Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Síðan skýrsla ríkisstj. um Efnahagsbandalagið var síðast til umr. í sameinuðu Alþingi, hefur það gerzt, að samningaviðræðum Breta við Efnahagsbandalagið um fulla aðild Breta að bandalaginu hefur verið slitið. Með því hefur algerlega nýtt viðhorf skapazt í viðskiptamálum Vestur-Evrópu. S.l. 15 mánuði hafa flestir talið, að þess yrði ekki langt að bíða, að flest lönd Vestur-Evrópu tengdust mjög nánum böndum í efnahags- og viðskiptamálum og yrðu í aðalatriðum einn markaður. Nú hefur svo farið, að á því verður a.m.k. talsverð bið. Vestur-Evrópa er klofin í tvær Viðskiptaheildir, Efnahagsbandalagið og Fríverzlunarbandalagið, og komið hefur í ljós djúptækur ágreiningur um stefnuna í viðskipta- og stjórnmálum álfunnar. Þessi klofningur hlýtur að leiða til þess, að Vestur-Evrópa muni ekki eflast jafnmikið efnahagslega og hefði getað orðið, ef til nánari samvinnu hefði komið. Vestrænn heimur mun ekki styrkjast jafnmikið og ella. Þessir atburðir eru vonbrigði öllum þeim, sem trúa því, að aukin efnahagssamvinna þjóða í milli, lækkun tolla og efling frjálsra viðskipta muni hafa í för með sér bætt lífskjör og aukinn mátt þeirra þjóða, sem á þennan hátt efla samtök sín. Það, sem gerzt hefur, er svo alvarlegt áfall fyrir samvinnu vestrænna ríkja, að gera má fastlega ráð fyrir því, að leitað verði annarra leiða til þess að ná því marki, sem að er stefnt, ef flest ríki Vestur-Evrópu leituðu tengsla við Efnahagsbandalagið. Ógerningur er hins vegar að spá nokkru um, í hvaða farveg sú viðleitni fellur. Á það má þó minna, að Vestur-Evrópuríkin eru öll, að Íslandi undanteknu, aðilar að þeim alþjóðlegu samtökum um tolla- og viðskiptamál, GATT, og þau mynda ásamt Bandaríkjunum og Kanada Efnahags- og framfarastofnunina. í Vestur-Evrópubandalaginu svonefnda, sem stofnað var 1954, þegar tilraunir til hernaðarsamvinnu í Vestur-Evrópu fóru út um þúfur, eru og einmitt sexveldin og Bretland. Ekki virðist ósennilegt, að einhverjar þessara stofnana verði hagnýttar sem vettvangur tilraunar til lausnar á vandanum, þegar þar að kemur, auk þess, sem hin nýja viðskiptalöggjöf Bandaríkjanna gefur þeim aðstöðu- til frumkvæðis um tollasamninga. Þau 7 ríki Vestur-Evrópu, sem mynda Fríverzlunarbandalagið, geta einnig treyst samtök sín til að standa betur að vígi í samkeppni við Efnahagsbandalagið, enda þótt það geti auðvitað ekki falið í sér neina endanlega lausn vandans. Enginn veit, hvað gerast muni í þessum efnum á næstunni. Þeir, sem stærstan hlut eiga hér að máli, hugga vel ráð sitt. Meðan svo er, hljóta aðrir að bíða átekta. Það var ljóst frá upphafi, að stofnun Efnahagsbandalagsins á árinu 1957 hlyti, er fram liðu stundir, að hafa víðtæk áhrif á viðskiptahagsmuni Íslendinga. Sérstakar aðgerðir Íslands af þessu tilefni voru þó ekki hugsanlegar, eins og þá horfði við. Hins vegar varð stofnun Efnahagsbandalagsins til þess, að innan Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu í París hófust umræður um stofnun fríverzlunarsvæðis allra aðildarríkjanna. Íslendingar tóku frá upphafi þátt í þeim viðræðum og fengu góðar undirtektir undir óskir sínar um það, að tekið yrði tillit til sérstöðu landsins, ef af stofnun fríverzlunarsvæðisins yrði. Til þess kom þó ekki, að Íslendingar þyrftu að taka afstöðu til þess, hvort þeir vildu gerast aðilar að slíku fríverzlunarsvæði, því að samningaviðræðurnar fóru út um þúfur í árslok 1958, af svipuðum ástæðum fyrst og fremst og urðu til þess, að nú slitnaði upp úr samningunum milli Efnahagsbandalagsins og Breta. Stofnun Fríverzlunarbandalags 7 Evrópuríkja 1959 varð ekki heldur til þess, að Íslendingar stigju ný spor í viðskiptamálum sínum. Það var þó augljóst, að sú þróun, sem hafin var í viðskiptamálum Vestur-Evrópu, hlaut að verða Íslendingum óhagstæð, sem og öllum þeim þjóðum, sem eiga viðskiptahagsmuna að gæta í Vestur-Evrópu, en standa utan viðskiptabandalaganna tveggja. Um það bil 20% af utanríkisverzlun Íslendinga undanfarin ár hefur verið við Efnahagsbandalagsríkin, en um það bil 35% við Fríverzlunarbandalagsríkin. Hvorug viðskiptaheildin er svo mikilvægt viðskiptasvæði fyrir Íslendinga, að réttlætanlegt væri að leita eftir tengslum við hana, ef horfur væru á, að það hefði í för með sér versnandi viðskiptaaðstöðu annars staðar frá því, sem ella hefði getað verið. Hitt var hins vegar augljóst, &ð ef þessar viðskiptaheildir yrðu að einni, ef Vestur-Evrópa yfirleitt sameinaðist í eitt viðskiptasvæði, þá væri þar orðið um að ræða langstærsta viðskiptasvæði Íslendinga, svæði, sem Íslendingar ættu meira en helming utanríkisviðskipta sinna við. Undir þeim kringumstæðum hlaut að teljast augljóst, að Íslendingar gætu ekki setið hjá, og raunar ekki einungis út frá viðskiptasjónarmiðum, heldur einnig vegna þess, að í Vestur-Evrópu búa þær þjóðir, sem Íslendingar hafa öldum saman verið tengdir nánustum böndum í stjórnmálum og menningarmálum. Það hlutu þess vegna að teljast mikil tíðindi fyrir Íslendinga, er forustuþjóð Fríverzlunarbandalagsins, Bretar, sótti um fulla aðild að Efnahagsbandalaginu vorið 1961, og þá ekki síður, þegar allar aðrar þjóðir Vestur-Evrópu, að Finnum einum frátöldum sóttu um tengsl við Efnahagsbandalagið. Sumar þjóðanna sóttu um fulla aðild, aðrar um aukaaðild og ein, Portúgalar, um tengsl án þess að greina, hvort æskt væri fullrar aðildar eða aukaaðildar. Eins og umsóknir þessara þjóða bera glöggt vitni, var um þetta leyti talið, að ekki væri unnt að ræða við Efnahagsbandalagið lausn þeirra viðskiptavandamála, sem tilkoma þess skapaði, nema á grundvelli umsóknar um fulla aðild eða aukaaðild samkv. 237 eða 238. gr. Rómarsáttmálans. Í þessum umsóknum fólst þó að sjálfsögðu engin skuldbinding um aðild eða aukaaðild. Þær voru einungis skoðaðar nauðsynleg forsenda viðræðna. Umsókn um fulla aðild hefði getað leitt til aukaaðildar, og umsókn um aukaaðild hefði getað leitt til fullrar aðildar. Umsókn, hvort heldur um aðild eða aukaaðild, hefði einnig hugsanlega getað leitt til einhvers konar tollasamnings. Engin Evrópuþjóð hefur þó óskað eftir tengslum við Efnahagsbandalagið á grundvelli tollasamnings. Slíkar umr. hafa hins vegar farið fram á milli Efnahagsbandalagsins og Ísraels, en lítinn sem engan árangur borið. Þegar ljóst var, að öll ríki Vestur-Evrópu að Finnlandi undanteknu mundu sækja um tengsl við Efnahagsbandalagið, hlutu Íslendingar að taka til athugunar, hvort þeir ættu að skapa sér sams konar aðstöðu til viðræðna við Efnahagsbandalagið og umsóknir annarra Vestur-Evrópuríkja mundu búa þeim. Sumarið 1961 beindi ég þeirri fsp. til fulltrúa helztu atvinnu- og félagssamtaka landsmanna, hvort þeir teldu rétt, að Íslendingar sköpuðu sér aðstöðu til viðræðna við Efnahagsbandalagið með því að leggja fram umsókn um einhvers konar aðild að því, en stærsta útflutningsfyrirtæki Íslendinga, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, hafði áður skorað á ríkisstj. að sækja um fulla aðild að Efnahagsbandalaginu. Fulltrúar allra samtakanna svöruðu þessu játandi, að fulltrúa A.S.Í. frátöldum. Að mjög vandlega athuguðu máli tók ríkisstj. þó þá ákvörðun að leggja enga slíka umsókn fram, heldur afla frekari upplýsinga um málið hjá ríkisstj. þess ríkis Efnahagsbandalagsins, sem Íslendingar hafa löngum haft náin samskipti við, þ.e.a.s. Þýzkalands. Fóru þær viðræður fram haustið 1961. Niðurstaða þeirra styrkti þá skoðun ríkisstj., að ekki væri tímabært að leggja fram neins konar umsókn um aðild að Efnahagsbandalaginu, Íslendingum bæri enn að bíða átekta, en þýðingarmikið væri jafnframt að kynna ríkisstjórnum hinna landa Efnahagsbandalagsins sem og framkvæmdastjórn þess í Brüssel áhuga Íslendinga á því að varðveita viðskiptahagsmuni sína í Vestur-Evrópu og gera þeim grein fyrir sérstöðu Íslendinga í því sambandi. Var þetta gert vorið og sumarið 1962. Þær viðræður leiddu í ljós tvennt, sem mikilvægt var fyrir Íslendinga. Annars vegar leiddu viðræðurnar við framkvæmdastjórn Efnahagsbandalagsins í ljós, að Íslendingar gætu átt kost á að fylgjast með mótun stefnu Efnahagsbandalagsins í sjávarútvegsmálum með sama hætti og þær þjóðir, sem þegar hefðu sótt um fulla aðild eða aukaaðild, án þess að Íslendingar hefðu áður lagt fram umsókn um aðild eða aukaaðild. Hins vegar kom í ljós, að hvorki ríkisstjórnir sexveldanna né framkvæmdastjórn bandalagsins hefðu um það fastmótaðar skoðanir, hvað falizt gæti í aukaaðildarsamningi við bandalagið, né heldur, hvaða árangri hugsanlegt væri að ná með tollasamningi. Jafnframt kom í ljós, að þetta hlyti að skýrast mikið, þegar niðurstaða væri fengin í viðræðunum við Breta og viðræður við aðra umsækjendur væru komnar lengra áleiðis. Af þessu dró ríkisstj. þá ályktun, að engan veginn væri tímabært fyrir Íslendinga að taka afstöðu til þess, hvort samrýmdist betur hagsmunum þeirra að leita eftir aukaaðildarsamningi eða tollasamningi. Hins vegar var það nú að fullu ljóst, sem ríkisstj. hafði þótt allt benda til frá upphafi, að full aðild að Efnahagsbandalaginu kæmi ekki til greina fyrir Íslendinga. Allar götur frá því, að Bretar lögðu fram umsókn sína um fulla aðild að Efnahagsbandalaginu, og þó einkum eftir að viðræður höfðu farið fram við Þjóðverja, hafði flest bent til þess, að líklegustu leiðanna til lausnar á vandamálum Íslands væri að leita á grundvelli aukaaðildar, enda höfðu þær Evrópuþjóðir, sem ekki treystu sér til að gerast fullgildir aðilar, allar sótt um aukaaðild. Í viðræðunum í fyrrasumar kom það hins vegar fram, að sum aðildarríki Efnahagsbandalagsins töldu tollasamning einnig hugsanlega leið til lausnar á vandamálum Íslendinga. Ég tel, úr því sem nú er komið, að hægt sé að skýra frá því, að þessar skoðanir komu fram hjá Frökkum fyrst og fremst. Enginn vafi er á því, að að baki þeirra lágu þær sömu óskir um að takmarka stækkun Efnahagsbandalagsins sem mest, sem nú hafa leitt til viðræðuslita við Breta. Aðrar bandalagsþjóðir og framkvæmdastjórnin í Brüssel töldu hins vegar litla eða enga möguleika til lausnar á vandamálum Íslands á slíkum grundvelli. Eftir að þessi afstaða hafði komið í ljós innan bandalagsins, taldi ríkisstj. sjálfsagt að hafa báðar þessar leiðir í huga, þegar að því kæmi, að leitað yrði lausnar á vandamálum Íslands. Ógerningur væri hins vegar að skera úr því, hvor leiðin væri líklegri til þess að efla hagsmuni Íslendinga, meðan ekki lægi fyrir ljósari vitneskja. Ríkisstj. hefur aldrei látið í ljós neina skoðun á því, hvorri leiðinni líklegt væri að fylgdu meiri réttindi eða meiri skyldur. Það er að sjálfsögðu ekki form samninganna, sem kveður á um réttindi þau og skyldur, sem í þeim felast. Hætt er við, að eftir því sem réttindin verða meiri, verði skyldurnar meiri, og á það að sjálfsögðu jafnt við um tollasamning og aukaaðildarsamning. Ef við Íslendingar væntum þess að hljóta í samningum meiri réttindi en svarar til skyldunnar, sem við tökum á okkur, ætti það rót sína að rekja til þess, að við nytum sérstakrar góðvildar hjá gagnaðilanum. Í því sambandi þarf ekki að skipta máli, hvort samningurinn er aukaaðildarsamningur eða tollasamningur. Meginspurningin er, hvort auðveldara hefði verið að komast inn fyrir tollmúrinn án þess að fórna réttindum, sem við hvorki viljum fórna né getum fórnað, með því að gera aukaaðildarsamning eða með því að gera tollasamning. Um það hefur enginn getað vitað og þess vegna algerlega ótímabært að telja aðra hvora leiðina hina einu, er til greina hafi komið. Þess vegna taldi ríkisstj. rétt að halda báðum leiðum opnum. Þannig stóðu málin, þegar þeir atburðir gerðust, að viðræðunum við Breta var hætt. Af því leiðir eflaust, að á næstunni munu heldur engar viðræður fara fram við nokkurt annarra ríkja, er sótt hafa um aðild að bandalaginu. Fyrir okkur Íslendinga hefur því nú skapazt nýtt viðhorf í málinu. Það eru ekki horfur á því, að Vestur-Evrópa verði á næstunni ein viðskiptaheild. Sú staðreynd, að nær allar þjóðir Vestur-Evrópu höfðu sótt um aðild að Efnahagsbandalaginu, ber hins vegar vitni um, að hér er um svo mikilvæga hagsmuni að tefla, að áfram mun verða leitazt við að efla samvinnu þjóðanna, sem hér eiga hlut að máli. Með hverjum hætti það kann að verða, veit enginn. En meðan svo er, getur það eitt verið rétt fyrir Íslendinga að bíða átekta og fylgjast með því, sem gerist. Ef litið er hleypidómalaust á málið, hygg ég, að sanngjarnir menn muni viðurkenna, að ríkisstj. hafi í þessu máli gert þá skyldu sína að fylgjast rækilega með öllu, sem máli skiptir, og vera vel á verði, og að það hafi verið rétt að leggja ekki til við Alþingi, að neins konar aðildar verði leitað að Efnahagsbandalaginu. En hafi það verið rétt fram til þessa að bíða átekta og velja ekki ákveðna leið til lausnar á vandamálum Íslendinga, hversu miklu réttara er það þá ekki nú að sjá hvað setur og forðast að binda sig við ákveðnar hugmyndir, svo miklu meiri sem óvissan er nú um framtíðina en var, meðan samningaviðræður Breta og Efnahagsbandalagsins stóðu yfir. Í raun og veru má segja, að spurningin um tengsl Íslands við Efnahagsbandalagið sé nú ekki lengur á dagskrá hér á landi fremur en í öðrum smáríkjum Vestur-Evrópu. Meðan svo er, hlýtur það að teljast vera í fyllsta samræmi við hagsmuni Íslendinga, að sem fæst stór orð séu höfðum málið og menn og flokkar forðist staðhæfingar og stefnuyfirlýsingar, sem reynslan og framtíðin kann að leiða í ljós, að betur hefðu verið ósagðar.



Herra forseti. Það er nú alllangt, liðið síðan þessar slitróttu umr. fóru fram og var frestað hér á Alþingi. Síðan hefur það gerzt, eins og hæstv. viðskmrh. minntist á, að Bretum hefur verið neitað um inngöngu í Efnahagsbandalagið, a.m.k. í bili. En þó að engu skuli spáð um það, hvað ofan á verður að lokum með þátttöku Breta, verður því ekki neitað, að miklar líkur eru til þess, að Bretar verði aðilar eða samkomulag náist um það, að þeir tengist bandalaginu með einhvers konar tengslum, áður en langt um líður. Andrúmsloftið í sambúð vesturveldanna þolir það ekki til lengdar, að Bretar séu lokaðir úti frá samvinnu við þessi lönd. Bretar eiga of mikið og of sterkt fylgi á meginlandinu til þess, að það verði þolað til lengdar, að þeir verði útilokaðir. Það, sem gerist, verður það, að þeir tengjast Efnahagsbandalaginu á einhvern hátt, þótt á því verði bið, og skoðunum gömlu mannanna verður þokað til hliðar í einhverju formi. En hvað sem þessu líður og hvernig sem þetta fer, þá er það vitanlega ekkert annað en blekking, sem hæstv. viðskmrh. heldur fram, að þetta mál sé úr sögunni, - fullkomin blekking. Efnahagsbandalagið er staðreynd, sem við komumst ekki hjá að taka afstöðu til innan tíðar og taka þá afstöðu, hvort við viljum tengjast bandalaginu með aukaaðild eða tolla- og viðskiptasamningum. Valdastreitan, baráttan um hið pólitíska forustuhlutverk í bandalaginu, sem veldur því, að Bretar koma ekki inn að sinni, er að vísu vonbrigði fyrir marga þá, sem hafa ætlað sér að gerast aðilar að bandalaginu. En það snertir okkur minna, sem höfum aldrei ætlað okkur slík tengsl, a.m.k. ég álít, að meiri hl. þjóðarinnar hafi ekki ætlað sér það. En það er engu líkara en maður heyri á ræðu hæstv. viðskmrh., að fagnað sé og tekið með miklum feginleik þeirri afstöðu, sem einn stjórnmálamaður á meginlandinu hefur tekið, og það sé kærkomið tækifæri til þess að breiða yfir fyrri skoðanir í málinu og breiða yfir sjálfan sig í málinu. Það var þetta, sem var áberandi í ræðu hæstv. viðskmrh., og það var þetta, sem kom fram í Morgunblaðinu nýlega, - ég held, að ég hafi það hér orðrétt: Og e.t.v. hafa málin nú þróazt þannig, að aldrei reyni á það, hvort við þurfum að tengjast bandalaginu. - Það var sami tónninn, um leið og skoðanir de Gaulles réðu því, að samningunum við Breta var slitið í bili, og þetta kemur fram í öllu málfari hæstv. viðskmrh. Þetta er hin furðulegasta blekking. Málin standa nú eins og þau stóðu, áður en Bretar sóttu um inngöngu í bandalagið, og við Íslendingar komumst ekki hjá því, eins og ég sagði áður, að tengjast bandalaginu á einhvern hátt, annaðhvort með tolla- og viðskiptasamningi eða aukaaðild. Ég mun því að sjálfsögðu halda áfram að ræða vandamálin eins og þau liggja fyrir, en víkja til hliðar Þessum firrum, sem hafa komið fram, að málið sé ekki lengur á dagskrá, eins og hæstv. viðskmrh. orðar það. Og ég mun reyna að rannsaka það spursmál, eftir því sem ég get, með rökum, hvort við eigum að gerast aukaaðilar eða eigum að gera tolla- og viðskiptasamning. við bandalagið. En áður en ég vík að þessu, vil ég minnast á aðra furðulega vinnuaðferð stjórnarblaðanna í efnahagsbandalagsmálinu. Dag eftir dag undanfarið hefur verið haldið á loft þeirri skröksögu, að vinstri stjórnin eða fulltrúar hennar hafi í Efnahagssamvinnustofnun Evrópu gengizt undir skuldbindingar, sem a.m.k. hafi gengið lengra en þær skuldbindingar, sem ríkisstj. vildi gangast undir, þótt hún gengist inn á það að gerast aukaaðili. Hæstv. núv. viðskmrh. var iðnmrh. í vinstri stjórninni og sá af stjórnarinnar hálfu um viðræðurnar í Efnahagssamvinnustofnuninni, þar sem Ísland hafði og hefur fulltrúa. Tíminn birti nýlega yfirlýsingu, sem fyrrv. iðnmrh. gaf á sínum tíma, og sannar sú yfirlýsing, að sögur Morgunblaðsins um afstöðu vinstri stjórnarinnar eru rakalaus uppspuni. En ég get bætt við þessar yfirlýsingar fyrrv. iðnmrh. Hinn 26. nóv. 1958, rétt áður en vinstri stjórnin sagði af sér, flutti þáv. iðnmrh. skýrsla um þessar margumtöluðu viðræður, sem höfðu átt sér stað um fríverzlunarmálið, og þar segir fyrrv. iðnmrh. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Allar viðræður um einstaka þætti samningsins hafa að sjálfsögðu farið þannig fram, að ekkert ríki hefur skuldbundið sig til aðildar að samningnum í heild, þótt það hafi látið í ljós óskir um, hvernig einstakir þættir hans ættu að vera frá þess sjónarmiði. Jafnvel þótt fulltrúar ríkis hefðu samþ. hvert einstakt atriði, sem um hefur verið rætt, út af fyrir sig, þegar það bar á góma, var það jafnfrjálst að því eftir sem áður að samþykkja eða hafna aðild að samningnum í heild.“ Þessi yfirlýsing Gylfa Þ. Gíslasonar ásamt fleirum sannar, svo að ekki verður um deilt, að fulltrúar vinstri stjórnarinnar gengust aldrei undir neinar samþykktir og því síður skuldbindingar í viðræðunum, sem áttu sér stað um þetta leyti. Frásagnir, sem staðhæfa hið gagnstæða, eru vísvitandi ósannindi, sem blöð stjórnarflokkanna ættu að sjá sóma sinn í að hætta að halda fram við þjóðina, enda sýna þessar skröksögur ekkert annað en hugsunarháttinn, sem bak við býr, sem er sá sami sem kom fram í ræðu hæstv. viðskmrh., þegar hann vildi losa sig allt í einu við þetta mál í einni svipan. Stjórnarflokkana grunar, að skoðanir þeirra á efnahagsbandalagsmálinu séu ekki vinsælar með þjóðinni. Það er ekki reynt að verja þær, heldur er að hætti götustráka sagt: Þú ert ekkert betri en ég, þú hafðir líka þessar ljótu skoðanir. - En Gylfi Þ. Gíslason gerði hreint borð, áður en hann fór úr vinstri stjórninni, og hann setti sízt af öllu að vera að reyna sjálfur að káma út þetta borð, sem hann gerði hreint, áður en hann fór. Ég mun nú taka upp þráðinn, þar sem frá var horfið, þegar umr. um þetta mál var frestað á fyrra ári. Málið var lagt fyrir hér á Alþingi af hálfu hæstv. ríkisstj. þannig, að aðild að bandalaginu væri nú loks úr sögunni, hins vegar væru tengsl við bandalagið okkur ómissandi og væri um tvær leiðir að velja, aukaaðild eða tolla- og viðskiptasamninga. Rétt væri að bíða átekta fyrst um sinn, ekki aðeins um gerð samninga, heldur um það, að hverju skuli stefnt. Með þessum tveimur leiðum, sem hæstv. ríkisstj. taldi um að velja, hafa fylgt þær skýringar af hennar hálfu, að með tolla- og viðskiptasamningum við bandalagið mundu Íslendingar fá minni fríðindi, sem mundu kosta okkur minna, en með aukaaðild mundum við Íslendingar hins vegar fá stórum meiri fríðindi, en þau mundu kosta háan aðgangseyri, eins og hæstv. forsrh. orðaði það, eða samninga um viðkvæm mál, eins og hæstv. viðskmrh. sagði. Af skýrslugerð ríkisstj. um þetta mál og umr. hér á Alþingi og í stjórnarblöðum er augljóst orðið, að stjórnin hefur valið aukaaðildarleiðina. Þetta kom engum á óvart, sem þekkir fyrri feril ríkisstj. í málinu öllu. Og ég skal nú rekja lítils háttar sögu málsins og finna orðum mínum stað. Þegar stjórnarflokkarnir vildu fara sem allra hraðast í bandalagsmálinu, setti Framsfl. fram þá till. að bíða átekta og sæta hentugu tækifæri til þess að ná hagkvæmum samningum. Flokkurinn fagnar því, að þessi hefur orðið niðurstaðan. Hins vegar telur flokkurinn, að þessi bið feli ekki í sér neitt bann við því, nema síður sé, að við gerum okkur sjálfum ljóst, að hverju við munum stefna í samningunum við bandalagið, sérstaklega hverju við ætlum aldrei að afsala okkur í þeim samningum. Sú afstaða, sem talsmenn Framsfl. tóku í þessum umr., átti ekki að koma neinum á óvart. Hún er í samræmi við ályktun aðalfundar miðstjórnar Framsfl. s.l. vetur, sem hefur verið birt í blöðum, þ.e. tolla- og viðskiptasamningsleiðin án frekari tengsla við bandalagið. Samt sem áður hefur mikið af umr. hér á Alþingi og í stjórnarblöðum, síðan þessar umr. hófust, verið þrotlausar árásir á Framsfl. fyrir það, að hann hefur valið aðra leiðina af tveimur, aðra leiðina af þeim, sem hv. stjórnarsinnar segja að um, sé að velja í þessu máli. Afstaða flokksins hefur af hæstv. viðskmrh. verið stimpluð sem óábyrg og neikvæð afstaða, og þar með dæmir viðskmrh, sjálfur úr leik leiðina, sem hann í öðru orðinu taldi koma til greina. Stundum er Framsfl. brigzlað um það að hafa valið þessa leið til að þóknast Alþb. En ég hef sannast að segja hvergi séð eða heyrt ákveðna yfirlýsingu frá Alþb. um, að það vilji fallast á tolla- og viðskiptasamningsleiðina, og væri fróðlegt að fá þá yfirlýsingu skýlausa. Sannleikurinn er sá í þessu máli, að árásirnar á Framsfl. eru ekki fyrir það, að hann hefur markað stefnu, valið aðra leiðina, heldur fyrir það, að hann hefur barizt og berst fyrir stefnu í málinu, sem er andstæð þeirri stefnu, sem stjórnarflokkarnir hafa raunverulega valið og ætla sér að fara eftir kosningar, ef þeir fá valdaaðstöðu til þess. En stjórnarflokkarnir eru svo heittrúaðir og ákafir í málflutningi sínum, að þeir fá ekki dulið skoðanir sínar. Í frumræðu hæstv. viðskmrh. hnigu öll rök hans að því, að við ættum að velja aukaaðild. Hann segist nú ekkert hafa sagt um þetta og ekki einu sinni hafa sagt, með hvorri aðildinni fengist meira. Hann ætti að endurlesa sínar ræður, þá mun hann komast að þeirri niðurstöðu, að það, sem hann staðhæfði um þetta, er ekkert annað en blekking. Hann talaði fyrir aukaaðildarleiðinni og gegn tolla- og viðskiptasamningsleiðinni. Brást hann reiður við, er framsóknarmenn töluðu fyrir tolla- og viðskiptasamningum. Sama varð upp á teningnum, þegar hæstv. forsrh. flutti hér ræðu, þar sem hann veittist að hv. 7. þm. Reykv. fyrir að mæla með tolla- og viðskiptasamningsleiðinni. Þm. hefur með þessu, sagði ráðh., sýnt Framsóknarsiðgæði og þann skort á menningu að vilja fá allt frá öðrum þjóðum fyrir ekkert og vilja ekki greiða fullan aðgangseyri fyrir þau hlunnindi að tengjast bandalaginu. Og það leyndi sér ekki, hvað hann var að fara, því að á svipstundu talaði ráðh. sig upp í hita fyrir aukaaðild. Umr. hér á Alþingi og í stjórnarblöðunum hafa tekið þá stefnu, sem stjórnarflokkarnir munu ekki hafa ætlazt til. Það var upplýst, að stjórnarflokkarnir telja aðeins aðra leiðina, aukaaðildarleiðina, koma til greina, hina leiðina vera óábyrga og neikvæða. Þegar hæstv. ríkisstj. skýrði þingheimi frá því í upphafi þessara umr., að hún væri skoðanalaus orðin í stærsta vandamáli þjóðarinnar fyrst um sinn, og yfirlýsing hæstv. viðskmrh. gekk út á það, að hún væri enn þá skoðanalausari núna, kom þetta mönnum á óvart. Menn höfðu almennt gert sér ljóst, að flest hafði þjakað stjórnina meira en skoðanaleysi um, hvaða samninga ætti að gera við Efnahagsbandalagið. Og með því að stjórnarflokkarnir hafa fram á síðustu mánuði verið mjög ósparir á að birta þessar skoðanir, er auðvelt og um leið upplýsandi mjög að rekja sögu málsins, því að þótt umr. um Efnahagsbandalagið hér á Alþingi hafi upplýst mikið um afstöðu flokkanna, verður því ekki neitað, að saga málsins gerir það enn þá betur eða a.m.k. til viðbótar þessum umr. Hinar fáu tilvitnanir af mörgum, sem ég mun að þessu sinni draga fram, hafa þann kost, að þær sýna okkur ljóslega, við hvað ráðh. eiga með hinum háa aðgangseyri og með samningunum um hin viðkvæmu mál, sem er talað um undir rós. En áður en ég vík að þessu nánar, ætla ég að minnast lítils háttar á annað atriði. Það hefur oft verið vikið að því hér í þessum umr. og raunar í blöðum, að við Eysteinn Jónsson fengum tækifæri til þess að fylgjast með þeim viðræðum, sem ríkisstj. átti við sexveldin um Efnahagsbandalagið. Vegna þessa þykir mér rétt að skýra frá því í heyranda hljóði, hver afstaða mín hefur verið til þessa máls og hvers vegna ég tók þátt í umr. við tvo ráðh. úr ríkisstj. um viðhorf okkar framsóknarmanna til Efnahagsbandalagsins. Það var snemma sumars 1961, að við framsóknarmenn fengum þá frétt, að hæstv. viðskmrh. hefði farið þess á leit við 14 íslenzk félagasamtök, að þau tilnefndu fulltrúa ríkisstj. til ráðuneytis í sambandi við afstöðu til efnahagsbandalagsmálsins. Félagasamtökin urðu við þessari beiðni. Þau störfuðu fyrst lengi vel með mikilli hægð, en 2. ágúst 1961 kallaði viðskmrh. n. á sinn fund og lagði fyrir hana eftirfarandi spurningu: Teljið þið tímabært, að við Íslendingar fetum í fótspor Breta og Dana og sækjum um inngöngu í Efnahagsbandalagið? Nm. var sagt, að málið þyldi enga bið, að leggja inn umsókn um aðild væri eina leiðin til þess að fá viðræður við Efnahagsbandalagið og fá þar með vitneskju um það, hvaða undanþágur við Íslendingar mundum geta fengið frá Rómarsáttmálanum, ef við gerðumst aðilar. Hins vegar væri áhættulaust að sækja um aðild, því að draga mætti umsóknina til baka, ef skilyrðin yrðu óaðgengileg. Með þessum aðferðum, sem voru vægast sagt mjög villandi fyrir þá, sem spurðir voru, að ekki sé meira sagt, fékkst jákvætt svar frá flestum nm., enda hygg ég, að fáir nm. hafi verið í neinum vafa um skoðun hæstv. viðskmrh. á málinu þá og hann hafi ekki talið það neina höfuðsynd að láta þá skoðun í ljós, þó að ekki megi láta neina skoðun í ljós nú. Þegar við framsóknarmenn fréttum af þessum vinnubrögðum, ákváðum við að snúa okkur til ríkisstj. og fara þess á leit, að við fengjum tækifæri til að ræða við hana um viðhorf okkar til Efnahagsbandalagsins og gera grein fyrir þeim vinnubrögðum, sem við álitum hyggilegast að viðhafa í málinu. Það hefur að vísu verið svo að segja föst venja, að ríkisstj. tekur ákvarðanir sínar og framkvæmdir án samráðs við stjórnarandstöðuna, en síðan er fundið að af stjórnarandstöðunni eftir atvikum. En við framsóknarmenn álítum, að málsmeðferð í efnahagsbandalagsmálinu ætti að vera, ef unnt væri, undantekning frá þessum vinnuaðferðum. Málið er svo stórt og ákvarðanir, sem í því eru teknar, örlagaríkari fyrir íslenzku þjóðina en flestar aðrar, m.a. vegna þess, að þær eru gerðar fyrir langa framtíð og verða sumar ekki leiðréttar eða aftur teknar. Hæstv. ríkisstj. féllst á að ræða við okkur aðgerðir í efnahagsbandalagsmálinu, og voru af ríkisstj. hálfu tilnefndir til viðræðu við Eystein Jónsson og mig þeir Bjarni Benediktsson dómsmrh. og Gylfi Þ. Gíslason viðskmrh. Það væri auðvitað óviðeigandi, að ég færi að rekja efni þessara viðræðna, og það verður ekki heldur gert. Ég get aðeins lagt áherzlu á það, sem þegar er fram komið hér á Alþingi og víðar, að við Eysteinn Jónsson lögðum á það áherzlu þegar í fyrstu viðræðunum, að við værum algerlega andvígir aðild og því andvígir umsókn um hana. Fyrir fram væri vitað, að undanþágur frá Rómarsamningnum fengjust engar að ráði. Við reyndum að færa rök fyrir því, að bezt væri að bíða átekta með samningaumleitanir, nota tímann til þess að gera sér sjálfum grein fyrir því, hvað við viljum helzt sjálfir, hverju við vildum aldrei afsala okkur og hverju við ættum að sækjast eftir, og sjá hverju fram yndi síðar um samninga annarra þjóða. Þrátt fyrir þetta fór hæstv. ríkisstj. sínu fram í málinu. Hún sótti að vísu ekki um aðild, hvað sem því hefur valdið, en hún hóf viðræður við stjórn Efnahagsbandalagsins og fulltrúa frá aðildarríkjunum sex, til þess - að hún taldi - að skýra málstað Íslands. Það má vitanlega um það deila, hvort þessar viðræður hafa verið hyggilegar eða hið gagnstæða. Skal ég láta útrætt um það atriði að sinni, enda þegar mikið rökrætt áður. En ríkisstj. segist nú ekki hafa tekið neina ákvörðun um það, hvaða leið skuli velja í efnahagsbandalagsmálinu, og hefur marglýst yfir, að fulltrúar hennar í nefndum viðræðum hafi aldrei imprað á því hjá Efnahagsbandalaginu, hvað við Íslendingar mundum helzt kjósa, ef til kæmi. En það hefur oltið á ýmsu um yfirlýsingar og stefnur í efnahagsbandalagsmálinu af hálfu stjórnarflokkanna. Viðskmrh. framkallaði jákvætt svar hjá flestum í 14 manna nefndinni um, að við Íslendingar ættum að sækja um aðild. Ég get tekið fram, að það var frá fleiri en Alþýðusambandinu, sem svörin voru neikvæð. Stjórnarblöðin lögðust á þá sveif, að við ættum sem fyrst að sækja um aðild, og eru til endurteknar greinar og leiðarar um þetta atriði. Landsfundur Sjálfstfl. samþykkti aðild. Samband ungra sjálfstæðismanna gerði hið sama. Hæstv. viðskmrh. sagði okkur í langri ræðu hér á Alþingi, að allar þessar samfelldu aðgerðir stöfuðu af þeim misskilningi, að eina leiðin til þess að fá að tala við fulltrúa frá sexveldunum væri að sækja um aðild. Látum þessa afsökun liggja á milli hluta fyrst um sinn. Það, sem meginmáli skiptir, er það, að nú segjast flestir vera algerlega horfnir frá aðild Íslands að Efnahagsbandalaginu. Og af hálfu ríkisstj. hefur því verið lýst yfir, að aðild sé algerlega hafnað, og er það vonandi lokaákvörðun í málinu: Þróunin í þessa átt hefur verið mjög ákveðin. Gætir þess greinilega í umr. á ráðstefnu Frjálsrar menningar 27. jan., fyrra ár. Aðild á þar að vísu ákveðna fylgismenn og formælendur, en undanhald hjá öðrum er greinilegt. Það kemur margt eftirtektarvert fram í þessum umr. Einn af ráðh., hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, mætti á þessum fundi og tók þátt í umr. Hann lýsir yfir, að á því séu því miður hverfandi litlar líkur, jafnvel engir möguleikar, að við getum fengið vandamál okkar leyst, ef við gerum tvíhliða samning við Efnahagsbandalagið um viðskiptafrelsi og tollfrelsi, og síðar segir hann orðrétt: „Þessi möguleiki er ekki til að minni skoðun.“ En á þessum fundi lagði hæstv. viðskmrh. áherzlu á að hraða málinu. Og hann spurði með talsverðum alvöruþunga, hvort það sé hyggilegt, eftir að Bretar og Norðmenn byrjuðu þátttöku í umr. um sjávarútvegsmálin við bandalagið, að bíða með að sækja um aðild eða aukaaðild, því að með því eina móti gætum við Íslendingar skapað okkur samningsaðstöðu. Af þessu er þrennt ljóst: Að hæstv. viðskmrh. er 27. jan. f. á. fylgjandi því að hraða málinu sem mest. Að hæstv. viðskmrh. er á sama tíma þeirrar skoðunar að útiloka leið tolla- og viðskiptasamninga við bandalagið. Að hann telur þá, að það, sem um sé að velja, sé aðild eða aukaaðild. í febrúarmánuði 1962 nokkrum dögum eftir áðurnefndan fund, samþykkti Alþfl. á flokksstjórnarfundi, að aukaaðild væri leiðin, sem ætti að velja. Og það lætur að líkum, að slík samþykkt hefur ekki verið gerð nema að undirlagi hæstv. viðskmrh., enda hafði hann haft framsögu um málið áður á almennum flokksfundi. Nú hefur hæstv. viðskmrh. gefið Alþingi skýrslu og er nú, að því er hann segir, eftirfarandi skoðunar: Aðild að Efnahagsbandalaginu er úr sögunni. Það á að bíða átekta og aukaaðild eða tolla- og viðskiptasamningar eru leiðirnar, sem um er að velja. - Nú á ekki aðeins að bíða með að leita samninga, sem ég er sannarlega samþykkur, heldur að bíða með að gera upp við okkur sjálfa, hvað við viljum í málinu. En hæstv. viðskmrh. hafði naumast lokið við þá setningu í umr. um þetta mál hér á Alþingi, þegar hann færði, eins og ég hef áður sagt, öll rök fyrir því, að aukaaðild væri leiðin, tolla- og viðskiptasamningsleiðin neikvæð og óábyrg. Og þegar talsmenn Framsfl. hér á Alþingi hafa haldið fram hinu gagnstæða, hafa undirtektirnar verið á sama hátt um, að þetta væri neikvæð og óábyrg afstaða. Og undir þetta hafa stjórnarblöðin tekið mjög ákveðið, síðan umr. fóru fram. Ríkisstj. hefur því ekki aðeins útilokað þessa leið, tolla- og viðskiptasamningsleiðina, heldur hefur hún verið óþreytandi í því að færa rök fyrir því einu að semja um aukaaðild, þótt það kostaði samninga um viðkvæm mál og háan aðgangseyri. Og þá komum við að því, sem er meginkjarni þessa máls: Hver er hann, þessi hái aðgangseyrir, og hver eru þessi viðkvæmu mál, sem þarf að semja um til þess að verða þeirrar náðar aðnjótandi að verða aukaaðili, eins og hæstv. ríkisstj. talar um? Og þá komum við að því, hver eru rökin, sem við framsóknarmenn færum fyrir því, að við tejum aukaaðild óaðgengilega fyrir íslenzku þjóðina samkv. þeim upplýsingum, sem fyrir hafa legið um skeið, og samkv. þeim upplýsingum, sem ráðh. og einkum sjálfur viðskmrh., sem hefur haft aðalframsögu um þetta mál, hefur staðfest og tekið fram hvað eftir annað, bæði hér á Alþingi og við ýmis tækifæri annars staðar. Því hefur verið haldið fram og það hefur verið endurtekið hvað eftir annað, að aukaaðild geti orðið 1–99% af skuldbindingum Rómarsamningsins. Hún getur sem sagt verið allt eða ekkert og allt þar á milli. Ég veit ekki, við hvað þessi fullyrðing styðst. En ég hef ekki séð, að hún hafi nokkra stoð í nokkrum ummælum, sem eru höfð eftir valdamönnum í Efnahagsbandalaginu eða aðildarríkjum þess. Hitt er sanni nær, að aukaaðildin hefur hingað til í framkvæmd tekið á sig meira og meira ákveðið form í þá átt að nálgast fulla aðild. Í fyrsta lagi er, eins og oft hefur verið sagt, einn aukaaðildarsamningur til, samningurinn við Grikki, og í honum er gert ráð fyrir alllöngu aðlögunartímabili, en eftir að sá tími er liðinn, er ætlazt til þess, að Grikkir verði fullir aðilar. Um aukaaðild segir Jóhannes Nordal á fundi Frjálsrar menningar 27. jan. f. á., að ýmislegt bendi til þess, að allt tal um, að aukaaðild verði 1–99%, sé ekki raunverulegt, - orðrétt: Ýmislegt bendir til þess, að sexveldin hafi ákveðið að gera tilteknar lágmarkskröfur til skuldbindingar þeirra ríkja, sem sækja um aukaaðild. - Er þetta greinilega í samræmi við það, sem hæstv. viðskmrh. hefur hvað eftir annað staðfest í umr. hér á Alþingi og umr. á fundum og umr., sem ég kem síðar að. Í samningum Austurríkis og Svíþjóðar og Svisslendinga um aukaaðild hefur komið í ljós, sem ég veit ekki til að hafi breytzt í seinni tíð, að þessi ríki áskilji sér að mega ganga úr bandalaginu, ef til styrjaldar komi, og mega gera, án þess að lúta reglum bandalagsins, viðskiptasamning við þjóðir utan bandalagsins. En þessi ríki gera ráð fyrir því að verða að lúta reglum bandalagsins um flutning vinnuafls, flutning fjármagns, gagnkvæm réttindi til atvinnurekstrar, sem eru einmitt þær skuldbindingar, sem flestir segjast vera sammála um að séu okkur Íslendingum hættulegastar í Rómarsamningnum. Í umr. í Stórþinginu norska var rökrætt um það, hver væri munur á aukaaðild eða aðild. Utanrrh. Noregs lýsti því þá yfir, að ef maður kýs þá leið að hefja samninga með aukaaðild að markmiði, verður maður að gera sér ljóst, að í reyndinni, í málefnunum sjálfum, er maður jafnbundinn af ákvörðun bandalagsins eins og um fulla aðild væri að ræða. Á fundi í Verzlunarráði Íslands 11. júlí 1961 sagði hæstv. viðskmrh., að hvort sem við sæktum um fulla aðild eða aukaaðild, - og er það í samræmi við það, sem ég hef áður upplýst og ég hef lesið upp, - hvers konar aðild, sem um yrði að ræða, yrði niðurstaðan þessi, orðrétt: „Hins vegar komumst við ekki hjá að athuga stefnu okkar varðandi réttindi útlendinga til löndunar á fiski og rekstri fiskiðjuvera, ef til aðildar okkar ætti að koma, enda yrði sú stefna, sem nú er fylgt, okkur sjálfum ekki lengur nauðsynleg, ef tryggja mætti með öðrum hætti, að breytingar á henni leiddu ekki til ofveiði við Ísland.“ Afsal þessara réttinda, að við sitjum einir að því að landa hér fiski og reka hér fiskiðnað, er hluti af hinum viðkvæmu málum, sem við þurfum að semja um, ef við gerumst aukaaðilar, samkv. upplýsingum ráðh. sjálfs hér og oft endranær, - upplýsingum, sem koma heim við það, sem aðrar þjóðir upplýsa um aukaaðild. Í grein, sem Jónas Haralz birti í janúar- og aprílhefti Fjármálatíðinda 1962, ræðir greinarhöfundur um viðhorf okkar til Efnahagsbandalagsins. Hann segir, er hann ræðir um aukaaðildina, hið sama og viðskmrh., að tryggja beri, að hugsanleg þátttaka útlendinga í rekstri fiskvinnslustöðva leiði ekki til ofveiði við Ísland. Og loks eru hin margumtöluðu ummæli viðskmrh. sjálfs hér á Alþingi, sem hann hefur margendurtekið og við vitum nú, hvað þýða, um hin viðkvæmu mál. Vita nú allir, hvað þau þýða, og er óþarfi og rangt að tala um það sem einhver feimnismál. Ég hef hér lítillega rakið sögu málsins með tilvitnun til opinberra staðreynda. Þessar staðreyndir ættu að geta sýnt okkur, hvað hér er á seyði. Stjórnendur erlends fisksöluhrings, eins hinna stærri í fiskiðnaði og fisksölu, létu hafa það eftir sér nýlega, að þrátt fyrir allar nýjar aðferðir við geymslu fiskafurða skipti það þó mestu af öllu að ná tangarhaldi á fiskiðjuverum í löndum, sem lægju sem næst hinum auðugustu fiskimiðum. Ef aukaaðildin á að kosta okkur Íslendinga það að breyta stefnu okkar í sjávarútvegsmálum þannig, að við göngumst undir að leyfa erlendum fiskveiðiþjóðum að landa hér fiski og reka hér fiskiðjuver, er að mínu áliti vá fyrir dyrum beinlínis vá fyrir dyrum. Og mér er nær að halda, að þeir séu færri en hæstv. viðskmrh. virðist álíta, sem telja það neikvæða eða óábyrga afstöðu hjá Framsfl. að beita sér gegn því, að slík kollsteypa verði tekin í sjávarútvegsmálum. Tryggingum, sem gefnar eru fyrir því, að ekki yrði um ofveiði að ræða hér við land, treysti ég í engu. Auðhringar hugsa um stundargróða. Þjóðir, sem vilja lifa, verða að hugsa fram í tímann. Ef erlendum auðhringum væri leyft að reka hér fiskiðjuver og auk þess landa hér fiski, sem upplýst er, að aukaaðildin kostar, er líklegt, að hérlendir fiskimenn og útgerðarmenn vöknuðu eftir stuttan tíma upp við þann óhugnanlega raunveruleika, að auðhringarnir hefðu náð hér kverkataki á fiskiðnaðinum, og þeir hefðu ekki í önnur hús að venda en til þeirra að selja meginið af sínum fiski. Og hver skammtar þá verðið nema hinir erlendu, auðhringar sjálfir? Okkur Íslendingum er vorkunnarlaust að forðast þennan háska, ef við höfum aðeins opin augun, því að það eru til nóg fordæmi um það og flest á einn veg, hvernig þeim þjóðum hefur vegnað, sem hafa látið erlenda auðhringa ná tangarhaldi á höfuðatvinnugreinum sínum. Hitt verðum við að gera okkur jafnljóst, að í Efnahagsbandalaginu eru þjóðir, sem við viljum hafa og höfum haft menningarleg og viðskiptaleg tengsl við. Við verðum að stefna að því ákveðið, að það gerist að leiðum tolla- og viðskiptasamninga, og aldrei er þetta ljósara en einmitt nú. Mér er fyllilega ljóst, að á þessari leið eru erfiðleikar og annmarkar vegna GATT-samninganna. Þeir erfiðleikar hafa verið dregnir fram rækilega í ræðum hæstv. viðskmrh. hér á Alþingi og víðar. En þar sem viljinn er til staðar, þar eru möguleikar einnig fyrir leiðir. Við höfum alveg einstaka sérstöðu. Við höfum aðeins eina framleiðslugrein, sjávarútveg, til þess að afla erlends gjaldeyris fyrir, og svo að segja allt, sem við þurfum að kaupa, er erlendis frá. Lykilaðstöðu í þeirri framleiðslu, rétt til að reka hér fiskiðjuver og landa hér fiski, getum við ekki afhent erlendum auðhringum, hvorki fyrir aukaaðild né nokkurn hlut annan. Allir sanngjarnir og velviljaðir menn hljóta að fallast á það, að slíkt, gæti orðið fljótfær leið til fjárhagslegs ósjálfstæðis þjóðarinnar. Ég hef þá trú á sanngirni þeirra þjóða, sem við eigum við að semja, að þær muni fallast á sjónarmið okkar. En okkur má ekki gleymast það, að þeir fulltrúar erlendra þjóða, sem við þurfum að semja við um tengsl okkar við Efnahagsbandalagið, reyna auðvitað að ná þeim samningum, sem þeir telja hagkvæmasta fyrir sínar þjóðir. Og eitt er víst, að þeir munu að lokum koma sínu fram, ef við erum hikandi og óákveðnir í því, hverju við ætlum aldrei að afsala okkur. Þegar hæstv. viðskmrh. færði rök að því hér á Alþingi og víðar, að við Íslendingar gætum með engu móti komizt hjá að tengjast Efnahagsbandalaginu, og segir hér á Alþingi af hálfu ríkisstj., að aðeins sé um tvær leiðir fyrir Ísland að velja, tolla- og viðskiptasamninga eða aukaaðild, þá hlusta erlendir auðhringar með athygli. Það fer ekki fram hjá þeim, að ráðh. lýsir því yfir, að hann geri sér ljóst, að aukaaðildin kosti samninga um viðkvæm mál, þ.e.a.s. að breyta stefnunni í sjávarútvegsmálum þannig, að erlendar þjóðir fái að landa hér fiski og reka hér fiskiðjuver. Með þessu er búið að gefa upp boltann fyrir þá, sem, við okkur semja af hálfu erlendra fiskveiðiþjóða, eins þægilega og þær geta kosið sér bezt. Þeir þurfa ekki annað að gera en að loka tolla- og viðskiptasamningsleiðinni með öllu, þá telja þeir okkur samkv. eigin yfirlýsingu ríkisstj. neydda til að gerast aukaaðilar með þeim kostum, sem lýst hefur verið að verði að sæta. Flestir hljóta að sjá, að með þessu er málinu teflt í slæma taflstöðu. Við eigum einmitt nú þegar að lýsa yfir því, að við afsölum okkur aldrei þeim rétti, sem viðskmrh. hefur rætt um og fitlað við, að við kynnum að þurfa að afhenda og afsala okkur. Og við munum þá fremur kjósa að standa utan bandalagsins heldur en gangast undir slík réttindaafsöl. En við eigum jafnákveðið að segja: Við viljum tengjast bandalaginu með viðskipta- og tollasamningum. - Og ef við gerum þetta, ef við höldum fast á okkar máli, er ég sannfærður um, að við fáum þá samninga við Efnahagsbandalagið, sem við getum við unað.



Herra forseti. Ég skal játa, að stundum, þegar ég hef hlustað á umr. hér á Alþingi að undanförnu, bæði á fyrri stigum þessara umr. um Efnahagsbandalagið og eins sumar þær almennu stjórnmálaumr., sem hér hafa orðið af ýmsu tilefni, t.d. um frv. hv. 3. þm. Reykv. um áætlunarráð, þá hefur mig nokkuð furðað á þeim hugsunarhætti, sem hefur komið fram hjá sumum hv. þm. og ekki sízt hv. Framsóknarflokksmönnum. Það er eins og þeir lifi í sínum eigin hugarheimi. Þeir búa til nýja Íslandssögu, þeir snúa við staðreyndum, hagræða öðrum, laga allt í hendi sér eins og þeim hentar í málflutningi þá og þá. Þetta er að ýmsu leyti skoplegt, má segja, og að sumu leyti hlýtur maður að vorkenna þeim þm., sem þannig fara að. En það er einnig hörmulegt, vegna þess að þetta eru greindir menn í sjálfu sér og áhrifamiklir menn, sem gera það tvennt með þessum málflutningi, að þeir - og það er þeirra tilgangur fyrst og fremst - eru að reyna að blekkja aðra til þess að fá þá til fylgis við sig um sinn og tekst það öðru hverju, eins og gengur, en þeir eru einnig og ekki síður að blekkja sjálfa sig með því að skapa sér þennan hugarheim, með því að búa til nýja sögu, með því að telja sjálfum sér og reyna að telja öðrum trú um, að ástandið í landinu og þeirra umhverfi sé með allt öðrum hætti en það raunverulega er. Í þessum ímyndunarheimi, sem þessir hv. þm. þannig skapa sjálfum sér, felst m.a. skýringin á því, hvernig stendur á því, að jafngreindir og að sumu leyti skarpskyggnir stjórnmálamenn eins og hv. 2. þm. Vestf. og hv. 1. þm. Austf. hafa gert þær höfuðstjórnmálaskyssur, sem þeir hafa gert sig seka um. Ég hygg, að enginn deili nú lengur um það, að einhver mesta skyssa, sem gerð hafi verið frá flokkslegu sjónarmiði Framsóknar, sé rof hv. 2. þm. Vestf. á samvinnu Sjálfstfl. og Framsóknar á árunum 1955 og 1956. Þetta var gert, eins og allir vissu þá, sumpart að hv. 1. þm. Austf. núv. nauðugum, þó að þeir að lokum yrðu um þetta ásáttir. Þetta var gert í því skyni að reyna að efla og tryggja völd Framsfl. En niðurstaðan af þessu varð sú, að kjördæmabreyting átti sér stað þvert ofan í vilja þessa flokks og að Framsfl. hefur nú frá árinu 1958 verið einangraður í íslenzkum stjórnmálum. Það er vegna þess, sem ég segi, að þetta varð, að þessir hv. þm. töldu ástandið í landinu vera allt öðruvísi en það í raun og veru var. Þeir voru farnir að trúa sínum eigin skröksögum og byggðu á þeim ímyndunum, sem þeir ætluðu öðrum, sem óhagganlegum staðreyndum, sem áttu að vera undirstaða spilaborgarinnar, sem síðan hefur svo illilega hrunið sem endanlega varð með slitum vinstri stjórnarinnar seint á árinu 1958. Nú er það að vísu ærið umhugsunarefni, að svo reyndir eins og ég segi og að sumu leyti skarpskyggnir stjórnmálamenn eins og þessir skuli koma þannig fram í íslenzkum stjórnmálum, okkar innanlandsdeilum. Það má segja, að það geri minna til, og þó að þeir hafi mörgu illu áorkað í íslenzku stjórnmálalífi með þessari sinni hegðun, þá hefur þetta að sumu leyti orðið til góðs, eins og meginþorri þjóðarinnar nú viðurkennir, að það er öllum til heilla og einnig hollur lærdómur fyrir Framsfl. að vera í þeim skammarkrók, sem hann nú er og hefur verið undanfarin ár. En enn þá verra og þjóðinni hættulegra er, þegar þessir hv. þm, ekki aðeins leika sér þannig um staðreyndir í innanlandsmálum, heldur einnig í utanríkismálum þjóðarinnar, og ekki aðeins í utanríkismálum Íslendinga, heldur í túlkun og frásögn af alþjóðamálum, af þeim atburðum, sem við Íslendingar getum í raun og veru mjög lítil áhrif haft á, en verðum þó mjög að hegða okkur eftir, hverja framvindu hafa. Einn orðheppinn ritstjóri lýsti þessari framkomu hv. framsóknarmanna einu sinni á þann veg, að það væri eins og það yrði alltaf mjög ófriðvænlegt í heiminum, ef Framsfl. kæmi í ríkisstj., en drægi jafnskjótt til sátta milli stórveldanna, - ef Framsfl. hyrfi úr stjórn á Íslandi. Þessi lýsing kom af hringsnúningi þessa hv. flokks í varnarmálunum, að þessir hv. forustumenn í íslenzkum stjórnmálum hafa látið sér sæma að mistúlka staðreyndir alþjóðlegra atburða algerlega eftir því, sem þeim hefur hentað eftir innanlands stjórnmálatogstreitu hverju sinni. Þegar þeir hafa verið í ríkisstj., hafa þeir oft tekið ábyrga afstöðu í þessum málum, komið fram eins og góðir og skynsamir menn, - og eins og partur af þeim er. Enginn maður er alillur né algóður, það á við þá eins og aðra. Í þeim leynist betri maður en þeir vilja stundum láta aðra halda. Þess vegna hafa þeir komið skynsamlega fram í varnarmálunum öðru hverju, en einungis þegar þeir hafa verið í ríkisstj. Þegar þeir hafa verið utan stjórnar eða hafa verið að búa sig undir að hlaupa úr ríkisstj., hafa þeir hins vegar ætíð þótzt ætla að verða það, sem þeir kalla vinstri menn, og þess vegna verið að reyna að leika á einhverja, sem þeir kalla vinstri kjósendur, reyna að leiða þá til fylgis. við sig. Þá hefur komið upp þessi skoðun, að ekki þyrfti á vörnum að halda á Íslandi, vegna þess að heimurinn væri svo friðvænlegur, meðan þeir sjálfir væru ekki í stjórn á Íslandi. Þetta er leikur, sem menn eru búnir að horfa á nú í mörg ár, og það getur út af fyrir sig engum komið á óvart, þótt sömu aðferð eigi nú að beita í þessu mikla vandamáli, sem hér um ræðir. Og framsóknarmenn telja sig auðsjáanlega hafa þeim mun ríkari ástæðu til þess að bregða á þennan leik nú, þar sem þeir hafa sannfærzt um, að ásökunarefni þeirra gegn núv. ríkisstj. út af innanlandsmálum eru haldlaus. Þeir hafa að vísu tekið þar mjög sterklega til orða, en svo sterklega, strax og stjórnin var mynduð, að síðan hafa staðreyndirnar afsannað flest af því, sem þeir þá héldu fram, þannig að það, sem þeir þá mæltu í fullri alvöru, sbr. snilliyrði vinar míns hér til hægri um „móðuharðindi af mannavöldum“, snilliyrði hv. 2. þm. Vestf, um, að hér yrði á 4. eða 5. þúsund manns atvinnulausir eftir skamma stund, ef stefnu núv. stjórnar væri fylgt, eru ummæli, sem þeir, er viðhöfðu, vilja nú láta gleymast, en við höfum þeim mun meiri ánægju af að minna þá á, af því að þeir hafa svo mjög ofmælt í innanlandsdeilunum. Auðvitað er sitt hvað hægt að finna að þessari stjórn eins og öllum öðrum og það er hægt að benda á, að sumt hafi tekizt miður en skyldi, að sjálfsögðu. En hv. framsóknarmenn, svo þaulreyndir áróðursmenn og greindir sem þeir eru, finna sjálfir, að þeir hafa í þessu svo mjög ofmælt áður fyrr, allar skammirnar, sem þeir nú treysta sér til að fenginni reynslu þeirra sjálfra og þjóðarinnar af okkar stjórnarstefnu, eru aðeins eins og svipur hjá sjón miðað við það, sem þeir voru búnir að segja fyrir að verða mundi. Þess vegna reyna þeir að komast frá þessum vígvelli og skapa sér einhver önnur deilumál, búa til einhverja nýja grýlu, að reyna að telja mönnum trú um, að það sé einhver nýr alvarlegur ágreiningur, sem upp sé kominn og þjóðinni hljóti að skipta í mismunandi fylkingar, hvað sem öllum öðrum fyrri deilum líður. Þetta varð mjög ljóst af því, sem hv. 2. þm. Vestf. sagði í ræðu sinni áðan. Ég get út af fyrir sig tekið undir margar hans aðvaranir gegn þeim hættum, sem fylgja því að ganga í Efnahagsbandalagið. Mér hefur ætíð verið ljóst, að þar var ekki um vinninginn einan að ræða, heldur væri þar um mjög mikið vandamál að tefla, þar sem við yrðum að fara mjög varlega að. Og ég vil nú biðja hv. þm., sem hafa hlustað á aðvörunarorð hv. 2. þm. Vestf. með þeim hnífilyrðum, sem þeim fylgdu í garð ríkisstj., og fullyrðingum hans um algerlega gagnstæða stefnu ríkisstj. við það, sem hann heldur fram, þá vil ég biðja þingheim að hlusta á það, sem ég sagði um þessi efni í ræðu, er ég hélt snemma í okt. 1961, með leyfi hæstv. forseta. Þá sagði ég m.a.: „Í Rómarsamningnum, stofnskrá bandalagsins, eru ýmis ákvæði, sem eru skynsamleg frá sjónarmiði þeirra þjóða, sem búa í þéttbýlum, fullnýttum löndum, en skapa mikinn vanda fyrir fámenna þjóð, sem lifir í stóru, lítt nýttu landi. Af þeim sökum getur skilyrðislaus aðild Íslands að þessu bandalagi ekki komið til mála, og hætt er við, að skilyrðin verði svo mörg og skapi slíkt fordæmi, að aðrir aðilar eigi erfitt með að una þeim.“ Síðar segi ég: „Hér ríður mjög á, að rétt sé á haldið og aflað sé skilnings á sérstöðu okkar, þannig að við komumst í eitthvert það samstarf eða samband við þetta bandalag, að hagsmunir okkar verði ekki fyrir borð bornir. Enn er of snemmt að segja, með hverjum hætti þetta verður bezt gert, meira að segja hvort það er yfirleitt framkvæmanlegt. Til þess að það verði kannað, verður vafalaust fyrr eða síðar, þegar tímabært þykir, að taka upp samninga við bandalagið. Vil ég um það segja það eitt, að jafnfráleitt væri að hafna umleitunum fyrir fram eins og að fullyrða, að það mundi leiða til aðgengilegrar lausnar. Hyggilegast verður að fylgjast náið með athugunum og samningum annarra og meta eftir framvindu þeirra, hvenær tímabært sé að kanna til úrslita, hvort við getum fengið aðgengileg kjör.“ Þetta sagði ég strax við upphaf málsmeðferðar í október 1961, og ég spyr og skýt því undir dóm þeirra, sem á mál okkar hlýða: Hvað var það í aðvörunum hv. 2. þm. Vestf., sem ég hafði ekki, að vísu í styttra máli, bent á í þeim fyrstu orðum, sem ég talaði um þetta mál? Ég talaði þá á landsfundi sjálfstæðismanna og gegndi um leið stöðu forsætisráðherra og talaði í nafni ríkisstjórnarinnar að því leyti. Hér er auðsjáanlega verið að búa til ágreining. Það er verið að vitna til ýmiss konar ummæla, sem hafa átt sér stað í löngum umr. um þetta mál, þar sem menn hafa varpað fram mörgum möguleikum og reynt að gera sér grein fyrir, hverjir kostir og lestir fylgdu hverju um sig. Út af fyrir sig væri það ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að málin hefðu mjög skýrzt fyrir mönnum við allar þessar umr. og þær umfangsmiklu athuganir, sem hafa átt sér stað. En á hitt vil ég leggja áherzlu, að þær umr. og athuganir af hálfu ríkisstj. hafa ætíð verið gerðar í þeim anda, sem ég lýsti í þessum ummælum mínum í okt. 1961. Þegar t.d. hv. 2. þm. Vestf. vitnar til þess, að hæstv. viðskmrh. hafi á fundi hjá Frjálsri menningu - hygg ég, að það hafi verið - sagt, að það væri ekki viðunandi lausn hægt að fá með tolla- og viðskiptasamningi við þetta bandalag, þá hygg ég, að það hafi komið skýrt fram hjá hæstv. viðskmrh., að hann benti á, að það væri ekki hægt að gera einhliða tolla- og viðskiptasamning, heldur yrði slíkur samningur að vera á grundvelli GATTs, þ.e.a.s. allsherjarsamningur, sem öllum öðrum kæmi að sama gagni eins og okkur. Og það er þessi ágalli á viðskipta- og tollasamningsleiðinni, sem er svo mikill, að við hljótum að íhuga og hafa íhugað, hvort ekki væri hægt að komast fram hjá honum - að vísu er ekki á það reynt - e.t.v. með aukaaðild. Hv. 2. þm. Vestf. segir, að af ríkisstj. hálfu og sérstaklega hæstv. viðskmrh. hafi boltanum verið kastað upp til okkar viðsemjenda með þeim hætti, að það væri ljóst, að við yrðum að ganga inn á þá aukaaðild, sem þeir féllust á, vegna þess að við segjum sjálfir fyrir fram, að viðskipta- og tollasamningur sé ekki viðhlítandi. Þetta kemur þvert ofan í yfirlýsta stefnu ríkisstj. Við segjum einungis: Það er enn ókannað, hvor leiðin yrði okkur hagkvæmari, ef á þetta reyndi. - Og við segjum jafnframt, eins og ég sagði strax í okt. 1961: Það er enn ósýnt, hvort hægt er að ná nokkrum þeim samningum, að við getum gerzt aðilar að þessu bandalagi. - Þetta var þá þegar sú niðurstaða, sem ég komst að og hv. 2. þm. Vestf. er nú að segja sem einhverja sína eigin uppgötun, andstæða stefnu ríkisstj. Ég vildi óska, að hann lærði jafnvel af mér í öllu eins og hann hefur gert í þessum efnum, þá væri betur fyrir honum komið en er. En það er annar hv. þm. hér inni, sem hefur gefið yfirlýsingu, sem gerir það að verkum, að þar var vissulega kastað upp boltanum til okkar viðsemjenda í þessum málum. Það er hv. 7. þm. Reykv. Hann sagði eitt sinn við þessar umr., að það væri óhjákvæmilegt fyrir okkur að gerast aðili að þessu bandalagi með einum eða öðrum hætti og a.m.k. með tolla- og viðskiptasamningi, tengsl okkar við bandalagið væru óhjákvæmileg. Þetta var efni málsins, ég get gáð að tilvitnuninni, ef hún er vefengd, en þetta var efni málsins. Með því að gefa slíka yfirlýsingu, að tengsl okkar við bandalagið séu óhjákvæmileg, þá er vissulega verið að ofurselja sig okkar viðsemjendum. Ef nokkrir hafa talað af sér í þessu máli, þá eru það þeir menn, sem tala eins og hv. 7. þm. Reykv., sem er þarna að reyna að búa sér árásarefni á ríkisstj., en hans betri maður gægist fram, svo að hann er ekki alveg eins ósanngjarn og hann vill vera láta og segir frá meira en hyggilegt er og heldur en hann nú vill við standa. En hvernig lízt mönnum á þá tilvitnun hv. 2. þm. Vestf., þegar hann fullyrðir, að landsfundur sjálfstæðismanna hafi viljað eða samþykkt aðild Íslands að þessu bandalagi, því að hvernig hljóðar þessi samþykkt, sem hann þarna vitnar til, í raun og veru, með leyfi hæstv. forseta? Þar segir: „Þjóðir Vestur-Evrópu, sem Íslendingar hafa frá fornu fari haft mest og bezt viðskipti við, efla nú mjög samvinnu sína í efnahagsmálum, og er Íslandi brýn nauðsyn á að slitna ekki úr tengslum við þá þróun. Þess vegna ber okkur að leitast við að tryggja aðild okkar að Efnahagsbandalagi Evrópu án þess að undirgangast samningsákvæði, sem hér geta með engu móti átt við.“ Það er gengið út frá eða sagt berum orðum í þessari ályktun, að í Rómarsáttmálanum séu slík samningsákvæði, að þau geti hér með engu móti átt við, og ef á að setja okkur þau skilyrði, þá felst í þessari ályktun, að landsfundurinn telji, að úr aðild eigi ekki að verða. Þetta sér hver maður, sem þessa ályktun les. Svo segir hv. 2. þm. Vestf. með viðeigandi skýringum, að við höfum viljað binda Íslendinga að óathuguðu máli, að við höfum samþykkt aðild, þegar samþykktin, sem gerð er, hljóðar á þann veg, sem ég hef nú lesið upp. Slíkur málflutningur er engum til góðs, og eins og ég segi: Þið hv. framsóknarmenn, það getur vel verið, að þið hafið trú á því, að þið getið blekkt einhverja af kjósendum um dálítinn tíma með slíkum málflutningi, þá, sem ekki lesa annað en Tímann. Það getur vel verið, að þið getið með því náð því, sem þið nú auðsjáanlega ætlizt til, að afla vinstri atkvæða til þess að semja við Sjálfstfl. um að koma með honum í stjórn eftir kosningar. Það getur vel verið, að þið getið með þessu fengið því áorkað, úr því að þið teljið það nú orðið vera þá mestu gæfu, sem þið tölduð hina mestu ógæfu 1955. Ég vonast til þess, að það verði maklegur hrís á ykkur, ef þið komið í stjórn með okkur aftur. En það versta er í þessu, að jafnvel þótt þið getið um sinn blekkt einhverja með slíkum málflutningi, þá blekkið þið mest ykkur sjálfa. Þó að aðrir haldi meira upp á framsóknarmenn en ég, vegna þess að þeir þekkja þá minna, þá segi ég, að forustumenn Framsóknar eru allt of glöggir og ég vil segja eigingjarnir menn einnig til þess að halda áfram þessum skollaleik, að halda áfram að búa sér til einhvern ímyndaðan heim og halda, að þeir með því að fullyrða eitthvað þvert ofan í staðreyndir geti lagað heiminn eftir því, sem þeir telja sér henta þá og þá stundina. Hv. 2. þm. Vestf. lét t.d. svo áðan, að það væri eins konar kosningablekking hjá ríkisstj. að skrökva því nú upp, að nýtt viðhorf hefði skapazt varðandi Efnahagsbandalagið. Hér var útbýtt í þingsalnum í gær riti, „Nordisk kontakt“, þar sem einhver af dönskum stjórnmálamönnum, framámönnum, skrifar um þetta mál í kaflanum um Danmörk. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp dálítinn kafla af því, sem þar stendur. Það er áreiðanlega ekki samið með hagsmuni íslenzku ríkisstj. fyrir augum. Greinin heitir „Alveg óyfirsjáanleg aðstaða“ - eða: „Það er ómögulegt að sjá, hvað fram undan er.“ Upphafið hljóðar svo: „Stundum kemur fyrir, að jafnvel þeir stjórnmálamenn, sem bezt fylgjast með, hljóta að stanza og viðurkenna, að það sé ekki hægt að sjá fyrir atburðanna rás. Margir í Kristjánsborg hlutu að draga þessa ályktun eftir sprengingu samninganna í Brüssel og næstu daga á eftir. Það var alveg ófyrirsjáanleg aðstaða, sem menn stóðu frammi fyrir. Á aðra hlið greindu menn vonina um, að sú staðreynd, sem fylgdi hinu athyglisverða skrefi franska forsetans, gæti ekki verið síðasti atburður í viðleitninni til að koma Vestur-Evrópu í viðskiptalega heild með miklum stjórnmálaframtíðarvonum. Á hina hliðina kom tilfinning vanmáttar fyrir hinum kalda raunveruleika staðreyndanna.“ Þetta segir í þessu danska riti. Þeir segjast að vísu vona, að eitthvað kunni úr þessu að rætast, en þeir játa, að þeir standi sem máttlausir fyrir hinni köldu staðreynd, sem raunveruleikinn í þessum efnum er í þeirra augum. Svona er skrifað um þetta mál um allan heim. Það viðurkenna allir, að algerlega ný viðhorf hafa skapazt í þessum efnum. Sumum líkar það betur, öðrum líkar það verr. Það má vel vera, að það sé dálítið til í því, sem hv. 2. þm. Vestf. segir, að ýmsum mönnum hér á landi þyki þessi framvinda hlutanna okkur ekki eins ískyggileg og ýmsum öðrum. Ég minnist þess, að þegar hæstv. forsrh. fyrst talaði í þessum umr., þá var meginefni ræðu hans, að við skyldum átta okkur á, að hér væru fram undan þeir atburðir, að enginn kostur væri okkur góður, og að dyrnar inn í þetta fyrirhugaða bandalag mundu verða okkur þrengri og hættusamari en ýmsir virtust álíta. Við erum margir, sem höfum að vísu viðurkennt, að þetta væri eðlileg heildarþróun í heiminum. En við höfum ekki fagnað því, að Ísland þyrfti að taka afstöðu til þessara atburða, ekki vegna þess, að við ætluðum að hliðra okkur hjá að taka þær ákvarðanir, sem við á hverjum tíma teldum skyldu okkar að gera sem umboðsmenn okkar þjóðar, heldur af því, að við viðurkenndum, að eins og horfði virtist enginn kostur góður fyrir þjóðina. Hæstv. forsrh. beinlínis ávítaði það ábyrgðarleysi hv. framsóknarmanna að reyna að telja mönnum trú um, að við gætum lagað það í hendi okkar, hverjar viðtökur við fengjum hjá öðrum, og að annarra góðvild mundi nægja til þess að leysa okkur úr öllum vanda. Er þetta nú ekki einmitt komið á daginn? Halda menn, að vinátta - við skulum segja jafnágætrar þjóðar og Frakka, við skulum nefna Ítali, - að vinátta þeirra þjóða til Íslendinga standi dýpra en t.d. þakklæti frönsku þjóðarinnar til Breta? Halda menn, að það yrði frekar gert eitthvað fyrir okkur fyrir ekki neitt heldur en de Gaulle vill taka upp fullkomna samvinnu við sína gömlu vopnabræður í Bretlandi? Hér er vissulega mikið vandamál á ferðum og hefur verið, - vandamál, sem er í raun og veru miklu alvarlegra en svo, að það sé sæmilegt að viðhafa í því þau vinnubrögð, þá áróðursaðferð, sem Framsfl. ætlaði sér og ætlar að reyna að hafa. Þess vegna skulum við viðurkenna það, að alveg eins og Danir telja beina þjóðarógæfu fyrir sig það, sem skeð hefur í Brüssel, og framkomu de Gaulle, þá skulum við - alveg eins og kom fram hjá hæstv. viðskmrh. - viðurkenna, að málið horfir allt öðruvísi við fyrir okkur Íslendinga. Ef þessi stóra efnahagslega heild hefði verið mynduð í Evrópu, þá verð ég að viðurkenna, þótt það sé ofmælt hjá hv. 7. þm. Reykv. að segja, að það sé óhjákvæmilegt fyrir okkur að tengjast henni, þá mundi það vera mjög alvarlegt mál, ef við værum útilokaðir frá henni. Það er hins vegar engan veginn eins alvarlegt mál fyrir okkur, þó að þetta klofni í tvennt og við höfum þarna við fleiri aðila að etja. Við höfum enga ástæðu til þess að ætla, að EFTA-löndin t.d. hindri okkur með tollmúrum á hinn sama veg eins og vitað var, að gert hefði verið varðandi Efnahagsbandalagið, ef það hefði orðið eins stórt og að var stefnt og við ekki náð við það neinum tengslum. Málin horfa því í þessu tilfelli töluvert öðruvísi við fyrir Íslendinga. Við getum sagt, að þetta er hryggileg framvinda í alþjóðamálum, eftir því, hvort við viljum, að vesturveldin standi saman, efli sín samtök, eða ekki. Um það geta verið skiptar skoðanir miðað við þetta. En Ísland þarf út af fyrir sig ekki svo mjög að harma, þó að þessi atburðanna rás hafi orðið. Þarna er í raun og veru vikið frá okkur miklum vanda: Ég vil ekki segja, að við eigum að hætta að hugsa um, hvernig við eigum að bregðast við þeim vanda, ef hann skapast aftur. Við eigum sízt að hætta að hugsa um það, það er svo alvarlegt mál. En við skulum jafnframt gera okkur grein fyrir, að ótímabærar yfirlýsingar um það, hvernig við ætlum að bregðast við því vandamáli, ættum við að hafa lært af því, sem gerzt hefur, að hætta að gefa. Við höfum sáralítil, ég vil segja: engin áhrif á framvindu hlutanna í þessu. Ég vil hins vegar lýsa því sem minni skoðun, það getur vel verið, að hún reynist röng, en það er mín skoðun og það er rétt, að hún komi hér fram, að þó að maður hlusti á yfirlýsingu Adenauers um, að það eigi að taka þetta mál upp aftur til umr. í hinu nýja samráði Frakka og Þjóðverja og de Gaulle hafi lofað honum því, þá hef ég ekki ýkjamikla trú á því, að málið leysist á þeim vettvangi skjótlega. Það má vel vera, að þá sé meira til í því, sem hv. 2. þm. Vestf. sagði, að þetta mál leysist, þegar gömlu mennirnir svokölluðu, de Gaulle og Adenauer, eru báðir úr sögunni. Adenauer er nú 87 ára, og ef de Gaulle verður jafnlengi við völd, eru 15 ár þangað til. En látum það vera. Ég tel það ákaflega ósennilegt, þó að samvinna Vestur-Evrópu verði ekki stöðvuð, að það verði byrjað aftur þar, sem frá var horfið. Ég tel, að þeir atburðir hafi gerzt, svo alvarlegir, sem sýni svo djúpstæðan ágreining, ekki einungis milli de Gaulle, heldur frönsku þjóðarinnar og annarra, að vestræn samvinna muni fara í annað horf en áður var fyrirhugað. Ég þykist ekki vera neinn spámaður, en ég á erfitt með að sjá, hvernig slíkir atburðir, sem nú hafa gerzt, geta látið vera að skilja eftir djúp og varanleg spor í hugum þjóðanna. Við vitum sjálfir, að það er ekki einungis, að þarna komi til, hvort Frakkar vilji breyta til. Við vitum einnig, að það mátti mjóu muna og vissi enginn, hvort þetta blessað bandalag fengi meiri hl. hjá brezku þjóðinni. Og hyggja menn, að það verði auðveldara að koma þessum tveimur þjóðum saman eftir þessa atburði, sem vitanlega eru afleiðing langrar atburðarásar og hulinna ástæðna fyrir öllum fjöldanum, þó að þær hafi verið lengi að gerja um sig? Allt þetta hlýtur að leiða til þess að mínu viti, að atburðirnir taki aðra stefnu og með einhverjum öðrum hætti verði leyst úr þessum vanda en menn áður ætluðu. Það er athyglisvert, að nú eftir það, sem gerzt hefur, leggur Kennedy Bandaríkjaforseti meiri áherzlu en nokkru sinni áður á samvinnu allra Atlantshafsþjóðanna, sem svo eru kallaðar. Það er ljóst, að stuðningur Þjóðverja, ef hann er fyrir hendi, við Breta, kemur ekki af sérstakri vináttu Þjóðverja og Breta, heldur af því, að Þjóðverjar gera sér grein fyrir, að án verndar og þátttöku Bandaríkjanna er Vestur-Evrópa töpuð. Þess vegna er það a.m.k. engan veginn óhugsandi, að þannig kunni málin að snúast, eins og hæstv. viðskmrh, einnig vék að í sinni ræðu, að fitjað verði upp á nýjan leik með tilvísun og á grundvelli þeirra tollalaga eða viðskiptalaga, sem Kennedy Bandaríkjaforseti fékk samþykkt á síðasta þingi. Við skulum játa hreinlega, að enginn okkar sér fyrir í dag, hverja framvindu hlutirnir muni fá. Við skulum viðurkenna, að okkur ber skylda til þess að fylgjast með og gæta þess eftir föngum að verða eins viðbúnir og við framast getum verið, svo að okkar hagsmunum verði ekki gleymt í þeim endanlegu samningum, sem gerðir verða. En við skulum ekki halda, að jafnvel þó að kosningar séu fyrir dyrum á Íslandi, þá geti Framsfl. stöðvað hjól sögunnar og sagt, að það sé ekkert að marka, hvað óþokkinn hann de Gaulle hafi gert.



Herra forseti. Ég hygg, að það sé svipað um ýmsa fleiri þm. en mig, að þeir séu nokkuð undrandi yfir að kynnast því, í hvaða hugarheimi hæstv. dómsmrh. lifir um þessar mundir, en það kom greinilega fram í þeirri ræðu, sem hann var að ljúka hér. Hæstv. dómsmrh. eyddi löngum kafla í að tala um allt önnur mál en þau, sem hér eru til umr. Hann fór að tala um samvinnuslit Sjálfstfl. og Framsfl. 1955–56. Hann fór að tala um varnarmálin. Og hann fór að tala um það, hvernig viðreisnarstjórninni hefði verið tekið og þar fram eftir götunum. Það var bersýnilegt, að hæstv. dómsmrh. óskaði eftir umr. um öll mál miklu fremur en það mál, sem hér er til umr., og að svo miklu leyti sem hann kom að því að ræða þetta mál, sem hér liggur fyrir, þá er það til þess að gera það miklu óljósara og óskýrara en það er, til að flækja það og til þess að gera mönnum ekki ljós aðalatriðin í málinu. Þetta allt benti til þess, að hæstv. dómsmrh. óskar auðsjáanlega einskis frekar en að komast hjá beinum umr. um þetta mál. Og þess vegna slær hann út í allt aðra sálma og reynir að ræða um allt annað en það, sem hér liggur raunverulega fyrir, sem er skýrsla ríkisstj. um efnahagsbandalagsmálið. Hvers vegna er það, sem hæstv. dómsmrh. hefur valið þessa starfsaðferð? Er það vegna þess, að hann telur sig hafa traustan og góðan málstað til að sækja og verja? Væri það líkt þessum hæstv. ráðh., ef hann teldi málstað sinn góðan, eins glöggur og skýr og hann getur verið í málflutningi, að hann sneri sér þá ekki að málinu sjálfu og ræddi það fyrst og fremst, drægi fram það, sem hann áliti mestu skipta í því sambandi, en færi ekki að ræða um allt önnur atriði og óviðkomandi mál, eins og hann reyndi svo mjög til í ræðu sinni hér áðan. Ég held einmitt, að þessi starfsaðferð hæstv. dómsmrh. sýni, að hann lifir nú í þeim hugarheimi, að hann álíti sína aðstöðu og síns flokks ekki trausta hvað þetta mál snertir, og þess vegna vilji hann komast hjá viðræðum um það. Hæstv. ráðh. vildi láta líta svo út sem það væri lítill sem enginn ágreiningur í þessu máli, það væri ekki til neinn ágreiningur í málinu. Og því til sönnunar var hann að vitna í ummæli, sem hann hafði haft á landsfundi Sjálfstfl. haustið 1961. En. hæstv. ráðh. gleymdi að rifja það upp, sem hafði gerzt, áður en þessi landsfundur var haldinn. Hann gleymdi að rifja það upp, að í júlímánuði og ágústmánuði 1961 var rekinn mjög ákafur áróður í Morgunblaðinu fyrir því, að Ísland sækti sem allra fyrst um fulla aðild að Efnahagsbandalaginu. Og þessum áróðri var haldið látlaust áfram þangað til í sept. 1961, er tveir ráðh. fóru til Bonn og ræddu við ríkisstj. þar og fengu þar þær upplýsingar, að það þýddi ekki fyrir Ísland að sækja um fulla aðild á þessu stigi. Það var eftir að það var upplýst, sem ráðh. hélt sína ræðu á landsfundi Sjálfstfl., í okt. 1961, og talaði eins og hann gerði þar. Það var vegna þess, að ríkisstj. var búin að fá hjá Efnahagsbandalaginu sjálfu hryggbrot við þeirri beiðni, sem hún ætlaði að leggja fram. Henni var sagt, að það væri ekki tímabært að leggja þessa beiðni strax fram, og þar af leiðandi talaði ráðh. á landsfundinum 1961 eins og raun ber vitni um. En ef hann vill segja alla söguna sanna í þessu máli, þá á hann að byrja á forsögunni, byrja á Morgunblaðsgreinunum sumarið 1961, sem sýna, að þá var það stefna Sjálfstfl. að komast í bandalagið sem fullgildur aðili. Ég hef lesið upp úr þessum greinum Morgunblaðsins áður á þingfundi og sé ekki ástæðu til þess að gera það aftur, en þær skera alveg ótvírætt úr um það, að á þessum tíma var það stefna Sjálfstfl., að Ísland gerðist fullgildur aðili að Efnahagsbandalaginu. Og þegar ráðh. er nú að tala um, að það hafi ekki verið neinn ágreiningur í þessu máli, þá veit maður, að hann fer þar með fullkomlega rangt mál, að hann er að reyna að flækja og gera þetta mál óskýrt, því að eins og kemur greinilega fram í skýrslu hæstv. ríkisstj., sem hér liggur fyrir til umr., þá er um tvær leiðir að velja í þessu máli, um tvær leiðir að velja til samninga við Efnahagsbandalagið. Önnur leiðin er tolla- og viðskiptasamningsleiðin, og hin leiðin er aukaaðildarleiðin, og eins og greinilega kemur fram í skýrslu hæstv. ríkisstj., þá er mjög mikill munur á þessum tveimur leiðum, stórkostlegur munur á þessum tveimur leiðum, og það er um það, sem ágreiningurinn stendur. En eitt það undarlegasta, sem gerzt hefur hér á þingi, er það, að eftir að ríkisstj. er búin að leggja fram skýrslu, þar sem tekið er skýrt fram, að það sé reginmunur á þessum tveimur leiðum, tolla- og viðskiptasamningsleiðinni og aukaaðildarleiðinni, og viðskmrh. er búinn að staðfesta það, bæði með því að lesa þessa skýrslu ríkisstj. upp hér í þinginu og láta prenta hana, þá kemur hæstv. dómsmrh. upp á eftir og segir eiginlega, að það sé allt saman tóm vitleysa, sem segir í þessari skýrslu ríkisstj., því að í raun og veru geti þessar leiðir kannske verið eitt og hið sama, alveg þvert ofan í það, sem segir í skýrslu ríkisstj. Ég held, að slík vinnubrögð eins og þessi hafi aldrei áður tíðkazt hér á þingi, að þegar ríkisstj. er búin að gefa skýrslu, sem virðist að mörgu leyti vera heiðarlega gerð, eins og skýrsla hæstv. viðskmrh., þá kemur hæstv. dómsmrh. upp á eftir og segir í raun og veru, að það sé fals eitt, sem standi í þessari skýrslu, þetta sé alls ekki rétt, sá greinarmunur, sem þar er gerður á tolla- og viðskiptasamningsleið og aukaaðildarleið. Þetta eru alveg fáheyrð vinnubrögð, og það er þess vegna ekkert undarlegt, þó að hæstv. dómsmrh. lifi í eitthvað skrýtnum hugarheimi, þegar hann þarf að grípa til vinnubragða eins og þessara. Hæstv. ráðh. talaði mikið um það, - og það gerði reyndar viðskmrh. einnig, að hér ætti ekki að vera að gefa ótímabærar yfirlýsingar. Hvað er það, sem þessir hæstv. ráðh. eiga við, þegar þeir eru að tala um ótímabærar yfirlýsingar, - um ótímabærar yfirlýsingar, sem framsóknarmenn séu alltaf að gefa. Þessar ótímabæru yfirlýsingar, sem framsóknarmenn eru að gefa, eru þær, að þeir hafna aukaaðildarleiðinni, vegna þess að í henni felst, að það þarf að semja um atvinnuréttindi útlendinga hér á landi, það þarf að semja um frjálsan flutning á erlendu fjármagni hingað til lands, það þarf að semja um vinnuréttindi útlendinga hér á landi. Það eru þessir samningar, sem framsóknarmenn vilja ekki, og það eru þessar yfirlýsingar, sem þeir eru að gefa. Og þetta eru yfirlýsingar, sem hæstv. ríkisstj:, bæði hæstv. dómsmrh. og hæstv. viðskmrh., er alltaf að tala um að séu ótímabærar. En þessar yfirlýsingar eru ekki ótímabærar. Þær eru sjálfsagðar og nauðsynlegar. Og þær eru alveg sjálfsagðar og nauðsynlegar vegna þeirrar afstöðu, sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið í þessu máli og augljóslega hefur komið fram í þeim umr., sem hér hafa farið fram. Hæstv. ríkisstj. hefur verið að reyna að segja það, að hún sé ekki búin að ákveða, hvaða leið eigi að fara í þessu máli. Eins og bent var á af hv. 2. þm. Vestf., er ríkisstj. búin að velja leið, þó að hún segi að vísu að nafni til, að leiðirnar séu tvær. Allur blærinn á þessum umr, hefur sýnt það, svo að ekki er um að villast, að leiðin, sem hæstv. ríkisstj. vill fara og ætlar að fara, þegar þar að kemur, er aukaaðildarleiðin. Það er alveg tilgangslaust með einhverri ræðu, eins og hæstv. dómsmrh. hélt hér áðan, að ætla að reyna að breiða yfir þetta með því að fara að tala um allt önnur mál, reyna að flækja þetta mál. Umr. hafa leitt það eins glöggt í ljós og verða má, að ríkisstj. er búin að velja leiðina. Þó að hún telji tvær leiðir opnar, þá er hún búin að taka alveg ákveðna afstöðu um það, hvaða leið hún ætlar sér að velja, þegar þar að kemur, ef hún hefur þá aðstöðu til þess að fara þá leið. Hæstv. dómsmrh. vildi gera mikið úr því, að það hefðu orðið stórfelldar breytingar á aðstöðunni í heiminum vegna þess, að samningunum í Brüssel hafi verið hætt að sinni um aðild Breta að Efnahagsbandalaginu, og hann vitnaði því til sönnunar í grein eftir einhvern danskan stjórnmálamann. Hann gæti miklu frekar vitnað í það, að danska ríkisstj. hefur lýst því yfir í danska þinginu með samþykki allra stjórnmálaflokkanna nema kannske Sósfl. þar, að hún ætlaði sér ekki að kalla aftur umsókn sína um fulla aðild að Efnahagsbandalaginu. Hún ætlaði að láta hana standa óbreytta, vegna þess að það væri álit hennar, að þessir samningar um fulla aðild Breta og annarra ríkja yrðu teknir upp mjög bráðlega aftur. Þetta er sú afstaða, sem danska ríkisstj. hefur í þessu máli, að hún ætli sér ekki að taka aftur umsókn sína um fulla aðild að Efnahagsbandalaginu, vegna þess að hún álíti, að umr. um þessi mál verði teknar upp mjög fljótlega aftur. Og þetta er sú afstaða, sem allar þær ríkisstj. hafa, sem hafa sótt um aukaaðild eða fulla aðild að Efnahagsbandalaginu. Þær hafa ákveðið að draga þessar umsóknir ekki til baka, vegna þess að það er þeirra skoðun, að þessar umr. verði teknar upp mjög fljótlega aftur. Þeir menn, sem eiga sæti í stjórnarnefnd Efnahagsbandalagsins, eins og t.d. Hallstein og Mansholt og fleiri slíkir, hafa lýst því hiklaust yfir sem sinni skoðun, að sá tími muni að líkindum koma fyrr en varir, að aftur verði teknir upp samningar milli Efnahagsbandalagsins og Breta um aðild Breta að Efnahagsbandalaginu. Hið sama hafa stjórnir Vestur-Þýzkalands, Ítalíu og Benelúxlandanna gert, allar talið það eðlilegt og sjálfsagt, að innan nokkurs tíma mundu aftur hefjast viðræður um þessi mál. Og meira að segja franska stjórnin hefur gætt þess í öllum þeim yfirlýsingum, sem hún hefur gefið um þessi mál, að útiloka það ekki, að Bretar kynnu að geta orðið aðilar að Efnahagsbandalaginu síðar. Franska stjórnin hefur aldrei sagt meira en það, að á þessu stigi teldi hún, að Bretar vildu ekki ganga að þeim skilyrðum, sem nauðsynlegt væri, til þess að þeir gætu orðið fullgildir aðilar að Efnahagsbandalaginu. En hvað eftir annað hafa franskir ráðh. látið liggja orð að því, seinast fyrir nokkrum dögum sjálfur franski forsrh., að hann teldi það meira en líklegt, að innan einhvers tíma mundu Bretar gerast aðili að Efnahagsbandalaginu og ganga að þeim ákvæðum Rómarsamningsins, sem hefur verið deilt um. Þess vegna er það rangt á þessu stigi að álykta þannig af þeim atburðum, sem nýlega gerðust í Brüssel, að þessi mál séu endanlega úr sögunni og ekki muni fleiri ríki gerast aðilar eða aukaaðilar að Efnahagsbandalaginu heldur en nú á sér stað. Það er líka staðreynd, að Efnahagsbandalagið er til og það verður til, a.m.k. í því formi, sem er núna, og að öllum líkindum í því formi, að það verði miklu stærra og þátttökuríkin miklu fleiri en þau eru nú. Þess vegna er það algerlega rangt, sem hæstv. dómsmrh. gerir, þegar hann kemur hér fram og fullyrðir, að staðan í þessum málum sé algerlega breytt, og viðhefur meira að segja orð eins og hann gerði hér í ræðu sinni áðan, að þessi atburður hefði vikið frá okkur vandanum að taka ákvörðun í þessu máli. Ég er alveg hissa, að jafngreindur maður og ábyrgur maður og ég álít að hæstv. dómsmrh. sé þó, skuli gefa slíka yfirlýsingu eins og þessa, að hann álíti, að það sé búið að víkja frá okkur þeim vanda að þurfa að taka ákvörðun í þessu máli. Hæstv. dómsmrh. veit áreiðanlega vel, að þetta er rangt. Þessi yfirlýsing hans er röng. Það er ekki búið að víkja þessum vanda frá okkur. Það getur verið, að hann frestist eitthvað, í nokkra mánuði eða nokkur missiri, en hann er ekki vikinn frá okkur, og við munum standa frammi fyrir honum og það sennilega fyrr en síðar. Þess vegna er það meira en furðulegt, að hæstv. ráðh. skuli vera að gefa slíka yfirlýsingu sem þessa. Og hvers vegna er hæstv. ráðh. að gefa svona yfirlýsingu? Það er eingöngu vegna þess, að hann álítur sína aðstöðu og síns flokks þannig í þessu máli, að hann vill víkja því frá íslenzkum kjósendum fram yfir næstu þingkosningar. Hann vill komast hjá því að þurfa að taka ákveðna afstöðu til málsins fyrir þann tíma, og hann vill komast hjá því, að kjósendur taki ákveðna afstöðu til þessa máls í næstu þingkosningum. Þess vegna er það, sem hæstv. ráðh. fer út á þá hálu braut að gefa aðra eins yfirlýsingu og þá, að það sé búið að víkja þeim vanda frá Íslendingum að þurfa að taka afstöðu til þessa máls. Það er líka af sömu ástæðu, sem hæstv. ráðh. var alltaf að tala um það í sinni ræðu, að við ættum að forðast þessar ótímabæru yfirlýsingar í þessu máli, við ættum að forðast yfirlýsingar um það, að við vildum ekki semja um aukin atvinnuréttindi útlendinga á Íslandi, að við vildum ekki frjálsa flutninga á erlendu fjármagni til Íslands og vildum ekki aukin atvinnuréttindi fyrir útlendinga á Íslandi. Það eru þessar yfirlýsingar, sem hæstv. ráðh. vill komast hjá að séu gefnar fyrir kosningar og hann þurfi að taka afstöðu til þeirra í kosningabaráttunni, - og líka til þess, að hann og hans flokkur eða flokkar geti haft óbundnar hendur eftir kosningar til þess að gera slíka samninga, vegna þess að hæstv. ráðh. veit, að það er ekki búið að taka þann vanda frá okkur að velja þarna á milli, þó að hann reyni nú að halda því fram og ætli sennilega að reyna að gera það fram yfir kosningar. En það verður annað upp á teningnum, það munu menn fá að sjá eftir kosningarnar. Þá á ekki ósvipuð saga eftir að gerast og í landhelgismálinu forðum, þegar gefnar voru yfirlýsingar fyrir kosningarnar, að nú skyldu stjórnarflokkarnir standa eindregið að 12 mílunum og hvergi víkja að kosningum loknum í því máli. En hver var reyndin? Reyndin var sú, að fljótlega eftir kosningar var byrjað á leynisamningum við Breta um þessi mál og að lokum samið þannig, að þeim var ekki aðeins veitt undanþága til þriggja ára innan fiskveiðilandhelginnar, heldur var líka gengið þannig frá málum, að Bretar telja það öruggt, að Íslendingar geti ekki fært sína fiskveiðilandhelgi frekar út, a.m.k. ekki næstu 25 árin. Það var þrátt fyrir þessar miklu og hátíðlegu yfirlýsingar fyrir kosningarnar 1959 gerður á eftir eini undanhaldssamningurinn, sem Íslendingar hafa gert í sjálfstæðismálunum, síðan þeir endurheimtu frelsið 1918. Og sú saga er ekki heldur búin enn. Það sjá menn á því, sem nú er að gerast í samningum Dana og Færeyinga og Breta varðandi landhelgismálið færeyska. Sá samningur, sem Danir gerðu á sínum tíma við Færeyinga, ætti nú að falla úr gildi og Færeyingar þess vegna að hafa fullan rétt til 12 mílna fiskveiðilandhelgi á þessu vori. En danska stjórnin vill ekki leyfa þeim að færa landhelgina þannig út. Og hún segir við Færeyinga: Þið skuluð bíða til - ég má segja til 14. marz 1964, ég held, að það sé dagsetningin, ég man það ekki nákvæmlega, það er eitthvað um það leyti, - þið skuluð bíða til þessa tíma eða þangað til undanþágur Breta til veiða innan íslenzku fiskveiðilandhelginnar eiga að falla úr gildi á næsta ári: Hvers vegna er það, sem danska ríkisstj. vill láta Færeyinga bíða þangað til og láta undanþágurnar við Færeyjar haldast þangað til undanþágurnar við Ísland eiga að falla úr gildi? Getur það ekki stafað af því, að Bretar ætli sér að fara á flot um það við Íslendinga að fá undanþágurnar framlengdar og telji það skapa sér betri samningsaðstöðu, ef undanþágurnar verða ekki fallnar úr gildi við Færeyjar áður, og það sé með tilliti til þess, sem þeir vilji fá undanþágurnar við Færeyjar framlengdar frá því nú í vor og þangað til undanþágurnar eiga að falla úr gildi við Ísland? Það væri ekki óeðlileg ályktun af því, sem áður hefur gerzt í þessum málum, þó að það lægi hér á bak við, að Bretar vildu fá dönsku stjórnina til þess að framlengja undanþágurnar við Færeyjar með tilliti til þess, að það gerði þeim auðveldara að taka upp samninga við Íslendinga eftir næstu kosningar um það að fá undanþágurnar hér framlengdar. En að sjálfsögðu væri miklu verri aðstaða til þess fyrir Breta, ef það væri áður gengið í gildi, að undanþágurnar, sem þeir hefðu við Færeyjar, væru fallnar niður. Þetta er vissulega mál, sem er full ástæða til þess að fylgjast vel með, það, sem gerist í samningum Færeyinga og Dana annars vegar og Breta hins vegar í þessu máli, og hvernig það verður samantvinnað við það, hvenær brezku undanþágurnar eiga að falla úr gildi hér við land: En þetta var innskot, sem að vísu snertir ekki beinlínis þetta mál, sem hér er til umr., en má þó segja að sé í nokkrum tengslum við það. Hæstv. ráðh. var að tala um það, að ég hefði verið að gefa yfirlýsingu um, að það væri óhjákvæmilegt að tengjast Efnahagsbandalaginu með tolla- og viðskiptasamningi. Ég mun ekki hafa notað það orð að tengjast, en hins vegar get ég endurtekið þá skoðun mína, að ég álít, að það sé alveg nauðsynlegt af Íslendingum á sínum tíma eða þegar þar að kemur að sækja eftir tolla- og viðskiptasamningi við þetta bandalag, alveg eins og við sækjumst eftir slíkum viðskiptasamningum við fjöldamörg lönd nú þegar. Við semjum við öll Austur-Evrópulöndin svo að segja árlega og mörg fleiri lönd. Og hvers vegna ættum við þá að vera neitt á móti því að gera slíkan samning við Efnahagsbandalagið? Hver sem framvindan verður í þessum efnum, þá er nauðsynlegt fyrir okkur að vinna að því að hafa góð samskipti við þessi lönd, eftir því sem við getum, þó að við veitum þeim ekki nein óeðlileg réttindi hér á landi. Við höfum þar nú þegar mikil viðskipti, og við verðum að vinna að því að geta haldið þeim áfram með eðlilegum hætti, og til þess gerum við viðskipta- og tollasamning, og ég er alveg sannfærður um, að það verða ekki neinir sérstakir erfiðleikar fyrir okkur Íslendinga að fá slíka samninga. Hæstv. viðskmrh. upplýsti einmitt í þeirri ræðu, sem hann hélt hér áðan, að sú aðildarþjóð Efnahagsbandalagsins, sem er talin einna erfiðust í þessum samningum, Frakkar, hefði talið það eðlilega lausn á viðskiptum Efnahagsbandalagsins og Íslands, að gerður yrði tollasamningur á milli Íslands og bandalagsins, en ekki farin aukaaðildarleið. Og ef Frakkar eru nú tilbúnir að fallast á þetta, þá held ég, að við ættum ekki síður að vænta þess, að hin aðildarríkin mundu gera það, sem yfirleitt hafa verið talin okkur vinsamlegri en Frakkar. Ég kvaddi mér fyrst og fremst hljóðs í umr. nú í dag til þess að svara ummælum, er hæstv. forsrh. hafði vikið að mér sérstaklega í ræðu, sem hann hélt hér, þegar rætt var um þetta mál á fyrri hluta þingsins. Og ég held, að ég komist ekki hjá því að rifja upp þessi ummæli hæstv. forsrh., þó að hann sé fjarverandi, enda eru þau vafalaust ekki fyrst og fremst töluð í hans nafni, heldur í nafni Sjálfstfl. og hæstv. dómsmrh. Og aðrir þeir, sem hér eru staddir, geta þá svarað fyrir hönd hæstv. forsrh., ef þeir telja það nauðsynlegt. En það, sem hæstv. forsrh. hafði sérstaklega að athuga við þau ummæli, sem ég hafði viðhaft í fyrri ræðu minni hér, var það, sem ég sagði um, að við ættum að stefna að því að gera tolla- og viðskiptasamning við Efnahagsbandalagið. Hæstv. forsrh. fannst þetta hin mesta fjarstæða, sem kom þó mjög undarlega fyrir sjónir, þar sem hann var áður búinn að lýsa því yfir eða ríkisstj., að þetta væri þó önnur af þeim leiðum, sem til greina kæmu til samninga við Efnahagsbandalagið. En þrátt fyrir það, þegar hæstv. forsrh. fór að tala um tolla- og viðskiptasamningsleiðina, þá fann hann henni flest til foráttu, eins og marka má af þeim ummælum hans, sem ég kem nú til með að hafa hér á eftir, með leyfi hæstv. forseta. Forsrh. sagðist hafa kvatt sér hljóðs aftur til þess að svara ræðu minni, svo að notuð séu hans eigin orð, af þeim ástæðum, að sá hugsunarháttur, sem þar er á ferð, geti verið þjóðinni hættulegur. Síðan sagði hæstv. forsrh. orðrétt: „Það, sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson krefst, er, að Íslendingar verði aðnjótandi allra fríðinda Efnahagsbandalagsins, sem þeir þurfa á að halda, án annars endurgjalds en nokkurra tollalækkana á þeim vörum, sem Íslendingar kaupa frá þjóðum Efnahagsbandalagsins.“ Enn fremur fórust hæstv. forsrh. orð um tolla- og viðskiptasamningsleiðina á þennan hátt, með leyfi hæstv. forseta: „En annars óttast ég, að Íslendingar verði ekki lengi fullgildir í tölu siðaðra menningarþjóða, ef þeir í öllum viðskiptum sínum við þær temja sér það, sem kallað er stundum hér í þingsölunum Framsóknarhugsunarháttur, en hann er sá að krefjast alls af öðrum, en láta helzt ekkert af sínu í staðinn.“ Enn fremur sagði hæstv. forsrh. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Af þessu stafar m.a. sú hætta, að Íslendingar slíti vináttuböndin vegna blindrar kröfuhörku.“ Það, sem ég hafði gert að till. minni, var ekki annað en það, sem ríkisstj. gerði líka ráð fyrir sem annarri leiðinni til samninga við Efnahagsbandalagið, að það væru gerðir gagnkvæmir tolla- og viðskiptasamningar við Efnahagsbandalagið, sem að sjálfsögðu þýða það, að ef við fáum tollalækkun hjá Efnahagsbandalaginu, þá verðum við að láta móti einhverja tollalækkun á vörum frá Efnahagsbandalaginu hér á landi, þannig að hér er um gagnkvæm skipti að ræða. En hæstv. forsrh. finnst ekki nóg, að við látum það gegn tollahlunnindum í Efnahagsbandalagslöndunum að veita þeim tollahlunnindi hér á landi. Nei, nei, honum finnst vera mjög furðulegt, að það skuli vera farið fram á þetta, að við fáum þessi hlunnindi í Efnahagsbandalagslöndunum án annars endurgjalds en einhverra tollalækkana á þeim vörum, sem Íslendingar kaupa frá þjóðum Efnahagsbandalagsins. Hæstv. forsrh. virðist líta svo á, að það sé ekki nóg fyrir okkur að láta gagnkvæmar tollalækkanir á móti, heldur verðum við að láta eitthvað meira í endurgjald. Og hann herðir sig, þegar kemur fram í ræðuna, og segir, að í þessu felist þessi leiði Framsóknarhugsunarháttur, að krefjast alls af öðrum, en láta helzt ekkert af sínu í staðinn, og af þessu stafi sú hætta, að Íslendingar slíti vináttuböndin vegna blindrar kröfuhörku eins og þeirrar, sem ég minntist þarna á, að láta tollaívilnun koma gegn tollaívilnun. Öll þessi ummæli hæstv. forsrh. eru eiginlega túlkun fyrir Efnahagsbandalagið á þá leið, að það sé alls ekki fullnægjandi fyrir það að fá tollahlunnindi hér á landi á móti þeim tollahlunnindum, sem það kynni að veita, heldur verði það að fá einhver meiri réttindi en tollahlunnindi á Íslandi. Og hæstv. forsrh. finnst það alveg blind kröfuharka, að við skulum ekki láta okkur detta það í hug, að gegn þeim tollahlunnindum, sem við fengjum í Efnahagsbandalagslöndunum, létum við af hendi ekki aðeins tollahlunnindi hér, heldur líka eitthvað meira. Það kemur alveg greinilega fram í þessum ummælum hæstv. forsrh. Og það er líka víst, hvað hæstv. forsrh. er að fara með þessum ummælum sínum. Hann meinar það, að við eigum ekki að fara tolla- og viðskiptasamningsleiðina, við eigum heldur að fara hina leiðina, aukaaðildarleiðina, þ.e. að semja ekki aðeins um gagnkvæm tolla- og viðskiptahlunnindi, heldur líka um gagnkvæm réttindi til atvinnurekstrar, til fjármagnsflutninga og til atvinnustarfsemi. Það eru þessi réttindi, sem hann er fús til að láta af hendi gegn þeim hlunnindum, sem við fáum gagnvart sölu á vörum í Efnahagsbandalagslöndunum, og honum finnst það bara blind kröfuharka að vera nokkuð að amast við því, að þannig sé samið við Efnahagsbandalagið. En hæstv. forsrh. var ekki einn um þennan hugsunarhátt. Þetta kom líka fram í ræðu hæstv. viðskmrh., og þetta kom mjög glögglega fram í ræðu hæstv, dómsmrh. Það hefur sem sagt komið mjög ljóslega fram í þessum umr. af hálfu talsmanna stjórnarflokkanna, að þeir eru á móti tolla- og viðskiptasamningsleiðinni, þó að þeir segist vilja halda henni opinni, og að þeirra hugur er allur inni á því, að það verði samið á aukaaðildargrundvelli. Þrátt fyrir það, þó að ríkisstj. sé hér í blekkingarskyni hvað eftir annað að gefa yfirlýsingar um, að hún sé ekki búin að velja á milli þessara tveggja leiða, þá sést það skýrt á þessum ummælum hæstv. forsrh., sem ég hef nú vitnað til, og mörgum öðrum ummælum hæstv. ráðh., að ríkisstj. er búin að velja í þessu máli, hún er búin að velja aukaaðildarleiðina og hún er búin að hafna hinni leiðinni. Og það er alveg víst, hvað sem þessir hæstv. ráðh. segja, að þá koma þessi mál fyrr en síðar til með að standa þannig, að þjóðin hefur um þessar tvær leiðir að velja. Hún hefur að velja um það, hvort hún hneigist heldur að tolla- og viðskiptasamningsleiðinni eða aukaaðildarleiðinni, með þeim búsifjum, sem henni fylgja, þ.e. að semja um atvinnuréttindi útlendinga hér á landi og réttindi erlends fjármagns hér á landi. Það er sú leið, sem hæstv. ríkisstj. vill fara. Og skýringin á þeim skrýtna hugsunargangi hæstv. dómsmrh., sem birtist í ræðu hans hér áðan, fólst einmitt í því, að ríkisstj. vill reyna að leyna þessu fram yfir kosningar, að hún er búin að velja þessa leið. Þess vegna vill hún helzt tala um allt annað, þegar þetta mál ber á góma, eins og kom fram hjá hæstv. dómsmrh., eða hún reynir að flækja málið og blekkja sem mest, svo að menn sjái ekki aðalatriði þess, til að koma í veg fyrir það, að menn geri sér hreina mynd af málinu fyrir næstu kosningar og taki ákveðna afstöðu til þess þá. En hæstv. ríkisstj. mun ekki takast þetta. Þrátt fyrir það, þó að talsmenn hennar haldi margar slíkar ræður eins og hæstv. dómsmrh. flutti hér áðan, og þrátt fyrir það, þó að slíkum áróðri verði haldið uppi í blöðum stjórnarflokkanna, þá er hæstv. ríkisstj. og hæstv. ráðh. búnir að segja svo mikið í þessu máli, að þjóðinni getur ekki dulizt, hver þeirra stefna raunverulega er, að hverju þeir munu stefna eftir næstu kosningar, ef þeir koma til með að hafa þá meiri hl. hér á Alþingi og fara með ríkisstj. Hafa þessar umr. verið hinar gagnlegustu, vegna þess að þær hafa leitt í ljós svo skýrt, að um það verður ekki lengur villzt, að það eru tvær stefnur í þessu máli. Önnur er sú stefna, sem Framsfl, beitir sér fyrir, lausn á grundvelli tolla- og viðskiptasamnings, og hin er leiðin, sem ríkisstj. hefur valið, þó að hún sé að reyna að neita því í öðru orðinu. Það er aukaaðildarleiðin ásamt samningum um atvinnuréttindi og fjárhagsleg réttindi útlendingum til handa hér á landi. Þess vegna álít ég það, þó að þessar umr. verði ekki miklu lengri nú að sinni, að þá hafi þær orðið mjög til bóta, vegna þess að þjóðinni á að vera það ljóst eftir þær, hvar stjórnmálaflokkarnir standa í þessu máli og um hvaða leiðir er að velja, og þess vegna, hvaða ákvörðun þeir eiga að taka, þegar þeir fella sinn dóm um þetta mál í næstu kosningum.

forseti (FS): Frá forseta Nd. hafa svo hljóðandi bréf borizt: „Reykjavík, 13. febr. 1963. Gísli Jónsson, 1. þm. Vestf., hefur ritað mér á þessa leið: Vegna setu á þingi Norðurlandaráðs verð ég hindraður frá að sitja á Alþingi næstu tvær vikur. Er það ósk mín, herra forseti, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vesturlandskjördæmi, Sigurður Bjarnason ritstjóri, taki á meðan sæti mitt á Alþingi.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Jóhann Hafstein, forseti Nd.“ Skv. bréfi þessu tekur Sigurður Bjarnason sæti Gísla Jónssonar fyrst um sinn. Kjörbréf hans hefur áður verið rannsakað og samþ., og býð ég hann hér með velkominn. Þá er hér annað sams konar bréf frá forseta Nd., dags. sama dag, á þessa leið. „Sigurður Ingimundarson, 1. landsk., hefur ritað mér eftirfarandi: „Þar sem ég er á förum til útlanda til þess að sitja á þingi Norðurlandaráðs og mun því ekki geta setið á Alþingi næstu tvær vikur, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að varamaður minn, Unnar Stefánsson viðskiptafræðingur, taki á meðan sæti mitt á Alþingi“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Jóhann Hafstein, forseti Nd.“ Kjörbréf Unnars Stefánssonar hefur áður verið rannsakað og samþ., og tekur hann samkv. þessu nú sæti Sigurðar Ingimundarsonar hér á Alþingi, og býð ég hann velkominn. Þá er enn í þriðja og síðasta lagi bréf frá forseta Nd. á þessa leið, það er dags. 13. febr.: „Einar Olgeirsson, 3. þm. Reykv., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda til þess að sitja á þingi Norðurlandaráðs og mun því ekki geta setið á Alþingi næstu 2 vikur, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að varamaður minn, Margrét Sigurðardóttir húsfrú, taki á meðan sæti mitt á Alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Jóhann Hafstein, forseti Nd.“ Kjörbréf Margrétar Sigurðardóttur hefur áður verið rannsakað og samþ. Hún tekur nú samkv. þessu sæti Einars Olgeirssonar hér á Alþingi, og býð ég hana einnig velkomna.