Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg hefi leyft mjer að koma fram með þetta frv., eftir áeggjan þeirra manna, sem fengist hafa við sjótjónsmál undanfarið. Jeg hygg, að þau ákvæði, sem tekin eru upp í frv., sjeu til bóta frá því, sem nú gildir um þau efni. Í raun og veru er frv. ekki annað en breyting á 2 gr. í siglingalögunum frá 1914. pað er breyting á 218. og 223. gr. þessara laga. í þeim greinum eru ákvæði um það, hverjir meta skuli skemdir, sem verða á skipi eða farmi, án þess að fullkomið tjón verði að, eða hið sameiginlega sjótjón. Svo er ákveðið í þeim lögum, að skipa skuli tvo dómkvadda menn til að meta skaðann, sem verður á skipum eða varningi. Þetta hefir verið gert hjer undanfarið, en í reyndinni hefir svo farið, að flest - og öll stærstu - sameiginlegu sjótjónin hafa verið metin utanlands. Ábyrgðarfjelögin, sem flest eru útlend, virðast ekki hafa treyst íslensku matsmönnunum til þess. Það má því segja, að ákvæði siglingalaganna hafi enn að litlu liði komið, og er það reyndar skiljanlegt, þegar þess er gætt, að hjá nágrannaþjóðunum eru miklu frekari kröfur gerðar til dómhæfileika þessara manna en hjá oss, enda veitir dómkvaðning sú, sem siglingalögin gera ráð fyrir af einhverjum lögreglustjóra, eigi það álit í augum útlendinga, sem löggilding af hendi stjórnarinnar. Enn mun og sú ástæða til þess, að útlendingar skirrast við að nota íslenska sjótjónsmenn, að hjer eru tveir menn til þess skipaðir, en hjá grannþjóðunum að eins einn á hverjum stað. Hjer verður því sennilega matið dýrara og vafningameira en nauðsynlegt er. Danmörk hefir að eins tvo sjótjónsmenn og sinn á hvorum stað. Noregur hefir 20, sem dreifðir eru um landið. Til skýringar því, hve freklega er gengið á svig við íslenska sjótjónsmenn, má geta þess, að sameiginlega sjótjónið, sem varð á „Sterling“ s. 1. vetur, við strandið á Sauðárkróki, var metið í Kaupmannahöfn. Eins var farið með skipið „Köbenhavn“, sem rakst hjer á Gróttu-grynninguna í vetur og hjer var síðan affermt og bætt. Öll sjótjónsskjöl þess voru send til Kaupmannahafnar og matið framkvæmt þar. Með frv. þessu er nú gert ráð fyrir, að sjótjónsmaður - auk þess að vera lögfróður - fullnægi ákveðnum kunnáttuskilyrðum, sem stjórnarráðið ákveður með reglugerð. Verið getur, að hv.þm. þyki nafnið sjótjónsmaður óeðlilegt og tvírætt, en það mun geta unnið sjer festu í málinu, eins og önnur nýyrði, ef engum hugkvæmist annað betra. Það skýrir að minsta kosti hugmyndina eins vel og útlenda orðið „Dispacheur“, sem þýðir afgreiðandi. Og þótt sjótjónsmaður geti skilist á tvo vegu eða fleiri, þá er því svo farið um mörg önnur orð. Mætti þar til nefna orðið skipstjóri, sem fyrst mun koma fyrir í íslensku lagamáli um 1870 og var þá deilt um, hvort brúklegt væri, og bent til þess, að skipstjóri gæti líka rjettilega heitið dreki sá, sem skipið lægi við, og yrði þá samnefni á akkeri og skipstjórnarmanni. Nýyrði þessu til stuðnings má nú geta þess, að það hefir verið notað undanfarin ár til að tákna þessa starfsmenn. Ekki þarf frv. þetta að mæta mótspyrnu vegna þess, að það baki landssjóði gjöld, því að ekki eru sjótjónsmönnum ætluð önnur laun en þau, sem þeir fá fyrir starf sitt hjá þeim, sem þeir meta fyrir. Jeg sje eigi ástæðu til að fjölyrða frekar um frv., en geri ráð fyrir, að því verði vísað til nefndar. Vil jeg leggja til, að því verði vísað til allsherjarnefndar, með því að hún er skipuð vel lögfróðum mönnum, en þetta mál þarf sjerstaklega að athugast af þeim. Það snertir að vísu á einn veg sjóferðir og siglingar, en þekking á þeim atvinnuvegi vorum, sem byggist á sjóferðum, veitir engan hæfileika sjerstakan til þess að dæma um þetta mál. Það er fremur lögfræðilegt í eðli sínu, og þess vegna óska jeg því eigi vísað til sjávarútvegsnefndar, heldur allsherjarnefndar.

Frsm. (Pjetur Jónsson) Þessi till. er ekki komin fram beint fyrir tilverknað eða hvatir forstjóra landsverslunarinnar. Þó á hún að verða til að styrkja þeirra vilja og tilgang með verslunina, sem sje að færa hana í það horf, sem till. fjallar um, að hafa viðskiftin beinni við kaupmenn og kaupfjelög en verið hefir. Við höfum rætt þetta mál við verslunarforstjórana, og þar sem nefndin, eða að minsta kosti meiri hl. hennar, hefir orðið þeirrar skoðunar, að æskilegt væri, að verslunin færðist sem mest í þessa átt, þá álítur hún rjett, að þingið láti vilja sinn í ljós, ef það óskar, að eitthvað sje gert að því, að breyta til í þessa átt. þess vegna er till. komin fram að því er fyrri liðinn snertir. Það er kunnugt, að landsverslunin verður aðallega að hafa aðsetur fyrir vörubirgðir úti um landið hjá kaupmönnum og kaupfjelögum. Til þeirra verður að leita með húsnæði fyrir vörurnar. þeir eiga báta og önnur uppskipunartæki o. fl. Líka er lánstraustið mest hjá þeim. Þó það geti líka bilað, ef veruleg óáran kemur yfir, þá standa þeir samt betur að vígi en flestar aðrar stofnanir. - Aftur á móti get jeg búist við því, að menn verði hræddir við framfærslu á vörunum ef kaupmenn verði einráðir. En það er ekki ætlun tillögumanna, að svo verði. Forstjórar landsverslunarinnar eiga að sjá um, að vörurnar verði ekki seldar með óeðlilegri framfærslu. Með till. er ekki stigið spor í þá átt að hækka verð á vörunum. Við hyggjum, að landsversluninni verði ekki ofvaxið að sjá um verðlagið eftir sem áður. Nefndin hefir ekki vilja orða till. svo, að kaupmenn og kaupfjelög skuli ein hafa útsölu á vörunum. Það getur verið æskilegt að hafa undantekningar, þegar sveitar- eða bæjarstjórnir, - t.d. bæjarstjórnin hjer í Reykjavík, vilja kaupa vörur í stærri stíl, til þess að úthluta þeim meðal fátækra manna, sem ekki hafa borgunarmöguleika til að fá vöru sína hjá kaupmönnum. Nefndin vildi því ekki orða till. svo, að ekki mætti víkja frá því að skifta við kaupmenn og kaupfjelög, þó það verði meginreglan. Þá kem jeg að 2. lið till. Nefndin hefir athugað, hvernig varið er lánum þeim, sem landsverslunin hefir fengið til rekstrarfjár. Því mikið er undir því komið, að verslunin hafi nóg fje með höndum, sjerstaklega eins og nú horfir við, þegar alt útlit er fyrir, að verslunin verði að taka á sínar herðar innkaup á öllum matvörum, kolum, salti og steinolíu. Það getur farið svo, að til þess skorti veltufje. Sum lánin, sem fengin hafa verið handa versluninni, eru tekin til svo skamms tíma, að fáist þau ekki framlengd, þá getur orðið tilfinnanlegur skortur á veltufje. Nefndin efast ekki um, að stjórnin fari eins langt og hægt er í því að fá lán handa versluninni, en hún taldi þó rjett,að þingið hvetti stjórnina til að gera það, sem hún gæti, til þess að fá varanleg lán. Óhætt mun vera að fullyrða, að þetta sje eitt af mestu áhyggjuefnum nú sem stendur, þar sem það gæti komið í veg fyrir, að landsverslunin gæti starfað eins og með þarf. Lögin um ráðstafanir út af Norðurálfuófriðnum heimila tæplega meira en að taka bráðabirgðalán til landsverslunarinnar. Gæti því verið ástæða að heimila stjórninni með sjerstökum lögum að taka lengri lán til verslunarinnar. Nefndin hefir þó ekki farið þá leið; þótti henni nægilegt að fela heimildina til þess í þingsályktunartill. Einnig gæti það komið til mála, að stjórnin tæki lán innanlands til landsverslunarinnar. Sumum nefndarmönnum hefir dottið í hug, að þetta væri hægt. Auðvitað yrði það lán „obligation“-lán, er yrði endurgoldið á löngum tíma. Þetta lán myndi ekki auka fjármagn landsins eða þjóðarinnar, sem heildar, en landsverslunin hefði þó um frjálsara höfuð að strjúka heldur en ef lán væri tekið erlendis. Nefndin getur ekki fallist á brtt.hv.þm. Borgf. (P. O.) á þgskj. 281. Nefndin vill alls ekki hlynna að því, að farið sje sjerstaklega að beina versluninni í hendur sveitarfjelaga. Hún álítur nægilegt, að landsverslunin versli einungis við sveitarfjelögin ef brýn nauðsyn ber til, en að öðru leyti eigi meginreglan að vera sú, að vörurnar gangi í gegnum hendur kaupmanna og kaupfjelaga. Hinn liðinn í brtt.hv.þm. (P. O.) getur nefndin ekki heldur fallist á, sem sje að afskifti sýslumanna af landsversluninni skuli með öllu hverfa. Í því atriði yrði að haga svo til, sem landsstjórn og landsverslun álíta heppilegast í hvert skifti. Stjórnin á að hafa heimild til að láta sýslumenn annast þessi störf, eins og nauðsynin krefur, þótt það hins vegar sje ekki rjett að gera slíkt að nauðsynjalausu. þetta er skoðun meiri hl. nefndarinnar, en verið getur, að sumir nefndarmenn sjeu dálítið á öðru máli.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg hefi hvorki getað sannfærst um það af sjálfri till. nje af ræðu hv.frsm. (P. J.), að sjerstaklega brýn þörf sje á því, að till. þessi nái fram að ganga. Það má segja, að till. spilli engu, en bráðnauðsynleg er hún ekki. Það er alkunna, að úthlutun á vörum landsverslunarinnar hneigist nú mjög í þessa átt. Nú sem stendur eru vörur afgreiddar til kaupmanna og kaupfjelaga og einnig til sveitarfjelaga. Það kemur og fyrir, að vörur eru afgreiddar til sýslumanna, og þá oftast eftir ósk sveitarfjelaganna sjálfra. Mjer þykir eðlilegt, þar sem forstjórum landsverslunarinnar er trúað fyrir landsversluninni, og menn treysta þeim alment, að þeir hefðu þá óbundnar hendur um úthlutun varanna. Tímarnir breytast, og ýms atvik geta komið fyrir, er raska þeim áætlunum, er gerðar hafa verið. Ættu forstjórar verslunarinnar þá að hafa vald á að haga sjer eins og best á við í hvert skifti. Kunnugleiki þeirra á högum manna er nú orðinn allmikill og fer vaxandi. En það gæti fyrir komið, að lánstraust þeirra manna og fjelaga, sem nú er gott, yrði athugavert er tímar líða. Að minsta kosti hafa menn spáð miklu hjer í hv. deild í þá áttina, að meir og meir kunni að sverfa að fyrir einstaklingum, sveitarfjelögum og þjóðinni í heild. Hv. frsm. (P. J.) kvað þingsályktunartill. munu verða til stuðnings fyrir forstöðumenn landsverslunarinnar. Þetta má vel vera, en þá er það líka hið eina, sem unnið er við till., þó jeg líti svo á, að þeir geti vel komist af án hennar. Fyrri liðinn í brtt.hv.þm. Borgf. (P. O.) tel jeg til bóta, sem sje að landsverslunin skuli einnig selja vörur beint til sveitarfjelaga. Það kemur heim við það, er nokkuð hefir tíðkast í landsversluninni, þar sem svo hefir staðið á, að sveitarfjelög hafa haft góða aðstöðu til að taka á móti vörum. Sje jeg og ekkert því til fyrirstöðu, að þetta sje heimilað, ef till. annars nær fram að ganga. Aftur get jeg ekki fallist á seinni liðinn í brtt.hv.þm. (P. O.). Jeg er á þeirri skoðun, að ekki sje rjett að banna sýslumönnum að hafa vöruúthlutun á hendi. Það gæti komið fyrir, að forstöðumönnum landsverslunarinnar þætti eitthvað athugavert við að afgreiða vörur til kaupmanna eða kaupfjelaga, er þeir vissu engin deili á. Gæti þá verið öruggara að fela sýslumanni að annast úthlutun varanna, og einkum þá um leið innheimtu andvirðisins.

Pjetur Ottesen Jeg vildi að eins mæla nokkur orð til stuðnings brtt. minum á þingskj. 281. Jeg get byrjað á því að þakka hæstv. atvinnumálaráðherra fyrir undirtektir hans undir fyrri lið brtt. Það kom berlega fram, að hann var á sama máli sem jeg um það, að lítt hlítandi væri að varna sveitarfjelögunum að skifta við landsverslunina. Jeg skildi hv.frsm. (P. J.) svo, að hann og meiri hluti nefndarinnar vildu ekki gera neitt til þess að hlynna að því, að sveitarfjelögin versluðu beint við landsverslunina, enda er ekki annar (sýnilegur tilgangur till. en að gera tilraun í þá átt. Eins og hæstv. atvinnumálaráðherra tók fram, er sú regla komin á, að sveitarfjelög versla beint við landsverslunina, og hefir viða farið vel á því. Jeg vil ekki gera neitt til að koma í veg fyrir, að þessu verði haldið áfram. Þar sem kaupfjelög eru fyrir, kemur þetta ekki til. En þar sem kaupmenn eru einir um hituna, getur það komið sjer illa fyrir sveitarfjelögin að hafa engin önnur úrræði en að leita á náðir þeirra. Að vísu er hægt að setja takmörk fyrir því, hve kaupmenn megi leggja mikið á vöruna. En vilji kaupmenn svo ekki hlíta þeim verslunarhagnaði, sem þeim yrði ákveðinn, og alls ekki versla með vörurnar upp á þau býti, þá væri lítið vit í því að varna sveitarfjelögum að taka verslunina í sínar hendur. Enda er það gagnstætt allri sanngirni, eins og vöruverð er nú orðið geypihátt, að vilja bægja mönnum frá því að versla á þann hátt, sem þeim gæti verið hagkvæmast og ódýrast. Það er líka alveg gagnstætt öllu tali og viðleitni þings og stjórnar til dýrtíðarráðstafana að vera að skapa mönnum óþarfa kostnað með því að hafa þar verslunarmilliliði, sem menn geta án þess verið. Í þingsályktunartill. kemur fram, að þeirri meginreglu skuli fylgja, að kaupmenn og kaupfjelög skuli hafa forgangsrjett til vörukaupa. Verði till. samþykt, þyrftu forstjórar landsverslunar innar að leita fyrir sjer um það, hvort sveitarfjelag, er vildi kaupa vörur, ætti nú virkilega einkis annars úrkostar. Ef sveitarfjelögin ættu að færa forstjórum landsverslunarinnar heim sanninn um þetta í hvert skifti, gæti það kostað dæmalausa vafninga og rekistefnu. En meiningin er náttúrlega að útiloka sveitarfjelögin alveg sem verslunaraðila, þó ekki sje gengið hreinna til verks en þetta. Jeg get eiginlega ekki skilið, við hvað er átt með síðari lið aðaltill. Jeg veit ekki betur en að landsstjórnin hafi heimild til að taka lán eftir þörfum. Jeg get ekki skilið síðari liðinn á annan hátt en þann, að bjargráðanefnd finnist stjórninni ekki hafa farist hyggilega í lántökum sínum undanfarið, og að hún hafi tekið lán til of skamms tíma. Ef svo á að skilja þetta, er jeg nefndinni sammála og mun því greiða liðnum atkvæði. Þá kem jeg að 2. lið brtt. minnar, er fer fram á að afnema öll afskifti sýslumanna af afhendingu á vörum landsverslunarinnar og innheimtu. Eins og kunnugt er, eru sýslumenn landsins nýir og áður óþektir milliliðir í versluninni. Landsverslunin hefir komið þessum nýja millilið á, og virðist það koma í bág við þá stefnu í verslunarmálum, sem nú á síðari árum hefir æ meir og meir verið að ryðja sjer til rúms hjer á landi, sem meðal annars hefir það markmið, að hafa sem fæsta milliliði og viðskiftin sem hagfeldust og óbrotnust á allan hátt. Það var bent á það hjer í fyrra, að það hefði þó kann ske verið sök sjer, þó að stjórnin hefði sýslumenn í ráðum með sjer, meðan stjórnarráðið vasaðist beinlínis í þessum verslunarmálum og rak verslunina upp á eigin spýtur. En á síðasta þingi var, svo sem kunnugt er, gerð gangskör að því, að meitla verslunina út úr stjórnarráðinu, og það, sem á vantaði þá að það tækist, fullkomnaði stjórnin síðar með því að setja óháða stjórn fyrir landsverslunina. Það var eins og stjórnin hafi ekki áttað sig á nauðsyn þessarar ráðstöfunar á síðasta þingi, en síðan hafi hún sjeð, að við svo búið mátti ekki standa, og því kipt þessu í lag, og mun víst flestum þykja miklu betur farið. Sú skoðun kom skýrt fram á síðasta þingi, að afskifti sýslumanna af versluninni væru, eins og þá var komið, alls ónauðsynleg, en væru aftur á móti í mörgum tilfellum til stórtrafala fyrir viðskiftin, og auðvitað hefðu þau afskifti allmikinn kostnað í för með sjer. Í sambandi við þetta var stjórnin spurð að því á síðasta þingi, hve há ómakslaun sýslumennirnir fengju. En stjórnin varðist allra frjetta um það og gaf engin svör. Nú hefi jeg aflað mjer upplýsinga um þetta atriði, og hefir mjer verið skýrt þannig frá, að af fyrstu 100 þús. kr. fái þeir 2%, af næstu 100 þús. kr. fái þeir 1%, en ½% af því, sem þar er fram yfir. Heyrt hefi jeg, að þeir hafí fengið þessa þóknun, eða hvað nú á að kalla það, af öllum vörum, sem seldar voru inn í hverja sýslu, þótt þær gengju ekki í gegnum hendurnar á þeim og þeir þyrftu ekkert fyrir þeim að hafa. En þrátt fyrir þá breytingu á landsversluninni, að hún verslar nú sem heildsali, hefi jeg fyrir satt, að þessu fyrirkomulagi sje haldið. Þetta hlýtur að auka kostnaðinn og gera vöruna dýrari en hún þyrfti að vera ella. Taki nú landsverslunin að sjer sölu á öllum nauðsynjavörum, eins og ensku samningarnir sennilega gera nauðsynlegt, og eigi sýslumenn að hafa ákveðið hundraðsgjald af allri sölunni, þótt þeir komi þar hvergi nærri, gæti þetta numið stórfje. Mig furðar á því, að jafnmikill samvinnufjelagsmaður sem hv.þm. S.-Þ. (P. J.) er skuli vera hlyntur þessum óþarfa millilið í versluninni. Það liggur í augum uppi, þar sem þetta fyrirkomulag er komið á verslunina, að henni er ekki vandara um en öðrum heildsölum að selja beint til verslunaraðilja, láta hönd selja hendi og lána þar, sem trygt er. Að sýslumönnum er því í þessu falli engin trygging. Sveitarfjelögin eru nógu örugg, og sýslumenn bæta þar ekki úr. Ekki hafa heildsalar tekið slíka milliliði, heldur versla þeir beint við aðilja. Hjer verður að fara sem allra varlegast, koma í veg fyrir allan óþarfa kostnað, en gera viðskiftin sem greiðust. Jeg vænti þess, að brtt. mín verði samþykt. Ef svo verður, þá fyrst er einhver heilbrigð meining í þingsályktunartill. á þgskj. 275, því að þá yrði komið í veg fyrir afskifti sýslumanna af versluninni, og sveitarfjelögunum gert jafnhátt undir höfði og kaupmönnum og kaupfjelögum. Mun jeg þá greiða henni atkv. Jeg leyfi mjer að æskja þess, að brtt. mín verði borin upp í tvennu lagi.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Eftir því, sem mjer er kunnugt, hefir hv.þm. Borgf. (P. O.) haft sannar spurnir af innheimtulaunum sýslumanna af þeim vörum, sem þeim er beinlínis ætlað að úthluta. En um hitt hefir hann ekki verið rjettilega fræddur, að sýslumenn fái einnig innheimtulaun af þeim vörum, sem eru ekki bókfærðar hjá þeim. Þeir fá einungis innheimtulaun af því, sem gengur í gegnum þeirra hendur og þeir standa skil á. Jeg verð enn á ný að taka það fram, að jeg tel alls ekki að rjett sje að banna sýslumönnum öll afskifti af landsversluninni. Hv. þm. (P. O.) hlýtur að skilja, að það er tvent ólíkt að útiloka sýslumenn frá versluninni að einhverju leyti eða þá öllu leyti. Hv. þm. (P. O.) getur ekki hugsað sjer neinn milliveg, en þó er oft bráðnauðsynlegt að fara milliveginn, svo í þessu máli sem mörgum öðrum. Jeg hefi þegar tekið fram, að jeg sje ekki brýna þörf á þessari þingsályktunartill. Og bendi umr. í þá átt, að forstjórn landsverslunarinnar eigi að vera mjög bundin við hana, álít jeg, að hún eigi ekki að ná fram að ganga.

Einar Árnason Jeg á erfitt með að fella mig við þessa till., ekki af þeirri ástæðu, að jeg telji það hættulegt, þó að hún verði samþykt, heldur vegna þess, að jeg tel tæplega rjett, að þingið blandi sjer í hin smærri framkvæmdaratriði landsverslunarinnar. Jeg hygg, að þm. sjeu yfirleitt ekki svo fróðir í verslunarmálum, að heppilegt sje,að þeir geri ályktanir um, hvernig innbyrðis framkvæmdum verslunarinnar sje hagað. Jeg veit ekki betur en að bæði þing og stjórn beri fullkomið traust til þeirra manna, er nú veita versluninni forstöðu. Er þá því síður ástæða til að binda hendur þeirra á nokkurn þann hátt, er geri þeim erfiðara fyrir um framkvæmdirnar. Jeg lít einnig svo á, að á þeim hvíli svo mikil ábyrgð, að var hugavert sje að taka fram fyrir hendurnar á þeim. Verslunarráðið hefir þegar í öllum aðaldráttunum ímyndað sjer fasta skoðun um það, hvernig best er að haga starfrækslunni. En reynslan hefir sýnt, að ekki er hentugt að binda hin smærri atriði föstu formi, einkum þar, sem aðstaða er svo ólík í hinum ýmsu hjeruðum landsins, að varla verður sömu meginreglunni beitt alstaðar. Ef þingið ætti að setja reglur um framkvæmdir verslunarinnar, býst jeg ekki við því, að menn gætu orðið á eitt sáttir um þær. Finst mjer þegar bóla á því í þessum umr. Það væri því heppilegast, að þingið leiddi þetta atriði alveg hjá sjer, en fæli forstjórum verslunarinnar allar innri framkvæmdir. Um síðari lið till. hefi jeg lítið að segja. Sjálfsagt er, að landsstjórnin sjái fyrir því fje, sem þarf til rekstrar verslunarinnar. En orðalag liðsins get jeg ekki felt mig við. Það er skorað á landsstjórnina að sjá fyrir lánum með nægilegum greiðslufresti. Það kemur auðvitað öllum saman um, að gott sje ef hægt væri að fá lán með nægum greiðslufresti. En um hitt geta orðið skiftar skoðanir, hvað sje nægur greiðslufrestur. Býst jeg við, að stjórnin verði að gera sjer grein fyrir því í hvert skifti. En ef hún getur ekki fengið lán með þeim greiðslufresti, er teljast megi nægilegur - hvað þá? Er þá meiningin að hætta við lántökuna og stöðva með því landsverslunina? Vitanlega getur slíkt ekki komið til mála. Get jeg þá ekki sjeð, að till. sje heppilega orðuð að þessu leyti. Mjer hefir nú dottið í hug, að rjett væri af hv. deild að afgreiða þetta mál með rökstuddri dagskrá, sem jeg skal nú lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Í trausti þess, að landsstjórnin útvegi nægilegt fje til rekstrar landsverslunarinnar og annara nauðsynlegra framkvæmda, með sem bestum kjörum, og að stjórn landsverslunarinnar skipi úthlutun nauðsynjavara á þann hátt, er hagkvæmast er á hverjum stað, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg held satt að segja, að það hafi verið hreinn óþarfi að láta þessa þingsályktunartill. koma fram hjer í hv. deild. Jeg hygg, eins og líka er viðurkent af hv.frsm. (P. J.), að það sje tilætlun landsverslunarinnar að fylgja þeirri reglu yfirleitt, að vörur þær, sem landsverslunin keypti sem heildsali, yrðu seldar aftur aðallega kaupmönnum og kaupfjelögum, og af landsstjórnarinnar hálfu er gert ráð fyrir því, að ekki komi til þess, að sveitarfjelögin sjeu útilokuð. En á hinn bóginn þegar svo er ástatt, að verslunin er komin í hendur þeirra manna, sem allir þykjast treysta, þá virðist best við eiga að lofa þeim að haga framkvæmdum hennar eftir því, sem þeim þykir þurfa og rjett vera. Reyndar held jeg, að jeg þurfi ekki að fara frekar út í þetta, því að það hefir hæstv. atvinnumálaráðherrann gert. Sömuleiðis hefir hann tekið það fram, að sýslumenn hafi ekki fengið hundraðsgjald af öðru en því, sem gengið hefir í gegnum þeirra hendur að einhverju leyti. Það er auðvitað ekki með öllu ómögulegt, að út af þessu hafi verið brugðið í einstökum tilfellum, en það er þá hrein undantekning. Jeg veit það um einn sýslumann, sem er í sýslu, er verslar mjög mikið við landsverslunina, að hann hefir sama sem engin innheimtulaun. Það sýnir, að það hefir ekki verið reiknað honum til gróða, sem sveitarfjelögin hafa tekið út hjer. Hafí því þetta komið fyrir, sem hv.þm. Borgf. (P. O.) talaði um, þá er það svo óveruleg undantekning, að ekki tekur tali. Hefði þá verið rjettara að koma með þetta í sjerstakri fyrirspurn eða þingsályktun,  (P. O.: Fyrirspurnum er ekki svarað.)  , heldur en í máli, sem þetta atriði í rauninni varðar ekki. Þá var það síðari liður till. á þgskj. 275, um lánin. Það er auðvitað æskilegt að fá hagkvæm lán, og má vel vera, að það hefði verið betra að fá meira af lánunum til lengri tíma en gert var, en þar er að eins sá hængur á, að þetta reyndist ekki framkvæmanlegt að sinni. Mörg þeirra lána, sem tekin hafa verið, eru tekin til alllangs tíma, 10 ára. Hin flest svo, að engin hætta er á, að þeim verði sagt upp. Þess vegna er það ekki rjett hjá hv.frsm. (P. J.), að lán hafi verið tekin, sem geti orðið sagt upp. Aðallánið, 7½ milj. kr., er að vísu fallið í gjalddaga eftir rúmt 1½ ár, svo að þar er engin bráð hætta á ferðum. Annars hefði landsstjórnin tekið lánin til lengri tíma, ef mögulegt hefði verið, en jeg verð að segja hv. deild, að það er mjög vafasamt, hvort nú sje rjett að taka mjög löng lán. Þau er ekki hægt að fá nema mjög dýr, og að taka þau lán, er verslunin stendur á, með dýrum kjörum, tel jeg ekki hyggilegt. Hitt gæti ef til vill verið heppilegt, að fá innlend lán. Landsstjórnin hefir hugsað um það og borið sig saman við bankana. Þeir hafa tekið vel í mál hennar, en hvað upp úr því fæst er ómögulegt að segja. Þetta mál er því athugað af þeim, er helst geta eitthvað í því gert, en það eru bankarnir. Þótt þessi till.hv. bjargráðanefndar sje að þessu leyti óþörf, þá er hún meinlaus og ekkert með henni sagt, því að hún er svo óákveðin. Til næsta reglulegs þings er ekki mikil hætta á því, að verulegir örðugleikar verði á því, sakir peningaskorts, að láta landsverslunina starfa nokkurn veginn. En þá verður sennilega ástæða til að gera eitthvað frekar. Annars er þessi liður gersamlega þýðingarlaus, sjerstaklega ef hv.frsm. (P. J.) á við, að hann skuli tekinn sem heimild til að taka lán. Jeg er hræddur um, að peningamennirnir myndu brosa, er stjórnin sýndi þeim till. þessa og segði: „Hjer er heimildin til að taka fje að láni hjá ykkur.“ Til þess þarf lög. Annars skal jeg taka í sama streng og hæstv. atvinnumálaráðh., að það er ekki einungis óþarft að koma með svona till., ef menn treysta forstöðumönnum landsverslunarinnar, heldur og skaðlegt, því að þeir verða þó að hafa dálítið frjálsar hendur, eins og nú stendur á. Það er hv.þm. Borgf. (P. O.), sem vill með öllu banna forstjórum landsverslunarinnar að fá sýslumenn til að innheimta eitthvað fyrir sig. Jeg skil eigi, hví þeir mega ekki biðja mann, þótt sýslumaður sje, að gera þetta.  (P. J.: Jeg vil með öllu vera laus við þá till. af nefndarinnar hálfu)  . Þessi till. liggur líka fyrir. Að minsta kosti hefir hv. nefnd leitt asnann inn í herbúðirnar. Jeg álít með öllu ótækt að banna, að sýslumenn hafi slíkt með höndum. Held jeg því, að öllu athuguðu, mjög heppilegt að samþykja dagskrá hv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.), og treysta því nú, eins og yfirleitt, að forstjórar landsverslunarinnar geri þetta verk sem þeir geta best og þannig, að það verði sem ódýrast fyrir landið.

Þorsteinn Jónsson Þótt það heiti svo, að bjargráðanefndin flytji þessa till. á þgskj. 275, þá er það eigi svo, að öll bjargráðanefndin væri ásátt um að bera till. fram. Jeg var á því að telja till. óþarfa. Jeg álít, að landsverslunarstjórnin eigi að hafa sem mest óbundnar hendur um það, hverjum hún fær landsverslunarvörurnar til af hendingar. Raunar bindur þessi till. það ekki alveg einskorðað, hverjir fái vörurnar til afhendingar. Svo langt var líka ómögulegt að ganga með till., því að hugsast getur, að sumstaðar fáist hvorki kaupmenn nje kaupfjelög til að taka vörurnar til afhendingar, gegn þeim kostum, er settir kunna að verða. Á þeim stöðum verður því að sjá um afhendingu varanna á annan hátt, og liggur þá næst að leita til sveitarstjórna. Jeg býst við því, að till. verði skilin svo, að þar sem kaupmenn eða kaupfjelög sjeu fús til að taka vörurnar til úthlutunar, þá fái engir aðrir þær til úthlutunar. Sveitarfjelög hafa mörg undanfarin ár fengið talsvert af vörum frá landsversluninni til afhendingar. Þau hafa getað selt vörurnar lægra verði en kaupmenn og kaupfjelög. Þetta hefir orðið mörgum fátækum manni dýrtíðarhjálp. Tel jeg því rangt, að þeim sveitarfjelögum, sem kaupa vildu landsverslunarvörur, væri neitað um þær. Jeg tel það rangt að þeim væri þar með meinað að láta fátæka menn fá ódýrari vörur en þeir geta fengið ella. Jeg er sömu skoðunar og hv.flm. brttt. á þgskj. 281 (P. O.), að kaupmenn, kaupfjelög og sveitarfjelög fái vörurnar til afhendingar jöfnum höndum. Víðast myndi það verða svo, að sveitarfjelögin kærðu sig alls ekki um vörurnar til afhendingar, bæði vegna tímaskorts og annara erfiðleika. Svo að meginreglan myndi verða sú, að kaupmenn og kaupfjelög fengju vörurnar, þótt alls ekki yrði samþykt till. á þgskj. 275. Svo að þá ber að sama brunni, að till. er óþörf hvað það snertir. Hvað seinni lið till. snertir, þá tel jeg það víst, að landsstjórnin álíti það sjálfsagða skyldu sína að afla landinu nægilegs rekstrarfjár, bæði til að reka verslunina og til annara þarfa. Enn fremur álít jeg það sjálfsagða skyldu stjórnarinnar, þótt engin till. komi fram, að hún reyni að hafa láns- og vaxtakjörin sem hagkvæmust, og sömuleiðis tel jeg sjálfsagt, að hún reyni að hafa greiðslufrestinn nægilega langan, ef hún getur. En á þessu getur skiljanlega orðið misbrestur, hvort sem till. gengur fram eða eigi, því að eins og hv. deild veit, er það ekki þægilegt að fá peninga á þessum tímum. Jeg tel sem sagt óþarft að minna stjórnina á þetta. það er svo sjálfsagt, og hún hefir það í huga hvort sem er. Álít jeg því till. allsendis óþarfa, þótt hún geri hins vegar hvorki til nje frá, og get jeg því gengið inn á að samþykkja þá rökstuddu dagskrá, sem fram er komin frá hv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.).

Björn Kristjánsson Enda þótt hv.frsm. (P. J.) hafi nú skýrt till. á þgskj. 275 og gert það rjett og vel, langar mig þó að segja fáein orð um hana, einkanlega fyrir þá sök, að mjer finst, að þeir hv.þm., sem talað hafa, hafi ekki áttað sig á aðalatriði því, er tillagan fer fram á. Till. markar sem sje nýja, ákveðna stefnu frá því, sem nú er, eins og sjá má. Stefnan er að láta þá menn í landinu fara með verslunina, sem besta hafa þekkinguna og mestan máttinn til þess, sem sje verslunarstjettina. Það er lagt til, að haldið sje sömu stefnu og á venjulegum tímum, og hún er, að kaupmenn og kaupfjelög í landinu annist verslunina, helst að öllu leyti, því að þau standa langbest að vígi til að reka þessi störf í þjóðarinnar þarfir. Það er öllum vitanlegt, að fjárhagur landsins er þröngur, og það mátti heyra á ræðu hæstv. forsætisráðherra, að það liggur ekki á lausu að fá fje til að reka verslun þessa. Jeg held, að með þeim lánskjörum, er landið hefir, hafi það ekki ráð á að reka verslun landsins að öllu leyti, jafnvel ekki kornvöru- og sykurverslunina eina. Þess vegna álít jeg, að geri þingið eða stjórnin hið minsta til að draga úr því, að verslunarstjettin fari með verslunina, eða geri henni það ókleift, þá geti það bakað landinu stórtjón. Jeg álít þetta því fremur, sem jeg er búinn að athuga fjárhag landsins allrækilega, og þegar tekið er tillit til þess, hve stutt er til gjalddaga á mjög miklum lánum, sem landið hefir tekið, álít jeg, að landið verði að nota alt afl verslunarstjettarinnar, hús, fjármagn, vinnuafl og lánstraust, ef nokkur trygging á að vera fyrir því, að landið geti borgað skuldir sínar á rjettum tíma. Þess vegna er mjer illa við, nú eins og í fyrra, að stjettapólitík komist að á þessum tímum; á venjulegum tímum er hún þó hættuminni, þó altaf sje hún eitur í hverju þjóðfjelagi.- En nú mega menn ómögulega vera að horfa í það, hvort þessi stjett eða hin fer með verslunina og þó að einhver stjett hafi einhvern hag af henni, öðrum fremur. Jeg held, að það sje viðurkent af öllum þroskuðum mönnum, að verslunarstjettin, hvort heldur eru kaupmenn eða kaupfjelög, sje stór og nauðsynlegur liður í framleiðslustarfi landanna, alveg eins og t. d. kaupamaðurinn, vinnumaðurinn eða vinnukonan eru nauðsynlegir liðir í búskapnum. Og vitanlegt er, að þetta fólk fær há laun fyrir sína hluttöku í framleiðslunni, og því þá ekki eins kaupmaðurinn, sem starfar að sama verki? Jeg segi þetta til þess að slá á þann ýmugust, er jeg heyri víða á landinu anda gegn kaupmannastjettinni yfir höfuð. Og ef nú þessi liður er nauðsynlegur í framleiðslunni á venjulegum tímum - hvernig getum vjer þá án hans verið einmitt nú? Jeg álít þess vegna, að alt, sem gert er, hjer í deildinni eða annarsstaðar, til að hindra verslunarstjettina í því að birgja landið, sje til tjóns, og meira að segja þarf að eyða þeim gömlu skýjum, sem verið hafa á milli þings og stjórnar og verslunarstjettarinnar og hafa gert mikið ilt. Til þess miðar tillagan, og það er vitanlegt, að ef tillagan verður feld, er þingið búið að lýsa yfir, að það æski ekki að nota styrk verslunarstjettarinnar til þess að birgja landið. Í raun og veru ætti tillagan að ganga lengra, ef menn vissu, hve mikið það er, sem hjer veltur á. Hafa menn gert sjer glögga grein fyrir fjárhagnum? Jeg hefi gert mjer þá grein fyrir honum, að ef ekki þarf að leggja meira fje í landsverslunina en í henni stóð 31. des. 1917, og voru um 5.660 þúsund kr., þá mun landið komast af án þess að taka ný lán á þessu ári. Og það liggur í því, að sum lán, sem kalla má eftir hve nær sem er, t. d. botnvörpungalánið og lán það, er ríkissjóður hefir leyft að standa megi fyrst um sinn, 2½ miljón kr., eru lán, sem ætla má að ekki verði kipt burtu á þessu ári. Þar af leiðandi held jeg, að landið gæti komist af. En það er mjög sennilegt, að landsverslunin geti ekki komist af með það fje, er hún hafði 31. des. 1917, og verður þá að taka ný lán. En hvar á að taka þau nýju lán? Eða er ekki rjett að reyna að komast hjá því, ef hægt er? Jeg hefi líka nokkuð athugað, hvernig fjárhagurinn mundi verða næsta ár, ef landsverslunin hjeldi áfram með líkum hætti og nú. Telst mjer svo til, að ef jeg geri ráð fyrir sennilegum tekjuhalla og reikna vexti og afborganir af lánum utan fjárlaga, þá nemur það, sem landið á að borga um nýár 1920, hjer um bil 14 milj. kr. - Og ef nú landsverslunin heldur áfram með að nota það fje, er hún hefur, og bætir við, - með hverju á þá að borga? Nú hefur hæstv. forsætisráðherra skýrt frá því, að erfitt yrði að fá lán til lengri tíma; treysti jeg honum, engu síður en öðrum, til að fá lán, ef upphæðin er innan skynsamlegra takmarka. Eigi ætti að vera vonlaust að geta fengið lán, ef sæmilegt samkomulag getur haldist við það land, sem við getum vænst lánstrausts hjá; annars tel jeg það vafasamt. Jeg sje ekki, hvar við getum tekið vísa peninga til þess að borga með þessar 14 miljónir kr., um eða fyrir annað nýár hjer frá, ef danska lánslindin lokast, sem getur orðið af ýmsum ástæðum. Og allra síst meira, ef landsverslunin heldur áfram í sama stíl og nú, og kann ske í stærri stil. Þess vegna er það, að mjer finst bráðnauðsynlegt fyrir landið að tryggja sjer alt afl verslunarstjettarinnar, og að stjórnin og þingið megi ekki gera nokkurn skapaðan hlut, sem geri verslunarstjettina leiða á að hafa viðskiftin á hendi. Jeg álít, að landið hafi ekki ráð á því að láta þetta afl vera ónotað, láta verslunarstjettina hafa fjeð í handraðanum, hvort sem það er innlent fje eða útlent. Það skiftir engu, og yfir höfuð finst mjer, að á þessum tveggja mánaða tíma, er við höfum setið hjer, höfum við hugsað mest um, hvers við þörfnuðumst, og að okkur vantaði ekki nokkurn skapaðan hlut, en að við höfum minna hugsað um, með hverju við eigum að borga allar þarfir okkar. En þannig hugsa ekki gætnir kaupmenn. Fyrst gera þeir nákvæma áætlun um fjármagn sitt, og svo leggja þeir út í fyrirtækið. Það er kaupmannagróðinn, sem menn óttast svo mjög, en nú er það vitanlegt, að eins og nú stendur, verður sá gróði ákveðinn og vitanlegur. Sömuleiðis er hægt að ákveða hann svo lágan, að það sje rjett svo, að kaupmaðurinn vilji vinna til að kaupa vöruna og selja hana, og einmitt fyrir þann kaupmannagróða, sem menn líta svo þungum augum til, vilja menn skella allri verslunarbyrðinni á landssjóð, en það tel jeg mjög hættulegt, vegna fjárhagsástæðnanna. Við höfum tvo útvegi; annar er sá, að ýta undir kaupmannastjettina að beita lánstrausti sínu og fje til þess að birgja landið, gegn hæfilegum ómakslaunum, og við skulum segja, að við verðum að unna þeim að fá svo sem 6% eða jafnvel 10% arð af fje sínu, sem mundi að mestu lenda í landinu sjálfu. Hin leiðin er að leita nýrra lána hjá þjóð, sem við eigum í höggi við um sjálfstæði vort, og láta hana skamta lánstímann úr hnefa og borga svo þessi 6% eða meira út úr landinu, í staðinn fyrir að halda þeim inni í landinu hjá þeirri stjett, sem þjóðin getur ómögulega án verið. Það eru þessar tvær leiðir, sem við eigum að velja um, og ef tillagan, sem er til umr. í dag, verður feld, álít jeg, að við veljum þá leiðina, að fara til Dana og gefa þeim vextina, í staðinn fyrir að halda þeim í landinu, og um leið verður þeim pólitíska heiðri, sem við erum nú að berjast fyrir, gert afarþungt undir fæti. En þann kostinn vil jeg ekki velja, ef mögulegt er að komast hjá því. Nei, þess vegna, ef litið er á tillöguna frá þessu sjónarmiði, verð jeg að álíta, að hún sje ekki eins þýðingarlítil og hæstv. atvinnumálaráðherra og hinir ráðherrarnir og fleiri, sem talað hafa, álíta; - jeg álít, að hún sje einmitt þýðingarmikil, þegar hún er skýrð eins og jeg hefi gert. Jeg hefi svo ekki meira um þetta að segja. Vildi að eins segja þessi orð, ef þau gætu orðið til þess að skýra afstöðu háttv. deildar til tillögunnar.

Þorsteinn Jónsson Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) taldi þessa till. marka nýja stefnu í rekstri landsverslunarinnar. Jeg get ekki sjeð, að hjer sje um neina nýja stefnu að ræða, því að jeg hygg, að kaupmenn hafi fengið vörur frá landsversluninni þegar þeir hafa beðið um þær, og þess vegna verði engin breyting á rekstrinum, þótt þessi till. verði samþykt. Jeg varð heldur ekki var við það, að sá hluti bjargráðanefndar, sem bar þessa till. fram, vildi láta útiloka sveitarfjelögin. Þrátt fyrir það, þótt þessi till. yrði ekki samþykt, er hin rökstudda dagskrá frá hv. 2. þm. Eyf. (E. Arna.), og ef hún verður samþykt, er ekki þar með útilokað, að kaupmenn fengju vörur frá landsversluninni. Mjer hefir fundist, að allir teldu það sjálfsagt, að kaupmenn og kaupfjelög fengju vörur frá landsversluninni til úthlutunar, þegar ekki væru sjerstakar ástæður fyrir hendi, að sveitarfjelögin fengju þær. Hv. þm. (B. K.) komst þannig að orði, að þingið hefði lýst yfir því, að það vildi ekkert með verslunarstjettina hafa, ef þessi till. yrði samþykt, en jeg vona, að menn sjái, að það felst ekki í þeim umræðum, sem hjer hafa farið fram í deildinni. Hv. þm. (B. K.) virðist sem það lýsi sjer einhver stjettapólitík í versluninni, hjá þeim mönnum, sem álíta þessa till. óheppilega, en jeg verð að segja það, að mjer virðist stjettapólitik koma fram hjá þeim mönnum, sem álíta, að þessi till. bjargráðanefndar verði mikil lífsnauðsyn fyrir landið, og að hana yrði að samþykkja, því að annars verði sparkað í verslunarstjettina. Sú skoðun lýsti sjer hjá hv. 1. þm. G.-K. (B. K.), að honum virtist fjárhagsvoðinn miklu meiri, ef þessi till. næði ekki fram að ganga. Það er svo að sjá, sem hv.þm. (B. K.) virðist það fjárhagsvoði, ef sveitarfjelögin fá vörur til úthlutunar. Jeg get ekki sjeð það, því að vitanlega þarf verslunarstjórnin ekki að lána sveitarfjelögunum þessar vörur, frekar en kaupmönnum og kaupfjelögum. Jeg geri heldur ekki ráð fyrir því, að kaupmenn eða kaupfjelög fari að leggja út fje fyrir vörurnar fyr en þau fá þær afgreiddar, og sama mun vera um sveitarfjelögin, svo að sama hættan verður þá fyrir landsverslunina, hverjir sem hafa vörumar til úthlutunar. Jeg bið hv. deild að athuga, að engin breyting verður á verslunarrekstrinum hvort sem till. verður samþ. eða ekki. Mjer finst þetta því óþörf, að vísu meinlaus, till., sem engin ástæða sje til að samþykkja. Mjer virðist, að verslunarstjórnin eigi að hafa óskorað vald til að úthluta vörunum, eftir því sem haganlegast þykir fyrir hjeruðin og sveitarfjelögin, sem eiga að taka á móti þeim, og það er alls ekki rjett hjá hv.þm. (B.K.), að við, sem töldum þessa till. óþarfa, viljum láta ganga fram hjá verslunarstjettinni; því að við skoðum það sjálfsagt, þó að þessi till. verði ekki samþykt, að kaupmenn fái vörurnar til úthlutunar, þegar ekkert mælir á móti því. En eins og jeg tók fram áðan, væri hart,ef sveitarstjórnir, sem vildu útvega sveitungum sínum vörurnar ódýrari, gætu ekki fengið þær, og það jafnvel þó að þær borguðu út í hönd. Þess er líka að gæta, að sveitarfjelög geta oft haft mjög hagstæð skilyrði til þess að taka á móti vörum, svo sem nóg húsrúm til að geyma þær í, og þess vegna oft eins heppilegt, að þau taki við þeim, eins og kaupmenn. Undir flestum kringumstæðum geta sveitarfjelögin selt vörurnar ódýrari en kaupmenn eða kaupfjelög. Það er kostnaðarminna að taka að sjer að úthluta fáeinum vörutegundum en að þurfa að sitja með allskonar vörur, sem verslanir þurfa að gera, og fasta starfsmenn.

Benedikt Sveinsson Mjer þykir tillaga sú, sem hv. bjargráðanefnd, eða rjettara sagt meiri hl. hennar, ber fram, á þgskj. 275, vera nokkuð kynleg. Eins og kunnugt er, þá var það vilji þingsins í fyrra, að landsstjórnin fengi sjerstaka menn til þess að standa fyrir versluninni og hafa allan veg og vanda af henni. Nú var skipuð þriggja manna nefnd um nýárið til þess að hafa stjórn verslunarinnar á hendi, og eru í þeirri forstöðunefnd tveir kaupmenn og forstjóri samvinnufjelaganna.Er því líklegt, að þessir þrír menn muni kunna glögg skil á því, hvernig eigi að koma landsversluninni fyrir; þess vegna hafa þeir líka verið teknir til að stjórna henni, og hafa allan veg og vanda af vöruverðinu og útbýtingu varanna. En mjer þykir nú undarlega við bregða, ef þessi hv. deild vill fara að hlaupa undir bagga með þessum mönnum og segja þeim fyrir, hvernig þeir eigi að stjórna versluninni. Stefnan er einkennileg, ef hún á, eins og hv.þm. S.-Þ. (P. J.) tók fram, að draga úr því, að landsverslunin hafi viðskifti við sveitarfjelögin, en hann kallaði það að vísu áð gera viðskiftin beinni en áður. Jeg get nú ekki sje annað en að verslunin sje með þessu gerð í sjálfu sjer óbeinni, því að hjer er beinlínis verið að koma lið inn á milli sveitarfjelaganna og landsverslunarinnar. Jeg sje ekki heldur betur en að þessi rekistefna þingsins sje alveg óþörf, af því að það megi fullkomlega treysta þessum tveim kaupmönnum og forstjóra samvinnufjelaganna, sem eru í stjórn landsverslunarinnar, til þess að sjá um, að rjettur kaupmanna og kaupfjelaganna verði ekki fyrir borð borinn. Ef þeir vilja taka upp einhverja nýja stefnu í þessu málir þykir mjer líklegast, að þeir hafi besta þekkingu á því, enda beri þeir alla ábyrgð á því. En aftur á móti þætti mjer það harðara, ef þingið færi að svifta samtök einstakra manna í sveitum þeim rjetti, að skifta beint við landsverslunina, og taka fram fyrir hendur hennar með að mega selja þeim. Það myndi mælast mjög illa fyrir, og gæti jeg þá farið að skilja, að forstjórarnir vildu koma ábyrgðinni af slíkum tiltekjum yfir á hendur þingsins, en jeg vil ekki taka á mig ábyrgðina af því að hafa átt hlut í slíku og taka óvinsældir af því. Vona jeg, að forstjórarnir fari vel með vald sitt, og því betur, ef þeir eiga sjálfir að bera ábyrgð á gerðum sínum, en hitt er skiljanlegt, að þeir vilji heldur unna öðrum ábyrgðarinnar á þeim breytingum, sem illa mundu mælast fyrir í landinu. Jeg ímynda mjer nú, að hjá þeim, sem forstjórn landsverslunarinnar skipa og jeg gat um áður, muni höfuðreglan í framkvæmdunum verða sú, að það verði kaupmenn og kaupfjelög, sem annast þessa verslun, en mjer finst það algerlega rangt að vilja útiloka sveitarfjelögin, eða fjelög og samtök einstakra sveitarhluta, frá því að skifta við landsverslunina, ef þau sjá sjer hag í því. Um kaupmenn og kaupfjelög er þess að geta, að þau mega ekki, samkvæmt því sem til er ætlast, setja verð vörunnar upp nema um vissa hundraðstölu, en það gæti þó svo farið, að þau segðu: Við viljum ekki hafa neitt með þetta að gera, nema við fáum hærri laun en ákveðin eru, og ættu þau þá hægri aðstöðu að krefjast hærri ómakslauna, er búið væri að útiloka sveitarfjelögin.  (B. K.: Þau eru ekki útilokuð.)  Ef þau eru ekki útilokuð, þá er tillagan yfir höfuð alveg tilgangslaus. Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði, að ekki væri gengið nógu langt í því, sem hann vildi, að hlynna að þessari nauðsynlegu stjett manna, verslunarstjettinni, en jeg get vikið að því síðar, hversu alt, sem hv.þm. (B. K.) sagði um þetta efni, var talað út í hött, og jeg get tekið það fram strax, að hjer er alls ekki verið að tala um að taka af kaupmönnum verslunina við útlönd; hjer er verið að tala um úthlutun á vörum, sem þegar eru komnar til landsins; hjer er því alt annað um að ræða en að verið sje að keppa við kaupmenn um vörukaup frá útlöndum, og því er alt, sem hv. 1. þm. G. K. (B. K.) sagði, talað út í hött.  (B. K.: En þarf ekki að borga vörurnar?)  . Það er alls ekki verið að tala um að fá vörur ókeypis. Annars þótti mjer gaman að heyra þær kenningar, sein þessi forvörður kaupmannastjettarinnar var að halda fram, og þykir mjer það talsverð nýung, hvernig hann og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) fylgjast nú að áhugamálum kaupmannastjettarinnar, en jeg ætla að leiða hjá mjer að koma saman „principum“ þeirra, þar ræða er um kaupfjelagsskap hv.þm. S.-Þ. (P. J.) og kaupmannastefnu hv. 1. þm. G.-K. (B. K.). það, sem hjer er verið að ræða um, er ekki annað en það, hvernig útbýta og verja skuli meðal landsmanna þeirri vöru, sem landsverslunin fær í hendur, hversu haga skuli innheimtu og öðru, sem því kemur við; og sje jeg ekki betur en að þeim hlutum sje vel fyrir komið í höndum þeirra manna sem nú veita landsversluninni forstöðu, og því engin ástæða til fyrir þessa hv. deild að fara að skipa þeim að ganga lengra í því að útiloka einstök sveitarfjelög frá að skifta við landsverslunina, þegar þau álíta sjer það hagkvæmt. Jeg hefði getað skilið í því, að hv. deild hefði farið að hlutast til um það, ef landsverslunin væri farin að misbeita valdi sínu, ef hún vildi t. d. ekki skifta við aðra en kaupmenn og kaupfjelög, en vildi útiloka sveitarfjelög og aðra frá viðskiftum. Þá væri tími til að taka fram fyrir hendurnar á stjórn verslunarinnar, en það er einmitt alveg þveröfug leið, sem þessi hv. bjargráðanefnd hefir farið. Það kemur líka í ljós við umr., að nefndin hefir klofnað um þetta mál, og er jeg viss um, að ef hinn góðkunni frsm. nefndarinnar (P. J.) áttaði sig ögn betur á málinu, þá mundi hann ekki beita sjer hart gegn því, að sveitarfjelög og smærri fjelög fengju að hafa óbundnar hendur um skifti sín við landsverslunina. Hv. frsm. (P. J.) sagði það að vísu ekki útilokað, að þau gætu fengið vörur, en hann sagði, að þetta ætti að verða „meginregla“, að selja kaupmönnum og kaupfjelögum; hvað það orð þýðir hjer veit jeg ekki vel, en held, að það verði líkt og „princip“ eða allsherjarregla, og verður þá undantekningin frá þeirri reglu það, sem kallað er „princip“brot. En jeg hygg, að það geti ekki verið vilji Alþingis að torvelda landsmönnum svo viðskifti við landsverslunina, að gera þau að „princip“broti. Jeg vona því, að hv. 2. þm. Eyf. (E. Arna.) verði gott til liðs um þá rökstuddu dagskrá, sem hann ber hjer fram og jeg veit að mun mælast vel fyrir í landinu.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal að eins tala mjög stutt, því að hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og fleiri hafa tekið ýmislegt fram af því, sem jeg vildi segja. Jeg vil leggja mikla áherslu á, að það er búið að skipa landsverslunina svo góðum mönnum, sem kunnugt er, og því rjettast að láta þá hafa sem óbundnastar hendur um fyrirkomulag verslunarinnar, því vitaskuld verður að beina versluninni inn á þær brautir, sem reynslan bendir á að verði hagkvæmastar. þingið ætti sem minst að blanda sjer inn í þær hreint verslunarlegu framkvæmdir. Jeg teldi mjög illa farið, ef þingályktunartillagan yrði samþykt og skilin svo á þá leið, að landsverslunin gæti ekki skift við sveitarfjelögin. Jeg skil ekki þá röksemdaleiðslu hv. 1. þm. G.-K. (B. K.), að verslunin verði auðreknari, þó viðskiftin hættu við sveitarfjelögin, því aðalatriðið virðist mjer vera, að verslunin hafi nóg fje, en hvort það kemur frá sveitarfjelagi eða kaupmanni skilst mjer að verslunarlega sjeð hafi sömu þýðingu. Þar sem hv.þm. (B. K.) var að tala um þennan ímugust, sem kæmi fram til kaupmanna, þá verð jeg að segja, að það er hrein og bein ímyndun. Þegar litið er á þær ýmsu nefndir, sem skipaðar eru til að fara með verslunina, svo sem forstjórn landsversluninnar, útflutningsnefnd og innflutningsnefnd, þá sjest, að meiri hluti þeirra eru kaupmenn. Ekki kemur ímugustur mikill fram í þessum nefndarskipunum, en hitt er annað mál, þó menn hafi ímugust á þeim hinum mikla gróða, sem sumir, sjerstaklega stórkaupmennirnir, áreiðanlega hafa haft. Síðan jeg kom í stjórnina hefir einmitt verið lögð áhersla á að ná í menn með sem bestri verslunarþekkingu, en hitt er satt, að þegar háttv.þm. (B. K.) fór úr stjórninni, þá var lítið af verslunarfróðum mönnum, eða nær enginn, í landsversluninni. Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) málaði fjárhaginn með dökkum litum. Það er að vísu rjett, að fjárhagurinn er ekki glæsilegur. En hitt fanst mjer fulldjúpt tekið í árinni, er hann sagði, að vjer gætum ekki leitað annara en Dana um lán. Jeg hygg, að vjer getum sannarlega fengið lán annarsstaðar. Og að sjálfstæði landsins sje undir því komið, að fjárhagur landsins sje í höndum kaupmanna, það kunna nú að vera dálítið skiftar skoðanir um það. Hv. þm. sagði, að landið þyrfti að gjalda mikið af lánum um áramót 1920. þetta er að vísu satt, en jeg hygg, að sjeð verði fyrir, að ný lán komi í staðinn. Hv.þm. (B.K.)sagði, að landið þyrfti að lánin. Lánin eru 3 milj., og hv.þm. (B. K.) hjelt, að þeirra yrði krafist um áramót 1920. En ef svo verður, að lánanna verði krafist þá, stafar það af því, að ófriðnum verði lokið. Því að ef ófriðnum heldur þá áfram, eru litlar líkur til, að nýir togarar yrðu keyptir; en fyr þarf ekki að greiða lán þetta. Jeg vona, að hv. þingm. bindi ekki um of hendur verslunarforstjóranna. Á þessum tímum verður að gefa þeim mönnum, er vjer treystum, mikið vald, og mjer skilst, að þingið alt beri fult traust til forstjóra landsverslunarinnar.

Pjetur Jónsson Það hafa orðið allmiklar umr. um till. þessa. Jeg bjóst við, að hún kæmist áfram hljóðalaust. Jeg hefi enn ekki heyrt neina mótbáru gegn till., er gæti gefið ástæðu til umr., fram yfir það, sem svarað hefir verið af öðrum nefndarmönnum. Jeg skal fyrst minnast á brtt. á þgskj. 281. Þar eru sveitarfjelög látin hverfa undir meginregluna. Þótt nefndin vildi ekki bægja sveitarfjelögum með öllu frá afhendingu og útsölu á landssjóðsvörunum, eins og jeg tók fram í skýringu minni á till., þá mundi samþykt á brtt. orsaka gagnstæð áhrif við till. nefndarinnar. Nefndin vill, að það sje meginregla, að verslunarfyrirkomulagið sje eins og gert er ráð fyrir í till. Jeg hygg að vísu, að hjer í nánd við Reykjavík geti sveitarfjelög komist í beint samband við verslunina, án trafala eða vandkvæða. En jeg fæ hins vegar ekki sjeð, að minni háttar sveitarfjelög úti um land geti snúið sjer að versluninni án milliliða. Mjer er vel kunnugt um, að þau hafa þurft að fá húsrúm o. fl. hjá kaupmönnum eða kaupfjelögum, og greiðslan lendir oft hjá þeim líka. Það er þess vegna lakara fyrir landsverslunina að hafa viðskifti við sveitirnar, og nefndin vildi einmitt losa hana við þau óþægindi. Sjerstaklega álít jeg illa til fallið að leiða sveitarfjelögin til sætis með kaupmönnum og kaupfjelögum, ef jafnframt á að útbola sýslumönnum frá afskiftum af versluninni. Því að þeir eru nauðsynlegir milliliðir fyrir sveitarfjelögin, sem í fjarlægð eru, ef þau ættu að hafa viðskiftin, og þau atvik geta komið fyrir, að þeir sjeu beinlínis ómissandi. Jeg vil t. d. benda á það, að þegar á að sjá ýmsum stöðum fyrir nauðsynlegum vörubirgðum, t. a. m. þá er íshætta vofir yfir eða samgönguteppur, er ekki víst, að kaupmenn eða kaupfjelög eigi tök á að taka eins miklar vörur og nauðsyn krefur og greiða andvirði þeirra þegar í stað. Þegar svo stæði á, væru sýslumenn sjálfsagðir umsjónarmenn á þeim forða, sem landsverslunin legði fyrir til síðari skifta. Þess vegna vildi nefndin ekki bægja þeim með öllu frá versluninni, en ætlaðist þó ekki til, að þeir hefðu beinlínis verslunarstörf á hendi. Ráðherrarnir hafa nú allir staðið upp og látið í ljós álit sitt á málinu. Og að því er jeg hefi komist næst, - og atvinnumálaráðherrann hefir tekið skýrt fram - álíta þeir till. að vísu tilgangslausa og óþarfa, en hins vegar eigi fara í bág við fyrirætlanir landsverslunarinnar nje stjórnarinnar í þessu máli. Jeg hefi skilið undirtektir þeirra á þá leið, að till. fari í sömu átt og stjórnin og landsverslunin hafa hugsað sjer og eins og jeg skýrði hana í inngangsræðu minni. Þess vegna virðist mjer dálítið kynlegt, að allir ráðherrarnir skuli finna sig til knúða að standa upp og andmæla till., sem er í samræmi við fyrirætlanir stjórnarinnar, jafnvel þótt þeim finnist hún vera óþörf. Eins og mönnum er kunnugt, hafa komið ýmsar óskir til stjórnarinnar, sem henni hefir reynst ofurefli að fullnægja, og þá er eðlilegt, að hún bendi á örðugleikana. En þó að jeg viti ekki, hvað er að sitja í ráðherrasæti, þegar skorað er á stjórnina að gera það, sem hún hafði hugsað sjer að gera, þá hefi jeg þó setið í svipuðu sæti í fjelagsskap, þar sem mjer sem framkvæmdarstjóra var falið, og það brýnt fyrir mjer, að leysa það af hendi, er jeg hafði marghugsað mjer að gera, og hefir mjer þó ávalt þótt ráðlegt og kurteislegt að taka slíkum áskorunum vel. Þess vegna þykja mjer andmæli stjórnarinnar tæplega tilhlýðileg.

Björn Kristjánsson Jeg þarf fáu að svara, því að andsvörin gegn mjer snertu harla lítið mitt mál. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) gat þess, að kaupmenn hefðu fengið og mundu framvegis fá vörur hjá landsversluninni, þótt till. þessi yrði ekki samþykt. Þetta er rjett. En það var alls ekki þetta, sem jeg átti við, heldur var jeg að benda á leið til þess, að kaupmenn sæktust eftir vörunum og legðu eigið fje sitt og lánstraust til þess að kaupa þær og selja, svo að landið þyrfti ekki að taka það fje að láni erlendis, sem þeir hefðu yfir að ráða; og jeg benti á, að þingið mætti ekki gera neitt til þess að hindra kaupmenn í þessu efni. Þetta átti jeg við. En allir, sem gegn mjer hafa talað, hafa misskilið orð mín, og þar á meðal hæstv. fjármálaráðherra. Hæstv. fjármálaráðherra sagði, að jeg álíti fjármálavoða stafa af verslunarrekstrinum. Þetta er heldur ekki rjett. En jeg sagði, að stjórnin hefði ekki nægilegt veltufje til þess að versla með, að minsta kosti ekki án veltufjár kaupmanna og kaupfjelaga. Og úr því að fjeð er ekki til, verður landið að taka það að láni, ef það hugsar sjer að reka verslunina framvegis með þessu fyrirkomulagi. Jeg benti á, að þingið ætti að gera kaupmönnum og kaupfjelögum fært, og hvetja þau meira að segja til þess, að taka þátt í versluninni. En hjer tjáir litt að segja eins og karlinn, sem rak öfuga ausuna ofan í baunapottinn: „Hangið þið við, ef þið viljið vera með“. Hæstv. fjármálaráðherra og ýmsir hv.þm. sögðu, að forstjórar landsverslunarinnar eigi að stjórna þessu. En hafa menn athugað, að hjer er að ræða um fjárhag landsins, og það, sem hjer um ræðir, stendur fyrir utan þeirra verkahring, verslunarstjóranna? Því að ekki á stjórn landsverslunarinnar að vera ráðandi þess, hvort kaupmönnum og kaupfjelögum er gert mögulegt að leggja fje sitt fram, eða hvort landið tekur margra miljóna kr. lán í þess stað. Því málefni á vitanlega stjórn og þing að ráða. Jeg bið afsökunar á því, að jeg hefi tekið þetta fram. Það er eigi af því, að mjer sje þetta mál hið minsta kappsmál, heldur vildi jeg skýra hvernig í málinu liggur. En jeg heyri á umr., að mjer hefir því miður ekki tekist það. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) kvað stefnuna kynlega. En jeg er annarar skoðunar. Jeg lýsti stefnunni áðan og sýndi þá fram á, hversu nauðsynlegt væri, að landið tæki hana upp, eins og nú á stendur. Og ef þetta er sama stefnan og stjórnin hafði hugsað sjer í málinu, hvað er þá til fyrirstöðu ? Hv. sami þm. (B. Sv.) kvað kaupmenn geta neitað að hafa verslunina á hendi, ef þeim byði svo við að horfa. Þetta er að vísu rjett. En ef slíkt kæmi fyrir, er heimilt samkvæmt till. að versla við hvern sem vill. En ef stjórnin og kaupmenn geta ekki komið sjer saman, þá er það stjórninni að kenna, en ekki verslunarstjettinni. Hv. sami þm. (B. Sv.) gat þess og, að hjer væri ekki um að ræða venjulega útlánsverslun, heldur að eins úthlutun vara. En alt kemur í sama stað niður. Ef landið vantar fje til þess að kaupa vöruna, verður það að taka lán. Það er auðvitað rjett, að peningamir em jafngóðir frá hreppsfjelögum sem frá kaupmönnum, ef þau hefðu þá á takteinum.  Hæstv. fjármálaráðherra fann að því, sem jeg sagði, að vjer hefðum hvergi lánstraust nema í Danmörku. Hann sagði, að vjer mundum hafa það víðar en þar. En jeg hefi aldrei orðið þess var. Eða hvers vegna hefir stjórnin þá ekki notað sjer það? Jeg vildi óska, að það reyndist sannspá, að ófriðnum yrði lokið svo snemma, að landið gæti greitt skuld sína um áramót 1920. En vjer verðum samt að gera ráð fyrir hinu versta. Þess vegna vil jeg, að vjer notum oss af fremsta megni vort eigið fjámagn, og þá er að færa sjer í nyt verslunarveltufjeð, og ákveða kaupmönnum verslunararðinn sjálfir. Það tel jeg miklu hyggilegra en að leita að óþörfu láns hjá erlendri þjóð, sem vjer eigum í höggi við um sjálfstæðismál vor. Þó jeg geri þetta ekki að neinu kappsmáli, fanst mjer mig bera skylda til að benda hv. deild á þessi úrræði.

Einar Arnórsson Mjer finst megnið af þessu rifrildi vera deila um keisarans skegg. Jeg lít svo á, að bæði aðaltill. og brtt. sjeu algerlega óþarfar, en að nokkru leyti skaðlausar. Í aðaltill. er svo ákveðið, að kaupmenn og kaupfjelög skuli annast vöruúthlutunina, og brtt. bætir við sveitarfjelögum. En þetta virðist vera óþarft, því að þetta fyrirkomulag mun vera sú meginregla, sem tíðast hefir verið fylgt. Jeg veit ekki til, að einstakir menn hafi keypt, svo að nokkru nemi, vörur af landsversluninni, heldur kaupmenn og kaupfjelög. Till. nefndarinnar mætti skilja svo, að sveitarfjelögum sje verslunin fyrirmunuð.  (P. J.: Ekki ef till. er skýrð)  . Það er kynlegt, að till. skuli að þessu leyti vera svo óskýr, að það skuli þurfa að skýra hana til þess, að það skiljist. Hví er þetta atriði þá ekki tekið skýrt fram í till.? Sannleikurinn mun vera sá, að heppilegt sje að láta kaupmenn og kaupfjelög annast sölu og afhendingu á vörunum, eða getur að minsta kosti oft verið heppilegra en að fela það sveitarstjórnum. En þess eru þó jafnframt dæmi, að til eru sveitarfjelög hjer í nágrenninu, sem enginn hængur hefir reynst á að skifta við, t. d. ýms sveitarfjel. í Árness.  En þá er hinn liður brtt., frá hv.þm. Borgf. (P. O.). Hann kveður svo á, að sýslumenn skuli engin afskifti af versluninni hafa. Þessa till. hygg jeg líka vanhugsaða. Jeg skal að vísu játa, að ástæðulaust er að láta sýslumenn altaf hafa afskifti af verslun landssjóðs. En fyrir geta komið ýms tilfelli, eins og hv.þm. S.-Þ. (P. J.) tók fram, að eigi sje hagkvæmt að fyrirmuna stjórninni að nota milligöngu sýslumanna. Jeg þarf ekki að telja sama dæmið og hann nefndi, því það mætti finna svo miklu fleiri. Mjer finst, að stjórnin og stjórn landsverslunarinnar ráði skipun þessara manna, algerlega á sína ábyrgð. og eftir því, sem reynslan sýnir þeim að best sje.  Það getur verið varhugavert að ætla sjer að svínbinda stjórn slíks fyrirtækis við ákveðna reglu; þótti það ekki heppilegt í byrjun, og hefir reynslan sýnt það. Auk þess kæri jeg mig ekki um að fara að samþykkja einhverja fastbundna reglu, til þess að stjórnin hafi það svo síðar að skálkaskjóli og segi: „Þetta hafið þið skipað mjer, og því berið þið ábyrgðina“. Mjer finst best og heppilegast ráðið, að stjórnin og stjórn landsverslunarinnar ráði fram úr þessu á sitt eindæmi og með fullkominni ábyrgð. Það er ekki heppileg stefna hjá þinginu að ætla sjer að gefa ákveðna reglu um það, hvernig stjórnin skuli haga sjer í hverju einstöku tilfelli, því það er eingöngu til þess að veikja ábyrgðartilfinningu stjórnarinnar. Þá kem jeg að lánalið till. Jeg get ekki sjeð, að annar liðurinn sje beinlínis til meins, en hann er líka með öllu gagnslaus.  Að þessi till. varði svo mjög fjárhag landsins fæ jeg ekki skilið, en það getur vel verið skilningsleysi mínu að kenna. Jeg hygg, að stjórnin ætli sjer ekki að útiloka samvinnu við kaupmenn, svo að aðstaðan og hjálpin, sem þeir geta veitt með peningum sínum og þekkingu, er jafnmikil og opin hvort sem þessi till. er samþykt eða ekki. Jeg sje þá heldur enga ástæðu til þess að samþykkja neina dagskrá, og til þess að losna við málið á sem þægilegastan hátt og án þess að í nokkru sje tekið fram fyrir hendur stjórnar landsverslunarinnar, þá leyfi jeg mjer að koma með till. um það, að málinu verði vísað til landsstjórnarinnar.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki lengja mikið umr., en jeg verð þó að segja nokkur orð viðvíkjandi ræðu hv.frsm. (P. J.), að því er hún laut að brtt. mínum. Mjer hefir aldrei komið það til hugar, að sveitarfjelög mundu fara að skifta við landsverslunina beint þar, sem þeim væri óhagræði í því. Þar, sem svo stæði á, mundu þau hjer eftir sem hingað til reka verslunina áfram við kaupmenn og kaupfjelög. Og þar, sem kaupfjelagsskapur er, kemur þetta auðvitað ekki til. En þar, sem svo stendur á, að sveitarfjel. er það haldkvæmast, ódýrast og best, og öll skilyrði til þess eru fyrir hendi, þá virðist það næsta illa til fallið að gera gyllingar til þess að gera vöruna dýrari með því að þvinga inn óþarfa milliliðum. Og eins og hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) tók rjettilega fram, mundi það mælast mjög illa fyrir hvarvetna, ef svo væri að farið. Þar sem þessi þjóð stynur undir oki dýrtíðarinnar, þá ber að forðast alt það, er gerir vöruna dýrari. Þá vildi hv.frsm. (P. J.) halda því fram, að sýslumenn væru nauðsynlegir milliliðir, og að það væri verra fyrir landsverslunina að skifta við sveitarfjelögin heldur en við kaupmenn og kaupfjelög. Jeg skil ekki, á hverju hann byggir þetta, því jeg er þess viss, að landsverslunin fleygir ekki vörunum út í neina óvissu, hvorki til kaupmanna, kaupfjelaga eða sveitarfjelaga. Og ef nú varan yrði ekki borguð út í hönd, þá býst jeg við, að heimtuð verði nægileg trygging fyrir borguninni. Jeg sje ekki, að nein rök mæli fremur á móti því að þessu leyti, að sveitarfjelögin snúi beint til landsverslunarinnar, heldur en kaupmenn og kaupfjelög. Þá mintist hv. sami þm. (P. J.) á, að ef farið yrði að leggja upp vöru í stórum stíl á einhverjum stöðum utan Reykjavíkur, þá þyrftu sýslumennirnir að vera til eftirlits. Þar er jeg algerlega á annari skoðun. í slíku tilfelli álít jeg einmitt miklu heppilegra, að fela umsjón með þeim birgðum einhverjum öðrum en sýslumönnum. Við vitum allir, að sýslumannsstarfið er aðalstarf og ekkert smástarf, sje það vel rækt, og ef þeir svo ofan á öll önnur störf sín ættu að fara að bæta á sig umsjón og eftirliti með slíkum vörubirgðum úti um kauptún og sveitir landsins, þá er það ekkert smáræðisstarf og getur heldur alls ekki samrýmst þeirra verulega verkahring. Það getur líka verið mjög mikið vafamál, hversu heppilegt það sje að blanda dómurum landsins mikið inn í víðtækt verslunarvastur. Það er sú alda vakin hjer, sem annarsstaðar, að dómarar ættu að vera sem allra óháðastir öllu vastri, sem þrætur geta af risið. Þetta er komið svo langt hjer, að t. d. dómarar í yfirrjettinum mega ekki sitja á þingi. Þá langar mig til þess að gera örstutta athugasemd við ræðu hv. atvinnumálaráðh. Hann vildi vefengja, að sýslumenn hefðu fengið borgun eða „prósentur“ af öðrum vörum en þeim, sem gengju gegnum þeirra hendur. En jeg hefi fengið upplýsingar um, og get nefnt dæmi þess, að þeir hafa eins fengið prósentur af vörum, sem aldrei háfa komið í þeirra hendur og þeir því hafa engin skifti haft af. Jeg get leitt vitni að því hjer í deildinni, að svona hafi þetta verið. Jeg þekki auk þess sjálfur, af eigin reynd, dæmi þess um vörur, sem keyptar hafa verið í landsversluninni og borgaðar út í hönd, að reikningur yfir þær vörur er færður á nafn sýslumannsins í viðkomandi sýslu, auðvitað í því augnamiði, að hann fái prósentur af upphæðinni. Hæstv. forsætisráðherra þarf jeg ekki að svara, því að hann tók ekki beint fram annað en það, sem jeg hefi svarað með þessum orðum mínum. En jeg get ekki leitt hjá mjer að svara nokkru ræðu hv. 1. þm. G.-K. (B. K.).  (B. K.: Jeg er dauður.)  Já, og það getur nú þm. sjálfum sjer um kent, en vitanlega rís hv.þm. (B. K.) upp aftur. Jeg er hv.þm. (B. K.) sammála um það, að frjáls viðskifti og samkepni er það eina heilbrigða, sem öll viðskifti eiga að grundvallast og byggjast á, á eðlilegum tímum. Jeg álít það heldur engan veginn rjett að útiloka kaupmenn og kaupfjelög frá því að nota fjármagn sitt og aðra aðstöðu til þess að reiða upp vörur, en það er nú svo komið fyrir rás viðburðanna, að stjórnin er til neydd að annast innflutning á öllum vörum og Stannda fyrir kaupum á þeim. En hvernig hann fer að setja þetta í samband við úthlutun vörunnar innanlands, það finst mjer dálítið hárugt. Og eins að vera að tala um stéttaríg í sambandi við, þó fáein svejtarfjelög versluðu beint við landsverslunina, án þess að borga milliliðaskatt; það finst mjer ekki vel við eigandi og fullkomlega ástæðulaust.  (B. K.: það þarf að borga)  . Já, jeg veit, að það þarf að borga, en jeg geri ráð fyrir, að það þurfi að borga kaupmönnum vörurnar ekki síður en landsversluninni. Eða hyggur hv.þm. (B. K.), að kaupmenn muni gefa vörurnar?  (B. K.: Sveitarfjelögin hafa ekki rekstrarfje)  . Hingað til hafa syeitarfjelögin ekki verið útilokuð með það að fá lán í bönkum og sparisjóðum, og auk þess eru í mörgum sveitarfjelögum svo vel stæðir menn, að þeir mundu lána sveit sinni, ef bankarnir brygðust. Kaupmenn hafa líka rekstrarfje sitt frá bönkunum. Annars verð jeg að segja, að jeg felli mig illa við þann öreigastimpil, sem hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) vill setja á sveitarfjelögin. Jeg hygg það ekki heldur heppilegt fyrir lánstraust landsins, að bankastjóri við þjóðbanka landsins láti slík orð falla hjer í þinginu. Hefir hv.þm. (B. K.) athugað það? Og það liggur við, að mjer verði á að setja þetta tal hans um sveitarfjelögin í samband við það, að hann hefir látið allsherjanefnd Ed. setja öreigastimpil á sjálfan sig. Jeg vona, að breytingartillaga mín verði samþykt.

Gísli Sveinsson Jeg ætla ekki að lengja umr. mikið, en jeg vil þó lýsa yfir því, að jeg er samþykkur þeim hv.þm., sem talað hafa og lýst þeirri skoðun, að þessar tillögur væru næsta óþarfar, eins og nú stendur á. Í fyrra kom fram tillaga frá nokkrum hv.þm., sem fór nokkuð í sömu átt, og virtist mjer hún á þeim tíma heldur líklegri en nú. Það er sem sje öllum kunnugt, að í fyrra voru menn óánægðir með landsversk og forstjóra hennar, en nú eru komnir nýir forstjórar, og er svo til ætlast, að þeir verði eins óháðir landsstjórninni og tök eru á. Jeg er meðal þeirra, sem bera fullkomið traust til þessara manna, sem forstjórar eru, og veit jeg, að valið hefir í þetta skiftið tekist sæmilega, og jeg býst við, að hv. Alþingi geti ekki bætt þar mikið um, þó, að það fari að sletta sjer fram, í gerðir þeirra. Þetta er svo mikið og vandasamt mál, að jeg tel það ekki rjett að fara að gera tillögur til stjórnarinnar um eitthvert visst fyrirkomulag á rekstri þess, nema því að eins, að forstjórarnir sjeu með í ráðum. Þá er það líka óþarft að samþykkja þessa till. frá hv. bjargráðanefnd, því að sumt af því, sem hún fer fram á, mun þegar komið á. Þá er síðari liður tillögunnar svo vaxinn, að við erum ekki að neinu leyti nær því að fá góð lán, þó að hann verði samþyktur, því að jeg vona, hvort sem er, að hæstv. landsstjórn takist betur við næstu lántöku en þá, er síðast fór fram, svo að jeg segi ekki meira. Mjer finst ástæða til að athuga nánar það, sem hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði í ræðu sinni. Mjer skildist sem sje svo, að hann benti á nýtt atriði í þessu máli, sem vert er að betur sje athugað, en það kemur ekki fram í tillögunni, og kemur því henni ekki við, og jeg tel það að vísu miður. Till. hljóðar að eins um það, að koma á þeirri reglu, að kaupmenn og kaupfjelög hafi með höndum afhending og útsölu á vörum frá landsversluninni, en þar er alls ekki ætlast til, að landsverslunin selji kaupmönnum eða kaupfjelögum vöruna, og þeir selji svo alþýðu manná. Það á með öðrum orðum að eins að láta kaupmenn og kaupfjelög annast úthlutun á þeirri vöru, sem til er og landið hefir útvegað. Mjer skildist, að það, sem hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) vildi láta komast inn í tillöguna, en ekki er í henni, væri að kaupmenn og kaupfjelög keyptu vöruna, sem landsverslunin útvegaði, og mundi á þann hátt vera hægt að ná í það veltufje, sem verslunarstjettin á yfir að ráða; sömuleiðis mundu m. a. þeir hæfileikar, sem æfðir hafa verið í þarfir verslunarinnar, fá notið sín, og loks mundi landsstjórnin á þennan hátt losna við að taka lán erlendis til verslunarrekstrarins. Þetta atriði á bjargráðanefnd í samráði við forstjóra landsverslunar að athuga gaumgæfilega, því að það er þess vert, En það á ekkert erindi inn á þingið. En er við tölum um tillöguna eins og hún er nú, þá er þetta því miður alls ekki í henni, því hún talar, eins og jeg hefi tekið fram, að eins um afhending og útsölu á vörum landsverslunarinnar, en ekki kaupmanna.

Sigurður Stefánsson Jeg hefi hlustað á ræður manna um tillöguna og komist að þeirri niðurstöðu, að mikið af þeim er bygt á algerum misskilningi. Það má vel vera, að hún sje ekki sem best orðuð, og því væri það æskilegt, að hún nú yrði tekin út af dagskrá og vísað til bjargráðanefndar, svo að hún gæti orðað hana betur.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer virðist varla ástæða til að taka mál þetta út af dagskrá. Jeg álít það hreinasta óþarfa að eyða heilum degi enn þá fyrir þinginu, til þess að ræða þessar till., sem jeg tel óþarfa. Það er rjett hjá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að ef það, sem hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) telur tilganginn, ætti að liggja í tillögunni, nær hún alls ekki því marki, eins og hún nú er orðuð. Það er alls ekki heppilegt að koma með svona löguð mál inn á þingið, því það getur aldrei blessast, eins og hv. 2. þm. Árn. (E. Á.) tok fram að setja forstjórum landsverslunarinnar fastar reglur, sem þeir eiga svo að haga sjer eftir.

Sigurður Stefánsson Jeg vona, að þessi till. sjé ekki svo móðgandi fyrir hv. stjórn, að hún geti ekki beðið nokkra daga til með að hræra í blóði hennar. Og því síður skil jeg hæstv. forsætisráðherra, er hann fer að fárast yfir tímatöfinni, sem af þessu verður, því enginn á stærri hlut í því, að þingið hefir nú setið langan tíma yfir engu, heldur en hæstv. forsætisráðherra.

Forsætisráðherra (J. M.) Ef háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir komið með þessa till. í því skyni, að þingið gæti talað um hana og setið þannig yfir engu. Þá get jeg vel skilið, að hann vilji láta ræða hana einn daginn til, en þó sje jeg ekki, að þetta sje næg ástæða fyrir mig til þess að taka þá ósk mína aftur, að málinu sje lokið nú.