Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Magnús Kristjánsson) Jeg sje ekki ástæðu til að færa mörg rök frv. þessu til stuðnings; jeg vona, að háttv. deildarmenn hafi kynt sjer málið. Jeg vil aðeins bæta örfáum orðum við greinargerð frv. Eins og sjá má, fer frv. ekki fram á annað en að þingið, að forminu til, veiti bæjarfjelaginu heimild til að koma fjármálum sínum í haganlegt horf. Þessi breyting getur því ekki talist athugaverð, og er ekki hætta á því, að hrapað verði að henni undirbúningslaust, því að málið verður eflaust rætt á borgarafundum bæjarfjelagsins, og þar geta allir átt kost á að beita áhrifum sínum í þá átt, sem þeir álíta heppilega. Jeg geri ráð fyrir því, að sú stefna sje ráðandi hjer, að stuðla beri að því, að sveitar- og bæjarfjelög fái sem mest sjálfsforræði um sín eigin mál, ef það kemur ekki í bága við hagsmuni almennings. Hjer er ekki um slíkt að ræða. Frv. fer aðeins fram á að finna rjettlátan grundvöll fyrir nauðsynlegar tekjur bæjarfjelagsins. Jeg verð að halda því fram, að hækkun sú, sem frv. fer fram á, er ekki svo mikil, að hún ætti að vaxa mönnum í augum. Til skýringar má geta þess, að þær lóðir, sem frv. nær til, eru varla að jafnaði meira en 500–1000 kr. virði, og verður því skatturinn af þeim eftir lægra gjaldinu 5–10 kr., en eftir hærra gjaldinu 10–20 kr. Það er ekki stórt spor, sem stigið er. Á túnum og matjurtagörðum verður eftirgjaldið helmingi lægra. Ef gert er ráð fyrir, að meðaltún þar um slóðir sje um 10 dagsláttur, og það sje vel girt og vel ræktað, þá mundi mega meta það á 5 þús. kr. og gera ráð fyrir, að það gefi af sjer um 80 hesta, og verður skatturinn þá eftir lægra gjaldinu 25 kr., en 50 kr., ef hærra gjaldið er lögleitt. Af þessu má sjá, að engum er mjög íþyngt, þótt þetta nái fram að ganga. Eins má taka t. d. matjurtagarða, og ef gert er ráð fyrir, að þeir sjeu að meðaltali um 100 ferfaðmar og gefi af sjer 5 tunnur af garðávöxtum, verður skatturinn 1 kr. eftir lægra gjaldinu, en 2 kr. eftir því hærra, ef hver ferfaðmur er metinn á 2 kr. Menn sjá, að 2 kr. er ekki hár skattur á eign, sem er 200 kr. virði. Sveitar- og bæjarfjelög geta ekki látið sjer nægja óviss útgjöld ein, frekar en ríkið. Það verður að vera eitthvað ákveðið að halda sjer við. Það er til lítils að leggja á menn svo og svo mikið, og eiga það á hættu að þessi skattur heimtist ef til vill aldrei inn. En jörðin hleypur ekki frá mönnum; hún er sá skattstofn, sem er öruggastur. Á Akureyri er landbúnaður í framför, en það lítur út fyrir, að heldur sje að draga úr sjávarútveginum, og er því eðlilegt, að skatturinn lendi á jörðinni. Jeg þarf ekki að ræða þetta frekar. Mjer finst málið svo ljóst og sjálfsagt, að jeg skil ekki annað en það fái hinar bestu undirtektir, og sje jeg ekki ástæðu til að setja það í nefnd. En ef til þess kemur, mun það eiga heima í allsherjarnefnd, en jeg geri það ekki að till. minni, að því verði vísað þangað.

Forsætisráðherra (J. M.) Fyrir háttv.Ed. var lagt frv. af stjórninni, um breytingu á lögum um sóknargjöld, og var það frv. á þann veg, að þau voru tvöfölduð, hækkuð úr 1 kr. 50 aur. í 3 kr., og kirkjugjöld hækkuð að sama hlutfalli. Fjhn. Ed. hefir látið frv. liggja hjá sjer af þeirri ástæðu, að hún gat ekki fallist á hækkun sóknargjalda. Frv. liggur enn hjá þeirri nefnd, en í þess stað hefir hún borið fram frv. um hækkun kirkjugjalds, en þó ekki eins mikla hækkun og frv. stjórnarinnar fór fram á. Jeg býst við, að þessi háttv. deild athugi það frv., sem nú liggur fyrir, og þá um leið, hvort ekki sje viðeigandi að breyta því í líka átt og frv. stjórnarinnar. Í því var gert ráð fyrir, að gjaldinu yrði jafnað niður, en þetta frv. fer fram á, að allir greiði jafnt gjald. Jeg skal ekki segja um, hvor aðferðin er rjettari; það athugar vonandi sú nefnd, sem fær málið til meðferðar. Frv. stjórnarinnar var borið fram í þeim tilgangi að afla tekna, og virðist það ekki ósanngjarnt, þegar þess er gætt, að sóknargjöld eru upphaflega til þess ætluð að koma á móti launum presta. Frv. í sömu átt og þetta hafa farið til fjárhagsnefndar í háttv.Ed., og þykir mjer rjett, að þetta frv. fari því til fjárhagsnefndar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg ætla að leyfa mjer að segja örfá orð út af þessari fyrirspurn, þótt jeg hafi í sjálfu sjer litlu við að bæta það, sem hæstv.forsrh. (J. M.) svaraði hv. fyrirspyrjanda (P. O.). Jeg vil þó geta eins atriðis, af því mjer heyrðist hv.þm. (P. O.) fara rangt með það og segja, að tillag ríkissjóðs í landhelgissjóðinn væri 5000 kr. á ári, en það er 20,000 kr., samkv. lögunum nr. 68, 1915, og virðist svo, sem honum hafi sjest yfir þau lög. Jeg get ekki heldur stilt mig um að benda enn á það, hvað því olli, að strandvarnaskipið annað hjelt svo mikið kyrru fyrir fyrri part sumars í fyrra. Það lítur náttúrlega ekki vel út, þegar hv.þm. Borgf. (P. O.) segir, að skipið hafi verið bundið hjer í báða enda við hafnargarðinn vikum saman, enda er þetta nokkuð ýkt. En það er játað, að það lá hjer mikið kyrt, og af hverju? Jú, það var af því, að stjórnin hafði orðið að fá að láni kol skipsins til þess meðal annars að geta sent Sterling kringum land, til þess að forða Norðurlandi frá fjárfelli. Það sannast því hjer, sem oftar, að hálfsögð saga er litlu betri en ósannindi. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) þarf jeg að svara nokkrum orðum, því hann fór geistur mjög og rasandi. Kvað hann stjórnina hafa drepið sjálfstæðistillögur þingsins, og mjer skildist hann jafnvel álíta, að hún hefði haft þjóðarsómann að verslunarvöru. Rök færði hann reyndar engin fyrir þessu önnur en þau, að stjórnin hefði eigi leigt Vestmannaeyjaskipið „Þór“. En jeg fullyrði, að það hafi aldrei verið samþykt hjer á þingi, að stjórnin skyldi gera þetta. Það kom einhver till. fram á aukaþinginu í fyrra um styrk til þessa báts, en sú till. lognaðist út af og mun aldrei hafa komið til atkvæða. Þetta skip er, eftir upplýsingum fróðra manna í þeim efnum, ekki hæft til strandgæslu. Það er gamall botnvörpungur og miklu seinni en þeir botnvörpungar, sem nú tíðkast. Vopnlaus er hann auðvitað, svo að hvaða botnvörpungur sem er getur farið allra sinna ferða fyrir honum. Jeg er fyrir mitt leyti ekki í efa um það, að Vestmannaeyingar hafa á síðastliðnu þingi farið þess á flot að fá styrk til að reka útgerð þessa skips, og það, að áðurnefnd till. lognaðist út af, er mjer næg sönnun þess, að þessi málaleitun hafði eigi byr hjá þinginu, sjerstaklega ekki sjávarútvegsnefndum, því það er vissulega ekki vani að fylgja lint fram hjer i þingi málefnum Vestmannaeyinga. Af umræðunum á aukaþinginu í fyrra kemur það líka skýrt í ljós, að það var alls ekki tilgangurinn að leigja neitt skip til strandvarna síðastliðið ár, ef Danir hefðu hjer tvö skip, og það er nokkuð undarlegt, ef nú á að grýta stjórnina fyrir að hafa í þessu farið að vilja þingsins. Ef nokkuð er hæft í ummælum hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) um verslun með þjóðarsómann, sem jeg ætla, eins og hverri annari fjarstæðu, þá hefir Alþingi sjálft gert þá verslun, og þar á meðal hv.þm. (Gunn. S.) sjálfur, því hann var því samþykkur að láta sjer nægja strandgæslu Dana, og það þótt hæstv.forsrh. (J. M.) tæki það fram þá, að búast mætti við, vegna kolaleysis, að strandgæslan yrði ekki í því lagi, sem ella mætti búast við. Vísa má um þetta til Alþt. 1920, B., dálk 427. Með þessu er það sannað, að síðasta aukaþing ætlaðist ekki til, að skip Vestmannaeyinganna yrði leigt til strandvarna. En hefði skip verið leigt til þessa, og þetta skip verið fært til þess, hefði ekkert verið á móti því að leigja að, að öðru jöfnu. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) áleit, að hjer dygði ekki að horfa í peningana, og það má vera, að hann þurfi þess ekki. En jeg tel mjer skylt að líta á þá. Jeg tel mjer skylt að reyna að sporna við því, að stórkostlegar fjárhæðir sjeu teknar úr vasa þjóðarinnar á slíkum tímum, sem nú standa yfir, ef nokkur möguleiki er á því að losna við það. Og jeg vil standa eða falla með þeirri stefnu. Í fyrra gekk þingið inn á að reyna tilboð Dana, en reynslan varð ekki fullnægjandi vegna kolaskorts. Er það þá goðgá af stjórninni, að hún hefir sagt fyrir sitt leyti, að hún, með vissum skilyrðum, vildi reyna þetta fyrirkomulag til hlítar, sem sjálft Alþingi hefir samþykt? Það er svo sem ekki svo, að stjórnin hafi bundið Alþingi. Nei, því er frjálst að gera það, sem það vill, en sína skoðun dregur stjórnin ekki dul á. Mjer skildist á sama hv.þm. (Gunn. S.), að stjórnin hefði gert hreint fyrir sínum dyrum, ef hún hefði leigt Þór til strandvarna. Þá hefði alt verið gott. Jeg veit nú ekki, hvort hv.þm. Borgf. (P. O.) vill samþykkja þetta. Það þykir ef til vill ekki viðeigandi að gera fyrirspurn um það til hans, en gaman hefði jeg af því, ef hann vildi svara því. Jeg læt mjer fyrir mitt leyti í ljettu rúmi liggja, hverjar hvatir sagt verður að liggi til grundvallar fyrir afstöðu minni til þessa máls. Jeg veit, að ýmsir muni segja, að fjárhagurinn sje ekki nægilegur til afsökunar, en ekkert annað hefir þó fyrir mjer vakað, og læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja, hversu margir trúa því. Jeg hefi áður, á einkafundi, skýrt frá viðræðum mínum um þetta mál við stjórnarforseta Dana, og sje ekki ástæðu til að taka það upp hjer. Hv. þm. Rang. (Gunn. S.) spurði, hvernig á því stæði, að Danir vildu auka hjer strandgæsluna, og gaf í skyn, að einasta ástæðan til þess mundi vera sú, að þeir vildu láta Dannebrog blakta hjer við land. Sjerlega vingjarnleg getur þessi tilgáta varla talist, og vera má, að hv.þm. (Gunn. S.) sje mjer það vitrari, að hann viti inn í hugskot manna. En það veit jeg, að þeir telja þetta eigi sem ástæðu. Flotamálaráðuneytið heldur því fram, að það sje mjög góður æfingaskóli fyrir yfirmenn og undirmenn að gegna hjer landhelgisvörnum, og vill gjarnan hafa þær á hendi þess vegna, enda þurfa skipin hvort sem er að gerast út til að æfa skipshöfnina, en af þessu leiðir, að strandgæslan er þeim margfalt ódýrari en hún mundi verða oss. Þá ber og á það að líta, að bæði Danir og Færeyingar hafa rjett til að veiða hjer í landhelgi, og er það ekki nema eðlilegur hlutur, að Danir borgi þetta með strandgæslu. Jeg lít því ekki á þetta sem neina gjöf í sjálfu sjer, enda þykist jeg geta fullyrt, að engum, nema ef til vill flotamálaráðuneytinu og sjóliðsforingjunum, sje þetta kappsmál. Að minsta kosti sögðu lögjafnaðarmennirnir dönsku það í sumar, enda má ráða það af líkum. Jeg vil fyrir mitt leyti reyna eitt ár enn, hvernig fer um strandgæslu Dana, og dæma svo eftir því. Jeg veit, að strandvarnarskip kostar okkur, eins og nú er, ekki undir hálfri miljón á ári, sennilega 3/4 milj., og mjer ofbýður að bæta þessu ofan á önnur gjöld og sje ekki, hvar taka á tekjurnar. Mjer þykir rjett að taka það fram hjer, að jeg skildi ekki ræðu hv.þm. Borgf. (P. O.) þannig, að hann ávítaði stjórnina fyrir að hafa ekki keypt eða leigt skip, og segir hann til, ef ekki er rjett skilið. Hv. þm. Rang. (Gunn. S.) sagði, að björgunarskipið borgaði sig fyrir Vestmannaeyjar, vegna þess, að þeir fengju svo miklu meiri fisk fyrir gæslu þess. En í grein, sem nýlega hefir birtst hjer í blaði nokkru frá Vestmannaeying, stendur þessi klausa: En eitt er alveg víst, og það er: fáist ekki nægur styrkur úr ríkissjóði til útgerðar skipsin: framvegis, þá verður það að hætta. Þetta sýnist mjer ekki koma vel heim því að með hinum aukna fiski ætti að vera hægt að borga útgerðarkostnaðinn og stinga svo afganginum í sinn eigin vasa. Og eftir undangengnum kröfum veit jeg, hversu hár þessi styrkur á að vera, sem sje 300 þús. kr. á ári. Þá kem jeg að hv.þm. Dala. (B. J.) Hann klifaði stöðugt á því, að óhlýt væri vilja þingsins 1919, og það er satt En hvers vegna er honum óhlýtt? Það er af því, að á milli kemur vilji þingsins 1920. Þýsku tilboðin, sem hv.þm. (B. J. talaði um, hefi jeg ekki sjeð, en sjálfu segist hann hafa farið með þau til sjávarútvegsnefndar, en hún hefir þá ekki tekið þau til greina, og virðist varla sanngjarnt að hengja stjórnina fyrir það, sem einhver nefnd hefir gert án þess að hún vissi um. Enn fremur talaði hv.þm. (B. J. mikið um brjef eitt frá stjórninni til útgerðarmanna Þórs í Vestmannaeyjum og loforð, sem í því væri falið, en síða hefði verið brigðað. Jeg veit nú, hvaða brjef hv.þm. (B. J.) mun eiga við, því það mun vera eina brjefið, sem um málið hefir farið milli stjórnarinnar og Þórs-fjelagsins. Sama skoðunin á þess brjefi hefir einnig komið fram skýlaus í blöðum hjer, og til þess að leiðrjetta allan þann misskilning og dylgjur, sem þyrlað hefir verið upp um þetta brjef þykir mjer rjett að lesa það hjer orðrjett: Reykjavík, 16. apríl 1920. Í brjefi, dags. 28. f. m., hefir hin háttvirta stjórn Björgunarfjelags Vestmannaeyja farið þess á leit við stjórnarráðið, að það annað hvort veitti fjelaginu 25,000 kr. styrk á mánuði til að halda úti björgunarskipinu „Þór“, eða að landsstjórnin taki, fyrir hönd ríkissjóðs, skipið á leigu með þeim skilmálum, að ríkissjóður greiði allan útgerðarkostnað skipsins, en verði aftur á móti aðnjótandi þeirra tekna, sem það kynni að afla, beinlínis eða óbeinlínis. Út af þessu er stjórnarnefndinni hjer með tjáð, að stjórnarráðið sjer sjer eigi fært, eftir því sem atvik liggja til, hvorki að leigja skipið á þann hátt, sem áður er greint, nje veita hinn umbeðna styrk til útgerðarinnar. En hins vegar skal það tekið fram, að ef leigð verða í sumar eitt eða fleiri skip til lögreglueftirlits um síldveiðatímann, mun stjórnarráðið, að öðru jöfnu, vera fúst á að leigja skipið, ef samningar nást um skilmálana og eigi verða örðugleikar á, t. d. vegna kolaeklu, að hafa gufuskip til tjeðs eftirlits. Ef um það yrði að ræða að öðru leyti að nota skipið í þarfir ríkissjóðs, verður um slíka notkun að fara eftir samningi í hvert skifti.“ þetta brjef talar nú svo ljóst, að engu þarf við það að bæta, og munu menn nú sjá, að hjer hefir ekkert loforð verið brigðað, af þeirri einföldu ástæðu, að ekkert loforð hefir verið gefið. Málaleitun fjelagsins var þvert á móti neitað, að öðru leyti en því, að lofað var að taka Þór, að öðru jöfnu, um síldveiðatímann, ef nokkurt gufuskip yrði leigt á annað borð. En nú var alls ekkert skip leigt, því gæsla Beskytterens þótti nægileg, enda komu engar kvartanir fram yfir henni, heldur þvert á móti fremur ánægja. Alt tal hv.þm. Dala.(B. J.) um brigðuð loforð eru þess vegna staðlausustafir. Hv. þm. (B. J.) hrósaði „Þór“ mikið. Jeg skal ekkert um þau ummæli segja, en hitt veit jeg, að skipið er of seint í förum, og er það eitt út af fyrir sig nóg til þess, að það dugir ekki, jafnvel þótt það sje í „fyrsta klassa með stjörnum kryds og þvers“, eins og hv.þm. (B. J.) gaf í skyn. Annars er það undarlegt í afstöðu hv.þm. Dala. (B. J.), að hann er í öðru orðinu að tala um það, að leigja hefði átt Þór, en í hinu, að eitt skip sje hvergi nærri nóg; þau þurfi að vera mörg og góð. í sambandi við þetta gat hv.þm. (B. J.) þess, að nota hefði mátt skipið sem skólaskip, og má það vel vera. En aldrei mun sú tillaga hafa komið í mikil hámæli áður, og fáir gert ráð fyrir því, og þess vegna ekki ástæða til þess að ámæla stjórninni fyrir það atriði. Loks sagði svo hv.þm. (B. J.), að stjórnin mundi „ekki græða“ á þessu máli. Það hefir heldur aldrei verið ætlunin. Hitt hefir verið ætlunin, að halda fram því, sem stjórnin vissi sanngjarnast og rjettast í málinu, og það hefir stjórnin gert og mun gera, hvernig sem þýtur í hv.þm. Dala. (B. J.), og það einnig þótt hann ögri með orðum í dag og gerðum á morgun, eins og hann kvað að orði. Þar er stjórnin óhrædd. Cui bono? spurði svo hv.þm. (B. J.). Hver hefir gott af þessu? Og hann var ekki lengi að svara sjálfum sjer: Enginn, nema stjórnin, auðvitað, hún er svona mikill föðurlandsvinur, að hún þolir ekki að missa danska fánann úr landhelginni. Þetta er ástæða, sem menn láta sjer sæma að bera fram á löggjafarþingi þjóðarinnar. En jeg verð að segja fyrir mig, að svona „argument“ fyrirlít jeg. Þau eru ekki til að skýra málið, heldur aðeins til þess að reyna að svívirða menn. Að endingu sagði svo hv.þm. (B. J.) það, sem mjer finst að ekki eigi að standa ómótmælt, sem sje, að engin gleði hefði sjest hjer yfir fullveldinu. Gleðin hefir þvert á móti verið mikil. En ef til vill hefir það haft einhver áhrif á orð hv.þm. Dala. (B. J.), sem annars voru óvenjuleg frá honum um þetta mál, að honum hafi þótt anda til sín lítilli gleði yfir framkomu hans sjálfs í þessum umr. Og það er skiljanlegt.

Fyrirspyrjandi (Pjetur Ottesen) Hæstv. forsrh. (J. M.) sagði í ræðu sinni í gær, að jeg væri að mestu leyti búinn að svara fyrirspurninni sjálfur, með því að gera heyrum kunnug ummæli forsætisráðherrans, þau er hann flutti í ráðgjafarnefndarsamkundunni síðastliðið sumar. Jú, þetta er mikið rjett, því svör hæstv.forsrh. (J. M.) falla nú á sama veg og þar kemur fram. En það var hvorttveggja, að jeg hafði ekki sjeð þennan gerðabókarútdrátt, er við komum fram með fyrirspurnina, og svo hitt, að þótt svo hefði nú verið, að jeg hefði verið búinn að sjá þetta, þá hefði jeg samt sem áður ekki hikað við að koma fram með fyrirspurnina, og það af þeirri einföldu ástæðu, að jeg hefði ekki trúað því, að þessi ummæli væru rjett, fyr en jeg væri þá búinn að fá staðfestingu á þeim af vörum hæstv.forsrh. (J. M.) sjálfs. Og nú hefi jeg fengið þessa staðfestingu. Staðfestingu á því, að stjórnin hafi ekkert gert, þrátt fyrir alt, sem á undan er gengið og jeg hefi áður tekið fram, til undirbúnings eða framkvæmda í þessu máli, á grundvelli laganna frá 1919. Og ekki nóg með það, heldur hefi jeg líka fengið yfirlýsingu um það, að að svo stöddu að minsta kosti ætli stjórnin ekkert að gera til að hrinda þessu máli í framkvæmd. Þetta eru þung orð hjá hæstv. stjórn, og jeg gæti trúað því, að þessi ákvörðun yrði afdrifarík fyrir land og lýð. Þá er að líta á ástæðurnar, sem hæstv.forsrh. (J. M.) ber fram fyrir því, að stjórnin hefði ekki framkvæmt vilja þings og þjóðar í þessu efni. Og ástæður þessar voru dýrtíðin og fjárhagsörðugleikarnir. Því er ekki að neita, að þetta er biturt vopn. En þetta bitra vopn snýst í höndum stjórnarinnar, þegar hún ætlar að nota það til varnar athafnaleysi sínu í þessu máli. Þetta vopn snýst að stjórninni sjálfri, nema hún geti sýnt og sannað, að það hefði verið um megn hinni íslensku þjóð að kljúfa það að kaupa eða leigja eitt skip til landhelgisgæslu og halda því úti. En hún getur ekki sýnt fram á þetta, og ekkert svipað því. Stjórnin lítur ekki nema á aðra hlið þessa máls, kostnaðarhliðina, og vex hún svo í augum, að hún vill ekki líta á hina hliðina, tjónið, sem þjóðin bíður við það, að landhelgin sje óvarin. En stjórninni var innan handar að aðhafast eitthvað í þessu máli, og það því fremur, sem líklega hefði verið hægt að fá tækifæriskaup á hentugu skipi til þessa verks. Hygginn bóndi sjer ekki í það að taka lán til þess að girða túnið sitt og verja það fyrir ágangi, og hyggin stjórn mundi ekki heldur hika við það að fara að dæmi bóndans til þess að verja þetta stóra tún þjóðarinnar, landhelgina, fyrir ágangi erlendra og innlendra lögbrjóta. Og þinginu 1919 hraus alls ekki hugur við því að ráðast í þennan kostnað. Það skildi nauðsynina og sá það rjettilega, að þetta fyrirtæki gat aldrei verið vafasamt frá fjárhagslegu sjónarmiði. Þetta verða því að teljast heldur veigalitlar ástæður hjá stjórninni, enda mun óhætt að fullyrða, að þær sjeu í raun og sannleika alt aðrar. Að minsta kosti get jeg ekki betur sjeð en að ástæður stjórnarinnar sjeu þær, að hún, stjórnin, hefir ekki gert sjer nógu ljósa grein fyrir því, hvað er í húfi, hvað mikið fjárhagslegt tjón landið bíður við það, að landhelgin er ekki varin. Þetta er höfuðatriðið. Stjórnin hefir ekki gert sjer nógu ljósa grein fyrir því, hvaða þýðingu það hefir í framkvæmdunum, að við höfum forustuna í landhelgisgæslunni, þó að ekki sje nema með einu skipi, að við getum notið, einmitt á þessu sviði, þeirra afburðasjómannahæfileika, sem eru til hjer á landi í svo ríkum mæli, notið í þarfir landhelgisgæslunnar þess áræðis, einbeitni, dugnaðar og þrautseigju, sem eru yfirleitt einkenni á íslenskri sjómannastjett, að við höldum uppi forustunni í þessu máli. Það er því mjög stórt og þýðingarmikið atriði, að forustan sje hold af okkar holdi og bein af okkar beinum. Þá getur verið allþýðingarmikið líka að njóta aðstoðar Dana, fyrst og fremst þeirrar, sem þeir eru bundnir við að lögum, og þá auðvitað þeim mun betra, sem meira er. Að því leyti er jeg ekki sammála hv.þm. Dala. (B. J.), að skoða það sem einskonar náðarbrauð að þiggja af Dönum landhelgisvarnir þær, sem þeir eru skyldir að veita okkur samkvæmt lögum, og þar sem gæsla þessi hefir lagst niður að nokkru leyti á stríðsárunum, þá er því meiri ástæða til að krefjast uppbótar á það af Dönum, þegar þörfin er jafnaðkallandi og nú er orðið. En á meðan við höfum ekki sjálfir þessa forustu í landhelgisgæslumálinu, má segja, að það sje dauður höfuðlaus her. Og þá fyrst og fremst af þeim eðlilegu ástæðum, - þó að ekkert væri til sparað af hálfu Dana, - að altaf er á fárra mánaða fresti verið að skifta um foringja á þessum skipum. Þegar þeir eru loks búnir að fá þá praktisku þekkingu, hvernig þeir eiga að haga starfi sínu, svo að raunhæft sje og komi best að notum, og ef til vill er vaknaður áhugi hjá þeim fyrir starfinu, þá eru þeir teknir í burtu, og nýir menn koma í staðinn, og þar mun eðlilega misjafn sauður í mörgu fje. það er ofuraugljóst mál, að þetta fyrirkomulag eitt út af fyrir sig, þessi tíðu foringjaskifti, gerir gæsluna mjög kraftlausa.  (Fjrh. M. G.: Það er íslenskur „lóds“ á strandvarnarskipinu)  . Já, en hann ræður engu um það, hvernig gæslunni er hagað; hans starf er að leiða skipið fram hjá boðum og blindskerjum, og annað ekki. Nei, hluturinn er sá, að stjórnin hefir ekki hugleitt það sem skyldi, hverjir agnúar eru á þessu fyrirkomulagi og hvað mikið er í húfi yfirleitt. Það er sorglegt, að þetta skuli vera svo, eins og búið er þó að brýna þetta fyrir henni. En þetta verður þó ekki hrakið. Jeg hefi síðan í gær aflað mjer upplýsinga um það, að af 40–50 róðrarbátum, sem haldið var úti nokkum hluta stríðsáranna á Akranesi, muni ekki verða haldið úti nema 5 á þessari vertíð. Það er reynsla tveggja undanfarandi ára, sem þessu veldur. Hjeðan úr Reykjavík og af Seltjarnarnesi gengur sennilega enginn opinn bátur í vetur. Á Álftanesi og í Hafnarfirði mun þetta vera eins eða síst betra, og suður með sjó gengur útgerðin og úr sjer. Að jeg held mjer við Faxaflóa kemur auðvitað til af því, að jeg er kunnugastur ástandinu þar, en þessa sömu sögu er að segja umhverfis alt land, að útvegi báta hnignar vegna usla botnvörpunga á fiskimiðum landsmanna. Og nú vil jeg spyrja: Hefir nú stjórnin athugað, hvaða afleiðingar það getur haft fyrir land og lýð, að allur bátaútvegur leggist niður? Og hefir stjórnin athugað það, hvaða afleiðingar það hefir í för með sjer, að alt það fólk, sem varla mun vera færra en 1000 manns, er lifir á sjávarafla við Arnarfjörð vestra, verður að leggja árar í bát fyrir það, að bjargræðisvegur þess er eyðilagður, eins og gefið var í skyn í erindi því, er jeg las hjer upp í gær? Jeg geri ráð fyrir, að stjórnin hafi ekki íhugað þetta sem skyldi. Eins og nú er komið, er auðvitað sjálfsagt að taka boði Dana um svo liðsterka landhelgisgæslu, sem kostur er á, og hefir sjávarútvegsnefnd Nd. gert till. um það, hvernig starfi þeirri skuli hagað. En það dregur ekkert úr nauðsyninni á því, að framkvæmd sjeu fyrirmæli síðustu þinga um kaup á skipi til landhelgisgæslu. Og forustuna verðum við að hafa. Á því veltur alt. Þá gæti líka tekist samvinna milli foringjans á því skipi, er við hefðum við gæsluna, og dönsku foringjanna, og gætu Danir tekið Íslendinga sjer til fyrirmyndar í dugnaði og árvekni við starfið, en Íslendingar aftur á móti lært sumt það af þeim, er að framkvæmd þessa starfs lýtur. Hæstv. fjrh. (M. G.) hefi jeg litlu að svara. Það er alveg rjett, að mjer hafði skotist yfir að geta þess, að tillagið úr ríkissjóði í landhelgissjóðinn hefir verið hækkað, en hitt var rjett frá skýrt, sem jeg sagði um það, hver upphæð sjóðsins væri. Það var rangt hjá hæstv. fjrh. (M. G.), að fullnægt hefði verið öllum kröfum þingsins 1920.  (Fjrh. M. G.: Jeg hefi aldrei sagt það)  . Jú, hann sagði það, en það er ekki rjett, og það er einmitt vegna þess, að fyrirspurn þessi er fram komin, að stjórnin hefir verið aðgerðalaus í þessu máli, eins og jeg hefi sýnt fram á. Kolaskorturinn í fyrra er hvergi nærri nóg ástæða til að bera blak af stjórninni fyrir undirbúningsleysi hennar í málinu. Og samþykt þingsins 1920 var einmitt til að sýna stjórninni, að aukning sú á landhelgisgæslunni, sem Danir ætluðu þá að láta í tje, - en reyndar varð lítið úr, - væri engin fullnaðarúrlausn í málinu. Þá var það fyrirspurn hæstv. fjrh. (M. G.) til sjávarútvegsnefndar viðvíkjandi björgunarskipinu „Þór“ í Vestmannaeyjum. Þó að jeg hafi oft verið framsögumaður ýmsra mála, sem sjávarútvegsnefnd hefir haft meðferðis, þá hefi jeg ekkert umboð til þess að skýra frá því, sem gerst hefir í nefndinni um þetta björgunarbátsmál. En jeg vil aðeins geta þess, að þegar þetta mál var til umræðu í nefndinni, þá var það áreiðanlega sameiginlegt álit nefndarmanna að vilja ekki blanda saman björgunarstarfinu og landhelgisgæslunni, heldur halda því alveg aðgreindu, og jeg hygg, að það muni reynast heppilegast í framtíðinni. Til landhelgisgæslu hjer útheimtist umfram alt hraðskreitt skip og vel útbúið, en stærra þarf það ekki að vera en trollari, að minsta kosti ekki stærra en þeir eru nú, og mundi sú gerð skipa einna heppilegust fyrir allra hluta sakir. Þá hefi jeg ekki fleiru að svara, og lýk þá máli mínu með lítilli fyrirspurn til hæstv. stjórnar. Á síðasta þingi hjet jeg þeirri stjórn, er þá var skipuð og nú er við völd, fylgi mínu. Og gerði jeg það í trausti þess meðal annars, að stjórnin mundi sýna þessu máli fullan sóma og vinna með áhuga að undirbúningi þess, enda svo frá málinu gengið í hendur stjórnarinnar, að maður gat trauðla annars vænst. En eins og málið horfir nú við, þá verð jeg að segja það, að stjórnin hefir brugðist trausti mínu; hún hefir ekki gert skyldu sína í þessu máli, eins og jeg hefi bent á. Þess vegna leyfi jeg mjer nú að spyrja á þessa leið: Ætlar stjórnin nú á þessu ári að framkvæma fyrirmæli síðustu þinga, að kaupa eitt skip til landhelgisgæslu og sjá um, að það verði altilbúið til gæslu í seinasta lagi fyrir næstu áramót? Því jeg býst við, að á skemmri tíma geti stjórnin ekki komið máli þessu í framkvæmd. Við spurningu þessari vil jeg strax fá skýr og ótvíræð svör. Og á þessum svörum veltur svo um afstöðu mína til stjórnarinnar.

Ólafur Proppé Herra forseti! Það er nú búið að ræða mikið um þetta mál, svo ef til vill hafa einhverjir tekið það fram, sem jeg vildi sagt hafa, og að því leyti kann ske óþarft af mjer að bæta við það. En þar sem jeg fer hjer með umboð einnar þeirrar sýslu, sem ef til vill einna mest hefir orðið fyrir barðinu af ágangi erlendra og kann ske innlendra fiskiskipa, vona jeg, að enginn taki það illa upp, þótt jeg leggi hjer nokkur orð í belg. Jeg hefði sennilega verið einn af fyrirspyrjendunum, hefði jeg ekki verið veikur þegar fyrirspurn þessi var afgreidd til þingsins. Eins og hv.þm. Borgf. (P. O.) rjettilega tók fram í gær, má vel vera, að nokkuð hafi verið skiftar skoðanir manna um, hve skaðleg landhelgisveiðin í raun og veru hafi verið, og var á sínum tíma nokkuð rætt hjer um. En hafi skiftar skoðanir nokkru sinni verið um það atriði, mun undanfarið ófriðartímabil, sem mjög svo takmarkaði alla togaraveiði hjer við land, jafnt utan landhelgi sem innan, hafa fært landsmönnum heim sanninn um það, að hjer er ekki um neitt efamál að ræða. Fiskisæld sú, er var á grunn- og djúpmiðum síðari hluta ófriðaráranna og fyrsta friðarárið, áður en byrjað var að skafa á ný, er sú sönnun í máli þessu, sem enginn treystist til að hrekja. Að fiskimið vor sjeu einhver dýrmætustu rjettindi og eign þjóðarinnar mun heldur enginn geta á móti mælt. Það er því sorglegra að vita til þess, að undir eins að ófriðnum loknum, og það óslitið til þessa dags, hefir verið hafin sú grimmilegasta árás á þessi dýrmætu rjettindi vor, svo efasamt er, hvort nokkru sinni áður hefir verið meira að gert. Erlend skip með hinum besta útbúnaði ösla nú í hundraðatali um bestu fiskimið landsins, jafnt utan landhelgi sem innan, og virðist svo, sem þegnar þeirrar þjóðar, sem undanfarið - í orði að minsta kosti - hafa barist fyrir frelsi og rjetti hinna smærri þjóða, gangi nú hjer best fram að verki, og er þó ekki svo að skilja, að aðrir eigi hjer ekki sök að máli og það jafnvel landsmenn sjálfir. En þeir, sem að fiskimiðunum búa og þaðan eiga að hafa lífsuppeldi sitt, standa uppi ráðalausir og varnarlausir og geta ekki rönd við reist. Jeg ætla ekki hjer að telja upp nein einstök dæmi, enda hefir þegar verið minst á sum þeirra hjer í hv. deild, og er þó eigi svo að skilja, að fleira mætti ekki upp telja en gert hefir verið. En jeg læt mjer að þessu sinni nægja að vísa til nýútkominnar blaðagreinar eftir nafnkunnan prest á Vesturlandi, og efast jeg ekki um, að allir þingmenn hafi sjeð hana. Við þessum ágangi og ránum, sem partur þjóðarinnar nú á við að búa, eru engin önnur ráð en öflug strandgæsla. En hvernig hefir henni verið hagað undanfarið? Ja, því er fljótsvarað. Hún hefir verið svo kraftlaus og aðgerðalaus, sem frekast hefir hægt verið, enda tæpast við öðru að búast, þar sem við í þessu efni höfum orðið að lifa á bónbjörgum annara og engin veruleg umráð haft yfir vörninni. Það er að vísu svo, að Danir hafa um undanfarin 25–30 ár í orði kveðnu gætt landhelginnar, en án þess nú eftir á að vanþakka það, er ekki of djúpt tekið í árinni að segja, að gæsla þessi hafi verið allsendis ófullnægjandi, og liggja þar eflaust til ýmsar ástæður, sem, frá þeirra sjónarmiði sjeð, eflaust hafa verið þrándur í götu fyrir ósleitilegri starfrækslu gæslunnar. Jeg minnist hjer á, í þessu sambandi, sögusögn þá, sem algeng hefir verið á landi hjer, sem sje þá, að Bretar hafi látið dönsku stjórnina á sjer skilja, að ef gripin væru árlega fleiri skip en þeim sýndist hæfilegt, skyldu þeir eiga þá á fæti. Eins og gefur að skilja, er hjer einungis um sögusögn að ræða, sem eins getur verið röng sem rjett, en rjettmæti hennar styðst þó við þá staðreynd, að forusta þeirra foringja varðskipanna, sem árvakrastir hafa verið, hefir á stundum verið endaslepp. Jeg skal í þessu sambandi geta þess, að það er ekki lengra síðan en síðasta haust, að jeg heyrði, eftir enskum togaraskipstjóra, sem í samræðu við annan mann, út af strandgæslunni, sagði, að oft hefði hún verið ljeleg, en aldrei sem nú, því hann hefði þá sjálfur nýlega verið innan landhelgi, er varðskipið bar óvörum að, og bjóst að sjálfsögðu við hinu versta, en varð heldur en ekki glaður yfir því að sleppa með að taka þegar upp vörpuna og fara út fyrir línuna, og fá „áminningu um að gera slíkt aldrei oftar, eins og góðu börnin.“ öll reynsla undanfarinna ára í strandgæslunni bendir því í þá átt, að hún muni aldrei ná fyllilega tilgangi sínum fyr en hún er komin í okkar eigin hendur, og að því verður að vinna með alúð og fyrirhyggju og einskis láta ófreistað, sem hægt kann að vera að gera. Á hinn bóginn er nú svo í pottinn búið, að sitja verður við það, sem er eða í boði kann að vera. En jeg get ekki - áður en jeg lýk máli mínu - annað en snúið máli mínu til hæstv. stjórnar, með tilmælum um, að hún láti nú þegar skríða til skarar um undirbúning þessa mikla þjóðþrifamáls, samkvæmt þeim heimildum, sem hún þegar hefir frá þinginu. En með tilliti til núverandi strandvarna vildi jeg beina því til hæstv. stjórnar, að tilboð það frá flotamálastjórninni dönsku, sem nú liggur fyrir, er því aðeins nokkurs verulegs virði, að athafnir skipanna stjórnist að miklu leyti hjeðan, eða með öðrum orðum, að stjórn Íslands hafi mestan íhlutunarrjett um siglingar skipanna hjer við land.

Magnús Jónsson Mjer finst það í sjálfu sjer engin furða, að þessi fyrirspurn kom hjer fram, og mjer þykir vænt um að heyra það frá hæstv.forsrh. (J. M.), að málið kunni að koma hjer seinna inn á þingið, og þá ekki sem fyrirspurn, heldur á annan hátt, þannig, að um það megi ákvarðanir taka. Þegar frjettin um sambandssamninginn við Dani barst út um landið, tóku margir þeirri fregn með miklum fögnuði. Og það voru ekki eingöngu stærstu atriði sambandssamningsins, sem fengu mönnum fagnaðar víðs vegar um landið, heldur einnig, og ekki síður, sum hinna smærri atriða. Vil jeg í því sambandi sjerstaklega nefna tvö atriði: 1. Að Íslendingum var heimilað að flytja æðsta dómsvaldið inn í landið, og 2. að Íslendingum var heimilt að taka landhelgisgæsluna í sínar hendur, er þeir óskuðu þess, að nokkru eða öllu leyti, samkvæmt ákvæðum í 8. gr. Og þó að sjálfsagt flestir hafi haft skilning á gildi þess að hafa sjálfir æðsta dómsvald í málum sínum, þá hygg jeg þó, að þeir hafi verið talsvert fleiri, sem hafa sjeð nauðsyn þess, að ákvæðum 8. gr., eða strandgæsluheimildinni Íslendingum til handa, yrði beitt, og það fljótlega. Yfirleitt munu flestir hafa litið svo á, að þetta ákvæði væri sama sem bein áskorun um að hefjast handa í þessum efnum, enda þótt orðalag sambandslaganna hljóti eðlilega að vera þannig, að þar sje vægt á öllu tekið. Nú hefir fyrra atriðinu, sem jeg drap á, verið kipt í lag. Hæstirjettur er fluttur inn í landið. Er það vel, að landsstjórnin hefir ekki spyrnt á móti þeim broddum. Um hitt atriðið, strandgæsluna, er aftur öðru máli að gegna. Það mál, sem þó er miklu stærra og alþjóð ljósara, liggur enn þá ókarað í höndum landsstjórnarinnar, jeg segi í höndum landsstjórnarinnar, því þjóðin hefir áreiðanlega gert hjer upp huga sinn, og Alþingi hefir einnig tekið hjer af skarið og lýst sínum vilja í þessu máli. Alþingi 1919 samdi lög um landhelgisgæslu. Að vísu var illu heilli smeygt inn í þessi lög, hjer í þessari hv. deild, því ákvæði, sem nú hefir reynst fleygur, að hjer skyldi aðeins vera um heimild að ræða fyrir landsstjórnina, í stað þess, að í upphafi var ætlast til þess, að hjer væri ótvírætt boð Alþingis. Þá var gert lítið úr þessum mismun, en nú hefir það á daginn komið, að töluverðu skakkaði, þegar málinu var vísað til þeirrar stjórnar, sem slælegan vilja hafði á því að framkvæma vilja þingsins. Það var eins og að stíla fyrirfram afsökun fyrir stjórnina, í stað þess að lofa henni sjálfri að hafa fyrir að finna skálkaskjólið. Aukaþingið 1920 árjettaði enn þessa málaleitun, eins og til þess að sýna stjórninni, að vilji þess væri óbreyttur. Hæstv. fjrh. (M. G.) hefir að vísu ekki viljað skilja þá þingsályktunartill. þannig, heldur svo, að hjer væri um nýjan vilja þingsins að ræða. En til þess að öllum megi verða það ljóst, að svo er ekki, þá vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa þingsályktunina frá 1920: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að annast um, að á þessu ári verði að minsta kosti tvö skip að staðaldri við landhelgisgæslu hjer við land, og að stjórninni heimilist jafnframt fje til þeirra útgjalda, sem af þessu leiðir. Enn fremur heimilast stjórninni nauðsynlegt fje til frekari undirbúnings og framkvæmda í landhelgisgæslumálinu“. Ef nú ekkert væri við að styðjast um skilning þessarar þingsályktunar, þá mætti ef til vill skilja hana svo, að hjer væri aðeins um aukna landhelgisgæslu að ræða, annaðhvort af hálfu Dana eða Íslendinga, eða af hvorratveggja hálfu. En þegar við höfum svo eindreginn vilja þingsins 1919 um það, að Íslendingar taki í sínar hendur strandvarnirnar, þá sýnist ekki vera efamál, að þingsályktunin 1920 sje árjetting á vilja undanfarins þings, og ekki annað. En hvað hefir nú komið upp af þessum tilraunum tveggja þinga? Hv. þm. Borgf. (P. O.) og hæstv.forsrh. (J. M.) og hæstv. fjrh. (M. G.) hafa nú rakið sögu málsins. Af þeim svörum má sjá, að ýmislegt hefir verið bollalagt, en öllu minna framkvæmt. Og þegar alt er saman lagt, kemur það í ljós, að ekki hefir enn verið framkvæmdur vilji Alþingis 1919, sá, að stjórnin ljeti kaupa eða byggja skip til strandgæslu hjer, eða, ef það reyndist ókleift, þá leigja skip til þess. Stjórnin hefir ekki sýnt annað en frábærlega einlægan vilja á því að fara kringum lögin frá 1919, 1. með því að leggja sem ríkasta áherslu á heimildina, vitandi vel, af sögu málsins þá á þingi, að heimildarákvæðið var ekkert annað en einskonar síðasta þrautalending, ef ómögulegar reyndust framkvæmdirnar; 2. hefir stjórnin aðhylst, eða kann ske fundið upp, þann einstaka skilning á þessum landhelgislögum frá 1919, að í rauninni felist ekkert í þeim annað en ósk um aukið eftirlit með landhelginni. En hjer fer sem oftar, að allmikið er undir því komið, hvernig lesið er. Auðvitað felst í lögunum ósk um auknar strandvarnir, en það er skýrt tekið fram, á hvern hátt Alþingi óskaði, að það yrði gert, sem sje með því, að Íslendingar sjálfir hefðu skip til landhelgisvarna. Þetta er alveg ótvírætt. Og því er það alveg ótrúlegur skarpleiki að finna það út úr þessum lögum, að í rauninni sje þeim eins vel fylgt með því að biðja Dani að auka landhelgisvarnirnar. 3. hefir stjórnin sýnt áhuga sinn í þessu máli með því, hvernig hún hefir brugðist við framtakssemi Vestmannaeyinga, og hve drengilega hún hefir stutt þessa fyrstu viðleitni að verja landhelgina með íslensku gufuskipi. Ef stjórnin hefði verið áfram um strandvarnirnar, þá mundi hún hafa brugðist öðruvísi við þeirri málaleitan. Það getur vel verið, að skip það, sem þar var og er í boði, sje ekki upp á það fullkomnasta til þessa starfs, en jeg hygg þó, að það megi vel við una, þegar litið er á landhelgisvörnina frá rjettu sjónarmiði, sem sje ekki að hremma sem flesta sökudólga, heldur að koma í veg fyrir, að menn gerist sökudólgar, með því að vera sífelt á vakki um veiðisvæðin. Ef slík strandvarnaraðferð er höfð, sem óefað er miklu heppilegri, þá þarf ekki varnarskipið endilega að vera mjög fullkomið. Þá er meira komið undir smið en verkfæri. 4. Fjárhagsörðugleikarnir, sem hæstv. stjórn er stöðugt að vitna í. Og enginn neitar því, að þeir sjeu miklir. Hv. þm. Ak. (M. K.) skaut því fram í ræðu eins hv.þm. í gær: „Hvar á að taka peningana?“ til strandgæslunnar. Jeg vildi nú snúa þessu við og segja: Hvar á að taka peningana í ríkissjóð, ef útvegurinn eyðilegst? Eru það ekki einmitt fjárhagsvandræðin, sem gera það nauðsynlegt að verja landhelgina betur einmitt nú? Jeg vil því segja, að óafsakanlegasta atriðið í þessu öllu sje einmitt fjárhagshliðin. Miljónum og aftur miljónum hefir verið varið til útgerðar, bæði til skipa og annars. Alt stendur það og fellur með því, að sjórinn sje sem minst skemd náma. Ríkissjóður fær og mest af tekjum sínum frá útveginum, þótt landbúnaðurinn sje auðvitað líka stór atvinnugrein. Stjórnin ætti því að sjá hag landsins í því að vernda sem best gullkistu þessa lands, fisknámuna við strendur þess. Þetta er alveg sama stefnan eins og því miður hefir komið alt of víða fram hjá núverandi stjórn, að spara útgjöldin, jafnvel þótt sá spámaður marghefni sín. Það er samskonar hagsýni og ef bóndi sparar sjer kostnaðinn við að bera á túnið sitt, en gætir þess ekki, að án áburðar fær hann enga töðu. Spurningin um kostnaðinn leysist því upp í þetta tvent: Hvort verður landhelgin betur varin af Dönum, eins og verið hefir, eða ef Íslendingar tækju hana í sínar hendur að meira eða minna leyti? Vörn Dana hefir nú margsýnt sig. Varðskipið hremmir einn og einn togara í landhelgi og siglir síðan með hann til Reykjavíkur. En meðan á þeirri för stendur veiðir fjöldi togara í landhelgi. þeir hafa njósn um varðskipið og vita, að þeim er þá óhætt. Mjer finst það því of mikil þolinmæði af hæstv. fjrh. (M. G.) að vilja nú enn þá einu sinni bera mykju að þessu ófrjósama fíkjutrje. Því aðferð Dana til þess að verja hjer landhelgi hefir margsýnt sig að vera óheppileg og ónóg. Það gagnar svo sáralítið að hremma einn og einn togara, og flestum mun koma saman um nú, að önnur strandgæsluaðferð sje miklu heppilegri. En hún er sú, að varðskipið sje stöðugt á sveimi, svo að togararnir þori aldrei að koma inn í landhelgina. Má hjer enn nota hina ágætu líkingu hv. þin. Borgf. (P. O.) um túnið. Mundi ekki hygginn bóndi heldur verja túnið sitt að heiman heldur en semja við bónda af næsta bæ að reka úr því með hundi, þá fyrst, er það stendur fult af skepnum? Auk þess má og geta þess, að Danir hafa hjer strandvarnarskipið í alt öðrum tilgangi en til strandvarna. Það er skólaskip. Enn fremur eru á skipi þessu tíð foringjaskifti, og hlýtur þetta, ásamt mörgu fleiru, að verða til þess, að gæslan sje slæm. Enda sýnir og reynslan, að svo er, og þær kvartanir, er borist hafa víðs vegar af landinu, um strandgæsluna. Að vísu höfum við litla íslenska reynslu. Þó má benda á það, að bátur Vestmannaeyinga kvað hafa gert mjög mikið gagn, að sögn kunnugra manna, og að minsta kosti ætti öllum að geta komið saman um það, að hægt sje að verja landhelgina miklu betur en gert er. Kostnaðargrýlan er því fjarstæða, nema hægt sje að sanna, að ríkið geti þetta ekki, því ef það á annað borð er mögulegt fyrir ríkið að auka og bæta strandvarnirnar, þá er það tvímælalaust stórgróði. Hæstv. forsrh. (J. M.) vill láta sitja við það, sem er, vegna þess, hvernig er ástatt. Á hann þá við það, að útvegurinn standi svo vel nú, að ekki sje þörf á að vernda fiskimiðin? En jeg vil segja, að einmitt vegna ástandsins er brýn nauðsyn að hefjast handa strax, hvað sem kostnaðinum líður, því framtíð sjávarútvegsins veltur á því, að strandgæslan sje aukin. Hæstv. forsrh. (J. M.) sagði í svarræðu sinni í gær, að þingið rjeði náttúrlega, hvað það gerði. Hjer var gripið á kýlinu. Þingið ræður og á að ráða. En hvernig hefir það gengið? Þingið er búið að segja sinn vilja skýrt með landhelgislögunum 1919. Stjórnin hefir ekki farið eftir því, sem hún vissi að var vilji þingsins. Spurningin verður því þessi: Hvor á að ráða? Á Alþingi að halda í vald sitt, að setja landinu lög, og á það að heimta af trúnaðarmönnum sínum, að þeir fari eftir þeim? Eða á það að láta þeim haldast uppi að hundsa vilja þingsins með vífilengjum? þegar Alþingi ákveður að taka landhelgisvarnirnar í sínar hendur, á það þá að leyfa stjórninni að framkvæma það svo, að biðja Dani að auka landhelgisgæsluna? Það má einnig líta á þetta mál frá öðru sjónarmiði, og nær það þá óraveg út fyrir það, sem næst sýnist liggja, það, hvort landhelgin sje vel eða illa varin. Þetta mál má skoða eins og nokkurskonar spegil sjálfstæðismálsins, og vjer sjáum út úr því hinar tvær hliðar þess máls. Annars vegar metnaðarmálið, að sem skýrast sjáist fyrir öllum heimi, að hjer búi sjálfstæð og fullvalda þjóð, er sjálf hafi sín mál með höndum. Það sýnist nú að vísu vera farið að verða tíska í seinni tíð að ypta öxlum við þessari hlið sjálfstæðisins. En víst er um það, að þessi barátta hefir vakið þjóð vora af alda svefni, og það hefir upp vakið henni ýmsa af hennar ágætustu sonum, meðal annars hann, sem hjer horfir enn af stalli sínum yfir þessa samkomu (Jón Sigurðsson), hvort sem menn nú vilja kalla það pappírssjálfstæði og öðrum lítilsvirðandi nöfnum eða ekki, og hvort sem menn nú kæra sig nokkuð um það eða ekki, að aðrar þjóðir viti um fullveldi vort. En landhelgisgæslan á íslensku skipi eða íslenskum skipum hygg jeg að mundi vera betur til þess fallið en flest annað að færa öðrum þjóðum heim sanninn í þessu efni. Hin hlið sjálfstæðismálsins, sem hjer kemur til greina, er fjárhagshliðin, efnalega sjálfstæðið. Það sannast, að það stendur eða fellur með því, hvernig oss tekst að varðveita gullnámuna við strendur landsins. Þetta er ekki lítil hlið, þar sem það er efnalega hliðin, og ef grafið er undan henni, mun hitt gliðna sundur og hrynja. Þær voru báðar teknar fyrir á Alþingi 1919, og hið háa Alþingi skarst þá drengilega í leik. En það verður ekki alveg eins drengilega gert hjá stjórninni. Sjest það ljósast á þeim kvörtunum um yfirgang botnvörpunga, sem víðs vegar berast að, eins og t. d. frá Arnarfirði, þar sem útlendir og ef til vill einhverjir innlendir togarar hafa dregið vörpur sínar upp við netalög og landsteina og sópað burtu því eina, sem er bjargræðisvon manna þar, og einnig mætti telja bjargræðisvon þjóðarinnar, þar sem helst er von, að fiskafurðirnar geti bætt eitthvað úr fjárkreppunni. Þá er hin hliðin, hvort fara á að vekja upp þann aumingjaskap, sem manni svíður sárast að lesa um í sögu þjóðarinnar á liðnum tímum, þann aumingjaskap, þegar menn höfðu ekki önnur ráð en biðja aðrar þjóðir að hjálpa sjer. Maður getur ekki annað en vorkent þeim, sem þá gerðu það, en hvort það yrði gert nú, hvort það yrði talið sæmandi hinu háa Alþingi að taka upp þá aðferð nú, skal jeg láta ósagt. Þó að hæstv. fjrh. (M. G.) sje svo hátt settur, að hann geti sagt, að hann fyrirlíti röksemdir manna, þá gæti svo farið, að þegar aðgerðaleysi stjórnarinnar spyrst út, þá rísi annar upp, sem er hærri, þar sem er sjálf þjóðin, og segi: Vjer fyrirlítum þessa aðferð.

Forseti (B. Sv.) Mjer hefir í þessu borist svofeld tillaga frá sex deildarmönnum, þeim Sv. Ó., M. K., J. A. J., B. H., J. S. og Þór J.: „Vjer undirritaðir þingdeildarmenn óskum umræðum um fyrirspurnina slitið nú þegar og atkvæði látin skera úr.“ Tillagan verður ekki rædd, og ber jeg hana þegar undir atkvæði.

Bjarni Jónsson Jeg mótmæli þessari tillögu, og álít það algerlega ósæmilegt, að þingið taki fyrir umr. og bindi þannig fyrir munninn á sjálfu sjer.

Jón Þorláksson Ástæðan til þess, að jeg stend upp, eru nokkur ummæli hæstv.forsrh. (J. M.) og hv.þm. Dala. (B. J.) í gær. Hæstv. forsrh. (J. M.) sagði, að Dönum bæri ekki skylda til að senda nema eitt skip hingað til strandgæslu 10 mánuði ársins. Þetta kom mjer mjög á óvart, því 8. gr. sambandslaganna hefi jeg álitið að væri ótvíræð. Þar segir: „Danmörk hefir á hendi gæslu fiskveiða í íslenskri landhelgi undir dönskum fána, þar til Ísland kynni að ákveða að taka hana í sínar hendur, að öllu eða nokkru leyti, á sinn kostnað“. Eftir því, sem jeg hygg að sje sjálfsögð venja í milliríkjasamningum, þá mun verða að skilja þetta svo, að Danir eigi að inna af hendi sæmilega og nægilega strandgæslu. Hæstv. forsrh. (J. M.) grundvallaði skoðun sína á því, að svo hefði talast til við undirbúning sambandslagagerðarinnar, að skylda Dana til strandvarna ætti ekki að vera víðtækari en þetta, en jeg verð að mótmæla þeirri skýringu. Þegar sambandslögin voru borin undir atkvæði þjóðarinnar, áttu menn ekki kost á að vita um það, sem fram hafði farið í samninganefndinni, undirbúning laganna nje nein undirmál, heldur greiddu menn atkvæði um lögin sjálf. Jeg verð því að halda fast fram þeim skilningi, að Danmörk hafi skyldu til að hafa hjer landhelgisgæslu eftir því, sem felst í 8. gr. sambandslaganna. Mjer hefir aldrei fundist, að jeg eða aðrir Íslendingar þyrftum að fyrirverða okkur fyrir það ákvæði, af því jeg lít svo á, að sambandslögin sjeu að miklu leyti afsalsbjef íslenskra rjettinda, og gæti jeg fært marga staði því til sönnunar. En þetta er eitt atriðið í þeim, sem gerði það, að jeg sem kjósandi gat greitt atkvæði með þeim. Jeg álít því, eins og jeg sagði áðan, að við þurfum ekki að fyrirverða okkur fyrir að ganga eftir því, að þessu lagaákvæði verði fullnægt. Svo jeg víki máli mínu að umræðunum, þá verð jeg að segja það, að mjer finst það leiðinlegt, að inn í umræðurnar um jafnvandasamt og þýðingarmikið mál hafa blandast ýms óviðkomandi atriði hjá sumum hv. þingmönnum. Hjá sumum þeirra hefir borið miklu meira á tilhneigingu til að áfellast stjórnina en umhyggju fyrir málinu sjálfu. Jeg undanskil þó algerlega frsm., hv.þm. Borgf. (P. O.); jeg varð ekki var við annað hjá honum en umhyggju fyrir strandvörnunum. Hv. þm. Dala. (B. J.) talaði um, að Danir væru svo góðir fjedrengir, að þeir mundu hjálpa okkur í þessu máli, ef við færum bónarveg að þeim. Jeg get ekki annað en talið það ósæmilegt að viðhafa slík ummæli um þetta mál. Jeg hefi þann skilning, eins og jeg hefi sagt, að við þurfum ekki að biðja þá um það, sem við höfum fullan rjett til að krefjast. En jeg verð að telja það mjög óheppilegt, að sú nefnd, sem á að standa á verði fyrir þeim rjettindum, sem sambandslögin hafa áskilið okkur, virðist hafa gengið slælega fram í málinu. Að strandvarnirnar hafi ekki fullnægt tilgangi sínum hefir ljóslega komið fram í umræðunum um þetta mál hjer í deildinni, en slíkt er engin sönnun fyrir því, að svona hljóti einnig að verða framvegis. Það gátu verið eðlilegar ástæður fyrir því, að ekki yrði af aukningu strandvarnanna árið 1919, fyrsta árið eftir að sambandslögin gengu í gildi. Árið 1920 átti að auka hana, en fórst fyrir af ófyrirsjáanlegum og óviðráðanlegum ástæðum, annars vegar nauðsyn Grænlendinga, vegna hafnarverkfallsins í Kaupmannahöfn, og hins vegar að stjórnin neyddist til að taka kolabirgðirnar, sem skipinu voru ætlaðar. Jeg get því ekki fallist á þá staðhæfingu, að við getum ekki haft not gæslu Dana. Jeg álít ekki saman berandi, hvernig þetta eina skip starfaði áður en sambandslögin gengu í gildi, við það, sem verða mætti, ef ákvæði sambandslaganna væri fullnægt. Þess vegna verð jeg að álíta það fyrstu skyldu þings og stjórnar að ganga eftir því, að Danmörk uppfylli skyldur sínar samkvæmt 8. gr. sambandslaganna, og þótti mjer það óþarfa varúð af hæstv.forsrh. (J. M.), er hann gat þess, að tilboð flotamálastjórnarinnar um að leggja til tvö skip hefði komið fram án tilmæla af sinni hálfu. Því miður virðist mjer íslenski hluti dansk-íslensku nefndarinnar vera illa skipaður, því að vitanlegt er, að þar er til sú skoðun, að Íslendingar eigi ekki að nota sjer þennan rjett sinn, og mun það draga úr hinum málsaðiljanum að uppfylla skyldur sínar. Jeg vil þá minnast á það, að skilja má 8. gr. sambandssamningsins á þá leið, að skylda Dana til strandgæslu falli niður frá þeim tíma, er Ísland ákveður að taka strandgæsluna í sínar hendur, og leyfi mjer að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hvort það hafi verið meiningin með þingsályktuninni frá 1919 að ákveða, að Ísland þannig tæki strandgæsluna í sínar hendur. Jeg geri þó ekki ráð fyrir, að unt sje að leggja þennan skilning í þingsályktunina, heldur sje skylda Danmerkur samkvæmt greininni enn þá óskert. Jeg skal nú ekki hafa á móti því, að Íslendingar verji fje til strandgæslu, þegar gerlegt þykir. En það verður að byrja á því að taka málið upp til undirbúnings. Öll mál, sem eru jafnmikilsverð og þetta, þurfa að fá rækilegan undirbúning áður en þau eru lögð fyrir Alþingi til úrslita. Jeg veit ekki til, að þetta mál sje nokkuð undirbúið, engin kostnaðaráætlun liggur fyrir, nje heldur tillögur um tilhögun starfsins.  (P. O.: Það var gert 1919)  . það mun vera satt hjá hv.þm. (P. O.), að einhver kostnaðaráætlun hafi verið gerð 1919, en í því sambandi er vert að minnast á ástandið þá. Svo stóð á, að verðfall hafði orðið á flestum vörum frá ófriðarslitum, og sjerstaklega hafði skipasmíðaefni fallið í verði. Menn gerðu sjer alment bjartar vonir um, að verðfallið hjeldi áfram, eða stæði í stað að minsta kosti, en þær vonir reyndust tálvonir. Árið 1919 var verð á skipasmíðaefni orðið svo lágt, að það hafði aldrei komist eins langt niður síðan í byrjun ófriðarins. En ekki leið á löngu áður en það fór aftur upp úr öllu valdi, og árið 1920 var það og annað komið í hærra verð en nokkum tíma fyr. Það verður að teljast happ, að stjórnin gerði ekki samninga um skipasmíði þá, því allir, sem til þess urðu, brendu sig á því, og það tilfinnanlega. það er kunnugt, að við slíka samninga var ekki hægt að ákveða fast verð fyrirfram; það varð að fara eftir öllum tilkostnaði á smíði skipsins. Og þessi kostnaður hefir farið fram úr öllu því, sem menn gerðu sjer í hugarlund. Jeg veit um eitt fjelag hjer í bænum, sem greiddi 11/2 miljón kr. til þess að losna við samning um skip, sem það hafði gert, og það er áreiðanlegt, að líkt hefir fleirum farið. Allir þeir, sem taka nokkurt tillit til fjárhags ríkisins, hljóta að fagna því, að stjórnin lagði ekki út í þær ógöngur, þó að þær væru ekki sýnilegar á Alþingi 1919. Það getur verið, að hægt hafi verið að kaupa gömul skip með sæmilegu verði, en jeg dreg það ekki í efa, að sú aðferð er óheppileg og óhagkvæm, enda hefir það stöðugt komið á daginn, þegar gömul skip hafa verið keypt, að á þau hefir lagst óvæntur kostnaður, og hafa þau oft orðið eins dýr og ný skip að lokum, en vitanlega mun ljelegri. Ef menn vilja líta á málið með skynsemi, verður aðalatriðið þetta: Á hvern hátt er hægt að koma málinu í framkvæmd, og hver verður kostnaður við það? Þetta verður að liggja skýrt og ákveðið fyrir þinginu, til þess að það gangi að málinu sjáandi, en ani ekki í ógöngur í blindni. Undirbúningur og nákvæm kostnaðaráætlun er nauðsynleg. Áætlunin frá 1919 er nú orðin einskis virði, vegna þess, hve verðlag hefir breyst. Önnur ný verður að koma í hennar stað. Jeg get ekki fallist á, að rjett sje að gefa stjórninni óbundnar hendur um jafnmikilvægt mál og þetta. Það er í alla staði óheppilegt, að hún ráði málinu til lykta upp á eindæmi sitt og leggi það fyrst fyrir þingið, þegar alt er klappað og klárt og engu hægt að breyta. En hitt getum við gert, og er sjálfsagt að gera, að fela stjórninni málið til undirbúnings, og þegar málið hefir fengið þann undirbúning, ræður þingið því til lykta eftir því, sem best þykir henta. Hv. þm. Borgf. (P. O.) hefir bent á sjerstaka ástæðu fyrir því, að við tækjum landhelgisgæsluna í okkar hendur og legðum í þann kostnað, sem af því hlyti að leiða. Hann taldi gæsluna betur komna hjá okkur, því við hefðum hagsmuna að gæta og mundum því rækja starfið betur en Danir. Jeg hefi tilhneigingu til að vera þessu sammála, því sjálfs er höndin hollust. Og ef við tökum að okkur landhelgisgæsluna eða forustu hennar, er sjálfsagt að gera það með þessari hugsun að baki, en ekki hinni, að metnaður okkar banni það, að Danir ræki þær skyldur, sem þeir hafa skýlaust viðurkent. En ef við tökum að okkur forustuna, verðum við að gæta þess, að byrjunin fari vel úr hendi, en jeg verð að halda því fram, án þess að jeg vilji blanda mjer í þær deilur, sem orðið hafa í dag, að það væri ekki heppileg byrjun til forustu að kaupa eða leigja gamalt skip, sem er í alla staði ófært til að annast þetta starf. Jeg á við björgunarskipið Þór, sem er gamall togari og hefir ekki hraða nálægt því á við nýtískutogara. Það eru náttúrlega engin rök, sem færð hafa verið fram fyrir nothæfi þessa skips til strandvarna, af hv. 4. þm. Reykv. (M. J.), að skipið eigi ekki að eltast við togara, heldur liggja innan við landhelgislínuna og vara togarana við lögbrotum með nærveru sinni. Þessi hugsun er falleg og presti sæmandi, en mörg skip mættu það vera, sem gætu varið alt landhelgissvæðið á þennan hátt. Að endingu vil jeg endurtaka það, að eins og nú standa sakir sje hyggilegast fyrir þá, sem hugsa vilja um málið sjálft, að sjá um, að gengið verði eftir því, að Danir ræki skyldu sína í þessu máli þangað til það hefir fengið þann undirbúning og ríkið þær fjárhagsástæður, að við getum sjálfir tekið landhelgisgæsluna í okkar hendur.

Bjarni Jónsson Jeg get ekki litið svo á, að nokkur landsstjórn mannskemmi sig á að hlýða fyrirskipunum Alþingis. Með lögunum 1919 var stjórninni ótvírætt lögð sú skylda á herðar að kaupa eða leigja skip til strandvarna af Íslands hálfu. Jeg get því ekki hugsað annað en að hæstv. stjórn ætli sjer að hlýðnast þessari fyrirskipun, ef núverandi þing leggur áherslu á það. Hæstv. forsrh. (J. M., sem talaði af landsstjórnarinnar hálfu, hefir ekki gefið neina samskonar yfirlýsingu og um daginn, þegar jeg flutti þál. mína um 7. gr. sambandslaganna, um að hann gæti ekki setið lengur í ráðherrastóli, ef hann ætti að framkvæma vilja þingsins í málinu. Jeg get því ekki ætlað, að stjórnin muni hröklast frá, þó að þingið endurnýi skipun sína. Hæstv. forsrh. (J. M.) sagði, að flotamálaráðherrann danski hefði boðist til að auka strandgæsluna. Jeg vil ekki vefengja orð hæstv.forsrh. (J. M.), en grunur er mjer á, að flotamálaráðherrann hefði ekki farið að fara út í þá sálma, ef hann hefði búist við, að tilboðið yrði ekki þegið. Og ótrúlegt þykir mjer, að hann hafi gert tilboðið ótilkvaddur. Jeg álít, að stjórninni hafi verið vel kleift að sinna vilja þingsins í þessu máli. Jeg vil benda á tvö atriði. Þingi og stjórn barst tilboð um kaup á ódýru þýsku skipi. Hvort skipið var vel fallið til strandvarna er mjer ekki kunnugt um. Þingið sinti tilboðinu ekki, vegna andúðar gegn manni þeim, sem var þar milligöngumaður. Stjórnin sinti því ekki heldur, og mjer er ekki kunnugt um, að hún hafi gert nokkuð til að rannsaka, hvort tiltækilegt væri að kaupa skipið eða ekki. En eftir verði því, sem var á skipinu, var sjálfsagt að kaupa það, því það var langt undir sannvirði. Þar að auki fylgdi tilboðinu sá kostur, að seljandi bauðst til að taka íslenska síld, sem ekki seldist þá, upp í andvirðið. Gróðinn var því auðsær. En stjórnin spurðist ekkert fyrir um það, hvort tiltækilegt væri að taka tilboðinu. Ef hún hefir gert það, þá hefir það verið í leyndum. Hitt atriðið er Vestmannaeyjabáturinn Þór. Eins og kunnugt er, hefir landseti ríkisins í Vestmannaeyjum reist þar stóran og auðugan bæ, þar sem sumir mestu dugnaðarmenn ríkisins eiga sjer bústaði. Fiskifang og útvegur eyjaskeggja gefur af sjer margar miljónir króna árlega, þingi og stjórn til gleði. Vestmannaeyjar eru því eins og útrjett hægri hönd landsins, til þess að sópa auðnum úr sjónum, „draga gull úr græði sollnum, gnægð af auði bera á hauður“. En dugnaðinum fylgja hættur. Vegna hafnleysis geta þeir ekki komið við stærri og betri skipum, en þeir eiga fjölda af dýrum vjelbátum. Veiðarfæri munu þeir nú eiga, sem eru nærfelt 400,000 króna virði. Fjárskaðinn, sem þeir geta orðið fyrir af völdum sjávar og manna, er því geysilegur. En mannskaðinn verður ekki metinn til fjár, hvorki dýrleiki þeirra, sem deyja, nje harmur sá, sem eftir býr. Þessi dýrindi þarf ríkið að vernda sem tryggilegast, hvort sem er við menn eða sjó að etja. Í fyrsta lagi fyrir yfirgangi útlendra og innlendra botnvörpunga, svo hann ónýti ekki nærfelt hálfa miljón króna í veiðarfærum og annað eins eða meira í afla. Í öðru lagi þarf að hjálpa fiskifleytunum undan stórsjó og myrkri. Þetta hafa enskir og aðrir erlendir botnvörpungar oft gert, bjargað bátum úr neyð og dregið til lands. En þá er mjög umhendis fyrir eyjaskeggja að taka þá menn fasta og sækja til sektar, sem bjargað hafa ef til vill bróður þeirra eða föður. Þess vegna hafa Vestmannaeyingar keypt skipið Þór, til strandvarna og björgunar mönnum á hættulegasta tíma ársins. Þetta skip er með vönduðustu skipum, fyrsta flokks. Að vísu var þeim veittur þingstyrkur til kaupanna, en það er ekki nóg. Slíkt björgunarskip á heimtingu á árlegum styrk af alþjóðarfje. Stjórnin hafði hjer tækifæri til að slá tvær flugur í einu höggi, með því annaðhvort að leigja skipið og nota það til strandgæslu fyrir norðan um síldveiðitímann, eða kaupa það af Vestmannaeyjum. Með því hefði hún bæði hlýtt þinginu og styrkt lofsvert fyrirtæki Vestmannaeyinga. Þetta lítur út fyrir að stjórnin hafi ætlað sjer að gera í fyrstu, því til er brjef, þar sem hún talar um að taka skipið á leigu. En einhvern veginn hefir það dregist henni úr höndum. Í stað þess hefir annað danskt skip haft strandgæsluna fyrir norðan. En það skip er ekki svo hraðskreitt, að það geti siglt á skömmum tíma í kringum eyna, sem sumir Danir hafa haldið vera fljótlegt verk. Stjórnin mun segja, að Þór sje ekki nægilega hraðskreiður. Þó að Fálkinn sje ef til vill nokkru hraðskreiðari, þá mun það ekki vera ýkjamikið. Tilgangurinn er ekki heldur að heyja stríð, heldur veita eftirlit og verja miðin. Sá er aðaltilgangurinn, en ekki sá að afla sektarfjár, enda svarar það venjulega ekki kostnaði. Maður getur hugsað sjer, að Fálkinn taki skip fyrir Suðurlandi og sigli með það inn til Vestmannaeyja til þess að fá það sektað. Í kjölfar skipsins sigla þá 10 skip önnur inn í landhelgina á meðan Fálkinn er í burtu, nota sjer fjarveru varðskipsins og fiska í friði á meðan í landhelgi. Eigi því strandgæslan að vera í nokkru lagi, þurfa varðskipin að vera mörg, en ekki stór, svo þau geti skift sjer niður á minni svæði og varið þau, svo að botnvörpungarnir þori ekki inn fyrir línuna. Með því verja þau ekki aðeins landhelgina, heldur og út fyrir, eins og reynsla Vestmannaeyinga hefir sýnt síðan þeir fengu sjer varðskipið. Stjórnin hefir brigðað loforðið um að taka skipið á leigu, og ekki einu sinni viljað nota það þann tíma ársins, sem Vestmannaeyingar höfðu ekki þörf fyrir það. En það hefði orðið þeim mikill styrkur. Kostnaður við það hefði alls ekki orðið ríkinu ofvaxinn. Liggur og við borð, að formaðurinn á skipinu, sem er alkunnur dugnaðarmaður, geti ekki þolað lengur aðgerðaleysið, en það væri illa farið, ef hans misti við. Tel jeg það mjög vítavert, að stjórnin gerði þetta ekki, þar sem hún hefði grætt á því fyrir landsins hönd, en engu tapað. Í stað maklegs lofs hafa Vestmannaeyingar því hlotið brigðmælgi fyrir áhuga sinn og dugnað, en enga góðvild frá stjórnarinnar hálfu, að jeg ekki segi illvilja. En þetta er ekki ráðið til að hvetja menn til stórræða. Stórhugur hefir þó verið álitinn góður, jafnvel í framkvæmdalandinu Íslandi, til þessa. Það var sjálfsagt fyrir stjórnina að nota þetta skip, þegar hún hafði ekki önnur fullkomnari. Þór hefir haft ágæta sjúkrahjálp og haldið uppi gæslu. Stjórnin hefði líka mátt athuga, að hægt er að nota hann fyrir skólaskip fyrir þá, sem útskrifast af stýrimannaskólanum. Jeg ætla ekki að orðlengja meira um þetta. En stjórnin á þungar ávítur skilið fyrir að hafa ekki gert þetta. Og hvers vegna hefir hún ekki gert það? Hvað gengur henni til? Ekki græðir hún á því. Ekki fær hún velvild neins fyrir það. Jeg varaði hana við aðgerðaleysinu á fundi í sumar, en hún hefir ekki látið sjer segjast. Ekki sparar hún fje við það að eyðileggja þetta fyrirtæki Vestmannaeyinga og veita þeim vanþakklæti og brigðmælgi í stað stuðnings, og fæla þannig aðra menn frá framtakssemi og dugnaði. Ekki geðjast hún þingmönnum með þessu. Hefir aldrei komið fram fastari þingvilji en í landhelgislögunum 1919. Þó að skipunin væri orðuð sem heimild, þá var það aðeins gert af þinglegri hæversku. Cui bono? Hverjum er þá athafnaleysi hennar til góðs? Jeg vil ekki vera svo illviljaður að halda, að hún þoli ekki að sjá íslenska fánann blakta við hlið „Dannebrog“ í landhelginni. Það lægi þó næst að álykta svo, því enginn íslenskur maður mun þakka henni þetta aðgerðaleysi. Jeg vil ekki gera Dönum upp neinn tilgang að ósekju, en aðeins lesa hjer upp úr gerðabók dansk-íslensku ráðgjafarnefndarinnar ummæli danska nefndarmannsins Kragh: „Frá danskri hlið var spurst fyrir um það, hvort Íslendingar óskuðu ekki, að Danir ykju eftirlit með fiskiveiðum hjer, og þá er landhelgisgæslan að íslendinga áliti væri orðin fullnægjandi, hvort málið væri ekki þar með til lykta leitt um sinn. Eða hvort íslendingar óskuðu, að fiskiveiðaeftirlit frá danskri hlið væri ekki aukið fram yfir það, sem sambandslögin ákveða“. Þetta er það eina, sem komið hefir nú frá Dönum í þessa átt. En við þekkjum þetta orðalag frá sjálfstæðisbaráttunni. Í hvert skifti sem breytingu átti að gera á stjórnarskránni, þá vonuðust Danir til, að málið yrði nú „útkljáð um sinn“. Ef Danir auka nú landhelgisgæsluna, þá á málið með því að vera til lykta leitt um sinn, þ. e. a. s. um þau 20 ár, sem eftir eru sambandstímans. Þá vonast Danir til, að Íslendingar verði farnir að venjast við að sjá danska fánann blakta í landhelginni. Jeg þori ekki að fullyrða, að þetta liggi í orðunum. En það væri eðlilegt, þar sem því var haldið fram í eyru Dana í nefndinni, af einum íslensku nefndarmannanna, að Alþingi hafi gefið út landhelgislögin til þess eins að láta í ljós, að þeir álitu fiskiveiðaeftirlitið ófullægjandi. En jeg vil segja það dönsku nefndarmönnunum til lofs, að þeir tóku ekki undir þennan skilning. Á næsta fundi svaraði Borgbjerg hæstv.forsrh. (J. M.) á þessa leið: „Borgbjerg þakkaði forsætisráðherra fyrir skýrslu hans og upplýsingar, er hann taldi nægilegar til þess, að nefndin að þessu sinni hefðist ekki frekar að í málinu, enda mundi þing og stjórn Danmerkur haga gerðum sínum eftir því, sem Alþingi og stjórn Íslands gerði í málinu. Hinir dönsku meðnefndarmenn hans lýstu sig samþykka orðum hans“. Það er þá á valdi þingsins, hvort Íslendingar verða bónbjargarmenn Dana eða ekki. Jeg veit, að Danir eru fjedrengir góðir, og munu bregðast vel við fjárbænum vorum og gefa oss eða lána jafnvel eftir vild. En það er oss algerlega ósæmandi að biðja Dani að auka strandgæsluna, sem þeim ber engin skylda til. það er ekki nóg að senda brjeflappa út í veröld til þess að auglýsa fullveldi landsins, þegar fáninn sjest hvergi, en Dannebrog blaktir við strendur landsins. Um fullveldi Danmerkur efast enginn, þó að fáni hennar sjáist ekki við vorar strendur. Um Ísland er öðru máli að gegna. Það hefir verið lítt þekt um 600 ár. Og rjettur vor er auðsýndastur á hafinu. Íslendingar verða að vilja sitt eigið gagn. Jeg skil það ekki að vilja baka sjer beint óhagræði og tjón til þess eins að sýna ekki sinn eigin fána. En undarlegt er það, að jeg man ekki til að hafa heyrt neinn Íslending lýsa gleði sinni yfir fullveldi landsins og fengnum fána. En það þarf að sjást, hver hugurinn er. „Það fljótsins svell er frekast orðið, sem fela náir yfirborðið. En aldan straums und köldum klaka er kvik og mun um eilífð vaka.“ Ef hún er vakandi, kemur hún kann ske upp um síðir.

Gunnar Sigurðsson Jeg býst við, að þingmenn hafi tekið eftir, að hæstv. fjrh. (M. G.) getur ekki tekið svo til máls, að hann ekki rangfæri orð þingmanna. Það ber nauðsyn til að ráða bót á þessu, en hvaða ráð til þess eru er ekki gott að segja, nema ef það væri nægilegt að hafa æfðan hraðritara til að taka upp hvert orð, er hann talar. Ef þetta er af vitsmunaskorti eða minnisleysi, þá er það fyrirgefanlegt, en ef það er vísvitandi, þá er það vítavert. Nema ef það skyldi vera skýringin, að hann hafi svo slæma samvisku, að hann geti ekki þess vegna endurtekið rjett hjer í deildinni þau orð, er þm. tala. Vilji þingsins 1919, sem þingið 1920 endurtók ótvírætt, var að útvega skip, og því samþykt heimild fyrir stjórnina að kaupa eða leigja skip. Þetta er svo ljóst, að um það þýðir ekki að deila. Hæstv. fjrh. (M. G.) segir, að stjórnin hafi farið eftir vilja þingsins. Þetta er fjarstæða, því að þótt hæstv. fjrh. (M. G.) haldi, að hann hafi rjett fyrir sjer, þá er ekki að vita, nema þjóðin sje á annari skoðun. Það hefir víst engu fyrirtæki verið tekið með jafnmiklum fögnuði um alt land og því, er Vestmannaeyingar höfðu keypt skip, sem átti að verða björgunarskip og jafnframt varðskip. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að jeg hefði sagt, að ekki dygði að horfa í peningana. Þetta er ekki rjett hermt. Jeg sagði, að svo framarlega sem hægt hefði verið að afla fjár til þess, þá hefði átt að gera það. Það er líka sannanlegt, að það var hægt. Má þar benda á það undarlega fyrirbrigði hjá stjórninni í sumar, þegar allir voru sammála um að taka dollaralán í Ameríku, meðan gengið stóð sem hæst, að hæstv. fjrh. (M. G.) skyldi ekki gera það. Það var vítavert. Jeg var ekki kröfuharðari en það, að heimta, að stjórnin hefði gert eitthvað í þessu máli. Hún hefði að minsta kosti getað tekið Vestmannaeyjaskipið á leigu um síldveiðitímann og aukið þannig strandvarnirnar, auk þess sem það hefði orðið mikil hjálp fyrir skipið. Jeg vissi líka til, að stjórnin stóð í samningum um það, og eftir því, sem skilorður maður sagði mjer, þá mátti telja þetta mál mjög nærri því að vera afgert. Ástæðan fyrir því, að stjórnin lagði mál þetta á hilluna, mun vera sú sparnaðarnáttúra, eða rjettara sagt ónáttúra, að spara eyrinn, en kasta krónunni. Mjer er kunnugt um það, af þessari fáu mánaða reynslu, að ekki hefir annað varðskip reynst betur en þetta skip, að minsta kosti að því er suðurströndina snertir.  Hæstv. fjrh. (M. G.) taldi það fjarstæðu að leigja skipið, vegna þess, að því fylgdi mikill kostnaður, en enginn gróði. En þótt ekki hefði orðið beinn gróði að því, þá er vert að athuga, hvort það gæti ekki orðið óbeinn hagnaður að hafa sjerstakt varðskip við Vestmannaeyjar og fyrir suðurströndinni. Eins og kunnugt er, þá er þetta helsta hrygningarsvæðið fyrir sunnan land, og allir sjá, að það ekki hægt að meta það til peninga, að fiskurinn fái að vera sæmilega í friði um hrygningartímann, en sje ekki stygður burtu af svæðinu eða klakið eyðilagt. Hæstv. fjrh. (M. G.) fann mjer það til saka, að jeg hefði farið geyst og rasandi í gær. En er það ekki eðlilegt, að mönnum renni til rifja aðgerðaleysi stjórnarinnar í þessu áhugamáli þjóðarinnar? Þetta aðgerðaleysi verður raunar skiljanlegt, þegar það er borið saman við framkvæmdaleysi hæstv. fjrh. (M. G.) í fjármálastjórninni yfirleitt, síðan hann tók við í fyrra vetur. Vil jeg þá minnast dálítið á síðustu utanför hæstv. fjrh. (M. G.). Það bjuggust allir við, að hann færi til að afla landinu lántöku til bjargráða. En hvað gerir hann svo? Hann byrjar á því að lýsa hátíðlega yfir því við stórblöð í Danmörku, að landið þyrfti ekki að fá lán, og síst af öllu kæmi til mála að leita neinna fjársambanda annarsstaðar en í Danmörku. Svo þegar heim kemur aftur, slyppur og snauður, lýsir hann yfir því, að ástandið sje að batna, og eftir hans áætlun mundi verða um 25 miljóna tekjuafgangur hjá landinu um áramót. Mjer finst enginn þurfa að taka það illa upp, þótt ekki sje farið vægum orðum um slíka fjármálastjórn. Til þess að komast út úr ógöngunum er sparnaður ekki einhlítur; það hlýtur hæstv. fjrh. (M. G.) að vera mjer sammála um. Jeg skal benda á, í sambandi við strandvarnarmálið, að jafneindreginn sparsemdarmaður og hv.þm. Borgf. (P. O.) telur ekki vera hægt að meta strandvarnirnar til peninga, að því er snertir hinn óbeina hagnað af þeim, auk þess sem hjer er um okkar þjóðarsóma og þjóðarmetnað að ræða. En hæstv. fjrh. (M. G.) mun ekki geta skilið slík verðmæti.