Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á orkulögum. Þetta frv. felur í sér þá stefnumörkun, að sú orka, sem fólgin er í háhitasvæðum, sé sameign þjóðarinnar. Djúphiti á háhitasvæðum yrði sem sagt almannaeign. Hins vegar er gert ráð fyrir að jarðvarmi á lághitasvæðum og yfirborðshiti yrði hvarvetna háður einstaklingsrétti landeigenda. Alþfl. hefur lengi haft á stefnuskrá sinni að binda það í lög að eignarráð íslensku þjóðarinnar á landi sínu og miðunum séu sameign, að landið verði þjóðareign, að orkulindirnar verði sameign þjóðarinnar og byggðin í landinu fái vaxtarrými án þess að þurfi að greiða okurgjald fyrir. Viðgangur byggðar og atvinnu í landinu þarfnast þess, að orkulindir fallvatna og jarðvarma séu virkjaðar í almannaþágu og landrými sé ráðstafað til mannvirkjagerðar. Það er vitaskuld gagnstætt öllu réttlæti að einstakir landeigendur geti hirt stórgróða vegna þess eins að alþjóðarþörf hafi gert lönd þeirra verðmæt án nokkurs tilverknaðar þeirra sjálfra. Sama gildir vitaskuld um þann varma sem fólginn er í iðrum jarðarinnar, að fyrir því getur varla fundist nokkur réttlætisvottur að menn skuli geta auðgast eða setið yfir hlut annarra vegna þess að á landi þeirra sé jarðskorpan eitthvað þynnri en annars staðar. Það lagafrv., sem hér er flutt, fjallar sérstaklega um þetta efni. Alþfl. hefur áður flutt margvíslegar þáltill. og lagafrv. sem lúta að sameign þjóðarinnar á landinu, og nú á þessu þingi höfum við Alþfl.-menn áður flutt tvö lagafrv. sem varða sérstaklega sameign þjóðarinnar á landinu, gögnum þess og gæðum. Það er í fyrsta lagi frv. til l. um sameign á landi, sem mælt var fyrir í Nd. fyrr á þessu þingi, og í annan stað frv. til l. um hvernig eignarnámsbætur skuli ákveðnar, sem mælt var fyrir í þessari hv. deild fyrr á þessu þingi. Það má segja að hugmyndin um þjóðareign landsins sé jafngömul jafnaðarstefnunni, og hún var í fyrstu stefnuskrá Alþfl. Sá hugsunarháttur hefur ríkt hér á landi til skamms tíma, að landrými sé feikinóg og náttúruauðlindir takmarkalausar. Fleiri þjóðir hafa reyndar vaðið í þeirri villu. Nú er annað komið á daginn. Allt er þetta takmarkað og þjóðin deilir um auðlindir landsins en óttast eyðingu lands og nytjafiska. Eins og ég gat um hefur Alþfl. oft áður og nú ár eftir ár flutt á Alþingi tillögur um þjóðareign landsins. Þær hafa mætt harðri mótspyrnu íhaldssamra afla, en það verður að segjast eins og er, að þessar hugmyndir hafa vakið þjóðarathygli og fengið undirtektir um land allt. Grundvallarsetning íslenskrar stjórnarskrár ætti í rauninni að vera eitthvað á þessa leið: Að íslenska þjóðin öll, einn fyrir alla og allir fyrir einn, á Ísland allt, gögn þess og gæði og miðin umhverfis það. Æðsta stofnun þjóðarinnar, Alþingi, fer með umráðarétt á þessari helgu eign, en getur með sérstökum lögum og reglum veitt einstaklingum, fyrirtækjum og fétagsheildum, t.d. sveitarfélögum, tiltekinn rétt til þessara gæða. Við jafnaðarmenn litum svo á að það sé fráleitt að fjölmennar byggðir nái ekki að virkja nærtæk fallvötn til framleiðslu orku til hita og iðnaðar og til lýsingar vegna eignarhalds landeigenda sem eru þess ekki umkomnir að koma þessum auði í almannagagn. Við félagshyggjumenn teljum það fráleitt að einstakir landeigendur geti staðið í vegi fyrir framförum af þessu tagi. Við jafnaðarmenn litum svo á að þann jarðvarma, sem ríki og samfélagslegt fjármagn og framtak þarf til að koma til almannanota, eigi að gera að þjóðareign og taka til almannaþarfa án stórgjalds til hugsanlegra landeigenda. Við jafnaðarmenn teljum líka að það stríði gegn eðlilegri réttarkennd, að land- eða lóðareigandi grípi af því of fjár að þétt byggð hafi án hans tilverknaðar myndast í eða við landareign hans og þurfi aukið vaxtarrúm. Það er af þessum sökum sem við Alþfl. - menn höfum flutt þau lagafrumvörp sem ég gat um í upphafi. Okkur er ljóst að sameign þjóðarinnar á landinu næst einungis með margvíslegri löggjöf og hér sem á mörgum öðrum sviðum vísar jafnaðarstefnan á leið skynsemi og réttlætis. Að því er varðar það mál sérstaklega sem ég mæli hér fyrir, breytingu á orkulögum, er það svo, að um það hafa áður verið flutt lagafrumvörp oftlega hér á þingi af fulltrúum ýmissa flokka og þm. Alþfl. hafa oft áður verið meðal flm. lagafrv. um almannaeign að jarðhita. Segja má að megindrögin í því frv., sem ég mæli hér fyrir, séu hin sömu og í þeim frv. sem áður hafa verið flutt á árunum 1972–1977, m.a.stjfrv., sem þáv. iðnrh. Magnús Kjartansson beitti sér fyrir, og þmfrv. sem síðar voru flutt af ýmsum þm. En sú veigamikla breyting er þó gerð hér frá fyrri frumvörpum, að sveitarfélög eða samtök sveitarfélaga eða fyrirtæki þeirra, sem keypt hafa sér land með vinnslu háhita í huga eða rétt til vinnslu fyrir gildistöku laganna, skuli halda rétti sínum óskertum. Eins og ég gat um í upphafi er í þessu lagafrv. greint á milli umráða- og hagnýtingarréttar á jarðhita eftir því, hvort hann er að finna á háhitasvæðum eða lághitasvæðum. Allur jarðhiti á lághitasvæðum er háður einstaklingsrétti landeigenda, en annar jarðhiti á háhitasvæðum er í almannaeign og í umráðum ríkisins samkv. þessu frv. Þó skulu þeir, sem borað hafa eftir jarðhita á háhitasvæðum og byrjað vinnslu hans við gildistöku laganna eða keypt sér rétt til vinnslu, hafa- þann rétt óskertan áfram. Samkv. þessu frv. er líka óheimilt að aðrir aðilar en ríkið og þeir, sem leyfi ríkisvaldsins fá, bori eftir jarðhita á háhitasvæðum. Ráðherra hefur samkv. frv. heimild til að leyfa vinnslu jarðhita á háhitasvæðum til minni háttar nota, en að öðru leyti skal skipa því með löggjöf hverju sinni. Með því er tryggt að nýting þessara orkulinda verði sem hagkvæmust fyrir þjóðina. Í samræmi við 2. gr. orkulaga er Orkustofnun ætlað það hlutverk að ákveða nánar hver séu mörk háhitasvæða, en til að auðvelda Orkustofnun eftirlit með hagnýtingu jarðhitans er ákveðið að skylt sé að tilkynna henni allar boranir eftir jarðhita dýpri en 100 metra. Enn fremur eru sett ákvæði um heimild til eignarnáms á aðstöðu vegna borunar og vinnslu jarðhita á háhitasvæðum. Með þessum lögum eru eignarrétti einstaklinga sett tiltekin almenn takmörk án þess að bætur komi fyrir, en heimild löggjafarvaldsins til að setja eignarréttindunum almennar takmarkanir er fyrir löngu viðurkennd af dómstólum. Það verður að segja, að nýting háhitaorkunnar telst ekki til þeirra nota af landi sem heyra til venjulegrar hagnýtingar á eignarrétti fasteigna. Verðmæti fasteigna í jörðu hafa ekki orðið til fyrir mannlega starfsemi. Það er líka ljóst, að til rannsókna á hagnýtingargildi hinna einstöku háhitasvæða þarf að kosta miklu fé, en þar sem niðurstöður slíkra rannsókna hljóta ávallt að vera óvissar er vafasamt að einstakir landeigendur hætti fé sínu til slíkra rannsókna. Fjárfesting í tækjum til rannsókna og vinnslu jarðhitans í háhitasvæðum hlýtur að verða a.m.k. flestum einstökum landeigendum ofviða, svo að ekki sé tekið dýpra í árinni. Það er líka nauðsynlegt að nýting jarðhita á hverju einstöku háhitasvæði lúti stjórn eins aðila, þar sem skipulagslausar boranir á sama svæði af hálfu fleiri aðila mundu leiða til óþarfasóunar og árekstra, þar sem síðari boranir gætu raskað vinnslu jarðhita úr borholum sem áður hafa verið boraðar. Af þessum ástæðum hefur þótt rétt að tryggja með lögum, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, að jarðhiti á háhitasvæðunum verði nýttur á þjóðhagslega hagkvæman hátt, án þess þó að koma í veg fyrir eðlileg not landeigenda af fasteignum sínum. Að svo miklu leyti sem landeigandi verður fyrir takmörkunum á eignarrétti sínum á landi vegna borunar og vinnslu jarðhita á háhitasvæði ber honum að fá fullar bætur fyrir. Í þessu lagafrv. eru þekkt háhitasvæði talin upp og gerð grein fyrir því, að líklegt sé að finnast muni fleiri háhitasvæði innan gosbeltanna á Íslandi. Flest eru þessi háhitasvæði allhátt yfir sjó, en á tveimur þekktum háhitasvæðum, Reykjanesi og Svartsengi, og líklega Eldvörpum er djúpvatnið sjór, en annars staðar ósalt grunnvatn sem hitnað hefur við djúpa hringrás í jörðu. Hvert háhitasvæði er sjálfstætt rennsliskerfi og getur vinnsla á einum stað raskað rennsli á öðrum stöðum í kerfinu. Af þessum sökum er mikilvægt að vinnsla jarðvarma á hverju svæði sé undir yfirstjórn eins aðila. Í 1. gr. frv. er að finna skilgreiningu á háhitasvæðum og jafnframt eru talin upp þau jarðhitasvæði sem ekki falla undir þessa skilgreiningu, eru lághitasvæði. Í 1. gr. er líka tekið til um að ríkið eigi allan umráðarétt til hagnýtingar jarðhita á háhitasvæðunum, en landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar jarðhita á lághitasvæðum og takmarkaður réttur til nýtingar á háhita landeiganda til handa. Það er síðan tiltekið í 2. gr., að ríkið eigi rannsóknarréttinn að því er þessi svæði varðar og að landeiganda sé skylt að leyfa þeim mönnum, er ríkið eða leyfishafi gerir út í þeim tilgangi, aðgang að landareigninni í rannsóknarskyni. En skemmdir, ef einhverjar verða, skulu bættar að fullu eftir mati. Ákveðið er að leyfi ráðh. skuli bundið þeim skilyrðum, að Orkustofnun eigi þess kost að fylgjast með rannsókninni. Í 3. gr. er tiltekið að til vinnslu jarðhita á háhitasvæði þurfi að öllu jöfnu leyfi Alþingis, ráðh. sé þó heimilt að veita leyfi til minni háttar vinnslu, eins og nánar er tiltekið í greininni. Síðan er tiltekið að þau sveitarfélög eða samtök sveitarfélaga eða fyrirtæki sveitarfélaga, sem keypt hafa sér land með vinnslu háhita í huga eða rétt til vinnslu jarðhita á háhitasvæði fyrir gildistöku þessara laga, skuli halda rétti sínum óskertum. Nánari ákvæði eru síðan um hver sé réttur sveitarfélaganna og hvernig fara skuli með umsóknir sem berast, og þó einkum og sér í lagi það sem þegar hefur átt sér stað á háhitasvæðum áður en lögin taka gildi. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að rekja efnisþætti öllu nánar. Eins og ég gat um fyrr í framsögu minni er þetta frv. í ýmsum megindráttum samhljóða frumvörpum sem áður hafa verið flutt um þetta efni. En frávikin, eins og ég vék að sérstaklega, horfa til þess að taka tillit til nýrra viðhorfa og nýrrar þekkingar sem aflað hefur verið frá því að síðast var fjallað um þessi mál hér á hv. þingi. Enn fremur er ný skilgreining á rétti sveitarfélaga, sem hér eru talin í hópi almannasamtaka og njóta vegna þess, sem þau hafa áður tekið sér fyrir hendur, sama réttar og ríkið. Ég vil að lokum leggja áherslu á það, að með þessum þremur lagafrv. sem ég hef getið um, því frv., sem ég mæli hér fyrir, því frv., sem áður hefur verið flutt um sameign á landi sem ekki er neinn ótvíræður eigandi að, og frv. um eignarnámsbætur, - með þessum þremur frv. viljum við Alþfl.-menn leggja áherslu á það, að landið sé sameign þjóðarinnar og sniðnir verði af ýmsir þeir agnúar sem eru á núverandi skipan mála. Að þessum þremur lagafrv. samþykktum hefði verið stigið verulegt spor í réttlætisátt, í þá átt að virða það, að landið sé sameign þjóðarinnar, og sjá til þess, að það geti nýst til almannaheilla með sem allra bestum hætti. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. þessu til 1. um breytingu á orkulögum vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Ég vil byrja á að taka það fram, að ég hef ekki hugsað mér að ræða þetta frv. núna efnislega. Þetta frv. varðar stórmál. Um það getum við öll verið sammála. Hv. 2. þm. Reykn. talaði í þessu sambandi um að landið væri þjóðareign og ekki væri hægt að una því, að ekki væri hægt að virkja orkulindir landsins vegna eignarhalds á þeim. Fleira í þessa átt sagði hv. þm., og hann nefndi Alþfl. og jafnaðarstefnuna sérstaklega í þessu sambandi. Honum er að sjálfsögðu frjálst að gera það. En ég vil vekja athygli á því, að ég veit ekki til þess, að neinn ágreiningur sé um að landið allt sé þjóðareign né að ágreiningur sé um það, hvort leyfa eigi að eignarhald á orkulindunum stöðvi virkjunarframkvæmdir eða ekki. Ég held að það sé ekki neinn ágreiningur um slíkt og það eigi jafnt við um aðra flokka og Alþfl. Ég minnist þess og ætla nú að koma að því, að í ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar setti þáv. iðnrh., núv. hæstv. forsrh., sérstaka nefnd til þessa verkefnis. Ég minnist þess ekki, að í þau 12 ár sem Alþfl. átti aðild að ríkisstj., viðreisnarstjórninni, væri neitt gert í þessum efnum. Þetta segi ég ekki til þess að gera litið úr áhuga Alþfl. á þessu máli. Ég segi þetta til þess að undirstrika orð mín um það, að ég álít að þetta sé ekki frekar mál Alþfl. en annarra flokka. Ég sagði áðan að ég ætlaði ekki nú að ræða þetta frv. efnislega. En mér þykir rétt að víkja nokkuð að formshlið þessara mála. Hér er um að ræða frv. til l. um breytingar á orkulögum. Við höfum fyrr fjallað í þessari hv. deild um frv. til orkulaga. Þetta er annað þingið í röð sem það frv. er borið fram. Ég vek athygli á þessu. Það er frv. til heildarlaga, nýrra orkulaga. Hins vegar er í því frv., sem ég ásamt nokkrum samflokksmönnum mínum flyt nú í annað sinn, ekki að finna það efni sem er í þessu frv. Mér þykir nauðsynlegt og rétt að skýra hvernig á því stendur. Ég sagði áðan að fyrrv. iðnrh., núv. hæstv. forsrh., hefði á sínum tíma skipað sérstaka nefnd til að semja frv. um það efni sem þetta frv. fjallar um, en frv. okkar félaga til nýrra orkulaga fjallar ekki um. Það frumvarp til nýrra orkulaga er byggt á starfi svokallaðrar skipulagsnefndar í orkumálum, annarrar nefndar sem hæstv. núv. forsrh. skipaði 1977 sem þáv. iðnrh. Ég var formaður þeirrar nefndar svo að mér er þetta mál mjög hugleikið. Það fyrsta, sem við athuguðum í þeirri nefnd, sem skipuð var 1977, var hvort við ættum að fjalla um jarðhitaréttindi eða ekki. Ákveðið var að sú nefnd fjallaði ekki um þau efni vegna þess að önnur nefnd væri starfandi í því máli. Sú nefnd var skipuð hinum færustu sérfræðingum lögfræðilega séð í þessum efnum. Formaður nefndarinnar var Ármann Snævarr hæstaréttardómari. Það var samhljóða álit þeirrar nefndar sem ég veitti forstöðu, að við skyldum ekki snúa okkur að þessu verkefni. Með tilliti til þessa er gert ráð fyrir því í frv., sem ég ásamt félögum mínum úr Sjálfstfl. hef borið fram til orkulaga, að III. kafli orkulaganna, sem fjallar um vinnslu jarðhita og verndun jarðhitasvæða, standi áfram. Það var með það í huga, að beðið yrði eftir niðurstöðum umræddrar nefndar sem fjallar sérstaklega um þetta mál. Auk þess lítum við svo á í hinni svokölluðu skipulagsnefnd orkumála, að það færi betur á því að hafa sérlög um jarðhitaréttindi. En þetta frv., sem nú er á dagskrá, fjallar einmitt um þetta efni. Það efni er sérstaks eðlis og mjög þýðingarmikið í sjálfu sér. Það ætti ekki að vera í almennum orkulögum. Þetta vildi ég að kæmi fram nú þegar við þessar umr. Það er gert ráð fyrir að frv. komi til iðnn., þar sem ég á sæti, og mun að sjálfsögðu verða athugað þar. Mér þykir rétt á þessu stigi að gera fyrirspurn til hæstv. iðnrh. um það, hvort hann hafi eitthvað fram að færa núna um störf þeirrar nefndar sem hæstv. forsrh. tilnefndi á sínum tíma til þess að .fjalla um það efni sem þetta frv. fjallar um. Ég sagði að sú nefnd hefði verið skipuð færustu sérfræðingum, og ég tel að það sé ákaflega mikill fengur að vita hvort eitthvað liggur fyrir frá þeirri nefnd um þessi þýðingarmiklu mál og á hvaða stigi sú málsmeðferð er. Ég tel mjög þýðingarmikið að fá vitneskju um það, ef hæstv. iðnrh. getur veitt hana nú, því að allt slíkt þarf að hafa í huga þegar fjallað er um þetta frv. og það þýðingarmikla mál sem það fjallar um.



Herra forseti. Mér þykir hlýða að fara fáeinum orðum um það frv. til l. sem hér er til umr. um breytingu á orkulögum. Það má segja að það séu ekki mikil nýmæli í þessu frv. frá frumvörpum um svipað efni sem fram hafa komið á fyrri þingum. Það er að verulegu leyti, eins og hv. 1. flm. gat um, samhljóða frv. um sama efni sem Magnús Kjartansson o.fl. fluttu síðast hér á hv. Alþingi 1976. Þó er hér að finna viðbætur sem varða einkum sérákvæði varðandi rétt sveitarfélaga til að vinna jarðhita. Ég tel að efni þessa frv. sé út af fyrir sig góðra gjalda vert, enda hefur því verið hreyft ítrekað áður af Alþb.mönnum, iðnrh. Alþb. í tíð ríkisstj. 1971–1974 og síðan, eins og ég gat um, af hv. þm. og fyrrv. iðnrh. Magnúsi Kjartanssyni sem 1. flm. 1976. Vissulega má segja að góð vísa sé ekki of oft kveðin, sérstaklega þar sem frv. um þetta efni hefur ekki náð fram að ganga. Efni frv., sem hér liggur fyrir, gengur í rétta átt í sambandi við rétt ríkisins til umráða og vinnslu jarðhita á háhitasvæðum. Ég tel rétt að geta þess hér, að í undirbúningi er stjfrv. um eignar- og umráðarétt jarðhita, og ég vænti þess, að slíkt frv. komi fram á yfirstandandi þingi. Mér þykir rétt að fram komi að það frv. er fyrirhugað sem heildarlöggjöf um þetta efni, þ.e. um jarðhitamál þar sem samræmd verði ákvæði þar að lútandi í orkulögum og síðan aukið við nýjum ákvæðum varðandi eignar- og umráðarétt á jarðhita. Eins og málið hefur verið undirbúið af hálfu iðnrn. er gert ráð fyrir að eignarréttur og umráðaréttur ríkisins yfir jarðhita, hvort sem um er að ræða lághita eða háhita neðan við 100 metra dýpi, verði ótvíræður. Þó er gert ráð fyrir að sveitarfélög og aðrir, sem hafið hafa vinnslu á jarðhita á jarðhitasvæðum, hafi ákveðin réttindi áfram og sérstaklega að réttur sveitarfélaga til áframhaldandi nýtingar á svæðum í eigin eigu eða þar sem þau hafa fengið leyfi til jarðhitavinnslu haldist. Þetta eru nokkur meginatriði í heildarlöggjöf varðandi jarðhitamál sem í undirbúningi er og snertir almannaréttinn. Það má segja að hugmyndir þær og tillögur, sem hér liggja fyrir, gangi að þessu leyti í sömu átt. Ég tel bæði rétt og skylt að lýsa fylgi mínu við þau sjónarmið sem þar koma fram, þar sem þau ganga í þá átt sem að er stefnt með því frv. sem langt er komið undirbúningi að á vegum iðnrn. - Með þessu tel ég mig hafa svarað einnig þeirri fyrirspurn sem fram kom frá hv. 4. þm. Vestf. um undirbúning þessara mála. Það hafa fleiri en ein nefnd starfað að undirbúningi þessa máls á liðnum árum. Hv. 4. þm. Vestf. gat um nefnd sem starfaði í tíð ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar 1974–1978 að undirbúningi tillagna um þessi efni. Málið var tekið upp til frekari athugunar í tíð ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, og þeim undirbúningi að heildarlöggjöf um jarðhitamál er nú að verða lokið. Ríkisstj. hefur fengið drög þar að lútandi til meðferðar, og ég vænti þess, eins og ég gat um áður, að frv. að slíkri löggjöf verði lagt fram á yfirstandandi þingi sem stjfrv. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um mál þetta að sinni.



Herra forseti. Ég hlýt að lýsa yfir stuðningi mínum efnislega við frv. það sem hér er um að ræða, enda hefur Alþb. staðið að flutningi svipaðra mála, eins og hv. þm. Kjartan Jóhannsson gerði grein fyrir áðan. Það er kunnugt, að einnig í ræðum annarra þingflokka á þetta mál efnislegan stuðning, og má e.t.v. svo að orði kveða, að það sé orðið tímabært að stjórnmálaflokkarnir sameinist um lagasetningu af því tagi sem fram kemur í frv. þeirra Alþfl.-manna. Það kynni að verða auðveldara að ná samkomulagi um lítils háttar áherslumun, sem kann að ríkja á milli flokkanna, en virðast mætti í fljótu bragði þegar mál af þessu tagi eru flutt flokkslega. Ég hefði látið nægja að fjalla um þetta þingmál í iðnn., þar sem ég á sæti, ef hv. flm., Kjartan Jóhannsson, hefði ekki tengt þetta mál öðrum þingmálum, sem Alþfl. flytur þessu sinni, og þá fyrst og fremst máli því sem lýtur að eignarhaldi á landinu. Ég get tekið undir öll meginatriði í málflutningi hv. þm. Mér er ljóst að það er orðið enn þá brýnna en nokkru sinni fyrr að Alþingi fjalli um þau mál. Ég vil minna á það vegna ræðu hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar, að árið 1939 fjölluðu þrír þm., bændaleiðtogar, um þetta mál á hv. Alþingi. Þetta voru bændaleiðtogar, einn þeirra úr Framsfl. og tveir úr Sjálfstfl., og höfðu samið lagafrv. sem hljóðaði upp á ríkiseign á öllu landi, hverjum ferþumlungi í bæ og byggð. Nauðsynin, sem knúði þá til þessa undirbúningsstarfs, sem aldrei varð annað og meira, voru uppkaup auðmanna á bújörðum vegna hlunninda og erfiðleikar sem þá voru þegar komnir í ljós, þó að eigi væru þeir jafnhrikalegir og nú, í sambandi við kynslóðaskipti á bújörðum vegna þess að óeðlilegu verði var haldið uppi á þessum jörðum vegna hlunnindanna af hálfu þeirra sem höfðu bolmagn til að kaupa upp hlunnindi jarðanna. Nú er ljóst að þetta vandamál, sem lýtur að kynslóðaskiptunum, að eignatilfærslunni, er orðið mjög svo erfitt og hættulegt á stórum landssvæðum. Í grennd við þéttbýlið og þá aðallega suðvestanlands er svo komið, að bóndasonur, sem vill setjast á jörðina eftir föður sinn, verður að keppa við auðmenn og fyrirtæki og starfsmannafélög, sem vilja kaupa upp landið undir sumarbústaði, um verð og kaup á þessu landi sem í langsamlega flestum tilfellum er hlutaðeigandi einstaklingi ofviða, þannig að í það siglir að bújarðirnar fari í eyði af þeim sökum. Þá er hitt enn ótalið, sem blasir við okkur, í sambandi við hlunnindauppkaupin. Þar er við hið sama að etja, að einstaklingarnir, sem sitja vilja jarðirnar, sem eignast vilja jarðirnar, eiga samkvæmt því kerfi, sem nú ríkir, þarna við ofnrefli að etja. Frv., sem samið var 1939, var aldrei lagt fram. Því olli fyrst og fremst tvennt. Heimsstyrjöldin skall á og hróflaði við allri rökrænni hugsun og öllum framtíðaráætlunum varðandi búskaparnytjar, svo vel á þessu landi sem annars staðar, og þó var hitt e.t.v. eins þungt á metunum í sambandi við þetta vandamál þá, að einstakar valdamiklar fjölskyldur á Íslandi höfðu lagt í þetta, að kaupa upp bújarðir vegna hlunnindanna, og þótti að sér sveigt. Þar myndaðist pólitískur þröskuldur á Alþingi sem erfitt reyndist að stíga yfir, og þá ekki síst þegar þessar tvær ástæður spiluðu saman. Af hálfu bændaleiðtoganna, sem þá vildu ráða fram úr þessum vandræðum, var fyrirhugað að í stað eignarréttar á landi til búskapar kæmi, ef svo má segja, járnbent erfðafesta, þannig að bændurnir, þeir sem nytja landið til búskapar, misstu einskis í nema réttarins til þess að selja bújörðina. Það yrði það eina sem þeir misstu. Það er um skamman tíma upp að rifja, að nýlega hefur fallið hæstaréttardómur, sem varðar eignarhald á hálendinu, almenningum og afréttum, þar sem áður var talið að skýr og þinglesinn eignarréttur væri a.m.k. óljós. Hæstaréttardómurinn féll á þá lund í svokölluðu Landmannaafréttarmáli, að eignarréttur ríkisins á því landi þótti ekki sannaður og Hæstiréttur skildi þannig við málið að eignarréttur á þessu hálendissvæði er óljós. Ætla ég að þm. úr öllum flokkum, sem kappkosta vilja að sneitt verði hjá átökum í tómarúmi íslenskra laga, muni vera þeirrar hyggju, að nauðsynlegt sé að kveða á um það með lögum hver sé eigandi þessara hálendissvæða. Samtímis þessu hefur það borist mér til eyrna frá valinkunnum sómamönnum í kjördæmi mínu á Norðurlandi eystra, að einnig vegna beitarréttarins sé orðin hin brýnasta nauðsyn að kveða á um eignarrétt og eignarhald á afréttum og uppi í hálendinu. Hæstv. Alþingi hefur látið dragast allt of lengi úr hömlu að setja skýr og ótvíræð lög um eignarhald á landi sem væru í samræmi við nútímaþörf, væru til þess fallin að styrkja búsetu í sveitum landsins, auðvelda nýjum kynslóðum að taka við búskaparréttindum, koma í veg fyrir að burst sé dregin úr nefi bændastéttarinnar til frambúðar með annarlegum eignarréttarákvæðum. Síðast en ekki síst er nauðsynlegt að kveða á um almannarétt til landsins og nytja þess. Löggjafinn hefur ekki sinnt því af neinni alvöru eða einbeitni frá síðustu aldamótum, frá því að búseturöskunin varð á landi hér, frá því að menn áttu gagnkvæman rétt til landsins vegna þess að ýmist voru menn landeigendur, Íslendingar, eða áhangendur landeigenda lögum samkvæmt, til þess tíma að mikill meiri hluti fólksins er orðinn landleysingjar, en samt Íslendingar sem eiga þó að nafninu til þetta land - þetta er landið þeirra, en standa síðan andspænis því, að löggjöfin er með þeim hætti, að þeim er þetta land síður en svo frjálst til umferðar eða til þess að njóta - ef við megum grípa til þess orðs - útivistargæða landsins og firrast landið æ meira af þeim sökum. Ég ítreka það, að ég er efnislega fylgjandi frv. því sem hér um ræðir. Ég er efnislega og í aðalatriðum fylgjandi ummælum hv. þm. Kjartans Jóhannssonar og grundvallarstefnu þeirra Alþfl.-manna varðandi eignarhaldið á landinu. Ég tel að það sé meira en tímabært að þm. úr öllum flokkum taki sig til og komi sér saman um bráðnauðsynlegar ráðstafanir í þessum eignarréttarmálum á þá lund, að við treystum en veikjum ekki raunverulega stöðu þess fólks sem lifir af landsins gæðum, - treystum stöðu þessa fólks með því að firra það hættunni á að þurfa að keppa við annarlega aðila um yfirráðarétt á landinu og koma því til leiðar, að löggjafinn standi a. m. k. ekki í vegi fyrir að fólkið, góðir Íslendingar, ef við leyfum okkur að nota gamla ívitnun í ágæta íslenska bók sem nýlega hefur verið kvikmynduð, - að góðir Íslendingar megi finna fyrir því, finna það í rétti sínum að þeim sé ætlað olnbogarými á Íslandi þrátt fyrir eignarréttarákvæði.



Herra forseti. Ég vil þakka þær almennt góðu undirtektir sem þetta frv. og málflutningur okkar Alþfl.-manna varðandi sameign á landinu hefur hér fengið. Hv. síðasti ræðumaður, 4. þm. Norðurl. e., gerði það sérstaklega að umtalsefni, að hann teldi nú brýnna en nokkru sinni fyrr, mjög brýnt orðið og tímabært, að löggjöf af því tagi, sem mælt hefur verið fyrir hér í dag í þessu frv. - og í öðrum þeim frumvörpum sem ég gat um sérstaklega áðan, yrði sett. Ég fagna því, að svo afdráttarlaus stuðningur skuli koma við þann málflutning sem Alþfl. hefur haldið uppi nú í allmörg ár í ýmsum myndum, í formi þáltill. og lagafrumvarpa. Ég held að það sé vissulega satt og við höfum trúað því í nokkuð langan tíma, Alþfl.-menn, að það væri meira en tímabært að setja löggjöf af þessu tagi og þá líka að því er varðar almennan aðgang að landinu, þó sérstakt lagafrv. hafi ekki verið flutt um það á þessu þingi af okkur þm. Alþfl. Hæstv. iðnrh. gat um það í ræðu sinni, að nú væri í undirbúningi heildarlöggjöf varðandi orkumál sem tæki einnig til þess þáttar sem hér hefur verið mælt fyrir í dag. En ég held að ef við eigum sífellt að bíða eftir nefndum á nefnd ofan, sem eru að vinna að heildarstefnumörkun og heildarlöggjöf, þá geti biðin orðið nokkuð löng og blaðsíðurnar æðimargar sem búið verður að skrifa áður en við komumst í verkið. Ég hef áður gert það að umtalsefni í þessari hv. deild, að það væri nær að sameinast um þau atriði, sem menn geta sameinast um á hverjum tíma, og ná þannig einhverjum framförum, heldur en vera sífellt að bíða eftir einhverjum nefndum. Þær geta haldið áfram að starfa og komið með sínar niðurstöður þegar þær eru tilbúnar, og þær niðurstöður koma þá til athugunar hér í þinginu. En það er afleitur siður að gera það að eilífri afsökun fyrir því að takast ekki á við vandamál liðandi stundar, sem oft eru mjög brýn, að vera sífellt að bíða eftir einhverjum nefndum. Þess vegna legg ég áherslu á að þessi hv. deild taki nú á sig rögg og skoði það mál, sem ég mæli hér fyrir, og það mál reyndar líka sem hv. þm. Eiður Guðnason, 5. þm. Vesturl., mælti sérstaklega fyrir fyrr á þinginu, um það, hvernig haga skyldi ákvörðun eignarnámsbóta á landi. Um hvort tveggja þetta er vissulega tímabært að setja löggjöf og ástæðulaust að það dragist úr hömlu. Ég trúi því, að þeir ágætu menn, sem þessa deild skipa, geti ráðið þeim ráðum sínum í nefndum og hér á þingfundum, deildarfundum, að niðurstaða megi fást sem meiri hluti deildarmanna geti við unað og felur í sér verulegar framfarir. Við höfum tekið það fram, þm. Alþfl., að við erum að sjálfsögðu reiðubúnir að ræða þessi mál nánar í nefnd. En það er e.t.v. ekki síst að því er varðar þriðja málið sem við þm. Alþfl. höfum flutt á þessu þingi, um eignarráð á landi þar sem ekki er um ótvíræð eignaryfirráð einstaklinga að ræða, að það verði ríkiseign, sem sérstök ástæða er til að löggjöf verði sett. Ég segi það, og hv. 4. þm. Norðurl. e., Stefán Jónsson, gerði það sérstaklega að umtalsefni, að sá hæstaréttardómur, sem kveðinn var upp fyrr á þessum vetri, kallar eftir löggjöf. Hann er beinlínis ákall um að sett verði löggjöf af því tagi sem felst í því frv. sem Sighvatur Björgvinsson mælti fyrir í Nd. fyrr á þessu þingi fyrir hönd okkar Alþfl.-manna. Vitaskuld má ekki dragast hjá löggjafarvaldinu að vinda sér í slíka lagasetningu þegar æðsti dómstóll þjóðarinnar beinlínis biður um að slík lög séu sett. Ég tek undir það sem hv. þm. Stefán Jónsson sagði, bæði að því er varðar þessi orkumál og eignarráðin á landinu þar sem það kemur ekki ótvírætt fram hverjir séu eigendur, að þetta skapar átök í tómarúmi íslenskra laga sem löggjafanum ber vissulega að fylla upp í svo fljótt sem auðið er. Það kom, trúi ég, fram í ræðu hv. 4. þm. Vestf., 1. varaforseta, Þorv. Garðars Kristjánssonar, að vitaskuld væri það skoðun allra stjórnmálaflokkanna, að eignarhald á orkulindum mætti ekki stöðva beislun þeirra eða virkjun. En það er eins og það hrökkvi heldur skammt þessa dagana, ef litið er norður í land á þær hugmyndir sem uppi hafa verið um virkjun þar, að heldur hefur það gengið brösótt. Það frv., sem hér er flutt, fjallar sérstaklega um orkulindir í iðrum jarðar og að setja skýr ákvæði um hvernig með skuli fara, svo að ekki þurfi að koma til árekstra sem tafið geti virkjun þessara orkulinda. Vel má vera að þeir árekstrar og þær tafir, sem við höfum orðið fyrir að því er varðar virkjun Blöndu, gefi tilefni til að hyggja að sérstakri lagasetningu í því sambandi. En það var ekki beinlínis á dagskrá hér í dag. Hitt er ljóst, að lagasetning af því tagi, sem ég mæli hér fyrir fyrir hönd okkar Alþfl.mannanna í deildinni, gæti komið í veg fyrir árekstra og tafir í virkjun annarra orkulinda sem ekki eru síður mikilvægar, nefnilega jarðvarmans í landinu. Ég vænti þess, herra forseti, að sem flestir þm. geti sameinast um afgreiðslu þess máls sem ég mæli hér fyrir, svo sterkan hljómgrunn sem það hefur fengið í grundvallaratriðum hjá fulltrúum þeirra flokka annarra sem hér hafa tekið til máls, bæði fulltrúum Alþb. og Sjálfstfl. Í stað þess að karpa frekar um smáatriði legg ég til að við vindum okkur í það í sameiningu í nefnd að afgreiða þetta lagafrv. - og reyndar það frumvarp líka sem ég gerði sérstaklega að umtalsefni og er í nefnd í deildinni, um eignarnámsbætur fyrir land. Sannleikurinn er sá, að það verður að vera hlutverk Alþingis á hverjum tíma að líta til nútímaþarfar og réttlætisvitundar eins og hún birtist í brjóstum okkar. Þetta hvort tveggja á við varðandi þau frumvörp sem ég gerði hér sérstaklega að umtalsefni.



Herra forseti. Það er augljóst, eins og ég hygg að öllum hafi mátt vera ljóst fyrir þessar umr., að það er ekki ágreiningur milli flokka um að það þurfi að setja nýja löggjöf um það efni sem þetta frv. fjallar um. Ég vék að því áðan, að það hefði einmitt átt sér stað undirbúningur undir það og sérstök nefnd sett í það mál. Það er alveg rétt, sem hv. 2. þm. Reykn. sagði, að það er ekki endalaust hægt að bíða eftir að nefndir ljúki störfum. Við getum þurft að taka afstöðu og móta stefnu án þess að slíkt liggi fyrir. Þetta er alveg rétt. En við verðum þó að hafa í huga að þetta mál, sem við nú fjöllum um, er vægast sagt sérstaks eðlis og af ýmsum ástæðum mjög vandfarið með það. Það var þess vegna engin tilviljun að sett var sérstök nefnd í það á sínum tíma. Hæstv. iðnrh. segir að nú eigum við von á stjfrv. um þetta efni. Ég skildi hæstv. ráðh. þannig, að þar væri um að ræða frv. til sérlaga um þetta efni, en ekki, eins og mér virtist hv. 2. þm. Reykn. skilja orð ráðh., að það væri von á heildarlöggjöf varðandi orkumálin, þ.e.frv. að nýjum orkulögum. En þetta er kannske ekki aðalatriðið. Í þessu er aðalatriðið það, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. benti á, að það geti skapast viss samstaða milli allra flokka um löggjöf sem allir eru sammála um að þurfi að setja á þessu sviði. Og hvers vegna eru menn sammála um að það þurfi að setja nýja löggjöf á þessu sviði? Það er vegna þess að það þarf ýmsu að breyta í núgildandi löggjöf um þessi efni vegna breyttra aðstæðna og þeirrar þróunar í orku- og tæknimálum sem hefur átt sér stað. Það liggur til grundvallar því, að við sjálfstæðismenn viljum að sett sé ný löggjöf um þetta efni. Ég sagði í upphafi þessarar umr. að ég ætlaði ekki að ræða efnislega um frv. sem hér liggur fyrir. Ég sé raunar ekki ástæðu til þess, eins og málið liggur fyrir, allra síst nú þegar það er upplýst af hæstv. iðnrh. að við eigum á næstu dögum von á stjfrv. um þetta efni. Við þurfum að ræða þessi mál í heild. Þetta varðar mál sem snerta almenna takmörkun eignarréttarins og almenn ákvæði um eignarnám. Auðvitað fjallar þetta mál um það. Mér þykir verra að hæstv. iðnrh. er ekki lengur hér viðstaddur því að ég skildi orð hans svo, að starf þeirrar ágætu nefndar, sem Ármann Snævarr hæstaréttardómari var í forsæti fyrir, hafi ekki verið lagt til grundvallar því stjfrv. sem við eigum von á - eða kannske réttara að orða það svo, að þar hafi aðrir aðilar lagt hönd að verki. Ég hefði gjarnan viljað spyrja hæstv. ráðh., ef nefnd sú, sem Ármann Snævarr veitti forstöðu og var skipuð hinum færustu fræðimönnum og sérfræðingum á þessu sviði, hefur ekki skilað störfum, hvers verk það er, og í öðru lagi hvaða sérfræðingar hafi þá komið í staðinn og hvers vegna það eru sem lögð eru til grundvallar í því vandasama máli sem hið væntanlega stjfrv. fjallar um. Fyrst hæstv. ráðh. er ekki hér skal ég ekki orðlengja frekar um þetta, en ég þykist þess fullviss, að við í hv. iðnn., sem fáum þessi mál til meðferðar, hljótum að fá upplýsingar um þetta.