Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Umræðan skiptist í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. allt að hálfri klukkustund til umráða og fulltrúar annarra þingflokka 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Stefán Valgeirsson, 6. þm. Norðurl. e., fær 15 mínútna ræðutíma. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Framsfl., Sjálfstfl., Alþfl., Borgfl., Alþb. og Samtök um kvennalista. Ræðumenn verða: Fyrir Framsfl. talar auk forsrh. Steingríms Hermannssonar Finnur Ingólfsson, 10. þm. Reykv., í síðari umferð. Ræðumenn Sjálfstfl. verða Þorsteinn Pálsson, 1. þm. Suðurl., og Halldór Blöndal, 2. þm. Norðurl. e., í fyrri umferð og Geir H. Haarde, 17. þm. Reykv., í þeirri síðari. Af hálfu Alþfl. tala Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. og Sighvatur Björgvinsson, 5. þm. Vestf., í fyrri umferð, en Jón Sigurðsson viðskrh. í seinni. Fyrir Borgfl. tala í fyrri umferð Guðmundur Ágústsson, 11. þm. Reykv., Óli Þ. Guðbjartsson, 6. þm. Suðurl., og Ingi Björn Albertsson, 5. þm. Vesturl., en í þeirri síðari Júlíus Sólnes, 7. þm. Reykn. Af hálfu Alþb. tala Ólafur Ragnar Grímsson fjmrh. og Margrét Frímannsdóttir, 4. þm. Suðurl., í fyrri umferð, en Steingrímur J. Sigfússon landbrh. í síðari umferð. Ræðumenn Samtaka um kvennalista verða Málmfríður Sigurðardóttir, 7. þm. Norðurl. e., og Þórhildur Þorleifsdóttir, 18. þm. Reykv., í fyrri umferð og Guðrún Agnarsdóttir, 6. þm. Reykv., í þeirri síðari. Stefán Valgeirsson, 6. þm. Norðurl. e., talar síðastur í fyrri umferð. Hefst nú umræðan og hæstv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, tekur til máls.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Sú ríkisstjórn sem tók við 28. sept. sl. hóf feril sinn eins og allar ríkisstjórnir á Íslandi undanfarna áratugi með brýnum aðgerðum í efnahags- og atvinnumálum, en e.t.v. brýnni nú en um langt skeið. Jafnframt því sem ég mun að sjálfsögðu fjalla um stefnu ríkisstjórnarinnar í mikilvægum málaflokkum mun ég lýsa fyrstu ráðstöfunum til endurreisnar atvinnulífinu. Áður sýnist mér þó rétt að fara nokkrum orðum um aðdraganda þeirra miklu erfiðleika sem við er að stríða. Vil ég með því móti leitast við að varpa ljósi á þau mein sem til grundvallar liggja og þau mistök sem hafa verið gerð. Eftir hagstæða þróun í íslenskum atvinnu- og efnahagsmálum á árinu 1986 urðu um áramótin og í upphafi ársins 1987 ljós hættumerki. Umframeftirspurn eftir vinnuafli var orðin mikil, launaskrið var vaxandi og í kjölfar þess mikil þensla. Í kosningabaráttunni og í margra vikna tilraunum til stjórnarmyndunar tókst ekki að ná samstöðu um aðgerðir til þess að hamla gegn þessari hættu þótt hún í raun mætti vera hverjum manni ljós. Við stjórnarmyndun í júlí 1987 urðu þeir flokkar sem að stjórninni stóðu því miður ekki heldur sammála um nægilega róttækar efnahagsaðgerðir. Þensla fór því enn vaxandi á árinu 1987. Viðskiptahalli myndaðist á ný og varð ríflega 7 milljarðar kr. Þessi þróun birtist m.a. í gífurlegri fjárfestingu, einkum á höfuðborgarsvæðinu og meiri innflutningi, t.d. bifreiða, en nokkru sinni fyrr. Síðasta ríkisstjórn ákvað þó að bíða með frekari efnahagsaðgerðir þar til í tengslum við kjarasamninga. Eftir kjarasamninga í febrúar var gengi krónunnar fellt um 6%. Fljótlega kom þó í ljós að sú gengisfelling náði skammt. Í vaxandi verðbólgu fór staða atvinnuveganna á ný versnandi. Það jók jafnframt á erfiðleikana að verðfall varð á frystum afurðum á Bandaríkjamarkaði. Var svo komið í lok maí að útflutningsgreinarnar bjuggu á ný við mikinn halla. Var þá enn gripið til þess ráðs að fella gengið, nú um 10%. Jafnframt voru Akureyrarsamningarnir svonefndu lögboðnir fyrir alla þá hópa sem ekki höfðu samið. Fyrirheit voru og gefin um ýmsar aðrar aðgerðir í efnahagsmálum. M.a. var því heitið að koma í veg fyrir víxlverkun verðlags, gengis, launa og fjármagnskostnaðar sem einkennt hefur íslenskt efnahagslíf í áratug og keyrt áfram skrúfu verðbólgunnar. Einnig var boðað að vinna að lækkun þess gífurlega fjármagnskostnaðar sem tröllriðið hefur fyrirtækjum og heimilum undanfarin missiri. Því miður tókst ekki að standa við slík fyrirheit og var staða atvinnuveganna fljótlega orðin engu betri en fyrr. Eins og á árinu 1982 sannaðist enn að uppfærsluleiðin, þ.e. gengisbreyting, er ekki fær til þess að lagfæra stöðu útflutningsgreinanna nema um stuttan tíma, a.m.k. ef ekki er spornað gegn víxlverkunum með því að takmarka sem mest áhrif gengisfellinga á hina ýmsu þætti efnahagslífsins. Þetta á ekki síst við um fjármagnskostnaðinn. Eflaust eru skoðanir skiptar um orsakir þeirra efnahagserfiðleika sem þjóðin á nú við að stríða. Þó vil ég freista þess að fara um það nokkrum orðum, ekki síst til þess að skýra hvað liggur til grundvallar breyttri stefnu núverandi ríkisstjórnar. Síðan 1985 má segja að hér á landi hafi verið fylgt hefðbundnum vestrænum leiðum í efnahagsmálum. Ætlað var að skapa jafnvægi með því að takmarka framboð fjármagns og láta markaðinn ráða vöxtum. Um þessa leið voru að vísu skiptar skoðanir, en þeir sem ráðið hafa stjórn peningamála í landinu höfðu sitt fram. Því verður hins vegar varla á móti mælt að ekki tókst að ná því jafnvægi sem að var stefnt. Að vísu virtist þróun peningamála vera jákvæð á árinu 1986. Þá óx sparnaður umfram útlán og raunvextir voru hóflegir. Hins vegar fór uppsveiflunnar í sjávarútvegi fljótlega að gæta eins og ætíð áður og umrætt jafnvægi fór ótrúlega fljótt úr skorðum. Þrátt fyrir mikla bindingu fjármagns og strangar kröfur um lausafjárstöðu viðskiptabankanna fór þensla vaxandi. Þrátt fyrir mikla hækkun vaxta dró lítið sem ekkert úr eftirspurn eftir fjármagni. Jafnvel gamalgróin fyrirtæki, sem ekki fengu þörfum sínum fullnægt hjá viðskiptabönkunum, leituðu út á fjármagnsmarkaðinn utan bankanna og greiddu þar raunvexti sem enginn venjulegur rekstur fær undir staðið til lengdar. Í stað þess að skapa jafnvægi á peningamarkaðnum leiddi takmörkun eða stjórnun á útlánum viðskiptabankanna annars vegar en hins vegar svonefnt frjálsræði eða stjórnleysi á öðrum hluta fjármagnsmarkaðarins til þess að útflutningsgreinarnar urðu í fjármagnssvelti en atvinnurekstur sem telur sig geta velt kostnaðinum yfir í verðlagið sótti fjármagnið í verðbréfasölur og kaupleigufyrirtæki á óheyrilegum vöxtum. Á árinu 1987 urðu erlendar lántökur u.þ.b. 4 milljörðum meiri en gert var ráð fyrir. Nálægt helmingurinn af því fjármagni rann í gegnum greipar hinna nýju kaupleigufyrirtækja. Þetta er stutt lýsing á stjórn efnahagsmála eftir leið peningahyggjunnar. Það var gert í nafni frelsis en hefur í raun leitt yfir þjóðina meiri höft í viðjum fjármagnsins en við Íslendingar höfum áður þekkt. Ýmsir dyggir stuðningsmenn peningahyggjunnar munu að vísu telja að mistökin séu í því fólgin að ekki var enn hert að hengingarólinni með aukinni bindingu og enn meiri hækkun vaxta. Því er jafnan haldið fram að réttasta leiðin úr erfiðleikum atvinnulífsins og til hagræðingar í efnahagslífinu sé í gegnum gjaldþrot þeirra fyrirtækja sem ekki þola fjármagnssveltið og hina háu vexti. Ég tel að síðasta ríkisstjórn hafi ekki fylgt þeirri stefnu. Þvert á móti er það sannfæring mín að flestum eða öllum í þeirri ríkisstjórn hafi verið ljóst að slíkan blóðvöll þolir íslenskt efnahagslíf ekki. Núv. ríkisstjórn hafnar með öllu slíkum hugmyndum. Í þjóðhagsáætlun kemur fram að framfærsluvísitala hækki frá upphafi til loka þessa árs, m.ö.o. að verðbólgan á árinu verði rúmlega 25%. Það er sama verðlagshækkun og varð á síðasta ári en tvöföld verðbólgan á árinu 1986. Viðskiptahalli í ár er talinn verða um 4,6% eða tæplega 12 milljarðar kr. Það er mikil breyting frá árinu 1986 þegar viðskiptajöfnuður var jákvæður. Fyrir fyrstu aðgerðir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum voru botnfiskveiðar og vinnsla í heild rekin með halla sem að mati Þjóðhagsstofnunar nam 6%. Hallinn var talinn mestur á frystingu eða 8%, 3% í veiðum en söltun með 2% í jákvæða afkomu. Rækjuvinnsla var talin rekin með 3% halla. Þótt ekki liggi fyrir tölur um ullariðnaðinn og aðra útflutningsframleiðslu má fullyrða að þar hafi yfirleitt verið um hallarekstur að ræða. Þessar tölur lýsa þó ekki öllum erfiðleikum útflutningsatvinnuveganna. Í fyrsta lagi telja forustumenn fyrirtækjanna að fjármagnskostnaður sé mjög vanmetinn af Þjóðhagsstofnun, enda er í þeim útreikningum ekki tekið tillit til vanskila og mikils fjármagnskostnaðar sem því fylgir. Í öðru lagi hefur eiginfjárstaða fjölmargra fyrirtækja ef ekki allra rýrnað mjög á undanförnum mánuðum við stöðugan taprekstur. Gífurlegur fjármagnskostnaður hefur sogað til sín fjármagn atvinnuveganna. Talið er að eigið fé frystingarinnar einnar hafi rýrnað um hátt á annan milljarð kr. á þessu ári. Þessi þróun gengur þvert gegn almennt viðurkenndri nauðsyn þess að treysta grundvöll atvinnulífsins með auknu eigin fé. Hlutfallslega lítið eigið fé fyrirtækja hér á landi veikir íslenskt atvinnulíf í vaxandi alþjóðlegri samkeppni. Daglegar tilkynningar um gjaldþrot bera þess glöggt vitni. Flest hafa þau verið í verslun, viðskiptum og þjónustu, allmörg fyrirtæki í sjávarútvegi og iðnfyrirtæki, einkum í fata- og ullariðnaðinum, hafa þó einkum stöðvast. Lánastofnanir hafa þá haldið útflutningsfyrirtækjunum almennt gangandi lengur þótt staðan sé þar í mörgum tilfellum engu betri. Þessi miklu gjaldþrot munu reynast mikil blóðtaka fyrir íslenskt efnahagslíf. Þau munu teygja anga sína ótrúlega víða. Sú óarðbæra fjárfesting sem að baki liggur hefur að sjálfsögðu aukið erlendar skuldir þjóðarbúsins. Þær þarf að greiða þótt af öðrum verði en þeim sem til fjárfestinganna stofnuðu. Við það mun afkoma þjóðarbúsins og sérhvers einstaklings versna. Þjóðin mun öll súpa seyðið af hinni margrómuðu frjálshyggju í peninga- og fjárfestingarmálum. Óheft hefði þessi þróun gjaldþrota- og framleiðslustöðvunar vafalaust leitt til meira atvinnuleysis en við höfum lengi þekkt og að sjálfsögðu gífurlegrar kjaraskerðingar. Ég óttast reyndar að því fari víðs fjarri að öll kurl séu komin til grafar. Við þær aðstæður, sem ég hef nú lýst, hefur gengisfelling yfirleitt verið bjargráðið. Margendurtekin reynsla hefur hins vegar sýnt okkur að við þær aðstæður sem við búum við, miklar erlendar skuldir og vísitölutengingu m.a. fjármagns, er sú leið aðeins skammgóður vermir. Hún eykur fyrst og fremst verðbólguna og erfiðleikana þegar til lengri tíma er litið. Eftir að samstaða brást um niðurfærsluleiðina svonefndu var því ekki um annað að ræða en að fara blandaða leið. Markmið fyrstu aðgerða ríkisstjórnarinnar er að koma í veg fyrir stöðvun útflutningsframleiðslunnar, treysta atvinnuöryggið í landinu og færa niður vexti og verðbólgu. Verður þeim nú lýst í fáum orðum. Til þess að draga úr þörf fyrir sértækar aðgerðir í þágu einstakra útflutningsgreina var ákveðið að nota þá heimild sem fyrri ríkisstjórn hafði veitt til 3% lækkunar á gengi íslensku krónunnar. Þessi aðgerð lagar að sjálfsögðu bæði stöðu útflutnings- og samkeppnisgreina en veldur því miður hækkun á verðlagi um nálægt 2%. Hins vegar er lögð áhersla á ráðstafanir til þess að draga úr kostnaði. Lækkun vaxta og samræmd stjórn á fjármagnsmarkaðinum öllum mun, ekki síst þegar til lengri tíma er litið, reynast einna mikilvægust til lækkunar á kostnaði atvinnureksturs og heimila. Ríkisstjórnin fól því Seðlabanka Íslands að hefja án tafar viðræður við viðskiptabankana um lækkun bæði nafnvaxta og raunvaxta. Þótt nokkur árangur hafi orðið er hann enn allt of lítill. Lækkun meðalraunvaxta útlána í 5--6% á næstunni er nauðsynleg. Ríkisstjórnin mun beita heimildum í 9. gr. laga um Seðlabanka Íslands í þessu skyni ef þörf krefur. Þess ætti þó varla að vera þörf í þeirri hraðminnkandi þenslu sem fram undan er. Útreikningi dráttarvaxta hefur verið breytt. Þeir reiknast nú sem dagvextir. Vaxtamunur afurðalána hefur verið lækkaður um 0,7%. Grundvelli lánskjaravísitölu mun verða breytt þannig að verulega dragi úr misgengi fjármagnskostnaðar og launa. Það verður gert með því að auka vægi launa í grundvelli lánskjaravísiötlunnar. Jafnframt hefur verið ákveðið að heimila þeim sem þess óska viðmiðun við gengi. Að því er stefnt að afnema lánskjaravísitölu strax og jafnvægi í efnahagsmálum er náð og draga þannig úr víxlhækkun verðlags og fjármagnskostnaðar. Í því skyni að samræma stjórn á fjármagnsmarkaðnum öllum hafa þegar verið lögð fyrir Alþingi frv. um verðbréfaviðskipti og eignarleigustarfsemi. Er í þeim m.a. gert ráð fyrir heimild til þess að binda hluta af ráðstöfunarfé verðbréfasjóða svipað og er gagnvart viðskiptabönkunum. Með ströngum reglum og eftirliti á að tryggja hag viðskiptavina svo fátt eitt sé nefnt. Stefnt er að því að skylt verði að skrá á nafn hvers konar skuldabréf og eigendaskipti á þeim og að bankar og fjármálafyrirtæki verði upplýsingaskyld gagnvart skattyfirvöldum. Til þess að sporna gegn hækkun framleiðslukostnaðar, hækkun raungengis og þeirri hættu á gengisfellingu, sem því mundi fylgja, var óhjákvæmilegt að fella niður þær launahækkanir sem um hafði verið samið 1. sept. og 1. des. Á hinn bóginn var ákveðið að hækka laun um 1,25% 15. febr. nk. Laun bænda og fiskverð var og bundið til sama tíma. Ákvæði kjarasamninga um launabreytingar eftir 1. mars halda gildi sínu. Með ýmsum ráðstöfunum er leitast við að mæta þeim áhrifum sem aðgerðirnar hafa á afkomu einstaklinga og heimila. Í því skyni var tekjutrygging elli- og örorkulífeyrisþega og heimilisuppbót hækkuð um 3% frá 1. okt. sl. Settur verður á fót sérstakur skuldbreytingasjóður húsbyggjenda og heimila. Honum er ætlað að liðsinna fjölskyldum í alvarlegum greiðsluerfiðleikum. Til hans verður aflað 150 millj. kr. Mikilvægust fyrir fjölda launafólks verður þá eflaust sú lækkun vaxta og breyting á lánskjaravísitölu sem ég hef lýst og sú verðstöðvun sem nú er. Með því að beita heimild í 7. gr. laga um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti hefur ríkisstjórnin ákveðið að óheimilt verði til 28. febr. 1989 að hækka verð vöru og þjónustu nema sem nemur hækkun á erlendu innkaupsverði og hækkun á verði á innlendum grænmetis- og fiskmörkuðum. Á þeim tíma mun verð á búvöru heldur ekki breytast en sú hækkun sem átti að verða 1. okt. greidd niður. Gjaldskrár fyrirtækja á vegum ríkis eða sveitarfélaga og gjaldskrár sjálfstætt starfandi sérfræðinga verða einnig óbreyttar til 28. febr. 1989 að öðru leyti en því sem nemur hækkun á erlendu innkaupsverði aðfanga. Á verðstöðvunartímabilinu er einnig óheimilt að hækka húsaleigu. Með þessum aðgerðum er mjög dregið úr þeim hækkunum sem að öðrum kosti hefðu orðið á rekstri atvinnufyrirtækja og heimila. Jafnframt er sú launaskerðing sem launafólk verður fyrir að verulegu leyti bætt. Með tilliti til þess að rekstrarafkoma frystingar og ullariðnaðar hefur verið hvað lökust var ákveðið að færa sérstaklega fjármagn til þessara greina. Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins var heimilað að taka erlend eða innlend lán með ríkisábyrgð allt að 800 millj. kr. Andvirði lánsins er notað til greiðslu verðbóta vegna framleiðslu á freðfiski og hörpudiski á tímabilinu frá 1. júní sl. til 31. maí 1989. Þetta samsvarar um það bil 5% verðuppbót á freðfisk. Það er sú uppbót sem eðlilegt hefði verið að greiða úr Verðjöfnunarsjóði vegna verðfalls undanfarinna mánaða ef greinin hefði átt þar fjármagn. Þessi útborgun er þegar hafin. Þá hefur verið ákveðið að auka niðurgreiðslur á ull til ullariðnaðarins um allt að 40 millj. kr. Í samræmi við ákvæði bráðabirgðalaga greiðir stjórn Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins verðbætur vegna framleiðslu á rækju frá 1. júní sl., enda hefur sú grein átt í miklum erfiðleikum og verðfalli. Í athugun er lækkun raforkuverðs til þess fiskiðnaðar sem býr við tiltölulega jafna sólarhrings- og ársnotkun. Þá mun uppsafnaður söluskattur fiskeldis og loðdýraræktar verða endurgreiddur með hliðstæðum hætti og til annarra útflutningsgreina. Að mati Þjóðhagsstofnunar munu ofangreindar aðgerðir leiða til þess að afkoma botnfiskvinnslunnar verður í járnum. Hins vegar er talið að botnfiskveiðar og vinnsla verði í heild með halla sem nemur um það bil 1%. Í þessum útreikningum er þó ekki tekið nema lítillega tillit til lækkunar á fjármagnskostnaði. Augljóst er að slík afkoma mun ekki gera atvinnufyrirtækjunum kleift að greiða úr þeim miklu vanskilum sem safnast hafa í taprekstri undanfarinna missira. Því hefur verið settur á fót sérstakur sjóður sem nefnist Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina. Sjóði þessum er ætlað að leysa úr fjárhagsvanda fyrirtækja í útflutningi með skuldbreytingu og hagræðingu. Sjóðurinn mun fá 2000 millj. kr. til ráðstöfunar á næstu tveimur árum. Af framlagi ríkissjóðs til Atvinnuleysistryggingasjóðs munu samtals 600 millj. kr. renna til þessa nýja sjóðs, enda er með þessum sjóði ekki síst stefnt að því að koma í veg fyrir mikið atvinnuleysi. Þá mun Atvinnutryggingarsjóður fá 200 millj. kr. árlegt framlag næstu tvö árin úr ríkissjóði. Framlag ríkissjóðs verður því 1 milljarður kr. Jafnframt er sjóðnum heimilað að taka með ríkisábyrgð lán að upphæð 1 milljarður kr. Atvinnutryggingarsjóði er og ætlað að hafa milligöngu um skuldbreytingu á allt að 5000 millj. kr. Einnig er sjóðsstjórninni heimilt að verja umtalsverðu fjármagni til þess að auðvelda fyrirtækjum að ráðast í skipulagsbreytingar og hagræðingu. Atvinnutryggingarsjóði útflutningsgreina hefur þegar verið skipuð stjórn. Hún er skipuð samkvæmt tilnefningu sjútvrh., fjmrh., viðskrh. og iðnrh. en formaður er skipaður af forsrh. án tilnefningar. Reglugerð fyrir sjóðinn hefur verið gefin út. Sjóðurinn hefur tekið til starfa og umsóknir eru farnar að berast inn í stríðum straumum. Með þeim fyrstu aðgerðum sem ég hef nú rakið er vænst að takast megi að koma í veg fyrir það hrun sem við blasti í íslensku efnahagslífi. Með þeim verður þó fyrst og fremst óbeint dregið úr erfiðleikum verslunar, innlends iðnaðar og fjölmargra sveitarfélaga. Eins og staða þjóðarbúsins er er aðeins svigrúm til beinna aðgerða í þágu útflutningsgreinanna, enda byggir flest annað í þjóðfélaginu á þeirri framleiðslu. Þess er þó ekki að vænta að komið verði í veg fyrir stöðvun allra útflutningsfyrirtækja. Hætt er við að ýmsir muni verða í erfiðleikum jafnvel þótt ríkisstjórnin sé ákveðin í því að fylgjast náið með þróun atvinnulífsins næstu vikur og mánuði og muni grípa til sérstakra aðgerða eins og aðstæður kunna að leyfa hverju sinni. Má sem dæmi nefna að ríkisstjónin mun leita leiða til þess að tryggja fiskeldi rekstrar- og afurðalán sem verði sambærileg við það sem aðrar útflutningsgreinar njóta. Ríkisstjórninni er vel ljóst að fyrstu aðgerðir hennar tryggja ekki rekstrarafkomu útflutningsgreinanna þegar til lengri tíma er litið. Því verður hins vegar ekki á móti mælt að reksturinn er lagfærður að ýmsu leyti, væntanlega um nokkra framtíð, en að öðru leyti bættur þann tíma sem um sértækar aðgerðir er að ræða. Staðreyndin er að við verðum að vinna okkur jafnt og þétt út úr erfiðleikunum. Við gerum það ekki með nýjum kollsteypum. Ýmsir telja að verðhækkun muni verða á sjávarafurðum að vori vegna uppskerubrests í Bandaríkjunum. Sjálfir hafa framleiðendur sagt að lítil verðbólga sé einhver mikilvægasta kjara- og rekstrarbótin. Á árinu 1989 gæti hún orðið aðeins um 6%. Við þær aðstæður og þolanlegan fjármagnskostnað er vafalaust umtalsverð hagræðing möguleg. Allt slíkt mun bæta samkeppnisstöðuna. Vissulega er framtíðin óviss en svartsýni er alls ekki tímabær. Ríkisstjórnin mun fylgjast náið með horfum og mun í samráði við atvinnurekendur og verkalýðshreyfingu gera þær ráðstafanir sem kunna að vera nauðsynlegar til að tryggja rekstrargrundvöll og atvinnuöryggi. Fjárlagafrv. fyrir árið 1989 hefur verið lagt fram. Gerð þess hefur verið miklum erfiðleikum háð. Komið hefur í ljós að fjárlagahalli á árinu 1988 verður meiri en talið var. Því veldur m.a. snöggur samdráttur í efnahagslífinu sem dregur úr tekjum ríkissjóðs, stórum meiri vaxtakostnaður en gert var ráð fyrir og kostnaður við ýmsar efnahagsaðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til. Er nú talið að rekstrarhalli á árinu 1988 gæti orðið rúmir 3 milljarðar kr. Á yfirstandandi ári er engin leið til að jafna þennan halla þótt leitast verði við að draga úr honum. Þetta er að sjálfsögðu skaðlegt. Þjóðhagsstofnun telur að á yfirstandandi ári hafi bæði einkaneysla og fjárfesting hins opinbera dregist mjög saman eftir gífurlega aukningu, sérstaklega einkaneyslu, á árinu 1987. Halli á ríkissjóði hefur án efa stuðlað að því að þensla hefur haldist lengur og vextir verið háir. Að óbreyttu væri halli upp á 4,5 milljarða kr., a.m.k. á ríkissjóði, á árinu 1989. Þótt fram undan muni vera verulegur samdráttur er slík afkoma ríkissjóðs óþolandi. Hún mundi annaðhvort leiða til of mikillar eftirspurnar eftir innlendu fjármagni og því hárra vaxta eða erlendrar lántöku sem skuldastaða þjóðarbúsins fær vart borið. Ríkisstjórnin hefur því leitað allra leiða til að jafna þennan halla. Gert er ráð fyrir að gera það annars vegar með niðurskurði í rekstri og hins vegar með aukinni tekjuöflun eins og fram kemur í frv. til fjárlaga. Hvorugt er auðvelt. Mun verða lögð áhersla á að auka ekki skatta á þeim sem hafa lægri tekjur eða eiga minni eignir. Í hinu íslenska velferðarkerfi, sem við getum á margan hátt verið stoltir af, hafa útgjöld til heilbrigðis- og tryggingamála stöðugt farið vaxandi og nema nú um það bil 40% ríkisútgjalda. Með fjölgun aldraðra og bættri heilbrigðisþjónustu stöndum við eins og öll önnur velferðarríki frammi fyrir hraðvaxandi útgjöldum á þessu sviði. Ekki er um annað að ræða en taka þessa þjónustu til gagngerðrar endurskoðunar. Með tilliti til þess hve lífskjör hafa stórlega batnað á síðustu árum og áratugum virðist ekki óeðlilegt að endurskoða þau markmið sem sett voru í upphafi við allt aðrar aðstæður. Þannig leyfi ég mér að efast um að til þess hafi verið ætlast í kringum 1937 þegar tryggingakerfinu var komið á fót að ellilífeyrir yrði greiddur af almannatryggingum jafnvel til hátekjumanna. Við gerð þessa fjárlagafrv. hafa allar leiðir til sparnaðar verið þaulskoðaðar en þess þó gætt að draga sem minnst úr velferðarkerfinu. Ýmsir munu þó eflaust telja sinn hlut skertan. Því er helst til að svara að ríkisstjórnin hefur ekki treyst sér til frekari skattheimtu. Vegna þeirra miklu erfiðleika sem við blasa í atvinnu- og efnahagslífi hef ég talið nauðsynlegt að fjalla allítarlega um fyrstu aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Um leið og ráðist er gegn hinum bráða vanda verður hafin framkvæmd þeirrar stefnu sem lýst er í málefnasamningi stjórnarflokkanna. Tími minn leyfir aðeins að lýsa nokkrum höfuðatriðum. Meginverkefni ríkisstjórnarinnar verður að treysta grundvöll atvinnulífsins, stöðu landsbyggðarinnar allrar og undirstöðu velferðarríkis á Íslandi. Ríkisstjórnin mun í senn byggja á framtaki einstaklinga og samvinnu og samstarfi á félagslegum grunni. Samræmd stjórn ríkisfjármála, peningamála og gengismála, sniðin að íslenskum aðstæðum, verður grundvöllur efnahagsstefnunnar. Stefnt verður að stöðugleika í gengismálum. Lært verður af reynslu undanfarinna ára og leitast við að halda jafnvægi í þjóðarbúinu með aðhaldi í ríkisfjármálum og peningamálum en ekki hikað við að grípa í taumana með beinum aðgerðum ef þörf krefur. Í því skyni verður lögð áhersla á samræmd lög og reglur fyrir fjármagnsmarkaðinn í heild þannig að hann gegni betur sínu mikilvæga hlutverki. Með betra skipulagi viðskiptabanka verður leitast við að gera bankakerfið hagkvæmara og draga úr vaxtamun. Í atvinnumálum verður lögð áhersla á hagvöxt og skynsamlega nýtingu sameiginlegra auðlinda þjóðarinnar. Tekið verður í því sambandi fyllsta tillit til byggðasjónarmiða. Byggt verður á athafnafrelsi einstaklinga og félaga og frjálsræði í milliríkjaviðskiptum. Hvatt verður til ábyrgðar eigenda þannig að arðsemissjónarmið ráði ákvörðun. Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir jafnvægi í byggðaþróun. Í því skyni munu sveitarfélögin í landinu m.a. verða efld, lög um tekjustofna sveitarfélaga verða endurskoðuð með það að markmiði að auka sjálfstæði og jafna aðstöðu. Ráðstafanir munu verða gerðar til að jafna flutningskostnað og kostnað við síma, húshitun og skólagöngu. Byggðasjóður mun verða efldur og fleiri ráðstafanir gerðar til þess að snúa við þeirri byggðaröskun sem hefur orðið undanfarin ár. Á sviði fræðslu- og uppeldismála verður m.a. unnið að því að koma á samfelldum skóladegi og átak gert til þess að jafna menntunaraðstöðu í landinu. Stuðningur við vísindarannsóknir verður aukinn svo fátt eitt sé nefnt. Góðir Íslendingar. Að mati Þjóðhagsstofnunar munu þjóðartekjur dragast saman um 5--6% á yfirstandandi ári og því næsta. Við þær aðstæður er óhjákvæmilegt að kaupmáttur minnki. Mikilvægast er að sá samdráttur verði sem mest af því að úr yfirborgunum og yfirvinnu dragi án þess að komi til atvinnuleysis. Talið er að aðeins dragi úr viðskiptahalla á næsta ári. Engu að síður er áætlað að hann verði um 11--12 milljarðar kr. Erlendar skuldir þjóðarinnar munu að sjálfsögðu vaxa að sama skapi. Þetta er ekki viðunandi niðurstaða, en lengra verður varla komist á árinu 1989 án þess að draga meira úr kaupmætti eða hækka verð á afurðum okkar erlendis. Ég óttast að þessi spá Þjóðhagsstofnunar lýsi aðeins þeim hluta jakans sem upp úr stendur. T.d. munu gjaldþrot vegna afar óskynsamlegra fjárfestinga og ofneyslu í nafni frjálshyggjunnar mörg ekki komin upp á yfirborðið. Keðjuverkun mun teygja sig víða. Spurningin er hvar hún verður stöðvuð. Þegar ný ríkisstjórn tók við 28. sept. sl. var atvinnulífið þannig á hraðri ferð fram af hengifluginu, hneppt í hnappheldu fjármagnsfjötra og tapreksturs. Þegar litið er yfir farinn veg undanfarinna missira er eðlilegt að spurt sé: Hvernig gat svo farið? Í sjávarútvegi hefur verið góðæri og kaupmáttur einstaklinga og fjölskyldna meiri en nokkru sinni fyrr. Það er kaldhæðnislegt að einmitt í slíkum einkennum velmegunarinnar skuli felast broddur erfiðleikanna. Leitt er til þess að vita að enn einu sinni skuli sannast að við kunnum ekki fótum okkar forráð þegar vel árar. Ef leita á skýringar er hún e.t.v. helst sú að menn hafa ekki gert sér grein fyrir hvert stefndi. Það kann að vera gild afsökun fyrir ýmsa einstaklinga og e.t.v. stjórnendur sumra fyrirtækja, en varla fyrir þá sem ráða eiga landsmálum. Að vísu hefur ótrúlega oft heyrst, og heyrist jafnvel enn hjá þeim sem treysta á almennar aðgerðir í peningamálum sem einu réttu leiðina til að stjórna efnahagsmálum þjóðarinnar, að í raun sé ekkert að og réttast sé að gera ekki neitt. M.ö.o.: Hagræða á í gegnum gjaldþrotin. Slíkir menn sitja í fílabeinsturnum og vita ekki um hvað er að ræða. Atvinnuleysi yrði gífurlegt. Byggðarlög og einstaklingar yrðu rúin sjálfsbjargarmætti og sjálfstrausti. Fjármagnið yrði á fárra höndum. Langan tíma mundi taka að byggja upp á ný úr þeim ragnarökum. Sú ríkisstjórn sem nú situr mun ekki hlíta slíkum ráðum. Hún mun ekki hika við að grípa inn í þróun mála til að forða þjóðarvoða. Í því skyni hefur reynst óhjákvæmilegt að víkja til hliðar um skamma stund mikilvægum mannréttindum. Það ber að sjálfsögðu að forðast í lengstu lög. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að atvinnuleysi sé eitthvert versta böl sem fyrir íslensku þjóðina getur komið. Ég leyfi mér að fullyrða að við Íslendingar höfum verið nær miklu atvinnuleysi nú en nokkru sinni fyrr frá því fyrir síðustu heimsstyrjöld. Ríkisstjórnin mun ekki treysta á handahófskennda frjálshyggju. Hún mun leggja áherslu á að skapa þann grundvöll sem gerir atvinnulífinu kleift að vinna sig jafnt og þétt en örugglega út úr erfiðleikunum. Ríkisstjórnin mun sníða stjórn efnahagsmála að íslenskum aðstæðum. Því ætlar ríkisstjórnin að ráða. Eflaust sýnist ýmsum sú mynd dökk sem ég hef dregið upp af ástandi og horfum í atvinnu- og efnahagsmálum. Það er rétt. Hins vegar vil ég leggja á það áherslu að ég er bjartsýnn þegar til lengri framtíðar er litið. Ég efast um að aðrar þjóðir eigi fleiri góða kosti en við Íslendingar. Vísa ég m.a. til þess mikla auðs sem felst í ómenguðum náttúruauðlindum þessa lands og ekki síður hugvits einstaklinga og atorku þeirra. Margendurtekin reynsla sýnir okkur hins vegar að slíkur auður kemur að litlum notum ef ekki ríkir jafnvægi í efnahagsmálum, stöðugleiki í verðlagsmálum, neysla í hófi og viðunandi afkoma atvinnuveganna. Við þær aðstæður mun afkoma þjóðarbúsins og heimilanna jafnt og þétt batna. Slíkur bati mun reynast traustari og varanlegri en kollsteypur þær sem við Íslendingar höfum reynt allt of lengi. Ég þakka þeim sem hlýddu.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Góðir Íslendingar. Á dagskrá þessa fundar í kvöld samkvæmt þingsköpum er stefnuræða hæstv. forsrh. Hæstv. forsrh. hefur samkvæmt því talað hér í hálfa klukkustund, en hefur hann flutt stefnuræðu? Heyrði einhver stefnumörkun ríkisstjórnarinnar eða boðskap ríkisstjórnarinnar í máli forsrh.? Ekki fannst mér fara mikið fyrir því. Ekki heyrði ég þann boðskap. En hvert var þá erindi forsrh. hingað upp í ræðustólinn? Hann kom hingað með handlaug til þess að þvo hendur sínar af því sem hann telur að hafi farið úrskeiðis í stjórn þjóðarinnar á undanförnum árum þar sem Framsfl. hefur setið samfleytt í ríkisstjórn í 17 ár. Tökum tvö dæmi úr ræðunni. Hann segir í fyrri hluta ræðunnar: ,,Síðan 1985 hefur verið fylgt hefðbundnum vestrænum leiðum í efnahagsmálum.`` Og hann bætir við: ,,Um þessa leið voru að vísu skiptar skoðanir, en þeir sem ráðið hafa stjórn peningamála í landinu höfðu sitt fram.`` Verkstjórinn í þáv. ríkisstjórn 1985 réði engu. Hann bar enga ábyrgð. Og í síðari hluta ræðunar segir hæstv. forsrh.: ,,Það er kaldhæðnislegt að í góðærinu felst broddur erfiðleikanna`` og hann bætir við: ,,Ofneysla í nafni frjálshyggjunnar.`` Í góðærinu jukust þjóðartekjurnar um 8% en launin um meira en 30%. Þá var hæstv. núv. forsrh. forsrh. í hið fyrra sinn, verkstjórinn um stjórn efnahagsmála. Hann bar enga ábyrgð á því að með þessum hætti voru fluttir milljarðar króna frá sjávarútveginum til neyslunnar í landinu. Það var ofneysla í nafni frjálshyggjunnar. Hverjir voru þessir ofneyslumenn frjálshyggjunnar? Voru það verkalýðsforingjarnir sem toguðu upp launin? Eða voru það bara samráðherrar hæstv. forsrh., sem lutu hans verkstjórn, sem báru ábyrgðina? Þetta er í raun og veru eini boðskapur hæstv. forsrh. hér í kvöld: að þvo hendur sínar. Og hann leggur á það áherslu að þetta hafi verið og sé eini tilgangur ráðherra Framsfl. í ríkisstjórn: að sitja þar án ábyrgðar. Og þetta er áframhaldandi tilgangur Framsfl. í ríkisstjórn. Tökum tvö dæmi héðan úr þingsölum síðustu daga. Hæstv. viðskrh., sem hér situr, bað alþm. fyrir nokkrum dögum að ræða ekki um lánskjaravísitöluna á meðan hún væri til athugunar í Seðlabanka vegna þess að það gæti komið ókyrrð á markaðinn. En þm. Framsfl. hlupu til og fluttu um það tillögu að taka lánskjaravísitölumálið úr höndum viðskrh. og setja það í sérstaka nefnd. Og hæstv. menntmrh., sem ekki er í þingsalnum núna, tók þá ábyrgu afstöðu þegar hann varð ráðherra að halda áfram skerðingu námslána. Þegar hann hafði tekið þessa ábyrgu afstöðu komu tveir þm. Framsfl. og fluttu um það frv. að ríkisstjórn og ráðherra mættu ekki upp á eigin spýtur, þegar vandi steðjar að í fjármálum ríkisins, skerða námslánin. Hæstv. menntmrh. stóð upp, og ég vorkenndi honum, og hann sagði: Ég styð þetta frv. En ég ber virðingu fyrir honum fyrir það að hann sagði: Þrátt fyrir þetta ætla ég að standa við orð mín og skerða námslánin á næsta ári vegna stöðu ríkissjóðs. En svo ætlar hæstv. forsrh. að koma hér að ári og flytja stefnuræðu, koma með handlaugina sína og þvo hendur sínar og segja: Námslánin eru ekki Framsóknar, þau eru menntmrh. Vísitölukákið er ekki Framsóknar, það er viðskrh. Heyrði einhver framtíðarsýn í stefnuræðu hæstv. forsrh.? Talaði hann eitthvað um þær breytingar, tæknibyltingar og þau áhrif á heimili og atvinnufyrirtæki í landinu sem hún skapar? Ekki orð um það. Ræddi hæstv. ráðherra um íslenska menningu og þjóðerni? Ræddi hæstv. ráðherra um íslenska menntastefnu? Ræddi hæstv. forsrh. um umönnun sjúkra og aldraðra í íslensku þjóðfélagi? Ekki eitt orð um það nema hvað lítillega var minnst á að draga úr tryggingabótum. Ræddi hæstv. ráðherra um það mikilvægasta verkefni sem blasir við íslenskum stjórnvöldum á næstu árum, umhverfismálin, verndun hafsins gegn mengun og uppgræðslu landsins? Ekki eitt orð. Snerti hann einn streng í þjóðernistilfinningu landsmanna? Engan. Það blæs á móti í íslenskum þjóðarbúskap í dag og við þurfum að móta okkar umræðu í samræmi við það. En heyrði einhver hæstv. forsrh. hafa neista af þeim eldmóði sem fyrsti íslenski ráðherrann hafði, sem kvað: Ég elska þig stormur, þegar á móti blés? Enginn slíkur neisti. Þó að hæstv. forsrh. hafi hér ekki flutt stefnuræðu, þá ber okkur þm. auðvitað að ræða hispurslaust og af hreinskilni um stöðu þjóðarbúskaparins í dag. Það hefur verið langvarandi vandi í íslenskum þjóðarbúskap að glíma við viðskiptahalla og halla á fjárlögum og ég játa hér hreinskilnislega og tek á mig ábyrgð á því að á skömmum tíma fyrrv. ríkisstjórnar tókst ekki að leysa þennan vanda. En fyrri ríkisstjórn tókst að lækka verðbólgu úr nálega 30% niður í u.þ.b. 10% í síðasta mánuði eða septembermánuði áður en hún fór frá. Henni tókst að lækka nafnvexti úr 40% niður í 25%. Og henni tókst að draga úr ofþenslunni umfram eftirspurn upp á 3--4 þúsund störf og koma á nánast jafnvægi í septembermánuði áður en hún fór frá. En henni tókst ekki að ná samstöðu um raunhæfar og nauðsynlegar aðgerðir í þágu atvinnuveganna í landinu. Það er rétt sem hæstv. forsrh. hefur minnt á að ég setti það skilyrði í júlímánuði að það næðist slík samstaða um aðgerðir í ágústlok eða byrjun september. Við sjálfstæðismenn lögðum fram tillögur þar að lútandi, tillögur sem tóku tillit til þess að það er ekki hægt að taka á vandanum með raunhæfum aðgerðum nema horfast í augu við það að það þarf að breyta raungengi krónunnar. Við vorum hins vegar tilbúnir til málamiðlana í þeim tilgangi að skapa víðtæka pólitíska samstöðu. En við vildum horfast í augu við staðreyndirnar. Meginuppistaðan var því að breyta raungengi krónunnar. En þá sögðu ráðherrar Alþfl. og Framsfl.: Við viljum bíða. Við viljum ekki gera neinar raunhæfar aðgerðir. Við ætlum okkur að bíða. Og þeir mynduðu nýja ríkisstjórn til þess að lengja í hengingaról atvinnulífsins. Nú hefur hæstv. forsrh. lesið upp það sem þeir kalla aðgerðir. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það sem þeir kalla aðgerðir í þágu atvinnulífsins. Forustumenn atvinnuveganna, sjávarútvegsins, iðnaðarins, jafnvel forustumenn SÍS hafa talað. Þeir tala allir einum rómi. Þeir tala allir í einum kór. Þeir segja eitt og það sama: Þessar aðgerðir duga ekki. Þær hafa enga þýðingu til þess að reisa við rekstur atvinnuveganna. Þær taka ekki á kjarna málsins. Hæstv. forsrh. flutti varnarræðu hér í Ed. fyrir nokkrum dögum og þá sagði hann orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það er sannarlega viðurkennt að fyrstu aðgerðir ríkisstjórnarinnar skapa alls ekki viðunandi rekstrargrundvöll, alveg sérstaklega þegar til lengri tíma er litið, og á mörkum að þær geri það þann skamma tíma sem þeim mörgum hverjum er ætlað að gilda.`` Við stjórnarandstæðingar þurfum ekki að hafa mörg orð. Við þurfum ekki að segja mörg stór orð. Við getum vitnað í þessa ræðu hæstv. forsrh. sem afsakar það í Ed. Alþingis og segir skýrum orðum: Þær duga ekki til skamms tíma og þær duga alls ekki til lengri tíma. Þetta eru staðreyndir málsins. Þetta staðfestir það sem hér hefur verið sagt, að Alþfl. og Framsfl. tóku ákvörðun um að bíða, bíða með það að horfast í augu við raunverulegan vanda og gera það sem raunverulega þarf fyrir atvinnuvegina í landinu. Og nú hefur hæstv. fjmrh. lagt fram fjárlagafrv. Í hverju er það fólgið? Hvaða stefnu boðar það fyrir atvinnuvegina? Hærri skatta á atvinnuvegina. Á sama tíma og ríkisstjórnin eys með annarri hendinni erlendum lánum í atvinnufyrirtækin, sem eru ofhlaðin af lánum fyrir, þá ætla þeir að taka meiri skatta af atvinnufyrirtækjunum, jafnvel söluskattinn af sjávarútveginum að nokkrum hluta til. Það þarf ekki í mörgum orðum að segja hvað þetta þýðir fyrir íslenskt atvinnulíf. Í stað þess að örva atvinnulífið, sjávarútveginn og iðnaðinn, þá er verið að herða að. Hæstv. fjmrh. talar um það í fjölmiðlum að fjárlagafrv. hans boði aðhald og niðurskurð. Það stendur þó skýrum stöfum í frv. að það felur í sér 1% aukningu ríkisútgjalda. Og þegar tölurnar eru nánar skoðaðar kemur í ljós að það stendur engin ákvörðun á bak við töluna um lækkun launaútgjalda, að það er vanáætlun eða ofáætlun réttara sagt á tekjum ríkissjóðs af innflutningi. Og þeir gleyma því að taka með 800 millj. kr. sem hæstv. sjútvrh. hefur tilkynnt að eigi að falla á ríkissjóð af þeirri upphæð sem leggja á í Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins. Þegar upp er staðið er ekki afgangur á fjárlögum næsta árs upp á 1,2 milljarða, heldur halli upp á 1 milljarð kr. Svo eru það skattarnir. Hátekjuskattarnir samkvæmt orðum fjmrh. eru lagðir á alla þá sem hafa tekjur yfir 60 þús. kr. Hátekjuskattarnir eiga þannig að leggjast á fiskverkakonuna sem vinnur í bónusvinnu og kannski nokkra tíma í aukavinnu. Og svo á að leggja skatta á eyðsluna. Hver er eyðslan? Eyðsluskattarnir eru skattar á þau samtök frjálsra borgara í landinu sem hér hafa lyft grettistaki í velferðarmálum og til þess að skapa æskufólki góða íþróttaaðstöðu. Er nema furða þó sumir segi: Hér eru á ferðinni öryrkjaskattar, íþróttamannaskattar og menntamannaskattar. Þessi ríkisstjórn hefur boðað nýja stjórnlyndisstefnu. Hulinn verndarkraftur þessarar ríkisstjórnar, hv. þm. Stefán Valgeirsson, hefur lýst þessari stjórnarstefnu svo að hún sé í því fólgin að hafa puttana á sjóðakerfinu, að hafa puttana á atvinnufyrirtækjunum, að hafa puttana á því hvaða fyrirtæki lifa í dag, að hafa puttana á því hvaða fyrirtæki deyja á morgun. Ég var á fundi í Siglufirði á sunnudaginn var. Þar stóð upp gamalreynd baráttukona. Hún sagði þessi orð: ,,Stjórnmálamenn hafa aldrei lyft atvinnulífinu út úr eða upp úr erfiðleikum. Það hefur fólkið sjálft gert.`` Í þessari einföldu setningu felst meiri og gildari boðskapur en í mörgum, mörgum ræðum af því tagi sem hæstv. forsrh. hefur flutt hér í kvöld. Í þessum orðum baráttukonunnar úr Siglufirði felst það að stjórnvöld eiga að tryggja almennan rekstrargrundvöll fyrir atvinnulífið í landinu, en leyfa stjórnendunum og fólkinu að hafa athafnafrelsi og svigrúm til þess að takast sjálft á við verkefnin og lyfta atvinnulífinu upp úr erfiðleikunum. Í þessum orðum baráttukonunnar úr Siglufirði felst hin frjálslynda umbótastefna sem Sjálfstfl. berst fyrir, barðist fyrir í síðustu ríkisstjórn og mun berjast áfram fyrir í þágu atvinnuveganna í landinu, fyrir menntun æskufólksins á Íslandi, til varðveislu fyrir þjóðerni og tungu Íslendinga, fyrir framtíð Íslands í breytilegum heimi.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Fyrir rúmri viku var Svavar Gestsson að skýra það í Ed. hvers vegna Alþb. hefði tekið sæti Sjálfstfl. í ríkisstjórn og með því bjargað matarskattinum fyrir Jón Baldvin. Líkingin var þessi: Íhaldið þóttist hafa lykilinn að paradís í sínum höndum en var auðvitað ekki með hann, hann var í mínum höndum. Þessi var þankagangur Svavars Gestssonar. Nú hafa menn hlýtt á hæstv. forsrh. þegar hann var að lýsa þessari paradís Alþb., þessari paradís félagshyggjunnar sem hann er nú að leiða þjóðina inn í. Myndin er að vísu óglögg, en samt sést að gróðurmoldin er rangt skráð gengi. Þar sem maður gat búist við skrautlegum blómum standa fyrirtæki höllum fæti og atvinnuleysi blasir við. Í staðinn fyrir aldintré, sem svigna undan safaríkum ávöxtum, sjáum við bogin bök undan þungum skattaálögum. Nýjum pinklum er bætt á byrðarnar jafnt og þétt eins og regn fellur til jarðar. Þetta er paradís ráðherrasósíalistans Svavars Gestssonar og nýkratans Jóns Baldvins Hannibalssonar. Sá fyrrnefndi er samur við sig. Við sjáum það á bráðabirgðalögunum að hann hefur engu gleymt síðan hann var síðast í ríkisstjórn. Hvort kjarasamningar eru skertir 13 eða 14 sinnum, 7 sinnum eða 70 sinnum 7 sinnum, það skiptir engu máli fyrir Alþb. Hvort samningsrétturinn er heilagur eða ekki er þægilegt rabb yfir kaffibolla milli þeirra Ólafs Ragnars Grímssonar og stuðningsmanns hans og flokksbróður Ögmundar Jónassonar, nýkjörins formanns Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sem nú hefur tekið upp aðra fiðlu og leikur á lægri nótum en áður. Fjölmargir vildi trúa því fyrir síðustu kosningar að kratarnir meintu það í raun og veru að þeir stefndu að því að gera þjóðfélagið opnara og frjálsara en áður. Við sjálfstæðismenn töldum okkur eiga þar traustan bandamann sem skildi nauðsyn þess að samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja yrði bætt þannig að þau gætu staðist keppinautana í Evrópubandalaginu. Og það er rétt að kratarnir reyndust vel á fyrsta sprettinum en skorti úthald. Á síðasta þingi stóðum við saman um það, sjálfstæðismenn og kratar, að koma fram fjölþættri löggjöf á sviði skattamála sem bætti samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja og greiddi fyrir eðlilegum viðskiptum. Á síðasta stigi kom Jón Baldvin að þessu verki og það var gaman að vera með honum í þinginu og reka endahnútinn á þetta. Nú kveður við annan tón hjá krötum. Nú vilja þeir ekki lengur ríkisstjórn sem losar um hnútana og höftin, heldur vilja þeir banna fólkinu að búa við sama frjálsræðið í viðskiptum og atvinnuháttum og sjálfsagt þykir í Vestur-Evrópu. Nú er frjálslyndi og frjálshyggja skammaryrði á þeirra vörum, en í staðinn tala þeir um félagshyggju sem er það sama og forsjárhyggja eins og hún er skilgreind í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Og ef menn vilja sjá fyrir sér í hverju forsjárhyggjan er fólgin þá er hún persónugerð í Stefáni Valgeirssyni, stofnauka ríkisstjórnarinnar. Við höfum séð þann boðskap sem hæstv. sjútvrh. flutti fiskiþingi. Sjútvrh. er vissulega í erfiðri stöðu. Hann veit að hann getur ekki treyst stuðningi stjórnarþm. við fiskveiðistefnuna og sumir eru í opinberri andstöðu við hana eins og Karvel Pálmason og Skúli Alexandersson sem báðir eiga sæti í sjútvn. Ed. Sjútvrh. veit enn fremur að í ríkisstjórninni er enginn skilningur á stöðu sjávarútvegsins. Kratarnir eru haldnir sömu bábiljunni og áður um óbreytt gengi þótt krónan sé fallin. Alþb. finnst þægilegt að láta þessi mál brenna á öðrum. Við þessi erfiðu skilyrði, með engan bakstuðning frá formanni sínum né frá samstarfsflokkum sínum í ríkisstjórn, stendur sjútvrh. nú frammi fyrir því að fiskifræðingar telja nauðsynlegt að draga verulega úr sókn í helstu fiskstofna okkar. Sjútvrh. veit vel að eins og nú er þrengt að sjávarútveginum þolir hann engan samdrátt í afla. Það er því skiljanlegt að hann skuli segja að efnahagsástandið í landinu þoli ekki að farið sé að tillögum fiskifræðinga. Það verður auðvitað alltaf pólitískt mat hversu langt eigi að ganga í þeim efnum. En því miður grunar mig að ástandið í ríkisstjórninni sé þannig að sjútvrh. treysti sér ekki til að ganga eins langt til verndar fiskstofnunum og hann telur rétt að gera og hann hefði kosið að gera í annarri og betri ríkisstjórn. Það er alvarlegt mál þegar skynsamleg nýting á auðlindum sjávarins strandar á skilningsleysi stjórnvalda. Margt orkaði tvímælis í ræðu forsrh. og sumt er beinlínis rangt. Ekkert var þó jafnmikið öfugmæli og það að ríkisstjórnin vilji jafnvægi í byggðaþróun eins og fyrstu aðgerðir hennar hafa verið og eins og ríkisstjórnin birtist okkur í fjárlagafrv. Forsrh. sagði: Byggðasjóður verður efldur. Í frv. stendur svart á hvítu að framlagið verði óbreytt í krónutölu. Það þýðir minnkun sem nemur verðbólgunni. Jafnframt eru lánsheimildir Byggðasjóðs skornar niður við trog. Þetta er þó ekki aðalatriðið heldur hitt að landsbyggðin hlýtur að standa og falla með því hvernig búið er að sjávarútveginum, en ríkisstjórnin hefur einsett sér að tryggja ekki rekstrargrundvöll útflutningsgreina eins og hvað eftir annað hefur komið fram hjá forsrh. Einungis með því að hægt sé að græða á útgerð og að frystihúsin skili hagnaði geta sjávarplássin hringinn í kringum landið haldið sínum hlut og fólkið verið kyrrt í sinni heimabyggð þar sem það vill vera. Það getur enginn lánasjóður, hversu stór sem hann er, komið í staðinn fyrir heilbrigðan rekstur né mattadorar í Reykjavík í staðinn fyrir fyrirtæki með sjálfstæðan fjárhag. Góðir Íslendingar. Við sjálfstæðismenn viljum að Íslendingar standi jafnfætis þeim þjóðum sem fremstar eru í atvinnulegri uppbyggingu, í lífskjörum, í menningarlegu tilliti. En það getum við ekki gert nema við búum við sama frjálsræði og þar er og höfum kjark til að bregðast við breytilegum aðstæðum á hverju tíma. Andstæðingar okkar brigsla okkur um frjálshyggju. Ég segi: Við höfnum haftahyggjunni sem við höfum nú fundið smjörþefinn af. Í stað þess að vel rekin fyrirtæki í sjávarútvegi geti skilað arði er stofnaður Atvinnutryggingarsjóður. Í stað þess að gefa einstaklingunum olnbogarými eru boðaðar þyngri skattaálögur en nokkru sinni og nýjar kvaðir á atvinnureksturinn. Í stað þess að bregðast við erfiðleikunum með bjartsýni og myndarskap bera ráðstafanir ríkisstjórnarinnar það með sér að þar fara menn sem ekki trúa á það sem þeir eru að gera og kunna engin ráð. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Það er sagt að hveitibrauðsdögum sé lokið þegar hann hringir heim og segist verða of seinn matinn, en hún hefur þegar skilið eftir nótu á eldhúsborðinu þar sem stendur: Matarleifarnar eru í ísskápnum. Mér heyrðist hálfpartinn á máli þeirra fyrrv. samstarfsmanna minna, þeirra sjálfstæðismanna, að þeim sé líkt innanbrjósts og manninum sem kom of seint heim í matinn. En það sem verra er, mér heyrðist líka að það sé orðið fátt um fína drætti í ísskápnum hjá þeim Valhallarbúum nema ef vera skyldi dálítið viðbrenndar lærissneiðar. Viðreisnarhveitibrauðsdögunum er lokið að sinni. Sjálfstfl. má sjálfum sér um kenna. Ástæðan fyrir því að upp úr slitnaði seinasta stjórnarsamstarfi er að lokum sú að Sjálfstfl. brást sjálfum sér. Leyfist mér, virðulegi forseti, að leiða fram vitni. Maður heitir Einar Oddur Kristjánsson, frystihússtjóri á Flateyri, formaður fulltrúaráðs sjálfstæðisfélaganna í Vestfjarðakjördæmi. Hann varð þjóðfrægur á einni nóttu þegar fyrrv. forsrh. gerði hann að bjargvætti sínum í forstjóranefndinni frægu. Bjargvætturinn skilaði sínum tillögum en Sjálfstfl. klofnaði í tvennt í afstöðu til þeirra og náði ekki saman aftur um neinar tillögur sem mark var á takandi. Um þessa lífsreynslu vitnar Einar Oddur í tímaritsviðtali. Hann segir: ,,Það er ferlegt að Sjálfstfl. skyldi hætta forustu þegar framleiðsluatvinnuvegirnir liggja á hliðinni.`` Og hann bætir við: ,,Ég vona að almenningur sé enn þá það óbrenglaður að gera sér grein fyrir því að foringjar fara fyrir liði en ekki á eftir.`` Og að lokum segir bjargvætturinn: ,,Þeir sem ekki geta stjórnað sjálfum sér, þeir geta ekki stjórnað öðrum.`` Vitnaleiðslum lokið, virðulegi forseti, að sinni. Hvað segja þeir sjálfstæðismenn um úrræði núv. ríkisstjórnar? Þeir segja tvennt: Í fyrsta lagi: Við erum á móti millifærslum. Við erum á móti Atvinnuleysistryggingasjóðnum. Við erum á móti spilverki sjóðanna. Þetta segja jafnvel þeir hinir sömu menn sem sitja með þeim sem mest er gagnrýndur, Stefáni Valgeirssyni, í sjóðsstjórnunum, í bankaráði Búnaðarbankans, í Stofnlánadeild landbúnaðarins, í stjórn Byggðastofnunar. Ég segi nú bara eins og kynbomban fræga ameríska, May West, sagði: Það er að vísu rétt. Menn kaupa sér ekki hamingju með peningum, en þeir bæta stundum samningsaðstöðuna, sagði hún. Þeir segja annars staðar, sjálfstæðismenn, að þessar aðgerðir skili ekki varanlegum árangri. Það er laukrétt hjá þeim, viðurkennt, kom fram í máli hæstv. forsrh. Þetta eru neyðarráðstafanir, björgunarleiðangur. Við ætlum okkur að draga úr undirrót verðbólgunnar, þenslunni, keyra niður verðbólgu og vexti, eyða óvissu, skapa meiri stöðugleika í efnahagsumhverfinu. Jafnframt ætlum við að nota tímann til þess að búa okkur undir grundvallarbreytingar á auðlinda- og atvinnustefnu, peninga- og fjármagnskerfi, ríkisfjármálum, sbr. fjárlagafrv. Það mátti ekki tæpara standa. Við höfum vissulega orðið fyrir áföllum. Það þýddi ekki að halda rifrildinu áfram í fyrrv. stjórn. Tími athafna var kominn. Við verðum að sigla þjóðarskútunni í gegnum þann öldudal sem við höfum lent í og bæta rá og reiða þegar við erum komin á lygnari sjó. Virðulegi forseti. Hverjar voru tillögur og úrræði sjálfstæðismanna? Þær voru: Gengisfelling, millifærsla og vanhugsaðar tillögur í skattamálum. Nánast endurtekning maíaðgerðanna sem runnu út í sandinn. Þetta var niðurstaðan eftir endalaust hringl fram og aftur, þar sem þeir m.a. unnu það afrek að hafna tillögum sinna eigin manna svona nokkurn veginn jafnóðum sem þær bárust. Það varð fleygt þegar títt tilvitnaður Einar Oddur frá Flateyri, bjargvættur, sá þessar tillögur fyrst hjá efnahagsráðgjafa fyrrv. forsrh., ummæli hans voru fleyg. Hann sagði, og ég vitna í dagblað: ,,Ætlar þú, frjálshyggjumaður í fílabeinsturni að galdra upp úr þínum bögglaða pípuhatti dauðar kanínur og veifa framan í oss, gjaldþrota menn?`` Það tók nefnilega forstjóranefndina tvo daga að sópa gengisfellingartillögunum út af borðinu. Hvers vegna? Vegna þess að þær tillögur hefðu stóraukið verðbólgu. Höfuðstóll skulda hefði hækkað. Vextir hefðu snarhækkað, erlendar skuldir hefðu hækkað, innlendar skuldir hefðu hækkað, erlendar rekstrarvörur hefðu hækkað, innlendar sömuleiðis. Við óbreyttar aðstæður hefði þessi gengisfelling runnið út í sandinn á nokkrum vikum, gert illt verra, eyðilegt möguleika á verðstöðvun, komið í veg fyrir möguleika á lækkun vaxta, endað með lokun fyrirtækja og atvinnuleysi. Þessar tillögur gengu ekki upp. Það var þess vegna sem við jafnaðarmenn og framsóknarmenn höfnuðum þessum tillögum. Við skoruðum á hæstv. fyrrv. forsrh. að draga þær til baka en hann hafnaði því og þar með brast boginn úr höndum honum og þar með ríkisstjórnarforræði Sjálfstfl. Við þetta bættist síðan að á seinustu stundu fleygðu þeir sjálfstæðismenn fram --- ég segi vanhugsuðum tillögum í skattamálum. Þeir boðuðu allt í einu á seinasta sólarhring fyrra samstarfs nýjar undanþágur frá söluskattskerfinu sem við höfðum sameiginlega barist fyrir að koma á. Þar með höfðu þeir snúið baki við forsendunum fyrir því að taka hér upp virðisaukaskatt og teflt því máli í tvísýnu. Á sama tíma og þeir lýstu þungum áhyggjum af stöðu ríkisfjármála, og gera enn, þá þýddu þessar tillögur þeirra tekjutap fyrir ríkissjóð upp á 1,2 milljarða. Á sama tíma lá tvennt annað fyrir. Ráðherrar Sjálfstfl. höfðu tekið þunglega öllum tillögum um niðurskurð í ríkisútgjöldum. Reyndar komu fagráðherrar þeirra með nýjar útgjaldatillögur upp á mörg hundruð millj. í stað þess að halda sig innan ramma um lækkun ríkisútgjalda. Síðan koma þeir og veitast að fyrrv. samstarfsmanni sínum og fjmrh. og saka hann um að bera ábyrgð á því að það tókst ekki að ná jöfnuði í ríkisfjármálum. Loks hafði þingflokkur Sjálfstfl. samþykkt að hafna öllum tillögum um nýja tekjuöflun. Þetta voru tillögur Sjálfstfl. sem þeir kölluðu í fyrstu hinar einu ábyrgu. Þær gengu ekki upp. Samstarfsmennirnir höfnuðu þeim. Þar með var ekki lengur samstarfsgrundvöllur. Miðað við það ástand sem blasti við í atvinnumálum, í ríkisfjármálum, í vaxta- og peningamálum hafði Sjálfstfl. með þessum tillögum dæmt sig úr leik. Og eins og Einar Oddur segir: Þeir sem ekki geta stjórnað sjálfum sér, þeir geta ekki stjórnað öðrum. Þessa stundina beinist gremja þeirra sjálfstæðismanna sérstaklega að okkur alþýðuflokksmönnum þótt þess hafi nú gætt í minna mæli í kvöld en oft áður. Sagði ekki Guðrún Ósvífursdóttir af öðru tilefni: ,,Þeim var ég verst er ég unni mest.`` Þeir saka okkur um óheilindi í stjórnarsamstarfinu. Þeir sem það mæla vita betur. Þeir tala þvert um hug sér. Það er Sjálfstfl. sem brást sjálfum sér. Því miður. Þeir sögðu að við værum hræddir við skoðanakannanir og hefðum þess vegna viljað hlaupast brott. Ekki hræddari en svo að þegar okkur var ekki lengur líft í þessari ríkisstjórn málefnanna vegna, þá yfirgáfum við hana og tókum fullkomna áhættu á kosningum. Við sögðum við þjóðina: Ástandið er núna þannig að það er ekki skynsamlegt að efna til kosninga. En áhættuna tókum við. Síðan hefur nokkuð borið á því að þeir segðu: Jón Baldvin vildi flýja úr fjmrn. af því að viðskilnaðurinn var svo óskaplegur. Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að taka af tvímæli um það hver var viðskilnaður ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar og fjmrh. hans. Frá því að úttekt var gerð á ríkissjóði í lok júní hafði orðið umtalsverð breyting til hins verra í íslenskum þjóðarbúskap sem endurspeglaðist í ríkisfjármálum. Það er hverju orði sannara. Það kemur fram í nýlegri úttekt sem birt er með fjárlagafrv. Ef allt árið er tekið þá lækka tekjur á meðalverðlagi ársins um 1,6 milljarða frá áætlun fjárlaga, en gjöld hækkuðu um 1,3 milljarða. Hvað varðar gjaldahliðina þá eru laun undir áætlun, tilfærslur og vextir hins vegar hátt yfir. Mestu munar um vexti. Þeir hækkuðu um 1300 millj. kr. Hvers vegna? Vegna tvítekinna gengisfellinga, verðbólgu og hækkunar vaxta --- ríkissjóður varð að búa við vaxtaokrið ekki síður en aðrir --- og í annan stað vegna þess að íslenska bankakerfið, þar með talið ríkisbankarnir höfðu brugðist skyldum sínum um innlenda lánsfjáröflun, kaup á ríkisskuldabréfum sem leiddi til mun meiri yfirdráttarskuldar í Seðlabanka en áætlað var. Á móti þessu hefur verið dregið úr útgjöldum vegna fjárfestinga sem nemur 726 millj. kr. frá áætlun og þannig unnið gegn þeim útgjaldaáformum sem hægt var. Útgjaldahækkunum, sem flestar eru teknar með ríkisstjórnarákvörðunum hins vegar, var bætt við. Auknar niðurgreiðslur, hækkun tekjutryggingar, lífeyris- og sjúkratryggingar, endurgreiðsla söluskatts og styrkir til atvinnulífs. Þær ákvarðanir voru teknar í sameiningu af samstarfsmönnum mínum í fyrri ríkisstjórn og af nýrri ríkisstjórn. Tekjur ríkissjóðs á árinu minnka hins vegar vegna verulegs veltusamdráttar í þjóðfélaginu, enda eru tekjur ríkissjóðs að langmestu leyti háðar efnahagsstarfseminni í landinu. Svona einfalt er nú þetta mál og ekkert óútskýranlegt. En þegar saman eru tekin útgjaldaákvarðanir ríkisstjórnanna beggja og tekjusamdráttur, þá er ljóst að samtals hefði verið ástæða til þess að ætla að hallinn hefði orðið enn meiri ef ekki hefði verið staðið býsna fast á bremsum í fjmrn. varðandi þau útgjöld sem heyra til venjulegum rekstri og framkvæmdum. Og ég ætlast til þess að samstarfsmenn mínir fyrrv. unni mér þess sannmælis. Ég vona að ég þurfi ekki að spyrja þeirrar spurningar hvort fyrrv. samstarfsmenn í fyrrv. ríkisstjórn eru búnir að gleyma því að sameiginlega bárum við auðvitað ábyrgð á gengisfellingum, á útgjaldaákvörðunum, um vexti, um hækkuð útgjöld vegna landbúnaðarmála, styrkja til atvinnuvega, um tekjufall vegna afnáms launaskatts, um endurgreiðslu uppsafnaðs söluskatts o.s.frv. Hver var hlutur Sjálfstfl. undir lokin? Þeir segjast hafa miklar áhyggjur af stöðu ríkisfjármála. Samt var það þeirra seinasta verk að leggja fram tillögu um að auka hallann á ríkissjóði um rúman milljarð. Þeir segjast hafa miklar áhyggjur af stöðu ríkisfjármála og það þurfi að reka ríkissjóð með hagnaði. Samt samþykkti þingflokkur Sjálfstfl. að lýsa því yfir að hann væri andvígur nýrri tekjuöflun. Samt var það svo að ráðherrar Sjálfstfl. skiluðu nýjum útgjaldatillögum en ekki samdráttartillögum og höfnuðu flestum mínum niðurskurðar- og sparnaðartillögum. Sannleikurinn er sá að við alþýðuflokksmenn stóðum við bakið á okkar forsrh. í fyrrv. stjórn en það er líka staðreynd að uppivöðsluseggir í hans eigin flokki komu í bakið á honum. Virðulegi forseti. Ég vona eindregið að illdeilur um liðna tíð verði ekki til þess að vekja með okkur íslenskri þjóð óhug eða kvíða varðandi framtíðina. Við skulum játa að okkur hefur ekki lærst að hafa taumhald á sjálfum okkur í góðæri. Það er margt til vitnis um það: Peningamusterin og hin pólitísku minnismerki, innflutnings- og neysluæði. Ef við hefðum látið okkur nægja að auka innflutning á bílum, fötum, húsgögnum, heimilistækjum og leikföngum um aðeins 10% milli áranna 1987 og 1988, í staðinn fyrir 67%, þá væri hér enginn viðskiptahalli í þessu þjóðfélagi, þá hefði ekki orðið nein ný erlend skuldasöfnun, þá værum við byrjaðir að endurgreiða skuldir. Líti svo hver í sinn eigin barm. Við gerðum þetta ekki. Við bruðluðum botnlaust og vitlaust í lúxus, ferðalögum og flottræfilshætti, í myndböndum og farsímum, í nýjum og nýjum veitingastöðum og veitingahöllum, allt frá hamborgarasjoppum upp í sælkerasali, í sumarbústöðum og happdrættum og bingóum og lukkutríóum og happaþrennum og með bónus. En það er í mótlætinu sem reynir á manninn. Við Íslendingar höfum séð það svartara fyrr. Og það er í mótlætinu sem Íslendingar kunna loksins að taka á honum stóra sínum. Við bætum okkur ekkert á því að sýta orðinn hlut eða rífast um liðna tíð. Við skulum horfa fram á við. Við höfum nóg land- og lífsrými í ómenguðu náttúrlegu umhverfi. Við eigum gnægð náttúruauðlinda. Þjóðin sem landið byggir er vel menntuð og vel mönnuð. Hún er full af hugviti, atorku og eljusemi. Við skulum því ekki kvíða framtíðinni. Við munum komast klakklaust í gegnum öldudalinn á lygnari sjó, enda vanir menn um borð.

Sighvatur Björgvinsson Virðulegi forseti. Góðir sjónvarpsáhorfendur. Sterk bein þarf til þess að þola góða daga. Undanfarin ár höfum við Íslendingar átt góða daga. En eins og svo oft áður höfum við ekki kunnað fótum okkar forráð. Góðærið hefur ekki verið notað til að búa í haginn fyrir framtíðina, heldur til þess að auka óráðsíu, eyðslu og sóun. Aukið frelsi í verslun og frjálsræði í lánaviðskiptum hafa menn notað til að auka misréttið í samfélaginu. Illbrúanleg gjá hefur verið að myndast á milli þess fólks annars vegar sem lifir íslenskri hvunndagstilveru í sveit og við sjó og svo hinna sem búa í gerviveröld glysumhverfis þar sem menn virðist halda að gróðinn vaxi á trjánum. Hér er um tvo gerólíka heima að ræða. Annar er heimur veruleikans, hinn er tilbúningur ímyndunarinnar. Í heimi íslenskrar hvunndagstilveru er góðærinu lokið. Fólkið okkar við sjó og í sveit gerði sér þetta ljóst. Fólkið í gerviheimi glysmennskunnar gerði það hins vegar ekki. Það gerir sér ekki einu sinni grein fyrir því að öll tré hinna gullnu epla standa rótum í heimi veruleikans og sækja allt sitt grómagn í eins hversdagslega næringu og fiskvinnslu og sjósókn. Jafnvel þótt sjálf undirstaðan væri að bresta vildi þetta fólk halda áfram að byggja sínar ,,kringlur`` og sína ,,kaupgarða``, höndla með ,,kjarabréf`` sín og ,,hávaxtabréf`` og halda áfram að skreyta sig með glimmeri sínu og gyllingum. Þetta var og er enn vandi íslenska þjóðfélagsins í hnotskurn: Sjálfsblekkingin, veruleikaflóttinn, firringin, dansinn í kringum gullkálfinn. Ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar hafði alla burði til þess að taka á þessu vandamáli, en hún hikaði, hafðist ekki að. Á því eru sjálfsagt margar skýringar. M.a. sú að hún kom sér ekki saman um að takast á við þau öfl sem svo herfilega höfðu misnotað frelsið. En einnig vegna áhrifa voldugra aðila sem einfaldlega vildu hafa þetta svona af því að þeir horfðu aldrei út fyrir Öskjuhlíðina sína og þá veitingahöll sem þar átti að rísa fyrir almannafé og snúast síðan sinn einkahringdans umhverfis gullkálfinn. Á sl. vori greip ríkisstjórnin til bráðabirgðaráðstafana í þeim tilgangi að geta notað sumarið til að undirbúa heildstæða stefnu í efnahagsmálum. Sú stefnumörkun fór aldrei fram. Á elleftu stundu hvarf verkstjórinn af landi brott og fól alla tillögugerð í hendur manna utan sinnar eigin ríkisstjórnar og stuðningsflokka á Alþingi. Heim kominn lét hann svo aðra aðila, einnig utan ríkisstjórnar og Alþingis, hafna í sínu nafni tillögum sinnar eigin nefndar þótt báðir samstarfsflokkar forsrh. lýstu því yfir að þeir væru reiðubúnir til að ganga til samstarfs við hann á grundvelli þessara tillagna. Þetta er einsdæmi í sögu íslenskrar ríkisstjórnar. Slík ríkisstjórn á ekki framtíð fyrir sér, enda fór sú ríkisstjórn. Og nú höfum við fengið nýja. Það var óhjákvæmilegt. Hún er eins og aðrar ríkisstjórnir samsteypustjórn ólíkra flokka. Stærsti kostur hennar er að hún vill horfast í augu við þau vandamál sem fólkið til sjávar og sveita þekkir að við er að fást. Hún vill takast á við þessi vandamál í stað þess að flýja þau eða fresta þeim. Meginmarkmið ríkisstjórnarinnar er að treysta undirstöðu framleiðsluatvinnuveganna þannig að hjól íslensks atvinnulífs geti farið að snúast á ný með eðlilegum hætti. Auðvitað greinir menn á um þau úrræði. Sjálfsagt má þar eitt og annað betur gera. En hinn kosturinn var sá að halda áfram að hafast ekkert að og fólkið sem er í tengslum við hvunndagsleika íslenskrar tilveru veit að slíkt hefði leitt það og síðan alla hina til glötunar. Þess vegna er hin nýja ríkisstjórn góð tíðindi, ekki síst úti á landsbyggðinni þar sem allt atvinnulífið byggist á undirstöðuatvinnugreinum með þessari þjóð. Kapphlaupið eftir efnisgæðunum, kaupæðið, hefur ruglað marga í ríminu. Tími er til þess kominn að fólk slíti sig frá búðargluggunum og skoði annað en það sem þar fæst. Við búum við mikla velsæld á Íslandi. Á því verður engin breyting. Áfram munum við njóta kosta velferðarríkisins, þeirra kosta sem bestir gerast í öllum heimi. Fyrir þessa þjónustu greiðum við minna en flestar ef ekki allar aðrar þjóðir. Skattbyrði er hér lægri. Þrátt fyrir tal stjórnarandstöðunnar um skattaáþján er það staðreynd að vísitölufjölskyldan, sem hefur yfir 150 þús. kr. í mánaðartekjur, greiðir aðeins rösklega 20 þús. kr. í tekjuskatt og fær svo til baka frá því opinbera röskar 5000 kr. í barnabætur og svo húsnæðisbætur eða vaxtaafslátt í ofanálag ef um húsbyggjendur er að ræða. Nágrönnum okkar á Norðurlöndum þætti þetta ekki hátt gjald fyrir þá þjónustu sem velferðarríkið veitir. Þetta merkir hins vegar ekki að stjórnvöld eigi að láta vaða á súðum í tekjuöflun, enda stendur slíkt ekki til. Í grg. fjárlagafrv. er ýmsum hugmyndum hreyft sem menn hafa verið að skoða en hafa ekki fengið afgreiðslu. Ég tel rétt að láta það koma fram að við alþýðuflokksmenn erum ekki reiðubúnir til að ganga lengra til hækkunar á tekjuskatti einstaklinga en sem nemur því að álagningarprósentan hækki um innan við 2% frá því sem nú er og þá því aðeins að persónuafsláttur verði um leið hækkaður til hagsbóta fyrir lágtekjufólk. Ég vil einnig taka það fram að við erum ekki sammála því að lagður sé skattur á orkusölufyrirtæki ef sá skattur yrði til að hækka verð á útseldi orku á sama tíma og mikið misrétti ríkir í orkuverðsmálum landsmanna. En það eru fleiri verðmæti en hin efnislegu sem við verðum að gefa okkur tíma til að huga að. Það eru einnig mikil verðmæti fólgin í óspilltu umhverfi, menningu þjóðarinnar, listum hennar og tungu. Varðveisla slíkra gæða skiptir okkur meira máli í reynd en það dót sem við getum keypt fyrir peninga. Gerviveröld glysmennskunnar lætur sig slík verðmæti litlu skipta því að þau anga ekki af peningum. En hinn fábrotni og hversdagslegi veruleiki þessarar þjóðar, hvunndagsfólkið, hefur ávallt látið sig þau verðmæti varða. Þau skulum við því halda áfram að meta, jafnvel þó við sjáum þau hvergi í búðargluggunum, enda verða slík verðmæti hvorki keypt né seld, heldur annaðhvort varðveitt eða varpað á glæ. Ég þakka þeim sem hlýddu.

Guðmundur Ágústsson Virðulegur forseti. Góðir áheyrendur. Eftir að hafa hlýtt á stefnuræðu hæstv. forsrh. og skoðað málefnasamning ríkisstjórnarinnar er ekki laust við að maður fái á tilfinninguna að nú loks sé komin ríkisstjórn sem ætli að taka á vandamálum þjóðarinnar. Þegar hins vegar er litið á fyrstu aðgerðir hennar kemur í ljós að hún virðist á engan hátt ætla að verða frábrugðin þeirri sem varð að hverfa af vettvangi og þeim öðrum sem hér hafa ríkt. Um er að ræða sömu bráðabirgðalausnirnar og fyrri ríkisstjórnir hafa gripið til. Sambland af gengisfellingu og millifærslu, ómarkvissar og tilviljanakenndar aðgerðir sem byggjast frekar á óskhyggju og bjartsýni en heilsteyptri og markvissri stefnu. Með aðgerðum ríkisstjórnarinnar, eins og þær koma fram í nýsettum bráðabirgðalögum, er fyrst og fremst verið að vega að hinum almenna borgara. Hann er látinn blæða fyrir sukkið og svínaríið sem viðgengist hefur á síðustu árum, jafnt hjá ríkinu og ríkisstofnunum sem og í einkageiranum. Ríkisstjórn jafnréttis og félagshyggju er bara orðin tóm. Hvað tekur við er bráðabirgðalögin hafa runnið sitt skeið á enda og hvernig verður þá umhorfs í þjóðfélaginu? Því svaraði hæstv. forsrh. ekki í sinni ræðu. Því miður er ástæða til að óttast ófrið á vinnumarkaði og stórfelldar gjaldskrár- og verðhækkanir, bæði hjá hinu opninbera og hjá einkaaðilum. Með verðstöðvuninni er einungis verið að búa til stíflu og eftir því sem lengra líður safnast meira fyrir og þegar hleypt verður frá má búast við flóðbylgju. Hvað er þá unnið með þessum aðgerðum? Það er skoðun Borgfl. að aðeins sé verið að fresta vandanum, en með þeim sé ekki verið að styrkja stoðir efnahagslífsins eða efla nýjan atvinnurekstur svo að þjóðfélagið geti betur varist baksveiflum í sjávarútvegi. Með aðgerðum ríkisstjórnarinnar er ekki verið að taka á meini íslensks þjóðfélags, útþenslu ríkiskerfisins, sjálfvirkni kaupgjalds og verðlags, erlendri skuldasöfnun og einhæfni undirstöðuatvinnurekstrarins. Þvert á móti boðar þessi ríkisstjórn bráðabirgðalausnir og áframhald fyrri stjórnarstefnu. Hver kannast ekki við nýjar skattaálögur, kjaraskerðingu, viðskiptahalla og aukna skuldasöfnun. En þessir þættir eru megininntak stefnuræðu forsrh. Það er ljóst, eins og með fyrri ríkisstjórnir, að þessari ríkisstjórn er einungis ætlað að halda hjóli atvinnulífsins gangandi frá degi til dags en hún hefur ekki markvissa stefnu sem tryggir atvinnustarfseminni starfsskilyrði og borgurunum mannsæmandi laun. Því miður, áheyrendur góðir, er þessi ríkisstjórn ekki líkleg til afreka frekar en fyrri stjórnir, enda var meira kapp lagt á við myndun hennar að festa sér ráðherrastóla en að taka á málum íslensks þjóðfélags. Ég spyr: Hvað erum við bættari með ríkisstjórn sem aðeins getur varist vantrausti en hefur ekki þingstyrk til að koma nauðsynlegum málum í gegnum báðar deildir Alþingis? Til hvers er að hafa ríkisstjórn sem getur ekki tekið á vandamálum sem til staðar eru í þjððfélaginu, sérstaklega nú þegar viðsjárverðir tímar eru fram undan? Það hefur hingað til kallast óðs manns æði og hættuleg sjómennska að leggja úr höfn á illa mönnuðu og hripleku skipi vitandi það að óveður er í aðsigi. Þegar svo er ástatt sem hér er lýst hvarflar að manni sú hugsun að þessari ríkisstjórn séu ekki ætlaðir margir lífdagar. Tilgangur hennar sé sá einn að fresta vandamálum og bíða eftir tilefni til að rjúfa þing og efna til nýrra kosninga. Sú ríkisstjórn sem nú hefur verið mynduð er ekki starfhæf. Þeir stjórnarhættir sem hún hefur tileinkað sér, að stjórna með bráðabirgðalögum, er ekki aðeins móðgun við Alþingi, heldur alvarleg atlaga að lýðræðinu í landinu. Við Íslendingar eigum ekki að láta það viðgangast ár eftir ár að ríkisstjórnir geti komist upp með það að hrifsa til sín völd og stjórna með fálmkenndum bráðabirgðalögum. Slík vinnubrögð eru andlýðræðisleg og stórhættuleg, sérstaklega þegar svo er komið að það telst sjálfsagt að skerða helgustu mannréttindi þegnanna með slíkum lögum. Það þekkist hvergi í lýðræðisþjóðfélögum, sem hér á landi er orðið að aðalreglu, að setja bráðabirgðalög til lausnar efnahagsvanda. Það bara samrýmist ekki lýðræðishugtaki grannríkjanna og þeirri grunnhugsun með stjórnarandstöðu að vera til aðhalds stjórnvöldum. Borgfl. dróst skamma stund inn í síðustu stjórnarmyndunarviðræður og lýsti því yfir að hann væri tilbúinn til að ganga inn í stjórnarsamstarf þeirra flokka sem mynda núverandi ríkisstjórn. Það var ekki á málefnalegum grunni sem upp úr slitnaði, svo langt komust viðræðurnar ekki, heldur orðaleiknum um félagshyggju og vinstri stjórn og því að of hættulegt væri fyrir núverandi stjórnarflokka að taka Borgfl. inn í ríkisstjórnina. Á þeim tíma var ekki hugsað um þjóðina og nauðsyn þess að sú ríkisstjórn sem mynduð yrði hefði öruggan meiri hluta að baki sér og gæti komið knýjandi málum í gegnum báðar deildir Alþingis. Það var þá og er enn skoðun Borgfl. að nauðsyn krefði að tekið yrði á markvissan hátt á aðkallandi vanda þjóðarbúsins. Kjarninn í þeim aðgerðum ætti m.a. að vera: Stórfelldur niðurskurður og aðhald í ríkisrekstrinum. Matarskattur yrði lækkaður eða afnuminn. Vísitölutengingar og sjálfvirkni yrðu óheimilaðar. Vextir yrðu lækkaðir og bankastofnanir skyldaðar til hagræðingar. Fyrirtæki með útflutnings- og samkeppnisgreinum yrðu búin viðunandi rekstrarskilyrði. Átak yrði gert til eflingar íslensks iðnaðar. Síðast en ekki síst að samhliða endurskipulagningu ríkiskerfisins og samdrætti yrðu völd færð til landshlutanna. Því miður fór sem fór og þjóðin situr uppi með þessa ríkisstjórn sem af eigin stuðningsmönnum er dæmd til að falla. Góðir áheyrendur. Nú þegar hafið þið hlýtt á fulltrúa tveggja núverandi stjórnarflokka ásamt fulltrúa þess flokks sem hrökklaðist frá völdum og áttið ykkur á hvernig umhorfs var í síðustu ríkisstjórn og við hverju má búast af þeirri sem nú fer með völd, sjáið þið einhverjar breytingar? Hafið þið ekki heyrt þetta allt einhvern tíma áður? Er ekki kominn tími til að skipta þeim út og láta nýja flokka og þá um leið nýja strauma líða um sali Alþingis og Stjórnarráðið?

Óli Þ. Guðbjartsson Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Tvennt þarf öðru fremur að liggja fyrir til þess að hagstjórn í jafnopnu hagkerfi og ríkir hér á landi verði árangursrík og nái tilgangi sínum. Annað er ríkisstjórn sem styðst við öruggan þingmeirihluta en hitt er samstarfshæfileiki og heilindi þeirra einstaklinga sem ríkisstjórnina mynda. Fyrir réttu ári stóðu menn hér á hinu háa Alþingi og ræddu stefnuræðu hæstv. þáv. forsætisráðherra. Einar umsvifamestu skattkerfisbreytingar fóru í hönd með skattahækkun sem nam í heild um 25 milljörðum kr. með alræmdum matarskatti. Engu að síður skildi þáv. ríkisstjórn eftir sig miklu meiri óleystan vanda en hún tók við í atvinnulífi þjóðarinnar, á landsbyggðinni, sem m.a. lýsir sér í gjaldþrotum fjölda fyrirtækja með tilheyrandi atvinnubresti og brostnum vonum. Eyktamörkin frá þessum skammvinna stjórnarferli eru gengisfellingin í febrúar--mars og önnur stærri í maí ásamt efnahagsráðstöfunum á grundvelli bráðabirgðalaga sem sett voru nánast í þann mund er Alþingi hafði verið slitið svo smekklegt sem það nú var. Ekki tókst betur til við stjórn ríkisfjármálanna. Hið mæra markmið, útþurrkun fjárlagahallans í einu vetfangi, varð að harmleik á haustnóttum og rauð kratarósin, sem brosti í barmi stjórnarinnar við afgreiðslu fjárlaga um þrettándaleytið í vetur, drúpti nú höfði feigðarföl um höfuðdag. Hinn óhagstæði viðskiptajöfnuður er ógnvekjandi, talinn verða 12 milljarðar kr. og erlendar skuldir vaxa því enn. Aukning þeirra á árinu er talin nema 5% af landsframleiðslu. Við árslok gætu þær því numið um 130 milljörðum kr. eða nálægt helmingi af landsframleiðslunni. Kjarninn í vanda Íslendinga við efnahagsstjórn sína er margræddur og ætti því flestum að vera ljós. Fámenni þjóðarinnar, stærð og lega landsins og fremur einhæfar náttúruauðlindir skipa Íslandi verulega sérstöðu meðal annarra landa. Með fáum þjóðum er utanríkisverslunin jafnviðkvæm og mikilvæg sem hér á landi vegna þess hve háð við erum einum vöruflokki, þ.e. sjávarafurðunum og breytingum á þeim vettvangi hvort sem tekur til afla eða verðlagsþróunar. Stjórnvöld á hverjum tíma verða því sífellt að leitast við að ná þrenns konar meginmarkmiðum í þessum efnum. 1. Að reyna að skapa skilyrði til að auka fjölbreytni útflutningsins og dreifa þannig áhættunni. 2. Að beita hagstjórninni á þann veg að óhjákvæmilegar sveiflur í utanríkisversluninni hafi sem minnsta keðjuverkun innan lands. 3. Seinast en ekki síst að leita markaða eins víða og unnt og hagkvæmt er og treysta á þann veg stoðir efnahagslífsins. Borgfl. telur að ógæfa þjóðarinnar undanfarin missiri liggi m.a. í því að fráleitt hafi verið unnið af nægum heilindum og af nægum krafti að þessum eða álíka markmiðum sem öll velferð efnahagslífsins veltur raunar á. Borgfl. er yngstur þingflokkanna. Hann barðist einarðlega á seinasta þingi gegn matarskatti en fyrir afnámi lánskjaravísitölunnar, gegn ofstjórn og gegn ofsköttun en fyrir raunhæfu og skynsamlegu húsnæðislánakerfi sem yrði ekki stofninn í þensluhalla ríkissjóðs eins og núverandi öngþveiti hefur reynst. Borgfl. sagði fyrir um eðli þess stjórnmálavanda og þess feigðarboða sem fylgdi hæstv. fyrrv. ríkisstjórn frá fyrsta degi til lokadægurs. Nú hefur hins vegar ný hæstv. ríkisstjórn sest að völdum og hér eru til umræðu stefna hennar og markmið. Enda þótt mörg atriði í fyrstu aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar til viðreisnar útflutningsatvinnuvegunum hafi verið meira en tímabær verður ekki undan því vikist að minna á að sömu háttvísi gætir gagnvart Alþingi eða hitt þó heldur sem verið hafði hjá hinni fyrri stjórn. Bráðabirgðalög voru gefin út örfáum dögum fyrir setningu Alþingis. Þegar öllum er vitanlegt að stjórnin nýtur ekki meirihlutafylgis nema í annarri deild Alþingis eru vinnubrögð af þessu tagi tæpast sæmandi. Og það því fremur ef haft er í huga að þeir menn, sem mestu réðu um myndun þessarar hæstv. ríkisstjórnar, virtust leggja á það þyngsta áherslu að ekki yrði mynduð stjórn er nyti ótvíræðs þingmeirihluta. Engu er líkara en þeir hinir sömu hafi sérstakar ástæður til þess að svala betur eigin persónulegum metnaði og hégómagirni. Þegar svo er komið og málefni þjóðarinnar í jafnmikilli óvissu og raunar óefni sem raun ber vitni er háski á ferðum. Í stefnuræðu hæstv. forsrh. er þess hvergi getið einu einasta orði að hæstv. ríkisstjórn njóti ekki ótvíræðs meiri hluta til starfa hér á Alþingi. Sjálfsagt finnst honum sem um sé að ræða slíkt smáatriði að ekki hafi tekið því að minnast á það. Verst finnst mér þó að fyrirheitið um afnám lánskjaravísitölunnar er nú orðin fremur loðin og afslepp viljayfirlýsing án nokkurrar tímasetningar eða annarra haldbærra viðmiðana. Hæstv. ríkisstjórn skreytir sig gjarnan með hugtökum eins og jafnrétti og félagshyggju og víða er ekki vanþörf á að taka til hendi til þess að minnka misréttið. Ekkja, sem jafnframt er 65% öryrki en nýtur ekki neinna lífeyrisréttinda, fær einungis ekkjulífeyri sér til lífsviðurværis. Hann er nú 9577 kr. á mánuði. Launakjör sérfræðingsins sem hún leitar læknishjálpar hjá eru hins vegar, þegar allt er talið, 60--70-föld eða 600--700 þús. kr. á mánuði. Og sá aðili sem báðum greiðir laun og tryggingu er hinn sami, þ.e. ríkissjóður og kerfi hans, og metur hlutfallið. En það er atvinnulífið í þessu landi sem er undirstaða allrar velferðar til sjávar og sveita, í bæjum og strjálli byggð og það á allt sitt undir því að framkvæmdarvaldið í þessu landi styðjist við öruggan þingmeirihluta því annars stefnir í sjálfheldu sem hætt er við að verði þjóðinni dýr. Ég hef lokið máli mínu, hæstv. forseti, og þakka þeim sem á hlýddu.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Eftir að hafa hlustað á hæstv. forsrh. flytja stefnuræðu sína uppfulla af gamalkunnum frösum og útjöskuðum klisjum fór eiginlega hrollur um mig. Þetta hljómaði ámóta og eldgömul grammófónsplata sem fyrir það að vera gömul er líka föst í rásinni og því sendir hún ætíð frá sér sömu fölsku tónana. Kannast ekki allir við fögru heitin sem ráðherrann var að gefa þjóðinni? Og kannast ekki allir líka við efndirnar? Jú, ætli það ekki. Þó er því ekki að neita að aðeins bryddar á nýju orðalagi hér og þar, en markverðast og langathyglisverðast í ræðu hæstv. ráðherra var að mínu dómi sú skýlausa viðurkenning hans á því að stefna ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar muni verða að beita fyrir sig mannréttindabrotum. Ég hygg að fyrir því séu engin fordæmi að forsrh. í upphafi stjórnarferils lýsi því kinnroðalaust yfir í stefnuræðu sinni að ríkisstjórn hans muni standa fyrir því að fótumtroða mannréttindi. Fyrir þá sem ekki muna hvað hæstv. ráðherra sagði voru orð hans þessi, með leyfi forseta: ,,Í því skyni hefur reynst óhjákvæmilegt að víkja til hliðar um skamma stund mikilvægum mannréttindum.`` Og hvað segja nú allaballar sem stóðu fyrir viðskiptabanni á Suður-Afríku á síðasta þingi? Það er eins og mig rámi í að það hafi verið gert vegna mannréttindabrota. Þeir eru skrýtnir svo ekki sé meira sagt, allaballarnir. Þeir urruðu eins og vitstola hundar: Samningana í gildi, skilið samningsréttinum o.s.frv. Allt þar til að glitta fór í stólana góðu. Þegar í þá var komið gleymdist hæfileikinn til að urra og nú mala þeir í hægindum sínum í ráðherrastólunum og tala eins og flestir sem í þá hafa sest: að nú séu breyttar forsendur, að afkoman hafi verið stórlega verri en nokkurn lifandi mann gat grunað o.s.frv. Við skulum heldur ekki gleyma því að hæstv. fjmrh. sagði hér á síðasta þingi að þáv. fjmrh., núv. utanrrh., væri brennimerktur maður vegna álagningar matarskattsins og yrði það þar til hann aflétti honum. Nú er hv. varaþm. fjmrh. og við skulum öll taka vel eftir því hvað hann gerir varðandi matarskattinn. Hæstv. forseti. Það var ekki hægt að greina það á ræðu hæstv. forsrh. að flokkur hans, og hann sjálfur að miklu leyti, beri flokka helst ábyrgð á því ástandi sem hér ríkir. Það bara hentar ekki Framsfl. akkúrat núna að berja sér á brjóst og tala um Framsóknaráratuginn. Í ræðu sinni sagði hæstv. ráðherra m.a., með leyfi forseta: ,,Þjóðin mun öll súpa seyðið af hinni margrómuðu frjálshyggju í peninga- og fjárfestingarmálum.`` Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Hvar hefur þú eiginlega verið öll þessi ár og hvar hefur Framsfl. verið? Kannist þið ekkert við krógann? Eftir útliti hans að dæma dylst engum faðernið. Svona leiki leikur Framsfl. sí og æ og hefur hingað til komist upp með það. En nú held ég að allur almenningur í landinu sé búinn að sjá í gegnum þennan leik. Talað er um að fella niður lánskjaravísitölu strax og jafnvægi í efnahagsmálum sé náð. Gott og vel. En hér verður ráðherra að skýra nákvæmlega hvað sé jafnvægi í efnahagsmálum að hans mati. Hvað þarf t.d. verðbólgan að vera komin niður í og hversu lengi þarf hún að haldast í ákveðnu lágmarki til þess að hægt sé að afnema vísitöluna? Eins og alþjóð er kunnugt er nú í gildi verðstöðvun í landi sem allir hafa virt, eftir því sem ég best veit, nema hver? Ríkisstjórnin sjálf. Sjálf fyrirmyndin gat ekki virt eigin lög og heimilaði Pósti og síma gjaldskrárhækkun. Hér á ekki við það sem oft er sagt, að eitthvað sé löglegt en siðlaust. Þetta er bæði ólöglegt og siðlaust. Getur ríkisstjórnin gert þær kröfur til þegnanna að þeir virði lög og reglur þegar hún gerir það ekki sjálf? Þá held ég að mörg illa stödd heimili í landinu krefjist upplýsinga um starfsreglur skuldbreytingasjóðs heimilanna. Þarna er um sjóð að ræða með afskaplega fallegu og göfugu nafni en enginn veit hvernig hann á að starfa. Eftir framsóknaráratugina er vissulega þörf á slíkum sjóði. En það þarf að passa upp á að þarna verði ekki enn einn gæluverkefnasjóðurinn, eins og hætt er við að Atvinnutryggingarsjóður Stefáns Valgeirssonar geti orðið. Ríkisstjórnin ætlar að reyna að lækka raforkuverð til fiskiðnaðar. Það er í sjálfu sér gott og blessað. En veit hæstv. ríkisstjórn virkilega ekki að hér í landi býr fólk við gífurlegt misræmi þegar að orkukostnaði kemur? Því er það skýlaus krafa þeim á hendur að þeir sjái til þess að nú þegar verði komið á jöfnunarverði á orku til heimilisnota. Í stefnuræðunni er boðað frjálsræði í milliríkjaviðskiptum. Hér tel ég nauðsynlegt að fram komi að með þessu er ríkisstjórnin að slá ryki í augu fólks því hér er alls ekki átt við frjálsa utanríkisverslun. Fari ég með rangt mál skora ég á þá stjórnarliða sem enn eiga eftir að tala að leiðrétta mig. Og svo sannarlega vona ég að ég hafi rangt fyrir mér, því að auðvitað á að ríkja hér fullt frelsi í útflutningsverslun sem og í innflutningsverslun. Á þskj. 75, sem er frv. til fjárlaga, er boðað að áfram skuli halda á skattpíningarbraut þeirri sem kratar öðrum fremur mörkuðu á síðasta ári. Í frv. eru einnig þau nýmæli, sem allaballar geta hreykt sér af í framtíðinni, að nú skuli öryrkjar, lamaðir og fatlaðir, aldraðir, æskulýðs- og ungmennafélög, íþróttamenn og menntafólk skattlagt í formi söluskatts af happdrætti. Á síðasta þingi varði þáv. fjmrh. niðurskurð á fjárframlögum til íþróttahreyfingarinnar með því að hún hefði nægilegt fjármagn frá lottói. Nú hefur það runnið upp fyrir stjórnarherrunum að íþróttahreyfingin hefur of mikið frá lottóinu og því ber að skattleggja það. Virðulegi forseti. Borgfl. hefur verulegar áhyggjur af ástandinu í þjóðfélaginu og vill gera allt sem í hans valdi stendur til að færa hlutina til betri vegar. Okkur hryllir við fréttum af ástandi atvinnuveganna, af stórhættu á atvinnuleysi af stærðargráðu sem við höfum ekki kynnst síðan á kreppuárunum, af stórfelldum samdrætti í sjávarútvegi, af verðfalli á erlendum mörkuðum, af gífurlegum viðskiptahalla, af skuldastöðu þjóðarinnar gagnvart erlendum lánardrottnum. Hér eru aðeins upptalin fáein atriði af mörgum sem eru að gera okkur Íslendingum lífið leitt þessa dagana. En það hörmulegasta við þetta er að nú situr við stjórnvölinn ríkisstjórn sem ekki nokkur maður hefur í hjarta sínu trú á að sé vandanum vaxin. Góðir áheyrendur. Rifjið upp í huga ykkar hverjir hafa setið við stjórnvölinn og hverjir hafa verið helstu áhrifamenn í íslensku þjóðfélagi síðustu 15 árin. Þið munuð komast að því að það eru að mestu leyti sömu aðilar sem enn ráða ferðinni í íslenskum stjórnmálum. Rifjið þá líka upp hvað hefur verið að gerast hér á þessum árum, hvaða árangri þessir menn hafa náð. Lítið í kringum ykkur og svarið því svo hvort ekki sé kominn tími til að senda þessa menn í frí, í langt frí. Á því er enginn vafi í mínum huga. Ísland hefur ekki efni á þessum mönnum lengur. Tími nýrra afla er kominn. Ísland þarf á nýjum mönnum, nýju blóði að halda í íslensk stjórnmál. Borgfl. er reiðubúinn að axla ábyrgð og taka á sig byrðar. Borgfl. er, eins og hann sýndi í stjórnarmyndunarviðræðunum, tilbúinn að takast á við vandann af drengskap og einurð. En slíkum vinnubrögðum hafnaði Alþb. alfarið og þarf það engum að koma á óvart. Það kaus frekar að eiga allt sitt undir náð og miskunn Stefáns Valgeirssonar, kaus frekar að fara í ríkisstjórn sem mynduð var á fölskum forsendum vegna þess að aldrei var til neinn huldumaður. Við stjórnarliða segi ég: Þið áttuð völina og nú megið þið líka eiga kvölina. En því miður þarf heilt þjóðfélag að þjást með ykkur.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Fyrr á þessari öld fjallaði virtasti lærdómsmaður þjóðarinnar um vanda þess og vegsemd að vera Íslendingur, að hljóta í arf fagurt land og auðæfi hafs og fossa, að fara viturlega að ráði sínu og treysta undirstöðu framfaranna, að glata ekki sjálfræði sínu með skuldasöfnun, óráðsíu og óhófi. Þegar harðræði, fátækt og ofbeldi marka örlög þúsunda milljóna um heim allan, þá er það gæfa að vera Íslendingur, gæfa að búa við öryggi og velferð fyrir sjúka og aldraða, gæfa að bjóða öllum börnum braut mennta og menningar, gæfa að vera sjálfstæð þjóð í gjöfulu landi. Hamingja okkar sem nú erum á besta aldri er vissulega mikil. Feður okkar og mæður, afar okkar og ömmur breyttu fátæku þjóðfélagi fyrri alda í velferðarríki í fremstu röð. Þau lögðu hart að sér til að búa okkur allt í haginn. En við sem nú erum á besta aldri stöndum hins vegar á tímamótum. Ætlum við einnig að bjóða börnum okkar bjarta framtíð eða brestur okkur gjörvileik til að ráða við vandamálin sem við blasa? Verðum við kynslóðin sem fékk allt í arf en sólundaði honum á skömmum tíma og skildi eftir stóra skuldabagga á herðum þeirra sem við tóku? Á undanförnum árum hefur ríkt mikil óstjórn í okkar landi, ekki bara óstjórn á vettvangi ríkisins heldur einnig víða í atvinnulífinu, hjá fyrirtækjunum og forstjórunum, reyndar hjá öllum þeim sem eytt hafa stórlega um efni fram. Erlendar skuldir okkar Íslendinga hafa vaxið um marga milljarða á hverju ári og senn stefna þær í svo háar upphæðir að erlendir lánardrottnar gætu náð heljartökum á efnahagslegu sjálfstæði okkar. Síðustu ríkisstjórnir hafa á engan hátt ráðið við vandann. Þær hafa ár eftir ár skotið sér hjá erfiðum ákvörðunum, verið haldnar hugarfari sjúklingsins sem finnur dag frá degi að honum þverr þróttur en hefur ekki kjark til að horfast í augu við veruleikann. Á árinu 1986 skorti Þorstein Pálsson þáv. fjmrh. dug og þor til að glíma við hin erfiðu verkefni og skildi eftir sig tæplega þriggja milljarða kr. skuld. Og á árinu 1987 skorti hann einnig kjark, fyrst sem fjmrh. og síðar sem forsrh. Reikningurinn handa framtíðinni var í árslok rúmir 5 milljarðar. Fimm milljarða viðbót við skuldabaggann. Og á fyrstu níu mánuðum þessa árs var niðurstaða ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar 7 milljarða halli á greiðslureikningi ríkisins. Þessi maður kemur svo hér í kvöld og þykist hafa ráð undir rifi hverju. Um hann mæla verkin dýpri sannleika en allar þær ræður sem Sjálfstfl. mun flytja úr þessum stól á næstu mánuðum og á næstu árum. Það eru ekki nema rúmar fjórar vikur síðan ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar hrökklaðist frá við lítinn orðstír og að loknum einhverjum misheppnaðasta ferli sem um getur á síðari áratugum. Afleiðingar óstjórnarinnar blöstu við hvarvetna í okkar þjóðfélagi. Útflutningsfyrirtækin voru að loka og atvinnuleysi tugþúsunda verkafólks var yfirvofandi. Gjaldþrotatilkynningar voru daglegt brauð, smá fyrirtæki og stór, verslanir og hótel, frystihús og iðnfyrirtæki. Alls staðar voru dauðamerki hruns og kreppu. Einstöku góðæri hafði verið sólundað á altari óstjórnar og óhófs. Það var komið að hinum stóru skuldadögum. En hvað átti að gera? Átti að halda áfram á braut erlendrar skuldasöfnunar, vísa nýjum og nýjum lánum á herðar framtíðarinnar og grafa þannig jafnt og þétt undan efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar? Eða átti að hefja tafarlaust víðtækt en erfitt björgunarstarf, grípa til nauðsynlegra ráðstafana þótt ýmsum kynni að finnast hart að sér gengið? Alþb. kaus að skipa sér í björgunarsveitina miðja. Okkur var vissulega ljóst að í mikið var ráðist og við urðum að gera málamiðlanir við samstarfsaðila okkar og æskilegra hefði auðvitað verið að hafa lengri tíma til undirbúnings. En á örlagastundu þarf oft að taka skjótar ákvarðanir. Og viðtökur fólksins í landinu hafa sannfært mig um það að ákvörðun Alþb. var rétt. Þjóðin beið eftir björgunaraðgerðum. Það var brýn nauðsyn á sterkri og samhentri ríkisstjórn, þeirri ríkisstjórn sem nú fer með stjórn landsins. Forsrh. hennar og formaður Framsfl. hefur í stefnuræðu sinni hér í kvöld gert grein fyrir fyrstu aðgerðum ríkisstjórnarinnar og utanrrh. og formaður Alþfl. hefur rakið þá dýrkeyptu reynslu, sem hann fékk af samstarfinu við Sjálfstfl., reynslu sem hefur leitt hann og Alþfl. til að hefja náið samstarf við okkur í Alþb. Það var vissulega fyrir löngu orðið tímabært að þeir tveir flokkar, sem hafa jafnaðarstefnuna að leiðarljósi, tækju höndum saman í stjórn landsins. Jafnaðarstefnan er hið sameiginlega vegarnesti okkar í Alþb. og félaga okkar í Alþfl. Við eigum að grafa ágreining frá gömlum tíma og láta þau þáttaskil, sem nú hafa orðið, vera upphafið að nýrri og langri samleið í íslenskum stjórnmálum. Það hefur lengi verið draumur félagshyggjufólks á Íslandi að eignast sterkt afl, að flokkarnir sem kenna sig við jafnaðarstefnu, félagslegt réttlæti og lýðræði taki höndum saman. Nú hafa örlögin skapað okkur nýtt tækifæri til að láta þann draum verða að veruleika. En til þess er ekki nóg að gera bara kröfur til forustumanna flokkanna, ráðherranna í ríkisstjórninni eða þingmannanna hér í salnum, heldur þurfa félagar í Alþb. og Alþfl. í sérhverju byggðarlagi, í öllum kjördæmum að hefja viðræður sín á milli, í heimahúsi og á vinnustað, í flokksfélögum og í samtökum launafólks og í öllum áhugafélögum um félagslegt réttlæti, umbætur og betra mannlíf. Hreyfing íslenskra jafnaðarmanna verður aldrei sterk með því að gera bara kröfur til fáeinna forustumanna. Hún verður því aðeins lifandi afl að fólkið sjálft taki þróunina í sínar hendur. Virðulegi forseti. Fyrir tveimur dögum lagði ég fram á Alþingi fjárlagafrv. hinnar nýju ríkisstjórnar. Ég sagði þá og segi enn hér í kvöld: Þetta fjárlagafrv. flytur ekki gleðiboðskap. Það er hins vegar alvarleg tilraun til að bregðast við erfiðleikunum af raunsæi, nema staðar á hinni hættulegu braut erlendrar skuldasöfnunar. Fjárlagafrv. er einn af burðarásunum í efnahagsstefnu nýrrar ríkisstjórnar. Því er ætlað að skapa skilyrði fyrir lækkun verðbólgu og vaxta á næsta ári með því að draga úr þenslu og koma í veg fyrir spennu í efnahagslífinu. Í þessum tilgangi er frv. lagt fram með tæplega 1200 millj. kr. tekjuafgangi, tekjuafgangi sem sumum kann að finnast ærinn þegar þeir hugleiða hve mörgum hefur verið neitað um fjármuni til brýnna verkefna. En þessi tekjuafgangur er hins vegar frumforsenda þess að það takist að skapa skilyrði fyrir efnahagslegu jafnvægi og þeirri stefnu að ríkissjóður taki engin erlend lán á næsta ári og við förum þess í stað að hefja það verk að greiða upp skuldir liðinna ára. Skuldirnar sem sumir þeirra manna, sem talað hafa fyrr í kvöld, hafa skilið eftir sig en vilja nú ekki við kannast. Í fjárlagafrv. er leitast við að stöðva útgjaldaþenslu ríkisins án þess þó að skerða þjónustu sem veitt er á sviði velferðarmála, menningar og umhverfisverndar. Það er dregið verulega úr fjárfestingu ríkisins sjálfs, framkvæmdum er frestað og öðrum beint inn á lengri tíma. Þessar margháttuðu aðgerðir til sparnaðar og aukins aðhalds duga hins vegar ekki til að ná nauðsynlegu jafnvægi og vega upp þá skuldasöfnun sem fyrri stjórnir hafa skilið eftir sig. Þess vegna er óhjákvæmilegt að taka einnig ákvarðanir um nýja tekjuöflun í formi aukinna skatta. Skattar eru vissulega ekki vinsælt orð í okkar máli. En þeir eru óhjákvæmileg forsenda þess að okkur takist að ná jafnvægi í efnahagsmálum og lækka þar með verðbólgu og vexti. Sjálfstfl. hefur sérstaklega hér í kvöld reynt að efna til óveðurs vegna þessara óhjákvæmilegu ákvarðana um viðbótarskatta. Þau orð eru þó innantóm því að þeir sem mæla gegn slíkri nauðsynlegri hækkun tekjuöflunar ríkisins verða að svara því hvernig þeir ætla að greiða niður skuldir liðinna ára. Hvar ætla þeir að skera niður og þá hve mikið? Það dugir ekkert annað en skýr svör við slíkum spurningum. Og þeir sem bera stærstu ábyrgð á skuldasöfnun fyrri ára ættu að sjá sóma sinn í því að tala af hógværð við þá sem nú ganga í hið nauðsynlega verk að afla meiri tekna. Það er fáránlegt sem Sjálfstfl. hefur sagt undanfarna daga að skattaákvarðanir þessarar ríkisstjórnar feli í sér 50--60 þús. kr. aukna skatta á hverja fjölskyldu í landinu. Það er fáránlegt vegna þess að við höfum ákveðið að sækja þessa tekjuauka fyrst og fremst til þeirra sem háar hafa tekjur, miklar eiga eigur og eru með gífurlega umframeyðslu í okkar þjóðfélagi. Það sést m.a. á því að við höfum ákveðið sérstakan háeignaskatt á þá sem eiga yfir 12 millj. kr. skuldlausa eign. Við höfum ákveðið að loka margvíslegum götum sem eigendur fyrirtækja hafa notað í skattakerfinu til að hygla sjálfum sér. Við höfum ákveðið að veðdeildir og fjármagnsstofnanir eigi nú að greiða tekjuskatt. Og við höfum ákveðið að beita margvíslegum, óbeinum sköttum sem fyrst og fremst leggjast á þá sem hafa verulegt fjármagn til eyðslu. Þessa skatta ætlar svo Sjálfstfl. að umreikna í eitthvert meðaltal á fólkið í landinu. Það er álíka fáránlegt eins og að segja við tvo menn, þar sem annar á fjóra bíla og hinn engan, að þeir eigi tvo að meðaltali. Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Við eigum fagurt land. Við búum að miklum auðæfum frá náttúrunnar hendi og við erum menntuð þjóð og getum nýtt okkur ávexti vísinda og þekkingar. Við eigum í reynd öll hin bestu skilyrði til að skapa hér samfélag í fremstu röð og tryggja börnum okkar örugga framtíð, en við þurfum þá að halda þannig á málum okkar að við glötum ekki efnahagslegu sjálfstæði okkar. Við þurfum að hafa þor og vit til að taka erfiðar ákvarðanir. Ef við gerum það og ef við tökum höndum saman, þá getum við sagt að nokkrum árum liðnum með rétti við börnin okkar, dætur okkar og syni: Við gerðum það sem gera þurfti til að tryggja ykkur jafnbjarta framtíð og feður okkar og mæður, afar okkar og ömmur sköpuðu okkur sjálfum fyrr á árum. --- Góða nótt.

Margrét Frímannsdóttir Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Við höfum hér í kvöld hlýtt á stefnuræðu forsrh. Þetta er venja, árlegur atburður að hann, og e.t.v. einhvern tíma hún, boði þjóðinni þá stefnu sem ríkisstjórn hans eða hennar ætlar að fylgja. Oftast er það svo að mesta spennan fylgir því þegar forsrh. nýrrar ríkisstjórnar, sem mynduð er eftir kosningar, flytur fyrstu stefnuræðuna fyrir hennar hönd því þá búast menn við að þeirri stefnu sé fylgt í meginatriðum út stjórnartímabilið. Fyrir réttu ári hlustuðum við á eina slíka ræðu, þá fyrstu frá þáv. forsrh., Þorsteini Pálssyni. Sú ríkisstjórn sem þá hafði verið mynduð tók við erfiðu búi eftir samstjórn Framsfl. og Sjálfstfl., en boðaði betri tíð með blóm í haga. Grípa þyrfti til aðgerða en þær aðgerðir mundu leiða til þess að við gætum rétt úr kútnum og atvinnuvegir okkar landsmanna lifað af það erfiða ástand sem myndast hafði í efnahagsmálum landsins. Við byggjum hér við sterka og samstæða ríkisstjórn sem ætlaði sér vissulega að leysa málin. Nú réttu ári síðar heyrum við aftur stefnuræðu, en í dag er það annað maður sem talar til þjóðarinnar sem forsrh. Það segir okkur í raun allt sem segja þarf um það hvernig sú stefna, sem boðuð var fyrir ári, reyndist. Það segir okkur líka allt sem segja þarf um það hversu sterk og samstiga sú stjórn var sem stóð að þeirri stefnu. Því miður reyndist hún ekki geta axlað þá ábyrgð sem hún tók á sig og skilaði öllu í miklu verra ástandi en það var þegar hún tók við. Þar var ekki einum stjórnarflokki frekar en öðrum um að kenna. Og stundum var ekki hægt að greina hvort ágreiningurinn stóð um málefni eða hvort rekja mætti ósamkomulag stjórnarflokkanna til valdatogstreitu manna á milli. En ekki orð um það meir. Stjórnin fór frá og eftir sat þjóðin með enn meiri skuldasúpu og óreiðu en áður hafði verið, atvinnulífið í landinu að stöðvast, gjaldþrot fyrirtækja og heimila nær daglegur viðburður vegna þeirrar stefnu sem hér hefur verið rekin í vaxtamálum og grái peningamarkaðurinn fitnaði og tútnaði út eins og púkinn á fjósbitanum. Svona var ástandið og svona er ástandið. Út úr þessu verðum við að komast. Vegna þess þarf að grípa til ráðstafana, ekki eftir tvo, fjóra eða sex mánuði, heldur strax í dag. Hver sá sem ferðast um landið og heimsækir atvinnufyrirtæki, og þá ekki bara í fiskvinnslu og landbúnaði, líka í iðnaði og þjónustu, sér hvert ástandið er og skilur að við þessu verður að bregðast. Þetta er ástæðan fyrir því að hér tókst á ótrúlega skömmum tíma að mynda ríkisstjórn þeirra flokka sem nú boða stefnu sína. Við sem stóðum að þessari ríkisstjórnarmyndun höfum til þess að ríkisstjórnin mætti verða til öll og ekki án sársauka orðið að sættast á málamiðlun í ýmsum þeim málum sem við höfum barist fyrir. Við gerðum það vegna þessa ástands sem hér ríkir og höfum fullan vilja til þess að leysa vandann. Vissulega er hér um að ræða stjórn þar sem tveir þeirra flokka, sem sátu í síðustu ríkisstjórn, eiga aðild að. Hefur m.a.s. annar þeirra, Framsfl., verið í landstjórninni meira og minna í tæpa tvo áratugi og því eðlilegt að menn spyrji: Hvað er það þá sem segir að þeir standi sig betur nú en áður? Því verður ekki svarað hér. Ef til vill liggja svörin fyrir í vor. En viljinn og nauðsyn þess að leysa þau vandamál, sem við blasa, þjappar mönnum saman og kannski má segja að það séu horfur á friðsamlegri sambúð innan þessarar ríkisstjórnar, þar sem hver maður hefur það á tilfinningunni að hann sé á réttum stað, í réttum stól, og geri sér fulla grein fyrir því að í þetta sinn er að duga eða drepast. Æviskeið ríkisstjórnarinnar mun ráðast af verkum hennar og vilja þeirra sem ekki eiga aðild að stjórninni til þess að styðja hana til góðra verka. Eins og fram hefur komið hér í kvöld var fjárlagafrv. þessarar ríkisstjórnar lagt fram nú í vikunni. Það frv. og markmið þess er í senn dapurlegt en þó jákvætt, þó einkennilegt sé að orða það svo. Dapurlegt vegna þess að þar er aðeins um að ræða lítið svigrúm til aukinna fjárveitinga til ýmissa þeirra þátta sem við alþýðubandalagsmenn vildum svo gjarnan sjá myndarlega tekið á. Það er jákvætt vegna þess að þar er gerð tilraun til þess að ná tökum á þeim gífurlega halla sem er á ríkisbúskapnum. Vegna þessa halla, sem myndast hefur þrátt fyrir að við höfum búið á undanförnum árum við hagstæðari aðstæður en oft áður, verður enn einu sinni að boða niðurskurð á verklegum framkvæmdum og áframhaldandi skerðingu á nokkrum þáttum félagslegrar þjónustu. Enn einu sinni verður að biðja þjóðina um þolinmæði. Þetta er hart þegar litið er til þeirra ára sem á undan eru gengin og þess góðæris sem við höfum svo oft heyrt nefnt og ríkisstjórnir þessara ára hafa búið við. Það er erfitt að biðja enn einu sinni um þolinmæði fólksins sem hefur sýnt slíkt langlundargeð og góðmennsku síðustu ríkisstjórnum að það er með eindæmum. En það er ekki allt neikvætt. Þrátt fyrir erfiðleika í fjárveitingum eru stigin marktæk skref til úrbóta, t.d. í mennta- og menningarmálum. Veruleg hækkun verður á framlögum vegna jöfnunar námskostnaðar. Stigið er skref í rétta átt hvað varðar uppbyggingu dagvistarstofnana og einnig veruleg hækkun á framlögum til ýmissa menningarmála. Síðast en ekki síst nefni ég að ákveðið hefur verið að opna leið til þess að koma í framkvæmd nýrri skólastefnu á grundvelli grunnskólalaganna. Við mótun þessarar stefnu verður haft fullt samráð við það fólk sem vinnur að skólastarfinu, þá sem vinna við skólana sjálfa svo og foreldra. Mikilvægasta verkefni þessarar ríkisstjórnar verður þó að koma atvinnulífinu á réttan kjöl. Fyrstu aðgerðir ríkisstjórnarinnar voru að setja hér bráðabirgðalög um efnahagsráðstafanir, ráðstafanir sem bera nafn með réttu, taka aðeins á þeim vanda sem brennur mest á, en leysa hann ekki til frambúðar, eru til bráðabirgða og eru líka til þess gerð að vinna tíma til að finna úrlausnir sem duga. Þessar ráðstafanir liggja nú hér á borðum hv. alþm. í formi frv. til laga um efnahagsaðgerðir og bíða þess að verða afgreiddar. Allt bendir til að málinu verði þvælt hér fram og aftur í umræðu í deildum. Hv. alþm. halda hér langar og misgóðar ræður um það að hér sé ekki verið að ráðast að rótum vandans, hér sé aðeins um yfirborðskenndar bráðabirgðaúrlausnir að ræða. Jafnvel að frekar hefði átt að kjósa strax í haust, reyna ekki myndun ríkisstjórnar, heldur kjósa, breyta valdahlutföllum á Alþingi í takt við skoðanakannanir fjölmiðlanna, mynda síðan ríkisstjórn sem tæki á þeim vanda sem við blasir. Allt svona tal er ábyrgðarlaust. Í fyrsta lagi hafa allir gert sér grein fyrir að þær ráðstafanir, sem ríkisstjórnin hefur lagt til að gerðar verði, eru, eins og ég sagði áðan, bráðabirgðaúrlausnir framkvæmdar vegna ríkjandi ástands og óþarfi að halda langar ræður um það atriði. Í annan stað: Ef ekkert hefði verið gert og farið út í að boða kosningar eftir stjórnarslit í haust er alveg ljóst að atvinnulífið í landinu hefði aldrei þolað það. Fyrirtæki höfðu stöðvast og önnur voru að stöðvast. Uppsagnir fólks á vinnustöðum blöstu hvarvetna við. Ábyrgð okkar stjórnmálamanna á því ástandi sem nú þegar ríkir er mikil og komið er að því að við tökum okkur tak og vinnum af festu að því að leysa vandamálin, hættum að ýta þeim á undan okkur eða það sem verra er, ýta ábyrgðinni á því hvernig komið er yfir á aðra. Virðulegi forseti. Það mætti halda eftir hlustun á slíka tölu sem ég hef flutt að ekkert sé fram undan nema svartnættið. Eðlilega verður manni tíðrætt um vandann sem við blasir og það hvort við munum hér á hv. Alþingi bera gæfu til þess að leysa hann. Staðreyndin er hins vegar sú að við búum í góðu landi sem býr yfir náttúrugæðum og fegurð sem á sér varla hliðstæðu. Okkur ber að stjórna landinu þannig að landsins gæði nýtist öllum landsmönnum jafnt. Mér dettur ekki í hug að fullyrða að með tilkomu þessarar nýju ríkisstjórnar hafi verið stigið það skref sem dugar til þessa. Beri hún hins vegar gæfu til þess að koma efnahagsmálum þjóðarinnar í lag hefur verið stigið stórt skref í rétta átt og þá mun opnast leið til þess að vinna að raunverulegu jafnrétti allra landsmanna. Ég þakka þeim sem hlustuðu. --- Góða nótt.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Forsrh. hefur nú haldið þá hefðbundnu tölu sem honum er skylt í upphafi nýs stjórnartímabils. Ræða hans var svo sem menn hafa heyrt ekki til þess fallin að vekja fögnuð með þingheimi né lyfta huganum á flug. Ekki var minnst á framtíðarsýn um betra og réttlátara þjóðfélag, ekki minnst á framtíðarlausnir á vandamálum efnahagslífsins, aðeins þulin þreytuleg upptalning á meintum orsökum þess efnahagsvanda sem hrjáir þjóðina og þreytuleg upptalning á þeim úrræðum sem þessi nýja en þó gamla ríkisstjórn hyggst grípa til til að bjarga málunum. Ég sagði nýja, en þó gamla. Þessi ríkisstjórn er nefnilega --- og við skulum ekki gleyma því --- að meiri hluta sú hin sama sem kom þjóðinni í þær efnahagskröggur sem við munum súpa seyðið af næstu árin. Forsrh. hóf mál sitt með því að segja að núverandi ríkisstjórn hafi hafið feril sinn með brýnum aðgerðum í efnahagsmálum, svo sem allar ríkisstjórnir á Íslandi hafi gert síðustu áratugina. Þarna er í hnotskurn lýsing á því stjórnarfari sem þjóðin hefur búið við síðustu árin og nú um langt skeið. Allar síðari tíma ríkisstjórnir hafa hafið göngu sína með brýnum aðgerðum. Aldrei hefur þeim tekist að koma á neinni festu í stjórn efnahags- og atvinnumála og þegar vanda bar að höndum hefur sífellt verið gripið til sömu bráðabirgðaráðstafana sem fólk hefur þó löngu tapað trú á. Allir aðrir en stjórnvöld virðast hafa séð að þær gagnast ekki. Í launamálum hafa viðmiðanir verið sóttar allt aftur fyrir Krists burð án þess þó í leiðinni að taka lærdóm af þeim fornþjóðum sem í góðæri lögðu fyrir fé til magrari ára. Forsrh. eyddi miklum tíma í að rekja aðdraganda efnahagsörðugleikanna sem nú leika þjóðina svo grátt. Allt var það á þeim nótum að helst mátti ætla að hann og hans flokkur hefðu þar hvergi komið nærri og enga aðild átt né ábyrgð borið á þeirri efnahagsmálastjórn, sem þjóðin bjó við í tíð síðustu ríkisstjórnar, sem birtist okkur nú í gífurlegum viðskiptahalla og greiðsluhalla á ríkissjóði upp á nokkra milljarða. Ég vil minnast hér á nokkrar af aðgerðum fyrrv. ríkisstjórnar sem ætlað var að bæta hag ríkissjóðs og hvernig fór um framkvæmd þeirra. Fyrir ári síðan var lagt fram hér á þingi frv. til fjárlaga sem boðaði nýja stefnu í ríkisfjármálum. Veigamesta atriði þeirrar stefnu var talið vera endurskoðun á tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs í þeim tilgangi að gera kerfið einfaldara, réttlátara og skilvirkara. Einn helsti þáttur þessarar endurskoðunar var fækkun söluskattsundanþága og þar með tekinn upp hinn illræmdi matarskattur. Helstu rökin fyrir þeirri aðgerð voru þau að söluskatturinn yrði auðveldari í innheimtu og skilaði sér betur ef ekki væri um undanþágur að ræða. Auk þess skyldi stórlega hert á eftirliti og innheimtu. Við kvennalistakonur mótmæltum því harðlega að lagður væri söluskattur á matvörur. Við mótmæltum matarskattinum. Við bentum á að hann kæmi verst niður á þeim sem minnst hefðu og væri þar að auki skattheimta af þeim sem hingað til hefði verið hlíft við slíku. En í nafni einföldunar og réttlætis var þessi breyting knúin fram. Ég man ekki til að alþýðubandalagsmenn spöruðu stóryrðin í vandlætingu sinni á þessari skattheimtu þá. Nú hafa þeir tækifærið til að breyta og bæta um þó ekki sjái þess stað í nýju frv. til fjárlaga að uppi séu áform í þá veru. En hverjar eru svo niðurstöðurnar af þessari aðgerð til einföldunar og betri innheimtu? Í stuttu máli er það mat þeirra sem eftirlit hafa með ríkisfjármálum að ekkert bendi til þess að fækkun undanþága í söluskatti hafi leitt til betri skila. Í umræðum í fyrra höfðu ýmsir þm. uppi efasemdir einmitt um þetta atriði, sem nú er sannarlega komið í ljós að höfðu við rök að styðjast. Hertar innheimtuaðgerðir áttu einnig að skila 400 millj. kr. og víst er að þær hafa enn ekki sést í ríkiskassanum. Réttlætingin fyrir þessum aðgerðum í söluskattsmálunum, bætt skil, náðist ekki fram því framkvæmdin brást. Vanskilin á söluskatti munu nú vera að nálgast milljarðinn. Þannig er þessi skrautflík Alþfl. götótt og gagnslítil og hönnun og saumaskapur ekki til að stæra sig af. Því fjölyrði ég svo um framkvæmd söluskattsbreytingarinnar að hún var með nokkrum hætti túlkuð sem undanfari virðisaukaskatts sem væntanlega verður tekinn upp innan tíðar. Ég verð að segja að eftir allt það umtal um einföldun, réttlæti og skilvirkni söluskattsins, sem alls ekki hefur komið fram í reynd, þá sýnist mér ástæða til að hafa allan vara á um enn eina breytingu á þessum málum. Getum við á nokkurn hátt treyst því að betur takist til um framkvæmd virðisaukaskattsins? Gæti það ekki orðið að fara úr öskunni í eldinn? A.m.k. fækkar ekki mannahaldi á vegum fjmrn. við tilkomu hans. Breytingin á skattalögum í fyrra yfir í staðgreiðslu var ávallt túlkuð þannig af stjórnvöldum að hún yrði ekki til þess að auka skattbyrði fólks. Sú hefur þó ekki orðið raunin. Skattbyrðin hefur þyngst, ráðstöfunartekjur heimilanna dregist saman og launafrystingin auðvitað verkað á sama hátt. Ég held það sé ekkert vafamál að þarna sé að leita orsaka fyrir minnkandi veltu sem virðist hafa komið fyrrv. ríkisstjórn í opna skjöldu þó að eitt af markmiðum hennar væri að draga úr þenslu. Þarna er enn ein orsökin fyrir rýrnun á tekjum ríkissjóðs. Þannig rak eitt sig á annars horn í þessum efnahagsráðstöfunum fyrrv. ríkisstjórnar. Aðgerðirnar í skattamálum skiluðu sér ekki til hagsbóta fyrir ríkissjóð. Þrátt fyrir fögur fyrirheit er hann verr á sig kominn nú en nokkru sinni fyrr. Og þessi nýju keisaralegu föt, sem þjóðinni voru gerð til að klæðast í, skattabreytingarnar, eru haldlaus og skjóllaus og allir sjá í gegnum þau. Ég vil enn benda á að sá efnahagsvandi, sem við búum við nú, er afleiðing stjórnarstefnu fyrri ára, stjórna sem ekki tóku mið af því í undangengnu góðæri að safna í varasjóði, stjórna sem leyfðu fjármagni að leika lausum hala meðan útflutningsatvinnuvegirnir voru bundir á klafa, stjórna sem héldu taxtakaupi niðri með þeim afleiðingum að launaskrið fór úr öllum böndum en launafólk á töxtum hafði varla til hnífs og skeiðar, stjórnar sem sl. vetur beið með gengisfellingu þar til samningar höfðu verið gerðir og eyddi með því þeim kjarabótum sem náðst höfðu fram, og stjórnar sem aðhafðist ekkert að gagni þó auðséð væri hvert stefndi í málum útflutningsatvinnuveganna. Enn vil ég undirstrika að meiri hluti núverandi ríkisstjórnar var þátttakandi í ríkisstjórn sem þannig skipaði málum. Hver er ábyrgð þeirra? Hvernig ætla þeir nú að hafa hemil á hruninu? Vegna þeirra flokka sem sitja í ríkisstjórninni, þá mætti vænta þess að hún hefði tiltrú launafólks í landinu. En skyldi sú vera raunin? Skyldi þjóðin gleyma strax offorsi Alþfl. við að koma á matarskattinum, illræmdustu stjórnvaldsaðgerð síðustu ára? Skyldu menn vera sáttir við þá afstöðu Framsfl. að þykjast aldrei nærri koma óvinsælum stjórnarathöfnum þrátt fyrir stjórnarsetu í fast að því 20 ár? Skyldu allir sem stutt hafa Alþb. vera sáttir við samþykki flokksins við launafrystingu og fjötraðan samningsrétt? Með því hefur Alþb. tekið þátt í svo ranglátri og vitlausri aðgerð að jafna má til matarskattsins. Stjórnin er þegar búin að gera þá árás á verkalýðsstéttina sem aldrei verður tekin til baka. Efni stefnuræðu hæstv. forsrh. einkennist mjög af áformum og ákvörðunum um aðgerðir í efnahagsmálum. Ég nefni bráðabirgðalögin frá því síðast í september sem eiga að koma útflutningsatvinnugreinunum til hjálpar. Eitt helsta hjálpartækið er svonefndur Atvinnutryggingarsjóður sem að hluta til skal fjármagnaður með þeim framlögum ríkisins sem annars ættu að fara í Atvinnuleysistryggingasjóð. Sú skerðing er réttlætt með því að með því þau renni í Atvinnutryggingarsjóð sé verið að fyrirbyggja atvinnuleysi. Ekki er víst að einhlítt sé að það takist og satt að segja ekki verjandi að hróflað sé við tekjum Atvinnuleysistryggingasjóðs í ljósi þess að fjöldauppsagnir fólks blasa nú við sem afleiðing fyrri stjórnarstefnu og verulegur samdráttur er í atvinnuhorfum. Hvar eru nú þeir verkalýðssinnar sem hafa staðið vörð um þennan sjóð undanfarin ár? Eru þeir ekki í ríkisstjórn? Atvinnutryggingarsjóður er nú tekinn til starfa án þess að lög um hann hafi hlotið staðfestingu Alþingis. Hvað gerist ef huldumaðurinn kemur ekki út úr steininum og lögin verða ekki staðfest? Vitað er að fram munu koma breytingartillögur við þær lagagreinar sem varða þennan sjóð svo e.t.v. er best að fara sér hægt í útdeilingu fjárins áður en tilvist hans er komin á hreint. Ég drep ekki á fleira nú af fyrirætlunum þeim sem komu fram í stefnuræðu hæstv. forsrh. Ég vil aðeins nefna að málefni eins og fræðsla, uppeldi, menntun, menning og vísindi voru þar afgreidd með tveim setningum. Hvergi í þessari ræðu kemur neitt fram um framtíðarlausnir. Bráðabirgðaúrræði eru einkenni máls hans og frestun á vanda. Menn hljóta að bera ugg í brjósti um hvað gerist á útmánuðum þegar ákvæði bráðabirgðalaganna falla úr gildi. Hvað gerist þá? Kannski einhver stjórnarsinni vilji svara því. Það er nefnilega spurning sem brennur nú á launafólki þessa lands hvers sé að vænta af þeirri stjórn jafnréttis og félagshyggju sem hefur starfsferil sinn með taxtalaunin fryst og samningana í fjötrum. --- Góða nótt.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Það sem einkennir öðru fremur ræðu hæstv. forsrh. er einhvers konar barnsleg undrun blandin iðrun eða e.t.v. iðrunarblandin undrun yfir því hvernig komið er fyrir íslenskri þjóð. Hann orðar það sjálfur eitthvað á þá leið, með leyfi forseta, að við höfum verið á hraðri ferð fram af hengifluginu, hneppt í hnappheldu, segir hann, fjármagnsfjötra og tapreksturs. Þetta séu afleiðingar óstjórnar og síendurtekinna rangra ákvarðana sem ekki báru þann árangur sem menn ætluðu eða vonuðu. Þetta segir sá maður sem hefur átt sæti í hverri ríkisstjórninni af annarri og jafnvel setið þar í forsæti. En rétt áður en við fórum fram af hengifluginu spyrntu tveir flokkar fyrrv. ríkisstjórnar við fótum og lýstu ríkisstjórnina óalandi og óferjandi. Maður vonar svo sannarlega að það hafi verið af heilindum gert og með hag landsmanna í huga en ekki til að geta hlaupið í hlutverk bjargvættanna með geislabauginn gljáfægðan og áruna heila. En þannig komu þeir óneitanlega fyrir sjónir þegar þeir blésu í lúðra til að safna nýju liði. Þær stjórnarmyndunarviðræður sem í hönd fóru og einkenndust af flýti og asa snerust fyrst og fremst um málefnasamning sem Framsfl. og Alþfl. höfðu komið sér saman um. Þar var vissulega margt gott að finna og mörg góð áform en einn var þó hængur á. Frysting launa og afnám samningsréttar var hornsteinn þessa stjórnarsáttmála, það eina sem ekki skyldi hvikað frá. Undir engum kringumstæðum vildi Kvennalistinn eiga aðild að slíkri ríkisstjórn og þótt dagsetningum væri breytt, þ.e. samningsbanni aflétt nokkrum vikum fyrr en til stóð, breytti það ekki afstöðu Kvennalistans. Um afnám svo mikilvægra réttinda sem samningsréttur launafólks er setur maður einfaldlega ekki lög, ekki einu sinni til bráðabirgða. Kvennalistinn setti fram hugmynd um þjóðstjórn sem hefði þrjú meginmarkmið. Nauðsynlegustu bráðabirgðaráðstafanir til að afstýra gjaldþroti og hruni undirstöðuatvinnuveganna, að ógilda bráðabirgðalög um frystingu launa og afnám samningsréttar og efna síðan til kosninga. Þessi hugmynd um þjóðstjórn var ekki sett fram í bríaríi eins og ýmsir hafa látið í veðri vaka, heldur á grundvelli þeirrar skoðunar að þegar siglt er í strand fari allir í björgunarbátana og leggist á árar, hvorki þeir einir sem báru ábyrgð á strandinu né hinir sem ekki voru við stýrið heldur --- allir. Þannig bregst fólk við á neyðarstundum. En, nei, gamla karlaveldinu er um megn að skilja slíkar hugmyndir samábyrgðar og samvinnu. Þar virðist mikilvægara að marka sér sérstöðu, efla óvinaímyndir og skipa í andstæðar fylkingar. Svo hlægileg fannst þeim þessi kvenlega og óábyrga hugmynd að þeir nenntu ekki einu sinni að ræða hana. Gömlu leikreglurnar sem miða að því að finna fremur hvað sundrar en sameinar eru í fullu gildi alveg gagnstætt hugmyndafræði Kvennalistans sem leggur áherslu á að konur leiti að því sem sameinar þær en einblíni ekki á það sem sundrar. Og rétt eins og það hefur reynst konum bæði auðveldara og árangursríkara en þær kannski héldu að leita að og finna hið sameiginlega gæti hið sama gerst í stjórnmálum ef það væri reynt. Nei, samkeppni og óvinaímyndir skulu það vera. Þegar ljóst var að enginn vildi líta við þessari bráðsnjöllu hugmynd Kvennalistans viðurkenndum við okkur ofurliði bornar og lýstum okkur reiðubúnar til að ganga til samstarfs við hverja þá sem vildu leggja til grundvallar sömu atriði og fyrr var greint frá. Í fyrsta lagi voru það bráðabirgðaráðstafanir af sama toga og nú standa fyrir dyrum, þ.e. að afla fjár með lánum og millifærslum af ýmsu tagi til að styrkja útflutningsatvinnuvegina og um þetta voru allir sammála. Menn greindi að vísu örlítið á um leiðir, en ekki meira en svo að um þær hefði mátt ná samkomulagi. Í öðru lagi afnám bráðabirgðalaganna og í þriðja lagi kosningar. Um þessi mál náðist ekki samkomulag og því fór sem fór hvað varðar þátttöku Kvennalistans í ríkisstjórn. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um afstöðu Kvennalistans til bráðabirgðalaganna og til afnáms samningsréttarins. Það er deginum ljósara að þar hvikuðum við aldrei, teljum okkur enda ekki geta tekið okkur þann rétt að ráðast á grundvallarrétt annarra, enda stendur það nærri konum að skilja hversu mikilvægt það er að standa vörð um áunnin réttindi. Það tók þær langan tíma að ná þeim rétti sem þær nú hafa til jafns við karla í orði þó ekki sé á borði og því fráleitt að þær ljái máls á því að skerða mannréttindi. Maður skyldi hafa hugfast að sértu tilbúinn að taka eitt skref er ekkert sem tryggir að ekki sé hægt að færa rök að því að nauðsynlegt sé að taka annað --- og hver veit hver treðst undir í því skrefi! Þriðja atriðið, kosningar, ætla ég að ræða örlítið nánar. Rök okkar fyrir kosningum voru þau fyrst og fremst að þjóðin ætti rétt á því að láta í ljós álit á því ástandi sem ríkir og fella þann dóm sem hún kysi. En hinu er ekki að leyna að við höfðum ástæðu til að ætla að Kvennalistanum yxi ásmegin í kosningum. Ef svo færi opnaðist leið til áhrifa og það er einmitt markmið Kvennalistans. Við sækjumst ekki eftir völdum heldur áhrifum. Við lærðum þá lexíu í stjórnarmyndunarviðræðunum eftir kosningarnar 1987 að við gætum fengið valdastóla til að setjast í en harla lítil áhrif. Sama var uppi á teningnum nú. Við áttum kost á valdastólum og síðan voru óljós loforð um áhrif þegar búið væri að kippa efnahagsmálunum í lag! Þetta hefur allt of oft einkennt samskipti kynjanna í stjórnmálum og svo sem víðar. Karlarnir hafa sí og æ beðið konur að hjálpa sér þegar mikið hefur legið við og lofað svo gulli og grænum skógum að launum ef þær bara vilji bíða um sinn með kvennamálin. Og konurnar, ,,góðu stúlkurnar``, hafa hlaupið til eins og ,,góðum stúlkum`` ber, en allt of oft rekið sig á að þegar upp var staðið reyndist flest mikilvægara en þær. Konur hafa hjálpað körlum til að gera byltingar, staðið bak við þá í stríðum, háð með þeim verkalýðs- og mannréttindabaráttu fyrir utan alla vinnuna sem þær hafa innt af höndum auk þess smáræðis að hafa borið og annast allt mannkynið en hafa sjaldan haft erindi sem erfiði. Jafnvel í kristninni eru dæmin glögg. Fáa bandamenn átti Kristur traustari en konur, enda lá honum alltaf hlýtt orð til kvenna. Þær lögðu mikið af mörkum í frumkristninni, en þegar hin kristna kirkja hafði komið undir sig fótunum og varð stofnun var konum launað með því að dæma þær óæðri, óhreinar og skipað að þegja í bænahúsunum. Þetta þagnarbindindi, sem konur voru settar í, varð langvarandi og teygði sig langt út fyrir bænahúsin, m.a. inn á vettvang stjórnmálanna. Þetta þagnarbindindi eru nú konur óðum að rjúfa, en það vefst fyrir körlunum að hlusta því að þeir eru svo óvanir því. En þá verða konur að gæta þess að bregðast ekki við heyrnarleysinu með því að fara að breyta tungutaki eða rómi til þess eins að ná eyrum karla. Þær verða að kenna þeim að hlusta og nema þó tungumálið sé þeim framandi í fyrstu. Á sama hátt verða þær að hætta að hlaupa til og hjálpa, styðja við eða standa bak við því aldrei virðist skorta rökin fyrir biðinni. Ef það eru ekki heimsmálin þá eru það landsmálin. Ef það eru ekki landsmálin þá eru það efnahagsmálin, ef ekki efnahagsmálin þá launamálin, að vísu einhverra annarra en kvenna, o.s.frv. o.s.frv. og þegar allt um þrýtur eru það byggðasjónarmiðin. Já, rökin eru óendanleg og biðin verður það líka ef konur taka sífellt þessum rökum. Ég get ekki stillt mig um að ræða örlítið meira um hlustun og hlustunarskilyrði og hvernig skortur á forvitni og einhvers konar heyrnarleysi fara oft saman. Í sumar sem leið hittust um það bil 10 þúsund konur frá Norðurlöndum og reyndar víðar að í Osló. Þarna voru flutt erindi í hundraðatali um allt milli himins og jarðar auk heitra umræðna alls staðar á undan, eftir og milli erinda. Auðvitað gafst hverri og einni ekki tóm til að fylgjast með nema örlitlu broti af því sem þarna var til umfjöllunar, en óhætt er að fullyrða að konurnar létu sér ekkert mannlegt óviðkomandi. Ég þykist vita að sú jákvæðni, samstaða og gleði, sem þarna réðu ríkjum, verði öllum konum ógleymanleg. En það vegarnesti sem þær fóru með heim var í stórum dráttum þetta: Alls staðar þar sem mér gafst tóm til að fylgjast með voru konur að ræða sína framtíðarsýn og hún var um margt ólík þeirri nútíð sem við lifum í. Þeim ofbýður ofbeldið, þjösnaskapurinn og fyrirhyggjuleysið í ákvörðunum þar sem skammtímasjónarmið, stundarhagsmunir og hámarksgróði sitja í fyrirrúmi og allt verður undan að láta, menn, dýr og náttúra. Þær sjá fyrir sér þjóðfélag þar sem menn búa í sátt við aðra menn og umhverfi, samstarf og samhjálp ríki í stað samkeppni, menn leysi mál með orðum en ekki ófriði. Ef þessi framtíðarsýn rætist ekki stefni í óefni, jafnvel endalok. Og allar sögðu þær að kvenleg sjónarmið yrðu að komast að og jafnvel verða ríkjandi ef framtíðarsýnin ætti að verða að veruleika. Þetta framtíðarþjóðfélag nefndu margar konur umönnunarþjóðfélagið og skýrir það sig sjálft og jafnframt hversu mikið mið það tekur af kvennamenningunni. Þetta umönnunarþjóðfélag var ofarlega í hugum kvenna hvort sem þær ræddu efnahagsmál, atvinnumál, mennta- og menningarmál, umhverfismál, uppeldismál, friðarmál og svo mætti lengi telja. En hvað gerðu svo hinir karlstýrðu fjölmiðlar? Þeir sýndu þessu lítinn sem engan áhuga, gerðu frekar grín að ef þeir gátu eða einblíndu á litla hópa eða undantekningar. Kannski vegna þess að þeir heyrðu ekki, hlustuðu ekki, voru ekki forvitnir. Þessi skortur á forvitni og erfiðu hlustunarskilyrði gætu orðið mannkyninu skeinuhætt. Því geri ég þessa framtíðarsýn að umtalsefni hér að varla er orð um slíkt að finna í ræðu hæstv. forsrh. Hann óskar okkur öllum að vísu efnahagslegs velfarnaðar, þó sumir eigi að bíða hans lengur en aðrir, sem er auðvitað ágætt svo langt sem það nær. Velferð er nefnilega svo afstætt hugtak og byggist ekki á efnahagnum einum en svo mætti ætla af ræðunni umtöluðu. Efnahagsmál og aftur efnahagsmál, varla orð um annað. Það er erfitt að haga orðum sínum þannig að ekki verði dregin sú ályktun að maður telji þau engu skipta en þess skal þó freistað. Með efnahagslegum rökum einum er auðvelt að reikna Ísland út af landakortinu. Það hníga fá skynsamleg rök að því að búa í þessu landi. Eflaust væri hægt að draga fiskinn sem við öll lifum á úr sjónum með miklu ódýrari hætti en nú er. Hagkvæmara væri eflaust að landið yrði eins og hver önnur verstöð. Erlendar stórþjóðir gætu sent menn í ver til Íslands, sjálfsagt sótt ódýrara vinnuafl en nú er suður um álfur og komist hjá því að halda uppi rándýru þjóðfélagi kringum verin. En af hverju viljum við þetta ekki fyrst það er bæði ódýrara og hagkvæmara? Vegna þess að við erum Íslendingar, tölum enn sem komið er íslenska tungu og eigum okkur sameiginlegan arf og menningu. Það eru einu rökin fyrir tilvist okkar sem þjóðar og búsetunni í þessu landi. En til þess að þau rök haldist í fullu gildi verður að styrkja þann grunn sem við byggjum á sem þjóð. Sá grunnur er lagður í uppeldi barna okkar. Þau verða að læra að elska þetta land, virða tungu, menningu og arf þjóðarinnar. En hart er nú vegið að börnum og unglingum. Yfir þau er hellt síbylju erlends afþreyingarefnis sem einkennist oftar en ekki af ofbeldi og svo undrast menn ofbeldið allt í kring. Skólar eiga í vök að verjast, fjölskyldan er að kikna undan álagi, menningin og arfurinn fara fyrir lítið, enda litlu til kostað. Þetta ástand er afleiðing stjórnarhátta sem virða frelsi fjármagns meir en líðan fólks, efnahagslífið meir en mannlífið, rétt hins sterka meir en þess veika. Yfir þetta allt er til orð sem mikið er notað þessa dagana og ekki að ófyrirsynju. Orðið er ofbeldi. Virðulegi forseti. Ég minntist á það í upphafi að margt væri um góð áform í stjórnarsáttmála núv. ríkisstjórnar og mörg til þess fallin að draga úr því efnahagslega ofbeldi sem nú ríkir öllum til skaða og munum við Kvennalistakonur styðja þessa ríkisstjórn af heilum hug til allra góðra verka. Mig langaði einungis til að beina þeim orðum til hæstv. forsrh. og ríkisstjórnar hans að gleyma ekki undirstöðunum í ákafanum við að laga yfirbygginguna. Ég þakka áheyrnina. --- Góða nótt.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Það gleður mig hve berlega kom í ljós í ræðum Sjálfstfl. í kvöld hvað þeir óttast stöðu mína og málflutning. Ég vona að ég reynist maður til þess að halda þeim ótta við. Ástæður þess að Samtök jafnréttis og félagshyggju léðu máls á því að styðja myndun ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar í septembermánuði síðastliðnum var að yfirvofandi neyðarástand blasti við í landinu. Firnamikill fjármagnskostnaður var og er fólki og fyrirtækjum svo þungur í skauti að ekki verður með nokkru móti við unað. Há gengisskráning veldur lágum tekjum útflutningsfyrirtækja og stórfelldu rekstrartapi í heilum atvinnugreinum. Stöðvun margra fyrirtækja vofir yfir sem gæti með keðjuverkunum valdið fjölda gjaldþrota og hruni í atvinnulífinu ef ekki verður við brugðið. Með þessar staðreyndir í huga var brýnt að ná stjórn þjóðmála til bráðabirgða og gefa Alþingi tækifæri til að koma lagi á málin. Ljóst er hins vegar af ferli nokkurra síðustu ríkisstjórna að alvarleg stjórnmálakreppa er í landinu. Hún kemur fram í mörgum myndum. Ein er sú að stjórnmálamönnum hefur ekki tekist að ná þeim meginmarkmiðum sem þeir hafa sett sér. Nægir að nefna verðbólgu, viðvarandi halla á viðskiptum við útlönd og á ríkissjóði, hækkun erlendra skulda og aukið misrétti, sérstaklega gagnvart fólki í láglaunastörfum og á landsbyggðinni. Við lögðum höfuðáherslu á að koma í veg fyrir að fjármagnið hefði áfram möguleika á að deila og drottna eins og verið hefur. Og hvernig var viðskilnaður ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar? Hefur almenningur gert sér fulla grein fyrir hvernig komið var? Á valdatíma þeirrar ríkisstjórnar fór fram meiri eignatilfærsla í þjóðfélaginu en nokkur dæmi eru til um í þessu landi. Og þar veldur að langmestu leyti hinn aukni fjármagnskostnaður sem ríkisstjórnin olli með síendurteknum yfirboðum á vaxtagreiðslum, t.d. á ríkisvíxlum. Þó að í stjórnarsáttmálanum stæði eftirfarandi: ,,Ríkisstjórnin mun stuðla að jafnvægi á lánamarkaði og lækkun vaxta`` var framkvæmdin önnur. Þegar ríkisstjórnin var mynduð 8. júlí 1987 höfðu ríkisvíxlar verið í gangi frá því í febrúar það ár, þ.e. viðskiptabankarnir voru látnir kaupa þessa víxla af ríkissjóði. Ársávöxtun á 90 daga víxlum voru þá 20% og þeir vextir voru óbreyttir í júlímánuði þegar stjórnarskiptin urðu. Í ágústmánuði fóru vextir á ríkisvíxlum upp í 28,2% miðað við ársávöxtun. Í september fóru þeir svo upp í 38% og þá var almenningi gefinn kostur á að kaupa þessa víxla. 1. desember voru vextirnir komnir í 41,3% og í febrúar voru þeir orðnir 43%. Ríkissjóður hefur á þennan hátt, með því að yfirbjóða í sífellu með hærri og hærri vöxtum, sett banka og sparisjóði í nokkurs konar spennitreyju. Þeir urðu að hækka vextina til samræmis við ríkisvíxlana, m.a. vegna þess að Seðlabankinn var einnig búinn að setja á þá aukabindiskyldu sem er um 10% af heildarinnlánum. Til að skýra betur í hverju stjórnun ríkisstjórnar og Seðlabanka er fólgin í peninga- og vaxtamálum, þrátt fyrir allar yfirlýsingar og markmið, voru vextir gefnir frjálsir að nafninu til í nóvember 1986. Í febrúar 1987 var bindiskyldan, sem þá var 18% af heildarinnlánum, lækkuð í 13%. Af þessum 13% borgar Seðlabankinn enga vexti, aðeins verðtryggingu. Vaxtamunur banka og sparisjóða er rúmlega 2% hærri vegna viðskiptanna við Seðlabankann. Ef þessi munur minnkaði væri hægt að lækka vextina. Á sama tíma og bindiskyldan var lækkuð úr 18% í 13% var sett á ný lausafjárbindiskylda. Ef þessi lausafjárbindiskylda væri 1 milljarður hjá einhverjum banka og sá banki ætti ekki nema 700 millj. kr. á þessum reikningi, þá varð hann að borga í dráttarvexti af 300 millj. kr. Þegar ríkissjóður bauð hærri og hærri ársávöxtun á ríkisvíxlum varð útstreymi úr peningastofnunum mjög mikið því margir vildu njóta hinna háu vaxta. Til að draga úr þessu útstreymi urðu bankar og sparisjóðir að hækka innlánsvextina til þess að forðast að lenda með stórar fjárhæðir í dráttarvöxtum hjá Seðlabankanum, og auðvitað fylgdu útlánsvextirnir eftir. Þetta er það sem ríkisstjórnin kallar vaxtafrelsi og á þennan hátt hafa þeir staðið við það fyrirheit að gera ráðstafanir til þess að lækka vextina. Á fimm mánaða tímabili voru vextirnir t.d. komnir upp í 41,3%. Í desember hækkuðu vextir úr 20% í 41,3% og urðu síðan hæstir 43,13%. Dráttarvextir voru miðaðir við ársávöxtun og voru komnir upp í 56,4%. Fyrirframgreiddir vextir á víxlum voru orðnir 39% en á mestu verðbólguárunum komust þeir þó aldrei nema í 38%. Á þennan hátt efndi fyrrv. ríkisstjórn, ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar, fyrirheit sín um lækkaða vexti. Þarf nú nokkurn að undra þótt slík ríkisstjórn hafi ekki verið í hávegum höfð og illa færi fyrir henni? Þetta er fyrst og fremst skýringin á því hvernig ástandið er nú í þjóðfélaginu. Til að skýra það nánar hvað hefur verið að gerast í þessum málum vil ég segja tvær sögur, sem mér voru sagðar nýlega: Fyrirtæki sem rekur þrjá togara og stórt fiskvinnslufyrirtæki skilaði í tekjuafgang um 80 millj. kr. árin 1986 og 1987. Þó fór fyrirtækið í hallarekstur síðustu mánuði ársins 1987. Fyrstu níu mánuði þessa árs hefur þetta fyrirtæki tapað 90 millj. kr. eða um 10 millj. kr. á mánuði að meðaltali. Tapið liggur eingöngu í auknum fjármagnskostnaði. Fyrir u.þ.b. einum mánuði fengu ung hjón lánsloforð hjá húsnæðismálastjórn sem hljóðaði upp á 1300 þús. kr. og átti að koma til útborgunar eftir níu mánuði. Bankinn sem þau skiptu við gat ekki lánað þeim út á lánsloforðið vegna lausafjárbindiskyldunnar og því fóru þau út á gráa markaðinn og spurðu hvað þau fengju í peningum ef þau seldu þeim lánsloforðið. Svarið var 800 þús. kr. Sem sagt 500 þús. kr. í afföll og kostnað á níu mánaða tímabili af 1300 þús. kr. Ég sagði þessa sögu hópi sunnlenskra bænda sem komu til mín í gær og ég lét þá geta upp á hvað kostnaður og afföll hefðu verið af umræddri upphæð. Eftir stundarþögn sagði einn bóndinn: Ég þekki þessi viðskipti af eigin raun. Þau hafa fengið um 800 þús. kr. Hann staðfesti því að hann vissi um þetta okur, enda virðist ástandið nú vera þannig í okkar þjóðfélagi að tveir af hverjum þremur, sem eru í framleiðslu til útflutnings, eru búnir að missa allt eigið fé í fyrirtækjunum og stór hluti af þeim kominn langt niður fyrir núllið, og eru því í sjálfu sér gjaldþrota. Það má því segja að viðskilnaðurinn sé sá að framleiðslufyrirtækin séu rjúkandi rúst, að flest þessi fyrirtæki séu nú rekin með tapi og það sama er í raun og veru ástandið hjá fjölda mörgum einstaklingum. Það er von að fyrrv. forsrh. stæri sig af viðskilnaðinum. Því er ekki nóg að skuldbreyta heldur verður að skapa framleiðslunni rekstrargrundvöll. Eitt mikilsverðasta atriðið sem stendur í stjórnarsáttmálanum er að gerðar verði ráðstafanir til að lækka vexti, og það verulega. Rætt var um að nafnvextir færu niður í 15% og raunvextir í 6%. Mín samtök vildu ganga verulega lengra með raunvextina, eða að þeir færu niður í 3--4%. En hvað hefur gerst? Skráðir raunvextir eru nú 8,75%, hafa mjög lítið lækkað frá því að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar tók við, og víða í kerfinu eru þeir miklu hærri. Mál standa þannig nú að hjá því verður ekki komist að stjórnvöld sjái til þess að rekstrargrundvöllur atvinnuveganna verði nú þegar jákvæður, annars skellur yfir almenning stórfellt atvinnuleysi og mikið af framleiðslunni stöðvast. Því er ekki nema um tvennt að gera: Að ná niður kostnaði í fyrirtækjunum og ef það nægir ekki, þá verður að fella gengið. Það skiptir því sköpum að lækka fjármagnskostnaðinn eins og mögulegt er, og auðvitað annan kostnað, og það án tafar. Því sannleikurinn er sá að staðan í þessum málum er það slæm að þessa hluti verður að gera strax. Mínir stuðningsmenn gera kröfu til þess að vextirnir verði keyrðir niður án frekari tafa. Því meiri sem fjármagnskostnaðurinn er, því meira þarf að gera af öðrum ráðstöfunum. Og við vitum hvað það þýðir, hvaða áhrif það hefur á verðbólguna. Stjórnarsamstarfið stendur og fellur með því hver árangur næst í þessum málum. Og ég geri einnig kröfu til þess að losað verði um lausafjárbindiskyldu í bankakerfinu til að reyna að draga úr því að einstaklingar og fyrirtæki neyðist til þess að skipta við hinn gráa markað. Ríkisstjórn, sem tilkynnir þjóðinni að hún gangi undir okkar merki, undir merki jafnréttis og félagshyggju, er ekki sjálfri sér samkvæm ef hún rekur fólk, sem er í neyð með fjármál sín, í hendur okrara, í hendur þeirra sem nota neyð almennings á svipaðan hátt og ég greindi frá hér að framan. Ráðherrar í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar viðurkenndu í lokin að ástandið í landinu væri orðið svo alvarlegt að ekki mættu líða nema örfáir dagar frá afsögn hennar þar til efnahagsaðgerðir yrðu gerðar ef forða ætti framleiðslunni frá algerri stöðvun. Sem sagt: Frjálshyggjan varð gjaldþrota og það undir forsæti ríkisstjórnar formanns Sjálfstæðisflokksins, Þorsteins Pálssonar. Ekki dettur mér þó í hug að halda því fram að öll sökin á þessari strandsiglingu sé eingöngu að kenna Þorsteini Pálssyni og flokksmönnum hans. Því fer fjarri. Allir stjórnmálaflokkarnir er stóðu að fyrrv. ríkisstjórn bera fulla ábyrgð á hvernig fór og geta ekki undan því vikist. Á sama hátt bera þeir þm., sem styðja ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, ábyrgð á hennar gjörðum og verður því að hafa fullt samráð við alla þá sem styðja þessa ríkisstjórn í aðgerðum og reyna að ná áttum í því öngþveiti sem viðskilnaður ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar skildi eftir sig. Fjölmiðlar halda því fram að fjárlagafrv. sé skattpíningarfrv. Það er alröng skilgreining. Fjárlagafrv. er fyrst og fremst tekjujöfnunarfrv. Að því er stefnt að þeir beri meiri byrðar sem eru eignameiri og tekjuhærri í þjóðfélaginu og einnig er stefnt að því með þessu frv. að ná stöðugleika í verðlags- og atvinnumálum. Og sannarlega vænti ég þess að það takist, en það er hörð barátta sem fram undan er. En landsbyggðin og lágtekjufólkið á allt undir því að það takist. Góðir Íslendingar. Gerum það sem í okkar valdi stendur til þess að þessi ríkisstjórn standi fullkomlega undir því nafni að hún sé ríkisstjórn jafnréttis og félagshyggju. Undir því merki verður boðið fram í öllum kjördæmum í næstu kosningum ef almenningur í þessu landi skilur sinn vitjunartíma. Ég hef lokið ræðu minni, virðulegi forseti. Góða nótt.

Finnur Ingólfsson Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Stjórnarseta ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar var stutt, en því miður of löng og áreiðanlega þjóðinni of dýrkeypt. Efnahagsstefna þeirrar ríkisstjórnar var að gera út af við atvinnulífið. Varnaðarorð okkar framsóknarmanna og beinar tillögur um breytta efnahagsstefnu voru að engu hafðar. Íslenskir atvinnuvegir sátu því uppi með efnahagsstefnu sem skráði gengi íslensku krónunnar í þágu heildsalanna gegn hagsmunum útflutningsframleiðslunnar, efnahagsstefnu sem ól verðbréfabraskarana á kostnað framleiðsluatvinnuveganna, efnahagsstefnu sem hélt uppi óhóflega háum raunvöxtum í skjóli ímyndaðs frelsis. Þessa útrýmingarstefnu undirstöðuatvinnuveganna brutum við framsóknarmenn á bak aftur. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir Sjálfstfl., þann flokk sem hefur talið sig vera brjóstvörn atvinnulífsins í landinu, að það skuli hafa þurft að ýta honum til hliðar úr íslenskum stjórnmálum um sinn til þess að menn gætu náð tökum á efnahags- og atvinnulífinu, til þess að menn gætu forðað því úr klóm frjálshyggjunnar. Hv. þm. Þorsteinn Pálsson ítrekaði hér áðan í ræðu sinni að þessari stefnu vildi hann viðhalda ef Sjálfstfl. fengi að ráða. Nú hentar það sjálfstæðismönnum að túlka ástæðurnar fyrir stjórnarslitum með óheilindum og óvönduðum vinnubrögðum einstakra ráðherra. Maður hefði nú haldið að eitthvað annað hefði verið eftirminnilegra úr tíð Birgis Ísl. Gunnarssonar úr menntmrn. en það að menn hefðu sýnt af sér óheilindi og óvönduð vinnubrögð. Hann man kannski ekki eftir þeim glæsilegu embættisfærslum sínum þegar hann skipaði í lektorsstöðu við Háskóla Íslands, skólastjórastöðu við Ölduselsskólann og fjöldaskipanir íhaldsmanna í fræðslunefndir framhaldsskólanna. Það geislar af þessum embættisfærslum drengskapurinn, hlutleysið og hið faglega mat. Er það ekki? Auðvitað eru ástæðurnar fyrir stjórnarslitunum allt aðrar. Sjálfstfl. gat ekki axlað þá ábyrgð sem því var samfara að veita ríkistjórn forustu. Hann þorði ekki að takast á við vandamálin. Sjálfstæðismenn hafa gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir þær efnahagsaðgerðir sem hún greip til til þess að bjarga atvinnulífinu. Þær eru auðvitað ekki frekar en önnur mannanna verk yfir gagnrýni hafnar, en þessi gagnrýni kemur úr hörðustu átt. Ég vil í þessu sambandi minna á að í drögum að yfirlýsingu, sem fyrrv. forsrh., Þorsteinn Pálsson, lagði fyrir ríkisstjórnina 8. sept. um tafarlausar aðgerðir í efnahagsmálum, kemur fram að einn þáttur aðgerðanna sé að stjórn Verðjöfnunarsjóðs, frystideildar Verðjöfnunarsjóðs, hafi heimild til að taka lán, erlent eða innlent, að upphæð 550 millj. kr. til að ráðstafa til sjávarútvegsins. Hvað er hér annað á ferðinni en beinar millifærslur? Formaður Sjálfstfl. undirstrikaði það hér áðan að hann vildi halda við gengisfellingarleiðina. Jú, það var hún sem hann lagði til á síðustu lífdögum ríkisstjórnarinnar, að gengið yrði fellt samfara millifærslunni. Þessu höfnuðu bæði Framsfl. og Alþfl., enda hefði það leitt af sér meira en 40% verðbólgu. Þetta gerði fyrrv. forsrh. fáum dögum eftir að hann sagði í sjónvarpsviðtali að það væri þó gengisfellingarleiðin sem ekki kæmi til greina við lausnir efnahagsvandans. Ég fer að halda að það sé rétt sem tveir frammámenn úr Sjálfstfl. sögðu þegar þeir lýstu niðurstöðum af naflaskoðunarfundi flokksins nú fyrir skömmu. Jón Magnússon, formaður naflaskoðunarnefndarinnar, sagði að stefna Sjálfstfl. væri röng og varaformaður flokksins, Friðrik Sophusson, sagði: ,,Sú leið, sem prófkjörin eru og Sjálfstfl. hefur notað til að velja menn á framboðslista, er ónothæf.`` Hver er niðurstaðan? Niðurstaðan er auðvitað sú að Sjálfstfl., stærsti flokkur þjóðarinnar, hefur vitlausa stefnu og ranga menn á þingi. Það er ekki hægt að líta fram hjá þessari niðurstöðu stefnuskrárráðstefnunnar og allra síst eftir að hafa hlustað á ræður tveggja þm. flokksins hér í kvöld, þeirra Halldórs Blöndals og Þorsteins Pálssonar. Hvar í ræðum þessara hv. þm. var að finna málefnalegu stjórnarandstöðuna sem boðuð var? Hvar var að finna tillögurnar frá fyrrv. forsrh.? Hvar var að finna stefnu Sjálfstfl. í máli hans hér áðan? Hvar var krafturinn og framfarahugurinn? Hvar var nú bjartsýnin, eldmóðurinn og viljinn til góðra verka? Svar: Hvergi. Það var nöldur og nagg. Við Íslendingar erum enn einu sinni að ganga í gegnum mikla efnahagserfiðleika. Spáð er minnkandi sjávarafla, lækkandi kaupmætti og jafnvel atvinnuleysi. Við þessar aðstæður þurfum við öll, hvort sem það eru einstaklingar, heilu sveitarfélögin, hvar í flokki sem við erum og hvar í stétt sem við stöndum, að vera tilbúin til að leggja eitthvað af mörkum. Við þurfum öll að láta eitthvað af okkar ýtrustu kröfum. Þær fyrstu aðgerðir sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur gripið til eru um margt sértækar skammtímaaðgerðir, aðgerðir sem fyrst og fremst eiga að koma í veg fyrir stöðvun útflutningsframleiðslunnar, treysta atvinnuöryggið í landinu og færa niður vexti og verðbólgu. Þegar verðstöðvunartímabili og millifærslutímabili þessu lýkur þá taka við almennari aðgerðir í efnahagsmálum, aðgerðir sem tryggja stöðugleika og treysta atvinnuöryggið, draga úr viðskiptahalla, verja lífskjör hinna tekjulægstu. En við verðum að forða þjóðinni frá atvinnuleysi. Og takist okkur það með einbeittri samstöðu að sigrast á þessari efnahagskreppu, eins og okkur hefur áður tekist, þá er framtíðin björt. Ég hygg að flestar þjóðir heims öfundi okkur af hreinni og ómengaðri náttúru þessa lands og þeim mikla auði sem í henni býr. Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn og á grundvelli þess viljum við standa vörð um stjórnarfarslegt, efnahagslegt og menningarlegt sjálfstæði þjóðarinnar. Þessu sjálfstæði er auðvelt að glata og auðveldara en margur hyggur. Það þarf sterka ríkisstjórn á hverjum tíma til að viðhalda þessu sjálfstæði okkar. Málflutningur stjórnarandstöðunnar hér í kvöld hefur hvorki verið málefnalegur né trúverðugur. Væri það traustvekjandi að landsstjórnin væri nú í höndum Sjálfstfl. og Kvennalista? Annar vill ekki og hinn getur ekki. Þegar þetta tvennt fer saman er ekki mikils árangurs að vænta. Virðulegi forseti. Sjálfstæði okkar og sjálfsákvörðunarrétti er nú á margan hátt ógnað. Erlendir þrýstihópar reyna að neyða fyrirtæki og stjórnvöld í löndum sínum til að beita okkur viðskiptaþvingunum vegna vísindalegra rannsókna okkar á hvalastofnunum. Undan slíkum hótunum og þvingunum megum við aldrei láta. Það er ljótt til þess að vita að þessa þrýstings skuli vera vart hér í sölum Alþingis. Við megum ekki fórna meiri hagsmunum fyrir minni, segja menn. Ég segi: Sjálfstæði og sjálfsákvörðunarréttur hverrar þjóðar eru hennar helgustu hagsmunir. --- Góða nótt.

Geir H. Haarde Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Ég geri ráð fyrir því að fleiri en ég hafi orðið hlessa á stefnuræðu hæstv. forsrh. Ætla hefði mátt að þegar stjórnmálamaður hefur lagt jafnmikið á sig og raun ber vitni til að fá tækifæri til að flytja þessa ræðu væri það vegna þess að hann hefði einhvern raunverulegan boðskap að flytja, einhverjar hugsjónir eða markmið um það hvert stefna beri í íslenskum þjóðmálum á næstu mánuðum og árum. En í stað þess háttar umfjöllunar um framtíðina snerist ræða forsrh. aðeins um tvennt þegar grannt er skoðað, annars vegar að allt sem miður hefði farið í landsmálunum væri samstarfsmönnum síðustu árum að kenna, annars vegar sem sagt vaskafatið eða handlaugina, sem hv. 1. þm. Suðurl. gat um og mér heyrðist raunar hæstv. utanrrh. hafa fengið að láni til að þvo hendur sínar af ömurlegum viðskilnaði sínum í ríkisfjármálunum. En hins vegar snerist ræða forsrh. hæstv. um það að afsaka það fyrir þjóðinni að nú skuli eiga að halda með framsókn í ferð til fortíðarinnar og færa stjórn efnahagsmála yfir á gamla millifærslustigið ein 30--40 ár aftur í tímann. Með því skrefi er veruleg hætta á að eðlileg framþróun í landinu stöðvist og brotið verði á bak aftur það sem þó hefur unnist við að færa stjórnarhætti og atvinnustarfsemi hérlendis til nútímalegra horfs. Höfuðeinkenni þeirrar haftahyggju sem nú á að leiða til öndvegis er skömmtunar- og bónbjargarstefnan: Komið til Stefáns Valgeirssonar, hann mun velja úr hina verðugu og gauka að þeim einhverri gustuk. Pólitískur hugmyndaheimur manna með þetta asklok fyrir himinn snýst um það og það eitt hvað úthlutunarpotturinn eigi að vera stór og hverjir megi komast að til að ausa úr honum. Forsrh. stærir sig af því hér í kvöld að það sé búið að gefa út reglugerð fyrir hinn nýja sjóð og hann hafi þegar tekið til starfa --- allt án þess að nokkuð liggi fyrir um hvort lög um þetta fyrirbæri muni ná fram að ganga óbreytt hér á Alþingi --- og gefið hefur verið í skyn að veð eða aðrar hefðbundnar tryggingar verði ekki látnar þvælast fyrir lánveitingum úr þessum nýja bjargráðasjóði stjórnarherranna. Byggðastefna ríkisstjórnarinnar byggist á því að fólkið á landsbyggðinni og útflutningsframleiðslan eigi að vera ofurseld ölmusum af þessu tagi úr sjóðunum fyrir sunnan í stað þess að búa atvinnulífinu alls staðar á landinu lífvænleg almenn starfsskilyrði þar sem menn keppa á jafnréttisgrundvelli. Auðséð er að slíkt gerist ekki við núverandi aðstæður án nokkurrar leiðréttingar á gengi íslensku krónunnar með viðeigandi hliðarráðstöfunum. En með þeirri stefnu, sem nú hefur verið tekin upp, fá ráðamenn útrás fyrir hina frumstæðu forsjárþörf sína og komast sjálfir í að úthluta og skammta. En mótsagnirnar í málflutningi ráðherranna eru margvíslegar. Þannig verður t.d. alþýðuflokksráðherrunum tíðrætt um nauðsyn þess að undirbúa íslenskt þjóðarbú undir hinn sameiginlega Evrópumarkað 1992 með því að færa íslenskt efnahags- og atvinnulíf nær nútímanum og nær því sem gerist með öðrum þjóðum. Engu að síður hlaða þeir undir og eiga nú raunar allt sitt undir þeirri forneskju sem hv. þm. Stefán Valgeirsson er fulltrúi fyrir. Forsrh. verður tíðrætt um vaxtamál og þá sem hafa ráðið stjórn peningamála undanfarið. Hann hefur að sjálfsögðu hvergi komið þar nærri, enda aðeins verið ráðherra í tíu ár samfleytt. En árásir hans hitta engan meir fyrir en viðskrh. í stjórn Steingríms Hermannssonar, hæstv. ráðherra Jón Sigurðsson, sem hefur í orði og á borði verið helsti stuðningsmaður svokallaðrar frjálshyggjustefnu í vaxtamálum og farið með framkvæmd þessara mála undanfarna 15 mánuði. Þessi ráðherra hefur iðulega legið undir ómaklegu ámæli vegna stefnu sinnar í þessum málum en kastar nú tólfunum þegar sjálfur forsrh. vegur að honum með þessum hætti. En hvað sem líður kvörtunum forsrh. vegna vaxtastefnu viðskrh. síns liggur hitt fyrir, eins og bent hefur verið á í umræðunum, að stefna fyrri ríkisstjórnar var byrjuð að skila árangri með lækkandi vöxtum. Nafnvextir lækkuðu mun meira á síðustu fjórum vikum fyrri stjórnar en á fyrstu fjórum vikum núv. stjórnar. Og raunvextir á ýmsum óverðtryggðum skuldbindingum hafa hækkað en ekki lækkað í tíð þessarar stjórnar. Vextir af spariskírteinum ríkissjóðs voru lækkaðir með samningum í ágústmánuði sl. Núv. stjórn naut góðs af þeim samningum þegar hún lækkaði þessa vexti um 0,7% fyrir skömmu síðan. Hins vegar bólar hvergi á því að meðalraunvextir á spariskírteinum og öðrum skuldabréfum ríkissjóðs lækki um 3%, eins og ríkisstjórnin gaf fyrirheit um í september. Forsrh. tilkynnir í ræðu sinni, eins og fram var komið í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, að búið sé að ákveða að auka vægi launa í lánskjaravísitölunni og stefnt sé að því að afnema hana hið fyrsta. Með þessum hætti á væntanlega að koma til móts við þá sem skulda. En Framsfl., góðir áheyrendur, er samur við sig. Þrátt fyrir að þessi ákvörðun liggi fyrir flytja tveir þm. hans tillögu á Alþingi um að endurskoða skuli þessa vísitölu og þar með ekki að afnema hana. Með þessari tillögu er eflaust meiningin að fara á fjörurnar við sparifjáreigendur. Þetta eru dæmigerð vinnubrögð hjá stjórnmálaflokki sem virðist ekki bara hafa einsett sér að afnema efnahagslögmálin heldur líka afsanna gamla máltækið um það að ekki verði bæði haldið og sleppt. Og í þessu framsóknarfjósi, svo notað sé orðbragð hans sjálfs, unir hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson glaður við sitt. Já, svo liggur hver sem hann hefur um sig búið. Og margt er skrýtið í kýrhausnum í framsóknarfjósinu. Þaðan vegur nú utanrrh. illa og ómaklega að fyrri samstarfsmönnum sínum innan þings sem utan eins og menn heyrðu hér áðan. M.a. efnahagsráðgjafa fyrri ríkisstjórnar fyrir að leggja fram aðrar tillögur þegar ljóst var að niðurfærsluleiðin var ófær vegna andstöðu alþýðusamtakanna í landinu. Þetta mál mun flestum kunnugt og óþarft að hafa um það fleiri orð hér. En þó að margt veki furðu í ræðu hæstv. forsrh. er ekki síður athyglisvert hverju sleppt er. Það er t.d. ekki vikið einu orði að utanríkissmálum eða framtíðaruppbyggingu á sviði stóriðju. Kannski er það vegna þess að um þessi mál er logandi ágreiningur innan ríkisstjórnarinnar og því forðast forsrh. það eins og heitan eldinn að drepa á þau. Og hvergi hefur komið fram í þessum umræðum hvað alþýðubandalagsráðherrarnir hafa þurft að borga fyrir sæti sín í ríkisstjórninni í þessum málaflokkum, hverju þeir hafa fórnað í þessum málum fyrir að komast í ríkisstjórn. En í ræðu hæstv. forsrh. er heldur ekki að neinu marki vikið að skattahækkunaráformum ríkisstjórnarinnar sem koma fram í því fjárlagafrv. sem lagt var fram í vikunni. Í því segir, og ég hef orðrétt eftir, með leyfi forseta, ,,að aukin skattheimta miðist við að þeir sem hafi mestar tekjur og eignir og hafa ráðstafað mestu til lúxuseyðslu og fjárfestinga á undanförnum árum beri stærstan hluta aukinnar skattbyrði.`` Samt er meginþungi hinnar nýju skattheimtu í óbeinum sköttum sem menn greiða óháð tekjum og eignum eins og t.d. vörugjaldi, gjaldi á bensín og innflutningsgjaldi á bílum. Einnig á að hækka hinn almenna eignarskatt einstaklinga og til athugunar er að eyðileggja nýja staðgreiðslukerfið með því að bæta inn í það viðbótarskattþrepi. Eyðileggja nýja staðgreiðslukerfið. Einnig áformar ríkisstjórnin að skattleggja orkufyrirtækin í landinu sem stjórnarþm. eru þegar byrjaðir að afneita, eins og fram kom hér áðan í máli hv. formanns fjvn., hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. En síðast en ekki síst ætlar ríkisstjórnin að ráðast til atlögu gegn öllum þeim aðilum á sviði líknar-, menningar- og íþróttamála sem hafa tekjur af happdrættum og hliðstæðri starfsemi. Af þessari starfsemi er ætlunin að klófesta upp undir hálfan milljarð króna á næsta ári með nýjum söluskatti. Og virðulegi forseti, þetta er sama upphæðin og ríkisstjórnin ætlar að greiða úr ríkissjóði í millifærslupottinn hjá Stefáni Valgeirssyni. Alþb. varð í fyrra tíðrætt um svokallaðan matarskatt en hefur nú forustu um sérstakan skatt á starfsemi öryrkja, Krabbameinsfélagsins, Hjartaverndar, SÍBS, DAS, Háskólans og íþróttahreyfingarinnar og allra annarra aðila sem tekjur hafa af frjálsri sölu happdrættismiða, rekstri lottós og getrauna og hliðstæðri starfsemi. Ég held það væri tilvalið verkefni fyrir menningarvitana í Alþb. að finna viðeigandi nafngift á þessa skattheimtu, en á lýðskrumsmáli hæstv. fjmrh. heitir þetta að skattleggja þá sem mestar tekjur hafa og eignir og hafa ráðstafað mestu til lúxuseyðslu og fjárfestinga á undanförnum árum. Þetta endurtók hæstv. ráðherrann hér áðan og ég segi nú eins og sagt var í ævintýri H.C. Andersens: Mikið má maður heyra áður en eyrun detta af, hæstv. ráðherra. Allir vita að nauðsynlegt getur verið að hækka skatta og auðvitað verður að standa undir sameiginlegum útgjöldum með sköttum. En það er hrein blekking að þeir milljarðar sem nú á að leggja á þjóðina í nýjum sköttum beinist eitthvað sérstaklega að hátekju- og eignafólki. Allt er þetta einn ómerkilegur blekkingarvefur og kemur engum á óvart þegar formaður Alþb. á í hlut. Það skortir ekki háleit markmið í fjárlagafrv. hæstv. ráðherra, þar segir m.a. að dregið verði úr starfsmannafjölda hjá ríkinu um 2,5% á ári í nokkur ár. Ég skal ekki gera ágreining um það markmið en skyldi það vera vísbending um það hver hugur fylgir máli að alþýðubandalagsráðherrarnir þrír hafa þegar ráðið sér fimm persónulega aðstoðarmenn. Virðulegi forseti. Tími minn er á þrotum. Til þessarar ríkisstjórnar var ekki stofnað á grundvelli sem gera má ráð fyrir að verði varanlegur. Ég vænti þess að hún fari frá hið fyrsta. Þá geta ábyrg þjóðmálaöfl tekið höndum saman um það starf sem fram undan er við uppbyggingu atvinnu- og menningarlífs á Íslandi og til að fullnýta þau tækifæri sem fyrir hendi eru í okkar góða og gjöfula landi. Og ég fullyrði að slík uppbygging getur ekki átt sér stað án þátttöku Sjálfstfl. --- Góðar stundir.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Við höfum í kvöld heyrt marga stjórnarandstæðinga finna ríkisstjórninni og flokkunum sem að henni standa flest til foráttu. Alþfl. hefur ekki farið varhluta af þessari gagnrýni. Hann hefur verið sakaður um að hafa gefist upp á því að framfylgja þeirri stefnu sem hann hefur boðað undanfarin ár. Það eru einkum fulltrúar Sjálfstfl. sem hafa haldið þessu fram. Ég segi það hér og nú: Þetta er rangt, þetta er alrangt. Allt tal um haftabúskap og ölmusur til atvinnuvega er fjarstæða. Alþfl. hefur á undanförnum árum beitt sér fyrir umbótum í efnahagsmálum sem byggja á auknu frjálsræði með minni afskiptum ríkisins af atvinnurekstri og aukinni áherslu á markaðsbúskap. En þetta er engin trúarsetning. Aukinn markaðsbúskapur er ekki markmið í sjálfu sér. Þessi stefna er einfaldlega sú sem reynslan hefur sýnt að er vænlegust til þess að treysta efnahagslífið sem undirstöðu velferðarríkis og réttláts þjóðfélags á Íslandi. Því fer fjarri að þær aðgerðir í efnahagsmálum, sem ríkisstjórnin hefur gripið til og felast einkum í tímabundinni launa- og verðstöðvun, verðjöfnun til fiskiðnaðarins, skuldbreytingum og hagræðingarlánum til fyrirtækja í útflutningsgreinum, séu til marks um það að Alþfl. hafi gefist upp við að fylgja sinni stefnu. Það er ekki uppgjöf að þora að takast á við aðsteðjandi vanda. Ég minni á að viðreisnarstjórnin greip á sínum tíma til slíkra aðgerða við líkar aðstæður. Ég bið menn að hugleiða hvað hefði gerst ef ekki hefði verið gripið til aðgerða af þessu tagi. Annað af tvennu: Verðbólgan hefði hér ætt upp úr öllu valdi í kjölfar vonlausrar tilraunar til að bæta afkomu útflutningsfyrirtækjanna með stórfelldri gengisfellingu. Eða: Atvinnuleysi hefði skollið á þegar fyrirtæki í sjávarútvegi og iðnaði hefðu lokað unnvörpum. Alþfl. vildi ekki bera ábyrgð á slíkri þróun, hann vildi taka tafarlaust á vandanum. Hér á landi hefur á síðustu árum geisað útgjaldaþensla á öllum sviðum. Hjá hinu opinbera, hjá fyrirtækjum og hjá einstaklingum og fjölskyldum. Þrátt fyrir uppgang í sjávarútvegi og tilraunir stjórnvalda til að hamla á móti aukningu útgjalda hefur meiru verið eytt en aflað hefur verið. Þetta hefur haft í för með sér að verðlag og framleiðslukostnaður innan lands hefur hækkað meira en erlendis. Þetta hefur þrengt að afkomu útflutningsgreina. Ofan á þetta bætist að þjóðarbúið hefur orðið fyrir verulegum áföllum á þessu ári, afli hefur dregist saman og verð á sjávarafurðum á erlendum mörkuðum hefur lækkað. Horfurnar fyrir næstu missiri eru því miður ekki bjartar. Á sl. sumri blasti einfaldlega við ófremdarástand með óðaverðbólgu eða atvinnuleysi væri ekki tekið fast í taumana og tafarlaust. Það var ekki um marga kosti að velja. Niðurfærslan, sem svo hefur verið nefnd, reyndist ekki framkvæmanleg og gengisfelling hefði við ríkjandi aðstæður ekki orðið til annars en að magna upp verðbólgu. Það var í rauninni ekki annarra kosta völ en fara þá leið sem varð fyrir valinu við myndun núv. ríkisstjórnar og hún er þessi: Að freista þess að færa verðbólgu niður með tímabundinni verð- og launastöðvun, bæta um leið afkomu útflutningsfyrirtækja með verðjöfnun til fiskiðnaðarins og lengingu lána. Þetta eru auðvitað tímabundnar ráðstafanir. Þær leysa ekki vandann til frambúðar, en þær skapa stöðugleika í verðlagsmálum sem er forsenda vaxtalækkunar og gefur tóm til að móta með fjárlögum og lánsfjárlögum í þessu þingi umgjörð fyrir efnahagslífið þegar verðstöðvunartímabilinu lýkur í febrúar á næsta ári og kjarasamingar verða lausir á ný. Samdrætti í þjóðartekjum þarf að jafna á landsmenn með sanngjörnum og réttlátum hætti. Við gerð kjarasamninga á næsta ári mun skipta sköpum hvort tekist hefur að ná verðbólgunni niður á svipað stig og í helstu viðskiptalöndum okkar og vöxtunum líka. Það var því lífsnauðsyn að fá þetta hlé frá sífelldum verðlagshækkunum og nota það vel. Ég vil minna þm. Sjálfstfl. á, einkum þá þm. sem nú hafa hæst um að Alþfl. hafi brugðist sinni stefnu, að nákvæmlega þessi leið var einmitt annar meginþátturinn í tillögu sem formaður Sjálfstfl., þáv. forsrh., lagði fram á síðustu dögum fyrri ríkisstjórnar. Með þessari tillögu viðurkenndi hann að kringumstæðurnar krefðust beinna afskipta stjórnvalda af verðlags- og launamálum og af afkomu útflutningsfyrirtækja og að gefa þyrfti ákveðna leiðsögn fyrir lækkun vaxta. Og úr því að hv. 1. þm. Suðurl. nefndi lánskjaravísitöluna vil ég í allri hógværð minna hann á að hann gerði sjálfur tillögu um breytingar á þessari vísitölu sem eru því nær hinar sömu og núv. ríkisstjórn hefur ákveðið að beita sér fyrir. Hinn þráðurinn í tillögum formanns Sjálfstfl., og sá sem varð til þess að upp úr stjórnarsamstarfinu slitnaði, gekk hins vegar þvert á það markmið að koma hér á efnahagslegum stöðugleika. Lækkun söluskatts á matvælum hefði gert það verk enn erfiðara sem nú er einna brýnast að vel verði unnið en það er að ná jafnvægi í ríkisbúskapnum. Það eru til aðrar og betri leiðir og skilvirkari en lækkun söluskatts á matvælum til að verja kjör þeirra sem lægstar hafa tekjur. Alþýðubandalagsmenn hafa viðurkennt þetta í verki með þátttöku sinni í þessari ríkisstjórn. Þeir eru menn að meiri. Sjálfstfl. hins vegar gerði ófullnægjandi tillögur um tekjuöflun fyrir ríkissjóð og lækkun ríkisútgjalda. Með óábyrgum tillöguflutningi í fyrri ríkisstjórn dæmdi Sjálfstfl. sig frá landsstjórninni, hann vék sér undan ábyrgðinni á því að takast á við aðsteðjandi vanda þegar mest reið á. Það er grátbroslegt að hlusta nú á þm. Sjálfstfl. gagnrýna aðra fyrir að hafa haft þor til að standa fyrir ráðstöfunum sem þeir höfðu sjálfir viðurkennt að væru nauðsynlegar. Hæstv. utanrrh. vitnaði hér áðan til orða Einars Odds Kristjánssonar á Flateyri, en Einar sagði eitthvað á þá leið og ég rifja það upp, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það er ferlegt að Sjálfstfl. skyldi hætta forustu þegar framleiðsluatvinnuvegirnir liggja á hliðinni.`` Þetta er þungur dómur yfir forustu Sjálfstfl. þegar þessi forustumaður hans telur að eigin flokksforusta hafði sleppt árunum í brimróðrinum og hlaupið fyrir borð. Hæstv. forseti, góðir áheyrendur. Myndun núv. ríkisstjórnar bar brátt að og hún varð að grípa til umfangsmikilla efnahagsráðstafana án tafar. Það hefur sett mikinn svip á starf hennar þessar fyrstu vikur en það er ákaflega brýnt að menn missi ekki sjónar á langtímamarkmiðum í stanslausri glímu við stundarvanda. Ég ætla að tæpa á nokkrum atriðum sem varða framtíðina. Horfur um afturkipp í sjávarútvegi á þessu og næsta ári setja á ný í brennidepil nauðsyn þess að auka fjölbreytni í íslensku atvinnulífi. Öll þjóðin er sammála um það að nýta eigi orkulindirnar til atvinnuuppbyggingar. Þetta hefur þó gengið helsti hægt hin síðari ár. Nú gæti hins vegar verið lag til þess að auka hér álframleiðslu til mikilla muna með hagkvæmum samningum við erlend fyrirtæki. Á vegum iðnrn. er nú unnið að undirbúningi aukinnar álframleiðslu og virkjana sem henni tengjast. Þetta starf miðar m.a. að því að tryggja að ströngustu kröfur um umhverfisvernd og hollustuhætti á vinnustað verði uppfylltar og að framkvæmdir falli sem best að íslensku atvinnulífi. Kannað verður hvort hagkvæmt sé að koma á fót fyrirtæki sem vinnur úr bráðnu áli og jafnframt hugað að framtíðaruppbyggingu áliðnaðar með tilliti til æskilegrar þróunar búsetu í landinu. Þá eru ekki síður fram undan miklar breytingar á atvinnu- og viðskiptalífi í helstu viðskiptalöndum okkar þegar komið verður á hinum svonefnda innri markaði Evrópubandalagsríkja árið 1992. Til þess að Íslendingar geti staðið sig í alþjóðasamkeppni á næstu árum verða þeir að taka mið af þessum breytingum og gera nauðsynlegar umbætur á skipan íslenskra efnahagsmála, búa íslensku atvinnulífi sömu frjálsræðiskjör og tíðkast annars staðar í Evrópu. Þar er ekki síst um að ræða umbætur á fjármagnsmarkaði og endurskipulagningu í bankastarfsemi sem í reynd eru forsendur varanlegrar lækkunar vaxta. Það þarf að setja löggjöf um verðbréfaviðskipti og eignarleigustarfsemi og um það hef ég flutt frv. hér í þinginu. Það þarf að efla innviði bankakerfisins með samruna lánastofnana og það þarf að auka aðhald að fjármagnskostnaði innan lands með því að heimila erlenda samkeppni á fjármagnsmarkaði hér í auknum mæli. Hæstv. forseti. Breytingarnar sem í vændum eru snerta fjölmarga aðra þætti í viðskiptum Íslendinga við þjóðir Evrópu. Það er viðamikið verk að undirbúa þær breytingar sem hér þarf að gera. Ríkisstjórnin mun vinna ötullega að því verki. Hún var mynduð til þess að taka á vanda en ekki til þess að víkja sér undan honum. Hún var mynduð til þess að tryggja að Íslendingar búi sig af raunsæi undir framtíðina, framtíð sem verður björt ef við kunnum fótum okkar forráð í nútíðinni. Þannig mun Ísland halda sínu í samkeppni þjóðanna.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Það er ekki nema von að almenningur sé orðinn þreyttur á íslenskum stjórnmálamönnum. Stjórnleysi og ráðleysi gömlu flokkanna hefur bakað almenningi og atvinnulífinu í landinu mikil óþægindi og nánast kippt fótunum undan heilu starfsgreinunum. Það virðist vera nákvæmlega sama hverjir þeirra fara með völdin. Allt situr við hið sama, mikil óreiða í ríkisfjármálunum eins og hjá þeim einstaklingum og fjölskyldum sem lifa um efni fram. Sífellt er verið að slá nýja víxla, þ.e. taka ný erlend lán til þess að standa undir sukkinu þar sem skattpíning þegnanna dugar ekki til. Nú er svo komið að erlendar skuldir þjóðarbúsins nema orðið um 130 milljörðum kr. eða um tvöfaldri upphæð fjárlaga hins íslenska ríkis. Þetta er álíka og hjá fjölskyldu sem skuldar tvöfaldar árstekjur sínar. Skyldi henni líða vel? Nærri hver einasta króna sem er í umferð á Íslandi er fengin að láni erlendis. Það stefnir því í efnahagslega ringulreið og sjálfstæði þjóðarinnar er komið í hættu. Borgfl. vill að opinberir aðilar hætti að taka erlend eyðslulán. Þannig er ástandið á því herrans ári 1988 í upphafi stjórnartíðar nýrrar ríkisstjórnar. Almenningur veit þó að það er ekki við neinu að búast. Hér er nefnilega um hefðbundna ríkisstjórn gömlu flokkanna að ræða. Gamli fjórflokkurinn, þ.e. Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl. og Alþb. hefur undanfarna áratugi farið með völdin til skiptis. T.d. er eina breytingin sem nú hefur orðið sú að nokkrum ráðherrum Sjálfstfl. hefur verið skipt út fyrir ráðherra Alþb. Gömlu flokkarnir eru orðnir ófærir um að stjórna landinu. Þeir eru svo önnum kafnir við að standa vörð um hagsmuni ákveðinna hópa innan vébanda sinna, halda völdum sínum, t.d. í bankakerfinu og í ýmsum mikilvægum samtökum, að annað kemst ekki að hjá þeim. Í tíð gömlu flokkanna hefur þjóðfélagið orðið sífellt flóknara og ómanneskjulegra. Þeir hafa sett alls kyns lög og reglur sem alls ekki henta þessu fámenna þjóðfélagi hér á norðurhjara veraldar. Sú árátta gömlu flokkanna og embættismanna þeirra að innleiða hér sama þjóðfélagskerfi og ganga ávallt út frá sömu efnahagslegu forsendum og gilda fyrir milljónaþjóðfélögin í nágrenni við okkur er okkur dýrkeypt. Ég hef kallað það kommuskekkjuna þegar verið er að setja lög og reglur, búa til mennta- og heilbrigðiskerfi eins og 2 1 / 2 milljón manna búi á Íslandi en ekki 250 þúsund. Það er engu líkara en ráðamenn séu haldnir einhverri minnimáttarkennd út af því hvað þjóðin er fámenn. Það er ólíkt virðulegra að geta sagt í hanastélsboði í Brussel: Við erum líka með virðisaukaskatt. Útflutningsframleiðsla okkar á nú undir högg að sækja. Á meðan allur rekstrar- og launakostnaður innan lands hefur hækkað um 20% á ári umfram það sem gerist í helstu samkeppnislöndum okkar hefur gengi krónunnar og þar með útflutningstekjurnar nánast staðið í stað. Ástandið er því orðið þannig að nær öll fyrirtæki sem byggja á útflutningstekjum og fyrirtæki í samkeppnisiðnaði eru komin í þrot. Forustumenn ferðamála eru einnig mjög uggandi um ástandið. Hætt er við að ferðamannaþjónusta, sem hefur veri mikill og vaxandi atvinnuvegur og skilar nú um 10 milljörðum kr. árlega í þjóðarbúið eftir mikið og gott uppbyggingarstarf, hrynji saman. Útlendingum sem hingað koma blöskrar verðlagið, einkum þó hið geypiháa verð á matvöru og hvað þeir fá lítið fyrir gjaldeyrinn sinn. Á sama tíma er erlendur gjaldeyrir nánast á útsölu og alls kyns erlendur varningur flæðir inn í landið, bílar og hvers kyns græjur. Engu er líkara en hagkerfi okkar sé eingöngu miðað við innflutningsverslunina. Allur innflutningur er meira eða minna frjáls en útflutningsverslunin háð höftum og leyfum. Þeir aðilar sem eru að baksa við að framleiða eitthvað til útflutnings eru oft litnir hornauga, einkum og sér í lagi ef um iðnaðarvörur eru að ræða. Þetta eru einhverjir menn úti í bæ sem eru sífellt að kvarta yfir slæmum rekstrarskilyrðum, of háu gengi og of háum fjármagnskostnaði. Væri ekki betra að losna alveg við þá? Því geta þessir menn ekki gerst venjulegir launþegar, lagt kaupið sitt inn á banka og fengið háa vexti í staðinn, hugsar hæstv. iðnrh. og dæsir. Fisk eiga helst engir aðrir að selja en gömlu sölusamtökin, svo ekki sé talað um landbúnaðarafurðir. Þar mega engir koma nálægt nema SÍS frændi. Það skyldi því engan undra þótt hinir fjölmörgu dugnaðarmenn í verslunarstétt hafi haslað sér völl á innflutningi. Á meðan allar þjóðir leggja höfuðáherslu á það að stuðla að auknum útflutningi á sem flestum sviðum virðist höfuðáherslan hér vera lögð á innflutning, enda viðskiptahallinn kominn upp í 12 milljarða kr. og talið að hann minnki ekkert á næstunni. Nýfrjálshyggjupostularnir innan ríkisstjórnarinnar sem utan virðast halda að þjóðin geti lifað á því að höndla með pappíra og flytja inn vörur frá útlöndum. Þjóðartekjurnar virðast aðallega eiga að byggja á því að við seljum hvert öðru verðbréf á fjármagnsmörkuðum, þ.e. klippum hvert annað. Allir eru að vísu sammála um að selja fisk meðan við nennum að veiða hann sjálfir. E.t.v. væri betra að selja Efnahagsbandalaginu allan fiskveiðikvótann dýru verði. Við getum þá hætt allri atvinnustarfsemi og lifað á atvinnuleysisbótum. Hér þarf að verða hugarfarsbreyting. Við verðum að gera stórátak í útflutningsmálum og hugsa um það eitt hvernig við getum skapað útflutningsgreinunum sem best ytri skilyrði. Hugsanlega verður að taka upp annars konar gengisskráningu sem tekur mið af raungildi útflutningsverðmæta okkar. Þá verður að gefa útflutningsverslunina frjálsa og heimila útflutningsfyrirtækjum að hafa erlend bankaviðskipti að vild til að treysta samkeppnisstöðu þeirra. Íslenska bankakerfið virðist ekki fært um að sinna alhliða erlendum viðskiptum. Borgfl. vill efla íslenskan iðnað og stuðla að útflutningi á íslensku hugviti og tækniþekkingu, ekki hvað síst í þeim iðngreinum sem tengjast sjávarútvegi. Borgfl. vill koma upp öflugum útflutningsábyrgðasjóði þannig að útflutningsfyrirtæki, bæði iðnfyrirtæki, afurðasölufyrirtæki og ráðgjafarfyrirtæki sem selja þekkingu, geti fengið útflutningsábyrgðir við gerð útflutningssamninga. Slíkar útflutningsábyrgðir eru veittar nánast sjálfkrafa í nágrannalöndum okkar á meðan íslenskir aðilar hafa átt í erfiðleikum með að útvega slíkar ábyrgðir. Ástand fiskistofna við landið, einkum hvað varðar þorsk og rækju, er uggvænlegt. Stefnir í verulega minnkun sjávarafla ofan í alla aðra efnahagslega óáran. Stjórnleysi hvað varðar verndun fiskistofna er nú farin að segja til sín. Fimm ára fiskveiðistefna Framsfl. undir forustu hæstv. sjútvrh. hefur gjörsamlega brugðist. Borgfl. vill nýja fiskveiðistefnu, þar sem markviss friðun uppeldis- og hrygningarstöðva nytjafiska er höfð að leiðarljósi. Til greina gæti komið að friða stór strandsvæði fyrir öllum togveiðum og dragnótaveiðum, taka upp togveiðilandhelgi. Borgfl. vill vinna að því í samvinnu við hagsmunaaðila sjávarútvegsins að koma okkur út úr kvótakerfinu. Borgfl. vill beita sér fyrir einfaldara og réttlátara samfélagi þar sem hagsmunir almennings eru hafðir að leiðarljósi og einstaklingurinn fær að njóta ávaxta elju sinnar og hugvits, ekki síst með því að sinna þeim vaxtarbroddi atvinnulífsins sem felst í hvers kyns nýjungum á sviði viðskipta, iðnaðar og tækni. Borgfl. vill hagnýta til fulls alla kosti upplýsinga- og tölvualdar. En fyrst og fremst þarf að leita leiða sem henta okkur Íslendingum, leiða til að rétta hlut landsbyggðarinnar og þess launafólks sem hefur borið skarðan hlut frá borði þrátt fyrir mikinn þjóðarauð. Borgfl. er þess fullviss að dugnaður, ráðdeild og þrautseigja íslensku þjóðarinnar muni senn sem fyrr reynast henni besta leiðarljósið út úr þeim ógöngum sem gömlu flokkarnir hafa leitt hana í. Sú leið er þó vandfarin meðan gömlu flokkarnir halda dauðahaldi í völdin og standa sameiginlega vörð um hagsmuni sína. Það er því löngu orðið tímabært að hrista upp í stjórnmálalífinu á Íslandi. Þörf er fyrir nýja flokka og nýtt fólk sem tekur öðruvísi á málunum en gömlu flokkarnir. Í næstu kosningum er nauðsynlegt að kjósendur átti sig á þessu og hristi rækilega upp í kerfinu. Fyrir hönd Borgfl. býð ég góða nótt.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Þær umræður, sem við höfum hlýtt á hér í kvöld og senn eru nú á enda, fara fram við þær aðstæður að óvænt stjórnarskipti hafa orðið í landinu. Vikum og mánuðum saman horfði íslenska þjóðin upp á ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar standa úrræðalausa frammi fyrir verkefni sínu og að lokum liðast í sundur á haustdögum, nánast taka sjálfa sig af lífi í beinni útsendingu eins og frægt er orðið. Og hvað var það nú sem varð ríkisstjórninni að falli? Margt má tína til, en ég læt tvennt nægja. Hið fyrra, sem ég áðan nefndi, óeiningu og upplausn sem ágerðist í kastljósum fjölmiðlanna uns svo var komið að þjóðin horfði daglega upp á forustulið stjórnarinnar berast á banaspjótum. Hið síðara var vitlaus og gjaldþrota stjórnarstefna. Þrautaganga ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar síðustu mánuðina og dapurlegt andlát í öndverðri sláturtíð mun þegar frá líður þykja merkilegust fyrir þá sök að það markar endanlegt gjaldþrot frjálshyggjunnar á Íslandi. Frjálshyggjan með sínum okurvöxtum, frelsi til að okra, ofvexti og þenslu eyðslugeirans og tilheyrandi auðsöfnun fárra, hinna ríku, á kostnað vinnandi fólks og undirstöðuatvinnugreina, þessi frjálshyggja varð endanlega gjaldþrota samtímis ráðuneyti Þorsteins Pálssonar nú í haust. Málflutningur þeirra sjálfstæðismanna hér í kvöld bar þess líka glöggt vitni að sá flokkkur er í sárum. Rjúkandi rúst eftir gersamlega mislukkaða forustu fyrir lélegri ríkisstjórn sem hrökklast hefur frá völdum. Talsmenn þeirra sjálfstæðismanna reyndu að tala sig hér upp í hita og jafnvel hávaða án þess að koma nokkurn tíma að efninu og þeirri staðreynd að stefna þeirra, vaxtafrelsið og frjálshyggjan, hefur beðið skipbrot, er gjaldþrota. Aðkoma nýrrar ríkisstjórnar var, eins og hér hefur áður komið fram og verið lýst í umræðunum, allt annað en góð og eru þó ekki öll kurl komin til grafar í þeim efnum enn þá. Við slíkar aðstæður var og er oft freistandi að halda sig sem fjærst stjórnvelinum og láta öðrum það eftir að glíma við aðsteðjandi erfiðleika. Við alþýðubandalagsmenn völdum ekki þá leið. Við ákváðum þvert á móti að ganga í þau verkefni sem óumflýjanleg og lífsnauðsynleg eru orðin, sem sagt að grípa til ráðstafana til að halda hjólum atvinnulífsins, einkum útflutningsstarfseminnar, gangandi, forða yfirvofandi hruni á landsbyggðinni og grípa til aðgerða gagnvart vaxtaokrinu og fjármagnsbraskinu með tafarlausri lagasetningu. Því er ekki að leyna að við hefðum kosið harðari aðgerðir og skjótvirkari en nú hefur verið gripið til. En segja má að enn sé reynslutími í þessum efnum og eitt allra mikilvægasta verkefni ríkisstjórnarinnar á næstu mánuðum er að ná raunvaxtastiginu mun meira niður og koma böndum á fjármagnsmarkaðinn. Þrátt fyrir þær aðgerðir sem þegar hefur verið gripið til er ljóst að enn er við verulega erfiðleika að glíma. Launamenn hafa um hríð búið við rýrnandi kaupmátt þó ríkisstjórnin hafi með gerðum sínum reynt að verja þá sem lakast standa. Einstaklingar og fyrirtæki bera enn á bakinu þungar byrðar af hinum gríðarlega fjármagnskostnaði sem hér var á góðri leið með að ríða öllu á slig. Það mun taka tíma og verða okkur Íslendingum erfitt að vinna okkur frá þeim þrælabyrðum sem óstjórnar- og þensluskrúfa undanfarinna missira en þó fyrst og fremst hinn gríðarlegi fjármagnskostnaður hefur lagt á skulduga einstaklinga og atvinnurekstur. Það bætir svo ekki úr skák að skuldadagana ber upp á á samdráttarskeiði. Binda verður vonir við að það takist með lækkun verðbólgu og vaxta að skapa vinnufrið og stöðugleika til að leggja að nýju grundvöll að betri lífskjörum almennings og traustum rekstrargrundvelli atvinnulífsins. Í þeim ráðuneytum landbúnaðar- og samgöngumála sem ræðumaður hefur með að gera í ríkisstjórninni er við mörg erfið úrlausnarefni að glíma. Á sviði landbúnaðar vil ég sérstaklega nefna erfiða stöðu yngri bændafjölskyldna, ekki síst í sauðfjárbúskap, sem hafa mátt þola mikinn samdrátt og kjararýrnun á undanförnum árum. Þar er í raun komið langt út yfir þau mörk sem réttlætanleg eru hvað lífsskilyrði fjölmargra þeirra verst settu snertir. Kjarajöfnun ásamt mörkun nýrrar framleiðslustefnu, sem tekur meira mið af landkostum til búrekstrar og tillit til félagslegrar aðstöðu fólks í strjálbýlinu og byggðasjónarmiða, eru að mínu mati einhver brýnstu verkefnin á vegum landbrn. Ríkisstjórnin greip í upphafi ferils síns til aukinna niðurgreiðslna á búvörum og hefur verð búvara því ýmist staðið í stað eða lækkað neytendum til hagsbóta og vonandi fylgja þessum aðgerðum einnig jákvæð áhrif í sölu þessara vara og bætt markaðsstaða. Alvarlegir erfiðleikar loðdýraræktarinnar hafa verið til skoðunar og nefnd hefur unnið að tillögum um rekstrarfjárvanda í fiskeldi, svo nokkuð sé nefnt af þeim verkefnum sem undir landbrn. heyra. Framkvæmdum á sviði samgöngumála verða því miður þröngar skorður settar á næsta ári eins og öðrum opinberum framkvæmdum þó þörfin sé þar ærin og arðsemi samgöngubóta óumdeilanleg. Á sviði vegamála bíða mörg stórverkefni, m.a. jarðganga- og brúargerð og vegagerð við þéttbýli og er að því stefnt að sameina slík stórátök í flokki stórverkefna samhliða langtímaáætlun um almennar framkvæmdir í vegamálum. Eitt af þýðingarmestu verkum þessarar ríkisstjórnar er að snúa við þeirri óheillaþróun sem ríkt hefur hér á landi í byggðamálum undanfarin ár. Í því skyni hyggst ríkisstjórnin beita sér fyrir margs konar ráðstöfunum til að jafna aðstöðu fólks á landsbyggðinni. Má í því sambandi nefna að Pósti og síma hefur þegar verið falið að skila samgrn. tillögum um hvernig jafna megi í áföngum símakostnaðinn í landinu með það í huga að gera sem fyrst landið allt að einu gjaldsvæði. Hér er ekki tími til að víkja að fjölmörgum öðrum ráðstöfunum sem brýna nauðsyn ber til að gera ef jafnvægi á að nást í búsetuþróun í landinu. Reynslan sýnir að taka verður á málefnum byggðanna í heild, ekkert síður þjónustu- og umhverfisþáttum og öllu hinu félagslega umhverfi mannsins en atvinnulífinu. Alþb. gekk inn í þessa ríkisstjórn vitandi vel að erfiðleikar væru fyrir stafni, en þörfin fyrir gagngera stefnubreytingu var brýnni en nokkru sinni fyrr. Landsbyggðin kallaði á breytingar. Skólafólk kallaði á breytingar. Undirstöðuatvinnuvegirnir kölluðu á breytingar. Krafan um gjörbreytta stefnu í efnahagsmálum og félagslegar úrlausnir var orðin sterk. Innganga Alþb. í ríkisstjórn var svar við slíkri kröfu: Aðgerð til að koma hinum hörðu íhalds- og frjálshyggjuöflum út úr ríkisstjórninni. Sl. fimm ár höfðu þau öfl verið þar fimm árum of lengi. Alþb. vinnur það til, til að koma félagshyggjunni að og frjálshyggjunni út, að axla ábyrgð og taka áhættu af þátttöku í ríkisstjórn sem tekur við vondu búi við erfiðar aðstæður. Alþb. mun ekki hlaupa frá ábyrgð sinni og mun starfa af heilindum og alvöru innan þessarar stjórnar svo lengi sem hún situr. Alþb. mun sem sósíalískur flokkur, flokkur íslenskra vinstri manna, nú sem fyrr setja ofar öðru áherslu sína á jafnrétti og jöfnuð í lífskjörum og óskert sjálfstæði þjóðarinnar. Góðir áheyrendur. Vonandi boðar það gjaldþrot frjálshyggjunnar sem hér var vikið að í minni ræðu undir forustu formanns Sjálfstfl. langa fjarveru íhalds- og frjálshyggjuaflanna frá ríkisstjórnum á Íslandi og betri tíð fyrir félagsleg og mannúðleg viðhorf. Með þeim óskum hef ég lokið máli mínu, hæstv. forseti, og býð góðar stundir.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Stefnuræða nýrrar ríkisstjónar lýsir þeim efnahagsvanda sem hlotist hefur af stjórn og óstjórn undanfarinna ára, einkum þó í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þar er að vanda einblínt á efnahagsmál og ófagrar lýsingarnar. En stöldrum við. Þarna talar vanur maður og er að lýsa árangri af starfi ríkisstjórna sem hann hefur ýmist leitt eða fylgt. Þær efnahagslegu þrengingar sem nú blasa við féllu ekki niður úr skýjunum nú á haustdögum. Þær eiga sér aðdraganda og feril. Til þeirra hefur verið sáð. Við Íslendingar höfum nú búið við betri tíð um nokkurra ára bil en oft áður. Við höfum notið hvers metaflaársins á fætur öðru og efnahagssérfræðingarnir hafa óspart reiknað yfir okkur góðæri. Jafnvel í ár munu þjóðartekjur ætlaðar svipaðar og áður. Samt er atvinnulífið og, gleymum því ekki, mörg heimili svo illa stödd sem raun ber vitni. Hvað segir það okkur um þá vönu menn sem hér hafa stýrt þjóðarskútunni, karlana í brúnni, eins og þeir hafa kokhraustir kallað sig sumir, áhafnir þeirra og ekki síst stefnu þeirra og vinnubrögð? Með stefnuræðunni lýsa þeir sjálfum sér og eigin verkum. Hæstv. forsrh. þarf því ekki að vera svona undrandi á því að hans eigin verk og samstarfsmanna skuli nú vera farin að bera ávöxt. Hins vegar skil ég vel að honum blöskri. En þeir bjóða sig blygðunarlaust fram aftur til að bjarga málum á nýjan leik, ráðherrar Framsfl. og Alþfl., eins og ekkert hafi í skorist og allt hafi verið einhverjum öðrum að kenna. Svo segjast þeir líka ætla að læra af reynslu undanfarinna ára og leitast við að halda jafnvægi í þjóðarbúinu með aðhaldi í ríkisfjármálum og peningamálum. Það var og. Nú eru þeir líka komnir í annan félagsskap, með alþýðubandalagsmönnum og jafnvel álfum, leita nýrra hliða á sjálfum sér og kenna sig við jafnrétti og félagshyggju. Mörgum fannst þó lítið fara fyrir jafnréttinu við þessi stjórnarskipti og fyrstu verk þessarar ríkisstjórnar eiga fátt skylt við félagshyggju. Margt segist hún þó vilja vel gera og styðjum við hana til allra góðra verka. Henni bar nauðsyn til að bregðast við því ástandi atvinnulífsins sem við blasti því vissulega var úrbóta þörf. Langtímasjónarmið virðast þó eins og fyrri daginn eiga erfitt uppdráttar og við megum í sífellu horfa upp á skyndilausnir í formi bráðabirgðalaga þar sem verið er að bjarga þjóðinni eða stjórninni undan holskeflu yfirvofandi neyðarástands. Setning bráðabirgðalaga er í raun bæði ólýðræðisleg og óþingræðisleg. En setning þessara laga er einkum gagnrýni verð vegna þeirra kjaraskerðinga sem þau boða og vegna þess að ekki er ljóst hvort fyrir þeim er nægur þingstuðningur. Enn fremur vegna þess að einungis tvær vikur voru til þingsetningar og hefði vel mátt kalla þing saman til að fjalla um frv. Oft grípa menn til þess ráðs að bæta gráu ofan á svart með því að nota lögin til að ganga á rétt einstaklinganna, dýrmætan óvefengjanlegan rétt launafólks, samningsréttinn. Nær væri mönnunum þó að nota lögin til að tryggja sæmandi lágmarkslaun í landinu. Það kom fram hjá gamalreyndum verkalýðsforingja á dögunum að honum þótti of lítil umræða um grundvallaratriði í stjórnmálum. Allt snerist um hagfræðikenningar á hagfræðimáli. Kvennalistakonur geta tekið undir þetta sjónarmið, en við lítum einmitt á setningu bráðabirgðalaga, launafrystingu og afnám samningsréttar launafólks sem grundvallaratriði. Grundvallaratriði sem varða lýðræði og mannréttindi. Grundvallaratriði sem ber að virða og fara vel með. Fyrir bragðið hafa sumir stjórnmálamenn, fjölmiðlamenn og aðrir talið kvennalistakonur óraunsæjar, jafnvel ábyrgðarlausar. En það eru sem betur fer fleiri sama sinnis og við því að fjölmörg samtök launþega hafa á undanförnum vikum sent frá sér harðorð mótmæli gegn kjaraskerðingum og telja að hinn almenni launamaður beri ekki sök á offjárfestingu og óráðsíu þjóðfélagsins. Það er heldur ekki lengra síðan en í ágústlok að enn fleiri voru samþykkir því að samningsrétturinn skipti máli. Þá sendu alþýðubandalagsmenn frá sér skorinorðar tillögur frá Hallormsstað sem byggðust á því að ekki kæmi til kjaraskerðinga og þar sem Alþb. taldi nauðsynlegt að verkalýðshreyfingin fengi á ný samningsréttinn með því að afnema bráðabirgðalögin. Og hvernig getur svo launafólk treyst því að bráðabirgðalög verði ekki aftur sett á næsta ári og afnám samningsréttar framlengt, svo og launafrysting? Hvaða tryggingu hefur launafólk fyrir því, því nú var verið að framlengja bráðabirgðalög? Réttindi kvenna eru í raun nýfengin og mörgum dýrmæt. Kvennalistakonur eiga ung samtök og eru enn að berjast fyrir réttindum. Við tökum því kannski hátíðlegar grundvallaratriði eins og samningsréttinn en þeir sem telja sig reyndari í stjórnmálum. Þeir og aðrir telja það jafnvel barnalegt að við skulum virða þessi grundvallaratriði í samskiptum fólks og ekki vilja versla með þau. En hafa menn hugleitt það ferli sem leiðir misrétti til valdbeitingar og valdbeitingu til ofbeldis? Hafa menn gætt að því hve óljós mörk eru þarna á milli og hvernig eitt leiðir af öðru? Hafa menn hugleitt þá hættu sem felst í því að sætta sig við misrétti, gera málamiðlun um aðgerðir sem í raun boða valdbeitingu? Við teljum okkur hiklaust til siðmenntaðra þjóða og viljum án efa vera það. Misrétti fer þó vaxandi í þjóðfélagi okkar og mikil tekjutilfærsla orðið á undanförnum árum. Áætlað er að vísitölufjölskyldan þyrfti tæpar 188 000 kr. í mánaðarlaun til framfærslu en vegið meðaltal mánaðarlauna launafólks tæpar 74 000 kr. Á sama tíma er nú á einni fasteignasölu til leigu verslunar- og skrifstofuhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu sem svarar tveimur Kringlum. Hvað segir þetta okkur um áherslur í fjárfestingu í þjóðfélaginu? Launamunur karla og kvenna er enn ótrúlega mikill hérlendis og vinnuálag meira en gerist með nágrannaþjóðum. Fyrir hvern er svo öll þessi mikla vinna, allt þetta strit okkar og púl, spurði kona nokkur og svaraði sjálfri sér: Það er auðvitað fyrir börnin. Fyrir fjölskylduna. Og fyrir hvern eru svo allar efnahagslausnirnar og hagfræðikenningarnar þegar öllu er á botninn hvolft, spyr ég. Eru þær ekki fyrir börnin og fyrir fjölskylduna? Á undanförnum áratugum hefur sú geislavirkni sem mælist í umhverfi okkar aukist til muna vegna tilrauna með kjarnorkuvopn og slysa í kjarnorkuverum. Þessi grunngeislun er notuð sem viðmiðun fyrir allar mælingar á annarri geislavirkni. Sú geislavirkni sem við þannig teljum náttúrulega og eðlilega er því talsvert meiri nú en áður vegna þess að umhverfi okkar er mengaðra. Á svipaðan hátt venjumst við nú misrétti, valdbeitingu og ofbeldi í daglegu umhverfi í ríkara mæli en áður. Af erlendum vettvangi berast okkur hörmulegar sýnir af átökum milli manna og þjóða. Langoftast bitnar ofbeldið einmitt verst á þeim er síst skyldi, óvopnuðu saklausu fólki og ekki síst konum og börnum. Fjölmiðlar skipa stóran sess sem afþreying barna og margir óttast neikvæð uppeldisáhrif þess efnis sem oft er hlaðið ofbeldi og þannig berst að ómótuðum hugum barna. Lífsstíll okkar einkennist um of af streitu og hraða, samkeppni, hörku og kröfum um velgengni. Í slíku samfélagi verða allt of margir undir og bera skerta sjálfsvirðingu og sumir snúast til varnar með ofbeldi. Ein grófasta birting ofbeldis, líka hér á landi, lýsir sér í nauðgun og kynferðislegri misnotkun á börnum. En á meðan við höfum talað hér í kvöld um landsmálin og þjóðmálin hefur einmitt verið sýndur þáttur um þetta efni á Stöð 2. Kvennalistakonur eru oft spurðar hvort við höfum haft erindi sem erfiði með þátttöku okkar í stjórnmálum. Fyrsta mál sem við fengum samþykkt á þingi 1984 var einmitt þál. um skipun nefndar til að kanna hvernig háttað er rannsókn og meðferð nauðgunarmála og gera tillögur í þeim efnum. Sú nefnd hefur nú lokið störfum og skilað viðamiklum tillögum til úrbóta sem einnig taka á vanda þessara óhamingjusömu barna. Þetta er árangur af viðleitni okkar en aðeins eitt lítið skref í átt til þess umönnunarþjóðfélags sem kvennalistakonur vilja byggja, þjóðfélag samvinnu og samábyrgðar ofar samkeppni og sérhyggju, þjóðfélag þar sem sjónarmið og reynsla kvenna er jafngild til stefnumótunar og sjónarmið og reynsla karla. Ég þakka áheyrnina og býð góða nótt.