Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Frv. þessu var á fyrri hluta þessa þings vísað til landbn., sem hefir haft það til athugunar og orðið sammála um afgreiðslu þess. Aðalefni frv. þessa er tekið fram í 1. gr. þess, þar sem gert er ráð fyrir að heimila ríkisstj. að kaupa jörðina Ás í Kelduneshreppi fyrir allt að 4000 kr. Rök þau, sem færð eru fyrir því, að æskilegt og hagkvæmt sé fyrir ríkið að eignast jörðina, eru þessi: Í fyrsta lagi, að þessi jörð sé sérstaklega vel fallin til þess að reka á henni samvinnubúskap. Um þetta er það að segja, að ríkið á mikið af jörðum og vantar ekki jarðir til slíkra nota. Sú löggjöf, sem sett hefir verið um það, er ekki komin til framkvæmda enn, og alveg er óvíst, hve miklu fé ríkið getur varið til stofnunar slíkra býla. - Önnur ástæðan er sú, að áfast við heimaland jarðarinnar Áss sé jörð, sem ríkissjóður á, Ásbyrgi, og þá jörð vanti tilfinnanlega beitiland. En það liggur ekkert fyrir frá ábúanda þessarar jarðar um það, að hann finni til slíkrar vöntunar; og þó að svo væri, að beitiland Ásbyrgis væri í minna lagi, þá væri það ekki næg ástæða til að bera það fram sem rök fyrir till. um kaup á jörðinni Ási allri, enda þótt ósk kæmi fram um viðbót við beitiland Ásbyrgis frá ábúanda. - Í þriðja lagi er það fært fram því til stuðnings, að ríkið kaupi Ás, að jörðinni fylgi vatnsréttindi í Jökulsá á Fjöllum og þar með 1/8 úr Dettifossi, að mér skilst. Það út af fyrir sig, að ríkið eignist Dettifoss, gæti verið æskilegt. En þó að ríkið ætti að eignast hann, þá væri samt engin lausn á því máli fengin, þó að ríkið aðeins eignaðist þann 1/8 hluta hans, sem þessari jörð tilheyrir. Auk þess er hér ekki um aðkallandi nauðsyn að ræða, þar sem segja má, að ekkert liggi fyrir um það, að þessi stóri foss verði virkjaður. Enn er fært fram þessu máli til stuðnings, að í heimalandi jarðarinnar sé skóglendi, sem skilyrði hafi til þess að geta orðið mjög gott skóglendi. Það er mjög víða, sem finna má slík skilyrði, og þarna er um engan verulegan skóg að ræða, heldur aðeins kjarr. Og ef ríkið sæi sér fært að leggja fram fé til þess að friða þennan blett eða einhvern annan skógarblett, þá er ekki síður af ríkisins hálfu hægt að komast að samningum um það við eiganda þessarar jarðar, Kelduneshrepp, heldur en einstaklinga. Loks er fimmta ástæðan, sem hér er tilfærð fyrir því, að ríkið eigi að kaupa Ás, sú, að í heimalandi jarðarinnar sé sérkennilegur staður. Hljóðaklettur. En þar sem jörðin er nú þegar í eign sveitarfélags og því engin ástæða til að ætla, að þessum sérkennilega stað verði misþyrmt, kletturinn sprengdur eða þess háttar, þá þykir n. ekki heldur ástæða til að kaupa jörðina aðeins vegna þess. Landbn. hefir af greindum ástæðum orðið sammála um að leggja til, að málið verði afgr. með svo hljóðandi rökst. dagskrá, sem lesa má í nál. hennar á þskj. 443: „Þar sem augljóst er, að jörðin Ás í Kelduneshreppi, sem er eign Kelduneshrepps, er jafnvel fallin og væntanlega jafnaðgengileg til skiptingar í nýbýli eða til samyrkjubúskapar, hvort sem hún er eign hreppsins áfram eða yrði eign ríkisins, og þar sem eigi þykir ástæða til að efast um, að umsjá og forræði nefndrar jarðar sé í hvívetna vel borgið í höndum núverandi eiganda, telur deildin eigi þörf aðgerða í þessu efni og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“

Gísli Guðmundsson Ég flutti þetta frv., um heimild fyrir ríkisstj. til að kaupa jörðina Ás í Kelduneshreppi, á þessu þingi síðastl. vetur, rétt áður en þingi var frestað. því var þá vísað til landbn., og hefir henni nú unnizt tími til að semja álit það um málið, sem hér liggur fyrir á þskj. 443. Ég verð að segja það, að mér þykir leitt, að n. skuli ekki hafa getað fallizt á, að heimild þessi verði veitt, sem farið er fram á í frv. Og mér þykir það dálítið undarlegt, ekki sízt þegar þess er gætt, að auk þess, sem í grg. er tekið fram, hafa fyrir n. legið nokkur gögn önnur í þessu máli, nefnilega umsögn manna, sem full ástæða er fyrir Alþ. að taka tillit til, bæði skógræktarstjóra ríkisins og sandgræðslustjóra ríkisins. Umsögn þessara manna um heimild til kaupa á þessari jörð hefir legið fyrir landbn. Báðir þessir trúnaðarmenn ríkisins leggja eindregið til, að heimild þessi sé veitt. Hv. frsm. tók nú fram nokkur atriði af þeim rökum, sem í grg. frv. eru færð fram fyrir því, að rétt sé, að ríkið eignist þessa jörð. Ég þarf þess vegna ekki að rifja þau upp. En ég verð þó að gera þá aths., t. d. við 3. lið, viðvíkjandi þeim vatnsréttindum, sem heyra undir jörðina Ás, að í landeign jarðarinnar eru ekki eingöngu vatnsréttindi henni tilheyrandi í Dettifossi. Ég skal taka það fram, að ég býst við, að mönnum þyki ekki sérlega líklegt, að Dettifoss verði virkjaður í næstu framtíð. En það eru aðrir fossar í Jökulsá á Fjöllum, sem tilheyra þessari jörð og nefndir eru í grg. frv., sem vel getur komið til mála að virkja. Sérstaklega er annar þeirra líklegur til virkjunar, minni foss en Dettifoss. N. byggir sína rökst. dagskrá að allverulegu leyti á þeirri forsendu, að jörðinni muni vera eins vel borgið í eign hrepps þess, sem nú á hana, eins og þó ríkið keypti hana. Mér virðist, að í þessu kenni nokkurs misskilnings hjá hv.n. Má vera, að málið hafi ekki verið gert nægilega ljóst. Máli þessu er þannig háttað, að það má gera ráð fyrir, að ef ekki verður úr því; að ríkið taki boði Kelduneshrepps og kaupi jörðina, þá verði jörðin seld. Þessi hreppur er lítill hreppur og fátækur, sem ekki hefir efni á að eiga þessa eign án þess að hafa svo sem neitt verulegt upp úr henni. Ég geri þess vegna alveg fastlega ráð fyrir, að ef Alþ. vill ekki heimila þessi kaup, þá verði jörðin seld úr eign þess opinbera og í einstaklingseign, þannig að þær forsendur, sem n. gengur út frá í sínu áliti í þessu sambandi, eru fallnar. Mig undrar það mjög, þegar þessar upplýsingar eru komnar fram, ef hv. nefndarmenn - a. m. k. undrar það mig um suma þeirra - hugsa sig ekki um tvisvar áður en þeir setja sig algerlega á móti því, að þessi heimild skuli veitt. Ég vil þess vegna koma fram með þau tilmæli til hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá og fresti þessari umr., þar sem ég álít, að fyrir geti legið í málinu atriði, sem geti sannfært hv. landbn. um, að rétt sé að veita þessa heimild.

Flm. (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Herra forseti! Mér er það ánægja að flytja þetta frv. og leggja það fyrir þessa hv. d. Og þó að grg. frv. sé glögg og nokkuð tæmandi, þá ætla ég að gera grein fyrir því með nokkrum orðum. Það eru tvö aðalatriði, sem frv. fer fram á. Hið fyrra er það, að dómkirkjusöfnuðurinn taki að sér kirkjuna, sem er nú ríkiseign, og eigi hana framvegis og taki á sig allan kostnað af henni, gegn því, að ríkið leggi fram 300 þús. kr., sem því er ætlað að greiða á næstu 30 árum, 10 þús. kr. á ári. Það má skoða þetta framlag ríkisins í eitt skipti fyrir öll þannig, að með því sé það að kaupa af sér skyldu þá, sem á því hvílir um að sjá söfnuðinum fyrir kirkju. Hitt atriðið er um það, að þegar sú breyt. hefir orðið, að söfnuðurinn hefir tekið kirkjuna í sínar hendur, þá sé um leið heimilt að skipta bænum í fleiri sóknir og að hver sókn hafi prestsþjónustu út af fyrir sig. Aðalreglan á að vera sú, að þegar 5000 manns eru í einni sókn, þá sé skylt að hafa þar einn prest. Ennfremur er gert ráð fyrir, að þetta ákvæði gildi um aðra kaupstaði, þegar svo er ástatt, að fólkið er orðið svo margt, nauðsyn er á, að kaupstaðnum sé skipt í sóknir. Að lokum er gert ráð fyrir því, að þessi l. komi ekki til framkvæma fyrr en prestaskipti verða við dómkirkjuna næst, eða dómkirkjuprestarnir samþ. þá breyt., sem frv. gerir ráð fyrir. Eftir frv. eiga söfnuðirnir hér í Reykjavík að sjá sér hér eftir sjálfir fyrir kirkju, en eins og nú er, er skylda ríkisins að sjá dómkirkjusöfnuðinum í Reykjavík fyrir kirkju. Þessari skyldu hefir ríkið ekki fullnægt nægilega hingað til, að áliti þeirra manna, sem láta sig þessi mál einhverju skipta. Enda er svo komið, eins og þessari hv. d. er kunnugt, að í Reykjavík eru nú yfir 20 þús. manns í dómkirkjusöfnuðinum, en söfnuðurinn hefir aðeins eina kirkju. Þetta ástand getur náttúrlega ekki gengið mjög lengi enn. Einhverjar ráðstafanir þarf að gera til þess að koma á þetta nýrri skipun, jafnóðum og þörf krefur. Og það er vissulega kominn tími til, að hafizt verði handa í þessu efni. Það er álit allra, sem þessu máli unna, að það muni heppilegast að láta þessi mál vera sem mest í höndum safnaðarins, og til þess miðar sú ráðstöfun fyrst og fremst, sem hér er farið fram á, að gerð verði, að hér eftir verði það á valdi safnaðarfólksins sjálfs, hvernig þessum málum verður fyrir komið hér í Reykjavík framvegis. Það er ekki nokkur von til þess, að þessir tveir prestar dómkirkjusafnaðarins, sem nú eru, geti annað þessu verki, þannig að ekki fari þá önnur störf verr úr hendi, sem mjög er nauðsynlegt að fylgi prestsstörfum. Dómkirkjusöfnuðurinn er nú svo stór orðinn, að við núv. fyrirkomulag verður varla unað lengur, ef ekki á að hljótast af því verulegt tjón fyrir kirkju og kristindóm í þessum bæ. Og hér er ekki farið fram á annað en að Alþ. hjálpi safnaðarfólkinu til þess með þessum fjárframlögum að taka þessi mál í sínar hendur og þoka þeim áfram, eftir því sem það hefir vilja og krafta til. Um það sérstaklega, að ríkissjóður leggi fram fé með dómkirkjunni, 300 þús. kr., er það að segja, að það verður að líta svo á, að þar með kaupi ríkissjóður af sér kvöð, sem nú hvílir á honum, með vægu verði. Það yrði áreiðanlega kostnaðarmeira fyrir ríkissjóð, ef hann ætti að koma upp hér í Reykjavík nauðsynlegum kirkjum, því að hjá því verður ekki komizt að byggja hér kirkjur mjög bráðlega. Það er alveg fyrirsjáanlegt, að það er miklu kostnaðarminna fyrir ríkissjóð að gera það, sem fram á er farið í þessu frv., heldur en að byggja nýjar kirkjur. Ég álít, að bæði sé það heppilegra fyrir ríkissjóð, að það sé gert, sem hér er farið fram á í frv., og einnig gagnlegt fyrir safnaðarfólkið á þann hátt, að með því fyrirkomulagi skapast mikil hvöt fyrir það til að vinna meira sjálft að þessu máli og skipta sér meira af því, sem krefur framlög og fórnir í sambandi við þessi mál, og yfirleitt að leggja á sig fjárframlög og annað til framgangs kristindómsmálum hér í bænum. Ég held, að hér sé um svo vægilega ósk um framlag úr ríkissjóði að ræða til þessara hluta, að ómögulegt sé að telja hana ósanngjarna. Til samanburðar vil ég nefna það, að nú á síðasta þingi var gert samkomulag við góðan og gagnlegan félagsskap, nefnilega góðtemplararegluna hér í bæ, um það, að góðtemplarar skyldu afhenda hús sitt hér við Vonarstræti til ríkisins, gegn 150 þús. kr. framlagi, sem greiðist á 10 næstu árum. Það, sem hér er farið fram á, að ríkissjóður greiði til dómkirkjusafnaðarins hér í Reykjavík, er ekki nema tvöfalt framlag á við það, sem góðtemplarareglunni var greitt. Að vísu er þetta ekki alveg sambærilegt að því leyti, að fyrir þetta framlag til góðtemplarareglunnar fékk ríkið eign góðtemplara fyrir sunnan alþingishúsið. En það var til þess ætlazt, að meira en helmingurinn af þessu framlagi væri beint framlag til bindindisstarfseminnar í landinu. Ég skal að lokum geta þess, að þetta frv. hefir fengið mjög ákveðin meðmæli, bæði frá prestastefnunni, aðalfundi dómkirkjusafnaðarins í Reykjavík, aðalfundi Prestafélags Íslands. héraðsfundi Kjalarnesprófastsdæmis og kirkjuráði. Og hinn almenni kirkjufundur í sumar taldi mjög brýna nauðsyn á fjölgun presta í Reykjavík. Með þessum fáu inngangsorðum vildi ég svo bera fram ósk um, að máli þessu verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og allshn.

Flm. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: við næsta mál á undan hefir hv. 1. þm. Eyf. lýst aðdragandanum að því, að frv. þetta er fram komið. Það er rétt, að Rauðka hefir samið þetta frv. og gengið frá því, og mér þykir það betra en hitt frv., sem hefir verið losað í reipunum, eða eitthvað í það káfað af mönnum hjá Búnaðarfélaginu. Þó munurinn á þessum frv. sé ekki mikill, er hann þó nokkur, og það stór, að mér þótti ekki rétt að láta þetta frv. Rauðku sofna í allshn. Bæði þessi frv. hafa það sameiginlegt, að tilgangur þeirra er sá, að auka framleiðslu kartaflna og grænmetis í landinu og að greiða fyrir sölu þessara afurða með einskonar landsverzlun. Þó er sá munur, að eftir frv. því, sem Rauðka hefir samið, er ríkinu skylt að taka einkasölu, en í hinn frv. er aðeins heimild. Þetta er þó í raun og veru lítill sem enginn munur, því á einkasölu eða slíkri landsverzlun byggist hitt frv. En það er annað sem mér þykir lakara í hinu fyrra frv., - að þar er heimild fyrir landbúnaðarráðh. að banna innflutning á kartöflum og öðrum garðávöxtum. Mér þykir það óeðlilegt að banna innflutning á einhverri nauðsynlegustu vörutegund, sem hingað flyzt og hlýtur að flytjast inn meðan ekki er næg framleiðsla innanlands, vegna þess að við Íslendingar borðum svo þungan mat, mikið af fiski og kjöti, að við þurfum annað léttara með, og þá allra helzt kartöflur. - Slíkt ákvæði var raunar fyrst í frv. skipulagsnefndar, en hún féllst á að breyta því. Enda finnst mér ekki hægt að banna þær vörutegundir, sem ríkið hefir tekið einkasölu á, og þá alls ekki aðrar grænmetistegundir en þær, sem ekki er verzlað með af einkasölunni og ekki hafa eins mikla þýðingu fyrir okkar mataræði og kartöflurnar. Þá er annar munur, sem er á okkar frv. Ég vil ekki, að mönnum sé frjálst að verzla með sína framleiðslu kartaflna og grænmetis við aðra en landsverzlunina, svo sem takmarkað er í mínu frv. Ég álít, að sú frjálsa verzlun, sem gert er ráð fyrir í hinu frv., geri þessu skipulagi, sem hugsað er, mjög erfitt fyrir. Aftur á móti er gert ráð fyrir, að selja megi til neytenda beint úr geymsluskálunum. Þetta er sá munur, sem hv. 1. þm. Eyf. minntist á, en mér þótti einnig rétt að drepa á við þessa umr. - Eins og menn sjá, er það ekki stórvægilegt, sem á milli ber, og má vel vera, að okkur takist í landbn. að bræða frv. saman svo að báðir megi vel við una. - Vil ég mælast til, að frv. þessu verði einnig vísað til landbn., að lokinni umr.

Frsm. (Bergur Jónsson) Allshn. er sammála um að leggja til, að þeim sex mönnum, sem nefndir eru á þskj. 234, verði veittur ríkisborgarararéttur. Að vísu liggur ekki fyrir umsögn um þessa menn, en allshn. hefir fullvissað sig um, að þeir eiga rétt á að fá ríkisborgararétt, og allshn.Ed. hefir gengið úr skugga um, að þeir fullnægja skilyrðum þeim, sem krafizt er, að þeir menn fullnægi, sem hljóta ríkisborgararétt. Allshn. hefir bætt við 3 persónum, sem hún leggur til, að hljóti ríkisborgararétt. Það eru þau Jósefína Antonia Hobbs hárgreiðslukona í Rvík og 2 menn, fæddir í Noregi. Þau fullnægja skilyrðum l., og leggur n. því til, að frv. verði samþ. með breyt. þeim, sem farið er fram í nál. á þskj. 442.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Eins og menn sjá á dagskrá þessa fundar, eru á henni tvö mál um sama efni. Þessi frv. eru, a. m. k. hvað sumar gr. snertir, samhljóða. þetta er þannig til komið, að fyrir landbn. þessarar d. var lagt frv. um þetta efni, samið af n. þeirri, sem margir kalla Rauðku, en mun heita skipulagsn. atvinnumála. Nd var í landbn. nokkur ágreiningur um þetta frv. Einn nm., hv. 2. þm. Rang., vildi ekki taka þitt í að flytja þetta frv. Við hinir tveir nm. vildum að vísu flytja það, en hv. 4. landsk. vildi flytja það óbreytt, eins og það var lagt fyrir n., en ég vildi gera á því nokkrar breyt. Þar sem ekki náðist samkomulag, lagði ég fram frv. með þessum breyt., en hv. 4. landsk. lagði fram frv. óbreytt. Takmark það, sem ætlað er að ná með báðum þessum frv., er það, að þjóðin fari sjálf að framleiða nóg af kartöflum til neyzlu innanlands. Eins og getið er í grg. annars þessara frv., hafa undanfarið verið fluttar til landsins kartöflur fyrir ca. 350000 kr. á ári, og er enginn efi á því, að þessa upphæð í erlendum gjaldeyri mætti spara, því að þjóðin gæti vel framleitt þessa vöru sjálf. Og ekki aðeins það, heldur verður líka að gera ráð fyrir, að neyzla á kartöflum geti aukizt mikið í landinu frá því, sem er, og myndu þá sparast kaup á ýmsum öðrum vörum frá útlöndum, svo að hér er í raun og veru um miklu meiri upphæð að ræða en þá, sem ég nefndi. Núna í sumar, seinni partinn, eða í haust var skrifað um það, að Íslendingar gætu t. d. framleitt kartöflumjöl það, sem þeir nota, og ef horfið væri að því ráði, væri enn um nýja möguleika að ræða í þessu máli. Ég ætla ekki að fjölyrða um málið, en eins og menn sjá, eru það einkum þrennar ráðstafanir, sem ætlazt er til, að gerðar verði til þess, að þetta takmark náist. Í 1. lagi að veita verðlaun nú næstu 3 árin fyrir aukna kartöfluframleiðslu, til þess að hvetja menn til að gera sem mest í þessu efni, í öðru lagi að takmarka og banna að nokkru leyti algerlega innflutning á útlendum kartöflum, eftir því sem nauðsynlegt reynist, og að svo miklu leyti sem innlend framleiðsla fullnægir þörfum landsmanna. Þá er í þriðja lagi það atriði, að ríkið reki verzlun með þessa vöru, til þess að greiða fyrir sölu á innlendum markaði, og tryggja hæfilegan geymslustað fyrir kartöflur. Í sambandi við þetta atriði er rétt að taka það fram, að fyrirkomulagið á þessari verzlun er aðalágreiningsefnið milli mín og hv-. 4. landsk. Mér þykir nægja, að ríkið hafi einkasölu á útlendum kartöflum, sem hingað eru fluttar, en á innlendum kartöflum sé ekki einkasala, heldur verði framleiðendum frjálst að selja hverjum sem vera vill, hvort heldur sem er neytendum sjálfum eða verzlunum. Hv. meðnm. minn vill hafa einkasölu á innlendum kartöflum, að svo miklu leyti sem þar eru hafðar í verzlun. Ég geri ráð fyrir, að þegar bæði þessi mál koma til n., verði einhver ráð með að steypa þeim saman, svo þau verði ekki tvö að þvælast hvort fyrir öðru. Tel ég því rétt að ræða ekki einstök atriði fyrr en n. skilar málunum frá sér. - Leyfi ég mér svo að óska þess, að frv. verði vísað til landbn.