Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : Allshn. hefur haft mál þetta til meðferðar og hefur eftir föngum reynt að athuga frv. Frv. er, eins og kunnugt er, kosningal. óbreytt frá því, sem áður var, með þeirri breyt., sem stafar af stjskrbreyt., sem nú hefur verið samþ., ásamt nokkrum öðrum breyt., sem hv. Nd. hefur gert á frv. Eins og að líkum lætur, hefur allshn. ekki getað athugað sjálfan lagabálkinn til neinnar hlítar, þar sem hér er um flókin og vandasöm lög að ræða, og tæki það miklu lengri tíma en n. taldi fært að verja til athugunar á frv. í heild. Þess vegna hefur þetta verið lausleg athugun, en að mestu leyti höfum við haldið okkur við þær breyt., sem gerðar voru á frv. í Nd., og athugað það frá því sjónarmiði. Þó er það svo, að við þá athugun, sem við gerðum á þessu frv., eins og það lá fyrir, þá fundum við 2 brtt., sem n. var sammála um að gera og lagði til, að gerðar yrðu. Önnur breyt. er við 9. gr., þar sem stendur í 2. málsgr.: „Þar sem sýslumaður er heimilisfastur í kjördæmi, skal hann vera oddviti yfirkjörstjórnar. Annars staðar skipar ráðh. oddvita, er sé kjósandi í kjördæminu“ o. s. frv. Þetta er óeðlilegt, eins og l. eru, vegna þess að það getur eins þurft varamann, þar sem sýslumaður eða lögmaður er oddviti kjörstjórnar. Það er gert ráð fyrir því í 11. gr., að oddviti víki sæti, og er þá meiri ástæða til þess að hafa greinileg ákvæðin um varamann. Þess vegna höfum við lagt til, að 9. gr. verði breytt svo, að það sé alveg ótvírætt, að ráðh. skipi varamann oddvita, þó að hann sé sýslumaður eða lögmaður. Hins vegar er ekki ágreiningur um þessa brtt. Hin breyt. leiðir að nokkru leyti af meðferð Nd., þannig að hún hefur ekki gætt fulls samræmis við þær breyt., sem hún gerði. Nd. felldi alls staðar niður það ákvæði, að maður skyldi talinn sjálfkjörinn, ef ekki stæðu fleiri nöfn á lista en kjósa ætti þm. og varaþm. Við gerðum ráð fyrir, að þetta hefði verið af vangá, og vorum því sammála um þessa síðari breyt. og vonum, að hv. d. geti á hana fallizt. Svo er ein brtt. til viðbótar, sem allshn. hefur komið sér saman um, en var út af breyt., sem Nd. hefur sett inn í frv. Þetta er í 21. gr., þar sem Nd. setti það inn, að umslög skyldu innsigluð með þar til gerðu innsigli. Okkur sýndist hæpið, hvort þessu yrði komið við, þar sem þessum innsiglum yrði tæplega komið út um allt landið á svo skömmum tíma sem hér er um að ræða. Þá fluttum við brtt. við ákvæði til bráðabirgða, og heimilar það ráðh. að fresta gildistöku þessa ákvæðis, ef þurfa þykir. Það mun um tíma hafa verið tekinn upp sá háttur, að öllum undirkjörstjórnum í landinu hefur verið sent sérstakt innsigli, og þá skilst mér, að mundi vera hægt að leysa þann vanda nú með því, að kjörstjórnin á hverjum stað noti þetta innsigli undirkjörstjórnar. Það má að vísu segja, að þetta fullnægi ekki ákvæðinu að vera þar til gert, en væntanlega yrði það ekki látið sæta aðfinningum, þó að slíkt innsigli væri notað. Ef til vill er ekki nóg lakk til í landinu, en það væri æskilegt, að dómsmrn. athugaði það í tíma, því að það þýðir ekki að setja ákvæðið, ef það er óframkvæmanlegt. Þá vil ég gera grein fyrir þeim brtt., sem n. er ekki sammála um, en meiri hl. vill fallast á. Þá eru fyrst brtt. á þskj. 161. Hv. þm. Str. (HermJ) gat ekki fallizt á þær, a. nl. k. ekki að svo komnu. Þá er fyrst brtt. við 27. gr. Í Nd. var sett inn breyt. frá því, sem áður hafði verið. Það er krafizt fleiri meðmælenda í tvímenningskjördæmum heldur en í einmenningskjördæmum, þannig að samkv. frv., eins og það kom frá Nd., eiga þeir ekki að vera færri en 18 og ekki fleiri en 36 í tvímenningskjördæmum, en í einmenningskjördæmum ekki færri en 12 og ekki fleiri en 24. Nú er á það að líta, að sum einmenningskjördæmi eru jafnvel mannfleiri heldur en sum tvímenningskjördæmin. Þess finnast a. m. k. dæmi, og þá sýnist okkur vera óeðlilegt, að fleiri meðmælenda væri krafizt í slíkum tvímenningskjördæmum heldur en í hinum, og urðum því sammála um að láta sömu tölu gilda um þetta eins og verið hefur, og jafnt í einmennings- og tvímenningskjördæmum. Þá er brtt. við 97. gr., sem meiri hl. varð sammála um að gera. En þannig stóð á, að segja má, að Nd. hafi gert sig seka um nokkurt ósamræmi í ákvörðun sinni, vegna þess að í hinum minni kjördæmum skipaði hún svo fyrir, að þar skyldu vera 2 kjördagar, en ákvað hins vegar, að kosningu skyldi vera lokið í síðasta lagi kl. 12 á miðnætti í hinum stærri kjördæmum, svo sem Rvík, þar sem allt að 25 þús. kjósendur greiða atkv. Það hefur oft komið fyrir, að nokkuð margir kjósendur hafa greitt atkv. eftir kl. 12 á miðnætti. T. d. var það svo í bæjarstjórnarkosningunum í marz s. l., að fjölmennur hópur skíðafólks kom ekki í bæinn fyrr en eftir miðnætti og átti þá eftir að kjósa. Okkur finnst miklu eðlilegra, að þetta ákvæði sé látið halda sér, eins og það var. Við meiri hl. n. leggjum því til, að þessu ákvæði Nd. verði sleppt. Varðandi hitt ákvæði Nd., að lögbjóða 2 kjördaga í sveitum, þá viðurkennum við að vísu, að við næstu kosningar, sem fara eiga fram um miðjan okt., þá geti verið full ástæða til að gjalda nokkuð varhuga um það að gæta þess, að allir kjósendur eigi raunverulega kost á því að greiða atkv. En okkur sýnist hins vegar of umfangsmikið að lögbjóða 2 kjördaga í sveitum, en nægilegt mundi að heimila það, þar sem svo stæði á, að ófærð eða illviðri hamlaði kjörsókn, og þá mætti nota hinn síðari kjördag eftir sams konar reglum og greinir í 134. gr. kosningal. Þar er gert ráð fyrir því, ef kosning ferst fyrir vegna illveðurs eða ófærðar, að boðað sé til kjörfundar á ný innan viku, en það er alls ekki gert ráð fyrir því, að kosning falli þá niður - eigi sér ekki stað. En við viljum rýma þetta ákvæði svo, að kjörstjórn megi byrja kosningu t. d. í tvísýnu veðri. En jafnvel þó að kjörstjórn byrji kosningu í tvísýnu veðri, en síðan komi á daginn, að eðlileg kjörsókn hindrist, þá viljum við, að það sé heimilt að boða til kjörfundar af nýju á þann hátt, sem í 134. gr. segir. Ég vonast til þess, að menn geti fallizt á þetta fyrir mæli, því að það fullnægir þeim óskum, að allir eigi að hafa jafna aðstöðu til þess að kjósa, hvað sem ófærð og illviðri líður. Með þessu er nægilega tryggilega um hnútana búið, en það afnemur hins vegar það óþarfa umstang, sem yrði því samfara að lögbjóða 2 kjördaga í sveitum. Mér finnst hér vera um heppilegan milliveg að ræða, og vil ég vænta þess, að hv. d. geti fallizt á þá sanngjörnu lausn þessa máls, sem með þessu er nú fundin. Loks er svo að minnast á brtt. hv. 1. þm. Eyf. Allshn. tók ekki formlega afstöðu til hennar, enda hygg ég, að ég fari með rétt mál, ef ég segi, að meiri hl. n. telur ekki ástæðu til þess að mæla með henni, heldur óskar þess, að hún verði felld. Mér skilst efni þessarar brtt. vera það, ef flokkur fær mann kosinn í tvímenningskjördæmi, þá leiði þar af, að hinn frambjóðandinn í tvímenningskjördæminu geti ekki náð. kosningu sem uppbótarþm. Ég sé enga ástæðu til þess að setja slík fyrirmæli. Mig skortir skilning á þeim rökum, sem kunna að vera fyrir þessu, og þar af leiðandi get ég ekki annað en mælt á móti þessari till. sem óeðlilegri breyt. frá því, sem verið hefur. Ég tel hana geta leitt til réttarskerðingar fyrir þau kjördæmi, sem hér eiga hlut að máli. Þetta mundi geta leitt til þess, að smákjördæmi, eins og t. d. Seyðisfjörður, fengju megnið af uppbótarþm., og það mundi leiða til hins fáránlegasta ósamræmis. Ég vona því, að þessi brtt. verði felld, en vænti þess, að frv. nái samþykki með þeim breyt., sem meiri hl. allshn. leggur til, að á því verði gerðar.



Ég hef ekki getað orðið sammála meiri hl. allshn. um brtt. á þskj. 161. Eins og gengið er frá ákvæðinu til bráðabirgða í Nd., er gert ráð fyrir því, að tveir kjördagar séu hafðir, þó ekki í þeim kjördeildum, sem eru innan kaupstaðar eða kauptúns, og ef öll kjörstjórnin er sammála og allir frambjóðendur eða umboðsmenn þeirra, sem mættir eru, samþykkja, má kjörstjórn þegar kosningu er lokið hinn fyrri kjördag, ákveða, að eigi skuli fleiri kjördagar vera í kjördeildinni, enda sé kjörbókin undirrituð af frambjóðendum og umboðsmönnum, sem samþ. hafa. Hafi 80% eða fleiri af kjósendum í kjördeildinni kosið eða fengið vottorð samkv. 85. gr., nægir einróma samþykki kjörstjórnar til slíkrar ákvörðunar. Ég held, að með þessu ákvæði hafi verið komið í veg fyrir það, að hægt sé að sýna hlutdrægni í kosningunum í haust. Ef 80% kjósa, er kosning allalmenn, og ekki heldur hægt að hafa einn kjördag, nema allir aðilar séu því samþykkir. Hv. Nd. hefur séð það, að nauðsyn bar til að setja þetta bráðabirgðaákvæði í frv. vegna kosninganna í haust. Ég fullyrði, að þeir, sem búa á Suðurlandi, og þeir, sem búa við sjó, gleyma því annað veifið, hve miklir erfiðleikar geta verið í sveitinni að sækja til kjörstaðar, og á þessum tíma eru jafnmiklar líkur til þess, að ófært veður verði til þess að komast á kjörstað, og ég hef ekki svo sjaldan ferðazt um sveitakjördæmi á þessum tíma árs, að ég viti ekki, að það er þá oft ófært fyrir mikinn hluta kjósenda að komast á kjörstað. Mér virðist líka meiri hl. allshn. fallast á það í orði, að kjördagar verði tveir. En fyrir þessu hugsar meiri hl. á þann hátt, sem ég get alls ekki fallizt á og kemur fram í þeim brtt., er hér liggja fyrir, sem gefa opna leið fyrir stórkostlegt ranglæti, ef að l. verða, eins og ég skal sýna fram á. - Í brtt. felst það, að undirkjörstjórn geti, sé hún því sammála og því sé ekki mótmælt af frambjóðendum eða umboðsmönnum þeirra, framlengt kosninguna, ef illviðri eða ófærð hindri eðlilega kosningu í einhverri kjördeild, og skuli þá kjörfundur boðaður á ný samkv. fyrirmælum 134. gr. Nú er auðsætt í fyrsta lagi, að ef kjördeild skyldi samþykkja, að kjördagar verði tveir sökum óveðurs, eins og gert er ráð fyrir, að þeir geti orðið, þá er þar með ekki sagt, að hægt sé að koma því til fólksins, að þeir verði tveir. -Við getum líka hugsað okkur það, að á kjördag sé stormur, hellirigning eða slydda eða m. ö. o., að veðrið sé þannig, að fólkið hugsi sem svo: Kosningarnar hljóta að verða framlengdar til næsta dags.

Vill ekki hv. ræðumaður athuga 134. gr.?

. Ég þarf ekki að athuga hana til þess að sjá, að þetta getur hent sig. - Og því verði kjósendur margir hverjir rólegir á kjördaginn, en komi síðan á kjörstað næsta dag, en þá sé allt lokað og læst og kosningum þegar lokið. Svo er annað. Við skulum segja, að einn frambjóðandinn eigi fylgi nálægt kjörstað og geti því komið öllu sínu fólki á kjörstað. Það gætu og legið aðrar ástæður til þess. Hann gæti t. d. átt betri bílakost til þess að koma kjósendum á kjörstað. Um kvöldið er sama sem ekkert komið af kjósendum andstæðingsins. Þá á það að vera undir honum komið, sem hefur fengið flest af sínum atkv., hvort kosningunni skuli haldið áfram eða ekki. - Svo mikið er víst, að Alþ. getur undir engum kringumstæðum verið þekkt fyrir, að annað eins og þetta geti náð fram að ganga. Og í þriðja lagi: Það getur staðið þannig af sér, að frambjóðandi eins flokks getur átt þetta 2, 3 og 10 atkv. í einni kjördeildinni, - ég hef um 3 dæmi í huga við fljóta umhugsun -, og annar frambjóðandi haft um 200 atkv. í kjördeildinni, þá á það að vera lagt á vald frambjóðanda eða fulltrúa hans, hvort margt fólk fær að kjósa eða ekki. Ég hef ekki séð þessi ákvæði fyrr en í dag og hef í fljótu bragði séð þessa þrjá megingalla á brtt. um þetta atriði, sem er fullkomlega nóg til þess, að Alþ. á á engan hátt að sjá sér fært að ganga inn á þetta, sem yrði til þess að bjóða hlutdrægninni og ranglætinu heim. Vitanlega er ég og ósammála því að fækka meðmælendum í tvímenningskjördæmum, og ég tel ástæðulaust að vera að ýta undir framboð í tvímenningskjördæmum, ef ekki er hægt að fá 18 meðmælendur. Að lokum vil ég jafnframt segja það, að ég er ósamþykkur því að fella niður ákvæði, er kom frá Nd., um, að atkvæðagreiðsla megi ekki standa lengur en til kl. 12 á miðnætti. Með brtt. er opnaður möguleiki fyrir alla kaupstaði að hafa kjördaga tvo, ekki til bráðabirgða eins og í sveitunum, heldur um ótakmarkaðan tíma, því að það er vitanlega hægt að haga því svo í kaupstöðunum, að verið sé að kjósa alla nóttina. Ég er því undrandi yfir því, að meiri hl. allshn. skuli á sama tíma sem hann er að mæla á móti því, að kjördagar í sveitum séu hafðir tveir til bráðabirgða, þá er hann að opna leið fyrir alla kaupstaði að hafa tvo kjördaga um ótakmarkaðan tíma, þar sem það er vitað mál og augljóst, að miklu erfiðara og tafsamara er að sækja kjörstað í sveit en í kaupstað.



Við þm. Eyf. höfum borið fram brtt. á þskj. 151 við 128. gr. frv. Hún er um varaþm. í tvímenningskjördæmum, að þá skuli nema af landslista flokks, sem ná kosningu sem varam. í tvímenningskjördæmi. Tvær ástæður liggja til þessa. Í fyrsta lagi getur komið fyrir, að flokkur fái báða þm. kosna í tvímenningskjördæmi. Þá verða hinir tveir varaþm., og má hvorugan þeirra missa til að vera landsk. En það horfir öðruvísi við í Rvík, og ætlumst við til, að ákvæðið haldist hér, því að það mun ekki koma fyrir hér, að einn flokkur fái alla þm. kosna, a. m. k. ekki, á meðan við búum við núverandi skipulag, og það mun því alltaf verða af nógum að taka til að vera varaþm., þó að sá næst hæsti á lista verði landsl. þm. Það má nú e. t. v. segja, að þetta muni ekki koma að mikilli sök, en okkur flm. finnst þetta þó ekki rétt, að þeir verði teknir í allt annað og því engir varaþm. En það skal játað, að þetta er þó aukaatriði frá okkar sjónarmiði séð. Aðalástæðan fyrir brtt. okkar er sú, að við teljum, að frv. óbreytt geti komið svo hrapallega í báða við allt lýðræði, að það sé ekki viðunandi, og ætti sízt af öllu að vera þolað af þeim mönnum, er tala mikið um umhyggju sína fyrir lýðræðinu. - Ég vil biðja hv. frsm., þar sem hann virtist vanta rök fyrir máli sínu, að hlusta þó á það, er ég hef að segja. - Nú getur það komið fyrir í tvímenningskjördæmum, að stærsti flokkurinn fái einn þm. kosinn, en sá næst stærsti líka einn þm. og næsti maður á lista hans verði líka landsk. Ég skal taka dæmi úr því kjördæmi, sem ég er kunnugastur í. Þar fékk annar flokkurinn um 1580 atkv. og hinn um 1080 atkv. við síðustu kosningar. Eftir hinum nýju kosningal. á hvor flokkanna að fá einn þm. og minni flokkurinn auk þess einn uppbótarþm., svo að sá flokkurinn, sem fær 1580 atkv., fær einn þm., en sá, er fær 1080, fær tvo þm. - Nú býst ég við, að hv. frsm. n. segi, að uppbótarþm. séu ekki þm. kjördæmisins og því komi það ekki málinu við.

Vill ekki hv. þm. gera grein fyrir því, hvar í röðinni þessi uppbótarþm. er?

. Hann mun fá 3/4 af atkvæðamagni listans og þá má telja líklegt, að annar maður á listanum verði uppbótarþm. Hann hefði fengið um 800 atkv., skilst mér. - Framsfl. hefur ekki talið það rétt, að 1/3 hluti hefði sama rétt og 2/3 álitið það vera lýðræði, en hvað er þá að segja um það, sem með þessu frv. getur átt sér stað, að meiri hl. fái einn þm., en minni hl. tvo þm. - Ég veit, að því er haldið fram, að landsk. þm. væru ekki þm. kjördæmis, en þeir telja sig það sjálfir og eins kjósendurnir. Svo er annað í þessu máli. Því hefur verið haldið fram af stuðningsmönnum stjskrbreyt., að hlutfallskosningar séu ákaflega sanngjarnar. Og ég játa, að það má færa ýmis rök því til stuðnings, að hlutfallskosningar séu sanngjarnar, þó að ég sé hæstv. atvmrh. sammála um það, sem hann sagði réttilega fyrir nokkrum árum, að hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum séu ekkert annað en vitleysa. En ef hlutfallskosningar eru sanngjarnar á annað borð, eins og þessir menn halda fram, þá skil ég ekki annað en að það sé þá heppilegast og bezt, að hlutfallskosningar séu ekki aðeins hér í Rvík, þar sem nú eru reglulegar hlutfallskosningar, og svo í þessum 6 kjördæmum, heldur sem víðast, þannig að minni hl. fái nokkurn rétt sem víðast. Nú s;r hv. frsm. n. það, að ef útilokaður er möguleiki fyrir því, að flokkur, sem kemur manni að við hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmi, fái auk þess uppbótarþm., þá leiðir það til þess, að uppbótarþm., sem boðið hafa sig fram í einmenningskjördæmum, fjölgar. Það verða fleiri einmenningskjördæmi, sem verða þessara hlunninda aðnjótandi samkv. till. okkar. Og ég skil ekki annað en hann frá sínu sjónarmiði hljóti að telja það gott. En einmitt það, að kjördæmi fær uppbótarþm., verkar að nokkru leyti eins og hlutfallskosning. Þess vegna held ég, að það verði ekki á móti því mælt, að þessi till. okkar Eyf. sé í alla staði sanngjörn. Og hún raskar ekki á neinn hátt þeim höfuðtilgangi, sem allar þessar breyt. eiga nú að hafa, sem sé að jafna hlutfallið milli flokka. Hún kemur því vitanlega ekkert við. Hún er aðeins um það, hvaða einstaklingar eigi að verða landsk. þm. Hv. frsm. n. sagði í sinni ræðu, þegar hann fór að tala um þessa brtt., að sig skorti allan skilning á rökunum fyrir þessari brtt. Ég hygg, ef hann vill líta sanngjarnlega á þetta, að hann hafi nú fengið þessi rök og að þau séu alveg ómótmælanleg. Hvernig ætlar hann t. d. að halda því fram, að það sé lýðræði, að 1080 kjósendur fái tvo þm. kjörna af frambjóðendum í einu kjördæmi, en 1580 kjósendur í sama kjördæmi aðeins einn? Hann var að tala um það, að þetta gæti leitt til þess, að smá kjördæmi, eins og t. d. Seyðisfjörður, fengju marga þm., ef brtt. væri samþ. Ég álít það um smáu kjördæmin, að það geti ekki aukið þeirra möguleika neitt, þótt þessi brtt. væri samþ. Það eru nú þegar fullkomnir möguleikar á því, að Seyðisfjörður geti fengið uppbótarþm. á hlutfalli. En það eru einmenningskjördæmin í landinu, sem eru miklu fjölmennari en Seyðisfjörður, sem fengju aukna möguleika til uppbótarþm. á tölu. En hitt getur komið fyrir með því fyrirkomulagi, sem nú er, að Seyðisfjörður fái uppbótarþm. á hlutfalli. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál. En ef þeir menn, sem aðallega og eingöngu hafa staðið fyrir þessum breyt., sem verið er að gera á kosningatilhöguninni, standa á móti þessari brtt. okkar, þá gef ég ekki mikið fyrir það, að þeir hafi verið að bera lýðræðið fyrir brjósti, þegar þeir gerðu till. sínar um breyt. og báru þær fram.



Herra forseti. Út af brtt. á þskj. 161 um ákvæði til bráðabirgða, vil ég fyrir mína hönd lýsa yfir því, að ég er alveg samþykkur hv. þm. Str. (HermJ) um, að það sé óheppilegt, að hafa inni í þeirri setningu orðin: „og því sé ekki mótmælt af frambjóðendum eða umboðsmönnum þeirra“. Frambjóðendur og umboðsmenn þeirra eiga á engan hátt að hafa nokkuð um það að segja, hvort kosningu skuli frestað eða ekki. Það vald á að liggja hjá kjörstjórn, sem er valin til þess starfa að gæta réttlætis við kosningar og vera ekki „partisk“. Og venjulega, - þó að það sé ekki alveg ugglaust, - er það svo um kjörstjórnir, að þær eru skipaðar hlutlausum mönnum eða þá mönnum af öllum flokkum, ef hægt er að koma því við. Ég mun flytja brtt. um það, að þessi setning sé látin falla burt úr a-lið 3. brtt. á þskj. 161. Hitt, sem sá hv. þm. ræddi um, að kjósendur kynnu að koma að lokuðum dyrum næsta dag, er byggt á misskilningi, vegna þess að það er skýrt til tekið og greinilega, hvernig eigi að fara með þau mál, í 134. gr. kosningal., ef fresta þarf kosningu, og sé ég ekki ástæðu til að ræða það mál frekar.

Forseti (ÞÞ) : Mér hefur borizt skrifl. brtt. frá hv. þm. Barð. (GJ) við brtt. á þskj. 161 við ákvæði til bráðabirgða, um að orðin: „og því sé ekki mótmælt af frambjóðendum eða umboðsmönnum þeirra“ í a-lið falli burt. - Vil ég leita afbrigða um, að till verði tekin til meðferðar á fundinum.



Ég ætla ekki að taka þátt í umr. um það, sem hér hefur verið rætt, um meginatriði kosningal., heldur minnast nokkrum orðum á fáein atriði önnur í kosningal., sem mér virðast þess verð, að leidd sé athygli að, og mér finnst, að megi betur fara heldur en fyrir liggur í því frv., sem um ræðir, ef það gæti orðið til þess, að annaðhvort yrðu þau athuguð af hv. n., sem hefur haft málið til athugunar, eða þá, að þeim verði breytt með brtt. frá einstökum þm. En það er ekkert af því stórvægilegt. Það er þá það fyrsta í 6. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að kjördeildir geti orðið 4 í hreppi. Mér þykir satt að segja þetta nokkuð ríflegt. Ég viðurkenni fúslega, að það er nauðsyn á að opna möguleika á því að fjölga kjördeildum í hreppum, þar sem aðeins 1 kjördeild er, í 2 eða 3, en mér finnst helzt til rúmt að mega hafa þær 4. Ef t. d. hreppi yrði skipt í 4 kjördeildir, þá er því svo háttað, að ég tel, að varla séu til svo margir sæmilega fróðir menn í kosningal. til þess að skipa sæti í kjörstjórn í svo mörgum kjördeildum. Ég álít, að það mundi ekki víða vera þannig, en það gæti verið fyrir hendi. Ég vek máls á þessu til athugunar, hvort mönnum þykir rétt að breyta þessu. Þar næst vildi ég minnast á atriði, sem ég tók eftir í 57. gr. frv., eins og það nú liggur fyrir. Þar er talað um það, að þegar sendir eru atkvæðaseðlar, þá skuli senda undirkjörstjórn hverri jafnmarga seðla sem kjósendur eru á kjörskrá í hennar kjördeild og minnst 10% fram yfir. Mér finnst, að það ætti að ákveða vissan tiltekinn hundraðshluta fram yfir tölu kjósendanna á kjörskrá í kjördeildinni, en gefa ekki yfirkjörstjórn umráð yfir því, hvort eigi að senda meira eða minna af seðlum út í sveitirnar, þ. e., hvort eigi að leyfa þeim að senda kannske mikið fram yfir þessi 10% umfram kjósendatöluna. Ef þessi 10% fram yfir kjósendatöluna væru fastákveðin, þá væri það sæmilegt fyrir vanhöldum. En að segja: „Þeir eru nú ekki flinkari að kjósa þar en svo, að það er rétt að senda þeim 15% fram yfir,“ tel ég ekki ástæðu til. Ég vil binda þetta við 10%, en ekki leggja þetta undir mat yfirkjörstjórnar. Í 92. gr. frv. er til tekið, að kjósandi geti valið mann úr kjörstjórninni til að aðstoða sig við kosningu, ef hann er ófær um að framkvæma hana sjálfur sökum þess, sem til er tekið nánar í gr. Mér fyndist réttara að taka fram í þessari gr., að kjörstjórnarmeðlimum sé gersamlega óheimilt að bjóða kjósendum slíka hjálp. Það liggur á bak við ákvæði þessarar gr. sú meining, að það sé óheimilt, en ég álít rétt, að það sé skýrt tekið fram, af því að ég veit þess dæmi, þó að það kannske komi ekki oft fyrir, að örlyndir menn í kjörstjórn og framgjarnir, sem brenna í skinninu af kosningaáhuga, hafa boðið fram slíka hjálp. En slíkt á ekki að eiga sér stað, og því er rétt að útiloka þetta. Og mér virðist, að það eigi að setja í l. ákvæði um sektir við því að bjóða fram hjálp í slíkum tilfellum við kosningar. Þá er í 96. gr. smávægilegt atriði, sem ég vildi minnast á. Það er um atkvgr. kjósenda, sem ekki búast við að mæta á kjörfundarstað á kjördegi og kjósa því utan kjörfundar. Við fljótlegan yfirlestur finnst mér þar ekki nægilega skýrt tekið fram, hvort þessir kjósendur hafi rétt til þess að kjósa eða atkv. þeirra verði tekin gild á kjördegi, ef þeir svo verða staddir á kjördeginum í kjördæmi sínu. En ef kjósandi, sem hefur greitt atkv. utan kjörfundar, er staddur í sinni kjördeild kjördaginn, en mætir ekki á kjörstað, virðast ákvæði 96. gr. benda til þess, að atkv. hans, það er hann greiddi utan kjörfundar, skuli tekið gilt. Mér virðist eiga að setja skýrar takmarkanir í l. um það, hvort atkv. manns, greitt utan kjörfundar eigi að taka gilt eða ógilda það, ef hann er staddur í sinni kjördeild á kjördegi, en mætir ekki á kjörstað. Virðist mér vera komið í veg fyrir óþarfan glundroða og togstreitu, ef þetta væri skýrt tekið fram í l. Þá er eitt atriði enn, í 104. gr., sem er ekki stórvægilegt, en ég skil ekki vel, þar sem talað er um öryggi og frágang kjörbókar og að frambjóðendur megi setja innsigli sitt á. - Ég skil sem sé ekki, hvers vegna þar er til tekið, að frambjóðendur eða umboðsmenn þeirra eigi rétt á að setja innsigli sín á enda fyrirbandsins, en kjörstjórnir sem næst hnútnum. En ég hélt, að því nær sem innsiglið væri hnútnum, því tryggar væri gengið frá því. Ef kjörstjórnarinnsiglið bilar, þá er hitt eftir við endann. Ef það ólíklega skeði, að óráðvendni ætti sér stað innan kjörstjórnar, því ætti að ganga skýrt frá þessu lagaákvæði og leyfa að hafa innsigli frambjóðenda eða umboðsmanna þeirra sem næst hnútnum á eftir kjörstjórnarinnsiglinu. Í síðustu málsgr. þessarar gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir að kjörstjórn hefur gengið frá kjörgögnum samkv. fyrirmælum þessarar greinar, mega hin innsigluðu kjörgögn og innsigli kjörstjórnar eigi vera í vörzlu sama manns.“ Þetta er ekkert öryggisákvæði, þó að það eigi að vera þarna til öryggis. Og að síðustu gagnvart ákvæðinu til bráðabirgða um það, hvort kjördagur skuli vera einn eða hvort þeir megi vera tveir, þá þykir mér um það ekki nægilega skýrt tekið fram í frv. viðkomandi kauptúnunum sérstaklega, þar sem gert er ráð fyrir einum kjördegi. Það vill svo einkennilega til með þau, að það getur verið ágreiningur um það, hvort kjördeild eigi að heita kauptúnskjördeild, því að kauptún eru töluvert víða svo um landið, að sveitabyggð og kauptún fellur saman í eitt hreppsfélag og þá eina kjördeild, ef hreppnum er ekki skipt í fleiri kjördeildir. Mér finnst þetta ákvæði ekki nógu skýrt. Og mér finnst ekki rétt að láta hina dreifðu byggð gjalda þess, þó að kauptún sé innan kjördeildarinnar á einhverjum stöðum. Læt ég svo útrætt um þessi atriði, sem ég skýt hér fram til athugunar, ef hv. n. eða einhverjum hv. þdm. þætti ástæða til að gera brtt. um þessi atriði, sem mér þætti betur fara, að væru öðruvísi en í frv. nú.

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : Ég hygg, að það hefði verið að vissu leyti heppilegra, ef hv. þm. Str. hefði tekið þátt í athugun á þessu ákvæði til bráðabirgða í n., vegna þess að þá hefði ekki verið útilokað, að samkomulag hefði getað orðið um millileið í þessu. Samkomulag hefði þá ekki orðið út af misskilningi, sem á sér stað um þetta. Hann gerði ráð fyrir því í ræðu sinni, að menn gætu komið að lokuðum dyrum kjördaginn.

Ég er búinn að sjá ákvæði um það

. Eins er það, sem hann setti mest út á, að frambjóðendum eða umboðsmönnum þeirra væri gert mögulegt að hindra kosningu síðar. Þetta fannst mér hann leggja áherzlu á. Ég vil segja, að ef þetta sjónarmið hefði komið jafnskýrt fram í n. eins og hjá honum nú í umr., getur verið, að það hefði verið tekið upp í n. ég skal ekki um það segja. Nú hefur komið fram brtt. um það frá hv. þm. Barð. (GJ) að fella þetta ákvæði niður, og getur verið, að fleiri hv. þm. séu þeirrar skoðunar, að það væri heppilegra að fella það niður. Ég fyrir mitt leyti er engan veginn lokaður fyrir þeirri hugsun, sem í þessu felst. Ég gæti hugsað mér samkomulag á þessum grundvelli. Og m. a. til þess að athuga það, vildi ég fyrir hönd n. mælast til þess, að þessar brtt. verði teknar aftur til 3. umr. Og ég lýsi yfir, að brtt. við bráðabirgðaákvæðið er tekin aftur til 3. umr., þ. e. 3. brtt. Að lögboðnir séu um alla framtíð 2 kjördagar í kaupstöðum, þó að brtt. 161,2 sé samþ., er hrein fjarstæða. Það er náttúrlega hægt fyrir menn að mála mynd af ónefndri persónu á vegginn, ef menn vilja í þessu sambandi. En ég veit, að það hefur verið svo, að kosningu hefur aldrei verið lokið fyrir kl. 12 á miðnætti hér í Rvík, og hefur það þó aldrei leitt til þess, að kjördagar hafi orðið tveir fyrir það. Enda mundi sýnu hægara að „organisera“ kosningu í sveitum heldur en í kaupstöðum í þessu skyni, ef vilji til þess væri fyrir hendi. Annars legg ég ekkert sérstaklega mikið upp úr því, hvort kjörfundi er slitið kl. 1 á miðnætti í kaupstöðum eða ekki. En ég tel það yfirganganlegt ósamræmi, þegar viðvíkjandi kosningunum í haust eru ákveðnir tveir kjördagar fyrir sveitirnar, ef á þarf að halda, en jafnframt er lagt til, að fyrirskipað verði fyrir ótiltekna framtíð að loka kjörfundi kl. 12 á miðnætti í kaupstöðunum, t. d. hér í Rvík, þar sem eru um 2o þús. kjósendur. Saga þess, hvernig þessi till. er til orðin, er sú, að Sigurður Jónasson hélt, að sinn hlutur yrði betri við kosningarnar, ef lokað væri kl. 12, en þá till. tók kjörstjórn ekki til greina. Svo hefur einhver vinur hans tekið upp hans hlut með því að taka upp þessa firru hans hér í þinginu. En það er vitanlega alveg sjálfsagt að hafa kjörfund opinn svo lengi sem eftir núgildandi l. er nægileg kjörsókn til þess, hvort sem heldur er í sveit eða kaupstað. Og reynslan í mjög kappsömum kosningum hefur hvað eftir annað sýnt, að þessu atriði er engin hætta samfara. En eins og ég segi, legg ég ekki mikið upp úr því, hvort ákveðið er að loka kjörfundi í kaupstöðum kl. 12 á miðnætti eða ekki. En þar sem þessi till. er flutt til þess að koma fram réttar skerðingu gagnvart kaupstaðabúum, er ekki ástæða til að taka það sem góða og gilda vöru og sætta sig við það. Nú, varðandi það, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, þá er það rétt hjá honum, að það er hugsanlegt, eins og ákvæðin eru, að þm. verði bæði kjörinn sem aðalþm. og að annar komist að sem uppbótarþm. úr tvímenningskjördæmi frá sama flokki. Þetta hefur skeð áður. Mig minnir, að þetta kæmi fyrir í Skagafirði árið 1934. Tveir frambjóðendur Sjálfstfl. voru kjörnir ásamt einum framsóknarmanni. Annar sjálfstæðismaðurinn komst að sem kjördæmakosinn, en hinn sem uppbótarþm. Ég sé ekkert athugavert við þetta. Það gefur að skilja, að þm. er ekki kosinn, nema þær lýðræðisreglur, sem verið er að setja, gefi tilefni til þess. Ef aðrir þm. fá hærri atkvæðatölu, eru þeir kosnir. Þess vegna er lýðræðinu algerlega fullnægt. Það eru ekki sérlega miklar líkur til þess, að þm., sem býður sig fram í tvímenningskjördæmi, nái kosningu, ef annar er kosinn fyrir það kjördæmi af þeim lista. Ef það kemur fyrir, er það vegna þess, að miðað við önnur kjördæmi er atkvæðatala þeirra svo há, og þá liggur í augum uppi, að hann á að vera kosinn, og það er brot á lýðræðinu, ef hann er það ekki. Og þá, sem beita sér fyrir því, að fámennu kjördæmin fái að kjósa sinn þm. með tiltölulega fáum kjósendum - sem ég er sízt á móti -, en telja þetta brot á móti lýðræðinu, fæ ég ekki skilið, og í dæminu, sem hv. þm. tók af einu kjördæmi, tel ég ekki nema rétt, að það fengi uppbótarsæti, ef talan lægi fyrir. En hann þarf ekki að vera hræddur um þetta. Fyrst er það, að kjósendum fækkar, vegna þess að Siglufjörður er skilinn frá, og auk þess fær sá flokkur, sem kemur til mála, að fái þm. kjörinn og uppbótarþm., ekki þarna svo mörg atkv. miðað við önnur kjördæmi. Það eru þannig sízt nokkrar líkur til þess, þegar tekið er tillit til fækkunarinnar með Siglufirði og færri uppbótarþingsæta, að hér verði neitt það lýðræðisbrot. sem hann aðallega talaði um, svo að ég sé ekki, að þessar aðfinnslur séu réttmætar. Því að það er fyrst og fremst þetta, sem ég benti á, að kjósendum fækkar stórlega, og uppbótarþm. hjá þessum flokki, sem kemur til greina, hlýtur líka að fækka, ef l. eiga að ná tilgangi sínum, og flokkurinn fær kjörna menn í tvímenningskjördæmunum, svo að mér finnst, að hv. 1. þm. Eyf. geti sofið rólegur fyrir því, að það yrði ekki í Eyjafirði, sem sjálfstæðismenn fengju 2 menn kosna í tvímenningskjördæmi, og finnst mér hann hafa litið á þetta af nokkrum misskilningi og sízt mælt þar rök. Ég get svo látið útrætt um þetta að sinni, þar sem brtt. okkar við ákvæði til bráðabirgða er tekin aftur til 3. umr.

Forseti (JJós) : Það væri æskilegt, að hægt væri að koma þessari umr. frá á þessum fundi, en enn þá eru þrír á mælendaskrá og mikið liðið á fundartíma. Þó vil ég freista að halda áfram enn um stund, ef hægt væri að koma málinu til 3. umr.

Sigurjón Á. Ólafsson : Ég get verið fáorðari en ella, sökum þess að ég hef fallizt á að taka ákvæði til bráðabirgða aftur til 3. umr., en það voru þær umr., sem hér hafa orðið út af brtt., sem komu mér til að kveðja mér hljóðs. Það var hv. þm. Str., sem beindi þeim orðum til okkar nm., að mér skildist, okkar, sem vorum í meiri hl., að við skildum ekki íslenzka veðráttu og vissum ekki, að hún stöðvaði kjörsóknina, því að hann gengur út frá því sem gefnu, að það hljóti að verða þreifandi öskubylur á þeim degi, sem kosið verður. Við ræddum það í n., hvort það ætti að skapa tvo kjördaga og brjóta þá meginreglu, sem hefur verið í l. okkar frá fyrstu tíð, eins og ætlazt er til með bráðabirgðaákvæði því, sem hv. Nd. setti inn. Þessi miðlunarleið er umdeild, og skal ég ekki rökstyðja till. okkar, en við töldum nauðsynlegt að finna einhverja þá leið, sem þm. gætu orðið sammála um, til þess að koma fyrir kattarnef því, sem við teljum, að eigi ekki að vera í frv., tveimur kjördögum. Það hefur verið gagnrýnt, að of mikið vald sé gefið einum einstökum manni, frambjóðanda eða umboðsmanni hans. Um það má deila, en ég vil vekja athygli á því, að svo getur hagað til, að þeir flokkar geti verið í kjördæminu, sem engan mann eiga í kjörstjórn, og hvaða réttlæti er í því, að kjörstjórn sé skipuð mönnum úr einum eða tveimur flokkum, og beiti svo hina flokkana sennilega ofríki? Ég skal svo ekki fara nánar út í það. Um hitt atriðið, 2 kjördaga, vildi ég segja þetta: Ræðumaður lagði á það mikla áherzlu, hversu tveir kjördagar væru nauðsynlegir í sveitunum, og er rétt, að við gerum okkur ljóst, hvernig hlutfallið er milli kjörsóknar í sveitum og kaupstöðum. Ég hef hér hjá mér allar skýrslur yfir kosningar frá því 1916, en ekki hagskýrslu yfir kosningarnar 1916. Og það merkilega skeður, að kjörsóknin í sveitum, - en kosningarnar fara þá fram að haustlagi -, er hlutfallslega meiri en í kaupstöðum. Veður hefur sennilega verið gott, en það sýnir, að það getur verið gott veður, þótt þessi tími sé kominn. Við skulum taka árin 1919 og 1923, og er skemmst af því að segja, að kjörsóknin er þá í sveitunum fyllilega sambærileg kjörsókninni í bæjunum eftir því, sem hægt er að sjá. Ég ætla ekki að lesa upp tölur. Þær getur hver þm. séð. M. ö. o., í miklu fleiri tilfellum getur verið þess að vænta, að veðrið verði gott á kjördaginn en að það verði vont. Menn mála djöfulinn á vegginn og halda, að það verði fárviðri, þegar kosningarnar fara fram. Ég vildi þá fara nokkrum orðum um brtt., sem við gerðum við 27. gr., þar sem hv. Nd. gerði ráð fyrir að fjölga meðmælendum í tvímenningskjördæmum frá því, sem gert hafði verið ráð fyrir, en við, meiri hl. allshn., viljum færa í sitt upprunalega horf, eða í 12 fæst og eigi fleiri en 24 meðmælendur, og færum þau rök fyrir því, að við viljum ekki gera þetta að opinberum kosningum. Aukinn meðmælendafjöldi þýðir það, að verið er að gera kosninguna opinbera fyrir fámenna flokka. Við þekkjum það, að í sveitum er svo mikið flokksvald, að það getur verið óþægilegt fyrir menn, þótt flokksmenn séu, að þurfa að sýna sig sem opinbera meðmælendur, og ætla ég ekki að drótta því að neinum sérstökum flokki, en þetta er eitt af því, sem ég hef á móti því að auka meðmælendafjöldann. Frsm. hefur réttilega bent á það, að það á ekki að gera mun, hvort frambjóðendur flokks eru 1, 2 eða fleiri. Um hina breyt., að láta kosningu standa fram yfir kl. 12, vil ég segja, að það er svo mikið smámál, því að það er hvort sem er hægt að láta kosninguna hætta á 15 mín. fresti. Ég þekki þess dæmi í þrjú skipti, að skip hafa komið inn á höfn kl. 12. Þau ætluðu að koma fyrr, en gátu það ekki. Það var óveður í tveimur tilfellunum og smávegis vélarbilun í einu, sem olli töfunum. Þetta þýðir það, að ef það hefði verið hætt fyrr, hefðu þessir kjósendur verið útilokaðir frá því að neyta atkvæðisréttar síns. Því tel ég, að þetta eigi að standa eins og það hefur staðið og með vitund kjörstjórnar eigi að mega draga kosningu þann skamma tíma, sem nú er gert ráð fyrir. Ég lofaði hæstv. forseta því, að ég skyldi ekki verða langorður, en vildi aðeins minnast á þessi atriði.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Út af fyrirspurn viðvíkjandi innsigli og lakki, skal ég upplýsa, að kjörstjórnum er séð fyrir sérstöku númeruðu innsigli, svo að fyrir þessu verður að teljast séð. Viðvíkjandi lakki er það að segja, að kjörstjórnir munu sjá fyrir því, en hvort örðugleikar geta verið yfirvofandi á því að fá það, veit ég ekki, en ekki hefur maður heyrt þess getið. Þó mun rétt að athuga það nánar.



Það hefur komið hér fram sú hugmynd, að ekki mætti loka kjörstað fyrr en eftir kl. 12 í kaupstöðum, vegna þess að það hefði komið fyrir, að skip hefðu ekki komið inn fyrr en kl. 12, en mér skilst, að það hefði getað komið fyrir, að þau hefðu ekki getað komið fyrr en kl. 2 eða ekki fyrr en næsta dag. Það getur eins komið fyrir í sveitum, að bifreið bili. Þetta þarf ekki útskýringar við. Þetta eru ekki rök. Sama er um skíðafólkið, að það komi ekki fyrr en kl. 12, það kemur sjaldan svo seint og mundi alls ekki gera það, ef það vissi, að lokað væri kl. 12. Það er ekki hægt að bera á móti því, að með því, að ekki sé lokað kl. 12, eru tveir kjördagar í hverri kjörsókn. Þessu er ekki hægt að koma við í sveitum, því að ekki mega líða nema 15 mínútur á milli, svo að það mætti æra óstöðugan að haga því svo. En hins vegar má haga þessu svo í kaupstað. Og fyrst það má halda áfram eftir kl. 12, eru ekki nein takmörk fyrir því, hve langt það má halda áfram fram á næsta dag. Þess vegna er það svo, að það eru raunverulega tveir kjördagar í hverjum kaupstað, og þó að ekki sé kosið nema til kl. 2, eru það tveir kjördagar, því að það er komið fram á næsta dag. Næsti dagur er byrjaður, þegar kosning endar. Auk þess er þetta leiðinlegt fyrirkomulag og alls ekki eftir óskum margra kjósenda, því að eftir kl. 12 er byrjað að smala fólki, sem alls ekki ætlar sér að kjósa, og það verður fyrir ónæði. Hins vegar er auðvelt að ljúka kosningunni fyrir kl. 12 á miðnætti, því að víðast er það svo, að þetta er eins og að fara í næsta hús. Það er öðruvísi en að fara margra klukkutíma ferð í vondu veðri á vondum vegum, og auk þess geta ekki allir farið að heiman í einu. Þess vegna er það ranglæti, sem ég trúi ekki, að þessi hv. d. láti frá sér fara, að lögbjóða 2 kjördaga í kaupstöðum, en fyrirbyggja, að tveir kjördagar verði lögfestir í sveitunum fyrir þær kosningar, sem nú eiga að fara fram, og alveg eins má búast við, að verði í vondu veðri. Mér sást yfir það áðan, að þegar meiri hl. gerir það að till. sinni, að felld verði niður sú heimild, sem er í bráðabirgðaákvæðunum, eins og Nd. gekk frá þeim, að fjölga megi við næstu kosningar kjördeildum samkv. 6. gr. kosningal., þá er það ekki þar með fellt úr frv., og er það á misskilningi byggt. Viðvíkjandi því ákvæði, sem ég ræddi um áðan, þar sem gert er ráð fyrir þeirri breyt., að boða megi nýjar kosningar samkv. 134. gr., ef kjörstjórn og frambjóðendur eða umboðsmenn þeirra eru á sama máli um að hafa kosningar í tvo daga, var það á misskilningi byggt, sem þrír ræðumenn hafa minnzt á, sem ég hafði tekið eftir, er hv. þm. Barð benti mér á hann og játaði þá. En það er vitanlegt, að ný boð taka svo mikinn tíma í sumum hreppum, að það má heita frágangssök að hafa það fyrirkomulag, og það er sýnilegt, ef ganga á með boðin heim á hvern bæ í stórum hreppi, að ekki er hægt að halda áfram kosningu fyrr en eftir 2–3 daga, því að það tekur þann tíma fyrir kjörstjórn að ná til allra í kjördeildinni, og hygg ég, að þm. frá kjördæmum, sem eru sundurskorin og afskekkt, hljóti að sjá, að þetta er ekki framkvæmanlegt. Það hefur komið fram hjá hv. þm. Barð., að hann vill fella úr þau ákvæði, að frambjóðendur eða umboðsmenn þeirra geti haft áhrif á, hvort kosningu er haldið áfram eða ekki. Ég álít, að það sé þó til einhverra bóta. Það er auðsætt mál, eins og kom fram hjá öðrum þm., sem fylgir meiri hl. að málum, að kjörstjórnin getur verið skipuð alveg frá einum flokki, og má búast við því, að rökin falli með þeim flokki í þeirra kjördæmi, en það verðum við að viðurkenna, að sé eðlilegt. En ef kjörstjórn er skipuð mönnum frá fleiri flokkum, er það auðsætt mál og þekkist a. m. k., að þessir valinkunnu menn hafa flokkssjónarmið eins og aðrir, og það flokkssjónarmið getur að sjálfsögðu gert sig gildandi og getur ráðið því, ef einn flokkur hefur hag af því, að kosningum sé ekki haldið áfram, að hann geti gert sitt atkv. gildandi í kjörstjórninni um ákvörðun kjörstjórnar og komið í veg fyrir, að kosið verði síðar, þannig að það eru kannske ekki á þessu eins miklir agnúar, ef brtt. hv. þm. Barð (GJ) verður samþ. En þó eru á því fyrirkomulagi agnúar, sem nálgast þá agnúa, sem felast í brtt. 161,3, að frambjóðendur eða umboðsmenn þeirra geti komið í veg fyrir áfram haldandi kosningu. Og hæstv. Alþ. má undir engum kringumstæðum ganga þannig frá ákvæðum, og sízt að öllu um kosningar til Alþ., að hlutdrægni eins manns, ef hún er til staðar, geti ráðið því, að fjölda kjósenda verði sýnt ranglæti. Því að sá stóri munur er á bráðabirgðaákvæðinu eins og það er annars vegar og brtt. hv. þm. Barð. hins vegar, að eftir því, eins og það er, þarf öll kjörstjórn og frambjóðendur eða umboðsmenn þeirra að vera sammála um það, ef ekki á að hafa tvo kjördaga, að hafður sé aðeins einn kjördagur, enda sé fullnægt ýmsum öðrum skilyrðum til þess, að svo geti verið ákveðið. En eftir brtt. hv. þm. Barð. er þessu snúið við, þannig að eftir þeirri brtt. þarf samþykki allrar kjörstjórnar til þess, að kosningu megi halda áfram. Svo að þótt brtt. hv. þm. Barð. væri samþ., er samt eftir möguleikinn fyrir því, að einn kjörstjórnarmaður geti komið í veg fyrir áframhald kosninga. Ef til dæmis þannig hefði viljað til, að kjósendur eins flokks hefðu allir kosið á aðalkjördegi, en samt væru margir eftir á kjörskrá, sem ekki hefðu kosið, þá gæti einn maður í kjörstjórninni komið í veg fyrir, að þessir, sem eftir væru, gætu neytt kosningarréttar síns. Ég sé því ekki, að ákvæðið megi vera um þetta, heldur á þennan hátt, sem í brtt. hv. þm. Barð. er gert ráð fyrir. Ég álít, að þetta ákvæði megi ekki undir neinum kringumstæðum vera með öðru móti heldur en eins og hv. Nd. gekk frá því, þannig að til þess að hætta megi við að hafa tvo kjördaga, þurfi til þess samþykki allrar kjörstjórnar og frambjóðenda eða umboðsmanna þeirra, sem tryggir það, að enginn verður fyrir misrétti. En með því að snúa þessu ákvæði við er því boðið heim, að þeir, sem þykjast standa vel að vígi fyrri daginn, geti komið í veg fyrir, að kosið verði seinni daginn. Og af því að hv. þm. Barð. (GJ) hefur komið með þessa brtt. og ég hygg, að fleiri hv. þm. hugsi á sama hátt um þetta mál, þá vildi ég benda á, að sú breyt., sem í brtt. hans felst, er alls ekki nægileg við brtt. á þskj. 161. Hygg ég, að ég þurfi svo ekki að fjölyrða um þetta frekar, sérstaklega með tilliti til þess, að þessar brtt. verða teknar aftur til 3. umr., og gefst því tími til þess að athuga þær mínar.



Ég þarf ekki að eyða hér löngum tíma, því að hv. frsm. n, svaraði mér í raun og veru alveg út í hött, og býst ég við, að það sé af því, að hann tekur sína afstöðu um brtt. okkar þingmanna Eyf., áður en hann hefur heyrt rökin fyrir henni og skilið efni hennar. Og hann vill ekki genga frá þessari aðstöðu sinni, sem hann hefur tekið. Hann var í svari sínu að reyna að sýna fram á það, að ekkert væri athugavert við það, þó að frambjóðandi í tvímenningskjördæmi yrði uppbótarþm., þó að flokkur hans hefði komið manni að í hlutfallskosningu í því kjördæmi, vegna þess að það væri samkv. þessum l., ef það væri samkv. reglum, sem um það giltu, þá væri það eðlilegt og sjálfsagt og ekkert brot á móti lýðræði. Ég held, að við framsóknarþm., sem erum og höfum verið á þingi, höfum verið kosnir á alveg löglegan hátt. En þegar þingmannatölu hefur verið deilt í kjósendatölu hvers flokks fyrir sig, hefur komið í ljós, að hver þm. Framsfl. hefur haft að meðaltali færri kjósendur á bak við sig heldur en þm. annarra flokka, og hefur þetta því verið kallað lýðræðisbrot. Og af því stafar allt þetta tilstand, sem hér er nú. Mér er nú ómögulegt að skilja það, að það sé ekki sama lýðræðisbrotið, - ef hitt hefur verið lýðræðisbrot, - að flokkur fái 2 þm. kosna á þing af frambjóðendum í einu og sama tvímenningskjördæmi, þó að sá flokkur hafi mun færri atkv. í því kjördæmi heldur en annar flokkur í því sama kjördæmi hefur, sem þó aðeins fær einn þm. kosinn af frambjóðendum þar. Hv. frsm. meiri hl. n. var að minna ú það, að þetta gæti komið fyrir með núverandi fyrirkomulagi og það hefði komið fyrir í Skagafirði, að þar hefði Sjálfstfl. fengið annan þingmanninn kjördæmakjörinn við kosningarnar 1934 og uppbótarþm. að auki úr þessu kjördæmi, og þetta hefðu verið ágætir menn. Ég sé ekki, að það komi þessu máli beint við, hvort þar var um ágæta menn að ræða eða ekki. Það er vilji kjósendanna, sem á að ráða um það, hverjum þeir vilja fela umboð sitt. En bæði er nú það, að þegar þetta kom fyrir í Skagafirði, þá stóð þannig á, að flokkarnir, Sjálfstfl. og Framsfl., voru ákaflega líkir að stærð í því kjördæmi - ég hygg að Sjálfstfl. hafi þá haft þar ívíð fleiri kjósendur, þó man ég það ekki fyrir víst - og svo er líka hitt, að þetta stafaði af ranglæti, sem komst inn í kosningal. 1933. Þá átti ég sæti í stjskrn. hv. Nd., sem aðallega fjallaði um það lagafrv. Og eins og n. gekk þá frá því frv. og eins og hæstv. ríkisstj. lagði frv. fyrir, þá var svo ákveðið, eins og líka var alveg sjálfsagt, að við útreikning uppbótarsætanna ætti í tvímenningskjördæmum að deila með 2 í atkvæðatölu frambjóðendanna, vegna þess að flokkurinn fær ekki nema ½ atkv. fyrir hvert atkv., sem frambjóðanda í tvímenningskjördæmi er greitt, þegar báðir frambjóðendur flokksins eru kosnir á sama seðli. Í meðferð þingsins var svo þetta ákvæði fellt burt, og ½ atkv., sem frambjóðendur raunverulega fá í tvímenningskjördæmum, var reiknað sem heilt, þegar um útreikninga uppbótarþingsæta var að ræða. Ef rétt hefði verið farið að í þessu efni og þau atkv. verið látin falla á frambjóðendur, sem flokkunum raunverulega bar, þá hefði þetta ekki komið fyrir í Skagafirði. Svo kemur hitt ekkert málinu við í þessu sambandi, hvort hætta er á því í mínu kjördæmi, að svona fari. Ég veit, að það eru minni líkur til þess, að svona fari, vegna þess að Siglufjörður verður gerður að sérstöku kjördæmi. Og ég geri ráð fyrir, að Sjálfstfl. fái þar (í Eyjaf.) ekki ýkja mörg atkv. En það eru til fleiri tvímenningskjördæmi heldur en Eyjafjarðarsýsla. En þetta er ómótmælanlegt, að eins og frv. er nú, getur það komið fyrir, að minnihlutaflokkur í tvímenningskjördæmi fái þar tvo þm. kjörna af frambjóðendum þess kjördæmis, en meirihlutaflokkur, eftir sömu reglu reiknað, aðeins 1 þm. kjörinn á þing. Þessu getur hv. 5. þm. Reykv. (BBen) ekki neitað. Og hann skaut sér undan því að svara því, hvort það væri lýðræði, að minni hl. fengi þannig meiri rétt heldur en meiri hl. Er það lýðræði, ef það kemur fyrir í tvímenningskjördæmi, að flokkur fær 1500 atkv. við kosningar, en annar 1000 atkv., að sá flokkur, sem fær 1500 atkv., fái einn mann kosinn, en sá flokkur, sem hefur 1000 atkv., fái tvo þm. kosna fyrir kjördæmið? Því að það hefur sýnt sig, að það er bæði af uppbótarþm. sjálfum og fylgismönnum þeirra í kjördæminu litið svo á, að þeir séu þm. fyrir kjördæmið. Og ég sé ekki nokkra ástæðu til þess fyrir hv. frsm. meiri hl. n. eða aðra hv. þm. að leggjast á móti brtt. okkar Eyf. Því að eins og ég tók fram áðan, raskar þetta ekki á neinn hátt heildarniðurstöðu kosninganna. Ef þessar breyt. verða til þess, sem þeim er ætlað að verða, að hver flokkur fái þm. í réttu hlutfalli við atkvæðamagn sitt við almennar kosningar, þá verður þetta alveg nákvæmlega jafnt fyrir því, þó að brtt. okkar verði samþ. Landsk. þm. eða uppbótarþm. verða aðeins úr öðrum kjördæmum.

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : Hv. 1. þm. Eyf. (BSt) spyr að því, hvort það sé lýðræði, að þeir, sem meiri hl. hafa í tvímenningskjördæmi fái einn þm. kosinn, en minni hl. fái tvo þm. kosna þar. Það má segja, ef litið er á þetta kjördæmi eitt sér, að þetta sé ekki lýðræði. En niðurstaðan verður þessi: Því aðeins kemur það til greina, að sá flokkur, sem hefur minni hl. atkv. í slíku kjördæmi, eigi svo mörg atkv., sem afgangs verða frá öðrum kjördæmum, að hann eigi á þann hátt rétt til þess, bæði samkv. þessum l., sem hér er verið að setja, eins og hv. þm. réttilega gat um, og einnig samkv. réttum reglum lýðræðisins. Það, sem sagt, leiðir af afgangsatkv. úr hinum kjördæmunum. Þetta brýtur því ekki í bága við almennar réttarreglur, heldur leiðir af því, að það er verið að reyna að samræma kosningar í kjördæmunum við réttar reglur lýðræðisins. Það er orsökin til þess, að þetta kemur þannig út. Og hv. 1. þm. Eyf. vill halda á rétti kjördæmanna, og það viljum við líka. En við viljum það því aðeins, að það sé hægt að samræma það réttum lýðræðisreglum, sem hann hefur ekki viljað fallast á fram að þessu. Ég skal ekki þrátta við hv. 1. þm. Eyf. (BSt). En það er eitt atriði rétt í því, sem hann heldur fram og ég er fús til að taka til frekari athugunar. Ég skal játa, að mér sýnist hann hafa sýnt fram á, að það sé rangt að láta annan frambjóðandann þurfa að fá ¾ af öllum atkvæðunum. Mér skilst, að það sé sanngjarnt, að hann fái ekki nema helming af þeim. Og ég vil taka fyllilega til athugunar, hvort ekki er hægt að sameinast um brtt. um þetta atriði. Ég neita því, að það sé rétt, sem hv. þm. sagði, að það sé rétt að útiloka þessa menn alveg frá uppbótarsætum. Það væri rangt. Ef þeir fá rétt hlutfall, þá eiga þeir sanngirniskröfu á því, samkv. reglum lýðræðisins, að fá að hlotnast uppbótarsæti. En þá er eftir að finna hlutfallstöluna, sem eftir á að fara. Mér virðist hv. 1. þm. Eyf. hafa sýnt fram á, að það sé ósanngjarnt að miða við við atkv. Hitt sýnist mér eðlilegra að miða við helming atkv. Ég áskil mér þó rétt til að hugleiða þetta betur. Og þar sem ég játa, að hv. þm. hefur fært nokkur rök fyrir því, að rétt sé að miða við helming atkvæða, vil ég mælast til þess, - ekki endilega, að brtt. verði tekin aftur nú, en að þetta verði athugað áður en endanlega er gengið frá málinu. Viðvíkjandi dæminu, sem hv. 1. þm. Eyf. tók, er það að segja, að ég hef svarað því, bæði með þessu, sem ég nú sagði, og því, sem ég hef áður sagt. Varðandi það, sem hv. þm. Str. (HermJ) sagði, get ég verið mjög fáorður. En það er eitt, sem mér virðist honum skjótast ákaflega yfir í allri sinni röksemdaleiðslu. Ef tveir kjördagar eru lögboðnir, eins og hann ætlast til, að sé gert, þá skilst mér, að þeir eftir hans till. séu hvor á fætur öðrum, þannig að síðari kjördagurinn verði þá strax næsta dag eftir aðalkjördaginn. Nú er ég ekki kunnugur veðurfari úti um land. En hér í Rvík er það oft svo, ef slæmt veður er einn dag, að þá er því veðri a. m. k. ekki með öllu lokið næsta dag á eftir. Og ég get ekki betur séð, en það sé ákaflega varhugavert að láta tvo kjördaga vera með þeim hætti, sem þessi og fleiri im. þm. vilja, heldur sé hitt miklu heppilegra einmitt fyrir sveitirnar að hafa möguleika til frestunar á síðari kjördeginum, ef þörf er á, sem við viljum fallast á. Mér virðist það betra fyrir sveitirnar heldur en að hafa þá hvorn eftir annan; auk þess sem afleiðingin af því að hafa tvo kjördaga yrði sú víðast, að kjörsókn yrði mjög lítil fyrri daginn. Og ef veður yrði vont aðalkjördaginn, gæti brugðið til beggja vona með veðrið síðari kjördaginn og möguleika til þátttöku í kjörsókn. Mér virðist tilgangur löggjafans hljóta að verða sá að fá kjósendur til þess að sækja kjörstaðinn á þeim degi, sem til tekinn er sem aðalkjördagur. En ef reynslan sýnir, að á þessum aðalkjördegi hamlar óveður eða ófærð kjörsókn, þá eigi löggjafinn að gefa kjósendum möguleika á að fresta kosningunni. Og það er ráðgert í brtt. okkar. En hitt er annað mál, hver á að ákveða um það. Ég vil ekki hafa tvo kjördaga nema full ástæða sé til þess. Ég get fallizt á að athuga til 3. umr., hvort ekki er hægt að finna betri leið í þessu atriði heldur en felst í till. hv. þm. Str. Fyrir sveitirnar, hygg ég, að það fyrirkomulag sé miklu öruggara og vænlegra til góðrar kjörsóknar, sem felst í okkar till., heldur en sú meginhugsun, sem er í hinni till., þó að það skuli játað, að alltaf getur hitzt svo á, að óveður sé tvo kjördaga , þó að þeir séu með millibili. En fyrir slíkt verður aldrei girt með nokkurri vissu.



Það er aðeins eitt atriði, sem ég vildi athuga, sem haldið hefur verið fram, en mun vera byggt á misskilningi. Það er viðvíkjandi boðun á öðrum kjördegi. Það hafa verið færð fram rök, sem ég vil svara strax, svo að hv. þdm. geti hugleitt þetta. Þó að boðaður verði nýr áframhaldandi kjördagur, sem mun oft geta þurft tvo daga til að gera, t. d. ef kosið er fyrst á laugardag, og svo notaður sunnudagurinn og mánudagurinn til þess að boða kjördag, þá er það alveg undir hælinn lagt, hvort það yrði til bóta og í sjálfu sér ekki meiri líkur fyrir því, að það verði til bóta, eins og hér hefur verið sett fram. Og jafnframt má benda á það til viðbótar, að það er ákaflega óhagkvæmt að þurfa að eyða tveimur dögum til þess að boða nýjan kjördag og bíða með talningu atkvæða eftir því, að þessi boðun, sem á eðlilega að komast inn á hvert heimili, geti farið fram og nýr kjördagur þannig auglýstur. Ég get t. d. bent á það, að í norðurhluta Strandasýslu, þar er það ekkert lítið verk í Árneshreppi að boða kjördag.

Ætli það megi ekki nota útvarpið?

Útvarp er ekki á öllum bæjum, - og ég geri ráð fyrir, að það sé einnig svo víða í Barðastrandarsýslu og Ísafjarðarsýslum, að það sé ekkert áhlaupaverk að boða nýjan kjördag, fara t. d. norður eftir öllum Ströndum til þess að boða nýjan kjördag allt norður í Skjaldarbjarnarvík, sem er um 40 km ferð. Líka má telja Múlasýslur í þessu sambandi; þar er ákaflega erfitt að boða nýjan kjördag. Þannig getur síðari kjördagurinn dregizt og talning atkv. eftir því, ef gengið er út frá því að boða sérstaklega síðari kjördaginn, eftir að séð er veður á aðalkjördaginn. Þetta þurfa hv. þm. m. a. að athuga fyrir 3. umr. málsins.



Við þm. Eyf. höfum gert brtt. við frv. um að bæta Ólafsfirði við þá staði, þar sem fyrirhugað er að reisa síldarverksmiðjur. Það má segja um Ólafsfjörð eins og þá tvo staði, sem við höfum áður lagt til, að bætt yrði inn í frv., - þótt sú till. fyndi ekki náð fyrir augum hv. d. -, að síldarmið eru þar góð úti fyrir og aðstaða ágæt til að hafa þar síldarverksmiðju, þegar búið er að laga höfnina. Þar er nú verið að koma upp rafmagnsstöð, og mundi hún verða verksmiðjunni til mikils hagræðis, en hins vegar mundi verksmiðjan verða til þess að styðja þetta fyrirtæki, sem Ólafsfirðingar eru nú að ráðast í. Vænti ég þess, að hv. d. sýni till þessari velvilja.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Ég get sagt um þessa till. það sama og fyrri till. frá þessum tveimur hv. þm. um að bæta inn í frv. Dalvík og Hrísey, að ég verð að fara fram á, að þeir taki hana aftur, til þess að frv. geti náð fram að ganga. Ég ætla ekki að fara að þrátta við hv. flm. um það, hvort rétt kunni að vera að koma upp verksmiðjum á þessum stöðum einhvern tíma síðar meir. Það getur vel verið rétt, að þar séu góð skilyrði til þess konar atvinnurekstrar. En mér sýnist svo mikið áætlað í frv., að ekki muni vera rétt að bæta þar á, því að frv. yrði þá að fara aftur til Nd., og þar mundu eflaust koma fram margar till. um nýja staði, er ættu ef til vill sama rétt á sér. Ég fer því fram á það við hv. d., að hún samþykki ekki þessa till., ekki af því að ég sé á móti Ólafsfirði fremur en Dalvík eða Hrísey, heldur til þess, að frv. geti náð fram að ganga.

Frsm. (Hermann Jónasson) N. er sammála um það að afgreiða þetta mál á þann hátt að veita þessa söluheimild. Þetta mál var hér fyrir hæstv. Alþ. í fyrra, og var þá mælt með því af hv. allshn., að þessi sala færi fram, og nú er hún fyrir hendi. Þessar jarðir, sem hér á að selja, eru Ólafsvík og Ytri-Bugur. Ólafsvík er fyrst að fremst ætluð sem lóð undir þorpið Ólafsvík. Hin jörðin er fyrst og fremst ætluð sem beitiland fyrir skepnur þorpsbúa og jafnframt sem slægjuland. Ég álít, að hæstv. Alþ. geti með góðu móti fallizt á að verða við því að selja þessu þorpi (Ólafsvík) þær jarðir, sem hér um ræðir, enda er það í samræmi við þá stefnu, sem Alþ. hefur áður tekið í þessum málum, að þorpin eigi sjálf jarðirnar, sem þau standa á. Að mörgu leyti hefur mér virzt, af þeirri reynslu, sem ég hef fengið í þessum málum, að það sé nauðsynlegt, að slík sala geti gengið fram. Það eru eindregin tilmæli allshn., að þessi sala geti farið fram. Ég vil svo óska eftir, að þessu máli verði vísað til 3. umr.



Mál það, sem hér er til umr., flutti ég á síðasta þingi. En þá var sá ljóður á, að ekki hafði fengizt samþykki sýslunefndarinnar á Snæfellsnesi um málið. Þess vegna varð það að samkomulagi milli mín og allshn., að ég tæki málið til baka. En allshn. lýsti hins vegar yfir því, að hún mundi hefja málið að nýju, ef það kæmi aftur fyrir og hún yrði eins skipuð. Nú hefur svo farið, að hér á þessu þingi hefur málið aftur komið fyrir, og hefur hv. allshn. haldið loforð sitt, enda þótt hún sé nú annan veg skipuð en á síðasta þingi. Ég vil svo aðeins þakka hv. n. fyrir góða afgreiðslu hennar á málinu og vil vænta þess, að það fái góðan byr gegnum þingið.