Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Skömmu eftir að fiskveiðilögsagan var færð út haustið 1955, hreyfði danska ríkisstj. því við ríkisstj. Íslands, að Færeyingum yrði leyft að stunda veiðar með handfæri innan 12 mílna fiskveiðilögsögunnar og upp að þeim mörkum, sem þeir höfðu gert fyrir 1. sept. 1958. Vegna þess að ágreiningurinn við Breta út af fiskveiðilögsögunni var óleystur, var þetta mál látið bíða. En strax eftir að samkomulag hafði orðið við Breta, tóku Danir málið upp á ný. Ríkisstj. taldi rétt að fallast á, að Færeyingar skyldu hafa heimild til þess að stunda fiskveiðar innan íslenzku fiskveiðilögsögunnar með handfæri með sömu takmörkunum og íslenzkir togarar hefðu heimild til að stunda þar veiðar með botnvörpu. Umr. um þetta mál voru teknar upp á s.1. sumri við sendinefnd Færeyinga, sem hér var, og vildi ríkisstj. fyrir sitt leyti fallast á, að sérstakt samkomulag yrði gert við Færeyinga. Málið var borið undir utanrmn., og skýrði ég þar frá því, að það væri till. ríkisstj., að Færeyingum yrði heimilað að halda áfram handfæraveiðum við Ísland innan 12 mílna fiskveiðilögsögunnar á sömu svæðum og sömu tímum og íslenzkum togurum er heimilt að veiða þar með botnvörpu, auk þess sem þeir mættu stunda veiðar í kringum Kolbeinsey á svæðinu milli 4 og 8 mílna. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að Færeyingar hafa um mjög langt skeið stundað hér handfæraveiðar, og er ekki nokkur vafi á því, að þessar veiðar þeirra eru mjög þýðingarlitlar og virðast ekki hafa nein hættuleg eða skaðleg áhrif fyrir fiskigengd við Ísland. Ríkisstj. gerði því þetta samkomulag við Færeyinga með meðmælum meiri hl. utanrmn. og leggur til, að það verði nú staðfest hér á hv. Alþingi. Mér þykir rétt, að um þetta mál sé höfð sama afgreiðsta og málið hér á undan, að umr. um það verði frestað og því vísað til utanrmn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 78 till. til þál. um undirbúningsnámskeið til tæknifræðimenntunar fyrir iðnaðarmenn, sem hyggja á slíkt nám heima eða erlendis. Eins og skýrt er frá í grg. till., hafa með stóraukinni tækni í þágu atvinnuveganna að sama skapi aukizt þarfir fyrir sérhæfni og sérmenntun fólks til hinna ýmsu starfa. Við þessar auknu kröfur samtíðarinnar hefur komið í ljós, að nokkur eyða er í þessum efnum hvað menntunarskilyrði okkar snertir. Við eigum að vísu vel menntaða verkfræðinga, sem hafa margir hverjir gegnt störfum sínum á þann hátt, að vart verður á betra kosið, og hlotið heima og erlendis nauðsynlegan undirbúning til starfans í löngu og erfiðu námi. Ágæti þessara háskólamenntuðu manna má m.a. ráða af því, að auðugar stórþjóðir keppast nú um að fá þá til starfa í sínum heimahögum. Sama máli gegnir um iðnaðarmenn okkar. Þeir munu standast samjöfnuð við starfsbræður sina erlendis, sem hlotið hafa hliðstæða menntun. Þarna í milli hefur reynslan sýnt okkur að er bil, sem nauðsynlegt er að brúa. Á allra síðustu árum hefur þó miðað nokkuð í rétta átt í þessum efnum með tilkomu aukins hóps tæknifræðinga, sem velflestir eru iðnaðarmenn, sem aflað hafa sér framhaldsmenntunar erlendis. Nú munu vera á milli 90 og 100 tæknifræðingar starfandi og um 40, sem enn þá eru við nám erlendis. Þessum hóp til viðbótar hafa um 50 látið skrá sig sem hafandi áhuga á því að komast í slíkt tæknifræðinám. Af þessum lauslegu tölum má nokkuð ráða um áhuga manna á þessu námi. Þá vaknar eðlilega sú spurning í hugum manna, hvort nauðsynlegt sé að auka þennan hóp svo ört vegna íslenzkra þarfa. Á Norðurlöndum mun algengast, að starfandi séu 3-5 tæknifræðingar á móti hverjum háskólalærðum verkfræðingi. Hér á landi munu verkfræðingar vera nálægt 300 talsins eða rúmlega það. Með svipuðum hlutföllum ætti þörfin hér á landi því að vera frá 900-1500 tæknifræðingar. Þótt þessar tölur væru ekki lagðar til grandvallar, er sýnilega stóraukin þörf fyrir þessa menntun manna til starfs hér á landi, og er talið vægt í farið, þó að sagt sé, að á næsta áratug verði árleg þörf íslenzkra atvinnugreina ekki minna en 25-30 tæknifræðingar. Samkvæmt gögnum, sem ég hef haft undir höndum um slíka skóla, t.d. í Danmörku, er skólahaldið mjög kostnaðarsamt, þrátt fyrir það að námstíminn er styttur svo sem frekast er kostur á. Áhöld og tæki, sem nauðsynleg eru talin við tæknifræðiskólana, eru mjög dýr og þurfa tíðrar endurnýjunar við í samræmi við hinar hraðfleygu tækniframfarir nútímans. - Af framantöldum ástæðum má ætla, að nokkur bið geti á því orðið, að fullkominn tækniskóli komist á fót hér á landi, þó að sjálfsagt verði það framtiðin, og a.m.k. er vonandi, að svo geti orðið. Hæstv. núv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, skipaði fyrir hálfu öðru ári nefnd til þess að athuga um möguleika á undirbúningi og stofnun slíks tækniskóla, og situr sú nefnd enn á rökstólum og hefur skilað fyrri hluta álits sins, en athugun varðandi tækniskólann mun ekki lokið. Menntmrh. hefur mjög lagt að nefndinni að hraða störfum svo sem frekast væri kostur, enda er hann mikill áhugamaður um þessi mál. Ég skýrði frá því áðan, að tæknifræðinámið væri tekið á eins skömmum tíma og mögulegt er. Af þessu hlýzt það aftur, að inntökupróf og námið sjálft er mjög strangt. Í þrjú ár er nánast hver einasta stund ásetin frá morgni til kvölds, ef allt gengur að óskum. Góðir námsmenn hafa tjáð mér, að þar dugi ekkert minna en að öll yfirráðanleg orka sé notuð til hins ýtrasta, ef standast eigi tilskilin próf. Á námstímanum er einnig ekki möguleg nein eigin vinna til fjárhagslegs léttis við námið. Miklu máli skiptir því, að allur undirbúningur námsins sé svo góður sem verða má. Meðan slíkt nám verður að stunda erlendis, sem ætla verður að ekki breytist í allra næstu framtið, þótt ekki væri nema kostnaðarins vegna, er nauðsynlegt að stofna til undirbúningsnámskeiða eða eins konar forskóla, þar sem áhugamenn um nám þetta geta undirbúið væntanlegt tæknifræðinám og reynt sjálfir hæfileika sína, áður en lagt er til hins mikla stofn- og rekstrarkostnaðar, sem vart er nú talinn undir 60-70 þús. ísl. kr. á ári á hvern mann. Um nauðsyn þessa undirbúnings hér heima, áður en lagt er til námsins sjálfs erlendis, má færa ýmis fleiri rök, sem of langt yrði upp að telja. En aðeins sem dæmi um hið stranga nám má nefna, að prósenta fallinna nemanda, það er þeirra, sem standast ekki tilskilin próf og þá sérstaklega inntökuprófin í slíkum skólum, hefur komizt upp í allt að 75%, og ekki er óalgengt, að sú tala sé 35–45% nemenda. Flest þessi mistök eða misheppnuðu áform er talið að rekja megi til ónógs undirbúnings. Jafnvel örlítið meiri málakunnátta við lestur hinna 80 námsbóka hefði getað bjargað frá falli eða forðað lengingu námstímans og komið í veg fyrir, að viðkomandi verði jafnvel að hætta námi. Tæknifræðimenntun svo og öll hliðstæð menntun krefst þess, að sífelld endurnýjun og viðhald námsins sé viðhaft með því að fylgjast vel með því, sem bezt gerist í þessum efnum á þeim stöðum í heiminum, sem slíkar framkvæmdir eru beztar og eru að gerast. Bæta má úr þessu með lestri góðra bóka um þessi efni. En það haldbezta verður áreiðanlega að vera á staðnum sjálfur. Þetta á ekki hvað sízt við, meðan á námstímanum sjálfum stendur. Að því munu menn lengi búa. Enginn, sem með þessum málum fylgist, efast nú lengur um nauðsyn þess fyrir íslenzkt athafnalíf, að fjöldi tæknifræðinga verði aukinn, og um áhugann á náminu vitna fyrrnefndar tölur. Sem fámennri þjóð er okkur mikil nauðsyn á, að sem allra flestir, er til þessa náms leggja, komi heim fullnuma á sem skemmstum mögulegum tíma. Till. þessi er flutt til þess að tryggja svo sem verða má, að svo geti orðið. Herra forseti. Ég óska þess, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég tel till. þessa fjalla um mjög athyglisvert mál og vil hvetja til þess, að nefnd veiti henni sérstaka athygli og afgreiði hana á þessu þingi. Í þessu sambandi vil ég láta þess getið, að menntmrn. hefur undanfarið, eins og raunar kom fram hjá hv. flm. till., haft tæknimenntunarmálin til sérstakrar athugunar. Það er mjög eindregin skoðun mín, að eitt brýnasta verkefni, sem fyrir hendi sé nú í íslenzkum menntamálum, sé að gera stórt og myndarlegt átak til þess að bæta tæknimenntun þjóðarinnar. Mjög mikið skortir á, að til sé í landinu nægur fjöldi tæknifræðinga eða iðnfræðinga, nægur fjöldi manna, sem hafi þá tæknimenntun, sem almennt er látin í té í tækniskólum erlendis. Þær athuganir, sem gerðar hafa verið á þessu máli á vegum menntmrn., leiða í ljós, að í hópi þeirra manna, sem um þessi mál mega teljast sérfróðir, eru uppi aðallega tvennar mjög ólíkar skoðanir á því, hvernig bezt sé að taka á þessum vanda, hvernig bezt sé að ráða bót á skortinum á tæknimenntuðum mönnum. Annars vegar er sú skoðun, að koma eigi hér sem fyrst upp íslenzkum tækniskóla, sem miði starf sitt við það fyrst og fremst að mennta menn í þeim tæknigreinum, sem sérstök þörf sé fyrir hér á land, og miða þá fræðsluna fyrst og fremst við íslenzka staðhætti, þarfir íslenzkra fyrirtækja. Hins vegar er sú skoðun, að bæði stofnkostnaður og rekstrarkostnaður slíks skóla sé, ef hann eigi að vera fullkominn, eins og hann þarf að vera, svo mikill, að engin tök séu á því fyrir Íslendinga, eins og sakir standa, að ráða við það fjárhagslegs. Það, sem því eigi að gera, sé að stuðla að því að skipuleggja það beinlínis, að ungir Íslendingar geti átt kost á því að sækja erlenda tækniskóla, en hafa hér undirbúningsnámskeið, eins konar undirbúningsskóla eða forskóla, til þess að tryggja það, að nemendurnir komist inn á erlendu skólana og geti lokið þaðan námi á hæfilegum tíma. Um þessi tvö ólíku sjónarmið hafa þegar farið fram aliviðtækar umr., en um niðurstöðu er ekki enn að ræða. Þó vona ég og tel raunar, að ekki megi dragast mjög lengi úr þessu, að ákvörðun verði tekin um það, hvaða meginstefnu verði fylgt í þessu máli, því að það hefur að sjálfsögðu grundvallarþýðingu fyrir málið í framtíðinni, hvaða meginstefna verður tekin, hvort við stefnum að því að koma upp íslenzkum tækniskóla eða hvort við ætlum okkur að fylgja hinni stefnunni, að láta mennta tæknifræðinga okkar enn um sinn erlendis. Ef það verður ofan á, þá er augljóst mál, eins og þessi tillaga fjallar um, að koma verður á fót hér einhvers konar undirbúningsnámi, einhvers konar undirbúningsnámskeiðum, til þess að gera þeim ungu mönnum, sem í slíkt nám vilja fara, auðveldara að gera það og tryggja betri árangur af námi þeirra en raun hefur orðið á undanfarið. Í þessu sambandi vil ég enn fremur geta þess, að undanfarið hefur farið fram athugun eða endurskoðun á starfi Vélskóla Íslands, sem gegnir í þessu sambandi allmikilvægu hlutverki, og held ég, að óhætt sé að segja, að ríkisstj. muni nú fyrir þetta þing leggja fram frv. um breytingu á starfstilhögun vélskólans, þannig að opnuð verði leið inn í vélskólann úr verknámsdeildum gagnfræðaskólanna, og að þeir menn, sem kjósa að fara þá leið í vélfræðinámið, öðlist jafnframt skilyrði eða rétt til þess að taka sveinspróf og hljóta iðnréttindi. Ef frv. um þetta yrði samþykkt, má segja, að mjög mikil aukning yrði á starfsemi vélskólans, og í henni fælist þá mikilvægt átak til þess að bæta úr þeim mikla skorti, sem hefur verið hér undanfarið og er enn á vélstjórum. Ég vil einnig láta þess getið, að lög og reglur um iðnskólann, um iðnfræðsluna, eru nú í endurskoðun, og er hér í raun og veru líka um þátt í sama máli að ræða. Enn fremur stendur til að gefa meisturum kost á auknu sérnámi, og má segja, að þar stefni einnig í sömu átt. Ég tel rétt að láta þessa getið til þess að undirstrika það, að ég tel hér vera hreyft mjög mikilvægu máli, og vil endurtaka þau tilmæli mín til hv. nefndar, sem fær það til meðferðar, að hún veiti því verðuga athygli.



Herra forseti. Í s.1. marzmánuði gerðu ríkisstj. Íslands og Bretlands með sér samkomulag um lausn fiskveiðideilu þeirrar, sem staðið hafði á milli ríkjanna frá því í septemberbyrjun 1958. Segja má, að efni þessa samkomulags hafi verið tvíþætt. Annars vegar gerðu Bretar hvort tveggja í senn að viðurkenna rétt Íslendinga til stórfelldrar útfærslu á fiskveiðilögsögu við Ísland frá því, sem ákveðið var 1958, með því að fallast á, að Íslendingar hefðu heimild til að fækka stórlega grunnlínupunktum, og auk þess viðurkenndu Bretar í prinsipinu 12 mílna fiskveiðilögsögu við Ísland frá þeim grunnlínum, sem ákveðið var. En öðrum þræði var samkomulagið þess efnis, að ríkisstj. Íslands féllst á, að brezk fiskveiðiskip mættu stunda fiskveiðar innan hinnar nýju útfærðu fiskveiðilögsögu á takmörkuðum svæðum og takmörkuðum tímum úr ári næstu 3 árin. Sú hugsun, sem lá til grundvallar þessu samkomulagi, var fyrst og fremst þess eðlis, að af Íslendinga hálfu var lagt mikið upp úr því að geta eytt deilunni við Breta og fengið þá jafnframt til þess að viðurkenna ekki aðeins 12 mílna grundvallarregluna fyrir fiskveiðilögsögu við Ísland, heldur einnig stórfellda og þýðingarmikla útfærslu á fiskveiðilögsögunni frá því, sem hún var ákveðin með reglugerðinni frá því sumarið 1958. Auk þess lá sú hugsun til grundvallar þessu samkomulagi, að ekki væri óeðlilegt, að Bretar fengju nokkurn umþóftunartíma til að hverfa burt úr íslenzkri fiskveiðilögsögu, og það ekki sízt vegna þess, að ríkisstj. var að undirbúa og framkvæmdi frekari útfærslu á fiskveiðilögsögunni en áður hafði verið. Skömmu eftir að þetta samkomulag við Breta var gert, leitaði ríkisstj. Vestur-Þýzkalands eftir viðræðum við ríkisstj. Íslands um aðstöðu þýzkra skipa til veiða á Íslandsmiðum. Þannig hagar til um fiskveiðar þýzkra skipa á Íslandsmiðum, að mikill fjöldi þeirra hefur stundað hér veiðar um áratugi. Vestur-Þjóðverjar koma næst á eftir Bretum um fiskveiðar á Íslandsmiðum, bæði hvað varðar fjölda fiskiskipa, lengd veiðitíma á ári, fjölda þeirra ára, sem skipin hafa stundað hér veiðar, og aflamagn, og kemst engin þjóð önnur neitt til samjafnaðar þar við Breta og Vestur-Þjóðverja. Þegar fiskveiðilögsagan var færð út 1958, voru Vestur-Þjóðverjar einir þeirra, sem mótmæltu lögmæti þeirrar útfærslu að alþjóðarétti. Ríkisstj. taldi mikið upp úr því leggjandi, að hægt væri að fá Vestur-Þjóðverja til þess að viðurkenna bæði 12 mílna grundvallarregluna um fiskveiðilögsögu við Ísland og hina nýju útfærslu, sem framkvæmd var í marzmánuði s.l. með fjölgun grunnlínupunkta, og taldi því ríkisstj. rétt að taka upp viðræður við ríkisstj. Vestur-Þýzkalands um þetta mál. Í þeim viðræðum kom í ljós, að ríkisstj. Vestur-Þýzkalands var fús til að fallast á fiskveiðilögsöguna við Ísland, eins og hún var ákveðin í s.l. marzmánuði, á sama hátt og Bretar höfðu á hana fallizt, enda fengju þeir sambærilega aðstöðu við það, sem Bretum var veitt með því samkomulagi, sem við þá hafði verið gert. Ríkisstj. taldi rétt að gera slíkt samkomulag við ríkisstj. Vestur-Þýzkalands, en þó aðeins þannig, að þriggja ára fresturinn skyldi renna út á sama tíma gagnvart Vestur-Þjóðverjum og hann rennur út gagavart Bretum, enda þótt samkomulagið við Vestur-Þjóðverja væri gert nokkru síðar. Áður en gengið var frá málinu, var það borið undir utanrmn. Meiri hl. n. lýsti sig samþykkan því, að fallizt yrði á það samkomulag, sem ríkisstj. gat komizt að við ríkisstj. Vestur-Þýzkalands og mælt með að yrði gert, en minni hl. var slíku samkomulagi andvígur. Eftir þetta gekk ríkisstj. frá samkomulagi um málið við ríkisstj. Vestur-Þýzkalands, sem að efni til var nákvæmlega samhljóða samkomulaginu við ríkisstjórn Bretlands. Þetta samkomulag kom til framkvæmda, um leið og það var gert, en með þeim fyrirvara þó af Íslands hálfu, að það væri háð samþykki Alþingis, og mundi falla úr gildi, ef það fengist ekki staðfest þar. Þetta samkomulag er nú hér með lagt fyrir hv. Alþingi til meðferðar og afgreiðslu, og leyfi ég mér að leggja til, að umr. um málið verði frestað og því verði vísað til utanrmn. til athugunar og meðferðar, áður en meðferð þess lýkur hér við umræðuna.



Herra forseti. Þessi till., sem hér liggur fyrir og heitir till. til þál. um staðfestingu á samkomulagi um viðurkenningu Sambandslýðveldisins Þýzkalands á 12 mílna fiskveiðilögsögu við Ísland, er að sjálfsögðu beint framhald af því, sem hér gerðist á þingi í fyrravetur, þegar landhelgi okkar var með samningi við Breta og síðar með samþykkt Alþingis opnuð að nokkru fyrir brezkum togurum. Efnislega höfum við Alþýðubandalagsmenn þegar lýst yfir, að við værum andvígir allri skerðingu á íslenzku landhelginni, og mótmælt því, að útlendingum væru þar leyfðar veiðar. Þessi mótmæli leyfi ég mér hér með að endurtaka, allt eins hvort í hlut eiga þýzk veiðiskip, eins og fjallað er um í þessari till., eða brezk veiðiskip, eins og fjallað var um hér á Alþingi í fyrravetur. Um þessa till., sem heitir því virðulega nafni, að hún sé um staðfestingu á samkomulagi um viðurkenningu Sambandslýðveldisins Þýzkalands á 12 mílna fiskveiðilögsögu við Ísland, má geta þess, að hér er um algert yfirskin að ræða. Efnislega er till. að sjálfsögðu um hitt, að þýzkum veiðiskipum sé gefinn réttar til að veiða eftir ákveðnum reglum í íslenzkri landhelgi. Sambandslýðveldið Þýzkaland viðurkennir ekki samkvæmt þessu samkomulagi fremur en Bretar íslenzku 12 mílna landhelgina, heldur segir í þessum samningi, alveg eins og í samningnum við Breta, sem gerður var í fyrra, að Sambandslýðveldið Þýzkaland falli frá mótmælum sínum gegn 12 mílna fiskveiðilögsögu umhverfis Ísland. Sambandslýðveldið Þýzkaland hafði í rauninni ekki mótmælt íslensku 12 mílna landhelginni nema að forminu einu. Það land hafði ekki stundað veiðar í þessari landhelgi, og þar með höfðu þeir í raun fallið frá því að gera mótmæli sín virk á nokkurn hátt. Það, sem Íslendingar hljóta því með þessari samningsgerð, er að sjálfsögðu ekki neitt, en hitt, sem Þjóðverjar hljóta, er hreint ekki svo lítið. Svo ýtarlega sem þessi mál voru rædd hér á Alþingi í fyrravetur, er máske ekki ástæða til þess að fara efnislega í það af mikilli nákvæmni, hvað hér er um að ræða, en í stærstum dráttum er það þó það, að Bretar fengu í fyrra leyfi til fiskveiða innan íslenzku landhelginnar á milli 12 og 6 mílna markanna á þeim stöðum og á þeim tímum, sem Bretar höfðu sjálfir kosið, Samningurinn jafngilti því að færa okkar 12 mílna landhelgi í það að vera 6 mílna landhelgi. Þetta er hér enn gert og nú gagnvart Þjóðverjum. Við samningsgerðina við Breta, var það ákveðið sagt af hálfu okkar Alþýðubandalagsmanna og raunar fleiri aðila hér á þingi, að hér hlyti að verða dreginn dilkur á eftir, það væri næstum óhugsandi, að hér mundu ekki aðrar þjóðir sigla í kjölfar Breta, og er það nú á daginn komið. Í ræðum og ritum ýmissa ríkisstjórnarmanna á Íslandi nú, einkanlega ráðherra, má stundum sjá það, að með samningnum við Breta hafi ekki verið gert neitt það, sem skerði íslenzka hagsmuni í einu eða neinu. Aflasæld er jafnvel af slíkum aðilum stundum talin vera hér öllu betri eftir þessa samningsgerð en hún var áður og aðstaða Íslendinga sé öll hin bezta eftir samningsgerðina. En þó kemur stundum fyrir, og það veit ég að þeir hv. alþm. kannast við, sem lesa dagblöð þjóðarinnar að staðaldri eða hlýða á fréttir útvarpsins, að alltaf öðru hverju er þess þó getið í fréttum, að íslenzk veiðiskip séu illa komin við veiðar sínar vegna ágangs einmitt þeirrar þjóðar, sem fékk réttindi í íslenzku landhelginni með samningnum, sem gerður var við Breta í fyrravetur. Að vísu skal það játað, að þessar fréttir í blöðum ríkisstj. ern ekki nærri eins áberandi og sumar aðrar fréttir. Það kemur t.d. stundum fyrir, að í því virðulega aðalmálgagni ríkisstj., Morgunblaðinu, reynist ekki vera til neitt fyrirsagnarletur, þegar slíkar fréttir koma. Daginn, sem þetta mál var fyrst tekið á dagskrá til umr. í Alþingi, - það var hinn 8. nóv., að því er ég ætla, - þá leit ég t.d. yfir Morgunblaðið og fann þá dálitla frétt þar. Hún var nú ekki mjög stór, ég klippti hana hér út, en hún sést þó með berum augum. Þar segir: „Norðfirði, 7. nóvember. Í fyrrinótt urðu línubátar hér fyrir miklu veiðarfæratjóni af völdum erlendra togara, og misstu þrír bátar línu sína.“ Það reyndist ekki vera til neitt fyrirsagnarletur hjá Morgunblaðinu yfir þessa frétt. Það er þess vegna ekki alveg ólíkt komið með ríkisstj. Íslands og karlinum, sem sagði: „Ég heyri það, sem ég vil heyra, en hitt miklu verr. En þetta er ekkert einstök frétt. Alltaf af og til heyrum við fréttir af því, að einmitt vegna þess samnings, sem gerður var í fyrravetur og heimilaði útlendingum veiðar í íslenzku landhelginni, kemur það á daginn, að íslenzk veiðiskip eru aðkreppt á sínum eðlilegu veiðislóðum, og um þessar mundir nú að haustinu mun það vera hvað mest áberandi úti fyrir Austurlandi. En strax á vordögum í vor var ljóst, að t.d. sunnan við Vestmannaeyjar kreppti mjög að fiskibátaflotanum þar, og er engum blöðum um það að fletta, að sá, sem vill heyra og sjá, hvað er að gerast í kringum hann, fær þess ekki dulizt, að hér hefur verið gengið á rétt þann, sem íslenzkum veiðiskipum hafði skapazt. Það má segja, að sú till., sem hér er lögð fyrir, sé máske rökrétt afleiðing af því, sem gerðist hér í fyrravetur. Engu að siður leyfi ég mér að undirstrika það, að opnun landhelginnar fyrir útlendingum er mál núv. stjórnarflokka. Alþb. er henni andvígt og einnig opnun landhelginnar fyrir Þjóðverjum. Þetta vildi ég láta koma greinilega fram við þessa umr. En í framhaldi af þessu þykir mér einnig ástæða til að rifja upp þá staðreynd, að eftir að samningurinn var gerður við Breta á s.1 vetri, kom í ljós, að brezkir togarar höfðu meiri réttindi til veiða á íslenzkum fiskimiðum en togarar íslendinga sjálfra sums staðar. Í framhaldi af því var reglugerðinni um það, hvar íslenzkir togarar mættu veiða, breytt þannig, að þeir fengu réttindi til jafns við Breta. Nú hefur það flogið fyrir, að íslenzk stjórnarvöld hafi í athugun að breyta enn reglunum um réttindi íslenzkra togara til veiða. Í því tilefni vildi ég leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj. sérstaklega: Eru væntanlegar á næstunni breytingar á reglunum um veiðirétt íslenzkra togara, og ef svo er, hvaða tryggingar eru þá fyrir því settar, að sá réttur verði ekki einnig yfirfærður til erlendra togara? Ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. sjái sér fært að svara þessum spurningum mínum: annars vegar um það, hvort í ráði séu breytingar á reglunum um rétt íslenzku togaranna til veiða í landhelginni, og ef svo er, hverjar tryggingar séu þá fyrir því, að sá réttur verði réttur Íslendinga einna og ekki annarra.



Herra forseti. Ég vil í tilefni af þessari till. segja fáein orð. Þegar Íslendingar færðu út fiskveiðilandhelgina 1. sept. 1958, sigldu aðfaranótt þess dags togarar allra þjóða út úr landhelginni nema brezku togararnir. Þetta þýddi, eins og raunar kom enn greinilegar fram fljótlega, að í verki viðurkenndu allar þjóðir útfærsluna nema Bretar, og þar á meðal voru Vestur-Þjóðverjar, og eiga þeir miklar þakkir fyrir það eins og aðrar þjóðir, sem þetta gerðu. Ég hef alltaf haldið því fram, að þegar þetta gerðist, hafi sigur unnizt í útfærslumálinu, vegna þess að einni þjóð yrði aldrei stætt á því að taka sig út úr og fiska með ofbeldi í fiskveiðilandhelginni. En þetta gerðu Bretar eða reyndu að gera, eins og kunnugt er, en með afar lélegum árangri, og hættu því svo, þegar frá leið. Þá var 12 mílna landhelgin eða friðun hennar í raun og veru orðin staðreynd. En þrátt fyrir þetta samdi ríkisstj. við Breta um landhelgismálið, þvert ofan í eldri yfirlýsingar, og samningurinn var í raun og veru um að færa fiskveiðilandhelgina inn í 3 ár, færa hana inn víðs vegar við strendur landsins, eins og Bretum kom bezt. Og það sem verra er, að ég vantreysti því, - og ég veit, að það gerir mikill hluti þjóðarinnar, - ég vantreysti því, að þessi innfærsla verði aðeins til 3 ára, ef núv. stjórnarflokkar fá að ráða hér einir. Menn geta alveg eins búizt við því, að þetta yrði framlengt, ef þeim byði svo við að horfa, og þyrfti ekki mikið til að mínu viti. En þetta var annað atriðið í samningnum. Hitt atriðið var, að Íslendingar skuldbundu sig til þess að hafa samráð við Breta um frekari útfærslu og að Bretar gætu skotið fyrirhugaðri útfærslu síðar til Haagdómsins, ef þeim sýndist. Með þessu móti afsöluðu Íslendingar sér í samningi við Breta einhliða útfærslurétti, sem þeir óumdeilanlega höfðu haft. Hér var um að ræða afar þýðingarmikið framsal á landsréttindum, einmitt þess konar framsal, sem Jón Sigurðsson taldi að Íslendingar mættu aldrei gera, því að hans stefna var sú í sjálfsstjórnarmálinu, að þó að menn gætu ekki komið sjálfsstjórninni á til fulls og ekki nema áleiðis, þá væri alltaf aðalatriðið að afsala sér aldrei neinum rétti. En landsréttindum var afsalað með samningnum við Breta. Það, sem í móti kom frá Bretum eða talað var um að kæmi í móti, var svo, að þeir hættu hernaðinum í fiskveiðilandhelginni, sem að mínu viti var óhugsandi fyrir þá að halda áfram, og viðurkenning á breytingu grunnlína, sem Íslendingar höfðu tvímælalaust rétt til að breyta einhliða og þurftu því ekki að semja um. Við þurftum ekki að færa inn landhelgina á stórum svæðum, til þess að hægt væri að lagfæra grunnlínurnar. Þessi samningur var því þannig, að ég var honum algerlega mótfallinn fyrir mitt leyti og Framsfl., eins og kunnugt er. Enda þótt framkoma Vestur-Þjóðverja í þessu máli sé mjög ólík framkomu Breta, þá breytir það þó ekki því, að þegar ég var kvaddur í sumar á utanríkismálanefndarfund til þess að taka afstöðu til þess, hvort gera ætti hliðstæðan samning við Vestur-Þjóðverja og gerður hafði verið við Breta, þá tók ég afstöðu á móti því, að slíkur samningur væri gerður við Vestur-Þjóðverja. Það var byggt á þeirri hugsun, að því fleiri samningar sem gerðir væru af þessu tagi, því verr væri farið, það væri meira en nóg komið og Íslendingar ættu alls ekki að binda sig gagnvart fleiri þjóðum á þá lund, sem þeir hefðu bundið sig með landhelgissamningnum gagnvart Bretum. Þessa grg. fyrir afstöðu minni vildi ég láta koma fram nú strax, áður en þetta mál fer til nefndar, sem ég geri að sjálfsögðu ráð fyrir að það fari.



Herra forseti. Þeir tveir hv. alþm., sem tekið hafa til máls í þessu máli, hafa báðir hagað málflutningi sínum á þann hátt, að ekki gefur tilefni til, að af minni hálfu a.m.k. verði opnaðar almennar umr. um málið á þessu stigi. Ég hefði því svo til alveg getað sparað mér að taka aftur til máls, ef hv. þm. Karl Guðjónsson hefði ekki borið hér fram fyrirspurn, sem ég tel rétt að sé ekki látið ósvarað. Hv. þm. spurðist fyrir um það, hvort væntanlegar væru á næstunni breytingar á reglunum um rétt íslenzkra togara til veiða innan 12 mílna, og ef svo er, hvaða trygging sé þá fyrir því, að erlendir togarar fái ekki að fara þar á eftir. Það hefði að sjálfsögðu verið annaðhvort hæstv. sjútvmrh. eða hæstv. dómsmrh. að svara þessari fsp., en hvorugur þeirra er hér viðstaddur. Mér þykir því rétt í tilefni fsp. að skýra frá því, að ríkisstj. hefur til almennrar athugunar, hvaða ráð séu tiltæk til þess að reyna að bæta hag og afkomu togaraútvegsins á Íslandi. Allar þessar athuganir eru á byrjunarstigi, og því fer víðs fjarri, að nokkrar ákvarðanir hafi verið teknar í þeim efnum um, hvað gera skuli. Málið er mjög alvarlegt og mjög yfirgripsmikið, og það er til athugunar, bæði í einstökum atriðum og í heild, en engar ákvarðanir liggja fyrir um, hvað gera skuli, né heldur eru uppi innan ríkisstj. sjálfrar þegar ákveðnar tillögur um þessi mál. Svar mitt við þessari fsp. af hálfu hv. þm. er því algerlega neitandi, eins og málið liggur nú fyrir. Ég vil aðeins, að gefnu tilefni frá báðum þeim hv. þm., sem tóku hér til máls, minna á, að sú viðurkenning, sem fékkst af hálfu Breta á s.l. vori og eins Þjóðverja nú í sumar fyrir íslenzkri fiskveiðilögsögu, var ekki einvörðungu bundin við fiskveiðilögsöguna, eins og hún var ákveðin 1958 með reglugerðinni, sem þá var gefin út, heldur féllust þessar þjóðir báðar á mjög víðtæka frekari útfærslu fiskveiðilögsögunnar með því að viðurkenna rétt okkar til þess að fækka grunnlínupunktum á hinum þýðingarmestu stöðum. Það má að sjálfsögðu deila um, hvers virði þetta sé. Ég heyri, að þessir tveir hv. þm. vilja gera lítið úr þessu, eins og málinu í heild. En ég ætla, að íslenzku sjómennirnir og þeir, sem eiga við þetta að búa, leggi allt annað og miklu meira upp úr þeim breytingum, sem þarna voru gerðar. Að því er varðar þau ummæli hv. 1, þm. Austf., að við með því að fallast á, að ágreiningur um framtíðarútfærslu skyldi borinn undir alþjóðadómstól, höfum verið að afsala okkur rétti til einhliða útfærslu, vil ég segja, að þetta er alls ekki rétt. Það breytir engu um okkar aðstöðu til einhliða útfærslu, það samkomulag, sem varð um alþjóðadóm. Við getum gefið út reglugerð eins og áður, og hún kemur til framkvæmda eins og áður. Við verðum aðeins að láta þessar tvær þjóðir, Breta og Vestur-Þjóðverja, um þetta vita, en í stað þess, að þarna verði beitt ofbeldi, og þá m.a. í stað þess, að Bretar komi hingað með herskip til þess með ofbeldi að varna okkur frekari útfærslu, þá heyrir málið undir alþjóðadómstól til afgreiðslu.



Það var út af tveimur atriðum. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði m.a. komið fram í því, sem ég sagði, að ég legði litið upp úr breytingunni á grunnlínupunktunum. Ég ræddi það atriði ekkert, en ég sagði og vil endurtaka það, vegna þess að hæstv. ráðh. sneri út úr, að við þurftum ekki að kaupa þessa breytingu af Bretum með einu eða neinu. Við höfðum rétt til þess að breyta þessum grunnlínupunktum sjálfir, og við þurftum ekki að færa landhelgina inn á stórum svæðum til þess að gera þessa breytingu. Þetta er aðalatriðið. Hæstv. ráðh. segir, að það sé alger misskilningur, að Íslendingar hafi afsalað sér nokkrum rétti til einhliða útfærslu landhelginnar framvegis, þótt þeir hafi samið um það við Breta að hafa samráð við þá um frekari útfærslu, ef hún komi til mála, og líka samið um, að málið skuli ganga til Haagdómsins til endanlegs úrskurðar, ef Bretar krefjist þess. Þannig er þetta núna. Hæstv. ráðh. segir, að þrátt fyrir þetta höfum við enn fullan rétt til einhliða útfærslu. Þetta tel ég ósæmilegan orðaleik með jafnþýðingarmikið mál, því að það sér hvert barn, að með þessu mótí hefur útfærslan framvegis verið sett í vald Breta eða alþjóðadómstólsins.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 1. þm. Vesturl. (ÁB) að flytja till. til þál. á þskj. 71 um jarðboranir að Leirá í Borgarfirði, en till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fram fara borun eftir heitu vatni að Leirá í Borgarfirði, svo fljótt sem auðið er, í þeim tilgangi, að orkulindir þær, sem þar kunna að vera, verði hagnýttar til hitaveitu fyrir Akranes.“ Í fornum sögum og landlýsingum er frá því skýrt, að heitar vatnsuppsprettur hafi verið að Leirá í Borgarfirði. Yfirborðsvatnsmagn er þarna ekki mikið um að ræða, en rennslið, sem er um 2/3 sekúndulítrar, hefur verið jafnt og stöðugt og hitastigið um 60 gráður. Þessar heitu vatnsuppsprettur að Leirá eru þær einu, sem vitað er um að séu í nágrenni Akraness. Það er því eðlilegt, að vaknað hefur áhugi fyrir því, að umrætt jarðhitasvæði verði athugað nánar. Haustið 1957 fengu landeigendur í samvinnu við Akraneskaupstað herra Gunnar Böðvarsson verkfræðing til þess að athuga svæðið. Var það álit verkfræðingsins, að öll einkenni bentu til þess, að auka mætti vatnsmagnið með því að bora. Tveim árum síðar eða um haustið 1959 er svo hafizt handa um nokkra borun. Það var jarðborunardeild raforkumálaskrifstofunnar, sem hafði framkvæmdina með höndum. Borun þessi gekk ágætlega, og varð borholan 133 m á dýpt. Vatnsmagnið úr holunni er 7–8 sekúndulítrar af 80 gráðu heitu vatni, og hefur hvort tveggja haldizt síðan. Er þetta talinn góður árangur og þó sérstaklega með tilliti til þess, að hér var notazt við lítinn og ófullkominn bor. Með þessari borun hefur tekizt að tryggja nægilegt vatn fyrir heimavistarbarnaskólann, sem nú er verið að hefja byggingarframkvæmdir á við Leirá, ásamt félagsheimili og fleiri byggingar þar í grennd. Þessi þáltill., ef samþ. verður, ætti að tryggja næsta þátt í þessari nauðsynlegu framkvæmd, en það er að fá úr því skorið, hvort hér er um nægilegt vatnsmagn að ræða, til þess að grundvöllurinn fyrir væntanlegri hitaveitu fyrir Akraneskaupstað sé örugglega tryggður. Það er álit sérfróðra manna, að vatnsmagnið þurfi að auka upp í 65 sekúndulítra, svo að það geti talizt fullnægjandi fyrir Akraneskaupstað og umrætt skólahverfi að Leirá. Um fjárhagslegan grundvöll fyrir rekstrinum er talið, að hann sé fyrir hendi, þegar íbúatala Akraness hefur náð 6000. En nú er íbúatalan sem næst 4000. Akranes er einn af þeim bæjum, sem á undanförnum árum hafa vaxið hvað örast, og á vafalaust fyrir sér mikla framtíðarmöguleika, bæði til lands og sjávar. Frá þjóðhagslegu sjónarmiði er óþarft að fjölyrða um gildi hitaveitna, enda hafa þær, hvar sem til þeirra hefur verið stofnað, reynzt hin öruggustu fyrirtæki, en auk þess sem þær skapa margvisleg lífsþægindi fyrir íbúana, sparast þjóðinni mikill erlendur gjaldeyrir. Slíkar framkvæmdir sem hér um ræðir eru mjög kostnaðarsamar. Það leiðir því af sjálfu sér, að nauðsynlegt er, að ríkið komi hér til aðstoðar við byrjunarframkvæmdir, enda hefur það nú þegar á að skipa tveimur stórvirkum jarðborum. Svo að ég víki aftur að þeim gjaldeyrissparnaði, sem leiðir af aukinni virkjun jarðhitans til upphitunar húsa, þá er þegar um allverulegar upphæðir að ræða. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef getað aflað mér, mun láta nærri, að þær hitaveitur, sem nú eru starfræktar, spari þjóðinni sem næst 30 millj, kr. á ári. Innflutt eldsneyti til upphitunar, sem aðallega er olía, nemur hins vegar eitthvað á milli 90 og 100 millj. kr. árlega. Íslendingar ráða yfir óvenjumiklum verðmætum, sem búa í fallvötnum og í jarðhitasvæðum, sem eru víðs vegar um landið. Þessi verðmæti bíða þess, að hugvit og hönd beizli aflið til hagsældar fyrir land og þjóð. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið að sinni. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að óska þess, að umr. verði frestað og málinu verði ví sað til hv. fjvn.



Herra forseti. Með þáltill. þeirri á þskj. 98, sem við hér flytjum, ég og hv. 5. þm. Norðurl. e., er lagt til, að stofnað verði bankaútibú í Húsavík og þar með orðið við óskum Húsvíkinga í þessu efni. Fyrir þessu máli hefur verið mikill áhugi meðal þeirra, sem þar stunda atvinnurekstur og verzlun og nokkuð munu þeir hafa reynt fyrir sér um það að fá þessu framgengt, en án árangurs enn sem komið er. Til viðbótar því, sem fram er tekið í grg., vil ég benda á það, að aðalatvinnuvegur Húsvíkinga er útgerð og í því sambandi fiskiðnaður og önnur vinnsla sjávarafla, þ. á m. síldarsöltun. Útgerð í Húsavík er í örum vexti, og enn fremur fer það nú vaxandi, að bátar frá öðrum stöðum sæki sjó frá Húsavík yfir sumarið og leggi upp afla sinn í Húsavík. Helzti fiskmóttakandi í Húsavík er Fiskveiðisamlag Húsavíkur. Hefur það fyrirtæki alloft á þessu ári legið með s,jávarafurðir upp á allt að 14 millj. kr. í einu, á milli þess sem afskipað hefur verið. Fjármagnsþörf útgerðarinnar er því orðin mikil og mun fara vaxandi, því að skilyrði til aukinnar útgerðar og aukins iðnaðar í því sambandi eru þarna fyrir hendi, Verða að sjálfsögðu þarna teknar upp veiðar, sem hafa ekki áður verið stundaðar, því að nú lítur t.d. út fyrir, að í Axarfjarðarflóa og kannski víðar séu rækjumið, en rækjuveiðar hafa ekki verið stundaðar, enda ekki um það vitað, að slík mið væru þarna í námunda. Að Húsavík liggur allstórt viðskiptasvæði, er tekur yfir nærfellt sjö hreppa eða sveitarfélög. Er því Húsavík orðin allmikill verzlunarstaður. Mundi allt það viðskiptasvæði sækja bankaviðskipti til Húsavíkur, ef þar væri bankaútibú, auk þess sem ætla má, að Norður-Þingeyjarsýsla mundi að meira eða minna leyti sækja slík viðskipti til Húsavíkur. Á þessu viðskiptasvæði virðast vera skilyrði til nýsköpunar í iðnaði og öðrum atvinnurekstri meiri en viða annars staðar. Má þar til nefna hugmyndina um kísilgúrvinnslu við Mývatn. Og enn má minna á það, að óvíða munu meiri skilyrði til fóðuröflunar með þeim nýju aðferðum, sem nú virðast vera að ryðja sér til rúms, en einmitt á þessu svæði. Þar eru víðlend heiðalönd, sem bíða þess að verða brotin til ræktunar og hagnýtt til fóðuröflunar. Þörf þess svæðis, sem hér um ræðir, fyrir slíka þjónustu sem bankaútibú mundi veita, er nú þegar orðin mikil, og til hagnýtingar þeirra skilyrða, sem þar eru fyrir hendi til aukins atvinnurekstrar og beinnar nýsköpunar í þeim efnum, mundi bankaútibú, sem veitti alhliða þjónustu fyrir atvinnulífið, verða mikil lyftistöng. Ég vona því, að hv, þingmenn geti á það fallizt, að rétt sé að verða við óskum Húsvíkinga um stofnun bankaútibús þar. Herra forseti. Ég legg til, að umræðunni verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Samkv. 10 ára áætlun um rafvæðingu landsins, eins og hún lá fyrir á árinu 1957, var gert ráð fyrir, að svonefnd Norðausturlandsveita frá Laxárvirkjun yrði lögð á árunum 1962–1963 eða lokið á þeim árum, þ.e.a.s. á tveim síðustu árum áætlunarinnar. Samkv. uppdrætti, sem þá lá fyrir, átti að leggja háspennulínu frá Húsavík austur í Kelduhverfi, þaðan til Kópaskers og austur yfir heiði til Þórshafnar. En álmu með lægri spennu átti að leggja frá Kópaskeri yfir Sléttu til Raufarhafnar. Frá spennistöðvum í þorpunum þremur og í Kelduhverfi og e.t.v. víðar var svo gert ráð fyrir að dreifa orku um sveitir. Má gera ráð fyrir, að í Kelduhverfi, þar sem þéttbýli í sveitum er mest, gætu 30–40 bæir fengið rafmagn frá þessari línu samkvæmt þeim reglum, sem farið er eftir við dreifingu orkunnar frá almenningsveitum um sveitir. Er þá einnig gert ráð fyrir nokkrum bæjum í Axarfirði. Á öndverðu þessu ári, þ.e.a.s. á árinu 1961, fluttum við þm. Norðurlandskjördæmis eystra og hv. 10. landsk. till. til þál. þess efnis, að hafinn yrði nú í ár undirbúningur að því verki, sem hér er um að ræða, eða öðrum þeim ráðstöfunum, sem kynnu að geta komið að sama gagni fyrir þau byggðarlög, sem hér er um að ræða. Þessari tillögu var vísað til hv. fjvn. Fjvn. breytti nokkuð orðalagi tillögunnar, og var á það orðalag fallizt til samkomulags af hálfu flm. Málið var síðan afgr. á Alþingi 27. marz s.l. með svo hljóðandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta, varðandi rafvæðingu Norðausturlands: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta á árinu 1961 gera rækilega athugun á því, á hvern hátt auðið sé að leysa raforkumál Norður-Þingeyinga á viðunandi hátt innan þeirra takmarka, er 10 ára rafvæðingaráætlunin gerir ráð fyrir: Þannig var till. samþykkt sem ályktun Alþingis 27. marz 1961. Það var sérstaklega tekið fram í ræðu af hálfu fjvn. í samráði við flm. till., að æskilegt væri, að hæstv. ríkisstj. hefði við framkvæmd ályktunarinnar samráð við raforkumálanefnd Norður-Þingeyinga, en í henni eru m.a. allir oddvitar á því svæði, sem hér er um að ræða. Sú nefnd var kjörin heima í héraði skömmu eftir að rafvæðingarlögin voru sett á Alþingi 1954 og hefur unnið að þessum málum á ýmsan hátt. Eins og hv. þm. hafa heyrt, er í þál. frá 27. marz kveðið á um, að athugun sú, sem þar er gert ráð fyrir, fari fram á þessu ári. En nú er komið fram í nóvembermánuð, og ég hef í samráði við aðra flm. þáltill. á síðasta þingi leyft mér að bera fram til hæstv. raforkumrh. svo hljóðandi fsp. á þskj. 84: „Hvað líður framkvæmd þingsályktunar 27. marz 1961 varðandi rafvæðingu Norðausturlands? Til viðbótar leyfi ég mér svo að grennslast eftir því, hvort samráð hafi verið haft við raforkumálanefnd Norður-Þingeyinga um þetta mál.



Herra forseti. Síðan till. sú, sem hér um ræðir, var samþykkt á Alþingi fyrri hluta yfirstandandi árs, hefur ekki margt gerzt í þessum málum, sem tæplega er við að búast, en þó hefur nokkur athugun farið fram af hálfu raforkumálaskrifstofunnar í þessu efni. Það er ekki nema eðlilegt, að Norður-Þingeyingar vilji fá rafmagn á sem auðveldastan hátt og ódýrastan, og þess vegna ekki nema eðlilegt, að þm. kjördæmisins geri það sem í þeirra valdi stendur, til þess að ýta á þetta mál. En málið er ekki svo auðleyst eins og e.t.v. sumir ætla vegna hinna miklu vegalengda, sem um er að ræða frá orkuveri til hinna ýmsu og dreifðu staða í héraðinu. Til upplýsingar vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að vitna hér í bréf, sem raforkumálastjóri skrifaði hv. fjvn., þegar umrædd till. var til umr. á siðasta þingi. Þetta bréf er dags. 9. marz þessa árs, og þar segir m.a., að raforkumálastjóri hafi látið endurskoða kostnaðaráætlun um rafleiðslu til Norður-Þingeyjarsýslu, en samkvæmt þessari endurskoðuðu kostnaðaráætlun er heildarstofnkostnaður á línum frá Húsavík að Kópaskeri, frá Kópaskeri til Raufarhafnar og frá Kópaskeri til Þórshafnar og spennistöðvum í Kelduhverfi, við Kópasker. Raufarhöfn og Þórshöfn nú áætlaður 261/2 millj. kr. í þremur kauptúnum, sem hér er um að ræða, eru ekki búandi nema 960 manns samkv. manntali frá 1959. Atvinnurekstur er ekki mjög mikil á þessum stöðum, nema nokkur frystihúsarekstur og síldarverksmiðja, sem ekki er í gangi nema stuttan tíma ársins. Raforkuflutningur um þessa veitu til þriggja kauptúna mun því verða tiltölulega mjög lítill, og er augljóst, að stofnkostnaður veitunnar er langtum of hár, til þess að það geti svarað kostnaði að hyggja og reka þá veitu til flutnings á svo litilli raforku sem hér er um að ræða. Stofnkostnaðurinn er nærri 30 þús. kr. á nef, eða 120–150 þús. kr. á hvert heimili að meðaltall. Flutningskostnaður orkunnar um þessa veitu yrði með þessu móti 1–2 kr. á hverja 1 kwst., og leggst hann ofan á framleiðslukostnaðinn í orkuveri og dreifingarkostnaðinn í kauptúnunum. Þótt raforkuveita frá Laxárvirkjun í Norður-Þingeyjarsýslu væri tekin upp í tíu ára áætlunina í upphafi, var öllum ljóst, að fjárhagslega séð væri þetta fyrirtæki mjög hæpið. Nú hafa fjárhagsleg skilyrði til rekstrar þess versnað stórum, eins og að framan segir. Meðan þau skilyrði breytast ekki til batnaðar, verður að líta svo á, að þessi leið til öflunar raforku handa íbúum Norður-Þingeyjarsýslu sé ekki fær. Þetta er álit raforkumálastjóra. Í þáltill. er talað um, að rafvæðing hlutaðeigandi byggðarlaga verði á annan hátt a.m.k. jafnvel tryggð. Sú leið, sem nú hefur verið farin í því efni, er, að rafmagnsveitur ríkisins hafa tekið að sér rekstur dísilrafstöðva í tveimur kauptúnanna, nefnilega Raufarhöfn og Þórshöfn, og munu sjá um að auka þær stöðvar, jafnóðum og eftirspurn eftir raforku í þessum kauptúnum eykst. Á Kópaskeri rekur kaupfélagið rafveituna, og er ekki annað vitað en sá rekstur hafi gengið vel til þessa. En gera verður ráð fyrir því, að rafmagnsveitur ríkisins mundu einnig taka að sér rekstur þeirrar rafveitu, ef þess væri óskað, og þá síðan annast aukningu hennar eftir þörfum. Hvað snertir rafvæðingu sveitanna í NorðurÞingeyjarsýslu er það að segja, að skilyrði til veitulagningar um sveitirnar eru hvarvetna mjög slæm, víðast hvar vegna þess, hve fjarlægðir milli bæja eru langar, en á nokkrum stöðum, svo sem í Kelduhverfinu, þar sem býli standa nokkru þéttar, er fjarlægðin frá næsta vatnsorkuveri, sem er Laxárvirkjunin, lengri en svo, að til mála komi að leggja þaðan línu í sveitina sökum kostnaðar. Í þess stað veitir raforkusjóður öllum bændum á þessu svæði, sem þess óska, lán til að koma sér upp dísilrafstöð fyrir heimili sitt. Er þá reiknað með því, að hvert heimili kaupi 3.75 kw. stöð, sem kostar upp komin 35–40 þús. kr. og veiti raforkusjóður 20 þús. kr. lán til slíkrar stöðvar með 6% vöxtum til 9 ára. Þar sem aðstæður eru fyrir hendi um byggingu smávatnsaflsstöðva fyrir einstaka bæi eða nokkra saman, kemur til athugunar að virkja, og veitir raforkusjóður bændum utan orkuveitusvæðis héraðsrafmagnsveitnanna lán til þess. Lánin hafa numið allt að 55% af stofnkostnaði smávirkjana af þessu tagi, en þó ekki hærri en 100 þús. kr. til stöðvar fyrir einstakan bæ. Sé virkjunin fyrir fleiri bæi, hafa lánin numið 75 þús. kr. á bæ. Þessi lán eru til 20 ára með 5% vöxtum. Vegna hins ört hækkandi verðlags á undanförnum árum hefur dregið mjög úr byggingu einkavatnsaflsstöðva hjá bændum, enda fækkar þeim stöðum, þar sem aðstæður teljast hagstæðar til virkjunar. Virkjunarkostnaður á hvert virkjað ku. í þessum stöðvum áætlast nú um 20-30 þús. kr. Ef byggð skyldi eiga eftir að aukast og fólki fjölga mjög í Norður-Þingeyjarsýslu eða atvinnuvegir þar aukast stórum, þannig að rafmagnsþörfin margfaldast, svo og ef stofnkostnaður af rafveitumannvirkjum á eftir að lækka verulega í hlutfalli við útsöluverð á rafmagni, þá er rétt að taka áætlanir um raforkuveitur Norður-Þingeyjarsýslu til endurskoðunar. En meðan engar slíkar breytingar verða, mun reynast hagkvæmast að vinna raforku handa íbúum þessa landshluta í dísilstöðvum í kauptúnunum og heima á býlunum í sveitinni, en í smávatnsaflsstöðvum fyrir hvert heimili eða nokkur saman, þar sem skilyrði eru til þess. Þetta eru upplýsingar, sem raforkumálastjóri gaf s.l. vetur, og álit hans á því, á hvern hátt hagkvæmast er að leysa raforkumál NorðurÞingeyjarsýslu. Það skal tekið fram, að um leið og umrædd þáltill. var samþykkt, var raforkumálastjóra send till. með fyrirmælum um að gera athuganir samkvæmt henni, en í bréfi, dags. 14. þ.m., til ráðuneytisins segir raforkumálastjóri m.a.: „Þær athuganir, sem gerðar hafa verið, síðan umrædd þál. var samþykkt á Alþingi 27. marz 1961, hafa að öllu leyti staðfest það, að innan þeirra tímatakmarkana, er 10 ára rafvæðingaráætlunin gerir ráð fyrir, verði raforkumál Norður-Þingeyinga ekki leyst á annan hátt betur en þann, að rafmagnsveitur ríkisins reki dísilrafstöðvar í kauptúnum og sjái um að auka þær stöðvar, jafnóðum og eftirspurn eftir raforku í kauptúnunum eykst, og að bændum verði veitt hagkvæm lán til að koma upp einkarafstöðvum fyrir heimili sín, ýmist vatnsaflsstöðvum, þar sem skilyrði eru til þess, eða dísilstöðvum. Þéttbýlasti hluti Kelduhverfis er út af fyrir sig ekki sérstaklega óhagstæður til línulagningar, og var í upphafi gert ráð fyrir því, að um hann yrði lögð raforkuveita, ef aðallína yrði lögð inn í sveitina. Nú hefur það ekki reynzt gerlegt og því ekki verið unnt að hafa þessa sveit með á þeirri tíu ára rafvæðingaráætlun, sem nú er í framkvæmd. Sjálfsagt er að taka til athugunar, hvort þessi veita um miðbik Kelduhverfis geti fallið innan ramma næstu 10 ára áætlunar um rafvæðingu sveitanna. Unnið er nú að samningu þeirrar áætlunar, og verður því verki væntanlega lokið á árinu 1962. Meira hefur raforkumálastjóri ekki að segja um málið að svo s,töddu. En það fer ekki leynt, hvert hans álit er á þessu, að hann telur of mikið strjálbýli á þessu svæði, til þess að það geti svarað á nokkurn hátt kostnaði að leggja veitu frá Laxárvirkjuninni alla leið austur þangað, en hins vegar talið sjálfsagt, að rafmagnsveitur ríkisins taki að sér að reisa dísilstöðvar í þorpunum og kauptúnunum og að greiða fyrir því, að bændur í sveitunum geti fengið hagkvæm lán til þess að reka og kaupa dísilstöðvar og að virkja litlar vatnsaflsstöðvar, þar sem skilyrði eru fyrir hendi. Það má vera, að þetta geti ekki talizt fullnaðarrannsókn eða fullnaðarathugun í sambandi við þessa tillögu. Það má t.d. taka það fram, að það hefur verið verkfræðingaskortur á s.l. sumri og er enn, en hins vegar hefur raforkumálaskrifstofan allar upplýsingar um vegalengdir og allar upplýsingar um orkuþörf og orkukaup, og allir útreikningar, sem að þessu lúta, sýna, að þetta er vægast sagt mjög dýrt, að það kostar 30 þús. kr. á hvern mann á þessu svæði, ef leiða á rafmagnið frá Laxárvirkjuninni, eða 120–150 þús. á hvert býli. Allir geta verið sammála um, að þetta er dýrt og að þetta er óhagkvæmt. Hins vegar þurfa menn ekki að vera að öllu leyti sammála um það, að þetta sé óframkvæmanlegt, og ýmsir geta haldið því fram, að það sé réttlátt að gera þetta þrátt fyrir óhagkvæmni og þrátt fyrir mikinn kostnað. En þessa fyrirspurn hef ég skilið þannig, að hún væri spurning um það, hvað þessum athugunum liður, og athuganir raforkumálastjóra og hans ráðunauta segja þetta, þær gefa þessar upplýsingar, en svo er það Alþingis og ráðamanna að skera úr um það, hvort fara skuli eftir þeim ráðum, sem þar eru gefin, og talið er fært þrátt fyrir þennan kostnað og strjálbýli að leggja aðalveitu frá Laxárvirkjuninni, eða hvort fullnægjandi þykir eða verjandi að láta þessar sveitir og þessi kauptún búa við þá lausn, sem hér er á bent. En ég tel, að það skipti miklu máli, að með því að fara eftir ábendingu raforkumálastjóra er þó gert ráð fyrir, að fólkið í þessari sýslu fái öruggt rafmagn, sem ekki þarf að vera dýrara en þótt það væri leitt frá Laxárvirkjun.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. raforkumrh. fyrir það, að hann skuli hafa svarað þessari fyrirspurn. Svar hans, eins og það kom hér fram, mun verða tekið til nánari athugunar, þegar tími er til, en til þess er ekki ráðrúm í þeim stutta ræðutíma, sem ég hef. Hæstv. ráðherra gat þess í upphafi máls síns, að ekki hefði margt gerzt í þessu máli, þ.e.a.s. varðandi framkvæmd þál., en taldi þó síðar, að nokkur athugun hefði farið fram af hálfu raforkumálastjóra. Hins vegar gat ráðherrann þess ekki, í hverju sú athugun væri fólgin, ráðherra las síðan upp bréf það, sem raforkumálastjóri ritaði hv. fjvn. á síðasta þingi, áður en þál. sú var samþykkt, sem hér hefur verið minnzt á og er tilefni fyrirspurnarinnar, og var mér og okkur flm. þáltill. að sjálfsögðu kunnugt um þetta bréf, sem raforkumálastjóri þá ritaði hv. fjvn. Ég vil svo aðeins rifja upp það, sem ég spurði um áðan, án þess að það sé í fyrirspurninni á þskj. 84, hvort eitthvert samráð hefði verið haft við raforkumálanefnd Norður-Þingeyinga um þetta mál, siðan þál, var samþykkt. Hæstv. ráðherra lét þess að vísu getið, að raforkumálaskrifstofan vissi um vegalengdir á milli bæja og hefði ýmis önnur gögn í höndum, en hingað til hefur það þótt hæfa að ræða við fulltrúa í héruðunum um þessi mál. jafnvel þótt langt sé síðan raforkumálaskrifstofan hafði þessar vegalengdir milli bæja, - og ég vildi mælast til þess, að hæstv. ráðherra skýrði frá því, hvort þetta samráð hefur átt sér stað, þó að ekki hafi verið skriflega um það spurt. Að lokum vil ég segja það almennt út af því, sem hæstv. ráðherra sjálfur sagði eða las upp úr bréfi raforkumálastjóra frá í vor og átti að vera því til stuðnings, að dýrt og óhagkvæmt væri að veita raforku um byggðir Norður-Þingeyinga, að slíkt mat hlýtur að sjálfsögðu að fara mjög eftir því, hvaða samanburður er gerður. Ef eitthvað er kallað dýrt, þá er átt við venjulega, að það sé dýrt samanborið við eitthvað annað. Og ég vildi skjóta því til hæstv. ráðh., sem hefur með þessi mál að gera, hvort hann hafi athugað það til hlítar, að raforkuveita um þessi byggðarlög muni vera dýrari en raforkuveitur um sum önnur byggðarlög, sem rafmagni hefur þegar verið veitt í eða nú er í ráði að veita rafmagni í, því að það er það, sem máli skiptir. Ég vil benda á, að ég held, að það sé ekki fullathugað hjá hæstv. ráðh, og raforkumálastjóra, þegar það er sagt, að atvinnurekstur sé lítill í þorpunum Norðaustanlands. Ég held, að þar megi teljast mikill atvinnurekstur, miðað við fólksfjölda þar, og þar fer vaxandi bæði atvinnurekstur og fólksfjöldi, eins og hæstv. ráðh. getur sannfært sig um, ef hann kynnir sér skýrslur um þau mál. Það getur vel verið, að það sé dýrt að leggja línur, sem kosta 30 þús. kr. á heimilismann. En það er líka dýrt að byggja stöðvar, hvort sem um er að ræða dísilstöðvar eða vatnsaflsstöðvar. En annars fjallar fsp. okkar ekki sérstaklega um þessa línulagningu austur frá Laxárvirkjun, heldur fjallar hún um framkvæmd þál. frá 27. marz, sem var um athugun á því á árinu 1961, hvernig auðið sé að leysa raforkumál Norður-Þingeyinga á viðunandi hátt innan þeirra tímatakmarka, sem 10 ára rafvæðingaráætlunin gerir ráð fyrir. Það var þetta, sem hæstv. ríkisstj. var falið að framkvæma, og á þessu stigi er ekki ætlazt til þess af mér eða öðrum, sem að þessari fsp. standa, að. hæstv. ráðh. svari öðru en því, hvernig farið hafi um framkvæmdina á þessari tillögu. Og að því leyti sem mér skilst, að sú framkvæmd hafi ekki farið fram, þá vildi ég mega vænta þess, að hæstv. ráðh. í samræmi við vilja Alþingis sjái um það, að hún fari fram, að svo miklu leyti sem unnt er, á þeim tíma, sem eftir er af þessu ári.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Hv. fyrirspyrjandi spyr að því, hvort það hafi verið höfð samráð við raforkumálanefnd Norður-Þingeyjarsýslu. Það skal tekið fram eins og áðan, að raforkumálastjóra var send þál, með bréfi og honum falið að framkvæma það, sem í þál. stóð. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að hann hefur gert það af samvizkusemi og eins og fært var, miðað við þann mannafla, sem hann nú hefur. Og án þess að ég hafi minnzt á þetta atriði við raforkumálastjóra, þá vil ég segja það, að mér þykir mjög sennilegt, að hann hafi haft samband við þessa nefnd. Ég vitanlega lagði ekki fyrir hann, hvernig hann skyldi haga vinnubrögðum í þessu. Hann fékk tillöguna, og það var í hana vitnað að gera þá athugun, sem hún fer fram á. Það hefur verið gert að verulegu leyti, eins og fram kom í bréfi raforkumálastjóra. Hv. þm. talaði um, að það væri ekki vitað mál, að lína frá Laxárvirkjun um Norður-Þingeyjarsýslu yrði dýrari en aðrar linur, sem lagðar hafa verið eða jafnvel verið er að leggja. Ég skal viðurkenna, að ég er ekki á þessari stundu fær um að gera samanburð á því. Ég hef ekki þetta í huga. En það er áreiðanlega ólíkt raforkumálastjóra að taka þessa línu út úr og mæla gegn henni vegna kostnaðar, en mæla svo með öðrum línum. Mér er ekki kunnugt um, að það hafi nokkur veita verið byggð gegn mótmælum raforkumálastjóra, vegna þess að hann hafi talið hana sérstaklega óhagkvæma. En ég vil benda hv. fyrirspyrjanda á, að það má áreiðanlega benda á aðalveitur, sem eru kostnaðarmeiri en veita frá Laxárvirkjun um Þingeyjarsýslu. En það er vitanlega ekki aðalatriðið, hver stofnkostnaðurinn er á veitunum, heldur það, hvar þörf er fyrir þessa vegna og hvað mikil orkukaup geta farið fram, eftir að búið er að leggja veituna. Og það er undir því komið, hvort veitan er arðbær eða ekki arðbær, eftir því, hvað hún þarf að flytja mikla orku. Ef það væru helmingi fleiri búendur í þorpunum í Norður-Þingeyjarsýslu heldur en er og meiri atvinnurekstur, þá vitanlega yrði þessi lína mun hagstæðari en hún er samkvæmt því, sem nú hefur verið reiknað. Ég skal viðurkenna það, að ég er ekki fagmaður í þessu, og það er hv. fyrirspyrjandi ekki heldur, en ég skal engan dóm leggja á það, hvort Norður-Þingeyingar eiga nú þegar að fá veituna frá Laxárvirkjuninni eða raforkuna með þeim hætti, sem raforkumálastjóri leggur til. Það er álit raforkumálastjóra, að þetta sé óhagkvæmt, það sé hagkvæmara að leysa málið með þeim hætti, sem hann segir. Það er hans álit, en við getum áreiðanlega verið sammála um það öll hér í þessari hv. deild, að þetta er dýrt. Það er dýrt, þegar það kostar 30 þús. kr. á mann. Og þá er eðlilegt, þegar kostnaðurinn er orðinn svo mikill, að það sé athugað, hvort ekki sé annað hagkvæmara, þangað til fólkinu fjölgar og þangað til atvinnureksturinn verður meiri og meiri þörf fyrir orkunotkun á þessu svæði. Þetta hlýtur að koma upp í umr. um þessa fsp., því að athugun á því, á hvern hátt raforkumál Norður-Þingeyinga verða leyst, hlýtur að byggjast á því að gera sér grein fyrir orkuþöfinni. Ég mun að sjálfsögðu hafa samband við raforkumálastjóra á ný um þessa þál. og inna hann örugglega eftir því, hvort það sé fleira í sambandi við þál., sem fram þarf að taka, sem gæti leitt eitthvað nýtt í ljós eða rennt stoðum undir það, að það væri ekki örugglega hagkvæmast, sem raforkumálastjóri bendir á. Þetta virðist nú liggja nokkuð ljóst fyrir af bréfum raforkumálastjóra, hvað að hans áliti sem fagmanns er hagkvæmast í þessu efni, en svo er það hins vegar þingsins að taka ákvarðanir um, hvort það skuli haft að engu og önnur leið farin.



Herra forseti. Þetta er að sjálfsögðu ekki vettvangur, eins og sagt hefur verið, til þess að ræða almennt um raforkumál Norður-Þingeyinga og lausn þeirra, heldur, eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, fyrst og fremst um það að ræða að fá upplýsingar um, hvað gert hefur verið í sambandi við framkvæmd þeirrar þál., sem samþykkt var hér á síðasta þingi eftir tilhlutun þingmanna þessa kjördæmis. En það var aðeins einstakt atriði, sem ég vildi ræða í sambandi við framkvæmd málsins og óska eftir, að hæstv. ráðh. tæki sérstaklega til athugunar við raforkumálastjóra. Í tillögu okkar er það látið liggja á milli hluta, hvernig þessi mál séu framkvæmd. Við gerðum okkur fullkomlega grein fyrir því, að það mundi verða erfitt um vik, eins og sakir standa, að fá lagða þá stofnlínu, sem ráðh. vék að í sinni ræðu áðan og vissulega er mjög dýrt mannvirki, og það var með fullkomnu raunsæi þess vegna, sem þessi tillaga var flutt, og engar staðhæfingar bornar fram, sem ekki fengju auðveldlega staðizt. Það, sem var því efni málsins hjá okkur, var, að það yrði rannsakað, eftir hverjum leiðum öðrum væri auðið að ná svipuðum árangri. Það er auðvitað veigamikið atriði í þessu sambandi að fá orkuna við sama verði og er í öðrum byggðarlögum, þar sem héraðsrafmagnsveitur ríkisins selja orku. Og því marki má vissulega ná með því móti, að rafmagnsveiturnar yfirtaki dísilstöðvar í kauptúnunum og selji raforkuna þaðan við sama verði og frá vatnsaflsstöðvum. En það, sem hins vegar vakti fyrir okkur, að athugað yrði til viðbótar þessu, sem við gerðum okkur vel ljóst, var sá möguleiki, hvort ekki væri auðið að tengja einstök byggðarlög til að byrja með við þessar orkustöðvar í kauptúnunum, til þess að tryggja það, eins og segir í ályktuninni, að íbúar í þessu héraði fái viðunandi raforku a.m.k. ekki seinna en 10 ára áætlunin gerir ráð fyrir. Og það er atriði, sem mér sýnist eftir bréfi raforkumálastjóra að dæma að ekki hafi verið gerðar athuganir á, hvaða sveitir væri hugsanlegt með skipulegum hætti að tengja til að byrja með við dísilstöðvarnar í kauptúnunum. Ég skal taka það fram, að Norður-Þingeyingar hafa haft um þetta samstarf sín í milli og haft raforkumálanefnd, sem hv. fyrirspyrjandi gat um, og mér er kunnugt um það af málflutningi þeirrar nefndar við okkur þingmennina, að þeir menn, sem í henni sitja, líta á þetta mál af fullkomnu raunsæi og eru ekki með neinar kröfur, sem þeir sjá fram á að ekki fái staðizt með sæmilegum hætti. Ég hefði því talið, að það væri fyrir framgang málsins og friðsamlega lausn þess mjög skynsamlegt, að þessir menn væru hafðir með í ráðum, því að ég hef ekki að óreyndu a.m.k. trú á, að þeir muni gera óeðlilegar kröfur í þessu sambandi. En ég hefði talið það mjög æskilegt, að nú þegar yrði um það hafizt handa, ef það ekki þegar hefur verið gert, sem mér sýnist ekki eftir bréfi raforkumálastjóra, að rannsaka það rækilega, hvaða línur kæmu til greina út frá þeim dísilstöðvum, sem nú eru til, eða sem mætti leggja með aukningu þeirra dísilstöðva. Ég hygg, að það séu til línur, sem hæglega gætu fallið innan núverandi 10 ára áætlunar, og að það kynni þess vegna að vera auðið á þennan hátt að fá fram jafnvíðtæka rafvæðingu þessara byggðarlaga og 10 ára áætlunin gerði ráð fyrir. Ég skal svo ekki, herra forseti, lengja þetta mál. En ég taldi rétt, að þetta atriði kæmi fram til skýringar á, að það var m.a. þetta, sem vakti fyrir okkur flm. þáltill. að yrði kannað til hlítar. Við vissum hins vegar að sjálfsögðu um þær leiðir, sem fyrir voru, til þess að rafvæða með dísilstöðvum og einkarafstöðvum, þar sem aðstaða væri til, en ef hægt væri að leggja þessar línur út um héruðin, þar sem vegalengdir væru ekki meiri en eðlilegt mætti teljast, þá væru þær línur til staðar og þetta verk unnið, þegar svo að því kemur, sem hlýtur að verða innan tíðar, að fært þyki að leggja stofnlínu í þessi byggðarlög.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja ásamt 1. þm. Austf. fsp. til hæstv. ríkisstj. um öryrkjamál. Fsp., sem er á þskj. 102, hljóðar svo: „Hvað líður framkvæmdum á tillögum milliþn. um öryrkjamál?“ Forsaga þessa máls er sú, að vorið 1959 kaus Alþingi mþn., sem fengið var það verkefni að rannsaka og gera heildartillögur um lausn á atvinnumálum og félagslegum vandamálum öryrkja í landinu, en þannig var verkefni n. skilgreint í þeirri þáltill., sem samþykkt var um þessa nefndarskipun og flutt hafði verið af þingmönnum úr öllum flokkum, en fyrsti flm. hennar var núv. hæstv. fjmrh. Mér og áreiðanlega flestum þeim, sem eitthvað eru hugleikin mál öryrkja, er vel kunnugt um, að þeir almennt og samtök þeirra sérstaklega væntu sér mjög mikils af starfi þessarar nefndar og hugðu, að tillögur hennar yrðu þungar á metum hjá stjórnarvöldum og yrðu undirstaða verulegs átaks af þeirra hálfu til þess að ráða fram úr mjög mikilvægu þjóðfélagslegu vandamáli. Mþn. vann ágætt starf og af mikilli kostgæfni og varð í öllum atriðum sammála um tillögur til ríkisstj., en þær voru lagðar fyrir hana í októbermánuði 1960, fyrir rösku ári. Auk þess starfaði svo n. að lausn ýmissa vandamála öryrkjasamtakanna á annan hátt, m.a. með því að beita sér fyrir greinilegri starfsskiptingu þeirra og fyrir stofnun öryrkjabandalags, sem nú er komin í framkvæmd, og fleira mætti tilgreina, sem n. fékk til vegar komið og ekki heyrir beint undir ríkisvald eða ríkisstj. Hér eru ekki tök á og ekki ástæða til að rekja allar tillögur mþn., en ég vil nefna eftirfarandi fjögur meginatriði, sem öll snúa sérstaklega að ríkisstj. og löggjafarvaldinu. Það er í fyrsta lagi, að erfðafjársjóður yrði efldur með árlegu ríkisframlagi með því markmiði, að öryrkjaheimili og vinnustofur njóti erfðafjárskatts óskerts, eins og til var ætlazt, þegar lögin um hann voru sett. Í öðru lagi, að öryrkjar eigi kost á að eignast húsnæði með þeim kjörum, sem lagaákvæði um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis gera ráð fyrir. Um þetta efni samdi mþn. frv. og lagði það fram í nál. sínu. Í þriðja lagi, að starfsgrundvöllur þeirra samtaka, sem alveg sérstaklega skortir fasta tekjustofna, verði tryggður með því í fyrsta lagi að leggja þriggja krónu gjald á hvert kg. af innlendum tollvörum í hæsta tollflokki og rynni það fé til Sjálfsbjargar, landssambands fatlaðra, í öðru lagi, að gjald það, sem á er lagt samkv. 22. gr. fjárlaga og rennur til Styrktarfélags lamaðra og fatlaðra, hækki um 10 aura á hvern eldspýtnastokk og renni það einnig til þess félags. Í fjórða lagi, að eftirgjafir aðflutningsgjalda af bifreiðum öryrkja verði afskrifaðar á 5 árum og hlunnindi varðandi önnur farartæki þeirra verði aukin. Óska ég sérstaklega, að upplýst verði um framkvæmdir eða undirbúning framkvæmda á þessum tillögum af hálfu hæstv. ríkisstj. Mþn. varð sammála um, að öryrkjasamtökin gætu ekki leyst af hendi þau þjóðfélagslegu verkefni, sem hugsað er að þau létti raunverulega af ríkinu, nema með því, að þau fengju aukna tekjustofna, eins og tillögurnar gera ráð fyrir, og því beri að skaða fyrirætlanir og framkvæmdir í þá átt mikilvægustu atriðin í sambandi við þessi mál. Því er lögð áherzla á það af hálfu okkar fyrirspyrjenda að fá glöggar upplýsingar um þessi atriði og fyrirætlanir þau varðandi, því að þau eru þannig vaxin, að þar hefur hæstv. ríkisstj. raunverulega úrslitavaldið í sínum höndum.



Herra forseti. Tvær veigamestu tillögurnar í nál. öryrkjamálanefndarinnar felast væntanlega í þeim tveimur frumvörpum, sem fylgdu nál. Þar er, eins og hv. fyrirspyrjandi skýrði réttilega frá, í fyrsta lagi lagt til, að öryrkjar skuli njóta þess réttar til úthlutunar byggingarlána, sem um getur í 1. mgr. 16. gr. 1., enda séu þeir að stofna heimili eða koma úr húsnæði, sem er þeim sérlega óhentugt. En þetta þýðir, eins og kunnugt er, að öryrkjar hér njóta beztu lánakjara til íbúðabygginga, sem völ er á. Þetta hefur verið til athugunar og er til athugunar hjá þeirri nefnd, sem nú endurskoðar lögin um húsnæðismálastjórn. 1511 húsnæðismálalöggjöfin er í endurskoðun, og verður þeirri endurskoðun væntanlega bráðlega lokið. Þótti eðlilegt, að þetta mál yrði undir hana borið, og verður tekið til athugunar og fyrirgreiðslu, þegar sú nefnd skilar sínu áliti. Í öðru lagi er lagt til, að af innlendum tollvörutegundum, sem taldar eru í lögum nr. 60 1939, um gjald af innlendum tollvörutegundum, I. kafla, nr. 1-7, og II. kafla, nr. 2-5, skuli næstu 10 ár greiða gjald að upphæð 3 kr. af kg og renni þetta gjald til Sjálfsbjargar, landssambands fatlaðra. Verð á sælgæti, sem gjald þetta greiðist af, er heimilt að hækka sem gjaldinu nemur, segir líka í frv. Þetta mál hefur verið til ýtarlegrar athugunar í félmrn. og auk þess rætt nokkuð á fundum ríkisstj. En það er bezt að játa það strax, að bæði ráðuneytið og ríkisstj. öll hefur verið nokkuð hikandi og óráðin í því, hvað gera skyldi, og þess vegna ekki komið til endanlegrar afgreiðslu málsins. Þetta gjald, sem nú er lagt til, að lagt verði á þessa vöru, sælgæti og súkkulaði, kemur til viðbótar öðru gjaldi, sem innheimt er nú þegar og nemur kr. 41.58 á hverju einasta kg, sem framleitt er, og sýnist það vera svo mikið, að a.m.k. orki tvímælis, hvort verulegu sé á það bælandi. Það málefni, sem hér um ræðir, er vissulega góðra gjalda vert og þarfnast fjárhagslegs stuðnings frá því opinbera í einhverri mynd. En hins vegar verður ekki hjá því komizt að athuga nánar þá stefnu, sem í frv. felst og hefur raunar komið til framkvæmda á öðrum sviðum, eins og ég skal lítillega koma að siðar. En mér hefur líka verið tjáð, að nokkur brögð mundu vera að því, að ekki kæmu öll kurl til grafar, þegar þessar vörur væru taldar fram til skattgjalds. Um þetta skal ég ekkert fullyrða, en hitt er augljóst, að freistingin í þessu efni vex vitaskuld með hækkuðu gjaldi, sem þegar er orðið mjög hátt. Það hefur því verið leitað að öðrum gjaldstofni, sem ekki væri eins viðkvæmur, og verður þeirri athugun haldið áfram, því að þessi óbeinu skattgjöld á ýmsum vörutegundum í sérstöku augnamiði eru orðin svo mörg og umsóknir um fjölgun þeirra og hækkun talsverðar, þannig að ástæða er til að taka það mál allt upp til endurskoðunar. A.m.k. hefur ríkisstj. ekki treyst sér til þess að ráðast í þetta, án þess að nánari endurskoðun fari fram. Lamaðir og fatlaðir hafa um skeið notið sérstakrar aðstoðar með gjaldi af eldspýtum, sem nemur 8.47 kr. á hverjum 1000 eldspýtustokkum, sem mun gefa árið 1961 í kringum 600 þús. kr. Nefndin lagði til, að þetta gjald hækkaði um 10 aura á stokk og mundi þá verða í heild, ef samþykkt yrði, talsvert á aðra millj. kr. Þó að óskylt sé, þá má aðeins geta þess, því að það er svipaður gjaldstofn, að til landgræðslusjóðs rennur nú gjald af nokkrum tegundum af sígarettum eða 15 kr. af hverjum 1000 stykkjum eða 11/2 eyrir af hverju stykki, sem gefa mun á þessu ári um 2.8 millj. kr. Þá er til styrktar vangefnum innheimt gjald að fjárhæð 10 aurar af hverri flösku af öli og gosdrykkjum, en þetta gjald nemur nú milli 1 millj. 800 þús. og 2 millj. kr. á ári. En hér er þó um þá sérstöðu að ræða, að þetta gjald rennur í sérstakan sjóð, sem ríkisstj. ráðstafar og hefur eftirlit með til eflingar velferðarmálum hinna vangefnu. Úr þessum sjóði hefur ráðuneytið þegar ráðstafað í byggingarstyrk fyrir vangefna, sem nemur í heild 6 millj. 285 þús. kr. Nú hafa blindir, sem vissulega hafa þörf fyrir mikinn styrk til sinnar starfsemi, borið fram ósk um að fá 10 aura af hverjum kaffipakka, sem mundi gefa 400-500 þús. kr. á ári, ef samþykkt yrði. Styrktarfélag vangefinna hefur sótt um, að 10 aura flöskugjaldið yrði hækkað upp í 30 aura og mundi þá nema í heild milli 51/2 og 6 millj. kr. Að sjálfsögðu eru mörg önnur félög og félagasamtök, sem vinna að margvíslegum velferðarmálum, sem ætla má að bætist í hóp þeirra, sem fengið hafa liðsinni hins opinbera með þessum sérstaka hætti. Og hætt er því við, að fyrr eða síðar verði að taka þessa þróun mála til endurskoðunar og freista þess, hvort ekki mætti færa þessi mál í annað og betra horf með öðru skipulagi. Gjald það til Sjálfsbjargar, sem frv. fjallar um, eða 3 kr. af hverju sælgætiskg, 10 aura hækkunin á eldspýtustokki til Styrktarfélags lamaðra og fatlaðra, 10 aura gjald á kaffipakka til blindra, sem áður er nefnt, og hækkun flöskugjaldsins vegna vangefinna, þetta hefur allt verið í athugun hjá ríkisstj. að undanförnu, en ákvörðun um það, hvernig með þessi mál skuli farið, hefur enn ekki verið tekin, því að ríkisstj. hefur ekki að svo stöddu séð sér fært að ráðast í þessar hækkanir yfirleitt, en vildi áður rannsaka til hlítar, hvort nokkur annar möguleiki væri fyrir hendi. Af öðrum tillögum tel ég þá einna athyglisverðasta, þar sem nefndin leggur til, að vinnustöðvar verði reistar af öryrkjasamtökunum með fjárhagslegri aðstoð erfðafjársjóðs og reknar af félögunum. Vinnustöðvar reistar með aðstoð erfðafjársjóðs tækju öryrkja til þjálfunar í samráði við hæfnisprófunarstöðvarnar, eins og þetta er orðað í nál. Um þetta vil ég segja, að vinnustöðvum fyrir öryrkja hefur verið komið á fót með fjárhagslegri aðstoð erfðafjársjóðs. Lán og styrkir úr sjóðnum hafa upp á síðkastið verið eins og hér segir, með leyfi hæstv. forseta: Samband ísl. berklasjúklinga hefur fengið í þessu skyni styrk að upphæð 926 500 kr., og það hefur fengið lán úr sjóðnum upp á 3 137 500 kr. Styrktarfélag lamaðra og fatlaðra hefur fengið 100 þús. kr. styrk og 250 þús. kr. lán. Sjálfsbjörg á Ísafirði hefur fengið 25 þús. kr. styrk. Og Sjálfsbjörg á Siglufirði hefur fengið 40 þús. kr. styrk og 120 þús. kr. lán. Enn má geta þess að úr þessum sjóði, erfðafjársjóði, hafði áður verið veitt til öryrkjavinnustofunnar Sunnu, sem þó því miður virðist ekki hafa náð þeim tilgangi í starfi sinu, sem til var ætlazt, en upphæðin, sem veitt var sem styrkur til hennar, nam 115 þús. og lán 303 þús. kr. Og loks má geta þess, að Blindrafélagið hefur fengið lán úr sjóðnum, - þó að það sé þessu kannske óviðkomandi, þá er það þó hliðstætt a.m.k., - upp á 125 þús. kr. í styrk og 1 millj. 75 þús. kr. sem lán. Á það má loks benda, að Samband íslenzkra berklasjúklinga hefur gert mjög myndarlegt átak í þessu efni með öryrkjavinnustofu þeirri, sem það hefur stofnað, og fengið styrk og lán úr erfðafjársjóði, eins og ég gat um, að upphæð um 4 millj. króna samtals, auk þess sem það samband hefur styrk frá sinni happdrættisstarfsemi. Þó að málum þessum sé ekki lengra komið, þá er það ekki vegna þess, að ekki hafi verið um þau hugsað. Þvert á móti, þau hafa verið athuguð mjög gaumgæfilega, þó að ýmis ljón hafi þar verið á veginum, sem tafið hafa fyrir. En ég vil leggja áherzlu á, að hér er vonandi aðeins um töf að ræða, því að bæði ráðuneytið og ríkisstj. í heild gera sér ljóst, að hér er mikil þörf úrbóta, bæði hjá öryrkjum í þess orðs venjulegu merkingu og eins og ekki síður hjá bæði vangefnum og blindum og raunar fleirum, sem vissulega þyrftu meira fé til starfsemi sinnar. Ég vil aðeins geta þess að lokum, að um sama leyti og þessi nefnd var kosin hér á Alþingi til athugunar á málum öryrkjanna, þá var kosin hér nefnd til þess að athuga skilyrði aldraðs fólks til að nota starfsorku sína. Þessi nefnd hefur ekki enn skilað áliti, en mun vera komin mjög nálægt því að ljúka störfum, og mér er kunnugt um, að hjá henni hefur komið fram sú hugsun, að tillit yrði tekið til þess fólks, þegar byggðar yrðu vinnustofur eða heimili fyrir öryrkja, þannig að aldrað fólk með skerta starfsorku gæti fengið þar vinnu eða vist. Þetta er einnig eitt vandamálið, sem er tengt þessu, sem hér er um að ræða, og væntanlega verður tekið upp til afgreiðslu í sambandi við það.



Herra forseti. Mér er þetta mál dálítið kunnugt, vegna þess að ég var í þessari milliþn., sem fjallaði um málefni öryrkjanna. Ég vil rifja það upp núna, að nefndin komst að þeirri niðurstöðu að mæla með því, að félagsskapur öryrkjanna, sem stofnaður hefur verið, og félagsskapur til stuðnings þeim verði efldur áfram og málum komið þannig fyrir, að allir öryrkjar gætu stuðzt við einhvern félagsskap. Nefndin lagði nokkuð mikla vinnu í að koma þessu svona fyrir, að félagsskapur öryrkja yrði skipulagður á þennan hátt, og ég held, að segja megi, að því sé mjög langt komið að brúa þau bil, sem í því voru, enn fremur að stofna allsherjarfélagsskap, öryrkjasamband, eins og frsm. fyrirspurnarinnar gat um. Þegar nefndin hafði komizt að þeirri niðurstöðu að styðja þessa stefnu, var spurningin, hvort félagsskapurinn væri nógu sterkur fjárhagslega til að leysa af hendi eðlilegan stuðning við öryrkjana. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu, að það væri sæmilega fyrir þessu séð, nema í þeim tilfellum, sem fjallað er um í nál. Það þyrfti að auka það fjármagn, sem rynni til Sjálfsbjargar, landssambands fatlaðra, og það þyrfti líka að auka stuðning við Styrktarfélag lamaðra og fatlaðra. Þess vegna voru lagðar fram tillögur af nefndarinnar hendi um þessi tvö atriði. Ég vil mjög eindregið skora á hæstv. ríkisstj. annaðhvort að taka þessar tillögur óbreyttar, eins og þær liggja fyrir, eða þá að gera aðrar ráðstafanir, sem væru jafnþýðingarmiklar fyrir þessi félög, og gera það strax í vetur, en fara nú ekki að láta þetta bíða eftir nýrri allsherjarendurskoðun á þessum málum, þar sem slík endurskoðun hefur einmitt nýlega átt sér stað. Hæstv. ráðherra talaði nokkuð í þá átt, þó að hann segði það ekki með þeim orðum, að það væri kannske nokkuð tætingslegt að hafa ýmis ákvæði í lögum um stuðning við mörg öryrkjafélög, gjald hér og gjald þar. En sannleikurinn er bara sá, að þó að þessi aðferð sýnist kannske ekki að öllu leyti skipuleg, er það þó staðreynd, að með þessu móti hefur meiri stuðningur komið við samtök öryrkja í landinu og handa öryrkjum en hægt hefði verið að fá fram með nokkru öðru móti. Ef það ætti að setja stuðning við öryrkjamál í eina fúlgu á fjárlög, þá mundi það verða ómynd samanborið við það þó, sem farið hefur til stuðnings þessum samtökum með þessari aðferð. Ég held því, að þó að benda megi á ýmsa galla á þessari aðferð, þá eigi að halda henni áfram, og ef frá henni væri horfið, þá mundi það verða til tjóns fyrir öryrkjastarfið. Af þeim kynnum, sem ég fékk við að vinna í þessari milliþn., og eldri kynnum hika ég ekki við að segja, að mér finnst félagssamtökin, sem hafa unnið að málefnum öryrkjanna, hafa komið furðulega miklu í verk og létt alveg stórkostlega á ríkisvaldinu. Ég er alveg sannfærður um, að þessi mál hafa komizt inn í réttan farveg með því að hafa starfsemina á vegum þessara félaga, en ekki á vegum ríkisins. Meginstefna mþn. varð sú, að lækningar skyldu vera á vegum ríkisins og þjálfun að vissu marki, en önnur starfsemi, eins og vinnustöðvar og alls konar önnur hjálp við öryrkjana að öðru leyti, á vegum félaganna. Þess vegna lagði nefndin mikla vinnu í að gera öryrkjafélagakerfið fullkomnara og átti þátt í að gera gleggri starfsskiptingu á milli félaga. Hún var dálítið óglögg áður. - Ég held, að þetta hafi batnað við afskipti nefndarinnar og góða samvinnu við félagssamtökin og sé allt á góðri leið, ef ríkisvaldið vildi halda áfram að styðja þessi samtök á svipaðan hátt og gert hefur verið og með þeim endurbótum, sem nefndin lagði til. Ég vil því mjög eindregið skora á hæstv, ríkisstj. að salta ekki þessi mál og fara að bíða eftir nýrri endurskoðun, þar sem slík endurskoðun hefur einmitt alveg nýlega farið fram og glöggt álít liggur fyrir.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, svo langt sem þau ná. Að vísu orðaði hann ekki neitt varðandi fyrirætlanir ríkisstj. um tvö af þeim fjórum atriðum, sem ég gerði hér að umtalsefni. En ég mun ekki núna fara að leggja sérstaklega mikið út af þeim svörum, sem við fyrirspurninni hafa borizt, heldur geyma það siðari og betri tækifæra. En þó kemst ég ekki hjá því að lýsa yfir sárum vonbrigðum mínum yfir því, að ekki skuli hafa verið gengið hraðar fram í að koma fram þessum málum heldur en svör hæstv. ráðherra bera vitni um, því að ég hygg, að engum geti dulizt, að af þeim fjórum aðalatriðum, sem ég nefndi hérna, þá er ekkert málið komið í höfn, um tvö fengust engin svör, og hin tvö eru í nýrri athugun í nýjum nefndum, eftir að milliþn. hefur athugað þessi mál, eftir því sem hún gat, niður í kjölinn og skilað sínum tillögum um þau. Ég kemst ekki hjá því að minna hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. á það, að það eru nú liðin nærri því þrjú ár t.d. frá því, að Sjálfsbjargarfélögin báðu Alþingi fyrst ásjár í þeim efnum að skapa félagsskap sínum nokkuð traustan tekjustofn, þannig að félögin gætu verið fær um að vinna að verkefnum sinum, og þrjú ár eru langur tími, ef ekkert raunhæft gerist í málunum. Ég vil líka aðeins minna hæstv. ríkisstj, á það, að frá upphafi hefur verið leitazt við að ná sem beztri samstöðu milli allra flokka um slík mál sem þessi, og það hefur tekizt, og af því hefur orðið góður árangur, t.d. varðandi starfsemi SÍBS og öll afskipti löggjafarvaldsins af málefnum þess. Og það hefur jafnvel verið svo stundum, að nokkur bið hefur þótt illskárri en að fara að vekja upp deilur um þessi mál hér á hv. Alþingi. En ég vil segja það, að biðin getur orðið svo löng, að það verði ekki hjá því komizt að reyna að vinna upp samstöðu manna í öllum flokkum í þessum mikilsverðu málum á annan hátt en þann að bíða eftir forustu hæstv. ríkisstj., - og eins og ég sagði áður, þá tel ég, að þarna sé aðalatriðið og það stærsta, það sé að tryggja starfsgrundvöll þessara samtaka, sem þarna er um að ræða. Ég fyrir mitt leyti geri ekki mun á því, hvort þess fjár er aflað með örlítilli hækkun á tollvörum eða með einhverjum öðrum hætti. En að sjálfsögðu er það aðalatriðið, að löggjafarvaldið sjái öryrkjasamtökunum fyrir því fé, sem þau minnst geta komizt af með, til þess að geta létt af ríkisvaldinu og létt af fjárveitingarvaldinu stórkostlegum útgjöldum, sem því raunverulega ber skylda til að inna af hendi. Og ég vil ekki trúa því, að okkar ríkisbúskap sé þannig komið, að það sé hvergi hægt að sjá af 1–3 millj. kr. á ári til þessara mála, því að það er sannarlega ekki verið hér að eyða fé, heldur að verja því til mjög arðvænlegrar fjárfestingar, ef rétt er skoðað. Ég vil svo að lokum aðeins lýsa þeirri von minni, að hvað sem aðgerðum hæstv. ríkisstj. í þessum efnum liður, þá ljúki þetta Alþingi ekki svo störfum, að verulegum áfanga verði ekki náð að því marki að framkvæma þær tillögur, sem fulltrúar allra flokka urðu sammála um að leggja til í milliþn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð sem svar til fyrirspyrjandans. - Honum þótti það mjög aðfinnsluvert, hvað dregizt hefði að afgreiða þetta mál, og það má vel vera, að æskilegt hefði verið, að það hefði getað orðið meiri hraði á því. En ég lýsti því í mínu svari áðan, af hverju sá dráttur stafaði. Hann verður að viðurkenna, þessi hv. þm., eins og ég veit að allir hv. þm. gera, að það eru fleiri í sama báti og öryrkjarnir. Það þarf að leysa ekki síður vandkvæði hinna vangefnu, hinna blindu og hinna gömlu, sem hafa fengið skerta vinnuorku. Allt eru þetta málefni, sem þarf að taka til greina og leitast við að leysa samtímis, a.m.k. ekki eitt á kostnað annars. Nefndin skilaði áliti - það er rétt - fyrir áramótin síðustu, og þá var málið tekið til nokkurrar meðferðar. Sú athugun lá að vísu niðri í sumar, en hefur aftur verið tekin upp í haust, og ég vænti þess, þó að hv. þm. þyki seint þoka fram, að þá verði reynt að ýta á eftir málinu eins og föng eru á. Ef hann vill taka það hér upp á þingi og telur, að það flýti eitthvað afgreiðslu málsins, þá er út af fyrir sig ekkert nema gott um það að segja, ef það verður þá ekki slitið úr samhengi við annað, sem líka þarf að fá sína fyrirgreiðslu mjög fljótlega.