Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Aðalefni frv. þess, sem hér liggur nú fyrir, er það, að gengi íslenzkrar krónu, skuli lækka um 43%. Þegar tekin er ákvörðun um gengisbreytingu, verður að hafa það hugfast, að eitt gengi hæfir ekki öllum markmiðum, sem til greina kemur að keppa að. Ef koma á jafnvægi á utanríkisverzlunina, hæfir eitt gengi, en sé markmiðið að koma því til leiðar, að atvinnuvegirnir geti starfað án halla, getur annarrar gengisbreytingar verið þörf. Ákveðið gengi getur nægt einni útflutningsgrein, en annarri ekki, o.s.frv. Því verður að athuga, þegar gengi er breytt, hvaða markmiði skuli ná. Höfuðmarkmiðið hér á að vera að koma jafnvægi á viðskipti við útlönd. Og segir svo í grg. hagfræðinganna fyrir frv., bls. 43, með leyfi hæstv. forseta: „Gengislækkunin er áætluð í ríflegra lagi. Til þess liggja fjórar meginástæður. 1. Samkvæmt 3. lið er gert ráð fyrir að bæta launþegum þá hækkun, sem verður á framfærslukostnaðinum vegna gengislækkunarinnar, og er í þeim efnum gengið mun lengra en gert var í sambandi við gengislækkunina 1939, þótt kaupgjald hafi þá verið lögfest, en nú ekki, og þótt ríkisstjórn brezka verkamannaflokksins hafi nýlega framkvæmt gengislækkun án þess að gera ráð fyrir neinum slíkum uppbótum. 2. Talsverð óvissa er um verðlag á afurðum sjávarútvegsins á næstunni. Viljum við vera vissir um, að gengislækkunin reynist nægileg, þótt nokkur lækkun þess eigi sér stað. 3. Gengislækkunin er miðuð við það, að hún sé nægileg til þess að koma á jafnvægi í verzluninni við útlönd og því nægileg til þess að létta höftunum af verzluninni, þeim höftum, sem nú eru í gildi vegna jafnvægisleysis í þjóðarbúskap Íslendinga sjálfra. Teljum við, að hægt muni að öllu forfallalausu að rýmka til muna um verzlunina á næstu tveimur árum,“ o.s.frv. Höfuðmarkmið frv. er því að reyna að koma hér á frjálsrí verzlun. Ég er ekki fylgjandi því sjónarmiði, að það eigi að vera höfuðtakmark í efnahagsmálum þjóðarinnar að koma hér á frjálsri verzlun. Ég tel höfuðmarkmiðið eiga að vera að tryggja öllum fulla atvinnu og hagnýta til fulls öll framleiðslutæki, sem þjóðin á. Ég mun ekki ræða þetta atriði frekar, en vil benda á, að það er á engan hátt rökstutt í frv. eða grg. þess, að takast megi með þessari gengislækkun að gera verzlunina frjálsa, og engir útreikningar fylgja, sem sanni, að þetta sé hægt. Það hefur mikið verið um það rætt, að frv. þetta væri fræðilega vel undirbúið. Hefði ég ekki nefnt þetta atriði, ef ekki hefði verið svo mjög af þessu gumað, að mörgum hefur fundizt nóg um. Frv. hefur verið undirbúið af tveim merkum hagfræðingum, og það hefur verið notað til að reyna að telja mönnum trú um, að það væri gallalaust og leiðir þess hinar einu réttu. Ég verð því að láta í ljós undrun yfir því, að í grg. frv. skuli engir útreikningar vera því til stuðnings, að með þessu móti megi gera utanríkisverzlunina frjálsa, einkum þar eð margt bendir þvert á móti til hins gagnstæða. Ef gert er ráð fyrir, að þjóðartekjur Íslendinga verði um 1.500 millj. kr., má gera ráð fyrir því samkvæmt þeirri reynslu, sem fékkst fyrir stríð, að eftirspurn eftir erlendum vörum nemi um 700–800 millj. kr. á ári, en samkv. síðustu útflutningsáætlun fjárhagsráðs er gert ráð fyrir, að útflutningur á þessu ári muni nema um 300 millj. kr. Sú upphæð hækkar við gengislækkun þá, sem frv. gerir ráð fyrir, í 520 millj. kr., en samt sem áður er þá óbrúað bil, sem nemur 200–300 millj. kr. gjaldeyristekjum, til þess, að hægt sé að gera verzlunina frjálsa. Í fjmrn. liggur hálfs árs gamalt álit eftir annan þann hagfræðing, sem hér á hlut að máli, þar sem hann telur, að lækka þurfi gengið um ca. 100% til þess, að verzlunin geti verið frjáls, en hér er því slegið föstu, að 74% gengislækkun muni duga, og er fyrri skoðunin eflaust réttari. Ég vil því leyfa mér að staðhæfa, að það mark, að gera verzlunina frjálsa, muni ekki nást með þessu frv. Annað höfuðmarkmið frv. er að koma sjávarútveginum á réttan kjöl, og er það heldur ekki vel rökstutt fræðilega, að það megi takast með þeim ráðstöfunum, sem hér er um að ræða. Í álitsgerð hagfræðinganna með frv. eru engir sundurliðaðir útreikningar á verðþörf bátaútvegsins og hraðfrystihúsanna, en gengisskráningin er miðuð við það, að þau geti borið sig. Miðað er við bátaútveginn og freðfiskframleiðsluna, en ekki saltfisk- og ísfiskframleiðsluna. Það kemur fram á bls. 42 í grg., að sú gengislækkun, sem stungið er upp á, miðast við það að fá 10 pence fyrir enskt pund af freðfiski. Nú vita allir, sem fylgjast með þessum málum, að litlar eða engar líkur eru til að fá 10 pence meðalverð fyrir hraðfrysta fiskinn á þessu ári, en samt eru allir útreikningar í grg. miðaðir við það, og eru !því allar niðurstöður, sem komizt er að þar, byggðar á sandi. Sú staðhæfing, að bátaútvegurinn muni fá 93 aura pr. kg, er því ekki aðeins hæpin, heldur beinlínis röng, enda var það látið í ljós af fulltrúum L.Í.Ú. í viðræðum við fjhn., að þeir teldu, að ekki væri hægt að hækka verð á bátafiski frá því sem nú er, þó að þetta frv. yrði að l., en það er nú 83 aurar pr. kg. Ég sakna þess, að í grg. skuli ekki vera neinar nýjar „kalkulationir“ á verðþörf bátaútvegsins og hraðfrystihúsanna, en slík athugun var síðast gerð árið 1947 af n., sem ég átti m.a. sæti í. Skilst mér, að hagfræðingarnir byggi aðallega á þessum 2 ára gömlu útreikningum, en á þeim tíma, sem liðinn er síðan þeir voru gerðir, hefur ýmislegt breytzt og því óverjandi annað, en efna nú til nýrra „kalkulationa“ í þessu sambandi. Þá er öllum, sem eitthvað þekkja til þessara mála, kunnugt um, að þörf er á breytingu á pökkunaraðferð og pakkastærðum á hraðfrysta fiskinum, en það hefur í för með sér aukinn kostnað. Ekki er þó vikið einu orði að því atriði í grg. Á þessu atriði hefur því engin rannsókn farið fram og engir útreikningar verið gerðir á þeim kostnaði, sem þetta hefði í för með sér, og bendir þetta m.a. til þess, að fullyrðingin um 93 aura verð hafi ekki við skynsamleg rök að styðjast. Í grg. er ekkert að því vikið, að nú skellur markaðsáhættan á bátaútveginum og hraðfrystihúsunum, en verðið hefur verið öruggt undanfarin ár vegna ríkisábyrgðarinnar. Ekki hefur heldur verið athugað, hvaða áhrif afnám ábyrgðarinnar muni hafa á lánveitingar bankanna til þessa rekstrar, en slíkt skiptir mjög miklu máli. Þá er ekki heldur minnzt á það, að vaxtaívilnanir falli niður. Nauðsynlegt hefði verið, að rækileg markaðsathugun hefði farið fram að því er snertir hraðfrysta fiskinn, en það hefur ekki verið gert. Það hefði þurft að athuga, hvaða verð Norðmenn fá fyrir sinn fisk, en það hefur ekki verið reynt. Það hefði þurft að athuga, hvort þessi gengislækkun mundi opna nýja markaði, t.d. hvort skilyrði mundu vera til að selja hraðfrystan fisk í Bandaríkjunum, en það hefur heldur ekki verið gert. Ég vil því leyfa mér að staðhæfa, að rökstuðningurinn fyrir því, að gengislækkunin eigi að vera þessi, en ekki einhver önnur, sé mjög veikur, og einmitt þess vegna er mjög hæpið, að frv. nái tilgangi sínum. Engir útreikningar eru lagðir fram því til rökstuðnings, að þessar ráðstafanir geti tryggt bátaútveginn og rekstur hraðfrystihúsanna. Við þetta bætist svo, að sú aðferð, sem nota á til að tryggja þennan rekstur, verður að teljast ranglát. Hvað er gengislækkun? Hún er í sjálfu sér ekki annað en flutningur á tekjum á milli atvinnustétta í þjóðfélaginu. Þeir, sem flytja út, fá meiri tekjur, en allar aðrar stéttir minni. Gengislækkun eykur því tekjur útflytjenda á kostnað annarra atvinnuvega. En þessi aðferð þarf ekki að vera réttlát, því að hún dreifir byrðunum, sem leggja þarf á aðrar stéttir til þess að auka tekjur útflutningsatvinnuveganna, einmitt eftir því, hve mikið menn kaupa af erlendum vörum, og engu öðru. Vegna þess, að gengislækkun er tilflutningur á tekjum innanlands, þarf að bæta úr því félagslega jafnvægisleysi, sem hér er. Gengislækkuninni er ætlað að bæta úr efnahagslegu jafnvægisleysi; það á að vera tilgangurinn með því að fella gengið. En hér er líka félagslegt jafnvægisleysi. Um leið og gengisbreytingin er framkvæmd, verður jafnframt að gera ráðstafanir til að bæta úr því. Það hefur mikið verið rætt hér við 1. umr. og annars staðar, bæði í blöðum og á málfundum, hvort þessar ráðstafanir muni hafa í för með sér kjaraskerðingu fyrir almenning í landinu. Af forsvarsmönnum þessara ráðstafana hefur því verið haldið fram, að þær hefðu ekki kjaraskerðingu í för með sér og er í þessu sambandi oft skírskotað til álitsgerðar hagfræðinganna. Þessi skoðun er röng, og bera hagfræðingarnir nokkra ábyrgð á því, hversu mjög henni er haldið fram, sumpart með því að nota óskýrt orðalag og sumpart með því að viðhafa ummæli, sem beint liggur við að túlka ranglega. Þegar hagfræðingarnir halda því fram, að gengislækkun geti ekki leitt til kjaraskerðingar, þá meina þeir, að hún verði það ekki fyrir þjóðina í heild, og það er auðvitað rétt. Tekjuskiptingunni innanlands er aðeins breytt, eins og henni er t.d. breytt með sköttum og tollum. Gengisbreytingin hefur áhrif á tekjuskiptinguna og skerðir þannig kjör vissra stétta, en bætir kjör annarra. Hún kann jafnvel að hafa í för með sér einhverjar auknar tekjur fyrir þjóðarheildina, en skerðir auðvitað kjör ákveðinna stétta jafnt fyrir því. Ummæli hagfræðinganna hníga að því, að gengisbreytingin bitni ekki á þjóðinni í heild. Þessi einföldu sannindi segja þeir svo oft, að það verður beinlínis villandi. Þessum ágætu hagfræðingum getur auðvitað ekki hafa dulizt, að gengislækkunin mundi skerða hag ákveðinna stétta, en ýmis ummæli þeirra eru þó því miður þannig, að auðvelt er að misskilja þau eða mistúlka. Í álitsgerðinni segir t.d. svo á bls. 47, með leyfi hæstv. forseta: „Því ber ekki að neita, að gengislækkun án kaupuppbóta yrði nokkur kjaraskerðing í bili, einkum hjá efnalitlu fólki, sem notar meginhluta tekna sinna til kaupa á aðfluttum nauðsynjavörum.“ - Þannig er gert sem minnst úr kjaraskerðingunni og gefið í skyn, að hún yrði ekki nema smávægileg og um stundarsakir eingöngu, því að svo er haldið áfram: „Gegn kjaraskerðingunni vegur hins vegar lækkun skatta (eða minnkun dýrtíðar), vegna þess að útflutningsstyrkir falla niður og að nýir skattar eru lagðir á útflutninginn og enn fremur að gróði flyzt þá frá verzluninni og iðnaðinum til neytendanna, þegar rýmkar um innflutningsverzlunina. Það er til að létta af launþegunum þeirri byrði, sem gengislækkunin mundi leggja þeim á herðar í bili, að við leggjum til að kaup verði hækkað samkvæmt hækkunum framfærsluvísitölunnar.“ Ummæli eins og þessi er í rauninni ekki hægt að skilja öðruvísi, en að gengislækkunin hafi ekki í för með sér neina kjaraskerðingu fyrir neina stétt, þegar öll kurl koma til grafar. Mér er óskiljanlegt, hvers vegna þessir ágætu menn skrifa svona. Þeir vita miklu betur og máttu vita, að slík ummæli yrðu mistúlkuð herfilega. Á einum stað í álitsgerð sinni láta þeir a.m.k. greinilega í ljós, að gengislækkunin hafi kjaraskerðingu í för með sér, þótt hinir staðirnir séu 4 eða 5, þar sem ummæli þeirra eru mjög villandi. Auðvitað hlýtur kjaraskerðing að sigla í kjölfar þessara ráðstafana, þar sem um 80–100 milljónir flytjast til sjávarútvegsins frá öðrum stéttum. Sú kjaraskerðing, sem verður hjá launastéttunum, mun nema um 10–20%. Ég neita því ekki, að kjaraskerðing hjá launastéttunum kunni að vera nauðsynleg vegna aflabrests, minnkandi markaða og annarra erfiðleika, sem að sjávarútveginum steðja; en þá eiga þeir líka að fórna mestu, sem mest hafa auðgazt á óvenjulegu ástandi undanfarinn áratug. Ég skal þá víkja nokkuð að rökstuðningi hagfræðinganna fyrir því, að kjaraskerðingin verði ekki nema hverfandi lítil. Þeir játa auðvitað, að gengislækkunin hafi í för með sér flutning á tekjum, en segja, að tekjurýrnunina muni launþegarnir fá bætta vegna kosta frjálsrar verzlunar, launastéttirnar muni njóta lækkaðs verðs á erlendum og innlendum vörum, ekki hvað sízt íslenzkum iðnaðarvörum, og muni þannig e.t.v. fá bætta til fulls kjaraskerðinguna „í bili“, eins og það er orðað. Eins og vikið hefur verið að í opinberum ræðum, t.d. af próf. Ólafi Björnssyni, þá getum við hugsað okkur, að útlend vara kosti 12 kr. og útflutningsatvinnuvegirnir hafi hingað til fengið 7 kr. af því, en hlutur þeirra hækki nú í 10 kr. Verð vörunnar gæti þó haldizt óbreytt í 12 kr., ef hlutur millilið:anna minnkaði jafnmikið og hlutur útvegsins hefur vaxið. Með þessu dæmi er verið að reyna að sýna fram á, að þær viðbótartekjur, sem útvegurinn fái, komi ekki að öllu leyti frá launþegum, heldur frá milliliðum og framleiðendum íslenzks iðnaðarvarnings. Hér er sem sagt verið að staðhæfa, að ástandið í atvinnulífinu sé þannig, að e.t.v. sé hægt að flytja um 100 millj. kr. frá verzluninni og hinum innlenda iðnaði til útflutningsatvinnuveganna. Ég vil leggja á þetta sérstaka áherzlu, þar sem hér er um að ræða eitt meginatriðið í rökstuðningi hagfræðinganna, að hægt sé að koma til leiðar gífurlegri tekjutilfærslu frá innflutningsverzlun og iðnaði til útflutningsatvinnuveganna. En sé þetta hægt, þá er verið að segja með því, að á nokkrum undanförnum árum hafi verið 100 millj. kr. gróði á innflutningsverzlun og innlendum iðnaði. Þegar Alþfl. hefur staðhæft það undanfarið, að um áhæfilegan gróða væri að ræða í þessum atvinnugreinum, þá hefur verið sagt, að um ómaklega og harkalega árás væri að ræða á íslenzkan iðnað og á verzlunarstéttina. Ég verð að segja, að þessi árás þeirra dr. Benjamíns Eiríkssonar og próf. Ólafs Björnssonar er ekki síður harkaleg. Með því að gefa þetta í skyn, er verið að staðhæfa, að gróði þessara stétta undanfarin ár hafi verið óheyrilegur. Og hafi þetta skilizt, þá fæ ég ekki séð, hvernig viðkomendur hafa getað látið þessari aðdróttun ómótmælt, sé hún óréttmæt, eins og þeir hafa áður talið. Og ég endurtek það, að ef þessir aðilar vilja vera sjálfum sér samkvæmir, þá geta þeir ekki látið þessu ómótmælt. Niðurstaðan af því, sem ég hef sagt, er því sú, að hæpið sé, að frv. þetta nái tilgangi sínum, og enn fremur hitt, að það sé mjög ranglátt. Ég skal svo ræða einstök atriði svolítið nánar til viðbótar því, sem ég hef gert grein fyrir í nál. á þskj. 418. Í því sambandi hlýt ég að láta í ljós undrun mína yfir því, sem staðhæft er af hv. 2. minni hl. fjhn., Einari Olgeirssyni, í nál. hans á þskj. 416, - en þar er sagt, að miðstjórn Alþfl. muni hafa samþ., að ég skyldi ekki gefa út sameiginlegt nál. með honum, og í framhaldi af því er veitzt að Alþfl. með allóþinglegu orðbragði, sem engan veginn getur talizt viðeigandi í nál. Kaflinn er allur stílaður eins og ómerkileg blaðagrein, og virðist hv. þm. hafa gleymt því, að hann var að skrifa nál., og minnt að hann væri að skrifa í Þjóðviljann. - Auðvitað er það algerlega rangt, að miðstjórn Alþfl. hafi gert nokkra samþykkt á þá lund, að ég skyldi ekki hafa nein mök við hv. 2. þm. Reykv. Hins vegar var það tilætlunin með þessu nál. að gera rökstudda grein fyrir afstöðu Alþfl. í þessu máli, bæði fyrr og síðar, og það var ekki hægt að gera í sameiginlegu nál. með hv. 2. þm. Reykv. Ég skal þá víkja að elnstökum gr. Um 1. gr. er það að segja, að ég tel það óheppilegt að miða gengi íslenzkrar krónu við dollar, en ekki pund. Það er m.a. rökstutt með því, að það sé í samræmi við reglur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. En það er rangur skilningur; stjórn sjóðsins gerði enga athugasemd við það, er gengið var á s.l. hausti tengt pundinu. Þá er gert ráð fyrir því í 2. gr., að Alþ. afsali sér þýðingarmiklu valdi, sem það hefur haft allt frá 1924 til að ráða gengi krónunnar, og Landsbankanum fengið það í hendur. Ég álít, að það komi ekki til mála, að Alþ. afsali sér þessum rétti. Sérstök ástæða er og til að gagnrýna, hvernig komizt er að orði í niðurlagi þessarar gr., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Landsbanka Íslands er skylt að taka sérstaklega til athugunar gengisskráningu íslenzkrar krónu, þegar almenn breyting verður á kaupgjaldi, önnur en sú, sem kveðið er á um í lögum þessum.“ - Nú er hagfræðingum þeim, sem undirbjuggu þetta frv., auðvitað ljóst, að kaupgjald getur haft áhrif á gengi; en þeim hlýtur líka að vera ljóst, að þar er aðeins um að ræða einn þátt af mörgum, sem áhrif hafa á gengið, og alls ekki hinn mikilvægasta, heldur eru það markaðsskilyrði og framleiðslugeta þjóðarinnar í heild. - En hvað á það þá að þýða, að nefna kaupgjaldið eitt? Með þessu er verið að hóta launþegasamtökunum í landinu. Það er ekki verið að tala um að breyta genginu, ef verðlag breytist erlendis, en því er hótað, að gengisbreyting skuli verða framkvæmd, ef kaupgjald hækkar. - Það hafa engin samráð verið höfð við launþegasamtökin í sambandi við þetta frv., og er það illt. Hitt er þó enn verra, að í því skuli vera slíkar hótanir í garð launþegasamtakanna. Ég hef af þessum ástæðum leyft mér að bera fram á þskj. 429 brtt. um, að þessi gr. skuli felld niður. Um 3. gr. get ég verið fáorður. Ég harma það, að engir tölulegir útreikningar skuli vera látnir fylgja gr., en það er í samræmi við önnur vinnubrögð í sambandi við frv., að látið er sitja við almennar fræðilegar bollaleggingar, og í þessu tilfelli t.d. ekkert sagt um, hve miklu nemi uppbæturnar á spariféð. Það hefur raunar komið í ljós, að uppbæturnar á fyrra tímabilinu muni nema um 13%, en á síðara tímabilinu um 7–10%. Miklu skynsamlegra mundi vera að hafa tímabilið aðeins eitt, og sú meginregla, sem farið er eftir, er ranglát, því að verðbréfaeigendur, sem keypt hafa vaxtabréf að áeggjan ríkisvaldsins, þ.e. stofnlánadeildarbréfin, eiga samkvæmt henni engar uppbætur að fá. Þeirri brtt., sem fram hefur komið við þessa gr., mun ég því fylgja. Kem ég þá að 4. gr., sem verður að teljast ein hin mikilvægasta í frv. og fjallar um breyttan útreikning vísitölunnar. Breytingin á að vera í því fólgin að stækka þátt kjöts og húsaleigu í vísitölunni, en ekki er vikið að því einu orði, að þessi breyting á grundvelli vísitölunnar skipti minnsta máli eða þetta hafi í för með sér, að vísitalan hækki minna framvegis, en hingað til. Þetta er mjög ámælisvert. Það skiptir mjög miklu máli fyrir alla launþega landsins, hvernig vísitalan breytist. Samkvæmt lauslegri athugun hefur þessi breyting á vísitölugrundvellinum það í för með sér, að hækkun vísitölunnar verði um 1/3 minni en ella. En þessi breyting er gerð án þess, að vikið sé að því einu orði, að hún hafi nokkra þýðingu fyrir vísitöluna, hvað þá að sýnt sé fram á það með tölum, hve mikil vísitölubreyting verði af þessum völdum. Ég álít óverjandi að skýra ekki frá þessu og draga þannig fjöður yfir það, sem rétt er. Og slíkt er líka óhyggilegt, því að þetta er auðvitað ekki unnt að dylja. Það hlýtur að verða krafa launþegasamtakanna, að hætt verði við að gera þessa lúmsku breytingu á vísitölugrundvellinum, sem mundi lækka hana um 15–17 stig miðað við gömlu vísitöluna; og ég legg því til, að þessi gr. falli niður. Þá er 5. gr. einkennileg að ýmsu leyti. Þar er fyrirskipað með lögum, að settar skuli upp í þríliðudæmi eftirfarandi tölur: 145 - 9,24 100 - x Þennan þríliðureikning getur hver maður framkvæmt heima hjá sér, og virðist ástæðulaust að fyrirskipa hann í lögum. Þess vegna legg ég það til á þskj. 429, að þetta ákvæði falli niður. Því er ætlað að sýna, að kaupgjald hefur hækkað meira siðan 1939 heldur en verðlag í landinu. Það er að vísu alveg rétt, að kaupgjaldið hefur hækkað meira, en í því sambandi má benda á, að þjóðartekjurnar hafa hækkað miklu meira á sama tíma - um það bil 15-faldazt. 6. gr. frv. er fyrsta greinin, sem er óaðfinnanleg, enda stendur ekkert í henni, sem máli skiptir, því að hún kveður aðeins á um það, sem allir gátu gert sér ljóst, að með launum væri bæði átt við laun og kaupgjald og að hætt skuli að greina á milli grunnkaups og verðlagsuppbótar. Í 7. gr. eru ákvæði um vísitöluuppbætur á laun samkvæmt hækkun framfærsluvísitölunnar, en það er ekki gert ráð fyrir, að hækkun verði mánaðarlega nema fyrstu mánuðina þrjá, og engin kauphækkun á að verða, nema hækkun framfærslukostnaðar nemi minnst 5%. Hækkunin nær og ekki til alls raunverulegs kaupgjalds, þ.e. ekki til lifrarpeninga skipverja á togurum, þó að þeir séu í eðli sínu raunverulegt kaupgjald, samsvarandi föstu kaupgjaldi manna, sem vinna í landi. Þeir eru ekki miðaðir við verð sjálfs aflans. En ef gr. yrði samþykkt eins og hún er í frv., þá mundi það hafa þau áhrif á kjör togarasjómanna, að hásetar mundu enga hækkun fá, en yfirmennirnir allir 74% hækkun, og ætti ekki að þurfa að orðlengja það, hvílík fásinna slíkt væri. Það er því bráðnauðsynlegt að breyta þessu ákvæði, og þess vegna hef ég gert þá till. fyrir hönd Alþfl., sem er á þskj. 429, en þar segir, að frá 1. apríl 1950 skuli laun breytast mánaðarlega, og sömuleiðis lifrarpeningar skipverja á togurum. Kaup það, sem nú er greitt, skal talið svara til vísitölu kauplagsnefndar, eins og hún var 1. sept. 1949 (330 stig). Það er m.ö.o. gert ráð fyrir því, að kaupið breytist 1. apríl í hlutfalli við þá hækkun, sem orðið hefur á vísitölu marzmánaðar 1950, miðað við vísitöluna 1. sept. 1949, svo að kaupgjaldið á að hækka um 17 stig frá 1. apríl eða 6%. - Þegar verkalýðsfélögin, eða þau stærstu þeirra, gerðu kjarasamninga sína á síðastl . ári, þá var við það miðað að bæta launþegunum upp þá hækkun, sem orðið hafði á framfærsluvísitölunni undanfarið. Má því segja, að sú grunnkaupshækkun hafi orðið til þess að samræma kaupvísitöluna framfærsluvísitölunni 330 stig. En þá hækkun, sem síðar hefur orðið á vísitölunni, hafa þeir orðið að bera. Þegar nú í ákvæðum frv. er gert ráð fyrir því, að launþegarnir séu látnir bera miklar byrðar, þá er það alveg óumflýjanlegt að brúa fyrst það bil, sem hér hefur orðið, á þann hátt, sem segir í till. á þskj. 429. Sú till. er í samræmi við niðurstöðu þeirrar ráðstefnu. verkalýðsfélaganna, sem lauk í gærkvöld, en þar var sú skoðun ríkjandi, að nauðsynlegt væri að brúa þetta 17 stiga bil. Í till. er enn fremur ákvæði, sem miðar að því að stöðva þann skrúfugang, sem á stríðsárunum var á milli kaupgjalds og verðlags í landinu. Þá er í lok greinarinnar ákvæði um það, að fyrir 1. júlí 1950 skuli kauplagsnefnd með aðstoð hagstofunnar endurskoða útreikning vísitölunnar með það fyrir augum, að vísitalan sýni sem réttasta mynd af þeirri breytingu, sem verður á raunverulegum framfærslukostnaði. Um 8. gr. er það að segja, að ég hef engar athugasemdir við hana, enda ekki um annað, en formsatriði að ræða. Um 9. gr. vil ég aðeins segja fá orð. Það hefur orðið vart nokkurs ágreinings um skilning á þeirri grein, 1. mgr. hennar, sem er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Verð vöru, sem framleidd er og seld innanlands, má hækka sem svarar erlendum kostnaðarliðum og sem nemur innlendum kostnaðarliðum öðrum en launum.“ Ég hygg, að hér sé aðeins átt við innlendar iðnaðarvörur, en hins vegar ekki landbúnaðarvörur. Styð ég þá skoðun mína við það, sem segir í 2. mgr.: „Ákvæði gildandi laga um verðlagningu landbúnaðarafurða skulu haldast. Þó má mjólkurverð ekki hækka vegna launahækkunar samkvæmt lögum þessum, fyrr en í júlí 1950.“ Ég hef hins vegar orðið var við það, að fulltrúar bænda hafa margir hverjir álitið, að þetta ákvæði tæki einnig til landbúnaðarvara. En ef sá skilningur er réttur, þá hefur það geysimikla þýðingu í sambandi við útreikning vísitölu framfærslukostnaðar, því að ef hækkun yrði á landbúnaðarvörum strax í maí, þá mundi framfærslukostnaðurinn vaxa miklu örar en ella hefði verið. Hagfræðingarnir, sem frv. undirbjuggu, þeir Benjamín Eiríksson og Ólafur Björnsson, munu einungis hafa ætlazt til, að þetta tæki til iðnaðarins. Um þetta atriði má ekki ríkja nein óvissa, það verður að fá úr því skorið, hvort heldur er, og er nauðsynlegt, að hæstv. ríkisstj. láti í ljós sinn skilning á þessu atriði. Um 10. gr. er það að segja, að samkvæmt henni er verðtollurinn lækkaður hlutfallslega, en í raun og veru hækkar hann í krónum sem nemur 20–25 milljónum. Það hefur valdið mönnum miklum vonbrigðum, að ekki skyldi takast að lækka tolla og skatta þrátt fyrir þessa gífurlegu gengisbreytingu, því að eftir þessari grein hækka tollarnir, en lækka ekki. Það má og geta þess í þessu sambandi, að þau orð hafa borizt til hv. fjhn., að hæstv. fyrrv. ríkisstj. hafi ekki ætlazt til þess, að söluskatturinn yrði látinn falla niður. Það væri því gott, ef hæstv. núv. ríkisstj. vildi upplýsa, hvort hún hyggst að afnema hann, eða hvort tilætlunin sé, að hann verði innheimtur áfram. Ég vil vekja athygli á því, að söluskatturinn hefur mikil áhrif á dýrtíðarvísitöluna, og getur það munað 2–3% verðlagsbreytingu, hvort honum er haldið eða ekki. Ef söluskatturinn verður ekki afnuminn, þá mundi vísitalan hækka um 2–3% meira en ella. Þá er og ástæða til þess að láta í ljós vonbrigði yfir því, að þrátt fyrir þessa gífurlegu gengisbreytingu skuli ekki vera hægt að losna við allt uppbótakerfið, en það verður ekki gert, því að gert er ráð fyrir áframhaldandi uppbótum á landbúnaðarafurðir. Í 11. gr. eru ákvæði um framleiðslugjöld á sjávarafurðir. Það er leitt, að frv. skuli ekki fylgja neinir útreikningar af hálfu hagfræðinganna um þessi atriði. Lausleg athugun mín sýnir, að ekki sé samræmi milli 25% útflutningsgjaldsins á ísfiski og 10% gjaldsins á saltfiski, og auk þess er ákvæðið um hvalafurðir og síldarafurðir mjög hæpið. Ég vildi sem sagt vekja athygli ríkisstj. á því, að nauðsynlegt er, að 11. gr. sé rækilega endurskoðuð. Í 12. gr. frv. er gert ráð fyrir því að leggja á sérstakan eignarskatt. Ég vil vekja athygli á því, að þessi skattur er ekki eignarskattur í venjulegum skilningi, heldur er hér um að ræða tilraun til þess að taka aftur í ríkissjóð hluta af þeirri hækkun, sem verður á eignum manna vegna gengisbreytingarinnar. Fasteignir, skip og fleiri eignir hækka í verði vegna gengislækkunarinnar, og er skatturinn lagður á til þess, að eigendur eignanna greiði í ríkissjóð hluta af þessari hækkun. En hér er það galli á, að ekki er gert ráð fyrir því, að eigendur þessara tækja greiði alla þá hækkun, sem af þessum ástæðum verður á eignunum, heldur aðeins hluta af henni. Skatturinn getur varla numið meiru en 3–4% af raunverulegu verði þeirra eigna, sem hann verður á lagður, og þetta eru einu byrðarnar, sem lagðar eru á hina ríku í frv. Ekki er miðað við raunverulegt verð eignanna, sem skatturinn á að leggjast á. Fasteignir á t.d. að meta á fasteignamatsverði margfölduðu í hæsta lagi með tölunni 5, þó að vitað sé, að söluverð þeirra sé 10–12 sinnum hærra, en fasteignamatið. Ég þori að staðhæfa, að ýmsir stóreignamenn muni beinlínis græða á gengislækkuninni, þrátt fyrir þennan skatt. Hins vegar á að miða verð skipa við vátryggingarverð þeirra, þó að vitað sé, að skip séu oft vátryggð fyrir meira en söluverð þeirra, ef það hefur verið hægt. Það er að vísu sagt, að það megi miða við söluverð. Eigendur þessara áhættusömu framleiðslutækja, skipanna, verða þá að standa í því að láta meta skipin upp, ef þeim finnst þeir vera of hart leiknir, og geta þó aldrei komið matinu niður úr söluverði. Eigendur fasteigna eiga hins vegar að sleppa með helminginn af söluverðinu undan skattinum. Þetta er alveg óverjandi. Þá er það mikill galli, að stighækkun skattsins skuli ekki vera meiri. Vextir skattsins eru óeðlilega lágir, og gjaldfresturinn, 20 ár, er of langur. Það er gert ráð fyrir því, að skatturinn sé greiddur með skuldabréfum, sem síðar séu greidd með jöfnum afborgunum á 20 árum, og vextirnir eru 31/2%, og Landsbankinn á að taka við bréfunum upp í skuld ríkissjóðs. Það er því í raun og veru Landsbankinn, sem greiðir hluta af vöxtunum, því að af venjulegum lánum fær bankinn 6% vexti, svo að þarna greiðir hann eiginlega skattgreiðendunum 2.5% í vaxtastyrk. Þessi ákvæði getur Alþfl. ekki samþ., en nú hefur hæstv. ríkisstj. lýst því yfir, að hún muni leggja fram brtt. við þessa grein, og mun ég því ekki leggja fram neinar brtt. hana varðandi af hálfu Alþfl. fyrr en till. ríkisstj. liggja fyrir, en mér hefur verið tjáð, að það verði nú við þessa umr. Ég hef nú gagnrýnt þetta frv. mjög, bæði markmið þess og skilyrði til að koma að notum. Nú má vera, að einhver spyrji: Hvað vill þá Alþfl.? Þá, sem þannig spyrja, má minna á, að Alþfl. er sósíalistískur flokkur, sósíalistískur lýðræðisflokkur, sem vill þjóðnýtingu stærstu atvinnutækjanna og utanríkisverzlunarinnar. Alþfl. er fullviss um, að með því eina móti er hægt að tryggja þegnum þjóðfélagsins fulla atvinnu. Hagkerfi einkaframtaksins hefur brugðizt hér eins og annars staðar og er að bregðast. Á árunum 1920–30 voru hér stórkostleg góðæri, en samt voru engir varasjóðir til á kreppuárunum eftir 1930, og þá þurfti að grípa til verzlunarhafta, sem allir töpuðu á nema verzlunarstéttin. Vandræði áranna 1930 –39 enduðu með 18% gengislækkun. Á eftir góðærunum, sem hér hafa verið síðasta áratug, á svo enn að verða gengisfall. Þegar slíkt gerist, hlýtur sú spurning að vakna hjá mönnum, hvað orðið hafi af öllum millj., sem græðzt hafi. Hafa þær allar farið til bygginga eða í annan öruggari atvinnurekstur, en sjávarútveg? Af hverju stendur útgerðin uppi slypp og snauð, strax og eitthvað bjátar á? Er það virkilega svo, að útgerðin sé eftir þessi góðæri öll komin á vonarvöl? Það er auðvitað óeðlilegt, að stórútgerðarmenn og eigendur hraðfrystihúsa og báta geti lifað eins og kóngar í áratug og krafizt svo gengislækkunar, strax og erfiðleikarnir taka að steðja að. Og hvað hefur orðið af verzlunargróðanum, sem hagfræðingarnir álitu að hafi verið fyrir hendi og myndazt hafi í skjóli haftanna? Nei, þetta kerfi er ekki nothæft, það getur jafnvel ekki bjargað sér með gengisbreytingum. Það má segja um gengisbreytinguna 1939 og ástandið nú, að í raun og veru hafi verð krónunnar verið fallið inn á við, en það bætir ekki málstað þess skipulags, þar sem slíkt gerist, réttlætir ekki, að upplausn og glundroði komi alltaf skömmu á eftir góðæri. Ef hægt á að vera að koma í veg fyrir slíkt, þarf að endurskipuleggja hagkerfið allt samkvæmt kenningum jafnaðarstefnunnar. Á þann eina veg er hægt að tryggja öllum stöðuga vinnu og fulla starfrækslu atvinnutækjanna, jafnframt réttlátri skiptingu þjóðarteknanna. Til þess að gengislækkun nú geti talizt samrýmanleg stefnu Alþfl., verður að vera tryggt, að allt hafi áður verið gert til þess að tryggja þegnum þjóðfélagsins fulla atvinnu og að tekið sé fyrir alla óeðlilega gróðamyndun, en án slíkra ráðstafana verður gengið heldur ekki tryggt, þó að það sé lækkað. Annars heldur gengislækkunarhjólið áfram að snúast einn hring á hverjum áratug, eins og dýrtíðarhjólið hélt í sífellu áfram að snúast á síðasta áratug. Það er höfuðatriði, að byrðunum, sem versnandi verzlunarkjör gagnvart útlöndum hafa í för með sér, sé dreift réttlátlega á þegna þjóðfélagsins og aukinn jöfnuður tryggður. Gengislækkun ein gerir það ekki. Jafnframt þarf að tryggja afkomu atvinnuvega þjóðarinnar. Þetta frv. gerir það ekki til neinnar frambúðar. Hvorugu þessu höfuðskilyrði er fullnægt í þeim till., sem hér liggja fyrir. Ég legg því til, að frv. sé fellt.



Herra forseti. Ég hef lagt fram nál. sérstakt á þskj. 432. Þá flyt ég einnig brtt. á þskj. 431 ásamt tveim hv. nm. úr fjhn., og vil ég með nokkrum orðum gera grein fyrir þeim. 1. brtt. okkar er við 3. gr. Þar er lagt til, að gengishagnaður bankanna vegna gengislækkunarinnar skuli renna til ríkissjóðs, en ríkið skuli verja honum til lánveitinga þannig, að 1/3 sé lánaður byggingarsjóði verkamanna, 1/3 byggingarsjóði Búnaðarbankans og 1/3 Ræktunarsjóði Íslands til 20 ára með jöfnum afborgunum og 2% ársvöxtum. Lánin til byggingarsjóðanna eiga að vera bráðabirgðalán með 4% ársvöxtum, og endurgreiðist þau jafnharðan og tekjur sjóðanna af stóreignaskatti innheimtast skv. 12. gr. Því fé, sem ríkissjóður fær endurgreitt af lánunum, skal varið til þess að greiða lausaskuldir við Landsbankann. Þetta er að því leyti öðruvísi en í frv. nú, að þar er gert ráð fyrir að verja 10 millj. kr. af hagnaði bankanna í uppbætur á sparifé, en það, sem þar kann að vera fram yfir, skuli renna til þess að greiða lausaskuldir ríkissjóðs við Landsbankann, en skv. till. okkar er gert ráð fyrir, að uppbæturnar á spariféð skuli teknar af stóreignaskattinum. - Það hefur mjög verið talað um hina miklu fjárfestingu undanfarinna ára, og er það réttmætt. Ýmsir telja, að ekki hafi verið nógu gætilega farið í þeim efnum og þurfi að hafa þar hóf á. Þetta er vissulega rétt, en ég vil líka benda á, að engu minni þörf er á að stilla í hóf alls konar eyðslu, svo að meira fé verði handbært til nauðsynlegra framkvæmda, og þótt rétt sé að draga úr hinni miklu fjárfestingu, þá tel ég, að ekki megi taka fyrir nauðsynlegustu framkvæmdir í landinu, og nefni ég þar í fyrstu röð íbúðarhúsabyggingar í sveitum og kaupstöðum. Nú er svo ástatt, að tilfinnanlega skortir fjármagn til lána handa landbúnaðinum. Sama máli gegnir um byggingarsjóði verkamanna, þá vantar tilfinnanlega fé til íbúðabygginga. Þá skortir ræktunarsjóð einnig fjármagn til þess að lána til nauðsynlegustu ræktunarframkvæmda í sveitum og til annarra þeirra framkvæmda, sem honum er ætlað að styrkja. Við teljum því óhjákvæmilegt að bæta hér nokkuð úr, og því leggjum við til, að gengishagnaði bankanna verði varið eins og segir í brtt. okkar. Þetta er að vísu hvergi fullnægjandi fyrir sjóðina, en þó mun þetta verða veruleg úrbót í bili. Næsta brtt. okkar er við 11. gr. Það er smábreyting á 3. málsgr., og er brtt. um það, að framleiðslugjaldi af öðrum útflutningsvörum en síldarafurðum skuli fyrst og fremst varið til þess að veita lán til hraðfrystihúsa, sem byggð hafa verið á s.l. 5 árum og ekki fengu lán úr stofnlánadeild sjávarútvegsins. Víða um land eru hraðfrystihús, sem ekki hafa fengið föst lán, og eru, eigendur þeirra í megnustu vandræðum, sem brýna nauðsyn ber til að leysa nú þegar. Þegar því er lokið, leggjum við til, að framleiðslugjaldinu verði varið eins og nú segir í greininni. Næst er brtt. okkar við 12. gr. Leggjum við til, að gr. verði orðuð um, en hún er um sérstakan eignarskatt. Helztu brtt. okkar eru þær, að skatturinn skuli eingöngu lagður á einstaklinga, og skal miða við eignir þeirra samkv. eignauppgjöri við s.l. áramót, og skal skattleggja þá, sem eiga yfir 300 þús. kr. Skatturinn skal ekki lagður á félög, en hreinni eign félaganna skal skipt milli eigenda í réttu. hlutfalli við hlutafjár- eða stofnfjáreign þeirra, og bætist hlutur þeirra í félaginu við prívateign þeirra, áður en skatturinn er útreiknaður. Þetta er nýmæli í löggjöf og mjög athyglisvert. Nokkur brögð munu hafa verið að því, að vegna ákvæða skattal. hafi menn, sem eiga jafnmiklar eignir, orðið að borga misháan skatt eftir því, hvort eignir þeirra voru einkaeignir eða í ýmsum félögum. Hér er hins vegar lagt til, að eignir manna séu skattlagðar í einu lagi, svo að tveir menn jafnríkir borgi jafnháan skatt. Um mat á fasteignum skal fara skv. 1. tölul. brtt. okkar, þ.e.a.s. að margfalda fasteignamatsverðið með tölunum 3–6, eftir því, hvar er á landinu, því að gangverð fasteigna er mjög misjafnt eftir landshlutum. Við þessa brtt. flyt ég brtt. á þskj., sem ekki er búið að útbýta, og kem ég að henni síðar. Í 2. tölul. þessarar brtt. er rætt um mat skipa og skal það miðað við vátryggingarverð, nema sannað sé með mati, að eðlilegt söluverð þess sé annað, og er það óbreytt frá frv. 3. og 4. tölul. fjalla um eignahækkun af gengisgróða og gengistap vegna skulda í erlendum gjaldeyri, og skal heimilt að draga slíkt tap frá eignum. Sömuleiðis er ákvæði um það, að frá eignum megi draga þær fjárhæðir, sem lagðar hafa verið í nýbyggingarsjóði skv. l. nr. 20/1942, hvort sem búið er að verja þeim að öllu leyti til kaupa á framleiðslutækjum eða ekki. Þetta er í samræmi við hliðstætt ákvæði í skattalögunum. Næst eru ákvæði um skiptingu félagseigna, en þeim skal skipta niður á eigendur félaganna í réttu hlutfalli við hlutafjár- og stofnfjáreign þeirra hvers um sig, og teljast þær með öðrum eignum einstaklinga við skattálagningu. Gildir þetta einnig um eignir félaga, sem njóta undanþágu frá skatti samkvæmt sérstökum lögum. Ekki eru þó þær eignir meðtaldar, sem óheimilt er að skipta samkv. landslögum milli félagsmanna við félagsslit, en eiga þá að afhendast því opinbera til varðveizlu. Enn fremur er undanþegið það fé, sem útgerðarfélög hafa lagt í nýbyggingarsjóði. Síðar í brtt. okkar er lagt til, að félögin skuli greiða þann hluta af skatti, er eigendum þeirra eða hluthöfum ber að greiða vegna eignar þeirra í félögunum. Næst er fjallað um útreikning skattsins, og eru þar nokkrar breytingar frá ákvæðum frv., m.a. þær, að skv. brtt. á skatturinn að leggjast á allar eignir og sömuleiðis er skattstiginn hækkaður verulega, eða í 10–25%. Um greiðslu skattsins eru þau ákvæði, að sé upphæðin ekki yfir 2.000 kr., þá skal hann greiðast strax. Nú er skatturinn hærri en 2000 kr., og er gjaldanda þá heimilt að greiða í skuldabréfum, sem greiðast skulu á 20 árum með 4% vöxtum. Vextirnir voru áður 3.5%. Þá eru næst till. um ráðstafanir á skattinum, og leggjum við til, að 5 millj. verði varið í aflatryggingasjóð, og skal það vera af því fé, sem fyrst verður innheimt. Aflatryggingasjóður átti að fá þetta af eignaraukaskattinum, en þar sem við leggjum til, að hann verði felldur niður, þarf að láta aflatryggingasjóð hafa þetta fé í staðinn. Enn fremur leggjum við til, að 10 millj. skuli varið til uppbóta á sparifé. Að öðru leyti skal skattinum skipt í tvo jafna hluta. Öðrum hlutanum skal varið til greiðslu á lausaskuldum ríkissjóðs, en hinum skipt til helminga milli byggingarsjóðs verkamanna og byggingarsjóðs sveitanna. - Í samræmi við till. um ráðstöfunina á skattinum bætist ný gr. í frv., um uppbætur á sparifé, og er skilyrði, að spariféð hafi verið gefið upp til skatts. Gert er ráð fyrir, að bætur þessar megi greiða í ríkisskuldabréfum. Síðasta brtt. okkar er um það að fella niður 2. kafla l. nr. 128/1947, sem fjallar um eignaraukaskatt. Eins og kunnugt er hefur sá skattur ekki verið lagður á enn. Hins vegar hefur nú verið ákveðið, að hann skyldi á lagður 1950. Það er augljóst mál, að ekki er heppilegt að innheimta tvo sams konar skatta á sama tíma. Þess vegna höfum við lagt til, að hann verði felldur niður, enda eru till. um þann skatt, sem hér hefur verið rætt um, gerðar með hliðsjón af því. Ég hef þá gert nokkra grein fyrir brtt. á þskj. 431. Hins vegar veit ég ekki, hvort hæstv. forseti leyfir mér að skýra í fáum orðum frá efni brtt., sem ekki hefur verið útbýtt enn. Þessi till. er um ákvörðun á verði fasteigna til skatts eftir frv. því, er hér er til umræðu. Eins og málið liggur fyrir, er gert ráð fyrir, að fasteignamat í Reykjavík verði margfaldað með tölunni 6 til að fá út hið skattskylda verðmæti. Með þessari væntanlegu brtt. er hins vegar lagt til, að þessi tala verði 7, þ.e.a.s. margfaldað með tölunni 7. Það er kunnugt, að fasteignaverð er svo hátt hér í Reykjavik, að það er ekkert samanberandi við fasteignaverð annars staðar, og tel ég því réttmætt, að fasteignamatið verði margfaldað með tölunni 7, miðað við verð það, sem reikna á með annars staðar á landinu. Um þetta gat ekki orðið samkomulag í fjhn., eins og sjá má á þskj. 431. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þessar brtt. fleiri orðum. Um frv. í heild er ekki ástæða til að halda langa ræðu. Það er að sjálfsögðu ekkert ánægjuefni að þurfa nú að lögfesta lækkun á íslenzku krónunni, en undan því verður ekki komizt eins og fjárhagsástandið er nú. Og raunverulega má segja, að krónan sé fyrir nokkru fallin, þó að það hafi ekki verið viðurkennt með breytingu á skráðu gengi hennar. Það hefur hingað til verið valin sú leið að leggja á skatta og tolla og greiða með því útflutningsuppbætur til þess að koma í veg fyrir algera stöðvun framleiðslunnar. Nú virðist sú leið ekki fær lengur, þar sem til þess yrði að hækka skattana enn gífurlega. Það má auðvitað til sanns vegar færa, að gengislækkunin leggur byrðar á almenning í landinu, en þær byrðar verða ekki léttari, þó að uppbótunum verði haldið áfram. Ég vil leggja áherzlu á það, að gengisbreytingin er aðeins einn liður til úrbóta og til þess að hún komi að haldi þarf margar fleiri aðgerðir í baráttunni við stöðvun atvinnuveganna og afleiðingu þess, atvinnuleysið. Af því má nefna umbætur í verzlunarmálum, húsnæðismálum o.fl., en til slíkra umbóta þarf ákveðnar stjórnarathafnir og nýja löggjöf. - Ég tel svo ekki ástæðu til að hafa um málið fleiri orð að þessu sinni.



Herra forseti. Það er nú ekki enn búið að útbýta þeim brtt., sem ég flyt við þetta frv., og ætla ég því fyrst að víkja að brtt. á þskj. 431 frá þeim, sem mynda meiri hl. fjhn., en það eru þeir, sem styðja núverandi ríkisstjórn. Ég vil fyrst minnast á, að ég sakna þess í sambandi við brtt. við 3. gr., að ekki skuli lagt til, að neinu fé verði varið til að útrýma heilsuspillandi íbúðum, og þó eru til um það l. frá 1946, sem að vísu hefur verið þannig breytt, að þau koma ekki til framkvæmda. Ég held satt að segja, að þegar athugaður er sá góði tilgangur að leggja fé í byggingarsjóði verkamanna og bænda, þá megi ekki gleyma þessu máli. Það er líka staðreynd, að Alþingi sá ástæðu til að setja um þetta lög, þó að meiri hlutinn hafi síðar fallið frá þeirri ákvörðun vegna fjárskorts, eins og það var orðað. Nú er tækifæri til að hefjast handa í þessu nauðsynlega máli og verja nokkru af því fé, sem frv. gerir ráð fyrir að innheimt verði. Í sambandi við 11. gr. skil ég satt að segja ekki, hvernig fulltrúi Sjálfstfl. getur fylgt slíkri brtt. Ég hélt, að fulltrúi útgerðarmanna í fjhn. hefði sýnt fram á með rökum, að ekki væri rétt að miða framleiðslugjald við £ 8.500 sölu á ísfiski, því enda þótt togari hafi selt í 3 eða 4 söluferðum fyrir £ 8.500, þá getur verið stórtap á öllum hinum söluferðunum. Sama er að segja um 10% gjaldið af öðrum sjávarafurðum togaranna. Það er heppilegra að leggja hærra gjald á þá, sem hafa grætt á útveginum, því að þessi gjöld koma harðast niður á bæjarfélögum, sem nýlega hafa hafið útgerð og misst af mesta gróðatímanum. Ég mun nú flytja brtt. um þetta og vænti, að hún fái góðar undirtektir. - Viðvíkjandi 12. gr. er það að segja, að þar endurtekur sig sama sagan og áður, þegar reikna á skatt á auðmennina og láta þá fórna hluta af þeim auði, sem þeir hafa safnað á undanförnum árum, principið er það sama, þótt breytt sé um reikningsaðferðir. Það vita nú allir, að eignakönnunarl. voru blekking, þó að það hafi aldrei komið eins greinilega í ljós og nú, þar sem fella á niður eignaraukaskattinn, sem þá var ákveðinn, um leið og þessi nýi skattur á stóreignamenn skal samþykktur. Þetta eru aðferðirnar, að láta almenning fyrst færa fórnir með skírskotun til þess, að nú skuli leggja stóran skatt á auðmennina, en þegar svo almenningur hefur innt sínar skyldur, þá er skatturinn á þá ríku felldur niður. Svo er nú um þennan nýja skatt, að það er gert ráð fyrir, að hann megi greiðast á 20 árum, eða 90% af honum. Það á sem sagt ekki að ganga of hart að þeim ríku, og kannske verður hann svo bara gefinn eftir eins og nú er lagt til um eignaraukaskattinn. Það er greinilegt, að með þessum till. á að binda alþýðuna og láta hana þegar taka á sig þungar byrðar, en auðmannastéttin skal fá pappírslög, sem enginn veit, hvort nokkurn tíma verða framkvæmd. Það er heldur ekki mikið hreyft við verzlunarauðvaldinu í þessum till. Hins vegar tók ég eftir því, að þm. V-Húnv. minntist á í ræðu sinni áðan. að þörf væri á umbótum í verzluninni og setja um hana nýja löggjöf til hagsbóta fyrir almenning, eftir því sem mér skildist. Ég mun nú bera fram brtt., sem bráðlega verður útbýtt, um þetta efni og freista með því að koma inn í þennan lagabálk ákvæði um rétt neytendanna til að velta af sér heildsalaálagningunni, og fer till. mín í sömu átt og þm. V-Húnv. hefur áður lagt til. Þá vil ég ræða nokkuð um þá grein frv., er fjallar um uppbætur sparifjár. Ég sé, að fulltrúar stjórnarflokkanna hafa breytt henni þannig, að innstæðan á að hafa staðið á vöxtum frá 1941–49. Ég held, að þetta sé óréttlátt, og er ég hissa á þessu, samkomulagi í fjhn. Það hafa verið færð eðlileg rök fyrir því að haga uppbótum sparifjárins á þann hátt, er Landsbankinn leggur til. Nú vita menn, að síðari hluta árs 1946 tók mikill hluti sparifjáreigenda út fé sitt til þess að kaupa bréf stofnlánadeildarinnar. Ríkissjóður og Landsbankinn höfðu þá í frammi mikinn áróður til þess að fá menn til að kaupa bréfin, og mönnum var sagt, að þetta væri heillavænlegt hvað snerti rekstur atvinnuveganna. Höfuðstóllinn, sem kom inn, mun hafa verið um 10 millj. kr. S.Í.S. fór líka á stúfana til að efla framkvæmdasjóð sinn, og það var sendur maður út um land til að safna í hann. Þannig var á margan hátt reynt að ná í fé sparifjáreigendanna. Auðvitað trúðu þeir hinum fögru loforðum ríkisvaldsins í þessu efni. En nú á beinlínis að refsa þessum mönnum fyrir að hafa lagt fé til rekstrar atvinnuveganna. Enn fremur er óeðlilegt, að ríkið geri svona hluti. Þegar ríkisvaldið hefur skorað á menn að leggja fé sitt fram, þarf það að hafa einhverja ábyrgðartilfinningu. Ríkisvaldið á ekki að ómerkja svona orð sín. Ég veit, að það hefur oft verið tekið of sterkt til orða, þegar verið var að gylla þetta fyrir sparifjáreigendum, hvað það væri hagkvæmt og traust að lána ríkinu fé sitt. Einu sinni sagði Tíminn t.d. um happdrættisbréfin, að með því að kaupa þau væri verið að hindra verðfall peninganna. - Ég held, að meiri hl. fjhn. ætti að athuga þessar till. sínar betur. Enn fremur vil ég fara nokkrum orðum um það, hvernig framkvæmd þessa atriðis er hugsuð. Eins og þetta er nú hugsað, má telja það óframkvæmanlegt eða setja verður á stofn eitthvert heljarmikið skrifstofubákn, sem kostar þá auðvitað ósköp. Ódýrasta framkvæmdin er vitanlega sú, að bönkum og öðrum slíkum stofnunum verði fyrirskipað að skrifa inn í reikninga sparifjáreigenda, t.d. þegar vextir eru innritaðir, ákveðna upphæð, sem reiknast þá sem uppbætur. Með þessu væri tryggt, að sparifjáreigendur fái sitt, sem til er ætlazt. Það ætti að vera auðvelt að láta bankana sjá um þetta, og ég trúi ekki, að þeir fari að hafa af fólki. Ríkisvaldið ætti að sjá um að auglýsa þetta fyrirkomulag, svo að sparifjáreigendur geti gengið eftir sínu. Þetta yrði áreiðanlega miklu ódýrari aðferð en hér er lagt til. Ég held, að menn ættu að athuga, hvort kostnaðurinn við hitt fyrirkomulagið geti ekki orðið eins mikill og uppbæturnar sjálfar. Þá ætla ég að mæla fyrir þeim brtt., sem ég flyt á þskj. 423. Ég legg til, að 4.–8. gr. frv. sé breytt, og fjallar brtt. um það, að starfslaun skuli greidd skv. vísitölu kauplagsnefndar um framfærslukostnað í Reykjavík. Það þýðir, að laun manna miðist við fulla verðlagsuppbót, eins og hún hefur verið 1949. Brtt. fer fram á það, að í stað nýju vísitölunnar verði sú gamla látin gilda. Þótt sú gamla sé óréttlát, er hún þó réttlátari en sú nýja. Enn fremur falli vísitölubindingin niður. 2. brtt. frá mér fjallar um breytingu á persónufrádrætti. Hann er nú 900 kr. í Rvík, 1800 hjá hjónum og 700 kr. fyrir hvert barn. Ég legg til, að þessi persónufrádráttur verði hækkaður nokkuð, eða tölurnar verði þessar (í sömu röð og áðan var sagt): 1.200, 2.400, 1.000 kr. Raunverulega hækka skattarnir, ef frv. þetta verður að lögum, og því álit ég rétt að hækka persónufrádráttinn einnig. Það er meira en eðlilegt að gera ráðstafanir til að rýmka skattana, og það virðist vera í fullu samræmi við greinargerð þessa frv. að létta skattabyrðinni af þegnunum. En hið undarlega kemur þó í ljós, að skv. frv. á að þyngja tollana. Þannig stangast frv. og greinargerðin á. Í 3. brtt. legg ég til, að 10. gr. frv. sé felld niður. 4. brtt. er við 15. gr. frv. Hún er allþýðingarmikil. Skv. minni brtt. er lagt til, að fiskábyrgðarlögin haldi gildi sínu árið út. Ég sýndi fram á það í gær í ræðu minni, að ef tryggja á, að bátaútvegurinn haldi áfram, þá þarf að tryggja honum sama verð fyrir fiskinn og nú. Öryggi bátaútvegsins hefur verið tryggt fram að þessu, og það verður að tryggja það áfram. Með gengislækkuninni lækkar fiskverðið úr 85 aurum kg niður í 75 aura, um leið og olía, salt, veiðarfæri og annað, sem útvegurinn þarf til rekstrar síns, hækkar. Þess vegna held ég að þessi brtt. eigi fullan rétt á sér. Hún tryggir líka, að bankarnir verði skyldaðir til að taka ekki meira en 4% vexti af því fé, sem þeir lána til útvegsins. Brtt. á þskj. 437 fer fram á það að bæta við nýrri grein á eftir 9. gr. frv., um það að breyta fjárhagsráðsl. og því ákvæði, er segir, að menn þurfi fjárfestingarleyfi fyrir öllum byggingum. Það mætti auðvitað deila um það, hvernig framkvæmdin á fjárhagsráði hefur tekizt undanfarin ár. Það hefði verið hægt að hagnýta vinnuaflið betur, ef þessi l. hefðu verið nokkru frjálslegri, en raun ber vitni. En almennt má þó segja það, að það hefur verið byggt of litið, og því hefur húsnæðisekla skapazt. Nú á að tryggja, að meira fé renni til bygginga verkamannabústaða og bygginga í sveitum. Ég held, að það ætti líka að rýmka nokkuð til, þannig að menn megi byggja sjálfir. Oft hafa menn sótt um leyfi til að mega byggja lítil hús úti á landi, en fengið neitun; skriffinnskan og einokunarkerfið hefur eyðilagt allt fyrir þeim. Atvinnuleysið er nú að halda innreið sína, og ég spyr: Er þá réttlætanlegt að banna mönnum að byggja, ef þeir geta útvegað efni til þess sjálfir? Nú er komið til sögunnar það afl, sem er enn þá alvarlegra en skriffinnskan, en það er fátæktin og peningaleysið, og ég held, að það sé nægilegur þröskuldur fyrir menn að yfirstíga, þótt ekki sé bætt þar ofan á skriffinnskufargani hér í Reykjavík. Ég held, að það sé fyllilega réttmætt að afnema, að það þurfi fjárfestingarleyfi til að byggja fyrir sjálfan sig eina íbúð, svo fremi sem viðkomandi eigi enga fyrir. Ég legg þessa till. fram beinlínis til þess að prófa, hvort það eigi að rígbinda menn við öll þessi höft, um leið og menn tala ósköpin öll um að losa um höftin. Er þá aðeins verið að draga menn á tálar? Ef ríkir menn eiga hér í hlut, kemur ekki til mála, að þeir fái að byggja án fjárfestingarleyfis, svo að hér er aðeins verið að létta undir með þeim fátækari. Sem sagt, ef menn vilja hjálpast að við að byggja, þá er þeim ekki bannað að gera það. Þess vegna vona ég, að þessi brtt. finni náð hjá hv. þingdeild frelsisins vegna. - Hv. 3. landsk. er því miður ekki staddur hér í þingdeildinni, og sleppi ég því að svara honum, þar til hann kemur.



Herra forseti. Mér þykir hlýða að láta örstutta greinargerð fylgja brtt. minni á þskj. 424. Þessari fámennu þjóð er enn þá mikils vant í skólamálum. Heima fyrir eiga þegnar hennar ekki innangengt til skólamenntunar nema að mjög takmörkuðu leyti. Þær eru enn þá tiltölulega fáar vísindagreinarnar, sem skólar landsins bjóða hinni ungu kynslóð til fullkomins náms. Hið sama er að segja um tungumál, tæknileg efni ýmiss konar o.fl. En það er hins vegar gæfa þessarar þjóðar, að hún er haldin sterkri þekkingarþrá. Og þrátt fyrir þröngar aðstæður heima fyrir hafa henni aldrei fallizt hendur um að leita svölunar þessari þrá. Það er íslenzk regla að sigla til útlanda og afla sér menntunar, þegar skólarnir heima fá ekki fullnægt óskum einstaklingsins í þessum efnum. Og þeirri reglu, hefur ekki hvað sízt verið fylgt nú undanfarin ár, þegar hópar ungra Íslendinga hafa leitað til útlanda til að framast í einni eða annarri mennt. Af þessu hefur það leitt, að þessi litla þjóð, ein hin smæsta þjóð í heimi, sem ekki hefur á að skipa nema fáum og tiltölulega ófullkomnum skólum, getur samt farið í mannjöfnuð við hinar stærstu menningarþjóðir um andlegt atgervi og lærdóm. Þannig hefur það verið og þannig á það að vera, því að hér er um að ræða sjálfa lífæðina í sjálfstæði okkar, andlegu og efnalegu. Menntun ungu kynslóðarinnar er sá grundvöllur, sem tilvera okkar sem sjálfstæðrar þjóðar hlýtur alltaf að byggjast á. - En það er ekki ofmælt, að nú vofir yfir sú hætta, að þessi grundvöllur bresti og þar með verði stefnt í voða öllu því, sem á honum er byggt. Gengislækkunarfrv. það, sem hér er til umræðu, mun hafa hinar geigvænlegustu afleiðingar fyrir það íslenzka menntafólk, sem dvelst erlendis. Margt af þessu, fólki er fátækt og auralítið, og við gengislækkunina mundi það komast í alger þrot með að standa straum af námskostnaðinum, mundi neyðast til að hverfa heim að óloknu löngu og dýru námi. Það liggja fyrir upplýsingar um meðalkostnað íslenzks námsfólks, og vil ég leyfa mér að lesa upp þær tölur ásamt heildartölum yfir kostnaðinn eins og hann yrði eftir gengislækkunina. Í Noregi er námskostnaður nú 7.200 kr., en verður 12.500 eftir gengislækkun. Í Danmörku 8.500, en verður 15.000 eftir gengislækkun. Í Svíþjóð er námskostnaður nú 11.500 kr., en yrði eftir gengislækkun þessa 20.000 kr. Í Bretlandi nú 11.00 kr., en eftir gengisbreyt. 20.000 kr. Í Frakklandi nú 12.000 kr., en eftir gengisbreyt. 21.000 kr. Í Sviss nú 17.000 kr., en eftir gengisbreyt. 30.000 kr. Á Ítalíu nú 18.000 kr., en yrði eftir gengisbreyt. 31.500 kr. Í Kanada nú 21.000 kr., en yrði eftir gengisbreyt. 36.000 kr. Í Bandaríkjunum nú 23.000 kr., en yrði eftir gengisbreyt. 40.000 kr. Það ætti að vera óþarfi að færa frekari rök að þessu máli. Hv. alþm. ættu öllum að vera ljós hin mikla alvara þess. Þeir hafa enda fengið um það ábendingar frá nokkrum aðstandendum hins unga námsfólks. Um seinni hluta brtt. þarf ég ekki heldur að hafa mörg orð. Högum okkar í læknisfræðilegum efnum er, því miður, ekki svo vel komið, að sambærilegt sé við það, sem gerist með hinum stærri menningarþjóðum, þar sem hátt er til lofts og vítt til veggja í rannsóknarstofum læknisfræðinnar og tæknileg geta og sérþekking um hinar ýmsu greinir hennar hafa ærið olnbogarúm til afreka. Í útlöndum má fá bata við mörgum þeim sjúkdómum, sem ólæknandi eru á Íslandi. Og þannig mun það verða enn um nokkurt skeið, ef að líkum lætur. Eflaust hefur því fólki, sem reynt hefur til að leita sjálfu sér eða aðstandendum sínum lækninga í öðrum löndum, verið það ærinn baggi að standa straum af slíku. En hvað mundi þá verða, ef gengislækkun sú, sem hér er lögð til, yrði látin leggjast með öllum sínum þunga ofan á þann kostnað? Það er ekki erfitt að svara þessu. Hv. alþm. ganga þess varla duldir, að hér er um það að ræða, hvort lækningin við alvarlegum sjúkdómum, sem hinar ónógu aðstæður hér heima fyrir ráða ekkert við, en sérþekking sú og tæknileg geta, sem erlend sjúkrahús hafa upp á að bjóða, mundu hins vegar megna að snúa á betra veg, hvort slík lækning skuli þeim einum veitast, sem auðs eiga not í ríkum mæli. Með brtt. þessari er leitazt við að skipa þann veg málinu, að svo verði ekki. Og er þess að vænta, að hv. alþm. móti afstöðu sína til hennar í ljósi þessarar mikilvægu röksemdar. - Skal ég svo ekki frekar fjölyrða um þessa brtt. Aðeins vil ég ítreka það, sem ég áður sagði um þá nauðsyn, að komið verði í veg fyrir það, að þeir ungu Íslendingar, sem nám stunda erlendis, þurfi að hrekjast frá því námi vegna einnar samþykktar, sem gerð er á Alþ. þeirra. Ég treysti því, að hv. alþm. gjaldi jáyrði við brtt. þessari, því að hvað sem líða kann skoðun þeirra hvers um sig varðandi þýðingu þess að lækka gengi krónunnar, þá hlýtur þeim öllum jafnt að vera ljós sá mikli háski, sem af því mundi stafa að lækka um leið, til ófyrirsjáanlegra afleiðinga, gengi hins andlega atgervis Íslendinga, gengi þekkingar þeirra og menningar, gengi getu þeirra og þreks til að vera sjálfstæð þjóð.



Herra forseti. Það er aðeins smáaths. hér, sem ég vona, að saki ekki, þó að ég komi fram með nú. Að vísu er ekki búið að útbýta brtt., sem mig langar til að minnast á. En það er eitt atriði í brtt. okkar á þskj. 431, sem við vorum ekki alls kostar sammála um, þessir þrír þm., sem fluttum hana, þ.e.1. undirliður í 3. tölulið brtt., þar sem um er að ræða, að fasteignir skuli metnar samkv. fasteignamati margfölduðu með tölunni 6, eins og við settum það þar. En hv. þm. V-Húnv. hefur nú flutt brtt., eins og hann gerði grein fyrir, á þskj. 434, um, að í staðinn fyrir „tölunni 6“ komi „tölunni 7“. En við hv. þm. Snæf. fluttum aðra brtt. um, að fasteignamatið verði í þessum tilfellum margfaldað með tölunni 5, í stað tölunnar 6, eins og segir í sameiginlegu. brtt. okkar. Ég geri ráð fyrir, að þessari brtt. verði bráðum útbýtt. Þá vil ég einnig gera grein fyrir því, að við hv. þm. Snæf. höfum í nál. okkar tekið fram, að við mundum flytja brtt. við 7. gr. frv., varðandi laun og hluti og aðrar greiðslur til skipverja á togurum og fiskflutningaskipum, sem miðaðar eru við hundraðshluta af afla. Leggjum við til, að það komi sérstakt ákvæði um það, eins og ég gerði grein fyrir í framsöguræðu minni fyrir nál. Þessari brtt. hefur ekki verið útbýtt enn þá. En hún verður þá væntanlega flutt við 3. umr. og kemur ekki til atkv. við þessa umr. málsins. Ég held hins vegar, eftir því sem mér hefur skilizt, a.m.k. á fulltrúum flokkanna í fjhn., að um þetta ætti ekki að verða mikill ágreiningur innan hv. þd. Það er svo lítið, sem ég vil segja á þessu stigi málsins, annað en um það, sem hv. 2. þm. Reykv. minntist á um sparifjárbæturnar, að Landsbankinn lagði til, að þær bætur, sem greiða á, á sparifé manna, væru miðaðar við óbreyttar innstæður fram til miðs ársins 1946, og rökstuddi þá till. með ástæðum, sem hv. 2. þm. Reykv. vék einnig að. Um þetta er nokkurt álitamál. Í brtt. okkar á þskj. 431 er miðað við árið 1949. Það er æskilegt, ef hægt væri að taka tillit til þess, sem fram kemur í rökstuðningi Landsbankans viðkomandi því að miða þetta við, að innstæður hafi staðið til miðs ársins 1946. En um mitt árið 1946 hefur orðið töluverð hreyfing á sparifjárinneignum manna, er menn hafa tekið út innstæður sínar til þess að kaupa fyrir stofnlánadeildarbréf sjávarútvegsins, eins og fram hefur komið hér. Hins vegar er það líka svo, að úttekt á sparifjárinnstæðum eftir þennan tíma hefur farið fram í öðrum tilgangi, en til þess að verja þeim til slíkra skuldabréfakaupa, sem örvað hefur verið til af hálfu þess opinbera. Og þessi úttekt hefur verið allt annars eðlis, þar sem innstæðunum hefur verið varið til þess að eyða í ýmsan óþarfa. Það er erfitt að segja um, hvar þarna eigi að setja mörkin, og það getur verið nokkurt álitamál. Og við, sem stöndum að brtt. á þskj. 431, ræddum allmikið um þetta atriði, og hin mismunandi sjónarmið komu þar til greina okkar á milli. Og ég vil segja, að það sé varla til fulls úr því skorið í mínum huga enn þá, hvort tímatakmarkið sé réttara í þessu efni, þó að ég standi að þessari brtt., þar sem miðað er við árið 1949. - Á þessu stigi málsins sé ég ekki ástæðu til að taka fleira fram.



Herra forseti. Hv. 3. landsk. þm., sem er fulltrúi Alþfl. í fjhn. út af þessu máli, er því miður ekki enn þá kominn til þessa fundar, þar sem hann hefur áður lofað að tala á félagsfundi úti í bæ. En ég vænti þess, að hann komi brátt á fundinn. - Mér þykir því hlýða að minnast með örfáum orðum á brtt. þær, sem fyrir liggja á þskj. 431, sumpart að gera við þær nokkrar aths. og sumpart að gefnu tilefni að leita mér upplýsinga hjá hv. flm. brtt., sem þeir væntanlega geta gefið mér. En hv. 3. landsk. þm. tók það fram við umr. þessa máls nú í dag, að brtt. af hans hálfu eða Alþfl. varðandi skattamálin eða skattamálakaflann mundi þá fyrst koma fram, þegar séðar væru og útbýtt hefði verið brtt. þeim, sem fluttar eru að tilhlutun hæstv. núverandi ríkisstj. og samkomulag hefur orðið um milli þeirra flokka, sem að ríkisstj. standa, og eru grundvöllur undir myndun þessarar hæstv. ríkisstj. Það verður þess vegna ekki hægt nú á þessu stigi að bera fram brtt. af hálfu þriðja minni hl. fjhn. um þennan hluta frv., þó að þess verði e.t.v. kostur áður en þessari 2. umr. lýkur. - Ég vildi sumpart hreyfa hér nokkrum aths. og sumpart leita mér upplýsinga út af brtt., sem fyrir liggja. Ég skal að vísu játa, að það er framför frá upphaflega frv., hvað snertir það atriði að leggja til, að bæði hluti af gengislækkunararði bankanna og einnig af stóreignaskattinum renni til bygginga í bæjum og sveitum, því þó að ég sé alveg því sammála, að of miklu hafi verið varið nú á undanförnum tímum til ekki alls kostar heppilegrar fjárfestingar í landinu og það hafi átt sinn þátt í því að skapa þá verðbólgu, sem við eigum við að búa í dag, þá er það samt engum vafa undirorpið, að það sé hægt án nokkurrar áhættu að verja verulegu fé til þess að reisa hagkvæmar og ódýrar íbúðir fyrir þá, sem búa við híbýlaskort, bæði í þorpum og eins í sveitum. Það ætti þess vegna ekki að raska því höfuðlögmáli, sem reyna ætti að fylgja í framtíðinni, að takmarka eftir vissum reglum fjárfestinguna, þó að farið væri inn á þær brautir að fara nú nokkru örar í byggingar fyrir alþýðu manna til sjávar og sveita, en í stað þess draga úr öðrum framkvæmdum og stórbyggingum, sem nokkuð mikið hefur kveðið að á undanförnum árum. En eitt hef ég rekið mig sérstaklega á, þegar ég fór að athuga þessar brtt. frá hv. meiri hl. fjhn., um það, hvernig skiptingunni skuli vera háttað á þessari aðstoð til byggingarframkvæmda við sjávarsíðuna annars vegar og hins vegar í sveitum, og yfirleitt, hvernig fénu ætti að verja í landinu af þeim tekjum, sem aflast bæði vegna gengisgróða bankanna og einnig vegna stóreignaskattsins. Hvað stóreignaskattinn snertir, þá hygg ég, að það sé vitað mál, að meginhluti hans muni falla til úr kaupstöðunum eða við sjávarsíðuna yfirleitt. Maður skyldi því ætla, að honum yrði ekki að verulegu leyti dreift þaðan út í strjálbýlið út um landið, því að það teldi ég eftir atvikum ekki réttlátt. Það er fyrsta atriðið. Annað atriðið er hitt, að ef við athugum, hvernig högum er háttað um það, hvernig landsmenn um búsetu skiptast á kaupstaði og kauptún annars vegar og sveitir hins vegar, þá verður skiptingin enn þá athyglisverðari og ég vil segja óréttlátari. Eins og sakir standa nú, munu 5/7 hlutar þjóðarinnar búa í kaupstöðum og kauptúnum, en 2/7 hlutar í sveitum landsins. Hins vegar er ætlazt til þess, eftir þeim till., sem fyrir liggja, að það sé þannig skipt því fé, sem ég nefndi, til að styðja að byggingarframkvæmdum fyrir alþýðuna, að jafn hlutur komi í sveitir annars vegar og kaupstaði og kauptún hins vegar. Ég veit það að vísu, að víða skortir enn á það, að reistar hafi verið góðar og hentugar íbúðarhúsabyggingar úti um sveitir landsins og að þar er þörf á nýbyggingum. En hitt ætla ég þó að sé engu óvissari staðreynd eða þurfi enn þá síður að draga í efa, að í mörgum kaupstöðum og kauptúnum er byggingum þannig háttað, að fjöldi fólks býr þar við algerlega óviðunandi og heilsuspillandi húsnæði. Sanna skýrslur úr Reykjavík þetta svo óvefengjanlega, að ekki verður um villzt. Ég hef aftur ekki samanburð um það, hve margir, sem búa í sveitum, búa við óviðunandi og heilsuspillandi íbúðir. En ég hygg þó, að þar muni ekki vera um að ræða ólík hlutföll því, sem ég nefndi áðan á milli íbúanna, sem búa í kaupstöðum og kauptúnum annars vegar og sveitum hins vegar, sem eru fimm á móti tveimur. Mig undrar það dálítið, að tveir af hv. flm. þessarar brtt., hv. 5. þm. Reykv. og hv. þm. Snæf., sem býr í einu kauptúninu, skuli flytja þær brtt., sem hér liggja fyrir um þessa skiptingu, jafnmisskipt og þar er á milli sjávarsiðunnar annars vegar og sveitanna hins vegar. Með þessu er þó engan kala að finna í mínum orðum til sveitanna, og ekki mega mín orð skiljast þannig, að ég dragi í efa þörfina á nýbyggingum í sveitum landsins. En ef á að deila jafnt sól og regni milli landsbúa yfirleitt, þá verður að athuga allar aðstæður og skipta fjáraflanum til byggingarframkvæmdanna eftir þeim staðreyndum, sem fyrir liggja. En því fer víðs fjarri, að svo sé lagt til hér. - Ég vildi alveg sérstaklega benda á þetta atriði, og eins hitt, að bráðabirgðalánin, sem byggingarsjóður verkamanna og byggingarsjóður til byggingarframkvæmda í sveitum eiga að fá af gengishagnaði bankanna, á að veita með þeim kjörum, að það á að greiða 4% vexti af þeim, en af láninu, sem Ræktunarsjóður Íslands á að fá, á að greiða 2% í vexti. Löggjöfin um verkamannabústaði gerir ráð fyrir því, að það séu greidd aðeins 3% alls í vexti og afborganir af þeim lánum, sem veitt eru til byggingarframkvæmda í kaupstöðum og kauptúnum. Finnst mér því engri átt ná, jafnvel þó að um stuttan lánstíma væri að ræða, að vextir séu reiknaðir 4% af þeim peningum, sem til bráðabirgða renna til þessara byggingarsjóða, eða mun hærri en það, sem eigendur verkamannabústaðanna eiga að greiða, þegar þeir fá lánin. Þetta eru þær aths., sem ég vildi gera út af skiptingunni á peningunum til byggingarframkvæmdanna á milli sveita og sjávarsíðu. Og ég vildi mega treysta því, að Alþ. væri ekki þannig skipað, að það í þessum athöfnum sínum hefði í frammi slíkt óréttlæti, ég vil segja fullkomið óréttlæti, eins og hér er lagt til með þessum till. Hitt atriðið, sem ég vildi minnast á, er að ég vildi fræðast hjá hv. flm. brtt. á þskj. 431 um stóreignaskattsákvæðið, þar sem lagt er til, að skipt verði niður eignum félaga á eigendur í hlutafélögum og samvinnufélögum í réttu hlutfalli við hlutafjár- og stofnfjáreign þeirra hvers um sig, og að þær eignir teljist með öðrum eignum þeirra einstaklinga við skattálagningu, sbr. og ákvæðin þar á eftir, að af eignum einstaklinga, reiknuðum samkvæmt framansögðu, skuli fyrstu 300.000 kr. hjá hverjum skattaðila vera skattfrjálsar. Og út af þessu vildi ég spyrja: Hafa hv. flm. þessarar brtt. gert sér grein fyrir því eftir upplýsingum, hvaða munur verður á því að skipta skattinum þannig á milli einstaklinga eða hins vegar láta félögin bera þetta sem skattþegn út af fyrir sig? Ég verð nú, því miður, að játa það, eftir að ég hef nú fyrir einum klukkutíma fengið þessar brtt. í hendur, að ég get ekki gert mér grein fyrir, hvernig þetta mundi verka. En hugboð mitt er það, að með þessu móti sé stórkostlega mikið verið að draga úr skattinum og raunverulega að lækka hann, svo að „progressjónin“ og hækkunin, sem kemur hérna á eftir, sé meir til þess að sýnast. Það verður eftir þessari till. hv. meiri hl. fjhn. að sjálfsögðu þyngri skattur á eignum einstaklinga, sem ekki eru hluti í hlutafélögum, með þessari hækkuðu hundraðshlutatölu skattsins. En hitt vitum við, að það gildir t.d. um samvinnufélög, að eftir þessum breyt. verður stóreignaskatturinn af þeirra eignum lítill eða enginn. Samvinnufélögin eru mannmörg. Og þegar búið er að skipta upp eignum þeirra í sambandi við þessa skattálagningu í útreikningnum á skattinum, þá grunar mig, að það verði meginhlutinn af félögum í samvinnufélögum (þ.e. félagsmönnunum), sem ekki eiga yfir 300 þús. kr., þó að búið sé að leggja hlut þeirra í samvinnufélögunum við þeirra einkaeign aðra, og þar með muni skatturinn alveg niður falla. Það er kunnara, en frá þurfi að segja, að mörg hlutafélögin eru einnig mannmörg og að margir hluthafarnir eru ekki stóreignamenn og í eign langt fyrir neðan 300.000 kr. í einkaeign fyrir utan sín hlutabréf. Og mundi þessi skattur af hlutabréfunum, þannig skipt upp á milli þeirra, verða að engu. Við þekkjum svokölluð fjölskylduhlutafélög, þar sem hluthafarnir eru kannske hjón, nánustu ættingjar og börn, sem ekkert eiga annað en hlutabréf í hlutafélögum. Skatturinn af þeim hlutabréfum verður, eftir þessum brtt., vafalaust enginn. Þannig mundi þetta verða, að minni hyggju, þó að ég hafi ekki átt þess kost að rannsaka þetta atriði eða leita mér um það verulegra upplýsinga, að þessi ákvæði mundu draga mjög úr þessum skatti, frá því sem áður var hugsað í upprunalega frv. að láta gilda, sem var það að leggja skatt þennan á félög þessi sem sérstakan skattþegn út af fyrir sig. - Ég þykist nú vita, að þessar till. séu þaulhugsaðar af hálfu flm. og að þeir hafi gert sér grein fyrir, hvort fyrirkomulagið mundi nú gefa meiri arð og við skulum segja leggja meiri byrðar á herðar þeirra, sem burðarþol hafa, þessi tilhögun að skipta skattinum í þessum tilfellum upp á milli einstaklinga í félögum, eins og hér í brtt. er gert ráð fyrir, eða það að leggja skattinn á félögin sem „júridíska“ persónu eða sérstakan skattþegn. Ég vildi þess vegna vænta upplýsinga um þetta atriði. En það er elns og það flögri að mér sú hugsun, þó að ég geti ekki rökstutt hana, að þessi ákvæði brtt. leiði til þess, að hækkunin á skattinum og „progressjónin“, hvað snertir fjárhæðir, verði gerð að litlu, og að heildartekjurnar, sem frá þessum aðilum koma með þessum skatti, verði sízt gerðar hærri við þetta, en með því, sem áður var gert ráð fyrir í upprunalega frv. Í öðru lagi vildi ég spyrja viðkomandi því, þar sem lagt er til í 5. tölul. brtt. á þskj. 431, að felldur sé niður eignaraukaskatturinn, sem ákveðinn var með l. nr. 128 frá 1947, hvort hv. flm. brtt. hafi gert sér grein fyrir því, hvað sá eignaraukaskattur mundi nema miklu. Það skortir nokkuð á, þegar gera á samanburð á þessum till., sem lagðar eru fram af hálfu meiri hl. hv. fjhn., annars vegar og hins vegar þeim ákvæðum, sem voru í upprunalega frv. óbreyttu, ef þetta er ekki upplýst. Mætti vel svo fara, að niðurfelling eignaraukaskattsins gerði það að verkum, að „skattaradikallsminn“ í till. meiri hl. væri meiri í orði, en á borði. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um brtt., en vildi með þessari ræðu minni aðeins vekja athygli á því, að mér finnst gæta rangsleitni í skiptingu teknanna milli byggingarsjóðs verkamanna og byggingarsjóðs bænda, og einnig vildi ég spyrja um skattinn. En fyrir þá, sem vildu nú vera róttækir í skattaálagningu, og það hefur manni heyrzt á sumum, sem gagnrýndu upphaflega frv., er nauðsynlegt að fá þetta upplýst. Ég vildi að lokum minnast á eitt atriði, þ.e.a.s. margföldun fasteignamatsins, bæði í frv. og í brtt. á þskj. 431. Þótt ég nú játi, að mjög erfitt sé að finna réttláta svæðaskiptingu fyrir þessa margföldun á fasteignamatinu, þá er þessi mjög af handahófi gerð. Ég vil t.d. benda á, að í till. er gert ráð fyrir að margfalda fasteignamatið í Reykjavík með tölunni 6, að vísu gerir önnur till. ráð fyrir að margfalda það hér með 7 og enn önnur með 5, en ég held mig við brtt. á þskj. 431. Þar er gert ráð fyrir að margfalda með tölunni 3 þær fasteignir, sem hvorki eru í Reykjavík, Akureyri né Hafnarfirði, eða kaupstöðum með yfir 2.000 íbúa. Við lestur þessarar till. koma upp í huga manns mjög undarlegar hugsanir. Hér fyrir sunnan, í Kópavoginum, eru þáttaskil milli Reykjavíkur og Kópavogshrepps, og þar fyrir sunnan kemur svo Hafnarfjörður. Nú á að margfalda fasteignamatið í Reykjavík með tölunni 6, í Kópavogi með 3 og í Hafnarfirði með 5. Nú er það vitað, að flestar byggingar í Kópavoginum eru líkar í verði og í Reykjavík, eða a.m.k. Hafnarfirði, og fasteignamatið því svipað. Þetta er því mjög einkennilegur hlutur. Það er líka vel ljóst, að byggingar t.d. á Kjalarnesi eru mun dýrari, en á Ströndum norður, en það er sameiginlegt, að margfalda á fasteignamatið með 3 á báðum stöðunum. Ég held, að það hefði átt að athuga þetta betur, þátt það muni nú kannske reynast erfitt, úr því sem komið er, þegar knýja á frv. í krafti meirihlutavalds ríkisstj. í gegn á örstuttum ííma. En benda vildi ég á þetta atriði, því að það skapar rangsleitni eftir því, hvar menn eru á landinu. Að lokum vildi ég segja það, að ég vænti upplýsinga hjá hv. flm. brtt. á þskj. 431, hvernig þeir hugsa sér, að skiptingin á skattinum á hlutafélögum og samvinnufélögum annars vegar og einstaklingum hins vegar muni verka, og hvort þetta muni lenda meira á herðum þeirra, sem burðarþol hafa, þegar nú á að rýra svo mjög kaup og kjör launastéttanna, að þær eru að því komnar að kikna.



Herra forseti. Útbýtt hefur verið frá mér tveim brtt. á þskj. 433 og 435, og langar mig til þess að gera grein fyrir þeim með nokkrum orðum. í brtt. á þskj. 433 er lagt til að verja 2 millj. af gengishagnaðinum til þess að bæta hag námsmanna þeirra, sem stunda nám erlendis, vegna þess kostnaðarauka, sem þeir verða fyrir vegna 1. gr. frv. Þegar þeir menn, sem nú stunda nám erlendis, lögðu út á námsbraut sína, hafa þeir miðað allar áætlanir sínar við það gengi, sem á gjaldeyrinum var, er þeir hófu nám sitt. Þegar sú hækkun, sem hér er gert ráð fyrir, 74%, er komin til framkvæmda, þá hlýtur hún að hafa mikil áhrif á afkomu þessara manna og getu þeirra til þess að stunda nám sitt og ná settu marki. Það er því ekki nema eðlilegt, að ríkisstj. geri ráðstafanir til þess að tryggja, að þessir menn verði ekki fyrir óeðlilegum erfiðleikum og að þeir geti lokið námi sínu á eðlilegum tíma, því að annars glatast mikið af dýrmætri orku, sem bæði getur orðið þeim og þjóðfélaginu til skaða. Hér er um að ræða raunhæft vandamál, sem leysa þarf með sanngirni og af réttlæti. Ég hef lagt hér til, að 2 millj. skuli fara í þennan sjóð og menntamálaráð skuli sjá um úthlutunina. Ég vil svo leyfa mér að vænta þess, að hv. d. sjái nauðsynina á þessu og samþ. till. mína. Þá vil ég víkja að því fáum orðum, að útbýtt mun hafa verið frá hv. 10. landsk. till., sem gengur mjög í sömu átt og mín till., en þar er gert ráð fyrir tvöfaldri skráningu gjaldeyrisins eins og verið hefur, þannig, að sjúklingar og námsfólk fái hann á sama verði og áður. Reynslan, sem fengizt hefur af þessari tvöföldu skráningu, er alls ekki góð, og í kjölfar hennar hefur siglt alls konar misnotkun. Ég hygg, að allir, sem til þekkja, séu sammála um þetta. Þess vegna er það, að ég tel þá leið, sem mín till. fer fram á, mun heppilegri, en það er auðvitað matsatriði, hve stór upphæðin, sem til þessa á að ganga, skuli vera. Hér er lagt til, að hún verði ákveðin 2 millj. Mín till. gerir og ráð fyrir, að tekið sé tillit til efnahags viðkomandi, því að ekki er nauðsynlegt, að allir fái það bil brúað, sem af gengislækkuninni leiðir. Auk þess er mjög hæpið, að allir námsmenn eigi skilyrðislaust að fá þennan styrk, því að nám og nám getur verið sitt hvað, og rétt er að gera á því greinarmun, hvort það er gagnlegt og nauðsynlegt eða ekki, og skal menntamálaráð skera úr um það. Hin brtt. mín, sem er á þskj. 435, er um breytta tilhögun á sparifjáruppbótunum. Það kom í ljós, er fjhn. þessarar hv. d. fór að kynna sér þetta mál, að það var ekki nægilega vel athugað. Uppbæturnar fyrir fyrra tímabilið áttu að nema 13%, en fyrir það seinna 2%, og er það auðvitað mjög mikill óþarfi að stofna til skrifstofubákns fyrir þessi 2%. Þess vegna sendi Landsbankinn fjhn. till. um nýja tilhögun á þessu, sem allir fjhn.-menn samþ., nema hv. þm. V-Húnv. Nú hefur hins vegar komið í ljós, á þskj. 431, að stuðningsflokkar hæstv. ríkisstj. hafa samið um nýja skipan á greiðslu uppbótanna, og tel ég hana sízt til bóta. Ég hef því leyft mér að taka upp till. Landsbankans í höfuðatriðum, en þær tel ég mun heppilegri en bæði till., sem í frv. eru, og einnig þær, sem eru, á þskj. 431. Í till. Landsbankans er gert ráð fyrir, að bótatímabilið sé aðeins eitt og að uppbætur séu ekki greiddar á minni upphæðir en 100 kr. Það er alveg nýmæli í till. meiri hl. fjhn. að ætla að greiða uppbætur á „inneignir einstaklinga í verzlunarreikningum, sem venjulegir innlánsvextir sparisjóða hafa verið greiddir af, enda liggi fyrir yfirlýsing skattanefnda um innstæðuna og skattgreiðslu af henni.“ Þetta er ekki skynsamlegt, ekki vegna þess, að það sé vanþörf á slíkum uppbótum, heldur vegna hins, að þetta krefst mikillar skriffinnsku og hér opnast leið til mikillar misnotkunar á sparifjáruppbótunum. Ég vil líka benda á, að hæpið er að stíga þetta spor, þegar þess er gætt, að uppbætur eru ekki greiddar t.d. á verðbréf og þess háttar, sem almenningur hefur þó af ríkisvaldinu verið hvattur mjög til að kaupa, t.d. verðbréf stofnlánadeildarinnar fyrir þrem árum, og ekki stóð á, að almenningur brygðist vel við þeirri þjóðarnauðsyn. Er vitað, að þá muni hafa verið tekið mjög mikið fé út úr lánsstofnunum til að kaupa þessi vaxtabréf, en það fé á ekki að bæta. Þetta er hið mesta ranglæti. En ef till. Landsbankans í þessu efni verða samþ., má segja, að nokkur bót sé á þessu ráðin, því að þar segir, að bæta skuli allt það fé, sem stóð inni til ávöxtunar frá árslokum 1940 til júníloka 1946, og koma þá uppbætur á það fé, sem notað var til kaupa á stofnlánadeildarbréfunum. Aftur á móti er það ekki eftir till. á þskj. 431, þar sem segir: „Skilyrði bóta er, að innstæðan hafi verið talin fram til skatts og staðið óslitið frá árslokum 1941 til ársloka 1949 til ávöxtunar í nefndum lánsstofnunum.“ Ég held því fast við till. Landsbankans, sem ég hef tekið upp og flyt á þskj. 435, því að ég tel hana mjög heilbrigða og sanngjarna. Þar að auki er það fyrirkomulag, sem hún gerir ráð fyrir, mun einfaldara í framkvæmd. Að vísu. hefur till. á þskj. 431 það í för með sér, að uppbótafjárhæðin hækkar eitthvað, en ágallinn er áfram sá, og hann verulegur, að það fé, sem notað var til kaupa á stofnlánadeildarbréfunum, verður ekki bætt.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur atriði, sem ég vildi minnast á nú við þessa umr. í sambandi við þær brtt., sem nú eru komnar fram frá hv. þm. úr flokkum þeim, sem mynda hæstv. ríkisstj. Það hefur oft verið tekið fram, að þetta frv. sé flutt til þess að leysa vandræði sjávarútvegsins og þá sérstaklega bátaútvegsins. En hafa menn nú gert sér ljóst, hvað við tekur fyrir bátaútveginn, eftir að þetta hefur verið samþ., hvernig aðstæður hans verða? Er því þannig háttað, að hagur bátaútvegsins verði eitthvað betri, eftir að þetta hefur verið samþ.? Í þessu sambandi vil ég rifja upp nokkrar staðreyndir. Bátaútveginum er nú tryggt, með ríkisábyrgð, ákveðið lágmark fyrir fiskinn, 75 aurar pr. kg, og auk þess hefur hann ákveðin fríðindi, sem metin eru af þeim hagfræðingum, sem samið hafa þetta frv., að þau jafngildi 10 aura hækkun á fiskkílói, þannig að bátaútvegurinn fær þá samtals 85 aura fyrir kg. af fiskinum núna. En hvað tekur þá við, eftir að þetta frv. hefur verið samþ.? Það liggur fyrir hjá þeim aðilum, sem fiskinn kaupa, frystihúsum og öðrum, að ekki er hægt að greiða meira en 75 aura fyrir kg, og þó er það jafnframt tekið fram af flestum, að þeir geti ekki lofað þessu 75 aura verði, svo að tryggt sé. Það á m.ö.o. að lækka fiskverðið um 10 aura. En hagfræðingarnir, sem sömdu frv., hafa í áliti sínu gefið það út, að eftir gengislækkunina þurfi bátaútvegurinn ekki aðeins 85 aura, eins og hann fær í dag, heldur þurfi hann að fá verð, sem nemur 93 aurum, aðeins til þess að standa í stað við það verð, sem nú er greitt, miðað við það, að rekstrarkostnaður aukist sem afleiðing af gengisbreyt. M.ö.o. það, sem liggur fyrir í sambandi við bátaútveginn, er að hann þyrfti að fá 93 aura, en fær ekki nema 75 aura og lægra þegar fram líða stundir. Í gildandi l. um ríkisábyrgð á bátafiski eru einnig ákvæði um það, að bátar, frystihús og aðrir þeir, sem hafa með rekstur bátaútvegsins að gera, að þeim séu tryggðir vextir frá bönkunum, sem nema 4%, en hinir almennu útlánsvextir bankanna eru annars 6%. Um leið og þetta frv. yrði samþykkt, þá er búið að hækka alla rekstrarvexti úr 4% í 6%, og ekki yrði það heldur til bóta fyrir bátaútveginn eða frystihúsin, þetta yrði til að auka útgjöldin. Hvernig eru svo líkurnar fyrir því, að frystihúsin, eins og nú standa sakir, og þeir, sem kaupa fiskinn af bátunum, fari ekki enn þá verr út úr því eftir en áður? Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefur gefið umsögn um það hingað til Alþ., að eins og verðlagi sé háttað nú á hraðfrystum fiski, þá mundi þessi gengisbreyt. engan veginn nægja og á ýmsum mörkuðum verða undir ábyrgðarverði, og yfirleitt mundu frystihúsin fá lægra verð fyrir sína framleiðslu en þau fá nú með ríkisábyrgðinni. En rekstrarkostnaður frystihúsanna kæmi til með að hækka allverulega vegna gengisbreyt., og er þá alveg sýnilegt, að hagur frystihúsanna fer versnandi frá þeim l., sem nú eru í gildi, og möguleikar þeirra fara minnkandi fyrir því, að þau geti greitt það verð, sem þau hafa greitt, hvað þá meira, sem þau ættu að gera samkvæmt áliti hagfræðinganna. Um saltfiskverðið í dag er það að segja, að þótt á það verð, sem nú er upp gefið, leggist 74% verðhækkun á erlendum gjaldeyri, þá mundi það tæplega ná því ábyrgðarverði, sem nú er á saltfiski til bátaútvegsins, en þyrfti að verða allmiklu hærra, vegna þess að framleiðslukostnaður í sambandi við saltfiskframleiðsluna fer vaxandi eftir gengisbreyt., salt hækkar í verði og margt annað, sem lýtur að framleiðslu saltfisks. Það er því alveg vitanlegt, að afleiðingarnar af samþ. þessa frv. og niðurfellingu á ríkisábyrgðarl. hljóta að verða þær, að kjör bátanna fari versnandi, og það má búast við því, að mörg frystihús og þeir, sem kaupa fisk af bátunum, gefist upp, nema verðið lækki enn til bátanna. Svo er eitt atriði enn í þessu, sem hefur ekki verið athugað til fulls, það er þetta: Hvernig ætla bankarnir sér að bregðast við þessu nýja viðhorfi, hvað ætla þeir að lána frystihúsunum mikið, þegar ekkert ábyrgðarverð liggur fyrir á fiskinum, heldur aðeins breytilegt söluverð á ýmsum mörkuðum, fyrir fjölda frystihúsa? Hvað ætla bankarnir að lána þeim til rekstrarins? Ætla þeir að lækka lánin frá því, sem nú er? Ég býst við, að þeir mundu gera það, þar sem verðið fer lækkandi frá ábyrgðarverði, og þá yrði það eitt nóg til þess að stöðva rekstur frystihúsanna, eins og nú standa sakir. Þegar vertið hófst upp úr áramótum, þá var hér tekið í lög á Alþ. ákveðið ábyrgðarverð á lifur til bátaflotans. Ég var ekki staddur á þingi þá, en varð þó þess var, að um þetta urðu allmikil átök, en meiri hl. Alþ. ákvað að tryggja bátaflotanum ákveðið verð fyrir hvern lítra af lifur. Hvað svo um þessa tryggingu, hvað um þessa lagasetningu, sem svo mikil átök urðu um á þingi? Nú á að kippa þessu öllu til baka aftur, nú á að svipta burt og gera að engu það, sem þá var samþ., vegna þess að með því verði, sem nú mundi koma út, samkvæmt því verði sem fyrir liggur á lýsi með þeirri gengisbreyt., sem hér er reiknað með, þá er óhugsandi að borga það lifrarverð, sem Alþ. ákvað eftir áramótin að tryggja bátaflotanum. Það er alveg sama, hvar á þetta er litið, alls staðar kemur það sama út. Nefndarmenn segja, að þetta sé gert til þess að - bæta afkomu bátanna og rekstur frystihúsanna. En þegar þetta er krufið til mergjar, þá kemur það út, að afkoma og rekstur þessara aðila verður verri, en er samkvæmt gildandi lögum, og afsökun manna fyrir því, að það sé verið að gera þetta fyrir bátaútveginn, getur ekki verið önnur en sú, að menn hafi komizt að raun um, að ekki sé hægt að standa við þau ábyrgðarl., sem í gildi eru, og nú verði að gera á þessu breyt., sem þýðir versnandi afkomu fyrir þennan rekstur. Það þýðir þess vegna ekki að segja, að hér sé verið að gera ráðstafanir, sem þýði betri rekstrarafkomu, því að það er ósatt. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því í 11. gr. að leggja allverulegan skatt, svonefnt framleiðslugjald, á nýju togarana, eins og það er orðað, og þetta er rökstutt með því, að nauðsynlegt sé að leggja þetta gjald á þann afla, sem nýju togararnir leggja á land, til þess að halda jafnvægi á milli rekstrarafkomu nýju togaranna og rekstrarafkomu annarra, sem að sjávarútvegi starfa. Rökin fyrir þessu eru ákaflega undarleg, og þessi skattur mun koma mjög skringilega út að verulegu leyti. Í fyrsta lagi þessi röksemd, að ef nýju togararnir fái að njóta þess raunverulega verðs, sem fæst fyrir þeirra afla, þá muni þeir safna að sér vinnuaflinu, þeir muni taka vinnuaflið frá bátunum, eins og hagfræðingarnir segja í sínu áliti. Þetta skiljum við ekki, sem eitthvað höfum fengizt við rekstur þessara skipa, vegna þess að því er þannig háttað með rekstur þessara skipa, að þau hafa nú þegar þann mannafla, sem þau mundu hafa annars. Það dettur engum í hug að setja fleiri menn út á skipin, þó að meira hafist upp. Þau mundu því ekki taka meiri mannafla frá bátaflotanum, en þau gera, ef þau eru í gangi á annað borð. Þetta er því ekkert annað en hugsanavilla hjá þessum hagfræðingum. Vitanlega er ekki um það að ræða, nema það sé meiningin, að það eigi að stöðva eitthvað af þessum skipum til þess að spara þar mannafla, sem eigi að fara yfir á bátana, en það er ekki viðurkennt, að það sé tilgangurinn. En þá kemur aftur hitt, að þessir togarar græða eftir gengisbreyt., og af því á að leggja þennan skatt á framleiðslu þeirra. Eins og nú háttar með rekstur þessara nýju togara og rekstur togaraflotans yfirleitt, þá ríkir óvissa um það, hvernig á að selja afla þessara skipa. Í fyrsta skipti nú um langan tíma eru engir fyrir fram samningar í gildi um það, hvernig skuli selja og á hvaða verði skuli selja afla þessara skipa. Um langan tíma hefur það verið svo, að skipin eru starfrækt þannig, að þau selja afla sinn fyrir brot úr eðlilegu verði, og hefur gífurlegt tjón hlotizt af. Sum skipin hafa legið vikum saman, af því að eigendur þeirra hafa ekki vitað, hvað átti að gera við aflann, ef einhver afli hefur fengizt. En það er svo, að þó að menn hafi rokið í það að breyta rekstri skipanna og hefja saltfiskútgerð, þá vita þeir ekki, hvaða verð þeir fá fyrir fiskinn eða hvenær hann selst, því að fyrir fram sala er engin á saltfiski, en því fylgir svo aftur mikil áhætta og kostnaður að liggja með hann yfir sumarmánuðina. Þetta getur því hæglega farið svo, eins og nú horfir, að þessi skip verði að liggja óstarfrækt yfir þann tíma ársins, sem yfirleitt er erfiðast um það að fá bezta fiskinn, yfir sumarmánuðina, og það er einmitt það, sem margir eigendur búast við að kunni að verða á þessu ári, og það er vegna þeirra upplýsinga, sem liggja fyrir um sölumöguleika og afla. Þá gæti svo farið, að þegar þessi skip ná sæmilegri ísfisksölu og þegar þau geta náð nokkrum túrum af saltfiski, þá yrði samkvæmt þessari 11. gr. lagður mjög verulegur skattur á rekstur skipanna, upp á nokkur hundruð þúsund króna, því að skatturinn er geysilega hár, en hins vegar sýndi rekstrarafkoma þessara skipa tap eftir allt árið. M.ö.o., hér er fundin leið til þess að skattleggja þessi skip mjög verulega; þótt sannanlegur taprekstur sé á þeim. Svona skattstofn er vitanlega heimskulegur og ósanngjarn. Hann er ekki síður ósanngjarn þegar það liggur fyrir, að þegar þessi skip voru keypt, þá var gert ákveðið samkomulag af kaupendum þessara skipa við ríkisstj. þá, sem þá fór með völd, um allvíðtækt skattfrelsi vegna þessara dýru skipa og þau skatthlunnindi eru bundin í l. En svo á að hlaupa fram hjá umsömdum skatthlunnindum, sem eru í gildandi l., áður en rekstrarafkoman er kunnug eða gerð upp, og leggja á skipin hundruð þúsunda króna í rekstrarskatt á ári. Það er óeðlilegt og brot á samþykkt, sem gerð hefur verið. Allmörg af þessum skipum eru í eigu. bæjarfélaga, en bæjarútgerð er í l. skattfrjáls, en hér er farið fram hjá því atriði líka, og nú á að ná skatti af þessum skipum. Hvað svo, ef svo færi, að þessi skip fiskuðu sæmilega og sýndu rekstur óslitið allt árið, sölur með bezta móti og allt gengi vel? Þá höfum við skattal., sem taka fyllilega við þessu, og þessir aðilar verða skattlagðir samkvæmt þeim. Hér hafa menn, sem ekkert þekktu inn á það, sem þeir voru að semja ákvæði um, búið til þennan skatt. Þeir hafa ætlað mikið úr þessu að gera, en þekktu ekkert það, sem þeir voru að skattleggja, rekstur þessara skipa og samkomulag í gildandi l., sem gert hefur verið um rekstur þeirra, og svo er búið að kasta þessu hér fram á Alþ., og frá því má ekki snúa, þó að bent sé á rök fyrir því að hverfa frá þessu. Nú á að ná þarna í peninga til þess að leggja í alveg ákveðnar framkvæmdir aðrar. Í þessari 11. gr. er gert ráð fyrir því, að skattur, sem leggst á ísfisksölur togaranna, verði lagður þannig á, að hann nemi 25% af því, sem umfram er 8.500 sterlingspunda brúttósölu. Nú er vitanlegt, að þetta er í alla staði ákaflega ósanngjarnt og misjafnt, 8.500 punda brúttósala t.d. í Englandi er gersamlega önnur sala heldur en 8.500 punda sala í Þýzkalandi, svo að miðað sé við þau tvö lönd, þar sem skipin hafa selt að undanförnu. Á öðrum staðnum er tekinn 10% innflutningstollur, en ekki á hinum staðnum. Þessi 8.500 pund í Englandi eru því raunverulega minna virði fyrir skipin heldur en er í hinu landinu, en eigi að síður á að beita þessum sama skattstiga í báðum tilfellum. Svo er gert ráð fyrir því í þessari gr., að aflahlut skipverja, sem nemur allhárri upphæð hjá yfirmönnum, skuli ekki reikna af þeim hlut, sem gengur beint í skattgreiðsluna. Þetta virðist út af fyrir sig ekki óeðlilegt. En svo er aftur einmitt í þessari gr. annað ákvæði um það að leggja samsvarandi skatt á saltfisk skipanna, og það þótt aflinn sé lagður upp hér heima. Þar má borga af einum saltfisktúr 50.000 kr. skatt, eftir því verði, sem maður reiknar nú með á saltfiski, en þar er ekkert svona ákvæði um það, að það skuli ekki reikna aflahlut af þeim hluta, sem gengur beint í skattgreiðsluna. En þetta er eins og áður svo heilagt, að það má ekki leiðrétta það. Þetta hafa einhverjir vísir menn búið til, og það skal ekki settur blettur á þeirra vizku með því að breyta neinu, hversu vitlaust sem það er. Eins og greinin er orðuð, mundi svo fara, að 10% skattur mundi einnig koma á allt það lýsi, sem þessir nýju togarar seldu. Nú hefur lýsi lækkað svo í verði s.l. ár, að þrátt fyrir þessa miklu gengisbreyt., sem hér er gert ráð fyrir, mundi verð á lýsi ekki ná því verði, sem var 1948, eða sem svarar útborgun á s.l. ári, en samt á að skattleggja það, svo að allur afli þessara nýju togara er skattlagður. Ef þeir leggja saltfisk í land, ef þeir leggja ísfisk í land, ef þeir leggja upp t.d. fiskúrgang í beinamjöl og ef þeir leggja upp lifur, þá er þetta allt skattlagt. En ef önnur skip, t.d. gömlu togararnir, bátar eða einhver önnur fiskiskip setja sams konar verðmæti á land, þá á ekki að skattleggja þau. Það mætti segja mér, að í ýmsum tilfellum mundi ekki ganga sem bezt að greiða úr þessu, því að þetta er ekki þægilegt í framkvæmd. Í þessari sömu gr. er að mínum dómi álíka fjarstætt ákvæði í sambandi við síldveiðarnar; þar er gert ráð fyrir að leggja 8% útflutningsgjald á allar síldarafurðir. Nú liggur það fyrir, eins og við vitum, að síldarútvegurinn hefur gengið heldur báglega undanfarin ár, og það sýnist vera svo, að síldarútveginum veiti ekki af því að fá að njóta þess verðs til fulls, sem fæst fyrir framleiðslu síldarskipanna. En nú er gert ráð fyrir því að leggja þarna á allverulegan skatt, sem renna á í ríkissjóð, í viðbót við alla skatta, sem á þessari framleiðslu eru. Það er tekið svo til orða, að allar síldarafurðir falli þarna undir. Við höfum í þessum efnum alveg skýrt dæmi fyrir okkur, þar sem er faxasíldarframleiðslan hér á s.l. vetri. Samkvæmt þessu orðalagi mundi t.d. faxasild lenda undir þennan skatt. Þó er það vitað mál, að þrátt fyrir þá gengisbreyt., sem hér er gert ráð fyrir, mundi framleiðslukostnaður þessarar síldar verða meiri en útflutningsverðinu nemur, og þessi skattur mundi tryggja það, að faxasíld yrði ekki framleidd. Á s.l. ári tókst að framleiða þar verðmæti fyrir 10 millj. kr., vegna þess að gjaldeyrir, sem fékkst inn fyrir þessa framleiðslu, var gefinn frjáls og veitt alveg sérstök hlunnindi um álagningu á þær vörur, sem fluttar voru inn fyrir þennan gjaldeyri, og því tókst að bjarga verðmæti fyrir 10 millj. kr. En nú er gert ráð fyrir því, að öll svona hlunnindi falli niður, og tryggt, að þetta verði ekki framleitt, með því að leggja þarna á 8% útflutningsgjald til viðbótar því, sem fyrir er. Þetta ákvæði er afar ósanngjarnt og óeðlilegt og mundi beinlínis miða að því að torvelda að framleiða sumt af síldarafurðum, sem fullerfitt hefur verið að framleiða fram til þessa. Ég ætlaði ekki að verða svona langorður, en það er þó eitt atriði enn, sem ég vil minnast á í frv., eins og það liggur fyrir. Í 12. gr. frv., í 2. tölul., stendur: „Verðmæti skips skal talið vátryggingarverð þess, nema sannað sé með mati, að söluverð þess sé annað.“ M.ö.o., þegar verið er að gera upp eignir manna í sambandi við skattlagningu þá, sem framkvæma á samkvæmt ákvæðum 12. gr., þá á að leggja vátryggingarverð skips til grundvallar við verðmætisákvörðun skipsins. Nú er það svo, að mikið af skipum, t.d. megnið af nýsköpunartogurunum, eru vátryggð í sterlingspundum, og hvernig ber þá að skilja þetta? Ýmsir halda því fram, að þetta mundi þýða, að hið nýja gengi á pundinu, sem samþ. er með þessum l., yrði látið gilda, og þá mundi verðmæti þessara skipa stórkostlega hækka og eigendur þeirra lenda í miklum skatti. Og á þann hátt gæti svo farið, að vátryggingarverð skipa yrði mjög misjafnt, því að sumir hafa vátryggt skipin í ísl. krónum, en aðrir í sterlingspundum. Ákvæðum þessa liðar þyrfti því virkilega að breyta og gera það ótvírætt, að þar sem talað er um vátryggingarverð skipa, þá sé miðað við þá gengisskráningu, sem var áður en frv. þetta varð að lögum. Ég þykist nú hafa sýnt hér fram á nokkur atriði í sambandi við þetta frv., sem alveg ótvírætt sanni það, að tilgangi þessa frv., ef hann hefur virkilega verið sá, sem af hefur verið látið, verði ekki náð með því að samþ. þetta frv. Bátaútvegurinn verður ekki leystur úr þeim vandræðum, sem hann er í, með því að samþ. þetta frv. eins og það liggur hér fyrir. Og það eru mjög óréttlát ákvæði í frv. í sambandi við aðra þætti útgerðarinnar, bæði óeðlileg og ósanngjörn. - Og svo er það atriði líka, sem ég drap á við 1. umr. málsins, þar sem ég tel líka geysilegan galla á þessu málí, að það eru ekki gerðar neinar tilraunir í ákvæðum frv. til þess að koma í veg fyrir það mikla gróðabrall og spákaupmennsku, sem hlýtur að sigla í kjölfar svona mikillar gengisbreyt. sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Það er vitað, að það er til allmikið af vörum á lager. Þessar vörur, sem eru í eigu einstakra manna, munu koma út á markaðinn á næstu dögum og mánuðum, eftir að gengisbreyt. er gerð, þessar vörur, sem hafa horfið í vöruskemmur að undanförnu. Það á að blanda þeim vörum saman við nýrri vörur í verðlaginu, þannig að eftir nokkra daga frá því að gengisbreyt. er gerð fá nokkrir menn tækifæri til þess að fá stórhækkað verð á vörunum, sem þeir hafa geymt, og þar með gífurlegan gróða. Og ýmsir verða að horfa á það þessa daga, að þó að enn þá sé ekki búið að samþ. nýja skráningu á gengi krónunnar, þá eru menn farnir þegar að kaupa vörur á verði, sem miðað er við það gengi, sem á að verða á ísl. krónunni. Ýmsir verða að kaupa salt í fisk sinn á verðlagi, sem miðast við það gengi, sem á að verða samkv. þessu frv., þegar aðrir hafa hins vegar tryggt sér salt í sinn fisk út allt árið fyrir verð, sem samsvarar gamla genginu. Og þannig er þetta um fleiri vörur. Það er vitanlegt mál, að ýmsir menn græða á þessari gengissveiflu gífurlegar fjárfúlgur. Og menn eru að kasta því á milli sín, að þessi heildsalinn græði hálfa milljón kr. og þessi þrjá fjórðu millj. kr. bara á gengissveiflunni einni saman. En í þessu frv. eru ekki gerðar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að þessar vörur lendi á þennan hátt inni á vörumarkaðinum og verði vissum mönnum svo mikil gróðalind. Afleiðingarnar af þessu munu sýna sig á eftir. Þessir peningar munu eftir á koma til með að valda alveg sömu vandræðunum eins og hver annar stórgróði, sem mönnum fellur í hendur.



Herra forseti. Umr. um þetta frv. eru í raun og veru með nokkuð einkennilegum hætti. Það er sjálfsagt einsdæmi í veraldarsögunni, að frv. um gengisbreyt., svo gífurlega eins og hér er lagt til, eigi nú þriggja vikna afmæli á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Og vitanlega hefur sá dráttur, sem hefur orðið á afgreiðslu frv., valdið ákaflega mikilli truflun í viðskiptalífinu. Ég vil ekki frekar heldur en aðrir þeir, sem rætt hafa um þetta frv., gera neina tilraun til þess að tefja afgreiðslu þess hér á Alþ. Það er auðvitað, að þessu frv. er tryggður framgangur. Og því mun rétt vera að gera ekkert til þess að draga afgreiðslu þess, af þeim ástæðum, að þeim mun meiri vandræði mun leiða af því sem lengur dregst, að það sé afgreitt. - Ég get þó ekki látið vera að benda á það, sem raunar áður hefur verið fram tekið hér í hv. d., að það er ákaflega hætt við því og raunar vissa fyrir því, eins og frv. liggur fyrir og eins og út lítur fyrir, að það verði samþ., að það nær ekki tilgangi sínum. Hv. 2. landsk. þm. hefur fært mjög mörg rök að því, að hvorki mun samþykkt þessa frv. verða til verulegra bóta fyrir sjávarútveginn í heild, eins og frv. liggur fyrir, né heldur fyrir bátaútveginn út af fyrir sig, og styðst hann þar við fskj., sem komið hafa fram í málinu, bæði frá Félagi íslenzkra botnvörpuskipaeigenda og frá hraðfrystihúsunum. Þá er og vitað, að til stendur að boða aukafund í Landssambandi ísl. útvegsmanna, til þess að reyna að koma hv. þingmönnum í skilning um það, að þetta frv., ef að l. verður eins og það liggur fyrir, það mun heldur veikja hag bátaútvegsmanna heldur en styrkja hann. Ofan á þetta bætist svo, að hjá bátaútveginum er nú í raun og veru hallærisástand. Það er kvartað undan því hér á Suðurlandi, að afli sé ekki nema nokkur hluti þess, sem hann er í meðalvertíð. Og af Vesturlandi er það að segja, að þó að afli sé mjög lítill hér, þá er hann ekki þar nema einn þriðji hluti af því, sem hann er hér. Vélbátar, sem stundað hafa sjó frá Vestfjörðum frá 1. janúar, höfðu í byrjun marzmánaðar aflað um 50 tonn á bát, miðað við slægðan fisk upp úr sjó. Ef þessir bátar eiga að taka við verðlækkun eins og þeir eiga að gera, ef þetta frv. verður samþ., og þar á ofan 60–70% verðhækkun á salt og veiðarfæri og olíu, þá get ég ekki séð annað en þessi útgerð stöðvist jafnskjótt og búið er að afnema verðábyrgðina. Það er, í þessum landshluta a.m.k., hallærisástand hjá útgerðinni hvort sem er. Og frv., ef að l. verður, mundi gera það að verkum, að ég held, að þeir bátar, sem nú sækja þar sjó vestra, yrðu að hætta veiðum. Ég get ekki látið vera að benda á þetta. Ég tel, að eins og frv. liggur fyrir, þá muni það verða til þess að draga úr eða stöðva útgerð í landinu, en ekki að koma henni á réttan kjöl, eins og þeir, sem hafa undirbúið frv., segja, að gert verði með því. Ég vil koma svolítið að þessu aftur síðar. En ég vildi aðeins, fyrst hæstv. viðskmrh. er nú kominn hér inn í hv. d., ítreka það, sem bent hefur verið á um 2. gr. frv. Ég hygg, að eina vonin til þess, að samþykkt þessa frv. verði ekki til þess að koma öllu í bál og brand í landinu og spilla öllum vinnufriði, sé - og það sé fyrsta skilyrðið fyrir því, - að fella 2. gr. frv. alveg burt. Í 2. gr. frv. er, eins og allir hv. þdm. muna, svo kveðið á, að ríkisstjórninni sé á ráðherrafundi rétt, að fengnum till. bankaráðs og bankastjórnar Landsbanka Íslands, að ákveða gengi ísl. kr. Og þegar breyt. verður á kaupgjaldi, önnur en sú, sem ákveðin er í þessum l., er í þeirri gr. kveðið svo á, að bankarnir skuli þá, svo fljótt sem kostur er á, gera ríkisstj. grein fyrir niðurstöðum sínum um ráðstafanir til þess að halda jafnvægi í greiðslunum við útlönd. Nú hefur verið bent á það, að kaupgjald innanlands er í sjálfu sér ekki endilega ráðandi um verzlunarjöfnuðinn við útlönd, sem og mun koma í ljós nú á næstu mánuðum, því að hvað sem þessu gengisfrv. líður, þá er ekki annað sjáanlegt nú í dag, en að á næstu mánuðum verði meiri gjaldeyrisvandræði hér í landinu, en hafa verið nokkurn tíma áður, í ég veit ekki hvað mörg ár. En eins og þetta frv. er lagt fram, þá er það í rauninni lagt í vald bankaráðs Landsbankans og ríkisstj. að ákveða kaupgjaldið í landinu. Ég hygg, að þarna yrði settur á gerðardómur, sem væri þannig skipaður, að launþegarnir í landinu sætti sig ekki við hann. Það er í raun og veru óhugsandi, eins og launþegarnir í landinu á sínum tíma tóku gerðardómsl. 1942, að þeir sætti sig við gerðardóm um kaupgjald, sem sé skipaður eins og gert er ráð fyrir í þessari frvgr. Ég fyrir mitt leyti vildi gjarna sjá það, að atvinnuvegirnir hér í landinu blómguðust. Og ég vildi umfram allt vita, að hér væri stöðug vinna fyrir alla og að vinnufriður væri í landi. Af þessum ástæðum vil ég - ekki sízt þar sem hæstv. forsrh. nú er kominn hér í sinn stól - beina því til hæstv. ríkisstj., að hún athugi það rækilega fyrir 3. umr. málsins, hvort hún ekki sér sér fært að afnema þessa gr. úr frv. eða ganga inn á þá till., sem liggur hér fyrir frá hv. 3. landsk. um að fella þessa gr. niður. Ég tel, að þótt ekki væri neitt annað, en þetta að frv., þá séu þessi ákvæði slík ögrun við launþegana í landinu, að þeir muni ekki sætta sig við hana. Ef við tökum svo til athugunar að öðru leyti, að þessum sömu aðilum, sem eftir 2. gr. frv. eiga að ráða raunverulega kaupgjaldi til launþeganna, er ekki ætlað að ákveða um neitt annað verðlag í landinu, þá verður þetta enn óviðunanlegra. Þeir eiga t.d. ekki að ráða neinu um verðlag á iðnaði og þeir eiga ekki að ráða neitt verðlagi á landbúnaðarvörum, svo að við tökum dæmi. En þeim er ætlað að ráða verðlagi á kaupgjaldinu. - Ég skal ekki hafa mörg orð um þessa gr. En ég hygg, að þeir, sem hafa henni ráðið, hafi sjálfsagt ætlað að gera gott með sínum till. En till. eru svo fjarstæðar, að þær eru ekki líklegar til þess að skapa frið um framkvæmd þessa máls, svo að ég ekki segi meira. Ég vildi þá koma ofurlítið aftur að sjávarútvegsmálunum. Í raun og veru hefur hv. 2. landsk. þm. rakið mjög ýtarlega og bent á mörg atriði, sem hefðu verið þess verð - ef það hefði verið ætlunin að afgreiða þetta mál hér á Alþ. með viðtölum við þm. á opinberum vettvangi - að þau væru tekin til athugunar. Ég þykist vita það, að hæstv. ríkisstj. muni verða þess vör nú á allra næstu dögum, að það, sem komið hefur fram frá samtökum útgerðarmanna af aths. við þetta frv., er ekki fleipur eitt og ekki fram sett að ástæðulausu. En í sambandi við svo nefnt framleiðslugjald vildi ég bæta því við, sem áður hefur verið um það sagt, að það er nærri hjákátlegt, að það skuli vera gert ráð fyrir framleiðslugjaldi af atvinnu, sem hefur verið í hallæri í fimm undanfarin ár, og það svo miklu, að bæði þeir útvegsmenn, sem hafa lagt út í að halda út skipunum, hafa þurft á stöðugri aðstoð að halda, og eins hafa þeir sjómenn, sem farið hafa á síld á hverju sumri, komið heim undanfarin ár svo að segja slyppir og snauðir og venjulega ekki fengið lágmarkskauptryggingar, sem þeir hafa átt að fá, fyrr en löngu eftir á, og nú fyrir síðasta sumar alls ekki, margir hverjir. Það má segja í raun og veru, að það sé seilzt um öxl til lokunnar að gera ráð fyrir fé í ríkissjóðinn frá slíkum atvinnuvegi. Mér er ljóst, að það er að sumu leyti ekkert slæmt útlit með sölu á síldarafurðum, sérstaklega síldarmjöli, og einnig hitt, að við gengisbreyt., sem hér er gert ráð fyrir, hækka síldarafurðirnar að sjálfsögðu afar mikið í verði. En það liggur við, að maður freistist til þess að halda, að þeir, sem flutt hafa þetta frv. inn á Alþ., hafi tekið gild ummæli hagfræðinganna, sem munu vera hér einhvers staðar í þessari grg., um, að almenn dýrtíð í landinu muni ekki vaxa nema um eitthvað 10 eða 20%, og þá líka heimfært þetta upp á útgerðarvörur. En nú er það svo um útgerðarvörurnar, að þær eru yfirleitt ákaflega lítið tollaðar. Og útgerðarvörur, eins og salt, síldartunnur, olía og veiðarfæri, þær hækka, vegna þess, hve lítið gætir tollanna í útsöluverði þeirra hér og innkaupsverð þeirra er mestur hlutinn af söluverðinu. Og af þessum sökum hljóta þessar vörur að hækka, margar hverjar, um a.m.k. 50–60% við gengisbreyt. Þetta gerir það að verkum, að gengisbreyt. jafnframt því auðvitað að hækka söluverðið á vörum út úr landinu - hækkar allar vörur, sem útgerðin þarf að kaupa inn í landið, miklu meira heldur en yfirleitt gerist í sambandi við dýrtíðina almennt. Og ég er satt að segja alveg hissa á, að jafnágætlega skýr fjármálamaður og hæstv. viðskmrh. er skuli ekki hafa tekið þetta til sérstakrar athugunar við afgreiðslu þessa frv. Nú er gert ráð fyrir því í frv., að gengishagnaður sá, sem fæst við það, að sá gjaldeyrir, sem bankarnir eiga umfram sínar skuldbindingar, verður seldur, renni til ríkisins og verði varið eins og segir í frv. En nú á þessum fundi hefur verið útbýtt alveg nýjum till. um þetta, hvernig eigi að úthluta þessum gengishagnaði. Eru þessar till. á þskj. 431. Mér er ekki alveg ljóst, hve mikill þessi gengishagnaður muni verða. En e.t.v. gæti hann orðið um 25 millj. kr., e.t.v. ekki svo mikill og e.t.v. meiri. Mér er það ekki alveg ljóst. En af hverju er þessi gengishagnaður fenginn? Hann er fenginn af vörum, sem þeir, sem flytja þetta frv., segja, að hafi verið borgaðar við of lágu verði. Þeir, sem hafa lagt þennan gjaldeyri til, er útgerðin. Og hvernig sem menn annars líta á gengislækkunina, hvort það eigi að hafa gengislækkun eða ekki, þá er varla hægt að segja annað en það, að frv. sé viðurkenning á, að gjaldeyrir sá, sem útvegurinn hefur skilað til bankanna undanfarið, hefur verið borgaður of lágu verði. Nú má vitanlega deila um það, hvernig eigi að verja þessum gjaldeyri. En hitt er ekki hægt að deila um, að mikill þorri útgerðarinnar er og verður þrátt fyrir framgang þessa frv. í mestu fjárhagsvandræðum. Og hefði þá ekki verið réttara, ef á að útdeila þessum arði á annað borð, að nota hann til þess að koma fótum undir þann illa stadda sjávarútveg, heldur en að fara að eins og gert er í samningunum á milli stjórnarflokkanna, að þriðjungurinn af honum skuli vera lánaður byggingarsjóði verkamanna, einn þriðji hluti skuli vera lánaður byggingarsjóði samkv. l. um byggingarframkvæmdir í sveitum og einn þriðji hluti skuli vera lánaður ræktunarsjóði Íslands? Nú er ákaflega fjarri því, að ég sé á móti því út af fyrir sig, að fé sé varið til alls þessa. Ég hef mikinn áhuga fyrir því að styðja ræktun í landinu og mikinn áhuga fyrir því að stuðla að því, að byggt verði upp í sveitum, og þó mestan áhuga fyrir því, að byggðir verði verkamannabústaðir samkvæmt verkamannabústaðalögunum. Þó dylst mér það ekki, að það er ákaflega hæpin leið að fara inn á að fara þannig með þetta fé, sem eftir viðurkenningu Alþ. er í raun og veru tekið af útgerðinni, og þegar útgerðin er svona stæð eins og hún er, að deila því þá á þennan veg eins og hv. stjórnarfl. hafa samið um, ekki sízt þegar þess er gætt, að Alþ. hefur alls ekki staðið við þær skuldbindingar, sem það hefur gefið útgerðinni. Það hefur ekki staðið við þær. Það hefur lofað að láta stórfé í aflatryggingasjóð, mig minnir 5 millj. kr. Þær eru ekki komnar enn. Það hefur verið talað um, að þær eigi að koma með eignaraukaskatti, sem er ekki búið enn þá að jafna niður. Nú er í þessum brtt. í raun og veru lofað sama skattinum. Það á að jafna honum niður, eftir að þetta frv. kemst í lög. En mundi það ekki taka langan tíma? Og hvenær mundi þá aflatryggingasjóður taka til starfa? Því var lofað af fyrrv. hæstv. ríkisstj. og þeim flokkum, sem að henni stóðu, öllum í sameiningu, að aflatryggingasjóðurinn ætti að taka til starfa á árinu sem leið. Þetta var ekki efnt. Og enn mun eiga að draga það að gera aflatryggingasjóði mögulegt að taka til starfa. Við heyrum hér daglega fréttir af því hallærísástandi, sem ríkir í vélbátaútgerðinni. Og það verður óhjákvæmilegt, og það e.t.v. áður en þessu þingi lýkur, að gera einhverjar sérstakar ráðstafanir út af því aflaleysi, sem er nú hér um allt land hjá vélbátaútveginum, ef ekki rætist verulega úr. Um togaraútgerðina er það vitað, að hún hefur svo til ekki skilað neinum gjaldeyri og að flestir togarar hafa verið reknir með tapi síðan snemma á síðasta hausti. - Ég vil þess vegna enn víkja að því, að ef það er ætlun Alþ. að skipta því fé, sem fæst vegna breyt. á genginu, því fé, sem Alþ. virðist nú vera að viðurkenna, að komið hafi inn, er borguð hafi verið of lágu verði framleiðsla útgerðarmanna, sem skiluðu því til bankanna, þá tel ég réttast, að útdeila eigi því til sjávarútvegsins, til þess að styrkja hann og koma fótum undir hann, en ekki til þess, sem gert er ráð fyrir í samningum þeim, sem gerðir hafa verið á milli stjórnarfl., hversu þarfar umbætur sem þar eru á ferðinni. Ég hefði talið, að það hefði átt Fyrst og fremst að greiða nú inn í aflatryggingasjóðinn nokkurt fé og láta hann taka til starfa. Það er ekki gert. Ég vil ekki við þessa umr. flytja brtt. um þetta. En ég vil þó leyfa mér að flytja brtt. svolítið í þessa átt, til þess að freista þess, hvort Alþ. ekki vilji standa við skuldbindingar, sem það gaf hlutarsjómönnum um það að greiða fyrir því, að útgerðar:nenn gætu fengið lán til þess að inna af hendi sjóveðskröfur frá síldveiðunum á s.l. sumri. Í l. um ríkisábyrgð á útflutningsvörur bátaútvegsins nr. 1 frá 14. jan. 1950 er svo ákveðið, að ríkisstj. sé heimilað að taka að láni 11/2 millj. kr. í þessu skyni. Mér er kunnugt um, að hæstv. fyrrv. ríkisstj. hafði fullan vilja á að koma þessu í kring. Þá er ógreitt til sjómanna mikið af sjóveðum frá því á síldveiðunum s.l. sumar, og hygg ég, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki fé til að greiða þetta, þó að hún vildi gera það. Það er víst, að þau skip, sem veð hvíla nú á, fara ekki á sjó, nema veðin séu greidd, því að sjómenn eru orðnir langþreyttir á að fá ekki kaup sitt greitt. Ég hygg því, að það minnsta, sem hægt sé að gera, sé að leyfa hæstv. ríkisstj. að taka hluta af gengishagnaðinum til að greiða þetta. Ég vil því fyrir 3. umr. láta athuga, hvort ekki sé hægt að láta aflatryggingasjóð fá von í þessu fé, en ekki í óálögðum eignarskatti, sem enginn veit hve mikill er eða hvort verði greiddur eða innheimtur. Ég mun nú freista að reyna réttsýni hv. þm. og leggja fram brtt. við 1. brtt. á þskj. 431, sem ég mun nú lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir orðin „og varið til lánveitinga sem hér segir“ kemur nýr málsliður: Þar af skal verja 11/2 millj. kr. til lánveitinga samkv. 15. gr. laga nr. 1/1950, um ríkisábyrgð á útflutningsvörum bátaútvegsins o.fl., en að öðru leyti skal gengishagnaðinum varið sem hér segir:“ Ég vil sjá, hvort þessu verður nokkuð ágengt við þessa umr., en áskil mér rétt til að bera fram frekari brtt. við 3. umr.

Forseti (SB): Hv. þm. hafa heyrt fram komna brtt. frá hv. þm. Ísaf. Hún er skrifleg og of seint fram komin og þarf því tvöföld afbrigði.



Herra forseti. Ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj. lítur svo á, að till. hennar séu óverjandi, en það virðist svo, þar sem allmargar fsp. hafa verið bornar fram, og hún fæst ekki til að svara. Það er þó það minnsta, sem hæstv. ríkisstj. ætti að geta gert, að upplýsa, hvað felst í þeim till., sem hún flytur. Fyrst þegar slíkar upplýsingar liggja fyrir, er hægt að dæma um frv., ef ekki er ætlazt til þess, að þm. hlýði í blindni fyrirmælum hæstv. stj. Ég vil þess vegna eindregið óska þess, að hæstv. ríkisstj. gefi þær upplýsingar, sem óskað hefur verið eftir. Það mundi flýta fyrir afgreiðslu málsins, nema svo færi, að þær yrðu, til þess, að fylgjendur stj. snerust gegn frv. Í þessu sambandi vildi ég beina þeirri fsp. til einhvers ráðh., t.d. hæstv. viðskmrh., hvernig verður með þann gengishagnað, sem af þessu leiðir, og hvort ríkisstj. reiknar með því að þurfa að greiða hærra framlag til gjaldeyrissjóðsins en áður, ef frv. verður samþ. Enn fremur hvort það sé rétt, að gjaldeyrissjóðurinn hafi krafizt 800 þús. dollara, sem samkvæmt þessu frv. eigi að greiðast 7–8 kr. hærra fyrir hvern dollara, en það mundi þýða, að ríkissjóður yrði að borga 7–8 millj. kr. meira en annars. Það væri gott að fá þetta upplýst, það er eitt af þeim mörgu atriðum, sem upplýsingar vantar um. Eins er með skuldir erlendis, hvað mikið þær vaxa í íslenzkum kr. við gengislækkunina. Vitanlega er það meiningin að leggja það á fólkið með auknum tollum. Enn fremur vildi ég spyrja, hvort meiningin er, að í gildi verði áfram þau innflutningsleyfagjöld frá 75–100%, sem greidd eru fyrir leyfi vissrar tegundar, t.d. ferðalög, kvikmyndir o.fl. Þegar þau l. voru sett, var sagt, að um lækkun krónunnar væri að ræða og hækkun á verði erlends gjaldeyris. Ef sú gengislækkun helzt áfram og þetta frv. verður samþ., þýðir það 74% hækkun á verði erlends gjaldeyris ofan á 75% og sumpart 100% hækkun, sem áður var ákveðin. Samkvæmt l. nú gildir þetta til 1. apríl, og ef engin ákvæði eru um þetta sett í frv., gildir það því út þennan mánuð. Það væri æskilegt að fá nánari upplýsingar um þetta. Þá vil ég drepa á það, sem ég hef áður sagt, og tveir aðrir hv. þm. hafa líka komið inn á, að í viðbót við það að vera árás á bátaútveginn er frv. einnig - það kemur betur og betur í ljós - hættulegt fyrir stóran hluta togaraútgerðarinnar. Ég vil vekja eftirtekt þeirra þm., sem hugsa um hagsmuni fólksins úti á landi, á ákvæðum 11. gr. frv. Ég vil vekja eftirtekt þeirra á því, að sá skattur, sem leggja á, á togarana samkvæmt þessum ákvæðum, getur orðið frá 300–500 þús. kr. á togara á ári. Hafi togarinn kostað 3 millj. kr., nemur því þessi skattur 10% af verðmæti hans og getur jafnvel komizt upp í rúmlega 16%. Þennan skatt á að leggja á bæjarfélögin og einstaklinga úti á landi, sem ekki geta komið sér undan honum, eins og auðmennirnir í Reykjavík, með því að skipta sér upp. Þegar verið var að fá togarana út á land, kostaði það harða baráttu að fá lán gegn 21/2% vöxtum í stað 7–8%, en ef þessar álögur verða samþ., nema þær 10–16% á ári af kaupverðinu. Með öðrum orðum, með þessu er að meira eða minna leyti verið að eyðileggja þá viðleitni að beina fjármagninu út á landsbyggðina og dreifa atvinnutækjunum. Það er beinlínis verið að reyna að eyðileggja togaraútgerðina úti á landi. Framsfl., sem þykist berjast fyrir því, að fjármagninu sé veitt út á land, ætlar nú um leið og hann tekur sæti í stj. að níðast á bæjarfélögunum úti á landi á þennan hátt. Og þetta á að gera þegar gjaldþrot vofir yfir flestum þessum bæjarfélögum. Þau sex bæjarfélög, sem reka einn eða tvo togara, eiga að greiða 300–600 þús. kr. eða 600 þús. til 1 millj. kr. í skatt á ári, án þess að tillit sé tekið til þess, hvernig gengur. Með þessu móti á að draga fjármagnið til Reykjavíkur. Þegar ákveðið var, að 10 nýsköpunartogarar skyldu fara út á land, voru vissir menn, sem sögðu: „Þið skuluð sjá til, togararnir munu koma hingað til Reykjavikur aftur.“ Með 11. gr. ætlar auðvaldið að eyðileggja bæjarútgerðina úti á landi. Bæjarfélögin urðu að fá 85–100% lán til togarakaupanna, því að þau áttu ekkert, og berjast nú í bökkum. Þar var ekki um auðfélög að ræða með stóra nýbyggingarsjóði, og þess vegna standa þau varnarlaus. Sjálfstfl. og Framsfl. taka nú höndum saman, til þess að beina fjármagninu aftur til Reykjavíkur og eyðileggja nýsköpunarstarfið. Öllum þm., sem kunnugir eru úti á landi, hlýtur að vera þetta ljóst. Togararnir hafa líka meira að segja verið auglýstir til sölu í Lögbirtingi. Þess vegna á að fella 11. gr., hún er að öllu leyti ranglát. - Það er hart, að það skuli eiga að leggja 12–16 millj. kr. skatt á nýsköpunartogarana á ári, samtímis því sem eignastéttinni er hlíft. Það er rétt að bera saman álögurnar á nýsköpunartogara úti á landi og fjölskylduhlutafélag hér í Reykjavík. Ef um fimm manna fjölskyldu er að ræða, mann, konu og þrjú börn, er henni gert leyfilegt að skipta eigninni á milli sín, svo að fjölskyldan verður fimm skattaðilar. Hver þeirra um sig fær að hafa 300 þús. kr. skattfrjálsar og fjölskyldan því alls 11/2 millj. kr. skattfrjálsar. Komist hins vegar eignin upp í 21/2 millj. kr. alls, þá nemur skatturinn 150 þús. kr. á ári. Með öðrum orðum, þó að eignir einnar fjölskyldu nemi 11/2 millj. kr., þá á hún engu að fórna. En á nýsköpunartogara, t.d. Ísafjarðar eða Seyðisfjarðar, er lagður 300 þús. kr. skattur á ári, þótt þeir eigi ekki neitt. Og þetta er kallað að bjarga útgerðinni. - Þá er það auðséð, að hlífa á öllum ríkustu fyrirtækjum landsins. Og Landsbankann má ekki skattleggja, þótt eignir hans nemi 100 millj. kr. og hann græði 70 millj. kr. á ári. Eimskipafélagið, eitt ríkasta fyrirtæki á landinu, á að verða algerlega skattfrjálst; og auðmannafjölskyldurnar, sem skipta sér haganlega í hlutafélög, eiga að fá skattfrelsi fyrir eignir, sem nema 11/2 millj. Það á að hlífa því, sem ríkast er, og níðast á því, sem fátækast er. Okri menn eða fyrirtæki á vöxtum eða taki ofsagróða af verzlun, skal þeim hlíft. - Fari þeir út í framleiðslu eða brjótist í útgerð af litlum efnum, eins og mörg bæjarfélögin, þá skal þeim hegnt. Ég leyfi mér að vænta þess, að hæstv. ríkisstj. gefi deildinni upplýsingar um það, hvað hún gengur út frá, að auðmannastéttirnar samkvæmt 12. gr. frv. gefi miklar tekjur í ríkissjóð. - Ég skal minna á það í þessu sambandi, að það hafa áður verið samþykkt hér falleg lög um fórnir eignastéttarinnar, þar sem var II. kafli laganna frá 1947, um dýrtíðarráðstafanir, þar sem stighækkandi eignaraukaskatt átti að leggja á eign umfram 100 þús. kr., og allt upp í 30% á eign, sem færi yfir eina milljón króna. Þá var rænt með III. kafla sömu laga um 50 milljónum frá alþýðustéttum landsins, og þetta átti að vera fórn auðmannastéttarinnar, en það hefur bara ekki verið haft fyrir að rukka þetta inn enn þá, og núna á að gefa auðmannastéttinni þetta eftir - og leggja á hana nýjar fórnir. En hvað eru þær miklar? Fást hlutaðeigandi aðilar alls ekki til að gefa það upp? Eru þær máske ekki meiri en svo, að ekki þyki rétt að flagga þar mikið með ákveðnum tölum? Er það máske eins og mann gæti grunað, að höfuðatriðið í samkomulagi Framsóknar- og Sjálfstæðisfl. hafi verið það, að ríkustu fyrirtækin skuli sleppa við skattinn, og Framsókn hafi fengið því framgengt á hinn bóginn, að eitthvað af því fé, sem ríkissjóður fær samkvæmt þessu frv., færi þá til sveitanna? - Ef þetta skyldi nú vera inntakið í samkomulaginu, þá væri a.m.k. viðkunnanlegra að fá það upplýst, og eins hitt, hvað mikið fé er búizt við að komi inn samkvæmt 12. gr. Það vantar ekki, að þar sé gert ráð fyrir miklum útreikningum. En halda menn nú, að það borgi sig að vera nokkuð að reikna? Er ekki betra að segja bara hreint og beint, að S.Í.S., kaupfélögin og samvinnufélögin skuli vera skattfrjáls, heldur en að reikna og reikna elns og hér er gert ráð fyrir. Í sambandi við ákvæði þessarar gr. um verðmæti skipanna vil ég ítreka, hve óréttmætt það er að miða það við vátryggingarverðið. Ef um vélar er að ræða, sem fara í verksmiðjur á landi, þá er skattlagt eftir bókfærðu verði vélanna; skatturinn fer eftir því, hvernig vélarnar eru uppfærðar í bókhaldi viðkomandi fyrirtækis, og með það sleppa menn. En ef vélar eru keyptar í skip, þá á að borga skatt af þeim eftir vátryggingarverðinu, en það ætti að vera lögskylda, að vátryggingin væri í pundum eða dollurum, svo að stöðugt mætti endurnýja flotann, ef illa fer. Hér er um að ræða beina árás á sjávarútveginn, miðað við það, sem gildir um fyrirtæki á landi - t.d. vörulager, eftir því sem ég veit bezt, og er þetta mjög óréttmætt ákvæði. Þá vildi ég fara nokkrum orðum um brtt. þær, sem ég hef gert við þetta frv., og þá fyrst brtt. við 11. gr. á þskj. 436. Þar er um að ræða smábreytingu á lögunum um fjárhagsráð. Þarf ég ekki að fara um hana mörgum orðum. Hún er hv. deildarmönnum vel kunn, þar sem hún er tekin orðrétt upp úr frv. hv. þm. V-Húnv., er hann flutti í fyrra. E.t.v. hefur það aðeins gleymzt hjá Framsfl. að koma nokkuð inn á verzlunarmálin að þessu sinni, en honum var mikil alvara með þetta mál í fyrra, og þetta var þá eitt af því, sem olli stjórnarslitum. En ég þykist mega vænta fylgis Framsfl. við þessa till. Það má ekki minna vera en samvinnufélögin fái þennan snefil af verzlunarfrelsi, sem í þessari till. felst, úr því að rýmkun á verzlunarhöftunum á að vera einn aðaltilgangur þessa frv. Þá ætla ég að leyfa mér að flytja brtt. við brtt. meiri hl. n. á þskj. 431, og er hún við tillögulið um breyt. á 12. gr., um það, hvernig skatturinn skuli skiptast. Þar er lagt til, að skatturinn skiptist í tvennt, og fari annar helmingurinn til greiðslu á lausaskuldum ríkissjóðs og hinn helmingurinn að jöfnu til byggingarsjóðs verkamanna og byggingarsjóðs í sveitum. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa brtt. mína um þetta. Hún er við 3. tölulið. Síðasta málsgrein orðist svo: „Að öðru leyti skal skattinum skipt í þrjá jafna hluta. Skal einn hlutinn renna til byggingarsjóðs samkvæmt lögum nr. 35/1946, annar renni til byggingarsjóðs samkv. 1. kafla laga nr. 44/1946, og þriðji skal renna til ríkissjóðs og varið til greiðslu á framlögum ríkissjóðs til íbúðarbygginga yfir fólk, sem býr í heilsuspillandi íbúðum, samkvæmt 3. kafla laga nr. 44/1946.“ Þetta þýðir með öðrum orðum, að 1/3 fer í hvern stað og 1/3 fer til að styrkja bæina til þess að byggja yfir fólk, sem þar býr í heilsuspillandi íbúðum. Með þessu móti hygg ég að fé því, er hér ræðir um, sé betur varið. Með því er að vísu sleppt þeim pósti, sem á að fara til að greiða skuld ríkisins við Landsbankann, en honum ætti líka að vera óhætt að sleppa, og þar sem tilgangurinn á að vera sá, að tryggja íbúðarhúsabyggingar í landinu, þá vil ég leyfa mér að vænta, að samkomulag verði um að haga þessu eins og gert er ráð fyrir. Þá hef ég enn lagt hér fram brtt., sem ég gekk að vísu út frá, að ekki kæmi til fyrr en við 3. umr., og mun ég taka hana aftur til 3., en hún hnígur annars að því að skapa einhvern ofurlitinn snefil af verzlunarfrelsi hér á Íslandi, og virðist það ekki vera út í hött, úr því það á að vera einn höfuðtilgangur þessa frv., eins og mjög er látið í veðri vaka. Þá langaði mig til að beina nokkrum orðum til hv. 3. landsk. þm., en hann er nú líklega farinn burt aftur. En ég vildi þó a.m.k. skjóta því inn, að þegar hann sagði, að 100 millj. kr. hefðu runnið til verzlunarstéttarinnar með álösunarverðu móti, þá hefði hann mátt minnast þess, að það var hans samflokksmaður, sem þá fór með embætti viðskiptamálaráðherra. Annars var gott að fá þetta staðfest, þótt seint sé. - Um orsök erfiðleikanna get ég hins vegar ekki verið sammála hagfræðingunum, fremur en margt annað, en það yrði of langt mál að fara út i. Höfuðatriðið er, að það er reynt að fara með öllu móti fram hjá markaðsmálunum, en einblína sífellt á gengismálið sem leið út úr ógöngunum; en það er fullkomnari tækni, betri organisation og öflun nýrra markaða, sem mestu mundi valda til bóta. Þá vil ég leyfa mér að leiðrétta það, sem hv. þm. sagði um það, að verkalýðsráðstefnan, sem nú situr, hefði gert samþykkt í anda þeirrar brtt., sem hann flytur um vísitöluákvæði frv. Ráðstefnan hefur enga slíka samþykkt gert. Hún samþ. þvert á móti að krefjast þess, að uppbót á laun yrði alveg í samræmi við dýrtíðina, og er það samkvæmt mínum höfuðtillögum, þar sem ég legg til, að 4.–8. gr. frv. séu felldar niður og gamla vísitalan sé látin gilda, - það er fyrsta brtt. mín á þskj. 423. En samþykkt verkalýðsráðstefnunnar um þetta efni, sem nú hefur verið birt í Alþýðublaðinu, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ . . . felur ráðstefnan sambandsstjórn að beita sér fyrir því . . . að dýrtíðarvísitalan verði ákveðin mánaðarlega í réttu hlutfalli við dýrtíðarvísitöluna 100 1939, og að fullar launauppbætur verði greiddar mánaðarlega samkvæmt réttri vísitölu án tillits til grunnkaupsbreytinga.“ Skýr samþykkt ráðstefnunnar stendur þannig á bak við mína tillögu. Vildi ég taka þetta fram, svo að það kæmi greinilega í ljós og Alþingi þyrfti ekki að efast um þetta. - Hv. þm. Ísaf. tók það greinilega fram áðan, að verkalýðurinn mundi ekki sætta sig við þessar ráðstafanir, sem nú ætti að gera, þar sem þær væru í senn ranglátar og ópraktískar gagnvart útveginum, sem þær ættu þó sérstaklega að styðja. Gagnvart launþegunum væru þær svo harðvítugar, að með þeim væri beinlínis verið að stofna til vandræða í okkar landi, ef þær verða samþ. óbreyttar. - Ég held ég hafi þá mælt fyrir mínum brtt. og læt að sinni máli mínu lokið.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. bar fram nokkrar fyrirspurnir til mín, sem ég tel rétt að svara. Hann spurði varðandi alþjóðagjaldeyrissjóðinn, hvort ekki mundi koma þar til útgjalda fyrir ríkið í sambandi við gengislækkunina. Það er vitaskuld rétt, að sjóðurinn verður að færast í samræmi við gengisbreytinguna. Landsbankinn færir þennan sjóð í íslenzkum krónum. Enn hefur ekki komið til að nota hann neitt, og hefur verið litið á hann af okkur að mestu leyti sem formsatriði. - Þá spurði hv. þm., hvort erlendar skuldir mundu ekki hækka, og því er til að svara, að erlendar skuldir ríkisins hækka vitaskuld að sama skapi og gengið breytist þannig. - Enn fremur spurði hann, hvort leyfisgjöldin yrðu ekki afnumin. Þessi leyfisgjöld, sem gilda til 1. apríl, verða ekki afnumin með þessu frv. Sú ákvörðun, hvort þau beri að afnema, verður tekin eftir að þetta frv. hefur verið samþykkt. Þá spurði hv. þm. þess í fjórða lagi, hvaða fórnir væri hér um að ræða í sambandi við skattinn. Getur hv. þm. sjálfur reiknað það út, hve mikið er tekið af eignum hvers einstaklings, en heildarupphæðina fær hann að vita, er skatturinn hefur verið reiknaður út.



Herra forseti. Það er slæmt, að hv. 3. landsk. skuli ekki vera staddur hér í salnum, því að það er einmitt vegna ummæla hans, að ég kveð mér nú hljóðs. Hann vék að brtt. minni og sagði, að þar væri gert ráð fyrir tvöföldu gengi. Þetta er misskilningur. Þar er sagt, að ríkisstj. heimilist að láta ákveðnum aðilum í té gjaldeyri við því verði, sem gildir við gildistöku þessara laga, en alls ekki verið að leggja bönkunum á herðar að afhenda gjaldeyri við tvöföldu gengi. Hins vegar er ríkisstj. lagt á herðar að greiða úr ríkissjóði þann mismun, sem verður á verði gjaldeyrisins fyrir og eftir gengisfallið. - Þeir ókostir, sem hv. 3. landsk. telur að séu á tvöföldu gengi, verða því varla fundnir til foráttu minni till. Hans till. gengur hins vegar allt of skammt. Þar er gert ráð fyrir, að varið verði 2 millj. á 3 árum til þess að styrkja þá, sem dvelja erlendis við nauðsynlegt nám. Samkvæmt upplýsingum, sem ég hef fengið frá einum af meðlimum menntamálaráðs, eru nú um 200 Íslendingar erlendis við slíkt nám og teljast allir þurfandi styrks. Þegar tveim milljónum kr. er skipt niður á 3 ár í 200 staði, verður hlutur hvers 3 þús. kr. á ári. En 3 þús. kr. duga námsmanni skammt. Ég las áðan upp lista, þar sem gerð var grein fyrir námskostnaði í ýmsum löndum, og tilgreindi jafnframt heildartölur yfir þann kostnaðarauka, sem þessi gengisbreyting íslenzku krónunnar hefði í för með sér fyrir námsfólk. Í Noregi yrði kostnaðaraukinn minnstur, en þó næmi hann 5.300 kr., og yrðu því 3 þús. kr. strax þar harla lítil hjálp í vandanum, sem af þessu leiðir fyrir námsfólkið. Í Sviss yrði kostnaðaraukinn um 13 þús. kr., en þar af eru 3 þús. kr. tæpur fjórði partur, en mestur yrði hann í Bandaríkjunum, líklega ekki undir 17 þús. kr., og má teljast líklegt, að 3 þús. kr. yrðu litlar sárabætur þeim, sem þar nema. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta á þessu stigi málsins. En á það vil ég þó benda, að í brtt. hv. 3. landsk. þm. er hvergi gert ráð fyrir hjálp handa þeim, sem eru sjúkir erlendis eða hafa leitað þangað til lækninga; erfiðleikar þeirra eru að sönnu miklir, en verða nú sízt minni. Í brtt. minni er hins vegar, eins og ég áður sagði, leitazt við að skipa þann veg málum, að lækningin við hættulegum sjúkdómum, sem hinar ófullkomnu aðstæður hér heima fyrir fá ekkert við ráðið, en fullkomnari aðstæður á erlendum sjúkrahúsum gætu aftur á móti snúið til bata, skuli fleirum veitast en þeim einum, sem auðs eiga not í ríkustum mæli.



Herra forseti. Fyrr á þessum fundi lét ég falla fáein orð út af skiptingu á því fé, sem fengist vegna ákvæðisins um eignarskattinn skv. frv. þessu, ef að l. verður, og rynni til byggingarsjóða, og eins skiptingu á gengishagnaðarsjóði Landsbankans. Hér hefur mér þótt gæta nokkurs misræmis á milli kaupstaðanna annars vegar og sveita hins vegar. Ég hef talið rétt, að þetta væri leiðrétt, og leyfi mér að leggja hér fram tvær skriflegar brtt., með leyfi hæstv. forseta. Þessar till. eru báðar brtt. við brtt. á þskj. 431 og eru svo hljóðandi: „1. Við 1. brtt. a. Í stað „Einn þriðji“ í tölulið 1 komi: Helmingur. b. Í stað „Einn þriðji“ í tölul. 2 komi: Einn fjórði. c. Í stað „Einn þriðji“ í tölul. 3 komi: Einn fjórði. d. Í stað „4%“ í næstsíðustu málsgr. komi: 2%. 2. Við 3. brtt. Í stað „til helminga ... lögum nr. 44/1946“ í síðustu málsgr. komi: á milli byggingarsjóðs samkv. lögum nr. 35/1946 og byggingarsjóðs samkv. lögum nr. 44/1946 í sama hlutfalli og eignarskatturinn nemur á þeim svæðum, er lögin um byggingarsjóðina ná til.“ Mér finnst rétt, að því fé, sem til fellur á þeim svæðum, sem lögin um verkamannabústaði ná til, verði skipt í sama hlutfalli og eignarskatturinn nemur á þeim svæðum. Þetta þarf ekki að skýra nánar, því að þessu vék ég ýtarlega í fyrri ræðu minni, en leyfi mér að afhenda hæstv. forseta þessar skriflegu brtt. mínar.



Herra forseti. Eins og ég tók fram í ræðu minni í dag, og eins þegar málið var til umr. hér í gær, þá var það ætlun mín að bera fram brtt. við skattákvæði frv., er flokki mínum hefði gefizt tóm til þess að kynna sér þær brtt., sem lagðar hafa verið fram við það. Nú er skammur tími liðinn síðan þær till. lágu fyrir, en það var ekki fyrr en fundur hófst kl. 8,30, og hefur mér enn ekki unnizt tími til þess að ljúka við þær brtt., sem ég hafði gert ráð fyrir að bera fram nú við þessa umr., en mun hafa þær tilbúnar við 3. umr. málsins og leggja þær þá fram.



Ég tel þetta mál betur leyst með brtt. hv. 3. landsk. þm. og segi því nei við þessari till. Gunnar Thoroddsen: Þar sem hæstv. ríkisstj. hefur þetta mál til athugunar, á hvern hátt vandi námsfólksins verði vegna gengisbreytingarinnar bezt tryggður, tel ég ekki rétt að slá neinu föstu á þessu stigi málsins og segi því nei.



Ég flyt brtt. varðandi sama efni á þskj. 433, og mun greiða henni atkv., en segi nei við þessari.



Með skírskotun til grg. hv. 7. þm. Reykv. segi ég nei.



Með skírskotun til þeirrar grg., sem hv. 7. þm. Reykv. flutti hér áðan, segi ég nei. 1. gr. samþ. með 23:10 atkv., að viðhöfðu. nafnakalli, og sögðu já: JörB, KÓ, ÓTh, PÞ, PO, SÁ, SkG, StSt, StgrSt, ÁB, BÁ, BÓ, GG, GTh, HÁ, HelgJ, IngJ, JóhH, JG, JPálm, JS, JR, SB. nei: LJós, SG, StJSt, ÁkJ, ÁS, EOl, EmJ, FJ, GÞG, JÁ. 2 þm. (ÁÁ, EystJ) fjarstaddir. Brtt. 429,1 felld með 23:10 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÁS, EOl, EmJ, FJ, GÞG, JÁ, LJós, SG, StJSt, ÁkJ. nei: BÁ, BÓ, GG, GTh, HÁ, HelgJ, IngJ, JóhH, JG, JPálm, JS, JR, JörB, KS, ÓTh, PÞ, PO, SÁ, SkG, StSt, StgrSt, ÁB, SB. 2. þm. (EystJ, ÁÁ) fjarstaddir. 2. gr. samþ. með 23:10 atkv. Brtt. 441 felld með 23:9 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EOl, EmJ, FJ, GÞG, JÁ, LJós, SG, StJSt, ÁkJ. nei: BÁ, BÓ, GG, GTh, HÁ, HelgJ, IngJ, JóhH, JG, JPálm, JS, JR, JörB, KS, ÓTh, PÞ, PO, SÁ, SkG, StSt, StgrSt, ÁB, SB. ÁS greiddi ekki atkv. 2 þm. (EystJ, ÁÁ) fjarstaddir. Brtt. 442,1 felld með 23:6 atkv. - 431,1 (ný 3. gr.) samþ. með 29:4 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: GG, GTh, HÁ, HelgJ, IngJ, JóhH, JG, JPálm, JS, JÁ, JR, JörB, KS, LJós, ÓTh, PÞ, PO, SÁ, SG, SkG, StSt, StgrSt, ÁkJ, ÁB, ÁS, BÁ, BÓ, EOI, SB. nei: FJ, GÞG, StJSt, EmJ. 2 þm. (EystJ, ÁA) fjarstaddir. Brtt. 433 og 435 komu ekki til atkv. - 423,1 felld með 27:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÁS, EOl, JÁ, LJós, SG, ÁkJ. nei: BÁ, BÓ, EmJ, FJ, GG, GTh, GÞG, HÁ, HelgJ, IngJ, JóhH, JG, JPálm, JS, JR, JörB, KS, ÓTh, PÞ, PO, SÁ, SkG, StJSt, StSt, StgrSt, ÁB, SB. 2 þm. (EystJ, ÁÁ) fjarstaddir. 1 þm. gerði svofellda grein fyrir atkv.:



Ég hef flutt brtt. um sama efni á þskj. 429, og gengur sú till. lengra en þessi. Segi ég því nei á þessu stigi málsins. Brtt. 429,2 felld með 23:10 atkv. 4. gr. samþ. með 23:9 atkv. Brtt. 429,3 felld með 23:10 atkv. 5.–6. gr. samþ. með 22:7 atkv. Brtt. 429,4 felld með 23:10 atkv. 7.–8. gr. samþ. með 22:10 atkv. Brtt. 423,2 felld með 23:10 atkv. 9. gr. samþ. með 23:2 atkv. Brtt. 437 felld með 27:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: LJós, SG, ÁkJ, ÁS, EOl, JÁ. nei: JR, JörB, KS, ÓTh, PÞ, PO, SÁ, SkG, StJSt, StSt, StgrSt, ÁB, BÁ, BÓ, EmJ, FJ, GG, GTh, GÞG, HÁ, HelgJ, IngJ, JóhH, JG, JPálm, JS, SB. 2 þm. (ÁÁ, EystJ) fjarstaddir. Brtt. 436 felld með 24:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÁS, EOl, JÁ, LJós, SG, ÁkJ. nei: ÁB, BÁ, BÓ, FJ, GG, GTh, HÁ, HelgJ, IngJ, JóhH, JG, JPálm, JS, JR, JörB, KS, ÓTh, PÞ, PO, SÁ, SkG, StSt, StgrSt, SB. EmJ, GÞG, StJSt greiddu ekki atkv. 2 þm. (ÁÁ, EystJ) fjarstaddir. Brtt. 423,3 felld með 23:6 atkv. 10. gr. samþ. með 22:2 atkv. Brtt. 431,2 samþ. með 22:1 atkv. 11. gr., svo breytt, samþ. með 23:7 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÁB, BÁ, BÓ, GG, GTh, HÁ, HelgJ, IngJ, JóhH, JG, JPálm, JS, JR, JörB, KS, ÓTh, PÞ, PO, SÁ, SkG, StSt, StgrSt, SB. nei: ÁS, EOl, FJ, JÁ, LJós, SG, ÁkJ. EmJ, GÞG, StJSt greiddu ekki atkv. 2 þm. (ÁÁ, EystJ) fjarstaddir. Brtt. 434 og 438 teknar aftur til 3. umr. - 440 felld með 23:8 atkv. - 442,2 felld með 23:7 atkv. - 431,3 (ný 12. gr.) samþ. með 22 shlj. atkv. Brtt. 431,4 (ný gr., verður 13. gr.) samþ. með 23 shlj. atkv. 13.–14. gr. (verða 14.-15. gr.) samþ. með 22 shlj. atkv. Brtt. 439 tekin aftur til 3. umr. - 423,4 felld með 23:8 atkv. - 431,5 samþ. með 22:9 atkv. 15. gr. (verður 16. gr.), svo breytt, samþ. með 22:5 atkv. 16. gr. (verður 17. gr.) samþ. með 23:1 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 23:10 atkv.