Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hinn 9. jan. var gefið út svo hljóðandi forsetabréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hef ákveðið samkvæmt tillögu forsrh., að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 23. janúar 1978, kl. 14.00 Gjört í Reykjavík, 9. janúar 1978. Kristján Eldjárn. Geir Hallgrímsson. Forsetabréf um að Alþ. skuli koma saman til framhaldsfunda.“ Samkv. þessu hefjast nú framhaldsfundir Alþingis. Ég leyfi mér að óska hæstv. forseta og hv. alþm. og starfsfólki Alþingis gleðilegs árs og þakka þeim fyrir liðna árið, um leið og ég býð þá velkomna til þingstarfa á ný og læt í ljós þá ósk og von að störf okkar megi verða landi og lýð til blessunar.



Ég þakka hæstv. forsrh, fyrir heillaóskir í garð okkar alþm. og starfsfólks Alþingis. Jafnframt óska ég hæstv. ríkisstj., hv. alþm. og starfsfólki Alþingis gleðilegs árs og þakka þeim samstarfið á liðnu ári. Samkv. bréfi því, sem hæstv. forsrh, las hefjast þingfundir nú að nýju.



Eftirfarandi bréf hefur mér borist frá bæjarstjórn Vestmannaeyja: „Alþingi Íslands. Vestmannaeyjum, 23. jan. 1978. Í dag, 23. janúar, eru liðin 5 ár frá því að gos hófst hér á Heimaey. Á þessum tímamótum vill bæjarstjórn Vestmannaeyja minnast þeirra mörgu, sem lögðu á sig mikið og ósérhlífð starf í þágu Vestmannaeyinga og á margan annan hátt greiddu götu þeirra meðan á gosinu stóð. Hjálagt sendist yður upphleypt kort af Heimaey, eins og hún var í sept. 1973, að gosi loknu. Með því vill bæjarstjórnin koma þakklæti sínu á framfæri, þótt vitað sé að aldrei verði þeim fullþakkað sem lögðu hönd á plóginn. F.h. bæjarstjórnar Vestmannaeyja. Páll Zóphóníasson, bæjarstjóri.“



Þá hefur mér borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 18. jan. 1978. Framkvæmdastjóri þingflokks Sjálfstfl. hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkvæmt beiðni Jóhanns Hafstein, 6. þm. Reykv., sem nú er á förum til útlanda í opinberum erindum, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður hans, Geirþrúður Hildur Bernhöft félagsmálafulltrúi, taki á meðan sæti hans á Alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Ragnhildur Helgadóttir, forseti Nd.“ Ég býð Geirþrúði Bernhöft velkomna til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Á aðfangadag jóla birtu dagblöðin í Reykjavík svo hljóðandi fréttatilkynningu frá Landsbanka íslands: „Fyrir skömmu vöknuðu grunsemdir um misferli í ábyrgðardeild bankans, Málið hefur síðan verið til rannsóknar hjá endurskoðunardeild bankans. Hefur sú rannsókn leitt til þess, að forstöðumaður ábyrgðardeildarinnar, Haukur Heiðar, var í gær kærður til rannsóknarlögreglustjóra ríkisins,“ Sama dag birtu dagblöðin svofellda fréttatilkynningu frá embætti rannsóknarlögreglustjóra ríkisins, með leyfi forseta: „Í gærkvöldi barst rannsóknarlögreglustjóra ríkisins beiðni stjórnar Landsbanka Íslands um að þegar yrði hafin rannsókn á misferli, sem fram hefði komið að Haukur Heiðar deildarstjóri ábyrgðardeildar bankans hefði gerst sekur um. Rannsókn var þegar hafin í máli þessu af hálfu rannsóknarlögreglu ríkisins og í framhaldi af yfirheyrslum yfir Hauki hefur honum nú að kröfu rannsóknarlögreglunnar verið gert að sæta gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins til 1. febr. n.k. Rannsókn þessi beinist að fjármálamisferli Hauks Heiðars í sambandi við starf hans við Landsbanka Íslands. Að svo komnu máli verða eigi gefnar frekari upplýsingar um rannsókn máls þessa sem er á frumstigi.“ Ég held að óhætt sé að segja, að þessar fregnir hafi komið landsmönnum mjög á óvart. Á þeim dögum, sem síðan hafa liðið, hefur málið verið mikið rætt. Í dagblöðum og víðar hafa ýmsar fregnir af því farið, sumar sannar, aðrar ekki. Í raun réttri er lítið meira vitað um þetta mál frá ábyrgum aðilum en fram kom í fréttatilkynningum Landsbanka Íslands og embættis rannsóknarlögreglustjóra ríkisins sem ég las hér áðan og mega að mínu viti vart knappari vera. Einnig hefur talsvert verið rætt um, hvernig að rannsókninni er unnið, svo og fjallað um, hvernig háttað er eftirliti og endurskoðun hjá bönkum og öðrum opinberum og hálfopinberum stórfyrirtækjum. Þingflokkur Alþfl. hefur rætt þessi mál. Niðurstaðan er sú, að á fundi sínum í morgun samþykkti þingflokkurinn að hafa frumkvæði að því, að málið yrði tekið til umr. hér á Alþ. með þeim hætti sem nú er gert. Jafnframt samþykkti þingflokkurinn að fela mér að hefja þessar umr. í sínu nafni. Þessi stofnun, Alþingi, kýs stjórnir ríkisbankanna, bankaráðin. Einnig höfum við alþm. sett með lögum þær reglur sem bönkunum er ætlað að starfa eftir, og til þess að hafa eftirlit með því, að það sé gert, og með fjárreiðum bankanna höfum við alþm. einnig kjörið sérstaka menn, hina svonefndu endurskoðendur bankanna. Með hliðsjón af þessu er það því ótvíræð skoðun okkar þm. Alþfl., að eðlilegt og sjálfsagt sé, geti jafnvel verið skylt, að Alþ. láti til sín taka ef upp koma mál eins og það sem frá sagði í fréttatilkynningu Landsbanka Íslands frá 23. jan. s.l. Hér er um að ræða stóra og mikla stofnun sem starfar að talsverðu leyti á ábyrgð Alþingis og þeirra manna sem hér sitja. Það er rétt að við óskum upplýsinga um það, sem þarna hefur gerst, og ekki aðeins óskum upplýsinga, heldur hugleiðum hvað gert hafi verið og hvað gera þurfi til að koma í veg fyrir að slíkir atburðir geti endurtekið sig. Í beinu framhaldi af þessu vil ég því í fyrsta lagi beina þeim eindregnu tilmælum til hæstv. bankamálaráðh., að annaðhvort bann sjálfur eða einhver aðili, sem hann óskar eftir, upplýsi okkur alþm. og þjóðina alla eins fljótt og við verði komið um hvað raunverulega hefur gerst í Landsbanka Íslands, hversu umfangsmikið mál er hér um að ræða, með hverjum hætti menn komust á snoðir um hið meinta misferli og hver eru takmörk þessa máls. Ég geri mér að sjálfsögðu fulla grein fyrir því, að á meðan rannsókn stendur yfir er ekki hægt að skýra frá öllum efnisatriðum og að ráðh. hlýtur að sjálfsögðu að taka fyllsta tillit til sjónarmiða þeirra, sem með rannsókn málsins fara, hvað slíkum frásögnum viðvíkur. En hitt er hins vegar ekki síður augljós nauðsyn, eins og máf þetta er í pottinn búið og þegar litið er til þeirrar traustu og virðulegu stofnunar sem í hlut á, að almenningur í landinu fái eins fljótt og við verður komið traustar og réttar upplýsingar um eðli og umfang þessa máls. Ég tel ákaflega óheppilegt að lengi sé dregið að skýra frá slíku. Það er óheppilegt fyrirlandsbanka Íslands, sem þarna á hlut að máli það er óheppilegt með tilliti til mótunar almenningsálitsins og það er óheppilegt fyrir almenn réttarfarssjónarmið. Í öðru lagi vildi ég gjarnan að Alþ. yrði skýrt frá því, til hvaða ráða hefur verið gripið tif þess að upplýsa þetta mál. Í því sambandi leyfi ég mér að leggja mjög þunga áherslu á að þeirri rannsókn verði hraðað. Ég vil í því sambandi einnig minna á svonefnt Alþýðubankamál. Mörg ár eru nú liðin frá því að rannsókn hófst í því máli. Þegar rannsóknin var hafin var gert ráð fyrir því, að henni ætti að verða fljótlega lokið, enda virtist um ákaflega afmarkað mál vera að ræða. Eigendur bankans og þáverandi stjórnendur hans stóðu einnig í þeirri trú, að rannsókn mundi ganga greiðlega, enda er það nauðsynlegt í slíkum tilvikum sem þessum. Stjórnendur og eigendur bankans tóku ákvarðanir sínar þá í fullvissu um að svo mundi verða. En því hefur því miður ekki verið að fagna. Rannsóknin hefur dregist óhæfilega mikið á langinn. Eftir því sem ég best veit lauk henni þó fyrir sjö mánuðum og var þá rannsóknin send ríkissaksóknara, sem á að taka ákvörðun um framhaldið. En sú ákvörðun hefur ekki enn verið tekin, þótt sjö mánuðir séu liðnir. Þetta er að sjálfsögðu ófært með öllu. Slíkur dráttur getur ekki gert nema það eitt að skaða bankann og núv. og fyrrv. stjórnendur hans, Þegar menn eru opinberlega bornir sökum er það réttlætis- og mannúðarkrafa, að opinberri rannsókn á slíkum sakargiftum sé hraðað eftir föngum, þannig að málið upplýsist annaðhvort til sektar eða sýknu. Þannig hefur því miður ekki verið haldið á Alþýðubankamálinu og rannsókn þess. Það tel ég mjög óæskilegt. Til þess eru vítin að varast þau. Ég tel að þetta viti eigi að varast í sambandi við þá rannsókn, sem nú stendur yfir á Landsbankamálinu, og því leikur mér hugur á að fá að vita, til hvaða ráða hefur verið gripið til að upplýsa málið og hvort þessi stofnun, Alþingi, getur á einhvern hátt auðveldað það eða flýtt fyrir því, að þessi rannsókn gangi hratt og auðveldlega. Í þriðja lagi tel ég svo rétt að Alþ. fái að vita til hvaða ráða hefur verið gripið til að koma í veg fyrir að atburðirnir, sem orðið hafa í Landsbanka Íslands, geti endurtekið sig. Að sjálfsögðu er hluti af slíkum ráðstöfunum á valdi bankastjórnarinnar, og ég efa ekki að þeir mætu menn, sem sitja í bankastjórn Landsbankans, hafi fyrir sitt leyti þegar brugðið við. En ýmsir aðrir hlutir eru á valdi okkar þm. Mér er t.d. kunnugt um að samið hefur verið frv. að nýrri löggjöf um bankastarfsemi á vegum hæstv. bankamálaráðh., og þar er vonandi að finna betri ákvæði um ýmis stjórnunarleg mál, eins og hvernig á að hátta endurskoðunum á reikningum bankans, eins og bankastjóri Landsbanka Íslands hefur nýlega lýst að vera þyrfti. Mér leikur hugur á að vita hvort það sé ætlun hæstv. ríkisstj. að leggja þetta fram á þessu þingi. Herra forseti. Tíðindin af fjármálamisferli, gjaldeyrissvikum í sambandi við skipakaup, stórfelldum skattsvikum, ólögmætri gjaldeyriseign, okurlánastarfsemi og skipulögðum fjárdrætti hafa dunið yfir þjóðina á undanförnum vikum. Ég býst við að flestum Íslendingum þyki nóg komið. Menn hlýtur að setja hljóða við slík tíðindi og þau að vekja menn til umhugsunar um á hvaða leið við séum. Réttilega hefur verið á það bent, að verðbólgan á sjálfsagt sinn þátt í nokkrum af þessum málum, en hún er þó engin meginorsök. Þó að þessi mál hafi komist upp á verðbólgutímum eiga mörg þeirra rætur að rekja langt aftur í tímann, á meðan slíkt ástand var alls ekki sem nú er á Íslandi í þeim efnum, Staðreyndin er nefnilega sú, að því miður er það svo, að við Íslendingar höfum uppi ákaflega litlar varnir gegn þeirri tegund afbrota sem hér um ræðir. Löggæsla á þeim sviðum er miklu dýrari en almenn löggæsla og mikið vandaverk, og þar höfum við Íslendingar því miður sparað okkur til tjóns. En það er ekki aðeins að við höfum þar skorið fjármuni við nögl, heldur einnig vanrækt ýmis bein löggjafaratriði, þar sem hægt er að breyta löngu úreltri lagasmið til samræmis við þá tíma sem við lifum á. Fyrirtækjalöggjöf á Íslandi er t.d. mjög úrelt, löggjöfin um starfsemi banka er úrelt, ýmislegt í bókhaldslögum hæfir ekki lengur, en við skulum ekki heldur gleyma því, að flest þessara brota hefðu komist upp miklu fyrr ef um virkari skattalögreglu hefði verið að ræða í landinu. Það er vissulega ástæða fyrir Alþ. til að hugleiða ekki aðeins það einstaka mál eða þau einstöku mál sem ég hef gert hér að umræðuefni, hvernig eigi að leysa fram úr þeim, heldur hitt, hvernig Alþ. sjálft sem stofnun og löggjafarsamkoma eigi að bregðast við þessum óheillatíðindum sem dunið hafa yfir okkur núna vikum saman.



Herra forseti. Ég er ekki við því búinn hér og nú að veita svör við þeim fsp. sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson bar hér fram. Ég hef ekki þær upplýsingar, sem hann bað um, á takteinum. Auk þess tel ég tæpast rétt að gefa slíkar upplýsingar nema að höfðu samráði við þá stofnun, sem hér á í hlut, Landsbanka Íslands. Ég mun hins vegar í stað koma þessum fsp, hv. þm. á framfæri við stjórnendur Landsbankans, landsbankastjórn og bankaráð, og óska þess, að þessir aðilar gefi þær upplýsingar sem þeir telja unnt að láta í té, Ég mun síðan birta hv. Alþ. skýrslu um þær jafnskjótt og þær hafa mér í hendur borist. Ég tel mjög eðlilegt að Alþ. vilji fylgjast með vissri hlið a.m.k. þessa máls, Það er þannig samkv. okkar stjórnlögum, að fjárstjórnarvaldið er í höndum Alþ., og þegar um er að ræða sjálfstæðar ríkisstofnanir, sem fara með í raun og veru veigamikinn þátt af fjárstjórnarvaldinu, þá eru þær að vísu ekki teknar upp í fjárfög, eins og allir hv. þm. vita, en sá háttur er hafður á, að Alþ. á að hafa sérstaka aðstöðu tif þess að fylgjast með rekstri og málum þessara stofnana. Og það hefur verið gert um langa hríð nú með þeim hætti, að Alþ. kýs bankaráð og endurskoðendur. Hvort ákvæði, sem bankaráðin lúta, eru að einhverju leyti úrelt orðin skal ég ekki taka til umr. hér. En ég tel að það geti verið eðlilegt, að ákvæðum um stjórn banka þurfi að breyta eftir því sem þörf krefur. Aðalatriðið er að þær reglur séu á þá fund, að það sé í raun og veru Alþ., sem hefur fullkomið færi á að fylgjast með þessum veigamiklu fjármálastofnunum íslenska ríkisins. En ég sé ekki á þessu stigi og að svo vöxnu máli ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, en mun láta slíkt bíða þess, að ég get gefið þá skýrslu sem ég drap á áðan að ég mundi óska eftir að fá frá stjórnendum Landsbankans. En í sambandi við þá fsp., sem hv. þm, bar fram, hvort vænta mætti frv. um nýja baukalöggjöf, þá vil ég segja það, að á næstu dögum mun verða útbýtt hér frv, til heildarbankalaga fyrir viðskiptabanka ríkisins. Það frv, var að sjálfsögðu samið áður en þetta sérstaka mál kom til og það hefur þess vegna ekki á neinn hátt orðið tilefni til þess frv, og það frv, er ekki sérstaklega við það miðað á neinn hátt. Án þess að ég fari nú að halda nokkra framsögu fyrir því frv., en læt það bíða þess tíma, að það verði lagt hér fram, þá get ég upplýst það, að í þessu frv, eru mun ítarlegri ákvæði um endurskoðun heldur en eru í núgildandi einstökum bankalögum, Jafnframt vil ég upplýsa það, að í þessu frv. er heimild fyrir bankaráð hvers banka til þess að ráða sérstakan starfsmann, sem sé starfsmaður þess, hafi aðgang og heimild til þess að fylgjast með öllu, er hann kýs í rekstri bankans, eftir reglum sem bankaráðið setur. Ég tel að þessi ákvæði séu til bóta, þó að ég ætli ekki, eins og ég sagði áðan, að fara að hafa uppi neinn málflutning fyrir því ákvæði hér. Að sjálfsögðu er það svo, að það er takmarkað hvað bankaráð hafa í reynd getað fylgst með rekstri banka að undanförnu a.m.k., eftir að bankastarfsemin varð svo mikil sem nú er. Ég vil ekki blanda inn í þessar umr. Alþýðubankamáli. Ég mun alveg á næstunni leggja hér fyrir Alþingi skýrslu um stöðu dómsmála. Þar verður einmitt vikið að þessu máli, og ég kýs frekar í sambandi við það að gera grein fyrir stöðu þess.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. ráðh, undirtektir hans. Hann hefur, hæstv, ráðh., heitið því að gefa okkur alþm. og þar með þjóðinni allri skýrslu um þetta mál. Ég tel að sjálfsögðu eðlilegt og nauðsynlegt að hæstv. ráðh. hafi um það samráð við þá sem rannsaka málið, hvað verður sagt, en ég fagna þessum undirtektum hæstv. ráðh, og tel að þetta séu vinnubrögð, sem eigi að hafa undir svona kringumstæðum og raunar sé kominn tími til þess að með einhverju móti leggi Alþ. meiri áherslu á eftirlitshlutverk sitt heldur en það hefur gert að undanförnu. Ég vil aðeins taka það fram, að Alþýðubankamálið tók ég aðeins sem dæmi, tilfærði það sem dæmi um hvernig ég teldi að ekki ætti að standa að rannsókn máls, hvað því viðvíkur hver hraði hefur verið á þeirri rannsókn. Ég tel það ekki æskilegt, hvorki fyrir einstakling né stofnun, að mjög lengi dragist að leiða til lykta rannsókn á meintu misferli af því tagi sem þar var um að ræða. Ég hef ekki fleira um þetta að segja, herra forseti, en leyfi mér að þakka hæstv. ráðh. enn og aftur fyrir undirtektir hans.

Ráðuneytið leitaði eftir svari hjá gjaldeyriseftirliti Seðlabanka Íslands við fyrirspurninni og er það svo hljóðandi: Seðlabanki Íslands Reykjavík, 13. des. 1977. Viðskiptaráðuneytið Arnarhvoli Í bréfi ráðuneytisins til Seðlabanka Íslands, gjaldeyriseftirlitsins, dags. 8. desember s.l., er óskað svara við spurningum varðandi umboðslaun íslenskra erindreka erlendra áfengis- og tóbakssala. Í þessu sambandi vill gjaldeyriseftirlitið taka fram eftirfarandi: 1) Gjaldeyriseftirlitið flokkar ekki umboðslaunatekjur eftir eðli eða af hvers konar innflutningi þau eru tilkomin. Vér höfum tekið saman umboðslaunatekjur 17 helstu aðila, sem m.a. hafa umboð fyrir áfengi og tóbak, og reyndust þær vera um 200 millj. kr. á árinu 1976. Flestir umboðsmennirnir eru jafnframt með umboð fyrir aðrar vörur og fær gjaldeyriseftirlitið einu sinni á ári skýrslur þeirra um heildarumboðslaunatekjur. Í þessu sambandi hefur gjaldeyriseftirlitið bréflega samband við á milli 1 og 2 þúsund aðila árlega. 2) Að mati gjaldeyriseftirlitsins er á engan hátt tryggt, að greiðslur, sem þessir umboðsmenn fá, skili sér í íslenska gjaldeyrisbanka. Ekki hefur verið komið auga á leiðir, sem geri það tryggt að þessar tekjur komi að fullu til skila. 3) Af sömu ástæðum og greint er frá í lið 1) liggja ekki fyrir upplýsingar varðandi þessa spurningu. 4) Á árinu 1963 var opnuð sú leið fyrir innflytjendur almennt, að þeim var beimilað að verja umboðslaunum til kaupa á frílistavörum. Heildarskil gjaldeyris í þessu formi á s.l. ári námu 301 millj. króna. Að auki námu skil umboðslauna í erlendum gjaldeyri til bankanna 2216 millj. kr. á sama ári. Gjaldeyriseftirlitið vill benda á, að upplýsingar varðandi 1. og 3. spurningu er hugsanlega hægt að fá hjá Skattstofunni í Reykjavík, en á s.l. vetri mun hún hafa gengist fyrir sérstakri athugun á umboðslaunatekjum vegna innflutnings á áfengi og tóbaki. Virðingarfyllst, SEÐLABANKI ÍSLANDS Gjaldeyriseftirlitið Bj. Tryggvason S. Jóhannesson Vegna niðurlags bréfs gjaldeyriseftirlitsins, var spurst fyrir um það í fjármálaráðuneytinu, hvort hugsanlegt væri, að skattayfirvöld gætu veitt svar við fyrirspurn háttvirts þingmanns. Svar fjármála ráðuneytisins er svo hljóðandi: Fjármálaráðuneytið Reykjavík, 9. janúar 1978 Viðskiptaráðuneytið Reykjavík Vísað er til bréfs viðskiptaráðuneytisins, dags. 14. des. 1977. Ekki hefur af hálfu skattayfirvalda verið unnin heildarskrá er flokki framteljendur í öllu landinu eftir því hvort þeir hafa tekjur af umboðsstarfsemi og því eigi hvernig skipa skuli þeim í röð eftir upphæð slíkra tekna. Skattstofan í Reykjavík hefur hins vegar borið saman innflutt magn áfengis og tóbaks og framtaldar umboðslaunatekjur þeirra framteljenda sem búsettir eru í Reykjavík og skráðir eru umboðsmenn. F. h. r. Höskuldur Jónsson Þessu til viðbótar tel ég rétt að benda á ákvæði 49. gr. laga um,tekju- og eignarskatt, sem er svo hljóðandi: „Skattstjórum, umboðsmönnum skattstjóra, ríkisskattstjóra, skattrannsóknarstjóra, ríkisskattanefnd og nefnd samkvæmt 6. mgr. 48. gr. er bannað, að viðlagðri ábyrgð eftir ákvæðum almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi, að skýra óviðkomandi mönnum frá því, er þeir komast að í sýslan sinni um tekjur og efnahag gjaldþegna. Hið sama gildir um þá, er veita aðilum samkvæmt 1. mgr. aðstoð við starf þeirra eða á annan hátt fjalla um framtalsskýrslur manna.“ Undanþágur frá þessum ákvæðum eru í 44. gr. að því er snertir upplýsingar til Hagstofu Íslands og gjaldeyriseftirlits Seðlabanka Íslands samkv. nýsettum lögum að því er varðar upplýsingar, sem nauðsynlegar eru til eftirlits með gjaldeyrismálum. Þá hefur Þjóðhagsstofnun undanþágu líka. Ég tel að frekari tilraunir af hálfu viðskiptaráðuneytisins til að afla upplýsinga um efni fyrirspurnarinnar séu ekki líklegar til að bera árangur.