Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Sigurður Kristjánsson): Sjútvn. hefur haft þetta mál til athugunar og borið frv. saman við nýrri hafnarl. og telur, að frv. eigi að samþykkjast með lítils háttar breyt., sem eru hér á þskj. 67. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram 2/5 hluta kostnaðar við hafnargerðina. Að sönnu er Akranes nú búið að fá kaupstaðarréttindi. Og reglan er sú um kaupstaðina, að þeir greiði úr hafnarsjóði 2/3 hluta kostnaðar við hafnargerðir hjá sér, en ríkissjóður 1/3 hluta, en hér er farið fram á, að ríkissjóður leggi fram 2/5 hluta kostnaðarins. Og af því að það er kostnaðarsamt og erfitt að gera þessa höfn, sá sjútvn. ekki ástæðu til að breyta þessum hlutföllum, þó að Akranes fengi kaupstaðarréttindi, og mælir n, þess vegna með því, að frv. verði samþ. í þessu atriði og öðrum, sem n. gerir ekki brtt. um í nál. sínu. Brtt. hér á þskj. 67 eru mjög smávægilegar. Fyrst er brtt. við 7. gr. Þar (í 7. gr.) er gert ráð fyrir, að hafnarnefnd verði kosin að ég hygg á sama hátt og verið hefur á Akranesi, en það er nokkuð frábrugðið því, sem er í öðrum kaupstöðum. Og sjútvn. hefur þess vegna lagt til, að fylgt verði sömu reglu um kosningu hafnarn. á Akranesi og fylgt hefur verið í öðrum kaupstöðum, en það er, að n. sé öll kosin alltaf að afloknum bæjarstjórnarkosningum, og kjörtímabilið verður því það sama eftir brtt. og hjá öðrum fastan. og kosning mannanna eins, þ.e., að heimilt sé að kjósa í n. menn utan bæjarstjórnar. Ég hygg, að enginn ágreiningur verði um þetta, því að þetta er alveg föst regla um kosningu hafnarn. í kaupstöðum. 2. brtt. er við 15. gr. frv., mjög lítilfjörleg, þar sem n. leggur til, að þrjú orð verði felld úr frv. Loks leggur n. til, að fyrirsögn frv. verði: Frumvarp til hafnarlaga fyrir Akranes.



Ég vil aðeins þakka n. fyrir afgreiðslu á þessu máli og svo þær leiðréttingar, sem hún hefur gert í samræmi við núgildandi ákvæði í l. um hafnargerðir, að því er snertir 7. gr. frv. Einnig felli ég mig fullkomlega við þá brtt., sem n. hefur gert við fyrirsögn frv.



Samkvæmt þessu frv. er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður leggi fram styrk til hafnargerðar á Akranesi, sem nemi 3/5 kostnaðar við hafnargerðina. Og í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að ríkisstjórnin fái heimild til að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs lán, er hafnarsjóður á Akranesi kann að fá til þessarar framkvæmdar, og má þetta lán, sem ríkissjóður ábyrgist, nema 3/5 hlutum af kostnaðinum við verkið. Það er því ljóst af þessu, að til þess er ætlazt, að ríkissjóður veiti aðstoð til þess að koma upp þessu mannvirki á þann hátt, að hann leggi fram sem beint framlag nokkurn hluta kostnaðarins og veiti ábyrgð fyrir eftirstöðvunum, sem teknar yrðu að láni. Í þessu sambandi vil ég minna á það, að fyrir nokkrum árum var sú regla upp tekin að veita, eins og þarna er gert ráð fyrir, styrk, sem nemi 2/5 hlutum kostnaðar, en takmarka ábyrgð ríkissjóðs á lánum til slíkra framkvæmda við 2/5 hluta kostnaðar, þannig að viðkomandi staður yrði að leggja fram 1/5 hluta kostnaðarins við hafnargerðina án þess að fá nokkra aðstoð ríkisins með ábyrgð eða á annan hátt. Á síðara þinginu 1937 voru t.d. sett 1. um hafnargerð á Suðureyri við Súgandafjörð og önnur um hafnargerð á Hofsósi þannig, að ríkið lagði fram 1/5 hluta kostnaðar og ábyrgðist lán að hlutum. Nú er það ekki ætlun mín að mótmæla því frv., sem hér liggur fyrir. En ég vil láta í ljós óánægju mína yfir því, að svo virðist sem meiri hluti þingsins sé horfinn af þeirri braut, sem farin var 1937 í þessu efni með því, að ríkissjóður væri látinn leggja fram 2/5 hluta kostnaðar, en ábyrgjast lán að 2/5 hlutum. Ég hygg, að það sé heppilegast að setja í frv. það ákvæði, að það komi nokkurt áhættufé til hafnargerðarinnar frá viðkomandi stað, þar sem höfn á að gera, og ég harma það, að í þessu frv. hefur verið vikið af þeirri braut. Ég skal í þessu sambandi benda á, að þar sem ríkið leggur fé fram til bryggjugerða og lendingarbóta í ýmsum kauptúnum og sjóþorpum, þá er það venjan, að ríkissjóður leggi fram 1/3 hluta kostnaðarins við framkvæmdirnar, en hins vegar er ekki veitt nein aðstoð að öðru leyti, svo sem ríkisábyrgð fyrir láni, þannig að þessir viðkomandi staðir verða að útvega sér sjálfir fé fyrir 2/3 hluta af kostnaðinum við framkvæmdirnar án aðstoðar ríkisins. Nú ætti það að vera auðveldara fyrir kaupstaðina en smærri kauptún og sjávarþorp að leggja fram t.d. 1/5 hluta kostnaðar við hafnargerðir án þess að fá til þess aðstoð hins opinbera. Ég vildi aðeins láta þessa skoðun mína koma fram, að ég tel illt, að horfið hefur verið frá þeirri stefnu, sem upp var tekin árið 1937 í þessum efnum.



Ég vil aðeins út af ummælum hv. þm. V.-Húnv., þar sem hann talar um þá stefnu, sem tekin hafi verið upp 1937 í þessu, sem ég vil ekki andmæla hið minnsta, benda á, að einmitt ákvæðunum, sem felast í 2. gr. frv. og hann gerði að umtalsefni, þeim var breytt á reglulegu Alþ. 1941, þ.e.a.s. lánsupphæðinni, sem ríkissjóður ábyrgðist, sem hér er um að ræða, var breytt án þess að nokkru væri að öðru leyti breytt í ákvæðum þessarar gr. viðkomandi hafnargerðum. Og þar kemur fram miklu yngri þingvilji heldur en sá, sem hv. þm. V.-Húnv. vitnaði til, að fram hefði komið 1937. Annars skal ég ekkert andmæla þeirri reglu, sem hv. þm. V.-Húnv. var að tala um. Ég get fullkomlega tekið undir það með honum, að þar sem slík verk eru á annað borð viðráðanleg með þeim hætti, að lagt sé fram án ábyrgðar þetta fé, þá er það náttúrlega ekki nema gott, að svo sé gert. En hins vegar er það, að ef nauðsyn er á því að leggja í framkvæmdir eins og hafnargerðir, en þær framkvæmdir svo verða að stranda á þessu atriði, þá getur það verið varhugavert út af fyrir sig. Hins vegar geri ég ráð fyrir, að það, hvernig farið verður að í þessu atriði að því er Akranes snertir, muni ekki hafa nein áhrif á framkvæmdir þær, sem hér er um að ræða, er fyrir liggur að gera á Akranesi, þó að ég geti ekki sagt um það til hlítar. En ég vil aðeins benda á, að reglunum í þessum efnum var breytt og tekin upp önnur stefna 1941.

* Frsm. (Sigurður Kristjánsson): Það er rétt, sem hv. þm. Borgf. tók fram, að það var eiginlega búið að breyta um stefnu í þessu áður. En það raskar náttúrlega ekki því, að það, sem hv. þm. V.- Húnv. sagði, á að sjálfsögðu fullkominn rétt á sér, að ábyrgðarheimild verði ekki á allri upphæðinni, sem viðkomandi kaupstaður á að leggja fram til hafnargerðar. Ég vil þó, að því er Akranes snertir, taka það fram, að tekjur hafnarinnar á Akranesi, og þar af leiðandi geta kaupstaðarins til að standa undir skuldbindingum sínum vegna hafnarinnar, eru óvenjulega miklar. Sérstaklega vil ég í því sambandi benda á, að í 11. gr. frv. er höfninni ætlað meðal annarra tekna að fá 1% af andvirði afla þeirra skipa, sem þar leggja upp, en það er tiltölulega mjög mikill fiskifloti, sem notar þessa höfn, og hún er að mestu leyti útvegshöfn. Þar leggja upp, auk smærri báta, línuveiðarar og togari. Og það er sennilegt, að höfnin muni hafa mjög miklar tekjur af þessum lið. Þar af leiðandi hygg ég, að það verði ekki véfengt, að ábyrgð yrði á láni til þessa staðar mjög svo áhættulítil.



Það út af fyrir sig raskar ekki því, sem ég hélt fram, þó að Alþ. 1941 hafi að einhverju leyti vikið frá þeirri stefnu, sem tekin var upp fyrir nokkrum árum um að takmarka ábyrgð ríkissjóðs við 2/5 kostnaðar, sem tekið var upp 1937. Út af því, sem hv. frsm., 5. þm. Reykv., sagði um tekjur Akraneshafnar, vil ég aðeins benda á það, að einmitt fyrir það, hvað þar er um miklar tekjur að ræða og yfirleitt mikil viðskipti á þeim stað, þá ætti það að vera auðvelt fyrir hafnarsjóð Akraness að koma upp þessu mannvirki, þó að hann yrði að leggja fram eða útvega á einhvern hátt 1/5 hluta af kostnaðarverði hafnargerðarinnar án þess að fá til þess beina aðstoð ríkisins. Ég vildi leyfa mér að beina þeim tilmælum til hv. sjútvn., að hún tæki einmitt þetta atriði, sem ég hef hér minnzt á, til nánari athugunar fyrir 3. umr. málsins, hvort ekki væri rétt að haga þessu þannig, ekki aðeins í þessu tilfelli, heldur í framtíðinni, að sett verði sem skilyrði fyrir slíkum stuðningi, að nokkurt áhættufé væri lagt fram af þeim stöðum, sem fá slíka aðstoð. Því að þótt það sé vafalaust rétt, að engin hætta sé fyrir ríkið að ganga í ábyrgð þá, sem hér í þessu frv. er um að ræða, getur það verið varhugavert að fara inn á þá braut eða halda áfram á henni, með tilliti til aðstoðar ríkisins til annarra staða síðar vegna hafnarmannvirkja.



Ég vil aðeins í sambandi við þetta benda á, að hér er eingöngu um að ræða heimild fyrir ríkisstjórnina til að ábyrgjast lán, þannig að á hverjum tíma er á hennar valdi, hvaða skilyrði hún setur fyrir því að veita þessar ábyrgðir fyrir hönd ríkissjóðs. M.a. getur hún gert það með því skilyrði að miða ábyrgðina fyrir láni við eitthvert visst hlutfall. Þetta er sem sagt alveg óbundið fyrir ríkisstjórnina. Stj. getur alveg eins sett þær reglur fyrir lánsábyrgðum, að ábyrgðin gildi fyrir minni hluta af kostnaði en hér er gert ráð fyrir. Það er sem sagt á valdi ríkisstjórnarinnar, hve langt hún vill ganga í þessu efni.



Það ber náttúrlega að taka þakksamlega öllum tilraunum, sem gerðar eru til þess að lagfæra stjórnskipunarl. þau er við Íslendingar eigum nú við að búa. Ég hef því beðið þess með nokkurri eftirvæntingu, að horfið yrði að því ráði að semja ný heildarstjórnskipunarl. fyrir íslenzka ríkið í samræmi við þá stöðu, sem Ísland hefur nú hlotið meðal ríkja heimsins. En það er kunnugt, að stjórnskipunarl. okkar eru ekki í neinu. samræmi, a.m.k. er svo um fyrri hluta stjskr., við þá stjórnskipun, sem við höfum í framkvæmd. Við höfum verið í sambandi við Danmörku, eins og kunnugt er, um mikilsvarðandi mál. Danmörk hefur farið með utanríkismál okkar og að verulegu leyti lögreglumál á Íslandi, þar sem landhelgisgæzlan hefur að verulegu leyti verið í höndum Danmerkur. Bæði löndin hafa haft sama konung. Allt þetta hefur nú hrunið. Og eins og nú er komið, er kominn sá tími, sem við höfum rétt til að segja þessu sambandi upp. En 2 ár eru nú liðin síðan Danmörk hætti að geta uppfyllt þann samning, sem samband landanna byggðist á, og við höfum þegar lýst yfir, að samningurinn sé úr gildi fallinn. En það undarlega, a.m.k. frá mínu sjónarmiði, er, að Alþ. Íslendinga hefur ekki getað fallizt á að viðurkenna þá staðreynd, að við erum losanir úr þessum tengslum við Danmörku. Það hefur ekki viljað viðurkenna þessa staðreynd til fullnustu með því að byggja upp ný stjórnskipunarl. í samræmi við þá stöðu, sem Ísland nú hefur. Við höfum meira að segja ekki vaknað við, þegar stórveldi þau, sem við getum nú haft samband við, Bretland og Bandaríkin, hafa bæði lýst yfir því, að þau mundu viðurkenna fullveldi Íslands sem sjálfstæðs ríkis, og jafnvel hvatt okkur til þess með því að óska eftir, að sér yrðu sendir sendiherrar. Við höfum ekki vaknað við þetta. Og enn sitjum við með stjskr., sem miðar allt við konung, og byggjum enn þá fullum fetum á sambandinu við Danmörku. Margir líta svo á, að þetta sé lítilfjörlegur hlutur, það geri okkur ekkert til. En ég er á allt annarri skoðun. Ég álít það blátt áfram hættulegt að sitja í þessu sambandi, að viðurkenna ekki staðreyndina og byggja upp stjórnskipun með stjórnskipunarl. alveg í samræmi við það, sem raunverulega er, að við erum óháð ríki. Ég tel það hættulegt vegna þess, að það má með nokkrum rétti benda á, þegar fram líða stundir, að Íslendingar hafi alls ekki sýnt neinn vilja í því að vera óháðir öðrum ríkjum. Þeir hafa átt kost á því, en sáu ekki ástæðu til að sinna því. Og hvernig verður þetta tómlæti skilið? Verður það ekki skilið þannig, að Íslendingar hafi ekki treyst sér til að ákveða hjá sér slíka stjórnskipun og verið að bíða eftir því, að einhver stór og voldug veldi legðu yfir sig sína verndarvængi. Ég held, að þó að slíkur skilningur yrði lagður í hik Íslendinga, þá yrði það rangur skilningur. Ég hygg, að sú eðlilega orsök, sem tómlætinu veldur, stafi af því, að þjóð, sem búin er að vera háð öðrum ríkjum um margar aldir og oft hefur verið hart leikin á ýmsan hátt, sé farin að sætta sig við hlutskipti sitt. Og þess vegna brestur hana kjark til að taka rétt sinn, þegar hann liggur fyrir fótum hennar. Þetta minnir á það, þegar hestur, sem búinn er að ganga lengi í hafti, hoppar lengi, eftir að búið er að taka af honum haftið. Íslendingar vilja hoppa enn þá, þrátt fyrir að þeir voru víssulega orðnir illa sárir. Um þetta geri ég nú ráð fyrir, að ekki þýði að deila í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, til breyt. á stjskr. Ég geri ráð fyrir því, að það sé vonlaust mál, þó að einhver vildi bera fram hér á Alþ, gerbreytingu á stjórnskipunarl., að ljúka því á þessu þingi. En áreiðanlegt er, að það verður ekki látið liggja lengi í þagnargíldi. Eðlilegast væri, að ríkisstj. bæri fram frv. um ný stjórnskipunarl. Ríkisstj. á að vera oddviti fyrir þjóðinni. Hún á að vera á verði, ekki sízt í svona málum. Hæstv. forsrh. talaði talsvert um það í gær, að þeir tímar, sem nú stæðu yfir, væru ekki þess háttar, að álitlegt væri að hefja deilur um mál eins og þetta. Það er líklegt, að í þessu liggi það, að ríkisstj. mundi ekki geta orðið sammála um að bera fram frv. til nýrra stjórnskipunarl. Og það sýnir miklu betur en nokkuð annað, hversu veika forstöðu við höfum fyrir okkar málum, þar sem ríkisstj. er, að hún mundi sennilega ekki geta orðið sammála um það að ryðja okkur braut og gera hreint fyrir okkar dyrum í því máli, sem er mesta mál þjóðarinnar, en þ.e. að öðlast stjórnskipunarl., sem eru í samræmi við vöxt þessarar þjóðar, eðli hennar og lunderni. Friður er að sjálfsögðu góður. En friður um órétt og vanrækslu er ekki góður: Friður er þess vegna stundum hættulegur, og ég fullyrði, að í þessu máli sé friðurinn háskalegur, og það sé sýnt og sannað, að forstaða íslenzka ríkisins sé sérlega veik og óhagsýn, fyrst hún getur ekki tekið skörulega forustu í þessu máli. Ef Íslendingar bera nú gæfu til þess að öðlast ný stjórnskipunarl., þá ber þeim fyrst og fremst að gæta þess að tryggja með þeim frelsi og jafnrétti fólksins. En á það skortir mjög samkv. þeim stjórnskipunarl., sem við nú búum við. Og það er alveg víst, að Íslendingar munu þola allra manna verst ófrelsi og misrétti hver af öðrum. Nú sýnist mér, að frv. það, sem hér liggur fyrir, sé spor í þá átt að auka jafnréttið milli þegna þjóðfélagsins. Og þó að frv. gangi miklu skemmra en ég hefði óskað, þá mun ég hiklaust fylgja því sem spori í rétta átt Það, sem ég á við, þegar ég tala um spor í rétta átt, er, að með þessu frv. er gert ráð fyrir að bæta nokkuð úr því mikla misrétti, sem er um kosningarrétt Íslendinga til Alþ. Það þarf ekki að rifja það upp, af því að öllum mönnum er það vel kunnugt, að kjördæmaskipun landsins veldur því, að á sumum stöðum á landinu hafa kjósendur ekki meira. en 1/6 hluta kosningarréttar miðað við aðra. Þetta misrétti er alveg óviðunandi, og það er ákaflega mikil skammsýni, ef menn ætla að standa lengur gegn umbótum í þessu efni. Það er miklu betra að segja til í tíma við þann. sem sækir rétt sinn, heldur en að bíða þess, að hann verði tekinn með mikilli hörku. Það er mikið talað um það í sambandi við þetta mál, að okkur sé það mikil nauðsyn að varðveita hina gömlu kjördæmaskipun í landinu. Ég veit nú ekki, hvaðan þessi mikla tryggð til þessarar kjördæmaskipunar er eiginlega komin. Hún hefur komizt á fyrir tilstilli erlends valds. Hún er gamall arfur frá okkar undirokunartímabili. Ég veit ekki, hvort það er það sem veldur þessari ást á kjördæmaskipuninni. En hitt er víst, að ef menn skilja, á hverju lýðræðið á að byggja, þá hljóta menn að viðurkenna, að það byggist á almennum kosningarétti borgaranna. Það byggist ekki á því, að holt og hæðir úti um allt hafi þennan rétt, heldur fólkið, sem landið byggir. En ef menn eru haldnir þeim firrum, að það séu holt og hæðir, en ekki mannfólkið, þá þarf sá hugsunarháttur vissulega að breytast. Það g!eta orðið svo miklir fólksflutningar í landinu, að heil kjördæmi leggist gersamlega í eyði, en aðrir staðir byggist aftur upp. Það getur vel skeð hér á landi, að staður, sem byggður hefur verið upp fyrir 200–300 árum, leggist í eyði, en annar jafnstór eða stærri rísi upp. Væri þá mikil sanngirni í því, að eyðistaðurinn héldi réttinum til þess að vera kjördæmi og senda fulltrúa á löggjafarþing, en nýi staðurinn yrði svo að segja réttlaus í þessum sökum? Ég hygg, að enginn mundi svara þessu játandi. Ég hef einhvers staðar lesið það eða séð, að í Englandi hafi það átt sér stað alllengi, að kjördæmi var úti á sjó, og menn hafi orðið að fara á bátum til að kjósa. Þetta er ein bezt menntaða þjóð heimsins, sem hefur látið sér þetta sæma. En það er nú einu sinni svo, að allir hafa sína galla, og jafnvel menntuðustu þjóðir geta haldið við ósiðum af fastheldni eða tómlæti. Við Íslendingar, sem erum að rísa upp úr undirokun undir aðra þjóð, bláfátækt og lítilli menningu, eigum að reyna að átta okkur á þeim tímum, sem við lifum á, og sníða stakk okkar umfram allt eftir vexti nútímans. Ég hef nokkuð hugsað um þetta mál og látið skoðun mína í ljós í blaðagreinum nokkrum sinnum og hef auðvitað komizt að þeirri niðurstöðu, að það ætti að vera fólkið, sem hefði kosningarréttinn og að kosningarrétturinn ætti að vera sem allra jafnastur: Ég sé ekki, að þetta geti orðið með öðru fremur en því, að landinu sé skipt á ný niður í kjördæmi, og að landsfólkið fái sem jafnastan kosningarétt. Ég hef lagt til, að landinu verði skipt í 6 kjördæmi, og það er trúa mín, að að því verði horfið að hafa hlutfallskosningu í öllum kjördæmum. Eftir þeirri till. mundi þm. sennilega frekar fækka. Ef kosnir væru 40 þm. hlutbundinni kosningu, þá þyrfti ekki nema fá sæti til uppbótar fyrir landsmálaflokkana. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, gerir hins vegar ráð fyrir, að kjördæmunum verði fjölgað, og er það, út af fyrir sig, frá mínu sjónarmiði, galli á því. Sá kostur er þó, að mínu áliti, meira virði, að með þessu er kosningarrétturinn meira jafnaður á milli fólksins sjálfs og landsmálaflokkanna, og ég er ekki viss um, að með því mundi þm. fjölga, því að við þessa breyt. mundi að sjálfsögðu minnka þörfin fyrir uppbótarþm. Ég vil í þessu sambandi benda á eina, hættu, sem ég tel vofa yfir þessu þjóðfélagi, ef ekki verður horfið að því ráði að breyta stjórnskipunarl. landsins verulega, sérstaklega kjördæmaskipuninni. En sú hætta liggur í því, eins og öllum hv. þm. er kunnugt, að með öllum þessum smákjördæmum, sem nú er kosið í, hefur skapazt óeðlilegt. kapphlaup á milli flokkanna, um þessi kjördæmi. Og svo mikið er þetta kapphlaup, að kjördæmunum er beinlínis haldið með því að krafla saman sem mestum fjárhæðum frá ríkinu eða úr ríkissjóði þeim til handa. Ég er sannfærður um, að ,þetta kapphlaup er komið út á þá braut, að það fer að nálgast það að vera óheiðarlegt. Það stappar vissulega nærri því að misnota almannafé, þegar ríkissjóður er látinn borga svo og svo mikil fríðindi til kjördæmis, til þess að hægt sé að segja, að þm. hafi staðið sig vel. En í annan stað hlýtur það að vera fjárhag landsins afvaxið, ef atkv. í kjördæmum eiga að verulegu leyti að fást með fjárframlögum úr ríkissjóði, þegar við höfum þennan mikla fjölda þingmanna. Í annan stað hlýtur það að verða ofvaxið ríkissjóði að gjalda þess, ef kjörfylgi þm. á að fást með dugnaði þm. í að ná fé úr ríkissjóði kjördæmunum til handa. Þegar við höfum á þann hátt mikinn fjölda kjördæma og „duglegra“ þm., sem kallað er, þá getur þetta farið að velta. á hundruðum þúsunda eða jafnvel millj. kr. til hvers kjördæmis. Við verðum því að hvika frá þessu ráði. Það er lífsnauðsyn. Þó að við veltum okkur nú í fé, þá koma þeir tímar, að ríkissjóður stenzt ekki slíkt uppboð, sem á þinginu mundi þá líklega fara fram um kjördæmin. Það fóru engar umr. hér fram í gær um þetta mál nema framsöguræða flm. fyrir frv. tig svo það, sem hæstv. forsrh. lagði til málsins, sem var frekar á móti frv. Að sönnu talaði hæstv. forsrh. hógværlega, en það varð ekki misskilið, að hann lagði á móti því, að við stjskr. yrði rótað. Hann sagði, að í raun og veru ætti að vera lítill munur á flokkum, þegar svona háskatímar eru yfirvofandi. Það er rétt, að slíkur háski, sem yfir okkur vofir, hefði átt að framkalla þá ábyrgðartilfinningu hjá hv. þm. og ríkisstj., að flokkaerjur hefðu verið lagðar til hliðar. En ég vil spyrja háttv. þingmenn og hæstv. ráðherra um það, hvort hægt sé að sjá, að flokkssjónarmið hafi lotið í lægra haldi fyrir ábyrgðartilfinningu einu sinni í ríkisstj. sjálfri. A.m.k. fannst mér ekki skrif hæstv. forsrh. í sambandi við bæjarstjórnarkosningarnar sýna, að hann væri ráðinn í að láta flokkssjónarmiðin lúta í lægra haldi fyrir hinni sameiginlegu nauðsyn i málefnum landsins. Og ég held, að það hafi verið vegna flokkssjónarmiða, þegar ráðh. Alþfl. veik úr ríkisstj. Ég held, að það hafi verið svo og sé, að í ríkisstj. hafi aðeins verið samið vopnahlé, og svo held ég, að það sé á hæstv. Alþ. Og því hefur verið lýst yfir af Framsfl., að hann sé eindregið með því að ganga til kosninga í vor eða sumar. Skal ég ekki lasta það. En ætlar sá flokkur að ganga til kosninganna sem friðarflokkur og leggja flokkssjónarmiðin á hilluna og láta eingöngu ráða hin sjónarmiðin, nauðsyn ríkisins á samheldni og samstarfi allra ábyrgra þjóðfélagsþegna? Ég leyfi mér að efast um, að þetta verði raunin á, sem ég siðar nefndi. Og ef við getum gengið til kosninga með þeim venjulegu kosningadeildum, sem verið hafa hjá okkur, og með þeim ráðum, sem höfð hafa verið til kjörfylgis við kosningar, þá skil ég ekki í því, að það spillti nokkru, þó að barizt væri um stjórnskipunarmálið. Ef við leggjum út í deilur á annað borð, þá hygg ég það skynsamlegra og skemmtilegra, að barizt væri um eitthvað, sem einhvers væri vert, en ekki hagsmuna mál flokka. eins og hefur verið að verulegu leyti gert hér í kosningaorustum. Ég skal endurtaka það, að ég mun fúslega greiða atkv. með þessu frv., sem hér liggur fyrir. En ég vil taka það líka skýrt og ákveðið fram, að með því vil ég alls ekki slá af kröfum um það, að stjskr. landsins verði öll endurskoðuð og byggð upp alveg ný stjórnarl. fyrir Ísland. Og ég vil í því sambandi enn koma að því, að það er alveg óviðeigandi og óforsvaranlegt, að við séum alltaf að undirstrika það og bera það í eyru þjóðarinnar, að við séum ekki frjálst og fullvalda land. Það er ákaflega leiðinlegt að sjá það í blöðum og heyra það á mannfundum, að alltaf er verið að tala um, að við megum ekki róta okkur og gera ráðstafanir um okkar eigin mál, vegna þess að við séu hernumin þjóð. Það er verið að reyna að koma þeim ósannindum inn hjá fólkinu, að við séum í raun og veru stríðsfangar. Það er vitað, að við vorum hernumdir af Bretum. Það er líka vitað, að því fylgdi sú yfirlýsing, að þeir skyldu ekki hlutast til um okkar innanlandsmál (ég skal ekki segja, hvernig það hefur verið efnt). Það er vitað, að við höfum fengið með frjálsum samningum vernd annars ríkis, sem þá var ekki stríðsaðili. Jafnframt gekk Bretaveldi inn á það að aflétta sínu hernámi. Það er því röng túlkun, að við séum ekki frjáls þjóð, heldur hernumin. Þetta er skapsýking frá okkar gamla undirokunartíma, þessi tilfinning að treysta sér ekki til að tala um, að við séum frjálsir, heldur telja sjálfum sér og öðrum trú um, að við séum - og líklega eigum að vera - undir aðra gefnir. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta meira. Ég vil taka undir þá ósk hæstv. forsrh., að það verði skipuð n. í þetta mál, og hefði þá verið æskilegt, að sú n. væri skipuð öllum þingflokkum, en ef það má ekki verða, - ef friðarhugurinn er ekki meiri innan þings, heldur flokkssjónarmiðin svo rík, að menn vilji neyta aflsmunar við flokka, sem ekki geta fengið mann í n. við venjulegar hlutfallskosningar, þá vil ég leggja til, að n. verði þó skipuð 7 mönum. En eðlilegast fyndist mér, að allir flokkar ættu fulltrúa i stjskrn., því að þetta mál verðskuldar gaumgæfilegustu athugun, og að önnur sjónarmið en fólksins sjálfs verði látin víkja.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Hv. 5. þm. Reykv., sem síðast talaði, gaf mér sérstakt tilefni, að mér fannst, til þess að taka til máls, með því að mér skildist hann vilja vita ríkisstj. fyrir það, að hún hefði ekki beitt sér fyrir endurskoðun stjskr. og flutningi frv. um breyt. á stjskr. Og hann talaði um í því sambandi, að forustan væri lin, og skal ég að vísu ekki mótmæla því. En það er nú sagt yfirleitt, að hver þjóð hafa þá þm., sem hún verðskuldi. Ég það má þá sennilega halda áfram og segja, að hvert þing hafi þá ríkisstj., sem það verðskuldar. Að sjálfsögðu er það á valdi þingsins að skipta um ríkisstj. Og ef því finnst stj. í lélegra lagi, þá skellur skuldin á því, ef það aflar sér ekki betri forustu. En ég vil vísa til þess, að hið háa Alþ. getur ekki vænzt þess, eftir því, sem það skildi við málið á síðasta reglulegu Alþ., að ríkissj. hafi beitt sér fyrir endurskoðun á stjórnarskránni og flutningi frv. til stjórnskipunarl., því að á síðasta reglulegu Alþ. var gerð samþykkt, þar sem beinlinis var ráðgert, að endurkoðun stjskr. yrði frestað til ófriðarloka. Og þar með var í raun og veru lagt fyrir ríkisstj. að hafast ekkert að í því máli að sinni. Þar við bætist, að hið háa Alþ. hefur gert samþykkt um að fresta alþingiskosningum, eiginlega að skilja. má, þar til ófriðnum sé lokið. Og sú samþykkt er óbreytt í gildi enn. En það liggur hins vegar í augum uppi, að ef ríkisstj. hefði flutt frv. til breyt. á stjskr., þá hefði hún breytt alveg þvert ofan í fyrirmæli Alþ., sem fólust í ákvæðunum um frestun alþingiskosninga, því að breyt. á stjskr. getur ekki farið fram, nema kosningarfari jafnframt fram. Fyrst er hins háa Alþ. að taka aftur þá ákvörðun að fresta kosningunum, áður en ríkisstj., sem starfar í umboði þingsins, getur haft skyldu til þess að leggja fyrir þingið frv., sem beinlínis gengur út frá því, að kosningar eigi að fara fram. Nú má að vísu segja það, að það hefur heyrzt frá ríkisstj., að hún telji, eða einhver hluti hennar, að kosningar eigi að fara fram á næstkomandi vori. Það er alveg rétt, að það hefur heyrzt. En hvorki hæstv. forsrh. né stjórnin í heild ræður neinu um þetta. Það er hið háa Alþ., sem verður að taka aftur sínar ákvarðanir um það, svo að það út af fyrir sig réttlætir ekki þá kröfu til ríkisstj. um, að hún beri fram frv, á Alþ., sem beinlínis byggist á því, að þingið sé horfið frá sínum fyrri ákvörðunum í þessu efni. Að öðru leyti er ekki nema gott eitt um það að segja, að slíkt frv. komi fram eins og það, sem hér liggur fyrir, frá einstökum hv. þm., því að þeir eru ekki eins og ríkisstj. bundnir af fyrri ákvörðunum þingsins. Það er ákaflega mikið um það talað og öðru hverju breytt eftir því, að við lifum á erfiðum tímum og að við þurfum að lifa í bróðerni og friði okkar á milli vegna þess ástands, sem nú er i heiminum. Þetta vill nú fara út um þúfur dálítið öðru hverju hjá okkur. Og við erum allir með því marki brenndir að vera ekki fullkomnir, og er ekkert við því að segja, þó að slettist upp á vinskapinn öðru hverju. En það má nokkuð á milli vera, hvort við lifum i þeim eindregna ásetningi að lifa í allsherjarfriði okkar á milli og hins, að stofna til eins hatrammra deilna eins og við höfum dæmi um út af kjördæmamálinu. Ég tel rétt að rifja það upp fyrir hv. þm., að árið 1931 var borið fram frv. um breyt. á stjskr. og kjördæmaskipuninni. Það leiddi til þess, að þingið var rofið, - ja, það töldu margir, að það hefði legið við byltingu í landinu út af því tilefni. Ég hygg nú, að menn hafi stillzt svo, síðan það var, að það þurfi ekki beint að óttast slíkar afleiðingar, og mönnum hafi lærzt að taka með meira jafnaðargeði því, sem að höndum ber, heldur en þá var raun á. En áframhaldið var þó ekki þannig, að við getum af því dregið þær ályktanir, að allt muni fara með friði og spekt fram, ef á að fara að skerða þann helga rétt vissra hluta landsins, sem menn telja, að felist í núverandi kjördæmaskipulagi landsins. Ég minnist þess, að á þinginu - 1932, hygg ég, að það hafi verið, - þá var fitjað upp á því á nýjan leik að breyta kjördæmaskipuninni. Þá stóð svo, að Sjálfstæðisflokksmenn og Alþýðuflokksmenn skipuðu helming þingsæta í Ed. og gátu þar að vísu ekki komið neinu máli fram, þótt þeir væru einhuga um það. Nd. var hins vegar þannig skipuð, að þessir flokkar tveir voru í algerum minni hluta, gátu hvorki komið málum fram né stöðvað þau. En í Ed. gátu þeir í sameiningu stöðvað hvert mál, sem þeir vildu. Þessir tveir flokkar höfðu tekið höndum saman um það að koma fram breyt. á kosningafyrirkomulaginu í landinu með hverjum ráðum, sem þeir hefðu til þess. Og sannleikurinn varð sá, að þeir þurftu að taka á öllu, sem þeir áttu til, til þess að koma því máli fram. Það var ekki fyrr en þm. þessara tveggja flokka höfðu fullkomlega sýnt forsrh., sem nú er flm. þessa frv. hér í hv. d., fram á það, að ef ekki kæmist fram breyt. á kjördæmaskipuninni, þá yrði stöðvað fyrir stjórninni hvert það mál, sem hún þyrfti að koma fram. Og það var ekki fyrr en ríkisstj. þáverandi, undir forustu hv. þm. V.-Ísf., flm. þessa máls nú, komst að raun um hina gallhörðu alvöru þessara tveggja flokka, að ríkisstj. lét undan í þessu efni. Af þessu skilst mér, að menn geti ráðið það, að það fáist ekki alveg fyrirhafnarlaust sú breyt. á stjórnskipuninni, sem farið er fram á í þessu frv. Menn gera sér það þá væntanlega ljóst, að hæstv. Alþ. verður þá algerlega að hverfa frá þeim fögru ráðagerðum, sem það hefur haft á undanförnum þingum, um að lægja sem mest öldurótið í stjórnmálunum í landinu, ef til kosninga þyrfti að ganga, þó að það yrðu fríðarkosningar, sem mest að orðið gæti. Það yrði sjálfsagt að gera ráð fyrir því, að það yrði tekið á öllu því, sem til væri, í slíkum kosningum af hálfu hvers flokks fyrir sig. Og það hafa náttúrlega þeir hv. þm. gert sér ljóst, sem nú beita sér fyrir þessu máli. Ég vil ekkert um það segja, hversu gætilegt það er, en hv. síðasti ræðumaður tók mjög ákveðið til orða um það, að það væri tóm vitleysa, sem yfirleitt væri sagt um það, að við lifðum nú undir alvarlegum kringumstæðum. Ég skal ekkert um það deila. Um það getur hver sagt það, sem honum finnst rétt, eða eins og kerlingarnar forðum: „Klippt var það, skorið var það“ - þangað til eitthvað sker úr um það. En frá sjónarmiði Sjálfstfl. út af fyrir sig, þá er ákaflega fjarri því, að hann geti amazt við því, að slíkt frv. sem þetta komi fram. Það hefur að sjálfsögðu verið mál Sjálfstfl. ekki síður en þess flokks, sem nú hefur komið þessu frv. áleiðis inn í þingið, að koma fram því fyllsta réttlæti, að því er snertir áhrif kjósenda almennt í landinu á meðferð þjóðmála. Og sannleikurinn er sá, að ég hygg, að ef Alþfl. hefði verið reiðubúinn til þess á undanförnum þingum, allt frá 1934 og þar til a.m.k. í ófriðarbyrjun, að koma þessu máli fram með samtökum við Sjálfstfl., þá hefði Sjálfstfl. alltaf verið reiðubúinn að gera það. En hitt veit ég líka jafnvel, að frá 1934 og til 1941 hefur Alþfl. verið gersamlega ófáanlegur til þess að koma þessu máli fram, ófáanlegur til þess að beita sér fyrir því með Sjálfstfl. og þeim öðrum mönnum í þinginu, sem því máli hefðu viljað fylgja, að koma fram breyt. á kjördæmaskipuninni, og ber því að fagna stefnubreytingu þessari. Ég geri ráð fyrir því, eins og hæstv. forsrh. veik að, að það verði að ráði að skipa sérstaka n., ekki aðeins til þess að athuga þetta mál, sem hér liggur fyrir um breyt. á kjördæmaskipuninni og kosningafyrirkomulaginu, heldur einnig til að yfirvega, hvort ekki eigi að gera þá allsherjarbreyt. á stjórnskipun landsins, sem við allir að sjálfsögðu gerum ráð fyrir, að hljóti að koma til aðgerða þingsins á næstunni. Ég vil vekja athygli á því, að samkv. sambandslagasamningnum við Danmörku, sem við segjum að vísu, að sé fallinn úr gildi, þá var gert ráð fyrir því, að Íslendingar gætu tekið öll sín mál í sínar hendur 1943, skilst mér. Það er því áreiðanlega samkv. því tími til þess kominn, eins og hv. 5. þm. Reykv. veik að, að taka stjórnarskrármálið fyrir í heild til endurskoðunar og setja nýja stjskr. og skipa þeim málum endanlega. Stjskrfrv., sem nú yrði samþ. á þessu þingi, kæmi til endursamþykktar á Alþ. 1943 og væri þá alveg í samræmi við nýja ákvörðun um það, að Ísland lýsti yfir fullum sambandsslitum við Danmörku formlega, eins og þegar hefur verið gert í framkvæmdinni. Mér er ekki ljóst, hvers vegna hv. flm. þessa frv., úr því að þeir fóru að bera fram till. um breyt. á stjskr., tóku ekki málið róttækt fyrir, þ.e.a.s. gerðu ekki till. um allsherjar breyt. á stjskr. í sambandi við það ástand, sem nú ríkir, ástand, sem við gerum ráð fyrir, að verði í framtíðinni, að Ísland verði alveg sjálfstætt og laust allra máli við fyrra sambandsríki sitt, Danmörku, þeir hefðu haft sínar ástæður til þess. Man ég þó ekki eftir, að hv. frsm. tæki neitt fram um það. En frá mínu sjónarmiði er það dálítið viðkvæmt að fara að hrófla við stjórnskipunarl. í grundvallaratriðum, þar sem um kosningafyrirkomulagið er að ræða, án þess að gera það frá rótum. Það gæti skilizt þannig, að einhverjar efasemdir væru uppi um það, að breyta ætti frá því, sem verið hefur um afstöðuna til okkar fyrra sambandsríkis, og gæti þannig valdið nokkrum misskilningi. Ég tel sjálfsagt, að n. taki málið til athugunar, einnig frá þessari hlið, og svo að sjálfsögðu það, sem ekki þarf að taka fram, en er aðalatriði þó, sem sé, hvað hentugur tíminn sér til að gera þá breyt., sem þar væri um að ræða, eða yfirleitt breyt. á stjskr.

*Gísli Sveinsson: Það er eðlilegt, að svo mikilsvarðandi mál sem breyt. á stjskr. landsins er verði langvinnt í umr. á þingi. Það mundi vera það á skaplegri tímum, og þá ekki síður nú. Ég er einn þeirra þm., sem telja, að ekki sé fráleitt að ímynda sér, að einstaka þm. og flokkur hugsi til nokkurra breyt. á stjskr. eins og nú er komið. Það er ekki svo að skilja, að utanaðkomandi ástand sé svo, að auðveldara sé að fást við stór mál, heldur er það svo, að við höfum orðið varir við það, þm. og allur landslýður, að ríkisstj. hefur boðað upplausn á því ástandi friðarins, sem ráðh. hafa lagt áherzlu á, að ætti að haldast, þrátt fyrir einhverjar væringar í ríkisstjórninni. Ég býst ekki við, að neinum þm. né flokki hefði komið til hugar að koma fram með frv. sem þetta, - sem að vísu fer ekki sérlega langt, - ef staðið hefði við það, sem samþ. var á síðasta reglulegu þ. og almenningur vildi sætta sig við, eins og á stóð, sem sé frestun alþingiskosninga, en nú kemur í ljós, að jafnvel þm. hafa ekki skilið það öðruvísi en svo, að nú yrði kosið almennum kosningum á komanda vori. Þegar svo er, hneykslast ég ekki á því, þó að fram komi breyt., sem eru þannig vaxnar, að upplagðast er, að komi fram fyrir kosningar. Ég er ekki hrifinn af frestun alþingiskosninga og tel fyrir mitt leyti ekkert óeðlilegt, þó að fram færu kosningar nú, en það verður að vera eitthvað heilt í því. Ég vil spyrja hæstv. forsrh., hvort hann ætlast til, ef kosningar fara fram, að engin mál verði upp tekin, sem verði kosið um, nema ástandið. Það er komið svo, að menn verða að fara að átta sig á því, hvort á að kjósa eða ekki, og þeir, sem ætla að brjótast til kosninga, verða að fara að koma með sínar ályktanir, sem rifta ályktuninni frá síðasta þingi. Sú ályktun var gerð eingöngu í framhaldi af rökfærslu, sem greind er í upphafi málsins og hljóðar svo: „Vegna þess að Ísland hefur verið hernumið af öðrum aðila styrjaldarinnar og lýst á hernaðarsvæði af hinum og vegna þess ástands, sem af þeim sökum hefur þegar skapazt í landinu, og fullkominnar óvissu um það, sem í vændum kann að vera, telur Alþingi, að almennar kosningar geti ekki að svo komnu farið fram með eðlilegum hætti eða í samræmi við tilgang stjórnarskrárinnar og anda lýðræðisins. Alþingi ákveður því, að almennum kosningum til Alþingis skuli frestað fyrst um sinn, þar til ástæður breytast þannig, að fært þyki að láta kosningar fara fram, þó ekki lengur en 4 ár, og framlengist núverandi kjörtímabil í samræmi við það.“ Það er ljóst, að sú ályktun, sem hrindir þessu, verður að byggjast á því, að það ástand, sem er undirstaðan þar, sé ekki lengur fyrir hendi. Nú sé komið annað ástand, sem auðveldi það að hafa kosningar. Ég bíð þess, að sú ályktun komi fram og að ég megi sjá, hver rök verði fyrir henni færð á Alþingi Íslendinga. Ég get þessa til þess að andæfa því, að það sé óeðlilegt, að fram komi breyt. á stjórnskipunarl. landsins, sem nauðsynlegt sé, að komi til álita kjósenda. Hitt er annað mál, hvernig eigi að fara með slík atriði, sem þm. vilja koma á framfæri. T.d. er sá tími, sem við nú lifum á, varhugaverður til stórbreyt. í þessu efni. Það er og rétt, sem fram hefur komið, að þegar við gengjum inn á þá braut að breyta stjórnarskránni, væri eðlilegast, að stjórnskipunarl. væru öll tekin upp. Hitt er líka rétt, að staða landsins er þegar ákvörðuð, og liggur ekki á eitt árið frekar en annað að hrófla við því. Íslendingar hafa tekið öll ráð og allt vald í eigin hendur. Aðeins er eftir að ganga að formi til frá sjálfum ákvæðum stjórnskipunarl. í samræmi við það. Ég hygg, að þm. geti rólegir beðið þess, að við fullnægjum því, sem eftir er. En ef Alþ. vildi beina því til ríkisstj., að hún bæri fram frv. til stjórnskipunarl., yrði ekkert við því sagt. Ég tel, að sjálfstæðismálið sé ekki lengur mál neins einstak þm. eða flokks og að enginn stjórnmálaflokkur geti framar öðrum helgað sér fullveldismálið. Allur þingheimur er þar á einu máli. Þá kemur að því, sem hér liggur fyrir, hvort beri að gera nokkrar breyt. á stjórnskipunarl. landsins, þó að ekki sé knýjandi ástæða til að endurskoða þau að fullu, en frv. það, sem fyrir liggur, áhrærir aðeins eina gr. stjórnarskrárinnar, sem sé þá, sem deilt hefur verið um árum saman. 6. gr. stjórnarskrárinnar var auðvitað ætlað að vera í anda lýðræðisins, en var takmörkuð, eins og eðlilegt var á þeim tíma, við að láta ekki höfðatöluregluna vera einráða og taka tillit til hinna einstöku kjördæma. Það mun deila um það, hvort eitthvert annað skipulag fullnægir út í æsar anda lýðræðisins, þannig að öllum kjósendum, hvar sem er á landinu, fyndist þeir hafa sama rétt. Alltaf hlýtur eitthvað að hindra, að algert jafnrétti náist eftir hagfræðilegum reglum. Það má því um það deila, hvort takmörkunin sé nú orðin úrelt og óhafandi. Ég vil taka það fram, að ég og margir fleiri teljum, að þessi takmörkun eigi enn við vegna staðhátta og meðferðar mála í þessu landi. Kjördæmin íslenzku eru ekki til orðin af neinni tilviljun, og er misskilningur að ætla, að þeim hafi verið kúgað upp á Íslendinga af erlendu valdi. Þetta fyrirkomulag er rótfast frá byrjun stjórnskipunar þessa lands og hefur haldizt ótrúlega vel. Það sýnir, að það hentar oss bezt. Þá kemur mergurinn málsins og það, sem flestir eru sammála um, að breyta engu í þeirri höfuðskipan, sem gerð var 1933. Kjördæmin halda sér, en fyrirkomulagið um sjálft kjörið er með öðrum hætti en áður til þess að fullkomna lýðræðishugsjónina. Hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum eiga fullan rétt á sér. Þess vegna tel ég, að örðugt verði, jafnvel fyrir þm., sem eru andstæðir því að rifta kjördæmaskipuninni, að greiða atkv. undir öllum kringumstæðum á móti slíkum breyt. innan einstakra kjördæma. Hitt er annað mál, hvort menn vilja samtímis taka upp aðrar breyt., svo sem fjölgun þm. í kaupstöðum og í Rvík. Það er álitamál, sem menn verða að taka afstöðu til eftir beztu getu. Ég er samþ. því, að sérstök stjskrn. verði skipuð í málið, og tel æskilegt, að slíkar n. verði skipaðar í báðum d., og í Ed., áður en málið kemur til d., svo að úr verð ein samvinnunefnd.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það hefur verið minnzt á það, og því verið svarað, af þm. 5. þm. Reykv., að það mætti kalla það lélega forustu, að ekki hefði komið frá stj. frv. til nýrra stjórnskipunarl., til þess að við tökum einnig að forminu til í okkar hendur þau mál, sem Danir hafa farið með. En það þarf ekki að endurtaka það, sem hæstv. fjmrh. hefur um það sagt, að Alþ. var sammála um að breyta ekki stjskr. Þessi ummæli hv. 5. þm. Reykv. eru því á misskilningi byggð. En hitt er annað mál, sem jafnframt gat falizt í þessum orðum hv. þm., að Alþ. væri óánægt með þá forustu, sem það hefði í ríkisstj. Það er vitað mál, að á slíkum tímum sem þessum gætir mikillar óánægju bæði hjá Alþ., ríkisstj. og meðal þjóðarinnar yfirleitt. mönnum hættir við að deila, því að þau viðfangsefni, sem við höfum við að stríða, eru allt önnur en á venjulegum tímum. Það er ekki hægt að koma af stað ýmsum nauðsynlegum framkvæmdum vegna. örðugleika, sem alltaf sigla í kjölfar styrjalda. Óneitanlega væri mjög æskilegt að geta byggt íbúðarhús í þessum bæ, en það er ómögulegt vegna þess, að allt byggingarefni vantar. Það þarf að gera við höfnina, en það vantar timbrið til þess. Sama máli gegnir um ræktunina. Nú fyrir 2 dögum kom sú frétt til landsins, að skipið, sem átti að koma með tilbúna áburðinn, hefði forfallazt, svo að vafi er á, hvort við getum haldið við þeirri túnrækt og garðrækt, sem við erum nú búnir að gera. Þó voru áburðarpantanir sendar í ár með þeim lengsta fyrirvara, sem hugsanlegt var, til þess að þær kæmu í tæka tíð. Þannig er það með flest þau viðfangsefni, sem við verðum að berjast við, og á þessum tímum er áríðandi, að reyna að komast sem slysaminnst í gegnum það neyðarástand, er við lifum nú við á þessu landi. Ánægjan getur aldrei orðið mikil með störfin, hvorki fyrir þá, sem vinna þau, eða fyrir þá, sem unnið er fyrir. Og það eru einmitt þessar aðstæður allar, sem eiga að gera mönnum það fráleitt að koma fram með frv. eins og það, sem nú liggur fyrir, vegna þess að það er einna líklegast til að valda miklum deilum á Alþ., eins og ég drap á í gær. Það má lengi ræða um þessi mál, og mætti þá minnast á þann rétt kjósendanna, sem ýmsir sjá og telja, að sé misboðið með því að hafa það stjórnarkerfi, sem við nú höfum, vegna þess hve flokksvaldið ræður þar miklu. Ýmsir merkir menn þjóðarinnar hafa bent á það, að sumir þeir menn, sem nú sitja hér á Alþ., sitji þar ekki nema í skjóli flokksvaldsins, en ekki í umboði fólksins á víssan hátt. Hv. 4. þm. Reykv. hefur komið fram með till. um að skipta landinu í færri kjördæmi, og það fyrir þá sök, að hann telur, að með því að skipta landinu í svo mörg kjördæmi sem nú er, geti frambjóðendur notað peninga til að afla sér meira fylgis. Ég hygg, að þó að landinu væri skipt í 5 eða 7 kjördæmi, yrði nokkurn veginn það sama uppi á teningnum. Viðvíkjandi uppbótarþingsætum er það að segja, að nokkuð hefur þótt bera á því, síðan uppbótarfyrirkomulagið var lögleitt, að þeir þm., sem kosnir voru sem uppbótarþm. almennt, hafa getað neytt þeirrar aðstöðu, eins og hv. 5. þm. Reykv. benti á, að yfirbjóða hina þm., sem hafa umboð fyrir kjördæmið. Þessi galli á kjördæmaskipuninni er einn sá ískyggilegasti fyrir okkar stjórnarkerfi. Með því að hafa hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum yrði jafnframt bætt við því kapphlaupi milli þeirra þm., sem eru í kjördæminu. Sennilega yrðu þeir sinn úr hverjum flokki. Vitanlega yrðu þeir í stöðugu kapphlaupi hvor við annan um að vinna sem mest fyrir héraðið. Ef nokkuð gæti orðið til þess að auka deilur á Alþ,, þá mundi slík hlutfallskosning í kjördæmum gera það. Nú eru flestir þm. úr tvímenningskjördæmninum mjög samhentir um velferðarmál kjördæma sinna, og ágæt samvinna ríkir milli þeirra. Það þekkjum við af margra ára reynslu á Alþ. En ef hlutfallskosningu yrði komið á í þessum kjördæmum, væri samvinna þessi úti. Ég vil ekki endurtaka það, sem ég sagði í gær, og það hefur ekkert komið nýtt fram, sem beint hefur verið til mín. Ég minntist sér staklega á í sambandi við þetta mál, að yrði frv. þetta samþ., mættum við búast við kosningum aftur, og ekkert mál væri líklegra til að valda deilum og ófriði en kjördæmamálið. En hv. 5. þm. Reykv. minntist á ávarp, sem ég hefði gefið út nú fyrir bæjarstjórnarkosningarnar, og var að fetta fingur út í það, sem ég ræddi þar um bæjarmál Reykjavíkur frá almennu sjónarmiði. Ég mun hér ekki ræða ýmsar blaðagreinar og ávörp, sem ég hef skrifað, en ég vil þó segja, að vitanlega getur mér yfirsézt um málefni Reykjavíkur eins og öðrum. En það hefur ekkert ávarp í þessum kosningum verið sett fram af meir sannfæringu heldur en það, sem ég sagði um atvinnuvegi Reykv. eftir styrjöldina og þær framkvæmdir, sem ég taldi nauðsynlegar nú þegar. Ég hef áður látið í ljós þá „kommúnistísku“ skoðun, að ég trúi ekki á einstaklingsframtakið. Nú upp á síðkastið sýnir atvinnur þróunin í bænum, að voði er fyrir dyrum, ef við treystum á einstaklingsframtakið, og það ekki eingöngu fyrir Rvík, heldur og fyrir landið allt. Það er fyrst og fremst Alþ., sem þarf að koma auga á og leysa vandamál atvinnuveganna, og við verðum að hafa skilning og víðsýni til að taka upp þau vinnubrögð í atvinnumálunum, sem hljóta að koma eftir þessa styrjöld. Og það verður ekki einstaklingsframtakið, sem þá kemur til greina, í þeirri mynd, sem við nú þekkjum það, þótt ekki taki við nazismi eða kommúnismi, heldur verða meiri samtök en áður milli einstaklinga, ríkis og bæjarfélaga, og einstaklingsframtakið verður beinlinis hagnýtt í þágu þess opinbera innan vissra takmarka. Ég tala nú ekki lengra inn á þetta mál. En í tilefni af ummælum, sem fallið hafa hjá einu blaki bæjarins í dag, út af því, hvort rétt sé að gera þessi mál opinber, vil ég taka fram, að ég tel fulla þörf á að við gerum okkur allar hliðar málsins ljósar. Það þarf ekki neinn flokkslegan fjandskap, þó að sett séu fram sjónarmið, sem nauðsynlega þurfa að koma fram. Þó að ekki sé samvinna um málin, má enginn láta undir höfuð leggjast að setja skoðanir sínar fram. Í sambandi við kosningafrestunina féllu þau orð, bæði hjá hv. 5. þm. Reykv. og hv. þm. V. Sk., að þeir, sem ætla að „brjótast út úr friðarhringnum“, eins og það var orðað, verða að gera grein fyrir því, hvers vegna þeir gera þá, fyrir þá sök, að það væru sízt minni ástæður nú til þess að fresta kosningunum heldur en var, þegar kosningunum var frestað fyrir tæpu ári síðan. Í þessu máli hafa gerzt þeir atburðir, sem hv. þm. eru vel kunnir, að einn þm. sagði af sér þingmennsku s.l. sumar. Og þegar kom til athugunar, hver ætti að fylla það skarð, á héldu Framsfl. og Alþfl. því fram, að þm. yrði úr þeim flokki, sem átt hefði sætið áður. Þetta gat Sjálfstfl. ekki fallizt á. Það var ef til vill sök ríkisstj., að ekki var skriflega gengið frá því, hvernig fara ætti, ef þm. segði af sér. Það var auðsætt mál, að hefðu kosningar farið fram í Norður-Ísafjarðarsýslu, þá hefðu allir þm., sem voru óánægðir með kosningafrestunina, sagt af sér og krafizt kosninga í sínum kjördæmum. Má nefna hv. þm. A.-Húnv. og hv. þm. Vestm., og þannig var ástatt um fleiri þm., sem voru óánægðir með kosningafrestunina, þó að þeir létu tilleiðast að slíta ekki stjórnarsamvinnunni. Það er ekki enn búið að kjósa í N.-Ísafjarðarsýslu, vegna þess að ég sem forsrh. neitaði að láta kosningar fara fram. Ef ég hefði leyft þær þá, var ekki hægt að neita öðrum hv. þm. að láta kosningar fara fram í kjördæmum þeirra. Þegar þessi krafa var uppi á teningnum, var því . haldið fram af Sjálfstfl., að Alþfl. væri dauður flokkur. Alþfl. svaraði með því að krefjast almennra kosninga, þegar hann fékk ekki þingsæti sitt í N.-Ísafjarðarsýslu mótsagnarlaust. Eftir að þessi krafa Alþfl. kom fram, var hafin hatrammleg árás á mig fyrir að hafa ekki tafarlaust látið fara fram almennar kosningar. Það var talað um, að bæjarstjórnin mundi fresta bæjarstjórnarkosningum, en eftir að ágreiningurinn reis með N.-Ísafjarðarsýslu, náðist ekki samkomulag um þessa frestun, og þess vegna voru þær látnar fara fram. Ég álít, að frestun bæjarstjórnarkosninganna væri nauðsynleg og þessi niðurstaða hafi verið hinn mesti pólítíski ósigur fyrir flokkana alla, vegna þess að það ber vott um vanþroska. Ég er sömu skoðunar eins og fyrir ári síðan, þegar ég áleit rétt að fresta kosningunum. En mér hefur stórlega yfirsézt, þegar ég trúði því, að flokkarnir hefðu þroska til að framkvæma þetta mál. Þegar deilan reis um eitt einasta þingsæti, var ómögulegt að koma í veg fyrir pólitíska baráttu, sem hlaut að hafa þessar afleiðingar. Ég sagði mínum flokki það í fyrra, að væri ekki einróma samþykkt hjá Alþfl. um að fresta kosningunum, tæki ég ekki á móti heimild til að framkvæma kosningar. Og ég er enn á sömu skoðun. Það er vitað, að Alþfl. hefur birt opinberlega um þessi mál, að hann sé frestuninni mótfallinn. Ég og fleiri hér á Alþ. erum þeirrar skoðunar, að þó að samkomulag náist um kosningafrestunina, á sé ekki fært að framkvæma hana, jafn vel þó að þörfin sé nú enn þá meiri heldur en s.l. ár.

Samþykktin er í gildi.

. Um það eru nokkrar júridískar deilur, hvort þurfi heimild til þess að láta kosningar fara fram eða ekki, og ég fer nú ekki inn á þetta atriði að svo komnu. En ég álít, að þótt þörf sé á að fresta kosningum, getum við það ekki, nema við sýnum þann þroska að standa saman um það. Það hlýtur að vera sprottið af óánægju hjá stjórnarandstæðingum með ríkisstj., og það getur verið varhugavert, þegar þeir halda því fram, að stjórnarflokkarnir hafi ekki þorað að láta kosningar fara fram. Það, sem ég var hræddur við í sambandi við kosningafrestunina, var, að mikið af mönnum kæmi fram á sjónarsviðið, sem segði, að stjórnarflokkarnir þyrðu ekki að láta kosningar fara fram af ótta við að fá ekki meiri hluta þjóðarinnar með sér. Þessu hefur daglega verið haldið fram. Ég álít, að svo mikil hætta stafi af þessum undirróðri, að það sé hættulegra fyrir stjórnarkerfi vort heldur en láta nú til skarar skríða og vera lausir við þennan undirróður næstu 4 ár. Þetta er afleiðingin af þeim vanþroska, sem ekki verður afstýrt. Hins vegar lít ég þannig á, að það sé ekki bætandi á þann eld, sem verður í kosningunum í vor, með því að innleiða í Alþ. nú það mesta deilumál, sem uppi hefur verið í landinu. Það er undarlegt, þegar flokkarnir hafa verið ófáanlegir til að breyta þessu ákvæði stjórnarskrárinnar síðustu 10 ár. Eftir því, sem hæstv. fjmrh. upp1ýsti, var Alþfl. ófáanlegur til að breyta þessu í samvinnu við Sjálfstfl. Nú, þegar ástandið í landinu hefur aldrei verið ískyggilegra, er allt í einu orðið nauðsynlegt að breyta stjskr. Hvað veldur þessu? Ef þetta mál, sem hefur mátt bíða í tíu ár, þarf að takast upp núna á þessum tímum., þegar kosningum var beinlínis frestað í fyrra til þess að hafa frið í landinu, þá finnst mér það í fyllsta máta undarlegt. Það er auðsætt mál, að þar að auki er ekki takandi í mál að breyta stjskr., þegar konungssambandinu er ekki slitið, því að þegar þessi breyt. yrði tilkynnt erlendum þjóðum, þá verður hún tilkynnt sem breyt. á stjskr. konungsríkisins Íslands.

Enn þá heitir hún stjórnarskrá konungsríkisins Íslands.

Hún heitir það núna og kemur til með að heita það líka eftir breyt. , En mér finnst það í hæsta máta undarlegt, að þessi breyt. skuli ekki mega bíða í eitt til þrjú ár, úr því sem komið er. Hafa menn gert sér grein fyrir, hvaða afleiðingar það hefur að breyta þessu núna? Fyrst verða nú kosningar í vor. Síðan verður Alþ. að samþ. þetta, og þá er það fyrst orðið að l., og þegar það er orðið að l., þá stendur svo í frv., með leyfi hæstv. forseta: „Umboð þingmanna fellur niður, þegar stjórnarskipunarlög þessi öðlast gildi, og fara þá fram almennar kosningar til Alþingis.“ Kosningar eiga að fara fram í júní, svo kemur þingið saman í júlí, og samþ. þetta, og um leið, sama dag og það er samþ., er umboð þm. þurrkað út. - Þá þurfa að fara fram kosningar aftur seinni partinn í sumar eða fyrri partinn í vetur. Er nokkuð vit í þessu? Nei, ég held og er þess fullviss, að með þessari breyt. sé verið að leggja út í eins mikið ábyrgðarleysi og lengst er hægt að komast hér á landi.