Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingrímur Jónsson, framsögumaður: Nefndin hefur leyft sjer að koma með viðaukatillögur við brtill. á þgskj.107, og er hún á þgskj. 120. Meiningin með henni er, að reyna að koma miðlun á milli ákvæða stjórnarfrv. og brtill. á þgskj. 64. Ástæðan fyrir því, að nefndin ber fram þessa miðlunartillögu, er sú, að bæði kemur það fram í ástæðunum fyrir frv. þessu hjá stjórninni, og eins ljet hæstv. umboðsmaður ráðherra (Kl. J.) það ótvírætt í ljós, að stjórnin ber kvíðboga fyrir, að sum af þeim ábyrgðarfjelögum, sem við sízt megum missa, muni hætta starfsemi sinni hjer, ef þeim eru sett hörð skilyrði; og örðugt muni verða að fá líf og eignir trygt hjer á landi. Nefndin vill ekki hafa það á sinni ábyrgð, að svo fari, og því hefur hún borið fram Viðaukatiltillögu þessa. Hún telur það víst, að stjórnin hjer hafi meiri kunnugleik til að bera, og vill því beygja sig fyrir skoðun hennar. Hinsvegar telur nefndin það sjálfsagt, að öll ábyrgðarfjelög hafi varnarþing hjer og telur það ekki geta verið fráfælandi fyrir fjelögin. Fyrir nefndarinnar hönd vil jeg svo ráða h.d. til að samþykkja viðaukatillöguna og brtill. á þgskj. 107.



í sjálfu sjer þarf jeg litlu að bæta við það, sem jeg sagði um mál þetta, þegar það var rætt síðast hjer í deildinni. Mjer skildist, að þá væru aðallega færðar tvær ástæður eða dæmi gegn brtill. á þgskj. 64. Önnur var sú sem háttv. fulltrúi stjórnarinnar (K L. J) bar fram að ekki hefði tekizt að fá niðursuðuverksmiðjuna á Ísafirði vátrygða. Jeg hef heyrt, að þar væri um alveg sjerstaka örugleika að ræð, sem stöfuðu af því, að eigandi verksmiðjunnar ætti í málaferlum út af brunabótum við eitt fjelagið. Jeg veit að þetta muni verða leiðrjett, ef mér hefur ekki verið skýrt rétt frá. Hin ástæðan er sú, að slysaábyrgðarfjelög mundu hætta að starfa hjer, ef brtl. okkar yrði samþykt. Jeg hef fengið upplýsingar um, að tvö slík fjelög starfa hjer nú. Annað þeirra er „Skandinavisk Ulykkesforsikring“, og eru þeir Kaaber og Johnson umboðsmenn þess fjelags; það hefur starfað hjer síðan 1906. Hitt fjelagið er „Royal Exchange Assurance“ það hefur starfað hjer síðan 1907, og er Sigurður Guðmundsson umboðsmaður þess. Bæði þessi fjelög eru svo ung hjer, að brtill. á þgskj. 64 gerir þeim hvorki frá nje til. Ef hætt er, við að þessi fjelög hætti hjer störfum, þá stafar sú hætta af ákvæðum stjórnarfrv., en ekki af brtill. okkar, og þyrfti þá að fella stjórnarfrv. sjálft. Mjer skildist svo, sem háttv. umboðsmaður stjórnarinnar hjeldi því fram, að undanþágan næði einmitt til þeirra fjelaganna, sem mest starfa hjer, eg fái það framgang, að undanþágan sje veitt öllum þeim fjelögum, sem hjer hafa starfað 10 ár, þá komast enn fleiri fjelög undir undanþágu ákvæðið, en stjórnin ætlaðist til, og þá er hætt við, að lögin fari að verða fremur þýðingarlítil. Það gleður mig, að sjá á brtill. h. n., að hún hefur þó komizt til þeirrar sannleiksviðurkenningar, að öll ábyrgðarfjelög, sem hjer starfa, eigi að eiga hjer varnarþing. En þó mikið sje í þetta varið, þá megum vjer þó ekki gleyma því, að hitt er engu síður nauðsynlegt, að þau veiti tryggingu fyrir því, að þau fullnægi skuldbindingum sínum, annars getur svo farið, að almenningur fái slæman skell, ef þau verða fjeþrota. Það er kostur við stjórnarfrv., að það gerir ráð fyrir því, að þessi trygging sje sett. Það er efalaust ekki erfitt, fyrir sterk fjelög, að veita þessar tryggingar; annað mun ekki af þeim heimtað til tryggingar en verðbrjef, og slíka tryggingu á þeim ekki að verða skotaskuld úr að setja. Það er auðsætt, að fjelögin starfa hjer til að hafa hag af, og það er ástæðulaust að ætla, að þau geti það ekki alveg eins, þótt frv. með brtill. okkar fái framgang. Ótti hv. umboðsmanns ráðherra (Kl. J ) getur því varla verið á rökum bygður. Jeg játa það, að gott sje að vera varkár, jafnvel eftir atvikum gott að vera hræddur, en að skjálfa fyrir ekki stærri röksemdum, en þeim, sem hjer hafa verið færðar gegn máli voru, það tel jeg Iöggjöfum þjóðarinnar sízt holt.

Umboðsmaður ráðherra, Kl. Jónsson: Háttv. þm. V.-Skaft. (S. E.) spurði mig áð því, hvort það væri ekki rjett, að eigandi verksmiðjunnar á Ísafirði hefði átt, eða ætti í málaferlum við brunabótafjelagið, er trygt hafði verksmiðjuna, og það væri af þeirri orsök, að brunabótafjelögin hefðu ekki viljað vátryggja húsin; þá skal jeg svara til þess, að þetta er mjer ekki vel kunnugt um, en jeg hygg þó, að hann eigi ekki í málaferlum við fjelögin, heldur við umboðsmann eins fjelagsins af þeim,. er trygðu verksmiðjuna. Jeg skal engan dóm á það leggja, hverjum það er að kenna, að þessi málaferli standa yfir, en þó tel jeg víst, að það sje ekki eingöngu eigandanum að kenna, heldur líka umboðsmanninum. Það gengur svo hjer, að á meðan fjeögin eru að heimta inn iðgjöldin, þá gengur alt vel, en þegar óhapp ber að höndum og einhversstaðar brennur, þá reyna sum fjelögin, að hafa í frammi vífilengjur til þess að losna við að borga. Jeg veit þetta vel af viðkynningu við fjelögin, og jeg veit, að margir háttv. þingm. í hinni h. d. muni kannast við, að það sje rjett, en úr þessu bætir frv. þetta. Þó brunabótafjelögin hefðu ekki viljað vátryggja verksmiðjuna á Ísafirði fyrir verksmiðjueigandann, þá finst mjer, að þau hefðu átt að vátryggja verksmiðjuna fyrir landsjóð, því þau eiga ekkert útistandandi við hann. Og sannleikurinn er sá, að verksmiðjan er enn óvátrygð, og verður væntanlega næstu daga, svo ef hún brennur nú, þá hefur landssjóður tapað því fje, 30,000 kr., er hann á í henni. Sami háttv. þm. (S. E.), sagði, að það væri óþarfa hræðsla í mjer gagnvart brtillhans, og jeg hefði hleypt þeirri hræðslu í h. d., svo hún hefði frestað málinu frá laugardegi til í dag, mánudags. Jeg held að hver, sem les með athygli athugasemdir stjórnarinnar við frumvarpið, verði að játa, að þar komi fram mikil varfærni, jafnvel hræðsla í þessu efni, samanber t. d. það, sem þar stendur: „Þá er þó að áliti stjórnarráðsins mjög varhugavert að gera mjög strangar kröfur í þessu efni nú sem stendur“, og svo síðar, „búást má við, að verði krept að þeim með lögum, muni þau annaðtveggja hætta alveg starfsemi hjer, eða hækka iðgjöldin enn meir“. Í þessum ummælum kemur fram mikil varfærni, jafnvel hræðsla um það, að fjelögin hætti starfseminni, ef of langt er farið, og menn gætu hvergi fengið trygt. Menn kunna nú að svara því, að þá hefði stjórnin ekki átt að leggja frumvarpið fyrir háttv. Alþingi. En þar til er því að svara, að stjórnarráðið áleit, að með undantekningarákvæðinu í 2. gr. væri synt fyrir þetta sker, og svo mundi eitthvað hafa heyrzt, ef að stjórnin hefði ekki farið eftir ósk háttv. Neðri deildar, en hún óskaði eftir þessu frv. með því að samþykkja þingsályktun 1911, þar sem hún skoraði á stjórnina, að undirbúa málið, enda hefur stjórnin altaf haft það fyrir fasta reglu, að fara eftir óskum deildanna: Annars hygg jeg, að brtill. á þgskj. 120 bæti mjög úr þessu, og vil mæla með, að hún verði samþykt. Jeg mælti með því, að málinu væri frestað til mánudags, og gerði jeg það vegna þess, að mjer fanst það vera svo mikill vígahugur á háttv. þingm. á laugardaginn var, að þeir mundu hafa gott af að fá tækifæri til þess að íhuga málið með köldu blóði. Nú hafa þeir fengið tækifæri til þess, og málið vitanlega algerlega á þeirra valdi, enda skifti jeg mjer ekki meira af því. En það er annað atriði, sem þó ekki snertir þetta mál beinlínis; sem jeg vildi nota tækifærið til að vekja athygli hinna háttv. þm. á, svo þeir gæti fengið tækifæri til að íhuga það. Það, sem jeg vildi benda á, eru lög nr. 26, 20. okt. 1905, um vátrygging sveitabæja. Lög þessi hafa verið skammarlega lítið notuð, enn sem komið er. Hjer á landi er, eins og kunnugt er, um 200 hreppar, en af þeim nota ekki nema 29 hreppar lögin, og er það alt of lítið. Það eru heilar sveitir, jafnvel heilar sýslur, sem virðast ekki hafa hugmynd um, að lögin sjeu til, eða kunna ekki að notfæra sjer þau: Þannig eru sex sýslur, þar sem enginn hreppur er í fjelaginu, - það eru sýslurnar: Snæfellsnessýsla, Dalasýsla, Barðastrandasýsla, Strandasýsla, Húnavatnssýsla og Skaftafellssýsla. Aftur eru lögin notuð talsvert sumstaðar, þannig í 9 hreppum í Árnessýslu, 5 – – Borgarfjarðarsýslu og 3 – – Rangárvallasýslu. Yfir höfuð að tala eru lögin talsvert notuð í hinu forna Suðuramti, einkum hafa Árnesingar gengið vel fram í að nota sjóðinn, og er það þeim til sóma. Samt sem áður, þótt sjóðurinn sje ekki mikið notaður, þá hefur honum safnazt talsvert fje, því hann hefur verið heppinn og fengið fáa bruna. Æskilegt væri það, að háttv. þm. hefðu vakandi auga á þessu máli, og vildu hvetja menn til þess að ganga í hann. Jeg veit, að þar sem svo hefur verið, þá hefur það haft góð áhrif. Þannig hefur hreppur sá, þar sem háttv. þm. Ísafj. (Sig. Stef.) er búsettur, gengið í sjóðinn og eins nágrannahreppur, og tel jeg víst, að hann eigi þar mikinn þátt í, enda var þessi háttv. þingm. einn af forvígismönnum sjóðsins og hefur. altaf stutt hann.

Steingr. Jónsson, framsögumaður: Háttv. þm. V,-S. (S. E.), gat um það, að slysaábyrgðarfjelögin hefðu - ekki gagn af því, þó að breytingartillaga nefndarinnar yrði samþykt og er það rjett. En þegar verið var að ræða um þau á laugardaginn, þá var það, að því er mjer skyldist, til þess að sýna, hversu ábyrgðarfjelögunum er laust í hendi með ábyrgð hjer á landi. Sami háttv. þm. sagði, að ef breytingingartillaga vor væri samþykt, þá hefðu Iögin litla þýðingu fyrir landið, því flest ábyrgðarfjelög, er störfuðu hjer, væru þá undanskilin. En það er ekki rjett, því lögin hafa þó þýðingu í framtíðinni og altaf bætast ný fjelög við, er koma inn undir ákvæði laganna. Annars er mikið minni ástæða til þess að gera þessar kröfur til fjelaga þeirra, er hafa starfað hjer lengi, því þau hafa að minsta kosti flest staðið vel í skilum, og það er heldur ekki hætt við því, að þau verði gjaldþrota.  Aðalatriðið hlýtur því að vera, að fjelögin hafi varnarþing hjer á landi, og það fæst með breytingartillögu háttv. þingm. V. -Skf. (S.E.) og fleiri. Það er vitanlega rjett, að fjelögin starfa hjer vegna ágóðans, en ágóðinn er mjög lítill, því starfssvið hjer er, svo takmarkað. Þess vegna er það, að ef hert er á ákvæðunum, þá er hætt við því, að fjelögin hætti starfsemi sinni hjer með öllu. Það eru ekki fjelögin, sem eru sjerstaklega fýkin í að starfa hjer, heldur hygg jeg, að það sjeu miklu fremur agentarnir, sem gylla um of starfsmöguleikana hjer á landi fyrir þeim. Háttv. þingm. mega ekki gera í þessu máli of lítið úr hættunni. En þó jeg beri þennan kvíðboga, þá mun jeg samt ekki skjálfa, þó breytingartillaga háttv. þingm. V.-Skf. (S. E.) verði samþykt, en jeg skal hinsvegar játa það, að jeg býst við að hafa ver, ef jeg fæ þá frjett að alt er óvátrygt hjá mjer, og veit jeg. þó, að í því efni stendur talsvert ver á hjá öðrum, einkum hjá þeim, er reka verzlun. Við ættum að minast þess, að allur er varinn góður.

Þórarinn Jónsson framsögumaður: Jeg skal vera stuttorður um þetta mál, því þó að breytingartillögurnar sjeu margar, þá er gerð grein fyrir þeim í nefndarálitinu, nálega öllum. Nefndin, sem fjallaði um mál þetta, sá, að það var vel undirbúið. Á alþingi 1911 var lagt fyrir stjórnina, að semja frumvarp þetta, og hefur hún orðið við þeirri ósk. Síðan hef jeg heyrt, að Búnaðarfjelag Íslands hafi fengið þeð til íhugunar og álíta, og stutt að því, að málið næði framgangi. Tilgangur frumv. er góður, og mál það, er það fjallar um, er þarft. Vatnsveitingar eru nauðsynlegar, og má oft koma upp með þeim fjölgresi og góðum gróðri, þar sem nú er með öllu arðIsust land. En til þess, að hægt sje að framkvæma það, þá er nauðsynlegt að bindast samtökum. En það er stundum svo, að þar sem þörf er á að koma á nauðsynlegum vatnsveitingum, eiukum í stærri stíl, þá stendur fjelagsleysi því fyrir þrifum. Þannig getur nú einn einstaklingur neitað, að taka þátt í því, og þannig eyðilagt málið, þó það sje til hinna mestu stórþrifa og heilla fyrir marga. Þessa eyðileggingarkrafta vill frumv. afnema, en aftur láta þá vera með í framkvæmdinni, þó nauðugir sjeu. Breytingartillögurnar eru flestar orðabreytingar; en fæstar efnisbreytingar, og þarf því litlar athugasemdir um þær. Í 1. gr. vill nefndin láta fella burt á kvæðin um, að ef úttektarmennirnir komast að þeirri niðurstöðu, að ekkert mein sje að áveitunni eða framræslunni, þá skuli hún vera bótalaus. Þetta vill nfd. láta fella burt, vegna þess að hún telur það altaf einhverra bóta vert, og vill ekki gefa úttektarmönnunum undir fótinn, hvað þetta atriði snertir. Og verði verulegur ágreiningur, má láta fram, fara yfirmat, samkv. 20. gr. Í sambandi við þetta er það, að nefndin vill láta bæta inn í 2. gr., þar sem verið er að tala um skaðann, er landeigandinn kann að bíða, bæta inn í orðinu „mun“ er það gert til að sýna að það þurfi þó að mun þó nokkru ef um bætur eigi að vera að ræða. Þá vill nefndin ennfremur gera þá breytingu á síðust u málsgrein 1. gr., að ef úttektarmenn ekki meta gjörðarbeiðanda meiri bætur, en honum hafa verið boðnar, þá verði gjörðarbeiðandi að greiða matskostnaðinn. Nefndin telur það sjálfsagt, að, áður en að um mat er beðið; þá hafi farið fram einhver boð til sátta, og telur þá rjett, að gjörðarbeiðandi greiði matið, ef skaðinn er ekki metin meir, en það sem boðið var: Við 2. gr. leggur nefndin til, að í stað: „án þess endurgjald komi fyrir“, komi: „gegn hæfilegu eftirgjaldi“, og er þessi breyting í samræmi við 1. gr. Að öðru leyti eru hinar breytingarnar við þessa grein aðeins orðabreytingar. Sama má segja um 11. breytingartillöguna að hún sje í samræmi við 1 gr. Nefndinni þótti það hart, ef munurinn væri mjög lítill, máske, 1–4 kr., að fara eftir því. Við 3. gr. hefur nefndin gert töluverðar breytingar. Jeg skal geta þess, að það hefur orðið prentvilla eða einhver misgáningur hjer við 13. brtill. Það á að vera „13.“ Frá orðunum: „breytingin snertir hagsmunalega“ o. s. frv. í stað þess „13, Orðunum: „breytingin snertir hagsmunalega o. s. frv. Með þessari tillögu leggur því nefndin, til að feldar sjeu í burtu upptalningarnar eða þessi kafli: „og það sje gert til þess að afstýra landbroti, sandágangi eða öðrum skemdum, eða hreytingin miðar að því, að gera hægra fyrir að ná vatni til áveitu eða gera beina farvegi á landamerkjum með því að nema burtu: króka eða fara yfir nes“. Nefndin lítur svo á, að þessi upptalning sje þýðingarlítil, því hún geti hvort sem er aldrei verið tæmandi. Í frumv. voru engin ákvæði um það, hvernig færi, ef vötn breyttu sjálfkrafa farvegi sínum. Þó einhvér gömul ákvæði sjeu, eða kunni að vera, til um, þetta í Jónsbók, þá greinir lögfræðingana á um það, hvort þau sjeu í gildi, og þótti því nefndinni rjett, að taka upp ákvæði um þetta, og er það í 14. breytingartill. nefndarinnar. Þá hefur nefndinni þótt rjettara, að miða það við mannvirkin í heild sinni, en en ekki vatnsmegnið einvörðungu, hvort leita ætti álits verkfróðs manns, og gerir breytingartill. um það. Við 5. gr. gerir nefndin þá breytingu, að tímatakmarkið sje felt í burtu. Nefndin álítur, að það sje gagnslaust, og gæti jafnvel verið óheppilegt. Þetta atriði á að vera á valdi úttektarmannanna að meta. 18. brtill. er við 6. gr., að á eftir orðunum „óskift land“ í byrjun fyrstu málsgreinar, komi: „eða land, sem ekki er skift til eignar, svo sannanlegt sje“. Nefndinni þótti nanðsynlegt að bæta þessu við, því vel getur verið að um einhver munnmælaskifti sje að ræða, sem eigi verði bönnuð. Nefndinni þótti því sjálfsagt, að bæta þessari setningu við til varúðar. - 19. brtill. er áðeins orðabreyting. - 20. brtill. er einnig við 6. gr., að í stað orðanna: „Skiftin skulu miðast við stærð jarðanna eða jarðarpartanna eftir jarðamatinu“, komi: „Skiftin skulu miðast við jarðarmagn“. Þessi brtill er framkomin vegna þess, að jarðamat vort er orðið svo gamalt og þess vegna óábyggilegt, oft og tíðum. Af sömu ástæðu er auðvitað 21. brtill. gerð. - 22. brtill. er við 8. gr. Með þeirri brtill. vill nefndin, eins og vikið er að í nefndarálitinu, tryggja það, að samþyktir verði betur undirbúnar, heldur en gjört er ráð fyrir í frv. - 23. brtill. er einnig við. 8. gr. og fer fram á það, að fæðispeningingar fundarstjóra verði hækkaðir úr 2 kr. upp í 4 kr., því að það er í samræmi við það kaup, sem annars er goldið fyrir viðlíka störf, og ætti ekki að verða tilfinnanlegt fyrir sýslusjóðina, því að vafalaust þyrfti mjög sjaldan að gjalda það. - 25. brtill. er við 15. gr. Nefndinni þótti greinilegra að taka það fram, að það væri stjórn samáveitunnar, sem skyldi skifta kostnaði þeim, sem af henni stafaði, milli jarðanna, en það er ekki tekið fram í stj.frv. - 26. brtill. er við 18. gr. og er það aðalbrtil. nefndarinnar. Í stj.frv. er ákveðið, að þegar áveitufjelag hefur tekið jörð eignarnámi og greitt andvirði hennar, þá geti það selt jörðina, án þess að nokkur forkaupsrjettur komi til greina. Nefndin vill ekki, að leiguliði missi forkaupsrjett sinn, og vísa jeg til þess, sem segir í nefndarálitinu um það atriði. - 27. brtill. er við 19. gr. stj.frv. og ákveður, að sýslumaður kveðji oddamann til gerðarinnar, ef úttektarmenn verða ekki á eitt sáttir, en brtill. fer fram á, að úttektarmenn tilnefni oddamann, áður en mat byrjar, og hyggur nefndin, að þetta sje meiri trygging fyrir samkomulagi. - 28. og 29. brtill. við 20. gr. eru svo lítilfjörlegar, að ekki þarf að eyða orðum að þeim. - 30. og síðasta brtill. er við 21. gr., að inn í hana sje bætt ákvæði um, að meta megi upp aftur, ef það kemur seinna í ljós, að áveitan eða framræslan gjörir meiri skaða, en fyrirsjáanlegt var í upphafi. Háttv. stjórn hefur sjálf gert ráð fyrir þessu í athugasemdunum við frv., en oss þótti rjettara að taka það fram í lögunum. Að svo mæltu vil jeg leggja það til, að háttv. deild samþykki frv. með þeim breytingum, sem nefndin hefur gert á því.

Guðm. Björnsson, framsögumaður: Eftir 2. umr, tók nefndin eftir því, að nokkur ósamkvæmni var í orðalagi 5. gr., sem stafaði af brtill., sem samþyktar voru við 2. umr. Nefndin hefur nú lagfært þetta með brtill. á þskj. 119. Jeg þarf ekki að benda á ósamkvæmnina milli 3. og 5. málsgreinar þessarar gr.; háttv. þingdeildarmenn geta sjálfir sjeð hana. Nefndin hefur leyft sjer að gera þá litlu brtill., að hagstofustjórinn skuli venjulega hafa lokið háskólaprófi í stjórnfræði. Eins og kunnugt er, hafði nefndin áður lagt til, að hann skyldi hafa leyst slíkt próf af hendi, en háttv. deild vildi ekki fallast á þá tillögu. Nefndinni þykir þó líklegt, að þessi lítilfjörlega breyting finni náð fyrir augum háttv. deildar, því að allir eru víst sammála um, að maður með sjermentun eigi í raun og veru að hafa forgangsrjett til þessa embættis. Úr annari átt hefur komið brtill. sú, sem er á þskj. 97. Þar er lagt til, að hagstofustjórinn hafi 3000 kr. laun á ári, sem fari ekki hækkandi, og að hann hafi ekki rjett til eftirlauna. Þessi tillaga er vitanlega sprottin af hinum mikla áhuga manna á því, að hafa öll embætti sem lægst launuð og eftirlaunalaus. Jeg ætla mjer ekki að tala nú um það málefni í heild sinni, en vil aðeins vekja athygli á því, að það er varhugavert að beita starfsmenn þjóðarinnar slíkum misrjetti, sem nú viðgengst hjer á landi, - að láta ekki eitt ganga yfir alla. Á síðari árum hafa verið sjerstaklega mikil brögð að þessu, því að mörg embætti hafa verið stofnuð með miklu lakari launakjörum en eldri embættin. Af embættum vorum álít jeg þau mestvarðandi, sem snerta þjóðina alla; þau álít jeg miklu þýðingarmeiri en hin, sem aðeins ná yfir eitt hjerað eða lítinn landshluta. Það virðist ekki sanngjarnt, að þeir menn, sem alsherjar embætti skipa, búi við lakari launakjör en hjeraðs-embætta menn. En hvorki landsverkfræðingur nje fræðslumálastjóri hafa t. d. rjett til eftirlauna, og ná þó embættisumdæmi þeirra um land alt. Bæði þessi embætti hafa verið stofnuð á síðari árum og bera þau menjar þess. - Hjer er um nýtt embætti að ræða, sem er mjög þýðingarmikið og vandasamt, og gæti jeg hugsað mjer, að stjórninni veitti fullerfitt, að fá hæfan mann í það, ef það verður svo launað, sem brtill. fer fram á, því að ekkert er eðlilegra, en að menn sækist eftir þeim embættum, sem eru betur launuð, sjerstaklega ef þau um leið eru vandaminni. Jeg hygg, að það verði fult svo áríðandi, að fá duglegan og hæfan mann í hagstofustjóraembættið eins og í skrifstofustjóraembættin í stjórnarráðinu, og virðist þá ekki sanngjarnt, að sá maður verði ver launaður en skrifstofustjórarnir. Jeg get því ekki talið þessa tillögu hyggilega og vona, að hún verði ekki samþykt. Jeg tel yfirleitt uggvænt, að menn fáist í mörg þau embætti, sem verst eru launuð, þegar stundir líða fram. Því að nú þegar eru ýmsar atvinnugreinar orðnar miklu arðvænlegri, en embættisvegurinn. Og er þá ver farið en heima setið, ef öllum hinum áhugamestu og efnilegustu meðal ungra manna er hrundið frá þeim störfum, sem þó eru og verða þýðingarmest fyrir þjóðina.

Umboðsm. ráðherra, K.. Jónsson: Þetta frv, hefur átt því láni að fagna, að það hefur fengið einróma fylgi ekki eingöngu hjer í deildinni, heldur einnig utan þings. Jeg veit ekki belur, en að öll blöðin hafi verið sammála um, að það væri gott og þarflegt. - Hjer í deildinni hefur aðeins orðið verulegur ágreiningur um tvö atriði, nefnil. hvort hagstofustjóraembættið eigi að veitast af konungi eða ráðherra, og hvort háskólapróf í stjórnfræði eigi vera skilyrði þess, að geta fengið embættið. Um fyrra atriðið er jeg sömu skoðunar og h. framsm., að það er miklu tryggilegra, að embættið sje konunglegt. Það er ekki víst, að vel hæfir menn verði til þess að sækja um það, ef það er ekki fast embætti með eftirlaunarjetti. Verði brtill. á þgskj. 97 samþykt, þá verður þessi staða engan veginn svo glæsileg, að hún geti talist eftirsóknarverð. – Jeg er einnig sammála h. framsm. um hið síðara atriði. Mjer hefði þótt rjettast, að próf í stjórnfræði hefði beinlínis verið sett sem skilyrði fyrir að geta fengið embættið. En hinsvegar álít jeg það fulltryggilegt, ef það verður samþykt, að embættið skuli venjulega veitast manni með háskólaprófi í stjórnfræði, því að hver stjórn, sem væri, mundi alt af hegða sjer eftir því. Vísindagrein sú, sem hjer er um að ræða, er svo umfangsmikil og vandasöm, að flestum mun veita torvelt að afla sjer verulegrar þekkingar í henni, nema þeir beinlínis hafi lagt stund á hana sem námsgrein við háskóla. Hjer er brtill. frá h. 5. kgk. þm. (B. Þ.) á þgskj. 109, er jeg vildi mæla með. Jeg tel hana heppilegra en ákvæðið í brtill. á þgskj. 97. Þetta, sem jeg hef nú sagt, ætti í raunánni að nægja. En vegna þess jeg var ekki við 2. umr., vil jeg nota tækifærið til að segja nokkur orð út úr ummælum, er þá voru höfð um mig, en sem jeg gat þá ekki mótmælt, en sem jeg verð að mótmæla. Það hefur því miður tíðkast á Alþingi í seinni tíð, að þar eru bornar sakir á fjarverandi menn, en jeg bjóst satt að segja, ekki við, að slíkt ætti sjer stað hjer í deildinni. Eftir því, sem mjer hefur verið sagt, og jeg hef raunar sjeð í blaði einu hjer, þá hefur verið sagt hjer í deildinni af einum þingmanni, að goldið hefði verið 80 kr. fyrir örkina í embættismannatalinu. Þá er jeg heyrði þetta, datt mjer í hug gamall málsháttur, sem við allir þekkjum en sem jeg vil ekki vera að hafa hjer yfir, til þess ekki að særa velsæmi þingsins, því að 40 kr. hafa verið goldnar fyrir örkina af því. Það var enn sagt, að það kæmi út árlega. Ekki er það heldur rjettara hermt. Það hefur komið út þrisvar síðan 1904, og er því auðsætt, hve mikil hæfa er í þessu. Nú eru rjett 20, ár síðan jeg kom á þing. Þá var það siður að leita til þeirra, er bæði vildu og gátu frætt menn um einhver efni. Það þótti engin minkun að leita sjer slíkra upplýsinga, heldur var það talið sjálfsagt. Það þótti fallegra, að leita sjer vitneskju um málin hjá þeim, sem betur vissu, heldur en hlaupa á hundavaði yfir þau og fara með það, sem menn höfðu heyrt eitthvert fleipur um, en vissu engar sönnur á. Þessu ranghermi um borgunina, sem gerð er mjer til ófrægingar, vildi jeg mótmæla, og jeg vona, að það verði ekki oftar farið með það í þessari háttv. deild.



Jeg get ekki horfið frá þeirri skoðun, er jeg Ijet í Ijósi við síðustu umræðu, að mjer finst ekki þörf á þessari hagstofu nú. Á hverju þingi kemur upp einhver nýr kostnaður og nýjar og nýjar álögur eru lagðar á þjóðina, en einhverstaðar verður þó staðar að nema. Hvað nauðsynina á þessari hagstofu snertir, sje jeg ekki, að hún sje fyrir hendi, eða það er að minsta kosti margt nauðsynlegra, og við verðum altaf að taka það, sem nauðsynlegast er, og láta hitt bíða. Jeg hef jafnaðarlega lesið þessar hagfræðisskýrslur, sem hjer er um að ræða, og jeg sje ekki annað, en þær sjeu vel af hendi leystar. Og jeg ætti að geta talað ofurlítið um þetta, þar sem jeg er annar þeirra tveggja íslenzku lögfræðinga, sem hef prófi við háskólann í „stitistik“. Það gladdi mig auðvitað að heyra, að „statistik“, sem jeg vil kalla hagfræði, en eigi talnafræði eins og háttv. framsm., væri afar vandasöm vísindagrein, en það voru ekki mín orð, heldur háttv. nefndar. Sjálfur hef jeg þar að auki samið ýmsar hagfræðisskýrslur, á meðan jeg var í stjórnarráginu fyrir mörgum árum, og eru þær að finna í dönskum stjórnartíðindum; svo að jeg ætti að geta talað um málið af dálítilli þekkingu. Háttv. framsm. (G. Bj.) sagði, að skrifstofustjórinn á 3. skrifstofu stjórnarráðsins hjer hefði mest afskifti af þessum skýrslum, og hann er, eins og h. framsm. sagði, mjög samvizkusamur og nákvæmur embættismaður. Það eitt hefur verið fundið að þessum skýrslum, að efnið væri stundum ekki svo vel dregið saman, sem æskilegt væri, eða með öðrum orðum, að það vantaði í þær efnisyfirlit. En slík yfirlit á hver sá, sem notar þær, að geta gert sjálfur, og efnið festist þá betur í minni hans, og menn hafa yfirleitt betra gagn af lestrinum með þessu móti. Þá hefur það og verið fundið að skýrslunum, að þær kæmu dræmt út. En hver er trygging þess, að þær kæmu fljótar út framvegis, þó að þessi hagstofa verði stofnuð, einkum ef fella á burtu annan af þeim tveim embættismönnum, sem hagstofunni eru ætlaðir í stjórnarfrumvarpinu. Ef á hinn bóginn kemur til þess, að stofna ný embætti út af hagstofunni, þá er jeg alveg samdóma hinum háttv. umboðsm. ráðh. um það, sem hann tók fram um launakjör þeirra, sem í hlut eiga.



Jeg og nokkrir deildarmenn höfum brætt okkur saman um breyttill. við frv. og háttv. framsögum. fjelst að sumu leyti á þær og að sumu leyti ekki. Þessar brtill. okkar eru 2, og er fyrri tillagan í þremur liðum, og mun jeg óska þess, að atkvæði verði, þegar til kemur, greidd um hana í þrennu lagi Fyrsti liðurinn er um, hver hagstofunni eigi að stýra, annar liðurinn er um laun hans, og þriðji liðurinn er um aðstoðarmenn við starfið, að til þeirra megi verja alt að 2500 kr. Jeg sný mjer nú að þessum brtill. Fyrst er þá að hagstofustjóri sje ekki konunglegur embættismaður, heldur skipaður af ráðherra. Við sjáum ekki ástæðu til, - enda þótt hjer sje um nauðsynjamál að ræða, að gera honum hærra undir höfði en mörgum óðrum starfsmönnum landsins, er vandasömum störfum gegna,. t.d. símastjóra, fræðslumálastjóra, vegagerðastjóra og vitamálastjóra. Það hefur verið tekið fram, að hjer væri um gagnlega stofnun að ræða, og jeg felst fyllilega á það, En jeg get ekki sjeð, að hún verði neitt gagnlegri fyrir það, að forstjóri hennar fái veitingu að embætti sínu frá konungi, heldur en ef hann fengi hana frá ráðherra. Jeg tel mjög varhugavert að svo vöxnu máli, að fjölga konunglegum embættum. Jeg tel víst, að þá komi þessir starfsmenn, er jeg nefndi áðan, og krefjist þess, að. verða konunglegir embættismenn og með. eftirlaunarjetti, og væri þá erfiðara að neita þeim um það. Þá er annað atriðið, að vanalega hafi; þeir einir rjett til þessa starfs, er lokið hafa háskólaprófi í stjórnfræði. Við flutningsmenn feldum okkur ekki við, hvernig atkvæðgreiðslan fór um það efni við seinustu umræðu; þá var feld tillaga um, að. þeir einir hefðu rjett til embættisins, sem lokið hefðu stjórnfræðisprófi við háskólann. Við álitum einmitt, að reglan ætti að vera sú, að þeim einum yrði veitt þetta fyrirhugaða embætti eða starf, er leyst hefði þetta próf af hendi, en vildum hinsvegar ekki rígbinda það við próf, því að hugsanlegt er, að fram komi maður, er vildi fá stöðuna, og yfirburði hefur fram yfir þann,. sem prófið hefur, og þá væri illa farið að bægja honum frá með þessu atkvæði. Það var mikið um þetta talað við síðustu umræðu, og sumt af því hefði víst mátt vera ótalað. Ef veiting embættisins er rígskorðuð við stjórnfræðispróf, gæti líka hugsast, að skortur yrði á mönnum í stöðuna, sjerstaklega ef eftirlaunarjettur fylgdi henni ekki, eins og hjer er stungið upp á. Jeg er sjálfur að vísu ekki hræddur við þetta, en jeg tala frá sjónarmiði þeirra, sem hræddir eru um, að nýtur maður fáist ekki í hana, ef eftirlaun fylgja henni ekki. Þá förum við ennfremur fram á það, að laun hagstofustjóra verði 3000 kr. en sjáum ekki ástæðu til að láta þau fara hækkandi upp í 4200 kr. Ekki heldur þykir okkur þörf, að hann hafi fyrst um sinn hærri laun en vegagerðastjóri og fræðslumálastjóri. Mjer finst 3000 krónur falleg og sæmileg laun. Það getur vel verið, að þetta komi til af því, að jeg bý ekki hjer í bænum, heldur á heima í sveit, og það má vel vera, að jeg líti öðrum augum á þetta, ef jeg byggi hjer í Reykjavík. Ef það reyndist, að launin yrðu of lág, og stöðuna hreppir maður, sem leysir starf sitt vel af hendi, þá er honum í lófa lagið að fá hækkun á þeim. Þá kemur að 3. lið fyrri breytingartillögunnar, og er breytingartillaga við þá breytingartillögu, að fyrir „til aðstoðar“ komi „til aðstoðarmanna“. Og geng jeg að því vísu, að það verði samþykt. Við viljum heldur orðalagið: „til aðstoðarmanna“ en „til aðstoðarmanna eins eða fleiri“; vildum ekki, að einn maður gæti tekið alt fjeð, alt að 2000 kr. Þá viljum við hækka fjárveitinguna upp í alt að 2500 kr. Og væri þá hægt að hafa tvo aðstoðarmenn fasta, ef þyrfti, annan með 1500, hinn með 1000 kr. launum. Seinni brtill. á þgskj. 97 er eðlileg afleiðing af fyrri breyttill. Það þarf ekki að fjölyrða um hana. Hún er sjálfsögð, ef brtill gengur fram. Háttv. 6. kgk. þm. (G. Bj.) gerði mikið úr því, að hagstofustjóri væri misrjetti beittur, ef tillaga okkar næði fram að ganga. Þetta getur ekki talizt misrjetti, ef miðað er við fræðslumálastjóra og vegastjóra og þá starfsmenn landsins, sem jeg nefndi, Heldur gæti það kallazt misrjetti, ef miðað er við skrifstofustjórana í stjórnarráðinu, en það er ekki rjett að miða við þá, svo að hjer er ekki um misrjetti að ræða. Háttv. 6. kgk. þm. (G. Bj.) og umbm. ráðh. (Kl. J.) viku að því, að hæfur maður mundi ekki fást í stöðuna, ef launin yrðu eins lág og lagt er til í brtill. okkar, ekki meira en 3 þús. kr. Jeg hygg, að ekki þurfi að óttast það. Jeg heyri sagt, að námið sje ekki erfitt. Sjálfur veit jeg auðvitað ekki um það. Hjer er fult af námsmönnum og útlit fyrir, að fult verði bráðum af kandidötum öllum svæðum, svo að næsta ólíklegt er, að það mundi koma fyrir, að ekki fengist maður hæfur í hagstofustjórastöðuna. Jeg tók það fram, að æskilegt væri, að atkvæði yrðu greidd um tillöguna í þrennu lagi, og skýt því til háttv. forseta.



Jeg gat þess, við 2. umr., að jeg mundi koma með brtill. við frv., en jeg fjell frá því, með því að brtill. á þgsk. 97 fer í líka átt og brtill. mín átti að fara, og jeg get vel felt mig við hana. Jeg var ekki á móti frumv., af því að jeg teldi eigi nauðsyn á þeim skýrslum, er hagstofunni er ætlað að semja, heldur af því, að jeg er á móti stofnun nýrra embætta, nema mjög brýna nauðsyn beri til, og í öðru lagi af því, að jeg hygg, að skýrslurnar verði eins vel gerðar í stjórnarráðinu, eins og á hagstofu eða í sjerstöku herbergi úti í bæ. Og því minni þörf er á þessu, þar sem 2 hagfræðingar eru nú í stjórnarráðinu, Indriði Einarsson og Þorsteinn Þorsteinsson. Það var minst á það við 2. umr., að skýrslurnar kæmu fljótar, ef það fyrirkomulag kæmist á, sem frumv. ætlast til. En jeg sje enga trygging fyrir, að svo verði, enda stendur aðeins í frumv., að þær skuli koma út eins fljótt og unt sje. Til þess að það gangi fljótar, yrðu skýrslusemjendur út um land að senda skýrslurnar fljótar frá sjer en tíðkazt hefur til þessa. Þá hefur það álit komið fram í umræðunum, að 3 þús. kr. væru ekki nægileg laun handa hagstofustjóranum. Það er nú álit mitt, en það er líklega lítilsvert, þar sem jeg er í flokki þeirra manna, sem hvorki heyra nje sjá, og litið vita, að meginþorri starfsmanna þjóðfjelagsins hafi ekki svo há laun; það er hægt að víta, hvort enginn fæst til starfsins fyrir þessi laun. Háttv. 6. kgk. þm. (G. Bj.) sagði, að sama ætti að ganga yfir alla, og það er satt. En ef þjóðin á kost á að fá hæfa menn til einhvers starfs fyrir þessa og þessa borgun, þá kemur það ekkert því við, hvort einhver fær hærra eða lægra kaup. Þjóðin segir við manninn: „Viltu vera hjá mjer með þessum og þessum skildögum og skilmálum? Viltu starfa á þjóðarbúinu fyrir þetta og þetta kaup?“ Hinn svarar þá þeirri spurningu, og ef hann vill það ekki, þá verður hann að fara. Það getur vel verið, að fleiri álitlegir vegir sjeu til fyrir unga menn, en embættisleiðin. En það eru líka margir vegir óálitlegir, t. d. sjávarútvegurinn oft og einatt. Háttv. umboðsm. ráðh. (Kl. J.) talaði um hvílíkur ósómi það væri, að hlaupa með ósannindi hjer inn í þingsalinn. Jeg veit að vísu ekki með vissu, við hvern hann átti, en mjer datt í hug, að hann ætti ef til vill við mig, af því að jeg sagði við 2. umr., að greitt hefði verið allt að 75 kr. fyrir örkina og það er sagt í nefndarálitinu. Jeg verð að vísa því frá mjer, að jeg hafi ekki fulla einurð við menn, þó jeg horfi framan í þá. Jeg segi skoðun mína um þá, hvort sem þeir eru við eða ekki. Og ef háttv. umboðsm. ráðh. hefur átt við mig, þar sem hann gaf í skyn, að þingmenn færi yfir sumt á hundavaði, þá hefur hann sjálfur hlaupið hjer á hundavaði. Þar sem háttv. umboðsm. ráðh. talaði um, að ekki hefði verið goldið meira en 40 kr. fyrir örkina af skýrslunum, þá vil jeg ekki fara neinum ókvæðisorðum um það, en mjer datt í hug sagan af karlinum, sem sagði um ósannindi: en ótrúlegar þykja mjer sögur hans: „Ekki væni jeg hann sjera Jens, en ótrúlegt þykir mjer það". Mjer telst svo til, að 1912 hafi verið goldnar rúmar 50 kr. fyrir örkina, en árið áður 67 kr.; má vera, að þetta sje skakt hjá mjer. sem jeg verð þó að halda fram að ekki sje, þá gefst háttv. umboðsm. ráðherra (Kl. J.) kostur á að leiðrjetta það. Að endingu vil jeg taka það fram, að jeg hef bygt þetta álit mitt á skýrslu frá hinu háa stjórnarráði, er var undirskrifuð af háttv. umboðsmanni ráðherra, þar af leiðandi vænti jeg, að hinn háttv. umboðsmaður ráðh. komist á þá niðurstöðu, að jeg hafi farið með rjett mál.



Jeg þykist vita, að úlfaþytur muni koma meðal sjerfræðinganna, ef ekki verður svo á kveðið, að hagstofustjórinn skuli hafa tekið próf í stjórnfræði. Jeg ætla ekki margt um það að tala, en get að miklu leyti vísað til þess, sem h. 5. kgk. (B. Þ.) sagði um það. Vjer vitum, að nú er umfáa sjerfræðinga í hagfræði að ræða, og því milli fárra að velja. Það gæti sannarlega verið hart, ef stjórnin þekti mann, er hún treysti mæta vel til að takast á hendur forstöðu hagstofunnar, af því að henni væri kunnugt, að hann hefði praktískt auga fyrir störfum þeim, sem þar eiga að vinnast, en svo kæmi það í veginn, að hann hefði ekki tilskilið próf. Það gæti verið hart, segi jeg, fyrir stjórnina, að verða að synja slíkum manni um starfið, en vera neydd til að veita það öðrum, er hún teldi miður hæfan, bara af því, að hann hefði lokið stjórnfræðisprófi. Jeg veit, að nú er t. d. völ á manni, sem unnið hefur 10 ár á „Statistisk Bureau“ í Kaupmannahöfn. Það væri hart að útiloka þennan mann með öllu frá starfinu, af því einu. að hann hefði ekki tekið próf í stjórnfræði. Brtill. á þgskj. 119 er í fullu samræmi við það, sem jeg sagði við 2. umr., að stjórnin mundi vanalega skipa fyrir hagstofustjóra mann með háskólaprófi í stjórnfræði, þótt ekkert væri um það sagt í lögunum. Með brtill. er stjórninni veittur mögulegleiki til að skipa í embættið mann án stjórnfræðisprófs. Það kom fram við 2. umr. sú skoðun, að ef skilyrðið væri ekki sett, þá mundi stjórnin vis til að veita starfið einhverjum ljetthæfum ræfli. Það er hart, að þurfa að vantreysta stjórninni svo; en mundi og ekki líkt geta komið fyrir, þótt prófskilyrðinu sje haldið. Slæm stjórn getur upp á mörgu fundið. Jeg sje þó enga ástæðu fyrir mitt leyti til að vantreysta stjórninni í þessu efni, eða gera henni að raunalausu getsakir. Jeg er sammála h. 6. kgk. (G. B.) um, að óráðlegt sje, að launa starf þetta svo illa, að tvísýnt sje, að nokkur nýtur maður vilji taka það að sjer. Jeg efast ekki um, að einhver muni sækja, þótt launin sjeu lág; en það ríður á, að fá góðan hagstofustjóra; annars verður gagnið af stofnun hagstofunnar harla tvísýnt. Jeg held því, að rjettast sje, að halda launa ákvæðum stjórnarfrv. Aftur er jeg móti því, að farið sje hjer að stofna konunglegt embætti. En afleiðingin af því, að hagstofustjórinn hefur engan eftirlaunarjett, er sú, að laun hans þurfa að vera hærri en ella.



Eins og háttv. umboðsmaður ráðherra (Kl. J.) tók fram, hefur mál þetta yfirhöfuð fengið góðan byr í þinginu. Það sem mest áherzla hefur verið lögð á, er, að nú sje stigið spor í þá átt, að landshagsskýrslurnar fáist fljótt. En jeg bið menn að gæta þess, að það er ekki svo þýðingarmikið, að þær birtist sem fyrst, það er meira gaman en gagn að því að jafnaði. Aðalþýðing hagskýrsla er sú. að þær gefi meðaltalsyfirlit yfir nokkuð langan tíma. Svo er annað atriði, sem hjer hefur svo afarmikið að segja, og það er, að skýrslurnar sjeu rjettar. Landshagsskýrslurnar eru svipuð leiðbeining fyrir þann, sem vill gera sjer grein fyrir hag landsins, eins og sjókortið fyrir sjómanninn; sje það ónákvæmt eða rangt, verður það villandi í stað þess að gefa leiðbeiningu, og eins er með hagskýrslurnar. Það hefur ekki verið lögð næg áherzla á það, að hagskýrslurnar þurfa að vera rjettar og nákvæmar, ef þær eiga að geta komið að fullu haldi. Það sem gerir það, að jeg er máli þessu fylgjandi, er, að jeg vona, að vjer fáum rjettari skýrslur, þegar að þeim vinnur maður eða menn, sem hafa skýrslugerðina fyrir embættisstarf. Því verður ekki neitað, að ýmsar af þeim hagskýrslum, sem nú koma út í landshagsskýrslunum, eru ekki vel ábyggilegar eða fullkomnar. Við 1. málsgrein 2. gr. hefur h. n. gert breyting, sem hún hefur líklega talið aðeins orðabreyting, en sem kynni að mega skoða sem töluvert meira en orðabreyting. Í stjórnarfrv. stóð, að hagstofan ætti að afla sannfróðleiks um ýms atriði landshagsins þau, sem upp eru talin í frv. Þessu hefur h. n. breytt í rannsaka. Jeg hygg, að nefndin hafi þó ekki viljað draga úr því, að vjer fengjum sannfróðleik um landshaginn, því að það er einmitt höfuðatriðið, að geta orðið sannfróður um hann. Eitt af því, sem hagstofan gæti unnið að, er að búa út fyrir stjórnina spurningar um ýmislegt, sem landshaginn snertir; og má vænta þess, að hún stæði betur að vígi, en stjórnin sjálf með að gera þær þannig úr garði, að sem hægast væri að svara þeim og sem bezt trygging fengin fyrir, að svörin sjeu sem nákvæmust og rjettust, og úr þeim undirstöðuskýrslum á svo hagstofan að vinna. Það ætti ekki að geta komið fyrir, að hagstofan sendi út fyrirspurnir um það, sem ekki er unt að svara, svo í nokkru lagi sje, eins og t. d., þegar hreppstjórum var upp á lagt, að gefa skýrslu um stærð ræktaðs lands í hreppi sínum. Ef þessar skýrslur hefðu átt að geta orðið áreiðanlegar, hefði þurft að mæla upp alt ræktað land, en það hefði sjálfsagt kostað tugi þúsunda króna, að framkvæma það verk; og því hefði fyrst þurft að gera ráðstafanir til þess, að landið væri mælt, áður en skýrslurnar voru heimtaðar. Jeg ítreka það enn, að aðalatriðið er, að hagskýrslurnar veiti oss sannan fróðleik.

Umboðsmaður ráðherra (Kl.J.): Mjer þótti vænt um, að jeg fjekk tækifæri til að leiðrjetta þau ósannindi, sem fram voru borin í þessu máli um mig, þó þau ættu lítið skylt við þetta mál. Jeg nefndi ekki nöfn, því sjálfur var jeg ekki viðstaddur hjer, þegar orðin fjellu, en hef lesið þau í blaði einu  (G. B.: sem er fjarska vitlaust)  . Háttv. þm. hljóta að vita það, að þeim sæmir ekki, að hlaupa eftir einhverjum Gróusögum, og byggja staðhæfingar á því, að einhver hefur sagt þeim þetta og þetta; skylda þeirra er að leita sjer jafnan sannfróðleiks, og ekki sízt, þegar þeir bera þungar sakir á fjarverandi menn. Það er margir, sem hafa gaman af að láta óreynda og auðtrúa menn hlaupa með allskonar sögur, en þingmenn ættu ekki að láta hafa sig að slíkum ginningafíflum. Háttv. þm. Barðstr. (H. Kr.) er auðsjáanlega ekki nógu fróður um þetta mál, þótt hann ræði um það sem fróður væri. Hann sagði, að nógir starfsmenn væru á 3. skrifstofu stjórnarráðsins til að semja landshagsskýrslurnar; nefndi hann þar mann meðal annars, sem þar hefur aldrei verið, og er því þekking hans í þessu jafnmikil og í málum yfirhöfuð. Háttv. þm. (H. Kr.) bað velvirðingar á því, ef hann hefði eitthvað ranghermt, og var það drengilega gert, en hitt aftur miður, að bann hjelt áfram dylgjum sínum, bygðum á tómum kviksögum. Háttv. þm. leggur mikla áherzlu á, að hann hafi ekkert fullyrt, heldur bara sagt, að „sjer hafi verið sagt“, en þetta er siður allra manna, að komast svo að orði, þegar þeir eru að bera út Gróusögur. Það er ofurhægt, að taka af öll tvímæli hjer, og fyrir háttv. þm. (H. Kr.) að fá vissu sína, ef honum er ant um það. Hann þarf ekki annað, en fara upp í Stjórnarráð; þar getur hann fengið að sjá öll skjöl og skilríki þessa máls, og þarf þá ekki lengur að fara eftir því, sem aðrir, máske miður fróðir menn, segja honum. Þar getur bann sannfærzt um það, að það er reglan, að borga 40 kr. fyrir örkinn í landshagsskýrslunum, og 40 kr. hafa verið borgaðar fyrir örkina í embættismannatalinu. Jeg veit ekki hvernig háttv. þm. (H. Kr.) hefur fengið út tölurnar, sem hann nefndi; það hefur máske villt hann, að kostnaðurinn flyzt stundum dálítið ára á milli; t. d. ekki búið við áramót að borga alt fyrir samningu skýrslnanna það árið, en kemur fyrst til útborgunar næsta ár. Eins og jeg sagði, eru venjulega borgaðar 40 kr. fyrir örkina í landshagsskýrslunum; en fyrir verzlunarskýrslurnar eru borgaðar 50 kr. á örkina og stundum eitthvað meira, þegar um yfirlitsskýrslur er að ræða, þær, sem dregnar eru saman úr mörgum skýrslum, en þær eru stuttar, þótt mikið verk liggi í þeim, og hleypa litlu fram. Það hefur að eins einusinni komið fyrir, að 75 kr. hafa fyrir borgaðar fyrir örk, en þar stóð alveg sjerstaklega á. Háttv. þm. (H. Kr.) getur sannfærzt um, að þetta sje rjett hermt, með því að snúa sjer til Stjórnarráðsins. Háttv. 5. kgk. (B. Þ.) sagði, að hægt mundi að fá nóga til starfa þessa, því að námið væri ljett. Það er rjett, að það var ljett fyrir 20–30 árum ; þá var það eitthvert langljettasta námið. En nú er það orðið breytt; það er nú erfitt nám, og prófið sjálfsagt ekki ljettara, en fullkomið lögfræðispróf; og það hef jeg sjeð, að við ekkert próf verða eins margir afturreka eins og við þetta; bendir það á, að prófið muni ekki vera svo Ijett þótt jeg að vísu játi, að ekki verði fullkomlega bygt á þessu einu. Nú sem stendur höfum vjer hjer 3 unga og efnilega hagfræðinga, og jeg efast ekki um, að hægt mundi að fá einhvern. þeirra til að taka að sjer starfið, ef það er sæmilega launað; að öðrum kosti er tvísýnt, að nokkur þeirra vildi taka það að sjer.

Framsögumaður (G. B.) Háttv. 1. kgk. (J. H.) kvað hagfræðisvinnu ekki erfiða vinnu; hann hefði sjálfur numið hagfræði í æsku og gæti því um það dæmt. Það kann að hafa verið svo, að hagfræðin hafi ekki verið erfið viðfangs áður. En það er etlaust satt, sem háttv. umboðsmaður ráðherra (Kl. J.) sagði, að nú er mikil breyting á orðin. Háttv. 1. kgk. (J. H.) talaði um, að það væri ekki mikill vandi að semja yfirlitsskýrslur. Það má vel vera, að svo hafi verið, þegar háttv. 1. kgk. (J. H.) stundaði hagfræðisnám, því þá mun lítið hafa verið fengizt við að kenna slíka skýrslugerð. Jeg hef sjálfur nokkuð lengizt við slíka skýrslugerð, og komizt að raun um, að hún er full vandasöm, og ekki á allra færi að leysa hana vel af hendi. Jeg verð að leiðrjetta eitt af því, sem háttv. 5. kgk. (B. Þ.) bar fram, þegar hann var að mæla með brtill. sinni. Hann sagði, að það væri nóg til af kandidötum á öllum svæðum. Þetta er ekki rjett.  (B. Þ.: deg sagði að það mundi verða)  . Jeg hef reynt, að gera dálítið yfirlit um læknæfni, og komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki mundi verða til nógir kandidatar í læknisfræði næstu 10 árin. Háttv. þm. Barðst. (H. Kr.) sagði, að óþarft væri að hafa laun há, ef hægt væri að fá menn fyrir minna. Jeg get verið h. þm. (H. Kr.) hjartanlega samdóma um það, að ef hægt er að fá nýta menn fyrir lítið, þá sje að sæta því. Það ætti að vera reglan gagnvart öllum embættisstjettum, að sníða launin eftir því, hvað mikið muni þurfa að bjóða til þess, að hægt sje að fá nýta menn í embættin. Þessu hef jeg haldið fram um læknana, og þessu held jeg fram um alla embættismenn. En dæmin sýna, að það er óhyggilegt, að setja launin svo lág, að duglegir menn fráfælist embættin. Það þarf ekki annað en minna á læknastjettina. Launakjör lækna eru svo, að tilfinnanlegur læknaskortur er nú að verða í landinu, og ekki útlit fyrir, að úr honum bætist í bráð. Það er suðsætt, að þingið befur verið of sparsamt við læknana. Slíkt má það ekki henda, ef því á annað borð þykir það borga sig, að sjá landinu fyrir duglegri embættismannastjett. Jeg er hálf hræddur um, að víðar ætli svo að fara en með læknana, að þingið setji laun svo lágt, að fráfælandi verði fyrir duglega menn, og er það ekki hyggilegt. Það gildir alveg sama reglan um þjóðfjelagsbúið og sveitabúið. Jeg hef heyrt góða búhölda segja, að þeir gildu aldrei góðum vinnumanni nógu hátt kaup, en ljelegum jafnan ofhátt. Þetta ættu þingbændurnir og þingið alt að athuga. Það sannast á sínum tíma, að Það borgar sig ekki fyrir þjóðarbúið, að launa vinnumönnum sínum svo, að á því vilji ekki aðrir vistast, en tómir liðljettingar. Um laun hagstofustjórans mun jeg halda mjer við stjfrv. Jeg sje ekki tryggingu fyrir því, að nýtur maður fáist fyrir minna. Jeg vil vinna til, að launin sjeu hærri, svo að meiri trygging sje fyrir því, að starfið sje vel leyst af hendi. H. 2. kgk. (E. Br.) fetti fingur út í það, að nefndin hefði sett; „að rannsaka“ í staðinn fyrir „að afla sannfróðleiks“ eins og stóð í stj.frv. Jeg er alveg samdóma því, sem h. þm. (E. Br.) sagði um hagfræðisskýrslur, samdóma honum um það, að þær eigi að flytja oss sannfróðleik, og til þess ætlast nefndin, að þær geri. En nefndin hafði af ásettu ráði orðið að rannsaka, því það er ljóst, að allur sannfróðleikur verður að byggjast á rannsókn, og það á rækilegri rannsókn ofan í kjölinn. Eg hygg því, að frv, bíði engan baga við þessa orðabreytingu. Jeg ætla, að allir h. þm. sjeu nú búnir að hugsa málið nægilega og skapa sjer fasta skoðun á því; munu því lengri umræður um það þýðingarlausar.



Jeg vil mega leiðrjetta það, sem hæstv. umboðsm. ráðherra sagði, að jeg vildi ekki taka aftur ranghermi. Það kemur ekki til þess; jeg þarf ekki að taka neitt aftur; jeg skýrði aðeins frá því, sem jeg hafði heyrt og sjeð, og skýrði rjett frá því, svo það þarf ekki leiðrjettingar við. En jeg spyr: vill hv. umboðsm, ráðh. neita því, að borgaðar hafi verið 75 kr. fyrir örkina í landhagsskýrslunum? Það er satt, að þingmenn eiga að vera varfærnir í því, sem þeir bera fram í þingsalnum, og einmitt með það fyrir augum gat jeg þess ekki, að jeg hafði heyrt, að sumar af skýrslunum sjeu samdar á skrifstofutíma stjórnarráðsmanna, og þó tekin full borgun fyrir, eins og að þeim væri unnið í eftirvinnu.



Ef h. þm. (H. Kr.) vill ekki taka aftur ranghermi, þá hann um það. Jeg get ekki gert meira, en að sýna honum fram á, að hann fer með staðlausa stafi, og bjóða honum að sjá það svart á hvítu, að svo er. Dettur h, þm. (H. Kr.) í hug, að hann auki sæmd sína með því að neita slíku boði? Jeg stend við það, að jeg hafi skýrt fullkomlega rjett frá því, hvað borgað hafi verið fyrir samningu hagskýrslnanna; og neita því afdráttarlaust, að meira hafi verið borgað en 40 kr. fyrir örkina í embættismannatalinn, og jafn tilhæfulaust er það, að það eða aðrar landhagsskýrslur hafi verið samdar á venjulegum skrifstofutíma, og þó tekin borgun fyrir. (H. Kr. Jeg sagði ekki að skýrslurnar væru samdar á skrifstofutíma, heldur að jeg hefði heyrt, að þær væru samdar þá). Jeg veit ekki hvað h. þm. (H. Kr.) meinar með öllu þessu tali sínu. Heldur hann, að hann sje hingað kominn til að segja. bæjarslúður í þingsalnum.

Björn Þorláksson Háttv. umboðsmaður ráðherra bar brigður á það, sem jeg sagði, að stjórnfræðisnám væri ekki þungt nám. Að vísu get jeg ekki sagt um það af eigin reynd, en jeg hef þar fyrir mjer frásögn lögfræðinga, sem þessu eru kunnugir. Hæstv. umboðsmaður ráðherra vildi bera þetta nám saman við lögfræðisnám. Nú vita allir, að lögfræðisnám er fremur Ijett borið saman við annað fræðinám við háskólann í Kaupmannahöfn, og að minsta kosti er það ekki þungt hjer við háskólann. Háttv. 6. kgk. (G. B.) sagði, að jeg hefði sagt, að fult væri af kandidötum á öllum svæðum nú. Þetta er ekki rjett eftir mjer haft. Hitt sagði jeg, að alt útlit væri fyrir, að svo mundi bráðum verða. Það hefur vafalaust aldrei komið fyrir í sögu skólans, að jafnmargir hafi útskrifazt í einu eins og í ár, og þegar litið er á nemendafjöldann í Mentaskólanum og Akureyrarskóla, þá er ekki útlit fyrir annað, en stúdentafjöldi verði mikill árlega um næstu ár fyrir það fyrsta. Jeg hygg jafnvel, að nóg muni vera af kandidötum í læknisfræði nú þegar, ef allir væru teknir, sem til eru, eins þeir sem útskrifast hafa í Kaupmannahöfn.  (G. B,: Á að taka þá lögtaki)  . Jeg hirði ekki um að svara útúrsnúningi. Háttv. umboðsmaður ráðherra staðfesti orð mín, að eigi væri skortur á mönnum þetta embætti, þar sem hann sagði, að hjer væru nú 3 kandídatar í stjórnfræði Jeg hygg, að það þurfi ekki að óttast, að enginn þeirra fáist í þetta embætti, hitt má telja víst, að það fá færri en vilja.

Björn Þorláksson, flutningsmaður: Jeg vil lýsa því yfir, fyrir mína hönd og háttv. meðflutningsmanns míns, að með því að ákvæði þessa frumvarps eru tekin upp í frumv. til laga um friðun æðarfugls, sem er næsta mál á dagskránni, þá tökum við þetta frumvarp aftur. 5. Frumv. til laga um friðun æðarfugls (88, n. 83); 1. umr.

Björn Þorláksson, framsögumaður: Jeg vil taka það strax fram, að það, sem jeg kann að segja um þetta frumv., snertir líka næsta frumv. á dagskránni, því í raun og veru er það sama málið, þó að frumv. sjeu ólík. Á þingskj. 95 er lýst skoðun nefndarinnar, og hversvegna hún leggur til, að hafnað verði frumv. því, sem hjer er til umræðu, eða með öðrum orðum leggur til, að það sje felt. Jeg leyfi mjer því að vísa þangað, hvað ástæður nefndarinnar snertir, en vil þó, þrátt fyrir það bæta við fáum orðum frá sjálfum mjer. Annars hefur nefndin góðar og gildar ástæður til að fella frumvarpið. Það er þá fyrst, að geta þess, að hjer er að ræða um há eftirlaun, og að frumvarpið fer fram á, að þau verði hækkuð um helming.  (Steingr. Jónsson: Nei)  . Lögmælt eftirlaun hans eru 2666 kr. 67 au. og í frumv. er lagt til, að þau sjeu hækkuð uppí 4000 kr., eða um 1333 kr. 33 au. og það telst mjer til að sje helmingur launanna. Nefndin telur það ógjörning, að hækka svo lögmælt eftirlaun og hyggur, að það ríði í bága við almennan þjóðarvilja, sem helzt vill, að eftirlaunin sjeu afnumin - sem jeg fyrir mitt leyti segi ekkert um. - En varhugavert er að ganga á móti almenningsviljanum, og illa situr á fulltrúum þjóðarinnar að gera það. Um lögmælt eftirlaun er það að segja, að þeim á ekki að breyta: það má ekki lækka þau,. og það má heldur ekki hækka þau, nema þá alveg sjerstakar ástæður sjeu fyrir henni.. Það á að láta við þau sitja. En hverjar eru þá þær sjerstöku ástæður, er gætu gert það rjettmætt, að hækka lögmælt eftirlaun. Jeg get hugsað mjer tvær slíkar ástæðu,. 1. að launin sjeu bersýnilega of lítil handa þeim, er hlut á að máli, eða fjölskyldu hans, og 2. að þar eigi hlut að máli einhver, er þjóð og þing vilji sýna sjerstaka viðurkenningu og sæmd. Um fyrri ástæðuna er það að segja, að. hún getur ekki komið til mála hjer, því eftir því, er almannarómur segir, þá er maður sá, er hjer á hlut að máli, velefnaður, jafnvel auðugur maður, eftir því, sem hjer tíðkast, og mjer hefur verið bent á eignir, er hann á. Eg hygg því, að þessi almannarómur hafi við rök að styðjast. Yfirhöfuð ætti það, að hækka eftirlaun manna, sem eru undir gömlu launalögunum, ekki að geta komið til mála. Í sambandi við þetta vil jeg taka það fram, að jeg tel það mjög viðsjárverða braut að fara, að hækka eftirlaun embættismanna fram úr því, sem þau eru lögmælt, og jeg lít svo á, að ef þingið gerði það nú, þá gæfi það mjög slæmt fordæmi; fordæmi, sem jeg tel víst að yrði til þess, að fleiri embættismenn kæmu til þingsins á eftir og færu fram á það, og þá mundi altaf vera hægt, að fá einhverja sæmilega ástæðu til að gera það. Jeg legg mikla áherzlu á það, að þingið fari ekki með slíkum fordæmum að hafa áhrif á seinni tíma. Fyrri ástæðan getur því ekki komið til mála frumv. þessu til stuðnings. Þá er síðari ástæðan um sæmdina, og jeg fyrir mitt leyti tel það gilda og góða ástæðu, ef þingið vill sýna sjerstaka viðurkenningu. Í frumvarpi stjórnarinnar er vikið að því, hve mikla viðurkenning þessi sæmdarmaður eigi skilið, og skal eg fúslega viðurkenna verðleika hans, og að hann á mikla sæmd og þökk skilið af þjóðinni bæði sem rithöfundur og skáld. En þegar þessa er gætt, þá nær þetta frumv. naumast þeim tilgangi. Stjórnarfrumvarpið er svo orðað, að ef það nær fram að ganga, þá er mjög mikið efamál, hvort í því felst nokkur viðurkenning, heldur má jafnvel skilja það svo, að það miði til hins gagnstæða. Það eru raunar kölluð heiðurslaun í frumvarpinu, en þau eru bundin við það, að hann segi af sjer rektorsembættinu, og má þá skilja það á annan veg, og orðið hef jeg var við það. Hann hefir ekki enn beðið um lausn frá embætti sínu, og engin vissa, að því er jeg hygg, að hann geri það. Hann er að vísu orðinn gamall maður, kominn á níræðisaldur, en hann hefur mikið starfsþrek enn. Við vitum, að það eru til gamlir menn, sem eru starfshæfir, og ungir menn, sem ekki eru starfshæfir. Jeg hef sjeð hann í nokkur síðustu ár, og jeg get ekki sjeð, að honum hafi farið aftur. Eins og jeg gat um, þá er frumv. svo orðað, að það vekur hjá mönnum þá hugsun, að það sje gert til þess, að hann segi af sjer, og jeg hef orðið var við, að menn hafa talað um það þannig. En nefudin lítur svo á, að þetta orðalag sje ófært, en frekar vil jeg ekki kveða að orði um það, þó jeg geti það, fyr en mótmæli koma fram. Nefndin lítur svo á, að skáldinu Steingrími Thorsteinsson sje enginn sómi sýndur með, að þetta frumvarp nái fram að ganga. Ef þetta frumv. verður samþykt, þá virðist það miða til þess, að fá hann til að segja af sjer embætti sem fyrst, en það mál á þingið að láta afskiftalaust, það er ekki mál, er tekur til löggjafarvaldsins eða Alþingis í heild sinni. Eins og jeg hef nú sýnt, þá leggur nefndin til, af góðum og gildum ástæðum, að frumvarp stjórnarinnar verði felt. En það er ekki svo að skilja, að jeg ekki finni neitt gott við frumv., og það vil jeg líka taka fram, nú er frumv. kann að ganga til hvíldar. Ef þetta frv. hefði ekki komið fram, þá er efasamt, að seinna frv. - hið rjetta frumvarp, er jeg kalla - hefði orðið til, og því hefur það orðið til þess, að þeir, er vilja sýna skáldinu Steingrími Thorsteinsson sjerstakan sóma, geta gert það. Þingi og þjóð er skylt að heiðra þjóðskáldið, og því getum við verið landstjórninni þakklátir fyrir frv. Jeg skal svo ekki tala lengra mál um þetta frv. að sinni, en vil jafnframt stuttlega taka upp aftur, hvers vegna nefndin ræður til, að frumv. sje felt: 1. Hjer er að ræða um gífurlega hækkun lögmætra eftirlauna. 2. Hjer myndast skaðlegt fordæmi. 3. Frumvarpsins er engin þörf, maðurinn er ekki fjárþurfi. 4. Manninum er enginn sannur sómi sýndur með frv. stjórnarinnar. Þar á móti miðar frumv. nefndarinnar, ef samþykt verður, til að sýna honum sæmd.



Jeg vil geta þess, að fyrirsögn þessa frv., sem nú er hjer til 2. umr., kemur ekki vel heim við frv sjálft. Þar stendur; „Frumv. til laga um sjerstök eftirlaun“, en ætti að standa: „Frumv. til laga um heiðurslaun því það stendur beint í greininni, að það eigi að vera heiðurslaun. Nefndin hefur hugsað og talað svo mikið um eftirlaun vegna þess, að þetta stóð í fyrirsögn frv , og því hefur alt farið á ringulreið, það hefur vilt henni svo sjónir, að hún fer að tala um eftirlaun, sem aldrei hefur verið ætlun að veita, því ætlunin er að veita heiðurslaun. Jeg áskil mjer rjett til þess, að koma fram með breytingartillögu við fyrirsögn frumv. til 3. umr. Ef þetta frumv. gengur hljóðalaust gegnum þingið, tel jeg það hina mestu sæmd, sem við getum sýnt þessum gamla og góða heiðursmanni. Það væri eins og við segðum við hann; „Þú hefur slitið kröftum þínum í þarfir þjóðarinnar. Þú getur haldið fullum launum, þótt þú látir af embætti þínu, því þú ert mikils góðs maklegur fyrir starfsemi þína í þarfir þjóðarinnar“. Jeg felli mig því óendanlega miklu betur við frv. stjórnarinnar en við frv. nefndarinnar. Það er ekki rjett, að það sje nokkuð í þessu frv., er knýi hann til þess að segja af sjer, og orðrómur sá, er háttv. framsögum. (B. Þ.) talaði um, hefur því ekki við neitt að styðjast. En jeg hef heyrt, að hann sje að hugsa um að segja af sjer, og mjer finst það vera mjög eðlilegt; hann er orðinn háaldraður maður, er þarf að fá hvíld frá starfi sínu, og mjer þykir undarlegt, að mentamaður, sem er kunnugur ástæðum öllum, skuli halda öðru fram. Sem sagt, eins og á stendur, get jeg ekki, sjeð að við getum heiðrað skáldið betur en með því, að samþykkja frumv. stjórnarinnar. Jeg hlýt að taka svo djúpt í árinni, að þetta nýja frv., sem fram hefur komið, er til hneisu fyrir Ed., verði það samþ. Hjer er farið fram á, að veita Stgr. Thorsteinsson, 83 ára gömlum, einar 4000 kr. fyrir alt það stóra og fagra starf, sem hann hefur unnið. Ef svo óheppilega skyldi fara, að stjfrv. yrði felt, mun jeg koma fram með brtill. við þetta nýja frv. um að hækka þessa fjárhæð til muna. En ef stjfrv. verður vísað til 3. umr., áskil jeg mjer rjett til að koma fram með brtill. um að breyta fyrirsögn þess.

Einar Jónsson Háttv. 3. kgk. þm. hefur tekið fram alt, sem jeg vildi sagt hafa, nema aðeins eitt atriði. Á fundum út um landið hef jeg oft heyrt talað um afnám eftirlauna, og veit, að það er almenn ósk, að þau sjeu með öllu numin úr lögum. En jeg hef ætíð heyrt jafnframt lagða mikla áherzlu á það, að ef einhver embættismaður væri sjerstaklega góðs maklegur, þá væri sjálfsagt að veita honum sjerstök eftirlaun, og nema þau alls ekki við neglur sjer. Jeg get nú ekki skilið, að neinum blandist hugur um, að þjóðin mundi einmitt vilja veita þessum manni, sem nú ræðir um, hin hæstu eftirlaun. Hjer er um skáld að ræða, sem þjóðinni er sjerstaklega kært, og jeg hygg því, að þetta frv, sje í fylsta samræmi við hugsunarhátt þjóðarinnar í eftirlaunamálinu. Hjer ætti því engin eftirlaunagrýla að geta komið til mála. - Jeg mun þess Vegna óhikað greiða stjfrv. atkvæði mitt. Nefndin gerði og vel í að athuga það, að ef svo skyldi fara, að hitt frv. yrði samþykt hjer í deildinni, en þetta felt, þá er öldungis óvíst, hvernig því reiðir af í Nd., og gæti þá svo farið, að málið strandaði með öllu. Alþingi hefði þá gert Stgr. Thorsteinsson skapraun aðeins og sjálfu sjer lítinn sóma.



Hjer hafa fallið mörg hörð orð um nefndina. H. 3. kgk. sagði, að þetta nýja frv.,sem hjer liggur fyrir, væri til hneisu fyrir deildina. Þessum orðum vil jeg harðlega mótmæla. Það væri eins hægt að segja, að með stjfrv. væri verið að fara fram á að gera Stgr. Thorsteinsson hneisu. Því að frv. mælir svo fyrir, að hann eigi aðeins að fá þessi heiðurslaun, - en í öðru orðinu eru þau nefnd eftirlaun, - ef hann segi af sjer embætti sínu. Það er því í raun og veru næsta óvíst, að Steingrímur rektor verði nokkurntíma aðnjótandi þessara tilætluðu eftirlauna eða heiðurslauna. H. 3. kgk. sagði, að þetta frv. hefði átt að ganga fljótt og hljóðalaust gegnum deildina. Jeg er honum alveg sammála um það; það hefði einmitt átt að samþykkja orðalaust heiðurslaun þessum ágætismanni til handa, sem svo mörg fögur ljóð lifa eftir á tungu þjóðarinnar, og það hefði átt að samþykkja þetta án þess að taka nokkurt tillit til þess, hvort hann segir af sjer embætti eða ekki. Sú heiðurslaunaupphæð, sem nefndin hefur stungið upp á, er nokkuð af handahófi; nefndin hefur aldrei ætlað sjer, að halda þeirri upphæð til streytu, en mun reynast fús til að hækka hana, ef brtill. þess efnis kemur fram, og er h. d. því í lófa lagið að hækka upphæðina, ef hún vill. - Það hefur margoft verið tekið fram í þessum umræðum, að Steingrímur rektor væri orðinn gamall maður, og eru því líkindi til, að hann muni ekki í mörg ár njóta eftirlauna. Þessi 1333 kr. eftirlaun, sem farið er fram á, að hann fái, verða því væntanlega aldrei að stórri upphæð, og sje það hneisa, að veita honum 4400 kr. heiðurslaun án tillits til þess, hvort hann segir af sjer embætti eða ekki, þá veit jeg ekki, hverju nafni á að nefna hin fyrirhuguðu heiðurslaun stjfrv.

Steingrímur Jónsson Háttv. 2. þm. Skagf. sagði, að jeg hefði farið hörðum orðum um nefndina. Það gerði jeg ekki; jeg lýsti aðeins yfir þeirri skoðun minni, að það væri hneisa fyrir háttv. Ed., ef hún samþykti þessi 4000 kr. heiðurslaun. Jeg vil endurtaka það, að það er að berjast við skuggann sinn, að halda því fram, að í stjfrv. felist nokkur móðgun við Steingrím rektor, eins og verið væri að fá hann til þess að segja af sjer embætti. Það er fullkomlega rangt. Jeg veit ekki, hvort nefndin hefur leitað upplýsinga hjá stjórninni um þetta atriði, en það hefði hún átt að gera, þá hefði hún aldrei farið svona vill vegarins. Allir hljóta að geta skilið, að rektor er nú kominn á þann aldur, að hann hlýtur að fara að segja af sjer. - Enn er eitt atriði, sem jeg vil minnast á. Hvernig halda menn að það verði til afspurnar, ef svo reynist, að samkomulagið milli þeirra 40 manna, sem á þingi sitja, er ekki betra en það, að alt fer í handaskolum, þegar tilraun er gerð til þess, að heiðra einn hinn mesta ágætismann þjóðarinnar? Jeg held, að menn hefðu gott af að athuga þá spurningu nákvæmlega.

Björn Þorláksson, framsögumaður: Háttv. 3. kgkj. var að reyna að bera í bætifláka fyrir frv. og hafði ekkert við það að athuga, nema hvað honum fanst, að ekki hefði átt að nefna í fyrirsögninni eftirlaun, heldur heiðurslaun. Það hefði að vísu mátt orða fyrirsögnina svo, en samt sem áður hefði hjer ekki orðið um nein heiðurslaun að ræða, því að það er ekki hægt, að sýna neinum manni sóma á þann hátt, sem frv. ætlast til. Jeg mintist áðan á það, að það væri engu líkara, en verið væri með þessu frv. að fá Steingrím rektor til þess að segja af sjer. Af því að svo hörðum orðum hefur verið farið um nefndina, og jafnvel sagt, að hneyksli væri fyrir þingið, að samþykkja eins lagað frumv. eins og nefndin hefur komið fram með í stað þessa, þá finn jeg líka ástæðu til að herða á mínum orðum og segja: með þessu frv. lítur út fyrir, að verið sje að kaupa rektor til þess að segja af sjer. Það er því í mínum augum alt annað, en að honum sje sýndur nokkur heiður með þessu frv. Það er engu líkara, en að stjórninni þyki hann ekki standa vel í stóðu sinni og vilji því reyna til að losna við hann á þennan hátt. Svona litur það út fyrir þjóðinni. Og jeg verð að halda því fram, að hjer með geti skapazt hættulegt fordæmi. Það gæti orðið siður, að menn færu að bíða von úr viti með það að segja af sjer embætti í þeirri von, að þeim kynnu á sínum tíma að verða boðin sömu kjör og rektor eru nú boðin, - að þeir yrðu keyftir úr embættinu. Jeg get ekki sjeð, að það væri nein sæmd fyrir þingið, að skapa slíkt fordæmi. - Háttv. 3. kgkj. fann það að uppástunga okkar um 4000 kr. heiðursgjöf, að upphæðin væri of lág. Nefndinni er alls ekki fast í hendi með þessa upphæð, hún mundi sjálfsagt geta verið með því, að hún væri hækkuð, því að í okkar augum er það höfuðatriðið, að einhver heiðursgjöf verði veitt; hitt skiftir minnu, hvort hún er þúsundum krónum hærri eða lægri. Ef háttv. deild sýnist svo, þá er henni í lófa lagið, að hækka upphæðina við 2. umr. Háttv. 3. kgkj. þm. spurði, hvernig oss þætti það til afspurnar, ef svo færi, að þetta frv. lenti í hrakningi milli deilda og lognaðist út af. Nefndin getur ekki kent sjer um, þótt svo kynni að fara, hún þykist þvert á móti hafa gert sitt til að bjarga málinu við, og er jeg sannfærður um, að þjóðin mun fallast á, að nefndin hafi farið rjett að í þessu máli. Háttv. 2. þm. N.-M. hjelt því fram, að þjóðin mundi fallast á og telja það vel farið, ef stj.frv. yrði samþykt. Það getur vel verið, að svo sje, en ef þjóðin vissi, hvernig frv. þetta er tilkomið, og hvernig aðdragandi málsins hefur verið, þá mundi annað verða ofan á. Jeg veit að vísu, að það er siður í öðrum löndum, að láta verðleikamenn halda fullum launum, þegar þeir verða að hætta við embætti vegna elli eða vanheilsu. En þá mun ekki slík aðferð höfð vera, sem hjer hefur átt sjer stað. Málið hefði horft alt öðru vísi við, ef rektor hefði verið búinn að segja af sjer, - þá hefði miklu fremur getað komið til mála, að láta hann halda fullum launum. En þar sem við erum fátækir, og fje vantar til óteljandi þarflegra fyrirtækja, þá er full ástæða til þess, að hugsa sig vel um í hvert skifti, sem farið er fram á að hækka há eftirlaun. Og í þessu tilfelli þarf að gera sjer vel ljóst, hvort nokkur þörf sje á fjárveitingunni, og hvort nokkur sæmd fylgi henni, eins og hún er orðuð og eins og hún er komin.



Því er haldið fast fram hjer í deildinni, að verið sje með þessu frv. að knýja rektor til þess að segja af sjer. Allir vita þó, hve háaldraður maður hann er, og að hann þess vegna innan skamms hlýtur að segja af sjer. Jeg get engan veginn sjeð, að hann sje hvattur til þess með frv., hann getur þvert á móti haldið starfi sínu svo lengi sem hann vill, þrátt fyrir frv. Frumv. tryggir honum aðeins heiðarleg laun fyrir langt og merkilegt æfistarf, hvenær sem honum sýnist að láta af embætti. Að frv. geti skapað fordæmi í þá átt, að menn hjer eftir fari að sitja svo lengi í embættum, sem unt er, til þess að verða keyptir úr þeim, - það óttast jeg ekki. Úr því að slíkar umræður hafa getað orðið um þetta frv., þá býst jeg ekki við, að neinn gruni alþingi um að verða of leiðitamt í viðlíka málum eftirleiðis.

Klemens Jónsson, umboðsmaður ráðherra: Það er furðulegt ranghermi þetta, sem hjer hefur verið haldið fram, að verið sje með þessu frumv. að kaupa Steingrím rektor úr embætti. Ef nefndin hefði kært sig um það, hefði hún getað fengið sannar upplýsingar um þetta mál hjá stjórninni. Hjer er svo mál með vexti, að í vetur skrifaði rektor stjórninni, að hann hefði í hyggju að segja af sjer em. bætti, ef hann fengi að halda fullum launum. Jeg hef því miður ekki þetta brjef við hendina í svipinn, en get þó ef til vill lagt það fram fyrir háttv. deild, áður en þessum fundi er lokið. Auðvitað vissi rektor vel, að stjórnin hafði enga heimild til þess að veita slíka uppbót á eftirlaunum, heldur varð að fara þann veg, að bera málið fyrir alþingi. Frv. er því komið fram eftir ósk rektors sjálfs, og get jeg fullvissað háttv. deild um, að annað en þetta hefur ekki farið milli hans og stjórnarinnar í þessu máli. Jeg efast ekki um, að háttv. nefnd trúi orðum mínum, þó að jeg í svipinn ekki hafi brjefið í höndum. Þá hefur verið talað um, að með þessu frv. gæti skapazt háskalegt fordæmi. Það þarf nú raunar ekki að skapa fordæmi, því að þau eru þegar til. Jeg man að minnsta kosti í svipinn eftir tveimur, sem vel mætti skoðast sem fordærni fyrir þessu frv. Sjera Matthíasi Jochumssyni voru fyrir mörgum árum veitt 2000 kr. skáldlaun, er hann segði af sjer prestsskap. Þegar Þorv. Thoroddsen sagði af sjer embætti og sótti um að fá að halda lögmætum eftirlaunum, sem hann átti ekki tilkall til, þá ekki einungis veitti alþingi það, heldur hækkaði jafnvel eftirlaun hans í viðurkenningarskyni fyrir starfsemi hans. Jeg hygg, að allir sjeu samdóma um, að alþingi hafi farið rjett að gagnvart þessum mönnum, en þá get jeg ekki skilið, hversvegna menn vilja gera Steingrími Thorsteinsson lægra undir höfði en þeim. - Það er annars furðulegt, að þetta frv., sem gekk svo fljótt og svo hljóðalaust gegnum Nd., skuli hafa sætt slíkri mótspyrnu hjer í deildinni. Menn verða þó að játa, að Nd. á jafnan að leggja þyngra lóð í vogaskálina í öllum fjármálum heldur en Fd., og því væri eðlilegt, að Nd. hefði tekið svo á móti viðlíka frumv. frá þessari háttv. deild, sem þessu frv. hefur verið tekið hjer. Sú aðferð, sem hefur verið beitt hjer í deildinni í þessu máli, er óvenjuleg og óeðlileg. Jeg átti tal við Steingrím Thorsteinsson einmitt sama daginn, sem frv. var afgreitt frá- Nd. Jeg óskaði honum þá til hamingju með, hvað frv. hefði reitt vel af, en hann spurði þá, hvort víst væri, að það mundi ekki sæta mótspyrnu í Ed. Jeg fullvissaði hann um, að það gæti ekki komið fyrir, það væri á móti allri venju, og svo hygg jeg, að flestir hafi litið á málið. Jeg vil því vona, að háttv. deild geri ekki þessum háaldraða ágætismanni þá skapraun og vanvirðu, að fella þetta frumv., því að það væri að vanvirða hann, ef deildin vildi ekki unna honum þeirrar sæmdar, sem hann sjálfur kýs sjer til handa. Og sem sagt, brjefið, sem sannar, að þetta sje hans vilji, geta þeir fengið að sjá, hvenær sem þeir vilja.

Björn Þorláksson, framsm.: Háttv. umboðsmaður ráðh. (Kl. J.) virtist vilja vita þau ummæli, að verið væri að kaupa rektor úr embætti. En það voru ekki mín orð, jeg sagði aðeins, að það liti út, sem þetta væri tilgangur stjórnarinnar, og er mjer kunnugt, að margir háttv. þm. hafa talað í líka átt sín á milli, þó að jeg hafi einn haft einurð til að segja það upphátt hjer í deildinni. Jeg get ekki að því gert, þótt meðferð stjórnarinnar á þessu máli hafi verið svo óhöndugleg, að slíkur grunur hafi vaknað. - Háttv. umboðsmaður ráðh. mintist á fordæmi, og er ekki annað um það að segja, en að fordæmi geta verið bæði góð og ill. En þetta álít jeg ilt fordæmi, sem gæti leitt til þess, að farið væri að láta embættismenn, sem segðu af sjer, halda fullum launum, þótt litil eða engin ástæða væri til þess. Háttv. umboðsm. ráðh. (Kl. J.) undraðist mjög meðferð málsins hjer í deild. Kallaði hana bæði óvenjulega og óeðlilega. Að segja þetta, til þess hefur hann engan rjett. Efri deild á ekki að vera bergmál af neðri deild og er ekki skyld að segja já og amen til alls þess, sem Nd. kann að hafa samþykt og það í hugsunarleysi. Jeg álít, að enginn þingmaður sje skyldur að fara eftir öðru en sannfæringu sinni, í hvaða máli sem er, og þannig vil jeg reyna jafnan að koma fram. Enn einu sinni vil jeg taka fram, að það sem hjer er aðallega deilt um, er ekki fjármál fyrir mjer eða nefndinni. Hitt látum við okkur mestu skifta, á hvern hátt eigi bezt við að sýna þeim sæmdarmanni, sem hjer er rætt um, viðurkenning. Háttv. umboðsmaður ráðherra talaði um, að hjer ætti að fara að gera skáldinu vanvirðu; þetta eru röng og ástæðulaus ummæli. Miklu heldur mætti segja, að stjórnin með orðalagi sínu á frumv. væri að gera honum vanvirðu. Við höfum viljað koma frv. í það lag, að skáldinu væri sannur sómi sýndur með því.



Samkvæmt þeirri vitneskju, er háttv. umboðsm. ráðherra hefur gefið um þetta mál, er hjer ekki að ræða um fjárveiting, er þing eða stjórn á fyrstu upptökin að. Og hver á þá upptökin? það er skáldið sjálft. Hjer er því að ræða um, hvort vjer eigum að verða við óskum þessa háaldraða merkismanns eða ekki. Nú er fengin vitneskja um, að hann telur sjer fulla sæmd að þessum 1300 kr., ef hann fær þær. Og þá hvorki þarf nje á þingið að ganga í grafgötur um, hvort honum sje þetta til sæmdar eða ekki. Jeg vildi helzt, að frv. hefði verið samþykt orðalaust. Allar umræður um þetta mál, eins og þær hafa verið hjer í deildinni, fara fyrir ofan garð og neðan eftir þá vitneskju, er háttv. umbm. ráðh. hefur látið í tje. Jeg vildi skjóta því til háttv. nefndarmanna, að jeg vona þess af þeim, úr því að þeir eru svona hræddir við eftirlaunanafnið, að því er þennan merkismann snertir, er verið hefur embættismaður þjóðarinnar 40 ár og sungið henni til ununar og uppbyggingar 60 ár, að þeir verði mótfallnir sumum skáldlaunum á fjárlögunum, sem orðin eru hrein og bein eftirlaun, þar sem þau ganga til þeirra skálda, sem því nær hafa þagað, síðan þeir komust á landssjóðinn, og hverra ljóð hafa sum verið andleg sóttkveikja í siðferðislífi þjóðarinnar.



Því fer harla fjarri, að nefndin hafi viljað spara fje eða sæmd við þann merkismann, sem hjer á hlut að máli. Allir nefndarmenn hafa verið einhuga á því, að vilja sýna honum sem mests sæmd, og láta sig ekki - miklu skifta um fjárupphæðina. Út af því, sem háttv. umboðsm. ráðh. sagði um brjef Steingríms Thorsteinssons til stjórnarráðsins, þá skal jeg játa, að það hefur verið vanræksla af mjer, sem formanni nefndarinnar í þessu máli, að leita ekki vitneskju hjá stjórnarráðinu um þetta atriði. En það er líka vanræksla hjá stjórninni, og sízt minni, að sýna ekki nefndinni brjefið eða láta það fylgja athugasemdum sínum við frumvarpið, úr því ekkert heyrðist frá hennar hlið, þegar málið var hjer í deildinui til 1. umræðu. (Sig. Ste f. Ráðherra skýrði frá því í neðri deild). Má vel vera, en ekki heyrði jeg það og líklega heldur ekki hinir nefndarmennirnir.



Það voru aðeins örfá orð, sem jeg ætlaði að segja. Það er gleðilegt að heyra, hve þingmenn unna skáldunum og skilja, hve dýrmæt þau. eru þjóðunum. En því miður hefur það komið í ljós við umræðurnar, að háttv.. þingdeildarmenn, bæði þeir, sem talað hafa með og mót frumvarpinu, hefur skort skilning á skáldaeðlinu, á viðkvæmni skáldanna. Þeir hafa sagt margt, er hlýtur að særa þann heiðursmann, er hjer á hlut að máli. Það er formið á frumvarpinu, er valdið hefur deilum og umræðum um það, og því hefur margt verið talað hjer, sem ekkert. kemur málinu við. Þetta mál er embættismanninum Steingrími Thorsteinsson óviðkomandi, Nefndin hefur ekki viljað, að þetta stæði í sambandi við, hvenær hann ljeti af embætti eða við embættisstörf hans. Enginn má skilja orð mín svo, sem jeg vilji gera lítið úr embættisrekstri þessa. sæmdarmanns, eða að hann hafi staðið svo í stöðu sinni, að hann ætti ekki þessa sæmd skilið. Síðan hann kom að skólanum, hefur einmitt alt verið þar í góðu lagi. og jeg vildi óska, að þar gengi alt eins vel framvegis. En það er samt ekki vegna embættisstarfa hans, að farið er fram á að veita honum þessa sæmd, er hjer er rætt um. Margir embættismenn okkar hafa staðið vel í stöðu sinni, og ættu þá heimting á slíkri sæmd. Það er vegna bókmentastarfa skáldsins, að þetta frv. er fram komið. Heiðurslaunin eiga eingöngu að miðast við þessi stðr£ Það er skáldið, eingöngu. skáldið, sem nefndin vill heiðra.  (Jósef Björnsson: Heyr!)  . Deilan er aðeins um, hvaða form sje hjer bezt viðeigandi. Við getum varla spurt skáldið ráða í þessu efni. Og mjer finst frumv. stjórnarinnar ekki bezta leiðin. Ef heiðurslaunin, sem nefndin hefur stungið upp á, þættu oflág, mætti hækka þau. Að síðustu verð jeg að segja mjer það til mikillar sorgar, að umræður um. málið hafa á báðar hliðar verið sorglega smekklausar, og jeg tek það að síðustu fram, að allir hafa viljað heiðra skáldið Steingrím Thorsteinsson.



Eins og háttv. flutningsm. (B. Þ.) að frumv. til laga um breytingar á viðaukalögum 22. marz 1890 við tilsk. um veiði á Íslandi 20 júní 1849 tók áðan fram, þá eru ákvæði þess frumv. tekin upp í þetta frumv. Við 1. umræðu þess máls, urðu hjer í háttv. deild töluverðar umræður um málið. Eins og jeg tók þá fram, þá álit jeg þau ákvæði, sem þar var um að ræða, góð og heppileg, og hef jeg ekki breytt þeirri skoðun minni, og nefndin hefur líka tekið tjeð ákvæði upp í þetta frumv. Nefndin leit svo á, að það væri gott, að safna saman í eina heild öllum ákvæðum um friðun æðarfugls, er gerð hafa verið síðan 1849 og æskilegt, að menn rifjuðu þau upp fyrir sjer, ef ske kynni, að það yrði til þess, að lögunum yrði betur hlýtt. Og jeg held það sje engin vanþörf á því, að menn rifji upp fyrir sjer lögin, því mörgum ákvæðum þeirra er ekki fylgt. Þannig mæla lögin svo fyrir, að sýslumenn eigi á manntalsþingum að friðlýsa æðarvörpin, en jeg býst við, að það sje óvíða framkvæmt; þannig veit jeg, að það hefur ekki verið gert vestra, þar sem jeg er í síðastliðin 30 ár. Annars er það eftirtektarvert, hversu æðarvörpin hafa vaxið hjer lítið. Sje litið á verzlunarskýrslurnar, þá sjest, að í síðastliðin 30 ár hafa verið flutt út árlega 5–7 þúsund pund af æðardún. Þessar tölur beina þeirri spurning alvarlega til allra hugsandi manna: „Hvers vegna vex ekki dúntekjan meira" ? Og jeg hygg, að það sje enginn vandi að svara því, það stafar af oflítilli friðun. Ef friðunin yrði meiri, er enginn vafi á því, að dúntekjan mundi vaxa að miklum mun, og það mikið meira en margur býst við. Nefndin lítur svo á, að hjer sje um mikilsverða atvinnugrein að ræða, og því sje sjálfsagt, að hlynna að henni. Nefndin hefur þess vegna borið fram þetta. frumv., og jafnframt hefur hún lagt til, að sektirnar yrðu hækkaðar allmikið, ef ske kynni, að það mætti verða til þess, að lögin yrðu síður brotin. Að öðru leyti finn jeg ekki ástæðu til þess að fjölyrða um málið, en læt mjer nægja að visa í nefndarálitið, að minsta kosti þangað til mótmæli koma fram. Með því ekki tóku fleiri til máls, var gengið til atkvæða og frumv. vísað til 2. umr. með 10 samhlj. atkv. 6. Frumv. til laga um sjerstök eftirlaun handa skáldinu Steingrími Thorsteinsson, rektor (60, n. 95). 2. umr.