Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta, sem er stjfrv. um breyt. á I. nr. 59 19. júní 1960, um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu landbúnaðarafurða o.fl., hefur verið til athugunar í landbn., og hefur verið rætt þar á nokkrum fundum. Samkomulag fékkst ekki um afgreiðslu þess. Meiri hl., þ.e. 5 nm., hefur skilað áliti, sem prentað er á þskj. 548, og leggur hann til, að frv. verði samþ. með tveimur smávægilegum breyt., þ.e. í fyrsta lagi, að við 3. gr. falli niður „og b“ í b-lið og síðustu mgr. Í öðru lagi við 16. gr. Í stað 2. gr. l. nr. 5 22. febr. 1949, um kjötmat o.fl., komi nýafgr. lög frá Alþ. um meðferð, skoðun og mat á sláturafurðum. Tveir nm., þeir Páll Þorsteinsson og Ásgeir Bjarnason, áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma, en einn nm., Björn Jónsson, hefur skilað séráliti á þskj. 542. Einn nm., Jón Árnason, var ekki viðstaddur, þegar málið var afgr. Hér er um mjög þýðingarmikið mál að ræða, en skammt til þingloka og er því áríðandi, að frv. fái skjóta og góða afgreiðslu hér í þessari hv. d. Svo sem kunnugt er, er frv. þetta að mestu leyti verk hinnar svo kölluðu 7 manna n., sem landbrh. skipaði á s.l. hausti, en verkefni þessarar n. var að leita eftir samkomulagsgrundvelli milli framleiðenda og neytenda, sem hægt væri að byggja afurðasölulöggjöfina á. Það náðist ekki samkomulag í þessari n., eins og allir vita, en 6 nm. sendu landbrn. samhljóða till. í frv.-formi í febr. s.l., og er frv., sem hér liggur fyrir, í öllum meginatriðum samhljóða till. þeirra. Ég veit, að allir hv. þdm. eru þessu máli svo kunnugir, að óþarfi er að fjölyrða um það að sinni.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. gat um, varð ekki samkomulag í landbn. um afgreiðslu þessa frv., og hef ég, sem skipa einn minni hl., skilað séráliti á þskj. 542. Eins og kom hér fram við l. umr. málsins, þegar hæstv. landbrh. hafði framsögu fyrir því, er meginbreytingin, sem þetta frv. felur í sér frá fyrrgildandi löggjöf, sú að gera hið svo kallaða sexmannanefndarkerfi virkt, þó að aðilar þeir, sem hafa rétt til að skipa í Sexmannanefnd, noti ekki þann rétt sinn. En þá komi til tilnefning af hálfu landbrh., ef framleiðendur, þ.e.a.s. Framleiðsluráð landbúnaðarins eða stéttarsamtök bænda nota ekki tilnefningarrétt sinn, en hins vegar tilnefning félmrh., ef hinir svo kölluðu fulltrúar neytenda, þ.e.a.s. Í., Landssambands iðnaðarmanna eða Sjómannafélags Reykjavíkur, nota ekki sinn tilnefningarrétt samkv. 6. gr. laganna. Aðrar breyt., sem þetta frv. hefur í för með sér, eru ekki mjög veigamiklar, nema þá ef vera skyldi breyt., sem 5. gr. frv. um 4. gr. l. kveður á um, en þar segir, að taka skuli upp þann viðmiðunargrundvöll, þegar kjör bænda eru ákveðin til samræmis við kaupgjald annarra stétta, að hann skuli byggjast á kaupgjaldi verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, eins og það er við upphaf hvers verðlagstímabils, en þó skuli ekki taka til viðmiðunar ákvæðisvinnu verkamanna og iðnaðarmanna né aflahlut sjómanna. Mér þykir sýnilegt, að þótt sumar af þessum breyt. frá fyrra grundvelli séu réttmætar, séu aðrar breyt. það ekki, sem þetta hefur í för með sér, og hljóti að þýða, að svo miklu leyti sem viðmiðunargrundvöllurinn hefur eitthvert gildi, sem hefur að vísu verið ákaflega takmarkað á undanförnum árum, sé hér um beina skerðingu á kjörum bænda að ræða. Og það tel ég sérstaklega koma fram í því, að nú á hvorki lengur að miða við ákvæðisvinnu verkamanna né iðnaðarmanna, og ég tel að ef þennan viðmiðunargrundvöll á á annað borð að nota, - (ég er reyndar ekki þeirrar skoðunar) sé það sanngjarnt, að þetta sé tekið með í viðmiðunargrundvöllinn. Það er enginn vafi á því, að nú um sinn, - og líklegt er að svo verði einnig um nokkra framtíð, - verða mestar kjarabætur hjá verkamönnum og iðnaðarmönnum einmitt í gegnum það, að ákvæðisvinna er stóraukin og tekin upp ýmis ný launagreiðslukerfi, sem byggja á afköstum. Og það er enginn vafi á því, að á síðustu árum hefur mjög verulegur hluti af þeim kjarabótum, sem verkamenn og iðnaðarmenn hafa náð fram, raunverulega byggzt á þessu. Ég vil segja það, að ef á annað borð á að miða kjör bænda við þessar stéttir, er hallað mjög á bændur, ef þessu er sleppt úr viðmiðunargrundvellinum, og ég verð að segja það, að ég tel það gegna nokkurri furðu, að fulltrúar bænda í sjö manna n. ríkisstj. hafi fallizt á þetta, og sérstaklega er ég undrandi yfir því, ef þeir hafa gert það fúslega. Hins vegar vil ég segja það um breyt. á 4. gr. l., að ég tel eðlilegt, að sleppt sé viðmiðun við hlutarsjómenn. Þar eru svo miklar sveiflur, að það er algerlega óeðlilegt, að þær komi inn í landbúnaðarvöruverðið, og einnig tel ég réttmætt, að tekið sé tillit til vinnutímans, þannig að það sé ekki tekið með í viðmiðunargrundvöllinn,þó að verkamenn eða iðnaðarmenn hækki laun sín eitt árið vegna þess, að þeir hafi þurft að leggja á sig meiri vinnu en áður. Í 16. gr. er svo ákveðið nú, eins og reyndar hefur verið, að A.S.Í., Landssamband iðnaðarmanna og Sjómannafélag Reykjavíkur skuli teljast fulltrúar neytenda í landinu í samningum um búvöruverð. Ég er ekki nægilega kunnugur því, hvernig þessi skipan er til komin að útnefna fulltrúa þessara þriggja aðila sem fulltrúa neytenda í landinu. En ég held, að flestir sjái, að ef fulltrúar neytenda eiga að vera representeraðir í slíkri n. sem Sexmannanefnd, þá er þetta hin afkáralegasta skipan. Það er að vísu rétt, að A.S.Í. er fulltrúi margra neytenda í landinu, en þó er það ekki nema hluti af neytendum og það mikill minni hl. Hins vegar eru bæði Landssamband iðnaðarmanna og Sjómannafélag Reykjavíkur tiltölulega fámenn og einstæð samtök, sem ekki hafa á nokkurn hátt neitt það við sig, skipulag eða tilgang, að þau séu bærari en ýmis önnur samtök í landinu að koma fram fyrir neytendur og semja um þeirra hagsmuni. Það eru mörg einstök verkalýðsfélög í landinu miklu stærri en Sjómannafélag Reykjavíkur. Síðan þessi I. voru setl, hafa verið mynduð ýmis sérsamtök innan A.S.Í. og einnig annarra starfsgreina, sem eru miklu fjölmennari, þ. á m. t.d. samtök, sem heita Sjómannasamband Íslands. Það væri þó vissulega nær lagi, ef sjómannastéttin á að eiga þarna fulltrúa. að það væri Sjómannasamband Íslands, sem tilnefndi slíkan fulltrúa heldur en Sjómannafélag Reykjavíkur. Landssamtök iðnaðarmanna eru samtök af allt öðru tagi en Sjómannafélag Reykjavíkur og A.S.Í. Það eru raunverulega atvinnurekendasamtök, en engin almenn hagsmunasamtök launþega eða neytendasamtök. Þessi skipan mála mun upphaflega hafa verið þannig tilkomin, að nauðsyn þótti á því að fá pólitískt jafnvægi í svona n., en sem frambúðarskipan hlýtur hún að teljast ákaflega óeðlileg, miðað við núv. aðstæður, ef á annað borð á að fylgja þeirri reglu, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, og algerlega órökrétt að skipa þessum málum á þann veg, sem gert er, jafnvel þó að menn væru inn á því út af fyrir sig, að neytendur og framleiðendur ættu að semja um búvöruverð. Ég held t.d., að það væri miklu nær lagi, að opinberir starfsmenn kæmu þarna fram sem aðili en eitt einslakt félag í A.S.Í. Það verður því að telja, að val þessara aðila sé raunverulega hinn furðulegasti samsetningur og algerlega órökrétt út frá þeim sjónarmiðum, sem annars er talíð að eigi að gilda um skipan þessara mála. Það fer svo heldur ekki fram hjá neinum, að samkv. þessu frv. verður nú mögulegt að ákveða búvöruverð í Sexmannanefnd t.d. án þess að A.S.Í. sé þeim úrskurði samþykkt og það væri hægt, þó að bæði A.S.Í. og Sjómannafélag Reykjavíkur væru andstæð þeim úrskurði, sem um væri að ræða. Það væri sem sagt hægt að ákveða búvöruverðið með fulltrúum frá Stéttarsambandi bænda. Framleiðsluráði landbúnaðarins og einum atvinnurekendasamtökum í landinu, og sjá þá allir, hve vald neytenda er mikið til að ákvarða um þessi mál samkv. lögunum. En ef ekki næst slíkur meiri hl. í n., t.d. með því að ákveða verðið með fulltrúum framleiðenda og eins eða fleiri af fulltrúum neytenda, tekur - ja, ég vil segja annar gerðardómur við, því að Sexmannanefndin, eins og hún er orðin nú, ákveðin með 6. gr. l., er raunverulega orðin gerðardómur, þó að hægt sé að áfrýja úrskurði hennar undir vissum kringumstæðum, geti málið farið til annars gerðardóms samkv. 9. gr. frv. Niðurstaða mín er því sú af þessum hugleiðingum, að þetta kerfi, sem nú er verið að reyna að koma upp og gera virkt undir öllum kringumstæðum, sé órökrétt. Þó að gengið væri út frá því sem grundvallarreglu, að bændur og neytendur ættu að semja um verðlagningu búvöru, væri þessi aðferð, sem hér er viðhöfð, algerlega órökrétt. Hitt er svo auðvitað annað mál, að löggjafinn getur ekki fyrirskipað samstarf eða aðild, sem ekki er grundvöllur fyrir hjá þeim aðilum, sem um er að ræða. Hann getur ekki fyrirskipað tveimur aðilum eða fleiri í landinu að semja um hluti, sem þeir telja sig ekki bæra til að semja um eða ekki rétt, að þeir semji um, og þetta er í raun og veru viðurkennt með þeim nýju ákvæðum, sem nú eru sett inn í 6. gr. frv., því að ef aðilarnir, sem þarna er um að ræða, nota ekki tilnefningarrétt sinn, stendur raunverulega aðeins eftir stjórnskipaður gerðardómur. Það eina, sem nú liggur fyrir um afstöðu þeirra samtaka, sem hér eiga hlut að máli, er afstaða A.S.Í. frá því á s.l. sumri, og mér vitanlega hefur hún ekki breytzt, en frá þeirri afstöðu er greint ítarlega hér á bls. 16 í grg. með frv., og læt ég mér nægja í aðalatriðum að vísa til þess. En helztu ástæðurnar, sem A.S.Í. færir hér fram fyrir því, að það sæi sér ekki fært að taka lengur þátt í störfum Sexmannanefndarinnar, voru í fyrsta lagi þær, að það felldi, að Sexmannanefnd gæti ekki haft nein áhrif á þann þátt efnahagsmálanna, sem mestu réði um endanlegt verðlag á landbúnaðarvöru, en að undanförnu og eins og nú stæði væri það fyrst og fremst verðbólgustefna núv. stjórnarvalda, sem hefði þar mest um að segja. Í öðru lagi væri högum bænda svo komið, að því færi víðs fjarri, að unnt væri á réttlátan hátt að leysa ýmis brýnustu vandamál þeirra og sízt af öllu smærri bænda með verðlagningu landbúnaðarvara einni saman, en Sexmannanefnd hefði ekkert vald til að fjalla um stefnuna í landbúnaðarmálum í heild sinni. Ég ræði þetta ekki frekar. Þessi afstaða A. S. Í. liggur fyrir í einstökum atriðum, og af henni má ráða það, að það muni ekki nota rétt sinn til tilnefningar í þessa n., þegar hún tekur til starfa. Það er svo annar þáttur þessa máls, hvernig það viðmiðunarkerfi, sem hér er lagt til grundvallar, hefur gefizt á undanförnum árum. Og ég vil segja það, að af mínum kynnum af kjaramálum verkamanna hefur þetta viðmiðunarkerfi gefizt illa og almennt gefizt illa sú regla að reyna að gera kjör verkamanna í landinu, lægst launuðu stéttar þjóðfélagsins, að eins konar almennum viðmiðunar- og vísitölugrundvelli, sem allt annað í landinu hreyfist eftir, þannig að þessi lægst launaða stétt þjóðfélagsins gæti raunverulega aldrei hreyft kjör sín öðruvísi en það hefði hinar víðtækustu afleiðingar á kjör annarra stétta og almennar verðhækkanir í landinu. Ég held, að þetta almenna viðmiðunarkerfi hafi verið á síðari árum einn versti þrándur í götu fyrir almennum kjarabótum verkamanna í landinu. Og ég segi fyrir mitt leyti, að ég mun nota hvert tækifæri bæði nú og síðar til þess að höggva á þetta viðmiðunarkerfi eins og unnt er, þannig að það skapist fyrir því möguleikar, að verkamannastéttin í landinu geti bætt kjör sín alveg án tillits til þess, hvað gerist hjá öðrum stéttum, enda fæ ég ekki séð, að einstakar kjarabætur verkamanna þurfi undir öllum kringumstæðum a.m.k. að verða almennur viðmiðunargrundvöllur. Hitt er svo auðvitað alveg rétt, að ef sá viðmiðunargrundvöllur, sem hér er gert ráð fyrir varðandi bændastéttina, er lagður niður, þarf eitthvað annað að koma til, sem geti tryggt bændum viðunandi lífskjör og viðunandi stöðu til þess að ná fram sínum kjaramálum. Að mínum dómi er lausnin sú að veita bændum fullt samningsfrelsi um sín kjör, og þetta sjónarmið er auðvitað það eðlilega sjónarmið af hálfu verkalýðssamtakanna, sem sjálf hafa fullkomið samningsfrelsi um sín kjör, ekki aðeins samningsrétt, heldur einnig verkfallsrétt og þannig beitt vopn í hendi til þess að geta náð sínum málum fram, og það er því eðlilegt, að við viljum ekki heldur synja bændastéttinni um þennan rétt og selja hennar kjör undir úrskurð gerðardóms, tilviljunarkennds gerðardóms. Það má að vísu segja, að fullt samningsfrelsi bænda og hins vegar verkfallsréttur verkalýðssamtakanna sé ekki sambærilegt að öllu leyti, og það er alveg rétt. Þess vegna álít ég, að þyrfti enn að styrkja stöðu bænda til ákvörðunar um hæði búvöruverð og annað, sem höfuðmáli skiptir fyrir hagsmuni þeirra, og mér sýnist, að það kæmi vel til greina að fara þá leið, sem fulltrúi A.S.Í. í sjö manna n. ríkisstj. lagði til, Hannibal Valdimarsson, að veita bændum rétt til einhliða ákvörðunar um verðlagningu búvara sinna, ef samkomulag næst ekki í samningum við ríkisstj. Þetta þyrfti þó vafalaust að verða skilyrðum og reglum bundið, sem nokkur trygging fælist í, að þetta væri ekki misnotað. En ég vil segja það, að ég treysti bændum flestum eða jafnvel öllum stéttum í þjóðfélaginu betur til þess að fara hófsamlega með slíkt frelsi og slíkan rétt. Ég álít, að bændur séu sú stétt í þjóðfélaginu, sem er e.t.v. mest hagfræðilega hugsandi, og ég vantreysti þeim ekki til þess að nota á hófsamlegan hátt vald, sem þeim væri gefið, bæði varðandi samningsfrelsið og jafnvel þó að væri til einhliða ákvörðunar um búvöruverð undir vissum kringumstæðum. Þá vaknar að sjálfsögðu sú spurning, þegar um það er rætt að veita bændum samningsfrelsi og jafnvel rétt til þess undir vissum kringumstæðum að ákveða einhliða búvöruverð, hver sé hinn eðlilegi viðsemjandi bændastéttarinnar. Ég svara því hiklaust fyrir mitt leyti, að ég tel, að það sé ríkisvaldið. Það liggur í raun og veru í augum uppi, að öll þjóðin er neytendur. Það er ekki aðeins ein stétt manna í þjóðfélaginu, það er ekki aðeins verkalýðsstéttin eða iðnaðarmenn eða sjómenn, sem eru neytendur, þáð er öll þjóðin, sem er neytendur, og ég get ekki séð neinn þann aðila, sem gæti komið fram gagnvart bændum sem fulltrúi þessara almennu hagsmuna. Ég vil einnig nefna atvinnurekendur í því sambandi. Þeir hafa kannske ekki hvað minnstra hagsmuna að gæta og raunar undir mörgum kringumstæðum meiri hagsmuna að gæta en verkalýðsstéttin, því að hækkað búvöruverð leiðir auðvitað til þess, að frekari kröfur verða gerðar á hendur atvinnurekstrinum í landinu, og undir flestum kringumstæðum hvílir það á atvinnurekstrinum að borga hækkanir á búvöruverðinu. Við höfum okkar vísitölukerfi á almenn laun, og þó að það kannske bæti okkur ekki undir öllum kringumstæðum að fullu verðhækkanir, sem verða, hvorki á landbúnaðarvörum né öðru, verður það þó að segjast, að það gerir það í aðalatriðum. Og slíkt lendir á atvinnurekendum í landinu, en ekki á verkamönnum. Hagsmunir um búvöruverðið eru þess vegna miklu víðtækari en svo, að þeir geti verið bundnir við ákveðna hópa eins og Landssamband iðnaðarmanna eða Sjómannafélag Reykjavíkur. Og hér er alls ekki með þessum l. lagður grundvöllur að því að mynda neina þá representation, sem sé fullnægjandi fyrir þá höfuðhagsmunahópa, sem eiga réttar að gæta í sambandi við búvöruverð. Ég álít líka eðlilegt, að ríkisvaldið semji við bændastéttina af annarri ástæðu, og hún er sú, sem kemur fram í áliti fulltrúa A.S.Í. í sjö manna n., að fleira þurfi að athuga, þegar kjaramál bænda eru skoðuð, heldur en verðlagningu á búvörum einum. Það eru vissulega orð í tíma töluð, að það er ekki það eina, sem kemur til greina, þegar hin raunverulegu lífskjör bændastéttarinnar eru ákveðin. Það má nefna hluti, sem mjög hafa verið um talaðir, eins og uppbætur bæði á útflutning landbúnaðarvara og á sölu landbúnaðarvara innanlands. Það má nefna ýmsar aðrar ráðstafanir í hagsmunamálum bænda, eins og stofnlán, vexti, tolla á tækjum og lán til húsbygginga og ýmislegt fleira, sem skiptir auðvitað engu minna máli fyrir bændur en sjálft verðlagið á vörunum. Og um slíka hluti getur bændastéttin ekki samið við neinn nema ríkisvaldið, og ég held, að það sé eðlilegt, að um leið og búvöruverðið er ákveðið, sé litið á þessa hluti líka, en ekki þeir settir til þess að semja um búvöruverðið við bændur, sem ekkert vald hafa í þessum efnum og engan vanda geta leyst í þeim efnum. Ég held þess vegna, að núv. fyrirkomulag hljóti að beina hugsun bænda í sambandi við hagsmunamál sín óeðlilega mikið inn á verðlagninguna sjálfa og skapi tilhneigingar til þess jafnvel að strekkja þar á meira en ástæða væri til, ef unnt væri að fá bætur á ýmsum örðum sviðum, sem gætu haldið verði landbúnaðarvara niðri, en þó tryggt bændum fulla og réttláta hlutdeild í þjóðartekjum og sæmilega afkomu. Ég held, að það sé þess vegna fullkomlega rétt sjónarmið, sem A.S.Í. hefur látið í ljós, að það er ríkisvaldið fyrst og fremst, sem ræður úrslitum um, hvaða kjör bændastéttin á raunverulega við að búa, en slíkt geti ekki verið nema að litlu leyti á valdi neytendanna í landinu og þess vegna sé raunhæfast fyrir bændur að semja við ríkisvaldið. Ég hef raunverulega ekki heyrt nema ein rök gegn því, að þessi háttur væri hafður á hér á landi, eins og er í mjög mörgum eða flestum löndum að meira eða minna leyti, og það eru þau rök, sem hæstv. landbrh. færði hér fram, þegar hann mælti fyrir þessu frv., að ríkið væri of sterkur samningsaðili. Þetta væri slæmt fyrir bændur, vegna þess að ríkið væri of sterkur samningsaðili, það væri samningsaðili, sem þeir gætu ekki ráðið við, og manni skildist, að það væri þess vegna mikið hagsmunaatriði fyrir bændur að losna við slíkan viðsemjanda og fá annan veikari í staðinn, sem væri verkalýðssamtökin í landinu. Ég verð nú að segja það, að mér þótti þetta svolítið broslegar kenningar, ekki sízt af því, að ég tel víst, að hæstv. ráðh. mundi a.m.k. nú um sinn ráða mestu um afstöðuna, ef hann ætti að semja við bændur um búvöruverðið og aðra þá hluti, sem mestu skipta fyrir þeirra kjör. Og ég verð að segja, að mér finnst þetta vera ranglátt gagnvart honum sjálfum. Ég veit, að hann hefur margt gott gert fyrir bændastéttina í landinu, og ég er engan veginn á því, að hann yrði svo illur viðskiptis í samningum við bændur, eins og hann vill vera láta. Þó að það yrði einhver breyt. á og við skulum segja t.d., að hv. 1. þm. Vesturl. tæki við embætti hans, sem ég teldi nú einna líklegast, ef þar yrðu mannaskipti, þá mundi ég ekki síður treysta honum til þess að taka sæmilegt tillit til hagsmuna bænda og leysa þessi mál með réttlátum hætti. En undir þann leka, að ríkisvaldið yrði óskammfeilið í þessum efnum, vil ég þó setja með því að taka það a.m.k. til rækilegrar athugunar, hvort ekki væri rétt, undir þeim kringumstæðum að ekki næðist samkomulag við þessa ágætu fulltrúa bændastéttárinnar, bæði þá sem nú skipa sæti landbrh. og aðra, sem líklegir væru til að gera það, að það verði a.m.k. athugað, hvort heimila ætti bændum að ákveða einhliða búvöruverðið, t.d. með kvalifileruðum meiri hl. við almenna atkvgr. Og eins og ég sagði áðan, mundi ég ekki vantreysta bændum til þess að nota þann rétt hóflega. Og ef þeir brygðu út af því, held ég að ríkisvaldið hefði líka nokkur tromp á hendinni til þess að stemma stigu við því. Nei, ég held, að það liggi alveg ljóst fyrir í þessu máli, að hæstv. ríkisstj. og hæstv. landbrh. eru ekki að flytja þessar breyt. á þessum I. vegna þess, að það sé ekki í raun og veru eðlilegt, að bændur hafi fullan samningsrétt og það sé raunhæfast, að þeir semji við ríkisvaldið. Ég veit, að alveg eins og þetta er viðurkennt af samtökum bænda, er þetta áreiðanlega viðurkennt innst inni bæði af hæstv. landbrh. og öðrum, sem um þessi mál hugsa. En ástæðan er önnur. Hún er sú, að hæstv. ríkisstj. og hæstv. landbrh. eru með þessu frv. að reyna að firra sig ábyrgð, sem ríkisstj. á að réttu lagi að bera, og koma henni yfir á aðra og losna undan þeim vanda, sem þarna vissulega er á ferðum fyrir hvern, sem um þarf að fjalla. Það er verið að hlaupast frá vandanum í staðinn fyrir að taka hann á sig og ýta samtökum verkafólks fram gegn bændum og kjarakröfum þeirra. Við þetta vilja verkalýðssamtökin ekki lengur una og munu ekki una. Ríkisstj. mun fá að skipa sinn fulltrúa í það auða sæti, sem a.m.k. verður í þessari n. af hálfu A.S.Í. Ég hygg, að það sé mál, sem er algerlega gert upp í verkalýðssamtökunum, að þau ætla ekki að taka þann kaleik frá hæstv. ríkisstj. að gerast einhver skömmtunarstjóri um kjör bænda, a.m.k. ekki á meðan málum er skipað svipað og nú er. Það er svo hins vegar hinn mesti misskilningur, að með þessari afstöðu sé A.S.Í. að fara með einhverjum ófriði gegn bændum, eins og mér skildist á hæstv. landbrh. hér við 1. umr. þessa máls. Hann sagði, að það væri betra að hafa samstarf um hlutina heldur en að fara með ófriði um þessi mál. Það er vissulega rétt, en ég held, að þetta fyrirkomulag, sem nú er verið að koma upp eða endurvekja, að reyna að ýta þarna saman sem mótsettum aðilum annars vegar verkalýðssamtökunum og hins vegar bændasamtökunum, það sé einmitt til þess fallið að efla úlfúð og efna til ófriðar um þessi mál og milli þessara stétta, en á því tel ég sízt vera þörf. Ég held þvert á móti, að fullt frelsi beggja samtakanna til að semja um sín kjör við rétta aðila mundi færa þessar stéttir saman og gera þeim ljósari heldur en áður þau sameiginlegu hagsmunamál, sem þessar stéttir raunverulega hafa, en þau hagsmunamál eru vissulega mörg. Ég vil segja það undir lokin, að meðal þeirra hagsmunamála er það, að til sé tiltölulega vel sett bændastétt, sem rekur góð bú með nýjustu tækni, og slíkt sé ekki aðeins hagsmunaatriði fyrir verkalýðsstéttina, heldur fyrir alla vinnandi menn í landinu og fyrir þjóðfélagið í heild sinni. Og ég vil líka taka það fram, að ég tek ekki undir söng þeirra manna, sem álíta, að 200 millj. í útflutningsuppbótum sé vandinn, efnahagslegi vandinn í okkar þjóðfélagi. Eins og sakir standa a.m.k., meðan þær upphæðir vaxa ekki stórlega, vil ég segja það, að þeim peningum er ekki illa varið til þess að halda uppi fullri framleiðslu, nægilegri landhúnaðarframleiðslu í landinu og til þess að halda niðri raunverulegu verðlagi til neytenda í landinu. Ég vil svo aðeins segja það til enn frekari áréttingar orðum mínum, að það hefur komið fram, eins og sést m.a. hér á bls. 16 í grg., að bændur sjálfir vilja fullan samningsrétt og hafa ekkert á móti ríkisvaldinu sem viðsemjanda. Það sýnir samþykkt fulltrúafundar Stéttarsambands bænda, sem haldinn var núna á s.l. vetri. Það styður svo enn þá afstöðu, sem ég hef til þessa máls, að slíkt kerfi, sem hér er um að ræða, er algerlega óþekkt með öðrum þjóðum og hefur ekki, svo vitað sé, verið reyni neins staðar annars staðar. En hins vegar er algengt, eins og ég áður sagði, að ríkið eigi beina aðild að samningum við bændur um búvöruverð og kjör þeirra almennt. Að lokum vil ég svo segja það, að með þeim skamma tíma, sem er til rækilegrar athugunar á þessu máli, sem hér ræðir um, er auðvitað ekki hugsanlegt að framkvæma nú á þessu þingi þá lagasmíði, sem nauðsynleg væri, ef taka ætti hér upp nýja háttu í sambandi við meðferð þessara mála. Þess vegna legg ég til, að málinu verði visað frá með rökstuddri dagskrá, sem felur það í sér, að ríkisstj. sé falið að undirbúa fyrir næsta reglulegt Alþ., í samráði við samtök bænda, lagafrv., sem tryggi bændastéttinni fullan samningsrétt gagnvart ríkisvaldinu um kjör sín og án nokkurra gerðardómsákvæða, en leiti hins vegar samkomulags um búvöruverðið, þangað til Alþ. hefur fjallað frekar um þetta mál að nauðsynlegum undirbúningi loknum.



Herra forseti. Í ágústmánuði s.l. sumar tilkynnti miðstjórn A.S.Í., að sambandið hefði ákveðið að draga til baka fulltrúa sinn í Sexmannanefnd, er ákveður verðlag á búvöru í landinu. Þessi ákvörðun kom mönnum yfirleitt mjög á óvart, því að A.S.Í. hafði í nærri tvo áratugi átt fulltrúa í þessari n., og það var ekki kunnugt um, að uppi væru neinar raddir innan þess um, að þessu fyrirkomulagi bæri að slíta og taka upp annað nýtt, þ.e.a.s. að semja við ríkisvaldið. A.S.Í. gerði opinbera grein fyrir afstöðu sinni í þessu máli, og þar kemur þessi grundvallarstefnubreyting fram, að neytendur eigi ekki að hafa afskipti af verðlagsmálum landbúnaðarins, heldur sé það einungis málefni ríkisvaldsins og bænda, en hvorki talið rétt né æskilegt, að verkalýðssamtökin leggi þar hönd á milli og taki á sig hlutdeild í ábyrgð á lausn verðlagsmála landbúnaðarins. Þessi kúvending meiri hl. Alþýðusambandsstjórnar á sér enga stoð í samþykktum Alþýðusambandsþinga, og ég hygg, að hún eigi litinn hljómgrunn meðal bænda og neytenda, og hjá ríkisvaldinu hefur hin nýja stefna ekki fengið neinar undirtektir. En í þessari nýju stefnu meiri hl. Alþýðusambandsstjórnarinnar er í raun og veru kveðið svo á, að A.S.Í. telji sig ekki lengur vera einn af málsvörum neytenda í landinu. Þótt grundvallarástæðan fyrir brotthlaupi Alþýðusambandsfulltrúans úr Sexmannanefnd væri þannig nokkuð sérkennileg, hafði hún þann kost í för með sér, að óhjákvæmilegt reyndist að endurskoða lög um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu o.fl., þar eð Sexmannanefnd var orðin óvirk. Af þessu leiddi svo jafnframt, að á s.l. hausti varð að leysa verðlagsmál landbúnaðarins með brbl. Um það leyti, sem Alþ. kom saman í haust, skipaði hæstv. landbrh. sjö manna n. til þess að endurskoða framleiðsluráðsl. Aðilar að Sexmannanefnd tilnefndu hver um sig einn fulltrúa í n. þessa og þ. á m. A.S.Í. Þessi sjö manna n. hefur fyrir nokkru lokið störfum. Er þetta frv., sem hér liggur fyrir, að mestu leyti byggt á niðurstöðum, sem 6 af 7 nm. urðu ásáttir um, en einn nm., forseti A.S.Í., hafði algera sérstöðu. Í frv. þessu felast margar og mikilvægar breyt. á landbúnaðarlöggjöfinni, sem stefna í rétta átt. Helztu breyt. eru þessar: 1. Sexmannanefnd er gerð virk á nýjan leik og tryggt, að hún geti haldið áfram störfum, þótt einhver hlaupist á brott úr n. 2. Neitunarvald innan Sexmannanefndar afnumið og einfaldur meiri hluti látinn ráða úrslitum mála. 3. Náist ekki samkomulag innan Sexmannanefndar, skal sáttasemjari ríkisins taka deilu til meðferðar, áður en henni er vísað til úrskurðar yfirnefndar. 4. Búreikningaskrifstofa ríkisins skal árlega afla rekstrarreikninga frá bændum, er verði m.a. til afnota fyrir Sexmannanefnd. 5. Sexmannanefnd getur ákveðið, ef þrír eða fleiri nm. krefjast þess, að efna til sérstakrar rannsóknar á framleiðslu- og dreifingarkostnaði landbúnaðarvara, vinnutíma o.fl. Skylt er einstaklingum, fyrirtækjum og stofnunum að láta rannsóknarmönnum í té nauðsynlegar upplýsingar. 6. Verðlagsgrundvöllur búvöru skal frá haustinu 1967 að telja gilda í tvö ár í senn í stað eins árs eftir gildandi I. 7. Kaup bóndans skal miða víð ársvinnutíma hans virtan til samræmis við kauptaxta verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna. Þó skal eigi taka til viðmiðunar ákvæðisvinnu verkamanna og iðnaðarmanna né aflahlut sjómanna. Er með þessu felld niður sú viðmiðunarregla, er gilt hafði í framkvæmd, að miða kaup bóndans við úrtak árstekna framantalinna atvinnustétta. Hér að framan hef ég talið upp í 7 liðum þær meginbreytingar á búvöruverðlagslöggjöfinni, sem ég álit, að felist í þessu frv. Annars vegar miða þessar breyt. að því að taka upp nýja og betri starfshætti og efla ýmis konar rannsóknarstarfsemi, hvort tveggja í því skyni að auka líkurnar fyrir því, að samkomulag takist um búvöruverðið. Hins vegar miða breyt. að því að draga úr víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags og spyrna þannig fæti við verðbólguþróun í landinu. Á ég þar einkum við ákvæði um lengingu gildistíma verðlagsgrundvallarins úr 1 ári í 2 ár og bannið við því að miða kaup bóndans við ákvæðisvinnukaup verkamanna og iðnaðarmanna og aflahlut sjómanna. Með þeim reglum, sem settar eru í þessu frv. um, hvernig reikna skuli út árskaup bónda á meðalbúi, er að lokum viðurkennt sjónarmið þeirra manna, sem lengi hafa haldið því fram, að það sé eigi réttmætt að hækka árstekjur bóndans vegna þess, að verkamenn og iðnaðarmenn leggja á sig lengri vinnudag en áður eða vegna þess að hlutarsjómenn hafi góðan aflahlut, sem að jafnaði er fenginn með mjög löngum vinnudegi og miklu vinnuálagi. Því hefur verið haldið fram, að verðlagsákvörðun landbúnaðarvöru miðað við bú af tiltekinni stærð, þ.e. vísitölubú eða meðalbú, sé í eðli sínu sambærileg við ákvörðun ákvæðisvinnutaxta. Bóndinn fái með þeim hætti tiltekið árskaup fyrir að framleiða ákveðið magn af mjólk, kjöti eða annarri búvöru. Þetta getur verið rétt, ef horft er á hvern einstakan bónda út af fyrir sig. T.d. getur afkastamikill bóndi á meðalbúi náð framleiðslumarkinu með færri ársvinnutímum en almennt gerist. Afkastamikill bóndi á stórbúi getur farið yfir framleiðslumark meðalbúsins á sama ársvinnustundafjölda og ætlaður er bónda á meðalbúi. Þar sem viðmiðunin er meðalbú og meðalársvinnutími, hlýtur sá bóndi, sem er mikilvirkur, að hafa að öðru jöfnu meiri árstekjur en sá, sem er seinvirkur. Frá þessum sjónarhóli séð má því segja, að verðgrundvöllur búvöru sé ákvæðisvinnugrundvöllur fyrir bóndann. En sé litið á bændastéttina í heild, horfir málið öðru visi við. Aukin framleiðsla og stækkandi meðalbú leiðir ekki til aukinna tekna, því að árstekjur meðalbóndans eru hinar sömu, hvort sem meðalbúið er stórt eða lítið, ef ársvinnutíminn er hinn sami. Hver einn bóndi getur því aðeins bætt hag sinn, að hann auki framleiðsluna meira en nemur meðaltalsaukningunni hjá öllum bændum landsins miðað við hlutfallslegan rekstrarkostnað óbreyttan. En þeir, sem hafa minni framleiðsluaukningu eða standa í stað, dragast að sama skapi aftur úr. Gera má ráð fyrir því, að sjávarútvegur og iðnaður muni smátt og smátt á næstu árum geta greitt launþegum í þessum atvinnugreinum hærri grunnlaun vegna vaxandi tækniþróunar og betra skipulags. Þessara launahækkana verður bændastéttin einnig aðnjótandi, þar sem kaupgjald bóndans skal á hverjum tíma miðað við laun verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna. Er þá komið að öðrum höfuðannmarka verðlagningarlöggjafarinnar, sem ég tel vera fyrir hendi, en eigi er bætt úr með þessu frv., en hann er sá, að aukningin á launatekjum bænda er miðuð við það, hvað sjávarútvegur og iðnaður geta látið af hendi rakna, en ekki það, hvað landbúnaðurinn sjálfur kann að verða fær um. Ég tel því, að laun bóndans ættu í framtíðinni að hækka í samræmi við þá viðmiðun eina, að tiltekinn hluti af verðmæti þeirrar framleiðsluaukningar, sem landbúnaðurinn innir af höndum án tilsvarandi hækkunar á framleiðslukostnaði, falli bændunum í skaut sem launabót. Með því móti ættu bændur launakjör sín undir sínum eigin atvinnuvegi, en ekki öðrum atvinnuvegum, en það álít ég heilbrigðast og bændum mest að skapi. Annar höfuðannmarki þessa frv. er sá, að eigi skuli hróflað við ákvæðum I. um útflutningsuppbætur. Gildandi ákvæði um uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir voru sett á Alþ. veturinn 1959–1960. Var áætlað í fjárl. ársins 1960, að útflutningsuppbætur næmu 5 millj. kr. á því ári, en í fjárl. yfirstandandi árs er gert ráð fyrir, að þær nemi 214 millj. kr. Eru þessar bætur komnar í hámark, þ.e.a.s., þær nema þá 10% af heildarverðmæti búvöruframleiðslunnar og hrökkva eigi til, því að bændastéttin sjálf verður að taka á sig um 80 millj. kr. á ári vegna þess, að útfluttar landbúnaðarafurðir seljast ekki nema fyrir brot af framleiðslukostnaðarverði. Á útfluttar mjólkurafurðir, osta, mjólkurduft og smjör, þarf að greiða yfir 300% uppbætur til þess að ná framleiðslukostnaðarverði. Þetta sýnir okkur ljóslega, að stefnan í framleiðslumálum landbúnaðarins þarf endurskoðunar við. Þjóðfélagið getur ekki til lengdar staðið undir svona miklum uppbótagreiðslum, enda verður það að teljast efnahagsleg fásinna að auka framleiðslu á vörum, sem þurfa stórfelldrar meðgjafar úr sjóði skattborgaranna. Ég lít svo á, að nauðsynlegt sé að draga úr útflutningsuppbótagreiðslunum í áföngum og stefna að því, að eigi verði greiddar hærri uppbætur en 100% á neina vörutegund. Vandinn er hins vegar sá að draga úr uppbótunum án þess að skerða kjör þeirra bænda, sem hafa lítil bú, en þeir eru tekjulægsta stétt þjóðfélagsins. Ég vil ekki halda því fram, að sá vandi sé auðleystur. Til að leysa þetta mál þarf sennilega að grípa til margvíslegra samræmdra aðgerða. Ég nefni sem dæmi að stöðva stofnun nýbýla, að styrkja smábændur til að auka sauðfjárrækt, að ríkið kaupi á viðunandi verði jarðir og byggingar á jörðum þeirra bænda, er vilja bregða búi. Einkanlega á þetta vel við um jarðir, sem eru illa í sveit settar, þar sem áframhaldandi búskapur krefðist mikilla ríkisframlaga til vegagerðar og rafvæðingar. Mönnum er að verða æ ljósara, að hér er um aðkallandi úrlausnarefni að ræða, og ég trúi því, að viðunandi lausn muni finnast á næstu árum, ef allir leggjast á eitt. Í þessum umr. hefur komið fram, einkum af hálfu hv. 4. þm. Norðurl. e., sú skoðun, sem sett hefur verið fram af A.S.Í. nú í haust, að það séu ekki neytendur, sem eigi að semja um búvöruverðið við bændur, heldur eigi það að vera ríkisvaldið. Fulltrúi A.S.Í., sem var forseti sambandsins, hefur sett þessi sjónarmið A. S. Í. fram í þeim sértill., sem birtar eru hér í grg. með þessu frv. En þar tel ég í raun og veru, að kjarni hans till. komi fram í tölul. 3 á bls. 19, þar sem segir, að Stéttarsamband bænda fái með l. viðurkenndan óskoraðan samningsrétt fyrir hönd bænda um afurðarverð og launakjör. Síðan segir svo áfram: „Takist samningar ekki, skal stjórn Stéttarsambands bænda leggja till. sínar um verð á framleiðslueiningu fyrir alla bændur, og skoðast till. samþ., fái hún 75% greiddra atkv., enda taki a.m.k. 50% atkvæðishærra bænda þátt í atkvgr.“ Hér hafði manni skilizt, áður en þetta birtist, að bændur ættu að fá samningsrétt við ríkið, en í raun og veru sýnist mér eftir þessu að dæma, að sá réttur, sem A.S.Í. ætlar bændum, sé miklu meira en venjulegur samningsréttur, því að þarna kemur skýrt fram, að ef samningar takast ekki, geta bændur með einfaldri atkvgr. lögfest kröfur sínar, og verða þær þá gildandi ákvörðun um verð á búvöru. Í raun og veru væri þetta hliðstætt því, að Dagsbrún hér í Reykjavík setti fram kröfur sínar og hæfi svo viðræður við Vinnuveitendasamband Ísland og þær viðræður bæru ekki árangur, þá gætu Dagsbrúnarmenn með einfaldri atkvgr. samþ. kröfur sínar og sú samþykkt Dagsbrúnarmanna gerði þessar kröfur að bindandi samningi, þannig að ég tel að eins og þetta kemur fram, sé það algert rangnefni að vera að tala um það, að ríkið hafi nokkurn samningsrétt við baendur eftir þessum till., heldur sé það aðeins minni háttar viðræðuréttur, og hafi þá bændur þetta í raun og veru allt í sínum höndum. Í grg. með þessu frv., á bls. 9, birta bændafulltrúarnir í þessari sjö manna n. rök sín fyrir því, að þeir telja sig ekki geta fallizt á það að semja við ríkisvaldið þannig að það liggur alveg ljóst fyrir, að bændur vilja semja við neytendur og hafa unað því vel undanfarna tvo áratugi. Í þessari grg. með frv. segir svo, með leyfi forseta: Í fyrsta lagi: Ríkisstj. er ekki aðili að þeim viðskiptum, sem hér er um að ræða, heldur framleiðendur og neytendur búvöru. Í öðru lagi: Þar sem hlutverk ríkisstj. er auðvitað jöfnum höndum að gæta hagsmuna neytenda og framleiðenda, getur hún að okkar áliti ekki verið fulltrúi annars þessara aðila gagnvart hinum. Í þriðja lagi: Erfitt yrði að okkar áliti að tryggja það með löggjöf, að samningsaðstaða bænda gæti orðið svipuð því, sem nú er, þar sem við svo öflugan samningsaðila er að etja sem ríkisvaldið. Löggjöf sú, er tryggja ætti bændum slíka samningsaðstöðu, væri sett af ríkisvaldinu, framkvæmd af því og það hefði í hendi sér að breyta henni. Er því að okkar áliti hætt við, að allar ráðstafanir, sem í slíku efni ætti að gera, yrðu óraunhæfar. Í fjórða lagi getum við ekki látið hjá líða að benda á þá hættu, að miklu meiri ófriður yrði um búvöruverð en nú er, ef semja ætti um það milli ríkisstj. og bænda. Með aðild ríkisstj. að verðlagningunni væri hún dregin inn í hin almennu stjórnmálaátök,en slíkt teljum við hvorki bændum né neytendum í hag. Í fimmta lagi: Að síðustu bendum við á það, að miklu meiri líkur eru á því, að ákvæði 4. gr. framleiðsluráðsl. um það, að kaup bóndans skuli vera í samræmi við kaup annarra vinnandi stétta, megi verða raunhæf, ef fulltrúar hinna vinnandi stétta taka sjálfir þátt í því að ákvarða viðmiðunina en ef slík viðmiðun er ákveðin af ríkisstj. of bændum. Ég tel einmitt, að þarna komi fram góð og gild rök fyrir því af hálfu bænda, að þessu kerfi, sem svo lengi hefur gilt, beri í grundvallararriðum að halda áfram, þó að það þurfi að sjálfsögðu endurbóta við, eins og hér hefur komið fram í þessu frv. Hv. 4., þm. Norðurl. e. gagnrýndi nokkuð skipun Sexmannanefndar og taldi, að það væri mjög vafasamt, að þessi stéttarsamtök, a.m.k. Sjómannafélag Reykjavíkur og Landssamband iðnaðarmanna, væru betri fulltrúar eða eðlilegri fulltrúar neytendanna í landinu en ýmis önnur samtök, og hann nefndi þar m.a. Sjómannasamband Íslands. Ég get út af fyrir sig fallizt á, að það er ákaflega mikið álitamál, hverja á að setja þarna fulltrúa neytenda, og þetta mætti bæta. Ég get vel fallizt á það, en þetta gaf mér tækifæri til að rifja það upp, að hér á Alþ. 1960 flutti ég einmitt brtt. um það, að í stað Sjómannafélags Reykjavíkur kæmi Sjómannasamband Íslands. Og ég man nú ekki betur en hv. ræðumaður greiddi atkv. á móti þeirri till. Mér þykir ánægjulegt, ef hann hefur skipt um skoðun. Eins og ég hef rakið hér, tel ég, að öll þau meginatriði, sem felast í þessu frv., horfi til bóta, og þess vegna mun ég styðja þetta frv., þó að ég hins vegar telji, að æskilegt hefði veríð, að fleiri mikilvæg atriði hefðu verið tekin til endurskoðunar um leið.



Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði, sem gefur mér tilefni til þess að segja hér örfá orð, eitt atriði úr ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e., þegar hann ræddi um 5. gr. frv., sem er breyt. við 4. gr. framleiðsluráðsl. Hv. þm. vildi ekki skilja það, að bændur hefðu með fúsum vilja gengið inn á þessa breytingu, taldi, að í grg. mundi felast kjaraskerðing fyrir bændur. Hér við 1. umr. málsins tók ég það fram, að það væri eðlilegast að vera ekkert með fullyrðingar um það, hvort þessi gr., eins og hún nú er orðuð, yrði til hagsmuna og bóta fyrir bændur. Reynslan sker úr því. Hitt er víst, að bændur gengu inn á þetta af fúsum vilja, og ég get sagt hvers vegna þeir gerðu það. Þeir telja, að það sé lítils virði fyrir þá að miða við aflahlut sjómanna. Þeir telja, að það gæti komið sá tími, að það væri einnig lítils virði fyrir þá að miða við uppmælingartaxta iðnaðarmanna, og þeir telja, að það sé þýðingarmest fyrir þá að fá viðurkennda í verðgrundvellinum útgjaldaliði við meðalbúið, bæði hvað rekstrarvörur snertir og eins að fá viðurkenndan þann vinnutíma, sem er í meðalbúinu. Og þeir telja þess vegna mikils virði að fá það inn í l., að það skuli tekið tillit til skylduliðs og hjúa og umsaminna fríðinda. Það er þetta, sem þeir telja vera mikils virði og sérstaklega með því, að í 12. gr. frv. er gert ráð fyrir, að Búreikningaskrifstofan og Hagstofan gefi upplýsingar um það, hver hin raunverulega vinna við meðalbúið er, en í því skyni verður að efla Búreikningaskrifstofuna, og í því skyni þurfa að fara fram víðtækar athuganir og rannsóknir á því, hver vinnan er við meðalbúið. Þetta er vitanlega það sanngjarna, og þetta er það eðlilega, hvort sem hugsað er um hagsmuni neytandans eða framleiðandans. Það hefur verið togstreita um þessi atriði í Sexmannanefnd, en það hefur vantað hinn raunhæfa og skýra grundvöll til þess að byggja á. Nú er meiningin að fá þennan grundvöll í hendurnar, svo að hægt sé að láta tölurnar tala. Og þess vegna er ekki tímabært nú að fullyrða neitt um það, hvort greinin, eins og hún nú er orðuð, er sérstaklega til hagsmuna fyrir bændur með því að gera verðið á búvörunni hærra en það annars hefði orðið eða til þess að lækka það. Ég leiði alveg hjá mér að vera með nokkrar fullyrðingar í þessu efni nú. En hitt er eðlilegt, að það sé minnzt á, að nú er í verðgrundvelli búvörunnar reiknað með 21 þús. og 600 kr. sem aðkeyptri vinnu til búsins umfram það, sem bóndinn einn getur leyst af hendi. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, og það kemur fram í þessu frv. sú meginhugsun að ná því rétta fram og halda samstarfi áfram milli neytenda og framleiðenda. Bændur hafa gert samþykkt um það að hafa samningsrétt, og þeir telja sig hafa fengið hann með þessu. Og það er rétt, sem hv. 4. landsk. sagði hér áðan. Bændur vilja heldur semja við neytendur en við ríkisstj. Það hefur komið fram á fundum bænda, að þeir vilja ekki semja við ríkisstj. Og bændur kæra sig ekki heldur um þetta mikla frelsi, sem forseti A.S.Í. og hv. 4. þm. Norðurl. e. vilja gefa þeim, að gefa þeim fullt frelsi til þess að ákveða vöruverðið. Ef aðeins 50% af bændum taka þátt í atkvgr. og 75% af þeim, sem taka þátt í atkvgr., samþykkja verðið, skal það verð gilda. Vissulega er líkingin rétt, sem hv. 4. landsk. viðhafði hér áðan, að þetta væri það sama og að gefa verkalýðsfélögunum rétt til þess að ákveða kauptaxtann, ef ekki næst samkomulag við vinnuveitendur. Ég held, að þetta væri of mikið frelsi fyrir bændurna, og ég held, að það væri ekki heldur hollt frelsi fyrir launþegasamtökin, ef þetta ætti að fara eins og það virðist. Ég vil svo, herra forseti, þakka meiri hl. hv. landbn. fyrir fljóta afgreiðslu á málinu. Þær breytingar, sem eru tilfærðar, eru nánast leiðréttingar og þurfa ekki skýringa við.



Herra forseti. Ég átti, eins og hv. þdm. er kunnugt, sæti í n. þeirri, sem undirbjó frv. það, sem hér liggur fyrir, og var formaður n., og vil ég því nota þetta tækifæri til þess að þakka hæstv. landbrh. og enn fremur hv. 1. þm. Vesturl. (ÁB) fyrir vinsamleg ummæli í garð minn og meðnm. minna. Þó að margt mætti um þessi mál segja, skal ég samt vegna aðstæðna hér á hv. Alþ. ekki lengja þessar umr. að neinu marki. Eins og hv. þdm. er kunnugt, náðist því miður ekki fullkomið samkomulag í n. Einn nm., hv. forseti A.S.Í., skilaði séráliti, þar sem hann gat ekki á það fallizt, að sexmannanefndarkerfið væri heppilegt fyrirkomulag þessara mála. Þó að ég álíti þær till., sem hann lagði fram, ekki raunhæfar, er ég honum samt þakklátur fyrir samstarfið í n. Það var í sjálfu sér ánægjulegt, og ég álít, að þær till., sem hann lagði fram, gefi ranga mynd af þætti hans í störfum n., því að margar skynsamlegar till. og ábendingar komu fram frá honum, og störf n. hefðu orðið risminni, ef hann hefði ekki tekið þátt í þeim. Að öðru leyti fjölyrði ég ekki um störfin í n. En það, sem ég vildi aðeins drepa á, voru tvö atriði í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e., sem mér fannst á nokkrum misskilningi byggð. Hann talaði í fyrsta lagi um það, að bændur mundu verða verr settir en áður, vegna þess að þeir hefðu gengið inn á þær breytingar á 4. gr. framleiðsluráðsl., sem fyrir liggja í þessu frv., að ekki skuli miðað við aflahlut og ákvæðisvinnu. Hann tjáði sig í rauninni samþykkan því, að ekki væri miðað við aflahlutinn, og ég tek fyllilega undir það, að bændur hafa sýnt víðsýni með því að ganga inn á þá breyt. því að undanförnu hefur það verið þannig, að þessi viðmiðun við aflahlutinn hefur hækkað búvöruverðið. Annað mál er það og það hafa fulltrúar bændanna gert sér fullkomlega ljóst, að engin trygging er auðvitað fyrir því, að aflamet verði sett á hverju ári, eins og verið hefur undanfarin ár, þannig að það getur jafnt orðið þeim í óhag og í hag í framtiðinni, að við þetta sé miðað. Enn fremur hefur það sætt mikilli gagnrýni meðal almennings, að við aflahlutinn sé miðað, og þá gagnrýni má að ýmsu leyti telja eðlilega, og ég tel það fulltrúum bændanna til mikils sóma að hafa sýnt skilning á þessu máli. Hins vegar ber að gæta þess, að þegar fulltrúar bændanna ganga inn á þetta, fá þeir nokkuð í aðra hönd, sem þeir telja sér mikils virði. Af fulltrúum bændanna hefur því verið haldið fram, - ég skal ekki dæma um það, að hve miklu leyti það er rétt eða rangt, ég hef ekki kynnt mér það nægilega vel, - að vinnutími bændanna væri mjög vanmetinn í verðlagsgrundvelli búvöru. Hér fæst full viðurkenning á því, að miðað skuli víð svipaðan vinnutíma, en það var einmitt eitt af deiluatriðunum í sambandi við brbl. frá síðasta hausti, að ekki væri tekið fullt tillit til vinnutímastyttingarinnar. Og hitt tel ég á misskilningi byggt hjá hv. 4. þm. Norðurl. e., að það hafi verið sérstök fórn fyrir bændurna, að fram skuli tekið, að ekki skuli miðað við ákvæðisvinnu, því að raunin er sú, eins og líka kom fram í ræðu hv. 4. landsk.; að séð frá sjónarmiði hins einstaka bónda er hér um ákvæðisvinnu að ræða. Kaup hans er miðað við samsvarandi vinnutíma hjá viðmiðunarstéttunum, en sé hann duglegur, afkastar hann meiru og fær því meira kaup. Það má sepja, að frá sjónarmiði heildarinnar horfir þetta að vísu öðruvísi við, en að mínu áliti má í rauninni segja það sama um launþega, sem hafa ákvæðisvinnutaxta. Ákvæðisvinnutaxtinn er ákvarðaður eða því er a.m.k. haldið fram af launþegunum sjálfum með hliðsjón af því tímakaupi, sem gildir hverju sinni, en skapar möguleika á því fyrir hvern einstakan að velja ákvæðisvinnutaxtann og fá þannig hærra kaup, ef hann er afkastamikill. Fyrst sá háttur var tekinn upp að miða hér við sama vinnutíma, hefði það verið algerlega órökrænt að miða áfram við ákvæðisvinnu. Það var e.t.v. eðlilegt miðað við það fyrirkomulag, sem áður var, þegar launaúrtak o.s.frv. var lagt til grundvallar, en ekki eftir að þetta nýja fyrirkomulag var tekið upp. Ég tek fyllilega undir það með hæstv. landbrh., að auðvitað verður það reynslan ein, sem úr því sker, hvernig þetta dæmi kemur út. En líkurnar finnst mér fyrir fram sízt minni á því, að þetta verði bændunum í hag heldur en í óhag, og undir öllum kringumstæðum er hér um eðlilega viðmiðun að ræða. Annað atriði í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e., sem ég vildi aðeins gera að umtalsefni, er það, sem kemur fram í álitsgerð hans og till. um hinn svokallaða fullkomna samningsrétt handa bændum, sem raunar er ekki nánar skilgreint, en það er talað um framleiðslustöðvunarrétt í því sambandi. Þetta var mjög ýtarlega rætt einmitt í landbn., því að einstaka raddir höfðu komið frá bændum um það, að þeir ættu að hafa heimild til þess að stöðva sölu á landbúnaðarvörum. En hér er í rauninni um að ræða mjög ósambærilegan hlut við verkfallsrétt launþega, sem m.a. stendur í sambandi við það, að bændur eru nú einu sinni atvinnurekendur með atvinnurekendaaðstöðu, en ekki launþegar og það fyrsta, sem nefna má í þessu sambandi, er að ég þekki þess yfirleitt engin dæmi, hvorki í íslenzkri löggjöf né erlendri, að þar sem ríkisvaldið fjallar. um verðlagsmál, þá heimili það þeim aðila, sem það semur við um verðlag, eða þar sem það úrskurðar verðlag, framleiðslu - eða sölustöðvunarrétt. Ef þessi háttur væri upp tekinn, mundu þá ekki kjötkaupmennirnir segja: Hvers vegna fáum við ekki að stöðva vörudreifinguna, ef semst ekki við okkur um álagningu? Mundu ekki aðrir kaupmenn segja það sama, iðnrekendur o.s.frv.? Ef inn á þetta væri gengið, mundi það í rauninni gera öli verðlagsákvæði óraunhæf, en það hefur hingað til ekki verið stefna verkalýðssamtakanna að vinna að slíku. Í öðru lagi má á það benda, að þegar um verkföll er að ræða gegn atvinnurekendum, þá er verkfallinu beint gegn gagnaðilanum, þannig að þegar stofnað er til verkfalls, veldur það atvinnurekendum sjálfum tjóni o.s.frv. Sölustöðvun af hálfu bænda mundi hins vegar algerlega bitna á þriðja aðila eða heimilum almennings. Í þriðja lagi má á það benda, að nú er kvartað nokkuð undan því af hálfu bænda, að töluvert smygl eigi sér stað með landbúnaðarvörur, bæði með flugvélum og skipum. Hver mundu viðhorfin verða í þeim efnum, ef sala á búvörum væri stöðvuð? Er sýnilegt, hver hætta mundi af því stafa fyrir bændurna, og sá aðilinn, sem ætti þá að hjálpa þar upp á sakirnar, setja strangari gæzlu við innflutning búvöru, væri einmitt sá aðilinn, sem framleiðslustöðvuninni væri beint gegn, eða ríkisvaldið. Hér er um algerlega vanhugsaða lausn að ræða að mínu áliti. Það hygg ég raunar, að öllum þeim, sem sæti áttu í landbn., hafi verið ljóst, því að ég minnist þess ekki, að þetta atriði sé rætt í séráliti forseta A.S.Í. Ég vildi að lokum aðeins minnast á útflutningsuppbæturnar. Í rauninni er ég alveg sammála hv. 4. landsk. um það, að framleiðsla búvöru til útflutnings er framleiðsla, sem þjóðfélaginu er óhagkvæm og æskilegt, að gerðar séu ráðstafanir til þess að draga úr henni. En hins vegar verðum við að gera okkur ljóst, að á því eru mörg vandkvæði. Það mál þarf allt miklu ýtarlegri athugunar en svo, að hún verði framkvæmd á mjög skömmum tíma. Í fyrsta lagi má á það benda, eins og hæstv. landbrh. vakti réttilega athygli á í framsöguræðu sinni við 1. umr. málsins, að að öllu öðru óbreyttu mundi lækkun útflutningsuppbótanna geta þýtt verulega hækkun á verðinu innanlands. Það yrði að búa svo um hnútana, að í fyrsta lagi þyrfti slíkt ekki að verða, og hins vegar má vekja athygli á því, að útflutningsuppbæturnar eiga hlutverki að gegna, nefnilega því hlutverki að tryggja, að framboð nauðsynlegrar búvöru eins og mjólkur og kjöts verði nægilegt á hverjum tíma. Vegna árferðis verða alltaf í þessu töluverðar sveiflur, þannig að í góðu árferði verður framleiðslan umfram það, sem heimamarkaður þarf, en í löku árferði minni, þannig að útflutningsuppbæturnar má þannig skoða sem eins konar iðgjald, sem neytendurnir greiða til þess að tryggja hér nægilegt framboð búvöru á hverjum tíma. Um hitt má auðvitað deila, hvort þarna eigi að miða við 10% eða eitthvað annað. Að síðustu, þó að auðvitað beri að því að vinna, að framleiðsluafköst þjóðarbúsins séu sem mest á þessum sviðum eins og öðrum, þá má nú benda á það, eins og hv. 4. þm. Norðurl. e. raunar gerði, að hér er ekki um svo stórar upphæðir að ræða, að þjóðarbúið í rauninni falli og standi með þeim, því að allar útflutningsuppbæturnar nema nú þó ekki nema 1% af verðmæti þjóðarframleiðslunnar.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. flytur þetta frv. til l. um breyt. á I. nr. 43 29. maí 1958, um aðstoð við vangefið fólk, og er efni þess það, að 30 aura gjald, sem nú er greitt af hverri öl- og gosdrykkjarflösku, sem framleidd er og seld hér á landi og runnið hefur til Styrktarsjóðs vangefinna, skuli nú hækkað í 60 aura gjald, sem skiptist þannig, að 3/4 hlutar eða 45 aurar renni til Styrktarsjóðs vangefinna, en 1/4 hluti eða 15 aurar skuli renna til Hjartaverndar, samtaka hjarta- og æðaverndarfélaga á Íslandi. Tildrög þess, að frv. þetta er flutt nú, þegar svo áliðið er þingtíma, sem raun ber vitni, eru þau, að n. hafa alveg nýlega borizt erindi frá Styrktarfélagi vangefinna og Hjartavernd, sem fara þess eindregið á leit, að þeim verði liðsinnt fjárhagslega á þann hátt, sem frv. ráðgerir. Styrktarfélag vangefinna hefur unnið þjóðnýtt starf um nokkur ár, og er það hv. dm. kunnugt að meira eða minna leyti. Á s.l. ári voru félagar 666 talsins, og hefur félagið nú skrifstofu hér í borginni. Félagið hefur aflað sér fjár með margvíslegum hætti til starfsemi sinnar svo sem með happdrætti, merkjasölu, sölu minningarspjalda, gjöfum og áheitum. Þá hafa ýmis sveitarfélög og þó einkum Reykjavíkurborg látið fé af hendi rakna til félagsins. Frá 1958 hafa svo Styrktarsjóði vangefinna verið tryggðar tekjur með 1. nr. 43 það ár, 30 aura gjald það, sem þar ræðir um. Fé sjóðsins hefur jafnótt verið varið til bygginga og endurhóta dvalar- og vistheimila fyrir vangefið fólk, en slík heimili eru nú í Kópavogi, þar sem um 140 vistmenn dveljast, í Skálatúni, þar sem 28 vistmenn dveljast, í Sólheimum, en þar eru um 40 vistmenn, og að Tjaldanesi, þar sem einnig eru fáeinir vistmenn. Auk þess er dagheimilið Lyngás með yfir 40 börnum og unglingum. Um hið síðastnefnda heimili, Lyngás, má geta þess sem dæmi um, hve umfangsmikil og kostnaðarsöm þessi starfsemi er, að þar starfa 6 fóstrur, forstöðukona, matráðskona, einn kennari í bóklegum greinum, tveir handavinnukennarar, sjúkraþjálfari svo og læknir og sálfræðingur. Vistmenn á hælum fyrir vangefna eru nú 214 og verða væntanlega nokkru fleiri, þegar lokið er byggingum og viðgerðum á vistheimilum, sem nú er unnið að. Hins vegar vantar enn hælisvist fyrir hátt á annað hundrað manns, sem engin leið er að sinna fyrr en aflað hefur verið nýrra vistheimila eða þau hæli stækkuð. sem nú eru til. Í erindi, sem yfirlæknir Kópavogshælis, frú Ragnhildur Ingibergsdóttir, hefur flutt og n. hefur verið sent, segir svo m.a.: „Nú í dag liggja fyrir um 80 umsóknir um hælisvist í Kópavogi. Margar þessar umsóknir eru mjög aðkallandi, og margar eru þær mjög gamlar, en að sjálfsögðu verða þeir, sem mesta hafa þörfina, að ganga fyrir, eftir því sem frekast er unnt. Reynt hefur verið að sinna þeim, sem lakasta hafa heilsuna, andlega og líkamlega, og verstar heimilisástæður, en það er ógaman að eiga að vega og meta vandkvæði þeirra, sem til hælisins leita. því að undantekningarlaust er um mikið persónulegt og félagslegt vandamál að ræða og víða hreina neyð. Hingað til hefur aðeins verið hægt að sinna umsóknum þeirra, sem vonlaust var að útskrifa aftur, en margir eru þeir, sem hægt væri að hjálpa til meiri þroska, ef hægt væri að vista þá á hæli um tíma til læknismeðferðar, uppeldis eða kennslu. Þetta hlutverk verður ekki hægt að rækja hér á landi til fullnustu, fyrr en komnar eru nægjanlega margar vistmannadeildir fyrir karla og konur og börn á aðalhæli ríkisins og þar er komin viðhlítandi aðstaða fyrir hvers konar þjónustu aðra. hvað viðvíkur læknismeðferð og uppeldi, svo sem vinnu-, kennslu- og lækningastofur og aðstaða til fræðilegra rannsókna. Auk þess þarf að vera aðstaða til að taka fólk til dagvistar, m.a. á vinnustofur. Þá þurfa að rísa hér upp fleiri heimangöngustofnanir fyrir vangefna, þar sem þéttbýli er nóg, svo að sem flestir þeirra, sem möguleika hafa á að ná þeim andlega þroska, geti séð fyrir sér að einhverju leyti og slitni ekki úr tengslum við heimili sín og umhverfi.“ Þetta var kafli úr erindi yfirlæknis Kópavogshælis. Af þessu er ljóst, að hér er um mikið og alvarlegt vandamál að ræða, sem Alþ. getur ekki látið hjá líða að láta til sín taka og í ríkara mæli en enn hefur átt sér stað. Skylt er að geta þess, að Styrktarfélag vangefinna fór fram á 20 aura hækkun á flösku, úr 30 upp í 50 aura, en með tilliti til þess, að í fleiri horn er að líta, eins og ég brátt mun koma að, hefur n. ekki treyst sér til þess að fara hærra en í 45 aura gjald í Styrktarsjóð vangefinna. Mér er tjáð, að af slíku gjaldi mundu safnast um 15 millj. kr. á ári. Er þá komið að Hjartavernd, samtökum æða- og hjartaverndarfélaga. Þessi félagssamtök eru tiltölulega ung, þau eru stofnuð í des. 1964, og mun prófessor Sigurður Samúelsson yfirlæknir hafa verið driffjöður um stofnun þeirra samtaka ásamt fleiri góðum mönnum og látið jafnan til sín taka fyrir samtökin og unnið þeim ærið starf. Er hann formaður stjórnar samtakanna og hefur sótt alþjóðafundi um þessi efni, og eins og allir vita er hann sérfræðingur á þessu sviði. Í grg. frv. er skýrt frá tilgangi samtakanna og þess getið, að þau hafa með ærnum dugnaði safnað fé til kaupa á húsnæði að Lágmúla 9 hér í borg til þess að koma á fót hjartarannsóknarstöð í Reykjavík. Húsnæði þetta er tvær hæðir í fyrrnefndu húsi, hvor hæð 383 fermetrar að stærð, en af því má sjá, að hér er um talsvert stóra stofnun að ræða. Þá vantar Hjartavernd fé til þess að koma upp hæfum rannsóknartækjum og til reksturs stöðvarinnar. Til hjartarannsókna úti á landsbyggðinni þarf félagið að eignast stóra bifreið, búna röntgentækjum og öðrum nauðsynlegum tækjum og búnaði til þess háttar rannsókna. Talið er, að rannsóknarstöðin muni geta tekið til starfa á þessu ári, ef ekki brestur fé til reksturs hennar. Þetta er tilefni þess, að Hjartavernd hefur farið þess á leit við heilbr.- og félmn., að hún flytti frv. um 15 aura gjald af öl- og gosdrykkjarflöskum, er renni til Hjartaverndar í ofangreindu skyni. N. hefur orðið við þessum tilmælum, enda er henni ljóst, að hér er um brýnt vandamál að ræða. Og hún hefur ekki komið auga á aðra tiltækari fjáröflunarleið. Því má að vísu halda fram, að hér sé verið að seilast inn á fjáröflunarsvið vangefinna, en á það má benda, að frv. gerir ráð fyrir 50% hækkun á gjaldinu til Styrktarsjóðs vangefinna, þótt vissulega hefði það mátt vera meiri hækkun, og einnig hitt, að engan veginn er einsdæmi, að tvö eða fleiri félög eða sjóðir fái tekjur í sama formi af sölu eins og sama hlutar. Er þess skemmst að minnast, að með l. nr. 9 1965 var svo ákveðið, að 1/4 af fé því, sem aflað er samkv. I. nr. 25 1962, um aðstoð við fatlaða, skuli varið til aðstoðar við blinda. Fleiri dæmi ætla ég að nefna mætti samsvarandi. Heilbr.- og félmn. væntir þess, að hv. dm. taki frv. þessu at skilningi og mælist til þess við hæstv. forseta, að hann greiði fyrir hraðari afgreiðslu málsins í d., þar sem senn líður að þinglausnum og ella gæti verið hætta á, að frv. dagi uppi. Frv. er flutt af n. og því ekki gerð till. um að vísa því til n., en ég legg til, að því verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Í sambandi við framkomu þessa máls tel ég rétt að upplýsa, að ríkisstj. hefur ákveðið að lála fara fram allsherjar endurskoðun á gildandi lagaákvæðum um gjaldheimtu til hinna ýmsu líknarfélaga. Áætlað er, að endurskoðun þessi miðist við að færa gjaldheimtu þessa til aukins samræmis og meiri heildarstjórnar með þarfir hinna þýðingarmiklu og nauðsynlegu líknarsamtaka í huga, sem þegar hafa lagt fram ómetanlegt starf fyrir sjúka og hrjáða hér á landi.