Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Í umræðum um skýrslu utanrrh. á hinu háa Alþingi í liðinni viku kom fram í máli hæstv. ráðherra að unnið væri af fullum krafti að því að stórauka á næstu árum framlag Íslands til friðargæslu. Jafnframt kom fram í máli utanrrh. að fljótlega yrði auglýst eftir fólki sem tilbúið væri til þess að starfa í friðargæslu fyrir Íslands hönd. Af þessu tilefni hef ég lagt fram svohljóðandi fyrirspurn með hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur til hæstv. utanrrh., í sex liðum, með leyfi forseta: 1. Hvernig miðar undirbúningi þátttöku Íslendinga í friðargæslu? 2. Hvernig verður framkvæmd friðargæslunnar háttað og hver mun þjálfa íslenska friðargæsluliða? 3. Hvað stendur til að þjálfa marga Íslendinga til slíkra starfa? 4. Hvers konar störf eiga Íslendingar að inna af hendi? 5. Hver er áætlaður kostnaður? 6. Er friðargæslan liður í þátttöku Íslendinga í NATO? Herra forseti. Í greinargerð sem starfshópur á vegum utanrrn. skilaði sl. haust kemur fram að eðli friðargæslustarfa hefur breyst mikið, ekki síst á sl. áratug. Verkefnið felst ekki lengur einvörðungu í því að gæta friðar sem komið hefur verið á með samkomulagi stríðandi aðila heldur hefur það orðið víðtækara og margbreytilegra og t.d. beinst að uppbyggingu á stríðshrjáðum svæðum. Í greinargerðinni kemur einnig fram að hefðbundin friðargæsla hafði beðið skipbrot í Rúanda 1994 og í Srebrnica í Júgóslavíu 1995. Það er því miður hverju orði sannara. Eitt verða ríki heims að læra af þeim ófyrirgefanlegu mistökum sem þá voru gerð. Friðargæsla verður að hafa mjög skýr markmið og óskoraðan pólitískan stuðning ríkjanna sem leggja til hennar bæði fé og mannafla. Ég segi þetta hér, herra forseti, vegna þess að þátttaka í friðargæslu kallar ekki bara á starfsmenn heldur virka þátttöku í því ferli sem lýkur með friðarsamkomulagi sem þarf að gæta og framfylgja. Það liggur í augum uppi að starf friðargæsluliðans er bæði vandasamt og hættulegt. Þjálfun og starfsmannahald friðargæsluverkefnisins hlýtur því að kalla á sérfræðiþekkingu á þessu sviði og þess vegna væri fróðlegt að vita með hvaða hætti þeim þáttum verður stjórnað úr ráðuneytinu og hvort hæstv. utanrrh. telur að leita þurfi ráðgafar utan ráðuneytisins í þeim efnum.

Herra forseti. Alþjóðaskrifstofa utanrrn. hefur yfirumsjón með að auka þátttöku Íslands í friðargæslu í samræmi við niðurstöðu starfshóps frá því í október sl. Þar kemur fram að stefnt sé að því að fjölga íslenskum starfsmönnum um fimm á ári næstu þrjú ár þannig að þeir verði 25 á árinu 2003. Síðustu þrjá mánuði hefur verið unnið að undirbúningi en taka þarf tillit til fjölmargra þátta, svo sem kjaramála, trygginga starfsfólks og þjálfunar svo fátt eitt sé nefnt. Undirbúningsvinna hefur verið unnin í samráði við stofnanir og félög, bæði innan lands og utan. Í sumar er stefnt að því að hefja kynningarstarf og auglýsa eftir fólki sem er reiðubúið að taka þátt í friðargæslu á vegum Íslands. Að loknu kynningarstarfi verður valið úr hópi umsækjenda og þeim raðað á sérstakan lista sem hlotið hefur nafnið Íslenska friðargæslan. Stefnt er að því að á listanum verði allt að 100 einstaklingar sem geta farið í friðargæslustörf með skömmum fyrirvara, komi ósk um það frá hinu alþjóðlega samfélagi. Stefnt er að því að þessi hópur fái ákveðna grunnþjálfun hér á Íslandi en sérstaka þjálfun hjá viðkomandi alþjóðastofnunum þegar nær dregur störfum og ljóst er orðið hvaða verkefni þeim verða falin á vettvangi. Við undirbúning þjálfunar á Íslandi verður leitað í smiðju innlendra aðila sem hafa reynslu af friðargæslustarfi, þekkingu á hættuástandsstjórnun og öryggismálum og utanrrn. mun skipuleggja fræðslu um alþjóðastofnanir með tilliti til friðargæslu og þátttöku Íslands. Til greina kemur að fulltrúar alþjóðastofnana komi einnig beint að grunnþjálfun hérlendis. Það verður nánar greint frá skipulagi þessarar þjálfunar síðar. Gert er ráð fyrir áframhaldandi öflugri þátttöku íslenskra lögreglumanna og hjúkrunarfólks á næstu árum og að efling framlags Íslands til friðargæslu verði einna mest í borgaralegu starfsliði alþjóðastofnana. Haft verður að leiðarljósi að þekking, menntun og reynsla íslenskra starfsmanna komi að sem mestum notum á hverjum tíma. Með því á ég við að ýmsar aðrar þjóðir eru betur til þess fallnar að sinna ákveðnum þáttum friðargæslu en Íslendingar, t.d. þeim sem snúa beint að hernaðarlegum þáttum starfsins. Hins vegar búum við Íslendingar yfir margs konar sérþekkingu sem stenst fyllilega samanburð við aðrar þjóðir og í sumum tilvikum gott betur. Þá þekkingu viljum við nýta í friðargæslu- og uppbyggingarstarfi. Eins og fram kemur í skýrslu starfshóps um friðargæslu er miðað við að meðaltalskostnaður við hvern starfsmann í friðargæslu sé um 9 millj. kr. á ársgrundvelli. Innifalinn í þessari upphæð er þjálfunarkostnaður, búnaður, ferðakostnaður, lækniskostnaður o.fl. Gert er ráð fyrir að fjárveiting til friðargæslu hækki um 45--55 millj. kr. á ári næstu tvö ár svo hægt sé að standa undir kostnaði af allt að 25 starfsmönnum erlendis árið 2003 en áætlaður kostnaður af þeim fjölda starfsmanna er 225 millj. kr. á ári. Ofan á það bætist kostnaður aðalskrifstofu utnarrn. vegna aukinnar umsýslu og því má ætla að kostnaður vegna íslenskra starfsmanna í friðargæslu á árinu 2003 verði um 240 millj. kr. miðað við núverandi verðlag og 25 starfsmenn erlendis. Aukin þátttaka í alþjóðlegri friðargæslu er að sjálfsögðu liður í því að Íslendingar axli ábyrgð innan NATO og áform stjórnvalda þar um hafa verið tilkynnt Atlantshafsbandalaginu. Atlantshafsbandalagið hefur líkt og flestar aðrar alþjóða- og svæðisbundnar stofnanir tekið miklum breytingum á undanförnum árum í takt við breyttar aðstæður í alþjóðakerfinu. Með endurskoðaðri öryggismálastefnu bandalagsins sem samþykkt var á leiðtogafundinum í Washington árið 1999 er undirstrikað vægi sameiginlegra aðgerða bandalagsins utan svæðis, aðgerða á borð við SFOR í Bosníu og KFOR í Kosovo. Þátttaka okkar verður þó ekki bundin við aðgerðir NATO heldur er ætlunin að Íslenska friðargæslan geti ekki síður komið að gagni í aðgerðum Sameinuðu þjóðanna og ÖSE. Rétt er að taka fram að kveikjan að skipun þessa starfshóps sl. haust var ekki síst þátttaka Íslands í sameiginlegri öryggis- og varnarstefnu Evrópusambandsins. Eins og kunnugt er á sér nú stað mikilvæg þróun í evrópskum öryggis- og varnarmálum og þó íslensk stjórnvöld hafi litið svo á að aðild Íslands að NATO tryggi þátttöku í mótun ákvarðana á sviði öryggis- og varnarmála var Evrópubandalagsríkjunum sex í NATO sem ekki eru aðilar að ESB boðið að tilkynna um framlag sitt inn í þessar aðgerðir og þetta er liður í því.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir ákaflega greinargóð svör. Mér þætti þó gott að fá nánari svör um það hvað hæstv. ráðherra heldur að þetta krefjist margra starfsmanna í ráðuneytinu og kannski nánari svör um það til hvaða félaga og stofnana, bæði innan lands og erlendis hafi verið leitað og verði leitað í þessum undirbúningi því að eins og kemur fram í svari hæstv. utanrrh. er hér um mjög viðamikil verkefni að ræða. Það er ekki bara kostnaðarsamt, það er líka mjög viðamikið og gott væri að fá það fram hverjir fleiri koma að þeim undirbúningi. Það gleður mig líka að heyra að lögð sé áhersla á það að þeir sem eigi að taka þátt í friðargæslu fyrir Íslands hönd skuli vera hluti af borgaralegu starfsliði, enda hlýtur það að teljast eðlilegt í herlausu landi að lögð sé áhersla á slíkt og aðrir betur til þess fallnir að taka að sér hermennskuna eins og hæstv. ráðherra sagði. Einnig er fengur í því að heyra og fá það staðfest hér, herra forseti, að friðargæslan sé sem slík liður í þátttöku okkar í NATO og liður í því samstarfi sem er á milli NATO og Evrópusambandsins vegna varnarstoðarinnar þar sem eins og við vitum að Íslendingar og íslensk stjórnvöld hafa haft nokkrar áhyggjur af framvindu mála þar og því hver aðkoma okkar yrði að því máli. En við munum áfram fylgjast vandlega með því hverju fram vindur og ég vænti þess að eigi síðar en í haust greini hæstv. utanrrh. okkur frá hvernig kynningu á þessu starfi verður háttað.

Herra forseti. Þeir aðilar sem við höfum haft samráð og samband við út af þessu máli eru fyrst og fremst embætti ríkislögreglustjóra, Rauði krossinn á Íslandi, norræn utanríkisráðuneyti, Atlantshafsbandalagið og fleiri aðila mætti telja til í þessu sambandi. Rétt er að taka fram vegna fyrirspurnar hv. þm. að það á eftir að koma í ljós hvort unnt er að fjölga íslenskum friðargæsluliðum svo ört sem við erum með áætlanir um. Ef miðað er við það að eðlilegur starfstími hvers starfs séu sex mánuðir, þá þurfa 50 manns að starfa erlendis við friðargæslu á ári hverju til að ná markmiðunum um 25 starfsmenn að staðaldri og við þurfum að sjálfsögðu að taka mið af því hvaða áhugi verður hjá fólki að gefa kost á sér til þessarar friðargæslu og aðstæðum hverju sinni á alþjóðavettvangi. Ástæðan fyrir því að við leggjum í þetta starf er ekki síst að það fólk sem starfað hefur að friðargæslu á vegum Íslands á alþjóðavettvangi á undanförnum árum hefur staðið sig frábærlega vel. Þetta fólk hefur alls staðar getið sér mjög gott orð og það er eftirsótt hvar sem það hefur verið og hefur staðið sig með þeim hætti að það er mjög eftirsóknarvert að fá það til starfa. Á það er rétt að leggja áherslu og þakka þeim mörgu einstaklingum fyrir það fórnfúsa framlag sem margir hafa lagt af höndum í því sambandi. Að því er varðar ráðuneytið sjálft, þá höfum við gert ráð fyrir því að það verði fyrst og fremst einn starfsmaður ábyrgur fyrir þessu starfi, a.m.k. til að byrja með. Við væntum þess að einn starfsmaður geti annað því í upphafi en síðan verðum við að sjá til með það hvort fleiri þurfi að koma að, eða hvort ráðuneytið getur annað því með öðrum hætti.

Virðulegi forseti. Með lögum um fangelsi og fangavist frá árinu 1997 sem tóku gildi 1. janúar 1998 varð samfélagsþjónusta endanlega hluti af fullnustu á óskilorðsbundinni refsivist. Síðan samfélagsþjónusta var heimiluð má segja að almennt ríki sátt um þetta úrræði sem slíkt. Hins vegar hefur komið upp gagnrýni og umræður spunnist um hver eigi að ákveða samfélagsþjónustuna, hvaða aðili sé hinn rétti til að ákveða að samfélagsþjónustu verði beitt. Í núgildandi lögum er það Fangelsismálastofnun sem í sjálfu sér væri ekki óeðlilegt ef samfélagsþjónusta væri ekki refsing. Ég held að flestir fræðimenn séu sammála því að samfélagsþjónusta falli undir það að vera ein tegund refsinga. Samfélagsþjónusta er úrræði sem beitt er vegna afbrota og er því í eðli sínu refsing. Refsingar ákveða dómstólar en ekki stjórnsýslustofnanir. Sú tilhögun sem er hér við lýði, þ.e. að Fangelsismálastofnun ákveði samfélagsþjónustu, er sérstæð og á sér ekki hliðstæðu í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við, t.d. á Norðurlöndum og í Bretlandi. Þar er ákvörðunarvaldið hjá dómstólum. Samfélagsþjónustu má beita þegar dómar mæla fyrir um óskilorðsbundna refsivist allt að sex mánuðum. Slíkir dómar eru meginhluti allra dóma og hefur Fangelsismálastofnun því mjög rúma heimild sem felst í samfélagsþjónustunni. Ég hef þegar minnst á að samfélagsþjónusta sé refsing í eðli sínu. Því tel ég rétt að setja ákvæði um samfélagsþjónustu í hegningarlög og gera samfélagsþjónustuna þar með formlega að refsitegund. Dómstólar geta þá beitt þessu refsiúrræði þegar þeir standa frammi fyrir þeirri erfiðu ákvörðun að meta hvort sakborningi skuli dæmd óskilorðsbundin refsivist eða skilorðsbundin. Með tilliti til 2. gr. stjórnarskrár og 65. gr. stjórnarskrár, þ.e. að enginn verði sviptur frelsi sínu nema úrskurður dómara komi til, er í fyllsta máta eðlilegt að hugað verði að endurskoðun á þessu fyrirkomulagi, þ.e. hvernig ákvörðun um samfélagsþjónustu er tekin. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmrh. hvort hann muni beita sér fyrir því að dómstólar geti beitt þessu refsiúrræði, samfélagsþjónustunni, en ekki Fangelsmálstofnun ríkisins.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði K. Gunnarsdóttur fyrir að beina til mín þessari fyrirspurn um samfélagsþjónustu. Ég vil byrja á að benda á orðalagið í fyrirspurninni. Þar segir að samfélagsþjónusta sé almennt talin refsing við afbrotum. Hér á landi eru refsingar hins vegar sektir eða fangelsi. Samfélagsþjónusta telst því ekki eiginleg refsing heldur fullnustuúrræði fyrir dómþola, þ.e. honum gefst kostur á að fullnusta fangelsisrefsingu með samfélagsþjónustu. Samfélagsþjónusta hefur frá upphafi verið með þessum hætti samkvæmt þeim lögum sem Alþingi hefur sett um þetta úrræði. Mér er kunnugt um að þetta fyrirkomulag samfélagsþjónustu hefur verið umdeilt, ekki síst af hálfu dómara. Ég vil því gera nokkra grein fyrir þeim rökum sem búa að baki því að skilgreina samfélagsþjónustu sem fullnustuúrræði. Í fyrsta lagi má nefna að þetta fyrirkomulag er talið ná betur því upphaflega markmiði samfélagsþjónustu að hún komi í stað fangelsisrefsingar. Í annan stað má nefna að þetta fyrirkomulag er einfaldara og ódýrara en að skilgreina samfélagsþjónustu sem refsingu. Því hefur einnig verið hreyft að fyrirkomulag samfélagsþjónustu fái ekki samræmst 2. gr. stjórnarskrárinnar þar sem ákvörðun viðurlaga eigi að vera á hendi dómstóla. Gegn þessu hefur verið teflt þeim rökum að það sé í verkahring löggjafans að mæla fyrir um inntak refsinga og fyrirkomulag refsifullnustu. Einnig er á það bent að samfélagsþjónusta sem fullnustuúrræði sé lögbundið og hvíli á lögbundnum skilyrðum. Þá sé úrræðið ívilnandi fyrir dómþola og almennir dómstólar geti endurskoðað ákvarðanir stjórnvalda um samfélagsþjónustu. Þrátt fyrir þær röksemdir sem ég hef rakið hér og í tilefni af þeirri gagnrýni sem fram hefur komið á samfélagsþjónustu sem fullnustuúrræði hef ég ákveðið að láta fara nánar yfir gildandi reglur um samfélagsþjónustu, enda er brýnt að reglur á þessu sviði orki ekki tvímælis. Þetta verkefni hef ég falið refsiréttarnefnd en samhliða hef ég ákveðið að fram fari úttekt á því hvernig úrræðið hefur reynst í framkvæmd. Allt bendir til þess að árangurinn af því að bjóða upp á þetta fullnustuúrræði hafi verið nokkuð góður. Nýleg rannsókn um ítrekunartíðni afbrota sýndi t.d. góðan árangur af beitingu samfélagsþjónustu sem fullnustuúrræðis. Ítrekunartíðni þeirra sem ljúka afplánun með samfélagsþjónustu er mun minni en hjá þeim sem sæta fangelsisrefsingu. Í einfölduðu máli virðist munurinn svo mikill að álit fræðimanna sem stóðu að rannsókninni var að beiting úrræðisins hefði verið afar farsæl. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þm. fyrir þessa fyrirspurn. Ég tel að hér sé hreyft mikilvægu máli. Ég ítreka það sem ég hef sagt áður, að ég tel brýnt að reglur á þessu sviði orki ekki tvímælis og þess vegna mun ég láta skoða þetta mál sérstaklega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði K. Gunnarsdóttur fyrir að taka þetta mál upp og vil koma aðeins inn á það við þetta tækifæri. Ég átti sæti í nefndinni sem undirbjó lögin sem sett voru árið 1994 og tóku gildi 1995. Þá var talað um að lögin væru aðeins í tilraunaskyni og ætti að endurskoða þau 1997. Þá töldu menn einmitt að þetta ákvæði, í hvers höndum úrræðið ætti að vera, þyrfti að fá um tveggja ára tilraunatímabil og að þeim tíma loknum væri sjálfsagt að færa það yfir til dómstólanna. Það var hins vegar ekki gert 1997. Ég held að það, að úrskurður um samfélagsþjónustu er ekki hjá dómstólunum, hafi m.a. haft þá afleiðingu að þessu úrræði er mjög sjaldan beitt þegar ungmenni eiga í hlut. Það var aðeins notað í átta tilvikum á tímabilinu 1995--1998 þegar um ungmenni á aldrinum 15--19 ára var að ræða.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin og hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir hennar innlegg. Eins og við var að búast er greinilegt að hæstv. dómsmrh. hefur þegar tekið þetta mál í sínar hendur. Hún ætlar að kanna hvernig þessum málum er best fyrir komið. Ég tel það afar mikilvægt, líka með tilliti til þess að áhöld hafa verið um hvort gengið sé gegn ákveðnum meginreglum í íslensku réttarfari og um leið dómskerfinu. Ljóst er að þetta refsiúrræði hefur borið mjög góðan árangur. Auðvitað verður það annarra að taka tillit til þess en engu að síður er það mitt mat og annarra, þar á meðal Dómarafélags Íslands, að ákvörðun um þetta úrræði er best fyrir komið hjá dómstólunum sjálfum.

Herra forseti. Ég er með fyrirspurn til hæstv. landbrh. um sérstakt átak í lífrænni ræktun og hún er í fjórum liðum sem ég ætla að lesa upp: 1. Hvernig hefur verið unnið að því að auka hlut landbúnaðarafurða, sem hlotið hafa lífræna vottun, samkvæmt ályktunum Alþingis 4. júní 1998 og 10. mars 1999? 2. Hyggst ráðherra beita sér fyrir breyttum áherslum í íslenskum landbúnaði við gerð næstu búvörusamninga með tilliti til aðlögunarstuðnings við lífrænan landbúnað? 3. Mun ráðherra leggja áherslu á fjölskyldubú í næstu samningum eins og gert hefur verið erlendis eða mun ráðherra styrkja sérhæfingu í búskap sem oft leiðir til einhæfni og verksmiðjubúskapar? 4. Hyggst ráðherra beita sér fyrir sérstöku átaki í lífrænum landbúnaði með tilliti til þeirrar þróunar sem orðið hefur í útbreiðslu sjúkdóma í búfé? Herra forseti. Víða um Evrópu er nú verið að endurskoða landbúnaðarstefnuna með tilliti til þeirra alvarlegu sjúkdóma sem komið hafa upp í búpeningi nú í vetur. Nýr landbúnaðarráðherra Þýskalands, Renate Künast, sem einnig fer með málefni er varðar neytendur og matvæli, hefur boðað veigamikla stefnubreytingu í landbúnaði. Með því vill hún koma til móts við vaxandi þarfir hóps neytenda sem gera kröfur til aukinnar áherslu á lífrænar aðferðir í stað verksmiðjuaðferða í framleiðslu á landbúnaðarafurðum. Künast er ein þeirra sem lítur á kúariðuvandann sem táknræn endalok úreltra framleiðsluaðferða og hugsunarlausrar neyslu afurða þar sem framleiðslumagn er haft að leiðarljósi fremur en gæði vörunnar. Herra forseti. Þó við séum enn svo lánsöm hér á landi að stór hluti landbúnaðarins skuli vera blandaður búskapur og fjölskyldubú þá hafa síðustu samningar um sauðfjárrækt og mjókurframleiðslu frekar vísað bændum inn á þá braut að sérhæfast og stækka búin innan einnar búgreinar í stað þess að halda í blandaðan búskap og miða við að gott fjölskyldubú skili eðlilegum tekjum. Í nýjustu samningum er enginn hvati eða markmið til að auka hlut lífrænnar framleiðslu. Verksmiðjubúskapur er kominn inn í nokkrar greinar hér á landi og er hvað stærstur í hænsnaræktinni, þ.e. kjúklinga- og eggjaframleiðslu og eins í svínarækt. Fram til þessa hafa flestir íslenskir neyendur sett kröfu um lágt vöruverð ofar kröfu um gott framleiðsluferli og hollustu vörunnar. En á þessu er að verða breyting og því má segja að hinir alvarlegu sjúkdómar í dýrum og ótti við smit með þeim vörum sem fluttar eru inn í landið hafi opnað augu okkar fyrir því að of miklu hefur e.t.v. verið fórnað fyrir mikil afköst og lágt vöruverð.

Hæstv. forseti. Hv. þm. spyr: ,,Hvernig hefur verið unnið að því að auka hlut landbúnaðarafurða, sem hlotið hafa lífræna vottun, samkvæmt ályktunum Alþingis 4. júní 1998 og 10. mars 1999?`` Á vegum landbrn. hefur frá árinu 1995 starfað átaksverkefni um framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða. Í starfi þess hefur verið lögð áhersla á kynningu og fræðslu meðal bænda um lífræna ræktun og veittur hefur verið fjöldi styrkja til rannsókna á þessu sviði. Ársskýrslum verkefnisins hefur á hverju ári verið dreift til alþingismanna svo þeir hefðu tækifæri til að fylgjast með framvindu þessa verkefnis. Um frekari upplýsingar varðandi þennan 1. lið fyrirspurnarinnar vísa ég til þessara gagna. Önnur spurning: ,,Hyggst ráðherra beita sér fyrir breyttum áherslum í íslenskum landbúnaði við gerð næstu búvörusamninga með tilliti til aðlögunarstuðnings við lífrænan landbúnað?`` Núgildandi búvörusamningur um mjólkurframleiðslu gildir til ársloka 2005 og nýgerður samningur um sauðfjárframleiðslu gildir til ársins 2007. Ekki eru uppi áform um endurskoðun þessara samninga með tilliti til þess hvernig auka megi lífræna framleiðslu. Hins vegar er samningur um framlög ríkisins samkvæmt búnaðarlögum, nr. 70/1998, nú í endurskoðun. Í þeim viðræðum hafa fulltrúar landbrn. lagt fram hugmyndir um sérstök framlög til aðlögunar lífrænni framleiðslu er komi til framkvæmda frá árinu 2002. Þriðja spurning: ,,Mun ráðherra leggja áherslu á fjölskyldubú í næstu samningum eins og gert hefur verið erlendis eða mun ráðherra styrkja sérhæfingu í búskap sem oft leiðir til einhæfni og verksmiðjubúskapar?`` Ég vil svara því þannig að einingar í íslenskum landbúnaði eru nær undantekningarlaust fjölskyldubú og hefur það verið afstaða stjórnvalda og samtaka bænda á undanförnum áratugum að slíkt rekstrarform væri ákjósanlegt við íslenskar aðstæður. Hins vegar hafa einingarnar stækkað á undanförnum áratugum og þeim fækkað. Þar veldur mestu krafa um aukna hagræðingu og lægra vöruverð og svo að sjálfsögðu krafa bændafjölskyldna um hliðstæða afkomu og aðrir í samfélaginu njóta. Þá fylgir mikill kostnaður tæknivæðingu í nútímalandbúnaði svo og kröfum sem gerðar eru til alls útbúnaðar og aðstöðu við framleiðsluna. Nær útilokað er fyrir mjög smáar einingar, því miður, að standa undir slíkum kostnaði. Ég vil að menn forðist að bera saman íslenskan landbúnað og þann landbúnað sem starfar í landinu og er rekinn á þessum fjölskyldugrundvelli og líkja honum við Evrópubúskapinn, verksmiðjurnar stóru sem nú eru eins og himnarnir að hrynja yfir bændur og neytendur í mörgum þjóðlöndum. Við Íslendingar höfum verið gæfumenn að því leyti að við höfum lagt áherslu á þennan fjölskyldubúskap. Sannarlega er það svo að það hefur reynst okkur vel og það sem auðvitað er líka gagnlegt er að á síðustu árum hefur verið samstaða ríkisstjórnar og Alþingis um að auka hlutverk íslenskra bændafjölskyldna við mörg önnur verkefni, þ.e. hið fjölþætta hlutverk landbúnaðarins sem skiptir svo miklu máli í framtíðinni. Síðasta spurning hv. þm.: ,,Hyggst ráðherra beita sér fyrir sérstöku átaki í lífrænum landbúnaði með tilliti til þeirrar þróunar sem orðið hefur í útbreiðslu sjúkdóma í búfé?`` Ég vil svara því þannig að stefna þess ráðherra sem hér er er að allt sé gert sem hægt er til að verjast sjúkdómum í landbúnaðinum án tillits til þess hvort um er að ræða hefðbundinn eða lífrænan landbúnað. Ég hef fyrr sagt að lífrænn landbúnaður á heimsvísu vísar okkur leið. Hann er ljós í veröldinni sem markar nýja stefnu og hefur áhrif, ekki síst áhrif á þá þróun að stóri verksmiðjubúskapurinn, sóðaskapurinn, misbeiting við skepnur, ill meðferð á náttúru landsins mun eiga undir högg að sækja og þeir bændur í mörgum þjóðlöndum sem hafa gengið þessa leið eða með þessum hætti verða að víkja út úr framleiðslunni. Ég vona að við Íslendingar berum gæfu til að einangra þessa aðila og þeir nái ekki tökum á íslenskri náttúru eða verði bændur í íslenskum landbúnaði. Þess vegna þurfum við að gera allt hér til þess að það verði ábyrgar fjölskyldur sem elska náttúru landsins og kunna með búfé 

Herra forseti. Maður á því ekki að venjast að hæstv. landbrh. svari tómri froðu. En ég verð að segja alveg eins og er að við þessari ágætu fyrirspurn hv. þm. Þuríðar Backman kemur hæstv. landbrh. með ákaflega illa grundað svar. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir, að himnarnir eru að hrynja yfir verksmiðjubúskapinn úti í Evrópu. Við, mannskepnan, höfum misboðið náttúrunni og lífríkinu með þeim framleiðsluháttum sem við höfum tekið upp þar og við erum að uppskera eins og við höfum sáð. Það þýðir hins vegar, herra forseti, að þegar himnarnir hrynja yfir þessa tegund búvöruframleiðslu þá opnast glufa fyrir lífrænan landbúnað og hér er verið að spyrja: Er engin áætlun af hálfu hæstv. landbrh. til þess að efla lífrænan landbúnað? Svarið er greinilega það að ekkert er verið að hugsa fyrir því í landbrn. að notfæra sér þetta. Ef eitthvað gæti orðið vaxtarbroddur í íslenskum landbúnaði þá er það 

Herra forseti. Ég hlýt að taka undir það að mér þóttu svör hæstv. ráðherra heldur þunn í roðinu og það virðist vera unnið á hraða snigilsins a.m.k. hvað það varðar að endurmeta stöðu hlutanna í ljósi atburða að undanförnu. Hæstv. ráðherra orðaði það einhvern veginn þannig að hann vildi ekki að íslenskur fjölskyldubúskapur yrði borinn saman við evrópsku verksmiðjubúin sem væru nú að hrynja ofan á höfuðin á evrópskum bændum. Ég held að þarna eigi að varast allar alhæfingar. Staðreyndin er sú að það eru til lönd í Evrópu sem standa dyggan vörð um hefðbundinn fjölskyldubúskap. Má þar nefna Sviss og alpabúskapinn þar og það mætti einnig nefna að mörgu leyti Noreg sem einmitt hefur byggt á því að varðveita hefðbundnar fjölskyldueiningar í norskum landbúnaði. Á hinn bóginn má líka líta til þess að á Íslandi hafa menn jafnvel leyft stórfelldari samþjöppun og meiri verksmiðjubúskap en víðast hvar annars staðar og ég nefni þar sem dæmi svínarækt. Á Íslandi eru ekki sambærileg ákvæði, t.d. um afnot svínabænda af landi til þess að afsetja áburð, eins og er í Danmörku og tryggja ákveðna dreifingu 

Herra forseti. Ég tek undir gagnrýni hv. þingmanna á svör hæstv. ráðherra. Hann veit sjálfur mætavel um vægi lífrænnar framleiðslu í átaksverkefninu og hann á ekki að koma hér og veifa ársskýrslum Áforms -- átaks til þess að styðja við bakið á stefnu landbrn. í lífrænni framleiðslu. Hæstv. ráðherra verður líka að vera samkvæmur sjálfum sér. Ef hæstv. ráðherra er á móti verksmiðjubúskap eins og hann er tíðkaður upp á evrópska vísu þá þarf hann að vera það heilt í gegn, líka í laxeldi og líka í svínarækt. Hæstv. ráðherra veit mætavel að við erum í feigðarflani miðju í þeim efnum og ef hæstv. ráðherra ætlar ekki að skilja að lífræn framleiðsla er í útlöndum flokkuð sem umhverfisvernd þá veit ég ekki hvað við eigum að gera við hann, herra forseti, því menn verða að skilja það að lífræn framleiðsla flokkast ekki undir hefðbundna landbúnaðarframleiðslu. Það er algerlega á hreinu. Skilgreiningarnar eru á kláru í útlöndum. Við verðum að fá tækifæri til að innleiða þær sömu skilgreiningar hér.

Herra forseti. Ég ætla að vona að það hafi komið skýrt fram í máli mínu áðan að ég var ekki að líkja ástandinu hér við það sem verst gerist í Evrópu, verksmiðjubúskapinn eins og hann er hvað sóðalegastur þar. Ég lýsti aftur á móti framleiðsluháttum hér, með hefðbundnum fjölskyldueiningum í búskapnum og ég vil að við styðjum við þær einingar. Ég sakna hins vegar þess að við skulum ekki setja okkur markmið, áætlun um hvernig við ætlum að koma á auknum lífrænum búskap með ákveðnu prósentutali, til einhverra ára og fara að vinna að því. Ég ætla að vona að það komi inn í næsta búvörusamning og að sú krafa komi frá bændum sjálfum. Sannarlega tíðkast hér fjölskyldubúskapur og þau bú styrkja byggðirnar. Við horfum upp á að með frjálsu framsali á kvóta, bæði á mjólk og sauðfé, þá fækkar í sveitum. Ég hvet hæstv. landbrh. til að fylgjast vel með þeirri þróun. Eina leiðin til að grípa þar inn í er í gegnum búvörusamninga við bændur. Vissulega er verið að koma á gæðastjórnun í landbúnaði. Það getur komið okkur inn á vistvænni braut en þá verðum við að fara að vinna eftir þeim reglum. Herra forseti. Mér er ljóst að ýmislegt er verið að gera. Bændaháskólinn á Hvanneyri hefur komið upp sérstakri braut í lífrænum landbúnaði. Átaksverkefnið er í gangi og er ýmislegt að gera en við verðum að hætta að halda að okkur höndum. Við þurfum að breyta áherslum í landbúnaði og fara að auka mátt lífrænna búskaparhátta.

Hæstv. forseti. Þetta er skemmtileg umræða og titringur í liðinu eins og sagt er. Ég vil fyrst og fremst segja að ég vona að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir geri hvorki eitt eða neitt við mig. Ég þarf í sjálfu sér ekkert af hennar úrræðum að læra. Hins vegar þyrfti hv. þm. kannski að átta sig á því að íslenskur landbúnaður er nær því að vera lífrænn á mörgum sviðum. Við getum vart gengið lengra. Sauðfjárbúskapurinn er að stórum hluta við það að vera lífrænn. Þarf lítið að gera til að svo sé alfarið. Þar er frábær búskapur og afurðir sem heillar neytendur víða um lönd. Ég hygg að hið sama sé að segja um mjólkina. Ég hef tekið þátt í því að opna lífræna miðstöð á Hvanneyri. Ég hef sagt frá því án þess að eyru þingmanna nemi, t.d. hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, að ég er núna að vinna að því í ráðuneyti mínu að framlög til búnaðarmála falli sérstaklega til stuðnings við bændur í lífrænni ræktun. Þetta sagði ég í ræðu minni en menn kjósa að heyra ekki. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er fyrrv. landbrh. Í hans tíð varð ekki minni samþjöppun en í tíð annarra ráðherra. Ég hygg að kjúklingabúskapur og svínabúskapur hafi á þeim tíma gengið mjög saman og færst á færri hendur eins og reyndar hefur gerst síðar. Hv. þm. ber þar auðvitað sína ábyrgð. Ég vil taka það fram að ég horfi á lífrænan landbúnað sem ákveðið tækifæri. Hann getur þó aldrei orðið stórfelldur vegna þess hversu góðan vistvænan landbúnað, skulum við kalla það, við eigum og hversu íslenskir neytendur eru heillaðir af þeim vörum. Þeir eru ekki að spyrja eftir lífrænum vörum nema þá tiltölulega lítill hópur. Þeim markaði þurfum við að fylgja eftir og við þurfum að stækka þær framleiðslueiningar. Að því er unnið í mínu ráðuneyti í góðri samvinnu við Bændasamtök Íslands. Þessi verkefni eru öll í gangi. Ég vil síðan þakka hv. þm. Þuríði Backman fyrir þessa umræðu. Ég hygg að við höfum á mörgum sviðum svipaðar skoðanir um þetta. Það er mikilvægt að við höldum vöku okkar og brýnum vopnin öðru hverju.

Herra forseti. Kjarasamningar sjómanna og útvegsmanna hafa meira og minna verið í uppnámi um árabil. Sjómenn hafa á síðustu 14 árum mátt búa við að vera samningslausir um það bil helming þess tíma. Síðast höfðu þeir verið samningslausir í meira en ár áður en verkfallsvopninu var beitt til að mynda þann þrýsting sem augljóslega þurfti til að koma í gang alvöruviðræðum. Það verkfall hafði hins vegar ekki staðið nema liðlega þrjá sólarhringa þegar stjórnvöld gripu inn í og frestuðu því um hálfan mánuð. Nú er sá tími liðinn. Samningar tókust ekki, enda þrýstingurinn af tekinn. Verkfall er skollið á að nýju. Þetta söguágrip, herra forseti, sýnir glögglega í hve sérkennilegri stöðu sjómenn eru og hve samningsumhverfi þeirra er erfitt. Starfsumhverfi þeirra og þar með samningsumhverfi er mjög mótað af stjórnvöldum, einkum þó ráðherrum Sjálfstfl. sem hafa nú setið í sjútvrn. samfellt í rúman áratug. Þeir bera því umfram aðra ábyrgð á því fyrirkomulagi sem ríkir í greininni, þ.e. að viðskipti með afla skuli ekki lúta eðlilegum viðskiptalögmálum. Þeir hafa með útvegsmönnum staðið gegn því að eðlilegir viðskiptahættir fái að ríkja í greininni, heldur gildir verðsamráðsreglan eða að útvegsmenn geti keypt afla af sjálfum sér á verði sem er fjarri markaðsverði og jafnvel notað veiðiheimildir sem gjaldmiðil. Þessi staða minnir í ýmsu, herra forseti, á grænmetismarkaðinn og markar auðvitað mjög stöðu sjómanna þegar kemur að samningum. Eftir tvo daga fara þingmenn í páskaleyfi. Þingið gerir þá kröfu til hæstv. sjútvrh. að hann, fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, tali skýrar en hann hefur gert um hvort það sé afdráttarlaust að nú verði aðilum gefið það svigrúm sem þeir telja sig þurfa til að ljúka samningum sínum. Það hefur ráðherra ekki gert. Svör hans hafa verið misvísandi og loðin. Það er ekki nóg að það sé sjónarmið ráðherranna að deiluaðilar þurfi að leysa deiluna þegar sjútvrh. bætir því við að takmörk séu fyrir því hvað hægt sé að láta svona deilu standa lengi, eins og hann orðaði það í Bylgjufréttum á sunnudag. Eða þegar á hann var gengið með það í sjónvarpinu sama kvöld hvort sett yrðu lög á verkfallið svaraði hann því til að um það vildi hann ekkert segja núna. Vegna ábyrgðar stjórnvalda á starfsumhverfinu er líka nauðsynlegt, herra forseti, að það sé gert alveg skýrt hvort stjórnvöld ætla að mæta þeim kröfum sem gerðar hafa verið um breytingar á frv. til laga um áhafnir íslenskra skipa. Í þeim eru ákvæði sem stjórnvöld vita að standa eins og fleinn í holdi stéttarfélaganna. Herra forseti. Sjútvrh. sagði í fjölmiðlum, dagana áður en gripið var inn í deiluna með lagasetningu, að slíkt stæði ekki til. Menn geta því spurt og það réttilega hvort ástæða sé til að trúa orðum ráðherra núna, um að deiluaðilar fái að ljúka málum sínum með samningum. Ég hef sagst vilja gera á því greinarmun hvort ráðherra lætur þau orð falla í fjölmiðlum eða hvort hann gerir slíkt úr ræðustóli Alþingis. Ég vil trúa því að orð ráðherra séu þyngri, þeim fylgi meiri ábyrgð, séu þau mælt í þingsalnum. Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. hefur fyrir hönd ríkisstjórnarinnar tækifæri til þess hér og nú að senda deiluaðilum ákveðnari skilaboð en hann gerði í fjölmiðlum í þann mund sem verkfallið var að skella á aftur. Það er engin þörf á að menn víki sér undan því að svara einarðlega. Deiluaðilar þurfa hins vegar á því að halda að vita nákvæmlega hvar þeir standa. Ég skora því á ráðherra að axla ábyrgð ríkisstjórnarinnar á því hvernig komið er og nýta þetta tækifæri til að gera hreint fyrir sínum dyrum og ríkisstjórnarinnar hvað framangreind atriði varðar. Þannig mundi hann treysta forsendurnar fyrir því að báðir aðilar takist á við það verkefni sitt að semja í fullvissu þess að það sé þeirra að ljúka samningi og axla ábyrgð af framkvæmd þess samnings.

Herra forseti. Það er vissulega ekki góð staða sem uppi er í kjaradeilu sjómanna og útvegsmanna. Ég hefði gjarnan viljað að þetta verkfall hefði ekki skollið á aftur en því miður reyndist ekki unnt að ljúka deilunni fyrir 1. apríl sl. Hins vegar er það ekki svo að deiluaðilar séu ekki að reyna. Ég þykist fullviss um að þeir séu að reyna að ná samkomulagi og staðan er heldur ekki sú að ekkert hafi þokast. Hins vegar þokast afar hægt. Það er kannski ekkert skrýtið því að þetta er áralöng deila sem ekki hefur reynst unnt að leysa og sífellt hefur verið frestað til betri tíma, ef hægt er að tala um að sá tími sé til. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir vill heyra frá mér hvað ég muni leggja til varðandi þessa deilu á næstunni. Hún telur að ég tali eitthvað öðruvísi úr ræðustól á hv. Alþingi en annars staðar. Það geri ég ekki. Ég segi nákvæmlega sömu hlutina við hv. þm. og við aðra sem ég ræði þessi mál við. Ég segi sannleikann og tala af jafnmikilli hreinskilni, alveg sama við hvern ég er að tala og alveg sama hvar ég segi hlutina. Ég endurtek því það sem ég hef sagt áður, að deilan verður ekki leyst á Alþingi. Það eru einungis deiluaðilar sjálfir sem geta leyst deiluna og leitt hana til lykta. Afskipti Alþingis hafa einungis verið til þess að fresta niðurstöðu deilunnar og ég tel þess vegna nauðsynlegt að deiluaðilar fái svigrúm til að leysa þessa gömlu og torleystu deilu. Hins vegar er það líka svo, það held ég að allir viti sem um þessi mál fjalla á annað borð, að verkfall sjómanna á Íslandi getur ekki staðið endalaust. Þetta hef ég líka sagt deiluaðilum. Þeir gera sér fullkomlega grein fyrir því. Þeir vilja hins vegar tíma og þurfa tíma. Ég vil leitast við að gefa þeim þann tíma sem þeir þurfa. En þeir hafa ekki ótakmarkaðan tíma til að leysa þessa deilu. Það þolir íslenskt þjóðarbú og íslenskt efnahagslíf ekki. Lengsta verkfall sjómanna síðustu 20 árin stóð í þrjár vikur. Ég er ekki að segja að það sé tímasetning sem skipti máli í þessu samhengi en ég segi þetta einungis til að menn leiði hugann að því hversu mikinn tíma menn hafa, menn skoði þetta aðeins í því samhengi. Deiluaðilar hafa sjálfir nefnt styttri tíma. Ég ætla hjartanlega að vona að þeir geti leyst þetta á þeirri viku eða rúmlega það eins og hluti þeirra hefur nefnt í þessu efni. Ég endurtek að deilan verður ekki leyst nema af hálfu deiluaðila sjálfra. Í dag eru engin áform uppi um að leggja til lagasetningu sem fresti deilunni. Ég vil að deiluaðilar leysi deiluna sjálfir en ég vil líka að þeir og allir viti að þeir hafa ekki endalausan tíma til þess. Að endingu er kannski ágætt að hafa það í huga að þegar deiluaðilar eru komnir af stað með að finna lausnina, eru að vissu leyti búnir að rjúfa ákveðinn múr og deilan, eins og fram hefur komið, er farin að snúast meira um krónur og aura en grundvallaratriði, þá er líka erfiðara fyrir löggjafann að grípa inn í deiluna og fresta henni með lagasetningu. Þess vegna má segja að þegar deiluaðilar hafa þó náð þeim árangri, sem fram hefur komið að þeir hafa náð, þá er ábyrgð þeirra á því að leiða þessa deilu til lykta enn meiri. Þeir þurfa að gera það farsællega þannig að lausnin sé til frambúðar og við þurfum ekki að endurupplifa svipaðar deilur að skömmum tíma liðnum.

Herra forseti. Það vantar mikið upp á að hæstv. sjútvrh. gefi afdráttarlaus svör. Mér fannst hann kominn æðinærri því að hóta lagasetningu að liðinni einni viku. Í þeirri harðvítugu baráttu sem Landssamband íslenskra útvegsmanna hefur háð gegn sjómönnum og m.a. hefur leitt til þess að þeir hafa á undangengnum 14 árum verið án kjarasamninga í 6 1 / 2 ár, þar með kjarasamningslausir í 13 mánuði áður en til verkfalls kom, þá hafa útvegsmenn alltaf getað reitt sig á að ríkisstjórn hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar leysti þá niður úr snörunni með lagasetningu. Þess vegna er rökrétt að álykta og reyndar fullyrða að ríkisstjórnin beri mikla ábyrgð á þeim hnút sem þessi kjaradeila er komin í. Mér finnst mikilvægt að þjóðin geri sér grein fyrir þeirri óbilgirni sem sjómenn mæta af hálfu útvegsmanna þegar þeir bera fram kröfur um að hækka tekjutryggingu sjómanna, að hækka tekjutryggingu háseta sem nú er í 86 þús. kr., að laga lífeyrisréttindin og færa þau í svipað horf og aðrar stéttir hafa samið um, að laga slysatryggingu sjómanna og að sjálfsögðu að taka á ranglátu verðmyndunarkerfi sem sjómenn hafa um árabil reynt að knýja fram viðræður um við útvegsmenn. Deiluaðilar, þá er ég ekki aðeins að tala um sjómenn heldur miklu fremur um útvegsmenn, þurfa afdráttarlaust að fá að vita að ríkisstjórnin muni ekki leysa þá niður úr snörunni með lagasetningu að þessu sinni. Þess vegna þarf hæstv. sjútvrh. að tala miklu skýrar en hann gerði í ræðu sinni áðan.

Herra forseti. Það er eðlilegt í deilum hjá útvegsmönnum og sjómönnum eins og öðrum stéttum að hafa þá meginreglu að samningsaðilar leysi deiluna sjálfir án þess að ríkisvaldið grípi inn í með lagasetningu sem jafnvel er í óþökk beggja aðila eins og dæmi er um, enda sýnir reynslan okkur að það hefur ekki stuðlað að lausn málsins. Hnúturinn sem höggvið var á reyndist óleystur og kom í ljós á nýjan leik þegar áhrifum lagasetningar lauk. Hins vegar er ekki hægt að útiloka það að Alþingi þurfi að koma að lausn málsins með lagasetningu. Það hefur verið gert m.a. með því að koma til móts við kröfur sjómanna um að koma í veg fyrir að útvegsmenn neyddu áhafnir til að taka þátt í leigu á kvóta, sem ég hygg að hafi verið sjálfsagt og eðlilegt að Alþingi gerði á sínum tíma. Megindeiluefnið, eins og ég sé málið fyrir mér núna, lýtur að verðlagningu á sjávarafla sem ræður tekjum sjómanna. Þegar afli fer um markað þá eru engar deilur um það mál. Þær rísa þegar útvegsmaðurinn sem seljandi er líka kaupandinn og hefur hag af því að hafa verðið lágt og lækka þannig hlut sjómanna. Ég hygg að þetta atriði valdi hvað mestum erfiðleikum í þessari deilu og geri það að verkum að reynst hefur erfitt að leysa úr henni. Ég er ekki viss um að það sé nauðsyn á lagasetningu frá Alþingi til þess að leysa úr þessari þrætu. Ég sé ekki annað en að deiluaðilar eigi að geta leyst málið með því að viðhalda hlutaskiptakerfinu. Það má þá miða við verðmæti af endanlegri afurð fisksins en ekki bara verðmæti afla úr sjó eins og gert er í dag. Ég vísa þar til samninga við frystiskip. Ég vænti þess, herra forseti, að það sé á valdi deiluaðila að leysa úr málinu.

Herra forseti. Mér finnst það liggja ljóst fyrir að þau lög sem sett voru á verkfall sjómanna eftir að það hafði staðið í rúma þrjá sólarhringa 19. mars sl. var mikið óhappaverk. Stjórnvöld hafa með aðgerðum sínum orðið til þess að deilan mun dragast á langinn. Mesta deilumálið er enn sem fyrr sú staðreynd að útgerðin, sem ætti að eiga sameiginlega hagsmuni með sjómönnum í frjálsri verðmyndun á fiskmarkaði, vill alls ekki að frelsi markaðarins ráði fiskverði hér á landi. Nágrannaþjóðir okkar hafa náð miklum þjóðhagslegum ávinningi af frjálsri verðmyndun á fiskmarkaði. Í því sambandi nægir að vitna til næstu nágranna okkar, Færeyinga. Þar hafa mál þróast þannig að færeyskir sjómenn hafa tvöfaldað árlegt aflaverðmæti sitt frá árinu 1996 og meira en þrefaldað það frá árinu 1993. Aflaverðmæti ársins í fyrra var heilum 58% yfir meðalverði árlegra aflaverðmæta frá 1993--1999. Meðalverð á öllum botnfiski sjómanna í Færeyjum var þá 120 ísl. kr. á kg. Það er 39% hærra að meðaltali en síðustu sjö ár þar á undan. Færeyingar reyndu að nota kvótakerfið en köstuðu því fyrir róða þar sem þeir töldu það ónothæft vegna kvótasvindls og brottkasts. Veiðar og vinnsla eru aðskilin og allur fiskur sem berst á land fer á uppboðsmarkað. Eiginfjárstaða útgerðarinnar er talin mjög sterk og litlar skuldir hvíla á flotanum. Velgengni í útgerðinni virðist skila sér í Færeyjum. Þar er vaxandi velmegun. Hér snýst deilan um það hvort þeir sem hafa kvótann geti ekki áfram selt sjálfum sér aflann á hálfvirði miðað við það sem frjáls verðmyndun markaðar gefur af sér. Er ásættanlegt að sjómenn eigi að semja um það hvað stórútgerðarmennirnir, sem jafnframt eru fiskverkendur, eigi að greiða sjálfum sér í auðlindarentu af hverju kílói kvótans? Forsrh. berast nú mótmæli víða að úr heiminum frá frjálsum verkalýðsfélögum sem mótmæla endurteknum lagainngripum stjórnvalda á Íslandi. Sjómenn verða að fá frið til samninga en ríkisstjórnin hefur tafið lausn deilunnar.

Herra forseti. Það var kominn tími til þess að hið háa Alþingi eignaðist drottin allsherjar. Hæstv. sjútvrh. kemur hingað og talar eins og hann sé guð almáttugur. Hann ætlar að leitast við að gefa deiluaðilum tíma og segir meira segja hér um bil hve langan tíma hann ætlar að gefa þeim, svona um það bil viku. Það mátti skilja af orðum hæstv. ráðherra. Þegar því er lokið ætlar hann reyndar að skikka þá til og kjósa mönnum örlög, nema að í þessu tilviki er það bara öðrum aðilanum sem hann ætlar að kjósa örlög, þ.e. sjómönnunum. Þannig hefur það alltaf verið. Árum saman hafa sjómenn mátt búa við að ráðherrar Sjálfstfl., þ.e. stjórnvöld, grípi inn í deiluna. Um leið liggur fyrir að útgerðarmenn geta gengið að því sem vísu að þeir þurfi ekki að ná samningum, þeir þurfi ekki að ganga að samningum við sjómenn. Þá skapast umhverfi sem örvar menn ekki til þeirrar ábyrgðar sem felst í því að ná samkomulagi. Það er þetta óholla umhverfi sem er verið að skapa með þessari vinnuaðferð. Herra forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt að hæstv. ráðherra tali skýrt. Við skulum ekki gleyma því að þegar menn gengu til þess að setja lög um daginn þá sögðu hæstv. ráðherrar, m.a. hæstv. sjútvrh., að málin væru komin það langt að það þyrfti ekki nema pínulítið í viðbót og þess vegna væri verkfallinu frestað til þess að hægt væri að gera mönnum kleift að ljúka málinu. Það hefur síðan komið fram hjá talsmönnum sjómanna að þetta hafi verið eins og sandur í gangverkið, að þetta hafi verið óhappaverk sem hafi orðið til þess að tefja málið. Nú lýsir hæstv. sjútvrh. því nánast yfir að ef menn verði ekki búnir að ganga frá þessu máli innan tilölulega skamms tíma þá muni hann aftur hlutast til um deiluna í formi lagasetningar. Herra forseti. Það er ákaflega óheppileg íhlutun af hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Það er fullkomin ástæða til að hið háa Alþingi ræði kjaramál sjómanna og kjaradeilu þeirra sem í raun er meira en áratugargömul án viðunandi lausnar. Hún er óvenjuhörð, viðkvæm og nær til fjölþættra deiluefna. Þessi harða deila sem stjórnvöld hafa því miður oft séð sig tilknúin að grípa inn í er enn á borðinu og fjölmargir deiluaðilar hafa tjáð sig með mismunandi hætti, sérstaklega um inngrip stjórnvalda sem ég verð að segja að ástæða hafi verið til í gegnum tíðina. Þegar mikilvægasta atvinnugrein landsmanna er stöðvuð með kjaradeiluaðgerðum þá hljóta stjórnvöld að vega og meta hvað sé til lausnar þeim vanda, sem þá steðjar ekki aðeins að greininni sjálfri heldur líka öðrum greinum og stórum hluta byggðanna við sjávarsíðuna. Þessi grein er stærsti viðskiptaaðili nær alls iðnaðar í þessum byggðum þannig að undir liggur atvinnuöryggi nær allra sem þar búa, ekki aðeins sjómanna sjálfra en öryggi þeirra hvílir einnig á rekstraröryggi sjávarútvegsins. Auðvitað er það á ábyrgð deiluaðila að ná samkomulagi. Þeir þurfa til þess ráðrúm en því miður hefur ráðrúm undanfarins áratugar og meira til ekki dugað. Það er bara staðreynd og það er á ábyrgð ráðherra að skapa almenn og góð skilyrði fyrir þessa starfsgrein, samkeppnishæf skilyrði og kjör til að bjarga verðmætum fyrir þjóðarbúið og forða þannig landsmönnum frá efnahagslegu tjóni. Hins vegar er ljóst af þessari deilu, herra forseti, og hefur raunar blasað við nokkuð lengi, að deiluaðilar verða sjálfir að eiga hlut að því að skapa betri farveg til að leysa hana. Hún er ekkert nýmæli og hefur staðið meira en áratug eins og ég hef sagt. Þeir hljóta sjálfir að móta lausnina og bera ábyrgð á henni.

Herra forseti. Það verður að segjast að þessi mál eru í ákaflega ógæfulegum farvegi og ekki hefur ástandið skánað við þessa umræðu í dag og ræðu hæstv. ráðherra. Það er harla ónotalegt að heyra hæstv. ráðherra tala um verkfall sjómanna og verkfallsrétt þeirra í ljósi þess að hér á í hlut stétt sem hefur samnings- og verkfallsrétt. Í orðum hæstv. ráðherra lá að sá réttur væri sérstaklega takmarkaður við íslenskar aðstæður. Það að tala jafnvel um tímalengdina sem það sé þolandi fyrir þjóðarbúið að þessi stétt njóti réttar síns, að mega leggja niður vinnu til að þrýsta á um kröfur sínar um að við þá sé samið um kaup og kjör, er mjög hættulegur málflutningur. Ég held að hæstv. sjútvrh. verði að átta sig á því að annaðhvort hafa menn þessa stöðu á vinnumarkaði, samnings- og verkfallsrétt sem er lögvarinn og mjög helgur réttur, eða ekki. Menn verða að koma kjaramálum einstakra hópa í samfélaginu fyrir með öðrum hætti ef þeir telja stöðu þeirra þannig að það gangi ekki upp að þeir hafi þennan rétt. Í reynd var hæstv. ráðherra að segja að réttur sjómanna væri takmarkaður af því að verkfall mætti aldrei standa nema skamman tíma, þjóðarbúið þyldi það ekki. Hvað er verið að gera með slíku tali? Það er auðvitað verið að slæva þetta vopn sjómanna og fullvissa viðsemjendur þeirra um að þeir geti bara hallað sér aftur á bak, dregið andann rólega um skeið og þá komi ríkisstjórnin, setji lög og skeri þá niður úr snörunni. Þetta eru auðvitað óþolandi aðstæður, herra forseti. Maður hefur það ónotalega á tilfinningunni að þau öfl muni hafa sitt fram eins og oft áður sem vilja óbreytt ástand og hagnast á því, eru í skjóli af ríkisvaldinu og meiri hluta þess á Alþingi, að gamla sagan sé að endurtaka sig einu sinni enn.

Hæstv. forseti. Deilan verður ekki leyst á Alþingi, sagði hæstv. ráðherra. En ábyrgð Alþingis er mikil í þessu máli. Hér hefur starfsumhverfi samningsaðilanna verið skapað. Í fyrsta lagi með löggjöf um stjórn fiskveiða, þar sem útgerðarmönnum er fengið ígildi eignarhalds á fiskinum í sjónum og leyfi til að kaupa og selja aðganginn að auðlindinni. Þeir hafa þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir í samningum og breytingar á lögum haldið áfram að láta sjómenn taka þátt í þessu braski með veiðiheimildirnar. Þetta hefur verið aðalátakamálið í mörgum undanförnum samningum. Í öðru lagi með því að vilja ekki koma á fjárhagslegum aðskilnaði veiða og vinnslu og viðhalda þess vegna því fáránlega fyrirkomulagi, að þeir sem eru bæði í veiðum og vinnslu geti samið við sjálfa sig um fiskverð. Umtalað samráð á grænmetismarkaðnum er barnaleikur við hliðina á þeim stórkostlegu hagsmunum sem eru í húfi í viðskiptum með fisk, þar sem einn vasinn verslar við annan. Það þarf sko engar gönguferðir um Öskjuhlíðina til að ná sátt um verðið því það er yfirleitt einn maður sem ákveður það og tilkynnir. Í þriðja lagi ber hv. Alþingi ábyrgðina með því að grípa alltaf inn í samninga milli sjómanna og útvegsmanna og festa þannig sífellt í sessi ástand sem sjómenn hafa reynt að breyta með samningum. Með þessu hefur Alþingi ævinlega gengið í lið með útgerðarmönnum í þessum deilum. Þessi ítrekuðu afskipti hanga stöðugt yfir samningamönnum og eru í reynd vopn í höndum útgerðarmanna. Þeir telja sig raunar ekki þurfa að semja til að ná fram framlengingu á óbreyttu ástandi. Þó að samningar náist nú vegna mikils þrýstings á báða samningsaðila þá munu þeir aldrei leysa þann vanda sem leysa þarf hér á Alþingi. Það þarf að gjörbreyta stefnu í öllu þeim atriðum sem ég hef nefnt. Sjútvrh. þarf að svara því hér hvort hann ætli í alvöru að axla ábyrgð á starfi sínu með því að beita sér fyrir því að tekið verði á rótum vandans. Verði það ekki gert munu þeir samningar sem sjómenn og útvegsmenn gera núna ekki halda frekar en aðrir samningar sem þeir hafa gert.

Herra forseti. Verkfallsrétturinn var á öndverðri síðustu öld neyðarréttur fátæks fólks til að ná fram bættum kjörum. Til að tryggja hann voru sett í lög alls konar ákvæði, m.a. um að aðilar beri ekki ábyrgð á tjóni þriðja aðila vegna verkfallsátaka. Þannig eiga námsmenn ekki kröfu þó þeir hafi tapað heilu ári í síðustu verkfallsdeilum, ferðafólk á ekki kröfurétt þó það missi af vélinni sinni vegna verkfalls o.s.frv. Verkfallsrétturinn er stórlega misnotaður í dag. Þær stéttir fá hæst laun sem valda þriðja aðila mestu tjóni. Herra forseti, ég endurtek: Þær stéttir fá hæst laun sem valda þriðja aðila mestu tjóni.  Sú deila sem við hér ræðum er ekki deila lágtekjufólks við óbilgjörn fyrirtæki. Sjómenn eru reyndar með mjög mismunandi kjör en margir eru með mjög góð laun. Sumir eru reyndar með afar góð laun, t.d. skipstjórar, og þeir eru í verkfalli, herra forseti. Menn með afar góð laun. Þolendur þessarar deilu eru sveitarfélög og íbúar þeirra víða á landsbyggðinni, sérstaklega starfsfólk í frystihúsum, aðallega konur með miklu lægri laun og ekki sjómannaafslátt. Varðandi þessa deilu þá held ég sé mjög brýnt að aðilar deilunnar sjái siðferðilegan sóma sinn í að ljúka henni sem fyrst og hætta að valda þriðja aðila þvílíku tjóni sem þeir hafa gert hingað til. Það er á þeirra ábyrgð að ná niðurstöðu.

Herra forseti. Það mátti skilja hv. þm. sem síðast talaði svo að ekki væri lengur til fátækt fólk á Íslandi og því væri í lagi að afnema verkfallsréttinn. En svo er ekki, herra forseti. Enn er það svo að stéttirnar nota verkfallsréttinn þegar svo er komið að með engu öðru móti er hægt að ná samningum, hvort sem er um kaup eða kjör. Í tilfelli sjómanna hefur það margoft komið fram, herra forseti, að þeim hefur ekki auðnast að ná samningum vegna þrákelkni viðsemjenda sinna, eða vegna þess að ríkisstjórnin hefur gripið inn í deiluna, haft afskipti með þeim hætti að af samningum hefur ekki orðið. Hæstv. ráðherra verður, ekki síst vegna þessara fyrri inngripa, að tala skýrar en hann hefur gert. Þeim sem eru að semja þarf að vera alveg ljóst að ábyrgðin sé þeirra og að jafnframt geti þeir treyst því að að þessu sinni fái þeir frið. Ráðherrann hefur sjálfur sagt að lagasetningar hafi ekki leyst deilu útvegsmanna og sjómanna. Sannarlega munu afskipti nú ekki gera það heldur. Hitt er svo annað mál að ráðherra mætti taka betur þeim tillögum sem hér hafa verið fluttar, sem lúta að því að breyta starfsumhverfi sjómanna. Herra forseti. Mér finnast skilaboðin héðan úr þinginu alveg skýr. Þau eru skýr og hæstv. ráðherra getur haft þau í nesti. Sjómenn og útvegsmenn eiga að semja sín á milli um kaup og kjör. Það er afdráttarlaus skoðun þeirra þingmanna sem hér hafa talað. Ég skora á hæstv. ráðherra að tala algjörlega skýrt ef hann ætlar að ljúka þessari umræðu svo að menn velkist ekki í nokkrum vafa um að nú sé ábyrgðin deiluaðilanna.

Herra forseti. Eftir að hafa hlustað á þessa umræðu gæti maður haldið að hluti þeirra ræðumanna sem hér hafa talað hafi aldrei nálægt kjaradeilum komið og aldrei nálægt afskiptum opinberra aðila að kjaradeilum komið, hvorki með lagasetningu né öðru. Alla vega virðast þeir búnir að gleyma því, hafi þeir einhvern tímann verið svo óheppnir að þurfa að standa í slíku. Hv. þm. tala um að ráðherrann þurfi að tala skýrar. Ég skal reyna það. Ég skal reyna að tala skýrar en ég efast um að það dugi þeim. Ég er hræddur um að þeir vilji ekki að ég tali skýrar. Þeir vilja bara að ég segi eitthvað annað. Það kom einmitt ágætlega fram hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni. Hann lýsti nákvæmlega afstöðu sem ég held að sé hin sama hjá fleiri hv. þm., kannski frekar í hans þingflokki en öðrum. Hann sagði einmitt að deiluaðilar mundu ekki leysa deiluna og það þyrfti að leysa deiluna á Alþingi. Þátttaka þeirra hv. þm., sem segja slíkt í umræðunni í því skyni að notfæra sér deiluna, er í pólitískum tilgangi, til þess að gera breytingar á stjórnkerfinu en ekki til þess að leysa deiluna. Þeim er alveg sama um deiluaðilana. Þeim er sama um atvinnugreinina. Þeim er alveg sama um áhrif verkfallsins á þjóðarbúið. Þeir vilja bara koma á breytingum á stjórnkerfinu. Það er það sem þeir vilja. Ég skal segja ykkur það og skal reyna að tala skýrar: Ég vil ekki hafa afskipti af þessari deilu. Ég hef engar áætlanir um að gera það. Síðan verðum við bara að sjá hvort ég verð svo lukkulegur að fá þá ósk mína uppfyllta.

Herra forseti. Skýrsla samkeppnisráðs um ólögmætt samráð og ólöglegar samkeppnishömlur dreifingarfyrirtækja á grænmetismarkaðnum er ákaflega harður áfellisdómur yfir þeim viðskiptaháttum sem þar eru hafðir í frammi. Samkeppnisráð fullyrðir beinlínis að þrjú dreifingarfyrirtæki hafi gerst sek um samsæri gegn hagsmunum neytenda sem þurfa fyrir vikið að greiða mun hærra verð en ella fyrir grænmetið. Upplýsingar sem Samkeppnisráð hefur birt úr fundargerðum fyrirtækjanna eru raunar miklu líkari söguþræði úr erlendri B-mynd en íslenskum veruleika. Gönguferðir í Öskjuhlíð sem ekki má segja frá. Fundir þar sem lagt er á ráðin um hvernig kaupa megi út samkeppnina og loks ótrúlegar fullyrðingar um að allt skuli gert til að hysja upp verðið, eins og það er svo smekklega orðað. Þetta segir í raun allt sem segja þarf. En, herra forseti, skýrslan er líka áfellisdómur yfir stjórnvöldum, ekki síst landbrn. Samkeppnisráð segir nefnilega hreint út að framkvæmd ráðuneytisins á tollaákvæðum hafi auðveldað þessum fyrirtækjum að hafa með sér ólögmætt samráð í því skyni að halda uppi háu grænmetisverði. Hér er hátt reitt til höggs og hæstv. landbrh. þarf auðvitað svara fyrir þetta. Þegar samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið var lögfestur og þegar samningurinn sem kenndur var við GATT/Úrúgvæ var síðan gerður þá var búið svo um hnútana að dregið var úr beinum innflutningshömlum en þess í stað skyldu tollar vernda innlenda framleiðslu. Það var jafnan gert ráð fyrir því að þessir tollar færu lækkandi og samhliða yrði innlendum framleiðendum að sjálfsögðu gert kleift að búa sig undir aukna samkeppni. Herra forseti. Það blasir hins vegar við að tollarnir hafa ekkert lækkað frá gildistöku GATT/Úrúgvæ-samningsins og að a.m.k. til skamms tíma stóð heldur ekki til að svo yrði gert. Þannig svarar landbrn. fyrirspurn frá september sl. frá Samkeppnisstofnun í þá veru að ekki sé vitað til þess að fyrirhugaðar séu neinar breytingar á núverandi tollafyrirkomulagi. Hæstv. ráðherra hefur að vísu komið fram sem iðrandi syndari í fjölmiðlum dagsins í dag og það er augljóst að hann veit upp á sig sökina og hann vill breyta. Herra forseti. Þetta hefur valdið því að verðlag á grænmeti hér á landi hefur ekki aðeins verið hærra en í helstu samanburðalöndum okkar heldur hefur það hækkað mun meira en í Evrópulöndunum. Reyndar er það þannig þegar þróunin á tímabilinu 1993--2000 er skoðuð að í ljós kemur að smásöluverðlag á flestum tegundum grænmetis hefur hækkað umtalsvert meira en sem nemur hækkun á vísitölu neysluverðs. Hvernig getur hæstv. landbrh. varið þetta? Ætlar hann að verja þetta? Hver er skýring hans á þessu? Það þarf ekki að segja hæstv. ráðherra frá því að grænmeti er einhver hollasta fæða sem um getur. Stöðugt eru að koma fram nýjar og nýjar rannsóknir sem segja að aukin neysla grænmetis getur bægt ákaflega mörgum alvarlegum velferðarsjúkdómum frá dyrum okkar. Staðreyndin er hins vegar sú að verðlagið stýrir neyslunni. Þetta háa verð gengur þess vegna að sjálfsögðu þvert á þá manneldisstefnu sem hæstv. ríkisstjórn, sem hæstv. ráðherra situr í, hefur rekið. Fyrir vikið er staðan sú að Íslendingar neyta miklu minna af grænmeti en Norðurlandaþjóðirnar. Norðmenn neyta t.d. 44% meira en við, Finnar 52% meira og Svíar 65% meira. Það sem er þó alvarlegast þennan þátt er sú staðreynd að frá því GATT/Úrúgvæ-samningurinn tók gildi þá hefur neysla Íslendinga á grænmeti staðið í stað, þ.e. frá árinu 1995. Það segir auðvitað sína sögu um áhrif þessa máls á neysluvenjur og hollustu mataræðis Íslendinga. Öll manneldissjónarmið eru þverbrotin með þessari stefnu. Það sem meira er, bændurnir, þeir sem rækta grænmetið, hafa ekki fengið meira í sinn hlut. Það eru dreifingarfyrirtækin fyrst og fremst sem í skjóli túlkunar ráðuneytisins á tollaákvæðum hafa tekið allan ávinninginn til sín. Herra forseti. Þessi fyrirtæki hafa 90% af markaðnum í hendi sér og þess vegna verður alltaf ákaflega erfitt að koma í veg fyrir einokunarviðleitni á markaði sem er í höndum svo fárra fyrirtækja ef svo má segja. Langbesta ráðið til þess er þess vegna að auka samkeppnina með því að fara að hinni upphaflegu stefnu og draga úr þessari óhóflegu tollavernd á innfluttu grænmeti. Í ljósi þeirra viðhorfa sem ég hef rakið hér úr skýrslu Samkeppnisstofnunar þá vil ég ljúka ræðu minni með því að spyrja hæstv. ráðherra: Er hann sammála því mati samkeppnisráðs að verndartollar hafi auðveldað ólögmætt samráð fyrirtækja um að halda uppi grænmetisverði? Er hann sammála því að hið ólögmæta samráð hafi dregið úr grænmetisneyslu og þannig gengið þvert á opinber manneldissjónarmið? Að síðustu: Hvenær hyggst hann verða við tilmælum samkeppnisráðs um að beita sér fyrir endurskoðun lagaákvæða sem varða innflutning á grænmeti í því skyni að efla samkeppni og lækka verð á grænmeti til neytenda?

Hæstv. forseti. Þrátt fyrir gífuryrði og stóryrði hv. þm. vil ég þakka honum fyrir að taka upp þessa umræðu og vona að hún verði málefnaleg. Það er alveg ljóst að sá sem hér stendur harmar öðrum fremur þá stöðu sem upp er komin, harmar þær reyfarakenndu lýsingar, sem eru eins og úr skáldsögu eftir stórskáld, á þeim gjörðum sem fyrirtækin eru sökuð um að hafa staðið að. Þetta hittir mig sem viðkvæman mann ekki síður en aðra. Ég tel íslenskar landbúnaðarafurðir með þeim bestu í veröldinni og ég hef sem landbrh. reynt að beita mér fyrir því að við gætum boðið neytendum þessar afurðir á sem lægstu verði. Ég vil segja hér að hagsmunir neytenda og bænda fara ávallt saman. Meiri neysla þýðir meiri sölu og meiri framleiðslu eftir því sem við búum við betra lýðræðislegt fyrirkomulag og samkeppni, heiðarlega samkeppni á markaði. Það er ólíðandi að fyrirtæki eða einstaklingar geri með sér samsæri gegn hagsmunum almennings í landinu. Það er ólíðandi. Hverra hagsmuna er verið að gæta? Ég vil segja hér: Þar er ekki verið að gæta hagsmuna íslenskra bænda. Ég vil gera skýran greinarmun á því sem fram kemur í skýrslunni. Annars vegar er fjallað um ólöglegt samráð fyrirtækja á markaði sem ég fordæmi ef satt er, hins vegar um þá alþjóðlegu tolla og lög sem gilda um grænmetismarkaðinn. Ég vil við upphaf þessarar umræðu segja að um nokkra hríð hefur það verið á vinnuborði mínu að reyna að koma þessum málum í farsælan farveg í fullri sátt í ríkisstjórninni. Við leitum leiða til þess. Það er vilji í ríkisstjórn til að lækka verð á grænmeti. Það er vilji í ríkisstjórn til að koma í veg fyrir þau miklu átök sem gjósa ávallt upp um þetta leyti árs. Ég hef sagt í fjölmiðlum og segi hér: Ég er tilbúinn að leita nýrra leiða og reyna að ná sátt um þær. Ég vil sjá tolla lækkaða. Ég tek undir með Samkeppnisstofnun og manneldisfræðingum að þessi matvara þarf að vera ódýr og aðgengileg. Þess vegna vil ég beita mér fyrir því að við skoðum annars konar kerfi hvað þetta varðar og horfum til meiri sátta þannig að þessi vara verði ekki að ófriðarefni heldur almenningi aðgengileg og ódýr. Hvað fyrstu spurningu hv. þm. varðar þá vil ég segja: Ólögmætt samráð um verðmyndun í heildsölu eða á smásölustigi skaðar neytendur og bændur. Ótti bænda allra landa er að dreifingaraðilar á þessum sölustigum muni taka meira og meira til sín af því verði búvara sem neytandinn greiðir, hvort sem það gerist löglega eða ólöglega. Öll lögbrot þarf að stöðva. Á meðan ekki hefur fallið fullnaðardómur í þessu máli er ekki rétt að slá því föstu að lög hafi verið brotin. Vil ég því ekki hér fjalla frekar um það leiðindamál. Ekkert í lagasetningu á að geta auðveldað eða hvatt til lögbrota. Þróunin um allan heim er að dreifingar- og sölufyrirtækjum á matvælum í heildsölu og smásölu fækkar. Við Íslendingar höfum staðið frammi fyrir því á síðustu árum. Þau ná yfirburðastöðu gagnvart bændum sem reka smæstu fyrirtæki í heimi. Samkeppnislöggjöfinni er ætlað að vernda neytendur og smáa framleiðendur gegn ofríki þeirra stóru. Ég vona líka að samkeppnislög okkar sem sett voru af hinu háa Alþingi hafi verið grundvölluð á þessum hugsjónum. Verndartollar skipta ekki sköpum í þessu máli frekar en í öðrum málum fyrirtækja með ólögmæta markaðstilburði og ættu ekki að geta skýlt lögbrjótum í verðlagsmálum, séu þeir til staðar. Íslenskir græmetisbændur og kartöflubændur hafa keppt að því að bjóða hollustu framleiðslu sem þekkist á sem hagkvæmustu verði. Frá því að WTO-samningurinn tók gildi hafa þeir óttast þá þróun sem stéttarbræður þeirra erlendis hafa upplifað, þ.e. að öflug fyrirtæki á heimsmarkaði hafa tekið til sín stærri og stærri hluta af krónu neytandans, jafnvel á mörkum þess löglega. Umræða um verðmyndun á innfluttri papriku var kærkomið tilefni fyrir mig og ég hef óskað eftir því við Samkeppnisstofnun að verðmyndunin í heild verði skoðuð fyrir 15. mars og eftir 15. mars. Formaður Neytendasamtakanna sagðist  Hæstv. forseti. Nú hef ég því miður ekki komist yfir tvær seinni fyrirspurnirnar sem ég hefði gjarnan viljað svara í þessari stuttu utandagskrárumræðu. Ég verð að gera það í þeim stutta tíma sem ég hef síðar í þessari umræðu, nema hæstv. forseti vilji lengja umræðuna. 

Herra forseti. Út er kominn úrskurður Samkeppnisstofnunar um ólögmætt samráð og samkeppnishömlur fyrirtækja á grænmetis-, kartöflu- og ávaxtamarkaði hér á landi. Rannsóknin nær nokkur ár aftur í tímann og nær því yfir þær breytingar sem orðið hafa í rekstri og samruna innflutnings- og dreifingarfyrirtækja með grænmeti og ávexti. Í ljós hefur komið að ótrúlegir viðskiptahættir hafa viðgengist bæði milli fyrirtækjanna, milli fyrirtækjanna og stóru verslanakeðjanna í matvöruverslun og ekki síður milli fyrirtækjanna í dreifingu og garðyrkjubænda. Helstu niðurstöður úrskurðarins eru mikill áfellisdómur yfir viðskiptaháttum dreifingaraðilanna en mest er áfallið fyrir neytendur og garðyrkjubændur. Úrskurðurinn er einnig stór skellur fyrir manneldisstefnu okkar, þar sem mikil hvatning hefur verið til meiri neyslu á grænmeti og ávöxtum. Herra forseti. Í framhaldi af þessari rannsókn og úrskurði Samkeppnisstofnunar tel ég því mjög brýnt að þegar verði rannsakað samband og viðskiptahættir milli dreifingaraðila og smásöluaðila. Samþjöppun í smásöluverslun hefur einnig skapað fákeppni. Þar sem einokun ríkir nánast í matvöruversluninni má leiða líkur að því að samkeppnisstaða matvöruverslana núna hafi einnig haft óeðlileg áhrif á viðskiptahætti gagnvart öðrum viðskiptavinum en dreifingaraðilum í grænmetis-, kartöflu- og ávaxtamarkaði. Rannsókn og úrskurðir Samkeppnisstofnunar kalla á frekari rannsóknir, m.a. á verðmyndun grænmetis frá framleiðanda til neytenda. Eins verður að skoða rekstrarumhverfi garðyrkjubænda og hvort það sé sambærilegt því sem tíðkast í nágrannalöndum okkar.

Herra forseti. Íslenskir garðyrkjubændur og fyrirtækin sem eru að hluta í þeirra eigu liggja nú undir miklum ámælum. Umræðan má ekki fara í þann farveg að garðyrkjubændur séu gerðir að sökudólgum í þessu máli. Þarna þarf að draga skýr mörk milli bænda og söluaðila. Ólögmætt samráð og samkeppnishömlur er niðurstaða Samkeppnisráðs. Þetta eru ólíðandi viðskiptahættir af hálfu söluaðila. Þarna eru þeir komnir út á hála braut. Svona gera menn einfaldlega ekki. Það vekur furðu að svo virðist sem samruni afurðasölufyrirtækja í landbúnaði sé meðhöndlaður með öðrum hætti en samþjöppun á sviði smásöluverslunar. Hagsmunir bænda og neytenda fara saman. Nauðsynlegt er að sátt ríki í þjóðfélaginu um markaðinn, aðstöðu landbúnaðarins og búskaparaðferðir. Það gengur ekki að stríð ríki á milli bænda og kaupmanna. Herra forseti. Í allri búvöruframleiðslu er uppi hörð krafa um hagræðingu og öllum er nokkuð ljóst að aukin samkeppni við innflutning er sá veruleiki sem við blasir. Þegar skoðuð er skipting neytendaverðs milli framleiðenda, afurðasölufyrirtækja, smávöruverslunar og ríkis kemur í ljós að hlutur smásalans hefur í flestum tilvikum vaxið á undanförnum árum. Í raun hefur skilaverð til garðyrkjubænda fyrir afurðirnar lækkað á meðan ýmsir kostnaðarliðir bóndans hafa hækkað. Þessi þróun hefur orðið þrátt fyrir að hlutverk verslunarinnar, að afhenda vöruna yfir borið, hafi lítið breyst. Niðurstaðan hefur verið verðhækkun til neytenda en minnkandi afrakstur til framleiðenda. Hvað er til ráða, herra forseti? Að mínu áliti er það tvennt. Í fyrsta lagi lækkun raforkuverðs til garðyrkjunnar. Þannig mundu starfsskilyrði til bænda batna til muna. Þeir gætu aukið framleiðsluna og væru þá betur í stakk búnir til að taka á móti aukinni samkeppni og lægri tollum á grænmeti, sem hlýtur að koma til álita, enda er það til hagsbóta fyrir neytendur og eðlilega þróun í garðyrkju. Raforkuverðið er því í raun upphaf og endir alls í þessu máli.

Herra forseti. Við þær fréttir að fákeppni og ólöglegt verðsamráð eigi sér stað í verslun með grænmeti og að fá fyrirtæki semji sín á milli um verð og markaðshlutdeild, vaknar sú spurning í mínum huga, hvort ekki sé orðið meira en tímabært að bændur geti sjálfir selt vöru sína beint á opnum markaði ef þeir kjósa svo líkt og víða er erlendis og/eða að jafnframt sé meira magn selt á uppboði líkt og á fiskmörkuðum. Væri það ekki neytandanum til góðs? Með því að opna bændum leið til beinnar sölu á grænmeti, væri ekki þar með tryggt að bændur fengju miklu meira af endanlegu söluverði til sín, sem þeir hafa fulla þörf fyrir, fremur en með því afleita sölufyrirkomulagi sem verið hefur? Ég vil beina því til hæstv. landbrh. hvort sá farvegur sem ég hef hér gert að umræðuefni sé ekki fullrar athygli virði eins og í öðrum löndum.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég var hissa á að heyra það í upphafi ræðu hæstv. landbrh. er hann talaði um gífuryrði og stóryrði. Þegar hann nefnir hér gífuryrði og stóryrði þá dettur manni auðvitað enginn annar ráðherra í hug en hæstv. forsrh. En í þetta skipti var hæstv. landbrh. með gífuryrði og stóryrði í garð formanns Samfylkingarinnar  Skipting á neytendaverði sem talað er um í þessari skýrslu er þannig að framleiðendurnir hafa frá 1995 ekki fengið meira í sinn hlut en fyrir þann tíma. Tollarnir hafa lækkað eins og lög bjóða. Það eru staðreyndir. Hins vegar bjuggust menn við því að verndartollarnir mundu lækka hraðar en þeir hafa gert en tíminn yrði notaður til þess að skoða rekstrargrundvöll garðyrkjunnar. Það er það sem formaður Samfylkingarinnar sagði hér áðan. Sá tími hefur ekki verið notaður. Hann hefur ekki verið notaður til að skoða hvernig garðyrkjan hér á landi geti mætt erlendri samkeppni. Hér búa menn við allt aðrar aðstæður en eru í þeim löndum sem okkur er gert að keppa við. Allt aðrar aðstæður. Þar eru niðurgreiðslur. Þar eru grænir styrkir. Svo er ekki hér. Þetta verða menn að fara yfir í heild sinni og svara þeim spurningum sem garðyrkjan hefur um langan tíma beint til landbrn., ekki bara síðan hæstv. núv. landbrh. tók við, heldur löngu fyrir hans tíð. Á þessu hefur ekki verið tekið. Við þurfum að skoða rekstrarskilyrði garðyrkjunnar í heild sinni, ekki bara horfa á tollalækkun eins og samkeppnisráð gerir.

Herra forseti. Þetta mál snertir bæði landbúnað sem atvinnugrein og einnig hvaða skipulag á að viðhafa við dreifingu og sölu á afurðum. Íslenskur landbúnaður býr að sumu leyti við sérstöðu sem er eðlilegt að njóti nokkurrar verndar. Við þurfum að hafa atvinnugrein sem getur framleitt vöru fyrir þjóðina og við þurfum að hafa öflugar reglur sem koma í veg fyrir að sjúkdómar og annað berist til landsins sem við höfum verið lausir við. Að öðru leyti hljótum við að þurfa að styðjast við það skipulag sem best hefur reynst í gegnum tíðina, samkeppni og markaðslögmál. Við getum ekki beitt verndartollum sem skálkaskjóli til að okra á neytendum. Það er algjörlega ólíðandi. Hæstv. landbrh. hefur mikinn stuðning meðal stjórnarliða í þeim áformum sínum að gera breytingar á að þessu leyti. Herra forseti. Ég tel að stjórnvöld verði að líta mjög alvarlega til þess að þarna hefur brugðist það sem við ætluðum að láta ganga samkvæmt lögmálum markaðarins hvað varðar dreifingu og smásölufyrirkomulag. Það þarf að líta á þá hluti í ljósi fákeppni og stórra eininga sem skapast hafa á þessu sviði eins og í mörgum öðrum atvinnugreinum og við höfum verið sammála um að rétt væri að koma í veg fyrir, því samkeppnin væri það afl sem skilaði neytendum bestu verði til lengri tíma.

Herra forseti. Skelfilegt er þetta mál. Verðsamráð, einokunarhringar, framleiðendum komið út af markaði, einkasölusamningar og guð veit hvað. Hverjir eru fórnarlömbin, herra forseti? Það eru fyrst og fremst neytendur. En einnig garðyrkjubændur, eins og hér hefur komið fram. Við skulum ekki gleyma því að fyrirtækin, sem úrskurður samkeppnisráðs fjallar um, vinna eftir markaðslögmálunum. Þó framleiðendur eigi fulltrúa í stjórnum þeirra fyrirtækja þá eru þau ekki eiginleg hagsmunafélög bænda svo sem ljóst má vera af lestri úrskurðarins. Þar virðist sem hagsmunir verslunarinnar hafi verið í forgrunni en ekki hagsmunir hins almenna framleiðanda og alls ekki hagsmunir neytenda. Herra forseti. Paprikuumræðan kemur upp á hverju ári og hún hefur gert það síðan verndartollar voru settir á erlenda framleiðslu. Síðast þegar hún kom upp, í mars fyrir ári, sagði hæstv. landbrh. í fjölmiðlum að hann ætlaði að leita allra leiða til að lækka verð á grænmeti. Enn býður hæstv. landbrh. okkur upp á sömu tugguna, hér í dag. Herra forseti. Hvað hefur gerst í málunum? Á sama tíma og ráðherra sagði þetta fyrir ári lýstu Samtök garðyrkjubænda því yfir að þau væru tilbúin að halda stöðugu verði á grænmeti, enga hækkun á næstu tveimur árum. Samtök garðyrkjubænda sögðu líka að þau væru tilbúin til viðræðna við stjórnvöld um tollamálin. Hvað hefur gerst? Nú verður hæstv. landbrh. að svara því: Að hverju hefur hann átt frumkvæði í þessu máli síðan þessar yfirlýsingar voru gefnar í fyrra? Eða er það svo að hæstv. landbrh. hafi enga heildstæða stefnu í málefnum garðyrkjubænda fremur en í skógræktinni eða laxeldinu, svo dæmi séu nefnd? Herra forseti. Ég verð að minna á að í manneldisstefnu sem Alþingi samþykkti 1989 stendur að það þurfi að taka mið af settum manneldismarkmiðum við ákvörðun tolla og skatta og hvers konar annarra opinberra aðgerða sem hafa áhrif á verðlag matvæla. Þetta hefur ekki verið gert. Manneldismarkmiðin hafa verið lögð til hliðar og engin neyslustýring verið af hálfu ráðuneytisins þrátt fyrir ítrekuð tilmæli manneldisráðs. Herra forseti. Nú nægir ekki fyrir hæstv. ráðherra að segja bara: Obbobbobb.

Herra forseti. Um langan aldur, gegnum marga áratugi, hefur Sjálfstfl. af einlægni reynt að styðja íslenska landbúnaðarframleiðslu eftir því sem hægt hefur verið á hverjum tíma. Hann hefur gert það af einlægni vitandi það að það væri samfélaginu til góðs. Skýrslan sem liggur nú fyrir er heilmikið áfall fyrir þá sem hafa viljað standa svo að málum sem gert hefur verið. Sjálfstfl. hefur að sjálfsögðu oft orðið fyrir kárínum vegna þessa stuðnings. Það má sannarlega segja að gagnrýnin á ofurtollana, hátollana, eigi töluverðan rétt á sér vegna þess að hátollarnir vernda verðið og geta afvegaleitt verðið til einstaklinganna. Það liggur fyrir að þeir sem hafa vélað um þessa sölu og þessi mál hafa svo gjörsamlega brugðist því trausti sem á þá var lagt að það er enginn stuðningur á Alþingi Íslendinga og enginn stuðningur í Sjálfstfl. til að viðhalda þessum háu tollum. Þeir verða að fara. Eftir standa garðyrkjubændur og þeirra merkilega búgrein sem við höfum sannarlega viljað styrkja og talið rétt að styrkja. Við getum ekki látið heila búgrein líða fyrir mistök og skammsýni örfárra manna. Við verðum því að vera reiðubúin til að styðja þessa búgrein og aðferðin til þess liggur alveg fyrir. Við getum og eigum, þó það hljómi kannski ekki alltaf vel, að niðurgreiða rafmagn til bænda. Þeir hafa viljað auka framleiðslu sína. Þeir geta aukið framleiðslu sína, bæði á haustin og veturnar og bætt þannig framleiðsluna. Það er nauðsynlegt. Við verðum að bregðast þannig við og við verðum að gera það strax.

Herra forseti. Enn og aftur hefur Samkeppnisstofnun afhjúpað svikamyllu og samsæri gegn neytendum í þessu landi. Samkeppnisstofnun, sama stofnun og Sjálfstfl., stærsti flokkur þjóðarinnar, hefur haldið fram að hafi allt of mikil völd og þurfi að draga úr völdum og áhrifum hennar, og helst að leggja hana niður. Þeir hafa haldið málþing þess efnis. Herra forseti. Samkeppnisstofnun er á sett til að styrkja og styðja við raunverulega og virka samkeppni í landinu. Það hefur verið stefna okkar jafnaðarmanna að styrkja hana og efla. Við erum enn sannfærðari í þessari trú okkar. Það liggur einfaldlega fyrir nú að lyktum að neytendur í landinu eiga inni tugi ef ekki hundruð milljóna hjá söluaðilum og ríkisstjórn þessa lands. Það er of seint að iðrast eftir dauðann. Það er of seint að koma nú og viðurkenna að ofurtollar hafi verið við lýði í landinu um nokkurra ára skeið þrátt fyrir að við höfum undirritað samninga í aðra veru. Því spyr ég, að fenginni reynslu: Hvað eiga þeir við, hæstv. landbrh. og málsvari Sjálfstfl. við þessa umræðu þegar þeir tala um að það eigi að skoða það að lækka þessa ofurtolla? Ég spyr: Hvenær og hvernig? Ég vil hispurslaus svör. Það gengur ekki lengur að hæstv. landbrh. komi í hverja umræðuna á fætur annarri þegar á bjátar og bent er á að margt megi betur fara í málefnum landbúnaðarins og segi: Ekki ég, ég er stikkfrí, það eru einhverjir aðrir menn annars staðar. Ábyrgðin er mikil hjá honum og við viljum að hann kannist við hana. Því spyr ég: Hvenær og hvernig?

Herra forseti. Spurningin sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson spurði áðan er lykilspurningin. Það var einmitt spurningin sem ég spurði í fyrstu ræðu minni. Ég spurði hæstv. landbrh.: Hvenær ætlar hann að beita sér fyrir breytingum á lögum til þess að hægt sé að lækka tolla og þar með lækka verð á grænmeti? Ég spyr vegna þess að hæstv. landbrh. hefur ekki aðeins komið hingað inn í sali hins háa Alþingis heldur í flesta fjölmiðla, grátið krókódílstárum og sagt: Ég iðrast -- sjá ég er aumur syndari -- ég ætla að gera betur í framtíðinni. Hæstv. landbrh. hefur sagt það að honum hafi orðið á mistök og hann vilji gera betur. Herra forseti. Það er hins vegar svo að þetta er ekki í fyrsta skipti sem hæstv. landbrh. segir það. Hann sagði þetta líka í fyrra. Þá kom hann og gaf yfirlýsingu gagnvart þjóðinni um að hann ætlaði að beita sér fyrir því að það yrði með einhverjum hætti hægt að lækka verð á grænmeti. Hann smokraði því fram af sér, alveg eins og hæstv. landbrh. virðist reyna að gera núna. Það sem skiptir hins vegar máli, herra forseti, er að hver einasti þingmaður sem hér hefur talað, hver einasti stjórnarliði sem hér hefur talað og hver einasti stjórnarandstæðingur sem hér hefur talað, hefur lýst því yfir að það sé ákaflega nauðsynlegt að vinda sér skjótt í að breyta þessum lögum til að afnema það sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, formaður þingflokks Framsfl., kallaði okurtolla. Ég held, herra forseti, að ekki þurfi frekari vitna við. Það er bara einn maður hér inni sem á eftir að lýsa sinni skeleggu og einbeittu afstöðu. Það er hæstv. landbrh. Allir aðrir hafa talað skýrt. Nú er komið að því að hæstv. landbrh. standi við stóru orðin, komi í þennan stól og lýsi yfir, ekki hvort, heldur hvenær hann ætlar að hefja endurskoðun á þessum lögum og hvenær íslenskir neytendur megi búast við að geta keypt hollustufæði eins og grænmeti á bærilegu verði.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi segja --- ég hef auðvitað verið borinn ákveðnum sökum --- að ég hef lýst því yfir að það er vilji í stjórnarflokkunum báðum til að endurskoða þetta kerfi. Vinna var sett í gang í því skyni og er hún í gangi. Ég get sagt að við höfum tafist á okkar leið. Ægileg vandamál hafa hrúgast á lítið ráðuneyti. Ég nefni bara gin- og klaufaveiki, kúariðu o.s.frv. Mannaflinn er upptekinn við slík störf þannig að það hefur tafist. Ég vona að vinnan sem hefur verið í gangi, í fullu samráði við ríkisstjórnina, um að skoða nýjar leiðir, beri árangur og þá ekkert síður að horfið verði frá tollafyrirkomulaginu sem var niðurstaðan á sínum tíma og að frekar verði tekinn upp framleiðslustuðningur við okkar frábæru framleiðendur á grænu vörunum, þ.e. horfið frá núverandi kerfi. Það er ódýrt og skilar bændum betri stöðu. Meiri sátt verður á markaðnum. Það skilar ódýrari vöru til neytenda og lægra verði til lengri tíma er litið. Þetta er sú stefna sem ég vona að verði í höfn á allra næstu vikum og tala ég nú í fyllstu alvöru eins og jafnan áður. Ég vona að þetta líti sem fyrst dagsins ljós. Ég vil hins vegar segja við hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, fulltrúa vinstri grænna í þessari umræðu, að ég veit að sá þingflokkur álítur ekkert stefnu nema sagt sé nei. Hér var sagt að laxeldisstefnan væri ekki stefna. Heilu fjörðunum var lokað til að sýna að þar væri friður. Við höfum falið bændunum skógræktina og félagasamtökum fólksins. Það kallar hv. þm. ekki stefnu. Svona málflutningur er náttúrlega út í hött. Ég vona að ég geti innan tíðar tilkynnt niðurstöðu úr þeirri nefnd sem er að störfum á vegum landbrn. í fullri sátt beggja stjórnarflokkanna í ríkisstjórn um nýtt kerfi, skilvirkara og betra.