Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mál þetta er komið frá hv. Ed., og í grg. og fylgiskjali með þessu frv. er gerð allýtarleg grein fyrir því, og get ég þess vegna verið mjög stuttorður. Ég get þó ekki komizt hjá því að rekja örlítið sögu þessa máls í örfáum dráttum. Með l. frá 1942 var landbrh. falið að velja skólastað fyrir bændaskóla. En landbúnaðarráðuneytið ákvað þá að óska eftir till. frá Búnaðarfélagi Íslands í þessu máli. Búnaðarfélagið fól 3 manna nefnd að athuga vel málið og gera um það tillögur. Þessi n. aflaði sér þeirra gagna fyrst og fremst, sem fyrir hendi voru, bæði af þeim skjölum, sem til taks voru, og enn fremur kynnti hún sér álit manna á þessu svæði. Þá ferðaðist nefndin um þetta svæði og athugaði alla þá staði, sem talið var, að helzt gætu komið til greina. Allir nm. voru sammála um það, hvaða kröfur bæri að gera til staðar fyrir slíkan skóla, og samkvæmt þeim grundvelli nefndarinnar voru tveir staðir, sem kostur var á, sem uppfylltu þau skilyrði, sem nefndin hafði sett sér í upphafi. Það var Kálfholt í Rangárvallasýslu og Skálholt í Árnessýslu. Þegar svo endanlega átti að ákveða, hvaða stað n. tilnefndi, þá klofnaði hún, og lagði meiri hlutinn til, að Skálholt yrði valið, en minni hl. lagði til, að Kálfholt yrði valið. Nú líður og bíður, og þessi álitsgerð fer til landbúnaðarráðuneytisins. Það gerist ekkert í málinu, en svo kemst nokkurt kvis á, að landbrh. muni hugsa sér allt annan stað fyrir skólasetur, og eftir að þingið kemur saman, er borið fram þetta frv. í hv. Ed., sem lögfestir, að skólanum verði valinn staður í Skálholti. Þrátt fyrir það að þetta frv. er fram komið og að ýmsu leyti eðlilegt að bíða og sjá, hvað hv. Alþ. gerði í málinu, ákvað nú ráðh. að úrskurða, að skólinn skyldi settur á allt öðrum stað, á Sámsstöðum í Fljótshlíð, og gerði það rétt um leið og hann var að fara frá. Þetta þótti mörgum einkennileg aðferð. Um staðarvalið skal ég aðeins geta þess, að n. athugaði nú Sámsstaði og taldi þann stað ekki koma til greina, a.m.k. alls ekki víð hliðina á Skálholti og Kálfholti. Og ég verð að segja það, að það er einkennilegt að geta ekki fundið búnaðarskóla annan stað en þennan í okkar strjálbýla landi og jafnstrjálbýlli sýslu og Rangárvallasýsla er. Og það er merkilegt að velja stað í einhverri mestu landkreppusveit, sem til er, og þar, sem bersýnilegt er, að þyrfti að reka allmarga bændur af jörðum sínum, ef bændaskóli og tilraunastöðin á Sámsstöðum eiga að þrífast fullkomlega. Ef hæstv. ráðh. hefði valið Kálfholt í staðinn fyrir Sámsstaði, mundi ég ekki hafa skipt mér af þessu máli. Ég taldi, að Kálfholt hefði ýmsa kosti til að bera, og ég hika ekki við að fullyrða, að sá staður stendur Sámsstöðum miklu framar sem skólasetur. Um Skálholt er það að segja, að ég hef ekki komið á annan stað hér á landi, sem hefur jafnmarga kosti til að bera, sem æskilegir eru fyrir búnaðarskóla. Það má segja, að þar séu þau skilyrði fyrir hendi, að þar sé hægt að kenna allar þær greinar jarðræktar, sem menn kjósa helzt að læra. Þar eru mikil túnræktarskilyrði, mjög víðáttumikið áveituland, þar er hægt að gera áveitutilraunir í stórum stíl, og loks er mjög mikill jarðhiti þar, og mætti því hafa þar gróðurhúsarækt. Og ég verð að lýsa því yfir, að ég vildi mjög gjarnan, að minn kæri Hólaskóli hefði slík skilyrði sem þarna eru fyrir hendi í Skálholti. Ég skal líka geta þess, að þegar mér með öðrum var falinn sá mikli vandi að gera till. um. skólastað, þá gerði ég það með þeim ásetningi að gera það eitt, sem ég teldi réttast, án allrar hreppapólitíkur, og ég mundi sízt hafa hallað á Rangárvallasýslu, ef því hefði verið að skipta. En þar sem landbn. Nd. hefur ekki séð, að það væri neitt það fram komið, sem haggaði niðurstöðu meiri hl. n., hefur n. orðið ásátt um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kemur frá n. Ég vil geta þess, að þótt ég sé nokkuð riðinn við þetta mál, þá er mér það hvorki kapps- né hitamál. Ég mun þess vegna láta mér nægja að skýra málið eins og ég hef gert, og læt ég svo hv. d. að öðru leyti um það að mynda sér skoðanir eftir þeim gögnum, sem fyrir liggja í málinu.



Ég get ekki látið hjá líða að segja nokkur orð, enda þótt það sé við 2. umr. Ég vil geta þess, að hæstv. forseti setti fund hér í deildinni fyrir hálfum mánuði, þann 21., á laugardegi, til þess m.a. að koma þessu máli til 2. umr. Það er ekki venja að hafa fund á laugardegi, og ég vissi ekki um þennan fund og var ekki í bænum. En ég býst við, að hæstv. forseti hafi litið svo á þetta mál, að hann vildi gjarnan hafa laugardagslukkuna með sér, og þess vegna hefur það verið hespað af á laugardegi, en ekki látið bíða til mánudags. Hæstv. forseti hefur haft trú á gamla orðtækinu, laugardagur til lukku og mánudagur til mæðu. Þess vegna verð ég að biðja hann velvirðingar á því, þó að ég tali almennt um málið, enda þótt það sé við þessa umræðu. Það var 1942, að borið var fram af 6 þm. Sunnlendinga frv. til l. um breyt. á bændaskólum, sem fór fram á, að í staðinn fyrir tvo skóla, sem áður voru fyrir, skyldu skólarnir vera þrír og einn skólinn bundinn við Suðurland. Þetta var ekki flutt ófyrirsynju, því að eins og kunnugt er, þá var aðsóknin að þeim búnaðarskólum, sem fyrir voru, svo mikil, að árlega hefur orðið að neita upptöku fjölda nemenda. Við þessir 6 þm. litum svo á, að það væri nauðsyn og skylda þjóðfélagsins að sjá svo um, að sem flest bændaefni, sem ætluðu sér að stunda landbúnað, ættu kost á slíkri fræðslu. Okkur fannst ekki ósanngjarnt að gera ráð fyrir, að þessi þriðji búnaðarskóli væri á Suðurlandi, þar sem enginn slíkur skóli er þar fyrir, en þar langstærsta og að sumu leyti bezta búnaðárhérað landsins. En við þessir 6 þm. vorum þess fullvissir, og byggðum þar á gamalli reynslu í okkar skólamálum, að það mundi vera erfiðleikum bundið að byggja einn skóla fyrir þessi 3 til 4 sýslufélög, Skaftafellssýslu, Rangárvallasýslu, Árnessýslu, og auðvitað mundu Vestmannaeyjar vera taldar með. Við vissum, að það mundu verða talsverð vandræði að velja skólastað. Við höfum því miður þá sögu að segja í okkar skólamálum, Sunnlendingar, að það hefur reynzt mjög örðugt fyrir okkur að sameina okkur um slíka hluti. Þetta fer nokkuð að vonum. Það er ákaflega skiljanlegt, að hvert sýslufélag leggur kapp á að fá skólann sem næst sér, ef það verður, sem við vonum, að hann hafi þau áhrif í kringum sig, að þess sé kostur að hafa hann í námunda við sig heldur en ekki. Og vitanlega er okkur kunnugt um, að allar þessar sýslur hafa fullt af jörðum, sem geta fullnægt þeim skilyrðum, sem þarf til skólaseturs. Þess vegna settum við það sérákvæði fyrir þessum væntanlega búnaðarskóla Suðurlands, að ekki skyldu héraðsbúar sjálfir eða þm. þeirra ákveða skólastaðinn, heldur landbúnaðarrh. að fengnum till. búnaðarfélagsstjórnarinnar. Þetta sérákvæði var sett beinlínis með það fyrir augum að losna við þá leiðu togstreitu, sem við vissum, að annars mundi verða um skólastaðinn. Þetta hefur verið gert. Þessum sérákvæðum hefur verið fylgt fram, og það er búið að stofna skólann á Sámsstöðum í Rangárvallasýslu. Það hefur verið fylgt því bráðabirgðaákvæði, sem í l. var, alveg út í æsar, og skólinn hefur verið stofnaður samkvæmt lögum. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, var að vísu komið fram, áður en landbrh. var búinn að ákveða skólastaðinn, það skal viðurkennt, en vitanlega var þá ekki annað að gera en að draga frv. til baka. Ég veit ekki, hvar hæstv. Alþ. er statt, ef það ætlar sér í svona viðkvæmu máli að fara að breyta því eftir geðþótta og hreppapólitík einstakra manna. Ég skil ekki, að það geti í raun og veru verið samboðið virðingu Alþingis. Skólinn hefur verið stofnaður af landbrh., og ég vil enn fremur bæta því við, að núverandi landbrh. hefur lýst því yfir, að ég hygg fyrir fáum dögum, að hann teldi það sjálfur óverjanlegt af Alþ. að breyta þessu máli. Hann taldi það alveg sjálfsagt að standa við það, sem búið var að ákveða, það væri samkvæmt l., og væri mjög varhugavert fyrir Alþ. að fara nú að ganga frá samþykkt, sem það áður hefur gert. Allur undirbúningur þessa máls hefur verið formlegur, eins og tilskilið er. Landbúnaðarráðuneytið sendi stjórn Búnaðarfélags Íslands bréf í okt. 1943 og óskaði, að það benti á, hvar skólastaðurinn skyldi valinn. Stjórn Búnaðarfélags Íslands skipaði 2 menn í n. til þess að gera till. um stað. Og fyrir valinu urðu, skipaðir af allri stjórn Búnaðarfélagsins, þeir Jón á Reynistað og búnaðarmálastjóri, Steingrímur Steinþórsson. Og svo skyldi þriðji maður valinn af stj. Búnaðarsambands Suðurlands, og fyrir því vali varð Guðmundur Þorbjarnarson á Stóra-Hofi, form. sambandsins. Ég skal fúslega viðurkenna, að þessi n. lagði mikla rækt og alúð við þetta starf, hélt marga fundi og athugaði gögn um fjölda jarða á þessu svæði, ferðaðist um héruðin og leit þar á ýmsar jarðir og möguleika þar fyrir skólasetri. Nefndin kom meðal annars að Skálholti, Kálfholti og Sámsstöðum og víðar. - Eftir alllangan tíma kom svo rækilegt nál., þar sem n. er sammála um ýmsa þá eiginleika, sem þessir staðir eiga að hafa, sem telja má nothæfa sem skólasetur. Nefndin tekur fram í álitsgerð sinni um ýmsa þá kosti, sem jörð verði að hafa til að bera. Til dæmis verði jörðin að vera nokkuð stór, enda eiga tveir af nm. stórar jarðir, þar sem rekinn er stórbúskapur, og þeir geta ekki hugsað sér annað en að hafa stórbúskap. Þó getur Guðmundur á Stóra-Hofi þess í álitsgerð sinni, að það sé ekki endilega nauðsynlegt, að landið sé svo óskaplega stórt, ef það hafi önnur skilyrði landgæða og skólinn sé vel í sveit settur, liggi vel við samgöngum og sem bezt í alfaraleið, svo að sem flestir geti notið þess að koma þar, er þeir eiga leið þar um. Og n. áleit, að einnig væri það athugandi, að staðurinn yrði valinn þar, sem ekki væri mjög mikil frosthætta. Og margt er það fleira, sem n. er sammála um, að þyrfti að athuga. Og eftir alla þessa athugun eru það orðnir tveir staðir eða jarðir, sinn í hvorri sýslu, Árnes- og Rangárvallasýslu, sem n. vill mæla með. Og ég skal fúslega játa, að ég tel, að báðar þær jarðir séu mjög vel fallnar til slíkra hluta, bæði vegna landstærðar og landgæða og margra annarra gæða. Kálfholt liggur sérstaklega vel við öllum samgöngum. Sama má og segja um Skálholt, nema það er nokkuð úr alfaraleið, að minnsta kosti þangað til brúin á Iðu, sem oft er búið að tala um, er komin. Enda töldu nm. Skálholt sérstaklega illa í sveit sett, fyrr en brúin er komin á Iðu. Og nú er svo með brúna á Iðu, að hún er bráðnauðsynleg, en nú var verið í fjvn. fyrir fáum dögum að athuga brtt. frá vegamálastjóra um 56 brýr, sem nauðsynlegt væri að byggja á næstunni, en þar var ekki Iða með, svo að ég get búizt við, að ef hún á að vera hin 57. eða 58. í röðinni, þá dragist það eitthvað, að hún komi. Ég efast ekki um, að hv. 2. þm. Skagf., Jón á Reynistað, sem hefur verið frsm. í þessu máli, hafi viljað vinna verk sitt af fullri samvizkusemi og án allrar hreppapólitíkur. Ég býst ekki heldur við, að hægt sé að bera atvmrh. og núverandi landbrh. það á brýn, að þeir hafi neina hreppapólitík fyrir augum, því að þeir hafa báðir lýst því yfir, að þeir telji, að aðstaðan sé hin ákjósanlegasta. En ég skil vel sjónarmið hv. 2. þm. Skagf., ég ætla ekki að kalla það hreppapólitík, heldur skagfirzkt sjónarmið. Ég er þess fullviss, að hv. 2. þm. Skagf. og búnaðarmálastjóri hafa skagfirzkt sjónarmið. Þeir voru ekki búnir að gleyma Hólum, þar sem Hólar er staður svipaður og Skálholt, gamalt biskupssetur. Þeim finnst, að endurreisa þurfi Skálholt og hafa þar menntasetur svipað og á Hólum. Og það hefur líka komið fram í þeirra álitsgerð. Ég hlustaði í hv. Ed. á flm. þessa frv. og heyrði, að hann hélt því mjög eindregið fram, að það ætti að byggja skólann í Skálholti á allt öðrum stað en nm., hv. 2. þm. Skagf. og búnaðarmálastjóri, lögðu til. Þeir lögðu til, að skólinn skyldi reistur á hinum forna skólastað, til þess að endurreisa hann, en nú telja þessir flm. það ekki lengur fært, heldur flytja þeir hann og vilja byggja hann 3 km neðar, í Skálholtstungu við Þorlákshver. Ég skal fúslega játa, að það er mjög fallegt og gott land til ræktunar, eins og flm. tóku fram. En að þar sé fegurra en í Fljótshlíðinni, því ætla ég að mótmæla. Það er rétt, að ef skólinn er byggður niðri við Þorlákshver, þá er hægt að hafa heitt vatn, og ég tel það líka aðalkostinn. sem Skálholt hefur fram yfir hina staðina. En n., sem með þetta mál fór, lagði ekki mikið upp úr hvernum, þótt hún segði að vísu, að það væri gott að hafa heitt vatn og gróðurhús. Þá, ætla ég að minnast á það, sem þessi þriðji nm., Guðmundur Þorbjarnarson á Stóra-Hofi, taldi mjög æskilegt, að hinn væntanlegi bændaskóli starfaði mjög í samvinnu og námunda við tilraunastöð fyrir austan fjall, t.d. tilraunastöðina á Sámsstöðum, sandgræðsluna í Gunnarsholti og trjáræktarstöðina á Tumastöðum í Fljótshlíð, og ég býst við, að þessar þrjár stöðvar hafi vakað fyrir landbrh., þegar hann valdi Sámsstaði. Ég býst við því, að það hafi ráðið miklu um valið, hvað Sámsstaðir eru vel í sveit settir, og ég held, að það sé ekki hægt að bendla ráðh. við neina hreppapólitík í þessu máli. Enn fremur má geta þess, að Árnesingar hafa ekki allir verið á eitt sáttir í þessu skólamáli, og sést það bezt á því, að sá félagsskapur í sýslunni, sem mjög stór hluti íbúanna stendur á bak við, gaf heila stóra jörð með þeim skilyrðum, að þar yrði reistur bændaskóli. Það var ekki Skálholt, sem þeir óskuðu fyrir skólastað, heldur Laugardælir. Ég veit það ekki, en ég hef heyrt það, að hæstv. forseti hafi verið með í því. Þessir menn, sem með þessum mikla áhuga stóðu þarna saman um Laugardæli, munu hafa talið Skálholt svo illa í sveit sett, að það væri mjög hæpið að velja slíkan stað fyrir bændaskóla. Hv. 2. þm. Árn. hefur mjög deilt á Sámsstaði fyrir það, hve ljótt þar væri og vont til ræktunar, og auk þess þyrfti að reka þar upp bónda einn eða svo. Hann virðist vera búinn að gleyma, að hæstv. forseti þessara d. býr nú stóru búi í Skálholti, og hann vill reka hann burt með allt sitt. Það er aukaatriði í hans augum. Ég ætla ekki að deila við hv. 2. þm. Árn. um það, hve ljótt sé á Sámsstöðum. Hann er að vísu nokkuð hagmæltur og telur sig því sjálfsagt hafa vit á náttúrufegurð, en ég ætla þó, að þrjú stórskáld séu kannske eins þung á metunum og hann, þó að hann geti sett saman vísu. Allir kunna kvæði Jónasar um Fljótshlíðina, einn fegursta óð íslenzkrar tungu, og allir kannast; við kvæði Bjarna Thorarensens og Þorsteins Erlingssonar. Ég held það nægi að nefna nöfn þessara þriggja stórskálda, sem allir hafa ort um Fljótshlíðina og náttúrufegurðina þar, til að jafnast á við hv. 2. þm. Árn. Hv. 2. þm. Árn. talaði um jörð, sem héti Kotmúli og ætti að leggjast undir Sámsstaðina, og þótti það lítilfjörlegt nafn og ljótt. Jörðin heitir ekki Kotmúli, heldur Kornmúli. En á þessari jörð bjó eitt sinn einn merkasti maður þessa lands, Sveinn Pálsson læknir, í fjöldamörg ár, og ef hv. þm. þykir það punta upp á staðinn, þá er gott, að hann viti þetta. Ég vil benda hv. þm. og hv. 2. þm. Skagf. á, af því að þeir virðast telja, að nafn eins og Skálholt hafi svo mikið að segja, að Hólar í Hjaltadal voru hjáleiga frá Hofi í Hjaltadal. Hof er landnámsjörð, en Hólar voru hjáleiga, þangað til Illugi prestur gaf hana fyrir biskupssetur og gerði hana þar með að mesta höfuðbóli Norðurlands. Eins getur farið með fleiri jarðir, þó að þær heiti ýmsum nöfnum, það má gera þær að höfuðbólum, ef þannig er að þeim búið. Því hefur mjög verið haldið á loft í sambandi við þessa staði, hvað Sámsstaðir væru landlítil jörð. Ég skal fyllilega játa, að hún hefur ekki landstærð á við Skálholt eða Kálfholt, en ég vil leyfa mér að benda á, að hún hefur marga tugi hektara af mýrlendi og móum o.s.frv., sem allir eru mjög góðir til ræktunar. Enn fremur vil ég benda á, að í Rangárvallasýslu er nú fyrirhugað eitthvert mesta landnám, sem nú þekkist hér á landi, með fyrirhleðslu Markarfljóts, og það er von allra, sem til þekkja, að nú eftir lítinn tíma verði unnt með þeim verkfærum og áhöldum, sem í ráði er að fá, hægt að ljúka því verki á mjög skömmum tíma. Þá kemur upp eitthvert stærsta og ég vil segja bezta land, sem völ er á á Íslandi, eftir örfá ár. Þá má hafa þar í Markarfljótsdalnum áveitu og jarðrækt eftir vild á geysistóru landflæmi. Ég held því, að sú mótbára, að Sámsstaðir séu of landlitlir, hafi við engin rök að styðjast, enda er það svo, að mjög er álitamál meðal manna hér á landi, sem bezt þekkja til búskapar, að allt sé undir því komið, að jörðin, sem búið er á, sé sem stærst. Ég held, að nú séu flestir komnir á þá skoðun, að það sé öllu heppilegra, að landið sé vel ræktað en að það sé sem stærst. Nm., sem völdu Skálholt og Kálfholt, lögðu mikið upp úr að hafa mörg hundruð eða þúsund fjár, mikið hrossastóð og fjölda kúa. Ég held, að sá búskapur, sem þannig er rekinn, eigi litla framtíð hér á landi, a.m.k. á Suðurlandi. Ég býst við, að þar muni búskapurinn mjög færast í þá átt, að bændur hafi frekar nautgriparækt á vel ræktuðu landi, en ekki sauðahjarðir eða hrossahópa til að leika sér um hagana, og þó að gaman sé að því, þá held ég, að sá búskapur detti brátt úr, sögunni. Ég skil vel, að þessum tveimur stórbændum, Guðmundi á Stóra-Hofi og Jóni á Reynistað, sem hafa báðir mjög stór bú, hafi fundizt glæsilegt að hafa svona stórbú, en ég efast um, að það sé það framtíðarmarkmið, sem keppa beri að í þessu landi. Þá er enn eitt ótalið, sem ég tel höfuðkost við Sámsstaði, sem hinir staðirnir hafa ekki, en hann er sá, að þarna er nú tilraunastöð landbúnaðarins undir forustu Klemenzar Kristjánssonar, sem er brautryðjandi að ýmsu leyti í tilraunastarfsemi við landbúnað, svo sem í kornrækt, grasfrærækt og öðru slíku, og ég tel það mjög mikils vert fyrir þá, sem verða nemendur þessa skóla, að þeir kynnist slíkri tilraunastarfsemi. Ég sé, að d. er orðin fáskipuð og fundaxtími mun vera á enda, en ég á nokkuð eftir af máli mínu enn.  Fundarhlé. Ég skal ekki lengja umr. mikið frá því, sem orðið er. Áðan, þegar ég hætti, var ég búinn að skýra frá starfi n., sem kosin var til að ákvarða um val skólastaðarins. Ég var búinn að skýra frá því, hvernig n. klofnaði. Skagfirzka sjónarmiðið hugsaði heim til Hóla, vildi fara eins að með skólastaðinn á Suðurlandi og gera hann að slíku höfuðbóli sem Hólar eru nú. Að vísu hefur það orðið nokkuð öðruvísi en meiri hl. n. hugsaði sér, því að nú hafa umr. snúizt, að ég hygg, aðallega um, að nú eigi ekki að reisa skólann heima í Skálholti, heldur 3 km neðar, við Þorlákshver, það langt frá Skálholti, að ekki sést frá bænum. Um endurreisn staðarins er því ekki að ræða í því sambandi, sem n. hugsaði sér með vali Skálholts. Sömu sögu er að segja, þegar n. skilaði áliti sínu til stj. búnaðarfélagsins, því að hún gat ekki heldur orðið sammála um staðarvalið. Einn var þar með Skálholti, annar með Kálfholti og þriðji mitt á milli. Þannig stóð þá málið, þegar þáverandi landbrh. tók það í sínar hendur á löglegan hátt, eins og tilskilið er í l. frá 1942. Þá stóðu sakir þannig, að Árnessýsla klofnaði um Skálholt og Laugardæli, Rangæingar flestir með Kálfholti. Landbrh. ferðaðist austur um sýslur og athugaði báða staðina, sem nefndir höfðu verið, og enn fremur fleiri staði. Ég skal ekki um það dæma, hvað fyrir hæstv. ráðh. vakti, þegar hann valdi Sámsstaði, en álít þó, að ég geti fært fram nokkrar líkur fyrir því, hvers vegna hann valdi hann, úr því sem komið var. Þegar sýnt var, að hvorki n., sem átti að benda á staðinn, né stjórn Búnaðarfélags Íslands, sem átti að hafa úrslitavald um ábendingu staðarins, gat orðið sammála, Árnesingar klofnir um tvo staði, Laugardæli og Skálholt, en Rangæingar flestir með Kálfholti, þá skeði það, að hæstv. ráðh. tekur hvorugan þessara staða, heldur velur Sámsstaði í Fljótshlíð. Ég skal ekki segja, hvað fyrir hæstv. ráðh. hefur vakað, þegar hann valdi þennan stað, en ég get gert mér hugmynd um ýmsar ástæður, sem hafi valdið því, að þessi staður varð fyrir valinu. Eins og ég gat um í ræðu minni áðan, lagði n. ríka áherzlu á, að staðurinn væri vel í sveit settur. Ég held, að Sámsstaðir uppfylli vel það skilyrði, um það er ekki að deila, þar sem hann liggur 4 km frá aðalþjóðveginum austur um sýslur og í miðri Rangárvallasýslu. Annað skilyrðið, sem n. setti og gaf um það sameiginlegt álit, var það, að skólastaðurinn hefði nægilega fjölbreytilegt land til ræktunar. Þetta uppfylla Sámsstaðir mjög vel, eftir að búið er að tryggja þær jarðir, sem verða lagðar undir staðinn. Og eins og ég gat um áður, þá má vænta þess á næstu árum, þegar lokið er þeim fyrirhleðslum, sem nú er unnið að, að þá komi þar geysimikið landflæmi, sem má nota hvort sem vill til áveitu eða túnræktar. Ég hygg þó, að það, sem kannske hefur ráðið mestu um, að hæstv, ráðh. valdi Sámsstaði, sé sú starfsemi, sem þar er, og sá maður, sem veitir henni forstöðu. Ég býst við, að allir, sem kunnugir eru tilraunastöðinni á Sámsstöðum og þekkja til þess starfs, sem þar er unnið, telji ekki lítils virði fyrir hin ungu tilvonandi bændaefni, sem þennan skóla vilja sækja, að þeir kynnist til hlítar því starfi, sem þar er unnið í kornyrkju, grasrækt, kartöflurækt o.fl., og að það sé ekki einskis virði að njóta þar kennslu jafnágæts manns og Klemenzar Kristjánssonar á Sámsstöðum. Að vísu dró hv. flm. frv. í Ed. það í efa, að tilraunastjórinn á Sámsstöðum væri fær um að kenna mönnum búskap. Ég fullyrði, að þegar litið er á hans bóklegu menntun og miklu reynslu, þá muni hann fyllilega standa á sporði ýmsum, sem nýbúnir eru að ljúka námi erlendis. Ég er í engum vafa um, að ef ég ætlaði að læra landbúnað í skóla hjá Klemenz Kristjánssyni, þá mundi ég vænta mér meiri árangurs af því en að stunda nám hjá einhverjum nýútskrifuðum búfræðikandídat, þó að hann hefði góða bóklega menntun. Ég býst líka við, að það hafi ráðið nokkru um val hæstv. ráðh., að í námunda við Sámsstaði er bæði hin nýstofnaða skógræktarstöð á Tumastöðum í Fljótshlíð og sandgræðslustöðin í Gunnarsholti, og eitt af því, sem öll n. sameiginlega lagði ríka áherzlu á, var það, að nemendur bændaskólans ættu greiðan aðgang að námi í skógrækt og sandgræðslu, og tel ég það sjálfsagt og eðlilegt, því að eins og kunnugt er, þá er mikill áhugi meðal allra landsmanna fyrir aukinni skógrækt og sandgræðslu. Er því mjög mikils virði að hafa höfuðstöðvar þessara tveggja þátta okkar nýja landnáms í grennd við bændaskólann. Þá býst ég við, að það hafi einnig ráðið nokkru um val hæstv. ráðh. á skólastaðnum, að á Sámsstöðum var miklu ódýrara að reisa bændaskóla. Það kann nú að þykja óþarfi að minnast á slíka smámuni á þessum tímum, en ég býst þó við, að það sé ekki einskis virði, að það er miklum mun ódýrara að byrja að koma upp skóla á Sámsstöðum en í Skálholti, ég tala nú ekki um þann stað, þar sem nú er gert ráð fyrir að reisa hann, niðri við Þorlákshver, því að til þess að hægt sé að hefja undirbúning að skólabyggingu á þeim stað, þarf að leggja þangað dýran veg, áður en hægt er að koma nokkrum sementspoka eða spýtu á þann stað. Ég hef farið þar um að sumri til í norðanþurrki og var vel skóaður, og þess vegna komst ég þurrt,- en það verður að leggja þangað dýran veg, áður en hægt er að koma þangað nokkru byggingarefni, eins og ég gat um áðan. Þar að auki er þessi staður, Skálholt, út úr, hann er afskekktur frá aðalundirlendi Suðurlands, meðan brúin er ekki komin á Iðu, eins og n. tók fram, en hún bjóst við, að brúin mundi koma, og vonandi kemur hún, en vafalaust dregst það nokkuð enn, þar sem vegamálastjóri telur, að 56 brýr eigi að koma á undan brúnni á Iðu, og því má búast við, að það dragist enn í nokkur ár, að brúin komi, þó að það sé mikil nauðsyn. Það hefur verið minnzt á það af hv. flm. þessa frv. í Ed., að það hafi verið notaður mikill áróður í þessu máli. Hver hefur notað áróður? Það er fyrst og fremst hann og í öðru lagi sýslunefnd Árnessýslu. Hún gerði þá kröfu s.l. vor, að skólinn yrði reistur í Árnessýslu. Hún gerði um það fundarsamþykkt, þar sem hún krafðist þess af hæstv. ráðh., að í Árnessýslu yrði skólinn að vera, hvergi annars staðar. Þetta kalla ég leiðinlegan og óvenjulegan áróður í máli, sem búið var að vísa frá og leggja í hendur óhlutdrægs aðila. En þetta er ekkert nýtt hjá Árnesingum. Ég skal ekki fara að rekja þá sögu hér, hvernig framkoma þeirra hefur verið í skólamálum Sunnlendinga, við getum sagt í skóla- og vegamálum, svo að hv. 2. þm. Árn. heyri það líka. Ég skal ekki fara inn á það mál nú, en það getur verið, að ástæða verði til þess síðar. Ég vil spyrja hv. þm., hvernig þeir haldi, að það verki á samvinnu heima í héraði, sem er nauðsynlegt, að sé góð, og hún hefur verið góð austanfjalls, þar sem menn eiga svo margt sameiginlegt og þurfa að vinna sameiginlega að svo mörgum málum, - ég vil spyrja þá, hvernig þeir haldi, að það verki, þegar svona er unnið eins og hér hefur verið gert. Ég vil biðja menn að setja sig í spor Rangæinga. Það er búið að ákveða skólann á löglegan hátt og í öllu farið eftir fyrirmælum Alþingis. En strax um leið og þetta er gert, er risið upp hér á Alþingi af þm. Árn. til þess að reyna að eyðileggja þetta fyrir Rangæingum. Þetta er viðkvæmt mál og ekki óeðlilegt, að Rangæingar taki það illa upp, þegar svo er líka ástatt í skólamálum héraðsins, að Rangæingar hafa engan skóla, en Árnesingar fimm eða sex, því að þar eru nú starfandi a.m.k. fimm skólar fyrir utan barnaskólana, en enginn í Rangárvallasýslu. Þar er hinn stóri héraðsskóli á Laugarvatni, tveir húsmæðraskólar, garðyrkjuskóli og íþróttaskóli, en samt finnst þeim þeir ekki hafa fengið nóg. Þeir vilja á óþinglegan og óvenjulegan hátt svipta Rangæinga þeim eina skóla, sem þeir eru nú að fá með löglegu móti. Ég veit, að Árnesingar eru fjölmennari og vilja ef til vill kalla sig þess vegna rétthærri, en þó efast ég um, að þannig sé rétt að líta á hlutina, nema þá hjá þeim, sem alltaf álíta, að hnefarétturinn eigi að gilda. En þrátt fyrir allt gæti ég að vissu leyti fellt mig víð það, sem hér er verið að gera, ef raunverulega væri verið að vinna að því, að bændaskóli komi í Skálholti. En hér er ekki því til að dreifa, heldur er verið að vinna að því, að enginn skóli verði reistur. Það er markmið ýmissa þeirra manna, sem fylgja þessu máli. Þeir sjá fram á það, að með þessum glundroða, með þessum lögleysum og ofbeldi, sem hér er haft í frammi, þá muni verða bið á, að skólinn komist upp í Skálholti eða nokkurs staðar á Suðurlandi, og það sárnar mér einna mest, þó að ég játi,það, að mér finnst heldur langt gengið af þm. Árnesinga að hamra það í gegn þvert ofan í það, sem búið er að gera. Ég er sannfærður um, að það tekur allmörg ár, þó að farið verði að vinna að því að undirbúa skólastað í Skálholti, eins og allt er í pottinn búið, þar sem verður að byrja á að leggja veg að skólastaðnum alllanga leið, áður en hægt er að flytja þangað nokkurn skapaðan hlut, og helzt að brúa stórvatn, ef skólastaðurinn á að vera tiltækilegur. Ég gæti trúað, að horfa þyrfti á það í nokkur ár af hæstv. ríkisstj. og öðrum, sem um þetta mál eiga að fjalla, og þó að nú sé að vissu leyti ekki horft í skildinginn, þá getur það samt verið álitamál, þegar búið er að ákveða skólann á öðrum stað, þar sem kostar miklu minna að koma honum upp og hann getur starfað með eins góðum árangri og í Skálholti. Ég býst við, að þetta allt komi til álita, þegar á að hefja framkvæmdir í þessu máli. Mér er kunnugt um, að ýmsir, sem fylgja þessu frv., gera það af því, að þeir vilja ekki fleiri skóla og þeir vita, að framgangur þessa máls er sama og frestun á því, og það er það, sem nú er verið að gera. Ég get í sjálfu sér unnað 2. þm. Árn. þess að vera til að vinna bændaskólamálinu ógagn, en mér sárnar það vegna íbúa þessa héraðs, sem lengi hafa vonazt eftir þessum skóla og hafa fyrir hann mikla þörf, að þetta mál skuli nú koma til að eyðileggja þetta mál um ófyrirsjáanlegan tíma.



Herra forseti. – Eins og getið er um í nál. landbn., tók ég enga afstöðu til þessa frv. og leiddi hjá mér afgreiðslu þess í n. Þar sem ég hafði nokkur afskipti af málinu áður, þá tel ég rétt, að ég geri grein fyrir, hvers vegna ég sá mér ekki fært að taka þátt í afgreiðslu malsins. Ástæðan til þess er sú, að mér finnst vera búið að fara svo illa með þetta mál og það komið í svo mikið óefni, að ég get ekki búizt við neinum viðunanlegum árangri af málinu eins og nú er komið. Ég verð að fara ofur lítið út í forsögu málsins. Á sínum tíma, þegar l. um bændaskóla á Suðurlandi voru sett, þá var það ákvæði í l., að ráðh. skyldi ákveða skólanum stað að fengnum till. Búnaðarfélags Íslands. Þegar búið var að samþ. l., var málið sent stjórn Búnaðarfélags Íslands og hún beðin af hæstv. ráðh. að gera till. um staðinn. Stjórn félagsins taldi sig ekki hafa tök á eða tíma til að rannsaka þetta mál sjálf, vildi ekki kasta til þess höndunum, og valdi þess vegna n., sem skyldi rannsaka málið. En um það leyti sem stjórnin tilnefndi menn til að gera þessar till., barst henni bréf frá stjórn Búnaðarsambands Suðurlands, þar sem þess var beiðzt, að sambandinu væri heimilað að tilnefna einn mann í þessa nefnd. Ég skal ekkert um það segja, hversu heppilegt það hefur verið, vegna þess að við vitum, að svona mál eru alltaf viðkvæm milli héraða, en stj. varð samt við því. Henni fannst ekki sanngjarnt að meina stjórn Búnaðarsambands Suðurlands að hafa einn mann í n. til að láta koma fram sjónarmið búnaðarsambandsins og stjórnar þess. Fyrir þessu vali varð Guðmundur Þorbjarnarson á Stóra-Hofi, form. stjórnar búnaðarsambandsins, en af hálfu Búnaðarfélags Íslands Steingrímur Steinþórsson búnaðarmálastjóri og Jón Sigurðsson á Reynistað. N. lagði mikið verk í að kynna sér alla staði þar eystra, fór oft austur og skoðaði þá staði, sem hún helzt áleit, að til greina gætu komið. Eftir að hafa athugað þetta lengi og ýtarlega, skilaði n. áliti, en varð því miður ekki sammála, heldur klofnaði hún í tvennt. Jón og Steingrímur mæltu með Skálholti, en Guðmundur á Stóra-Hofi mælti með Kálfholti. Nú voru till. þeirra lagðar fyrir stjórn Búnaðarfélags Íslands, og þar kom aftur fram meiri og minni hluti. Ég og Jón í Deildartungu fylgdum meiri hl. nefndarinnar. Ég fyrir mitt leyti taldi, að stjórn búnaðarfélagsins hefði fengið þessum mönnum í hendur tillögurétt búnaðarfélagsins til ráðherra. Fylgdi ég því till. meiri hl. nefndarinnar og Jón í Deildartungu, en einn, Pétur Ottesen alþm., varð sammála Guðmundi á Hofi og mælti með Kálfholti. Þannig fór málið til ráðherra. Ég bjóst við, að þegar þessar till. kæmu til ráðh., þó að þær væru ekki samhljóða, þá mundi ráðh. ákveða skólastaðinn eftir till. meiri hl. n. og meiri hl. stj. Búnaðarfélags Íslands, þess aðila, sem var af Alþ. ákveðinn til að gera till. um skólastaðinn, því að þótt það stæði að forminu til í l., að ráðh. ákvæði staðinn að fengnum till. stj. Búnaðarfélags Íslands, þá hygg ég, að Alþingi hafi gengið út frá því, að till. Búnaðarfélags Íslands, sérstaklega eftir jafnmikið verk og hafði verið lagt í að athuga skólastaðinn og allar aðstæður, yrðu látnar ráða, en vitanlega hafði ráðh. að forminu til vald til að velja hvaða stað sem hann vildi. Nú gerðist ekkert í málinu, þar til kom að stjórnarskiptum, eftir að fyrrv. stjórn hafði sagt af sér. Þá er það, að landbrh. ákveður staðinn, ekki í Skálholti eins og meiri hl. n. hafði lagt til, ekki í Kálfholti eins og minni hl. n. hafði lagt til, heldur á allt öðrum stað. Sámsstöðum í Fljótshlíð, sem n. hafði rannsakað sérstaklega og hafði við athugunina mjög komið til greina, en horfið var frá af öllum samhljóða. Ég verð að segja, að ég varð fyrir miklum vonbrigðum út af þessari afgreiðslu málsins og taldi, að hér væri farið allt öðruvísi að en Alþingi hafði gert ráð fyrir á sínum tíma, því að ég fullyrði, að þingið mun hafa gert ráð fyrir, að till. Búnaðarfélagsins yrðu látnar ráða um skólastaðinn. Ég tel því mjög miður farið, að ekki var upphaflega af ráðherra eða ráðherrum hnigið að því ráði að setja skólann á þann stað, sem meiri hl. Búnaðarfélagsins hafði mælt með. Hins vegar þýðir ekki um það að ræða, ráðh. hafði að forminu til lagalegan rétt til að ákveða staðinn, því að í l. segir, að ráðh. ákveði staðinn eftir að hafa fengið till. frá stj. Búnaðarfélags Íslands, en ekki samkv. till. stjórnar Búnaðarfélags Íslands. Honum er ekki fyrirskipað að ákveða staðinn samkvæmt till., heldur að fengnum tillögum. En þrátt fyrir það að ég er mjög óánægður með þessa afgreiðslu ráðh. á málinu, þá tel ég það samt að stíga úr öskunni í eldinn að taka málið upp til að ónýta með þingsamþykkt löglegar gerðir ráðh., sem þingið hefur fengið honum í hendur og hann er búinn að ákveða. Ég vil í því sambandi minna á aðra stjórnarframkvæmd um svipað leyti af hálfu hæstv. kennslumálaráðherra, þar sem hann skipaði dósent í guðfræði þvert ofan í till. þeirra aðila, sem gera áttu till. um skipun manns í slíkt embætti. Ég er ekki að segja, að ég sé óánægður með þá ráðstöfun hæstv. ráðh., en samt sem áður fyndist mér óviðfelldið, ef Alþingi tæki upp hjá sér þann hátt að ónýta þessa gerð með þingsamþ., setja séra Sigurbjörn Einarsson út úr embætti, en séra Björn Magnússon inn í hans stað. Menn munu kannske segja, að þarna sé nokkuð öðru máli að gegna, því að annars vegar séu menn, en hins vegar sé aðeins um jarðir eða staði að ræða, en mér finnst samt, að þetta séu hliðstæður og að Alþingi megi gæta sín að ónýta ekki löglegar stjórnarráðstafanir eins og þessi er. Af þessum ástæðum er það, að mér finnst vera búið að fara svo illa með þetta mál, að ég er hræddur um, að það hafi mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér, m.a. aukinn ágreining og sundrungu þeirra aðila, sem að skólanum eiga að standa, og þar að auki er það leiðinlegt, ef þetta frv. verður að l., þar sem ég er sannfærður um, að ef ráðh. hefði, þegar hann hafði fengið till. Búnaðarfélagsins, ákveðið skólanum stað í Skálholti, þá hefðu menn, þó að þeir væru misjafnlega ánægðir með þá ráðstöfun, sætt sig við hana og málið verið útkljáð á friðsamlegan hátt. Mér finnst því, að öll afgreiðsla málsins sé í mesta óefni komin, og því sé ég mér ekki fært lengur að taka þátt í afgreiðslu þessa máls og mun því eins í d. og áður í n. leiða málið hjá mér og ekki greiða um það atkv.



Herra forseti. - Ég hafði búizt við því, að einhver meðmælandi Skálholts tæki til máls í d. á undan mér. Hv. samþm. minn hefur talað hér í þessu máli og tekið í sama streng og ég mun gera, að leiða rök að því, að bændaskóli Suðurlands er vel settur á Sámsstöðum í Fljótshlíð og löglega ákveðinn þar af fyrrv. landbúnaðarráðherra. Frv. það, sem flutt var í Ed. af hv. 2. þm. Árn. um, að l. um bændaskóla á Suðurlandi skuli breytt á þann hátt, að skólinn skuli lögákveðinn í Skálholti, er þess eðlis, að eftir að búið er að ákveða skólanum stað á Sámsstöðum, þá er hafinn slíkur áróður, að það væri kallað frekja og dónaskapur að halda slíku til streitu, ef það væri einhver annar en hv. 2. þm. Árn., sem hefði flutt þetta mál og róið svo frekjulega fyrir því. Hann hefur orð fyrir að vera mildur og blíður á manninn, og það út af fyrir sig hefur blindað ýmsa þm. og beygt dómgreind margra þeirra, svo að þeir, sem hafa léð málinu fylgi, hafa ef til vill blindazt af því, að þeir hafa ekki ímyndað sér, að hv. þm. væri með svo dónalegt og frekjulegt mál á ferðinni, og hefðu léð því fylgi án þess að athuga nógu rækilega, hvað þeir voru að gera. Það væri rétt að athuga lítið eitt forsögu þessa máls, þótt það hafi áður verið gert. Í l. um bændaskóla Suðurlands, sem sett voru 1942, var svo ákveðið, að landbrh. skyldi ákveða skólanum stað að fengnum till. Búnaðarfélags Íslands. Hv. þm. Mýr., sem talaði hér síðast, treysti sér ekki til að taka afstöðu til málsins, en viðurkenndi þó, að landbrh. hefði haft fullt vald til að ákveða skólanum stað og að hann væri löglega settur á Sámsstöðum. Þess vegna kemur mér kynlega fyrir, að þessi hv. þm. skuli ekki ætla að taka ákveðna afstöðu til málsins, eftir að hafa lýst þessu yfir. Hann vildi ekki skapa það fordæmi, að Alþingi færi að rifta löglegum gerðum ráðh., því að það fordæmi gæti orðið hættulegt í framtíðinni, en samt ætlar hann að sitja hjá við atkvgr. Ég vil ekki segja, að þessi hv. þm. bregðist skyldu sinni sem þm., þegar hann ætlar að láta málið afskiptalaust, þó að hann sjái, að það ætlar að taka hættulega stefnu. Mér finnst þó eftir þessa yfirlýsingu, að hann standist tæplega við annað en að greiða atkv. á móti því, að þessari ráðstöfun ráðh. verði breytt. Því hefur verið lýst, að n. hafi verið kosin af stjórn Búnaðarfélags Íslands til að velja skólanum stað, og það er öllum kunnugt, að þessi n. starfaði nokkuð og klofnaði í málinu. Því hefur verið lýst, að sjónarmið Skagfirðinga varð ofan á í vali staðarins. Það, sem meiri hl. n. telur máli sínu aðallega til stuðnings, er það, að Skálholt hafi miklu landi yfir að ráða og að þar séu skilyrði til áveitu. Hins vegar segir í sérákvæði l. um bændaskóla, að velja skuli hentugasta jarðnæði fyrir skólann og að skólinn eigi að starfa á þann hátt, að hann miði sem mest að því að búa bændur og bændaefni undir búskap eins og bezt hentar á Suðurlandi og eins og búskapur verði yfirleitt rekinn á Suðurlandi í framtíðinni. Ég mun koma að því síðar, hvað ég álít í því efni um fyrirkomulag búskapar á Suðurlandi í framtíðinni. Ég er sannfærður um, að það verður ekki landstærðin, sem þar verður aðalatriðið. Það er vitanlega nauðsynlegt, að skólinn hafi yfir nokkru landi að ráða, nægilegu ræktunarlandi, en hann þarf ekki að hafa mikla hrosshaga eða bithaga eins og er í Skálholti, og það er ekki nauðsynlegt, að á skólajörðinni séu skilyrði fyrir áveitu., Í þessum sömu l., sem ég vitnaði í, gaf Alþingi ráðh. fullt vald til að ákveða skólanum stað. Ráðh. gerði það. Hann ákvað skólanum stað á Sámsstöðum í Fljótshlíð. Það er því eins og ég áður sagði algerlega ótímabært og ófyrirsynju að vera með þetta frv., sem nú er hér til umr. Ég ætla ekki að trúa því, þó að svo líti út nú, að meiri hl. þessarar d. ljái því samþykki sitt. Það verður a.m.k. að athuga, áður en menn ljá þessu máli fylgi, hvort Sámsstaðir eru óforsvaranlegur skólastaður, hvort Sámsstaðir eru þannig úr garði gerðir, að ekki sé forsvaranlegt að byggja skólann þar, og hvort þeir uppfylla þau skilyrði, sem sett eru í l. um bændaskóla Suðurlands. Ef d. kemst að þeirri niðurstöðu, að Sámsstaðir séu hentugur staður og uppfylli þau skilyrði, sem skólastaðurinn á að hafa, þá nær engri átt að gera þá goðgá að samþ. það frv., sem hér liggur nú fyrir. Ef Sámsstaðir hins vegar dæmast svo kostarýr jörð, að þar væri ekki unnt að reka bændaskóla með þeim árangri, sem ætlazt er til, þá væri vitanlega ekki nema eðlilegt, að Alþingi hryndi þeirri gerð, sem ráðh. hefur gert, því að þá er bersýnilegt, að hún hefur verið gerð án þess að leitað hafi verið upplýsinga um, hvort það væri gerlegt og á viti byggt að reisa skólann á þessum stað. Það er þá rétt að gera sér grein fyrir, hvað það er, sem mælir með Sámsstöðum sem skólasetri. Það er svo, að gerð hefur verið ráðstöfun til að bæta við það land, sem Sámsstaðir hafa yfir að ráða, og tryggja jörðinni, ef þurfa þykir, tvær nærliggjandi jarðir, svo að sú ástæða, sem hér hefur stundum verið talað um, að skólinn mundi hafa yfir of litlu landi að ráða á Sámsstöðum, er ekki lengur fyrir hendi. Skólinn hefur, þegar hann er búinn að fá þessar tvær jarðir, yfir miklu og góðu landi að ráða, áreiðanlega það miklu, að það er síður en svo ástæða til að tala um, að landrými sé þar ekki meira en nóg. Hitt skal viðurkennt, að þarna verður lítið um hrossahaga, til þess er landið of frjósamt. Verður því að ætlast til, að það verði notað til ræktunar, en ekki til rányrkju. Á það hefur verið bent, að Sámsstaðir eru sérlega vel í sveit settir, þar sem þeir eru í miðri Rangárvallasýslu, við þjóðveginn, en eins og kunnugt er, er ætlazt til, að skólinn verði sérstaklega fyrir fjórar sýslur á Suðurlandi og jafnvel fimm, Skaftafellssýslur báðar, Rangárvallasýslu, Árnessýslu og Vestmannaeyjar. Má því segja, að Sámsstaðir séu miðsvæðis. Á Sámsstöðum er fagurt, svo að óvíða í sveitum er útsýni fegurra. Segja má, að það út af fyrir sig hafi ekki mikla þýðingu, en þó er rétt að taka það fram, ef einhver hv. þm. hefði ekki komið í Fljótshlíðina, af því að því hefur verið haldið fram við þessar umr. í Ed., að það væri ljótt á Sámsstöðum. Ég geri ráð fyrir, að óþarfi sé að gera það að umræðuefni hér, vegna þess að flestir eða allir hv. þm. munu hafa komið að Sámsstöðum í Fljótshlíð, og þeir eru áreiðanlega hver um sig færir um að dæma um, hvort þar er nógu fallegt til að reisa þar bændaskóla. Sámsstaðir eru tilraunastöð, einkum með kornrækt og matjurtarækt o.s.frv. Forstjóri hennar er Klemenz Kristjánsson, og er þessi tilraunastöð undir hans stjórn fyrir löngu orðin landskunn. Rétt fyrir innan Sámsstaði er önnur tilraunastöð, skógræktarstöð, og ekki langt þar frá er þriðja tilraunastöðin, sandgræðslustöð. Allar þessar stofnanir geta orðið nemendum bændaskóla á Sámsstöðum að ómetanlegu gagni. Kornrækt, skógrækt og sandgræðsla, allt þetta er starfsemi, sem bændaefnin þurfa að kynnast, svo framarlega sem það er meiningin hjá okkur að hefja nýtt og víðtækt landnám í landi okkar og okkur er alvara að gera landbúnaðinn að nýtízku atvinnugrein. Sumir munu spyrja og jafnvel efast um, að það sé hagur að því að hafa tilraunastöðvar nærri skóla. Ég hef heyrt það á einstöku þm., að tilraunastöðin á Sámsstöðum sé ekki annað en „humbug“, og sumir halda fram, að sandgræðslan í Gunnarsholti og skógræktarstöðin á Tumastöðum sé ekki heldur annað en „humbug“. Ef menn halda, að slíkar stöðvar séu til lítils gagns, þá skulum við hætta að tala hátt um að klæða landið skógi og hefta uppblástur og sandfok og að eigi að hefja hér á landi fullkomna ræktun og grasrækt á sem víðtækustum grundvelli. Ég hef heyrt fáeina menn halda því fram, að á Sámsstöðum sé jarðvegur svo frjór og góður, að af þeim sökum sé ekki heppilegt að hafa þar skóla. Þetta er vitanlega firra ein og eins það, að tilraunastöðvarnar í Fljótshlíðinni séu settar þar niður, af því að jarðvegurinn þar sé of frjór. Þær eru settar þar af því, að jarðvegurinn þar er heppilegur til tilrauna og tilraunastöðvarnar eiga að sýna þann árangur, sem ætlazt er til, að hægt sé að ná við meðalskilyrði annars staðar. En úr því að það er álit sérfróðra manna, að Fljótshlíð sé heppilegur staður til slíkra tilrauna, þá er vitanlega alveg eins heppilegt, að bændaskóli standi þar líka. Ég skal ekki deila um það hér, hvort tilraunastöðvar eigi tilverurétt eða ekki, við þá, sem vilja draga það í efa. Ég veit, að þeir eru sem betur fer miklu færri. Það má virða mönnum, sem hafa ekki kynnt sér þær, til vorkunnar, þó að þeir hafi ekki réttan skilning á þessu. Ég ætla, án þess að fjölyrða mikið um gildi þessara tilraunastöðva, að fullyrða, að þær eru einn þýðingarmesti þátturinn í því byrjunarstarfi, sem við erum nú að hefja. Ísland hefur verið byggt í meira en þúsund ár. Landnámsöldin fyrri ex liðin. Í þessi þúsund ár stóðum við að mestu í stað í búnaði til aldamótanna síðustu. Sömu þúfurnar sátu í túnunum allan tímann, og þau stækkuðu ekki, og sömu aðferðir voru hafðar til að nytja þau. Upp úr aldamótum hófst ný landnámsöld, en betur má, ef duga skal. Allir eru sammála um, að nýr og betri skriður þarf að komast á ræktunarmálin. Tilraunastöðvar eru byrjun á þessu landnámi. Búnaðarskólarnir í landinu eru tveir, og því miður verð ég að segja, að þeir eru ekki reknir fullkomlega með það fyrir augum að búa bændur sem bezt undir það að verða búendur við þau skilyrði, sem þeirra bíða við smábúskap á hinum dreifðu býlum. Skólarnir hafa stórbúskap, sauðfjárrækt og hrossa. Áveituengi er á Hvanneyri meira og betra en nemendur geta búizt við að hafa. Það verða ekki nema örfáir bændur, sem geta rekið stórbúskap, þótt námið hafi við hann miðast og hugur þeirra kunni að standa þar til. Það er ljóst, að búskapurinn er að færast í það horf til frambúðar á Suðurlandi, að búin séu ekki stærri en svo, að bóndinn geti annazt þau með sínu skylduliði. Aðalatriðið verður að framleiða mjólk handa Reykvíkingum, og framleiðslan verður að byggjast á fullkominni ræktun. Skólinn þarf að geta kennt jarðrækt til hlítar, en ekki hrossabúskap á viðlendum jörðum. Menntunina, sem bændur þurfa mest við, eiga þeir að fá á - menntastofnuninni á Sámsstöðum, hún hefur hin ákjósanlegustu skilyrði til að veita einmitt þá menntun. Það má ekki dragast mörg ár, að bændaskólinn verði reistur og starfræktur. Með því að reisa skólann á Sámsstöðum er hægt að koma honum upp tiltölulega fljótt og með tiltölulega litlum stofnkostnaði til að byrja með. Þar eru fyrir mikil og góð húsakynni. Með því að byggja eitt stórt hús fyrir nemendurna, og kennarar og skólastjóri gætu einnig verið þar, þá væri hægt að hefja kennslu. Gripahús þyrfti ekki að byggja í bráð, meðan dýrtíðin er. Í Skálholti yrði stofnkostnaður þegar frá upphafi margfalt meiri. Ég minntist á bændaskólana á Hólum og Hvanneyri. Langt er frá, að ég ætli að gera lítið úr þeim, þótt ég fullyrði, að þeir hafi ekki skilað bændaefnunum eins færum og þurft hefði til að stunda búskap á eftir hvert í sinni sveit. Það er nú svo, að á þessum skólum hefur verið undanfarin ár meiri og minni halli. Og skólastjórarnir hafa freistazt til þess að láta nemendur sína vinna óskyld störf, en ekki eingöngu þau, sem þeir gætu lært af. Raunar er ekki löng reynsla komin, síðan nemendur voru skyldaðir til að vera þar við verklegt nám sumarið milli námsvetranna. En ég tel, að skólarnir hafi ekki náð að glæða nægilega áhuga bændaefna á því jarðræktarstarfi, sem þeirra bíður. Margir búfræðikandídatar hafa jafnvel horfið alveg frá því hlutverki, sem þeir lærðu til, gerzt verkamenn á mölinni eða tekið að sér ýmis óskyld störf. Það er ekki hægt að kref jast minna en að þeir ungu menn, sem útskrifast úr bændaskóla, sinni eftir það störfum við landbúnað eða í þágu hans, og það verður ekki tryggt með öðru en áhuga þeim, sem bændaskólarnir eiga að vekja hjá nemendunum. Svo mikill straumur hefur undanfarið verið úr sveitum til kaupstaða, að krefjast verður, að þessi hópur, sem sérmenntun fær í búnaði, sé klettur, sem standi móti þeim straumi og brjóti hann. Ég minntist á það áðan, að mögulegt væri að koma skólanum á Sámsstöðum upp á stuttum tíma og fyrir til þess að gera lítið fjármagn. Þegar hæstv. fjmrh. mótmælti þessu frv. í Ed. fyrir skemmstu, taldi hann það stærsta kostinn á Sámsstaðaskólanum, en óttaðist, að framkvæmdir hlytu heldur að dragast í Skálholti vegna dýrleiks. Það mætti ætla, að skólinn á Sámsstöðum gæti tekið til starfa haustið 1946. Engin reglugerð hefur enn verið samin fyrir skólann, en menn hafa látið sér detta í hug, að það ætti ekki að vera tveggja vetra, heldur eins árs skóli, er hæfist með vetri við bóklegt nám, en vor, sumar og haust yrði stundað verklegt nám og nemendur gerðir fullnuma á þeim tíma í þeirri jarðrækt, sem þeir hafa mesta þörf fyrir. Með því að útskrifa nemendur eftir árið gæti skólinn menntað helmingi fleiri bændaefni en jafnstór tveggja vetra skóli gerir, og er það ekki lítið atriði. Um kostnað skal ég aðeins nefna ágizkunartölur. Það er engin fjarstæða að koma meginhluta skólans á Sámsstöðum upp fyrir 1/4 millj. kr. En ef byggt yrði við Þorlákshver, þar sem byrja þarf á 3 km vegarlagningu og byggja á eyðistað öll hús frá grunni, hlyti það að taka mörg ár og verða milljónafyrirtæki. Ég hef sterkan grun um, að 1 eða 2 af þeim þm., sem fylgdu málinu í Ed., hafi gert það af því, að með því hugðust þeir grafa máliðkandi, hindra, að nokkuð fengist framkvæmt fyrir féleysi, a.m.k. um mörg ár enn. Um ófyrirsjáanlegan tíma er þá torveldaður undirbúningur hins aukna landnáms, sem við erum sammála um, að hefja þarf. Þeir, sem á mig hafa hlýtt og heyrt, hverja kosti Sámsstaðir hafa, er á allt er litið, fram yfir aðra staði, munu spyrja, hví nefndin, er stað skyldi velja, gekk fram hjá Sámsstöðum. Það er ekki rétt, sem hv. 2. þm. Skagf. (JS) segir, að n. hafi aldrei komið Sámsstaðir til hugar, því að einn nm., Guðmundur Þorbjarnarson, hefur í sinni álitsgerð sagt, að um skeið hafi mjög verið um Sámsstaði rætt, þótt frá því ráði væri horfið. Það var annaðhvort þessi n. eða stjórn búnaðarfélagsins, sem leitaði umsagnar tilraunaráðs um Sámsstaði sem skólastað, og taldi ráðið þá, að Sámsstaðir hefðu ekki nógu mikið land. Nú hafa skólanum verið tryggðar tvær jarðir fast við Sámsstaði, og heitir önnur þeirra að vísu Sámsstaðir líka. Með því var málið stórum breytt, og féllst þá tilraunaráðið á, að staðurinn væri hinn heppilegasti og land nægilegt. Ég er ekki í vafa um, að n. hefði valið Sámsstaði, hefði hún haft hugmynd um, að þessar tvær jarðir voru fáanlegar til viðbótar. Þegar hæstv. fyrrv. atvmrh., Vilhjálmur Þór, leitaði umsagnar tilraunaráðs, samþ. það staðinn. Hann leitaði einnig umsagnar búnaðarfélagsins, og veitti einn úr stjórn þess, hv. þm. Borgf., samþykki sitt fyrir því, að skólinn yrði reistur á Sámsstöðum. Tveir í búnaðarfélagsstj., hv. þm. Mýr. og Jón Hannesson í Deildartungu, létu sér nægja að vísa til fyrra álits síns. Hefðu þeir talið Sámsstaði óhæfa, var það skylda þeirra að mótmæla, en það gerðu þeir ekki. Virðast þeir því ekki hafa talið þetta illa ráðið af atvmrh. Ráðh. studdist þar við samþykki hinna sérfróðustu manna, tilraunaráðsins, en í því eru Ólafur Jónsson, framkvæmdastjóri Ræktunarfélags Norðurlands, Jakob H. Líndal, bóndi á Lækjamóti, Ásgeir L. Jónsson vatnsvirkjafræðingur, Pálmi Einarsson jarðræktarráðunautur, allt landskunnir og margfróðir menn, og loks Klemenz Kristjánsson tilraunastjóri, sem gert hefur garðinn frægan á Sámsstöðum. Sízt mundi hann leggja til að hafa skólann þar, ef hann hygði það vera tilraunum sínum eða skólanum til ills. Og enginn þessara manna hefði veitt samþykki sitt án sannfæringar um, að þeir væru að gera rétt. Ég tel, að Alþ. sæi sóma sinn mestan í því að vísa svona frv. frá með rökstuddri dagskrá, og mun ég bera hana fram, er ég lýk nú máli mínu. Mál þetta er hafið og sótt með eindæmum hér á Alþ. og þeirri ísmeygilegu frekju, sem menn bjuggust ekki við af flm., sem er að öðru þekktur, og menn hafa ekki varað sig á. Nú er kominn tími til að fara að átta sig. Ég vona, að hv. þm. sjái einnig, hve hættulegt fordæmi það væri að taka til að rifta lögmætum gerðum fráfarandi ríkisstjórna á þann hátt, sem hér er lagt til. Það gæti dregið margan illan dilk á eftir sér. Frv. sem þetta má með engu móti samþykkja. Ég hef leitt rök að því, að Sámsstaðir hafa alla kosti til að bera, sem nauðsynlegir eru fyrir bændaskóla. Ég hef einnig leitt rök að því, að fyrrv. ráðherra valdi skólastað eftir að hafa leitað umsagnar fimm sérfræðinga, hæfustu manna í þessari grein hér á landi. Skólinn er því löglega settur á Sámsstöðum. Og það er bein móðgun við Rangæinga að taka skólann þaðan aftur með valdi, þegar einu sinni er búið - að ákveða hann þar á ágætri jörð. Ég skal ekki fara mörgum orðum um staðinn Skálholt. Mér þykir vænt um hann sem sögustað. Og ég ætla ekki að neita því, að Skálholt er að mörgu leyti heppilegur staður fyrir skólann. En ég þykist hafa leitt rök að því, að Sámsstaðir eru a.m.k. ekki lakari og jafnvel betri. Þeir eru betur í sveit settir og hafa það fram yfir Skálholt að hafa 3 tilraunastöðvar mjög nærri. En þó að Skálholt verði af öllum, sem þangað koma, talið heppilegt til skólaseturs, þá er það ekki nóg til að réttlæta þá frekju og ágengni, sem lýsir sér í því að samþ. frv. um, að skólinn skuli vera þar, þrátt fyrir það, sem búið er að gera í þessu máli. Ég get ekki gert ráð fyrir því, að hæstv. Alþ. hafi svo sterkan hug á að þóknast Árnesingum sérstaklega, að það vilji ganga inn á vafasama og hættulega braut til þess, jafnvel þótt sýslunefnd Árnessýslu hafi samþ. áskorun um, að skólinn yrði settur þar. Ég held hæstv. Alþ. geti ekki undir neinum kringumstæðum tekið að sér þjónsstöðuna fyrir Árnesinga sérstaklega. Sýslunefndin taldi ekki sjálfsagt, að skólinn væri í Skálholti. Ég ætla, að flestir áhrifamenn sýslunnar hafi talið, að skólinn ætti að vera annars staðar, t.d. í Laugardælum. Laugardælum er í því sambandi talið það mest til gildis, að þeir eru vel í sveit settir, en Skálholt illa. Það hefur verið talað um, að í Skálholti væri jarðhiti. En Árnesingar ætluðu alveg að ganga fram hjá jarðhitanum með því að velja Laugardæli. Þar eru að vísu volgar laugar, en þær eru ekki nógu heitar til þess að koma að nokkru gagni. En þar sem mér virðist menn leggja svo mjög upp úr hverahitanum, þá er rétt að benda á það, að hverinn er 21/2 km fyrir neðan Skálholt. Og það hefur einmitt verið talað um að byggja þar niðri frá. Ég kom að hvernum s.l. sumar. Þegar komið er þangað niður, er lokað fyrir allt útsýni nema til vesturs. Með því að byggja skólann þarna niðri í kvosinni, þá er alveg gengið fram hjá þeim kostum, sem snerta fagurt útsýni, en um það talar hv. 2. þm. Skagf. í nál. Það er annað að vera heima í Skálholti eða niðri í kvosinni við hverinn. En ef nota á hverinn, verður að byggja þar, því að ég ætla, að erfitt sé að leiða heita vatnið upp á móti. Það mundi a.m.k. hafa geysilegan kostnað í för með sér. Það hefur engum dottið í hug að minnast á það, að það væri óviðeigandi að láta skólann standa svo lágt. Enn fremur hefur enginn minnzt á, hve mikill kostnaður væri því samfara að leggja veg yfir mýrina. Það er auðvitað mjög ákjósanlegt fyrir þá menn, sem helzt vilja, að ríkissjóður legði enga peninga til þessara framkvæmda, að framkvæmdirnar væru svo dýrar og yxu svo í augum hv. þm., að ekkert fé verði veitt til þeirra. En ég veit, að hv. þm. Árn., sem toga í spottann á móti Rangæingum, vilja ekki, að málið sé svæft. Þeir eru okkur sammála um, að það sé ekki einungis nauðsynlegt fyrir Suðurland að fá skólann sem fyrst, heldur einnig þjóðina í heild. Ég vil benda á grein, sem birtist í Þjóðviljanum fyrir stuttu, eftir dr. Björn Sigfússon. Ég býst við, að sumum hv. þm. hafi fundizt hún góð. Og hún var ágætlega skrifuð, eins og vænta mátti af þessum manni. Hann telur þar, að kenna eigi bændum jarðrækt við hverahita. Ég vænti, ef hv. þm. athuga þessi rök doktorsins, þá komist þeir að því, að þau eru harla lítils verð. Því að ef bændaskólum er ætlað að búa bændaefni undir að verða bændur, þá eiga þeir að búa þá undir það að verða bændur við þau skilyrði, sem þeir koma til með að búa við. En halda hv. þm., að margir bændur á Íslandi komi til með að búa við jarðhitaskilyrði? Ég býst við, að það verði fá prósent. Hitt er aftur nauðsynlegt, að kenna bændum fullkomna jarðrækt við venjuleg skilyrði, eins og hægt er að gera á Sámsstöðum. Hv. 2. þm. Skagf. leggur mikið upp úr því, að áveituskilyrði eru fyrir hendi í Skálholti. Það er satt. Þau eru í tungunni, sem er 4–8 km frá Skálholti. Ef við hugsum okkur að halda áfram með gamaldags engjabúskap og allavega rányrkju, þá má leggja mikið upp úr tunguheyskapnum í Skálholti, en annars ekki. Það mætti þess vegna segja, að ekki sé rétt að leggja mikið upp úr því. Nú er Flóa- og Skeiðaáveitan að komast í þá framkvæmd, að þeim verður ekki breytt. Þeir bændur, sem búa í Flóanum, þurfa ekki að læra meira um áveitur en það, sem þeir hafa fyrir augunum dagsdaglega. En ef við hugsum okkur að kenna bændum að reka búskap við fullkomin framtíðarskilyrði, þá er ekkert leggjandi upp úr því, hvort áveita er á skólastaðnum eða ekki. Þeir, sem hafa talað fyrir þessu frv., telja sjálfsagt að byggja skólann við hverinn, niðri í dældinni, að ég segi ekki gryfjunni, til þess að nota hverahitann. En þá er ekki heldur verið að endurreisa Skálholt, því að þegar farið er heim veginn þangað, efa ég, að húsin sjáist, ef þau standa niðri við hverinn. Og þá held ég, að hv. þm. geti verið sammála um, að menn, sem koma heim að Skálholti, munu verða fyrir vonbrigðum og segja: Skálholt er enn í niðurlægingu. Þar hefur ekki enn verið byggt upp. Og sannfærðir verða þeir um það, að hefja verður nýjar framkvæmdir í Skálholti, ef reisa eigi það úr rústum. Ég er sammála þeim mönnum, sem vilja heiðra Skálholt og reisa það við að nýju. Ég vil, að kirkjan verði endurbyggð á þeim stað, sem gamla dómkirkjan stóð, og ég vil, að heima í Skálholti, þar sem gömlu húsin standa, komi reisuleg bygging. Ég held, að Skálholt verði bezt endurreist með því að fara að einhverju leyti eftir till. biskups. Þær eru hv. þm. kunnar. Eða að í framtíðinni verði byggður þar menntaskóli, eins og þar var áður. Það er alveg víst, að hjá því verður ekki komizt að byggja menntaskóla í sveit. Menntaskólinn í Reykjavík er orðinn allt of lítill fyrir Reykjavík sjálfa. En sveitafólkið telur sig hafa sama rétt til að ganga menntaveginn og þeir, sem í kaupstöðum búa. Og auk þess væru áreiðanlega margir Reykvíkingar fúsir að senda börn sín í menntaskóla, sem starfaði í sveit. Og alls ekki er það útilokað, að till. biskups og latínuskólabyggingin geti farið saman. Væri slíkt framkvæmt, þá má segja, að vegur Skálholts væri aftur orðinn mikill. Það er leiðinlegt, hvað till. meiri hl. n., sem átti að velja skólastaðinn, eru mikið mótaðar af gamaldags búskaparlagi og þeirri hugmynd, að það sé fyrir mestu, að skólinn hafi yfir miklu landi að ráða. Það er eflaust nauðsynlegt, að skólinn hafi yfir töluverðu landi að ráða, en það er ekkert aðalatriði, að það sé sérstaklega stórt. Það verður ekki horfið að því ráði að reka hann með stórbúskaparlagi, heldur með sem svipuðustu sniði og búskapur bænda verður í framtíðinni, þ.e. með fullkomnari nýtingu landsins með fullkomnari aðferðum en nú tíðkast. Skálholt hefur ekkert fram yfir Sámsstaði nema það að vera sögustaður. Það hefur haft áhrif á ýmsa hv. þm. og einnig mótað að nokkru leyti afstöðu n. þeirrar, sem ég nefndi áðan. Nefndin kemst t.d. þannig að orði í nál., að þessi frægi sögustaður þurfi endurreisnar við í líkingu við það, sem Hólar eru nú. Það er eðlilegt, að Skálholt hafi töluverð áhrif á menn. Sögustaðurinn Skálholt er mikils virði fyrir þjóðina. En þrátt fyrir það má sagan ekki ráða því, hvar bændaskóla verður valinn staður. Þar má ekkert koma til greina nema það, hvar skólinn er bezt settur. Um leið og ég lýk máli mínu leyfi ég mér að bera fram rökstudda dagskrá, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: Þar sem fyrrv. landbúnaðarráðherra hefur ákveðið, að bændaskóli Suðurlands skuli vera á Sámsstöðum í Fljótshlíð og vitað er, að sá staður er mjög heppilegur fyrir bændaskóla, enda mælir núverandi landbúnaðarráðherra eindregið með því, að skólinn verði settur þar, telur d. ekki þörf á frekari afgreiðslu frv. og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.



Ég skal ekki lengja umr. um þetta mál meir en ástæða er til. En þar sem ég hef komið dálítið við sögu við undirbúning þessa máls, þykir mér rétt að mæla hér nokkur orð. Hv. þm. Mýr. (BÁ) virtist átelja fyrrv. atvmrh. (VÞór) fyrir að hafa ekki í þessu efni farið eftir till. meiri hluta þeirrar n., sem Búnaðarfélag Íslands skipaði til þess að gera till. um skólastað. Ég fyrir mitt leyti get ekki tekið undir það, að fyrrv. atvmrh. sé ámælisverðus fyrir þetta. Það kann að vera af því, að ég taldi fyrir mitt leyti heppilegast að velja þann skólastað, sem minni hl. n. hefur gert till. um, en ég byggi þetta álit á því, að hæstv. fyrrv. atvmrh. er ekki ámælisverður vegna þessa, þar eð hann hafði fullan rétt til þess að skera úr um það fyrir sitt leyti, hvar hann vildi, að skólanum yrði valinn staður. Og þótt hann hafi kannske ekki sérstaklega kynnt sér aðstæðurnar á þessum tveimur stöðum, þá var sú álitsgerð, sem þessi n. gerði sameiginlega, og auk þess sá rökstuðningur, sem báðir hl. n. gerðu fyrir sínu máli, svo skilmerkilegur, að hægt var að draga sínar ályktanir út frá þeim forsendum. Ég vil þess vegna ekki taka undir það, að hæstv. fyrrv. ráðh. sé ámælisverður fyrir þetta. Annað atriði, sem einnig hefur verið deilt á hæstv. fyrrv. atvmrh. fyrir, er það, að hann skyldi ekki hlíta till. annars hl. n., heldur velja skólanum annan stað. Mér finnst, að í þeim ádeilum, sem fyrrv. atvmrh. hefur orðið fyrir af þessum sökum, hafi verið gengið fram hjá því, sem ég ætla, að sé aðalástæðan til þess, að ráðh. valdi þennan stað, sem sé sú, að hann hafi litið svo á, að með þessu yrði mest og bezt flýtt fyrir því, að komið yrði upp bændaskóla á Suðurlandsundirlendinu. Það hefur mjög borið á því, sérstaklega af hendi þeirra manna, sem hér á Alþ. eru fyrir það fólk, sem á Suðurlandsundirlendinu býr, að mjög ríkjandi áhugi væri fyrir því, að skólanum yrði komið upp sem allra fyrst. Ég tel þess vegna ástæðu til þess, í tilefni af þeim umr., sem fram hafa farið um þennan þátt málsins, að þakka, að það voru einmitt þessar ástæður, sem vöktu fyrir fyrrv. atvmrh., að einmitt með þessum hætti verði hægt fyrr en ella að hrinda í framkvæmd þessu áhugamáli þeirra manna, sem búa á Suðurlandsundirlendinu. Það hafa verið færð fram rök fyrir því, hvers vegna framkvæmdir allar séu greiðari og opnari á þessum stað en hvorum hinna, sem valdir höfðu verið, og það liggur vitanlega í þeim mikla aðstöðumun, sem nú er á Sámsstöðum í Fljótshlíð eftir það mikla átak, sem þar hefur verið gert á undanförnum árum, aukinn húsakostur og stórfelldar umbætur gerðar á jörðinni, en á hvorugri hinni jörðinni hafa neinar slíkar umbætur farið fram, hvorki í húsagerð né ræktun. Þegar þetta mál kom fyrir búnaðarfélagsstjórnina á síðasta búnaðarþingi og hæstv. fyrrv. ráðh. var að taka þessa ákvörðun, þá var það, eins og hv. þm. Mýr. skýrði frá, að búnaðarfélagsstjórnin leit nokkuð mismunandi á þetta mál. Ég fyrir mitt leyti lýsti því yfir, að þrátt fyrir það að ég liti svo á, að Kálfholt væri mikil jörð og góð fyrir skólastað, gæti ég á það fallizt, að Sámsstaðir yrðu valdir fyri,r skólastað, með tilliti til þess, að með því yrði fyrr hrundið í framkvæmd þessu mikla áhugamáli allra á þessu svæði og þá líka áhugamáli allrar þjóðarinnar, að geta búið bændaefnin sem bezt undir það lífsstarf, sem þeir takast á hendur, þegar þeir tileinka sér bóndastöðuna. Það hefur verið deilt á fyrrv. atvmrh. í sambandi við þetta mál með tvennum hætti, og skal ég geta þess. Það er fyrst, að hann hafi tekið þessa ákvörðun, eftir að ríkisstjórnin sagði af sér, og er þetta talið vera allámælisvert. Ég ætla, að þessi ákvörðun hafi verið tekin, áður en ríkisstjórnin sagði af sér, þótt svo tækist til, að fullnaðarafgreiðsla þessa máls í stjórnarráðinu hafi máske dregizt fram á þann tíma, sem stjórnin beið þess, að ný ríkisstjórn tæki við völdum. Annað er það, sem hefur verið deilt á hæstv. fyrrv. atvmrh. fyrir, og það er það, að sú jörð, sem valin var til skólaseturs, hafi ekki nægilegt landrými. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að jafnframt því sem Sámsstaðir voru valdir sem skólastaður, voru gerðar ráðstafanir til þess að auka landrými jarðarinnar, eins og skýrt hefur verið frá í þessum umr. Svo að með þeim viðauka landrýmis, sem er að nokkru leyti ræktað land, þá ætla ég, að þessi jörð uppfylli nú orðið líka þau skilyrði, sem helzt má setja um skólastað. En það má benda á eitt enn í sambandi við þessa jörð, sem hæstv. fyrrv. atvmrh. hefur kannske komið auga á. Nú er hafið mikið verk á þessu svæði, sem er fyrirhleðsla austur á söndunum, þannig að því vatni, sem nú fellur í Þverá, verður bægt austur á bóginn og valinn sameiginlegur farvegur fyrir bæði Þverá og Markarfljót. Með þeirri tækni, sem við höfum nú, er það ekki talið neinum vandkvæðum bundið að hrinda þessu verki í framkvæmd. Það hefur orðið nokkurt hlé á framkvæmd þessa verks á undanförnum árum, sem stafar af breyttum atvinnuskilyrðum í landinu undanfarin ár, þannig að ekki hefur verið hægt að fá næga starfsorku til verksins. Við þessar framkvæmdir kemur þarna geysilegt landflæmi, sem á skömmum tíma verður grasi gróið land. Þetta land mun að mestu leyti tilheyra þeim jörðum á þessu svæði, sem ríkið á og hefur þess vegna fullan umráðarétt yfir og getur úthlutað væntanlegum bændaskóla svo mikið sem þörf þykir. Ég býst við því, að auk þess sem hæstv. fyrrv. atvmrh. bjó í haginn fyrir þennan skólastað, með því að leggja honum til aukið landrými, hafi hann af framsýni sinni komið auga á hina miklu landaukamöguleika, sem við áðurnefndar framkvæmdir eru bundnir. Ég tel mjög mikils virði í sambandi við ákvörðunina um stað fyrir bændaskólann, að slíkir möguleikar skuli vera fyrir hendi. Með þeirri tilhögun, sem nú er í búnaðarskólum, er allmikill hluti námsins verklegur. Það rekur vitanlega brátt að því, að það verður tekið til rækilegrar ræktunar mikið af því landi, sem skólanum er úthlutað, en ákaflega mikils virði að hafa í námi við skólann mikið og stórt land, sem hægt er að taka til ræktunar og þá einmitt í því augnamiði að skapa skilyrði fyrir nýbýli. Með þeim hætti er hægt að sameina hina verklegu kennslu því mikla uppbyggingarstarfi, sem okkar bíður, að rækta landið og endurskapa byggð og býli. Það voru þessar aðstæður, sem ég lagði svo mikið upp úr í sambandi víð það, að Kálfholt yrði valið fyrir skólastað, því að af því grasi gróna landi, sem ég hef farið um í byggðum þessa lands, ætla ég einmitt, að í Holtunum í Rangárvallasýslu sé sú mesta grózka í jörð, sem til er í þessu landi. Það sýnir, hversu mikill frjóefnisforði er í þessari mold, sem grasið spratt upp úr, án þess að nokkuð væri gert til þess að auka eða efla þann gróður. Ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram, um leið og ég segi mína skoðun, að með því að fara nú að breyta til frá þeirri ákvörðun, sem nú er tekin, er það alveg vitað, að það verður til þess, að mjög verulegur dráttur verður á því, að þessu mikla áhugamáli, að koma upp bændaskóla á Suðurlandi, verði hrundið í framkvæmd.



Herra forseti. - Tilgangur þessa frv. er sá, að einum merkasta andans manni og rithöfundi íslenzkum, sem nú er uppi, verði veitt færi á að sinna störfum sínum það, sem eftir er ævinnar, við sömu kjör og hann hefur notið. Frv. fer fram á það, að þegar dr. Sigurður Nordal hefur látið af prófessorsembætti því, er hann gegnir við Háskóla Íslands, verði honum gefinn kostur á að hafa áfram á hendi prófessorsembætti í íslenzkum fræðum með öllum þeim réttindum, er fylgja prófessorsembættum, en undanþeginn skal hann kennsluskyldu og ákvæðum l. um aldurshámark opinberra starfsmanna. Prófessor Sigurður Nordal er nú 58 ára að aldri og hefur starfað í rúman aldarfjórðung við heimspekideild Háskóla Íslands. Þess eru mörg dæmi, að mönnum, er þeir hafa látið af embætti, hafi verið veitt full laun áfram, þegar þeir hafa náð þeim aldri, er l. um aldurshámark opinberra starfsmanna tilskilja; hitt er öllu fátíðara, að fyrir þann tíma sé mönnum veitt lausn frá störfum með fullum launum. Þó eru þess nokkur dæmi, og eins og í grg. segir, eru sérstaklega tveir menn, sem geti~ er um í þessu sambandi. Annað dæmið var, þegar jarðfræðingnum Þorvaldi Thoroddsen var veitt lausn frá kennarastörfum við menntaskólann og ákveðin full laun áfram, er hann. var 44 ára að aldri, en hitt dæmið er um náttúrufræðinginn Bjarna Sæmundsson, þegar honum, 56 ára að aldri, var veitt lausn frá embætti með fullum launum. Var þetta gert með það fyrir augum, að þessir menn gætu helgað vísinda- og náttúrufræðistörfum starfskrafta sína óskipta. Ég ætla, að þó að nokkur ágreiningur muni hafa verið um þessi tvö atriði í öndverðu, þá hafi reynslan sannað, að Alþ. hafi gert hið rétta í báðum þessum málum, - að Alþ. hafi gert rétt að því leyti, að þjóðinni hafi orðið mikið gagn af vísindastörfum þessara tveggja manna, sem urðu miklu meiri en þau hefðu orðið, ef þeir hefðu daglega verið bundnir við kennslustörf. Með þessu frv. er farið fram á svipað og þau fordæmi, sem ég hef nú drepið á. Prófessor Sigurður Nordal hefur starfað rúmlega aldarfjórðung við heimspekideild Háskóla Íslands, og nú, þegar hann stendur nær sex tugum, mun það vera ósk hans að geta helgað sig óskiptan ritstörfum og fræðistörfum, án þess að þurfa að láta tefjast af daglegum kennslustörfum. Um þennan mæta og merka rithöfund og fræðimann þarf ekki að fara mörgum orðum, þar sem um er að ræða einhvern kunnasta fræðimann og rithöfund íslenzkan, sem nú er uppi. - Árið 1912 lauk hann magistersprófi í norrænum fræðum við Hafnarháskóla, og tveimur árum síðar varði hann doktorsritgerð sína um Ólaf helga við Hafnarháskóla. Árið 1918 var hann skipaður prófessor í íslenzkum fræðum við Háskóla Íslands. Siðan hefur honum verið margvíslegur sómi sýndur; m.a. var hann gerður heiðursdoktor við háskólann í Osló árið 1938 og við háskólann í Gautaborg árið 1941. Enn fremur má geta þess, að árið 1923 var honum boðin prófessorsstaða í norrænum fræðum við háskólann í Osló, en afsalaði því embætti og hélt áfram störfum sínum við Háskóla Íslands. Þá hefur hann og flutt fyrirlestra víða um lönd, sérstaklega á Norðurlöndum, og hefur oft verið utan heil misseri við að flytja fyrirlestra. Eitt ár var hann við Harvardháskólann í Bandaríkjunum. Hefur honum á þessum ferðum sínum verið mikill sómi sýndur. - Um störf Sigurðar Nordals prófessors skal ég ekki vera fjölorður. Hann hefur skrifað mjög mörg ritverk um íslenzk fræði og menningu, og má m.a. nefna Skýringar við Völuspá, rit hans um Ólaf helga, rit um Snorra Sturluson, hið mikla rit hans, sem hann hefur unnið að á síðari árum: Um íslenzka menningu, sem ætlað er að verði í þremur bindum. Ritstjórn hefur hann haft á hendi fyrir fjöldamörg rit, eins og t.d. Fornritaútgáfuna, og séð um útgáfu íslenzkra fornrita, t.d. Egils sögu Skallagrímssonar, Borgfirðingasagna, Vestfirðingasagna og margra fl. Og auk þessa hefur hann ritað fjölda ritgerða um íslenzk fræði og heimspeki, sem nú eru að koma út í bók, sem nefnist Áfangar. Hér er og um skáld að ræða í bundnu og óbundnu máli. Sigurður Nordal mun vera einn víðfrægasti Íslendingur, sem nú er uppi. Hann sameinar bæði fræðimanninn, skáldið og listamanninn, og ætla ég, að íslenzkri menningu yrði ómetanlegur styrkur að því, ef hann fengi nú óskiptur að helga krafta sína þessu fræðistarfi. Það er ósk vor, að íslenzki Háskólinn megi verða miðstöð norrænna fræða, og það er í því skyni, sem þetta frv. er flutt hér í þessari deild. Ég ætla, að á þetta frv. megi líta sem höfundarlaun til eins mesta fræðimanns, sem Íslendingar eiga. Ég vil svo mælast til, að frv. þetta fái skjóta afgreiðslu og verði vísað til 2. umr. og, samkvæmt venju, til menntmn.



Þetta frv., sem hér. liggur fyrir, er um breyt. á l. frá 1933 um sjúkrahús o.fl. og er flutt af heilbrigðis- og félagsmálan. Tilefni þess er fyrst og fremst það, að á þ. fyrir alllöngu var flutt frv. af hv. þm. Ak. þess efnis, að reisa skyldi og reka fullkomið sjúkrahús á Akureyri fyrir Norðlendingafjórðung og kostnaðinn við byggingu og rekstur sjúkrahússins skyldi: greiða úr ríkissjóði. Þessu frv. var vísað til heilbrigðis- og félagsmálan. N. sendi þetta mál til mþn. um læknishéraðaskipun, tilkostnað ríkísins vegna sjúkrahúsa, læknabústaða o.fl. Frá þessari mþn. barst svar á þá lund, að n. lagði gegn því að stofna til ríkisrekstrar á öðrum sjúkrahúsum en Landsspítalanum. Um rök fyrir því vil ég leyfa mér að vísa til grg., sem birt er með þessu frv. Þar er tekið fram, að mþn. telur, að rétt sé, að sveitarfélögin sjálf reki þessi sjúkrahús, og það tryggi betur en ríkisrekstur haganlegan rekstur þeirra. Mþn. lagði því til, að í stað þessa frv. kæmi breyt. á sjúkrahúsal., á þá lund, að ríkið greiði ríflegri styrki en verið hefur til stofnkostnaðar og rekstrar sjúkrahúsa almennt. Till. n. voru á þá lund frá því, sem venja hefur verið, að styrkir til sjúkrahúsa og læknabústaða voru hækkaðir úr einum þriðja í helming stofnkostnaðar. Að því er snertir fjórðungssjúkrahúsin þrjú, eitt á Norðurlandi, annað á Austurlandi og það þriðja á Vestfjörðum, skal ríkissjóður greiða 3/4 stofnkostnaðar til þeirra. Þessi munur á almennum sjúkrahúsum og læknisbústöðum annars vegar og fjórðungssjúkrahúsunum hins vegar byggist á því, að hin síðarnefndu eru sótt svo mjög af utanhéraðsmönnum, t.d. ætla ég, að sjúkrahúsið á Akureyri hafi á undanförnum árum gist utanbæjarsjúklingar að 2/3. Af þessari ástæðu verður eðlilegt og sjálfsagt, að ríkið styrki þessi sjúkrahús meir en önnur. Þetta mál var svo rætt í heilbrigðis- og félagsmálan. eftir að álit mþn. hafði borizt, og m. a. var rætt við landlækni og hæstv. félmrh. Við athugun á þessu máli kom fram, að á næstu árum standa fyrir dyrum mjög miklar byggingar sjúkrahúsa og læknisbústaða, og það, sem þegar er byrjað á eða stendur fyrir dyrum á næsta eða næstu tveimur árum, er talið af allfróðum mönnum að muni nema 12 til 13 millj. kr. Auk þess þarf að byggja næstu árin þar á eftir læknisbústaði og sjúkrahús fyrir margar millj. kr. Af þessum ástæðum töldum við hæpið að samþ. till. mþn. eins og þær lágu fyrir, vegna þess að þær mundu hafa í för með sér mjög aukin útgjöld fyrir ríkissjóð á næstu árum. Eftir að heilbrigðis- og félagsmálan. hafði rætt við landlækni og hæstv. félmrh., varð samkomulag um að breyta þessum ákvæðum á þann veg, að sjúkrahús almennt og læknisbústaðir yrðu styrktir úr ríkissjóði með 2/5 stofnkostnaðar í stað 1/3 sem verið hefur, en jafnframt sett í l. ákvæði um, að þessi 3 fjórðungssjúkrahús verði styrkt með 3/5 kostnaðar, og hef ég áður getið um ástæðuna fyrir því. Að því er snertir rekstur þessara sjúkrahúsa, vildi mþn. ekki fallast á, að ríkið ræki þau, og heilbrigðis- og félagsmn. féllst á þetta sjónarmið, þannig að sveitar- eða bæjarfélögin sjálf, sem að þessum sjúkrahúsum standa, eigi þau sjálf og reki. Hins vegar þykir það sjálfsagt, þar sem margir utanhéraðsmenn sækja sjúkrahús, að ríkið greiði verulegan hluta af rekstrarhalla þeirra. Þess vegna fer frv. fram á, að ríkissjóður greiði sjúkrahúsunum árlega vissan rekstrarstyrk og auk þess fjárhæð, sem nemi þeim halla, er hlýzt af veru utanhéraðsmanna á sjúkrahúsinu, og er miðað við daggjöld ríkisspítala. Að því er snertir þessi rekstrarákvæði, vil ég geta þess, að þetta er að verulegu leyti í samræmi við það, sem veitt hefur verið undanfarin ár á fjárl., en þar hefur verið veittur verulegur styrkur til nokkurra sjúkrahúsa, miðað við svipuð sjónarmið og hér komu fram. Þetta er aðalefni frv., og skal ég ekki fara um það fleiri orðum. Vil ég aðeins taka skýrt fram, að munurinn á till. heilbrigðis- og félagsmálan. annars vegar og mþn. hins vegar, er sá, að mþn. lagði til, að ríkissjóður greiddi 3/4 stofnkostnaðar til fjórðungssjúkrahúsanna, en 1/2 kostnaðar til annarra sjúkrahúsa og læknisbústaða, en samkomulag varð um 3/5 og 2/5. Annað atriði, sem mjög kemur til athugunar, er, að fyrir dyrum standa mjög stórvægilegar framkvæmdir í þessum efnum. og það, sem þegar er byrjað á, nemur um 12 millj. á næstu tveimur árum, eftir því sem heilbrigðisyfirvöldin hafa komizt næst. Nú vildi ég biðja hv. þm. að gæta þess, að með þessu frv. er ekki verið að skylda Alþ. til þessara greiðslna, heldur fyrst og fremst verið að breyta hlutföllunum, og sú breyting byggist á því, að það er að mörgu leyti ósanngjarnt, að héruðin byggi sjúkrahús og læknisbústaði með þeim kjörum, sem nú eru. Fámennum sveitarhéruðum er það algerlega um megn og jafnvel þótt um stærri bæjarfélög sé að ræða, eins og t.d. Akureyri, en auk þess er ósanngjarnt, að það bæjarfélag búi við það hlutfall, sem verið hefur, þar eð svo margir utanbæjarsjúklingar leita sjúkrahúsvistar þar. Það má vel vera, að mönnum hrjósi hugur við þeim fjárframlögum, sem ríkissjóður þarf að leggja fram til þessara mála, en ég vil telja, að ein helgasta skylda ríkisvaldsins sé að sjá borgurunum fyrir læknisþjónustu og sjúkrahjálp. Mörg héruð eru nú læknislaus, og áhrifamesta ráðið til þess að fá lækna í þau er að bæta kjör þeirra og starfsskilyrði. Ég tel mig ekki þurfa að hafa um þetta fleiri orð, en vil aðeins taka það fram, að ætlazt er til, að þetta mál komi í stað þess frv., sem hv. þm. Ak. flutti um byggingu og rekstur sjúkrahúss á Akureyri (138. mál), og vil jafnframt taka það fram, að hv. þm. Ak. hefur fyrir sitt leyti viljað fallast á till. mþn. um byggingarstyrk og þann rekstrarstyrk, sem mþn. lagði til, en taldi hins vegar of skammt gengið með till. heilbr.- og félmn. Að því er snertir rekstrarstyrkinn, er ákveðið í frv., að nærliggjandi héruð megi skylda til þess að taka þátt í stofn- og rekstrarkostnaði fjórðungssjúkrahúsa, en hv. þm. Ak. kveður sig hafa reynslu fyrir því, að þessi leið sé ekki fær, þar eð -hún mundi ekki bera þann árangur, sem til er ætlazt. Með þessum fyrirvara hv. þm. Ak. ætla ég, að rétt sé að segja, að heilbr.- og félmn. standi óskipt að þessu frv., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. - Eins og frsm. heilbr.- og félmn., hv. þm. Snæf., sagði, hefur orðið dálítill ágreiningur milli mín og n. um afgreiðslu þessa máls, og helga ég mér afstöðu með fyrirvara. Eins og hv. þm. Snæf. gat einnig um, er þetta frv. á þskj. 657 eiginlega staðgengill þess frv., sem ég bar fram fyrr á þessu þingi, var það á þskj. 346 og fjallaði um byggingu og rekstur sjúkrahúss á Akureyri. Með öðrum orðum er það upplýst, að það frv., sem var vísað til heilbr.- og félmn., var sent til umsagnar mþn. um læknishéraðaskipun o.fl., og er þetta frv. að mestu leyti verk þeirrar mþn. Ég fyrir mitt leyti var búinn að lýsa mig samþ. aðalatriðum þess frv., en síðan hefur orðið á því breyt., einmitt varðandi byggingarkostnaðarliðina, þar sem mþn. lagði til, að sjúkrahúsin leggi fram 1/3 , er því hér breytt í 2/5, og við fjórðungsspitalana átti ríkissjóður að greiða stofnkostnað að 3/4, en hér er hann lækkaður niður í 3/5. Ég ætla að sætta mig við þessar till., þótt ég hefði kosið hitt frekar, en svo er það í 2. mgr. 1. gr. á þskj. 657, sem ég ætla að lesa upp með leyfi hæstv. forseta: „Ráðherra er heimilt að gera það að skilyrði viðurkenningar sjúkrahúss, að öll þau sveitarfélög í grennd sjúkrahússins, er ætla má, að hafi þess samsvarandi not, takist á hendur eign og ábyrgð fyrirtækisins og gerist aðilar að rekstri þess samkvæmt ákvæðum laga þessara.“ Það er þetta ákvæði, sem ég get ekki fellt mig við og hef gert fyrirvara um. Það er skylda mín að gera það að kappsmáli, að þetta verði ekki í þessum l., vegna þess að fengin er reynsla í þessum efnum á Akureyri, og hefur þetta gefizt svo hroðalega illa, að bæjarstjórn Akureyrarkaupstaðar vill ekki þurfa að fara út í slíkt aftur. Gamli Akureyrarspítalinn var rekinn þannig, að það voru í raun og veru 3 hreppar í þessum tveim sýslum: Eyjafjarðarsýslu og S.-Þingeyjarsýslu, sem áttu hluta í þessum spítala. Eyjarfjarðarsýsla var meðeigandi og þátttakandi og einnig hluti af S.-Þingeyjarsýslu, eftir gjafabréfi frá fyrirtækinu „Gudmans Efterfölgere“. Eyjafjarðarsýsla lagði fram 200 þús. kr. um leið og Akureyrarkaupstaður þurfti að greiða svo að þúsundum skipti í rekstrarkostnað. Þetta gerði bærinn sig að sjálfsögðu ekki ánægðan með, og loks tók bæjarstjórn spítalann í sínar hendur, og gerði Eyjafjarðarsýsla sig ánægða með það. Nú á hið sama að verða upp á teningnum, það á nú að gera það að skilyrði fyrir viðurkenningu fjórðungssjúkrahúss, að sömu hrepparnir eiga nú að verða þátttakendur, bæði hvað snertir framlag til rekstrarkostnaðar og þátttöku í stjórn. „Sporin hræða“, menn eru hræddir við þessa gömlu reynslu og eru þess vegna mótfallnir því að taka slíkt upp aftur. Með þessum fyrirvara tel ég mér rétt til þess að koma fram með brtt. við 3. umr.



Herra forseti. - Eins og kunnugt er, hefur styrkur til sjúkraskýla og sjúkrahúsa numið undanfarið 1/3 af kostnaði, en 2/3 hafa verið greiddir frá viðkomandi héruðum. Hér sé ég, að gengið er heldur lengra til móts við héruðin en áður hefur verið; tel ég þetta sanngjarnt og eðlilegt, enda þótt ekki sé eins langt gengið og margir hefðu á kosið. Þetta er, sem sagt, til töluverðra bóta frá því, sem verið hefur, því að okkur, sem þekkjum þessi mál, er vel kunnugt um, að það hefur verið miklum erfiðleikum bundið fyrir hin einstöku héruð að koma upp og standa undir 2/3 kostnaðarins, sem verið hefur af að reisa sjúkrahús og sjúkraskýli, og eins er það kunnugt, að það er óhjákvæmilegt nú til dags fyrir hin einstöku læknishéruð að hafa til staðar sjúkraskýli og fullkominn læknisbústað, því að ella er útilokað fyrir héruðin að fá nokkurn lækni til þess að gegna læknisstörfum í þeim. Eins og kunnugt er, hefur að undanförnu verið byggt allmikið af slíkum læknisskýlum og ríkissjóður hlaupið undir bagga með viðkomandi héruðum, sumpart með viðbótarfjárgreiðslum eða með því að greiða vexti af lánum, sem héruðin hafa orðið að taka vegna þessara framkvæmda. Nú stendur svo á, að síðan 1942 hafa verið byggð nokkur sjúkraskýli úti í byggðum landsins, og eru hér sérstaklega tvö sjúkraskýli, sem ég vil minnast á, annað í Rangárvallasýslu, en hitt í S.-Þingeyjarsýslu. Árið 1942 var áformað að byggja þessi hús, sem áttu að vera af svipaðri stærð og gæðum, og var byggingarkostnaður áætlaður rúmlega 100 þús. kr., og samþykktu viðkomandi héruð á þessu ári að hefja framkvæmdir í þessum efnum. Nú er byggingu á þessum sjúkraskýlum mikið til lokið, en kostnaður hefur farið svo langt fram úr áætlun, að hann er meira en helmingi hærri frá því, sem gert var ráð fyrir í kostnaðaráætluninni, og eins og gefur að skilja, er það því mjög þungur baggi fyrir viðkomandi héruð að standa undir þeim aukna kostnaði, sem af þessu hefur orðið. Ég sé, að á þskj. 657 í 1. gr. stendur: „Ríkissjóður greiðir sveitar- (bæjar-, sýslu-) félögum allt að tveim fimmtu kostnaðar af að reisa almenn sjúkrahús, sjúkraskýli eða læknisbústaði, sem reistir verða samkvæmt ákvæðum laga þessara ...“ Þess vegna vil ég spyrja frsm. heilbr.- og félmn. að því, hvort ekki væri hægt að láta l. ná þannig aftur fyrir sig, að þau verki einnig til þeirra sjúkraskýla og læknisbústaða, sem hafa verið reist síðan 1942. Ég vil leyfa mér að mælast til þess, að n. taki það til athugunar, hvort hún sjái sér ekki fært að gera þær breyt. á frv., sem hér er farið fram á. Það getur ekki verið um mikið aukinn bagga fyrir ríkissjóð að ræða, þar sem ekki er um að ræða meira en 2–3 hús, sem þannig er ástatt um. - Mér er kunnugt um það, að 4 menn í fjvn. voru ákveðnir í því að bera fram till. um það, að ríkissjóður greiddi helming fjárframlaga til læknisbústaða og sjúkraskýla, en við vissum um, að heilbr.- og félmn. var með þetta mál, og vildum þess vegna biða átekta og sjá, hvað frá n. kæmi í þessum efnum. Ég vil þó vænta þess, að n. sjái sér fært að verða við þessum tilmælum mínum, þannig að l. nái að verka til þeirra læknisbústaða og sjúkraskýla, sem hafa verið reist síðan 1942.



Herra forseti. Hv. þm. Ak. andmælts, eins og áður var kunnugt og samkv. grg. frv. á þskj. 657, ákvæðinu um það, að ráðh. væri heimilt að skylda öll sveitarfélög í grennd viðkomandi sjúkrahúss til þátttöku í fyrirtækinu. Ég verð að lýsa því yfir, að ég fyrir mitt leyti tel ástæður hans mjög eðlilegar í því efni, en hins vegar litu mþn. og heilbr.- og félmn. þannig á, að þegar kaupstaður reisir sjúkrahús, eins og t.d. Akureyrarkaupstaður, þá væri eðlilegt, að þau sveitar- og sýslufélög, sem mest not hefðu af þessu sjúkrahúsi, - í þessu tilfelli Eyjafjarðarsýsla og S.-Þingeyjarsýsla -, hefðu nokkra þátttöku í þessum fyrirtækjum. Hins vegar er ekki hægt að setja um þetta nein ákvæði í frv., heldur verður að leggja það á vald ráðh. Nú má það vel vera, að þetta verði erfiðleikum bundið í framkvæmdinni og reynslan sýni, að þetta verði meira eða minna tilgangslaust ákvæði, en n. fannst ekki fært að fella þetta niður, og ef almennt er á þetta litið, er ósanngjarnt, að kaupstaðirnir einir út af fyrir sig reisi sjúkrahús, en nærliggjandi sveitarfélög taki engan þátt í. - Með frv. er ætlazt til, eins og segir í frv. í 1. gr. á þskj. 657: „Ráðherra er heimilt að gera það að skilyrði viðurkenningar fjórðungssjúkrahúss. að öll þau sveitarfélög í grennd sjúkrahússins, er ætla má, að hafi þess samsvarandi not, takist á hendur eign og ábyrgð fyrirtækisins og gerist aðilar að rekstri þess samkvæmt ákvæðum laga þessara.“ Ef einhverjir sérstakir erfiðleikar hafa komið fram í vissum héruðum, vænti ég þess, að heilbr.- og félmn. taki þá til greina. Ég geri enn fremur ráð fyrir, að mjög verði tekið til greina fjölmenni eða fámenni þeirra sveitarfélaga. sem um ræðir, og efnahagur þeirra, en vitaskuld er ógerningur að setja ákvæði um þetta í l., eins og það er ógerningur að fella niður þá heimild, að nærliggjandi sveitarfélög takist á hendur eign og gerist aðilar að rekstri fyrirtækisins. Hv. 1. þm. Rang. beindi þeirri fyrirspurn til mín, hvort ekki væri rétt, að l. þessi verkuðu aftur fyrir sig til ársins 1942, þannig að læknisbústaðir og sjúkraskýli, sem reist hafa verið, nytu þessara hlunninda, sem með þessum l. verða veitt, þótt um væri að ræða framkvæmdir, sem reistar hafa verið fyrir gildistöku þessara l. Ég lít svo á samkv. almennum skýringum á l., að þessi l. yrðu skilin svo, að þau yrðu ekki látin verka aftur fyrir sig, heldur að þau nái aðeins til þeirra framkvæmda, sem hér eftir koma til greina, en svo er það annað mál og getur verið fullkomlega sanngjarnt hjá hv. 1. þm. Rang. að gera um það sérákvæði þannig, að þeir læknisbústaðir og þau sjúkraskýli, sem reist hafa verið á þessum dýru tímum, njóti einnig þeirra fríðinda, sem hér um ræðir. Ég skal taka það skýrt fram, að eftir frv., eins og það er nú, skil ég það þannig, að það eigi ekki að verka aftur fyrir sig, en það er sjálfsagt, að n. taki það til athugunar fyrir 3. umr., hvort ekki sé rétt að ganga inn á þau tilmæli, sem hv. 1. þm. Rang. hefur borið fram.



Herra forseti. - Ég vil aðeins þakka frsm. heilbr.- og félmn. fyrir undirtektir hans við tilmæli mín. Ég tel það rétt hjá honum, að ekki er ætlazt til þess, að l. verki aftur fyrir sig, ef frv. verður að l. eins og það nú liggur fyrir, en þar sem ég býst við, að aðeins sé um tvö hús að ræða, er voru reist á þessum dýru tímum og mundu verða nokkuð hart úti samanborið við sams konar fyrirtæki, þá finnst mér ekki nema sanngjarnt, að n. líti á þetta með velvilja og taki það til athugunar og reyni að bæta úr þessum málum fyrir 3. umr.