Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég vil lýsa yfir því, að fyrir tveimur dögum sendi ég símskeyti til konungs og baðst lausnar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, og var það gert eftir ósk, sem um það hafði komið frá þm. Framsfl. í gær barst mér svo hljóðandi skeyti frá konungi: „Eftir að Vér höfum meðtekið skeyti yðar, dags. 15. þ. m., og af þeim ástæðum, sem þér takið þar fram, veitist hér með yður sem forsætisráðherra og fjármálaráðherra, dómsmálaráðherra Magnúsi Guðmundssyni og atvinnu- og samgöngumálaráðherra Þorsteini Briem lausn frá ráðherraembættum, og óskum Vér jafnframt, að þér og þeir annist embættisverk ráðherranna eins og hingað til, þar til önnur skipun verður gerð. Christian R.“ Þetta tilkynnist hér með hv. deild.

Jón Baldvinsson Út af þessari tilkynningu langar mig til að fara fram á það við hæstv.forsrh., að hann lesi upp þau skeyti, er hann hefir sent til konungs. Ástæðan til þess er sú, að í tveimur stuðningsblöðum hæstv. ráðh., þar sem frá efni þessara skeyta hefir verið skýrt, er það gert á tvo misjafna vegu. Annað blaðið hefir skýrt svo frá, að lausnarbeiðnin hafi komið fram vegna ályktunar Framsfl., en í hinu blaðinu er svo frá skýrt, að aðeins meiri hl. Framsfl. hafi óskað þess. Nú kom það ekki í ljós af orðum hæstv. ráðh., hvor frásögnin er réttari, og fyrir því óska ég, að hann lesi upp umrædd skeyti.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Umrædd skeyti hefi ég ekki við hendina, en úr þessum vafa er þó hægt að leysa, því hv.þm. geta fengið að sjá þau, er þeir vilja. Til konungs sendi ég aðeins lausnarbeiðnina, en konungsritara sendi ég nánari skilgreiningu og gat þess þar, að það væri að ósk Framsfl., að lausnarbeiðnin væri send. En skeytin, sem send hafa verið, getur hver hv.þm. sem vill fengið að sjá. Á 12. fundi í Nd., s. d., utan dagskrár, mælti

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Fyrir tveimur dögum símaði ég til konungs lausnarbeiðni fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Þessi lausnarbeiðni var send í tilefni af því, að þingflokkur framsóknarmanna hefir óskað þess, að stjórnin segði af sér. Í gær barst mér svo hljóðandi skeyti frá konungi: [Sjá aðframan]. Þetta tilkynnist hér með hv. deild.

Héðinn Valdimarsson Það hafa staðið fregnir í stjórnarblöðunum, „Nýja dagblaðinu“ og „Heimdalli“, að stjórnin hefði sagt af sér, áður en hæstv.forsrh. skýrði frá því. En blöðin skýrðu frá þessu á tvo vegu. Annað segir, að forsrh. hafi skýrt frá því í skeyti til konungs, að Framsfl. hafi óskað þess, að stj. segði af sér, en hitt segir, að meiri hl. flokksins hafi óskað þess. Nú gerir þetta dálítinn mun, því að það verður ekki séð, hvort stj. hafi traust á bak við sig eða ekki. Vildi ég því óska, að hann læsi skeyti það, sem hann sendi konungi, eða gæfi þingi aðgang að því.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég hefi ekki þessi skeyti meðferðis, en get svarað fyrirspurn hv.þm. Þar sem ég baðst lausnar fyrir hönd stj., þá gerði ég þá grein fyrir, að þingflokkur Framsóknarflokksins hefði óskað þess. Gat ég ekki um meiri eða minni hl., sem ekki var heldur ástæða til, heldur þess eins, að þingflokkurinn í heild hefði óskað. En skeytið get ég sýnt hvenær sem er. Ennfremur gaf ég konungsritara upplýsingar um formenn flokkanna og styrkleika þingflokkanna. II. Afgreiðsla þingmála. Á 29. fundi í Ed., 8. des., utan dagskrár, mælti

Eiríkur Einarsson Brtt. þá á þskj. 49, er ég ber fram, flyt ég af tveimur ástæðum: Þeirri fyrst, sem vitanlega er aðalástæðan, að það er álit mitt, að þá réttarbót, sem hér er farið fram á, beri að gera, og hinni, að beiðni og till. um þetta hafa komið fram frá ýmsum kjósendum mínum. Að vísu hefir það nú verið svo, að nokkurt hik hefir verið á mér um að bera þessar till. fram. Ber þar fyrst og fremst til, að aukaþingi þessu er fyrirhuguð stutt seta. Var því vafasamt, hvort slíku máli bæri að hreyfa. En það hefir gefið mér vind í seglin um að bera mál þetta fram, að ýms önnur mál eru fram komin, sem ekki virðist meiri ástæða til að hreyfa. Auk þess hefir nú í Nd. verið borin fram stórfelld brtt. við þessi sömu l. En þar sem þær brtt. falla ekki saman við það, sem hér er flutt, varð eigi undan því skotizt að bera fram þessar brtt. við l. Það er líka svo, að aldrei er ótímabært að bera fram þau þingmál, sem orðið geta til hagsbóta, svo framarlega sem nokkur von er um, að tími vinnist til að koma þeim fram eða þoka þeim áleiðis. Þá ætti það og að flýta fyrir því, að þetta mál geti gengið fram, að því er ætlað að verða samferða breyt. á l., sem nú er fyrir þingdeildinni og nauðsynlegt er talið, að fái afgreiðslu. og er nú þegar nokkuð komin áleiðis. Þá herðir það enn á nauðsyn þess að flytja málið nú, að kreppulánal. er ætlaður skammur aldur. Nauðsynlegar breyt. þurfa því að koma strax, ef þær eiga að verka. Aðalþing verður ekki haldið fyrr en að hausti, en þá er ætlazt til, að framkvæmd l. verði langt komin. Eftir þennan formála kem ég svo að sjálfum brtt. Er um tvær aðalbreyt. að ræða. Sú fyrri er, að það skilyrði 1. fyrir lánveitingu úr Kreppulánasjóði, að bændur hafi nægan bústofn, falli niður. Að því álít ég réttarbót. Það skilyrði má ekki ráða því, hvort bóndi telst lántökuhæfur eða ekki. L. hafa það markmið að rétta hag bænda frá því, sem komið er. Þegar svo djörf hugsjón er tekin til framkvæmda, þá má og ber á það að líta, hver dugur er í þeim mönnum, sem hjálpað er, frekar en það, hvort þeir eigi nægan bústofn á þeim tíma, sem hjálpin skal veitt. Svo getur staðið á margra hluta vegna, að bústofninn hafi rýrnað. Framkvæmdir og umbætur á jörðunum hafa getað rýrt bústofninn í bili hjá þeim, sem vilja reynast skilamenn. Og þótt Kreppusjóðsstjórnin kunni að vilja sjá í gegnum fingur við slíka menn, þá er henni þó markaður bás með l. eins og þau eru nú. Framtíðarskilyrði margra slíkra bænda geta og orðið allgóð, t. d. þar, sem börn eru að komast upp og fara að létta undir, enda þótt bóndinn hafi í bili orðið að fækka búfé sínu vegna uppeldis og menningar barnanna. Annað, sem valdið getur rýrnun á bústofni í bili, er veiki í búfénu. Svo er það t. d. sumstaðar nú, þar sem ormaveikin hefir geysað í sauðfénu. Ættu bændur hér frekar að njóta en gjalda slíkra ósjálfráðra óhappa. Hin settu skilyrði lagagr. eru næg, þótt þessum lið sé sleppt, enda er hann ósanngjarn. Þeim bændum ber að hjálpa, sem hafa búrekstur að aðalatvinnuvegi, enda þótt þeir, vegna þess að þeir vildu vera skilamenn eða af ýmsum ástæðum, er nefndar hafa verið, hafi orðið að fækka búfé sínu í bili. Hitt atriðið í brtt. er frekar formsatriði. Það fer fram á breyt. á því, hvernig fyrir skuli komið auglýsingu til skuldheimtumanna. Það hefir sjálfsagt legið næst gamalli venju að auglýsa hvern og einn, eins og l. ákveða nú. Sú regla að auglýsa í Lögbirtingablaðinu - áður í dagblaði - vegna gjaldþrots eða nauðasamninga var sjálfsögð, þegar einn og einn maður átti í hlut, enda voru þá bú þeirra manna tekin til róttækari meðferðar en gert er ráð fyrir samkv. þessum l. Nú vildi ég, að tekið væri til athugunar, hvort ekki mætti haga þessu öðruvísi og á þann hátt, að Lögbirtingablaðið þyrfti ekki að geyma nöfn þessara manna. Þess ber að gæta, að hugsunarháttur almennings hefir á mörgum sviðum breytzt. T. d. voru fyrrum úrskurðir um flutning fátækra milli sveita birtir í Stjtíð. Nú má segja, að þetta sé annað mál. En ef mannúðarmál nútímans er annað og meira en glamur eitt, því þá ekki að hlífa mönnum við óþarfa sársauka. Og þó till. mínar komi of seint fram, þá ber þó að leiðrétta það, sem leiðrétt verður. Þótt nú umsóknir margra til Kreppulánasjóðs séu komnar á stað, þá er þó enn mikið eftir. A. m. k. er mér kunnugt um, að svo er í Árnessýslu - því miður. Menn hafa hikað við að láta auglýsa sig á þennan hátt. Þá kemur spurningin, hvort sú till., er ég ber fram, er jafnörugg og hin aðferðin, auglýsing einstaklinga. Ég svara þeirri spurningu játandi. Og til öryggis hefi ég leitað álits lögfræðinga, sem mikla reynslu hafa um slík mál, og hafa þeir ekkert það fundið, er lögformlega stríði gegn því, að sú leið sé fær, er brtt. mínar gera ráð fyrir. Till. mín er sú, að allar hreppsn. kveðji til almenns sveitarfundar með a. m. k. 8 daga fyrirvara, og boði á þann fund alla þá, sem ætla að sækja um kreppuhjálp. Á fundinum er samin skrá yfir alla þá, er sækja um kreppulánin og eigi hafa sótt áður eftir hinu eldra fyrirkomulagi. Sú skrá er síðan send til héraðsn., en hún sendir hana, ásamt nauðsynlegum gögnum, stjórn kreppusjóðs. Þegar stjórn kreppusjóðs hefir fengið umsóknirnar í hendur, tekur hún sínar ákvarðanir, svo sem nú er ákveðið. Gefur hún síðan tilkynningu hlutaðeigandi umsækjendum í hinum ákveðnu hreppsfélögum um það, hvort þeir komi til greina, og auglýsir í Lögbirtingabl., að lánbeiðnir séu komnar til Kreppulánasjóðs úr þessu og þessu tiltekna sveitarfélagi. Ég vildi lengja frestinn, svo að þeir, sem ættu fjárkröfur á hendur lánbeiðendum, gætu gefið sig fram með auknu öryggi að því leyti, og geta þess, að skrá yfir lánbeiðendur lægju frammi hjá stjórn sjóðsins í Reykjavík, héraðsnefnd og oddvita, enda eru í till. mínum ákvæði, er gera það að skyldu að hafa slíkar skrár fyrir hendi. Hvað er þá auðveldara fyrir kröfuhafa en að sjá, hverjir það eru, sem æskja hjálpar úr hinum auglýsta hreppi. Ég fæ ekki betur séð en að hér sé svo fast um búið, að innköllunin sé alveg eins góð og gild eins og í núgildandi lögum, en hinsvegar er með þessum hætti komizt hjá því að nefna nöfn lánbeiðenda opinberlega. Sú skrá er óþörf í annálasafni þjóðarinnar. Má telja þetta alveg eins lögformlegt og það fyrirkomulag, sem nú tíðkast, enda hefði mér ekki dottið í hug að vilja losa svo um hnútana, að lögin misstu öryggi sitt á nokkurn hátt. Ég álít því réttmætt, að leiðrétting sem þessi komi fram á Alþingi. Ef hugur á að fylgja máli um að hjálpa bændum til þess að verða aftur sterk, frjáls og göfug stétt, þarf að hlera svo metnaðar- og tilfinningamál þeirra, að stéttin finni, að þeir, sem hún felur umboð sitt, skilji hana. Treysti ég svo því, að hv. d. sjái sér fært að samþ.till. mínar.

Frsm. (Jón Jónsson) Landbn. hefir ekki getað tekið viðaukatill. hv. 2. þm. Árn. fyrir á reglulegum fundi, sökum lasleika eins nm. Hinsvegar höfum við nm. borið okkur saman um þær utan nefndarfunda. Við höfum óbundin atkv. um till., og tala ég því aðeins fyrir mig persónulega. Ég efast ekki um, að till. séu bornar fram til að gera lögin aðgengilegri, en ég held, að sá tilgangur náist ekki með þeim. Í 1. a. er lagt til, að 2. tölul. 5. gr. laganna falli niður, en efni hans er það, að það sé skilyrði fyrir lánveitingu, að lánbeiðandi hafi þann bústofn, „sem að áliti sjóðstjórnarinnar er nægilegur til framfærslu fjölskyldu hans samhliða öðrum tekjuvonum“. Í 6. lið sömu gr. er það skilyrði ennfremur sett, að lánbeiðandi „geti að dómi sjóðstjórnarinnar staðið undir árlegum greiðslum af lánum sínum, er hann hefir fengið stuðning samkv. lögum þessum, samhliða heilbrigðum búrekstri“. Þessi tvenn skilyrði eru skyld og eru sett í ákveðnum tilgangi. Markmið laganna er fyrst og fremst að hjálpa bændum til búskapar framvegis á heilbrigðum grundvelli. Ef hægt er að ganga að þeim jafnt eftir sem áður, er allri hjálpsemi kastað á glæ. En skilyrði fyrir því, að svo verði ekki, er það ákvæði, sem felst í 2. lið 5. gr., að bústofninn nægi lánbeiðanda og fjölskyldu hans til framfærslu samhliða öðrum tekjuvonum. En mér skilst, að hv. 2. þm. Árn. hafi sézt yfir niðurlag liðsins, þar sem líka er gert ráð fyrir öðrum tekjum. Því var það á misskilningi byggt, er hann fór að tala um það af talsverðri viðkvæmni, að það væri hart, að maður, sem misst hefði búfé sitt af slysum, gæti ekki fengið lán, þótt hann hefði aðrar tekjur eða tekjuvonir. Má að vísu segja, að ekki skipti öllu máli, þótt 2. liður 5. gr. væri felldur niður, þar sem aðalefni hans er tekið fram í b.-lið, en ég get ekki séð, að það geti orðið til bóta á nokkurn hátt. Þá kem ég að þeirri brtt.hv.þm., að nema úr lögum þann voða, sem honum finnst liggja í því, að nöfn bænda birtist í Lögbirtingablaðinu. Ég get nú ekki séð, að bændum geti stafað neinn háski eða óvirðing af þessari nafnabirtingu. Einskis annars er getið í sambandi við nöfn þeirra en þess, að þeir hafi sótt um lán, og jafnframt skorað á kröfuhafa að segja til sín. Þar er hvergi minnzt á neina eftirgjöf né annað, sem nokkrum manni á að geta fundizt niðurlægjandi. Ef menn eru svo viðkvæmir fyrir því, að það vitnist, að þeir sæki um lán úr Kreppulánasjóði, eins og hv. 2. þm. Árn. virðist álíta, verð ég að telja mjög vafasamt, að það fyrirkomulag, sem hann stingur upp á, sé til bóta. Ég hygg, að menn séu yfirleitt viðkvæmari fyrir því, að menn í nágrenni og nærsveitum eigi aðgang að upplýsingum um efnahag þeirra, en þótt einhverjir, sem alls ekki þekkja þá, lesi auglýsingu um það í Lögbirtingablaðinu, að þeir hafi sótt um lán út Kreppulánasjóði. Ég held því, að engin ástæða sé til þess að breyta því fyrirkomulagi, sem nú er á þessum efnum. Eins og nú er um hnútana búið, hafa lánardrottnar ekki yfir neinu að kvarta, og þurfa ekki að vera að snapa saman upplýsingar um skuldunauta sína úti um landsbyggðina. Auk þess mundi hið breytta fyrirkomulag auka hreppsnefndum fyrirhöfn. Ég hefi farið allýtarlega gegnum till. þessar og verð að segja, að mér finnst innihaldið ekki mikið í hlutfalli við umbúðirnar. Einkennilegt er það líka í meira lagi, að samkv. till. á lánbeiðandi ekki að senda umsókn sjálfur, heldur aðrir fyrir hann. Þótt ég efist ekki um, að till. þessar séu bornar fram af góðum hug, verð ég þó að leggjast á móti þeim og mælast til þess, að hv. d. samþ. frv. eins og það liggur fyrir.

Eiríkur Einarsson Hv. 3. landsk. mælti á móti till. mínum með almennum orðatiltækjum án þess að gera nokkra verulega tilraun til þess að hrekja einstök atriði. Hann kvað það vera með öllu þýðingarlaust og á engan hátt til bóta að fella niður 2. lið 5. gr., þar sem efni væri hið sama í 6. lið sömu gr. Ef þetta væri rétt, væri þó a. m. k. annar liðurinn óþarfur. En nú er það ekki rétt, að efni beggja þessara liða sé hið sama, og ef 2. liður er lesinn niður í kjölinn, verður hann blátt áfram skoplegur, þar sem talað er um „aðrar tekjuvonir“ bænda almennt. Þetta er í mesta máta undarlega tekið til orða. Liggur langbeinast við að skilja þetta svo, að hér sé átt við þá, sem eiga börn í uppvexti, og þætti mér vænt um, að hv. 3. landsk. vildi upplýsa það, hvort það séu einkum börnin, sem hér sé átt við við þessum „tekjuvonum“ bænda. Það er alveg rétt, að Kreppulánasjóður á fyrst og fremst að hjálpa til þess, að bændur verði sjálfbjarga, svo að þeim sé ekki hætta búin af gjaldþroti, eftir að þeir hafa fengið lán úr sjóðnum. En tilætlun mín er sú, að liðurinn falli niður vegna þeirra, sem eru að koma upp börnum sínum, hafa orðið fyrir skaða á síðustu árum á bústofni sínum, hafa lagt í byggingarkostnað, eða annað slíkt átt sér stað, svo að bústofn er ekki nægur, en aftur næg ástæða að ætla, að slíkur bóndi eigi viðreisnar von án sérstakra tekjuvona. Hv. 3. landsk. hefir átt allmikinn þátt í setningu núgildandi laga um Kreppulánasjóð, og er því ef til vill tregari en hann myndi annars vera til að fallast á brtt. mínar. En ég get fullvissað hann um, að betra yrði fyrir hann að vera í stjórn Kreppulánasjóðs, ef 2. liður 5. gr. yrði felldur niður, og vera þar með laus við lögskýringar, sem eru meira en hæpnar. Ég vil í þessu sambandi benda á bændurna austanfjalls. Þar fara nú jarðnæði batnandi og heyafli vaxandi vegna hinna miklu áveitufyrirtækja. Það væri hart að neita þessum mönnum, sem eiga jarðir, er fara árbatnandi, um lán vegna þess, að þeir hefðu ekki nægilegan bústofn „eða aðrar tekjuvonir“. 2. liður 5. gr. er því aðeins til trafala, auk þess sem hann er fullkominn hortittur. Þá vík ég að hinu, sem er annað aðalatriði till. minna, að auglýsingar á nöfnum lánbeiðenda í Lögbirtingablaðinu falli niður. Hv. 3. landsk. hélt því fram, að auglýsingar þessar gætu á engan hátt verið niðurlægjandi, þar sem ekki væri tekið fram, hvort viðkomandi hefði fengið nokkuð eftirgefið eða ekki. Þetta er að nokkru rétt, en það er á almannavitorði, að þeir, sem leita á náðir Kreppulánasjóðs, eru í bóndabeygju, og það er þessum fátæku mönnum metnaðarmál, að það sé ekki auglýst opinberlega. Og til hvers væri opinber innköllun í bú þeirra, ef ekki væri gert ráð fyrir sérstökum eftirgjöfum eða ívilnunum af hálfu skuldheimtumanna? Hv. 3. landsk. sagði, að menn tæki sárast, að þetta vitnaðist heima fyrir, en það gerir það hvor aðferðin sem notuð er, svo að mismunurinn er aðeins sá, að auglýsingarnar með nafnaregistrinu bætast við með núverandi fyrirkomulagi. Ég mótmæli því, að réttur lánardrottna sé ekki fullkomlega tryggður með till. mínum. Skrárnar eiga að liggja frammi á aðgengilegum stöðum, hjá stjórn Búnaðarbankans, formanni héraðsnefndar og hreppsnefndaroddvita. Þetta hefði því fullt lagagildi. Upplýsingar þær, sem taldar eru í 7. gr. 1.-9. tölul., með þeim breyt. á auglýsingaraðferð, sem till. mínar gera ráð fyrir, eru fullkomlega öruggar og því af engu misst, þótt hið kauðalega registur mnsækjenda falli niður í Lögbirtingablaðinu. Og þótt játað væri með hv. 3. landsk., að þetta auglýsingaatriði sé dálítið álitamál, þá er það einungis af því, að um nýmæli er að ræða, en ekki vegna þess, að í því felist veila í sjálfu sér, enda hafa engin rök verið borin fram gegn því. Annars þýðir ekki að eyða fleiri orðum um þetta, og læt ég því staðar nema, en fel það á vald hv.þd., hvort hún leggur þessar till. mínar strax að velli eða skilar þeim áfram. Ég hygg, að fjöldi bænda, sem hafa verið á báðum áttum um, hvort sækja skyldi, af þeim ástæðum, sem ég hefi talið, ætlist til þess, að hv.Ed. felli ekki þessar till. mínar nú við 3. umr., heldur sendi þær til hv.Nd. og sjái, hvernig skipast þar um þetta mál, er síðar mun sannast, að þykir skipta máli, hver sem niðurstaðan verður nú.

Flm. (Gísli Sveinsson) Herra forseti! Ég býst við, að flestir, ef ekki allir, séu nú orðnir sammála um það, að verzlunarskuldir almennings á landi hér séu ekki einungis orðnar óhæfilega miklar, heldur líka séu þær í hæsta máta geigvænlegar. Ef menn ættu að hugsa sér það, að áfram héldi á þeirri braut, sem nú um allmörg ár hefir verið farin - viljandi eða óviljandi - í þessu efni, þá er ekki annað fyrirsjáanlegt en að hrun komi ofan á hrun, og það með tiltölulega stuttu millibili, hjá þeim, sem verzla og hafa viðskipti við þær aðalviðskiptastofnanir, sem nú eru úti um héruð landsins. Það má ýmislegt segja um það, að óhjákvæmilegt hafi verið að verzla á þennan veg. Það má segja, að ekki hafi verið hægt að ráða bót á fyrirkomulaginu - þótt ekki sé tekið með, að það virðist vera stefna ýmissa verzlana og jafnvel heils félagsskapar að verzla ekki skuldlaust, - ekki kleift að hugsa til þess, af þeirri ástæðu, að landsfólkið, með þeim möguleikum, sem það hafði um sölu afurða, hafi ekki verið til þess bært að inna af höndum sínar greiðslur eins og vera bar. En nú er svo komið, eins og hv.þm. og öðrum er kunnugt, að nú er stofnað til sérstakra aðgerða, í þeirri von og sem tilraun til að létta af ákveðinni stétt hinum þyngstu skuldabyrðum. Það er enn óráðið, að hve miklu leyti þetta geti orðið. En fullvíst er, að Kreppulánasjóður hefir í fyrsta lagi það verkefni, að lána almenningi, bændum, til þess að lina á slíkum skuldum. Það er sem sé víst, að langmestur hluti af skuldum almennings úti um sveitir er einmitt verzlunarskuldir, og eigi niðurfærsla skulda að verða að marki hjá þessu fólki, koma fyrst og fremst verzlunarskuldir til greina. Spurningin er þá sú, hvort þm. séu ekki sammála um að reyna að sporna við því, að þetta fari aftur í sama horfið, sem það illu heilli hefir verið í. Menn munu yfirleitt sammála um það, að það eru ekki heilbrigð viðskipti, að verzlunarskuldum sé safnað að nokkrum mun. Það eru ekki heilbrigð viðskipti fyrir viðskiptastofnanirnar, sem verða að þola þetta, og því síður heilbrigt fyrir viðskiptamenn og almenning allan, sem við þær verzlar. Þetta kemur mönnum vel saman um, en það getur verið, að menn greini á um það, hvernig hægt er að sporna við því, að þetta haldi áfram. Menn hafa ekki séð nein ráð ennþá, nema þá helzt, að löggjöfin setji einhverjar hömlur. Ýmsir kaupmenn og kaupfélagsstjórar mundu verða allir af vilja gerðir til þess að lagfæra verzlunarástandið, ef þeir hefðu nokkra stoð af hálfu löggjafarvaldsins til þess. Það gefur að skilja, að ein og ein verzlun stendur mjög illa að vígi að taka fyrir að hætta að lána, þegar aðrar verzlanir og viðskipti í kring ganga þannig fyrir sig, að ekkert heldur aftur af í því efni. Ég býst við, að verzlanir verði fegnar því, ef fundin yrðu einhver ráð trygg í löggjöfinni, sem þær gætu notað til leiðbeiningar á þeim ófarnaði, sem svo lengi hefir við gengizt. Hér á þingi hafa að vísu tvisvar verið borin fram frv. um fyrningu verzlunarskulda í fyrra skiptið 1928 og í seinna skiptið 1932. Hv. meðflm. minn að þessu frv., hv. 2. þm.N.-M. (HStef ), bar þau bæði fram. Hann taldi - og sjálfsagt margir með honum - rétt að fara inn á þessa braut, eingöngu vegna verzlunarskuldanna. Frv. var að vísu í því formi þá, að breyta fyrningarl. frá 1905 grein fyrir grein, en tilætlunin var sú sama. 1928 fór þetta mál í nefnd. N. skilaði áliti og var því greinilega öll meðmælt, að þetta næði fram að ganga, en taldi þann hanka á, að ekki er enn búið að sjá fyrir, að almenningur ætti aðgang að neinni rekstrarlánastofnun til þess að geta greitt úr viðskiptum sínum í tæka tíð. Þau frv. sem voru borin fram áður, voru því á sömu braut og þetta frv. Þau ákvörðuðu fyrningarfrest skulda eitt ár. En eins og kunnugt er, er fyrningarfrestur ósamningsbundinna skulda nú að lögum 4 ár. Þetta frv. gerir nú ráð fyrir því, að þær skuldir, sem almennt eru kallaðar verzlunarskuldir, fyrnist á einu ári, og það eins þótt þær séu viðurkenndar og gerður samningur um þær, og einnig þótt viðskiptin haldi áfram milli kaupanda og seljanda. Er rétta í samræmi við aðurnefnd frumvörp. Það kemur ekki að neinu haldi að hafa fyrningartímann stuttan, ef ekki er tekið fyrir það, að hægt sé að komast undan lögunum með einfaldri samningsgerð. Eins er hitt, að ef framhald viðskiptanna rýfur fyrninguna, þá hangir allt í sama horfinu. Fyrir þetta hvorttveggja verður að taka. Þessi ákvæði eiga við allar slíkar skuldir, öll viðskipti, sem gerast eftir að l. eru komin í gildi. En svo eru í 3. gr. ákvæði um skuldir, sem þegar eru gerðar, að þær falli undir þessi ákvæði, nema seljandi og kaupandi geri upp viðskipti sin eða semji um þau. Nú má gera ráð fyrir, að mikið af þessum skuldum verði gert upp hvort sem er hjá öllum búandlýð landsins, einmitt með kreppulánunum. Margir bændur geta þar með e. t. v. komizt á hreinan grundvöll eða hreinni en áður, og byrjað nýtt líf. Hinsvegar er víst, að mikið getur skort á, að allir verði þess um komnir að standa í skilum, nema með aðstoð, og fer það nokkuð eftir árferði í viðskiptum. Þess er þó að gæta, að allir hafa ársfrest til þess að leiðrétta sín viðskipti frá fyrra ári. Og hefir það að vísu verið kölluð smuga fyrir þá, sem vildu fara í kringum lögin, að þeir gætu á næsta ári eftir að skuld safnaðist látið sín innlegg eftir samkomulagi við verzlunina koma upp í hina gömlu skuld, en gætu skuldað aftur í næstu árslok vegna sinnar úttektar, og þannig koll af kolli. Þetta er satt. En aðrir hafa talið þetta laust við ákvæðin, því að þá yrðu þau ekki eins ströng í framkvæmdinni. En hinsvegar má líta svo á, að allir, sem verzla, hafi hagsmuna að gæta - og það ríkra hagsmuna, eftir því sem tímar líða - að koma viðskiptunum á réttan kjöl, en láta menn ekki skulda mjög mikið, þótt eitthvað yrði fyrst um sinn. Einnig er það líklegt, að þetta reki á eftir því, að eitthvað verði gert til þess að útvega bændum aðgang að rekstrarlánastofnunum, til þess að geta staðizt sín viðskipti frá ári til árs. Þykir mér líklegt, að hv.þm., sem áður hafa fjallað um þau mál, mundu fúsir til að gera eitthvað í því efni að gefnu tilefni. Annað höfuðákvæði frv. er um vextina, og er þar algerlega bannað að reikna vexti af verzlunarskuldum, og eins þótt samið sé um þær. Það er alkunnugt um þessa verzlunarvexti, að þeir hafa reynzt örðugir og óþolandi í viðskiptum almennings. það er kunnugt, að ýmsar verzlanir hafa fyrir löngu tekið upp á því, aðrar fyrir tiltölulega skömmu (að því er ætla má af því, að þær hafi talið sig neyddar til), að reikna vexti, og það háa vexti, af öllum viðskiptum. Þessir vextir hafa orðið svo þungbærir, að ekki er viðlit, að menn geti risið undir þeim. Hinir skuldugu menn geta ekki minnkað skuldirnar og sama sem ekkert greitt í veæti, en þeir eru orðnir mjög háir og skipta fljótt hundruðum, ef um þúsunda skuld er að ræða. Mikill hluti bænda hefir átt að greiða vexti og vaxtavexti til jafnaðar mörg hundruð króna hin seinustu ár, en þetta hafa ekki verið tiltök, því að aðeins fáir hafa getað greitt nauðsynlega úttekt sína og ekki meira. þessi vaxtataka hefir orðið óvinsæl hér á landi, og ég geri ráð fyrir, að almenningur úti um land, og þá eins fulltrúar almennings hér í þingsalnum, viti það, að ekki er til neins að haga viðskiptunum á þennan hátt. Það er ekki til neins fyrir verzlanirnar að ætla sér að reka sin viðskipti með miklum skuldum og þungum sköttum. Skuldabyrðin verður fljótlega svo þung, að óbærilegt má kallast, og allt lendir í því, sem nú er komið að og meiningin er að laga og bæta eða leiðrétta að einhverju leyti. Það má því fullsanna, að pott verzlanirnar reikni þessa vexti, þá fá þær þá aldrei, þær fá sem sé hvorki vexti né höfuðstólinn, nema með sérstakri aðstöðu, eins og nú hagar til; og svo mun reynast framvegis, að þótt skuldum sé safnað og vextir reiknaðir, þá eru þar af verzlunum blátt áfram viðhöfð svik í tafli, ef færa á á reikning það, sem alls ekki kemur inn og allir vita, að ekki getur greiðzt. - Ég vænti því, að frv. þetta fái sæmilegar viðtökur í þessari hv. d., og ég vil leyfa mér að leggja til, að því verði vísað til 2. umr., að þessari lokinni, og til allshn.

Héðinn Valdimarsson Þetta frv. er gömul afturganga hér í d. og hefir einungis skipt um flm., þannig að sá, sem vanur er að vera flm. og eini stuðningsmaður þess, er nú annar í röðinni, en hefir nú fengið tvo nýja í lið með sér af hinum nýkjörnu. Það, sem vakir fyrir flm., er áreiðanlega það, að gott sé að hafa skuldlausa verzlun, og sérstaklega, að það sé gott fyrir verzlanirnar. Þeir taka aðeins ekki með í reikninginn, hvernig viðskiptin gerast hér á landi, því að um leið og þeir vilja banna verzlunarskuldir, þá gera þeir engar ráðstafanir til þess, að þeir menn, sem þurfa á slíkum lánum að halda, geti fengið vörur í verzlununum, og þessi sami galli hefir verið á frv. frá upphafi, svo að það hefir alltaf verið skoðað endileysa. Við skulum einungis hugsa okkur, hvernig ein aðalstéttin, bændur, ættu að fara að, ef þeir hefðu halla af búskapnum og þyrftu á lánum að halda, eða útvegsmenn, sem lifa á lánum að mjög miklu leyti, bæði stórútvegurinn og smáútvegurinn, sem alls ekki er vóst, að geti gert upp fyrir áramót, enda vita allir, að árferði sjávarútvegsins er mjög misjafnt. Eitt árið geta menn greitt, en ekki annað. Eða þá verkamenn, sem víðast úti um land, og hér í Rvík að nokkru leyti, verða að nota verzlunarlán, hvað ættu þeir að hafa fyrir sig að leggja á tekjuleysistímum: Ekki er fé fáanlegt í slík lán í bönkum. Ekki hafa verkamenn atvinnuleysisstyrk. Og þeir menn, sem styðja þetta frv., vildu sjálfsagt ekki leggja fé til frekari atvinnubóta og tryggja þeim að geta haft ofan af fyrir sér. Það hlyti því að verða sú afleiðing af þessu frv., að um leið og það gengi í gildi hættu öll verzlunarlán hér á landi, ekki einungis til neytenda, heldur til bænda, verkamanna og sjávarútvegsmanna, og ekki einungis frá smásölunum, heldur einnig frá heildsölunum. Það yrðu allir að hafa nægilegt handbært fé til að geta verzlað. Það væri auðvitað æskilegt, ef þessir flm. gætu útvegað öllum, sem nú nota sjálfsagt tugi milljóna króna, fé til verzlunarviðskipta, en ég hygg, að þeim sé það ofviða, enda hugsa ekki út í þá hlið málsins. - Viðvíkjandi því að banna vexti af slíkum skuldum, þá myndi það hafa þau áhrif, að vöruverð yrði þeim mun hærra, því að auðvitað myndu verzlanirnar leggja á fyrir þeirri áhættu og kostnaði. Ég segi því fyrir mitt leyti, að mér finnst frv. þetta skjóta svo langt frá markinu, að ástæðulaust sé að láta það ganga til n.

Eysteinn Jónsson Ég dreg ekkert í efa, að það hafi vakað fyrir flm., að gott væri að geta stemmt stigu fyrir verzlunarskuldasöfnun, eins og svo mjög hefir verið talað um í þessu landi, að væri mönnum til ófarnaðar. En það, sem ég rek fyrst augun í, er, að í 1. gr. frv. stendur, að „verzlunarskuldir“, þ. e. skuldir, sem stafa af úttekt í búðum og verzlunum, fyrnast á einu ári“. Þetta út af fyrir sig tel ég ekki nægilegt til að ná því marki, sem flm. ætlast til. Mér virðist, að halda mætti áfram þrátt fyrir þetta svipað og gengið hefir, einungis með því að breyta lánunum í víxillán, því að með þessu er víxilrétturinn ekkert skertur, því væri hægt að láta úttakanda samþ. víxil fyrir úttektinni og þannig að komast í kringum ákvæði laganna. Nú gæti verið, að leiðrétta mætti þetta atriði, og ætla ég að gera ráð fyrir, að svo sé og frv. næði þannig tilgangi sínum, sem í raun og veru er sá, að öll lánsverzlun falli niður. Hv. 2. þm. Reykv. hefir nokkuð farið inn á það, sem ég ætlaði að taka fram í því sambandi. Ef lánsverzlun felli niður, þá verða einhverjar stofnanir að taka upp þá lánastarfsemi, og verður þá að gera þær þess megnugar. Ég vænti, að hv.flm. hafi reynt að gera sér það ljóst, hve mikið fé er þarna um að ræða og ekki nærri allt upphaflega komið frá okkar bönkum, heldur frá erlendum bönkum í gegnum verzlunarfyrirtæki. Og þessa lánastarfsemi þyrftu því okkar bankar að geta tekið upp jafnskjótt og frv. öðlast lagagildi. T. d. fá sjávarútvegsmenn akaflega mikið af sínu veltufé frá verzlunum með vörulánum. Það hefir verið svo, að þeir, sem sjávarútveginn stunda, hafa stundum orðið að snúa sér til verzlana með öll lán, til þess að geta haldið útgerðinni gangandi. Og það hefir verið svo oft og tíðum, að þau lán, sem bankarnir hafa veitt, hafa ekki verið veitt fyrr en búið var að veðsetja þeim veiddan fisk. En verzlanirnar hafa orðið að lana áður en fiskurinn var veiddur. Ég bendi einungis á það, að um leið og þessari leið er lokað, sem hefir orðið til þess, að margir hafa getað stundað atvinnu, sem ella myndi ómögulegt, þarf að opna aðra leið, svo að af þessu hljótist ekki atvinnustöðvun. Ég get einnig tekið undir það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um aðra en sjávarútvegsmenn, nefnilega bændur. Þeir þurfa líka á lánum að halda. Þeirra framleiðsla kemst ekki í verð fyrr en seint og um síðir. Þeir þurfa lán bæði til framleiðsluvörukaupa og neyzluvörukaupa, þangað til vörur þeirra komast á markað. Og meðan ekki eru gerðar aðrar ráðstafanir til þess að þeir geti fengið þau, er ég algerlega mótfallinn þessu frv. Ég skal ekki segja, hvað ég gerði, ef ég sæi fram á, að jafnhliða kæmi fyrirkomulag, sem gæti tekið að sér það hlutverk, sem verzlanirnar hafa haft hingað til. Menn hafa hér á landi notað orðið „verzlunarskuldir“ mjög sem slagorð, og því hefir verið haldið fram, að menn hafi gengið lengra í stofnun verzlunarskulda en ástæða væri til. Nú hafa kaupmenn og kaupfélög haft þá reglu, að láta sem allra minnst safnast af þessum skuldum, því að það er stofnununum til óhagnaðar, þar eð mikið af skuldunum tapast eins og afkomumöguleikum er háttað. Það er því ekki vafi á því, að orsök verzlunarskulda er fyrst og fremst getuleysi manna og fátækt, og þá einkum bænda og annara vinnandi manna hér á landi. Og það er sennilega alveg sama, þótt lokað væri fyrir það, að menn gætu stofnað til verzlunarskulda. Ef mönnum eykst ekki geta frá því, sem nú er, mundi skuldasöfnunin auðvitað endurtaka sig, en þá bara hjá öðrum aðilum. Aðalatriðið í þessu verzlunarskuldamáli er að vinna að því sem djarflegast að auka tekjur þeirra manna, sem vegna tekjuleysis og slæmrar afkomu hafa neyðzt til að stofna til verzlunarskulda. Ég hika ekki við að fullyrða, að meginþorri verzlunarskulda er stofnaður vegna getuleysis, en ekki vegna eyðslusemi eða löngunar til að skulda. Það er vitanlegt, að bændur þessa lands eru yfirleitt ákaflega sparsamir menn og hafa lagt mikið að sér til þess að spara, og þeirra verzlunarskuldir eru af þessum rótum runnar. Ég skal ekki fara út í það að dæma um, hvort heppilegra sé, að menn safni verzlunarskuldum eða víxilskuldum og lausaskuldum, hvort sérstök stofnun eigi að annast þessi lán eða sitja við hið sama. En ef þetta frv. fer til nefndar, þá vil ég mælast til, að sú n. taki til athugunar þær afleiðingar, sem þetta hlyti að hafa í för með sér á atvinnustarfsemi manna, og athugi þá eins möguleikana fyrir því, að hægt sé að láta lánastarfsemina fara fram í öðrum stofnunum. Ef afgr. ætti svona mál út af fyrir sig, þá er ég því algerlega mótfallinn. Ef hinsvegar jafnhliða kæmu till. um lánastarfsemi, sem ég gæti fellt mig við, mundi ekki loku fyrir það skotið, að ég fylgdi þeirri hugmynd, sem í frv. felst.

Jón Pálmason Það mál, sem hér liggur fyrir, er í raun og veru eitt mesta vandamál okkar þjóðfélags, en það er, hvaða raðstafanir þurfi helzt að hafa til að koma í veg fyrir skuldasöfnun. Það er kunnugt mál, að verzlunarviðskiptin í landinu eru þau mál, sem ekki hafa sízt þýðingu fyrir fjárhag landsmanna í einu og öllu. En það er líka kunnugt mál, að sú viðskiptaregla hefir verið hér á landi, að veltufé þjóðarinnar út til einstaklinganna hefir fyrst og fremst farið í gegnum hann farveg, sem kallaður er verzlunarstétt, sem eru viðskiptin við kaupmenn og kaupfélög. Orsökin til þess, að skuldir hafa safnazt jafnmikið og raun er á orðin við þessi fyrirtæki, er sú, að í stað þess, að peningaskipti væru almennt viðhöfð, þá hafa viðskiptin gengið á hann hátt, að það hefir verið leyfilegt bæði til sjávar og sveita að skrifa úttektina í reikning og greiða svo eftir því sem ástæður hafa leyft. Þessi viðskiptaregla hefir leitt til þess, að verzlanirnar hafa freistazt til samkeppni hver við aðra í því að reyna að koma út þessum lánum og þar af leiðandi orðið að binda sig við þá reglu að vera ekki mjög kröfuharðar um greiðslu, fyrst í stað a. m. k. Það hefir einnig orsakað, að almenningur, sem hefir átt við það að búa að álíta sig ekki þurfa um leið að greiða úttektina, hefir orðið talsvert ógætnari í úttektum en elli myndi. Til þess liggja eðlilegar orsakir í hugsunarhætti manna. Að koma í veg fyrir þetta er óhjákvæmilegt verkefni þeirra manna, sem með alvöru og einbeittni vilja vinna að því, að fjárhagur þjóðfélagsins komist í betra horf. Það má vel vera, að það sé rétt hjá hv. 1. þm. S.-M, að það séu ekki nægileg tök, sem þetta frv. hefir á verkefninu til þess að leiða það til þeirrar niðurstöðu, sem menn óska. En sú hugsun liggur að baki þess hjá okkur flm., að bein peningaskipti komist á í landinu og verði upptök að nýjum verzlunarháttum í þjóðfélaginu. En nú er það svo, að það út af fyrir sig að koma því á, að fyrningarfresturinn styttist, er spor í áttina. Það er tilraun til þess að krefja kaupmenn og kaupfélög varfærni í þessum efnum, þótt það sé ekki fullnægjandi til að koma í veg fyrir skuldasöfnun. Hitt, að banna að taka vexti af skuldum, er einnig spor í áttina, en það er að sjálfsögðu rétt, að það er heldur ekki fullnægjandi til þess að koma í veg fyrir það, sem hér um ræðir. Öruggast væri að hanna lánsverzlun og koma lánastarfseminni undir banka og sparisjóði, sem almenningur gæti haft aðgang að eftir sínum þörfum. En ég held, að þótt það sé víst, að þetta frv. sé ekki nein fullnægjandi ráðstöfun til þess að koma í veg fyrir það böl, sem hér um ræðir, þá sé það þó vissulega í þá átt, og athugavert, hvort ekki er rétt að reyna þetta spor til að knýja fram aðrar róttækar ráðstafanir og koma viðskiptunum á fastan grundvöll. Nú er það svo, eins og allir hv.þm. vita, að veltuféð gengur frá lánsstofnunum til verzlananna og þaðan til einstaklinganna. M. ö. o. verzlanirnar eru þarna milliliður. Til þess að því verði breytt þarf aðstoðar löggjafarinnar til að veita í heppilegt horf þessum málum. Vænti ég, að hv.þm., sem hér eru staddir, hafi flestir svo mikla þekkingu á viðskiptamálum okkar þjóðfélags, að þeir sjái, að ástandið, sem nú ríkir og ríkt hefir undanfarið, getur ekki staðizt áfram, ef ganga á út frá því, að okkar þjóðfélag standi á fjárhagslega traustum grundvelli á komandi tímum. Hv. 1. þm. S.-M. tók það fram, að hann teldi ekki verzlunarstéttina geta gert að því, að svo væri komið sem komið er. Það væru ekki kaupmenn og kaupfélög, heldur þröngur fjárhagur einstaklinganna, sem lægi til grundvallar þessu böli. Í þessu máli er ég gagnstæðrar skoðunar, því að þótt það sé rétt, að tekjurnar hafi verið og séu takmarkaðar miklu meira en þörfin krefur, og knýjandi nauðsyn beri til, að úr því sé hætt, þá er það víst, að þetta verzlunarskipulag, sem verzlunarstéttin hefir haft, hefir orsakað hið illa ástand, sem nú er komið á daginn. Og þótt kaupmenn séu í þessu efni sekir um að láta verzlunina ganga þannig, þá eru kaupfélögin okkar, sem ég ber auðvitað velvildarhug til og virðingu fyrir, miklu sekari, og það vegna þess, að þessi félagsskapur er rekinn sem félagsskapur, er á að koma í veg fyrir þau viðskiptavandræði, sem almenningur hefir frá fornu fari, allt fram á þennan dag, átt við að búa. Kaupfélögin settu sér það takmark í upphafi að reka skuldlausa verzlun, og því hafa þau haldið fram á síðasta áratug, eða fram til 1920. En síðan hefir tekið alveg steininn úr, og þó að sumu leyti hafi verið stofnað til skuldanna af orsökum, sem þessum félagsskap eru óviðráðanlegar, þá hefir því reynslan verið sú, að ekki hefir verið tekið þeim tökum á þessu sem vera ber, og félagsskapurinn á vissulega stóra sök á því. Ég skal ekki fara mikið meira út í þetta víðtæka mál að sinni, en ég vænti þess, að hv.þm. athugi þetta mál og sjái að því loknu, að hér er verið að gera þær ráðstafanir, sem að haldi komi, og ég skal verða manna fúsastur til þess að taka í hendina á hverjum sem er, hvort sem hann er sjálfstæðismaður, framsóknarmaður eða jafnaðarmaður, ef ég finn, að hann vill koma á hreinum peningaviðskiptum, með hvaða heilbrigðum ráðum, sem að því er stefnt. Þess vegna óska ég, þótt ágreiningur sé að sjálfsögðu um þá leið, sem þetta frv. stingur upp á, að málið fari til n. og athugist vel, því að þótt tími vinnist ekki til að afgr. það á þessu þingi, sem á að vera stutt, þá er hér verkefni, sem hefir mikla þýðingu fyrir fjárhagslega velgengni þjóðarinnar.

Flm. (Gísli Sveinsson) Ég bjóst í sjálfu sér við því, að þetta frv., sem að sumu leyti er allmikið nýmæli, þó að nokkur hluti þess hafi komið áður fram á þingi að efni til, myndi þegar fá aðfinnslur og aths. við þessa umr., en mér þykir furðu lítið bragð að því, og finnst það vottur þess, að hv.þm. séu í raun og veru á líkri skoðun og við flm. um þetta mál. Ég skal aðeins geta þess til andsvara hv. 2. þm. Reykv., að frv., eins og það í raun og veru skýrir sig sjálft, á alls ekki við heildsöluviðskipti, heldur aðeins við búðarviðskipti og smásöluviðskipti, og mun líka vera fullvíst, að heitið „verzlunarskuldir“ er ekki almennt notað yfir önnur viðskipti, enda tel ég það svo skýrt tekið fram í 1. gr. frv., að við megi hlíta og ljóst sé, hvað hér er átt við. Að öðru leyti tel ég aths. hans ekki snerta meginatriði málsins, svo að á þessu stigi þurfi að ganga inn á þær. Það er gefið, að almenningur er þess ekki í kasti umkominn að borga upp sínar skuldir, en eins og ég tók fram, þá er mikill hluti almennings, sem sé bændur, kominn á annan rekspöl. Það er tilgangurinn með Kreppulánasjóði að veita skuldugum bændum lán til þess að lækka skuldir þeirra. sé það nú gert og verði það gert á hann veg að verzlunarskuldir hverfi að miklu leyti hjá bændum, þá er ekki hægt að tala um verzlunarskuldir hjá þeim í svipinn. Það eru þá orðnar skuldir, sem standa í öðrum stofnunum. Spurningin er þá aðeins sú, hvort þessir sömu menn eigi að halda áfram, og hvort nokkur vill styðja að því, að þeir haldi áfram á þeirri óheillabraut, sem þeir voru á, eða hvort menn vilja taka höndum saman til þess að finna ráð til að sporna við því, að svo verði. Ég get ekki fallizt á, að það sé svo naumur tími, sem mönnum er gefinn með þessu frv., eins og hv. 1. þm. S.-M. talaði um, að þeim sé ekki kostur að greiða skuldir sínar frá ari til árs. jafnvel þó ekki væri um annað að tala en skuldir fyrir framhaldandi og nauðsynlega úttekt. Skuld, sem stofnuð er á þessu ári, ætti eftir frv. að byrja að fyrnast frá næstu áramótum, en allt næsta ár er til þess að greiða skuldina, ef möguleikar eru fyrir hendi, og það má fullyrða, að afurðir landsmanna, eða bænda, eins og hv.þm. talaði um, eru komnar alla leið og uppgerð viðskipti fyrir þær, þegar kemur fram á næsta ár, og a. m. k. áður en því ári lýkur, ef þeir eru þess umkomnir að greiða viðskipti fyrir árið með söluandvirði afurða sinna, er það allt komið í kring þegar hættutíminn nálgast. Í annan stað, eins og ég tók fram áðan, geta menn, ef það er samkomulag við verzlunina, haldið áfram einhverju af sínum skuldum. Sumir telja þetta galla, en aðrir telja það kost, að möguleikar séu fyrir hendi, ef menn geta ekki greitt úttekt sína, að halda skuldinni að einhverju afram, með því að greiða af innlegginu, fyrst gömlu skuldina og síðan með samkomulagi nýju skuldina á næsta ári. Ég segi ekki, að þetta sé ákjósanlegt, en þetta er mögulegt og ekki hægt að setja undir þann leka, en ég geri ráð fyrir, að enginn kaupmaður eða verzlun vilji vinna að þeirri stefnu, að skuldir haldi áfram nema í sem allra smæstum mæli. En hitt er áframhaldandi atriði til umhugsunar, hvort ástæður landsmanna eru orðnar svo, að þeir komizt aldrei út úr ógöngunum, og þá er spursmálið orðið víðtækara. En ég fullyrði, að við megum ekki gera ráð fyrir því, að þessu verði að halda áfram - ekki gera ráð fyrir því, að almenningur sé svo aumlega staddur með atvinnuvegi sína, að honum sé ókleift að hafa viðskipti án þess að safna skuldum, sem verða eyðsluskuldir, eða fá lán, sem verða eyðslulán. - Hvað sem menn segja um það, að menn hafi ekki tekið, eins og hv. 1. þm. S.- M. talaði um, og muni ekki taka neinn óþarfa úr búð, þá vitum við allir, að þegar opnar eru verzlanir til þess að lána, taka menn einatt meira út en þeir nauðsynlega þurfa. Dæmin eru víða deginum ljósari, og það kemur ekki til mála, að því verði mótmælt með rökum. Það getur verið, að meginið af skuldum manna sé af nauðsyn og neyð til komið, en það verður að finna ráð til þess, að allt fari ekki út í hreina ófæru, því að ég fullyrði, að það er á þeirri leið, ef þessu óheilbrigða ástandi verður haldið við, en ég og meðflm. mínir mundum verða andmælendum þessa frv. þakklátir, ef þeir gætu bent á einhlítt ráð til að ná sama marki og stefnt er að í því frv., sem hér liggur fyrir, en það hefir ekki komið fram enn, og ég tel, að ekki sé hægt að stofna til annara eða frekari aðgerða um sinn en þeirra, sem talað er um í frv., til þess að komast eitthvað áleiðis. Ég tel ekki þörf á að ræða frekar um þetta mál á þessu stigi þess; nema sérstakt tilefni gefist til þess, og býst ég við, að því verði vísað þá leið, sem ég fór fram á.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Ég bjóst við því í fyrstu, að þetta aukaþing mundi ekki taka önnur mál til meðferðar en stjórnarskármálið og þau mál, sem standa í nánustu sambandi við það. Ég var því talsvert hikandi við að bera fram þetta frv., sem hér liggur fyrir, og það þrátt fyrir það, að ég hafði fengið eindregnar áskoranir um að gera það, frá því bæjarfélagi, sem hlut á að máli. En nú sé ég, að lagafrv. og þáltill. svipaðs efnis og þetta frv. hafa verið borin fram hér á þinginu, og þá sé ég ekki lengur ástæðu til að neita kjósendum mínum um að bera fram þetta frv. Um efni frv. og rök þau, sem til þess liggja, að það er framborið, læt ég nægja á þessu stigi að vísa til grg. þeirrar, sem frv. fylgir. En ég vona, að hv.þm. sé það ljóst, að hér er um mesta nauðsynjamál að ræða fyrir Siglufjarðarkaupstað. Ég ætla aðeins að benda á, að samkv. þeirri áætlun, sem fyrir liggur - fari svo, að af þessari framkvæmd verði, sem frv. fjallar um -, fær bærinn tíu sinnum meira rafmagn en hann hefir nú, en það rafmagn mundi ekki kosta nema tvöfalt meira en það, sem hann hefir nú. En bærinn hefir hina mestu þörf fyrir aukið rafmagn. Má einnig geta þess í því sambandi, að fyrirtækjum ríkisins sjálfs á Siglufirði er hin mesta nauðsyn að fá aukið og ódýrt rafmagn. Ég vænti þess, að hv.þd. lofi þessu máli að ganga áfram til 2. umr. og vísi því til n., og ég vil þá mælast til við þá n., sem fær það til meðferðar, að ég fái að ræða um það við hana á fundi. Ég tel þá tilhögun réttari heldur en að fjölyrða mjög um þetta mál í hv. d. nú við þessa umr. Að sjálfsögðu getur það komið til greina, að hentugra þyki að gera ýmsar breyt. á þessu frv., og ég get sagt það, ef mér virðast þær breyt. sanngjarnar og réttmætar, að þá mun ekki standa á mér að fallast á þær. Sérstaklega get ég búist við, að viðkomandi aðstöðu Holtshrepps og Skagafjarðarsýslu geti komið einhverjar breyt., og er ég vitanlega fús til samninga um það efni. Ég ætla, að slíkt mál sem þetta eigi að réttu lagi heima í fjhn., og geri en það að till. minni, að málinu verði vísað þangað að umr. lokinni.

Jón Sigurðsson Það mál, sem hér liggur fyrir, er um virkjun Fljótaár. fljótu bragði má ætla, að það sé fyrst og fremst mál Siglufjarðar, en svo er þó engan veginn. Eins og hv.flm. drap á, er ætlazt til, að virkjað verði vatnsfall í öðru héraði og tekinn eini fossinn, sem líklegur er til þess að koma að notum þar á mjög stóru svæði; þess vegna er ekki nema sjálfsagt að taka tillit til þeirra sveita, sem þar eiga hlut að máli. En nú er það svo, að frv., sem hér liggur fyrir, er algerlega samið af Siglfirðingum, af bæjarfógetanum þar, að ég hygg -, með hagsmuni Siglufjarðarkaupstaðar fyrir augum. Frv. virðist sniðið eftir lögunum um Sogsvirkjunina, en því smíði er þannig háttað, að það má telja, að öll þau ákvæði séu felld niður, sem tryggja hagsmuni ríkissjóðs og almennings. Ég skal aðeins í þessu sambandi nefna tvo dæmi. Þrátt fyrir það, að ríkissjóði er ætlað að ábyrgjast um 700 þús. kr., þá er felld niður 2. gr. þessara áðurgreindu laga, þ. e. ákvæði, sem taka til um, að ríkissjóður og atvmrh. hafi íhlutunarvald um undirbúning verksins og um það, hvernig það sé unnið, til þess að gæta hagsmuna almennings og ríkissjóðs. Í 2. gr. frv. eru sömuleiðis felld niður ákvæði, sem tryggja nærliggjandi sveitum að geta fengið rafmagn, annaðhvort frá aflstöðinni eða frá spennistöð á línunni til Siglufjarðar. Þetta ákvæði er geysimikils virði. Vegna þessa ákvæðis stendur t. d. Sunnlendingum opið, þegar Sogsvirkjunin er komin í framkvæmd, að fá rafmagn hvenær sem þeir eru undir það búnir að geta tekið það heim til sin. Aftur á móti er sett í þetta frv. ákvæði um, að Holtshreppur geti átt rétt á að fá allt að 200 hö., ef hann leggur fram hlutfallslegan stofnkostnað þegar í upphafi. Ég verð að lýsa því yfir, að eins og nú er ástatt, eru engar líkur til, að þessi hreppur muni geta notfært sér þetta á næstu árum, en eðlilega vilja íbúar þessarar sveitar ekki á nokkurn hatt sleppa þeim réttindum, sem þeir telja sig að réttu lagi eiga, til þess að geta haft aðgang að rafmagni, þar sem það er tekið í miðri sveitinni. Það er þess vegna, að við þm. Skagf. munum bera fram brtt. við þetta frv. síðar meir, sem mun fara í þá átt að tryggja viðkomandi sveit, að hún geti fengið rafmagn, þegar ástæður hennar leyfa, með þeim takmörkunum, sem þarf að gera gagnvart því, að ekki séu gerðar of miklar kröfur til Siglufjarðar. Ég skal í þessu sambandi geta þess, að nú fyrir nokkrum árum var gert yfirlit yfir, hvernig þessum málum yrði bezt komið fyrir í Skagafjarðarsýslu, og vegamálastjórinn og Steingrímur Jónsson rafmagnsstjóri áætluðu, að þar yrði aðallega komið upp tveimur aflstöðvum, annari frammi í firði og hinni við Skeiðsfoss. Þá var gengið út frá því, að Siglufjörður og úthreppar héraðsins yrðu í félagi og þar væri um nægilegt afl að ræða fyrir baða þessa aðila. Þetta er að vísu framtíðaráætlun, en að þessu á að stefna í okkar rafveitumálum, og munum við þm. Skagf. flytja brtt. í þessa átt við frv. Ég skal svo að lokum geta þess, að ég efast ekki um, að það geti orðið gott samkomulag milli okkar þm. Skagf. og hv. 1. þm. Eyf. um að breyta frv. í þessa átt. Það á kannske ekki við að geta þess við þessa umr., að ég skil tæpast upphaf 6. gr. frv., málið er svo snúið og flókið, að það er lítt skiljanlegt, við hvað er átt, en ég saka hv.flm. ekki um það, því að hann mun hafa flutt frv. óbreytt. Ég mun svo, eftir að hafa gert grein fyrir minni afstöðu, greiða frv. atkv. til 2. umr. og n.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Hv. 2. þm. Skagf. taldi, að þetta mál væri ekki sérmál Siglufjarðar, og ég get verið því sammála að nokkru leyti. Það er rétt, að hér er um að ræða að virkja fallvatn, sem er í öðru héraði, en frv. ber það með sér og ætlast til, að þetta hérað, eða sá hreppur, sem fallvatnið er í, geti verið með í þessari framkvæmd og notið hennar og haft sitt gagn af því. Það er rétt, sem hv. 2. þm. Skagf. gat til, að frv. er aðallega samið af bæjarfógetanum á Siglufirði, og mér þótti rétt að láta frv. koma fyrir hv. d. í þeim búningi, sem Siglfirðingar sjálfir kjósa, að það sé í, en það er annað mál, eins og ég gat um í upphafi, að ég sem flm. mun vera fús til þess að ganga inn á þær breyt., sem mér finnst, að rök mæli með og sanngjarnar séu. Hv. 2. þm. Skagf. var að tala um, að í þessu frv. væri Holtshreppi aðeins veittur réttur til þess að fá að njóta þátttöku í þessu fyrirtæki. En út af því, sem hann talaði um það, vil ég benda á, að Siglufjarðarkaupstaður á þarna vatnsréttindi, og þau réttindi hefir hann eignazt á alveg löglegan og eðlilegan hatt. Það, sem hv.þm. tók fram, að hann skildi ekki upphaf 6. gr. frv., getur verið rétt, að orðalagið sé ekki sem heppilegast á greininni, en ég hygg þó, að það sé alveg ljóst, við hvað er átt, sem sé að Siglufjarðarkaupstaður megi ekki leggja neinar kvaðir á Holtshrepp vegna notkunar á rafmagni fram yfir 6% af því fé, sem Siglufjörður leggur sjálfur fram. M. ö. o. ef hreppsfélagið leggur fram tiltölulega af stofnkostnaðinum, sem svarar til rafmagnsnotkunar þess, þá getur Siglufjörður engar kvaðir lagt á það, en ef Siglufjarðarkaupstaður leggur fram allan stofnkostnað, þá sé það áskilið, að hann megi ekki leggja á Holtshrepp nema 6% af tiltölulegum stofnkostnaði, miðað við það rafmagn, sem Holtshreppur kann að fá, og virðast það vera ágæt kjör. Það er svo bæði með 6. gr. og allt frv., að það stendur til bóta í n., og ég býst við, að ég og hv. 2. þm. Skagf. getum sætzt á að láta málið ganga til n. og ræða svo við hana um þær breyt., sem hentugt þætti að gera. Og tilgangur minn er vitanlega ekki sá, að stuðla að því að bera rétt Holtshrepps fyrir borð eða annara sem þar eiga hlut að máli, og hygg ég, að Siglufjarðarkaupstaður óski þess ekki heldur. Þar af leiðandi vona ég, að gott samkomulag geti orðið um þetta mál og að það geti orðið afgreitt af þessu þingi.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég skal geta þess, að þegar landbn. ákvað að flytja þetta frv., var einn nm., hv.þm. Seyðf., ekki við. Ég þori því ekkert að fullyrða um fylgi hans við málið, en býst við því, að hann verði málinu ekki mótfallinn, þar sem frv. var afgr. frá síðasta þingi ágreiningslítið. Þær breyt., sem nú er farið fram á, eru eiginlega ekki annað en lagaskýringar á þeim 1., er nú þegar gilda. Meðferð þessa máls varð sú hér í fyrra, sem kunnugt er, að þegar málið var hér um bil komið í gegn, var felldur niður allur lagabálkurinn nema fyrsta og síðasta gr., og þetta var gert í svo miklu flaustri, að ýms ákvæði l. urðu ekki eins skýr og annars hefði getað orðið. Í framkvæmdinni hafa menn rekizt á ýmislegt, sem orkar mjög tvímælis, og því er nú farið fram á, að ýms ákvæði l. séu gerð skýrari en þau nú eru. 1. gr. hefir í sér fólgna aðallega þá breyt., að þar sem nú er í l., að öll mjólk og allur rjómi, sem seldur er í kaupstöðum, skuli vera gerilsneydd, þá er nú sett inn það ákvæði, að þessi gerilsneyðing skuli fram fara í fullkomnum viðurkenndum mjólkurbúum. Sé þetta ákvæði ekki í l., er hægurinn hjá að setja upp málamyndagerilsneyðingarstöðvar og fara þannig í kringum l. Önnur breyt., sem felst í þessari gr., er sú, að undanþegin þessu banni skuli vera mjólk frá mjólkurbúum, ef að dómi atvmrh. er sérstök aðstaða til að framleiða hana undir fullkomnu heilbrigðiseftirliti og koma henni óskemmdri á markað að hreinsun lokinni. Það er orðað svo í núgildandi 1., að þessi undanþága skuli veitt búum, sem hafi sérstakar aðstæður til hreinsunar mjólkur. En það var ekki meiningin, heldur sú, að þau búin, sem beztar aðstæður hefðu til heilbrigðiseftirlits við framleiðslu mjólkurinnar, fengju undanþágur frá ákvæðum l. - Loks er hert á ákvæðunum um það, hverjir skuli meta það, hvort gerilsneyðingarstöðvar séu fullkomnar eða ekki. Öll þessi ákvæði eru bráðnauðsynleg, því að það riður á, að þessi gerilsneyðing sé ekki neitt „humbug“. Þá er lagt til, að í 1. komi ný grein, sem kveði á um það, hvernig fara skuli með mál, sem rísi út af brotum á l. þessum og reglugerð. Þessi gr. var í frv. í fyrra, en var felld niður af vangá. Þetta er engin efnisbreyt., heldur aðeins formsatriði. - Ég sé ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum. Mál þetta var rætt ýtarlega á síðasta þingi, og þetta frv. er aðeins skýring á því, sem þá var samþ.

Jakob Möller Ég verð að lýsa því yfir, að mér koma þessar brtt.hv. landbn. við l. frá síðasta þingi undarlega fyrir sjónir, með hliðsjón af nafni frv. Það heitir „um heilbrigðisráðstafanir um sölu mjólkur og rjóma“. Ég fæ ekki séð, að þær breyt., sem n. vill gera, snerti nokkuð heilbrigðisráðstafanir, heldur fjalli um allt annað, og þá það, sem vitanlega hefir alltaf verið tilgangurinn með þessum l., nefnilega einokun mjólkurbúanna á allri mjólkursölu til bæjanna. Það á að krefjast þess, að öll mjólk sé gerilsneydd, en ekki bara það, heldur að hún sé gerilsneydd í vissum mjólkurbúum. Ef um heilbrigðisráðstafanir væri að ræða, þá hefðu ákvæði l. frá því í fyrra, þau, að öll mjólk skyldi gerilsneydd, alveg dugað. Svo tekur n. til þess skrítna bragðs að setja reglur um kröfur þær, er gera skuli til sérstakra gerilsneyðingarstöðva, eftir að búið er að taka fram, að gerilsneyðingin skuli aðeins fara fram í þessum fullkomnu, viðurkenndu mjólkurbúum. Vitanlega hefði verið ástæða til þess að setja slíkt ákvæði í l. í fyrra, en varla nú. Frá mínu sjónarmiði eru þessar breyt. á lögunum því mjög svo óréttmætar, en ég er á móti einokun á mjólk eins og öðru.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Hv. frsm. tók það réttilega fram, að ég hefði ekki verið viðstaddur í n., þegar ákveðið var að flytja þetta frv. En mér fannst hv.frsm. ekki segja allan sannleikann um meðferð þessa máls á síðasta þingi, þar sem hann sagði, að það hefði verið afgr. mótmælalaust. Ég man ekki betur en að frv. væri upphaflega flutt með annari fyrirsögn en síðar var samþ. Það hét þá frv. um sölu mjólkur og rjóma, og átti að bæta aðstöðu framleiðenda á mjólkurmarkaðinum. Meginmál þess frv. var síðar fellt niður, og aðeins fyrsta og síðasta gr. látnar standa. Fyrirsögninni var líka breytt og frv. endanlega kallað frv. til l. um heilbrigðisráðstafanir um sölu mjólkur og rjóma. Og þetta var alls ekki samþ. með samhlj. atkv. Þá þykir mér rétt að benda á það, að l. þessi eru ekki komin til framkvæmda enn. Og mér finnst það meira en lítið bráðlæti að fara að heimta breyt. á l. áður en þau hafa nokkuð fengið að sýna sig í reyndinni, og held ég, að þessar breyt. hefðu öllum að skaðlausu mátt bíða næsta þings. Aðalbreyt., sem farið er fram á, eru tvær. Þetta frv. kveður nánar á um það, hvar skuli gerilsneyða mjólkina, sem sé, að nú skuli það aðeins gert í fullkomnum, viðurkenndum mjólkurbúum framvegis. Ennfremur, að undanþágu frá gerilsneyðingarákvæðinu skuli aðeins veita þeim mjólkurbúum, sem hafi gerilsneyðingaráhöld til, en ekki þeim, sem engin slík áhöld hafa, þó að á þeim sé gætt fullkomins hreinlætis. En auðvitað eru það þau síðarnefndu, sem þurfa helzt undanþágunnar við. Ég skal játa það, að mikil þörf er á skýrum ákvæðum um meðferð mjólkur og rjóma af heilbrigðisástæðum, og rétt sé að krefjast þess, að mjólk sé gerilsneydd, nema tryggt sé, að hún geti ekki verið saknæm. En ég sé ekki betur en að með þessum breyt. á l. sé mikill þorri mjólkurframleiðenda útilokaður frá mjólkursölu til bæjanna. Með þessu er framleiðendum þeim, sem þannig fá einkaleyfi á mjólkursölunni, gert hægara fyrir með að setja neytendunum stólinn fyrir dyrnar með mjólkurverð og slíkt. Hér í Rvík er aðeins ein slík stöð, Mjólkurfélag Reykjavíkur. Landbn. hafa borizt tvo bréf, þar sem kvartað er yfir þessu fyrirkomulagi. Annað bréfið er frá manni, sem um mörg undanfarin ár hefir selt hér mjólk frá um 20 bændum. Bréfið er langt, og ætla ég því aðeins að lesa kafla úr því: „.... Sumar mjólkurbúðirnar, sem ég hefi nú á leigu, er samið um til meira en árs hér frá, og auk þess hefi ég margt fólk í minni þjónustu, sem er ráðið hjá mér, sumt um ákveðinn og sumt um óakveðinn tíma. Væri mér bugað frá mjólkursölunni eins og nú standa sakir, yrði ég skaðabótaskyldur gagnvart mínum viðskiptavinum, og það í svo stórum stíl, að ég fengi ekki undir því risið, og auk þess færi heimili mitt á vonarvöl. Eyjólfur Jóhannsson, forstjóri Mjólkurfélags Rvíkur, hefir gengið fram í því nú undanfarið, að nefndum lögum frá síðasta þingi yrði framfylgt og tekinn yrði réttur af einstökum mönnum um sölu ógerilsneyddrar mjólkur og þar með loka mig og aðra, sem gera mjólkursölu og mjólkurframleiðslu að atvinnu sinni, frá starfanum. Ég hefi farið þess á leit við hann, að mjólkurfélagið, sem hann veitir forstöðu, tæki af mér mjólk til gerilsneyðingar, svo ég gæti óáreittur haldið áfram sölunni, en hann hefir þverneitað mér um þá hjálp. Bað ég hann þá að selja mér mjólk, svo ég gæti haldið afram sölunni, meðan sá tími væri að renna út, sem ég hefi samið um mjólkurbúðirnar og vistráðið fólk, en hann (Eyjólfur Jóhannsson) gaf mér þvert nei við því. Nú eru það tilmæli mín til hins háa Alþingis, að færi nú svo, að hinar fyrirhuguðu breytingar á lögunum yrðu samþykktar á þessu þingi, þá yrði því bætt inn í lögin, að mjólkurbúin utan Rvíkur og í Rvík yrðu skylduð til þess að gerilsneyða mjólk fyrir einstaka menn, sem stunduðu mjólkurframleiðslu eða mjólkursölu eða hvorttveggja, fyrir hæfilegt gjald, sem ekki færi fram úr tveimur aurum á lítrann eða það sem löggjafinn teldi hæfilegt gjald eftir ástæðum. Það skal ennfremur tekið fram, að ég hefi farið þess á leit við önnur mjólkurbú en Mjólkurfélags Rvíkur, að þau gerilsneyddu fyrir mig nýmjólk þá, sem ég hefi til sölu, en fengið þvert nei við . . . .“ Mér er nú spurn: Hvað á að gera við þessa menn? Þeir mega ekki selja mjólkina ógerilsneydda. Þeir eiga það á hættu að verða alveg að hverfa með sína mjólk af markaðinum. Af þessu leiðir, að Mjólkurfélag Rvíkur og Korpúlfsstaðabúið fá óbundnar hendur um mjólkurverð í Rvík. Þessir menn benda báðir á það með réttu, að l. séu ótæk þannig, an þess að jafnframt séu sett inn ákvæði þess efnis, að mjólkurbúunum sé gert að skyldu að gerilsneyða mjólk fyrir alla, sem fara fram á það. Ríkisstj. eða bæjarstj. gætu svo haft hönd í bagga um það, að gerilsneyðingin yrði ekki seld svo dyrt, að mjólkurframleiðandinn gæti staðið straum af þeim kostnaði með venjulegu mjólkurverði. Ég hefi svo ekki fleira um þetta mál að segja í bráð, en vonandi tekur landbn. bréfin fyrir, og gerir þær ráðstafanir, sem gera þarf.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég skal ekki halda langa ræðu nú að þessu sinni. Aðalandstæðingur frv. á sæti í landbn., og getum við talazt við þar. Ég vil árétta það, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, að l. frá því í fyrra hefðu komizt í gegn mótstöðulítið. Hitt er rétt, að frv. var upphaflega borið fram í annari mynd og fékk þá sterkan mótbyr. En hann hvarf, þegar frv. var breytt í það horf, sem það síðar var endanlega samþ. í. Hv. þm. gat um tvö bréf, sem n. höfðu borizt, annað frá mjólkurframleiðanda, hitt frá mjólkursala, og las upp kafla úr öðru þeirra. þeir höfðu snúið sér til Mjólkurfél. Rvíkur með beiðni um að gerilsneyða mjólk þeirra, en það hefði neitað. Við höfum nú aðeins heyrt annan málspartinn, og sjaldan er nema hálfsögð sagan, þegar einn segir frá. Það má vel vera, að þurfi að setja í l. ákvæði um þetta. En ég vil benda á það, að þessir mjólkurframleiðendur geta gengið í mjólkurfélögin hver á sínu framleiðslusvæði, og er ekkert vandara um það en öðrum framleiðendum á félagssvæðinu. Hv. 1. þm. Reykv. talaði um það, að þessar brtt. kæmu eiginlega ekki heilbrigðiseftirliti við. Þetta er ekki rétt. Það er ekki svo lítilsvert fyrir heilbrigðishlið þessa máls, að ákveðið sé, hvar gerilsneyðingin skuli fara fram. Það má segja, að flóuð mjólk sé gerilsneydd, en sé svo farið óvarlega með hana, getur hún fyllzt af bakteríum og óhreinindum. Það er ekki heldur þýðingarlaust fyrir heilbrigðishlið málsins, að settar séu strangar reglur um eftirlit með því, hvað séu fullkomnar gerilsneyðingarstöðvar. Þótt það sé tekið fram í frv., að gerilsneyðingin megi aðeins fara fram í viðurkenndum mjólkurbúum, má alltaf hugsa sér, að upp risi nýjar gerilsneyðingarstöðvar, og þarf þá að hafa eftirlit með því, að þær séu nógu fullkomnar. Annars skal ég ekki ræða meira um þetta mál hér, þar sem kostur gefst á því í n. að ræða öll helztu ágreiningsatriði þess.

Flm. (Eysteinn Jónsson) Fyrir nokkrum árum var komið upp talstöð í Papey eystra. Þessi stöð var reist með tilliti til þess, að hægt væri að ná veðurskeytum frá eynni, sem liggur vel til veðurathugana. Það dróst nokkuð lengi að koma stöðinni upp, og meðan á því stóð var sett upp veðurathugunarstöð á Vattarnesi. Þrátt fyrir það telur veðurstofan hér mjög nauðsynlegt að ná veðurskeytum frá Papey gegnum talstöðina, en það hefir ennþá ekki verið hægt sökum fjárskorts veðurstofunnar. Stöðin hefir þar af leiðandi verið svo lítið notuð, að landssíminn hefir nú í hyggju að leggja hana niður. þó að þessi stöð væri upphaflega sett þarna vegna veðurskeyta, þá má einnig hafa önnur not af henni. Papey liggur í skipaleið og leið fiskibáta af Austfjörðum. Bátar alla leið norðan úr Neskaupstað sækja suður undir Stokksnes á vetrarvertíðinni, en hún er frá því í febrúar þar til í apríl. Þetta er löng leið og torsótt, og eru góðir bátar af þeirri gerð, sem algengust er þar, um 12 klst. hvora leið í sæmilegu veðri. Á þessum tíma árs eiga bátarnir oft við illviðri og myrkur að etja, og kemur oft fyrir, að þeir verði að nauðlenda. Þá er það ósjaldan, einkum í norðaustanveðrum, að bátar leita lægis undir Papey. Stundum liggja þeir þarna marga daga veðurtepptir, og áður en talstöðin kom gátu þeir ekkert látið af sér vita. Það eru því almenn tilmæli sjómannanna eystra, er sækja á þessar slóðir, að talstöðin í Papey verði ekki lögð niður, og að þeirra tilhlutun flyt ég þessa þáltill. Landssímastjóri hefir boðið bóndanum í Papey stöðina með því móti, að hann kostaði rekstur hennar sjálfur, en um það hafa ekki náðst samningar enn, og er óvíst, að þeir komist í kring. En ég teldi það illa farið, ef stöðin gæti ekki starfað á næstu vertíð. Það eru dæmi þess, að bátar hafa lagt frá Papey út í hálfófæran sjó, sökum þess, að engum boðum var hægt að koma til lands, og veit ég um tvö slys, sem af því hafa orðið. Ég geri ráð fyrir því, að síðar mætti reyna að koma á einhverju samkomulagi, svo að stöðin þyrfti ekki framvegis að vera kostuð að öllu leyti af landssímanum. Það er hugsanlegt, að veðurstofan tæki þátt í kostnaðinum og að Slysavarnafélag Íslands fengist til að leggja eitthvert fé fram til hennar. En ég hefi enga von um, að þetta samkomulag takist fyrir næstu vetrarvertíð, og þess vegna er það nauðsynlegt, að landssíminn reki stöðina til bráðabirgða. Ég vil aðeins bæta því við, að auk þeirra ástæðna, sem ég hefi bent á hér að framan, er Papeyjarheimilið mjög afskekkt. Eyjan liggur úti í reginhafi og oft engar samgöngur við land um langan tíma. En ef stöðin er, er miklu auðveldara að fá aðstoð úr landi, ef eitthvað amar að. En aðalatriðið í þessu máli er það, að stöðin getur orðið sjómönnum á þessum slóðum til ómetanlegs gagns. Að endingu vænti ég þess, að hv. d. sjái þá miklu nauðsyn, sem hér liggur fyrir hendi, og geti fallizt á till.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég ætla að leyfa mér að gera till. um, að umr. verði frestað og málinu vísað til samgmn. Það er eðlilegt, þó ekki sé um stærra mál að ræða, að því verði vísað til n., þar sem talsvert liggur fyrir af upplýsingum viðvíkjandi því, sem hingað til hefir gert verið í málinu. Stöðin er sett upp árið 1931. nú hefir landssímastjóri gert till. um að leggja hana niður, vegna þess að sama og engin viðskipti hafa verið við hana. Árið 1931 voru við stöðina 4 skeyti og 1932 aðeins 3. Í þessu máli hefir alls ekki verið farið að með neinni hörku. Svo vægilega var farið að við ábúanda, að honum var leyft að hafa stöðina, ef hann vildi borga aðeins 50 kr. á ári og starfrækja stöðina auk þess ókeypis. Landssíminn hefir lagt fram fé til þess að koma stöðinni upp, en hefir ekkert fengið í aðra hönd. Það er eðlilegt, að landssíminn vilji losna við að reka stöðina með kostnaði, og þess vegna er ábúanda gefinn kostur á því að leigja stöðina, og honum virðist ekki vera mikið í mun að halda stöðinni, ef hann vill ekki vinna það til fyrir 50 krónur. Ég vildi taka þetta fram til þess að sýna fram á, að hér hafi ekki verið beitt neinu harðræði. Ég hefi ekki athugað það, hvort hægt sé að koma á einhverju samkomulagi. En ég þykist vita, að landssíminn vilji ekki taka á sig störf veðurstofunnar eða útgjöld vegna hennar. Hinsvegar vænti ég þess, að samþ. verði að fresta þessari umr. og málinu vísað til samgmn., og mun ég þá afhenda henni þau skjöl, sem ég hefi, og vænti þess, að hún leiti sér upplýsinga bæði hjá landssímastjóra og öðrum aðilum.

Flm. (Eysteinn Jónsson) Ég hefi ekkert á móti því, að málinu verði vísað til n. - Fjarri fer því, að ég hafi sagt, að beitt hafi verið harðræði í þessu máli. Það er laukrétt hjá hæstv.dómsmrh., að bóndanum hefir verið boðin stöðin til leigu, en ekkert hefir enn af samningum orðið. Þess vegna er ég hræddur um, að ekkert samkomulag náist fyrir vetrarvertíð, og hefi ég af þeim ástæðum komið fram með þessa þáltill., svo að tryggt væri, að stöðin yrði starfrækt.

Flm. (Jón Pálmason) Þetta mál er hv.þdm. kunnugt af meðferð á undanförnu þingi og umræðum þar. Eins og stendur í grg., þá er ríkisstj. heimilt skv. 1. frá 14. júní 1929 að verja til byrjunar á hafnargerð á Skagaströnd 50 þús. kr. og auk þess ábyrgjast allt að 75 þús. króna lán í þessu skyni. Nú er vaknaður mikill áhugi fyrir því, að hægt verði að byrja á þessu mannvirki á þessu ári. Þess vegna hefi ég leyft mér að flytja fram þessa till. og vona, að hún verði samþ. Ástandið er þannig núna, að framleiðslan til sjávar og sveita er að sligast af ofurþunga kreppunnar. Þess vegna eru þau mál, sem miða að því að styrkja framleiðslugrundvöllinn, mest virði, og ég tel þetta mál eitt af þeim. Við höfum hér á þinginu rætt um síldarbræðslustöð á Norðurlandi, og ekki orðið sammála um það, hvar slík stöð ætti að standa. Og þó að ýmislegt mæli með því, að síldarbræðslustöðin ætti að vera á Skagaströnd, þá hefi ég samt ekki þorað að fara fram á meira fjárframlag til hafnargerðar þar en þegar hefir verið samþ. að veita. Á þessum stað hagar svo til, að mjög auðvelt er að fá hentugt efni til hafnargerðar og skilyrði til þess að koma þarna upp fjörugu atvinnulífi. Ég geri ráð fyrir því, að hv.þdm. hafi kynnt sér þetta mál ýtarlega, svo að ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um það á meðan enginn hreyfir mótmælum. Vænti ég þess, að hv. d. afgr.till. til 2. umr. og vísi henni til sjútvn., að þessari umr. lokinni.

Bernharð Stefánsson Ég legg til, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til n., því að annars þarf að greiða atkv. um efni tillgr. áður en málið er athugað í n.

Flm. (Jón Pálmason) Ég sé ekki ástæðu til þess að vera að fresta þessari umr., þar sem ákveðnar eru tvær umr. um þetta mál, og vildi óska eftir, að till. gangi til n. að þessari umr. lokinni, eins og ég hefi áður lagt til.

Forseti (JörB): Ég vil benda hv. hm. á það, að samkv. þingsköpum verður, að þessari umr. lokinni, að fara fram atkvgr. um efni till., og það er ónauðsynlegt að senda hana til n. eftir að búið er að samþ. efni hennar. Þess vegna vænti ég, að hv.þm. geti fallizt á að fresta umr. og vísa till. til n.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það er máske ekki ástæða til að fara mörgum orðum um þessa till., þar sem hún á væntanlega eftir að fara til n., svo að þá verður tækifæri til þess að athuga hana nánar. Þetta mál, um hafnargerð á Skagaströnd, hefir óneitanlega vakizt upp fyrir hv.þm. við umr. um síldarbræðslustöð á Norðurlandi. Og það er ekki undarlegt, því að aðstaða Skagastrandar yrði með því ólíkt betri til þess að fá síldarbræðslustöðina, og ástæðurnar styrkjast til þess að hafa hana þar, ef byrjað væri á hafnargerðinni. Í sambandi við síldarbræðslustöð á Norðurlandi voru tilnefndir allmargir staðir, og ef byggja ætti síldarbræðslustöð alstaðar þar, sem goðar hafnir eru fyrir hendi, há yrði talsvert óheppileg dreifing á þeim, ef þær yrðu allar reistar, hver á sínum stað. Í sambandi við hafnargerð á Skagaströnd vil ég geta þess, að fleiri staðir gætu komið til mála þarna norður frá. Vil ég nota tækifærið og spyrja hæstv. stj. um mælingar þær, sem gerðar hafa verið á Hindisvík. Eftir því, sem mér hefir verið skýrt frá, eru þar mjög góð skilyrði fyrir hafnargerð. Ef svo reynist, þá er þar fundinn staður mitt á milli þeirra staða, sem um hefir verið deilt. Þaðan er nokkurnveginn jafnlöng sigling á alla firði í Húnaflóa, og væri því mjög góður staður. Einnig liggur hann vel við síldarsókn. Þar er seinni part sumars oft síld, þó að hennar verði ekki vart annarsstaðar. Í haust, þegar síld var horfin alstaðar annarsstaðar fyrir Norðurlandi, þá voru á þessum slóðum 20–30 skip fram um miðjan nóvember. - Nú finnst hv.þdm. ef til vill komið nokkuð mikið síldarbragð að þessum umr. um hafnargerð á Skagaströnd, en mér fannst hv.flm. gefa tilefni til þess að minnast á hina væntanlegu síldarbræðslustöð í sambandi við þetta mál. Ég vil leyfa mér að fara þess á leit við hæstv. stj., að hún skýri okkur frá því, hvort nokkurra upplýsinga er að vænta frá mælingum á Hindisvík, svo að fyrir þinginu liggi nákvæmar upplýsingar í þessu efni. Þær munu, eftir því sem ég hefi heyrt, mæla með sér sjálfar, og þarf ég því ekki að fara fleiri orðum um þetta að sinni.

Tryggvi Þórhallsson Mér kom það mjög á óvart, þegar hér heyrast raddir um, að nauðsynlegt sé að verja stórfé til hafnargerða, ef reisa skal síldarbræðslustöð á Norðurlandi. Mér kom þetta mjög á óvart, vegna þess, að þingmönnum ætti að vera kunnugt um, að við Húnaflóa eru til ágætar hafnir, sem engra umbóta þurfa, en þær eru vestan megin flóans. Á Ströndum hafa verið allt frá landnámstíð beztu hafnir, t. d. á Steingrímsfirði, Ingólfsfirði og Reykjarfirði, sjálfgerðar frá náttúrunnar hendi, svo að þess vegna mætti síldarbræðslustöðin vel standa þar, og er alveg óþarfi að kosta upp á hafnargerðir við Húnaflóa.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Út af fyrirspurn hv.þm. V.-Húnv. vil ég gefa þær upplýsingar, að mælingar á Hindisvik hafa farið fram, en mér er ekki kunnugt um, hversu kortagerð er langt komin, en skal hinsvegar afla þeirra upplýsinga mjög bráðlega. Ég vil taka það fram, að hér er ekki verið að ræða um síldarbræðslustöð á Norðurlandi, heldur aðeins litla viðgerð á höfninni á Skagaströnd, sem fram yrði að fara hvort sem síldarbræðslustöð yrði sett var upp eða ekki. Það getur liðið langt þangað til höfn verði byggð á þessum stað, og er þetta 50 þús. kr. framlag aðeins til bráðabirgðaaðgerða. Ef við færum að ræða um síldarbræðslustöð í Norðurlandi, þá gæti ég bent á margar hafnir á Skagafirði, - ég man eftir þremur í svipinn, sem ágætlega væru til þess fallnar, en ég vil ekki blanda því stórmáli inn í þetta mál.

Flm. (Jón Pálmason) Hæstv. dómsmrh. tók að mestu af mér ómakið að svara hv.þm. V.-Húnv. En ég vildi taka það fram, að það er misskilningur hjá hv.þm., ef hann heldur, að þetta mál hafi fyrst undir umr. um síldarbræðslustöð vakizt upp fyrir mér. Á fjölmennum fundi, sem haldinn var heima í héraðinu áður en ég fór, var samþ. að gera allt, sem hægt væri, til þess að hrinda þessu verki í fraankvæmd. Auk þess hefi ég skrifað um málið áður en þessar umr. um síldarbræðslustöð fóru fram. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Str. sagði, að sér þætti undarlegt að nefna síldarbræðslustöð í sambandi við hafnargerð, og nefndi í því samhandi hafnir á Ströndum, vil ég taka það fram, að þó á Ströndum séu goðar hafnir, þá eru þetta hálfgerð öræfi, sem að þeim liggja, þar sem menn verða að lifa við skrínukost. Allt öðru máli er að gegna um Skagaströnd. har upp af eru blómleg héruð og horfur á, að þar gæti blómgazt fjölbreyttur atvinnurekstur. Þaðan er líka nú orðið bílfært til Reykjavíkur og leikur að fara héðan á dag. En eins og hæstv.dómsmrh. tók fram, þarf að gera höfn á Skagaströnd an tillits til þess, hvar síldarbræðslustöð verður reist. Hinsvegar er það augljóst mál, að ef síldarbræðslustöð yrði reist þarna, þá væru meiri líkur til þess, að ekki þyrfti að ganga eins og hingað til, að fólksfjölgunin flytjist í burtu, og vænti ég þess, að hv. hm. Str. vilji ekki stuðla til þess, að fólkið flytjist úr blómlegustu héuðum yfir í kaupstaðina.

Tryggvi Þórhallsson Ég skil nú, að hv.þm. hafi skrítnar hugmyndir um lifið á Ströndum, ef hann heldur, að þar séu tóm öræfi og að menn verði þar að lifa við skrínukost. Ég get frætt hann um það, að það eru ábyggilega flutt meiri matföng út af Ströndum heldur en úr þessum blómlegu héruðum, sem hann talar um. Eitt með öðru færir hann til, að síldarbræðslustöð sé bezt fyrir komið á Skagaströnd, að þaðan sé bílfært til höfuðstaðarins, rétt eins og síldartunnurnar séu fluttar með bílum ! ég get þá líka frætt hv.þm. um, að hingað til hafa þær verið sendar með skipum, en ekki bílum, og þá er undir því komið, að hafnir séu góðar.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Ég vil gera það að till. minni, að umr. um þessa till. til þál. verði frestað og málinu vísað til fjvn.