Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Hannes Jónsson: Ég hlýddi á umr. um þetta mál í gær með talsverðri eftirtekt, en ég verð að segja, að ég varð fyrir vonbrigðum um þær umr. - Eins og mál þetta er til komið, þá dylst engum, að það, sem aðallega, er deilt um, er það hvort eigi að koma á hlutfallskosningum við hreppsnefndarkosningar eða ekki. Það er nú að vísu svo, að í grg.þál. frá 1933 um endurskoðun þessarar löggjafar er þess getið, að það sé ekki stefnt að því að koma á hlutfallskosningum við kosningar í sveitum, heldur eigi að gera þetta eins frjálst og hægt sé, og þá sérstaklega, að kjósendur geti valið á milli, hvor kosningaraðferðin skuli viðhöfð. Og nú sé ég ekki betur en að þetta ákvæði sé fullkomlega tryggt í gildandi lögum, þar sem í 29. gr. 1. frá 1929 er skýrt tekið fram, að oddvitar sýslunefnda skuli fyrirskipa hlutfallskosningur, ef þess sé krafizt. Undir meðferð þessa máls í n. hefir þessi tvíþætti skilningur komið fram og rekizt á, hvort beinlínis ætti að fyrirskipa hlutfallskosningar í sveitum eða láta kosningaraðferðirnar vera eftir frjálsu vali. En til þess að komast hjá því að velja um þetta, þá grautar hv.n. saman þessum tveimur stefnum, og það svo mjög, að ekki verður hægt að komast klakklaust hjá agnúunum. Þetta kom líka þegar fram í gær undir umr., þar sem einum fannst þetta ákvæði ómögulegt, en hinum hitt. Það mun því sannast, að lögin yrðu með öllu óframkvæmanleg eftir till.hv.n., nema með sífelldum árekstrum. Þeir, sem héldu því fram að hafa kosningarnar eins og nú er, hreppsnefndarkosningarnar á vorhreppaskilum og sýslunefndarkosningarnar á manntalsþingum, athuga ekki, að þetta er gert ómögulegt í frv., þar sem gert er ráð fyrir, að skipta megi hreppum í kjördeildir. Eins og kunnugt en, þá er það fyrirskipað í lögum, að menn mæti á manntalsþingum, og varðar meira að segja sektum, ef út af er brugðið. Nú mun það ekki tilætlun löggjafans að knýja menn til þess að brjóta á móti þeim lögum, sem hann setur, en það er beinlínis gert í þessu tilfelli. Menn geta t. d. alls ekki sótt manntalsþing, sem sæti eiga í annari kjördeild en þar, sem manntalsþingið er háð, a. m. k. alls ekki þeir, sem sæti eiga í kjörstjórninni, því að þeir verða að stjórna kosningunum til hins síðasta. Mér virðist, að ekki geti annað komið til greina en breyta þessu ákvæði. Eins og bent hefir verið á, verður mjög erfitt að láta sveitarstjórnarkosningar fara fram sama dag og kosið er til Alþingis. Til þess að það geti gengið með góðu móti þyrfti fyrst og fremst að hafa tvær kjörstofur, en víða hagar svo til til sveita, að það er varla hægt, og jafnframt þyrftu að vera tvær kjörstjórnir. En þá gæti komið fyrir, að einn og sami maður ætti sæti í báðum kjörstjórnunum. Þessir örðugleikar virðast mér með öllu útiloka, að þessar tvennar kosningar sé hægt að láta fara fram sama daginn. Hvað snertir hreppsnefndarkosningarnar, þá hefir og verið bent á það, að illmögulegt myndi verða að láta kosningu aðalmanna og varamanna fara fram samtímis. Til þess að bæta úr þeim ágalla, sem er að þessu leyti á frv. og brtt. á þskj. 192, hefir hv. 2. þm.N.-M. komið fram með brtt., sem ganga í þá átt, að þessu atriði skuli skipa á þann veg, að kosning aðalmanna og varamanna skuli vera sameiginleg, en að þeir sem flest fá atkv. við kosninguna, skuli vera aðalmenn, en þeir, sem næstir verða með atkvæðatölu, varamenn. En við þessa till. er það að athuga, að „teoretiskt“ séð gæti það komið fyrir, að hreppsnefnd yrði skipuð mönnum, sem engum hefði dottið í hug að hafa fyrir aðalmenn. Setjum svo, að kjósa ætti 3 aðalmenn og 5 varamenn í einhverjum hreppi, og að kjósendurnir skiptust í tvo flokka, þannig að annar flokkurinn hefði 60% af greiddum atkv., en hinn 40%. Segjum svo, að fyrri flokkurinn kysi mennina A, B, C, D, E, sem fengju samkv. þessu 60% af atkv. Aftur á móti kysi hinn flokkurinn mennina F, G, H, I, J, sem fengju því 40% af atkv. En nú gæti það komið fyrir, að báðir partar hefðu komið sér saman um varamennina K, L, M, N, O, og kysu þá. Fengju þeir því öll atkv. og yrðu aðalmenn í staðinn fyrir varamenn. Menn kunna nú að segja, að þetta sé bara „teoria“, en ég vil þá segja, að „teoria“ getur orðið að „praksis“, og því getur það komið fyrir, sem ég hefi bent hér á. Einasta leiðin til þess að komast út úr þessu öngþveiti er sú, að fylgja þeirri venju, sem alltaf hefir verið viðhöfð í þessu efni, að kjósa fyrst aðalmennina, og varamennina svo á eftir. Þessari reglu hefir verið fylgt við kosningar í sýslunefndir, og er viðhöfð við kosningar aðalmanna og varamanna í stjórnir ýmsra félaga og fyrirtækja, þar sem hlutfallskosning er ekki viðhöfð. Þá eru og ýms fleiri atriði í þessu frv., sem sýnast í fljótu bragði munu verða torveld í framkvæmd, og má þar til nefna t. d. utankjörstaðakosningar, sem frv. gerir ráð fyrir, að geti átt sér stað við kosningar í sveitarstjórnir eins og nú við kosningar til Alþingis. Það er gert ráð fyrir að nota sömu eyðublöðin í báðum tilfellunum. Það er margt fleira í frv., sem ég held, að reynast muni torvelt að framkvæma. Nú er svo fyrirmælt í frv. um kosningar í hreppsnefnd, að kjósandinn á að skrifa á miða númer þess manns á kjörskránni, sem hann ætlar að kjósa. Í ákvæðum um kosningar, sem fara fram utan kjördæmis, er gert ráð fyrir, að notuð verði samskonar eyðublöð og við síðustu alþingiskosningar. Og hvernig eru svo fyrirmælin um þetta í frv.? Það á að skrifa á miða númer þess manns á kjörskránni, sem kjósa skal. Nú er ég t. d. staddur hér í Rvík, þegar hreppsnefndarkosning fer fram í minni sveit. Hvað veit ég þá um númer þeirra manna á kjörskránni, sem ég hugsa mér að kjósa í hreppsnefndina? Nú má ef til vill segja, að heimild sé að skrifa nöfn þeirra á seðilinn. En ef kjósa á 7 aðalmenn og auk þeirra í varamenn í hreppsnefndina, hvernig á þá að koma öllum nöfnunum fyrir á þessum litla miða? Þessi kosningaraðferð yrði áreiðanlega örðug í framkvæmdinni. Þá eru ákvæðin um samningu kjörskránna við sveitar- og bæjarstjórnarkosningar í meira lagi álappaleg, og skil ég ekki, hvernig hv. meiri hl. allshn. hefir getað dottið í hug að láta slíkan óskapnað frá sér fara. Eftir þessum reglum á kjörskrá til sveitarstjórnarkosningar, sem samin er t. d. 24. jan. 1937 að ganga í gildi 23. jan. 1938. Þessi fáránlega breyt. á gildandi lagaákvæðum um samningu og gildi kjörskráa ber vott um þann hundavaðshátt, sem þessu frv. er samfara. Því ekki að fara ennþá lengra aftur á bak og fyrirskipa sveitar- og bæjarstjórnum að semja kjörskrár, sem koma í gildi eftir 10 ár?! - En hvað var annars á móti því að láta það ákvæði haldast óbreytt, sem nú gildir, að hafa kjörskrár í kaupstöðum tilbúnar í desembermánuði, sem svo ganga í gildi eftir áramótin, seinni partinn í janúar? Ég get ekki betur séð en að það verði að breyta þessu ákvæði, ef það er meiningin að reyna einhverntíma að nota þessi nýju lög. Þá er í meira lagi fljótfærnislega gengið frá niðurlagsákvæðum frv. Þar er svo fyrir mælt, að kosningar samkv. þessum lögum skuli í fyrstu sinn fara fram 1938, en þangað til skuli kosningar fara fram samkv. lögum um sveitar- og bæjarstjórnarkosningar frá 1929. Það á því aðeins að láta kosningarnar fara fram eftir þessum einu lögum. Nú hefir þeim lögum verið breytt með öðrum lögum frá 1933 og 1934. En það á ekkert að fara eftir þeim né taka þau til greina! Með fyrri málsgr. 36. gr. frv. eru þessi lög hvortveggja úr gildi felld, eins og tekið er fram í gr. sjálfri. - Ég geri ráð fyrir, að meiningin hafi nú verið sú, að þær kosningar til sveitar- og bæjarstjórna, sem fram færu á þessu tímabili til 1938, skyldu, ef til kæmi, fara eftir núgildandi lögum frá 1929 með áorðnum breytingum frá 1933 og 1934. En þá verður að sjálfsögðu að breyta þessu álappalega ákvæði í fyrri hluta 36. gr. Ég held, að það írafár, sem gripið hefir þá menn, er að þessu frv. standa, hafi komið nokkuð að ófyrirsynju. Ég sé enga knýjandi ástæðu til þess að breyta sveitarstjórnarlögunum, nema þingheimur vilji yfirleitt koma þeirri breyt. á, að láta allar kosningar fara fram eftir hlutfallskosningarreglum; þeir, sem það vilja, eru sjálfum sér samkvæmir, og þá er ekki um neina árekstra að ræða í þessu frv. frá þeirra sjónarmiði. En hinir, sem eru mótfallnir hlutfallskosningum, eiga vitanlega að vera á móti þessu frv. og brtt.allshn. Ég held, að menn hafi ekki gert sér það ljóst, hversu örðugt er að framkvæma slíka lagasetningu sem þessu á grundvelli frv. og brtt.allshn., er fyrir liggur. Og ef þeir vilja samþ. þetta frv. til þess að koma því frá, þá er þetta ekki sæmileg afgreiðsla á því, eða eins og vera ber. Það verður fyrst að taka málið föstum tökum og gera sér ljóst, hverjir örðugleikar eru á að framfylgja því. Og ef það reynist ekki hægt nema á grundvelli hlutfallskosninga, þá verður að stíga það spor fullt út og gangast hreinlega við því nú þegar á þessu þingi, en ekki að vera að tvístíga og segjast ekki vilja hlutfallskosningar, en taka svo upp þetta millispor, sem hlýtur að leiða til þess fyrirkomulags. - Þeir, sem vilja hafa hlutfallskosningar, hafa hér séð sér leik á borði og flekað hina. Ef til vill hafa sumir látið flekast viljandi, af því að þeir hafa ekki séð sér fært að berjast opinberlega fyrir hlutfallskosningum. Þetta er kannske mannlegt, en ekki er það mikilmannlegt, eins og komizt var að orði í öðru sambandi. - Ég mun því greiða atkv. gegn öllum breyt. á núv. lögum um sveitarstjórnarkosningar, af því að það er ekki hægt að breyta þeim án þess að því fylgi svo miklir örðugleikar, sem gera ómögulegt að framkvæma þau. Ég skal t. d. benda á það, að hafi sumir látið sér detta í hug að nema burt einn agnúa á gildandi kosningalögum og hætta að kjósa sýslunefndarmenn á manntalsþingum vegna þess, að kjósendur eigi erfitt með að koma á manntalsþing, þá ætla þeir sér að greiða úr þessu með því að láta kosningarnar eftir sem áður fara fram á einum stað í hreppnum. En þá er numið burt úr þessu frv. það ákvæði, sem helzt virðist vera vit í og á að létta fyrir kjósendum að neyta atkv. síns, en það er heimildin til þess að kjósa í kjördeildum, sem nú eru víða tvær til þrjár í stórum hreppum. Þetta sýnir m. a., hve lausalopalega er fá þessum brtt. gengið. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að hv.þdm. leggi svo mikla áherzlu á að koma fram einhverjum breytingum á þessum kosningalögum, að þeir nemi burt úr frv. einu nýtilegu ákvæðin. Ég skal svo ekki hafa þetta öllu lengra, en ég vil skora á hv.allshn. að taka það enn á ný til rækilegrar yfirvegunar, hvort nokkur nauðsyn er á því að breyt. þessum lögum, því að ég hefi ekki heyrt aðrar ástæður bornar fram fyrir því en þá, að það þurfi að koma á hlutfallskosningum sem víðast. En ef um fleiri ástæður er að ræða, væri fróðlegt að heyra þær tilgreindar. Ég hefi ekki heyrt þær nefndar, og hv.frsm.allshn. hefir varizt allra frétta í því efni. - Ég hefi bent á eitt atriði í frv., sem muni vera til bóta frá því, sem nú er í lögunum, en svo eru uppi raddir um að nema það burtu úr frv., til þess að hægt sé að framfylgja lögunum, ef frv. verður samþ. með þeim brtt., sem fyrir liggja frá meiri hl. allshn. Það er ekki nema um tvennt að velja, ef frv. á fram að ganga, annaðhvort þessa leið eða hlutfallskosningarfyrirkomulagið. En ég er fyrir mitt leyti alveg mótfallinn því, að verið sé að þvinga fram hlutfallskosningar, og hygg, að flest eða öll sveitarfélög á landinu séu því mótfallin. - Það er einnig mjög örðugt að undirbúa þær. Og mörg sveitarfélög yrðu að fá prentaðan fjölda eyðublaða til afnota við kosningarnar, eða láta fjölrita þau. Gæti þá komið til álita, hvort öruggt væri, að ekki yrði hægt að kom, við brellum. Ég lít svo á, að þetta frv. hafi ekki hinn minnsta tilverurétt, og mætti það sannarlega liggja í hvílu sinni nokkur ár, án frekari afgreiðslu en orðin er.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 1. landsk.þm. og hv. 2. þm. Reykv., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 229.] Till. er of seint fram borin og auk þess skrifl., og þarf því tvenn afbrigði frá þingsköpum til þess að hún geti komizt að á fundinum.

Frsm. (Thor Thors) Þetta mál hefir nú sætt andmælum úr ýmsum áttum, og skal ég játa það, að sum af þeim eru á nokkrum rökum byggð, en önnur ekki. Það hefir verið talað um, að reglur þær, sem settar eru í brtt. meiri hl. allshn. um kosningar á aðalmönnum og varamönnum í sveitarstjórnir, gætu valdið ruglingi. En ég sé ekki, að svo þurfi að vera. Ég held, að það hafi verið hv.þm. A.-Húnv., sem sagði, að það væri ókleift að kjósa varamenn í hreppsnefnd, nema fyrst væri vitað um það, hverjir hefðu náð kosningu sem aðalmenn. En þessari reglu hefir víða verið framfylgt. Og ég hygg, að raunin hafi orðið sú, að þeir menn, sem mest traust höfðu meðal kjósenda, hafi hlotið kosningu sem aðalmenn, og hinir sem varamenn, er höfðu næstmest traust. Ef aðalmenn og varamenn þeirra eru kosnir í einu lagi, þá er það líklegt, að aðalmenn og varamenn komi fram með svipaðri atkvæðatölu frá þeim kjósendaflokki, er á bak við þá stendur. Kjósendur munu fyrirfram safnast í hópa um ákveðna fulltrúa eftir hagsmunum og sameiginlegum áformum, og þá munu aðalfulltrúar og varafulltrúar þeirra fá mjög svipað atkvæðamagn. Aðalmenn og varamenn hljóta að ná kosningu eftir sömu hlutföllum, eða því sem næst. Hv. 6. landsk. var að bera fram rök fyrir réttmæti hlutfallskosninga og benda á, hvers vegna þær væru æskilegri en óhlutbundnar kosningar. Ýmislegt af því, sem hann sagði, var rétt. En það getur alls ekki staðizt sem föst regla, er hv.þm. hélt fram, að þátttaka kjósenda sé ætíð meiri í hlutfallskosningum en óhlutbundnum kosningum. Hv. þm. sagði, að Alþfl. vildi alstaðar innleiða hlutfallskosningareglu. En ég verð að benda honum á, að það hefir ekki borið mikið á þeim áhuga hjá flokknum við skipun Alþingis, síðan hann komst þar í meirihlutaaðstöðu. Reynslan hefir sýnt, að jafnaðarmenn hafa þvert á móti ruglað skipun þingsins. Ég veit, að hin slæma samvizka hv. 6. landsk. muni minna hann á, hvað það er, sem ég á við. Ef þeim er það nokkur alvara að haga skipun Alþingis skv. reglu hlutfallskosninga, þá er það nú á þeirra valdi. Hv. þm. V.-Húnv. talaði hér í þessu máli með almikilli drýldni og merkissvip. Sagðist hann hafa orðið fyrir miklum vonbrigðum um meðferð þessa máls hér í d. Ég hygg, að það sé nú ekkert óvenjulegt fyrir þennan hv.þm., þó að hann verði fyrir vonbrigðum. Það mun vart vera um annað að ræða en að farið sé gagnstætt hans vilja í flestum málum hér á Alþingi. En hinsvegar get ég lýst því yfir, að ég varð ekki fyrir neinum vonbrigðum að því er snerti ræðu þessa hv.þm.; hún var, eins og venjulegt er um ræður hans, full af drýldni og hroka. Hv. þm. sló því fram, að það væri engin þörf á þessari lagabreytingu, Og staðhæfði, að það væri ekki hægt að láta sveitarstjórnarkosningar fara fram samtímis alþingiskosningum. Hann hefir sýnilega ekkert íhugað málið, og þess vegna má segja, að það sé ekki ástæða til að þrefa við hann um það. En ef hv.þm. hefði skilið það og reynt að kryfja það til mergjar, þá hefði hann vitanlega fundið, að það er einungis til að gera þessar kosningar auðveldari og léttari í framkvæmd, að kosningareglurnar eru samræmdar við gildandi reglur um alþingiskosningar. Þess vegna er meðal annars sett inn í frv. ákvæði um það, að kjörskrár til bæjar- og sveitarstjórnarkosninga skuli samdar um leið og kjörskrár til alþingiskosninga. En það fannst hv.þm. óskiljanleg ráðstöfun. Frv. er beinlínis miðað við það, að fylgt verði samskonar kjörreglum við sveitarstjórnarkosningar og alþingiskosningar. Og af þeirri ástæðu er kleift að láta þessar kosningar fara fram samtímis. Það er vitanlega nægilegt að hafa eina kjörstjórn í hverjum hreppi eða kjördeild, sem stjórnar hvorumtveggja kosningunum. Auðvitað verða hafðir tvennir kjörseðlar og tvennir atkvæðakassar, annar fyrir þingmannakjör og hinn fyrir sveitarstjórnarkosningar. Hver kjósandi skilar þingkjörsatkvæðaseðlinum í annan kassann og sveitarstjórnarkjörseðlinum í hinn, og þá þarf þetta ekkert að ruglast, en getur hinsvegar sparað kjósendum mikil ómök, sérstaklega í strjálbyggðum sveitum, að ljúka þessum kosningum á einum og sama degi, í stað þess að nú þarf fólkið að eyða til þess tveimur dögum. Hv. þm. V.-Húnv. leyfði sér að fara með getsakir og dylgjur til meiri hl. allshn., þar sem hann dróttaði því að okkur, að við vildum í raun og veru taka upp hlutfallskosningar, og gengjum af ásettu ráði og með lævísi svo ruglingslega frá þessu kosningalagafrv., að ekki væri annars kostur, ef það yrði að lögum, en að taka almennt upp hlutfallskosningar við sveitarstjórnarkjör. Taldi hann, að meiri hl. allshn. hefði ekki þorað að gera sig beran að þessu, af því að það mundi vera óvinsælt í sveitunum að ógilda núverandi kosningafyrirkomulag. Þessar ósæmilegu getsakir hv.þm. eru alveg út í hött. Það vakti eingöngu fyrir meiri hl. allshn. að gera kosningafyrirkomulagið sem frjálsast og auðveldast fyrir sveitirnar. Og gæti ég sýnt hv.þm. betur fram á það, að þessar kosningareglur þurfa ekki að leiða til ruglings á nokkurn hátt, ef hann hefði nokkurn vilja til þess að skilja þær, og ef það svaraði fyrirhöfninni; því að það skiptir litlu máli, hvoru megin hryggjar hann liggur. Þá vildi hv.þm. hengja sig í það, að í niðurlagsákvæðum frv. hefir n. gleymzt að vitna til breytinga, sem gerðar höfðu verið á núv. lögum um sveitarstjórnarkosningar frá 1929, á þingunum 1933 og 1934. - Þetta er að vísu rétt athugað hjá hv.þm., en það var tilætlun allshn. að taka þetta til athugunar og flytja brtt. um það við 3. umr. Hv. þm. vildi af sinni góðfúslegu mildi afsaka meiri hl. allshn. með því, að hann hefði að vísu hagað sér mannlega í þessu máli, en ekki stórmannlega. Ég verð nú að segja það í þessu sambandi, að mér finnst það hljóma dálítið einkennilega í munni þessa hv.þm. að álasa öðrum fyrir það, að þeir komi ekki stórmannlega fram; það sæmir honum sízt. Og gæti ég gefið nánari skýringar á því, ef hv.þm. óskar þess. Það hefir komið fram í umr. um þetta mál, að sumir þdm. vilja engar breyt. gera á núv. lögum um sveitarstjórnarkosningar, en aðrir vilja miklar breyt. á þeim. En ég hygg, að almennt muni það þykja heppilegast, að farinn verði meðalvegur í þessu máli, vona ég, að sá gullni meðalvegur, sem meiri hl. allshn. hefir valið, muni reynast happadrýgstur, og vænti, að meiri hl. hv. dm. vilji fara þann veg.

*Jónas Guðmundsson: Í umr., sem fóru fram um þetta mál hér í d. í gær, var talsvert beinzt að mér og því, sem ég hafði sagt, sérstaklega af hv. 7. landsk. og hv.þm. V.-Sk., og skal ég nú víkja nokkrum orðum að þeim til andsvara. Hv. 7. landsk. taldi það hlutfallskosningum til foráttu, að þær mundu skapa meiri óvild á milli þeirra manna, sem ættu að vinna saman í sveitarstjórn, og leiða til flokkadráttar í sveitamálum. En þetta er hinn mesti misskilningur. Það er alls ekki meiri óvild ríkjandi á meðal andstæðra flokksmanna í bæjarstjórnum, þar sem fulltrúar eru kosnir samkvæmt hlutfallskosningu, heldur en í hreppsnefndum, þar sem fulltrúar eru kosnir eftir núverandi fyrirkomulagi. Og hlutfallskosningar hafa þann stóra kost, að kjósendur bera ábyrgð á þeim fulltrúum, sem þeir hafa sjálfir valið samkvæmt listakosningu og standa því á bak við þá. En um hina er það að segja, sem kosnir eru í þessar stj. án þess að þeir tilheyri neinum ákveðnum flokki í bæjar- eða þjóðfélaginu, að á þeim ber enginn ábyrgð og enginn tekur málstað þeirra af flokkslegri þörf. En flestöll mál í bæjar- og sveitarfélógum eru einmitt rædd eftir hinum flokkslegu sjónarmiðum á hverjum tíma. Þess vegna er það alveg rangt að mínu áliti, að hlutfallskosning skapi meiri óvild en aðrar kosningaraðferðir. Þá minntust báðir hv.þm. á það, að ég, sem vildi flagga með því, að ég væri lýðræðismaður, skyldi vilja afnema það skipulag að kjósa sýslun. eins og nú, að fólkið veldi sjálft; en ég vil, að hreppsnefndir kjósi. Þeir töldu slíkt ekki geta samrýmzt skoðun minni og míns flokks, að einhver slík klíka veldi þessa menn. Ég er í sjálfu sér ekki á móti því, að fólkið kjósi mennina í sýslun. En það er ekki fólkið almennt, sem kýs þá nú. Þeir eru kosnir á mjög fámennum fundum, þar sem ekki er nándar nærri helmingur kjósenda viðstaddur. Það koma nokkrir bændur, sem eiga heimangengt, þegar fundurinn er, en allur þorri fólksins situr heima. Hv. þm. tóku alþingiskosningar til samanburðar, eins og þar sé nokkuð líku saman að jafna. Að þeim standa fyrst og fremst ákveðnir frambjóðendur, og má ekki um aðra velja. Við sýslunefndarkosningar má kjósa hvern, sem hefir kosningarrétt, og engum þarf upp að stilla. Í öðru lagi er það, að að hverjum einasta frambjóðanda - a. m. k. oftastnær - stendur ákveðinn stjórnmálaflokkur, stór eða lítill, sem meira eða minna vinnur að kosningu frambjóðandans. Í þriðja lagi er kosning á þm. leynileg, en kosning þessara fulltrúa opinber, þannig að hver segir upphátt, hvern hann kjósi. Munurinn á þessum tvennum kosningum er svo mikill, að þeim er á engan hátt saman jafnandi. Ég tel hinsvegar, að starfssvið sýslunefnda sé svo nátengt starfssviði hreppsnefnda, þar sem sýslunefndir eru í flestum greinum einskonar yfirstjórnir hreppsnefnda, að það ætti blátt áfram að skipa sýslunefndir oddvitum hreppanna og engum öðrum. Væru þeir sjálfkjörnir sýslunefndarmenn, álít ég að mörgu leyti miklu heppilegri skipun á þessum málum en nú er. Sýslunefndarmaður getur verið mjög svo á móti hreppsnefndinni í sínum eigin hreppi og blátt áfram unnið hreppnum tjón af þeim orsökum. En hreppsnefndum er vitanlega mjög nauðsynlegt, að sýslunefndarmenn séu fyrst og fremst fulltrúar þeirra í sýslunefnd. Fjármál sveitarinnar byggist í flestum tilfellum aðallega á því fé, sem hreppsnefnd er gert að jafna niður, innheimta og standa skil á til sýslunefndar. Önnur mál sýslunefndar snerta hvert hreppsfélag, og því er mjög nauðsynlegt, að samvinna á milli sýslunefndar og hreppsnefndar sé góð. Þá hefir hv.þm. V.-Sk. sennilega misskilið það, sem ég sagði um kauptún sem sérstakt hreppsfélag. Ég sagði, að mjög nauðsynlegt væri að slá föstu í l., hvernig ætti að fara um þessi kauptún yfirleitt, hvað ætti að telja kauptún og hvað hrepp. Það er alveg rétt, að þetta er skýrt afmarkað hugtak í íslenzkri löggjöf: kauptún, sem er sérstakt hreppsfélag. Það er það, sem hefir náð 300 íbúum og skilið sig frá hrepp. En hér á landi eru mörg kauptún, sem eru ekki sérstakt hreppsfélag á þennan hátt, en þar sem svo yfirgnæfandi meiri hl. fólksins er í kauptúninu, að það er ekki lengur hreppur í venjulegum skilningi, heldur kauptún. Ef t. d. till.hv. 2. þm.N.-M., sem útbýtt var áðan, yrði samþ., þar sem stendur, að bæjarstjórnir í bæjum og hreppsnefndir í kauptúnum, sem eru sérstök hreppsfélög, skuli kjósa hlutfallskosningu, þá þýðir það, að í þeim kauptúnum, sem hafa skilið sig frá hreppnum og eru því kauptún sem sérstakt hreppsfélag, þar skal kjósa á þennan hátt, en í þeim kauptúnum, sem ekki hafa enn skilið sig frá og eru ennþá hreppar, en þar sem yfirgnæfandi meiri hl. hreppsbúa er í sjálfu kauptúninu, þar á ekki að kjósa á þennan hátt. Ég vil taka tvö dæmi, Borgarnes og Keflavík. Í Keflavík eru 1154 íbúar, en ekki er þar um sérstakt hreppsfélag að ræða, því að auk þorpsins eru 17 jarðir í hreppnum. Keflavík fellur því ekki undir þetta, eitt allra stærsta kauptún landsins. En Borgarnes með sína 488 íbúa er kauptún sem sérstakur hreppur, og þess vegna ætti þar að vera hlutfallskosning.

Þeir geta alltaf mynduð hreppsfélag í Keflavík

. Keflavík fer ekki að mynda hreppsfélag til þess að komast undir þessi ákvæði. Ég held fram, að í kauptúnum, þar sem allur þorri hreppsbúa er búsettur, þó að fylgi nokkrar jarðir, eigi að gilda sama regla og í kauptúnum, sem eru sérstakt hreppsfélag.

Það fylgir ein jörð Borgarnesi

. Fylgir ein jörð? Ekki er þó í jarðamatinu talað nema um kauptúnið. Sama gildir um mörg fleiri kauptún en Keflavík, t. d. Ólafsfjörð og Stykkishólm. Í þeirri brtt., sem hv. 1. landsk. og hv. 2. þm. Reykv. flytja á þskj. 203, er nú alveg skýrt tekið til, að þar sem fullir 2/3 kjósenda eru í kauptúni, skuli viðhafa hlutfallskosningu. Ég er sannfærður um, að kauptúnin, enda þótt ekki séu sérstakt hreppsfélag, óska eftir þessari breyt. Enda eru þau langt um líkari í öllu eðli sínu kaupstöðum en sveitum. Í danskri löggjöf er greinileg, tekið tillit til þessa, sem ég veit, að hv.þm. V.-Sk. er kunnugt, því að bæði í kosningalögum og öðrum 1. er talað um „Köbstæder og bymæssige Bebyggelser paa Landet“. Þetta er eins og í Keflavík, Ólafsfirði og Stykkishólmi og víðar, þar sem langflest fólkið býr á mjög litlum stað. Þennan greinarmun er því nauðsynlegt að gera einnig hjá okkur. Þess vegna vil ég skjóta því til hv.þdm. að samþ.brtt. á þskj. 203. Þá er ennfremur nauðsynlegt að ná því með þessum l. að dómi meiri hl. n., að í sveit geti haldið áfram að fara fram kosningar aðrar en hlutfallskosningar, ef fólkið vill; þó að ég fyrir mitt leyti sé alveg sammála hv.þm. V.-Húnv., þar sem við viljum báðir - skildist mér á hans ágætu ræðu - stefna að því að gera allt að tómum hlutfallskosningum, og vænti ég, að hann styðji það rækilega.

Þvert á móti!

. Ég get verið svo lítilþægur að leyfa, að ennþá sé reynt um nokkur ár í sveit að kjósa leynilegri kosningu til hreppsnefndar á miða, eins og gert hefir verið. Og ákaflega geri ég lítið úr því, sem þm. sagði, að ómögulegt sé að fá svo stóra miða, að hægt sé að kjósa alla þessa menn. Hann ætti að sjá miðana hér í Rvík, þeir eru ekkert smásmíði. Enginn vandi er að fá þessa miða. - Ég skildi nú alla ræðu hv.þm. svo, að hann liti á eins og ég, að um það eitt væri að gera að koma á hlutfallskosningu allsstaðar á landinu, og ég er honum alveg sammála um það. Stefna þessa frv. er nú alveg greinileg. Sú í fyrsta lagi að afnema hinar opinberu kosningar, því að þær eru heldur ekkert annað en skrípaleikur, þegar litið er á það, hvað kosning á að þýða. Og um það er öll allshn. sammála, að hér eftir skuli ekki fara fram opinberar kosningar til hreppsnefnda, heldur skuli þær leynilegar vera; okkur greinir aðeins á um, hvar takmörkin milli hlutfallskosninga og annara leynilegra kosninga skuli liggja. Hinsvegar er í till. tryggt, að hreppar úti á landsbyggð, þar sem ekki er kauptún, geti haft hlutfallskosningar, ef þeir vilja, og þarf ekki nema 1/10 af kjósendum til þess að heimta slíkt. Er það mjög svo frjálslegt ákvæði, og að mínum dómi rétt, fyrst ekki getur þegar í stað fengizt allsherjar samkomulag um að breyta öllu í hlutfallskosningar. Í öðru lagi tel ég það bragarbót, að eftir frv. má kjósa alla hreppsnefnd í einu, eins og á sér stað um kosning til bæjarstj. og Alþingis. Í þriðja lagi miðar frv. að því - eins og það liggur fyrir - að meira samstarf verði milli hinna einstöku nefnd, og fulltrúa en átt hefir sér stað hingað til. Þessi þrjú atriði eru aðalatriði frv., og þau stefna öll í lýðræðisátt, og mjög til bóta frá því, sem verið hefir. Ég man ekki eftir, að það sé fleira, sem ég þarf að segja. Ég tel ekki rétt að fara að deila nú við hv.þm. Snæf. um hlutfallskosningar og hvernig Alþfl. hefir í einstökum tilfellum notað þær. Ég mun geyma mér það.

*Hannes Jónsson: Ég skal strax leiðrétta þann leiða misskilning, sem kom inn hjá hv. 6. landsk., ef hann heldur, að ég sé fylgjandi því að koma á hlutfallskosningum. Ég tók beint fram, að ég væri þeim andvígur og vissi fyrir víst, að sveitirnar yfirleitt væru á móti þeim líka. Ég skal líka leiðrétta annan misskilning hjá hv.þm., eða skilningsleysi, og má vera, að hvorttveggja sé, - ef ekki er um eitthvað enn annað að ræða, sem er ennþá verra, tilhneigingu til að snúa út úr, þegar hann er kominn á þá galeiðu, sem hann getur ekki bjargað sér sómasamlega á. Hv. þm. sagði, að það mundi ekki verða örðugt að fá nógu stóra miða til þess að kjósa á utan kjörstaðar. En í frv. er stærðin ákveðin, því að það eru þeir miðar, sem notaðir eru til kosningar til Alþingis, og Rvíkingar nota nákvæmlega sömu miðastærð og aðrir menn hvar sem er á landinu. Hv. þm. hefði getað séð miðastærðina, þegar málið var flutt. Ef hann man ekki hve stór miðinn er, sem á að rífa frá aðalstofninum, þar sem á sé ritað annaðhvort listabókstafur eða nafn þingmannsefnisins, sem kjósa á, þá get ég gjarnan upplýst hann um það, að ég hygg það sé ómögulegt nema fyrir mjög lagna menn að koma á þann miða 14 nöfnum, sem þyrfti að gera, ef ætti að kjósa í aðalmenn og í varamenn á sama lista. - Það er ekki á þessa venjulegu kjörseðla, sem slík atkv. utan kjörstaða eru greidd, heldur á alveg sérstaka kjörseðla sem búnir eru út í þessu augnamiði. Svo skal ég gjarnan segja það, að það, sem hv. 6. landsk. sagði áðan, var nokkuð sterk sönnun þess, sem ég hafði haldið fram gagnvart hv.frsm.n., nefnilega að hann og hv.þm. Snæf. skyldu nú ekki vera að deila um hlutfallskosningafyrirkomulag. Hv. 6. landsk. sér, að það skiptir litlu máli að deila, því að hv.þm. Snæf. verður að stíga í fótspor 6. landsk. á næsta þingi eða næstu þingum, ef þessi frv. óskapnaður nær fram að ganga. Hv. þm. Snæf. talaði annars um það, að það væri ekki nein ný bóla, þó að ég yrði fyrir vonbrigðum um undirtektir þm. við mál hér á Alþingi. Ég játa, að þetta er ekki ný bóla. En ég er hinsvegar mjög ánægður, þótt svo sé, að ég hafi þurft að vega hér á báðar hendur. En það getur verið, að báðir þessir hv.þm. og einhverjir aðrir fái að kenna á því áður en lýkur nösum, að þeir verða að taka tillit til þess, sem fram kemur frá Bændafl. Þá getur skeð, að drýldnin í þessum þm. verði sett það hæfilega niður, að hann leyfi sér ekki að lítilsvirða þau málefni, sem Bændafl. ber fram í umboði sinna kjósenda úti um hinar dreifðu byggðir landsins. Það má vera, að hann kenni á þessu fyrr en varir, meira að segja í sínu eigin kjördæmi. Hv. þm. hljóp heldur mikið á hundavaði, sem við mátti búast, í umr. um hin einstöku atriði. Hann sagði t. d., að ekki væri hægt að samrýma kosningu til hreppsnefndar á manntalsþingi við það ákvæði frv., sem segir, að slík kosning skuli fram fara í kjördeildum, þar sem hreppum er skipt í fleiri en eina deild. Þetta vildi hann rökstyðja á þann hátt, að ekkert væri því til fyrirstöðu, að sama kjörstjórn og er við alþingiskosningar væri einnig kjörstjórn við hreppsnefndarkosningar. En í frv. er gert ráð fyrir, að ein yfirkjörstjórn sé í slíkum hreppum, sem skipt er í fleiri en eina kjördeild, en einnig undirkjörstjórnir, sem hreppsnefnd kýs. En í kjörstjórn til alþingiskosninga er þó a. m. k. einn maður sjálfkjörinn, þ. e. hreppstjórinn. Og hvaða sönnun er fyrir því, að hreppstjórinn yrði fyrir kjöri, ef hreppsnefnd kýs, eins og samkv. er þessu frv., eða yfirleitt að sömu menn verði kosnir í þessar báðar kjörstjórnir, nema því aðeins, að tekið sé fram í frv. sjálfu, að kjörstjórnir til Alþingis skuli um leið vera kjörstjórnir við þessar kosningar? En þá verður um leið að bæta við nýrri yfirkjörstjórn í þeim hreppum, sem skipt er í fleiri en eina kjördeild, því að hún er ekki til samkv. l. um kosningar til Alþingis. Nei, það er auðséð, að þeir hafa flaskað, og nú ætlar hv.þm. að fleyta sér úr þessum vandræðum með því að telja, að ekkert sé til fyrirstöðu, að þessar kosningar fari fram undir umsjá einnar og sömu kjörstjórnar. Þá var hv.þm. að segja, að þetta væri ekkert annað en nauðsynleg samræming á samningu kjörskrár til hreppsnefndarkosninga og kjörskrár til alþingiskosninga. En er það í l., að það skuli vera samin kjörskrá til alþingiskosninga, sem fyrst komi í gildi eftir ár frá því hún var samin? Slíkur andhælisháttur hefir ekki komið fram í samningu kosningalaga til Alþingis, og sennilega af því, að hv.þm. hefir ekki haft aðstöðu til að beita þar áhrifum sínum.

Ég fjallaði um málið í n.

. Þá hefir hv.þm. farið aftur síðan, því að hér getur engin heilbrigð hugsun staðið á bak við það, að nauðsynlegt sé að láta kjörskrá verða svo gamla áður en notuð er. Það er annars ekki gott að ræða við þennan hv.þm., ef hann tekur ekkert tillit til jafnsjálfsagðra aths. við verk hans eins og hér hafa fram komið, þegar hann belgir sig upp og finnst bara það eitt réttlæta gallaðar till., að hann hefir staðið að þeim, - hann, þessi uppskafningur, sem ekkert hefir til brunns að bera í þessu máli eða á neinn hátt þekkir inn á starfshætti í sveitum landsins. Mér þætti fróðlegt að sjá og heyra, hvað það er í núgildandi l. um kosningar til hreppsnefnda og sýslunefnda, sem sé svo bráðaðkallandi að breyta, að það þurfi að gera slíka lagabreyt., sem hér er á ferð, ef það er ekki tilgangurinn að fika sig smátt og smátt í það fyrirkomulag að hafa hlutfallskosningur um öll þessi mál. Það er ástæðulaust fyrir mig að ræða við hv. 6. landsk. lengur um hans skoðun á því, hversu nauðsynlegt sé, að hreppsnefndir kjósi sýslunefnd, því að engir á þessu þingi leyfa sér að halda slíku fram, nema hann og hans flokksmenn. Eigi að síður má benda á, að það er alls ekki víst, að menn vilji hafa sama manninn í oddvitastörfum og sýslunefndarstörfum. Og oddvitastörfum er ennfremur þann veg háttað, að menn vilja ógjarnan hafa þau lengur með höndum heldur en þeim ber ýtrasta skylda til. Sé maður knúður til að gegna einnig fulltrúastarfi í sýslunefnd, er ekki vafi, að hann myndi frekar skorast undan kosningu. Einnig má taka þetta hinn veginn, að menn mundu fælast sýslunefndarstarfið vegna oddvitastarfsins, sem fylgdi. Það má kannske segja, að ekki sé eins rík ástæða nú og þegar sýslunefndir höfðu útsvarsmál til meðferðar, að velja aðra menn í sýslunefnd en hreppsnefnd, en þó eru enn til málefni, sem sveitamenn óska að séu flutt í sýslunefnd án áhrifa frá hreppsnefnd. Og það er því ekkert óeðlilegt, þó að sýslunefndarmaður sé í ósamræmi í einstökum atriðum við hreppsnefnd. Þó að því hafi verið slegið fram í gær, að þetta ætti sér alls ekki stað, hygg ég það komi oft fyrir og hafi við flest rök að styðjast og reynist ekkert óheppilegt. Ef á að fara að þvinga upp á sveitirnar fyrirkomulagi, sem þeim er algerlega móti skapi og óhagstætt, því þá ekki að stíga sporið fullt og koma á hlutfallskosningum alfarið, heldur en vera að þessu káki með slíku frv., sem óhjákvæmilega hlýtur þó að leiða af sér slíkar kosningar í framtíðinni? Mér þykir það einkennilegt, ef hv.þm. láta blekkjast af þeim umr., sem hér hafa fram farið, og þeim till., sem hér hafa komið fram, láti blekkjast af því, að því er haldið fram, að hægt sé að losa sveitirnar við þetta leiðinlega kosningafyrirkomulag með hlutfallskosningum. Ég vil, eins og ég hefi áður gert, leggja áherzlu á það, að mál þetta verði látið daga uppi. Ég tel sjálfsagt, að n. geri sér eitthvert far um að athuga betur en hún hefir gert, hvaða afleiðingar þessar breyt. hafa í för með sér, og hvaða örðugleikar fylgja í kjölfar framkvæmdarinnar. Ég hefi nú bent á þessi tvö atriði, sem hv.frsm.n. taldi vera firru hjá mér, og ég hygg, að ég hafi sýnt fram á það með fylltu rökum, að það verður að gera breytingu í því efni, ef það á að verða framkvæmanlegt. Að því er kjörskrána snertir, þá má segja, að það sé framkvæmanlegt að semja hana langt fram í tímann, en það er hvorki hyggilegt né heldur eðlilegt, og brýtur í bága við þá reglu, sem gildir yfirleitt um samningu kjörskrár. Samkvæmt núgildandi lögum á hún að vera samin fyrir 15. des. utan sveita, og í sveitarfélögum nokkru seinna, en í báðum tilfellum er kjörskráin samin skömmu fyrir þann tíma, sem hún á að ganga í gildi, svo að það er nokkurnveginn vissa fengin fyrir því, að ekki þurfi að verða ruglingur á kjörskránni, þannig að menn missi kosningarrétt eða að nýir bætist við, sem fái kosningarrétt, en með því móti, sem frv. gerir ráð fyrir, að þetta verði framkvæmt, verða breytingar óhjákvæmilegar í þessu efni.

*Pétur Ottesen: Ég hreyfði nokkrum andmælum við þessu frv., þegar það var til umr. í gær, og ennfremur hreyfði ég andmælum við þeim brtt., sem hér liggja fyrir við þetta frv., enda þótt ég viðurkenndi, að frv. í því formi, sem brtt. leggja til, væri mér nær skapi en frv. eins og það liggur hér fyrir. Því betur sem ég hugsa um málið, virðist mér þessar breyt. frekar fram komnar af þessari miklu löngun, sem hefir gagntekið þingið síðustu tíma, að vera sífellt að breyta einhverju, miklu heldur en af hinu, að það sé knýjandi nauðsyn, sem liggur að baki þessara breytinga, og rökstyð ég þetta með því, að benda á það, að það liggur ekki fyrir nein almenn ósk úr sveitum landsins, sem þetta á að taka til, um það, að það sé farið að breyta til frá því fyrirkomulagi, sem nú er í þessu efni, enda höfðu menn ekki fyrr séð framan í þetta frv., þegar það var lagt fyrir fyrri hl. síðasta þings, en það rigndi yfir mótmælum bæði frá þingmálafundum, sem haldnir voru til mótmæla, og frá sýslunefndafundum, sem samþ. mótmæli gegn því að fara að lögþvinga sveitir landsins til þess að viðhafa hlutfallskosningar, og líka gegn því, að hreppsnefndir skyldu kjósa sýslunefndarmenn. Þetta tekur af skarið um það, sem bæði ég, hv.þm. V.-Húnv., og raunar fleiri, hafa sagt, að það liggur engin sérstök ósk fyrir um það frá þeim aðiljum, sem þessi löggjöf snertir, að það verði farið að gera þessar breytingar, því að löggjöfin um þetta er svo frjálslynd, að innan þess ramma, sem þar er settur, geta menn eiginlega farið eftir sínum vilja alveg óþvingaðir í þessu efni, þar sem þeir mega velja um opinberar kosningar, leynilegar kosningar eða í þriðja lagi hlutfallskosningar. Það er síður en svo, að þessar breytingar stefni í frjálslyndisátt, en eins og kunnugt er þá er þessi óviðráðanlega breytingagirni Alþingis oft varin með því að halda því fram, að breytingarnar stefni til meira frjálslyndis en verið hefir, og á það að ganga í fólkið. Með þessum breytingum hv. meiri hl. allshn. er þetta svið þrengt með því að afnema það, að það megi viðhafa opinberar kosningar, ákvæðið um þessar opinberu kosningar nefndi hv.þm. Snæf. blett á íslenzkri löggjöf, og hv. 6. landsk. sagði, að það ætti að banna þetta með lögum. Hvaða ódæði eru nú þessar kosningar? Ekki annað en það, að t. d. við hreppsnefndarkosningar er gert ráð fyrir, að menn komi fram í heyranda hljóði, og ég sé því ekki annað en að það séu hreinir og beinir sleggjudómar að kalla það blett á íslenzkri löggjöf, þótt menn megi viðhafa þessa kosningaaðferð, ef þeir telja hana heppilega. Ég veit ekki, hvernig þeir, sem eru alltaf með frjálsræði á vörunum, geta samræmt það við tal sitt, að þetta sé blettur á íslenzkri löggjöf, sem eigi að banna, með lögum. Mér virðist löggjöfin um þetta efni nú svo frjálslynd, að það sé engin ástæða til þess að breyta henni. Þó maður hverfi nú frá því aðalatriði þessa frv. að þrengja þær aðferðir, sem á að viðhafa í sambandi við kosningar, þá eru samt eftir ýms önnur atriði, eins og t. d. það, sem hv. 6. landsk. taldi mjög þýðingarmikið, að kjósa alla hreppsnefndarmennina í einu. Samkvæmt löggjöfinni er þessu þannig háttað, að það eru kosnir 5 menn í hreppsnefnd, 3 ganga úr í annað skiptið og 2 í hitt skiptið, og svo koll af kolli, og er þetta byggt á þeirri skynsamlegu hugsun, eins og margt í okkar eldri löggjöf, að það sé ekki heppilegt, að það verði algerð mannaskipti í n. á hverjum tíma. Þetta er gert til öryggis, svo að í hreppsnefndinni séu alltaf menn, sem hafa reynslu og þekkingu á því að fara með málefni hreppsins. Gegn þessari skynsamlegu tilhögun á nú að fara að keppa; það er búið að koma því í kring í bæjunum en þetta er ekki gert með það fyrir augum að tryggja öryggið, heldur til þess að fá sem beztan grundvöll undir þessar pólitísku kosningar, sem á að koma á í sveitum landsins með því að lögbjóða hlutfallskosningar, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. eins og það er lagt fyrir þingið. En eins og ég er búinn að taka fram, er síður en svo, að þessi breyting sé til bóta; hún er stór afturför, þegar litið er á hreppsnefndirnar sem öryggisráðstafanir í meðferð fjármuna hreppanna. - Ég þarf ekki að fara út í það atriði, að hreppsnefndirnar verði látnar kjósa sýslunefndarmenn. Þá hefir verið minnzt á þessa færslu á því, hvenær hreppsnefndarkosningar eigi að fara fram. Sú breyting, sem gert er ráð fyrir í því efni, gerir sveitunum bara örðugleika í viðbót við þá, sem fyrir eru, og ætti Alþingi sízt að stuðla að því að nýir örðugleikar bætist ofan á þá, sem fyrir hendi eru, ekki sízt þá, sem leiðir af fólksfæðinni í sveitunum. Það á að fara að létta undir með sveitunum með því að láta kosningarnar fara fram á sunnudögum. Þannig hugsa þeir einir, sem ekki vita, að eins og nú er komið í sveitunum eru allir dagar jafnir hvað þetta snertir, því að það er ekki fleira fólk í sveitunum en það, sem með naumindum nægir til þess að sjá fyrir þeim störfum, sem líka þarf að vinna á sunnudögum í sveitunum. Þetta horfir hinsvegar allt öðruvísi við í kaupstöðunum, þar sem svo til hagar, að fólkið hefir ekki aðeins frí á öllum sunnudögum ársins, heldur hefir það, sem vinnur á skrifstofum og í búðum, einnig frí kl. 12 á laugardögum eftir lokunartíma á sumrin. Og þá getur fólkið þeyst út um allar jarðir, en í sveitunum er hinsvegar lítill eða enginn dagamunur í þessu efni. Þar sem þetta að öðru leyti felur ekki í sér neitt nýtt öryggi, að breytt sé til í þessu efni að því er sveitirnar snertir, þá álít ég algerlega óþarft að vera að burðast með þessa breyt., því að hún stefnir tvímælalaust til þess lakara. Hv. 6. landsk. fannst það broslegt, að það gæti komið fyrir, að sýslunefndarmenn væru kosnir með 5 atkv.; kjörsóknin væri svo lítil, að þetta gæti átt sér stað. Hv. þm. vildi draga þá ályktun af þessu, að ef kosningin væri leynileg, þá yrði það út af fyrir sig til þess, að kosningin yrði betur sótt; ég tala nú ekki um, ef viðhöfð yrði hlutfallskosning, þá kæmi nú aldeilis líf í tuskurnar. Í þessu sambandi má minna á það, hvernig til hagar á sjálfu Alþingi í þessu efni. Þar er hægt að afgreiða lög frá þinginu, sem löglega er frá gengið á allan hátt, þótt ekki fáist nema tæpur þriðjungur til þess að greiða þeim atkv. Það er mikið, að hv.þm., sem er svo umhyggjusamur fyrir sýslunefndarmannakosningunum, skuli ekki hafa rekið augun í þetta og reynt að sjá við þessum leka, sérstaklega þar sem hann situr einmitt á þingi, sem er að afgreiða lög um þingsköp Alþingis. Eins og kunnugt er, þá er svo ákveðið í þingsköpunum, að það þurfi ekki nema helming þm. í hvorri deild til þess, að deild sé ályktunarfær; þannig þarf ekki nema 9 í Ed. til þess, að hægt sé að afgreiða lög, eða m. ö. o. 5 atkv. með, ef 4 verða á móti; í Nd. þurfa aðeins 17 þm. að mæta til þess að geta gert lögmæta samþykkt; ef 9 menn eru með, en 8 á móti, þá er það líka lögmætt. Þannig felur þetta fyrirkomulag samkvæmt þingsköpunum í sér möguleika fyrir því, að lög frá þinginu verði afgr. með 14 atkv. allt í allt, og það er ekki nema tæpur þriðjungur af tölu allra þm. - Þegar á þetta er litið, þá er það ekki eins hlægilegt í rauninni og hv. 6. landsk. finnst, þótt það geti komið fyrir, að hreppsnefndarmenn séu kosnir með 5 atkv. Ég verð að segja það, að það hefir orðið nokkur stefnubreyting bæði hjá hv.þm. Snæf. og hv. 2. þm.N.-M. frá því á síðasta þingi, að því er sýslunefndarmannakosningarnar snertir; þá bar hv.þm. Snæf. fram brtt. um það, að sýslunefndarmennirnir skyldu vera kosnir á manntalsþingum. Okkur hv. 2. þm.N.-M. þótti þetta ekki nógu vel orðað hjá hv.þm. Snæf., og bárum við því fram brtt. um það, að þeir skyldu vera kosnir á manntalsþingi, svo að till. misskildist ekki. Mér kom það þess vegna undarlega fyrir sjónir, þegar hv. 2. þm.N.-M. mælti á móti því hér í gær, að sýslunefndarmenn skyldu kosnir eftirleiðis á manntalsþingum, og talaði um þau sem dauða og úrelta stofnun. Slík breyting sem þessi er góður spegill upp á þann hringlandahátt, sem á sér stað í þessu máli. Það þarf engum blöðum um það að fletta, að það er engin nauðsyn fyrir hendi í þessu efni, sem krefst þess, að hér verði stofnað til breytinga. Ég hygg því, að heppilegasta niðurstaðan í þessu máli væri sú, að það væri látið sitja við það, sem fyrir hendi er í þessum efnum. Ég er hræddur um, að það spor, sem hv. meiri hl. allshn. vill stíga, verði þannig í framkvæmdinni, að það verði heldur til þess að greiða götu þess, að hlutfallskosningu verði komið á um land allt, og það er auðheyrt, hvað hlakkar í hv. 6. landsk. út af þessu atriði, því að hann vill vera þátttakandi í því að fara þessa millileið, og það gerir hann með öruggri vissu um það, að þá verði þessum hlutfallskosningum hans nokkurn veginn greið gata til framkvæmdar áður en langt um líður. Hv. þm. talaði um það, að það þyrfti ekki að leiða neinn flokkadrátt eða misklíð í hreppunum af þessu kosningafyrirkomulagi frekar en verið hefir, en hv.þm. veit það ofur vel, að þetta ýtir mikið undir flokkadrátt, og það má gera ráð fyrir, að þetta verði til þess að hrekja menn úr þeirri aðstöðu, sem þeir nú eru í úti um sveitir landsins til þess að kjósa á þann hátt, að hagsmunamálum sveitarinnar verði sem bezt borgið, og það er vitanlega sá bezti grundvöllur, sem hægt er að byggja hreppsnefndarmannakosninguna á, í stað þess að hlaupa meira og minna í gönur og kjósa eftir pólitískum línum, þannig að hætta getur verið á því, að menn lendi á ýmsum pólitískum rekadrumbum, sem sveitarfélögunum er ef til vill enginn fengur í. Ég tala nú ekki um það, ef afleiðingin af þessu gæti orðið sú, að menn kjósi hreppsnefndarmenn eftir því, sem miðstjórnir flokkanna mæla fyrir um, og er það reyndar kunnugt, að stjórn sósíalistanna hér í Reykjavík teygir fingurna mjög út um sveitir landsins í því augnamiði að reyna að fá menn til þess að kjósa eftir pólitískum línum. Það er því engum efa undirorpið, að hv. 6. landsk. og flokksbræður hans ætla sér að reyna að knýja fram hlutfallskosningar þvert ofan í vilja sveitanna í því augnamiði að fá flokkspólitískan vinning við það. Þetta vakir fyrir þeim, enda hefir hv. 6. landsk., sem er hreinskilinn maður ekkert verið að draga dul á það, enda þótt hann reyni að breiða yfir það eftir því, sem hann getur, að það muni stafa auknir flokkadrættir af þessari breytingu.

*Jónas Guðmundsson: Ég sé, að það hefir ekki mikla þýðingu að deila um þetta mál, því að menn eru farnir að endurtaka það, sem upphaflega var sagt, og þess vegna skal ég reyna að hafa mál mitt stutt. Samt ætla ég aðeins að minnast á nokkur atriði í ræðu hv.þm. Borgf. Hann sagði nákvæmlega eins og hv.þm. V.-Húnv. og fleiri afturhaldssamir menn í þessum efnum, að það lægi ekki fyrir nein ósk um breyt. í þessu efni. Þeir spyrja, hvað það sé í lögunum, sem sé svo aðkallandi, að það þurfi að breyta því? Bæði ég, hv.þm. Snæf. og aðrir, sem talað hafa með þessu máli, hafa svarað því, að það, sem fyrst og fremst þurfi að breyta, sé það, að hér eftir verði kosningar í hreppsnefndir leynilegar; það er aðalatriði þessa frv. Hingað til hefir gilt sú regla, að í fjölda hreppa hefir kosningin verið opinber, og þess vegna hefir kjörsóknin verið lakari en ella mundi hafa verið, og þess vegna hefir miklu minna verið hægt að byggja á þeim fólksvilja, sem fram hefir komið, heldur en ef kosningin hefði verið leynileg. Svo er annað atriði í þessu máli, sem okkur kemur ekki saman um, og það er, hvar skiptingin eigi að vera milli hlutfallskosninga og leynilegra kosninga. Ég vil láta kauptúnin hafa hlutfallskosningar eins og kaupstaðirnir hafa nú, og er það vafalaust skársta fyrirkomulagið, sem þeir hafa hingað til reynt, því að ég geri ekkert úr því, að það verði meiri sundurþykkja milli bæjarfulltrúanna, sem kosnir eru með hlutfallskosningum úr hverjum flokki, heldur en á milli hreppsnefndarmannanna. Það liggur allt hið sama til grundvallar í hinum stærri sveitarfélögum landsins, að menn byggi sveitarstjórnirnar upp eins og þjóðin byggir upp þingið, og það er það, sem ég álít, að eigi að gera. Hv. þm. Borgf. vildi gera lítið úr því, að það væri til bóta, að allir fulltrúarnir væru kosnir í einu. Hann sagði, að það væri afturför og engin trygging gerð fyrir því, að kunnugir menn yrðu eftir í sveitarstjórninni. Þetta hefir ekki komið að sök í kaupstöðunum, enda hefir reyndin orðið sú, að þeir bæjarfulltrúar, sem vel hafa reynzt, hafa verið margendurkosnir. Nákvæmlega það sama kemur fyrir í sveitunum. Það er enginn flokkur í kauptúnunum, sem stillir upp tómum óreyndum mönnum, ef hann á annað borð hefir haft aðstöðu til þess að koma manni inn í hreppsn. áður. Það getur hugsazt um flokka, sem eru að koma fram á sjónarsviðið og aldrei hafa haft mann í hreppsn. eða bæjarstjórn áður. Þeir verða að stilla þeim upp sem þeir hafa. Það er slæmt að hafa tvískipt í hreppsn. og kjósa til 6 ára. Það þýðir, að ef menn eru óheppnir með kosningu einhvers manns, þá verða þeir að sitja með hann 6 ár og geta ekki losað sig við hann, enda þótt maðurinn sé alveg ómögulegur í alla staði. Um það, að sunnudagur sé óheppilegur kjördagur, sagði hv.þm. að það væri sama, hvaða dagur væri í sveitunum. Það má vel vera, að hv.þm. hafi þar rétt að mæla enda skiptir það ekki miklu máli. Það hefir gengið erfiðlega hér á landi að fá kjördaginn gerðan að almennum frídegi fyrir fólkið, sem þarf að fara og greiða atkv. Það er þó nauðsyn, því að þegar menn í sveitum fara og greiða atkv., fer oft og tíðum allur dagurinn í það, og er því þessi dagur alveg spilltur fyrir sveitabændum. Mér fyndist því æskilegast að hafa kjördaginn á sunnudegi því að hann á fólkið sjálft sem sinn frídag hvort sem er. Hv. þm. Borgf. sagði, að ef fólk ekki hefði áhuga fyrir kosningunni, væri ekkert annað við því að gera en að þeir, sem kæmu á kjörfund, réðu kosningunni. Hann tók það dæmi til samanburðar, að það væri hægt að afgr. mál á Alþingi með minni hluta atkv., ef svo bæri undir. Ég veit, að hv.þm. tekur þetta dæmi ekki til rökstuðnings sínu máli, heldur til að blekkja þá, sem á hann hlusta. Þetta eru tvö ólík viðhorf. Þetta ákvæði um afgreiðslu mála á þingi er sett til þess, að hægt sé að afgr. mál, þó að einhver þm. neiti að mæta eða geti ekki mætt á fundi. Annars gætu nokkrir þm. sett fótinn fyrir það, að nokkuð væri hægt að gera á Alþingi, svo að þetta er ólíkt því, sem ég benti á í gær. Ég vil að lokum undirstrika það, að hér er ekki um neinn hringlandahátt að ræða. Það er brýn nauðsyn að koma því á, að kosningar verði leynilegar, en ekki opinberar, eins og hingað til hefir tíðkazt. Það er fyrsta og stærsta atriði þessa máls. Um leið á að gera þær breyt., sem miða til bóta svo sem auknar hlutfallskosningar, sem er það sanngjarnasta og réttlátasta kosningafyrirkomulag hér á landi.

*Pétur Ottesen: Það er dálítið eftirtektarvert í þessu sambandi, þegar hv. 6. landsk. er að tala um afturhaldssama menn. Hvað er afturhald, sem kemur hér fram og í hverju kemur það fram hjá t. d. okkur hv.þm. V-Húnv. í þessu efni? Það er bara það, að við viljum láta byggja áfram á því, sem vel hefir reynzt. Þetta er það, sem hv. 6. landsk. kallar afturhald. Ég veit ekki satt að segja, þegar maður lítur burt frá öllum þessum ungæðingshætti, hvaða grundvöll er hægt að fá betri heldur en að byggja á því, sem vel hefir reynzt. Þau þjóðfélög, sem hafa haldið fastast við þessa reglu, að byggja sína löggjöf á því, sem vel hefir reynzt, þau standa nú föstum fótum á þessum byltingar- og umbrotatímum. Afkoma þeirra sker úr um það, að þetta er bezti grundvöllurinn, sem hægt er að fá undir löggjöf. Þegar verið er að vinna á móti því, sem bezt hefir reynzt, er verið að grafa ræturnar undan sjálfstæði þjóðfélagsins. Þetta er það sem hv. 6. landsk. kallar afturhald, og megum við vel við una, sem erum talsmenn þessarar stefnu. Hv. 6. landsk. var ennfremur að tala um, að það væri sjálfsagt, að sett væri í væntanlega löggjöf ákvæði um, að ekki mættu fara fram opinberar kosingar. En hvernig er þetta? Ef nokkur vilji er fyrir því í sveitunum að sporna við því að hafa opinberar kosningar, þá er opin leið til þess að hafa leynilegar kosningar, því að það þarf ekki nema lítið brot af kjósendunum á hverjum tíma til þess að bera fram kröfu um, að kosningarnar skuli vera leynilegur eða hlutfallskosningar. En það að þetta er ekki gert, er af því, að það er vilji manna að hafa kosningarnar eins og nú tíðkast. Og hvaða ástæða er til þess að fara að ganga á móti þessum vilja? Það er ekki hægt að færa nein rök fyrir því að taka þetta vald af borgurum þjóðfélagsins, þar sem vilji er til að viðhalda þessu. Ef á að fara að misnota þetta, þarf ekki nema lítið brot kjósendanna til að krefjast þess, að kosningarnar skuli vera leynilegur. Hv. 6. landsk. benti á, að það hefði ekki komið að sök í kaupstöðunum að allar bæjarstjórnirnar eru kosnar í einu. Sjálfsagt eru margar ástæður til þess, hvernig ástatt er í kauptúnunum, en allir vita, að ástandið er alvarlegt, og má vel vera, að það stafi af þeim byltingum, sem átt hafa sér stað, og að bæjarstjórnum hefir ekki verið tryggð með löggjöf þekking og reynsla í meðferð bæjarmála, eins og gert er með því að ákveða, að ekki skuli fara fram kosning nema nokkurs hl. bæjarstjórna eða hreppsnefnda í einu.

Frsm. (Thor Thors) Ég ætlaði eiginlega að svara hv.þm. V.-Húnv., en ég sé ekki, hvar hann er, en vel má vera, að stólarnir skyggi á hann. Ætla ég að svara einu efnisatriði í ræðu hans. Honum fannst hjákátlegt, að kjörskrá, sem er samin í febr., skyldi eiga að gilda fyrir kosningar, sem fram eiga að fara í janúar. Ég hefi áður bent á, að þetta er gert til þess að spara vinnuafl. Það á að semja kjörskrá til Alþingis í febr. Hv. þm. hefir gleymt því, að kjörskrá, sem samin er í jan., gildir við kosningar í júní, og það er vitanlega hægðarleikur að leiðrétta kjörskrá á þessu tímabili í kaupstöðunum. Hv. þm. sagði, að hann hefði aðeins komið með sjálfsagða aths. Ræða hans var að mestu leyti gorgeir og órökstuddar dylgjur. Hann leyfði sér, þessi stubbur, að bera á meiri hl. allshn., að hann bæri fram brtt. gegn betri vitund. Hv. þm. sagði, að við værum með hlutfallskosningum, en þyrðum ekki vegna kjósendanna að koma fram með þær. Þetta kallar hv.þm. sjálfsagða aths., en svo verður hann svo reiður, að hann tútnar, þegar honum er bent á, hvernig hann hagar orðum sínum. Hv. þm. talaði um uppskafningshátt. Ég ætla að minna hann á, þennan hv.þm., sem þykist vera kosinn á þing til þess að flytja áhugamál bænda, hvernig hann hefir reynzt þeim hér á þingi í einu stærsta hagsmunamáli fyrir sveitirnar, nfl. að sporna við því, að teknar væru upp atvinnuleysistryggingar í kaupstöðum. Hv. þm. hefir gleymt, að fyrir einn lítinn vegarspotta í sínu kjördæmi seldi hann sig sósíalistum og kom fram atvinnuleysistryggingunum. Þannig gleymdi hann gersamlega skyldum sínum. Ég vil segja þessum hv.þm., að hann ætti aldrei að minnast á uppskafningshátt. Hann segist vera að flytja málefni Bændafl. Hann gerði það laglega við þetta tækifæri. Þessi hv.þm. er kominn á þing fyrir velvild sjálfstæðismanna í héraði, en kom með „doríu“ aftan í sér, sem var svo þung, að hún sökkti sjálfu „móðurskipinu“. Kjarninn í ræðu hv.þm. var í rauninni ekki annar en sá, að hann vildi stíga sporið til fulls, sem sé að falla alveg í faðm sósíalista og taka upp þeirra áhugamál. - Ég þykist svo hafa gengið frá þessum hv.þm. Mér þykir leiðinlegra að þurfa að deila við hv.þm. Borgf., enda hefir hv. 6. landsk. svarað honum að mestu leyti. Hv. þm. sagði, að þetta fyrirkomulag með opinberar kosningar hefði reynzt vel í sveitum. Það getur verið, að reynsla þessa hv.þm. hafi bent til þess, en ég hefi margar fregnir af því, og hefi meira að segja verið viðstaddur slíka kosningu, og ég gat ekki betur séð en að hún væri hreinasti skrípaleikur, og fyrst þessi hv.þm. hefir verið samþykkur leynilegum kosningum til Alþingis og í bæjarstjórnir, því vill hann þá ekki einnig hafa þær við kosningar í hreppsnefndir?

Það er heimilt

. Já það er heimilt, en erfitt að koma því í framkvæmd. Út af því, að hv.þm. Borgf. er að álasa okkur í meiri hl. allshn. fyrir að við höfum breytt um stefnu síðan í fyrra, vil ég í allri vinsemd vekja athygli hv.þm. á því, að það er hann, en ekki við, sem hefir breytt um stefnu í þessu máli, því að á síðasta þingi bar þessi hv.þm. ásamt hv. 2. þm.N.-M. fram brtt. á þskj. 241, um það, að hreppsnefndarkosningar skyldu fara fram síðasta sunnudag í maí, en nú ræðst hann á okkur með óbótaskömmum, af því að við viljum ekki láta kosningarnar fara fram á vor hreppaskilaþingi. Þannig hefir hv.þm. breytt um stefnu síðan í fyrra. Ég vil benda hv.þm. á, að í 8. gr. gildandi laga um kosningar í málefnum sveitar- og bæjarfélaga segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Kosningar í hreppsnefnd skulu fara fram á vorhreppaskilaþingi.“ Þessu vildi hv.þm. breyta í fyrra, en nú ekki. Þess vegna hefir hann haft skoðanaskipti. Situr því illa á honum að ásaka aðra um stefnubreytingu, þegar um enga stefnubreytingu er að ræða. Þessar umr. eru orðnar langar og ekki allar uppbyggilegar. En það er þegar ljóst orðið, hvaða stefnur koma fram í þessu máli. Á einu leitinu er stefna afturhaldsins, eins og hjá hv.þm. V.-Húnv., sem engu vill breyta, á öðru leitinu er stefna sósíalista, sem öllu vilja breyta, og á þriðja leitinu er stefna allshn., sem vill breyta því, sem illa hefir reynzt, en ekki hinu.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt frá hv. 1. landsk.þm. og hv. 2. þm. Reykv. Brtt. þessi er of seint fram komin og skrifleg, og þarf því tvöföld afbrigði til þess, að hún megi koma fyrir.

*Pétur Ottesen: Það var leiðinlegt, að hv.þm. Snæf. skyldi ekki geta náð til mín með öðru móti en því að reyna að kasta hjúp yfir sína eigin till., sem ég hefi haldið fram, að sé rétt, nfl. að eftir hans till. ættu kosningarnar að fara fram á hreppaskilaþingi. Nú ætlast hann til með sinni brtt., að hreppsnefndarkosningar fari fram á öðrum tíma en löglegt er og tiltækilegt, að vorhreppaskil fari fram á, og auk þess er það tekið fram í löggjöfinni, að hreppaskilaþing eigi að fara fram á rúmhelgum degi, en hann vill láta þær fara fram á helgum degi. Okkur ber þarna á milli um það, að ég tel rétt að láta kosningarnar fara fram einmitt á þeim tilkjörna vorhreppaskilaþingdegi, en hann vill velja til þess annan dag eftir vorhreppaskilaþing. En það er vitanlega ekkert vit í því. Eigi á annað borð að fara að breyta eitthvað til, þá er nær að fara eftir þeirri till., sem ég flutti í fyrra ásamt öðrum hv.þm., um að hreppsnefndarkosningar skuli fara fram hæfilegum tíma fyrir vorhreppaskilaþing. Hv. þm. hefir nú ekki einu sinni hitt á að haga þessu svo með tilliti til vorhreppaskilaþinganna og þýðingu þeirra að öðru leyti.

Frsm. (Thor Thors) Ég nenni nú ekki að eltast við þennan hv.þm.; hjá honum hefir ekkert nýtt komið fram, sem ég ekki er áður búinn að svara í minni fyrri ræðu. En þessi ræða hv.þm. ber þess vitni, sem hin fyrri, að hann veit ekki, hvað hann er að tala um. En það var eitt atriði, sem gaf mér tilefni til að andmæla. Hv. þm. leyfði sér á algerlega óviðeigandi hátt að draga nafn fyrrv. form. Sjálfstfl. inn í þessar umr. Þetta m. a. sýnir, hve þessi þm. er ruglaður í umr., því ég minntist ekki einu orði á fyrrv. form. sjálfstæðismanna. Ég sagði aðeins, að ýmsir sjálfstæðismenn í héraði kenndu í brjóst um þennan þm. og kusu hann við síðustu kosningar. Hann varð sjálfur til að upplýsa það - og kann ég honum þakkir fyrir -, að fyrrv. form. Sjálfstfl. varaði menn við að kjósa hann á þing; hann hefir séð, að til þingsetu var þessi þm. ónýtur. Er þetta þessum látna merkismanni til sóma, eins og annað, sem hann hefir gert. Hv. þm. var að segja, að núverandi form. Sjálfstfl. hefði sagt annað; ég ætla ekki að svara fyrir hann, það getur hann sjálfur, og vænti ég, að hann gefi réttar upplýsingar í þessu máli.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Ég mun hvorki blanda mér inn í þær fjölskyldudeilur, sem orðið hafa í d. nú í dag, né heldur í þær almennu umr. um aðalefni frv., sem urðu hér í gær. Ég gerði þá grein fyrir afstöðu okkar minni hl. allshn., og þar að auki hv. 6. landsk., sem gerði glögga grein fyrir okkar brtt. bæði í gær og í dag. Ég vildi aðeins gera grein fyrir þeirri skrifl. brtt., sem við hv. 2. þm. Reykv. flytjum nú og lýst hefir verið; er hún í samræmi við okkar fyrri brtt. og er flutt til samkomulags á þá lund, að hlutfallskosningar séu viðhafðar í öllum kaupstöðum eða bæjarfélögum - eins og nú er - og í öllum þeim hreppsfélögum, þar sem kjósendanna eða meira eru búsettir í kauptúni, og fari kosningar þar fram síðasta sunnudag í janúarmánuði. En í öðrum sveitarfélögum verði kjördagur um miðjan júní. Út af því, sem hv. meiri hl. allshn. hefir lagt til, að 1/10 kjósenda þurfi að krefjast skrifl. hlutbundinna kosninga, þá vil ég benda á, að það brýtur í bága við þá hugsun, sem komið hefir fram hjá bæði hv.þm. Snæf. og hv. 7. landsk., að sjálfsagt væri að afnema opinberar kosningar, þ. e. a. s. kosningar í heyranda hljóði. Þessi kosningaháttur er löngu afnuminn við kosningar til Alþingis, og það er lagt til af allri allshn., að hann verði afnuminn við bæjar- og sveitarstjórnarkosningar, og þykir öllum sjálfsagt vera. En það, að láta í ljós skrifl. ósk til oddvita um hlutfallskosningar, er að opinbera stefnu sína, og jafnvel með því merkja sig til ákveðins stjórnmálaflokks. Þetta brýtur því mjög í bága við þá ákvörðun, sem ég hefi áður getið um, að kosningar þessar fari fram leynilega. Eins og ég hefi tekið fram, hefðum við í minni hl. allshn. helzt kosið að hlutfallskosningar yrðu allsstaðar viðhafðar, en við viljum breyta okkar till. til samkomulags, þannig að hlutfallskosning verði lögboðin í þeim hreppsfélögum auk bæjarfélaganna, þar sem 2/3 hl. kjósendanna eru búsettir í kauptúni. Hv. 6. landsk.þm. sýndi fram á, að ef bundið væri við kauptún, sem væri sérstakur hreppur, mundi þetta ganga sérstaklega ójafnt yfir kauptúnin, þar sem mörg þeirra stærri eru ekki sérstakur hreppur; ég vildi því mega vænta þess, að hv. 2. þm.N.-M. geti séð sér fært að greiða þessari till. okkar hv. 2. þm. Reykv. atkv. sitt til málamiðlunar.

*Hannes Jónsson: Það er nánast til að bera af mér sakir. Hv. þm. Snæf. vildi leggja orð mín þannig út, að ég hefði borið það á núv. form. Sjálfstfl., að hann hefði haft önnur afskipti af kosningu minni en fyrrv. form. Þetta er alger misskilningur, að ég vilji leggja þennan skilning í, að hann eða aðrir hv.þm. Sjálfstfl. hafi haft slík afskipti af kosningunni norður í Húnavatnssýslu. Enda hefir þm. étið þetta herfilega ofan í sig. Þarf ég ekki annað en benda á ummæli hans, að hann sé þakklátur fyrrv. form. flokksins fyrir afskipti haus af kosningunni, og dettur mér ekki í hug að efast um, að það sé rétt, því ég veit, að hann verður þakklátur hverjum manni, er tekur þessa afstöðu gagnvart Bændafl. En það skal ég segja honum, að hvorki hv.þm. Snæf. né nokkur annar hv.þm. Sjálfstfl. get, með afstöðu sinni ráðið því, hvort ég ber sigur úr býtum eða ekki, þó að þessi hv.þm. hafi flotið á þing á vafasömu spreki og með því að svíkjast aftan að og sparka í fyrrv.þm. kjördæmisins, samflokksmann sinn, og af því að hann jafnframt hafði nokkur fjárráð, þótt ekki væri það eigið fé, heldur tekið af þeim sjóði, sem þjóðin þarf að borga aftur, eftir því sem sagt er. Mætti þessi þm. gjarnan líta í sinn eiginn barm og flokksbræðra sinna og hreinsa þar eitthvað til, eða a. m. k. athuga, hverskonar meðul það eru, sem velta upp á yfirborðið mönnum eins og hv.þm. Snæf. og fela þeim að fara með hagsmunamál bændanna á þingi, manni, sem ekkert skilur og ekkert veit, hvað hentar bændunum, eins og berlega hefir komið fram. Hann segir, að það sé auðséð, að ég viti ekki, hvað ég sé að tala um, en ég get óhræddur lagt mig til samanburðar við þennan hv.þm. um vitsmuni á málefnum sveitanna, þó ég standi honum ekki jafnfætis, þar sem fjársvik og prettir ráða úrslitum mála.

*Ólafur Thors: Mitt nafn hefir verið dregið hér inn í umr. um kosningu í Vestur-Húnavatnssýslu. Það er satt, ég hefi í því engu að leyna, að meðan stóð á undirbúningi fyrir síðustu kosningar var ég því heldur fylgjandi, að þessi hv.þm. kæmist á þing. Og þó að Sjálfstfl. hefði frambjóðanda í þessu kjördæmi, þá var hvorki af mér né sumum öðrum flokksmönnum gert það, sem hægt var til stuðnings kosningu hans, og sagði ég honum frá því. En eftir að form. flokksins hafði tekið sína afstöðu og skrifað norður, þá fylgdi ég honum vitanlega að málum í þessu sem öðru. En ég leyni því ekki, að ég hygg, að mín afstaða og sumra annara sjálfstfl.manna hafi ráðið miklu um það, að þessi hv.þm. komst að, og ég harma það ekki, að svo fór. Það gerir ekkert til, og ég tekið það ekki nærri mér, þó að hann kasti að mér og öðrum strákslegum hnútum; ég veit, að hans skap er þannig. Þó að ég neiti því ekki, að ég beri e. t. v. nokkra ábyrgð á kosningu þessa þm., þá finn ég það ekki sem mitt hlutverk að vanda um við hann, þegar reiðin og fljótfærnin fá yfirhöndina, því að bæði er, að hann jafnar sig fljótt aftur, og eins mun hann fá nægar ákúrur í sínum flokki. Ég læt svo deila þessa afskiptalausa, ég hefi mætur á þessum hv.þm. og tel mig enga skömm hafa haft af því að styðja að kosningu hans, nema þá e. t. v. helzt það, að út úr þessu bændaflokksfúleggi kom annað verra hér inn á þingið.

Frsm. (Thor Thors) Ég vil aðeins leyfa mér að vekja athygli hv. d. á því, að hv.þm. V.Húnv. flutti nú einhverja þá strákslegustu, sorpkenndustu og ósvífnustu ræðu, sem flutt hefir verið hér á þingi.

Og er þá langt til jafnað

. Já, og er þá langt til jafnað. Ef merkur maður hefði viðhaft þessi orð, þá hefði ég reiðzt, en af því að það var þessi stubbur, sem flutti hana, þá læt ég þetta inn um annað eyrað og út um hitt. Það er aðeins tvennt, sem ég óska eftir og skora á hv.þm. að endurtaka utan þinghelgi; það eru ummæli hans um, að ég hafi svikizt aftan að fyrrv.þm. Snæf., og dylgjur hans um, að ég hafi haft óleyfilegar fjárreiður í sambandi við síðustu kosningar.

*Hannes Jónsson: Það er til að bera af mér sakir. Út af því, sem hv.þm. G.-K. sagði, ef það á að skiljast á þann hátt, að afstaða hans eða framkoma við síðustu kosningar hafi stutt mig eða skapað mér fylgi, þá mótmæli ég því algerlega. En ef það hefir átt að skiljast þannig, að tilvera Sjálfstfl. og afstaða hans á þingi hafi skapað mér fylgi í Húnavatnssýslu, - það get ég fallizt á. Því meðan framkoma hv.þm. Snæf. ásamt öðru heldur áfram í svipuðu horfi, þá býst ég við, að Bændafl. haldi áfram að skapast fylgi, því þegar bændurnir finna, að málefni þeirra eru svikin og vanrækt, þá munu þeir skilja við þann fulltrúa eða þann flokk, þó að hann hampi einhverri bændapólitík, og þá koma þeir til okkar. Þeir þekkja ekki fólkið og misreikna sig alveg, sem halda að þeir geti teymt það á einu bandi, hvort heldur sem það er Sjálfstfl., Alþ.fl. eða Framsfl. Bændurnir munu skilja við alla slíka flokka og koma saman í einum flokki, og þá er óhætt fyrir hv.þm. Snæf. að leggja niður skottið, enda óþarfi fyrir hann að hreykja sér hátt. Út af þessu, sem ég sagði réttilega um hv.þm. Snæf., skal ég segja það, að oft getur verið erfiðara að færa fyllstu sannanir á mál heldur en tala til samvizkunnar í mönnum, enda var það svo, að hann áleit helzta ráðið að fara í mál út af þessum ummælum. Ég vænti þess, að þm. geti fengið leyfi hæstv. forseta til málshöfðunar, svo að hann geti fengið tækifæri til þess eina kattarþvottar, er hann á völ á.