Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að kl. 13.30 í dag, að loknu hádegishléi, fer fram umræða utan dagskrár um útboð í heilbrigðisþjónustu. Málshefjandi er hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir. Hæstv. heilbrrh. verður til andsvara. Atkvæðagreiðslur verða á undan þeirri utandagskrárumræðu, þ.e. kl. 13.30 í dag.

Það er samkomulag milli þingflokka um fyrirkomulag umræðunnar, sbr. 72. gr. þingskapa. Umferðir verða þrjár, 7 mínútur í hinni fyrstu en 4 mínútur í annarri og þriðju umferð. Ráðherra hefur þó fyrir hönd síns þingflokks 10 mínútur til framsögu. Gera má ráð fyrir að umræðan standi í rúma klukkustund. Röð flokkanna verður þessi í öllum umferðum: Framsfl., Samfylkingin, Sjálfstfl., Vinstri hreyfingin -- grænt framboð og Frjálslyndi flokkurinn.

Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka forseta fyrir að ég skuli fá tíma til að flytja Alþingi munnlega skýrslu um stöðu jafnréttismála á alþjóðlegum baráttudegi kvenna, 8. mars. Jafnframt vil ég nota tækifærið og óska konum á Íslandi til hamingju með daginn. Á yfirstandandi kjörtímabili hafa verið samþykkt nokkur lög sem vonir standa til að stuðli að auknu jafnrétti kynjanna. Má þar helst nefna ný lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, lög um fæðingar- og foreldraorlof og lög um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar starfsmanna. Í nýjum jafnréttislögum sem tóku gildi fyrir tæpum tveimur árum er áhersla lögð á samþættingu þannig að jafnréttissjónarmiða sé gætt á öllum sviðum samfélagsins. Í því skyni hafa ráðuneytin skipað sér jafnréttisfulltrúa en hlutverk þeirra er að fjalla um og hafa eftirlit með að jafnréttissjónarmiða sé gætt á öllum málasviðum viðkomandi ráðuneytis og undirstofnana þess. Jafnréttisstofa hefur haldið nokkra fundi með jafnréttisfulltrúum þar sem m.a. hefur verið farið yfir hlutverk þeirra. Enn fremur hafa verið haldin sérstök námskeið fyrir ráðuneytisstjóra, skrifstofustjóra og jafnréttisfulltrúa ráðuneytanna þar sem þeim var kynnt mikilvægi þess að tekið sé mið af jafnréttissjónarmiðum við alla ákvarðanatöku og áætlanagerð. Þá er starfandi nefnd á vegum norrænu ráðherranefndarinnar um samþættingu jafnréttissjónarmiða í fjárlagagerð og taka fulltrúar Jafnréttisstofu og fjmrn. þátt í starfi nefndarinnar. Síðast en ekki síst þurfa sveitarstjórnir að gæta jafnréttissjónarmiða við hvers konar ákvarðanatöku. Í undirbúningi hjá Jafnréttisstofu er hringferð um landið með námskeið fyrir jafnréttisnefndir sveitarfélaganna og annað sveitarstjórnarfólk til að vekja athygli á mikilvægi samþættingar. Í því skyni að fylgja eftir ákvæðum jafnréttislaga um að fyrirtæki með 25 starfsmenn eða fleiri setji sér jafnréttisáætlanir eða kveði sérstaklega á um jafnrétti kvenna og karla í starfsmannastefnu sinni hefur Jafnréttisstofa í samræmi við fyrirtækið Skref fyrir skref skipulagt námskeið um gerð jafnréttisáætlana sem haldið var í tvígang á sl. ári. Er nú fyrirhugað að starfsfólk Jafnréttisstofu fari hringferð um landið með sambærilegt námskeið á yfirstandandi ári. Þá hefur Endurmenntunarstofnun Háskóla Íslands í samstarfi við Rannsóknastofu í kvennafræðum, námsbraut í kynjafræðum við háskólann og Jafnréttisstofu haldið námskeiðið ,,Í orði og á borði`` þar sem farið er yfir undirbúning og gerð slíkra áætlana. Fyrir vorið mun ég leggja fram á Alþingi skýrslu um stöðu framkvæmdaáætlunar ríkisstjórnarinnar 1998--2000 til að ná fram jafnrétti kynjanna. Í félmrn. stendur nú yfir vinna við gerð jafnréttisáætlunar og er von til að henni ljúki á sumarmánuðum. Enda þótt kveðið hafi verið á um launajafnrétti kynjanna í íslenskum lögum í 40 ár stöndum við enn frammi fyrir þeirri staðreynd að hér viðgengst launamunur sem verður ekki skýrður með öðru en kynferði. Um það er engum blöðum að fletta að stjórnvöld vilja eyða þessum kynbundna launamun. Við höfum fengið ákúrur frá nefnd sem starfar á grundvelli samningsins um afnám allrar mismununar gegn konum, svokallaðri Z-nefnd, bæði árið 1996 og aftur í ár. Baráttan hefur staðið lengi, bæði hér og annars staðar á Norðurlöndunum, og henni er ekki lokið. Í síðasta mánuði var haldið málþing um kynbundið launamisrétti þar sem fram komu athyglisverð erindi og umræður urðu fjörugar. Ástæða er líka til að hafa áhyggjur af hraðri þróun til búsetubundins launamunar. Samkvæmt kjararannsóknarnefnd er kynbundinn launamunur að minnka en búsetulaunamunur eykst hröðum skrefum. Tekjur allra viðmiðunarhópa eru orðnar 10--20% hærri á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni, að sérfræðingum undanskildum. Markmið stjórnvalda er að koma í veg fyrir kynbundinn launamun. Það er ósk mín að Jafnréttisráð leggi í starfi sínu megináherslu á að finna leiðir til að hraða þróuninni í átt að launajafnrétti. Ég tel Jafnréttisráð góðan vettvang til þessara umræðna þar sem fulltrúar stjórnvalda og samtaka aðila vinnumarkaðarins eiga þar sæti. Jafnréttisráð er nú þegar þátttakandi í jafnlaunaverkefni á vettvangi Evrópusambandsins í samstarfi við aðila frá öðrum Evrópuríkjum, m.a. Noregi og Danmörku. Þá tekur Jafnréttisstofa þátt í starfi nefndar um kynbundinn launamun á vegum norrænu ráðherranefndarinnar. Í nefndinni er það markmið að koma fram með aðgerðaáætlun í því skyni að vinna gegn kynbundnum launamun. Er áætlað að nefndin ljúki störfum síðar á þessu ári. Eins og kunnugt er binda stjórnvöld miklar vonir við að fæðingar- og foreldraorlofslögin dragi úr kynbundnum launamun en þau koma að fullu til framkvæmda um næstu áramót. Þau eru til þess fallin að jafna foreldraábyrgð og þá um leið að jafna stöðu foreldra á vinnumarkaði. Það er ánægjulegt að geta upplýst ykkur um að flestir nýbakaðir feður tóku mánuðinn sinn á árinu 2001, og svo virðist sem þeir sem eiga von á barni á þessu ári muni nýta rétt sinn. Það er eðlilegt að fjölskyldan vilji vera saman fyrst eftir að hinn nýi fjölskyldumeðlimur hefur litið heiminn augum en ég hvet feður eindregið til þess að vera jafnframt einir með börnum sínum eftir að mæðurnar eru farnar aftur út á vinnumarkaðinn. Á þann hátt kynnast þeir börnum sínum betur og tengjast þeim nánari tilfinningaböndum að því ógleymdu að barnið fær þannig tækifæri til að vera lengur hjá foreldrum sínum. Í þessu sambandi minni ég einnig á sveigjanleikann sem er heimilaður í töku fæðingarorlofs þar sem foreldrar geta m.a. tekið fæðingarorlof samhliða minnkuðu starfshlutfalli. Í janúar sl. fóru fulltrúar félmrn. og Jafnréttisstofu á fund Z-nefndarinnar til að kynna þriðju og fjórðu skýrslu íslenskra stjórnvalda um framkvæmd samningsins um afnám allrar mismununar gegn konum. Þar var stjórnvöldum hrósað fyrir hve margt hefði áunnist í jafnréttisátt frá árinu 1996 þegar við, fulltrúar íslenskra stjórnvalda, fórum og kynntum fyrstu og aðra skýrslu Íslands. Nýjum jafnréttislögum var fagnað sérstaklega auk allra þeirra verkefna og rannsókna sem hafa verið gerðar hér á landi á sviði jafnréttismála sl. ár. Enn fremur vakti athygli nefndarinnar sú áhersla sem lögð er á að karlar taki þátt í aðgerðum sem eru til þess fallnar að auka jafnrétti kynjanna. Var sérstaklega vísað til jafnra réttinda til fæðingarorlofs sem er til þess fallið að hvetja til jafnari foreldraábyrgðar. Engu að síður gagnrýndi nefndin hið háa hlutfall kvenna í hlutastörfum hér á landi sem hún telur benda til að konur axli meiri ábyrgð á fjölskyldunni í samanburði við karlmenn. En í flestum tilfellum mun þó hlutastarfið vera eigið val konunnar. Enn fremur þótti eftirtektarvert að þrátt fyrir hátt menntunarhlutfall íslenskra kvenna væru færri konur en karlar þátttakendur í stjórnmálum og væru síður í efri stöðum innan fyrirtækja og stofnana, þar á meðal innan utanríkisþjónustunnar. Í þessu tilliti má minnast á störf nefndar sem ætlað er að auka hlut kvenna í stjórnmálum sem ég skipaði í sept. 1998. Hlutfall kvenna á þingi nú er 36,5% en var 25% á síðasta kjörtímabili. Þessi nefnd hefur unnið ötullega að því að hvetja konur til þátttöku í stjórnmálum og hafa m.a. verið haldin námskeið fyrir konur í þessum tilgangi í öllum landsfjórðungum. Hlutfall kvenna í sveitarstjórnarkosningum er nú 28,2% en vonir standa til að það verði hærra í vor. Það er mikilvægt að fólk sé meðvitað um kynjajafnrétti þegar ráðið er í störf innan fyrirtækja eða stofnana og er þá ekki nægilegt að telja hausa heldur þarf að skoða stöðurnar sem um er að ræða. Eins og við öll vitum er ofbeldi gegn konum staðreynd í öllum samfélögum. Um er að ræða margþætt vandamál sem á sér djúpar rætur í samsetningu þeirra. Það er ljóst að margar hindranir eru í veginum sem koma í veg fyrir framþróun í baráttunni gegn þessu vandamáli og tilætluð áhrif úrræða. Hvatti Z-nefndin íslensk stjórnvöld til að halda áfram baráttunni gegn þessu vandamáli, m.a. með því að styrkja innlenda löggjöf til að tryggja réttarúrræði og vernd fyrir konur sem hafa verið beittar ofbeldi. Vildi hún enn fremur vekja athygli stjórnvalda á vægum refsingum hér á landi fyrir glæpi er fela í sér kynferðislegt ofbeldi og þá sér í lagi í nauðgunarmálum. Í síðasta mánuði tók ég þátt í evrópskum ráðherrafundi í Santiago de Compostela um ofbeldi gegn konum. Reynslan hefur sýnt að afleiðingar ofbeldis gegn konum eru mjög kostnaðarsamar fyrir samfélagið. Værum við betur sett ef unnt væri að verja þeim fjármunum í forvarnir og annað uppbyggingarstarf konum til handa. Þess vegna er nauðsynlegt að ráðist verði í markvissar forvarnaaðgerðir þar sem m.a. borgararnir eru gerðir meðvitaðir um tilvist ofbeldis gegn konum. Enn fremur þarf að efla fræðslu um ofbeldi gegn konum á öllum skólastigum. Þar sem vandamálið er til staðar verður ekki hjá því komist að bregðast við því. Mikilvægt er að tryggja þolendum viðeigandi aðstoð og umönnun, bæði lögreglu og starfsfólks heilbrigðisstétta og félagsþjónustu, svo fátt eitt sé nefnt. Þá þurfa dómarar, sækjendur og verjendur að vera meðvitaðir um sérstöðu þessara mála. Gerendur ofbeldis gegn konum þurfa oft einnig á aðstoð að halda. Í samræmi við framkvæmdaáætlun frá árinu 1998 um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna var hleypt af stokkunum tilraunaverkefni sem nefndist ,,Kallað til ábyrgðar``. Verkefnið var unnið í samvinnu félmrn., heilbrrn. og karlanefndar Jafnréttisráðs en því lauk á árinu 2001. Nú er til athugunar hjá þessum tveimur ráðuneytum hvernig unnt sé að standa að framhaldi sambærilegra meðferðarúrræða til að aðstoða gerendur ofbeldis gegn konum. Ísland er aðili að svokallaðri Daphne-verkefnaáætlun sem Evrópusambandið, EFTA- og EES-ríki standa að. Um er að ræða fjögurra ára verkefnaáætlun um aðgerðir til að vinna gegn ofbeldi gagnvart konum, ungmennum og börnum en það hófst árið 2000. Meginmarkmiðið er að hvetja til framkvæmda við verkefni sem ætlað er að vernda börn, ungmenni og konur fyrir hvers konar ofbeldi og efla stuðning við þolendur ofbeldis til að stuðla megi að bættri líkamlegri og andlegri velferð þessara hópa. Áhersla er m.a. lögð á samskiptanet þeirra sem vinna að þessum málum, upplýsingamiðlun um samhæfingu aðgerða, samvinnu milli landa og því að gera almenning meðvitaðri um tilvist ofbeldis í umhverfi sínu. Árlega er unnt að sækja um styrki fyrir verkefni en umsóknarfrestur í ár rennur út þann 26. apríl nk. Þá hefur fulltrúi Jafnréttisstofu tekið þátt í vestnorrænum vinnuhópi sem er að vinna tillögur að þverfaglegum aðgerðum gegn kynbundnu ofbeldi, bæði innan lands og í samvinnu landanna þriggja. Að auki tökum við þátt í vinnuhópi norrænu ráðherranefndarinnar og Eystrasaltsríkjanna um upplýsingaherferð um mansal til kynlífsþrælkunar. Vonir standa til að umræddar herferðir hefjist í ríkjunum í næsta mánuði. Þegar litið er heildstætt á ofbeldi gegn konum liggur ljóst fyrir að margir ólíkir aðilar koma að þessum málum, bæði opinberir og einkaaðilar. Þar er verðugt að nefna hið ötula starf kvennahreyfinga sem hafa lagt málefninu lið, m.a. með stofnun og rekstri Kvennaathvarfs. Til þess að stjórnvöld nái sem mestum árangri í baráttunni verður að telja nauðsynlegt að samhæfa aðgerðir þeirra á ólíkum fagsviðum. Mun ég því beita mér fyrir stofnun samráðsnefndar félmrn., heilbrrn. og menntmrn. ásamt Sambandi íslenskra sveitarfélaga svo unnt sé að styrkja þverfaglega samvinnu á þessu sviði. Það er mikilvægt að sveitarfélögin taki virkan þátt í þessu fyrirhugaða samstarfi þar sem íbúarnir eru oft í nánum tengslum við stofnanir þeirra. Óhjákvæmilegt er að meiri nánd sé innan smærri samfélagseininga sem oft gerir þó þolendum ofbeldis erfiðara fyrir þar sem skammartilfinningin getur verið sterkari. Þessu þarf engu að síður að breyta. Þar sem aðrir íbúar sveitarfélagsins eru uppfræddir um ofbeldi gegn konum munu þeir veita þolandanum stuðning fremur en fordæma hann enda er sökin ekki þolandans. Ekki síður mikilvægt er að slík samráðsnefnd efni til náins samstarfs við frjáls félagasamtök sem starfa að málefninu. Þannig er von um að barátta stjórnvalda gegn kynbundnu ofbeldi verði á allan hátt markvissari. Ég þakka fyrir, herra forseti.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félmrh. fyrir þá munnlegu skýrslu sem hann hefur flutt hér. Það er afar ánægjulegt að fá að ræða málið á þessum degi og ég óska konum þessa lands til hamingju með daginn og okkur hér. Það er alltaf þörf á því að fara yfir stöðuna í málefnum kvenna. Þau mál eru margþætt og teygja anga sína víða og verða seint útrædd. Við sjáum það á þeim fundum sem haldnir eru víða um borgina og úti um land í dag og á morgun að baráttumálin eru mörg og enn þá er margt ógert þrátt fyrir áratuga baráttu kvenna hér á landi fyrir bættum kjörum og rétti kvenna. Mál sem eru afar ofarlega í umræðunni eru að sjálfsögðu ofbeldi gegn konum, en það vandamál er stöðugt og varanlegt og mikilvægt að gera þau mál enn sýnilegri en þau eru í dag. Það var afar ánægjulegt á dögunum þegar ungt fólk í landinu kallaði á umræðu á svokölluðum V-degi. Segja má að ný kynslóð sé komin fram á sjónarsviðið með nýjar áherslur og nýja sýn á þessi mál. Sérstaklega var ánægjulegt að sjá að þar fóru fremst í flokki bæði ungar konur og ungir karlmenn og kannski er löngu tímabært að virkja karlmenn til þessarar baráttu sem nauðsynleg er í jafnalvarlegu máli. Kynferðislegt ofbeldi er jafnframt angi af þessu sama máli og eru Stígamót með afar áhugaverðan fund á morgun um þau mál. Við hér í þingsölum þekkjum vel til umræðunnar um vændi og vonandi verður ekki langt í það að við getum rætt nýja skýrslu um stöðu þeirra mála hér á landi. Það er beðið eftir henni. Ekki er það svo að barátta íslenskra kvenna sé öðruvísi en barátta kvenna um allan heim. En vandamál eru að hluta til breytileg allt eftir því hvaða heimshluta við horfum á. UNIFEM á Íslandi vekur sérstaka athygli í dag á stöðu kvenna í Afganistan. Umheimurinn hefur vaknað til meðvitundar og orðið vitni að valdaleysi og kúgun kvenna þar í landi. Talið er að 3% afganskra kvenna séu læs og 16% afganskra kvenna deyja af barnsförum. Það er mikilvægt að alþjóðasamfélagið leggi þessu málefni lið. Við erum hluti af alþjóðasamfélaginu og ég vona að íslenskar konur, af öllum þeim krafti sem í þeim býr, leggi þessu málefni lið. Við höfum líka fylgst með fréttum af stöðu kvenna á Írlandi, en þar hafa fóstureyðingar verið enn á dagskrá. Konur unnu sigur í gær þegar felldar voru tillögur um enn frekari þrengingar í þessum málum og voru þær þó afar þröngar fyrir. En það var varnarsigur samt og slíkt ber ekki að vanmeta. Ef við lítum hingað heim á ný virðast vandamál okkar ekki stór í samanburði við það sem hér er reifað, en samt höfum við okkar klassísku vandamál og ber þar hæst launamálin. Launamálin, eins og hæstv. ráðherra hefur reyndar m.a. gert að umtalsefni hér, ætla að verða okkur afar drjúg í umræðunni um stöðu kvenna. Kannski er það svo innprentað í þjóðarsálina máltækið að góðir hlutir gerist hægt að við finnum ekki réttan viðsnúning í baráttunni. Þetta á svo sannarlega við í samhengi við launamun kynjanna. Í ávarpi frá ASÍ, BSRB, Reykjavíkurborg og fleirum í tilefni dagsins segir m.a., með leyfi forseta: ,,Kynbundið launamisrétti er einkenni á íslenskum vinnumarkaði. Konur njóta mun lakari kjara en karlar, þar sem verulegur hluti launamunarins verður eingöngu skýrður með misrétti kynjanna, óháð félagslegum þáttum eins og ólíku vinnuframlagi, mismunandi verðmæti vinnunnar og öðrum ástæðum. Launamisrétti kynjanna er svartur blettur á íslensku samfélagi sem verður að uppræta. Það er krafa um grundvallarmannréttindi. Jafnréttislögin eru mikilvægt verkfæri í þessari baráttu. Þau setja skýr markmið um launajafnrétti.`` Já, mikið rétt. Jafnréttislögin ættu að vera öflugt tæki, en til þess þarf að fylgja þeim öflugt eftir. Við höfum tæki eins og jafnréttisáætlanir sem sannarlega hafa reynst vel, t.d. hjá sveitarfélögum. Það fer minna, einhverra hluta vegna, fyrir þeim hjá ríkinu. Við höfum starfsáætlanir í starfsmannastefnu stofnana sem ættu auðvitað að taka á þáttum eins og fjölskyldustefnu og samþættingu. En er þetta gert í nægilega ríkum mæli? Ég held að þarna mætti verulega gefa í og gera betur. Það er því miður svo enn í dag að konur búa við margfalt vinnuálag og bera enn stærstan hluta ábyrgðar á fjölskyldulífinu með öllu sem í því felst. Atvinnuþátttaka kvenna á Íslandi er afar mikil. Hún er um 79--80% á móti 88% karla. Þær vinna að vísu aðeins færri greiddar stundir. En á móti kemur að ábyrgðin er enn á heimilishaldi og barnauppeldi. Það er hins vegar afar sláandi að sjá tölur um launamuninn sjálfan. Ef skoðað er hlutfall atvinnutekna kvenna af atvinnutekjum karla eru konur með 55% af þeirra launum. Ég segi þetta aftur: 55%. Ef skoðuð eru landsbyggð og höfuðborgarsvæði þá er þetta svona: Konur á landsbyggðinni eru með 49,9% af launum karla, en konur á höfuðborgarsvæðinu 57,9%. Við erum sem sagt enn hálfdrættingar. Þá spyr ég: Er þetta bjóðandi? Hér þarf virkilega að taka til hendinni og ég vil meina að tækin séu til staðar. Það er bara spurning um að nýta þau í ríkari mæli og vilji er kannski allt sem þarf. Hvað skyldi framlag kvenna til heimilis og uppeldis barna vera margar vinnustundir á mánuði? Hvernig skyldi þetta hlutfall líta út í samanburði við framlag karla? Ég held að þetta hafi því miður ekki breyst mikið í áranna rás. Ekki hafa verið gerðar kannanir en það er löngu orðið tímabært að gera langtímarannsókn á þessum þætti til að skoða hvort eitthvað hafi breyst og þá hvernig. Í sjónmáli eru þrátt fyrir allt ýmis teikn á lofti um að karlar óski eftir að taka meiri ábyrgð á fjölskyldulífi og eru nýju fæðingarorlofslögin eitt af þeim tækjum sem koma verulega að gagni þar, vil ég meina. Einnig sjáum við að almenni vinnumarkaðurinn er líka að setja sér sínar áætlanir og er með virka fjölskyldustefnu og kannski vilja karlmenn fá nýja sýn, aðra en feður þeirra höfðu, og er það ekki slæmt. Lilja Mósesdóttir hagfræðingur hefur tekið saman eftirfarandi upplýsingar um hlutfall á vinnuframlagi íslenskra kvenna miðað við stallsystur okkar í Evrópu. Þar kemur fram að íslenskar konur eru með 80% vinnuþátttöku, eins og ég sagði áður, á móti 55% evrópskra kvenna. Ef íslenskar konur mundu vera með sama vinnuframlag og kynsystur þeirra í Evrópu, þýddi það 16% kjaraskerðingu og í krónum talið fyrir árið 1999 þýddi þetta 366.309 kr. á hvert einasta mannsbarn í landinu. Slíkt er framlag okkar kvenna. Ekki er það metið til launa, því miður, né vinnuframlagið til samfélagsins. Það er staðreynd að framlag íslenskra kvenna og atvinnuþátttaka er mjög mikil og konur vinna mikið. Með því að launa körlum stöðugt betur má segja að karlar séu í sérmeðferð og þurfum við því ekki að láta af þessari jákvæðu mismunun gagnvart þeim. Það hefur oft verið talað um jákvæða mismunun gagnvart konum. En er þetta ekki of jákvæð mismunun gagnvart körlum? Að þessu sögðu blasir við að spyrja hæstv. félmrh. einungis einnar spurningar og væri gott að fá svar við henni. Mun félmrh. beita sér sérstaklega fyrir því að vinna gegn þeim launamun sem hér um ræðir? Ef svarið er játandi, sem ég vona, þá hvernig?

Herra forseti. Í dag höldum við hátíðlegan alþjóðlegan baráttudag kvenna sem var fyrst haldinn hátíðlegur árið 1911. Þegar við stöndum hér í dag, árið 2002, ber okkur að horfa aðeins til baka og líta á það sem hefur gerst um leið og við horfum til framtíðar. Því hefur oft verið haldið fram að íslenskar konur hafi verið seinar til að krefjast aukinna réttinda sér til handa. En þessu er ekki alveg þannig farið og má geta þess að fyrstu félög kvenna á Íslandi voru stofnuð á Norðurlandi. Það fyrsta var stofnað í Rípurhreppi árið 1869 og er það elsta starfandi félag kvenna í heiminum í dag. Þessi félög stofnuðu konur um hagsmunamál sín og fyrir atbeina þeirra var farið að kenna stúlkum skrift og reikning áratug áður en hið opinbera fór að hafa afskipti af þeim málum. Konur hér á landi voru því óneitanlega snemma á ferðinni og leikur enginn vafi á því að konur höfðu mikil áhrif með ýmsum hætti áður en þær hlutu pólitísk réttindi. Konur sendu Alþingi áskoranir sem fjölluðu einkum um bindindismál, launamál yfirsetukvenna og kvenréttindamál. Í bókinni Veröld sem ég vil eftir Sigríði Th. Erlendsdóttur kemur m.a. fram að Bríet Bjarnhéðinsdóttir varð fyrst kvenna til að skrifa ritgerð sem birtist í blaðinu Fjallkonunni. Bar ritgerðin nafnið: Nokkur orð um menntun og réttindi kvenna (eftir unga stúlku í Reykjavík). Þetta var í júní 1885. Ekki var nafn Bríetar undir greininni heldur dulnefnið Æsa. Þessi grein er sú fyrsta sem birtist á prenti eftir íslenska konu svo að vitað sé. Í greininni furðar Bríet sig á áhugaleysi kvenna um réttindamál sín og hvetur konur til að afla sér menntunar. Bríet segir: ,,Það er vonandi, að konur sjái nú sjálfar, að hér er um heill og réttindi þeirra að tefla, og að þær sitji ekki lengur aðgerðarlausar og horfi þegjandi á, ef einhver ber fram merki þeirra, heldur gangi örugglega fram og berjist við deyfð og doða, ófrelsi og hleypidóma, sem hingað til hafa staðið í vegi fyrir öllum andlegum og verklegum framförum þeirra.`` 19. júní 1915 staðfesti kongungur stjórnarskrána og þar með grundvallarlög um kosningarrétt kvenna, en áður höfðu konur fengið kosningarrétt og kjörgengi til sveitarstjórna. En karlar hafa lagt konum lið í kvennabaráttunni. Í bókinni Um konur og kosningarrétt eftir Gísla Jónsson menntaskólakennara segir frá því að norður á Akureyri sest Matthías Jochumsson upp áttræður og yrkir kvæði er hann nefnir Fullrétti kvenna, en áður hafði Matthías ort ljóð sem heitir Ég veit eina ambátt. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: Í sálarþroska svanna býr sigur kynslóðanna, því hver er menning manna, ef menntun vantar snót? Menntunin var það fyrsta sem gerðist í réttindabaráttu kvenna og svo sannarlega hafa konur tekið þessari áskorun. Þær hafa menntað sig og meiri hluti stúdenta í háskólanum er konur. Herra forseti. Á síðustu árum hefur mikill árangur náðst í jafnréttismálum. Við búum að mínu mati við mjög góð jafnréttislög og nú eru bundnar miklar vonir við fæðingar- og foreldraorlofslögin, þ.e. að þau dragi úr kynbundnum launamun, en þau munu að fullu koma til framkvæmda um næstu áramót. Þeim er ætlað að jafna foreldraábyrgð og þá um leið að jafna stöðu foreldra á vinnumarkaði. Hlutur kvenna hefur aukist á flestum sviðum þjóðfélagsins. Hlutur kvenna á þingi er nú 36,5% en var 25% á síðasta kjörtímabili. Nefnd kvenna um aukinn hlut kvenna í stjórnmálum hefur staðið fyrir auglýsingaherferð sem ætluð er til þess að hvetja konur til að gefa kost á sér í komandi sveitarstjórnarkosningum. Hlutur kvenna í sveitarstjórnum hér á landi er 28,2%. Staðan hefur batnað til muna á síðustu áratugum, en hlutfall kvenna í sveitarstjórnum var 12,4% árið 1982 og er núna 28,2%. Hlutfall kvenna í sveitarstjórnum á Norðurlöndum er mjög svipað og hér á landi. Hlutfall kvenna í Svíþjóð er þó meira. Það er 41,6%. En í Suður-Evrópu er það í kringum 5--7%. Í 15 sveitarfélögum á landinu er engin kona í sveitarstjórn. Nú er tækifæri þegar verið er að stilla upp á lista eða kjósa til sveitarstjórna í vor til að bæta þar verulega úr. Enginn listi ætti að koma fram til sveitarstjórnar án þess að þar sé kona nema að engin kona sé í sveitarfélaginu. Því miður er orðið æ erfiðara að fá fólk til þess að sinna þessum störfum, bæði konur og karla, ekki síst í smærri sveitarfélögum því að verkefnin eru orðin viðameiri og launin eru ekki há fyrir þá vinnu. Í upphafi aldarinnar börðust konur fyrir æ hærri launum, bættum aðbúnaði á vinnustöðum og kosningarrétti. Kjör kvenna á Vesturlöndum hafa mikið breyst síðan þá, en samt sem áður hafa konur ekki náð sömu launum og karlar. Í svari fjmrh. til hv. varaþm. Stefáníu Óskarsdóttur kemur fram að meðaltekjur framteljanda voru um 173 þús. kr. á mánuði. Meðaltekjur karla voru 217 þús. kr. og meðaltekjur kvenna 130 þús. kr. Jafnrétti kvenna og karla á vinnumarkaði er hagsmunamál samfélagsins alls. Þjóðfélagið er í örri þróun og þarf á öllum vinnandi höndum að halda til að halda við þeirri velmegun sem við viljum búa við. Þjóðfélagið kallar eftir nýjum þegnum og atvinnulífið eftir hugviti og sérhæfðara vinnuframlagi. Á Íslandi eru rúm 80% kvenna í vinnu og er það meira en víðast annars staðar í hinum vestræna heimi. Mikilvægi fjölskyldulífs og samspil þess við atvinnulífið gerir kröfu til þess að bæði konum og körlum séu sköpuð sömu skilyrði. Við verðum að uppræta launamun karla og kvenna. Ég óska okkur öllum til hamingju með daginn.

Virðulegi forseti. Já, til hamingju með 8. mars, alþjóðlegan baráttudag kvenna. Þegar þingmenn koma til umræðu á þessum degi um jafnréttismál og stöðu kvenna er úr vöndu að ráða því að af mörgu er að taka. Um hvað ætti maður að fjalla? hugsaði í gærkvöldi sú sem hér stendur þegar til átti að taka. Ætlarðu að semja ræðu? Eigum við að fjalla um þá staðreynd að 97% kvenna í Afganistan eru ólæs, í kannski stríðshrjáðasta landi heims í dag? Eigum við að fjalla um stöðu kvenna í Afríku, um alnæmispláguna sem kemur skelfilega niður á afrískum konum og börnum? Eigum við að fjalla um misrétti sem konur verða fyrir vegna fjölþjóðlegra fyrirtækja í þriðja heiminum sem starfa undir merkjum alþjóðavæðingar? Eða eigum við að fjalla um réttindi vændiskvenna, réttleysi þeirra öllu heldur? Eigum við að fjalla um veruleika íslenskra vændiskvenna? Eigum við að fara að kröfu UNIFEM, fara í aðgerðir og ganga til þess að reyna að láta kröfur af þessu tagi hljóma hátt, berast víða og ná einhverjum árangri eða eigum við kannski að ganga út frá umræðunni sem er vakin í Morgunblaðinu í dag og lýst í grein á baksíðu þar sem fjallað er um mismunandi viðhorf drengja og stúlkna í íslensku samfélagi til kynlífs? Það er afar merkileg umfjöllun sem leiðir í ljós að ungar stúlkur verða fyrir sífellt meiri þrýstingi frá drengjum, körlum, samfélaginu um að láta undan, vera þokkafullar, hefja snemma kynlíf og taka þátt í þvinguðum kynlífsathöfnum. Hér er afar merkilegum hlutum hreyft, herra forseti. En hér í okkar eigin ranni er nú mjög mikil umræða um launamun. Við þekkjum öll að umræðan um þann málaflokk hefur verið yfirgripsmikil og við höfum farið víða. Umræðan um jafnan rétt karla og kvenna á Íslandi hefur verið umfangsmikil og gripið hefur verið til margra aðgerða. Við þekkjum kenningar um límgólf og glerþök. Við vitum heilmargt um það hvernig samþætta á jafnréttismálin við aðra málaflokka. Við höfum gert stórátak í fæðingarorlofsmálum með því að koma á fæðingarorlofi fyrir feður. Við höfum sett lög um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar starfsmanna. Okkur hefur tekist að stytta biðlista eftir leikskólaplássum og skóladagar yngstu barnanna eru orðnir samfelldari en áður. Við höfum stofnað fjölskylduráð, við höfum Jafnréttisstofu, fjölda nefnda og ráða um jafnréttismál, bæði á vettvangi atvinnulífsins og opinberra aðila, og við þekkjum öll nefndina um aukinn hlut kvenna í stjórnmálum. Við vitum að sveitarfélög og fyrirtæki hafa í auknum mæli sett sér framkvæmdaáætlanir í jafnréttismálum. Við tökum þátt í erlendu samstarfi á sviði jafnréttismála, eigum aðild að norrænum nefndum, t.d. nefndinni um samþættingu jafnréttissjónarmiða í fjárlagagerð. Við höfum haldið ótal námskeið og erum með enn fleira á prjónunum. Nú í dag, 8. mars, á baráttudegi kvenna heyrum við hæstv. félmrh. Pál Pétursson segja að markmið stjórnvalda sé að koma í veg fyrir kynbundinn launamun. Hæstv. ráðherra segir þjóðinni að hann vonist til þess að okkar nýja og öfluga löggjöf stuðli að auknu jafnrétti kynjanna. Ég minnist þess, herra forseti, að hafa lesið bók sem heitir ,,Þegar vonin ein er eftir``. Þessi titill kom mér í hug þegar ég hlustaði á ræðu hæstv. ráðherra og lái mér hver sem vill, herra forseti, að ég er ekkert sérlega vongóð. Hæstv. ráðherra tók svo til orða þegar hann fjallaði um fæðingarorlof feðra: ,,Flestir nýbakaðir feður tóku mánuðinn sinn á árinu 2001.`` Og hvað? Eru þeir lausir allra mála þegar þeir eru búnir að taka ,,mánuðinn sinn``? Þá getur konan haldið áfram að vera heima með barnið á meðan það þarf mest á umönnun foreldra sinna að halda, helst í tvö ár, a.m.k. eitt, og svo þegar hún getur aftur farið að huga að atvinnumöguleikum sínum blasir við henni blákaldur raunveruleikinn. Með því að ala barn í þennan heim og annast það á viðkvæmasta skeiði hafa möguleikar hennar til frekari starfsframa verið skertir verulega. Vinnukraftur hennar hefur verið gengisfelldur og allar tilraunir hennar til að ná því að vera jafngóð fyrirvinna og maðurinn hennar eru dæmdar til að mistakast. Svo heyrir þessi kona hæstv. félmrh. segja að stjórnin vilji eyða kynbundnum launamun. Hvað á þessi unga kona að gera? Kjósa Framsfl. í næstu kosningum? Herra forseti. Á málþingi um launamun kynjanna sem haldið var á vegum félmrh., Vinnumálastofnunar, Jafnréttisráðs og Jafnréttisstofu fyrir rúmri viku var flutt ansi vekjandi erindi um rauðu strikin í fjölskyldulífinu. Valgerður Magnúsdóttir, framkvæmdastjóri fjölskylduráðs, hélt þetta erindi og hún lýsti þar þeirri skoðun sinni að það ættu að vera til jafnskýrt skilgreind hættumörk á sviðum tengdum fjölskyldumálum og við höfum gagnvart verðbólgu og kjarasamningum. Það væri hollt fyrir ríkisstjórnina að lesa erindi Valgerðar sem er að finna á heimasíðu félmrn. Það hristir upp í manni að lesa um fólkið sem ,,þegir, þraukar og þolir``. Sérstaklega er athyglisverð umfjöllun hennar um goðsögnina um fjarvistir mæðra en það hefur sem sagt komið í ljós að frá árinu 1996 mælist enginn munur á fjarvistum mæðra og barnlausra kvenna eða karla, og segir Valgerður orðrétt í erindi sínu, með leyfi forseta: ,,Það þarf sem sagt ekki lengur að óttast að mæður séu meira frá vinnu en aðrir, móðurábyrgðin eða ábyrgðarkvöðin truflar ekki vinnuframlagið með fjarvistum, og þessi staðreynd hlýtur að kalla á leiðréttingu launa og auðveldari starfsframa fyrir mæður og aðrar konur en nú er.`` Já, herra forseti, það skyldi maður ætla. Enn eitt atriði þar sem við getum huggað okkur við vonina sem hæstv. félmrh. talaði um í ræðu sinni. Herra forseti. Kannski fáum við aukna von um þetta allt með vorinu því að þá kemur fram skýrsla hæstv. ráðherra um stöðu framkvæmdaáætlunar ríkisstjórnarinnar til að ná fram jafnrétti kynjanna. Vonandi kemur hún fram í vor og vonandi kemur jafnréttisáætlunin í haust. Svo fáum við vonandi þverfaglega samráðsnefnd einhvern tíma, vonandi sem fyrst. Já, herra forseti. Hvatning hæstv. ráðherra gengur út á að við höldum í vonina um að bráðum komi betri tíð með blóm í haga. En ég heiti á okkur hér í þessum sal og þá þingmenn sem á eftir okkur koma að tryggja það með aðferðum sem duga að ekki líði önnur 40 ár, hlaðin kynjamisrétti af því tagi sem við höfum búið við frá því að krafan um jafnan rétt karla og kvenna kom fyrst inn í íslensk lög.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls óska okkur til hamingju með þennan dag, og sérstaklega íslenskum konum. Það er vel við hæfi að félmrh. skuli í dag, á alþjóðabaráttudegi kvenna, leggja fram skýrslu um jafnréttismál. Atvinnuþátttaka kvenna á Íslandi er yfir 80% á vinnumarkaðnum. Efnahagur landsins væri allur annar og verri ef konur væru ekki svo virkar á vinnumarkaði sem raun ber vitni. Ég vil nota þetta tækifæri og gera nokkra grein fyrir stefnu og störfum Frjálslynda flokksins í jafnréttismálum. Á landsþingi Frjálslynda flokksins árið 2000 var skipuð sérstök jafnréttisnefnd flokksins og á næsta þingi þar á eftir lagði sú nefnd fram tillögu að jafnréttisáætlun flokksins. Í slíkri áætlun felst viðurkennig á því að nauðsynlegt sé að grípa til sérstakra tímabundinna aðgerða til að raunverulegt jafnrétti og jöfn staða kvenna og karla náist. Auk þess sem hlutverk jafnréttisnefndar flokksins er skilgreint er enn fremur í jafnréttisáætluninni, með leyfi forseta, svohljóðandi: ,,Áætlun og markmið jafnréttisáætlunar fyrir stjórnmálaflokk þarf að vera samin með hliðsjón af aðstæðum innan flokksins og er ætlað að bæta hag flokksins og flokksfélaga. Jafnréttisáætlunin skal styðja jafnrétti innan flokksins.`` Síðan eru talin upp fimm markmið, svohljóðandi: ,,Vinna að jafnrétti kvenna og karla verði skipulögð og markviss. Markmiðin séu skýr þáttur í heildarstefnu flokksins. Unnt verði að meta árangur. Unnt verði að koma með úrbætur ef fyrirhugaðar aðgerðir skila ekki árangri. Jafnrétti og jöfn staða kynjanna stuðli að réttlátri skiptingu valda og áhrifa. Landsþing Frjálslynda flokksins, sem haldið var í Reykjavík 19. og 20. jan. árið 2001, lýsir þeim vilja sínum að jafna stöðu karla og kvenna á vettvangi stjórnmálanna með sérstökum aðgerðum. Í því skyni þarf að auka hlut kvenna. Áætlunin kveður á um það hvernig Frjálslyndi flokkurinn getur unnið að jafnrétti kvenna og karla í stjórnmálum. Markmiðið er að ná jafnri þátttöku kvenna og karla í starfi á vegum flokksins í ákvarðanatöku og í ábyrgð.`` Síðan segir á öðrum stað, með leyfi forseta: ,,Við skipan í nefndir og starfshópa og stjórnir á vegum flokksins skal leitast við að hlutföll kynja séu sem jöfnust. Við röðun á framboðslista skal reynt að tryggja að hlutur kynjanna verði sem jafnastur í fulltrúatölu á Alþingi og í sveitarstjórnum. Þessi tillaga að jafnréttisáætlun var samþykkt einróma. Frjálslyndi flokkurinn telur mikilvægt að auka hlut kvenna innan flokksins vegna þess að jafn hlutur kynja við ákvarðanatöku í þjóðfélaginu er eitt af grundvallaratriðum lýðræðisins. Mikilvægar ákvarðanir í þjóðfélaginu skulu teknar af konum jafnt sem körlum. Það er því brýnt að konur hasli sér völl til jafns við karla í stjórnmálum, bæði hvað varðar sæti á framboðslistum sem og önnur ábyrgðarstörf.`` Í stefnuskrá Frjálslynda flokksins segir enn fremur að flokkurinn vilji jafna laun karla og kvenna og gera jafnréttisfræðslu að skyldunámsgrein í skólum. Herra forseti. Enn þá er mikill kynbundinn launamunur til staðar því að í upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun í nóvember 2001 voru meðaltekjur kvenna aðeins 55,3% af tekjum karla. Baráttan fyrir auknu launajafnrétti er því afar mikilvæg. Í tilefni alþjóðlegs baráttudags kvenna í dag hafa ASÍ, BSRB og SÍB ásamt Jafnréttisstofu, Kvenréttindafélagi Íslands og Reykjavíkurborg sameinast um sérstakt ávarp með yfirskriftinni ,,Framlag kvenna gerir gæfumuninn``. Í ávarpinu er vakin athygli á mikilvægu framlagi kvenna á vinnumarkaði til hagsældar hér á landi. Í aðalávarpinu segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Bent er á þann kynbundna launamun sem er til staðar og áréttað mikilvægi baráttunnar fyrir launajafnrétti. Þess er krafist að vinnutími sé hóflegur og starfsskilyrði og vinnuskipulag taki tillit til hagsmuna kvenna á vinnumarkaði. Þá er þess krafist að samfélagið virði og meti mikilvægi framlags kvenna á vinnumarkaði og mæti þeim þörfum sem almenn atvinnuþátttaka kvenna skapar.`` Fulltrúi Frjálslynda flokksins, Margrét Sverrisdóttir, á sæti í nefnd þeirri sem félmrh. skipaði árið 1998 um aukinn hlut kvenna í stjórnmálum. Nefndin hefur eins og félmrh. gat um í skýrslu sinni staðið fyrir ýmsum aðgerðum til að auka hlut kvenna í stjórnmálum, t.d. með því að halda námskeið og fræðslufundi víða um land og standa að auglýsingaherferðum fyrir alþingis- og sveitarstjórnarkosningar og gefa út fræðsluefni auk þess að eiga samstarf við aðra aðila sem vinna að sama markmiði. En hver er staða kvenna í stjórnmálum á Íslandi? Hlutur kvenna á Alþingi var 25% eftir kosningarnar 1995, varð 35% eftir kosningar til Alþingis 1999 og er núna 36,5%. Eftir síðustu sveitarstjórnarkosningar var hlutur kvenna í sveitarstjórnum aðeins 29%. Af 124 sveitarfélögum var hlutfallið þannig að 16 sveitarstjórnir voru eingöngu skipaðar körlum og í 56 sveitarstjórnum átti aðeins ein kona sæti. Af þessu má ráða að enn frekar þarf að vinna að jafnri þátttöku kynjanna í stjórnmálum. Frjálslyndi flokkurinn árnar kvenþjóðinni heilla á þessum baráttudegi.

Herra forseti. Í upphafi máls míns óska ég öllum til hamingju á alþjóðlegum baráttudegi kvenna sem er í dag. Það er viðeigandi að fá tækifæri til að ræða hér á Alþingi stöðu jafnréttismála almennt og ég þakka hæstv. félmrh. fyrir þá skýrslu sem hann flutti hér. Til marks um áherslur ríkisstjórnarinnar og hæstv. félmrh. í jafnréttismálum hafa á þessu kjörtímabili verið samþykkt nokkur lög sem miða að því að auka jafnrétti kynjanna í samfélagi okkar. Sem dæmi um það eru lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, lög um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar starfsmanna og síðast en ekki síst lög um fæðingar- og foreldraorlof. Öll þessi lög miða að jafnrétti kynjanna og því ber að fagna. En fleira mætti auðvitað telja. Eins og fram kom í skýrslu hæstv. félmrh. er mikið starf í gangi í stjórnkerfinu sem miðar að því að ná fram jafnrétti kynjanna og byggir það m.a. á nýju jafnréttislögunum. Ég tel ástæðu til að vekja sérstaka athygli á því að verið er að koma upp atvinnu- og jafnréttisfulltrúum á landsbyggðinni, m.a. til að vinna að bættri stöðu kvenna á vinnumarkaði á landsbyggðinni. Þó svo áratugir séu síðan íslensk lög kváðu fyrst á um launajafnrétti kynjanna viðgengst enn þá launamisrétti hér á landi. Það liggur fyrir að við þurfum að taka okkur verulega á til að ná þeim sjálfsögðu markmiðum sem felast í launajafnrétti kynjanna. Þar verða allir að leggjast á eitt. Það sem veldur ekki síður áhyggjum er sá búsetubundni launamunur sem fram er kominn hér á landi. Samhliða því að kynbundinn launamunur hefur þrátt fyrir allt minnkað er ljóst að búsetubundinn launamunur hefur aukist mjög að undanförnu. Það er því full ástæða til að beina sjónum sérstaklega að þeirri þróun í umfjölluninni um kynbundinn launamun. Nýleg lög um fæðingar- og foreldraorlof munu valda ákveðnum þáttaskilum varðandi jafnrétti kynjanna og stöðu fjölskyldna í samfélagi okkar. Meðal þess sem felst í þeirri löggjöf er að jafnframt því að jafna stöðu foreldra á vinnumarkaði mun foreldraábyrgð jafnast. Það er mikið framfaraspor og er mikilvægt innlegg til að bæta stöðu fjölskyldna og mun það án efa leiða til fjölskylduvænna samfélags þegar fram líður. Herra forseti. Umræða og vinna okkar að jafnrétti kynjanna er ekki og á ekki að vera bundin eingöngu við Ísland. Í skýrslu hæstv. félmrh. kom m.a. fram að á alþjóðlegum vettvangi hefur íslenskum stjórnvöldum verið hrósað fyrir að margt hafi áunnist í jafnréttisátt hjá okkur á síðustu árum. Í alþjóðlegu samstarfi á þessu sviði fáum við nauðsynlegan samanburð við aðrar þjóðir og jafnframt nauðsynlegt aðhald til þess að halda áfram á okkar braut. Á alþjóðavettvangi verður að halda uppi umræðu og aðgerðum til þess að berjast gegn ofbeldi gegn konum og börnum. Við Íslendingar eigum að gera okkur gildandi í þeirri umræðu hvar sem við komum því við í alþjóðlegu samstarfi. Í þessu sambandi vek ég athygli á þeirri áherslu sem þingmannanefnd ÖSE leggur og mun leggja á málefni kvenna og barna. Á vettvangi ÖSE munum við leggja sérstaka áherslu á mannréttindi kvenna og barna og baráttu gegn mansali. Tengist það m.a. baráttunni gegn kynlífsiðnaðinum sem breiðist út nánast eins og eldur í sinu um okkar heimshluta og felur í sér ofbeldi og niðurlægingu kvenna og barna. Hér á Íslandi höfum við orðið vör við þróun kynlífsiðnaðarins með beinum og óbeinum hætti. Því miður virðist mikil eftirspurn vera fyrir hendi og nægir þar að nefna nektardansstaðina sem sprottið hafa upp á síðustu árum. Þessu fylgja óæskilegar fyrirmyndir sem við viljum ekki að blasi við æsku landsins. Slíkt hefur vond áhrif á stöðu kvenna eins og reynsla annarra þjóða sýnir. Ástæða er til að vekja athygli á þeirri yfirlýsingu sem fram kom hjá hæstv. félmrh. að hann muni beita sér fyrir stofnun samráðsnefndar ráðuneyta og sveitarfélaga með atbeina félagasamtaka til þess að vinna gegn kynbundnu ofbeldi. Þau markmið sem fram koma í skýrslu hæstv. félmrh. og lúta að þessum málum fela í sér að íslensk stjórnvöld ætla sér að berjast gegn kynbundnu ofbeldi á markvissan hátt og því ber að fagna.

Herra forseti. Með óbreyttum hraða munu 114 ár líða þar til tekjur karla og kvenna á Íslandi verða þær sömu, þ.e. sömu laun fyrir sambærilega vinnu, ef mið er tekið af þeim breytingum sem orðið hafa á þeim vettvangi á síðustu 20 árum. Ég minnist þess að í kosningabaráttunni fyrir alþingiskosningarnar 1995 var mikið rætt um skýrslu um kynbundinn launamun sem þá var ný. Nú, sjö árum síðar, virðist lítið hafa breyst til batnaðar í þeim efnum. Þá ræddu ráðamenn þjóðarinnar um viðhorfsbreytinguna svokölluðu sem væri nauðsynleg. Hvar er hún, herra forseti? Enn situr sama ríkisstjórnin, sami forsrh. og sami hæstv. félmrh. Enn hreyfist barátta kvenna fyrir sömu launum fyrir sömu störf með hraða snigilsins í íslensku samfélagi. Sporslurnar, bílastyrkirnir, óunnin yfirvinna o.þ.h. fer að stærstum hluta til karla. Launaleynd á vinnumarkaði kemur körlum helst til góða. Þeir hafa forskotið. Þeir bera sig saman. Laun þeirra eru ekki leyndarmál þeirra á milli. Niðurstaðan er þeim í hag. Gamaldags viðhorf til kvenna á vinnumarkaði eru því miður enn ríkjandi og goðsagnirnar lifa góðu lífi, samanber þá að konur séu meira frá vinnu vegna veikinda barna. Vonir hafa verið bundnar við ný fæðingarorlofslög. Nú er það svo, herra forseti, að karlmenn eru að verða jafnóstabíll vinnukraftur, eins og það hefur stundum verið orðað, og konur og það verður fróðlegt að fylgjast með þróuninni, herra forseti, þegar atvinnurekendur verða áreiðanlega áþreifanlega varir við þá staðreynd að karlmenn eru í barneign svo að segja allt sitt líf. Samfélagsgerðin er slík að enn raða konur sér í hlutastörf í stað þess að vinnuálagið, bæði á vinnumarkaði og inni á heimilum, sé jafnara. Herra forseti. Það er fáar konur að finna í efstu lögum samfélagsins. Þær eru ekki forstjórar fyrirtækjanna. Þær eru ekki framkvæmdastjórar þeirra heldur. Þær eru ekki í stjórnum stóru fyrirtækjanna á Íslandi, nema í örfáum undantekningartilfellum. Yfirlit tímaritsins Frjálsrar verslunar yfir tekjur 2.100 Íslendinga á síðasta ári er skyldulesning fyrir þá sem vilja gera sér grein fyrir stöðu kvenna í íslensku samfélagi árið 2002 með tilliti til launakjara. Í þessu yfirliti, þó að það sé unnið með handahófskenndum hætti, ég geri mér grein fyrir því, kemur skýrt fram að milljónkrónamennirnir á Íslandi eru karlmenn. Það er varla konu að finna í þeim hópi. Þær eru teljandi á fingrum annarrar handar, herra forseti.

Milljón á mánuði?

Já, ég er að tala um milljón á mánuði, herra forseti, það kemur skýrt fram í yfirlitinu. Kynjagleraugna er þörf við allar ákvarðanir sem eru teknar á hinu háa Alþingi og við allar ákvarðanir framkvæmdarvaldsins, við fjárlagagerðina, við setningu skattalöggjafar, við vegáætlun, við ákvarðanir um umhverfis- og öryggismál og svo mætti lengi áfram telja. Það er nefnilega þannig að það er ekki nóg að vona, eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir tók fram hér áðan. Það þarf skýra stefnu og stefnumörkunin er í höndum þeirra sem með valdið fara, höndum hins háa Alþingis, í höndum hæstv. ríkisstjórnar. Án kynjagleraugnanna, herra forseti, erum við í raun blind á það samfélag sem við búum í.

Herra forseti. Ég ætla ekki að óska konum eða karlmönnum til hamingju með daginn, alþjóðlegan baráttudag kvenna. Ég vildi svo gjarnan að við þyrftum ekki að hafa svona dag, en því miður þurfum við að hafa þennan dag vegna hræðilegrar stöðu kvenna víða um heim og líka hér á landi. Hvers vegna viljum við jafnrétti? Það er í fyrsta lagi réttlætismál. Við karlmenn viljum að mæður okkar, konur, systur og dætur séu ekki meðhöndlaðar eins og annars flokks fólk. En við viljum líka nýta allra krafta. Og jafnrétti snýst um að hæfasti einstaklingurinn fái stöðu, þannig að jafnrétti þýðir að við ætlum að nýta alla krafta þjóðfélagsins. Við ætlum ekki bara að ráða óhæfari karlmann sem skaðar þjóðfélagið, þannig að jafnréttismál er ekki bara réttlætismál, það er líka efnahagsmál. Jafnréttisbarátta er ekkert einkamál kvenna, langt í frá. Herra forseti. Hver er raunveruleikinn? Lítum á aðalfund Seðlabankans. Ég skora á menn. Lítið á aðalfund Seðlabankans. Þar eru nánast eingöngu karlmenn sem segir mér að það er ekki bara að mismunandi laun séu fyrir sama starf heldur fá konur ekki æðstu stöður í þjóðfélaginu. Könnun VR, sem er stærsta verkalýðsfélagið í landinu og sennilega stærsta kvennaverkalýðsfélag í landinu, hefur sýnt að mikill munur er á kjörum karla og kvenna og þeir hafa reyndar birt mjög athyglisverðar auglýsingar til að hvetja konur til að krefjast réttra launa. Við höfum sett sömu lög fyrir karla og konur, að öllu leyti. Við erum með alls konar jafnréttisáætlanir og þvílíkt. Ég hef enga trú á slíku. Það eru aðrar ástæður fyrir mismuninum. Það eru t.d. fordómar. Karlar gegn konum. Það eru fordómar kvenna gegn konum. Og það eru fordómar kvenna gegn sjálfum sér. Þær vantar ímyndir. Þær vantar fyrirmyndir. En það er líka, sem ég tel að sé aðalástæðan, skortur á kröfu um arðsemi. Það vantar að krefjast arðsemi í fyrirtækjum. Af hverju getum við frekar ráðið óhæfari karlmenn en hæfari konur? Hér hefur verið nefnt samband jafnréttis og fæðingarorlofs. Það er mjög mikilvægt að gera karla jafndýra og konur og jafnvíga á vinnumarkaði. En það þarf meira til. Ég held að það þurfi að skoða kröfuna um arðsemina og þar kemur inn í verðbréfamarkaðurinn, sem gerir kröfu um arðsemi. Þar kemur inn í einkavæðing o.s.frv. þar sem gerð er krafa um arðsemi þar sem krafist er þess að hver starfsmaður skili fullu starfi, þ.e. að alltaf sé ráðinn hæfasti einstaklingurinn í hvert starf. Það er krafan um arðsemi. Þar sé ég einmitt hlutabréfamarkaðinn sem þátt í því að koma að jafnrétti kynjanna. En við þurfum líka að breyta sambandinu á heimilunum, t.d. með afstöðu til heimilisstarfa, jafnrétti í uppeldi. Er drengjum kennt að skúra til dæmis? Er þeim kennt að þrífa klósett? Það efast ég um. Herra forseti. Hvað mundi ég ráðleggja ungum konum til að ná vopnum sínum í starfi og í stjórnmálum? --- Stefndu á að verða deildarstjóri, forstjóri, ræktaðu hæfileika þína og trúðu á þá. Í stjórnmálum skaltu sérhæfa þig í sérstökum karlamálum, sérstaklega fiskveiðistjórn, fjármálum, efnahagsmálum, skattamálum, skrifa greinar, alltaf ein, aldrei með öðrum. Sýndu hugrekki í starfi þínu með því að verða deildarstjóri eða fara í pólitík þó að þig vanti fyrirmyndir. Og ef þú ætlar í pólitík, þá skaltu byrja á því að velja þér góðan flokk. Ég get mælt með einum.

Virðulegi forseti. Ég held áfram þar sem síðasti ræðumaður lauk máli sínu. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð er stjórnmálaflokkur sem byggir á hugsjónum jöfnuðar, kvenfrelsis og umhverfisverndar. Kyndbundið jafnræði, heilbrigt umhverfi og félagslegt réttlæti eru lykilhugtök sem við byggjum stefnu okkar á. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur þá sýn og vill sjá samfélag þar sem gagnkvæm virðing ríkir milli einstaklinga og hver og einn fær sem mestu ráðið um eigið líf. Mannréttindi og grundvallarfrelsi hvers einstaklings á að vera réttur hans frá vöggu til grafar. Breytt efnahagsskipan alþjóðasamfélagsins nægir ein sér ekki til að ná þessu markmiði. Það verður einnig að vinna bug á kúgun og undirokun kvenna í öllum samfélögum. Á því augnabliki sem við fæðumst eða þegar vitað er um kyn okkar ófæddra erum við líffræðilega ákvörðuð sem kvenkyns eða karlkyns. En frá sömu stundu byrjum við að mótast sem félagsverur. Við fáum félagslegt kyn. Við verðum að konum eða körlum. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð lítur ekki á það sem vandamál hvað kynin eru ólík, þvert á móti. En það eru hinar neikvæðu afleiðingar þessa mismunar sem við höfnum og berjumst gegn. Ólíkt þarf ekki að vera það sama og ójafnt. Íslenskur réttur hvílir á þeirri reglu að allir skuli jafnir fyrir lögum óháð kynferði og jöfn staða kynjanna hefur verið stjórnarskrárbundin síðan 1995. Auk þess hafa verið í gildi sérstök jafnréttislög frá árinu 1976. Vissulega eru þetta mikilvæg skref. En alvarlegustu skilaboðin eru þau að kynbundin mismunun er raunveruleiki og það hallar á konur og við hér á Alþingi neyðumst til að setja lög um það sem flestum eða öllum okkar finnst sjálfsagt og eðlilegt. Það eru hin alvarlegu skilaboð til okkar í dag. Ef litið er á kynbundna stöðu einstaklinganna er ljóst að konur eru mun háðari fjölbreyttu og þróuðu velferðarkerfi en karlar. Ástæðan er tvíþætt. Í fyrsta lagi er góð félagsleg þjónusta forsenda þess að stúlkur og konur geti sótt menntun, stundað launavinnu og verið efnalega sjálfstæðar. Og hin síðari er að opinbera velferðarkerfið er stærsti vinnuveitandi kvenna. Þar sinna konur miklu af þeirri ósýnilegu vinnu sem þær áður unnu inni á heimilunum í stórfjölskyldusamfélaginu þar sem launagreiðslur skiptu ekki sama máli og nú eða launatekjur deildu fólki ekki í virðingarstiga. Þessi ósýnilega vinna og ábyrgð inni á heimilunum er þó áfram mikilvægur hornsteinn í öllum fjölskyldusamfélögum. Herra forseti. Skref fyrir skref höfum við unnið áfram sigra en allar aðgerðir stjórnvalda til að rýra hlut og stöðu velferðarkerfisins eru skref aftur á bak. Margt bendir nú til að grundvelli velferðarkerfisins standi ógn af hugmyndum og aðgerðum sem munu auka mun milli ríkra og fátækra í samfélaginu. Háværar kröfur eru uppi um aukna hagræðingu og arðsemi fjármagnsins og einkavæðingu í velferðarþjónustunni. En niðurskurður í velferðarkerfinu hefur óhjákvæmilega áhrif á stöðu kvenna og hann mun leiða til lakari þjónustu og gera konum erfiðara að sameina launavinnu, umönnun barna og annarra fjölskyldumeðlima sem þurfa á umönnun að halda. Einkavæðingu velferðarkerfisins verður að stöðva því hún er ein mesta ógn kvenfrelsis á Íslandi.

Herra forseti. Í skýrslu þeirri sem hæstv. félmrh. flutti okkur í upphafi umræðunnar vék hann m.a. að sveitarstjórnum og sagði að þær þyrftu að leggja aukna áherslu á jafnréttismál. Ég tek undir það heils hugar, virkileg þörf er á því að í sveitarstjórnunum verði hlutur kvenna efldur. Launamunur milli karla og kvenna er meiri á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Hann er undir 50% af launum karla eins og fram hefur komið í umræðunum. Búsetubundinn launamunur fer vaxandi eins og hæstv. félmrh. vék að í skýrslu sinni, og samkvæmt upplýsingum frá kjararannsóknarnefnd fer kynbundinn launamunur minnkandi en búsetubundinn launamunur eykst sem sagt mjög ört. Er athyglisvert að í upplýsingum frá kjararannsóknarnefnd er þessi munur á öllum viðmiðunarhópum nema sérfræðingum, en hann fer að auki vaxandi og núna eru laun 10--20% lægri á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Þessi þróun er að mínu viti afar hættuleg og gæti aukið á fólksflutninga frá landsbyggðinni, gæti ýtt undir búferlaflutninga til höfuðborgarsvæðisins, og er ekki á bætandi varðandi stöðu landsbyggðar almennt. Í skýrslu sinni sagði hæstv. félmrh., með leyfi forseta: ,,Í flestum tilfellum mun þó hlutastarfið vera eigið val konunnar.`` Á landsbyggðinni búa hlutfallslega fleiri eiginkonur sjómanna en á höfuðborgarsvæðinu. Ég lít svo á að eiginkonur sjómanna eigi ekki það val --- þótt þær vilji --- að taka þátt í atvinnulífinu. Auðvitað getur margt komið til, starf eiginmannsins úti á sjó vikum og mánuðum saman og einnig það hvernig fjölskylda sjómanns og eiginkonunnar er saman sett, þ.e. á hvaða aldri börnin eru. Það fer samt ekki á milli mála að sjómannskonur eiga almennt erfiðara með að taka þátt í atvinnulífinu en eiginkonur þeirra sem í landi starfa. Það er mun auðveldara fyrir hjón ef bæði vinna landvinnu --- ég tala nú ekki um ef vinnutíminn er reglulegur, frá átta til fjögur eða níu til fimm --- að taka þátt í uppeldi barnanna og skipuleggja málin með þeim hætti að eiginkonan hafi það val að vinna á vinnumarkaði ef hún svo kýs. Þar sem fiskurinn leggur til stóran hluta af tekjum á landsbyggðinni og oft sinna fiskveiðunum menn í hátekjustörfum er það sjálfsagt að hluta til skýringin á þeim launamun sem er meiri á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Ég vek svo athygli á því í lok ræðu minnar að í þeim málum sem hafa verið í umræðunni um sérstakan forgang manna til launa í þjóðfélaginu hafa konur ekki verið þátttakendur, t.d. í símamálunum og öðru slíku. Þar hafa karlar leikið aðalhlutverkið.

Herra forseti. Ég þakka þessa góðu umræðu. Hún hefur yfirleitt verið jákvæð og uppbyggileg þótt kannski séu undantekningar frá því. Ég leyfi mér að fullyrða að jafnréttisstarf skilar árangri. Við búum hér á landi við betra lagaumhverfi í jafnréttismálum en aðrar þjóðir, erum í fremstu röð í heiminum að því leyti til. Ég nefni fæðingarorlofslögin. Í þeim er, þegar þau eru komin að fullu til framkvæmda, meiri jafnréttishugsun en í löggjöf annarra þjóða. Þar er jafn réttur karla og kvenna til töku fæðingarorlofs og það hlýtur að verða til þess að launamunur minnki. Reynslan sýnir að feður taka fæðingarorlofið. Það vissum við ekki fyrir víst. Þegar við settum lögin vissum við ekki að yfir 90% karla mundu nota sér þann rétt sem þeir fengu og það er mjög mikilvægt. Engin ástæða er til að gera lítið úr því þó að karlarnir taki ,,mánuðinn sinn`` eins og ég orðaði það í upphafsræðu minni. Atvinnurekandinn veit þegar hann ræður karl að hann getur misst hann í fæðingarorlof ekki síður en konuna. Við gerum jafnréttisáætlanir, og úr þeim hefur verið gert lítið í umræðunni. Ég er ekki á sama máli. Við erum að skoða hvað hafi gengið fram af þeim verkefnum sem sett voru upp í síðustu jafnréttisáætlun og þau hafa gengið býsna vel fram. Félmrn. fékk það hlutverk að framkvæma 21 verkefni og við erum vel á vegi með að leysa þau af hendi. Ég nefni sérstaklega tvö eða þrjú af þeim sem við höfum verið að sýsla með. Við höfum sett upp þriggja ára tilraunaverkefni um jafnréttisráðgjafa á Norðurlandi vestra og því var ýtt úr vör af hálfu ráðuneytisins 1998. Meginverkefni ráðgjafans var að vinna að leiðréttingu á stöðu kvenna í fyrirtækjum og stofnunum á svæðinu og jafnréttisráðgjafinn hefur unnið feiknarlega gott starf. Nú erum við að færa þetta starf út um landsbyggðina í samstarfi við Byggðastofnun, og jafnréttisráðgjafar koma í öll kjördæmi. Við höfum látið vinna verkefni um kynhlutlaust starfsmat. Það var unnið undir forustu hæstv. umhvrh. Sivjar Friðleifsdóttur. Búið var til módel til að gera kynhlutlaust starfsmat, og það er fyrir hendi. Verkalýðshreyfingin hefur unnið gott starf að jöfnun launa og ég nefni sérstaklega Verslunarmannafélag Reykjavíkur sem hefur verið afar vakandi yfir þessu verkefni. Ég hef áhyggjur af sveitarstjórnarkosningunum vegna þess að mér sýnist sem það verði örðugt að fá konur til að taka sæti í sveitarstjórnum. Mér sýnist það á þeim listum sem eru að myndast. Það dregur sem sagt saman með kynjunum. Menntun kvenna er að verða meiri en karla. Starfsval þeirra er reyndar þáttur í þessu. En launamisréttið er ekki eingöngu körlum að kenna. Konur verðleggja vinnu sína ekki með sama hætti og karlar og gildismat þeirra er að einhverju leyti annað en karla.

Virðulegi forseti. Það var mikil gleði í kvennasókninni á áttunda áratugnum, mörg glerþök voru sprengd. Og konurnar sem það gerðu urðu öðrum konum fyrirmynd í baráttunni. En í dag höldum við á lofti verkum þeirra kvenna sem háðu kvennabaráttu á öldinni sem leið og horfum jafnframt til framtíðar á ný og breytt viðfangsefni. Ég lít svo á að barátta okkar, kvennanna, í framtíðinni sé tvíþætt, hvergi að láta deigan síga í verkefnum heima fyrir en jafnframt að vinna yfir landamæri. Baráttan á nýrri öld á að vera ,,konur án landamæra``. Það er gífurleg mismunun kynja í fátækari löndum og stuðningur við sjálfstæði kvenna þar er mikilvægur í öllu uppbyggingarstarfi. Það má segja að stuðningur við konur sé mikilvægasti þáttur allrar þróunaraðstoðar. Ég kýs að beina sjónum að stöðu kvenna í Afganistan. Bryndís Hlöðversdóttir, þingflokksformaður Samfylkingarinnar, vakti máls á kúgun þeirra í utandagskrárumræðu á Alþingi fyrir rúmu ári, að konur bjuggu við réttindi eins og best gerðust áður en talibanar tóku völdin, hátt menntunarstig og mikla atvinnuþátttöku, og mannréttindi voru í hávegum höfð í landinu. Talibanar bönnuðu atvinnuþátttöku, aðgang að heilbrigðisþjónustu og menntun, og ferðafrelsi og sjálfstæði var hrifið burt. Nú stendur uppbygging fyrir dyrum í stríðshrjáðu landinu. Konur í Afganistan þurfa á stuðningi að halda, líka frá okkur, konum á Íslandi. En hvað getum við gert? Getum við t.d. á einhvern hátt fetað í fótspor Svía? Í frétt frá utanríkisráðuneyti Svía er sagt frá fundi í ráðuneytinu með um tuttugu fulltrúum frá sænskum kvenna-, mannréttinda- og hjálparsamtökum. Tilefnið var að fylgja eftir stefnumörkun á landsvísu frá janúarmánuði um að styðja afganskar konur. Til umræðu á fundinum var m.a. að þýðingarmikið væri að veita svokölluð smálán, mikrokreditter, sem beinast að málum kvenna, menntun, upplýsingum um mannréttindi, átaki í mæðra- og ungbarnavernd og stuðningi við almenna þátttöku kvenna á öllum sviðum samfélags. Sextán þúsund konur deyja á ári vegna ófullnægjandi mæðraþjónustu. Möguleiki til að vinna og framfæra sig er hverfandi. Okkar þáttur er að vinna með grundvallarþáttinn, sagði sænski ráðherrann eftir fundinn. En ákvörðun fundarins var að sænsk og afgönsk kvennasamtök muni hittast í Kabúl í vor. Af hverju er ekki svona fundur haldinn á Íslandi? Af hverju erum við ekki að gera eitthvað? Af hverju eru það ekki norræn kvennasamtök og afganskar konur sem hittast í Kabúl í vor? Erum við rænulaus hópur fólks sem horfir bara á sjálfan sig og í sinn eigin rann? Af hverju er ekki á vegum utanríkisþjónustu Íslands verið að tala um með hvaða hætti við tökum á í málum sem skipta miklu máli, eins og uppbyggingin í Afganistan? Myndin frá Afganistan er annars vegar mynd af ofboðslegri eyðileggingu, hins vegar af kraftmiklu fólki, ekki síst konum sem staðráðnar eru í að byggja upp landið sitt á ný. Sá kraftur kvenna er auður landsins í dag eftir allt sem á undan er gengið. Sænsk stjórnvöld, konur og mannréttindasamtök, taka höndum saman til aðgerða. Getum við það?

Virðulegi forseti. Um leið og ég óska okkur öllum til hamingju með daginn langar mig til að benda á að séð með augum samtímans eru jöfn réttindi kynjanna að margra mati sjálfsögð, og staðreynd í hugum enn fleiri. Því máli til stuðnings er iðulega bent á að lagalega séð halli hvergi á réttindi karla og kvenna. Árangur fer á hinn bóginn ætíð eftir þeirri mælistiku sem notuð er hverju sinni. Á alþjóðlegum baráttudegi kvenna hljótum við því að staldra við til að meta hinn áþreifanlega árangur jafnréttisbaráttunnar. Mannréttindi mynda frá fornu fari grunn þessarar áratuga og aldalöngu baráttu. Um það er vart deilt að þessi nálgun hefur skilað gífurlegum árangri á síðustu áratugum, a.m.k. hvað löggjöf varðar. Þegar litið er til mælikvarða af hagrænum toga blasir því miður við allt annar veruleiki. Hér er að sjálfsögðu átt við þá mynd sem blasir við þegar hinum almenna lagaramma sleppir og sjónir okkar beinast að afmörkuðum sviðum þjóðfélagsins. Má þar nefna sem dæmi atvinnu- og launamarkaðinn, stjórnkerfið og valdahlutföll innan þjóðfélagsins, eins og þessar óáþreifanlegu stærðir birtast þegar þær hafa verið kannaðar með aðstoð kyngreindrar tölfræði. Konur reynast þannig hálfdrættingar á við karla í meðallaunum. Kynbundinn launamunur hefur á undanförnum árum mælst á bilinu 11--18% körlum í vil og hlutur kvenna í æðstu stjórnlögum er hvarvetna grátlega lítill. Þá gín hin hefðbundna kynhlutverkaskipting við nánast hvert sem litið er. Má þar nefna sem dæmi verkaskiptingu heimilanna, námsval ungs fólks og skiptingu vinnumarkaðarins í annars vegar karlagreinar og hins vegar kvennagreinar. Virðulegi forseti. Markmið mitt með þessari upptalningu, sem getur vart talist ný af nálinni, er að vekja athygli á þeim gildu rökum sem færa má fyrir því að grunnur jafnréttisbaráttunnar, sjálfur kjarni hennar, hefur tekið breytingum. Sá þáttur sem hvílir á mannréttindum er ekki lengur sú þungamiðja sem hann var. Lykillinn að varanlegum árangri á þessu sviði er að við beinum sjónum okkar í ríkari mæli að hinni huglægu birtingarmynd misréttisins sem endurspeglast hvað skýrast í hefðbundnu kynhlutverkaskiptingunni. Svo sem kunnugt er sprettur hún fram af viðhorfum sem frá alda öðli hafa gegnsýrt þjóðfélagið og tileinkað konum og körlum ólíka eiginleika og getu. Þessi viðhorf mynda þannig það bráðlifandi afl sem beinir konum og körlum í jafnaðskilda farvegi og raun ber vitni, hvort heldur litið er til starfslauna, framamöguleika eða fjölskylduábyrgðar. Fjölmiðlar gegna veigamiklu hlutverki við að halda lífinu í þessum kynhlutverkum horfinna tíma eins og nefnd um konur og fjölmiðla hefur fjallað ítarlega um. Nefndin, sem skipuð var af hv. þm. Birni Bjarnasyni, þáv. menntmrn. og skrifstofu jafnréttismála, innihaldsgreindi á árinu 1998--2001 helstu fjölmiðla hér á landi með tilliti til hluts kynjanna. Skemmst er frá því að segja að kannanir leiddu í ljós mynstur sem á í stórum dráttum mjög skýra hliðstæðu í hefðbundnu kynhlutverkaskiptingunni. Rétt er jafnframt að geta þess að þessar niðurstöður eru mjög í takt við sambærilegar kannanir sem Evrópusambandið lét gera á sínum vegum. Hversu undarlegt sem það hljómar, herra forseti, leiða þær allar í ljós að hlutur kvenna í fjölmiðlum er gegnumgangandi þvert á landamæri um 30% á móti 70% hlut karla, nánast óháð fjölmiðli og efni. Því verður á hinn bóginn ekki á móti mælt að þótt rót tiltekins vanda sé fundin er ekki þar með sagt að hann verði auðveldur viðfangs. Hin nánu orsakatengsl á milli viðhorfa og kynbundins misréttis gera jafnréttisbaráttu samtímans að sérlega viðkvæmu viðfangsefni. Viðhorf geta auðveldalega myndað viðkvæman eldivið sem nærir loga pólitísks rétttrúnaðar. Af þessum sökum er að mínu mati sérlega mikilvægt að þau ytri mörk séu skýr sem stjórnvaldsaðgerðir eðlis síns vegna styðjast óhjákvæmilega við í þessum efnum.

Herra forseti. Í dag, hinn 8. mars, er alþjóðlegur baráttudagur kvenna. Af því tilefni efna samtök launafólks og ýmis önnur almannasamtök, þar á meðal Menningar- og friðarsamtök íslenskra kvenna, til fræðslu- og baráttufunda, til að vekja athygli á hlutskipti kvenna í stjórnmálum, í efnahagslífinu og á heimilinu. Síðar í dag verður efnt til fundar um áhrif hnattvæðingar á stöðu kvenna. Það er vel við hæfi að Alþingi skuli efna til þessarar umræðu í tilefni af þessum degi og að hæstv. félmrh., sem fer með jafnréttismál í ríkisstjórninni, skuli gera grein fyrir stöðu mála. Í umræðunni staðnæmast menn við ýmsa þætti. Menn staðnæmast við launamálin og langar mig til að lesa nokkrar línur úr ályktun sem Alþýðusamband Íslands, BSRB, Jafnréttisstofa, Kvenréttindafélag Íslands, Reykjavíkurborg og Samband íslenskra bankamanna sendu frá sér í morgun. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Kynbundið launamisrétti er einkenni á íslenskum vinnumarkaði. Konur njóta mun lakari kjara en karlar, þar sem verulegur hluti launamunarins verður eingöngu skýrður með misrétti kynjanna, óháð félagslegum þáttum eins og ólíku vinnuframlagi, mismunandi verðmæti vinnunnar og öðrum ástæðum.`` Þetta er vert að hafa í huga og vert að íhuga, þ.e. með hvaða hætti við getum tekið á þessu á markvissan hátt. Við erum ekki að ræða þetta í fyrsta sinn. Það er umhugsunarefni hve lítið hefur þokast á undangengnum árum. Menn staðnæmast við ofbeldi. Hæstv. félmrh. vakti athygli á því að ofbeldi gegn konum væri samfélaginu dýrt en þar er fyrst og fremst um að ræða ranglæti og mannréttindabrot sem er blettur á samfélagi okkar, blettur sem ber að afmá. Menn staðnæmast við jafnrétti í stjórnmálum. Vakin hefur verið athygli á því að þar hafi nokkuð þokast. Hér í þessum sal var hlutur kvenna 25%, en er kominn í 36,5% nú. Þar þarf enn að gera betur og rétta hlut kvenna. Sama gildir um sveitarstjórnarmálin. Þar er hlutur kvenna á yfirstandandi kjörtímabili 28,2%, en þarf að sjálfsögðu að verða 50%. Menn hafa bent á það við umræðuna að í stjórnum ýmissa stofnana samfélagsins, Seðlabanka og öðrum ámóta stofnunum, sé ekki konur að finna, þetta sé karlasamfélag. Það er vissulega verðugt verkefni að rétta þessa mynd. Ég hvet hins vegar til þess að við glötum ekki hinum róttæku þáttum kvennabaráttu níunda áratugarins. Þá töluðu konur um að fella valdastólana og skapa jöfnuð og jafnrétti í þjóðfélaginu. Við megum ekki gerast kvótasinnar í þessum efnum og staðnæmast við þá hugsun eina að það verði jafnmargar konur og karlar á forstjórastólum ef forstjóraveldið byggir á misrétti. Ekki hugnaðist mér sú mynd, sem hv. þm. Pétur H. Blöndal dró hér upp, að konur ættu að einblína á það eitt að setjast á slíka stóla. Við eigum að einblína á hitt að láta gott af okkur leiða í samfélaginu, konur og karlar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. utanrmn. um till. til þál. um fullgildingu alþjóðasamnings um að koma í veg fyrir hryðjuverkasprengingar og alþjóðasamnings um að koma í veg fyrir fjármögnun hryðjuverkastarfsemi. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Stefán Skjaldarson og Tómas H. Heiðar frá utanríkisráðuneyti og Björgu Thorarensen frá dómsmálaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að heimila ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd tvo alþjóðasamninga gegn hryðjuverkum. Annars vegar er það alþjóðasamningur um að koma í veg fyrir hryðjuverkasprengingar sem samþykktur var af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York 15. desember 1997 og hins vegar alþjóðasamningur um að koma í veg fyrir fjármögnun hryðjuverkastarfsemi sem samþykktur var af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York 9. desember 1999. Markmið alþjóðasamnings um að koma í veg fyrir hryðjuverkasprengingar er að efla alþjóðlega samvinnu um varnir gegn hryðjuverkasprengingum og stefnir að því að refsiviðurlögum verði komið yfir þá sem fremja hryðjuverk með sprengingum eða öðrum lífshættulegum aðferðum, t.d. útbreiðslu eiturefna eða smitandi sjúkdóma, geislavirkni og öðrum áþekkum aðferðum. Markmið alþjóðasamnings um að koma í veg fyrir fjármögnun hryðjuverkastarfsemi er að efla alþjóðlega samvinnu um varnir gegn hryðjuverkum og fjölga úrræðum til þess að unnt verði að koma fram refsiviðurlögum gagnvart þeim sem fjármagna hryðjuverkastarfsemi. Fullgilding samninganna kallar á lagabreytingar á Íslandi. Fyrir nefndina hefur verið lagt frumvarp dómsmálaráðherra um breytingu á almennum hegningarlögum sem ætlað er að uppfylla skyldur Íslands samkvæmt samningunum. Nefndin vekur athygli á því að svo virðist sem b-liður 2. gr. frumvarpsins gangi lengra en 2. gr. alþjóðasamnings um að koma í veg fyrir fjármögnun hryðjuverkastarfsemi sem birtur er sem fylgiskjal II með þingsályktunartillögunni. Skv. 2. gr. samningsins er skilyrði refsinæmis að ásetningur þess sem leggur fram fé til samtaka hafi staðið til að styrkja afbrotastarfsemi þeirra. Hins vegar virðist í frumvarpinu gert ráð fyrir að refsivert geti talist að leggja fram fé til samtaka án þess að ásetningur hafi staðið til að styrkja tiltekna brotastarfsemi. Mælist nefndin til að þetta verði skoðað nánar við meðferð málsins í allsherjarnefnd. Nefndin mælir með að tillagan verði samþykkt. Undir þetta nál. skrifa, auk þess sem hér stendur, hv. þm. Tómas Ingi Olrich, fyrrv. formaður nefndarinnar, hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Ísólfur Gylfi Pálmason, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Vilhjálmur Egilsson, Steingrímur J. Sigfússon og Jónína Bjartmarz.

Herra forseti. Hér fjöllum við um till. til þál. um fullgildingu alþjóðasamninga um að koma í veg fyrir hryðjuverkasprengingar og fjármögnun hryðjuverkastarfsemi. Um er að ræða samning sem samþykktur var af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York 5. des. árið 1997 og eins og fram kom í máli hv. frsm. rita undir nál. fulltrúar allra stjórnmálaflokka. Ég vek sérstaklega athygli á niðurlagi nefndarálitsins, sem kom reyndar einnig fram í máli hv. frsm. Það er rétt að staldra þar sérstaklega við. Þar er vakin athygli á að fullgilding samninganna kalli á ýmsar lagabreytingar á Íslandi og að fyrir nefndina hafi verið lagt frv. dómsmrh. um breytingu á almennum hegningarlögum sem ætlað væri að uppfylla skyldur Íslands samkvæmt samningunum. Þar er vísað í þskj. 687. Nú ætla ég að vitna í niðurlag nefndarálitsins, með leyfi forseta: ,,Nefndin vekur athygli á því að svo virðist sem b-liður 2. gr. frumvarpsins gangi lengra en 2. gr. alþjóðasamnings um að koma í veg fyrir fjármögnun hryðjuverkastarfsemi sem birtur er sem fylgiskjal II með þingsályktunartillögunni. Skv. 2. gr. samningsins er skilyrði refsinæmis að ásetningur þess sem leggur fram fé til samtaka hafi staðið til að styrkja afbrotastarfsemi þeirra. Hins vegar virðist í frumvarpinu gert ráð fyrir að refsivert geti talist að leggja fram fé til samtaka án þess að ásetningur hafi staðið til að styrkja tiltekna brotastarfsemi. Mælist nefndin til að þetta verði skoðað nánar við meðferð málsins í allsherjarnefnd.`` Hvað erum við að tala um hér? Við erum að tala um að einstaklingur gæti gerst brotlegur með því að styrkja samtök sem væru í senn hryðjuverkasamtök en stunduðu jafnframt aðra starfsemi og án þess að menn geri sér grein fyrir þessu láti þeir fé af hendi rakna. Hér er verið að leggja áherslu á að aðeins verði refsinæmt að menn styðji samtök til illra verka af ásetningi. Ég vek sérstaklega athygli á að við skoðum þetta rækilega þegar málið verður tekið til umfjöllunar og afgreiðslu í allshn. Alþingis.

Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið ritaði öll hv. utanrmn. undir þetta nál. Ég er ásamt hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur í þeim hópi. Ég er hér í sömu erindagjörðum og sá sem talaði á undan mér. Það er mjög mikilvægt við meðferð þessa máls og framhald þess í hv. allshn. að hér á landi sé ekkert sett í lög sem gengur lengra en alþjóðasamningar kveða á um. Við erum að sjálfsögðu samþykkar því að þessir tveir samningar séu fullgiltir, en það er full ástæða til að ítreka þann varnagla sem er sleginn í nál. hv. utanrmn. og beina því til allshn., í meðferð frv. hæstv. dómsmrh., að ekki verði gengið lengra en þörf þykir. Þannig má það ekki vera. Herra forseti. Í því andrúmslofti sem ríkt hefur frá 11. september sl. eru þær skilgreiningar mjög á reiki hvað sé hryðjuverkastarfsemi og hvað ekki, hvaða samtök leggi stund á slíka glæpi og hver ekki. Þetta var rætt ítarlega í hv. utanrmn. þar sem ég benti ásamt fleirum á að það færi kannski eftir skilgreiningu stjórnvalda í hvert og eitt skipti hvað teldust hryðjuverkasamtök og hvað ekki. Má á það minna að Hamas rekur t.d. öfluga heilsugæslu á hernumdu svæðunum í Ísrael. Svo gæti farið að einhverjum dytti í hug að skilgreina læknasamtök Moustafa Barghoutis sem samtök sem ekki færu fram með friði. Allt getur gerst, herra forseti. Því er mjög mikilvægt að þetta atriði sé skoðað vandlega í hv. allshn. og þess gætt að því verði ekki þannig fyrir komið í löggjöfinni að áhöld verði um ásetninginn.

Herra forseti. Með þessari þáltill. sem er að finna á þskj. 864 óskar ríkisstjórnin heimildar Alþingis til að fullgilda nýjan stofnsamning fyrir Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, sem var undirritaður í Vaduz í Liechtenstein 21. júní sl. Eins og kunnugt er var EFTA stofnað með svokölluðum Stokkhólmssamningi árið 1960. Ljóst hefur verið um langt skeið að þörf er á að endurskoða Stokkhólmssamninginn til að aðlaga hann betur að nútímanum og þörfum aðildarríkjanna, enda mikið gerst síðan sá samningur var gerður. Það voru einkum þrír þættir sem knúðu á um endurskoðun Stokkhólmssamningsins. Hann er fyrst og fremst samningur um fríverslun með vörur. Nútímasamningar um fríverslun taka hins vegar einnig til annarra þátta, eins og þjónustu og verndar hugverkaréttinda. Í öðru lagi eru öll aðildarríki EFTA einnig aðilar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni WTO og því var talin þörf á að EFTA-ríkin létu það endurspeglast í stofnsamningi sínum. Eftir að Sviss gekk frá tvíhliða samningi við Evrópusambandið voru gagnkvæm réttindi EFTA-ríkja og ESB-ríkja hvort hjá öðru orðin mun meiri en milli EFTA-ríkjanna sjálfra og því ástæða til að færa þau til samræmis við samningana við ESB. Samningaviðræðurnar stóðu í um tvö ár og var hinn endurskoðaði samningur undirritaður í Vaduz í Liechtenstein 21. júní 2001 og er nú almennt farið að kenna samninginn við þá borg. Eins og hv. þm. sjá á þáltill. er samningurinn ásamt viðaukum allmikill að vöxtum, en fæst þessara ákvæða hafa að geyma ný efnisákvæði fyrir íslenskan rétt. Breytingin er því helst sú að Vaduz-samningurinn veitir svissneskum aðilum svipuð réttindi í hinum EFTA-löndunum og EES-samningurinn veitir aðilum í EES/EFTA-ríkjunum. Íslendingar, Norðmenn og Liechtensteinar fá sams konar réttindi í Sviss. Rétt er þó að taka fram að Sviss fær fimm ára aðlögunartíma gagnvart frjálsri för fólks frá öðrum EFTA-ríkjum. Fram að þeim tíma útdeilist kvóti til EFTA-ríkjanna um fjölda þeirra ríkisborgara sem árlega getur sest að í Sviss á grundvelli samningsins. Þeim kvóta má breyta með ákvörðun EFTA-ráðsins, en að liðnum fimm árum falla allar slíkar takmarkanir niður. Svissneskir ríkisborgarar öðlast hins vegar ótakmarkaðan rétt til frjálsrar farar til annarra EFTA-ríkja við gildistöku samningsins. Með Vaduz-samningnum er starfsemi EFTA ekki lengur takmörkuð með fríverslun með vörur. Hún tekur nú einnig til þjónustu, þar með talið þjónustuviðskipti, frelsi fólks til flutninga og fjárfestingar, samkeppnismála, auk annarra sviða sem nauðsynleg eru til að markmið samningsins náist. Stofnanaþáttur EFTA er óbreyttur með Vaduz-\-samn\-ing\-num. EFTA-ráðið er enn sem fyrr æðsta vald í málefnum stofnunarinnar. EFTA-ráðið fær hins vegar nú vald til að breyta vissum viðaukum samningsins. Ákvarðanir innan ráðsins eru teknar samhljóða þannig að ekki kemur til breytinga sé eitthvert aðildarríki andvígt breytingunni. Vaduz-samningurinn er samstarfsgrundvöllur EFTA-ríkjanna á þeim sviðum sem samningurinn tekur til. Það hefur verið EFTA fjötur um fót í viðræðum við þriðju ríki um viðskiptasamninga að geta ekki sýnt viðmælendum sínum að þau höfðu sameiginlegan grundvöll fram yfir fríverslun með vörur. Úr því er bætt með Vaduz-samningnum. Fullgilding samningsins mun kalla á nokkrar breytingar á íslenskum lögum til þess að veita svissneskum borgurum jafnstöðu á við einstaklinga og lögaðila frá EES/EFTA-ríkjunum. Frumvarp þessa efnis, svokallaður bandormur vegna þess að hann kemur við allmikið af lögum, hefur verið undirbúið í samvinnu við önnur viðkomandi ráðuneyti og það verður væntanlega lagt fram innan skamms. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að þáltill. verði vísað til hv. utanrmn. og síðari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mun ekki ítarlega ræða þessa miklu bók sem er till. til þál. um fullgildingu stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu, heldur fyrst og fremst bera ákveðnar spurningar fram við utanrrh. Þar sem ég er fulltrúi Samfylkingarinnar í utanrmn. mun ég fá tækifæri til þess að fara yfir hvað tillagan þýðir og hvaða breytingar verða gerðar á lögum í kjölfar þess að við samþykkjum tillöguna. Hins vegar vakna nokkrar spurningar við stuttan inngang utanrrh. um málið. Í fyrsta lagi að þegar stofnsamningur EFTA-samtakanna er gerður gildir hann aðeins um fríverslun með vörur og aðra samvinnu milli aðildarríkjanna, segir hér. Síðan segir á öðrum stað í inngangi að greinargerðinni að þrátt fyrir hin nýju efnissvið Vaduz-samningsins ber að hafa í huga að Ísland, Liechtenstein og Noregur höfðu sem aðilar að EES-samningnum þegar komið á sín í millum þeim reglum sem samningurinn geymir. Sviss og Evrópusambandið höfðu einnig samið um sömu reglur. Þá getur maður skilið þetta þannig að af því að Sviss er ekki aðili að EES og þar sem Sviss og Evrópusambandið höfðu sérreglur og við hins vegar tekið reglur inn í EES-samninginn, þá hafi núna þótt eðlilegt að taka reglur inn í þessa Vaduz-samþykkt sem og breytingar vegna þeirra fríverslunarsamninga sem taldir eru hér upp og í kjölfar samninga um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. En sú spurning vaknar hjá mér hvort við hefðum, ef Sviss hefði verið aðili að EES-samningnum, samt sem áður þurft að fara í þessa uppstokkun og gera þessa samþykkt eða er í raun og veru farið í að vinna þessa Vaduz-samþykkt vegna þess að EFTA-ríkin hafa ólíka aðkomu að málum sem tengjast Evrópu? Hér kemur fram að nokkrar nýjungar verði. Í máli hæstv. utanrrh. kom fram að við munum þurfa að breyta einhverjum lögum. Er það gagngert vegna þess stofnsamnings sem við erum hér með tillögu um eða er það kannski að einhverju leyti vegna þess að við höfum átt eftir að taka inn einhver ákvæði sem tengjast þeim þremur atriðum sem eru lögð til grundvallar stofnsamningsins? Þetta er hugsun og spurningar sem vakna hjá mér. Í öðru lagi langar mig að koma með ákveðna ábendingu. Í mörgum samningum okkar er talað um gagnkvæma viðurkenningu prófskírteina. Gagnkvæm viðurkenning prófskírteina er í norrænum samningum. Gagnkvæm viðurkenning prófskírteina hefur fengist með EES-samningnum. Undir kaflanum ,,Frjáls för fólks -- almannatryggingar og gagnkvæm viðurkenning prófskírteina`` er enn á ný komið að þessu máli. Staðreyndin er hins vegar sú að það reynist mjög sjaldan vera gagnkvæm viðurkenning prófskírteina. Ég hef sjálf komið að málum fólks á Norðurlöndum þar sem próf á Íslandi er ekki viðurkennt í Danmörku af því námsefnið er með einhverjum tilteknum hætti lagt öðruvísi upp á Íslandi og þrátt fyrir að það gefi fulla viðurkenningu hér, þá er það ekki viðurkennt í Danmörku. Ég hef líka kynnst því að á Norðurlöndum eru ákvæði um viðurkenningu prófskírteina oft og tíðum sterkari ef þau hafa fengist með EES-samningnum heldur en með norræna samningnum. Það svíður nokkuð undan því, því að grunnhugsunin í norræna samstarfinu er að gagnkvæmur réttur sé á öllum sviðum. Hvergi höfum við jafnmikil réttindi og á Norðurlöndunum, það að búa í öðru norrænu landi sé eiginlega það sama og að búa á einhverjum tilteknum stað í sínu eigin landi, en staðreyndin er sú að varðandi prófskírteini er EES-rétturinn í raun og veru sterkari og hefur gefið fólki meiri rétt á Norðurlöndunum en hinn norræni réttur. Þá vaknar sú spurning, þegar maður hefur á mörgum ólíkum stöðum fjallað um gagnkvæma viðurkenningu prófskírteina, hvort þetta sé nægilega grundað, hvort þetta sé fyrst og fremst góður vilji en þegar á reyni hengi löndin sig í ýmis smáatriði sem hljóta að koma upp á borðið hverju sinni vegna þess að nám er á ólíkan hátt uppbyggt á Íslandi, á Norðurlöndum, í ólíkum löndum Evrópu og ef samanburður er ævinlega hafður uppi gildir ekki þessi gagnkvæmni. Ég ætlast ekki til að hæstv. utanrrh. fari í djúpa umræðu við mig undir þessari tillögu um viðurkenningu prófskírteina, en það er orðið mjög mikilvægt að þeir ráðherrar sem fara með samningagerð fyrir Íslands hönd á þessu sviði fari nægilega vel ofan í það hvort í raun sé verið að skapa gagnkvæman rétt vegna þess að vonbrigðin eru svo gífurlega mikil þegar fólk telur að hér gildi réttindi sem reynast engin vera. Herra forseti. Ég hef borið fram ákveðnar spurningar til hæstv. utanrrh. og komið að athugasemdum um viðurkenningu prófskírteina. Að öðru leyti hef ég hugsað mér að fara í utanrmn. vel yfir þetta mál, en var að velta því fyrir mér þegar ég opnaði þessa stóru og miklu bók --- auðvitað vitum við sem höfum unnið við þessi mál á Alþingi að ekki er ætlast til að við lesum hana, það er bara ákveðinn kafli hennar sem er þess eðlis að við förum ítarlega yfir hann. Þannig er með svona mál að eingöngu er farið ofan í þau af fulltrúum utanrmn. Ég var að velta því fyrir mér þegar ég hlustaði á framsögu hæstv. ráðherra að það gæti verið afskaplega þýðingarmikið fyrir aðra hv. þm. ef við með slíkum þingsályktunum fengjum eins og eina síðu sem greindi frá hver meginatriði breytinga yrðu í íslenskum lögum með staðfestingu eða samþykkt slíkrar tillögu. Ég velti því fyrir mér þegar ég las inngangskaflann að tillögunni.

Herra forseti. Það virðist hálfógnvekjandi verkefni að fara í gegnum þessa till. til þál. sem telur hátt á sjöunda hundrað blaðsíðna. En málið er þó tiltölulega einfalt. Um er að ræða fullgildingu samnings sem að vísu mun leiða til nokkurra breytinga á lögum, einkanlega í þá veru að sams konar réttindi nái til samskipta við Sviss og nú eru á Evrópska efnahagssvæðinu. Eins og kunnugt er eiga fjögur ríki aðild að EFTA, Liechtenstein, Sviss og Noregur, auk Íslands. En eitt þessara ríkja, Sviss, á hins vegar ekki aðild að EES. Það sem þessi þáltill. gengur út á er að samþykkja viljann til að breyta lögum sem færa samskipti Sviss og EES-ríkjanna í sama horf og eru gagnvart ESB. Ástæða þess að ég kveð mér hljóðs er að vekja í örfáum orðum athygli á því að við þurfum jafnan að fara varlega, löggjafinn, þegar við fáum slík verkefni í hendur að samþykkja þáltill. eða lög sem taka til þessa samstarfs. Ég vil minna á það þegar við hér eitt vorið samþykktum viðamikla þáltill. um vilja okkar til að breyta ýmsum grundvallarlögum. Ein sú löggjöf sem við þá samþykktum, eða öllu heldur sem við lýstum vilja okkar til að samþykkja, laut að raforkumálum. Þetta fór allt of hljóðalaust í gegnum þingið. Að vísu vöktu þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs athygli á málinu og efndu til talsverðrar umræðu. En hún hefði betur orðið meiri. Hvað var þar um að ræða? Þar var um það að ræða að við lýstum vilja okkar til að samþykkja tilskipun Evrópusambandsins um að gera grundvallarbreytingar á raforkumálum Íslendinga og þessar breytingar áttu að taka gildi og eiga að taka gildi á miðju þessu ári, 1. júlí í sumar, ef ég man rétt. Út á hvað ganga þær breytingar? Þær ganga út á það að við föllumst á að aðgreina í raforkugeiranum framleiðsluna, dreifinguna og í þriðja lagi verslunina með rafmagn. Þetta er undirbúningur Evrópusambandsins að því að markaðsvæða raforkugeirann og orkugeirann allan í Evrópu. Þá gerist það náttúrlega að Íslendingar samþykkja þetta líka, því miður, að því að ég tel án nægilegrar yfirvegunar. Það er nefnilega ekki endilega það sama sem á að gilda á meginlandi Evrópu og á Vestfjörðum, svo dæmi sé tekið. Ég átti á sínum tíma ágætan fund með ýmsum starfsmönnum Orkubús Vestfjarða og spurði hvort þeir teldu til hagsbóta fyrir sína stofnun, fyrir sína starfsemi, að fara að þessari tilskipun, að aðgreina framleiðsluna, dreifinguna og söluna á rafmagni eins og tilskipunin gengur út á. Þeir töldu þetta vera af hinu illa og ekki til hagsbóta fyrir notandann eða fyrir fyrirtækið. Ég held að þarna hefðu Íslendingar átt að standa vaktina betur og leita eftir undanþágu frá þessari tilskipun. Ég held að við hefðum átt að gera það og vekja athygli á því að íslenski raforkumarkaðurinn er alla vega ekki enn sem komið er hluti af raforkukerfi Evrópu sem er að stefna hratt til markaðsvæðingar. Reyndar er ég mjög gagnrýninn á þær breytingar sem Evrópusambandið er að koma í gegn á þessu sviði og tel þar um að ræða allt of mikla miðstýringaráráttu. Í Bandaríkjunum, svo dæmi sé tekið, þar sem að verulegu leyti er stundaður markaðsbúskapur með orkuna, hafa menn farið allt aðra leið. Í sumum ríkjum eða fylkjum Bandaríkjanna er raforkurframleiðslan og dreifingin á hendi einkaaðila, fyrirtækja. Reyndar á það við í allflestum tilvikum. En þó eru dæmi um annað. Í Los Angeles t.d. eru orkuveiturnar á hendi borgarinnar. Los Angeles slapp þannig við Enron-ævintýrið eða hrollvekjuna, martröðina. Það sem ég er að vekja athygli á engu að síður er að í markaðsvæddu fyrirkomulagi Bandaríkjanna ráða einstök ríki og borgir hvaða fyrirkomulag þau búa við. Þetta kemur ekkert í veg fyrir að markaðurinn fái að njóta sín þar sem menn vilja svo við hafa. En miðstýrt vald, hin miðstýrða reglustika, er ekki fyrir hendi eins og er í Evrópu og því miður í allt of ríkum mæli. Herra forseti. Ég kom hingað fyrst og fremst til að vekja athygli á því að okkur ber alltaf, ævinlega, að standa vaktina. Við eigum aldrei að samþykkja neitt með bundið fyrir augun, að sjálfsögðu ekki. Það hafa því miður orðið slys hér og ég tel ástæðu til enn og aftur að vekja athygli á því stórslysi sem varð þegar við samþykktum þáltill. --- öllu heldur stjórnarmeirihlutinn. Við gerðum það ekki í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði --- þáltill. stjórnarinnar sem skuldbindur okkur til þess að aðgreina raforkugeirann með þessum hætti, raforkugeiranum á Íslandi til mikillar óþurftar.

Herra forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson orðaði það svo að menn ættu ekki að nálgast hlutina með bundið fyrir augun. Mér finnst þess vegna hv. þm. eigi að svipta hulunni frá augum sínum þegar hann les forsendur þessa samnings. Að verulegu leyti byggir þessi samningur á þeim breytingum sem hafa orðið á stöðu Sviss. Sviss, eins og kunnugt er, ákvað að gerast ekki aðili að Evrópska efnahagssvæðinu, hefur síðan árum saman reynt að ná svipuðum fríðindum og í þeim samningi er að finna með gerð tvíhliða samninga. Sviss hefur gert sjö tvíhliða við ESB. Þó það hafi lagt í það mikið atgervi og mikla fjármuni til að gera vissar breytingar á innviðum sínum til þess að ná fram þessum samningum, kostað til miklum fjármunum, er eigi að síður staðreyndin sú að niðurstaðan er þannig að það sem Sviss nær fram er í raun ekki alveg jafngott og það sem við Íslendingar og aðrar EFTA-þjóðir náðum fram í samningum um Evrópska efnahagssvæðið. Þetta geri ég ekki að umræðuefni hér, herra forseti, til þess að rifja upp fortíð hv. þm. og skoðanastraums hans varðandi Evrópska efnahagssvæðið heldur til þess að vekja eftirtekt á því að hv. þm. tilheyrir stjórnmálahreyfingu sem vill í framtíðinni að Ísland taki upp sérstaka stöðu gagnvart Evópusambandinu sem á að byggjast á tvíhliða samningum. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að það sé ákaflega óhagkvæmt Íslendingum. Ég er þeirrar skoðunar að ef hv. þm. tæki huluna frá augum sínum og skoðaði þá samninga sem Sviss hefur gert við Evrópusambandið, kæmist hann líka að því --- hér er um greindan þingmann að ræða, svo ég grípi nú til þess sem hæstv. forsrh. hefur stundum beitt á þingmenn --- þá kæmist hann að því  Herra forseti. Ég vil að öðru leyti fyrir hönd Samfylkingarinnar, eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur gert, lýsa stuðningi við fullgildingu þess stofnsamnings sem hér liggur fyrir. Mér finnst talsvert mikill áfangi liggja fyrir í þeim miklu textum sem eru til umræðu. Starfsmenn utanrrn., sem hafa líka komið að starfi EFTA, eiga hrós skilið fyrir þá vinnu sem í þessu felst. Við sem eigum sæti í EFTA/EES-nefndinni höfum notið þeirra forréttinda að fá að fylgjast örlítið með framvindu þessarar samningsgerðar og höfum þar af leiðandi kynnt okkur þetta örlítið. Sú nefnd var einmitt stödd í Vaduz þegar þessi samningur var fullgiltur á síðasta ári. Mér sýnist sem hér séu stigin ákaflega heilladrjúg skref. Það sem mér finnst skipta verulegu máli varðandi innihald þessa samnings er m.a. að stofnanaþátturinn er svolítið breyttur. EFTA-ráðið fær nú aukin völd og svigrúm til þess að staðfesta og breyta viðaukum þannig að samningaferli EFTA gagnvart öðrum ríkjum hvað varðar fríverslunarsamninga og ýmislegt fleira verður miklu sveigjanlegra og það verður auðveldara að vinna samningana. Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að EFTA hafi ekki sungið sitt síðasta. EFTA hefur reynst okkur ákaflega vel. Það hefur orðið okkur stökkpallur til áhrifamesta samnings og besta samnings sem hefur verið gerður af Íslands hálfu um áratuga skeið. Enn þá er alveg ljóst að EFTA hefur hlutverki að gegna. Við sjáum að þeir fríverslunarsamningar sem EFTA er að gera hefðu aldrei náðst ef við Íslendingar hefðum einir farið í þá samninga. Það er hinn samanlagði kraftur EFTA-þjóðanna í gegnum samtökin sem gerir það að verkum að slagkraftur okkar í samningum er miklu meiri en ef ríkin væru hvert fyrir sig að reyna að ná þessum samningum. Ástæðan fyrir því að þessi samningur er nú gerður í þessu breytta formi er þríþætt eins og hæstv. utanrrh. nefndi hérna áðan. Það er í fyrsta lagi sú staðreynd að gildissvið fríverslunarsamninganna, sem við erum stöðugt að gera fyrir atbeina EFTA, er miklu yfirgripsmeira en áður. Það nær ekki bara til hinna hefðbundnu fríverslunar. Þar af leiðir, má segja, að stofnsamningurinn endurspegli ekki að öllu leyti þetta víðtækara og breytta gildissvið samninganna. Það er ein ástæðan fyrir þessum breytingum. Í öðru lagi höfum við gert marga fjölþjóðasamninga vegna aðildar okkar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni og það er ein ástæða. En meginástæða þessa samnings er auðvitað sú, að því er mér finnst, að með þeirri aðferð sem Sviss kaus að taka upp í samskiptum sínum við Evrópusambandið voru gerðir tvíhliða samningar, sjö talsins ef ég man rétt, og þegar upp var staðið var sú sérkennilega staða komin upp að réttindi milli EFTA-ríkjanna voru minni en milli einstakra ríkja og Evrópusambandsins. Þetta er auðvitað hrópandi misræmi sem nauðsynlegt er að leiðrétta. Herra forseti. Eins og ég sagði skiptir miklu máli að EFTA-ráðið hefur þetta aukna svigrúm og þar af leiðir þýðir það einnig að stofnsamningurinn, eins og ég skil þetta, er í reynd stöðugt í endurskoðun og verður endurskoðaður nokkrum mánuðum hið fyrsta sinnið eftir fullgildingu hans. Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh. að einu örsmáu atriði. Einn af þeim samningum sem Sviss gerði við Evrópusambandið, og við erum líka að breyta réttindum okkar gagnvart Sviss að því leytinu til, varðaði samgöngur. Það var þríþættur samningur, þ.e. varðandi samgöngur með járnbrautum og á vegum, sem varðar nú ekki Ísland mjög miklu, en jafnframt í lofti. Þetta þýðir í reynd að frelsi okkar til flugsamgangna gagnvart Sviss er talsvert annað en áður, þ.e. flugfélög frá EFTA-ríkjunum eiga samkvæmt þessu að fá fullan aðgang að mörkuðum hvers annars. Við höfðum þetta frelsi gagnvart öðrum Evrópuríkjum þannig að þetta ákvæði að því er Ísland varðar snertir eingöngu Sviss, flugrekstur milli Sviss og Íslands. Hvað þýðir þetta, herra forseti? Hefur þetta einhver afgerandi áhrif á rekstur Flugleiða eða annarra íslenskra flugfélaga og þá eftir atvikum svissneskra milli þessara tveggja landa? Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, herra forseti. Ég tel að hérna sé vel að verki staðið. Þessi drög eða þetta frv. að stofnsamningi sem hér liggur fyrir þjónar breyttum þörfum EFTA-ríkjanna og það svarar líka breyttum þörfum sem stafa af því að samningatækni er öðruvísi og við höfum tekið upp önnur vinnubrögð. Ég held þess vegna að hér sé um ákaflega þarft og gott mál að ræða.

Herra forseti. Þetta er fyrri umræða um þáltill. en eins og hér hefur komið í ljós er í rauninni um að ræða tæknilega útfærslu á samningi sem við þegar höfum gert og ekkert nema gott um það að segja. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson dásamaði mjög EFTA sem ég er honum sammála um að hefur gert marga góða hluti eða við höfum gert ýmislegt sem hér hefur horft til framfara á þeim vettvangi, þótt ég sé ekki sammála honum um að besti samningur í sögu íslenskrar þjóðar hafi verið samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði. Ég hef oft gagnrýnt það að sá samningur hafi á ýmsan hátt þrengt að fullveldi okkar. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að við höfum ekki nýtt okkur sem skyldi alla þá fyrirvara sem við hefðum getað og það var það sem ég var fyrst og fremst að vekja athygli á í umræðunni áðan og vísaði þar til þáltill. þar sem þingið samykkti án mikillar umræðu því miður, nema af hálfu þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, tillögu þess efnis að við yrðum að gera grundvallarbreytingar á raforkukerfi okkar. Ég á mjög erfitt með að sætta mig við að okkur sé þröngvað til að gera breytingar af slíku tagi sem stríða beinlínis gegn hagsmunum okkar. Þar tók ég sem dæmi Orkubú Vestfjarða, sem er gert að fara að dæmi risavaxinna orkuveitna á meginlandi Evrópu og aðgreina framleiðsluna, dreifinguna og söluna á raforku, þótt allir þar á bæ hafi verið því andvígir.

Herra forseti. Það er eðli flókinna og mikilvægra alþjóðlegra samninga að menn ná ávinningum á sumum sviðum en á öðrum sviðum þurfa þeir að gefa eftir. Menn leggja hins vegar í þá sjóferð að ljúka slíkum samningum af því þeir telja að þegar upp er staðið sé ávinningurinn meiri. Í þessu tilviki held ég hann sé miklu, miklu meiri en þeir ágallar sem má finna á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Ég er þeirrar skoðunar að grundvöllurinn að góðæri síðustu ára og grundvöllurinn að framsókn okkar Íslendinga á ýmsum sviðum, til að mynda á sviði sjávarútvegs, fiskvinnslu, hafi að verulegu leyti mátt rekja til samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Hv. þm. segir að hann telji að sá samningur hafi þrengt að fullveldi Íslands. Þá ber að rifja það upp, herra forseti, að á sínum tíma var nefnd fjögurra lögspekinga falið að kanna hvort það fullveldisafsal sem mátti með rökum telja að væri að finna í samningnum stríddi gegn stjórnarskrá Íslands. Niðurstaða þeirra var að svo væri ekki. Þeir sögðu hins vegar að það væri alveg á mörkunum. Nú hefur það hins vegar gerst sökum breytinga á innviðum Evrópusambandsins, að þau áhrif sem við höfðum áður eru ekki jafnmikil og við töldum. Þannig má segja að án þess að við höfum gert ráð fyrir því hafi ákveðin atburðarrás farið af stað sem gerir það að verkum að við erum hægt en bítandi enn að tapa fullveldi. Það má vera að með því séum við komin út yfir þau mörk sem æskilegt væri. Ef það er svo, herra forseti, þá verður hv. þm. að taka afstöðu til tveggja hluta. Í fyrsta lagi: Vill hann fara í að breyta stjórnarskránni til þess að gera þetta heimilt? Eða vill hann taka ákvörðun um að sækja um aðild að Evrópusambandinu sem sannanlega mundi auka áhrif okkar innan Evrópusambandsins og þar með draga úr þessum fullveldishalla og gera það líklegra að samningurinn eða staða okkar gagnvart Evrópu stæðist stjórnarskrá eins og hún er í dag?

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að þegar maður gerir samninga þá þarf að vega og meta ávinninginn og eftirgjöfina. Ef eftirgjöfin hins vegar er fullveldi landsins, þá þurfum við að hyggja vel að því. Ég er fyrst og fremst að vekja athygli á því að við nýtum okkur alla þá fyrirvara sem við getum haft gagnvart Evrópusambandinu og innan EES-samningsins. Ég er ekki að mælast til að við segjum honum upp, síður en svo, vegna þess að samningsstaða okkar þar yrði með allt öðrum hætti en hún hefði verið ef við hefðum nálgast þetta utan frá. Varðandi efnahagsáhrifin af EES-samningnum, þá hélt ég að það væri á margra vitorði að um allan heim hefur orðið uppsveifla í efnahagslífinu og ég held að ekki sé rétt að rekja það til þessa samnings með þeim hætti sem hv. þm. gerir. Nú eru menn sem voru á sínum tíma hlynntir EES-samningnum farnir að tala um það á sama hátt og við gerðum sem höfðum efasemdir um að hann hefði þrengt að fullveldinu og leiðin væri þá hugsanlega að ganga inn. Þetta er mjög þekkt úr heimi alkóhólismans. Þegar menn eru búnir að taka einn sopa þá telja menn gjarnan að menn leysi allan vandann með því að tæma úr flöskunni. Ég held að það sé ekki góð lausn.

Herra forseti. Ég er þeirra forréttinda aðnjótandi að mega sitja með hv. þm. í EFTA/EES-nefndinni, þannig að ég er því gerla kunnur að hv. þm. veit mjög mikið og margt umfram aðra þingmenn um eðli EES-samningsins. Auðvitað veit hann það jafn vel og ég, vegna þess að við höfum báðir svo oft tekið þátt í umræðum á vettvangi þeirrar nefndar, að breytingar hafa orðið á innviðum Evrópusambandsins. Þær breytingar hafa dregið úr þeim möguleikum sem hinn upphaflegi samningur gerði ráð fyrir varðandi áhrif Íslendinga. Þess vegna er það engin rökvilla að segja að framvindan innan Evrópusambandsins hafi skert fullveldið, meira en ýmsir sáu fyrir. Við hljótum auðvitað að taka mið af því, herra forseti, og þá er tvennt uppi, það er reyndar þrennt uppi. Það er í fyrsta lagi að leggja af þátttöku okkar í EES og gera tvíhliða samning við Evrópusambandið, eins og flokkur hv. þm. vill, í öðru lagi gera breytingar á stjórnarskránni þannig að því megi halda fram að þátttakan stríði ekki gegn stjórnarskránni, og í þriðja lagi, sem ég held að sé hallkvæmast, að sækja um aðild að Evrópusambandinu á grundvelli vel skilgreindra samningsmarkmiða. Ég er algjörlega ósammála hv. þm. að þá uppsveiflu sem hefur orðið hér á landi megi að öllu leyti rekja til alþjóðlegrar uppsveiflu. Hv. þm. má ekki horfa fram hjá því að við ruddum úr vegi ákveðnum hindrunum með aðild okkar að EES, sem gerir það að verkum að jákvæð áhrif þessarar uppsveiflu flæða miklu rýmra til Íslands en ella. Þetta skiptir miklu máli og hv. þm. verður auðvitað skoða þetta í því ljósi. Svo hvet ég hann til þess að kynna sér innihald samninga Sviss við ESB, þá sér hann að Sviss nær ekki jafnmiklum árangri og við höfum með aðild okkar að EES.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og þau jákvæðu viðhorf sem hafa komið fram hjá hv. þm. í garð þessa samnings. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir spurði hvort hefði verið farið út í þessa endurskoðun ef Sviss hefði verið aðili að Evrópska efnahagssvæðinu eins og þeir ætluðu sér upphaflega. Já, það hefði verið nauðsynlegt. Það er rétt hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að það er meginástæða þessa samnings og var beðið með að ljúka honum þar til þetta lægi ljóst fyrir milli Evrópusambandsins og Sviss. Það var ástæðan fyrir vissum drætti á málinu. Hins vegar, eins og kom fram í máli mínu, var samningurinn orðinn mjög úreltur vegna þess að hann var frá 1960 og vegna þróunar alþjóðaviðskipta og alþjóðasamstarfs að öðru leyti hefði verið nauðsynlegt að endurskoða samninginn, en meginástæðan var, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði, staðan milli Sviss og Evrópusambandsins. Að því er varðar væntanlegt lagafrv. þá verður það flutt vegna þessa samnings og á grundvelli hans og ég vænti þess að það muni sjá dagsins ljós alveg á næstunni, þannig að það liggi fyrir við meðferð málsins svo að hv. þingmenn geti áttað sig á því. Að því er varðar gagnkvæma viðurkenningu prófskírteina, þá er ljóst að það er mjög stórt mál og þar höfum við viss réttindi samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Við höfum líka ákveðin réttindi á grundvelli samninga við Norðurlöndin, en samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er að sjálfsögðu meginsamningur í því máli, vegna þess að hann nær til allra Norðurlandanna. Og þar af leiðandi skiptir hann sköpum í sambandi við Norðurlöndin jafnframt. Ef upp kemur ágreiningur um slík mál, þá er það ESA sem á að úrskurða í slíku máli. Það er á grundvelli þess stofnanafyrirkomulags sem hefur verið komið fyrir að það er ESA sem á að úrskurða, en hins vegar hefur það komið upp í einu tilteknu máli sem varðar arkitektaskóla í Liechtenstein, að þrátt fyrir úrskurð ESA um að það beri að viðurkenna prófgráður frá þeim skóla á öllu Evrópska efnahagssvæðinu, þá hefur Evrópusambandið og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins neitað að taka prófgráður frá þeim skóla gildar. Þetta er eitt af þeim atriðum sem við höfum á hv. Alþingi nefnt í sambandi við umræður um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og stöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu og tilhneigingu Evrópusambandsins að virða ekki stofnanakerfi EES-samningsins eins og hér hefur komið skýrt fram í umræðum og einnig í umræðum sem við höfum átt í hv. utanrmn. Að lokum út af því sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi í sambandi við flugmálin, þá kemur fram á bls. 13 í þáltill. eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fram til þessa hefur ekki verið í gildi tvíhliða loftferðasamningur á milli Íslands og Sviss og því hefur flug milli ríkjanna verið háð sérstökum leyfum. Breytingarnar fyrir Ísland og íslenska hagsmuni eftir fullgildingu Vaduz-samningsins eru að íslensk flugfélög geta hafið flug til Sviss og byrjað starfsemi þar vegna tryggðs staðfesturéttar og sama gildir um svissneska flugrekendur hér á landi.`` Hins vegar er ljóst eins og kom fram hjá hv. þm. að Noregur og Liechtenstein gerðu ýmsa fyrirvara um fjárfestingu svissneskra borgara í löndum sínum, en Ísland veitir hins vegar svissneskum borgurum sömu stöðu og borgurum frá hinum EES/EFTA-ríkjunum, að því frátöldu að svissneskir ríkisborgarar hafa ekki heimild til að eiga hlut í íslenskum flugfélögum og Sviss hefur einnig fyrirvara um vissa fjárfestingu og koma þeir fram í viðauka O. Það sem sagt liggur fyrir að samkvæmt þessum samningi hefðum við ekki haft heimild til að eiga hlutabréf í Svissair og það er nú kannski gott dæmi um ákveðna þröngsýni á þessu sviði að heimila ekki aðilum að eiga hlutabréf í slíkum fyrirtækjum, því það hefði væntanlega getað leitt til þess að gripið hefði verið til sameiningar, hagræðingar og annarra aðgerða á sviði þess ákveðna flugfélags, sem hefði hugsanlega getað leitt til þess að ekki hefði farið jafnilla. Alþjóðasamkeppni kallar á mikinn sveigjanleika. Hún kallar á mikið frelsi. Hún kallar á frelsi í fjárfestingum og reynslan er sú að það er besta leiðin til að viðhalda bæði samkeppni og þjónustu, að slíkur sveigjanleiki sé fyrir hendi. En þegar menn byrja að reyna að einangra sig, einangra sig frá þeirri þróun sem alls staðar blasir við, þá verður það viðkomandi aðilum ekki til framdráttar, heldur þvert á móti getur það leitt til stórslysa, eins og ég held að dæmið með Svissair sanni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þremur tillögum til þál. um heimild til handa ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamninga milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu og ríkjanna Jórdaníu, Makedóníu og Króatíu. Þeir samningar sem hér um ræðir eru hliðstæðir samningum sem gerðir hafa verið á undanförnum árum á vegum EFTA og komið hafa til umfjöllunar á hinu háttvirta Alþingi. Þannig ná samningarnir til fríverslunar með iðnaðarvörur, fisk og unnar landbúnaðarvörur. Jafnframt voru gerðir tvíhliða samningar um tollalækkanir fyrir ýmsar óunnar landbúnaðarvörur. Auk þess ná samningarnir til ýmissa annarra þátta sem nánar er getið í tillögunum. Þær tollalækkanir sem hér um ræðir taka gildi í áföngum svo sem nánar er gerð grein fyrir. Við gerð samninga af þessu tagi er ekki einvörðungu verið að skapa forsendur til aukinna og greiðari viðskipta milli aðildarríkjasamninganna heldur eru þeir ekki síður af pólitísku tagi. Þannig eru samningarnir við Makdeóníu og Króatíu liður í viðleitninni til að styðja við lýðræðislega þróun og efnahagslegar framfarir í þessum löndum og á viðkomandi svæði. Samningurinn við Jórdaníu er í samræmi við þá stefnumörkun EFTA, og reyndar Evrópusambandsins líka, að stuðla að viðskiptalegri tengingu landa norðausturstrandar Miðjarðarhafs og Miðausturlanda við Evrópu og þróun í átt til fríverslunar við þetta svæði allt þannig að það geti þróast með eðlilegum hætti og vonandi stuðlað að betri samskiptum og friði á þessu svæði. Að fullgiltum þessum samningum eru gildandi fríverslunarsamningar EFTA orðnir 18 að tölu. Samningur við Singapúr bíður undirritunar. Samningaviðræður við Chile og Kanada eru langt komnar og þær eru hafnar við Túnis og Egyptaland. Vonir standa til að viðræður hefjist innan tíðar við Suður-Afríku sem er vaxandi markaður, og mikilvægt að Evrópuríkin hafi eðlilegan aðgang að þeim markaði enda á margan hátt lykill að sunnanverðri Afríku. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Virðulegi forseti. Ekki þarf mikið að segja um þessar tillögur. Ég vil þó í upphafi máls míns taka það fram að mér fannst mjög jákvætt að fulltrúar Alþingis í alþjóðasamstarfi EFTA skyldu vera hér við umræðuna um fríverslunarsamninginn áðan. Það er mjög mikilvægt að sjónarmið þeirra komi inn í umræðuna á Alþingi af því að þau eru þeir fulltrúar okkar sem vinna að þessum málum á erlendum vettvangi. Því miður er allt of lítið um að fulltrúar okkar sem hafa kannski átt einhvern þátt í að vinna slík mál eða koma að þeim í erlendu samstarfi komi inn í umræðuna þegar við erum að fjalla um afmörkuð mál undir öðrum hatti. Við í Samfylkingunni erum fylgjandi gerð fríverslunarsamninga og ég get líka fullyrt að það er fullur pólitískur stuðningur Samfylkingarinnar við þá vinnu hæstv. utanrrh. sem snýr að stuðningi við lýðræðislega þróun í Evrópu. Sjálf er ég sannfærð um að ýmiss konar alþjóðlegt samstarf sem við erum m.a. aðilar að sé ríkur þáttur okkar í bæði friðaruppbyggingu og þróun í þeim þætti Evrópu þar sem menn eiga enn þá langt í land. Og sérstaklega finnum við það sem störfum í Norðurlandaráði og eigum samskipti við Eystrasaltsríkin hvað þeim finnst skipta gífurlegu máli að geta verið með í Evrópu og verið viðurkenndur hluti Evrópu. Ég get því lýst yfir stuðningi okkar við þessa meginþætti. Ég tek eftir því við skoðun á þessum tillögum að áhersla er lögð á tvennt, annars vegar að það eru undantekningar í viðauka III og að tollar samkvæmt þeim viðauka munu falla niður í áföngum, allt að níu árum, og svo hinu að það er sameiginlegt með öllum tillögunum, held ég, að löndin verða að gera tvíhliða samninga um landbúnaðarmál, að landbúnaðarmál eru ekki hluti af þessum samningum heldur semur hvert EFTA-ríki tvíhliða við hvort heldur er Makedóníu eða Króatíu. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra sér ástæðu til að nefna eitthvað frekar hvers vegna ekki er hægt að ná þeim samningum hér, hvort þetta gildir almennt um að undantekningarnar séu gerðar hér á iðnaðarvörum, og í þeim tilfellum þar sem undantekningar eru falla tollar niður í áföngum á allt að níu ára tímabili. Það er bara gengið frá því að það er aðlögun á ákveðnum sviðum en þegar kemur að viðskiptum með landbúnaðarafurðir semur hvert EFTA-ríki tvíhliða. Fróðlegt væri að heyra hvort það er almennt þannig eða hvort þetta á sér sérstakar skýringar.

Herra forseti. Ég styð að sjálfsögðu fullgildingu þessara þriggja samninga. EFTA hefur staðið sig ákaflega vel við að gera fríverslunarsamninga á síðustu árum, og má segja að þeir samningar sem við erum að fullgilda hér hafi auðvitað verið gerðir eða unnið að gerð þeirra í tíð Kjartans Jóhannssonar meðan hann var yfir þeirri ágætu stofnun. Ég kem hingað til að spyrja hæstv. utanrrh. um þá samninga sem nú eru í farvatninu. Ég tek eftir því, herra forseti, að í grg. með öllum þessum þremur þáltill. er vísað til þess að á lokastigi séu samningar við Singapúr. Síðan er tekið svo til orða að viðræður hafi staðið yfir við Kanada, Túnis og Chile. Ég stóð í þeirri trú, herra forseti, að við værum u.þ.b. að ljúka gerð samninga við Kanada. Þeir samningar hafa áður verið ræddir á hinu háa Alþingi að frumkvæði hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur. Ég minnist þess að ég stýrði sjálfur sem varaformaður utanrmn. fyrsta fundinum sem við, fulltrúar þingsins, áttum við Kanadamenn. Þá lýstu frændur okkar frá Kanada því yfir með miklum fögnuði að þeir legðu mikla áherslu á að ljúka þessum samningi. Ég held að fimm, sex, jafnvel sjö ár séu liðin síðan þetta var, ég man ekki hvenær það var. Í framhaldi af umræðum sem ég hef átt við aðra þingmenn og ráðherra EFTA-ríkjanna á vettvangi EFTA-/EES-nefndarinnar og í framhaldi af þeim umræðum sem hér urðu fyrir nokkrum vikum um Kanada langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé misskilningur minn að samningurinn við Kanada sé á lokastigi. Ef það er misskilningur minn, hvað er það þá sem stendur í vegi fyrir því að ljúka þeim mikilvæga samningi? Sá samningur er ákaflega mikilvægur vegna þess að hann er eini samningurinn sem er ekki bókstaflega hliðstæður samningum ESB, held ég. Ég held að ESB sé ekki búið að ljúka samningum við Kanada og það skiptir máli fyrir okkur að stíga þar skrefi framar en þeir. Ég lýsi líka ánægju minni með að í bígerð skuli vera að hefja viðræður um gerð samnings við Suður-Afríku. Mig langar þá jafnframt að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki skoðun hans að við ættum líka að leggja net okkar á þessu sviði fyrir Japan. Ég ímynda mér að í því gæti verið slægur.

Herra forseti. Út af þeirri staðreynd, eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir spurði hér um, að samið sé tvíhliða um landbúnaðarvörur, þ.e. hreinar landbúnaðarvörur, er það einfaldlega vegna þess að þarna er gætt samræmis við þá samninga sem við gerum við t.d. Evrópusambandið. Það er samið sameiginlega um unnar landbúnaðarvörur en sérstaklega, hvert ríki fyrir sig, um það sem við getum kallað hreinar landbúnaðarvörur eins og kjöt, mjólkurafurðir og slíkar vörur. Sama reglan hefur verið í þessum fríverslunarsamningum við öll ríkin og með sama hætti eru samningar Evrópusambandsins við þessi ríki. Þarna er því gætt samræmis, og við teljum að við náum betur utan um landbúnaðarvörurnar með þessum hætti. Þessi er ástæðan fyrir því að þetta er gert svona. Út af fríverslunarsamningum öðrum sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom inn á erum við væntanlega núna að ganga frá fríverslunarsamningnum við Singapúr. Fulltrúar á okkar vegum eru í Singapúr vegna þess að við förum með formennsku í EFTA, eins og hv. þm. veit, og við höfum lagt mikið upp úr því að ljúka því máli. Þar hafa verið ákveðin vandkvæði sem snerta aðrar þjóðir og ég veit ekki betur en að það sé u.þ.b. að leysast. Þótt ég vilji ekki taka dýpra í árinni með það voru síðustu fréttir þær að það væri að leysast. Út af Kanada höfum við áður rætt hér að þar eru vandkvæði út af skipasmíðaiðnaði. Við höfum lagt mikla áherslu á að ljúka því máli og erum stöðugt að vinna að því. Við munum leggja mikið upp úr því í íslensku utanríkisþjónustunni að reyna að ljúka því máli núna áður en formennskutímabili okkar í EFTA lýkur þannig að það liggi ljóst fyrir á vorfundi EFTA. Það hefur því miður dregist allt of lengi af ástæðum sem ég hef áður rakið hér á Alþingi en við leggjum mikið upp úr því að ljúka því máli. Út af Japan tókum við það mál upp við marga ráðherra í opinberri heimsókn sem ég var í nýlega í Japan og lögðum á það áherslu að EFTA-ríkin vildu gera fríverslunarsamning við Japan. Það er ekki mikill áhugi fyrir því í Japan að gera fríverslunarsamninga. Þeir vilja leysa sín mál fyrst og fremst á grundvelli Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og hafa ekki verið áhugasamir um að fara út í fríverslunarsamninga við einstök lönd þó að þar virðist vera ákveðin breyting í uppsiglingu. Þess vegna munum við halda þessu áfram því við teljum mikilvægt að ná slíkum samningum við Japan sem er næststærsta efnahagsveldi í heimi á eftir Bandaríkjunum, og tel ég þá ekki Evrópusambandið sem eitt ríki heldur mörg ríki af sjálfsögðum ástæðum. Mjög mikilvægt er að ná slíkum samningum við Japan og EFTA-ríkin leggja á það mikla áherslu og munu halda áfram að gera það. Því munum við halda því á lofti áfram í samskiptum okkar við Japan, og strax og jákvæð viðbrögð koma þaðan erum við tilbúin til þess að fara að vinna frekar að málinu.

Virðulegur forseti. Í umræðunum í gær um þau tvö mál sem við nú höfum afgreitt til hv. landbn. kom fram ósk um að nefndin sendi gróðurverndar- og jarðvegsverndarþáttinn til umsagnar umhvn. Mig langar til að óska eftir því formlega að hv. landbn. geri það þannig að umhvn. hv. hafi tækifæri til að fjalla um þá þætti þessa frv. og þeirrar landgræðsluáætlunar sem hér liggur fyrir þannig að sem best og yfirgripsmest umfjöllun fáist um þetta í nefndum þingsins.

Virðulegi forseti. Ungur læknir skrifaði á dögunum um stríðsástand á Landspítalnum. Læknirinn bendir á að vegna þess að bið eftir vistun á hjúkrunarrýmum aldraðra geti skipt mánuðum, liggja aldraðir á sjúkradeildum og bráðveikir sjúklingar komast ekki inn á spítalann, þar sem fá og engin laus pláss eru fyrir hendi. Fresta þarf aðgerðum og biðlistar lengjast. Læknirinn segir að öldrunar- og endurhæfingarþjónustan sé enn annar flöskuháls og hann bendir á að þar sem 20--30 þús. manns á höfuðborgarsvæðinu séu án heimilislæknis flytjist vandamál sem hægt væri að leysa innan heilsugæslunnar inn á sjúkrahúsin, á bráðamóttökur og slysadeildina. Þetta þekkjum við og þessi frásögn er ekki af nýjum tíðindum. En hún vekur verðskuldaða athygli vegna þess að fagmaður sem starfar á Landspítalanum setur vandamálin þar í samhengi. Lausnina á vandamálinu telur læknirinn vera einkarekstur, m.a. í heilsugæslunni, en það finnst mér vafasöm staðhæfing. Gífurleg þörf er fyrir hjúkrunarrými og frjáls félagasamtök sem reka hjúkrunarheimili víða um land hafa barist í bökkum fjárhagslega. Þau hafa ekki getað fengið sambærilegan samning og gerður var í kjölfar útboðs á Sóltúni. Þangað var veitt meira af almannafé, enda þótti Sóltúnssamningurinn milljónavirði eins og frægt varð þegar hann varð söluvara. Þá ályktun má draga af þeirri einkavæðingu að þegar ríkisstofnun eða sjálfseignarstofnun mannúðarsamtaka á í hlut er fjármagn skorið við nögl, en þegar um alvörueinkaframkvæmd er að ræða er allt annað verðlag á þjónustunni. Frumstig heilbrigðiskerfisins, heilsugæslan, hefur verið vanrækt. Nauðsynleg uppbygging hefur ekki átt sér stað. Ofboðsleg þörf hefur myndast í heilsugæslunni sem ekki hefur fengið nauðsynlegt fjármagn og keyrt hefur um þverbak tvö undangengin ár. Þekkt atburðarás verður til. Málaflokkurinn er sveltur fjárhagslega og svo kemur lausnin: Einkavæðing. Þannig hefur hæstv. heilbrrh. fyrirvaralaust boðað útboð á rekstri nýrra heilsugæslustöðva, húsnæði og öllum rekstri --- miðað við fréttir --- þar með talinni læknisþjónustu, fyrst í Salahverfi í Kópavogi og sennilega síðar í Hafnarfirði og Heimahverfi, miðað við fréttir. Þetta eru næstu heilsugæslustöðvar sem fyrirhugað er að opna. Ekki er ljóst hvers konar útboð er hér á ferðinni eða hvernig eigi að tryggja þjónustu. Engin rök liggja fyrir um að einkaframkvæmd í heilbrigðisþjónustu sé hagkvæmari. Þvert á móti bendir reynsla erlendis frá til þess að einkarekstur sé dýrari. Erfitt er að sjá mikinn sparnað í rekstri, þar sem 70--80% kostnaðar er laun, nema ef draga á úr þjónustu. En meginmál er að það á ekki að vera hagnaðarvon í heilsugæslunni. Grunnþjónusta í heilbrigðiskerfinu lýtur ekki lögmálum framboðs og eftirspurnar. Samfylkingin leggur höfuðáherslu á að tryggja jafnrétti til heilbrigðisþjónustu og einkarekstur hefur ekki tryggt öllum sama rétt. Fréttin um útboðið kom eins og þruma úr heiðskýru lofti fyrir þá sem mánuðum saman hafa staðið í samningaviðræðum við heilbrrn. Þannig hafði heilsugæslan í Hafnarfirði átt í viðræðum um tilteknar sértækar lausnir og í Kópavogi hafa alvarlegar viðræður við heilbrrn. verið í gangi í níu eða tíu mánuði. Í Kópavogi er áformað að taka húsnæði í Salahverfi á leigu og þörfin er sex lækna stöð. Sú stöð verður þriðja stöðin í Kópavogi þar sem íbúar nálgast óðfluga 25.000. Á skömmum tíma hefur biðin eftir lækni farið úr þremur í tíu daga, meðan áður var hægt að komast til læknis fyrirvaralítið. Þetta er léleg þjónusta og ömurlegt ástand sem fólk vill ekki una. Margar spurningar vakna um einkavæðingaráform heilbrigðisráðherrans. Í fyrsta lagi: Hvers vegna útboð heilsugæslunnar núna? Hverju hyggst ráðherrann ná fram og hvernig verður jafnrétti til heilsugæslu tryggt? Með hvaða hætti verða stöðvarnar tengdar stjórnum heilsugæslustöðvanna, stefnu þeirra og áherslu? Verða sambærilegar kröfur gerðar til rekstraraðila um alla þjónustu eins og stöðvanna sem fyrir eru? Verður þeim gert að veita sömu upplýsingar og finna má um heilsugæslustöðvarnar í verkefnavísum? Í Salahverfi í Kópavogi á fólki eftir að fjölga um helming. Hvernig verður þessi stighækkandi þjónustuþörf skilgreind og tryggð? Hvernig kemur Læknalind, sjálfstæða einkarekna stöðin, inn í það þjónustumat? Hvernig mun heimaþjónusta í Sölum tengjast heimaþjónustumiðstöð núverandi heilsugæslustöðva? Herra forseti. Verður Salastöðin tengd miðlægri vörslu upplýsinga sem starfrækt er hjá hinum heilsugæslustöðvunum í Kópavogi?

Herra forseti. Það hefur komið í ljós að nokkurs misskilnings gætir vegna orða sem ég lét falla um heilsugæsluna og rekstrarform á því sviði og því fagna ég sérstaklega að hv. 4. þm. Reykn. skuli taka málið upp hér á Alþingi. Hún beindi til mín nokkrum spurningum sem ég kýs að svara, en ræði síðan nokkur almenn atriði varðandi heilsugæsluna. Verði heilsugæslustöð boðin út í einu lagi, t.d. í Salahverfinu, þá mun heilbrrh. í þessu tilfelli með samningi tryggja í fyrsta lagi að þjónustan gagnvart almenningi verði ekki síðri, í öðru lagi að gjöldin fyrir þjónustuna verði ekki meiri og að útgjöldin fyrir okkur sem skattgreiðendur verði ekki hærri en á heilsugæslustöðum sem reknar eru með hefðbundnum hætti á vegum heilsugæslunnar í Reykjavík. Verði útboðsleiðin farin er bæði sjálfsagt og fullkomlega eðlilegt að heilsugæslunni í Reykjavík yrði falin framkvæmdin, enda stefna, áherslur í rekstri og kröfur í samræmi við þá stefnu ráðuneytisins sem mörkuð hefur verið með uppbyggingu glæsilegra stöðva á höfuðborgarsvæðinu og utan þess. Þá er spurt um Salahverfið sérstaklega. Þar eins og víðar hefur vaxið hratt upp blómlegt hverfi sem þarfnast ekki bara heilsugæslu í hverfinu heldur á rétt á henni. Uppbyggingin þar snertir á engan hátt fyrirtækið Læknalind. Það er algjörlega óháð fyrri áformum um hina almennu uppbyggingu í Salahverfinu, alveg á sama hátt og ágæt þjónusta Læknavaktarinnar handan Reykjanesbrautar er óháð uppbyggingunni í nýja hverfinu. Þar er sjaldnast löng bið eftir fimm á daginn og yfirleitt komast menn að innan klukkutíma eftir að þeir mæta á staðinn. Verði heilsugæslustöðin í Salahverfinu boðin út gerum við sömu kröfu til heimaþjónustunnar þar og gerðar eru annars staðar og allar upplýsingar verða vistaðar með sama hætti og annars staðar er gert. Með þessum yfirlýsingum tel ég mig hafa svarað beinum fyrirspurnum hv. 4. þm. Reykn. en vegna umræðna um heilsugæsluna almennt tel ég rétt að koma eftirfarandi upplýsingum á framfæri svo við getum rætt þessi mál á faglegum grundvelli áfram. Á höfuðborgarsvæðinu bjuggu 178.000 manns í desember síðastliðnum. Á svæðinu öllu eru starfandi 103 heilsugæslu- og heimilislæknar, sem þýðir að hér eru rúmlega 1.700 manns á hvern starfandi heilsugæslu- og heimilislækni. Ég nefni þessa tölu til að menn átti sig á grunni þess sem við erum að tala um. Menn hafa langa reynslu fyrir því að Íslendingar vilja ekki bíða lengi eftir að ná fundi læknis þegar þeir telja sig þurfa þess með. Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að menn hafa kvartað undan þjónustu heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu. Sagt er að leiðin til læknis sé ekki nægilega greið. Sumir hafa bundið saman biðlistana og rekstrarformið og fengið út úr því að einkareksturinn eða einkavæðingin væri lausnarorðið, með slíkri breytingu hyrfu biðlistarnir. Ég set mikinn fyrirvara við þetta. Þeir sem hafa talað hæst um þetta tala aldrei um langa biðlista hjá einkastofum. Ég hafna því að rekstrarformið skipti hér máli. Læknum fjölgar ekki með því að breyta rekstrarforminu og sömu menn vinna ekki fleiri læknisverk nema þá að þeir sem vinna verkið fái meira fyrir sinn snúð. Hér erum við kannski komin að kjarna óánægju heilsugæslulæknanna, a.m.k. á höfuðborgarsvæðinu. Kjör þeirra ákvarðast nú af kjaranefnd í samræmi við eindregnar óskir þeirra frá því fyrir fimm árum. Ég hef lýst því yfir að það sé og hafi ekki verið fyrirstaða hjá mér, hjá forvera mínum eða hjá heilbr.- og trn. að endurskoða þessa skipan mála, ef það mætti verða til þess að lægja óánægjuraddir í heilsugæslulæknahópnum. Ég hef því miður ekki fengið viðbrögð enn við þessum yfirlýsingum mínum frá samtökum lækna, en ítreka hér það sem ég hef áður sagt um það, að ég er reiðubúinn að skoða allar þær hugmyndir sem mega verða til að slá á ónægju manna með breyttu launafyrirkomulagi þar sem hagsmunum beggja er til skila haldið, sem þýðir að fyrir aukin afköst í heilsugæslunni fá menn eitthvað fyrir snúð sinn. Ég kem frekar inn á rekstrarformið almennt hér á eftir. En það sem ég hef sagt í þeim efnum er engin breyting frá þeirri stefnu sem sátt hefur verið um. Eina breytingin er að bjóða læknum upp á aðstoð við að losna undan kjaranefnd ef þeir vilja. Við erum þegar með mismunandi rekstrarform í heilsugæslunni. Útboð eins og ég hef sagt að kæmi til greina er því engin nýlunda. Við erum þegar með hinar hefðbundnu stöðvar. Við erum með sjálfstætt starfandi heilsugæslulækna. Við höfum gert eins konar þjónustusamning um rekstur heillar stöðvar og við höfum þar fyrir utan gert eins konar þjónustusamning um rekstur Læknavaktarinnar. Gagnvart einstaklingum er kostnaðurinn alls staðar sá sami og leiðin að læknum á að vera jafngreið fyrir alla. Fyrir heilbrigðisyfirvöld, lækna og skattgreiðendur er hins vegar hollt að geta borið saman hin mismunandi form á rekstri, meta þannig kosti og galla og það hyggjumst við gera án þess að hverfa frá neinum grundvallaratriðum sem ég hef ætíð hamrað á varðandi þessi mál.

Herra forseti. Á meðal bisnessmanna, bæði á meðal þeirra sem klæðast hvítum læknasloppum og einnig hinna sem eru bara á jakkafötum eða í drögtum og halda til í verðbréfahöllinni, eru nú uppi tvær kenningar um hvernig eigi að einkavæða heilbrigðisþjónustuna. Annars vegar eru þeir sem vilja nýta markaðinn að fullu. Fyrirtækið Læknalind er af þessum toga. Hugmyndin er að einstaklingar og fjölskyldur borgi eins konar áskriftargjald og reiði sig á eigið peningaveski og síðan einkatryggingar. Það var held ég engin tilviljun að sama dag og Læknalindin opnaði hófu tryggingafyrirtækin að auglýsa heilsufarstryggingar. Hin leiðin sem einkavæðingarsinnar vilja nú fara er sú sem kennd hefur verið við einkaframkvæmd, þ.e. að fela einkaaðila að reisa og reka heilsugæslustöðvar eða sjúkrahús eða sjá um einstaka þætti starfseminnar. Hér er meiningin að skattborgarinn greiði að fullu fyrir allt og kosturinn er, segja menn, að sjúklingum verður ekki mismunað því ríkið borgi brúsann. Þetta virðist hæstv. heilbrrh. hafa keypt því hann hefur lýst því yfir að þetta sé ekki einkavæðing. Jú, hæstv. heilbrrh., þetta er einkavæðing því gagnstætt ýmsum sjálfseignarstofnunum á heilbrigðissviði, er hér verið að gera heilbrigðisþjónustuna að atvinnustarfsemi sem ætlað er að gefa af sér arð. Það er verið að breyta þjónustustarfsemi í bisness og það er grundvallaratriði. Gagnvart skattborgaranum er þetta fullkomið ábyrgðarleysi því þetta fyrirkomulag hefur alls staðar þar sem það hefur verið reynt reynst miklu dýrara, miklu kostnaðarsamara. Ég geri mér fulla grein fyrir því að það er þrýst á hæstv. heilbrrh. af einkavæðingarsinnum í sloppi og án slopps, og vil ég eindregið hvetja hann til að standa vaktina fyrir hönd sjúklinga og einnig skattborgara og að hann gæti betur að hagsmunum ríkissjóðs en gert var þegar samningurinn var gerður við Öldung hf. um Sóltúnsheimilið. Ég held að ýmsir alþingismenn, bæði úr stjórnarandstöðu og einnig stjórnarsinnar sem hafa haft fyrir því að kynna sér þann samning, viti hvað ég er að fara. En eitt finnst mér áhyggjuefni, þ.e. að heyra á hvernig hæstv. heilbrrh., sem hefur viljað standa þessa vakt og hefur lýst góðum vilja í því efni, er farinn að tala á tungumáli markaðshyggjunnar.

Herra forseti. Hér er til umræðu útboð í heilbrigðisþjónustu með hliðsjón sérstaklega af uppbyggingu heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu. Þrátt fyrir góðan vilja hefur miðað of hægt. Í Reykjavík eru u.þ.b. 20.000 manns án heimilislæknis. Hið sama á við um 6.000 Kópavogsbúa og nokkurn fjölda Hafnfirðinga. Ákvörðun um byggingu heilsugæslustöðvar í Voga-, Heima- og Sundahverfi liggur ekki fyrir og er orðið afar brýnt að taka á því máli. Til að anna þörf er talið að á milli 20 og 30 lækna vanti til starfa til viðbótar þeim um 100 sem nú eru starfandi á höfuðborgarsvæðinu og öllum er kunnugt um langan biðtíma eftir viðtali hjá lækni. Því er ánægjuefni að nýtt húsnæði heilsugæslustöðvarinnar í Grafarvogi var opnað fyrir stuttu og í þessari viku var tilkynnt um útboð á byggingu og rekstri heilsugæslustöðvar í Salahverfi í Kópavogi. Hér er tekinn upp þráðurinn frá því samið var um rekstur heilsugæslustöðvarinnar í Lágmúla við einkaaðila fyrir nokkuð löngu síðan. Hæstv. heilbrrh. er hlynntur ýmsum rekstrarformum í heilbrigðisþjónustu eins og hann hefur margoft sagt. Þessi ákvörðun er svar við ítrekuðum óskum fagaðila um aukið sjálfræði í störfum. Meginatriðið er að heilsugæsluþjónusta sé til staðar, að hún sé góð, aðgengileg, á viðráðanlegu verði og að jafnræði sé milli þeirra sem leita þjónustu sem kostuð er af opinberu fé. Þá má einu gilda fyrir þann sem sækir þjónustuna hvort ríkisstarfsmaður eða einkaaðili veiti hana. Í því sambandi langar mig að benda á að R-listinn í Reykjavík hefur ákveðið að bjóða út læknisþjónustu við öldrunarstofnanir borgarinnar. Á þeirri ákvörðun og ákvörðun hæstv. heilbrrh. nú er enginn eðlismunur. Í báðum tilvikum eru yfirvöld að semja við einkaaðila um ábyrgð á rekstri sem þau samkvæmt lögum eiga að sjá um að standi fólki til boða.

Herra forseti. Ég tek undir þau grundvallarmarkmið sem góð heilsugæsla á að byggjast á og hæstv. ráðherra rakti í máli sínu. Ég geri ekki athugasemd við einkarekstur í heilsugæslu eins og hún er rekin t.d. hér í Reykjavík í Lágmúlastöðinni. Mismunandi rekstrarform geta vel farið saman í velferðarþjónustunni. Aðalatriðið er að hafa jafnan aðgang að grunnþjónustunni, góða og greiða þjónustu og að fólki sé ekki mismunað eftir efnahag. Það er grundvallaratriði. Samfylkingin hafnar tvöföldu kerfi í heilbrigðisþjónustunni. En ég spyr: Hvers vegna er fyrirhugað að bjóða fyrst út heilsugæslustöð á þessum stað í Kópavogi? Hvað ræður því? ,,Ekki er það Læknalindin``, sagði hæstv. ráðherra hér í máli sínu, þ.e. einkavæðingin í Kópavogi. Hvað þá? Voga- og Heimahverfi í Reykjavík hafa beðið lengi eftir heilsugæslustöð og íbúum þar var lofað að þeir yrðu næstir til að fá þessa þjónustu. Hvers vegna er það ekki svo? Það er líka vitað að ástandið er einna verst og þörfin mest í Hafnarfirði. Hvað ræður þessari forgangsröðun? Ég spyr, herra forseti: Er ekki skortur á heimilislæknum? Gerir hæstv. ráðherra sér vonir um að margir heimilislæknar séu á lausu til að bjóða í þessa starfsemi? Undanfarin þrjú ár hefur verið beðið um 12--15 nýjar stöður í heilsugæslunni við fjárlagagerðina og á síðasta ári voru aðeins veitt 5,5 stöðugildi. Allir þekkja ástandið í heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu. Það er löng bið, ekki er hægt að anna eftirspurn og fólk leitar í dýrari þjónustustig. Það er ekki bjóðandi. Heilsugæslan í dag er ekki mönnuð til að anna eftirspurninni. Það þarf að grípa til annarra ráða til að bæta heilsugæsluþjónustuna. Hvað ætlar ráðherra að gera í heimilis- og heilsugæslulæknaskortinum? Hann er einn stærsti vandinn. Ungir læknar sækjast ekki eftir þessari sérgrein. Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að breyta því? Margir heilsugæslulæknar eru að huga að því að hverfa að öðrum störfum og engin viðbrögð berast við tillögum ráðherrans. Þetta útboð leysir ekki þann stóra vanda sem heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu stendur frammi fyrir og mörgum spurningum er ósvarað. Herra forseti. Því miður er verið að svelta heilsugæsluna til einkavæðingar.

Herra forseti. Um hvað snýst það mál sem hér er til umræðu? Það snýst einfaldlega um að veita Kópavogsbúum þá heilbrigðisþjónustu sem þeir þurfa og eiga rétt á. Þá er rétt að minna á að ekkert bæjarfélag hefur vaxið jafnhratt og ört eins og Kópavogur á síðustu árum og þess vegna er mikilvægt og skylda hins opinbera að bregðast skjótt við til þess að veita grunnþjónustu í velferðarkerfinu. Það er einmitt það sem verið er að gera. Hins vegar er ekki verið að breyta neinu í grundvallaratriðum um rekstur á heilbrigðiskerfinu. Það er einfaldlega verið að veita Kópavogsbúum glæsilega þjónustu. Það eru þau metnaðarfullu markmið sem hæstv. heilbrrh. hefur lýst hér. Líka er rétt að minna á að hvergi eru þjónustusamningar jafnalgengir og á heilbrigðissviði. Þar nægir að nefna ýmis dvalarheimili fyrir eldri borgara, sérfræðinga á sjúkrahúsum, krabbameinsleit, heimahjúkrun og þannig mætti lengi áfram telja. Menn hafa einfaldlega notað ólík rekstrarform til þess að veita sem besta þjónustu fyrir almenning. Það sem skiptir meginmáli og er grundavallaratriði hér, herra forseti, er að veita Kópavogsbúum góða grunnþjónustu í heilbrigðiskerfinu án þess að mismuna íbúunum eftir efnahag og án þess að slíkt form sé hinu opinbera dýrara en önnur form. Þetta er í rauninni grundvallaratriðið í heilbrigðismálum og ég treysti engum betur en hæstv. heilbrrh. Jóni Kristjánssyni til að standa vörð um þá stefnu.

Herra forseti. Það voru mikil vonbrigði þegar hæstv. heilbrrh. gaf það út að hann hygðist bjóða út eitt stykki nýja heilsugæslustöð. Hæstv. ráðherra hefur áður talað skynsamlega í þessum efnum og ekki tekið undir nýfrjálshyggju og gróðahyggjusjónarmið um aukinn einkarekstur og einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu, í kjarna heilbrigðiskerfisins. Hér er haldið inn á þá braut sem leiðir til og endar í mismunun þegnanna, meiri kostnaði, meiri heildarkostnaði fyrir hið opinbera og tvöföldu dýru kerfi. Sú reynsla blasir við hjá þeim þjóðum sem hafa farið inn á þessa braut. Herra forseti. Einkarekstur í hagnaðarskyni sem velur sér verkefni, sendir reikninginn til ríkisins og skilur ríkið eftir með þau verkefni sem ekki er ábatasamt að sinna, er versta fyrirkomulagið sem hægt er að hafa í þessum efnum. Heilsugæslan sem fyrsta og mikilvægasta þrepið í heilbrigðisþjónustu landsins, er afar mikilvæg og hana ber að efla. Það er leiðsögn þeirra þjóða sem eru að reyna að halda aftur af og utan um útgjöldin í heilbrigðiskerfinu, þ.e. að efla grunnheilsugæsluna og reyna að leysa sem flest viðfangsefni þar. Ég er sannfærður um að það verður best gert með skipulögðu kerfi öflugra heilsugæslustöðva þar sem öll grunnheilsugæslan, eftirlitið, sóttvarnirnar, mæðra- og ungbarnaeftirlit o.s.frv., er á einni hendi. Ég fullyrði að ástandið er til fyrirmyndar á t.d. svæði einnar stærstu heilbrigðisstöðvar landsins, þ.e. á Akureyri þar sem upp undir 20.000 manns, bæði á Akureyri og í Eyjafirði, njóta allrar þessarar þjónustu á einum stað. Það er ódýrt, skilvirkt og skilar góðum árangri og mikil ánægja er með þá þjónustu meðal íbúanna. Hvers vegna þá að hverfa frá fyrirkomulagi sem þannig hefur sýnt gildi sitt? Gallinn er að þessa uppbyggingu skortir á höfuðborgarsvæðinu. Þá á ekki að fara úr öskunni í eldinn heldur ljúka því verkefni að byggja hér upp skilvirkt heilsugæslukerfi fyrir alla íbúa þessa svæðis.

Herra forseti. Mér finnst stundum umræðan um heilbrigðismálin dálítið ruglingsleg. Ég er nefnilega alveg viss um að meðal íslenskra stjórnmálaflokka eru menn alveg samstiga í grundvallaratriðum og hafa verið það áratugum saman. Allir íslenskir stjórnmálaflokkar eru fylgjandi því að við stöndum að þessu með samhjálp. Það hafa aldrei verið neinar deilur um það og eru ekki neinar deilur. Þegar menn tala um einkavæðingu eða einkarekstur, þá eru menn að tala um þá eðlilegu hluti að á hverjum tíma leiti menn leiða til þess að gera hluti svo hagkvæma sem þeir helst trúa. Auðvitað geta samningar sem ríkið er að gera verið misgóðir. Auðvitað getur ríkinu orðið á í samningum rétt eins og hverjum öðrum. Það sem við verðum að athuga í þessu sambandi er að Ísland og íslensk stjórnvöld eru að eyða tiltölulega mjög hárri upphæð miðað við verga landsframleiðslu í heilbrigðismál. Sérstaklega með tilliti til þess hvað þjóðin er ung. Vandamálið á Íslandi er hins vegar nákvæmlega það sama og er í öllum öðrum vestrænum ríkjum, að erum við að missa allan kostnaðinn upp í hátækniþjónustu og grunnþjónustan verður eftir. Þetta er vandamál um alla Vestur-Evrópu. Ég hef minnst á þetta áður og ég vil sérstaklega hvetja menn til að átta sig á því að Frakkland hefur gengið fram fyrir skjöldu í að reyna að vinna á þessu vandamáli, Hollendingar líka, og þetta er hlutur sem við verðum að fara mjög gaumgæfilega í gegnum á næstu árum til að hafa stjórn á þessu, til að halda þeirri góðu heilbrigðisþjónustu sem við höfum og allir eru sammála um að við viljum hafa.

Herra forseti. Umræðan um rekstrarform í heilbrigðisþjónustu snýst um leiðir að tilteknum markmiðum. Eitt af þeim er aukin hagkvæmni. Það er eðlilegt að leitað sé leiða til að ná fram sem mestri hagkvæmni í rekstri heilbrigðisþjónustu og hafa nú þegar verið stigin mörg skref til þess. Samfylkingin hefur ekki lagst gegn því að slíkra leiða sé leitað, eins og útboða á ýmiss konar stoðþjónustu við sjúkrahúsin eða aðrar heilbrigðisstofnanir, en við leggjum á það höfuðáherslu að við slíkar ákvarðanir missi stjórnvöld ekki sjónar á þeim grundvallareinkennum sem prýða góða heilbrigðisþjónustu. Hún þarf að nýtast öllum án tillits til efnahags- eða félagslegrar stöðu að öðru leyti. Hún þarf að taka mið af þörfum neytandanna. Hana þarf líka að reka þannig að sem best þjónusta fáist fyrir sem minnst fé og að þeir sem um buddurnar halda hafi yfirsýn yfir útgjöldin. Maður veltir því fyrir sér, herra forseti, hvort hæstv. heilbrrh. treystir sér til þess að tryggja slík markmið í því hvert svo sem rekstrarformið er. Góð heilbrigðisþjónusta á umfram allt að byggjast á samfélagslegum grunni. Samfylkingin hafnar tvískiptu heilbrigðiskerfi sem býður þeim sem fjáðir eru betri þjónustu en hinum sem minna hafa. Slíkt kerfi er ekki í anda jafnaðarstefnunnar. Þegar við leggjum mat á kostnað og sparnað í heilbrigðisþjónustunni verðum við alltaf hafa það í huga að grunnheilbrigðisþjónusta lýtur ekki lögmálum markaðarins. Hún snýst um heilsu fólks, um líf og dauða, siðferði og mannlega reisn. Sá sem sækir heilbrigðisþjónustuna gerir það ekki af fúsum og frjálsum vilja, hann er neyddur til þess. Hann á oftar en ekki ekkert val og getur ekki leitað eitthvert annað eftir þjónustu. Munum því, herra forseti, eftir þessum sérkennum heilbrigðisþjónustunnar þegar við veljum rekstrarformin. Samfylkingin hafnar þeim rekstrarformum sem hafa í för með sér mismunun í heilbrigðisþjónustu eða stjórnlaus útgjöld sem ríkisvaldið hefur enga yfirsýn yfir.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þær upplýsingar sem komu fram hjá hæstv. heilbrrh. Hann segir að þjónusta verði ekki verri, gæði ekki minni. Hann talar líka um Læknalind og Læknavaktina sem aðra kosti sem hafa komið inn í heilbrigðisþjónustuna. Það er grundvallarmunur á þessu. Við erum að tala um hverfisstöð fyrir stórt hverfi. Við erum að tala um þriðju heilsugæsluna í Kópavogi sem tengist starfsemi hinna stöðvanna, hvort heldur er heimaþjónusta, að hægt sé að tengja saman upplýsingar, ungbarnaeftirlit og hvaðeina. Það er bara einn staður sem kemur til greina fyrir heilsugæslustöðina og Kópavogur er að reyna að fá leigusamning um þennan stað. Bíðum við, hvað á að bjóða út? Það er bara einn staður sem hægt er að fara á. Hvað er það þá? Af hverju er verið að skoða útboð þar sem níu mánaða samningaumleitanir við heilbrrn. liggja að baki og hægt er að fara á staðinn og ráða lækna? Kjarni óánægju heilsugæslulækna, segir ráðherrann sem vill skoða allar hugmyndir, er að þeir vilja fá eitthvað fyrir sinn snúð og hann vill aðstoða þá við að komast undan kjaranefnd. Er þetta leiðin til þess? Við verðum líka að vita hvert við ætlum að stefna. Í upphafi skyldi endinn skoða. Hver er langtímastefnan? Ætlum við að enda þannig að öll heilsugæsla verði einkarekin með þeim hætti sem hér er talað um? Þá tel ég mikla hættu á því að byrðin af rekstrinum verði smám saman færð af ríkissjóði í vasa sjúklinga á svipaðan hátt og gerst hefur þegar sjálfstætt starfandi læknar komu til sögunnar. Við verðum að skoða þessi mál. Við verðum að ræða þau og við verðum að vita hvar við ætlum að enda, ekki bara gera tilraun af því læknana langar að ráða.

Herra forseti. Ummæli mín á fundi heilsugæslulækna um útboðið hafa vakið athygli. En hins vegar var það fleira sem ég sagði á þeim fundi og ég held að sé rétt í ljósi umræðna hér, sem ég þakka fyrir og voru málefnalegar, að nefna að á þeim fundi sagði ég eftirfarandi: ,,Ég er ekki til viðtals um að gera neinar þær breytingar á grunnþjónustu heilbrigðisþjónustunnar sem fela í sér að horfið verði frá því að þjónustan sé almenn, aðgangur greiður, óháður tekjum, eignum eða félagslegri stöðu manna. Ég hafna hugmyndum þeirra stjórnmálamanna og lækna sem með tillögum sínum eru í rauninni að leggja grunninn að tvöföldu heilbrigðiskerfi fyrir tvær þjóðir í sama landinu. Það gengur ekki þar sem það er praktíserað og það gengur enn síður hér á Íslandi.`` Og ég sagði enn fremur, með leyfi forseta: ,,Þetta segi ég ekki vegna þess að ég sé á móti einkarekstri, síður en svo. Ég segi þetta vegna þess að fagleg lýðheilsurök mæla gegn fyrirkomulagi af þessu tagi, almenn fjárhagsleg rök mæla gegn því og einu rökin sem mögulega mætti tína til með svona kerfi eru þröngir sérhagsmunir.`` Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég vil taka fram að sé það mat hv. þingmanna og hv. 3. þm. Norðurl. e. að ég hafi talað skynsamlega í málinu 

Þú ert að byrja að vænkast.

Og þetta útboð, ef af því verður, verður það á forsendum heilsugæslunnar. Það er lykilatriðið í málinu. Ég er mikill fylgismaður þess að efla þá grunnþjónustu og m.a. hv. 3. þm. Norðurl. e. talaði skynsamlega um verkefnin, hvernig þau ættu að vera. En ég hef talað í þessu máli nákvæmlega á sama hátt og ég hef áður gert.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 138/1994, um einkahlutafélög, með síðari breytingum. Frumvarp þetta tengist frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 2/1995, um hlutafélög, með síðari breytingum. Það frumvarp var samið í viðskiptaráðuneytinu í kjölfar þess að ábendingar bárust úr atvinnulífinu um að æskilegt væri að unnt yrði að skrá hlutafé í íslenskum hlutafélögum og einkahlutafélögum í erlendum gjaldmiðli. Nánari athugasemdir um bakgrunn málsins er að finna í því frumvarpi og í framsöguræðu minni með hlutafélagafrumvarpinu. Benda má á að í fjármálaráðuneytinu hefur verið unnið að því að fá breytt löggjöf þannig að færa megi bókhald og semja ársreikninga félaga í erlendum gjaldmiðli og liggur frumvarp þar að lútandi fyrir Alþingi. Gert ráð fyrir strangari reglum um einkahlutafélög en þau hlutafélög, sem skráð eru á skipulegum verðbréfamarkaði, til að geta ákveðið hlutafé í erlendum gjaldmiðli. Einkahlutafélögin, sem voru um 15.000 í árslok 2001, þurfa með öðrum orðum að hafa fengið heimild ársreikningaskrár sem vistuð er hjá ríkisskattstjóra til að færa bókhald og semja ársreikninga í erlendum gjaldmiðlum og fullnægja ýmsum skilyrðum í því sambandi. Meðal skilyrða sem nægja er að félög séu með meginstarfsemi sína erlendis eða hafi meginstarfsemi sína hér á landi, en séu með verulegan hluta viðskipta í öðrum gjaldmiðli en íslenskum krónum. Öll hlutafélög og öll einkahlutafélög þurfa að halda nýja gjaldmiðlinum óbreyttum í a.m.k. fimm ár nema ráðherra veiti undanþágu frá þeim tímamörkum. Þar eð heimild ársreikningaskrár er grundvallarskilyrði fyrir erlendum gjaldmiðli í einkahlutafélögum fela ákvæði frumvarpsins í sér að íslensk einkahlutafélög þurfa að byrja með hlutafé í íslenskum krónum. Auk íslensku krónunnar má samkvæmt frumvarpinu ákveða hlutafé í átta erlendum gjaldmiðlum, þ.e. evru, bresku pundi, dönskum, norskum og sænskum krónum, bandaríkjadal, japönskum jenum og svissneskum frönkum. Kveðið er á um að í ákvörðun hluthafafundar skuli greina frá nafnvirði í íslenskum krónum og erlendum gjaldmiðli og jafnframt er kveðið á um umreikning milli gjaldmiðla. Gert er ráð fyrir að ráðherra geti sett reglur um að miða megi við aðra gjaldmiðla, svo og kveðið nánar á um skilyrði fyrir því að hlutafé sé ákveðið í öðrum gjaldmiðli en íslensku krónunni og hvenær sú breyting megi fara fram. Þá er kveðið á um refsingu við broti á reglum. Gert er ráð fyrir að lögin öðlist gildi 1. júní 2002. Breytingar þessar á löggjöf um hlutafélög og einkahlutafélög, eru taldar geta aukið samkeppnishæfni íslenskra félaga gagnvart fyrirtækjum í evrulöndunum og öðrum ESB-löndum en búast má við að í þeim ESB-löndum, sem eru utan evrusvæðisins, verði unnt að færa bókhald og semja ársreikninga í evrum og jafnframt tilgreina hlutafé í þeirri mynt. Nánari grein er gerð fyrir kostum þess að geta skráð hlutaféð í erlendri mynt í athugasemdum með frv. Félögin yrðu ekki skylduð til að færa bókhald og semja ársreikninga í erlendum gjaldmiðli eða hafa hlutafé í erlendum gjaldmiðli heldur er um val þeirra að ræða. Það er því ekki verið að leggja sérstakar byrðar á þau með löggjöf. Ekki er talið að frv. muni hafa áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Hæstv. forseti. Ég vænti þess að að lokinni umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli sem viðskrh. fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 2/1995, um hlutafélög, með síðari breytingum. Frumvarp þetta er samið í viðskiptaráðuneytinu í kjölfar þess að ábendingar bárust úr atvinnulífinu um að æskilegt væri að unnt yrði að skrá hlutafé í íslenskum hlutafélögum og einkahlutafélögum í erlendum gjaldmiðli. Í því sambandi má benda á að í fjármálaráðuneytinu hefur verið unnið að því að fá löggjöf breytt þannig að færa megi bókhald og semja ársreikninga félaga í erlendum gjaldmiðli og liggur frumvarp þar að lútandi fyrir Alþingi. Í Danmörku var þessi leið farin 1998, þ.e. ýmsum lögum var breytt, m.a. lögum um ársreikninga og ýmis gjöld, svo og lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög. Hreyfing komst á þessi mál í Danmörku og víðar í Evrópusambandinu vegna upptöku sameiginlegs nýs gjaldmiðils, evrunnar, í flestum ESB-ríkjanna 1. janúar 1999 en evran kemur í staðinn fyrir gjaldmiðla viðkomandi Evrópusambandslanda og í stað evrópskra mynteininga, Evrópumyntar. Um áramótin 2001--2002 standa aðeins þrjú Evrópusambandslönd utan við evruna, þ.e. Bretland, Danmörk og Svíþjóð, og halda þau gjaldmiðlum sínum. Danska krónan er þó tengd evrunni. Töldu Danir að athuguðu máli að rétt væri að gera ýmsar nauðsynlegar breytingar á löggjöf sinni en aðalbreytingarnar voru fólgnar í því að félög fengu heimild til að færa ársreikninga í evrum og tilgreina hlutafé í þeirri mynt. Færi var gefið á tilgreiningu í öðrum gjaldmiðlum samkvæmt nánari reglum þar að lútandi Ekki hefur enn reynt á það í Danmörku. Við samningu frumvarps þessa var í upphafi gert ráð fyrir að hafa ætti íslensk lagaákvæði um hlutafé í erlendum gjaldmiðli svipuð og í Danmörku, þ.e. að heimild til ákvörðunar þar um væri alfarið á valdi félaganna. Að fengnum athugasemdum var þó talið rétt við samningu frumvarps þessa að hafa heimildirnar misvíðtækar. Reynslan kann að leiða í ljós að ganga þurfi lengra síðar. Um hlutafélög munu gilda mismunandi reglur. Frjálslegri reglur skulu gilda um skráð hlutafélög, sem eru um tíundi hluti hlutafélaga, á skipulegum verðbréfamarkaði, þ.e. annars vegar í kauphöll og hins vegar á skipulegum tilboðsmarkaði. Um önnur hlutafélög, sem voru innan við 1.000 á sama tíma, er gert ráð fyrir strangari reglum til að geta ákveðið hlutafé í erlendum gjaldmiðli. Þessi félög þurfa með öðrum orðum að hafa fengið heimild ársreikningaskrár sem vistuð er hjá ríkisskattstjóra til að færa bókhald og semja ársreikninga í erlendum gjaldmiðlum og fullnægja ýmsum skilyrðum í því sambandi. Meðal skilyrða sem nægja er að félög séu með meginstarfsemi sína erlendis eða hafi meginstarfsemi sína hér á landi en séu með verulegan hluta viðskipta í öðrum gjaldmiðli en í íslenskum krónum. Bæði skráð hlutafélög og önnur hlutafélög þurfa að halda nýja gjaldmiðlinum óbreyttum í a.m.k. fimm ár nema ráðherra veiti undanþágu frá þeim tímamörkum. Þar eð grundvallarskilyrði fyrir erlendum gjaldmiðli er samþykki fyrir skráningu á skipulegum verðbréfamarkaði eða heimild ársreikningaskrár fela ákvæði frumvarpsins í sér að íslensk hlutafélög þurfa að byrja með hlutafé í íslenskum krónum. Hér má nefna að hlutafélög fá ekki skráningu á skipulegum verðbréfamarkaði fyrr en eftir nánar tiltekinn starfstíma. Auk íslensku krónunnar má samkvæmt frumvarpinu ákveða hlutafé í átta erlendum gjaldmiðlum, þ.e. evru, bresku pundi, dönskum, norskum og sænskum krónum, bandaríkjadal, japönskum jenum og svissneskum frönkum. Kveðið er á um að í ákvörðun hluthafafundar skuli greina frá nafnvirði í íslenskum krónum og erlendum gjaldmiðli og jafnframt er kveðið á um umreikning milli gjaldmiðla. Gert er ráð fyrir að ráðherra geti sett reglur um að miða megi við aðra gjaldmiðla, svo og kveðið nánar á um skilyrði fyrir því að hlutafé sé ákveðið í öðrum gjaldmiðli en íslensku krónunni og hvenær sú breyting megi fara fram. Þá er kveðið á um að innkalla skuli útgefin hlutabréf og gefa önnur út í stað þeirra í nýja gjaldmiðlinum. Sambærilegar breytingar skal gera sé um rafræna skráningu að ræða. Þá er kveðið á um refsingu við broti á reglum. Gert er ráð fyrir að lögin öðlist gildi 1. júní 2002. Breytingum þessum á löggjöf um hlutafélög og einkahlutafélög, geta fylgt ýmsir kostir. Breytingarnar eru taldar geta aukið samkeppnishæfni íslenskra félaga gagnvart fyrirtækjum í evrulöndunum og öðrum ESB-löndum en búast má við að í þeim ESB-löndum sem eru utan evrusvæðisins verði unnt að færa ársreikninga í evrum og jafnframt tilgreina hlutafé í þeirri mynt. Jafnframt eru breytingarnar taldar geta komið í veg fyrir vissar hindranir á starfsemi fyrirtækja hér á landi og þar með laðað að fjárfestingu erlendra aðila. Auðveldara getur verið fyrir erlenda fjárfesta að meta félög á Íslandi vegna fyrirhugaðra fjárfestinga í þeim. Þá geta líkurnar á því aukist að alþjóðafyrirtæki, sem vinna á grundvelli evrunnar, fjárfesti hér á landi með því að stofna dótturfyrirtæki á Íslandi án þess að breyta um gjaldmiðil. Auðveldara getur orðið fyrir íslensk félög að afla fjár á hinu stóra evrusvæði eða frá öðrum ESB-löndum. Félögin geta jafnvel fengið ódýrara fjármagn. Ná má í fjármagn m.a. með útgáfu verðbréfa á þeim markaði og lán frá erlendum aðilum sem geta á einfaldari hátt metið stöðu félaganna. Loks gætu breytingarnar jafnvel greitt fyrir fjárfestingu íslenskra félaga í útlöndum. Félögin verða ekki skylduð til að færa ársreikninga í erlendum gjaldmiðli eða hafa hlutafé í erlendum gjaldmiðli heldur geta þau valið um það. Ekki er því verið að leggja sérstakar byrðar á þau með löggjöf. Í umræðum í danska þjóðþinginu töldu fulltrúar þingflokka mikilvægt að um val væri að ræða Ekki er víst að mörg félög muni notfæra sér þetta valfrelsi en sum geta verið í slíkri starfsemi að mikilvægt teljist að þessi möguleiki sé fyrir hendi. Þótt einhver kostnaður geti hlotist af hjá félögum kemur hagræði á móti svo sem áður segir. Mér þykir ekki ástæða til þess að fara nánar út í minni háttar breytingar sem snerta þetta mál, t.d. er hugtakið ,,evrópskar mynteiningar`` fellt úr lögunum, en evra sett í staðinn, enda tekur lágmarkshlutafé visst mið af EES-samningnum. Taka má fram að gert er ráð fyrir stuttum aðlögunartíma vegna breytinga á tölvukerfi hlutafélagaskrár. Frv. er ekki talið hafa áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Samfara þessu frv. er lagt fram annað frv. um breytingu á lögum um einkahlutafélög. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að þessu frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Að meginefni er Samfylkingin hlynnt þeim tveimur frv. sem hæstv. ráðherra hefur hér mælt fyrir. Um síðustu áramót var staðan þannig að aðeins þrjú lönd Evrópusambandsins stóðu utan við evruna, þ.e. Bretland, Svíþjóð og Danmörk. Eitt þessara landa, Danmörk, hefur þegar breytt löggjöf sinni þannig að mögulegt er að færa ársreikninga í evrum og jafnframt tilgreina hlutafé í þeirri mynt. Fyrir þessu þingi liggur nú þegar frv. um að íslenskum fyrirtækjum verði gert kleift að færa bókhald og semja ársreikninga í erlendum gjaldmiðli. Þetta frv. hefur legið fyrir hv. efh.- og viðskn. og nefndin hefur farið í þaula ofan í það frv. og kallað til fjölmarga menn. Ég held að ég fari ekki með rangt mál þegar ég segi að nefndin hefur öll orðið ásátt um tilteknar breytingar á því frv. Að öðru leyti mun nefndin leggja til við þingið að frv. verði samþykkt með þeim breytingum. Þetta er nauðsynlegt til að viðhalda samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja gagnvart fyrirtækjum bæði á evrusvæðinu og í löndum innan Evrópusambandsins og utan evrusvæðisins þar sem gert er ráð fyrir, utan Danmerkur sem ég hef þegar nefnt, að einnig verði teknar upp svipaðar breytingar, þ.e. í Bretlandi og Svíþjóð. Til þess að íslensk fyrirtæki geti haldið samkeppnishæfni sinni þarf þess vegna að gera þessar breytingar. Eins og ég gat um áðan, herra forseti, liggur þetta frv. fyrir sem tekur til heimildar um að íslensk fyrirtæki megi færa bókhald og ársreikninga í erlendum gjaldmiðli. Með þessum tveimur frv., um einkahlutafélög og hlutafélög, er óskað eftir heimild handa íslenskum fyrirtækjum til þess að skrá jafnframt hlutafé sitt í evrum og tilteknum erlendum myntum. Ég held, herra forseti, að það sé einboðið að það sé farsælt fyrir íslenskt viðskiptalíf. Ég held að það geri það mögulegt fyrir íslensk fyrirtæki að verða sér út um fjármagn á alþjóðlegum mörkuðum en jafnframt ættu að aukast möguleikar á að laða hingað til lands erlend fyrirtæki. Þess vegna held ég, herra forseti, að þetta mál horfi mjög til bóta og eins og ég sagði styður Samfylkingin það í meginatriðum, en áskilur sér að sjálfsögðu rétt til að leggja fram og fylgja breytingum á því.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um stofnun hlutafélags um Rafmagnsveitur ríkisins. Frv. gerir ráð fyrir að stofnað verði hlutafélag í eigu ríkisins er taki við rekstri Rafmagnsveitna ríkisins og yfirtaki eignir þess og skuldir, réttindi og skuldbindingar. Rafmagnsveitur ríkisins voru stofnaðar með raforkulögum árið 1946. Fyrirtækið tók til starfa 1. janúar 1947 og var hlutverk þess að annast vinnslu á raforku handa íbúum landsins, veita orkunni um landið og selja hana í heildsölu til Héraðsrafmagnsveitna. Með lögunum voru enn fremur stofnaðar Héraðsrafmagnsveitur ríkisins en hlutverk þeirra var að dreifa og selja raforku til neytenda á afmörkuðum orkuveitusvæðum. Með setningu laga um Landsvirkjun árið 1965 urðu þáttaskil í sögu orkumála landsins og Rafmagnsveitna ríkisins. Í kjölfar þess voru raforkulögin endurskoðuð með setningu orkulaga árið 1967. Með orkulögunum voru Rafmagnsveitur ríkisins og Héraðsrafmagnsveitur ríkisins formlega sameinaðar í eitt fyrirtæki en þær höfðu verið reknar sameiginlega frá upphafi. Á árinu 1978 tók Orkubú Vestfjarða við rekstri Rafmagnsveitnanna á Vestfjörðum og árið 1985 tók Hitaveita Suðurnesja við rekstri Rafmagnsveitnanna á Reykjanesi. Þá hafa Rafmagnsveiturnar á undanförnum árum keypt nokkrar orkuveitur sem voru í eigu viðkomandi sveitarfélaga, svo sem Hitaveitu Hafnar í Hornafirði, Rafveitu Borgarness, Rafveitu Hveragerðis og nú síðast Rafveitu Sauðárkróks. Orkuveitusvæði Rafmagnsveitna ríkisins skiptist í fimm rekstrarsvæði. Fyrirtækið rekur umdæmisskrifstofu í Stykkishólmi, Blönduósi, Akureyri, Egilsstöðum og á Hvolsvelli en aðalskrifstofa Rafmagnsveitnanna er í Reykjavík. Á orkuveitusvæðinu búa um 48 þús. manns. Háspennukerfi fyrirtækisins er um 8.500 km að lengd. Enn fremur eiga og reka Rafmagnsveiturnar dreifikerfi í um 50 þéttbýlisstöðum og um 60 aðveitustöðvar. Vatnsaflsvirkjanir fyrirtækisins sem flestar eru fremur litlar eru níu talsins en auk þeirra eiga Rafmagnsveiturnar 30 dísilaflstöðvar. Sveitakerfi fyrirtækisins eru talin með í afskriftagrunni þess þannig að rekstrarreikningur endurspeglar tekjuþörf vegna endurnýjunar þessara kerfa. Styrking og endurnýjun hefur hin síðari ár eingöngu verið fjármögnuð af sölutekjum fyrirtækisins og hefur það valdið viðvarandi hallarekstri og hærri gjaldskrá en hjá öðrum rafveitum. Starfshópur sem skipaður var til að meta kostnað vegna óarðbærra rekstrareininga í aðveitu- og dreifikerfi hefur skilað tillögum um hvernig mæta beri þeim kostnaði og verður frv. um það efni lagt fram á næstunni. Breytingar á rekstrarformi raforkufyrirtækja hafa verið mjög til umræðu undanfarin ár. Árið 1996 var skipuð sérstök viðræðunefnd eignaraðila að Landsvirkjun um endurskoðun á eignarhaldi, rekstrarformi og hlutverki fyrirtækisins. Urðu eignaraðilar sammála um að fyrir 1. janúar 2004 skyldi endurskoða sameignarsamning um Landsvirkjun, m.a. hvort ástæða væri til að stofna hlutafélag um Landsvirkjun. Á 122. löggjafarþingi lagði þáv. iðnrh. fram till. til þál. um framtíðarskipan raforkumála sem hlaut eina umræðu og var afgreidd úr hv. iðnn. en hlaut ekki endanlega afgreiðslu. Í tillögunni var m.a. lagt til að rekstrarform raforkufyrirtækja sem ríkið ætti eignarhlut í yrði yfirfarið. Á síðasta löggjafarþingi voru afgreidd lög um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja annars vegar og Orkubú Vestfjarða hins vegar. Þá var Orkuveitu Reykjavíkur breytt í sameignarfyrirtæki um síðustu áramót í kjölfar lagasetningar. Um allnokkurt skeið hafa verið uppi hugmyndir um að breyta Rafmagnsveitum ríkisins í hlutafélag og í tengslum við þær breytingar sem nú standa fyrir dyrum á skipulagi raforkumála hafa vaknað spurningar um rekstrarform Rafmagnsveitna ríkisins. Í breyttu skipulagi raforkumála er gert ráð fyrir að samkeppni myndist í framleiðslu og sölu á raforku. Rafmagnsveitur ríkisins framleiða árlega nokkurt magn raforku auk þess sem fyrirtækið hefur í samstarfi við aðra aðila unnið að undirbúningi frekari virkjunarframkvæmda. Má sem dæmi nefna jarðgufuvirkjun í Grændal ásamt Hveragerðisbæ og sveitarfélaginu Ölfusi og undirbúning vatnsaflsvirkjunar í Héraðsvötnum við Villinganes ásamt heimamönnum í Skagafirði. Verður að telja eðlilegra að við slíkar aðstæður sé fyrirtækið rekið í einkaréttarlegu formi eins og önnur fyrirtæki sem koma til með að keppa á markaðnum. Þá er hlutafélagsformið mun hentugra rekstrarform fyrir rekstur sem þennan. Í greinargerð frv. eru raktar röksemdir fyrir því að stofna hlutafélag um Rafmagnsveitur ríkisins. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja einstakar greinar frv. en bendi þó á að í 9. gr. hafa orðið mistök sem leiðrétt verða í meðförum iðnn. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Herra forseti. Samfylkingin er ekki andvíg því í sjálfu sér að gera Rarik að hlutafélagi. Eins og hæstv. iðnrh. nefndi áðan er verið að búa fyrirtækið undir þá samkeppni sem koma skal á orkumarkaði og úr því að hæstv. ráðherra nefndi það sérstaklega hér, væri fróðlegt að fá að heyra það frá henni, hæstv. ráðherranum, hvernig gangi með raforkulagafrv., hvort til standi að það fari að birtast í einhverju formi þannig að hægt sé að taka það til umræðu í hv. iðnn. Ef ég man rétt var settur í það nokkur kraftur fyrir jólahlé að mæla fyrir frv. En við bíðum enn eftir því að þeim krafti verði fylgt eftir á þinginu og væri fróðlegt að vita hvað veldur að málið skuli ekki hafa komið hingað inn aftur. Frv. gengur sem sagt út á það og röksemdirnar fyrir því að gera Rarik að hlutafélagi eru vel raktar í greinargerð með frv. Meginröksemdin, eins og ráðherra nefndi, er að þarna sé um að ræða hentugra rekstrarform fyrir rekstur sem þennan. Þetta snýst líka um það að um hlutafélagaformið hefur verið sett vel skilgreind löggjöf þar sem fram kemur skýr verkaskipting milli hluthafa- og aðalfunda, stjórnar og framkvæmdastjórnar. Ábyrgð ríkissjóðs á rekstri fyrirtækisins takmarkast við hlutafjáreign og ábyrgð stjórnenda eykst o.s.frv. Í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur síðustu vikurnar um málefni Landssímans held ég að nauðsynlegt sé að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún sjái ekki ástæðu til þess að sett verði sérstök löggjöf um hlutafélög í meirihlutaeigu ríkisins, kannski í anda þess sem gert hefur verið í Danmörku þar sem Danir stóðu frammi fyrir sama vanda og við þegar þeir voru að hlutafélagavæða sín stóru ríkisfyrirtæki, að það gekk ekki, skulum við segja, á einum degi upp að skilja á milli þessara tveggja forma. Hin pólitísku afskipti sem í raun er verið að reyna að forðast með hlutafélagaforminu eru til staðar áfram. Það virðist a.m.k. gerast og kannski er það ekkert óeðlilegt vegna þess að ríkissjóður er handhafi hlutabréfanna eða meiri hluta hlutabréfanna og það er ráðherra sem fer með þá handhöfn. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún sjái ekki ástæðu til þess að skoða þetta, þ.e. að þetta verði skoðað í hæstv. ríkisstjórn því að miðað við röksemdirnar fyrir því að stofna hlutafélög, hvort sem það er um Rafmagnsveitur ríkisins eða önnur fyrirtæki, þá virðist sem ekki gangi að ná fram tilganginum með því einu að gera fyrirtækið að hlutafélagi. Áfram eru þessi pólitísku afskipti við lýði. Hlutafélagaformið virkar ekki í reynd eins og það á að gera. Ábyrgðin er ekki skýr og ekki nógu vel skilgreind á milli stjórnar og framkvæmdastjórnar, milli hluthafa- og aðalfunda o.s.frv. Því vil ég inna hæstv. ráðherra eftir því hvort það hafi kannski verið skoðað í ljósi umræðunnar um Landssímann að gera eitthvað slíkt. Mér er ekki nákvæmlega kunnugt hvernig Danir gerðu þetta en mér skilst að það hafi verið sett um þetta alveg sérstök lög, sérlög sem gilda almennt um hlutafélög að meiri hluta í eigu ríkisins. Að öðru leyti ætla ég ekki að hafa mörg orð um þetta frv. að sinni nema ég tel mjög mikilvægt að hæstv. ráðherra geri okkur grein fyrir því, og væntanlega munum við líka skoða það ítarlega í hv. iðnn., hvernig hagur starfsmanna þessa fyrirtækis verður tryggður. Hefur hæstv. ráðherra hafið einhverja undirbúningsvinnu að því hvernig best sé að tryggja réttindi starfsmanna við þessa yfirfærslu? Við skulum orða það þannig. Er verið að ræða við fulltrúa starfsmanna eða stendur til að ræða við fulltrúa starfsmanna um það hvernig þessi breyting mun koma niður á starfsmönnum og hvar þeirra réttur verður tryggður í því ferli? Þetta held ég að sé mjög mikilvægt, herra forseti, að sé gert því eins og við þekkjum gilda ólíkar reglur um réttindi starfsmanna annars vegar á almennum markaði og hins vegar á opinberum markaði og mjög mikilvægt er að ríkisvaldið standi ekki þannig fyrir skertum og hugsanlega lítt eða óbættum réttindum starfsmanna við slíka yfirfærslu. Ég vil inna hæstv. ráðherra eftir því hvernig hún hafi séð það fyrir sér. Að öðru leyti ætla ég ekki að hafa fleiri orð um þetta frv. að sinni og geri ráð fyrir því að fá einnig frekari svör við ýmsum spurningum í hv. iðnn.

Herra forseti. Það vekur nokkra athygli og er umhugsunarefni að hæstv. iðnrh. leggur nú fram, þegar komið er alllangt fram í marsmánuð, frv. til laga um stofnun hlutafélags um Rafmagnsveitur ríkisins. Það bólar hins vegar ekkert á löggjöf, frv. um breytingar á skipulagi orkumála. Þó mun standa þannig á að 1. júlí nk. eiga Íslendingar að fullgilda hér að lögum og hér á að ganga í gildi orkutilskipun Evrópusambandsins, sú sem menn illu heilli kusu að undirgangast, en till. til þál. var tekin í gegnum þingið fyrir um ári til þess að heimila að falla frá svonefndum stjórnskipulegum fyrirvara á þessari ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Þar með féllu niður möguleikar Íslands til þess endanlega eða síðustu möguleikar Íslands til þess að taka ekki upp þessa orkutilskipun. Það er kunnara en frá þurfi að segja að þar með undirgöngumst við, jafnfáránlegt og það nú er að ýmsu leyti vegna þess að Ísland er einangraður orkumarkaður og selur ekki orku til annarra landa, margs konar samkeppnisreglur sem innleiða á á orkusviðinu vegna einkavæðingar og samkeppni í orkumálum sem er auðvitað trúboðið í Evrópu eins og víðar, t.d. vestan hafs með alkunnum og glæsilegum árangri. Þetta þýðir að hér þarf að gera grundvallarbreytingar bæði á skipulagi orkumála, lagaumgjörð orkumála og fyrirtækjum sem starfa á þessum markaði. Herra forseti. Umsvifalaust vaknar auðvitað sú spurning af hverju hæstv. ráðherra taki þetta í öfugri röð. Af hverju er verið að krukka í skipulag Rafmagnsveitna ríkisins áður en hér bólar á frv. um nýskipan orkumála? Í hvaða samhengi koma Rafmagnsveitur ríkisins til með að starfa eftir eitt ár, hálft ár, tvö ár eða hvenær það nú verður? Væri ekki nær að byrja á því að setja lögin, framtíðarlögin, leggja starfsgrundvöll og starfsumhverfi orkufyrirtækjanna niður með þeirri framtíðarlöggjöf sem uppfyllir þá skilmála orkutilskipunar Evrópusambandsins? Og svo geta menn snúið sér að því að skoða rekstrarform og skipulag einstakra fyrirtækja? Hér er augljóslega verið að fara aftan að hlutunum og taka þetta í vitlausri röð, herra forseti. Það hljóta náttúrlega að vakna spurningar. Hvernig stendur á því að ríkisstjórnin kemur ekki með þetta frv.? Hvar er það? Hvað veldur? Hvað dvelur orminn langa? Skyldi það vera svo að ríkisstjórnin ráði ekki við það, annaðhvort vegna pólitískra deilna innbyrðis eða vegna þess að stóriðjuáform ríkisstjórnarinnar ganga engan veginn upp ef fyrst á að vera búið að gera þær breytingar á skipulagi orkumála sem orkutilskipunin felur í sér, þar með talið og ekki síst að skipta upp Landsvirkjun í framleiðendaþátt og orkudreifingarþátt og innleiða samkeppnisreglurnar, opna samkeppni á notendamarkaði þannig að önnur orkufyrirtæki geti farið að keppa við Landsvirkjun um heildsölu á raforku til almenningsveitna, til Rafmagnsveitna ríkisins þar með talið og til almenningsveitna? Það skyldi ekki vera að þar væru óleyst, herra forseti, vandamál, svo stór í sniðum og erfið úrlausnar í ljósi þeirra gríðarlegu skuldbindinga sem fyrirtækin og sérstaklega Landsvirkjun hafa á herðunum vegna orkusölusamninga, núverandi og ég tala ekki um tilvonandi, til stóriðju, að það dæmi gangi ekki upp. Ætlar hæstv. ráðherra þá að reyna að lauma þessu frv. í gegnum þingið í fullkominni þögn um hvað bíði okkar að öðru leyti í þessum efnum? Það gengur auðvitað ekki. Það er algerlega fráleitt því að Rafmagnsveitur ríkisins og það hlutverk sem það fyrirtæki hefur með höndum í raforkudreifingu í landinu skiptir miklu máli og er mjög viðkvæmt vegna þess að það er dreifing orkunnar út á strjálbýlustu svæði landsins. Það skiptir aldeilis máli fyrir búsetuskilyrði á þeim svæðum hvernig það verk er af hendi leyst. Hvað verður um hluti eins og verðjöfnun á raforku og annað því um líkt í þessu nýja umhverfi? Herra forseti. Ég tel í fyrsta lagi algerlega ótímabært að henda þessu frv. inn við þessar aðstæður og ráðherra á auðvitað ekkert annað að gera en að leggja það á ís þangað til spilin hafa verið lögð á borðið og hér er a.m.k. komið fram frv. sem sýnir þetta framtíðarstarfsumhverfi í orkugeiranum. Þá er hægt að fara að ræða þetta af einhverju viti og í einhverju samhengi en ekki fyrr. Auðvitað er það allt saman algerlega fráleitt, herra forseti, að það frv. og sú lagasetning skuli ekki koma fyrst, áður en hvort heldur verður að Alþingi á að veita heimildir til virkjunar við Kárahnjúka eða til þess að breyta Rafmagnsveitum ríkisins í hlutafélag eða hvaðeina annað sem það væri sem lýtur að einstökum ákvörðunum á sviði orkumála við þessar aðstæður. Ætlar ríkisstjórnin að vanefna --- að trassa það að gera nauðsynlegar lagaráðstafanir til að uppfylla ákvæði orkutilskipunar Evrópusambandsins? Hvaða réttarfarslegar afleiðingar hefur það? Hvaða réttaráhrif hefur það í ljósi þess að búið er að falla frá stjórnskipulegum fyrirvara í kjölfar sérstakrar ályktunar Alþingis? Þessum spurningum, herra forseti, verður hæstv. ráðherra auðvitað að svara. Síðan aðeins um það að breyta Rafmagnsveitum ríkisins í hlutafélag. Það setti næstum að mér hlátur, herra forseti, þegar ég heyrði í útvarpinu á dögunum haft einmitt eftir hæstv. iðnrh. í miðju Landssímamálinu tuggin upp helstu rökin fyrir því að breyta Rafmagnsveitum ríkisins í hlutafélag. Gamla ryðgaða einkavæðingarplatan glóðvolg úr smiðju frjálshyggjunnar var sett á fóninn og hæstv. iðnrh. varð ekki flökurt að fara með tugguna um það hvað þetta allt saman yrði miklu þægilegra, ábyrgara, skilvirkara, hagkvæmara, betra, óspilltara í hlutafélagaforminu. Og fengnir hafa verið lánaðir gömlu frasarnir frá einkavæðingarnefnd, frá Hreini Loftssyni & Co. og þeim smellt inn í greinargerðina á bls. 5 og þar eru tuggnar upp röksemdirnar fyrir því að breyta Rafmagnsveitum ríkisins í hlutafélag og segir þar, með leyfi forseta: ,,Meginröksemdin er sú að hlutafélagsformið er mun hentugra rekstrarform fyrir rekstur sem þennan en það rekstrarform sem nú er notast við, jafnvel þó að ríkissjóður sé einn eigandi að hlutafélaginu.`` Hvar er röksemdafærslan? Þetta er auðvitað þessi gamla fullyrðing út í loftið. Hvað er það sem er svona sérstaklega erfitt við rekstrarfyrirkomulag Rafmagnsveitna ríkisins í dag miðað við það hlutverk sem það fyrirtæki hefur og á að sinna? Er það að geta ekki stundað hlutabréfabrask eða borgað forstjóranum hærra kaup eða keypt undir hann dýrari jeppa eða keypt vandaðri ráðgjöf? Hvað er það sem sérstaklega háir Rafmagnsveitum ríkisins í dag? Vill hæstv. iðnrh. rökstyðja það? Síðan segir: ,,Verður í þessu sambandi að hafa í huga að hlutafélagsformið er mjög fastmótað og þrautreynt.`` Það er nefnilega það, já. Þetta eru svo sem ekki nýjar fréttir kannski. En er ekki ríkisfyrirtækjaformið það líka? Er það ekki fastmótað og þrautreynt að reka ríkisfyrirtæki með skyldur og hlutverk eins og það getur verið að sjá þeim svæðum landsins sem ekki hafa eigin veitur eða virkjanir fyrir rafmagni? Er það ekki afmarkað og skilgreint hlutverk? Hafa engar efasemdir læðst að hæstv. iðnrh. Íslands eftir að hafa fylgst með því hvernig einkavæðing orkugeirans hefur leikið raforkumarkaðinn t.d. í Vesturheimi? Hæstv. ráðherra hefur sennilega ekki verið upptekin af því t.d. að lesa um Enron-hneykslið, lesa um orkumálin í Kaliforníu, lesa um orkumálin í New York fylki og annars staðar þar sem menn hafa lent í þvílíkum hremmingum og ógöngum þegar starfsemi af þessu tagi, sem í reynd býr eðli sínu samkvæmt við ákveðna landfræðilega eða ,,físíska`` einokun, hefur verið einkavædd þannig að menn hafa neyðst til þess að almannavæða aftur orkuveitur í hverju tilvikinu á fætur öðru, dæla í þær peningum til þess að tryggja að menn hefðu rafmagn. Hvað hafa menn orðið að gera í Kaliforníu? Og hvernig fór með Enron? Það var aldeilis að Enron ætti ekki að vera fáninn í einkavæðingu orkugeirans vestan hafs og Enron-menn voru svo seint sem á síðasta ári ráðgjafar Bandaríkjastjórnar í því hvernig ætti að móta hinn einkavædda orkugeira. Og hvernig tókst til? Hver er reynslan af einkavæðingu veitnanna og orkuveitnanna í Bretlandi? Hún er herfileg. Hefur hæstv. ráðherra kynnt sér árangurinn af einkavæðingu og einkareknum orkufyrirtækjum á Nýja-Sjálandi? Veit hæstv. ráðherra hvernig menn hafa t.d. orðið að hlaupa þar undir bagga vegna þess að þar hafði verið byggður upp einn sameiginlegur orkumarkaður þar sem framleiðslan var að miklu leyti á suðureyjunni en stærstu markaðarnir á norðureyjunni? Þegar þetta var einkavætt og brotið upp þá skutu upp kollinum alls konar vandamál sem enginn hafði áttað sig á áður vegna þess að þau voru leyst í hinu samtengda og sameiginlega orkukerfi landsins. Svo brotnar það sundur með einkavæðingu. Allt í einu situr framleiðslan á einum stað en markaðurinn á öðrum og það er allt í hafaríi, þriðji aðili kominn með rekstur dreifikerfisins o.s.frv. Verst fóru sveitirnar og strjálbýlið að sjálfsögðu út úr einkavæðingunni í því tilviki eins og öðru. Síðan koma alveg dásamlegar þenkingar, herra forseti, í þessari klisjuupptalningu í greinargerðinni þegar þær eru lesnar saman við afrekin í hinum ,,háeffuðu`` fyrirtækjum ríkisins á undanförnum árum. Ég man hvað stóð í greinargerðinni um einkavæðingu Landssímans og ég man hvað stóð í skýrslum einkavæðingarnefndar um það, hvað þetta yrði allt saman sveigjanlegt og þægilegt.  Áfram mætti halda. Í 3. tölul. er það sérstaklega talið til ágætis þessu að með því að reka Rafmagnsveiturnar í hlutafélagsformi verði reksturinn sveigjanlegri. Reksturinn sveigjanlegri. Ja, það verður sennilega fljótlegra að henda út peningum, sveigjanlegra þetta með starfskjörin og fríðindin, jeppann og fjárfestingar í öðrum hlutafélögum. Og minna aðhald. Lok, lok og læs og allt í stáli ef mönnum skyldi detta í hug hér á Alþingi á komandi tíma að biðja um upplýsingar um hlutafélagið Rafmagnsveitur ríkisins, þá hleypur allt í vörn, allt í leynd, allt leyndó. Og þá verður að treysta á að það verði einhver lítill maður í Rafmagnsveitunum til að upplýsa um hluti ef á þarf að halda. Það vantar náttúrlega ekki að þetta stuðli að nýjungum í rekstri. Nýjungar í rekstri verða auðveldari í framkvæmd. Nýjungar í rekstri reyndust heldur betur auðveldari í framkvæmd í Landssímanum. Og ,,fjárhagsleg uppbygging fyrirtækisins sem hlutafélags stuðlar að aukinni hagræðingu og hagkvæmni í rekstri``. Já. Við höfum heldur betur séð það hvernig ,,háeffunin`` stuðlar að aukinni hagræðingu og hagkvæmni í rekstri. Það blasir aldeilis við okkur, er það ekki? Nú er ég ekki að segja að þetta geti ekki gerst en ég segi: Það er algerlega barnalegt að setja þessa texta svona frá sér í ljósi þess sem gerst hefur fyrirvaralaust eins og um náttúrulögmál sé að ræða. Það er eins og sanntrúaðir menn telji sig hafa frá guði almáttugum óskeikul lögmál sem ekki þurfi að rökstyðja, ekki þurfi að rökræða. Þegar reynslan segir hið gagnstæða, a.m.k. í ákveðnum tilvikum, er það þá trúverðugt að menn gangi svona fram? Væri ekki betra að hæstv. ráðherra rökstyddi þetta með einhverjum öðrum og hógværari hætti ef menn telja þessa kerfisbreytingu nauðsynlega af einhverjum ástæðum? Síðan kemur í 4. tölulið og það er kannski rúsínan í pylsuendanum, það gæti verið að eitthvert hik hafi runnið á menn með að boða grímulausa einkavæðingu Rafmagnsveitna ríkisins. Það er ekki gert með beinum hætti. Það er ekki sagt að til greina komi að selja á næstu árum. Því er heldur reyndar ekki lofað að gera það ekki. Það er framför því að venjan hefur verið að lofa að gera það ekki og svíkja það svo. Það hefur nánast verið reglan þegar einkavæðingin hefur verið undirbúin á undanförnum árum og fyrirtækjum breytt í hlutafélög. Dæmi: Landssíminn. Dæmi: Bankarnir. Það voru gefin loforð á Alþingi um að hrófla ekki við eignarhaldinu. Í Símanum var sagt að það yrði bara gefið út eitt hlutabréf til þess að ekki væri hægt að skipta því upp. Bankarnir, engin sala fyrstu fjögur árin. Þau loforð voru ekki orðin köld þegar þau voru svikin. Hér er að vísu engu slíku lofað en gefið undir fótinn með að hefja einkavæðingu með því að leita eftir nýjum hluthöfum. Það er sagt í 4. tölul. röksemdafærslunnar fyrir því að breyta Rafmagnsveitunum í hlutafélag. Herra forseti. Ég tel hins vegar og vil láta það koma fram að það skipulag sem við höfum búið við að þessu leyti og er fólgið í núverandi verkaskiptingu milli Rafmagnsveitna ríkisins, annarra orkufyrirtækja og veitna og svo Landsvirkjunar, er ekki gott. Rafmagnsveitur ríkisins sitja eftir með erfiðasta hlutskiptið og það er ekki í þágu hagsmuna þeirra sem verða að reiða sig á viðskipti við það fyrirtæki. Rarik situr eftir með nánast enga framleiðslu en það verkefni að kaupa af öðrum orkuna í heildsölu og dreifa henni út á strjálbýlustu og erfiðustu markaðssvæði landsins. Það er auðvitað erfitt hlutskipti. Ég held að annað tveggja hefði verið betra, að Rarik hefði fengið að vera með mun meiri eigin framleiðslu eða við hefðum stokkað þetta kerfi upp og sameinað framleiðendaþáttinn hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Landsvirkjun og þá í ljósi þeirra breytinga sem hvort sem er stendur til að gera í orkugeiranum, stofna eitt dreifingarfyrirtæki um orkurekstur línukerfanna. Þá á að sjálfsögðu að taka línukerfi Landsvirkjunar og Rariks þar saman. Það eru engin rök fyrir því að skipta þessu upp eins og gert er í dag og það er ekki hagstætt. Hinn kosturinn væri að stofna landshlutaveitur, stofna orkubú í landshlutum sem hefðu svipaða stöðu og svipað hlutverk og Orkubú Vestfjarða hefði haft, hefði það nú fengið að vera í friði, og skilað sínu verkefni ágætlega. Það hefði verið og væri líka vissulega freistandi kostur. En ég held að það sé eins og hvert annað spark út í loftið, hvert annað klór og fálm í myrkri meðan lög hafa ekki verið sett og hið nýja skipulag hefur ekki komið til sögunnar að fara út í það eitt og sér að breyta Rarik í hlutafélag sem er auðvitað í raun og veru bara hálfkák út í loftið, ekki í tengslum við neina stefnumótun eða endurskipulagningu þessara mála. Hæstv. ráðherra kom með þau stórtíðindi fyrir einhverju síðan að flytja ætti Rarik til Akureyrar, höfuðstöðvar Rariks. Það gæti vel verið skynsemi í því að stokka upp t.d. raforkumálin á norðan- og austanverðu landinu þannig að stofnað yrði öflugt landshlutafyrirtæki og Rarik kæmi inn í þá mynd. En það gerist ekki eitt og sér með því að búa til eitthvert hlutafélag út í loftið úr Rarik. Ég held að menn ættu betur að láta það bíða og takast á við stóru drættina í þessum málum, lögfesta skipulagið. Hvernig verður þetta til framtíðar litið þannig að fyrirtækin Rarik, Orkuveita Reykjavíkur, Hitaveita Suðurnesja og aðrir aðilar sem kunna að vilja spreyta sig í þessu nýja umhverfi viti allir að hverju þeir ganga. Þetta er að byrja á öfugum enda og er auðvitað alveg röng nálgun, herra forseti, fyrir utan það að hér skuli enn ganga aftur þessi blinda, hráa trú frjálshyggjunnar á óskeikulleik og guðdómleik þess að ,,háeffa`` fyrirtæki sem er náttúrlega eins og argasti brandari að lesa ofan í það sem á undan er gengið síðustu vikur og mánuði, herra forseti. Þeim er ekki klígjugjarnt sem setja slíka texta á blað fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, verð ég að segja, að láta þarna eins og ekkert sé og setja slíka texta frá sér. Ég tel, herra forseti, að það sé tímasóun og algerlega fráleitt að ætla nefndum þingsins að fara að vinna í þessu máli fyrr en hæstv. ráðherra hefur komið frá sér orkulagafrv. og eitthvað hefur skýrst um framhald þessara mála.

Hæstv. forseti. Þessi ræða var mjög ómálefnaleg --- ég verð að segja það --- vegna þess að hv. þm. þandi sig mjög en aðallega út af málefnum sem ekki tengjast þessu frv. Ég heyri það reyndar að hann er á móti hlutafélögum almennt. Ég vissi það áður að hann er á móti samvinnufélögum. Hann styður ríkisrekstur og það er þessi gamli áætlunarbúskapur Stalíns sem er stefnan og ríkið á að eiga atvinnulífið og reka það. Þetta er hugmyndafræðin á bak við ræðuna sem hv. þm. hélt hér. Í sjálfu sér kemur það mér ekkert á óvart. En rökin gegn því að þetta mikilvæga fyrirtæki, Rarik, verði rekið í hlutafélagaformi voru engin. Það er ekki eins og það sé verið að gjörbreyta þessu fyrirtæki og það er ekki eins og verið sé að hætta þjónustu við landsbyggðina. Það mátti helst skilja hv. þm. þannig að það ætti bara að hætta að veita rafmagn um landsbyggðina vegna þess að það væri dýrt. Hv. þm. hlýtur að vita að það tengist ekki þessu máli. Ég hef margsinnis látið koma fram að sá kostnaður, þær óarðbæru einingar sem eru til staðar og Rarik hefur þurft að bera, þ.e. að það mál verður leyst vegna þess að í hinu nýja umhverfi raforkumála verður óheimilt að ákveðin fyrirtæki þurfi að bera slíkan kostnað vegna þess að þetta verður í samkeppni. Vitnandi í Ameríku og guð má vita hvað, Kaliforníu --- hann er óskaplega vel að sér í því öllu saman --- í tengslum við að breyta Rarik í hlutafélag er bara fáránlegt.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra byrjaði á því að gefa máli mínu einkunn og sagði að hér hefði verið flutt ómálefnaleg ræða. Síðan sagði hæstv. ráðherra að ræðumaður hefði þanið sig mjög. Það er mjög málefnalegt auðvitað að taka þannig til orða. Síðan sagði hæstv. ráðherra að ég hefði rætt allt annað en efni þessa frv. Síðan sagði hæstv. ráðherra að ég væri á móti hlutafélögum. Síðan sagði hæstv. ráðherra að ég væri á móti samvinnufélögum, að ég væri stuðningsmaður ríkisrekstrar í anda Stalíns. Þetta er allt ákaflega málefnalegt, herra forseti, er það ekki, hjá hæstv. ráðherra? Hún sagði að mig hefði mátt skilja þannig að það ætti að hætta að dreifa rafmagni úti á landsbyggðinni. Nokkur fleiri gullkorn komust hér fyrir í stuttu andsvari hæstv. ráðherra og þau voru nú málefnaleg eða hitt þó heldur, var það ekki? Þetta kalla ég að fella sig á eigin bragði. Ég held að hæstv. ráðherra hefði ekki átt að bera sér í munn orðið málefnalegheit og koma svo með tuggur af því tagi sem hæstv. ráðherra gerði hér. Því sem ég spurði um og er auðvitað fullgilt, herra forseti, svaraði hæstv. ráðherra hins vegar ekki einu orði. Hvenær kemur frv. til laga um nýskipan orkumála? Í hvaða samhengi verða Rafmagnsveitur ríkisins og önnur orkufyrirtæki hér eftir hálft ár, eitt ár, tvö ár? Er ekki verið að byrja þetta á öfugum enda? Herra forseti. Þetta eru fullgildar spurningar. Er það stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar sem kemur í veg fyrir að ríkisstjórnin komi sér saman um og geti lagt fram frv. til laga um nýskipan orkumála? Það fást engin svör við því, kannski vegna þess að þau eru ekki til eða vegna þess að þau eru þannig að hæstv. ráðherra getur ekki flutt þau hérna. Það er fleinn í holdi hæstv. ríkisstjórnar því að trúaratriðið mikla, Kárahnjúkavirkjun, er auðvitað þannig að hún setur það allt úr skorðum. Landsvirkjun þolir ekki að gerðar verði ráðstafanir í lögum til þess að innleiða ákvæði orkutilskipunarinnar ef hún á að geta ráðist í Kárahnjúkavirkjun o.s.frv. Vill ekki hæstv. ráðherra upplýsa okkur aðeins um stöðu þessara mála?

Hæstv. forseti. Hv. þm. ber sig illa yfir andsvari mínu áðan og það má kannski kalla það að gjalda í sömu mynt. En hvað varðar nýtt frv. um hið nýja umhverfi raforkumála þá reikna ég með að því verði dreift í þinginu í næstu viku eða a.m.k. í þar næstu viku. Hv. þm. þekkja það mál nokkuð vel vegna þess að því hefur verið dreift hér áður og hv. iðnn. hefur fengið tækifæri til þess að fjalla um málið. Það er rétt að þar eru miklar breytingar gerðar á raforkukerfi okkar. Það hefur verið umfangsmikið að vinna þetta verk og undirbúa frv. Ég vona að það fái góðar móttökur í þinginu. Það sem hv. þm. gerði að umtalsefni m.a. var að það kæmi sér betur, heyrðist mér, fyrir landsbyggðina ef þar væru ákveðnar landshlutaveitur. Ég ætla ekki að fullyrða að það sé neitt fáránlegt. Hins vegar breytir það því ekki að það form sem Rarik hefur verið rekið í, sem sagt sem ríkisfyrirtæki, er ekki besta aðferðin við að reka fyrirtæki. Ég get alveg kinnroðalaust talað um það hér að ég tel að þetta fyrirtæki eigi betur heima í umhverfi hlutafélagaformsins. Þess vegna er þetta mál flutt. Það tengist ekkert nákvæmlega því að við séum að fara út í breytt raforkulagaumhverfi. Það er ekki svo. Ég skil hins vegar vel að hv. þingmenn vilji fara að sjá hið nýja frv. til nýrra raforkulaga.

Herra forseti. Það er ekki svo að ég kveinki mér yfir aumlegum andsvörum hæstv. ráðherra. Ég hef satt best að segja gaman af þeim. Ég geri mér það bara að íþrótt að vekja athygli á því hversu hróplega mótsagnakennd framganga hæstv. ráðherra var hér áðan, að saka aðra menn um ómálefnalegan málflutning og leggjast svo jafnlágt og hæstv. ráðherra gerði í stuttu andsvari er hún tíndi til alls konar klisjur og eignaði mér sem hvergi var að finna í ræðu minni. Ég minntist lítið á Stalín eða orkubúskap hans  Hæstv. ráðherra neyddist til að viðurkenna að kannski ætti nýskipan orkumála eitthvert erindi inn í þetta samhengi og það er framför. En það var í véfréttastíl boðað að eftir viku, í næstu viku eða þar næstu viku kynni þetta frv. að líta dagsins ljós hér á þinginu. Ég segi að við ættum þá að bíða eftir því. Það er ekki víst að það eigi greiða leið í gegnum þingið á þeim örfáu vikum sem þá verða eftir af starfstíma Alþingis á þessu vori því ekki er eins og þar séu smámál á ferðinni. Það sem ég nefndi í sambandi við stöðu Rarik-svæðanna var ósköp einfaldlega þetta: Núverandi fyrirkomulag er ekki gott og hefur ekki verið. Það hefur farið versnandi með því að verðmætir markaðir hafa gengið undan Rafmagnsveitum ríkisins sem áður hjálpuðu til við að jafna út kostnaðinum af dreifingu raforkunnar út á strjálbýlu svæðin. Það fór t.d. vænn spónn úr aski Rariks þegar Suðurnesin gengu undan þeim markaði. Þar af leiðandi nefndi ég tvo kosti í stöðunni sem ég tel að báðir kæmu til greina, annars vegar að stokka upp og sameina framleiðsluþátt og dreifingarþátt Rafmagnsveitnanna og Landsvirkjunar. Það væri einn kostur sem ætti einmitt að skoða í samhengi við nýskipan orkumála. Hinn kosturinn væri landshlutaveitur eða landshlutaorkubú. Ég tel að báðir þessir kostir komi vel til greina og gætu hvor um sig verið hagkvæmari fyrir landsbyggðina og strjálbýlið en það fyrirkomulag sem við búum við núna.

Herra forseti. Ekki vil ég kalla ræðu hv. þm. ómálefnalega en verð þó að segja að mér fannst hvað reka sig á annars horn í henni, enda komu fyrir í ræðu hans orðin stóriðjustefna, einkavæðing og hlutafélög. Hleypur hv. þm. stundum kapp í kinn þegar þessi hugtök eru nefnd. Þetta frv. sem hér er til umræðu um breytingu á Rafmagnsveitum ríkisins í hlutafélag, snýr ekki að stóriðjustefnu. Það snýr ekki að einkavæðingu. Það hefur hvergi komið fram eins og kom fram bæði í greinargerð og ræðu hæstv. iðnrh. Mér fannst hv. þm. vera á gráu svæði svo ekki sé fastar að orði kveðið þegar hann dregur fram þau mistök sem hafa orðið við stjórn Landssímans og alhæfir út frá því að þar með sé hlutafélagaformið búið að afsanna sig í eitt skipti fyrir öll. Hins vegar langar mig til að spyrja hv. þm. og biðja hann um að svara því afdráttarlaust, hvort hann leggist almennt og afdráttarlaust gegn breytingu á ríkisfyrirtækjum í hlutafélög. Ég spyr svo hv. þm. í framhaldi af því að hann lýsti einum möguleikanum í framtíðarsýn sinni, þ.e. að stofna landshlutafélög um raforkuframleiðslu og dreifingu og get ég deilt þeirri hugsun með hv. þm. og hef gert það áður í ræðustóli. En hvernig ætlar hv. þm. að nálgast það því að í þessu frv., eins og skýrt kemur fram í greinargerð og kom fram í framsöguræðu hæstv. ráðherra, er einmitt ein röksemdin fyrir því að breyta Rafmagnsveitum ríkisins í hlutafélag sú að opna fyrir þennan möguleika, að einstakir hlutar Rariks geti runnið inn í landshlutaveitur?

Herra forseti. Það er auðvitað ekki hægt að halda því fram að stóriðjustefnan, sala raforku til stóriðju, sé ekki angi af því máli sem við erum að fjalla um, nema hvað? Rarik er einn stærsti kúnni Landsvirkjunar, kaupir af Landsvirkjun nánast alla sína orku í heildsölu. Hvað er Landsvirkjun? Landsvirkjun er fyrirtæki sem framleiðir og selur orku bæði til almennra notenda og stóriðju. Hangir þetta ekki eitthvað saman? Kunna menn ekki stafrófið í þessu? Vita menn ekki hvernig þetta er? Af hverju er ekki hægt að stofna sjálfstætt fyrirtæki um virkjun og framleiðslu á raforku til stóriðjufyrirtækisins á Austfjörðum? Það er af því að Landsvirkjun ræður ekkert við það. Það dæmi gengur ekki upp nema setja að veði allar eigur Landsvirkjunar og tekjur Landsvirkjunar í framtíðinni af sölu, m.a. til almenna markaðarins, þannig að það er heldur betur skylt skeggið hökunni. Í öðru lagi snýst þetta um einkavæðingu því að boðuð er einkavæðing í 4. tölul. greinargerðarinnar á bls. 5. Þar er gefinn upp boltinn með að hægt sé að byrja að breyta eignarhaldi fyrirtækisins með því að taka inn nýja meðeigendur og auðvitað er það ákveðin einkavæðing á þessu fyrirtæki. Ég stend því við hvort tveggja sem ég kom inn á í ræðu minni. Það er fullgilt að ræða þetta í samhengi við nýskipan orkumála, stóriðjuorkusöluna og líka spurningu um einkavæðingu orkugeirans. Þetta er allt uppi á borðinu og þetta er allt á fullri ferð, herra forseti. Ég er ekki að halda hér almennar ræður gegn hlutafélagaforminu. Ég var að benda á að það að breyta ríkisfyrirtæki í hlutafélag hefur ekki reynst einhlít og óumdeilanleg aðferð til þess að bæta þar rekstur og koma þar á skilvirkni og hindra þar spillingu og fjárfestingarmistök. Reynslan sýnir annað. Samt tala menn eins og heilagir munkar, eins og sanntrúað fólk, um að þetta séu náttúrulögmál samanber textann í greinargerðini á bls. 5.

Herra forseti. Hv. þm. svarar ekki þeirri fyrirspurn minni hvernig hann hyggist þá vilja fara þá leið sem hann boðaði í ræðu sinni um að Rarik rynni inn í landshlutaveitur. Því var ekki svarað hér. Ég er allsendis ósammála hv. þm. um að þetta frv. hafi eitthvað með stóriðju að gera. Hér er ekki um það að ræða að leggja niður Rarik. Hér er einungis verið að ræða um breytt rektrarform á Rarik. Hvers vegna? Það er rétt enn og aftur að vísa í framsöguræðu hæstv. ráðherra og í greinargerðina, þ.e. til þess að styrkja Rarik í þeirri hörðu samkeppni sem nú þegar ríkir á raforkumarkaðnum og mun ugglaust eflast enn frekar ef og þegar ný raforkulög verða samþykkt. Ég vil jafnframt vekja athygli á því að Rarik hefur verið að reyna að hasla sér völl í þessari hörðu samkeppni með því að taka þátt í byggingu virkjana fyrir norðan og á Suðurlandi og á fleiri stöðum. Þetta form auðveldar Rarik einmitt slíka stöðu. Ég ítreka fyrri spurningu mína: Hvernig sér hv. þm. að Rarik geti runnið inn til nýrra eigenda, þ.e. þeirra orkufyrirtækja sem þegar eru til í einstökum landsfjórðungum, og náð þannig fram samlegðaráhrifum ef ekki með því að breyta Rarik í hlutafélag? Því er ósvarað frá fyrri fyrirspurn minni.

Herra forseti. Það er ákaflega gaman að taka þátt hér í rökræðum við framsóknarmenn sem eru orðnir svo sanntrúaðir og heilagir hlutafélagasinnar að það kemst engin önnur hugsun að í þeirra kolli. Einhvern tíma hefði nú einn og einn framsóknarmaður munað eftir því að til væri mögulegt samvinnuform. Það væri hugsanlega spennandi að sjá hvort samvinnuformið gæti gengið í endurnýjun lífdaga og tekið þátt í endurskipulagningu orkumarkaðarins.

... ég spurði.

Ég skal svara spurningu hv. þm. Það eru mýmörg og einmitt nærtæk fordæmi fyrir því hvernig þetta gæti gerst. Ég held að eðlilegasta leiðin væri sú að til yrði sameignarfélag ríkisins og viðkomandi sveitarfélaga um þau orkubú eða þær svæðisveitur sem til yrðu. Dæmið er nú nærtækt, þ.e. Landsvirkjun. Landsvirkjun er sameignarfélag ríkisins, Reykjavíkurborgar og Akureyrar. Af hverju? Af því að þessir aðilar lögðu saman eignir sínar, Akureyri Laxárvirkjun, Reykjavík Sogsvirkjanirnar og ríkið sitt og úr varð sameignarfélag þessara aðila 

Hæstv. forseti. Umræðan um þetta frv. hlýtur auðvitað að taka lit af því að það er hluti af miklu stærra máli sem er endurskipulagning á öllu raforkukerfinu í landinu gagnvart eignarhaldi þar sem hugmyndirnar eru að koma á einhvers konar samkeppnisumhverfi. Ég tel að stjórnvöld hafi staðið sig illa í undirbúningi þessara mála og það skortir sannarlega á að stefnumörkun hafi verið birt og rædd á opinberum vettvangi eins og hefði þurft að gera. Hér kemur hæstv. iðnrh. með þetta frv., en raforkulagafrv. hefur ekki komið fram og stefna stjórnvalda í afar stórum og mikilvægum málum sem þetta varðar liggur alls ekki fyrir. Það vantar sem sagt þá heildarsýn og heildarstefnumörkun sem stjórnvöldum ber skylda til að gefa mönnum tækifæri til að ræða í tengslum við þetta mál allt saman. Ég þarf t.d. á því að halda, hæstv. forseti, að fá að vita afstöðu hæstv. iðnrh. og ríkisstjórnarinnar til þeirra hugmynda sem hafa komið fram hjá forráðamönnum sveitarfélaga í landinu um eignarhald á Rafmagnsveitum ríkisins eða þessu fyrirtæki sem verið er að tala um. Það hafa verið settar fram kröfur um það og þær hafa verið rökstuddar með gildum rökum að sveitarfélög í landinu ættu að eiga þetta fyrirtæki. Ég tel að ástæða sé til að fara yfir það og ekki bara það. Ég tel að full ástæða sé til þess að velta fyrir sér eignarhaldinu á Landsvirkjun í því samhengi og ég tel að mjög nauðsynlegt sé að menn horfi yfir þetta mál í heild og reyni að gera sér grein fyrir því hvernig sé hægt að mynda þetta samkeppnisumhverfi og hverjir það eru sem eðlilega eiga að eiga þessi fyrirtæki í upphafi þessarar samkeppni sem menn ætla að koma á. Mér finnst fráleitt að þurfa að horfa framan í þá stöðu sem nú er, að ríkið eigi hálfa Landsvirkjun, Reykjavíkurborg 45% og Akureyri 5%. Þær eignir sem hafa verið myndaðar í Landsvirkjun með því að gefa því fyrirtæki aðgang að orkulindum landsins fyrir ekki neitt og hafa þannig myndað eignarhald tveggja sveitarfélaga í landinu langt fram yfir aðra eru óhafandi. Ríkið verður að rétta þetta af í tengslum við þetta mál. Auðvitað er hægt að gera það. Að mínu viti á að taka umræðuna um Rarik inn í það mál líka og eignarhaldið á því fyrirtæki. Það er vel hægt að hugsa sér að þeim hluta Landsvirkjunar sem er í eigu ríkisins verði að hluta til skipt upp til sveitarfélaga sem ekki hafa átt eignir þar inni. Það er hægt að líta á eignarhlut ríkisins í Rarik með sama hætti. Þannig þarf að meta hvað sé sanngjarnt og skynsamlegt að sveitarfélögin í landinu eigi í þessum orkufyrirtækjum og dreififyrirtækjum þegar það umhverfi kemst á sem verið er að tala um. Mér finnst ekki þolandi að þessi umræða fylgi ekki umræðunni um þær breytingar sem hér er verið að tala um. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra fjalli um þetta þegar hann fer yfir þetta mál á eftir því það hlýtur að vera að í ríkisstjórninni hafi verið fengist við þetta mál, svo stórt er það. Það getur ekki verið að menn hafi litið fram hjá stöðunni hvað þetta varðar, eignarhaldi á Landsvirkjun, eignarhaldi á Rarik, þeirri stöðu sem kemur upp ef menn breyta þessum fyrirtækjum í hlutafélög, hvernig menn ætla að skipta þessum markaði upp og hvaða stöðu Landsvirkjun á að fá á þeim markaði þegar hann verður til. Það þarf líka að liggja fyrir hvernig menn ætla að sjá til þess að hægt verði að verðjafna raforku ef á þarf að halda og hvernig eigi að koma til móts við þau dreififyrirtæki sem koma til með að starfa á þessum markaði ef á þarf að halda í sambandi við verðjöfnun. Þetta frv. snýst um að breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag. Samt sem áður er sett þarna inn að gert sé ráð fyrir því að aðrir aðilar geti orðið eignaraðilar að þessu fyrirtæki. Hvernig á að vera hægt að taka afstöðu til þess öðruvísi en það liggi líka fyrir hvað menn ætla sér að gera með almennum hætti? Ég tel að til greina komi að breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag en ég vil sjá það gerast í samhengi við það að Landsvirkjun verði breytt í hlutafélag og að eignarhlutunum verði skipt upp með sanngjörnum hætti í báðum þessum fyrirtækjum. Ekkert bannar það síðan ef vel er að verki staðið og samstaða næst um að koma þessum hlutum í sanngjarnt horf að það geti ekki verið að hlutir sveitarfélaganna verði síðan venjulegir hlutir sem megi þá ganga kaupum og sölum ef þau kæra sig ekki um að eiga sinn hlut. En að byrja samkeppni á þessum markaði án þess að ganga þessa göngu til enda finnst mér fráleitt. Síðan er það auðvitað umhugsunarefni sem hæstv. ráðherra hlýtur að þurfa að fara yfir hér á eftir hvort --- af því líka sérstaklega að hæstv. ráðherra er ekki bara iðnrh. Hún er líka viðskrh. Við höfum staðið frammi fyrir mjög alvarlegum málum í tengslum við hlutafélög, ríkisfyrirtæki sem nú eru orðin hlutafélög. Að undanförnu hafa menn verið að horfast í augu við að ýmislegt hefur komið þar upp. Upplýsingar eru um að ekki hafi verið vel staðið að málum, eftirlitskerfi hafi brugðist og það kemur í kjölfar þess að á Alþingi hefur mönnum verið neitað um upplýsingar frá þessum fyrirtækjum. Það getur ekki verið að hæstv. viðskrh. sé sátt við að til séu þrjár tegundir af fyrirtækjum, að til séu ríkisfyrirtæki sem verði að leggja allar upplýsingar á borðið, að til séu hlutafélög í almenningseigu undir almennum hlutafélagalögum þar sem hluthafarnir geta kallað fram þær upplýsingar sem þeim sýnist og að svo séu til hlutafélög í eigu ríkisins sem þurfa ekki að segja einum eða neinum neitt, þar eigi leyndin að vera skjól fyrir hvað sem er og menn þurfi að brjóta trúnað jafnvel til þess að koma upplýsingum á framfæri út úr slíkum fyrirtækjum og þurfi svo að taka pokann sinn á eftir. Það er auðvitað staða sem ég get ekki ímyndað mér að hæstv. viðskrh. sé sátt við, þ.e. að slík fyrirtæki séu undir slíkum reglum. Ekki þarf að leita lengra en í svar hæstv. samgrh. við fyrirspurn frá Jóhönnu Sigurðardóttur um starfslokasamninga hjá Landssímanum o.s.frv. til að sjá varðandi þessi fyrirbrigði, þ.e. ríkisfyrirtæki sem hefur verið breytt í hlutafélög, að ráðherrann komst að þeirri niðurstöðu að hann mætti ekki segja nokkrum manni nokkurn skapaðan hlut af því sem þar færi fram. Þar skyldi leyndin hvíla yfir öllu. Ég tel þess vegna að það sé alveg gild spurning hvort hæstv. viðskrh. ætli ekki að beita sér fyrir því að opnaður verði klár möguleiki, ekki bara möguleiki heldur réttur þingmanna til þess að fá algjörlega sambærilegar upplýsingar frá þessum fyrirtækjum sem breytt er í hlutafélög á meðan þau eru í eigu ríkisins að meiri hluta til, og ef þau væru ríkisstofnanir. Ég sé ekki hvað ætti að hamla því því að almennir hluthafar hafi rétt á upplýsingum í fyrirtækjum sínum. Ég sé ekki heldur að nein rök séu fyrir þessari leynd sem þarna hefur skapast. Hæstv. forseti. Að mínu viti mætti ræða ýmislegt í tengslum við sjálft frv. Það verður auðvitað gert í nefndinni. Mig langar þó til að nefna það sem mér finnst umhugsunarefni og kemur fram í fylgiskjali frá fjmrn. Ef ég má, með leyfi forseta, vitna í það fylgiskjal þá stendur þar á einum stað: ,,Samkvæmt samningi milli fjármálaráðherra, iðnaðarráðherra og Rafmagnsveitna ríkisins frá janúar 1995 við yfirtöku lána skulu Rafmagnsveitur ríkisins greiða arð í ríkissjóð, sem nemur tveimur hundraðshlutum af bókfærðu eigin fé við næstliðin áramót. Vegna þessa ákvæðis mun arðgreiðsla til ríkissjóðs nema 214 millj. kr. árið 2002.`` Svo stendur á öðrum stað: ,,Rarik hefur verið rekið með tapi undanfarin ár og hefur því tvisvar á sl. fimmtán árum verið mætt með yfirtöku ríkissjóðs á hlut af skuldum fyrirtækisins. Í sjóðstreymis\-áætlun er gert ráð fyrir að taka þurfi 480 millj. kr. rekstrarlán árið 2002 og 415 millj. kr. lán árið 2003 vegna tapreksturs fyrirtækisins. Gert er ráð fyrir að í frumvarpi til raforkulaga verði lagt til að tapi vegna óarðbærs reksturs verði mætt með sérstöku gjaldi á raforkuvinnslu til almenningsnota.`` Mér finnst dálítið undarlegt að ákveða að hlutafélagi sem þarna er verið að stofna, þar sem gert er ráð fyrir að aðrir hluthafar geti komið inn líka með einhverjum tilteknum hætti, sé gert að greiða arð til ríkisins burt séð frá því þó að tap sé á fyrirtækinu. Ég velti því dálítið fyrir mér hvort menn hafi ekki verið einhvern veginn uppteknir af einhverju haltu mér, slepptu mér sjónarmiði þegar þeir voru að semja þessa hluti því að vitanlega lít ég þannig á að úr því að menn eru að ákveða hér að þeir vilji breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag þá þurfi þeir bara að breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag og leggja því til þá fjármuni sem þarf ef það getur ekki staðið undir sér. En hér virðist hvort tveggja eiga að gera. Það á að breyta því í hlutafélag. Seinna á að taka ákvörðun um að veita því einhverja peninga til þess að standa undir taprekstri, en um leið er tekin ákvörðun um að fyrirtækið sem á að fara að reka með taprekstri eigi að borga arð til ríkisins. Þetta er svolítið skringileg leikfimi sem mér finnst vera í þessu. Gaman væri ef hæstv. ráðherra færi yfir það í ræðu sinni á eftir hvaða rök séu fyrir því að gera þetta eins og þarna er tekin ákvörðun um eða lagt til. Ég verð að segja að aðalatriðið í þessu máli öllu saman er að þetta stóra mál fæst ekki rætt pólitískt. Menn fá ekki að tala um það. Hæstv. ráðherra hefur ekki fram að þessu treyst sér til þess að koma og segja hv. þingmönnum og landsmönnum hvaða stefnu ríkisstjórnin hafi í málinu, hvað hæstv. ríkisstjórn ætlar sér. Hvað ætlar hún með eignarhaldið á Landsvirkjun? Hvað ætlar hún með eignarhaldið á Rarik? Hvernig á þessi framtíð að vera? Hverjir verða á þessum raforkumarkaði? Hvernig sér hæstv. ráðherra þá hluti alla saman fyrir sér? Það er auðvitað það sem við þurfum á að halda að tala um til þess að við getum tekið afstöðu til þessara mála. Ég verð að segja það alveg eins og er að ef slík umræða fylgir ekki raforkulagafrv. þegar það kemur hér til umræðu þá sé ég ekki hvernig ábyrgir stjórnmálamenn treysta sér til þess að standa að því að samþykkja þessi frv. því ef hætta er á öngþveiti á markaði eins og þessum þá hlýtur sú hætta að vera fyrir hendi ef menn taka ekki á þessum hlutum sem ég hef verið að nefna. Ég minni bara á eignarhald Reykjavíkurborgar á orkufyrirtækjum hér og útþenslu á því eignarhaldi sem er á fullri ferð. Ég er ekkert að kvarta yfir því. En ætla menn virkilega ekki að taka á eignarhaldinu gagnvart Landsvirkjun þegar Reykjavíkurborg á 45% í því fyrirtæki, á svo annað stærsta orkufyrirtæki landsins og rekur það í þessu sama umhverfi? Það væri auðvitað fráleitt annað en að gera það. Ég er ekki að láta mér detta annað í hug en að ríkisstjórnin og hæstv. ráðherrar hafi rætt þetta og velt þessu fyrir sér. En þeir fara vel með það. Þeir segja ekkert frá því hvað fer milli þeirra í þessu máli. Hvers vegna er það? Er það vegna þess að þeir hafi ekki náð samkomulagi um hvernig eigi að vinna að þessum málum? Ef það er þannig þá þarf það auðvitað að koma fram vegna þess að ekki er boðlegt að leggja af stað í þessa göngu nema menn viti hvert þeir ætla. Það þarf sannarlega að teikna þessa leið vel upp því gífurlegir hagsmunir eru í húfi og þeir hagsmunir eru hagsmunir allra Íslendinga því öll eigum við hlut í þessum fyrirtækjum sem hér er verið að tala um. Við eigum rétt á því að vita hvert menn ætla og hvaða umhverfi hæstv. ríkisstjórn sér fyrir sér í framtíðinni á þessum nýja markaði. Það er því miður allt of margt óljóst í þessari framtíð og mér finnst hæstv. ráðherra eiga að skýra það mál allt miklu betur en gert hefur verið. Ég tel ekki boðlegt að menn ræði um þessi mikilvægu málefni á hv. Alþingi öðruvísi en að taka umræðuna um þau atriði sem ég hef verið að fara yfir í ræðu minni.

Herra forseti. Hér er rætt um frv. um stofnun hlutafélags um Rafmagnsveitur ríkisins, um að einkavæða Rafmagnsveiturnar. Herra forseti. Sannast sagna hélt ég að menn hefðu ekki ímyndunarafl til að setja á blað þær röksemdir sem tilgreindar eru í athugasemdum með frv. fyrir þessum kerfisbreytingum. Ég hélt að menn hefðu ekki ímyndunarafl til þess. Alla vega hlýtur þetta að hafa verið skrifað, alla vega hljóta þessar athugasemdir að hafa verið settar á blað áður en fjármálaóreiðan hjá Landssímanum hf. var upplýst því að í athugasemdum við frv. segir, með leyfi forseta, eftirfarandi: ,,Röksemdirnar fyrir því að stofna hlutafélag um Rafmagnsveitur ríkisins eru margvíslegar: 1. Meginröksemdin er sú að hlutafélagsformið er mun hentugra rekstrarform fyrir rekstur sem þennan en það rekstrarform sem nú er notast við, jafnvel þó að ríkissjóður sé einn eigandi að hlutafélaginu. Verður í þessu sambandi að hafa í huga að hlutafélagsformið er mjög fastmótað og þrautreynt.`` --- Það er nú svo. --- ,,Í löggjöf sem um það hefur verið sett er vel skilgreind verkaskipting milli hluthafa- og aðalfunda (þ.e. eigenda), stjórnar og framkvæmdastjórnar. Þá eru reglur um endurskoðun og ársreikningsgerð, bæði rekstrarreikning og efnahagsreikning, mjög fastmótaðar og skýrar. 2. Ábyrgð ríkissjóðs á rekstri fyrirtækisins takmarkast við hlutafjáreign og ábyrgð stjórnenda eykst.`` Herra forseti. Hér heyrði ég að hæstv. iðnrh. tók undir. Hún mælti held ég á enskri tungu. ,,3. Með því að reka Rafmagnsveiturnar í hlutafélagsformi verður reksturinn sveigjanlegri. Fjárfestingar og nýjungar í rekstri verða auðveldari í framkvæmd`` --- verður manni nú hugsað til Landssímans hf. --- ,,og fjárhagsleg uppbygging fyrirtækisins sem hlutafélags stuðlar að aukinni hagræðingu og hagkvæmni í rekstri. 4. Vilji ríkissjóður ekki leggja fram aukið hlutafé til að halda eiginfjárhlutfallinu í horfinu þegar kemur til þess að fjármagna þarf nýja fjárfestingu er unnt að leita eftir nýjum hluthöfum sem færa með sér nýtt hlutafé. Með því móti verður komist hjá því að ríkissjóður taki í sífellu á sig skuldbindingar, t.d. í formi ríkisábyrgðar, er fyrirtæki í eigu hans þurfa að ráðast í framkvæmdir. 5. Með því að breyta rekstrarformi Rafmagnsveitna ríkisins, svo sem frumvarpið gerir ráð fyrir, er jafnframt opnað fyrir þann möguleika að aðrar orkuveitur geti gengið inn í hlutafélagið og orðið hluthafar í því. Með því gæti náðst aukin hagræðing í orkudreifingu. Í hlutafélagalögum eru ákvæði sem vernda rétt minni hluta eigenda. Ef ríkið gengur til samstarfs við aðra aðila um atvinnurekstur er hlutafélagsformið því sérstaklega viðeigandi.`` Herra forseti. Hér hef ég lesið upp í fimm liðum meginástæðurnar sem ríkisstjórnin tilgreinir fyrir því að umbylta rekstrarformi á Rafmagnsveitum ríkisins og gera þær að hlutafélagi. Ég ætla að víkja að þessum þáttum sem hér eru tilgreindir. Ég ætla að byrja aftan frá á fimmta liðnum: ,,Með því að breyta rekstrarformi Rafmagnsveitna ríkisins, svo sem frumvarpið gerir ráð fyrir, er jafnframt opnað fyrir þann möguleika að aðrar orkuveitur geti gengið inn í hlutafélagið og orðið hluthafar í því.`` Til þess að auðvelda þetta eru til ýmsar leiðir, t.d. byggðasamlag. Það er leið sem hefur verið farin og er reynd. Þess má geta t.d. að slökkviliðið á höfuðborgarsvæðinu er rekið í því formi. Þar hafa bæjarfélögin sammælst um samrekstur á slökkviliðinu, Reykjavík, Hafnarfjörður og Kópavogur, að því er ég hygg, þannig að þarna eru ýmsir möguleikar fyrir hendi um sveigjanleika. Reyndar er einnig hægt að gera slíka samstarfssamninga þótt við búum við núverandi rekstrarform. Í fjórða liðnum, af því að ég er að telja mig upp eftir röksemdunum sem svo eiga að heita, er talað um möguleika á að fá aukið fé inn í fyrirtækið og að sérstaklega sé slæmt að sitja uppi með ríkisábyrgðir. En hvað ætlar hæstv. ríkisstjórn að fara að gera á Austurlandi í tengslum við Kárahnjúka? Ætlar ekki ríkið að koma þar eitthvað við sögu? Ég hefði haldið það þannig að hér eru menn að ganga í gagnstæða átt hvað það snertir. Í þriðja liðnum segir: ,,Með því að reka Rafmagnsveiturnar í hlutafélagsformi verður reksturinn sveigjanlegri. Fjárfestingar og nýjungar í rekstri verða auðveldari í framkvæmd og fjárhagsleg uppbygging fyrirtækisins sem hlutafélags stuðlar að aukinni hagræðingu og hagkvæmni í rekstri.`` Þessu höfum við fengið að kynnast svolítið í tengslum við Landssímann. Ég minnist þess þegar umræða fór fram á Alþingi um hlutafélagavæðingu Landssímans að menn sögðu að hún væri minni háttar mál til þess að ná fram meiri háttar markmiðum og þar á meðal þessum, þ.e. að auðvelda fyrirtækinu að bregðast við á fjármálamarkaði, að fjárfesta í öðrum fyrirtækjum og að starfsemin yrði öll opnari fyrir nýjungum í rekstri eins og það hét og þetta er aftur tilgreint hérna. Staðreyndin er sú að ef litið er til Símans, alla þá öld sem hann hefur verið við lýði og í ríkiseign undir almannastjórn, þá hefur þetta verið mjög framsækin stofnun sem hefur tryggt landsmönnum lægstu símgjöld innan lands sem fyrir finnast á byggðu bóli. Þessi stanslausi áróður sem hefur verið rekinn gegn Símanum og er núna greinilega hafinn gegn rafmagnsgeiranum um að hann sé ófær um að takast á við nýjungar og framfarir nema í breyttu rekstrarfyrirkomulagi er gersamlega út í hött og við höfum fengið að kynnast því núna að undanförnu hvernig þessi sveigjanleiki hefur verið notaður og þessi mikla fjárfestingagleði. Eru menn búnir að gleyma því að Landssíminn hf. er undir forsjá ríkisstjórnarinnar, einkavæðingarnefndarinnar sem hæstv. viðskrh. Valgerður Sverrisdóttir á sæti í --- og það er kominn tími til að fara að ræða þá hlið málanna, hina pólitísku ábyrgð í einkavæðingunni, og það er kominn tími til að hæstv. ráðherra og Framsfl. horfist þar í augu við eigin verk og axli sína pólitísku ábyrgð því að sjálfsögðu er það sem við höfum orðið vitni að í Landssímanum, fjárreiðuóráðsían öll, á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og þá sérstaklega einkavæðingarnefndarinnar en þar eiga sæti fjórir ráðherrar, tveir frá Sjálfstfl. og tveir frá Framsfl. Það eru formenn beggja flokka. Það eru hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og hæstv. utanrrh. og formaður Framsfl., Halldór Ásgrímsson. Svo situr hæstv. viðskrh. Valgerður Sverrisdóttir í einkavæðingarnefnd ásamt hæstv. fjmrh. Geir H. Haarde. Það er sú nefnd sem hefur lagt á ráðin um einkavæðingu Landssímans og nú eru menn að hefja þá göngu með Rafmagnsveitur ríkisins. Landssíminn hf., þetta afsprengi einkavæðingarnefndar ríkisstjórnarinnar, Sjálfstfl. og Framsfl., tók 5 milljarða kr. lán, útlent lán og fjárfesti að auki aðra milljarða. Fjárfestir voru 11 milljarðar. Þegar fyrrv. framkvæmdastjóri fyrirtækisins var spurður um 400 millj. sem höfðu glatast, fjárfestingu sem hafði glatast, þá sagði hann: Þetta eru svo litlir peningar í samanburði við allar fjárfestingarnar, 11 milljarða. Þetta er ekki neitt, 400 millj. Hvað eru menn að hafa áhyggjur af slíkum smáaurum? Síðan á að bjóða manni upp á röksemdir af þessu tagi að með því að einkavæða, og hér hræða dæmin, þá sé auðveldara að fjárfesta og á ábyrgari hátt vegna þess að öll stjórnsýslan verður ábyrgari. Það segir í 2. lið, með leyfi forseta: ,,Ábyrgð ríkissjóðs á rekstri fyrirtækisins takmarkast við hlutafjáreign og ábyrgð stjórn enda eykst.`` Það er enginn reiðubúinn að axla ábyrgð. Það var enginn reiðubúinn að axla ábyrgð í Landssímanum hf. Ríkisstjórnin hefur ekki verið reiðubúin til að axla ábyrgð. Hæstv. samgrh. var ekki reiðubúinn að axla ábyrgð. Hæstv. forsrh. var ekki reiðubúinn að axla ábyrgð. Einkavæðingarnefndin var ekki reiðubúin að axla ábyrgð. Þeir stjórnmálaflokkar sem standa að þessu, Sjálfstfl. og Framsfl., hafa ekki verið reiðubúnir að axla ábyrgð. Nú á að bjóða manni upp á þetta. Nú á að halda með orkugeirann út á þessa braut líka. Og allt til þess að stuðla að aukinni ábyrgð, aukinni ábyrgð í stjórnsýslunni. Hvers konar rugl er þetta eiginlega? Hér segja menn, með leyfi forseta: ,,Verður í þessu sambandi að hafa í huga að hlutafélagsformið er mjög fastmótað og þrautreynt.`` Það er alveg rétt, það er þrautreynt.

Þrautlokað.

Það er þrautreynt hlutafélagsform með einu hlutabréfi. Það er það sem ríkisstjórnin segist ætla að gera, er það ekki, a.m.k. fyrst um sinn? Síðan vitum við náttúrlega að það verður selt. En það er verið að taka þessa stofnun, þá starfsemi undan almannastjórn og færa alla starfsemina bak við lokuð tjöld og niður í læstar skúffur. Það er reynsla okkar af hlutafélagavæðingunni. Þegar spurt hefur verið um innviðina, um hvernig fjármunum hefur verið ráðstafað, um launakjörin hjá forstjóraveldinu, þá skýlir ríkisstjórnin sér jafnan á bak við hlutafélagalögin. Þetta er reynslan. Það er margoft búið að reyna þetta. Er það þetta sem menn eiga við kannski þegar talað er um hið þrautreynda form? Já. Í að fela staðreyndir. Síðan er hitt náttúrlega, hvað blasir við okkur þegar er búið að einkavæða þessa starfsemi? Þegar einkavæðingin hófst fyrir fáeinum árum, fyrir um tíu árum fyrir alvöru, þá var byrjað á að einkavæða ýmsa atvinnustarfsemi. Við einkavæðingu sumra fyrirtækja hafði enginn neitt að athuga. Menn töldu það eðlilegt. Ég man ekki eftir nokkurri gagnrýni t.d. þegar Ferðaskrifstofa ríkisins var sett á markað eða Gutenberg. Þessu var ekki mótmælt. Síðan þegar SR-mjöl var markaðsvætt, þá var það gagnrýnt fyrst og fremst á þeim forsendum að salan hefði verið á gjafaprís. Gagnrýnin var fyrst og fremst í þá veru. En þegar kemur að stoðþjónustunni, rafmagninu, vatninu og öðru af því tagi, þá vilja menn staldra við. Þetta eru þættir sem eiga að vera í almannaeign og sama gildir um velferðarþjónustuna. Fyrr í dag var utandagskrárumræða um heilsugæsluna sem ríkisstjórnin ætlar að byrja að bjóða út og vikið var að því í ræðustól að tvær leiðir væru farnar í því efni, annars vegar hin hreinræktaða markaðslausn að brjóta niður tryggingakerfið og fara inn á markað með það, að einkavæða tryggingarnar. Tryggingafélögin eru núna að reyna að þrengja sér inn í það kerfi með þeim hætti og Læknalindin er af þessum meiði. Og síðan er hin leiðin sem ríkisstjórnin hefur valið, það er einkaframkvæmdin. Hún er líka þrautreynd svo notað sé orðfæri ríkisstjórnarinnar. Hún er þrautreynd í Bretlandi og hefur alls staðar gefið mjög slæma reynslu. Fyrir hverja? Fyrir notandann og fyrir skattgreiðandann vegna þess að þetta er miklu dýrara, þetta er kostnaðarsamara.

Nei.

Nei, segir hæstv. ráðherra. Þá vil ég að hún komi með rök. Ég vil að hæstv. ráðherra komi með rök. Ég hef nefnilega kynnt mér þetta nokkuð vel. Það er stofnun við University College London sem hefur sérhæft sig í rannsóknum á þessu sviði. Ég heimsótti þessa stofnun og ég hef mikil gögn um þetta efni. Sama gildir um háskólana í Greenwich og Manchester. Þetta eru stofnanir sem hafa sérhæft sig í rannsóknum á þessu og niðurstaða þeirra er sú að einkaframkvæmdin er miklu dýrari, hún er dýrari fyrir skattborgarann, enda benti Ríkisendurskoðun á það á sínum tíma þegar Sóltúns-samningurinn var gerður. Það væri eðlilegt að hann væri dýrari vegna þess að það þyrfti að reikna með arðgreiðslu til nýrra eigenda. Menn eru að fara með þessa starfsemi út á markað til þess að fá fjármagn frá fjárfestum, ekki satt? Það er hugmyndin. Halda menn að fjárfestar vilji ekki fá eitthvað fyrir sinn snúð? Ég hefði haldið það, enda er reynslan þessi að sjálfsögðu. Menn verða að ganga með opin augu að þessu. Það gera verkalýðssamtökin líka. Þau ganga alveg með opin augu að þessu. Verkalýðssamtökin í Evrópu hafa núna verið að rannsaka afleiðingar af markaðsvæðingu á rafmagni. Verið er að rannsaka það. Hér er ég með fréttatilkynningu frá Unison, bresku verkalýðssamtökunum sem hafa verið að rannsaka einkavæðingu í orkugeiranum. Þeir segja að búast megi við því að innan fárra ára megi reikna með því að um sex fyrirtæki, ,,half a dozen`` segja þeir, fjölþjóðleg risafyrirtæki muni hafa skipt raforkumarkaðnum í Evrópu á milli sín. Síðan eru þeir að horfa til reynslunnar í Bretlandi og þeir segja að í Bretlandi hafi það nú gerst að fátækari hluti þjóðarinnar greiði meira fyrir rafmagn sitt en hinir rafmagnsfreku og ríku. Þetta er bara staðreynd. Þeir segja að þetta hafi komið í bakið á þjóðinni --- ég á nú eftir að skoða þetta nánar. Hér eru ýmsar aðrar upplýsingar sem að sjálfsögðu verður farið mjög rækilega í þegar kemur að því að ræða þetta mál við 2. og 3. umr. ef ríkisstjórnin ætlar virkilega að reyna að þröngva þessu í gegnum þingið í vetur. Ég á sannast sagna eftir að trúa því að það verði gert. Og ég á eftir að trúa því að það verði meiri hluti fyrir þessu á Alþingi. Getur það bara verið að allir þingmenn Framsfl. muni styðja einkavæðingu raforkugeirans? Ég er ansi hræddur um að kjósendur flokksins muni ekki gera það. Mér finnst mikilvægt að Framsfl. tali mjög skýrt í þessum efnum. Í dag er hann búinn að tala fyrir einkavæðingu í heilbrigðisþjónustunni og sannast sagna fannst mér það vera slæmt vegna þess að þar er á ferð ráðherra sem er andvígur slíkri þróun og hefur staðið vel í fæturna, það verður að segjast eins og er, gagnvart þeim öflum sem þrýsta á og ég vil fyrir mitt leyti styðja hann í þeirri viðleitni vegna þess að ég tel að hann vilji ekki fara inn á þessa braut. En getur verið að þessi armur í Framsfl. sem hæstv. iðnrh. fer fyrir, Valgerður Sverrisdóttir, og náttúrlega formaður flokksins og hæstv. utanrrh., Halldór Ásgrímsson, félagarnir í einkavæðingarnefnd ríkisstjórnarinnar, ætli að þröngva þessu í gegnum þingið og er það þá í samræmi við vilja flokksmanna og þingmanna almennt? Ég bara spyr.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um stofnun hlutafélags um Rafmagnsveitur ríkisins. Ég verð að segja, herra forseti, að ég veit ekki hvort á að dást að kjarkinum eða láta í ljós vonbrigði við dómgreindarleysinu að bera þetta frv. fram núna þessa dagana. Þessa dagana þegar við erum að fjalla um hvert stjórnsýsluhneykslið á fætur öðru í hlutafélagavæddum og einkavæddum ríkisfyrirtækjum. Ég veit ekki hvort á að dást að hugrekkinu eða harma dómgreindarleysið. Það ganga meira að segja hnútuköst á milli ráðherra og einstakra þingmanna stjórnarliðsins, milli hæstv. forsrh., Davíðs Oddssonar, og hv. formanns þingflokks framsóknarmanna um hvort það eigi að láta þá framsóknarmenn sem núna sitja í stjórn Landssímans fá að sitja þar áfram eða ekki. Þetta er það sem umræðan snýst um í dag. Mér finnst það vera býsna mikil kokhreysti að koma síðan með frv. af þessum toga, að ganga í spor hlutafélagavæðingar Landssímans. Það er ekki von á góðu, herra forseti, þegar dómgreindin hjá hæstv. ríkisstjórn, og hæstv. iðnrh. er með þeim hætti sem hún birtist okkur þessa dagana. Hefði málið ekki mátt aðeins kólna, hefði ekki mátt ljúka aðalfundi Landssímans sem hefur verið flýtt til þess að ljúka þeirri deilu sem núna er á milli stjórnarflokkanna um það hvort þingmenn Framsfl. skuli fara út úr stjórninni á Landssímanum eða ekki. Mér finnst þetta vera kokhreysti. Herra forseti. Lítum á 3. gr. þessa frv. til laga þar sem stendur, með leyfi forseta: ,,Við stofnun skulu öll hlutabréf í hlutafélaginu vera eign ríkissjóðs.`` --- Og svo stendur: ,, Iðnaðarráðherra fer með eignarhlut ríkisins í hlutafélaginu.`` Hvað ætli sé langt síðan þessi texti var saminn? Hann hefur a.m.k. ekki verið saminn í gær því þá hefði þetta ekki staðið, geri ég ráð fyrir. Nei.

Hef ég eitthvað gert af mér?

Ekkert gert af þér? Nei, hæstv. ráðherra gerir náttúrlega ekkert af sér, hæstv. ráðherra er persónulega heiðvirð eftir því sem ég best veit. En við skulum samt ekki loka augunum fyrir þeirri umræðu sem á sér stað þessa dagana um heitustu málin í þjóðfélaginu. Það þýðir hvorki fyrir hæstv. ráðherra né aðra sem fara með stjórn í landinu að skella skollaeyrum við því sem sagt er og lagt til. Var það ekki einmitt hæstv. samgrh. sem greindi í ræðustól á hinu hv. Alþingi frá því að lagt hefði verið til við hann, hæstv. ráðherrann, að hlutabréfið og meðferð hlutabréfsins í Landssímanum færi undir fjmrh.? Var það ekki hæstv. samgrh. sem gat um það hér? Sagði hann það ekki óheppilegt að fagráðherrann, sá ráðherra sem færi með hin faglegu málefni, færi með eftirlit, stjórnsýslu hins faglega hluta málsins, færi jafnframt með hlutabréfið? Ég veit ekki betur en að þessum tilmælum hafi verið nokkuð vel tekið í þeirri erfiðu stöðu sem ríkisstjórnin var í þar sem því var berlega lýst yfir að hún treysti ekki hæstv. samgrh. til að fara með bréfið. Er eitthvað eðlilegra að hæstv. iðnrh. fari með hlutabréf í Rarik? Hæstv. iðnrh. hefur jafnframt hinar faglegu skyldur gagnvart dreifingu á raforku og öryggi hennar um allt land. Þar liggja hinar faglegu ábyrgðir hæstv. ráðherra. Eru ekki hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar brenndir á því hvernig málum hefur til þessa verið hagað? Á engan lærdóm hér af að draga? Þetta er fyrir mér, virðulegi forseti, alveg furðulegt dómgreindarleysi. Það hefði ábyggilega verið svigrúm þótt ekki væri nema að breyta þessari grein í ljósi umræðnanna sem nú hafa farið fram. Fagráðherranum er ekki treyst til að fara með hlutabréf Landssímans og hví skyldi þá sú kvöð lögð á hæstv. iðnrh. að axla þá ábyrgð sem ekki hefur verið talið rétt að fela öðrum ráðherra? Ég bendi á þetta og vil inna hæstv. iðnrh. eftir því hvort þetta hafi ekki komið til tals í ríkisstjórn. Hvers vegna á að fela hæstv. iðnrh. að fara með eignarhlut ríkisins í Rarik þegar hæstv. samgrh. er ekki trúað fyrir slíku lengur, og lagt er til að eignarhluturinn fari undir fjmrh. til að forðast hagsmunaárekstra? Flumbrugangurinn og dómgreindarleysið við samningu þessa frv. er með endemum. Nú skyldum við ætla, virðulegi forseti, þegar flutt er frv. um svo veigamiklar breytingar á mikilvægu þjónustufyrirtæki eins og Rafmagnsveitum ríkisins að verið sé að gera það vegna þess að eitthvað sé að, úr einhverju þurfi að bæta, eitthvað hafi farið úrskeiðis. Það hlýtur að vera einhver þörf. En sú þörf hefur ekki verið nefnd hér. Ekki hefur verið nefnt að neitt stórvægilegt sé að. Jú, það er vitað að fjárhagur Rariks er ekki góður, að kvaðirnar um að dreifa rafmagni um allt land geta verið fyrirtækinu erfiðar og að ríkið hefur hvað eftir annað þurft að koma með fjármagn inn í fyrirtækið til að stuðla þar að jöfnuði á raforkuverði til einstakra neytenda. Það er vitað en mér vitanlega er ekki um nein hneyksli að ræða, nein stjórnunarhneyksli eða stjórnunarvandamál eða rekstrarhneyksli eða rekstrarvandamál. Annars væri ágætt að hæstv. ráðherra upplýsti okkur, ef þarna væri verulegur stjórnunarvandi á ferðum. En ég hef ekki heyrt minnst á slíkt. Og þegar gengið er til svo veigamikilla grundvallarbreytinga á lagaumhverfi svona mikilvægrar þjónustustofnunar og þjónustuviðfangsefnis eins og Rafmagnsveitur ríkisins eru, grundvallarbreytinga á rekstrarumhverfi þess, hlýtur það að verða að vera af einhverjum ástæðum, að eitthvað sé að, en það hefur ekki verið nefnt. Hins vegar er næg reynsla, eins og vikið er að í frv., af þessari hlutafélagavæðingu á almannaþjónustufyrirtækjum og hún er býsna kotroskin í umræðu þessara daga, setning sem stendur á bls. 5, og sem ég les nú með leyfi forseta: ,,Verður í þessu sambandi að hafa í huga að hlutafélagsformið er mjög fastmótað og þrautreynt.`` Jahá, það er svo rækilega þrautreynt. Er ekki allur Landssíminn og rekstrarumgjörð hans, einkavæðingarnefnd og stjórn Landssímans, þessa hlutafélagavædda fyrirtækis, í skoðun hjá Ríkisendurskoðun? Hefur fátt verið meira umtalað undanfarna daga en hylmingar og áburður einstaklinga sem þar hafa verið í stjórnum eða forsvari, áburður hvers á annan um að hafa ekki gefið upplýsingar eða komið fram á fullnægjandi hátt við stjórnun fyrirtækisins. Ræddum við ekki einmitt nýverið þáltill. um að skipa sérstaka rannsóknarnefnd um málefni Landssímans, það sem gerst hefur í stjórnun hans og meðferð á því valdi sem stjórnendum hefur verið falið? Og það er býsna kotroskið að koma með svona frv. beint í kjölfarið. Ég man ekki betur, virðulegi forseti, en þess sé einmitt getið í áliti Ríkisendurskoðunar að gjalda beri varhuga við því að vera með ríkisfyrirtæki með ráðherraskipuðum stjórnum. Það bjóði upp á hagsmunaárekstra og óeðlilega stjórnsýslu eins og við höfum upplifað með Landssímann. Það er býsna kotroskið að fara sömu leið. Í þessu frv. til laga um stofnun hlutafélags um Rafmagnsveitur ríkisins er hvergi að finna setningu sem gefur til kynna í hvaða átt ríkisstjórnin stefnir í þjónustumálum, í raforkumálum. Hvernig á að efla og styrkja dreifingu rafmagns út um land, hvernig á að lækka verð þar til neytenda, hvernig á að efla og auka framboð á þriggja fasa rafmagni úti um sveitir landsins sem vitað er að háir verulega allri starfsemi þar? Það er ekki orð um þjónustu eða þjónustuskyldur í þessa veruna. Hins vegar er rækilega tíundað að gjaldskráin skuli taka mið af arðsemissjónarmiðum. Já, það vantar ekki að þar liggur krafan skýr. En hvað gerist þegar neytendur norður og austur um land fara að spyrja sig: Hvar stendur í þessu frv. að þjónustan við okkur eigi að batna eða verðið að lækka? Ekki eitt einasta orð stendur þar um það. Þegar stofnað er hlutafélag um þjónustu sem þessa er það til þess að í því verði til hlutabréf og þau hlutabréf geta verið eitt eða fleiri í áföngum eins og hér er vikið að á bls. 5 í frv., í 4. gr. Þar er þess getið að nýir hluthafar geti komið inn í fyrirtækið, og það gerist ekki nema með því að þeir fái þá hlut og hlutabréf í viðkomandi fyrirtækjum. Það er því ljóst varðandi þetta hlutabréf sem talað er um að sé bara eitt í fyrstunni að náttúrlega er ætlunin að þau verði fleiri og verði til ráðstöfunar. Þegar maður stofnar hlutafélag er það, eins og kemur rækilega fram í frv., í fyrsta lagi til að geta gert skilgreindar arðsemiskröfur og vikið sér undan þjónustukröfum. Það er númer eitt enda kemur það fram í þessu frv. Í öðru lagi stofnar maður hlutafélag til þess að geta selt hlutabréf. Þessi ferill sem hér er því verið að hefja með því að leggja til að Rafmagnsveitur ríkisins verði gerðar að hlutafélagi er bara skref til einkavæðingar þessa fyrirtækis og þessarar þjónustu, einkavæðingar sem ef að líkum lætur og ýjað er að verður síðan seld, og væntanlega hæstbjóðanda. Þá er engin trygging fyrir því að það verði hérlendur kaupandi. Hann getur orðið erlendur. Við þekkjum söguna um Landssímann. Þar hófst það með nákvæmlega sama hætti. Það var nauðsynlegt að hlutafélagavæða Landssímann. Ekki átti að selja hann. Eitt bréf í hendi samgrh. og bara að bæta rekstrarumgerðina og rekstrarskilyrðin en að öðru leyti átti hlutafélagavæðingin ekki að hafa nein áhrif. En hvað varð síðan? Jú, næsta skref var að heimila sölu á Landssímanum, og meira að segja nánast gert að skilyrði eða haft að markmiði að selja ráðandi hlut hans úr landi. Það var meira að segja talin forsenda fyrir því að salan heppnaðist, eins og það var kallað, að selja ráðandi hlut úr landi. Eru nokkrar líkur til þess að eitthvað annað vaki fyrir hlutafélagavæðingu á Rafmagnsveitum ríkisins? Nei, það eru engar líkur til annars en að svo verði. Það er fróðlegt, herra forseti, að líta á umsagnir fjmrn. og fjárlagaskrifstofunnar. Ég leyfi mér hreinlega að inna hæstv. iðnrh. eftir því hvort hún hafi í raun lesið umsögnina sem þar er því að hún er á vissan hátt mjög afgerandi. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt samningi milli fjármálaráðherra, iðnaðarráðherra og Rafmagnsveitna ríkisins frá janúar 1995 við yfirtöku lána skulu Rafmagnsveitur ríkisins greiða arð í ríkissjóð, sem nemur tveimur hundraðshlutum af bókfærðu eigin fé við næstliðin áramót. Vegna þessa ákvæðis mun arðgreiðsla, til ríkissjóðs nema 214 millj. kr. árið 2002.`` Var þetta fyrirtæki aflögufært? Er það aflögufært í dag? Hvernig á það að fjármagna þessar arðgreiðslur? Jú, það á ekki möguleika á að fjármagna þær á annan hátt en að hækka verð á rafmagni til notenda eins og kemur fram í umsögninni, taka aukin lán til þess að skila þeim arði sem þarna er krafist. Þjónustuskyldan, hvergi er í umsögn fjmrn. minnst á að fyrirtækið hafi neinar þjónustuskyldur. Nei, hins vegar hefur það arðsemiskröfu. Það hefur arðsemiskröfu. Er þetta nú sjónarmið og sýn sem hæstv. iðnrh. vill fara með út um byggðir landsins þegar hæstv. ráðherra fer að kynna tillögur sínar um breytingar á rekstrarumgjörð Rariks? Þjónustan er háð því að hún kemur á eftir arðsemiskröfunni, enda er hún ekki nefnd á nafn. Í umsögn fjmrn. er líka tekið fram, með leyfi forseta, að: ,,Rarik hefur verið rekið með tapi undanfarin ár og hefur því tvisvar á sl. fimmtán árum verið mætt með yfirtöku ríkissjóðs á hlut af skuldum fyrirtækisins. Í sjóðstreymis\-áætlun er gert ráð fyrir að taka þurfi 480 millj. kr. rekstrarlán árið 2002 og 415 millj. kr. lán árið 2003 vegna tapreksturs fyrirtækisins.`` En samt á að krefja það um arð, 214 millj. kr. árið 2002. Og áfram segir í umsögn fjmrn. þar sem talað er á margan hátt skýrar en gert er í frv. sjálfu: ,,Gert er ráð fyrir að í frumvarpi til raforkulaga verði lagt til að tapi vegna óarðbærs reksturs verði mætt með sérstöku gjaldi á raforkuvinnslu til almenningsnota.`` Það er alveg klárt hver á að borga. Það er almenningur. Er þetta sú sýn sem hæstv. ráðherra ætlar að leggja hér á borð fyrir neytendur? Herra forseti. Mig tekur sárt að sjá hvernig hæstv. iðnrh., ráðherra Framsfl., gengur hér erinda hömlulausrar einkavæðingar í almannaþjónustu, almannaþjónustu sem er svo mikilvægur hluti af grunnþjónustu fyrir landsmenn alla.

Hæstv. forseti. Það er nú leitt ef hv. þm. tekur það svona nærri sér að ég skuli leggja þetta frv. fram. Mér heyrðist það á lokaorðum hans. Hann talaði þó fyrir því í upphafi ræðu sinnar að betur færi á því að fjmrh. færi með þetta hlutabréf en iðnrh. Hann virtist því ekki treysta iðnrh. mjög vel fyrir því. Ég skildi það þannig. Það sem mér finnst vera alveg grundvallarmisskilningur í málflutningi hv. þm. og annarra hv. þm. Vinstri grænna, er að þeir telja að með því að breyta Rarik í hlutafélag sé verið að skerða þjónustu við landsmenn. Svo finnur hv. þm. að því í lok ræðu sinnar að það eigi að taka á hinum óarðbæru einingum í raforkukerfinu með sérstöku gjaldi þannig að því verði dreift á alla. Hann er að tala gegn því að þessi kostnaður sem fellur á dreifðustu byggðirnar verði leystur með almennu gjaldi. Ég skil hann ekki öðruvísi. Það rekur sig hvað á annars horn í málflutningi hans. Hann talar um þennan gamla samning um arðgreiðslur sem núna á að afnema vegna þess að við erum að breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag. Það er að fara inn í nýtt raforkulagaumhverfi þar sem fyrirtækið getur ekki borið þennan kostnað og getur ekki staðið undir kröfu um arðgreiðslur. Þess vegna er það afnumið. Það kemur fram í umsögn fjmrn. að fyrirtækið hefur verið rekið með tapi og að þurft hefur að yfirtaka skuldir með einhverju ára millibili vegna þessara óarðbæru eininga sem nú á að taka frá fyrirtækinu þannig að það þurfi ekki lengur að standa skil á þeim. Í sjálfu sér heyri ég því ekkert hvað sé að málinu, en menn tala hér auðvitað um Landssímann í pólitískum tilgangi.

Herra forseti. Það er afar eðlilegt að tala um Landssímann því ein rökin fyrir fyrir þessu frv. sem eru á bls. 5 og ég las upp gefa tilefni til þess. Ég get endurtekið þau fyrir hæstv. ráðherra: ,,Verður í þessu sambandi að hafa í huga að hlutafélagsformið er mjög fastmótað og þrautreynt.`` Ja, það hefur aldeilis verið þrautreynt á síðustu vikum. Því er svo sem eðlilegt að þar sé leitað fordæmis. Ég vil leiðrétta þann misskilning hjá hæstv. ráðherra að ég hafi verið að leggja til að fjmrh. færi með hlutabréfið. Það er mesti misskilningur. Ég vitnaði aðeins í orð hæstv. samgrh. hér á Alþingi og var þá að velta þessu fyrir mér í sambandi við það að hæstv. samgrh. sagði að til greina kæmi að fjmrh. færi með hlutabréfið í Símanum og hefur hann sjálfsagt verið þar brenndur mjög þegar hann sagði þessi orð. Þá velti ég fyrir mér, og vil inna hæstv. iðnrh. eftir því, hvort umræða hafi verið tekin upp í ríkisstjórn um hver eigi að fara með hlutabréfið í Rafmagnsveitum ríkisins ef þetta frv. verður samþykkt. En ég vona, virðulegi forseti, að þessi spurning þurfi ekki að koma til, því frv. verði aldrei samþykkt. Virðulegi forseti. Ég vil enn fremur spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna hvergi séu tíundaðar þjónustuskyldur í þessu frv., en arðsemiskrafan er hvað eftir annað tíunduð.

Hæstv. forseti. Þetta mál er ekki eins umfangsmikið og hv. þm. eru að reyna að láta líta út fyrir því einungis er um það að ræða að breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag. Það er nú ekki stærra en það. Hlutafélagaformið þekkja allir. Eru hv. þm. á móti því að fyrirtæki séu rekin í þessu rekstrarformi? Ég skil þá þannig. Og hvaða form á þá að nota? Þá á bara ríkið að eiga fyrirtæki í samkeppnisrekstri eins og þetta fyrirtæki kemur til með að vera, það er þá bara gamla fyrirkomulagið og engu má breyta. Þetta er málflutningurinn sem ég er ósammála. Ég tel að þetta fyrirtæki eigi heima í því rekstrarformi sem kallað er hlutafélagaform. Svo einfalt er nú þetta. Þessi málflutningur er settur hér fram einungis til þess að reyna að villa um fyrir fólki og villa um fyrir hv. þingmönnum, um að hér sé einhver stórkostleg breyting á ferðinni sem muni þýða skerta þjónustu á landsbyggðinni og ég veit ekki hvað og hvað, þegar einmitt er verið að taka á því vandamáli sem dreifðu byggðirnar hafa átt við að stríða í sambandi við þann mikla rekstrarkostnað sem allir sjá að er samfara því að reka raforkukerfi í dreifðustu byggðunum. Það er verið að taka á þessum vanda. Þá koma Vinstri grænir og eru á móti.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra á erfitt með að koma með málefnaleg andsvör. Það er svo sem eðlilegt. Ég hefði þó mjög gaman af því að heyra hæstv. samgrh. nú í dag segja að eðlilegt sé að hæstv. iðnrh. fari með hlutabréfið í Rarik, þegar verið er að knýja hann til þess að afhenda fjmrh. það hlutabréf. Ég óska þess ekkert að þetta hlutabréf verði gefið út. Ég óska þess helst að þetta verði alls ekki einkavætt eins og Framsókn er að leggja hér til, svo sannarlega. Engu að síður er fróðlegt að vita hvað fer fram á þeim bæ sem heitir ríkisstjórnarheimilið. Herra forseti. Ekki neitt hefur komið fram hér, og ég innti hæstv. ráðherra eftir því, sem hæstv. ráðherra hefur fundið að stjórn núverandi kerfis. En við þekkjum reynsluna af hlutafélagavæðingu Símans og við þekkjum líka hlutafélagavæðingu á Póstinum. Hún hefur leitt til skertrar þjónustu víða um land. Pósturinn er að lækka þjónustustigið og loka pósthúsum, færa þau að hluta til inn í einhverja aðra starfsemi, en að meginhluta er verið að lækka þjónustustigið á mörgum sviðum hjá Póstinum eftir að hann var hlutafélagavæddur. Rarik er núna beint á vegum ríkisins og ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að þar sé svo mikið að að nauðsynlegt sé að láta Rarik feta í fótspor Landssímans.

Er nokkuð búið að skoða fyrirtækið?

Ætli nokkuð sé búið að skoða fyrirtækið? Þetta fyrirtæki lýtur eðlilegri stjórnsýslulegri endurskoðun og er algjörlega á vegum ríkisins og þarf enga rannsóknarblaðamennsku til þess að kafa ofan í það. Það er kannski vilji hæstv. ríkisstjórnar að láta Rarik fylgja í kjölfar Landssímans. Þá vegferð harma ég.