Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Í upphafi árs 2007 gerði Gallup viðhorfskönnun meðal almennings um íslenskan landbúnað. Tæp 80% telja að það skipti miklu máli að Íslendingar séu ekki öðrum háðir um landbúnaðarafurðir. 94% svarenda telja að það skipti miklu máli að öflugur landbúnaður verði stundaður hér á landi til framtíðar. Hluti af þeirri sátt sem ríkt hefur um landbúnað á Íslandi í seinni tíð á rætur í þeirri sýn að sjálfseignarbændur séu eins konar vörslumenn landsins sem nytji það til framleiðslu á hollum matvælum, jarðnæði á Íslandi sé í dreifðri eign og víðast hvar hefur sambúð landeigenda og þeirra sem vilja ferðast um landið, skoða það og njóta útivistar verið góð. Uppkaup fjársterkra aðila á jörðum vítt og breitt um landið stefna þessari stöðu og þessari sátt í voða. Í nýrri skýrslu Bændasamtakanna kemur fram að þeim sem eiga þrjú lögbýli eða fleiri hefur fjölgað á árunum 2000–2005 úr 221 í 280, þ.e. um 27%. Á árunum 2000–2005 skiptu nærri 6% jarða um eigendur en á árinu 2006 varð sprenging því að þá skiptu alls um 8% allra jarða í landinu um eigendur og 9% jarða sem voru í ábúð. Hér eru ótaldar þær landspildur sem skipt er út úr lögbýlum, svo sem til frístundanota eða sumarbústaða. Vegna þess að í mörgum tilvikum hefur verið stofnað hlutafélag um hverja jörð er erfitt að meta heildareignasöfnunina en talið er að einn og sami eigandi að flestum eignum eigi um eða yfir 100 jarðeignir. Til dæmis á sami aðili 10 jarðir í Vopnafirði en býr ekki á neinni þeirra og sami aðili kaupir einnig upp jarðir meðfram ám í Borgarfirði. Ég spyr: Er þetta þróunin sem við viljum? Hlutirnir gerast hratt. Árið 2000 átti ríkið 605 jarðir, 405 í ábúð og 200 eyðijarðir. Aðeins sex árum seinna hefur ríkið selt margar og á aðeins 470 jarðir, þar af 302 í ábúð og 169 eyðijarðir þannig að ríkið hefur líka blandað sér í þennan dans. Sumar jarðir geta svo sem hafa verið seldar ábúendum og verið áfram í byggð en um hitt eru líka dæmi að jarðir hafi fallið úr ábúð. Í Bændablaðinu 11. janúar 2005 lýsir Erna Bjarnadóttir, hagfræðingur Bændasamtakanna, því kerfi sem er í Danmörku sem er í Evrópusambandinu. Þar segir: „Margvíslegar kröfur eru gerðar til þeirra sem kaupa bújarðir og mikil áhersla er lögð á ábúðarskyldu jarðareiganda“ og það að „landbúnaðarland sé nýtt til búskapar“. Eitt af markmiðum laganna í Danmörku er einmitt að auka samkeppnishæfi landbúnaðarins. Eftirfarandi kröfur eru gerðar til þeirra sem kaupa bújörð á frjálsum markaði í Danmörku: Að hafa náð 18 ára aldri, hefja búsetu á jörðinni innan sex mánaða frá kaupum, búa að lágmarki í átta ár áður en hægt er að leigja hana öðrum, ef viðkomandi á fleiri en eina jörð þurfa þær allar að liggja innan 10 kílómetra loftlínu frá íbúðarhúsi á þeirri jörð þar sem hann býr og samanlögð stærð þeirra má ekki fara yfir ákveðin mörk. Hér á landi eru engar slíkar takmarkanir. Hliðstæðar takmarkanir og í Danmörku eru í Noregi og reyndar í fleiri nágrannalöndum. Verð á landbúnaðarvörum fer hækkandi í heiminum og sjónum er beint að varðveislu og endurheimt landa til að tryggja grundvöll landbúnaðarframleiðslu. Mjög ströng ákvæði gilda almennt í nágrannalöndum okkar, eins og ég hef lýst, með verslun og meðferð á landi. Ekki er aðeins lögð áhersla á byggð og búsetu, heldur einnig á sjálfbæra nýtingu auðlindarinnar. Ég leyfi mér því, herra forseti, að beina þeim spurningum til hæstv. landbúnaðarráðherra hvort hann hyggist beita sér fyrir endurskoðun ábúðar- og jarðalaga sem tryggi betur nýliðun og stöðu sjálfseignarbóndans í íslenskum landbúnaði, tryggi öryggi þar með í gæðum og framleiðslu landbúnaðarvara og verndun landbúnaðarlands og tryggi jafnframt dreift eignarhald á landi. Ég spyr hvort ráðherra vilji beita sér fyrir því að setja hliðstæð lög 

Virðulegi forseti. Það hafa orðið og eru að verða miklar breytingar á búskap í sveitunum. Nýjar búgreinar koma inn í landbúnaðinn í vaxandi mæli. Það eykur m.a. áhuga fólks á að kaupa jarðir og almennt talað eru þetta góð tíðindi. Við höfum lengi harmað það að fólki í sveitum landsins hefur fækkað. Við þurfum á því að halda að fólk sjái hag sínum betur borgið í dreifbýlinu en það hefur gert fram undir þetta. Það gerist m.a. með batnandi samgöngum, bættum fjarskiptum og því að nýjar búgreinar eflist. Hestamennska, ferðaþjónusta og skógrækt eru dæmi um það. Þetta kallar hins vegar á breytt búsetumynstur. Þetta kallar m.a. á það að jarðir sem áður voru kannski ekki nýttar eða nýttar til einhvers annars eru núna nýttar í þessu skyni, m.a. til að svara áhuga fólks á nýjum búgreinum í landinu. Við sáum á sínum tíma, á síðasta áratug nýliðinnar aldar, allt aðra þróun. Þá vorum við að reyna að laga íslenska búvöruframleiðslu að innanlandsneyslunni og þá urðum við vör við það að jarðir fóru í eyði. Þetta er tíminn sem menn hafa stundum kallað þegar ljósin slokknuðu í sveitum landsins. Sem betur fer er þetta ekki svona núna. Það er alveg rétt sem hv. málshefjandi sagði, heilmiklar búháttabreytingar eiga sér stað í íslenskum landbúnaði, en þær miða m.a. að því og hafa í för með sér að þar sem ljósin höfðu áður slokknað eru þau kveikt núna aftur. Landið er tekið undir nýja atvinnustarfsemi sem m.a. helgast af því að fólk getur stundað atvinnustarfsemi sína úr sveitunum og finnur líka farveg fyrir nýja atvinnustarfsemi sem ekki var til staðar áður. Það er ekki mjög langt síðan ríkið þurfti að leysa til sín jarðir í stórum stíl. Bæði þá og fyrr sáum við að m.a. sú þróun sem ég nefndi átti mikinn þátt í því þegar bændur gátu einfaldlega ekki farið frá jörðum sínum, þeir voru fastir í eins konar fátæktargildru. Nú er þetta sem betur fer orðið breytt. Það er eftirspurn eftir jörðunum og núna gerist það sem ekki hafði gerst áður að lögbýlunum fjölgar, lögbýlum í ábúð fjölgar gagnstætt því sem áður var. Þetta er auðvitað jákvæð þróun. Eignamyndun á sér stað í sveitum landsins gagnstætt því sem áður var. Við vitum að eignamyndun á sér stað í vaxandi mæli á mörgum sviðum íslensks þjóðlífs - og er það þá slæmt að það gerist líka í sveitum landsins? Er það vont að íslenskir bændur verði meiri eignamenn en áður? Viljum við virkilega snúa þessari þróun við eða er verið að hvetja til þess, m.a. af hálfu hv. málshefjanda, að ríkið stuðli einhvern veginn að því að þessu verði öðruvísi farið, að bændur sjái ekki eignamyndun verða í sveitum landsins? Ég trúi því ekki. Ég trúi ekki að það vaki fyrir hv. málshefjanda t.d. að ríkið freisti þess að koma í veg fyrir að fólk úr þéttbýli setjist að í sveitunum. Ég vil a.m.k. ekki stuðla að því. Það er alveg rétt að miklar breytingar eiga sér stað í íslenskum landbúnaði. Búin stækka. Það er mikil stærðarhagkvæmni í landbúnaðinum eins og í mörgum öðrum atvinnugreinum landsins. Ekki viljum við koma í veg fyrir það. Við sjáum að sama þróunin í þessum efnum á sér stað alls staðar í landbúnaði. Það er ekki bara í sauðfjárræktinni, ekki bara í mjólkurbúskapnum, það er líka í nýrri atvinnugreinum eins og garðyrkju eða loðdýrarækt svo að ég taki bara tvö dæmi af algeru handahófi. Við vitum líka að krafa neytenda í landinu er sú að matarverð lækki. Það er stöðugt kallað eftir því að matarverð lækki. Það er líka krafa uppi, og eðlilega, af hálfu þess fólks sem býr í sveitum landsins að það geti búið við eðlileg lífsskilyrði, það geti keppt við önnur landsvæði um góð lífsskilyrði og góð lífskjör. Svarið við því er m.a. það að efla og auka hagkvæmnina í landbúnaðinum og hluti af þeirri hagkvæmni er að búin stækka. Það hefur síðan þær afleiðingar í för með sér, eins og við vitum, að bújörðunum hefur fækkað. Þannig er það í mjólkinni. Lögbýli með greiðslumark í mjólk voru 1.246 með meðalinnlögðu magni upp á 82 þús. lítra fyrir 10 árum. Núna er þetta orðið miklu stærra og hið sama hefur gerst í sauðfénu. Það er mjög mikil dreifing eignarhalds í sveitunum. 85% aðila sem eiga lögbýli, einir eða fleiri, eiga aðeins í einu lögbýli. Það eru mjög fá dæmi um þá jarðasöfnun sem hv. þingmaður ýjaði að. Núgildandi jarðalög voru sett árið 2004. Þau juku mjög frelsi í meðferð og ráðstöfun jarða. Undanfarið hefur hins vegar farið fram heilmikil umræða um þetta. Það er eðlilegt að sú umræða eigi sér stað. Bændasamtökin hafa haft forustu um að láta fara fram sérstaka athugun á þessu og ég tel að það sé eðlilegast að meta þær niðurstöður þegar þær liggja fyrir en hrapa ekki að neinum skyndiákvörðunum 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka málið upp. Ég held að það sé mjög eðlilegt að þetta mál sé rætt. Miklar breytingar hafa átt sér stað á örfáum árum og þróunin orðið sú að þéttbýlisbúar kaupa jarðir. Sannleikurinn er sá að bændur vilja taka vel á móti þéttbýlisbúum, vil ég meina, og finnst verulega jákvætt að mörgu leyti að fólk skuli sækja meira í sveitirnar til að njóta náttúrufegurðar og kyrrðarinnar sem þar er. Við verðum að horfa á þann jákvæða þátt að sveitirnar hafa bætt ímynd sína með þessu móti. Við horfum fram á það að bændum hefur fækkað og mun væntanlega fækka eitthvað áfram en ég tek með hæstv. ráðherra undir mikilvægi þess að ljósin verði ekki slökkt í sveitunum. Þó að um það verði að ræða í meira mæli en hefur verið að búseta sé ekki eins og við höfum þekkt frá liðnum árum, heldur sé meira um helgarbúsetu að ræða og þá hugsanlega sumardvöl að auki, er það þó betri niðurstaða en að bæirnir og sveitirnar fari í eyði. Svo vil ég líka nefna að það að einstaklingar séu bókstaflega að safna jörðum er eitthvað sem fellur ekki mjög vel að þjóðarsálinni. Ég tek undir þau varnaðarorð sem komu fram hjá málshefjanda í þeim efnum, það er eitthvað sem við vildum helst ekki sjá gerast í miklum mæli þó að það sé erfitt að snúa því við 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. frummælanda fyrir að taka þetta mál til umræðu og tek undir þau orð að full ástæða sé til að ræða jafnumfangsmiklar breytingar á íslensku samfélagi og breytingarnar bæði á verði á jarðnæði út um landið og í söluviðskiptum með það. Ég held að það sé hárrétt sem fram kemur hjá hæstv. landbúnaðarráðherra að þessar breytingar eru að mestu leyti til góðs. Þær verða með öðru til þess að verð á jarðnæði hefur hækkað umtalsvert og hefur gefið mörgum bóndanum kost á því að ljúka ævistarfi sínu eða innheimta úr æviverki sínu tekjur af sölu á því sem hann hefur starfað við alla sína tíð. Því ólíkt því sem gerðist þegar veiðileyfin á hafinu fóru að ganga kaupum og sölum þá er hér að mestu um sjálfseignarbændur að ræða og það eru þeir sem eru að njóta þessarar þróunar í miklum mæli. Við hljótum þess vegna að fara ákaflega varlega í því að setja einhverjar takmarkanir á það með hvaða hætti sjálfseignarbændur fara með jarðnæði sitt eða selja það því að slíkar takmarkanir leiða alltaf og óhjákvæmilega til þess að draga úr verðmæti landsins. Við getum samt ekki útilokað það að einhverjar reglur gætu verið til bóta til að styrkja not lands til landbúnaðar og það hljótum við fyrst og fremst að gera í gegnum skipulag sveitarfélaganna. Það má líka gera, eins og víða er gert um lönd, með því að fara með öðrum hætti skattalega með jarðnæði sem notað er til landbúnaðar og síðan þyrftum við auðvitað að hafa áhyggjur af því ef einn aðili væri að sölsa undir sig gríðarlega mikið land hér á landi. Ekki viljum við til að mynda að hálft landið sé í eigu eins og sama aðilans. Ég hygg að það sýni sig að hér hefur 

Herra forseti. Það er auðvitað gott að bændur geti hætt að búa og farið uppréttir og með sóma eftir ævistarf sitt. En það er líka mjög dapurlegt að ungt fólk á ekki mikla möguleika til að hefja búskap í dag með því að þurfa að kaupa kvóta bæði í mjólk og kindakjöti til að hefja framleiðslu. Það er dapurleikinn í þessu máli að endurnýjun verður ekki þarna. Margir bændur hafa sagt mér að þeir líti ekki björtum augum á framtíðina, að eftir 15 til 20 ár verði miklar breytingar og hættan sé sú að búskapurinn fari í einhver hlutafélög eða stórfyrirtæki eða stórbúrekstur og að fólkið sem er að alast upp í sveitum landsins í dag verði, ef það vill vera áfram í sveitinni, að keppa við erlent vinnuafl um störf á þessum búum. Við viljum ekki sjá slíka framtíð fyrir okkur hjá ungu fólki sem býr í sveitum landsins í dag. Ég hef stundum sagt að það væri ekki óeðlilegt að breyta framleiðslustyrkjum og beingreiðslustyrkjum í búsetustyrki þannig að venjulegt bú í sauðfjárrækt eða mjólkurframleiðslu fengi búsetustyrk og keppti síðan á markaðsgrunni með framleiðslu sína. Búsetustyrkurinn yrði auðvitað bundinn því að það væri venjulegur búskapur á þessum jörðum en styrkurinn gæfi fólki möguleika til þess að vera lengur í sveitinni og missa ekki þessa framleiðslu í hendurnar á einhverjum stórbúum sem ég held að sé ekki af því góða. Það er auðvitað sorglegt að vita til þess að margir sem eru að flytja í sveitirnar núna borga fjármagnstekjuskatt en ekki útsvar, 

Hæstv. forseti. Hér er ágæt umræða í gangi en ég held að ég verði að segja að sá boðskapur sem kom fram í ræðu hæstv. landbúnaðarráðherra áðan sé afar einhliða og jafnvel einfaldur. Mér fannst hæstv. ráðherra beinlínis gefa mér til kynna að hann áttaði sig ekki á þeim verðmætum sem honum hafa verið falin í því nýja ráðuneyti sem hann hefur nú umsjón með. Það er ekki rétt að slá því föstu að það sé alltaf af hinu góða að lögbýlum fjölgi. Það skiptir máli hvers konar lögbýli við tölum um. Það skiptir líka máli að átta sig á því að hér erum við að tala um skipulagsmál öðru fremur. Við erum með ákvæði í skipulagslögum um að gæta eigi að því að sjálfbær þróun sé borin fyrir brjósti og sé eitt af því sem marki ákvarðanir um skipulag. Ef sjálfbær þróun er ekki einmitt það lögmál sem á að hafa til hliðsjónar og hafa að leiðarljósi í íslenskum landbúnaði erum við illa á vegi stödd. Mér finnst rétt að benda hæstv. ráðherra á að í Bændablaðinu frá þriðjudeginum 9. október sl. er frásögn af málstofu sem Landbúnaðarháskóli Íslands hélt í byrjun mánaðarins. Þar er rætt við Salvöru Jónsdóttur skipulagsfræðing sem í þessari málstofu gerði að umræðuefni spurninguna: Hvernig er land notað á Íslandi? Hún bendir á að þar þurfum við að hafa ýmis sjónarmið til hliðsjónar, m.a. lýðheilsusjónarmið. Þess vegna segir hún að markaðnum einum sé ekki treystandi fyrir ákvörðunum um landnotkun þar sem ýmis heilbrigðisvandamál geti komið upp þegar bújarðir verða of stórar og verksmiðjuframleiðslan fer að láta á sér kræla. Ég held að hæstv. landbúnaðarráðherra verði að átta sig á að til að tryggja gæði landbúnaðarlands og 

Herra forseti. Þróunin hér á landi er lík því sem gerist í nágrannalöndum okkar sem er mjög jákvætt. Byggðirnar stækka og þurfa meira landrými og sá landbúnaður sem rekinn er næst þéttbýliskjörnunum færist fjær. Þar af leiðandi verður þetta verðmætt land og landbúnaðurinn færist út til þess svæðis sem er ódýrara. Ég get nefnt t.d. stað eins og Hveragerði sem fyrir röskum 50 árum byggðist upp sem garðyrkjubær þar sem nýbúarnir voru fyrst og fremst garðyrkjubændur sem lögðu grunn að garðyrkjustöðvum sínum. Nú hefur það gerst undangengin ár að þessar garðyrkjustöðvar færast til svæða sem betur eru fallnar til þeirrar framleiðslu og landið er mjög dýrt og verðmætt sem byggingarlóðir. Þetta þekkist alls staðar. Sama gildir um hefðbundinn landbúnað næst þéttbýliskjörnunum. Hann færist frá og ég held að það sé einvörðungu jákvætt að þeir sem eiga þessi lönd fái sanngjarnt verð, eðlilegt verð eins og aðrir sem eiga lönd og eignir á höfuðborgarsvæðinu. Það hefur jafnframt gerst í Árnessýslu að þar er orðin ein stærsta sumarbústaðabyggð og frístundabyggð í landinu. Þar hefur verið tekið kjarri vaxið, land sem er á hrauni og er ekkert sérlega vel fallið til landbúnaðarframleiðslu. Ég óttast því ekki það sem hefur verið að gerast hjá okkur hvað þetta varðar. Mig langar rétt í lokin að nefna að skipulagsvaldið hvað þetta varðar, sem hv. frummælandi, Jón Bjarnason, hefur áhyggjur af, er hjá sveitarfélögunum. Sveitarfélögin hafa tök á því að skipuleggja 

Herra forseti. Það er rétt sem hér hefur komið fram að í dag ríkir mikil sturlungaöld í ásókn auðmanna í land á Íslandi. Ég er ekki alveg sannfærður um þau orð hæstv. landbúnaðarráðherra að það séu engin slík sólarmerki um við þurfum að varast þessa þróun. Það setur að mér ugg þegar ég heyri af því að einstakir auðmenn hafi keypt upp heila firði og við sem höfum fylgst með sögu sveitanna í landinu vitum að sveitir sem hafa lent í höndum mjög fárra auðmanna, og nærtækasta dæmið er í rauninni úr Borgarfjarðarhéraði, hafa liðið fyrir það í byggðaþróun sinni. Þetta er þróun sem við þekkjum til áratuga. Ég tel samt að við eigum að fara okkur hægt í þessum efnum. Við eigum að fylgjast vel með og leggja fyrst og fremst áherslu á það núna að skipulagsvaldinu sé beitt til að vernda landbúnaðarlönd. Ég held að ekki sé tímabært að takmarka á neinn hátt kaup manna á löndum eins og gert er í hinni þéttbýlu Danmörku og við getum í rauninni illa sótt fyrirmynd í okkar löggjöf til Dana svo mjög sem landhættir þar eru ólíkir okkar. Það er annað sem ég tel mikilvægt að koma að í þessu sambandi og það er að samhliða þessum kaupum auðmanna á jörðum hefur umgengnisréttur manna um landið skerst mjög mikið. Jarðir og gömul bæjarstæði eru girt af, lokuð af með hliðum, og þetta er þróun sem þarf að taka á og er í rauninni ólíðandi fyrir almenning sem á rétt á því að geta heimsótt bæjarstæði, heimsótt sögustaði. Það er hægt að leggja þá skyldu á herðar landeigendum að þeir gangi þannig frá, annaðhvort með vörslu eða einhvers konar eftirliti, að það sé opinn aðgangur að jörðunum. Í raun er verið að 

Herra forseti. Þetta er ágæt umræða og ekki nema von að hún komi upp því að orðið hefur töluverð breyting í íslenskum landbúnaði hvað þetta varðar. Það er eitt jákvætt sem þetta hefur haft í för með sér og það er að fólk sækist meira í að eignast jarðir. Það eru ekki bara auðmenn og við eigum alls ekki að tala um auðmenn sem einhverjar vondar manneskjur, það er bara misjafn sauður í því fé eins og öðru. Margir auðmenn sem kaupa jarðir leyfa fólki að hafa aðgang að þeim o.s.frv.  Herra forseti. Hv. þm. Guðni Ágústsson gjammar svo fram í að ég fæ vart talað. Svo ég fái að halda máli mínu áfram þá vildi ég bara taka þetta fram. Verð jarðanna hefur aukist og það hefur líka gert það að verkum að þeir bændur sem ekki hyggjast selja jarðir sínar hafa þá meiri möguleika til að fá lán út á þær og fara út í aðra starfsemi eða efla þá starfsemi sem þeir eru með fyrir. Það eru ákveðnir jákvæðir þættir í þessu öllu saman. Hins vegar er líka mjög gott að við hugum að því og ríkið hugi að því að selja ekki mikið af þeim jörðum sem það á og halda frekar að sér höndum hvað það varðar svo við eigum þá jarðir til fyrir þá sem vilja fara út í búskap. Eins og staðan er í dag held ég að það sé ekki þannig að landbúnaður verði ekki drifinn vegna þess að jarðnæði skorti eða jarðir. Það er ekki svo. Ég tek undir orð hv. þm. Bjarna Harðarsonar um að jarðir eiga að vera opnar 

Hæstv. forseti. Það skiptir miklu að bújarðir séu nýttar og að byggð haldist í sveitunum. Ábúð á jörðum tryggir að jafnaði nýtingu lands og gróður. Við getum með ýmsum hætti stuðlað að því að þótt búseta breytist sé ávinningur af því að nýta landsins gæði. Breyting styrkja úr greiðslu á hvert kíló kjöts eða lítra seldrar mjólkur yfir í búsetustyrki og landnýtingarstyrki í meira mæli en nú er væri æskileg þróun. Af sjálfu leiðir samt sem áður að með stækkandi bústofni á býlum verða jarðir sameinaðar. Það fylgir því ef bústofninn stækkar. Mikil uppkaup auðmanna á fjölda jarða tryggir ekki búsetu og nýtingu jarðanna og vissulega má taka þá þróun til sérstakrar skoðunar. Það á að vera markmið að halda landinu sem mest í byggð því að það eru verðmæti fyrir framtíðina. Hæstv. forseti. Við stefnum að því að Ísland verði mikið ferðamannaland í framtíðinni og það skiptir máli fyrir þann ferðamannaiðnað að landið haldist í byggð. Við ætlum væntanlega að sýna landið eins og það er með búsetu sinni, kostum og gæðum og þess vegna skiptir landnýting og landsins gæði miklu máli í framtíðinni. Það er ekki mál bænda einna, það er mál okkar allra, Íslendinga.

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu en tel að hún hefði þurft að vera svolítið dýpri hvað sumt varðar. Ég bendi á að búvörusamningar milli ríkisins og bænda kveða á um þátttöku, greiðslur af hálfu ríkisins, bæði til að tryggja ákveðna framleiðslu, gæði hennar og hvernig framleitt sé. Í þessum búvörusamningum er ekki gert ráð fyrir verði á almennu landi. Ef við ætlum að taka það verð inn sem núna er að verða á jörðum held ég að greiðslurnar mundu heldur betur hækka. Yrði pólitísk sátt hér á landi ef beingreiðslur af hálfu ríkisins væru að stórum hluta komnar í hendur örfárra manna, að einn aðili sem á hundrað jarðir væri kannski orðinn handhafi beingreiðslna upp á hundruð milljóna króna? Ég hef ekki trú á að sátt verði um slíkan landbúnað hér á landi. Ég held einnig að ekki verði nein sátt um það að landið lendi í eign örfárra manna eða fyrirtækja. Hér er ekki verið að tala um þá einstaklinga sem fá afmarkað land til frístundabyggðar eða slíks, heldur þegar land er keypt upp og því safnað. Ég held að það verði engin sátt um það. Hvers vegna skyldum við ekki setja hliðstæð lög og önnur lönd? Öll lönd í Evrópu setja sér lög sem takmarka eignarhald á landi, uppsöfnun lands, og setja kvaðir á landeigendur. Nýja-Sjáland, eitt öflugasta landbúnaðarland í heimi, leggur miklar kvaðir á land, að það sé ekki tekið úr landbúnaðarnotkun. Það eru engin rök fyrir því að við ættum ekki með sama hætti að vera á verði hér því að frelsi án ábyrgðar 

Virðulegi forseti. Auðvitað vill enginn sjá einhverja ofursamþjöppun, hvorki í landbúnaði né jarðeignum í landinu. Það er enginn að tala um það, það talar enginn fyrir því að við viljum sjá einhverja slíka þróun. Það er heldur ekki þannig að sú þróun hafi átt sér stað upp á síðkastið, það er ekki hægt að sýna fram á það. Ef við skoðum þessar tölur almennilega sjáum við að langmestur hluti landsins er í eigu einstaklinga. Sú þróun sem menn reyna að draga hér upp mynd af, sem sé sú að landið sé orðið meira og minna í eigu örfárra auðmanna, er ekki rétt. Við verðum hins vegar að horfast í augu við þá staðreynd að miklar breytingar hafa orðið í íslenskum landbúnaði, t.d. hefur búum fækkað bæði í sauðfjárrækt og mjólkurframleiðslu og auðvitað hefur það einhverjar afleiðingar í för með sér. Þegar hv. þm. Jón Bjarnason talar um að síðan eigi að leggja kvaðir á menn í þessum efnum - hvað er hv. þingmaður að tala um? Hvað á að gera þar sem ekki er lengur stundaður kúabúskapur eða sauðfjárbúskapur? Á að skikka menn til að halda þessum búskap þarna áfram? Auðvitað ekki. Þessi þróun sem felur í sér samþjöppun - sem felur það í sér að búin eru að stækka vegna þess að í því felst hagræði, vegna þess að tæknibreytingar gera mönnum það kleift - það er þróun sem við viljum ekki stöðva. Við viljum ekki koma í veg fyrir að menn geti framleitt hér landbúnaðarvörur á lægra verði en gert hefur verið. Fyrir fáeinum árum voru fluttar tillögur á Alþingi sem m.a. miðuðu að því að reyna að færa sauðfjárræktina fjær þéttbýlinu. Fyrir því voru færð alls konar byggðaleg rök. Nú kemur fram í athugun sem fór fram á vegum Háskólans á Bifröst að nákvæmlega þessi þróun er að verða og hún er á margan hátt mjög æskileg. Landbúnaðurinn okkar er öðruvísi en landbúnaður margra annarra þjóða. Við búum í dreifbýlu landi með mörgum jörðum og landbúnaður okkar annar innlendri eftirspurn. Lagaumhverfið í Danmörku, því þéttbýla landi þar sem hver lófastór blettur er manngerður, er við aðstæður sem við getum ekki borið okkur saman við. Við eigum ekki að sækja okkur fyrirmyndir til landa þar sem aðstæðurnar eru allt öðruvísi en hjá okkur á Íslandi.

Herra forseti. Núgildandi lög um almannavarnir voru upphaflega sett á fyrri hluta 7. áratugarins og tóku ríkt mið af stöðu heimsmála á þeim tíma, ekki síst þeirri hættu sem menn töldu þá stafa af hugsanlegum kjarnorkuátökum milli austurs og vestur. Eins og við nú vitum hefur sem betur fer aldrei reynt á lögin vegna hernaðarátaka hér á landi, lögin hafa hins vegar reynst vel í tímans rás til að bregðast við afleiðingum náttúruhamfara og ber þar hæst eldgosið í Vestmannaeyjum og snjóflóð á Vestfjörðum. Hinum upphaflegu lögum hefur verið breytt allnokkrum sinnum. Síðasta meginbreyting fólst í því að færa yfirstjórn og ábyrgð þessara mála til embættis ríkislögreglustjóra í stað almannavarnaráðs og Almannavarna ríkisins. Ég hef lengi talið nauðsynlegt að fara yfir almannavarnalögin og breyta þeim í ljósi þeirrar þróunar sem orðið hefur á þessu sviði, ekki síst með vísan til þess mikla samhæfingarstarfs fjölmargra aðila í leitar- og björgunarmálum sem orðið hefur í Björgunarmiðstöðinni við Skógarhlíð hér í Reykjavík og ég mun víkja nánar að síðar í máli mínu. Eins og getið er um í greinargerð frumvarpsins boðaði ég til 100 manna málþings um þessi mál hinn 8. mars 2005 og sóttu það fulltrúar allra þeirra aðila er láta sig almannavarnir varða, þar á meðal fulltrúar sveitarfélaganna sem verða áfram meginburðarás almannavarnakerfisins enda yrði það hvorki fugl né fiskur þegar litið er til náttúruhamfara án staðarþekkingar og virkrar þátttöku heimamanna. Eftir málþingið setti ég af stað vinnu á vegum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins  
            

Hæstv. dómsmálaráðherra. Hér var kynnt inn 1. dagskrármál fundarins, almenn hegningarlög, en okkur heyrist sem verið sé að kynna 2. dagskrármálið sem er 190. mál. Ég vil bara upplýsa …

Já, ég taldi mig vita hvaða mál ég væri að tala um en það er gott að forseti vakti athygli mína á því. Eftir málþingið setti ég af stað vinnu á vegum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til að setja hugmyndir um nýskipan þessara mála í frumvarpsbúning. Leitað var eftir sjónarmiðum margra aðila og átti ég fundi með talsmönnum félaga og stofnana sem að málinu koma. Eftir að frumvarpið hafði tekið á sig núverandi mynd ræddi ég við forustumenn Sambands íslenskra sveitarfélaga um efni þess þar sem m.a. var reifað hvort ákvæði frumvarpsins leiddu til þess að ábyrgð og ákvarðanataka, t.d. vegna náttúruhamfara, færðist fjær íbúum en samkvæmt gildandi lögum. Ég tel að ekkert í frumvarpinu gefi tilefni til að ætla að svo verði. Við nýskipan lögreglumála lagði ég áherslu á hlut sýslumanna í almannavarnakerfinu og leit þá m.a. til Patreksfjarðar og Víkur í Mýrdal þar sem sýslumenn fara ekki lengur með lögreglustjórn en hafa áfram mikilvægu hlutverki að gegna á sviði almannavarna til að tryggja sem best tengsl við heimamenn á þessu sviði. Grunnatriði í þessu nýja frumvarpi er að við allar neyðaraðstæður verði byggt á sama viðbragðskerfi og að þar gegni samhæfingar- og stjórnstöðin við Skógarhlíð lykilhlutverki. Við höfum séð það undanfarin missiri í þeim tilvikum þegar stöðin hefur verið virkjuð að viðkomandi sveitarfélög sjá sér hag í því að senda fulltrúa sína inn í stjórnstöðina til að tryggja sem best samband hennar og aðgerðastjórna á heimavettvangi. Með tilkomu TETRA-fjarskiptakerfisins um land allt hefur öll aðstaða til samhæfingar og stjórnunar tekið stakkaskiptum. Kerfið verður aldrei nýtt til fullnustu nema með virkri þátttöku heimamanna. Sem fulltrúar þeirra gegna sveitarfélög og almannavarnanefndir í héraði lykilhlutverki við gerð viðbragðsáætlana og alla framkvæmd þeirra. Gott nýlegt dæmi um samstarf ríkis og heimamanna er gerð áhættumats og viðbragðsáætlana vegna hættu á flóðum við Markarfljót á Rangárvöllum og í Landeyjum vegna hugsanlegra eldsumbrota í vestanverðum Mýrdalsjökli eða Eyjafjallajökli. Heimamenn undir forustu sýslumannsins á Hvolsvelli hrundu þessu verkefni af stað í góðri samvinnu við almannavarnadeild embættis ríkislögreglustjóra en Alþingi samþykkti tillögur mínar og ríkisstjórnarinnar um sérstakar fjárveitingar vegna þess. Hafa íbúar á svæðinu þegar tekið þátt í æfingu á grundvelli viðbragðsáætlananna. Ég tel þetta skólabókardæmi um einstaklega góða samvinnu embættis ríkislögreglustjóra og heimamanna um framkvæmd á brýnu almannavarnaverkefni. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því í 9. gr. að sveitarstjórnir skipi almannavarnanefndir í sveitarfélaginu og skipuleggi starf að almannavörnum í héraðinu, vinni að gerð hættumats og viðbragðsáætlana og prófanir á þeim í samvinnu við ríkislögreglustjóra. Í almannavarnanefndum sitji fulltrúar í sveitarstjórn ásamt öðrum. Í viðræðum mínum við sveitarfélögin var einnig farið yfir hugmyndafræðina að baki frumvarpinu en hún er hin sama og búið hefur að baki almannavarnastarfi okkar undanfarna áratugi. Þau sjónarmið hafa verið reifuð að skipulagi okkar skuli breytt meira í átt til þess sem gerist í Svíþjóð. Ég tel með öllu óþarft að nálgast úrlausnarefni okkar á nýjum hugmyndafræðilegum grunni miðað við reynslu hér og í Svíþjóð af því að virkja almannavarnakerfið eða af viðbrögðum á hættustundu. Í greinargerð um 2. gr. frumvarpsins er vikið að ákveðnum grunnreglum sem setja svip sinn á frumvarpið og er í þeim tekið nokkurt mið af því sem lagt er til grundvallar hjá Svíum. Þá vil ég taka fram að ekki er ætlunin að kostnaður sveitarfélaga af almannavörnum aukist vegna frumvarpsins og taldi ég þess vegna ekki ástæðu til að meta sérstaklega kostnaðaráhrif frumvarpsins gagnvart sveitarfélögunum með vísan til samkomulags ríkis og sveitarfélaga frá árinu 2005 um kostnaðarmat lagafrumvarpa og stjórnvaldsfyrirmæla gagnvart sveitarfélögum. Um leið og ég árétta að frumvarpið gerir ekki ráð fyrir neinni meginbreytingu á samskiptum ríkis og sveitarfélaga, áfram verður byggt á sömu stoðum og þeim sem eru undir núverandi almannavarnakerfi, minni ég á að frumvarpið hefur að geyma grundvallarbreytingar á því hvernig ríkisstjórn og stofnanir ríkisins koma að yfirstjórn almannavarna og öryggismála og stefnumótun á þessu sviði. Þar er m.a. tekið mið af yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tilefni af brottför varnarliðsins sem birt var 26. september 2006. Ríkisstjórnin lýsti því yfir að til þess að efla almennt öryggi yrði við endurskoðun laga um almannavarnir komið á fót miðstöð þar sem tengdir yrðu saman allir aðilar sem koma að öryggismálum innan lands, hvort heldur vegna náttúruhamfara eða hættu af mannavöldum. Til að tryggja sem best samhæfingu innan miðstöðvarinnar skyldu forsætisráðherra, utanríkisráðherra, dóms- og kirkjumálaráðherra, samgönguráðherra, heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og umhverfisráðherra sitja í yfirstjórn hennar. Dagleg stjórn miðstöðvarinnar yrði á vegum dóms- og kirkjumálaráðherra og var honum falið að leggja fram frumvarp til nýrra almannavarnalaga. Þetta frumvarp er einmitt til 1. umr. hér í dag og hefur iðnaðarráðherra bæst í ráðherrahópinn sem nefndur var í fyrrnefndri yfirlýsingu. Er breytingin gerð með vísan til þess hve miklu orkuöryggi skiptir við allar ráðstafanir á sviði almannavarna. Ramminn utan um almannavarnaskipulagið er þannig alveg nýr samkvæmt frumvarpinu því að þar er gert ráð fyrir að almannavarnaráð víki fyrir hinu nýja almannavarna- og öryggismálaráði sem starfi undir formennsku forsætisráðherra. Hlutverk almannavarna- og öryggismálaráðs er að marka stefnu stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum en í stefnunni skal gera grein fyrir ástandi og horfum í þessum málum, fjalla um áhersluatriði varðandi skipulag almannavarna og öryggismála, forvarnastarf, nauðsynlega samhæfingu á efni viðbragðsáætlana og starfsemi opinberra stofnana á því sviði, nauðsynlegar birgðir til að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar á hættutímum, endurreisn eftir hamfarir og aðrar aðgerðir sem ráðið telur nauðsynlegar til að ná því markmiði að tryggja öryggi landsmanna sem best. Umsýsla vegna ráðsins og undirbúningur vegna funda þess yrði í höndum dóms- og kirkjumálaráðherra. Þeir ráðherrar sem ég hef áður nefnt skulu eiga sæti í almannavarna- og öryggismálaráði en auk þeirra er forsætisráðherra heimilt að kveðja allt að tvo ráðherra til setu í ráðinu í senn vegna sérstakra mála. Með ráðherranum tækju ráðuneytisstjórar og forstöðumenn stofnana á vegum einstakra stofnana sæti í ráðinu. Þar ættu Slysavarnafélagið Landsbjörg, Rauði krossinn, samræmd neyðarsímsvörun og sveitarfélögin einnig fulltrúa. Í 1. gr. frumvarpsins er gerð grein fyrir gildissviði þess. Er því ætlað að taka til samhæfðra viðbragða samfélagsins til að takast á við afleiðingar almannahættu sem ógnar lífi og heilsu almennings, umhverfi og/eða eignum án tillits til þess af hvaða rótum almannahættan er runnin. Líkt og í núgildandi lögum er markmiðið að undirbúa, skipuleggja og grípa til ráðstafana sem miða að því að koma í veg fyrir að almenningur verði fyrir líkams- eða eignatjóni af völdum náttúruhamfara eða af mannavöldum, hernaðaraðgerða eða af annarri hættu, sem og vegna farsótta og hryðjuverka sem er nýmæli. Þá er markmið og gildissvið laganna rýmkað með áherslu á fyrirbyggjandi ráðstafanir og gerð viðbragðsáætlana. Samkvæmt ákvæðum frumvarpsins skal ríkislögreglustjóri taka ákvörðun um almannavarnastig hverju sinni og tilkynna það til dómsmálaráðherra. Jafnframt eru lagðar ýmsar aðrar skyldur á ríkislögreglustjóra. Hann skal m.a. hafa eftirlit með skipulagi almannavarna og umsjón með gerð hættumats í samráði við almannavarnir sveitarfélaga. Hann skal taka þátt í undirbúningi og gerð viðbragðsáætlana og hafa eftirlit með endurskoðun þeirra. Þá skal hann hafa eftirlit með samhæfingu viðbragðsaðila og annarra aðila og stjórn aðgerða, bæði áður og eftir að hættu ber að garði, og skipuleggja forvarnir og almenningsfræðslu á sviði almannavarna. Við embætti ríkislögreglustjóra mun samkvæmt V. kafla frumvarpsins starfa samhæfingar- og stjórnstöð undir sérstakri stjórn. Í stöðinni fer fram samhæfing og yfirstjórn almannavarnaaðgerða með hliðsjón af almannavarnastigi og viðeigandi viðbragðsáætlun. Stöðina er einnig unnt að virkja vegna hvers kyns aðgerða við leit og björgun. Ríkissjóður ber kostnað vegna þessarar stöðvar. Hér er tekið mið af reynslunni í Björgunarmiðstöðinni við Skógarhlíð en hún er virkjuð æ oftar af viðbragðsaðilum vegna þess hve góð reynsla hefur fengist af því samhæfingarstarfi sem unnið er undir merkjum hennar. Frumvarpið gerir ráð fyrir að samhæfingar- og stjórnstöðin lúti stjórn níu manna, ráðherra skipi formann án tilnefningar en aðrir komi frá ríkislögreglustjóra, Landhelgisgæslu, landlækni, slökkviliðinu á höfuðborgarsvæðinu, samræmdri neyðarsímsvörun, Slysavarnafélaginu Landsbjörgu og auk þess tilnefnir samgönguráðherra og Samband íslenska sveitarfélaga hvort sinn fulltrúa. Hlutverk stjórnarinnar er að huga að innra skipulagi, rekstri og samstarfi viðbragðsaðila en við stjórn aðgerða verði farið eftir viðbragðsáætlunum. Í VI. kafla frumvarpsins er gerð krafa um að tilteknir aðilar geri viðbragðsáætlanir og jafnframt tiltekið um hvað skuli fjallað í þeim. Er gert ráð fyrir að skyldur séu lagðar á ríkisstofnanir, sveitarfélög og í einstökum tilvikum einkaaðila um gerð viðbragðsáætlana. Með þessu á að tryggja að almannavarnakerfið sé ávallt reiðubúið á hættustundu og að viðbrögð séu vel skilgreind þegar aðgerða er þörf. Gert er ráð fyrir að þjónusta við almenning verði aukin á meðan hættuástand varir og eftir að því lýkur. Ríkislögreglustjóra er í frumvarpinu veitt heimild til að stofna tímabundið þjónustumiðstöð vegna tiltekinnar hættu eða hættuástands. Skulu verkefni þjónustumiðstöðvarinnar m.a. felast í upplýsingagjöf til almennings og þjónustu við þá aðila sem hafa orðið fyrir tjóni auk þess að annast samskipti við fjölmiðla vegna aðgerða sem gripið er til hverju sinni. Er þjónustumiðstöð ætlað að starfa í nánum tengslum við sveitarfélögin sem orðið hafa fyrir áfalli og aðstoða ráðuneyti, sveitarfélög og undirstofnanir þeirra við að veita almenningi almenna aðstoð til að létta undir með viðbragðsaðilum, t.d. með áfallahjálp og svörum við fyrirspurnum um bætur vegna eignatjóns. Við það er miðað að ríkissjóður beri kostnað vegna þessara tímabundnu þjónustumiðstöðva. Loks er í frumvarpinu gert ráð fyrir að Alþingi kjósi þriggja manna rannsóknarnefnd almannavarna sem starfi sjálfstætt og óháð stjórnvöldum og öðrum rannsóknaraðilum, ákæruvaldi og dómstólum, en nefndinni er ætlað að rannsaka að loknu hættuástandi þær viðbragðsáætlanir sem stuðst var við og viðbrögð viðbragðsaðila. Skal nefndin skila skýrslu til dómsmálaráðherra, ríkislögreglustjóra og allsherjarnefndar Alþingis. Ég vek athygli hv. þingmanna á því að í 34. gr. frumvarpsins er tekið fram að samráð verði haft við Samband íslenskra sveitarfélaga um setningu reglugerða á grundvelli laganna og jafnframt er tekið fram í 3. mgr. 16. gr. frumvarpsins að samráð verði haft við þau sveitarfélög sem málið varðar um hlutverk tímabundinnar þjónustumiðstöðvar. Var talin ástæða til að koma slíkri miðstöð á fót vegna náttúruhamfara. Virðulegi forseti. Lög um almannavarnir eru í eðli sínu rammalöggjöf sem er ætlað að tryggja virkar forvarnir gegn vá og rétt viðbrögð allra aðila á hættustundu. Verði frumvarpið að lögum á það ekki að hafa í för með sér breytingar hvað varðar hlutverk og ábyrgð hvers og eins viðbragðsaðila. Frumvarpið skapar á hinn bóginn skýran ramma og afmarkar skyldur og ábyrgð, viðbrögð við einstökum atvikum munu ráðast af áætlunum sem um þau verða gerðar. Mikilvægt er að við áætlanagerðina hafi menn verkaskiptingu einstakra aðila í huga svo að dregið sé úr líkum á flækjum á úrslitastundu. Virðulegi forseti. Ég lýk nú máli mínu og vona að þessi tilfærsla í dagskránni valdi ekki vandræðum við þingstörfin en að svo mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. allsherjarnefndar.

Forseti vill árétta að við ræðum nú 2. dagskrárlið sem er almannavarnir, stjfrv. nr. 190, þskj. 204. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur flutt framsöguræðu sína og ég opna mælendaskrá fyrir það mál.

Virðulegur forseti. Það kemur svolítið flatt upp á mann að við séum að ræða frumvarp til laga um almannavarnir af því að maður hélt að hegningarlögin væru fyrst á dagskrá og þau eru það reyndar en svona er þetta. Ég var kannski ekki alveg undirbúinn að hlaupa í þetta núna en ég vil samt taka til máls og lýsa því að ég held almennt talað þá séum við á réttri leið með þetta frumvarp. Það eru auðvitað ýmis nýmæli í frumvarpinu og eins og ég skil bæði hæstv. dómsmálaráðherra og frumvarpið sjálft, þá er verið að koma til móts við þær nýju ógnir sem að okkur steðja í samfélaginu í dag og þar er um að ræða að að okkur steðjar meiri ógn nú en við höfum kannski áður áttað okkur á, bæði af farsóttum og hryðjuverkum. En áður fyrr vorum við mun meira að horfa til náttúruhamfara. Auðvitað geta þær dunið yfir en það eru að koma nýjar ógnir upp í samfélaginu sem okkur ber að bregðast við. Mig langar að spyrja dómsmálaráðherra út í okkur atriði í frumvarpinu. Fyrir það fyrsta er í 3. gr. verið að tala um almannavarna- og öryggismálaráð sem á að hafa stefnumörkun með höndum. Ég vil spyrja aðeins út í þetta. Af hverju þarf þetta ráð að heita almannavarna- og öryggismálaráð? Er ekki nóg að þetta heiti bara almannavarnaráð þó að það sé í stefnumótun og það eigi að taka líka forvarnastarfið o.s.frv.? Að þetta heiti öryggismálaráð finnst mér vísa svo mikið í hernað þannig að ég spyr: Er ekki nóg að þetta ráð heiti almannavarnaráð? Mér finnst það vera einhvern veginn miklu nær því sem frumvarpið byggist á. Ég vil líka koma með ábendingu. Ef ég man rétt þá hefur heiti á heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu verið breytt í einungis heilbrigðisráðuneyti. Mig minnir að það sé þannig. Ef svo er þá þarf að breyta frumvarpinu til samræmis við það. Í 5. og 7. gr. kemur fram hlutverk ríkislögreglustjóraembættisins og það er alveg geysilega viðamikið. Það er ágætt sem stjórnvöld hafa verið að gera upp á síðkastið, þ.e. að styrkja þetta embætti. Á því er greinilega mjög mikil þörf því að samkvæmt frumvarpinu er afar mikið vald sem felst hjá því embætti, verði frumvarpið nokkurn veginn óbreytt að lögum. Þá mun ríkislögreglustjóraembættið fara með alveg geysilega mikið vald og mikið hlutverk, reyndar ótrúlega mikið hlutverk þegar maður fer að skoða frumvarpið. Það eru svo mörg verkefni sem lögð eru til þess embættis. Í 7. gr. kemur fram að ríkislögreglustjóri á að skipuleggja forvarnir og almenningsfræðslu á sviði almannavarna svo og fræðslu einkaaðila, stjórnvalda og almennings um skipulag almannavarnakerfisins eftir því sem þurfa þykir. Mig langar aðeins að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvað þetta þýði. Ríkislögreglustjóri á að skipuleggja fræðslu einkaaðila. Er þetta þá einhvers konar samstarf og er talið að embættið þurfi að gera það til að þetta verði örugglega rétt fræðsla sem sett verður af stað um þessi málefni? Það er líka kveðið á í 12. gr. um hlutverk samhæfingar og stjórnstöðvar sem ég held að sé mjög gott að gera með þessum hætti en þar kemur fram að þessi stjórnstöð skal hafa aðgang að öruggu fjarskiptakerfi og það sést í greinargerðinni að það er verið að tala um TETRA-kerfið og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvað TETRA-kerfið dekkar mikið í dag, hvort það dekki allt landið meira og minna. Hve langt er uppbyggingin á TETRA-kerfinu komin? Svo stendur neðarlega í 12. gr. að ríkislögreglustjóri eigi að ráða umsjónarmann samhæfingar- og stjórnstöðvarinnar að fenginni tillögu stjórnar stjórnstöðvarinnar en það er ekki kveðið neitt á um hlutverk þessa umsjónarmanns í greinargerðinni þannig að manni leikur forvitni á að vita hvert sé hlutverk þessa umsjónarmanns. Er þetta einhvers konar framkvæmdastjóri eða einhver sem sér um þetta húsnæði eða hvaða hlutverk á umsjónarmaður að hafa? Í 14. gr. er talað um þjónustumiðstöð. Ég held að þetta sé framfaraskref, að hafa það opið í lögum að geta sett á stofn þjónustumiðstöð ef eitthvað kemur upp á. Hún á að finna upplýsingagjöf til almennings sem er auðvitað mjög mikilvæg verði vá fyrir dyrum og hvað þá ef eitthvað skeður sem bregðast þarf við mjög hratt og hún á líka að annast samskipti við fjölmiðla. Ég held að þetta sé geysilega mikilvægt atriði og ég fagna því að það sé kveðið skýrt á um þetta í 14. gr. frumvarpsins. Varðandi skyldu ríkisvaldsins til að gera viðbragðsáætlanir sem kemur fram í 15. gr. þá er þar rætt um að einstök ráðuneyti og undirstofnanir skuli í samvinnu við ríkislögreglustjóra kanna áfallaþol þess hluta íslensks samfélags sem fellur undir starfssvið þeirra. Ég tel það mjög skynsamlegt að nálgast málið með þessum hætti að kanna áfallaþol til að við séum vel í stakk búin ef eitthvað kemur upp á og það er líka kveðið á um að það eigi að undirrita og staðfesta fyrir réttum yfirvöldum þessar viðbragðsáætlanir til að þeir aðilar geri sér grein fyrir því hvaða skyldur á þeim liggja þannig að þessar viðbragðsáætlanir verði ekki bara orðin tóm. Varðandi 18. gr. þá er kveðið á um að opinberum aðilum og einkaaðilum beri skylda til að veita nauðsynlegar upplýsingar við gerð viðbragðsáætlana ríkis eða sveitarfélaga. Þar kemur fram að sérhver ráðherra getur í samráði við ríkislögreglustjóra ákveðið að opinberir aðilar eða einkaaðilar skuli veita aðstoð, liðsinna eða útfæra nánar einstaka þætti laga þessara. Þessir sömu aðilar, þ.e. sérhver ráðherra getur í samráði við ríkislögreglustjóra ákveðið að opinberir aðilar eða einkaaðilar skuli grípa til fyrirbyggjandi ráðstafana varðandi sölu á vörum, veitingu þjónustu og framleiðslu í atvinnurekstri sínum ef þess gerist þörf til að markmið laga þessara náist. Ég vil nýta tækifærið, virðulegi forseti, og spyrja dómsmálaráðherra hvort það gætu komið dæmi sem tengjast þessari lagagrein, hvað er líklegt að gæti fallið hér undir. Svo velti ég líka fyrir mér 19. og 20. gr. Ég átta mig satt best að segja ekki alveg á muninum á 19. og 20. gr. Í 19. gr. er verið að tala um almenna borgaralega skyldu og í 20. gr. er verið að tala um kvaðningar til starfa við almannavarnir. Í 19. gr. kemur fram að það er borgaraleg skylda þeirra sem eru á aldrinum 18–65 ára að gegna á hættustundu, án endurgjalds, starfi í þágu almannavarna í umdæmi þar sem þeir dveljast samkvæmt fyrirmælum sem lögreglustjóri gefur að fengnum tillögum almannavarnanefndar eða ríkislögreglustjóra og ákvörðun lögreglustjóra má skjóta til dómsmálaráðherra. Hér er verið að tala um að það sé borgaraleg skylda að gegna störfum á hættutíma og það er tilgreindur aldurinn 18–65. Ég spyr: Af hverju er þetta ekki 67? Af hverju er valinn aldurinn 65 en ekki aldurinn 67? Ég held að fólk sé tiltölulega hresst upp undir 67 ára aldur. Að minnsta kosti er það sá aldur sem við höfum miðað við varðandi hvenær menn teljast til ellilífeyrisþega. Í 20. gr., kvaðningu til starfa við almannavarnir, kemur fram að ef hætta vofir yfir getur lögreglustjóri eða sýslumaður kvatt hvern fulltíða mann sem tiltækur er til tafarlausrar aðstoðar við störf í þágu almannavarna. Ákvörðun um kvaðningu fulltíða manns til starfa við almannavarnir verður ekki skotið til æðra stjórnvalds. Það er hægt að kveðja menn strax til starfa. Mér finnst þetta, virðulegi forseti, mjög líkt hugsuninni í greininni á undan, 19. gr. nema að ekki er hægt að skjóta kvaðningu til æðra stjórnvalds. Það er hins vegar hægt samkvæmt 19. gr., þá er hægt að skjóta ákvörðun lögreglustjóra um að kalla menn til starfa til dómsmálaráðherra. Það má vera að kvaðning til starfa sé fremur grein sem gripið yrði til ef mjög mikið hættuástand skapaðist, þegar ekki er tími til að skjóta ákvörðuninni til æðra stjórnvalds. Það getur verið að það sé tímafrekt og eðli málsins samkvæmt ekki hægt. Ég átta mig hins vegar ekki, virðulegi forseti, á muninum á 19. gr. og 20. gr. Í 21. gr. kemur fram að það sé skylda að taka þátt í námskeiðum og æfingum, hafi menn verið kvaddir til starfa og óheimilt sé að hverfa úr starfi án leyfis. Það er því mjög nálægt herskyldu sem þarna er kveðið á um. En auðvitað er eðlilegt að við getum kallað til fólks til aðstoðar við mjög mikið hættuástand. Varðandi 26. gr., þ.e. ef fólk þarf að flytjast til er hægt að gefa fyrirmæli um að taka við fólki sem flutt hefur verið af hættusvæði, veita því húsaskjól og annan viðurgjörning eftir því sem aðstæður krefjast. Svo kemur segir, með leyfi virðulegs forseta: „Sveitarfélag sem flutt er frá greiðir kostnað vegna húsnæðis og fæðis, sem látið er í té samkvæmt þessari grein, en á kröfu um endurheimt á hendur þeim sem fyrirgreiðslunnar hafa notið.“ Þetta þýðir, virðulegi forseti, að ef flytja þarf til fólk, veita því mat og húsaskjól, þá á sveitarfélagið að borga fyrir það en síðan getur sveitarfélagið endurheimt það hjá viðkomandi flóttamönnum. Ég geri ráð fyrir að um sé að ræða eitthvert kostnaðargjald þannig að þetta séu sem sagt eðlileg gjöld. Í 28. gr. er tilgreind rannsóknarnefnd almannavarna. Þetta er nefnd sem á að vera óháð. Alþingi á að kjósa þrjá menn í þessa nefnd samkvæmt 30. gr. og hún á að fá aðgang að trúnaðargögnum, gera skýrslu eftir að atburðir hafa átt sér stað og hafa mikið sjálfstæði. Ég fagna því. Ég held að það sé góð hugsun á bak við slíka rannsóknarnefnd. Þegar uppákomur verða, stórslys eða náttúruhamfarir eða hvað svo sem það er, er brýnt að gera skýrslu í kjölfarið og læra af henni. Þessi skýrsla á að vera opinber, eins og ég skil frumvarpið. Virðulegi forseti. Mig langar líka að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í atriði sem komu fram í fjölmiðlum í dag. Þar var umfjöllun um að brunamálastjóri væri ekki alveg sáttur við frumvarpið og það tengdist, eins og ég skildi fréttina, því að sveitarfélög hefðu minna vægi í almannavarnakerfinu með nýja frumvarpinu en ríkislögreglustjóri meira vægi, þetta verði miðlægara kerfi heldur en við erum nú með. Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í það atriði, þ.e. rökin með eða á móti kerfinu eins og hér er lagt til að það verði. Ég held að það sé mjög æskilegt að hafa afar miðlæga stjórn þegar annaðhvort hætta er fram undan eða hætta vofir yfir eða stórslys hefur orðið. Þá verður að vera mjög miðlæg stjórn aðgerða. Ég hallast því að því að styðja fyrirkomulagið í þessu frumvarpi. Virðulegi forseti. Þetta er það sem ég hef fram að færa við þessa umræðu, þær spurningar sem ég tel ágætt að fá svör við. Ég vænti þess að allsherjarnefnd taki málið til góðrar meðferðar. En almennt vil ég segja að ég held að frumvarpið sé til framfara þótt örugglega séu einhver atriði sem þarf að huga betur að.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni mjög tímabær breyting á lögum sem má segja að rammi inn þær gríðarlegu breytingar sem orðið hafa á þessum vettvangi á undanförnum árum. Eins og fram kom í framsögu dómsmálaráðherra er stærsta breytingin kannski sú að tengja allar almannavarnaaðgerðir við útvíkkun á daglegu starfi. Björgunarmiðstöðin Skógarhlíð leikur lykilhlutverk í þessu. Það varð stórkostleg breyting fyrir alla sem að þessum málum starfa þegar tókst að koma öllum viðbragðsaðilum saman á einn stað í eina stjórnstöð. Áður voru stjórnstöðvarnar margar. Unnið var eftir mismunandi verklagi á hverjum stað og þegar skilgreint almannavarnaástand tók við þá tók við allt annað stjórnkerfi en menn áttu að starfa við þess utan. Kerfið var ósmurt. Fólk var óvant því að vinna í samræmingarstöð sem þá var staðsett á Lögreglustöðinni við Hverfisgötu. Á þeim tíma hafði þetta oft í för með sér heilmiklar tafir og erfiðleika við skipulagt viðbragð. Í þessu sambandi má nefna atburðina á Vestfjörðum 1995 þegar snjóflóðin riðu þar yfir, fyrst í Súðavík í janúar og svo á Flateyri í október sama ár. Þá má segja að að mörgu leyti hafi þurft fyrra óhappið til að þjálfa mannskapinn og gera hann vel viðbúinn því að starfa eftir hraðara skipulagi við björgunaraðgerðir á Flateyri. Með því að færa þetta inn í eina stjórnstöð sem vinnur í hverri viku í ákveðnum samræmingarstöðvum við ýmsar mismunandi uppákomur víða um land þá erum við bæði með mannskap og kerfi sem er þjálfað og er síðan bara útvíkkað eftir þeirri starfsemi sem það þarf að takast á við á hverjum tíma. Inn í þá stjórnstöð koma þeir aðilar sem um er að ræða. Þetta leysti af sérstakar stjórnstöðvar lögreglu, landhelgisgæslu, flugmálastjórnar, björgunarsveita og tilkynningarskyldu. Meira að segja var stjórnstöð vegna sjóslysa á tveimur stöðum. Það var í raun óskýrt hvor stjórnstöðin átti að fara með hlutverk á hverjum tíma. Menn horfðu kannski annars vegar á óhapp sem varð á ströndinni eða á hafinu næst ströndinni, eins og það var orðað í reglunum. Hins vegar voru óhöpp úti á sjó. Þá spurði maður sig að því, þegar um var að ræða aðgerðir: Hvenær verður sjór land og land sjór? Það er í raun dæmi um óhagræðið af því að vera á svo mörgum stöðum. Skipulagið hefur líka vakið eftirtekt margra aðila, sérstaklega erlendra. Við höfum fengið marga í heimsókn til landsins í þeim tilgangi til að kynna sér starfsemina hjá okkur. Menn hafa lýst undrun sinni á því að tekist hafi að koma saman öllum þessum mismunandi viðbragðsaðilum í eina samræmingarstöð, eina sameiginlega stjórnstöð sem hefur með að gera sjó, land og loft. Það var mikilvægt þegar Almannavarnir ríkisins voru á sínum tíma gerðar að sérstakri deild innan ríkislögreglustjóraembættisins. Áður voru þær sérstofnun sem hafði að mörgu leyti óljóst vald og ekki það skýra umboð sem þarf að liggja fyrir og er í raun tryggt í þessu lagafrumvarpi. Í nýja lagafrumvarpinu er yfirstjórn og ábyrgð skýr. Dómsmálaráðherra, sem æðsti yfirmaður, og ríkislögreglustjóri eru ábyrgir fyrir framkvæmd verkefna. Varðandi samvinnu við sveitarfélög og stofnanir ríkisins og þá sem að málum þurfa að koma er ríkislögreglustjóri ábyrgur. Hann gerir hættumat og sinnir eftirliti við gerð viðbragðsáætlana. Hann hefur með að gera samhæfingu viðbragðsaðila auk skipulags, þjálfunar og fræðslu á sviði almannavarna. Það er vitað mál að ástand í almannavarnamálum hefur verið ákaflega mismunandi milli sveitarfélaga. Auðvitað eru aðstæður einnig mismunandi. Það er hægt að nefna marga staði þar sem hætta á náttúruhamförum eða öðrum stórum óhöppum er ekki mikil. Önnur liggja á miklu hætturíkari svæðum. Samt sem áður þurfum við að vera viðbúin því, hvar sem er um landið, að geta brugðist við stórum óhöppum. Aukningin í ferðaþjónustu sem orðið hefur hér á landi á undanförnum árum eykur þessa ábyrgð enn frekar vegna þess að á ferðinni eru náttúrlega bæði stór skip með mikinn fjölda farþega og fólksflutningabílar með marga innanborðs sem fara víða. Þetta mál tekur til margra þátta og við þurfum að vera alls staðar klár á því hvernig við ætlum að bregðast við og hvaða bjargir við höfum þegar til kastanna kemur. Það er rík eftirlitsskylda ríkislögreglustjóraembættis að fylgja þessu eftir og sinna undirbúningsþættinum, þjálfun og öðru slíku. Samt sem áður er ekki dregið úr hlutverki og ábyrgð sveitarfélaga. Það er ekkert dregið úr henni í þessu frumvarpi nema síður sé. Það er á þeirra ábyrgð að undirbúa sig heima í héraði og aðkoma þeirra tryggir að tekið sé mið af aðstæðum á hverjum stað. Eins og ég sagði áðan var ekki hægt að búa til eitt einfalt skipulag fyrir allt landið eins og þetta var áður hjá okkur. Þá var almannavarnaástand skilgreint út frá tilteknum fjölda mögulegra slasaðra, það var miðað við ákveðinn fjölda. Ég held að það hafi verið 15, ef ég man rétt. Við getum velt fyrir okkur hvort 15 manna slys væri almannavarnaástand hér á höfuðborgarsvæðinu eða á Akureyri. En það er sannarlega almannavarnaástand á afskekktari stöðum. Almannavarnanefndir verða skipaðar af sveitarfélögum og verkefni þeirra eru skýr og það er einnig skýrt hverjir skuli í þeim sitja. Það hefur ekki ekki verið alveg skýrt fram að þessu og ekki verið tryggt að allir þeir sem þar ættu í raun erindi hafi endilega verið í almannavarnanefnd. Til að mynda má nefna að í almannavarnanefnd höfuðborgarsvæðisins var það ekki fyrr en á síðasta ári að björgunarsveitirnar á þessu svæði eignuðust áheyrnarfulltrúa í almannavarnanefnd höfuðborgarsvæðisins. Áður áttu þær ekkert sæti þar og rödd þeirra heyrðist ekki. Þeir eru þó bakbeinið í öllu almannavarnakerfi og viðbrögðum á hættustund. Aðgerðastjórnun í héraði er einnig skýr og tekið er fram hverjir skuli fara með stjórn. Stóri kosturinn við það er sá að þar vinnum við aftur að spila eftir því sama kerfi og við vinnum eftir dagsdaglega á hverju svæði þegar einhver óhöpp verða, hvort sem þau eru smá eða stór. Þá eru kallaðir til leiks þeir aðilar sem eru í þessum verkefnum á hverjum tíma og eru vanir að vinna með samræmingarstöðinni Skógarhlíð. Það fólk sem þekkir hvert annað og þekkir vinnubrögðin hvert hjá öðru og gengur eins og smurð vél. Samræmingarstöðinni í Skógarhlíð er tryggður sá vettvangur sem hún þarf að starfa á. Það á bæði við um minni aðgerðir og stærri, svo sem almannavarnaaðgerðir. Þar getur yfirmaður þessarar aðgerðastjórnar ákveðið hvenær almannavarnaástand telst komið á, en það er eftir aðstæðum, eins og ég sagði áðan, mjög mismunandi. Samfélaginu er mikilvægt að til staðar sé skipulag og kerfi sem bregst fumlaust við og markvisst. Ég tel að við náum þeim árangri með samþykkt þessa frumvarps. Annað er gott að hafa í huga af því að hér kom aðeins inn umræðan um ábyrgð sveitarfélaga, til dæmis í aðgerðastjórnun, og sú gagnrýni sem kom fram núna í vikunni frá brunamálastjóra. Það er enginn að gera sveitarfélögin stikkfrí í ábyrgð þeirra þegar kemur að aðgerðum og þeirra skylda og ábyrgð er rík eins og kemur fram í þessu frumvarpi. Við verðum aftur að hafa það í huga að eins og dæmin í raun sýna okkur þá eru alvarlegir atburðir í héraði oft mjög erfiðir fyrir þá sem þar búa og það er mikil áhætta tekin í því að leggja of mikla ábyrgð á þeirra herðar. Þetta sanna dæmin sem við höfum af stóráföllum í íslensku samfélagi á undanförnum árum. Það þarf ekkert að fara lengra í því og þetta getur hver séð í sjálfum sér. Að því leyti til eru þættir sem koma þarna inn eins og möguleg opnun á þjónustumiðstöð og síðan rannsóknarnefndin mjög mikilvægir líka. Sú yfirsýn og það vald sem ábyrgum aðilum er falið með þessum lögum er að tryggja samræmd vinnubrögð allra viðbragðsaðila með sem bestum árangri fyrir þá sem eru hjálparþurfi. Ef vá er fyrir höndum, ég tala nú ekki um ef eitthvað hefur brostið á þá getur þjónustumiðstöðin sem kveðið er á um í þessu lagafrumvarpi gegnt mjög mikilvægu hlutverki og verið nauðsynleg. Hún sinnir upplýsingaskyldu til almennings og upplýsingaþjónustu til almennings. Hún skipuleggur allt starf gagnvart fórnarlömbum, ættingjum og öðrum sem þurfa að fá fréttir og hún skipuleggur starfið gagnvart fjölmiðlum sem gjarnan í dag þurfa að snúa sér beint til þeirra sem í hraða átakanna eru í því að stjórna aðgerðunum og þurfa að geta einbeitt sér að því án truflana. Með þessu held ég að við náum að þjónusta alla aðila miklu betur og koma upplýsingum vonandi með miklu markvissari hætti á hættustundu til þeirra sem á þurfa að halda með hjálp fjölmiðla. Síðan koma eftirmálar stærri atburða og þá er hlutverk svona þjónustumiðstöðvar ekki minna þegar um er að ræða áfallahjálp við þá sem eiga um sárt að binda og svo margt annað sem þarf að gera, mörg önnur þjónusta. Þið munið örugglega mörg eftir snjóflóðunum á sínum tíma fyrir vestan 1995 og jarðskjálftum á Suðurlandi árið 2000 og eftirmála þeirra, hreinsanirnar allar fyrir vestan. Þetta eru svo viðkvæm mál og þarna erum við að brúa það bil og þarna erum við að bregðast við því að hafa enn frekara og ríkara skipulag á þeim þætti. Það er einnig mjög mikilvægt að það skuli vera stofnuð hér rannsóknarnefnd sem fer með rannsókn á þessum málaflokki að atburðum liðnum. Við höfum rannsóknarnefndir í dag fyrir flest þau óhöpp sem verða, svo sem rannsóknarnefnd flugslysa, sjóslysa og umferðarslysa. En við höfum ekki haft formlega og sjálfstæða, óvilhalla rannsóknarnefnd sem hefur þetta hlutverk með höndum en er auðvitað gríðarlega mikilvægt vegna þess að eftir stóra atburði verður alltaf ágreiningur. Við komumst, held ég, aldrei í gegnum svona stór áföll og atburði án þess að gera einhver mistök í ferlinu. Það bara fylgir okkar mannanna verkum á þessum vettvangi sem öðrum. Þess vegna er svo mikilvægt að það sé formleg samantekt á hlutunum, að faglega sé farið yfir hlutina og að menn læri af reynslunni, auðvitað til þess að ná síðan sem bestum árangri í framtíðinni. Herra forseti. Gríðarlegar breytingar hafa átt sér stað á umhverfi almannavarna og björgunarþjónustu í landinu á undanförnum árum. Nægir þar að nefna stofnun Neyðarlínu, eflingu lögreglu og björgunaraðila og Landhelgisgæslu. Eins og ég sagði áðan finnst mér eins og þetta frumvarp sé að ramma inn alla þá góðu vinnu sem þegar hefur verið unnin og miklu betur, leggur enn meira inn í málaflokkinn. Ég veit að í þeim hópum sem að þessum málaflokki starfa og hafa komið að þessari vinnu er almennt mjög góð sátt um þetta mál eins og það er lagt hér fram.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um almannavarnir sem er í raun ný heildarendurskoðun á almannavarnalögunum. Gerð var talsvert mikil breyting á lögunum um almannavarnir á 128. löggjafarþingi veturinn 2002–2003 þegar farið var í ákveðnar aðgerðir sem mættu satt að segja talsverðri gagnrýni og mótstöðu hér á Alþingi. Þá var verið að færa málaflokkinn eða málefni almannavarna til í kerfinu. Samkvæmt þeim lögum sem fram að því höfðu gilt höfðu starfsemi og verkefni á þessu sviði verið í höndum almannavarnaráðs og Almannavarna ríkisins en samkvæmt því frumvarpi sem þá var flutt af hæstv. dómsmálaráðherra var gert ráð fyrir að þetta hvorutveggja yrði flutt undir embætti ríkislögreglustjóra. Meginmarkmið þess á sínum tíma að hæstv. ráðherra flutti það mál var sagt þríþætt. Í fyrsta lagi átti breytingin að fela í sér aukið öryggi og eflingu almannavarna í landinu. Í öðru lagi var gert ráð fyrir því að um styttri boðleiðir yrði að ræða í kerfinu öllu og í þriðja lagi var gert ráð fyrir því að breytingin mundi fela í sér sparnað í opinberum rekstri og í því sambandi var gert ráð fyrir því að um það bil 20 milljónir mundu sparast á þessum kerfisbreytingum á ári þegar allt væri komið. Þessar breytingar voru í sjálfu sér, eins og ég sagði áðan, nokkuð umdeildar. Stjórnarandstöðuflokkarnir á Alþingi, Samfylking og Vinstri hreyfingin – grænt framboð, lögðust gegn þessum breytingum og skiluðu minnihlutaáliti á sínum tíma þegar málið var afgreitt héðan þar sem hv. núverandi þingflokksformaður Samfylkingarinnar, Lúðvík Bergvinsson, var 1. flutningsmaður nefndarálitsins fyrir hönd minni hlutans. Þá gagnrýndi hann mjög marga þætti málsins, ekki bara það hvernig málum yrði fyrir komið með breytingunni heldur líka það að ekkert samráð virtist hafa verið haft við framkvæmdastjóra Almannavarna og einhverja aðra hlutaðeigandi á þeim tíma sem breytingin var gerð. Minni hluti allsherjarnefndar á þessum tíma dró í efa að þetta mundi leiða til sparnaðar og taldi ákveðinn tvískinnung í því að það ætti að efla almannavarnir á sama tíma og það ætti að spara 20 milljónir á ári. Sömuleiðis gerði minni hlutinn á þessum tíma ráð fyrir því eða vildi halda því til haga og gerði það á mjög kraftmikinn hátt í ræðum sem hér voru haldnar að almannavarnir ættu ekki fyrst og fremst að snúast um lögreglu- eða löggæslumál heldur væri það aðeins einn þáttur starfseminnar og mikil áhersla var lögð á alla þá aðila sem koma ættu að þessum málum aðra en lögreglu. Í því sambandi taldi minni hlutinn að hér væri verið að færa málaflokkinn undir lögregluvald þar sem hann ætti ekki heima og dró í efa að breytingin mundi leiða til aukins öryggis landsmanna ef til almannavarnaástands kæmi. Sömuleiðis óttaðist minni hlutinn þá að málið væri ekki nægilega vel undirbúið og taldi skynsamlegast að fresta málinu og vinna það frekar hefðu menn raunverulegan áhuga á því að efla almannavarnir í landinu. Nú væri fengur að því að heyra í hv. þm. Lúðvík Bergvinssyni, sem ég veit að er hér og hlýðir á þessa umræðu, hvort Samfylkingin hafi gert á því einhverja skoðun hvað í sjálfu sér breytingin frá 2003 hafi leitt af sér. Ég saknaði þess líka í ræðu hæstv. ráðherra að hann skyldi ekki fara yfir það hvort markmiðin með breytingunum 2003 hefðu náðst, hvort þessi sparnaður hefði náðst eða hvort þau meginatriði sem ég taldi upp hér áðan hefðu náðst fram með breytingunum. Það hefði verið fróðlegt að fá að heyra það og verður að öllum líkindum skoðað í hv. allsherjarnefnd. Breytingarnar árið 2003 voru afgreiddar héðan með mótatkvæðum þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingarinnar. Ég auglýsi því enn eftir afstöðu Samfylkingarinnar í málinu, á hvern hátt þau hafi endurmetið sjónarmið sín í þessum efnum á þeim fáu árum sem liðin eru því ég tel að slík afstaða þyrfti að fylgja málinu inn í umfjöllun allsherjarnefndar. Að öðru leyti vil ég segja það, virðulegi forseti, að það er alveg ljóst að hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason er með þessu frumvarpi að fullklára þær breytingar sem í var farið 2003 og eflaust hefur í hans huga verið stefnt að einhverju í líkingu við þetta sem hér er nú lagt til þannig að ég ímynda mér og mér sýnist í öllu falli að þær breytingar sem hér eru lagðar til séu í alveg rökréttu framhaldi málsins frá 2003 og finnst þar af leiðandi sjónarmið hæstv. ráðherra, þ.e. heildarmyndin og heildargrunnhugmyndin með breytingunum 2003 liggur í raun og veru ljós fyrir í því frumvarpi sem hér er mælt fyrir. Það sem mér finnst ámælisvert í þessu máli eða vil gera athugasemdir við á þessu stigi málsins, hæstv. forseti, varðar í fyrsta lagi þá ákvörðun um að hér skuli stofnað öryggismálaráð í þessum almannavarnalögum. Ég vil á sama hátt og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir gerði það að umtalsefni í sinni ræðu beina athygli fólks að því að hér er farið í gríðarlega mikla útvíkkun á verksviði almannavarna með því að fella hér undir málefni af því tagi sem gert er í markmiðsgrein frumvarpsins, þ.e. hernaðaraðgerðir og hryðjuverk. Mér finnst, á sama hátt og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir gerði hér grein fyrir, að öryggismálin eða hervæðingin sé hér að hefja innreið sína og hefði viljað að hæstv. dómsmálaráðherra talaði meira um þá hlið málsins en hann gerði í ræðu sinni. Ég ímynda mér að það hafi kannski verið af ásettu ráði að hæstv. ráðherra fór svona fremur mildum orðum um þessa hlið málsins vegna þess að auðvitað er hann sér fullkomlega meðvitaður um að um þennan þátt málsins ríkja mjög öndverð sjónarmið. Það eru grundvallarsjónarmið í þessum efnum sem hér takast á og það er ekki sanngjarnt af hæstv. ráðherra að sniðganga það að taka þá umræðu hér á þessum vettvangi við 1. umr. málsins. Gert er ráð fyrir því í 3. gr. frumvarpsins að í almannavarna- og öryggismálastefnu stjórnvalda skuli gera grein fyrir ástandi og horfum í almannavarna- og öryggismálum í landinu, fjalla um áhersluatriði varðandi skipulag almannavarna- og öryggismála, forvarnastarf, nauðsynlega samhæfingu á efni viðbragðsáætlana og starfsemi opinberra stofnana á því sviði. Ég verð að segja að það hefði verið fengur að því að hafa fylgiplagg með þessu frumvarpi þar sem einhvers konar uppkast eða stefnumörkun væri til staðar frá hendi ríkisstjórnarinnar um þessa almannavarna- og öryggismálastefnu því að ég verð að segja að þar er enn þá autt blað. Ég held að ríkisstjórnin skuldi bæði almenningi og okkur þingmönnum örlítið greinarbetri lýsingu á því hvað menn sjá fyrir sér í þessum efnum varðandi öryggismálastefnuna. Eins og ég met öryggismálastefnu þessarar ríkisstjórnar þá kemur hún fram í því starfi sem hefur verið unnið á vegum utanríkisráðuneytisins upp á síðkastið. Þar höfum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gagnrýnt mjög þá hernaðarvæðingu sem hefur verið á borði utanríkisráðherra í þessum efnum. Við höfum gagnrýnt hvernig farið hefur verið fram varðandi samkomulag við nágrannaþjóðir okkar í öryggis- og björgunarmálum. Við höfum lagt mjög mikla áherslu á að almannavarnaþátturinn í slíku samstarfi þurfi að vera á borgaralegum forsendum en ekki hernaðarlegum og viljum að dregin sé skýr lína á milli borgaralegrar starfsemi almannavarna okkar og þeirrar starfsemi sem herir nágrannaþjóða okkar hafa með höndum. Ég geri mér fulla grein fyrir því, hæstv. forseti, að það er ekki í alla staði einfalt mál en ég held að það skipti verulegu máli og sé grundvallaratriði í stefnu Íslands sem er herlaust land, sem hefur skuldbundið sig og heitið því að fara aldrei með vopnum gegn annarri þjóð og ætlar sér ekki að koma upp eigin her, að slík þjóð tali alveg skýrt í þessum efnum og geri samstarfsaðilum sínum á þessum vettvangi grein fyrir því að við viljum draga þarna skýra línu. Við höfnum alls ekki samstarfi við nágrannaþjóðir okkar varðandi björgun og almannavarnastarf á Norður-Atlantshafinu, svo það sé alveg ljóst. Hins vegar teljum við að það samstarf eigi að fara fram á okkar forsendum en ekki forsendum samstarfsaðila okkar. Mér sýnist að með frumvarpinu eins og það er sett upp sé ekki verið að leggja til að hér séu dregnar skýrar línur heldur þvert á móti og kannski verður stór hluti af þessu starfi á mjög gráu svæði. Mér sýnist að það muni skeika sköpuðu í þessum efnum og að við þurfum örugglega að lúta í lægra haldi fyrir herþjóðunum í nágrenni okkar, að það sé mjög líklegt að við verðum þjóðin sem þarf að lúta í lægra haldi. Ef við reisum ekki varnirnar strax eða setjum forsendurnar strax verður það gert fyrir okkur af þjóðum sem hafa her og hafa ekki fullan skilning á vilja okkar í þessum efnum. Ég hefði haldið að í þessu frumvarpi, sem ég vona að verði unnið vel að í allsherjarnefnd, þyrfti að gera alveg skýran greinarmun á hvað eru borgaraleg björgunarstörf annars vegar og hvað heyrir undir hernað hins vegar, t.d. í samstarfi þessara borgaralegu björgunarapparata okkar þegar þau fara að starfa með nágrannaþjóðum okkar sem hafa her og stunda hernaðaruppbyggingu. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs viljum hafa þessi mál alveg á hreinu hvað okkur varðar og teljum hernaðarhyggjuna sem er að láta á sér kræla hvað varðar öryggis- og björgunarmál ekki vera af hinu góða. Í greinargerð með frumvarpinu, á bls. 12 þar sem fjallað er um þróun í björgunarmálum upp á síðkastið, segir að gert sé ráð fyrir að fleiri hættur steðji að okkur en náttúruvá og slíkt. Þar er aðeins fjallað um hernaðaraðgerðir og sagt að stjórnvöld þurfi að búa sig undir almannahættu af mannavöldum og vegna farsótta af meiri þunga en áður hefur verið gert. Þar segir að Íslendingar hafi gengist undir alþjóðlegar skuldbindingar um eigið öryggi og annarra sem stjórnvöld geti sinnt betur en ella með góðu og nútímalegu skipulagi almannavarna. Undir þetta prinsipp get ég tekið, að gott og nútímalegt skipulag þurfi að vera á almannavörnum, en ég vil að það sé algerlega skýrt að það skipulag og sú framkvæmd öll eigi að vera á borgaralegum forsendum eingöngu. Þess vegna er ég gagnrýnin á þennan meginþátt málsins, að þetta skuli allt heyra undir ríkislögreglustjóra og ríkisstjórn sem mundi þá hafa ríkislögreglustjóra sér við hlið í allri þessari skipulagningu. Lögregluvæðing og möguleg hervæðing þessara mála er eitthvað sem þarf að taka til verulegrar skoðunar og athuga hvort hægt sé að greina þarna á milli á mjög ákveðinn hátt. Hæstv. forseti. Svo ég fari að draga ræðu mína niður á punkti þá langar mig að gera athugasemd við umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins um þetta frumvarp. Sú umsögn fylgir frumvarpinu á bls. 25. Það er sárgrætilegt að í þessari umsögn skuli ekkert koma fram um væntanlegan kostnaðarauka þessara breytinga. Ég verð að biðja hæstv. ráðherra að gera þingheimi grein fyrir hvað hann sjái fyrir sér í þeim efnum. Það er allsendis ónógt að fjármálaráðuneytið segi eins og sagt er í niðurlagi umsagnarinnar á bls. 25, með leyfi forseta: „Ef ákvæði frumvarpsins leiða til aukins kostnaðar vegna viðbúnaðar á hættutímum er eðli málsins samkvæmt þó ekki hægt að segja fyrir um hvort og í hvaða mæli það gæti orðið“ Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort gert sé ráð fyrir auknu umfangi þessara mála í fjárlögum næsta árs. Nú eiga lögin raunar ekki að taka gildi fyrr en í júní 2008, ef ég man rétt, en það þarf að liggja fyrir áður en málið fer héðan eftir 1. umr. hvað hæstv. ráðherra sér fyrir sér í þessum efnum. Þá mætti jafnframt hanga á spýtunni frásögn af því eða svar við þeirri spurningu minni hvort sparnaðurinn sem gert var ráð fyrir að næðist fram með breytingunum 2003 hafi náð fram að ganga eða ekki.

Frú forseti. Það er magnað að hlusta á málflutning hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur þegar hún fer að tengja þetta mál einhverri hervæðingu og hernaðarbrölti þegar hér er verið að fjalla um almannavarnalög í landinu. Þessi lög snúast um það hvernig við ætlum að koma samborgurum okkar til hjálpar á hættustundum gegn hvaða vá sem að okkur kann að snúa. Hryðjuverk og afleiðingar hernaðaraðgerða eru þar ekki undanskilin og það er mikill pollýönnuleikur hjá hv. þingmanni ef hún heldur að við getum algerlega fríað okkur gagnvart mögulegum afleiðingum slíkra atburða. Það er bara ekki svo. Svo er gripið til þess að gagnrýna ákveðið samstarf sem við eigum við vina- og frændþjóðir okkar, næstu nágrannaþjóðir, þegar kemur að öryggismálum og björgunarmálum og undanskilin björgunarvinna í kringum landið og á Norður-Atlantshafi. Samstarfið á að vera á okkar forsendum. Frú forseti. Skyldi það vera ástæðan fyrir því að Vinstri grænir hafi ekki átt erindi í ríkisstjórn að samstarfið þarf alltaf að vera á þeirra forsendum?

Hæstv. forseti. Ég er alveg til í að vera í pollýönnuleik en ég lít hins vegar ekki á það sem við erum að ræða sem neinn leik, ég tel að hér sé um mjög alvarleg mál að ræða. Ég get tekið undir mjög margt sem kom fram í ræðu hv. þingmanns áðan, sérstaklega hvað varðar þann ásetning hv. þingmanns að vilja standa vel að málum er varða björgunarmál og að koma landsmönnum til hjálpar þegar vá steðjar að. Þar er ekki neinn ágreiningur á milli mín og hv. þingmanns. Hins vegar vil ég hafa fullt frelsi til þess að velta upp öllum sjónarmiðum þegar verið er að reifa málið í 1. umr. Það eru fullkomlega gild sjónarmið í þessu sambandi þegar verið er að stofna ákveðið öryggismálaráð sem er nýlunda og hefur ekki verið og ekki heyrt undir almannavarnalög hingað til, það eru alveg gild sjónarmið sem ég hef fært fram af hálfu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Þetta er bara eitt af þeim sjónarmiðum sem þarf að taka til skoðunar og verður að sjálfsögðu tekið til skoðunar í nefndinni. Varðandi tilgátu hv. þingmanns um að samstarf þurfi ævinlega að vera á forsendum okkar Vinstri grænna og það sé ástæðan fyrir því að við séum ekki aðilar að ríkisstjórninni þá vísa ég því til föðurhúsanna og bendi á hæstv. forsætisráðherra sem ákvað að velja sér samstarfsflokk í þessum efnum, sennilega vegna þess að hann áttaði sig á að það væri auðveldara og þægilegra að ná samkomulagi við þann flokk sem varð fyrir valinu en Vinstri hreyfinguna – grænt framboð, sem er mjög stefnufastur flokkur og leyfir sér að standa á sínum prinsippum en er algerlega fús að ræða málin frá öllum endum og ná samkomulagi og málamiðlunum þegar það er í boði. Þess vegna vona ég að menn teygi sig að einhverju leyti í átt að okkar sjónarmiðum í umræðum um þetta mál í allsherjarnefnd.

Frú forseti. Hv. þingmaður hefur auðvitað fullt leyfi til að viðra sjónarmið sín. Það er á þeirri forsendu sem við störfum á Alþingi, að viðra mismunandi sjónarmið á hinum mismunandi málaflokkum. Það er aftur á móti ábyrgðarhluti þegar menn fara að beina umræðunni á villigötur, að ég tel vísvitandi, með því að gera tortryggilegt eitthvert öryggismálaráð sem kemur fram í þessu lagafrumvarpi. Þetta öryggismálaráð er skipað æðstu embættismönnum þjóðarinnar. Við erum að tala um ráð sem kallað er til starfa þegar vá ber að höndum, alvarlega vá ber að höndum í samfélaginu, og það eru þeir aðilar sem halda um stjórnartaumana og verða á þeim tímum að taka þær mikilvægu ákvarðanir sem þarf að taka. Hjá hverjum á þetta að liggja? Þessi ábyrgð á ekki að liggja hjá neinum öðrum. Þeir eru aftur á móti ekki að vasast í daglegri framkvæmd. Þeir mæta ekki upp í stjórnstöð þegar verið er að sinna einhverjum aðgerðum beint en þeir eru þessi ábyrgi hópur. Að gera það samstarf sem við eigum við frændþjóðir okkar og vinaþjóðir á einhvern hátt tortryggilegt og ræða um hernaðarbrölt í því samhengi finnst mér ekki vera sjónarmið og mér finnst felast í því ákveðinn pollýönnuleikur ef fólk heldur að við getum fríað okkur algerlega af því að nefna í almannavarnalögum vá sem stafar af hernaðarógn og hryðjuverkaógn. Það er partur af þessari mynd.

Hæstv. forseti. Ég átta mig alveg á því að við hv. þingmaður erum á öndverðum meiði varðandi ákveðna þætti þessara mála en hann verður að virða mér það til vorkunnar að hér er verið að fara inn á nýja braut, verið er að brjóta nýjar lendur í sjálfu sér og láta þær heyra undir almannavarnalögin, þetta öryggismálaráð er nýjung í lögum. Við þurfum að átta okkur á því að ríkisstjórnin gefur samkvæmt þessu frumvarpi fyrirheit um að setja af stað vinnu við stefnumótun sem varðar innra öryggi ríkisins og innra öryggi ríkisins er auðvitað mál af því tagi sem þær þjóðir sem hafa her láta herina sína annast.

Við höfum ekki her.

Við höfum ekki her. Ég er ekki að segja að það sé óeðlilegt að þetta hlutverk falli undir þessi lög, ég er alls ekki að segja það, ég er hins vegar að segja að við verðum að átta okkur á því á hvern hátt við útfærum það og við þurfum að mínu mati að útfæra það á þann hátt að það sé algerlega borgaralegt. Þess vegna leyfi ég mér að fara út fyrir landsteinana og segja, af því að það er hluti af innra öryggi ríkisins að tryggja öryggi á höfunum í kringum okkur, að það eigi að vera á okkar forsendum en ekki forsendum þeirra þjóða sem við ætlum að vera í samstarfi við af því að þær hafa her. Við eigum að geta farið í þetta samstarf á okkar forsendum af því að við höfum ekki her og þess vegna þurfum við að tryggja að Landhelgisgæsla okkar, yfirvöld okkar á hafinu, þ.e. siglingamálastjóri, siglingamálastjórn, Póst- og fjarskiptastofnun og allar þær stofnanir sem að þessum málum koma, séu og verði áfram borgaralegar stofnanir þó svo að þær fari í samstarf við þjóðir sem hafa her. Við þurfum að draga þessa línu og hún þarf að vera skýr. Við höfum fulla þörf fyrir að hafa hana skýra af því að við höfum sérstöðu í þessum málaflokki. Ég held að ég hafi málefnaleg rök fyrir því að draga þetta sjónarmið inn í þessa umræðu og hafna því að það sé eitthvað óeðlilegt við að ég komi með það sjónarmið okkar flokks inn í 1. umr. um þetta viðamikla mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessar ágætu umræður um frumvarpið og framlag þingmanna til þess að skýra einstök ákvæði þess. Ef ég vík fyrst að þessu sem var nú síðast til umræðu, þarna er verið að tala um almannavarna- og öryggismálaráð sem bæði hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir og Siv Friðleifsdóttir vöktu máls á, vísa ég í fyrsta lagi til þess að í ríkisstjórn sem við Siv sátum saman í og gaf út yfirlýsingu 26. september árið 2006 var fyrst komið fram með þetta hugtak, almannavarna- og öryggismálaráð. Þar er því lýst yfir að það eigi að koma á laggirnar slíku ráði. Ég tel mjög mikilvægt að hafa það í huga og einnig velta fyrir sér að þarna er talað um almannavarna- og öryggismálastefnu stjórnvalda þannig að það er alveg skýrt að stjórnvöld hafa skapað sér og skapa með þessu vettvang til að leggja á ráðin um þessa þætti í íslenska stjórnkerfinu á grundvelli þessa lagaákvæðis. En það segir okkur ekkert um það síðan sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir var að ræða um, að við séum að fara út í einhverjar aðgerðir sem eru hernaðarlegs eðlis. Ef menn lesa hins vegar skipan ráðsins og skoða hvernig það er samansett sjá þeir að þarna koma saman á einum stað allir aðilar í landinu sem hafa bæði með almannavarnir landsins að gera og einnig öryggismál í víðtækari skilningi innan þess ramma sem íslenska stjórnkerfið hefur sett sér. Enginn held ég að hafi talað skýrar um það að Íslendingar ráði ekki yfir herafla en einmitt ég. Ég hef ferðast núna til nágrannalandanna og flutt fyrirlestra og alls staðar minnt á það að við Íslendingar ráðum ekki yfir herafla og öll samvinna okkar við önnur ríki varðandi leit og björgun á sjó eða hvarvetna annars staðar byggist á því að borgaralegar stofnanir komi að málum. Það er ekkert í þessu frumvarpi sem haggar við því að aðeins borgaralegar stofnanir sinni þessum málum samkvæmt þessum lögum þótt almannavarna- og öryggismálaráð sé sett á laggirnar. Hins vegar er ljóst að með ráðinu er skapaður vettvangur til þess að menn geti á vettvangi stjórnsýslunnar með þátttöku sveitarfélaga og almannasamtaka, Rauða krossins og Slysavarnafélagsins Landsbjargar, komið að því að móta stefnuna. Almannavarnir eru ákveðið hugtak sem er skilgreint í alþjóðlegum samningum. Ef menn líta á alþjóðlega samninga er annars vegar talað um almannavarnir og hins vegar hernaðaraðgerðir. Það er alveg skýrt að við erum alls ekki með þessari löggjöf að fara inn á neitt grátt svæði þegar litið er til þess hvernig að þessum málum er staðið í alþjóðlegu samhengi. Það er algjörlega út í bláinn, finnst mér, af hv. þingmanni að gefa það til kynna að eitthvað í þessu frumvarpi sé þess eðlis að við séum að búa okkur undir hernaðarlegar aðgerðir. Það er með ólíkindum en það er stundum þannig að þegar minnst er á ákveðin orð hér í þingsalnum, eins og öryggismál eða öryggismálaráð, hlutafélög eða opinber hlutafélög, þá fara vinstri grænir alltaf inn á eitthvert spor sem leiðir þá í ógöngur í umræðum. Það hefur gerst í þessu samkvæmt málflutningi hv. þingmanns. Það er ekkert í þessu frumvarpi þess eðlis að verið sé að búa til eitthvert grátt svæði milli borgaralegra og hernaðarlegra stofnana. Þvert á móti er alveg skýrt að hér er um borgaraleg viðbrögð að ræða. Það að segja eins og hv. þingmaður gerði að með því að ríkislögreglustjóri fái það verksvið sem hér er skilgreint sé verið að lögregluvæða og þar með næstum því hernaðarvæða þessi mál er málflutningur sem gengur ekki upp. Ríkislögreglustjóri er borgaralegt stjórnvald og lögreglan fer með borgaralegt vald. Að ætla síðan að álykta sem svo, af því að ríkislögreglustjóra var falið þetta hlutverk árið 2003, að hér sé verið að hernaðarvæða þessi mál sýnir hvað þessi málflutningur á við lítil rök að styðjast. Ég held að ef menn skoða þetta sé til mikilla framfara fyrir samfélag okkar að komið sé á laggirnar ráði sem hefur þetta umboð og það hlutverk sem hér er nefnt og verði til þess að treysta innviði þjóðfélagsins og efla öryggið sem er jú frumskylda stjórnvalda í sérhverju ríki. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir talaði um 5. og 7. gr. frumvarpsins og taldi að þar væri ríkislögreglustjóra veitt afar mikið vald. Ég tel að með ákvæðunum í 5. og 7. gr. frumvarpsins sé verið að efnisgera vald ríkislögreglustjóra sem honum var falið árið 2003 og að með þessum ákvæðum sé komið til móts við þau sjónarmið sem voru uppi hjá gagnrýnendum þess árið 2003, að ríkislögreglustjóri fengi þetta vald vegna þess að það var kannski ekki útfært nógu skýrt við þá breytingu í hverju valdið fælist. Það er gert hér. Og eins og menn sjá í 7. gr. er talað um að ríkislögreglustjóri hafi eftirlit og umsjón, taki þátt í undirbúningi o.s.frv. Það er verið að tala um hlutverk hans sem samræmingaraðila þannig að einn aðili í landinu beri ábyrgð á því að samræma þetta á einum stað. Ég held að allir hljóti að sjá kosti þess. Síðan er í 5. gr. vald dómsmálaráðherra framselt til ríkislögreglustjóra til þess að taka nauðsynlegar ákvarðanir. Í svona málum verður skipuritið og umboðið að vera skýrt þannig að það sé enginn flækjufótur sem trufli menn þegar til kastanna kemur. Ég tel að á því sé tekið í þessu frumvarpi með skýrum og góðum hætti. Síðan var spurt um 12. gr. þar sem er vísað til fjarskiptakerfisins og það var líka tekið fram í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar 26. september 2006 að hér ætti að koma upp öflugu fjarskiptakerfi, svonefndu TETRA-kerfi. Lykillinn að því að þessi samhæfingar- og stjórnstöð virki eins vel og frekast er kostur er að það kerfi sé gott og öruggt. Núna hafa verið settir upp 120 sendar og við samgönguráðherra skrifuðum í morgun undir samning við austurríska fyrirtækið Frequentis um endurnýjun á öllum fjarskiptabúnaði vaktstöðvar siglinga sem mun valda byltingu á því sviði eins og TETRA-kerfið hefur gert varðandi öll samskipti á landi. Það nær núna til landsins alls. Það eru komnir yfir 120 sendar ef ég veit rétt og stefnt að því að þeir verði 150. Eins og kemur líka fram í greinargerð frumvarpsins var stuðst við TETRA-kerfið þegar leitað var að tveimur þýskum ferðamönnum við rætur Öræfajökuls fyrir fáeinum mánuðum. Það nær þangað og upp í óbyggðir. Án TETRA-kerfisins hefði öll sú leit, sá mikli viðbúnaður sem menn höfðu og það mikla og góða framtak sem björgunarsveitirnar og lögregla sýndu, ekki verið jafnmarkviss. TETRA-kerfið gerði gæfumuninn. Þeir sem hafa kynnst því og sjá hvernig það virkar átta sig fljótt á því að það er algjör bylting í samskiptaháttum okkar á sviði leitar og björgunar á hættustundu miðað við það sem áður var. Ég var spurður um orðið „umsjónarmann“ í lokamálsgrein 12. gr. Hann er það sem í orðinu felst, umsjónarmaður, maður sem sér um að salarkynni og öll tækin séu í lagi en hann er ekki stjórnandi aðgerða. Það fer eftir eðli aðgerðanna á hverjum tíma og eru sérstök ákvæði um það í frumvarpinu. Að öðru leyti um það sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir vék að sem íhugunarefni sem var í 19., 20. og 26. gr. eru þær efnislega óbreyttar frá núgildandi lögum og við sáum ekki ástæðu til að breyta þeim lagaákvæðum enda hefur sá kafli laganna staðist tímans tönn þótt við breytum öðru. Síðan var ég spurður hvað fælist í 18. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Sérhver ráðherra getur, í samráði við ríkislögreglustjóra, ákveðið að opinberir aðilar eða einkaaðilar skuli grípa til fyrirbyggjandi ráðstafana varðandi sölu á vörum, veitingu þjónustu og framleiðslu í atvinnurekstri sínum ef þess gerist þörf til þess að markmið laga þessara náist.“ Ég var spurður um hvaða tilvik gæti verið þarna til umhugsunar. Það gæti náttúrlega skapast eitthvert ástand þar sem menn sjá fram á að það þurfi að skammta, þurfi að taka upp aðrar aðferðir en venjulega og daglega tíðkast í viðskiptum manna á meðal, sjá til þess að vistir séu til staðar og annað slíkt. Þá getur viðkomandi ráðuneyti beitt sér í því. Ég sé ekki fyrir mér öll þau tilvik sem geta orðið en ákvæði af þessum toga er nauðsynlegt til að hafa heimildir svo að ekki vakni spurningar um heimildir ef menn þurfa að grípa til aðgerða af þessum toga. Varðandi sjónarmið brunamálastjóra sem ég var spurður um er ég sama sinnis og hv. þm. Jón Gunnarsson. Ég tek undir orð hans og þakka stuðning hans við þetta frumvarp. Hv. þm. Jón Gunnarsson hefur jú verið í forustu Slysavarnafélagsins Landsbjargar um árabil og þekkir þessi mál af eigin raun, og stuðningur hans og hans félags og annarra sem að þessu máli koma sem þátttakendur við efni frumvarpsins er ákaflega mikils virði. Að sjálfsögðu hefðum við ekki lagt það fram nema af því að við vissum um þennan stuðning og áhuga þessara aðila á því að færa löggjöfina í þetta nútímalega horf. Það er misskilningur hjá brunamálastjóra að það sé verið að ganga á hlut sveitarfélaganna eins og kom fram í framsöguræðu minni, og tel ég að ég hafi í henni svarað þeim sjónarmiðum sem m.a. eru á bak við þann misskilning. Það er algjörlega fráleitt að ætla að með þessu frumvarpi sé dregið úr ábyrgð og hlutverki sveitarstjórna þegar að því kemur að sinna almannavörnum. Þær eru, eins og ég sagði, lykilþátttakandi í góðri framkvæmd almannavarna og verða það áfram með vísan til þessara laga. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir vakti máls á kostnaði við frumvarpið. Ég hef ekki mat á því hvaða fjárhagsleg hagræðing varð af þeirri breytingu sem gerð var 2003. Ég hef ekki látið skoða það. Ég tel að hún hafi orðið. Aðalhagræðingin og aðalkosturinn við það var að fella þessa starfsemi inn í það fjölþætta starf sem er unnið undir merkjum ríkislögreglustjóra og nú er þar starfandi alveg sérstök almannavarnadeild sem hefur gegnt ómetanlegu hlutverki, t.d. á Rangárvöllum þegar farið var í það mikla áhættumat og áætlanagerð á því svæði. Ég held að reynslan hafi sýnt að þetta hafi verið mjög skynsamlegt skref. Síðan segir hér sem hv. þingmaður nefndi, með leyfi forseta: „Ef ákvæði frumvarpsins leiða til aukins kostnaðar vegna viðbúnaðar á hættutímum er eðli málsins samkvæmt þó ekki hægt að segja fyrir um hvort og í hvaða mæli það gæti orðið.“ Þetta er alveg rökrétt. Með frumvarpinu er ekki verið að leggja á ráðin um hvað þetta mundi kosta ef það yrði eldgos í vestanverðum Mýrdalsjökli. Við vitum hins vegar að það mun kosta eitthvað að bregðast við, flytja fólk og gera aðra hluti. Við höfum þau fordæmi hér að á þeim málum er tekið af Alþingi með sérstökum fjárveitingum og nægir þar að vísa til Vestmannaeyjagossins eða snjóflóðanna á Vestfjörðum. Það er alveg sérstakt málefni og viðlagatrygging var sett á laggirnar til að auðvelda mönnum viðbrögð við því. Þetta frumvarp gerir ekki ráð fyrir hamförum. Frumvarpið verður að gera ráð fyrir því að ef svo illa fer að hamfarir verða höfum við kerfi til að bregðast við. Það getur enginn reiknað út hvað það kostar ef einhverjar hamfarir verða. Tökum jarðskjálftana á Suðurlandi árið 2000. Hver var kostnaður þar og hvernig var að því staðið? Þetta eru allt uppgjörsmál sem menn verða að taka afstöðu til og Alþingi verður að koma að því hverju sinni. Rannsóknarnefndin gegnir þar mikilvægu hlutverki þannig að það er alveg rökrétt hjá fjármálaráðuneytinu að segja að menn viti ekki hvaða kostnaður felist í því að framkvæma ákvæði frumvarpsins. Það fer eftir umfangi þeirra hamfara sem við stöndum frammi fyrir þegar þetta kerfi fer af stað.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér nokkuð broslegt að fá þær upplýsingar frá hæstv. ráðherra að yfirlýsingin um almannavarna- og öryggismálaráð skuli hafa verið samþykkt í tíð fyrri ríkisstjórnar þannig að Framsóknarflokkurinn og þingmenn hans muni vera samábyrgir hvað þennan þátt málsins varðar. Ég fer ekki nánar út í það. Hæstv. ráðherra talar um að ég sé komin út í ógöngur í málflutningi mínum og að hann eigi við lítil rök að styðjast þegar ég ræði um þetta gráa svæði sem ég telji vera á milli borgaralegra aðgerða í þessum efnum og hernaðarlegra. Borgaralegar stofnanir á Íslandi starfa í auknum mæli með erlendum herjum og mig langar til að minna bara á eitt atriði til að hæstv. ráðherra sé með það alveg á hreinu að ég tel full rök fyrir þessum málflutningi mínum. Sérsveit lögreglunnar tók í sumar sem leið, í ágúst ef ég man rétt, þátt í æfingum 300 hermanna frá fjórum löndum. Hæstv. dómsmálaráðherra sagði frá því í erindi sem hann flutti hjá Samtökum um vestræna samvinnu, Varðbergi, þann 29. mars 2007 að fyrirhugaðar væru frekari æfingar af þessu tagi, þær yrðu reglubundinn hluti af varnarviðbúnaði landsins og það sé gert ráð fyrir því í samkomulaginu við Danmörku annars vegar og Noreg hins vegar að öryggis- og varnarmál væru tengd saman. Það kemur fram í titlum á þessu samkomulagi sem um ræðir. Það er ekki langsóttara en svo að ég vek athygli fólks á því að hér er um grátt svæði að ræða. Við erum nú þegar farin að senda lögreglumennina okkar í heræfingar og erum að tvinna saman 

Virðulegi forseti. Lögreglan hefur sitt umboð samkvæmt lögreglulögum og hv. þingmaður var á þingi þegar við samþykktum ný lög um Landhelgisgæsluna. Það var m.a. rætt um þetta, það var talað um hlutverk Landhelgisgæslunnar. Þá urðu svipaðar umræður. Staðreyndin er sú að þó að þessi orð standi þá eru þetta borgaralegar stofnanir. Þær eru ekki hernaðarlegar stofnanir. Tökum eitt dæmi: Ef Norðmenn hefðu ákveðið að kaupa herþyrlur til leitar og björgunar á Norður-Atlantshafi hefðum við ekki getað átt samstarf við þá um sameiginlegt útboð á björgunarþyrlum. Þegar Norðmenn ákváðu að kaupa borgaralegar björgunarþyrlur til leitar og björgunar á Norður-Atlantshafi, og norska dómsmálaráðuneytið tilkynnti okkur það, ákváðum við að leita eftir samstarfi við þá um útboð á leitar- og björgunarþyrlum. Væntanlega verður gengið frá samkomulagi um það í lok þessa mánaðar. Þetta sýnir þennan mun. Við erum að byggja nýtt varðskip í Síle um þessar mundir og eru allar kröfur til þess varðskips borgaralegar. Ef við hefðum ætlað að byggja varðskip til hernaðarnota hefðum við byggt allt annars konar skip. Og þótt lögreglumenn stundi æfingar með mönnum sem hafa hlotið herþjálfun breytast þeir ekki í hermenn. Þetta verður hv. þingmaður að hafa í huga.

Hæstv. forseti. Mér finnst ákveðinn fengur í þessum yfirlýsingum hæstv. ráðherra. Mér þykir hann tala skýrt í ræðustóli Alþingis, skýrar en mér hefur oft þótt hann gera áður í erindum sem ég hef lesið eftir hann eða heyrt hann flytja. Mér þykir gott að hæstv. ráðherra skuli tala með þeim hætti sem hann gerir hér. Mér þykir fengur að því að þessi ummæli skuli fylgja málinu inn í meðferð alþjóðanefndar. Ég tel að þar með séu meiri líkur á því en ella að algerlega skýr skil séu á milli hinna borgaralegu stofnana okkar og þeirra hernaðarlegu stofnana sem við eigum í auknum mæli samstarf við hvað varðar björgun og það sem kallað er öryggismál á hafinu og í lofthelgi okkar. Ég fagna því að hæstv. ráðherra skuli tala með þeim hætti sem hann gerir og treysti því að allsherjarnefnd átti sig á því að skýra þarf línurnar. Það má ekki vera grátt svæði, við þurfum að hafa þessa hluti alveg á hreinu. Hæstv. forseti. Að lokum vil ég segja að mér þykir miður að hæstv. ráðherra skuli ekki hafa látið fara fram könnun á því á hvern hátt markmiðin með breytingunum 2003 hafi skilað sér. Ég tel einsýnt að allsherjarnefnd þurfi að skoða það og komi til með að gera það í umfjöllun sinni um málið og það verði þá tryggt að kostnaðarþáttur þessa máls verði með þeim hætti sem hæstv. ráðherra lýsir hér, að kerfisbreytingin sem slík leiði ekki til aukins kostnaðar fyrir ríkissjóð.

Virðulegi forseti. Varðandi kostnaðarþáttinn þá er það fjármálaráðuneytið sem leggur mat á hann. Við leggjum frumvarpið fyrir fjármálaráðuneytið og það leggur mat á kostnaðarþáttinn og það kemur fram í kostnaðarmatinu að kostnaður eykst ekki. Ég er ekki sérfræðingur á þessu sviði, það er fjármálaráðuneytið sem leggur þetta fram. Ég tel að breytingin frá 2003 hafi skilað sér. Hvort hún hafi skilað sér í peningum, 20 milljónum eða hvað hún hefur skilað sér í háum fjárhæðum, hef ég ekki á takteinum. Ég tel að hún hafi skilað sér á þeim tíma með þeim hætti því að þá var hún gerð til að loka ákveðnum ramma í fjárlagagerð dómsmálaráðuneytisins. Ég var ekki ráðherra þá þannig að ég þekki ekki einstök atriði þess máls en ég tel að hún hafi skilað sér mjög vel í allri almannavarnastarfsemi í landinu. Það hafi komið fram hvað eftir annað að þessi breyting auðveldaði okkur mjög að búa til þá öflugu stjórn- og samhæfingarstöð sem við höfum núna í Skógarhlíðinni. Hún hefur auðveldað mjög það mikla samhæfingarstarf sem er bakhjarl þess að við getum náð árangri á hættustundu á grundvelli þessa frumvarps og þess kerfis sem við höfum komið upp.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum almennra hegningarlaga er varða upptöku eigna, hryðjuverk, mansal og peningaþvætti. Þar er um að ræða endurskoðun umræddra ákvæða vegna alþjóðlegra skuldbindinga, annars vegar vegna fullgildingar samninga um alþjóðlega brotastarfsemi og hins vegar vegna tilmæla frá alþjóðlegum nefndum sem Ísland á aðild að. Helstu efnisákvæði frumvarpsins eru í fyrsta lagi þau að lagt er til að lögfestur verði nýr kafli um upptöku eigna, sbr. 2. gr. frumvarpsins. Um er að ræða heildstæðar breytingar sem taka að verulegu leyti mið af gildandi ákvæðum í dönsku og norsku hegningarlögunum. Lagt er til að lögfest verði ákvæði, sbr. c-lið 2. gr. frumvarpsins, sem gerir ráð fyrir því að unnt verði að gera upptæk verðmæti án þess að sýnt sé fram á að þau megi rekja til tiltekins refsiverðs brots hafi viðkomandi gerst sekur um brot sem er til þess fallið að hafa í för með sér verulegan ávinning og geti brotið varðað að minnsta kosti 6 ára fangelsi. Að þessum skilyrðum uppfylltum megi gera upptæk verðmæti sem tilheyra viðkomandi nema hann sýni fram á að þeirra hafi verið aflað með lögmætum hætti. Við þessar aðstæður og að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum megi jafnframt gera upptæk verðmæti sem tilheyra maka eða sambúðarmaka viðkomandi og verðmæti sem runnið hafa til lögaðila sem viðkomandi hefur einn eða með sínum nánustu ráðandi stöðu í sé ekki sýnt fram á að þeirra hafi verið aflað með lögmætum hætti. Er því gert ráð fyrir fráviki frá meginreglunni um sönnunarbyrði ákæruvaldsins við þessar aðstæður. Sem dæmi um tilvik sem falla undir þessa grein er þegar maður hefur gerst uppvís að meiri háttar fíkniefnainnflutningi. Við rannsókn málsins verður lögregla þess áskynja að brotamaður á verulegar eignir. Í slíkum tilvikum gæti brotamaður þurft að sýna fram á að eignirnar hafi ekki verið fengnar með ólögmætum ágóða. Mikilvægt er að árétta að endanlegt mat á þessu er í höndum dómstóla og ættu því hagsmunir sakbornings að vera nægilega tryggðir. Í IV. kafla frumvarpsins, og í sérstökum athugasemdum við c-lið 2. gr., er fjallað ítarlega um þessa tillögu. Í öðru lagi er lagt til að gerðar verði ákveðnar breytingar á ákvæðum almennra hegningarlaga um hryðjuverk, sbr. 3.–5. gr. frumvarpsins. Verknaðarlýsing hryðjuverka í 1. mgr. 100. gr. almennra hegningarlaga er gerð skýrari og jafnframt gert ljóst að hvers konar fjármögnun hryðjuverka eða annað liðsinni við slíka brotastarfsemi telst refsiverð. Þá er lögfest sérstakt ákvæði sem bannar opinbera hvatningu til hryðjuverka. Þá er í þriðja lagi lagt til að lögfest verði nýtt ákvæði um skipulagða brotastarfsemi, sbr. 6. gr. frumvarpsins. Í V. kafla greinargerðarinnar með frumvarpinu er ítarlega fjallað um þær réttarpólitísku röksemdir sem liggja til grundvallar þessari tillögu og því nánar lýst í sérstökum athugasemdum við greinina. Í fjórða lagi er lagt til að gerðar verði ýmsar breytingar á 227. gr. almennra hegningarlaga um mansal, sbr. 7. gr. frumvarpsins. Skilgreining á mansalsbroti er gerð skýrari og í samræmi við Evrópuráðssamning um aðgerðir gegn mansali og bókun við samning Sameinuðu þjóðanna um fjölþjóðlega skipulagða brotastarfsemi, svokallaða Palermo-bókun, bætist við ný málsgrein sem lýsir refsinæmi athafna sem tengjast ferða- og persónuskilríkjum. Loks er í fimmta lagi lagt til að gerðar verði verulegar breytingar á 264. gr. almennra hegningarlaga um peningaþvætti, sbr. 8. gr. frumvarpsins. Er m.a. lagt til að almenn verknaðarlýsing peningaþvættis verði gerð skýrari og gildissvið hennar rýmkað. Þá er refsihámark fyrir peningaþvættisbrot hækkað úr fjórum árum í sex. Það skal tekið fram að ekki er hróflað við reglu 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga þar sem kveðið er á um að refsing geti orðið allt að 12 árum ef um ræðir ávinning af fikniefnabroti. Frumvarp þetta er samið af refsiréttarnefnd og í samvinnu við dóms- og kirkjumálaráðuneytið. Ég vil þakka refsiréttarnefnd fyrir það starf sem liggur að baki frumvarpinu. Eins og þingmenn munu kynna sér, og hafa væntanlega kynnt sér, er þetta vandað frumvarp, vel unnið og vel rökstutt. Ég tel að allsherjarnefnd hafi góðar forsendur til að leggja mat á efni þess og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það með hæstv. dómsmálaráðherra að um vandað og vel unnið frumvarp er að ræða og vissulega er tímabært að leggja fram margt af því sem þar greinir frá. Ég vil lýsa yfir sérstakri ánægju minni með að mælst er til að viðbót við 227. gr. verði lögfest þar sem fjallað er um ákveðin atriði sem snerta misnotkun fólks í tengslum við kynferðislega nauðungarvinnu og mælt fyrir um ákveðna refsingu hvað það varðar. Ég hefði reyndar talið að refsimörk ættu að vera þyngri en hér er mælt fyrir um því að um mjög alvarlega hluti er að ræða. Eins og ég hef áður vikið að í ræðustól á hv. Alþingi fer brotastarfsemi sem tengist mansali vaxandi og er eitt alvarlegasta málið sem við stöndum frammi fyrir í dag. Í greinargerð með frumvarpinu er lítillega vikið að því atriði. Talað er um að árlega verði þúsundir einstaklinga, aðallega konur og börn, fórnarlömb mansals. Samkvæmt umfjöllun á vegum alþjóðamannréttindasamtaka geta það verið allt að 27 milljón manns sem þannig er ástatt með. Ástæða er til að bregðast við af mikilli festu og reyna að koma í veg fyrir þessa brotastarfsemi þar sem öll mannréttindi eru svívirt. Ég hefði mælst til þess að refsiramminn, eða útmæld refsing, fyrir brot á 227. gr. hefði verið víðari og hefði ef því er að skipta verið færður upp í ævilangt fangelsi. Önnur atriði vekja hins vegar spurningar. Í fyrsta lagi hvað snertir upptöku eigna. Þar eru ýmis vandamál á ferðinni varðandi ákæruvald og sækjendur af hálfu ríkisvaldsins. Það er spurning hvort of langt er gengið í sumum tilvikum. Í c-lið 69. gr. er vísað til þess að gera megi upptæk verðmæti að hluta eða heild sem tilheyra einstaklingi sem gerst hefur sekur um brot. Síðan er vikið að því, og þá er verið að snúa sönnunarreglunni við, að viðkomandi verði að geta sýnt fram á að hann hafi aflað munanna með lögmætum hætti, og er þá kannski langt seilst til fanga. Ég velti vöngum yfir því hvort of langt sé gengið, hvort skilgreina þurfi nánar hvað um er að ræða, í hvaða tilvikum þetta eigi við. Í sama mæli má segja um g-lið 69. gr., sem fjallar um að beita megi upptöku með dómi án þess að nokkur sé ákærður í máli, sem mér finnst líka orka tvímælis. Ég átta mig á því og tel nauðsynlegt að sett séu skýrari ákvæði í lög um heimildir til að gera fjármuni sem verða til við brot upptæka - brotastarfsemin hefur þróast með þeim hætti að það verður að setja víðtækari ákvæði um það í lög. Ég get fallist á það. Það er hins vegar spurning hvenær við förum út fyrir eðlileg mörk. Að öðru leyti vil ég lýsa yfir stuðningi við frumvarpið, það er vel unnið og vel fram sett. Full ástæða er til þess að það verði lögfest sem allra fyrst.

Hæstv. forseti. Atvikin höguðu því þannig að hv. þm. Atli Gíslason sem ætlaði að fara í þessi mál varð frá að hverfa af óviðráðanlegum orsökum. Ég hef ekki kynnt mér til hlítar ákveðna þætti málsins sem hér er lagt fram en í fljótu bragði sýnist mér að ákvæðin sem varða hryðjuverk og peningaþvætti séu þannig útfærð að við þau megi búa og geri því engar athugasemdir við þau á þessu stigi málsins. Hins vegar langar mig til að segja nokkur orð um þann þátt málsins sem fjallar um mansal. Ég hef komið að umfjöllun um þau mál úr þessum ræðustól áður fyrir hönd flokks míns í gegnum átta ára þingsetu mína. Þar vil ég gera nokkrar athugasemdir við frumvarpið. Í fyrsta lagi er leitt til þess að vita að hæstv. ráðherra skuli ekki, með þessu frumvarpi, fullgilda þá tvo samninga sem getið er um í 1. gr. laganna. Mér þykir það líka undarlegt að 1. gr. skuli orðuð með þeim hætti sem raun ber vitni þar sem samningarnir eru tilgreindir í lagagreininni án þess að sett sé í lagagreinina hvað beinlínis er átt við. Þótt samningarnir fjalli um sama málið að mörgu leyti þá er sannleikurinn sá að Evrópuráðssamningurinn gengur mun lengra í skilgreiningum sínum en samningur Sameinuðu þjóðanna. Þótt Evrópuráðssamningurinn byggi á Palermó-samningi Sameinuðu þjóðanna eru miklu útfærðari atriði í honum en Palermó-samningnum. Ég hefði haldið að það væri sterkara lagatæknilega séð að útfæra þá í lagatexta það sem við er átt en ekki að tilgreina samningana aðeins. Ég velti fyrir mér hvort það að tilgreina þá hafi einhverja þýðingu. Mér þykir alveg ljóst, það sést svo sem af greinargerð með frumvarpinu, að það er ekki verið að fullgilda samningana með þessu lagafrumvarpi heldur er hér einungis yfirlýsing um að þeir verði fullgiltir á endanum en enn hafi ekki farið fram athugun á því hvaða lögum þurfi að breyta til að segja megi að þeir gangi að fullu og öllu í gildi á Íslandi. Það sem mér finnst skipta mestu máli varðandi meðferð mansalsmála er að þau séu ofarlega á forgangslista okkar. Það skiptir verulegu máli að löggjöfin sé með þeim hætti að lögregluyfirvöldum sé skýrt uppálagt hvers konar verkefni þeim eru falin í þessum efnum. Í 1. mgr. 12. gr. frumvarpsins er fjallað um þá aðstoð sem okkur ber að veita fórnarlömbum mansals, sem er eitt af þýðingarmeiri atriðum í Evrópuráðssamningnum og sömuleiðis eitt af grundvallaratriðum Palermó-samningsins. Í 13. gr. er vikið að þeim fórnarlömbum mansals sem dvelja ólöglega í viðtökuríki eða dvelja þar löglega og hafa skammtímadvalarleyfi. Í ákvæði 14. gr. samningsins, segir í greinargerð, er fjallað um dvalarleyfi og í 15. gr. um bætur og lagalega úrlausn, þar á meðal um rétt til lögfræðiaðstoðar og gjafsóknar. Það er mjög þýðingarmikið að ákvæði af þessu tagi séu sett í lög á Íslandi. Við getum ekki talist fullgildir aðilar að þessu samstarfi Evrópuþjóða, sem reynt hefur verið að koma á til þess að reyna að stemma stigu við þessum skipulögðu glæpaverkum, nema við innleiðum öll þessi ákvæði og mörkum þeim skýran stað í lögum. Ég hef í tví- eða þrígang flutt á Alþingi Íslendinga frumvarp sem varðar slíka fórnarlambavernd og mér þykir mikilvægt að það frumvarp verði tekið til sjálfstæðrar skoðunar í allsherjarnefnd þegar þetta mál verður til umfjöllunar þar. Með því frumvarpi legg ég til innleiðingu þeirra þátta sem getið er um í greinargerð þessa frumvarps. Ég tel sannarlega tímabært að setja þau atriði í lög. Frumvarpi mínu var á endanum vísað til ríkisstjórnar Íslands á 133. löggjafarþingi. Ég hef spurt hæstv. dómsmálaráðherra hvað líði vinnu ríkisstjórnarinnar og starfsmanna ráðuneytisins við að skoða það frumvarp. Hæstv. dómsmálaráðherra tjáði þingheimi þann 10. október, þegar ég spurði sérstaklega út í afdrif frumvarpsins hjá ríkisstjórninni, að það væri til skoðunar hvort fullgilding á Evrópuráðssamningnum og sömuleiðis Palermó-samningnum kölluðu á aðrar lagabreytingar en þær sem hugað væri að vegna refsilöggjafarinnar. Mér finnst koma skýrt fram í greinargerð þessa frumvarps að það kalli á aðrar lagabreytingar. Ég kalla enn eftir því að þeirri vinnu sem hlýtur að vera í fullum gangi í ráðuneytinu verði hraðað svo sem kostur er til að ekki þurfi að bíða lengur eftir fullgildingu samninganna. Ég tel að forgangsröðun þessara mála þurfi að vera með þeim hætti að þótt mikilvægt sé að við göngum af alefli fram í baráttu gegn skipulagðri glæpastarfsemi, hryðjuverkastarfsemi, peningaþvætti og annarri skipulagðri brotastarfsemi þá þurfum við að setja mansalið ofar í forgangsröðina en við höfum gert hingað til. Ég tel kynbundið ofbeldi hafa verið vanrækt af stjórnvöldum og vil halda því fram að kynbundið ofbeldi og ofbeldi af því tagi sem mansalið er, ofbeldi þar sem konur og börn eru hneppt í þrældóm, kynlífsánauð og þrældóm, séu í sjálfu sér hryðjuverk gagnvart þeim einstaklingum sem verða fyrir slíkum glæpum. Ég vona að allsherjarnefndin taki til skoðunar alla þætti þessa máls og leggist á eitt með mér og okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs með að flýta svo sem kostur er fullgildingu þeirra tveggja samninga sem mér þykja skipta svo miklu máli.

Virðulegi forseti. Í tilefni af orðum hv. þingmanns vil ég árétta það sem kemur fram í greinargerð frumvarpsins ef ég má, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er með heildstæðum hætti leitast við að endurskoða gildandi ákvæði almennra hegningarlaga um framangreind efnisatriði“ - þ.e. þessi atriði sem við höfum verið að tala um, hryðjuverk og mansal og peningaþvætti - „með það í huga að fært sé í fyrsta lagi að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna gegn fjölþjóðlegri, skipulagðri brotastarfsemi, Palermó-samningur, frá 15. nóvember 2000 og bókun við þann samning frá sama tíma um að koma í veg fyrir, berjast gegn og refsa fyrir verslun með fólk, einkum konur og börn, og í öðru lagi að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að hægt sé að fullgilda Evrópuráðssamning um varnir gegn hryðjuverkum og Evrópuráðssamning um aðgerðir gegn mansali sem báðir eru frá 3. maí 2005.“ Síðan segir: „Í því sambandi verður þó að gera þann fyrirvara að efni síðastnefnds samnings“ - þ.e. Evrópusamningsins um aðgerðir gegn mansali - „ kann að kalla á aðrar lagabreytingar svo unnt verði að fullgilda hann.“ Þarna kemur fram að með frumvarpinu sé verið að laga íslensk lög þannig að það sé hægt að fullgilda Palermó-samninginn og samning Evrópuráðsins um baráttu gegn hryðjuverkum. Þegar kemur að Evrópuráðssamningnum varðandi mansalið þá þarf að athuga það mál betur og refsiréttarnefnd hefur ekki unnið það verk. Hitt liggur alveg skýrt fyrir og vafalaust verður haldið áfram að vinna að því og menn fylgjast með framvindu mála innan Evrópuráðsins varðandi þann þátt málsins. Ég tel að það verði að líta á þetta þegar hv. þingmaður talar um að ekki sé verið að fullgilda þessa samninga. Það er rétt, að það er ekki verið að fullgilda samningana með þessu frumvarpi, en það er verið að búa í haginn svo að það sé hægt. Það er nauðsynlegt að breyta íslenskum lögum ætli menn að fullgilda slíka samninga þannig að ekki verði gap á milli landsréttar og þjóðarréttar þegar kemur að slíkri fullgildingu. Varðandi þennan Evrópuráðssamning þarf að skoða atriðin um mansal betur en að öðru leyti komum við til móts við samninginn um hryðjuverk og Palermó-samninginn sem hefur verið eitt höfuðatriðið hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur í umræðum á undaförnum árum og missirum, að búa þannig í haginn að hægt verði að fullgilda Palermó-samninginn. Mér finnst svolítið skrýtið að þegar lagt er fram frumvarp sem gerir það kleift þá skuli málið lagt upp eins og ekki sé komið til móts við þessi sjónarmið. Við verðum að flytja þetta frumvarp og fá það samþykkt ef við ætlum að stíga það skref að fullgilda samninginn, sem í sjálfu sér er ekkert aðalatriði þegar við erum búin að færa lögin í þann búning sem við gerum með þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra má ekki misskilja orð mín. Ég er hlynnt því að Palermó-samningurinn og Evrópuráðssamningurinn gegn mansali verði fullgiltir og öll þau ákvæði sem þarf að leiða í lög til að svo geti orðið verði sett í löggjöf okkar. Ég er þess vegna sátt við það og hlynnt því að þær breytingar sem hér eru lagðar til í þessum efnum séu gerðar. Ég átta mig á því að það þarf að gera þessi mál í réttri röð. Ég vil hins vegar benda á að frá árinu 2000, frá því upp úr áramótum þegar við vorum búin að undirrita Palermó-samninginn, tók ég að spyrja þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra um væntanlega fullgildingu samningsins. Mér var tjáð, snemma árs 2001, að undirbúningur málsins væri hafinn í dómsmálaráðuneytinu. Aftur gerði ég gangskör að því að inna dómsmálaráðuneytið eftir því og hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason á árinu 2005 og 2006, þegar ég starfaði í sérstökum starfshópi sem kynnti sér mismunandi löggjöf um vændi o.fl. á Norðurlöndunum og víðar. Þá skilaði starfshópurinn skýrslu til ráðherrans og fékk þær upplýsingar að í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, þ.e. í febrúar 2006, hafi verið hafin vinna við að meta hvort og þá hvaða lagabreytinga væri þörf til að fullgilda Palermó-samninginn. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að ef þessi vinna hefur staðið í ráðuneyti dómsmála síðan um áramótin 2000/2001, í sjö ár, þá þykir mér það fullgóður tími. Mér finnst það óeðlilega langur tími sem menn hafa ætlað sér í að gera þær lagabreytingar sem hér eru núna einungis undirbúnar. Ég tel mig því í fullum rétti til að gagnrýna að menn hafi ekki haft hraðari handtök.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um samræmda neyðarsvörun. Með lögum nr. 25. frá 3. mars 1995 var ákveðið að ríkisstjórnin skyldi eigi síðar en 31. desember sama ár koma upp samræmdri neyðarsímsvörun fyrir Ísland. Í framhaldi af setningu laganna var hlutafélagið Neyðarlínan stofnað um rekstur vaktstöðvar til að reka neyðarsímsvörun. Var félagið upphaflega í eigu einkaaðila en er nú að mestu í eigu opinberra aðila. Vorið 2003 var sett þar á fót samhæfingarstöð leitar og björgunar sem jafnframt er stjórnstöð almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra í almannavarnaástandi. Haustið 2004 fluttist Vaktstöð siglinga í sama húsnæði og loks flutti Landhelgisgæsla Íslands höfuðstöðvar sínar á sama stað árið 2006. Segja má að þá séu allir helstu viðbragðsaðilar við slysum og náttúruhamförum komnir undir sama þak með stuttar boðleiðir sín á milli. Varastöð fyrir starfsemina hefur verið byggð upp í húsnæði lögreglustöðvarinnar á Akureyri og hefur þar verið komið fyrir varabúnaði fyrir Neyðarlínuna og fjarskiptamiðstöð lögreglunnar. Með frumvarpi þessu hafa lög um samræmda neyðarsímsvörun verið endurskoðuð í heild sinni og felld að þegar gerðum breytingum og nýjum aðstæðum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að rekstur vaktstöðvar verði áfram í höndum hlutafélags um rekstur slíkra stöðva. Til að tryggja að starfsemi rekstraraðilans sé í samræmi við lög og stefnu stjórnvalda skal dómsmálaráðherra gera samning við hann um fyrirkomulag, fjármögnun og þátttöku í rekstrinum, þar á meðal eftirlit með stjórn vaktstöðva. Þá er lagt til að fellt verði á brott ákvæði núgildandi laga um sérstaka samstarfsnefnd til eftirlits og ráðuneytis um framkvæmdina og var nefndin hugsuð sem vettvangur fyrir sveitarfélögin og fleiri aðila sem vinna að skyldum verkefnum. Þykir ekki lengur þörf fyrir slíka nefnd. Þá er í frumvarpinu lagt til að framvegis verði lögin ekki eingöngu miðuð við neyðarsímsvörun heldur við neyðarsvörun sem er víðtækara hugtak. Er það gert í ljósi þess að stöðugt fjölgar öðrum fjarskiptamöguleikum, eins og t.d. sms-skilaboðum. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan rituðum við samgönguráðherra ásamt forstjóra Neyðarlínunnar í morgun undir samkomulag við austurríska fyrirtækið Frequentis um endurnýjun á fjarskiptabúnaði Vaktstöðvar siglinga. Hann kemur til sögunnar eftir að ákveðið var að leggja niður möstrin á Rjúpnahæð vegna skipulagsmála í Kópavogi en endurstokka á fjarskiptin, gera nýtt skipulag fyrir þau og færa til nútímans. Nú er farið að vinna samkvæmt þeim samningi sem undirritaður var og gerður fyrir tilstilli Ríkiskaupa. Virðulegi forseti. Ég hef nú í meginatriðum gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég fagna komu frumvarpsins til laga um samræmda neyðarsvörun. Með tilkomu Neyðarlínunnar á sínum tíma var brotið blað í boðun viðbragðsaðila og ég efast um að fátt hafi á skemmri tíma orðið til að bjarga fleiri mannslífum á skemmri tíma sem í nauð eru staddir. Fyrir daga Neyðarlínunnar hafði hver og ein viðbragðsstöð, t.d. lögregla, slökkvilið, sjúkralið og björgunarsveitir, mismunandi símanúmer og mismunandi útkallsform. Fólk sem var á ferðalagi um landið gat með engu móti áttað sig á hvert það átti að hringja þegar vá bar að höndum. Í björgunarsveitunum var fyrst hringt í formenn sveita sem síðan urðu að hringja í ákveðna lykilmenn og svo koll af kolli. Nú eru neyðarboðin greind á nokkrum sekúndum. Þjálfað fólk með fullkominn búnað, fullkomna fjarskiptatækni, tekur á móti neyðarboðum, greinir þau og gerir réttum viðbragðsaðilum viðvart. Það er algjör bylting frá því sem var. Við útfærum það nú í samræmi við þróunina sem orðið hefur í fjarskiptakerfum. Eins og hæstv. dómsmálaráðherra sagði eru margar aðrar leiðir komnar til að senda boð, sms-skilaboð, TETRA-kerfi og í tengslum við þá stöð er rekin Vaktstöð siglinga og fjarskiptamiðstöð lögreglu. Boð koma inn í fjarskiptamiðstöðina og á sömu mínútunni er boðunarkerfi Neyðarlínunnar notað til að kalla í réttan viðbragðsaðila. Engum blöðum er um það að fletta að þetta er eitt stærsta skrefið sem stigið hefur verið í þessum þætti öryggismála. Fyrirtækið gegnir gríðarlega miklu hlutverki og er fyrsti viðbragðsaðili í allri vá. Það er því ánægjulegt að verið er að ramma inn starfsemina til framtíðar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir stuðning hans við frumvarpið. Ég árétta það sem hann sagði, að með stofnun Neyðarlínunnar og alls þess starfs sem unnið hefur verið síðan hafa orðið byltingarkenndar breytingar á sviði öryggismála. Það kom m.a. fram á fundi okkar samgönguráðherra í björgunarmiðstöðinni við Skógarhlíð í morgun þegar við fórum og kynntum okkur starfsemi Neyðarlínunnar. Þar svara menn símtölum sem inn koma að meðaltali á 3,4 sekúndum og reynslan sýnir að ef lengri tími líður en átta sekúndur þar til svarað er þá er viðkomandi búinn að leggja á og byrjaður að hringja aftur. Menn sjá því að brýnt er að bregðast fljótt við þegar hringt er í 112 og aðstoðar óskað. Með frumvarpinu er verið að skapa mönnum betra starfsumhverfi á þessu sviði. Jafnframt á að tryggja að starfsemin sé í samræmi við þær kröfur sem eðlilegt er að gera til opinberra fyrirtækja sem starfa á þessum vettvangi. Miklar breytingar hafa orðið á símamarkaði síðan lögin voru sett upphaflega, Landssíminn hefur verið einkavæddur og samkeppni er á símamarkaði. Við gerð og samþykkt þessa frumvarps þarf að huga að þeim aðstæðum. Ég vil einnig láta þess getið að Neyðarlínan sér um og rekur Tetra-fjarskiptakerfið sem skiptir æ meira máli og gæta verður þess að lagaramminn utan um starfsemina sé skýr þannig að ekki sé verið að fara inn á verksvið einkaaðila sem stunda símastarfsemi. Ég vænti þess að hv. allsherjarnefnd muni fara yfir það og grannskoða hvort frumvarpið standist ekki allar kröfur sem gerðar eru á þeim vettvangi í ljósi hlutverks ríkisins annars vegar og einkaðila hins vegar á símamarkaði.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um leiðir til að auka fullvinnslu á fiski hérlendis. Flutningsmenn eru auk mín hv. þingmenn Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að kanna orsakir mikils útflutnings á óunnum fiski á fiskmarkaði erlendis og mögulegar leiðir til að auka í staðinn fullvinnslu innan lands. Ráðherra birti Alþingi niðurstöður sínar og tillögur eins fljótt og unnt er.“ Frú forseti. Þessi tillaga var flutt á 132. löggjafarþingi, fyrir ári, náði þá ekki fullnaðarframgangi og er því endurflutt. En ég vildi spyrja, frú forseti: Er sjávarútvegsráðherra nokkuð í þinghúsinu?

Forseti vill upplýsa að samkvæmt upplýsingum á skjá hjá forseta er hæstv. sjávarútvegsráðherra í húsinu.

Ég hefði þá gjarnan viljað, ef tök eru á, að hann kæmi, ég þarf að bera fram við hann spurningar.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að fá hæstv. ráðherra í salinn.

Takk fyrir það, frú forseti. Í greinargerð með tillögunni segir: „Útflutningur á óunnum fiski í gámum á fiskmarkaði erlendis hefur aukist gríðarlega. Útflutningur þessi hefur verulega neikvæð áhrif á þjóðarbúið enda ljóst að unnt væri að auka útflutningsverðmæti þessa afla umtalsvert ef hann væri unninn hér á landi. Hráefnisskortur er viðvarandi vandamál í íslenskri fiskvinnslu, ekki síst hjá þeim fyrirtækjum sem reka fiskvinnslu án útgerðar og treysta því algjörlega á nægt framboð af fiski á íslenskum fiskmörkuðum. Þegar fiskur er fluttur óunninn á fiskmarkaði erlendis hafa íslenskir fiskverkendur enga möguleika til að bjóða í hann. Segja má að jafnræði íslenskra fiskkaupenda gagnvart erlendum fiskkaupendum, sem og samkeppnisstaða þeirra, sé skert að þessu leyti. Þegar útflutningur á óunnum fiski er orðinn eins mikill og raun ber vitni hefur hann mjög neikvæð áhrif á möguleika fiskvinnslufyrirtækja til viðgangs og vaxtar. Þetta er sérstaklega bagalegt í því ljósi að virðisauki í vinnslu sjávarafurða hefur verið með mesta móti hjá þeim fyrirtækjum sem stunda fiskvinnslu án útgerðar.“ Þar hefur nýsköpunin orðið til. Þar hefur markaðsþróunin ekki síst orðið til, einmitt í þessum minni fiskvinnslufyrirtækjum sem hafa þó ekki verið með útgerð en hafa þurft að reiða sig á fisk á mörkuðum. Spyrja má hvað valdi því að óunninn fiskur sé fluttur úr landi í þessum mæli. Margir hafa haldið því fram að orsakanna megi leita í ólíkum vigtunarreglum og svokallaðri yfirvigt sem tíðkast á erlendum fiskmörkuðum. Að minnsta kosti virðist ekki eingöngu unnt að skýra hinn mikla útflutning með vísan til þess að hærra verð fáist fyrir fiskinn á erlendum mörkuðum enda hefur fiskverð verið mjög hátt á fiskmörkuðum hérlendis undanfarin ár og ég tala nú ekki um á þessu ári. Í þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ráðherra kanni hvaða undirliggjandi ástæður og orsakir séu fyrir þessum mikla útflutningi og komi með tillögur til úrbóta. Í sjávarútvegsstefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er komið inn á þetta, m.a. með eftirfarandi hætti, með leyfi forseta: „Auk þess sem hér er talið upp má nefna að skoða þarf sérstaklega aðstöðumun landvinnslu og sjóvinnslu með það fyrir augum að finna leiðir til að jafna þann mun, auka alhliða menntun á sviði sjósóknar og fiskvinnslu og stuðla að fullvinnslu alls sjávarfangs. Þá þarf að tryggja nýliðun í greininni og huga sérstaklega að þjálfun verðandi sjómanna. Einnig ber að setja reglur um að allur afli, sem ekki fer beint til vinnslu hjá sama aðila og veiðarnar stundar, skuli fara á markað til að auðvelda aðgang innlendrar fiskvinnslu að öllu því hráefni.“ Það er nauðsynlegt að huga sérstaklega að því hvernig styrkja megi íslenska fiskmarkaði í samkeppni þeirra um fisk við erlenda fiskmarkaði þannig að þeir fái að fullu notið þess forskots sem fylgir nálægð við fiskimiðin og útgerðarfyrirtækin. Þáttur í þessari þingsályktunartillögu er að beina því til sjávarútvegsráðherra að hugað verði að þessum atriðum sérstaklega. Íslenskur fiskmarkaður hefur verið í mikilli framþróun á síðustu árum. Með upptöku fullkomins uppboðskerfis er nú unnt að stunda viðskipti á honum með hjálp netsins, hvar sem er í heiminum. Þannig standa kaupendur erlendis jafnfætis öðrum þegar uppboð fara fram. Er það álit flutningsmanna þessarar þingsályktunartillögu að eðlilegast væri að allur sá fiskur sem nú er fluttur á erlenda fiskmarkaði færi þess í stað á íslenskan fiskmarkað enda væru möguleikar erlendra fiskkaupenda til að bjóða í og kaupa íslenskan fisk og flytja hann út óunninn til vinnslu eða sölu ekki skertir. Hins vegar hefðu íslenskir fiskkaupendur þá alltaf möguleika á að bjóða í fiskinn í samkeppni við aðra. Ótvírætt er að það þjónar hagsmunum Íslendinga að sem mest af þeim fiski sem veiddur er hér við land sé jafnframt unninn hér á landi. Alþingi og stjórnvöldum ber að haga lögum og reglum þannig að jafnræði og samkeppnisstaða íslenskra fiskverkenda sé trygg til að svo geti orðið. Frú forseti. Þetta er greinargerðin með tillögunni en einnig fylgja töflur sem sýna hver útflutningur af óunnum fiski í gámum, svokölluðum gámafiski, hefur verið á undanförnum árum. Á síðustu árum hafa í kringum 50–55 þús. tonn af botnfiski verið flutt út í gámum. Starfsgreinasamband Íslands tók þetta mál fyrir og hefur ályktað um það. Í ágúst síðastliðnum barst sérstök ályktun og var áréttuð í ljósi niðurskurðar á fiskveiðiheimildum. Eins og kunnugt er kom sá niðurskurður mjög hart niður á fiskvinnslu víða um land. Það skyldi enn frekar gefa tilefni til þess að fiskur sem er veiddur við strendur Íslands skuli koma til vinnslu hérlendis eða að minnsta kosti að íslenskir fiskverkendur skuli eiga jafna möguleika á að bjóða í þann fisk á markaði til vinnslu hérlendis. Þetta er áréttað og vitna ég í ályktun Starfsgreinasambands Íslands frá því 22. ágúst sl., með leyfi forseta: „Starfsgreinasambandið hefur bent á að útflutningur á gámafiski sé verulegur eða um 55 þús. tonn, mest í ýsu en einnig í þorski. Því eru miklir hagsmunir fólgnir í því fyrir fiskvinnslufólk að vinna þennan afla hér á landi í stað þess að flytja hann óunninn úr landi. Mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna kvótaskerðingar ættu þess vegna að beinast að því að gera það fýsilegra ef ekki beinlínis að kvöð að vinna sem mestan eða allan afla innan lands. Heildarmannafli í sjávarútvegi í fiskvinnslu á Íslandi er nú um 9.300 manns og hefur sú tala farið lækkandi. Gera má ráð fyrir að kvótaskerðingin fækki enn í greininni um 1.000 manns, þar af um 400–600 í vinnslunni á næstu tveim árum á sama tíma og verð á sjávarfangi og sjávarafurðum fer hækkandi. Allar forsendur virðast samt leiða til þess að gera sér mat úr stöðunni, skapa verðmeiri vöru, efla vöruþróun, merkja vöru, auka markaðssetningu og fækka milliliðum til þess að greinin geti skapað ný störf, fleiri arðsamari og mun betur launuð störf en nú þekkist.“ Og áfram segir: „Íslenskur sjávarútvegur er vel fær um að takast á við það verkefni í samvinnu við stjórnvöld og fulltrúa launþega í stað þess að vera stöðugt upptekin af því að kaupa og selja kvóta og leggja niður byggðarlög. Mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar hljóta að taka mið af þeim sjónarmiðum frekar en að setja fiskverkakonur í vegagerð meðan þorskurinn fær að jafna sig. Eins og kunnugt er fellur útflutningsálag á gámafiski úr gildi 1. september sem gerir það enn fýsilegra fyrir útvegsbændur að flytja fisk til vinnslu erlendis í gámum en verið hefur. Sjávarútvegsráðherra hefur að vísu sett nefnd í málið sem skila átti áliti fyrr í sumar sem ekki varð af vegna fráfalls formanns nefndarinnar, Einars Odds Kristjánssonar. Það verður fróðlegt að fylgjast með niðurstöðu nefndarinnar og ekki síður hinu hvernig mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar gætu skilað okkur í samvinnu við greinina betri sjávarútvegs- og vinnslufyrirtækjum en við búum við í dag.“ Frú forseti. Fjölmargir aðrir hafa ályktað um að tryggja þurfi að íslensk fiskvinnsla geti boðið í þann fisk sem veiðist hér við land og hann sé ekki sendur óunninn á fiskmarkaði erlendis. Forsvarsmenn byggðarlaga hafa sagt mér að það sé blóðugt að horfa á útgerðaraðila flytja fisk í stórum stíl í gámabílum og aka jafnvel fram hjá stöðunum þar sem hráefnisskorturinn er og fisk vantar til vinnslu. Þar horfa menn á bílana aka hjá með gámafisk til útflutnings og vinnslu erlendis. Ég vil því spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra, ég þakka fyrir að hann er mættur í salinn, hvað líði störfum nefndarinnar sem sett var á laggirnar til að kanna möguleika á því að efla fiskvinnslu hérlendis og kanna hvaða leiðir væru til þess að innlendar fiskvinnslur gætu boðið í þennan fisk til jafns við aðila erlendis? Eins og ég segi eru það á milli 50 og 60 þús. tonn af botnfiski sem flutt hafa verið með þessum hætti á markaði erlendis. Hér er ekki átt við þann fisk sem verið er að flytja beint til neyslu, flugfisk eða annan slíkan fisk, hann er utan við þessar tölur. Frú forseti. Það má líka velta fyrir sér vinnslu á fiski um borð í skipum úti á sjó, hversu hagkvæm hún sé nú orðin. Þegar við lítum á fiskvinnslu og fiskveiðar í heild sinni getum við velt því fyrir okkur með hvaða hætti við getum staðið vörð um öflugt atvinnulíf eða öfluga fiskvinnslu og hvernig við tryggjum hámarksnýtingu og hámarksverðmætasköpun á fiskaflanum, hvort sem er í ljósi niðurskurðar á þorskveiðiheimildum eða almennt séð samkvæmt markmiðum atvinnugreinarinnar sem hljóta að vera þau að skapa sem mest verðmæti úr afla sem veiddur er og unninn á sem vistvænastan hátt en tryggja atvinnu bæði til sjós og lands. Ég læt þá máli mínu lokið í bili, frú forseti. Ég mun óska eftir að taka til máls síðar í umræðunni í ljósi þess sem þá verður komið fram. Ég legg áherslu á að um gríðarlega mikið hagsmunamál er að ræða, að íslenskar fiskvinnslur eigi að minnsta kosti jafna möguleika og erlendar fiskvinnslur á að tryggja sér vinnslu á fiski sem veiddur er hér við land. Þessi gámaútflutningur hlýtur að ganga gegn hagsmunum þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður lagði fyrir mig spurningar sem mér er ljúft að svara. Annars er hér í þingsal staddur þingmaður sem er betur í stakk búinn til að svara að minnsta kosti annarri spurningu hv. þingmanns. Hv. þm. Illugi Gunnarsson er formaður nefndarinnar sem hv. þm. Jón Bjarnason gerði að umtalsefni þannig að ég tel eðlilegast að vísa þessu til hans. Það sem fyrir mér vakti með skipun nefndarinnar var að reyna að skapa meira jafnræði og styrkja stöðu fiskvinnslunnar. Þegar við skoðum tölur um útflutning á óunnum eða ísvörðum fiski í gámum blasir einfaldlega við að gámaálagið dugði ekki til að bremsa þetta af. Það eru svo margar ástæður sem ráða því hvenær menn taka ákvörðun um að flytja fisk út í gámum án þess að flaka hann eða vinna hann frekar, þær eru nánast óteljandi ástæðurnar sem geta legið þar að baki. Það geta verið sérstakar markaðsaðstæður í viðkomandi landi. Það getur verið aukning á kvóta, eins og t.d. á ýsunni - sú aukning leiddi til þess að menn fóru í meira mæli að flytja út, fiskvinnslan hér innan lands var ekki fær um að bregðast við þessu. Sem betur fer hefur fiskvinnslan í landinu verið að eflast. Við sjáum að menn hafa verið að fjárfesta í ýmiss konar tækni. Ef ég tek uppsjávarfiskinn sem dæmi hefur bylting átt sér stað. Vinnsla á uppsjávarfiski hefur aukist stórlega vegna þess að menn hafa í krafti stærðar sinnar og öflugrar fjárhagslegrar stöðu getað fjárfest í tækni sem gerir þeim kleift að vinna þennan fisk með allt öðrum hætti en áður var. Mjög mörg dæmi eru um að fiskvinnslan hafi verið að sækja í sig veðrið. Auðvitað viljum við að fiskvinnslan sé sem öflugust. Það verður gert bæði með því að tryggja að hér sé bærilegt jafnvægi í efnahagslífinu og með því að skapa jafnræði í 

Frú forseti. Mér er einkum hugleikið réttlætið og samkeppnisstaðan, að íslensk fyrirtæki geti boðið í fisk sem veiddur er við strendur landsins, fisk sem fer þá ekki til vinnslu í eigin fyrirtækjum útgerðarinnar heldur er fluttur í gámum á fiskmarkaði erlendis án þess að íslenskar fiskvinnslur hafi einu sinni möguleika á að bjóða í hann. Hvaða réttlæti er í því? Fiskvinnslur vilja eiga möguleika á því að halda fiskvinnslufólki á launaskrá án þess að nóg hráefni sé til. Það er ekki síst ein af aðgerðunum sem tengist kvótaniðurskurðinum. Það hlýtur að skjóta skökku við að horfa kannski á sömu fyrirtækin flytja óunninn fisk út í gámum á markað erlendis en vera jafnframt að sækja þann rétt að geta haldið starfsfólki sínu á launum þrátt fyrir hráefnisskort.

Virðulegi forseti. Fyrirtækin hljóta að taka afstöðu til þess með hvaða hætti þau vinna fiskinn út frá sínum eigin fjárhagslegu forsendum. Jafnvel þó að fiskurinn sé unninn hér á landi og út úr því gæti fengist einhver framlegð kunna þær aðstæður að koma upp að það sé einfaldlega fjárhagslega ábatasamara að selja fiskinn óunninn úr landi. Þetta verða fyrirtækin sjálf að gera upp við sig, þau verða að hafa frelsi til þess. Við sjáum það í hendi okkar að ef við ætlum að fara að skipta okkur af því væri mjög erfitt að búa til reglur um það hvar menn ættu að nema staðar. Það er annað atriði sem hv. þingmaður hefur ekki staðnæmst við sem skiptir mjög miklu máli. Hluti af þeim fiski sem verið er að selja óunninn út í gámum er seldur í beinum viðskiptum á milli aðila, milli útgerðar og kaupanda erlendis. Ætti þá frá sjónarhóli hv. þingmanns að hafa það að skyldu að sá fiskur yrði boðinn upp á íslenskum fiskmarkaði? Það finnst mér ekki blasa við, menn þurfa þá að taka afstöðu til þess. Við eigum að hafa reglurnar sem líkastar í meðhöndlun á fiskinum innan lands og utan og skapa þannig jafnræði milli fiskvinnslunnar hér á landi og erlendis.

Frú forseti. Ég fagna því sjónarmiði sem kom fram hjá hæstv. ráðherra í lok máls hans að það hljóti að vera eðlilegt að íslenskar fiskvinnslur eigi möguleika til jafns við aðra að bjóða í þann fisk sem fer á markað. Það er í sjálfu sér réttlætismál. Það má vera að fiskframleiðendur eða útgerð velji að selja fiskinn úr landi fái hún hærra verð þar. Við verðum að athuga að verðmyndunin á þessum fiski er ekki aðeins einkamál útgerðarinnar og fiskvinnslunnar heldur ráðast líka kjör sjómanna af þessum verðum. Fyrir utan það er fiskurinn sameiginleg auðlind þjóðarinnar, veiddur við Íslandsstrendur, og þess vegna hlýtur að verða að gera þá eðlilegu kröfu að íslenskar fiskvinnslur eigi jafnan rétt, og ég vildi nú segja bara forgangsrétt til að vinna þann fisk sem hér er veiddur og geta fengið hann á markaði eða eigi a.m.k. jafnan rétt á við erlendar fiskvinnslur til að kaupa fiskinn hér á mörkuðum. Um það snýst kannski málið fyrst og fremst. En það er ekki svo, þeir sem vilja núna flytja fiskinn út í gámum geta gert það án þess að þurfa nokkuð að fara með hann í gegnum fiskmarkaði hér á landi og í því felst mikið óréttlæti.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að að fagna framkomnu frumvarpi. Ég tel að öll umræða um sjávarútvegsmál og verðlagningu og atvinnumöguleika í þeirri grein sé af því góða en fyrst og fremst vil ég benda á að verðlagsmál á fiski eru kjaramál sjómanna. Það eru auðvitað sjómenn sem hafa hag af því að fá sem hæst verð fyrir fiskinn upp úr sjó og það ræður kjörum sjómanna. Það að setja allan fisk í gáma til útflutnings og selja hann á erlendum mörkuðum gefur oft sjómönnum hæstu launin. En það er líka algengt að bróðurparturinn af öllum veiddum fiski á Íslandi fari í svokallaða beinsölu, þ.e. að útgerðir kaupi fiskinn af sjálfum sér og ákveði verð og verðlagningu á fiskinum sem er auðvitað mjög óeðlilegt. Þess vegna hef ég talað fyrir því að allur fiskur fari á fiskmarkað, að það sé eðlilegasta verðlagningin og aðferðafræðin til að finna rétt og sanngjarnt verð. Ég er nefnilega trúr markaðslögmálunum á þessu sviði og held að markaðurinn eigi að leysa svona mál en ekki einhverjar geðþóttaákvarðanir þeirra sem yfir veiðiheimildunum ráða, svokallaðra sægreifa. Þetta er í meginatriðum það sem ég tel vera best og það er auðvitað sjálfsagt líka að fiskvinnsla án útgerðar sem ekki á kvóta hafi sömu möguleika á hráefni og þau fyrirtæki sem hafa yfir kvótanum að ráða í dag. Það yrði strax skref í rétta átt og mundi jafna stöðu fyrirtækja ef allur fiskur færi á fiskmarkað. Hin svokallaða 10% regla var afnumin 1. september og auðvitað má segja að það sé bót í sumum tilfellum fyrir sjómenn. Ég verð líka var við að menn rugla oft saman fullvinnslu á fiski og útflutningi á fiski með flugvélum, misjafnlega mikið unnum fiski. Í sumum tilfellum er verið að flaka fisk og roðrífa hann, stundum er hann fluttur út með roði, stundum heill og hausaður. Það er með ýmsu móti sem fiskur er fluttur út og oft og tíðum er þessu öllu ruglað saman af þeim sem kannski ekki eru fæddir og uppaldir í þessu umhverfi. Ég vil líka koma inn á þann þátt sem heitir fullvinnsla á fiski úti á sjó. Oft hefur það verið svo að menn koma með lítinn hluta af fiskinum í land og skilja eftir ódýrustu hluta hans eins og beingarð, jafnvel hausa, þeir hirða ekki lifur, þeir hirða jafnvel ekki hrogn, sem er tiltölulega dýr afurð, og þeir hirða náttúrlega aldrei svil, en eru þetta allt afurðir. Þetta er æðioft gert á hefðbundnum vertíðarbátum, þegar fiskur kemur óslægður í land þá er þetta allt hirt og jafnvel þó að þótt fiskur sér slægður úti á sjó eru hrogn, lifur og svil hirt og auðvitað er hryggurinn hirtur þegar fiskur er ekki unninn úti á sjó og hann kemur í land ferskur. Það er ýmislegt sem þarf að ræða þegar þessi mál ber á góma. Til dæmis mismuna Norðmenn í kvótaúthlutun eftir því hvort verið er að landa ferskum fiski eða veiða fiskinn á frystiskipum. Þeir segja einfaldlega að það sé meiri virðisauki fyrir heildina í fiski sem unninn er í landi en fiski sem unnin er um borð í frystiskipum, að ekki sé minnst á hvað frystiskip mengar meira í útblæstri en ísfisktogari eða ferskfisktogari, þannig að það er auðvitað af ýmsu að taka sem þarf að ræða þegar verið er að tala um þessi mál. Þegar menn tala um hvað gera þurfi til að fá fiskinn á markað eða fá hann í vinnslu hér heima þá þurfa menn líka að líta í eigin barm og spá og spekúlera í því hvers vegna svo erfitt er fyrir íslenska fiskvinnslu að keppa um fiskinn við gámaútflutninginn. Af hverju getur íslensk fiskvinnsla ekki borgað sama verð og menn fá fyrir fiskinn erlendis? Þar kemur náttúrlega inn í þetta ýmis kostnaður hjá fiskvinnslunum hér á landi fyrir utan þessa alhliða umgjörð, eins og vexti og ýmiss konar kostnað innan lands, flutning til og frá, og það þarf ekki að telja það allt upp. Það er sorglegt að horfa upp á það þegar ríkisstjórn og verkalýðsfélög hafa náð því í gegn að fyrirtæki í sjávarútvegi geta sent starfsfólk sitt heim í 60 daga launalaust og það fer þá á atvinnuleysisbætur á meðan, að ekki skuli vera hægt að ná þessum afla meira í vinnslu á Íslandi en raun ber vitni. Það er auðvitað dálítið skondið þegar verið er að skerða kvótann í þorski um 30% að á sama tíma sé felld niður 10% aflareglan af fiski sem fer í gáma óunninn. Ég hef reyndar ekki áttað mig á þeirri tillögu vinstri grænna að setja allan fisk á markað sem ekki er í beinni sölu, að hann eigi að fara á markað. Þeir hafa flutt frumvörp þar að lútandi og þetta er náttúrlega hlutur sem að mínu mati gengur engan veginn upp af því að sá fiskur sem ekki fer í beinsölu fer í flestum tilfellum á markað. Ég held að þeir ættu að taka upp þá stefnu okkar í Frjálslynda flokknum að fara fram á að fá allan fisk inn á fiskmarkað. Eitt finnst mér þurfa að koma fram í viðbót við umræðuna um þessa þingsályktunartillögu, og það má fagna henni enn og aftur - ég sé nú að tími minn er búinn en ég mun kannski leggja aftur orð í belg um þetta mál síðar.

Herra forseti. Vegna þeirrar tillögu til þingsályktunar sem hér hefur verið lögð fram vil ég taka eftirfarandi fram. Eins og fram hefur komið hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur þeim sem hér stendur verið falið það verkefni að leiða það starf sem hér er til umræðu a.m.k. að hluta. Það hefur líka komið fram að töf varð á þessu verki vegna fráfalls formanns vinnuhópsins í sumar. Ég get ekki sagt hér og nú nákvæmlega hvenær niðurstöðu er að vænta en vona að það verði sem fyrst. Verkefnið er nokkuð vandasamt og að ansi mörgu er að hyggja. Þó eru tvö meginsjónarmið sem ég tel að skipti mestu máli í þessu. Í fyrsta lagi að tryggja að þær vigtunarreglur og aðferðir sem notaðar eru við að vigta aflann, hvort heldur það er á Íslandi eða erlendis, séu sambærilegar og að fullt traust ríki innan greinarinnar á því að unnið sé af fullum heilindum, þ.e. að vigtunarreglur endurspegli það að rétt vigt komi upp úr skipunum, að engu sé skotið undan, því að vissulega hefur slíkur orðrómur verið þrálátur. Ég hef ekki nokkrar sannanir í höndum um að hann sé réttur en orðrómurinn er til staðar. Því er nauðsynlegt að reglurnar séu þannig gagnsæjar og öruggar að allir hafi á þeim traust. Það er grundvallaratriði. Í öðru lagi, sem skiptir miklu máli, er það að ég er sammála því að auðvelda eigi fiskvinnslunni sem mest að hafa möguleika á því að gera tilboð í þann fisk sem er fluttur á erlenda markaði. Ég tel að það sé bæði til hagsbóta fyrir fiskvinnsluna en ekki síður fyrir þá sem flytja fisk á markað vegna þess að að sjálfsögðu hljóta þeir aðilar að leita að sem hæstu verðum. Aftur á móti tel ég að það væri óráð að setja takmarkandi reglur á það að flytja út óunninn afla. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að menn geta deilt lengi um hvað er óunninn afli, hversu mikið þarf að vinna hann til að hann teljist vera unninn. Til dæmis útflutningur á ferskum flökum þar sem lágmarksvinnsla er í gangi, hvar eigum við að flokka hana o.s.frv.? Ég tel að það sé vel hægt að finna leiðir til þess að auka aðgengi landvinnslunnar að þessum afla og það er eitt af þeim verkefnum sem þessi nefnd þarf að vinna að. Auðvitað eru ýmis atriði sem velta má fyrir sér almennt í þessari umræðu. Það sem mér finnst kannski einna eftirtektarverðast og mest til umhugsunar er sú spurning hvort staða íslenskrar fiskvinnslu, að því gefnu að rétt sé vigtað og menn hafi möguleika til þess að bjóða í hráefnið, sé einfaldlega það veik að hún sé ekki samkeppnishæf. Það væru vissulega alvarleg tíðindi ef það er virkilega svo að verðmæti eyðist við það að vinna vöruna hér heima miðað við að vinna hana erlendis. Það væri mikið áhyggjuefni. Síðan er líka hitt, sem kom fram hjá hv. þm. Grétari Mar Jónssyni, að það er heilmikið kjaramál fyrir sjómenn að það sé tryggt að sem hæst verð fáist fyrir aflann og þess vegna er auðvitað ákveðin pressa af þeirra hálfu að ekki sé gripið til neinna aðgerða sem lækka verðið til útgerðarinnar fyrir þann afla sem til sölu er. Ég verð að taka það fram að ég er ekki þeirrar skoðunar að setja skuli þá reglu að allur fiskur fari á markað. Ég tel að komið gæti upp óheppileg staða, m.a. vegna þess að skipulag veiða og vinnslu er mjög mikilvægt, það reynir alltaf meira og meira á það í nútímasjávarútvegi að þeir sem kaupa vöru frá vinnsluaðilunum, stórmarkaðarnir að lokum erlendis, gera miklar kröfur um afhendingaröryggi og þess vegna er mikið verðmæti fólgið í því að geta skipulagt veiðar og vinnslu saman til að geta þjónað markaðnum með sem bestum og tryggilegustum hætti. Það er ekki þar með sagt að ekki sé hægt að vinna sig í áttina að sem bestu markaðsskipulagi. Ég held að menn geti verið miklir markaðssinnar án þess að þeir vilji fara þá leið að setja allan fisk á markað vegna þess einfaldlega að stærsti hluti útgerðarinnar er í eigu vinnslunnar, er á sömu hendi, og ég tel að það væri töluvert mikil takmörkun að fara þá leið að skylda allan fisk á markað. Ég vona að vinna þessarar nefndar gangi sem hraðast fyrir sig. Ég segi það hér að við viljum vanda okkur eins og mögulegt er, afla allra þeirra gagna sem okkur eru tiltæk til þess að leggja mat á þetta. Mestu skiptir að það komi skynsamleg niðurstaða og ég ætla það af viðtölum mínum við marga í greininni á undanförnum vikum og mánuðum að við ættum að geta séð til lands með niðurstöðu á næstu vikum, mánuði eða hálfum eða svo, vona ég.

Herra forseti. Það er auðvitað skrýtið hjá hv. þm. Illuga Gunnarssyni að vilja ekki að allur fiskur fari á fiskmarkað. En ég er alltaf reiðubúinn til þess að reyna að búa til sátt og finna einhverja sameiginlega sátt í þessu máli. Ég gæti t.d. alveg hugsað mér að hlutur sjómanna í afla og aflaverðmæti sem er að öllu jöfnu um 40% á skipum yfir 12 tonn af því aflaverðmæti sem fiskast, færi á fiskmarkað og laun sjómanna yrðu reiknuð út frá því og áhöfnin ætti þann afla og gæti ákveðið hvort hún setti hann á markað eða seldi hann á föstu verði, fyrir hæsta verð, markaðsverð. Þegar verið er að tala um að fiskvinnsla og útgerð séu svo samtengd að þau verði að vera á sömu hendi eins og hv. þingmaður minntist á, þá hefur það verið þannig gegnum tíðina, bæði í Englandi, Þýskalandi, Danmörku og víða að fiskur fer og hefur að mestu leyti farið í gegnum fiskmarkað. Meðal annars er gaman að segja sögu af fyrirtæki í Hull sem að mér skilst að sé orðið íslenskt núna og hét J. Marr. Það átti 24 togara og allur afli af þeim fór á fiskmarkað þótt þeir væru með stærstu fiskvinnslu í Hull til margra ára. En vigtun á fiski erlendis er ekkert öðruvísi en vigtun á fiski á Íslandi að því leyti að ísprufur á Íslandi eru æði oft töluvert skrautlegar og menn sem hafa haldið að þeir væru með 320 

Herra forseti. Ég veit ekki hvort þau orð sem voru sögð utan pontu gildi og hvort það standi þá upp á að svara. En varðandi hugmynd hv. þm. Grétars Mars Jónssonar um að 40% fari á fiskmarkað þá er þetta svar mitt við því: Þetta er áhugaverð hugmynd en hún hlýtur að bíða síns tíma. En varðandi fiskmarkaði þá er ég þeirrar skoðunar að þrátt fyrir að það megi auðvitað finna dæmi um það mjög víða erlendis að fiskur fari þar í gegnum markaði þá er það nú svo með okkur Íslendinga að sjávarútvegur skiptir okkur svo gríðarlega miklu máli, miklu meira en í þeim löndum sem hv. þingmaður nefndi að þar geta menn leyft sér ýmis sjónarmið önnur en þau að reyna að ná út úr þessu hámarksarði og reyna að skila sem mestum arði til fyrirtækjanna. Ég hef alla samúð með stöðu sjómanna í þessu máli og tel að það sé alveg eðlilegt að við ræðum allar mögulegar leiðir til þess að tryggja að þeir séu ekki hlunnfarnir. Ég lít svo á að tillaga hv. þingmanns sé innlegg í það mál og hljóti að koma til skoðunar síðar meir. En eftir stendur það vandamál sem við erum að ræða hér, sem er samkeppnisstaða fiskvinnslunnar. Í mínum huga skiptir mestu máli sú spurning hvort það sé eitthvað í hagkerfi okkar núna sem gerir það að verkum að íslenska fiskvinnslan standist ekki samkeppni við erlendar fiskvinnslur. Það væri alveg gríðarlegt áhyggjuefni.

Herra forseti. Fiskvinnslufyrirtæki án útgerðar á Íslandi eru sennilega best reknu fyrirtækin í íslenskum sjávarútvegi. Og af hverju held ég þessu fram? Það er vegna þess að þessi fyrirtæki þurfa að kaupa allt sitt hráefni á hæsta verði á fiskmörkuðum. Þetta eru fyrirtækin sem fá hæstu verð fyrir hverja einingu sem flutt er út. Þau fyrirtæki standa sig oft og tíðum miklu betur en fiskvinnslufyrirtæki sem eru í eigu útgerðanna því þar er þetta allt á einni hendi, fiskvinnsla og útgerð. En þetta er auðvitað stórt kjaramál og ég fagna því að hv. þm. Illugi Gunnarsson skuli ætla að skoða þetta og lítist vel á hugmynd mína um að hlutur sjómanna verði reiknaður með þessum hætti eða gert upp við sjómenn þannig að þeir fái sinn hluta af aflanum og geti selt hann á hæsta verði. Þingsályktunartillagan sem hér er lögð fram og við erum að ræða núna vekur auðvitað athygli á þessu máli. Vonandi skilar sú vinna sem fer fram í þeirri nefnd sem hv. þm. Illugi Gunnarsson veitir forustu einhverju frá sér á næstu dögum þannig að hægt verði að átta sig á þessu. Hvað varðar vigtunarreglur þá vara ég við því að halda að það sé bara svindlað á vigt erlendis.

Hæstv. forseti. Vegna lokaorða hv. þingmanns þá er ég honum fyllilega sammála, það ber að horfa til allrar vigtunar, ekki bara vigtunar erlendis. Það er mikið hagsmunamál fyrir útgerðina að ekki leiki vafi á því að það sé rétt vigtað. Það sem menn hafa haft áhyggjur af er það samkeppnisstaða landvinnslunnar sé skert vegna þess að verið sé að koma á viðskiptum erlendis þar sem menn geta ekki haft eins gott eftirlit með vigtun eins og þó er hér þó að ábyggilega geti menn fundið aðstæður eða fundið atriði sem þeir telja að betur mættu fara hér heima. Slík atriði snúa þá að þeirri nefnd sem ég veiti forstöðu og við ætlum og munum vanda okkur eins vel og hægt er til að finna sem bestar lausnir á þeim.

Herra forseti. Það sem vakti sérstaklega athygli mína í máli hv. þm. Illuga Gunnarssonar var samkeppnisstaða innlendrar fiskvinnslu í samanburði við erlenda fiskvinnslu. Mér er spurn: Til hvers er hv. þingmaður að horfa þar? Við vitum að verðmætasköpunin er á nokkrum stigum, fyrst í verði á kvótanum og verð á kvótanum er orðið býsna hátt. Það er komið yfir 4 þús. kr. á þorskkílóið. Það gefur augaleið að það rýrir náttúrlega samkeppnisstöðu fiskvinnslunnar að þurfa að borga það, og annarra sem taka sinn hluta af heildarverðmynduninni. Ég spyr hv. þingmann hvernig hann meti það. Þá veltir maður líka fyrir sér samkeppnisstöðu fiskvinnslunnar á sjó. Þegar litið er til þess hvernig þetta hefur skipst á undanförnum árum þá hafa u.þ.b. 60% af botnfisksaflanum verið unninn í landi og þar með talin er ferskvinnsla í flug sem hefur kannski átt stóran þátt í að halda því hlutfalli uppi. Síðan eru um 28% unnin úti á sjó, fiskvinnsla á sjó sem menn velta líka fyrir sér hversu arðbær sé í sjálfu sér miðað við að hún væri unnin í landi eins og hv. þm. Grétar Mar kom inn á. Síðan eru um 11% flutt út í gámum. Ef maður horfir á hinar þjóðhagslegu hliðar á þessu í heild sinni þá veltir maður fyrir sér: Fær þá innlend 

Herra forseti. Hvað varðar fyrri spurninguna um kvótaverðið, hátt kvótaverð og samkeppnisstöðu fiskvinnslunnar, þá er rétt að horfa svo á málið að það verð sem fiskurinn er seldur fyrir erlendis endurspeglar kvótaverðið. Þannig að fiskvinnslan erlendis kaupir þá hráefni á þessu verði. Það sem skiptir máli er það að íslensk fiskvinnsla eða landvinnsla hér hafi möguleika til að keppa við fiskvinnsluna erlendis til að bjóða hærra verð. En ef það er þannig að þegar allt er vegið og metið rétt og mælt að samkeppnisstaðan sé verri þrátt fyrir það, þá er það sérstakt áhyggjuefni. Hvað varðar seinni liðinn af fyrirspurn hv. þingmanns þá er því til að svara að ég er einn þeirra sem hef lengi haft áhyggjur af t.d. nýtingarstuðlum um borð í fullvinnsluskipum. Ég hef haft mínar efasemdir. Ég vil kannski ekki ganga lengra en að segja sem svo að ég hef haft mínar efasemdir um að þessi aðferðafræði gangi yfir höfuð upp. Ég hef lengi velt því fyrir mér hvort ekki væri hægt að koma einhvers konar vigtunarkerfum um borð í fullnustuskipin af því ég hef efasemdir um það að sú nýting sem þar náist jafnist á við þá nýtingu sem þaulæfðir fiskvinnslustarfsmenn í frystihúsum með jafnvel áratuga reynslu í því að vinna fisk ná sínum störfum. Ég leyfi mér að hafa ákveðnar efasemdir um það. Ég get auðvitað ekkert fullyrt um þetta því ég hef engar mælingar um það. En þetta er eitt af þeim málum sem ég held að væri ágætt að væri rætt meira hér í þinginu.

Herra forseti. Ég deili efasemdum með hv. þingmanni um nýtingarstuðla og útreikninga hvað varðar fisk og vinnslu fisks úti á sjó. Ég deili áhyggjum um það með hvaða hætti það er og einnig hvaða áhrif það hefur á jafnræði til fiskvinnslu. Eitt vil ég draga inn í umræðuna. Það er gríðarlega hröð samþjöppun á veiðiheimildum. Það eru æ færri aðilar sem stunda útgerð, fá yfir að ráða aflaheimildunum. Jafnframt eru sömu aðilar orðnir stærstu aðilarnir í fiskvinnslunni líka hér innan lands, þannig er komið á sömu hendi, örfárra aðila, meginþorra bæði aflaheimilda og vinnslu og þess vegna er kannski verið að útiloka meira eða minna samkeppnisumhverfi fiskvinnslunnar. Þessir aðilar ráða þá orðið hvort þeir flytja fisk út í gámum óunninn á markað erlendis eða hvort þeir fara inn á fiskvinnslumarkað hérlendis. Mér sýnist kerfið vera að þróast í það að verið sé að drepa allar litlar fiskvinnslur og fiskvinnslur sem hafa starfað án útgerðar vegna óöryggis í hráefnisöflun. Hráefnisöflunin og stórvinnslan er komin á hendur örfárra aðila sem hafa þetta allt í hendi sinni. Slíkt getur ekki verið þjóðhagslega hagkvæmt að mínu mati, það er af og frá.

Herra forseti. Þegar sjávarútvegur á Íslandi er skoðaður, fjöldi fyrirtækja sem þar starfar, og það borið saman við aðrar starfsgreinar á Íslandi kemur í ljós að sennilega erum við einna best stödd í sjávarútveginum þegar kemur að samkeppnissjónarmiðum. Við getum borið það saman við matvörumarkaðinn, bankamarkaðinn og aðra stóra lykilmarkaði í samfélagi okkar, samkeppnin er sennilega einna mest á þessu sviði. Lengi hafa verið í lögum reglur um hámarkskvótaeign sem hlutfall af heildarkvóta og allt hefur það sín áhrif. Ég get tekið undir að það væri áhyggjuefni ef sú þróun gengi um of fram að allur kvóti yrði í eigu örfárra einstaklinga eða fyrirtækja. Ég hef ekki áhyggjur af því en það er rétt að mörg fyrirtæki hafa runnið saman og þau hafa stækkað. Á sama tíma skulum við hafa í huga að heildarkvótinn hefur verið að minnka, það er orðið erfiðara en áður var að gera út sjávarútveg og fiskvinnslu á Íslandi. Fyrirtækin hafa þurft að bregðast við því, m.a. með samruna og samvinnu. Það er ekkert óeðlilegt og kannski eina leiðin fyrir greinar til að mæta auknum arðsemiskröfum og auknum tæknikröfum sem nauðsynlegt er að fyrirtækin mæti. Ég tel það óráð að reyna að leysa vanda sjávarútvegsins með því að taka frá honum möguleikann á því að hagræða, möguleikann á að breyta framleiðsluháttum og breyta áherslum í takt við breytingar á markaði, breytingar í því hversu mikið má veiða o.s.frv. Það er nauðsynlegt að sveigjanleiki sé í greininni til þess að takast á við mjög breytilegt umhverfi. Óvissa um aðgang að markaði hefur því miður helst verið fólgin í því að við höfum þurft að skera niður kvótann, sérstaklega í þorskinum, ár frá ári. Af því hef ég einna mestar áhyggjur og ég veit að hv. þingmenn deila þeim áhyggjum með mér.

Hæstv. forseti. Hér erum við að ræða mjög mikilsvert mál. Við erum að ræða um það með hvaða hætti okkur tekst að gera verðmæti úr þeim afla sem við drögum úr sjó, hvaða atvinna fylgir því í sjávarútvegi og hvernig hún dreifist um hinar einstöku sjávarbyggðir. Þetta er allt grein af þeim meiði að menn horfa til sjávarfangsins sem undirstöðu mjög víða í hinum dreifðari byggðum landsins, undirstöðu sem skiptir svo miklu máli að byggðirnar, margar hverjar, fá ekki haldið velli ef hún er ekki til staðar. Það leiðir af sjálfu sér að menn vilja skoða allt sem liggur í nýtingunni og því hvernig með er farið og þá m.a. orsakir fyrir miklum útflutningi á óunnum fiski á erlenda markaði og mögulegar leiðir til að auka fullvinnslu innan lands. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða, hæstv. forseti, að þau fyrirtæki í íslenskum sjávarútvegi sem mörg hver eru ótengd útgerð, þ.e. fiskvinnsla án útgerðar, sem kaupa nánast allan sinn afla til úrvinnslu í vinnslustöð á ferskfisksmarkaði, geri, eftir því sem ég hef komist næst, mest verðmæti úr íslensku sjávarfangi, mest verðmæti á unnið kíló. Það skiptir ekki svo litlu máli, sérstaklega þegar aflaheimildir eru orðnar jafnlitlar og raun ber vitni með stefnu ríkisstjórnarinnar og tillögum um niðurskurð á þorskafla. Þá skulum við ekki gleyma því í þessu sambandi, herra forseti, að þorskaflinn hefur löngum verið að gefa okkur upp undir 40% af öllu verðmæti sjávarfangs. Þegar svo er komið að það skiptir ekki bara máli hvernig við veiðum fiskinn heldur hvar við veiðum hann og í hvaða veiðarfæri upp á verðið fyrir afurðirnar í endanlegri sölu til neytenda á erlendum mörkuðum ber okkur að líta á málið í heild sinni. Ég held því að sú tillaga sem hér er flutt til þingsályktunar, um að auka fullvinnslu á fiski hérlendis, sé mjög þörf. Það er mjög nauðsynlegt að þetta mál verði brotið til mergjar í hv. sjávarútvegsnefnd. Málið hefur margar hliðar. Menn deila um hvort betra sé að veiða fiskinn í botnvörpu, í net, línu eða snurvoð eða jafnvel gildrur, þó að það sé ekki mikið stundað hérlendis, og menn deila um hvort betra sé að vinna fiskinn úti á sjó eða vinna hann í landi. Niðurstaða mín er sú að mesta verðmætið fáist á hvert veitt kíló fyrir þjóðina í útflutningi þegar aflinn er veiddur í það sem kaupendur kalla veiðarfæri sem ekki hafa áhrif á umhverfið. Það er umdeilanlegt hvað hefur áhrif á umhverfið en flestir skilja það þó svo að veiðarfæri sem dregin eru hafi meiri áhrif á umhverfið í hafinu, botngerð og annað slíkt, en staðbundin kyrrstæð veiðarfæri. Línuveiðar hafa á undanförnum árum verið að sækja í sig veðrið á nýjan leik. Margir kaupendur erlendis gera orðið kröfu til þess að fiskurinn sem þeir kaupa sé veiddur á slík veiðarfæri og menn geti sýnt fram á að veiðar þeirra raski ekki lífríki svæðisins. Það hafa menn talið sig geta sýnt fram á með kyrrstæðum veiðarfærum sem hreyfa ekki að neinu marki við botni eða botngróðri. Þetta er staðreynd máls, hæstv. forseti, og þess vegna á sú tillaga sem við ræðum meira en rétt á sér, hún er afar nauðsynleg í því samhengi sem við horfum til. Því miður hafa stjórnvöld ekki enn fengist til að endurskoða heimildir til þorskveiða á þessu fiskveiðiári en þær eru nú aðeins 130 þús. tonn eða jafnmiklar og við veiddum frostaveturinn 1918 þegar menn löbbuðu á ís frá Reykjavík til Akraness. Það hefði þótt saga til næsta bæjar ef fólki hefði verið sagt fyrir 20 til 30 árum að þannig yrði komið eftir 25 ára stjórnun þorskveiða með kvótakerfi, að við værum komnir niður í 130 þús. tonn af þorskveiði. Þess heldur er ástæða til að vanda sig við það sem við erum að gera og reyna að fá sem allra mest verðmæti út úr veiðunum. Við höfum bent á það, þingmenn Frjálslynda flokksins, og flutt um það tillögu á þingi, að rökin fyrir þessum harkalega niðurskurði þorskaflans ættu ekki rétt á sér. Við höfum lagt til 40 þús. tonna aukningu sem væri sú besta aðgerð sem hægt væri að gera fyrir byggðirnar og besta aðgerðin sem gæti á nýjan leik lagað nokkuð stöðu fiskvinnslufólks, sjómanna og útgerðar hér á landi. Og ekki er vanþörf á, herra forseti, því að þróunin í sjávarútvegi hefur verið á þann veg að ekki veitir af að fá sem mest verðmæti fyrir hvert kíló og reyna með öllum hætti að auka aflann eins og hægt er. Skuldir sjávarútvegsins, alls 300 milljarðar kr., hæstv. forseti, sem sjást á þessari töflu, eru með þeim hætti að full ástæða er til að óttast framtíðina.

Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs í annað sinn um þetta mál enda tel ég það mikilvægt. Þegar við ræðum sjávarútvegsmál finnst mér alltaf að sami hópur þingmanna sitji í salnum, og hann er hér. Þetta eru allt orðnir gamlir og góðir kunningjar úr þessari umræðu alla vega á þessu þingi. Það er því miður tímanna tákn hversu fáir þingmenn virðast setja sig í færi að taka þátt í umræðu um einn allra mikilvægasta atvinnuveg þjóðarinnar og án efa þann atvinnuveg sem mestu máli skiptir í hinum dreifðu byggðum. Ég hef áður sagt úr þessum ræðustól að þegar kemur að byggðamálunum er ástandið þannig að ef okkur tekst ekki að byggja upp þorskstofninn, ef okkur tekst ekki að auka þorskveiðina á næstu árum, verður ekkert um bundið mjög víða í hinum dreifðu byggðum og skiptir þá engu máli til hvaða aðgerða við grípum. Þetta á sérstaklega við í hinum minni sjávarbyggðum sem reiða sig svo mjög á þorskveiðar og sjávarútveginn almennt. Ég get tekið undir þær áhyggjur sem komið hafa fram m.a. hjá hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni, síðustu 20 ár eða svo höfum við fylgt býsna vel tillögum fiskifræðinga og það er því áhyggjuefni hvar við erum stödd núna. Það er enn meira áhyggjuefni þegar við horfum til framtíðar, í ljósi frétta sem berast úr þeim ranni, að ekki virðist ástæða til mikillar bjartsýni eða til að ætla að það muni ganga hratt að byggja upp þennan mikilvæga stofn þjóðarinnar. Mig langar að nefna eitt atriði sem ég held að skipti máli í þessari umræðu almennt sem snýr að umhverfisáhrifum veiðanna. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson kom inn á það hér áðan að það skiptir máli hvernig fiskur er veiddur. Vandinn við kvótakerfið, eins gott og það nú er fyrir margra hluta sakir, er sá að ekki er nema takmarkaður eignarréttur sem af því hlýst. Hugmyndin með kvótakerfinu er sú að búa til eignarrétt til að koma í veg fyrir þær óæskilegu afleiðingar sem fylgja ásókn í auðlindir þar sem ekki er um að ræða skilgreindan eignarrétt. Vandinn er sá að sá eignarréttur er einungis skilgreindur að hluta. Kerfið tekur ekki heldur á því að það getur skipt máli hvernig fiskur er veiddur, þ.e. veiðiaðferðir eins aðila geta haft áhrif á afkomu þess næsta. Ef það er niðurstaðan að troll skemmi botn eða eyðileggi uppeldisstöðvar hefur það áhrif á möguleika annarra til að stunda fiskveiðar. Þetta hefur því miður lítið verið rætt í umræðum um fiskveiðistjórn. Ég segi það hreint út að ég held að menn hafi verið svo uppteknir í bardaganum um eignarréttinn og bardaganum fyrir því að koma í veg fyrir sérstakan auðlindaskatt á sjávarútveginn og landsbyggðina að í hvert skipti sem einhver hefur orðað þessa hugsun hafa menn farið ofan í skotgrafirnar og neitað að ræða málið af þeirri skynsemi sem nauðsynlegt er að gera. Vonandi tekst okkur nú á næstu árum í það minnsta að hefja þessa umræðu án þess að allt fari á hvolf. Hvað varðar möguleika fiskvinnslunnar og reyndar útgerðarinnar til þess að fá sem hæst verð þá ætti það að skila sér í hærra verði á mörkuðum að nota umhverfisvæn veiðarfæri og þar með betri möguleikum slíkrar útgerðar og vinnslu að kaupa veiðiheimildir á markaði og þar með ætti afkoma slíkrar útgerðar að vera betri. Vissulega vonar maður að hlutirnir gangi þannig fyrir sig og muni gera í ríkari mæli þegar fram líða stundir eftir því sem markaðurinn fyrir fisk verður næmari fyrir þessum sjónarmiðum. Ég tel að þannig muni þróunin verða og þess vegna er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að taka á þessum málum. Hvernig ætlum við að fást við það að mismunandi veiðarfæri hafa mismunandi áhrif á lífríkið?

Herra forseti. Já, það er ýmislegt hægt að segja um fiskveiðistjórnarkerfið og þennan niðurskurð. Við erum kannski búin að taka þá umræðu hér áður í haust og ekki er kannski ástæða til þess að gera það enn og aftur eins og við höfum gert. Þó er ekki hægt annað en að koma inn á það að við höfum farið meira eftir tillögum fiskifræðinga varðandi veiðar á þorski en á mörgum öðrum tegundum og til dæmis ýsu. Við höfum farið miklu meira fram úr tillögum varðandi ýsuveiði gegnum tíðina en á þorski. Það eru ýmsir hlutir í gangi núna varðandi veiðistýringu. Það er verið að opna svæði fyrir togurum og það liggur hér frumvarp fyrir þinginu þar sem á að gefa ráðherra heimild til þess að loka og opna svæðum. Hann hefur haft heimild til að loka með reglugerðum svæðum hringinn í kringum Ísland. Sjávarútvegsráðherrar á Íslandi hafa gengið svo langt að þeir hafa sett reglugerðahólf austur í Smugu þannig að það er með ólíkindum hvað menn ætla sér að gera og gera í nafni rangra hluta eða rangra vinnubragða Hafrannsóknastofnunar. Hafrannsóknastofnun hefur ekki staðið sig sem skyldi og það þarf að gjörbreyta vinnubrögðum og hleypa að fleiri aðilum til að rannsaka hluti, bæði svæði og tegundir, og við þurfum að hafa opnara samfélag í rannsóknum og gefa fleiri mönnum tækifæri og möguleika til þess að sinna rannsóknarstörfum. Við erum að skera niður þorskkvótann að mínu mati á röngum forsendum og flestir ef ekki allir sjómenn sem ég þekki eru á því að forsendurnar fyrir þessum mikla niðurskurði sem var framkvæmdur núna og við erum að vinna eftir á þessu fiskveiðiári eru alls ekki á neinum rökum byggðar, sem betur fer varðandi þorskinn. En það eru kannski aðrar tegundir sem við þurfum að hafa meiri áhyggjur af eins og loðnustofninum og ýsustofninum sem mönnum gengur ekkert allt of vel að veiða. Þetta er hluti af því að við erum að ræða hérna þingsályktunartillögu um hvernig og hvort sé hægt að auka aðgengi íslenskrar fiskvinnslu að þeim fiski sem við erum að flytja út í gámum. Eins og ég kom inn á áðan þá sagði ég að þetta er að hluta verðlagsmál og það skiptir sjómenn verulegu máli hvort þeir fá að setja fiskinn á fiskmarkað, hvort sem það er á innanlandsmarkað eða erlendis, og þetta skiptir sem sagt afkomu í sjávarútvegi miklu. Við búum við mjög sérkennilegt og skrýtið verðlagskerfi í íslenskum sjávarútvegi og þar hafa kannski sjómannasamtökin ekki staðið sig sem skyldi með því að í síðustu kjarasamningum var ekkert samið um verð á fiski heldur var áfram unnið eftir þessari svokölluðu Verðlagsstofu og Verðlagsstofa er að gefa út fiskverð í þorski í dag sem er helmingi lægra en innanlandsverð á fiskmörkuðum. Jafnvel er verð á þorski í dag hjá Verðlagsstofu einn þriðji af því sem hægt er að fá fyrir þorskinn erlendis þannig að það hljóta auðvitað að verða töluverð átök um þessi mál á meðan þau eru í því formi sem þau eru. Auðvitað munum við þurfa að endurskoða þetta allt. Ég fagna því nú að hv. þm. Illugi Gunnarsson hefur tekið undir hugmyndir mínar og annarra um að hleypa fleirum að hafrannsóknum. Fleiri þingmenn hafa reyndar gert það í stjórnarflokkunum. Það er auðvitað fagnaðarefni og segir það um þessa umræðu og það sannast kannski að dropinn holar steininn og við erum kannski aðeins að opna augu einhverra fyrir því hvernig staðan í þessum málum er. Eitt vil ég koma inn á sem mér finnst mikilsvert að ræða í þessari umræðu og það eru þeir þættir sem snúa að hafrannsókn og þeim möguleikum sem aðrir aðilar gætu komist að með rannsóknum. Við þurfum að auka mikið peninga í að styrkja rannsóknarefni fyrir aðila sem eru ekki tengdir Hafrannsóknastofnuninni, sérstaka aðila sem geta sinnt rannsóknarverkefnum bæði á svæðum og tegundum og auðvitað megum við ekki gleyma því í þessari umræðu sem er að gjörbreyta öllum forsendum í íslenskum sjávarútvegi og það er sú staðreynd að margir þorskstofnar eru við Ísland. Það eru margir þorskstofnar hringinn í kringum landið. Menn verða að fara að átta sig á því sem styðja þetta fiskveiðistjórnarkerfi að það verður aldrei hægt að færa veiðirétt frá einum landshluta til annars nema það hafi einhverjar afleiðingar. Það er voðalega vont að flytja ónýtt veiðisvæði fyrir utan Stöðvarfjörð nema þá vestur á firði eða öfugt. Fiskveiðistjórnarkerfið gekk upp fyrir 1980 eða 1984 þegar þetta kvótakerfi var sett á af því að þá voru menn að nýta fiskimiðin heima hjá sér. Þá var verið að nýta fiskimiðin í nágrenni við allar þær sjávarbyggðir sem til urðu út af fiski og fiskveiði. Þessir staðir hringinn í kringum landið urðu til út af nálægð fiskimiðanna. Það er horft fram hjá þessu í dag með þessu fiskveiðistjórnarkerfi og við sitjum uppi með það núna að sjávarútvegur hefur aldrei skuldað jafnmikið og hann gerir nú. Hann skuldar 304 milljarða en hann hefur ekki í mörg ár aflað jafnlítilla tekna inn í þjóðarbúið og hann gerir nú þrátt fyrir að margir ágætir menn, sem hljóta nú að fara að átta sig á því að þeir hafa verið að halda fram bulli, séu að tala um gott fiskveiðistjórnarkerfi og það besta í heimi. Þegar þetta kerfi var sett á veiddum við 267 þúsund tonn 1984. Við veiðum núna í ár helmingi minna. Það er ekki hægt að segja að við höfum gott fiskveiðistjórnarkerfi.

Herra forseti. Ég get ekki tekið undir með hv. þingmanni sem hér talaði síðast að það hefði gengið vel endilega í sjávarútvegi á þessum árum sem hann nefndi. Tölur um afkomu í greininni benda til annars. Það var viðvarandi halli og tap á greininni og við munum nákvæmlega hvernig skrapdagakerfið virkaði á sínum tíma. Það fækkaði alltaf dögunum sem mátti nýta flotann. Flotinn lá lengur og lengur bundinn við bryggju. Þegar kvótakerfið var sett á að hluta 1984 var það sem neyðarráðstöfun vegna þess í hvaða óefni var komið. Við skulum heldur ekki gleyma til hvaða aðgerða ríkisvaldið þurfti að grípa á árunum rétt fyrir 1990 þar sem voru stofnaðir sérstakir bjargráðasjóðir til þess að bjarga útgerðinni og fiskvinnslunni. Ef við skoðum afkomutölur greinarinnar sýna þær að frá því að kvótakerfið kom á hefur nær undantekningarlaust afkoman í greininni verið réttum megin við núllið. Vandinn sem mér finnst að við stöndum frammi fyrir er fyrst og fremst samspil hinna hagrænu þátta - þegar ég segi hinna hagrænu þátta á ég við þá tilraun sem kvótakerfi eru til að koma á eignarrétti - og hins vegar fiskveiðiráðgjöfinni, þ.e. líffræðilega þættinum. Ég er einn þeirra sem hafa haft efasemdir uppi um þann þátt málsins, þ.e. líffræðilega þáttinn og hef viljað opna þá umræðu eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á. Ég hef viljað fá fleiri aðila að þeirri umræðu og ég hef sérstaklega horft til Háskóla Íslands. Ég tel þess vegna, þó að mikið sé til í því og mikið umhugsunarefni hvað varðar til dæmis fjölda þorskstofna við landið og hvernig við eigum að bregðast við því, að þá sé ákveðin grundvallarregla í þessu sem skipti miklu, sem er eignarrétturinn, þ.e. að koma á eignarrétti. Það er ekki þar með sagt að við séum endilega búin að koma á bestu tegundinni. Það er mikill ábyrgðarhlutur að fjalla um það hvernig við komum honum á. En ég tel að við eigum í það minnsta að 

Herra forseti. Já, til eru öfl sem vilja breyta lögunum um stjórn fiskveiða þannig að fiskurinn verði ekki lengur sameign þjóðarinnar. Það er auðvitað grátlegt að horfa upp á það að hv. þm. Illugi Gunnarsson skuli vera í þeim hópi því að það er þó ákveðin von hjá mönnum sem hafa hug á að breyta þessu kerfi til batnaðar þannig að við fáum og getum nýtt og fengið meiri arð af aflanum úr hafinu, að þeir skuli standa í þessu þrátt fyrir að það sé búið að sanna sig að þetta er gjörsamlega ótækt og ónotandi kerfi. En þeir halda samt áfram að reyna að verja þetta vegna þess að þeir eru að verja sérhagsmuni fárra útvalinna. Þeir eru að verja hagsmuni sægreifanna. Í dag er verið að selja margar útgerðir. Í mínum heimabæ er verið að selja þrjár, fjórar útgerðir. Það eru aðilar sem eru að gefast upp. Það eru síðustu móhíkanarnir sem eru að gefast upp og leggja upp laupana í þessu núna. Þeir geta ekki meir. Þeir sjá kannski fram á að geta farið frá þessu núna án þess að lenda í gjaldþroti eða einhverjum álíka hörmungum til margra ára og þeir eru að forða sér frá þessu. Elsta útgerð í landinu sem er orðin 96 ára og hefur verið Garðinum er að öllum líkindum að hætta. Þetta er með þeim hætti að það er bara spurning um heiðarleika og að viðurkenna þessar staðreyndir. Það er ekki hægt að slá hausnum við steininn endalaust og hafna þeim staðreyndum sem liggja orðið á borðinu varðandi þetta fiskveiðistjórnarkerfi. Fyrir daga kvótakerfisins var þjóðin að græða á sjávarútvegi alla tíð. 

Herra forseti. Ég neyðist til þess að andmæla kröftuglega þeirri skoðun hv. þingmanns sem hér talaði að ég standi fyrir einhverjum sérhagsmunum, þvert á móti. Ég hef litið svo á og hef alla tíð gert að sjávarútvegur á Íslandi sé ein mikilvægasta atvinnugrein þjóðarinnar og alveg sérstaklega þegar kemur að landsbyggðinni þá skipti höfuðmáli hverjar rekstrarforsendur þeirrar greinar eru af því að ég tel að ef við ætlum okkur að halda landinu í byggð þá skipti mestu máli að sjávarútvegurinn hafi tækifæri til þess að eflast og vaxa eins og best skilyrði geta boðið. Ég fór yfir það í andsvari mínu áðan að það er um tvennt að ræða, annars vegar um hagræna þáttinn og hins vegar líffræðilega þáttinn. Ég hef áhyggjur af líffræðilega þættinum. Ég tel að það megi halda áfram að bæta hin hagrænu skilyrði, meðal annars með því að ræða vel hvers eðlis eignarrétturinn er í sjávarútvegi. En það liggur fyrir mín grundvallarafstaða að það eigi að byggja á séreignarréttarkerfi í sjávarútvegi. Frá því mun ég ekki kvika. Hvað varðar söguna í þessu þá þekkir hv. þingmaður það jafn vel og ég að vandamál í íslenskum sjávarútvegi voru alveg gríðarleg. Ef við hefðum betri tíma mundi ég gjarnan vilja taka umræðu við hv. þingmann um það hversu mjög íslenska þjóðin hagnaðist á þessu, þ.e. á því fyrirkomulagi veiðanna sem var á þessum tíma. Ég tel að við hefðum getað komið miklu betur úr þessu ef við hefðum gert þetta með öðrum hætti. Ég tel að því miður hafi verið um að ræða offjárfestingu í greininni sem við síðan þurftum að súpa seyðið af, sem meðal annars voru rökin fyrir því að við tókum upp kvótakerfið af því að við sáum að í óefni stefndi. Það var ekki bara að sjávarútvegurinn væri kominn á heljarþröm, þar með var verið að kippa grundvellinum undan landsbyggðinni og um leið hagsæld Íslands.

Herra þingforseti. Ég vil benda ágætum hv. þm. Illuga Gunnarssyni á það að velferð íslensku þjóðarinnar og grunnur að henni var lagður með fiskveiðum frá síðustu aldamótum. Í 84 ár á síðustu öld vorum við ekki í kvóta og þá varð mesta uppbygging sem orðið hefur í Íslandssögunni. Ef kvóti sægreifanna á Íslandi í dag er metinn, gjafakvóti sem þeir hafa aldrei borgað krónu fyrir, fengu afhentan, og hann er þúsund milljarða virði ef hann færi í sölu. Þeir skulda 304 milljarða en þeir afla ekki nema 126 milljarða. Þetta er auðvitað ekki gott dæmi. Það sem bjargar þessu er það að þeir geta leigt, selt og veðsett gjafakvótann, á því hanga þeir. Þeir búa kannski til þessar tölur sjálfir, að þetta sé þúsund milljarða virði, telja þetta upp, spinna þetta upp í viðskiptum sín í milli. En þetta er svokallað markaðsverð og það er þetta sem gerir það að verkum að bankarnir eru enn þá að lána þeim. Af hverju þarf að fella niður auðlindagjald? Af hverju eru stjórnarflokkarnir núna komnir með tillögu um að fella niður 275 milljónir af svona vel reknum sjávarútvegi? Það má heldur ekki gleyma því að við eyðum meiri olíu á flotann í dag en við höfum nokkurn tíma gert sennilega í Íslandssögunni þrátt fyrir að það sé búið að vera að fækka skipum en stækka. Það má ekki gleyma því að við byrjuðum m.a. að setja fiskinn á fiskmarkað eftir að kvótakerfið kom, 1985, 1986 var byrjað að setja fiskinn á fiskmarkað, sem gjörbreytti stöðu margra útgerðarfyrirtækja, að ógleymdum gámaútflutningi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að lagfæra hér smá söguskýringu hjá hv. þm. Illuga Gunnarssyni því það er alltaf betra að hafa það í söguskýringum sem rétt er. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir því, herra forseti, að hv. þingmaður hafi sagt eitthvað á þá leið þegar hann var að bera saman núverandi kvótakerfi og skrapdagakerfið að skipin hefðu legið í landi í skrapdagakerfinu. Ég held að þetta sé rangminni hjá hv. þingmanni. Vissulega lágu þau stundum í landi en það var þá vegna þess að menn voru að uppfylla þá skyldu að reyna að ná svokallaðri dagatalningu. Reglurnar í skrapdagakerfinu voru þær að dagar sem voru færri en fjórir, að mig minnir, í höfn töldust ekki fylla upp í þá daga sem menn voru að fylla upp í varðandi skrapdagakerfið. Ef ég skýri þetta aðeins betur út þá var meginreglan sú að í ákveðinn dagafjölda á ári, t.d. 200 daga, áttu menn að stunda aðrar veiðar að meginstofni til en þorskveiðar eða draga úr sókn sinni með því að stöðva skipin í landi. Reglan var sú að menn fengu ekki þá daga fyllta upp í þennan dagakvóta nema þeir stöðvuðu a.m.k. í fjóra daga. Þess vegna kom það auðvitað fyrir að menn stöðvuðu í fjóra daga, lönduðu og lágu svo kannski í landi í tvo daga í viðbót eða sinntu einhverju öðru sem menn þurftu að gera í þágu útgerðarinnar en náðu þá að telja þá fjóra daga frá. Einnig var það svo, a.m.k. á vestfirska flotanum - sem hafði nú öðruvísi frídagakjarasamning en á öðrum hlutum landsins - að þá reru menn kannski mjög stíft í nokkrar vikur, stoppuðu jafnvel bara sex tíma í landi og lönduðu og beint út aftur og þá taldist í raun og veru veiðistoppinu ekki fullnægt og menn voru þá að taka þann löndunartíma frá þorskveiðum. En þetta gerðu menn nú stundum ef veiði var góð og fyrir vikið kannski komu menn í land og skulduðu frídaga í lok mánaðarins því reglan var sú að menn áttu að skila fjórum dögum og þá stoppuðu menn kannski í þrjá daga í röð eftir að hafa farið í svokallaða veiðiferð á skrap eða þá veiðiferð sem uppfyllti aflasamsetningu sem var minna en 10% af þorski í aflanum eða minna en 15%. Þetta voru nokkrar reglur, þessum 200 dögum var skipt upp í 30 daga með 5% reglu og 50 daga með 10% reglu og svo var 15% regla og síðan voru einhverjir 20, 25 dagar sem menn máttu taka, það taldist skrapveiði þó að menn væru með 25% þorsk. Þetta var gert til þess að reyna að láta veiðarnar ganga upp miðað við mismunandi aðstæður eftir því hvar menn voru. Ég hygg því að það sé rangminni hjá hv. þingmanni að skipin hafi legið mikið meira í höfn í skrapdagakerfinu en undir kvótakerfinu eða öðrum veiðum. Hins vegar, eins og í öllum fiskveiðikerfum, höguðu menn veiði sinni eftir ýmissi aðlögun og það gera menn líka í kvótakerfinu eins og menn vita og haga veiðunum með ýmsum hætti. Þetta vildi ég bara segja til að leiðrétta söguskýringuna, hæstv. forseti. Hins vegar er auðvitað rétt að geta þess, af því að við erum að ræða um veiðarnar, að veiðarnar hafa verið að breytast verulega á undanförnum árum í takt við það að ná sem allra mestu verðmæti út úr aflanum og ég kom að því í fyrri ræðu minni. Til dæmis hafa línuveiðar þróast þannig að frá fiskveiðiárinu 2002–2003 til fiskveiðiársins 2005– 2006 var þorskur veiddur á línu 21% af heildaraflanum árið 2002–2003 en er kominn upp í 37% árið 2005– 2006. Hér er auðvitað verið að reyna að uppfylla þá kröfu sem markaðurinn gerir um að fá sem hæst verð og menn eru auðvitað að leitast við það. Ég sagði einnig áðan, hæstv. forseti, að mörg fyrirtæki sem væru háð því að fá allt sitt hráefni á fiskmarkaði, kaupa það sem sagt dýru verði, mjög dýru verði miðað við það sem er í hinum föstu viðskiptum, þau gerðu langmesta verðmætið fyrir hvert unnið kíló og ég stend við það. Það eru til fyrirtæki sem kaupa allt sitt hráefni á fiskmarkaði og þau gera langsamlega mesta verð á veitt kíló upp úr sjó, miðað við þær tölur sem ég hef séð. Þetta geta menn kynnt sér með því að fara í heimsókn í þau fyrirtæki sem eru eingöngu háð hráefni af fiskmörkuðum. Við höfum vissulega verið að breyta veiðunum í takt við það að reyna að gera sem mest verðmæti en það er samt sem áður svo að við erum að taka 44% af þorskaflanum í botnvörpuveiðarfæri og það hefur eiginlega nokk haldist, herra forseti, þetta hlutfall hefur eiginlega verið óbreytt síðustu þrjú ár, hvert svo sem þorskaflamagnið í heild sinni var. Hins vegar hefur það skeð í þessu fiskveiðistjórnarkerfi að handfæraveiðarnar hafa nánast hrunið. Handfæraaflinn var 8% í þorski 2002–2003 en er kominn í 3%. Það hefur vissulega líka áhrif á fiskvinnsluna og framboðið á fiskmörkuðunum fyrir þær vinnslur sem ekki eru beinlínis tengdar útgerð. Það er því að mörgu að hyggja í þessu og þess vegna er afar nauðsynlegt, herra forseti, og það skulu vera lokaorð mín í þessari umræðu, að fara vel ofan í þetta mál vegna þess að málið er mjög mikilvægt. Það er mjög mikilvægt að við ræðum þetta út frá staðreyndum og því sem við vitum best og reynum að átta okkur á því með hvaða hætti íslenska þjóðin fær mest verðmæti úr sjávarútvegi. Hvernig á að ná því fram? Og þá líka að ná því sem hv. þm. Illugi Gunnarsson vék hér að áðan og ég tek undir, að þetta skiptir máli fyrir byggðina í landinu. Hinar minni sjávarbyggðir munu ekki halda velli í núverandi útfærslu í kvótakerfinu við núverandi aflamark til nokkurrar framtíðar, um það getum við verið sammála. Þess vegna ber okkur þingmönnum auðvitað að reyna með öllum leiðum að fá fram aðra niðurstöðu en við sitjum uppi með í dag.

Herra forseti. Hvað varðar skilgreiningar á skrapdagakerfinu er sjálfsagt að hafa það eins nákvæmt og hægt er. Það kom réttilega fram hjá þingmanninum að annars vegar þurftu menn að halda skipum sínum til skrapveiða svokallaðra eða til veiða í öðrum stofnum en þeim sem við höfum verið að ræða hér um í þorskinum - eða þá að menn urðu að halda skipi í landi. Í því felst auðvitað sóun þegar á sama tíma var gríðarlegur hvati fyrir útgerðirnar til þess að auka við og fjölga skipunum af því að það var verið að keppa um að veiða úr einni tölu eða þ.e. að það var verið að keppa um það að veiða úr einum potti öllu heldur. Ef samkeppnisaðilinn bætti við sína sóknargetu þá var ekki nema eitt ráð til og það var sjálfur að bæta við hjá sér til þess að dragast ekki aftur úr í veiðikapphlaupinu. 
             Þetta þýddi það að meðferðin á afla var oft með ósköpum vegna þess að menn voru stundum að veiða mikið og hratt á ákveðnum tímabilum. Ég man eftir því sem strákur heima á Siglufirði þar sem ég var að vinna við að spyrða, einhvers staðar í kringum fermingu, að þá komu vörubílarnir keyrandi inn í skemmuna þar sem við vorum og sturtuðu þorski á gólfið og við drógum á eftir okkur hausara og vorum að spyrða þennan þorsk. Ég ætla að hlífa þingheimi við lýsingum á gæðum aflans sem þar var en ég er sannfærður um að þau verðmæti sem þar var verið að vinna hefðu getað orðið miklu, miklu meiri ef við hefðum þá verið komin með kerfi séreignarréttar þar sem hefði verið farið allt öðruvísi með aflann. Ég held að þeir sem til þekkja í greininni viti það að meðferð á fiski, bæði til sjós og til lands, er miklu betri núna vegna þess að þær breytingar sem hafa verið gerðar í sjávarútvegi ýta mönnum í það að hámarka tekjurnar fyrir aflann og lágmarka kostnaðinn, og það er lykilatriði við kvótakerfið.

Hæstv. forseti. Það er alveg hægt að taka undir það að meðferð okkar á fiski á seinni árum hafi batnað. Ég tel að mesti og besti hvatinn til þess hafi í raun og veru verið þegar við opnuðum ferskfiskmarkaði hér á landi, þegar menn fóru að sjá það að fisktegundir sem menn nenntu varla að hirða áður og fyrr og var nánast bara hent til hliðar í frystihúsunum vegna þess að það tók því ekki að fara að starta vinnslu á einhverjum 100 kílóum af kola eða 200 kílóum af sólkola eða einhverju slíku, menn fóru allt í einu að fá ofsaverð fyrir þessar tegundir, m.a. á fiskmörkuðunum, og það gerðist hér áður og fyrr í útflutningi og í siglingum. Við stunduðum oft veiðar af kappi og það þarf nú ekki skrapdagakerfi til þess, ég minni bara á mynd úr Vestmannaeyjum, hæstv. forseti, þar sem stórþorskur var úti um öll tún á vertíðunum milli 1950 og 1960, þannig að við getum farið langt aftur í tímann með það. Einnig má minna á að steinbítur var líka úti um öll tún á Vestfjörðum þegar mest fiskaðist þar af steinbít. Það er því ekki beinlínis háð fiskveiðikerfunum, en hins vegar held ég að verðþróunin á undanförnum árum í sambandi við ferskfiskmarkaðina hafi sem betur fer sýnt okkur fram á að það var umgengnin og gæðin sem skiptu máli og það kom líka smátt og smátt í gegnum frystihúsin þegar menn fóru að vera meira beintengdir við markaðinn en þeir voru þegar allir treystu bara á símtalið við Sölumiðstöðina sem sæi algjörlega um allt sem hét sala á fiski.

Herra forseti. Það er auðvitað ekkert einfalt mál að rífast við hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson um fiskveiðar, fáir menn hafa jafnmikla þekkingu á þeim málum og hann. Þó er það þannig að ég ætla að leyfa mér að vera ósammála honum hvað þann þáttinn varðar að ég tel að þegar fiskveiðarnar og fiskvinnslan breyttust úr því að reyna að keppa við hvor aðra um það að ná sem mestu magni sem hraðast úr takmörkuðum sameiginlegum potti í það að reyna að veiða það magn sem mönnum var úthlutað í gegnum kvótakerfið, eða keyptu sér síðar meir til þess að reyna að ná hámarksverðmætum þar, annars vegar með því að lágmarka kostnaðinn og hins vegar hámarka gæðin til að fá hámarksverð, þá tel ég að það hafi verið sú meginbreyting sem hafi leitt til þess sem við sjáum m.a. í afkomutölum í sjávarútvegi, að eftir mörg, mörg tapár snerist afkoma greinarinnar við og hefur nær öll árin frá því að kvótakerfið kom sýnt jákvæða afkomu og það er auðvitað það sem er lykilatriði í umræðunni. Síðan getum við auðvitað alveg séð fyrir okkur og við eigum að leita að þeim breytingum sem þarf að gera á kerfinu til þess að bæta afkomuna. Sérstaklega höfum við rætt hér margsinnis um fiskveiðiráðgjöfina, vísindin þar á bak við, og ég er sannfærður um að við eigum eftir að gera það oftar en einu sinni og oftar en tvisvar hér í þessum sal. Ég vil þó sérstaklega vekja athygli á þeim orðum hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar hvað varðaði sölu og markaðsstarfsemi að ég held að þar getum við verið sammála. Það var mikið til bóta hvernig greinin hefur orðið meðvituð um markaðsstarfsemi, um beinar sölur, og eitt af því sem hefur drifið greinina ágætlega áfram er akkúrat sú staðreynd að menn hafa tengt betur saman vinnsluna, veiðarnar og markaðsstarfsemina og þess vegna m.a. er sá sem hér stendur ekkert sérstaklega hrifinn af því að brjóta upp það kerfi og fara í það kerfi að hafa allan fisk á fiskmarkaði því að það mundi setja þetta kerfi í stóra hættu.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá ágætu umræðu sem orðið hefur um það mál sem ég mælti fyrir, þ.e. um leiðir til að auka fullvinnslu á fiski hérlendis. Að mínu mati er sterkur samhljómur um að leita þurfi allra leiða til að það verði bæði hagkvæmt og mögulegt að fullvinna fisk sem veiddur er á Íslandsmiðum í fiskvinnslum hér á landi. Það er meginmarkmið þessarar tillögu. Ég vil vitna áfram í það sem kom fram í máli mínu í upphafi að fiskveiðiauðlindin er sameign þjóðarinnar og verðmætin hvort heldur þau birtast í verðmæti kvóta eða í viðskiptasamböndum í verslun með fisk hafa orðið til vegna tilkomu fjölda fólks, ekki síst fyrir tilverknað landverkafólksins, íbúanna í sjávarbyggðunum vítt og breitt um landið. Landverkafólkið og sjómennirnir eiga ekki hvað síst þátt í því að byggja upp og búa að þessari auðlind sem hefur staðið að stórum hluta undir efnahagslífi og efnahagsframförum þjóðarinnar á undanförnum árum. Þess vegna er líka sárt að horfa upp á að einn hópur, einn aðili úr þessari samfléttu hefur fengið það vald, þau forréttindi að mega slá eign sinni á aflaheimildir og veiðar á fiski og að ráðstafa þeim síðan áfram. Sami aðilinn hefur fengið þetta og er líka með stærstu fiskvinnslurnar hér á landi. Réttur fólks í sjávarbyggðunum til aðgengis að þessari auðlind, til að nýta þessa auðlind til atvinnusköpunar og lífsviðurværis hefur verið skertur svo mjög á undanförnum árum að til mikils vansa er. Það er skoðun mín og hef fundið hljómgrunn fyrir því hjá mörgum sem hér hafa tekið til máls að það sé ekki einkamál útgerðarinnar hvort fiskurinn fari óunninn og ómeðhöndlaður á markaði erlendis án þess að innlendar vinnufúsar hendur fái að fara um hann og breyta honum í aukið verðmæti. Það er ekki einkamál þessara útgerða, alls ekki, enda gera lögin um stjórn fiskveiða ekki ráð fyrir að svo sé. Ég kem að því aðeins síðar. Því er afar brýnt að sett verði sú laga- og reglugerðaumgjörð að það tryggi innlendum fiskvinnslum og landverkafólki hér á landi sama rétt til að bjóða í og vinna þann fisk sem veiddur er á Íslandsmiðum. Halda menn t.d. að það sé ekki dapurt fyrir Bílddælinga að nýlega eða bara í gær kom áskorun frá atvinnumálanefnd Vesturbyggðar til stjórnvalda um að standa við gefin fyrirheit um að koma aftur á fiskvinnslu á Bíldudal, gefin fyrirheit um stuðning, bæði í fiskveiðiheimildum og í útvegun fjármagns, sem ekki hefur verið staðið við. Á síðustu árum og nú síðast í vor voru heimaaðilar á svæðinu hvattir til að hefja aftur fiskvinnslu á Bíldudal sem fór í gang örfáum dögum fyrir kosningar út á loforð sem þeim voru gefin um stuðning sem síðan hefur ekkert síðan orðið af. Nú verða þeir að hætta eftir að hafa lagt í þetta nokkra tugi milljóna króna, m.a. vegna þess að það er ekki hráefni á markaðnum til að fara út í fiskvinnslu. Ætli þeir vildu ekki ná í eitthvað af þessum fiski eða eiga aðgang að einhverju af þeim fiski sem nú fer óunninn í gámum til útlanda og þeir hafa engin tök á að ná í? Hvað með fiskvinnslufólkið á Skagaströnd sem nú er verið að segja upp vegna hráefnisskorts, vegna niðurskurðar á þorskkvóta og hráefnisskorts, horfandi jafnvel á bílana keyra eftir þjóðveginum með óunninn fisk í gámum til útflutnings. Halda menn að þetta fólk vildi ekki fá aðgengi að einhverju af þessum fiski til að halda uppi vinnunni sinni? Það er ekkert réttlæti í þessu og ég efa að það sé þjóðhagslega hagkvæmt. Ég skal ekki draga dul á að fyrir einstaka útgerð sem hefur þessa heimild samkvæmt lögum er hagur í þessu, og ef henni finnst hagur í því þá gerir hún það auðvitað og lái henni hver sem vill. Ég er ekkert að gagnrýna það að útgerðaraðili í Vestmannaeyjum, á Vestfjörðum eða Norðurlandi sjái sínum persónulega hag best borgið í því að gera þetta út frá þeim gefnu forsendum sem hann starfar undir. En þegar litið er á samfélagskröfuna í heild gagnvart þessari auðlind þá er það sjálfsagður réttur að íbúar í landinu eigi a.m.k. möguleika á því að bjóða í þann fisk sem fer á markað. Þess vegna er þessi þingsályktunartillaga flutt. Og í ljósi stöðunnar, þegar verið er að skera niður þorskveiðiheimildir, þegar veiðiheimildir þjappast á æ færri hendur þá er enn þá meiri nauðsyn á að tryggja að valdi sé ekki misbeitt gagnvart innlendri fiskvinnslu og innlendum aðilum þannig að þeir hafi ekki möguleika á að bjóða eða eiga aðgang að þeim fiski sem veiddur er hér við land. Út af umræðunni annars um fiskveiðar almennt vil ég vísa til þess að við nokkrir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða þar sem fyrsti flutningsmaður er Björn Valur Gíslason. Frumvarpinu var dreift hér fyrir nokkru síðan og verður mælt fyrir því á næstu dögum. Þar bendum við einmitt á að lögin um stjórn fiskveiða hafa mistekist í grundvallaratriðum. Þrátt fyrir margar breytingar sem gerðar hafa verið á þeim í áranna rás hefur markmiðið með lögunum alltaf staðið óbreytt, sem er númer eitt að vernda fiskstofna. Hefur það tekist með þessum fiskveiðistjórnarlögum? Nei, a.m.k. samkvæmt nýjustu ráðstöfunum og tillögum Hafrannsóknastofnunar hefur það alls ekki tekist og þvert á móti farið á verri veg þrátt fyrir þetta markmið laganna. Númer tvö að stuðla að hagkvæmri nýtingu þeirra. Það er bara mjög umdeilanlegt hvort þau hafi gert það. Númer þrjú að treysta atvinnu. Nei, a.m.k. einn liður í því að treysta atvinnu, sem er eitt af meginmarkmiðum fiskveiðistjórnarlaganna, væri þá að fiskurinn sem veiddur er á Íslandsmiðum yrði unninn hér á landi, að það sé a.m.k. viss forgangsréttur íslenskra byggða að vinna fiskinn. Það er í rauninni það sem lögin um stjórn fiskveiða kveða á um. Ef farið yrði að þeim eins og þau standa ætti ekki að heimila þennan útflutning á gámafiski, því að eitt af aðalmarkmiðum laganna um stjórn fiskveiða er einmitt að treysta atvinnu og efla byggð í landinu. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum því lagt fram frumvarp til laga, sem er mjög rökrétt framhald af þeirri stöðu sem svo rækilega hefur verið lýst í umræðunni á undan, um að endurskoða beri fiskveiðistjórnarkerfið í grundvallaratriðum, viðurkenna að nánast öll markmið fiskveiðistjórnarkerfisins hafi mistekist og eitt brýnasta málið sé að endurskoða það upp á nýtt. Í þessu máli okkar rekjum við mjög ítarlega hver skuli vera forgangsatriði við endurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu. Við leggjum þunga áherslu á að sjávarútvegurinn sé sjálfbær og við umgöngumst náttúruauðlindina á sjálfbæran hátt, að við göngum ekki á hana, látum hana frekar njóta vafans. Hvaða vit er í því núna að sjá stór og öflug togskip skarka hér alveg upp í landgrunni, upp í árósa? Eitt af höfuðbaráttumálum okkar í landhelgisstríðinu var að koma þessum stóru togskipum út fyrir 12 mílur og fá síðan að ráða hvernig við mundum nýta og umgangast fiskimiðin að öðru leyti. Nú hefur þetta verið að snúast í andhverfu sína og oft er þetta gert í skjóli þess að menn þykjast vera að starfa samkvæmt fiskveiðistjórnarlögunum sem er alveg þveröfugt. Við leggjum líka mikla áherslu á fullvinnslu sjávarafla og það eigi bara að vera pólitískt markmið. Ég man ekki betur en að þáverandi sjávarútvegsráðherra, Árni Mathiesen, flytti fyrir líklega fjórum árum gríðarlega mikið mál inn á þingið um stór og mikil markmið í fullvinnslu sjávarafla, um að stórauka ætti verðmætasköpun með aukinni vinnslu hér á landi á fiski og fiskafurðum. Það hefur ekki verið minnst á þessi markmið í þrjú eða fjögur ár. Hvað hefur orðið af þeim? Eru þau ekki óbreytt? Þetta var fyrir einhverjar kosningar, þá var þessu mjög hampað hér. Við leggjum líka til að sett verði í gang tilraunaverkefni, rannsóknarverkefni sem við köllum Sjómenn græða hafið. Sett hefur verið í gang í landi verkefnið Bændur græða landið sem er samstarfsverkefni sérfræðinga á sviði landgræðslu og landmeðferðar, bænda og annarra sem nýta landið, og náðst hefur gríðarlegur árangur í að endurheimta og bæta og styrkja landgæði og auka afrakstur þess. Þess vegna leggjum við einnig til að hliðstætt verkefni verði sett í gang gagnvart sjávarútveginum, að sjómenn græði hafið, til að virkja styrk og þekkingu allra aðila sem tengjast sjávarútveginum og ekki síst sjómanna og þeirra sem hafa alist upp kannski mann fram af manni með fiskimiðin úti fyrir ströndum landsins. Ég held að það þurfi að koma alveg ný hugsun inn í alla þætti sjávarútvegsins og hvernig við nýtum þessa auðlind og förum með hana, í anda sjálfbærrar þróunar eins og ég hef lagt áherslu á. Stórauka þarf fjármagn til hafrannsókna og menn tala um að fá þurfi fleiri aðila til hafrannsókna. Það má vel vera en eigum við ekki að byrja á að gera sæmilega við þá aðila sem nú þegar stunda þær. Það er vitað að fjármagn til hafrannsókna hefur stórlega verið vanrækt á undanförnum árum. Herra forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu um tillögu okkar um að auka fullvinnslu á fiski hérlendis og hvatningu þeirra sem hér hafa tekið til máls um að málið nái framgangi innan þingsins. Þetta er svo sannarlega mikið og mikilvægt þjóðþrifamál eins og komið hefur fram í umræðunni. Ég legg svo til að málinu verði vísað til hv. landbúnaðar- og sjávarútvegsnefndar að umræðu lokinni.

Virðulegur forseti. Ég flyt frumvarp til stjórnarskipunarlaga um breyting á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Flutningsmenn fyrir utan þá er hér stendur eru hv. þingmenn Pétur H. Blöndal, Jón Magnússon og Höskuldur Þórhallsson. Á frumvarpinu eru fulltrúar úr þremur stjórnmálaflokkum á Alþingi. Áður hafa sambærileg mál verið flutt. Frumvarp sama efnis var flutt á 123., 131. og 132. löggjafarþingi. Ég vil líka taka fram að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson flutti frumvarp á 130. löggjafarþingi þar sem sambærileg breyting var m.a. lögð til. Á þessu máli hafa áður verið þingmenn sem hér störfuðu um tíma, bæði Margrét Frímannsdóttir og Gunnar Örlygsson. Ég ætla að lesa 1. gr., með leyfi forseta: „Síðari málsliður 51. gr. stjórnarskrárinnar orðast svo: Sé þingmaður skipaður ráðherra skal hann víkja úr þingsæti á meðan hann gegnir ráðherradómi og tekur varamaður hans sætið á meðan.“ Þetta er mjög lítið frumvarp í sniðum en felur í sér talsvert miklar breytingar. Íslenskt réttarríki hefur byggst á hugmyndum franskra umbótasinna á 18. öld en þær hugmyndir hafa falist í greiningu ríkisvalds í þrjá þætti, þ.e. löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Hugsunin með þrískiptingu valdsins hefur verið sú að hver valdhafi um sig takmarki vald hins þannig að hver hluti ríkisvaldsins um sig á að vera sem sjálfstæðastur. Þó að stjórnarskrá okkar byggist á þessum hugmyndum gerir hún samt ekki ráð fyrir fullum aðskilnaði þessara þriggja sviða ríkisvaldsins því að hún gerir ráð fyrir því að ráðherrar geti jafnframt verið alþingismenn eins og allir vita. Aðskilnaður löggjafarvalds og framkvæmdarvalds er því í raun ekki eins mikill og áskilið er í 2. gr. stjórnarskrárinnar. Virðulegi forseti. Verði þetta lagafrumvarp að lögum er gert ráð fyrir að sá háttur verði hafður á að um leið og forseti hefur skipað alþingismann ráðherra taki varamaður ráðherra sæti hans á þingi. Ráðherra ætti hins vegar rétt á þingsæti sínu aftur ef hann léti af ráðherradómi og þing hefði ekki verið rofið, á miðju kjörtímabili t.d. Nú er staðan sú að ráðherra getur sagt af sér þingmennsku og látið varamann taka sæti sitt í staðinn en mjög ólíklegt er að ráðherra geri slíkt að öllu óbreyttu. Ef hann af einhverjum ástæðum missti ráðherraembættið ætti hann ekki afturkvæmt í þingmennsku fyrr en að afloknum kosningum, þ.e. ef hann næði þá kjöri yfirleitt. Eins og aðstæður eru nú hafa ráðherrar ekki um góða kosti að velja í þessu sambandi. Á sínum tíma var ég spurð: Af hverju lætur þú ekki af þingmennsku sem ráðherra? Því er til að svara að það er mjög óeðlileg krafa miðað við lögin eins og þau eru nú. Þá hefði ég ekki átt afturkvæmt ef eitthvað hefði komið upp á í stjórnarsamstarfi eða annað slíkt. Breyta þarf lögunum þannig að ráðherrar eigi afturkvæmt í þingmennsku verði breytingar á högum þeirra að þessu leyti. Verði þessi breyting samþykkt munu allir sem sitja þing, 63 þingmenn, geta sinnt þeim skyldum sem á þeim hvíla. Nú er sagt að stærsti hluti hinnar eiginlegu vinnu við þingmál fari fram í þingnefndum. Þar sem ráðherrar eiga ekki sæti í nefndum þingsins má segja að einn sjötti hluti þingheims sé ekki nema að litlu leyti virkur í störfum þingsins. Breytingin yrði talsverð að þessu leyti. Allir þingmenn yrðu virkir í þingnefndum ef breytingin verður samþykkt. Jafnhliða þeirri breytingu sem hér er verið að leggja til telja flutningsmenn rétt að skoða hvort ástæða sé til að fækka þingmönnum. Skoðanir eru skiptar um það. Það er ljóst að ef núverandi hæstv. ráðherrar mundu segja af sér þingmennsku og varamenn kæmu í staðinn mundi fjölga í hópnum um 12 manns. Sumir hafa réttilega bent á að aukin útgjöld felist í því og hafa þá viljað fækka þingmönnum á móti. Ég ætla ekki að kveða upp úr um það hvort rétt sé að fækka þingmönnum en það er eðlilegt að skoða það. En miðað við þau störf sem nú hvíla á þingmönnum þá veit ég ekki hvort skynsamlegt væri að fækka þeim. Talsvert alþjóðastarf fer fram á vegum þingmanna, þingflokka og þingsins. Þó að það starf hafi aukist þarf að efla það enn frekar vegna breytinga sem eru að verða hnattrænt. Það yrðu þá, að mínu mati, enn meiri annir á þingmönnum ef þeim yrði fækkað. Ég hef vissar efasemdir um að skynsamlegt sé að gera það, en það má skoða. Ég vil nefna að bæði í Noregi og í Svíþjóð er það fyrirkomulag í gildi sem hér er verið að leggja til, þ.e. ráðherrar eiga ekki líka sæti á þingi. Ég hef stundum rætt þetta við þingmenn frá þessum löndum. Þeim finnst fyrirkomulagið hjá okkur skrýtið. Þeir hvá jafnan: Nú er þetta þannig hjá ykkur, það er ekki þannig hjá okkur. Þeir eru orðnir mjög vanir hinu fyrirkomulaginu. Annars staðar á Norðurlöndunum eru þingmenn miklu fleiri þannig að þetta eru hlutfallslega minni breytingar þar, breytingin er meiri hér af því að af 63 þingmönnum eru 12 ráðherrar. Þingmenn eru miklu fleiri annars staðar á Norðurlöndunum. Ég ætla að nefna til gamans hve margir þingmenn eru á Norðurlöndunum. Við erum með langfæsta þingmenn, 63, enda erum við fámenn. Í Noregi eru þingmenn 169, í Danmörku 179, í Finnlandi 200 og í Svíþjóð 349. Við Íslendingar höfum 63 þingmenn, þrjú lönd hafa 170–200 en svo kemur Svíþjóð með miklu fleiri þingmenn, þar eru þeir 350. Það er gaman að skoða þessar tölur og sjá hvað þingmennirnir eru margir í Svíþjóð. Það er mikið stökk þarna á milli frá 200 í Finnlandi og upp í 349 í Svíþjóð, þar sem þeir eru flestir. Virðulegur forseti. Ég vil taka fram að frumvarpið er í anda stefnu Framsóknarflokksins. Framsóknarflokkurinn hefur ályktað að ráðherrar eigi ekki jafnhliða að vera þingmenn til að ná fram aðgreiningu valds. Ég vil líka nefna að Samfylkingin hefur ályktað um þessi mál. Árið 2003 segir í stjórnmálaályktun landsfundar Samfylkingarinnar um lýðræðismál, með leyfi virðulegs forseta: „Ráðherrar eiga að segja af sér þingmennsku …“ - nú vantar botninn í þessa tilvitnun, en alla vega segir þar að ráðherrar eigi að segja af sér þingmennsku og vitnað er í lýðræðið í þeirri ályktun. Ég ætla að vitna í nýrri ályktun frá Samfylkingunni frá 2005. Ég er með hana alla en þar segir í kaflanum um skilvirkara lýðræði, með leyfi forseta: „Ráðherrar gegni ekki þingmennsku sem m.a. stuðlar að því að skerpa aðgreiningu löggjafar- og framkvæmdarvalds.“ Það er ljóst að Samfylkingin hefur sömu skýru stefnu í þessu og Framsóknarflokkurinn þó að ég hafi reyndar ekki séð ályktanir Samfylkingarinnar hin seinni ár, þ.e. 2006 og 2007. Ég býst þó við að þetta sé enn stefna Samfylkingarinnar. Tveir stjórnmálaflokkar á Íslandi hafa því mjög skýra stefnu í þessu máli. Það er ljóst að ráðherrar hafa mikið vald þegar maður lítur til þess að þeir eru þingmenn líka. Ég vil nefna dæmi. Bæði 1991–1995 og einnig 1995–2007 var fyrirkomulagið þannig, vegna fjölda þingmanna í þingflokkum Alþýðuflokksins og síðan Framsóknarflokksins, að í báðum tilvikum voru þingmennirnir 12 og helmingur þeirra voru ráðherrar. Þetta var bæði þegar Alþýðuflokkurinn var við völd ásamt Sjálfstæðisflokknum 1991–1995 og síðan í samstarfi Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks 1995–2007. Þá ganga mál þannig fyrir sig þegar þau eru tekin fyrir í ríkisstjórn og samþykkt um þau frumvörp: Frumvarp frá ráðherra er samþykkt í ríkisstjórn. Ef ráðherra er í 12 manna þingflokki, eins og var á sínum tíma í Alþýðuflokknum og síðar í Framsóknarflokknum, hafa sex ráðherrar samþykkt frumvarpið í viðkomandi flokki. Málið er þá tekið inn í þingflokkinn og þegar hann fundar til að fara yfir málið og ákveða hvort breyta eigi því, reka það til baka eða samþykkja hefur helmingur þingmanna þá þegar samþykkt frumvarpið eins og það lítur út í ríkisstjórninni. Helmingurinn er þá þegar búinn að samþykkja málið og hinn hluti þingflokksins, þeir sem ekki eru ráðherrar, má sín lítils gagnvart valdi ráðherra. Þannig var það.  Þau sjónarmið hafa komið fram, og þau eru réttmæt, að það verði að vissu leyti lýðræðishalli við þessa breytingu. Þegar 12 ráðherrar segja af sér þingmennsku koma 12 stjórnarþingmenn inn, og þá sem varamenn. Þá hefur sitjandi ríkisstjórn aldeilis fengið liðsauka til að taka þátt í rökræðum og störfum. Þetta er alveg rétt. Þetta er neikvæð afurð þeirrar breytingar sem hér er lögð til. Ég tel eðlilegt, virðulegi forseti, að þetta verði skoðað í nefndinni sem fær málið til umfjöllunar. Það verði skoðað hvernig hægt er að styrkja stjórnarandstöðuna á móti. Ég tel óhjákvæmilegt að það verði gert til að afl ríkisstjórnarflokka verði ekki meira en efni standa til. Reyndar standa nú yfir viðræður milli formanna þingflokka og þingforseta um að styrkja þingið og þá m.a. með stjórnarandstöðuna í huga, sem er gott og gilt. En óháð því tel ég að nefndin sem fær þetta mál til umfjöllunar verði að skoða hvernig styrkja eigi stjórnarandstöðuna sérstaklega. Verði þessi breyting samþykkt, sem ég vona, verður að styrkja stjórnarandstöðuna svo að hún verði ekki hlutfallslega veikari en ríkisstjórnarflokkarnir þegar þeir fá 12 manna liðsauka með sér í störfin. Þegar fjallað var um þetta mál á hv. Alþingi á sínum tíma var því vísað til umfjöllunar í nefnd Jóns Kristjánssonar, fyrrv. alþingismanns og ráðherra. Sú nefnd er að endurskoða stjórnarskrána. Þar hefur málið ekki fengið neina afgreiðslu en það hefur verið skoðað. Reyndar hefur ósköp fátt fengið afgreiðslu í þeirri nefnd og eins og ég skynja stöðuna er starf nefndarinnar mjög óljóst sem stendur. Ég hef, virðulegi forseti, borið fram fyrirspurn um starf nefndarinnar, sem hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde, mun væntanlega svara bráðlega. Í nefndinni var m.a. mikið rætt um sameiginlega auðlind okkar, að setja ætti inn ákvæði um að sjávarauðlindin væri sameign þjóðarinnar. Það mál er ekki útkljáð og þar eru örugglega mörg önnur erfið mál innan dyra sem taka þarf á, mál sem flokkar eru ósammála um. Sem dæmi um slíkt mál má taka neitunarvald forseta, þar skilur himinn og haf milli ríkisstjórnarflokkanna. Nefndin mun væntanlega einnig taka til umræðu yfirþjóðlegt vald en hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, hefur tjáð sig opinberlega um að taka eigi það í vinnslu á kjörtímabilinu. Ég tel mjög æskilegt að nefndin fjalli um yfirþjóðlegt vald. Það er eðlilegt að hafa ákvæði í stjórnarskrá um yfirþjóðlegt vald, m.a. vegna þess að við eigum sæti í öryggisráðinu. En frumvarpið fór sem sagt inn í þessa nefnd á sínum tíma og hefur ekki ratað þaðan út aftur. Það væri afar jákvætt ef nefndin skoðaði þetta mál eða þá að það yrði skoðað í sérstakri nefnd í þinginu. Virðulegi forseti. Þetta er mikilvægt mál vegna þess að það styrkir lýðræðið, það skerpir á þrígreiningu valdsins. Ég sé marga kosti við málið og afar fáa galla og eins og ég gat um í fyrri ræðu minni er hægt að vinna upp á móti göllunum. Með samþykkt frumvarpsins - sem felur það í sér að ráðherrar verði ekki jafnhliða þingmenn, sitji ekki beggja vegna borðsins, sitji ekki hér og greiði atkvæði með og á móti málum, séu ekki hluti af löggjafarvaldinu á sama tíma og þeir eru framkvæmdarvaldið - værum við að stíga mjög mikilvægt skref í átt að því að styrkja þingið og styrkja lýðræðið. Það verður að segjast eins og er, og maður hefur vissa reynslu af því vegna fyrri starfa, að ráðherraræðið er ótrúlega mikið á Íslandi og allt of mikið. Það verður að efla þingið og þetta er m.a. leið til þess. Vegna þeirra orða að styrkja þurfi þingið vil ég geta þess að hópur fólks hefur á tilfinningunni að á sínum tíma hafi þjóðþing Norðurlanda haft svipaðan styrkleika en síðan hafi orðið mjög misjöfn þróun á Norðurlöndunum og Ísland hafi setið eftir. Hin þjóðþingin á Norðurlöndunum hafi styrkt sig en íslenska þingið hafi ekki að sama skapi gert það. Stundum hefur verið sagt að íslenska þingið njóti ekki eins mikils stuðnings og önnur þjóðþing, og vil ég draga sérstaklega fram fjárframlög, og að stjórnmálaflokkar fái ekki eins mikla aðstoð miðað við hvern þingmann eins og annars staðar á Norðurlöndunum. Ég lét skoða þetta, af því að stundum er ýmislegt sagt sem stenst ekki þegar nánar er að gáð, og þetta er alveg rétt. Ef framlög til stjórnmálaflokka eru skoðuð og þeim deilt niður á þingmenn í viðkomandi löndum er ljóst að íslenskir þingmenn njóta minnst stuðnings fjárhagslega, eða flokkar þeirra, miðað við fjölda þingmanna. Hver þingmaður á Íslandi gaf af sér 4,9 millj. kr. í fjárhagsstuðning við stjórnmálaflokk, ef svo má segja. Síðan komu önnur Norðurlönd þar á eftir með hærri tölur, ég er ekki með þær hér á blaði en mig minnir að þetta hafi verið í kringum 8–10 millj. kr. En Noregur skar sig úr. Noregur var með yfir 28 millj. kr. á hvern þingmann í framlög af opinberu fé. Minnst opinbert fé var nýtt til að styrkja hið lýðræðislega vald á Íslandi en mest í Noregi. Í Noregi hefur farið fram mikil umræða um þetta og þar er talið æskilegt að stjórnmálaflokkarnir njóti opinbers stuðnings þannig að þeir þurfi ekki í eins ríkum mæli að reiða sig á fjárhagslegan stuðning úti í bæ, ef svo má segja. Við höfum farið í gegnum hluta af þessari umræðu og höfum takmarkað framlög til stjórnmálaflokka við 300 þúsund kr. markið og á sama tíma höfum við reynt að styrkja stjórnmálaflokkana. En það er alveg ljóst að enn erum við langt frá Norðmönnum og undir öðrum Norðurlöndum í þessum efnum. Virðulegur forseti. Ég tel mjög brýnt að samþykkja þetta mál. Það er mjög æskilegt að styrkja þingið, minnka ráðherraræðið og ganga alla leið í því að greina á milli hinna þriggja þátta, þ.e. löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds.

Frú forseti. Mig langar að leggja orð í belg út af málinu sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir er að kynna, fyrst og fremst gagnvart því sem hún kom inn á síðast. Ég skil það eiginlega sem tvíþætt mál. Annars vegar er opinber stuðningur til stjórnmálaflokka, þ.e. hvernig heimildum þeirra er í raun háttað til að sinna því hlutverki sem við ætlumst til að þeir geri og hins vegar það sem snýr að umgjörð þingsins og starfsaðstöðu þess. Nýir þingmenn hafa ekki gert sér fullkomna grein fyrir því fyrir fram hvernig störfum er háttað innan veggja stofnunarinnar. Það er áhugavert að læra það og tekur vissulega ákveðinn tíma. En það sem mér finnst standa upp úr er að þegar við horfum á framkvæmdarvaldið annars vegar og löggjafarvaldið hins vegar og tökum ekki þetta ákveðna mál hvað varðar þrískiptinguna, hversu klár hún er eða hvernig frá því er gengið stjórnskipulega, þá finnst mér einboðið að þingið verði að styrkja gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég horfi þar t.d. til fjárframlaga til þingsins, til þeirrar sérfræðiaðstöðu sem það þarf á að halda til að takast á við mjög stór mál. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér að þingmaðurinn hafi annars vegar verið að tala um fjárframlög til stjórnmálaflokka til að draga þá úr aðkomu einkaaðila og hins vegar að aðstaða þingsins yrði bætt þannig að þingmenn hafi meiri kost á að setja sig vel inn í mál og fylgja þeim eftir á eigin forsendum án þess að þurfa allt of mikið að reiða sig á framkvæmdarvaldið, eins og mér finnst að vissu leyti raunin.

Virðulegi forseti. Ég tel að styrkja þurfi þingið óháð því máli sem hér er fjallað um en ég tel líka að styrkja þurfi stjórnmálaflokkana meira. Ég bind vonir við að sú umræða sem fram hefur farið milli þingforseta og þingflokksformanna um breytingar, m.a. á ræðutíma og styrkingu á störfum þingmanna, m.a. í nefndum, leiði til niðurstöðu. Þar á að taka sérstakt tillit til stjórnarandstöðunnar. Ég bind vonir við að úr verði breytingar sem munu styrkja þingið. Óháð því tel ég að styrkja þurfi stjórnmálaflokkana sjálfa. Þær tölur sem ég var að reyna að rifja upp í ræðu minni, virðulegi forseti, eru þannig að ef maður skoðar fjárstuðning hins opinbera við stjórnmálaflokka á Norðurlöndunum þá er Ísland með tæplega 5 millj. kr. á hvern þingmann og Danmörk með í kringum 6,6 millj. kr. á hvern þingmann. Í Svíþjóð er framlagið kringum 9,8 millj. kr. á þingmann, í Finnlandi í kringum 11,4 millj. kr. á þingmann en í Noregi, sem er með langhæstu framlögin, eru 28,3 millj. kr. á hvern þingmann. Röksemdafærslan fyrir þessum styrk í Noregi, sem er sem sagt meira en fimm sinnum hærri en hér á landi, þetta er náttúrlega fjölmennara ríki en samt þarf að styðja við flokkana óháð. Í Noregi er talið að starfsemi stjórnmálaflokkanna sé svo mikilvæg fyrir lýðræðið í landinu og styrkja þurfi þá myndarlega til að minnka líkurnar á því að þeir þurfi að sækja til stuðnings vafasamra aðila sem gætu síðar farið að hafa áhrif á störf þingmanna.

Frú forseti. Það er mikilvægt að líta öðru hverju upp úr amstri dagsins, upp úr dægurmálunum til heimspekinnar og skoða hvernig þjóðfélag okkar er uppbyggt. Í kjölfar frönsku byltingarinnar komu upp hugmyndir um að vernda borgarana fyrir ofurvaldi ríkisins með því að skipta ríkisvaldinu upp í þrennt en áður höfðu menn oft og tíðum haft einvalda við stjórn sem voru misgóðir. Sumir voru menntaðir, góðir og hugsuðu um hag fólksins en aðrir síður og fór oft saman að sami aðilinn setti lög eða reglur, framfylgdi þeim og dæmdi svo að lokum. Heimspekingar sem spruttu upp úr frönsku byltingunni sáu að þetta var ótækt og fannst mikilvægt að skipta hinu sterka ríkisvaldi í þrennt. Þaðan kemur hugsunin um þrískiptingu valdsins, til að vernda borgarann fyrir ofurvaldi ríkisins. Því er ekki haldið fram að ráðherrar eða aðrir séu vondir menn en ef vondur maður skyldi komast í ráðherrastöðu, og bæði setur lög og framkvæmir þau, er eins gott að hann sé ekki báðum megin. Það á að vera hægt að sporna við ægivaldi hans. Frumvarpið sem við ræðum gerir ráð fyrir að ráðherrar séu ekki jafnframt þingmenn en það er brot á því skipulagi að skilja á milli framkvæmdar- og löggjafarvalds. Það er margt í starfi Alþingis sem er athugavert í ljósi hugmynda um þrískiptingu valdsins. Vil ég þar nefna, eins og margoft áður, að Alþingi samþykkir alls konar fjárveitingar og einmitt þessa dagana samþykkja nefndir þingsins fjárveitingar til hins og þessa sem er í rauninni hlutverk framkvæmdarvaldsins. Þar sem Alþingi er eini eftirlitsaðilinn með framkvæmdarvaldinu og fylgist með því að fjármunum sé rétt ráðstafað, eru þessar framkvæmdir undanskildar, enginn hefur eftirlit með þeim. Ráðherrar geta alltaf vísað til þess að Alþingi hafi ákveðið framkvæmdina eða fjárveitingu til hennar og eru þar með lausir undan ábyrgð. Ég hef einnig margoft nefnt að Alþingi samþykkir mjög fá lög sem samin eru af þingmönnum. Flest lög eru samin í ráðuneytum, sem er slæmt, en einnig í stofnunum sem sjá um að framkvæma lögin. Þá læðist að manni sá grunur að þar smíði embættismennirnir sér vopn í baráttu sinni við borgara en það getur verið stórhættulegt. Ekki þarf annað en líta á lög eins og skattalögin þar sem mjög einhliða er hallað á borgarann. Við getum því lagað ýmislegt ef frumvarpið verður samþykkt, þá mundi margt breytast hér á Alþingi. Ríkisstjórnin yrði meira framkvæmdarvald og Alþingi meira löggjafarvald og tæki hugsanlega að sér að semja frumvörp að beiðni ýmissa aðila. Ef einhvers staðar væri talin ástæða til að semja lög mundi Alþingi gera það, ef til vill að beiðni einstaklinga og samtaka þeirra eða ráðuneyta, ráðherra og ríkisstjórna. Hér hefur verið talað um fækkun þingmanna og ég tel eðlilegt að menn skoði það. Ég sé enga ástæðu til að þeir 12 þingmenn sem nú gegna embætti ráðherra - þeir eru ekki til starfa í þinginu. Ekkert mundi breytast þótt þingmönnum yrði fækkað um 12 nema að hlutföllin í þingmannahópnum mundu breytast stjórnarandstöðunni í óhag, svo gæta þarf réttinda þeirra. Margs konar ósiðir hafa viðgengist í störfum þingsins. Við 2. umr. er t.d. oft kallaður til ráðherra sem flutti málið upphaflega en menn gleyma því að málið er komið úr höndum ráðherrans. Hann flytur málið við 1. umr., síðan er það komið til nefndar og er þá nefndaformaður yfirleitt framsögumaður í málinu sem kemur ráðherra í rauninni ekki lengur við. Þess vegna finnst mér ósiður og í raun framsal á löggjafarvaldi að kalla ráðherrann til í þeirri umræðu. Eins finnst mér það ósiður þegar einstakir þingmenn kalla eftir lögum frá ráðherrum. Þótt það sé þannig í praxís þurfa menn ekki endilega að viðurkenna það í orði. Þingið ætti að vinna meira að því að semja lög sjálft því að sá sem semur textann upphaflega setur langmest mark á endanleg lög. Hann ákveður alla uppsetningu og allir aðrir, hvort sem það er ríkisstjórn, þingflokkar eða Alþingi, þurfa að rökstyðja breytingar. Sá sem setur það fyrst upp þarf ekki að rökstyðja eitt eða neitt og hefur langmest áhrif á hvernig endanleg lög líta út. Miklu máli skiptir að það sé Alþingi Íslendinga, kjörið af fólkinu, sem semur frumvörp. Það fengi aðstoð nefndasviðs sem styrkja mætti mikið og jafnvel ráða það fólk til starfa til Alþingis sem nú starfar hjá ráðuneytum með fjárstuðningi Alþingis við að semja frumvörp. Það er því Alþingi sem borgar í raun vinnuna í ráðuneytunum þar sem samin eru frumvörp sem alþingismenn ættu sjálfir að semja eða að láta semja. Það er ýmislegt sem þetta frumvarp snertir og þótt það sé lítið að vöxtum er það í rauninni mjög afgerandi í uppbyggingu ríkisvaldsins. Frú forseti. Skoða mætti stöðu dómskerfisins og hvernig við getum gert það enn óháðara löggjafarvaldi og framkvæmdarvaldi og þar vantar í stjórnarskrána ákvæði um Hæstarétt því að hans er ekki getið í henni. Jafnframt vantar ákvæði um að Hæstiréttur geti í vissum tilfellum orðið stjórnlagadómstóll, þ.e. kveðið á um hvort lög frá Alþingi standist stjórnarskrá, eins og hann hefur stundum gert. Þá finnst mér að hann þurfi að vera fullskipaður því að annað er ekki gott þegar Hæstiréttur fer í hlutverk stjórnlagadómstóls sem margar þjóðir hafa en við Íslendingar ekki. Ég legg áherslu á að frumvarpið nái fram að ganga og að sú nefnd sem fær það til skoðunar líti á hvort ástæða sé til að fækka þingmönnum í kjölfarið með alþjóðastarfið í huga sem nefnt var. Ég legg áherslu á frumvarpið verði samþykkt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum nr. 87/2004 um olíugjald og kílómetragjald með síðari breytingum. Flutningsmenn auk mín eru Bjarni Harðarson, Magnús Stefánsson og Siv Friðleifsdóttir. Frumvarp þetta varðar flutningskostnað og er tilgangur þess að lækka þann ósanngjarna kostnað sem fyrst og fremst bitnar á landsbyggðinni. Það sem felst í frumvarpinu er, eins og kemur fram í 1. gr., að eftirfarandi breytingar verða á 6. gr. laganna. Við bætist ný málsgrein sem kemur á eftir 2. mgr. og er orðuð svo: „Endurgreiða skal 50% olíugjalds af olíu sem flutningsaðilar skv. i- og j-lið 3. gr. laga um fólksflutninga og farmflutninga á landi, nr. 73/2001, kaupa til flutnings. Reglur um endurgreiðslu samkvæmt þessari málsgrein skulu settar af fjármálaráðherra í samráði við samgönguráðherra.“ Það þarf í raun ekki að fara mörgum orðum um að olíugjaldið bitnar því miður einna helst á samkeppnishæfni fyrirtækja á landsbyggðinni og á landsbyggðarfólki með hærra vöruverði. Það er alkunna að mörg framleiðslufyrirtæki landsbyggðarinnar hafa átt í vök að verjast á undanförnum árum og þar hefur margt komið til. Einn af stóru þáttunum í rekstri margra þeirra er flutningskostnaður. Flutningur til og frá stærsta markaðssvæði landsins á suðvesturhorni landsins er verulega íþyngjandi og hefur því miður átt stóran þátt í að fyrirtæki úti á landsbyggðinni hafa þurft að hætta rekstri eða flytja sig um set. Sama á við um mismun á vöruverði sem oft og tíðum stafar af háum flutningskostnaði sem leggst ofan á vöruna við flutning. Í kjölfar niðurskurðar á þorskkvótanum í 130 þúsund tonn var ljóst að mörg svæði á landsbyggðinni mundu verða illa úti við þá aðgerð. Þingflokkur Framsóknarflokksins gaf út eigin tillögu um hvernig best væri að koma til móts við þéttbýliskjarna sem verst verða úti af þeim sökum. Ljóst var að byggðatengdar aðgerðir ríkisstjórnarinnar voru alls ekki fullnægjandi til að koma til móts við þá fjöldamörgu einstaklinga og lögaðila sem skerðingin bitnar á. Ein af hugmyndum okkar var að lækka flutningskostnað til að bæta búsetuskilyrðin á landsbyggðinni. Á síðasta kjörtímabili voru unnar tillögur af hálfu hæstv. þáverandi iðnaðarráðherra, Valgerðar Sverrisdóttur, sem því miður náðist ekki samstaða um af hálfu ríkisstjórnarinnar. Við framsóknarmenn leggjum því fram þetta frumvarp nú sem í felast sömu sjónarmið og fólust í tillögunni þá. Í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2008 undir fjárlagalið 831 er gert ráð fyrir að jafna kostnað við vöruflutninga til Vestfjarða, leggja eigi til 150 millj. tímabundið þegar samgöngubótum á Vestfjörðum er lokið á síðari hluta ársins 2008. Þetta er liður í svokölluðum mótvægisaðgerðum ríkisstjórnarinnar sem að mínu mati er rangnefni. Þetta sýnir vissulega vilja hjá ríkisstjórninni til að taka á þessu brýna verkefni en ég velti fyrir mér af hverju jöfnunin eigi aðeins við um Vestfirði þótt vissulega megi þar gera mun betur í þessum efnum. Önnur svæði eiga þó virkilega undir högg að sækja eins og til að mynda á norðausturhorni landsins og staðir sem standa utan þensluáhrifa á Austurlandi. Jafnframt verður að gagnrýna hversu stutt þessi aðgerð á að vara en henni verður lokið á svipuðum tíma á næsta ári. Þörfin á úrbótum mun vara miklu lengur en þetta eina ár sem jöfnunin á að ná til. Því miður munu vegalengdir milli svæða ekki styttast að verulegu leyti á næstu árum þó að samgöngubætur muni vissulega verða til bóta. Segja má að svokallaðar mótvægisaðgerðir hafi orðið að andvægisaðgerðum þegar ríkisstjórnin tilkynnti að eitt af forgangsverkefnum hennar væri að leggja niður flutningssjóð olíuvara, sjóð sem ætlað er að jafna flutningskostnað af bensíni og olíu um landið. Sem dæmi má nefna að bensínið á Þórshöfn hefur verið 3,30 kr. ódýrara en það hefði annars verið og gas og olía um 2,20 kr. ódýrara. Nú mun það breytast, eldsneyti á landsbyggðinni mun hækka og var það þó of dýrt fyrir. Maður veltir fyrir sér áhrifum þess að leggja 150 millj. kr. til að jafna vöruflutninga til Vestfjarða um leið og verið er að leggja niður sjóð fyrir 401 millj. kr. Í frumvarpinu er lagt til að allir flutningsaðilar sem stunda farmflutninga í atvinnu og eigin þágu skuli fá endurgreitt 50% olíugjaldsins. Flutningsmenn frumvarpsins töldu ekki annað fært en taka flutningskostnað um allt land fyrir af alvöru og ekki tímabundið þó að í frumvarpinu standi að endurskoða eigi ákvæði 3. mgr. í upphafi árs 2011. Ég tel að nú sé tímabært að taka á þessu máli af alvöru vegna þess að því miður standast almenningssamgöngur og flutningar sjaldnast undir kostnaði. Með þessari aðgerð teljum við að hægt væri að lækka kostnað við eldsneyti, sem er stór hluti af rekstrarkostnaði flutningabíla, um allt að 20% almennt um allt land. Sú tala ætti að fara hækkandi eftir því sem vegalengdir yrðu meiri. Lækkunin verði því hlutfallslega mun meiri fyrir dreifðari byggðir landsins. Í b-lið frumvarpsins segir: „Í stað orðanna „endurgreiðslu skv. 1. mgr.“ í 3. mgr. kemur: endurgreiðslur skv. 1. og 3. mgr.“ Þetta er tæknilegs eðlis og í raun er verið að vísa í 1. mgr. sömu lagagreinar og lagt til í breytingartillögunni að framkvæmd um endurgreiðslu verði mjög svipuð því sem þar kemur fram. Við framsóknarmenn höfum reiknað út að sá kostnaður sem fellur á ríkið við lagabreytinguna sé um 200 millj. á ári. Á kjörtímabilinu má því segja að um 600 millj. muni renna úr ríkissjóði til að jafna flutningskostnað á landinu. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram, eins og í 2. mgr. 23. gr sömu laga og hér er fjallað um, að innheimtar tekjur af olíugjaldi, kílómetragjaldi og sérstöku kílómetragjaldi renni til Vegagerðarinnar að frádregnum 0,5% sem renna í ríkissjóð til að standa straum af kostnaði við framkvæmd laganna. Flutningsmenn leggja eindregið til að með frumvarpinu verði ekki skertar þær tekjur sem Vegagerðin hefur á grundvelli nefndrar lagagreinar og að tekjustofnar stofnunarinnar muni ekki dragast saman verði frumvarpið samþykkt. Við bendum því á að eðlilegt væri annaðhvort að hækka framlög ríkisins til stofnunarinnar samkvæmt fjárlögum fyrir næsta ár sem því nemur eða að nýr útgjaldaliður verði settur inn í fjárlögin til að mæta þeim kostnaði sem fellur á ríkissjóð vegna endurgreiðslunnar. Hér er um afar brýnt mál að ræða. Samkeppnisaðstaðan á landsbyggðinni er einfaldlega slæm og önnur en á höfuðborgarsvæðinu, alveg sama hvar drepið er niður fæti. Nefna má fjarskiptamál í þessu tilliti en margar byggðir landsins búa því miður við lélegt netsamband. Svona væri hægt að halda lengi áfram en laga þarf menntamál, húsnæðismál og samgöngumál til að samkeppnisaðstaða landsbyggðarinnar sé sambærileg við annað á landinu. Herra forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. viðskiptanefndar til umfjöllunar að lokinni þessari umræðu. Ég vænti svo að sú nefnd sem fær málið til meðferðar muni kalla eftir viðhorfum, bæði úr samgöngunefnd og þá væntanlega félagsmálanefnd eða þeirri nefnd sem fer með byggðamálin, en efni frumvarpsins snertir efni beggja þessara málaflokka.