Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem Páll Pétursson, 1. þm. Norðurl. v., getur ekki vegna veikinda sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, að óska þess að 1. varaþm. Framsfl. í Norðurl. v., Elín R. Líndal bóndi, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Formaður þingflokks Framsfl., Valgerður Sverrisdóttir.`` Kjörbréf Elínar Líndal hefur verið samþykkt. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa.

Herra forseti. Ég hef komið nokkuð oft í þennan stól áður en flyt nú tiltölulega nýjan boðskap af minni hálfu eftir liðlega 20 ár í þessari stofnun. Ég hef í dag skrifað hæstv. forseta Alþingis svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég hef í dag verið skipaður sendiherra í utanríkisþjónustunni afsala ég mér þingmennsku. Svavar Gestsson, 8. þm. Reykv.`` Í tilefni af þessu langar mig að þakka hæstv. forseta, hv. alþingismönnum og starfsmönnum Alþingis öllum fyrir þennan langa tíma sem hefur að mörgu leyti verið býsna skemmtilegur og þýðingarmikill fyrir mig og vonandi að einhverju leyti fyrir aðra líka. Þegar ég hverf héðan kemur svo margt upp í hugann að þó að ég sé vanur því að standa hér lengi, þá tel ég ekki við hæfi að þessu sinni að rifja það upp sem mér kemur helst í hug. Ég mundi verða hér nokkuð langt fram eftir degi. Ég sé að dagskráin er löng og mikið að gera í þessari stofnun eins og gjarnan er þegar þinginu lýkur. Ég vil þó láta koma fram að ég tel að starfsemi Alþingis hafi þróast í skynsamlega átt á undanförnum árum. Það er ekki hægt að neita því að oft er þingið gagnrýnt fyrir að vera of veikt andspænis framkvæmdarvaldinu. Um það geta menn margt sagt, en um það er of lítið talað að þingið hefur sjálft styrkst mjög verulega. Þingið er að mörgu leyti mun sterkara en það var fyrir þeim 20 árum sem liðin eru frá því að ég tók sæti í þessari stofnun, tvímælalaust. Ég tel að þingið sé að styrkjast og er sáttur við það að hafa átt aðild að því að skrifa niður ásamt ýmsum góðum mönnum --- ég leyfi mér að nefna hæstv. núv. fjmrh. --- dálítið af þeim textum sem nú liggja fyrir varðandi breytingar á lögum um þingsköp Alþingis. Ég tel að þessir hlutir séu í jákvæðri, skynsamlegri þróun í þá átt að styrkja þingræðið. Þingræðið er undirstaða lýðræðisins í þessu landi. Allt of sjaldan er talað vel um stjórnmálaflokkana og það mikilvæga starf sem þeir vinna; m.a. er of sjaldan talað vel um stjórnmálaflokkana úr þessum ræðustól. Menn þurfa að sameinast um það í framtíðinni að venja sig á að tala eins vel og kostur er um stjórnmálaflokkana. Hæstv. forseti. Með þessum orðum þakka ég fyrir ánægjulegt samstarf og afhendi þetta litla bréf.

Um nokkurt skeið hefur legið fyrir að hv. 8. þm. Reykv., Svavar Gestsson, hygðist afsala sér þingmennsku áður en þessu kjörtímabili lyki og taka við nýju starfi á erlendum vettvangi. Þingmennskuafsal Svavars Gestssonar eru merk tímamót í lífi hans og einnig tímamót í íslenskum stjórnmálum. Nú hverfur af þingi stjórnmálamaður sem verið hefur í forustuhlutverki á þriðja áratug. Svavar Gestsson hefði verið þingmaður Reykvíkinga síðan 1978, formaður Alþb. var hann 1980--1987 og ráðherrastörfum gegndi hann í tæp sjö ár. Hann hóf raunar þingferil sinn á ráðherrabekk. Mestallt þetta kjörtímabil hefur Svavar Gestsson verið formaður þingflokks Alþb. Sem slíkur hefur hann átt náið samstarf við forseta og varaforseta Alþingis. Við þessi þáttaskil vil ég færa honum þakkir fyrir þau störf sem hann hefur unnið á vettvangi Alþingis og alveg sérstaklega fyrir ánægjulegt samstarf um skipulag og störf þingsins. Svavar Gestsson fer héðan með góðar kveðjur frá okkur alþingismönnum og heillaóskir í nýtt starf í þágu íslensku þjóðarinnar á erlendum vettvangi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. allshn. á þskj. 969 og 970, um frv. til laga um breytingar á lögum um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað ítarlega um málið og fengið á sinn fund fjölda gesta. Einnig barst fjöldi umsagna um málið. Meginmarkmið frumvarpsins er að styrkja réttarstöðu brotaþola, sérstaklega þeirra sem beittir hafa verið ofbeldi í einhverri mynd. Helsta breytingin sem lögð er til á réttarstöðu þeirra er sú að tekin verði upp skylda til að tilnefna eða skipa brotaþola réttargæslumann til að gæta hagsmuna hans í opinberu máli hafi hann verið beittur ofbeldi þannig að hann hafi orðið fyrir verulegu tjóni og þurfi á sérstakri aðstoð slíks málsvara að halda. Enn lengra er gengið ef um er að ræða börn yngri en 18 ára sem grunur leikur á að hafi orðið fórnarlömb kynferðisbrota þar sem lagt er til að skylt verði að skipa þeim réttargæslumann í öllum slíkum tilvikum. Í frumvarpinu eru lagðar til fjölmargar smærri breytingar. Lagt er til að brotaþoli geti krafist þess að réttarhald fari fram fyrir luktum dyrum og skotið synjun héraðsdómara á þeirri bón til Hæstaréttar. Þá verði þess betur gætt en verið hefur að upplýsingum um brotaþola sé haldið leyndum. Lögreglu verði skylt að leiðbeina brotaþola um lögmælt réttindi hans og ákvæði um tilkynningarskyldu lögreglu og ákæranda gagnvart brotaþola verði ítarlegri en nú er. Þegar um er að ræða rannsókn á kynferðisbroti og brotaþoli er barn undir 18 ára aldri taki dómari skýrslu af honum svo fljótt sem verða má, þ.e. áður en ákæra er gefin út. Þurfi barnið þá að jafnaði ekki að gefa skýrslu í málinu að nýju. Þá verði það ekki fortakslaus réttur ákæranda, sakbornings og verjanda að vera viðstaddir í dómsal eða annars staðar þar sem dómþing er háð þegar skýrsla er tekin af brotaþola sem er yngri en 18 ára heldur verði heimilt að gefa þeim þess í stað kost á að fylgjast með skýrslutökunni um leið og hún fer fram. Lagt er til að heitið ,,réttargæslumaður`` verði notað um skipaðan eða tilnefndan málsvara brotaþola en heitið ,,verjandi`` taki framvegis til málsvara sakbornings hvort sem hann er skipaður í starfið af dómara eða lögreglu. Þá er gert ráð fyrir að verjandi geti óhindrað kynnt gögn og efni þeirra fyrir sakborningi um leið og hann hefur fengið aðgang að þeim. Á móti er lagt til að lögregla geti neitað að veita verjanda aðgang að gögnum um skamman tíma ef hún telur að slíkt geti skaðað rannsókn málsins. Lagt er til að í sakamálum verði heimilt að taka skýrslu af vitni gegnum síma eða annað fjarskiptatæki á sama hátt og í einkamálum. Þá geti ríkissaksóknari mælt fyrir um rannsókn ef sérstaklega stendur á og ríkir almanna- og einkahagsmunir mæla með því, þótt ætla megi að refsingu verði ekki við komið. Gert er ráð fyrir að framvegis nægi ekki að fá samþykki umráðamanns og eiginlegs notanda síma til símahlerunar í þágu rannsóknar opinbers máls heldur þurfi ávallt úrskurð dómara til þess. Þá er lagt til að saksóknarlaun af hálfu ríkisins verði ekki talin til sakarkostnaðar. Þá er gert ráð fyrir að ekki verði lengur skilyrði fyrir bótum til manns, sem sætt hefur refsivist eða þvingunarráðstöfun á borð við gæsluvarðhald og hefur ekki verið sakfelldur fyrir refsiverða háttsemi, að fremur megi telja hann líklegan til að vera saklausan en sekan af háttseminni, eins og er í núgildandi lögum. Loks er lagt til að heimilt verði að endurupptaka mál í því skyni að endurmeta sönnunargögn. Nefndin fjallaði sérstaklega ítarlega um ákvæði frumvarpsins þar sem kveðið er á um skyldu lögreglu til að skipa brotaþola réttargæslumann í tilteknum tilvikum. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að til að taka af öll tvímæli væri rétt að leggja til að sérstaklega verði tekið fram í frumvarpinu að lögreglu sé í öllum tilvikum skylt að tilnefna réttargæslumann ef rannsókn beinist að broti á XXII. kafla almennra hegningarlaga og brotaþoli óskar þess. Hafi brotaþoli ekki náð 18 ára aldri þegar rannsókn hefst skuli hins vegar ávallt tilnefna réttargæslumann eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Þá leggur nefndin til nokkrar minni háttar breytingar: Sérstaklega verði áréttað að ekki skuli afmá atriði úr þingbókum og dómabókum áður en þau eru afhent öðrum en aðilum máls nema sérstök ástæða sé til. Meginreglan er sú að málsmeðferð er opinber og því verður að gera kröfu til þess að atriði séu ekki afmáð úr gögnum sem afhent eru almenningi nema mjög sérstakar ástæður liggi þar að baki. Þá leggur nefndin til að réttargæslumanni verði einungis heimilt að óska þess að dómari spyrji brotaþola tiltekinna spurninga eða dómari geti heimilað honum að spyrja brotaþola beint en ekki ákærða og vitni. Það sjónarmið kom fram við meðferð málsins í nefndinni, bæði hjá fulltrúum ákæruvaldsins og neyðarmóttöku vegna nauðgunar, að óeðlilegt væri að réttargæslumaður gæti óskað þess að dómari beindi spurningum til þeirra. Nefndin féllst á það sjónarmið. Lagt er til að heimild réttargæslumanns til aðgangs að gögnum verði rýmkuð og aðgangurinn verði ekki einskorðaður við gögn sem honum eru nauðsynleg til að aðstoða brotaþola við að setja fram einkaréttarkröfur. Ella væri girt fyrir að réttargæslumaður hefði heimild til aðgangs að gögnum þegar ekki er um það að ræða að brotaþoli ætli að setja fram bótakröfu, en hjá fulltrúum neyðarmóttöku kom fram að svo er í sumum tilvikum. Nefndin leggur einnig til að ríkissaksóknara verði í öllum tilvikum skylt að tilkynna brotaþola um áfrýjun. Þá leggur nefndin til að sett verði inn í frv. ákvæði þess efnis að Hæstiréttur geti ákveðið að varadómarar verði kvaddir til að taka þátt í ákvörðun um hvort mál skuli tekið upp á ný. Að baki tillögunni býr m.a. sú röksemd að erfið endurupptökumál auka mjög annir réttarins og því getur þurft að kalla til aukamannafla til að sinna slíku verkefni. Loks er lagt til að gildistöku laganna verði flýtt til 1. maí 1999. Telur nefndin nauðsynlegt að þær réttarbætur sem mælt er fyrir um í frv. komi sem fyrst til framkvæmda. Virðulegi forseti. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða og rétt að leggja áherslu á að fullt samkomulag er í allshn. um afgreiðslu þessa máls. Nefndin mælir með samþykkt frv. og verður því vonandi vel tekið á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Eins og frsm. hv. allshn. sagði tókst mjög góð samstaða í hv. allshn. um það mál sem hér er til umræðu en efni þess er í megindráttum að styrkja réttarstöðu brotaþola. Því vil ég sérstaklega fagna að um þetta náðist góð samstaða og einnig að mjög góð samstaða náðist um veigamiklar brtt. sem nefndin leggur til á frv. Það var sammerkt með þeim umsagnaraðilum sem á einhvern hátt fjalla um börn að þeir fögnuðu almennt þeim ákvæðum sem frv. felur í sér sem er mikil réttarbót til þess að styrkja réttarstöðu bortaþola og má þar nefna bæði Barnaverndarráð, Barnaverndarstofu, neyðarmóttöku og umboðsmann barna en ýmsar af þeim tillögum sem hér eru lagðar fram af hæstv. ráðherra eru samkvæmt tillögum umboðsmanns barna. Ég held að þau réttarúrræði sem hér er verið að lögfesta séu mjög brýn og hafi verið það lengi og löngu orðið tímabært að ráðast í þessar breytingar. Það kemur einmitt fram í umsögnum ýmissa umsagnaraðila að hér er brýnt mál á ferðinni. Ég vil þar sérstaklega nefna neyðarmóttökuna en frá því að neyðarmóttakan tók til starfa hefur verið hægt að fá t.d. ókeypis aðstoð lögmanns en það hefur ekki verið hægt í Barnahúsi sem var komið upp fyrir ekki löngu síðan og mjög brýnt var úr að bæta. Einnig kveður frv. á um skyldu til þess að réttargæslumaður komi til ef um væri að ræða börn undir 18 ára aldri en sú skylda var ekki fyrir hendi ef um var að ræða börn sem væru eldri en 18 ára og var sérstaklega tiltekið af fulltrúum neyðarmóttöku og reyndar fleiri aðilum sem sendu umsagnir um það mál, að mjög brýnt væri að hafa þá skyldu líka þó að í hlut ættu börn eldri en 18 ára þegar um væri að ræða kynferðisbrot. Eins og formaður nefndarinnar kom inn á fjallaði nefndin ítarlega um þetta og vil ég því sérstaklega fagna að samstaða náðist í nefndinni um að gera breytingu á þessu í samræmi við tillögu, ekki síst frá neyðarmóttökunni, um að þetta næði einnig til barna eldri en 18 ára, ef um væri að ræða kynferðisbrot. Tillögur sem nefndin leggur líka til, þ.e. breytingar á frv., eru að heimild réttargæslumanns til aðgangs að gögnum verði rýmkuð og að aðgangurinn verði ekki einskorðaður við gögn sem honum eru nauðsynleg til að aðstoða brotaþola við að setja fram einkaréttarkröfur. Hér er á ferðinni mjög brýn brtt. sem náðist líka samkomulag um sem og að ríkissaksóknara verði í öllum tilvikum skylt að tilkynna brotaþola um áfrýjun. Ég vil einnig nefna að nefndin leggur til að gildistökuákvæði greinarinnar verði flýtt, sem átti að vera að mig minnir 1. júlí, en nefndin hefur flýtt gildistökuákvæði frv. til 1. maí 1999, þannig að lagt er til í brtt. nefndarinnar að gildistakan verði 1. maí, sem ég tel mjög mikilvægt vegna þess að ýmis mál eru í gangi í kerfinu sem mjög brýnt er að ákvæði þessa frv., ef að lögum verður, tillögur og breytingar nái einnig til. Þetta vildi ég segja, herra forseti, í nokkrum orðum um leið og ég þakka fyrir þá góðu samstöðu sem náðist í hv. allshn. um þessar breytingar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá allshn. um frv. til laga um breyting á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Með frumvarpinu er lagt til að héraðsprestar íslensku þjóðkirkjunnar séu ráðnir til fimm ára í senn til samræmis við það sem gildir um sóknarpresta og presta, sbr. 36. gr. og 40. gr. laga nr. 78/1997, um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Samþykkt var á kirkjuþingi árið 1997 að leggja til þessa breytingu á lögunum og við meðferð málsins í nefndinni kom fram að almenn samstaða er um hana. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins. Þeir sem undirrita nál. eru Sólveig Pétursdóttir, Jón Kristjánsson, Árni R. Árnason, Jóhanna Sigurðardóttir og Einar K. Guðfinnsson. Aðrir voru fjarverandi við afgreiðsluna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. meiri hluta allshn. á þskj. 971 og 973 um frv. til laga um breyting á skaðabótalögum, nr. 50 19. maí 1993, sbr. lög nr. 42 13. maí 1996. Nefndin hefur fjallað mjög ítarlega um málið og fengið fjölda gesta á sinn fund vegna þessa og margar umsagnir um málið bárust til allshn. Frumvarpið er samið af Guðmundi Jónssyni, fyrrverandi hæstaréttardómara, og Gesti Jónssyni hæstaréttarlögmanni, en þeir voru haustið 1996, ásamt Sigrúnu Guðmundsdóttur hæstaréttarlögmanni, skipaðir í nefnd til að vinna að heildarendurskoðun skaðabótalaga. Skilaði nefndin áliti í tvennu lagi þar sem Sigrún skilaði minnihlutaáliti. Fjöldi breytinga á skaðabótalögum eru lagðar til í frv. Meðal þeirra helstu má nefna að lagt er til að við útreikning bóta fyrir varanlega örorku verði notaður samfelldur margfeldisstuðull til 75 ára aldurs. Þá verði við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku miðað við fjárhagslegt örorkumat fyrir alla slasaða en ekki einungis þá sem nýta vinnugetu sína til að afla tekna. Árslaun til ákvörðunar bóta miðist við meðalatvinnutekjur slasaða síðustu þrjú almanaksárin fyrir slys og tekin verði upp lágmarksviðmiðun við útreikning bóta fyrir varanlega örorku. Hámark viðmiðunarlauna verði hins vegar óbreytt. Reglum um frádrátt frá skaðabótakröfu vegna varanlegrar örorku verði breytt þannig að auk þeirra greiðslna sem nú dragast frá komi greiðslur frá almannatryggingum og hluti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði til frádráttar. Þá verði bótaréttur 70 ára og eldri vegna varanlegrar örorku aukinn verulega. Heimild til að ákveða álag á miskabætur verði rýmkuð auk þess sem fellt verði niður ákvæði um að bætur greiðist ekki nái miskastig ekki 5%. Þá breytist aldurstengd skerðing miskabóta þannig að hún hefst við 50 ára aldur og verður 1% á ári að 75 ára aldri en engin eftir það. Veruleg breyting verði á reglum um örorkunefnd. Aðalreglan verði sú að málsaðilar afli sér sjálfir sérfræðilegra álitsgerða um örorku- og/eða miskamat en báðir aðilar hafi rétt til þess að skjóta slíkum álitsgerðum til örorkunefndar til endurmats. Örorkunefnd verði einungis matsaðili á fyrsta stigi þegar málsaðilar óska þess sameiginlega. Þá er lagt til að ársvextir bóta fyrir þjáningar, varanlegan miska, tímabundið atvinnutjón, missi fram færanda og varanlega örorku hækki úr 2 í 4,5%. Loks er lagt til í frv. að heimild til ákvörðunar miskabóta skv. 26. gr. laganna verði rýmkuð. Verði t.d. heimilt að láta þann sem veldur líkamstjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Þá verði heimilt að gera þeim sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur dauða annars manns að greiða maka, börnum eða foreldrum miskabætur. Meðal þess sem rætt var ítarlega í nefndinni er sú breyting sem lögð er til í frumvarpinu að bætur frá lífeyrissjóði og almannatryggingum dragist frá bótum vegna varanlegrar örorku. Ástæða hennar er sú að allt önnur sjónarmið eru uppi í frumvarpinu en í gildandi lögum hvað þetta varðar. Margföldunarstuðull frumvarpsins er annars eðlis en stuðull núgildandi laga og við það miðaður að tjónþoli fái að fullu bætt það tekjutap sem hann verður fyrir vegna varanlegrar örorku. Margfeldisstuðull núgildandi laga er hins vegar við það miðaður að tjónþoli héldi óskertum rétti til bóta frá þriðja aðila, t.d. almannatryggingum og vátryggingum. Í frumvarpinu er við það miðað að bætur skerðist ekki vegna slysatrygginga eða annarra bótaúrræða sem tjónþoli hefur sjálfur kostað með greiðslu iðgjalds en hins vegar komi bætur af félagslegum toga að fullu til frádráttar. Litið er svo á að bótaréttur frá lífeyrissjóði sé í senn af félagslegum toga og úrræði sem launþegi kostar sjálfur. Algengast er að vinnuveitandi greiði 60% iðgjalds til lífeyrissjóðs en launþegi 40%. Með hliðsjón af þessari skipan er lagt til í frumvarpinu að 60% bóta frá lífeyrissjóði komi til frádráttar skaðabótakröfu vegna varanlegrar örorku með sama hætti og aðrar félagslegar greiðslur. Meiri hlutinn leggur til að sömu reglur gildi um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns enda eðlilegt að hið sama gildi um þessar tvær tegundir bóta hvað þetta varðar. Verði því 60% af greiðslum frá lífeyrissjóði vegna tímabundins tekjutjóns dregin frá skaðabótum fyrir tímabundna örorku. Það skal tekið fram til skýringar að þess þarf að gæta þegar verðmæti örorkulífeyris er dregið frá bótum fyrir varanlega örorku að við útreikning bótanna eru þær lækkaðar um þriðjung vegna skattfrelsis og svokallaðs hagræðis af eingreiðslu. Örorkulífeyrir er hins vegar skattskyldur eins og launatekjur. Af þeirri ástæðu er nauðsynlegt að skerða útreiknað eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris um þriðjung áður en dregið er frá. Því er lagt til í frumvarpinu að til frádráttar skaðabótum fyrir varanlega örorku komi 40% (þ.e. 2 / 3 af 60%) af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði. Í fjölmiðlaumfjöllun að undanförnu hefur komið fram gagnrýni á þá tillögu meiri hlutans að 60% af greiðslum vegna tímabundins atvinnutjóns skuli dregið frá bótum vegna tímabundinnar örorku og telja sumir að þar sé vegið að sjúkrasjóðum stéttarfélaganna. Þessi umræða er hins vegar á misskilningi byggð. Staðreynd málsins er sú að engar lagareglur eru um hvernig fjármunum sjúkrasjóða stéttarfélaganna skuli varið heldur setja félögin sjálf slíkar reglur. Þegar þær reglur eru skoðaðar kemur í ljós að réttur til bóta úr sjóðunum er almennt bundinn því skilyrði að annars konar bótaréttur sé ekki fyrir hendi. Má sem dæmi nefna að sjúkrasjóður VR greiðir 80% meðallauna fyrir slys enda komi ekki til greiðslna vegna tímabundinnar örorku samkvæmt ábyrgðartryggingu fyrir sama tímabil. Meiri hlutinn telur mikilvægt að þær aðstæður skapist ekki að hinn slasaði hafi af því beina fjárhagslega hagsmuni að veikindi hans vari sem lengst. Væri til að mynda ekki vænleg regla að hinn slasaði ætti bæði rétt á fullum skaðabótum fyrir launamissi og jafnframt greiðslum frá sjúkrasjóði sem næmi 80% af launum. Það mundi einfaldlega þýða að hinn slasaði hefði af því fjárhagslega hagsmuni að láta sér ekki batna. Ef þeir sem fara með sjúkrasjóðina teldu hins vegar að slík regla væri vænleg væri þeim sjálfum í lófa lagið að setja slíkar reglur. Meðan málið var til meðferðar í nefndinni, nánar tiltekið í febrúar á þessu ári, féll dómur í Héraðsdómi Reykjaness þar sem eitt ákvæði skaðabótalaga var talið brjóta gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar. Um er að ræða ákvæði þar sem kveðið er á um að eftir að 60 ára aldri er náð lækki miskabætur tjónþola um 5% á ári næstu tíu árin en haldist síðan óbreyttar. Nefndin tók dóminn til sérstakrar skoðunar en niðurstaða meiri hlutans er sú að ekki séu efni til að láta hafa áhrif á afgreiðslu máls þessa. Í fyrsta lagi er aðeins um héraðsdóm að ræða og alls ekki víst að Hæstiréttur komist að sömu niðurstöðu. Þá er lagt til í frv. að skerðing þessi verði með öðrum hætti, byrji við 50 ára aldur og verði 1% á ári til 75 ára aldurs. Skerðingin verði því bæði minni og dreifist á lengri tíma. Er því alls ekki víst að dómurinn hefði komist að sömu niðurstöðu ef lögin væru með þeim hætti sem lagt er til í frv. Við meðferð málsins í allshn. var nokkuð var rætt um 13. gr. frumvarpsins þar sem gert er ráð fyrir að heimild til ákvörðunar miskabóta verði rýmkuð. Tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið sem fram koma í athugasemdum frumvarpsins við umrædda grein. Þar kemur fram að við mat á fjárhæðum bóta skuli m.a. hafa í huga umfang tjóns, sök tjónvalds og fjárhagsstöðu hans. Séu börn fórnarlömb kynferðisbrota beri að líta til þess hversu alvarlegar afleiðingar brots eru fyrir þau, svo og til eðlis verknaðarins, hve lengi misnotkun hafi staðið og hvort um misnotkun fjölskyldu- eða trúnaðartengsla sé að ræða. Leggur meiri hlutinn sérstaka áherslu á að slík tengsl milli brotamanns og brotaþola eiga ekki að leiða til lækkunar bóta. Þegar málið var til umfjöllunar í nefndinni lögðu höfundar frumvarpsins til endurskoðaðan margfeldisstuðul til útreiknings varanlegrar örorku. Við endurskoðunina var forsendum við gerð stuðulsins breytt þannig að atriðum sem hafa áhrif á starfslíkindi er sleppt fram að 67 ára aldri nema tekið er tillit til dánar- og örorkulíkinda á sama hátt og áður. Með þessu er horfið frá tillögu um fráhvarf frá hefðbundinni notkun starfslíkindaþáttarins sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Sigurður Freyr Jónatansson tryggingastærðfræðingur endurreiknaði stuðulinn í samræmi við þessa breyttu forsendu í samvinnu við Bjarna Þórðarson tryggingastærðfræðing. Þá fóru þeir sameiginlega yfir aðra þætti stuðulsins að ósk nefndarinnar og staðreyndu réttmæti hans miðað við gefnar forsendur. Að beiðni allshn. létu höfundar frumvarpsins stilla upp í töflu undirstuðlum sem mynda sameiginlega endurskoðaða margfeldisstuðulinn. Birtist taflan í fylgiskjali með nefndaráliti meiri hlutans. Leggur meiri hlutinn til að sú útgáfa margfeldisstuðulsins sem þar birtist verði tekin inn í frumvarpið. Meiri hluti allshn. leggur til nokkra smærri breytingar: Lagt er til að í stað orðsins ,,rúmliggjandi`` í 2. gr. frumvarpsins komi orðið rúmfastur. Í umræddri grein eru tvö orð, rúmliggjandi og rúmfastur, notuð í sömu merkingu. Gæti það valdið ruglingi og er því lagt til að einungis annað þeirra, rúmfastur, verði notað. Telja verður það hugtak heppilegra þar sem það lýsir betur því sem átt er við. Þá er lagt er til að í stað orðanna ,,ekki veikur`` í 2. málsl. 1. mgr. 3. gr. laganna komi orðið vinnufær. Í umræddum málslið segir að þegar sérstaklega standi á sé heimilt að greiða þjáningabætur þótt tjónþoli sé ekki veikur. Í raun er þar átt við að greiða megi þjáningabætur þótt tjónþoli sé farinn að vinna. Bent hefur verið á að orðið veikur hefur tvenns konar merkingu sem vísi annars vegar til sjúkleika og hins vegar til óvinnufærni. Orðið veikur kemur tvisvar fyrir í 1. mgr. 3. gr. laganna og hefur í 1. málsl. merkinguna vanlíðan eða veikindi en í 2. málsl. merkinguna óvinnufær. Verður að telja óheppilegt að sama orðið hafi tvær mismunandi merkingar í sömu lagagrein og því er umrædd breyting á orðalagi lögð til. Ekki er um að ræða breytingu á innihaldi greinarinnar heldur er orðalagið einungis gert skýrara. Þá leggur meiri hlutinn til að í stað orðanna ,,eftir að ekki er að vænta þess að tjónþoli nái frekari bata`` í 1. mgr. 5. gr. laganna komi orðin: þegar heilsufar tjónþola er orðið stöðugt. Er sú breyting í samræmi við sams konar breytingar á lögunum sem lagðar eru til í 1., 2. og 3. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn leggur einnig til að í stað orðanna ,,þegar honum er metin varanleg örorka`` í 1. efnismgr. 5. og 6. gr. frumvarpsins komi orðin: sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Þá komi í stað orðanna ,,þegar honum er metin örorka`` í 2. efnismgr. 5. gr. orðin: á þeim tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Með þessari breytingu verður skýrara að bætur vegna varanlegrar örorku reiknast frá þeim degi er tímabundinni örorku lýkur. Ekki er um efnislegar breytingar að ræða. Þá leggur meiri hlutinn til að á undan orðinu ,,gáleysi`` í 2. efnismgr. 13. gr. frumvarpsins komi orðið stórfelldu en að sögn höfunda frumvarpsins féll umrætt orð fyrir mistök út úr texta frumvarpsins. Þá er tekið fram í athugasemd við greinina í frumvarpinu að stórfellt gáleysi þurfi til bótaskyldu í því tilviki sem 2. efnismgr. 13. gr. fjallar um. Loks leggur meiri hlutinn leggur til að lögin taki gildi 1. maí nk. þar sem mikilvægt er að þær réttarbætur sem frv. felur í sér komi sem fyrst til framkvæmda. Virðulegi forseti. Ég tel að um mjög mikilvægt mál sé að ræða sem feli í sér verulegar réttarbætur fyrir tjónþola og meiri hluti allshn. leggur að sjálfsögðu til að þetta frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef gert grein fyrir. Undir nál. skrifa Sólveig Pétursdóttir, Valgerður Sverrisdóttir, Jón Kristjánsson, Árni R. Árnason, Hjálmar Jónsson og Kristján Pálsson.

Hæstv. forseti. Frv. um breytingu á skaðabótalögum sem hér er til umræðu er þegar á heildina er litið til mikilla bóta enda kemst minni hluti allshn. að þeirri niðurstöðu, eins og segir orðrétt með leyfi forseta, í upphafsorðum álits okkar: ,,Minni hlutinn telur frumvarpið í veigamiklum atriðum og þegar á heildina er litið til verulegra bóta fyrir tjónþola og brýnt að úrbæturnar komist þegar í stað til framkvæmda.`` Miklar deilur hafa staðið um skaðabótalögin á liðnum árum. Gerðar voru breytingar á þessum lögum sem tóku gildi sumarið 1993 og allar götur frá þeim tíma hefur verið deilt um réttmæti laganna eða hvort þar væri byggt á réttum útreikningsstuðlum og á undanförnum árum hefur farið fram mikil vinna til að ráða á þessu bót. Almennt er það mat þeirra aðila sem hafa komið að þessum málum að frv., eins og það liggur núna fyrir, tryggi tjónþolum fullar bætur fyrir fjártjón sem þeir verða fyrir í slysum. Það er á þessum forsendum sem við komumst að þeirri niðurstöðu í minni hluta allshn. að það beri að samþykkja þetta frv. Hins vegar gerum við nokkrar og það mjög alvarlegar athugasemdir við frv. og teljum mjög brýnt að á því verði gerðar breytingar. Í 4. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting á 5. gr. laganna að 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði verði dregin frá skaðabótakröfu. Jafnframt leggur meiri hlutinn til þá breytingu á 2. gr. frumvarpsins að frá skaðabótum skuli dregin 60% af greiðslu frá lífeyrissjóði og greiðslu frá sjúkrasjóði. Minni hlutinn mun greiða atkvæði gegn þessari breytingartillögu við 2. gr. og jafnframt leggja til breytingartillögu við 4. gr. þess efnis að greiðslur frá lífeyrissjóðum verði ekki dregnar frá skaðabótum. Iðgjöld launafólks í lífeyrissjóði eru hluti umsaminna launa og réttindin því eign launafólks. Óeðlilegt er að sú eign komi til frádráttar skaðabótakröfum. Í þessu samhengi er rétt að benda á að tryggingar sem keyptar eru á eru á markaði koma ekki til frádráttar. Hv. talsmaður og formaður allshn. þingsins sagði í sinni framsögu áðan að gagnrýni af þessum toga sem fram hefði komið væri byggð á misskilningi og vísaði þar m.a. til sjúkrasjóðanna og reglugerða eða reglna, starfsreglna, sem um þá giltu eða þeir hefðu sett sjálfum sér. Þannig væri málum háttað að iðulega kæmu ekki greiðslur úr þessum sjóðum fyrr en skaðabætur hefðu verið reiknaðar og hið sama ætti við um lífeyrissjóðina. Þessi gagnrýni er ekki byggð á misskilningi, einfaldlega vegna þess að við erum hér að takast á um prinsippmál. Við erum að tala um grundvallaratriðin. Ég hef sagt að mér finnst það vera til umhugsunar þegar fram líða stundir og þau lög sem við höfum sett um lífeyrissjóði í landinu koma til framkvæmda í reynd, vegna þess að reglur sem eru settar um lífeyrissparnað núna bera ekki ávöxt fyrr en löngu síðar þegar uppsöfnun réttinda hefur átt sér stað, að þá verði litið á það gólf sem slík lög setja öllum þegnum landsins, setja launamönnum jafnt sem atvinnurekendum um tryggingar, um örorkutryggingar, að slíkar greiðslur komi til frádráttar. En þetta er framtíðarmúsík. Eins og málum er háttað nú standa menn mismunandi að vígi og ólíkar kröfur eru gerðar til einstaklinga eftir því hvar þeir hljóta tryggingar sínar. Fyrir þann sem er í lífeyrissjóði og fær sína tryggingu þaðan eða úr sjúkrasjóði kemur sú greiðsla til frádráttar skaðabótakröfunni en fyrir þann sem hefur tryggt sig á frjálsum markaði með einkatryggingu kemur greiðslan ekki til frádráttar. Það er á þessum forsendum sem gagnrýnin er sett fram auk þess sem við sem höfum staðið að þessari gagnrýni lítum svo á að hér sé um eign launafólks að ræða og það eigi ekki að setja þvingun af þessu tagi inn í lögin. Það er því rangt að þetta sé byggt á misskilningi. Hér er um grundvallarafstöðu að ræða. Minni hluti undir forustu hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur leggur fram breytingartillögu við 13. gr. frumvarpsins þess efnis að við mat á miskabótum vegna kynferðisofbeldis verði tekið sérstakt tillit til eðlis og afleiðinga brotsins. Þá telur minni hlutinn að sú lágmarksviðmiðun árslauna sem fram kemur í 6. gr. frumvarpsins sé of lág. Telur minni hlutinn eðlilegra að miða þar við meðallaun landverkafólks innan ASÍ í stað þeirrar upphæðar sem lögð er til og er nokkru lægri. Til að menn átti sig á þeim upphæðum sem hér er um að ræða er viðmiðunarstuðullinn í frv. 1.200 þús. kr. á ári en var árið 1993 þegar þessar tölur voru settar niður, 1.400 þús. fyrir meðallaun, áætlað var að meðallaun landverkafólks innan ASÍ væru þá 1.400 þús. Þessi tala hefur að sjálfsögðu tekið breytingum með vísitöluhækkunum. Sú hugsun sem þetta byggir á er að mörgu leyti til bóta frá því fyrirkomulagi sem við höfum búið við. Þetta eru framfarir fyrir láglaunafólkið. Þar hefur verið og er í núgildandi lögum tekið mið af þeim kjörum sem einstaklingurinn býr við og ef þau eru mjög lág má ætla að hann sé hlunnfarinn vegna þess að verið er að bæta áætlað tjón fram í tímann og má ætla að lægst launaða fólkið njóti kjarabóta eftir því sem fram líða stundir. Á þeirri hugsun er búinn til hærri reiknistuðull en nemur raunverulegum launum sem fólk er á. En þetta er eitt af því sem mér og okkur finnst til bóta og sannanlega til hagsbóta fyrir láglaunafólk, þ.e. að setja gólf í frv. að þessu leyti. Þá vekur minni hlutinn athygli á því að þegar nefndin fjallaði um skaðabótalögin árið 1995 voru miklar deilur milli tryggingafélaganna og Vátryggingaeftirlitsins um hvort og að hve miklu leyti aukinn bótaréttur hefði áhrif á iðgjaldagreiðslur. Þær deilur áttu m.a verulegan þátt í því að mjög hefur dregist að breyta skaðabótalögum til að tryggja tjónþolum sanngjarnar og eðlilegar bætur. Misvísandi upplýsingar komu fram og fólust m.a. í því að tryggingafélögin töldu að þær breytingar sem lágu fyrir mundu leiða til 30--50% hækkunar á iðgjöldum en Vátryggingaeftirlitið taldi að ekki væri þörf á neinni verulegri hækkun iðgjalda vegna breytinga á bótarétti. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir af hálfu allsherjarnefndar og endurskoðunarnefndar skaðabótalaganna með atbeina bæði dómsmálaráðherra og viðskiptaráðherra hefur enn ekkert skýrst varðandi iðgjöldin. Þótt meginatriði þessa máls sé að tjónþolar fái sanngjarnar og eðlilegar bætur er það einnig mikilvægt að Alþingi hafi möguleika á að fylgjast með hvort réttarbæturnar geti hugsanlega leitt til breytinga á iðgjöldum, en á það hefur skort að mestu leyti. Með vísan til þróunar þessa hluta málsins og stöðu bótasjóðanna leggur minni hlutinn áherslu á að Fjármálaeftirlitið, áður Vátryggingaeftirlitið, sé þess þörf, beiti ákvæðum 2. mgr. 55. gr. laga um Vátryggingaeftirlit þar sem kveðið er á um að eftirlitið geti með rökstuddum hætti gert athugasemdir ef iðgjöld eru ósanngjörn og ekki í samræmi við áhættu sem í vátryggingum felst. Ég vil geta þess að undir minnihlutaálit allshn. rita auk mín, hv. þm. Kristín Halldórsdóttir og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir. Við leggjum áherslu á að þær brtt. sem við leggjum fram og ég hef gert hér grein fyrir og verður eflaust gerð skýrari grein fyrir á eftir, nái fram að ganga. En þegar á heildina er litið teljum við að hér sé á ferðinni mjög mikilvæg réttarbót sem brýnt er að komist til framkvæmda hið allra fyrsta.

Herra forseti. Ég vil taka undir síðustu orð framsögumanns minni hluta allshn. um þetta mál. Hann sagði að þegar á heildina er litið væri um að ræða brýnar úrbætur og brýnt að þær kæmust til framkvæmda. Undir það skal tekið vegna þess að í megindráttum er frv. afar mikilvægt og brýnt að það nái fram að ganga á þessu þingi. Frv. hefur reyndar verið um langt skeið til umfjöllunar í þinginu, ráðuneytum og ýmsum nefndum og hefur tekið nokkur ár að koma í höfn þeim brýnu úrbótum sem það kveður á um. Framsögumaður minni hluta gerði grein fyrir athugasemdum okkar. Þær eru einkum þríþættar. Í fyrsta lagi tökum við undir þær athugasemdir sem fram hafa komið hjá Landssamtökum lífeyrissjóða og ASÍ þess efnis að örorkulífeyrir frá lífeyrissjóðum eigi að leiða af sér lægri bætur frá tryggingafélögunum og eins það sem fólk fær úr sjúkrasjóðum, sem er brtt. frá meiri hluta nefndarinnar við frv. Það sem fram kemur í ályktun stjórnar Landssamtaka lífeyrissjóða um þetta mál frá 23. febrúar er eftirfarandi, herra forseti: ,,Stjórn Landssamtaka lífeyrissjóða átelur harðlega að með þessu er búin til enn ein tekjutengingin á lífeyrisgreiðslur lífeyrissjóðanna. Fram til þessa hafa stjórnvöld sparað almannatryggingum ómælda fjármuni með tekjutengingu bóta lífeyrissjóðanna við bætur Tryggingastofnunar. Nú á hins vegar einnig að spara tryggingafélögunum hluta af þeim kostnaði sem réttmæt hækkun skaðabóta hefur óhjákvæmilega í för með sér, verði frumvarpið afgreitt óbreytt.`` Segja má að athugasemdir sem fram hafa komið frá ASÍ séu í svipuðum dúr og þær eru vissulega réttmætar. Ég vil fara yfir tvö til þrjú atriði sem ASÍ hefur sett fram í gagnrýni sinni. Þar kemur fram að ASÍ mótmælir harðlega að launafólki sé hegnt fyrir samtryggingarsparnað sinn og að þeim sparnaði verði mismunað gagnvart öðrum sparnaði í samfélaginu sem ekki skerði rétt til skaðabóta. Þeir segja réttilega að öll iðgjöld launafólks til samtryggingasjóða sinna séu hluti umsaminna launa og alfarið í eigu þess. Þeir telja að gagnrýni ASÍ hafi ekki verið svarað með neinum málefnalegum rökum heldur hafi aðeins verið bent á að þar sem þessi skerðing bitni einungis á þeim sem verða fyrir mestri örorku, 50% eða meira, þá sé það svo lítill hópur að ekki megi hindra framgang frv. hans vegna. Í sjálfu sér sé ekki um háar fjárhæðir að tefla. Í því samhengi segja þeir að þar sem um fáa einstaklinga sé að ræða í heildarsamhenginu ætti það að vera þeim mun auðsóttara mál að leiðrétta það. Þau rök sem ASÍ teflir fram um að iðgjöld til lífeyrissjóðanna séu hluti umsaminna launa samkvæmt kjarasamningum og afrakstur af langri og harðri kjarabaráttu eru vissulega rétt og á vissulega að skoða. Það er rétt líka sem þeir halda fram að fyrir þessi iðgjöld hafi launafólk selt umtalsverðar launahækkanir í gegnum árin. Og orðrétt segja þeir, með leyfi forseta: ,,Þess vegna ber að meðhöndla réttindi í lífeyrissjóðum eins og hverjar aðrar þær tryggingar sem einstaklingar kaupa fyrir eigið fé en slíkar tryggingar koma ekki til lækkunar á skaðabótum.`` Þetta er auðvitað kjarni málsins. Tryggingar sem einstaklingar kaupa fyrir eigið fé úr hendi þriðja aðila koma ekki til lækkunar á skaðabótum, en aftur á móti koma greiðslur úr lífeyrissjóðum til lækkunar á skaðabótum og eins og ASÍ heldur fram þá eru þetta raunverulegar tryggingar sem launafólk hefur keypt sér þar sem um er að ræða hluta af kjarasamningum og launafólk þá kannski orðið að gefa eftir kjarabætur til að ná þessu fram. Þeir segja um sjúkrasjóðina --- en meiri hlutinn ætlar að bæta um betur við 2. umr. og leggja líka til að greiðslur úr þeim sjóðum skerði skaðabæturnar --- að sjúkrasjóðirnir séu sama eðlis og lífeyrissjóðirnir, uppsöfnuð laun og eign launafólks. Þeir hafa einnig sagt, með leyfi forseta: ,,Lífeyrisréttur í söfnunarsjóðum verkalýðshreyfingarinnar er oftar en ekki eini varanlegi sparnaður launafólks. Þeir sem betur mega sín og þeir sem fjárfest hafa í hlutabréfum í tryggingafélögum, olíufélögum eða hvað það nú er, sæta engum frádrætti vegna þessa sparnaðar en launafólki sem sparar í lífeyrissjóðum sínum skal hegnt fyrir sinn sparnað``. Þetta eru rök sem ASÍ teflir fram. Einnig segja þeir í samantekt sinni að þeir sem á undanförnum árum hafi greitt tiltekna upphæð til lífeyrissjóða búi við skertar eftirlaunagreiðslur hjá Tryggingastofnun ríkisins vegna tekjutengingar. Þeir sem ekkert hafi greitt í lífeyrissjóði fái hins vegar fullar bætur. Hér sé verið að hegna þeim sem sýnt hafi fyrirhyggju og látið hluta af launum sínum renna til lífeyrissjóða. Þetta eru þau rök sem ASÍ hefur sett fram og samtök lífeyrissjóðanna taka undir og við sem skipum minni hluti allshn. í því máli sem hér er til umræðu, þ.e. frv. til laga um breyting á skaðabótalögum, teljum þessi rök vera réttmæt. Alþýðusamband Íslands hefur nýlega sent öllum alþingismönnum bréf þar sem þeir styðja mál sitt gildum rökum og segja að meginregla frv., um að allar tryggingar sem keyptar eru af tjónþolum sjálfum skuli ekki koma til frádráttar skaðabótum, eigi einnig að taka til örorkulífeyrisréttinda launafólks og því eigi ekki að lögbinda lækkun skaðabóta vegna þeirra. ASÍ telur einnig að með þessum hætti sé verið að mismuna sparnaðarformum og hegna launafólki fyrir samtryggingarsparnað sinn í lífeyrissjóðum. Herra forseti. Hér eru gild rök sett fram, þ.e. að verið er að mismuna í sparnaðarformi og hefði meiri hlutinn átt að taka tillit til þess. Á síðari stigum þessa máls, eftir að allshn. hafði afgreitt málið úr nefndinni, gerði ASÍ mjög veigamiklar athugasemdir við útreikningana og taldi að ýmsir þyrftu að þola verulega lækkun á skaðabótunum frá því sem væri, og segja orðrétt í bréfi sínu, með leyfi forseta: ,,Í öðru lagi byggist afstaða ASÍ á þeirri staðreynd að nánast allir sem verða fyrir 50--100% varanlegri örorku muni þola lækkun skaðabóta frá því sem nú er, en það er sá hópur sem rétt á á örorkulífeyri frá lífeyrissjóðum. Um þetta hafa staðið nokkrar deilur enda hafa lærðir og leikir haldið því fram að með frv. yrðu bætur hækkaðar en ekki lækkaðar. Upp úr miðjum febrúar sl. óskaði ASÍ eftir því við ritara allshn. að sambandinu yrðu sendir útreikningar tryggingafræðinga sem legið höfðu frammi í nefndinni frá 13. des. sl. Þar kemur fram að einstaklingar sem verða 100% öryrkjar í kjölfar slysa þurfi, ef frv. verði óbreytt að lögum, að þola allt að 15 millj. kr. lækkun skaðabóta og 50% öryrkjar allt að 7 millj. kr. lækkun. Allshn. hefur nú lagt til hækkun á margföldunarstuðli laganna og er það vel. ASÍ hefur reiknað áhrif hækkunar stuðulsins út frá sömu forsendum og eru þeir útreikningar á fylgiskali I. Þar kemur fram að skaðabætur eru enn að lækka, um hátt á sjöundu milljón, og lækkunin kemur að meðaltali verst niður á þeim sem eru með tekjur undir 112 þús. kr. á mánuði fyrir bótaskylt slys.`` Herra forseti. Hér er því haldið fram að þrátt fyrir breytingar sem allshn. hefur lagt til á stuðlinum þá þurfi einhverjir, þó ekki sé það fjölmennur hópur, að þola ákveðna lækkun. Á þeim stutta tíma sem allshn. hafði til þess að fjalla um þessa hlið umsagnar ASÍ, sem kom alveg á síðustu stigum málsins, gafst ekki tími til að fara mjög ítarlega yfir þessar athugasemdir ASÍ sem vissulega eru nokkuð veigamiklar. Því verður að treysta því, herra forseti, þar sem mikilvægt er að frv. nái fram að ganga, að komi í ljós miklir annmarkar á þeim útreikningum sem hér eru lagðir fram á þessum nýja stuðli þá verði þeir leiðréttir. Við í minni hlutanum teljum þó ekki forsvaranlegt að tefja málið eða tefla því í tvísýnu á Alþingi þrátt fyrir þessar veigamiklu athugasemdir sem Alþýðusambandið gerir á þessum útreikningum. Þar sem ekki vannst tími til að fara ítarlega yfir þetta þá verður að treysta því að á því verði tekið ef í ljós koma miklir hnökrar á þessum útreikningi. Eins og fram hefur komið felast verulegar bætur í frv. frá því sem eldri skaðabótalög kváðu á um. Ég vil í fyrsta lagi nefna að við útreikning bóta fyrir varanlega örorku verður notaður samþykktur margfeldisstuðull til 75 ára aldurs og að við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku verður miðað við fjárhagslegt örorkumat fyrir alla slasaða en ekki einungis fyrir þá sem nýta vinnugetu sína til þess að afla tekna. Einnig að tekin er upp lágmarksviðmiðun við útreikning bóta fyrir varanlega örorku en hámark viðmiðunarlauna verður óbreytt. Jafnframt er mikilvægt að reglum um frádrátt frá skaðabótum vegna varanlegrar örorku verður breytt þannig að tryggt sé að bótaréttur 70 ára og eldri vegna varanlegrar örorku verði aukinn. Í frv. er svo heimild til að ákveða að álag á miskabætur verði rýkmað auk þess sem fellt verður niður ákvæði um að bætur greiðist ekki nái miskastig ekki 5%, og það tel ég mjög mikilvæga breytingu á lögunum. Herra forseti. Ég skal ekki fara neitt ítarlega frekar yfir þetta mál. Það hefur verið gert af frsm. minni hluta. Hann hefur gert grein fyrir þeim breytingum sem við leggjum til á frv. Það er í megindráttum ein brtt. sem lýtur að frádrætti greiðslna úr lífeyrissjóðum frá skaðabótum og brtt. sem ég geri ráð fyrir að hv. 12. þm. Reykn., Kristín Halldórsdóttir, geri frekari grein fyrir. Sú tillaga er um að við mat á miskabótum vegna kynferðisofbeldis skuli sérstaklega taka tillit til eðlis verknaðarins, hve lengi misnorkunin varði, hvort verknaðurinn var misnotkun á skyldleikasambandi eða umönnunarsambandi, hvort brotaþoli hafi áður verið gerandi á einhvern hátt, hvort um misnotkun á trúnaðarsambandi var að ræða og hvort verknaðurinn hafi verið framinn á sérlega sársaukafullan eða ærumeiðandi hátt. Eins og fram hefur komið hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni, leggjum við til að ekki verði miðað við 1.200 þús. kr. lágmarkslaun heldur verði miðað við meðllaun ASÍ varðandi útreikning bóta. Herra forseti. Í lokin vil ég nefna það sem iðulega hefur verið nefnt þegar skaðabótalög hafa verið hér til umræðu, þ.e. hvort breytingar á skaðabótunum geti falið í sér að til þurfi að koma hækkun á iðgjöldum tryggingafélaganna. Þetta er sá þáttur sem ekki hefur tekist að fá útreikninga á þrátt fyrir að ítarlega hafi verið eftir því leitað, hvorki frá Vátryggingaeftirlitinu né tryggingafélögum. Ég minni á að á síðasta þingi fóru bæði hæstv. viðskrh. og hæstv. dómsmrh. í að reyna að knýja fram nauðsynlega útreikninga til að allshn. og þingmenn gætu gert sér grein fyrir því hvort þessar breytingar á skaðabótalögum hefðu áhrif á iðgjaldagreiðslur. Herra forseti. Vissulega er það svo og það skal rækilega tekið fram, að það sem skiptir mestu máli er að verið er að tryggja betur réttindi tjónþola. Engu að síður finnst mér að þingið og allshn. þurfi að geta gert sér grein fyrir því hvort þessar breytingar hafi áhrif á iðgjöldin. Um það var mikið fjallað á síðasta þingi og einnig í allshn. þar sem fram komu mjög misvísandi upplýsingar frá tryggingafélögunum annars vegar og Vátryggingaeftirlitinu hins vegar, um áhrifin á tjónakostnaði bifreiðatrygginga vegna líkamstjóna. T.d. töldu tryggingafélögin að þær breytingar sem þá lágu fyrir mundu leiða til 50%, eða nálægt 50%, hækkunar á iðgjöldum. En Vátryggingaeftirlitið hélt því fram að ekki væri þörf á neinni verulegri hækkun á iðgjöldunum. Líka var deilt mikið um bótasjóði tryggingafélaganna og áætlað, að mig minnir, að um 11 milljarðar væru í bótasjóðum tryggingafélaganna. Þess vegna óskaði ég eftir því að fá upplýsingar um það hjá Fjármálaeftirlitinu hver staða bótasjóðanna væri núna og hvort þeir séu í stakk búnir til að mæta því ef þessar breytingar á skaðabótalögunum kölluðu á hækkun iðgjalda. Í ljós kemur að bótasjóðirnir eru verulega digrir hjá tryggingafélögunum og ég verð að ætla, miðað við stöðu tryggingasjóðanna, að ekki þurfi að koma til nein hækkun á iðgjöldum á bifreiðatryggingum vegna breytinganna sem við erum hér að gera á skaðabótalögunum. Það kemur fram að 31. des. 1993 hafi staða bótasjóðanna verið 9,9 milljarðar kr. En núna, 31. des. 1997, er staða bótasjóðanna 15,8 milljarðar kr. og það þrátt fyrir að á þessum tíma, frá 1993--1997, hafi vátryggingaiðgjöld bílatrygginga fremur lækkað, sennilega um 20--30% vegna aukinnar samkeppni í tryggingageiranum. Eins var reikningstuðlinum breytt þannig að tjónakostnðaur var aukinn hjá tjónþolum. Í des. 1995 var reikningstuðlinum breytt úr 7,5 í 10. Þrátt fyrir þetta sýna bótasjóðirnir að þeir hafa hækkað úr tæpum 10 milljörðum frá 1993 og í tæpa 16 milljarða kr. í des. 1997. Þetta vildi ég að kæmi fram við þessa umræðu. Við í minni hlutanum gerum grein fyrir því í áliti okkar hvernig á þessu máli hefur verið haldið og teljum fyrir neðan allar hellur að löggjafarsamkundan geti ekki fengið eðlilegar upplýsingar frá tryggingafélögunum í þessu máli en vísum til þess, með tilliti til stöðu bótasjóðanna sem ég hef lýst að eru verulega digrir, að ekki þurfi að koma til hækkunar á iðgjöldum. Við leggjum áherslu á að Fjármálaeftirlitið, sé þess þörf, beiti ákvæðum 2. mgr. 55. gr. laganna um Vátryggingaeftirlit, sem kveða á um að eftirlitið geti með rökstuddum hætti gert athugasemdir ef iðgjöld eru ósanngjörn og ekki í samræmi við áhættu sem í vátryggingunum felst, vilji svo ólíklega til, herra forseti, að tryggingafélögin ætli að hækka iðgjöld í ljósi þeirra breytinga sem við erum að leggja til á skaðabótalögunum. Það er auðvitað ekki líðandi. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Við leggjum fram brtt. sem við höfum lýst og væntum þess að þær fái stuðning á hv. Alþingi. Að öðru leyti vil ég ítreka það að hér er á ferðinni mjög gott mál sem við munum styðja.

Herra forseti. Ég get hafið mál mitt með því að endurtaka orð hv. síðasta ræðumanns. Hér er á ferðinni mjög mikilvægt mál og miklar réttarbætur sem við vonumst til að fái eðlilegan framgang og verði samþykktar fyrir þinglok. Málið er vissulega stórt og nokkuð torskilið en það hefur fengið mikla og góða umfjöllun í hv. allshn. þótt ekki tækist að standa saman að nál. Ástæðuna hafa síðustu tveir hv. ræðumenn skýrt í máli sínu og er kannski ekki ástæða til þess að fara mörgum orðum frekar um það. Markmið frv. er að reyna með öllu móti að tryggja fullar bætur til þeirra sem verða fyrir skaða. Með það að leiðarljósi höfum við farið mjög ítarlega yfir málið. Eins og menn þekkja hafa nokkrar atrennur verið gerðar að þessu máli og þessi endurskoðun ætti að tryggja miklu betur en áður að fólk sem verður fyrir skaða fái fullar bætur. Ég vil ítreka að vilji minni hlutans jafnt og meiri hlutans er sá að frv. verði samþykkt nú fyrir þinglok. Ég vil einnig leggja áherslu á að mikilvægt er að vel verði fylgst með framkvæmd laganna þannig að ekki fari á milli mála hvernig til hefur tekist. Þá er ég ekki síst að hugsa um það, ef svo illa fer, að Alþingi samþykki ekki þær brtt. sem minni hlutinn gerir við frv. Við leggjum til tvær brtt. Hv. 17. þm. Reykv. og hv. 13. þm. Reykv. hafa nokkuð fjallað um þær, þ.e. tillögu sem lýtur að 4. gr. frv. þess efnis að draga skuli frá skaðabótakröfu 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði. Við leggjum til að þessi setningarhluti falli niður. Gagnrýni á þetta atriði hefur verið nokkuð hávær og komið frá nokkrum aðilum. Þeirri gagnrýni hefur m.a. verið svarað með því að hér sé um afar fá tilvik að ræða, þar sem þetta varði aðeins þá sem verði fyrir mestri örorku, 50% eða meira. Það hefur verið upplýst að aðeins sé um að ræða fimm til sex tilvik á ári. En, herra forseti, þess þá heldur hefði verið útlátalítið að mæta þessari gagnrýni og taka tillit til hennar, enda mundi það ekki skekkja dæmið að marki. Hér er einmitt um þá að ræða sem síst mega við slíku og fyrir hvern einstakling í þessum hópi eru afar miklir hagsmunir í húfi. Á fundum nefndarinnar var mikið rætt um þann vanda í sambandi við skaðabætur sem kallast ofbætur. Það minnti mig reyndar á það þegar aðsópsmikill framkvæmdastjóri kom að rekstri ónefnds sjúkrahúss og sá að til að spara í rekstrinum væri vænlegast að draga úr ræstingum þar sem spítalinn væri ofræstur, eins og hann orðaði það. Ég verð að segja eins og er, herra forseti, að ég hef ekki haft þungar áhyggjur af ofbótum. Raunar er varla hægt að tala um að þeir sem verða fyrir slysum séu ofbættir og þaðan af síður þegar slík slys leiða til örorku, 50% eða meira. Ég hef meiri áhyggjur af vanbótum í því efni. Ég tel mjög brýnt að fylgst verði vel með því hvernig þetta sérstaka ákvæði kemur út ef svo illa fer að brtt. okkar í minni hlutanum verður ekki samþykkt. Auðvitað vona ég sannarlega að hv. Alþingi sjái að þar er um réttlætismál að ræða. Ég ætla ekki að fara frekar út í þetta en skýra aðeins þá tillögu sem er að finna á þskj. 974 og er brtt. við 13. gr. frv. sem er um breytingar á 26. gr. laganna. Við leggjum þar til að við þessa grein bætist ný málsgrein, svohljóðandi: ,,Við mat á miskabótum vegna kynferðisofbeldis skal sérstaklega taka tillit til eðlis verknaðarins, hversu lengi misnotkunin varaði, hvort verknaðurinn var misnotkun á skyldleikasambandi eða umönnunarsambandi, hvort brotaþoli var háður geranda á einhvern hátt, eða hvort um misnotkun á trúnaðarsambandi var að ræða, og hvort verknaðurinn var framinn á sérlega sársaukafullan eða ærumeiðandi hátt.`` Í skýrslu umboðsmanns barna frá 1997, Heggur sá er hlífa skyldi, sem fjallar um kynferðisafbrot gegn börnum og ungmennum, koma fram vel rökstuddar tillögur um lagabreytingar varðandi meðhöndlun kynferðisafbrotamála. Ekki sakar að minna á frv. sem ég hef þegar mælt fyrir hér á hv. Alþingi og flyt ásamt hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur. Það er hins vegar um aðra hlið þessara mála og fer ég ekki nánar út í það hér. Ein tillagan sem kom fram í skýrslu umboðsmanns barna er sú að breyta þurfi skaðabótalögunum í þá veru að lögin kveði á um hvaða atriði skuli höfð að leiðarljósi við ákvörðun bótafjárhæðar til barna sem hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi. Í 26. gr. skaðabótalaganna er ekki tilgreint hvaða atriði skuli lögð til grundvallar við ákvörðun skaðabóta. Það hefur því verið háð persónulegu mati dómara hvaða atriði skuli hafa áhrif á upphæð bótafjárhæðar, án þess að þeir hafi haft lagaákvæði að styðjast við. Í rökstuðningi umboðsmanns er m.a. vitnað í hæstaréttardóm nr. 83/1996. Í því máli var kveðinn upp dómur yfir manni sem misnotaði dóttur sína í nokkur ár. Héraðsdómur hafði dæmt barninu 2 millj. kr. í miskabætur en Hæstiréttur lækkaði bæturnar í 1 millj. og rökstuðningurinn var m.a. eftirfarandi: ,,Við ákvörðun skaðabóta úr hendi ákærða ber að taka tillit til skyldleika aðilanna ásamt því að hann mun eftir sem áður bera framfærsluskyldu gagnvart dóttur sinni. Brot ákærða voru alvarleg og til þess fallin að valda mikilli röskun á tilfinningalífi og högum telpunnar, sem vandi er úr að bæta. Hins vegar liggur ekki fyrir að svo komnu í hvaða mæli þær kunni að verða varanlegar fyrir telpuna eða hvort ráða megi bót á þeim.`` Þetta var tilvitnun í rökstuðning með dómi Hæstaréttar. Í þessu tilfelli hafa dómarar látið það virka til lækkunar bóta að um skyldleika aðila var að ræða og að ákærði bar framfærsluskyldu gagnvart dóttur sinni. Slíkt mat er í algerri mótsögn við það sem vitað er um skaðsemi kynferðisofbeldis fyrir börn. Í frv. um breytingu á skaðabótalögum sem við erum hér að ræða er í athugasemdum við einstakar greinar frv. gerð grein fyrir því hvað hafa beri í huga við mat á miskabótum. Það er út af fyrir sig ágætt. Það er til bóta, en mun tryggara er að setja það atriði inn í sjálfan lagatextann. Í máli hv. formanns allshn., þegar hún mælti fyrir nál. meiri hlutans, var nokkur umfjöllun um þetta atriði vegna þess að ég lagði þessa brtt. fram fyrir nokkrum vikum. Henni var í sjálfu sér mjög vel tekið en engu að síður treysti meiri hlutinn sér ekki til að styðja brtt. Það þykir mér mjög miður. Ég hafði vænst þess að meiri hlutinn mundi sjá sér fært að gera það, þar sem mér fannst vera samúð með þessu sjónarmiði og skilningur. Því miður varð ekki af því. Umboðsmaður barna lét bera saman lagatexta hinna Norðurlandanna og hefur mælt með lagabreytingu í stíl við norsku skaðabótalögin. Brtt. sem hér er lögð fram er samhljóða norska textanum. Þau atriði sem áhrif skulu hafa á miskabætur eru í samræmi við niðurstöður umfangsmikilla rannsókna á áhrifum kynferðisofbeldis á börn. Ég ætla að leyfa mér að segja hér aðeins frá opinberri norskri skýrslu sem ber heitið ,,Seksuelle overgrep mot barn -- Straff og erstatning``. Þar er í viðauka greint frá úttekt sálfræðingsins Anne Paulsen á sálrænum og félagslegum afleiðingum kynferðisofbeldis gegn börnum. Paulsen lýsir hvaða þættir við kynferðislegt ofbeldi hafi þýðingu fyrir umfang og alvarleika skaða á börnum. Hún kemst að þeirri niðurstöðu að erfitt sé að meta skaðsemi kynferðisofbeldis í smáatriðum og nákvæmlega vegna þess að hvert tilfelli sé einstakt. Rannsóknir eru tiltölulega nýhafnar á þessu fyrirbrigði og þeim ber ekki alltaf saman. Það er því bæði eðli verknaðarins og rannsóknaraðstæður sem gera það erfitt að draga miklar ályktanir um einstök atriði. Þó má segja að þegar hafi verið komist að ákveðnum niðurstöðum, m.a. þeirri að mesti skaðinn verði þegar um gróft ofbeldi er að ræða, einnig að greinileg tengsl séu á milli skaða og þess hversu náið sambandið er milli barnsins og ofbeldismannsins. Þeim mun nánari sem tengslin eru, því meiri er skaðinn. Aðrir þættir sem skipta máli eru hversu gróft ofbeldi er um að ræða og hvort ofbeldismenn eru fleiri en einn. Gróft ofbeldi gagnvart mjög ungum börnum virðist mjög skaðlegt. Til að hindra að hæstaréttardómur nr. 83/1996 hafi fordæmisgildi og tryggja að lögin endurspegli þá þekkingu sem fyrir hendi er um afleiðingar kynferðisofbeldis fyrir börn er nauðsynlegt að sjálfur lagatextinn kveði skýrt á um hvaða atriði skuli hafa áhrif við ákvörðun bóta. Þess ber einnig að geta að umboðsmaður barna sendi umsögn til hv. allshn. sem mér finnst rétt að vitna til. Sú umsögn styður í einu og öllu þessa brtt. og mál mitt um hana. Í þeirri umsögn sem er dags. 10. febr. sl. segir, með leyfi forseta: ,,Þar sem mér er kunnugt um að á Alþingi hefur verið lagt fram frv. til nýrra skaðabótalaga og sömuleiðis að allshn. hefur nú fengið frv. þetta til meðferðar vil ég leyfa mér að vekja sérstaka athygli hv. allshn. á álitsgerð minni til dómsmrh., dagsettri 16. janúar 1997, þar sem ég legg til breytingar á 26. gr. núgildandi skaðabótalaga, nr. 50/1993. Í niðurlagi álitsgerðar minnar segir orðrétt: Með vísan til ofangreinds, sbr. og b-lið 2. mgr. 3. gr. laga nr. 83/1994, um umboðsmann barna, beini ég þeirri áskorun til dómsmrh. að við heildarendurskoðun skaðabótalaga, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1996, um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, verði 26. gr. laganna breytt á þann veg að í ákvæðinu verði tilgreind þau atriði sem sérstök áhrif skulu hafa við ákvörðun bótafjárhæðar til barna sem fórnarlamba kynferðisbrota. Einkum er þar um að ræða atriði sem sýnt hefur verið fram á með rannsóknum að almennt séu fallin til að hafa áhrif á hversu alvarlegar afleiðingar brot hefur fyrir brotaþola, svo sem eðli verknaðarins, hversu lengi misnotkun hefur varað og ekki síst hvort um sé að ræða misnotkun ættartengsla eða trúnaðartengsla. Slík upptalning ætti að vera til leiðbeiningar fyrir dómstóla en hins vegar ekki tæmandi, þannig að dómstólar hefðu áfram nokkurt svigrúm til einstaklingsbundins mats. Varðandi lagasetninguna tel ég eðlilegt að skoða einnig atriði eins og það hvort taka beri tillit til efnahags tjónvalds og annarra aðstæðna hans. Bréf þetta ásamt ofangreindri álitsgerð óskast kynnt fyrir allshn. eins fljótt og verða má. Virðingarfyllst, Þórhildur Líndal``. Út af fyrir sig mætti fara ítarlega í þessa álitsgerð umboðsmanns barna sem vitnað er til hér. Hún minnir m.a. á samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem Ísland er aðili að. Þar kemur fram að aðildarríki skuldbinda sig til að vernda börn fyrir hvers kyns kynferðislegri notkun eða misnotkun í kynferðislegum tilgangi. Samkvæmt 39. gr. samningsins skulu aðildarríki gera allar viðeigandi ráðstafanir til að stuðla að því að barn sem sætt hefur vanrækslu, notkun eða misnotkun af nokkru tagi, pyndingum eða annars konar ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða er fórnarlamb vopnaátaka, hljóti líkamlegan og sálrænan bata og aðlagist samfélaginu á ný. Enn fremur er í ítarlegra máli rökstudd sú skoðun umboðsmanns barna að orða beri lagatextann þannig að þau atriði sem taka beri tillit til þegar dæmt er um slík mál fari ekki á milli mála. Herra forseti. Mér þykir mjög miður að ekki skyldi nást samstaða í nefndinni um að taka tillit til þessarar brtt. Hún kom nokkuð snemma fram á því tímabili sem við höfum fjallað um lögin. Ég reyndi að rökstyðja hana í allítarlegu máli, koma henni á framfæri til allra nefndarmanna og fá umræðu um hana í nefndinni. Það eru mér því mjög mikil vonbrigði að meiri hlutinn skyldi ekki taka hana til greina. Ég hefði talið það miklu betra ef við hefðum öll getað staðið að þessari brtt. Því miður er það nú oftar en ekki þannig að meiri hluti Alþingis horfir aðeins á það sem kemur frá meiri hluta nefndar og setur sig ekki nægilega vel inn í þann rökstuðning sem minni hlutinn hefur uppi um einstök mál. En ég hef gert mitt til þess að reyna að koma þessum rökstuðningi á framfæri við hv. Alþingi.

Herra forseti. Ríkisvaldið tekur að sér að skylda menn til að tryggja sig á ýmsan hátt gegn tjóni vegna þess að þeir missa getu til að afla tekna eða möguleika til að vinna. Þar ber fyrst að nefna almannatryggingar, í öðru lagi skylduaðild að lífeyrissjóðum, í þriðja lagi sjúkratryggingar stéttarfélaganna sem er líka skylduaðild að, 1% af launum er iðgjaldið. Enn fremur er skyldutrygging ökutækja til að tryggja tjón þriðja aðila sem lent getur í því að ökumaður valdi tjóni. Allt er þetta eitt samhangandi net til að tryggja fólk gegn því að missa tekjur. Þetta er þáttur í velferðarkerfi okkar. Á botninum á þessu kerfi, ef allt bregst, er svo félagsleg hjálp sveitarfélaganna. Þáttur í þessu eru þau lög eða frv. sem við ræðum hér, þ.e. skaðabótalögin, sem tryggja menn fyrir því ef þeir verða fyrir tjóni af völdum ökumanns og er þáttur í því að tryggja menn eins og allt þetta kerfi gegn tjóni af því að þeir missa vinnugetuna. Herra forseti. Því er það svo að afstaða ASÍ í þessu máli, sem birtist í ályktun þess, er afskaplega undarleg. ASÍ ásamt með Vinnuveitendasambandinu og öðrum aðilum vinnumarkaðarins hefur verið í fararbroddi við að búa til og hanna það kerfi sem við búum við í dag. Flestir lífeyrissjóðirnir eru stofnaðir af verkalýðsfélögum, sumir 1930 eða 1934, 1956 og síðan 1969 og 1970. Þetta var tilraun verkalýðshreyfingarinnar og vinnuveitenda til að tryggja félagsmenn sína fyrir því tekjutjóni sem þeir verða fyrir ef þeir missa vinnugetuna. Reyndar var ekki mikil þátttaka í sjóðum verkalýðshreyfingarinnar framan af. Til þess að ráða bót á því voru sett lög að frumkvæði Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins 1974 sem skyldaði alla launþega til að eiga aðild að lífeyrissjóði. Þetta er mjög veigamikið atriði, herra forseti, í þeirri umræðu sem fer fram núna. Skylduaðildin að lífeyrissjóðum var til þess að tryggja menn gegn örorku og elli og dauða um aldur fram. Vinnuveitendasambandið og ASÍ hafa verið að vinna að því að tryggja menn gegn örorku á þennan hátt með því að skylda menn með lögum til að greiða í lífeyrissjóði. Þessi lög voru svo víkkuð út 1980 og síðan voru sett lög um lífeyrissjóði 1997 eins og hv. þm. er kunnugt. Þess vegna er afstaða ASÍ mjög undarleg sem segir að iðgjöld til almennu lífeyrissjóðanna séu hluti umsaminna launa samkvæmt kjarasamningi og afrakstur langrar og harðrar kjarabaráttu og sé þar af leiðandi eign þess sem borgar iðgjaldið. Það er ekki svo. Þetta er lagaskylda. Löggjafinn hefur skyldað fólk til að tryggja sig á þennan hátt fyrir örorku. Síðan stendur í ályktun miðstjórnar ASÍ, með leyfi herra forseta: ,,Lífeyrisréttur er oftar en ekki eini varanlegi sparnaður launafólks meðan þeir sem betur mega sín hafa tækifæri og getu til annars sparnaðar sem ekkert kemur til frádráttar skaðabótunum.`` Þetta er algjör misskilningur. Allir eiga að spara í lífeyrissjóði, ekki bara launafólk, heldur allir, atvinnurekendur líka. Allir sem hafa tekjur af vinnu sinni eiga að tryggja þessar tekjur í lífeyrissjóðunum. ASÍ og Vinnuveitendasambandið hafa mótað tryggingakerfið, þeir hafa verið þátttakendur í því en núna virðast þeir vera að hlaupa frá því með því að segja að þær bætur sem koma úr kerfinu vegna örorku eigi ekki að koma til frádráttar þeirri lögboðnu örorkutryggingu sem við ræðum um í dag. Herra forseti. Nokkuð hefur verið rætt um oftryggingu og vantryggingu. Oft tala menn um oftryggingu sem hálfgerðan brandara og það sé svo sem allt í lagi að hafa oftryggingu. Að sjálfsögðu er ekki allt í lagi að hafa oftryggingu. Ef menn eiga að hagnast á því að verða fyrir tjóni hlýtur það að koma niður á einhverjum öðrum, það er einhver sem greiðir. Annaðhvort eru það skattgreiðendur sem greiða í almannatryggingar eða iðgjaldagreiðendur í gegnum lífeyrissjóðina eða iðgjaldagreiðendur í gegnum tryggingafélögin. Oftrygging er því alltaf skaðleg og í allri hönnun á tryggingakerfum er yfirleitt gert ráð fyrir því og reiknað með því að menn reyni að koma í veg fyrir oftryggingu vegna þess að hún veldur óþarfakostnaði. Við ætlum að tryggja tjónið en ekki oftryggja það. Það er mjög mikilvægt að menn horfi til þess. Herra forseti. Í umræðunni hefur nokkuð verið talað um að tryggingafélögin séu með svo og svo mikinn gróða og þetta sé gert fyrir tryggingafélögin. Það er eins og menn átti sig ekki á því að á tryggingamarkaðnum er samkeppni. Menn tala um geysimikla tryggingasjóði o.s.frv. En hvar er samkeppnin? Hafa menn enga trú á því að samkeppnin nái fram því iðgjaldi sem stendur akkúrat undir áhættunni sem tryggingafélögin taka á sig? Ef álögur á tryggingafélögin eru auknar, þ.e. bæturnar hækkaðar, segjum tvöfaldaðar, þurfa tryggingafélögin tvöfalt hærra áhættuiðgjald til þess að mæta áhættunni. Þetta liggur í augum uppi. Samkeppnin meðal tryggingafélaganna á að keyra iðgjaldið niður í það að vera nánast áhættuiðgjald plús eitthvað kostnaðarálag. Allt kerfið byggir á því að menn séu tryggðir en bara einu sinni tryggðir. Þess vegna er ályktun ASÍ dálítið undarleg og alveg sérstaklega það sem þeir segja, með leyfi herra forseta: ,,Þennan sparnað launafólks í samtryggingarsjóðum verkalýðshreyfingarinnar hyggst ríkisstjórnin nú nota til þess að spara tryggingafélögunum bótagreiðslur og skerða stórlega kjör launafólks sem verður fyrir alvarlegum áföllum.`` Það er verið að spara tryggingafélögunum bótagreiðslur. Ef bótagreiðslurnar lækka munu iðgjöld tryggingafélaganna væntanlega lækka vegna samkeppninnar ef menn hafa yfirleitt trú á samkeppni og hún er allveruleg á þessum markaði. Erlendir aðilar eru að koma inn. Þetta er því ekki rétt, það er ekkert verið að spara tryggingafélögunum bótagreiðslur. Það er ekkert verið að skerða stórlega kjör launafólks með þessu frv. vegna þess að það er tryggt í lífeyrissjóðunum fyrir þessari örorku, það er lagaskylda að tryggja sig fyrir þessari örorku, fyrir þessu áfalli, í lífeyrissjóðunum. Herra forseti. Ég vildi koma inn á nokkur atriði. Í fyrsta lagi er í öllum útreikningunum miðað við 4,5% raunvexti umfram laun því að við erum að tryggja launatap. Ég set mikið spurningarmerki við þessa vexti vegna þess að vextir hafa lækkað á lengstu spariskírteinum ríkissjóðs --- vextir hafa lækkað um 2% á síðustu tveim árum. Menn verða að huga vel að þessari tölu. Vextir eru núna 3,6% á markaði fyrir langtímabréf umfram verðlag. Ekki er hægt að ætlast til þess að maður sem verður fyrir tjóni geti ávaxtað fé sitt miklu betur en það. Það þarf ákveðna sérfræðiþekkingu til og það er auk þess kostnaður að ávaxta, sem vantar líka inn í þetta dæmi. Ég set því spurningarmerki við þetta og ef það verður frekari lækkun á vöxtum á markaði verður að taka þessi lög aftur og hækka bæturnar umtalsvert vegna þess að bæturnar hækka mikið þegar ávöxtunarkrafan er lækkuð. Enn fremur er gert ráð fyrir því að skattaálögur séu 33% sem er mjög hátt vegna þess að meðalskattar eru um 20% yfir allt kerfið. Þeir sem eru með lágar bætur og lenda í skattleysismörkum ættu ekki að vera skertir um einn þriðja heldur eitthvað minna. Það er því eitt og annað sem ég hefði athugasemdir við, það er aðallega vaxtaprósentan og síðan þessir skattfrelsisstuðlar. Þá hef ég líka athugasemd við það sem kemur til mótvægis, að draga bara 60% af örorkubótum lífeyrissjóðanna frá. Ég mundi vilja draga þær allar frá, 100%. En það kemur til mótvægis þessum vöxtum þannig að ég hugsa að þetta komi nokkurn veginn eins út að meðaltali. Herra forseti. Ég tel mjög brýnt að menn horfi á kerfið allt í heild sinni. Mér finnst að allar lögboðnar tryggingar eigi að koma til frádráttar, þ.e. úr sjúkrasjóðum, sem eru lögboðnir, úr lífeyrissjóðum sem eru lögboðnir, úr almannatryggingum og frá sveitarfélögum, þetta eigi allt að koma til frádráttar, en ekki frjáls sparnaður og frjáls lífeyrissparnaður, þar á meðal ekki þau 2% sem nýbúið er að samþykkja. Herra forseti. Ég fagna því frv. sem hér hefur komið fram. Það er á margan hátt til bóta. En eins og ég gat um eru þarna örfáir agnúar á því en ég held að það sé mikið til bóta frá því sem nú er í gildi og ég styð það eindregið.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa uppi mörg orð. En ég ætla að þakka hv. þm. fyrir þær umræður sem hafa átt sér stað um frv. Hér er um mjög stórt og vandmeðfarið mál að ræða enda skaðabótarétturinn eitt flóknasta svið lögfræðinnar og tryggingastærðfræðin sjálf. Saga þessa máls á hinu háa Alþingi hefur verið rakin nokkuð og ætla ég ekki að ræða um það en hins vegar að víkja nokkuð að þeim tveim brtt. sem hv. minni hluti allshn. hefur lagt fram. Í fyrsta lagi er um að ræða breytingu á 4. gr. frv. Um hana er að segja að ég tel að búið sé að fara rækilega yfir þetta atriði, bæði í nál. og í framsögu með frv. og því tel ég ekki ástæðu til þess að fjalla frekar um það. Meiri hluti allshn. getur ekki samþykkt þessa brtt. og ég hygg að rök okkar hafi komið skýrt fram í málinu. Varðandi brtt. í öðru lagi sem felur í sér viðbót við 13. gr. frv. hefur hún einnig verið rædd, bæði í nál. og í framsögu með frv. Við höfum að sjálfsögðu samúð með þeim sjónarmiðum sem hv. þm. Kristín Halldórsdóttir gerði sérstaklega grein fyrir áðan. En það er rétt hjá henni að meiri hluti nefndarinnar treysti sér ekki til þess að mæla með samþykkt tillögunnar. Við byggjum m.a. á því mati sérfærðinga að ekki sé rétt að telja upp sérstök tilvik í lagatextanum sjálfum. Virðulegi forseti. Allir hv. þm. eru sammála því að hér sé um mjög mikilvægt mál að ræða sem felur í sér miklar réttarbætur og verði að afgreiða fyrir þinglok. Undir þetta tek ég að sjálfsögðu. Ég vil í lokin þakka nefndarmönnum í allshn. fyrir vandaða meðferð málsins.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv. vitnaði til sérfræðinga sem teldu ekki rétt að telja upp til hvaða atriða ætti að taka tillit við uppkvaðningu dóma, en það hef ég einnig gert. Ég hef einnig vitnað til sérfræðings, sérstaks sérfræðings í því efni, og þar á ég vitaskuld við umboðsmann barna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. frá efh.- og viðskn. vegna frv. til laga um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Þetta er algerlega ný lagasmíð sem þörf hefur verið á að væri til staðar. Nefndin fjallaði venjubundið um málið og sendi það til umsagnar og fékk á sinn fund ýmsa þá aðila sem létu sig málið varða. Ég mun nú gera grein fyrir þeim brtt. sem efh.- og viðskn. leggur til á frv. en hún skrifar öll undir nál. en þar af skrifa þó þrír nefndarmenn með fyrirvara. Efh.- og viðskn. gerir brtt. við 1. gr. frv. sem er þó fyrst og fremst tæknilegs eðlis. Ég vek athygli á að ný málsgrein bætist við greinina: ,,Um aðrar sjálfseignarstofnanir en þær sem lög þessi taka til fer eftir lögum um sjóði og stofnanir sem starfa eftir staðfestri skipulagsskrá eða öðrum lögum eftir því sem við á.`` Við 3. gr. er gerð brtt. þar sem fjallað er um skilgreiningar á því hvað það þýðir þegar sjálfseignarstofnun stundar atvinnurekstur. Þetta er tæknileg breyting. Við 4. gr. er fyrst og fremst gerð sú efnislega breyting að öldrunarstofnanir eru undanþegnar gildissviði laganna. Við 6. gr. frv. er gerð brtt. og settur inn nýr málsliður svohljóðandi til þess að gera þá grein skýrari: ,,Að öðru leyti fer um heiti sjálfseignarstofnunar eftir ákvæðum firmalaga eftir því sem við á.`` Við 7. gr. er gerð brtt. þannig að 1. mgr. orðist sem þar segir: ,,Stjórn sjálfseignarstofnunar sem ætlað er að stunda atvinnurekstur skv. 3. gr. skal tilkynna hana til skráningar hjá sjálfeignarstofnanaskrá áður en atvinnurekstur hefst, þó eigi síðar en sex mánuðum frá dagsetningu stofnskjals.`` Í 6. lið brtt. er tillaga til breytingar á 8. gr. sem er tæknilegs eðlis. Sömuleiðis er brtt. við 9. gr. tæknilegs eðlis. Í 10. gr. er stofnfé samkvæmt tillögu nefndarinnar lækkað þannig að það verði 1 millj. í stað 2 millj. Síðan er brtt. við 12. gr. um að síðari málsl. 3. mgr. falli brott. Enn fremur er gert ráð fyrir að þegar stofnfé hækkar skuli það framkvæmt áður en tilkynnt er og hækkun öðlist ekki gildi fyrr en við tilkynningu. Ef ákvörðun um hækkun hefur ekki verið tilkynnt innan árs, fellur hún úr gildi. Við 13. gr. eru gerðar brtt. sem eru tæknilegs eðlis fyrst og fremst. Við 14. gr. eru gerðar veigamiklar breytingar. 2. mgr. er breytt og orðast þá þannig: ,,Ef ekki eru tilskilin ákvæði um það í samþykktum hvernig standa skuli að vali stjórnar skal fulltrúaráð velja stjórn ef slík stjórnareining er fyrir hendi en ella skulu stjórnarmenn velja nýja menn til setu í stjórninni. Við val stjórnarmanna skal einfaldur meiri hluti ráða nema á annan veg sé mælt í samþykktum. Falli atkvæði jöfn skal hlutkesti ráða. Sé ekki valinn stjórnarmaður í stað þess sem lætur af störfum innan árs skal ráðherra velja hann. Ráðherra skal að jafnaði velja menn til stjórnarsetu sem hafa þekkingu eða tengsl við starfssvið sjálfseignarstofnunar.`` Hér er verið að skýra út hvenær ráðherra getur gripið inn í stjórnarskipan í sjálfseignarstofnunum. Við 15. gr. er gerð brtt. þannig að 1. mgr. orðist eins og segir í brtt. Þetta er í samræmi við það sem er í hlutafélagalögum. Við 16. gr. eru brtt. sem eru fyrst og fremst tæknilegs eðlis. Við 17. gr. er brtt. sem einnig er tæknilegs eðlis varðandi stjórnarmenn. Við 18. gr. er gerð tillaga um að hún falli niður enda er efni hennar komið inn í aðrar greinar. Við 19. gr. er endurorðun sem er einnig að meiri hluta til tæknilegs eðlis. 21. gr., þar sem fjallað er um þóknun fyrir stjórnarmenn, orðist svo: ,,Fulltrúaráð ákveður þóknun stjórnarmanna. Ef fulltrúaráð er ekki í stofnun ákveður stjórnin sjálf þóknun sína. Þóknun stjórnarmanna má ekki vera hærri en venjulegt er miðað við eðli og umfang starfanna.`` Og er þá hægt að höfða mál ef út af bregður en fellt þar niður að ráðherra geti lækkað laun. Við 22. gr. er tæknileg breyting. Við 23. gr. er ákvæði um fulltrúaráð sem nefndin telur að sé almennt æskilegt að sé til staðar í sjálfseignarstofnunum. Við 24. gr. er tæknileg breyting varðandi skiptingu starfa innan stjórnar. Við 25. gr. er gerð tæknileg breyting og sömuleiðis við 26. gr. og 29. gr. Við 31. gr. er einnig almenn breyting varðandi endurskoðendur sem er í takt við það sem almennt gildir. Við 33. gr. er líka gerð tillaga um breytingu og þar er verið að hnykkja á hvernig úthluta megi fjármunum úr sjálfseignarstofnun og að ,,úthlutun fjármuna skal vera eðlileg með hliðsjón af tilgangi og eignarstöðu stofnunar``. Við 35. gr. eru gerðar breytingar sem eru fyrst og fremst tæknilegar og í samræmi við hvernig slíkum málum er almennt er hagað. Við 36. gr. er gerð brtt. sem er tæknilegs eðlis. Við 37. gr., sem fjallar um slit, er gerð breyting sem er fyrst og fremst í takt við það sem eðlilegt þykir við slit á sjálfseignarstofnunum. Síðan eru tæknilegar breytingar við 39., 44., og 50. gr. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir þeim brtt. sem nefndin leggur til.

Herra forseti. Ég á sæti í hv. efh.- og viðskn. og hef ásamt öðrum nefndarmönnum unnið að þessu frv. milli umræðna. Eins og formaður nefndarinnar, hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, gerði grein fyrir þá liggja fyrir fjölmargar brtt. og málið hefur fengið mjög vandaða umfjöllun. Ég ritaði ásamt öðrum stjórnarandstæðingum undir málið með fyrirvara. Hann lýtur að því að vitaskuld getur verið álitaefni hvort undanþiggja eigi tilteknar stofnanir frá því að falla undir þessi lög. Við gerum tillögu um það í brtt., þ.e. öldrunarstofnanir. Ég er hins vegar sannfærður um að þessi löggjöf verður til mikilla bóta fyrir öll þau félög sem koma til með að vinna eftir henni, þannig að fljótlega verða allar sjálfseignarstofnanir og samsvarandi samtök komin undir þessa löggjöf. En ég vildi, herra forseti, af því ég ritaði undir málið með fyrirvara, gera grein fyrir því í hverju hann var fólginn en að öðru leyti styð ég þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir lítilli brtt. við þetta frv. eins og það var afgreitt frá 2. umr. Á eftir 5. gr. í frv. komi ný grein sem verði 41. gr. í lögunum sem er svohljóðandi: ,,Verðbréfasjóður getur höfðað mál í eigin nafni fyrir hönd einstakra eigenda hlutdeildarskírteina til ógildingar á skírteinum.`` Þetta er til hagræðingar fyrir bæði eigendur skírteinanna og sjóðina sjálfa og til að gera þessa starfsemi ódýrari og þægilegri.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir brtt. og nál. vegna frv. til laga um eftirlitsstarfsemi á vegum hins opinbera. Þetta er nýr lagabálkur. Frv. var upphaflega lagt fyrir á 122. löggjafarþingi og síðan endurflutt á yfirstandandi löggjafarþingi. Nefndin hefur því fjallað allmikið um þetta mál og fengið til sín fjölmargar umsagnir frá ýmsum aðilum og nokkrir þeirra hafa komið til fundar við nefndina, sem gert er grein fyrir í nál. Nefndin gerir nokkrar brtt. við frv. Í 1. lið er brtt. við 1. gr. sem er tæknilegs eðlis. Við 2. gr. er gerð brtt. sem er orðalagsbreyting annars vegar og hins vegar að síðari málsliður orðist þannig: ,,Eftirlit á vegum hins opinbera má ekki leiða til mismununar né takmarka athafnafrelsi nema almannahagsmunir krefjist.`` Þetta er mikil stytting á þeim lið eins og hann er settur fram í upphaflega frv. Við 3. gr. er endurorðun á 1. mgr. sem verður þá þannig: ,,Þegar eftirlitsreglur eru samdar eða stofnað er til opinbers eftirlits skal viðkomandi stjórnvald meta þörf fyrir eftirlit, gildi þess og kostnað þjóðfélagsins af því. Slíkt mat getur m.a. falist í áhættumati, mati á alþjóðlegum skuldbindingum um eftirlit, mati á kostnaði opinberra aðila, fyrirtækja og einstaklinga, mati á hvort ná megi sama árangri með hagkvæmari aðferðum eða mati á þjóðhagslegu gildi eftirlits.`` Nokkur umræða var um það hvernig þetta ætti að vera og þetta varð niðurstaða nefndarinnar þegar upp var staðið. Síðan bætist við 2. mgr.: ,,Enn fremur skulu slíkar greinargerðir liggja fyrir þegar þess háttar reglur um eftirlit eru staðfestar í öðrum tilvikum.`` Þ.e. að þegar stjfrv. eru á ferðinni eigi líka að leggja fram greinargerðir. Við 5. gr. eru brtt. sem eru tæknilegs eðlis. Sömuleiðis við 6. gr. en við 4. málslið hennar er gerð sú tillaga að skipunartími nefndar sem sett er upp samkvæmt greininni skuli vera þrjú ár en hún skuli ekki fylgja embættistíma forsrh. hverju sinni. Síðan eru ákvæði varðandi 2. mgr. þar sem segir: ,,Þeir aðilar sem eftirlit beinist að og aðrir þeir sem hagsmuni hafa af opinberu eftirliti geta óskað eftir athugun nefndarinnar á tilteknum þáttum þess. Ráðherrar geta sent nefndinni til umsagnar mál er varða opinbert eftirlit. Jafnframt getur nefndin átt frumkvæði að athugunum á vissum þáttum eftirlitisins.`` 3. mgr. 6. gr. orðist þannig: ,,Starf nefndarinnar skal miða að því að opinberar eftirlitsreglur séu í samræmi við ákvæði 3. gr. og að eftirlit á vegum hins opinbera sé jafnan eins hagkvæmt og kostur er fyrir þau fyrirtæki og einstaklinga sem eftirlitið beinist að og fyrir hið opinbera. Nefndin getur beint tilmælum til forsætisráðherra og annarra ráðherra um að eftirlitsreglur verði endurskoðaðar.`` Þetta er sem sé hlutverk þeirrar nefndar sem sett er upp samkvæmt 6. gr. Síðan er gert ráð fyrir því við ákvæði til bráðabirgða að í stað þess að ráðuneyti geri úttekt á næstu þremur árum eða endurskoði gildandi eftirlitsreglugerð á næstu þremur árum geri ráðuneytin áætlun um það hvernig þessu starfi skuli hagað. Fyrirsögn frv. er breytt í 7. lið brtt. nefndarinnar. Ég hef nú gert grein fyrir nál. og brtt. um þetta mál.

Herra forseti. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, formaður efh.- og viðskn., hefur gert grein fyrir nál. efh.- og viðskn. en að því standa allir nefndarmenn og þar með ég ásamt félögum mínum. Ég vil fagna þessari afgreiðslu nefndarinnar. Við höfum lagt mikla vinnu í málið. Eins og hv. þm. Vilhjálmur Egilsson nefndi þá hefur málið verið til umfjöllunar hjá okkur á tveimur þingum. Það hefur tekið veigamiklum breytingum í störfum nefndarinnar eins og eðlilegt er með mjög mikilvægan málaflokk, og ég fagna því að samkomulag er um efni þess. Ég er sjálfur sannfærður um að hér sé um að ræða mjög góða lagasetningu, merka lagasetningu sem á eftir að hjálpa okkur til við þá þætti sem málið varða, þ.e. heildstæð löggjöf um opinberar eftirlitsreglur. Þetta er vandmeðfarið en ég tel að með þeim brtt. sem við höfum gert á frv. höfum við náð enn betur utan um efni þess, gert það skýrara og náð um það meiri sátt bæði í samfélaginu og pólitíska sátt með útfærslu. Því ber að fagna vegna þess að verulegur ágreiningur var um frv. í upphaflegri mynd. Sá ágreiningur hefur verið leystur með farsælli vinnu efh.- og viðskn. og ég sé sérstaka ástæðu til þess að færa formanni nefndarinnar, Vilhjálmi Egilssyni, þakkir fyrir hvernig hann hélt á vinnu þessa máls.

Herra forseti. Ég skrifa undir nál. hv. efh.- og viðskn. En það er ekki þar með sagt að ég sé alveg sáttur við þær breytingar sem hv. nefnd gerir. Það er langt í frá. Undir þeim þrýstingi að málið færi í mikla umræðu og vegna þess hve stutt lifir þings þá féllst ég á að skrifa undir nál. en ég tel að þær breytingar sem gerðar hafa verið taki allan brodd úr frv. og svipti það þeim tilgangi að leggja fjárhagslegt mat á gildi eftirlitsins. Í frv. stóð að meta skyldi hvort ávinningur þjóðfélagsins sé meiri en kostnaðurinn af ákveðnu eftirliti. Enn fremur skyldi meta hvort gildi eftirlitsstarfseminnar sé meiri en kostnaður þjóðfélagsins vegna hennar. Það átti sem sagt að meta gildi eftirlitsstarfseminnar með peningum, þ.e. til fjár, og það er nýlundan í frv. Þetta er búið að taka út í meðförum hv. efh.- og viðskn. Þetta er það sem menn kalla að ná víðtækri sátt um frv. Núna á að meta þjóðhagslegt gildi eftirlitsins, hvað sem það nú þýðir. Við höfum lent í því á undanförnum árum að menn hafa blásið út eftirlitsiðnaðinn og heilbrigðiskerfið og marga aðra þætti vegna þess að ekki hefur mátt leggja fjárhagslegt mat á þessa þætti. Þætti sem þó eru greiddir með peningum, með peningum allra skattgreiðenda og lesta atvinnulífið regluverki á þann máta að sumir segja að eftirlitsiðnaðurinn skilji eftir sig sviðna jörð, að þeir komi í heimsókn og skilji eftir sig himinháa reikninga. Atvinnulífið er látið borga þetta bæði með miklum vandræðum við að uppfylla þær kröfur, oft á tíðum óraunsæjar kröfur, sem gerðar eru til þess, og eins með því að útfylla alls konar skýrslur, skýrslugjörð, og borga svo reikninginn fyrir allt saman. Til þess að vinna bug á þessu var þetta frv. lagt fram og þar átti að reikna út hvort gildi þessara eftirlitsreglna væri meira en kostnaðurinn. En það er sem sagt búið að taka út. Nú á bara að meta gildið. Og þar kemur ýmislegt til. Hvernig metum við hreint loft? Hvernig metum við manngildið o.s.frv.? Það er ekki nokkur einasti vegur. Og því höfum við líka horft upp á sífellda aukningu á kostnaði bæði við eftirlitskerfin og við heilbrigðisþjónustuna, gjörsamlega án nokkurra takmarkana eða bremsa, nema bara það sem skattgreiðandinn þolir. Það er því ekki með glöðu geði sem ég skrifa undir nál. og án fyrirvara. En það var lagt hart að mér að gera það vegna þess að annars yrðu of miklar umræður um frv. og næðist ekki einhugur um það og það næðist ekki fram. Þetta er sem sagt þessi viðtekna hótun minni hlutans við þinglok sem kemur aftur og aftur fram og m.a. gagnvart þessu frv. Minni hlutinn, 22 þingmenn, eru eins og ég segi, að beita meiri hlutann þrýstingi, 41 þingmann sem kjósendur hafa kosið til forustu á hv. Alþingi. Herra forseti. Eins og ég gat um í upphafi þá skrifaði ég undir nál. án fyrirvara og geri ekki tillögur um breytingar á þessu. En ég vildi geta þess að það er búið að taka, að mínu mati, mestallan brodd úr frv.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. frá efh.- og viðskn. við frv. um breyting á lögum um brunatryggingar. Öll nefndin skrifar undir álitið. Málið var sent til umsagnar og menn komu til fundar við nefndina eins og fram kemur í nál. Nefndin gerir tillögu um örlitlar breytingar. Í fyrsta lagi er tæknileg breyting við 1. gr. Um er að ræða orðalagsbreytingu. Síðan eru gerðar þrjár tillögur til breytinga á 2. gr. Veigamesta breytingin og sú sem máli skiptir kemur fram í c-lið brtt., þar sem í stað orðanna ,,ekki í notkun`` komi annað orðalag, þ.e.: ,,hafa lítt eða ekki verið í notkun``. Þetta skiptir máli við mat á eignum, þ.e. hvaða eignir heimilt verður að meta niður þannig að gjaldstofn til greiðslu gjalda lækki.

Virðulegi forseti. Hæstv. fjmrh. gat því miður ekki verið viðstaddur þessa umræðu en hann hyggst flytja yfirlýsingu við 3. umr. málsins þar sem fram mun koma að vandi sjóðsins hafi valdið mörgum erfiðleikum og að vandi sjóðsins sé að hluta til kominn vegna lagasetningar um lífeyrisaldur sjómanna. Í yfirlýsingu ráðherrans mun einnig koma fram að málefni sjóðsins verði áfram til skoðunar í samráði við þau samtök sem að sjóðnum standa og að reynt verði að kanna leiðir til þess að takmarka sem mest röskun á högum þeirra aðila sem eiga réttindi í honum. Þetta mun fjmrh. staðfesta við 3. umr. málsins. Í brtt. meiri hluta efh.- og viðskn., sem ég mæli hér fyrir, eru gerðar tillögur til breytinga í tíu liðum við frv. Í upphafi má kannski geta þess að þessi lagasetning er ekkert hugsjónaverk eins eða neins sem að henni hefur komið, þar sem það er gert að frumkvæði stjórnar sjóðsins að breyta lögum um hann á þennan hátt. Best hefði verið ef þingið hefði hvergi þurft að koma nálægt málinu. Enn fremur er verið að stíga skref til baka að mínu mati. Fyrir nokkrum árum var gerð sú breyting á lögum um lífeyrissjóðinn að lögin sem slík urðu tiltölulega rúm og fyrst og fremst rammalöggjöf. En hér er farið út í mjög nákvæma lagasetningu um sjóðinn þar sem atriði sem almennt eru í reglugerðum sjóða eru tekin inn í löggjöfina. Þetta er skref aftur á bak en talið nauðsynlegt af hálfu þeirra sem að sjóðnum standa. Ég geri nú grein fyrir brtt.: 1. liður brtt. er við 2. gr. frv. Þar er 1. mgr. er endurorðuð þannig: ,,Sjóðfélagar eru allir sem ráðnir eru á íslensk skip, þar með taldir þeir skipverjar sem ekki eru lögskráðir en starfa að viðhaldi og viðgerð skips eða öðrum störfum í þágu útgerðar. Einnig eru sjóðfélagar íslenskir sjómenn sem ráðnir eru á útlend skip sem gerð eru út af íslenskum aðilum.`` Enn fremur verði stjórn sjóðis heimilt að leyfa íslenskum sjómönnum sem starfa á erlendum skipum í rekstri erlendra aðila að greiða iðgjöld til sjóðsins. 2. liður brtt. á við 3. gr. frv. þar sem fjallað er um stjórnarskipan. Þetta er fyrst og fremst tæknilegs eðlis af því að Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda muni eigi lengur vera til. Við 5. gr. frv. eru líka gerðar brtt. sem eru fyrst og fremst tæknilegs eðlis og við 7. gr. þess er einnig brtt. sem er tæknilegs eðlis. Við 8. gr. frv. er brtt. sem hefur efnislega þýðingu. Hún er þannig að við útreikning lífeyris skuli reiknast áunnin stig að fullu. Eins frv. er núna þá er það þannig að séu iðgjaldagreiðsluár fleiri en 30 skal aðeins reikna að fullu stig þeirra 30 ára sem hagstæðust eru fyrir sjóðfélagann, en að hálfu stig þeirra ára sem afgangs verða. Þetta er meginbreytingin sem þarna er gerð. Við 9. gr. frv. eru gerðar brtt. sem eru fyrst og fremst tæknilegs eðlis og við 10. og 11. gr. eru tæknilegar breytingar sömuleiðis. Við 15. gr. frv. er brtt. við gildistökuákvæði. Ég hef nú gert grein fyrir brtt.

Herra forseti. Hv. formaður efh.- og viðskn., Vilhjálmur Egilsson, gerði grein fyrir afgreiðslu meiri hluta nefndarinnar á frv. um Lífeyrissjóð sjómanna. Ég vil taka fram að minni hlutinn á ekki aðild að þessu nál. sem hann kynnti. Við tókum vitaskuld fullan þátt í þessari vinnu. Málið hefur hins vegar verið mjög erfitt en við reyndum að leita lausnar á þeim sérstaka vanda sem þessi sjóður hefur átt við að etja undanfarin ár. Segja má að ákveðin niðurstaða hafi fengist um hvernig haldið verði á málinu í framhaldinu með þeirri yfirlýsingu sem hæstv. fjmrh. mun kynna við 3. umr. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson gerði grein fyrir efnisatriðum hennar hér áðan. Niðurstaðan er sú að á hinum sérstaka vanda verði tekið og málið skoðað áfram í samráði við aðila þess. Málið er mikilvægt og yfirlýsingin sem fjmrh. mun gefa vegna þessa máls gerir það að verkum að stjórnarandstaðan mun ekki leggjast gegn því. Á heildina litið er málið er hins vegar flókið. Ég ætla ekki að fara yfir þá þætti við 2. umr. Þingmenn þekkja þetta mál vel. Hins vegar er brýnt að tekið sé á þeim málum og þau leyst þannig að þau valdi sem minnstri röskun fyrir sjóðfélaga. Að þeim málum er einmitt vikið í þeirri yfirlýsingu fjmrh. sem fylgir afgreiðslu þessa máls. Ég vil að lokum, herra forseti, geta þess að sá þingmaður sem hafði forustu um málið í hv. efh.- og viðskn. var Svavar Gestsson, sá hinn sami sem sagði af sér þingmennsku hér í morgun. Hann hélt mjög vel á þessu máli innan nefndarinnar. Segja má að það sé ánægjulegt, þótt hann sé horfinn hér af þingi, að nokkrum klukkutímum eftir að hann kynnti þá ákvörðun sína skuli upplýst í ræðustól á hinu háa Alþingi að hann hafi náð fram bættri stöðu félaga í Lífeyrissjóði sjómanna. Ég tel mikilvægt að þakka hv. fyrrv. þm. Svavari Gestssyni fyrir framgöngu hans í málinu. Ég tel að málinu sé þannig komið að á þessu stigi málsins sé ekki hægt að gera betur.

Herra forseti. Ég skrifaði undir nál. hv. efh.-og viðskn. með fyrirvara vegna þess að í frv. er ekki tekið á því hver sé eigandi að því mikla fé sem á bak við þau réttindi sem sjóðfélagarnir eiga hjá sjóðnum. Ég hef ítrekað lagt fram brtt. um að lífeyrissjóðir séu eign sjóðfélaga. Ég féll frá því nú þar sem sjóðurinn mun falla undir hin almennu lög um lífeyrissjóði. Ég vænti þess að í framtíðinni verði slíkt ákvæði sett inn í lög sem almennt gilda um lífeyrissjóði, þegar menn hafa áttað sig á því hve mikilvægt er að hinar miklu eignir sem lífeyrissjóðirnir eiga séu sagðar vera eignir sjóðfélaganna. Þá hafði ég einnig fyrirvara um stjórn sjóðsins. Ég hef það mikla trú á einstaklingnum og alveg sérstaklega sjómönnum að þeir séu færir um að taka fjárhagslegar ákvarðanir og geti valið sér stjórn eigin lífeyrissjóðs og haft bein áhrif á ávöxtun sjóðsins, hvernig því fé er varið. Lífeyrir þeirra í ellinni eða ef þeir verða öryrkjar, stendur og fellur með þeirri ávöxtun. Herra forseti. Mikið hefur verið rætt um vanda sjóðsins sem er af tvennum toga. Á Alþingi var fyrir löngu ákveðið að ellilífeyrisaldur ætti að lækka niður í 60 ár, án þess að nokkuð væri tekið á því hver skyldi greiða. Þetta var dæmigerð góðmennskulagasetning þar sem menn leysa vandann með því að færa hann bara til. Þetta olli geysilegum halla á sjóðnum og er þáttur í vandanum sem hann glímir við í dag. Reyndar hefur þessu síðan verið breytt en ekki nægilega mikið. Vandi sjóðsins er einnig sá að sjómenn, vegna eðlis starfsins, búa við mjög háa örorku. Sjóðurinn þarf að greiða mikið í örorkulífeyri þannig að iðgjald til sjóðsins þyrfti að vera hærra en til annarra sjóða. Vandi lífeyrissjóðanna sem þegar er orðinn umtalsverður er sá að þeir veita allir sem einn, með einni eða tveimur undantekningum, lífeyri óháðan aldri. Þ.e. réttindavinnslan er óháð aldri. Tvítugur maður ætti í reynd að fá þrefalt meiri réttindi en sextugur maður fyrir sama iðgjald. Þess í stað fá þeir báðir sömu réttindi sem veldur því að sjóðir með mikið af eldri sjóðfélögum, sem fá fólk inn kannski upp úr fertugu eða voru með aldraða sjóðfélaga þegar lífeyrissjóðakerfið var sett á laggirnar, standa alltaf illa. Sjóðir þar sem mikið er af ungu fólki eins og Lífeyrissjóður verslunarmanna og Söfnunarlífeyrissjóðurinn standa alltaf vel, bara af þeirri ástæðu einni sér. Þennan vanda hafa menn ekki leyst. Hann mun koma upp á borðið á næstu árum í síauknum mæli þegar skerða þarf lífeyri úr sjóðunum. Vandi Lífeyrissjóðs sjómanna er einmitt af þessum toga. Hugleiði menn að láta ríkisvaldið greiða inn í þennan sjóð til að laga stöðuna hans þá hljóta menn að gera kröfu til þess að allir aðrir sjóðir, sem lenda í vandræðum út af lélegri aldurssamsetningu, verði einnig bættir af hinu opinbera. Spurning er hvort peningar finnist í svo mikil útgjöld fyrir ríkissjóð, enda eru þau umtalsverð. Herra forseti. Í brtt. hv. efh.- og viðskn., sem ég stend að að öðru leyti, er eitt ákvæði sem ég er sérstaklega ánægður með. Það er sólarlagsákvæði um að lögin um sjóðinn skuli ákveðinn dag falla úr gildi og hann falla undir þau lög sem Alþingi er nýbúið að setja um lífeyrissjóði almennt. Þá verður ekki lengur á borði hjá Alþingi að taka afstöðu til Lífeyrissjóðs sjómanna, frekar en annarra sjóða. Þá eru ekki nema tveir sjóðir eftir sem starfa samkvæmt lögum og njóta ekki ábyrgðar ríkissjóðs, þ.e. Lífeyrissjóður bænda og Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda. Ég mundi vilja sjá þá báða rekna án sérstakrar lagasetningar, þ.e. aðeins undir þeim lögum sem ég gat um áðan. Sú tillaga hefur ekki náð fram að ganga en ég geri ráð fyrir svo verði seinna.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir brtt. og nál. um frv. til laga um alþjóðleg viðskiptafélög frá meiri hluta efh.- og viðskn. Undir þetta álit rita auk stjórnarmeirihlutans, Ágúst Einarsson með fyrirvara. Brtt. sem nefndin gerir eru í fimm liðum. Þ.e. við 1. gr. sem er tæknileg breyting. Í 2. lið er einnig tæknileg breyting við 5. gr. Sömuleiðis er gerð tillaga um tæknilega breytingu á 11. gr. Gildistökuákvæði laganna hljóðar upp á að þau öðlist þegar gildi. Síðan er eftirfarandi ákvæði til brb. sem lagt er til að komi inn: ,,Viðskiptaráðherra skal fyrir árslok 2001 leggja fram skýrslu á Alþingi um áhrif laganna á íslenskt efnahagslíf.``

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá meiri hluta efh.- og viðskn., hinum sama og skipaði meiri hlutann við frv. til laga um alþjóðleg viðskiptafélög. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. og brtt. frá efh.- og viðskn. við frv. til laga um breytingu á lögum nr. 80/1993, um aðgerðir gegn peningaþvætti. Gerðar eru nokkrar tillögur um breytingar á málinu. Þær eru fyrst og fremst tæknilegs eðlis. Við 1. gr. er brtt. sem einnig er tæknileg, varðandi tilvísanir og annað. Við 3. gr. er brtt. þar sem fjallað er um að inn komi nýr b-liður. Þar er fjallað um að skipta út krónum og setja evrur í staðinn, það verði viðmiðunarupphæð. Þetta er gert með hliðsjón af væntanlegri tilskipun Evrópusambandsins. Við 6. gr. eru líka brtt. sem eru tæknilegs eðlis. Við 13. gr. er verið að fella niður 12. gr. laganna. Í 14. gr. eru brtt. sem eru tæknilegs eðlis og eins er gerð tillaga um að ákvæði til brb. í frv. falli niður, þar sem Fjármálaeftirlitið hefur þegar tekið til starfa.

Herra forseti. Ég skrifa undir nál. efh.- og viðskn. í þessu máli með fyrirvara. Ég tel rétt að gera örstutta grein fyrir því í hverju hann er fólginn. Hér eru að sjálfsögðu á ferð hinar þörfustu breytingar á lagaákvæðum um þetta mál. Ég geri ekki ágreining um þær að neinu leyti fyrir utan eitt atriði sem æskilegt hefði verið að nefndin hefði farið betur yfir. Það lýtur að þeim breytingum sem leiða af gildissviði laganna ef svo má segja. Nú fellur undir ákvæði laganna um varnir gegn peningaþvætti ýmis starfsemi sem áður var utan þeirra og þar á meðal þjónusta lögmanna. Fram hafa komið athugasemdir frá Lögmannafélaginu og reyndar samtökum lögmanna í Evrópu að mér skilst, jafnvel á alheimsvísu, um að upp kunni að koma vandamál sem tengjast trúnaðarsambandi lögmanna við viðskiptavini sína. Einnig er rétt að hafa í huga að það getur síðan orðið hlutverk lögmanna að gerast verjendur, þ.e. réttargæslumenn manna sem hér eiga hlut að máli og liggja undir grun um lögbrot. Aðkoma lögmanna að þessu máli er því svolítið sérstök. Ég held að enginn ágreiningur sé um að að sjálfsögðu verða varnir gegn peningaþvætti að geta gilt á þessu sviði eins og annars staðar. Það er ekki hægt að sjá fyrir sér að lögmenn eða lögmannsstörf, þjónusta lögmanna og þaðan af síður fjármálaumsýsla sem er í höndum lögmanna, sé algerlega undanþegin lögum um peningaþvætti. Svo er ekki. Spurningin er um hvernig ganga eigi frá eða afmarka gildissvið laganna þegar kemur að þjónustu lögmanna. Að hvaða leyti á að mæla fyrir um þá hluti í annars vegar lögum um peningaþvætti og hins vegar í lögmannalögunum sjálfum? Þetta eru álitamál sem að mínu mati hefði verið æskilegra að nefndin hefði haft meiri tíma til að skoða. Af þeim sökum kaus ég að hafa fyrirvara á stuðningi mínum við þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. félmn. um frv. til laga um miðlun upplýsinga og samráð við starfsmenn í fyrirtækjum á Evrópska efnahagssvæðinu. En vegna þessa langa titils er rétt að taka fram að nefndin leggur til breytingar á nafni laganna. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ingvar Sverrisson frá Vinnumálastofnun, Halldór Grönvold og Ara Skúlason frá Alþýðusambandi Íslands og Hrafnhildi Stefánsdóttur frá Vinnuveitendasambandi Íslands. Umsagnir um málið bárust frá Alþýðusambandi Íslands og BSRB, Verslunarráði Íslands, Vinnuveitendasambandi Íslands, Landssambandi íslenskra útvegsmanna og Íslenska álfélaginu hf. Með samþykkt frumvarpsins verða lögfest efnisatriði tilskipunar Evrópusambandsins 94/45/EB. Í tilskipuninni er kveðið á um að í fyrirtækjum og samsteypum fyrirtækja sem starfa í fleiri en einu landi bandalagsins, hafa a.m.k. 1.000 starfsmenn í ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu, eru með starfsstöðvar í a.m.k. tveimur EES-ríkjum og hafa a.m.k. 150 starfsmenn í hverju þeirra skuli stofna evrópskt samstarfsráð skipað fulltrúum starfsmanna eða að settar verði reglur í hverju fyrirtæki eða hverri samsteypu fyrirtækja um upplýsingamiðlun til starfsmanna eða samráð við þá samkvæmt nánari reglum. Að mati nefndarinnar er heiti frumvarpsins nokkuð óþjált og leggur hún til að því verði breytt. Aðalheiti tilskipunarinnar hefur verið þýtt á íslensku sem ,,evrópskt samstarfsráð``, en það er á ensku European Works Council, og vísar það til þess ráðs þar sem upplýsingamiðlun og samráð við starfsmenn fer fram. Þrátt fyrir að efni frumvarpsins fjalli einnig um aðra þætti eins og stofnun ráðsins og setningu reglna um upplýsingamiðlun og samráð við starfsmenn þykir heppilegra að fyrirsögn frumvarpsins verði frumvarp til laga um evrópsk samstarfsráð í fyrirtækjum. Enn fremur leggur nefndin til að gerðar verði ýmsar breytingar á frumvarpinu, bæði efnisbreytingar og orðalagsbreytingar. Helstu efnisbreytingar eru þessar: 1. Í 4. gr. frumvarpsins er hugtakið fyrirtækjahópur skilgreint. Í athugasemdum með greininni kemur fram að það ráðist af 5. gr. frumvarpsins hvort einstök fyrirtæki hafi þau innbyrðis tengsl að um fyrirtækjahóp sé að ræða. Í 5. gr. er að finna skilgreiningu á móðurfyrirtæki og dótturfyrirtæki og í 4. mgr. 5. gr. segir að saman myndi móðurfyrirtækið og dótturfyrirtækið fyrirtækjahóp. Nefndin leggur til að í stað orðsins fyrirtækjahópur sé notað orðið fyrirtækjasamstæða. Í íslensku lagamáli hefur orðið samstæða verið notað yfir fyrirtæki sem hafa þessi tengsl, t.d. í lögum um hlutafélög, nr. 2/1995, og lögum um viðskiptabanka og sparisjóði, nr. 113/1996. Til samræmis þykir því æskilegra að nota hugtakið fyrirtækjasamstæða. 2. Kaflaheiti III. kafla frumvarpsins verði breytt en það er að mati nefndarinnar fullþröngt. Kaflinn fjallar ekki eingöngu um ábyrgð aðalstjórnar á að stofna samstarfsráð eða samþykkja reglur um upplýsingamiðlun og samráð heldur er einnig að finna í honum m.a. almennar reglur um stofnun slíks ráðs og setningu slíkra reglna. Því þykir skýrara að kaflaheitið hafi víðari skírskotun. 3. Breytingar sem lagðar eru til á 15. gr. varða uppsetningu og eru til þess að gera greinina skýrari. Ekki eru gerðar efnisbreytingar á henni. 4. Nefndin leggur til að 2. málsl. 18. gr., þar sem kveðið er á um að skylt sé að láta afrit samninga sem gerðir hafa verið skv. 14. eða 15. gr. laganna fylgja tilkynningu til ráðherra, falli brott. Að mati nefndarinnar er nægilegt að ráðherra sé tilkynnt að slíkur samningur hafi verið gerður. Í mörgum tilvikum getur verið fjallað um trúnaðarmál sem varða fyrirtæki miklu í slíkum samningum og þar sem samkvæmt frv. virðist ekki þjóna neinum sérstökum tilgangi að afhenda afrit þeirra til ráðuneytis leggur nefndin til að sá hluti greinarinnar falli brott. Hér er því við að bæta, hæstv. forseti, að þetta ákvæði 18. gr. er fyrst og fremst til þess að hægt verði að fylgjast með því að þetta ákvæði eða þessi lög séu virt og hversu margir slíkir samningar eru gerðir. En vilji menn nálgast inntak slíkra samninga er það mat nefndarinnar að miklu eðlilegra sé að menn snúi sér til fyrirtækisins sjálfs. 5. Í frumvarpinu er jafnan talað um samstarfsráðið. Í kaflaheiti 19. gr. er það hins vegar kallað evrópskt samstarfsráð. Til samræmingar þykir nefndinni rétt að alls staðar í frumvarpinu sé sama heitið notað og að ætíð sé talað um samstarfsráðið. Svo að ljóst sé hvað átt er við með samstarfsráði leggur nefndin til að á eftir orðunum ,,evrópskt samstarfsráð`` í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins komi: hér eftir nefnt samstarfsráð. 6. 1. mgr. 21. gr. frumvarpsins kveður á um að í samstarfsráði skuli sitja mest þrjátíu fulltrúar. Í 5. mgr. 21. gr. er hins vegar að finna reglu um hvernig skuli fækka fulltrúum séu þeir fleiri en átján. Í viðauka við tilskipun 45/94/EB er miðað við að fulltrúar séu þrjátíu og telur nefndin rétt að þeirri reglu sé fylgt. 7. Í 24. gr. frumvarpsins er fjallað um aukafundi sem heimilt er að óska eftir að haldnir verði með aðalstjórn fyrirtækis eða öðru hlutaðeigandi stjórnunarstigi. Breytingarnar sem lagðar eru til á þessari grein eru gerðar í þeim tilgangi að skýra nánar annars vegar hverjir eigi rétt á að sitja fund með stjórn fyrirtækis eða fá upplýsingar um þær sérstöku aðstæður sem fjallað er um í 1. mgr. Hins vegar er bætt við málsgrein þar sem skýrt er kveðið á um að aukafundur sem fjallað er um í 24. gr. hafi engin áhrif á heimildir aðalstjórnar. Þetta eru þær breytingar sem við leggjum til á frv., hæstv. forseti. En nefndin mælir með samþykkt frv. með þessum breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Arnbjörg Sveinsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en allir aðrir nefndarmenn rita undir þetta nál.

Herra forseti. Við erum með í höndum dæmigert frv. frá Evrópusambandinu um upplýsingaskyldu við starfsmenn. Mér sýnist að þetta sé tómt mengi hér á landi, þ.e. ekkert innlent fyrirtæki sé til sem falli undir þessi lög og þau erlendu fyrirtæki sem hér starfa falla undir þetta heiman frá sér. Því má segja að þetta sé tómt mengi og skipti þá ekki stóru máli. Auk þess er það þannig í dag að fyrirtæki líta almennt á starfsmenn sem eina mikilvægustu eign sína og það sé mjög mikilvægt að hafa gott samráð og samskipti við starfsmenn og veita þeim góðar og miklar upplýsingar um starfsemina. Ég get ekki ímyndað mér eitt einasta framsækið, nútímastórfyrirtæki sem mundi ekki uppfylla skilyrði þessara laga af sjálfu sér og jafnvel ganga lengra og flest mundu ganga miklu lengra. Þetta frv. er dæmigert frá Evrópusambandi þar sem er verið að setja alls konar sjálfsagða hluti í lög og reglur og þvinga þar með atvinnulífið til að gera alls konar hluti sem það vill hugsanlega gera öðruvísi og betur. Því má segja að þetta frv. sé óþarft. En þar sem það er tómt mengi ætla ég ekki að tala mikið meira um það.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um breytingu á lögum um tilkynningarskyldu íslenskra skipa, nr. 40/1977, með síðari breytingum. Hv. samgn. hefur tekiði þetta frv. til laga um breytingar á tilkynningarskyldu íslenskra skipa til umræðu og fengið á sinn fund Ragnhildi Hjaltadóttur og Helga Jóhannesson frá samgönguráðuneyti, Magnús Waage frá Landssíma Íslands og Örn Pálsson frá Landssambandi smábátaeigenda. Tilgangur frumvarpsins er að gera nauðsynlegar breytingar á lögum um tilkynningarskyldu íslenskra skipa vegna sjálfvirks tilkynningarkerfis sem ætlunin er að taka í notkun innan skamms. Samgöngunefnd áréttar mikilvægi þess að sem flest skip og bátar falli undir sjálfvirka tilkynningarkerfið. Ákvæði d-liðar 1. gr. frumvarpsins undanþiggja skip, sem stunda takmarkaða sjósókn eða hafa aðeins sumarhaffæri, sjálfvirka tilkynningarkerfinu en undanþágan byggist á samkomulagi sem gert var við samgönguráðuneytið 5. mars 1998. Samgöngunefnd telur ekki rétt að ganga gegn því samkomulagi en telur nauðsynlegt að til álita komi að öll skip sem búin eru talstöð falli undir sjálfvirka tilkynningarkerfið. Nefndin leggur því til að undanþágan verði endurskoðuð innan tveggja ára og þá metið í ljósi reynslunnar hvort sjálfvirk tilkynningarskylda verði látin ná til fleiri skipa en frumvarpið gerir ráð fyrir. Stefán Guðmundsson, Árni Johnsen og Ásta R. Jóhannesdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Magnús Stefánsson og Kristján Pálsson skrifa undir með fyrirvara. Samgöngunefnd mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Breytingarnar eru eftirfarandi: 1. Í fyrsta lagi er lagt til að við 1. gr. verði bætt nýjum efnislið sem skyldar farþegaskip til að tilkynna sig á fimmtán mínútna fresti. Þar sem flest farþegaskip eru yfir 24 metrar að lengd féllu þau undir a-lið 1. gr. frumvarpsins og var því aðeins skylt að tilkynna sig á tólf klukkustunda fresti. Samgöngunefnd telur nauðsynlegt af öryggisástæðum að sama regla gildi um farþegaskip og skip sem eru styttri en 24 metrar en þeim ber að tilkynna sig á fimmtán mínútna fresti. 2. Í öðru lagi er lagt til að ákvæði d-liðar 1. gr. frumvarpsins (sem verði e-liður) um undanþágu frá sjálfvirkri tilkynningarskyldu verði endurskoðað fyrir árslok 2000. 3. Loks er lagt til að lögin öðlist þegar gildi. Herra forseti. Þar sem ég skrifaði undir þetta nál. með fyrirvara vil ég aðeins gera grein fyrir honum. Fyrirvarinn felst fyrst og fremst í því að það undanþáguákvæði sem um getur í öðrum lið, um að endurskoða tilkynningarskylduna sjálfvirku fyrir árslok 2000, að þar með eru undanþegin samkvæmt því ákvæði að miða þetta t.d. ekki við öll skip sem eru með talstöðvar eða undir ákveðnum stærðarmörkum. Að skip sem eru með sumarhaffæri, eins og krókabátar, sem róa einungis á sumrin, eða sportbátar sem eru einungis í notkun mjög skamman tíma ársins, falla utan þessara laga og þurfa ekki að kaupa sér búnað til að geta verið í sjálfvirkri tilkynningarskyldu. Það þýðir að nokkur hundruð skip, þar á meðal tæplega 200 trillubátar eða krókabátar, fyrir utan alla aðra skemmtibáta og fleytur sem teljast sumarhaffærisskip, verða nokkur hundruð, sennilega milli þrjú og fjögur hundruð skip verða undanþegin. Oft og tíðum hafa þetta verið þau skip sem hafa ekki náð að sinna þeim sjálfsögðu kröfum að tilkynna sig af einhverjum ástæðum, jafnvel vegna ókunnugleika, í sumum tilfellum trassaskapar. Ég hefði gjarnan viljað að þetta skref hefði verið stigið strax þannig að öryggis yrði gætt í hvívetna hvað þetta varðar og öllum vafa eytt um það hverjir ættu að kaupa slík tæki og hverjir ekki. Þá er ég með framtíðina í huga því ég álít svo að eftir árið 2000, þegar búið er að gera á þessu sérstaka könnun, muni það leiða til þess að öll þessi skip verða skyldug til að kaupa sjálfvirk tilkynningarskyldutæki um borð í skip sín en þau kosta einungis 85 þús. kr. sem ég tel ekki vera mikla upphæð þegar litið er til mikilvægis þess að fylgjast með skipum um allan sjó og geta gert það sjálfvirkt. Að öðru leyti fagna ég að sjálfsögðu þessu frv. Það er mikið og bætt öryggi sem fylgir þessum tilkynningarskyldutækjum sem sett verða um borð í öll skip eftir að frv. þetta verður að lögum. Hér er því stigið stórt skref til að bæta öryggi íslenskra sjómanna og það er að sjálfsögðu mikið fagnaðarefni. Við fengum Magnús Waage frá Landssímanum sérstaklega á fund okkar til að ræða hvernig staðið yrði að móttöku í gegnum strandstöðvar eftir að þetta kerfi yrði komið á og við vorum fullvissaðir um að ekki yrði slakað á öryggiskröfum og að tilkynningarskyldukerfið væri einnig þannig úr garði gert að hægt yrði að fylgjast með skipum á nánast tveggja mínútna fresti og ef ekki heyrðist merki frá þeim eftir ákveðinn tíma yrði farið að leita og fer þá ákveðið ferli af stað sjálfvirkt sem ekki mun hafa áhrif á Landssímann. Ég held að að þessu leyti séum við nokkuð viss um að ekkert muni vanta upp á að öll keðjan virki þegar hún fer af stað.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um breyting á lögum um leigubifreiðar, nr. 61/1995. Samgöngunefnd hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ólöfu Nordal frá samgönguráðuneyti. Þá bárust nefndinni umsagnir frá Bifreiðastjórafélaginu Andvara og Bifreiðastjórafélaginu Frama. Í frumvarpinu er lögð til breyting á ákvæðum laganna um skilyrði fyrir útgáfu leyfis til aksturs leigubifreiðar. Í henni felst að reglur um starfsskilyrði munu veita meira svigrúm til mats en núgildandi lög. Meginsjónarmiðið að baki breytingunni er að ekki þykir rétt að útiloka menn frá ákveðinni starfsgrein án þess að gefa þeim kost á að bæta ráð sitt. Með breytingunni verða reglur um starfsskilyrði greinarinnar meira til samræmis við gildandi reglur í öðrum Evrópuríkjum. Samgöngunefnd vill taka fram að með breytingunni er ekki stefnt að því að minnka kröfur til leigubifreiðastjóra heldur er veitt meira svigrúm til mats á aðstæðum umsækjanda um leyfi til aksturs leigubifreiðar. Jafnframt vill samgöngunefnd ítreka álit nefndarinnar frá 122. löggjafarþingi um nauðsyn þess að heildarendurskoðun laga um leigubifreiðar fari fram hið fyrsta. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem gerð er tillaga um í sér stöku þingskjali. Breytingarnar eru í aðalatriðum þessar: 1. Lagðar eru til breytingar á 1. gr. frumvarpsins. Annars vegar er um að ræða lagfæringu málfars en hins vegar er lagt til að í stað orðanna ,,starfsskilyrði greinarinnar`` komi orðin lög og reglugerðir sem um starfsgreinina gilda. Með þessu orðalagi er kveðið skýrar á um að leyfishafar skuli virða þau lög og reglur sem um starfsgrein þeirra gilda, t.d. öryggisreglur og skattareglur. 2. Þá er lagt til að við bætist ný grein er breyti 5. mgr. 7. gr. laganna um nýtingu atvinnuleyfis. Í tillögunni er gert ráð fyrir að leyfishafar þurfi ekki að gangast undir hæfnispróf á hverju ári heldur nægi að þeir þreyti slíkt próf tvisvar sinnum frá og með fyrstu framlengingu leyfis uns leyfi verður ekki framlengt frekar. Samgöngunefnd telur eðlilegt að hæfnispróf verði gert að skilyrði fyrir fyrstu framlengingu leyfis en síðan skuli leyfishafi endurtaka prófið innan þriggja ára. Síðara hæfnispróf verður því haldið í síðasta lagi þegar leyfishafi verður 74 ára. Gert er ráð fyrir að samgönguráðherra útfæri ákvæðið nánar með reglugerð og að þar verði m.a. skilgreint hvenær menn skuli þreyta síðara prófið. Gert er ráð fyrir að skilyrði um læknisvottorð verði óbreytt. Rétt er að geta þess að læknisvottorð getur gefið tilefni til að láta leyfishafa undirgangast síðara hæfnisprófið. Að lokum áréttar samgöngunefnd þann skilning sinn á 5. mgr. 7. gr. laganna að atvinnuleyfi leigubifreiðastjóra falli úr gildi við lok 70. aldursársins og að heimilt sé að framlengja það til fullnaðs 75 ára aldurs. Leigubifreiðastjórar þurfa því að sækja um framlengingu leyfis við 71 árs aldur og geta stundað leiguakstur þar til þeir verða 76 ára. Framlenging leyfistíma getur því mest orðið fimm ár. Stefán Guðmundsson, Árni Johnsen og Ásta R. Jóhannesdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir málið rita því Einar K. Guðfinnsson formaður, Guðmundur Árni Stefánsson, Egill Jónsson, Ragnar Arnalds, Magnús Stefánsson og Kristján Pálsson.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá hv. umhvn. um þáltill. um rannsóknir á vetrarafföllum rjúpu. Flutningsmenn eru sá sem hér stendur og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Svavar Gestsson, Steingrímur J. Sigfússon og Kristín Halldórsdóttir. Þáltill. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að láta gera ítarlegar rannsóknir á vetrarafföllum rjúpu með það að markmiði að stuðla að skynsamlegri nýtingu rjúpnastofnsins. Tilgangur rannsóknanna verði að kanna umfang og áhrif skotveiða á stofninn, viðkomu hans eftir svæðum, samhengi veiða og náttúrulegra affalla og að gera samanburð á rjúpnastofninum undir mismiklu veiðiálagi.`` Í grg. með þáltill. kemur fram að rjúpan er lykiltegund í íslensku vistkerfi og einn einkennisfugla íslenskrar náttúru. Hún er afkastamikill grasbítur en um leið er rjúpan líka mikilvæg í fæðu refa og ekki síst fálka en fálkastofninn hér á landi á allt sitt undir viðgangi rjúpunnar. Þegar horft er til landsmanna skipar rjúpan að sjálfsögðu mikinn sess í hugum landsmanna vegna fegurðar og þeirra tilfinninga sem margir bera til þessa fugls,  Skotveiðimenn sækja mjög í rjúpnastofninn eins og eðlilegt er og hafa sýnt ábyrga afstöðu með því að móta umgengnis- og siðareglur og með því að taka þátt í skipulagningu veiða og eftirliti með veiðum, þar á ég við Veiðikortasjóðinn, en eins og öllum er kunnugt þurfa menn nú að greiða ákveðið gjald fyrir veiðikort á hverju ári og skila inn skýrslum. Þessi lofsverða framganga skotveiðimanna hefur skilað sér annars vegar í öruggum heimildum um skotveiðar og sömuleiðis í fé sem nýtt hefur verið til rannsókna. Hins vegar er á það að líta að svo mjög virðist vera sótt í rjúpnastofninn, sérstaklega í nágrenni höfuðborgarsvæðisins, ef ég má kalla það Suðurland og Vesturland, að margt bendir til ofveiði á stofninum. Svo víst er það að náttúrulegar sveiflur í stofninum koma ekki fram á þessu svæði eins og öðrum svæðum landsins. Það kann því að fara svo að grípa verði til takmarkana með einhverjum hætti en þær takmarkanir krefjast tveggja grundvallaratriða. Annars vegar að fullt samkomulag sé á milli veiðimanna, landeiganda og rannsóknaraðila og hins vegar að rannsóknir séu gerðar á rjúpnastofninum við núverandi veiðiálag, þannig að ljóst sé hverju friðun kann að skila. Með hliðsjón af þessu er nauðsynlegt að efla rannsóknir á vetrarafföllum rjúpunnar. Það verður ekki eingöngu gert með því að láta Veiðikortasjóðinn greiða, heldur verður ríkið að sinna eðlilegum rannsóknarskyldum sínum og fjármögnun rannsóknanna með því að leggja fé til rannsókna á vetrarafföllum rjúpunnar eins og til annarra rannsókna, en láta ekki eingöngu Veiðikortasjóðinn standa undir þessu. Nefndin var sammála um að standa að samþykkt þessarar þáltill. í vissu þess að ríkisvaldið og réttir aðilar geri þær ráðstafanir sem þáltill. mælir fyrir um.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. fjárln. um frv. til laga um samþykkt á ríkisreikningi fyrir árið 1997. Nefndin hefur haft frumvarpið til athugunar og farið yfir skýrslu Ríkisendurskoðunar. Nefndin leggur ríka áherslu á að ráðherra taki tillit til athugasemda Ríkisendurskoðunar og sjái til þess að ráðuneyti og stofnanir bregðist við þeim ábendingum sem stofnunin hefur sett fram. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nál. skrifa auk mín Jón Kristjánsson, Kristinn H. Gunnarsson, Siv Friðleifsdóttir, Kristján Pálsson, Kristín Halldórsdóttir og Arnbjörg Sveinsdóttir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta efh.- og viðskn. um frv. til laga um alþjóðleg viðskiptafélög. Ég skipa minni hluta nefndarinnar í þessu máli og afstaða mín er sú að þetta mál sé ekki tækt til afgreiðslu hér að svo stöddu og það beri að vísa því frá eða vísa því til ríkisstjórnarinnar. Ýmislegt veldur því að ég tek þessa afstöðu, herra forseti. Bæði er það andstaða við málið en einnig hitt að ýmis álitamál eru að mínu mati óútkljáð og óskoðuð að kalla má. Að vísu liggur nokkurt nefndarstarf að baki samningu frv. Það er góðra gjalda vert. Hitt verð ég að segja að virðulegt Alþingi hefur haft fremur skamman tíma til að skoða málið. Hið sama gildir einnig um hv. efh.- og viðskn. þó að hún hafi á lokasprettinum farið yfir málið og kallað til viðtals við sig nokkra aðila út af því. Engu að síður er mat mitt það, herra forseti, að þarna séu álitamál sem þyrftu miklu betri skoðunar við. Auk þess þurfa menn, eins og áður sagði, að gera upp við sig hvort þetta er pólitísk breyting á löggjöf okkar sem menn vilja yfir höfuð standa að. Herra forseti. Málið gengur út á það í hnotskurn að heimila hér starfrækslu svonefndra alþjóðlegra viðskiptafélaga. Þetta eru félög sem alfarið starfa á alþjóðamarkaði, utan Íslands og utan hins Evrópska efnahagssvæðis, þ.e. með vörur sem ekki eru upprunnar á því svæði eða seldar inn á það svæði. Hér yrði því einhvers konar aðsetur slíkra alþjóðlegra félaga með starfsemi utan landsteinanna og nytu jafnframt sérstakra vildarskattakjara, samanber fskj. sem fylgir þessu frv. og fjallar um skattamál alþjóðlegra viðskiptafélaga. Herra forseti. Ég hef miklar efasemdir um það hvort halda eigi út á þessa braut. Satt best að segja held ég að við séum að kljást við drauga úr fortíðinni, hugmyndir sem lengi hafa blundað með mönnum um að gera Ísland að Karíbahafseyju eða Miðjarðarhafseyju þar sem ævintýramenn í alþjóðaviðskiptum geti átt sér athvarf og notið nánast skattfrelsis, enda nota menn stundum máli sínu til stuðnings dæmi úr þeirri átt. Nú er það auðvitað ljóst að í einhverjum mæli hafa einstök lönd eða svæði innan landa gert út á þessa hluti. Það á t.d. við um Ermasundseyjarnar og þessi frægu Karíbahafsdæmi. Ég hélt satt best að segja að þeir sem réðu fyrir viðskiptamálum þjóðarinnar hefðu meiri metnað fyrir Íslands hönd en að það yrði sérstakt keppikefli að eltast við þessa hluti. Menn mega alls ekki rugla saman því tvennu, herra forseti, að bjóða íslenskum fyrirtækjum og fyrirtækjum starfandi á Íslandi upp á góð starfsskilyrði og hins vegar samkeppni á þessum uppboðs- eða tilboðsmarkaði. Þar er reynt að lokka til sín alþjóðleg umsvif, fjármálafyrirtæki eða fyrirtæki af öðrum toga, með því að bjóða þeim sérstök vildarkjör eða skattleysi í staðinn. Herra forseti. Að mörgu er að hyggja þegar tekin er ákvörðun um hvort Ísland eigi nú seint og um síðir að halda út á þessa braut. Við höfum ekki verið athvarf slíkra fyrirtækja og hefur þó vegnað bærilega. Herra forseti. Það fyrsta sem ég nefni til sögunnar er að skoða þyrfti samhengi slíkrar ákvörðunar við íslenska skattalöggjöf að öðru leyti. Það er flausturslegt að fara ekki vandlega yfir, áður en löggjöf er sett um þetta efni, í hvaða samhengi þau starfskjör og skattakjör eru sem alþjóðaviðskiptafélög njóta hér við íslenska skattalöggjöf að öðru leyti. Þar koma strax upp hlutir eins og samskipti Íslands við önnur ríki á þessu sviði, þá einkum svonefndnir tvísköttunarsamningar sem við höfum gert. Í slíkum samskiptum, þar sem reynt er að samræma skattareglur og starfskjör milli landa, eru undanþágur og vildarkjör sem hugmyndin um alþjóðleg viðskiptafélög byggir á, mjög litin hornauga. Þar af leiðandi er það ekki af tilviljun, herra forseti, að athugasemdir sem efh.- og viðskn. bárust komu ekki síst úr þeirri átt, þ.e. frá þeim sem undanfarin ár hafa unnið að því að gera tvísköttunarsamninga fyrir hönd Íslands við önnur ríki og sjá um framkvæmd þeirra. Ég vísa þar sérstaklega, herra forseti, í umsögn ríkisskattsjóra sem fylgir með nál. þessu. Herra forseti. Um leið og við tækjum upp sérkjör fyrir alþjóðleg viðskiptafélög í skattalegu tilliti kynni að vera ástæða til að gera breytingar á íslensku skattalöggjöfinni að öðru leyti. Þar er t.d. talað um svonefnda CFC-skatta eða samstæðuskattlagningu, ef svo má að orði komast. Ég veit ekki hvort það er rétt íslenskun á þessu hugtaki en ég leyfi mér að nota það. Í því felst að með ákveðnum aðferðum er komið í veg fyrir að óeðlilegt skattalegt undanskot eða flutningur á hagnaði geti átt sér stað í gegnum samskipti innlendra móðurfyrirtækja og erlendra dótturfyrirtækja. Við þessu er gjarnan séð með samstæðuskattlagningarreglum af því tagi og þegar upp er staðið og uppgjör hefur farið fram þá er eðlilegri skattlagningu samstæðunnar náð í gegnum sérreglur sem gilda á skattlagningu hins innlenda móðurfélags. Þar er tillit tekið til skattalegra kjara sem dótturfélög erlendis búa við. Herra forseti. Þetta er annað atriðið sem snýr að samhengi breytinganna við skattalöggjöfina. Það þriðja er ósköp einfaldlega það, það liggur fyrir í umsögn frá ríkisskattstjóra og kom fram í samtölum við efh.- og viðskn., að skattyfirvöld á Íslandi telja sig illa undir það búin að takast á við að framkvæma þessa lagasetningu, ef af verður. Þau telja sig illa undir það búin að taka á þeim málum sem komið gætu upp í tengslum við starfsemi alþjóðlegra viðskiptafélaga á grundvelli þessara laga, verði þau sett. Þar með læt ég lokið umfjöllun mína um samhengi við skattamál. Herra forseti. Í öðru lagi er rétt að hafa í huga að við erum ekki ein í heiminum í þessu tilliti frekar en öðru. Hér finnst mér allt í einu skjóta upp kollinum --- einhverjir mundu sjálfsagt segja og það úr óvæntri átt --- viss einangrunarhyggja eða tilhneiging til að gleyma sér í séríslenskum veruleika, þ.e. þessar hugmyndir um að Ísland verði lágskattaparadís alþjóðafyrirtækja eða alþjóðlegra viðskiptafélaga. Á bak við þetta er hugmyndin um að við getum bara ein verið sniðug og lokkað til okkar viðskipti á þessu sviði án þess að það komi nokkurs staðar annars staðar við. Herra forseti. Staðreyndin er sú að á alþjóðavettvangi er í gangi viðleitni til að útrýma þessum holum í hinu alþjóðlega skattasamhengi. Markvissar aðgerðir eru í gangi á vegum Efnahags- og framfarastofnunarinnar og víðar. Þær miða að því að uppræta þessi lágskattasvæði, þessar holur, og reyna að tryggja að samkeppni milli ríkja um staðsetningu fyrirtækja og uppbyggingu í atvinnulífi sem byggi ekki á undirboðum hvað skatta eða starfskjör varðar öðru leyti. Þar er í aðalatriðum gert ráð fyrir samkeppni á jafnræðisgrundvelli, samkeppnin kemur þar fram í öðru en þessu. Herra forseti. Ástæðan er sú að það hefur margar neikvæðar hliðarverkanir ef ríkin hneigjast til að lokka til sín starfsemi af þessum toga með undirboðum í skattakjörum. Eftir sem áður þurfa viðkomandi ríki að afla sér tekna. Eftir sem áður þarf að mæta þeim kostnaði sem fylgir tilkomu slíkra fyrirtækja. Sú tilhneiging er augljós að afla skattanna eða teknanna með álögum á einhverja aðra. Niðurstaðan hefur orðið sú að þar sem farið hefur verið offari í að fella niður tekju- eða veltuskatta á atvinnulífið þá hefur skattbyrðin á launatekjum eða neysluskattar aukist að sama skapi. Tilhneigingin er sú að velta skattbyrðinni annað, gefi menn sér að tiltekinna tekna þurfi að afla eftir sem áður. Þetta t.d. benda Samtök iðnaðarins á og vara við þeirri hættu að vildarkjör af þessu tagi gagnvart tilteknum aðilum hafi þetta samhengi í för með sér. Herra forseti. Með þessu er ég að segja að á því herrans ári 1999 séum við að gera breytingar á okkar löggjöf og okkar skattareglum sem gangi gegn alþjóðlegri viðleitni. Þar af leiðandi held ég að þetta mál sé svona 30 árum of seint á ferðinni. Mér er stórlega til efs að af þessu verði mikil uppskera þegar upp verður staðið. Segjum sem svo að á næstu þremur til fimm árum nái menn verulegum árangri í að uppræta þessi undirboð og lágskattaparadísir og loka þeim. Segjum t.d. að Evrópusambandið eða Efnahags- og framfarastofnunin nái því fram og það verði jafnvel tekið inn í bindandi samninga milli ríkja. Þá væri augljóslega tímaskekkja að standa í því brölti hér að lokka fyrirtæki að á þessum grunni. Herra forseti. Í þriðja lagi, í nál. minni hlutans, nefni ég að ekki verði horft fram hjá þeim möguleika að á Ísland falli neikvætt kastljós þegar fréttir fara að berast af því að nú sé Ísland að gera breytingar á löggjöf sinni til þess að reyna að lokka til sín fyrirtæki, frá einhverjum öðrum að sjálfsögðu, með gylliboðum og skattalegum vildarkjörum. Ég held að menn noti það ekki til að auglýsa sig út á við og stæra sig af. Ég held a.m.k. að ef menn ætla að fara út í eitthvað slíkt þá veitti ekki af að gera þær breytingar með góðum fyrirvara og reyna að kynna þær með jákvæðum formerkjum áður en til lagasetningar kæmi. Á það er bent, m.a. í umsögn ríkisskattstjóra, að það kunni að vera álitamál hvort t.d. sumir tvísköttunarsamningarnir haldi ef Ísland gerir einhliða slíkar breytingar á löggjöf. Þar eru m.a. lagðar mjög ríkar skyldur á báða aðila að virða jafnræðisreglurnar í skattlagningu, að annar lokki ekki til sín viðskipti frá hinum o.s.frv. Í þessum efnum gilda því góðar reglur í báðar áttir. Mér finnst, herra forseti, menn fara billega í gegnum málið án þess að gera með athugasemdir af því tagi sem lesa má út úr umsögn ríkisskattstjóra, sem fram komu á fundi ríkisskattstjóra með efh.- og viðskn. og einnig sérfróðum aðilum, t.d. úr iðn.- og viðskrn. og aðila sem þekkti vel til þessara mála hjá Eftirlitsstofnun Evrópu. Þá kem ég að því fjórða, herra forseti. Það er möguleg tenging þessa við alþjóðlegar samningsskuldbindingar okkar, ekki bara tvísköttunarsamninga sem ég hef áður nefnt, heldur einnig EES-samninginn og tengingu okkar við Evrópusambandið. Það er alls ekki hægt að útiloka að til árekstra eða klögumála gæti komið á gráum svæðum sem varða samkeppnis- og jafnræðisreglur, t.d. tengdum efnahags- og viðskiptalegum ákvæðum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og fjórfrelsið í ESB. Klögumálunum fyrir Eftirlitsstofnun Evrópu gæti sem sagt heldur fjölgað en fækkað, herra forseti, ef farið verður út í einhliða breytingar af þessu tagi. Í fimmta lagi er þarna bent á að huga þurfi að alþjóðlegum samningsskuldbindingum Íslendinga á sviði hugverkaréttinda og í því sambandi vitnað í umsögn Einkaleyfastofunnar. Þar er sömuleiðis um ýmiss konar alþjóðlegar skuldbindingar að ræða og að því þarf að hyggja hvort breytingar af þessu tagi geti í einhverjum tilvikum verið á skjön við slíkt. Herra forseti. Loks vil ég nefna í þessu sambandi að enginn vafi leikur á því í mínum huga að sá mikli munur, sá gríðarlegi munur, sem verður á skattgreiðslum alþjóðlegra viðskiptafélaga hér á landi samkvæmt frv. og tengdu frv. um skattamál og skattgreiðslum innlendra fyrirtækja, er líklegur til þess að valda óánægju og þrýstingi á að skattar hinna innlendu fyrirtækja verði lækkaðir enn frekar en orðið er. Af þessu geta væntanlega, herra forseti, leitt í framhaldinu illdeilur og klögumál. Það verður auðvitað alveg himinhrópandi munur á þessu annars vegar og svo 30% tekjuskattsgreiðslum, tryggingagjaldsgreiðslum og öðrum gjöldum innlendra fyrirtækja, og eru þau þó svo sem ekki tiltakanlega há því að staðreyndin er sú að Ísland er í hópi lágskattaríkja þegar kemur að skattlagningu á atvinnulífið. Hvað sem hver segir þá eru það nú óhrekjandi staðreyndir. Við erum í hópi þeirra ríkja sem eru með lægstu tekjuskattsprósentuna á hagnað fyrirtækja. Við erum með umtalsverðar frádráttarheimildir vegna rekstrartapa, fyrninga og fleiri hluta og við erum með tiltölulega mjög lágan launatengdan kostnað atvinnulífsins. Eftir sem áður verður þarna alveg himinn og haf á milli þeirra skattgreiðslna sem innlend fyrirtæki greiða nú og þeirra vildarkjara sem alþjóðlegum viðskiptafélögum eru ætluð. Herra forseti. Með þessum rökstuðningi tel ég að óhjákvæmilegt sé annað en að skoða þetta mál mun betur. Ég útiloka alls ekki, herra forseti, að eitthvert fyrirkomulag af því tagi sem þessi frumvörp fela í sér geti ekki komið til greina. Það gerir það vissulega. Það má alveg hugsa sér að við búum alþjóðlegum fyrirtækjum sem hér væru staðsett að einhverju leyti sérstök kjör. Ég ætla ekki að útiloka að þetta fyrirkomulag komi til með að nýtast einhverjum innlendum aðilum sem vilja tengja við landið alþjóðleg umsvif í fjarlægum heimsálfum, t.d. á sviði sjávarútvegs. En ég spyr á móti: Hefur það nokkuð verið skoðað hvort aðrar skattalegar ráðstafanir en þær að opna fyrir slík alþjóðleg viðskiptafélög á vildarkjörum kæmu að sömu notum í þeim efnum? Það hafa ekki verið lögð á mitt borð, herra forseti, og ekki svo ég viti á borð efh.- og viðskn. nein bein dæmi um nokkurt óhagræði sem stendur í vegi fyrir því t.d. að íslensk fyrirtæki færi slíka starfsemi hingað heim. Ef þetta snýst um að þau geti flutt heim arð á eðlilegan hátt vegna starfsemi erlendis þá er sjálfsagt að líta á það mál. Ég hélt satt best að segja að við hefðum verið að gera breytingar sem voru ætlaðar einmitt til þess að auðvelda íslenskum fyrirtækjum að koma arðgreiðslum milli fyrirtækja innan sömu samsteypu. Og út á það gengu m.a. breytingar hér á fyrra ári vegna breyttrar skattlagningar á arðgreiðslum. Ef menn hafa dæmi um slíkt þá er alveg sjálfsagt mál að líta á það. En einhver óljós skírskotun eða tilvísun í þá átt er mér ekki nægjanleg rök til þess að segja: Heyrðu, við verðum að búa hérna til lágskattaparadís fyrir alþjóðleg viðskiptafélög, af því að því fylgja líka ýmsir ókostir og það orkar tvímælis að ýmsu leyti, eins og ég þykist hafa farið yfir hér. Að mínu mati er allt of mörgum spurningum ósvarað til þess að réttlætanlegt sé að ákveða að halda út á þessa braut með almennri lagasetningu um vildarkjör fyrir alþjóðleg viðskiptafélög. Ég tel reyndar, herra forseti, verulegt álitamál hvort við séum yfir höfuð á skynsamlegri braut í þessum efnum, sérstaklega í ljósi þróunar á alþjóðavettvangi. Einhverjir verða að vera talsmenn þess hér að við Íslendingar fylgjumst með því sem er að gerast í umheiminum og það virðist hafa orðið mitt hlutskipti í þessu tilviki a.m.k. Ég held að því verði ekki á móti mælt --- nú ef það verður gert þá verður fróðlegt að heyra það hér --- að þetta t.d. gengur gegn þeirri viðleitni sem nú er í gangi innan Efnahags- og framfarastofnunarinnar. Vill hv. formaður hv. efh.- og viðskn. koma hér upp og mótmæla því að svo sé? Ég hygg ekki. Herra forseti. Að lokum finnst mér rétt að hafa það í huga að þetta mál er einnig angi af og tengist enn þá stærri málum, þ.e. spurningunum um það hvert hið alþjóðlega hnattræna fjármagnskerfi sé að stefna. Hvert er það að fara? Hvernig standa málin þar? Sú umræða hefur merkilega lítið borist til Íslands, kannski af því að við höfum að mestu leyti verið ósnortin af þeim miklu hræringum sem hafa skekið hinn alþjóðlega fjármagnsheim á undanförnum mánuðum og missirum. En hið litla og tiltölulega lokaða íslenska hagkerfi, sem það enn er sem betur fer, hefur að mestu leyti sloppið við þessar hræringar af því að við erum ekki jafnalgjörlega orðin ofurseld Dow Jones vísitölunni eða öðrum slíkum mælikvörðum og sumir aðirir eru. Ef svo væri þá spái ég því að umræðan um þessi mál væri meiri hér uppi á Íslandi nú en raun ber vitni. Hún er merkilega lítil. Staðreyndin er sú að núna eru mjög miklar efasemdir uppi meðal fræðimanna á þessu sviði, meðal hagfræðinga og viðskiptafræðinga úti um allan heim og þarf ekki bara Asíulöndin til. Það þarf ekki bara Suður-Ameríku og Austur-Evrópu til. Það er ekki síður meðal þeirra sem eru í forustu fyrir þessum málum á Vesturlöndum að áhyggjurnar koma í ljós. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, og er ekki í vafa um að það verður að gera verulegar breytingar og setja umtalsverðar skorður við hinu spekúlatífa, alþjóðlega eða hnattræna fjármagni sem æðir um heiminn og er á höttum eftir skyndigróða og ofsagróða af fullkomnu miskunnarleysi gagnvart efnahagslegum stöðugleika og efnahagslegri velferð einstakra þjóðríkja, eins og dæmin sanna. Ég hélt satt best að segja að menn viðurkenndu hvernig farið hefur fyrir ýmsum býsna sterkum hagkerfum sem hafa orðið fórnarlömb þessa kerfis spákaupmennskunnar og það með hversu harðsvíruðum hætti þetta er rekið áfram og að það væri ástæða til fyrir okkur Íslendinga frekar en hitt að ganga hægt um gleðinnar dyr í þessum efnum. Þó ekki kæmi annað til en umhverfismálin, herra forseti, sem auðvitað kalla á að menn endurmeti þessa hluti eins og allt annað í þessum efnum, þá væru þau ein og sér næg ástæða til þess fyrir mér að spyrna hérna við fæti. Af hverju er ég að taka þetta upp, herra forseti, í samhengi við umræður um það hvort Ísland eigi með löggjöf að opna fyrir sérstök vildarkjör handa alþjóðlegum viðskiptafélögum? Jú, það er vegna þess að þetta er hluti af þessu kerfi. Þetta er hluti af þessari hugsun að allur heimurinn eigi að vera eitt allsherjar skákborð fyrir hið alþjóðlega fjármagn sem eigi að geta flætt fram og til baka um heiminn eða öllu heldur þotið fram og til baka um heiminn því nú eru þessir flutningar rafvæddir og gerast á örskotsstund. Milljarðarnir flæða fram og til baka þannig að enginn festir á því hönd eða auga. Afleiðingarnar eru þær að þetta er meira og minna orðin stjórnlaus ófreskja. Öflugustu spekúlantarnir, öflugustu braskararnir og spákaupmennirnir hafa trekk í trekk leikið það að brjóta niður efnahagslegan stöðugleika í öflugum hagkerfum, fella gengi sterkra gjaldmiðla og valda ýmsum öðrum búsifjum sem menn hafa síðan þurft mörg ár til að jafna sig af. Herra forseti. Ég er lítt hrifinn, svo það sé alveg hreinu, af því að við verðum með síðustu skipum inn í þetta kerfi. Þó að skráning slíkra alþjóðlegra viðskiptafélaga hér ein og sér verði kannski ekki mikið framlag til heimsviðskiptanna á þessum sviðum þá er það samt angi af þessu og ég tel að við eigum að móta okkur einhverja almenna stefnu í þessum efnum áður en við höldum út á þessa braut. Herra forseti. Margt bendir til þess að hvort sem mönnum verður það ljúft eða leitt þá neyðist þeir fljótlega á næstu öld til þess að setja þessari ófreskju einhverjar skoður, koma einhverjum böndum á hana, af því að það verður minna og minna við þetta ráðið í hinum rafvæddu, tölvuvæddu viðskiptum nútímans þar sem tölvur taka ákvarðanir í viðskiptum sem valda hundraða milljarða fjárflutningum frá einu landi til annars, þar sem tölvur ákveða kaup og sölu á verðbréfum og hlutabréfum o.s.frv. samkvæmt innbyggðum skipunum í forritum. Hraði þessara viðskipta er orðinn slíkur að breytingar sem menn höfðu áður nokkra daga eða vikur til þess að átta sig á og grípa til gagnráðstafana gegn, gerast núna á örfáum klukkutímum eða hálfum eða einum sólarhring. Með samtengingu verðbréfamarkaðanna hringinn í kringum hnöttinn geta menn haldið viðskiptunum gangandi sólarhringunum saman. Það kemur ekkert hlé eins og áður var og verðhækkanir eða verðlækkanir og kveisur sem þessir markaðir taka breiðast með örskotshraða hringinn í kringum hnöttinn. Ég held að þetta kerfi sé stórhættulegt og vitlaust og þjóni eingöngu hagsmunum þeirra sem fjármagnið eiga og fyrst og fremst þeirra sem eru á höttum eftir skjótfengnum gróða án nokkurra skuldbindinga, kvaða eða tengsla við einstök ríki, atvinnuhagsmuni eða efnahagshagsmuni í einstökum löndum. Meira og meira af þessu fé er komið í hendurnar á svokölluðum lötum fjármagnseigendum, þ.e. fjármagnseigendum sem hvorki bera ábyrgð gagnvart hagsmunum einstakra fyrirtækja né framleiðslustarfsemi af einum eða neinum toga heldur er þetta fjármagn sem fyrst og fremst er að ávaxta sig sjálft. Það kallar hv. þm. Pétur Blöndal fé án hirðis og hefur auðvitað ýmislegt til síns máls þegar hann ræðir þá hluti, að þetta gráðuga fjármagn án hirðis er víða á ferðinni í heiminum. Það væri fróðlegt fyrir menn að kynna sér breytingar sem orðið hafa í kauphöllunum, segjum í Stokkhólmi þar sem yfirgnæfandi meiri hluti hlutafjárins var fyrri hluta aldarinnar í eigu sænskra atvinnurekenda og sænskra framleiðenda vöru eða þeirra sem voru að selja þjónustu. Þetta var eignarhald sem hafði byggst upp í gegnum atvinnurekstur í fjölskyldufyrirtækjum eða hlutafélögum og var nátengt þeirri framleiðslustarfsemi sem í hlut átti, hvort sem það var Saab, Scania, SKF eða hvað það nú var. En hvernig halda menn að ástandið sé í dag? Nú eru ekki nema svona 15--20% í sænsku kauphöllinni í Stokkhólmi í eigu slíkra sænskra atvinnurekenda eða sænskra framleiðslufyrirtækja. Hver á restina? Jú, það er annars vegar Wallenberg familían með sínum fjárfestingarfélögum. En afgangurinn er svona latt fjármagn. Afgangurinn er fjármagn sem er þarna á ávöxtun og hefur engar skuldbindingar og engin tengsl við sænskan iðnað, sænska atvinnuhagsmuni eða sænskt efnahagslíf. Þetta er fjármagn sem kemur og fer eftir því hvar kaupin gerast best á eyrinni og er á höttum eftir skjótfengnum gróða og ávöxtun af fullkomnu tillitsleysi og miskunnarleysi við hagsmuni viðkomandi þjóðríkis í öllu tilliti. Í þessa átt eru hlutirnir að þróast. Og það getur ekki og mun ekki, herra forseti, enda öðruvísi en með ósköpum ef sú ófreskja fær að ganga áfram laus í heiminum. Þarna þarf að setja skýrar skorður við. Það er nauðsynlegt vegna efnahagslegs stöðugleika. Það er nauðsynlegt vegna velferðar og hagsmuna þjóðríkjanna og það er síðast en ekki síst auðvitað algjörlega nauðsynlegt vegna umhverfishagsmuna heimsins. Vegna þess að þetta er hættulegasti aðilinn í því tilliti. Þetta er sá aðili sem einskis svífst og gefur skít í umhverfið og náttúruna þegar svo ber undir. Enda ræður þarna aðeins eitt boðorð ríkjum, það er gróði, það er ávöxtun, þ.e. eins skjótfenginn og mikill gróði og kostur er. Herra forseti. Mönnum finnast slíkar hugleiðingar kannski eiga lítt við hér á þessum laugardagseftirmiðdegi þegar alla langar heim til þess að gera eitthvað annað. En staðreyndin er sú að þetta eru alvörumál sem menn þurfa einhvern tíma að gefa sér tíma til að ræða. Ég held að við ættum kannski einstöku sinnum á Alþingi Íslendinga að rífa okkur upp úr hversdagsleikanum, líta aðeins upp frá naflanum á okkur og velta fyrir okkur stærra samhengi hlutanna. Hvert erum við að okkar litla leyti að stefna málunum og í hvaða samhengi erum við að því? Þrátt fyrir allt erum við ekki ein í heiminum og okkur varðar miklu hvernig málin þróast og við eigum líka að hafa skoðun á því hvernig þau eru að þróast og hvernig við viljum sjá bæði okkar stöðu í því samhengi og stöðuna almennt. Herra forseti. Ég hef ekki nokkra sannfæringu fyrir því að þessi lagasetning um alþjóðleg viðskiptafélög sé nokkurt sérstakt framfaraspor eða stórt hagsmunamál í þessum efnum. Mjög mörgum spurningum er ósvarað í þessu sambandi. Ég get þar af leiðandi ekki stutt þetta mál og legg til að því verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Mér er að vísu ljóst að hún blessunin, þ.e. hæstv. ríkisstjórnin, hefur skamman tíma til stefnu til að gera mikið í málinu þó hún fengi það til sín. En það kemur þá til kasta þeirrar sem við tekur og ég treysti því að hún yrði ekki síður vel til þess fær að meta málin, skoða þau og leiða þau í farsælan farveg. Herra forseti. Mér finnst þetta of illa undirbúin lagasetning til að réttlætanlegt sé að verja hana, jafnvel burt séð frá pólitískum ágreiningi sem um hana er.

Herra forseti. Það mál sem hefur hér verið rætt, alþjóðleg viðskiptafélög, var til umfjöllunar í efh.- og viðskn. þar sem ég á sæti. Ég stend að meirihlutaáliti efh.- og viðskn. með fyrirvara. Ég vil gera grein fyrir þeim fyrirvara. Eins og komið hefur fram fjallar frv. um að heimila að stofna alþjóðleg viðskiptafélög t.d. á sviði sjávarútvegs, með viðskipti á milli þriðju landa með sjávarafurðir. Hér er verið að fara inn á braut í lagasetningu sem þekkist víða erlendis og ég tel að við eigum að gera þá tilraun sem ég tel að felist í þessari lagasetningu, þ.e. að útbúa lagaumgjörð um slík félög eins og gert er ráð fyrir í frv. og veita þessum félögum skattaívilnanir eins og hér er gert ráð fyrir. Herra forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir því að með þessu er verið að setja upp ákveðnar sérreglur gagnvart tiltekinni atvinnustarfsemi. Þó að ég sé almennt talsmaður þess að reglur séu almennar þá eigum við vitaskuld að grípa til sértækra aðgerða ef við teljum það skynsamlegt. Ég tel í þessu tilviki að það sé hagkvæmt fyrir okkur að gefa mönnum tækifæri til að starfrækja slík félög og þá ekki hvað síst á sviði sjávarútvegs. Ég tel að þar getum við átt þátt í öflugri sókn á alþjóðlegum markaði. Það er svið sem við þekkjum vel til og þessi lagaumgjörð mundi hjálpa þar til. Herra forseti. Þess vegna tel ég skynsamlegt að lögfesta þann ramma sem hér er til umræðu þó ég geri mér fulla grein fyrir því að hér er ekki um að ræða löggjöf í anda hinna almennu reglna sem mjög eru ræddar. Hins vegar erum við ekki að finna upp hjólið heldur er sambærileg löggjöf til víða erlendis. Herra forseti. Ég tel að við eigum að láta reyna á þessi sóknarfæri og ég vil benda sérstaklega á brtt. sem er flutt af meiri hlutanum og kom m.a. inn fyrir forgöngu mína. Þar segir að ákvæði til bráðabirgða orðist svo, með leyfi forseta: ,,Viðskiptaráðherra skal fyrir árslok 2001 leggja fram skýrslu á Alþingi um áhrif laganna á íslenskt efnahagslíf.`` Þetta tel ég mjög mikilvægt, herra forseti. Þá er alveg augljós vilji Alþingis að þessi lagasetning skuli fá reynslu í tvö ár, hún verði endurmetin og skýrsla gefin hinu háa Alþingi. Það yrði þá Alþingi sem tæki aftur upp þessa löggjöf, mundi fella hana úr gildi ef hún hefði ekki reynst vel, betrumbæta hana eða hvernig sem menn kjósa. A.m.k. er tryggt með þessari útfærslu að málið komi aftur til kasta Alþingis, þ.e. að hið háa Alþingi fær tækifæri til að skoða áhrif þessarar lagasetningu. Herra forseti. Ég tel því að í þessum búningi og með því að Alþingi fái tiltölulega fljótt niðurstöðu um áhrif þessarar lagasetningar að fullkomlega verjandi og skynsamlegt sé að gera lögin úr garði eins og kemur fram í brtt. meiri hluta efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um breyting á lögum nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, en í því frv. er mælt fyrir um breytingar á grásleppuveiðum. Nál. er frá sjútvn. og er að finna á þskj. 1003. Nefndin fékk til fundar við sig um þetta mál 42 menn frá 18 aðilum, aðstoðarmann sjútvrh., fulltrúa frá sjútvrn. og fulltrúa sérfræðinganefndar ríkisstjórnarinnar sem skipuð var í framhaldi af dómi Hæstaréttar frá 3. des. Þá komu aðilar frá Sjómannasambandi Íslands, Samtökum fiskvinnslustöðva, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Þróunarsjóði sjávarútvegsins, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og Landssamtökum útgerðarmanna kvótalítilla skipa, Samtökum fiskvinnslu án útgerðar, Fiskistofu, Landssambandi smábátaeigenda. Prófessor við Háskóla Íslands kom og fulltrúar frá umhvrn., Vélstjórafélagi Íslands, svæðisfélaginu Kletti á Norðurlandi eystra, Þjóðhagsstofnun og Byggðastofnun. Umsagnir um málið bárust frá 14 aðilum: Þjóðhagsstofnun, Verslunarráði Íslands, Strandveiðifélaginu Króki, Vélstjórafélagi Íslands, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Sjómannasambandi Íslands, Vinnumálasambandinu, Samtökum fiskvinnslu án útgerðar, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Landssamtökum útgerðarmanna kvótalítilla skipa, Fjórðungssambandi Vestfirðinga, Hafrannsóknastofnun, ASÍ og Landssambandi smábátaeigenda. Í nál. sjútvn. segir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Í dómi Hæstaréttar 3. desember sl. í máli nr. 145/1998: Valdimar Jóhannesson gegn íslenska ríkinu var dæmd ógild sú ákvörðun sjávarútvegsráðuneytisins 10. desember 1996 að hafna umsókn Valdimars um almennt og sérstakt veiðileyfi. Kemur fram í forsendum dómsins að ákvæði 5. gr. laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, sé í andstöðu við jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og þau sjónarmið um jafnræði sem gæta þarf við takmörkun á atvinnufrelsi skv. 1. mgr. 75. gr. hennar að því leyti sem leyfi til veiða í fiskveiðilandhelgi Íslands séu til frambúðar bundin við skip sem haldið var til veiða á ákveðnum tíma. Í kjölfar dómsins voru samþykkt lög nr. 1/1999 til breytingar á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 38/1990. Samhliða frumvarpi sem varð að lögum nr. 1/1999 var lagt fram það frumvarp sem er hér til meðferðar um breytingu á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands þar sem talið var að gera þyrfti sams konar breytingu á leyfi til grásleppuveiða og almennum veiðileyfum á grundvelli laga nr. 38/1990. Eftir nánari skoðun á frumvarpi því sem liggur hér fyrir, meðal annars með hliðsjón af dómi Hæstaréttar frá 3. desember 1998 í máli nr. 145/1998, er það mat nefndarinnar að ekki þurfi að hrófla við ákvæðum laga um grásleppuveiðar. Leyfi til veiða á grásleppu eru annars eðlis en leyfi til veiða í atvinnuskyni eins og þau voru samkvæmt ákvæði 5. gr. laga nr. 38/1990 fyrir breytingarnar sem gerðar voru með lögum nr. 1/1999. Leyfi skv. 5. gr. snerist um takmörkun á rétti til veiða jafnt úr stofnum sem talið er nauðsynlegt að stjórna veiðum úr og stofnum sem talið er óhætt að stunda frjálsa sókn í. Leyfi til grásleppuveiða skv. 7. gr. laga nr. 79/1997 taka eingöngu til veiða á tilteknum fiskstofni og með þeim og tengdum aðgerðum hefur sóknin verið takmörkuð í verndarskyni. Ljóst þykir að kvótakerfi á grásleppuveiðum yrði mjög erfitt í framkvæmd og kemur þar til stutt veiðitímabil og að grásleppugöngur eru mjög mismunandi frá ári til árs á einstökum svæðum. Þá er erfitt að stjórna netaveiðum með dagatakmörkunum. Sjávarútvegsnefnd telur því vænlegast að stjórna veiðunum eins og gert hefur verið, með tilteknum fjölda veiðileyfa, afmörkuðu veiðitímabili, hámarksfjölda neta o.s.frv. Í ljósi framangreinds leggur nefndin til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar til frekari skoðunar.`` Steingrímur J. Sigfússon sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykkur áliti þessu. Kristinn H. Gunnarsson, Árni R. Árnason, Hjálmar Árnason, Svanfríður Jónasdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Vilhjálmur Egilsson, Guðmundur Hallvarðsson, Stefán Guðmundsson og Einar Oddur Kristjánsson rituðu undir nál.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um till. til þál. um viðræður við bandarísk stjórnvöld um brottför hersins og yfirtöku Íslendinga á rekstri Keflavíkurflugvallar. Frá hruni Sovétríkjanna hafa orðið meiri breytingar á varnar- og öryggismálum í Evrópu en nokkurn hafði órað fyrir. Ríki Mið- og Austur-Evrópu voru drepin úr dróma yfirdrottnunar og tóku þá til við að endurreisa lýðræðið sem fært hafði verið í fjötra þegar þessi ríki komust undir járnhæl kommúnismans. Þegar hin gamla valdastétt hraktist frá völdum og lýðræðissinnar tóku við stjórnartaumum, t.d. eins og í Tékkóslóvakíu, varð það eitt fyrsta verk þeirra að viðurkenna að tilvera NATO hefði verið þeim ljós í myrkrinu. Sú skuggalega mynd sem áróðursvél Sovétríkjanna hafði áratugum saman dregið upp af varnarbandalagi hinna lýðfrjálsu þjóða og hampað hafði verið af andstæðingum Atlantshafsbandalagsins hér á landi hrundi í einu vetfangi þegar þjóðir Mið- og Austur-Evrópu fengu aftur frelsi til að tjá sig um málið. Frá þessum mikilvægu tímamótum hafa mörg þeirra ríkja sem áður lutu oki Sovétríkjanna opinberlega viðurkennt mikilvægi Norður-Atlantshafsbandalagsins sem friðar- og öryggisbandalags þótt enn séu þeir aðilar til hér á landi sem dragi framlag þess til friðarins í efa. Einhugur er um það meðal aðildarríkja NATO og annarra lýðræðisríkja í Evrópu að bandalagið sé framtíðarvettvangur varnar- og öryggismála í álfunni. Jafnframt hefur ríkt víðtækt samkomulag um það frá 1989 að laga bandalagið að nýjum aðstæðum. Sú aðlögun hefur verið hröð enda helst hún í hendur við viljann til að stækka bandalagið. Tólf nýfrjáls lýðræðisríki Mið-Evrópu sækjast eftir aðild að bandalaginu. Í vor munu fyrstu þrjú ríkin hljóta inngöngu en það eru Pólland, Tékkland og Ungverjaland. Þessar þjóðir hafa unnið mikið starf við að laga sig að þeim kröfum sem bandalagið setur um varnir og viðbúnað. Þær munu verða virkir þátttakendur og leggja bandalaginu til herstyrk. Samtals 27 ríki, sem eiga ekki aðild að NATO, hafa tekið þátt í vettvangi sem bandalagið hafði forgöngu um að koma á og gengur undir nafninu Félagsskapur í þágu friðar. Þeirra á meðal eru Svíþjóð og Finnland. NATO hefur gert sérstakan samstarfssamning við Rússland og Úkraínu. 44 ríki eiga aðild að Evró-Atlantshafssamvinnuráðinu sem fjallar m.a. um almannavarnir, varnar- og öryggismál, efnahagsmál og vísinda- og umhverfismál. Í samstarfi við aðrar alþjóðlegar stofnanir hefur bandalagið gegnt forustuhlutverki í friðargæslu á Balkanskaga og hefur tryggt vopnahlé í Bosníu. Þannig hefur bandalagið í raun fært út kvíarnar á ýmsan hátt og leitast við að víkka það svæði öryggis og friðar sem var áður takmarkað við aðildarríkin. Þessi viðleitni hefur borið mikinn árangur, ekki síst gagnvart Rússlandi og Úkraínu. Rússar taka nú þátt í viðamiklu samráðsferli sem er til þess gert að draga úr tortryggni og efla samstarfsanda og samstarfsvilja. Innan hernaðargeirans hefur þetta gengið vel og tvímælalaust haft mjög jákvæð áhrif. Meginerfiðleikar í bættu samstarfi við Austur-Evrópuríkin eins og Úkraínu og þó einkum og sér í lagi Rússland eru fólgnir í því að efnahagserfiðleikar í þessum heimshluta, og einkum og sér í lagi í Rússlandi, eru þvílíkir að þeir hefta alla framþróun samfélagsins og standa í vegi fyrir lýðræðisþróun í ríki þar sem grundvallarsjónarmið lýðræðis og mannréttinda hafa enn ekki fest fyllilega rætur. Ekki er vafi á því að mikill vilji er fyrir því í Rússlandi að festa lýðræðið í sessi. Efnahagserfiðleikar Rússlands hafa hins vegar grafið verulega undan möguleikum þjóðarinnar til að takast á við vandamál sín og því má segja með sanni að efnahagsþróun í Austur-Evrópu nú um stundir sé ein alvarlegasta ógnin sem steðjar að friði og öryggi í Evrópu. Ef þróun Norður-Atlantshafsbandalagsins frá hruni Sovétríkjanna er dregin saman í lokaniðurstöðu má segja að bandalagið hafi lagað sig ótrúlega hratt að breyttum aðstæðum, eflst til muna og orðið í augum Evrópuríkjanna allra burðarásinn í þróun öryggismála álfunnar. Ísland hefur tekið, sem eitt af aðildarríkjum bandalagsins, fullan þátt í viðræðum um innri aðlögum NATO að breyttum aðstæðum. Það er því hafið yfir allan vafa að ein af meginstaðreyndum í evrópskum öryggismálum er að hlutverk NATO hefur vaxið og framlag þess til öryggis og friðarmála hefur orðið æ þyngra á vogarskálunum og mikilvægara í öllu tilliti. Með því að hvika í engu frá sameiginlegri varnarstefnu og trúverðugum varnarviðbúnaði, en jafnframt laga sig að nýjum aðstæðum, hefur bandalagið orðið í senn kjölfesta öryggismála og farvegur fyrir aðlögun og nýsköpun í öryggismálum. Í Evrópu hafa öryggismálin breytt um eðli og orðið flóknari og samofin ýmsum öðrum málaflokkum eins og efnahagsmálum og umhverfismálum. Engu að síður er staðreynd að mikil óvissa ríkir um stjórnmálaþróun og efnahagsþróun í Austur-Evrópu og Suðaustur-Evrópu. Meðal annars af þessum sökum hefur ekkert ríkja álfunnar afsalað sér rétti til landvarna og hlutleysisstefna hefur ekki fengið byr í kjölfar þeirra breytinga sem orðið hafa á öryggismálum álfunnar. Auk þessa hefur alþjóðleg hryðjuverkastarfsemi orðið alþjóðlegt vandamál. Nánast er ómögulegt að reikna hvar hryðjuverkastarfsemi kemur niður. Okkur, sem og öðrum þjóðum, ber að bregðast við þessum vanda. Herra forseti. Ekki standa nein efni til að veikja varnir Norður-Atlantshafsbandalagsins eða viðbúnað varnarliðsins hér á landi. Íslendingar verða á hverjum tíma að leggja sjálfstætt mat á eigin öryggishagsmuni og tengja þá hagsmunum þeirra þjóða sem við eigum samleið með í varnar- og öryggismálum. Þáltill. sú sem er til umfjöllunar kveður á um skipan nefndar til að ganga til viðræðna við bandarísk stjórnvöld um brottför hersins og yfirtöku Íslendinga á rekstri Keflavíkurflugvallar. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að með samkomulagi um brottför varnarliðsins skapist aðstæður til að móta sjálfstæða íslenska utanríkis- og friðarstefnu, eins og það er orðað í þáltill., stefnu sem grundvallaðist á vopnleysi, friðlýsingu og sjálfstæði, óháðri stöðu landsins utan hernaðarbandalaga. Brottför varnarliðsins er því hugsuð sem liður í úrsögn úr NATO, úrsögn úr Atlantshafsbandalaginu og það skilgreint sem sjálfstæð utanríkis- og friðarstefna að rjúfa þá samstöðu lýðræðisríkjanna sem myndast hefur um NATO sem varnarbandalag og kjölfestu í öryggis- og friðarmálum álfunnar. Íslendingar hafa mótað utanríkisstefnu sína og valið að stuðla að friði og öryggi í Evrópu með samstarfi við önnur lýðræðisríki innan NATO og þau fjölmörgu ríki sem vilja eiga samstarf við NATO-ríkin og sækjast eftir inngöngu í bandalagið. Skilaboð til samstarfsríkja þeirra sem sótt hafa um NATO-aðild verða að vera mjög skýr. Skilaboð okkar til aðildarríkja bandalagsins verða einnig að vera mjög skýr. Með úrsögn úr NATO er grafið undan samstöðu og öryggismálum aðildarþjóða Norður-Atlantshafsbandalagsins. Því er afar mikilvægt að Alþingi taki afstöðu til efnis tillögunnar og þeirra markmiða með flutningi hennar sem sett eru fram í greinargerð. Þau markmið ganga gegn öryggishagsmunum Íslendinga og þau brjóta í bága við þá farsælu stefnu í utanríkismálum sem þjóðin hefur fylgt og hefur tryggt samstöðu okkar með aðildarþjóðum Norður-Atlantshafsbandalagsins. Herra forseti. Með vísan til framangreindra orða leggur meiri hlutinn til að tillagan verði felld. Undir nál. skrifa Tómas Ingi Olrich, Gunnlaugur Sigmundsson, Árni M. Mathiesen, Árni R. Árnason, Siv Friðleifsdóttir og Lára Margrét Ragnarsdóttir.

Herra forseti. Eins og þegar hefur komið fram mæli ég fyrir nál. minni hluta utanrmn. um till. til þál. um viðræður við bandarísk stjórnvöld um brottför hersins og um yfirtöku Íslendinga á rekstri Keflavíkurflugvallar. Herra forseti. Eftir að Íslendingar vörpuðu fyrir róða upprunalegri hlutleysisstefnu sinni, sem landið hafði fylgt frá stofnun fullveldisins 1918, fyrst með inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar 1946 og síðan undir lok sama áratugar þegar landið gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu, má heita að seinni hluti aldarinnar hafi einkennst hér á landi af ágreiningi um öryggis- og varnarmál sem klauf þjóðina sannarlega í andstæðar fylkingar. Af þeim ágreiningi leifir enn víða í samfélaginu, hann hefur náð inn í flestar þeirra stjórnmálahreyfinga sem hafa átt fulltrúa á Íslandi og mismunandi viðhorf til þessara lykilmála er að finna jafnt meðal þingmanna stjórnarandstöðunnar og þingmanna ríkisstjórnarinnar. Lok kalda stríðsins og gerbreyttar aðstæður í heiminum hafa skapað nýjar og breyttar forsendur sem gera ekki aðeins kleift að fjalla um þessi mál með nýjum hætti heldur kalla beinlínis á það. Hlutverk NATO hefur gerbreyst og það er enn að breytast. Hernaðarógnin er allt önnur og minni. Að því er okkur Íslendinga varðar var hún fyrr á árum í sumum fjölmiðlum oft metin á heimatilbúnum kvarða þar sem mælieiningin var heimsóknir sovéskra flugvéla upp að landinu. Til dæmis um breytinguna á þessu sviði má nefna að fyrir átta árum flugu orustuvélar af Keflavíkurflugvelli í veg fyrir 26 sovéskar herflugvélar á tólf mánaða tímabili. En síðan þá, síðan fyrir átta árum, hefur ekki ein einasta herflugvél Rússa komið í námunda við landið. Í kjölfar þessara breytinga á alþjóðavettvangi hafa auðvitað orðið verulegar breytingar á viðbúnaði stöðvarinnar í Keflavík. Hermönnum hefur fækkað um rúmlega þriðjung, kafbátaleitarflugvélum um meira en helming, ratsjárflugvélar hafa horfið á braut og herþotum fækkað úr átján í fjórar. Þátttaka Íslendinga í vörnum landsins hefur nú þegar stóraukist. Daglegur rekstur og viðhald ratsjárloftvarnakerfisins er nú komið í hendur landsmanna sjálfra. Mikilvægt er að menn skilji að þessir breyttu tímar kalla á að við skilgreinum hugtök á borð við öryggi og varnir upp á nýtt. Vígbúnaðarkapphlaupið, milli austurs og vesturs sem var fylgifiskur kalda stríðsins, gerði það að verkum að öryggishugtakið hafði fyrst og fremst hernaðarlega merkingu og beinar landvarnir voru sá þáttur varnarmála sem mestu skipti meðan á kalda stríðinu stóð. Í dag, herra forseti, má segja að varnir almennt feli í sér viðbúnað til að tryggja tilveru, til að tryggja fullveldi ríkja meðan öryggishugtakið einskorðast ekki við grundvallarforsendur af því tagi. Öryggishugtakið tekur líka yfir aðgerðir sem miða að því að tryggja sjálfstæði og jafnvel menningu einstakra ríkja. Þetta speglast t.d. í þeim breytingum sem hafa orðið á öryggismálasamstarfinu sem hv. þm. rakti í framsögu sinni áðan þar sem markmiðið hefur ekki einvörðungu verið friðhelgi landamæra heldur líka að treysta undirstöður menningararfleifðar eins og hún birtist í leikreglum réttarríkis, lýðræðislegum hefðum og mannréttindum. Með þeirri dvínandi hernaðarógn, sem gerð er rækilega að umtalsefni í skýrslu sem hæstv. utanrrh. hefur dreift á þinginu um öryggis- og varnarmál í lok 20. aldar, eru því gerð góð skil hvernig þessi breyting, þessi dvínandi hernaðarógn, hefur leitt til þess að við höfum séð á sjónarröndinni annars konar nýjar og margslungnari hættur sem hafa skapast og geta orðið sérlega hættulegar smáþjóðum sem búa yfir takmörkuðum eða engum hernaðarmætti. Hættan vegna hryðjuverkastarfsemi er þannig vaxandi vandamál í vestrænum ríkjum og vopnaðir öfgahópar gætu t.d. í framtíðinni gert smáþjóðir með lítinn viðbúnað að skotmarki sínu til að leggja áherslu á kröfur sínar. Ísland hefur raunar ekki að öllu leyti farið varhluta af því á síðustu áratugum. Ég vek sérstaka athygli á því, herra forseti, að í þeirri skýrslu utanrrn., sem ég drap á hér áðan, er m.a. vikið að því að færi svo að Ísland næði þeim áfanga að setjast í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna gæti það beint sjónum slíkra hópa að Íslandi. Aðrar hættur geta að sjálfsögðu einnig ógnað þjóðum og sér í lagi smáþjóðum. Ég nefni þar sérstaklega útbreiðslu skipulagðrar glæpastarfsemi sem hefur af hálfu utanrrn. einmitt verið skilgreind sem ein þeirra ógna sem kynnu að steðja að smáþjóðum. Í fylgiskjalinu með ræðu utanrrh., sem ég hef aðeins drepið á, ræðu utanrrh. um utanríkismál sem fór fram 25. febr., er vakin athygli á þessari nýju þíðu sem hefur átt sér stað sl. áratug í alþjóðamálum og bent á að hún hefur dregið úr mikilvægi beinna hervarna og, eins og ég hef hér rakið, leitt til þess að hugtakið ,,öryggi`` hefur fengið margþættari og dýpri merkingu. Verndun öryggis ríkja er í vaxandi mæli samþætt utanríkismálum. Samstarf um frið, samstarf um stöðugleika er í vaxandi mæli nauðsynlegt til að komast fyrir rætur ófriðar. Efnahagsmál og viðskipti, mannréttindi, afvopnun, stjórnar- og tæknisamstarf eru nú stór þáttur öryggismála. Þess vegna hefur virk þátttaka ríkja í störfum fjölþjóðlegra og alþjóðlegra stofnana fengið meira vægi en áður. Í umræddu fylgiskjali segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Síðast en ekki síst gefur dvínandi hernaðarógn við landið Íslendingum færi á að takast á hendur stærra hlutverk í vörnum landsins en áður.`` Við þrír þingmenn Samfylkingarinnar sem stöndum að þessu áliti teljum nauðsynlegt að fram fari ítarleg og hreinskiptin umræða um stöðu Íslands hvað varðar öryggis- og friðarmál. Við teljum ekki rétt að breytingar verði gerðar á aðild Íslands að NATO á næsta kjörtímabili en viljum stuðla að þeirri þróun, að bandalagið eigi sem mesta samleið með stofnunum eins og Sameinuðu þjóðunum og ÖSE. Þau viðhorf sem ég hef hér verið að lýsa eru í samræmi við þann farveg sem umræða og aðgerðir hafa verið í. Nefndarálit meiri hluta utanríkismálanefndar, sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich gerði grein fyrir, er hins vegar af talsvert öðrum toga. Þar eru kaldastríðsviðhorfin enn þá efst á baugi og engu líkara en umræðan fari fram eins og litlar breytingar hafi orðið í heiminum frá sjötta og sjöunda áratugnum. Herra forseti. Ég legg áherslu á það að um dvöl varnarliðsins og um framtíð herstöðvarinnar er ágreiningur sem teygir sig inn í alla stjórnmálaflokka. Það á líka við um þá aðila sem standa að Samfylkingunni. Sami ágreiningur teygir sig líka inn í þingmannalið ríkisstjórnarinnar. Höfum það alveg á hreinu, herra forseti. Áður en viðræður verða teknar upp við Bandaríkjastjórn árið 2000 um framkvæmd varnarsamningsins, en bókun þar að lútandi fellur úr gildi árið 2001, teljum við brýnt að fram fari ítarleg úttekt á öryggismálum landsins og framtíð alþjóðaflugvallarins í Keflavík. Samfylkingin telur að slíkt eigi að gera í samvinnu ríkisstjórnar og Alþingis og mun beita sér fyrir því að svo verði. Þá fyrst þegar úttekt þessi hefur farið fram er tímabært að marka framtíðarstefnu um tilhögun öryggismála hér á landi, eins og segir í skýrslu utanríkisráðherra um öryggis- og varnarmál Íslands um næstu aldamót. Í skýrslunni kemur fram ný sýn sem kallar á að samstarfið verði metið í nýju ljósi. Herra forseti. Í framsögu minni hef ég verið að lýsa fyrir okkar hönd nauðsyn þess að marka stefnu um framtíðarskipan öryggis- og varnarmála í samræmi við gerbreyttar aðstæður í heiminum. Tillaga sú um brottför hersins sem hér liggur fyrir er ekki í samræmi við þau sjónarmið og við þrír þingmenn Samfylkingarinnar, sem skrifum undir nál., munum þess vegna ekki styðja hana. Þessir þrír þingmenn eru, fyrir utan þann sem hér stendur: Hv. þingmenn Margrét Frímannsdóttir og Sighvatur Björgvinsson, sem eru fulltrúar Samfylkingarinnar í utanrmn.

Herra forseti. Ég vil inna hv. síðasta ræðumann, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, eftir því hvort hann geti upplýst um það hvort nefndarmennirnir þrír sem undirrita nál. styðji ekki tillöguna, hvort þeir séu á móti henni.

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spyr hvort við þrír undirritaðir þingmenn ...

Ekki Steingrímur J. Sigfússon.

Herra forseti. Ég bið forláts á því að ég ruglaði þarna saman tveimur mikilvægum þungavigtarmönnum af Norðurl. e. sem að vísu hafa talsvert fjarskyldar skoðanir á því máli sem hér er um að ræða. Hv. þm. spurði beinlínis um afstöðu þingmanna Samfylkingarinnar, og þá þessara þriggja, til tillögunnar sem fyrir liggur. Afstaða einstakra þingmanna mun auðvitað koma fram í atkvæðagreiðslunni sem verður væntanlega á mánudaginn. Það er alveg ljóst hver mín afstaða er. Ég greiði atkvæði gegn þessari tillögu. Ég vek athygli á því að það sem komið hefur í veg fyrir að þeir flokkar sem núna standa að Samfylkingunni hafi runnið saman áður er að mínum dómi fyrst og fremst mismunandi afstaða til utanríkismála. Nú hefur ýmislegt það gerst á alþjóðavettvangi sem hefur leitt til þess að miklu auðveldara er fyrir flokkana að renna ekki í þremur kvíslum heldur einum og sama farvegi. Það breytir því hins vegar ekki, herra forseti, að innan Samfylkingarinnar er mismunandi afstaða til þessa tiltekna máls. Ég rifja það upp fyrir hv. þingmanni að einn þingmanna Samfylkingarinnar er flm. að tillögunni og ég á afskaplega bágt með að trúa að annað gerist en að hv. þingmaður greiði atkvæði með þeirri tillögu. Eins og ég gat ærlega um áðan í minni framsögu þá er það þannig að innan Samfylkingarinnar eru skiptar skoðanir. En ég ítreka, herra forseti, að innan þingmannaliðs ríkisstjórnarinnar eru líka skiptar skoðanir til þessa máls eins og ég vænti að komi fram í atkvæðagreiðsluþegar að henni kemur.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir svarið sem var skýrt. Ég vil jafnframt innan hann eftir því hvort það sem fram kemur í nál., að þeir sem undirrita það telji ekki rétt að breytingar verði gerðar á aðild Íslands að NATO á næsta kjörtímabili, sé staðfesting á þeirri stefnu eða málefnayfirlýsingu Samfylkingarinnar að þeir hafi aðeins stefnu í þessum málum til fjögurra ára og ætli svo að efna til málfundar um málið að fjórum árum liðnum.

Herra forseti. Hv. þm. rembist eins og rjúpa við staurinn. Það er búið að stela af honum glæpnum. Hv. þm. ætlaði að reyna að gera mikið mál úr þessari tillögu og meintri ósamstöðu innan Samfylkingarinnar um þetta mál. Nú er það svo að Samfylkinginn hefur orðið til á síðustu tveimur mánuðum ef svo má segja. Hún hefur náð sér á flug núna á síðustu þremur, fjórum vikum eins og ítrekað kemur fram í skoðanakönnunum sem væntanlega hafa orðið til þess að hv. þm. hefur stundum fengið skjálfta í hnén. Miðað við það hvernig þær liggja þá hefur hann fyllstu ástæðu til þess. Samfylkingin hefur einungis gert verkefnaskrá til næstu fjögurra ára. Það gildir ekki bara um utanríkismálin. Það gildir um öll önnur mál líka. Við höfum til að mynda lagt fram ákveðna verkefnaskrá um hvað við viljum gera í heilbrigðismálum á næstu fjórum árum. Það er ekki hægt að draga þá ályktun af því, herra forseti, að vegna þess að við höfum ekki sagt hvað gerist á árunum sem þar koma á eftir að við ætlum að leggja til að heilbrigðiskerfið verði lagt niður. Hv. þm. verður því að varast að falla í þessa gryfju sem hann er um það bil að detta ofan í, sýnist mér.

Herra forseti. Þannig háttar til að ég á áheyrnaraðild að hv. utanrmn. auk þess að vera 1. flm. tillögunnar sem nú er á dagskrá. Ég á, eins og núverandi þingsköp eru úr garði gerð, ekki kost á því þar af leiðandi að skila nál. og hlýt ég að gera munnlega grein fyrir mínum viðhorfum og þeim rökstuðningi sem ég hef fyrir afstöðu minni eftir umfjöllun utanrmn. á þessari tillögu, en sú afstaða er óbreytt þeirri sem fram kemur í flutningi tillögunnar, að ég legg til að þessi tillaga verði samþykkt. Ég fagna því í sjálfu sér að tillagan hefur hlotið afgreiðslu úr utanrmn. Allt of oft eru það örlög tillagna að fá ekki afgreiðslu þaðan eða úr öðrum hv. þingnefndum og það er vont og ekki síst þegar í hlut eiga grundvallarmál sem ástæða er til að Alþingi taki skýrt á. Ég fagna því afgreiðslu tillögunnar þó að ég hljóti auðvitað að lýsa hinu að mér eru að sjálfsögðu vonbrigði að hún skuli ekki fá stuðning. Ég get ekki sagt, herra forseti, að ég hafi verið þvílíkur bjartsýnismaður að ég hafi átt von á stuðningi stjórnarflokkanna eða Sjálfstfl. t.d. við þessari tillögu, en ég gerði mér satt best að segja vonir um að það tiltölulega hógværa sjónarmið, að fara fram á skipan þverpólitískrar nefndar til að ræða við bandarísk stjórnvöld um veru eða ekki veru ameríska herliðsins hér á landi, gæti hlotið nokkurn hljómgrunn, því í sjálfu sér felst nú ekki meira í tillögunni. Auðvitað hlýt ég, herra forseti, að lýsa sérstaklega nokkurri undrun á því að fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna í utanrmn., að formanni Alþb., hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, meðtöldum, skuli ekki treysta sér til að taka undir þessa tillögu, þessa, að mínu mati, tiltölulega hógværu nálgun í viðkvæmu deilumáli, að setja niður þverpólitíska nefnd til viðræðna um málið. Að vísu gefa forsendur tillögunnar eða tillögugreinin sjálf til kynna ákveðin markmið með þeim viðræðum, þ.e. markmiðin um brottför hersins, en það hefði að sjálfsögðu mátt ræða í nefndinni í tengslum við afgreiðslu málsins og þá spurningu hvort það væri ósanngjarnt eða óæskilegt fyrir þjóðina að þverpólitísk nefnd væri að störfum og tæki ásamt ráðherra og framkvæmdarvaldinu þátt í viðræðum við bandarísk stjórnvöld um framtíðina í þessum efnum. Að sjálfsögðu hefði mátt búast við skiptum skoðunum í þessari nefnd en þær eru staðreynd í þjóðfélaginu í dag og hafa lengi verið og verða væntanlega svo lengi sem þessi her verður í landinu. Og allar vonir manna um annað, að þeir sem eru andvígir hernaðarhyggju og dvöl erlends herliðs í landinu láti af sannfæringu sinni, eru óraunhæfar. Þær eru það. Ég veit það. Sú von mun lifa með þjóðinni og í brjóstum miklu fleiri Íslendinga en margir þora að viðurkenna eða vilja viðurkenna. Herra forseti. Ég held að ástæða sé til að lesa tillögugreinina með vísan til þessa rökstuðnings sem ég hef hér flutt og læt þess getið í leiðinni að flm. að tillögunni ásamt mér eru hv. þingmenn Kristín Halldórsdóttir og Ragnar Arnalds, sem nú mun gegna stöðu varaformanns þingflokks Samfylkingarinnar, og hefði einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að kjósa nefnd skipaða fulltrúum allra þingflokka undir forustu formanns, sem utanríkisráðherra skipar án tilnefningar, til að ganga til viðræðna við bandarísk stjórnvöld um brottför hersins og yfirtöku Íslendinga á rekstri Keflavíkurflugvallar. Stefnt skal að niðurstöðu áður en gildandi samkomulag við bandarísk stjórnvöld um umfang starfseminnar á Keflavíkurflugvelli rennur út. Nefndin skal að undangenginni athugun og könnunarviðræðum við bandarísk stjórnvöld skila áfangaskýrslu til Alþingis eigi síðar en í árslok 1999 þannig að tími gefist til samninga um málið áður en uppsagnarákvæði núgildandi bókunar um umfang starfseminnar á Keflavíkurflugvelli verður virkt eða rennur út.`` Herra forseti. Það hvarflaði að mér að þeir sem sömdu nál. minni hluta utanrmn. hefðu aldrei lesið tillögugreinina þegar þeir settu sitt nál. saman. Mér er ljóst að þetta er djörf fullyrðing, svo ekki sé sagt ásökun. En svo undarlegt sem það er þá er ein aðalröksemd minni hlutans fyrir því að styðja ekki tillöguna eða leggjast gegn henni sú að það þurfi að fara fram könnun og úttekt á þessu sviði. En hvað stendur í tillögugreininni sem ég var að lesa upp áðan? Það er að hin þingkjörna eða þverpólitíska stjórnskipaða nefnd hefði það hlutverk m.a. að kanna allar aðstæður í málinu og fara í könnunarviðræður við bandarísk stjórnvöld. Er þá ekki að verulegu leyti komið til móts við það sjónarmið þeirra manna sem eru svo illa á vegi staddir hvað upplýsingar snertir í þessum efnum að þeir hafa ekki stöðu til að mynda sér skoðun? En það virðist vera meginniðurstaða Samfylkingarinnar að ekki liggi nægjanlegar upplýsingar fyrir hendi til þess að unnt sé að hafa skoðun á því hvort erlendur her eigi að vera í landinu eða ekki að vera í landinu. Því vísa ég til tillögugreinarinnar og bendi á að það hefði verið hægur vandinn að víkja eitthvað til þessu orðalagi eða betrumbæta það þannig að forsendunni um upplýsingar og úttekt væri þarna fullnægt. Herra forseti. Það hefur talsvert verið vitnað í greinargerð tillögunnar til rökstuðnings afstöðu manna þegar kemur að atkvæðagreiðslu um þessa tillögu. Nú er það að sjálfsögðu að mörgu leyti eðlilegt að menn reyni að skyggnast inn í það hvað fyrir tillögumönnum vakir. Engu að síður er það staðreynd að það sem Alþingi afgreiðir með atkvæðagreiðslum sínum er lagatextinn sjálfur eða tillögugreinin sjálf en ekki greinargerðin. Í greinargerð með þessari tillögu koma fram skoðanir okkar flutningsmanna og mat okkar á aðstæðum og um leið framtíðarsýn okkar. Það er sú framtíðarsýn að ef herinn hyrfi úr landi þá skapaði það aðstæður fyrir sjálfstæðari og óháðari utanríkisstefnu Íslendinga en ella væri, og held ég að þurfi nú varla að rökstyðja það. En með því að samþykkja tillöguna um viðræðunefnd við bandarísk stjórnvöld eru menn í sjálfu sér ekki að samþykkja hitt. Það er skoðun okkar og við sem hana setjum fram í greinargerð berum ábyrgð á henni og þeir sem samþykkja nefndarskipan eða annað orðalag í tiltekinni tillögugrein þurfa ekki að bera neina pólitíska ábyrgð á greinargerðinni frekar en þeir kjósa. Og vilji menn sérstaklega þvo hendur sínar af slíku þá er það auðvelt í nál. eða ræðu. Herra forseti. Ég leyfi mér að segja þetta vegna þess að menn hafa dálítið gripið til þess að rökstyðja afstöðu sína með vísan til greinargerðarinnar en ekki þess sem tillagan sjálf felur í sér. Ég hefði að mörgu leyti talið að þrátt fyrir allt hefði verið heppilegra að rökræðan færi meira fram á þeim grundvelli hvort menn væru sammála eða ósammála því að setja svona nefnd í þetta tiltekna verkefni, að ræða við bandarísk stjórnvöld um stöðu hersins í landinu. Herra forseti. Það er mitt mat og okkar sem stöndum að þessari tillögu að allar aðstæður séu til þess að láta þennan draum rætast. Það var lengi draumur allra landsmanna að losna við erlendan her, þurfa ekki að hafa erlendan her í landi sínu. Ég vísa aftur til þess að lengi vel var það, a.m.k. í orði kveðnu, stefna allra íslenskra stjórnmálaflokka að hér skyldi ekki vera erlendur her á friðartímum. Hægt og hljótt virðist að vísu þessi áhersla hafa horfið úr stefnu a.m.k. tveggja og nú e.t.v. þriggja stjórnmálaflokka eða hreyfinga. Á ég þar við Sjálfstfl. fyrst. Við ræddum það fyrir nokkru síðan hvort hægt væri að tímsetja þetta skeið eða þessar breytingar á áherslum Sjálfstfl. sem urðu a.m.k. eftir tíð Ólafs heitins Thors, fyrrv. formaðnns flokksins sem var einn skeleggasti talsmaður þeirra sjónarmiða að hér ætti ekki að vera erlendur her á friðartímum og setti þau fram með þungum rökum á fimmta áratug aldarinnar, eins og ég veit að einhverjir muna eftir. Seinna hefur það síðan gerst að því er virðist hjá Framsfl. A.m.k. er ljóst að í tíð núv. formanns, hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar, er verulega breyttur tónn í umfjöllun Framsfl. um þessi mál. Þar hef ég ekki heyrt lengi ítrekaða þá afstöðu flokksins sem áður var, að hér eigi ekki að sitja erlendur her á friðartímum. Þvert á móti hefur það gerst æ ofan í æ á seinni árum að núv. formaður Framsfl. hefur verið í fararbroddi meðal haukanna á Vesturlöndum þegar kemur að harðlínustefnu NATO eða Bandaríkjamanna í alþjóðamálum. Nægir að vitna þar t.d. til þess þegar hæstv. utanrrh., einn og óbeðinn, steig fram á völlinn og lýsti yfir sérstakri þörf fyrir að gera loftárásir á Írak og fleira í þeim dúr. Herra forseti. Spurningin er hvort við erum einnig núna stödd frammi fyrir þeim veruleika að þriðja stjórnmálaaflið, þ.e. Samfylkingin, fylgi sömu stefnu, eða öllu heldur hafi ekki einu sinni þá stefnu --- ef talsmaður Samfylkingarinnar mætti vera að því að hlusta --- að meira að segja Samfylkingin hafi ekki einu sinni þá stefnu að það væri æskilegt að hér væri ekki erlendur her á friðartímum. En það er erfitt að ráða í það út frá því sem hér var flutt áðan og út frá þessu nál. hvort svo er eða ekki. Samfylkinguna vantar upplýsingar til að mynda sér skoðun á því hvort hér eigi að vera eða ekki vera erlendur her. Það er athyglisvert. Ég held að aðstæður séu kjörnar til þess nú að semja um það að erlendur her hverfi brott af Íslandi. Ég enn svo óforbetranlegur bjartsýnismaður í þessum efnum að ég trúi því að innst inni þá vilji velflestir Íslendingar sjá það gerast. Ég trúi því að það sé þannig, að í hjörtum langflestra Íslendinga blundi sú von að hér þurfi ekki að vera erlendur her. En það er hins vegar óskaplega auðvelt að hræða menn frá því að fylgja þeirri sannfæringu sinni með því að finna óvin og búa til grýlur eða benda á hættur, ef ekki í nálægum löndum þá í fjarlægum heimshlutum. Maður bíður eiginlega eftir því að það komi að því að hættur utan úr geimnum verði rök fyrir því að hér þurfi að vera erlendur her til að verja okkur fyrir slíku. Það er ekkert eftir nema það. Svo langt hafa menn seilst um hurð til lokunnar til að rökstyðja þessa hluti. Þó er það þannig að jafnvel helstu gæslumenn hersetunnar viðurkenna að það sem áður var notað sem röksemd fyrir veru hersins hér, þ.e. aðsteðjandi ógn, og þá aðallega úr austri frá Rússum eða Sovétmönnum, sé meira og minna horfin. Það kemur skýrt fram í hinu fræga fylgiskjali með ræðu utanrrh. sem minni hlutinn hefur tekið meira ástfóstri við en eigin stefnuskrá, og er þá langt til jafnað, því að svo iðulega vitnar minni hlutinn, þ.e. Samfylkingin, í skýrslu embættismanna utanrrn. að ég hef aldrei séð einu plaggi gert jafnhátt undir höfði. Þetta er samantekt þriggja embættismanna í utanrrn. sem eru orðnir að þvílíkum hugsuðum og brautryðjendum í sínum störfum að Samfylkingin hefur bara ekki komist í aðra eins texta um dagana. Það var þá náttúrlega von til þess að tímamótin mundu birtast í skjali. Hverjir eru höfundar þess? Fastafulltrúi Íslands hjá NATO. Það var nú ekki von á öðru en að þaðan kæmi víðsýnið hvað varðar hlutverk NATO í heiminum. Skrifstofustjóri varnarmálaskrifstofunnar, þ.e. samskiptabatterísins við herinn. Það var nú annar frumlegur hugsuðurinn og líklegur til þess að hafa sjálfstæða og óháða skoðun á málinu og leggja Samfylkingunni lið í sinni málefnavinnu. Og þriðji maðurinn er skrifstofustjóri alþjóðaskrifstofunnar. Ég veit auðvitað að það er ekki heiglum hent að finna breiðari skipan þriggja manna í starfshóp til að bera svona ný sjónarmið og breiða hugsun inn í umfjöllun um hlutverk NATO og hersins í landinu en fastafulltrúann hjá NATO, samskiptafulltrúa við NATO í utanrrn. og skrifstofustjórann yfir honum. Þetta er alveg fullkomnað. Og það er von að þessi óháða, faglega skipaða nefnd hafi vakið gleði Samfylkingarinnar með sínum niðurstöðum. Þetta er nú svona, herra forseti. Ég held í öðru lagi að tíminn sé réttur til þess að taka þessi mál á dagskrá. Það stendur þannig á að núgildandi bókun um umsvifin á Keflavíkurflugvelli fellur úr gildi árið 2001 og hún er með endurskoðunarákvæðum miðað við apríl árið 2000. Þess vegna stöndum við væntanlega frammi fyrir einhverjum ákvörðunum eða hugsanlegum breytingum á umsvifum Bandaríkjahers í landinu og jafnvel veru hans hér að einhverju leyti. Einnig má benda á aldamótin. Því er auðvitað lag núna og ekki verri tími en hver annar til að fara yfir þessi mál og skoða þau. Herra forseti. Til hvers eru þessar bókanir sem gerðar hafa verið við varnarsamninginn og Samfylkingin ruglaði saman við varnarsamninginn, hélt að þær væru hann sjálfur og gaf sér þar af leiðandi þá skrýtnu forsendu í haust að varnarsamningurinn væri tímabundinn og rynni út árið 2001? En það hefur verið leiðrétt. Til hvers eru þessar bókanir? Jú, þær eru vegna þess að Bandaríkjaher fór að draga saman á Íslandi þegar Sovétríkin hrundu og Varsjárbandalagið leystist upp í tengslum við þá afvopnun sem náðist í samningum stórveldanna á níunda áratugnum, samningunum um takmörkun á kjarnorkuvopnum og meðaldrægum vopnum o.s.frv. Þá gerðist það að Íslandsmenn sumir fóru að verða órólegir. Og það kom í hlut þáv. utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar að fara ferð eftir ferð til Washington til að ræða við bandarísk stjórnvöld. Um hvað? Um þau umsvif sem Íslendingar báðu um að yrðu að lágmarki á Íslandi. Það er þannig. Það vita allir að það var erindi sendimanna Íslendinga vestur um haf í þetta sinn, ekki að finna Ameríku, eins og fyrir þúsund árum. Nei, að biðja um að umsvifin yrðu að lágmarki þetta, að hér yrðu a.m.k. fjórar eða átta herþotur, hér yrðu björgunarþyrlusveitir í tengslum við þær o.s.frv. Þetta var þannig og er þannig. Tvær slíkar ferðir hafa verið farnar eða öllu heldur hafa tvær slíkar bókanir verið gerðar. Og af því hafa menn ráðið, og ekki svo sem bara giskað á það, að Bandaríkjaher hafi viljað draga meira úr umsvifum sínum heldur en þeim sem fóru með utanríkismál á Íslandi þótti gott. Það held ég að sé staðreynd. Ég bendi mönnum á heimildir í Bandaríkjunum í því sambandi. Það liggur t.d. fyrir að ákveðnar deildir innan Bandaríkjahers töldu ekki lengur þörf á orustuflugsveit á Íslandi og lögðu til að hún yrði annaðhvort staðsett í Skotlandi eða á meginlandi Bandaríkjanna, hún yrði ekki staðsett hér að staðaldri. Herra forseti. Þetta er ákaflega dapurlegur veruleiki sem við stöndum frammi fyrir en hann er til marks um það að ef við sjálfir vildum þá er ekki ástæða til að ætla annað en að viðsemjandinn, þ.e. bandaríski herinn, mundi skoða það af fullri alvöru að draga meir úr sínum umsvifum og það væri ekki endilega mikið ágreiningsatriði við þá að þeir hyrfu héðan á brott. Ég hef að vísu miklar efasemdir um að bandaríski herinn muni fara af sjálfsdáðum að fullu og öllu þó að við Íslendingar hættum að biðja hann að vera, eða þeir Íslendingar sem það gera, og létum það afskiptalaust. Ég reikna með, þó ekki væri nema af pólitískum ástæðum, að Bandaríkjamenn mundu vilja hafa sinn stimpil hér á landakortinu með því að hafa hér einhvern tiltekinn viðbúnað, en hugsanlega talsvert minni en þann sem þeir hafa haft upp á síðakastið að beiðni íslenskra stjórnvalda. Í þriðja lagi, herra forseti, ef menn vilja fara út í þá sálma, þá eru að ýmsu öðru leyti hagstæðar aðstæður fyrir okkur til að mæta þeim breytingum sem brottför hersins og þeim umsvifum sem honum hafa verið samfara, hefði í för með sér og mundi auðvitað leiða til nokkurra breytinga á okkar högum, sérstaklega íbúa á Suðurnesjum. Atvinnuástandið er allgott. Okkur Íslendingum hefur vegnað nokkuð vel í efnahagsmálum þannig að við stöndum bærilega að vígi til að taka á okkur þær breytingar sem þessu væru samfara og eru reyndar hlutfallslega mun minni nú en þær hefðu verið á árum áður. Það er ljóst að vegna minnkandi umsvifa hersins hér, mun minni framkvæmda og vaxandi þjóðartekna af öðrum toga, aukinna tekna af sjávarútvegi, ferðaþjónustu, hugbúnaðariðnaði og öðru slíku, þá vega þær tekjur sem af herliðinu koma mun minna en áður. Þar af leiðandi munar okkur minna um að verða af þeim eða mæta þeim breytingum sem brottför hersins yrði samfara. Herra forseti. Í fjórða lagi nefni ég eina góða ástæðu til þess að losna við herinn, þ.e. umhverfismálin eða öllu heldur umhverfisspjöllin sem erlent herlið hefur valdið á Íslandi eins og herlið gera mjög víða eða hafa gert. Það er auðvitað ekki nokkur vafi á því og það liggur fyrir, að stórfelld umhverfisslys hafa orðið á Íslandi í tengslum við hersetuna. Þau hafa alls staðar fylgt hernaðarumsvifum. Erlendir herir eða þau ríki sem þá hafa gert út hafa verið að borga skaðabætur svo gífurlegum fjárhæðum nemur og/eða taka á sig kostnað við að hreinsa upp eftir sig. Það sama mundi að sjálfsögðu eiga við á Íslandi, gef ég mér, þó að íslensk stjórnvöld hafi að vísu gert alveg fáheyrða samninga við Bandaríkjaher um að undanþiggja hann ábyrgð á sinni eigin mengun, samanber samninga t.d. varnarmálaskrifstofunnar eða utanrrn. við herinn þegar hann hvarf af Heiðarfjalli og af fleiri svæðum. En nýjar aðstæður í umhverfismálum, aukin meðvitund um þau mál og auknar kröfur sem menn gera í þeim efnum kalla á að einnig að þessu leyti tökum við á. Það er ömurlegt til þess að vita að árum saman liggja yfirgefin svæði sem Bandaríkjaher hefur mengað, afgirt og óhreinsuð, og enginn veit í raun og veru hversu alvarleg mengun eða mikil mengunarslys hafa orðið. Ég bendi mönnum á að líta til hægri ef þeir eiga leið suður með sjó og fara í flugstöðina í Keflavík og keyra þar upp á Miðnesheiðina. Þar er stórt afgirt svæði með húsarústum, grunnum og drasli sem, það ég best veit, hefur legið þannig um árabil vegna þess að það er þrælmengað og herinn hefur ekki skilað því af einhverjum ástæðum, væntanlega vegna þess að það er eitthvert reiptog eða ekki útkljáð mál hvernig með mengunarslysin eigi að fara. Um leið og við losnuðum við hinn erlenda her og í tengslum við það væri að sjálfsögðu rétt að gera samninga um hvernig Bandaríkjamenn kostuðu hreinsun á þeim svæðum sem þeir yfirgæfu og öðrum sem þeir hafa þegar yfirgefið og bættu fyrir það tjón, þá mengun og þann umhverfisskaða sem þarna hefur sannarlega orðið. Ég sé ekki hvers vegna þeir ættu ekki að gera það hér á Íslandi eins og þeir hafa gert í Þýskalandi, Japan, á Filipseyjum og víðar þar sem þeir hafa yfirgefið herstöðvar. Það væri í takt við þá hugsun sem ég a.m.k. vil sjá í umhverfismálum að við tækjum okkur tak einnig að þessu leyti. Ég nefni svo breytingar í alþjóðamálum almennt, herra forseti. Ég tel alveg tvímælalaust að breytingar í alþjóðamálum kalli á endurskoðun og þær aðstæður sem m.a. komið er inn á í skýrslu utanrrh. og fylgiskjalinu fræga, þar sem þó er viðurkennt að dregið hafi úr mikilvægi beinna hervarna og að hernaðarógnin við Ísland hafi minnkað, eins og þar segir. Reyndar er komist að þeirri furðulegu niðurstöðu að það kalli á að við yfirtökum aukið hlutverk í vörnum landsins í staðinn fyrir að menn geti þá bara ósköp einfaldlega dregið úr því sem slíku. Þetta er þó til marks um að menn viðurkenna að þróunin í alþjóðastjórnmálum og öryggismálum er í þessa átt eða hefur verið og býður upp á að endurskoða hlutina og þar á meðal að hér sé þörf fyrir erlendan her sem ég tel að vísu að hafi aldrei verið. Ég fullyrði að við Íslendingar værum jafn vel settir og reyndar sennilega miklu betur þó að hann hefði aldrei stigið fæti sínum hingað. Reyndar held ég að ekkert í sögunni sýni að svo gæti ekki verið. Þvert á móti bjuggum við um áratuga skeið við miklu minna öryggi en ella vegna veru hans hér, vorum skotmark, sem við hefðum annars ekki verið. Ég vil, herra forseti, leyfa mér að fara örfáum orðum um rökstuðning meiri hluta og minni hluta í nál. sínum en tímans vegna skal ég hafa það stutt. Um álit meiri hluta utanrmn. verð ég að segja að mér finnst fyrst og fremst eitt standa upp úr í því áliti. Það er frá þeim hv. þm. formanni utanrmn. og félögum. Það er þessi taumlausa NATO-mærð. Það allt í lagi og verður auðvitað að hafa sinn gang að sumir eru miklir stuðningsmenn NATO og hafa þá trú að við eigum að vera í NATO og NATO eigi að vera til o.s.frv. Ég er annarrar skoðunar og um það getum við verið ósammála eins og gengur. En mér finnst mega á milli vera hvort menn hafa trú á NATO, eru heldur hliðhollir eða vinveittir því og hinu að leggjast í þá taumlausu, væmnislegu mærð sem einkennir umfjöllun margra NATO-sinna á Íslandi um þessar mundir þannig að manni verður beinlínis óglatt, herra forseti. Það er þannig. Þetta er þvílík væmni og mærð að það er leitun að öðrum eins textum. Ég fullyrði að NATO-sinnum í öðrum löndum dettur ekki í hug að vera svona kaþólskir. Hér eru menn kaþólskari en páfinn. Menn hafa tekið trú á NATO. Það er bara eins og að sáttmáli NATO og pappírar hafi eiginlega komið í staðinn fyrir Biblíuna hjá þessum mönnum. Gagnrýnislaust er NATO tekið, því hampað, það er mært, það hefur haft 100% rétt fyrir sér, aðrir 100% rangt. Það hefur gert allt rétt, það er allt jákvætt og allt gott. Mér finnst þetta satt best að segja mjög sérkennilegt. Þótt menn séu út af fyrir sig stuðningsmenn einhvers fyrirbæris gerist þeir svo gjörsamlega gagnrýnislausir og sanntrúaðir að ekkert annað komist að. Ekki vottar fyrir neinum efasemdum af einum eða neinum toga. Þetta er í raun og veru stórmerkilegt, herra forseti. Síðan hvenær fóru menn uppi á hinu litla Íslandi, sem stærði sig löngum af því að vera vopnlaus smáþjóð, friðelskandi, að verða svona trúaðir á þetta fyrirbæri, þetta hernaðarbandalag og allt sem því fylgir og fylgja því gjörsamlega gagnrýnislaust og af þvílíkri mærð? Mér finnst þetta, herra forseti, minna mig dálítið á og vera skylt þeim hroka sem hefur oft einkennt umfjöllun á Vesturlöndum um þjóðskipulag okkar, efnahagskerfi og annað því um líkt, t.d. þegar rætt er um hrunið í Austur-Evrópu. Ég segi: Dramb er falli næst. Það að gerast algjörlega gagnrýnislaus á sjálfan sig og sanntrúaður á eigið ágæti án efasemda þótt einhverjum öðrum farnist illa, er ekki skynsamlegt. Ég held að þetta sé m.a. til marks um það sem ber feigð NATO í sér. Ef þetta á að vera boðskapurinn og málflutningurinn er ekki von á góðu. Ef menn eru svona öruggir um sjálfa sig, svona 100% vissir um að þeir hafi algjörlega rétt fyrir sér, án nokkurra efasemda um eigið ágæti og framgang, er það sjaldan til velfarnaðar. Önnur og stórmannlegri var þó nálgum Václav Havels, forseta Tékklands, sama manns og var að sækja um aðild um NATO fyrir þjóð sína, og menn á Vesturlöndum hafa hneigst til að túlka sem algjöra sönnun ágætis NATO þó að Austur-Evrópuþjóðirnar reyni að flýta sér sem mest þær mega undir kjarnorkuvopnahlíf NATO og allir skilja hvers vegna er. En Václav Havel var maður til þess að gagnrýna NATO og vara um leið við þeim hættum sem væru samfara ýmsu í uppbyggingu og eðli NATO. Hann varaði við því að NATO mætti ekki daga uppi sem klúbbur gamalla herforingja, íhaldssamra, gamalla hauka sem sæju ekkert nema vígbúnað í anda kalda stríðsins og vígbúnaðarkapphlaupsins og kæmu engri nýrri hugsun inn í kollinn á sér um að e.t.v. væri hægt að gæta öryggis í heiminum með öðrum hætti. Samtímis því að Václav Havel var að sækja um inngöngu í NATO fyrir hönd Tékklands, var hann og er talsmaður afvopnunar. Það er nálgun sem ég virði og skil, en ekki þessi botnlausa mærð, þessi NATO-dýrkun, þessi NATO-trúarbrögð, eins og að það geti verið trúarbrögð í sjálfu sér að heimurinn þurfi og eigi að byggja öryggisskipan sína á hernaðarbandalögum, einhverjum klúbbum hernaðarþjóða eða velmegandi þjóða eins og NATO auðvitað er og ekkert annað. Um minni hlutann, herra forseti, væri kannski hyggilegast að fara fáum orðum. Ég veit satt best að segja ekki hvað ég á að hætta mér mikið út á það jarðsprengjusvæði að tjá mig um rökstuðning minni hlutans en ég hlýt þó að leyfa mér að gera það að einhverju leyti af því að þar er komist að gagnstæðri niðurstöðu við þá sem ég legg til við þingið, að það samþykki tillöguna. Í fyrsta lagi vekur athygli, herra forseti, sú mikla ást sem minni hlutinn hefur fengið á skýrslu embættismannanna og ég fór aðeins yfir áðan. Í öðru lagi sá skortur á upplýsingum eða úttekt sem veldur því að minni hlutinn getur ekki stutt og/eða ætlar beinlínis að leggjast gegn tillögunni. Ég verð að segja eins og er, herra forseti, að það er alveg nýtt fyrir mér í umræðum um utanríkismál eða öryggismál að gagnvart grundvallarþætti í þeim efnum, eins og spurningin um veru erlends hers í landinu er, vanti menn upplýsingar til að mynda sér skoðun. Ég hef aldrei lent í því áður í þessum rökræðum og hef ég þó tekið þátt í þeim í býsna langan tíma. Ætli það séu ekki að verða 25 ár frá því að ég reifst fyrst um þetta, nokkuð ungur maður þá, á kappræðufundum Æskulýðsfylkingar Alþb. og Heimdallar hérna forðum og blessuð sé nú minning þeirra átaka allra saman og var reyndar oft gaman. En aldrei í gegnum þessi 20, 25 ár hef ég lent í því að málsmetandi menn í umræðum um þessi efni bæru fyrir sig skort á upplýsingum þegar kæmi að því að svara spurningunni: Er ég með eða á móti hernum eða með eða á móti aðild að NATO? Það er algjört nýnæmi fyrir mér að svo sé komið. Og að það skuli vera fólk sem lengi hefur fylgst með utanríkismálum, situr í utanrmn., á aðgang að öllum þeim upplýsingum sem þar liggja fyrir, er í raun og veru enn kostulegra. Ég tel, herra forseti, að við séum komin að grundvallarspurningum, og það eigi í raun og veru ekki að þurfa að flækja þá hluti mjög mikið fyrir sér. Ég nálgast spurninguna um veru erlends hers í landinu og kemst að niðurstöðu minni um að ég vilji hana ekki út frá mjög sambærilegum grundvallarsjónarmiðum og ég nálgast spurninguna um sjálfstæði þjóðarinnar, fullveldi og forræði í eigin málum og svo grundvallarfriðarhugsjónum mínum og grundvallarviðhorfum þegar kemur að samskiptum þjóða og friðsamlegri lausn deilumála. Ég tel þess vegna, herra forseti, að sú niðurstaða minni hlutans sem fram kemur í síðustu málsgrein nál., að vegna þess að í nál. hafi verið lýst nauðsyn þess eins og þar er sagt, ,,að marka stefnu um framtíðarskipan öryggis- og varnarmála í samræmi við gjörbreyttar aðstæður í heiminum``, sé tillaga okkar þremenninganna um nefndarskipan til að ræða við bandarísk stjórnvöld ekki í samræmi við þessi sjónarmið. Ég tel þetta algjöra rökleysu. Ég tel einmitt að nefndarskipan af þessu tagi gæti prýðilega verið hluti af nálgun af því tagi að menn vildu fara í viðræður um málin og afla sér upplýsinga til að undirbyggja ákvarðanir um framhaldið ef pólitískur vilji væri fyrir hendi í þeim efnum. Ég held þar af leiðandi, herra forseti, að verið sé að fela, dulbúa með orðalagi hluti sem menn þora ekki að segja upphátt og kjósa að klæða í þennan búning. Þá er erfitt að eiga við hlutina, herra forseti, þegar ekki er hægt að tala um grundvallaratriðin með sæmilega skýru orðalagi. Að lokum, herra forseti, vil ég aðeins koma að öryggismálunum almennt og þeirri spurningu hvort hægt sé að færa fram einhver trúverðug efnisleg rök, með vísan í ástandið í heiminum, fyrir því að hér þurfi að vera erlendur her. Eins og ég sagði áðan viðurkenna menn, bæði í nál. minni hlutans, í skýrslu utanrrh. og í ræðu utanrrh. á dögunum, að hernaðarógnin sem að Íslandi steðji sé minni eða hún sé nánast engin. Þannig vitnaði hv. þm. Össur Skarphéðinsson í að ekki hefðu sést hér rússneskar herflugvélar í átta ár. Það liggur fyrir að það er engum vopnum lengur beint að Íslandi. Það hafa hvergi á byggðu bóli fyrirfundist nein vopn sem miðuðu að því að sprengja eða skjóta á Ísland. Samt komast menn að þessari sérkennilegu niðurstöðu eða öllu heldur ekki niðurstöðu eins og á við í tilviki Samfylkingarinnar. En þá gerist annað gamalkunnugt. Með alveg sama hætti og menn sóttu sér rök fyrir hersetunni á umliðnum áratugum, jafnvel í átök í fjarlægum heimshlutum eins og í Kóreu, grípa menn til þess að finna sér nýja óvini, nýja ógn í staðinn fyrir þá sem er horfin. Það var sagt á sínum tíma, þegar Varsjárbandalagið leið undir lok og rússnesku eða sovésku vopnin voru tekin úr skotstöðu að Atlantshafsbandalagið hefði misst besta vin sinn. Hinn helmingurinn af fyrirkomulagi kaldastríðsáranna væri horfinn og enginn hefði orðið fyrir eins miklu áfalli og NATO og hernaðarhaukarnir og hernaðarhagsmunirnir og hergagnaiðnaðurinn á Vesturlöndum og má til sanns vegar færa. Enda stóð ekki á því að þar brugðust klókir menn við og fóru að leita sér að nýjum tilgangi og nýjum óvini. Um það hefur þetta snúist síðan. Að NATO og hernaðarhagsmunirnir og efnahagshagsmunirnir, sem það er í raun og veru gríman fyrir, fóru á fulla ferð að leita sér að nýjum tilgangi og fór að koma sér upp nýjum óvinum. Og hefur gengið þokkalega. Saddam Hussein tók t.d. við af ýmsum öðrum ónefndum mönnum að vera mesta ógnun við heimsfriðinn og mestur glæpahrappur í heimi, og sannarlega er hann hábölvaður, ekki dreg ég úr því. En að hann hafi í sjálfu sér verið ógnun við heimsfriðinn út fyrir Miðausturlönd held ég að sé ofsagt. Bandarískur forseti, eða kannski var það utanrrh., herra forseti, gekk svo langt á einum tíma, þegar örvæntingin stóð sem hæst yfir þessum skorti á óvini að hann tók allan hinn múslimska heim og sagði: Þetta er orðin mesta hættan fyrir Vesturlönd. Svo sáu menn að þetta var kannski ekki alveg heppilegt, Tyrkir voru með í NATO og menn drógu dálítið í land með þetta. En þá varð að finna eitthvað annað. Þeir leynast víða, Husseinarnir og Gaddafiarnir og skæruliðahóparnir og aðrir slíkir sem hægt er að hafa not af í þessu sambandi. Það er dapurlegt, herra forseti, að verða vitni að því að meira að segja utanrrh. Íslands leggst svo lágt að taka þátt í þessum skrípaleik. Í ræðu sinni á dögunum kemur hæstv. utanrrh. inn á þetta mál, í raun og veru með svofelldum orðum, hafandi talað um að dregið hafi úr hernaðarógninni og allt þetta, með leyfi forseta: ,,Hugmyndafræðilegar forsendur kalda stríðsins eru brostnar og þau ríki eða ríkjabandalög, sem hugsanlega gætu boðið sameinuðum Vesturlöndum byrginn, hernaðarlega, efnahagslega og pólitískt, hafa hvorki burði né vilja til þess þegar til skemmri tíma er litið.`` --- Nú, er þetta þá ekki í lagi eða hvað? --- ,,Breytt hættumat hefur haft í för með sér umtalsverðan niðurskurð til varnarmála í okkar heimshluta og því ber að fagna.`` --- Nú? Já gott, því bera að fagna, en svo kemur þetta: ,,Engu að síður standa ríki heims nú frammi fyrir hættum sem ógnarjafnvægi risaveldanna hélt í sumum tilfellum í skefjum.`` --- Nú, það var þá ekki svo bölvað eftir allt saman. --- ,,Má þar nefna aukinn aðgang útlagaríkja`` --- ég endurtek, herra forseti, útlagaríkja --- ,,og öfgasamtaka að gereyðingarvopnum og hátæknihergögnum, átök þjóðarbrota, trúarvíg, flóttamannastraum, ólöglega fólksflutninga, alþjóðlega glæpastarfsemi, alþjóðlega hryðjuverkastarfsemi og hrun ríkisvalds í mörgum heimshlutum.`` --- Minna má nú gagn gera. Þetta er ekki fallegt. Þarna finnst mér, herra forseti, utanrrh. Íslendinga vera fallinn ofan í þá gryfju að vera á fullri ferð í leit að nýjum óvinum og nýjum tilgangi til að hernaðarhugsunin og hernaðarbandalagið og vígbúnaðurinn og hergagnaiðnaðurinn geti mallað áfram eins og ekkert hafi í skorist. Hann varð að vísu fyrir þessu óhappi, þessu áfalli, að Sovétríkin hrundu, Varsjárbandalagið leystist upp. En bisness er bisness og lífið verður að halda áfram og þá er gott að geta gripið til þess að benda á ýmsa hryðjuverkahópa, skæruliða, trúarátök, hvað það nú er, og jafnvel útlagaríki, herra forseti, jafnvel útlagaríki. Ef svo vel bæri í veiði að hæstv. utanrrh. væri einhvers staðar nálægur og mætti heyra mál mitt eða þó síðar væri, hefði ég áhuga á því að heyra skilgreiningu á þessu hugtaki. Hvað þýðir orðið ,,útlagaríki`` í munni utanrrh. Íslands? Er það þannig að í huga hans --- kannski samkvæmt stefnu ríkisstjórnarinnar --- séu einhver tiltekin ríki útlæg úr samfélagi þjóðanna? Hver ákveður það þá? Hvaða ógn stafar okkur á Íslandi af þessum útlagaríkjum og eru þau kannski aðalröksemdin fyrir því að hér eigi að vera erlendur her? Nei, herra forseti, þetta finnst mér vera dapurlega hliðin á málinu. Það er skollaleikurinn í kringum þetta á þessum nótum. Í staðinn fyrir að vera sjálfum sér samkvæmir, sem þeir sem réttlættu veru hersins með ógninni á kaldastríðstímanum ættu að vera og segja þá núna: Gott, nú getur hann farið, þá fara menn út í þetta: Að leita sér að, búa sér til ef ekki vill betur, nýjan óvin til að halda áfram að réttlæta þetta eins og ekkert hafi í skorist þannig að ekkert breytist. Auðvitað er eitthvað annað á bak við sem ekki má segja. Kannski var hæstv. utanrrh. þrátt fyrir allt hreinskilinn á sinn hátt þegar hann réðst á mig í fyrri umræðu um málið og spurði: Er þá tillögumaður að leggja til að Íslendingar fari að borga allan rekstrarkostnað Keflavíkurflugvallar? Er það það sem tillögumaður er að leggja til? Ég spurði auðvitað á móti: Já, en er þá rekstrarkostnaður Keflavíkurflugvallar orðinn rökin fyrir því að herinn eigi að vera hér? Erum við þá komin þangað? Erum við þá komin þangað í aldarlok í umræðu um þessi mál að það sé aronskan sem eftir standi þegar hitt hafi verið síað frá? Er það það? Ja, það er von að spurt sé. Herra forseti. Ég legg til að tillagan verði samþykkt og ég geri það með mjög góðri samvisku. Ég tel að það væri gæfuspor fyrir íslensku þjóðina ef hún næði að ná betur saman í þessum málum. Þrátt fyrir allt hafa deilurnar sem tengst hafa utanríkismálum og veru erlends hers í landinu og aðild okkar að hernaðarbandalagi verið þjóðinni oft og tíðum erfiðar. Þær hafa valdið átökum og ágreiningi sem ella hefði á köflum mátt komast hjá. Ég hygg að enginn geti móti því mælt ef hann lítur til baka, þó ekki sé nú alla tíð aftur til upphafsins fyrir 50 árum, hljóti menn að þurfa að viðurkenna að þetta hafi verið eitt af erfiðari deilumálum í íslensku samfélagi á sínum tíma og það er það enn. Það verður á meðan erlendur her verður í landinu. Það verður hann að vísu ekki um aldur og ævi, það er algjörlega ljóst í mínum huga, fyrr eða síðar mun hann hverfa. Spurningin er ekki hvort heldur hvenær.

Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður og hv. 1. flm. tillögunnar var að velta því fyrir sér hvað væri útlagaríki. Ég ætla svo sem ekkert að reyna að svara fyrir hæstv. utanrrh., sem hann vildi að skýrði þetta út fyrir sér, en ég ímynda mér að þar sé átt við ríki eins og Líbíu. Hann spyr líka: Hverjir ákveða hvaða ríki eru útlagaríki? Það gera þessi ríki sjálf því að þau ákveða að hegða sér á þann hátt að gengur þvert á það sem önnur ríki í heiminum gera. Hvað kemur það okkur við hér uppi á Íslandi? spyr hv. þm. Það er ekkert óskaplega langt til Lockerby. Lockerby er lítill bær í Vestur-Skotlandi sem ég þekki ágætlega vel til í. Og þotan sem brotlenti þar eftir sprengingu skæruliðanna hefði alveg eins getað brotlent hér einhvers staðar í kringum Ísland. Það er ekkert mjög langt á milli flugstjórnarsvæðanna, þau snertast yfir Atlantshafinu. Þetta skýrir kannski eitthvað fyrir hv. þm. hvernig ég og vonandi aðrir líta á þetta, en hæstv. utanrrh. svarar kannski sjálfur fyrir sig seinna.  Hins vegar kemst ég ekki hjá því að lýsa því að hvernig umræðan hefur farið fram, hverjir hafa stigið fram í umræðunni og látið til sín taka, hefur valdið mér miklum vonbrigðum. Ég átti satt að segja von á því að framhald yrði á þeirri samstöðu sem verið hefur í utanríkis- og öryggismálum þjóðarinnar og að lýðræðisflokkarnir stæðu saman í afstöðu sinni og stæðu saman að nál. um tillögu eins og þá sem verið er að fjalla um þar sem er beinlínis stefnt að því að gengið verði úr NATO og að varnarliðið hverfi á braut. Í stað þess hafa hv. fyrrv. þingmenn Alþfl. kosið að drepa málinu á dreif í nál. sínu og hafa jafnvel verið með hreina útúrsnúninga. Óljós yfirlýsing í niðurlagsorðum nál. er ekki til þess fallin að gera málin skýrari, sérstaklega í ljósi þeirra orða sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, formaður Alþb. og talsmaður Samfylkingarinnar, hafði í fyrri umræðu um þetta þingmál en þar lýsti hún því yfir að hún væri hlynnt tillögunni og að Samfylkingin gæti tekið undir tillöguna. Hins vegar kemur fram í niðurlagsorðum nál. að þeir þrír þingmenn sem undir það rita styðji ekki tillöguna. Það kemur hins vegar ekkert fram um það hvernig þeir ætli sér að greiða atkvæði eða hvort þeir ætli yfir höfuð að greiða atkvæði. Það liggur ekki enn þá ljóst fyrir. Ég efast hins vegar ekki um hvernig hv. fyrrv. þingmenn Alþfl., Össur Skarphéðinsson og Sighvatur Björgvinsson munu greiða atkvæði. Mér er það fullkomlega ljóst og efast ekkert um að það sem þeir hafa um það sagt muni ganga eftir og að það er í samræmi við það sem þeir hafa áður sagt og gert, a.m.k. það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur sagt og gert síðan hann var í Alþb. Eins og ég sagði hefur það valdið mér miklum vonbrigðum að sú samstaða sem ríkt hefur á milli lýðræðisflokkanna er rofin. Þessi samstaða hefur verið hornsteinn að utanríkis- og öryggisstefnu þjóðarinnar og ég get ekki leynt því að það veldur mér áhyggjum að hún skuli ekki lengur vera til staðar. Ég harma mjög að hv. fyrrv. þingmenn Alþfl. skuli frekar kjósa að gera málamiðlanir við Alþb. sem, eins og komið hefur fram, eru bæði óljósar og sýna að stefnan þar er mjög tvístígandi og ef maður ætlar að vera mjög jákvæður getur maður í besta falli sagt að þar sé um einhverja tímabundna stefnu að ræða. Ekki þarf að fara mjög löngum orðum um þetta. Ég harma mjög að þetta skuli vera niðurstaðan og ég harma mjög að þessir ágætu hv. þingmenn skuli haga málflutningi sínum á þennan hátt. Ég harma mjög að það skuli vera ríkjandi tvístígandi í stefnu og málflutningi Samfylkingarinnar í utanríkis- og öryggismálum þjóðarinnar. Ég held að það sé ekki gott fyrir Samfylkinguna og ég held að það sé síður en svo gott fyrir þjóðina að þannig sé málum háttað hjá stjórnmálaafli sem telur sig eiga góða möguleika til að takast á við landstjórnina eins og kom fram í ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Ég ætla sjálfur ekki að leggja mat á það en sé það rétt sem kom fram hjá hv. þm. hlýtur það að vera ljóst að talsmaður Samfylkingarinnar gæti hugsanlega verið næsti utanrrh. þjóðarinnar. Þá er það ekki bara vont fyrir Samfylkinguna að vera tvístígandi í utanríkis- og öryggismálum heldur er það beinlínis hættulegt fyrir þjóðina.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni með það álit sem meiri hlutinn hefur lagt fram um þetta efni og styð það að sjálfsögðu. Í þeirri umræðu sem farið hefur fram um þetta mál hefur ýmislegt komið fram sem skýrir afstöðu stjórnmálaflokkanna og afstöðuleysi einnig. Ljóst er að svokallaðir græningjar eru andvígir veru hersins og setu okkar í NATO meðan Samfylkingin virðist ekki vita í hvorn fótinn hún á að stíga. Reyndar er mjög athyglisvert að talsmaður þeirra samtaka hafði mjög hástemmdar lýsingar um ágæti tillögu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og fleiri um að þetta væri mjög tímabær tillaga sem bæri að styðja sem mest. En þegar ég sé álit minni hluta utanrmn. kemst ég að þeirri niðurstöðu að hún megi ekki segja að hún sé á móti hernum heldur sé rétt fyrir hana að þegja yfir því fram yfir kosningar. Að öðru leyti get ég ekki séð annað en að aðrir sem rita undir álit minni hlutans séu löngu yfirlýstir stuðningsmenn veru hersins hér og stöðu okkar í NATO þannig að ég geri ráð fyrir því að þeir muni greiða atkvæði með því að fella tillögu þá sem er til umræðu ásamt Sjálfstfl., sem þýðir að ágreiningurinn innan Samfylkingarinnar er orðinn augljós. Það sjáum við á álitinu sjálfu þar sem segir, með leyfi forseta, orðrétt: ,,Við undirritaðir nefndarmenn teljum nauðsynlegt að fram fari ítarleg og hreinskiptin umræða um stöðu Íslands hvað varðar öryggis- og friðarmál. Við teljum ekki rétt að breytingar verði gerðar á aðild Íslands að NATO á næsta kjörtímabili en viljum stuðla að þeirri þróun, að bandalagið eigi sem mesta samleið með stofnunum eins og Sameinuðu þjóðunum og ÖSE.`` Ég er ekki alveg viss um hvað þetta þýðir og mundi gjarnan vilja spyrja hv. frsm. minni hlutans, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem er hér í salnum og heiðrar okkur með nærveru sinni: Hvað þýðir þetta? Hvað þýðir svona orðalag? Þýðir þetta að flutningsmenn vilji frekar að við verðum utan NATO en styðjumst við samþykktir Sameinuðu þjóðanna og látum þær nægja? Og við gætum þá stutt okkur við allar þær þjóðir sem þar eru og gætum svo verið í einhverjum svona klúbbi með ÖSE sem yrði væntanlega til þess að fylgjast með hvernig þróun heimsmálanna mundi verða á hverjum tíma. Við tækjum sem sagt alls ekki þátt í NATO-aðild til framtíðar. Mér finnst sú setning segja okkur það að þessir hv. þingmenn vilji að við göngum úr NATO, þó það verði ekki á næsta kjörtímabili. Einnig segir í nál. þeirra þremenninga þar sem þeir skírskota til nál. meiri hlutans, með leyfi forseta: ,,Þar eru kaldastríðsviðhorfin enn þá efst á baugi og umræðan fer fram eins og engar breytingar hafi orðið í heiminum frá sjötta og sjöunda áratugnum.``

Eins og þú ert að tala.

Það hafa orðið gríðarlegar breytingar á umsvifum hersins, það hafa allir séð. Þess vegna hafa bókanir og samþykktir verið til umræðu og hafa verið í skjölum utanrrn. í umræðum hér á Alþingi í gegnum árin, sífellt er verið að breyta stöðu varnarliðsins og umsvifum þess, vegna þess að ástand heimsmála er að breytast. Staða okkar í NATO hefur einnig breyst og staða NATO í umheiminum hefur einnig breyst gríðarlega út af því að ástand í heiminum er að breytast.

Það hefur allt breyst í mannkyninu.

Þess vegna hefur ekki þurft á svona yfirlýsingum að halda því að ríkisstjórn á hverjum tíma fylgist með. Í þriðja liðnum kemur fram hjá hv. þingmönnum, með leyfi forseta: ,,Um dvöl varnarliðsins og framtíð herstöðvarinnar er ágreiningur sem teygir sig inn í alla stjórnmálaflokka ...`` Ég vil spyrja hv. þm. Össur Skarphéðinsson, frsm. þessa álits, hvar hann hafi heyrt að ágreiningur væri um varnarstefnuna innan Sjálfstfl. Ég kannast ekki við það að Sjálfstfl. hafi verið klofinn í afstöðu sinni til hersins eða til aðildar okkar að NATO. Mér finnst þarna koma fram fullyrðing sem ég get a.m.k. ekki séð að standist. Síðan segja hv. þingmenn, með leyfi forseta: ,,Áður en viðræður verða teknar upp við Bandaríkjastjórn árið 2000`` --- það er sem sagt gert ráð fyrir að viðræður verði hafnar árið 2000 --- ,,um framkvæmd varnarsamningsins, en bókun þar að lútandi fellur úr gildi árið 2001, er brýnt að fram fari ítarleg úttekt á öryggismálum landsins og framtíð alþjóðaflugvallarins í Keflavík.`` Þarna komum við enn að þessu máli. Það á að fara fram einhver úttekt. Í hverju á sú úttekt að felast?

Utanrrh. segir ykkur það.

Þessi setning um ákvörðun um úttekt var löngu komin fram frá Samfylkingunni áður en skýrsla utanrrn. kom fram í umræðum hér fyrir nokkrum dögum. Sú hugmynd kom fram hjá Samfylkingunni í fyrrahaust þannig að þeir hljóta að hafa mótað þær hugmyndir sínar eftir einhverju öðru en skýrslu utanrrh. sem kom fram fyrir nokkrum dögum. Ég spyr því hv. þm.: Hvað meinar minni hlutinn í rauninni með þessu? Það er sem sagt meining minni hlutans, eftir því sem ég skil, að semja um það fyrir árið 2001 að herinn fari. Eða er það kannski ekki? Ég bara spyr. Og ég segi, herra forseti: Það er ekki verjandi fyrir stjórnmálaafl eins og Samfylkinguna að bera á borð fyrir fólk svona stefnu í varnar- og öryggismálum þjóðarinnar. Enginn veit hvað þeir ætla sér að gera. Og ef þeir veigra sér við það fram yfir kosningar að svara þessum spurningum þá get ég ekki ímyndað mér að fólk treysti því að hægt sé að vinna með mönnum eða stjórnmálaöflum sem geta ekki svarað skýrar en þetta, þrátt fyrir það að ég viti að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur haft nokkuð ákveðna skoðun í þessu máli. Herra forseti. Ég verð líka að segja að gagnvart því fólki sem vinnur hjá varnarliðinu suður með sjó er ekki boðlegt að það eigi ekki að geta vitað meira um framtíð sína, þá er ég að tala um lífsviðurværið, þ.e. vinnu sína, að það sé í einhverju limbói hjá stjórnmálaflokkum hvort það er með vinnu eða ekki vinnu vegna ráðleysis manna, skulum við segja, sem vilja helst alltaf bera kápuna á báðum öxlum og taka þar með aldrei afstöðu til mála sem teljast viðkvæm. Það kemur miklu heiðarlegri afstaða fram hjá græningjum því þeir segja hreinlega að herinn eigi að fara og þeir vilji fara úr NATO. Herra forseti. Ég held að allir viti bornir menn sjái í gegnum þennan hráskinnaleik þeirra samfylkingarmanna og að sjálfsögðu treystir fólk Sjálfstfl. einum til að fara með málaflokk sem þennan, enda hefur Sjálfstfl. sýnt frá upphafi að þar hefur aldrei ríkt neitt stefnuleysi eða hik í þeim málum, sem betur fer, og eftir því sem manni sýnist verður það áfram að fólk treystir Sjálfstfl. best til að stjórna landinu. Herra forseti. Ég ætla ekki að vera með miklu lengra mál um þetta efni en vil að lokum segja, eins og kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, að auðvitað vilja allir í hjarta sínu að engan her þurfi og auðvitað viljum við að öll dýrin í skóginum séu vinir. En það hefur bara því miður í dómi sögunnar verið dæmt til að mistakast að hafa það lífsviðhorf, a.m.k. fram að þessu og þess vegna getum við ekki séð það á næstu fjórum árum eða á næstu árum að ekki þurfi ábyrga varnarstefnu hjá Íslendingum eins og öðrum. Við verðum ekki í þeirri stöðu í fyrirsjáanlegri framtíð að geta tekið þá áhættu að ganga úr NATO eða leika okkur með samninga við varnarliðið um setu þess hér.

Herra forseti. Ég vil aðeins koma inn á nokkur atriði sem drepið hefur verið á í umræðunni og mér þykja nokkuð athyglisverð og vil fara nokkrum orðum um málflutning minni hlutans. Fyrir það fyrsta langar mig til að víkja að því sem hefur gerst hér í tvígang, að fulltrúar Samfylkingarinnar hafa kastað sér í mikilli gleði yfir fskj. með ræðu utanrrh. um utanríkismál á Alþingi og gert úr því plaggi nánast stefnuskrá sína. Það sem eiginlega er skemmtilegast við þetta er að komið hefur í ljós í þessari umræðu í hvílíkri örvæntingu samfylkingarmenn voru í utanríkismálum. Ef farið er nákvæmlega yfir fskj. með ræðu utanrrh. má segja að þar sé staðfest sú stefna að í engu sé vikið frá grundvallarforsendum öryggis- og varnarstefnu Íslendinga sem hafa legið til grundvallar í áratugi. Það er staðfest mjög skýrt. En einnig er rætt um það í skýrslunni að Íslendingar eigi að taka meiri þátt í vörnum landsins. Og hver skyldi það nú vera hér á Alþingi sem hefur einna skýrast og skeleggast farið fram á það að Íslendingar tækju meiri þátt í vörnum landsins? Það var hv. þm. Björn Bjarnason sem gerði þetta uppskátt fyrir nokkrum árum, tveimur árum sennilega, að Íslendingar ættu að taka meiri þátt í vörnum landsins. Hann uppskar nú ekki mikinn fögnuð þá. Sennilega hafa fulltrúar Samfylkingarinnar ekki verið reiðubúnir, ekki andlega reiðubúnir til að fara með sinn fagnaðarkór hér þegar Björn Bjarnason kom fram með þessar hugmyndir. Og það verður að segjast eins og er að þeim hugmyndum var heldur ekki tekið vel að öllu leyti í samstarfsflokki okkar í ríkisstjórninni. Nú hefur það hins vegar gerst á þessum stutta tíma að menn eru allt í einu orðnir mjög jákvæðir fyrir hugmyndum hv. þm. og hæstv. menntmrh. Björns Bjarnasonar um að Íslendingar taki meiri þátt í vörnum landsins.

Hann vildi heimavarnarlið.

Það er hinn mesti misskilningur og útúrsnúningur þannig að hv. þm. hefur sínar upplýsingar úr teiknimyndasögum eða einhverju öðru. Björn Bjarnason vildi efla þátttöku Íslendinga í vörnum landsins og hefur sett hugmyndir sínar fram um það á mjög skeleggan hátt. Ég vil taka fram að auðvitað er það eðlilegt að þegar hin beina ógnun við landið minnkar og þörfin fyrir varnarliðið minnkar þá tökum við aukinn þátt í varnarsamstarfinu hér. En í raun og veru snýst deilumálið um það hvort við eigum að hafa hér lágmarksvarnir eða ekki. Það kom mjög skýrt fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að hann er enn sömu skoðunar og hann hefur alltaf verið. Hann hefur aldrei talið hafa verið þörf fyrir varnarlið á Íslandi og hann er þeirrar skoðunar að sú aðstaða hafi ekki breyst neitt. Það sé enn ekki þörf á varnarliði. Hann hefur ekki breytt tóninum að því leyti til að hann talar enn um að Ísland sé hersetið land, sem er athyglisvert því að fyrir hvern einasta mann sem leggur eðlilegan skilning í orðið hersetu þá liggur ljóst fyrir að Ísland er ekki hersetið land. Ísland var hersetið á tímum seinni heimsstyrjaldarinnar af Bretum. Eftir að við gerðum varnarsamninginn við Bandaríkjamenn hefur Ísland ekki verið hersetið land og ómögulegt er að nota hugtakið hersetið land um Ísland. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fór nokkrum orðum um það sem hann kallaði NATO-mærð þeirra þingmanna sem hér höfðu talað og teldust vera stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins. Hann sagði að ekki væri alveg laust við að sér væri óglatt yfir þessari mærð. Ég held að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafi verið frekar óheppinn þegar hann vitnaði í Váslav Havel sérstaklega til þess að segja frá því að sá góði maður, sem hefði ýtt undir að land hans fengi inngöngu í NATO, hefði þó gagnrýnt NATO á sama tíma. Ég held að ég hafi ekki heyrt meiri lofræðu um Atlantshafsbandalagið en einmitt af vörum Havels sem sagði að í Atlantshafsbandalaginu hefði verið vonarneistinn sem þeir hefðu horft til á meðan þeir voru í svartnættinu innan valdasviðs Sovétríkjanna. Er það að undra að menn hafi farið hlýjum orðum um Atlantshafsbandalagið? Gera menn sér grein fyrir því hve örlög þeirra þjóða hafa orðið sem urðu að þola að lenda innan vébanda Sovétríkjanna, þurftu að þola áratugum saman að efnahagur þeirra þróaðist ekki eðlilega, mannréttindi þróuðust ekki eðlilega og þær drógust aftur úr öllum öðrum þjóðum í Evrópu? Fyrir svo utan hitt að þær urðu að þola með vissu millibili innrás herja Varsjárbandalagsins, eins og kom fyrir Ungverjaland og Tékkóslóvakíu. Það er ekki að undra þó að mörgum í Evrópu sé hlýtt til Atlantshafsbandalagsins og ég dreg enga dul á það að ég tel að við eigum Atlantshafsbandalaginu mikið að þakka. Eitt af því sem fram kom í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og kom mér mjög á óvart var að hann taldi að við sýndum dramb í garð Rússa vegna efnahagserfiðleika þeirra. Þetta kemur mér mjög á óvart.  Spurt var hvort við værum talsmenn afvopnunar. Að sjálfsögðu erum við talsmenn afvopnunar. NATO er talsmaður afvopnunar og hefur alltaf verið en Atlantshafsbandalagið hefur aldrei verið talsmaður einhliða afvopnunar. Það er kunnara en frá þurfi að segja að Sovétríkin gömlu ráku áróðursmaskínu í Evrópu sem hét friðarhreyfing. Sú áróðursmaskína átti marga stuðningsmenn á Vesturlöndum og þessir stuðningsmenn gerðu það að hugsjón sinni að Vestur-Evrópa afvopnaðist einhliða. NATO varð aldrei fórnarlamb þessa áróðursleiks Sovétríkjanna á sínum tíma, enda var engin ástæða til þess. Einnig var spurt hvort ekki hafi verið rétt að Ólafur Thors hefði viljað standa utan hernaðarbandalaga. Ég hygg að það hafi verið hugsjón flestra Íslendinga á millistríðsárunum að Íslendingar stæðu utan hernaðarbandalaga og það var fullkomlega eðlilegt. Reynslan af upphafi seinni heimsstyrjaldarinnar sýndi hins vegar fram á að í hlutleysinu væri ekki vörn. Hvert ríkið á fætur öðru varð að þola hersetu, Danmörk, Noregur, Benelúx-löndin og urðu fyrir ótrúlegum hremmingum og hörmungum vegna þess að þau gátu ekki varið sjálfstæði sitt. Niðurstaðan varð því sú eftir stríðið, við þær aðstæður sem þá sköpuðust í heimsmálum, að meiri hluti skapaðist fyrir því á Íslandi að við tryggðum varnir okkar og svo hefur verið síðan. Ég vil því taka fram að ég tel skynsamlegt fyrir okkur Íslendinga að taka aukinn þátt í vörnum landsins en við eigum jafnframt að tryggja að hér verði lágmarksvarnarviðbúnaður. Í því felast langtímahagsmunir okkar í varnarmálum. Að lokum vil ég taka fram að innan vébanda Samfylkingarinnar hafa málin þróast mjög hratt. Það verður spennandi að sjá hvernig hv. þm. Margrét Frímannsdóttir mun greiða atkvæði í þessu máli. Hún lýsti því yfir við fyrri umr. um þessa þáltill. að hún væri hlynnt málinu. Ég er með það fyrir framan mig og þar segir hv. þm. Margrét Frímannsdóttir: ,,... ég tel að sú tillaga sem hér er lögð fram sé spor í þá átt og þess vegna er ég henni hlynnt.`` 
             Að sjálfsögðu er maður annaðhvort hlynntur tillögunni eða á móti henni. Ef þetta hefur ekki verið það sem hv. þm. ætlaði sér að segja, þá á hún að sjálfsögðu fullan rétt á því að leiðrétta það. Svona stendur þetta hins vegar í þingræðu hennar. Auðvitað er eðlilegt að hún geri sjálf grein fyrir máli sínu og ekkert sjálfsagðara en að svona afstaða sé leiðrétt. Ég held því að við verðum að sætta okkur við að afstaða Samfylkingarinnar til Atlantshafsbandalagsins er enn þá óljós. Það er óljóst hvort þeir stefna að því að ganga úr Atlantshafsbandalaginu eða ekki eftir fjögur ár. Við það verður Samfylkingin að lifa og við það verðum við, stjórnarflokkarnir á þinginu, einnig að lifa eins og bandalagsþjóðir okkar í Atlantshafsbandalaginu.

Herra forseti. Mér fannst þessi ræða hv. formanns utanrmn. dapurleg. Mér finnst hann hafa sýnt það í umræðum á þingi að hann ber miklu betra skynbragð á þróun og framvindu utanríkismála síðustu áratuga en birtist í þessari ræðu. Í einlægni virðist mér hv. þm. fastur í hjólförum fortíðarinnar og sé að reyna að gera mat úr þessu til þess að birta einhvern innri ágreining Samfylkingarinnar. Herra forseti. Ég hef enga dul dregið á það að ekki er samræmd afstaða til þessa máls innan Samfylkingarinnar. Það er alveg ljóst að innan Samfylkingarinnar er að finna menn sem vilja að herinn fari. Ég tek það líka fram, herra forseti, og spyr hv. þm.: Getur hann staðhæft það að innan stjórnarliðsins, meðal þingmanna sem styðja ríkisstjórn Íslands, sé enginn þeirrar skoðunar að herinn eigi að fara? Ég hef nefnilega rökstudda ástæðu til þess að telja að í liði stjórnarinnar sé ekki fullur einhugur um þetta mál. Það er rangt þegar hv. þm. gerir því skóna að afstaða Samfylkingarinnar til NATO sé óljós. Má ég lesa upp það sem segir hér, sem ég held að hv. þm. hafi tuldrað nokkrum sinnum í ræðu sinni. Það segir, með leyfi forseta, í áliti okkar: ,,Við teljum ekki rétt að breytingar verði gerðar á aðild Íslands að NATO á næsta kjörtímabili.`` Hv. þm. spyr jafnframt: Hvað með kjörtímabilið þar á eftir? Hann gefur í skyn að við séum að reyna að smygla okkur inn í ríkisstjórn til að geta síðar notað aðstöðu okkar til þess að ganga úr NATO í skjóli myrkurs helst. Að því er ekki stefnt. Herra forseti. Ég kem aðallega upp til þess að ræða það sem hv. þm. hafði eftir hv. þm. Margréti Frímannsdóttur. Mér fyndist smekklegra ef hv. þm. ræddi þetta þegar hv. þm. Margrét Frímannsdóttir er viðstödd. Ég tel nefnilega að hann hafi ekki farið rétt með. Ef ég man það sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir sagði, þá var hún að tala um að það væri gott að fá þessa umræðu fram og hún væri hlynnt því. Ég er á móti tillögunni sem liggur hér fyrir en hlynntur umræðunni sem hefur svipt ákveðnum tjöldum frá Sjálfstfl. Það er reyndar sláandi að aðeins Sjálfstfl. stendur fyrir þessari umræðu. Hvar eru hinir stjórnarliðarnir? Þeir skammast sín fyrir þetta.

Herra forseti. Það er að vísu alveg hárrétt hjá hv. síðasta ræðumanni að ekki þurfi að draga sérstaklega fram þann ágreining sem er innan Samfylkingarinnar um þessi mál, hann liggur fyrir. Það er hins vegar erfitt fyrir Samfylkinguna að geta ekki svarað skýrt miklum málum eins og þessum. Að sjálfsögðu gefur það flokknum mikið svigrúm til stjórnarmyndunar að hafa enga stefnu í þessum málum nema til fjögurra ára, sem er skammtímastefna. Hann hefur engin langtímasjónarmið í öryggismálum og það er staðreynd sem hann verður að lifa við. Sjálfstfl. hefur markað sér skýra stefnu í öryggis- og varnarmálum og hefur alltaf haft. Ég get fullyrt það við hv. þm. Össur Skarphéðinsson að innan Sjálfstfl. óska engir eftir því að ganga úr Atlantshafsbandalaginu. Það er erfiðara fyrir þann sem hér stendur að rýna í hjörtu og nýru framsóknarmanna. Þeir verða að svara því sjálfir hvaða afstöðu þeir hafa til þess máls. Það er ekki við mig að sakast þó þeir séu ekki í umræðunni. Því verða þeir sjálfir að svara en ég efast um þá söguskýringu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, að þeir skammist sín fyrir að vera við þessa umræðu. Það er sjálfsagt að vitna í ræðu hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur. Ræðan vekur upp spurningar. Ég hefði gjarnan viljað að hún hefði skýrt það hér. Ég ræð ekki við það að hv. þm. skuli ekki vera hér en að sjálfsögðu, eins og ég tók skýrt fram í máli mínu, getur hún leiðrétt orð sín hvenær sem er.

Herra forseti. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich er formaður utanrmn. og talsmaður stjórnarliðsins í utanríkismálum í þessari umræðu. Hann mælir fyrir munn stjórnarflokkanna beggja. Hann og þingmenn Sjálfstfl. hafa reynt að leiða líkur að því að mikill innri ágreiningur sé í Samfylkingunni um þetta tiltekna mál. Ég hef sagt að skiptar skoðanir séu um þetta mál. En ef hv. þm. kemur og ætlar að láta hnútasvipu raka sinna ríða á hrygglengju minni með það að fororði að ágreiningur ríki innan Samfylkingarinnar, þá verður hv. þm. að geta komið hingað og staðfest að ekki ríki ágreiningur innan ríkisstjórnarliðsins. Ég held því fram, herra forseti, að í þeim efnum sé ekki hreint borð meðal stjórnarliðsins. Ég held að innan stjórnarliðsins sé að finna a.m.k. einn þingmann sem er sammála þessari tillögu og vill að herinn fari burt. Hann er að vísu ekki að finna í þingflokki hv. þm. Ef svo er þá eru allar röksemdir hans um að það sé skelfilegt að Samfylkingin sé ekki einhuga í þessu máli brostnar. Hver er ástæðan fyrir því að þingmenn Framsfl. taka ekki þátt í umræðunni? Hún er að mínu viti þessi: Þeir hafa skömm á þeim málflutningi sem þingmenn Sjálfstfl. hafa haft uppi í dag. Þeir hafa skömm á tilburðum sjálfstæðismanna til þess að gera úr þessu máli gamaldags kaldastríðsdeilu. Það vill svo til, án þess að það sé hlutverk mitt að tala máli Framsfl., að Framsfl. lifir a.m.k. í nútíðinni en ekki í fortíðinni í þessum efnum eins og Sjálfstfl. Ég á þá ósk heitasta að minn gamli samstarfsflokkur, Sjálfstfl., reyni ekki bara að rífa sig inn í nútíðina heldur skyggnast líka inn í framtíðina í þessum efnum.

Herra forseti. Það liggur ljóst fyrir að full samstaða var meðal stjórnarflokkanna um málið í utanrmn. Þar skrifuðu allir undir og enginn var með sérstöðu í því máli. Enginn þingmaður Framsfl. hefur lýst yfir samstöðu við þá þáltill. sem hér er til umræðu, ekki nokkur maður. Það er afar mikilvægt að fram komi að svo er ekki. Það sem vekur athygli mína í þessari umræðu, herra forseti, er að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur gert mikið úr því að hér fari fulltrúar meiri hlutans með kaldastríðsraus í nefndaráliti sínu. Hann hefur hins vegar hvergi bent á það í nefndarálitinu, hvar það eigi sér stað. Þar er farið rækilega yfir það hvernig Atlantshafsbandalagið hefur lagað sig að breyttum aðstæðum og hvernig við höfum tekið þátt í því starfi. Þar er hvergi að finna nokkuð sem með nokkru réttlæti væri hægt að kalla kaldastríðsraus. En það er aðeins aðferðin sem hv. þm. notar. Hann notar ekki rök, hann bendir ekki á upplýsingar heldur notar hann yfirlýsingar.

Herra forseti. Mér er borið á brýn að ég fari með rangt mál þegar ég hef sagt að ekki hafi ríkt eindrægni innan meiri hlutans í utanrmn. um þetta mál. Staðreyndin málsins er þessi:  Herra forseti. Ég skildi það svo að hv. þm. héldi því fram að ég færi með rangt mál þegar ég staðhæfði áðan að ekki hefði ríkt eindrægni í utanrmn. Rifjum upp hvernig hv. þm. náði samstöðunni. Einn af þingmönnum Framsfl. lýsti því yfir að tillagan væri svo vitlaus og heimskulegt væri að reyna að afgreiða hana, hún væri tuttugu sinnum heimskulegri en aðrar tillögur sem væru látnar liggja. Auðvitað hefði það verið eðlilegt með þessa tillögu, enda ekkert sem kallaði á að hún væri afgreidd. Hv. þm. Tómas Ingi hafði ekki betri stjórn á stjórnarliðum sínum en svo að hann varð að fresta fundi, fara með ákveðinn þingmann í afkima í fundarhúsinu til þess að beita hann pólitísku ofbeldi og fá hann til þess að styðja þetta afspyrnu heimskulega álit sem hv. þm. að lokum studdi. Það er því allt saman rétt sem ég sagði hérna áðan. Það ríkti ekki eindrægni um þetta mál. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich þurfti að beita pólitísku ofbeldi til að fá alla þingmenn Framsfl. til þess að styðja málið. Það er hið sanna í málinu.

Herra forseti. Ég vil aðeins taka fram að afar ósanngjarnt er að halda því fram að hv. þm. Framsfl. hafi lýst nefndaráliti meiri hlutans sem heimskulegu plaggi. 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um breytingu á orkulögum, nr. 58/1967, með síðari breytingum. Í nál. segir svo, m.a., virðulegi forseti: Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Jón Ingimarsson frá iðnaðarráðuneyti, Magnús Baldursson og Þorberg Karlsson frá Félagi ráðgjafarverkfræðinga, Guðmund Sigurðsson frá Samkeppnisstofnun, Hannes G. Sigurðsson frá Vinnuveitendasambandi Íslands og Guðjón Rúnarsson og Bjarna Ármannsson frá Verslunarráði Íslands. Frumvarpið er flutt til að afla lagaheimildar fyrir Rafmagnsveitur ríkisins til að stofna og eignast hlut í félögum sem hafa þann megintilgang að framleiða, flytja, dreifa eða selja orku, þ.e. heitt vatn, gufu eða rafmagn. Rafmagnsveiturnar eiga nú þegar samstarf við fjölmarga aðila, en nú er svo komið að stofna þarf til formlegs félagsskapar vegna fyrirliggjandi verkefna. Er mikilvægt að Rafmagnsveiturnar hafi skýra heimild til þátttöku í þeim félögum sem til stendur að stofna. Má í því sambandi nefna Stykkishólmsbæ vegna hitaveituframkvæmda, Norðlenska orku ehf. um Villinganesvirkjun, Sunnlenska orku ehf. um virkjun í Grensdal og allmarga aðila vegna rannsókna á háhitasvæðinu í Öxarfirði. Þá er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að Rafmagnsveitunum verði einnig heimilt að stofna eða eiga hlut í félögum til að nýta þekkingu og búnað sem Rafmagnsveiturnar búa yfir til þess að efla útflutning á sérþekkingu í þágu fyrirtækisins sjálfs. Rafmagnsveiturnar hafa bæði einar sér og í samstarfi við aðra staðið að markaðssetningu á íslenskri sérþekkingu tengdri orkumálum erlendis. Ástæða er til að Rafmagnsveiturnar geti einnig stofnað félög eða tekið þátt í félögum sem starfa að tilteknum verkefnum, bæði í samstarfi við aðra og ekki síður til takmörkunar á áhættu þar sem það á við. Er því mikilvægt að þær fái þessar heimildir til að stofna félög eða taka þátt í félögum sem starfa að tilteknum verkefnum. Hins vegar verður Rafmagnsveitunum ekki heimilað að taka að sér ráðgjöf eða verktöku hér á landi í samkeppni við önnur fyrirtæki á almennum markaði. Virðulegi forseti. Nefndin mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það liggur hér fyrir. Undir nefndarálit iðnn. skrifa Stefán Guðmundsson, Guðjón Guðmundsson, Pétur H. Blöndal, Magnús Árni Magnússon, Hjörleifur Guttormsson, Katrín Fjeldsted, Sigríður A. Þórðardóttir, Ragnar Arnalds og Hjálmar Árnason.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. iðnn. um Orkusjóð. Í nefndarálitinu segir svo: Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Jón Ingimarsson og Guðjón A. Guðjónsson frá iðnaðarráðuneyti. Umsagnir um málið bárust frá Landsvirkjun, Þjóðhagsstofnun, Sambandi sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, Orkustofnun, Samtökum sveitarfélaga í Norðurlandskjördæmi vestra, Verkfræðideild Háskóla Íslands og Eyþingi. Frumvarpið byggist að miklu leyti á þeim ákvæðum orkulaga, nr. 58/1967, sem fjalla um Orkusjóð. Þó eru í því nokkur nýmæli. Gert er ráð fyrir að Orkusjóður fjármagni yfirlits- og undirbúningsrannsóknir á orkulindum landsins. Þá er lagt til að ráðherra skipi tvo ráðsmenn en Alþingi kjósi þrjá ráðsmenn eftir hverjar alþingiskosningar. Gert er ráð fyrir að orkumálastjóri gegni ekki stöðu framkvæmdastjóra Orkusjóðs en veiti orkuráði ráðgjöf eftir því sem um er beðið. Lagt er til að orkuráð hafi heimild til að semja við aðra aðila en Seðlabankann um umsjón og trygga vörslu á fé sjóðsins. Þá er gert ráð fyrir að tekjuafgangur af rekstri Rafmagnsveitna ríkisins renni ekki til sjóðsins. Loks er lagt til í frumvarpinu að ef ráðist er í orkuframkvæmdir sem undirbúnar hafa verið með fé ríkisins, þar með töldu fé Orkusjóðs, skuli framkvæmdaraðili endurgreiða Orkusjóði þann kostnað við veitingu virkjunar- eða nýtingarleyfa. Verði endurgreiðslu að fullu lokið eigi síðar en sjö árum eftir að leyfi hefur verið gefið út. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem gerð er tillaga um í sér stöku þingskjali. Helstu efnisatriði breytinganna eru eftirfarandi: 1. Tekið verði fram að Orkusjóði verði m.a. heimilt að styrkja sérstök verkefni á sviði hagrænna athugana í orkumálum og umhverfisathuganir í tengslum við orkurannsóknir. 2. Þá verði tekið sérstaklega fram að ráðherra skipi formann orkuráðs úr hópi stjórnarmanna en það er óljóst í frumvarpinu. 3. Fellt verði úr frumvarpinu ákvæði um að Orkusjóður skuli vera í vörslu Seðlabanka Íslands. Þess í stað verði orkuráði heimilt að semja við aðila sem lögum samkvæmt hafa heimildir til fjárvörslu um umsjón og trygga vörslu á fé sjóðsins. 4. Bætt verði við ákvæði til bráðabirgða þar sem tekið verði fram að nýtt orkuráð skv. 3. gr. frumvarpsins skuli taka við stjórn Orkusjóðs við gildistöku laganna. Virðulegi forseti. Breytingartillögurnar eru svohljóðandi: 1. Við 2. gr. 4. tölul. 2. mgr. orðist svo: að styrkja sérstök verkefni á sviði hagkvæmrar orkunotkunar, þar með talda fræðslu og upplýsingastarfsemi, svo og hagrænar athuganir í orkumálum og umhverfisathuganir í tengslum við orkurannsóknir. 2. Við 3. gr. a. 4. málsl. 1. mgr. orðist svo: Ráðherra skipar formann úr hópi stjórnarmanna. b. Á eftir 2. mgr. komi ný málsgrein, svohljóðandi: Ráðherra ræður framkvæmdastjóra Orkusjóðs að fengnum tillögum stjórnar sjóðsins. 3. Við 4. gr. Greinin orðist svo: Orkuráði er heimilt að semja við aðila sem hafa heimildir til fjárvörslu lögum samkvæmt um umsjón og trygga vörslu á fé sjóðsins. Framkvæmdastjóri eða aðili sem orkuráð semur við skv. 1. mgr. skal hafa lokið gerð reikninga fyrir Orkusjóð eigi síðar en 1. mars ár hvert fyrir næstliðið ár og hafa afhent þá orkuráði til samþykktar. Allur kostnaður við rekstur Orkusjóðs greiðist af tekjum sjóðsins. 4. Við frumvarpið bætist ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Nýtt orkuráð skv. 3. gr. skal taka við stjórn Orkusjóðs við gildistöku laganna. Virðulegi forseti. Undir þetta nál. rita Stefán Guðmundsson, formaður og frsm., Guðjón Guðmundsson, Pétur H. Blöndal, Magnús Á. Magnússon, Hjörleifur Guttormsson, Katrín Fjeldsted, Sigríður A. Þórðardóttir, Ragnar Arnalds og Hjálmar Árnason.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu, frv. til laga um Orkusjóð, hefur verið til umfjöllunar í hv. iðnn. frá því á haustþingi og er nú komið í endanlegan búning sem hv. formaður nefndarinnar hefur gert grein fyrir. Ég hef út af fyrir sig ekki miklu við það að bæta. Ég tel að hér sé um jákvætt mál að ræða sem verði til þess að efla Orkusjóð og stuðla að nytsamlegri starfsemi á hans vegum, möguleikum til styrkveitinga til ýmissa gagnlegra verkefna. Ég vek athygli á því að í brtt. nefndarinnar er að finna áherslur sem mega teljast á vissan hátt nokkuð nýjar á vegum Orkusjóðs og horfa til skoðunar á ýmsum þáttum sem varða orkumálin. Þá á ég sérstaklega við 1. tölul. brtt. nefndarinnar þar sem gert er ráð fyrir að Orkusjóður geti styrkt sérstök verkefni á sviði hagkvæmrar orkunotkunar, þar með talda fræðslu og upplýsingastarfsemi, svo og hagrænar athuganir í orkumálum og umhverfisathuganir í tengslum við orkurannsóknir. Ég held að það skipti mjög miklu að rannsóknir á þessum sviðum öllum og fræðslustarfsemi verði efldar til þess að ná fram hagrænni gagnkvæmri orkunotkun. Kannski hefur óþarflega lítill gaumur verið að því gefinn á undanförnum árum að spara orku. Við Íslendingar höfum stundum það orð á okkur að við höldum ekki mjög fast um krónur og aura og hugsum stundum ekki um að hægt er að ná verulegum ávinningi með því að leita leiða til sparnaðar. Þá er ekki bara verið að spara fyrir viðkomandi heimili og atvinnufyrirtæki heldur líka í fjárfestingum í orkufyrirtækjum og þannig hægt að ná fram aukinni hagkvæmni og fjárhagslegum sparnaði. Það sem lýtur að hagrænum athugunum í orkumálum varðar m.a. möguleika á að ná fram hagkvæmum breytingum, þar á meðal í sambandi við álitamál við uppbyggingu mannvirkja eins og t.d. umhverfisþættina sem hér er gert ráð fyrir að Orkusjóður geti lagt fé til að styrkja, eins og vikið er að í brtt. nefndarinnar, þ.e. umhverfisathuganir í tengslum við orkurannsóknir. Þar er af mörgu að taka og mikil nauðsyn að efla starfsemi. Það hefur m.a. verið talað um athuganir á umhverfisáhrifum og að réttmætt væri að meta til fjár það sem tapast í náttúrunni við rask og mannvirkjagerð til þess að afla orku. Þó að innlendar orkulindir eins og vatnsaflið séu endurnýjanlegar, þá mæðir það verulega á umhverfi og breytir umhverfi mjög varanlega í ríkum mæli. Þar þurfa menn að fara að með gát. Eins og menn þekkja er það mikið matsatriði og reyndar deiluatriði hvernig að skuli standa og til þess að leiða í ljós sem best áhrifin þá þarf að taka þessa þætti með inn í heildardæmið. Í vissum tilvikum má segja að ef reiknað er hagrænt, þá sé réttmætt að reikna það einnig inn í verðlagninguna, ef menn bara meta til fjár. Hins ber einnig að gæta að ýmis náttúrufyrirbæri og náttúrugæði verða ekki metin til fjár og tengjast meira viðhorfum, siðrænum viðhorfum þar á meðal og tilfinningum. Slík viðhorf eiga einnig að vega þungt í sambandi við meðferð mála. Þetta vildi ég nefna í sambandi við frv. Í nefndinni hefur verið ágætt samkomulag um afgreiðslu málsins eins og nál. og brtt. bera vott um.