Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Ég flyt á þskj. 95 ásamt þremur öðrum hv. þm., þeim Oddi Ólafssyni, Jóni Skaftasyni og Geir Gunnarssyni, till. til þál. um að reist verði fiskimjölsverksmiðja í Grindavík er vinni loðnu og annan fisk ásamt fiskúrgangi. Till. hljóðar svo: „Alþingi skorar á ríkisstj. að beita sér fyrir að stór fiskimjölsverksmiðja (helst með 1000 tonna bræðsluafköst á sólarhring) verði reist á árinu 1977 í Grindavík og verksmiðjan geti hafið vinnslu á loðnuvertíðinni 1978.“ Í tiltölulega stuttri grg. segir að hér við land hafi loðnuveiðar hafist fyrst fyrir nokkru ráði 1965 og öfluðust þá um 50 þús. tonn. Árið eftir verður mikil aukning og veiðast þá um 125 þús. tonn. Næstu tvö árin er aflinn heldur minni rétt innan við 100 þús. tonn, en á árunum 1969–1971 er aflinn orðinn 170–190 þús. tonn. árið eftir, 1972, aflast um 277 þús. tonn. Síðan hefur aflinn verið um eða yfir 450 þús. tonn. Menn sjá því að hér er um verulega mikið aflamagn að ræða og mikil verðmæti. Þessi athyglisverða aukning á loðnuafla verður vegna stóraukins fjölda skipa, er taka þátt í veiðunum, og jafnframt mikilla og árangursríkra rannsókna fiskifræðinga á göngum og hegðun loðnunnar. Veiðar og vinnsla á loðnu eru því nú orðnar snar þáttur í þjóðarbúskap okkar og alls ekki fyrirsjáanlegt annað en að svo muni verða um óákveðinn tíma. Þessi mikli afli hefur komið á land alls staðar, það er rétt að undirstrika það, alls staðar þar sem verksmiðjur eru er bræða loðnu. Auk þess hefur norska skipið Norglobal tekið á móti verulegu magni af loðnu eða árið 1975 74 þús. tonnum og 1976 60 þús. tonnum. Skipið fékkst ekki á þessa vertíð og mun varla fást framar, eftir því sem upplýsingar herma. Það er ekki heldur viðeigandi að við skulum þurfa, til þess að meiri afli komi á land, að vera háðir því að útlendingar leigi okkur ákveðna verksmiðju þó á fljótandi skipi sé. Þess vegna eru rök fyrir því að við hugleiðum málið gaumgæfilega, og þessi till. gengur út á það að verksmiðja verði reist í Grindavík. Rétt er að geta þess, að ef ég man rétt skipaði hæstv. sjútvrh. í fyrri hluta janúar n. til að rannsaka hvernig best mundi verða staðið að því að efla verksmiðjukost í landinu, og þess er að vænta að n. skili fljótlega tillögum um þessi mál. Engu að síður er rétt að vekja á þessu sérstaka athygli, að nauðsyn er að þessi mál fái fljóta og góða afgreiðslu. Það kom fram nú í fréttum að verksmiðjan í Neskaupstað, en þessi till. er um verksmiðjustarf svipað og þar er, mundi framleiða núna fyrir 30–35 millj. á dag, svo menn sjá að hér er um verulega mikið atriði að ræða í gjaldeyrisöflun. En einnig er mun betra útlit nú en verið hefur undanfarið um notagildi verksmiðjanna vegna sumarveiðanna. Það mun tengja vinnslutíma verksmiðjanna saman á öllum árstímum og er það vel, því að tímabundið framboð á hráefni til verksmiðjanna hefur verið fyrir hendi í allmörg ár og hefur það verið þeim til vandræða. En samkv. öllum rannsóknum og horfum um loðnuveiðar má gera ráð fyrir að verulegt magn komi frá sumarloðnuveiðunum,jafnvel nokkuð á annað hundrað þús. tonn. Það gaf á s. l. ári nokkuð á annan milljarðatug í þjóðarbúið í gjaldeyristekjum. Stofnkostnaður þessarar verksmiðju getur verið frá rúmlega 1 milljarði upp í 13–14 hundruð þús. eftir því hvernig til tekst með staðarval og önnur atriði. Ég vil vekja sérstaka athygli á því, að þó að sumum kunni að finnast þessi verksmiðja nokkuð stór, þá hafa menn, sem hafa athugað þessi mál fyrir mig og þekkja vel til, bent á að það sé heppilegt að verksmiðja sé ekki undir 800 tonna afköstum, þá helst tvisvar sinnum 400 tonna afköst, til 1000 tonna vegna þess að löndunarkranar, alls konar flutningstæki og annað verði að vera það stórt í sniðum til þess að mæta eðlilegri þörf skipanna að fastur kostnaður muni nýtast verulegum mun betur með því að þessar einingar séu gagnvart þessum fasta kostnaði. Það fer ekki á milli mála, því miður, og þarf ekki mikla spámenn til að sjá að til vandræða muni koma að losna við aflann á þessari vertíð og næstu vertíðum ef ekki verður gert sérstakt átak til þess að taka á móti afla loðnubátanna. Afkastageta skipanna er orðin svo miklu meiri en afkastageta verksmiðjanna í landi að þar gætir verulegs ósamræmis. Flotinn hefur sýnt það að hann fer létt með það og áhafnir skipanna að bjarga 20 þús. tonnum á sólarhring, en afkastageta verksmiðjanna er um 10 þús. tonn. Því miður ber nú brátt að að fá þessi tæki, og margir staðir hafa áhuga á því að laga til hjá sér og vilja komast í þau uppgrip sem loðnan gefur. Út af fyrir sig er það jákvætt og æskilegt. En þó skal hafa gát á öllu, bæði varðandi þessa verksmiðju og aðrar, og vanda nokkuð vel til verksins. Engu að síður er tíminn naumur. Vissar aðstæður eru fyrir hendi í Grindavik mjög æskilegar. Þar er gott pláss við höfnina svo ekki er það til fyrirstöðu. Ákveðið húsnæði kæmi vel til greina sem hér er til í landinu, þó ekki uppsett, en til í stálgrindaformi og væri sennilega falt með góðum kjörum svo það vandamál er leyst. Þá er hins vegar hvernig leysa má fjármögnun á slíku fyrirtæki, en þar þarf sennilega að fylgja eitthvert erlent lán með vélum og einnig eitthvað innlent. En verksmiðja af þessari stærð, ef hún getur skilað miklu á annan milljarð í þjóðarbúið í gjaldeyristekjum, á sannarlega rétt á sér. Menn kann að greina á um staðarvalið, en það sýnir sig og þarf ekki að fara mörg ár aftur í tímann til að sanna það. Ég minnist þegar tveggja loðnuvertíða er svo var hart norðvestanveður að ein vika leið án þess að skip kæmust fyrir Reykjanes, og aðeins ein vika sem þannig stendur af sér og með fullar verksmiðjur fyrir austan kostar þjóðarbúið allmikið. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að þessum orðum sögðum að þessari till. verði vísað til atvmn., og ég vonast til að hún fái þar eðlilega og skjóta afgreiðslu.



Herra forseti. Eins og 1. flm. þessarar till. gat um í sinni framsöguræðu er nú starfandi n. sem hefur það hlutverk að gera athugun á því hver eru heildarafköst loðnuverksmiðja um allt land, þróarrými þeirra og hugsanleg stækkun á þeim verksmiðjum, og jafnframt að gera athugun á því og þá í samráði við Hafrannsóknastofnun hvar mundi best henta að stækka verksmiðjur, sem fyrir eru, til þess að ná sem mestri hagkvæmni og samræmingu á milli vinnslu og veiða. Ég hygg að það sé fulllágt, sem flm. nefndi, að segja að heildarafkastageta loðnuverksmiðja sé um 10 þús. tonn á sólarhring. Ég hygg að hún muni vera nálægt 12 þús. tonnum, heildarafkastagetan, en heildargeymslurými loðnuverksmiðja á öllu landinu er nú um 150 þús. tonn. Miðað við 500 þús. tonna afla á vetrarvertíð yrði það minnst 42 daga vinnsla fyrir verksmiðjurnar við mestu afköst. Loðnuvertíð hefur lengst staðið hér á landi 80 daga áður en sumarveiðarnar hófust, þannig að verksmiðjur hefðu næstum því undan ef þær væru alltaf allar á réttum stað eða loðnan bærist nokkurn veginn jafnt til þeirra hvar sem þær svo eru staðsettar. Veiðiafköst íslenska loðnuskipaflotans gætu orðið 30–35 þús. tonn á sólarhring. Þá miða ég við t. d. 100 skip að meðalstærð 300–350 tonn. Nú eru við loðnuveiðar um 35 stór skip með yfir 350 tonna burðarþol sem afkasta tæplega 20 þús. tonnum, og það eru núna 60–75 bátar sem ættu að geta afkastað um 12–15 þús. tonnum. Þetta gætu þá orðið um 35 þús. tonn. Það hafa þegar komið til þeirrar n., sem er að kanna þessi mál, beiðnir og ábendingar frá eigendum lítilla verksmiðja, sem fyrir hendi eru, um stækkun þeirra og aukið þróarrými. Enn fremur hafa komið fram beiðnir um tvær nýjar verksmiðjur fyrir utan þetta mál sem hér liggur fyrir. Verksmiðjur eru til sem hafa ekki verið reknar í allmörg undanfarin ár. Ég tel að þetta álit þurfi að liggja fyrir áður en ákvörðun er tekin. Ég átti síðast í gær tal við formann þessarar n., en hún vinnur mjög kappsamlega að þessum málum, reynir að hraða störfum þó ekki væri skilað nema bráðabirgðaáliti til að byrja með, því þá fyrst förum við að geta gert okkur í hugarlund, hve mikið fjármagn við þurfum í raun og veru að fá til að byggja upp þessa starfsgrein. En það er fleira en loðnan sem kemur til greina. Það kemur auðvitað einnig til greina stórvaxandi veiði á spærlingi og á kolmunna, bæði innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi og sömuleiðis opnast möguleikar til veiði á kolmunna ef við semjum við Færeyinga um loðnuveiðar og kolmunnaveiðar, sem hefur verið rætt um. Þeir samningafundir byrja á morgun. Þá er tímabil sem hentar okkur vel að fá veiðiheimildir innan fiskveiðilögsögu færeyinga til kolmunnaveiða. Það hefur einnig komið í ljós að það er mikið kolmunnamagn hér djúpt út af, sennilega út af Látrabjargi eða úti á Dornbanka, nokkurn veginn mitt á milli Íslands og Grænlands. Þar hafa íslensk rannsóknarskip fundið mjög stórar og miklar torfur. Allt þetta rennir stoðum undir miklu öflugri rekstur þessara verksmiðja. Það hefur svo að segja enginn minnst á að byggja slíka verksmiðju á undanförnum árum vegna þess hvað afurðaverðið hefur verið lágt. Það hefur verið gengið mjög nærri verksmiðjunum, vegna þess að útgerðin hefur engan veginn getað staðið undir rekstri sínum nema ganga nærri verksmiðjunum, og því hefur ekki verið neinn áhugi eða réttara sagt engin geta til að byggja þessa grein sjávarútvegsins upp. En nú er algjörlega breytt um og þá megum við ekki fara of óðslega í það. Við verðum að taka það sem við teljum skynsamlegast að gera, það sem er ódýrast, til þess að auka framleiðsluna, til þess að ýta undir veiðarnar og fara þá eftir einhverri heildaráætlun sem nær yfir eitthvert ákveðið tímabil, en fara ekki í alt of mörg verkefni í einu. Það má enginn skilja þessi orð mín á þann veg að ég sé að mæla efnislega á móti þessari till. Ég tel þessa till. eiga fyllilega rétt á sér. En mér er kunnugt um að ein verksmiðja hefur gert áætlun um að tvöfalda afköst sín úr 250 tonnum í 500 tonn, og áætlun um þá stækkun er upp á nálægt 265 millj. kr., svo að þessi till. felur vafalaust í sér fjárfestingu á annan milljarð, miðað við þessa áætlun sem hér liggur fyrir. Mesta vandamálið í sambandi við loðnuveiðar og loðnuvinnslu er ósamræmið á milli veiða og vinnslu, sérstaklega það að loðnuverksmiðjurnar eru dreifðar vítt og breitt um landið og margar þeirra fá lítið sem ekkert hráefni. Þegar lokið er löndun t. d. á Austfjörðum og loðnan er komin hér að Reykjanesi, þá fer að minnka um afköst á Austfjörðum, að ég tali ekki um Norðausturlandið og Norðurland. Þetta vandamál er auðvelt að leysa með flutningum, en þar hefur því miður ekki ríkt nógu mikil víðsýni hjá sjómönnum og útgerðarmönnum og skipstjórnarmönnum. Það hafa verið aðallega skipstjórnarmenn og útgerðarmenn sem þar hafa gengið fram fyrir skjöldu að taka það af verði loðnunnar, að það sé mönnum tiltölulega skaðlaust að sigla alllangan veg með loðnuna til þess að jafna hráefninu á milli verksmiðjanna. En þetta er auðvitað ekki gert nema með því eina móti að allir aðilar taki þátt í þessum kostnaði. Það var lagt fyrir Nd. rétt fyrir jól frv. sem gerði ráð fyrir að auka vald loðnunefndar. Það frv. var látið liggja vegna andstöðu tiltekinna manna úr þessari útgerðargrein. Hins vegar skal ég segja það þeim til lofs, að þeir skildu, áður en verðlagningin fór fram, að það var ekki hægt og ekki rétt að ganga fram hjá því að leggja ákveðinn hluta í flutningasjóðinn, en þar var samt ekki nóg að gert. Fróðir menn telja að leiga eða kaup á sérstöku flutningaskipi til þess að flytja loðnuna til þeirra verksmiðja, sem vantar hráefni, geti kostað um 2 kr. á hvert kg, að flytja hana allt að því kringum hálft landið. Þó er þessi tala ekki örugg. En þetta getur verið og verður sennilega það sem við þurfum að búa okkur miklu betur undir fyrir næstu vetrarvertíð á loðnu. Og þá eigum við auðvitað að geta aukið bæði afköst, veiðar og vinnslu mjög verulega, því að þetta er sú framleiðslugrein í sjávarútvegi sem fiskifræðingar og Hafrannsóknastofnun telja að megi stórlega auka, þó að ég kæri mig ekki um að fara með ákveðnar tölur í því sambandi. En ég held að við eigum a. m. k. að hafa þær veiðar sjálfir í byrjun, en ekki ýta undir beiðni útlendinga um veiðar á þeirri forsendu að við nýtum ekki til fulls aflamöguleika þessarar fisktegundar. Ég taldi rétt að þessar hugrenningar kæmu hér fram. Ég endurtek það að ég er ekki að leggja neinn stein í götu þessarar till. eða leggja efnismat á till. sjálfa. Ég tel að hana þurfi að skoða eins og allt annað er lýtur að þessum málum.



Herra forseti. Þessi till. hefur nú um nokkur ár verið hér til meðferðar á hv. Alþ., og hún byggist á ýmsum aðstæðum, m. a. því, að við höfum aldrei getað fullnægt þeim veiðimöguleikum sem fyrir hendi hafa verið á loðnunni. Það hefur alltaf staðið á möguleikunum til að vinna aflann, og þess vegna hefur veiði hvers skips orðið miklu minni en verið hefði ef ekki hefði þurft að bíða eftir löndun. Fiskimjöls- og lýsisframleiðsla er orðinn mjög stór og mikilvægur þáttur í okkar þjóðarframleiðslu. Þetta er að því leyti svolítið sérstæð vinnsluaðferð, að hún gefur mikinn gjaldeyri og krefst tiltölulega lítils vinnuafls. Eins og hæstv. sjútvrh. gat um áðan hefur veiði og vinnsla á loðnu líka þá sérstöðu, að við höfum hingað til ekki getað veitt það magn sem fiskifræðingar hafa talið að óhætt væri að veiða. Við höfum lengst af í okkar landhelgisbaráttu látið þess getið, að við værum fullfærir um það einir að nýta okkar landhelgi og veiða þann fisk sem veiða mætti. En nú geta útlendingar með nokkrum rétti komið og sagt: Þið eruð ekki færir um að nýta loðnuveiðina. Þið hafið því siðferðilega skyldu til að láta okkur fá hlutdeild í þeim veiðum. - Hvað sem um þetta má segja, þá er það eitt víst, að með aukningu á vinnslumöguleikum er hægt að stórauka veiði þess flota sem nú þegar er fyrir hendi, og þar að auki eigum við mikið af skipum sem gætu stundað loðnuveiðar til viðbótar við þau sem nú þegar eru á þeim veiðum. En það eru fleiri ástæður sem liggja til þess, að við höfum á undanförnum árum talið nauðsynlegt að byggja verksmiðju og þá gjarnan í Grindavík. Það er í fyrsta lagi vegna þess að enda þótt við eigum hér margar verksmiðjur, þá er flestum það sameiginlegt að þær eru mjög ófullkomnar. Þær eru með gamlar vélar og eru alls ekki reknar með nýtískulegu sniði. Þetta er ekki vansalaust fyrir okkur með jafnstóran atvinnuveg, að eiga - ég vil segja varla nokkra verksmiðju rekna með nýtískulegu sniði í þessum iðnaði. Úr þessu verður að bæta og úr því verður varla bætt nema með því að byggja nýja verksmiðju. Þar að auki hafa verið uppi skoðanir um að hagnýta mætti jarðhita til þess að fá betra hráefni og jafnvel ódýrari vinnslu. Sá möguleiki ætti að vera fyrir hendi á þessum stað. Þarna er mikill jarðhiti og því miklir möguleikar til gufunýtingar. Þar að auki er að því komið að við þyrftum að fara að gera tilraunir til framleiðslu á fiskimjöli til manneldis. Slíkt hefur þegar verið gert í Noregi með nokkuð góðum árangri, og ástæða er til að ætla að með enn þá nýtískulegri aðferðum væri hægt að vinna þetta þannig að komið gæti að miklu gagni. Allt þetta rennir stoðum undir það að við byggjum verksmiðju til viðbótar við þær sem við eigum. Og ég held að það sé hægt að segja með nokkrum rétti að þessari verksmiðju væri vel valinn staður í Grindavík. Kemur þar til það, sem ég hef áður sagt um nýtingu jarðhitans, og í öðru lagi, eins og getið var um áðan af 1. flm., að fyrir Reykjanes er oft erfitt að komast með fullt loðnuskip. Því er eðlilegt að nokkuð stór verksmiðja komi í Grindavík, þar sem Grindavík liggur mjög vel við svæði þar sem loðnan er veidd allan seinni hluta veiðitímans.

Flm. (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. sjútvrh. yfirlýsingu hans um að hann tæki vinsamlega undir þessa till. þótt hann gerði ýmsar athugasemdir sem eðlilegt er. Um ástand í þessum málum vil ég samt minna á það, eins og síðasti ræðumaður drap réttilega á, að þetta er ekki alveg nýtt mál hér á Alþ. Ég flutti hér 1973, að vísu þá einn, á þskj. 152 till. um að verksmiðja yrði reist í Grindavík. Það var að gefnu tilefni vegna mikilla vandræða í veiðunum, loðnuskip urðu þá jafnvel að henda afla, auk þess sem ég vissi að til voru tvær samstæður á 500 tonn - eins og sagt er á viðskiptamáli - með reyfarakjörum til kaupa handa okkur vegna þess að kanadamenn hættu við að kaupa þessar samstæður. En það var því miður ekki hlustað á eitt eða neitt í þessu máli. Það má segja að maður geti verið vitur eftir á, en margfaldlega hefði þessi verksmiðja verið búin að skila stofnkostnaði, milljörðum fullyrði ég, í þjóðarbúið ef það hefði verið gert - 2 milljörðum á þrem árum. Hvað sem því líður að rifja þetta upp, þá trúi ég því ekki að þessi ágæta n. og hæstv. ráðh. sjái ekki að a. m. k. tveir staðir á landinu eiga full rök og rétt til að fá góða verksmiðju, og það eru Grindavík og Snæfellsnes. Hér hefur verið tekið jákvætt undir það að Snæfellsnes fái sína verksmiðju, og er það vel. Það er rétt hjá hæstv. ráðh. að tölulega má setja fram að verksmiðjurnar hafi afköst upp á 12 350 tonn á sólarhring, nákvæmlega tiltekið. En það er meira á pappírnum en í raunveruleikanum. Þess vegna fór ég ekki hærra en í 10 þús. tonn á sólarhring. Í Ólafsvík er skráð hér 170 þús. tonna verksmiðja, á Patreksfirði 200, Sveinseyri 70, Suðureyri 75 - þetta eru minnstu verksmiðjurnar - Breiðdalsvík 150, Stöðvarfirði 150, Djúpavogi 160. En hæstv. ráðh. gat þess í ræðu sinni að sumar verksmiðjanna hefðu aldrei tekið við loðnu. Auk þess erum við allir bjartsýnir á að það komi meiri afli á land, og þessar sömu verksmiðjur verða að bræða úrgang úr öðrum fiski, þannig að þær hafa blessunarlega að mati bæði mínu og margra annarra vaxandi verkefni og vaxandi gildi í íslenskum þjóðarbúskapnum. Svo kemur sumarloðnuveiðin sem verður örugglega staðreynd og stór þáttur, og þá eru, eins og hæstv. ráðh. gat um og við flm. báðir, viðhorfin gjörbreytt, að ég tali ekki um spærlinginn og kolmunnann. Þá er hagkvæmt að hafa verksmiðjur við suðurströndina, og áreiðanlega er áhugi í Þorlákshöfn og jafnvel Vestmannaeyjum til að gera betur í móttöku þar, sem er algjörlega rökrétt. Ef við förum að veiða kolmunna sem nemur jafnvel tugum þús. tonna. eða enn meiru, þá liggur þetta svæði best við miðum og svo suðausturhornið, Hornafjörður, og kannske einhverjar litlu verksmiðjurnar syðst á Austfjörðum. Það hníga því öll rök að því að gera sérstakt átak í því að byggja upp þennan iðnað. Það er ekki nýtt að það sé erfitt fyrstu 2–5 árin hjá íslenskum iðnfyrirtækjum á Íslandi. Ég vil minna á í leiðinni: Hvaða aðili reiknar með því að togari skili arðsemi fyrstu árin, togari sem kostar í dag 650–850 milljónir? Ekki einn einasti maður. Ég veit ekki betur en á borði hæstv. ráðh. liggi beiðni um líklega á annan tuga skipa sem flest eru af þessari kostnaðarstærð. Og ríkissjóður verður þegar á þessu ári að greiða 100 millj. í beina rekstrarstyrki fyrirsjáanlega, kannske meira. Ég er algjörlega sammála hæstv. ráðh. um að það er nauðsynlegt að athuga þetta mál. Hann tók jákvætt í það, og ég treysti því að það sé meira en orðin tóm og hann muni leggja þessu lið. Ég er næstum sannfærður um að verksmiðjan fær að rísa sem fyrst, og þrátt fyrir það að hér geti verið um fjárfestingu að ræða sem liggi á bilinu í kringum 1 milljarð eða rúmlega það, þá mun hún fljótlega mala okkur gull. Ég er alveg viss um það. Það sannar skynsamleg og rétt uppbygging sem átti sér stað í Neskaupstað eftir náttúruhamfarirnar þar. Sú verksmiðja á eftir að skila bæði Austfjörðum og þjóðarbúinu miklu og einnig verksmiðjur á Vestfjörðum, í Grindavík og ég vona einnig á Snæfellsnesi.



Herra forseti. Ég þarf auðvitað engu við það að bæta sem ræðumenn hér á undan mér hafa sagt um þýðingu loðnuveiðanna og loðnuvinnslunnar, hve geysilega mikil hún er. Og vafalaust er það rétt, að nýjar verksmiðjur þurfi að rísa til þess að afköst geti verulega aukist. Hitt fer þó ekki á milli mála, að ódýrara er og fljótvirkara að koma þeim verksmiðjum, sem fyrir hendi eru, í fullkomið lag og nýta þá afkastagetu sem þar er. Á ég þar ekki síst við verksmiðjurnar á Siglufirði. Þótt það sé út af fyrir sig rétt að núna sé hægt að vinna með hagkvæmari hætti í nýtískulegum verksmiðjum en í þeim eldri, þá er hitt líka rétt, að það er hægt að endurbæta eldri verksmiðjurnar fyrir miklu minna fé en kostar að byggja upp nýjar og á miklu skemmri tíma. Sem betur fer er nú unnið að því að endurbæta síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði, en ég tel þó að þar sé ekki nógu hratt að unnið og e. t. v. ekki í nógu stórum stíl. En ég veit að það er áhugi á því bæði í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins og hjá hæstv. sjútvrh. að framkvæma þessar endurbætur. Ég tel einnig að verksmiðjuna á Skagaströnd þurfi að endurbæta og endurbyggja, þannig að hún geti komið í not sem allra fyrst. Við skulum ekki gleyma því, að þótt vetrarveiðarnar á loðnu séu mikilvægar eru sumarloðnuveiðar líka að verða mjög mikilvægar, og þá eru það einmitt norðlensku hafnirnar sem einna best liggja við til þess að stunda loðnuvinnslu, kannske meira en hálft árið, kannske meiri hluta ársins, í stað þess að það eru eingöngu nokkrar vikur sem vetrarloðnuvertíðin stendur sem hæst. En það, sem ég vildi hér sagt hafa, er að ég tel brýna nauðsyn að endurbæta verksmiðjurnar norðanlands sem allra fyrst. Ég treysti því að stjórn Síldarverksmiðja ríkisins og hæstv. sjútvrh. muni sjá til þess því að þar er afkastagetan mikil og þar yrði vinnslutíminn lengstur.



Herra forseti. Í tilefni þeirra umr., sem hér hafa orðið um till. um fiskimjölsverksmiðju í Grindavík og orðið hafa að öðrum þræði nokkuð almenns eðlis, vil ég láta örfá orð falla. Ég minni á till. sem allir þm. Vesturl. fluttu fyrir tveim árum um byggingu fiskimjölsverksmiðju á Snæfellsnesi. Sú till. var samþ. á sínum tíma og liggur fyrir þál. um það efni, viljayfirlýsing frá hv. Alþ. Ég þakka hv. 1. landsk. þm. fyrir vinsamleg orð sem hann lét falla um þetta mál, taldi nauðsynlegt að þessu máli yrði sinnt á Snæfellsnesi, sem ég held að hljóti líka að liggja í augum uppi. Á Snæfellsnesi eru að vísu nokkrir gamlir rokkar, sem eru við það að blása út, ef svo má segja, og eiga að sinna þessum verkefnum, en eru orðnir svo langt á eftir tímanum að til stórvandræða horfir. Það er því brýnt hagsmunamál snæfellinga og ég fullyrði alþjóðar að ráða fram úr þeim vanda sem þarna hefur skapast. Það er vitað að úti fyrir Snæfellsnesi og Vesturlandi eru ein fengsælustu loðnumið landsins. Ekki þarf að kvarta yfir því að þessi till. til þál. hafi ekki hlotið vinsamleg ummæli allra þeirra sem um hana hafa rætt. Ég vil aðeins af þessu tilefni minna á þessa þál. Ég veit að að þessu máli er unnið, og ég treysti á og vona og veit að sú n., sem hæstv. ráðh. minntist á og nú athugar þessi mál umhverfis allt land, muni leggja því máli, sem ég nefndi, fyllsta lið í samvinnu við heimamenn á Snæfellsnesi.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um það ágæta mál sem hér liggur fyrir. Ég tel það gott mál og fullkomlega eðlilegt og raunar nauðsynlegt að það sé nú undinn tiltölulega bráður bugur að því að koma hér upp a. m. k. einni eða tveimur fullkomnum verksmiðjum þar sem byggt verði bæði á íslenskri og ekki síður erlendri reynslu, því að það hefur verið upplýst nýlega sem menn höfðu raunar óljósan grun um, að við höfum ekki fylgst með í þessum efnum og nágrannaþjóðir okkar eru komnar miklu lengra en við á því sviði að reisa fullkomnar verksmiðjur til loðnubræðslu og annarrar fiskbræðslu. Ég tel þess vegna að það sé full ástæða til að taka þessari till. vel og kanna hvar rétt sé og nauðsynlegt að koma upp nýjum verksmiðjum, einni eða fleiri. En það, sem kom mér til að standa upp, er það, að ég held að það, sem nauðsynlegt sé að gera nú sem allra fyrst og þyrfti raunar að gerast næstu daga, sé að reyna að fá fram þá breytingu í sambandi við loðnuflutningana að það verði verulegt keppikefli fyrir stóru loðnuskipin, þau skip sem geta flutt verulegt magn, það verði keppikefli fyrir þau að flytja loðnuna um langan veg. Mér hefur skilist, - ég hygg að það sé rétt og raunar kom það fram í máli hæstv. sjútvrh., - að það hafi verið töluverð andstaða gegn því að taka nokkurt umtalsvert fjármagn í flutningasjóðinn nú fyrir þessa vertíð. Eftir því sem mér er tjáð hafa það verið útgerðarmenn og skipstjórar og sjómenn smærri skipanna sem af hreinum misskilningi, að ég tel, voru þeirrar skoðunar að með því að taka umtalsverða upphæð af aflanum í flutningasjóðinn væri verið að flytja stóru loðnuskipunum einhverja umtalsverða fjármuni. En einmitt þessa dagana er það að sannast að þessi skammsýni, sem ég vil segja, kemur langharðast niður á litlu skipunum sem hafa ekki aðstöðu til að flytja a. m. k. neitt verulegt magn um langan veg. Ég hygg að það sé þannig komið í dag að margir, sem beittu sér gegn því að tekið væri umtalsvert fjármagn í flutningasjóðinn í haust, séu komnir á þá skoðun að þetta hafi verið og sé óskynsamlegt. Ég hygg að það sé innan við 2% af aflaverðmæti sem nú er tekið í þennan flutningasjóð, og það eru fáeinir aurar sem greiddir eru til þess að ýta undir að stóru skipin sigli langan veg með sinn afla. En ég er sannfærður um að það væri mjög skynsamlegt og gæti bjargað e. t. v. hundruðum millj., ef ekki milljörðum kr. í þjóðarbúið að taka 10-12% af aflanum og auðvelda þannig hinum stærri skipum að sigla með afla sinn á nokkuð fjarlægar hafnir þar sem loðnubræðslur eru. Með þessu vinnst tvennt: atvinnan dreifist á loðnubræðslurnar allvíða um landið og möguleikar allra skipa, ekki síst hinna minni, aukast stórlega að geta landað í þeim höfnum sem eru þá tiltölulega nálægt veiðisvæðinu á hverjum tíma. Við eigum nú sem betur fer allstóran og vaxandi flota skipa sem bera 500 og allt upp í 1100 tonn, og það er enginn efi á því, að það að gera þessum skipum sæmilega fýsilegt að sigla um nokkuð langan veg mundi geta bjargað geysilega miklum verðmætum þegar á þessari vertíð. Ég vil nú aðeins, um leið og ég legg sérstaka áherslu á þetta sem nánast mál dagsins, beina því til hæstv. sjútvrh. hvort það væri ekki hægt nú þegar að fenginni reynslu að fá þarna fram breytingu sem ég held að sé mjög skynsamleg og verði bæði í bráð og lengd öllum til mikilla hagsbóta.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa neitt á móti þeirri till. sem hér er sérstaklega til umr., en mig langar til þess að taka undir orð hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, sem hér talaði áðan, um þessi efni. Ég held að við verðum að gera okkur grein fyrir því, að það er býsna mikill verksmiðjuskortur í landinu, m. a. á Norðurlandi og það er full ástæða til að nýta þann verksmiðjukost áður en farið er að leggja út í stórfyrirtæki í sambandi við nýjar verksmiðjur. Við höfum nokkra reynslu frá fyrri tíð í sambandi við þetta, frá síldarárunum fyrir 10–12 árum eða raunar fyrr, að þá var allmikið rokið til að byggja upp verksmiðjur hér og þar og jafnvel að verksmiðjur voru fluttar frá Norðurlandi í aðra landshluta ok illa séð fyrir því að þær verksmiðjur, sem þá voru til á Norðurlandi væru nýttar. Þó voru til þeir möguleikar þá þegar eins og enn er, að flytja hráefnið til verksmiðjanna þar sem þær eru staðsettar. Ég held að við þurfum að hafa þetta mjög vel í huga nú eins og þá, að það á að nýta þann verksmiðjukost í landinu sem fyrir er. Verksmiðjur slíkar sem þessar eru víða til á Norðurlandi. Hér hefur verið minnst á Siglufjörð, en mig langar til að minnast á einn stað sem hefur oft átt í atvinnulegum erfiðleikum, Þórshöfn. Þar er síldarverksmiðja sem reist var fyrir u. þ. b. 12 árum, u. þ. b. sem síldin lagðist endanlega frá landinu og síldarleysisárin hófust, þannig að í þessari verksmiðju var lítið sem ekkert unnið. Með tiltölulega mjög litlum breytingum er hægt að gera þessa verksmiðju afkastamikla loðnuverksmiðju. Ég vil í sambandi við þessar umr. minna sérstaklega á þennan stað og þá alveg sérstaklega beina máli mínu til hæstv. sjútvrh. í þessu sambandi. Ég vænti þess að hann kynni sér aðstæður í Þórshöfn í þessu tilliti. Þó ég mæli þannig er ég út af fyrir sig ekki að mæla gegn verksmiðju í Grindavík eða annars staðar, það er síður en svo. Ég held samt að það sé réttmætt og eðlilegt að við minnum á þetta sjónarmið, að það er möguleiki á flutningi hráefnis og að verksmiðjukostur er mikill í landinu sem sjálfsagt er að líta á áður en rokið er til að byggja mjög dýrar verksmiðjur.



Herra forseti. Umr. um þessa till., sem hér hafa farið fram, hafa að ýmsu leyti verið athyglisverðar að mínum dómi. Hér hefur komið fram í máli margra hv. þm. mikill áhugi á því að byggðar verði nýjar síldarverksmiðjur eða loðnuverksmiðjur og reyndar einnig að þær, sem fyrir eru, verði bættar. Menn hafa bent hér á þá miklu möguleika sem við eigum í því að veiða allmiklu meira magn af loðnu en við höfum gert. Allt er þetta að mínum dómi rétt og gott og býsna táknrænt. Hins vegar finnst mér að það hafi verið minna rætt um þá hlið þessa máls sem hér skiptir þó öllu máli, en það er fjáröflun í þessu skyni. Með þessari till. er áskorun beint til ríkisstj. að hún hafi áhrif á að það verði komið upp myndarlegri verksmiðju af þessari gerð í Grindavík. Ég get varla skilið þessa till. á annan veg en þann, að flm. ætlist til þess að það verði Síldarverksmiðjur ríkisins sem eigi að byggja þessa verksmiðju og eiga hana og reka. Vissulega kemur það til greina, svo mikinn rekstur sem Síldarverksmiðjur ríkisins hafa á höndum. Og vissulega kæmi einnig til greina að Síldarverksmiðjur ríkisins byggðu verksmiðju á Snæfellsnesi sem hefur líka verið nefnd. En nú vitum við það, að mikill meiri hluti verksmiðjanna í landinu hefur ekki verið byggður af Síldarverksmiðjum ríkisins og er ekki rekinn af þeim. Menn hafa ráðist í það að byggja verksmiðjur af þessari gerð ef skilyrði hafa verið sköpuð til þess að menn gætu komið upp svona verksmiðjum og það er einmitt þetta sem á hefur staðið. Það hefur staðið á því að fá fjármagn til þess að þeir, sem hafa áhuga á því og vissa getu til þess að koma upp svona verksmiðju, fái undirstöðulán til framkvæmdanna, og það stendur á nákvæmlega því sama hjá Síldarverksmiðjum ríkisins. Þær hafa verið að biðja um æ ofan í æ aukið fjármagn til að endurbæta verksmiðjur sínar, gera þær sæmilega rekstrarhæfar, og þær hafa ekki fengið fjármagn. Nú hefur verið mótuð sú stefna að skera niður fjármagn í þessu skyni, en það hefur venjulega runnið í gegnum Fiskveiðasjóð. Hann vantar algjörlega fjármagn. Hann verður að neita beiðnum um lán til allra nauðsynlegustu framkvæmda og hann hefur, eins og málin liggja fyrir og fjármagni hans er háttað, engin skilyrði til að samþykkja lán til nýrra verksmiðja. Hér er því komið að því máli, að ef þm. ætlast til þess að eitthvað sé gert í þessum efnum, bæði til þess að hressa upp á þær verksmiðjur, sem eru fyrir, og til þess að byggja nýjar, þá þarf að taka ákvörðun um að útvega fjármagn í miklu ríkara mæli en nú er til þessara framkvæmda. M. ö. o.: það verður að breyta þeirri lánastefnu sem hefur verið mörkuð af hæstv. ríkisstj. í þessum efnum, annars gerist ekki neitt. Ég fyrir mitt leyti er á þeirri skoðun að það eigi að breyta þeirri stefnu og útvega Fiskveiðasjóði, sem er eðlilegur aðili að þessu máli, allverulegt fjármagn eða aðgang að erlendu fjármagni með lántöku svo hægt sé að ráðast í skynsamlegar framkvæmdir varðandi þennan atvinnuþátt. Ég held það hafi verið skynsamlegt af hæstv. sjútvrh. að skipa sérstaka n. til að gera úttekt á þessum málum og reyna að gera sér grein fyrir hve þörfin er mikil og hvar þörfin er mest og hvar væri hyggilegast að hefja fyrstu framkvæmdir, hvort það er bygging nýrra verksmiðja eða endurbætur á þeim eldri. Það er sjálfsagt að athuga það. En ég efast ekkert um að það þarf að setja í okkar verksmiðjur mikið fjármagn vegna þess, eins og hér hefur verið sagt, að þær hafa verið að dragast aftur úr á undanförnum árum vegna fjármagnsskorts, og svo einnig vegna þess að það hefur gengið yfir visst tímabil núna að það hefur verið heldur þröngt hjá verksmiðjunum rekstrarlega séð, þannig að allmargar af verksmiðjunum hafa dregist mjög aftur úr og eru í rauninni orðnar annars og þriðja flokks fyrirtæki eða verksmiðjur. Það hefur verið sagt, um leið og menn hafa bent á þann möguleika sem við höfum til að stórauka loðnuveiðina, að við gætum ekki veitt alla þá loðnu sjálfir sem fiskifræðingar teldu óhætt að veiða. Þetta er mikill misskilningur. Það er ekkert léttara en það að floti okkar, sá sem stundar veiðar í dag, geti veitt alla þá loðnu sem þeir hafa þorað að tala um að við mættum veiða. Þeir hafa verið svona með töluna milli 600 og 800 þús. tonn. Sé veiðin stunduð, eins og menn gera áætlun um nú, nær allt árið, þá er auðvelt verk fyrir þann flota að veiða þetta magn og þó meira væri. Ég býst meira að segja við því að þeir treysti sér til að leggja þetta aflamagn á land, þessir 30 eða 35 sem hæstv. sjútvrh. tók út úr öllum hópnum, sem eru með stærstu og bestu veiðiskipin, ef þeir fengju sæmilega aðstöðu að öðru leyti í samlandi við vinnslu aflans. Við getum veitt þetta magn, það er enginn vafi á því, og komum til með að gera það eflaust og væntanlega meira magn en þetta sem menn hafa nefnt. En það er rétt, að til þess m. a. að þær verksmiðjur, sem eru í landinu, geti unnið úr meira aflamagni en þær gera í dag, þá þarf að leggja í viðbótarkostnað. Rekstrartími hverrar verksmiðju hjá okkur nú er mjög stuttur, miklu styttri en hjá hliðstæðum verksmiðjum t. d. í Noregi. Hér var það nefnt, sem ég dreg nokkuð í efa að sé í raunveruleikanum, að á sama tíma sem afköst í verksmiðjunum í landinu væru svona 10–12 þús. tonn á dag, þá væri þó til þróarrými upp á 150 þús. tonn. Þessi tala bendir til þess að verksmiðjurnar í landinu hafi helmingi meira þróarrými miðað við afköst heldur en t. d. verksmiðjan okkar í Neskaupstað. Ég dreg það nú heldur í efa að þær hafi það að meðaltali, nema rétt að nafninu. En mér er ljóst að þarna þarf að leggja í verulegan aukinn kostnað ef á að vera hægt að geyma hráefni á viðunandi hátt og hafa vinnslutímann miklu lengri en hann er nú. Á þessu hefur allt stöðvast. Menn hafa ekki haft fjármagn til þess að ráðast í þessar framkvæmdir og hafa því orðið að búa við það sem var. Ég legg því áherslu á það, að ég er því fylgjandi að till. eins og þessi sé samþykkt og þessari áskorun sé beint til ríkisstj. Ég álít að till. fari í rétta átt. En ég get líka tekið undir þau sjónarmið, sem hér hafa komið fram, að það þarf auðvitað að huga að verksmiðjukostinum almennt í landinu. En ég vil bæta því við, að það er grundvallaratriði til þess að hægt sé að gera nokkurn skapaðan hlut að marki í þessu máli að það verði ákveðið að útvega viðbótarfjármagn til þess að þeir geti ráðist í byggingu verksmiðja sem hafa hug á því, hvort sem það eru Síldarverksmiðjur ríkisins eða aðrir, en aðrir stækkað verksmiðjur sínar eða bætt þær frá því sem nú er. Nú eru í þessum efnum alveg lokaðar dyr, og eins og lánsfjáráætlun hefur þegar verið afgreidd hér á Alþ. og fjármál Fiskveiðasjóðs, þá eru möguleikarnir engir. Í sambandi við þetta mál mætti svo skjóta því hér inn, af því að hér er auðvitað um margþætt vandamál að ræða sem ber að hafa í hyggju hvernig á að leysa á sem skynsamlegastan hátt, að það er margt fleira sem hér grípur inn í. Ég nefndi aðeins einn stað í mínu kjördæmi, Vopnafjörð, þar sem er ágæt verksmiðja sem var drifin af stað eftir nokkurra ára notkunarleysi. Þar stendur enn þannig á vegna fjármagnsskorts að betri loðnuskipin, sem þangað leita með farma, fljóta ekki upp að bryggju nema við sérstakar aðstæður og hafa haft skaða af, þau sem hafa lagt í áhættuna. Það hefur ekki fengist fjármagn til þess að búa sæmilega hafnaraðstöðu á þessum stað. Hér er um mikið nauðsynjamál að ræða, en það verður ekki leyst nema með fjármagni. Og sú ríkisstj., sem vill setja sitt fjármagn í eintóma Grundartanga, en hræðist fiskveiðar, hún samþykkir auðvitað áætlun eins og hím hefur gert. En það þarf að rífa upp slíka samninga og breyta til og setja fjármagnið í það sem gæti gefið okkur einhverja peninga og er alveg öruggt að við töpum ekki á, eins og þessum Grundartöngum sem ég er hræddur um að við töpum heldur betur á.



Herra forseti. Það er mjög eðlilegt að umr. verði um mál það sem hér liggur fyrir um byggingu nýrrar loðnuverksmiðju. Við stöndum frammi fyrir því að loðnan er einn af þeim fáu fiskstofnum hér við Ísland sem ekki eru ennþá taldir fullnýttir, og því er eðlilegt að menn renni augum þangað sérstaklega þar sem það er vitað að loðnuveiðar og loðnuvinnsla geta hvort tveggja verið sæmilega arðbær atvinnurekstur. Mér finnst að það þurfi að marka ákveðna stefnu í þessum málum, og mun hæstv. sjútvrh. vera að undirbúa það með skipun þeirrar n. sem nú vinnur að þessum málum. En ég tel að það, sem fyrst og fremst og brýnast sé að gera og fljótvirkast til að auka afköst við vinnslu í landi, sé að tæknivæða betur en nú er þær verksmiðjur sem fyrir hendi eru, og víða mun það vera hægt að stækka þær verulega með miklu minni tilkostnaði en ef um er að ræða byggingu nýrrar verksmiðju. Ég hygg að það yrði fjárhagslega hagkvæmast að standa þannig að málum, að veita þessari hlið málsins forgang. Hitt liggur nokkuð ljóst fyrir einnig, að það mun að því koma að nýjar verksmiðjur verði byggðar ef loðnuveiði heldur áfram í vaxandi mæli, en ekki er annað sjáanlegt en að svo muni verða á næstunni. Hv. 2. þm. Austurl. minntist réttilega á það, að ekkert verður að gert í þessum efnum nema um aukið fjármagn verði að ræða. Ég er honum alveg sammála um það. Þrátt fyrir það að alþm. allir muni telja að fara beri varlega í skuldaaukningu erlendis, þá tel ég að í þessu tilfelli komi mjög til greina og liggi raunverulega ljóst fyrir, að ef réttlætanlegt sé að nokkur lán verði tekin erlendis, þá séu það lán til framleiðslutækja eins og hér er um að ræða. Ég hygg að bæði endurbætur á eldri verksmiðjum og reyndar bygginga á nýjum verksmiðjum muni gjaldeyrislega skila sér á til þess að gera mjög stuttum tíma, jafnvel örfáum árum. Ég hygg því að það væri vel réttlætanlegt að veita fyrirgreiðslu í sambandi við lántökur erlendis til bæði einkaaðila og þeirra samtaka sem verksmiðjur eiga. Og ég hygg að það muni reynast hagkvæmast fyrir þessa atvinnugrein að haldið verði frekar áfram á þeirri braut að veita fyrirgreiðslu til handa einstaklingum og félagasamtökum. Á ég þar við fyrirgreiðslu í sambandi við lántökur frekar en að ríkið fari að taka að sér að byggja verksmiðjunnar, hvort heldur væri í Grindavík eða á Snæfellsnesi. Hér hefur einnig verið minnst á möguleika á kaupum eða leigu á flutningaskipum. Ég tel einnig að sú leið komi mjög til greina. Meðan við erum að koma þessum málum í fastari skorður mundu flutningaskip vel geta jafnað vinnsluna um landið. Yfir vetrarmánuðina þyrfti e. t. v. að flytja loðnu í byrjun vertíðar til Austur- og Suðurlands, og yfir sumarmánuðina væri einnig hagkvæmt að flytja loðnuna bæði til Vestur- og Suðurlands. Með flutningaskipum væri sennilega hægt að jafna mjög afköst verksmiðjanna. Það segir sig sjálft að ef á að gera verksmiðjurnar arðbærari en þær eru nú í dag, þá þurfa þær að fá jafnara hráefni yfir lengri tíma en nú á sér stað. Í mörgum verksmiðjum er unnið af fullum krafti dag og nótt og að sjálfsögðu með tilheyrandi auknum rekstararkostnaði. En ef hægt væri að dreifa vinnslu þeirra á lengri tíma mundi afraksturinn verða enn þá betri og öruggari en hann nú er. Ég vil undirstrika það í sambandi við bæði endurbætur á þeim verksmiðjum, sem nú eru fyrir hendi, sem ég tel að sé nauðsynlegt og sjálfsagt að tæknivæða betur, og einnig í sambandi við nýjar verksmiðjur, að ég tel vel forsvaranlegt að ríkisstj. beiti sér fyrir lánafyrirgreiðslu á erlendum vettvangi þar sem sjáanlega er ekki um fjármagn innanlands að ræða. Og ég legg áherslu á að það verði ekki síður gert gagnvart einstaklingum og félagasamtökum einstaklinga heldur en að ríkið fari að taka lán sjálft til að byggja upp verksmiðjur sem reknar væru af hinu opinbera.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Umr. um þessa till. hafa, svo sem ekki er óeðlilegt, snúist almennt um loðnubræðslu og loðnuveiðar. Út af þeim umr., sem hér hafa farið fram, finnst mér rétt að það komi fram sérstaklega varðandi það sem hv. 3. þm. Reykn, sagði, að ég er honum í öllum meginatriðum sammála þar sem hann ræddi um flutningana og flutningavandamálið. Það hefur verið rætt um að setja sérstakt verð á loðnu sem er landað á miðunum í flutningaskip. Ég tel hitt að mörgu leyti eins æskilega leið, að stærri skipin fari til þeirra staða, sem vantar loðnuna, og fái það greitt úr sameiginlegum sjóði sem allir leggi til. Við héldum því fram, þegar fljótandi loðnubræðsla fylgdi í raun og veru flotanum eftir, að þar hefði orðið umframveiði, vegna þess að þá var engin hið hjá skipunum, þau fóru jafnharðan aftur á miðin og þurfti ekki að kosta upp á flutninga á því magni. Það mál getum við leyst með flutningaskipum eða sanngjarnri og eðlilegri greiðslu til þá sérstaklega stærri loðnuveiðiskipanna, því að það nær auðvitað engri átt að verksmiðjur t. d. á Norðurlandi, á Vestfjörðum, hér við Faxaflóann eða jafnvel í Vestmannaeyjum séu algjörlega hráefnislausar á meðan loðnugangan er út af Austfjörðum. Og sama má svo aftur segja um Austfirði ef loðnan er annars staðar. Hv. 2. þm. Austurl. dró mjög í efa að heildargeymslurými loðnuverksmiðja væri nú um 150 þús. tonn. Nú ég skal ekkert um það fullyrða, en legg til grundvallar þær upplýsingar sem er að finna í skýrslu loðnunefndar um loðnuveiðar á árinu 1974 og hv. 1. landsk. var hér með og lánaði mér. Þar segir að tankar séu 48 600 tonn, hráefnisgeymslur 84 550 tonn og plön 24 350 tonn, eða samtals 157 500 tonn. Hitt er vafalaust rétt hjá hv. 2. þm. Austurl., að töluvert af þessum hráefnisgeymslum er lélegt, og það getur verið vafamál hvort eigi að nefna þessa upphæð með þessum hætti. En þetta er það sem er einna ódýrast að laga og sömuleiðis að bæta við hráefnisgeymslum. Það er ekki allt komið með því að bæta við verksmiðjum eða auka við verksmiðjurnar heldur verður fyrst og fremst að stefna að því að lengja nýtingartíma verksmiðja sem fyrir eru eða þeirra verksmiðja sem er tiltölulega ódýrt að koma upp. Það má lengja nýtingartíma verksmiðjanna með ýmsu móti. Það er sjáanlegt á öllu, að loðnuveiðitímabilið lengist og nýr bræðslufiskur verður veiddur í ríkari mæli, og svo hitt, að með nýjum hráefnisgeymslum og þá helst lokuðum geymslum, þar sem ætti að vera óhætt að leyfa nítrín, er hægt að auka verulega nýtingu verksmiðjanna, þannig að þær verði starfræktar mestallt árið, ef veiðar verða á þann veg sem við vonum. Með því móti að lengja nýtingartímann erum við að skapa nokkurn veginn fastan grundvöll fyrir útgerð ákveðinna skipa og afkomu þeirra sjómanna, sem eru á þessum skipum, og fyrir afkomu þessara verksmiðja. Með því að lengja bæði veiði- og vinnslutíma verður hinn fasti kostnaður verksmiðjanna hlutfallslega minni og þar af leiðandi hráefnisverð hagstæðara og rekstararafkoma þessara fyrirtækja í landi betri. Þetta hefur auðvitað mjög mikið að segja og miklu meira gildi fyrir afkomu íslensks sjávarútvegs og sjómanna en að hlaupa til skipulagslítið eða jafnvel skipulagslaust og byggja verksmiðju eftir verksmiðju. En svo komum við að því, sem raunar fleiri hafa gert hér, að til þess að fara í þessar framkvæmdir, hvort sem það er að stækka verksmiðjur sem fyrir eru, gera þær betur úr garði eða byggja nýjar, þá vantar okkur fjármagn. Ég tel að það sé nákvæmlega sama sagan að gerast og hv. 2. þm. Austurl. raunar benti á, að hvort sem hér er um að ræða Síldarverksmiðjur ríkisins eða verksmiðjur í einka- eða í félagarekstri, þá er það auðvitað fjármagnið sem skortir og hefur skort. Það hefur líka verið lítill áhugi vegna þess hve lélegt verð hefur verið á þessum afurðum á undanförnum árum, þar til núna. Mín skoðun er sú, að það sé eðlilegast allra hluta vegna að Síldarverksmiðjur ríkisins sjái fyrst og fremst og eingöngu um uppbyggingu á þeim verksmiðjum sem þær eiga fyrir, á þeim stöðum sem þær reka nú verksmiðjur. Þar sem um nýjar verksmiðjur yrði að ræða, þá er það mín skoðun að þær eigi að vera fyrst og fremst í eigu þeirra aðila sem starfa að því að afla hráefnis og vinna úr því. Það eru þeir sem eiga að vera hinir raunverulegu eigendur verksmiðjanna. Þá á ég almennt við útgerðarmenn, fiskvinnslustöðvar og sjómenn. Og ég tel að verksmiðjur, sem eru eða verða reistar með þeim hætti, eigi að njóta nákvæmlega sömu lánakjara og það væru verksmiðjur eða önnur fyrirtæki sem ríkið sjálft reisir, þessum aðilum sé gert jafnhátt undir höfði. Með því móti er ekki verið að draga miðstjórnarvaldið undir einhverja ákveðna stjórn. Þá er stjórn þessara verksmiðja í höndum heimamanna, í höndum þeirra sem afla hráefnis og vinna við þessar verksmiðjur, og ég hygg að menn geti orðið alveg sammála um að þessi lausn sé langheppilegust. Þá hafa heimamenn mesta ábyrgðina, en segja ekki að það eigi að senda sér þetta eða hitt frá þessu svokallaða miðstjórnarvaldi sem allir keppast nú við að skamma eða þá að það samþ. ekki þetta eða hitt. Ég ætla ekki að deila við hv. 2. þm. Austurl. út af Grundartanga eða öðrum framkvæmdum í landinu. Við skulum sleppa því í bili. En ég er honum sammála um að það sé svo margt ógert í sjávarútvegi að við eigum ekki að draga úr fjármagni til sjávarútvegs, eins og sumir virðulegir spekingar á sviði efnahagsmála hafa haldið fram á mörgum undanförnum árum. Mín skoðun er sú, að við höfum verið of íhaldssamir í þessum efnum. Við höfum einblínt alltaf á einhliða framleiðslu og einhliða vinnslu hverju sinni. Við höfum í reynd ekki séð annað en þorsk, frá því að við munum eftir okkur, og eins feður okkar, það hefur allt byggst á því að veiða þorsk. En auðæfi hafsins eru miklu meiri, sem betur fer, heldur en þorskurinn þó hann sé, hafi verið og verði okkur mikilsverðastur. Og ef við förum út í nýtingu á nýjum fisktegundum sem vísindamenn okkar telja að megi veiða í miklu ríkari mæli en nú er, þá auðvitað þýðir það að við þurfum á auknu fjármagni að halda í þessum efnum. Ég bendi einnig á það, að lánin, sem Fiskveiðasjóður hefur afgreitt á undanförnum árum, hafa tekið afar miklum framförum. Verðbólga hefur að vísu verið mikil í okkar landi og það er ekki nýtt fyrirbrigði, en heildarútlán Fiskveiðasjóðs á árinu 1967 námu 342 millj. kr., en heildarútlán hans á árinu 1971 námu ekki nema 682 millj., 1972 fara þau upp í 1263 millj., 1973 upp í 2248 millj., 1974 upp í 2660 millj. kr. og á árinu 1975 nálgast þau fjóra milljarða eða um það bil 3945 millj. Á árinu 1976, sem liggur ekki fyrir enn þá, hefur orðið nokkur lækkun vegna takmörkunar á innflutningi skipa, en á árinu 1977 verður ekki um lækkun að ræða. Ég fyrir mitt leyti er óánægður með þann hluta af lánsfjáráætluninni, hve atvinnumálasjóðirnir hækka hlutfallslega minna en Byggingarsjóður ríkisins. Það virðist sem það sé sama hvaða flokkar eru við stjórn í landinu, þeim verður það öllum á að telja meira virði og leggja meiri áherslu á að byggja íbúðarhús en að styrkja atvinnumálasjóðina. Ég er mjög óánægður með þetta fyrir mitt leyti. Það er nauðsynlegt að byggja íbúðarhús, en það verður að setja því ákveðnar skorður, alveg eins og það verður að setja þjóðfélaginu á hverjum tíma ákveðnar skorður, hve mikil lán á að taka og þó einkum erlendis frá. Það er því miður allt of mikið ríkjandi hér á hv. Alþ. að tala um hve skuldir þjóðarinnar aukist og einkum við útlönd, hve fjárlög hækki, og þá á ég ekkert frekar við núv. stjórnarandstöðu en fyrrv. stjórnarandstöðu, en telja svo alls ekki nóg framkvæmt í landinu. Svo eru fluttar brtt. við fjárl. um að hækka verulega lántökur til ýmissa annarra hluta en til sjávarútvegs, og það hefur ekki verið klipið neitt við nögl sér í þeim efnum. Ég er hræddur um að ef þær brtt. hefðu allar verið samþ. 10–15 síðustu árin, þá væru það smámunir, sem við skuldum núna erlendis, á við það sem við skulduðum ef allt hefði verið samþ. En þá komum við að þessu sama: Hvað er nauðsynlegast að gera, og í hvaða röð eigum við að taka það? Hvað skapar okkur sem fyrst tekjur? Álit mitt er að sjávarútvegurinn standi þar fremstur í flokki. En við eigum ekki að ráðast í hverja framkvæmd sem mönnum dettur í hug í sjávarútvegi. Við verðum auðvitað að tímasetja þær og leggja niður fyrir okkur hvað er hagkvæmast að gera í þeim efnum til þess að fá sem mest og best út úr því fjármagni sem við leggjum til þessarar mikilvægu atvinnugreinar, og bæta síðan við. Ég sagði áðan að ég kærði mig ekki um að nefna töluna um hugsanlegan afla. En hv. 2. þm. Austurl. nefndi tölu. Ég er honum alveg sammála um að það verði auðvelt fyrir íslenska loðnuskipaflotann að veiða það magn, en við skulum ekki fara að nefna hærri tölur í bili. Þessi tala þykir mér ekki of há frekar en honum. Afurðaverð loðnunnar á s. l. ári var tæpir 5.1 milljarðar kr., þar af voru fryst loðna og fryst loðnuhrogn um 670 millj., loðnumjölíð var eitthvað 3157 millj. og loðnulýsið um 1252 millj. Aflaaukningin, sem kemur til með að verða hjá okkur, leggur á okkur þær skyldur að auka og efla söluna og helst af öllu að eiga viðskipti við sem flestar þjóðir. Sú þjóð, sem keypti langmest af okkur af þessum afurðum á s. l. ári, var Vestur-Þýskaland keypti loðnumjöl fyrir um 819 millj., Pólland kom þar næst með 573 millj. og Bretland með 523 millj. Þetta voru þrjú langhæstu viðskiptalöndin í mjölkaupum. En aftur í lýsiskaupum var Bretland með næstum því af verðmæti lýsisins eða um 810 millj. kr., þar næst kom Holland með 307 millj. kr. og þrjú önnur lönd voru með samtals um 135 millj. kr. Þarna þurfum við einnig að gera mikið átak samhliða, því það er ekki nóg að veiða og vinna afurðir, við þurfum einnig að selja þær. Ég held að við getum öll verið sammála um það, að fyrsta skilyrðið til þess að gera sér fyllilega grein fyrir hvaða stefnu við eigum að taka er að láta fara fram athugun, svo sem ég hef gert með skipun þessarar n. Ég valdi í hana fimm einstaklinga sem eru nokkuð kunnugir þessum málum, undir forustu forstjóra Rannsóknastofurnar fiskiðnaðarins sem ég held að sé alveg óumdeilt að taki að sér slíka forustu. Þar eru einnig menn úr hópi sjómanna og útgerðarmanna og verkfræðingur. Ég taldi fráleitt að hafa eitthvert pólitískt bragð af þessari n. eða héraðatogstreitu. Ég vildi að það væru fyrst og fremst menn sem hefðu engra slíkra hagsmuna að gæta, sem reyndu að leggja fyrir ríkisstj. og síðar Alþ. skýrslu um það á hvern hátt sé heppilegast að vinna að þessum málum. Síðan verðum við að taka mið af því og það, sem næst verður að taka ákvörðun um, verður að tryggja fjármagn til þessara framkvæmda. Það hafa verið nefndir hér nokkrir staðir. Allir þeir staðir, sem hér hafa verið nefndir, eru teknir til meðferðar hjá n. Það hafa verið gerðar athuganir á þó nokkuð mörgum stöðum, og það hefur enginn staður verið nefndur í þessum umr. sem ekki hefur komið til athugunar í n. eða verður þar skoðaður.



Herra forseti. Umr. um þessa þáltill. hafa nú breyst þannig, að menn frá öllum kjördæmum landsins hafa tekið hér til máls og lýst áhuga sínum á því að verulegt átak verði gert á þessu sviði. Við vestfirðingar höfum að sjálfsögðu átt okkar fulltrúa í þessum umr. þar sem er sjútvrh., en mig langaði til þess að leggja hér eigi að síður orð í belg. Það er nú svo, að fyrir svona 30 árum voru starfandi í þeim landshluta, sem næst liggur loðnumiðunum á sumar- og haustvertíð, þ. e. a. s. á Vestfjörðum, starfandi fjórar feitfiskbræðslur, þar er nú starfandi ein. Þessar verksmiðjur, sem þá voru starfandi, voru á Sólbakka í Önundarfirði, á Hesteyri, Ingólfsfirði og í Djúpuvík. Á engum þessara staða er nú starfandi loðnu- eða Síldarbræðsla. Hins vegar var byggð feitfiskbræðsla í Bolungarvík, og ég hygg að ég fari með rétt mál að hún grundvallaðist í þann tíð á því að hráefni var flutt með flutningaskipi af síldarmiðum til Bolungarvíkur. Það sýndi sig eigi að síður, þó að þessi verksmiðja væri lítil og fengi ekki verkefni með þeim breytingum sem urðu á síldveiðum við Ísland, að síðan loðnuveiðarnar hófust veit ég ekki betur en að hún hafi verið rekin með fullum afköstum allan þann tíma frá því að loðna nálgaðist Reykjanes eða gekk fyrir það. Og eins og kom fram í fyrri ræðu hæstv. sjútvrh., þá er nú áformuð stækkun á verksmiðjunni um helming. upp í 500 tonna afköst, sem væntanlega verður lokið við þegar næsta sumar- eða haustloðnuvertíð hefst. Ég vil aðeins vekja athygli á því, sem og kom fram í ræðu 2. þm. Vesturl., að það er svo ástatt á Vestfjörðum sem á Snæfellsnesi, að þar eru til margar verksmiðjur, en flestar eru orðnar gamaldags. Það er svo í verstöðvunum frá Ísafjarðardjúpi til Patreksfjarðar, að þar eru víða til tæki sem nýtanleg eru við feitfiskbræðslu. Þess vegna er mjög athugandi sá þátturinn í þessu máli í heild, hvort þar er ekki hægt um að bæta með tiltölulega litlum kostnaði þannig að hægt verði að vinna umtalsvert magn. Ég er ekki með þessu að leggja gegn þeirri þáltill., sem hér er mælt fyrir, né heldur þeirri, sem flutt var í fyrra varðandi verksmiðju á Snæfellsnesi. En ég vil vekja athygli á því, að hugmynd um slíka verksmiðju á engu síður rétt á sér á Vestfjörðum, án þess að ég tali hér um hvaða staður yrði þar heppilegastur. Ég vil aðeins minnast á það í þessu sambandi, að skipstjórnarmenn hafa látið í ljós þá skoðun sína að af loðnumiðunum nú á liðnu hausti sé hættuminnst og greiðfærust sigling að Barða. Komum við þá nokkuð nærri þeim stað þar sem Síldarverksmiðja var rekin um áratugi, Sólbakka í Önundarfirði. En ástæðan fyrir því, að ég kvaddi mér hljóðs, var e. t. v. ekki fyrst og fremst að minnast á þetta, heldur að minnast á annað atriði sem ekki hefur verið minnst á hér af hv. ræðumönnum nema hvað sjútvrh. kom aðeins að því. Það er verið að ræða um skort á fjármagni, hvað hægt sé að gera og hvernig hægt sé að leysa málið á sem hagkvæmastan hátt. Það kann að vera, þegar gerðar eru tilraunir til að fara inn á nýjar brautir og þær mistakast, að menn séu ekki ginnkeyptir fyrir að taka upp þráðinn aftur í sömu veru. Þegar talað er um fljótandi loðnubræðslur eða bræðsluskip er gjarnan minnst á gamla Hæring í háðstón og þar með afskrifuð slík hugmynd. Rekstur Norglobal hér við land undanfarna vetur hefur gefið góða raun, og mér er sagt að á alþjóðamarkaði séu til olíuskip á tiltölulega mjög hagstæðu verði. Ég varpa þeirri spurningu fram, - það er leitt að sjútvrh. er farinn úr salnum, - en ég varpa þeirri spurningu fram hvort ekki sé alveg sérstök ástæða fyrir n. að kanna það, miðað við þjóðhagslegan ávinning, hvort það reynist rétt hjá mönnum sem halda því fram að það muni tiltölulega ódýrt að fjarlægja tanka úr slíku skipi og byggja þar loðnuverksmiðju. Hér má að sjálfsögðu ekki vera um að ræða neina ryðdalla. En í slíkum skipum eru tankar sem gætu bæði verið hráefnistankar geymslutankar fyrir lýsi og geymslutankar fyrir mjöl. Ég vildi aðeins nefna þetta atriði í þessum umr., en ég er ekki jafnframt að halda því fram að þetta leysi allan vanda. Ég tek fyllilega undir það, að loðnuverksmiðjur í landi eiga sinn rétt, en það er rétt að athuga þessa möguleika vel áður en tekin er upp sú stefna að reisa loðnubræðslu svo gott sem í hverri krummavík.



Herra forseti. Ekki ætla ég nú að fara að tala á móti þessari till. En ég held að það, sem þyrfti nú að gera í þessum málum, eins og mér skilst raunar að hæstv. sjútvrh. stefni að, sé að athuga hvernig hægt er að leysa þessi mál á sem ódýrastan hátt og nota þá þær verksmiðjur, sem eru fyrir hendi, og auka afköst þeirra. Hv. 1. þm. Norðurl. e. minntist einmitt á eina slíka verksmiðju sem er á Þórshöfn og var byggð fyrir 11 árum. Þessi verksmiðja mundi geta brætt um 300 tonn á sólarhring, og fróðir menn telja að ný verksmiðja, sem gæti brætt 300 tonn á sólarhring, mundi kosta nú 400–450 millj. kr. Þeir á Þórshöfn hafa fengið mann, sem mun vera sá færasti, til þess að taka út slíka verksmiðju og gera áætlun um það hvað mundi kosta að koma henni í fullt lag, þannig að hún yrði raunar eins og ný, og áætlun þessa manns er upp á 65 millj. kr. Þarna liggur verulegt fjármagn á þessum stað sem er ónotað, og það þarf ekki til viðbótar meira en það sem ég nefndi. Ég hef heyrt að áætlanir þessa manns hafi yfirleitt staðist, hann sé með áætlanir sínar yfirleitt í hærri kantinum. Ég held að það þurfi að athuga hvernig ástatt er að þessu leyti bæði á Þórshöfn og annars staðar sem hægt væri að auka afköstin án þess að þyrfti eins mikla fjármuni og til að byggja nýtt. Það hlýtur að vera fyrsta skrefið í þessu. Síðan getur það verið álitamál hvernig eigi að byggja og hvar. Það hlýtur að verða atriði sem þarf að kanna nánar, og sjálfsagt er Grindavík einn af þeim stöðum sem gætu komið vel til greina. Ég vil bara árétta það, að það þarf endilega að gera eitthvað í þessum málum, t. d. fyrir slíkan stað eins og Þórshöfn, að nota það fjármagn sem þar er fyrir hendi. Þessi verksmiðja var aðeins notuð eitt sumar, og það gefur auga leið að þarna er mikið verðmæti, eins og ég hef komið inn á.

Flm. (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Ég vil aðeins að gefnu tilefni gera örstutta greinargerð fyrir gildi loðnuflutningasjóðs, sem ég persónulega tel eitt af grundvallaratriðum til að leysa þetta mikla vandamál sem menn hafa hér fjallað um, og taka undir sjónarmið ég held flestra eða allra ræðumanna sem hafa komið hér fram. En af því að ég hef hér skýrslu um loðnuflutningasjóðinn fyrir árin 1974 og 1975 og reyndar 1976 líka, þá ætla ég að lofa alþm. að heyra um gildi sjóðsins. Hér segir á bls. 26 í skýrslu loðnunefndar fyrir árið 1975 og 1976: „Greiðslur loðnuflutningasjóðs vegna vetrarloðnuveiðanna 1975 námu 40.9 millj. kr.“ Og svo segir síðar að 1974 voru það 69.8 millj. kr. Menn sjá á þessu að það er verulegt atriði að nota loðnuflutningasjóðinn, og þrátt fyrir það að hæstv. ráðh. hefur orðið að víkja hér af fundi vil ég að því verði komið til hans að í dag ríkir óánægja meðal skipstjóranna yfir því að loðnuflutningasjóður hefur ekki verið tekinn í notkun á þessari vertíð, en í sjóðinn mun komið hátt í 40 millj. kr. Menn telja að það sé orðið tímabært að fara að nota sjóðinn. Þá kemur það að því gagni, sem margir ræðumenn og talsmenn fyrir Norðurland voru að minnast á áðan, að lengja vinnslutímabil verksmiðja þar. Ef svo fer nú að mikil og góð veiði verður næstu daga, þá verða skipin að fá hvöt til þess að sigla norður fyrir. Þau verða að gera það. Og þá er bráð nauðsyn að grípa til loðnuflutningasjóðs og einnig að hvetja skipin til að sigla hér inn á Faxaflóahafnir, en þurfa ekki að bíða. Þó að sigling kosti nokkurt fé og í það fari nokkur tími og skip tefjist frá veiðum, þá er það mun meira verðmæti sem skapast með því að dreifa álaginu með tilstyrk loðnuflutningasjóðs. Það má alls ekki blanda því saman við það frv. sem var hér á ferðinni rétt fyrir jól og náðist ekki samstaða um. Ég vil undirstrika gildi þess að hagnýta sér nú loðnuflutningasjóðinn þó að ekki fari í hann margir aurar af hverju kg, ég held að sé rétt farið með 18 aurar aðeins. Margir töldu að það mætti fara meira, aðrir töldu að það mætti fara minna. En verksmiðjurnar fyrir Norðurlandi munu brátt verða hráefnislitlar ef ekki verður gripið í þennan sjóð, og einnig þurfa verksmiðjurnar á Faxaflóasvæðinu að fá hráefni svo álag á öðrum verksmiðjum minnki. Siglingar eru rökréttar út af fyrir sig. En þeim fylgir bæði áhætta, tími og kostnaður. Og þegar skip fer eina ferð norður fyrir Núp, þá fara í það fimm sólarhringar. Ef verksmiðjurnar væru heppilega staðsettar nokkuð hringinn í kringum landið er augljóst mál að afli yrði miklu meiri. Annað atriði, sem mætti sennilega bæta úr verulega, er að geymslutækni hér á Íslandi er á lágu stigi miðað við a. m. k. í Noregi. Það atriði ætti ekki að kosta óskaplegar upphæðir. Ég tel að það sé öfugt farið að hagnýta sér ekki loðnuflutningasjóðinn meira en gert hefur verið, en árið 1367 voru aðeins greiddar í loðnuflutningasjóð 11.1 millj. kr., enda sáralítið hagnýtt og sáralítið dreift fyrir bragðið. Það hefur margt komið hér fram. Einna athyglisverðast fannst mér það sem kom fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. e. Mér finnst undarlegt þetta, sem ég dreg ekki í efa að sér rétt með farið, ef 65 millj. - við skulum segja um 100 millj. kr. þurfi til að koma verksmiðjunni í gagnið, en það fæst ekki. Mig undraði að heyra svona upplýsingar, þegar það er vitað mál að það kann jafnvel að verða margra daga löndunarstöðvun fyrir flotann og þá tapast hundruð milljóna. Ég satt að segja skil ekki slíka fjármálastjórn, hreint út sagt. Nú vitum við að ekki fljóta öll skipin með fullfermi að Þórshöfn, en mörg mun gera það og geta bætt úr sáru atvinnuleysi á þessum stað. Ég held að þarna verði að kippa hraustlega í spottann, og Norðurlandsþm. eystra ættu að geta gert það. Kannske þarf að kveða drápu svo einhverjir vakni hressilega.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af þessum umr. Ég ætla á engan hátt að fara að andmæla þeirri þáltill. sem hér er til umr. Það er nokkuð ljóst að það þarf mjög að bæta aðstöðu í landi til þess að hægt sé að hagnýta þann afla sem líkur eru á að hægt sé að ná. En það hefur nokkuð spunnist inn í þessar umr. að til þessa vantaði fjármagn, og auðvitað er það rétt. Það verður ekki gert nema með fjármagni. En það virðist ekki vanta fjármagn til annarra hluta. Það er ekki svo að sjá. Það virðist ekki skorta fjármagn til verksmiðjubyggingar t. d. á Grundartanga upp á nokkrar þúsundir milljóna. Þá virðist vera nægilegt fjármagn til að standa straum af slíkum framkvæmdum. Og það virðist vera nægilegt fjármagn til að vinna við Kröflu. Þar skortir ekkert fjármagn. Þarna eru tvær risaframkvæmdir á ferðinni sem ekki er að sjá að nokkurn tíma hafi skort fjármagn til framkvæmda. En svo þegar komið er að hlutum sem snerta sjávarútveginn, undirstöðuatvinnuveg þjóðarinnar, þá koma alltaf upp þessar raddir: Það er ekki hægt að gera allt í einu. Það verður eitthvað að bíða. - Með þessu tali eru menn að gefa í skyn að uppbygging aðstöðu í landi til þess að vinna þann afla, sem úr sjónum fæst, verði að bíða svo að Grundartangi og Krafla, svo ekki sé fleira nefnt, geti gengið fyrir. Ég held að það sé tími til kominn að menn fari að velta því frekar fyrir sér hvort það er ekki meiri nauðsyn á uppbyggingu á öðrum sviðum heldur en t. d. er á Grundartanga og víðar, sé ekki meiri nauðsyn á annarri uppbyggingu og þarflegri. Það er ekki að sjá að þjóðhagsleg sjónarmið ráði hjá þeim sem nú ráða ferðinni, þjóðarhagur ráði framkvæmdaröðuninni. Það hefur verið minnst hér á Þórshöfn þar sem ekki er talið vanta nema um 60–70 millj. til þess að hægt sé að nýta atvinnutæki sem er þar fyrir hendi, og mér skildist á hv. 3. þm. Norðurl. e. að þetta fjármagn fengist ekki. Hér er þó verið að tala um að byggja verksmiðju sem afkastar um 1000 tonnum á sólarhring og muni kosta 1400–1600 millj. kr. Er líklegt að það fáist þegar þeim hörkutólum á Norðurlandi eystra er neitað um 60–70 millj.? Ég spyr. Ég gerði grein fyrir því hér í umr. fyrr í vetur að á Bolungarvík er verið að stækka loðnuverksmiðju um helming, sem á þá að afkasta um 500 tonnum á sólarhring. Til þess þarf 240–260 millj. Mér er ekki um það kunnugt að það hafi verið gefið endanlegt vilyrði fyrir fjármagni til þeirra framkvæmda. Þá verksmiðju, sem er fyrir hendi, er þó verið að stækka og Bolungarvík liggur hvað best við þeim nýju miðum sem fundust á s. l. sumri. Þar er að vísu einkaframtakið sem um er að ræða, það er kannske skortur vegna þess. Ég vil sem sagt undirstrika það, að því miður virðist vera meiri vilji fyrir því hjá núv. valdhöfum að greiða götu annars konar uppbyggingar heldur en í sambandi við sjávarútveginn. Meðan fjármagni á að verja til þeirra framkvæmda sem ég nefndi hér áðan, Grundartanga, Kröflu og annarra slíkra, meðan ekkert er sparað eða í haldið í þeim efnum, þá er vart hægt að búast við því að ég eða aðrir trúi því að ekki sé hægt að gera meira en raunverulega hefur verið gert og á að gera í sambandi við þá uppbyggingu sem fyrst og fremst snertir grundvallaratvinnuveg landsmanna, sjávarútveginn og fiskvinnsluna. Það er erfitt að fá mig til að trúa slíkum fullyrðingum þegar við sjáum dæmin fyrir okkur víða á öðrum sviðum.



Herra forseti. Ég vil aðeins gera athugasemd við það sem hv. þm. Jón Árm. Héðinsson sagði áðan eða gaf í skyn, að við á Norðurlandi eystra hefðum verið linir að afla fjármagns í þetta á Þórshöfn. Málið er nú kannske ekki svona einfalt. Það var verið að byggja mikið frystihús á s. l. ári á Þórshöfn og þetta frystihús er í raun og veru grundvöllurinn að öllu atvinnulífi á þessum stað. Og það var ekki nóg að fá frystihús, það þurfti líka að fá hráefni í húsið, og það var okkur erfiður og þungur biti að leysa það mál með stjórnvöldum hér. Það er alveg rétt, að þeir á Þórshöfn fóru fram á það á síðasta ári að fá fjármagn til að byggja upp þessa verksmiðju. En við lítum þannig á að hitt væri enn þá meira aðkallandi. Það virðist nú á fleiri stöðum en Norðurlandi eystra ekki hægt að gera alla hluti í einu. En svo breyttist þessi staða allverulega þegar kom í ljós að við gátum ekki fengið aftur bræðsluskipið frá Noregi. Þá var alveg sýnilegt að við yrðum í vandræðum með að geta tekið á móti þeirri loðnu sem var líklegt að mundi berast á þessari vertíð. Og þá voru það einmitt þm. Norðurl. e. sem fóru að athuga þessi mál, hvort það væri hægt að fá fjármagn, og ef það væri hægt að fá fjármagn, hvort það væri hægt að koma verksmiðjunni í gang á það skömmum tíma að hún gæti náð þessari vertíð núna. En það kom í ljós að það var ekki hægt, jafnvel þó að hefði verið hægt að útvega fjármagnið, þ. e. a. s. þegar fyrir lágu þær upplýsingar að við mundum verða svona staddir með að taka á móti loðnu. Það var talið af Stefáni Erni Stefánssyni að það mundi taka þrjá mánuði að koma verksmiðjunni í lag. Hins vegar þarf auðvitað nú að athuga þessi mál, og það er búið að ræða við bæði hæstv. sjútvrh. og fleiri aðila í sambandi við þetta mál. Hins vegar liggur ekkert enn þá fyrir um lausn á því máli. En ég get ekki, þegar farið er að ræða um að byggja hér verksmiðjur í landinu, annað en minnt á að þarna er verksmiðja, þarna eru kannske hátt í 400 millj. sem liggja og þarf ekki nema 65–70 millj. til viðbótar til þess að sé hægt að nota hana og hún sé eins og ný. Ég vildi bara veita þessar upplýsingar vegna þess að hv. þm. Jón Árm. Héðinsson gaf til kynna að þm. þarna í Norðurl. e. mundu vera linir.



Herra forseti. Það er kannske ekki þörf á því að eyða löngu máli í þessar umr. eins og þær hafa snúist. Þær hafa nú tekið dálítið einkennilega vendingu, finnst mér, því umr. eru farnar að snúast um alls konar aukaatriði og önnur málefni sem sjálfsagt væri hægt að halda eldhúsdag um, en ég ætla samt sem áður ekki að gera, eins og t. d. ræða hv. 5. þm. Vestf. var orðuð. Ég sé ekki að hann hafi lagt þar neitt fram í þessu máli sem að gagni má verða. Hv. 3. þm. Norðurl. e. hefur svarað ýmsu í sambandi við þann misskilning sem mér finnst hafa komið upp í sambandi við Þórshöfn. Ég vakti athygli á því snemma í þessum umr., að það væri nauðsynlegt að hyggja að þeim verksmiðjum í landinu, sem fyrir væru, áður en farið væri að byggja upp nýjar verksmiðjur, og minnti þá á Þórshafnarverksmiðjuna. Það hefur einhvern veginn komist inn í ýmsa hv. þm. hér að yfirvöld hafi harðlega neitað Þórshöfn um fjármagn til að endurbæta síldarbræðsluna þar. Hv. þm. Stefán Valgeirsson hefur nú rætt þetta nokkuð, og ég vil nú segja það sem mína skoðun, að því fer fjarri að Þórshöfn hafi endanlega eða harðlega verið neitað um fjármagn til að endurbæta síldarverksmiðjuna í því skyni að hægt sé að bræða þar loðnu. Sannleikurinn er sá, og það vil ég að komi hér fram, að þetta mál er í gangi núna. Þetta mál er sérstaklega í gangi núna í sambandi við atvinnumál almennt á Þórshöfn, og m. a. hafa þessi mál verið rædd mjög ítarlega í stjórn Byggðasjóðs og í Framkvæmdastofnuninni almennt. Held ég að mér sé óhætt að segja að þar mæti þetta mál miklum skilningi. En eins og hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði áðan hefur verið mikil fjárfesting í atvinnulífi á Þórshöfn undanfarin 3 ár eða svo í sambandi við frystihúsið, og að sjálfsögðu gerðu menn sér þá fyllstu vonir um að frystihúsið þar kæmist í gagnið og afkastaði miklu. En því miður fór svo að fiskur lagðist frá landi, það varð mikil aflatregða á Þórshafnarmiðum og bátaflotinn aflaði ekki nægilega fyrir frystihúsið. Þá var gengið í það fyrst og fremst að útvega nýtt skip, togara, til þess að afla fyrir frystihúsið. Það mál hlaut að ganga fyrir því að aflað væri fjármagns til uppbyggingar þessarar ágætu síldarverksmiðju sem þarna er. En fjarri fer því að málið hafi verið svæft á nokkurn hátt. Það vakir og því er haldið gangandi og mér þykir ekki ólíklegt að að því komi og vonandi fyrr en síðar - að veitt verði fé til þess að endurbæta þessa verksmiðju svo að hún verði fær um að bræða loðnu. Vonandi verður það fyrir næstu vertíð. Eins og hefur komið fram er gífurlega mikið fjármagn í þessari verksmiðju sem er u. þ. b. 10–12 ára gömul. En hún þarf endurbóta við og tiltölulega lítið fjármagn, eins og hér hefur verið upplýst í umr. Ég vil ekki að hv. þm. fari héðan með þá skoðun að þessu máli hafi verið endanlega neitað. Það er síður en svo. Það er verið að vinna að þessu máli, og ég hef góðar vonir um að það leysist.



Herra forseti. Ég hef hlustað á þessar umr. með mikilli athygli. Þær hafa verið miklar og mjög nauðsynlegar að mínum dómi. Þó er eitt, sem mér finnst nokkuð athyglisvert, sem var komið hér inn á, og það er einmitt í nánu sambandi við þessa þáltill., hver eigi að vera eigandi að slíkri verksmiðju sé hún reist. Það er um að ræða annars vegar að Síldarverksmiðjur ríkisins byggi slíka verksmiðju eða að heimaaðilar eigi slíka verksmiðju. Ég hygg að það sé nauðsynlegt að menn velti því nokkuð fyrir sér. Ég er í sjálfu sér ekki mótfallinn ríkisrekstri, á engan hátt, og er hlynntur honum í mörgum tilfellum. Ég hef þó fengið sannfæringu fyrir því, að það er rétt stefna að heimaaðilar eigi verksmiðjur sem þessar. Það eru margar slíkar verksmiðjur á Austurlandi, og það er alveg ljóst að þessar verksmiðjur hafa í mörgum tilfellum verið aflvaki áframhaldandi uppbyggingar. Sem dæmi má nefna Vopnafjörð. Síldarverksmiðjan þar var grundvöllur þess að þar voru keypt skip og síðan togari. Það má nefna fleiri staði, Eskifjörð t. d. og fleiri. Þess vegna held ég að það sé rétt að leggja á það áherslu að það er mjög nauðsynlegt - ekki aðeins með tilliti til þess sem rætt hefur verið um miðstjórnarvald - að slíkar verksmiðjur séu í eign heimaaðila, og að sjálfsögðu er best að slíkt sé félagsleg eign heima fyrir. Það er nauðsynlegt að byggja upp fiskimjölsverksmiðjurnar, og það er mjög nauðsynlegt að staðið sé skynsamlega að þessari uppbyggingu. Það hefur viljað brenna við í okkar landi að við göngum nokkuð hressilega til verks þegar við tökum okkur eitthvað fyrir hendur, og það er í mörgum tilfellum mjög nauðsynlegt. En stundum hefur komið fyrir að við höfum gert mistök, eins og alltaf vill verða. Og við hljótum að líta til þeirrar reynslu sem við höfum í þessum málum, þegar við nú hyggjum að því að byggja upp fiskimjölsverksmiðjurnar og endurbæta þær. Það, sem við hljótum að taka tillit til fyrst og fremst, er að nýta þá fjárfestingu sem fyrir er í landinu, nýta hana sem best. En einnig hljótum við að hafa í huga að bæta atvinnuástand á þeim stöðum þar sem það er slæmt og liggja vel við loðnumiðum, spærlingsmiðum og kolmunnamiðum. Vegna þess að hér hafa ýmsir staðir verið nefndir kemst ég ekki hjá því að minnast á einn stað þar sem hafnarskilyrði eru að vísu slæm. Það er Borgarfjörður eystri. Þar var byggð á árunum verksmiðja, ein af þessum 1200 mála verksmiðjum sem mun láta nærri að bræði um 150 tonn á sólarhring, og komst lítt í notkun. Það hefur verið selt úr þessari verksmiðju ýmislegt, eins og öðrum verksmiðjum sem voru lagðar niður, en ýmislegt er þó eftir og væri mikil lyftistöng fyrir þennan stað ef hægt væri að taka þessa verksmiðju í notkun. Mér er ljóst að þar eru erfiðleikar vegna hafnaraðstöðu. En þótt slíkir erfiðleikar séu fyrir hendi, þá er einnig ljóst að úr slíku má bæta að einhverju leyti með allmiklu þróarrými. Það er nú svo, að þegar veiði fer fram, þá kemur fyrir að blíðskaparveður er og þess vegna er hægt að koma inn á ýmsa staði allmiklu magni þótt hafnarskilyrði séu ekki eins og best verður á kosið. Ég vil að lokum segja það, að síldin var uppistaðan og bjargvættur ýmissa staða á Norður- og Austurlandi og mönnum brá í brún þegar þessi fiskur hvarf. Það hefur tekið langan tíma að græða þau sár sem komu þegar Síldin hvarf. En ég hygg að það sé ljóst, að loðnan og áframhaldandi veiði á slíkum fiskum hafi gert gífurlegt gagn. Og það er full ástæða til að halda áfram á þeirri braut og hyggja vel að þessum verksmiðjum.



Herra forseti. Ég mun nú ekki lengja neitt að ráði umr. um þáltill. hv. þm. Jóns Árm. Héðinssonar sem þegar hafa orðið allítarlegar. Ég tel að þessi till. og umr., sem hafa orðið um hana, hafi komið fram á allheppilegum tíma eins og hér hefur verið lítillega vikið að, á þeim tíma þegar upp er að koma til endanlegrar afgreiðslu hér á hv. Alþ. sú stóra spurning hvort við eigum að leggja fjármuni þjóðarinnar, þá orku sem hún hefur yfir að búa og vinnuafl hennar heldur í það að nytja gæði lands og sjávar þessari þjóð til hagsældar eða hvort við eigum að leggja þetta allt þrennt fremur af mörkum til þess að nýta innflutt verðmæti með orku og vinnuafli í þágu annarra aðila en íslendinga og þeim til framdráttar. Því miður er hæstv. sjútvrh. genginn úr salnum, en hann kom hér inn á raunveruleg grundvallaratriði í þessu sambandi og gerði þeim skil öllu ítarlegar en hann hefur gert áður hér á hv. Alþ. í vetur og með nokkuð öðrum tón en hann hefur áður gert, þar sem hann rakti lánveitingar Fiskveiðasjóðs á liðnum árum til sjávarútvegsins og lýsti yfir þeirri skoðun sinni að enn betur yrði að vinna vegna þess að við ættum enn þá óneitanlega mjög mikil verkefni óunnin í sjávarútvegsmálum. Það gladdi mig rétt einu sinni við þessar umr. að heyra mjög skeleggan tón þm. Framsfl. úr Norðurl. e., þar sem þeir ræða byggðamálín. Ég leyfi mér að staðfesta það sem þeir hafa sjálfir sagt um framgöngu sína og annarra þm. þessa kjördæmis í málefnum Þórshafnar í sambandi við vandamál Þórshafnarbúa í tíð þessarar ríkisstj., og raunar í sambandi við vandamál annarra byggða í Norðurl. e. þar sem við hefur verið að berjast kolsvarta íhaldsstjórn með byggðafjandsamlega stefnu sem þeir sjálfir styðja hér á Alþingi. Sannleikurinn er sá, að þessir hv. þm. eru sannarlega einlægir í baráttu sinni fyrir nauðsynjamálum þessara byggða. Þeir hafa sýnt það í einu og öllu, það votta ég úr þessum ræðustól, í einu og öllu öðru en því að styðja þá ríkisstj. sem vandræðunum veldur. Ég er ekki að gefa í skyn að þeir séu haldnir neinum pólitískum geðklofa, síður en svo. Ég er aðeins að leyfa mér að ýja í þá átt að þeir hljóti nú senn að gefast upp á þessum stuðningi og taka heldur upp þann háttinn að fella þessa ríkisstj. Það er rétt, af því að sérstök vandamál Þórshafnar hefur borið hér sérstaklega á góma, að sérstök atvinnuvandamál og efnahagsvandamál Þórshafnar voru og eru viðfangsefni fyrir þm. kjördæmisins. Þar var byrjað á smíði myndarlegs nýtískufrystihúss í tíð vinstri stjórnarinnar og komin vel áleiðis, í þeirri von að síðan fengist það sem við ætti að éta, tækin til að afla hráefnis, sennilega í þeirri von að vinstri stjórnin mundi sitja áfram til þess að fullkomna það byggingarverk sem þar var hafið. Vissulega kom það inn í þetta dæmi að fiskur brást á Þistilfjarðarmiðum, bátafiskurinn. En ætíð var þó reiknað með því, þegar þetta stóra frystihús var teiknað og reist, að afla þyrfti til þess hráefnis lengra að jafnframt. Þörf þórshafnarbúa fyrir skuttogara til að afla þessa hráefnis bar þannig ekki algjörlega upp á að óvörum, en eigi að síður á þeirri tíð þegar tekin var við ný ríkisstj. sem taldi aðra fjárfestingarstefnu nauðsynlegri heldur en að kaupa ný skip eða láta smíða ný skip til hráefnisöflunar fyrir byggðirnar, fyrir fiskiðjuverin. Það var raunverulega ekki alveg rétt, sem hv. þm. Ingvar Gíslason sagði, þó hygg ég að það hafi verið fremur fyrir ónákvæmni í orðalagi - og er raunar alveg víss um það - fremur en hitt, að hann hafi ekki viljað segja rétt frá. Eigi að síður var það rangt að keyptur hefði verið nýr skuttogari eða lagt út í það að afla nýs skuttogara fyrir þá á Þórshöfn. Það var keyptur gamall skuttogari, tiltölulega miklu eldri en árin sögðu til um, ekki nógu gott fiskiskip. Ég ítreka það, að ég veit að hv. þm. Ingvar Gíslason ætlaði alls ekki að koma því inn hjá þm. að þetta hefði verið nýtt skip. Hérna var um að ræða ónákvæmni í orðalagi sem hefur reynst þeim þórshafnarbúum ákaflega dýr, þessi merkingarmunur. Þetta skip hefur gefist ákaflega illa, það hefur bilað mikið, reynst illa þeim þórshafnarbúum eins og fyrri eigendum sínum og skilað litlu aflamagni í land. Það er náttúrlega mála sannast, að enda þótt lánsfjárbeiðni þeirra þórshafnarbúa hafi ekki verið harðlega neitað, eins og hv. þm. Ingvar Gíslason orðaði það, - sem betur fer hefur henni ekki verið harðlega neitað, en henni hefur verið neitað nógu mikið til þess að síldarverksmiðjuna á Þórshöfn skortir 55–65 millj. upp á að vera starfhæf, nógu mikið til þess að hún hefur ekki komist í gagnið. Hún bræðir ekki loðnu á þessum vetri. Þörf þórshafnarbúa fyrir fé til að gera verksmiðjuna starfhæfa var vitaskuld ljós á s. l. vori. En ríkisstj., sem hér situr, hefur önnur markmið æðri heldur en að sjá byggðunum - þar með byggðunum á Suðurnesjum fyrir því fé, þeim fjármunum sem til þess þarf að nytja gæði lands og sjávar, því fé sem handbært er. Því fé, sem fáanlegt er að láni, er ætlað að þjóna öðrum herrum en þeim sem byggja sjávarplássin kringum þetta land og því er nú komið sem komið er. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson vakti hér athygli á að til væru fleiri verksmiðjur kringum þetta land sem lagðar hafa verið niður að verulegu leyti. Þær eru allmargar. Í Norðurl. e. eigum við brunarústir af síldarverksmiðju við Eyjafjörð, þar sem þó stendur eftir óskemmdur ketill sem metinn er nú á 150–200 millj. Það gæti verið dálaglegur stofn í nýja síldarverksmiðju byggða í þessum sömu rústum. Ég er nú kominn, eins og raunar fleiri hv. ræðumenn hér, spölkorn burt frá þáltill. sem hér er til umr,, um síldarverksmiðju í Grindavík, sem ég hygg að gæti, a. m. k. samanborið við ýmsar aðrar verksmiðjur sem rætt hefur verið um á Suðurlandi síðustu víkurnar, orðið mesta þjóðþrifafyrirtæki. Þar er m. a. möguleiki á því fremur en víðast annars staðar að reyna hugmyndir sem áður hafa verið settar fram um að nýta jarðgufu til bræðslunnar og spara allverulegt fé í rekstri með þeim hætti. Vestfirðingarnir okkar sem hér hafa talað, - að vísu hlýt ég að dást að vestfirðingunum okkar yfirleitt þegar þeir tala, bæði fyrir skörungsskap þeirra og þráhyggju um Vestfjarðakjálkann sinn, - ekki má minnast svo á verksmiðju í Grindavík að þeir séu ekki með tiltæk rök fyrir því að vippa henni nú vestur á fjörðu. Hafa tveir þeirra komið að þessu máli, hvor þó með sínum sérstaka hætti. Hv. þm. Karvel Pálmason leyfði sér að nefna Grundartangaverksmiðjuna fyrirhuguðu og Kröfluvirkjun í sömu andránni, greinilega innblásinn af þeirri nálægð sem hann öðlast nú dagfari-náttfari að Alþfl. og þeim heiðarleika sem nú er orðinn að hvað eldfimastri olíu á kyndli hans þegar rætt er um íslensk orkumál almennt, sem er raunar gleðilegt fyrirbæri, sérstaklega þegar tekið er tillit til fyrir fram yfirlýsts stuðnings Alþfl. við fjárfestinguna miklu og fyrirhuguðu uppi á Grundartanga og það orkusöluverð sem nefnt hefur verið í því sambandi. Hins vegar er Gunnlaugur Finnsson sem sá það atriði raunar merkilegast í þessari þáltill. sem varðaði staðsetningu verksmiðjunnar. Það mun láta nærri, að ef við notum mælikvarða fjarlægðar frá loðnumiðunum, eins og við sjáum nú fram á að þau muni verða stunduð á næstu árum með tilkomu sumarloðnunnar, þá mætti kannske segja sem svo að verksmiðja á miðhálendinu lægi landfræðilega séð næst öllum loðnumiðunum, og mætti þá kannske leysa transportið þangað upp eftir á þann hátt að kæmi ýmsum vörubilaeigendum til góða. Verksmiðjan í Grindavík, sem hér er gert ráð fyrir að reist verði, eða þáltill., sem að henni lýtur, er ekki merkileg fyrst og fremst vegna þess, að henni er ætlaður staður í Grindavík, enda þótt ég segði áðan að þar gæfist kostur á því að reyna þessa nýju, hagkvæmnu tækni sem áður hefur verið um talað, að nota jarðgufuna. Þessi þáltill. er ekki fyrst og fremst merkileg vegna fyrirhugaðrar staðsetningar. Hún á afl sitt fyrst og fremst í nauðsyn þess að einmitt nú þegar það blasir við okkur að því fer víðs fjarri að við séum teknir að ofnytja gjafir sjávar á þessu landi, - því fer víðs fjarri að við séum teknir að ofnytja sjávargagn á þessu landi, - þá er bráðnauðsynlegt, - ég vil leggja á þetta áherslu nú, - að við eigum möguleika á því að leggja það fjármagn, sem við höfum tiltækt, og þá tæknikunnáttu og það vinnuafl og þá orku í miklu arðbærari fyrirtæki heldur en álverkmiðjur, heldur en verksmiðju á borð við Grundartangaverksmiðjuna, með því að nytja þetta fjármagn og það afl, sem við eigum í raforku og vinnufúsum höndum, í fyrirtæki sem okkur varðar meira. Ég bjóst sannast sagna við því að hv. þm. Sverrir Hermannsson mundi kveðja sér hljóðs áðan eftir að hæstv. sjútvrh. hafði lokið máli sínu, mundi ekki stilla sig um að kveðja sér hljóðs, þó ekki væri nema til þess, sem ég hefði talið mjög þarft, að hann segði hv. alþm. dæmisögu sem hann sagði norður í landi á s. l. vori, minnir mig, á yfirreið þar sem ég var svo heppinn að vera nærstaddur, um tvenns konar aðferðir við skipulag í sjávarútvegsmálum, - dæmisöguna um það með hvaða hætti norðlenskur héraðslæknir barg lífi sjómanns með nákvæmu skipulagi við blöndun lyfja. Ég treysti mér ekki til þess að endursegja þessa sögu hér, ekkert í áttina við það sem hv. þm. Sverrir Hermannsson sagði hana fyrir norðan. En ég hefði gjarnan viljað að hann tæki sig nú til og tengdi þessa dæmisögu um hið tvenns konar skipulag við það skipulag sem við sjáum nú örla á hjá hæstv. ríkisstj. í sambandi við fjölgun í fiskiskipastóli okkar einmitt á þessum mánuðum, þegar allt í einu virðist eiga að láta hið forna gususkipulag ráða og láta þá t. d. hagsmuni innlendra skipasmíðastöðva lönd og leið, heldur hoppa nú út í það með svolitlum rykk að fara að láta smíða allfrjálslega fiskiskip erlendis eftir kröfum eigenda fiskiðjuvera hér við Faxaflóa, og sleppa þá, að því er virðist, óafturkræfri ákvörðun um að láta fljóta með í innkaupunum eitt nótaskip upp á 1700 millj., sem mér er ekki alveg ljóst hvort hæstv. sjútvrh. reiknar með í summunni þegar hann tilkynnir okkur að lán úr Fiskveiðasjóði muni aukast stórlega að nýju á þessu ári.



Herra forseti. Á þskj. 82 hef ég leyft mér að flytja svofellda till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta athuga hvort ekki sé æskilegt að reglulegar kosningar til Alþingis og sveitarstjórna fari fram samtímis.“ Með þáltill. þessari fylgir nokkuð löng grg., en þó tel ég rétt að víkja til viðbótar að nokkrum efnisþáttum sem mér finnst eðlilegt að hér komi fram í sambandi við framsögu fyrir þáltill. Í fyrsta lagi vil ég gera grein fyrir því hvers vegna ég hef flutt þetta sem þáltill., því að sjálfsögðu væri alveg eins hægt að flytja t. d. brtt. við lög nr. 58 frá 1961 um almennar sveitarstjórnarkosningar og færa kjördag samkv. þeim lögum til samræmis við það sem gildir í lögum um kosningar til Alþ. En það hef ég ekki gert, heldur valið hina leiðina, þá að flytja þetta í þáltill. formi. Ástæðan fyrir þessu er sú, að mér er fyllilega ljóst að þetta er mál þess eðlis, að það þarf nokkurrar athugunar víð. Menn kunna við fljótan yfirlestur þess að vera haldnir ýmsum fordómum sem ég vænti að nánari athugun, t. d. í n., gæti vikið burt úr hugum þeirra sem af slíkum fordómum eru haldnir. Þess vegna legg ég til að þetta mál verði athugað. Í öðru lagi vil ég víkja örfáum orðum að því, hver ástæðan er til þessa tillöguflutnings. Það er kunnara en svo, að um þurfi að fjalla í löngu máli, að kosningar til Alþ. og sveitarstjórna kosta æðimikið fjármagn og mikla vinnu hér sem annars staðar. Gæti ég trúað því að kosningar hér hjá okkur væru, miðað við aðstæður allar, dýrari en í flestum öðrum þeim lýðræðisþjóðfélögum sem ég þekki til. Það er því út af fyrir sig þjóðfélagslega eftirsólmarvert að draga úr þeim kostnaði ef mögulegt er og það kemur ekki á neinn hátt í bága við rétt hins almenna kjósanda til að ráða skipan Alþ. og sveitarstjórnar. Þetta tel ég að hægt sé að gera, draga úr hinum almenna kostnaði og umstangi, sem er í kringum kosningar án þess að það skerði á nokkurn hátt hinn helga kosningarrétt. Ég geri ráð fyrir því að fleiri hv. þm. en ég hafi hugsað stundum, þegar úrslit kosninga liggja fyrir, eitthvað á þann veg, að til lítils hafi kannske verið varið öllum þeim tíma og þeim fjármunum sem einstakir flokkar hafa lagt í kosningaslaginn, því að oft og tíðum hafa breytingar í kosningum ekki orðið miklar. Enn fremur vil ég benda á að þetta fyrirbæri, að kosið sé samtímis til þjóðþinga og til sveitarstjórna, er þekkt annars staðar frá. Þær fregnir, sem ég hef af reynslu þeirra þjóða, sem þetta hafa reynt, eru allar á einn veg - ég ætti e. t. v. ekki að segja „þeirra þjóða“, því að ég hef satt að segja aðeins reynslu einnar þjóðar fyrir mér í þessu sambandi, en það er reynsla svía sem árið 1970 tóku það í lög að kjósa samtímis til þjóðþingsins, til landsþinganna og til sveitar- og bæjarstjórnanna. Í grg. með þáltill. þessari hef ég lýst því hvernig að þessum kosningum er staðið, kosningafyrirkomulaginu og öðrum atriðum framkvæmdalegs eðlis í sambandi við þessar kosningar. En það get ég fullyrt og hef fyrir mér orð margra mætra sænskra þm., og raunar fleiri en þm., að þeir telja allir að þessar breytingar hafi orðið til góðs, og það hygg ég að mundi verða hér á landi eftir því sem tímar líða fram og menn fara að kynnast þessu nánar. Það hefur svo sem gerst í okkar sögu að kosningar til Alþ. og sveitarstjórna hafi verið á sama ári. Ég held að ég muni það rétt, að árið 1946 hafi svo gerst og á næsta ári á að öllu óbreyttu að kjósa á sama ári til Alþingis og sveitarstjórna. Ef horfið yrði að því ráði hér að hafa sama kjördag til alþingis- og sveitarstjórnarkosningar, þá er nauðsynlegt að hyggja að því að samkv. okkar lögum og raunar stjórnarskrá er gert ráð fyrir að hægt sé að rjúfa þing. Það þýðir að fjögurra ára kjörtímabilið kann að styttast vegna þingrofs. Og þá kynnu einhverjir að spyrja sem svo: Hvernig fer þá, ef kjósa á á sama degi til sveitarstjórna og til Alþ., hvernig fer þá með umboð sveitarstjórnanna? Það er hægt að hugsa sér tvennar breytingar á lögunum til að koma í veg fyrir að þetta verði vandamál. Í fyrsta lagi væri hugsanlegt að binda kjörtímabil sveitarstjórna við kjörtímabil til Alþ. Það mundi þýða að ef þingrof færi fram og kjörtímabil styttist, þá styttist af sjálfu sér einnig kjörtímabil hinna ýmsu sveitarstjórna. En ég tel þá leið á margan hátt óeðlilega. Það er ekki svo beint samband á milli sveitarstjórnarmálefna og landsmála að þingrofsheimildin, sem er beitt til að stytta kjörtímabil Alþ., eigi að leiða af sjálfu sér til þess að kjörtímabil sveitarstjórna styttist. Því hallast ég að því fordæmi sem svíar hafa í þessum efnum. Þar er heimild til þess að rjúfa þing alveg eins og hjá okkur. En þingrof í sjálfu sér í Svíþjóð leiðir ekki til lengingar hins almenna kjörtímabils. Kjörtímabil í Svíþjóð er nú, ef ég man rétt, 3 ár. Ef þing yrði rofið að hálfnuðu kjörtímabili, eftir að 11/2 ár er liðið af því, og gengið til nýrra kosninga, mundi umboð hinna nýju þm., sem kjörnir yrðu við þessar kosningar, aðeins gilda til enda hins venjulega kjörtímabils. Svipuð ákvæði væri auðvelt að segja í lög um kosningar til Alþ. ef að þessu fyrirkomulagi yrði horfið, að láta kosningar til Alþ. og sveitarstjórna bera upp á sama daginn. Ég held, herra forseti, að ég þurfi ekki að fara mörgum fleiri orðum um þennan tillöguflutning. Ég vísaði í upphafi til þeirrar grg. sem fylgir með till. og er nokkuð ítarleg. Það er trúa mín að ef að þessu fyrirkomulagi yrði horfið, þá mundi það fljótlega sanna ágæti sitt hér eins og það hefur t. d. gert í Svíþjóð. Það getur á engan hátt verið eftirsóknarvert út af fyrir sig í okkar þjóðfélagi að efna til harðvítugra kosninga oftar en brýnustu nauðsyn ber til. Þar af leiðir að allar breytingar, sem gætu komið í veg fyrir að efnt væri of oft til kosninga, eru að mínu viti til bóta ef þær skerða á engan hátt kosningarrétt hins almenna kjósanda og geta jafnvel stuðlað að frekari friði í þjóðfélagi okkar, þjóðlífi okkar, en á fáu þurfum við meira að halda nú en einmitt slíkum starfsfriði. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málínu vísað til hv. allshn.

Flm. (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Ég hef ásamt hv. þm. Stefáni Jónssyni leyft mér að flytja till. til þál. um endurskoðun l. nr. 81 19. júní 1933, um varnir gegn óréttmætum verslunarháttum. Till. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram endurskoðun á l. nr. 84 19. júní 1933, um varnir gegn óréttmætum verslunarháttum, í því skyni að endurnýja og gera ítarlegri öll ákvæði er varða almennar verslunarauglýsingar. Skal höfuðáhersla lögð á að gera lögin þannig úr garði að þau feli í sér aukna vernd gegn háþróuðum auglýsingaiðnaði nútímans, með því m. a. að gera ákveðnar kröfur til heiðarleika, siðgæðis, sanninda og látleysis auglýsinga.“ Þessi till. var flutt á 96. löggjafarþingi, fyrir tveim árum, og þá fylgdi henni grg. sem ég vil víkja e. t. v. stuttlega að nokkrum köflum úr. Það er alkunna að flóð auglýsinga vöru og þjónustu er eitt einkenni nútíma viðskiptahátta. Blöð og tímarit, útvarp og sjónvarp flytja viðskiptavinum sínum daglega fjölda þessara auglýsinga í miklu úrvali. Sjónvarp hefur þó algera sérstöðu á þessu sviði sem nýr og einhver áhrifamesti fjölmiðill sem enn er fundinn upp. Framleiðendur, heildsalar og smásalar reyna með þessum hætti að ná athygli almennings hver í kapp við annan, gylla vöru sína með öllum ráðum. Hér má auðvitað við bæta ýmsu fleiru en beinum vöruauglýsingum eða verslunarauglýsingum. Ýmsar aðrar auglýsingar, sem dynja yfir okkur, eru með þeim hætti að það er full ástæða til að endurskoða þær einnig, þótt þær falli kannske ekki eins inn í þessi lög og þurft hefði. Það má segja að í þjóðfélagi sem okkar gegni auglýsingar þýðingarmiklu hlutverki, bæði fyrir seljanda og neytanda, en innan hæfilegra marka þó. Í grg. er bent á það, að auglýsingaflaumur allsnægtaþjóðfélagsins, sem við erum stundum að guma af, sé kominn út fyrir gagnsemismörkin, hann grundvallist á þeirri staðreynd að þörfum margra er fullnægt og meira en það. Þeir, sem eiga nóga peninga, þurfa þess vegna beinlínis að láta búa til þarfir handa sér, - þeir sem hafa mesta kaupgetuna og bestu kjörin. Um sinn hefur að vísu syrt að hjá miklum hluta fólks þó að mikil kaupgeta sé enn áberandi hjá stórum þjóðfélagshópum. En þetta að búa til þarfirnar er að verða sífellt meira áberandi og auglýsingar eru því reknar sem háþróuð vísindi, ég tala nú ekki um í því móðurlandi auglýsinganna, Bandaríkjunum, þar sem þetta gengur hvað lengst. Þar er um sálfræði að ræða sem hefur það viðfangsefni að vekja hjá manninum löngun sem hann fann ekki fyrir áður. Gamlar kennisetningar um lögmál framboðs og eftirspurnar eru því löngu orðnar marklausar að þessu leyti varðandi fjölda fólks, og það á við um sorglega marga að aðrir búa til þarfir handa þeim. Maðurinn er ekki fullkomlega sjálfráður um þær í raun. Það er rétt að lagagr., sem að þessu lúta sérstaklega í þessum nær 44 ára gömlu lögum, eru nokkuð ákveðnar og segja töluvert mikið. En það, sem ég set mest út á og held að þurfi mikillar athugunar við, er að þær eru ekki nógu tæmandi. Við flm. bendum á það í grg. að auglýsingar gegna ákveðnu hlutverki. Þær njóta viðurkenningar og fyrirgreiðslu og þess vegna hvílir á þeim mikil þjóðfélagsleg ábyrgð og gildi þeirra byggist á tiltrú neytenda. Áhrif þeirra eru mikil og þess vegna er nauðsynlegt að vanda til þeirra og koma í veg fyrir allar skaðlegar verkanir og óæskilegan boðskap. Í grg. er auk þess bent á nokkur atriði sem þyrftu beinlínis að koma inn í upptalningu um hvað varast beri í auglýsingum. Ég vil leyfa mér að lesa upp þessi atriði: Auglýsingar eiga aldrei að vera þess eðlis að þær færi sér í nyt reynsluleysi eða kunnáttuleysi þeirra sem þeim er beint til. Þær eiga aldrei að höfða til hjátrúar og því síður til ótta eða bera með sér staðhæfingar sem eru til þess fallnar að villa um fyrir fólki eða vekja upp hugboð sem er villandi um ástand eða eiginleika. Þær ættu aldrei að sýna eða lýsa atvíkum sem brjóta almennar varúðarreglur eða gætu ýtt undir vanrækslu í þeim efnum, t. d. hvað viðvíkur meðferð á rafmagni, vatn: eða eldi eða umferðarreglum og fyrirmælum stjórnvalds. Auglýsingum ætti aldrei að beina til barna eða unglinga og ekki ættu þær að bera með sér staðhæfingar eða myndir, sem gætu reynst börnum og unglingum skaðlegar sálrænt og siðferðislega eða hefðu skaðleg áhrif á uppeldi þeirra og afstöðu til uppalenda þeirra. Þær ættu ekki heldur að færa sér í nyt eðlilega trúgirni barna eða reynsluleysi. Og síðasta atriðið er um það, að auglýsingar ættu aldrei að færa sér í nyt vonir þeirra, sem haldnir eru sjúkdómum, eða færa sér í nyt dómgreindarleysi sjúkra og þjáðra með loforðum um lækningu. Varast ætti allar auglýsingar sem eru til þess fallnar að hafa áhrif á þá sem haldnir eru spila- eða veðmálafíkn. Þessi atriði eru ekki tæmandi, heldur tekin af handahófi. Það, sem vakir fyrir okkur flm., er fyrst og fremst að endurskoða þessi lög og gera þau fyllri og ítarlegri. Það hlýtur að vera full þörf á því með jafngömul lög og hér er um að ræða og þær gífurlega breyttu aðstæður í þjóðfélaginu sem við stöndum andspænis gagnvart auglýsingaiðnaðinum. Ég hef leyft mér að vitna í grg. Hún segir í raun og veru flest sem segja þarf um ástæður þess að þessi till. er flutt. Auglýsingin er hér aðalatriðið og það er af ofureðlilegum ástæðum. Það er lítt sambærilegt, eins og ég sagði áðan, hvernig auglýst er nú og fyrir 40 árum. Auglýsingatæknin, möguleikarnir, fjölmiðlarnir og fjölbreytnin þar, allt þetta gerir það að verkum að brýn nauðsyn er að gera allar þessar reglur ítarlegri og gera mögulegt að auðvelt sé um að dæma hvaða auglýsingar eigi rétt á sér og hverjar ekki. Það er ýmislegt, sem hér þarf að athuga. Ég fullyrði að yfirleitt eru t. d. íslenskar sjónvarpsauglýsingar ólíkt betur unnar og um leið sannari þó en velflestar þær útlendu sem margar hverjar eru svo forheimskandi að þær mæla beinlínis gegn þeirri vöru sem verið er að gylla. Þær eru því að þessu leyti til saklausar. En um leið vaknar sú spurning: Hvaða rétt eiga slíkar forheimskandi auglýsingar inn á hvert heimili í sjónvarpi t. d.? Ég dreg hann stórlega í efa. Börn og unglingar og jafnvel við hin fullorðnu erum býsna viðkvæm og á vissan hátt móttækileg fyrir slíkum auglýsingum þrátt fyrir allt, og nóg er til í fjölmiðlum af ýmsu tagi til þess að brjála dómgreind okkar þó að ekki sé bætt þar ofan á með auglýsingum sem ég hirði ekki um að tilgreina, en mér hafa oft ofboðið algerlega. Sjónvarpsauglýsingar voru hér mjög til umr. á síðasta þingi. Þar á meðal var um það rætt að banna erlendar auglýsingar, og um leið voru höfð sterk orð um þær á hinn neikvæða veg. Undir margt af því get ég fúslega tekið. En innlendu sjónvarpsauglýsingarnar sumar hverjar hafa þó vakið upp hjá mér vissar efasemdir og spurningar og einstakar þeirra vakið slíka andúð hjá mér að ég hef sannfærst um að endurskoðun umræddrar löggjafar sé nauðsynleg. Ég hef fengið um það ábendingar hjá svo glöggum mönnum að ég hlýt að taka þar á mikið mark. Einn kunnasti og virtasti bókaútgefandi landsins hafði við mig samband fyrir skömmu og hvatti mig mjög eindregið til þess að ná þessari endurskoðun fram. Síðan benti hann mér á ýmis dæmi sem hann hafði tekið eftir varðandi auglýsingar okkar sem hann taldi beinlínis að hefði átt að banna. Hann tók eina sérstaklega sem dæmi, - auglýsingu sem menn hafa eflaust skemmt sér rækilega við ná í kringum áramótin og fara sennilega að gera nú aftur og var leikin svo vel að raunverulegur boðskapur hennar fór í raun og vera fram hjá fólki. Hér var þó hvorki um meira né minna að ræða, sagði þessi ágæti bókaútgefandi, en að það var æðsta menntastofnun okkar sem þessari auglýsingu stóð. Þar var blátt áfram, ef grannt var skoðað, hvatt til þess að menn viðhefðu svík í spilum, og það var sett í samband við Happdrætti Háskólans á vægast sagt ósmekklegan máta. Það var því ekki nema von að lítill frændi þessa bókaútgefanda segði: „Svona á að spila, svona á að græða.“ Ég held að með nákvæmum reglum um auglýsingar hefði þessi auglýsing varla sést í sjónvarpinu. Þetta dæmi er tekið beint frá þessum ágæta bókaútgefanda, ekki síst fyrir þá sök að hann vildi að það kæmi hér glögglega fram í sambandi við þessa till. og einmitt að þarna var ekki ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur, þar sem var Háskólinn sjálfur. Tóbaksauglýsingar eru bannaðar hér, en í auglýsingum eru reykingar rækilega auglýstar og í raun og veru lofsungnar. Það er reyndar gert víðar og e. t. v. á enn umdeilanlegri hátt í sjónvarpi, svo sem frægt varð á s. l. ári. Hið sama má auðvitað segja um auglýsingu áfengis af ýmsu tagi í dagskrá sjónvarpsins alveg sérstaklega. Þar hefur það jafnvel borið við að heil leikrit hafa verið byggð upp á drykkjuskap, bæði fegruðum, alveg sérstaklega fegruðum og reyndar ófegraðri mynd hans líka. Þetta er sérkapítuli sem væri þó freistandi að ræða, en á tæpast heima í þessum umr. og snertir þar ekki beint, þó að unnt væri að nefna sláandi dæmi um óbeinar auglýsingar af þessu tagi. Ég vil nefna aðeins dæmi sem snertir þá upptalningu er í grg. felst. Umferðarmál okkar hafa af eðlilegum ástæðum verið mjög á döfinni og sérstakir umferðarþættir til varnaðar hafa verið fluttir, svo sem eðlilegt og sjálfsagt er. Það hefur verið býsna ömurlegt að horfa nokkrum mínútum áður á auglýsingar frá bilasölu hér sem hafa vægast sagt ekki verið til varnaðar, heldur þvert á móti sýnt hinn svæsnasta glannaskap og jafnvel bein brot á öllum umferðarlögum og þá alveg sérstaklega hvað bein öryggismál snertir, - auglýsingar sem tvímælalaust ættu að hverfa ef hér væri fastar og ákveðnar að orði kveðið í endurskoðuðum lögum. aðeins eitt dæmi af mörgum. Og svo eru lækningaauglýsingarnar, töframeðulin sem við höfum verið blessunarlega laus við, þó að alltaf öðru hverju hafi þeim skotið upp og ekki aðeins veittar falskar vonir, heldur ekki síður sumar hverjar beinlínis verið skaðlegar. Hér held ég að sjónvarpið okkar blessaða sé tiltölulega laust við, þó að þar hafi þessi vettvangur verið notaður býsna vel af framleiðendum ýmiss konar til að koma vöru sinni á framfæri. Sumir vilja í alvöru halda því fram að auglýsingaflóðið sé svo yfirþyrmandi að það skipti þess vegna litlu máli um ákvæði þar að lútandi, hvort þau eru gerð strangari eða nákvæmari. Það er sagt að auglýsingar séu orðnar óþægilega fyrirferðarmiklar í þjóðlífinu, og mér þykja þær vægast sagt hvimleitt fyrirbæri, t. d. í útvarpi og sjónvarpi, sem margtuggnar eru um ágæti ýmissa vörutegunda, nauðsyn þessa og hins, þó að enn fáum við að vera í friði fyrir þessum auglýsingum inni í miðri dagskrá svo sem er í Bandaríkjunum t. d. En án takmarkana og fastari reglna hér um er ég sannfærður um að ýmsir hvimleiðir fylgifiskar óæskilegrar auglýsingamennsku muni aukast hér að miklum mun á næstunni, ef skorður verða þar ekki við reistar. Ég vil hins vegar taka það mjög skýrt fram, að eðlileg auglýsingastarfsemi er sjálfsögð í nútímaþjóðfélagi og við henni er síst verið að amast með þessari till., eins og ég heyrði utan að mér á sínum tíma. Ég dreg hins vegar ekkert úr andúð minni á því að sífellt sé verið að búa til þarfir handa fólki og gylla þær með glæstum, en meira og minna ósönnum auglýsingum. Hér kann að vera komið að hinu margrómaða og margumtalaða frelsi sem ekki hvað síst kemur fram í ýmsu því er lýtur að verslun og viðskiptum og er meira og minna byggt á fölskum forsendum. En hér þarf vissa rönd við að reisa. Till. okkar hv. þm. Stefáns Jónssonar er tilraun í þá átt að málið allt verði athugað, að bestu menn verði til kvaddir að gera þau ákvæði sem ítarlegust sem á er þörf og umfram allt hindra óæskilega þróun sem ýmislegt bendir til nú þegar og vitað er að á verður sótt af ofurkappi ef ekkert verður við gert. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að óska eftir því að þessari till. verði vísað til hv. allshn. að lokinni þessari umr.