Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minnihl. (Árni Jónsson) Það er í sjálfu sjer mjög leiðinlegt, hversu lengi hefir dregist að koma máli þessu að. Það er að mörgu leyti merkilegt, og teldi jeg æskilegt, að það gæti gengið fram. Málið hefir verið athugað í nefnd, og nú hefir minnihl. skilað áliti sínu fyrir alllöngu síðan, en hv. meirihl. hefir á hinn bóginn ekki látið neitt til sín heyra, og er nú, eins og menn vita, liðið fram að þinglokum. Eins og kunnugt er, eru löggiltir endurskoðendur alstaðar komnir á, nema hjer. En eftir því sem atvinnulíf þjóðarinnar blómgast og verður fjölbreyttara, og eftir því sem meira fje verður í veltunni, eftir því meiri verður nauðsynin á því, að bókfærsla og rekstur fyrirtækisins sje í góðu lagi. Fyrir því hefir skapast í hinum ýmsu löndum sjerstök stjett manna, sem hefir það starf með höndum, að endurskoða reikninga og líta eftir því, að rekstur fyrirtækjanna sje í sem bestu horfi. En eins og skiljanlegt er, getur margt verið í ólagi, þó að allar tölur komi heim, og því verður það aðalatriðið, að til þessa eftirlits veljist samviskusamir menn, með víðtæka verslunarþekkingu, svo þeir geti komið auga á það, sem aflaga kann að fara, og gefið holl ráð og leiðbeiningar við reksturinn. En mjer er nær að halda, að óvíða muni meiri þörf á mönnum sem þessum en einmitt hjer. Verslunarstjettin íslenska er ennþá tiltölulega ung og atvinnuvegirnir svo áhættusamir, að eigi veitir af, að alt eftirlit sje sem best. Og í rauninni væri rjett, að skylda öll atvinnufyrirtæki, sem rekin eru með lánsfje, til þess, að hafa bókhaldið jafnan í svo góðu lagi, að lánsstofnanirnar ættu jafnan greiðan aðgang til að kynna sjer hag þeirra. Að öðru leyti skal jeg ekki fjölyrða um frv. þetta, sem raunar er gamalkunnugt hjer. Var það fyrst á ferð á þinginu 1914, en komst þá ekki til Ed. Svo var það aftur borið fram fyrir 2 árum, en var þá drepið við 2. umr. Held jeg ekki, að sökin hafi verið sú, að menn væru andvígir málinu í sjálfu sjer, heldur hitt, að þeim hafi fundist frv. vera beint, eins og þá stóð á, að sjerstöku fyrirtæki, sem mönnum var sárt um. En nú er engin slík ástæða fyrir hendi, og tel jeg þá víst, að hv.þm. muni ljúft að greiða fyrir frv. - Þörfin á löggiltum endurskoðendum er vafalaus, og ekki mun það síst vera í hinum tíðu gjaldþrotamálum, sem mörg hafa verið hreinustu hneykslismál. Er það ekkert fágæti, að gjaldþrota mönnum er borið það á brýn, að þeir hafi skotið undan af eignum sínum. Oftast er þetta eflaust satt. En hitt kemur þó eflaust fyrir, að menn eru hafðir fyrir rangri sök í þessu efni, af því að þeir hafa engin tök á að sanna sakleysi sitt. Þá ætla jeg ekki að fjölyrða frekar um þetta mál, en vona, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi.

Jón Baldvinsson Frv. þessu var vísað til allshn. fyrir skömmu, og hún hefir gert það, sem hún áleit skynsamlegast og vísaði málinu til bæjarstjórnar Reykjavíkur, sem nú hefir sent allshn. erindi því viðvíkjandi. Það, sem bæjarstjórnin samþykti, var það, að hún ætti að eiga frumkvæði að tillögum um það, hvort lögin skuli úr gildi numin eða ekki. Lögin voru upprunalega sett eftir beiðni bæjarstjórnarinnar, og þegar þau voru gefin út sem bráðabirgðalög, var það fyrir tilstuðlan hennar. Síðan breyttist þetta þannig, að bæjarstjórninni var veitt heimild til að setja reglugerð um þetta efni, og þó að jeg geti vel játað, að henni hafi ekki farist það sem höndulegast, þá tókst henni í fyrra að semja reglugerð og sendi stjórnarráðinu til staðfestingar. En þá vjek svo við, að hæstv. atvrh. (MG) vildi ekki staðfesta hana. Mjer er óhætt að fullyrða, að reglugerðin hafi ekki að neinu leyti farið út fyrir heimild bæjarstjórnarinnar, og því var það gerræði af hæstv. atvrh., að neita um staðfestingu. Mjer virðist ekki geta komið til mála, að Alþingi fari að samþykkja neitt í þessu máli, þvert ofan í tillögur bæjarstjórnarinnar. Það væri gerræði af Alþingi, engu síður en af stjórnarráðinu, að neita reglugerðinni um staðfestingu. Þessvegna álít jeg, að þetta mál eigi ekki að standa á dagskrá nú, því að ekki er rjett að hrinda frv. áfram, enda er ólíklegt, að það nái fram að ganga, er menn vilja afnema lögin án þess að setja neitt í staðinn. Jeg hafði þessa tillögu, sem bæjarstjórnin samþykti, en erindi bæjarstjórnarinnar hefir nú verið tekið frá mjer og finst ekki, en jeg hefi þessa tillögu hjer í blöðum og vil vísa til hennar. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp ályktun bæjarstjórnarinnar, sem samþykt var á fundi 7. maí s.l. Hún hljóðar svo: „Með lögum nr. 50, 27. júní 1921 var bæjarstjórninni gefið vald til að setja reglugerð um húsnæði í Reykjavík með samþykki ráðuneytisins. Með slíkri reglugerð verða húsaleigulögin numin úr gildi, eins og líka má fella þau úr gildi með konunglegri tilskipun. Með þessum lögum er viðurkent, að bæjarstjórn eigi að ráða fram úr húsnæðismálinu án íhlutunar Alþingis. Þegar lögin voru sett, voru allir sammála um, að bæjarstjórnin hefði bestu skilyrði til að ráða vel fram úr vandræðum þeim, sem stafa af húsnæðisskorti í bænum. Afstaða bæjarstjórnar hefir ekki breyst í þessu efni, og mótmælir bæjarstjórnin þessvegna, að Alþingi taki fram fyrir hendur hennar og afnemi nú húsaleigulögin og heimildina fyrir bæjarstjórn til að setja reglugerð, er tryggi bæjarbúum afnot húsnæðis í bænum, og um annað, er að húsnæði lýtur.“ Þessi tillaga var samþykt í bæjarstjórn með miklum meirihl. atkv., og að framkominni þessari tillögu getur Alþingi ekki afgreitt málið þannig. Jeg legg því eindregið til, að frv. verði felt. Allshn. hefir ekki gert nál. um málið, enda hafa verið fundir í þinginu að heita má dag og nótt, síðan málið kom frá bæjarstjórn.

Benedikt Sveinsson Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) taldi á forseta fyrir að hafa tekið þetta mál á dagskrá. Jeg held, að hv. 2. þm. Reykv. hafi lítið vald til að skipa fyrir um þetta. En það væri ósanngjarnt, að taka ekki á dagskrá slíkt mál, sem svo mjög varðar allan almenning. En hv.þm. hefir tekið í sama strenginn og bæjarstjórnin. En jeg verð að leyfa mjer að mótmæla því, að bæjarstjórnin sje í þessu efni rjetthærri en Alþingi. Hv. þm. sagði, að bæjarstjórnin ætti að búa við þessi lög. Jeg hugði nú, að þau bitnuðu mest á bæjarmönnum. - Hann segir, að Alþingi hafi „gefið“ bæjarstjórn þetta vald, - líkt og það væri Kristján konungur IX., er „gaf“ stjórnarskrána. En hjer víkur lítið á annan veg við, því að Alþingi hefir aldrei „gefið“ bæjarstjórn Reykjavíkur nein rjettindi, er því sje eigi að sjálfsögðu í lófa lagið, og skylt, að breyta, hvenær sem þörf gerist. - Hitt er rjett, að lögin eru mest fyrir bæjarstjórn Reykjavíkur, í þeim skilningi, að hún ein vill, að þau standi. Flestir aðrir mundu verða alfegnir að losna við þau. En sakir þess, að Reykjavík er ekki einungis til fyrir bæjarstjórnina, að því er jeg hefi ætlað, þá hjelt jeg jafnvel, að borgarar bæjarins væru svo rjettháir, að þeir mættu leita til Alþingis sem aðrir um rjettarbætur. Á krepputímum þarf stundum að grípa til örþrifaráða. En ætlast nokkur til, að slík lög verði til eilífðar? Hv. þm. (JBald) sagði, að Alþingi ætti ekki að taka málið fyrir, af því að bæjarstjórnin hjeldi móti því. - Háttv. þm. þyrfti að átta sig betur á „stjórnlagafræðinni“. Jeg kann hæstv. stjórn þakkir fyrir, að hún staðfesti ekki reglugerð bæjarstjórnarinnar, og jeg vona, að hún hafi hjer eftir gát á því, sem fram fer. Hv. 2. þm. Reykv. talaði um eitthvert „vald“, sem Alþingi hefði gefið bæjarstjórninni 1921. Þessu hefi jeg svarað áður. - En þessi sami andi kemur fram í ályktun þeirri, sem samþykt var á bæjarstjórnarfundinum um daginn. Þar er talað um, að Alþingi taki fram fyrir hendurnar á bæjarstjórninni!! Það er eins og þegar Jón Sigurðsson mótmælti ofríki Dana! Ein mjög einkennileg hugsunarvilla kemur fram, þar sem hv.þm. (JBald) lætur svo sem lögin sjeu til þess, að „tryggja bæjarbúum afnot húsnæðis“ - rjett eins og Reykvíkingar mundu eigi hafa rjett til slíkra afnota, ef eigi væru kúgunarlög til um þau efni. Annars mundi hjer eigi alóáþekt því, er oss var í æsku sagt um Sódóma og Gómorra; því að til eru góðir og rjettlátir menn í þessum málum, og hefir einn bæjarfulltrúi mótmælt því, að bæjarstjórn eigi frekara úrskurðarvald í þessum málum en Alþingi heimilar í hvert sinn eða gefur tilskipun um með lögum. Sannleikurinn er sá, að þessi lög hafa tafið fyrir húsagerð í bænum, alveg eins og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) benti á, og þannig valdið húsnæðiseklu og haldið húsaleigunni uppi.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) álasaði mjer fyrir það, að jeg hefði neitað um staðfestingu á reglugerð um húsnæði í Reykjavík, sem bæjarstjórn samþykti s.l. vetur, og kvað það hafa verið hið mesta gerræði. Hv. þm. er sjaldan mjög spar á stóryrðin, en það verður minna úr, þegar hann á að fara að rökstyðja. En jeg vil benda á, hvað það var, sem sjerstaklega olli því, að neitað var um staðfestingu á þessari reglugerð; reyndar ætti hv.þm. að vera þetta kunnugt, því að hann var svo mikið riðinn við þetta mál. Hann flutti hjer sjálfur 1921 frv. um þetta efni, og í 1. gr. þess frv. voru fyrirmæli um það, að í reglugerð um húsnæði í Rvík megi bæjarstjórnin setja það, að utanbæjarmenn geti ekki fengið húsnæði hjer. Svo kemur brtt. frá núverandi hæstv. fjrh. (JÞ) um að fella þetta ákvæði burtu, vegna þess að slíkt vald megi ekki veita bæjarstjórn, og það fer fram nafnakall um hana og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) greiðir atkv. með brtt. Síðan, þegar þingið er búið að lýsa yfir því, að þetta vald megi ekki gefa bæjarstjórninni, setur bæjarstjórnin þetta samt í reglugerðina, og ætlaði þannig að taka sjer vald, sem þingið vildi ekki gefa henni. Þetta varð til þess, að ómögulegt var að samþykkja reglugerðina. Auk þess var reglugerðin þannig útbúin, að hjer um bil ómögulegt var að leigja í þessum bæ, ef farið hefði verið eftir henni; altaf áttu að vera skriflegir samningar um húsnæðið og alt átti að vera staðfest af einhverri nefnd, sem bæjarstjóra átti víst að setja. Allir samningar áttu að vera ógildir, þangað til búið var að samþykkja þá af þessari nefnd. Var því miklu verra að lifa undir þeirri reglugerð heldur en undir húsaleigulögunum sjálfum. Má vera, að þau atriði hefðu þó ekki orðið þess valdandi, að það hefði orðið að neita um samþykt reglugerðarinnar. En annars vil jeg benda á það, til þess að sýna samkvæmnina, að nú telur þessi hv.þm. (JBald) það gerræði, að fylgja því, sem hann greiddi atkv. með 1921.

Jón Baldvinsson Jeg á erfitt með að skilja það, ef fjelag það hjer í Reykjavík, sem barist hefir móti húsaleigulögunum, á fleiri formælendur hjer á þingi heldur en fulltrúar bæjarins, sem kosnir eru til þess að fara með mál kaupstaðarins. Jeg skal strax taka það fram, að það eru húseigendur í Reykjavík, sem óðir vilja afnema þessi lög. Jeg get gengið inn á ýmsar aðfinslur, sem hv.þm. hafa gert við meðferð bæjarstjórnar á þessu húsnæðismáli. Jeg get gengið inn á, að bæjarstjórninni hafi oft farist það óhöndulega; en þrátt fyrir það, þótt misbrestur hafi orðið á, þá er ekki rjett að afnema lögin að öllu nú. Get jeg líka gengið inn á, að lögin sjeu ekki nú orðið að því fulla gagni, sem þau gætu verið, ef sett væri reglugerð og lögunum breytt í hæfilegt horf og framfylgt betur en nú er. Jeg vil benda á mjög mikilsvert atriði og þýðingarmikið fyrir bæjarbúa, sem ekki má niður fella, en sem felt yrði niður, ef lögin yrðu numin úr gildi, og það er rjettur manna til að sitja kyrrir í húsnæði. Jeg veit, að þetta kemur að sumu leyti ekki vel niður, en í langflestum tilfellum hefir þetta ákaflega mikla þýðingu fyrir hina fátækari bæjarbúa. Það er orðið svo nú í þessum bæ, að fjölskyldumenn með 4–5 börn eða fleiri á heimili sínu eiga bókstaflega ómögulegt með að breyta um húsnæði, því að það er viðkvæðið hjá hverjum einasta húseiganda: „Við viljum ekki hafa barnafjölskyldur“. Ef húsaleigulögin verða afnumin, leiðir það til þess, að stór hópur þessara manna verður að hrekjast út á götuna, húsnæðislausir, sem bæjarstjórnin yrði þá að sjá fyrir, og gæti það tæplega orðið á annan veg en þann, að hún bygði yfir þetta fólk. En jeg álít ekki hentugt að stefna að því, að allar fátækustu barnafjölskyldurnar hjer í bæ væru fluttar í eitt einasta hverfi bæjarins, til þess að losa húseigendur við að hafa börn í húsunum. En svona myndi fara, ef lögin yrðu numin úr gildi, og þetta, sem jeg hefi nú sagt, sýnist mjer og vaka fyrir bæjarstjórn Reykjavíkur. Hæstv. forseti (BSv) talaði í þessu máli, fyrst og fremst til að verja, að hann hefði tekið þetta á dagskrá, þótt það hefði ekki verið komið frá nefnd. Jeg verð að segja, að þegar mál sem þetta kemur fram eins seint og þetta mál gerði, þá getur það tæplega verið ætlun flm. þess, að það eigi að ganga fram. Þeir geta varla búist við, að mál, sem veldur slíkum deilum og sem er jafn stórkostlegt mál - þótt frv. sje óbrotið að vísu - að það gangi þegjandi og hljóðalaust og jafnvel undirbúningslaust í gegn. Hvað er eðlilegra en að gera það, sem allshn. gerði, að senda málið bæjarstjórn Reykjavíkur, sem verður að álítast, hvað sem hæstv. forseti (BSv) segir, sá aðilinn, sem best ber skyn á þessa hluti? Það var af litlum skilningi mælt hjá hæstv. forseta, þegar hann kvað bæjarstjórnir og hreppsnefndir ekki hafa vit á að stjórna sínum málum. Hann veit þó, hvílíkt feiknavald er lagt í hendur þessara nefnda og stjórna; t. d. hjer í Reykjavík, þar sem fimtungur allra landsmanna býr, er það ekkert smáræði, valdið, sem þeim er gefið í þessum efnum.

Þessvegna þarf að hafa eftirlit með þeim.

Það verður þá að vera eitthvað bygt á viti og skilningi; það er ekki heldur nóg að segja: Þeir eru vitlausir og hafa á engu vit; það verður að rökstyðja dálítið, það sem sagt er. Hv. flm. þessa máls (MJ) hefi jeg svarað í flestu með þessum almennu ummælum. Hann sagði; að þessi till. sýndi ekkert afstöðu bæjarstjórnar í heild; um þetta má sjálfsagt deila, en mjer finst það koma skýrt fram, að bæjarstjórnin vill ekki missa þessi lög. Að því leyti hlýtur hún að telja þau gagnleg fyrir bæjarbúa.

Fyrir hana sjálfa.

Þetta er útúrsnúningur hjá hv.þm. Dala. (BJ). Þó jeg mismælti mig áðan og segði, að bæjarstjórnin byggi við þessi lög, þá eru það ekki stórvægileg rök fyrir neinu. Annars má það til sanns vegar færa, að vissu leyti, að bæjarstjórnin eigi við lögin að búa, af því að hún er fulltrúi allra bæjarbúa og á að ráða fram úr vandræðum þeirra í þessu efni. Ekki get jeg skilið, hversvegna þeir hv.þm., sem sjálfir eru bæjarmenn og hafa mjög mikil völd í bænum, skuli ekki geta látið ljós sitt skína á þeim rjetta vettvangi og fá meirihl. bæjarfulltrúa til að afnema lögin, eða þá fá þetta mál sett á oddinn við bæjarstjórnarkosningar. Annars er jeg smeykur um þessa hv.þm., sem tala svo digurbarkalega um þetta í þinginu, að það yrði minna úr þeim, ef gera ætti þetta að kosningaatriði í bænum; þeir myndu fljótlega renna og óttast að missa eitthvað úr atkvæðakvínni, ef kosningar í bænum ættu að snúast um það, hvort afnema ætti húsaleigulögin eða ekki. En hæstv. forseti (BSv) brendi sig óþægilega, þegar hann fór að hafa eftir Morgunblaðinu - það er þá búið að stela blaðabunkanum frá mjer, svo að jeg get ekki gert þá aths. við það, sem jeg þurfti að gera. - Hæstv. forseti las ummæli eins bæjarfulltrúans; en það vill nú svo einkennilega til, að hann gat ekki komist hjá að leiðrjetta þessa klausu í Morgunblaðinu, einum eða tveim dögum síðar. Það, sem hæstv. forseti vitnaði í, hefir því ekkert gildi, því leiðrjettingin, sem skrifuð er af bæjarfulltrúanum sjálfum, hlýtur að verða þyngri á metunum.

Hún var um alt annað.

Hún var ekki um alt annað; en þarna hefir hæstv. forseti brent sig á að fara of mikið eftir Morgunblaðinu. Jeg vildi algerlega ráða honum frá að trúa því í nokkru. Þá vil jeg víkja að því, sem hæstv. atvrh. (MG) talaði í þessu máli, þar sem hann vildi forsvara, að hann hefði ekki haft í frammi neitt gerræði, þegar hann synjaði um staðfestingu reglugerðarinnar. Það er nú svo, að þó hann vitni í þingtíðindin um einhverja till., sem hafi fallið í þinginu, viðvíkjandi einhverju ákvæði þessara laga, þá eru lögin svo rúmt orðuð, að það má fullkomlega skilja þau svo, að bæjarstjórninni sje heimilt að ákveða um, hvernig fara skuli með húsnæði í bænum. Jeg man, að þegar reglugerðin kom út, bar jeg þetta saman og fanst stjórnarráðið enga heimild hafa til að synja um staðfestingu hennar. Enda var það svo, að í bæjarstjórn Reykjavíkur átti sæti ágætur lögfræðingur, sem jeg álít, að sje eins fær um að fella rjettarúrskurð í þessu máli eins og hæstv. atvrh.

Þingmaðurinn hefir ekkert vit á að dæma um það.

Hæstv. atvrh. er ekki fær um að fella úrskurð um það, hvort hann sje góður lögfræðingur eða ekki. En að bæjarstjórnin fjekk ekki sína reglugerð samþykta, var ekki fyrir annað en það, að húseigendafjelag í bænum, Fasteignafjelagið, gekk eins og grenjandi Ijón út af þessu og lá í stjórnarráðinu og fjekk það til að snúa út úr þessari reglugerð, sem varð þess valdandi, að stjórnarráðið staðfesti hana ekki. Þetta var gerræði, að taka af bæjarstjórninni það vald, sem henni bar. Viðvíkjandi þessu frv., sem liggur fyrir, vil jeg segja það, að jeg tel flm. þess ekki hafa flutt fram neinar nauðsynlegar ástæður fyrir því, að rjett sje að afnema lögin, en jeg hefi bent á, að þau eru ákaflega stórt og mikilvægt atriði fyrir fátæka fjölskyldumenn, sem hafa nokkra vörn af þeim, þó jeg játi, að hv. andmælendur mínir hafi með rjettu fundið ýmsa ágalla á þeim. En þetta atriði er svo afar mikilvægt, að jeg efast um, að hv.þm. hafi nokkur skilyrði til að dæma um, hvernig fara mundi fyrir ýmsum fátæklingum í bænum, ef lögin yrðu afnumin, og hv.Þm. verða af engum óvilhöllum mönnum taldir færari að dæma um þetta en bæjarstjórn Reykjavíkur. Mjer þykir ótrúlegt, ef þeir hv.þm., sem búsettir eru hjer, hafa ekki undanfarna daga orðið varir við fjölskyldumenn, sem flýja verða húsnæði og eru að reyna að útvega sjer annað, en gengur herfilega illa, vegna þess að þeir hafa svo mörg börn, að enginn vill leigja þeim. Það, sem getur bjargað þessum mönnum, er helst það, að nota sjer húsaleigulögin og fá úrskurðað, að þeir megi sitja áfram í sínu húsnæði. Jeg skal gjarnan taka það fram, að megnið af þeim, sem þannig er ástatt fyrir, eru menn, sem hafa sæmilega atvinnu og hafa full ráð á að greiða húsaleigu fyrir sig. Það er heldur ekki af þeim ástæðum, að húsaeigendur vilji ekki hafa þá í húsum sínum, heldur blátt áfram vegna barnanna. Þetta vita menn að er rjett, sem jeg segi, og að þetta á sjer stað um allan heim, og að hvarvetna er gert mikið af því opinbera til þess að tryggja fátæklingum og barnafjölskyldum húsnæði. Hjer mun að líkindum, nú í augnablikinu, vera nægilegt húsnæði til; en ef hörgull verður á því, þá verða það einmitt þessir menn, sem verða að flýja út á götuna, en ekki einhleypu mennirnir. Þeir hv.þm., sem vilja afnema lögin, vilja stuðla að því, að svo fari sem jeg hefi nú lýst.

Tryggvi Þórhallsson Það eru nú 94 dagar síðan Alþingi kom saman. Nú er líka búið að afgreiða fjárlög hjeðan, og eru líkindi til, að þau verði samþ. í hv.Ed., án þess að þeim verði breytt. Eru þá fá mál eftir, og ætti ekki að þurfa að vera nema 2–3 dagar fram að þinglausnum. Ætti ekki að gera gyllingar til þess að lengja þingið frá því, sem það er nú orðið. Nú stendur svo á, að á dagskrá eru 2 mál, sem komin eru hjer til 2. umr., en hvorugt þeirra hefir fengið fulla meðferð í nefnd. Í fyrra málinu hefir aðeins komið nál. frá minnihl. nefndar, en í hinu málinu hefir ekkert nál. komið. Eru því engar líkur fyrir því, að þessi mál nái fram að ganga, og er því sjálfsagt að vera ekki að tefja tíma þingsins með þeim. Er og þetta mál að sjálfsögðu vel til þess fallið að vekja deilur, þar sem bæjarstjórn Reykjavíkur hefir t. d. mælt á móti því, að það yrði samþ., en það er vanalegt, að fara nokkuð að hennar ráðum í málum sem þessum. - Að öllu þessu athuguðu legg jeg til, að málinu verði vísað til stjórnarinnar.