Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Fyrir tveimur til þremur árum flutti ég á Alþingi tillögu um að unninn yrði samræmdur neyslustaðall um framfærslukostnað heimila eftir fjölskyldugerð sem yrði leiðbeinandi fyrir stjórnvöld og ýmsar ákvarðanir er lúta að fjárhæð bóta og styrkja velferðarkerfisins. Tilgangurinn með þessari tillögu var að gerður yrði samræmdur neyslustaðall sem stjórnvöld ættu að nota sem viðmiðunargrundvöll við ýmsar ákvarðanir sem tengdust rétti til bóta samkvæmt skatta- og almannatryggingalögum sem og fjárhagsaðstoð hjá sveitarfélögum. Ekki síður átti þessi neyslustaðall að vera grundvöllur greiðsluáætlunar og greiðslumats hjá lánastofnunum, þar með talið Lánasjóði íslenskra námsmanna, og við innheimtu vangoldinna opinberra gjalda, t.d. skattaskulda og meðlagsgreiðslna. Slíkur neyslustaðall er víða til, t.d. í Evrópu, og hefur þann tilgang sem ég hef hér lýst. Hér á landi tekur hið opinbera mið af a.m.k. fimm mismunandi framfærslugrunnum við ákvörðun bóta, lána, fjárhagsástæðna og styrkveitinga svo og við mat á greiðslugetu vegna fjárhagserfiðleika. Má þar nefna tryggingakerfið, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, Lánasjóð íslenskra námsmanns, Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, Íbúðalánasjóð og lánastofnanir. Að auki má nefna tekjutengdar bætur skattkerfisins. Allur gangur virðist vera á því að hve miklu leyti kannanir liggja að baki nauðsynlegum framfærslukostnaði hverrar fjölskyldugerðar. Mikilvægt er að gerður verði hér einn samræmdur neyslustaðall sem opinberir aðilar byggi á við ákvarðanir sem tengjast framfærslu og tekjum. Annars staðar á Norðurlöndum og reyndar víða í Evrópu hefur verið farin sú leið að þróa neyslustaðal sem framfærslukostnaður eftir fjölskyldugerð og stærð byggist á og er notaður við ýmsar stjórnvaldsákvarðanir. Alþingi gekk skemur en tillagan kvað á um sem ég og fleiri þingmenn Samfylkingarinnar fluttu. Ég hef leyft mér að leggja fyrir hæstv. forsrh. fyrirspurn um efni þessarar tillögu eins og hún var samþykkt frá Alþingi og ég spyr hæstv. ráðherra hvort gerð hafi verið könnun á notkun neysluviðmiðana í nágrannalöndum okkar við ákvarðanir er lúta að fjárhæðum bóta og styrkja í velferðarkerfinu, við mat á greiðslugetu við innheimtu vangoldinna opinberra gjalda og meðlagsgreiðslna og við ákvarðanatöku við lánveitingar úr opinberum sjóðum, svo sem lánasjóðum námsmanna og íbúðalánasjóðum í samræmi við þál. þar að lútandi sem samþykkt var á Alþingi 19. maí 2001. Hefur verið tekin ákvörðun um að samræma slíkar neysluviðmiðanir hér á landi, notkun þeirra eða aðferðir við gerð þeirra í samræmi við sömu þál.? Og loks spyr ég hvort hæstv. ráðherra telji rétt að lágmarksframfærslukostnaður eftir fjölskyldugerð verði skilgreindur og gerðar tillögur til úrbóta sem miði að því að enginn hafi sér til framfærslu tekjur undir skilgreindum framfærslumörkum.

Herra forseti. Vegna þessarar fyrstu fyrirspurnar vil ég nefna að í framhaldi af viðræðum ríkisstjórnarinnar við fulltrúa Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins vorið 2001 um forsendur kjarasamninga var m.a. ákveðið að fjmrh. mundi skipa nefnd með aðild Alþýðusambandsins, ráðuneytisins og Þjóðhagsstofnunar og hinn 3. ágúst það ár skipaði fjmrh. nefnd undir forustu Bolla Þórs Bollasonar skrifstofustjóra. Hlutverk hennar var að kanna kosti og galla þess að taka upp fjölþrepatekjuskatt hjá einstaklingum og einnig var nefndinni falið að kanna forsendur þess að vinna upplýsingar um viðmiðunarreglur fyrir mismunandi fjölskyldur sem nota má m.a. við útreikning á greiðslubyrði og félagslegum bótum og við mat á breytingum á skatt- og bótakerfi. Þar sem efni framangreindrar ályktunar og hlutverk ofangreindrar nefndar um fjölþrepaskatt og viðmiðunarneyslu skarast svo mjög var ekki talin nauðsyn á því að stofna sérstaka nefnd á vegum forsrn. um neyslustaðal. Nefndin um fjölþrepaskatt er að leggja lokahönd á vinnuna og er skýrsla hennar væntanleg á næstu mánuðum. Nefndinni er þannig ekki ætlað að gera beinar tillögur um hvernig slíkar reglur geta litið út, heldur kanna þörfina, kortleggja hvar slíkar viðmiðanir er helst að finna og skoða hvernig þessu er háttað í helstu nágrannalöndum okkar. Það er óumdeilt að víða er þörf á viðmiðunarreglum um hvað telja beri viðunandi neyslu eða lífskjör. Hér má einkum nefna Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, Lánasjóð íslenskra námsmanna, Íbúðalánasjóð, félagsþjónustu sveitarfélaga og ýmsar fjármálastofnanir sem veita einstaklingum lán og ráðgjöf. Dómstólar hafa einnig leitað eftir slíkum viðmiðunum, t.d. við úrskurði um meðlagsgreiðslur. Loks má nefna mikilvægi almennrar neytendafræðslu. Allir þessir aðilar hafa notað ákveðin en reyndar mismunandi viðmið. Um þau hefur ekki ríkt sátt og þessar stofnanir hafa því leitað eftir skýrari aðferðum. Enn fremur hefur iðulega verið kallað eftir mati á einhvers konar lágmarksframfærslu í opinberri umræðu eins og menn kannast við. En þótt eftirspurn eftir viðmiðunarreglum um mismunandi neyslu sé mikil er framboð til muna minna sem m.a. má rekja til þeirrar erfiðu skilgreiningarvandamála sem við er að fást og blasa við. Ljóst er að hægt er að setja fram áætlanir um lágmarksneyslu matvæla sem uppfyllir öll skilyrði manneldisráðs um sem lægstan kostnað. Það leysir þó ekki þennan vanda nema að litlu leyti því að bæði er það að í samfélagi okkar er viðunandi matarneysla langt umfram lágmarksþörf og eins er erfitt að beita sömu aðferð við mat á annarri neyslu. Neyslukannanir Hagstofunnar gefa hér takmarkaða leiðsögn enda til þeirra stofnað í allt öðrum tilgangi. Hagstofan mælir þannig meðalneyslu heimila sem hlýtur að taka fyrst og fremst mið af meðaltekjum þeirra en segir lítið um hvaða neysla megi teljast viðunandi og því enn minna um lágmarksneyslu. Samsetning neyslu í könnun Hagstofu er heldur ekki vísbending um samsetningu viðmiðunarneyslu þar sem aukinn kaupmáttur leiðir ekki til aukinna kaupa á öllum vörum heldur beinist kaupmáttarauki samhljóða auknum tekjum gjarnan að neyslu lúxusvara. Þá má geta þess að beinar neysluviðmiðanir eru ekki til staðar við ákvörðun námsaðstoðar annars staðar á Norðurlöndunum. Þar eins og hér á landi er aðstoðinni fyrst og fremst ætlað að tryggja fjárhagsgrundvöll námsmanna. Ef nauðsyn krefur þurfa þeir að ná endum saman með sjálfsaflafé. Í Danmörku, Finnlandi og Noregi eru t.d. grunnfjárhæðir óháðar verðlagi og mismunandi framfærslukostnaði í þeim löndum sem nám er stundað í. Í Svíþjóð eins og á Íslandi er námsaðstoðin á hinn bóginn háð framfærslukostnaði í hvoru námslandi fyrir sig. Í Danmörku og Finnlandi eru hámarksfjárhæðir ákveðnar í lögum án nokkurra viðmiðana. Í norskum lögum er markmið aðstoðarinnar að menntunin geti átt sér stað óháð búsetu, aldri, kyni, fjárhagslegum eða félagslegum aðstæðum. Menntmrn. ákveður á þessum grunni fjárhæðir sem veittar eru til framfærslu. Tekið er tillit til helstu kostnaðarþátta og þróunar verðlags. Um beinar neysluviðmiðanir er þó ekki að ræða. Í Svíþjóð taka grunnfjárhæðir árlegum breytingum í samráði við tilgreindar fjárhæðir í sænsku almannatryggingalögunum. Varðandi 2. spurningu er ástæða til að bíða eftir niðurstöðu nefndarinnar sem ég áðan gat um áður en ákvörðun er tekin um samræmingu á neysluviðmiðunum. Vafalaust kann slík samræming að auðvelda þeim starf sem útdeila fé á félagslegum grundvelli en jafnljóst er að slíkar viðmiðanir gefa aldrei einhlíta niðurstöðu. Varðandi 3. spurninguna hef ég farið yfir nokkra þá agnúa sem við blasa þegar skilgreina á lágmarksframfærslukostnað. Jafnvel þótt sæmileg sátt takist um slíka skilgreiningu er það þrautin þyngri að tryggja að enginn hafi sér til framfærslu tekjur undir skilgreindum mörkum. Hverjum er ætlað að tryggja slíkt? Ef atvinnulífinu er ætlað það er það á verksviði aðila vinnumarkaðarins við ákvörðun á lágmarkslaunum. Sé hinu opinbera ætlað að tryggja þær tekjur hvílir framfærsluskyldan á herðum sveitarfélaga samkvæmt lögum um félagslega þjónustu sveitarfélaga. Það er því eðlilegt með tilliti til frjáls ákvörðunarréttar sveitarfélaganna að frumkvæði að skilgreiningu á lágmarksframfærslukostnaði eftir fjölskyldustærð komi frá þeim. Það er hins vegar mín skoðun að það skipti miklu að fjárhagslegur stuðningur hins opinbera við fjölskyldur og einstaklinga hafi það að meginmarkmiði að aðstoða viðkomandi til sjálfshjálpar vegna tímabundinna erfiðleika og óvæntra áfalla.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að hreyfa þessu máli og vekja athygli á mikilvægi þeirrar umræðu sem hér á sér stað. Það er á hinn bóginn ástæða til að taka undir með hæstv. forsrh. að vissulega er erfitt að setja fastákveðin og niðurnjörvuð viðmið í þessum efnum, og tæpast er það á færi embættismannanefndar að segja fólki fyrir um lágmark þess sem almenningur geti komist af með í lífi sínu. Það vekur hins vegar athygli og rifjar upp, herra forseti, að hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur ítrekað sagt almenningi frá því að hægt sé að lifa á lágmarksbótum, 70 þús. kr., og heil fjölskylda þar undir. Þar er helsti efnahagsráðgjafi hæstv. forsrh. að verki þannig að kannski getur hæstv. forsrh. farið í smiðju til hans í þessum efnum.

Herra forseti. Hv. þm. fór með rangt mál. Ég sagði ekki 70 þús. kall. Ég var spurður að því hvort ég gæti lifað af 90 þús. kr. Eftir smáumhugsun taldi ég mig geta það en það er ekkert létt, það sagði ég aldrei. Í mig hafa hringt þrír aðilar síðan þetta gerðist sem eru með 90 þús. kr. og þaðan af lægra og segjast lifa góðu lífi af því. Einn er bóndi sem sagðist ekki hafa vanist þeirri eyðslu sem gengur hérna í bænum. Hann býr reyndar í bænum núna, er kominn á eftirlaun og telur sig geta lagt fyrir af þeim tekjum í hverjum mánuði. Kaupir reyndar ekki pitsu. Svo hafa hringt í mig þrír aðilar sem segjast vera fátækir. Einn er raunverulega fátækur að mínu mati, það er forsjárfaðir sem á þrjú börn sem hann þarf að borga meðlag með og er á atvinnuleysisbótum. Hann er með 35 þús. kr. til að lifa af á mánuði.

Herra forseti. Ég get ekki orða bundist þegar hv. þm. Pétur H. Blöndal kemur í ræðustól Alþingis, ætlar að tala um fátækt og telur að fólk geti lifað á 70 þús., eins og hann talaði um þá, en eftir nánari athugun var hann kominn upp í 90 þús. Eins og hann fjallar hér um þetta er hann sjálfum sér og Sjálfstfl. til stórskammar. Af tillitssemi við hv. þingmann, vegna þess að hann er búinn með ræðutíma sinn núna, ætla ég ekki að rifja upp orð hans þegar hann fjallaði um aldraða, öryrkja og fátækt fólk og kenndi óreglu um erfiðleika þeirra, ekki því að launin væru of lág.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en verð að segja eins og er að mér finnst mjög sérkennilegt að blanda því verkefni sem tillagan gerði ráð fyrir, um neyslustaðal, inn í störf nefndar sem á að kanna kosti og galla þess að taka upp fjölþrepaskatt. Því er blandað í verkefni hennar að skoða þetta verkefni um neyslustaðal, kanna notkun á neysluviðmiðunum í nágrannalöndum og leggja mat á það hvort ástæða sé til að samræma slík neysluviðmið hér á landi, notkun þeirra og aðferð við gerð þeirra. Mér finnst sérkennilegt að blanda þessu saman og vona að þetta mikilvæga verkefni verði ekki hornreka í starfi nefndarinnar. Ég verð að treysta hæstv. ráðherra til þess að þannig verði staðið að máli að uppfyllt verði það verkefni sem Alþingi fól framkvæmdarvaldinu. Það eru mjög margir aðilar sem kalla eftir því að þessi neyslustaðall verði gerður, ýmsir sem m.a. vinna að bóta- og styrkjamálum í velferðarkerfinu. Það hefur komið fram að það vantar 40 þús. kr. upp á að greiðslur bótakerfisins samsvari því lágmarksframfærsluviðmiði sem félmrn. hefur gefið út vegna félagsþjónustulaganna. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Má búast við því að sú úttekt sem hér á að gera samkvæmt þessari tillögu liggi fyrir áður en þing kemur saman? Ég lýsi líka óánægju minni með svör ráðherrans við 3. fyrirspurninni, um það að skilgreina lágmarksframfærslukostnað eftir fjölskyldugerð, sem er mjög mikilvægt til þess að hægt sé að fara í það verkefni að skilgreina umfang fátæktar hér á landi. Margir aðilar telja það mjög brýnt og mér hefur skilist að ríkisstjórnin sé að kortleggja umfangið en til þess að það sé gert með skynsamlegum hætti þarf að skilgreina lágmarksframfærslukostnað og það er auðvitað hægt að gera í samráði við sveitarfélögin. Það eru fyrst og fremst þau og ríkisvaldið sem þurfa að nota slíka neysluviðmiðun.

Herra forseti. Ég nefndi það sérstaklega varðandi svar mitt við 3. lið að ég teldi að sá þáttur ætti í rauninni heima hjá sveitarfélögunum og ætti ekki að þurfa að koma neinum á óvart, síst hæstv. fyrrv. félmrh., að þetta hefur verið verkefni sveitarfélaganna, þessi þáttur mannlífsins frá gamalli tíð, frá upphafi hreppaskipunar í landinu, allt frá því að landnámsmenn komu hingað hefur þessi þátturinn verið settur á herðar sveitarfélaganna í landinu. Það ætti ekki að þurfa að koma mönnum neitt á óvart, sú langa reynsla sem er á því. Að öðru leyti varðandi umræðuna, við höfum sjálfsagt öll lent í því sem lengi höfum verið í stjórnmálum að þegar innhringingaþættir, eins og Þjóðarsál og hvað þeir hétu allir saman, voru upp á sitt besta var gjarnan hringt inn og við spurð að því hvort við gætum lifað af þessum og hinum upphæðunum. Auðvitað verður manni svo sem fátt um svör og maður veltir því fyrir sér. Í einum slíkum þætti áttaði ég mig reyndar á því að sennilega hefði ég ásamt móður minni lifað af slíkum tekjum í eina tíð, eða slíkum upphæðum. En það hefur sjálfsagt ekkert verið létt, ég á ekki von á því. Og fyrir okkur sem höfum vanist öðru er það örugglega mjög erfitt. Það er þó fagnaðarefni að kaupmáttur bóta, atvinnuleysisbóta til að mynda, hefur vaxið um 13% á undanförnum árum. Kaupmáttur slíkra bóta hefur aldrei verið hærri þannig að í tíð annarra hefur verið enn þá erfiðara að lifa af slíkum bótum en er þó núna. Þetta er reyndar dæmigerð umræða sem kemur alltaf upp fyrir kosningar, þá eru menn spurðir slíkra spurninga. Þó á ég ekki von á því að neinn stjórnmálaflokkur ætli að lofa því að tvöfalda slíkar bætur sem sjálfsagt yrði að gera til þess að menn gætu lifað sæmilegu lífi af bótum. Þá yrðu þær komnar upp fyrir lægstu laun þannig að þetta er þessi venjulega yfirborðspólitík sem kemur fyrir kosningar. Kannski er mönnum vorkunn að fara í það farið, þetta er tiltölulega einfalt og ekki létt við að eiga.

Herra forseti. Á þessu kjörtímabili hefur mikið verið rætt um flutning fjarvinnsluverkefna til landsbyggðarinnar í samræmi við byggðaáætlun sem á að hafa verið í gildi á þessu kjörtímabili. Það má eiginlega segja að þessi hugmynd um flutning hafi átt að vera ein aðalskrautfjöður ríkisstjórnarflokkanna í byggðamálum þessara ára. Í upphafi kjörtímabilsins sem nú er senn á enda voru opnaðar fjölmargar stöðvar úti um allt land þar sem miklar væntingar voru vegna stefnu stjórnvalda og vegna starfa fyrirtækja sem fóru um landsbyggðina og stofnuðu útibú, settu upp fjarvinnslustöðvar sem treystu á og vildu fá verkefni sem þeim var lofað og gefið undir fótinn með, m.a. vegna þess að oddvitar ríkisstjórnarflokkanna höfðu fögur orð um þessa nýju byggðastefnu, þessi nýju tækifæri landsbyggðarinnar, sem átti að verða til þess að skapa störf. Tilvitnun í orð hæstv. utanrrh., Halldórs Ásgrímssonar, formanns Framsfl., úr Ríkisútvarpinu frá 15. ágúst 1999 sem hann viðhafði við opnun starfsstöðvar Íslenskrar miðlunar á Stöðvarfirði segir það sem segja þarf, og ætla ég að fá að lesa þessa tilvitnun upp, með leyfi forseta: ,,... og ég tel sjálfsagt að ríkið kaupi þjónustu af þessum aðilum, af þessum einkaaðilum sem sýna þetta frumkvæði og hrinda þessu af stað. Það eru miklir möguleikar á því sviði að ríkisstofnanir geti keypt þjónustu, fækkað störfum t.d. á Reykjavíkursvæðinu og fjölgað úti á landi með þessum hætti.`` Hæstv. forsrh. sagði skömmu seinna í viðtal við Dag, með leyfi forseta, ,,... að þarna væru á ferðinni ný hugsun og ný vinnubrögð sem ættu að gagnast landsbyggðinni til sóknarfæra í atvinnu- og byggðamálum, þarna sé því um að ræða virka byggðastefnu.`` Í framhaldi af þessu vildi ég leggja fyrir hæstv. utanrrh., sem talaði svo fallega um þetta verkefni, eftirfarandi fyrirspurn: Hvaða fjarvinnsluverkefni og hversu mörg störf á vegum ráðuneytisins og stofnana og fyrirtækja sem heyra undir ráðuneytið voru flutt út á land árið 2002, sundurliðað eftir stöðum sem verkefnin og störfin voru flutt til? Enn fremur er óskað eftir skilgreiningu á umræddum störfum. Herra forseti. Vegna hinna ágætu tilvitnana sem ég las bíð ég spenntur eftir að vita hve mikið hefur gerst á vegum utanrrh.

Herra forseti. Þegar ég sem utanrrh. og formaður Framsfl. talaði með þessum hætti var ég að tala um þá möguleika sem eru í tækninni. Þeir eru miklir og sem betur fer hefur ýmislegt gerst á þessu sviði. Ég hef t.d. komið í heimabyggð hv. þm. á Siglufirði þar sem eru heilmikil fjarvinnsluverkefni í sambandi við bankastarfsemi, og víða hefur margt gerst í þessum efnum í landinu. Þetta hefur átt sér stað í sambandi við Símann og fleiri fyrirtæki. Hv. þm. fellur í þá gryfju að tala sérstaklega um utanrrn. og utanríkisþjónustuna  Til að svara þessu beint voru engin störf eða fjarvinnsluverkefni á vegum utanrrn. flutt út á land á árinu 2002. Ráðuneytið vann hins vegar að athugun á því hvort til greina gæti komið að færa hluta af starfsemi þýðingamiðstöðvar utanrrn. út á land eða þá að gefa fólki úti á landi færi á því að vinna þýðingaverkefni á vegum ráðuneytisins. Á árinu 2001 var Iðntæknistofnun fengin til að gera á því könnun hvort vænlegt væri að færa þýðingavinnu út á land. Niðurstaða skýrslunnar var á þá leið að það kæmi vel til greina að fá einstaklinga úti á landi til að vinna að þýðingaverkefnum en forsenda þess væri sú að þýðingamiðstöðin tæki upp notkun á svokölluðu þýðingaminni, hugbúnaði sem stuðlar að samræmdum og vönduðum þýðingum. Þýðingamiðstöðin hefur undanfarið unnið að uppbyggingu gagnagrunns fyrir þýðingaminni og það er vonast til að sú vinna muni í framtíðinni geta leitt til þess að hægt verði að gefa fólki alls staðar í landinu tækifæri til þess að vinna að þessum störfum. Önnur starfsemi sem utanrrn. ber ábyrgð á og er nokkuð mikil er Ratsjárstofnun. Af um 80 starfsmönnum stofnunarinnar vinna einungis níu á skrifstofu hennar í Reykjavík en hinir eru staðsettir í grennd við ratsjárstöðvarnar fjórar sem stofnunin rekur í landsfjórðungunum fjórum auk hugbúnaðarstöðvar og birgðastöðvar á Miðnesheiði. Verkefni skrifstofunnar í Reykjavík felast í fjármálastjórn, gæðastjórn, þjálfun og samningsgerð, miklum og stöðugum samskiptum við erlenda aðila, við ráðuneyti og stofnanir sem ekki hefur verið talið mögulegt að framkvæma fyrir utan höfuðborgarsvæðið. Ekki eru því taldir frekari möguleikar á flutningi fjarvinnsluverkefna á vegum þessarar stofnunar en langstærsti hluti hennar starfar utan höfuðborgarsvæðisins. Ég bið hv. þingmann um að skilja að þessi orð mín voru almenns eðlis sem ég tek að sjálfsögðu ekki til baka því að ég tel að það hafi verið rétt. Ég mælti þau sem áhugamaður um það að dreifa slíkum störfum sem mest um landið og ég harma það að hv. þm. er að reyna að gera mér og öðrum upp skoðanir í þeim efnum sem hann ætti betur að láta ógert ef hann hefur áhuga á að skila einhverjum árangri í þessu áhugamáli sínu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristjáni Möller fyrir að koma með þessa fyrirspurn og vekja athygli á þessum málum. Fyrir fjórum árum töluðu frambjóðendur, sérstaklega hæstv. ríkisstjórnar, um möguleika í fjarvinnslu, einkum og sér í lagi vegna þess að staða landsbyggðarinnar var mjög slæm þar sem kvótakerfið hafði leikið ýmsar byggðir grátt. Það var rokið upp til handa og fóta og stofnaðar alls konar fjarvinnslustöðvar með pompi og prakt en því miður hefur það allt saman hrunið vegna þess að sá þáttur sem átti að vega hvað þyngst í starfseminni, þ.e. að störf yrðu færð frá hinu opinbera til þessara staða, gekk ekki eftir. Ríkisstjórnin er búin að hafa tækifæri í fjögur ár til þess að vinna að þessum málum en það hefur ekkert verið gert. Það verða bara aðrir að veita landsbyggðinni tækifæri í þessu efni eftir næstu kosningar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristjáni L. Möller fyrir að hreyfa þessu máli. Hann hefur gert það rækilega aftur og aftur og hlýtt ráðherrum ríkisstjórnarinnar yfir hverjum af öðrum. Niðurstaðan er alveg skýr. Orð og efndir fara ekki saman. Það hefur ekki verið staðið við gefin fyrirheit eða loforð. Ég held að það sé alveg ástæðulaust fyrir formann Framsfl. að fyrtast við og setja hér á skammarræðu gagnvart fyrirspyrjanda. Það efast enginn um að hæstv. ráðherra og formaður Framsfl. hefur viljann í för með sér en niðurstaða mála er engu að síður sú að ríkisstjórninni hefur ekki tekist að standa við gefin fyrirheit. Það er ekki stjórnarandstöðunni að kenna, og vafamálin sem eftir standa eru einfaldlega þessi. Það voru gefin loforð í sumum tilfellum, skapaðar vonir og væntingar. Niðurstaðan er sú að þetta er í rjúkandi rúst. Því hefur ekki verið skilað af hálfu ríkisstjórnarinnar sem lofað var. Það getur ekki verið stjórnarandstöðunni að kenna, herra forseti. Eða hvað?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Kristjáni L. Möller fyrir fyrirspurnir sem hann hefur lagt fyrir hvern ráðherrann á fætur öðrum og dregið það fram að það hafi óskaplega lítið gerst í þessum efnum. Það hefur hins vegar verið dálítið fróðlegt að hlýða á hæstv. oddvita ríkisstjórnarinnar í dag og í gær þar sem þeir eru að vanda um við fólk á einn eða annan hátt, vanda um við þingheim og vanda um við einstaka þingmenn því að þeir gera ekki annað en að halda vel á sínum verkefnum og sinna sínum störfum, og m.a. benda á hverju menn lofuðu í upphafi kjörtímabils og hvernig menn fóru yfir þá umræðu. Það er alveg rétt sem fram kom hjá hæstv. utanrrh. að þeir möguleikar sem tæknin býður upp á í fjarvinnslu hafa ekki verið nýttir. Það er akkúrat það, virðulegi forseti, sem hv. þm. dregur hér fram. Það hafa verið mikil tækifæri en núverandi ríkisstjórn hefur ekki nýtt þau og það er alveg fráleitt, virðulegi forseti, að af þeim sökum skuli vera vandað um við einstaka þingmenn. Menn eiga frekar að bera ábyrgð á eigin orðum.

Herra forseti. Þar sem hér er verið að ræða um flutning starfa út á land hefðum við kannski gjarnan viljað sjá þau fleiri en ýmislegt hefur samt verið gert og ég held að hv. þingmenn viti það ósköp vel þó að þeir tali hér eins og ekkert hafi verið gert. Aðeins af því að ég er hér með svar samgrh. til hv. þingmanns, kemur í ljóst að töluvert mörg störf hafa verið flutt frá samgrn. og út á land. Ég ætla að telja upp það sem ég er með fyrir framan mig. Fastir starfsmenn Vegagerðarinnar eru 352, þar af eru 220 starfandi á landsbyggðinni. 

Herra forseti. Það er eiginlega með ólíkindum hvað það er orðið algengt á hinu háa Alþingi að hv. þm. virðast ekki skilja það sem um er verið að tala. Hér er verið að ræða um fjarvinnsluverkefni og hvort einhver störf hafi verið flutt til að sinna þeim. Það er því miður þannig í svörum ráðuneyta að engin slík störf voru flutt á síðasta ári, engin. Hins vegar minnir mig að það hafi verið eitt eða eitt og hálft starf eitthvert árið sem flutt var. Það ber auðvitað að þakka þótt lítið sé. Spurningin sem stendur þó eftir í þessu máli --- það hefur nefnilega hvað eftir annað komið fram að hæstv. ráðherrar eru fullir áhuga og átta sig algerlega á því að hér er um nýja tækni að ræða sem skapar ýmsa möguleika --- er: Hvernig stendur á því að ekkert gerist þrátt fyrir þennan mikla áhuga hæstv. ráðherra? Við þeirri spurningu verður að fást svar.

Herra forseti. Fyrir það fyrsta þakka ég þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir þessa umræðu, þeim þingmönnum sem lögðu orð í belg og hæstv. ráðherra fyrir svör þótt ég verði að segja alveg eins og er að hvorki komu þau mér á óvart né glöddu mig, að hæstv. ráðherra kæmi hér og segði okkur eins og allir aðrir ráðherrar: Því miður, engin störf. Ég skil ekki alveg hvað hæstv. ráðherra varð fúll á móti, ef svo má að orði komast, yfir því að ég vogaði mér að vitna í þau orð sem hann viðhafði í Ríkisútvarpinu um þær vonir og væntingar sem ráðherrar og aðrir gáfu landsbyggðarfólki á sínum tíma. Það fór af stað og stofnaði þessar fjarvinnslustöðvar. Hvar eru þær í dag? Ætli þær séu ekki allar með tölu búnar að ganga frá sér, orðnar gjaldþrota og skilja eftir sig skuldir og fólk í miklum erfiðleikum, fólk sem lét glepjast, m.a. vegna orða hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh.? Sannarlega vega orð forsvarsmanna ríkisstjórnarinnar þungt og fólk tekur eftir þeim. Það er alveg hárrétt sem hæstv. ráðherra sagði, þetta hefur tekist vel á nokkrum stöðum. Hann nefndi Kaupþing og Siglufjörð og það er hárrétt. Það sýnir að þetta er hægt. En hvers vegna er það bara hægt hjá einkaaðilum og einkafyrirtækjum úti í bæ? Af hverju getur ríkisstjórnin ekkert gert? Er það þannig, herra forseti, að ráðherrar eru svo uppteknir við önnur verkefni að þetta er einhvers konar olnbogabarn? Segja forsvarsmenn ráðuneytanna við ráðherrana: Látið ykkur ekki detta í hug að þetta sé hægt, og þar með leggja menn niður skottið og gefast upp? Er þetta svoleiðis, herra forseti? Það kom hér fram að ég hef spurt alla ráðherrana öll þessi ár þessa kjörtímabils og svörin eru jafndapurleg og ég hef vitnað í. Herra forseti. Þetta tækifæri er til í atvinnusköpun landsbyggðarinnar en það hefur ekki verið notað af hæstv. ríkisstjórn.

Herra forseti. Hv. þm. verður að þola þegar hann talar hér, að mínu mati með ósanngjörnum hætti, að honum sé svarað. Ég spyr hann á móti: Hvað flutti flokkurinn hans, Alþýðuflokkurinn, út á land árin 1991--1995?  Ég hef engu lofað. Ég hef hins vegar lýst yfir áhuga mínum í þessu máli eins og margur annar og sé að það eru mjög margir sem vinna vel að þessu. Auðvitað má gera betur. En menn mega heldur ekki gera sér of miklar væntingar og það er náttúrlega alveg ljóst að þegar Íslensk miðlun var stofnuð var það ekki á traustum grunni, á traustum fótum. Það er alveg ljóst. En það vorum ekki við, ráðherrar ríkisstjórnarinnar, sem stóðum að stofnun þess fyrirtækis. 

Herra forseti. Ég ætla rétt að vona að næsti ráðherra sem ég er að spyrja sömu spurninga hafi farið betur fram úr í morgun en sá sem var hér áðan. Ég hef lagt sambærilega fyrirspurn fyrir iðnrh. sem er þá síðasta fyrirspurn sem ég legg fram til ráðherra í þessari ríkisstjórn Íslands og vona ég að ég þurfi ekki að leggja aftur fram fyrirspurn til þessara annars ágætu ráðherra.  Ég ætla aðeins að grípa niður í þau svör sem ég hef fengið skrifleg út af þessari sömu fyrirspurn, með leyfi forseta. Forsrh. svarar: ,,Engin störf á vegum ráðuneytis eða undirstofnana þess voru flutt út á land árið 2002.`` Viðskrh. svarar: ,,Engin störf á vegum ráðuneytisins eða stofnana þess voru flutt út á land árið 2002.`` Dómsmrh. svarar: ,,Því er til að svara að árið 2002 var ekki um slíkan flutning að ræða á vegum ráðuneytisins eða stofnana og fyrirtækja sem undir það heyra.`` Umhvrh. svarar: ,,Því er til að svara að engin fjarvinnsluverkefni eða störf voru flutt út á land á vegum ráðuneytis og stofnana þess árið 2002.`` Menntmrh. svarar: ,,Engin fjarvinnsluverkefni eða störf á vegum ráðuneytis voru flutt út á land á árinu 2002.`` Fjmrh. svarar: ,,Engin fjarvinnsluverkefni voru flutt út á land árið 2002 á vegum ráðuneytisins eða stofnana og fyrirtækja þess.`` Samgrh.: ,,Engin voru flutt fjarvinnsluverkefni á vegum undirstofnana þess út á land 2002.`` Félmrh. hefur svarað en það var ófullkomið og var sent til baka vegna þess að hann svaraði ekki spurningunni. Sjútvrh. hefur ekki svarað enn. Við höfum hlustað á munnlegt svar hæstv. utanrrh. Og nú er komið að því að leggja þessa sömu fyrirspurn fyrir hæstv. iðnrh., ráðherra byggðamála. Ég veit ekki, herra forseti, hvort ég ætti að voga mér að vitna í ein ummæli þess hæstv. ráðherra sem viðhöfð voru þegar fjarvinnslumiðstöð var opnuð í Ólafsfirði. Ég er hálfhræddur við að gera það en ég ætla samt að láta mig hafa það. Hæstv. iðnrh. sagði í lok þessa fundar aðspurð um fjarvinnsluverkefni: ,,Fyrir lok þessa mánaðar trúi ég því að það verði eitthvað að frétta um fjarvinnsluverkefni.`` 
            

... búin að svara því máli.

Þetta var í febrúar 2000  Hvaða fjarvinnsluverkefni og hversu mörg störf á vegum ráðuneytisins og stofnana og fyrirtækja sem heyra undir ráðuneytið voru flutt út á land árið 2002, sundurliðað eftir stöðum sem verkefnin og störfin voru flutt til? Enn fremur er óskað eftir skilgreiningu á umræddum störfum.

Hæstv. forseti. Samkvæmt lögum um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar sem samþykkt voru á 127. löggjafarþingi, í maí 2002, fékk Orkustofnun það nýja hlutverk að annast nánast alla framkvæmd laganna. Um er að ræða eitt starf á stjórnsýslusviði og var ákveðið að starfsmaðurinn yrði staðsettur á Akureyri. Starfið var auglýst sl. sumar og bárust á fimmta tug umsókna. Fyrir valinu varð heimamaður og hefur hann hafið störf. Áætlað er að færa til Akureyrar að hluta eða öllu leyti þau önnur stjórnsýsluverkefni Orkustofnunar sem tengjast sérstaklega landsbyggðinni. Hér er t.d. um að ræða svokallað jarðhitaleitarátak, orkusparnaðarmál, smávirkjanir o.fl. Því má búast við að stjórnsýsluútibúin muni fljótlega vaxa í nánustu framtíð og þess má geta að á rannsóknasviði Orkustofnunar voru starfandi þrír einstaklingar fyrir þessa viðbót. Nýsköpunarmiðstöð á Akureyri sem er hluti af nýsköpunarmiðstöð Impru á vegum Iðntæknistofnunar var stofnsett í desember 2002. Gengið var frá ráðningu þriggja starfsmanna sem allir eru sérfræðingar á sínu sviði. Um 80 manns sóttu um eitt eða fleiri af þessum þremur störfum og sýnir það að mikill áhugi er á að starfa á Akureyri ef í boði er áhugavert og krefjandi starf. Tveir starfsmannanna voru búsettir í Reykjavík. Áætlað er að tveir nýir starfsmenn verði ráðnir til Nýsköpunarmiðstöðvarinnar á Akureyri á þessu ári. Á undanförnum aldarfjórðungi hefur verið unnið að uppbyggingu Rafmagnsveitna ríkisins á landsbyggðinni með flutningi verkefna til rekstrarumdæma. Nú vinna starfsmenn Rariks meira og minna við tölvukerfi sem samtengd eru á landsvísu þannig að saman fer vinna, miðlægt upplýsingakerfi fyrirtækisins og styrking hins samtengda nets. Stöðug hreyfing er á vinnslu verkefna í fjarvinnslu en leitast er við að efla fjarvinnslu í öllum landshlutum. Störfin felast m.a. í vinnu við sölukerfi, bókhaldskerfi, fjárhags- og verkáætlanakerfi, viðamikil tæknikerfi, landsupplýsingakerfi, ýmis stýrikerfi o.s.frv. Þróun í starfsmannafjölda fyrirtækisins hefur verið sú, eins og í svo mörgum öðrum fyrirtækjum, að störfum hefur fækkað verulega á undanförnum árum þrátt fyrir aukin umsvif. Árið 1983 voru til að mynda 368 starfsmenn hjá Rarik en eru í dag um 215. Fækkunin er því um 42%. Aftur á móti hefur aukin áhersla verið á starfsemi á landsbyggðinni. Það sést best á því að árið 1983 voru 56% starfsmanna á landsbyggðinni en eru í dag um 75%. Fækkun hefur því hlutfallslega verið mest í Reykjavík. Í sambandi við þá fyrirspurn sem hv. þm. bætti við í lok máls síns og varðar Ólafsfjörð er þetta rétt eftir haft hjá hv. þingmanni, ég lét þessi orð falla í lok fundarins og það sem ég þá hafði í huga var verkefni sem tengist dómsmrn. og var ekki um það að ræða að ég hefði forsvar í málinu. Þar við situr.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra iðnaðarmála og byggðamála tók það fram áðan að fólk hefði mikinn áhuga á að starfa á Akureyri ef störf væru í boði. Þetta er alveg rétt. En þetta gildir um alla landsbyggðina. Væru t.d. ný störf í boði á Ísafirði eða Bolungarvík þá mundi fólk sækja um þau störf. Ég vil benda á það við þessa umræðu. Hins vegar er ljóst að störf í sambandi við fjarvinnslu hafa ekki komist á legg. Ég tel það vera af þeirri ástæðu einfaldlega, herra forseti, að ekki hefur verið nógu mikill raunverulegur áhugi fyrir því í stjórnsýslunni hér á þessu svæði.

Hæstv. forseti. Það verður að segjast eins og er að það er ömurleg niðurstaða eftir fjögur ár að þau loforð, þær hugmyndir og góðu óskir sem menn höfðu fyrir síðustu kosningar skuli hafa brugðist svo gjörsamlega sem raun ber vitni. Ég verð að viðurkenna að ég er einn af þeim sem telja að það sé að hluta til vegna þess að það er svo mikil tregða í hinu opinbera kerfi. Menn vilja ekki horfast í augu við að hægt sé að vinna svona verkefni annars staðar en innan þeirra stofnana sem fyrir hendi eru, hvar sem þær nú eru. Það er kannski dálítið mikið vandamál sem þarf að taka á. Mér finnst engin ástæða til að gefast upp við þetta. Það eru alveg möguleikar fyrir hendi. En það er auðvitað dapurlegt að menn skuli hafa eytt öllum þessum tíma og að það skuli hafa kostað svo óskaplega mikið það fólk sem trúði að til yrðu störf og stofnaði fyrirtæki til að vinna að þessum verkefnum.

Herra forseti. Mér heyrðist hæstv. byggðamálaráðherra svara því þannig til að eitt starf hafi farið frá hennar ráðuneyti út á land og að 80 manns hefðu sótt um það. Ekki er að undra að eftirspurn sé eftir störfum þegar um jafnfá er að ræða og raun ber vitni. Mig langar í fullri auðmýkt að spyrja hæstv. ráðherra byggðamála hvort hún sé ánægð með árangurinn af flutningi fjarvinnsluverkefna á þessu kjörtímabili. Er hún ánægð með árangur ríkisstjórnarinnar af því að skapa ný sóknarfæri á landsbyggðinni hvað varðar störf hjá hinu opinbera? Mig langar í fyllstu einlægni að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún sé full ánægju með þennan árangur.

Herra forseti. Hér er spurt um fjarvinnslustörf og flutning þeirra út á land eða tilkomu þeirra úti á landi. Að sama skapi væri áhugavert, herra forseti, að vita hversu mörg störf sem áður voru unnin úti á landi hafa á um það bil einum eða einum og hálfum áratug flust til höfuðborgarinnar einmitt vegna hinnar nýju tækni. Hin nýja tækni hefur gert það kleift að störf og stofnanir dragist saman og einatt hefur það verið svo að allt hefur endað suður í Reykjavík. En þegar kemur að ríkinu og því að ýta hlutum í hina áttina þá eru svörin alltaf keimlík. Það vantar alltaf aðeins meiri tækni, aðeins lengri ljósleiðara, aðeins betra samband. Alltaf vantar, herra forseti, aðeins meira eitthvað, en bara þegar það fer í þá áttina. Herra forseti. Það sem mér finnst einna athyglisverðast í allri þessari umræðu er að þegar um einkaaðila er að ræða, þegar samkeppni er á ferðinni og krafa um hagkvæmni, þá virðist sambandið virka í báðar áttir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kristjáni L. Möller fyrir að koma fram með þær upplýsingar sem hann setti fram hér áðan og þær spurningar sem hann hefur lagt fyrir. Hins vegar er þessi umræða að minni hyggju dálítið sorgleg. Auðvitað er það sorglegt að við skulum þurfa að fara yfir það hvað þessir ráðherrar hafa gert í að færa störf út á land. Af hverju þarf að færa störf út á land? Það er vegna þess að þessar byggðir sem áður urðu til og voru sjálfbærar og sjálfbærar að skapa sér störf hafa ekki sömu tækifæri til þess nú og áður. Þess vegna er farið í það núna að kanna möguleikana á að færa störf út á landsbyggðina. Í eðli sínu er umræðan dálítið sorgleg því að þetta er sú staðreynd sem blasir við, sú staðreynd sem hv. þm. Kristján L. Möller hefur einmitt dregið fram í þessari umræðu. En ég vil þó í mikilli auðmýkt leiðrétta hæstv. byggðamálaráðherra í þessari umræðu. Hv. þm. Kristján L. Möller spurði um fjarvinnslustörf og það starf sem hæstv. viðskrh. sagði að væri flutt út á land snerist um allt annað.

Virðulegi forseti. Tölurnar tala sínu máli þannig að út af fyrir sig þarf ekkert að tala um það hvort menn hafi staðið sig í því eða hvort það hafi gengið eftir að flytja þessi verkefni út á land með þeim hætti sem hér er verið að spyrja um. Hins vegar vil ég vekja athygli á því sem mér finnst hafa legið í þagnargildi í þessari umræðu. Það er sú staðreynd að það fer fram gríðarlega mikil fjarvinnsla jafnt á sviði einkafyrirtækja og opinberra fyrirtækja. Það er auðvitað þannig að opinberar stofnanir eins og Vegagerðin og fleiri stofnanir sem starfa út um allt land vinna að miðlægum verkefnum á grundvelli fjarvinnsluþekkingarinnar. Mér finnst að þessi umræða sé dálítið misvísandi og röng að því leyti að menn eru að gera því skóna að engin slík starfsemi eigi sér stað á vegum hins opinbera. Það er rangt. Það fer fram margs konar fjarvinnsla þó að hún hafi ekki haft þann aðdraganda sem hér er verið að spyrjast fyrir um. Engu að síður fer fram fjarvinnsla á vegum opinberra stofnana og fyrirtækja og banka og fjármálastofnana, allra mögulegra aðila sem eru að láta vinna fyrir sig og nýta þessa möguleika. Það er alveg ljóst að ef þessi tækni hefði ekki verið til staðar og þessi fyrirtæki og stofnanir ekki nýtt hana hefði hættan verið sú að dregið hefði úr slíkri starfsemi úti á landsbyggðinni. 
            

Herra forseti. Hv. þingmenn grípa til sérkennilegra varnarbragða. Nú kemur hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson og ræðir um að vissulega sé fjarvinnsla víða stunduð. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Fjarvinnsla er víða stunduð. Málið er þó að fjarvinnslan er mest stunduð á höfuðborgarsvæðinu. Það voru gefin fyrirheit um að því ætti að snúa við og færa eitthvað af því út á land. En það hefur ekki gerst. Það gengur auðvitað ekki að hv. þm. sem hafa verið ötulir talsmenn þess að færa störf út á land komi hér og láti eins og allt sé í lagi í þessum efnum. Því miður er það ekki svo. Ég vona að hæstv. ráðherra sem á eftir að tala á eftir komi og upplýsi okkur í eitt skipti fyrir öll um hvað valdi því að ráðherrarnir ráða ekki við þetta verkefni sitt, verkefni sem þeir hafa margoft ítrekað að þeir hafi fullan hug á. Hverjir í kerfinu stoppa þetta? Við þurfum að fá það upp á borðið þannig að hægt sé að upplýsa hvað heldur þessum tappa svo föstum svo lengi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir málefnaleg svör þó að þau hafi verið frekar innihaldslítil varðandi það sem spurt var um, þ.e. um fjarvinnslustörf. Ef ég hef heyrt rétt held ég að það hafi komið fram að ekkert fjarvinnslustarf hefur verið flutt út á vegum þessa ráðuneytis frekar en annarra ráðuneyta. Ég hlustaði líka með athygli á það hvernig enn einu sinni er gripið til þeirrar varnar varðandi störfin sem átti að flytja til Ólafsfjarðar að dómsmrh. hafi stoppaði það. Það var athyglisvert. Það hefur reyndar áður komið fram. Herra forseti. Í svari hæstv. forsrh. um sama efni kemur nokkuð fram sem ég ætla að grípa til þess og lesa upp úr, með leyfi forseta: ,,Í greinargerð með byggðaáætlun ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir að forsætisráðuneytið sé sérstakur tengiliður ráðuneyta vegna verkefna af þessu tagi. Hefur ráðherra falið alþingismönnunum Halldóri Blöndal og Magnúsi Stefánssyni að vera með sér í ráðum um þau mál.`` Það eru held ég ekki nema tveir eða þrír mánuðir eftir af störfum þessarar ríkisstjórar þannig að vel er brugðist við vandanum í lok kjörtímabilsins með því að bregðast við á þennan hátt. Vegna þess að hv. þm. Halldór Blöndal á að stýra þessari vinnu með öðrum fyrir hönd forsrh. er rétt að rifja það upp sem hv. þm. Halldór Blöndal sagði í ríkissjónvarpi eftir borgarafundinn umrædda í Ólafsfirði 6. mars 2000, með leyfi forseta: ,,Það hefur verið tekin pólitísk ákvörðun um það að flytja fjarvinnsluverkefni hingað til Ólafsfjarðar og það verður staðið þannig að þeim að það verði traustur grunnur og hann standi til frambúðar.`` Herra forseti. Þó að ég eigi smávegis eftir af tíma mínum held ég að ágætt sé að stoppa við þau orð sem hv. þm. sagði um þau störf sem átti að flytja vegna þess að við höfum undanfarið og í dag farið yfir hver árangurinn hefur verið. Hann hefur enginn verið, en þetta átti að standa á traustum og góðum grunni hæstv. ríkisstjórnar. Það er margt sem hefur farið á þennan hátt.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst taka fram að hv. þm. spyr mig ekki bara um fjarvinnslustörf. Hann spyr líka um störf á vegum ráðuneytisins og stofnana þannig að það eru útúrsnúningar að telja að ég hafi verið að fara út fyrir mitt svið þegar ég svaraði fyrirspurn hans. Einn hv. þm. af sjö samfylkingarmönnum sem hér komu upp til þess að tala og hafa uppi stór orð, sagði um að þetta væri sorglegt. 

Má ég biðja um betra hljóð í salnum.


            

Samfylkingin þolir ekki sannleikann.

Það er ótrúlegt, hæstv. forseti, að ef eitthvað er sagt hér sem kemur illa við þessa hv. þingmenn þá heldur maður ekki orðinu. Þetta kom virkilega illa við þá. Þeir settu borgarstjórann í framboð til að berjast fyrir hagsmunum Reykvíkinga. Þetta sagði hún sjálf og ég skil það vel að þeim líði illa yfir þessu en  Ég veit það svo vel að ef Samfylkingin kemst hér að völdum þá yrði enn minna um árangur. Ég er ekki að segja 

Virðulegi forseti. Á undanförnum missirum og jafnvel árum hefur talsvert verið rætt um flutningskostnað þeirra sem búa utan höfuðborgarsvæðisins. Þetta hefur verið rætt að gefnu tilefni. Aðstæður hafa verið að breytast í flutningsmynstri okkar. Við þekkjum að flutningurinn fer ekki lengur fram á sjó heldur á landi. Fyrir því eru margar ástæður. Krafa nútímans er hraði og sveigjanleiki. Þess vegna hefur flutningur smám saman verið að færast frá sjóflutningum til landflutninga. Jafnframt hafa flutningafyrirtækin verið að breyta verðlagningu sinni. Þau hafa lagt á kostnað vegna svokallaðs framhaldsflutnings og allt hefur þetta haft heilmiklar breytingar í för með sér. Enginn vafi leikur á því að þjónusta við almenning á landsbyggðinni hefur batnað mjög mikið. Ferðir eru tíðari en þær voru áður og við sem búum utan höfuðborgarsvæðisins þekkjum að möguleikarnir á að nýta sér þessa þjónustu eru margfalt meiri en þeir voru áður. Engu að síður er það staðreynd sem allir þekkja að kostnaður við þessa flutninga er oft mjög mikill. Við sjáum að vísu að það er afar mismunandi. Kostnaður við flutning á fiski hefur sennilega lækkað að því leyti að kílóverð hefur verið að lækka vegna mikillar samkeppni. En framhaldsflutningurinn hefur hins vegar gert það að verkum að kostnaðurinn leggst mjög þungt á útgerðir og fiskvinnslufyrirtæki. Við vitum líka, það kemur raunar fram í skýrslu sem kynnt var í gær, að þessi flutningskostnaður er ærið misjafnt. Menn hafa mismunandi möguleika á samningum við flutningafyrirtækin um afslætti og þar fram eftir götunum. Haustið 2001 fjallaði ríkisstjórnin um þetta mál og í framhaldi af því var ákveðið að hæstv. samgrh. skipaði starfshóp sem skyldi fjalla um almennan flutningskostnað miðað við þarfir atvinnulífsins. Skýrsla þessarar nefndar hefur nú verið kynnt. Hún var kynnt í gær og hefur að mörgu leyti varpað ljósi á það málið sem liggur til grundvallar þessum fyrirspurnum. Engu að síður er ljóst að við þurfum að hyggja ítarlega að þessum málum. Við þurfum fyrst og fremst að velta fyrir okkur hvaða tæki hið opinbera hefur til að stuðla að því að lækka flutningskostnað í landinu. Við vitum að þau hljóta að liggja m.a. í þeim opinberu álögum sem eru á atvinnugreinina, opinberum álögum sem kunna að hafa áhrif á atvinnustarfsemina. Við getum líka hugsað okkur aðferðir sem hvetja til aukinnar samkeppni sem leiðir síðan væntanlega til lækkunar á flutningskostnaði. Allt eru þetta atriði sem við þurfum að hyggja að og þess vegna hef ég sérstaklega beint sjónum mínum að atriði sem snýr að þungaskattinum og hlut hans sé í flutningskostnaði við landflutninga. Ég hef lagt fyrir hæstv. samgrh. þrjár spurningar sem lúta að þessu máli sem eru á sérstöku þingskjali þar að lútandi.

Herra forseti. Í fyrsta lagi er spurt: ,,Hvenær er áætlað að nefnd sú ljúki störfum sem vinnur að athugun á flutningskostnaði fyrirtækja og almennings á landsbyggðinni?`` Svar mitt er að nefndin sem hér um ræðir hefur lokið störfum og skilað ráðuneytinu lokaskýrslu sem lögð var fyrir ríkisstjórnina í gær. Skýrsla þessi er aðgengileg á netinu hjá samgrn. þannig að ég bendi hv. þm. á að þeir hafa aðgang að skýrslunni þar. Í öðru lagi er spurt: ,,Hefur í störfum nefndarinnar verið lagt mat á hvernig flutningskostnaður hefur þróast á undanförnum árum?`` Svar mitt er þetta: Nefndin viðhafði þann hátt í vinnu sinni að hún fékk fram upplýsingar um þróun flutningskostnaðar með samtölum við marga aðila. Í þessum samtölum kom alls staðar fram sú skoðun kaupenda þjónustunnar að flutningskostnaður hefði á síðustu árum hækkað verulega umfram verðlag. Nefndin bar einnig saman í skýrslunni breytingar á gjaldskrám tveggja stærstu flutningafyrirtækjanna miðað breytingar á neysluverðsvísitölu. Niðurstaðan er að gjaldskrár fyrirtækjanna hafi hækkað umfram hækkanir á vísitölu. Í niðurstöðu nefndarinnar kemur fram að flutningsmarkaðurinn beri einkenni fákeppni. Í þriðja lagi er spurt: ,,Liggur fyrir hver hlutur þungaskatts er í flutningskostnaði við landflutninga og hefur vægi hans fyrir einstök svæði verið athugað sérstaklega?`` Svar mitt er þetta: Þegar leitast er við að svara þessari spurningu er rétt að gefa yfirlit um stöðu þessarar skattheimtu. Innheimta kílómetragjalds fer vaxandi. Ein helsta skýring þess er að landflutningar aukast gríðarlega eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda. Árð 1997 voru innheimtir 2,2 milljarðar kr. en 2,7 milljarðar árið 2001. Þá ber að líta til þess að þróunin er sú að fastagjaldið er alltaf að aukast að umfangi sem tekjustofn. Bifreiðaeigendur kjósa fremur að aka einkabílum á föstu gjaldi en með mæli. Árið 1996 var fast gjald um 23% af heildarálagningu en árið 2001 var fastagjaldið orðið 46% af heildarálagningu þungaskatts. Þannig virðast fleiri bifreiðar fara á fast gjald og á sama tíma er kílómetragjaldið að hækka nokkurn veginn í takt við aukningu ekinna kílómetra. Það gefur til kynna að landflutningar séu að greiða meira enda aksturinn mun meiri. Auk þess var afsláttur til bifreiða sem óku meira en 95 þús. km á ári afnuminn með úrskurði Samkeppnisstofnunar árið 1999. Einnig ber að nefna að á sama tíma færast flutningar á vegunum sífellt yfir á þyngri bifreiðar. Um það hver sé hluti þungaskatts í flutningskostnaði við landflutninga vísa ég til skýrslu Rannsóknastofnunar Háskólans á Akureyri frá árinu 1999, Áhrif reglugerða á flutningskostnað framleiðslufyrirtækja á landsbyggðinni, sem var mjög athyglisverð. Í henni kemur fram að einkum er litið til þriggja þátta þegar vöruflutningamiðstöðvar endurskoða verðskrá sína, þ.e. launa sem munu vega um helming í kostnaði og olíu og þungaskatts sem vega fjórðung hvort fyrir sig í verðskrám fyrirtækjanna. Ekki hefur verið athugað sérstaklega hvert vægi þungaskatts er fyrir einstök svæði. Ekki er talið að innheimta þungaskatts eftir sýslumannsembættum gefi af þessu haldbæra mynd þar sem mögulegt er að skrá bifreiðar hvar sem er á landinu. Hlutur þungaskatts fer hins vegar eftir tvennu, þ.e. vegalengd milli staða og umfangi þeirra flutninga sem um ræðir eins og fyrir liggur. Hins vegar er öllum ljóst að þungaskatturinn er umtalsverður útgjaldaþáttur hjá flutningafyrirtækjum á landsbyggðinni. Því er mjög mikilvægt að leita allra leiða til að þungaskatturinn verði ekki eins umtalsverður hluti af útgjöldum flutningafyrirtækjanna og raun ber vitni. Engu að síður kemur skýrt fram í skýrslunni að það gefast ekki einfaldar leiðir til að gera á þessu breytingar. Það er t.d. ekki einföld leið að fella niður þungaskattinn því að hann er mikilvæg tekjuöflun. Auk þess er ekki óeðlilegt að nýta hann þegar þessi skattlagning er viðhöfð. 

Hæstv. forseti. Ég tek undir það með hæstv. samgrh. að mjög margt athyglisvert kemur fram í þessari skýrslu. Eins og komið hefur fram var hún rædd í ríkisstjórn á föstudaginn var og þar varð niðurstaðan að Byggðastofnun fengi ákveðið hlutverk við frekari vinnslu og tillögugerð. Ég hef þegar skrifað Byggðastofnun bréf og farið fram á það við stofnunina að hún fari í fyrsta lagi yfir skýrsluna og þær tillögur sem þar eru kynntar með tilliti til aðgerða í byggðamálum. Í öðru lagi hef ég farið fram á að hún meti umfang flutninga atvinnugreina sem talið er að eigi undir högg að sækja. Í þriðja lagi er mælst til að metið verði hver styrkjaþörf gæti verið. Við erum að vinna hratt að þessu máli og fleiri skýrslugerðir eru í gangi, bæði hvað varðar búsetuskilyrði fólks og eins starfsskilyrði fyrirtækja á landsbyggðinni miðað við höfuðborgarsvæðið. Þær skýrslur eru um það bil að líta dagsins ljós þannig að að ýmsu er að hyggja. En að þessu er unnið í samræmi við byggðaáætlun.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að spyrjast fyrir um þetta mál. Hæstv. samgrh. og hæstv. iðnrh. vitna í skýrsluna sem kom út í gær. Ég var mjög spenntur fyrir þessari skýrslu, að sjá hvað kæmi út úr henni og vonaði að þar kæmi eitthvað sem mark yrði á takandi. En því miður verð ég að segja að þar er ekkert nýtt, því miður. Það er fjallað um háan flutningskostnað. Við vissum af honum. Það er fjallað um hvernig virðisaukaskattur íþyngir landsbyggðarfólki. Við vissum það. Það er fjallað um opinberar álögur á flutningskostnað. Við þekkjum það einnig. Þetta eru nánast sömu upplýsingar, sömu fylgiskjöl og vísanir í tillögur frá Noregi og Svíþjóð. Um þetta mátti allt lesa í þeirri tillögu sem ég hef flutt á hinu háa Alþingi undanfarin tvö eða þrjú ár. Þarna er ekkert nýtt, því miður. Nú kemur þetta fram eftir 15 mánaða skoðun. Eftir 15 mánuði kemur þessi skýrsla fulltrúa þriggja ráðherra með engum krassandi tillögum. Herra forseti. Brýnasta byggðamálið í dag er að lækka flutningskostnað til og frá landsbyggðinni. Grípa þarf til opinberra aðgerða. Hæstv. ríkisstjórn á að gera það og það strax.

Herra forseti. Það er staðfest í umræddri skýrslu sem margir höfðu séð fyrir, að skortur á samkeppni í þessari atvinnugrein hefur leitt til að flutningskostnaður hefur hækkað. Það er ljóst að af einhverjum ástæðum hefur ekki tekist að koma á samkeppni í þjóðfélaginu í þessari atvinnugrein eins og mörgum öðrum. Við búum þar við fákeppni, jafnvel einokun, og stjórnvöld verða auðvitað að hafa leikreglur sem settar eru fyrir þessa atvinnugrein með hliðsjón af þeirri staðreynd. Ég vil brýna hæstv. ríkisstjórn í að velta málinu fyrir sér og koma sem fyrst með tillögur eða aðgerðir sem mættu verða til að lækka flutningskostnað. Það sem beðið er eftir eru aðgerðir en ekki skýrslur. Mig langar að biðja hæstv. samgrh. að upplýsa, ef hann hefur upplýsingar um, hversu stór hluti þungaskattur er áætlaður af flutningskostnaði.

Virðulegi forseti. Það sem mér finnst standa upp úr þessari umræðu allri saman er sú staðreynd að flutningskostnaður í landinu hefur vaxið umfram verðlag. Við þurfum að beina sjónum okkar að því og reyna að átta okkur á hvers vegna það er. Það sem mér sýnist af lestri þessarar skýrslu er að hækkun eða breyting á opinberum álögum nægi ekki til að skýra hækkunina. Við verðum að horfa til annarra þátta. Þess vegna er ekki eins og menn hafa látið í veðri vaka, að hækkun þungaskatts og annarra opinberra gjalda á undanförnum árum hafi orðið til þess að flutningskostnaðurinn hafi hækkað jafnmikið og raun ber vitni og skýrslan leiðir í raun í ljós. Ég sakna þess hins vegar úr skýrslunni, get tekið undir það og þess vegna lagði ég áherslu á það í fyrirspurn minni, að reynt væri að leggja mat á hversu mikið vægi þungaskatturinn, þessi stóri gjaldstofn hins opinbera, hefði í flutningskostnaðinum í heild sinni. Þess vegna fagna ég því að málið verður unnið áfram af hálfu ríkisstjórnarinnar, m.a. til að reyna að átta sig á þessu. Við sjáum það í hendi okkar að tæki ríkisins, hin beinu tæki ríkisins, hljóta m.a. að lúta að því að hafa áhrif á þessa gjaldheimtu og hvernig henni er beitt. En við sjáum hins vegar að jafnvel þó að við gerðum það þá virðist sem það muni ekki duga. Það er ekki nægjanleg skýring á þeirri breytingu sem hefur orðið. Það er líka alveg ljóst að samkeppnin í landinu á flutningasviðinu er mjög takmörkuð. Hún er sannarlega til á ýmsum sviðum, t.d. til varðandi fiskflutning en svo er alls ekki á öllum sviðum. Hún er ekki til staðar í flutningi á pakkavöru með sama hætti og verið hefur. Þetta á örugglega sinn þátt í verðlagsþróun varðandi flutningana. Ég hef áður vakið máls á því að það er áhyggjuefni að til séu heil svæði þar sem þessi samkeppni er ekki til staðar. Svarið við því er því að halda uppi regluverki sem tryggir eðlilega samkeppni á þessum sviðum sem öðrum.

Herra forseti. Að vísu kom ekki mjög mikið á óvart það sem hv. þm. Kristján L. Möller sagði, þ.e. að ekki væri hægt að fræða hann mikið um þessi mál. Engu að síður liggur samt fyrir að ríkur vilji stendur til þess, eins og fram kom í svari mínu áðan, að leita leiða til þess að lækka flutningskostnað. Stóra aðgerðin í þeim efnum er sú sem rætt var hér mjög ítarlega í gær, þ.e. að byggja upp vegakerfið. Það er mjög mikilvæg aðgerð. Hins vegar liggur alveg fyrir að við getum ekkert komist undan þeim kostnaði sem flutningum fylgja um landið. Ef við ætlum að greiða það allt úr ríkissjóði yrði úr mjög vöndu að ráða og ekki alveg ljóst hvernig ætti að standa að því. En það kemur m.a. fram í skýrslunni og er mjög athyglisvert að meginþorri dagvöruverslunar á landsbyggðinni er rekinn af stórum verslunarkeðjum og u.þ.b. 90% af landsmönnum hafa aðgang að slíkri dagvöruverslun innan 50 km radíuss sem er auðvitað mjög mikilvægt og vekur athygli á því og beinir sjónum okkar að því að verslunarþjónustan, dagvöruverslunin hefur náð mjög miklum árangri í lækkun á vöruverði. Það er meira og minna svo að þessar stóru keðjur jafna vöruverðið á þessum svæðum --- það skiptir miklu máli --- og taka þar með flutningskostnaðinn inn í jöfnun. En hvað um það. Þessi skýrsla sem nú liggur fyrir er grunnur þeirra aðgerða eins og fram kom hjá hæstv. iðnrh., byggðaráðherra, aðgerða ríkisstjórnarinnar til að lækka flutningskostnað og að því verður unnið á næstu vikum.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. félmrh. í þá veru hvort hann telji tímabært að lögfesta þau réttindi að fötluðum sem ekki geta sjálfir gætt réttar síns verði skipaður persónulegur talsmaður til þess að annast réttindagæslu fyrir þá og tala máli þeirra þegar álitamál koma upp sem þá varða. Núna er einn trúnaðarmaður í hverju kjördæmi, gömlu kjördæmunum, og hann er fyrir stóran hóp einstaklinga. Ríkisendurskoðun hefur ítrekað gert athugasemdir við bága réttarstöðu og réttaröryggi fatlaðs fólks. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 2002 um Sólheima í Grímsnesi segir t.d., með leyfi forseta: ,,Ríkisendurskoðun telur að trúnaðarkerfi eða annað það kerfi sem löggjafi kýs til að tryggja betur rétt hinna fötluðu þurfi að efla til muna.`` Einnig kemur fram í úttekt frá Ríkisendurskoðun frá því árið 2000 þar sem tekin var fyrir stjórnsýsluendurskoðun á verkefnum reynslusveitarfélagsins Akureyrar að þar eru einmitt gerðar einnig alvarlegar athugasemdir við faglegt eftirlit. Á Norðurlöndum, í Noregi, Svíþjóð og Danmörku, er þroskaheftum og öðrum fötluðum sem ekki geta gætt réttar síns vegna fötlunar skipaður persónulegur talsmaður sem er þá einhver sem talar fyrir hönd viðkomandi ef upp koma álitamál, t.d. ef einhver rannsókn er í gangi eða vegna upplýsts samþykkis eða annars sem hinn fatlaða varðar. Þarna er ekki eingöngu átt við þroskahefta heldur einnig ákveðinn hóp geðfatlaðra sem þyrfti að geta átt slíkan talsmann. Á Norðurlöndum, a.m.k. í Noregi, er trúnaðarmaðurinn eða talsmaðurinn launalaus og þá er þetta nokkurs konar þegnskylda. Reyndar er ég ekki alveg viss um hvort hann er alveg launalaus. Ég held að hann fái einhverja þóknun fyrir, en það er þegnskylda að taka þetta að sér. Þroskahjálp hefur einmitt barist mikið fyrir því að efla réttargæslu fatlaðra og er með ítarlegar tillögur í þeim efnum þar sem einmitt kemur inn persónulegur talsmaður eins og ég er hér að kalla eftir. Þetta er orðið nokkuð bagalegt í dag. Upp hafa komið tilvik þar sem hefði þurft að vera slíkur talsmaður. Ég vil nefna sem dæmi leigusamningana sem hafa verið gerðir á sambýlum, þar sem ýmsir vistmenn hafa ekki getað skrifað undir og þá er ekki hægt að þinglýsa samningunum og ef samningur er ekki þinglýstur eiga viðkomandi vistmenn ekki rétt á húsaleigubótum. Því er orðið löngu tímabært að koma inn í kerfið réttindum til að fá skipaðan slíkan talsmann og því vona ég að hæstv. ráðherra svari fyrirspurn minni játandi og drífi í þessu sem fyrst.

Herra forseti. Ég geng út frá því að hér sé átt við fatlaða í skilningi laganna um málefni fatlaðra, nr. 59/1992. Þetta málefni um persónulegan talsmann fatlaðra var tekið til athugunar í tengslum við undirbúning að fyrirhugaðri yfirfærslu málefna fatlaðra til sveitarfélaganna á árunum 1998--2001. Niðurstaða af þeirri vinnu kemur fram í frv. til laga um réttindagæslu fatlaðra sem lagt var fyrir Alþingi á 126. löggjafarþingi, 2000--2001. Í starfi nefndarinnar sem samdi frv. kynnti fulltrúi Þroskahjálpar tillögur samtakanna um fjórþætt réttindagæslukerfi fatlaðra á vegum ríkisins. Kerfið skyldi skiptast þannig: 1. Embætti umboðsmanns fatlaðra. 2. Fötlunarráð. 3. Réttindagæslumenn. 4. Trúnaðarmenn. Nefndin féllst ekki á að koma þyrfti á svo viðamiklu kerfi til að hagsmunir fatlaðra yrðu sómasamlega tryggðir þegar þjónusta við þá færðist til sveitarfélaganna. Nefndin lagði því til kerfi sem samanstóð af einum réttindagæslumanni fyrir landið allt og síðan trúnaðarmönnum í hverju kjördæmi. En eftir að fallið var frá yfirfærslu málefna fatlaðra til sveitarfélaganna hefur ekki verið umræða um að lögfesta persónulegan talsmann fatlaðra. Fatlaðir eiga auðvitað aðgang að trúnaðarmanni fatlaðra samkvæmt lögunum um málefni fatlaðra. Þann 30. september 2002, þ.e. í haust, sendi ég bréf til Landssamtakanna Þroskahjálpar og Öryrkjabandalagsins svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Félagsmálaráðherra hefur ákveðið að skipa starfshóp sem kanni með hvaða hætti megi tryggja sem best réttaröryggi og jafnrétti fólks með fötlun. Starfshópinn munu skipa fulltrúar frá Öryrkjabandalagi Íslands, Landssamtökunum Þroskahjálp og félagsmálaráðuneytinu.`` Síðan var óskað eftir því við Landssamtökin Þroskahjálp og Öryrkjabandalagið að þau tilnefndu hvort sinn fulltrúann í starfshópinn. Landssamtökin Þroskahjálp svöruðu um hæl, með leyfi forseta: ,,Landssamtökin Þroskahjálp fagna þeirri ákvörðun félagsmálaráðherra að skipa starfshóp sem kanni með hvaða hætti megi tryggja sem best réttaröryggi og jafnrétti fólks með fötlun. Samtökin hafa ákveðið að tilnefna Friðrik Sigurðsson, Sörlaskjóli 60, sem fulltrúa sinn í nefndina. Virðingarfyllst, f.h. Landssamtakanna Þroskahjálpar. Halldór Gunnarsson formaður.`` Öryrkjabandalagið hefur hins vegar ekki tilnefnt í starfshópinn enn þá. Orsökin mun vera sú, ef ég hef skilið málið rétt, að væntanleg mun vera tilskipun frá Brussel varðandi réttindamál fatlaðra og Öryrkjabandalagið telur rétt að hinkra við eftir því að sú tilskipun liggi fyrir áður en hafist verður handa um að slá því í gadda hvernig við ætlum að hafa þetta hér. Það má út af fyrir sig fallast á að það geti verið skynsamlegt sjónarmið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég sé að hann hefur verið með ákveðna tilburði í þá átt að koma á aukinni réttargæslu fyrir fatlaða. Ég get alveg tekið undir þá niðurstöðu nefndarinnar sem samdi frv. sem lá fyrir þinginu að það er e.t.v. of viðamikið kerfi sem Þroskahjálp leggur til. En ég tel mjög brýnt að komið verði á svipuðu kerfi hér og á Norðurlöndunum, þ.e. að hægt sé að skipa fötluðum, þá þeim sem ekki geta sinnt sínum málum sjálfir, ekki geta gætt réttar síns sjálfir, persónulegan talsmann. Það er ekki viðunandi að það sé einn talsmaður eða einn umboðsmaður fyrir stóran hóp, eins og einn í hverju kjördæmi. Ég get ekki sætt mig við það, en tel e.t.v. rétt að hinkra eftir ráðunum frá Brussel eins og Öryrkjabandalagið hefur lagt til því eins og við þekkjum hafa mjög margar réttarbætur í kerfinu einmitt komið þá leið og ef það kemur þaðan ættum við að geta lögfest það sem fyrst. Engu að síður vil ég gjarnan, ef tilskipunin er á leiðinni, að hún verði tekin strax og menn fari síðan í þá vinnu að koma á þessari skipan mála, þ.e. eins og er á Norðurlöndunum. Ég hvet hæstv. ráðherra, ef tilskipunin kemur á meðan hann situr í embætti, til þess að taka til hendinni og koma þessum réttindum á hér á landi svipað og er á Norðurlöndunum. Ég þakka honum annars svörin.

Herra forseti. Eins og fyrirspyrjandi hefur sjálfsagt tekið eftir þá er hreyfing á málinu. Ég vil hins vegar hafa sem allra best samráð og samstarf við hagsmunasamtök fatlaðra, þ.e. Landssamtökin Þroskahjálp og Öryrkjabandalagið. Ég tel að það hefði út af fyrir sig, óháð því hvað verður gert í Brussel, verið óhætt að setja þessa vinnu af stað hér. En fyrir mér er það ekki meginatriði heldur að það fáist bara farsæl lausn á þessu og réttindagæsla fatlaðra verði tryggð sómasamlega. Ég vonast til þess að svo verði. Ég veit ekki hvort ég hef tækifæri til þess að fylgja því á leiðarenda. En það er búið að ganga svo frá að ég verði ekki eilífur augnakarl í félmrn. eins og hv. þm. veit.

Herra forseti. Nú eru liðnir rúmir þrír mánuðir síðan 12 heilsugæslulæknar gengu út úr heilsugæslunni á Suðurnesjum. Mánuði eftir að deilan hófst voru tveir læknar ráðnir til starfa við heilsugæsluna á ný og í gær voru ráðnir tveir sérfræðilæknar sem sinna heilsugæslulækningum og eru læknar við heilsugæslustöðina því orðnir fjórir. Að mati yfirlæknis Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja þarf ekki að ráða í allar 12 stöðurnar aftur heldur gæti dugað að ráða í sjö eða þar um bil og fækka læknum því verulega. Eftir því sem ég kemst næst þá hefur ekki skapast neyðarástand á svæðinu vegna læknaskorts og má það þakka að mestu mikilli hagræðingu innan Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja og því að hjúkrunarfræðingar og annað fagfólk hefur tekið að sér þau störf sem heilsugæslulæknar hafa haft með höndum fram að þessu. Engin læknaþjónusta er þó í dag í seljunum í Sandgerði, Garði og Vogum, en í þessum bæjum eru samtals um 3.300 manns. Ekki er frágengið hvað verður um þessi sel en ég hygg að mörgum Suðurnesjamanninum brygði við ef þeim yrði lokað endanlega vegna læknaskorts. Miðað við þá niðurstöðu sem hér er rakin virðist starfandi læknum á Suðurnesjum fara fækkandi og bætist það ofan á þá staðeynd að bráðaþjónusta á Sjúkrahúsi Keflavíkur hefur ekki verið starfrækt allan sólarhringinn alla daga vikunnar í nokkur ár, en þegar því var hætt fækkaði læknum einnig. Með það í huga að á svæðinu búa um 17 þúsund manns er þetta ekki eðlileg þróun. Herra forseti. Ég veit að starfsfólkið á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja ætlar að leysa þessi mál og er að vinna að því af fullum krafti. Starfsmenn hafa það einnig á tilfinningunni að hæstv. heilbrrh. sé okkur hliðhollur. En þrátt fyrir allan vilja starfsmanna virðist sú staða borðleggjandi að læknaþjónustan á Suðurnesjum er að breytast verulega. Ekki ætla ég að reyna að meta það hver áhrifin af þessari breytingu verða. Ég hef það samt á tilfinningunni að breytingin sé ekki fyrir fram ákveðin og það vildi ég síst að Suðurnesin sætu uppi að endingu með færra menntað starfsfólk á heilbrigðisstofnunum en áður og verði ekki samanburðarhæft við önnur álíka fjölmenn svæði á landinu hvað þetta varðar. Auðvitað hefur margt mátt betur fara í læknamálum sem heimamenn hefðu kannski getað leyst betur. Þar á ég helst við búsetu læknanna, en svo var komið að langflestir þeirra áttu heimili á höfuðborgarsvæðinu og keyrðu á milli. Þetta hefur ekki verið farsæl þróun og leitt til óhagkvæmari reksturs heilsugæslunnar og minni tilfinningar lækna fyrir viðskiptavinum sínum á Suðurnesjum. Margar spurningar brenna á okkur Suðurnesjamönnum í dag um heilsugæsluna. Þess vegna hef ég, herra forseti, lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. heilbrrh.: 1. Hver er stefna ráðherra í uppbyggingu heilsugæslunnar á Suðurnesjum? 2. Hverjar eru hugmyndir ráðherra um ráðningu heilsugæslulækna á Suðurnesjum? 3. Telur ráðherra koma til greina að leyfa rekstur læknastofu sjálfstætt starfandi heilsugæslulækna en bjóða um leið sömu þjónustu lækna á heilsugæslustöð sem rekin er af ríkinu?

Herra forseti. Hv. þm. Kristján Pálsson hefur beint til mín spurningum um uppbyggingu heilsugæslunnar á Suðurnesjum. Eins og Alþingi og hv. þingmönnum er kunnugt sögðu heilsugæslulæknar við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja upp störfum sínum á síðasta ári. Tengdist þetta víðtækri deilu eða umræðum um stöðu heilsugæslulækna sem leiddi til þess að ég gaf út yfirlýsingu í lok nóvember þar sem fram kom að ég mundi beita mér fyrir því að kjaraumhverfi heilsugæslulækna yrði flutt frá kjaranefnd og hefðbundinn samningsréttur þess fólks yrði tekinn upp að nýju ef um það kæmi ósk frá heilsugæslulæknum. Því miður lyktaði þeim málum á þann veg, þrátt fyrir þessa yfirlýsingu, að læknar við heilsugæsluna á Suðurnesjum sóttu ekki um störf sín að nýju þótt þeim byðust kjör þau sem kjaranefnd úrskurðar heilsugæslulæknum um land allt. Í framhaldi af þessu hefur verið leitað ýmissa ráða við að ráða heilsugæslulækna að nýju til Suðurnesja. Hlutverk stofnunarinnar í heild sinni hefur einnig verið til skoðunar en í mínum huga er ekki nokkur vafi á því að almenn heilsugæsla verður grunnþjónusta á Suðurnesjum líkt og annars staðar á landinu en önnur þjónusta stofnunarinnar svo sem almennar skurðlækningar, lyflækningar, barnalækningar og kvensjúkdómar og fæðingarhjálp verður einnig að standa á sterkum stoðum. Uppbygging öldrunar- og hjúkrunarþjónustu er einnig óaðskiljanlegur þáttur í þjónustu stofnunar af þessum toga. Sem svar við síðustu spurningunni þá hef ég stutt hugmyndir um það að breytilegt rekstrarform gæti komið til greina innan heilsugæslunnar og minni á í því sambandi að nýlega var boðin út á vegum heilbrrn. rekstur nýrrar heilsugæslustöðvar í Salahverfi í Kópavogi. Leiði þetta af sér jákvæða niðurstöðu, sem ég er mjög bjartsýnn á, tel ég alla möguleika opna fyrir því að þetta verði gert víðar um landið, þar með talið á Suðurnesjum. Á sama hátt tel ég aðra rekstrarmöguleika sem samningar nást um vera opna til að bjóða Suðurnesjabúum upp á heilsugæsluþjónustu í anda heilbrigðislaga. Það er einlæg von mín að nú sem allra fyrst takist að bæta úr núverandi ástandi með ráðningu eða samningum við fleiri heilsugæslulækna og ég tel fulla þörf á því. Herra forseti. Mér er ljóst að erfitt ástand hefur ríkt á Suðurnesjum um nokkurra vikna skeið vegna uppsagna heilsugæslulækna. Ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda og vil þakka því fólki sem þar hefur unnið í þessum erfiðleikum fyrir þess ágætu störf. Mér er ljóst að álag á það fólk hefur verið mikið. En það er einnig einlæg von mín að úr þessu rætist hið fyrsta og við getum komið heilbrigðisþjónustu á Suðurnesjum í ásættanlegt horf.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristjáni Pálssyni fyrir að vekja athygli á þessu viðkvæma máli. Ég þakka einnig hæstv. heilbrrh. fyrir svör hans því að vissulega er ófremdarástand í heilbrigðismálum á Suðurnesjum. Eins og fram kom í svari hæstv. ráðherra hafa læknar á Suðurnesjum, flestir læknar ekki viljað koma aftur til starfa þrátt fyrir að þeim hafi verið boðin sömu kjör og ríkja á markaðinum á Íslandi. Þess eru dæmi að þessir sömu læknar hafi síðan farið að vinna annars staðar á þeim kjörum sem þeim voru boðin á Suðurnesjum. Í svari hæstv. ráðherra kemur fram að hann leitar lausna á þessum málum og vill styrkja heilsugæslu á Suðurnesjum. Einnig er full ástæða til að þakka því góða fólki sem er að vinna að heilsugæslumálum á Suðurnesjum undir gríðarlega miklu álagi og mikilli pressu fyrir hvernig það hefur staðið að þeim málum. Það er auðvitað von mín sem annarra að lausn náist sem fyrst í þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda Kristjáni Pálssyni fyrir að vekja máls á þessu máli og hæstv. heilbrrh. fyrir svör hans. Þetta er mjög erfið staða og grunnþjónustan verður veik þegar upp koma svona kjaradeilur. Það er nauðsynlegt að heilsugæslan hafi styrkar stoðir og sem grunnþjónusta er hún afar mikilvæg. Eins eru öll þau störf sem fara fram á sjúkrahúsinu mjög mikilvæg og mikilvægt að þau störf haldist í heimabyggð og vonandi næst að halda áfram að manna þessar stöður. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans varðandi það að leyfa rekstur stofnana með öðru fyrirkomulagi. Ég held að það skipti líka máli að hafa fjölbreytni í þessum málum. Eins og fram kom hjá honum hefur það verið að gerast annars staðar og ég veit að þessi mál eru í styrkri hendi hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin. Ekki má gleyma því að liðnir eru þrír mánuðir síðan þessi vandamál leiddu til þess að allir læknar gengu út af heilsugæslunni. Þrír mánuðir, þetta er ótrúlega langur tími. Það heyrist ótrúlega lítið um þetta núna miðað við hvað þetta er mikil breyting. Auðvitað er hægt að bjarga svona málum í stórri stofnun í dálítinn tíma því að það er mikill fjöldi vel menntaðra starfsmanna á þessum stofnunum sem betur fer. Þannig er hægt að hlaða á fólkið um einhvern tíma miklu fleiri störfum og fjölþættari en það hefur gegnt áður. En þetta getur ekki gengið endalaust fyrir sig með þessum hætti. Ég man eftir fundi sem hæstv. heilbrrh. átti með Suðurnesjamönnum fyrir rúmum tveimur mánuðum. Þar var mikið fjölmenni og hæstv. ráðherra tók þá mjög vel í að reyna að leysa málin og átti fund með læknum þá strax daginn eftir. Samt gerist óskaplega lítið. Ég velti því fyrir mér að þó að góð orð hafi t.d. verið höfð um að ef vel gangi með nýtt rekstrarform í Salahverfi í Kópavogi megi reyna að gera það einhvers staðar annars staðar þá tekur þetta of langan tíma. Ég velti því fyrir mér hvort ráðherra hafi ekki einhver úrræði til þess að grípa inn í með áhrifaríkari hætti þannig að málið megi leysast fyrr en manni sýnist það gera í dag.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og hv. fyrirspyrjanda fyrir innlegg hans. Ég geri mér grein fyrir að það er ekki endalaus tími í þessu máli. Vissulega eru þrír mánuðir langur tími og nokkuð lagt á það starfsfólk sem er á Heilbrigðisstofnuninni eins og ég kom að áðan. Tengiliður minn í málinu, til þess að leita úrræða, hefur hins vegar verið nýr forstjóri Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja sem hefur lagt mikið á sig til að reyna að fá fólk að stofnuninni. Það urðu vissulega vonbrigði að þeir læknar sem þarna voru skyldu ekki ráða sig aftur að einhverju eða öllu leyti. Ég hef átt reglulega fundi með forstjóranum og hún hefur gert mér grein fyrir þessum málum og haft hugmyndir um að leysa málin a.m.k. til bráðabirgða gegnum Heilbrigðisstofnunina, efla starfsemi hennar á ýmsum sviðum eða starfsemi sjúkrahúshlutans. Hún hefur unnið að þeim málum af miklu kappi veit ég og hefur fullan stuðning okkar til þess. Varðandi ný rekstrarform tel ég að við getum ekkert beðið eftir því að sjá reynsluna af rekstri Salahverfisins. Það kemur ekki í ljós fyrr en að ári liðnu ef svo má segja. Hins vegar hefur verið miklu meiri áhugi fyrir slíkri lausn en við héldum í upphafi og okkur var sagt. Ég hef trú á því að við getum skoðað fleiri lausnir ef það verður til lausnar þessu ástandi.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til heilbrrh. um lífeyrisgreiðslur til Íslendinga sem búsettir eru erlendis. Nú er það svo að samkvæmt almannatryggingalögum öðlast menn rétt til ellilífeyris með því að eiga lögheimili á Íslandi ákveðinn árafjölda, fullan ef þeir uppfylla árafjöldann en hlutfallslegan rétt ef þeir flytja héðan áður en þeir eru búnir að uppfylla þennan tíma eða flytja héðan fyrir ellilífeyristöku. Íslendingar sem búsettir eru erlendis hafa í gegnum tíðina fengið þessar greiðslur ef þeir hafa sótt um þær. Breytingar voru gerðar á lögum um almannatryggingar 1993 þar sem sett var inn ákvæði í lögin, með leyfi forseta: ,,Greiða skal bótaþegum, búsettum í þeim ríkjum sem ríkisstjórn gerir samninga við eða ráðherra hefur samið við með stoð í 64. gr., sömu bætur og viðkomandi hefði átt rétt á hefði hann verið búsettur hér á landi.`` --- Það er sem sagt vísað í samninga til þess að menn eigi rétt á þeim greiðslum. Nú þegar eru samningar við Bandaríkin, við ríki Evrópska efnahagssvæðisins og Kanada og ef til vill fleiri lönd en Íslendingar sem eru búsettir utan þessara ríkja sem samningar eru við hafa ekki fengið undanfarið þessi áunnu réttindi. Þó virðist vera mismunur á framkvæmdinni. Það gætir þarna ákveðins ójafnræðis. Það er auðvitað verið að mismuna fólki eftir því hvort það býr í ríkjum þar sem samningur hefur verið gerður um greiðslurnar eða ekki. Einnig virðist það vera þannig að sumir í þeim ríkjum sem ekki eru samningar við fá greiðslurnar og aðrir ekki. Ég er með nokkur dæmi um það. Einn Íslendingur sem búsettur er í Ástralíu sótti um ellilífeyrisgreiðslur sínar í sumar, fékk greiðslur í tvo mánuði. Síðan var honum uppálagt af Tryggingastofnun ríkisins að endurgreiða það sem hann hafði fengið greitt þrátt fyrir að ýmsir sem búa þar nálægt honum og eru komnir á ellilífeyrisaldur fái áfram slíkar greiðslur. Ég spyr hæstv. ráðherra vegna þessa: Eru áform um að gera samninga eða samkomulag við ríki um lífeyrisgreiðslur til Íslendinga búsettra erlendis sem ekki eru samningar við nú?

Herra forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. er rétt að gera í upphafi grein fyrir samningum um almannatryggingar sem Ísland hefur þegar gert við önnur ríki. Samningar um almannatryggingar tryggja mikilvæg réttindi Íslendinga og borgara þess ríkis sem samið er við. Á síðustu árum hafa verið gerðir samningar við þau ríki sem Íslendingar hafa mest samskipti við. Ísland hefur skuldbundið sig skv. 12. gr. félagsmálasáttmála Evrópu til að gera tví- eða fjölhliða samninga við aðildarríki sáttmálans um almannatryggingar. Felur skuldbindingin í sér að borgarar þessara ríkja fá sama rétt og íslenskir ríkisborgarar og fái bætur greiddar þrátt fyrir búsetu erlendis. EES-samningurinn felur í sér samkomulag um réttindi einstaklinga til lífeyrisgreiðslna þegar þeir hafa unnið eða búið í aðildarríkjum EES-samningsins. Ísland hefur því á grundvelli EES-samningsins samning um almannatryggingar við 17 Evrópuríki. Þá hafa Norðurlöndin gert með sér samning um almannatryggingaréttindi þeirra einstaklinga sem falla utan gildissviðs EES-samningsins. Jafnframt hefur Ísland gert tvíhliða samninga við Austurríki, Lúxemborg og Bretland um réttindi þeirra sem falla utan gildissviðs EES-samningsins. Samningur var gerður við Kanada árið 1989 og nær hann til lífeyrisréttinda. Á síðasta ári var EFTA-sáttmálinn endurskoðaður og tók nýr sáttmáli gildi 1. júní 2002. Hinn nýi sáttmáli felur í sér samkomulag við Sviss um almannatryggingaréttindi, þar með talin lífeyrisréttindi ríkisborgara Íslands og Sviss þegar þeir vinna og búa í ríkjunum. Þegar tíu ný ríki verða aðilar að Evrópusambandinu munu reglur Evrópusambandsins um almannatryggingar ná til ríkisborgara þeirra ríkja. Ísland á nú í samningaviðræðum við Evrópusambandið um breytingar á EES-samningnum vegna stækkunar Evrópusambandsins og ef samningar takast munu þeir væntanlega fela í sér samkomulag um almannatryggingar við nýju aðildarríkin. Ísland væri þá með samkomulag um almannatryggingaréttindi við Ungverjaland, Pólland, Tékkland, Slóveníu, Slóvakíu, Eistland, Lettland, Litháen, Kýpur og Möltu. Vegna þessara viðræðna er ekki fyrirhugað að óska eftir viðræðum við þessi ríki um tvíhliða samninga almannatrygginga heldur er rétt að bíða eftir niðurstöðu úr samningaviðræðum við Evrópusambandið. Ísland hefur óskað eftir viðræðum við Bandaríkin um tvíhliða samning um almanntryggingar, sérstaklega lífeyristryggingar. Ísland og Bandaríkin skiptust á nótum árið 1981 sem skuldbinda ríkin til að greiða áunninn lífeyri til ríkisborgara landanna. Slík nótuskipti hafa nýst borgurum ríkjanna en æskilegt er að gera tvíhliða samning við Bandaríkin um réttindi borgara þessara tveggja ríkja. Herra forseti. Samkvæmt framansögðu hefur Ísland gert samkomulag um almannatryggingar við 19 ríki. Ef samningar takast við Evrópusambandið og Bandaríkin bætast 11 ríki við og verða ríkin sem Ísland hefur gert samkomulag við því 30 talsins. Tvíhliða samningar byggjast ávallt á vilja beggja ríkja til að gera samninga og þótt Ísland vilji gera samninga við tiltekin ríki þá er ekki víst að það ríki sjái sér hag í því að gera samning. Oft snýst málið um fáa einstaklinga og þá getur verið að ríkið telji ekki svara kostnaði að gera samning við Ísland. Það má þó benda á að þó að einstaklingarnir séu fáir getur það skipt hvern einstakling miklu máli að fá að halda áunnum réttindum sínum þrátt fyrir vinnu eða búsetu erlendis.

Herra forseti. Aðeins bara til upplýsingar. Ég var að koma af fundi velferðarnefndar í Norðurlandaráði í gærkvöldi. Ég á sæti í velferðarnefndinni og þar eru þessi mál mjög til umræðu, einmitt um rétt fólks þegar það flytur milli landa, þ.e. hvort það eigi að ganga undir það almannatryggingakerfi sem er í viðkomandi landi eða hvort það geti flutt með sér sinn áunna rétt. Í þessu máli er engin niðurstaða komin. Mjög skiptar skoðanir eru um það hvort fólk eigi ekki bara að gangast undir það sem er í því landi sem það flytur til. Ég vildi bara geta þess að þetta er mikið til umræðu í Norðurlandaráði núna þessa dagana.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir upplýsingar um þau ríki sem við erum að gera samninga við. Það eru að koma inn viðbótarríki. Þegar Evrópusambandið stækkar fara nýju ríkin undir sömu samninga og EES-ríkin. Auðvitað er það mikið atriði fyrir hvern og einn einstakling hvort hann fær lífeyrisréttindi sín greidd eftir að hann fer á ellilífeyrisaldur, réttindi sem hann hefur áunnið sér t.d. á Íslandi fyrir þá sem flytja héðan. Þess vegna er þetta mikilvægt fyrir hvern og einn einstakling þó þetta geti þýtt kostnað fyrir hvert ríki. Ég nefndi sem dæmi Íslendinga búsetta í Ástralíu en þó nokkur fjöldi Íslendinga býr í Ástralíu og við Ástralíu er enginn slíkur samningur. Þar er verið að greiða sumum Íslendingum sinn lífeyri úr almannatryggingunum og öðrum ekki. Ég bið hæstv. ráðherra um að athuga þessi mál því þarna gætir ákveðins ójafnræðis meðal íslenskra þegna í Ástralíu og eflaust er það víðar. Ég tel því mjög mikilvægt að annaðhvort verði gerður gagnkvæmur samningur við þessi ríki eða að sömu reglur verði látnar gilda um alla þá sem eru búsettir í þessum löndum. Það er auðvitað ekki hægt að búa við það að einn fái greiddan sinn áunna rétt en annar ekki í sama landinu. Vissulega eigum við að tryggja að þeim einstaklingum sem hafa áunnið sér ákveðinn lífeyrisrétt hér á landi sé unnt að fá hann greiddan þótt þeir kjósi að búa annars staðar í ellinni. Ég hvet því hæstv. ráðherra, um leið og ég þakka honum fyrir þau svör sem hann gaf hér, til þess að huga að þessum málum og sjá til þess að þeim Íslendingum sem búa erlendis og fá ekki notið þess lífeyrisréttar sem þeir hafa áunnið sér, verði gert það kleift.

Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi ítrekaði þýðingu þessa máls fyrir þá einstaklinga sem þarna eiga hlut að máli. Ég er hv. fyrirspyrjanda sammála um það, enda tók ég það fram í svari mínu að það geti skipt miklu máli fyrir þá að halda áunnum réttindum sínum. Hv. fyrirspyrjandi kom einnig með hvatningu eða ábendingu um Ástralíu í þessu sambandi. Ég tek þá ábendingu til skoðunar eða tek þeirri ábendingu án þess að ég hafi svör við því á þessari stundu hver framvindan verði í því. Mér er kunnugt um að fjölmargir Íslendingar búa í Ástralíu en þangað voru miklir fólksflutningar á okkar mælikvarða fyrir um 30 árum síðan þannig að mér er vel kunnugt um að þar eru allmargir Íslendingar. Ég fer því með þessa ábendingu hv. fyrirspyrjanda í farteskinu án þess að ég geti sagt um það á þessari stundu eða svarað hver næstu skref verða. En ég tek ábendingunni.

Herra forseti. Ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. menntmrh. hvort í bígerð sé að auka framboð á fjarnámi við skóla landsins, sérstaklega með tilliti til aukins framboðs á námi fyrir atvinnulausa. Herra forseti. Aukið framboð á fjarnámi hefur valdið straumhvörfum fyrir fjölda fólks. Ýmis dæmi má nefna um slíkt nám. Má til telja Kennaraháskóla Íslands, Verkmenntaskólann á Akureyri og ýmsa fjölbrautaskóla. Mikil aðsókn er að fjarnámi skólanna sem gert hefur fjölda manns kleift að sækja sér nám og réttindi til þeirra. Þetta er fólk sem ella hefði ekki átt þess kost sökum búsetu-, fjárhags- eða fjölskylduaðstæðna. Eftir að tölvueign og aðgengi að slíkri tækni varð jafnalmenn og raun ber vitni felst mikill fjársjóður í fjarnámi hvers konar og opnar það nýjar gáttir fyrir mikinn fjölda fólks. Fjarnám, endurmenntun og annað tækifæri í námstilboðum fyrir þá sem hafa horfið frá námi eða eru án atvinnu eru á meðal mikilvægustu framfaramála innan menntakerfis okkar um þessir mundir. Atvinnuleysi hefur bitnað sérstaklega á þeim sem litla menntun hafa og búa ekki við sérhæfingu eða fagþekkingu á vinnumarkaði. Annað tækifæri í menntun á byggjast á aðgengilegu grunnnámi, framhaldsnámi, starfsnámi eða námstilboðum fyrir þá sem vilja bæta við sína fyrri menntun. Þannig jöfnum við tækifærin og búum til öfluga veitu inn í atvinnulífið og greiðum þeim leið sem hafa misst atvinnu sína inn á vinnumarkaðinn að nýju. Herra forseti. Það er mikilvægt að skjóta frekari stoðum undir fjarnámið hvort heldur er í grunnnámi, á framhaldsskólastigi eða háskólastigi. Þá þarf að tryggja að slíkt nám sé aðgengilegt og ódýrt og komi í veg fyrir að skólarnir nýti sér mikla eftirspurn eftir fjarnámi sem sérstaka tekjulind og mismuni þannig fólki eftir efnahag. Undanfarið hefur verið vakin athygli á því hve skólagjöld við fjarnám Fjölbrautaskólans við Ármúla hafa hækkað mikið. Þar hafa skólagjöldin fyrir fjarnámið á vorönn 2003 hækkað úr 4.250 kr. í 23 þús. kr. eða um 441% fyrir einstaklinga sem eru 20 ára og eldri. Þannig er rukkað fyrir sjálfsnám á netinu eins og um kvöldskóla sé að ræða. Þarna er verið að láta nemendur í fjarnámi borga fyrir leigu á húsnæði, hita, rafmagn, þrif á kennslustofum, viðhald og kennara sem kennir tíma sem þeir hafa ekki aðgang að. Í þessu ljósi beini ég þeirri spurningu, eins og áður sagði, til hæstv. menntmrh. hvort í bígerð sé að auka fjarnám við skóla landsins og sérstaklega með tilliti til aukins námsframboðs fyrir þá sem eru atvinnulausir.

Herra forseti. Fyrirspurnin hljóðar svo: ,,Er í bígerð að auka framboð á fjarnámi við skóla landsins, sérstaklega með tilliti til aukins framboðs á námi fyrir atvinnulausa?`` Mjög mikil aukning og gróska hefur verið í framboði á fjarnámi á undanförnum árum á öllum skólastigum, einkum á framhaldsskólastigi og á háskólastigi. Árið 1999 voru 833 nemendur í fjarnámi á háskóla- og framhaldsskólastigi en árið 2002 voru þeir orðnir 4.069 þannig að segja má að sprenging hafi orðið á þessum vettvangi. Margir aðilar koma að framboði á fjarnámi. Símenntunarmiðstöðvar um allt land hafa séð um að miðla háskólanámi til sinna svæða í samvinnu við háskóla í landinu og einnig hafa þær séð um framboð á ýmsum námsleiðum og styttra námi og tryggt að það væri aðgengilegt í fjarkennslu. Sífellt fleiri framhaldsskólar bjóða nú fram fjarkennslu og nánast allir bóklegir áfangar framhaldsskólans eru nú boðnir fram í fjarnámi. Menntmrn. hefur gengist fyrir því að háhraðaneti sem tengir saman alla framhaldsskóla og símenntunarmiðstöðvar í landinu hefur verið komið á og eru miklar vonir bundnar við að það auki fjarnám verulega og geri það auðveldara á allan hátt. Þannig má segja að ráðuneytið hafi haft forgöngu um í samvinnu við framhaldsskóla og símenntunarmiðstöðvar að gera fjarnám að aðgengilegum kosti fyrir fólk hvar sem það býr á landinu og telur ráðuneytið að þetta hafi nú þegar jafnað aðstöðu fólks til náms og muni gera það enn frekar í framtíðinni. Rétt er að geta þess í þessu sambandi að Íslendingar hafa gengið lengra í þessum efnum en nokkur önnur þjóð, þ.e. að gera nám aðgengilegt í gegnum fjarskipti til íbúa, ekki síst til dreifðra byggða. Eins og fram hefur komið hefur fjarnámið stóraukist á síðustu árum og ráðuneytið hefur stuðlað með þessum hætti að eflingu þess. Háskólanámssetur á Egilsstöðum er í undirbúningi en það mun gera fjarnám á háskólastigi auðeldara fyrir íbúa þess héraðs og bæta aðstöðuna þar. FS-netið er hluti af þeim aðstæðum sem hafa verið skapaðar til þess að auka slagkraft fjarnámsins. Þetta kemur sér vel við þær aðstæður sem hv. þm. gat um áðan sem eru um stundarsakir á vinnumarkaði. Það er rétt að geta þess að sérstakar aðgerðir vegna aukins atvinnuleysis eru ekki á dagskrá, enda eru aðgerðir í skólamálum jafnan langtímaaðgerðir og breytingar í skólastarfi slíkar að þær þurfa nokkurn tíma til að skila sér. Hins vegar eru þær aðstæður sem skapaðar hafa verið í fjarnáminu þess eðlis að þær geta komið að góðum notum þegar tímabundnar atvinnuástæður skapa atvinnuleysi og það er einmitt þannig sem þetta mál er vaxið hér að við vitum að erfiðleikar í atvinnulífinu eru tímabundnir og betri horfur eru svo í atvinnumálunum innan langs tíma.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að hreyfa þessu mikilvæga máli og vil vekja athygli á því að í meðförum fjárln. hefur verið lögð mikil áhersla á að efla símenntunarmiðstöðvar í landinu og ég tel að það sé mjög mikilvægt. Í svari frá hæstv. menntmrh. um daginn þar sem ég spurði einmitt um fjarnámið kom fram að nemendum í fjarnámi á háskólastigi hefur fjölgað um 500% á síðustu árum, nám fer fram í átta háskólum og á 33 námsbrautum. Það er alveg gríðarlega mikilvægt hve boðið er upp á fjölbreytt nám. Á framhaldsskólastigi eru nemendur um 2.000 og ég tel að það sé afar mikilvægt hvernig þessi þróun hefur orðið og hvað hún er sérstaklega mikilvæg fyrir þá sem búa fjarri menntastofnunum og geta vegna sérstakra aðstæðna aðeins stundað fjarnám.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni fyrir þessa fyrirspurn. En það er eitt sem er mjög mikilvægt í sambandi við þessa umræðu alla og það er sá kostnaður sem fólk í fjarnámi þarf að leggja í. Það er þáttur sem ég held að við þurfum að huga vel að. Ég þekki nokkra, herra forseti, sem eru í fjarnámi og kvarta undan því hversu kostnaðarsamt þetta er. Þetta á t.d. við um fólk sem er á lágum launum og er að reyna að auka réttindi sín og afla sér meiri menntunar til að fá aukin starfsréttindi, en þá er nauðsynlegt að menntunin sé ókeypis. Menntun er í raun og veru auðlind sem á ekki að kosta neitt og allir eiga að hafa jafnan aðgang að. En ég vil taka undir með hæstv. ráðherra að það er mjög ánægjulegt hvað hefur verið góð og mikil þróun í þessum efnum en við verðum að passa að þetta verði ekki allt of dýrt.

Herra forseti. Ég þakka umræðuna og hæstv. ráðherra upplýsingarnar. Athyglisverð er sú þróun að 500% fjölgun hafi orðið í fjarnámi síðustu árin og er það vel. En um leið harma ég að ekki sé í bígerð að grípa til sérstakra aðgerða er varða námstilboð fyrir þá sem eru atvinnulausir af því að margoft hefur verið sýnt fram á það að aukin menntun og greiður aðgangur að ókeypis menntun er eina vitræna og skynsamlega leiðin fyrir atvinnulaust fólk aftur inn á vinnumarkaðinn, og eina aðgerðin sem hægt er að grípa til þannig að búið sé svo um hnúta að atvinnulaust fólk eigi sér von um að fá góða og sómasamlega vinnu við sitt hæfi á markaði þar sem það hefur náð sér í aukna fagþekkingu í gegnum fjarnám eða einhvers konar endurmenntun. Ég vil aftur vekja athygli á því sem ég kom inn á áðan og hv. þm. Karl V. Matthíasson nefndi að mjög brýnt er að tryggja það að fjarnám við fjölbrautaskólana og háskóla landsins verði ekki gert að féþúfu neins konar. Fram hefur komið og ég nefndi það áðan að skólagjöld við fjarnám í fjölbrautaskólanum í Ármúla hafa hækkað um 441%, herra forseti. Um er að ræða gríðarlega hækkun sem kemur augljóslega í veg fyrir að margt efnaminna og fátækt fólk geti sótt sér mikilvæga þekkingu í gegnum fjarnám og stundað þannig nám með öðru og með vinnu. Það að láta nemendur í fjarnámi greiða fyrir ýmiss konar kostnað í skólunum sem fellur á vegna kennslu nemenda sem eru í fullu námi er óréttlátt, herra forseti.

Herra forseti. Ég vil geta þess að umkvartanir hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar um að námstilboð séu ekki til fyrir atvinnulausa er byggt á misskilningi. Hann tekur ekki tillit til þess að búið er að vera að byggja fjarnámið upp af miklum krafti á undanförnum árum þannig að akkúrat það sem hann er að biðja um að verði gert hefur þegar verið gert. Námstilboð fyrir einmitt atvinnulausa hefur aldrei verið eins mikið og núna og það eru skólarnir sjálfir og símenntunarmiðstöðvarnar sem hafa tekið þetta að sér og gera það með miklum sóma. Aldrei fyrr í sögu íslenska skólakerfisins hefur annað eins framboð af námi verið til eins og nú. Það er tilgangslaust að vera að kvarta undan því sem hefur þegar verið gert. Menn eiga miklu frekar að viðurkenna það eins og raunar hv. þm. Karl V. Matthíasson viðurkenndi hér áðan og það var heiðarlegt af hans hálfu. Að því er varðar kostnaðinn, þá er hægt að fara yfir stöðuna um hann en ég verð að benda á að í fyrirspurn hv. þm. var ekki minnst á þann lið. Það markar því nokkra sérstöðu að þegar hann reifar mál sitt hér talar hann aðallega um kostnaðinn en hann gleymdi því í fyrirspurninni. Það er sjálfgert, ef hv. þm. vill spyrjast fyrir um þann lið málsins, þá er hægt að svara honum.

Herra forseti. Úrskurðar setts umhvrh., Jóns Kristjánssonar, í kærumálum vegna fyrirhugaðrar Norðlingaölduveitu var beðið með eftirvæntingu, enda var og er ljóst að niðurstaðan, á hvern veg sem hún yrði, mundi sæta tíðindum og marka ákveðin kaflaskil í umhverfisverndarmálum hér á landi. Því er ekki að leyna að niðurstaða ráðherrans olli ræðumanni vonbrigðum. Ég hafði bundið vonir við það eins og margir fleiri að ráðherra einfaldlega hafnaði öllum hugmyndum um miðlunar- eða veitulón á Þjórsársvæðinu og felldi úrskurð skipulagsstjóra sem féllst á lón reyndar bæði í 575 og 578 metra hæð yfir sjó, svo ótrúlegt sem það í sjálfu sér var, úr gildi. Ég er þeirrar skoðunar að mannvirkjagerð á og í nágrenni við þetta einstaka svæði sé einfaldlega tímaskekkja. Hitt er annað mál að skilyrði sem ráðherra setur verða vissulega til þess að framkvæmdin með miklu minna lóni í minni hæð sem ekki nær inn í núverandi friðland er miklum mun skárri en óbreytt niðurstaða Skipulagsstofnunar og plön Landsvirkjunar hefðu falið í sér. Ég vil taka það fram að ég tel að settur umhvrh., Jón Kristjánsson, eigi hrós skilið fyrir þá miklu vinnu og alúð sem hann lagði í þetta verkefni. Þegar ráðherra var að rökstyðja niðurstöðu sína m.a. með því að tiltekinni hagkvæmni væri fórnað í þágu náttúruverndar og til þess að unnt væri að virða friðlýsinguna og alþjóðlegar skuldbindingar samkvæmt Ramsar-sáttmálanum fannst mér um sinn eins og þjóðin hefði loksins eignast eiginlegan umhverfisráðherra en því miður aðeins tímabundið og í þessu eina máli. Enginn vafi er á því að sá árangur sem þó náðist með úrskurði setts umhvrh. í baráttunni fyrir verndun Þjórsárvera, því miður langt í frá fullur sigur en ákveðinn varnarsigur getum við sagt, er uppskera þeirrar miklu og staðföstu baráttu sem háð hefur verið að undanförnu. Um leið sýnir þetta okkur hversu gríðarlega mikilvægt er að halda áfram varðstöðunni um hálendið og náttúruperlurnar því að þeim er sótt víða og úr ýmsum áttum. Þetta mál á einnig að kenna okkur hversu háskalegt er að vaða áfram í málum af þessu tagi og gefa sér ekki tíma til að skoða til þrautar alla möguleika og kosti, bæði mismunandi tæknilegar útfærslur viðkomandi framkvæmda og eins hvort hreinlega aðrir og heppilegri virkjunarkostir séu í boði. Væri það ekki þess virði hvað varðar hin gríðarlegu framkvæmdaáform á norðausturhálendinu að gefa sér tíma til að fara rækilega yfir þau hvað varðar aðra mögulega kosti og útfærslu? En úrskurður ráðherra vekur einnig margar spurningar og veldur áhyggjum af ýmsum ástæðum. Fyrst ber að nefna að það hefur lengi verið baráttumál að færa út mörk friðlandsins og láta það taka til Þjórsárvera sem landslags- og vistfræðiheildar. Verði ráðist í framkvæmdir eins og þær sem lýst er í úrskurði ráðherra eru möguleikar á stækkun friðlandsins nánast úr sögunni. Landsvirkjun fær heimildir til að athafna sig á svæðinu og Þjórsárver verða römmuð af með mannvirkjagerð á þrjá vegu. Núverandi Kvíslaveituframkvæmdum að austan, setlóni og veitum að norðan og hinu fyrirhugaða en minna Norðlingaöldulóni að sunnan. Einnig vekur athygli og spurningar að ráðherra skuli fara þá leið að fallast á niðurstöður Skipulagsstofnunar um lón í 575 metra hæð en búa með skilyrðum í reynd til algerlega nýja framkvæmd. Hefði ekki verið eðlilegra að fella þennan úrskurð úr gildi en benda þá framkvæmdaraðila á að hann gæti látið reyna á hvort annars konar framkvæmd með minni lónhæð fengist samþykkt og stæðist mat á umhverfisáhrifum? Því hljóta að vera einhver takmörk sett hversu gerbreytta framkvæmd er hægt að heimila í gegnum skilyrðingu af þessu tagi. Tæplega gæti ráðherra þannig fallist á tiltekna virkjun í Þjórsá með því skilyrði að virkjað yrði í Skaftá. Þá vekur einnig spurningar að ráðherra heimilar setlón norðan Þjórsárvera og veitur úr því lóni yfir í Þjórsárlón, þ.e. í reynd 6. áfanga Kvíslaveitna að meira eða minna leyti sem búið var að falla frá og virðist sú framkvæmd ekki þurfa í mat á umhverfisáhrifum þar sem um einhvers konar mótvægisaðgerð sé að ræða. Hversu langt er hægt að teygja sig eða ganga einnig að þessu leyti? Þá er fróðlegt að velta því fyrir sér hvort úrskurður ráðherra sé fordæmisgefandi hvað varðar stöðu friðlanda og alþjóðlegra skuldbindinga. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. settan umhvrh. í máli þessu: 1. Kom ekki til álita að fella hinn kærða úrskurð Skipulagsstofnunar frá 12. ágúst sl. úr gildi í heild sinni en benda framkvæmdaraðila þess í stað á aðra mögulega útfærslu framkvæmdarinnar, þ.e. þá sem lýst er í úrskurði ráðherra með lægri lónhæð o.s.frv. sem lyti þá sjálfstæðu mati á umhverfisáhrifum? 2. Er ráðherra í úrskurði sínum í reynd að fallast á svonefndan 6. áfanga Kvíslaveitna,  3. Telur ráðherra úrskurð sinn fordæmisgefandi hvað varðar stöðu friðlýstra svæða og alþjóðlegra skuldbindinga í umhverfismálum?

Ég vil minna hv. þingmenn á að það er ákveðinn ræðutími og hefur færst í vöxt upp á síðkastið að hv. þingmenn taki ekki tillit til þess.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda fyrir hlý orð í minn garð sem ég met mikils. Hv. 3. þm. Norðurl. e. beinir til mín þremur spurningum um úrskurð þann er mér var falið að kveða upp vegna kæra sem höfðu borist í kjölfar úrskurðar Skipulagsstofnunar um Norðlingaölduveitu. Fyrst spyr hv. þm. hvort ekki hafi komið til álita að fella hinn kærða úrskurð Skipulagsstofnunar úr gildi í heild sinni en benda framkvæmdaraðila þess í stað á aðra mögulega útfærslu framkvæmdarinnar. Svarið við þessari spurningu er neitandi. Ég sem settur umhvrh. hafði þrjá kosti, að segja nei eða segja já eða skilyrða heimildina. Þetta var mitt hlutverk. Niðurstaða mín varð sú að mér bæri skylda til að taka efnislega á kærunum. Þetta gerði ég í fyrsta lagi með því að fara á svæðið og skoða það af eigin raun, með því að tala við alla hlutaðeigandi sem áttu þarna hlut að máli frá báðum málsaðilum, bæði kærendum og eins Landsvirkjun og með því að kynna mér allar hliðar málsins sjálfur efnislega og í kjölfarið að fá sérfræðinga til að svara spurningum þeim sem ég setti fram. Varðandi þá tilhögun sem hefur verið mönnum ofarlega í huga og hér er spurt um setti ég fram nokkrar grundvallarspurningar sem voru þessar í grófum dráttum: Hvernig má koma öllum framkvæmdum út úr friðlandinu? Hvað þurfum við að gera til að fullnægja örugglega öllum skuldbindingum sem á okkur hvíla vegna friðlandsins og sjá svo til að framkvæmdir við Norðlingaöldu röskuðu ekki náttúrufari, dýralífi eða grunnvatnsstöðu í friðlandinu í verunum? Svörin við þeim spurningum eru úrskurðurinn eða eins og fram kemur í skýrslu VST: Með þessari nýju tilhögun virðist sem hægt sé að gera Norðlingaölduveitu á hagkvæman hátt með nefndum skilyrðum ráðuneytis um að veitulón nái ekki inn í friðland Þjórsárvera og áhrif framkvæmdanna raski ekki náttúrufari, dýralífi eða grunnvatnsstöðu í verunum. Í öðru lagi spyr hv. 3. þm. Norðurl. e. hvort ráðherra sé í úrskurðinum að fallast á 6. áfanga Kvíslaveitna og þá án sérstaks mats á umhverfisáhrifum þeirrar framkvæmdar. Svarið við þeirri spurningu er líka neitandi. Setlónið er stækkað lítillega frá því sem gert var ráð fyrir sem mótvægisaðgerð í úrskurði Skipulagsstofnunar og það hefur því farið í umhverfismatsferli og heildaráhrifin af allri framkvæmdinni og öllum breytingunum eru jákvæð fyrir umhverfið á svæðinu. Í þriðja lagi spyr hv. 3. þm. Norðurl. e. hvort ráðherra telji að úrskurðurinn hafi fordæmisgildi hvað varðar stöðu friðlýstra svæða og alþjóðlegra skuldbindinga í umhverfismálum í ljósi þeirrar áherslu sem lögð er á að færa framkvæmdir og áhrifasvæði þeirra út úr friðlandinu. Því er til að svara að í þessu máli erum við að tala um Þjórsárver sem er viðkvæmt friðland. Ég taldi miklu máli skipta að hafa úrskurðinn í Norðlingaölduveitumálinu skýran og afdráttarlausan hvað varðaði friðlandið. Það var hlutverk mitt að gera svo. En ég er almennt þeirrar skoðunar að fara verði að öllu með gát þegar friðlönd eru annars vegar. Ég ætla ekki að túlka þennan úrskurð minn sem setts umhvrh. frekar eða fara með hann inn í framtíðina eða gera því skóna hver framtíðin er í þessum efnum. Hann skýrir sig sjálfur. Komið hafa ýmsar ályktanir um að þetta sé tímamótaúrskurður og samtök á sviði náttúruverndar hafa ályktað svo. Ég ætla ekki að dæma um það. Mitt hlutverk í þessu máli bast þessu verkefni sem voru Þjórsárver og friðlandið þar og hlutverk mitt nær ekki lengra. Hins vegar hef ég auðvitað skoðanir á málinu sem almennur þingmaður og ráðherra. Ég tel að menn eigi að fara með gát í þessum efnum þegar um friðlönd er að ræða.

Herra forseti. Ég vil byrja á að segja að úrskurður hæstv. setts umhvrh. kom mér á óvart. Hann kom mér á óvart fyrir þá hugvitssemi sem í honum var sýnd og ég er þeirrar skoðunar að með honum hafi unnist ákaflega mikilvægur varnarsigur fyrir okkur umhverfissinna sem höfðum barist fyrir björgun Þjórsárvera. Þó að hæstv. settur umhvrh. vilji ekki túlka úrskurð sinn mjög djúpt þá segir hann eigi að síður: Úrskurðurinn túlkar sig sjálfur. Og það er einmitt það. Þegar ég skoða þennan úrskurð sé ég þar þrennt sem skiptir ákaflega miklu máli. Í fyrsta lagi er þar veitt fordæmi sem umhverfisráðherrar framtíðarinnar hljóta að fylgja sem felst í því að mörk opinbers friðlands eru ekki skert. Í öðru lagi skiptir ákaflega miklu máli að hæstv. settur umhvrh. virðir alþjóðlega samninga, hann virðir Ramsar-samninginn og í máli hæstv. ráðherra hefur komið fram að það var eitt af því sem hann tók og hafði til hliðsjónar í úrskurði sínum. Í þriðja lagi vil ég persónulega hrósa hæstv. ráðherra sérstaklega fyrir það að hann virti rannsóknarskylduna. Hæstv. ráðherra tók málið og rannsakaði það til hlítar, hann braut það til mergjar og hann kom að lokum með úrskurð sem braut í blað að ýmsu leyti, sem tók tillit til margra krafna umhverfissinna en gerði það jafnframt að verkum að hægt er að ná mikilli orku út úr þessari framkvæmd. Herra forseti. Þegar ég lít yfir sviðið staldra ég að sjálfsögðu við þátt Landsvirkjunar. Þegar höfð eru til hliðsjónar þau miklu átök sem hafa orðið um þetta mál, hvernig má það þá vera, herra forseti, að Landsvirkjun kemur ekki fram með þessa lausn og meira að segja tuðar yfir henni, lausn sem hefði gefið fyrirtækinu stóran hluta af þeirri orku sem það vildi fá út úr þessu fyrir verð sem er minna en sem nemur einum barnaspítala? Herra forseti. Allir hefðu getað orðið sigurvegarar í þessu máli. Það var einn aðili sem tapaði og það var Landsvirkjun.

Hæstv. forseti. Það er fagnaðarefni að nú skuli loks komin niðurstaða varðandi Norðlingaölduveitu en eftir þessari niðurstöðu hefur verið beðið lengi. Niðurstaðan er skýr. Gerð er tillaga að lóni 566 metra hæð yfir sjó, að flatarmáli 3,3 ferkílómetrar sem þýðir að lónið nær ekki inn í friðlýst svæði Þjórsárvera. Sjálfur hafði ég búist við að úrskurður skipulagsstjóra yrði staðfestur. Það hefði þýtt miklu hagstæðari framkvæmd og að Norðurál hefði fengið svar við ósk sinni um orku til stækkunar álversins á Grundartanga en eftir því svari hefur fyrirtækið beðið lengi. Ég skil hins vegar vel afstöðu setts umhvrh. sem lagði sig mjög fram við að finna leið sem sætti ólík sjónarmið í þessu máli á þann hátt að auka afl og getu Þjórsársvæðisins til frekari raforkusölu en um leið að halda Þjórsárverum algjörlega óskertum. Þetta er mikið tilfinningamál og margir sem sættu sig ekki við þann úrskurð skipulagsstjóra að umhverfisáhrifin af þeirri lónshæð sem Landsvirkjun lagði til yrðu ekki umtalsverð. Úrskurður Jóns Kristjánssonar, setts umhvrh., hefur almennt hlotið mjög góðar undirtektir. Það sem skiptir meginmáli nú er að Landsvirkjun taki af skarið og tilkynni Norðuráli að fyrirtækið fái þá orku sem það þarf til stækkunar álversins. Það svar þarf að liggja fyrir sem fyrst þannig að Hitaveita Suðurnesja og Orkuveita Reykjavíkur, sem einnig taka þátt í orkuöflun, geti hafið framkvæmdir en þær taka þrjú ár. Einnig þarf Norðurál að geta hafið framkvæmdir strax í sumar þannig að stækkun álversins verði lokið áður en mesti þunginn verður í framkvæmdum við álver á Reyðarfirði. Vegna atvinnuástandsins er mikilvægt að þessar framkvæmdir hefjist sem fyrst. Ég vil að lokum minna á mikilvægi stækkunar Norðuráls. Útflutningur fyrirtækisins mun aukast um 12 milljarða á ári og 400 ný störf skapast við álverið og afleidd störf. Stækkun Norðuráls eflir þjóðarhag, bætir atvinnuástandið og styrkir byggðina norðan Hvalfjarðar. Þetta verkefni þolir ekki frekari bið.

Herra forseti. Ég tel að niðurstaða setts umhvrh. í þessu máli sé mjög ásættanleg og það eigi allir að geta unað nokkuð vel við þann úrskurð. Ég tel að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að fá að nýta vatnsorkuna á hálendinu en það ber vissulega að gera með fullri virðingu fyrir náttúrunni. Ég tel að þessi niðurstaða eigi að vera ásættanleg fyrir bæði náttúruverndarsinna og þá sem vilja nýta orkuna og nota hana til aukinna starfa og uppbyggingar hér á landi. Þó að hagkvæmnin af þessari framkvæmd minnki eitthvað örlítið fyrir Landsvirkjun, um 10--15%, þá tel ég eðlilegt að sú fórn hafi verið færð og jafnvel þó að hagkvæmni hefði orðið eitthvað minni en það. Það verður auðvitað að virða hlutina í því samhengi sem þeir eru settir fyrir framtíðina. Það er samt eitt atriði sem ég vil koma inn á sem tengist ekki beint þessu máli en mér virðist skorta á í umræðunni um náttúruvernd og náttúrugildi. Oft hafa verið deilur um ýmsar framkvæmdir á nátturusviði. Mér finnst skorta á það, herra forseti, að þegar þeim deilum lýkur og menn eru búnir að horfa á viðkomandi framkvæmd í notkun í nokkur ár, sé ekki skoðað í raunveruleikanum hvað það var sem við gerðum. Það hefur aldrei verið skoðað eftir að rifist var um Gilsfjörð hvort rauðbrystingarnir koma þar við eða ekki. Og það er ýmislegt fleira í þá veru.

Virðulegi forseti. Það sem er mikilvægast í úrskurði hæstv. setts umhvrh. er sú staðreynd að framkvæmdinni eins og Landsvirkjun lagði hana upp í matsskýrslu sinni er í raun hafnað á grundvelli þeirra áhrifa sem hún hefði á friðlandið og þar með má segja að í sjálfu sér sé hnekkt fráleitum úrskurði Skipulagsstofnunar frá 12. ágúst. Hitt er líka mikils virði að í úrskurðinum er viðurkennt mikilvægi friðlanda og það er miður, herra forseti, að hæstv. ráðherra skuli ekki fáanlegur til að segja skoðun sína á því hvert fordæmisgildi þessa úrskurðar sé fyrir framkvæmdir á öðrum friðlöndum. Það er líka mikilvægt að gert skuli ráð fyrir því að aurnum verði skolað úr Norðlingaöldulóni og í því sambandi má spyrja: Er þá þörf fyrir setlónið? Ef hlutverk þess er fyrst og fremst að vera setlón, safna seti, þá ætti það að vera óþarft. Aurskolunin úr Norðlingaöldulóni ætti að sjá til þess. En ef hlutverk þess er að vera veitulón, þá þarf að svara þeirri spurnigu, herra forseti, hvort það sé réttmætt út frá lögum og eðli þessa máls að framkvæmd, sem Landsvirkjun hefur ítrekað sagt að hætt hafi verið við vegna umhverfisáhrifa og náttúruverndarsjónarmiða, skuli nú vera sett inn í þennan úrskurð á þeirri forsendu að hér sé ekki um sjálfstæða framkvæmd að ræða heldur mótvægisaðgerð. Forstjóri Landsvirkjunar var að því spurður á fundi iðn.- og umhvn. sl. mánudag hver munurinn væri á þessum tveimur kostum, Kvíslaveitu 6 og mótvægisaðgerðunum í úrskurði hæstv. ráðherra. Hann svaraði því til að Landsvirkjun hefði aldrei hugsað sér að sameina Norðlingaölduveitu og Kvíslaveitu 6 sem eina framkvæmd en samkvæmt úrskurðinum væri veitan skilgreind sem mótvægisaðgerð. Með öðrum orðum er Landsvirkjun að fá það sem þeir hafa litið á sem sjálfstæða framkvæmd upp í hendurnar sem mótvægisaðgerð. Ég er ekki hissa, herra forseti, þó Landsvirkjun sé nokkuð sátt. En það sem ég vil segja í lokin er að þessi úrskurður er viðurkenning náttúruverndarsjónarmiða. Þau ráða þessum úrskurði og það er auðvitað staðfesting á því að baráttan er að skila árangri.

Herra forseti. Úrskurður hæstv. setts umhvrh. Jóns Kristjánssonar um Norðlingaölduveitu er um margt markverður og hann er vegsauki fyrir hann og samstarfsmenn hans. Það sem stendur upp úr með þessum úrskurði er einkum þrennt: 1. Við getum nýtt þá náttúrulegu auðlind sem felst í vatnsöflun svæðisins. 2. Niðurstaðan mun væntanlega tryggja áframhaldandi uppbyggingu atvinnulífs í Hvalfirði með stækkun Norðuráls. 3. Mörk friðlands Þjórsárvera eru virt, sérstæð og viðkvæm náttúra svæðisins er vernduð og fyrirhugaðar framkvæmdir brjóta ekki gegn alþjóðlegum samningum sem svæðinu tengjast. Með þessu er verið að sætta sjónarmið um nýtingu náttúruauðlinda og verndun náttúrufars og dýralífs. Úrskurðurinn er því um margt til fyrirmyndar. En eftir sem áður berja vinstri grænir áfram höfðinu við steininn. Eins og í flestum öðrum málum eru þeir á móti niðurstöðunni. Þeir horfa á málið út frá þröngu sjónarhorni andstöðu og kyrrstöðu á öllum sviðum. Þeir leita logandi ljósi að hálmstráum til að hanga á til röksemda gegn málinu en eftir stendur aðeins það að þeir eru eins og fúll á móti og ætla sér sem fyrr að vera á móti. Þeir hafa lýst því yfir að úrskurðurinn valdi miklum vonbrigðum. Afstaða þeirra í þessu máli er skýrt dæmi um að þeim flokki er ekki treystandi fyrir framförum og hagsæld þjóðarinnar. Leiðtogi Vinstri grænna hélt því fram um daginn að úrskurðurinn væri óskaplega framsóknarlegur. Ég tek undir það með stolti því að það er einmitt eitt af einkennum framsóknarmanna að hafna öfgum en leita leiða til lausna og sætta ólík sjónarmið. Þetta mál er lýsandi dæmi um slíkt og sýnir í reynd hve vel framsóknarmönnum er treystandi til þess að leiða saman ólík sjónarmið og laða fram lausnir með hagsmuni sem flestra að leiðarljósi. Það er ástæða til að þakka leiðtoganum fyrir að vekja athygli á kostum framsóknarmennskunnar. Herra forseti. Ég lýsi yfir ánægju með þá niðurstöðu sem hér liggur fyrir og þeirri von að hún verði landi og þjóð til hagsældar og framfara í komandi framtíð.

Herra forseti. Ég er sátt við úrskurðinn. Hann sýnir ótvírætt að málflutningur náttúruverndarfólks hefur borið árangur. Hann sýnir okkur líka að það á að draga pólitísku línuna strax í upphafi líkt og í vinnunni við þennan úrskurð, þ.e. að skerða ekki friðlandið, friðlýsingin skal standa. Í úrskurðinum felst afdráttarlaus rannsóknarskylda og það er brýnt að vel verði staðið að rannsóknum sem fram fara í sumar, ekki síst með tilliti til lónsins austan við Arnarfell og vatna í Þjórsárverum. Úrskurðurinn er nokkuð viðkvæmur fyrir Landsvirkjun að mínu mati. Þar hafa menn unnið að því að bæta ímyndina undanfarin ár. En nú er tortryggni sáð. Tillaga þeirra var kynnt í haust eins og um einu færu leiðina væri að ræða og þar með umhverfisvænsta kostinn. Herra forseti. Samkvæmt lögum ber Landsvirkjun að útvega nægilegt rafmagn á hverjum tíma á hagkvæmu verði. Ég spyr: Er það eðlilegt að sá aðili sem hefur þessa ríku skyldu leggi jafnframt mat á valkosti virkjana þar sem náttúruverndargildi vegur þungt og útfæri tillögur sínar, sé ráðandi um lónshæð Kárahnjúka, um veituna í Þjórsárverum? Er það svo að héðan í frá verði ábyrg stjórnvöld að fá þriðja aðila til að setja fram valkost? VST komst að ásættanlegri niðurstöðu eftir umdeilda tillögu Landsvirkjunar. Það reyndist unnt að fara aðra leið. Nú eigum við að endurskoða lög og reglur og taka upp ný vinnubrögð, ljúka rammaáætluninni hið fyrsta og taka pólitíska ákvörðun um forgangsröðun virkjunarkosta og verndun hálendissvæða til þess, virðulegi forseti, að stýra fram hjá áþekkum átökum um náttúruvernd í framtíðinni.

Herra forseti. Úrskurður setts umhvrh. markar að mínu mati tímamót vegna þess að með honum rétta stjórnvöld sáttarhönd til náttúruverndarsinna sem unnið hafa sleitulaust að því að tryggja verndun Þjórsárvera. Einna þygstur á metunum er að mínu áliti þáttur heimamanna í Gnúpverjahreppi. Í úrskurðinum leggur ráðherra fram málamiðlun, róttæka tillögu sem undirstrikar að sérstæða og viðkvæma náttúru Þjórsárvera beri að vernda í samræmi við friðlýsingu þeirra frá 1982 og alþjóðlega samninga um verndun votlendis. Í frábærri grein eftir Elínu Pálmadóttur í Morgunblaðinu 15. nóv. sl., Ég ákæri, lýsir hún Þjórsárverum sem stórkostlega fögru djásni undir jökulhettu, umluktu svörtum gróðurlausum söndum. Slík voru einnig mín hughrif þegar ég kom í Þjórsárver. Það skilyrði er sett að framkvæmdirnar hafi ekki áhrif innan friðlands Þjórsárvera. Rétt er í því ljósi að líta á tillögu um setlón ofarlega við Þjórsá sem sett er fram sem mótvægisaðgerð en því má halda fram að þar sé á ferðinni ný útfærsla á 6. áfanga Kvíslaveitu sem hafnað var á fyrri stigum. Sagt er að setlónið sé sett vegna óvissu um árangur við aurskolun úr Norðlingaöldulóni. Ef aurskolunin virkar hins vegar er ekki þörf fyrir setlón. Þess vegna tel ég rétt að náttúran njóti vafans. Mér finnst ótímabært að ákveða að gert skuli setlón og vatni veitt fram hjá Þjórsárverum. Herra forseti. Efst í huga mínum eru þakkir til hæstv. setts umhvrh. og samstarfsmanna hans fyrir réttlát og vönduð vinnubrögð og til náttúruverndarsinna, einstaklinga og félagasamtaka fyrir ötult og fórnfúst starf. Ég hvet þá til að taka í þá útréttu sáttarhönd sem þeim er hér rétt.

Herra forseti. Fernt er mér efst í huga við þennan úrskurð um Norðlingaölduveitu. Í fyrsta lagi að náttúruverndarsinnar á Íslandi eru í sókn. Þessi úrskurður hefði aldrei verið kveðinn upp ef ekki hefði risið í landinu alda til varnar umhverfinu. Þetta er mjög mikilvægur varnarsigur fyrir náttúruverndarsinna. Gagnvart nýjum áformum um virkjanir í landinu er greinilegt að ríkisstjórnin telur sér ekki lengur fært annað en að hlusta á þann stóra og vaxandi hóp náttúruverndarsinna sem segja: Hingað og ekki lengra. Þeim blöskrar hvernig þessi ríkisstjórn hefur reynst reiðubúin og er enn reiðubúin að fórna dýrmætum náttúruperlum þessa lands. Það vil ég segja að þessi úrskurður er sjálfsagður og eðlilegur og hefði reyndar þurft að ganga miklu lengra. Hann er engin syndaaflausn fyrir náttúruspjöllin sem Framsfl. og ríkisstjórnin er að vinna á landi okkar. Í öðru lagi hlýtur sú spurning að vakna hvort ekki sé löngu tímabært að stjórnvöld endurmeti alla okkar afstöðu til raforkuframleiðslu og nýtingar á raforku í landinu. Eigum við að verða land þungaiðnaðar? Viljum við það? Ég held ekki. Í þriðja lagi þarf að koma böndum á Landsvirkjun. Hún er vægast sagt farin að haga sér á óábyrgan hátt og er engu líkara en henni sé orðið tamara að standa vörð um erlenda stóriðjuhagsmuni en efnahagslega hagsmuni Íslendinga, að ekki sé minnst á langtímahagsmuni sem snúa að umhverfi og náttúru landsins. Í fjórða lagi hlýtur að vakna sú spurning hvort eitthvað sé að hjá Landsvirkjun og iðnrn. þegar svo mikill munur er á lausnum þess fyrirtækis og þess ráðuneytis og síðan annarra aðila sem að málinu koma. Vísa ég þar til mats hæstv. heilbrrh. Getur verið að ótvíræður kostur sé að fá utanaðkomandi aðila til að leita leiða við nýtingu orkulinda á umhverfisvænan hátt? Ef svo er þarf að stokka upp frá grunni aðkomu okkar að þessum málum. Slíkt væri í samræmi við áherslu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Við höfum talað fyrir grundvallarafstöðubreytingu á þessu sviði.

Herra forseti. Farsæl lausn er fundin á mjög viðkvæmu máli. Settur hæstv. umhvrh. hefur lagt sig fram í málinu af mikilli alúð. Hann fann lausn sem sátt er um. Það skiptir auðvitað mjög miklu máli og náttúran nýtur þar vafans. Hæstv. ráðherra hefur sett sér þrenns konar markmið: Ramsar-sáttmálinn er virtur, alþjóðlegur sáttmáli sem skiptir mjög miklu máli að virða. Friðland er virt og líffræðilegur fjölbreytileiki helst á þessu svæði, sem er raunar einstakt í íslenskri náttúru. Ég tel það til marks um að þessi niðurstaða er góð að bæði Landsvirkjun og Vinstri grænir eru í hálfgerðri fýlu yfir málinu. Það er táknrænt fyrir það að þessi niðurstaða er góð niðurstaða og góð lausn í þessu máli. Það ber að þakka fyrir góð vinnubrögð hæstv. ráðherra, fyrir það hvernig hann hefur unnið að þessu máli, talað við fjölmarga einstaklinga, félagasamtök o.s.frv. Hér er um að ræða sátt við bæði menn og náttúru. Þetta sýnir auðvitað og sannar að það má treysta Framsfl. í þessum efnum sem og öðrum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. settum umhvrh. fyrir svörin og fyrir þessa umræðu. Svör hæstv. ráðherra voru efnisleg eins og við mátti búast, málefnaleg en ekki ýkja efnismikil. Það er með þennan úrskurð setts umhvrh. eins og önnur mannanna verk að hann ber að skoða á efnislegum forsendum og segja á honum bæði kost og löst. Það hef ég gert og það gerum við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði. Við viðurkennum hið jákvæða í þessum úrskurði en höldum til haga þeirri sannfæringu okkar að best hefði verið að fella niðurstöðu skipulagsstjóra með öllu úr gildi og hverfa frá öllum framkvæmdaáætlunum á þessu svæði. Það er þannig hvað mig varðar að þegar ég berst fyrir málstað sæki ég þann málstað til sigurs en auðvitað er jafntefli betra en ósigur. Hitt er annað mál að kannski getur framsóknarmennska komist á það stig að menn velji jafntefli frekar en sigur. Mér heyrist það á talsmönnum Framsfl. Að öðru leyti legg ég til að þeir hv. þm. Magnús Stefánsson og aðrir haldi ódýrar framboðsræður sínar annars staðar en hér. Ég held að þeir fjölgi ekki þessum 12 atkvæðum sem Framsfl. væntanlega á hér á þingi hversu margar ræður af því tagi sem þeir halda. Herra forseti. Það er athyglisvert að hæstv. ráðherra færði að mínu mati ekki fram sannfærandi rök fyrir því að fallast á niðurstöðu Skipulagsstofnunar um lón í 575 metra hæð yfir sjó en koma því svo fyrir með skilyrðum að í reynd verði um allt aðra framkvæmd og lónhæð í 566 metrum að ræða. Ég held að það eigi eftir að fara miklu betur ofan í saumana á mörgum álitamálum af þessu tagi sem vakna í tengslum við úrskurð ráðherra og þegar þetta mál er skoðað í heild sinni. Þá vakna áleitnar spurningar um framgöngu Landsvirkjunar, framgöngu Skipulagsstofnunar, samskipti vísindamanna, framkvæmdaraðila og stjórnvalda og margt fleira, herra forseti. Ég hygg að enn eigi mörg kurl eftir að koma til grafar í þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég endudrtek að ég lagði áherslu á að þessi úrskurður væri skýr. Ég tel að það hafi borið þann árangur að víðtæk sátt sé um úrskurðinn. Það hef ég fundið alveg greinilega og meiri viðbrögð við þessu máli heldur en ég hef nokkurn tíma fundið áður síðan ég byrjaði í stjórnmálum. Hér hefur verið drepið á þátt Landsvirkjunar. Ég vil segja það að Landsvirkjun stóð með undanþágu í höndunum upp í 581 metra  Í öðru lagi vil ég koma aðeins nánar inn á veitulónið. Það er skilyrði fyrir því að úr því sé veitt vatni í efsta hluta veranna til að halda grunnvatnsstöðu þar eðlilegri og varðveita efsta hlutann. Að auki er veitulónið náttúruvænt að því leyti að það kemur í veg fyrir flóð niður í verin sem geta haft slæm áhrif á verin. Hins vegar er það forsenda fyrir þessari leið að veita hluta af vatni úr veitulóninu austur í Þjórsárlón. Það er alveg ljóst. Þess vegna er þetta setlón að það er hluti af framkvæmdinni, hluti af því að gera þessa framkvæmd náttúruvænni en hún var fyrir úrskurðinn. Ég endurtek að um þennan úrskurð virðist víðtæk sátt í samfélaginu. Ég vona að hann verði öllum til góða, bæði atvinnulífi og náttúruvernd.