Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ríkisstj. hefur unnið að undirbúningi margvíslegra framkvæmda og reynt að gera sér grein fyrir, hvernig skyldi aflað fjár til þeirra. Þar er um að ræða bæði framkvæmdir á vegum ríkisins og ríkisstofnana annars vegar og hins vegar á vegum einstaklinga eða félaga þeirra og samtaka, sem leitað hafa eftir stuðningi ríkisvaldsins. Ég skal nefna hér í stórum dráttum nokkur þessara viðfangsefna. Það er í fyrsta lagi stuðningur við útflutningsiðnaðinn og þá ekki sízt síldarvinnsluna, bæði að því er snertir bræðslu, niðursuðu, niðurlagningu, reykingu síldar o.fl. Þá má nefna hafnargerðir, en brýn nauðsyn er til að gera á næstu árum stórfelld átök til að bæta hafnarskilyrðin víðs vegar um land. Þá má nefna raforkumálin, og er þar bæði um að ræða framkvæmd 10 ára áætlunarinnar virkjunarrannsóknir, sem kosta mikið fé, virkjanir, sem þarf að ráðast í nú alveg á næstunni og nú jafnvel er byrjað á, eins og stækkun Írafossstöðvar, undirbúning að stórvirkjunum o.fl. Þá má nefna vegamálin, en þar þarf að gera stór átök, og þarf til þess bæði ný framlög og vafalaust einnig lánsfé. Þá má nefna lausn húsnæðismálanna. Einnig má nefna eflingu iðnaðarins, ekki sízt smíði dráttarbrauta, skipasmíðastöðva o.fl. Þá má nefna eflingu fiskveiðasjóðs, eflingu iðnlánasjóðs, eflingu stofnlánadeildar landbúnaðarins. Þannig mætti lengi telja, en ég skal láta þessa stóru drætti nægja að sinni. Þegar ríkisstj. hefur reynt að gera sér grein fyrir, hversu afla skyldi fjár til þessara margvíslegu framkvæmda, sem ég nefndi í stórum dráttum, og ýmissa annarra, verða að sjálfsögðu ýmsar leiðir fyrir hendi. Í fyrsta lagi: Hvað er hægt að gera ráð fyrir miklum opinberum framlögum í þessu skyni? Í öðru lagi: Hvað má gera ráð fyrir, að bankakerfið sjálft geti veitt mikið fé til slíkra framkvæmda? Veltur það að sjálfsögðu mikið á því, að áfram haldi sú ánægjulega þróun, sem verið hefur nú um 21/2 ár, með hinni miklu aukningu sparifjársöfnunar landsmanna. Í þriðja lagi koma svo lánsmöguleikar ýmissa sjóða, eins og t.d. atvinnuleysistryggingasjóðs, sem er orðinn mjög öflugur, og tryggingafélaganna. Og loks koma til greina erlend lán. Við höfum um margra ára skeið fengið töluvert fé af hinu bandaríska vörukaupaláni, sem venjulega er kennt við PL-480. En það var ljóst, að til þess að gera þau átök, sem nauðsynleg eru á næstunni um ýmsar verklegar framkvæmdir til þjóðarheilla, verður að taka erlend lán og það jafnvei stór erlend lán. Ríkisstj. ákvað því að kanna ýmsa möguleika á erlendum lántökum, og Seðlabankinn hefur kannað þessa möguleika fyrir ríkisstj. fyrst og fremst, og hefur dr. Jóhannes Nordal bankastjóri unnið að þeim athugunum erlendis, sem koma svo fram í þessu frv., sem hér liggur fyrir. Þessum athugunum og samningaumleitunum er nú svo langt komið, að ríkisstj. telur nauðsynlegt að fá heimildarlög til að ljúka þeim samningum. Það, sem hér er um að ræða, er að taka lán í Englandi allt að 2 millj. sterlingspunda, en það verður í íslenzkum krónum um það bil 240 millj. kr. Þetta lán mundi geta orðið til langs tíma. Lánstíminn mundi verða 25-26 ár. Lánið yrði afborgunarlaust fyrstu 51/2 ár, þannig að fyrsta afborgun mundi fara fram á miðju ári 1968, en síðasta afborgun í árslok 1988. Það er mjög mikils virði að fá lán til svo langs tíma. í því sambandi má geta þess, að Alþjóðabankinn, sem veitir mjög hagkvæm lán, veitir að jafnaði ekki lengri lán en til 20 ára, og það lán, sem íslenzka ríkið tók nú fyrir skömmu vegna hitaveituframkvæmda í Rvík, var til 18 ára. En það er ekki sízt þýðingarmikið að fá lán til svo langs tíma sem hér ræðir um og hafa það afborgunarlaust fyrstu 51/2 ár, þegar þess er gætt, hve skuldagreiðslubyrðin út á við vegna lána og skulda til skamms tíma er þung nú í ár og á næstu árum. Vextir af þessu láni má búast við að verði 6 1/2 %. Til þess að ganga frá þessari lántöku, sem eru góðar horfur á að takist, þarf að fá heimild, sem greinir í þessu lagafrv. Og eftir þeirri tímaáætlun, er gerð hefur verið um þetta mál, er nauðsynlegt, að hv. Alþingi hafi afgreitt frá sér þetta frv. föstudaginn 23. nóv., eða eftir rétta viku, og vil ég því mælast til þess við hv. n., sem fær málið til meðferðar, og hæstv. forseta og aðra þdm., að þeir greiði fyrir því, að málið geti gengið rösklega í gegnum þessa hv. deild. Íslenzka ríkið hefur tekið mörg lán á undanförnum árum, en mörg þeirra lána hafa fengizt fyrir atbeina og fyrirgreiðslu annarra ríkisstjórna, en ekki á almennum lána- eða viðskiptagrundvelli. Um þetta lán, sem hér um ræðir, er á annan veg farið, og það er vafalaust mjög mikilvægt, að nú eru horfur á því, að Íslandi takist að komast inn á einn af helztu peningamörkuðum heimsins á hreinum viðskiptagrundvelli. Í 2. gr. þessa frv. segir, að lánsfé því, sem um ræðir í 1. gr., skuli varið til framkvæmda á vegum ríkisins, sem eru mikilvægar fyrir þjóðarhag, eða endurlánað öðrum aðilum í sama skyni gegn fullnægjandi tryggingu. Þá segir í 2. málsgr., að ríkisstj. skuli ákveða skiptingu lánsfjárins milli einstakra framkvæmda, skuli um skiptinguna farið eftir mikilvægi framkvæmdanna og þeim möguleikum öðrum til fjáröflunar, sem fyrir hendi eru. Varðandi aðra möguleika vil ég vísa til þess, sem ég sagði hér fyrr í ræðu minni. Það væri ekki óeðlilegt, að fram kæmu óskir um það á Alþingi, að í þessu frv. eða væntanlegum lögum yrði ákveðið nákvæmlega, hver upphæð skyldi ganga til hverrar einstakrar framkvæmdar. En eins og sagt er í greininni, eru ekki möguleikar á því að framkvæma nú þegar endanlega skiptingu lánsfjárins. Veldur því m.a., að ekki er enn kannað til hlítar það, sem ég gat um hér áður, hversu mikils megi afla af innlendu fé, ýmist frá bankakerfinu, atvinnuleysistryggingasjóði og tryggingafélögum eða öðrum aðilum, sem til greina koma, né heldur um einstakar framkvæmdir, hvort eigi að afla til þeirra erlends fjár að öllu leyti eða innlends fjár að öllu leyti eða hafa hvort tveggja saman. Þetta þarf að kanna nokkru nánar, áður en með lögum er ákveðið um skiptingu milli einstakra framkvæmda. Í niðurlagi 2. gr. er svo almenn stefnuyfirlýsing um það, að fénu skuli varið til að efla útflutningsiðnað, til hafnargerða, til raforkuframkvæmda og til annarra framkvæmda, sem stuðla að aukningu þjóðarframleiðslunnar og gjaldeyrisöflun. Ég vænti þess, að mál þetta fái góðar undirtektir Alþingis, og legg til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Það getur að sjálfsögðu verið réttmætt og eðlilegt að taka erlend lán til framkvæmda. Nú er hér á landi mikil þörf á framkvæmdum. Þeim framkvæmdum verður sjálfsagt eigi komið af stað nema með lánsfé. Framsfl. hefur einmitt oft að undanförnu bent á þá leið, að lánsfjár væri aflað til ýmissa nauðsynlegra framkvæmda. Og það hefur af hálfu framsóknarmanna einnig komið fram, að það mundi vera nauðsynlegt og réttmætt að afla erlends lánsfjár til ýmissa þeirra framkvæmda, sem óskir eru um og nauðsynlegar eru. Þess vegna er það, að framsóknarmenn munu fylgja því, að heimild sé veitt til lántöku. En að sjálfsögðu skiptir miklu máli, þegar lán er tekið, til hvers því á að verja. Ég hygg, að það hafi verið langoftast svo, að þegar lánsheimildir hafa verið veittar í lögum, hafi verið tekið fram alveg sérstaklega í þeim lögum, til hvaða framkvæmda þess lánsfjár væri aflað. Ég vil ekki fullyrða, að það hafi verið svo ætíð, en þó er mér nær að halda, að svo hafi verið. En hitt er víst, að það hefur langoftast verið svo. Og það er auðvitað eðlilegt, að sá háttur sé á hafður. Það er eðlilegt, að Alþingi, áður en það veitir slíkar lánsheimildir, geri sér grein fyrir því, til hvers á að nota féð, og mett eftir því, hver nauðsyn er til lántökunnar. Ef Alþingi ekki hefur hönd í bagga um þetta atriði, fylgist það vissulega ekki svo með fjárstjórn ríkisins sem því ber að gera. Ég tel þess vegna, að það hefði verið langsamlega eðlilegast, að það hefði verið tekið fram í þessu lagafrv., til hverra framkvæmda þessu lánsfé ætti að verja. Hér er ekki um neitt lítilræði að tefla, þar sem um er að ræða 240 millj, kr., og það skiptir vissulega æðimiklu máli, hvernig á ráðstöfun þess fjár er haldið, þannig að það þarf a.m.k. engum á óvart að koma, þó að við stjórnarandstæðingar séum ekki alveg reiðubúnir til að fela ríkisstj. án afskipta Alþingis að ráðstafa þessu mikla lánsfé, enda kom það fram hjá hæstv. fjmrh., að honum fyndust óskir í þá átt, að Alþingi hefði afskipti af þessu og að það væri ákveðið í þessum lögum, hvernig fénu skyldi ráðstafað, ekki óeðlilegar. Hins vegar taldi hæstv. fjmrh., að því yrði nú ekki við komið, þar sem afgreiða þyrfti þessa lántökuheimild á svo skömmum tíma. Það er að sjálfsögðu rétt, að það er erfitt að koma því við á vikutíma að setja alveg ákveðnar reglur um það inn í þetta lagafrv., hvernig þessu fé skuli ráðstafað. Hér er um margar framkvæmdir að ræða, og það getur vissulega verið mikið vandamál að meta fjárþörf þeirra hverrar og einnar og ákvarða, hvað eigi að ganga fyrir og hvað eigi að mæta afgangi, auk þess sem það er að sjálfsögðu rétt, sem kom fram hjá hæstv. fjmrh., að áður en slík skipting er ákveðin, getur verið nauðsynlegt að vita skil á því, hve mikils fjár er hægt að afla í þessu skyni hér innanlands, annaðhvort með lántökum eða öðrum fjárframlögum. Þess vegna má út af fyrir sig á það fallast, að það muni vera erfitt að koma því við að setja ákvæði um skiptingu fjárins inn í þetta frv. Hins vegar tel ég langeðlilegast, að það sé tekið fram í þessu frv., að ákvörðun sé tekin um lánveitingar með einstökum lögum síðar, þegar málið hefur allt verið betur athugað og undirbúið. Gegn þeirri meðferð mæla ekki á neinn hátt þær ástæður, sem hæstv. fjmrh. hreyfði hér gegn því, að slik ákvæði væru tekin upp í þetta frv. Þetta sýnist mér sá sjálfsagði og eðlilegi háttur, að í stað þess, að í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. ákveði skiptingu lánsfjárins, þá verði þessu ákvæði breytt á þá lund, að skipting lánsfjárins verði síðar ákveðin í lögum. Það er að vísu nefnt þarna í frv., svo sem og hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir í sinni ræðu, að fénu skuli einkum varið til að efla útflutningsiðnað og til hafnargerða, raforkuframkvæmda og annarra framkvæmda, er stuðla að aukningu þjóðarframleiðslunnar og gjaldeyrisöflun. En þessi ábending er ákaflega óákveðin og teygjanleg, þannig að hún setur í raun og veru ákaflega litlar eða jafnvei engar skorður við því, hvernig þessu fé skuli ráðstafað. Og ríkisstj. er að öðru leyti ekki í þessu frv. gefin önnur leiðbeining en sú eða ekki gefin önnur fyrirmæli heldur en þau, að það skuli um skiptinguna farið eftir mikilvægi framkvæmdanna og þeim möguleikum öðrum til fjáröflunar, sem fyrir hendi eru. En þessi fyrirmæli eru líka ákaflega óákveðin og teygjanleg, þannig að ég fæ ekki betur séð en hæstv. ríkisstj. mundi hafa það algerlega í sinni hendi eftir þessu frv., hvernig hún skiptir þessu lánsfé og ráðstafar, því. Það verð ég fyrir mitt leyti að telja mjög óeðlilegt. Það var um skeið talað mikið um framkvæmdaáætlun, sem hæstv. ríkisstj. hygðist beita sér fyrir. Um þessa framkvæmdaáætlun hefur verið tiltölulega hljótt að undanförnu. En ég dreg þar fyrir ekkert í efa, að að henni hafi verið unnið. En ég verð að segja, að það væri eðlilegt, að þessi framkvæmdaáætlun væri einmitt komin fram, áður en Alþingi tæki með lögum ákvörðun um skiptingu þessa fjár. Ef svo færi mót von minni, að hæstv. fjmrh. eða hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsflokkar vildu ekki fallast á þá eðlilegu leið, sem hér hefur verið bent á, að það væri ákveðið í þessu frv., að lánsfénu skyldi skipt með lögum, vil ég benda á aðra leið, sem frá mínu sjónarmiði er ólíkt eðlilegri og ólíkt venjulegri, að ég hygg, heldur en sú, sem kveðið er á um í þessu frv. En það er sú leið, að þingkjörin nefnd hefði með höndum skiptingu þessa lánsfjár. Hér er, eins og ég hef áður sagt, um svo stóra upphæð að ræða, að það verður að mínum dómi að teljast alls kostar óeðlilegt að fela ríkisstj. í raun og veru sjálfdæmi um það, hvernig hún skiptir þessu fé á milli framkvæmda, á milli landshluta og á milli framkvæmda ríkisins sjálfs og framkvæmda einstakra fyrirtækja, en öll þessi atriði hefur ríkisstj. eftir frv. algerlega í sinni hendi. Og þær upplýsingar, sem hæstv. fjmrh. gaf í sinni framsöguræðu um fyrirhugaðar ráðstafanir á þessu fé, voru einnig svo óákveðnar, að þær gáfu í raun ég veru ekki miklu nákvæmari bendingu um það en frv. sjálft, til hvers þessu lánsfé mundi verða varið, ef ríkisstj. fengi skiptingu þess í sínar hendur. Eins og ég áðan sagði, get ég skilið það, að það sé vissum vandkvæðum bundið nú að taka um þetta endanlegar ákvarðanir, þar sem svo mjög liggur á að fá lántökuheimildina, og eins vegna hins, að hin fyrirhugaða framkvæmdaáætlun virðist ekki tilbúin. En hitt er vissulega auðvelt fyrir hæstv. ríkisstj., ef hún vill sýna sanngirni og réttsýni í þessu máli, að fallast á, að ráðstöfun lánsfjárins verði skotið á frest og hún síðar ákveðin með lögum, svo sem við teljum að eðlilegt væri í alla staði. Ég skal svo ekki hafa þessi orð öllu fleiri. Ég get aðeins endurtekið það og lagt á það áherzlu, sem ég sagði í upphafi, að við framsóknarmenn erum og höfum verið því fylgjandi, að lánsfjár sé aflað með lántöku erlendis til ýmissa framkvæmda hér á landi, eins og sakir standa nú og allt hefur verið hér í pottinn búið. Ég get líka sagt, að það er í sjálfu sér ánægjulegt, að þess skuli vera kostur að fá lán til svo langs tíma sem hér er gert ráð fyrir. Hins vegar má sjálfsagt segja, að þessir vextir séu nokkuð háir, sem þarna eru ráðgerðir, en um það atriði skal ég ekki ræða hér frekar. Málið verður að sjálfsögðu athugað nánar í nefnd. Ég vil segja það, að við framsóknarmenn munum vilja vinna að því að greiða götu málsins í gegnum þingið með hæfilegum hraða, þannig að það ætti ekki að þurfa að standa á því, að málið verði afgreitt með þeim hætti, sem hæstv. fjmrh. gat um. En jafnframt verðum við þó að sjálfsögðu að gera þá kröfu, að þeim nefndum, sem fá málið til meðferðar, og þá ekki sízt þeirri nefnd, sem nú fær það fyrst til athugunar, gefist nægilegt ráðrúm til að athuga málið. Og á því sýnast mér engin vandkvæði. Það sýnist mér alveg sérstaklega nauðsynlegt vegna þess, að málið er hér lagt fram nú og útbýtt án þess að þm. almennt hafi átt þess kost áður að kynna sér það, áður en það var tekið hér til umr. En ég vil leyfa mér að vænta þess, að nefnd sú, sem fær málið til meðferðar, taki alveg sérstaklega til athugunar þær ábendingar og þær tillögur, sem ég hef hér hreyft varðandi ráðstöfun og skiptingu á þessu lánsfé. Það hljóta allir að skilja og hver maður hlýtur að gera sér ljóst, að það er ekki eðlilegt, að um ráðstöfun jafnmikils fjár og hér er um að ræða sé ríkisstjórn í sjálfsvald sett.



Herra forseti. Mér virðist um þetta frv., lántökuheimild fyrir ríkissjóð, að í því sé ýmislegt fremur óvanalegt, miðað við fyrri lántökuheimildir, einkum hin síðari ár. Hér er í fyrsta lagi gert ráð fyrir að taka lán að verulegri upphæð, 240 millj. kr., á brezkum lánamarkaði. Það hefur ekki verið gert mikið að því hin síðari ár, heldur hefur verið haldið sig við amerískan lánamarkað eða þá Alþjóðabankann. Hér er í öðru lagi gert ráð fyrir, að Seðlabankinn, samkv. upplýsingum hæstv. fjmrh., hafi lántökuna með höndum, skildist mér, fyrir hönd ríkissjóðs. Það er líka heldur óvenjulegt hin síðari ár. Hvers vegna á ekki Framkvæmdabankinn að standa í þessu fyrir hönd ríkissjóðs, eins og til var ætlazt með stofnun hans og lögum um hann? Hvers vegna á hann nú ekki að koma nálægt lántöku fyrir hönd ríkissjóðs, sem er ætlað það hlutverk í lögum? En fyrst og fremst er það athugavert frá mínu sjónarmiði við þetta frv., eins og hæstv. fjmrh, leggur það fyrir, að báðum deildum Alþingis er ekki ætluð nema ein vika til þess að afgreiða þetta mál, frv., sem gefur ríkisstj. óbundnar hendur með öllu til þess að ráðstafa þessu lánsfé, 240 millj. kr. Hvernig stendur á þessu, að það verður að vera svo stuttur frestur fyrir Alþingi til þess að afgreiða þessi heimildarlög? Eg gat ekki heyrt, að hæstv. ráðh. skýrði það. Er hætta á, að þetta lánsfé gangi ríkissjóði úr greipum, ef ekki verður gengið frá lánsfjársamningi á ákveðnum degi, sem þá er fyrir fram ákveðinn? Er þegar búið að semja um þetta lán, að frá því verði gengið á ákveðnum degi, áður en leitað er lánsheimildar Alþingis? Þetta er sérstaklega óviðkunnarlegt í mínum augum, vegna þess að samkv. skýringum hæstv. fjmrh. á meginhluti þessa lánsfjár að ganga til framkvæmda, sem Alþingi hefur með að gera að meira og minna leyti, ákveður framlög til á fjárlögum, svo sem hafnargerða, raforkumála, vegamála, lausnar húsnæðismála o.s.frv. Flestallar þær framkvæmdir, sem hæstv. fjmrh. drap á, eru fyrst og fremst undir ráðstöfunarvaldi Alþingis, og það er Alþingi, sem ber að ákveða ekki aðeins framlög úr ríkissjóði til þeirra, heldur hve mikil áherzla er lögð á framkvæmd þeirra á kostnað þjóðarinnar, þ. á m. með lántökum. Ég verð þess vegna að taka mjög eindregið undir það með hv. 3. þm. Norðurl. v., að þetta frv. verði ekki afgreitt í þeirri mynd, sem það nú er, heldur verði annað tveggja bætt inn í það ákvæði um, að Alþingi skipti þessu fé síðar með lögum, eða þá, sem líka hefur verið viðhaft um meiri háttar lántökur, sem einmitt hafa farið til opinberra framkvæmda, að Alþingi setji e.t.v. óformlega nefnd til þess að vinna að skiptingu fjárins með ríkisstj. Ég verð að segja, að mér finnst það óviðkunnanlegt að bera fram frv. eins og þetta, bæði með þeim skýringum, að Alþingi verði að afgreiða það á örfáum dögum, og í öðru lagi og alveg sérstaklega að gera ráð fyrir því, að Alþingi hafi alls engin afskipti af skiptingu þessa fjár eða ráðstöfun til hinna ýmsu framkvæmda í landinu, sem hæstv. fjmrh. taldi upp. Í frv. er ekki heldur gert ráð fyrir því, hvaða aðilar endurláni þetta fé eða hluta af því fyrir hönd ríkissjóðs. E.t.v. á það að verða Seðlabankinn, eins og hann hefur haft milligöngu um töku lánsins. Það væri gaman að heyra, hvort Framkvæmdabankinn er nú alveg strikaður út úr bókum hæstv. ríkisstj. Ég vil að síðustu taka fram, að ég álít þau tvö atriði, sem ég hef þegar lagt áherzlu á, höfuðatriðin í þessu máli, að Alþingi fái hæfilegan frest til þess að vinna að þessu máli og það verði ekki afgreitt svo, að ríkisstj. verði gefið einræðisvald um skiptingu þess fjár, sem gert er ráð fyrir með þessu frv. að taka að láni fyrir hönd þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka hv. 3. þm. Norðurl. v. fyrir góðar undirtektir undir þetta mál. Eins og ég impraði á í framsöguræðu minni, taldi ég ekki óeðlilegt, að óskir kæmu fram um það hjá þm., að sett yrðu nákvæmari ákvæði inn í frv. um ráðstöfun þessa fjár. Ég gerði grein fyrir því, hverjir örðugleikar hefðu verið þar á vegi, en hins vegar aðkallandi að fá frv. samþykkt. Ég vil taka það fram, að ég er reiðubúinn til að athuga það í samráði við þá nefnd, sem fær málið til meðferðar, að hve miklu leyti er hægt að ganga til móts við óskir hv. þm. í þessu efni. Varðandi aths., sem fram hafa komið, vildi ég aðeins rekja þær. Hv. 3. þm. Norðurl. v. minntist á framkvæmdaáætlunina, litið hefði verið á hana minnzt nú að undanförnu. Um framkvæmdaáætlunina er það að segja, að Efnahagsstofnunin nýja vinnur að henni, og er þegar búið að leggja í hana mikla vinnu. Eins og kunnugt er, voru fengnir bæði innlendir og erlendir sérfræðingar til þess að undirbúa hana, og var að því unnið á árunum 1961–1962. Síðan vinnur Efnahagsstofnunin nýja að framkvæmdaáætluninni, og það verk liggur engan veginn niðri, heldur er það í fullum gangi. Þá var því haldið fram, að þegar lántökuheimildir hefðu verið samþykktar á Alþingi, mundi oftast eða jafnvel ætíð hafa verið ákveðið í lögum, til hverra framkvæmda lánin skyldu ganga og hve há upphæð til hvers. Þetta hefur verið sitt á hvað í meðförum Alþingis, og ýmsar lántökuheimildir hafa verið samþykktar án þess, að nokkur ákvæði væru um það, til hvers skyldi nota féð. Ef við tökum t.d. vörukaupalánin bandarísku, sem hafa numið allmiklu fé samtals, frá því að þau hófust, svo að skiptir hundruðum milljóna væntanlega frá byrjun, þá mun í heimildum til þeirrar lántöku ekki hafa verið neitt um það greint, til hvers ætti að nota þá peninga, heldur lagt á vald ríkisstj. algerlega. Varðandi 6 millj. dollara lán frá bandarísku stofnuninni ICA, sem samþ. var í 22. gr. fjárl. fyrir árið 1959, þá var að vísu tekið fram í nokkrum liðum, hvernig ætti að verja 98 millj. þess láns. Þó var það í almennum orðum þannig, að það var tekið fram, að til hafnargerða skyldi varið þessari og þessari upphæð, hins vegar ekki sundurliðað til hverra hafna eða hvað hver hafnargerð skyldi fá mikið o.s.frv. Þetta ákvæði um ráðstöfun á þessu ICA-láni var sett af sérstöku tilefni, vegna þess að þá sat hér minnihlutastjórn Alþfl. að völdum, og var talið rétt vegna þess, að Alþingi ákvæði sjálft um skiptingu fjárins. Þó var því láni ekki að hálfu Alþingis ráðstafað nema að hálfu leyti, því að samtals mun það lán hafa numið í íslenzkum krónum nær 200 millj. kr., og það voru sem sagt aðeins 98 millj., sem Alþingi ráðstafaði sjálft þannig í stórum dráttum, en ekki í einstökum atriðum, en að öðru leyti ráðstafaði ríkisstj. láninu. Hitt er svo hárrétt hjá hv. 3. þm. Norðurl. v., að oftlega hefur verið ákveðið í lögum um lántökuheimildir, til hvers skyldi nota féð. En því fer fjarri, að það hafi verið almenn regla eða undantekningalaus. Hv. þm. minntist á, að vextir væru nokkuð háir af þessu láni, þar sem ég gerði ráð fyrir, að vextirnir mundu verða 61/2 %. Ég geri ráð fyrir, að eftir því sem almennt er og algengast nú á hinum brezka lánamarkaði, muni þetta þykja nokkuð venjulegir og viðunandi vextir. Hv. 5. þm. Reykn. hafði nokkrar aths. að gera við frv., og var sú fyrst, að hér bæri nýtt við, þar sem farið væri inn á brezkan lánamarkað, í stað þess að Ísland hefði haldið sig að hinum bandaríska lánamarkaði, og virtist mér liggja nærri, að hv. þm. fyrtist við að menn ríghaldi sér ekki í Ameríku og geti hugsað sér lántöku annars staðar, og vil ég segja að þá ber nokkuð nýtt við frá þeim hv. þm. Ég tel þvert á móti, að það sé æskilegt að reyna að opna í fleiri löndum möguleika fyrir lántökur Íslendinga. Þá þótti honum kynlega við bregða, að Seðlabankinn hefði haft milligöngu um þetta mál, en ekki Framkvæmdabankinn. Því er til að svara, að í lögum um Seðlabanka Íslands frá s.l. ári, 1961, segir svo í 20. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Seðlabankinn skal vera ríkisstj. til ráðuneytis um allt, er varðar gjaldeyrismál, þ. á m. erlendar lántökur, og taka að sér framkvæmd í þeim efnum, eftir því sem um verður samið.“ Hér er sem sagt ákveðið í lögum um Seðlabankann, að hann skal vera ríkisstj. til ráðuneytis um erlendar lántökur, og er því ekki óeðlilegt, að ríkisstj. leitaði til hans um þetta mál. Þá þótti hv. þm. það undarlegt, hversu skammur tími Alþingi væri ætlaður til meðferðar þessa máls, og spurði, hvort væri búið þegar að semja um þetta mál, áður en til Alþingis væri leitað. Því er til að svara, að svo er að sjálfsögðu ekki, enda hefur ríkisstj. ekki heimild til þess. En í þessum orðum hv, þm. virðist kenna nokkurs ókunnugleika á því, hver eru eðlileg og óhjákvæmileg vinnubrögð í slíkum efnum. Þegar ríkisstj. hefur hug á því að útvega erlent lán til framkvæmda, eru að sjálfsögðu ekki rétt þau vinnubrögð að fara fyrst til Alþingis og fá heimild til þess að taka lán, áður en nokkuð er búið að kanna, hvort eða hvar sé hægt að útvega slík lán. Vitanlega verður fyrsta sporið að verða það, að ríkisstj. - og þá eins og í þessu tilfelli með atbeina Seðlabankans - kannar, hvort möguleikar séu á slíkum lántökum. Þegar þeim umleitunum er svo langt komið, að það er sýnt, að hægt er að fá slíkt lán, þó er næsta sporið að sjálfsögðu að skýra Alþingi frá því og leggja fyrir það frv. um heimild til slíkrar lántöku. Ég sé ekki, að neitt sé við þessi vinnubrögð að athuga, heldur séu þau hin einu vinnubrögð, sem hægt er að viðhafa í slíkum málum. Ástæðan til þess, að svo stuttur frestur er í þessu efni, ein vika, eins og ég gat um, er sú, að ætlunin er að bjóða þetta lán út í næsta mánuði eða í desembermánuði. Til þess að sú tímaáætlun, sem gerð hefur verið í þessu efni, geti staðizt, þarf Alþingi að hafa afgreitt heimildarlögin 23. nóv. í síðasta lagi. Ef það tækist ekki, mundi það þýða, að þessi lánsútboð yrðu að frestast fram á næsta ár. Að athuguðu máli höfum við talið réttara að fara í þessa lántöku nú þegar. Við vitum, að mikil breyting er oft og tíðum á lánamarkaði, ekki aðeins varðandi vexti og lánstíma, heldur yfirleitt möguleikana á því að fá lán. Það þarf að sjálfsögðu ekki marga atburði eins og þá, sem gerðust hér nýlega í sambandi við deilurnar um Kúbu, til þess að kippa grundvelli undan slíkum möguleikum. Ríkisstj. telur, án þess að hún sé á nokkurn hátt að spá nokkrum erfiðleikum og átökum á næstunni, og vonar í lengstu lög, að til engra slíkra alvarlegra hluta komi, þá telur hún að athuguðu máli rétt að nota þá möguleika, sem nú eru fyrir hendi, og fá heimild Alþingis til að taka þetta lán og bjóða það út í desembermánuði. Sú er ástæðan til þess hraða, sem hér er á hafður.



Herra forseti. á síðasta Alþingi voru sett lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Í 29. gr. þeirra segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,.Kjarasamningur eða kjaradómur gildir frá 1. júlí 1963 til ársloka 1965.“ Með þessum lögum var því gert ráð fyrir, og þau lög voru byggð á samkomulagi milli ríkisstj. og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, að fyrst yrðu reyndir samningar milli aðila. Ef þeir leiddu ekki til niðurstöðu, gengi málið fyrst til sáttasemjara og síðan til kjaradóms, sem kvæði upp endanlegan úrskurð í kjaradeilunni. Og hvort sem um yrði að ræða kjarasamninga eða kjaradóm, skyldu þau ákvæði taka gildi frá 1. júlí næsta ár. Með þessu var því gert ráð fyrir, að opinberir starfsmenn, einstakar stéttir eða hópar, fengju ekki kjarabætur eða breytingar yrðu á þeirra kjörum fram til þess tíma. Þó var sett ákvæði til bráðabirgða í lögin, sem hljóðar svo: „Nú verða almennar og verulegar kauphækkanir, þar til kjaraákvæði samkv. lögum þessum koma til framkvæmda, og getur Bandalag starfsmanna ríkis og bæja þá krafizt launahækkunar ríkisstarfsmanna í heild.“ Þetta ákvæði var notað í sumar, eftir að verulegar og almennar kauphækkanir urðu, og náðist samkomulag milli Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og ríkisstj. um, að ríkisstarfsmenn fengju 7 % kauphækkun frá 1. júní s.l. að telja. Nokkuð er um liðið síðan sjúkrahúslæknar gerðu kröfur um verulegar kjarabætur sér til handa. Og það varð ljóst nú ekki alls fyrir löngu, að þeir mundu ekki vilja una þeirri skipan, sem lögin um kjarasamninga gerðu ráð fyrir, þ.e. að bíða eins og aðrir opinberir starfsmenn til 1. júlí 1963, né heldur láta sér nægja þá 7% kauphækkun, sem samið var um frá 1. júní s.l. Ég skal ekki rekja gang þeirrar deilu eða þess ágreinings. En að lokum var fundin sú leið til lausnar á þessari deilu, að þau ákvæði, sem kæmu til greina um kjör lækna, ýmist með kjarasamningi eða kjaradómi, skyldu gilda aftur fyrir sig frá 1. ágúst 1962. Hæstv. heilbrmrh. lagði ákveðnar till. til lausnar deilunni fyrir læknana og hafði um það samráð við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, og þegar bandalagið eða stjórn þess hafði lýst því yfir, að það mundi ekki gera kröfur fyrir hönd annarra starfsmanna, þótt ríkisstj. samþykkti að greiða sjúkrahúslæknum fyrr en öðrum laun samkv. væntanlegum kjarasamningi eða dómi, tókst samkomulag um þetta efni. Frv., sem hér liggur fyrir, fer fram á, að í lögin um kjarasamninga sé sett viðaukaákvæði, sem heimili þessa lausn og staðfesti hana, þannig að á eftir 4. tölul. 29. gr. l. þar sem segir: „Kjarasamningur eða kjaradómur gildir frá 1. júní 1963“ - komi: „þó skulu ákvæði um kjör sjúkrahúslækna gilda frá 1. ágúst 1962.“ Ég legg til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn., og vil bera fram þá ósk, að málið hljóti greiða afgreiðslu í gegnum þingið.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Mér þykir rétt að fara örfáum orðum um þetta frv. þegar við þessa umr., en mörg orð skal ég ekki hafa um það nú. Ég saknaði þess í ræðu hæstv. ráðh., að hann skyldi ekki rekja gang málsins eða þess ágreinings, sem liggur að baki þessa frv. Hann tók það sjálfur fram, að hann ætlaði ekki að gera það, en ég tel, að það hefði verið alveg sérstök ástæða til að rekja gang þessa máls nú við 1. umr. um þetta frv. Ég held, að allir hv. alþm. séu þessum málum of ókunnugir og að það sé skylda að gera þeim grein fyrir aðdraganda málsins. Þetta hefur hæstv. ráðh. láðst að gera, og ég get að sumu leyti skilið það. Ég get skilið það út frá því, að samvizka hæstv. ríkisstj. í þessu máli sé ekki sérlega góð og að þrátt fyrir þann sigur, sem þetta frv. ber vott um, þá sé hæstv. ríkisstj. ekki sérlega hreykin af sigrinum. Forsagan er í stuttu máli sú, að 25 einstaklingar í þjónustu ríkisins segja upp stöðum sínum með löglegum fyrirvara. Ástæðan til þess, að þessir menn segja upp stöðum sínum, er sú og sú ein, að þeir eru óánægðir með kjör sín. Hæstv. ríkisstj. notaði sér lagaheimild til þess að lengja uppsagnarfrestinn um helming, þannig að hún fengi 6 mánuði í staðinn fyrir 3 til að athuga sinn gang og til að gera ráðstafanir í samræmi við fram komnar 25 uppsagnir. Þennan tíma vanrækti hún gersamlega að notfæra sér. Og þegar að því kemur 1. nóv., að læknarnir mæta ekki til starfs, þá er hæstv. ríkisstj. með öllu óviðbúin. Það var frá upphafi og allt til þessa dags mjög augljóst, að hæstv. ríkisstj. ætlaði sér og treysti á það, að hún gæti þvingað þessa 25 einstaklinga til hlýðni. Það var vitnað í a.m.k. þrenn lög, að læknarnir með uppsögnum sínum fremdu lögbrot. Og það var óspart látið í það skína, hvaða viðurlög væru við slíku að réttu lagi. Þetta eru 25 einstaklingar, sem segja upp stöðum sínum. Þetta er ekki verkfall. Það er ekki félagsbundinn hópur, sem hér er að verki, heldur einstaklingar. Til þess að torvelda þessum einstaklingum að losna úr þeim stöðum, sem þeir voru óánægðir með að vera í, var reynt að koma því svo fyrir með lagakrókum, að hér væri raunverulega um verkfall að ræða. Þannig hafa öll ráð verið notuð til að þvinga þessa einstaklinga, þessa þegna þjóðfélagsins, til starfa gegn vilja þeirra. Ég get vel skilið, að hæstv. ríkisstj. sé ekki hreykin af þessu og að hún kæri sig ekkert um að rekja gang málsins eða þennan ágreining hér, eins og hæstv. fjmrh. tók fram að hann óskaði ekki að gera. En ég held samt, að það sé hollt, að þetta komi fram. Ég get ekki deilt á neinn einstakan ráðh. fyrir þessa framkomu. Eg deili ekki sérstaklega á hæstv. heilbrmrh., þó að þetta máli standi honum næst, heldur deili ég, eins og ég hef gert í þessari ræðu, á hæstv. ríkisstj., því að ég veit, að hún í heild og sem einn maður stendur á bak við þessar aðgerðir. Ég skal minna á, að það er ekki nema eitt ár síðan annar hópur lækna var beittur gerræði. Þá stóð annar hæstv. ráðh. þar að baki, hæstv. félmrh. Þá var hópur sjúkrasamlagslækna í Reykjavík þvingaður til að vinna gegn vilja sínum í þrjá mánuði hjá ákveðinni opinberri stofnun. Þetta er því ekki einsdæmi, sem skeð hefur nú gagnvart læknunum. Þetta er í annað skipti í tíð þessarar hæstv. ríkisstj. Ég skal viðurkenna, að hæstv. ríkisstj. virðist hafa borið sigur úr býtum í viðskiptum við þessa einstaklinga. Sjálfsagt er hún ánægð með það, en ég trúi því ekki, að hún sé hreykin af því. Hún beygði þá, og það frv., sem hér liggur fyrir, er niðurstaðan, útkoman úr þeirri glímu. Læknarnir hafa enn ekki fengið leiðréttingu mála sinna. Það bíður síns tíma og það verður ákveðið á þann hátt, sem hæstv. ríkisstj. telur bezt viðeigandi. Þetta er það, sem felst í þessu frv. Ég hef ekki tekið afstöðu til frv. í þeim orðum, sem ég hér segi, en mér er það ljóst, að þetta frv. er niðurstaða fullnaðarsigurs hæstv. ríkisstj. gagnvart þessum 25 íslenzku ríkisborgurum.



Herra forseti. Það er misskilningur hjá hv. 9. þm. Reykv., að ekki hafi verið gerð grein fyrir þessu máli hér á Alþingi og þess vegna ætti alþm. að vera málið ókunnugt. Það er ekki nema rúmur hálfur mánuður síðan um málið urðu allýtarlegar umr. í hv. sameinuðu Alþingi, þar sem hv. 9. þm. Reykv. hélt ræður um málið og skýrði sína skoðun og ég gerði grein fyrir skoðun ríkisstj. Ég get ekki látið vera að lýsa undrun minni yfir því, að hv. þm. skuli vera fallið þetta úr minni. Eg mótmælti þá þeim skilningi, sem hv. þm. hélt fram á eðli þeirrar deilu, sem hér um ræðir, og sé enga ástæðu til þess að ítreka þau rök nú að nýju. Hv. þm. hélt því mjög fram, að ríkisstj. hefði sigrað í þessu máll, gersigrað læknana, ítrekaði hann. Ég skal ekkert um það ræða, hver hafi sigrað í þessu máli, það verður hver að meta fyrir sig. Ég vil aðeins skýra frá því, að formaður Læknafélags Reykjavíkur hefur lýst yfir því í blaðaviðtali, að hann teldi þessa lausn málsins vera skynsamlega, þó að hann hins vegar játaði, að læknarnir hefðu ekki fengið allt það fram, sem þeir höfðu óskað. Ég tel, að það sé engum til góðs að vera að metast um það nú, hver hafi sigrað eða orðið ofan á í þessari deilu. Aðalatriðið er, að það er komin lausn, sem ég tel mjög aðgengilega fyrir alla aðila, og ég vil lýsa hér þakklæti mínu til þeirra aðila, sem þar hafa gott til lagt. Læknarnir hafa, eins og ég segi, sjálfir lýst samþykki sínu á þessari lausn, og þeirra forustumaður beinlínis tekið fram, að hann teldi lausnina skynsamlega. Stjórn BSRB hefur átt mjög góðan þátt að lausninni, og má raunar segja, að þess hlutur hafi verið einna örðugastur, og þess vegna á stjórn BSRB og einstök félög innan þess alveg sérstakar þakkir skilið fyrir sitt framlag í málinu. Ég vil einnig nota þetta tækifæri til þess að lýsa þökkum mínum og ríkisstj., - ég veit raunar, að þar tala ég fyrir munn alls þingheims, líka hv. 9. þm. Reykv., - með því að þakka yfirlæknunum það mikla erfiði, sem þeir tóku á sig, meðan á þessum vandkvæðum stóð. Það má margt um þessa deilu segja og þá lærdóma, sem af henni má draga. Ég hygg þó, að það sé engum til góðs að fara of langt út í það mál nú. En ég vil sérstaklega taka það fram að gefnu tilefni frá hv. 9. þm. Reykv. og raunar öðrum aðfinningum, sem hafa komið fram gegn ríkisstj., að ríkisstj. var hér frá fyrstu tíð bundin af landsins lögum. Og ég hef ekki orðið var við, að neinn af gagnrýnendum stjórnarinnar, ekki fremur hv. 9. þm. Reykv. en aðrir, hafi borið fram till. um breyt. á þeim lögum, sem ríkisstj. var að framkvæma: Það er ríkisstj. sjálf, sem nú flytur þetta breytingarfrv. Ef aðrir hefðu í alvöru áður talið, að ríkisstj. væri of seinvirk í þessum athöfnum, þá var hægurinn fyrir þá, á hvaða stigi málsins sem var, að flytja frv. til l. um breyt., annaðhvort á þeim lögum, sem hér um ræðir, eða á sjálfum lögunum um kjör læknanna. En engar slíkar till. hafa verið fram bornar, svo þó að það megi segja með nokkrum rétti, að ríkisstj. hafi verið svifasein í þessu máli, - ég skal ekki fara frekar að skýra orsakir til þess, - þá hafa aðrir ekki síður verið það, þeir sem nú þykjast vera sérstaklega ákafir málsvarar læknanna. Þeim var heimilt á hvaða stigi málsins sem var að fá þeirra hlut leiðréttan með nauðsynlegum lagabreytingum, en það hafa þeir alveg látið undir höfuð leggjast. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meir um þetta mál á þessu stigi. Ég tel eins og hæstv. fjmrh. æskilegt, að frv. fái greiðan framgang, og þeir aðilar, sem hér eiga mest í húfi, annars vegar ríkisstj., hins vegar BSRB og læknarnir sjálfir, eru allir ásáttir um þessa lausn og mælast til þess, að frv. henni til staðfestingar fái greiðan framgang.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Aðeins örfá orð. - Hæstv. heilbrmrh. sagði í upphafi ræðu sinnar áðan, að þetta mál hefði verið rætt á þingi áður og þess vegna ekki verið talin ástæða til að rekja gang þess nánar nú. Víst var þetta rætt í tilefni fsp. fyrir skömmu í Sþ. En málið var ekki rætt efnislega, og ég man mjög greinilega, að hæstv. dómsmrh. tók fram einu sinni eða oftar, að hann gerði það með vilja að forðast að rekja efnisatriði málsins að þessu sinni. Ég veit, að þessi hæstv. ráðh. hefur gott minni og þessi eigin orð man hann áreiðanlega. M.ö.o.: efnisatriði málsins, forsagan, hafa aldrei verið rakin hér á Alþingi. Hæstv. heilbrmrh. vitnaði til formanns Læknafélagsins. Mér skildist, að hann vildi halda því fram, að formaðurinn væri eftir atvikum ekki óánægður með þessa niðurstöðu, og bætti því við: enda þótt vitað væri, að læknar hefðu ekki fengið allt fram með þessari niðurstöðu. En mér er spurn: Hafa læknarnir fengið nokkuð fram af því, sem þeir óskuðu? Ég mótmæli því algerlega. Þeir hafa ekki fengið neitt fram af sínum kröfum enn í dag. Og enginn veit nú, hvort þeir fá það nokkru sinni í sambandi við þetta. Ég vil aðeins undirstrika það enn á ný, að ég ávíta hæstv. ríkisstj. fyrir alla hennar framkomu í þessu máli. Ég tel, að hún hafi gert allt mögulegt í þessu máli, en allt annað en það, sem henni bar að gera. Ef hún vildi ekki hækka laun þessara manna eða bæta þeirra kjör, sem út af fyrir sig var' afstaða, þá bar henni að gera það eitt að sleppa þessum mönnum frá nauðung og auglýsa stöðurnar lausar með þeim kjörum, sem henni sýndist. Þetta var það eina, sem hæstv. ríkisstj. bar að gera sem lýðræðislegri stjórn, sem metur frelsi þegna sinna einhvers. En það eina gerði hún ekki.