Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér fer fram framhald umr. sem hófst í síðustu viku um skýrslu hæstv. iðnrh. til Alþingis um bráðabirgðasamning milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium. Hæstv. iðnrh. rakti í framsöguræðu sinn gang deilunnar við Alusuisse, en gangur þessarar deilu kom oft til umr. á s.l. Alþingi. Það kom mjög glöggt fram í ræðu hæstv. iðnrh., sem reyndar var oft rifjað upp í umr. á síðasta þingi, að fyrrv. iðnrh., hv. 5. þm. Austurl., náði engum árangri í því mikla hagsmunamáli Íslendinga að fá rafmagnsverð frá ÍSAL hækkað. Ég ætla ekki að rifja upp þær miklu umr. sem fram fóru oft um þetta mál á síðasta þingi né endurtaka það sem þá var sagt, þingtíðindi bera vitni um það, en þó minni ég á að fyrrv. iðnrh., hv. 5. þm. Austurl., var oft mjög harðlega gagnrýndur fyrir alla málsmeðferð í þessu máli. Það lá ljóst fyrir á þingi s.l. vor, þegar því lauk, að hv. 5. þm. Austurl. mundi aldrei geta náð neinu samkomulagi við Alusuisse, enda vinnubrögð öll með þeim hætti. Það var t.d. á það bent, að í raun fóru aldrei fram neinar alvörusamningaviðræður milli íslensku ríkisstjórnarinnar eða fyrrv. iðnrh. og Alusuisse. Hér var meira um að ræða sviðsetningar í ljósi fjölmiðla, en öll sú þrotlausa vinna sem hlýtur að liggja að baki slíkum samningum var látin liggja á milli hluta. Það var líka bent á að í þessu máli öllu voru mjög rangar áherslur, þar sem deilan um skattana var látin sitja í algeru fyrirrúmi, en það sem mestu máli skiptir, hækkun rafmagnsverðs, hvarf í skuggann. Það er mjög fróðlegt að lesa þær athyglisverðu yfirlýsingar sem fyrrv. hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson gaf hér á Alþingi fyrir tæpu ári, er hann sagði sig úr álviðræðunefndinni, og reyndar oft í umr. síðar, þegar hann lýsti vinnubrögðum þáv. ráðh. í þessu máli. Þetta vakti ekki síst athygli þegar haft er í huga að þessi fyrrv. þm. var stuðningsmaður þáv. ríkisstj. og bar því að vissu leyti ábyrgð á setu þáv. hæstv. iðnrh. í ráðherraembætti. Þessu máli lauk hér á Alþingi rétt áður en því var slitið á þann veg að flutt var till., sem af hálfu þm. var túlkuð sem vantrauststill. á þáv. hæstv. iðnrh., og að henni stóðu allir flokkar nema Alþb. Ég hygg að slíkt sé einsdæmi í þingsögunni. Það segir auðvitað sína sögu um meðferð þessa máls og álit þingsins á málsmeðferðinni. Við þetta mál var skilið í fullkominni óreiðu. Það er alveg rangt, sem fram kom í máli hv. 5. þm. Austurl. í þingræðu í síðustu viku, að það hafi fyrst og fremst verið pólitískir þverbrestir hér innanlands sem hafi veríð meginorsök þess að árangur náðist ekki. Ég held að ótvírætt sé að það voru vinnubrögð hæstv. fyrrv. iðnrh. sem voru þar aðalorsakavaldur. Sannleikurinn er sá, að aldrei var neinn grundvöllur fyrir þjóðarsamstöðu um þau axarsköft sem hv. fyrrv. iðnrh. gerði í þessu máli. Þegar Alþingi lauk lágu tvær tillögur fyrir, annars vegar tillagan um að taka málið úr höndum þáv. hæstv. iðnrh. og hins vegar frv. til laga, sem þáv. hæstv. iðnrh. var 1. flm. að en flokksbræður hans í Alþb. voru meðflm. að, en það var um einhliða aðgerðir í málinu, - „frv. til laga um leiðréttingu orkuverðs til Íslenska álfélagsins hf.“, eins og það hét. Þetta frv. kom aldrei til umr. hér, enda þingi slitið stuttu eftir að það kom fram. Hv. 5, þm. Austurl. gerði þetta frv. nokkuð að umtalsefni í sinni ræðu í síðustu viku. Hann ræddi um mjög traustan grundvöll þess að unnt hefði verið að leiðrétta orkuverðið einhliða og taldi það fullkomlega raunhæfan kost, og raunar betri kost en að ganga til samninga við Alusuisse. Ég er mjög ósammála þessu áliti hv. þm. og tel þvert á móti að frv. og þær aðgerðir sem frv. fól í sér hafi hvílt á mjög veikum grunni, enda var ljóst að það naut ekki fylgis hér á Alþingi nema hjá þm. Alþb. Hinn lagalegi grundvöllur þessara einhliða aðgerða var mjög ótraustur að mínu mati þó að legið hafi fyrir og fylgt með frv. tvær lögfræðilegar álitsgerðir. Það er ekki rétt, sem fram kom í grg. með þessu frv. og var síðan ítrekað af hv. þm., að þessar lögfræðilegu álitsgerðir bendi til þess að fullkominn lagagrundvöllur hafi verið fyrir hendi til að framkvæma einhliða aðgerðir, þ.e. að Alþingi gæti leiðrétt orkuverðið í samningi ÍSALS og Landsvirkjunar ef það væri mat löggjafans að forsendur verðákvæðisins væru brostnar. Ég ætla að gera þetta atriði nokkuð að umtalsefni, því að það skiptir verulegu máli þegar verið er að stilla upp annars vegar því að við höfum átt völ á slíkum einhliða aðgerðum og hins vegar því að ganga til þeirra samninga sem gengið var til og lauk með bráðabirgðasamningi sem að sjálfsögðu verður fylgt eftir með frekari samningaviðræðum. Það lágu fyrir tvær lögfræðilegar álitsgerðir í þessu máli. Annars vegar álitsgerð frá Þorgeiri Örlygssyni, greinargerð um endurskoðun álbræðslusamninganna með lagasetningu, hins vegar grg. frá Charles Lipton um grundvöll þess að krefjast endurskoðunar á samningum um efnahagsþróun til langs tíma eða grípa til einhliða aðgerða. Ef þessar greinargerðir eru skoðaðar í þaula sést að í þeim eru miklir fyrirvarar. Báðar þessar greinargerðir hvetja reyndar til mikillar varfærni í þessu efni. Við skulum fyrst líta á greinargerð Þorgeirs Örlygssonar, en hún var prentuð sem fskj. með þessu lagafrv. Ég vil fyrst segja það, að grg. Þorgeirs Örlygssonar er mjög góð lögfræðileg grg. um þær almennu lagareglur sem til greina koma þegar annar aðili að samningi vill breyta honum einhliða. Þetta er fræðileg úttekt á þessu álitaefni eins og það horfir við samkv. íslenskum rétti og ennfremur er litið til réttar Norðurlandaþjóða í þessu efni, einkum Noregs. Hins vegar koma strax fram í inngangskafla þessarar grg. miklir fyrirvarar, sem nauðsynlegt er að hafa í huga þegar þessi grg. er lesin. Ég vil, með leyfi forseta, lesa stuttan kafla úr inngangi greinargerðarinnar. Þar segir: „Rétt er að taka fram, að þegar álitsgerð þessi er skrifuð er ekki vitað, hvort breytingar verði gerðar á samningunum um álbræðsluna í Straumsvík né heldur hvernig að slíkum breytingum verður staðið, ef í þær verður ráðist með lagasetningu. Umfjöllun og niðurstöðu álitsgerðarinnar verði því að skoða í ljósi þessa. Af þessu leiðir, að í álitsgerðinni er fremur lýst almennum viðhorfum íslensks réttar til þeirra álitaefna, sem til umfjöllunar eru tekin, en hliðsjón höfð af áðurgreindum samningum um álbræðsluna í Straumsvík og hugsanlegum breytingum á samningsákvæðunum með lagasetningu. Þá er ennfremur rétt að taka fram, að álitsgerðin sem slík felur ekki í sér sjálfstætt mat á því, hvort forsendur samningsgerðar af hálfu Íslendinga séu brostnar eða hvort hin tilteknu samningsákvæði leiði til ósanngjarnrar niðurstöðu í garð Íslands sem samningsaðila. Hins vegar er í álitsgerðinni leitast við að lýsa þeim réttarúrræðum, sem tiltæk eru íslenska ríkisvaldinu, ef niðurstöður kannana leiða í ljós, að forsendur samningsgerðar eru brostnar eða að samningsákvæðin leiði til ósanngjarnrar niðurstöðu.“ Þessi fyrirvari strax í upphafi er mjög mikilvægur, því að þarna kemur fram að höfundur tekur ekki afstöðu til þess álitaefnis sem hér um ræðir og við fjöllum um. Í grg. koma og fram frekari fyrirvarar. Það koma fram t.d. á bls. 12 mjög sterk aðvörunarorð um að nauðsynlegt sé að fara að með gát, en þar segir, með leyfi forseta: „Hitt er jafnljóst, að heimild löggjafans til þess að grípa inn í gerða samninga með lagasetningu verður að setja þröngar skorður af réttaröryggissjónarmiðum. Rúm heimild í þessa átt er opinn vegur til misbeitingar löggjafarvaldsins og á það sérstaklega við, þegar ríkið sjálft er aðili að þeim samningum, sem lagasetningu er ætlað að taka til.“ Þarna kemur glögglega fram, að greinarhöfundur bendir á hversu varhugavert sé að ríkið sjálft breyti samningum sem það er aðili að. Í þessum orðum er að sjálfsögðu fólgin hvatning til mikillar varfærni í þessu sérstaka máli eða þegar líkt stendur á og í þessu máli. Niðurstaða Þorgeirs Örlygssonar í greinargerð hans er á þá leið, með leyfi forseta. Hann er búinn að rekja nokkuð áður sjónarmið fræðimanna, sem ég skal ekki lesa upp hér, en segir síðan: „Í ljósi þessa verður að ætla, að Alþingi geti leiðrétt orkuverðið samkv. rafmagnssamningi ÍSALs og Landsvirkjunar til samræmis við upphaflegt samningsmarkmið, ef það er mat löggjafans, að forsendur verðákvæðisins séu brostnar. Rétt er að hafa í huga í þessu sambandi, að dómstólar hafa vald til þess að meta það, hvort hinum efnislegu skilyrðum þess að bera fyrir sig brostnar forsendur hafa í raun verið fullnægt og þá jafnframt, hvort einhliða leiðrétting hafi verið lögmæt.“ Það kemur sem sagt mjög glögglega fram að það er ekki Alþingi sem á síðasta orðið í þessum efnum. Jafnvel þótt Alþingi hefði komist að þeirri niðurstöðu að brostnar forsendur væru fyrir hendi kemur það glöggt fram í greinargerð Þorgeirs Örlygssonar að það eru dómstólar sem endanlega kveða á um þetta. Af því leiðir að sjálfsögðu að með einhliða ákvörðun í þessu efni af hálfu Alþingis hefði þessu máli verið stefnt í mikil, flókin og löng málaferli, sem ómögulegt er að segja fyrir um hver endir hefði orðið á. Þess vegna er það ekki rétt sem fram kemur í grg. með sjálfu frv., og það endurtók reyndar hv. 5. þm. Austurl. í sinni ræðu hér á dögunum, að niðurstaðan sé fortakslaust sú, að við höfum fullkominn rétt til þess að leiðrétta orkuverðið einhliða. Í niðurstöðunni, sem ég las áðan, er rétt að vekja athygli á orðunum að breytingin þurfi að verða „til samræmis við upphaflegt samningsmarkmið ef það er mat löggjafans að forsendur verðákvæðisins séu brostnar“. Það er sem sagt lögð áhersla á upphaflegt samningsmarkmið í þessu efni og brostnar forsendur. - En hvernig samræmist þessi niðurstaða lögfræðingsins málflutningi hv. 5. þm. Austurl. og Alþb. yfirleitt í þessu máli? Allur sá málflutningur gengur út á að reyna að sanna og halda því fram að samningurinn hafi upphaflega verið vittaus og hin mestu mistök. Hvert tækifæri er notað til að kasta rýrð á samningana og þá menn sem að þeim stóðu. Með því er auðvitað verið að leggja spilin upp í hendur Alusuisse. Ég tel að fátt hafi spillt eins mikið samningsstöðu okkar í þessu máli og þessi síbyljumálflutningur Alþb. Sannleikurinn er sá, að grundvöllur þess að hægt sé að halda fram brostnum forsendum í þessu máli og að reynt sé að ná upphaflegum samningsmarkmiðum er að hinn upphaflegi orkusölusamningur með síðari endurskoðun hafi falið í sér eðlilega og sanngjarna skiptingu þess arðs sem vænta mátti að þessi framkvæmd í heild gæfi af sér eða m.ö.o. að upphaflega hafi verið hér um að ræða eðlilegan viðskiptasamning. Í þessu sambandi er athyglisvert það sem segir í grg. á bls. 19. - Það er eins og það hafi skroppið út úr penna þess sem grg. ritaði, en þar segir: „Raforkuverðið var ekki óeðlilegt árið 1966, þegar upphaflega var um það samið, hvort sem miðað var við raforkuverð, sem þá var algengt að álver greiddu, eða annan mælikvarða.“ Þessi orð eru í andstöðu við málflutning hv. 5. þm. Austurl. og málflutning Alþb. í þessu máli, því að eins og ég sagði áðan hygg ég að okkar sterkasta vopn í þessari baráttu sé að forsendurnar hafi breyst það mikið að rétt og eðlilegt sé að Laka þessa samninga upp. Ég ítreka að grg. Þorgeirs Örlygssonar er mjög vönduð lögfræðileg grg. og mikill fengur að henni, en hana verður hins vegar að lesa með þeim fyrirvörum sem fram koma í henni sjálfri og þeim aths. sem höfundur gerir. Varðandi lagarök hefur ennfremur verið vitnað í grg. Charles Lipton, sem ennfremur fylgdi með þessu frv. í heild, var fskj. 11 með frv., en hann hefur skrifað grg. um grundvöll þess að krefjast endurskoðunar á samningum um efnahagsþróun til langs tíma eða grípa til einhliða aðgerða. Eftirmáli grg. hans er athyglisverður. Það er eins konar niðurstaða af hans hálfu. Þar segir með leyfi forseta: „Í minnisgrein minni frá 8. júní 1982 benti ég á að ákveðnar hagfræðilegar athuganir þyrftu fram að fara til þess að fyrir lægju upplýsingar sem hægt væri að reisa á lögfræðilegar grg. Umfangsmikil skýrsla færustu sérfræðinga um sölu raforku til ÍSALs hefur nú verið gefin út af iðnrn. og mér borist niðurstöður hennar. Til þess að unnt sé að rannsaka vandlega úrskurði, rit og venjur, sem hér skipta máli, þyrfti að skoða frekar efnahagslega þætti, sem skipta máli, kringumstæður við upphaflega samningsgerð við Alusuisse og samband aðila og aðgerðir eftir þá samningsgerð, til þess að frekari lögfræðileg grg. verði gerð.“ Þetta er niðurstaðan sem Lipton komst að og fylgdi þessu frv. Hann kveður ekkert upp úr um það, hvort efni séu til þess að einhliða aðgerðir eigi sér stað. Ég vil að vísu gera þá aths. við hans grg. í heild, að mér finnst mjög vafasamt að flokka samninga milli Íslands og Alusuisse undir samninga um náttúruauðlindir. Mér finnst ekki sjálfgefið að telja slíkan rafmagnssamning til þessa flokks. Hér er fyrst og fremst um að ræða samninga um námuréttindi og ýmislegt fleira þess háttar og vafamál að hægt sé að skipa samningum eins og okkar á bekk með þeim. En um það skal ég ekki fjalla frekar hér. Aðalatriði í þessu er þó það, að það virðist hafa skort allmikið á að nægilega traustur lögfræðilegur grundvöllur væri fyrir hendi þegar hv. 5. þm. Austurl. lagði sitt frv. fram, þá sem hæstv. iðnrh. Þessar grg. eru ágætar svo langt sem þær ná. Þær fjalla hins vegar fyrst og fremst um almenn lagarök, en ekki er nægilega fjallað um þau ákveðnu tilvik sem frv. fjallar um. Veikasti hlekkurinn í okkar málflutningi og í stöðu málsins eins og það var á s.l. vori, þegar þetta frv. var lagt fram, er þó vafalaust sú staðreynd, að samningaleiðin hafði ekki verið reynd til þrautar. Það var mjög auðvelt að sýna fram á það af hálfu okkar gagnaðila, að samningaleiðin hafði ekki verið reynd til þrautar. Það var auðvitað veikasti hlekkurinn í þessu máli. Ég skal ekkert segja fyrir um hver hefðu orðið viðbrögð Alusuisse ef þetta frv. Alþb. hefði orðið að lögum hér, en það má að sjálfsögðu getum að því leiða að þeir hefðu gert annað hvort af tvennu, að leggja málið í gerðardóm, og slík málsmeðferð hefði tekið langan tíma og staða okkar þá mjög óljós á meðan, eða að þeir hefðu á sama hátt og við töldum okkur þá geta framkvæmt einhliða breytingar á samningnum talið sig ennfremur geta gert breytingar á samningnum einhliða og þá á ákvæðum sem þeim voru óhagstæð, eins og t.d. ákvæðunum um kaupskyldu rafmagns, en það er vitað að þeir þurfa að kaupa allt upp undir 90% af því rafmagni sem álverið er gert fyrir, hvort sem þeir nota það rafmagn eða ekki. Ég taldi rétt að gera þetta nokkuð að umtalsefni hér, þó að segja megi að þetta frv. heyri e.t.v. sögunni til. En ég held að þarna séu þó víti til varnaðar og nauðsynlegt sé framtíðarinnar vegna í svipuðum málum að átta sig á því að hafa þarf allt önnur vinnubrögð en fyrrv. hæstv. iðnrh. notaði í þessu máli. Það eru önnur atriði einnig, sem hafa komið fram í þessari umr., sem ég vildi örlítið ræða. Það er sú stöðuga áróðursplata Alþb., sem hv. 5. þm. Austurl. rifjaði upp hér eða gerði enn að umtalsefni í sinni ræðu, að samningurinn um álverið, rafmagnssala til ÍSALs og rekstur þess íþyngi stórkostlega almenningi í landinu, að hið háa raforkuverð á Íslandi eigi rætur að rekja til þessara samninga og að íslensk heimili borgi stöðugt skatt til Alusuisse þegar heimilin fái sinn rafmagnsreikning. Þessi áróður hefur oft verið gerður að umtalsefni. Hann er rangur og hann er ósannur. Til að styðja þessa fráleitu fullyrðingu fræðilegum rökum bað fyrrv. iðnrh., hv. 5. þm. Austurl., Orkustofnun um álit á því hver væru áhrif orkuverðsins til ÍSALs á verð til almenningsveitna í landinu. Öll vinnubrögð hv. 5. þm. Austurl. í sambandi við það mál eru raunar dæmigerð um vinnubrögð hans meðan hann var í ráðherrastól í ýmsum öðrum málum. Þess vegna er vel þess virði að rifja þau hér upp á Alþingi. Skýrsla Orkustofnunar um þetta mál lá fyrir í marsmánuði s.l. og því fylgdi bréf til iðnrn. dagsett 10. mars 1983, þar sem komist er að ákveðinni niðurstöðu. Þar segir: „Segja má að meginniðurstaða þessarar athugunar, miðað við þær forsendur sem hér eru notaðar, sé að á árunum 1969–1978 hefði orkuverð Landsvirkjunar til almenningsveitna þurft að vera hærra ef álverið í Straumsvík hefði ekki komið til. Aftur á móti hefði verið orðið lægra en raun varð árin 1979–1981. Eftir 1981 er erfitt að segja til um hver þróun orkuverðsins hefði orðið þar sem í tilvikinu „án ÍSALs“ hefði fljótlega upp úr því þurft að koma til ný virkjun sem hefði að líkindum orðið hlutfallslega miklu dýrari en Búrfellsvirkjun.“ Þetta er sem sagt meginniðurstaðan, að svo til allt þetta tímabil hafi orkuverð Landsvirkjunar til almenningsveitna þurft að vera hærra ef samningarnir við ÍSAL hefðu ekki verið gerðir. Hvað gerði nú hæstv. fyrrv. iðnrh. við þessa skýrslu? Þetta féll ekki í kramið. Þessi skýrsla var greinilega ekki í samræmi við þær niðurstöður sem ráðh. þáv. vildi fá. Hann stakk þessari skýrslu undir stól. Hann lét hvergi birta hana, heldur settist hann niður með sínum mönnum og bjó til nýjar forsendur - forsendur sem pössuðu betur við þær niðurstöður sem hann var fyrir fram búinn að halda fram á opinberum vettvangi - og bað Orkustofnun um að semja nýja skýrslu. Það gerði Orkustofnun og sú skýrsla var lögð fram og dagsett í júní 1983. Þar eru raktar þær aðferðir sem notaðar hafa verið. Ég skal láta vera að rekja þær hér. En hins vegar kemur það glögglega fram af orðalagi Orkustofnunar í þeim bréfum og niðurstöðum hennar, að hún telur að forsendur þær sem notaðar voru í skýrslunni frá því í mars séu haldbetri en hinar nýju forsendur og birti því þær niðurstöður sínar jafnframt sem eitt tilvik af þremur sem stillt var upp. Það kemur fram á bls. 19 í skýrslu Orkustofnunar. Ef sú aðferð, sem Orkustofnun sjálf telur réttasta, er notuð og þetta framreiknað til núgildis kemur í ljós að samkvæmt þessari aðferð - það er mismunandi eftir því hvaða vexti menn reikna sér - hefði orkuverðið allt tímabilið, frá 1969 til 1982, án ÍSAL verið frá 7%–12% hærra til almennings en það þó var í raun. Þessar niðurstöður Orkustofnunar eru að sjálfsögðu mjög athyglisverðar, þegar hafður er í huga sá áróður sem stöðugt er látinn dynja á landsmönnum frá Alþb. Þessi vinnubrögð eru líka mjög athyglisverð því að hv. fyrrv. iðnrh. iðkaði það í fleiri málum að búa til forsendur, fá síðan virtar stofnanir, eins og verkfræðideild Háskólans eða Orkustofnun, til þess að sefja inn í tölvuna eða reikna niðurstöður samkvæmt forsendum sem þeim voru gefnar og halda því síðan fram að um væri að ræða óvilhalla virta aðila sem kæmust að þeirri niðurstöðu. Í öllu þessu máli hefur umr. um orkuverðið verið mest áberandi og það er eðlilegt. Það fer hins vegar minna fyrir umr. um þjóðhagslegt gildi þessarar atvinnustarfsemi hér á landi. Það hafa oft verið rifjaðar upp ýmsar tölur í því sambandi. Ég skal ekki þreyta menn mikið á því, en ég held að þó sé rétt að benda á að heildargreiðslur ÍSALs til Íslendinga, og þá á ég við nettógjaldeyristekjur frá upphafi til ársloka 1982 framreiknaðar til verðlags í apríl 1983, hafa verið 8 200 millj. kr. Fyrir raforku hefur verið greitt 1 680, í skatta 510, vinnulaun 3 100, keypt þjónusta ýmiss konar er 1 820 og fjárfestingar hér innanlands 1 080. Þarna er sem sagt um að ræða 6 500 millj. kr. fyrir annað en raforku, þ.e. bæði laun og ýmiss konar þjónusta, og gefur auga leið að það hefur skipt miklu máli fyrir þjóðarbúið á þessu tímabili að fá þessar tekjur inn í landið. Ef við tökum aðeins árið 1982, en ég er með þær tölur í dollurum, var greitt fyrir orku 8.3 millj. dollara, í skatta 1.5 millj. dollara, laun 15.8 millj. dollara, fyrir ýmiss konar þjónustu 9.3 millj. dollara og vegna fjárfestingar 2 millj. dollara. Við fengum því á árinu 1982 í nettógjaldeyristekjur 36.9 millj. dollara frá þessu fyrirtæki. Þar af 8.3 vegna orku, en hitt er fjármagn sem komið hefur eftir öðrum leiðum og streymt út í æðar þjóðfélagsins. Við getum líka nálgast þetta frá öðru sjónarmiði og reynt að átta okkur á því, hver útflutningsverðmæti hafa hér verið á ferðinni. Ef við tökum Hagtölur mánaðarins, eins og síðasta hefti birtir útflutningstekjur í jan.-ágúst 1983, þá eru útflutningstekjur vegna álversins 1 981 millj. kr. Það er ekkert ósvipað og t.d. saltfiskurinn og ísvarði fiskurinn til samans hafa gefið í útflutningstekjur, svo að dæmi sé nefnt. Að vísu er hér ekki um nettótölur að ræða, á móti kemur innflutningur, en það eru að sjálfsögðu miklar rekstrarvörur einnig fluttar inn í sambandi við sjávarútveginn, eins og við vitum, olía á fiskiskip og þar fram eftir götunum. Það er einmitt þessi þjóðhagslegi ávinningur í heild sem verið er að sækjast eftir þegar við höfum leitast við að ná samningum við erlenda aðila um slíkan atvinnurekstur hér á landi. Við Íslendingar erum ekkert öðruvísi en aðrar þjóðir. Hjá okkur gilda ekki önnur lögmál í þessu efni en hjá öðrum þjóðum. Það er einmitt þetta sem aðrar þjóðir eru að sækjast eftir. Hvers vegna skyldu Kanadamenn núna t.d. vera að bjóða samninga upp á 6–7 mills fyrir rafmagnið til að hvetja til bygginga nýrra álvera hjá sér? Hvers vegna eru Írar að bjóða stórkostlegar skattaívilnanir og önnur vildarkjör þeim fyrirtækjum sem þangað vilja koma og setja upp atvinnurekstur? Hvers vegna eru Bretar, m.a. s. sjálf Margrét Thatcher, að bjóða erlendum fyrirtækjum miklar ívilnanir, t.d. í formi niðurgreiðslna í stofnkostnaði, ef fyrirtæki vilja koma til að hefja atvinnurekstur þar í landi, sérstaklega í norðurhéruðum Bretlands, Skotlandi og þar í kring? Svarið við þessum spurningum og mörgum fleiri er mjög einfalt. Menn gera sér grein fyrir því víða um lönd að slíkur atvinnurekstur hefur verulegt þjóðhagslegt gildi og sannar ótvírætt gildi sitt þegar til lengdar lætur. Hv. 5. þm. Austurl. ræddi um innlenda orkunýtingu í þessu sambandi. Hann gagnrýndi mjög þann þátt í þessu bráðabirgðasamkomulagi þar sem látið er að því liggja að til greina komi að stækka álverið í Straumsvík. Nú liggur að vísu fyrir að um það verður ekki samið nema hagstætt raforkuverð náist og við teljum að þeir samningar verði okkur hagstæðir, en hann vildi stilla þessu upp gegn því sem hann kallaði „innlenda kosti við orkunýtingu“. Í hans ráðherratíð var einkum tvennt undirbúið í þessu efni. Það er í fyrsta lagi kísilmálmverksmiðjan á Reyðarfirði. Ég tel ákaflega óvarlegt fyrir okkur Íslendinga eina sér að ætla að reisa kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Ég er alveg sammála yfirlýsingum hæstv. iðnrh. um að það eigi að leitast við að fá erlenda aðila til samstarfs um rekstur þess fyrirtækis. Allar rekstraráætlanir sem fyrir liggja um þetta fyrirtæki benda til þess að stórkostlegt tap hefði orðið á rekstrinum undanfarin ár. Ég hélt að dæmið frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga hefði kennt mönnum sína lexíu. Það er óvarlegt fyrir okkur Íslendinga að ætla að taka of mikla áhættu einir í þessu efni. Við eigum að leitast við að fá eins mikinn hagnað út úr þessu og mögulegt er, án þess þó að þurfa að taka jafnmikla áhættu og við höfum gert varðandi járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Hv. 5. þm. Austurl. gerði líka vissar ráðstafanir til að undirbúa það sem hann kallaði oft „íslenskt álver“ og átti þá sérstaklega við álver í Eyjafirði. Ég tel það alveg fráleitt að við Íslendingar byggjum álver, hvort sem er í Eyjafirði eða annars staðar, og tökum þá áhættu sem því fylgir. Ráðherrann réði norskt fyrirtæki, Árdal Sundal, til að gera hagkvæmniáætlun um rekstur slíks álvers. Niðurstaðan varð sú, að með því að borga 17.5 mills fyrir rafmagnið væri þetta fýsilegur kostur sem gæti borið arð. Sú niðurstaða hvílir hins vegar á mjög veikum grunni. Ég ætla ekki að fara að útlista þá skýrslu eða þá hagkvæmniathugun nánar. Ég nefni þó sem dæmi, að hún gerir ráð fyrir að það sé 30% eigið fé í þessu fyrirtæki, en heildarfjárfesting er sennilega upp á einar 600 millj. dollara, og 70% sé fengið að láni með 2% raunvöxtum. Nú er það að sjálfsögðu vitað mál að 2% raunvextir fást ekki á markaðnum í dag. Hinir alþjóðlegu peningamarkaðir núna gefa og hafa gefið um tíma 6% raunvexti og jafnvel þaðan af hærra. Það er ekkert lát á því og ekkert útlit fyrir að það sé að breytast. Sem dæmi um hver áhrif það eitt mundi hafa á rekstur þessa álvers ef við reiknuðum með 70% lánum á 6% raunvöxtum í staðinn fyrir 2% raunvexti, þá mundi vera tap á hverju einasta ári á rekstri þessa fyrirtækis og eftir tíu ár yrði uppsafnað tap komið yfir 1 100 millj. dollara. Hvaða vit er nú í því að við Íslendingar tökum slíka áhættu á okkur? Ég tel ekkert vit í því. Þess vegna tel ég sjálfsagt að við leitumst við að ná samningum við erlenda aðila um samstarf á þessu sviði og að við reynum að ná hagnaði út úr slíkri starfsemi án þess að þurfa að taka of mikla áhættu sjálfir. Ég er þess vegna mjög sammála því ef hægt er að ná því fram, sem þessi samningur gerir ráð fyrir, að álverið í Straumsvík verði stækkað. Ég hef að sjálfsögðu þann fyrirvara á að samningar takist um raforkuverð sem hagstætt sé fyrir okkur og samið verði um önnur atriði, þannig að við getum fellt okkur við það, en ég tel að stækkun álversins í Straumsvík sé mikilvæg fyrir íslenskt efnahagslíf. Við Íslendingar horfum nú fram á óvenjumikla erfiðleika í efnahagslífi okkar. Við horfum fram á að aflinn í sjónum fer stöðugt minnkandi. Það hefur að sjálfsögðu alvarlegar afleiðingar fyrir kjör hvers einasta manns sem í þessu landi býr. Þess vegna hljótum við að leita allra þeirra leiða sem við getum til að styrkja íslenskt atvinnulíf og íslenskt efnahagslíf. Ein þeirra leiða er sú að nýta þá orku sem í auðlindum okkar felst til að reisa stóriðjufyrirtæki. Ég tel hins vegar að við eigum ekki að einblína á þann kost. Ég tel að við eigum ýmsa aðra kosti. Þá er ég t.d. með almennan iðnað í huga. En ég held hins vegar að það mikla fjárstreymi út í þjóðfélagið sem fylgir stóriðjufyrirtækjunum hljóti að gera það að verkum að við höldum áfram á sömu braut.



Herra forseti. Það er stundum nokkuð hart að hlusta á þetta karp um fortíðina. Það er búið að þvæla Ísalmálinu lengi fram og aftur á þingi, í blöðum, í sjónvarpi, í útvarpi og yfirleitt hvar sem er án þess að nokkur botn virðist ætla að fást í það. Þetta karp leiðir líka hugann að því, hvað það yrði mikil guðsblessun ef Alþingi hefði vit á að fara að tillögum BJ og aðskilja efnislíkama ráðherra og alþm. Sannleikurinn er nefnilega sá, að fast að helmingur þingliðsins er eitthvað af þessu: núv. ráðh., fyrrv. ráðh. eða þm. sem ekki fengu að vera ráðherrar. Svo fer helmingur þingtímans í ólund þessara höfðingja, uppgjör þeirra og árásir, varnarræður þeirra eða þm. sem telja sig eiga eitthvað vantalað við þá. Þeir eru á kafi í ráðherratíð sinni eða annarra - fortíð sem oftast er tiltölulega lítið áhugavekjandi fyrir venjulegt fólk og drepur málefnalega umr. um nútíð og framtíð. Gallinn við Ísalmálið svokallaða er að það hefur helriðið íslenskri orkumálapólitík um áraraðir. Á meðan stjórnir og stjórnarandstöður hafa karpað um málið hafa grafið um sig meinsemdir í íslenskum orkumálum, svo sem offjárfesting og orkusóun, svo nú halda orkuskuldir þjóðarinnar henni með steinbítstaki og hryllingssögur um erlendu skuldirnar hræða launafólk til hlýðni. staðreynd í þessu máli er sú, að Ísalsamningarnir svokallaðir munu ná fram því sem þeim var ætlað, þ.e. þeir munu greiða niður Búrfellsvirkjun á tilskildum tíma. Þeir bera merki af því að þeir eru gerðir á grundvelli ódýrasta virkjunarkostsins sem þá var til og söluverð orkunnar var ákveðið á þeim grundvelli. Það voru hins vegar hörmuleg mistök að uppsagnarákvæði skyldi vanta og að við skulum hafa klúðrað þeim tækifærum sem gefist hafa til endurskoðunar. Við verðum að neyta allra bragða við að ná hækkun á orkuverðinu fram. Núv. hæstv. iðnrh. kemur vafalaust að góðu búi þar því að forveri hans var búinn að vinna alla þá upplýsingasöfnun sem málið þarf.  En við skulum ekki láta þessa Ísalumræðu drepa þann nýgræðing sem er að gera vart við sig í íslenskri orkupólitík, sem er umræða um hátt orkuverð, umræða um orkusóun og umræða um bætta orkunýtingu. Þar verður von bráðar farið að takast á við stórkostleg verkefni. Þar liggja fjárhæðir sem eru svo mörgum sinnum hærri en þær rúmu 100 millj. sem fást á ári fyrir hækkunina sem nú hefur fengist til ÍSALs. Á einu ári glatast fjárhæð sem er jafnvel hærri en Ísalviðbótin vegna þess eins að hús landsmanna eru með lélega einangruðum þökum. Og gróðurtilraunir, girðingar og ræktun við Blöndu kostar álíka og ein Ísalviðbót á ári. Varðandi viðbótarsamninga um orkusölu til ÍSALs vil ég segja þetta: Þeir samningar verða að gera ráð fyrir að orkan sé seld á framleiðslukostnaðarverði miðað við eðlilegan afskriftartíma. Stjórnmálamenn verða að hugleiða hættuna við það ástand að einn einstakur orkukaupandi verði svo stór. Stækkað ÍSAL yrði sem eitt einstakt fyrirtæki mjög mikilvirkt í íslensku efnahagslífi, líklega svo að einsdæmi væri meðal þjóða sem ekki una því að kallast vanþróaðar. Annað er, að þegar tugþúsundir ungmenna eiga eftir að koma út á atvinnumarkaðinn til aldamóta er óumflýjanlegt að fara að velta því fyrir sér, hvar það fólk eigi að fá atvinnu. Þetta er fólkið sem mun standa undir ellistyrknum okkar. Þetta er fólkið sem mun borga til dvalarheimilanna, þar sem við verðum. Fjárfesting í stóriðju, sem hér er til umr., er svo gífurleg að óhugsandi er að þessar þúsundir muni nokkru tíma vinna fyrir sér sem hamingjusamir stóriðjuverkamenn. Það er óumflýjanlegt að hyggja að atvinnumöguleikum í einhvers konar öðrum iðnaði fyrir þetta fólk. Athuganir í Bandaríkjunum hafa sýnt að það er smáiðnaður ýmiss konar sem hefur lagt til þau ný störf sem þar hafa myndast á undanförnum 10–15 árum. Hins vegar hefur stóriðjan átt þar í verulegum vandræðum á síðustu árum, t.d. stáliðja, bílaiðnaður o.fl. Að síðustu vil ég segja þetta: Það á skilyrðislaust að stöðva attar framkvæmdir við Blöndu þar til viðunandi orkusamningar hafa náðst. Við megum ekki koma okkur í þá klípu að vera með virkjun á stokkunum án þess að kaupendur séu til reiðu. Þá yrði samningsaðstaðan um orkuverð ekki góð. Þeirri aukningu sem verður á innlendri orkunotkun á næstunni má fullnægja með orkusparnaði.



Herra forseti. Í þessum umr., sem nú standa hér á öðrum degi, hefur verið hart deilt á það bráðabirgðasamkomulag, sem nýlega hefur verið gert milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium en hér liggur fyrir skýrsla iðnrh. til Alþingis um þann bráðabirgðasamning. Við höfum heyrt álit og niðurstöður hæstv. fyrrv. iðnrh., 5. þm. Austurl., í þessu efni. Ég, eins og fleiri ræðumenn í þessari umr., er algjörlega ósammála því mati og þeim skoðunum sem komu fram í ræðu hæstv. fyrrv. iðnrh. og tel að staðreyndir málsins, ef hlutlægt er á það litið, leiði óhjákvæmilega og tvímælalaust aðra niðurstöðu í ljós í þessu efni. Það er mín skoðun að bráðabirgðasamkomulagið sem hér er til umr. sé viðunandi áfangi í álmálinu. Þau atriði sem samið var um í þessu bráðabirgðasamkomulagi eru mörg hver mjög til bóta og gefa vonir um að loksins fari að rofa til í átmálinu á Alþingi og í málinu í heild eftir það myrkur sem yfir því hefur hvílt síðustu árin. Ég held að sú niðurstaða sé alveg óhjákvæmileg, ef menn líta hlutlægt og með sanngirni á þetta mál en ekki í einhverju galdraljósi fortíðar. Jafnvel með þessu fyrsta bráðabirgðasamkomulagi hafa margir hlutir áunnist. Í fyrsta lagi hefur hér verið brotist út úr þeirri sjálfheldu og þeirri herkví sem þessu máli hefur verið haldið í, kannske óviljandi um mörg undanfarin ár. Málið var í algjörri sjálfheldu. Það er það ekki lengur eftir þetta samkomulag. Í öðru lagi hefur náðst samkomulag við Alusuisse um að fram skuli fara endurskoðun á aðalsamningnum um álverið. Ekkert slíkt endurskoðunarákvæði var í frumsamningnum, aðalsamningnum. Það er þess vegna stórkosttegur ávinningur að nú hefur mótaðilinn fallist á og samþykkt að samningurinn skuli allur tekinn til endurskoðunar, meira en tíu árum áður en hin samningsbundna endurskoðun á að fara fram, þannig að hér er vitanlega um mikinn ávinning að ræða. Í þriðja lagi hefur í þeirri endurskoðun verið fallist á af hálfu Alusuisse að um verði að ræða fullverðtryggt nýtt orkuverð, ekki það orkuverð sem við ella hefðum orðið að una til 1994, heldur nýtt orkuverð fullverðtryggt. Í fjórða lagi hafa menn rætt um og lýst vilja sínum til þess að fjalla um í framhaldsviðræðum helmingsstækkun álversins. Ég held að það fari ekki milti mála að allir þeir sem þessum málum eru kunnugir telja að langraunhæfasti og skynsamlegasti stóriðjukosturinn á Íslandi í dag er stækkun átversins. Í fimmta lagi er það nýr eignaraðili. Nú er átverið að öllu leyti, 100%, í eigu hins svissneska félags. Nú liggur fyrir að það mun fallast á það, ef eftir verður leitað, ef Íslendingar hafa áhuga á, að þeir eignist hlutabréf í álverinu, þannig að um hina virku aðild Framsfl. gæti kannske orðið þar að ræða. Ég er ekki úr þessum ræðustól að mæla með því að Íslendingar kaupi hlut í álverinu. En það liggur hins vegar fyrir að Alusuisse hefur gefið í skyn að ef Íslendingar kjósa komi það fyllilega til greina. Um er talað að Alusuisse selji nýjum aðila helminginn af hlutabréfunum. Þá gætu Íslendingar komið þar inn með oddaaðild ef svo ber undir. Í sjötta lagi eru það skattarnir. Skattamálin voru aðalágreiningsefnið síðustu árin. Deilan um þær reglur sem giltu um skattana og skattlagninguna leiddi til þess að málið er nú komið í alþjóðlegan gerðardóm, skotið þangað af gagnaðilanum. Um það hefur verið samið að komið skuli á nýju fyrirkomulagi í skattamálum sem útiloki að mestu, vonandi með öllu, deilur á því sviði. Nýjar skattareglur eru okkur í hag, svo að málið þurfi ekki að fara í hnút á nýjan leik út af deilu um skattálagninguna. Síðast en ekki síst hefur verið samið um 54% verðhækkun á orkunni sem við seljum og Alusuisse greiðir fyrir. Það má vel vera að menn telji þetta ósköp lítinn kepp í sláturtíðinni. En það er ástæða til að benda á að 137 millj. á ári eru í sjálfu sér enginn smápeningur. Það er mikil viðbót í þessum efnum, sem ekki þýðir að slá striki yfir og segja að ekki skipti neinu máli. Þetta eru í hnotskurn þau atriði sem sýna hvern hag við höfum haft af þessu bráðabirgðasamkomulagi. Sumt er þegar í hendi, eins og mestöll hækkunin á orkuverðinu. Um hin atriðin, sem ég nefndi, hefur verið ákveðið að semja frekar á þessum grundvelli. Lítum fyrst á þá ákvörðun að setja deilurnar fyrir sérstakar dómnefndir. Deilan um skattamálin var komin fyrir alþjóðlegan gerðardóm vestur í Bandaríkjunum. Um það hefur nú samist, eins og fram kemur í skýrslu iðnrh. í upphafinu, í lið 1, að leggja málin fyrir sérstakar þrjár dómnefndir. Það kom fram í ræðu hæstv. fyrrv. iðnrh. fyrir nokkrum dögum að taka bæri skattakröfuna út úr gerðardómnum og það væri óskynsamleg málsmeðferð að fela dómnefnd beggja aðila að fjalla um slíkt. Í því sambandi má minna á fréttatilkynningu iðnrn. 22. des. s.l., gefin út af þáv. iðnrh. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Iðnrh. hefur sent Alusuisse tillögu að samningsgrundvelli milli aðila í framhaldi af sáttatillögu þeirri sem hann lagði fram á fundi með dr. Müller, formanni framkvæmdastjórnar Alusuisse, 7. des. Tillaga þessi var kynnt og rædd á fundi ríkisstj. í gær og send Alusuisse að því búnu. Í tillögunni er gert ráð fyrir að Ísland fallist í meginatriðum á óskir Alusuisse um að ágreiningsefni um skattamál liðinna ára verði sett í úrskurð þriggja manna gerðardóms og verði niðurstöður bindandi fyrir báða aðila og í samræmi við þær verði Coopers & Lybrand falið að endurákvarða skattagreiðslu ÍSALs.“ Hér höfum við nákvæmlega sömu málsmeðferð og nú hefur verið samið um, rúmlega hálfu ári síðar, lögð til af hæstv. fyrrv. iðnrh. í fréttatilkynningu 22. des. og í samkomutagsgrundvelli sem sendur var til Alusuisse í Zürich með telexskeyti daginn áður eða 21. des. Nú er það alveg ljóst, að það var skynsamleg ákvörðun að setja þær deilur, sem uppi hafa verið í þá gerðardómsmeðferð sem fyrrv. iðnrh. lagði til í orðsendingu sinni. Það var viturleg ákvörðun og viturleg niðurstaða. Hér hefur ekki verið annað gert en að framkvæma þá niðurstöðu sbr. kafla 1.1 í bráðabirgðasamkomulaginu, sem ber fyrirsögnina „Lausn deilumála varðandi skattgreiðslur“. Það ber að fagna því, að ekki er að sjá annað en samstaða ætti þá að geta náðst um það atriði miðað við forsögu málsins. Sama er að segja um önnur atriði. Þar eru dómnefndir tvær að störfum, önnur sem fjallar um ýmis lögfræðileg atriði og þar að auki einnig nefnd íslenskra skattasérfræðinga sem á að reikna út álögurnar eftir niðurstöðum annarrar dómnefndarinnar, sem ég var að víkja að áðan. Í öðru lagi má undirstrika hér mikilvægi endurskoðunarinnar. Það er ákvæði 2.1 í samningnum. Endurskoðunarákvæðið var, eins og ég sagði, ekki fyrir hendi. Það er kannske ein mikilvægasta niðurstaðan í þessu bráðabirgðasamkomulagi að samningsaðilinn fellst á endurskoðun í þessum málum. Með leyfi forseta les ég lið 2.1: „Aðilarnir samþykkja hér með að taka upp nú þegar samningsviðræður um endurskoðun á ýmsum þáttum og skilmálum samningstengsla sinna, og verði þar fjallað um eftirfarandi meginatriði“ o.s.frv. Eins og ég sagði var þessi endurskoðunarréttur ekki fyrir hendi. Hér hefur ákaflega mikið áunnist. Hér er unnt að taka upp mikilvæg atriði til endurskoðunar sem ekki var heimild fyrir áður. Í því sambandi segir í lið 2.2, að það sé tilætlun aðilanna að verðið á samningsbundnu rafmagni verði verðtryggt, sem það ekki hefur verið. Það hefur verið bundið fast og óverðtryggt. Hér kemur í fyrsta skipti inn verðtrygging. Ég þarf ekki að skýra það frekar hvað í því hugtaki felst. Tekin er upp verðmiðun við tiltekinn grundvöll, þannig að verðið mun taka breytingum til hækkunar eða lækkunar með hliðsjón af viðmiðunargrundvellinum, og einnig að upphaflegt samningstímabil í endurskoðuðum rafmagnssamningi verði 15 ár. Hér hefur vitanlega mjög mikið áunnist, þar sem ekki er aðeins um að ræða endurskoðunina og verðtryggt raforkuverð, heldur endurskoðun á ýmsum öðrum ákvæðum, þ. á m. sköttunum. Þeir voru ásteytingarsteinninn mikli sem olli því að málið fór allt í þann mikla rembihnút sem endaði að lokum fyrir alþjóðlegum gerðardómi, sem það hefur nú verið tekið úr. Í bráðabirgðasamkomulaginu segir að ákvæði aðalsamningsins varðandi ákvörðun á framleiðslugjaldi ÍSALs skuli endurskoðuð í því skyni að gera þau skýrari og betur aðlögunarhæf að verðbólgukenndu efnahagsástandi í heiminum og til að stuðla að því að komast megi hjá deilum í framtíðinni er spillt geti góðri sambúð milli aðilanna. Það er vitanlega eitt meginmálið og ég hygg að það dyljist engum, í hvaða flokki sem hann er, að það er nauðsyn á því að gera skattareglurnar miklu skýrari, ljósari og einfaldari, byggja þær ekki bæði á hagnaði og framleiðslu, eins og er, heldur finna þar miklu einfaldari aðferð, sem býður ekki heim þeim hvimleiðu deilum og vandkvæðum sem við þekkjum í meðferð málsins á liðnum misserum og árum. Þá má nefna hér stækkun álversins. Ég hef vakið athygli á að um það er einnig fjallað í samkomulaginu. Einnig um eignaraðild Íslendinga sem ég held að margir muni telja mjög óæskilega, en alla vega má það vera einhvers virði að sú heimild mun verða fyrir hendi. Stækkun álversins er í sjálfu sér ekkert smámál. Ég veit ekki hvort menn hafa það að engu að geta skapað þar ný atvinnutækifæri fyrir 400–500 Íslendinga. Ég er alveg sammála Guðmundi Einarssyni í því að vitanlega ber ekki að gleyma almennum iðnaði í landinu, en ég held að ekki sé hægt að líta alveg fram hjá því að stóriðja er mikilvæg og þá ekki síst sú atvinna sem hún skapar. Það þekkjum við vitanlega frá því atvinnufyrirtæki í Straumsvík sem starfað hefur undanfarna áratugi þar. Það má einnig minna á það, þó svo að næstsíðasti ræðumaður hafi gert það, að tekjurnar sem við höfum af álverinu eru vitanlega ekki raforkutekjurnar einar, þó að einblínt sé fyrst og fremst á það atriði. Það liggur fyrir, að af þeim rúma milljarði sem Ísland hefur í gjaldeyristekjur af álverinu á hverju ári eru tekjurnar af raforkunni 25%. Það liggur fyrir í reikningum. Aðrar tekjur eru vinnulaun, skattar, aðföng, þjónusta o. fl. Þannig þýðir ekki að einblína á orkuverðið. Þó svo að það sé vitanlega mikilvægur þáttur er það þó ekki nema fjórðungur af þeim tekjum sem íslenska þjóðin hefur af þessu stóriðjuveri. Ég ætla að víkja undir lokin að raforkuverðinu. 54% hækkun hefur náðst fram á því. Ár eftir ár leið án þess að nokkur hækkun fengist fram á því, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir þáverandi yfirvalda í iðnaðarmálum og stóriðjumálum. Ég er ekki að draga í efa að þar hafi góður vilji búið að baki og þar hafi menn reynt eftir bestu getu og af fremsta megni að ná fram hagstæðum samningum um hækkun á orkuverðinu. Staðreyndin er hins vegar sú, að slíkar hækkanir náðust aldrei fram. Málið fór í æ meiri og erfiðari hnút eftir því sem misserin liðu, en það er fyrst núna sem þetta hefur náðst fram. Þá kveður við sá söngur, að hér hafi menn samið af sér og raforkuverð til álvera annars staðar sé miklum mun hærra. Það er þess vegna fróðlegt að líta aðeins örstutta stund á svonefnda CRU-skýrslu frá því í janúar á þessu ári, hún er nú ekki eldri, og líta þar á staðreyndir um orkuverð til núverandi útflutningsálvera, en.það eru þau álver sem bera verður saman við vegna þess að það eru álver á sama grundvelli og álverið í Straumsvík. Ef við lítum á Noreg, þar sem framleiðslugetan er 705 þús. tonn, fær rúmur helmingur álverksmiðjanna í Noregi orku á verði sem að meðaltali, eins og hér stendur, virðist vera um 8 mill plús 3.5 mill í skatt, en að öðru leyti er um eigin orku að ræða og er kostnaðurinn af henni talinn um 7 mill. Við höfum upplýsingar, sem ekki hafa verið vefengdar, um að sú orka sem Alusuisse kaupir í Noregi kosti 9.9 mill. Lítum á Grikkland sem hefur eitt álver. Það greiddi 1981 um 8 mill fyrir orkuna. Lítum á Ghana. Þar er um eitt átver að ræða, 200 þús. tonn á ári. Þar eru greidd 6 mill fyrir orkuna. Nú er þar að vísu lokað vegna vatnsskorts í Volta-ánni. Í Egyptalandi var verðið 1981 2.5 mill, en hefur hækkað árið 1983 í 5 mill. Í Kamerún greiddi eitt álver 10 mill 1981. Í Mið-Austurlöndum er orkuverðið að jafnaði 9.8 mill. Í Venezúela er það 7 mill og í Súrinam 5 mill. Kanada þekkja menn. Þar er álver, Alcan, sem greiðir 2.5 mill. Það er kannske ekki sambærilegt þar sem um eigin orku að vissu leyti er að ræða. Í Nýja-Sjálandi voru greidd fyrir orkuna 10 mill 1981, sem eru nýjustu tölur sem liggja fyrir. Hér má renna yfir langan lista, lesa upp nöfn margra landa og nefna mörg álver, en allt ber að sama brunni. Verðið er yfirleitt lægra en það sem náðist fram í bráðabirgðasamkomulaginu við Alusuisse á haustdögum. Það má einnig benda á það, og reyndar hefur hv. alþm. Birgir Ísl. Gunnarsson undirstrikað það mjög vel með tilvitnun í skýrslu Orkustofnunar, að vitanlega er algerlega úr lausu lofti gripið að salan á raforku til álversins hafi valdið hækkun á orkuverði til almennings á Íslandi. Það er þar bókfært og skjalfest og verður ekki með rökum við því haggað. Það vill svo til að fyrir nokkrum dögum aflaði ég mér álits hjá Landsvirkjun einmitt um þetta atriði. Álitsgerð Landsvirkjunar um það var nákvæmlega samhljóða áliti Orkustofnunar. Niðurstaða þeirrar álitsgerðar er sú, að sala á orku til stóriðju hafi ekki valdið hækkuðu orkuverði til almennings á þessu tímabili, heldur lækkuðu ef nokkuð er. Þá má einnig benda á það, úr því að þetta bráðabirgðasamkomulag er á dagskrá, að ef ekki er gert ráð fyrir meiri hækkun til almenningsveitna á næsta ári en samsvarar verðbólgu, um það veit á þessari stundu vitanlega enginn, áætlast rekstrarhalli Landsvirkjunar 1984 án bráðabirgðasamkomulagsins 180 millj. kr. Til að ná hallalausum rekstri þyrfti Landsvirkjun þá að hækka orkuverðið til almenningsveitna um 10.6%, ef ekkert bráðabirgðasamkomulag hefði verið gert. Með bráðabirgðasamkomulaginu aukast tekjur Landsvirkjunar af sölu til ÍSALs og Áburðarverksmiðjunnar út árið 1984 um nærri 160 millj. kr. Þörf fyrir hækkun heildsöluverðs til almenningsveitna umfram verðbólgu yrði því óveruleg. Náist hins vegar samningar um enn frekari hækkanir á árinu 1984 gæti orðið um að ræða minni lántökur í erlendum gjaldeyri eða lækkun raungildis á orkuverði til almenningsveitna. M.ö.o.: bráðabirgðasamkomulagið við ÍSAL, 54% hækkun raforkuverðsins, gerir það líklegt að ekki þurfi að hækka orkuverð Landsvirkjunar á næsta ári til almenningsveitna, sem ella hefði verið óhjákvæmilegt um rúm 10% miðað við þann halla sem reiknað er með. Hér er þá um talsverðan ávinning að ræða, sem ég held að engum geti blandast hugur um og sumir mundu kannske vilja kalla mikilvægan. Menn geta velt því fyrir sér hér í þessu sambandi hvernig á því stendur að á það er öll áhersla lögð hér í þingsölum og á síðum sumra blaða og málgagna stjórnarandstöðunnar að afflytja þetta bráðabirgðasamkomulag, sem er tvímælalaust verulegur ávinningur en aðeins skref í áttina til heildarendurskoðunar. Hver er ástæðan fyrir því að það er svo afflutt á þennan máta? Ég held að í sjálfu sér liggi svarið við því í augum uppi og sérstaklega þó ef menn hafa undir höndum stefnuskrá Alþb., sem út var gefin árið 1981. Með leyfi forseta stendur eftirfarandi á bls. 72: „Alþb. er því andvígt að erlend auðfélög fái aðstöðu til atvinnurekstrar á Íslandi.“ Herra forseti. Fyrir nokkrum dögum bárust okkur hér í þessum sal og öðrum Íslendingum uggvænlegar fregnir af ástandi helstu nytjafiskastofnanna við landið, sem varð tilefni til langrar umr. hér. Sú mikla auðlind mun þess vegna ekki skila þeim arði í þjóðarbúið á næstu misserum sem við hafði verið búist. Sú staðreynd varpar enn skýrara ljósi en áður á það, hver nauðsyn það er okkur að skjóta sem flestum stoðum undir íslenskt atvinnulíf. Sú staðreynd sýnir jafnframt mikilvægi orkufreks iðnaðar hér á landi í framtíðarbúskap þjóðarinnar. Enn höfum við Íslendingar ekki beislað nema 1/10 hluta þeirrar orku sem felst í fallvötnum landsins og enn minni hluta jarðhitaorkunnar. Þar eigum við auðlind sem enn er að mestu leyti ónýtt og í henni felast miklir möguleikar, en aðeins ef rétt er á málum haldið. Mönnum hefur í þessum umr. hætt til að einblína á orkuverðið og þann hagnað sem við höfum af sölu þess til erlendra stóriðjufyrirtækja. Ég hef vakið athygli á því, að orkusalan er aðeins fjórðungur af þeim heildarhagnaði sem íslenskt þjóðarbú hefur af því stóriðjufyrirtæki, sem hér er til umr. Menn þurfa ekki lengur að fara í grafgötur um að það felast miklir möguleikar í stóriðjufyrirtækjum hér á landi. Menn þurfa hins vegar að ganga þar fram með gát. Stóriðjan er ekki nein allsherjarlausn á efnahagsvanda þjóðarinnar í bráð og lengd. Það er einnig rétt, að uppbygging stóriðju má ekki verða á kostnað annars iðnaðar, eins og hér hefur komið fram í umr., eða annarra atvinnugreina og þar verður að ganga fram með fullri gát, eins og sagan af járnblendiverksmiðjunni í Hvalfirði sýnir dæma gleggst. En ég held að það sé alveg ljóst, að ef á þessum málum er haldið af festu og skynsemi og ofstækislaust rætt við þá erlendu aðila sem hér vilja fjárfesta, og þeir bíða reyndar ekki í neinum biðröðum eins og á hefur verið bent stundum, höfum við Íslendingar alla burði til þess að nýta orkulindir landsins til hagsældar fyrir þjóðina um mörg ókomin ár. En það er eins og jafnan: - þar veldur hver á heldur.



Herra forseti. Ég hef ekki hugsað mér að tala lengi að þessu sinni, því kannske hefur verið talað nægilega mikið í þessum álmálum undanfarin ár. Umr. hefur verið oft á dagskrá og margar ræður haldnar og miklar bókmenntir út gefnar, þannig að ég sé ekki ástæðu til að gera þingtíðindin miklu þykkari af þessu tilefni. En mér finnst ákaflega einkennilegt þegar góður og gegn hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson kemur hér í stólinn og flytur eins undarlega ræðu og hann flutti áðan. Þó ég hlustaði vandlega gat ég ekki heyrt nema þrennt í hans máli: Í fyrsta lagi heldur ómerkilegt skens um fyrrv. hæstv. iðnrh. og í öðru lagi lagði hann sig mjög fram um að finna einhver lögfræðileg rök í álmálinu fyrir Alusuisse og gegn íslenskum hagsmunum, gegn möguleikum Íslendinga til einhliða aðgerða, ef samningaleiðin reyndist óviðunandi fyrir okkur. Eins og hann hlýtur að vita eru fordæmi fyrir því í heiminum að þjóðir hafa gripið til einhliða aðgerða þegar forsendur hafa breyst mjög. Í þriðja lagi var það eitt aðalatriðið í ræðu hv. þm. að reyna að finna dæmi þess, hvar væri ódýrust orka til handa stóriðjufyrirtækjum og dæmi um það,  Einnig benti hv. þm. á að ýmsir aðilar úti í löndum hefðu boðið auðhringunum ekki aðeins upp á mjög lágt rafmagnsverð, heldur einnig upp á alls kyns fríðindi, skattfríðindi og alls konar styrki og aðstoð við fjárfestingar. Ég spyr hv. þm.: Á þetta að verða okkar stefna, Íslendinga, að halda raforkuverðinu eins lágu og hann nefndi í sínum dæmum, og er þetta tal allt til stuðnings okkur í samningum við Alusuisse? Ég held að það sé þvert á móti. Svona ræður hjálpa þeim sem við eigum að fara að ganga til samninga við og gera okkar samningsstöðu verri, því miður. Ég tel að þessi ræða hefði betur verið látin liggja í handriti og flutningnum sleppt. Hv. þm. Gunnar G. Schram flutti hér merkt erindi, en hann leiddist einnig út í þá villu að nefna einungis þá staði þar sem raforkuverðið væri lægst. Ég ætla að vona að það bætist ekki margir íhaldsþingmenn í þennan kór, því að hæstv. iðnrh. hefur lýst yfir því að hann stefni að því að reyna að ná sem hæstu raforkuverði út úr þeim Alusuisse-mönnum, og ég ætla að vona að það verði stefna Sjálfstfl. en ekki úrtölumannsins Birgis Ísi. Gunnarssonar. Við vitum nefnilega hversu hátt raforkuverð langflestar álverksmiðjur þurfa að greiða. Og þeir hefðu alls ekki átt að fara inn í frumskóginn í Ghana til að finna þar dæmi sem líktist okkar mest, því að villimennirnir þar sömdu af sér svo hroðalega fyrir mörgum árum, eins hroðalega og Jóhannesi Nordal tókst á sínum tíma. Samlíkingin er svo sem ekki skemmtileg fyrir þá herramenn. Herra forseti. Það hefur ekki gengið vel á undanförnum árum að fá þetta raforkuverð hækkað og það skal viðurkennt að niðurstaða síðustu fimm ára í þessum efnum er ekkert of glæsileg, þar sem við höfum ekki fengið raforkuverð hækkað um eitt einasta mill og þar sem kwst. er nú aðeins seld á 1 cent þeim Alusuissemönnum, en var ekki nema 60% af þessu sama centi áður en núverandi hækkun varð með bráðabirgðasamkomutagi. En á síðasta kjörtímabili vannst þó heilmikið í þessum málum, þrátt fyrir að ekki næðist árangur, og verður að viðurkenna það, því að það var leitt í ljós á þessu tímabili með gagnmerkum könnunum, sem margir ágætir menn áttu þátt í að raforkuverðið sem við fengum frá Alusuisse væri mjög óeðlilegt og alltof lágt. Af einhverju er það sem allir vilja hækka nú. Það eru nefnilega allir farnir að átta sig á því að það var rétt að raforkuverðið væri alltof lágt, og það hefur þá áunnist. Ég er hræddur um að ef þessi vinna hefði ekki skilað þó þessum árangri væru menn ennþá þeirrar skoðunar að þetta væri bara þokkalegt raforkuverð og skilaði okkur hagnaði á öðrum sviðum, sem er auðvitað rétt. Við höfum gagn af því að hafa slík atvinnufyrirtæki starfandi hér. Það fer ekkert hjá því að þetta veitir vinnu o.s.frv. og kemur með peninga inn í landið, en við eigum ekki þrátt fyrir það að sætta okkur við að selja orku okkar á þriðjungi af framleiðslukostnaðarverði. Við eigum ekki að sætta okkur við það. Það hefur einnig verið talað hér um þá till. sem gerð var af atvmn. Sþ. í fyrra. Ég átti sæti í þeirri nefnd og vissi auðvitað ósköp vel hvernig það gekk allt fyrir sig. Ég gat ekki skilið eða gat alls ekki lesið út úr þeirri till. að hún væri vantrauststillaga á hæstv. fyrrv. iðnrh. Það sem mátti lesa út úr þeirri till. var ósköp einfaldlega það, að þeir aðilar sem að henni stóðu voru tilbúnir að mynda stjórn í landinu. Þarna var verið að sýna fyrir fram hverjir ætluðu sér að taka völdin í landinu eftir kosningar, ósköp einfaldlega. Þarna lá hinn nýi meiri hluti fyrir. Ég sé heldur ekkert óeðlilegt við það þó að þessir aðilar flyttu till. Hún var auðvitað í rökréttu samhengi við þeirra skoðanir og ekkert við það að athuga að mínum dómi og gat varla og alls ekki komið ríkisstj. á neinn hátt illa, vegna þess að hún var að fara frá. Og það eina undarlega við þessa till. var e.t.v. að hún var sýnilega alltof seint fram komin, því að stjórnin var að lognast út af og gat auðvitað ekkert gert meira í þessum hlutum þegar komið var fram á síðari hluta vetrar í fyrra. Það var ósköp einfalt mál. Það er staðreynd og um það þarf ekki að rífast. Nú hefur verið gerður bráðabirgðasamningur - og ég legg áherslu á að þarna er um bráðabirgðasamning að ræða. Ég trúi því ekki að þetta uppkast eða þessi bráðabirgðasamningur sé það sem eigi að gilda í framtíðinni, enda er það tekið fram. Þarna er aðeins um bráðabirgðasamkomulag að tefla og á þeim tíma sem það stendur eiga menn að glíma við að reyna að ná samningum. Ég tel að nauðsynlegt sé að reyna að ná þarna samningum og þess vegna ekki óeðlilegt að bráðabirgðasamningur sé gerður. Hitt er annað mál, að það eru í þessum samningi að mínum dómi nokkrir óæskilegir hlutir. Þar er að mínum dómi gefið alltof mikið undir fótinn með það að stækka þessa verksmiðju, jafnvel svo mikið að afkastageta hennar tvöfaldist. En á hinn bóginn finnst mér ekki óeðlilegt þó að það sé nefndur sá möguleiki í þessum bráðabirgðasamningi að verksmiðjuna megi stækka. Við vitum að verksmiðja af þessu tagi þarf auðvitað að hafa ákveðna stærð og ákveðna afkastagetu til þess að hún verði rekin með nægilegri hagkvæmni. Við getum ekki búist við því að fá mjög mikið út úr þessum rekstri meðan verksmiðjan er ekki rekin á nægilega hagkvæman hátt. En tvöföldun á stærð þessarar verksmiðju þýðir auðvitað að við verðum að leggja út í alltof miklar fjárfestingar í orkuverum til að geta skilað verksmiðjunni allri þeirri orku sem hún þarf. Og það er auðvitað ekki sama hversu mikið verður leyft að stækka þessa verksmiðju. Það er mikil spurning. En í samningnum finnst mér hins vegar heldur mikið sagt varðandi þessa stækkun. Þetta atriði á ásamt öðrum atriðum að vera samningsatriði en ekki á að lofa neinu um það fyrir fram eða segja of mikið til þess að hafa eitthvað upp í erminni þegar við setjumst við samningaborðið með þessum mönnum. En það er auðvitað ljóst að það þarf eitthvað að vera meira en raforkuverðið eitt ef um einhverja samninga á að vera að tefla. Það er ekki nægilegt að segja: Þið getið komið hér og gengið að okkar kröfum. Það eru ekki samningar. Þetta mál er að sjálfsögðu mjög vandmeðfarið og þar mega menn, þegar til stykkisins kemur og alvörunnar, meta alla þá þætti sem þar koma til greina. Þetta bráðabirgðasamkomulag hefur þó þann kost að geyma að þar hefur verðið verið hækkað til bráðabirgða um liðlega 50%. Mér er engin leið að koma því inn í höfuðið á mér að almenningur þurfi að borga meira með þessum verksmiðjurekstri eftir hækkun en áður. Þvert á móti. Það er auðvitað kostur. Ég skil ekki heldur þær röksemdir þegar menn finna að því að þetta bráðabirgðasamkomulag sé uppsegjanlegt. Ekki hefði ég viljað binda mig þannig í báða skó að geta ekki sagt samningnum upp. Eðli málsins samkvæmt hefði það verið mjög rangt. Aðrir þættir vega auðvitað mjög þungt í þessum efnum, en ég lofaðist til að tala hér stutt og verð því að sleppa mörgum efnisatriðum sem ástæða væri til þess að ræða. En ég tel að við bætum okkur ekkert á því að vera að rífast um þetta eins og einhverjir unglingsstrákar á þessari samkomu þjóðarinnar og vera sífellt að nudda hver öðrum upp úr því hvernig gengið hafi frá upphafi þessa máls fyrir allmörgum árum, heldur verðum við að mínum dómi að leggjast allir á eitt til að við getum fengið sem farsælasta lausn á þessu erfiða máli. Ég vil leyfa mér að trúa því að hæstv. iðnrh sé ekki búinn að beygja sig fyrir þessu stóra fyrirtæki og ég vona það og ég trúi því að hann geri allt sem hann getur til þess að við höfum sem mest út úr viðskiptum við þetta fyrirtæki í framtíðinni.



Herra forseti. Ég mun ekki í þessu máli mínu nú elta ólar við langloku hv. 5. þm. Austurl. frá því s.l. fimmtudag þegar fyrri hluti umr. um mál þetta fór fram. Ég sé ástæðu til að þakka málflutning nokkurra hv. þm., eins og hv. 4. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Reykn. svo og ýmsar aths. skarplegar sem hv. 4. landsk. þm. flutti hér. Ég dreg reyndar þá ályktun af ræðu hv. 4. þm. Suðurl. að hv. 5. þm. Austurl. fari ekki með algert umboð fyrir Alþb. í þessu máli. Ýmislegt mátti merkja af hans máli sem gefur manni tilefni til að álykta að svo sé ekki. En þráhyggjan rekur hann áfram og í þessu máli er hann haldinn áráttu sem hann lítt ræður við ef dæma má eftir málflutningi hans. Hann rifjaði það upp hvernig skilið var við þetta mál á vordögum, í marsmánuði s.l., þar sem hann skildi við þetta einhvern tíma um miðja nótt eftir maraþonumræður, og rifjaði upp að ýmislegt hefði setið á hakanum af þeim nauðsynlegu málum, sem þá hefðu þurft að ganga fram, vegna tillögugerðar sem beinlínis var auðvitað vantraust á hv. 5. þm. Austurl., þáv. hæstv. iðnrh. Það er rétt. Það var fleira en kísilmálmur á Reyðarfirði sem sat á hakanum. Það var engin vegáætlun afgreidd, það var engin lánsfjáráætlun afgreidd þótt komið væri langt fram undir vordaga. Auðvitað sat allt á hakanum hjá mestu vandræðastjórn sem setið hefur að völdum á Íslandi fyrr og síðar. Ég mun nú víkja að einstaka spurningum sem hv. þm. beindi til mín. Hann virtist hafa miklar áhyggjur af því að skattamálið deilan við Alusuisse hefði verið tekin út úr gerðardóminum í New York og talaði um að það hefði verið farið að kröfu Alusuisse, Sviss Aluminium í því efni. Hann skal þó upplýstur um það að ég lagði það eindregið til að reynt yrði að ná samningum um aðra málsmeðferð en rekstur málsins fyrir þessum alþjóðagerðardómi í New York. Og ég skal upplýsa hv. þm. og hið háa Alþingi um það, að ég naut í því sambandi ráðlegginga fyrirtækis, sem hv. fyrrv. iðnrh. réði til hlutanna, Coopers & Lybrand. Þeir lögðu eindregið til að reynd yrði önnur mátsmeðferð en þessi. Og hvers vegna? Vegna þess að við hefðum verið tjóðraðir við þennan hæl a.m.k. tvö ár án þess að komast lönd eða strönd í málinu. Það er kannske það sem hv. þm. vill og hefur alltaf viljað, að við kæmumst ekkert áfram, að okkur ræki ekki að samningum, fyrir utan óhemjulegan kostnað sem þessu hefði verið samfara. Það var eindregin málaleitan íslensku aðilanna að reynt yrði að fara annan veg til lausnar á þessum vandamálum, ódýrari og skjótvirkari. Og eins og ég segi, ráðgjafarfyrirtækið mælti eindregið með því. Þetta er frá því að segja. Enda vorum það ekki við sem vísuðum þessari deilu til gerðardómsins í New York. Við vorum dregnir, okkur var stefnt fyrir þennan gerðardóm af gagnaðila okkar, auðhringnum í Sviss, svo er það orðið keppikefli að sækja málið og verja fyrir þeim dómi. Þá vík ég að því atriði í málflutningi hans þar sem hann talaði um vanhæfni samninganefndarmanna og fleiri manna reyndar, sem að samningsgerð hafa unnið, og nefndi þar til Hjört Torfason hrl. Ég vísa því með öllu á bug að formaður Landsvirkjunar, aðalaðilans að orkusölusamningnum, sé vanhæfur til slíkra verka. Það er þvert á móti fullkomlega eðlilegt að hann sé í fyrirsvari fyrir slíkum samningum. Hvað varðar Hjört Torfason hrl. vil ég upplýsa það, sem mér var að vísu ekki kunnugt um fyrr en fyrir nokkrum vikum síðan, að þessi ágæti lögmaður hefur verið aðalráðunautur um slíka og þvílíka samningagerð og hann var það öll ár hv. þm. í ráðherraembætti. Eftir sem áður skipaði hv. þm., fyrrv. hæstv. iðnrh., viðkomandi mann í formennsku í Járnblendifélaginu, sem hann nú telur vafasama stöðu fyrir þennan ráðgjafa í lögfræðiatriðum. Ég hef hins vegar breytt til í þessu efni. Fyrir um mánuði síðan ræddi ég þetta mál við þennan ágæta lögmann, Hjört Torfason, og það er samkomulag okkar í milli að hann verði áfram lögfræðilegur ráðunautur en láti af formennsku í stjórn Járnblendifélagsins í Hvalfirði, enda er það af grundvallarástæðum af minni hálfu, að það eigi ekki við að ráðgjafi um orkusölusamninga sé þann veg tvöfaldur í roðinu, að hann gegni stjórnarformennsku, - formannsembætti í fyrirtæki sem við erum að semja um orkusölu til.  Þá gagnrýndi hv. þm. að samningaviðræður hefðu farið fram á erlendri grund. Það gerðu þær líka svo til jafns við það nokkurn veginn sem hér var, nema þegar menn hittust á miðri leið. Svo mun þetta verða áfram. Og satt best að segja sé ég ekki neitt gagnrýnivert við þá aðferð að menn mætist á miðri leið, þegar svo ber undir um val á samningsstöðum, þannig að þessi aðfinnsla er auðvitað út í hött. Hv. þm. varpaði fram þeirri spurningu hvort gilti, samningurinn á ensku eða þýðingin íslenska. Við skulum halda okkur við samninginn sem var undirskrifaður. Við skulum halda okkur við enska samninginn.

Var hinn ekki undirritaður?

Hinn var ekki undirritaður, nei. Enski textinn var undirritaður. Það var hv. þm. kunnugt um á fimmtudaginn þegar hann flutti ræðu sína. Hann fullyrti það hér í stólnum, það er hægt að fletta því upp, að það hefði vakið athygli að aðeins enski textinn hefði verið undirritaður. Hann hefur þá sagt meira en hann vissi ef svo hefur ekki verið.  Svo spurði hv. þm.: Hefur verið samið um fleira en fram kemur í samningnum? Þessi spurning er ekki svaraverð að sjálfsögðu. Hv. þm. talaði um á dögunum, þegar hann flutti mál sitt fyrir vitlausu tillögunni um að ákvarða orkuverð til stóriðju sem ákveðið hlutfall af orkuverði Landsvirkjunar til almenningsveitna, gífuryrði mín. Síðan fór hann með runu af landráðabrigslum eins og þeim að ég væri að opna einhverjar kistur fyrir Alusuisse, að ég væri ekki að safna rökum fyrir íslenskan málstað heldur lægju þessir menn inni í hlust á mér. Þetta eru víst ekki gífuryrði sem þarna koma fram? Hann spyr hér hvort það hafi verið samið um fleira en birtist í þessum samningum. Ó nei, það var ekki gert: Og það veit ég að allir aðrir skilja, að aldrei kæmi mér til lifandi hugar að fara að semja á bak við við auðhringinn Sviss Aluminium. Og það ætla ég að vona að hendi aldrei nokkurn mann sem á mínum snærum verður. Úr þessum stól mun það verða svo um alla framtíð, meðan ég gegni þessu embætti, að ég mun geta sagt frá hverju einasta smáatriði sem fer fram í þeim samskiptum fyrr og síðar. Menn hafa velt fyrir sér stækkun álversins og því sem fram kemur í þessu bráðabirgðasamkomulagi þar sem gefinn er ádráttur um umræður og viðræður um stækkun álversins. Og víst er það rétt. Það er nokkuð mikið í ráðist að tvöfalda álverið. Þó eru menn sammála um að það sé besti stóriðjukostur okkar nú. Menn eru að velta fyrir sér að þetta muni verða of stór biti fyrir okkur að ráða við og kyngja vegna orkuframkvæmda okkar. Nú er frá því að segja að þetta eiga menn eftir að ræða. Og við getum ekki samið um tvöföldun á álverinu í straumsvík nema fá það verð er henti fyrir framkvæmdir okkar í orkumálum og að framkvæmdirnar verði með þeim hætti að þær verði að öðru leyti viðráðanlegar fyrir okkur. Það er enginn vafi að stækkun álversins í Straumsvík er góður stóriðjukostur. Og það er enginn vafi að með því móti eigum við miklu meiri möguleika á hærra orkuverði en ella. Verksmiðjan sem nú er er auðvitað gömul og tæknilega að mörgu leyti úrelt. Ýmsar fjárfestingar þar mundu nýtast nýrri viðbót og þannig mætti lengi telja, þannig að ekki er minnsti vafi á því að þar ættum við miklu meiri möguleika á hærra orkuverði en ella, sem er meginatriði. Allt eru þetta útreikningar sem koma til þegar og ef mönnum líst að hægt verði að ganga til samninga um stækkun álversins í Straumsvík. Ég legg áherslu á það að við höfum gert bráðabirgðasamning sem, eins og hv. 2. þm. Reykn. gat um, er kannske mikilvægastur að því leyti að fá samkomulag um endurskoðunarákvæði aðalsamnings, sem ekki var til. Þarna er drepið á ýmsa þætti, sem aðilar eru sammála um að ræða, en engar skuldbindingar enn farið fram um. Það er rétt, sem kom fram í ræðu hv. 4. landsk. þm., að auðvitað er stóriðjan ekki atvinnugreinin sem mun fá nýjum vinnandi höndum atvinnu í hendur í framtíðinni. Vissulega allmörgum, en ekki nema litlum hluta af þeim nýju vinnandi höndum sem koma á vinnumarkaðinn fram til aldamóta til að mynda, enda þótt við legðum undir tvöföldun áliðjuversins í Straumsvík, kísilmálm á Reyðarfirði og áliðjuver af minni gerð í Eyjafirði, en þetta eru áformin sem uppi eru og enginn hefur dregið neina dul á. Það er smáiðnaðurinn auðvitað sem við þurfum að byggja upp og sem mun þurfa að taka við þessum vinnandi höndum. Og hvernig skjótum við svo fótum undir smáiðnaðinn nema með því ef við getum virkjað hagkvæmt og stórt, selt verulegan hluta orkunnar á frambærilegu verði til stóriðju og átt afgangsorkuna til uppbyggingar smáiðnaðar? Og svo að ég skjóti því einnegin fram, þótt það sé annars eðlis, til húshitunar, sem er að sliga heimilin í landinu, a.m.k. 1/5 heimilanna í landinu sem búa við afarkosti í þeim efnum. Hv. þm., talsmaður Alþb. sem verður víst að telja hann á þessu sviði, þótt brestir séu nú í þeim viðum líka, talaði um að það hefðu verið pólitískir brestir innanlands sem hefðu á undanförnum árum bjargað Alusuisse í þessu máli. Það getur vel verið að það hafi hjálpað þeim töluvert. Það voru óskaplegir brestir í stjórn íslenskra mála um árabil, það er alveg hárrétt. Ekki ætla ég að deila við hann um það. En hv. þm. harmar kannske glötuð tækifæri í þessu máli. Þess vegna talar hann nú að nokkru leyti að því er manni finnst stundum með sollnum sefa um þetta allt saman. Og hann minnir á þá möguleika sem við kunnum að eiga nú með stórhækkandi álverði. Má ég aðeins minna á það að álverðið í heiminum er ekki neitt nálægt því orðið jafnhátt og það var þegar þessi hv. þm. settist í þann stól sem ég nú sit í, ekki neitt nálægt því. Ekki neitt nálægt því, það vantar mikið á enn. Þannig að ef hátt álverð nú færir okkur samningsstöðu upp í hendurnar þá hefði það átt að sínu leyti að vera betra fyrir hann þá. Við höfum auðvitað náð allt of skammt í orkuverðinu enn. Við lentum á þeim þröskuldi sem hefur verið nefndur hér, viðmiðun við t.a.m. Noreg sem var okkur áreiðanlega þyngst í skauti. Menn eru ekki að vitna til hins lága orkuverðs til áliðja í veröldinni til þess að halda því fram að við eigum að feta í þau fótspor, það er misskilningur hjá hv. 4. þm. Suðurl. Menn eru aðeins að nefna þetta af því sem að öðru er haldið fram, eins og af fulltrúum Alþb. þar sem því er haldið fram að algengt orkuverð til álframleiðslu í heiminum liggi einhvers staðar á milli 20 og 30 mill. Menn mega ekki misskilja þetta eða snúa út úr þessu á þessa vísu. Spurt var vegna dómnefndanna um skipan manna í þær. Þá er frá því að segja að í aðalnefndina, nefndina sem við getum kallað nr. 1 eftir 1. kafla samningsins, sem hefur með úrskurði í aðalþrætumálunum að gera, skipan manna í þá nefnd er lokið og hún hefur hafið störf. Surrey heitir okkar lögfræðingur, skipaður og tilnefndur af okkur, Silverman af Alusuisse og þeir hafa komið sér saman um mjög þekktan mann, Weinberger, einn færasta skattamálasérfræðing Kanada, sem oddamann. Með því að setja á tölur um að við hefðum átt að halda áfram þrætu okkar við Alusuisse við gerðardóm í New York er greinilega fyrir fram verið að reyna að læða inn þeim hugmyndum að ekki verði að fullu hægt að treysta á niðurstöður sem t.a.m. þessi dómnefnd kemst að. Ég er ekki í nokkrum vafa um að til þess eru þeir refir skornir. En ég held líka að eins og í fleiru verði talað fyrir daufum eyrum þjóðarinnar ef menn ætla að halda því fram þegar á þessar tilnefningar verður litið í réttu ljósi. Mér dettur ekki í lifandi hug, eftir þeim meðmælum sem þessir aðilar allir saman hafa, að það verði dregið í efa að þar verði réttlátlega að málum unnið og úrskurðir felldir samkvæmt því.  Enn á ný er knúið á um það að ég gefi yfirlýsingar um hvaða orkuverð það er sem við munum setja fram í samningunum við Alusuisse. Hv. 4. þm. Suðurl. taldi réttilega að menn þyrftu að hafa svona, eins og hann nefndi það, „eitthvað uppi í erminni“ þegar við settumst að slíku samningaborði. Það orðalag vekur að vísu aðrar grunsemdir. En það er auðvitað ekki ráð, þegar menn eru að hefja svo viðamikla og erfiða samninga eins og við auðhringinn, að leggja öll kort sín á borðið. Ég hef svarað áður þessum fsp. m.a. frá þessum hv. þm., 5. þm. Austurl., að ekki kæmi til mála á þessu stigi máls að nefna tölur í þessu sambandi. Við munum reyna til þrautar að fá það hæsta verð sem kostur er á, það er allt og sumt sem út úr mér verið dregið, þótt töngum verði beitt á þessu stigi máls. Og það er hátt verð sem við þurfum að fá. Já, það voru af hálfu hv. þm. nefnd ógnarleg áform sem við hefðum á prjónunum um stækkun ÍSALs. Ég held að í þessu sem öðru - byggist veruleg framvinda efnahags- og atvinnumála okkar á að halda vel og af fyrirhyggju á þessum málum. Menn vara við að þjóðinni sé steypt í skuldir. Auðvitað er það reikningsdæmi. Auðvitað förum við ekkert út í þessar framkvæmdir og fjárfestingar nema við sjáum með öryggi að þær borga sig. Okkur er óhætt að taka erlendar skuldir til framkvæmda ef þær eru arðgefandi. Það á við í öllum atriðum. Það eru ekki neyslu- og eyðsluskuldir eins og hæstv. síðasta ríkisstj. efndi til einvörðungu að kalla má og lét þessi mál sem önnur sitja á hakanum. Það var spurt um röð virkjana. Röð virkjana er ákveðin í lögum. Og ég bið hv. alþm. að minnast þess, margir þeirra eiga enn setu hér sem vita það, ég átti beina aðild að að það náðist fram lagasetning í því efni. Er enginn vandi að fletta upp í þskj. máli mínu til sönnunar. Fyrst er virkjun Blöndu og síðan Fljótsdalsvirkjun. Það er ekki nokkur minnsti vafi á að stækkun álversins í Straumsvík mun verða til þess að ýta hraðar á eftir Fljótsdalsvirkjun en nokkuð annað sem við nú höfum í takinu. Það er sannfæring mín. Ef við seljum enga frekari orku til stóriðju mega Austfirðingar lengi bíða eftir Fljótsdalsvirkjun sinni. Það þarf engan spámann til þess að segja fyrir um það. Það fer nú að fækka þeim fyrirspurnabeiðnum sem hv. 5. þm. Austurl. beindi til mín í fyrri hluta þessarar umr. Hann hneykslaðist mjög á því að við ætluðum að sækja eftir heimild Alþingis. Það mun verða gert með flutningi lagafrv. alveg á næstu dögum - heimild til Alþingis um að Alusuisse fengi rétt til að selja af hlutafé sínu og ennfremur að færa einhverjar eignir yfir á dótturfyrirtæki sín. Á því hneykslaðist hann að þetta yrði gert fyrir fram. Hvað segir - fyrir læsa menn neðst á bls. 7 um þetta mál, með leyfi hæstv. forseta: „Í þriðja lagi er í kaflanum um bráðabirgðaaðgerðir að finna ítrekun á yfirlýsingu í 2. kafla samningsins um rétt Alusuisse til að selja allt að helming hlutafjár í ÍSAL, háð samþykki ríkisstj. Einnig er þar að finna fyrirheit um að Alusuisse verið heimilað að flytja hlutabréf sín í ÍSAL að einhverju leyti eða öllu til eins eða fleiri dótturfyrirtækja, sem séu beint eða óbeint að öllu leyti í eigu Alusuisse. Ríkisstj. heitir því að flytja á næsta Alþingi frv. til l. um nauðsynlegar breytingu á aðalsamningi aðila til að þetta sé kleift.“ Það er þetta sem hv. 5. þm. Austurl. deilir á. „Jafnframt er að finna í 4. kafla samningsins ákvæði um“ - og taki menn nú eftir - „að slík lagabreyting taki ekki gildi fyrr en heildarsamningar samkv. 2. kafla bráðabirgðasamningsins hafa tekist. Gengur þessi heimild því að öllu leyti til baka ef heildarsamkomulag næst ekki.“ Er þetta nógu skýrt? Er það nógu skýrt að þessi heimild, sem Alþingi væntanlega veitir, muni ganga að öllu leyti til baka ef niðurstaða samninganna næst ekki? Um uppsagnarákvæði get ég vísað til ummæla hv. þm. Garðars Sigurðssonar, 4. þm. Suðurl. Hann benti réttilega á að ekki hefði komið til greina að gera þetta bráðabirgðasamkomulag nema með uppsagnarákvæðum. Og ég veit að ef mönnum tekst að hugsa rökrétt sjá þeir auðvitað í hendi sinni að það kom ekki til mála annað en að við hefðum uppsagnarrétt á bráðabirgðasamkomulaginu. Auðvitað geta menn gert sér í hugarlund hvort slíku er hægt að ná einhliða. Auðvitað hlutu þau uppsagnarákvæði að vera tvíhliða.

Rök fyrir þessu.

Rök fyrir því að við gátum ekki gert bindandi bráðabirgðasamkomulag? Það þarf ekki rök fyrir þá sem geta hugsað rökrétt í því efni. Ef við ekki náum fram því sem við erum að berjast fyrir í endurskoðun aðalsamnings getum við sagt þessu upp og lausu. Við erum ekki bundnir af neinum þessum ákvæðum ef til þess dregur að við náum ekki niðurstöðu sem við getum unað við.  Ég bind vonir við að það orkuverð sem um var samið muni ekki lækka, a.m.k. ekki á meðan við hefðum gott ráðrúm og góðan tíma til að reyna til fullnustu á hvort við náum viðunandi samningum við auðhringinn. En þeir hafa rétt til þess að segja honum upp eftir níu mánuði og þá með þriggja mánaða fyrirvara. Ég vil aðeins skjóta því hér inn í, herra forseti, að hv. 3. þm. Reykn. Kjartan Jóhannsson flutti ágætt mál og af skilningi við fyrri hluta umr. Ég vil taka það fram að ég mun beita mér fyrir, og hef raunar umboð ríkisstj. til þess, að leysa þau þrætumál sem uppi hafa verið við Hafnarfjarðarbæ vegna skattgjalds til bæjarins að öðru leyti en því sem væntanlegt er á næstu dögum, að kveðinn verður upp úrskurður í dómsmáli þar sem Hafnarfjarðarbær stefndi ríkinu fyrir vangoldna skatta. Ég vil þess vegna svara því málskoti hv. 3. þm. Reykn. hér og nú. Ég legg áherslu á að hér er um bráðabirgðasamkomulag að tefla, sem við höfum náð. Það inniheldur þrjú veigamikil atriði: Í fyrsta lagi eru þræturnar teknar til skjótvirkari meðferðar og eru meðhöndlaðar meira af íslenskum höndum en áður og með minni kostnaði, í öðru lagi eru endurskoðunarákvæði aðalsamnings, sem fengust fram, og í þriðja lagi er hækkun orkuverðsins til bráðabirgða. Það hefur verið stigið mjög verðmætt skref í þá átt að komast út úr þeirri sjálfheldu sem hv. 2. þm. Reykn. nefndi réttilega hér. Það kann að vera langur vegur þar til við komumst á leiðarenda í þessu máli. Og það kann að vera að bregði til beggja vona. Það kann að vera að við verðum á nýjan leik að leita til gerðardómsins í New York, ef ekki fást niðurstöður í dómnefndunum, sem við höfum svo nefnt. En bráðabirgðasamkomulagið er vegvísir í rétta átt, á því er ekki nokkur minnsti vafi, og þeim mönnum sem leggjast gegn því og gagnrýna gengur eitthvað allt annað til. Hv. 5. þm. Austurl. hefur reynsluna af liðnum árum. Ég er alveg sannfærður um að hann finnur til þess að þar má hann á bak sjá ýmsum glötuðum tækifærum. Þjóðin hefur reynslu af hans forustu í þessum málum. Það er kannske það sem hann er hræddastur við. Sú reynsla er alveg ólygin. Hún er reynsla af því, að hvorki gekk né rak. Má reyndar segja að sá grunur læðist að mönnum að menn hafi viljandi gildrað til þess að stefna þessu í sjálfheldu, minnugir til að mynda orða hv. þm. þegar hann sagði að besti orkukostur okkar væri að loka álverinu í Straumsvík í áföngum og minnugir þess sem hér var rifjað upp af fyrri ræðumanni, hv. 2. þm. Reykn., um ákvæði í stjórnmálaályktun Alþb. Ég ætla ekki að rekja þau efni frekar. Það reynir á á næstu mánuðum hvernig til tekst. En eitt er víst, að af minni hálfu og þeirra sem með mér vinna að lausn þessa máls munu menn leggja sig í alla framkróka um, eftir því sem nokkur kostur er, að halda á málstað Íslands þannig að það færi okkur upp í hendur betri samning - samning sem við getum byggt á til frambúðar, samning sem við getum haft sem fyrirmynd af frekari orkusölu til stóriðju, sem eiga að vera þær aukastoðir sem við ætlum okkur að skjóta undir íslenskan efnahag.