lögreglunnar í þessu sambandi. Voru lögreglan og Radíóeftirlitið að óska eftir að gera húsleit í Valhöll? Nei. Voru þeir að óska eftir að skoða spjaldskrár Sjálfstfl. sem áreiðanlega geta verið fróðlegar fyrir þá sem hafa áhuga á slíku? Nei. Þeir voru að biðja um að fá að fara upp á þak hússins og horfa þar á loftnet og leiðslur. Þessu var neitað. Þetta er kjarnaatriði í þessu máli. Það var ekki verið að biðja um neina húsrannsókn. Það var verið að biðja um að fá að fara upp á þak og skoða loftnet. Og hvers vegna var því neitað? Það er athyglisverð spurning. Því var auðvitað neitað vegna þess að þarna var rekin ólögleg útvarpsstöð sem síðan var flutt burt. Þetta er vitað. Þetta eru staðreyndir sem liggja fyrir. Ég vildi gjarnan spyrja hv. þm. Þorstein Pálsson, formann Sjálfstfl., hins nýja Sjálfstfl.: Var hann samþykkur þessum aðgerðum framkvæmdastjóra flokksins og afskiptum borgarstjórans í Reykjavík og póst- og símamálaráðherra af þessu máli? Þarna voru eftirlitsmenn á ferð í opinberum erindagerðum, í fullu samræmi við ákvæði fjarskiptalaga. Það var verið að rannsaka meint lögbrot. Það var búið að miða út ólöglega útvarpsstöð í þessu húsi. Réttum löggæslumönnum var meinað að kanna málið af hálfu stærsta stjórnmálaflokks þjóðarinnar. Það var ekki verið að biðja um húsleitarheimild. Það var ekki verið að biðja um að fara í skrifborðsskúffur eða skápa. Það var verið að biðja um að fá að fara upp á þak og horfa á loftnet og leiðslur. Þetta skulu menn hafa í huga vegna þess að þetta hefur verið kallað aðför lögreglu og ýmislegt þvíumlíkt, en það var auðvitað ekki um neitt slíkt að ræða. Ég verð að segja það með fullri virðingu fyrir hv. þm. Þorsteini Pálssyni, formanni Sjálfstfl., stærsta stjórnmálaflokksins hér á landi, að stundum finnst mér, þegar hann flytur sínar ræður hér, skýrt og skilmerkilega eins og hann gerir, eins og enn þá sé framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins að tala. Hins vegar neita ég því ekki að stundum þegar ég hlusta á Magnús Gunnarsson, núverandi framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins, þegar hann talar af ábyrgð og skilningi um lausn vandamálanna, finnst mér eins og formaður Sjálfstfl. sé að flytja ræðu. Ég gat þess í ræðu minni í gær, herra forseti, að nokkrum orðum langaði mig til að víkja til hv. þm. Ellerts B. Schram, sem þá var ekki hér í þingsölum, hafði áður bundið sig öðrum verkefnum og menn höfðu ekki almennt búist við kvöldfundi. Það var að mörgu leyti ákaflega merkileg ræða sem hv. þm., frjáls og óháður, Ellert B. Schram flutti hér í gær. Mér fannst fyrri hluti ræðu hans ákaflega góður og ég get tekið undir mjög margt af því sem þar kom fram. En seinni hlutinn þótti mér miður góður. Hann tók þá fram, okkur hv. þm. til upplýsingar, að hann hefði ekki sagt sig úr Sjálfstfl. eða sagt sig úr þingflokknum. Ekki enn, bætti hann við. Það er kannske ekki mitt mál, en svolítið vefst það fyrir mér hvernig menn geta verið óháðir í þingflokki. Ég held að það hljóti að vera álíka erfitt og að geyma kökuna sína og borða hana líka. Ég sé ekki hvernig þetta tvennt getur farið saman. En það er auðvitað mál þeirra sjálfstæðismanna og ég skal ekki fjölyrða frekar um það. Ég er sammála hv. þm. Ellert B. Schram um að við eigum að auka frelsið á sviði útvarpsrekstrar. En við eigum að gera það „innan ramma laganna“, svo að ég vitni aftur til orða dr. Bjarna Benediktssonar, og ef rammi laganna leyfir ekki þær breytingar sem við viljum koma fram eigum við að breyta lögunum. Við eigum ekki að taka lögin í okkar hendur með þeim hætti sem hann átti aðild að því að gera með rekstri útvarpsstöðvar Dagblaðsins. Hann flutti í þetta útvarp mjög hjartnæma ræðu þegar verið var að loka því. Og hann sparaði þar ekki stóru orðin. Með leyfi forseta langar mig til þess að vitna lítillega í þá ræðu hér. Þarna voru löggæslumenn komnir á vettvang til þess að fylgja fram réttum íslenskum lögum. Hvað voru þeir kallaðir? „Varðhundar einokunarinnar og afturhaldsins og kerfiskarlarnir sem ósvífnir stjórnmálamenn hafa sigað á okkur.“ Þetta eru stór orð um löggæslumenn sem eru að framfylgja íslenskum lögum, hvort sem okkur líka þau lög eða ekki, það er allt annar handleggur. Þá skulum við breyta þeim hér á Alþingi ef okkur ekki geðjast að þeim. „Varðhundar einokunarinnar og varðhundar kerfisins.“ Það eru löggæslumennirnir. Það er ýmislegt fleira sem hér mætti taka til. Hv. þm. sagði líka rétt áður en leikið var „Öxar við ána“ sem var leikið þarna á undan og eftir: „Með lögum skal land byggja, en með ólögum eyða.“ Með lögum skal land byggja. Hver tekur ekki undir það? Ég ætla nú að hlífa hv. þm. Ellert B. Schram við því að fara nánar út í þessa ræðu. Ég held að það væri ástæða til. Það eru margir sem eiga hana, virðist vera, á segulbandi. Ég held að það væri ástæða fyrir hv. þm. að hlusta á hana og hugleiða hana. En það er eitt atriði til viðbótar sem hér kom fram. „Við leitum stuðnings ykkar“, segir hér, með leyfi forseta. „Við ætlum að stofna útvarp þjóðarinnar, þjóðarútvarp í stað einokunarútvarps.“ Það var nú það. Ætla þeir hv. Dagblaðsmenn að setja upp útvarp sem nær til alls landsins? Ætta þeir að setja hér upp langbylgjustöð sem sendir um allt land, sem kostar kannske einhverja tugi milljóna? Það getur vel verið að þeir ætli sér það. Þeir hafa þá meira fjármagn undir höndum en ég átti von á og rekstur Dagblaðsins hefur gengið betur en menn áttu kannske von á líka. Eða ætla þeir að setja upp kerfi FM-stöðva um allt land? Á þetta að vera útvarp fyrir Hellissand og Haganesvík eða bara fyrir Reykjavíkursvæðið þar sem markaðurinn er? Og það er meginatriði þessa máls. Það eru ekki þjónustusjónarmið við fólkið sem ráða hér ferðinni, að mínum dómi. Þetta eru fjáraflamenn. Þeir ætla að græða peninga. Það verður útvarpað þar sem markaðurinn er. Það verður útvarpað á Reykjavíkursvæðinu og kannske í Eyjafirðinum og einhvers staðar víðar þar sem er markaður. Það var mikið af auglýsingum flutt í þessum stöðvum þessa daga. Það var mikið af tónlist flutt. Það hefur komið fram að það voru engir samningar við þá gerðir sem eiga réttinn að þeirri tónlist. Og sjálfsagt verða hæstv. fjmrh. staðin skil á söluskatti af öllum þeim auglýsingum sem þarna voru fluttar eins og Ríkisútvarpinu er gert að gera. Ekki dreg ég í efa að þessir löghlýðnu menn munu gjalda keisaranum sitt. Ekki dettur mér í hug að draga það í efa. Það geta einhverjir aðrir gert. Það er verið að skapa einhvers konar fár utan um þetta núna, svipað því þegar Dagblaðið fór fram á sínum tíma og muna sjálfsagt margir eftir því. Það eru nákvæmlega sömu einstaklingarnir sem standa að þessu. Dagblaðið hefur margt gott gert. Ekki skal ég draga úr því. En það er bara ekki frjálst og óháð eins og það segist vera. Við höfum séð það, hv. þm., og ég hef ekki neina nennu til að fara að rekja dæmi um það, hvernig það t.d. í upphafi ferils ríkisstjórnar dr. Gunnars Thoroddsens studdi þá ríkisstj. leynt og ljóst. Þetta vita allir. Dagblaðið hefur ýmsa góða kosti og það er opnara en ýmis önnur blöð hér á landi. Það er virðingarvert. En það er hvorki frjálst né óháð. Það er bundið eigendum sínum og þeim sem leggja fjármagnið til alveg með sama hætti og önnur dagblöð. Og þetta er líka grundvallaratriði. Svo sem ég sagði áðan, herra forseti, væri kannske ástæða til að ræða ýmislegt frekar úr þessari ræðu. Ég ætla ekki að gera það að sinni. Mín skoðun er sú að þarna hafi átt sér stað lögbrot og mér þykir það miður að einn af þm. á hinu háa Alþingi skuli hafa átt aðild að því. Mér þykja líka miður ýmis þau orð sem hann lét falla um alþm. í gærkvöld. Ég held að þau hafi verið ómakleg. Það er að vísu ljóst að hans blað, sem hann hefur ritstýrt, hefur markvisst fylgt þeirri stefnu að gera lítið úr þeim mönnum sem sitja á Alþingi, að hér væru dusilmenni ein og druslur - kannske ekki alveg með þessum orðum. Þetta var líka tónninn í ræðu hans í gær, að hér sætu menn einangraðir í fílabeinsturni og hefðu misst allt jarðsamband, hefðu ekki samband við fólkið. Þetta er mjög harður áfellisdómur um þingið. Og ég held að hann sé ekki maklegur. Hér eru margir einstaklingar, 60 talsins, og auðvitað misjafnir, eins og gengur og gerist þegar tekið er 60 manna úrtak. En ég leyfi mér að fullyrða að hvorki hugur þeirra manna sem hér starfa eða staða eða tengslaleysi við kjósendur er með þeim hætti sem hv. þm. Ellert B. Schram lýsti hér í gær og ég mótmæli þessum lýsingum hans. Ég tel þær rangar og ég tel það líka hættulegt og varhugavert að vinna markvisst að því að koma því inn hjá þjóðinni að hér á Alþingi sitji undirmálsmenn einir. Hér er ekkert betra fólk en gengur og gerist í íslensku mannfélagi. En það er heldur ekkert verra fólk hér en gengur og gerist. Ég hef átt Alþingi að vinnustað undanfarin sex ár og ég get ekki annað en borið þeim einstaklingum, sem ég hef kynnst hér, vel söguna, sama hvar í flokki þeir hafa staðið. Það skiptir ekki máli í hinum mannlegu samskiptum þó að það virðist kannske, þegar menn tala úr þessum ræðustól, vera meginatriði máls hér á þinginu. En svo er ekki. Og ég fullyrði að samband þm. við kjósendur er með öðrum hætti en hv. þm. lýsti því. Hann hefur auðvitað fullan rétt til að halda fram sínum skoðunum eins og ég nú mínum skoðunum, en ég er honum algerlega ósammála. En það breytir ekki því að við getum verið persónulega jafngóðir kunningjar eftir sem áður. Það er með öllu óskylt mál. Ég verð líka að segja, herra forseti, að það kom mér svolítið á óvart í gær, það hefur verið frá því greint í fréttum, að þessi hv. þm. ásamt félögum sínum, sem stóðu að rekstri útvarpsstöðvar DV, hefur kært starfsmenn Ríkisútvarpsins fyrir að brjóta lög og bent á ákveðna grein hegningarlaga. Allt gott um það. Þeir hafa auðvitað þann rétt. En mér finnst heldur óviðkunnanlegt af hv. þm. sem einum ákæranda að gera það mál að sérstöku umtalsefni úr ræðustól á Alþingi. Mér finnst það heldur óviðkunnanlegt, en það hefur hver sinn smekk um það. Ég ætla nú ekki, herra forseti, að lengja mál mitt öllu frekar, en það sem upp úr stendur í þessari deilu og af atburðum undanfarinna daga hygg ég að kristallist í þeim ummælum dr. Bjarna heitins Benediktssonar sem ég vitnaði til og lýkur með orðunum „innan ramma laganna“. Ef við í þessu þjóðfélagi komum okkur ekki saman um að starfa og vinna innan ramma laganna erum við illa sett. Við skulum koma okkur saman um að breyta lögunum þegar við unum þeim ekki og gera það með réttum hætti. Það er annað sem hefur kristallast líka þessa dagana og það er hvernig Sjálfstfl. hefur verið að breytast og hvernig frjálshyggjumennirnir yst á hægri jaðri stjórnmálanna hafa þar nú náð undirtökum, ýmsum hófsamari og reyndari stjórnmálamönnum í flokknum til mikillar hrellingar að því er mér virðist. Þarna hafa orðið vatnaskil í íslenskri pólitík og þetta hefur orðið til að þjappa launafólki enn þá þéttar saman í þeirri baráttu sem nú stendur yfir en sem vonandi þarf ekki að standa mjög lengi úr þessu vegna þess að við höfum ekki ráð á því sem þjóð að svo fari lengur fram sem nú er. Það er ekki aðeins að þessi deila við opinbera starfsmenn, verkfall þeirra, hafi lamað þjóðlífið. Sjávarúrvegurinn er á vonarvöl og það eru erfiðleikar í hverju sjávarþorpinu á fætur öðru. Sveitarfélögin í sjávarþorpunum eiga í erfiðleikum vegna þess að útgerðarfélögin geta ekki staðið við skuldbindingar sínar af því að þau eiga í erfiðleikum. Þannig eru keðjuverkanir fljótar að koma í ljós í okkar litla þjóðfélagi. Mér sýnist að hugmyndir hæstv. fjmrh., eins og hann reifaði sínar hugmyndir hér í gær, séu ekki mjög vænlegar til að ná fram þeim sáttum sem þjóðin þarf í þessu máli. Þess vegna hvet ég hæstv. forsrh. til að taka forsjá málsins í sínar hendur, eftir því sem hann getur, og freista þess að ná fram friði og lausn málsins, m.a. með tilliti til þeirra hugmynda sem hann reifaði í sinni ræðu í gær. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Bandalag jafnaðannanna lagði til á seinasta þingi að tekið yrði upp beint útvarp frá Alþingi. Það er hart að íslensk þjóð skuli ekki eiga þess kost að fylgjast með þessum umr. nú og þá kannske sérstaklega þeim umr. sem hér fóru fram í gærkvöldi. Hér er verið að ræða mikilvægari mál en nokkru sinni fyrr á stuttri ævi þessarar ríkisstj. Við ræðum hér um skýrslu forsrh. um launadeilur og kjaramál. Þessi skýrsla er tilkomin vegna mjög alvarlegs ástands sem nú ríkir með íslenskri þjóð. Hver er uppruni þessa ástands, þ.e. þessa verkfalls og yfirvofandi verkfalla jafnvel, sem við nú upplifum? Hvað er hér um að vera í raun og veru? Íslenskt launafólk hefur einfaldlega krafist endurgreiðslna þeirra peninga sem stjórnin tók að láni af launum þess í fyrra. Og hver eru svör ráðamanna? „Það er ekki hægt. Við erum búnir að eyða þessum peningum.“ Þeir hafa ekkert skapað. Það hefur ekkert áunnist. Og það er helst á ráðamönnum að heyra að eina úrræðið þessa dagana sé jafnvel og lækka launin eina ferðina enn. Landsmenn horfa nú með hryllingi á þann árangur sem sést eftir ríkisstj. að loknu 15 mánaða starfi. Þessi árangur birtist í því að mæld verðbólga er í fyrsta sinn í sögu þessarar þjóðar í langan tíma reyndar ekki nema 15%. En þrjú önnur atriði þessa árangurs verður líka að nefna. Þau eru þess eðlis að það er ekki hægt að horfa fram hjá þeim. Viðskiptahallinn er tvisvar sinnum hærri en í fyrra. Þjóðin skuldar 2 af hverjum 3 kr. sem hún aflar og það er fullyrt að ekkert svigrúm sé til launahækkana. Síðan koma þeir forsrh. Steingrímur og Þorsteinn og segja að þennan árangur beri að varðveita. Hvaða árangur ætla þeir að varðveita? Halda Steingrímur og Þorsteinn að fólk sé svo bláeygt að það trúi því enn að ekki sé um aðra kosti í stöðunni að ræða en hag heimilanna í skiptum fyrir hag þjóðarbúsins? Halda þeir virkilega að fólk trúi því að þetta ástand sé óumflýjanlegt? Eru mennirnir virkilega að halda því fram að stjórnvöld séu nákvæmlega til einskis gagns? Á fólk að trúa því? Halda þeir að fólk sjái ekki orðið að þessi stjórn er ekkert öðruvísi en ríkisstjórnir fyrri ára, þótt hún sé verri? Hún er ekkert öðruvísi því hún gerir lítið og getur lítið. Hver er munurinn í hugum Steingríms og Þorsteins á íslenskri fjölskyldu og íslenskri þjóð? Hvaða þjóðarhag eru Þorsteinn og Steingrímur að vernda þegar stór hluti íslenskra fjölskyldna eru gjaldþrota? Hvað á að kalla það fólk sem stendur frammi fyrir gjaldþroti? Eru það ekki Íslendingar? Er það ekki íslensk þjóð? Bera ekki stjórnvöld ábyrgð á sínum gerðum? Bera ekki stjórnvöld ábyrgð á því að framfylgja þeim markmiðum sem þetta þjóðfélag hefur sett sér og starfað að frá tilkomu lýðveldisins? Hlutskipti launþega í dag er ekki þeim að kenna. Það er ekki þeim að kenna heldur stjórnvöldum. Þjóðin hefur ekki setið aðgerðarlaus í 11/2 ár, heldur stjórnvöld. Nei, þjóðin hefur ekki setið aðgerðarlaus. Aldrei hefur þessi þjóð þurft að leggja harðar að sér til að standa undir þeim kostnaði sem henni er gert að standa undir. Sá kostnaður sem hér um ræðir er í grófum dráttum þríþættur. Það er í fyrsta lagi dagleg neysla fjölskyldunnar, það er í öðru lagi fjárfesting fjölskyldunnar og það er í þriðja lagi opinber gjöld þessarar sömu fjölskyldu. Venjuleg fjölskylda getur dregið úr daglegri neyslu sinni niður að vissu marki, það er rétt. En það er og hefur verið lengi að því stefnt hér á landi af öllum stjórnmálaflokkum að fólk eigi sitt húsnæði og því fær fólk ekki hjá því komist að fjárfesta í eigin húsnæði. M.ö.o ., það eru útgjöld sem ekki verða umflúin. En íslensk stjórnvöld hafa nú sem fyrr brugðist hlutverki sínu í þessum efnum, e.t.v. enn frekar en öðrum. Það er æviverk að koma yfir sig þaki, en fólk á ekki að þurfa að fórna ævi sinni til þess. Nei, fólk á að hafa ævi sína fyrir sér til að sinna því verkefni með eðlilegri vinnu. Þetta þýðir á mannamáli að húsnæðislán eiga að vera há, löng og með lágum vöxtum. Einfaldur sannleikur. Ég nefni þetta hér í umr. um kjaramál vegna þess að það er sýnilegt að þótt laun fólks með 20–30 þús. kr. á mánuði yrðu hækkuð um 100% í dag, þá réði 4–5 manna fjölskylda ekki við þau lán sem hún þyrfti til húsbyggingar á þeim kjörum sem nú bjóðast. Ég bið menn að minnast þess að 60% húsvirðisins verður þessi fjölskylda að taka að láni í bankakerfinu með verðtryggingu + 10-15% vöxtum. Vextirnir eru að vísu frádráttarbærir til skatts, en verðtryggingunni verður að vinna fyrir og þau laun eru skattlögð og þeirra launa verður að afla með síaukinni vinnu, þegar launin lækka en hækka ekki. Þetta fólk stendur ráðþrota í dag, því 30% meðaltalshækkun dugar því ekki. Það er því miður orðið þannig í dag að 15 þús. kr. laun eru ekki lág laun. Það eru engin laun. 25 þús. kr. laun eru lág laun. 1. þm. Suðurl., það er þessi sem hellir í glösin hjá Steingrími, segir: Engin lög vegna kjarasamninga.  Tekjusköttum var ætlað að jafna kjör fólks, þ.e. færa frá þeim sem betur mega sín til þeirra verst settu. Því miður er þessi skattlagning orðin að tákni misréttis í þessu landi. Lífskjör fólks eru í beinum tengslum við möguleika þess að komast hjá tekjuskatti. Þess vegna styðjum við hjá Bandalagi jafnaðarmanna afnám tekjuskatts. Og ég á við algert afnám. Menn skulu athuga að það launabil sem nú er að finna í kjarasamningum, þ.e. sá mikli munur á hæstu og lægstu laununum, er ekki eingöngu til komið vegna mismunandi verðleika þess sem hæst er og lægst er launaður, heldur vegna þess að þetta mikla launabil hjálpar til að vega upp á móti áhrifum tekjuskattsinnheimtunnar. Tekjuskatturinn, sem notaður er til útjöfnunar, gerir það að verkum að útborguð laun að frádregnum gjöldum eru ekki eins mismunandi að upphæð eins og tölurnar í kjarasamningunum segja til um. Ef einhverjir skilja ekki hvað ég á við, þá á ég við það að maður sem hefur 80 þús. kr. í laun greiðir um 50 þús. kr. í skatt á mánuði, en maður sem hefur 20 þús. kr. í laun greiðir um 10 þús. kr. í skatt á mánuði. Munurinn á 20 og 80 þús. er 60 þús. en munurinn á 10 og 30 þús. er ekki nema 20 þús. Ef menn nú horfa á þetta sem peningastærðir en ekki sem prósentustærðir held ég að menn átti sig á því hvað ég er hér um að tala. Ég er að benda hér á það að afnám tekjuskatts, og þá á ég aftur við það sem ég sagði áðan, algert afnám tekjuskatts, kemur til með að hafa mjög mikil áhrif á launaþrep í samningum. Eins og ég sagði áðan, þá mismunar tekjuskatturinn fólki vegna mismunandi möguleika þess til að komast hjá því að greiða hann. Og hann refsar fólki, t.d. því fólki sem verður að leggja á sig ómælda illa launaða vinnu til að standa undir verðtryggðri lánabyrði. Þetta er sérstaklega óréttlát refsing ef horft er til þess að meðferð verðtryggingarmála hér á landi eða verðtryggðra fjármuna er röng og ekki í samræmi við alþjóðlega venju. Ég kem að því síðar á þessu þingi. Ég held að ég viti nokkurn veginn hvað sumir eru farnir að hugsa hér inni í þessum sal: Þarna er þeim rétt lýst, þessum stjórnarandstöðuþm. Það er ekki mikill vandi að ausa upp fjármunum og spreða þeim um allar trissur þegar maður er ekki í stjórn. Það er rétt, ég er ekki í stjórn. En ég er löggjafi og sem slíkur get ég reynt að nýta rétt minn til að segja þessari stjórn fyrir verkum. Það vill oft gleymast að það er ríkisstj. sem starfar í umboði þingsins en ekki öfugt. Sem vinnuveitendur ríkisstj. í stjórnarandstöðu munum við í Bandalagi jafnaðarmanna reyna til þrautar á þessu þingi hvort ekki megi stjórna þessu landi í þágu fólksins en ekki gegn því. Það eru til peningar í þessu landi og stjórnkerfi þessa lands er með þeim hætti að stjórnvöld ráða ferð þessara peninga að mjög miklu leyti. Þau ráða þeim gegnum fjárlög. Þau ráða þeim í gegnum lánsfjárlög, lánasjóði, Framkvæmdastofnun, Seðlabanka og ríkisbanka. Ríkisstj. ákveður ekki laun annarra en sinna starfsmanna. En ríkisstj. ræður gangi mikilla fjármuna og gangur þessara fjármuna ræður öllu á þessari stundu um það hvaða laun er hægt að greiða í þessu landi. Ef heilbrigt atvinnulíf skortir fjármagn til að ná þeirri verðmætasköpun að hún leyfi hærri laun, þá er það auðvitað rökleysa að flytja peningana frá launafólki til fyrirtækjanna, þ.e. ef markmiðið er það að greiða fólki hærri laun. Það leysir engin vandamál af því að vandamálið er að fólkið þarf hærri laun. En það eru ekki laun fólks í heilbrigðu atvinnulífi sem skapa glundroða í þessu þjóðfélagi. Það er oft talað um neðanjarðarhagkerfi. Neðanjarðarhagkerfið er ólöglegt og það er ósiðlegt og það er tákn misréttis. En samt, svo undarlegt sem það má nú virðast, skapar það ekki glundroða í efnahagslegu tilliti. Það er stjórnkerfið sjálft sem skapar glundroða. Ríkisstj. ein ber ábyrgð á því að flytja fjármuni frá arðbæru atvinnulífi til óarðbærra fyrirtækja. Af því skapast glundroðinn í þessu þjóðfélagi. Herra forseti. Ég sagði í upphafi máls míns að illt væri að íslensk þjóð fengi ekki að heyra þá umr. sem hér fer fram, en þó sérstaklega ræðu forsrh. og hv. 1. þm. Suðurl. Málefnaleg fátækt þessara háu herra nægði til þess að sýna fólki að þessi ríkisstj. er í raun og veru dauð. Hún hefur ekki lengur neitt til málanna að leggja. Hún getur ekkert gert lengur. Og hvers vegna? Það er einfaldlega vegna þess að hún þorir ekki. Ég talaði áðan um aðgerðarleysi stjórnvalda. Ég talaði líka um ofstjórn stjórnvalda. Þessi hugtök eru í raun og veru andstæð. En samt sem áður eiga þau við hérna vegna þess að aðgerðarleysi stjórnvalda birtist einkum og sér í lagi í því að hún vill ekki og getur ekki látið af þeirri ofstjórn íslenskra efnahagsmála sem hér hefur ríkt um áratuga skeið og ríkir enn og kemur til með að ríkja enn á meðan þessir gömlu flokkar eru við völd. Við Íslendingar settum markmið okkar á velferðarríkið í upphafi þessa lýðveldis. Þegar við töluðum um velferðarríki sáum við fyrir okkur heilbrigðisþjónustu, menntaþjónustu, þjónustu við aldraða og þjónustu við alla þá þegna þessa þjóðfélags sem minna mega sín. Við töldum að okkur bæri skylda til að sinna þessum þörfum og þessum markmiðum til þess að uppfylla það sem almennt eru kölluð mannréttindi. Nú þrífst orðið í þessu landi annars konar velferðarríki eða velferðarkerfi. Það er velferðarkerfi fyrirtækjanna, fyrirtækjanna sem ekki lengur fá þrifist öðruvísi en undir verndarvæng arnarins eða valsins eða fálkans eða hvað hann nú heitir, þessi frægi fugl, og undir verndarvæng SÍS. Flokkarnir hafa tekið það á sig að bera ábyrgð á afkomu fyrirtækjanna. Gegn hæfilegu endurgjaldi í flokkslegri fylgispekt. Það að hagsmunir stjórnmálaflokka tengist náið hagsmunum einhverra aðila í þjóðlífinu er ekkert vítavert í sjálfu sér. Við höfum hér inni á þingi t.d. einn slíkan flokk, sem gegnir mjög skýrum og tærum hagsmunum eins ákveðins hagsmunahóps í þjóðfélaginu, sem er Kvennalistinn. En hagsmunatengsl verða hættuleg, þau verða hættuleg lýðræðinu, sérstaklega í þingræðislandi, þegar hagsmunahringurinn lokast í framkvæmdavaldinu, þ.e. í ríkisstj. og löggjafinn verður að nokkurs konar afgreiðslustofnun fyrir framkvæmdavaldið í samvinnu við hagsmunahópa. Þessir þrýstihópar þurfa ekki að vera nein stórkostleg voldug fyrirtæki úti í bæ. Þeir fyrirfinnast alls staðar. Það sem er aðalatriðið er það, að stjórnkerfið er mjög veikt fyrir þrýstingi utan frá ef sá þrýstingur kemur inn á réttum stöðum. Ég ætla að minna á lítil lög sem fóru hér mjög hraðbyri í gegnum þing í fyrra með gífurlegum undirtektum nánast allra gömlu flokkanna. Ég minnist þess ekki að margir hafi sett sig upp á móti þeim allavega. Þetta voru lög um kjaradóm yfir opinberum starfsmönnum. Þannig var komið fyrir nokkrum gömlum embættismönnum ríkisins að þeir voru að komast á eftirlaun. Þeir vöknuðu þá allt í einu upp við þá skelfilegu hugsun að þeir mundu lækka líklega um það bil um 60% í launum, vegna þess að meira en helmingur þeirra launa sem þeir höfðu þegið frá ríkinu á starfsævi sinni hafði verið fenginn í ómældri eftirvinnu og risnu. Og eftirlaun taka ekki tillit til slíkra framhjágreiðslna. Þau taka bara tillit til þess launaflokks sem maðurinn var í þegar hann lauk starfi og hann fær að eftirlaunum ákveðinn hundraðshluta þess. Þessu máli varð að bjarga. Og þá var hlaupið til þess manns sem öllu bjargar þegar neyðin er stærst, þ.e. vinur litla mannsins, fjmrh., hins nýyfirlýsta andstæðings kerfisins. Hann hljóp af sér skóna fyrir kerfiskarlana til að koma þessum lögum hér í gegnum þing. Þá var ekki nein andstaða við kerfið á ferðinni. Þegar svona er komið málum, þá gildir ekki lengur hin gullvæga regla að lög skuli ráða en ekki menn. Og nú er svo komið að þessi hagsmunatengsl sem hér er um að ræða, upp úr og niður úr, þvers og kruss, til hægri eða til vinstri, eru orðin svo lokað kerfi að stjórnmálaflokkarnir gömlu geta ekki lengur stjórnað. Því ætli þeir að reyna að stjórna, þá er barið á fingurna á þeim jafnóðum. Stjórnmálaflokkarnir taka þá þann kost sem vænstur er í þeirri stöðu, þ.e. gera lítið sem ekki neitt. Og síðan kalla þeir það atvinnuöryggi. Ef núverandi stjórnarstefna væri línulega framlengd, þá er ekkert óralangt í það að mjög stór hluti launþega hér á landi ynni kauplaust til að halda niðri verðbólgu. Það er staðreynd að afkoma heimilanna er verri en hún var fyrir tveimur árum, en þá skömmuðumst við okkar fyrir að nefna íslenskar verðbólgutölur við nágranna okkar í austri eða vestri. Nú eru verðbólgutölurnar reyndar komnar í lag og við getum flíkað þeim hvar sem er. En nú skömmumst við okkar fyrir að nefna það upphátt utan landsteina okkar hvað fólk hefur hér í laun eða hvað það verður að greiða fyrir vöru og þjónustu. Á meðan stjórnvöld ráða ekki fram úr þeim vanda, á meðan stjórnvöld telja sér ekki fært að bjarga þeim málum í það horf að fólk búi hér við það sem kallast getur mannsæmandi kjör, þá hafa þau stjórnvöld ekkert að gera við stjórnvöl þessa lands.



Herra forseti. Það mætti segja mér að áður en langt um líður eigi ég erindi við hv. 3. þm. Reykv. ef hæstv. forseti vildi athuga um hann. Hér erum við að ræða skýrslu ríkisstj. um kjaradeilurnar og eru þessar umr. vægast sagt um margt undarlegar, þar sem sumir hv. ræðumenn gera mál eins og útvarpsmálin að aðalumræðuefni sínu, þannig að ekkert annað kemst að í því sambandi. Auðvitað ætla ég ekki að gera lítið úr því, en þó sýnist mér nú ýmislegt annað brýnna sem menn þurfi að ræða og koma sér ásamt um. Þessar umr. eru undarlegar að því leyti að stjórnarandstaðan hefur uppi tölur hér eins og þjóðin væri komin á vonarvöl, eins og ekkert biði hennar annað en örbirgð og öngþveiti, þessarar þjóðar sem á örskömmum tíma hefur unnið sig upp frá örbirgð til bjargálna einhverra þeirra bestu sem gerast og við þekkjum til, þegar jafnvel menn á miðjum aldri muna þá tíma þegar menn bjuggu við örbirgð, atvinnuleysi og örvæntingu. Og þeir sem harðast hafa uppi þennan bölmóðssöng eru þeir sem eru nýkomnir frá því að stjórna með þeim hætti sem sannanlega var að stefna okkur fram af brúninni - að áliti gömlu flokkanna flestra og nýju flokksbrotanna líka. Og það má mikið vera ef hv. þm. Stefán Benediktsson á ekki eftir að sanna og þreifa á að enn þöktir lífsandi í nösum núverandi stjórnar og mun gera lengi enn. - Já, ég heyri að hv. þm. hlakkar til. Hver voru höfuðstefnumiðin og markmið allra þjóðmálaflokka fyrir síðustu alþingiskosningar? Á hvað lögðu þeir allir og flokksbrotin einnegin megináherslu? Að kveða niður verðbólguna. Að kveða niður verðbólguna var sameiginlegt áhugamál þeirra og höfuðmarkmið. Og ég held m.a.s. að Kvennalistinn hafi veitt því athygli að eitthvað var að í þeim málum. Þegar menn hafa uppi stórárásir sínar á núverandi ríkisstj. þá eiga þeir það til, eins og hv. 3. þm. Reykv., að gleyma þessu með öllu og minnast ekki einu orði á það. Var hann þó með í því og hans flokkur að birta neyðaráætlun í nóv. 1982 um hvernig mæta skyldi þeim háska sem verðbólgan hafði í för með sér. Rétt væri að rifja það upp í tómi hvernig sú neyðaráætlun hljóðaði. Skyldi hún hafa hljóðað upp á það að stórbæta kjör hinna lægst launuðu? Skyldi sú neyðaráætlun hafa þá borið nafn með rentu eftir að þessi flokkur hafði staðið að því að skerða laun almennings þrettán sinnum á valdaferli sínum. Þrettán sinnum, hv. 3. þm. Reykv.

Þrettán sinnum hvað?

Þrettán sinnum skerti hv. 3. þm. Reykv. og hafði forustu um að skerða kjör almennings á stjórnartíma fyrrverandi ríkisstj. Þrisvar sinnum 1979, fjórum sinnum 1980, tvisvar 1981, fjórum sinnum 1982, samtals um 50%.

Mogginn sagði alltaf fjórtán sinnum.

Óhagganlegar staðreyndir. Þetta stendur líka í grein, sem Haukur Helgason hugmyndafræðingur Alþb. skrifaði og birti opinberlega og hægt er að fletta upp á, svo að þetta er ekki allt tóm Moggalygi. Hvers vegna var það æðsta mark og mið allra þjóðmálaflokka að reyna að vinna bug á verðbólgunni? Af því sem það lá ljóst fyrir að ef kostnaðarverðbólgan hefði haldið áfram að æða áfram þá hefðum við beðið skipbrot, atvinnuvegir okkar. Þá hefðu atvinnuvegirnir stöðvast og allsherjaratvinnuleysi tekið við. Þetta voru allir menn sammála um þá. En nú er eins og menn taki ekki eftir því hvað áunnist hefur. Það var þó markmið sem bókað stendur. Ég man ekki hvort bókin var blá eða græn, sennilega hefur hún verið blá, þar sem markmiðin voru skrifuð niður 1980 í febrúarbyrjun, að verðbólgu skyldi náð niður á 8–10% á ári. Og hvernig endaði það? Hvernig skyldi það hafa endað? Ég þarf ekkert að rifja það upp fyrir hv. þm. Það voru fleiri markmið sem menn settu sér og enduðu öll í skötulíki og kem ég kannske að þeim síðar. Umræðan hefur verið undarleg að því leyti sem menn hafa lagt hér í ræðum sínum megináherslu á málefni, sem auðvitað ern mikilvæg en ekki hin brennandi spursmál til úrlausnar í dag, eins og útvarpsmálin. Hv. 5. landsk. þm. Eiður Guðnason setti á langa tölu bæði í nótt og í dag um þetta mál og er kannske ekki að undra þar sem málið snýr mjög að honum. Auðvitað er undir því mest að menn haldi lögin. Því ef menn sundur slíta lögunum þá slíta menn sundur friðinum og megum við þá ekki við það búa meira. En jafn mikilvægt er hitt, að allir séu jafnir fyrir lögunum, því að ef ekki þá er sundur slitið lögunum. En hér eigum við ekki að setja á langar tölur um þetta, vegna þess að það er í annarra höndum að sjá um framkvæmd laganna, annarra höndum en framkvæmdavalds og löggjafarvalds. Það er í höndum dómsvaldsins og ég kvíði öngvu um úrlausn þess valds. En eru menn jafnir fyrir þessum lögum? Er það til að mynda rétt og satt að þegar hv. 5. landsk. þm. fer að kynnum vestur á Hellissandi þá haldi Sandarar honum paról með sjónvarpi frá Ólsurum og hafi gert um langa hríð? Ég hafði ekkert áttað mig á því að þetta væri ólögleg starfsemi, til að mynda eins og viðgengst í Ólafsvík þar sem menn reka sjónvarp í lokuðu kerfi og með auglýsingum og hvað eina er mér sagt, í kjördæmi hv. þm. Tók hann kannske ekki eftir því að þessi ólöglega starfsemi var með höndum höfð, af því sem þetta er í Ólafsvík? Hvað veldur því að menn eru ekki jafnir fyrir lögunum? Hví hafði útvarpsráðsmaðurinn, hv. 5. landsk. þm., ekki tekið þetta mál fyrir á réttum stöðum? Og hefur þetta ekki viðgengist annars staðar og í stórum stíl og menn hafa rifjað þetta upp? Ég er ekki að mæla þessu bót. Ég er aðeins að vekja athygli á lífsspursmálinu að menn séu jafnir fyrir lögunum. Og hvað um það ef tvær stöðvar hafa verið stöðvaðar með valdi í gær, þá segir bilstjórinn minn mér að það sé ein sem hafi hafið útsendingar.  Og kem ég þá enn að þessu, sem mjög hefur verið haft á orði, um valdsvið kjaradeilunefndar. Ég get rifjað það upp að ég var einn af þeim sem beittu sér fyrir því að opinberir starfsmenn fengju þennan takmarkaða verkfallsrétt sem þeir hafa. Og ég verð að segja það að mér rann það mjög til rifja að í fyrsta skipti sem þau lög komu til framkvæmda skyldu þau fara úr hendi eins og raun var vitni um þá, þar sem þau voru þverbrotin þegar í stað. Ég var fylgismaður þess að opinberir starfsmenn fengju þessi mannréttindi, þótt þau væru mjög skert frá því sem hin almennu verkalýðsfélög hafa, og skert vitandi vits og það var forsenda laganna, enda hefði ég eigi að heldur fylgt þeim nema fyrir það að þau voru skert, réttindi þeirra, verkfallsréttindi þeirra voru skert með þeim hætti sem lögin bera með sér. Ég held að við þurfum ekki að deila um valdsvið kjaradeilunefndar. Og ef menn gera svo þá skjóta þeir máli sínu til réttra dómstóla, því úrskurðarvaldið er til. En ég fyrir mitt leyti var í engum vafa um það að þegar í fyrstu atrennu voru þau þverbrotin lögin um kjaradeilunefndina og valdsvið hennar. Ég var kannske að vona að þetta væru vaxtarverkir, byrjunarörðugleikar sem menn mundu yfirstíga. En reynslan núna virðist færa okkur heim sanninn um að svo er ekki. Kann þó enn að vera að Eyjólfur hressist. Á hitt ber að líta að þetta eru dálítið sérkennileg átök, verkfalls- og vinnudeiluátök. Og ég held að menn þyrftu að íhuga þau alveg sérstaklega. Ég get skotið því hér inn í að mér rann líka til rifja hversu óvirðulega þeim til tókst, opinberum starfsmönnum um framkvæmd síns verkfalls. Mér dettur í hug hvort þeir hefðu ekki getað farið í smiðju til Dagsbrúnar til að mynda og fengið hana til þess að ráðleggja sér hvernig á að koma með festu og virðuleik fram í verkföllum. Og ég er að tala þetta í alvöru. Ef menn halda að ég sé að sveigja þarna með öðrum hætti að Dagsbrún, þá er það misskilningur. En þessi átök eru sérstaks eðlis. Og ég held að aðilinn öðrum megin þyrfti að setja sig í upphafi í þær stellingar að hann tapar öllum einstökum vopnaviðskiptum, ef menn skilja hvað ég á við. Hann hlýtur að tapa öllum einstökum áflogum sem verða í deilunni. Ef hann áttar sig ekki á þessu, þá er hætt við að ekki dragi til samninga. Þessu stríði lýkur ekki með neinum sigri annars hvors aðila. Því lýkur með vopnahléi sem menn gera við samningaborðið. Þannig er um þessi átök. Og að menn hafi skilning á þessari stöðu en verji ekki tímanum í að magna fyrir sér hver í einstaka atriði beri efra skjöld. Vinnuveitandinn, í þessu falli ríkisvaldið, þyrfti að æfa sig á því að hinn aðilinn hlýtur að bera hinn efra skjöld í einstökum átökum og vopnaviðskiptum. Og ef honum er það ljóst, þá veldur þetta ekki því hugarangri og æsingi sem það ella gerir. En verkfallsmenn bera hinn efra skjöld - með réttu eða röngu. Það getum við svo haldið áfram að ræða undan og eftir að þetta vald er tekið augljóslega að minni hyggju á stundum, nú af verkfallsnefnd BSRB, sem brot á lögum. Um þetta getum við þrætt og við skulum taka okkur tíma síðar til þess að athuga það. Nú liggur okkur á að menn setji sig í samningastellingar, því ef menn, eins og ég segi, eru alltaf í bardagahug, þá komast þeir ekkert áfram. Hér settu þeir báðir á tölur um það, hv. 3. þm. Reykv. Svavar Gestsson og hv. 3. þm. Reykn. Kjartan Jóhannsson, að það væri verið að brjóta íslenska verkalýðshreyfingu á bak aftur, það hefði verið gerð tilraun til þess, og létu víst að því liggja að það mundi takast. Þetta sýnir auðvitað vanþekkingu þeirra á þessu mesta valdi sem til er í þjóðfélagi okkar, vanþekkingu, af því þessir menn hafa auðvitað helst aldrei migið í saltan sjó og verkalýðshreyfingin vill ekkert af þeim vita og þeir þekkja ekkert til þar um bekki. Svo koma þeir hér bara og standa á tánum og lýsa því yfir að nú sé að því komið að verkalýðshreyfingin verði lögð að veili. Verkalýðshreyfingin er og verður sterkasta valdið í þessu þjóðfélagi og ég vil ekkert það vald sem tekur við af því. Ef hún sýnir sig að kunna vel með það að fara og réttilega þá er það áreiðanlega best komið þar. Annað mál er það að ef menn kunna sér ekki hóf, ef menn sækja um skör fram, eins og manni virðist á þessum dögum að menn gildri til, þá kann illa að fara. Það þolir ekki þetta blessaða litla þjóðfélag okkar, sterka þjóðfélag í veikleika sínum á þessum sviðum. Eins og ég segi hafa menn enn sem komið er ekki sett sig í samningastellingar. Oft vill það verða svo að þetta þarf vissan meðgöngutíma. Ég ætla að vona að hann verði samt ekki 9 mánuðir. En þetta þarf vissan meðgöngutíma meðan menn ná vissum stellingum og átta sig á því að pólitískir spraðibassar og glamrarar hafa þar ekkert erindi sérstakt, og stilla svo strengina. Auðvitað þurfa áþreifingar verkmestu valdamanna að fara fram. Og það er mestur skaði ef það hefur ekki getað orðið enn þá. Þannig er það hjá þeim sem til þekkja í þessu, þeir vita að óformlegar viðræður manna sem þekkjast vel af hvorum aðila þurfa að eiga sér stað. Þeir þurfa að setjast niður og ræða vandlega saman, því að hagsmunir liggja saman þegar á allt er litið. Hv. 3. þm. Reykv. sagði að launþegasamtökin eru að stilla sig saman. Það er af því góða. Ég hef nefnilega ekki mjög mikla trú á að okkur takist að leysa þessi vandræði nema alþýðusamtökin komi öll til skjalanna. Og það er slysið í þessu sambandi að opinberir starfsmenn skyldu hraða sér svo í sókn sinni sem raun bar vitni um. Það er slysið að mönnum skyldi ekki takast að hindra það að út í ófæruna væri farið svo hratt, áður en launþegasamtökin voru búin að stilla sig saman. Það var meginmálið. Þau voru ekki búin að því. En nú heyrir maður fréttir um að það sé á góðum vegi. Og við það bind ég vonir, því að þar eru nýir menn vissulega komnir til skjalanna. Menn hafa lagt bareflin til hliðar og þeir ræða um hlutina og vita að hagsmunirnir fara saman, eins og ég segi. Eins og þessi mál eru nú erfið viðfangs þá leysast þau ekki nema að aðalafl verkalýðshreyfingarinnar komi þar til skjalanna, Verkamannasambandið og svo bakhjarl þess, Alþýðusambandið. Hér var rifjað upp fyrir okkur ýmislegt það sem hv. 3. þm. Reykv. kallaði staðreyndir. M.a. tók ég það niður eftir honum að viðskiptahallinn nú væri tvöfalt meiri en þegar núverandi ríkisstj. tók við. Þó eru til óyggjandi tölur um það að þá var viðskiptahallinn 10% af þjóðarframleiðslu, en hann er áætlaður nú 4–5%. En þetta er eftir öðru í málflutningi hv. þm. Ég gæti rifjað upp margt í þessu sambandi eins og um viðskiptahallann og skuldasöfnunina erlendis. Hver var skuldastaða okkar erlendis þegar fyrrverandi ríkisstj. tók við? Það eru til óyggjandi tölur um þetta. 30% af þjóðarframleiðslunni var hún þá. En í hverju enduðu þeir? Það eru líka til óyggjandi tölur um það. Í 60% rúmum. Það er við þessa örðugleika sem við erum að etja. Við getum ekki haldið áfram að flytja inn erlent fjármagn til þess að halda uppi atvinnuvegunum hérna eins og gert var í tíð stjórnar hv. 3. þm. Reykv. Ég þarf ekki að rekja og lýsa því sérstaklega sem við tókum við. En í tíð þessara herra hafði skattbyrðin aukist um 11 þúsund á hvert mannsbarn, 11 þúsund krónur eins og verðgildi peninganna var í júní í fyrra, á hvert einasta mannsbarn. Og mig minnir að það hafi verið í einum tíu liðum, í tekju- og eignarskatti, söluskatti, vörugjaldi o.s.frv. og svo bensínskattar, skattar á ferðalög o.s.frv., o.s.frv. sem of langt væri upp að telja. Við þessar ógnir erum við að glíma sem við tókum við eftir vitlausustu stjórn sem nokkurn tíma hefur ríkt í lýðfrjálsu landi.

Er nú ekki skotið dálítið hátt?

Ég er viss um að honum mundi ekki þykja það ef hann kynnti sér málin. Það var minnst á það í ræðu hv. 3. þm. Reykv. að hér ríkti vaxtabrjálæði-vaxtabrjálæði, tók ég eftir. Má ég upplýsa að til eru óyggjandi tölur um það að verðbólgutap sparifjáreigenda, þjófnaðurinn sem viðgekkst á sparifjáreigendum nam 2340 millj. á árunum 1972–1980. Var það ekki hið eina og sanna vaxtabrjálæði þegar sparifjáreigendur voru leiknir með þeim hætti? Auðvitað eru vextir of háir núna og menn deila um með hvaða hætti eigi að ná þeim niður. Auðvitað þolir ekki húseigandinn, sem skuldar í íbúð sinni, slíka vaxtabyrði. Auðvitað verðum við að ná tökum á þessu og lagfæra það og lækka þá, stórlækka þá. Atvinnuveganna vegna líka. Nei, ég þarf ekkert að fara yfir afrekaskrána. Í sambandi við samningana ætla ég aðeins að skjóta því hér inn í að hér sagði hv. málsvari Alþb. og formaður, hv. þm. Svavar Gestsson, að Alþingi ætti að taka málin í sínar hendur. Ég er í grundvallaratriðum andstæður því að Alþingi setji lög um lausn kjaradeilu. Að Alþingi taki málin í sínar hendur er ég andstæður í grundvallaratriðum. Það hefur frá upphafi verið fleinn í mínu holdi að nefna valdbeitingu til lausnar á slíku. Það er algjör fleinn í mínu holdi. Næstum því sama hvernig á stendur. Neyðarréttur er það og á aldrei að vera annað, neyðarréttur í ýtrustu neyð, vegna þess að það leiðir ekki til góðs, vegna þess að við getum ekki stjórnað landinu nema með samningum. Það er ekki það vald til og á ekki að vera sem gefur okkur færi á að stjórna og leysa málin með öðrum hætti. Þess vegna er það að ég verð ekki með í því að Alþingi taki samningamálin í sínar hendur, eins og það var svo faglega orðað. Það var mjög knúið á um það við ríkisstjórnarmenn nú fyrir skemmstu að menn beittu bráðabirgðalagavopninu. Það hefði aldrei orðið með mínu samþykki. Það var gripið til þess út af slátrunum á Suðurlandi. Ég nenni ekkert að tala um það, en þeir munu slátra þar í gríð og erg og er það vel að þeir bjargi verðmætum landbúnaðarins. En um afrekaskrána ætla ég ekki að fara fleiri orðum, nema að við eigum kannske eftir í betra tómi, ég og hv. 5. þm. Austurl., að minnast ofurlítið á stóriðju. Ég vil gera grein fyrir þeim samningamálum á næstunni og ég mun þá kannske birta smá reikning á hendur Alþb. Fljótt á litið virðist mér hann þurfa að hljóða upp á 2500 millj. fyrir afrekin þeirra í stóriðjumálunum á árunum 1978–1983. Það verður eitthvað um það bil. Þeir gera ekki annað á meðan þeir greiða þann reikning.  Hv. 3. þm. Reykv. brá sér til Jórdaníu. Ég legg nú til að við sendum hann til Albaníu og hann kynni sér málin þar. Þegar hann kemur til baka getur hann sagt okkur frá því hvernig opinberir starfsmenn þar framkvæma verkfall og hvernig verkalýðshreyfingin þar í landi semur um kaup sitt og kjör.

Viltu ekki segja okkur hvernig það er í Singapore?

Ég get komið að því síðar. Það gæti orðið fróðlegt að fá fréttir úr því dýrðarríki, þar sem hugsjónin hefur gengið fram alveg eftir ritúalinu allan tímann, hugsjón hv. þm. um þjóðskipulagið, að ég tali nú ekki um hv. 5. þm. Austurl., sem er eiðsvarinn í þeim hópi, hann gæti komið aftur og frætt okkur um það hvernig staðið er að verki í Albaníu. M.a.s. mistök Stalíns fengu ekki að ná inn fyrir landamærin þar. Svo vel hefur þetta verið rekið eftir hugsjóninni. Og þá mætti segja svona eins og skáldið gæti hafa sagt: Albanía, óskalandið, Ísland bíður þín. -Eitthvað í þessa átt. Það sem okkur liggur lífið á nú er að sættast í deilunni sem nú stendur yfir. Sættir munu ekki nást nema með því að þeir sem verst eru settir fái verulegar úrbætur. Það er mín skoðun og mín trú. Og færi nú betur á því að verkalýðshreyfingin legði höfuðáherslu á það. En gerir hún það? Gerir hún það, hv. 7. þm. Reykv.? Beitir hún geiri sínum - ég veit að hann gerir það - en meginfylkingin, beitir hún geiri sínum fyrir hinn lægst launaða aðallega? Mér er nær að halda að svo sé ekki. Ég þekki aðstæðurnar og veit að hægra er um að tala en í að komast. En það þyrfti þó helst núna, þegar við eigum í þessum örðugleikum sem dæmin sanna, að reyna að ná fram einhverju sanngjörnu þeim til handa sem vissulega lepja dauðann úr skel. Ég kann engin ráð til þess. Ef sjálf verkalýðhreyfingin hefur ekki döngun í sér til þess að standa fyrir því og hafa um það forustu, þá kann ég ekki ráðin, vegna þess að ég verð ekki við beiðni um lagaþvinganir til þess að svo megi verða. Fyrir því á ég ekki ráðin. Eins og ég hef rakið og blasir við mönnum, þá hefur það hið mikilvægasta af öllu tekist. Raunar má auðvitað segja að það mikilvægasta er að hjálpa þeim sem á bágt, en hið mikilvægasta hefur tekist í störfum ríkisstj.: að vinna þó bug á verðbólgudraugnum, en ella - ef það hefði ekki tekist - hefði allt annað verið unnið fyrir gýg og harðast bitnað á þeim sem minnst mátti sín. Hvað er orðið um kenningar Alþb. um það að verðbólga væri skipulögð af auðvaldinu til þess að berja á hinum eignaminni og eignalausu? Hvað er orðið um þá kenningu, sem er ein af örfáum sem stenst af þeim kenningum sem þeir hafa? Auðvitað veldur verðbólguástand röskun, auðvitað veldur það því að þeir sem halda um peninga geta makað krókinn en hinir verða undir. Hvað er orðið um þessa kenningu þessara manna sem ekki einu sinni hafa tekið eftir því að tekist hefur að vinna bug á höfuðvandamálinu. Ég vara menn sérstaklega við því, af því sem það getur haldið uppi vígahug einhverra manna sem til áhrifa eru sóttir, ef þeir halda að ríkisstj. sé að gefast upp við verkefni sín. Það er grundvallarmisskilningur. Okkur ber skylda til að ráða fram úr þeim vandamálum sem við blasa. Og þá skyldu munum við ekki yfirgefa. Þetta get ég alveg fullvissað ykkur um. Hvernig svo sem menn leggja út af yfirlýsingum einstakra manna, þá er enginn bilbugur á ríkisstj. að standa í ístaðinu. Ég er sannfærður um það að óðar í bili mun birta af degi í þessum mikla vanda okkar. Við erum að þeirra hyggju sem gerst þekkja dýpst í öldudalnum, þannig að við eigum von á því að rísa upp úr honum áður en líður. Til þess þarf þolinmæði auðvitað og á meðan verðum við að reyna að sjá til með þeim sem vissulega eiga örðugt. Ella kann illa að fara. En eins og mikið er í húfi að við ráðum fram úr þessum örðugleikum þá verður það auðvitað aldrei að núv. ríkisstj. hlaupist frá verkum sínum, aldrei. Kemur ekki til nokkurra mála. Og meginmarkmiðum sínum lætur hún ekki hrugga við, vegna þess að það er hægt að ráða bót á vandamálunum án þess. Ég beið eftir því og bíð enn eftir því að stjórnarandstaðan leggi okkur lið af skynsamlegu viti, án upphrópana jafnvel um óskyldustu mál, en láti af þeirri iðju sinni að egna óbilgjarnan.



Virðulegi forseti. Ef mig ekki misminnir hrapallega ræðum við hér um skýrslu hæstv. forsrh. um ástand og horfur í ríkinu. Hæstv. iðnrh. minnti okkur á það. Honum þótti umræðan hafa drepist á dreif. En sem betur fer setti hann hana aftur á réttan kúrs með því að rifja upp afrekaskrá forvera sinna á valdastóli, eins og t.d. hæstv. forsrh. Steingríms Hermannssonar, með því að minna okkur á stjórnarsamstarf Sjálfstfl. og hv. 3. þm. Reykv. og minna okkur á arfinn sem hann tók við eftir ríkisstj. undir forsæti þeirra sjálfstæðismanna. Hann ræddi afrekaskrá og hann áréttaði eins og þeir stjórnarsinnar gera: Mikill er nú sá munur hvað við, sem nú höfum tekið við, höfum betrumbætt þennan árangur - náð betri árangri. Ekki skal ég fullyrða neitt um það hvort sú sögufræga hofróða María Antoinette hefur notið slíkra ráðsnillinga, hvort nokkur hefur flutt henni skýrslu um ástand og horfur í ríkinu u.þ.b. sem hróp Parísarlýðsins buldu á gluggum hofróðunnar og lýðurinn hrópaði um brauð og frelsi, brauð og frelsi. En sögufræg og eftirminnileg eru svör hennar og reyndar harla viðeigandi að rifja þau upp hér. Hofróðan spurði með forundran: Hvers vegna borðar fólkið ekki kökur? Satt að segja hvarflaði stundum að mér þegar ég hlýddi á skýrslu hæstv. forsrh. og ræðu hæstv. aðstoðarforsrh., 1. þm. Suðurl., að þeim veitti ekki af sjálfum að fá skýrslu um ástand og horfur í ríkinu og þeim veitti ekki af að skynja ögn betur hvers vegna komið er í óefni í þessu landi, hvernig á því stendur að nú eru uppi tvær þjóðir í þessu ríki, önnur sem lifir í vellystingum pragtuglega og hin sem lepur dauðann úr skel, hvernig á því stendur að atvinnuvegir ríkisins eru að drabbast niður og hvernig á því stendur að þessar tvær þjóðir hafa nú sagt sig úr lögum hvor við aðra og berast á banaspjótum, hvers vegna þjóðfélagið er raunverulega að lamast, höktandi hér á einum strokki, ef svo mætti að orði komast. Og ráðþrota ríkisstj. vísar á afrekaskrá sína og skilur hvorki upp né niður í hvers vegna er komið sem komið er. Ef menn vildu reyna að halda eitthvað utan um þessa umræðu, sem hér hefur farið fram, kemur mér helst í hug að varpa fram tveimur spurningum. Sú fyrri er: Hvers vegna er komið sem komið er? Og hin síðari er að sjálfsögðu: Hvað er til ráða? Hvað er hægt að gera til þess að ráða bót á því ástandi sem ríkir? Ef við víkjum aðeins að kenningum manna og hugmyndum um fyrri spurninguna, hvers vegna er svona komið, þá virðist mér að ein ástæðan fyrir því sé sú að við horfum hér og hlustum á sjálfumglaða ráðamenn. Má ég minna ykkur á að í skýrslu hæstv. forsrh. komst hann að orði eitthvað á þá leið að að sönnu hefðu þau markmið, sem núv. hæstv. ríkisstj. setti sér í upphafi, að mestu náðst, jafnvel náðst með slíkum glæsibrag að menn undruðust hvort myndin væri sönn. Hann sagði: Það eru algjör umskipti. Við höfum náð verðbólgunni niður, óðaverðbólgunni sem fór eldi um þetta þjóðfélag, úr 130% niður í viðráðanlegar stærðir, 10–20%. Þótt ég minni á að jafnvel þær tölur þykja ekki samkvæmishæfar í öðrum ríkjum. Við höfum náð þessum árangri, sagði hæstv. forsrh. Er það satt? Er það rétt? Hafið þið náð þessum árangri? Ég held ekki. Ég held að það viti hvert einasta mannsbarn hér inni að það eruð ekki þið sem hafið náð þessum árangri. Þeir sem hafa náð þessum árangri eru hin þjóðin í landinu, sem trúði ykkur til dyggðugra verka, sem treysti á að þið meintuð það sem við sögðuð, að þið vilduð fara fram á það að hún fórnaði af lágum launum sínum, þriðjungi þessara launa, í trausti þess að þið fylgduð því eftir og stæðuð við ykkar hluta af samningnum. Hver var hann? Að framkvæma hér gagngerar þjóðfélagsbreytingar í kjölfarið á því griðaári sem ykkur var gefið til þess að ná eðlilegu jafnvægi, til þess að treysta rekstrargrundvöll atvinnuvega, til þess að geta boðið því fólki, sem fórnirnar færði, upp á bjartari tíð, upp á von um bætt lífskjör. Þið segið „Við höfum náð þessum árangri“ og hreykist um. Og hæstv. iðnrh., meðan ég man, sagði að nú væri ekki tíminn fyrir spraðibassa og pólitíska gasprara að leggja til mála. Nei, nú ættu ábyrgir stjórnmálamenn að eiga hlut að málum, eins og hæstv. iðnrh. væntanlega. Hann talar um afrekaskrá. Hver er afrekaskráin? Þegar hæstv. forsrh. var að dást að árangri þeirra sagði hann: Við höfum haldið stöðugu gengi. Við höfum ekki hreyft það miklu meira en um 5% , eins og við sögðum í upphafi. Hann fór flott yfir það að reyndar var dulbúin gengislækkun, en það hét ekki gengislækkun. Það hét breyting á gengismælingarvog eða eitthvað þess háttar. En hvert er þetta afrek að halda stöðugu gengi? Halda menn virkilega að stjórnmálamenn ákveði gengi íslensku krónunnar með einhverjum viljayfirlýsingum? Það veit hver einasti maður á Íslandi, sem eitthvað fæst við viðskipti og rekstur, ég tala nú ekki um þá sem stunda sjávarútveg, að gengið á Íslandi er kolvitlaust skráð, að það er fallið um 20%. Og hvað þýðir það á mannamáli? Það þýðir að sjávarútvegurinn og útflutningsframleiðslugreinarnar á Íslandi, sem fá greitt fyrir sínar útflutningsafurðir í erlendum gjaldeyri, eru sviptar tekjum sínum sem svarar 20%. Og hvað þýðir það? Afleiðingin er sú að þessar sjávarútvegsgreinar, - sem hafði verið riðið á slig í tíð forveranna, í sjávarútvegsráðherratíð núv. hæstv. forsrh. - þessi sjávarútvegur, sem skuldar kannske 10 milljarða í erlendum gengistryggðum lánum, er skattlagður í þágu milliliða. Auðvitað getur þessi stjórn ekki breytt genginu vegna þess að þá mundu þeir endanlega ríða merinni á slig. En vitlaus gengisskráning þýðir að þau fyrirtæki í sjávarútvegi, sem eiga að halda uppi atvinnunni í landinu, fá ekki „réttar“ tekjur til sinnar útflutningsgreinar. Þess vegna hafa þau enga getu til að greiða vinnandi fólki í undirstöðuatvinnuvegum eðlileg laun. Og til hvers leiðir það ella? Það þýðir að innflutningurinn til landsins er á vitlausu verði. Hann er á gjafaprís. Það innflutningsæði er fjármagnað hvernig? Með hóflausum, botnlausum erlendum lántökum. Hverjar eru þær? 3.5–4 milljarðar kr. sem er búið að spreða í erlendum viðbótarlánum í gegnum bankakerfið. Hverjir nota þessi lán? Til hverra eru þau notuð? Skyldi fólkið hjá BSRB, sem stóð á hljóðlátum og virðulegum útifundi, vera fólkið sem hefur eytt þessum peningum? Er það fólkið sem er að byggja villurnar í Stigahlíðinni? Er það Stigahlíðarþjóðin? Við höfum náð árangri. Við höldum genginu föstu. - Þeir eru sokknir í sömu súpuna og fyrrv. hæstv. ríkisstj. sem gerði tilraun til að binda gengið fast á tímum þegar dollarinn var sterkur og hækkandi, þegar afli var í hámarki á næstmesta eða þriðja mesta aflaári Íslandssögunnar. Og hvað stóð sú tilraun lengi? Hún stóð í eitt ár. Með hvaða afleiðingum? Með þeim afleiðingum að sjávarútveginum var sökkt í þvílíkar skuldir að hann hefur ekki náð sér upp úr þeim enn. Hvers konar imbahagfræði er þetta, að það sé á valdi einhverra ráðherra að binda fast gengi án tillits til allra staðreynda efnahagslífsins um framboð og eftirspurn, um rekstrargrundvöll atvinnuvega, um kostnaðarhækkanir innanlands, um ríkisfjármál, um bankamál, um vexti? Hér er verið að endurtaka nákvæmlega sömu vitleysuna. En svo er hæstv. iðnrh. að ráðast á forvera sína og núverandi samstarfsmenn fyrir það hvernig þeir sukkuðu og keyrðu öllu á slig. Það dapurlega við örlög þessarar ríkisstj. er nákvæmlega það að nú er þessi ríkisstj. orðin alveg eins og hin og allar hinar.  Við höfum náð svo góðum árangri í ríkisfjármálum. Hver er árangurinn í ríkisfjármálum? Þetta þing sat yfir því allan s.l. vetur að það var ekki hægt að koma saman hallalausum fjárlögum. Þar var gat upp á 2 milljarða. Hvernig var því bjargað? Því var bjargað upp á gamla góða mátann, með því að slá erlend lán. Meira að segja voru slegin erlend lán fyrir barnsmeðlögunum. Og hvert er svo ástand atvinnuveganna eftir þennan mikla árangur? Ástandi atvinnuveganna verður best lýst í hnotskurn í Vestmannaeyjum. Stærstu frystihúsin þrjú eru lokuð, taka ekki á móti fiski. Það er ekki tekið á móti fiski í öflugustu verstöð landsins og búið að standa svo vikum saman. Hvað gerist svo? Ef einhver kvóti er óveiddur, á þá að veiða hann? Jú, þá er skellt á verkfalli til þess að knýja bátana til þess að sigla ekki, heldur skulu þeir landa heima þrátt fyrir þá staðreynd að það er ekki tekið á móti fiski í Vestmannaeyjum. síðan hvað? Verkfall opinberra starfsmanna, m.a.s. áfengisútsalan er lokuð. Síðan hvað? Flug, útvarp, sjónvarp. Vestmannaeyjar eru nánast lamaðar og lokaðar og einangraðar. Þetta er forsmekkur af því sem er að gerast hérna úti um alla strandlengjuna. Hvað er að gerast á Akranesi? Og hvað halda menn að gerist? Við tölum hér um verkfall opinberra starfsmanna. En hvað er að gerast í íslensku þjóðfélagi þegar svona er komið fyrir þeim atvinnuvegi sem allir menn hér inni vita að við lifum á? Hann er að hrynja. Svo koma hæstv. ráðh. hér, hver á fætur öðrum, og hreykja sér af árangrinum og eiga ekki nógu stór orð í hneykslan sinni til þess að tala um forvera sína, fyrrv. samstarfsmenn. Ég spyr: Skilja menn, sem svo tala, yfirleitt nokkuð hvað er að í íslensku þjóðfélagi? Er nokkuð að? Er yfirleitt nokkuð að? Er ekki allt í fína lagi? Höfum við ekki náð góðum árangri? Árangurinn er sá að það er vitlaust gengi, hruninn sjávarútvegur, erlendar skuldir hafa stórvaxið, það er innflutningsæði, það er vaxandi viðskiptahalli. Þó voru gerðar „tímamótamarkandi ráðstafanir“, eins og hv. 1. þm. Suðurl. kemst gjarnan að orði. Það voru tímamótamarkandi aðgerðir að taka upp jákvæða raunvexti á bilinu 10–17%. Það eru hæstu okurvextir sem þekkjast í heiminum. Sem hverjir eiga að bera með leyfi? Sjávarútvegur sem er að hruni kominn? Húsbyggjendur? Húsnæðislánakerfið var nú ekki burðugt í tíð hv. 3. þm. Reykv., en er endanlega lagt í níst undir stjórn hæstv. félmrh. Alexanders Stefánssonar eins og síðar verða færðar sönnur á, ekki í þessari ræðu heldur undir öðrum dagskrárlið. Ég var að spyrja einnar spurningar: Hvers vegna er komið sem komið er? Auðvitað vita allir ráðh. hér inni, auðvitað veit allur stjórnarþingmannaskarinn að ríkisstj., sem fékk stórkostlegt tækifæri upp í hendurnar, sem hlaut mikinn trúnað þjóðarinnar, fékk óskabyr vegna þess að allir vissu að það var komið út í þvílíkar ógöngur í tíð fyrrv. ríkisstj. að nú varð að brjóta í blað, nú urðu að verða umskipti. Og það sorglega er að nú stendur þessi ríkisstj., rúmu ári síðar, rúin trausti vegna þess að hver einasti maður, ráðherrar, þm., BSRB-fólkið, fólkið í verstöðvunum úti um allt Ísland, veit að því miður níddust þeir á þeim trúnaði sem þeim var sýndur. Þeir hafa brugðist. Það er alveg laukrétt sem hver þm. á fætur öðrum segir-þeir vita það líka í Vinnuveitendasambandinu manna best að þessi ríkisstj. er búin að vera. Menn hafa stundum orðað það svo um einn merkasta stjórnmálamann Íslands, einn hugmyndaríkasta og frjóasta stjórnmálamann í sögu þjóðarinnar á þessari öld, að hann hafi gengið áratugum saman á eftir sinni eigin pólitísku jarðarför. Hlutskipti þessarar ríkisstj. verður það sama vegna þess að þegar þessari deilu lýkur, þegar sættir hafa náðst, hvernig verður þá komið? Þá verða stjórnarherrarnir að sætta sig við það að þeir verða að skila aftur hluta af þeim launum sem af fólkinu voru tekin. Og hvað þýðir það? Munið þið talnaraðirnar sem hæstv. forsrh. þuldi í gær? Það þýðir að verðbólgan verður innan tíðar komin upp á sama stig og þegar þeir tóku við af því að þeir hafa ekki náð neinum árangri gegn verðbólgu. Fólkið hefur náð árangri gegn verðbólgu með því að afhenda launin sín. En þegar að því er komið að ráðh hafa ekki staðið við sinn hluta, og þeir verða núna, úr því sem komið er, að skila aftur ránsfengnum, þá er árangurinn búinn vegna þess að þeir hafa ekkert gert. Þeir hafa ekkert gert í ríkisfjármálum. Þeir hafa klúðrað öllu sem heitir stjórn peningamála og vaxtamála. Þeir hafa gjörsamlega látið undir höfuð leggjast að skapa útflutningsatvinnuvegunum rekstrargrundvöll. Þeir hafa engum árangri náð. Svo einfalt er það. Ég held ég þurfi ekki að staldra lengur við skýringar hæstv. forsrh. né heldur við skýringar hæstv. iðnrh. Þær standast ekki. Hvað um skýringar hæstv. fjmrh.? Hæstv. fjmrh. er að mörgu leyti ákaflega væntumþykjanlegur maður með stórt hjarta. Venjulega hefur hann einfaldar skýringar á öllum hlutum. Hans stóri blóraböggull og sá eini er venjulega: Kommúnistarnir, kommúnistarnir. Það eru kommúnistar í þessu. En nú er það ekki lengur. Nú er kominn upp nýr sökudólgur í þessu þjóðfélagi. Það eru kommúnistakennararnir. Það eru kennarakommúnistarnir sem valda öllum þessum ósköpum. Kennararnir eru hin nýja forréttindastétt á Íslandi. Það eru þeir sem hafa makað krókinn. Það eru þeir sem eru að efna til byltingar í þjóðfélaginu. - Jú og einhverjir kommúnistar vestur á fjörðum heimta grundvallarbreytingar á þjóðfélaginu, sjálfri þjóðfélagsgerðinni. Þeir eru byltingarsinnar. Ég verð að segja fyrir mig af því að ég var einu sinni ungur maður og kommúnisti, að mér rennur það yfirleitt til rifja þegar ég sé svokallaða kommúnista á Íslandi í dag. Það eru einhver íhaldssömustu dauðyfli og kerfiskallar sem uppi eru í þjóðfélaginu. Þeir hafa engu hlutverki að gegna í íslenskri pólitík öðru en að standa vörð um úrelt kerfi. Þeir hafa stjórnað Íslandi í átta ár og með hvaða árangri? Að hanga eins og hundar á roði við að verja spillt og rotið kerfi. Það eru þeirra ær og kýr. Það eru kommúnistarnir. En ég hélt að Albert Guðmundsson, hæstv. fjmrh., væri af allt öðru sauðahúsi. Ég hélt að hann væri uppreisnannaður gegn bákninu. Ég hélt að hann væri á móti kerfinu. Menn tóku t.d. eftir því þegar hann var að ræða lögbrotin. Lögbrot? Ja, lögbrjótar. Það eru menn sem eru í uppreisn gegn kerfinu. Og ég hélt að hæstv. fjmrh. væri það, að hann væri róttækur maður sem vildi breytingar á kerfinu. Ég hélt að hann vildi skera niður ríkisbáknið. Ég hélt að hann vildi jafnvel leggja niður Seðlabankann eins og kommarnir á Vestfjörðum. Ég hélt að það væri fyrsta krafa hæstv. fjmrh. að leggja niður Seðlabankann, að minnka kerfið, auka hlut hins almenna einstaka borgara. En nú hefur þetta allt snúist við. Nú eru það væntanlega kommúnistakennararnir sem eru með róttækar kröfur um breytingar. En þarna situr hæstv. fjmrh., einkavinur hins litla manns og formanns Dagsbrúnar, hins stóra manns, og segir: Við verjum kerfið gegnum þykkt og þunnt. Verjum kerfið. Verjum Seðlabankann m.a.s. Skýringar leiðtoga stjórnarandstöðunnar, sem stundum er kallaður, á ástandinu, hv. 3. þm. Reykv. Svavars Gestssonar, eru mér ekki að öllu leyti skiljanlegar. Ég skal taka það fram að ég met Svavar ákaflega mikils. Hann er einn málsnjallasti maður á þingi, ákaflega karlmannlegur og vaskur í allri framgöngu, og fylgir mikill sannfæringarkraftur orðum hans ef maður nær að skynja hver boðskapurinn er. Mér skildist helst á honum, ég fékk það helst út úr ræðu hans, að hann teldi að nú hefðu orðið umskipti til hins verra á Íslandi vegna þess að mennirnir sem tóku við af honum í fyrra séu verri menn en Svavar sjálfur og félagar. Allir vitum við að hv. þm. Svavar Gestsson er heiðursmaður. En séu þessir verri menn, hafa þeir þá eitthvað skemmt þann árangur sem hv. þm. Svavar Gestsson náði? Ég bara spyr. Er ekki erlend skuldasöfnun á líku róli og hún var? Er ekki fjármálaóstjórnin ósköp svipuð og hún var? Er ekki bankamálastjórnin ósköp svipuð og hún var? Er ekki viðskiptahallinn heldur minni en hann var, en þó á uppleið? Er ekki ástand atvinnugreina ósköp svipað og það var? 1982 var eitt besta ár í sjávarútveginum. Samt tókst félaga Gestssyni að koma sjávarúrveginum á slig og þeim félögum. Undan hverju er hann að kvarta? Er þetta ekki ósköp svipað? Ætli þetta séu ekki bara bærilegir menn? Ætli þeir séu nokkuð verri menn? Það var minn barnaskólalærdómur að mér finnst þetta vera vondur marxismi. Menn ræða ekki pólitík út frá því hvort menn eru góðir eða vondir, jafnvel ekki heldur greindir eða vitlausir. Menn ræða pólitík út frá spurningunni um það hvernig á að gera hlutina. Og það er ágreiningur um leiðirnar. En mér sýnist hv. þm. Svavar Gestsson ekki hafa undan neinu að kvarta. Þetta er ósköp svipað og þegar hann skildi við. Ríkisstj. er ósköp svipuð og þær sem á undan hafa gengið. Ég hafði gaman af því þegar skoðanabræður mínir í Bandalagi jafnaðarmanna settu fram sínar skýringar. Eins og allir menn vita, sem eitthvað hafa kynnt sér jafnaðarstefnu, er hún sá partur sannleikans í hugmyndafræðinni að jafnaðarmenn segja: Við erum lýðræðissinnar í öllum okkar athöfnum. Við tökum lýðræði sem okkar pólitísku aðferð. En síðan er það kjarni alls sósíaldemókratismus að segja: Frjálsar hreyfingar almennings, hið pólitíska lýðræði virkjað í fjöldahreyfingum, stjórnmálaflokkum, verkalýðshreyfingum, reynir umfram allt að ná tökum á ríkisvaldinu. Til hvers? Til þess að breyta tekjuskiptingunni almenningi í hag gegn ofurvaldi fjármagnsins. Um það snýst jafnaðarstefna. Það hefur oft vafist fyrir mér að skilja hvernig á því stóð að það þurfti að stofna nýjan flokk jafnaðarmanna og jafnvel bandalag þeirra. En það er að renna upp fyrir mér að sennilega hefur verið á því bráð nauðsyn vegna þess að helsta kenning þessa flokks er sú að ríkisvaldið eigi alls ekkert að skipta sér af þessu þjóðfélagi, skilst mér. Ríkisvaldið á alls ekki að skipta sér af vinnumarkaðnum. Það eiga að vera frjálsir menn við frjálsa samninga við frjálst samningaborð. Nú vill að vísu svo til að ríkisvaldið er í þessum sósíaldemókratísku þjóðfélögum vinnuveitandi eitthvað um 20 þúsunda manna og í beinum samningatengslum við þá. Ég skil því ekki almennilega hvernig hjá því verður komist að reyna að gera einhverja samninga við þessa starfsmenn. Kjarasamningarnir eru milli hæstv. fjmrh. og þessara 20 þúsunda. Ég sé heldur ekki annað en að það sé hlutverk ríkisvaldsins, þegar allt er komið í óefni eða samningar nást ekki eða þjóðfélagið er að lamast, að grípa inn í - helst með fyrirbyggjandi aðgerðum. Það er a.m.k. minn sósíaldemókratíski barnalærdómur. Ég tók eftir því í ræðu hv. þm. Guðmundar Einarssonar að hann sagði að frjálshyggjupeyjarnir ungu, sem eru að taka völdin í Sjálfstfl., hefðu lesið það í útlendum bókum eftir köllum eins og Friedman og Hayek, að hið sósíaldemókratíska velferðarríki væri af hinu vonda vegna þess að það æli upp eymingja, losaði fólk undan ábyrgð á sjálfu sér og kæmi því á framfæri ríkisins, gerði það að ómögum, ónytjungum. Þá datt mér í hug að telja saman þáltill. sem liggja fyrir frá BJ núna á fyrsta degi þingsins. Mig minnir að þau hafi verið tólf ríkisfyrirtækin sem bandalagið leggur til í þáltill., í einni setningu, að verði lögð niður. Það eru Síldarverksmiðjur ríkisins, Skipaútgerð ríkisins, Ferðaskrifstofa ríkisins, Jarðboranir ríkisins, Framkvæmdastofnun ríkisins, Ríkismat sjávarafurða, Fiskifélag Íslands, skipulagsstjóraskrifstofa, aðild að Búnaðarfélagi Íslands, Húsnæðisstofnun, tæknideild, framkvæmdadeild Innkaupastofnunar, húsameistari ríkisins,Fasteignamat ríkisins. Hver er rökstuðningurinn fyrir því að leggja niður þessa ríkisforsjá? Hann kemur fram í grg. -Til hvers að vera að ala aumingja sér við brjóst sem ekkert gagn gera? Af hverju ekki að beina þessum peningum frekar að hagnýtari verkefnum og hugsanlega í höndum aðila sem hefðu hagsmuna að gæta sjálfir í því að reka þessa þjónustu betur? Hvað er frjálshyggja af útlendum bókum? Ég bara spyr. Ég tek það fram að ég er ekki endilega ósammála þessu. Það getur vel verið að ég gæti orðið sammála þessum tillöguflutningi að ýmsu leyti. Hins vegar kann ég illa við að bera slíkt traust til dauðvona eða reyndar steindauðrar ríkisstj. að leggja fram þáltill. um það að hún, þ.e. hæstv. fjmrh. Albert Guðmundsson, framkvæmi þetta. Nær væri að setja þetta í lög og taka fram hvernig maður vildi leysa málin í staðinn. En punkturinn í málinu var þessi: Hver er boðskapur frjálshyggjudrengjanna sem lesa Friedman og Hayek? Hann er að ríkisvaldið á ekkert að skipta sér af kjarasamningum. Þeim mun minna ríkisvald þeim mun betra ríkisvald. Þetta er ekki ný hugmynd. Adam Smith var ekki sá fyrsti með hana og Hayek er ekki sá seinasti með hana. Stefán Benediktsson er heldur engan veginn sá seinasti sem hampar henni. En hvort þetta er jafnaðarstefna, það er ég ekkert viss um. Hún þarf ekki að vera verri fyrir það. Sérkennilegasta kenningin sem fram hefur komið í þessum umr. er að sjálfsögðu sú sem aðstoðarforsrh., 1. þm. Suðurl., setti fram. Hún kom ekki nægilega skýrt fram við þessar umr. En hann setti hana fram í viðtali við Morgunblaðið með þeim hætti að það má til að komast í þingtíðindin. Hv. þm. var í þessu viðtali að ræða hið gagnmerka samkomulag stjórnarflokkanna, þ.e. um hinn nýja málefnasamning stjórnarflokkanna þegar þeir voru búnir að framkvæma hinn gamla. Þar segir hv. þm.: „Ég er sannfærður um það, að auðnist okkur að viðhalda því verðbólgujafnvægi, sem náðst hefur, og þjóðin eyðileggur ekki þann árangur er hægt á grundvelli þess samkomulags að hefja þá sókn til bættra lífskjara sem við höfum lengi stefnt að.“ - Ég endurtek: viðhalda því verðbólgujafnvægi, sem náðst hefur, og þjóðin eyðileggur ekki þann árangur sem við höfum náð. Það er greinilega mikill aðdáandi ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar sem hér talar, enda stundum af mikilli ósanngirni kallaður blaðafulltrúi hennar. En það er tímamótamarkandi kenning þegar því er haldið fram að nái ríkisstj. árangri, en þjóðin vill eyðileggja þann árangur, eigi þjóðin að víkja. Ríkisstj. sem hefur náð árangri má að sjálfsögðu ekki víkja. Það er þjóðin sem á að segja af sér. Það ber að álykta út frá þessu að skipta eigi um þjóð. Þjóðin verðskuldar ekki þessa ágætu ríkisstj. Reyndar vil ég taka það fram að stjórnmálaritstjóri Morgunblaðsins, Styrmir Gunnarsson, sem greinilega er ekki í frjálshyggjuarminum, hefur í frægu Reykjavíkurbréfi látið það fram koma að hann er ekki alveg eins heitur aðdáandi ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar og formaður Sjálfstfl. Hann segir í þessu Reykjavíkurbréfi að haldi þessi ríkisstj. fram sem horfi muni ríkisstj. takast nákvæmlega þetta: Nefnilega að flæma úr landi hina ungu, hina snauðu og hina vonsviknu. M.ö.o.: ríkisstj. sé á góðri leið með að ná þeim tímamótamarkandi árangri að skipta um þjóð. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þessar kenningar, þessar skýringar á því að komið er sem komið er. Ég held að það þurfi út af fyrir sig ekkert að vefjast fyrir mönnum. Það má kannske kvarta eitthvað undan því að þessi umræða hafi drepist á dreif. Engu að síður er hún fróðleg. Hún fer fram við þau skilyrði að ríkisstj., sem miklar vonir voru bundnar við, fékk gott brautargengi í upphafi, hefur brugðist, því miður. Þá spyr ég annarrar spurningar: Hvað á að gera? Hvað á að gera úr því sem komið er? Þar er ein grundvallarstaðreynd sem menn verða að skilja. Hún er sú að það eru tvær þjóðir í þessu landi, úr því sem komið er. Önnur þjóðin vinnur einhvern lengsta vinnudag sem unninn er í Evrópu við einhverju lægsta kaupi sem greitt er í Evrópu, en býr við eitthvert hæsta verðlag sem þekkist í Evrópu. Þessi þjóð hefur fært miklar fórnir. Hún hefur afsalað sér þriðjungi af laununum sínum í trausti þess að hún sjái fram á betri tíð. Þessi þjóð hefur verið svikin. Þessi þjóð náði árangri, ekki ríkisstj. En ég segi: Það er til önnur þjóð í þessu landi. Sú þjóð hefur engar fórnir fært. Hún skammtar sér sín eigin lífskjör. Hún greiðir ekki sinn hlut í sameiginlegum kostnaði landsmanna við að halda uppi íslensku þjóðfélagi. Það er þessi þjóð, hin þjóðin, sem nú er búin að tæma bankana með innflutningsæði sem hún fjármagnaði að stórum hluta með erlendum lánum. Það er þessi þjóð sem ætlar að fara að byggja í Stigahlíðinni. Hin þjóðin er mestan part á götunni. Það eru þessar tvær þjóðir sem nú hafa sagt sig úr lögum hvor við aðra. Og ég spyr: Hvor þjóðin hefur náð meiri árangri? Hvor þjóðin hefur náð árangri gegn verðbólgunni? Og hvað hefur sú þjóðin, sem fórnirnar hefur fært, til saka unnið við þessa ríkisstj. annað en það að hafa e.t.v. kosið hana yfir sig? Í raun og veru á að snúa þessari spurningu við og spyrja: Hvernig stendur á því að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur eyðilagt árangur þjóðarinnar? Og mitt svar við því er ákaflega einfalt. Mín skýring á því hvers vegna þetta hefur mistekist er ákaflega einföld. Hún er þessi: Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur nú tapað allri stjórn á atburðarásinni vegna þess að hún hefur misboðið réttlætiskennd þessarar þjóðar. Og hvað á þá að gera? Hv. 6. þm. Reykv. Ellert Schram sagði, um leið og hann lýsti því að fátt hefði breyst á Alþingi frá því hann sat hér fyrr, að hann hefði ekki orðið þess var að stjórnarandstaðan hefði neitt jákvætt fram að færa í þessum málum. Ég man ekki betur en þau orð kæmu líka fram af munni hæstv. iðnrh. Sorgleg staðreynd ef satt væri. Sennilega má kvarta undan því að í þessum umr. hafi jákvæður tónn, þ.e. viðleitni til þess að skýra sín eigin úrræði, ekki komist nægilega vel til skila. Fyrsta atriðið, sem ég vil reyna að leggja áherslu á, er það að hin þjóðin hefur verið hlunnfarin í samskiptum við ríkisstj. Hún er ekki fyrst og fremst að heimta prósentur. Hún er að krefjast réttlætis. Ef það á að fullnægja réttlætinu þýðir það á einföldu mannamáli að færa verður til fjármuni í þessu þjóðfélagi. Það verður að færa til fjármuni frá þeim sem hafa makað krókinn í tíð þessarar ríkisstj. og reyndar lengi áður til þeirra sem búa við óviðunandi lífskjör og hafa þegar lagt á sig byrðar sem eru þyngri en þeir einir fá borið. Það er laukrétt, þegar menn tala um þjóðarsátt, að við höfum því aðeins frið að við höfum ein lög - „frið með frelsi“, segja sjálfstæðismenn stundum þegar þeir eru að ræða utanríkispólitík, „frið með réttlæti“, skulum við segja, þegar við ræðum okkar eigin málefni. Af hverju setja opinberir starfsmenn fram kröfu um 30% kauphækkun? Aðspurðir svara þeir: Það er það sem af okkur var tekið, 30%. Nú vita allir menn, líka allir opinberir starfsmenn, að þótt þeir fengju 30% kauphækkun í krónutölu á morgun, þótt hæstv. forsrh. vildi nú af gæsku sinni - hann er ákaflega bóngóður maður eins og allir menn vita - knýja það fram í gegnum ríkisstj. að gengið verði að óskum þeirra og uppfylltar kröfur þeirra, skilað aftur 30 prósentunum, þá vita það allir menn af sárri reynslu margra áratuga að þessi 30% yrðu horfin viku seinna. M.ö.o.: Þó að krafan sé sett fram, vegna þess að hún er réttur reikningur, þá fæst sá reikningur ekki greiddur í ósvikinni mynt. M.a. var hæstv. iðnrh. að tala um að hann ætlaði að framvísa þeim Alþb.-mönnum reikningi upp á 2.5 milljarða fyrir aðgerðaleysi í raforkumálum. Reikningurinn sem BSRB er nú að framvísa er akkúrat 30%. Það var það sem af þeim var tekið. En þeir vita að þeir munu ekki fá það. Ef þeir fengju það fengju þeir það í svikinni mynt. Þeir fengju það í verðþynntum gjaldmiðli vegna þess að í kjölfarið kæmi að sjálfsögðu gengislækkun. Þá er spurning númer tvö: Hvernig stendur á því, fyrst ríkisstj. segir: Ja, þið megið ekki hafa þetta svona mikið í krónutölu, það er svikin mynt, að hún leggur ekki fram aðrar tillögur? Verkalýðshreyfing getur ekki gert annað en sagt: Hér eru okkar kröfur. Ef ekkert er við okkur talað förum við í verkfall. - En það er stjórnvalda að gera eitthvað í tæka tíð, vegna þess að það eru engin ráð til nema til þeirra sé gripið í tæka tíð, að fyrirbyggja að til slíks ástands komi, með því að leggja á borðið sín svör við því hvað þau eru reiðubúin að gera í staðinn. Auðvitað er það grundvallarstaðreynd í þessum umræðum, sem fram kom held ég skýrast í máli hv. þm. Guðmundar Einarssonar, að ríkisstj. er að setjast að samningaborði viku eftir að verkfali er hafið, og segir hvað? Hún er með almennt skattalækkunarsnakk. Ég veit ekki betur en að það hafi verið samþykkt á seinasta þingi, að frumkvæði Alþfl.manna og sjálfstæðismanna, tillaga um skattalækkun, tekjuskattslækkun í þremur áföngum. Ég veit ekki betur en hæstv. fjmrh. hljóti að vera búinn að láta vinna þá vinnu í smáatriðum vegna þess að hann lagði í gær fram fjárlagafrv. þar sem er ráð fyrir því gert að tekjuskattar séu lækkaðir um 600 millj. Ef menn ætla að bjóða meira, stærri áfanga, við skulum segja 1100 millj. eins og nefnt var í gær af hæstv. forsrh., að tekjur manna verði tekjuskattsfrjálsar kannske yfir 30 þús. kr. á mánuði, hvernig stendur þá á því að sú vinna er ekki unnin? Hvernig stendur þá á því að ríkisvaldið mætir til samninga og er með almennt snakk og minnisblöð? Ef það er einbeittur vilji ríkisstj. að leysa deiluna með þessum hætti, með því að draga úr peningalaunahækkunum, þá er auðvitað fyrsta skylda hennar að leggja á borðið tillögur: Hvernig viljum við leysa ykkar mál ella? Ætlum við að gera það í skattalækkunum? Þá nákvæmlega hvernig, til hvaða hópa? Hvað verður skattbyrðin miklu minni fyrir vikið? Á það að vera að hluta til í útsvörum? Ætlar ríkisstj. að afnema vísitölubindingar í sambandi við lánskjör? Og hvað með vextina? Þetta er nú orðinn slíkur brandari, öll þessi vaxtaumræða, að það tekur engu tali. Munið þið, sem hér eruð staddir, eftir fyrirlitningu talsmanna Framsfl., talsmanna Alþb. á því sem þeir kölluðu hávaxtastefnu kratanna, þegar við vorum að berjast fyrir þeirri einu efnahagslegu umbót, sem kom fram á vitlausa áratugnum, sem var að verðtryggja sparifé, þegar ástandið var þannig að vextir voru neikvæðir, raunvextir voru neikvæðir um þetta 17–20% og bankastofnanir íslensku þjóðarinnar stunduðu aðallega bankarán? Það fór fram bankarán á degi hverjum. Það er alveg laukrétt sem iðnrh. sagði. Það var milljörðum króna stolið af fátæku fólki á Íslandi, öldruðu fólki, og það fært yfir til eignaaukningar í sjóði atvinnurekenda. Við höfðum kjark til þess að berjast fyrir breytingum á þessu. Og eins og venjulega þegar Alþfl. leggur fram í tæka tíð skynsamlegar tillögur, hvort sem það er í landbúnaðarmálum eða í sjávarútvegsmálum eða í vaxtamálum eða í efnahagsmálum almennt, þá getum við gert okkur vonir um það að hinir taki við eftir 20 ár.

Eitt frammíkall?

Jú:

Var það í tæka tíð þegar það var lögbundið á þriðja ár að vextir skyldu ekki ná verðbólgunni og þar með kýlt áfram með hækkandi vöxtum, sem voru komnir áður en ...?

Þessi aths. er að því leyti gild að það var ekki í tæka tíð. Þó að við höfum hafið þessa baráttu árið 1976 komst hún ekki í framkvæmd fyrr en árið 1979 og þá ekki nema að hluta til í framkvæmd. Og það skal fúslega játað að vaxtaaðgerðir einar sér, það að hafa raunvexti, hóflega raunvexti, eru ekki nóg til þess að ráða niðurlögum verðbólgu. Enda, þegar við fengum ekki framgengt öðrum ráðum, lögðum við það mikið undir að við sögðum okkur úr ríkisstj. frekar en bera ábyrgð á þeim ósóma. Og mættu fleiri taka sér það til fyrirmyndar. Núna eru þessir hinu sömu menn, andstæðingar hávaxtanna, að bjóða þjóðinni og atvinnuvegum upp á þvílíka okurvexti að jafnvel Reagan mundi blygðast sín fyrir. Ég spyr: Er það rétt eða er það rangt að innan ríkisstj. sé algjör ágreiningur í þessu máli? Ég vildi gjarnan fá það t.d. upplýst hvort 1. þm. Suðurl. og formaður Sjálfstfl. hafi sett hnefann í borðið og sagt: Lækkun vaxta er ekki til samninga? Ég spyr að gefnu tilefni. Ég spyr af því tilefni að hæstv. forsrh. og aðrir framsóknarmenn hafa - má ég vitna í hæstv. félmrh. Alexander Stefánsson - talað um vaxtaslys. Aðrir hafa talað um okurvexti og að vexti þurfi að lækka. Þetta er ekkert smámál. Það kom fram í umr. hér í gær, mig minnir í máli hv. þm. Guðmundar Einarssonar, hvað vaxtahækkunin í húsnæðismálunum þýddi fyrir lífeyrissjóðslántaka í sambandi við húsnæðismálin. Tugi þúsunda króna á ári. Þetta er ekkert smámál. Ég segi: Það er áreiðanlegt að ef ríkisstj. leggur spilin á borðið og skilgreinir hvað það er sem hún raunverulega er að bjóða í formi lækkunar tekjuskatts, hversu stóran áfanga og hvernig framkvæmdan, það er alveg áreiðanlegt að ef hún leggur það á borðið að hún ætli að beita sér fyrir lækkun útsvars neðan frá, klippa neðan af útsvarinu og lækka útsvarsbyrðina, ef hún ætlar að leggja á borðið svör sín við því sem heitir lækkun vaxta, að þá verður það metið til lækkunar á prósentuhækkun launa. Og það er eina leiðin sem fær er í því efni. Það þýðir ekkert að álasa verkalýðshreyfingu eða launþegasamtökum fyrir að setja fram háar kröfur. Það er þeirra mál. Það er okkar hérna að taka ákvarðanir um vexti, skatta o.s.frv. Ég veit ekki hvaðan Magnús Gunnarsson hefur umboð til þess, hver hefur kosið hann til þess að bjóða slíkt fram. Þess vegna er svarið mjög einfalt: Ríkisstj. á að leggja fram núna strax sínar tillögur í þessum málum. Og ég geri ráð fyrir að það þurfi ekki að setja á mjög langar tölur í því efni. Það var samstaða um þá leið í þinginu í fyrra að lækka verulega tekjuskattinn. Ekki vegna þess að tekjuskatturinn sé fræðilega séð ónýtt tæki, heldur vegna þess að það er búið að gera hann að ónýtu tæki vegna þess að þetta er að stórum hluta að verða skattsvikaraþjóðfélag. - Talandi um lögbrot: Hér eru ráðh. í hverjum stól sem eru auðvitað yfirhylmendur lögbrota. Það er milljörðum króna stolið undan skatti á íslandi. Hver er ábyrgur fyrir því að réttum lögum? Hæstv. fjmrh. Mér þótti það ansi hörð kenning hjá flokksbróður mínum og félaga Eiði Guðnasyni þegar hann sagði: Ég tala ekki við lögbrjóta. Ég gæti varla gengið Austurstræti ef ég ætti að lifa eftir þeirri kenningu. Á ég ekki að tala við hæstv. ráðh. félagsmála, Alexander Stefánsson? Hann fékk hér samþykkt lánsfjárlög sem hafa lagagildi um fjármuni í húsnæðismálakerfið. Það áttu að vera 525 millj. kr. frá lífeyrissjóðum í húsnæðislánakerfið. Vitið þið hvað það er mikið nettó? Húsnæðislánakerfið hefur borgað út til lífeyrissjóðanna 247 millj. Það eru 4 millj. nettó. Það er lögbrot upp á hálfan milljarð. Á ég ekki að tala við Alexander Stefánsson, hæstv. ráðh.? Þetta er hörð kenning.  Það hefur verið um það rætt að fulltrúar stjórnarandstöðunnar í þessum umræðum hafi látið undir höfuð leggjast að leggja fram sín úrræði. Ég vil ekki una þeirri fullyrðingu. Ég vil fara nokkrum orðum um hvað ég tel að eigi að gera. Ég er búinn að segja, í fyrsta lagi, hvað þarf að gera til að leysa þessa deilu að því er varðar svör ríkisstj. gagnvart kjarasamningum. En það er engan veginn nóg. Ég sagði: Þetta mál snýst um þjóðfélagslegt réttlæti. Og það þarf miklu meira til. Það er ekki hægt að reka íslenskt þjóðfélag með sjávarútveginn hruninn. Það vita allir menn. Í tilefni af orðum hæstv. sjútvrh. í gær vil ég fara um það örfáum orðum. Þegar hæstv. ráðh. tekur til máls segir hann: Við höfum orðið fyrir geysilegum ytri áföllum í sjávarútveginum. Það er aflabrestur, það er verðfall, það er háskaástand fiskistofna. Þess vegna höfum við orðið að skerða okkar hlut í aflamagninu. Og þegar saman fer minnkandi afli og versnandi viðskiptakjör er fátt til ráða. Ég vefengi að þetta sé alveg rétt hjá hæstv. ráðh. Má ég nefna hér tölur um heildarafla á Íslandi það sem af er ári árið 1984, frá janúar til ágúst. Það eru 883 905 tonn. Viðmiðunartala fyrir sama tímabil árið 1983 var 494 þúsund tonn. M.ö.o.: heildaraflamagn það sem af er þessu ári er miklum mun meira en það var á sama tíma s.l. ár.

En snarbreytt aflasamsetning.

Já, já, aflasamsetning. En ég vil taka það fram að að því er varðar aðrar botnfiskveiðar hafa þær skilað góðum árangri miðað við fyrra ár. Að því er varðar loðnuveiðar  Ég vil aðeins ítreka það, að því er varðar þorsk, að kvótinn er upp á 255 þús. tonn af þorski. Á tímabilinu frá janúar til ágúst var búið að veiða 209 þús. tonn af þorski. Það vantar 40 þús. tonn upp á það að ná kvóta. Ég bendi á það að í fyrra á sama tíma, það sem eftir lifði árs, náðust 48 þús. tonn. M.ö.o. ég tel það alveg liggja ljóst fyrir að heildaraflamagnið er miklum mun meira en það var í fyrra. Það væri með ólíkindum að þorskveiðar verði minni en þær voru á síðasta ári. Vandamálið í sjávarútvegi, jafnvel þótt aflabrögðin væru enn þá betri en þessi, sem ég er nú að lýsa, væru engu að síður hrikaleg. Ég nefni eitt dæmi: 1982 var gósentíð. Það var uppgripaár. Engu að síður var sjávarútvegurinn það ár í lamasessi. Það var hallarekstur sem síðan hefur haldið áfram að hlaða utan á sig. Ég spyr: Hver eru grundvallarvandamálin í sjávarútveginum sem við er að fást? Mitt svar við því er að það er tvennt: Þessi ríkisstj., og það var kannske hennar banabiti, hefur ekki brugðist við grunnvandamálinu í sjávarútveginum, sem er frá tíð hæstv. fyrrv. sjútvrh., sem er allt of stór fiskiskipafloti og þær drápsklyfjar erlendra gengistryggðra skulda sem á þessum skipum hvíla. Þessar skuldir eru fallnar á þjóðina. Það verða menn að gera sér ljóst. Ég geri ekki ráð fyrir því að nokkur hér inni haldi því fram að þau fyrirtæki, sem skulda þessar fjárhæðir fái undir þeim risið. Hitt vandamálið er að það er vitlaust gengi á Íslandi. Sjávarútvegurinn getur ekki unað því að vera skattlagður á um 20% vitlausu gengi. Ef hann er það til frambúðar þýðir það að verið er að dæma grundvallaratvinnuveg okkar til þess að vera láglaunaatvinnuvegur sem getur ekki borgað vinnandi fólki mannsæmandi laun. Og það gengur ekki til lengdar. Það eru þessi tvö vandamál sem verður að ráðast til atlögu við. Ég segi þess vegna númer eitt: Gjörgæslufyrirtækin í sjávarútveginum, sem þegar er búið að kollsigla, sem þegar er svo komið fyrir að þau eiga ekki fyrir skuldum, verður að gera upp. Það verður að framkvæma eigendaskipti þar. Það verður að nota tækifærið um leið til þess að minnka flotann og fá hluta af þessum skipum önnur verkefni. Þá spyrja menn: Ertu að mæla með atvinnuleysi? Svar mitt við því er: Horfið þið á staðina allt í kringum landið. Ætlið þið að halda því fram að það sé ekki atvinnuleysi á vissum stöðum? Og ætlið þið að treysta því að það atvinnuleysi verði ekki ef sjávarútvegurinn í heild er látinn drabbast niður við þessi skilyrði? Ég segi: Það getur vel verið að meðan þessi eigendaskipti fara fram verði tímabundið og staðbundið atvinnuleysi sem þjóðfélagið verður þá að taka á sig að reyna að leysa. En það verður tímabundið. Það verður þá bundið þeirri von að fótunum verði komið undir þessi fyrirtæki aftur í höndum annarra aðila. En þetta gengur ekki. Síðan segi ég: Í framhaldi af slíkum grunnaðgerðum þarf að gera ráðstafanir, að frumkvæði ríkisins, til að létta skattbyrði launþega. Við erum búin að ræða það. Það þarf að uppræta skattsvik forréttindahópa. Það eru til ráð til þess sem ekki hafa verið notuð. Það þarf að stuðla að lækkun verðlags. Það eru til ráð til þess sem ekki hafa verið notuð. Og það þarf að lækka skuldabyrði bæði atvinnulífs og húsbyggjenda. Ég ætla ekki að lengja þessa ræðu með því að telja það upp í smáatriðum hvernig vinna skal að þessum úrræðum. Það er óþarfi. Ég get sparað mér það vegna þess að ég get afhent hæstv. ríkisstj. það hérna skriflega. En ég vil ekki sitja undir því að stjórnarandstaðan hafi ekkert til málanna að leggja, svari ekki þeim spurningum sem til hennar er beint um það hvað eigi að gera. Það er vægast sagt ekki nema sjálfsögð kurteisi við ráðh. í ríkisstj., sem er búin að sitja í tæpt hálft annað ár og hefur látið undir höfuð leggjast að gera nokkurn skapaðan hlut af því sem gera þurfti, sem allir vissu að gera þurfti, stjórnarandstaðan vissi að gera þurfti, þjóðin vissi að gera þurfti, að gefa þeim góð ráð - ekki síst þegar allt er komið í óefni og ríkisstj. hefur misst álit traust, allt vald á stöðunni og er búin að tapa aftur þeim takmarkaða árangri sem þjóðin færði henni á silfurfati með því að afhenda henni launin sín fyrir rúmu ári.



Herra forseti. Þessar umræður, sem hér hafa farið fram, eru fyrir margra hluta sakir fróðlegar og vísbending um það hvernig ýmsir þm., eins og hv. síðasti ræðumaður, reyna að gera sem minnst úr þeim erfiðleikum sem okkar þjóðarbú stendur nú frammi fyrir, af ástæðum sem við Íslendingar ráðum ekki við, og reyna með þeim hætti að slá keilur og villa um fyrir mönnum. En ég held að það sannist nú sem oftar að þótt þeim fækki nú hlutfallslega sem beinlínis eiga afkomu sína undir sjávarútvegi, þá sé þjóðin ekki svo heillum horfin að hún viti ekki hvað er að gerast til sjávarins. Ég hélt satt að segja að öllum hv. þm. væri ljóst að verð á nær öllum flokkum í okkar sjávarútvegsframleiðslu var lægra í ágústmánuði en kannske nokkur dæmi eru til, borið saman við það sem áður var, að ég tali nú ekki um mjöl og lýsi, en hv. síðasti ræðumaður taldi að það væru einhver sérstök uppgrip hér í þjóðfélaginu vegna þess að loðnuveiðar væru nú aftur upp teknar. Hann gleymdi að láta þess getið að þeir sjómenn, sem nú eru norður í Ballarhafi til að stunda þær veiðar, hafa 30% lægri laun en á s.l. ári miðað við sama aflamagn. Að þessu veik þessi hv. ræðumaður ekki í sinni ræðu og lét hins heldur ekki getið, að þjóðarframleiðslan minnkar nú á þessu ári þriðja árið í röð. Hann gerir því skóna að þessi ríkisstjórn einkanlega og sérstaklega hafi á þessum tíma dregið úr því að einkaneysla héldist og fólkið í landinu héldi sínum hlut. Ef hann fletti upp í sínum heimildum þá mundi hið gagnstæða koma í ljós, að á árabilinu 1982–84 hafa þjóðartekjur dregist saman um 9.7% en samdráttur einkaneyslu verið 9.4% eða ívið minni. Þannig að vandamálin nú eru ekki af þeim sökum að ekki sé reynt að halda uppi einkaneyslu. En við skulum líka, til þess að skilja vandann, gera okkur grein fyrir því að hv. þm. Svavar Gestsson gerði tilraun til þess á síðari hluta árs 1982 að vinna á móti minnkandi þjóðarframleiðslu með auknum lántökum erlendis, í þeirri von að um tímabundið ástand væri að ræða, sem svo ekki reyndist. Það má með miklum rökum segja að þeirri ríkisstj. hafi verið vorkunn á þeirri stundu. Það er auðvitað freistandi að draga skerðingu lífskjara á langinn, ekki síst fyrir þá menn sem gengu fram undir kröfunni: Kosningar eru kjarabarátta. Samt sem áður var það hlutskipti hans meðan hann var í ríkisstjórn á árinu 1982, aðeins einu ári eftir að mesta góðæri hafði gengið yfir þetta land, að gera þær ráðstafanir sem ollu mjög verulegu hruni í kaupmætti. Ég hef hér fyrir framan mig fréttabréf Kjararannsóknarnefndar frá ágúst s.l. Þar er gerð grein fyrir kaupmætti greidds tímakaups miðað við vísitölu framfærslukostnaðar á árinu 1980 og það kemur glöggt fram að kaupmátturinn byrjaði að hrynja á þriðja ársfjórðungi 1982 og hélt það hrun áfram fram yfir mitt síðasta ár eða þangað til sú ríkisstj. sem nú situr hafði gert sínar ráðstafanir. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson talaði af mikilli speki um það hér áðan að engir nýir erfiðleikar hefðu orðið í sjávarútvegi. Þetta er ekki það sama og útvegsmenn segja. Þetta er heldur ekki það sama og þeir menn segja sem nú eru að berjast við að halda frystihúsunum opnum. Í fyrsta lagi er það að afli er minni. Þorskafli er ekki meiri en svo á þessu ári að lítil líkindi eru til þess að jafnmikið veiðist og kvótar eru til fyrir, eftir þeim nýjustu upplýsingum sem ég hef, sem eru vikugamlar. Hv. þm. þykist hafa nýrri upplýsingar. Það er nú ekki svo. Í öðru lagi hefur aflasamsetning verið önnur og verri. Sjáum við m.a. afleiðingar þess bæði á Austfjörðum og í Vestmannaeyjum. En kannske er rétt líka að slá striki yfir það. Ekki þurfa menn annað en taka framlagðar tölur hraðfrystiiðnaðarins frá þessum tíma í fyrra og bera þær saman við ástandið nú og þá mun koma í ljós að framleiðnin minnkar fyrst og fremst vegna þess að verð á framleiðslunni hefur lækkað í erlendum gjaldeyri. Þetta er ástæðan fyrir erfiðleikunum þar og ástæðan fyrir því að okkur hefur ekki tekist að auka þjóðarframleiðsluna á ný, þrátt fyrir mjög gott ástand, vil ég segja, í sumum greinum atvinnurekstrarins. Ég sagði áðan að kaupmátturinn hefði mjög hrapað frá miðju ári 1982 fram yfir mitt ár 1983 en síðan, eftir að ráðstafana ríkisstj. fór að gæta, varð þar breyting á. Ég skal miða við 1. jan. s.l. Það er algengt í viðmiðunum að miða við áramót og var t.d. mjög algengt þegar hv. 3. þm. Reykv. Svavar Gestsson var ráðh., þá var honum gjarnt að miða við áramót. Ef við berum hækkun framfærsluvísitölu fyrstu níu mánuði ársins saman við það kaup sem samið var um s.l. vetur kemur í ljós að kauphækkanir hafa orðið meiri á þessu ári en verðhækkanir. Launahækkanir hafa verið meiri en hækkun framfærsluvísitölu. Þetta er árangurinn af þeim tiltölulega mikla stöðugleika sem hér er kominn í efnahagslífið. Og þessar staðreyndir, sem eru óvefengjanlegar, gera það kleift, ef rétt verður á haldið, að verkalýðshreyfingin, vinnuveitendur og ríkisstj. beri gæfu til þess að ná þeirri sáttalausn í þessum kjaradeilum sem allir vilja að þeim takist. Við getum auðvitað sagt eins og hér hefur verið sagt af stjórnarandstöðuþm. að það sé merki um getu- og viljaleysi þessarar ríkisstj. að ekki hefur verið samið við þá sem fyrst fóru í verkfall, bókagerðarmenn. Eftir því sem ég veit best eru kröfur þeirra enn um beinar launahækkanir milli 30 og 40%. Ég hygg að það sé líka rétt að opinberir starfsmenn séu miklu drýgri í peningalaunahækkunum en verkalýðsmenn á hinum almenna vinnumarkaði. Það liggur alveg ljóst fyrir að ýmsir gamalreyndir og gætnir forustumenn í verkalýðshreyfingunni vilja nú fara að með gát og láta reyna á það til þrautar hvort ekki takist að ná þeim kjarasamningum sem gera hvort tveggja í senn að tryggja umsaminn kaupmátt og halda verðbólgunni niðri. Og þessi stefna er ekki ný hér á landi. Það eru ekki einungis menn í stjórnaraðstöðu sem hafa haldið fram málflutningi af þessu tagi. Ég get minnt á tvo menn, sem voru um skeið miklir baráttumenn í Alþfl., þá Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson. Við erfiðar aðstæður, svipaðar þeim sem nú eru, börðust þeir á sínum tíma fyrir þjóðarsátt um lausn kjaradeilna og kölluðu það varnarbaráttu verkalýðshreyfingarinnar til þess að halda sínum kaupmætti við erfiðar aðstæður án þess að efnahagskerfið kollsteyptist. Þannig töldu þeir sínu fólki best borgið. En það sýnir úrkynjun Alþfl., sem er farinn að minna á hneykslunargjarnan nöldrunarsegg hér í þingsölum, að ekki ein einasta rödd heyrist í þessa átt hér inni. En væntanlega er það vegna þess að sá maður þar sem næst er verkalýðshreyfingunni, Karl Steinar, hefur enn ekki kvatt sér hljóðs um þessi mál. Við getum líka sagt annað. Við skulum segja: Við skulum ekki deila um það hvort kaupmátt eigi að bera saman við ráðstöfunartekjur eða kauptaxta. Ég vil þó segja það að ef borið yrði saman við ráðstöfunartekjur, eins og Svavar Gestsson gerði hér í gær, þá hefði kaupmátturinn vaxið á þessu ári borið saman við verðbólgu. En ég geng ekki svo langt. Ég geng ekki lengra en svo að segja að kaupmátturinn haldist í hendur við hækkun vöruverðs. En við skulum þó segja annað. Hér var í gær talað um hækkun á húsaleigu. Það var talað um að húsaleigan kostaði ung hjón 11 þús. kr. á mánuði. En sá er munurinn nú eða fyrir tveimur árum að þetta unga fólk getur treyst því að húsaleigan verði þó af þessari stærðargráðu. En hvernig var það vorið 1983? Hversu mikil var hækkun húsaleigunnar þá í einu vetfangi, húsaleiguvísitölu á því vori? Ég man ekki hvort það var 50 eða 60%. Ef við reiknum með 130% verðbólgu, eins og var síðasta mánuð þeirrar ríkisstjórnar sem kvaddi, þá mundi það þýða að þessi húsaleiga, sem er í dag 11 þús. kr., yrði í hæðum eins og 25–30 þús. kr. eftir eitt ár. Og er það engin kjarabót að menn geti nokkurn veginn reiknað með því að verðlag haldist, menn geti mótað stefnu fram í tímann, reynt að standa undir skuldbindingum sínum og gert sér grein fyrir því að ef þá vanhagar um eitthvað til sinnar fjölskyldu, þá geti þeir safnað fyrir því en þurfi ekki að kaupa á afborgunarskilmálum með afarkostum? Það er líka alveg ný kenning hér, og heyrðist ekki meðan verðbólgan var sem mest, að það væri kjaraskerðing í sjálfu sér að koma verðbólgunni niður. Það virtist ekki þá. Þá var talað um það, þegar samningar voru gerðir við launþegahreyfinguna meðan síðasta ríkisstjórn var við völd, að verkalýðshreyfingin mæti minni verðbólgu til kauphækkunar, sem að vísu var ekki staðið við. Ég held að menn ættu að íhuga þetta. Og ég held að það væri líka gaman að sjá útreikning á því hvernig þeir ætla að reikna út kaupmátt á einhverjum einum degi í 130% verðbólgu. Hvaða maður getur sagt það í 130% verðbólgu hver kaupmátturinn er 1. mars, 1. apríl, 1. maí og 30. maí, þann tíma sem þetta geisar? Hver gat mælt kaupmáttarskerðinguna á þessum tíma? Hver var maður til þess? Og hver þorir að ábyrgjast slíka reikninga? Ég veit það ekki. Hitt veit ég, að ég hef farið, ég skal ekki segja víða um land, en þó gert nokkuð víðreist á Norðurlandi og talað þar við fjölda manns og eins hér í Reykjavík um lífskjörin. Og það ber flestum saman um það að eini fasti punkturinn, sem menn hafa þó núna, sé stöðugt verðlag, að geta treyst því að peningarnir brenni ekki upp á einu augabragði. Það sé þó sá eini punktur sem menn hafa í þeim erfiðleikum sem yfir þjóðina ganga. Og mér er ekki kunnugt um að sú krafa komi frá alþýðunni, frá opinberum starfsmönnum eða neins staðar að, að ríkisstj. eigi að hlaupa til á fyrsta degi og semja um kauphækkanir sem ganga jafnt yfir alla upp á 30–40%. Það þekki ég. Ég vil líka segja annað. Vitaskuld er það rétt að laun ekki aðeins opinberra starfsmanna heldur margra annarra, ég vil nefna verslunar- og skrifstofufólks, sem vinnur eftir kauptöxtum, er mjög mismunandi borið saman við aðrar stéttir og borið saman við þá sem eru yfirborgaðir innan þeirra sömu stétta. Ekki aðeins eru kjör verslunar- og skrifstofufólks mismunandi hér í Reykjavík, heldur er miklu minni munur á hæstlaunuðu mönnum í þessum stéttum á Akureyri til að mynda heldur en hér í Reykjavík. Ég held að við getum sagt að kjör verslunar- og skrifstofufólks séu tiltölulega í takt við kauptaxta úti á landi, þar sem aflabresturinn er farinn að segja verulega til sín, aflabresturinn sem fór fram hjá Alþfl. Ýmsir menn í verkalýðshreyfingunni, þeir sem næst standa þeim sem bágust hafa kjörin, hafa beitt sér fyrir því að sérstök lágmarkslaun séu greidd í þessu þjóðfélagi. Enginn skuli fá lægri laun en tiltekna tölu, sem ég man ekki betur en sé rúmlega 12 900 kr. nú. Þetta hefur að sjálfsögðu þau áhrif að ýmis önnur viðmiðun innan launakerfisins raskast, viðmiðun í sambandi við bónus, viðmiðun í sambandi við ákvæðisvinnu og margt annað. Það er þessi flókna uppbygging launakerfisins sem auðvitað gerir lausn kjaradeilunnar erfiða og veldur því m.a. að verslunar- og skrifstofufólk og opinberir starfsmenn geta nú sagt, og kannske með nokkrum rétti, að kjör þeirra hafi dregist saman borið saman við aðrar stéttir. Þessu skal ég ekki neita. Ég vil einnig taka það fram að endurskoðun eða endurmat á störfum opinberra starfsmanna hlýtur að koma í kjölfar samninganna nú, en eins og ég geri ráð fyrir að ýmsir þekki byrjaði t.d. hagur kennara innan launakerfisins að raskast á árinu 1981 og hafa þeir borið hlutfallslega verri hlut frá borði síðan. Við þetta voru að vísu ekki gerðar athugasemdir við samningana s.l. vetur. Auðvitað verður að taka þessa hluti alla til endurmats. Ég vil taka undir þau orð, sem hæstv. menntmrh. sagði hér í gær, að mikil nauðsyn er okkur á því að fyrir menntun og uppeldi barna og unglinga sé vel séð og þjóðfélagið verður að hafa efni á því að greiða þeim sem þau störf vinna sómasamlegan lífeyri. En við verðum þá líka um leið að viðurkenna að innan opinbera geirans hefur ekki verið gætt þeirrar hagsýni og hagræðingar sem skyldi. Þær tölur tala auðvitað mjög ljósu máli að frá 1971 skuli kennarastéttinni, eða starfsmönnum skólans svo að maður fari nú rétt með, hafa fjölgað yfir 90% á sama tíma og nemendum fjölgaði um rúmleg 6%. Ég er sannfærður um að þarna er einhvers staðar of í lagt. Ég er sannfærður um að unnt sé að ná sama árangri í kennslu og upplýsingu með minni tilkostnaði en þessar tölur bera með sér. Auðvitað er það svo að ríkið hefur betri tök á að greiða starfsmönnum sínum skikkanleg laun án þess að það hafi í för með sér tilfinnanlega skattbyrði ef hægt er að halda fjölda þeirra í einhverju horfi. Þetta vil ég að komi fram. Ég vil líka segja það að miðað við þann langa samdrátt sem orðið hefur í lífskjörum er eðlilegt að þrýstingur sé á forustumönnum launþega að knýja fram úrbætur umbjóðendum sínum til handa. Við vitum vel að þau heimili sem verst eru stödd eru illa stödd núna. Við vitum það. En einmitt þessi staðreynd hlýtur að reka á eftir okkur að finna einhverja þá lausn sem líka kemur þessum heimilum að notum. Og ég fullyrði það að ný verðbólga núna, verðbólga af nýjum toga, af nýjum ástæðum, sem búin er til hér innanlands í illa gerðum kjarasamningum, mundi ekki nýtast því fólki sem verst er statt. Sú var ekki reynslan þegar verðbólgan reið hér húsum. Ég hafði ætlað mér að geyma umr. um útvarpslög þangað til útvarpslagafrv. yrði lagt fram. Ég vil aðeins segja það að það er mikill misskilningur hjá útvarpsráðsmanni hv. þm. Eiði Guðnasyni ef hann heldur að enginn þrýstingur hafi verið á útvíkkun útvarpslaga á undanförnum árum og ef hann er að reyna að gefa í skyn að allir hafi jafnvel sætt sig við einokun útvarpsins. Hann getur komið hér upp með hneykslunarrómi og haldið þessu fram, en það er mikill misskilningur að vera að gefa slíkt í skyn, einkum þar sem þessi hv. þm. veit betur. Staðreyndin er sú, að ný tækni á hverjum tíma breytir inntaki þjóðfélagsins. Menn skulu ekki halda að ekkert hafi breyst við það að prentlistin kom til sögunnar. Og menn skulu ekki heldur halda að ekkert breytist þegar útvarpstækninni fleygir svo fram sem raun ber vitni. Auðvitað hlýtur margt að breytast. Auðvitað hljóta Íslendingar að vilja vera frjálsir að þessu leyti innan skynsamlegs ramma eins og þeirra nágrannar. Ég vil rifja það upp að þegar stjórnarskráin var sett 1874 veitti hún það mesta frelsi sem hægt var að veita til hvers konar tjáningar, hvort sem væri í rituðu orði eða töluðu. Réttur mannsins til að tala og skrifa var ótvíræður og ekki mátti undir neinum kringumstæðum torvelda eða draga úr þeim rétti. Sá réttur fékkst heldur ekki baráttulaust. Þeir menn sem fyrstir brutust fram og ruddu veginn varðandi ritfrelsið héldu sig ekki á þeim tíma innan þeirra laga sem þá giltu í þeirra ríkjum. Og breytir það þó engu um það að í réttarríki ber mönnum að haga sér í samræmi við lög og anda laganna, þar sem það er hægt. Og nú brosa menn.  Ég vil í annan stað segja það að í lögum stóð að einungis sóknarprestar, starfandi prestar, mættu gefa saman hjón. Uppgjafaprestar fóru ekki eftir þessu. Þeir gáfu saman hjón í stórum stíl og að síðustu hrundi Hæstiréttur þessu lagaákvæði og sagði það væri úr gildi fallið vegna notkunarleysis. Ég vil enn fremur benda á að á síðasta þingi var þessi hv. þm. mjög mikill talsmaður frjálsrar sölu á grænmeti og ég er ekki alveg sannfærður um að hann hafi í öllum sínum málflutningi þá, ég á nú eftir að orðtaka það, mjög hvatt menn til að gæta laga og reglna og beðið þá um að kaupa ekki kartöflur frá öðrum en þeim sem skylt væri lögum samkvæmt.  En ég vil aðeins að það komi fram að menn hafa löngum orðið að berjast fyrir réttindum sínum með töluverðri ýtni. Verkfallsréttur t.d. fékkst ekki baráttulaust og ég er ekki viss um að verkalýðshreyfingin hafi á sínum tíma í öllum tilvikum haldið sig við ströngustu lagafyrirmæli þegar hún náði þeim rétti. Kannske er rétt að skjóta því hér inn varðandi verkfallsréttinn, af því að mér skilst á sumum hv. Alþfl.mönnum að við sjálfstæðismenn stöndum okkur ekki nægilega vel gagnvart opinberum starfsmönnum, að Alþfl. var í ríkisstjórn samfleytt frá 1956 til 1971, þar af 10 ár með sjálfstæðismönnum, og ekki bólaði á því að opinberum starfsmönnum yrði veittur verkfallsréttur, og ekki heldur í tíð næstu ríkisstjórnar sem var vinstri stjórn. Þegar hins vegar framsóknarmenn og sjálfstæðismenn komu saman, þá stóð ekki á því að ganga til móts við opinbera starfsmenn að þessu leyti. Er það út af fyrir sig lærdómsríkt um það að vinstri flokkunum er gjarnara að tala fremur en hrinda málum í framkvæmd. Enn er það að við búum við það að bannað er að flytja bjór inn í landið. Þó gæta þjónar réttvísinnar þess vandlega, þegar menn koma erlendis frá, að þeir fari ekki með fleiri bjóra inn í landið en - hvað er það, 12 eða 24? Ég man það ekki, en það eru fleiri bjórar ef hann er íslenskur. En þó er bannað að flytja allan bjór inn í landið. Eins vitum við það að ekki er heimilt að selja áfengan bjór hér í veitingahúsum. Þá gripu þeir til þess að blanda bjórinn á staðnum. Mér er meira að segja sagt að eitt veitingahúsið láti blanda bjórinn uppi í ölgerð Egils Skallagrímssonar. Sú aðferð sé viðhöfð að fyrst sé bruggaður bjór, sem sé sterkari en lög leyfa, þá sé hellt vatni í bjórinn til þess að hann sé jafnsterkur og lög leyfa og síðan er hellt kláravíni í bjórinn, þegar hann er kominn út fyrir tollgæsluna, til þess að hann sé nógu sterkur fyrir þetta veitingahús og hann síðan fluttur blandaður á staðinn. Ekki veit ég hvort þetta er rétt. En hæstv. dómsmrh. vakti athygli saksóknara á þessu og saksóknari komst að þeirri niðurstöðu að þetta væri allt í besta lagi. Þannig hefur þjóðin tekið lögin í sínar hendur í þessum málum og má auðvitað kalla lögbrjóta þá sem neyta þessa víns inni á almennum veitingastöðum. Hér var áðan minnst á kapalsjónvörpin. Fulltrúar allra stjórnmálaflokka í mínu kjördæmi mættu á sérstökum sjónvarpsfundi í kapalsjónvarpi, sem fulltrúi útvarpsráðs hér á Alþingi, hv. þm. Eiður Guðnason, segir að hafi verið ólöglegt. Við höfum þá allir þm. Norðurl. e. ýmist verið sjálfir í ólöglegu sjónvarpi eða átt okkar fulltrúa þar, og þótt það bara ágætt, af því að við töldum að við næðum betur til fólksins í gegnum þetta ólöglega sjónvarp. Ég held líka að í sambandi við afgreiðslu fjarskiptalaga á síðasta þingi hafi ýmsir þm. úr öllum stjórnmálaflokkum, líka Alþfl., haft af því áhyggjur að fjarskiptalögin, eins og frá þeim var gengið, högguðu ekki við þessum ólöglegu sjónvarpsstöðvum. Á hinn bóginn fengum við orð um það að samgrh. mundi ekki við þeim hrófla. Ekki hafa þessar sjónvarpsstöðvar verið kærðar. Núna getum við gengið hér í vörumarkaði, við getum líka brugðið okkur norður eða vestur og farið í þessi ólöglegu kapalkerfi. Hv. þm. sagði að það væri ólöglegt kapalkerfi í Reykjavík sem borgarstjórn Reykjavíkur hefði stuðlað að og við gætum séð þar sjónvarpsefni sem væri selt af sérstöku fyrirtæki hér í bænum, sem hefur sem þul gamalkunnan útvarpsmann, a.m.k. einn. Ég sá einn þeirra í þessu sjónvarpi um daginn. Er það heimilt lögum skv. að stofna fyrirtæki sem hefur þann tilgang að selja ólöglegum sjónvarpsstöðvum útvarps- og fréttaefni? Væri ekki tími til kominn að útvarpsráð íhugaði starfsemi þessa fyrirtækis eins og hún er rekin, af því að hv. þm. talaði um gróðastarfsemi, og kanni hvort rétt sé að útvarpsráð kæri þessa starfsemi fyrir saksóknara? Hvernig væri það? Er þetta ekki að gera sér peninga úr sjónvarpsleysinu með því að hlaupa í skarð sjónvarpsins, með því að gefa þeim sem hafa ólöglegt sjónvarp tækifæri til þess að horfa á fréttir í sjónvarpi? Einhvern veginn hangir þetta svona saman. Svo skilst mér að lögreglan hafi gert reka að því að leita að sjónvarpi í einu húsi. Og það hittist svo á að það var Valhöll, hús Sjálfstæðisflokksins, og er nú mjög hneykslast á því að sá maður sem þar réð húsum skuli, áður en hann hleypir þeim inn, spyrja eftir hvaða heimildum það sé gert. En þá spyr ég á móti: Ef ástæða er til að fara þannig inn í eitt hús, því er ekki farið inn í öll? Og þá kem ég að því sem hv. þm. á svo erfitt með að skilja: að ef við viljum halda okkur við lögin, þá verðum við líka að segja að allir séu jafnir fyrir lögunum, eins og hæstv. iðnrh. sagði. Ég held að það sé alveg ljóst. Hitt finnst mér undarlegt, eins og þessi hv. þm. virtist vel að sér, einkanlega í því sem Bjarni Benediktsson hafði sagt og virtist gerkunnugur því hvernig ætti að standa að opinberri ákæru, að honum skyldi hafa skotist yfir að Bjarni Benediktsson beitti sér fyrir því 1961 að sett voru lög um saksóknara, til þess að taka ákæruvaldið úr höndum pólitískra ráðherra, og færði m.a. þau rök fyrir því að hinir pólitísku ráðherrar sætu í stuttan tíma, þeir væru oft umdeildir, oft svo að kannske nær helmingur þjóðarinnar hefði verið andsnúinn þeim í kosningum og væri í pólitískri andstöðu við þessa ráðherra. Þess vegna væri eðlilegt að þetta vald væri í höndum embættismanns, ópólitísks manns, sem væri hafinn yfir pólitískar deilur og hinn venjubundna eril stjórnmálamanna. Það er einmitt svo í lögum að saksóknara er gert að fylgjast með afbrotum, sem ekki verður öðruvísi skilið en svo, að honum beri að grípa inn í ef hann verður var við að afbrot séu framin. Ef þess vegna við einhvern er að sakast varðandi allt það sem hv. þm. taldi aðfinnsluvert í sambandi við ákæruvaldið ber að snúa sér að saksóknara og gagnrýna hans embættisfærslu. En vel má líka vera að saksóknari hafi eitthvað fyrir sér í því, að kapalsjónvörpin séu ekki þess eðlis að ástæða sé fyrir ákæruvaldið að grípa þar inn í. Það skal ég ekki um segja. En eftirtektarvert er að ríkissaksóknari hefur ekki séð ástæðu til þess jafnvel þótt, eins og hv. þm. sagði, að um þessi mál hafi verið fjallað hér á Alþingi og þessi starfsemi talin ólögleg og þrátt fyrir það að um þau hefur verið fjallað í útvarpsráði, eins og hv. þm. sagði. Og ég efast ekki um að hann hafi gert ráðstafanir til þess að ríkissaksóknari vissi um þau sjónarmið sín. Jafnvel þó að maður fari ekki lengra aftur en þegar ég var ungur, jafnungur maður og ég er, þá hefur margt breyst í þessu þjóðfélagi í frjálsræðisátt, ekki aðeins í efnahagsmálum, heldur einnig í almennum umgengnisvenjum, í skiptum manna á meðal. Menn gera miklu, miklu strangari kröfur um hvers konar þjónustu en þá var. Ég held t.d. að lítt mundi stoða fyrir okkur nú að setja lög um það að sérstakt leyfi þyrfti til blaðaútgáfu. Ég held að engum einasta manni dytti slíkt í hug af því að við erum orðin vön blaðaútgáfu. Við skulum líka muna eftir því að bara ferðalög fólks, langdvalir þess erlendis, hafa vanið það við að hafa úr fleiru en einu að velja, geta hlustað á fleira en eina útvarpsstöð, geta kynnst sjónarmiðum í fleiru en einu sjónvarpi. Auðvitað hljóta þessi nánu tengsl við umheiminn að valda því, að fólkið gerir þær sömu kröfur hér heima um meira val í fjölmiðlun og fréttamiðlun. Hitt lýsir miklum barnaskap hjá hv. þm. Eiði Guðnasyni að halda að menn standi fyrir einhverjum rekstri án þess að ætla að græða á honum. Þó er það nú svo um sum kapalsjónvörpin að þeir sem undir þeim standa hafa tapað á því fé. En slíkt getur ekki gengið til frambúðar og auðvitað ætla þeir, sem fara út í frjálsan útvarpsrekstur, að græða á því alveg eins og þeir á Alþýðublaðinu ætla sér að græða. 



Vakin skal athygli á því að þegar við hófum þennan fund voru 10 hv. alþm. á mælendaskrá. Enn eru 10 hv. alþm. á mælendaskrá. Ef við ljúkum ekki þessari umr. fyrir kvöldmat, þá verður kvöldfundur.



Herra forseti. Til mín var beint spurningu, sem mér þykir rétt að svara nú, m.a. vegna þess að ég varð að fá leyfi frá þingstörfum kl. 6 vegna fundar sem við fjmrh. munum þá eiga með forustumönnum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Ég hefði gjarnan viljað að hv. 3. þm. Reykv. væri hér í salnum og óska eftir að hann verði sóttur. Til mín var í fyrsta lagi beint þeirri spurningu af hv. þm. Eiði Guðnasyni hvort það væri afdráttarlaust, hygg ég að hann hafi orðað það, að ekki mætti leita eftir undanþágu frá verkfallinu með samkomulagi við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Nei, það er alls ekki svo. Það má leita undanþágu frá verkfallinu með slíku samkomulagi. Um þetta var allítarlega rætt á fundum ríkisstj., bæði s.l. þriðjudag og í gær, í framhaldi af þeirri greinargerð sem fengin var frá Benedikt Sigurjónssyni hrl. Það er niðurstaða ríkisstj. að aðilum beri að hlýða fortakslaust úrskurði kjaradeilunefndar, en það útiloki þó ekki að samkomulag geti orðið um vinnu á milli deiluaðila. Á þessum fundi var ákveðið að sú nefnd, sem fjmrh. og félmrh. eru fyrir innan ríkisgeirans, ákveði í hvaða tilfellum á að leita samkomulags við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja um slíkt. Ég vil taka það fram að að sjálfsögðu er þetta hin venjulega leið þegar um kjaradeilur er að ræða. Hins vegar gilda í þessu tilfelli sérstök lög m.a. um kjaradeilunefnd og þess vegna nauðsynlegt að ræða þetta. Í því tilfelli sem um var að ræða, þ.e. Ríkisútvarpið og bréf hæstv. menntmrh., þá stangast þetta á engan máta á. Þar er tekið fram að hlýða beri úrskurði kjaradeilunefndar. Jafnframt óskaði hv. þm. eftir því að ég svaraði þeirri spurningu hvort deila væri innan ríkisstj. um sáttatilboð til Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Það er ekki. Ég skal verða við þeirri ósk sem hefur komið fram að ég fari nánar yfir þær hugmyndir sem ég hreyfði hér í gær. Ég vil í fyrsta lagi taka fram að á fundi ríkisstj. í gær var m.a. rætt um þann grundvöll sem samkomulag gæti byggst á. Menn voru á því að hann ætti að vera kaupmáttur kauptaxta í lok ársins 1983, eins og gert var ráð fyrir þegar samið var í febr. s.l. og sem í þeim rökstuðningi sem fram hefur komið fyrir uppsögn samninga 1. sept. hefur yfirleitt verið nefndur sem ástæða fyrir uppsögn. Þetta kom fram, eins og ég sagði í minni ræðu í gær, m.a. hygg ég í 11. Fréttablaði ASÍ 1984, þar sem segir að þessi kaupmáttur hafi ekki náðst og því beri að segja upp samningum. Ég tók fram í gær að ég telji að semja eigi til ársloka 1985, enda hlýtur það að vera sanngjarnt ef skattalækkanir verða stór liður í þessum samningum. Og ég sagði jafnframt að ég teldi að leggja bæri til grundvallar að tryggja kaupmátt kauptaxta fjórða ársfjórðungs 1983. Ég sagði jafnframt að ég telji að þetta beri að gera með blandaðri leið launahækkana og skattalækkana og nefndi sem dæmi að peningalaunahækkun gæti verið á bilinu 6–10%. Og ég tel að hún ætti í upphafi ekki að vera meiri en 6% vegna þess að ég óttast að annars muni of mikill þrýstingur verða á gengið eða m.ö.o. erfiðleikar atvinnuveganna of miklir. Ég vil reyndar taka það fram að ég teldi æskilegt að peningalaunahækkun væri sem minnst og þá skattalækkun sem mest. Ég lagði svo í öðru lagi til að tekjuskattur og útsvar yrði lækkað þannig að ofangreind kaupmáttarviðmiðun náist að meðaltali á árinu 1985. Ef um þetta gæti orðið samkomulag og þar með aflétt því verkfalli sem nú er, þá á Bandalag starfsmanna ríkis og bæja að sjálfsögðu skv. lögum rétt á því að fjallað verði áfram um sérkjarasamninga. Það er beinlínis gert ráð fyrir því í lögunum og það verður alls ekki af þeim tekið. Þess vegna lagði ég til að saman færi, því Bandalag starfsmanna ríkis og bæja ber það mjög fyrir sér í sinni miklu kröfu, samanburðarathugun á launum á hinum almenna markaði og meðferð sérkjarasamninga. Ég benti jafnframt á að í svipaðri deilu við verslunarmenn fyrir fimm árum varð samkomulag um að setja þennan samanburð í gerð og það tel ég að komi vel til greina. Ég skal ekkert um það segja hver niðurstaða yrði af slíku, en ég vil taka undir það, sem fjölmargir hafa sagt hér, að það á að leggja áherslu á að hækka lægstu launin. En um það skal ég ekkert nánar segja. Um það hafa ekki verið út af fyrir sig mjög háværar kröfur að þessu sinni. Ég sagði svo loks að mér fyndist eðlilegt að samráð yrði með ríkisstarfsmönnum og aðilum vinnumarkaðarins um að fylgjast með þróun kaupmáttar út þetta tímabil. Það sem ég sagði hér átti að sjálfsögðu fyrst og fremst við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, en má að ýmsu leyti heimfæra upp á hinn almenna vinnumarkað. T.d. hljóta þeir að njóta góðs af skattalækkunum ekki síður en aðrir. Og því mundi ég vona að heildarsamningur, sem ég lagði reyndar áherslu á, næðist eftir svipuðum línum. Fyrst ég er staðinn upp skal ég fara nokkrum orðum um það sem hér hefur verið sagt. Ég heyrði ekki margt hjá hv. 3. þm. Reykv. sem mér þótti svaravert. Hann hóf þetta þing á sama máta og hann lauk síðasta þingi, með skítkasti og rógburði um mig. Ég læt mér það í léttu rúmi liggja. Ég verð hins vegar að segja það að við störfuðum saman í 31/2 ár, og lítill hef ég þá verið mannþekkjari, því mér þótti að mörgu leyti ágætt að starfa með þessum manni og hélt hann satt að segja dreng sæmilegan. Ég ætla ekki að fara að tala t.d. um það hvar hann var þegar hin skæða læknadeila var í okkar ráðherratíð. Hvar ætli hv. þm. hafi verið þá?

Ég var á þingi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar.

Þm. var erlendis, það er rétt. Þm. var erlendis. En ég var sannfærður um að hv. þm. gekk þannig frá sínum málum að þau væru í öruggum höndum. Ég treysti hæstv. þáverandi ráðh. til að gera það. Mér dettur ekki í hug að vefengja það eða að eyða ræðutíma Alþingis í umræðu um það. Það vekur athygli mína að í umr. hér, svo að ég tali um það almennt, virðist lítið tekið tillit til þess áfalls sem íslenska þjóðarbúið hefur orðið fyrir. Ég hygg að það sé ómótmælanlegt, að þjóðarframleiðslan hefur fallið um u.þ.b. 9–10% á þremur árum. Og ég hygg að því verði ekki á móti mælt að a.m.k. heildartekjur í þjóðfélaginu hljóti að hafa lækkað nema menn vilji halda þeim uppi með erlendri lántöku. Á því höfum við ekki lengur efni. Hitt er svo annað mál, hvernig þessu er skipt. Ég get tekið undir það að skiptingin við þessar aðstæður er ekki réttlát. Og ég skal mjög gjarnan taka undir það að því miður hefur þróast hér neðanjarðarhagkerfi. Það eru allt of margir sem sleppa frá því að taka sinn þátt í að greiða kostnað við að reka þetta þjóðfélag, enda hafa margir hinir ágætustu menn fengist við að uppræta slíkt eða a.m.k. draga úr því. Mér er t.d. kunnugt um að fjmrh. Ragnar Arnalds gerði tilraun til þess og hafði fullan stuðning, og allir fjmrh. sem ég hef þekkt. En því miður hefur þetta ekki tekist. Þeir eru allt of margir sem sleppa fram hjá. Það er fyrst og fremst af þessari ástæðu sem Alþingi samþykkir s.l. vor að draga mjög úr eða fella niður tekjuskatt af almennum launatekjum. Ég er alinn upp við það að telja að tekjuskattur sé eðlileg tekjujöfnunarleið í þjóðfélaginu. Og ég verð að segja það að það tók mig töluvert langan tíma að fallast á að fella niður tekjuskatt. En ég er horfinn að því ráði nú af því að ég hef séð svo marga reyna að koma í veg fyrir þau skattsvik, sem ég veit að því miður eiga sér stað, og mistakast að ráða við þau. Ég verð að segja það jafnframt að það er svo sannarlega von og ætlan þessarar ríkisstj. að gera allt sem hún getur til þess að kaupmátturinn geti aukist og svo fljótt sem unnt er. Ég sagði í minni ræðu að ég tel eitt hið mikilvægasta í þessu þjóðfélagi að fá svigrúm til þess að koma hagvextinum af stað á ný, fá svigrúm til þess að hér komi á fót ýmsar greinar sem hafa, skulum við segja, meiri verðmætasköpun í för með sér en þær greinar sem við byggjum á nú. Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson flutti hér mjög athyglisverða ræðu í gær. Hann velti m.a. upp þeirri mjög athyglisverðu spurningu hvernig má á því standa að þjóðartekjur á mann eru hér ekki miklu lægri a.m.k. en á Norðurlöndum. Engu að síður eru kauptaxtar hér á hvern klukkutíma aðeins um það bil helmingur. Þetta er mjög góð spurning. En hv. þm. svaraði henni sjálfur. Hann sagði: Hér á landi vinna menn tvöfaldan vinnutíma. Hér á landi vinna fleiri konur úti en í nokkru annarra Norðurlandanna. Eða m.ö.o., við höfum skapað þessar þjóðartekjur með gífurlega mikilli vinnu. Þess vegna er náttúrlega eðlilegra að bera saman tekjur fjölskyldunnar hér og tekjur fjölskyldna á Norðurlöndum. Það kann vel að vera að þær séu eitthvað lægri samt. Hins vegar sagði hann að skattar á Norðurlöndum væru miklu hærri en hér. Ég held satt að segja að það sé mjög mikið umhugsunarefni hvort við Íslendingar fáum haldið góðum lífskjörum til langframa á atvinnugreinum sem ekki skapa meiri verðmæti en því miður fiskvinnslan gerir, miðað við þær vinnustundir sem í hana eru lagðar. Staðreyndin er sú, að í flestum löndum eru vaxandi ýmsar atvinnugreinar með mjög mikilli verðmætasköpun og það hefur hækkað tímakaupið. Þess vegna held ég að þótt sjávarútvegurinn verði í framtíðinni ein meginstoð íslensks atvinnulífs, þá sé okkur lífsspursmál að fleiri og sem flestar greinar atvinnulífs með hærri verðmætasköpun fái fest hér rætur þannig að tímakaupið geti hækkað. Hér var nefnt að mjög erfitt væri nú víða um land. Það er rétt og það er skiljanlegt. Erfiðleiki okkar stafar af erfiðleikum á sviði sjávarútvegsins og vitanlega lenda þeir erfiðleikar fyrst þar sem þungi sjávarútvegsins er mestur. Þetta liggur í hlutarins eðli. Þegar uppganga sjávarútvegsins var mikil fyrir örfáum árum voru tekjur manna t.d. á Vestfjörðum þær hæstu yfir allt land. Þetta helst í hendur. Þetta held ég að mönnum hljóti að vera ljóst. Ég ætla út af fyrir sig ekki að flytja hér langt mál. Ég vona að þessi deila við BSRB leysist fljótlega. Ég skal ekki segja hvort sá fundur sem ég nefndi í upphafi sé mikilvægt spor í þá átt. En ég fagna því að ákveðið hefur verið að forustumenn BSRB hitti okkur fjmrh. og ég vona a.m.k. að það verði spor í átt til lausnar á þessari deilu. Og ég vona einnig enn að umr. hérna verði spor í átt til lausnar á deilum í landinu um kaup og kjör, verði spor í átt til heildarlausnar í kjaramálum.



Herra forseti. Áður en ég hef mál mitt um skýrslu forsrh. um kjaradeilur, þá langar mig að nefna hér tvö atriði. Reyndar gekk hæstv. iðnrh. úr salnum einmitt nú, en mig langaði til þess að nefna nokkur orð við hann.  Mig langaði til að árétta mál Stefáns Benediktssonar, sem talaði um hagsmunahópa og það skýrt afmarkaða hagsmunahópa og að mig minnir þrönga hagsmunahópa, eins og t.d. Kvennalistann. Það er rétt að Kvennalistinn fór á þing fyrst og fremst til að gæta hagsmuna kvenna og barna, en ég mundi ekki telja það þröngan hagsmunahóp sem er trúlega rúmlega helmingur þjóðarinnar. Og það er líka víst að réttlæti fyrir konur og börn fæst ekki nema með hugarfarsbreytingu og breytingu á þjóðfélaginu og sú breyting varðar alla þegna þjóðfélagsins. Mín skoðun er sú, að hún muni verða öllum til hagsbóta. Í öðru lagi langar mig til að taka dæmi af því hugarfari sem þyrfti að breytast. Hæstv. iðnrh. lét sér um munn fara athugasemd sem er dæmigerð fyrir viðbrögð við konum og því viti sem menn ætla þeim að hafa á þjóðmálum. Hann talaði um að jafnvel stjórnarandstöðuflokkarnir hefðu haft áhyggjur af verðbólgunni og viljað takast á við hana, meira að segja Kvennalistinn. Því ekki Kvennalistinn, hæstv. iðnrh. Sverrir Hermannsson? Því ekki Kvennalistinn að sjálfsögðu líka? „Gangi þér vel að bjarga þjóðinni,“ kallaði maður á eftir mér að skilnaði í haustnepjunni við Austurvöll í fyrradag. Ætli þjóðin hafi ekki löngum haft lag á því að bjarga sér sjálf, hugsaði ég, og þá hefur ekki síst viljað henni til blessunar að hafa valið þá menn til forustu sem ekki steyptu henni í glötun. En hvernig hefur þeim tekist til, þeim þingkjörnum fulltrúum sem völdust til forustu á s.l. þingi? Efnahagsúrræði þeirra hafa nú leitt til víðtækra verkfalla, sem valda daglega ómældu fjárhagslegu tjóni, auk óþæginda, harðinda og þeirrar andúðar sem vaknað hefur og magnast vegna framkomu stjórnvalda. Sú kjaraskerðingarstefna, sem hefur verið leiðandi úrræði stjórnarinnar í glímunni við efnahagsdrauginn og verðbólguskottuna, hefur gengið svo nærri launafólki að þolinmæði þess er þrotin og það hefur engar fórnir að færa lengur, en leitar nú réttar síns og launa til að lifa af. Eru þetta óréttmætar kröfur og er þetta fólk hinir raunverulegu óvinir almennings? Sagt var að einn ráðh. hefði haft á orði við erlenda fréttamenn nú á dögunum að í verkföllum stæðu öfgafullir byltingarsinnar - eða voru það ofbeldissinnaðir öfgamenn, ég er ekki viss. Og ég spyr: Eru kennslukonur, sem geta ekki framfleytt sér og fjölskyldum sínum á 15–18 þús. kr. á mánuði og gera kröfu um lífvænlegri laun, öfgafullir byltingarsinnar? Ég segi nei. Það er réttur fólks að geta framfleytt sér með vinnu sinni. Og það er algjörlega óviðunandi þegar það land, sem Efnahags- og þróunarstofnun Evrópu hefur nýlega reiknað út að er sjötta ríkasta land í heimi miðað við verðmæti þjóðarframleiðslu á hvern einstakling, er gert að láglaunasvæði og stórum hluta fólks er fyrirmunað að afla sér lífsviðurværis þótt það vinni myrkranna á milli. Að þetta sjötta ríkasta land í heimi þrengi samtímis að og skerði félagsleg réttindi þegna sinna, einkum þeirra sem minnst mega sín, er sömuleiðis gjörsamlega óviðunandi. Einkum er það óviðunandi meðan lítill sem enginn samdráttur verður á heildareinkaneyslu landsmanna, eins og fram kom í sumar í frétt frá Þjóðhagsstofnun. Þrátt fyrir umsamin lágmarkslaun launþega, sem varla og reyndar alls ekki duga fyrir nauðþurftum, hefur lítið sem ekkert lát orðið á eftirspurn og eyðslu í bílakaup, sólarlandaferðir, áfengiskaup og öldurhúsaferðir svo eitthvað sé nefnt. Hvaðan kemur fólki fé og hverjir eru það sem enn geta leyft sér áfallalaust að halda uppi þessari eyðslu á meðan aðrir berjast í bökkum? Er það von að réttlætiskennd fólks sé stórlega misboðið þegar meginefnahagsaðgerð stjórnarinnar, kjaraskerðingarstefnan, hefur bitnað svona misjafnlega á fólki, sumir hafa hreinlega hagnast á ástandinu á meðan aðrir eru á vonarvöl, og eru það ekki einmitt stjórnaraðgerðir eða skortur á þeim sem ráða því að slík forgangsröð ríkir og slíkt ástand getur viðgengist? Og mér ógnar sú forgangsröð, sem nú er valin, og ég óttast það ástand, sem ríkir, og ég mótmæli harðlega þeirri umbyltingu sem verið er að gera á íslensku þjóðfélagi. Það gengu margir félagshyggjumenn fölir á vanga í gær eftir lestur fjárlaga og ég spyr: Í þágu hverra er nú það velferðarþjóðfélag, sem hér hefur ríkt, rifið niður? Er það í þágu þeirra sem trúa á frelsið? Hverjir eru þeir sem stjórna leið okkar út úr tímabundnu velferðarþjóðfélagi inn í frumskóginn þar sem lögmál hinna sterku, hæfu og efnuðu eru einráð? Eru það líka þeir sem trúa á frelsið, frelsi einstaklingsins? Er það von að maður spyrji: Frelsi hvaða einstaklings og hvers konar frelsi? Því ég álít að við séum að ræða grundvallarspurningar þessa dagana. Er það frelsi til einhvers eða er það frelsi frá einhverju? Er það frelsi til að gefa hinum sterku og hæfu lausan tauminn til sjálfsbjargar í þeirri trú og von að við það muni þeir eflast svo mikið að þjóðfélagið í heild hljóti að verða hagsælla og jafnframt munu stærri og feitari bitar hrynja af borði þeirra til hinna veikari? Er það frelsi hins sterka til að kúga þann veika ef honum býður svo við að horfa? Ef menn treysta ekki manninum til að flytja frið til barna í skólum landsins, hvernig geta menn treyst manninum til þess að muna eftir sínum minnsta bróður í vímu velmegunarinnar? Og á það að vera eina bjargarvon og trygging hins minnsta bróður til afkomu að eftir honum sé munað en hann ekki seldur? Er hinn minnsti bróðir óhultur þegar hann er settur í sjálfsvald hins sterka stóra bróður síns? Á ég að gæta bróður míns, var einu sinni spurt. Það er talsverður munur á því fyrir ömmur þessa lands hvort hér ríkir frelsi barnabarna þeirra til þess að selja þær eða frelsi þeirra frá því að verða seldar. Það er talsverður munur á því hvort hér ríkir frelsi til að vera fátækur og minni máttar eða frelsi frá því að lepja dauðann úr skel og vera boðinn upp með nauðung. Það er talsverður munur á því hvort hér ríkir það frelsi og þau sjálfsögðu mannréttindi að menn geti séð sér farborða með vinnu sinni eða hvort þeir þurfa að verða ölmusumenn á hjartalausu kerfi þrátt fyrir mikið vinnuframlag. Það er ekki ýkjalangt síðan þessi þjóð gægðist út úr torfbæjum sínum og deplaði augum framan í bjarta framtíð og bættan hag og lagði af stað til velferðarríkisins. Hvorki þá né nú þykir sæmd í því að vera niðursetningur. Það að setja fólk niður á ekki bara við það að hola því niður á bæ hjá öðrum þar sem velferð þeirra er háð gæsku húsráðenda eða örlæti þeirra hverju sinni. Það er ekki síður að setja fólk niður í mannlegri reisn og virðingu. Slíkt frelsi, sem fyrst og fremst gefur hinum sterka lausan tauminn án tillits til þess að tryggja stöðu hins veika, er frelsi án ábyrgðar, réttindi án skyldna og því fylgir óhjákvæmilega hætta á ofbeldi og kúgun. Hvorki Íslandi né mannkyninu í dag eru boðleg slík frjálshyggjulögmál né heldur getum við lifað af ef við fylgjum þeim. Nægir í því sambandi að minna á eina af meginástæðunum fyrir því að þetta er ekki hægt, þó að aðrar veigamiklar verði ekki tíndar til, en hún er sú að lífsafkoma okkar allra á þessari jörð byggist á því að meiri jöfnuður komist á milli manna og þjóða. Sú vaxandi og óumflýjanlega togstreita, hvort sem lokaátök hennar verða okkar eða barna okkar, sú togstreita sem ríkir á milli norðurs og suðurs á þessum hnetti, hún verður ekki leyst nema með jöfnuði. Það er svo fráleit sjálfsmorðsstefna fyrir mannkynið að tryggja svo ákaft rétt hinna fáu sterku til fjármagns og valda að það tekur engu tali. Í ragnarökum er talað um að bræður muni berjast og það sem verður þeim að falli er ágirndin. Presturinn talaði við okkur um græðgina í fyrradag, græðgina sem vikið hefði fyrir trúnni á Ísland, græðgina sem hefði sundrað þeim systkinahópi sem vildi bera Ísland út í sólskinið. Hann talaði um nauðsyn þess að samstæður systkinahópur íslensku þjóðarinnar þyrfti að sýna eindrægni til að geta leyst vandamál sín og borið byrðarnar sameiginlega þannig að skipting þeirra sé sanngjörn eftir þoli manna. Er það boðlegt Íslendingum, sem í seinni tíð hafa státað sig af því hve þjóðfélag þeirra er stéttlaust, að nú skuli verið að koma á stéttskiptu þjóðfélagi, þeirra sem eru á vonarvöl og bera þyngstar byrðar og hinna sem hafa meira en nóg og ganga léttir og byrðalausir til leiks? Getur það verið að meiri hluti landsmanna vilji slíkt? Því trúi ég ekki. Ég trúi því miklu fremur að hægt sé að halda hér áfram velferðarþjóðfélagi, að við höfum í raun efni á því, og það sem meira er: Ég held að meiri hluti landsmanna vilji það. Og ég spyr Framsfl.: Geta þeir flokkar, sem kenna sig við félagshyggju,staðið að öðru? Framkoma stjórnvalda og einstakra ráðh. í yfirstandandi kjaradeilum lýsir fádæma skilningsleysi á kjörum fólks og aðstæðum og furðulega lélegu þefskyni á því hvaðan vindurinn blæs. Ég má til með að lýsa yfir ekki bara furðu minni á þekkingarleysi hæstv. fjmrh. á störfum kennara heldur hreinlega hneykslun. Og mér er spurn: Er nokkur furða á því þótt kjör kennara séu eins léleg og raun ber vitni á meðan fákunnátta og skilningsleysi um störf þeirra er jafnríkjandi meðal þeirra sem greiða þeim laun? Mig langar að vekja athygli hæstv. fjmrh., ef hann skyldi vera viðstaddur, sem ég sé að hann er, á þáltill., sem hér var lögð fram í gærkvöldi af þingmönnum Kvennalista um endurmat á störfum kennara, og vil ég ráðleggja honum að lesa grg. með þeirri þáltill. og álít það ekki síður brýna þörf eftir að hæstv. fjmrh. hefur opinberað hug sinn og vitneskju í gærkvöldi. En mig langar til þess að leggja sérstaka áherslu á þá ábyrgð sem lögð er á kennara í starfi þeirra. Gæði þess uppeldis, þroska og þeirrar fræðslu, sem kennurum er ættað að sinna, ráðast af hæfni þeirra, alúð við kennslustörf og umhyggju fyrir velferð nemenda. Tryggja verður með öllu móti að hæft fólk veljist til slíkra ábyrgðarstarfa og geti einbeitt sér áð því áð leysa þau sem best af hendi. Kaup og kjör kennara og aðstæður, sem þeim eru búnar, verða því að vera í samræmi við þær miklu kröfur sem gerðar eru til þeirra og þeir sjálfir gera til sín sem samverkamenn foreldra um uppeldi og fræðslu. Og það verður óbætanlegur skaði, sem mun bergmála langt fram í ókomna framtíð, að búa eins illa að kennurum og gert er. Sá skaði og það tjón, sem af því hlýst, mun bitna fyrst og fremst á börnum okkar, komandi kynslóðum þessa lands. Það er því mikið gleðiefni að hæstv. menntmrh. sýndi svo mikinn skilning á mikilvægi kennarastarfsins í máli sínu í gærkvöldi og því hver nauðsyn er að bæta kjör kennara. Er það von mín að sá skilningur megi berast inn í fjmrn. Sú grunnhyggna afstaða að borga mönnum ekki laun sín fyrir fram, eins og um er samið, og hirða jafnframt af þeim eins mikið og hægt var upp í skatta hleypti án efa illu blóði í fólk strax í byrjun verkfalls. Þetta var án efa sú aðgerð sem varð upphafið að þeim átökum og illindum sem síðar fylgdu. Þessi framkvæmd er einkum ámælisverð þar sem lagalegt réttmæti hennar er greinilegt ágreiningsmál lögfræðinga, háð túlkun þeirra á lögunum. Ég tel þessa ákvörðun hafa verið vægast sagt óskynsamlega og einmitt til þess fallna að valda ófriði. Gerræðisleg viðbrögð, óbilgirni einstakra ráðherra og stjórnvalda og ekki síst það að horfa ofan í þessi mjóslegnu launaumslög brýndi fólk til átaka og efldi samstöðu þess strax í upphafi verkfalls og þótti þó mörgum þegar brýn ástæða til þess. En það er ekki bara kjaraskerðingin sem fólk er að mótmæla og krefjast leiðréttingar á. Stjórnarstefnan hefur víðar þjarmað að fólki. Fjárhagsgrundvöllur Húsnæðisstofnunar er í mesta ólestri, ef ekki hruninn, og það sitja margir með sárt ennið þegar stofnunin getur ekki staðið við skuldbindingar sínar við húsbyggjendur, svo ekki sé talað um mismunun þá sem ríkir milli þeirra sem byggja nú og þeirra sem byggðu fyrir tíu árum. Það að tryggja fólki þak yfir höfuðið með félagslegum aðgerðum er að tryggja jöfnuð og mannréttindi. Það að etja fólki út á harðfenni lánamarkaðar, sem hefur gróða að höfuðsjónarmiði, er í takt við lögmál frumskógarins. Talað er um að bjóða skattalækkanir sem kjarabót, en skattalækkanir nýtast ekki þeim sem lægst hafa launin. Þar verða aðrar aðgerðir að koma til. Hvernig hefur ríkisstj. hugsað sér að fjármagna þær tryggingabætur sem hljóta að verða óumflýjanlegar ef þeir eiga yfirleitt að lifa af sem lægst hafa launin? Þetta þurfum við að fá að vita. Ég talaði áðan um frelsi og fyrir hverja það væri. Hér á Alþingi virðist ríkja efi í hugum sumra og kemur fram í máli þeirra efi um það að lögbrot hafi verið framin þegar frjálsar útvarpsstöðvar tóku til starfa. Nú skilst mér að starfsemi þessara stöðva hafi verið afnumin samkvæmt dómsúrskurði sakadóms Reykjavíkur en ekki með lögregluaðgerð. Ef dómstólar úrskurða athæfið ólögmætt, er það ekki um leið viðurkenning á því að um lögbrot sé að ræða?  Ég hef heyrt á tal margra undanfarna daga sem hafa verið slegnir óhug yfir því að ráðherrar og aðrir ábyrgðarmenn skuli vera bendlaðir, að því er virðist, við lögbrot eða meint lögbrot og furða sig á því hvernig þeir geta séð sóma sinn í slíku eða réttlætt það. Og menn velta því fyrir sér sumir, hvort einherjar muni nú allir rísa heilir upp aftur í þetta sinn. Ég fyrir mitt leyti er búin að fá mig fullsadda af karlmannlegri festu stjórnvalda og afleiðingum hennar. Má ég nú fyrir mína hönd og umbjóðenda biðja um mildi, skilning og meiri jöfnuð, bæði fyrir launþega og aðra þegna þessa lands. Eftir móðuharðindin var íslenska þjóðarfjölskyldan ekki nema tæplega 40 þús. manns, enda hart að henni sorfið, eldgos, sjúkdómar, veðurharðindi og fátækt. Þá dugði henni best til að halda á sér hita og lífi að standa þétt saman og líta vel eftir sínum og skipta jafnt því sem til skiptanna var. Í dag er íslenska fjölskyldan næstum því sex sinnum stærri og neyð hennar sem betur fer þess eðlis að hún getur ráðið við hana ef hún vill. En jafnt og áður dugir henni best að standa þétt saman til að leita réttar síns og tryggja afkomu sína og skipta jafnt því sem til skiptanna er og henni er jafnnauðsynlegt og áður að forðast þá forustusauði sem slegnir eru blindu og gætu leitt hana í glötun.



Herra forseti. Ég sé nú ekki hv. 5. þm. Reykv. hér í salnum svo að ég verð sennilega að sleppa því sem ég vildi við hann sagt hafa. Þessar umr. í upphafi þings um skýrslu ríkisstj. vegna hinna alvarlegu kjaradeilna og hugmyndir um lausn þeirra hafa um margt verið athyglisverðar. Ekki fyrir það að nýjar og ferskar tillögur eða hugmyndir hafi komið fram frá hv. stjórnarandstæðingum eftir sumarfrí þeirra, heldur fremur þá köldu staðreynd að sumir forustumenn stjórnarandstöðunnar, þó vil ég undanskilja hv. 5. þm. Reykv., hafa haldið hér æsingaræður sem augljóslega hafa þann eina tilgang að gera tilraun til að torvelda mat manna á skynsamlegri lausn þessara viðkvæmu deilumála. Eru erfiðleikar almennings og þjóðarbúsins í heild, sem blasa við öllum, ekki nægjanlega miklir þó ekki sé vísvitandi verið að reyna að blekkja fólk með því að snúa staðreyndum við og draga úr möguleikum til sátta? Ég get nefnt lítið dæmi. Hv. þm., formaður Alþfl., sagði hér í þingræðu í gærkveldi að matvæli hefðu hækkað um 80% meðan laun hefðu aðeins hækkað um 12%. Samkvæmt skýrslu Verðlagsstofnunar, sem er nýkomin út og menn hafa ekki viljað vefengja, hefur verðlag almennt hækkað á fyrstu átta mánuðum ársins samkvæmt framfærsluvísitölu um 9.9% og matvörur hafa ekki hækkað, sem betur fer, að meðaltali nema 14%. Þar vega hæst landbúnaðarvörur og mesta hækkun þar er um 30%. Á sama tíma hafa sumar matvörur lækkað, eins og sykur og fleiri vörutegundir, þjónusta alls konar staðið í stað þessa níu mánuði ársins, svo sem gjöld Pósts og síma, rafmagn og margt fleira mætti til nefna. Ég er ekki að segja þetta hér til að draga úr þeim mikla framfærsluþunga sem er á heimilum hér í landi. Ég er aðeins að draga þetta fram hér til að sýna fram á að það er ástæða til að taka hið jákvæða með þegar menn eru að rökræða vissa þætti og halda ekki fram svo grófum fullyrðingum að það blekki til umræðna. Auðvitað er okkur öllum ljóst að verðlag á ýmsum vöruflokkum og þjónustu hefur hækkað allt of mikið og veldur það erfiðleikum í rekstri heimila í þjóðfélaginu. Þetta bitnar auðvitað fyrst og fremst á afkomu láglaunafólks, um það eru allir sammála. Þess vegna vil ég sérstaklega undirstrika ummæli hæstv. forsrh., að það verður að finna möguleika á því að þær peningahækkanir launa, sem hægt er að veita, verði fyrst og fremst til þeirra sem eru í lægstu launaflokkunum. Ég fæ alls ekki skilið og hef aldrei getað skilið hvernig á því stendur að þetta er ekki samstillt krafa forustu launþega í landinu, svo augljóst réttlæti er þetta í mínum huga.

Hverjir eru það sem eru í lægstu launaflokkunum?

Þetta er góð spurning, hv. þm., og ég vonast til þess að hv. þm. hafi tekið þátt í því að leita að svari við þessu. Við reyndum á síðasta þingi, hv. þm., að fá svör við því hverjar eru almennar launatekjur í landinu, þegar verið var að ræða um þá mikilvægu ákvörðun að fella niður tekjuskatt af almennum launatekjum. Við höfum ekki fengið svar við þessu enn. Það er núna rannsókn í gangi til að reyna að kanna þetta. Ég hef m.a. staðið fyrir því að láta kanna með skilvirkum hætti launakjör og aðstöðu einstæðra foreldra hér á landi og hef gefið út skýrslu um það sem ég vona að allir hv. þm. hafi undir höndum. En það þarf að leita að þessum staðreyndum. Þarna er meinsemd sem þarf að lækna í meðferð kjaramála ekki síst. Ég vænti þess að aðilar vinnumarkaðarins, þar með talin samninganefnd BSRB, taki opnum huga ábendingum hæstv. forsrh. um möguleika til að leysa kjaramálin, sem hann skýrði þingheimi frá hér í ræðu sinn í gær, þar sem aðalatriðin yrðu að tryggja kaupmátt launa eins og hann var á síðasta ársfjórðungi 1983. Sem betur fer er nú hafin af fullum krafti vinna við að athuga á hvern hátt hægt er að beita lækkun tekjuskatts og útsvara sem beinni kjarabót í stað peningalækkunar launa. Það er mjög jákvætt að allir aðilar vinnumarkaðarins hafa tjáð sig fúsa til þess verks. Vegna þess hve afstaða sveitarfélaga er mikilvæg í þessu máli, með tilliti til lækkunar á útsvari, samþykkti ríkisstj. að minni tillögu í gær að fulltrúi sveitarfélaga tæki sæti í þeirri nefnd er vinnur að málinu. Ég veit að sveitarstjórnarmenn eru almennt reiðubúnir til þátttöku í skynsamlegum leiðum til lausnar á efnahagsvanda þjóðarinnar. En þátttaka sveitarfélaga byggist á beinni þátttöku í meðferð mála er að þeim snýr. Þetta er augljós staðreynd. Ég get vel tekið undir áhersluatriði BSRB í samningunum, það sem fram kemur m.a. um lækkun vaxta og afnám vísitölubindingar á lán vegna húsakaupa og aukna lánafyrirgreiðslu til húsnæðismála. Ég geri mér fyllilega grein fyrir þeim gífurlega vanda sem fjöldi fólks hér á landi stendur frammi fyrir þessa dagana, sem getur ekki staðið í skilum með afborganir og vexti af lánum vegna húsbygginga eða húsakaupa, fyrir utan þá sem eru að byggja eða kaupa íbúð og þurfa að bíða eftir lánum, þar sem fjármagn er ekki fyrir hendi. Ég skil þetta vel, þar sem ég er daglega í þessum málum og ræði m.a. við fjölda fólks sem er í þessum vanda statt. Ég veit vel hvað vextir og bankaviðskipti hafa hér mikið að segja. Það er ekki sama fyrir þetta fólk hvort vextir umfram verðtryggingu eru 2–5% eða 1(~15% . Það var minnt á það hér í umr. að ég hefði sagt á fundi í Borgarnesi að ákvörðun um vaxtahækkun í haust hefði verið slys. Það þarf ekki að vera neitt launungarmál að ég hef þá skoðun að vextir eigi að lækka í takt við verðbólguþróun í þjóðfélaginu. É g held því fram að það sé yfirlýst stefna ríkisstj. að svo verði. Ég held því einnig fram að Seðlabanki Íslands hafi ekki framkvæmt það aðhald sem honum ber að hafa, og ríkisstj. fól honum m.a. í byrjun þessa árs, með viðskiptabönkum og þróun peningamála í landinu. Til að skýra nokkuð mitt mál vil ég tilfæra dæmi. Í skýrslu um bankamálin, sem fjallar m.a. um hvernig lausafjárstaða bankanna hefur þróast þetta tímabil, kemur fram að 1. jan. 1984 var þessi staða mínus um 1 milljarð og 68 milljónir. Þar af voru erlendar skuldir 41 milljón. Hinn 31. ágúst s.l. var lausafjárstaða bankanna mínus 3.4 milljarðar. Þar af voru erlendar skuldir 1.3 milljarðar. Ég hef gagnrýnt þessa þróun vegna þess að ég held því hiklaust fram að þarna hafi það aðhald sem Seðlabankanum er ætlað brugðist. Og það hefur raunar verið viðurkennt. Þegar við tölum meira um þessi mál þykir mér rétt, af því að vaxtamálin eru það mikilvæg í þessu tilliti, að skýra það eins og það kemur fyrir í opinberum skýrslum að í febrúar s.l. veitti Seðlabankinn innlánsstofnunum heimild til að ákveða sjálfar kjör innlána, sem bundin eru til minnst sex mánaða, svo og kjör á milli bankalána. Varð það til þess að þeir buðu til sölu innlánsskírteini og fleiri innlánsform með betri kjörum en áður. Í ágústmánuði fengu svo innlánsstofnanir heimild til að ákveða sjálfar alla vexti aðra en vexti almennra sparisjóðsbóka sem Seðlabankinn hækkaði 11. ágúst úr 12 í 17% á ári. Það er þetta sem ég tel að hafi verið að vissu leyti slys. En það voru sett um þetta skýr ákvæði sem áttu að tryggja eftirlit með þessu. Ákvarðanir innlánsstofnana urðu að fá samþykki Seðlabankans til að öðlast gildi. Um miðjan ágúst tóku flestar innlánsstofnanir ákvörðun um vaxtahækkanir á bilinu 2–7%. En það hefur komið í ljós síðan að Seðlabankinn hafnaði engri beiðni um vaxtahækkanir. Þetta hef ég gagnrýnt. Auðvitað er það ljóst, þegar við lítum á dæmið í heild þar sem vextir algengra útlána eru nú 25–30% og vextir þriggja mánaða innlána 20–21%, hve sá samanburður er óeðlilegur að ígildi vísitöluhækkana lánskjaravísitölu er 16.8% síðustu þrjá mánuði og 14% í ágústmánuði. Það sjá allir sem sjá vilja og ræða um þessi mál að þetta er óeðlileg þróun og ég tel mér skylt að láta í ljósi mína skoðun á þessu og vinna að því að þessu verði breytt. Ég tel að einmitt þetta sé ein orsökin fyrir því að svo hefur farið sem nú er öllum ljóst í sambandi við vaxtaþensluna og peningaþensluna. Það er mín skoðun að ef bankarnir, þ.e. viðskiptabankar og sparisjóðir, auka þenslu um of á peningamarkaðinum eigi ekki að hjálpa þeim út úr þeim vanda með því að heimila þeim hækkun vaxta án harðra eftirlitsaðgerða. Hækkun vaxta bitnar strax á atvinnuvegunum og almenningi, ekki síst þeim sem skulda vegna húsbyggingar eða íbúðarkaupa. Ríkisstj. er að vinna að þessum málum og mun taka þau föstum tökum, eins og raunar hefur komið fram hér í þessum umræðum. Þar sem ég mun svara fsp. hér á Alþingi næstu daga um stöðu húsnæðismála tel ég ekki ástæðu til að ræða þau í þessum umræðum. En þar sem fyrrv. félmrh., hv. þm. Svavar Gestsson, og raunar fleiri ræðumenn slógu því föstu að ríkisstj. hefði ekki staðið við neitt í húsnæðismálum vil ég aðeins koma þessu á framfæri: Samkvæmt lánsfjárlögum 1984 er gert ráð fyrir að lán úr Byggingarsjóði ríkisins á þessu ári nemi 1167 millj. kr. Þann 30. sept. s.l. var búið að veita 2800 lán úr Byggingarsjóði ríkisins að fjárhæð 1 milljarður 33 millj. kr. Samkvæmt lánsfjárlögum er gert ráð fyrir að lán úr Byggingarsjóði verkamanna á þessu ári nemi 405 millj. kr. Þann 30. sept. s.l. námu lánveitingar úr sjóðnum 302 millj. kr. Þá þrjá mánuði sem eftir eru af þessu ári er eftir að afgreiða lán samkvæmt lánsfjárlögum samtals að fjárhæð 237 millj. kr. Ég get fullyrt hér og tel það öruggt að þetta takist að fullu. Að sjálfsögðu mun ég skýra þetta nánar þegar ég svara þeim fyrirspurnum sem hér liggja fyrir, væntanlega í næstu viku. Þá mun ég koma nánar inn á þessi mál. Hins vegar er alveg ljóst að mikið fjármagn þarf til að geta fullnægt eftirspurn eftir lánum vegna mikillar aukningar í byggingu og húsakaupum á þessu ári, sem er langt umfram allar þær áætlanir sem Húsnæðisstofnunin hafði sett fram. Ég er alls ekki og get ekki verið bjartsýnn á að það takist að útvega miklu meira fjármagn en lánsfjárlögin gera ráð fyrir, ekki síst miðað við stöðu og afkomu lífeyrissjóðanna í landinu, en að þessu er að sjálfsögðu unnið. Ég get ekki stillt mig um að segja það í sambandi við innskot hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar, sem hér er mættur, að auðvitað er það tilhlökkunarefni hjá mér að fá tækifæri til að ræða við hann um þessi mál, miðað við þá fsp. sem hann hefur lagt fram og ég mun að sjálfsögðu svara. En eitt vil ég sérstaklega segja við hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson: Þegar við tölum um lífeyrissjóðina þá er það ekkert einfalt mál. Það eru engin lög til, sem lífeyrissjóðir taka gild um skyldur þeirra til að veita fjármagni í fjárfestingarsjóðina. Þau eru ekki til. Og ég vænti þess að hv. þm. muni standa mér við hlið þegar að því kemur nú mjög fljótlega að taka ákvörðun um það hvernig við tryggjum að það fjármagn sem lífeyrissjóðirnir hafa yfir að ráða renni til húsnæðismála í landinu bæði í nútíð og framtíð. Ég vænti þess. Hitt vil ég segja hér, og nota tækifærið af því að við erum að ræða um lífeyrissjóði, að það er vissulega mikið áhyggjuefni hvernig við eigum að meðhöndla lífeyrissjóðina í landinu í allra næstu framtíð. Mér brá óneitanlega í brún hér um daginn þegar ég uppgötvaði að sjóðsstaða stærsta lífeyrissjóðs landsins, Lífeyrissjóðs ríkisstarfsmanna, er þannig þessa dagana að það er alveg ljóst að það verður mínusstaða upp á 40–50 milljónir næstu tvo mánuði. Ríkið verður því að leggja fram fé til þess að sjóðurinn geti staðið við þær skuldbindingar sem hann hefur gagnvart lífeyrisþegum, 40–50 milljónir á næstu vikum. Svona er komið fyrir stærsta lífeyrissjóði landsins. Þetta er vissulega áhyggjuefni og hlýtur að benda okkur þm. á að taka þarf höndum saman um að finna skynsamlega lausn á málum lífeyrissjóða landsins, hvernig þeim skuli skipa miðað við það að þeir eigi að geta staðið við þá skuldbindingu, sem fyrst og fremst er þeirra hlutverk, að tryggja lífeyri sinna sjóðfélaga. Vegna ummæla hv. þm. Svavars Gestssonar get ég ekki stillt mig um að setja hér upp nokkrar einfaldar staðreyndir varðandi Byggingarsjóð ríkisins. Árið 1982, á síðasta heila starfsári fyrrv. húsnæðisráðherra Svavars Gestssonar, námu heildarlán úr Byggingarsjóði ríkisins 393 millj. kr. Þar af voru á fjárlögum sem framlag ríkisins 69.7 millj. kr. Þá var upphæð láns til fjögurra manna fjölskyldu 205 þús. kr. Hinn 30. sept. 1984, þ.e. fyrir níu mánuði þessa árs, nema heildarútlán úr Byggingarsjóði ríkisins 1 milljarði 33 millj. kr. og lánsupphæð til fjögurra manna fjölskyldu 667 þús. kr. Það væri fróðlegt að rekja hér ýmislegt fleira, en ef menn vilja leita sér upplýsinga þá geta þeir lesið í áliti Þjóðhagsstofnunar að fyrstu sex mánuði þessa árs námu húsnæðislán Byggingarsjóðs ríkisins 872 millj. kr. á móti 387 millj. fyrstu sex mánuði ársins 1983, sem þýðir 46.6% raungildishækkun húsnæðislána 1984. Og ef menn lesa fjárlagafrv. fyrir árið 1985, sem liggur hér á borðum hv. þm., þá sjá þeir að gert er ráð fyrir 100% hækkun fjármagns til Byggingarsjóðs ríkisins frá fyrra ári, þ.e. að í ár er það 400 millj. en í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er það 800 millj. kr. Ég ætla ekki að ræða þetta meira að sinni. Það geta allir hugsandi menn gert sér grein fyrir því hvort um svik ríkisstj. er að ræða eða ódugnað núv. félmrh. í þessu máli. En þetta kemur fram í síðari umr. Herra forseti. Ég vil að lokum taka undir orð hv. 7. þm. Reykv., Guðmundar J. Guðmundssonar, sem hann lagði áherslu á í ræðu sinni hér í gærkvöld, að menn ættu að halda ró sinni og óskiptri skynsemi, eins og hann orðaði það, við að leysa svona kjaradeilur. Við hljótum að leggja okkur fram til að ná sáttum og meta þjóðarhag ofar öllu í þessum málum. Nú er hæstv. fjmrh. sennilega ekki í húsinu, en mig langaði til að láta þá skoðun í ljós að ég tel að hann hafi ekki í alvöru viljað túlka viðhorf sitt til kennarastéttarinnar eins og skilja mátti af orðum hans hér í ræðustól í gærkvöld, eða a.m.k. vona ég að ég meti það rétt. Ég þekki nefnilega persónulega vel til um kjör kennara, það vill svo til að í minni fjölskyldu eru kennarar. Ég þekki þess vegna vel stöðu þeirra í launakerfinu öllu og mér er það alveg ljóst að ekki verður komist hjá því að endurskoða stöðu þeirra í launakerfi ríkisins. Nú er það svo að við tölum gjarnan um það að við séum á eftir öðrum þjóðum að tileinka okkur nýja tækni og ný viðhorf til framfara sem kalla á meiri kröfur til aukinnar menntunar og þar með til kennara í landinu til að gera slíkt mögulegt. Það er mín skoðun að þjóðin hafi ekki efni á því að missa af hæfu fólki í kennarastétt. Þess vegna vil ég leggja sérstaka áherslu á það af þessu tilefni að menn geri sér grein fyrir því að það er ekki hægt að tala með léttúð um þessi mál. Ég vil svo endurtaka að forsrh. hefur fyrir hönd ríkisstj. bent á færar leiðir til lausnar kjaramála í landinu og ég leyfi mér að vona að allir, og þá ekki síst hv. alþm., gangi að lausn þessara mála heils hugar. Þjóðin hefur ekki efni á öðru.



Herra forseti. Ég bið þá hv. þm. sem eftir eru hér í þingsalnum að skelfast ekki mjög þó að bunkinn sé þykkur sem ég hélt á með mér upp í þennan stól. Þar eru m.a. fjárlögin að hluta til í bundnu máli og það kynni að fara svo að maður þyrfti að nota þau hér eitthvað á eftir. Á dagskrá þessa fundar, herra forseti, eru yfirstandandi kjaradeilur í þjóðfélaginu. Það hefur vonandi ekki farið fram hjá neinum. Að vísu hefur þessi umræða dreifst nokkuð út um hóla, enda hefur margt gerst undanfarna daga sem hefur haft áhrif á þessar deilur og þar af sumt mjög alvarlegt. En nóg um það að sinni. Hæstv félmrh., sá sem fer með húsnæðismál í landinu, kom hér í þennan virðulega ræðustól og afneitaði vaxtahækkuninni um daginn, afneitaði með öllu þessu vaxtastigi sem er í þjóðfélaginu. Mér telst svo til að hann sé þriðji hæstv. ráðh. a.m.k. sem kemur í þennan ræðustól á þessu þingi og afneitar þessum vöxtum. Þá fer manni að verða spurn: Hver eiginlega vill hafa þessa vexti? Hvernig í ósköpunum stendur á því að þessir vextir skuli vera svona háir úr því enginn vill bera ábyrgð á þeim, enginn virðist ánægður með þá? Meira að segja hæstv. fjmrh. lýsti því yfir hér í gær að ekki væri hann ánægður með þessa vexti. En það er bara eins og þetta sé eitthvert lögmál af himnum og aumingja mennirnir geti ekkert við þessu gert. Eða hvers vegna er ekkert gert? Það þýðir ekki að fara upp í Borgarnes og halda þar ræður um það að vextir séu allt of háir og nöldra eitthvað um það hér í þingsölum.  Herra forseti. Ég sagði áðan að þessi umr. hefði tilhneigingu til að dreifast dálítið út um víðan völl og það er sönnu nær. Nú er ég hér farinn að tala um húsnæðismál og vinnubrögð hæstv. félmrh. í þeim í fyrra þegar hann var að ganga frá fjárlögum og lánsfjárlögum. Ég skal nú reyna að hverfa aftur að því sem er meginumræðuefni þessa fundar og var svo einnig á fundum hér í Sþ. í gær, þ.e. yfirstandandi kjaradeilum í þjóðfélaginu. Ég er þeirrar skoðunar að þessi kjaradeila sé með nokkuð öðrum hætti og hún sé orðin nokkuð annars eðlis en aðrar slíkar sem menn hafa upplifað hér á Íslandi undanfarin ár og undanfarna áratugi. Þessi deila er að mínu mati annars eðlis fyrst og fremst vegna afstöðu annars deiluaðilans í málinu, þ.e. ríkisins. Það er harka og ósveigjanleiki ríkisvaldsins í þessari kjaradeilu við opinbera starfsmenn sem setur alveg nýjan blæ, varpar alveg nýju ljósi á þessa deilu, borið saman við þær aðrar sem við höfum upplifað í landinu. Afstaða BSRB er einföld, þeir berjast fyrir lífvænlegum launum. Því er auðvitað borið við nú af hálfu hæstv. fjmrh. - og væri ánægjulegt að sjá hann hér í þingsal - að ríkiskassinn sé tómur. Þegar opinberir starfsmenn koma upp í rn. að ræða við hæstv. fjmrh. snýr hann við vösunum, sýnir þeim fóðrin. Sjáið þið, hér er enga peninga að hafa. Allt tómt, gatslitið. Hann snýr sem sagt og veifar fóðrinu á tómum vösum sínum frammi fyrir opinberum starfsmönnum og segir: Hér er ekkert að hafa. Þetta er að vísu sami hæstv. fjmrh. og í fyrra á þessu háa Alþingi reytti af sér tekjustofnana eins og hann væri manna múraðastur, eins og aldrei hefði verið áður í sögu lýðveldisins fjmrh. sem ætti aðrar eins gullkistur að baki sér. Hann reytti af sér mjólkurkýrnar, maðurinn, með lagabreytingum. Hann létti álögum af bönkum. Hann tók ekki skatta af skrifstofu- og verslunarhúsnæði eins og áður hafði verið gert og hann vildi ekki hirða neitt af þeim sem væru að fara í lystireisu til útlanda. Nógir peningar í ríkissjóði þá, þegar fjmrh. var að skera niður mjólkurkýr ríkissjóðs hér á hv. Alþingi í fyrra. En nú er öldin önnur. Á sama tíma er svo reyndar annar aðili í þjóðfélaginu, Vinnuveitendasambandið, að falbjóða tekjustofna ríkissjóðs úti í bæ rétt eins og það hafi tekið við hlutverki löggjafarvaldsins. Það virðist hafa efni á því, þetta Vinnuveitendasamband, hvaðan sem umboð þess er nú komið. Nei, auðvitað er það svo, herra forseti, að hér býr annað að baki. Það eru allt aðrir hlutir sem í raun ráða ferðinni af hálfu hæstv. fjmrh. og meðreiðarsveina hans í þessari deilu. Hæstv. fjmrh. ætti að vita það manna best, maðurinn sem fer með fjármál ríkisins, að ríkissjóður sem slíkur mun njóta góðs af því að laun hækki í landinu og fá þannig auknar tekjur eins og aðrir aðilar með því að velta eykst í þjóðfélaginu. Það sem í raun er hér á ferðinni og birtist okkur í dag í hörku og ósveigjanleika ríkisvaldsins gagnvart samtökum launafólks eru allt aðrir hlutir að mínu mati. Þar eru á ferðinni erlendar kenningar. Fyrirmyndin er sótt út fyrir landsteinana í erlendar kenningar sem ýmist eru kenndar við peningamagnshagfræði eða frjálshyggju eða hvað sem menn svo vilja láta það heita. Eitt lykilatriði í þessum kenningum öllum er harka og ósveigjanleiki gagnvart verkalýðshreyfingunni á hverjum tíma í þeim tilgangi beinlínis og yfirlýstum að mola þá hreyfingu niður, að veikja hana, að draga úr áhrifum hennar. Það getur vel verið að hæstv. fjmrh. Albert Guðmundsson hafi alls ekki áttað sig á þessu, hann hafi ekki áttað sig á því að með því sem hann kallar þolinmæði, og felst aðallega í því að sitja þegjandi og gera engin tilboð, er hann að gerast bandamaður ofstækisfyllstu íhaldsaflanna sem nú ráða ríkjum bæði í gamla Sjálfstfl. hans og í hinni deildinni sem enn þá er kennd við Framsóknarfl. Það er grímulaus markaðshyggjan, frjálshyggja, markaðskreddan sem nú leggst á hugi ungra íhaldsmanna eins og farsótt, eins og svartadauðasótt. Það er hún sem er hér á bak við tjöldin. Og hvort sem hæstv. fjmrh. Albert Guðmundsson veit meira eða minna um frjálshyggju er hann orðinn fánaberi í þessari krossferð ofstækisfyllstu aflanna í íhaldsflokkunum á landinu gegn samtökum launafólks. Þannig er það nú orðið, hvort sem það er meðvituð reið hjá hæstv. fjmrh. eða ekki, hvort sem hann veit af veifunni sem hann hefur uppi eða ekki. Auðvitað hlaut ríkisvaldið að beita sér á því sviði þar sem það er milliliðalaus viðsemjandi, þ.e. í kjaradeilum við opinbera starfsmenn. Þar hlutu þeir að láta reyna á þessar nýju hugmyndir. Vilji menn fræðast frekar um þann anga þessara kenninga, sem snýr að verkalýðshreyfingunni, geta þeir lesið sér til því svokallaðir lærðir menn af þessum skóla skrifa um þessa blessun, frjálshyggjuna, og hvernig eigi nú að framkvæma hana. Stór hluti af því sem þeir skrifa fjallar um viðskipti ríkisvalds og verkalýðshreyfingar. Það er ekki lítil liður í þessum kenningum og þar gengur eitt eins og rauður þráður í gegnum allt saman. Ríkisvaldið verður að hætta þessari linkind við verkalýðshreyfinguna. Nú skal hart látið mæta hörðu. Ég bendi mönnum á Fjármálatíðindin ef þeir vilja sækja sér lesningu um þetta. Þar skrifar lærður maður. Reyndar var það upphaflega fyrirlestur haldinn á aðalfundi Verslunarráðsins sem er stofnun sem ýmsir hafa heyrt nefnda. Í fyrsta hefti Fjármálatíðinda á þessu ári skrifar lærður maður, Þorvaldur Gylfason, mikla grein um þessi mál. Þar er megininntakið þetta: Að sú hættulega undanlátssemi ríkisvaldsins við launþegahreyfinguna og aðila vinnumarkaðarins sé öllu öðru hættulegri. Henni verður nú að linna og nú skal öldin önnur. Þetta er að mínu mati það sem öllu öðru fremur er orsök þeirrar hörku og þeirrar illsku sem hlaupin er í þá kjaradeilu sem við erum hér að ræða. Það eru þessar hugmyndir sem liggja þarna að baki, hvort sem menn sem standa síðan í framvarðasveitinni vita af því eða ekki. Hvort sem þetta er meðvitað af þeirra hálfu eða ekki þá er það að mínu mati þannig sem í þessu liggur. Hæstv. fjmrh. eyddi hér í gær löngum tíma í að útlista einlægan vilja sinn til samninga. Hann var svo einlægur og heilagur í framan, langaði svo óskaplega til að semja og eyddi í það drjúgum hluta af langri ræðu sinni að reyna að sannfæra menn um það. En hvað er það helsta sem frá hæstv. fjmrh. hefur komið til þess að liðka fyrir samningum? Ef við færum yfir þá þróun sem verið hefur í þessari deilu síðustu dagana fyrir verkfall og svo það sem síðan er liðið, hver er þá þáttur hæstv. fjmrh. í því að liðka fyrir samningum? Ég ætla að sleppa hér deilum um lögfræðileg atriði og ýmislegt annað sem vissulega hafa áhrif í þessu máli. En hver eru bein tilboð hæstv. fjmrh.? Hver voru viðbrögð hans eftir að hann sjálfur og síðan opinberir starfsmenn höfðu fellt tillögu sáttasemjara? Hvað var það næsta sem frá honum heyrðist? Jú, hæstv. ráðh. bauð reyndar að borga mönnum kaup ef þeir mættu til vinnu og þótti rausnarlegt. En næsta tilboð hans var tveimur heilum prósentustigum fyrir neðan sáttatillöguna sem allur þorri opinberra starfsmanna var þegar búinn að hafna. Þetta er nokkuð merkilegt. Átti hæstv. fjmrh. von á því að samningar tækjust um þetta? Skildi hann opinbera starfsmenn svo að þeir hefðu fellt sáttatillöguna af því að hún væri of há? Það hlýtur eiginlega að vera. Þess vegna gerði hann sér vonir um það, þessi hæstv. ráðh. sem hefur svona mikinn áhuga á að ná samningum, að með því að bjóða þeim aðeins minna mundi hann ná samningum. Forsendur og niðurstaða þeirra kjarasamninga, sem gerðir voru í vetur, verða, held ég, ekki undir neinum kringumstæðum kenndir við heimtufrekju frá hlið launþega sem undir þá skrifuðu. En þær forsendur eru því miður brostnar. Þær hafa brostið m.a. vegna þess að vöruverð hefur hækkað meira en þar var ráð fyrir gert og kaupmátturinn, sem þar var um samið, hefur ekki haldist. Reyndar má segja að þessar forsendur séu brostnar einnig af öðrum orsökum, sem sé þeim að þær forsendur, þær spár, sem þá voru lagðar til grundvallar, hafa ekki staðist. Þær hafa ekki staðist í þá átt að þróun mála hefur orðið hagstæðari en gert var ráð fyrir þegar skrifað var undir samninga á s.l. vetri. Þetta kemur skýrt fram í plöggum frá Þjóðhagsstofnun sem bæði aðilar vinnumarkaðarins og hv. þm. hafa fengið í hendur. Þjóðhagsáætlun í fyrra gerði ráð fyrir að þjóðarframleiðslan mundi minnka um 4–5% en tölur frá Þjóðhagsstofnun nú og upplýsingar úr ræðum hæstv. forsrh. gera ráð fyrir að sá samdráttur verði um eða innan við 1%. Þannig hafa í raun þær forsendur, sem þá voru lagðar til grundvallar, ekki staðist á þann veginn heldur hefur þróun mála orðið hagstæðari og ber að sjálfsögðu að fagna því. Fleiri tölur mætti nefna sem hafa þróast til rétts vegar, t.d. aukna útflutningsframleiðslu upp á 8–9%. Viðskiptakjör í heild, allir vöruflokkar meðteknir, eru nú 1.5 prósentustigi hagstæðari en í fyrra. Þrátt fyrir allt hafa því ýmsar ytri ástæður - ekki allar, ég er ekki að segja það - þróast í hagstæðari átt en gert var ráð fyrir þegar þjóðhagsáætlun fyrir árið var lögð fram, fjárlög og lánsfjárlög voru afgreidd og kjarasamningar undirritaðir. Þess vegna er eðlilegt að þetta sé nú tekið til endurskoðunar. Síðan hefur, herra forseti, ástandið í sjávarútveginum mikið verið rætt hér sem ofureðlilegt er. Stjórnarliðar nota þetta ástand sem svipu. Þetta er svipan sem er reidd á bak launamanna ef þeir voga sér að krefjast hærri launa. Hv. þm. Þorsteinn Pálsson, 1. þm. Sunnl. með meiru, dró hér upp mjög dökka mynd af ástandinu. Þvílíkt svartnætti var það sem við honum blasti. Niðurstaðan var sú að sjávarútvegurinn þyldi ekki að greiða hærri laun. En hvar var þessi þm., þessi hv. 1. þm. Suðurl., flokksbróðir Árna Johnsen úr Vestmannaeyjum, formaður Sjálfstfl., húsbóndi í Valhöll með meiru, svo að fátt eitt sé talið af hans virðingarstöðum, þegar vextirnir voru hækkaðir í sumar? Jú, hann var úti á torgum að fagna. Stórkostleg kerfisbreyting í peningamálum, sagði maðurinn. Stórkostlegt afrek, kerfisbreyting aldarinnar. Mánuði síðar voru reyndar bankarnir lokaðir og var það að sönnu mikil kerfisbreyting. En veit Þorsteinn Pálsson, hv. 1. þm. Suðurl., ekki að hringinn í kringum landið í hverju fyrirtækinu í sjávarútvegi á fætur öðru er vaxtakostnaður svipuð stærð og launin? 

Hverjir eiga spariféð?

Hvað með þá? Það er misjafnt. T.d. eiga Íslenskir aðalverktakar slatta af sparifé.  Ég var að tala um það, herra forseti og hv. þm. Árni Johnsen úr Vestmannaeyjum, að það sé ýmislegt fleira en laun sem kosti sitt í rekstri sjávarútvegsins. Þannig eru t.d. vextirnir svipuð stærð og launin í mörgum fyrirtækjum í sjávarútvegi hringinn í kringum landið. Ég var að segja það, hv. þm. og skrifari, að formaður Sjálfstfl. hefði verið úti á torgum og fagnað vaxtahækkuninni í sumar en hann ætlar ær að verða, þessi hv. þm., ef minnst er á launahækkanir. Ég hef ekki orðið var við að hv. þm. Árni Johnsen né heldur formaður Sjálfstfl., hv. þm. Þorsteinn Pálsson, væru að óskapast hér yfir því að tryggingar hefðu hækkað, að olía hefði hækkað, rafmagn hefði hækkað, að farmgjöld hefðu hækkað o.s.frv. Það er nefnilega ýmislegt fleira sem kostar peninga við rekstur sjávarútvegsins en laun. Við skulum gera okkur grein fyrir því að með þeirri vaxtahækkun einni sem þessir menn fögnuðu í sumar voru teknir burtu miklir möguleikar frá sjávarútveginum til að borga hærri laun. Það segir manni bara að þessir menn vilja heldur hækka vextina en launin. Það segir manni nákvæmlega ekkert annað. Ég skil og ég veit hvers vegna það er. Það er nefnilega trúaratriði í þessum hópi að þetta verði að vera svo. Það er fjármagnið sem öllu skal ráða, peningarnir. Þeirra skal vera valdið. En launin eru miklu neðar á listanum. Það sannast æ betur þessa dagana. Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að harma það, eins og við gerum gjarnan, sumir, að hæstv. sjútvrh. mun í brottu.

Ég vil vekja athygli hv. ræðumanns á því að sjútvrh. tjáði mér að hann gæti ekki verið hér á þessum fundi vegna þess að búið var að ákveða áríðandi fund í kjördæmi hans.

Ég þakka hæstv. forseta þessar upplýsingar og mun að sjálfsögðu taka þær til greina. Vegna ummæla hæstv. sjútvrh. hér í gær hefði ég gjarnan viljað hressa upp á minni hans að því leyti að hann virðist hafa gleymt öllu sem við í Alþb. og aðrir stjórnarandstöðuliðar fjölluðum um sjávarútveg á þinginu í fyrra. Hæstv. sjútvrh. stóð í þeirri meiningu að við hefðum verið á móti öllu sem gert hefði verið í sjávarútvegi og aldrei lagt neitt til málanna. Þetta er óskaplegur misskilningur og slæmt ef menn ganga lengi með svona í maganum. Ég mun reyna að ná til hæstv. sjútvrh. við tækifæri og leiðrétta þetta, benda honum m.a. á að lesa þingtíðindin og fara yfir þskj. frá þinginu í fyrra. Þá mun hann að sjálfsögðu sjá það og minnast þess að við fluttum marga gagnlega brtt. og löguðum ýmislegt til af því sem hann var að baksa við í sjávarútvegsmálunum, lögðum þar gjörva hönd á margt og hjálpuðum honum eins og við gátum. Það þýddi þó ekki að við gætum lagað alla hluti svo til að við treystum okkur til að samþykkja þá sem er annað mál. En ýmislegt tókst okkur þó að ná saman um. Slíkur málflutningur, að við höfum ekkert getað samþykkt, verið á móti öllu og ekkert lagt til málanna yfirleitt, á helst ekki að heyrast hér í þingsölum þegar þskj. og þingtíðindi sanna annað. Þar fyrir utan hefur Alþb. sent frá sér ítarlega till. m.a. í þeim mikla vanda sem nú er við að etja í sjávarútvegi og hefði verið ástæða til að fara yfir þær hér til að hrekja það enn frekar að við höfum ekkert til málanna að leggja. En ég mun geyma það til betri tíma. Skattamál, herra forseti, hafa mikið dregist inn í þessa umr. Það væri, eins og ég reyndar vék að áðan, fróðlegt að fá það upplýst hvernig því umboði sem Vinnuveitendasambandið virtist hafa frá hæstv. ríkisstj. - þá væntanlega í trausti meiri hl. hennar hér á Alþingi - til að valsa með skattamál og að því er virðist bjóða breytingar á skattalögum er háttað, hvernig þetta valdaafsal hefur farið fram eða hvar hið eiginlega löggjafarvald í þessum efnum er eiginlega statt? Nú er það svo að á bls. 216 í þessu merka frv. til fjárl., sem hér liggur fyrir, eru allmiklar skýringar við gerð þessa frv. Og af því að menn hafa talað hér um skattalækkanir tel ég óhjákvæmilegt, með leyfi herra forseta, að fá að vitna aðeins í þetta frv. Það segir t.d. hér á miðri síðu: „Í frv. er í aðalatriðum gert ráð fyrir óbreyttum tekjustofnum ríkissjóðs. Þó er gerð sú meginbreyting að áætlaðar tekjur af tekjusköttum einstaklinga eru lækkaðar um 600 millj. kr.“ Og neðar segir aftur, með leyfi forseta: „Í frv. er gert ráð fyrir að tekjur af neyslusköttum aukist að sama skapi.“ Er nú ekki eitt og það sama skattur og skattur, þ.e. er þetta skattalækkun að lækka tekjuskatt og hækka neysluskatta að sama marki? Ekki fæ ég það þannig út. Fyrir mér er þetta tilfærsla á sköttum úr einum flokki í annan og má auðvitað ýmislegt um það segja. En hér er sem sagt marglofaður fyrsti áfangi hæstv. ríkisstj. í því að afnema tekjuskatt af almennum launum á ferðinni. Í þessu fjárlagafrv. segir að hann skuli tekinn aftur með hærri neyslusköttum. Síðan er mikil umr. í gangi um að þessar skattalækkanir allar saman eigi að verða skiptimynt í yfirstandandi kjaradeilu. En mér er spurn, eru það þessar 600 millj. sem á að taka aftur með neyslusköttum eða er það eitthvað annað sem þar er verið að ræða um? Hvers konar skollaleikur er þetta? Eiga launþegar að kaupa það sem stórkostlega kjarabót að tekjuskattur verði lækkaður þegar í fjárlagafrv. ríkisstj. stendur að það skuli vegið upp með hækkuðum neyslusköttum? Hvernig halda menn að það komi út fyrir það fólk sem minnst ber úr býtum í þjóðfélaginu í dag og í langflestum tilfellum borgar alls ekki neina tekjuskatta? Hvernig kemur það út úr þessu dæmi? Hvernig á að tryggja að þetta verði sama kjarabótin fyrir alla þá sem mest þurfa hennar við? Það geta allir verið sammála um að endurskoðunar sé þörf á lögum um tekjuskatt. Sé svo er ekkert eðlilegra en að ríkisvald og verkalýðshreyfing ræði hvort slíkar breytingar geti komið í stað kauphækkana til þeirra hópa sem njóta þess að tekjuskattur verði lækkaður. En ef á að rétta þá kjarabót með vinstri hendinni og taka hana svo aftur með hægri hendinni þá er það tálbeita sem enginn mun líta við. Herra forseti. Ég vil að það komi hér fram að það sem ég tel að hið opinbera vanti í dag eru tekjustofnar miklu fremur en hitt að missa þá frá sér. Það þarf að ná til þeirra aðila í þjóðfélaginu sem hafa peninga og borga með þeim samneysluna í þjóðfélaginu og tryggja hana. Ég er þeirrar skoðunar að samneyslan sem slík sé besta trygging þeirra sem verst standa að vígi og hitt komi ekki í þess stað ef minnka á samneysluna. Á erfiðleikatímum einkum og sér í lagi er samneyslan helsta vörn þeirra sem minnst bera úr býtum. Það fær mig ekki nokkur maður til að trúa því, herra forseti, að opinberir starfsmenn til að mynda gíni við því agni í kjarasamningum að skera svo niður tekjumöguleika ríkissjóðs að það verði hrun í félagslegri þjónustu í landinu, svo ekki sé minnst á framkvæmdir. Það væri að mínu mati sama og að saga undan greinina sem setið er á f orðsins fyllstu merkingu. Þetta fjárlagafrv., sem hér hefur verið lagt fram, sannar og sýnir betur en flest annað að mínum dómi að ríkið er þegar í dag vanmegnugt að halda uppi þeirri félagslegu þjónustu og þeim framkvæmdum sem við hljótum að gera kröfu til. Þegar ríkissjóður er þannig staddur eða þeir menn sem með hann fara þannig á sig komnir að þeir skera niður lögbundin framlög ríkissjóðs til aðila eins og Framkvæmdasjóðs fatlaðra, Eftirlaunasjóðs aldraðra, Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og svo mætti lengi telja, þá er sá ríkissjóður eða þeir menn sem með hann fara ekki aflögufærir um tekjustofna að mínu mati. Hvað með framlög til heilbrigðis- og menntamála ef þau eru nú skorin niður við trog? Er þá líklegt að opinberir starfsmenn, kennarar og aðrir slíkir, muni gína við því að skera enn frekar niður tekjumöguleika ríkissjóðs þegar hann er nú þegar þannig á sig kominn að hann getur naumast haldið uppi því sem kalla mætti lágmarksþjónustu á þessum sviðum? Það þarf að fara aðrar leiðir til að ná í fjármagn heldur en nota óréttláta innheimtu á tekjuskatti. Um það er ég sammála öðrum hv. þm. hér sem hafa reyndar þegar gert um það samþykktir. En þær leiðir vill ríkisstj., Framsfl. og Sjálfstfl. greinilega ekki fara. Hv. þm. Halldóri Blöndal þótti ekki nóg að gert hjá flokksbróður sínum, hæstv. fjmrh., í ummælum um kennara. Hann sá ástæðu til að hnykkja þar aðeins á. Hann er reyndar fyrrv. kennari sjálfur og þekkir vel til. Hann fór að tala um þessa grunsamlegu fjölgun kennara miðað við grunsamlega litla fjölgun nemenda. Hvað segir hv. þm. t.d. um meðalfjölda barna í bekkjardeildum á Íslandi? Telur hann það bara allt í himnalagi og eðlilegt og sjálfsagt að þeir séu milli 28 og 30 í mörgum þéttbýlisstöðum á landinu? Eða er hann að gera um það till. að unnt sé að fækka kennurum og fjölga í bekkjardeildum á hvern kennara eða hvernig átti að skilja orð hans hér áðan og annarra þeirra sem vitna í þessa grunsamlegu fjölgun kennara? Ég held að kennarastéttin í landinu hljóti að lesa þingtíðindin næstu daga, hvenær sem þau koma út, með nokkurri athygli og finna þar ýmislegt athyglisvert um viðhorf þessara talsmanna Sjálfstfl. í málefnum kennara. Og læt ég það duga um þann málaflokk og þann þáttinn í þessari umr., athyglisverðan nokkuð. Herra forseti. Ég fer nú að stytta mál mitt. En vegna þeirrar ræðu sem hv. þm. Ellert B. Schram hélt hér í gærkvöldi - en mér skilst að hann sé heill þingflokkur eða langleiðina í það - hlýt ég að segja örfá orð og væri æskilegt ef hægt væri að fá þann hv. þm. til að hlýða á umr. ef hann er í húsinu. 
            

Það kom fram í ræðu forsrh. að hann væri um þessar mundir á samningafundi með forsvarsmönnum BSRB.

Það kallast ekki til stórtíðinda þó forsrh. sé ekki hér í húsinu. Hann hefur brugðið sér lengri bæjarleiðir undanfarið. Við vorum ekki, hv. þm. hér á Alþingi, merkilegir pappírar í ræðu hv. þm. Ellerts Schram hér í gærkvöldi. Það mátti helst á honum skilja að hér sæti samansafn af gamalmennum, a.m.k. andlegum ef ekki einnig líkamlegum. Við sætum hér hv. þm. og horfðum ofan á tærnar á okkur gersamlega sambandslausir við umheiminn, við fólkið í landinu, við kjósendur okkar. Ég hefði spurt hv. þm. að því hvort hann telji sig hafa umboð til þess og efni á því að tala sem slíkur, hann sem fór þannig með virðingu kjósenda sinna og traust hér í Reykjavík að hann sá ekki ástæðu til að sinna störfum í þessari stofnun í heilan vetur. Ég bið hann að svara fyrir sig sjálfan og gera það á síðari stigum því að hann er ekki hér viðstaddur. Það hefði verið fróðlegt að fá við því svör frá hv. þm. í leiðinni hvers vegna hann var yfirleitt, hafandi gefið þá lýsingu á þessari stofnun og þeim sem hér vinna, að koma hingað til starfa að nýju. Herra forseti. Í kjaradeilum er í meginatriðum deilt um tvennt, þ.e. hve mikið sé til skipta og hvernig skuli skipta því. Komið hefur fram hér í þessari umr. að fall þjóðartekna á Íslandi í þeirri lægð sem gengið hefur yfir s.l. 2 ár sé á milli 9–10%. Einnig hefur komið fram að skerðing kaupmáttar launafólks á sama tíma nálgast nú 30%. Þennan mun stendur upp á hæstv. ríkisstj. að skýra. Ríkisstj. hefur breytt hlutaskiptunum í íslensku þjóðfélagi. Það sanna þessar tölur. Hlutfall launa hefur lækkað borið saman við þjóðartekjur. Á sama tíma og almennt launafólk hefur vart til hnífs og skeiðar raka ýmsir aðilar í þjóðfélaginu að sér fé. Þetta eru breytt hlutaskipti. Ábyrgðin á þessum breyttu hlutaskiptum getur ríkisstj. ekki velt yfir á aflabrest eða aðrar ytri aðstæður. Þann hluta sem það má með sönnu gera getur hún vissulega fært þangað. En það sem eftir stendur, munurinn þarna á milli, fyrir hann verður þessi ríkisstj. að svara launþegum í landinu. Er það ekki það sem þeir eru nú fyrst og fremst að spyrja um í dag? Þetta er afleiðing stjórnarstefnunnar. Sömuleiðis yfirvofandi atvinnuleysi og byggðaröskun. Þetta eru afleiðingar leiftursóknarinnar í anda frjálshyggjunnar sem framkvæmdar eru með hæstv. forsrh. Steingrím Hermannsson í bílstjórasætinu. Hv. 1. þm. Sunnl., Þorsteinn Pálsson, situr sem bílstjóri í aftursætinu og leggur gjörva hönd á axlir forsrh. og segir honum hvert hann eigi að beygja.



Herra forseti. Það er undarlegt að heyra jafnungan mann og hv. 4. þm. Norðurl. e. tala á þeim nótum sem hann talar. Ég þekki engan ungan mann sem er jafnellilegur og hrumur í hugsun og það er sorglegt að slíkt skuli vera hjá jafnmyndarlegum ungum manni. Það var kynning kenning sem hv. 4. þm. Norðurl. e. lét hér falla um sjávarútveg og kostnað í þeim efnum, og væri nú nær að þm. tæki með sér rétt gögn en ekki þann bunka sem hann hafði og fer síðan með staðlausa stafi og vitleysur. Þm. sagði að vaxtakostnaður í fiskvinnslu í landinu væri jafnmikill og ívið meiri en launakostnaðurinn.

Bull og vitleysa. Svipuð stærð sagði ég.

Svipuð stærð. Við skulum fara ofan í það. Launakostnaður í fiskvinnslu á þessu ári er 25% að meðaltali yfir landið. Hráefniskostnaður er 50%. Vaxtakostnaður er mikill ef hann fer yfir 8%. Þm. hefur ugglaust verið að tala um fyrirtæki sem er á næsta bæ við hans heimabyggð, Jökul á Raufarhöfn. Það er ljótasta dæmi landsins.

Er það betra í Vestmannaeyjum?

Það er betra í Vestmannaeyjum, já, vegna þess að í Vestmannaeyjum, hv. 3. þm. Reykv., reikna menn með að gera út af alvöru og að útgerð borgi sig og standi undir sér. Það er ekki í dæminu sem hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndi.  Það er óþarft að vera að skjóta hér á Vestmannaeyjar. Vestmannaeyjar hafa um áratuga skeið skilað 10% til 15% af afla landsins í vinnslu, en þar búa tæplega 2% íbúanna. Það er til nokkuð sem heitir ábyrgð og festa. Það er ekki nóg að gaspra hér, vera með skemmtilegar svívirðingar, eins og þm. gerði í sínu máli. Það verður að krefjast þess að hann byggi á staðreyndum en ekki bulli og vitleysu.  Það má einnig benda á að það eru hinir almennu launamenn í landinu sem eiga milli 60 og 70% af sparifé landsmanna, en það eru fyrirtækin sem eiga 80% af skuldunum. Þess vegna hlýtur það að vera rétt stefna að það séu raunvextir á sparifé þannig að peningarnir séu ekki fluttir frá launafólki til fyrirtækjanna sem bera skuldirnar. Ef þm. gáir að þessu hljótum við að vera sammála, ég trúi ekki öðru.

Eiga raunvextirnir að vera svipuð stærð og laun?

Það er álitamál. Ég er sammála í því. Það er álitamál hvað raunvextir eiga að vera háir. Það er svo þegar hversdagslegir hlutir, sem skipta miklu máli, bjagast og skekkjast að þá er um óhöpp að ræða. Það er margt í okkar þjóðfélagi sem hefur skekkst á undanförnum árum þegar stjórn landsins hefur farið úr böndum af ýmsum ástæðum. Alvarlegasta skekkjan sem við búum við er ótrúleg launamisskipting þar sem segja má að allt sé úr böndum og verkafólkið sem vinnur við undirstöðuatvinnugreinarnar situr aftast á merinni. Um árabil hefur það verið meginstefnan að verkalýðsfélög og vinnuveitendur hafa samið um kaup og kjör, en síðan hafa stjórnvöld í ýmsum tilvikum skekkt útkomuna, eins og frægt var t.d. í leiðsögn Alþb. í síðustu ríkisstj. þegar 14 sinnum var krukkað í kaupið.  Alþb. hafði gert tillögur fyrir síðustu kosningar um fjögurra ára neyðaráætlun, fjögurra ára neyðaráætlun hv. þm. Svavars Gestssonar og co. Hvað varð af þessari neyðaráætlun? Hvers vegna kom hún til? Að loknum kosningum, þegar stjórnarandstaðan blasti við, þá var sú neyð fokin út í veður og vind vegna þess að það skiptir engu máli fyrir Alþb. hvort hægt er að stjórna þannig að kaup og kjör batni. Það sem skiptir máli fyrir Alþb. er að hrekja frá völdum þá stjórn sem þessi misjafni flokkur á ekki aðild að. Samsetning, efnahagskerfi, flokkar er flókið spil og þegar taka þarf djarfar og áhættusamar ákvarðanir til þess að freista þess að snúa skipinu upp í vindinn í stað þess að hrekjast sífellt undan vindi, þá er að sjálfsögðu hætta á því að mistök eigi sér stað. Og víst hafa orðið mistök hjá stjórnvöldum í þeim sviptingum sem átt hafa sér stað til þess að ná tökum á efnahagsmálum landsins, til þess að snúa vörn í sókn, til þess að treysta atvinnu, treysta kaup og kjör fólks og fyrirtækja. Þetta helst í hendur. Þetta er ein leið, eitt band. Gróðapungarnir, eins og hæstv. samgrh. Matthías Bjarnason orðaði það á sínum tíma, eru enn til staðar og þeir eru naskir að finna smugurnar þegar straumar skella saman, þegar rótgróin óstjórn og tök til stjórnar flæða saman í baráttu. Þegar þjóðfélagsgerðin skekkist, þá höfum við lent í óhöppum. Þegar við höfum náð tökum til þess að koma á skynsamlegri stjórn, þá höfum við lent í höppum. Það er markvisst unnið að því að rétta af kompás þjóðfélagsins, markvisst unnið að því að rétta hag þeirra lægst launuðu, og hv. þm. Helgi Seljan á ekki að glotta af því nema af fögnuði.

Kallast það að rétta af kompásinn ef skipið fer í aðra átt?

Arkitektar hafa oft verið þekktari fyrir annað en að ná réttum og smekklegum línum, að maður minnist nú ekki á öll balahúsin. Það er markvisst unnið að því að koma í veg fyrir svindl á innheimtu söluskatts. Það er nýmæli frá því sem verið hefur undanfarin ár. Það er markvisst unnið að því að afnema tekjuskatt sem er einhver óréttlátasti skattur á okkar landi - skattur sem bitnar harðast á þeim sem síst skyldi. Það þarf harðskeytta stjórn í okkar landi ef við eigum að komast út úr þessum darraðardansi, komast út úr tortryggninni sem sífellt eykst vegna þess að einum einstaklingi í okkar landi er ætlað að fara að lögum á meðan annar kemst hjá því á kostnað meðbróður síns. Við slíkar kringumstæður er auðvelt að ala á úlfúð og vera með slettirekuskap, skapa rótleysi og trúnaðarbrest milli manna. En við slíkar aðstæður skiptir öllu máli að þeir sem eigi að stjórna þessu landi haldi ró sinni, haldi stefnu. Það er með ólíkindum hvernig stjórnarandstaðan hefur veinað og alið á illu umtali í þessum umræðum. Sumt hefur að sjálfsögðu verið byggt á rökum í gagnrýni, en flest úr lausu lofti gripið vegna skorts á staðreyndum, eins og kom berlega fram í máli hv. 4. þm. Norðurl. e. Flest hefur verið sagt á grundvelli pólitísks bögglauppboðs. Tjáningarfrelsi hefur verið tíðrætt í þessum umræðum sem vonlegt er þegar hvorki dagblöð né útvarp og sjónvarp starfa. Þótt Ríkisútvarpið sendi út fréttir tvisvar á dag bætir það ekki mikið úr í rauninni því það er slíkum tilviljunum háð hvað verður að frétt við slíkar aðstæður sem nú eru uppi. Blaðamenn og fréttamenn eru sem betur fer mannlegir og gera sín mistök og slíkt er hægt að fyrirgefa, en þau verða svo himinhrópandi þegar miðstýring ræður því hver fær að tjá sig. Slíkt hefur átt sér stað undanfarnar vikur í fjölmiðlun hins opinbera á Íslandi. Ég skal nefna hér eitt dæmi um það hvernig fréttastofa útvarpsins féll í þá gryfju að fela stórfrétt vegna þess að hún var hagstæð fyrir þjóðfélagið í heild en óhagstæð fyrir þá baráttustemmningu sem BSRB vann að fyrir kosningarnar, fyrir atkvgr. um sáttatillögu ríkissáttasemjara. Þar rugluðu sumir fréttamenn auðheyrilega saman málum þótt flestir þeirra hafi staðið af sér freistingu. Fréttamaður útvarps hringdi í alþm. og leitaði upplýsinga um væntanlegar kosningar til Alþingis, um uppstokkun í ríkisstj. eins og fréttamaðurinn orðaði það, en viðmælandi fréttamannsins svaraði því til að það væri ekkert um þessi atriði að segja vegna þess að það væri hvorki verið að ræða um nýjar kosningar né breytingar á ríkisstj. Þú segir mér aldrei neinar fréttir, sagði fréttamaðurinn þá við alþm. Ég skal segja þér eina góða frétt, sem ég var að fá inn á borð hjá mér, svaraði þm. - Þetta var daginn fyrir atkvgr. um sáttatillögu ríkisstarfsmanna. Og fréttamaður útvarpsins fékk þarna stórfrétt um nýafstaðna vöruverðskönnun verðlagsstjóra, en þá höfðu blöð ekki komið út um nokkurt skeið. Háar raddir höfðu verið vikurnar á undan í öllum fjölmiðlum um að mjög óeðlileg vöruverðshækkun ætti sér stað á nauðsynjavöru, langt umfram kauphækkanir. Ég hygg að það séu allmörg dæmi um slíkt, en þá verður líka að taka heildina til. Og fréttamaður útvarpsins fékk þarna svart á hvítu staðreyndir í málinu, þar sem niðurstaðan varð sú að á fyrstu átta mánuðum ársins, við könnun á 200 vörutegundum og viðmiðunarþáttum framfærsluvísitölu, þá er meðaltalshækkunin 9.7% á sama tíma og kauphækkanirnar höfðu orðið 12.2%. Í fyrsta skipti í mörg ár hafði þessi þróun orðið sem raun bar vitni. Í fyrsta skipti hafði vöruverð hækkað minna en kaupið á umtalsverðu tímabili. Það er sama hvort maður hefur unnið eitt ár eða tuttugu ár í blaðamennsku, slík niðurstaða er stórfrétt, hlutlaust metið. En hver voru viðbrögð fréttamanns útvarpsins? Jú. Þetta getur ekki verið rétt, sagði fréttamaðurinn. En eftir að hafa farið yfir gögnin í heild og skráð allar upplýsingar í smáatriðum, þar sem m.a. var útskýrt hvað allt hefði hækkað og hvað mikið, hvað lækkað og hvað staðið í stað, þá sagði fréttamaðurinn: Þetta er jákvæð frétt. Ég get svo sem lagt hana fyrir fréttastjórann. Þessi frétt kom ekki í Ríkisútvarpinu þá. Hún kom í Ríkisútvarpinu þremur vikum seinna, í fyrradag og daginn áður, sem aðalfrétt í fréttatímum útvarpsins. Hvers vegna ætla ég ekki að svara. En slíkt er umhugsunarvert. Þessari stórfrétt, sem varðaði hvert einasta mannsbarn í landinu og skiptir máli til þess að fólk fái tækifæri til að vega og meta út frá staðreyndum, var stungið undir stól. Henni var sleppt, e.t.v. vegna þess að hún var óhagstæð, daginn fyrir viðkvæma atkvgr. Þetta er að tapa áttum í sínu starfi. Þetta er gagnrýnivert. Þetta er óþolandi. Það var ekki í önnur hús að venda en opinbera fjölmiðla. Dagblöðin höfðu verið stöðvuð í einhverju vitlausasta verkfalli sem um getur í sögu landsins, verkfalli prentara í dag, þar sem enginn ræðir við þá, enginn miðar við þá og þeir sitja út undan af því þeir eru í verkfalli á vitlausum tíma. Á ferðum mínum um lönd og álfur hef ég að s álfsögðu kynnst ýmsu furðulegu og það er góður skóli. Ég minnist þess að eitt sinn kynntist ég því sjónarmiði hjá útvarpsfréttamanni í Afríku að stundum geymdu þeir fréttir í nokkra mánuði. Hvers vegna? Jú, vegna þess að þegar fréttin birtist er hún samt sem áður ný. Til sanns vegar má færa, en eru þetta nú vinnubrögð sem við viljum tíðka í okkar landi? Sem betur fer er þetta ekki verklag íslenskra blaðamanna nema í undantekningum. En því miður hafa fréttir útvarpsins verið óhugnanlega litaðar á stundum frá því að blöðin hættu að koma út. Það á ekki að vera hlutverk fjölmiðla að afvegaleiða fólk með partasölu í fréttum. Launabilið í landinu er með þeim hætti að ekki verður við unað til lengdar og væri hægt að nefna mörg dæmi þar um. Það er t.d. vitað mál að sumir prentarar eru 100% yfirborgaðir á meðan aðrir eru lítið yfirborgaðir og sumir ekkert. Þetta gengur ekki upp, þetta getur ekki gengið upp. Það er vitað mál að verkafólkið í landinu, fiskvinnslufólk, fólk í iðnaði og margir fleiri, hefur fengið minnstar kjarabætur við hverja samninga á annan áratug. Það eru örfá ár síðan ég fylgdist með kjarasamningum sem blaðamaður á Hótel Loftleiðum. Eftir margra vikna þref var skrifað undir samninga við verkamenn að kvöldi dags, fyrst við Verkamannasamband Íslands, félög í þeim samtökum, um kauphækkun upp á 12% kjarabót í trausti þess að allir sætu við sama borð og eitt gengi yfir alla. Örfáum mínútum síðar stóðu upp talsmenn iðnaðarsambandanna í landinu og sögðu: Nú komum við með okkar sérkröfur. Verkamenn voru eins og oft áður skildir eftir. Átta klukkutímum síðar var skrifað á samninga við iðnaðarmenn upp á allt að 54% kauphækkun. Hvað er þetta annað en bjögun á launakerfi landsins og hvernig á slíkt að ganga upp til lengdar? Hvernig á að vera unnt að sigla áfram þannig að hver treysti öðrum með þessum hætti? Ábyrgð verkalýðsforustunnar er mikil í þessum efnum eins og annarra aðila og hún getur ekki skotið sér undan ábyrgð, fjarri því. Árið fyrir myntbreytinguna skrifaði ég tvær greinar í Morgunblaðið sem fjölluðu um launataxta í iðnaði og ég hafði eytt miklum tíma í gagnaöflun og úrvinnslu. Þar sýndi ég m.a. fram á að iðnaðarmaður sem vann við lagningu á steypu í gólf gat ráðið því, eftir því hvaða kerfi hann notaði í skalanum, í samningum, hvort hann hafði 40 kr. gamlar á tímann eða 4000 kr. gamlar á tímann. Hvaða glóra er í þessu? Við hverju er að búast þegar slíkt fær að velta upp á sig ár eftir ár eins og gerst hefur? Er unnt að leiðrétta slíkt á einu ári? Er hægt að krefjast slíks af einni ríkisstj.? Það er ómögulegt. Þarna verður að taka tökum, þarna verður að láta skynsemina vinna. Það komu engin viðbrögð við þessum umræddu greinum og þrátt fyrir fullt af slíkum dæmum hefur Verkamannasamband Íslands ávallt haft samflot með Alþýðusambandi Íslands. En við þessar aðstæður og þróunina á annan áratug í skiptingu launa í landinu hefur Verkamannasambandið auðvitað átt að sigla sinn sjó eitt og sér. Verkamannasambandið hefur ekki átt samleið með Alþýðusambandi Íslands í þessum málum. Þetta kann að reynast byltingarkennt, en þetta er sannleikur. Það var fyrst um síðustu áramót að hanskinn var í alvöru tekinn upp fyrir þá lægst launuðu af núverandi ríkisstj. og það er hennar stefna að halda því áfram, snúa eins og unnt er ofan af jöfnum prósentuhækkunum á kaup manna. Ef við ætlum að búa í þessu landi verðum við að byggja á friði, sanngirni og tillitssemi. Slíkt yrðu okkar höpp. Það er láglaunafólk innan ASÍ, láglaunafólk innan VSÍ og láglaunafólk innan BSRB. Það má t.d. nefna kennara og hjúkrunarfólk. Fyrir tuttugu árum voru laun kennara slök miðað við marga aðra. Fyrir tíu árum voru þau orðin þolanleg. En nú eru þau aftur orðin langt á eftir svo ósæmilegt er. En stjórnvöld hafa lýst því yfir að þau séu reiðubúin að rétta þarna af á skynsamlegan hátt, koma viðunandi lagi á. Fá störf í landinu eru eins krefjandi og kennarastarfið og reyndar má segja það sama um hjúkrunina. Þetta eru störf sem fólk verður ósjálfrátt bundið mjög sterkum böndum og þetta eru störf sem við eigum að leggja metnað okkar í að gera þannig úr garði að hæfasta fólkið laðist í þau. Fjmrh. áréttaði það í máli sínu í gærkvöld að laun kennara væru of lág.  Það sem vó þyngst í því sem fjmrh. sagði um kennara var það að launin væru of lág og hann mundi stuðla að því að þar yrði bætt úr. Nefna má að samninganefnd ríkisins hefur boðið að samið yrði um breytingar í þeim efnum á stuttum tíma. Þannig er jákvætt tekið undir þar sem vandinn er mestur, en að tala um jafna hækkun yfir línuna er óraunhæft við þær aðstæður og staðreyndir sem við búum við í okkar landi, óheyrilegt launamisrétti. Þeim mun vandasamara er að semja, en þeir sem bera ábyrgð á stjórn þessa lands verða og eiga að hafa þrek og þor til þess að takast á við þennan vanda í stað þess að láta undan geðþótta þrýstihópa. Við verðum að horfa á sviðið allt, landið allt og miðin. Hvarvetna er fólk við vinnu sína, í rauninni alla jafnmikilvæga, og við verðum fyrst og fremst að feta þá leið að traðka ekki á rétti manns til manns, rétta hönd þar sem hjálpar er þörf, stuðla að því að allir séu jafnir fyrir lögum og skyldum. Það verður að hlúa að allri nýrækt með sérstakri alúð. Og kennarar þessa lands eru í því hlutverki. Við megum ekki afmennta þjóðina með því að einangra kennarana. Í skólamálum eins og mörgu er margt úr böndum og margt sem þarf að lagfæra með það í huga að bruðla hvorki með fjármagn né starfsþrek kennara og nemenda. En starf kennarans verður ekki metið í klst. Þorri kennara er í rauninni í starfi meðan dagur endist. Það er eins með þá og sjómennina. Þeir eru bundnir starfi sínu á svo margan hátt að vinnudagurinn verður miklu lengri en menn gera sér almennt grein fyrir. Ég nefndi í umræðum á hv. Alþingi s.l. haust að nemandi í háskóla lækkaði í launum þegar hann hæfi kennslu ef hann veldi sér það fag. Ég gagnrýndi einnig að verkafólk í frystihúsum og iðnaði hefur lægri upphæð til ráðstöfunar en námsmaður á fullum námslánum. Það gengur ekki. Slíkt fyrirkomulag er óhæft fyrir þá verr settu, verkafólkið. Það er að mörgu að hyggja og margt sem þarf að bæta úr þótt það sé vissulega búið að ná miklum árangri. Það má nefna það brýna verkefni að tryggja fjármagn sem Húsnæðisstofnun ríkisins er í rauninni búin að lofa og fólk er búið að reikna með í samningum sínum. Á hinn bóginn verður að viðurkenna að aldrei fyrr hefur eins mikið verið lánað til bygginga og á þessu ári, kannske of mikið. En það er búið að gefa loforð og það verður að freista þess af öllum mætti að standa við þau loforð. Á hinn bóginn verða menn að gera sér grein fyrir því að hér er ekki um neitt einfalt mál að ræða. Þessi staða kristallast nefnilega í því að á sama tíma og það vantar stórlega fjármagn í Húsnæðisstofnun er verulegur hluti fiskvinnslunnar í landinu svo illa staddur að jafnvel í stærstu verstöð landsins er athafnalífið lamað að mestu vegna þess að grundvöllurinn er fúinn. Eyjamenn, með sína löngu reynslu í sjósókn, áræði og athöfnum, fara ekki í róður á bát með fúinn kjöl. Það er betra að gá til veðurs áður en farið er á sjó. Það er betra að hafa grundvöll áður en siglt er til framkvæmda og athafna. Á sama tíma og sá atvinnuvegur, sem skilar þjóðinni 75% af tekjum þjóðarinnar, býr við þessar aðstæður af ytri og innri áföllum eru á lofti í fullri alvöru kaupkröfur upp á 30% einu stéttarfélagi til handa. Er nú ekki ástæða til að líta upp og horfast í augu við staðreyndir? Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson fjallaði málefnalega og skynsamlega um stöðu mála í gærkvöld og var skemmtilega sammála hv. þm. Þorsteini Pálssyni formanni Sjálfstfl., enda vitnaði þm. oft til orða Þorsteins til áréttingar sínum orðum. Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson fjallaði m.a. um það sem hann kallaði ríkidæmið í landinu og launamisréttið í landinu. Því miður er hv. þm. ekki alveg laus við það að bera ábyrgð á því hvernig launaskiptingin í landinu hefur farið úr böndum. Þm. vék að tekjumun á Íslandi og Norðurlöndum þar sem hann benti á að ráðstöfunartekjur væru hærri. Þm. spurði að því hver hirti þann mismun sem væri á tekjum fólks í aðskiljanlegum norrænum löndum. Þetta er auðvitað forvitnileg spurning, en þótt víðar sé pottur brotinn, sem lagfæra þarf, skyldi það ekki vera morgunljóst að stór hluti af þessum peningum fer í rekstur yfirbyggingar samfélagsins sem er óheyrilega mikil fyrir svona fámenna þjóð sem býr í stóru landi? Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson hélt því fram að á Reykjavíkursvæðinu væri ekki byggt annað en stórhýsi. Það er ekki hægt annað en að mótmæla slíku. Þm. ætti t.d. að fylgjast með því hverjir eru að byggja í Grafarvogi og Selási þar sem mest er byggt í Reykjavík um þessar mundir. Ég fullyrði að þar er um venjulegt fólk að ræða, almenning sem byggir skynsamlega, og stórhýsi á þessu svæði eru undantekningar.

Má ég vekja athygli hv. ræðumanns á því að það verður kvöldfundur í kvöld og það er ekki seinna vænna að fresta þessum fundi ef hv. ræðumaður vildi gera hlé á ræðu sinni, ef hann gæti ekki lokið henni nú.

Ég vil gera hlé, herra forseti, ég á nokkrar mínútur eftir. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að víkja dálítið að orðum hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingríms J. Sigfússonar, en hann er ekki í salnum svo ég læt það bíða, en virði þm. það til vorkunnar ef hann er að leita sér að gögnum þar sem hann getur fundið stað sínum málflutningi varðandi sjávarútvegsmál. Ég var þar kominn í ræðu minni að fjalla um ummæli hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar sem hélt því fram að á Reykjavíkursvæðinu væri ekki byggt annað en stórhýsi. Það er ekki hægt annað en mótmæla slíku því betra er að hafa það sem sannara reynist og óþarfi að útvíkka hlutina meira en ástæða er til. Þingmaðurinn ætti t.d. að fylgjast með því hverjir eru að byggja í Grafarvogi og Selási -  Ég vil taka undir það sem hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson sagði um söluskattsmálin, en hann spurði m.a. að því hvers þau fyrirtæki megnuðu sem greiddu söluskatt á móti þeim fyrirtækjum sem kæmust hjá því. Fjmrh. hefur upplýst hér að það er verið að þjálfa upp menn til að taka á í þessum efnum og er það vel. Það kom fram í máli hv. fjmrh. í gærkvöld hvernig það mál stóð. Ég vil bæta við: Hvers megnar sá launþegi sem enga hefur yfirborgun og greiðir skilvíslega skatta og skyldur? Hvers megnar hann gegn þeim yfirborgaða og þeim sem kemst hjá því að standa skil á sköttum og skyldum? Þetta er dæmi sem má fylgja með. Þarna verða menn að ná áttum því grundvöllurinn fyrir því að við getum búið saman í þessu landi er sá að við deilum byrðunum af réttlæti. Hv. þm. Eiður Guðnason spurði í gær hvar sá Sjálfstfl. væri sem laut stjórn dr. Bjarna heitins Benediktssonar. Þótt hv. þm hafi lent í pólitískum hafvillum í Alþfl., Alþfl. sem virðist það eitt eiginlegt að leysast upp í öreindir, þá er Sjálfstfl. sami hryggurinn og fyrr í íslensku þjóðfélagi, flokkur sem er spegilmynd þjóðarinnar, flokkur allra stétta þar sem menn vilja leysa deilumál með áræði og framtaki, friði og mannlegum sveigjanleika. Herra forseti. Í lok máls míns vil ég víkja að tveim atriðum úr verkfalli BSRB. Þar eins og í öðru skiptast á skin og skúrir. Þorri BSRB-manna hefur komið eðlilega fram. Hjá stöku hópum hefur verið gengið of langt. Í fjölrituðum BSRB-tíðindum er frétt undir fyrirsögninni: „Alvarlegt verkfallsbrot“. Þótt allir séu nú ugglaust sammála um vigt brotsins vil ég lesa fréttina, með leyfiforseta: „Alvarlegt verkfallsbrot! Í Mosfellssveit starfar maður nokkur að vörslu óskiladýra og er félagi í starfsmannafélaginu í Mosfellssveit. Nú er nefndur maður í verkfalli eins og aðrir félagar hans. Nú ber svo til að rolla anar inn á lóð eins bæjarbúa og eigandi lóðarinnar kallar á téðan mann. Hann segist ekki sinna þessari rollu þar sem hann sé í verkfalli. Þá er hreppstjóri kallaður til og hann fjarlægir rolluna. Þessi verknaður hreppsstjóra berst til eyrna verkfallsnefndarinnar á staðnum og er hreppstjóri þegar kærður fyrir verkfallsbrot til æðri staða. Af þessu hafa skapast miklar deilur í hreppnum og ekki vitað hvernig þær enda.“ Svo er nú komið að jafnvel Jóni á Reykjum er blandað inn í verkfallsmál, og hefði nú verið nær að einhver aðstoðaði þennan 300 punda mann hlaupandi á eftir rollu inni í húsagarði. En ég vona að þeir sem sinna skrifum í BSRB-tíðindi telji þetta frekar til spaugs en alvöru. Á hinn bóginn vil ég nefna afstöðu BSRB til eins atriðis í verkfallsstöðunni. Í 60 ár hefur það verið þegjandi samkomulag í öllum kjaradeilum vinnuveitenda, ASÍ og Verkamannasambandsins að sjómenn fengju að komast heim til sín þegar skip þeirra kæmu til hafnar - í öllum kjaradeilum á landinu nema kjaradeilunni sem nú stendur yfir og síðasta verkfalli BSRB. Nú fá fraktskipin að liggja hér á Sundunum fyrir ankeri og sjómenn fá að skjótast í land, en verða að sinna skyldum til skiptis um borð. Það er ámælisvert að slík óbilgirni skuli höfð í frammi af BSRB að hindra það að fraktskipin fái að leggjast að bryggju og sjómenn fái að fara heim til sín þær fáu stundir sem þeim gefst færi á að vera heima hjá sér. Fyrir utan það er þetta hættulegt og gæti kostað ekki aðeins tjón á eignum heldur manntjón. Í morgun áttu menn t.d. í erfiðleikum að halda skipunum við ankeri og Álafoss varð að hverfa út á Sundin vegna þess að ankeri skipsins hélt ekki í því vonda veðri sem gekk yfir í morgun. Þarna er gjá á milli opinberra starfsmanna og sjómanna sem er ástæða til að mótmæla fyrir hönd sjómanna. Ef við förum afríkönsku leiðina í fréttaflutningi og geymum fréttirnar, tíðindin, vikum og mánuðum saman, þá mun það dragast von úr viti að samningar náist. Ef við gerum hins vegar þá kröfu að allir aðilar komi fram af fullri ábyrgð og hreinskilni yrðu þær upplýsingar og staðreyndir til staðar um stöðu þjóðarbúsins að unnt ætti að vera að ná samningum á stuttum tíma, fáum dögum. Það sagði við mig gamall veiðimaður fyrir nokkrum dögum að BSRB yrði að fá að blása út því að svo væri komið, hvalurinn yrði að fá að blása. Og þeir eru svo sem fleiri hvalirnir. En nú er mál að snúa sér að morgundeginum, framtíðinni, og ganga frá samningum. Við eigum að sigla svo að við komumst hjá óhöppum en lendum í höppum. Að halda ró og stillingu, bera sig vel á hverju sem dynur og vinna sig út úr vandanum, það eru höpp.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að hefja hér umr. um kjarasamninga, sem vonandi verða nú senn í höfn, og ekki heldur um einkarétt Ríkisútvarpsins eða þær deilur sem sprottið hafa vegna verkfallsvörslu. Ég vil þó segja að mig undrar hve margir hafa látið sig dreyma um að þjóðfélagið gæti gengið eðlilega ef starfsmenn ríkisins færu í verkfall og að slíkt verkfall þyrfti ekki að valda óþægindum. Ég veit ekki um neitt verkfall sem ekki hefur valdið óþægindum. Auðvitað veldur þetta verkfall miklum óþægindum í þjóðfélaginu vegna þess að þeir sem eru í verkfalli gegna mikilsverðum störfum. Það gerðist aftur á móti í gær að hæstv. fjmrh. hóf umr. um ákveðna stétt í þjóðfélaginu. Ég treysti mér ekki til að sitja undir þeim athugasemdum, sem þar komu fram, án þess að mótmæla þeim. Sú stétt, sem vikist var að, var kennararnir á Íslandi. Það vill svo til að ég hef sinnt kennslustörfum nokkuð langan tíma og tel mig m.a. þess vegna vita gjörla hvað ég ræði um. Ég er jafnframt einn af þeim þjóðfélagsþegnum íslenskum sem hafa unnið við nokkuð margt um dagana. Hæstv. fjmrh. er þekktari að því að leggjast gegn því að deilt sé á heilar stéttir eða hópa manna og hefur þá löngum reynt að finna málsbætur og ekki viljað dæma hópinn þó hann gæti kannske fundið einn svartan sauð. Einnig hafa ummæli hæstv. ráðh. vegna þeirrar stöðu sem hann gegnir miklu meira vægi en nokkurs annars á þessu sviði. Hæstv. ráðh. gat þess að kennaralaun væru lág. Hann hafði engan heimildarmann að þeirri yfirlýsingu. Hann vissi það einfaldlega vegna sinnar þekkingar á íslensku þjóðfélagi. Hins vegar bætti hann því við að vinnuskylda kennara væri ekki sambærileg við aðra hópa í þjóðfélaginu og bar fyrir því heimildarmenn sem hann nafngreindi ekki. Þau rök, sem hann færði fram, voru þau að kennslustundin væri 40 mín. og kennslustundafjöldi á viku væri um 30 klst. Nú er það svo að þetta er ekki fjarri sanni.

Kennslustundir.

Kennslustundir, já. Þetta er ekki fjarri sanni svo langt sem það nær. En hverjum dytti í hug að dæma leikara og vinnu þeirra eftir þeim tíma sem þeir standa á fjölum Þjóðleikhússins eða í Iðnó og segja að þetta væri tíminn sem þeir ynnu? Hver ætlar að kalla vinnuskyldu presta þann tíma sem þeir eru í kirkju að flytja þar guðsorð? Hver ætlar að halda því fram að knattspyrnumaður, sem spilar á leikvelli erlendis eða innlendis í keppni, hafi aðeins unnið þann tíma sem hann var í þessum keppnisleik? Hverjum dettur í hug að halda slíku fram? Það er jafn fráleitt að halda því fram að vinnuskylda kennara sé hið sama og sú kennsluskylda sem verið er að tala um. Þetta hefur engum samningamanni af hálfu ríkisins dottið í hug, enda geri ég ráð fyrir að nemendur yrðu nokkuð fljótir að losa sig við þann kennara sem aldrei teldi sig þurfa að búa sig undir kennslustundir. Ég hygg að hæstv. ráðh. hafi ekki verið ráðið heilt þegar hann kom þessum boðskap á framfæri. Þó hafa þeir vafalaust verið greindir og vel menntaðir sem fræddu hann um þetta. - En það hvarflar að mér að sagan hafi endurtekið sig frá þeim dögum þegar Guðmundur ríki trúði orðum Einars Þveræings, bróður síns, en þeir voru þá báðir ungir drengir norður í Eyjafirði. Það var sumar og sól. Fóstri Guðmundar hafði sofnað og það sat fluga á skallanum á honum. Einar ráðlagði bróður sínum að drepa fluguna með handexi sem hann hafði undir höndum. Guðmundur fylgdi þeim ráðum. Flugan slapp, en fóstri hans vaknaði með andfælum og spurði hvort hann ynni á sér. Guðmundur kvað ekki svo vera, en sagðist finna að Einar bróðir sinn réði sér ekki heilt. Það hygg ég að þeir hafi vissulega gert sem komu þeim boðskap til hæstv. fjmrh. að kennsluskylda kennara væri nánast það sama og vinnuskylda þeirra. Það er ekki við hæstv. fjmrh. að sakast þó að laun kennara séu jafnlág og raun ber vitni. Þar er löng þróun að baki og saga sem rétt er að rifja upp því fráleitt er og með öllu ósæmandi að skella þeirri skuld á hæstv. ráðh. sem hefur aðeins stuttan tíma verið í embætti. Kennarar unnu, eins og launþegar almennt í þessu landi, eftir tímamælingu og tímakaup var það sem öll launagreiðsla grundvallaðist á. En það hefur orðið mikil breyting í þeim efnum. Stórir hópar þjóðfélagsins hafa annars vegar grunnlaun og hins vegar álag ofan á þau, annaðhvort vaktaálag eða þá „bónus“ eða hafa komið sér upp ákvæðisvinnukerfi. Þess vegna má segja að grunnlaunin séu ef til vill í nokkuð réttu hlutfalli miðað við það sem þau voru áður, en vegna hinna breyttu aðferða við að reikna út laun hjá mjög mörgum öðrum stéttum hafi kennarar gjörsamlega dregist aftur úr. Ég hygg að hið flókna launakerfi, sem við höfum komið okkur upp, þurfi athugunar við á ýmsan hátt. Þegar menn vilja halda því fram að ekki sé réttlætanlegt að breyta kjörum kennara eru það ekki rök að þeim hafi fjölgað það mikið. Sannleikurinn er sá að búið er að hlaða ýmsum verkefnum á kennara eða þá hópa sem vinna að uppeldismálum, þar á ég einnig við félagsráðgjafa og sálfræðinga. Það hefur einnig orðið gífurleg fjölgun á starfsliði heilbrigðisstétta ef það er borið saman við þann sjúklingafjölda sem það sinnir. Þegar Eysteinn Jónsson var fjmrh. var það nokkurs konar þumalputtaregla að það væri einn sjúklingur á móti einum starfsmanni. Nú hygg ég að niðurstaðan sé sú að það séu rúmir tveir starfsmenn á móti hverjum sjúklingi. Engum dettur þó í hug að áfellast heilbrigðisstéttirnar fyrir þetta og bera því við að vegna þessarar þróunar beri ekki að greiða þeim eðlileg laun. Sannleikurinn er sá að kröfur okkar um þjónustu hafa stöðugt verið að aukast og í sumum tilfellum eru þær orðnar óeðlilega miklar. Það er opinber staðreynd og vitað af öllum Íslendingum að þegar konur fóru að vinna jafnmikið utan heimilisins og þær gera í dag hlaut það að koma niður á uppeldi æskunnar. Þau vandamál sem m.a. hafa orðið til vegna þess flytjast beinustu leið inn í skólastofurnar og auka þar álag. Kennara er ætlað að vinna að kennslu, þ.e. að fræðslustörfum, og koma ákveðnum boðskap á framfæri, en honum er einnig ætlað að vinna að uppeldismálum og jafnframt lögð sú skylda á herðar, og ég hygg að prestar sitji uppi með þá skyldu einnig, að vera til fyrirmyndar innan skólans sem utan í sínum frítímum. Kannske er það svo, eins og hæstv. fjmrh. sagði í gærkvöld um þetta mál, að nokkuð stór hópur í þjóðfélaginu haldi fram sömu skoðun og hann. Mér er það ekki ljóst. En ef svo er stöndum við frammi fyrir því að kennarastéttin sem heild er vanmetin og afleiðingar þess vanmats hygg ég að eigi eftir að birtast í ýmsum myndum. Ég hef aldrei verið hlynntur því að fara í meting á milli stétta. Ég minnist þess að ég las það sem ungur maður að indversk heimspeki boðaði að sérhver væri mikill á sínum stað. Þar var átt við að sérhver þjóðfélagsþegn ynni þarft verk, væri ómissandi í þeirri keðju sem þjóðfélagið myndar. Ég vænti þess að hæstv. fjmrh. hugleiði það, sem ég hef hér sagt, í fullri vinsemd. Engum er ljósara en mér það erfiða starf sem hann gegnir á þeim erfiðu tímum sem við lifum á. Kannske er það meðal annars þess vegna sem nauðsyn er að vera varkár í yfirlýsingum og egna menn ekki til átaka að ástæðulausu.



Herra forseti. Það er e.t.v. að bera í bakkafullan lækinn að blanda sér í þessar umræður um kjaradeiluna nú. Margt er búið að segja um þessi mál, margt sem hægt væri að taka undir, en einnig annað sem vert væri að gera athugasemdir við. En það voru miklu fremur umræður þær sem fram fóru í gær og yfirbragð á þeim sem hvöttu mig til að taka til máls heldur en það yfirbragð sem hefur að mestu verið á umr. í dag. Það er ekki örgrannt um að öðru hverju hafi það hvarflað um hugann í gær að áheyrendur á þingpöllum hefðu farið húsavillt og væru komnir í leikhúsið við Tjörnina að hlusta og horfa á gamanleik en ekki í æðstu stofnun þjóðarinnar, löggjafarsamkomu á Alþingi Íslendinga þar sem þar til kjörnir fulltrúar þjóðarinnar eru að kljást við svo alvarleg mál sem raun ber vitni, kjaradeilur sem hafa þróast þannig að verkföll opinberra starfsmanna hafa nú staðið í rúma viku, engum til ávinnings en öllum til tjóns. Það er dapurleg staðreynd að til slíks þurfi að koma, enn dapurlegra fyrir þá sök að fjöldi þess fólks, sem tekur þátt í þessu verkfalli, vill að þessi mál séu leyst með friði við samningaborðið án harkalegra verkfallsaðgerða, enda er það svo að verkfallsaðgerðir bitna yfirleitt á þeim sem síst mega við því. Það getur varla talist greiða fyrir samningum að stöðva strætisvagnaferðir. Á hverjum bitnar það? Já, það bitnar á börnum og unglingum og öldruðu fólki og lasburða sem ekki hefur önnur samgöngutæki til að komast leiðar sinnar. Sumir eiga að vísu góða að, sem geta hjálpað við slíkar aðstæður, en við skulum muna að þeir eru margir sem ekki eru þannig settir, eru einstæðingar, lifa í einsemd. Einmitt þetta sama fólk verður verst fyrir barðinu á lokun útvarps og sjónvarps. Það er þetta sama fólk sem þarf að hafa útvarpið og sjónvarpið til að tengja það við umheiminn og veita því öryggi. Dettur einhverjum í hug að það greiði fyrir samningum að svipta það þessum mannréttindum, ferðafrelsi og fréttaþjónustu? Það var ekki að ófyrirsynju að ýmsir gripu til þess örþrifaráðs að setja upp úfvarpsstöðvar sem hafa orðið meginefnið í þessum kjaradeiluumræðum. Ég ætla ekki, herra forseti, að tefja umr. með því að fjölyrða um það mál, en vil hins vegar fagna því að hæstv. menntmrh. hefur nú lagt fram frv. til útvarpslaga og þess er að vænta að menn hafi nú þegar myndað sér skoðun í þeim efnum, byggða á þeirri reynslu, sem við höfum upplifað undanfarið, til hvers það getur leitt að hafa aðeins ríkisrekið útvarp og sjónvarp. Ég get ekki neitað því að mér hefur fundist menn vera farnir að missa sjónar á tilgangi verkfalla þegar svo er komið að mannúðarsjónarmiðin eru ekki lengur í farangrinum. Hvaða skaða gat það t.d. haft á samningaviðræður þó að þeir sem um sárt eiga að binda vegna ástvinamissis fengju að koma dánartilkynningum í útvarpið? Að synja frómri ósk biskupsins í þeim efnum var vægast sagt hryggilegt og þeim mun gleðilegra er það að nú skuli vera búið að leysa það mál. Það gefur von um að fleiri góðar fréttir fari að berast um að mannleg viðhorf fái að ráða úrslitum í deilumálum. Þetta er í annað sinn sem verkfall opinberra starfsmanna dynur yfir. Flestum er í minni fyrri kjaradellan og afleiðingar hennar, en þá átti Sjálfstfl. einnig sæti í ríkisstjórn. Það kemur óneitanlega í hugann að ekki hefur þótt ástæða til verkfalla síðan fyrr en nú þegar Sjálfstfl. er aftur kominn í ríkisstjórn. Ég saknaði þess í ræðu hv. 3. þm. Reykv., þegar hann fór á kostum í ræðustól í gær, að hann nefndi ekki nú að það væru slétt skipti að skerða kaup og halda niðri verðbólgu, eins og hann orðaði það svo hnyttilega þegar hann var í síðustu ríkisstjórn. Það er eins og mig minni að hann hafi einnig bent á að ekki væri hægt að hækka laun þar sem ekki væri meira til skiptanna. Þetta yrðu menn að skilja og þeir gerðu það, það urðu engin verkföll, bara slétt skipti eftir 14 kaupskerðingar. Nú er öldin önnur, komin ný ríkisstjórn sem fékk það hlutverk að taka við þrotabúi, að taka við sökkvandi þjóðarskútu, taka við neyðarástandi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Það er rétt, sem fram hefur komið í umr., að núverandi ríkisstj. hafði mikinn meðbyr þegar hún tók við og sú krafa að tekist yrði á við efnahagsvandann, verðbólguna sem komin var þá í þriggja stafa tölu, var mjög hávær frá kjósendum. Skoðanakannanir, sem margir eru farnir að trúa á, staðfestu þetta. Það hefur einnig komið fram í síðustu könnunum að meðbyrinn er ekki sá sami og í byrjun, sem engum kemur á óvart. En ekki er það nú svo slæmt að um hrun sé að ræða, eins og stjórnarandstaðan hefur haldið hér fram, það er af og frá. Auðvitað eru það gleðitíðindi fyrir stjórnarandstöðu ef fylgi ríkisstjórnar minnkar og vonbrigði fyrir ríkisstj., hvort tveggja eru mannleg viðbrögð. En vonbrigðin nú eru þó fyrst og fremst fólgin í því ef ríkisstj. tekst ekki að halda verki sínu áfram sem er rétt aðeins að byrja. Hún hefur aðeins haft rúmt ár eða 16 mánuði til að koma þjóðinni út úr þeim gífurlega vanda sem við blasti. Á þeim tíma hefur árangurinn í baráttunni við verðbólguna verið stórkostlegur, því ber enginn á móti, en sá árangur hefur vissulega kallað á fórnir hjá almenningi, sem sumir geta fært, en aðrir ekki. Nú blasir við að taka næsta skrefið, halda verðbólgunni í skefjum, tryggja atvinnuöryggi og bæta þjóðarhag um leið og heimilanna í landinu. Við vitum það ósköp vel, sem sitjum hér á hv. Alþingi, að svigrúm til launahækkana hjá opinberum starfsmönnum er lítið. Það hefur nú þegar verið skorið niður á öllum sviðum ríkisgeirans og í mörgum efnum, okkur öllum til sárra vonbrigða. Samt verður að gera betur og finna leiðir til að leysa kjaradeiluna. Þá verður væntanlega skilningur hér á hv. Alþingi og innan kerfisins ef til meiri sparnaðar þarf að koma. Ég efast ekki um að það muni takast ef allir taka höndum saman og viljinn er fyrir hendi. Við þessar erfiðu aðstæður í efnahagsmálum hlýtur athyglin fyrst og fremst að beinast að því að hækka lægstu launin, sem allir eru sammála um að verður að gera. En með hvaða hætti á það að gerast? Um það snýst málið. Kröfur BSRB eru 30% launahækkun. Er t.d. nauðsynlegt að 15 þús. kr. mánaðarlaun hækki um 30% eða um 4–5 þús. krónur? Ég efast ekki um að allir eru mér sammála að svo sé. Er líka nauðsynlegt að 40 þús. kr. mánaðarlaun hækki um 30%, þ.e. um 12 þús. kr.? Ég tel svo ekki vera við núverandi aðstæður. Slíkar hækkanir verða að bíða betri tíma, uns betur árar. Þess í stað á að lækka tekjuskattinn sem yrði raunhæf kjarabót. Einnig þarf að koma til lækkun útsvars, fella það niður af lægri tekjum sem bera útsvar á annað borð, en eins og allir vita er útsvarið brúttóskattur og það kemur oft illa við þá sem lægstu tekjurnar hafa og eru útsvarsskyldar. Þegar umræður um kjarasamninga eru á dagskrá leggja forustumenn áherslu á að bæta kjör þeirra verst settu, lægst launuðu. Í reynd hefur niðurstaðan oftast orðið önnur. Það er ekki örgrannt um að það hvarfli að manni að umhyggjan fyrir þeim lægst launuðu sé notuð sem yfirskin. Nú er hins vegar tækifærið til að sýna í verki að menn vilji leysa þessi mál þannig að þegar upp er staðið hafi svigrúmið verið notað til að hækka lægstu launin og bæta kjör annarra með skattalækkunum. Þannig er von til þess að um raunhæfar kjarabætur verði að ræða og að verðbólgunni verði jafnframt haldið í skefjum. Það er vitað að láglaunastéttir innan BSRB eru fjölmennar og það er engin tilviljun að einmitt í þessum stéttum eru konur fjölmennastar, í heilbrigðisstéttunum og kennarastéttinni. Ég fagna þeirri umræðu sem hér hefur farið fram um kjör kennara. Ekki síst fagna ég þeim upplýsingum, sem fram komu í ræðu hæstv. menntmrh. í gærkveldi, um að kjör kennara verði tekin til endurskoðunar frá grunni, og þá ber að fagna því að hæstv. menntmrh. hefur nú þegar fengið stuðning frá Kvennalistanum sem hér hefur lagt fram till. til þál. um sama efni. Það væri freistandi að fara fleiri orðum um þýðingu þess að bæta kjör kennara en verður að bíða betri tíma. Herra forseti. Mál mitt er orðið nokkru lengra en til stóð. Það hefði vissulega verið freistandi að koma inn á ýmis atriði, sem fram hafa komið í umr. hér, og gera athugasemdir við eitt og annað í máli stjórnarandstöðunnar, en það þjónar litlum tilgangi að karpa um keisarans skegg. Ég sleppi því. Ég sagði í upphafi að það hefði hvarflað um huga minn í gær að menn hefðu villst á húsum þegar hlátrasköllin heyrðust frá þingpöllum undir ræðu stjórnarandstöðuþingmanna. Vissulega er gott að geta brosað á erfiðum stundum, annars væri illa fyrir okkur komið. Við vitum að það er stundum stutt á milli hláturs og gráturs og það er engum hlátur í huga um þessar mundir sem nauðugir viljugir eru nú í verkfalli. Ég er þó sannfærð um að við munum taka höndum saman, stjórn og stjórnarandstaða, til að leysa þessi vandamál því að öll berum við fyrir brjósti hag íslenskra heimila og þjóðarbús.



Herra forseti. Ég tel að þær umr. sem hér fara fram séu, þrátt fyrir það hversu langar og leiðinlegar þær eru, ákaflega gagnlegar. Annars vegar vegna þess að það er auðvitað sjálfsagt að hleypa gufunni út hjá stjórnarandstöðunni, sem er málþola eins og heyrist á löngum ræðum, m.a. ræðu hv. síðasta ræðumanns, og eins vegna hins, að það hlýtur að vera nauðsynlegt fyrir okkur nú, við þá erfiðleika og í því verkfalli sem nú ríkir, að fjalla um þau vandamál sem uppi eru og gera okkur grein fyrir því með hverjum hætti hægt sé að leysa þau. Í þessum umr. hefur komið fram mjög rækilega jafnt hjá stjórn sem stjórnarandstöðu að enn á þessu ári dregst þjóðarframleiðslan saman og hafði hún þó gert það nokkur undanfarin ár. Fall þjóðarframleiðslunnar hér á landi er svo mikið að ef við tökum það í dollurum, sem er einmitt sá mælikvarði sem oft er notaður til að bera þjóðir saman, þá get ég nefnt það sem dæmi að árið 1981 var þjóðarframleiðslan um það bil 12 500 dollarar á mann, í ár aðeins 9400 dollarar. Nú ber auðvitað að taka tillit til þess að dollarinn hefur styrkt sig í sessi og er sterkari gjaldmiðill en flestir aðrir. En við verslum mikið í þessum gjaldeyri og þessar tölur sýna betur en nokkuð annað við hvaða vandamál er að fást hér á landi. Þetta verðum við að hafa í huga þegar rætt er um það hverju sé að skipta. En þetta er ekki nóg. Skuldir þjóðarinnar hafa vaxið frá árinu 1980, svo að ég taki það ár til viðmiðunar einkum og sér í lagi til að votta hv. síðasta ræðumanni virðingu mína, en þá settist hann í ríkisstj., frá þeim tíma hafa erlendar skuldir vaxið úr 34% af þjóðarframleiðslu í 60% þegar hann hvarf úr ríkisstj. M.ö.o., hv. síðasti ræðumaður var ráðh. í ríkisstj. þegar best aflaðist á Íslandsmiðum, en það dugði ekki til. Hann jók skuldir íslensku þjóðarinnar með þeim hætti að þær hafa aldrei vaxið hraðar. Þannig tókst honum og þeim sem störfuðu með honum í ríkisstj. að halda úti fölskum lífskjörum um sinn. Nú er svo komið, og reyndar vissu íslenskir kjósendur það á s.l. ári, að ekki er hægt að halda þessum leik áfram. Við getum ekki endalaust tekið erlend lán til að standa undir launum almennings í landinu. Þessa þróun varð að stöðva. Til að nefna dæmi um hvaða þýðingu það hefur að skulda mikið erlendis skal ég nefna það að greiðslubyrði erlendra lána, þ.e. sú upphæð sem við verðum að greiða á ári hverju eins og skilvísir aðilar í vexti og afborganir af þeim lánum sem hv. síðasti ræðumaður tók til þess að halda hér uppi fölskum lífskjörum í landinu, nemur 23% af öllum útflutningstekjum Íslendinga. Til að skýra þetta enn betur, þá er þetta meira en sem nemur öðrum hverjum þorski sem dreginn er úr sjó, og er þó þorskur aðaluppistaðan í fiskafla Íslendinga, sá fiskur sem Íslendingar hafa byggt afkomu sína á. Þetta nefni ég hér í upphafi til þess að við áttum okkur á því við hvaða vandamál er að etja um þessar mundir þegar stór hluti þjóðarinnar stendur í verkfalli. Ef þessar skuldir væru ekki væri hægt að hækka laun með þeim hætti að greiða það sem þar munar, um 14%. Og eins og fram hefur komið þurfum við Íslendingar að leggja á okkur mun meira en nágrannar okkar til þess að framleiða álíka mikið og þeir gera pr. einstakling. Það var við þessar aðstæður sem núv. ríkisstj. tók við. Það var við þessar aðstæður sem núv. ríkisstj. þurfti að takast á við það stórbrotnasta verkefni sem nokkur ríkisstj. hefur nokkurn tíma þurft að taka á, að koma verðbólgunni úr 130% hraða. Það þurfti kjark til. Það þurfti kjark til þess að segja íslensku þjóðinni, öllum launamönnunum, heimilunum og þeim sem þurftu fyrir öðrum að sjá, að nú yrði að herða mittisólina, því að auðvitað getur sú ríkisstj. sem nú situr ekkert frekar en sú sem síðast var skapað verðmæti öðruvísi en þau verðmæti komi frá fólkinu sjálfu. Og þessi ríkisstj. getur ekkert frekar en sú ríkisstj. sem hvarf sparað nema sá sparnaður bitni á þjóðinni sjálfri. Svo einfalt er þetta mál. Ríkisstj. hafði forustu í þessu máli, naut stuðnings og skilnings alls almennings og þess vegna tókst þetta. Ég óska eftir því, herra forseti, að hv. síðasti ræðumaður komi hér í sjónmál. Ég þarf að eiga við hann orðastað. Mér dettur ekki í hug að hv. síðasti ræðumaður, formaður Alþb., sem ég vonast til að þingvörður finni einhvers staðar í húsinu, hafi gert það viljandi að láta verðbólguna fara upp í 130 stig. Í raun og veru held ég hið gagnstæða. Alþb. hefur verið sá flokkur sem hvað skeleggast hefur bent á að ekkert sé meiri og betri kaupmáttarvörn en að koma verðbólgunni niður. f yfirlýstri stefnu, yfirlýsingu Alþb., sem Þjóðviljinn tók fram s.l. sumar að væri enn í fullu gildi segir orðrétt með leyfi forseta: „Verðbólgan hefur fært tekjur og sparifé almennings til skuldakónga, bæði til að standa undir óhófseyðslu þeirra og til að fjármagna atvinnurekstur þeirra og byggingarstarfsemi. Verðbólgan elur alls kyns afætur og heldur við stórkostlegri þjóðfélagslegri sóun. Almennt má því segja að verðbólgan þjóni þeim sterku í efnahagslífinu og stuðli að aukinni misskiptingu þjóðartekna borgarastéttinni í hag. Verðbólgan veikir þær atvinnugreinar sem eiga gengi sitt undir verðlagi á erlendum mörkuðum og er það sjávarútveginum sérstaklega háskalegt. Af völdum hennar vex tilhneiging til fjárfestingar, en síður í framleiðslugreinum, og síst við útflutningsframleiðslu. Verðbólgan leiðir til stöðugs skorts á rekstrarfé hjá framleiðslufyrirtækjum og rekstrartruflana af þeim sökum. Hún skekkir áætlanir fyrirtækja og framleiðsluhagnað og raskar yfirleitt öllum rekstrarviðmiðunum þeirra. Á svipaðan hátt leikur hún einstaka opinbera aðila. Verðbólgan er þannig einhver versti óvinur allrar uppbyggingar og framleiðslu. Peningamagninu er ekki beint inn á þær brautir sem skila mestum arði í þjóðarbúið til lengdar“. Ég var ekki að lesa upp úr stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. Ég var að lesa úr stefnuskrá Alþb. sem Þjóðviljinn sagði s.l. sumar að væri enn í fullu gildi. Og það er þess vegna, hv. 3. þm. Reykv., sem ég veit að það var ekki viljaverk af þinni hálfu né þeirrar ríkisstj. sem þá sat að koma verðbólgunni upp í 130%. En hv. síðasti ræðumaður kom hér í ræðustól áðan og leyfði sér að rifja upp sín eigin ummæli um „slétt skipti“ sem hann sagði að hefðu verið gerð til þess að verja kaupmáttinn í landinu. Í málgagni Alþb., málgagni sósíalisma, verkalýðshreyfingar og þjóðfrelsis, sem hv. síðasti ræðumaður var einu sinni ritstjóri fyrir, segir hinn 6. jan. 1981- en ég veit að hv. þm. muna það að hv. 3. þm. Reykv. rifjaði það upp hér áðan í hverju slétt skipti höfðu verið fólgin í tilefni af því að 7 verðbólgustig voru tekin af launþegum með brbl. til að ná verðbólgunni niður. Áður en ég hef lesturinn vil ég benda á að þetta var eitt þeirra 14 skipta, sem hv. síðasti ræðumaður stóð að slíkri skerðingu með lögum, með valdboði, með lögum sem meiri hl. Alþingis setti til þess að almenningur í landinu, launþegarnir, fengju ekki umsamin laun, svo að ég noti hér orðalag sem hann mundi ugglaust nota hér í þessum ræðustól. Það segir í þessum leiðara Þjóðviljans: „Hvernig á að tryggja kaupmáttinn?“ Og svarað í leiðaranum: „... með því að koma verðbólgunni úr um 70% sem framundan var og niður fyrir 50% á árinu 1981, en slíkur árangur felur í sér einn sér a.m.k. 2% hærri meðalkaupmátt yfir árið en ella, vegna þess að kaupmáttarskerðingin meðan menn bíða eftir næstu verðbótum verður minni sé verðbólgan minni.“ Svo mörg voru þau orð. M.ö.o., minni verðbólga, meiri kaupmáttur. Ég endurtek: Hv. síðasti ræðumaður sagði: Minni verðbólga, meiri kaupmáttur. Og það segir meira í þessum leiðara. Það segir orðrétt að með því að taka verðbólguna niður úr 70%, sem hún ekki var orðin heldur átti hugsanlega eftir að verða, og halda henni í 50%, þá græddu launþegar 2%. Þetta getur ekki verið skýrara og ég spyr: Af hverju birtir ekki hv. síðasti ræðumaður þennan leiðara aftur og reiknar svo út hvaða kaupmáttarbót það er að taka verðbólguna úr 130 stigum niður í 15 stig? Ég veit svarið. Svarið er einfalt. Hann þorir það ekki. Hann þorir ekki að horfa framan í sannleikann, hann þorir ekki að horfa framan í sín eigin skrif sem voru skrifuð fyrir nokkrum árum síðan. En hann kemur hingað upp í trausti þess að menn muni ekki, kemur hér í ræðustól af því að hann sér að það stendur fólk á pöllunum, fólk sem er í verkfalli, fólk sem þarf hærri laun og ætlast til þess að þetta fólk sé búið að gleyma. En við sem sitjum á hinu háa Alþingi og allur almenningur í landinu man hv. síðasta ræðumann þegar hann sat í ríkisstj. og óskar ekki eftir slíkri stjórn aftur. Með þessu er ég ekki að segja, og skal ítreka það enn á ný, að hv. síðasta ræðumanni, hv. 3. þm. Reykv. Svavari Gestssyni hafi gengið illt til. Mér dettur ekki í hug að halda að þær löngu ræður sem hann hefur flutt hér af þessu tilefni, sem hafa verið mestmegnis árás á stjórnina, að með slíkum málflutningi gangi honum illt til. Það dettur mér ekki í hug að halda. En hann veit jafnvel og ég að verðmætin verða ekki til í kjarasamningum. Hann veit jafnvel og ég að það er ekki hægt að skipta meiru en því sem til skiptanna er. Og hann veit að sé slíkt reynt, þá endar það annaðhvort í stórfelldu atvinnuleysi eða í mikilli verðbólgu eins og gerðist á stjórnarárum þeirrar ríkisstj. sem síðast sat og hv. þm. átti sæti í. Þetta veit hv. þm. og hann veit að það er ekki hægt að bregðast við með sama hætti og þá. Aðalatriðið er nefnilega að stækka það sem til skiptanna verður. Það skiptir öllu máli í þeirri stöðu sem við erum að við leggjumst á eitt, reynum að efla þá atvinnuvegi sem standa undir allri starfsemi í þessu þjóðfélagi, sem standa undir heilbrigðismálum, sem standa undir skóla- og fræðslumálum, sem standa undir öllum launum opinberra starfsmanna. Það er þetta sem skiptir máli og það er að þessu verkefni sem við eigum auðvitað að snúa okkur. Herra forseti. Það var nokkuð rætt um fleiri atriði en beinlínis kjarasamningana í þessum umr. Ég verð þó að segja það áður en ég læt umr. lokið um kjarasamninga að einn var sá maður úr þingliði Alþb. sem talaði af einhverju viti. Það var hv. 7. þm. Reykv. Guðmundur J. Guðmundsson, formaður Verkamannasambandsins og formaður Dagsbrúnar. Ef maður dregur frá nokkur kímniorð og gamanmál, en hann er mjög gamansamur maður og hefur oft á vörum sér ágætis gamansögur, þá verður að segjast eins og er að í ræðu hans örlaði á skilningi á þessum málum. Hann veit nefnilega að ef við hækkum nú launin ótæpilega mikið án þess að eiga nokkra innistæðu fyrir þeim, þá getur það ekki annað en bitnað á þeim sem verst eru settir. Og hv. 7. þm. Reykv. er fulltrúi þessa fólks. Hann veit sem er að ef reynt verður að blekkja almenning í þessu landi með því að hækka launin umfram það sem hægt er, þá bitnar það á hans umbjóðendum. Þess vegna talaði hv. 7. þm. Reykv. Guðmundur J. Guðmundsson af viti. Af því að hér á hinu háa Alþingi er löggjafarvaldið skulum við átta okkur á einu og það er það, að vera kann að við getum í þessu verkfalli eins og því síðasta sem opinberir starfsmenn háðu reynt að læra. Við skulum reyna hér í sameiningu, og það gildir þá jafnt um stjórn og stjórnarandstöðu, að átta okkur á því hvernig við getum útbúið leikreglurnar þannig að til sem minnstra árekstra komi. Þetta segi ég vegna þess að það eru augljósir gallar á þeim lögum sem gilda um kjaradeilur opinberra starfsmanna. Það er augljóst mál að sú lagagrein, sem fjallar um skyldu sáttanefndar til að leggja fram sáttaboð áður en til verkfalls er gengið, leiðir til þess að ekki verður samið, ef mikið skilur á milli, án þess að verkfall sé skollið yfir. Þetta liggur fyrir. Þessu skulum við breyta. Það á ekki að skylda sáttasemjara og sáttanefnd til að leggja fram slíkt tilboð nema þeir telji að það geti leyst deiluna. Því að það er lakara að þurfa að leysa kjaradeilur þegar verkfall er skollið á en að gera það með öðrum hætti. Þetta kann að vera framlag til þeirra mála. Í öðru lagi er augljóst að sá ágreiningur sem hefur komið upp um kjaradeilunefnd leiðir til þess að það lagaákvæði verður að endurskoða. Hér á hinu háa Alþingi liggur fyrir frv. þess efnis frá hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni. Það sýnir að það er skilningur á því í röðum a.m.k. sumra stjórnmálaflokka að þessu lagaákvæði þarf að breyta. Ef menn sætta sig ekki við það að kjaradeilunefnd sé æðsti úrskurðaraðili um það hverjir eigi að vinna í verkfalli, á grundvelli þess sem stendur í lögum um öryggisgæslu og heilsugæslu, þá er þessi lagabókstafur dauður, því að það er rétt, sem kom fram hjá hæstv. iðnrh. í þessum umr., að það þýðir ekki að reyna að fara að lögum sem allur almenningur er á móti, hvort sem það eru útvarpslög eða lög um kjaradeilur opinberra starfsmanna. Það kemur að mínu áliti miklu fremur til greina að þeir sem alveg örugglega þurfa að vinna í verkfalli, lögreglumenn og hjúkrunarfólk, láti af hendi verkfallsréttinn, hafi auðvitað sinn samningsrétt en verkfallsrétturinn þrengist að þessu skapi. Ég segi þetta vegna þess að það kemur dálítið spánskt fyrir sjónir að þær stéttir, þeir aðilar sem þurfa hvort sem er að vinna í verkfalli geti í raun og veru sent hinn helminginn útlátalaust í verkfall til þess að heimta betri kjör og hærri laun. Slík atriði skulum við skoða. Mér er ekki þessi skoðun föst í hendi. Það eina sem mér gengur til er að við í sameiningu, við hér á hinu háa Alþingi og allur almenningur í landinu og þá ekki síst opinberir starfsmenn átti sig á því að þessi lagagrein er ónýt. Það eru svona atriði, hv. þm., sem við eigum að skoða þegar þessari kjaradeilu linnir. Hér hefur jafnframt í þessum umr. mikið verið rætt um útvarpsstöðvar og spurninguna um það hvort þær séu löglegar eða ólöglegar. Um það getur enginn sagt í dag. Það mál liggur fyrir dómstólum. Það er þó ljóst og það ber öllum lögfræðingum saman um - hér er talað um lögfræðideilur og að ágreiningur sé uppi um lögfræðileg málefni - en öllum lögfræðingum, sem fjölluðu um það hvort ætti að greiða laun fyrir fram eða ekki, bar saman um að það væri ólögmæt ráðstöfun að leggja niður störf 1. okt. þótt laun væru aðeins greidd í þrjá daga. Og ég undanskil ekki lögfræðing BSRB. Allir þessir aðilar voru sammála um að það að fá ekki útgreidd laun nema í þrjá daga réttlætti ekki að leggja niður vinnu 1. okt. þótt hins vegar megi deila um það hvort greiða eigi launin út allan mánuðinn eða ekki. Um það er lögfræðilegur ágreiningur. Þess vegna er það alveg ljóst að þegar kennarar og útvarpsstarfsmenn lögðu niður vinnu var það ólögmætt athæfi. Enginn hefur bent á annað. Enginn lögfræðingur hefur bent á annað. Við slík skilyrði verður að skoða einkaleyfi Ríkisútvarpsins til útvarpsreksturs í því ljósi. Hvað um það þegar starfsmenn taka svo harða afstöðu til þjóðmála að þeir leggja niður starfsemi sína? Er þá hægt að treysta því að útvarpsrekstri hjá einokunarfyrirtæki verði haldið áfram? Ég held að svarið sé augljóst. Svarið er það að því er ekki treystandi. Eina leiðin, og um það er meiri hl. hv. Alþingis sammála, er að breyta lögum. Við skulum ekki karpa lengi um það hvort lögmætt var að halda úti þessum frjálsu útvarpsstöðvum. Þær hafa þegar gert það að verkum að útvarpslögin eru ónýt. Alveg á sama hátt og opinberir starfsmenn hafa eyðilagt þann úrskurðaraðila sem þeir stóðu sjálfir að í lögum um kjaradeilur opinberra starfsmanna, þeir hafa eyðilagt þann lagabókstaf og við verðum að skilja það og reyna að endurskoða þau lög, þá verða menn að átta sig á því að útvarpslögin í núverandi búningi eru ónýt. Það kom mér satt að segja á óvart að hlusta á hv. þm. Eið Guðnason reyna í löngu máli í tveggja daga ræðu að koma höggi á Sjálfstfl. fyrir það að hleypa ekki lögreglumönnum inn í hýbýli sín án þess að þeir hefðu dómsúrskurð þar að lútandi. Hann gekk svo langt að taka fram í fyrir dómstólum og halda því fram að þarna væri um ólögmætt athæfi að ræða, jafnvel þótt það sé umdeilt í alla staði. Meira að segja er hægt að halda því fram að eftir að útvarpsstarfsmenn komu allir til starfa séu lagarök fyrir því að halda frjálsum útvarpsrekstri áfram. Því hefur verið haldið fram af fleiri en einum og fleiri en tveimur lögfræðingum. Það er umdeilt efni. En eitt er alveg ljóst. Það kemur ekki til mála að í þessu landi séu lög sem gilda aðeins fyrir suma en ekki alla. En hv. þm. Eiður Guðnason gerði annað. Hann vitnaði til nýrra laga um fjarskipti, sem tóku við af lögum sem voru sett á stríðsárunum, nánar tiltekið 1940, og til fróðleiks skal ég benda á það að samkvæmt þeim lögum var það líklega ólögmætt að hafa stefnuljós á bílum eða dyrasíma í húsum. Svo úrelt voru þau lög orðin enda datt ekki nokkrum í hug að fara eftir þeim. En á síðasta ári voru þessi lög endurskoðuð og sett ný lög um fjarskipti og hv. þm. vísaði til lagagreinar sem hann las upp og var svohljóðandi með leyfi forseta: „Menn sem í þágu Póst- og símamálastofnunarinnar þurfa að fara um lendur eða hýbýli vegna starfa sinna skulu forðast að valda eigendum eða íbúum meiri óþægindum en brýnasta nauðsyn krefur“. Og síðan sagði hv. þm.: Það er gert ráð fyrir því að þeir geti vegna starfa sinna farið inn í hús og hýbýli. Og það er alveg rétt. En það verður bara að skoða fyrri hlutann. Það er nefnilega þannig að í fyrri hlutanum er verið að tala um allt, allt aðra hluti. Og hver skyldi kaflafyrirsögnin vera? Hún er: Uppsetning og vernd fjarskiptavirkja o.fl. Þessi lagagrein á með öðrum orðum við það þegar verið er að setja upp á vegum Pósts og síma fjarskiptaútbúnað. Þá hafa þeir auðvitað samkvæmt heimild húsráðenda leyfi til að fara um hús og hýbýli og laga til eftir sig. Og nú spyr ég: Dettur einhverjum það í hug að fulltrúi Pósts og síma hafi verið að koma upp útvarpsstöð í Valhöll? Ég held ekki. Svona geta menn gengið langt í sínum lagatilvitnunum í trausti þess að ekki sé flett upp á þeim til að reka þær aftur ofan í kokin á þeim. Nei ég hef ekki áhuga á því að ræða frekar um þetta mál. Ég hef áhuga á því að við, sem sitjum á hinu háa Alþingi, tökum okkur saman í andlitinu og breytum þessum lögum, þessum úreltu lögum. Og ég veit, og ég fagna því, að hv. þm. Eiður Guðnason verður einn þeirra sem gengur í lið með stjórninni að koma þessu frv. í gegn fljótt og vel, þó ekki væri nú nema vegna þess að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, flokksbróðir hans, lagði þetta frv. fyrstur fram á Alþingi. Hann tók nefnilega frv. úr skrifborðsskúffu þáverandi menntmrh., hv. þm. Ingvars Gíslasonar, og lagði frv. fram á Alþingi. slík stuðningsyfirlýsing er svo mikil að ekki verður hjá því komist að halda að hún þýði það að þeir muni greiða frv. atkv. Eða er ekki svo, hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson? Herra forseti. Það er aðalatriði málsins að frjálsir samningar geti náðst í þeim kjaradeilum sem nú standa yfir, ekki einungis í þeirri kjaradeilu sem opinberir starfsmenn eiga við ríkisstj., heldur einnig í hinni, þar sem verkföll hafa enn ekki verið boðuð. Það skiptir mestu máli, þegar um það er rætt að leysa eigi þessar kjaradeilur saman, t.d. með skattalækkunum, að þær verði leystar á tiltölulega svipuðum tíma. Því miður hefur verkfall skollið á hjá BSRB. En við getum ekki leyst úr því verkfalli fyrr en allir aðrir, ASI og VSÍ eru tilbúnir til þess að koma inn í þessa mynd og leysa málið með okkur. Og meðan að hv. þm. Guðmundur J. slær á puttana á Ásmundi Stefánssyni þá er þetta mál vandleyst. En nú skilst mér að þau innanhúsvandamál Alþb. séu að leysast og Ásmundur Stefánsson fái leyfi til þess að taka þátt í viðræðum ASÍ og VSÍ og ríkisvaldsins. Þegar svo er komið þá er hægt að ganga til lausnar á þeim grundvelli sem formaður Sjálfstfl. lýsti í sjónvarpi í síðasta mánuði, á þeim grundvelli þjóðarsáttar, þar sem Alþingi Íslendinga, þar sem fjárveitingavaldið, þar sem ríkisstj. leggur sitt af mörkum. En það verður ekki gert nema verulega verði skorið í opinberar framkvæmdir og að hagræðingar og sparnaðar verði gætt í opinberum rekstri. Við skulum ekki ímynda okkur að það kosti ekki sársauka hjá mörgum. Við skulum ekki loka augunum fyrir því að þetta þýðir það að við verðum að fresta því sem við vildum gjarnan gera og það bitnar auðvitað á okkur öllum. Þessu verðum við að átta okkur á. Ef við værum eins og hagsýn húsmóðir, svo ég taki nú hér upp orðatiltæki sem stundum heyrist í þessum sal, að gæta þess að láta ganga fyrir þau verkefni sem gefa okkur eitthvað í aðra hönd, láta ganga fyrir þau verkefni sem gera það að verkum að verðmætin aukist, þau verðmæti sem til skiptanna eru, aðeins þannig verða til raunverulegar hækkanir í kjarasamningum. Herra forseti. Þessa þings bíður mikið starf, fyrst og fremst vegna þess að þess verður krafist af hv. alþm., ekki einungis þm. ríkisstj. heldur einnig hv. stjórnarandstöðuþm., að þeir leggist á plóginn með ríkisstj. í því að leysa þetta mikla vandamál. Niðurskurður á fjárlögum, lækkun skatta gengur aldrei fram í samningum við aðila vinnumarkaðarins nema alþm. sýni í verki að þeir séu tilbúnir til að taka á sig óvinsældir. Auðvitað er það óvinsælt fyrir þm. sem kemur utan af landi, að geta ekki staðið við loforð um vegarspottann sinn. Auðvitað er það óvinsælt fyrir marga þm. sem hafa flutt lagafrv. þess efnis að það eigi að gera meira fyrir aldraða og sjúka að geta ekki staðið við það. En þetta verðum við, herra forseti, að láta yfir okkur ganga. Og þetta verðum við að gera með þeim mannsbrag að okkur sé sómi að. Ef við stöndum þannig að málum er ég viss um að á þessu landi getur ríkt friður á næsta ári, vinnufriður sem er forsendan fyrir því að okkur takist að komast út úr þeim vanda sem íslenska þjóðin á við að glíma. En það er vandi sem byggist á því að við höfum framleitt minna en undanfarin ár. Við skulum þess vegna stefna að því saman. Ég heiti á stjórnarandstöðuna að standa við hlið okkar og ég veit að þeir hafa vilja, þó þeim hafi mistekist í síðustu ríkisstj., þeir hafa vilja til þess að gera landi sínu gagn. Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður. Áður en ég hef ræðu mína, og beini þá fyrst orðum mínum til hæstv. forsrh., vildi ég gjarna að kannað væri hvort hæstv. fjmrh. væri í húsinu því mig langar til að beina til hans örfáum orðum. Mín spurning til hæstv. forsrh. er ekki löng eða flókin. Ég býst við því að fleiri en mig langi að fá að vita hvað gerðist á þeim fundi sem haldinn var í dag í Stjórnarráðinu milli kl. 6 og 7 og sagt var frá í fréttum Ríkisútvarpsins án þess að fram kæmi hvort þar hefði eitthvað gerst eða orðið einhver niðurstaða. Í framhjáhlaupi langar mig að nefna annað. Ég býst við því að í fjölmiðlaleysinu hafi menn kannske ekki fregnað hvaða árangur för forsrh. til Jórdaníu hafði í för með sér. Þessi Jórdaníuför hefur reyndar orðið mörgum mönnum umræðuefni hér. Það gildir mig einu hvort ráðh. fara til útlanda eða ekki. Þeir eru frjálsir menn í frjálsu landi. - Hæstv. forsrh. hafði um það nokkuð mörg orð, þegar hann kom heim, að mönnum hefði orðið mjög starsýnt á hið íslenska efnahagsundur. En varla hafði hæstv. forsrh. kvatt Jórdan er Ísraelsstjórn kom sér endanlega saman um efnahagsúrræði. Af því að menn hafa e.t.v. ekki haft af því spurnir langar mig til þess að greina frá þeim í helstu aðalatriðum. Fyrsta atriðið var: Þeir héldu því sem kallast frjálsir samningar. Annað atriði: Þeir tóku vísitöluna ekki úr sambandi, þ.e. þeir telja að verðbólga þeirra sé ekki laununum að kenna. Í þriðja lagi: Úrræði ísraelsku ríkisstjórnarinnar felast eingöngu í því að draga úr ríkisumsvifum.  Hæstv. fjmrh. vék í gær með þeim hætti að störfum kennara að ég get ekki setið á mér að verja þeirra málstað að svo miklu leyti sem það er hægt og þess er þörf. Hann reyndi að gera lítið úr störfum þessa fólks og gekk svo langt í sínum fullyrðingum að hann hélt því fram að það starfaði ekki nema hálft árið. Nú skulum við líta á það að hæstv. fjmrh. Albert Guðmundsson er líka löggjafi, þ.e. hann er þm. Ef við mælum laun og tíma þessa þm. á sama mælikvarða og hann mælir laun og vinnutíma kennara fengjum við líklega út undarlegt dæmi. Við skulum byrja á því að hafa í huga að hæstv. fjmrh. er líklega með um það bil 100% hærri laun sem þm. en venjulegur kennari. Hann starfar ekki að löggjafarstörfum nema fimm mánuði á ári. Það er um 21 vinnuvika. Fundadagar þessa fundastaðar hér eru 90–100. Fundatímar, og þá að meðtöldum nefndafundatímum, eru um 560–600.  Hæstv. fjmrh. kom hingað í stólinn í gær og tilkynnti að bylting væri skollin á, októberbyltingin. Það var helst á honum að skilja að hann væri eini maðurinn sem hefði haft kjark til þess að ráðast gegn þessari októberbyltingu með því að reyna að svelta byltingarmennina út launalausa. Hæstv. ráðh. gleymdist að hann sjálfur er frumkvöðull að einhverju lengsta verkfalli í sögu þessarar þjóðar með því að hætta stuðningi sínum við fyrrv. ríkisstj., en það leiddi síðan til þingrofs og kosninga. Þá kom hann því til leiðar að þm. voru í sjö mánaða verkfalli á seinasta ári. Ég hef ekki heyrt að hæstv. fjmrh. Albert Guðmundsson hafi skilað laununum sínum vegna þess að hann mætti ekki til löggjafarstarfa í sjö mánuði.

Ég vil vekja athygli á því að þetta er ekki leikhús og áheyrendur eru hér í trausti þess að það sé hljóð á pöllunum.



Virðulegi forseti. Ég var sérstaklega beðinn að koma í salinn og hlusta á virðulegan þm. Stefán Benediktsson, hv. 8. þm. Reykv., segja eitthvað af viti. Og ég gerði það að sjálfsögðu. Það fyrsta sem hann vildi að ég heyrði var það að ég eins og aðrir þm. hafi 44 þús. kr. á mánuði, svo að ég vinni líklega ekki fyrir því frekar en aðrir þm. Ef ég skildi rétt var það boðskapurinn sem mér fannst hann, sá virðulegi þm., vilja koma til mín. Ég hef meðtekið boðskapinn og vil þá upplýsa það að eini þm. sem við mig hefur talað og kvartað undan lágum launum þm. er þessi sami virðulegi þm. Hann talaði um hvað hann hefði tapað á því að koma til þings í staðinn fyrir að halda sig að sinni fyrri iðju, svo að ég er alveg reiðubúinn til þess, ef þm. er reiðubúinn til þess að koma með tillögu um það, að þm. fái kaup miðað við vinnuframlag. Og ég býð virðulegum þm. að vera meðflm. að tillögunni ef hann vill gera hana í þá veru.  Virðulegi forseti. Eigum við að halda samtölum áfram eða hef ég orðið?

Hæstv. fjmrh. hefur orðið, ég held að það leiki enginn vafi á því.

Hv. þm. talaði um að októberbylting væri skollin á. Það má segja það. Það má segja að það sé skollin á októberbylting. Það er október og launafólkið er með harðar kröfugerðir og aðgerðir til að gera byltingu gegn lágum launum. Og við erum að reyna að mæta fólkinu við samningaborðið til að leysa þessa deilu, kveða niður þessa byltingu, þannig að allir geti verið sammála um það, þegar upp er staðið, að allt hafi verið gert til að mæta kröfum þess eftir að sjálfsögðu efnum og ástæðum. Virðulegur þm. veit að fjárlögin eru afgreidd með miklum halla nú, halla sem er enn meiri en búist var við, vegna þess að okkar undirstöðuatvinnuvegur, sem allt byggist á, skilar minnu en búist var við. Það er alveg sama hvort stjórnin sem nú situr eða einhver önnur stjórn hefði verið við völd. Hafið hefði ekki gefið neitt meira. Það hefði ekki verið meira úr að spila. Verðið á afurðum okkar á Bandaríkjamarkaði hefði ekkert orðið hærra. Það er því ekki rétt að ríkisstj. sé að svelta þessa byltingarmenn, eins og hv. þm. orðaði það. Það eru ekki mín orð, það eru orð virðulegs 8. þm. Reykv. Það er mikið rangt. Að þm. hafi verið í verkfalli í sjö mánuði s.l. ár, ég hef aldrei heyrt um að þm. hafi verið í verkfalli. Kannske það sé draumur þm. að deilumál, vandamál þjóðarinnar séu leyst með því að þm. fari í verkfall í sjö mánuði. Ég ætla ekki að dæma um það. En þessi málflutningur er ekkert framlag í það alvarlega ástand sem við erum að glíma við í dag, ekkert. Ég vil aðeins benda virðulegum 3. þm. Reykv. á það, það gleður mig alltaf að vita hann nálægt mér einhvers staðar, að það er ekki um að ræða neinar árásir fjmrh. á alþýðu þessa lands. Slík slagorð trekk í trekk ná ekki tilgangi. Ég er einfaldlega að gegna mínum skyldum sem fjmrh. En í umr. hér hef ég bent á þann óróa sem Alþb. hefur skapað í þjóðfélaginu, og ekki í fyrsta sinn, en sjaldan náð betri árangri en nú, og ég vitnaði í fyrirsögn sem flokksblað hans, Þjóðviljinn, gerði að undirfyrirsögn til að draga athygli fólks að því hvað er efst í huga þeirra Alþb.-manna í þeirra stefnuskrá. Um kennarana ætla ég ekki að tala. En ég gat þess hér í gær að kennarar væru ekki hálaunað fólk og þyrftu að fá hærri laun, en þeir yrðu líka að þola það að gerðar yrðu auknar kröfur til þeirra. Og ég er reiðubúinn að ræða það og kem til með að ræða það við þá. Ég get upplýst það til viðbótar við það sem ég gerði í gær, þegar ég las upp bókanir frá öllum þeim samningafundum sem samninganefnd ríkisins hefur tekið þátt í, hvað þar hefði skeð, atburðarás eftir atburðarás, dag eftir dag, að ekki hafi tekist að hefja þær umræður sem nauðsynlegar eru við samningaborðið til að leysa þá deilu sem við stöndum nú í, að í dag kom bréf frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja til mín og til hæstv.forsrh., þar sem óskað var sérstaklega eftir því að við tækjum þátt í beinum umræðum við samningaborðið. Við höfum samþykkt þetta og ég reikna með að við getum þá sest í fyrsta sinn og rætt málin málefnalega til að leysa þessa deilu. Forustumenn BSRB gátu þess sérstaklega að þeir vildu leysa þessa deilu sem fyrst og það viljum við líka. Það höfum við alla tíð viljað og það munum við reyna að gera. Ég vil taka það fram að ég er búinn að vera 14 ár borgarfulltrúi. Tvö kjörtímabil hef ég verið formaður launamálanefndar og staðið sem forustumaður í samningum við opinbera starfsmenn, og ég trúi því að þeir hafi ekkert undan mér að kvarta. Ég býð hverjum sem er, þó ekki væri nema að koma einn miðvikudag og vera viðstaddur viðtalstíma í rn. og sjá hvaða fólk kemur til mín. Þannig að það er ekkert grín að vera vinur hinna smáu. Það er ekkert grín og menn ættu að átta sig á því að það fólk sem þarf hvað mest á Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar að halda, það eru hinir smáu, það eru þeir sem við verðum að bera fyrst og fremst fyrir brjósti þegar við greiðum þá flækju sem er nú í þjóðfélaginu, ef við þá komumst að þeim í kjarasamningum nú frekar en vant er. Því það hefur aldrei staðið á stjórnvöldum að reyna að gera meira fyrir þá sem eru lægst launaðir en hina sem eru hátt launaðir eða hærra launaðir, eins og kom glögglega fram hjá virðulegum 4. þm. Reykn. Salome Þorkelsdóttur í mjög góðri ræðu sem hún flutti hér við þessar umr. En ég skora þá á þá sem geta haft áhrif á kjaradeiluna að opna okkur leið til þess að gera meira fyrir þá sem eru mest þurfandi en minna fyrir þá sem þurfa minna, þá sem hafa meira. Nú er komið að því eins og ég segi að ráðh. að ósk BSRB setjist við samningaborðið með nefndunum og ég bið ykkur um að létta okkur störfin og sýna þá virkilega hvað býr bak við þau orð sem hér hafa fallið í þessum umr. Hjálpið okkur en torveldið ekki leiðina. Forsrh. (Steingrímur Hermannsson): Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr. mjög en vil þó minna á örfá atriði sem komu fram í síðustu ræðum. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir taldi að ég þekkti lítið til þeirra sem lægstu launin hafa. Vel má vera að hún þekki það betur en ég. Ég vil taka undir það með henni að það fær enginn lifað á 13, 14 eða 15 þús. kr. launum á mánuði án þess að vera þá meira eða minna upp á aðra kominn. Ég vil einnig taka undir það með henni að mjög væri æskilegt að hækka þessi lægstu laun. Ég tel t.d. vel koma til greina að ákveða hækkanir í krónutölu. Þetta hefur reyndar verið gert áður en því miður hefur það alltaf runnið út í sandinn fyrr eða.síðar. Þessi hugmynd hefur verið nefnd í þessari deilu en hún hefur ekki fengið undirtektir, því miður, verð ég einnig að segja. Ég vil vekja athygli á því að fyrir mitt tilstilli var fyrr á þessu ári gerð þó sú ítarlegasta könnun sem hefur verið gerð á því hvar láglaunafólkið væri. Sú könnun var gerð af Kjararannsóknarnefnd og undir leiðsögn forustumanna launþega. Þetta er ákaflega fróðleg könnun. Ég skoðaði niðurstöðurnar vel og mér heyrðist hv. þm. hafa eitthvað gert það líka. Sem betur fer kom í ljós að þeir voru færri en áður hafði verið talið sem höfðu svo lágar tekjur. Ég segi sem betur fer. Í ljós kom að kjörin voru lökust hjá takmörkuðum og ákveðnum hópum í þessu þjóðfélagi og samkomulag varð um við launþegahreyfingarnar að beina þeim 350 millj. kr., sem ráðstafað var í þessu skyni, að öllu leyti í samræmi við niðurstöður af þessari könnun. Og ég hef ekki ómerkari heimild en forseta ASÍ, Ásmund Stefánsson, fyrir því að í sumum tilfellum nam þessi hækkun 30% á sama tíma og ýmsir aðrir hópar, og reyndar þeir sem mest fengu að mati Kjararannsóknarnefndar, verkamenn, fengu 8% hækkun við undirskrift samnings. Mér þykir ákaflega leitt satt að segja ef þetta hefur ekki komið að einhverju liði. En það breytir ekki því að vitanlega er stór hópur manna enn sem býr við bág kjör og við þurfum að leggjast á eitt að lagfæra. Hins vegar verð ég að segja að hv. þm. er ekki verulega jarðbundinn í heildarmynd sinni af möguleikum hins íslenska þjóðfélags. Síðan ég man hafa Íslendingar unnið langan vinnudag. Það gerði ég sem unglingur og það gerðu allir, í hvaða vinnu sem var. Og ég rakti það hér fyrr í dag að það er af mikilli vinnu, löngum vinnudegi sem við höfum byggt upp þau lífskjör sem við búum við nú. Ég tek um leið undir það með hv. þm. að ég tel mjög vafasamt að menn uni því til lengdar, og hvort rétt sé reyndar að una því til lengdar. Þess vegna nefndi ég það hér í dag að eitt af okkar stærstu verkefnum er að koma á þeirri nýsköpun í iðnaði sem leiði til meiri verðmætasköpunar en hefur verið í okkar atvinnugreinum til þessa. Ég er einnig sannfærður um að unnt er að gera stórátak í fiskvinnslunni til að auka þar framleiðni og þá um leið að geta hækkað launin, ég er sannfærður um það. Það var mikið átak gert með svokallaðri frystihúsaáætlun fyrir nokkrum árum og það urðu miklar framfarir þá í fiskvinnslunni. Ég hygg að gera ætti annað slíkt átak og ég veit að tæknimenn okkar eru með ýmsar hugmyndir, sem mundu auka mikið framleiðnina í fiskiðnaðinum. Það er einkum þar sem skórinn kreppir. Það er einkum þar sem lægstu launin eru og það er einkum þar sem erfitt er að hækka þessi laun vegna afkomu fiskvinnslunnar. Hv. þm. Stefán Benediktsson vildi að ég væri viðstaddur til að hlusta á fyrirlestur hans um verðbólguna í Ísrael.

Ég bað ekki um það.

Nú, ekki það, mér heyrðist hv. þm. ætla að tala nokkur orð til mín.

Ég spurði bara hvað hefði gerst á fundinum.

Já, ég hlustaði einnig af athygli á það sem hann sagði um Ísrael og ég held að hann ætti að kynna sér þau mál töluvert betur. Það má margt af þeim læra. Þar er 400% verðbólga og þar er hið strangasta vísitölukerfi. Þar hækka laun eftir vísitölu mánaðarlega og verðið hækkar daglega í verslunum. En hvað gerðist á fundinum í dag? Eins og hæstv. fjmrh. nefndi áðan þá áttum við ágætan fund með þremur forustumönnum BSRB. Það var farið fram á það að við fjmrh. tækjum virkan þátt í viðræðum, ef ég má orða það svo. Við tjáðum okkur fúsa til þess. Ég mun að sjálfsögðu gera það ef það getur orðið til þess að flýta fyrir lausn þessarar deilu. Ég vona að við eigum fyrr en seinna fund með samningamönnum, sem ég tel nokkuð öruggt um þessa helgi. Hv. þm. Svavar Gestsson flutti nú stórum skárri ræðu en í gær, var bara nokkuð málefnalegur og vil ég óska honum til hamingju með það. Ég verð þó að leiðrétta tvö öfugmæli, ef ég má kalla það svo, sem hann fór hér með. Hann fullyrti að ég hefði sagt í viðtali við Dagblaðið að félagar mínir í ríkisstj. væru með rýtinginn í bakinu á mér. Þetta er náttúrlega rangt, það veit hv. þm. Ég sagði í viðtali við Dagblaðið að kannske væru einhverjir í öllum flokkum með rýtinginn á lofti. Ég held það hafi verið nokkurn veginn orðrétt þannig. Ég vil taka það skýrt fram að samstarfið við mína félaga í ríkisstj. er ágætt og ég hef ekki reynt þá menn að neinum ódrengskap. Ég vil einnig taka fram að í þeirri ríkisstj. sem við hv. 3. þm. Reykv. sátum saman í taldi ég að við ættum ágætt samstarf með þeim þremur Alþb.-mönnum sem þar voru. Ég varð aldrei var við það að þeir væru með rýtinginn á lofti. Þetta má gjarnan koma fram. Ég verð hins vegar að segja það að í ríkisstjórninni 1978–1979 voru því miður allt of miklar deilur og harðar, og það varð banamein þeirrar ríkisstjórnar. Hún entist stutt. Vitanlega verða menn, þegar þeir vinna saman, þó þeir hafi ólíkar skoðanir, að vera nógu miklir menn til þess að vera ekki með rýtinginn á lofti, vinna saman eins drengilega og þeir frekast geta þótt skoðanir kunni að vera ólíkar. Hv. þm. ræddi nú enn um það að ég væri að skjóta mér frá ábyrgð með því að vísa til þess að ríkisstj. er ekki fjölskipað stjórnvald. Ég veit að hv. þm. man það mætavel að hann kom til mín oftar en einu sinni, ég gæti eiginlega sagt með grátstafinn í kverkunum og klagaði út af því að þáverandi utanrrh., Ólafur Jóhannesson, hafi tekið ýmsar ákvarðanir án þess meira að segja að tala um það við Alþb. Reyndar gæti ég rakið ýmsar ákvarðanir sem einstakir ráðh. í þeirri ríkisstjórn tóku í skjóli síns valds, t.d. fyrrv. iðnrh. sem tók ýmsar ákvarðanir sem hann hafði fullt vald til að taka og hann vissi mætavel að við vorum ekki á einu máli um þær allar. Að sjálfsögðu tók hæstv. fjmrh. ákvörðun um greiðslu launa, eða réttara sagt að greiða ekki út laun nema í þrjá daga í skjóli síns valds. Það var ekki vefengt. Hins vegar hafði verið um það rætt í ríkisstj. og menn lýst sínum skoðunum. Hv. þm. Svavar Gestsson kom svo að nokkrum atriðum sem hann óskaði að ég leiðrétti ef rangt væri með farið. Hann minntist m.a. töluvert á stöðu sjávarútvegsins. Ég vil aðeins fara um það fáeinum orðum. Staða sjávarútvegsins er erfið núna fyrst og fremst vegna lélegra aflabragða og erfiðra markaða. Vel má vera að það sé hægt að ná einhverjum árangri með því að lækka t.d. flutningskostnað. Ég trúi því og ég hef fyrir mitt leyti lagt á það áherslu við þá aðila í sjávarútvegi sem við mig hafa talað að þeir eigi að bjóða út flutningskostnaðinn. Ég sé enga ástæðu til annars. Ég er sannfærður um það, og reyndar kom það í ljós þegar flutningur til Japans var boðinn út. Þá fékkst töluverð lækkun á flutningskostnaði. Þetta á vitanlega að gera. Hv. þm. ræddi einnig um svonefnd umboðslaun, sem eru núna 11% í Bandaríkjunum, og taldi þau ákveðin af ríkisstj. Það er ekki rétt. Þau eru ekki ákveðin af ríkisstj., enda minnist ég þess t.d. þegar við hv. þm. sátum saman í ríkisstjórn að þá hækkuðu fyrirtækin í Bandaríkjunum þessi svonefndu umboðslaun úr 10 í 11%. Við lögðum að vísu á það áherslu að þau yrðu lækkuð. Það tók töluverðan tíma en gerðist þó að lokum. Ég vil bara vekja athygli á því að þessi umboðslaun ákvarðast fyrst og fremst af því hverjir vextir eru í Bandaríkjunum. Þessi fyrirtæki eru þar með ákaflega miklar birgðir af sjávarafurðum, meiri núna en nokkru sinni fyrr. Þetta er allt fjármagnað með lánum þar í landi og þar eru vextir nú ákaflega háir eða 12–13%. Það er þess vegna sem þessi umboðslaun svokölluð voru hækkuð. Þau eru fyrst og fremst vaxtakostnaður af birgðahaldi þar. Ég er þess vegna ekki viss um að það takist, meðan vextir eru þar svo háir, að lækka þessi umboðslaun þótt æskilegt væri. Ég held hins vegar að það þurfi að gera stórátak í sölumálum sjávarútvegsins. Ég er ekki að segja að fyrirtækin í Bandaríkjunum hafi ekki gert margt gott, en mér finnst enn sem oft fyrr að þau hafi ekki lagt næga áherslu á ýmsa aðra markaði. Að vísu er það svo að fiskverð í Evrópu er lágt um þessar mundir, mjög lágt. T.d. í Bretlandi er verð á pundi af þorski nú 70 cent en í Bandaríkjunum 160. Það er því ekki mjög vænlegt að fara inn á þessa markaði eins og er. En engu að síður ber vitanlega að leita leiða hvar sem er. Síðan sagði hv. þm. að ég hefði gert hér þrjú tilboð. Ég er búinn að fá mína ræðu vélritaða og fór yfir hana vandlega áðan. Þarna er um misskilning að ræða. Ég rakti fjölmörg dæmi, annars vegar um peningalaunahækkanir og hins vegar blandaða leið peningalaunahækkana og skattalækkana. Ég fór reyndar allt upp í það sem kalla mætti öfgarnar í hækkunum, þar sem voru mjög miklar hækkanir út allt næsta ár, og ég taldi, eins og hv. þm. getur lesið í minni ræðu, að verðbólga yrði þá um 30–35%. Meginniðurstaða mín varð sú, að það yrði að gæta sín mjög á peningalaunahækkunum vegna þess að þá væri líklegt að annað af tvennu gerðist: annaðhvort stöðvuðust þeir atvinnuvegir sem gætu því miður ekki greitt þessar hækkanir eða gengið léti undan. Og ég taldi að í einu þessara dæma, eins og hann t.d. nefndi, 6–4-2–2, væri áreiðanlega komið út á ystu mörk þess sem gengið þyldi eða atvinnuvegirnir og því væri æskilegra að fara aðra leið, þ.e. blandaða leið með skattalækkunum. Ég rakti síðan hvað ég teldi hugsanlega lausn á þessum málum og ég rakti það aftur í dag og sé því ekki ástæðu til að rekja það ítarlega enn einu sinni. Í örfáum orðum sagði ég að ég teldi að peningalauna- eða kostnaðarhækkun atvinnuveganna á bilinu 6–10% kæmi til greina, en þó ekki yfir 6% til að byrja með, og síðan skattalækkanir sem tryggðu kaupmátt frá síðasta ársfjórðungi 1983. Ég sagði einnig, með tilvísun til BSRB, að það hlytu að fara fram sérkjarasamningar, sem þeir eiga rétt á samkvæmt lögum, og það væri sjálfsagt að gera samanburð við launakerfið á hinum almenna markaði. Ég skal ekkert segja hvað út úr því kæmi. Eflaust kæmu út úr því einhverjar hækkanir eða leiðréttingar eða hvað menn vilja kalla það. Og ég endurtók að ég teldi að það ætti að leggja áherslu á að hækka lægstu launin. Þetta var það sem kannske mætti kalla tilboð. Nú telur hv. þm. að hér sé um allt of lágt tilboð að ræða. Hann er að sjálfsögðu frjáls að þeirri skoðun. Og hann taldi að tvímælalaust væri nauðsynlegt að nota þann bata, sem menn vona og ætla að verði á næsta ári, til þess að hækka launin. Sá bati er talinn verða um 12% af þjóðarframleiðslu. Ég verð að segja það að eins og hér hefur verið lýst, hv. þm. lýsti m.a. stöðu sjávarútvegsins og þeim gífurlegu erfiðleikum sem þar eru, þá veitir svo sannarlega ekki af að þessi gífurlega mikilvæga atvinnugrein fái aðeins að rétta úr kútnum. Ég held að það sé það mikilvægasta ef á að takast, og sem verður vitanlega að takast, að endurheimta þau lífskjör sem hér voru, þá verður sjávarútvegurinn að fá tækifæri til að rétta úr kútnum. Og þetta er aðeins smávægilegur bati á næsta ári sem verið er að tala um. Ég vil svo að lokum, herra forseti, ljúka þessari umræðu fyrir mitt leyti með því að segja að hér hafa margar ræður og miklar verið fluttar og mörg þung orð verið látin falla. Ég læt þau orð mér í léttu rúmi liggja sem til mín hafa fallið. Ég vil hins vegar leggja á það áherslu að mikilvægast er að takist að leysa þessa kjaradeilu. Og hún leysist ekki í stríði, það er öruggt mál. Stríð mun aðeins verða öllum til skaða, þeim sem eiga nú í kjaradeilu, ríkisvaldinu og þjóðinni. Sömuleiðis verður löng deila öllum til tjóns. Það er nú oft svo að jafnvel löng deila verður ekki bætt upp með launahækkunum. Því er mikilvægt að hún leysist sem fyrst. Ég er á þeirri skoðun að svona deila leysist vart á 60–70 manna fundum. Ég held að svona deilur leysist fyrst og fremst með persónulegu sambandi þeirra sem eru í forustu beggja vegna. Og það er einlæg von mín að sá fundur sem var haldinn seinni partinn í dag verði til þess að þetta samband styrkist og verði til þess að þessi deila leysist og það fljótt. Svavar Gestsson: Herra forseti. Það er aðeins út af einu atriði í ræðu hæstv. forsrh. þar sem hann misskildi mig bersýnilega varðandi þær tölur sem ég fór hér með áðan. Ég sagði sem svo að varðandi þær kauphækkanir sem nú verður óhjákvæmilega að semja um dygði auðvitað ekki að einblína bara á fjórða ársfjórðung 1983, þar sem er um að ræða algeran botn í kaupmætti, heldur yrði líka að taka tillit til þess að spáð er nokkurri aukningu á árinu 1985 og þess að samdráttur þjóðarframleiðslu á þessu ári er um 3% minni en gengið var út frá þegar samningarnir í febrúar voru gerðir. Það er þessum mun, hvað sem öðru líður, meira svigrúm en menn töldu þá vera, auk þess sem eðlilegt er að sótt verði nokkuð inn á árið 1983 og ekki látið staðar numið við kaupmátt fjórða ársfjórðungs. Hæstv. fjmrh. endurtók það hér, sem hann hefur oft sagt áður, að það er ekkert grín að vera vinur hinna smáu. Þegar hann heldur ræður sínar um hinn mikla vanda, sem er fólginn í því að vera vinur hinna smáu, þá á vel við í lok þessarar umræðu vísa sem allir kunna og er svona: Mannúðin okkar manna er mikil og dásamleg. Við göngum svo langt í gæðum að guð má vara sig. .



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr. mjög en vil þó minna á örfá atriði sem komu fram í síðustu ræðum. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir taldi að ég þekkti lítið til þeirra sem lægstu launin hafa. Vel má vera að hún þekki það betur en ég. Ég vil taka undir það með henni að það fær enginn lifað á 13, 14 eða 15 þús. kr. launum á mánuði án þess að vera þá meira eða minna upp á aðra kominn. Ég vil einnig taka undir það með henni að mjög væri æskilegt að hækka þessi lægstu laun. Ég tel t.d. vel koma til greina að ákveða hækkanir í krónutölu. Þetta hefur reyndar verið gert áður en því miður hefur það alltaf runnið út í sandinn fyrr eða.síðar. Þessi hugmynd hefur verið nefnd í þessari deilu en hún hefur ekki fengið undirtektir, því miður, verð ég einnig að segja. Ég vil vekja athygli á því að fyrir mitt tilstilli var fyrr á þessu ári gerð þó sú ítarlegasta könnun sem hefur verið gerð á því hvar láglaunafólkið væri. Sú könnun var gerð af Kjararannsóknarnefnd og undir leiðsögn forustumanna launþega. Þetta er ákaflega fróðleg könnun. Ég skoðaði niðurstöðurnar vel og mér heyrðist hv. þm. hafa eitthvað gert það líka. Sem betur fer kom í ljós að þeir voru færri en áður hafði verið talið sem höfðu svo lágar tekjur. Ég segi sem betur fer. Í ljós kom að kjörin voru lökust hjá takmörkuðum og ákveðnum hópum í þessu þjóðfélagi og samkomulag varð um við launþegahreyfingarnar að beina þeim 350 millj. kr., sem ráðstafað var í þessu skyni, að öllu leyti í samræmi við niðurstöður af þessari könnun. Og ég hef ekki ómerkari heimild en forseta ASÍ, Ásmund Stefánsson, fyrir því að í sumum tilfellum nam þessi hækkun 30% á sama tíma og ýmsir aðrir hópar, og reyndar þeir sem mest fengu að mati Kjararannsóknarnefndar, verkamenn, fengu 8% hækkun við undirskrift samnings. Mér þykir ákaflega leitt satt að segja ef þetta hefur ekki komið að einhverju liði. En það breytir ekki því að vitanlega er stór hópur manna enn sem býr við bág kjör og við þurfum að leggjast á eitt að lagfæra. Hins vegar verð ég að segja að hv. þm. er ekki verulega jarðbundinn í heildarmynd sinni af möguleikum hins íslenska þjóðfélags. Síðan ég man hafa Íslendingar unnið langan vinnudag. Það gerði ég sem unglingur og það gerðu allir, í hvaða vinnu sem var. Og ég rakti það hér fyrr í dag að það er af mikilli vinnu, löngum vinnudegi sem við höfum byggt upp þau lífskjör sem við búum við nú. Ég tek um leið undir það með hv. þm. að ég tel mjög vafasamt að menn uni því til lengdar, og hvort rétt sé reyndar að una því til lengdar. Þess vegna nefndi ég það hér í dag að eitt af okkar stærstu verkefnum er að koma á þeirri nýsköpun í iðnaði sem leiði til meiri verðmætasköpunar en hefur verið í okkar atvinnugreinum til þessa. Ég er einnig sannfærður um að unnt er að gera stórátak í fiskvinnslunni til að auka þar framleiðni og þá um leið að geta hækkað launin, ég er sannfærður um það. Það var mikið átak gert með svokallaðri frystihúsaáætlun fyrir nokkrum árum og það urðu miklar framfarir þá í fiskvinnslunni. Ég hygg að gera ætti annað slíkt átak og ég veit að tæknimenn okkar eru með ýmsar hugmyndir, sem mundu auka mikið framleiðnina í fiskiðnaðinum. Það er einkum þar sem skórinn kreppir. Það er einkum þar sem lægstu launin eru og það er einkum þar sem erfitt er að hækka þessi laun vegna afkomu fiskvinnslunnar. Hv. þm. Stefán Benediktsson vildi að ég væri viðstaddur til að hlusta á fyrirlestur hans um verðbólguna í Ísrael.

Ég bað ekki um það.

Nú, ekki það, mér heyrðist hv. þm. ætla að tala nokkur orð til mín.

Ég spurði bara hvað hefði gerst á fundinum.

Já, ég hlustaði einnig af athygli á það sem hann sagði um Ísrael og ég held að hann ætti að kynna sér þau mál töluvert betur. Það má margt af þeim læra. Þar er 400% verðbólga og þar er hið strangasta vísitölukerfi. Þar hækka laun eftir vísitölu mánaðarlega og verðið hækkar daglega í verslunum. En hvað gerðist á fundinum í dag? Eins og hæstv. fjmrh. nefndi áðan þá áttum við ágætan fund með þremur forustumönnum BSRB. Það var farið fram á það að við fjmrh. tækjum virkan þátt í viðræðum, ef ég má orða það svo. Við tjáðum okkur fúsa til þess. Ég mun að sjálfsögðu gera það ef það getur orðið til þess að flýta fyrir lausn þessarar deilu. Ég vona að við eigum fyrr en seinna fund með samningamönnum, sem ég tel nokkuð öruggt um þessa helgi. Hv. þm. Svavar Gestsson flutti nú stórum skárri ræðu en í gær, var bara nokkuð málefnalegur og vil ég óska honum til hamingju með það. Ég verð þó að leiðrétta tvö öfugmæli, ef ég má kalla það svo, sem hann fór hér með. Hann fullyrti að ég hefði sagt í viðtali við Dagblaðið að félagar mínir í ríkisstj. væru með rýtinginn í bakinu á mér. Þetta er náttúrlega rangt, það veit hv. þm. Ég sagði í viðtali við Dagblaðið að kannske væru einhverjir í öllum flokkum með rýtinginn á lofti. Ég held það hafi verið nokkurn veginn orðrétt þannig. Ég vil taka það skýrt fram að samstarfið við mína félaga í ríkisstj. er ágætt og ég hef ekki reynt þá menn að neinum ódrengskap. Ég vil einnig taka fram að í þeirri ríkisstj. sem við hv. 3. þm. Reykv. sátum saman í taldi ég að við ættum ágætt samstarf með þeim þremur Alþb.-mönnum sem þar voru. Ég varð aldrei var við það að þeir væru með rýtinginn á lofti. Þetta má gjarnan koma fram. Ég verð hins vegar að segja það að í ríkisstjórninni 1978–1979 voru því miður allt of miklar deilur og harðar, og það varð banamein þeirrar ríkisstjórnar. Hún entist stutt. Vitanlega verða menn, þegar þeir vinna saman, þó þeir hafi ólíkar skoðanir, að vera nógu miklir menn til þess að vera ekki með rýtinginn á lofti, vinna saman eins drengilega og þeir frekast geta þótt skoðanir kunni að vera ólíkar. Hv. þm. ræddi nú enn um það að ég væri að skjóta mér frá ábyrgð með því að vísa til þess að ríkisstj. er ekki fjölskipað stjórnvald. Ég veit að hv. þm. man það mætavel að hann kom til mín oftar en einu sinni, ég gæti eiginlega sagt með grátstafinn í kverkunum og klagaði út af því að þáverandi utanrrh., Ólafur Jóhannesson, hafi tekið ýmsar ákvarðanir án þess meira að segja að tala um það við Alþb. Reyndar gæti ég rakið ýmsar ákvarðanir sem einstakir ráðh. í þeirri ríkisstjórn tóku í skjóli síns valds, t.d. fyrrv. iðnrh. sem tók ýmsar ákvarðanir sem hann hafði fullt vald til að taka og hann vissi mætavel að við vorum ekki á einu máli um þær allar. Að sjálfsögðu tók hæstv. fjmrh. ákvörðun um greiðslu launa, eða réttara sagt að greiða ekki út laun nema í þrjá daga í skjóli síns valds. Það var ekki vefengt. Hins vegar hafði verið um það rætt í ríkisstj. og menn lýst sínum skoðunum. Hv. þm. Svavar Gestsson kom svo að nokkrum atriðum sem hann óskaði að ég leiðrétti ef rangt væri með farið. Hann minntist m.a. töluvert á stöðu sjávarútvegsins. Ég vil aðeins fara um það fáeinum orðum. Staða sjávarútvegsins er erfið núna fyrst og fremst vegna lélegra aflabragða og erfiðra markaða. Vel má vera að það sé hægt að ná einhverjum árangri með því að lækka t.d. flutningskostnað. Ég trúi því og ég hef fyrir mitt leyti lagt á það áherslu við þá aðila í sjávarútvegi sem við mig hafa talað að þeir eigi að bjóða út flutningskostnaðinn. Ég sé enga ástæðu til annars. Ég er sannfærður um það, og reyndar kom það í ljós þegar flutningur til Japans var boðinn út. Þá fékkst töluverð lækkun á flutningskostnaði. Þetta á vitanlega að gera. Hv. þm. ræddi einnig um svonefnd umboðslaun, sem eru núna 11% í Bandaríkjunum, og taldi þau ákveðin af ríkisstj. Það er ekki rétt. Þau eru ekki ákveðin af ríkisstj., enda minnist ég þess t.d. þegar við hv. þm. sátum saman í ríkisstjórn að þá hækkuðu fyrirtækin í Bandaríkjunum þessi svonefndu umboðslaun úr 10 í 11%. Við lögðum að vísu á það áherslu að þau yrðu lækkuð. Það tók töluverðan tíma en gerðist þó að lokum. Ég vil bara vekja athygli á því að þessi umboðslaun ákvarðast fyrst og fremst af því hverjir vextir eru í Bandaríkjunum. Þessi fyrirtæki eru þar með ákaflega miklar birgðir af sjávarafurðum, meiri núna en nokkru sinni fyrr. Þetta er allt fjármagnað með lánum þar í landi og þar eru vextir nú ákaflega háir eða 12–13%. Það er þess vegna sem þessi umboðslaun svokölluð voru hækkuð. Þau eru fyrst og fremst vaxtakostnaður af birgðahaldi þar. Ég er þess vegna ekki viss um að það takist, meðan vextir eru þar svo háir, að lækka þessi umboðslaun þótt æskilegt væri. Ég held hins vegar að það þurfi að gera stórátak í sölumálum sjávarútvegsins. Ég er ekki að segja að fyrirtækin í Bandaríkjunum hafi ekki gert margt gott, en mér finnst enn sem oft fyrr að þau hafi ekki lagt næga áherslu á ýmsa aðra markaði. Að vísu er það svo að fiskverð í Evrópu er lágt um þessar mundir, mjög lágt. T.d. í Bretlandi er verð á pundi af þorski nú 70 cent en í Bandaríkjunum 160. Það er því ekki mjög vænlegt að fara inn á þessa markaði eins og er. En engu að síður ber vitanlega að leita leiða hvar sem er. Síðan sagði hv. þm. að ég hefði gert hér þrjú tilboð. Ég er búinn að fá mína ræðu vélritaða og fór yfir hana vandlega áðan. Þarna er um misskilning að ræða. Ég rakti fjölmörg dæmi, annars vegar um peningalaunahækkanir og hins vegar blandaða leið peningalaunahækkana og skattalækkana. Ég fór reyndar allt upp í það sem kalla mætti öfgarnar í hækkunum, þar sem voru mjög miklar hækkanir út allt næsta ár, og ég taldi, eins og hv. þm. getur lesið í minni ræðu, að verðbólga yrði þá um 30–35%. Meginniðurstaða mín varð sú, að það yrði að gæta sín mjög á peningalaunahækkunum vegna þess að þá væri líklegt að annað af tvennu gerðist: annaðhvort stöðvuðust þeir atvinnuvegir sem gætu því miður ekki greitt þessar hækkanir eða gengið léti undan. Og ég taldi að í einu þessara dæma, eins og hann t.d. nefndi, 6–4–2–2, væri áreiðanlega komið út á ystu mörk þess sem gengið þyldi eða atvinnuvegirnir og því væri æskilegra að fara aðra leið, þ.e. blandaða leið með skattalækkunum. Ég rakti síðan hvað ég teldi hugsanlega lausn á þessum málum og ég rakti það aftur í dag og sé því ekki ástæðu til að rekja það ítarlega enn einu sinni. Í örfáum orðum sagði ég að ég teldi að peningalauna- eða kostnaðarhækkun atvinnuveganna á bilinu 6–10% kæmi til greina, en þó ekki yfir 6% til að byrja með, og síðan skattalækkanir sem tryggðu kaupmátt frá síðasta ársfjórðungi 1983. Ég sagði einnig, með tilvísun til BSRB, að það hlytu að fara fram sérkjarasamningar, sem þeir eiga rétt á samkvæmt lögum, og það væri sjálfsagt að gera samanburð við launakerfið á hinum almenna markaði. Ég skal ekkert segja hvað út úr því kæmi. Eflaust kæmu út úr því einhverjar hækkanir eða leiðréttingar eða hvað menn vilja kalla það. Og ég endurtók að ég teldi að það ætti að leggja áherslu á að hækka lægstu launin. Þetta var það sem kannske mætti kalla tilboð. Nú telur hv. þm. að hér sé um allt of lágt tilboð að ræða. Hann er að sjálfsögðu frjáls að þeirri skoðun. Og hann taldi að tvímælalaust væri nauðsynlegt að nota þann bata, sem menn vona og ætla að verði á næsta ári, til þess að hækka launin. Sá bati er talinn verða um 12% af þjóðarframleiðslu. Ég verð að segja það að eins og hér hefur verið lýst, hv. þm. lýsti m.a. stöðu sjávarútvegsins og þeim gífurlegu erfiðleikum sem þar eru, þá veitir svo sannarlega ekki af að þessi gífurlega mikilvæga atvinnugrein fái aðeins að rétta úr kútnum. Ég held að það sé það mikilvægasta ef á að takast, og sem verður vitanlega að takast, að endurheimta þau lífskjör sem hér voru, þá verður sjávarútvegurinn að fá tækifæri til að rétta úr kútnum. Og þetta er aðeins smávægilegur bati á næsta ári sem verið er að tala um. Ég vil svo að lokum, herra forseti, ljúka þessari umræðu fyrir mitt leyti með því að segja að hér hafa margar ræður og miklar verið fluttar og mörg þung orð verið látin falla. Ég læt þau orð mér í léttu rúmi liggja sem til mín hafa fallið. Ég vil hins vegar leggja á það áherslu að mikilvægast er að takist að leysa þessa kjaradeilu. Og hún leysist ekki í stríði, það er öruggt mál. Stríð mun aðeins verða öllum til skaða, þeim sem eiga nú í kjaradeilu, ríkisvaldinu og þjóðinni. Sömuleiðis verður löng deila öllum til tjóns. Það er nú oft svo að jafnvel löng deila verður ekki bætt upp með launahækkunum. Því er mikilvægt að hún leysist sem fyrst. Ég er á þeirri skoðun að svona deila leysist vart á 60–70 manna fundum. Ég held að svona deilur leysist fyrst og fremst með persónulegu sambandi þeirra sem eru í forustu beggja vegna. Og það er einlæg von mín að sá fundur sem var haldinn seinni partinn í dag verði til þess að þetta samband styrkist og verði til þess að þessi deila leysist og það fljótt.