Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 13. nóv. 1992: ,,Þar sem Gunnlaugur Stefánsson, 5. þm. Austurl., er á förum til útlanda til setu á þingi Sameinuðu þjóðanna og getur því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að 1. varaþingmaður Alþfl. í Austurlandskjördæmi, Hermann Níelsson íþróttakennari, Egilsstöðum, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti.`` Undir þetta bréf ritar Össur Skarphéðinsson, formaður þingflokks Alþfl. Hermann Níelsson íþróttakennari hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa. Þá hefur borist annað bréf, sem einnig er dags. 13. nóv. 1992: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda til setu á þingi Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að 1. varaþingmaður Sjálfstfl. í Reykjavíkurkjördæmi, Þuríður Pálsdóttir yfirkennari, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti.`` Undir þetta bréf ritar Lára Margrét Ragnarsdóttir, 13. þm. Reykv. Þuríður Pálsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa. Þá hefur einnig borist hér bréf, dags. 13. nóv. 1992: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að þar sem 1. varaþingmaður Sjálfstfl. í Reykjavík mun í dag taka sæti á Alþingi taki 2. varaþingmaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Guðmundur H. Garðarsson, fyrrv. alþm., sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti.`` Undir það bréf ritar Ingi Björn Albertsson, 5. þm. Reykv. Guðmundur H. Garðarsson hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili. Kjörbréf hans hefur hins vegar verið samþykkt. Eins og kunnugt er hefur Guðmundur H. Garðarsson áður setið á Alþingi og hefur því undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á ný. Þá hefur enn borist bréf, dags. 13. nóv. 1992: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda til setu á þingi Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því 1. varaþingmaður Samtaka um kvennalista í Vestfjarðakjördæmi, Ágústa Gísladóttir útibússtjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti.`` Undir þetta bréf ritar Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, 6. þm. Vestf. Kjörbréf Ágústu Gísladóttur hefur verið rannsakað og samþykkt. Hún hefur hins vegar ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni.

Ágústa Gísladóttir hefur nú undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Hæstv. forseti. Þegar þetta mál var til umræðu um daginn þótti mér mikilvægt þegar svo stórt mál er til umræðu sem rannsókn á afleiðingum þess mikla atvinnuleysis sem nú er að skella yfir að hæstv. félmrh. væri viðstaddur umræðuna. Nú sé ég að svo er. Einnig taldi ég þá mikilvægt að hæstv. iðnrh., sem farið hefur með iðnaðarmálin um mjög langt skeið, væri hér einnig því að það liggur ekki síst í iðnaðinum hver atvinnuleysisþróunin er. Á einu ári hefur hæstv. iðnrh. horft á bak hvorki meira né minna en 1.200 störfum úr þeirri grein einni. Þetta segir að ráðherrar sem fara með svo stóran málaflokk komast ekki hjá því að svara á Alþingi hvort þeir ætla að knýja í gegnum þessa ríkisstjórn nýja og markvissa stefnu í atvinnumálum. Það er sjálfsagður hlutur að kanna og rannsaka hverjar afleiðingar atvinnuleysis eru. Ef ríkisstjórnin þarf að fá þær upplýsingar í gegnum nefnd, þá álít ég að Alþingi eigi að verða við því. Ég hygg að flestir sem hér eru séu þó sammála því að það þarf í sjálfu sér ekki að rannsaka afleiðingarnar. Við höfum séð þennan harmleik skella yfir í nokkur missiri og við vitum hverjar afleiðingarnar eru. Fólkið missir vinnuna, það verður örvinglað við þær aðstæður en vandinn sem fylgir því er óleystur. Vandinn á eftir að margfaldast því að Ísland, þar sem ekki hefur verið atvinnuleysi í yfir 20 ár, er ekki undirbúið undir slíkan harmleik sem atvinnuleysið er. Þess vegna hefur enginn búið sig undir þessi mögru ár og framhald þess, að missa vinnu sína, er auðvitað persónulegt gjaldþrot einstaklinganna, hjónaskilnaðir o.s.frv. Þetta á ekki að þurfa að segja eða rannsaka, við þekkjum afleiðingarnar hér og frá löndunum í kringum okkur. Fyrir ári síðan þegar við stóðum hér á Alþingi var á Íslandi rúmlega 1% atvinnuleysi eða rúmlega þúsund manneskjur í landinu sem ekki höfðu atvinnu. Nú komum við saman ári síðar og þá er þetta 3% þjóðarinnar eða 4.200 manns. Spárnar, sem settar eru fram, eru hrikalegar, að hér muni atvinnuleysið margfaldast á næstu mánuðum og menn deila um hvort það verður 10, 15 eða 20%, það er að segja verði stjórnarstefnunni ekki snúið við.  Ég sagði um daginn að staðan væri sú að í Bandaríkjunum hefðu menn hafnað reganismanum, í Bretlandi væru menn að hafna thatcherismanum. Á Íslandi verða menn að hafna davíðismanum því það er frjálshyggjan og hin nýja stefna þessarar ríkisstjórnar sem ber sök á þeim voða sem nú er að skella yfir heimilin. Fyrir stuttu síðan var mjög gagnleg grein eftir Magnús Torfa Ólafsson í blöðunum þar sem hann skýrir þetta nokkuð vel. Ég ætla að grípa ofan í þessa grein Magnúsar Torfa. Hann er þar að fjalla um afleiðingar frjálshyggjunnar í Bandaríkjunum en mér finnst að nákvæmlega það sama sé að gerast hér. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Þýðingarmesta kosningamálið er hvort stefnuleysi í efnahagsmálum og hrörnun að tiltölu í iðnaði verða stöðvuð og Bandaríkjunum beint í nýja stefnu þar sem tillit til félagslegs réttlætis fær að njóta sín á ný eftir tólf ár.`` Þetta er nákvæmlega það sem hér þarf að spyrja um. Eigum við ekki að reyna að snúa ofan af þessari 18 mánaða stefnu, efla félagslegt réttlæti og koma stoðum undir iðnaðinn og atvinnulífið? Magnús segir síðar, með leyfi forseta: ,,Kosningasmiðirnir sem færðu okkur slíka og þvílíka stefnu bera það enn blákalt fram í berhögg við sönnunargögnin að sérhver ríkisafskipti af mörkuðum eða alvarleg tilraun til að breyta tekjuskiptingu eyðileggi samkeppnisstöðu þjóða. Þeir neita að viðurkenna að Þýskaland, Japan og Frakkland ásamt öðrum löndum sameina með góðum árangri afar samkeppnishæfa iðnaðarframmistöðu og félagslegt réttlæti. Auðvitað er ekki í tísku að tala um félagslegt réttlæti. Þeir sem hafa tekið markaðinn í guðatölu neita að viðurkenna að með þjóð verður að ríkja félagslegur sáttmáli þar sem þeir sem stjórna fyrirtækjunum og þeir sem vinna verkin viðurkenna sameiginlega hagsmuni og gagnkvæmar skuldbindingar.`` Það er nefnilega sú oftrú sem hefur verið sett í gang af þessari ríkisstjórn að markaðurinn skuli ráða og að mennirnir, sem hafa verið kjörnir til að stjórna þessu þjóðfélagi, skuli helst ekkert gera heldur horfa á með hendurnar í vösunum. Það var athyglisvert að hlusta á viðtal við Davíð Scheving Thorsteinsson fyrir nokkrum kvöldum þar sem hann sagði að umhverfi atvinnulífsins væri eins og Ódáðahraun. Hann beindi t.d. spurningum til iðnrh. sem byggi íslensku atvinnulífi raforkuverð sem væri 800% hærra en það raforkuverð sem erlendum eigendum fyrirtækja reknum hér á landi væri ætlað að borga. Ég veit að við eigum í þessari viku eftir að taka upp umræðu um atvinnumálin á hv. Alþingi og reyna að knýja fram þá stefnu ríkisstjórnarinnar að stöðva þróun atvinnuleysis og þá erfiðleika sem nú ríkja í atvinnulífinu og stafa fyrst og fremst af mannavöldum því ytri áföllin eru fram undan. Þess vegna get ég vel tekið undir það, svo ríkisstjórnin átti sig á þeim harmleik sem fjölskyldurnar eru að upplifa með auknu atvinnuleysi, að hér verði sett á stofn nefnd sem segi frá því hvaða afleiðingar fylgja því að verða atvinnulaus. Ég styð þess vegna þáltill.

Hæstv. forseti. Hér fóru fram í síðustu viku ágætar umræður um þessa þáltill. Er það að vonum því hér er hreyft við mjög brýnu máli eins og kom fram í máli flestra ef ekki allra hv. ræðumanna sem þá tóku þátt í umræðum. Málið er því miður brýnt og það þarf ekki annað til sögunnar að nefna en það að atvinnuleysi í landinu er nú 3% og er vaxandi. Spár liggja fyrir frá mismunandi aðilum um atvinnuleysi á komandi vetri og næsta ári sem verði jafnvel af stærðargráðunni 5--6%, samanber nýlega spá Vinnuveitendasambandsins svo ekki sé minnt á þær hrollvekjur sem einstakir forustumenn í þjóðmálum hafa á undaförnum dögum látið frá sér fara með fullyrðingum um að atvinnuleysi gæti orðið allt að 20--25% ef færi á hinn versta veg. Ég tek fram að ég tel það málinu ekki sérstaklega til framdráttar að vera með hrollvekjuspádóma af þessu tagi enda þarf mikið að ganga á sem betur fer til að ástandið verði svo ljótt. En þó er vert að hafa í huga að jafnvel slíkar tölur hafa verið nefndar í samhengi við hina umfangsmiklu hrinu galdþrota í þjóðfélaginu. Engu að síður er það atvinnuleysi sem þegar er orðið það mesta á öldinni síðan í kreppunni miklu. Jafnvel ljótustu ár viðreisnaráranna í þessu sambandi, árin 1967, 1968 og 1970 eru með mun minna atvinnuleysi á ársgrundvelli en hér er rætt um. Þetta þýðir að 3.500--3.600 manns ganga atvinnulaus eins og fram hefur komið og atvinnuleysið snertir þess vegna beint um 10--15 þús. manns í þjóðfélaginu. Ég vil sérstaklega leggja á það áherslu, sem hefur reyndar áður verið nefnt, að þegar aðstæður af þessu tagi koma upp skiptir miklu máli að menn hafi sem allra gleggstar upplýsingar um það sem er að gerast. Ég er þeirrar skoðunar að það skorti nokkuð á að upplýsingaöflun í gegnum skráningu á atvinnuleysi sé með þeim hætti sem æskilegt væri og einnig er upplýsingaöflun takmörkuð vegna skorts á öllum rannsóknum sem atvinnuleysinu tengjast. Það þarf ekki síður að athuga hvernig vinnan dregst saman hjá þeim sem þó hafa enn þá atvinnu en að mæla eða telja fjölda þeirra sem beinlínis ganga án atvinnu. Ef menn vilja glöggva sig á því hvernig atvinnustigið í landinu hefur dregist saman er ekki síður nauðsynlegt að skoða það hversu mikið yfirvinna og í raun og veru vinnuumfang almennt í þjóðfélaginu hefur minnkað. Það er ljóst að þegar þetta tvennt er lagt saman, 3.500 atvinnulausir einstaklingar í dag og sá mikli samdráttur sem orðið hefur í vinnu og þar með tekjum fjölmargra á vinnumarkaði þá er hér um mjög alvarlega breytingu að ræða. Ég tel að skráningu upplýsinga þurfi að bæta en það þarf einnig að sjálfsögðu að huga að atvinnuleysisbótaréttinum. Þar hafa þegar verið nefndir í umræðunni hópar eins og bændur, sem ekki njóta þessa réttar í dag, og er þó landbúnaðurinn sem atvinnugrein farinn að greiða þau tryggingagjöld sem sérstaklega eru tengd fjáröflun í þessu sambandi. Ég vil í öðru lagi nefna sjálfstætt starfandi atvinnurekendur af ýmsu tagi. Það er ljóst að gildandi löggjöf í þessum efnum mismunar mönnum stórlega þannig að ég tel enga réttlætingu orðið fyrir slíku. Ég nefni sem dæmi sjálfstæða atvinnurekendur í hópi vinnuvélaeigenda annars vegar og vörubifreiðastjóra hins vegar. Staðan er sú í dag að vörubifreiðastjórar eru vegna aðildar Landssambands vörubifreiðastjóra að Alþýðusambandi Íslands aðilar að atvinnuleysisbótaréttinum og fá atvinnuleysisbætur en sjálfstætt starfandi vinnuvélaeigendur sem vinna á nákvæmlega sama markaði og eru gjarnan háðir sömu sveiflum um atvinnu fá ekki þessar bætur einfaldlega vegna þess að þeir eru skráðir sem sjálfstætt starfandi atvinnurekendur og eru ekki aðilar að hinni almennu verkalýðshreyfingu. Þetta er misræmi sem hvað sem öllu öðru líður er auðvitað ófært og þessu þarf að breyta. Það mætti margt segja og hefur reyndar verið gert um kostnað þjóðfélagsins vegna atvinnuleysisins. Það liggur fyrir að kostnaðurinn í bótunum einum og tengdum greiðslum er um 700 millj. kr. fyrir hvert prósentustig atvinnuleysis á vinnumarkaði. Sérhverjir 1.100--1.200 einstaklingar sem eru í hverju prósentustigi atvinnuleysis kosta þetta í beinum útgreiðslum bóta. Þá er minnstur hluti sögunnar sagður. Þá er eftir allur sá ómældi kostnaður þjóðfélagsins, sú sóun sem felst í því að viðkomandi einstaklingar hverfa úr verðmætaskapandi störfum yfir í það að gerast bótaþegar vegna atvinnuleysis. Ég hygg að ef menn bera þennan kostnað saman við þá tiltölulega litlu fjárfestingu sem í mörgum tilvikum getur verið í því fólgin að skapa ný störf eða halda í störf sem menn eru að tapa geti útkoman úr því dæmi ekki orðið nema ein. Það er efnahagslega skynsamlegt, það er félagslega skylt að gera allt sem hægt er til þess að sporna gegn atvinnuleysi. Ég leyfi mér að fullyrða að í skipasmíðaiðnaðinum væri fyrir brot af því fé sem það kostar að missa hvern mann yfir á atvinnuleysisskrá hægt að halda þeim störfum í landinu. Það hafa farið smíðasamningar upp á milljónir króna, hver á fætur öðrum, út úr landinu vegna þess eins að skipasmíðaiðnaðurinn í nágrannalöndunum er niðurgreiddur sem nemur hluta af vaxtakostnaði lántökunnar vegna smíðanna. Ætli það sé ekki þannig að stór hluti vinnufærra manna í byggðinni við Flekkefjord í Noregi hafi í raun verið á launaskrá hjá Íslendingum undanfarin ár vegna þess eins að smíðaverkefnin hafa streymt úr landinu og þangað vegna vaxtaniðurgreiðslna norskra stjórnvalda? Það liggur fyrir að það er hagstæðara þjóðarbúinu að taka innlendum tilboðum í verkefni af því tagi sem skipasmíðar eru þó svo að hin innlendu séu allt að 10--15% dýrari. Fyrir um þremur árum síðan lét ég gera á þessu litla úttekt af tilteknum ástæðum og þá kom það í ljós að innlend tilboð mættu vera a.m.k. 7--10% hærri og það væri samt sem áður hagstæðara að taka þeim. Ef hins vegar atvinnuleysi er í landi og þeir sem ella fengju vinnu við skipasmíðarnar fara yfir á atvinnuleysiskrá verður þessi munur skiljanlega meiri. Þá fá menn tölur á bilinu 11--14% og jafnvel upp í 17% sem það má muna innlendum tilboðum í hag og er samt efnahagslega skynsamlegt fyrir ríki og sveitarfélög og aðra viðkomandi aðila að taka hinum innlendu tilboðum. Af þessu sést að verðmismunur vegna vaxtaniðurgreiðslna sem er e.t.v. á bilinu 50--70 millj. kr. í smíðasamningi á verksmiðjutogara sem kostar 1.200 millj. er hverfandi kostnaður. Það sparar verulegar fjárhæðir, útkoman er jákvæð svo nemur tugum ef ekki hundruðum milljóna beint fyrir ríki og sveitarfélög að leggja þann mismun fram svo ekki sé talað um allt annað sem slíkum málum tengist. Ég tek þetta sem dæmi vegna þess að ég tel að í aumingjaskap íslenskra stjórnvalda gagnvart ástandinu í skipasmíðaiðnaðinum endurspeglist kannski hvað best hversu hroðalega sofandi við Íslendingar erum og höfum verið í þessum efnum. Það er algjör aumingjaskapur að hafa tapað þeim hundruðum starfa út úr íslenska skipasmíðaiðnaðinum á undanförnum árum sem við höfum gert þegar það er skoðað í réttu ljósi að í raun og veru er þar um beint efnahagslegt tap þjóðarbúsins að ræða. Ég vil, hæstv. forseti, taka undir þessa tillögu, bæði vegna þeirra þörfu aðgerða sem hún gerir ráð fyrir hvað snertir rannsóknir og upplýsingaöflun á þessu sviði og líka vegna þess að það gæti orðið og verður vonandi, ef menn manna sig upp, grundvöllur að því að gera átak í baráttunni gegn atvinnuleysinu.

Virðulegi forseti. Við fyrstu sýn, þegar ég leit yfir þessa þáltill. um rannsókn á afleiðingum atvinnuleysis, fannst mér að hún væri meingölluð. Ástæðan er sú að þegar menn eru að taka slík vandamál sem atvinnuleysi eða annað slíkt til umfjöllunar, athugunar og rannsóknar þurfa þeir auðvitað alltaf að gera sér grein fyrir hver er orsök vandans. Þál. gerði einfaldlega bara ráð fyrir að fram færu rannsóknir á afleiðingum atvinnuleysisins. En þegar betur er að gáð sé ég að flm. hafa verið framsýnir vegna þess að orsök atvinnuleysisins er auðvitað alveg klár. Það er stjórnarstefna ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Þær niðurstöður og þá staðreynd þarf auðvitað ekkert að rannsaka. Það eru afleiðingarnar sem af atvinnuleysinu munu hljótast sem eru rannsóknarinnar verðar. Þessi stjórnarstefna mun auðvitað setja og hefur nú þegar sett dökkan blett á sögu þjóðarinnar, ekki síst þegar afleiðingarnar af atvinnuleysinu liggja fyrir og niðurstöður þessara rannsókna birtast. Þá mun sá blettur í sögunni verða enn þá dekkri en menn gera sér nokkurn tímann grein fyrir. Auðvitað er það ljóst að niðurstaðan af þessum rannsóknum, án þess að hægt sé að gefa sér hana fyrir fram, mun verða með svipuðum hætti og þekktar afleiðingar eru hjá öðrum þjóðum. Við höfum strax orðið vör við þetta í okkar litla samfélagi. Aukin glæpatíðni, fíkniefnasala, líkamsárásir og þannig mætti lengi telja allar þær skelfilegu afleiðingar sem við þekkjum eru hér farnar að sjá dagsins ljós. Ríkisstjórnin státar mjög af því um þessar mundir að hér ríki jafnvægi í efnahagsmálum. Verðbólga sé lítil, mælist nú hvert missirið á fætur öðru 0,0%, hér ríkir algjör kyrrstaða í atvinnulífinu, samdráttur er í innflutningi. Þetta telur ríkisstjórnin jákvætt og glögg merki þess að hér sé mikill stöðugleiki og jafnvægi ríki. Staðreyndin er hins vegar sú að það er auðvitað ekkert jafnvægi ríkjandi í efnahagslífi þar sem fleiri þúsund manns eru skráð atvinnulaus, á bilinu 4--5 þúsund. Því er spáð að atvinnuleysistölur nálgist 5--6% á næsta ári. Það má því miklu frekar segja að hér ríki ógnarjafnvægi þegar á fimmta þúsund manns eru atvinnulaus. Menn þora ekki lengur að leita eftir kjarabótum af þeirri ástæðu að þá sé yfirvofandi að menn missi atvinnuna. Við slíkar kringumstæður er náttúrlega miklu nær að tala um ógnarjafnvægi sem ríki í efnahagslífinu en eitthvert jafnvægi vegna þess að atvinnulíf og efnahagslíf sem býr við þetta mikla atvinnuleysi er alls ekki í jafnvægi. Stjórnarstefna þessarar ríkisstjórnar í atvinnumálum hefur verið kennd við gjaldþrotaleiðina. Hins vegar hafa höfundar gjaldþrotaleiðarinnar, sem er atvinnustefna ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og hæstv utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson, fundið út það snjallræði að með því að koma 20--25% af fyrirtækjum í sjávarútvegi á hausinn sé hægt að bæta rekstrarafkomu fyrirtækjanna um 4--5%. Hvað segja slíkar hugsanir og slíkar hugmyndir? Hvernig ætla menn í raun og veru að koma þessu í kring? Jú, þetta væri hægt með stalínískum vinnubrögðum þannig að þessir tveir bræður, Viðeyjarbræðurnir sem nefndir hafa verið, tækju öll illa stödd sjávarútvegsfyrirtæki í landinu og mundu ákveða hver þessara fyrirtækja yrði gjaldþrota og hver skyldu lifa. Þannig yrði ákveðið að koma 20--25% af fyrirtækjunum í sjávarútvegi í gjaldþrot og staða sjávarútvegsins mundi batna um 4--5%. Þetta er auðvitað ekki hægt nema með einhverjum slíkum aðferðum, þ.e. að með handafli skuli fyrirtæki sett á hausinn og þannig ákveðið hver skuli deyja og hver skuli lifa. Við þekkjum það af reynslunni að kvóti fyrirtækja í sjávarútvegi sem hafa orðið gjaldþrota hefur ekki flust yfir til fyrirtækja sem eftir standa. Dæmi um þetta eru Ólafsvík, Ísafjörður og fleiri staðir um allt land. Það er alltaf tilhneiging og eðlilegir tilburðir hjá mönnum sem eru á stöðunum að koma aftur á fót fyrirtækjum á svæðunum þannig að kvótinn haldist innan svæðisins til þess að skapa framleiðsluverðmæti og halda atvinnu á viðkomandi svæði. Sú gjaldþrotaleið sem ríkisstjórnin vill fara er algerlega óraunhæf og lýsir í raun og veru ákaflegum þekkingarskorti manna sem tala þannig að hægt sé að hagræða með þessum hætti í undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar. Sagan segir okkur að í þeim fyrirtækjum og á þeim svæðum þar sem gjaldþrotin hafa átt sér stað hafa menn reynt að byggja fyrirtækin upp aftur. Sjóðir, bankar og einstaklingar hafa orðið fyrir verulegu tapi og þurft að afskrifa sínar skuldir sem hefur leitt til þess að vextir í landinu hafa hækkað. Um leið og þeir hafa hækkað hefur rekstrarafkoma þeirra fyrirtækja sem þó hafa lifað af orðið verri en áður. Þetta er því vítahringur sem menn eru að lenda í. Það hefur komið fram við þessa umræðu að mesta niðurlæging fyrir nokkurn einstakling er einmitt það að hafa ekki atvinnu, að fullfrískt fólk geti ekki gengið til þeirra verka sem það er vant að ganga til. Nú eru um 4 þúsund manns a.m.k. á skrá Atvinnuleysistryggingasjóðs og fá þaðan atvinnuleysisbætur. Fari atvinnuleysið upp 6% má búast við því að útgjöld Atvinnuleysistryggingasjóðs muni verða á næsta ári í kringum 4 milljarðar eða á fimmta milljarð króna. Á skrá hjá sjóðnum er fullt af vel menntuðu fólki sem hefur góða þekkingu á atvinnulífinu og hefur unnið lengi. Það kom fram í umræðum sl. fimmtudag um fyrirspurn hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur að verulegir fjármunir eru ekki innheimtir í virðisaukaskatti. Þar er verulegt undanskot. Væri ekki rétt að virkja þennan hóp fólks sem er á skrá Atvinnuleysistryggingasjóðs og nýtur atvinnuleysisbóta einmitt til þess að fara út í fyrirtækin undir stjórn og eftirliti skattrannsóknastjóra og ná þannig í verulegum fjármuni hjá þeim sem skjóta undan skatti?

Virðulegi forseti. Það er orðið allangt síðan ég bað um orðið í þessari umræðu og verður að segjast eins og er að samfellan í henni er farin að rofna nokkuð og kannski til lítils að halda þessu mikið áfram því að mér sýnist á þingsalnum að áhuginn sé farinn að dofna heldur á þessu máli sem allir segja þó að sé kannski eitt það mikilvægasta sem við tölum um á þinginu, þ.e. atvinnuleysið og ástandið í atvinnumálum í landinu. Það er flutt hér till. til þál. um að kanna áhrif atvinnuleysis á ýmsum sviðum. Ég lít svo á að þetta sé ekki síst félagsleg úttekt á því hvernig atvinnuleysið kemur niður. Það er kunnara en frá þurfi að segja að sveiflur í efnahagsástandi hafa áhrif á öðrum sviðum þjóðlífsins. Þær hafa sveifluáhrif þar líka. Ég ætla bara að nefna það því ég sat í Félagsmálaráði Reykjavíkurborgar á árunum 1985--1988 og var að skoða tölur í ársskýrslum Félagsmálastofnunar. Þar kom fram t.d. ef við tökum árið 1983--1984, sem við getum kallað árið þegar leiftursóknin gegn lífskjörunum var gerð og kjörin voru skert um 30%, að það ár höfðu aldrei verið fleiri barnaverndarmál til meðhöndlunar hjá Reykjavíkurborg ef miðað er við árin á undan. Það var toppur í barnaverndarmálum í kjölfar þeirrar kjaraskerðingar sem þá var. Það sama, ef ég man rétt, gerðist líka í Kvennaathvarfinu í Reykjavík. Það varð aukin ásókn í Kvennaathvarfið í kjölfar þessarar 30% kjaraskerðingar sem þá var gerð. Svo sá ég um daginn úttekt þar sem var verið að fjalla um 6, 7 og 8 ára gömul börn í Reykjavík og hvort þau hugsuðu um sig sjálf eða hvar þau væru yfir daginn. Þá sá ég þá athyglisverðu staðreynd að 1987, þensluárið, skattlausa árið þegar vinnugleðin var sem mest og menn gerðu hvað þeir gátu til þess að afla tekna höfðu kannski aldrei fleiri börn verið á eigin vegum. Þegar vinnugleðin var sem mest og fólk gerði sem mest í því að afla sér tekna voru flest börn sem þurftu að sjá um sig sjálf. Þessar sveiflur, hvort sem þær koma fram í óhófi eða örbirgð, hafa mjög mikil áhrif á líf fólks í landinu. Þess vegna er ákveðinn stöðugleiki í efnahagsmálum mjög mikilvægur því að hann elur af sér stöðugleika á svo mörgum öðrum sviðum. Ég held að það sé öllum ljóst sem eru að tala um mikilvægi þess að varðveita stöðugleikann. En við erum hér að tala um atvinnuleysi og það er nýtt fyrirbæri hjá okkur og sérstaklega hjá minni kynslóð sem aldrei hefur þekkt þetta fyrirbæri og veit ekki annað en að fólk geti fengið vinnu ef það óskar eftir henni. Allt í einu stendur það andspænis því að það er enga vinnu að fá á sumum sviðum. Þetta er nýtt hjá okkur en þetta er þekkt og viðvarandi fyrirbæri úti í Evrópu þar sem atvinnuleysi hefur um langt árabil verið um 10%. Ef við tökum lönd eins og Ítalíu og Spán og stöðu ungs fólks þar og sérstaklega ungra kvenna berast okkur hrikalegar tölur frá þessum löndum. Þar er atvinnuleysi meðal kvenna undir 25 ára aldri tæp 40% þannig að tæpur helmingur ungra kvenna á engan möguleika á að komast í störf. Í þessum löndum er atvinnuleysi 11--16% að meðaltali hjá öðrum. Það er alveg ljóst að atvinnuleysi kemur mjög illa við konur og ekki síst ungar konur sem eru að koma út á vinnumarkaðinn. Í því sambandi langar mig til þess að nefna ástandið á Suðurnesjum vegna þess að atvinnuleysið hjá konum á Suðurnesjum er að verða á evrópskan mælikvarða. Það er að verða 10% og er búið að vera það um nokkurt skeið. Það stakk mig hins vegar --- ég verð að játa það --- dálítið ónotalega að þegar það gerðist á Suðurnesjum að Íslenskir aðalverktakar sögðu upp 100 karlmönnum, sem auðvitað er mjög alvarlegt mál, fóru allir forustumenn stjórnmálaflokkanna um Suðurnesin og héldu fundi til þess að ræða við menn og athuga hvort ekki væri hægt að gera eitthvað í þeim málum, en atvinnuleysið hjá konum þar hafði verið langvarandi án þess að sæist að menn tækju það mjög alvarlega. Það er því ekki sama hver á í hlut. Það er greinilega enn þá litið svo á að karlmenn séu aðalfyrirvinnur heimilanna og það sé alvarlegra mál þegar karlmenn missa vinnu en konur. Staðreyndin er sú að konur eru jafnmiklar fyrirvinnur og karlar í íslensku samfélagi í dag. Þegar kemur að því að skapa vinnu fyrir fólk er ekki sama til hvaða ráða er gripið. Ég hef séð hér þáltill., sem er góðra gjalda verð, um breikkun Reykjanesbrautar sem á að vera atvinnusköpun fyrir fólk á Suðurnesjum en hver fær vinnu við að breikka Reykjanesbraut? Ekki konurnar sem eru atvinnulausar á Suðurnesjum heldur karlarnir. Það er líka mjög algilt ráð að grípa til byggingarframkvæmda. Hver fær vinnu við byggingarframkvæmdir? Það eru yfirleitt ekki konur. Það er auðvitað hægt að hugsa sér að setja einhverja kvóta á þá hluti en reynslan segir okkur að konur fá ekki vinnu við slík störf. Það sem skiptir máli fyrir konur og atvinnusköpun fyrir konur eru langtímaverkefni, að jafnt og þétt sé byggt upp og sköpuð störf með langtímamarkmið í huga. Þegar við tölum um hinar almennu ástæður fyrir atvinnuleysinu, bæði hér á landi og í Evrópu, eru fyrir því almennar alþjóðlegar ástæður. Það sem við sjáum núna og er dálítið alvarlegt er að það er ekki bara ein skrúfa laus í hinu vestræna hagkerfi heldur er almennt og margháttað bilerí í þessu maskíneríi öllu saman. Það er það sem við sjáum í Vestur-Evrópu og er alvarlegt og gerir mann auðvitað óttasleginn. Alls staðar í Evrópu eru háir vextir. Þessir háu vextir valda því að menn halda að sér höndum. Það er ekki mikil fjárfesting eða framkvæmdir í gangi, verðbólga er lítil og alls staðar er stuðlað að því að draga saman í opinberri þjónustu og framkvæmdum. Allt þetta veldur því svo að ekki er vöxtur í þessu kerfi. Þess vegna sér maður ekki beinlínis í hverju atvinnusköpunin á að vera fólgin. Verði síðan viðskiptastríð á milli Bandaríkjanna og Evrópu er það náttúrlega eins og olía á eld. En það eru líka sérstakar ástæður fyrir atvinnuleysinu. T.d. eru sérstakar ástæður hér á landi og nægir í því sambandi að nefna offjárfestingu í sjávarútveginum og samdrátt í afla, sem ekki er hægt annað en horfa á. Það er líka mikil skuldasöfnun fyrirtækja og opinberra aðila og svo almennt fyrirhyggjuleysi sem hefur verið til margra ára og kemur m.a. fram í því að engin rækt hefur verið lögð við rannsóknir og nýsköpun, við langtímahugsun í atvinnusköpun. Þegar við komum að þeim málum eiga mjög margir sök. Ég get ekki staðið hér og sagt að það sé allt einhverjum davíðisma að kenna. Ég get ekki gert það. Þetta er mál sem á sér djúpar rætur og er uppsafnaður vandi sem margir eiga sök á. Það er alveg fráleitt að skella skuldinni á einhvern einn aðila eða eina ríkisstjórn í því sambandi. Margir hafa komið hér að verki og margir eru ábyrgir fyrir þeirri offjárfestingu sem hefur átt sér stað í sjávarútvegi. Það mætti telja saman marga aðila sem hafa komið þar nálægt og lagt hönd á það verk. Hins vegar eru leiðir út úr vandanum í öllum þessum málum og atvinnuleysinu og atvinnusköpunin er á ábyrgð núv. ríkisstjórnar. Það er hægt að gagnrýna núv. ríkisstjórn fyrir að benda ekki á neinar leiðir. Þær leiðir sem hægt er að fara láta á sér standa. Líka er ástæða til þess að óttast kreddurnar sem ríkja á ríkisstjórnarbænum. Þeir tala ævinlega um að skapa skilyrði fyrir fyrirtækin og treysta því að þar með leysist atvinnuleysisvandinn. En það er bara ekki nóg. Þetta hefur verið reynt í Evrópu í tíu ár með engum árangri. Það þarf að beita ríkisvaldinu markvisst í þessu máli til þess að skapa atvinnu. Ég vil vara við því, eins og fleiri sem hér hafa talað, að menn haldi sífellt áfram að elta það mýraljós sem álverið er og renna sér út á Keflavíkurflugvöll með rauðan dregil til þess að heilsa upp á einhverja álfursta í hvert skipti sem þeir millilenda hér. Það er margt annað hægt að gera og ég vil í því sambandi nefna t.d. prentiðnaðinn okkar. Við stöndum með 4% atvinnuleysi í prentiðnaðinum núna yfir háannatímann. Hvernig verður þetta eftir jól, sérstaklega ef menn ætla að leggja á virðisaukaskatt og flæma prentverkið úr landi með þeim hætti?

Virðulegi forseti. Í framhaldi af ágætri ræðu hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar og þeirri ábendingu sem hún kom á framfæri um umfjöllun fjölmiðla og þingmanna um uppsagnir karlmanna á Suðurnesjum þykir mér rétt að minna á að á síðasta þingi var lögð fram þáltill. um atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum af hv. þm. Önnu Ólafsdóttur Björnsson. Ég hygg að engin þáltill. hafi fengið eins mikla umfjöllun í þinginu og hún. Þingmenn almennt tóku mjög mikinn þátt í þeirri umræðu og vildu nokkuð á sig leggja til að koma með úrbætur í þeim efnum. Það var nokkuð vel frá þessari umræðu greint í fjölmiðlum og ég hygg að hún hafi fengið þá umfjöllun sem hún verðskuldaði. Hins vegar má segja að það hafi strandað á aðgerðum, úrbætum, og þar er við stjórnvöld að sakast en ekki þingheim. Ég vil líka minna á vegna þess sem fram kom í ræðu hv. þm. og fleiri í þjóðfélaginu þessa dagana og mánuðina þar sem er tíska að tala um offjárfestinguna í sjávarútvegi að það er verulega orðum aukið að hamra svo á því sem raun ber vitni. Ég minni á að fjárfesting í sjávarútvegi er innan við 9% af þjóðarauðnum og ég minni líka á að fjárfesting í sjávarútvegi undanfarin ár hefur ekki verið nema brotabrot af heildarfjárfestingu landsmanna, eða um 4--5 milljarðar á ári af um 70 milljarða kr. fjárfestingu árlega. Uppbygging í sjávarútvegi um land allt miðaðist auðvitað við þá veiði sem menn höfðu á þeim árum og árunum á undan. Það er því ekki sanngjarnt að saka atvinnugreinina í heild um mikla offjárfestingu í ljósi þess að stofnanir hafa minnkað. Það skapar sérstakt vandamál sem verður að bregðast við en ég held að menn verði að draga úr þessari áherslu sem verið hefur á offjárfestingu í sjávarútvegi.

Virðulegur forseti. Það er vissulega rétt hjá þeim sem talaði áðan að á síðasta þingi var flutt þáltill. af fulltrúa Kvennalistans um atvinnumál kvenna á Suðurnesjum og varð löng umræða um þetta mál á þingi. Ég held að hún hafi meira að segja staðið í nokkra daga. En ég ætla að benda hv. þm. á að lesa þá umræðu því ég held að það hafi nánast verið undantekning að menn hafi talað um atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum í þeirri umræðu. Menn fóru vítt og breitt um landið allt og miðin og ræddu ótrúlegustu mál undir þessum lið og komu mjög lítið nálægt atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum. Það voru fleiri en einn og fleiri en tveir þingmenn sem bentu einmitt á þetta í umræðunni á þessum tíma. Hvað varðar offjárfestinguna í sjávarútvegi, þá má öllum ljóst vera að þar hefur verið fjárfest of mikið. Við erum með miklu stærri fiskiskipaflota en við þurfum til þess að sækja þann fisk sem við getum veitt á miðunum. Við erum með miklu fleiri hús en við þurfum í rauninni til þess að vinna aflann. Ég held að öllum sé ljóst að það verður að taka á þeim vanda. Það sem maður horfir á núna er að ríkisstjórnin og þeir menn sem þar ráða málum eru að koma til almennings í landinu og biðja hann að taka á sig gífurlegar álögur, en hvernig ætla þeir að leysa þennan vanda? Hvernig ætla þeir að koma málum þannig fyrir að ekki verði komið aftur eftir nokkur ár og fólk beðið að leysa ákvæmlega sama vandann. Það var gert 1983, það var gert 1988 og nú á að gera það eina ferðina enn. Á svo að koma aftur eftir nokkur ár og biðja fólk að taka á sig einu sinni enn álögur til þess að leysa vanda sem aldrei er tekið á?

Virðulegi forseti. Vissulega verður umframafkastageta þegar aðalfiskstofn okkar minnkar svo að við megum veiða mun minna en verið hefur áratugi þar á undan en uppbygging hefur miðast við það veiðiþol. Því er ekki mótmælt. Ég er að mótmæla þeim fullyrðingum að á undanförnum áratugum, t.d. tveimur síðustu áratugum, hafi verið mikil offjárfesting í sjávarútvegi og uppbygging um land allt á frystihúsum og fiskiskipum. Það tel ég verulega orðum aukið. Ég bendi mönnum á að skoða hagtölur síðustu ára um fjárfestingu. Fjárfesting t.d. á höfuðborgarsvæðinu í veitingahúsum, gistihúsum og því um líku og í verslunarhúsnæði hefur verið meiri en í sjávarútvegi. Þar liggur verulega stór hluti af okkar fjárfestingarvandamálum. Ég bendi á að fjárfesting í íbúðarhúsnæði er um 12--15 milljarðar kr. á hverju ári eða um þrisvar sinnum meira en menn eru að fjárfesta í sjávarútvegi. Við verðum að horfa á fjárfestinguna í heild og reyna að stýra henni eftir því sem tök eru á, en ég held að menn hafi fengið of mikið á heilann að fjárfesting í sjávarútvegi sé vandamálið.

Virðulegi forseti. Ég stend nú í ræðustóli öðru sinni við þessa umræðu þar sem mér tókst ekki að ljúka því sem ég vildi segja í fyrri hluta umræðunnar. Eins og fram kom í máli mínu þá er aðalatriðið í þessu mikla vandamáli sem við stöndum frammi fyrir, þ.e. atvinnuleysinu sem því miður virðist fara stöðugt vaxandi, hvernig menn bregðast við. Hvað er til ráða? hljótum við að spyrja. Hvaða tillögur hafa menn til þess að leysa þennan vanda? Á landsfundi Kvennalistans, sem haldinn var um síðustu mánaðamót, voru settar fram nokkrar tillögur til úrbóta í atvinnumálum sem mig langar til að kynna hér. Það er síður en svo að hugmyndir skorti eða að ekki sé nóg af verkefnum en það er viljann sem vantar. Við leggjum til að samfélagsþjónusta verði aukin við börn, aldraða og fatlaða vegna þess að aukin þjónusta við einstaklinga er ekki síður arðbær en t.d. vegavinna. Við leggjum til að hér hefjist bygging barnaheimila og félagslegra þjónustuíbúða fyrir aldraða sem er mjög hagkvæmt núna vegna lækkandi byggingarkostnaðar. Það þarf að endurskoða lög um Lánasjóð ísl. námsmanna í ljósi efnahagskreppunnar svo fleira fólk eigi kost á að velja milli atvinnuleysis og menntunar. Við bendum á að það er nauðsynlegt að semja um styttingu vinnutímans til að draga úr fjöldauppsögnum, m.a. vegna þess að erlendar rannsóknir sýna að konur eru fyrstar til að missa vinnuna þegar kreppir að í atvinnumálum og síðastar til að fá vinnu aftur. Með því að stytta vinnutímann má veita fleirum vinnu. Það þarf að stórefla rannsóknir og þróunarstarfsemi til að tryggja næga atvinnu fyrir komandi kynslóðir og til að draga úr landflótta, ekki síst menntafólks. Það þarf að byggja upp víðtækt endurmenntunarkerfi svo fólk geti tileinkað sér nýjustu tækni og verkþekkingu eins og best gerist í samkeppnislöndum okkar. Það þarf að breyta lögunum um atvinnuleysistryggingar þannig að atvinnuleysisbætur falli ekki niður eftir að fólk hefur verið atvinnulaust í heilt ár. Eins og þingmenn vita missa menn þá atvinnuleysisbætur og fá engar bætur í 16 vikur. Það þarf að efla atvinnuþróunarfélög svo þau geti unnið markvisst að atvinnumálum einstakra byggðarlaga á grundvelli langtímamarkmiða. Atvinnuþróunarfélög eiga að beita sér fyrir frumathugunum á nýjum atvinnumöguleikum ásamt því að veita einstaklingum og fyrirtækjum markaðs- og rekstrarráðgjöf. Brýnt er að ráðin verði kona sem atvinnumálaráðgjafi í hverju kjördæmi og hún sinni sérstaklega atvinnumálum kvenna. Lækka þarf orkuverð til íslenskra fyrirtækja til að bæta samkeppnisstöðu þeirra. Lækka þarf vexti lánastofnana og beina auknu fé í ferðaþjónustuna sem er einhver helsti vaxtarbroddur okkar atvinnulífs. Fjöldi erlendra ferðamanna hefur rúmlega tvöfaldast á einum áratug. Ársverk eru nú talin um 6.000 eða 4,8% af vinnuaflinu. Ferðamálaráð telur unnt að skapa 2.200 ný ársverk á næstu átta árum án mikillar fjárfestingar. Þar þarf auðvitað mikil vinna og skipulagning að koma til. Efla þarf rannsóknir á atvinnuskapandi möguleikum sem felast í visthæfri framleiðslu og endurvinnslu. Hvetja þarf fyrirtæki til nýsköpunar á því sviði því markaður fyrir visthæfar vörur stækkar stöðugt bæði hér og erlendis. Stjórnvöld ættu að vera stefnumótandi og leita eftir samstarfi við atvinnulífið með því að styrkja fyrirtæki sem áhuga hafa á að starfa áð visthæfri framleiðslu á einn eða annan hátt. Í síðasta lagi, segir í tillögum Kvennalistans, er á tímum vaxandi atvinnuleysis áríðandi að efla frumkvæði og efnahagslegt sjálfstæði kvenna varðandi eigin atvinnusköpun. Nauðsynlegt er að stjórnvöld styðji stofnun lánatryggingasjóðs kvenna sem veiti þeim aðgang að ráðgjöf og fjármagni. Virðulegi forseti. Eins og þessar tillögur bera með sér skoðum við að sjálfsögðu atvinnuvanda kvenna sérstaklega enda eru fleiri konur atvinnulausar en karlar og eitt brýnasta verkefni okkar þjóðfélags er að taka á atvinnuvanda kvenna. Í þeirri umræðu sem hér fór fram í síðustu viku um þessa tillögu sem við erum að ræða létu ráðherrar ýmis orð falla sem nauðsynlegt er að svara. Það er vinsælt í þeirra máli að horfa annars vegar til Svíþjóðar þar sem gripið var til efnahagsaðgerða og menn bera Ísland og Svíþjóð saman eins og enginn munur sé þar á. Á hinn bóginn eru svo Færeyjar þar sem allt er í kalda koli og það virðist um þetta tvennt að velja, Svíþjóðarleiðina eða leið Færeyja. Sannleikurinn er nú sá að Ísland og Svíþjóð eru alls ekki sambærileg. Menn verða að horfa á að þegar Svíar treysta sér til að skera niður í sínu velferðarkerfi er það nú einfaldlega vegna þess að það er miklu umfangsmeira en það kerfi sem við búum við. Hæstv. fjmrh. nefndi það á fundi á laugardaginn, þar sem konur voru saman komnar, að til greina kæmi að stytta fæðingarorlof og hækka greiðslurnar, greiðslurnar mundu þá þjappast saman á styttri tíma og vísaði þar til þess sem gert var í Svíþjóð. Sannleikurinn er hins vegar sá að fæðingarorlof í Svíþjóð hefur verið helmingi lengra en hér. Ég vara því við því að menn séu að bera saman þessi kerfi og gefa sér það að hægt sé að ná miklum peningum út úr íslenska velferðarkerfinu. Við kvennalistakonur höfum bent á ýmsar betri leiðir til þess og þar er ekki síst að nefna fyrirbyggjandi aðgerðir í heilbrigðiskerfinu sem verulega gætu eflt sparnað. Ráðherrarnir horfa mjög til Norðurlandanna og bera saman þann efnahagsvanda sem þar er og þann vanda sem við eigum við að glíma. Auðvitað erum við öll háð utanaðkomandi áhrifum og efnahagsþróun í heiminum en okkar vandi er þó miklu frekar heimatilbúinn en það sem riðið hefur yfir Norðurlönd og þá ekki síst Finna sem hafa orðið fyrir miklum skakkaföllum vegna hrunsins í fyrrverandi ríkjum Sovétríkjanna. Það sem hér hefur verið að gerast er einfaldlega það að við höfum horft upp á atvinnuástandið versna mánuð eftir mánuð án þess að ríkisstjórnin hafi gripið til nokkurra aðgerða. Hún situr enn með hendur í skauti. Segist reyndar eiga tillögur í skúffunni. Þetta getur ekki gengið svona lengur. Þeir sem nú sitja á ríkisstjórnarstólunum trúa því að markaðurinn muni jafna þetta þótt mönnum sé að takast að þvinga þá til einhverra aðgerða. Við bíðum enn til að sjá hverjar þær verða. Svona getur þetta ekki gengið. Hér verður að grípa til atvinnusköpunar. Það verður að koma í veg fyrir að atvinnuleysi verði meira en það er nú.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að taka undir meginefni þeirrar tillögu sem hér er til umræðu. Ég tek undir það að brýnt er að gera könnun á högum atvinnulausra. Tillagan er mjög viðamikil að mínu mati. Hún felur í sér rannsókn á afleiðingum atvinnuleysis. Slík könnun sem hér er lögð til að fram fari tel ég að sé sambærileg við könnun sem fram fór í Danmörku fyrir nokkrum árum. Það var mjög umfangsmikil könnun sem tók mörg ár að vinna og niðurstaðan varð margar skýrslur. Mér skilst að þær samsvari þremur bókaígildum. Ég tel ástæðu til að gerð verði könnun sem taki styttri tíma og taki kannski til færri þátta en hér er lagt til þó ég leggist á engan hátt gegn því að svo umfangsmikil könnun fari fram. Ég hef átt samtöl við Landssamtök atvinnulausra sem hafa leitað til mín og farið fram á að þeir fái aðstoð til að gerð verði könnun á þeim aðstæðum sem atvinnulausir búa við sem gefi óvefengjanlega niðurstöðu sem unnt sé að byggja frekari aðgerðir á, m.a. ákvarðanir um aðstoð. Ég hef skoðað þessa ósk Landssamtaka atvinnulausra í samráði við Félagsvísindastofnun og Hagstofuna með það í huga hvernig best verði að standa að slíkri könnun. Ég hef fallist á að aðstoða þá við að slík könnun geti farið fram. Hagstofan hefur staðið í eitt ár fyrir nokkuð umfangsmikilli könnun. Úrtakið er um 4.000 manns á aldrinum 16--75 ára sem gefa miklu meiri upplýsingar en hægt er að sjá úr þessum hefðbundnu skráningum sem gerðar eru hjá vinnumálaskrifstofunni. Út úr þessum könnunum sem Hagstofan hefur gert er hægt að greina atvinnuleysi eftir kyni, aldri, hjúskaparstétt, búsetu, menntun, fyrri störfum, lengd atvinnuleysis og fleiri þáttum. Þessar kannanir, sem gerðar hafa verið þrisvar, fjórða könnunin er á leiðinni, eru byggðar á spurningum í samræmi við vinnumarkaðskönnun hagstofu Evrópubandalagsins. Þessi könnun gefur mynd af atvinnuleysi þeirra sem ekki láta skrá sig atvinnulausa. Ég greindi frá því í fyrirspurnatíma fyrir nokkrum dögum eða vikum síðan að niðurstöður þessara þriggja kannana sem gerðar hafa verið sýndu ekki mjög mikinn mun að því er varðar hina hefðbundnu atvinnuleysisskráningu og þessa úrtakskönnun. Því hefur verið haldið fram í fjölmiðlum að dulið atvinnuleysi sé mikið hjá þeim sem ekki hafa atvinnuleysisbætur og láta ekki skrá sig. Niðurstöður þessara kannana sýna að í apríl 1991 var atvinnuleysi samkvæmt þessari úrtakskönnun 1,8% en 1,4% samkvæmt atvinnuleysisskráningunni. Í annarri könnun sem var gerð í nóvember 1991 var atvinnuleysi 2,7% en var 1,6% samkvæmt atvinnuleysisskráningunni. Í þriðju könnuninni í apríl 1992 munaði nær engu á þessum tveimur aðferðum. Fjórða könnunin er nú að fara af stað. Niðurstaða úr henni er væntanleg innan hálfs mánaðar. Ég tel að tvennt þyrfti að koma til í framhaldi af henni. Það er að Félagsvísindastofnun gerði þá könnun sem Landssamtök atvinnulausra er að fara fram á. Eftir að við höfum skoðað þetta sameiginlega með Félagsvísindastofnun og Hagstofunni teljum við réttast að þessi könnun, sem yrði þá könnun á aðstæðum atvinnulausra, næði til allra sem eru á atvinnuleysisskrá. Hér er yrði um töluvert viðamikla könnun að ræða sem ég tel að svara mundi nokkrum af þeim spurningum sem lagt er til að leitað verði svara við, sérstaklega um áhrif atvinnuleysis á einstaklinga og fjölskyldur. Ég vænti þess að slík könnun þurfi ekki að taka langan tíma og er ég að láta athuga það. Einnig tel ég að Hagstofan ætti í framhaldi niðurstöðu sinnar könnunar að láta gera framhaldskönnun hjá þeim í úrtakinu sem ekki eru á atvinnuleysisskrá og hafa ekki atvinnuleysisbætur. Þetta vildi ég að fram kæmi í þessari umræðu. Um leið tek ég undir það sem hér hefur komið fram hjá nokkrum þeirra sem hafa talað að það er nauðsynlegt að skoða stöðu þeirra sem fá ekki atvinnuleysisbætur og tryggja þeim rétt. Ég tel að það þurfi að skoða það í alvöru að það eigi ekki að vera skilyrði fyrir atvinnuleysisbótum að vera félagi í stéttarfélagi. Það er auðvitað ljóst að ekki er hægt við það að búa að fjöldi fólks fái ekki atvinnuleysisbætur þegar það býr við atvinnuleysi.

Virðulegi forseti. Það sem varð þess valdandi að ég kveð mér hér hljóðs er hluti af ræðu hv. 10. þm. Reykv. áðan. Ég þekki þann hv. þm. ekki að öðru en vönduðum og málefnalegum málflutningi og þess vegna fannst mér skjóta nokkuð skökku við þegar kom að þeim kafla ræðunnar sem fjallaði um fjárfestingar í sjávarútvegi og fjárfestingar almennt. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að ein af ástæðunum fyrir því hvernig komið er fyrir okkar atvinnulífi í dag sé að fjárfestingar í atvinnulífinu allra síðustu árin eru komnar niður fyrir hættumörk. Við getum deilt um það hvað hafi verið fjárfest fyrr á árum en það hefur nákvæmlega ekkert að gera með þann vanda sem við stöndum frammi fyrir og verðum að leysa núna. Ég vil þó í því sambandi benda á að fjárfestingar í sjávarútvegi, þótt deila megi um einstaka þætti, hafa seinustu tvo áratugina verið þess valdandi að okkur hefur tekist að ná þeim lífskjörum sem við búum við í dag. Það þurfti fjárfestingar til þess að við gætum fylgt eftir útfærslu landhelginnar og sótt hámarksafrakstur til sjávarins. Það var ekki síst nauðsynlegt eftir þær breytingar sem urðu við inngöngu okkar í EFTA sem höfðu þær afleiðingar að iðnaður dróst því miður á mörgum sviðum saman, ekki vegna þess að fríverslunin hafi verið slæm heldur vegna þess að okkur tókst ekki á því sviði að huga nægilega vel að þeirri atvinnugrein. Ég held að við værum mjög illa stödd í dag ef ekki hefðu verið þær fjárfestingar sem verið hafa í sjávarútvegi á síðustu árum. Það getur vel verið að frystiskipaútgerðin hafi verið að ganga út í öfgar á síðustu mánuðum en guð hjálpi okkur ef við hefðum ekki fengið frystitogara sem náð hafa að hámarka afraksturinn af hluta af sjávarfanginu auk þess sem þeir hafa að mínu mati knúið landvinnsluna til breytinga. Þeir ruddu brautirnar fyrir flæðilínurnar þar. Flæðilínurnar eru aftur grundvöllurinn fyrir frekari fullvinnslu þar sem við eigum kannski fyrst og fremst vaxtarbrodd í sjávarútvegi núna. Fjárfestingar verða að eiga sér stað ef við ætlum að fylgjst með og taka þátt í því sem er að gerast í kringum okkur. Ég hygg að ég hafi á margan hátt átt við mína samvisku og mínar skoðanir hliðstæðar vangaveltur síðustu vikur og mánuði og hv. 10. þm. Reykv. gagnvart Evrópumálunum. Þar er eitt kristaltært í mínum huga. Ef við ætlum að fylgjast með og taka þátt í þeirri þróun sem opinn markaður knýr okkur til verðum við að auka fjárfestingar í atvinnulífi. Við getum velt því fyrir okkur hvar þær eiga sér stað. Við þurfum kannski ekki í sjávarútvegi að fjárfesta mikið í skipum. Við þurfum verulegar fjárfestingar í þróun og markaðsstarfi og þeim tæknibúnaði sem þarf til að sveigja sjávarútveginn yfir á þær brautir sem væntanlega geta gefið okkur mestan arð á næstu árum. Ég get átt viðræðu við hv. þm. á öðrum tíma og öðrum vettvangi um það hvert við erum að fara með þeirri stefnu sem leggur stöðugt áherslu á meiri hagvöxt og hvort við eigum ekki að reyna að nýta okkar auðlindir betur en byggja ekki allt saman á vextinum. Það er alveg sama þótt ég horfi til þeirrar áttar. Sú þróun til umhverfisvænni umsetningar í okkar atvinnuvegi, okkar auðlindum, hlýtur einnig að byggjast á tækniframförum og fjárfestingu. Það er eiginlega sama hvert ég lít, mín niðurstaða er sú að eitt mesta hættumerkið sem við sjáum í okkar þjóðarbúskap í dag er að fjárfestingar í atvinnulífinu eru komnar niður fyrir hættumörk eins og ég sagði hér áðan. Ég gæti á sömu forsendum og hv. 10. þm. Reykv. gerði hér áðan tekið fyrir annars konar fjárfestingar, í verslunarhúsnæði og öðru slíku. Ég ætla ekki að gera það hér og tel að það þjóni takmörkuðum tilgangi. Ég held að þjóðarsáttarumræðan undanfarið sýni að fleiri og fleiri eru að átta sig á því að við höldum ekki uppi góðum lífskjörum, við höldum ekki uppi öflugu velferðarkerfi öðruvísi en að atvinnulífið sé öflugt og geti staðið undir neyslunni, bæði samneyslunni og einkaneyslunni á hverjum tíma. Virðulegi forseti. Ég ætla svo að lokum, sem innlegg inn í þessa umræðu, að koma að því að mér finnst það eilítið áhyggjuefni að ekki skuli hafa á síðustu árum komið meira út úr okkar menntakerfi og þeim þó háa menntunarstandard sem við höfum byggt hér upp þegar kemur að nýsköpun í atvinnulífinu. Mér finnst skorta töluvert á að unga menntaða fólkið komi út á vinnumarkaðinn og spyrji: Hvað get ég gert til þess að byggja upp nýjungar í atvinnulífi? Mér finnst því miður miklu algengara að spurningin sé þessi: Hvað getur samfélagið, hvað getur atvinnulífið gert fyrir mig? Nú er langt frá því að ég sé að sakast við hið unga, vel menntaða fólk í þessu sambandi. Ég er miklu frekar að velta því fyrir mér hvar orsökin liggi. Er hún í eðli þeirrar menntunar sem við bjóðum upp á? Ég hygg að það ráði að einhverju leyti en kannski ræður miklu meira um þetta að við höfum ekki náð að skapa þann grundvöll, skapa þann jarðveg sem þarf til þess að þessi hugsunarháttur sé ráðandi.

Virðulegi forseti. Ég held að það sem hv. 6. þm. Norðurl. e. nefndi áðan varðandi tengsl skóla og atvinnulífs sé fróðlegt til umhugsunar. Ég hygg að skýringin á því liggi fyrst og fremst í því að þó við höfum haldið uppi sæmilegu menntakerfi um langt skeið þá höfum við á sama tíma skorið niður fjármuni til rannsókna. Ég held að tenging skólakerfis við atvinnulíf liggi í gegnum rannsóknir og sú staðreynd að við ákváðum árið 1990 að tvöfalda framlög til rannsókna á tíu ára bili hafi haft það í för með sér að framlög til rannsókna hækkuðu á árinu 1991 um 25% í raunstærðum. Síðan tók við önnur stjórn sem lækkaði framlög til rannsókna verulega, um meira en þessi 25%. Og ef það er eitthvað til í því sem sagt er þegar menn eru að kenna núv. ríkisstjórn um hvernig á þessum málum er haldið þá er það rétt að því er rannsóknirnar varðar. Þar er pottur mjög brotinn, að ekki sé meira sagt og ég tel að það sé í raun og veru alveg grundvallaratriði að menn geri sér grein fyrir því að ef tengja á saman með árangri skóla og atvinnulíf þá verður að stórauka fé til rannsókna.

Virðulegi forseti. Ég verð eiginlega að þakka fyrir þetta andsvar en samkvæmt eðli andsvara þá hefði ég eiginlega átt að standa upp og verja ríkisstjórnina, en mér er alveg ómögulegt að gera það. Ég get tekið undir mikið af því sem hv. þm. sagði.

Virðulegi forseti. Það er misskilningur að andsvörin séu hugsuð þannig að menn séu endilega að kastast á deiluefnum. Andsvörin geta líka verið grunnur fyrir jákvæð skoðanaskipti af ýmsu tagi. Þau eru reyndar hugsuð þannig fyrst og fremst. Það sem kannski villir mönnum sýn í þessum efnum er orðið ,,andsvar`` og ég vona að það verði ekki til þess að draga úr jákvæðum athugasemdum í framtíðinni.

Virðulegur forseti. Ég sé að orð mín um offjárfestingu í sjávarútvegi hafa farið fyrir brjóstið á ýmsum mætum mönnum og það vekur athygli mína að það skuli aðallega hafa verið brjóst núverandi stjórnarandstöðuþingmanna sem hafa hrærst við þessi orð mín. Ég hefði kannski frekar átt að segja: röng fjárfesting í sjávarútvegi. Það hefði e.t.v. verið nær lagi heldur en að einskorða það við offjárfestingu. Ég held, þó ég hafi orðað þetta þannig, þá felist ekki í því nein fullyrðing um að ekki eigi að fjárfesta í atvinnulífinu. Það fólst alls ekki í mínum orðum þó ég væri að gagnrýna offjárfestingu eða rangar fjárfestingar í sjávarútvegi. Ég er alveg sammála hv. 6. þm. Norðurl. e., Jóhannesi Geir Sigurgeirssyni, að fjárfesting í atvinnulífinu almennt er komin niður fyrir hættumörk og það þarf einhvern veginn að reyna að örva þessa fjárfestingu. En hvort hún á að gerast með þeim hætti sem hefur verið undanfarin ár, það hef ég vissulega efasemdir um og ég held að við hljótum að vera sammála um það að við erum með miklu meiri fiskiskipaflota en við þurfum til að sækja þennan fisk sem um er að ræða. Við þurfum fyrst og fremst að fjárfesta í einhverju sem skapar verðmæti, einhverju sem eykur framleiðni, og það er ekki endilega víst að störfunum fjölgi. Við verðum líka að hafa það í huga. Það er ekki endilega víst að störfunum fjölgi við það vegna þess að alls kyns hagræðing er á döfinni núna sem veldur því að störfunum fjölgar ekki endilega þó að framleiðni aukist. Ég held að við, ekki bara við á Íslandi heldur í Evrópu og í heiminum öllum, stöndum á ákveðnum tímamótum í atvinnumálum og framleiðsluhættir eru einfaldlega að breytast. Áður var það kannski ekki síst vinnuafl sem skipti máli, þ.e. að hafa aðgang að nægu vinnuafli. Nú orðið er það miklu fremur spurning um að hafa aðgang að tækni og vel menntuðu vinnuafli sem skiptir máli í atvinnulífinu og í verðmætasköpuninni. Og það er að verða æ erfiðara að skapa fleiri störf þó að hægt sé að auka framleiðnina eða auka verðmæti þess sem framleitt er. Þess vegna held ég að vegna þessara tímamóta stöndum við andspænis nýjum viðhorfum, það þarf ný viðhorf í þessum málum til þess að skipta jafnar þeirri vinnu sem fyrir hendi er, ekki bara hér á landi heldur úti í Evrópu. Það verður einfaldlega að skipta vinnunni jafnar og vonandi verður hægt að gera það þannig að fólk missi ekki mikið í tekjum við það. Mín skoðun er sú að allir eigi siðferðilegan og lagalegan rétt til vinnu. Þeir ættu að eiga lagalegan rétt, þeir eiga siðferðilegan rétt til vinnu og við eigum ekki í neinu samfélagi að komast upp með það að dæma eitthvert fólk úr leik. Dæma það til aðgerðaleysis vegna þess að við höfum ekki störf handa því meðan aðrir vinna talsvert umfram venjulega dagvinnu. Þetta er umræða sem á sér stað úti um alla Evrópu núna. Það þarf einfaldlega breytt viðhorf og ný viðhorf í atvinnumálum og það þarf að skipta þeirri vinnu sem fyrir hendi er jafnar þannig að allir hafi hlutverk í samfélaginu og engir séu dæmdir til atvinnuleysis eða aðgerðaleysis. Og af því að talað hefur verið um dulið atvinnuleysi þá vil ég fullyrða að dulið atvinnuleysi sé mun meira meðal kvenna en karla. Ef við tökum bara bændakonur um allt land sem eru í rauninni atvinnulausar vegna þess að búin bera ekki nema eitt stöðugildi og laun sem samsvara einu stöðugildi. Þessar konur eru meira og minna atvinnulausar ef við lítum þannig á málin. Það eru líka heimavinnandi konur sem ekki komast út á vinnumarkaðinn vegna þess að þær fá ekki vinnu, þær skrá sig ekki atvinnulausar. Þær hafa verið heima að sinna börnum og þær eiga allt í einu ekki kost á því eins og áður að fara út á vinnumarkaðinn þegar þær óska þess að taka til hendi þar. Ég held að við stöndum einfaldlega andspænis því að við verðum að draga úr vinnu ákveðinna hópa, ekki síst karla, ákveðinna hópa karla, og það verði að skipta þeirri vinnu jafnar. Ég vil nefna eina atvinnugrein --- við skulum bara kalla það atvinnugrein --- sem er mjög framleiðin en þar sem er mikill skortur á vinnuafli og nú skulið þið hugsa svolítið hvaða atvinnugrein ég er að tala um --- það eru heimilisstörfin. Það er mjög framleiðin starfsemi ef við tölum um hana út frá hagfræðilegum nótum og þar vantar fólk í störf og það á ekki að leysa þau mál þannig að konum sé þrýst inn á heimilin aftur heldur á að skipta vinnunni jafnar þannig að karlar hafi nú loksins raunverulega ástæðu til að fara inn á heimilin og taka þar til hendinni. Af því að verið var að tala um annars vegar sænsku leiðina versus færeysku leiðina sem einhverjar andstæður þá vil ég nefna að þó að Carl Bildt sé mikill frjálshyggjumaður þá er Svíum ekki alls varnað. Ég er einmitt með grein úr Dagens Nyheter þar sem segir að þeir séu að setja upp nýjan lánasjóð til þess að styrkja lítil fyrirtæki og ætla að setja einn milljarð sænskra króna í þennan sjóð og veita smáfyrirtækjum lán til 15 ára, víkjandi lán, sem eru afborgunarlaus fyrstu árin og með niðurgreiddum vöxtum til þess einmitt að reyna að skapa störf og til þess að nýta frumkvæði fólksins sjálfs sem hefur hugmyndir og vill koma þeim á framfæri. Þetta eru nú Svíarnir að gera þannig að þeim er ekki alls varnað, enda held ég að menn séu að sjá það úti um allan heim að það verður að beita ríkisvaldinu með afgerandi hætti í atvinnumálum. Ég held að menn séu líka að sjá það alls staðar að fara verður varlega í niðurskurð á opinberri þjónustu og opinberum framkvæmdum vegna þess að þegar hið opinbera fer að skera mjög mikið niður þá er mjög mörgum sem finnst þeim vera ógnað. Þeir óttast þennan niðurskurð og þetta skapar ákveðna lömun í samfélaginu sem gerir það að verkum að við fáum ekki fram þetta frumkvæði sem býr í fólkinu sjálfu. Ég held að það hafi verið utanrrh. sem sagði það um ríkisfjármálin á fyrsta degi umræðunnar að menn væru með allt niður um sig í ríkisbúskapnum, eins og hann orðaði það. Ég tek það þannig á myndmálinu að það sé augljóst hverjir um halda, og valda þeir er á halda. Og ég ætla bara að vara menn við því að hysja nú ekki svo harkalega upp um sig að það fari alveg rassinn úr buxunum í þessum ríkisfjármálum.

Virðulegi forseti. Við verðum að ræðast hér við, stjórnarandstæðingar. Þeir sitja lítið, stjórnarliðar, undir þessum umræðum. En fyrir það fyrsta, hv. 10. þm. Reykv., þá fór ræða hv. þm. ekkert sérstaklega fyrir brjóstið á mér en málið er bara það að ég hef staðið óbeint í sjávarútvegsrekstri nú um áratug þannig að ég tel mig þekkja orðið sæmilega vel til mála. Við getum rökrætt það varðandi fiskiskipastólinn sem slíkan hvort hann sé of stór eða ekki. Það er matsatriði í dag. Hvar er hann of stór? Það vantar skip til síldveiða og til loðnuveiða. Við þurfum á hverjum einasta dalli að halda til að ná þorskkvótanum. Við höfum verið að fara með hluta af skipastólnum yfir í stóraukna sókn á rækju sem hefur orðið til þess að halda uppi umfanginu í sjávarútveginum núna allra síðustu árin. Við eigum núna varla skip afgangs til að þreifa fyrir okkur með þær nýjungar sem verið er að tala um í útsjávarveiðum þannig að þetta er mikið matsatriði á hverjum tíma. En svo getum við aftur velt því fyrir okkur hvort við megum beita flotanum eins þungt og við gerum núna til að mynda á þorskinn.  Ég get alveg tekið undir með hv. þm. þegar hann ræddi um að við þurfum að beita orðið allt annarri hugmyndafræði gagnvart því hvernig á að skipta vinnunni því það er alveg rétt og einnig það sem ég nefndi hér í ræðu minni áðan varðandi tæknivæðingu í sjávarútveginum til að skapa þar meiri arð. Ég sé ekki að það þýði fleiri störf þannig að ég get alveg tekið undir það sömuleiðis þar sem þingmaðurinn nefndi varðandi atvinnustöðu bændakvenna og kannski ekki síst varðandi heimilisstörfin.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir þá ágætu umræðu sem fram hefur farið hér á tveimur fundum um rannsóknir á afleiðingum atvinnuleysis. Það eru um 20 ræðumenn sem hér hafa komið við sögu og haldið um 30 ræður að andsvörum meðtöldum. Það er sem sagt mikill áhugi á málinu. Hann hefur komið fram og það er ástæða til að þakka fyrir það, bæði þátttöku þingmanna úr stjórnarliði og stjórnarandstöðu, sömuleiðis hæstv. félmrh. Ég vona að þessi áhugi sé til marks um það að menn vilji í raun og veru rannsaka afleiðingar atvinnuleysis og að þessi tillaga, sem hér er flutt, fái jákvæða meðferð í hv. félmn., hún verði ekki söltuð og látin liggja óafgreidd eins og yfirleitt allar tillögur stjórnarandstöðunnar, jafnvel góðar tillögur sem menn hafa með vörunum játað að væru góðar og jákvæðar í umræðum í þessari virðulegu stofnun en svo hefur verið tregt um að fá þær afgreiddar í hv. þingnefndum. Í tengslum við þessa umræðu, virðulegi forseti, vil ég skýra frá því að ég fékk í hendur í dag grein sem mun birtast eftir nokkra daga í Vinnunni, tímariti Alþýðusambands Íslands, eftir Jón Sigurð Karlsson sem er í senn sálfræðingur og viðskiptafræðingur. Í þessari grein eru teknar saman niðurstöður erlendra greina úr 12 virtum tímaritum á þessu sviði og er þetta afar fróðleg grein og ég vona að hv. þm. kynni sér efni hennar þegar þar að kemur. Í greininni kemur það greinilega fram að það er eins og allir geta svo sem ímyndað sér en samkvæmt vísindalegum niðurstöðum sem hafa verið unnar erlendis er fylgni á milli atvinnuleysis og mælikvarða á streitu enda þótt þar með sé ekki orsakasamband fundið, eins og það er orðað í greininni. Síðan segir í greininni: ,,Öllum sem hafa rannsakað þetta ber saman um að hópar atvinnuleysingja finni að meðaltali meira fyrir álagi og neikvæðum tilfinningum en sambærilegir hópar í vinnu. Þeir sýna færri vísbendingar um hamingju, lífsgleði og jákvæðar tilfinningar en það fólk sem hefur fulla atvinnu.`` Og síðan segir m.a.: ,,Í stórum dráttum er samsvörun milli allra vísbendinga í þessu efni. Það kemur t.d. fram í hærra meðaltali af streituhormónum í blóði hjá atvinnulausum. Oft koma vísbendingar um lakari líkamlega heilsu meðal atvinnulausra og minnkaða mótstöðu gegn sjúkdómum fram í þessum könnunum.`` Síðan eru raktar ástæðurnar fyrir þessu samkvæmt þeim könnunum sem gerðar hafa verið, svörum sem atvinnulausir hafa veitt við spurningum og m.a. segir svo í greininni, með leyfi forseta: ,,Hugarangur vegna atvinnumissis gerir menn enn viðkvæmari fyrir mótlæti á öðrum sviðum. Það þarf minna til að fylla mælinn. Oft aukast spenna og togstreita innan fjölskyldunnar. Spennan getur leitt til meiri óróleika hjá börnum sem aftur eykur á líkur á ósamkvæmni í uppeldi og vítahringur er kominn af stað. Það er hins vegar mjög einstaklingsbundið hvernig fólk bregst við,`` segir svo í þessari grein. Í greininni segir enn fremur: ,,Sjálfsvirðing minnkar og margir finna fyrir tilgangsleysi. Eitt mikilvægasta atriði í andlegri vellíðan er tilfinning um að maður geti haft áhrif á gang mála. Algengt er að atvinnuleysingjum finnist þeir hafa lítil eða engin áhrif. Þeir séu að miklu leyti leiksoppar örlaganna og geti ekki tekið málin í eigin hendur. Hjá flestum leiðir þetta meinta áhrifaleysi til aukinnar streitu.`` Síðan eru raktir þættir eins og hætta á misnotkun áfengis, tíðni sjálfsvígstilrauna sem sérfræðingar telja oftast vera ákall um hjálp og er mun hærra meðal atvinnulausra en annarra. Hér er farið rækilega yfir atvinnuleysi og geðrænar truflanir og þar kemur t.d. fram að þegar borin eru saman stig á algengum geðlægðarkvarða í mjög fjölmennri könnun að meðaltal þeirra sem eru í vinnu eru 5,5 stig en hjá þeim atvinnulausu 11 stig. Á þessum kvarða eru 0--9 talin eðlileg en 10--19 talin gefa vísbendingu um væga geðlægð. Samkvæmt sænskri könnun sýnir u.þ.b. einn af hverjum fimm atvinnulausum vísbendingar um geðrænar truflanir sem þarfnast meðferðar sem er mun hærri tíðni en hjá þeim sem hafa atvinnu. Það kemur einnig fram að atvinnuleysið kemur misjafnlega við fólk eftir svæðum m.a. eftir því hve stór fjöldi atvinnulausra er o.s.frv. Loks hefur það verið kannað mjög rækilega hver eru óbein áhrif atvinnuleysis á vinnumarkaðinn. Það kemur t.d. fram eins og segir hér: ,,Atvinnuleysið breytir valdahlutföllum á vinnumarkaði atvinnurekendum í hag. Þeir þurfa t.d. ekki að hafa eins mikið fyrir að halda fólki í vinnu, geta gefið í skyn að hægt sé að fá nóg af fólki ef þeim finnst starfsfólkið ekki leggja nógu mikið á sig. Sænsk könnun er t.d. með vísbendingar um að yfirvinna hafi aukist í þó nokkrum greinum þegar atvinnuleysi fór vaxandi. Þetta skýrðu þeir m.a. með því að starfsfólk hafi síður viljað neita að vinna yfirvinnu af ótta við að missa starfið.`` Þessi grein eftir Jón Sigurð Karlsson, sem er bæði viðskiptafræðingur og sálfræðingur, kemur eins og ég sagði áðan í tímaritinu Vinnunni eftir nokkra daga. Sömuleiðis er rétt að geta þess að greinin er unnin upp úr víðtæku greinasafni og jafnframt kemur fram í bréfi Jóns Sigurðar Karlssonar til mín í dag að hann er að vinna að annarri grein þar sem mun verða farið enn þá rækilegar yfir þessi mál. Þetta dreg ég hérna inn, virðulegi forseti, vegna þess að þetta er innlegg í málið. Það sýnir að rannsóknir af þessu tagi hafa farið fram víða annars staðar og þess vegna er ekki þörf á neinni þriggja binda rannsókn hér á Íslandi. Eins og hæstv. félmrh. gat um þá er óþarfi að fara út í neina slíka rannsókn hér heldur ber að staðnæmast við aðalatriðin sem m.a. eru nefnd í þeirri tillögu sem við flytjum. Ég tel að í þessari umræðu hafi komið mjög margt gott og gagnlegt fram og ég þakka fyrir það. Ég tel mjög mikilvægt t.d. sem kom fram í máli hv. varaþingmanns Guðmundar Þ Jónssonar, sem sat hér í síðustu viku og næstsíðustu þar sem hann segir frá því, sem ég held að verði að kanna sérstaklega, hvernig atvinnuleysið er farið að koma niður á fólki á vinnustöðunum. Hv. þm. orðar það svo að sé það mjög algengt að yfirmenn, verkstjórar, komi fram með yfirgangi og óbilgirni, eru meira að segja með hótanir og hræði fólk frá því að sækja rétt sinn. Það er ekki óalgengt og alla tíð hefur verið brotið á fólki, stundum viljandi, stundum óviljandi, segir hv. þm. Nú er það oft þannig að fólk leitar upplýsinga en þorir ekki að segja til nafns. Það þorir ekki að segja hvar það vinnur o.s.frv., enda klingir oft ef það gerir athugasemdir: Góði maður, hér bíða hundruð manna við dyrnar og vilja komast í vinnu. Það hræðir fólk og kúgar það til að sætta sig við að á því sé brotið. Fólk veigrar sér við að sækja rétt sinn. Þetta er ekki eins sýnilegt og það sem við sjáum fyrir okkur og er afleiðing atvinnuleysis. Þessi ummæli hv. þm. Guðmundar Þ Jónssonar finnst mér sýna að það er óhjákvæmilegt að í þessari könnun verði líka skoðað hvaða áhrif atvinnuleysið hefur á líðan og stöðu fólksins á vinnustöðunum, sjálfsvirðingu þess og reisn. Þetta segir líka, virðulegi forseti, að við þessar aðstæður sem nú eru í þjóðfélaginu miklu frekar en ella er hættulegt, að ég segi ekki stórhættulegt, að skerða félagslegt öryggi fólks vegna þess að einmitt á tímum eins og þessum þegar um er að ræða mikið atvinnuleysi þarf félagslegt öryggi að vera styrkara og þéttara og þéttriðnara net í kringum fólk en ella. Þess vegna ber sérstaklega við þessar aðstæður að mótmæla þeim hugmyndum sem uppi hafa verið af hálfu hæstv. utanrrh., formanns Alþfl., um að skerða félagsleg réttindi launafólks sem ráðstafanir í því efnahags- og atvinnuástandi sem nú er. Það er algerlega fráleitt við þessar aðstæður. Ég bið menn að hugleiða hvaða afleiðingar slíkt hefur á fólk sem er á vinnustöðunum og er kannski með tæpa stöðu með hliðsjón af atvinnuleysinu. Virðulegi forseti. Hér hafa menn rætt ítarlega um það af hverju atvinnuleysið er og við höfum í sjálfu sér ekki ætlað okkur að fara út í það rækilega í þessari umræðu. Þó er nokkurn veginn samstaða um það af hverju atvinnuleysið er. Atvinnuleysið stafar auðvitað í fyrsta lagi af almennum efnahagslegum aðstæðum sem eru allt í kringum okkur. Það er atvinnuleysi í löndunum allt í kringum okkur. Með því eru menn ekki að afsaka atvinnuleysið á Íslandi heldur er það staðreynd. Það þýðir að menn geta ekki sótt sér atvinnu til útlanda, til Málmeyjar, Lundar eða Kaupmannahafnar eins og gerðist á árunum 1968--1970 þegar menn breyttu kontórum verkalýðsfélaganna í ferðaskrifstofur. Það gengur ekki lengur. Þar er enga vinnu lengur að hafa. En þessi veruleiki, hið almenna efnahagslega ástand í löndunum í kringum okkur, hlýtur hins vegar að vekja okkur til umhugsunar um hvort það að sækja út m.a. inn á hið Evrópska efnahagssvæði sé lausn á vanda. Ég tel það í raun og veru mýraljós að halda því fram alveg á nákvæmlega sama hátt og haldið hefur verið fram að það hafi verið mýraljós að tala t.d. um álverksmiðju hér. Það er mýraljós af því að í Evrópsku efnahagssvæði er engin lausn. Þar er alveg nákvæmlega sama myrkrið alls staðar og það er ljótt að blekkja fólk, sérstaklega atvinnulaust fólk. Það eigum við ekki að gera. Í öðru lagi er ástæðan fyrir þessum vanda auðvitað sú að það er samdráttur í sjávarútvegi. Í þriðja lagi er ástæðan offjárfesting á liðnum árum hvar svo sem hún er, fjárfesting sem m.a. nýtist okkur ekki í dag, t.d. í orkumannvirkjum svo ég nefni dæmi. Í fjórða lagi er það líka rétt að vandinn stafar af stórfelldri skuldasöfnun á undanförnum árum. Það er líka vandi sem við glímum við aukalega. Í fimmta lagi stafar vandinn af því að við höfum ekki lagt peninga í rannsókna- og þróunarstarfsemi á neinu sviði. En í sjötta lagi er það staðreynd að núverandi ríkisstjórn er á villigötum samdráttar og niðurskurðar á sama tíma og það liggur fyrir að sú stefna í Bandaríkjunum, Bretlandi og öðrum löndum þar sem hægri menn hafa stjórnað ber dauðann í sér. Aðrir eru að hafna hægri stefnunni, reaganismanum. Íslendingar eru núna að taka þá stefnu upp og afleiðingarnar sjást strax. Það er því augljóst mál að hvernig sem menn skoða þetta er niðurstaðan sú að við þurfum virk afskipti félagslegra aðila, verkalýðssamtaka, ríkisvalds og sveitarfélaga ef við eigum að komast út úr þessum vanda í efnahags- og atvinnumálum sem nú blasir við. Þar duga engin mýraljós og þar dugir enn síður sú stefna hinnar köldu markaðshyggju sem hefur verið látin taka völdin í landinu og situr til borðs svo að segja á fjögur þúsund heimilum á Íslandi um þessar mundir, þökk sé Alþfl. m.a. Það versta í atvinnuleysinu er auðvitað það að atvinnuleysið brýtur niður fólk. Við þekkjum jafnvel persónulega dæmi um slíkt og við vitum líka að það er sárara að vera atvinnulaus á Íslandi en í öðrum löndum af því að við erum fá og hér hefur einstaklingurinn verið mikilvægur og vinnuframlag hans mikils metið. Framlag hans til samfélagsins hefur verið mikils metið og þess vegna er það sárara hér en í nokkru öðru landi, liggur mér við að segja þar sem íbúar eru yfirleitt miklu fleiri t.d. á Norðurlöndum, að missa vinnuna. Þess vegna er það svo, virðulegi forseti, að það dugir ekki fyrir okkur að halda því fram að við höfum leyst einhver efnahagsleg vandamál á Íslandi meðan atvinnuleysið er jafnmikið og raun ber vitni um og fer vaxandi. Við höfum ekki leyst nein vandamál. Ríkisstjórn sem hefur lága verðbólgu en mikið atvinnuleysi er vond ríkisstjórn. Ríkisstjórn sem hefur lítinn viðskiptahalla en mikið atvinnuleysi er vond ríkisstjórn. Ríkisstjórn sem hefur lítinn halla á fjárlögum en mikið atvinnuleysi er vond ríkisstjórn. Það er ekki stöðugleiki í efnahagsmálum, það er ekki stöðugleiki í atvinnumálum að henda fólki út. Það er ekki stöðugleiki í efnahags- og atvinnumálum að neita fólki um að nota það eina sem það á, einu vöruna sem það á, þ.e. vinnuaflið, sem það getur selt sér og sínum til lífsframfæris. Ég tel, virðulegi forseti, að sú umræða sem fram hefur farið um þessa tillögu sé til marks um það að allir þingmenn vilji gera sér grein fyrir afleiðingum vandans. Ég mun leggja á það áherslu og margir aðrir þingmenn trúi ég að þessi tillaga fái jákvæða afgreiðslu í hv. félmn. og ég þakka enn fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um friðun Landnáms Ingólfs fyrir lausagöngu búfjár. Flm. ásamt mér eru Svavar Gestsson, Árni R. Árnason, Sigríður A. Þórðardóttir, Karl Steinar Guðnason, Valgerður Sverrisdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Össur Skarphéðinsson og Björn Bjarnason. Tillgr. ályktunarinnar hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela landbrh. og umhvrh. að vinna áætlun í samvinnu við viðkomandi sveitarfélög sem miði að því að koma í veg fyrir lausagöngu búfjár í landnámi Ingólfs. Áætlunin verði lögð fyrir Alþingi í upphafi næsta þings.`` Tillagan er endurflutt og flutt lítillega breytt þar sem nú er lagt til að Alþingi feli landbrh. í stað umhvrh. frumkvæði. Talsverðar umræður urðu um tillöguna við flutning hennar síðasta vetur. Má segja að frá gagnrýnendum tillögunnar hafi borist tvenn ólík skilaboð. Önnur að tillaga sem þessi sé árás á bændur og hin að tillagan sé óþörf þar sem nefnd sé að störfum á vegum landbrh. sem muni fjalla m.a. um þessi mál. Ég vísa því alfarið á bug að tillaga okkar sé aðför að bændum á svæðinu þar sem hún miðar einmitt að því að þéttbýlisfólk lifi í sambýli og sátt við búsmalann á svæðinu. Með því að fela landbrh. frumkvæði að framkvæmd málsins nú er m.a. verið að koma til móts við það sjónarmið að sú vinna sem fram hefur farið á vegum þeirrar nefndar sem vísað var til nýtist við áætlunarvinnuna reynist vilji Alþingis á sama veg og okkar flm. Það svæði sem nefnt er Landnám Ingólfs er Gullbringu- og Kjósarsýsla, Þingvallahreppur vestan þjóðgarðs, Grafningshreppur, Ölfushreppur, Hveragerðishreppur og Selvogshreppur og brot af Selfosshreppi. Landssvæðið takmarkast af línu sem dregin er úr Hvalfjarðarbotni í þjóðgarðinn á Þingvöllum og þaðan suður Þingvallavatn, Úlfljótsvatn og Ölfusá til sjávar. Sérstaða þessa svæðis er mjög mikil hvað varðar búsetuþróun því mikill meiri hluti landsmanna eða um 2 / 3 hlutar býr á þessu svæði. Í Landnámi Ingólfs eru 20 sveitarfélög og yfirgnæfandi meiri hluti íbúa býr í þéttbýli. Í Landnámi Ingólfs eru 17 friðlýst svæði sem skiptast þannig eftir gerð friðlýsingar: Einn þjóðgarður, fjögur friðlönd, átta náttúruvætti og fjórir fólkvangar. Þingvallaþjóðgarður er ekki friðlýstur samkvæmt náttúruverndarlögum og er því ekki undir stjórn Náttúruverndarráðs. Með framkvæmd friðlýsingar í þjóðgarðslandinu fer sérstök þingskipuð nefnd. Mikill áhugi hefur verið á því á undanförnum árum meðal áhugafólks um verndun og eflingu gróðurs í landinu að þetta svæði verði friðað fyrir lausagöngu búfjár. Í greinargerð með þeirri till. til þál. sem flutt var sl. vetur var m.a. greint frá þeim samþykktum og ályktunum sem settar hafa verið fram. Í áskorun, sem send var þingmönnum haustið 1990 og undirrituð af 14 félögum og félagasamtökum, er bent á að samband milli gróðurs og búsetu sé allt annað nú en það var fyrr á öldum. Áður fyrr hafi landsmenn þurft að sækja mest af lífsbjörg sinni beint og óbeint í gróður landsins. Þó hafi gróðureyðing verið miklu minni en síðar varð. Frá landnámsöld sé talið að 2 / 3 gróðurlendis hafi eyðst með öllu og eyðing gróðurs fari hraðvaxandi hin síðustu ár. Bent er á að gróðureyðingu verði tafarlaust að stöðva og gróðurvernd og landgræðsla geti skilað miklum árangri með nútímaræktunaraðferðum ef náttúrulegur gróður og jarðvegur hefur ekki eyðst og lögð áhersla á að friðun lands sé ekki stefnt gegn hagsmunum bænda. Þvert á móti muni friðun lands og efling gróðurs bæta hag þeirra. Í niðurstöðu þeirra segir, með leyfi forseta: ,,Félagasamtökin, sem stofnuð hafa verið af áhugamönnum um verndun og eflingu gróðurs í landinu, hafa bundist samtökum um að vinna að framgangi þess að Landnám Ingólfs verði friðað fyrir lausagöngu búfjár. Þekking á gróðurástandi þessa svæðis og hnignun gróðurs hin síðari ár er þegar fyrir hendi. Bent er á að semja þurfi um málið við sauðfjárbændur og gera áætlun um fyrirkomulag framkvæmda í einstökum atriðum.`` Þessi mál hafa reyndar oft áður verið til umræðu á Alþingi og í þingræðu minni sl. vor fór ég yfir helstu áherslur sem birst hafa í eldri þingmálum og las þá einnig upp umsögn Ingva Þorsteinssonar um bann við lausagöngu búfjár í Landnámi Ingólfs frá því í febrúar 1991. Þar sagði Ingvi m.a. um viðkvæm svæði, svo sem sandfokssvæði sunnan við Hafnir, í Þorlákshöfn, norðan Þingvalla, Krýsuvík og á Hengilssvæðinu, Grafningi og víðar í Þingvallasveit og um mikinn hluta Reykjanesskagans, sem er hraun með afar þunnum og viðkvæmum gróðri: ,,Öll rök mæla með því að þessi svæði séu friðuð fyrir beit og því markmiði er unnt að ná með því að banna lausagöngu búfjár eins og áskorunin til Alþingis leggur til að hafist verði handa um.`` Hann segir síðar að hann telji raunar að fyrir löngu hefði átt að taka á þeim málum, en hins vegar væri rétt á þessu stigi að undanskilja Kjalarnesið og Kjósina á þeim grundvelli að þar er ekki hægt að telja að um umtalsverða gróður- eða jarðvegseyðingu sé að ræða því að gróður á því svæði sé í eðli sínu slitsterkur og það ásamt fækkun á sauðfé á sl. áratug hafi jafnvel leitt til þess að gróður sé í framför. Þar gildi því ekki sömu rök fyrir banni við lausagöngu búfjár. Þetta skiptir miklu máli um þá áætlanagerð sem lagt er til með þáltill. Það eru skiptar skoðanir um að hefta lausagöngu búfjár og stundum dregin sú ályktun að átakapunkturinn sé ábúendur og þeirra stuðningsmenn annars vegar gegn þéttbýlisfólki, vegfarendum og jafnvel umhverfissinnum. Svo einfalt er málið ekki en þó er ljóst að allt of algengt er að bændum þyki umræðu um þessi mál stefnt gegn hagsmunum sínum meðan aðrir telja að í lausn þessara mála felist hagsmunir allra aðila. Margir hafa látið skoðun sína í ljós á friðun Landnáms Ingólfs fyrir lausagöngu búfjár. Þannig óskaði Skógræktarfélag Reykjavíkur tillögunni skilnings hins háa Alþingis sl. vor og kveðst treysta því að sjónarmið og skoðanir þúsunda ræktunarmanna næðu eyrum virðulegra alþingismanna. Á aðalfundi sínum sl. vor samþykkti Skógræktarfélag Reykjavíkur svofellda tillögu: ,,Aðalfundur Skógræktarfélags Reykjavíkur haldinn 27. apríl 1992 samþykkir að stjórn félagsins skuli hafa forgöngu um friðun fyrir lausagöngu búfjár í Landnámi Ingólfs eða á svæðinu sem takmarkast af Ölfusá, þjóðgarðsgirðingunni og línu sem hugsast dregin frá Meyjarsæti um Hvalvatn í Hvalfjarðarbotn og hafnar verði gróðurbætur og skógrækt á öllu svæðinu á grundvelli heildaráætlunar. Í þessu skyni verði leitað eftir samstarfi við öll skógræktarfélög í landinu, sveitarstjórnir og aðra aðila sem tiltækir eru. Efnt skal til kynningar meðal almennings og hjá fyrirtækjum og stofnunum um þetta mál og áhugi þeirra virkjaður til framgang málsins.`` Í september barst mér nýtt erindi þeirra þar sem m.a. er hvatt til endurflutnings tillögunnar. Þar segir m.a. að á nýafstöðnum aðalfundi Skógræktarfélags Íslands, þar sem saman voru komnir fulltrúar um fjögur þúsund félaga í skógræktarfélögum víðs vegar um landið, hafi eftirfarandi tillaga verið samþykkt: ,,Aðalfundur Skógræktarfélags Íslands haldinn á Akranesi í ágúst 1992 vekur athygli á að viðteknar umgengnisreglur í landinu, sem heimila mönnum að láta búsmala ganga lausan nema girðingar hindri, eru að mörgu leyti orðnar úreltar. Einkum er brýnt að taka á þessu máli að því er varðar Landnám Ingólfs, enda er þéttbýli orðið svo mikið á því svæði að lausagangan stendur ræktun mjög fyrir þrifum. Þar sem einnig liggur fyrir að minnka þarf framleiðslu sauðfjárafurða telur fundurinn sjálfsagt að hlutast sé til um að lausaganga verði ekki leyfð öllu lengur á svæðinu.`` Skógræktarfélag Hafnarfjarðar hefur einnig skorað á þingmenn og tjáir sig um að aðalverkefni félagsins sé að sjálfsögðu skógrækt og önnur uppgræðsla og landbætur og í því starfi hafi lausagangan valdið ærnum erfiðleikum og geri enn. Skógræktarfélagið segir umrætt svæði fyrir löngu orðið svo þéttbýlt að mjög langsótt sé að hver og einn sem rækta vill og bæta land verði með ærnum kostnaði að girða það og gæta þess fyrir búsmala. Það sjónarmið hefur verið sett fram varðandi bann við lausagöngu búfjár í Landnámi Ingólfs að þar hafi búskaparhættir breyst svo mjög að ekki sé þörf afskipta af þessum málum. Þar hafi orðið mikil fækkun sauðfjár og jafnframt að framkvæmd búvörusamnings geri það að verkum að smám saman verði slík fækkun að ekki sé aðgerða þörf. Jafnvel er því sjónarmiði hreyft að vegna hins mikla niðurskurðar á svæðinu skapi slík tillaga glundroða og sé árás á Landnám Ingólfs og til þess fallin að skapa ótta hjá þeim fáu ábúendum sem eftir eru. Þetta kom fram hjá þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni þegar tillagan var til umræðu síðasta vor. Með þeirri áætlunargerð sem hér er lögð til er fremur verið að tryggja hagsmuni ábúenda á þessu mesta þéttbýlissvæði landsins og verið að tryggja að sveitarfélögin og þar með hagsmunir ábúenda komi að áætlunarvinnunni. Lagt er til að áætlunin verði lögð fyrir Alþingi og með því er fallist á það sjónarmið að ekki sé æskilegt að setja lagaboð um þetta efni. Sveitarfélög fengu með lögum um búfjárhald sem sett voru á sl. vori heimild til að koma í veg fyrir ágang búfjár og að ákveða að eigendum búfjár sé skylt að hafa það í vörslu allt árið eða tiltekinn hluta ársins. Mörg þeirra hafa tekið á þessum málum af festu og langar mig í því efni að vísa til nýlegrar samþykktar um búfjárhald fyrir Kópvogskaupstað. Þar hefur verið sett fram það sjónarmið að það hafi verið eðlileg viðleitni mannsins sem alist hefur upp í sveit að reyna að halda áfram búskap þó í smáum stíl sé til þess að létta sér þessar breytingar. Þessar aðstæður hafi hins vegar oft valdið árekstrum vegna ágangs búpenings í görðum og trjáræktarsvæðum. Nú sé runninn upp sá tími að finna þurfi réttan farveg, aðhald og stjórnun þannig að allir megi vel við una, bæði þeir sem stunda búfjárhald og þeir sem ekki gera það. Markmið samþykktarinnar hjá Kópavogskaupstað er að tryggja sem best skipulag, stjórn og eftirlit með búfjárhaldi í Kópavogi þannig að búfjárhald í lögsögu Kópavogs sé óheimilt án sérstaks leyfis bæjarstjórnar en í samþykktinni koma fram skilyrði sem þarf að uppfylla til að leyfi fáist. Vörsluskylda er á öllum búfénaði allt árið um kring og ber leyfishafi alla ábyrgð á búfjárhaldi sínu. Ég vek athygli á því að þetta er að sjálfsögðu búfjársamþykkt fyrir kaupstað. Með samvinnu við sveitarfélögin eins og hér er lagt til er tryggt að tekið sé tillit til sjónarmiða ábúenda á svæðinu. Það liggur líka í hlutarins eðli að í áætlun sem þessa komi kostnaðaraðgerðir og hlutdeild ríkisins í þeim. Það væru ný vinnubrögð og samábyrgð Alþingis að slík áætlun væri lögð fyrir þingið. Þar með kemur fram vilji stjórnvalda til að viðhalda búskap á svæðinu til þess m.a. að tengja þéttbýli og dreifbýli. Það er mikilvægt fyrir íbúana og verður að vera í ákveðnum böndum. Ábyrgð búfjáreigenda hér á landi er minni en víðast hvar annars staðar á Vesturlöndum og hin síðari ár hefur orðið vart vaxandi spennu milli almennings og bænda vegna lausagöngu búfjár, ekki síst vegna umferðarmála. Umhverfismál eru þó að fá meira vægi en áður hjá bændasamtökunum og langar mig að grípa niður í ályktun aðalfundar Stéttarsambands bænda frá því í sumar. Þar segir í ályktun, sem er miklum mun lengri, um umhverfismál og kemur víða við ,, . . . að samstilla þurfi krafta þeirra aðila sem vinna að gróðurvernd hér á landi. Því telji fundurinn að þá reynslu og þekkingu sem fengist hefur við landgræðslu og gróðurvernd undanfarna áratugi beri að nýta samhliða auknum áhuga þjóðarinnar á að endurheimta þau landgæði og gróður sem talið er að hafi eyðst. Mikilvægt er að reynsla bænda á sviði tækni- og ræktunarstarfa verði nýtt bæði við uppgræðslu landsins og viðhalds gróðurs þess. Því telur fundurinn nauðsynlegt að staðið verði við bókun 6 um landgræðslu og skógrækt í stefnumörkun í mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt frá 11. mars 1991 svo hægt sé m.a. að leggja aukna áherslu á ræktun heimalanda til að létta á beitarálagi á gróðurfarslega viðkvæmum afréttum. Jafnframt því sem bændur verða að gera strangar kröfur til sjálfra sín um umgengni við landið er nauðsynlegt að komið verði til innlendra og erlendra ferðamanna skýrum og einföldum upplýsingum um góða umgengnishætti og þau réttindi og skyldur sem helst getur reynt á í ferðalögum hérlendis. Hins vegar áréttar fundurinn fyrri tillögur um viðhald vegagirðinga og nú síðast aðra tillögu umhverfisnefndar frá sl. ári.`` Þetta var, með leyfi forseta, ályktun um umhverfismál frá aðalfundi Stéttarsambands bænda. Það kemur fram þarna, eins og svo víða, að flestir eru sammála um að umferð, fólk og fé á tæplega samleið. Sum okkar telja að beitarhólf séu leiðin á meðan aðrir vilja girða vegina af. Ég hafna því ekki að á ákveðnum svæðum geti það verið lausnin að vegagirðingar séu í stað beitarhólfa en það hlýtur að vera niðurstaðan á svo þéttbýlu svæði sem hér að á ákveðnum tíma eigi að stefna að uppbyggingu beitarhólfa fyrir sauðfé. Virðulegi forseti. Aðstæður eru afar misjafnar í Landnámi Ingólfs. Við höfum Reykjanesið með sinn viðkvæma gróður, Kjalarnesþing þar sem gróðurskilyrði eru yfirleitt góð og Þingvallasveit þar sem aðstæður eru enn aðrar. Það er sjálfsagt að taka tillit til þess en það er líka orðið löngu tímabært að tengja betur saman ábyrgð og réttinn til landnotkunar. Ég vil að lokum taka undir þau orð að flóra, fána og fólk eigi saman í nánu sambýli þar sem full tillitssemi ríkir. Virðulegi forseti. Í samræmi við breytta tillögugrein í þessari till. til þál. um að landbrh. hafi frumkvæðið í málinu legg ég til að að lokinni umræðu verði málinu vísað til landbn.

Hæstv. forseti. Hér er flutt tillaga um landgræðslumál sem er mikið áhugamál allra hér á landi. Eins og kom fram í máli hv. 1. flm. eru flestir sammála um að að þessu þurfi að vinna. Ég get tekið undir fjölmargt af því sem kom fram í máli hennar, sérstaklega vegna þess að ég tel mikilvægt að allir aðilar reyni að standa þannig að þessum málum að auka samvinnu um þau en koma í veg fyrir að nokkuð það sé gert sem geti valdið misskilningi og óþarfa deilum. Þess vegna vil ég, þótt ég taki undir hennar málflutning, koma með nokkur aðvörunarorð um þessa tillögu því mér finnst a.m.k. fyrirsögn hennar sé nokkuð villandi miðað við þann rökstuðning sem flm. færði fyrir sínu máli. Ég vil benda á að þessi tillaga kom til umræðu á nýafstöðnum aðalfundi Landverndar sem var haldinn í Reykjavík. Þar var ekki tekið undir stuðning við hana heldur bent á að við friðun þurfi fyrst og fremst að huga að aðstæðum á hverju svæði. Eins og hv. flm. sagði eru aðstæður á því svæði sem hér er tiltekið ákaflega misjafnar. Hún nefndi sandfok suður í Höfnum en það svæði hefur í áratugi verið friðað svo engin skepna hefur komið þar að. Hins vegar væri ástand gróðurs gott uppi í Kjós þar sem landið hefur verið beitt frá landnámstíð og er enn þótt þar, eins og alls staðar á landinu, hafi sauðfé fækkað mjög mikið síðustu ár. Að sjálfsögðu hefur það áhrif á það hvernig hægt er að taka á þessum málum og kannski ekki síður þeir breyttu búskaparhættir sem orðið hafa á þessum tíma. Ég vil taka undir það að bændur hafa að sjálfsögðu manna mestan áhuga á uppgræðslu lands. Það eru þeir sem nýta landið og lifa á að nýta það. Að sjálfsögðu er það þeirra hagur að þannig sé með landið farið að það gefi sem mestan arð og að það gangi ekki úr sér heldur verði betra fyrir afkomendurna til nytja. Það hafa bændur sýnt á svo marga vegu í verki. Það hefur komið fram í fréttum að fyrir stuttu stofnuðu t.d. bændur í Öræfum landgræðslufélag í samvinnu við Landgræðslu ríkisins. Þótt þar í sveit hafi kannski orðið meiri uppgræðsla af sjálfu sér á síðustu áratugum en víðast hvar annars staðar, að vísu vegna mannvirkja sem þar hafa verið reist, fyrirhleðslna fyrir jökulár, þá eru þar enn gífurlega stór svæði gróðurlítil eða gróðurlaus. Þessu vilja bændurnir ekki una og hafa því óskað eftir samvinnu við Landgræðsluna. Til að vinna að því þarf auðvitað fjármagn. Því er sérstök áhersla til að ítreka það sem hv. flm. sagði eða las upp úr ályktun Stéttarsambands bænda að sýnd sé viðleitni til að standa við þau fyrirheit sem bændum og þjóðinni allri voru gefin með búvörusamningnum árið 1991 um fjárveitingar til landgræðslu og skógræktar. Í því fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir er það ekki gert heldur eru fyrri fjárveitingar til þessara verkefna skornar niður svo minna en ekki neitt verður þarna til ráðstöfunar. Það er vissulega alvarlegt mál því það er ekki aðeins í Öræfum sem bændur hafa hug á að vinna markvisst að þessum verkefnum í samvinnu við Landgræðsluna. Ég veit að vilji er miklu víðar til að gera það í ríkara mæli en gert hefur verið á síðustu árum. Því er það mjög slæmt ef ekki er komið til móts við þau fyrirheit sem þarna voru gefin. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar því út af fyrir sig held ég að við séum öll sammála um það markmið að græða upp landið. Ég held að það sé misskilningur, og reynslan hefur sýnt það, að ekki sé hægt að græða upp land þótt einhvers staðar sjáist skepna. Það er spurning til hvers er verið að græða landið ef ekki má nytja það um leið. Ég held að þarna þurfi að fara hinn gullna meðalveg til að allir sjái árangur og hann sem bestan í samræmi við þær sameiginlegu óskir sem við höfum. Ég held að nauðsynlegt sé að sú nefnd sem fær málið til meðferðar hafi þetta í huga og það veit ég sannarlega að mun verða gert af hálfu þeirra ágætu þingmanna sem sæti eiga í landbn. Ég vil sem sagt ítreka stuðning minn við það að unnið sé að landgræðslu á markvissan hátt til að sem bestur árangur náist en jafnframt verði þess gætt að gera það í samvinnu við alla svo kraftarnir nýtist sem best.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Suðurl. ágætt innlegg hans í þessa umræðu og vil aðeins koma með viðbrögð við aðvörunarorðum hans. Fyrst það að fyrirsögn tillögunnar sé villandi. Ég hef rekið mig nokkuð á að menn hafa fjallað um þetta mál eins og verið sé að leggja til friðun fyrir búfé á svæðinu. En það stendur: Friðun fyrir lausagöngu búfjár --- það má vel vera að mátt hefði orða þetta öðruvísi en það átti að vera markmiðið með þeirri áætlanagerð sem færi í gang. Ég lagði sérstaka áherslu á umsögn Ingva Þorsteinssonar og það var reyndar í upplestri úr hans umsögn sem svæðið fyrir sunnan Hafnir var nefnt. Ég lagði sérstaka áherslu á að aðstæður á Kjalarnesi og í Kjós væru aðrar og það hlyti að koma inn í þá áætlanagerð sem væri lögð til. Það kom mér ekki á óvart þótt aðalfundur Landverndar tæki ekki undir þetta mál núna þrátt fyrir það að á sínum tíma, þegar þingmönnum var send áskorun fjórtán félaga og félagasamtaka, hafi Landvernd verið með og einn af frumkvöðlum. Þegar þetta mál var til umræðu á síðasta vetri var formaður Landverndar hér sem varaþingmaður og var með nokkuð skörp viðbrögð við þessari tillögu. Ég get ekki deilt því sjónarmiði sem þar kom fram vegna þess að þótt verið sé að vinna að svæðaskipulagi eða skipulagsmálum á ákveðnum svæðum er það bara til að festa í sessi hvar ákveðin staðsetning á hinum ýmsu sviðum skuli vera. Kaupstaðirnir t.d. eru búnir að búa við skipulag í sínum bæjarfélögum um áratuga skeið. Þó gerist ekkert í lausagöngumálum hjá þeim fyrr en þeir setja reglur um lausagöngu. Skipulagsmál og vinna að svæðaskipulagi er allt annað en að sporna við þeirri lausagöngu sem hér er verið að tala um. Þingmaðurinn nefndi líka að bændur hefðu mest áhrif á uppgræðslu. Ég ætla ekki að deila við þingmanninn um það. Við erum að tala um að hjá okkur gildi þær sérstöku aðstæður að sauðfé hefur ótrúlegt frelsi miðað við hvað viðgengst í nágrannalöndum okkar. Það er verið að leggja hér til að stefnt verði að því að á ákveðnu árabili verði sauðfé á þessu þéttbýlasta svæði landsins í afmörkuðum beitarhólfum, stórum eða smáum, á það er ekki lögð áhersla. Ég setti meira að segja fram þá skoðun mína að það væri hugsanlegt að á einhverjum stöðum væri ástæða til að girða af vegi. Það ætla ég ekki að leggja mat á fyrir fram. Mér finnst fráleitt að á okkar þéttbýlasta svæði landsins eigi að girða vegina af og alla þá staði þar sem ræktun fer fram. Um það snýst þetta mál. Það var líka nefnt að sjálfsagt væri að græða landið en að það væri ekki gott ef ekki mætti sjást skepna. Ég held að það sé mjög mikilvægt að sátt verði um það búfjárhald sem verður áfram á þessu svæði. Ég er í hópi þeirra sem vilja sjá ákveðið búfjárhald á svæðinu. Ég er ekki að leggja til að búfjárhald verði lagt af í Þingvallasveit. En ég er mjög meðvituð um að það þarf að hafa það þar eins og annars staðar í ákveðnum böndum. Um þetta snýst málið. Ég er mjög ánægð með að eins og kom fram í máli hv. 2. þm. Suðurl. þá held ég að meiri sátt sé um þetta mál en menn vilja láta. Því teysti ég mjög vel á það að landbn. muni á þessum vetri taka af festu á þessu máli, hafa um það samvinnu og kalla á sinn fund þá aðila sem sagt var á síðasta vetri að væru að vinna að þessum málum á vegum landbrh. og kanna á hvern hátt er hægt að hrinda þessum málum í framkvæmd. Þá vil ég m.a. nefna það sem hefur staðið til í nokkurn tíma, þ.e. að setja girðingu þvert yfir Reykjanesskagann sem er einn angi af þessu máli. Ég hef kannað hvort þetta hafi verið gert. Það stóð til að það yrði gert í sumar en því miður þá náðist það ekki fram vegna þess að enn þá er eitthvert sauðfjárhald fyrir sunnan þá línu þar sem girðing átti að vera en menn töldu að það yrði lagt af. Ég fagna viðbrögðum hv. 2. þm. Suðurl. við þessu máli og vona að góð samstaða verði um það.

Hæstv. forseti. Ég vil taka það fram að gefnu tilefni um friðun Reykjanesskagans að fram kom ósk um það frá fyrrv. sýslunefnd Gullbringusýslu, ég held að það hafi verið hennar síðasta verk áður en hún var lögð niður, að komið yrði á friðun Reykjanesskagans. Að vísu hafa sveitarstjórnir þar heimild til að gera þetta en sýslunefndin taldi að það væri æskilegra að fá meiri stuðning frá Alþingi um það. Ég var því meðmæltur, þ.e. að það yrði ekki lausaganga á því svæði. Ég held að þannig sé landslagi og gróðri háttað að það geti verið mjög æskilegt að hafa þann hátt á þar. Ég held að mál í sambandi við þá girðingu, sem hv. þm. talaði um, sé svo langt komið að það muni verða framkvæmt áður en langt um líður. Ég vona það a.m.k. Þetta undirstrikar að því er mér finnst það sem ég sagði að í þessari þáltill. er tekið fyrir stórt svæði þar sem aðstæður eru svo mismunandi að það gildir ekki alveg það sama á öllu svæðinu. Ég lýsti yfir stuðningi mínum við að þessi háttur yrði hafður á á Reykjanesskaga.

Virðulegi forseti. Ég fagna og þakka fyrir þá trúverðugu umræðu sem hefur farið fram um tillöguna og það sem snýr að gróðurverndarmálum almennt séð. Ég get fullvissað 1. flm. tillögunnar um að hún verður tekin til ítarlegrar umfjöllunar í landbn. og að sjálfsögðu er mér ljúft að gera flutningsmönnum nokkra grein fyrir því hvernig þau mál þróast. En ég endurtek það sem ég sagði áðan að um hana mun fara fram trúverðug umræða á þessum vetri.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. formanni landbn. fyrir jákvæð orð í garð þessarar tillögu, um hugsanlega afgreiðslu hennar og meðferð í nefndinni. Við höfum flutt þessa tillögu áður, bæði ég og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir og fleiri þingmenn. Sömuleiðis hafa hliðstæð mál verið flutt hér fyrr af hv. þm. Geir Gunnarssyni fyrir allmörgum árum, mjög skyld mál. Ég tel því að það sé mjög mikilvægt að sátt geti náðst um þetta mikilvæga mál í hv. landbn. og ég endurtek þær þakkir sem ég flutti áðan til hv. formanns landbn.

Hæstv. forseti. Hér eru nú fluttar miklar þakkarræður á báða bóga en ég ætla ekki að fara inn í þann kór. En ég tel að fullþakkað sé í allar áttir. Ég vil eingöngu bæta við fáeinum upplýsingum um þetta mál. Það hefur lengi verið til umfjöllunar á ýmsum stigum í stjórnsýslunni og þar á meðal var þetta kunningi mikill í landbrn. í minni tíð þar. Þá var heilmikil vinna lögð í það af hálfu landbrn. að reyna að ná fram samkomulagi um friðun verulegs hluta þess landssvæðis sem hér er fjallað um. Bæði Landgræðslan og landbrh. og fleiri aðilar komu að því máli og menn voru þá og eru vonandi enn tilbúnir til að leggja talsvert á sig, þar á meðal í formi fjármuna til þess að ná fram slíku samkomulagi og náðst hefur talsverður árangur. Ég tel rétt að það komi hér fram. T.d. hafa aðilar eins og Hafnarfjarðarkaupstaður tekið mjög myndarlega á sínum málum í þessu efni. Þar var sett reglugerð ef ég man rétt um búfjárhald og í framhaldinu kostaði Hafnarfjarðarbær girðingu á beitarlandi og kom skikk á búfjárhald sinna íbúa þannig að til fyrirmyndar var í góðu samstarfi við landbrn. og reyndar undir forustu þess að nokkru leyti. Það var sömuleiðis unnið að því í samstarfi Landgræðslunnar, Vegagerðarinnar og landbrn. að reyna að ná fram friðun Reykjanesskagans með girðingu þvert yfir skagann um Kleifarvatn og með það að markmiði að afnema lausagöngu sunnan þeirrar girðingar og þar með losna við þann kostnað sem girðingar meðfram Reykjanesbrautinni enda í millum ella hefði orðið. En eitt vandamálið í þessu sambandi er lausaganga búfjár á jafnumferðarmikilli æð og Reykjanesbrautin er. Og það liggur í hlutarins eðli að eftir að búpeningur er orðinn jafnsjaldgæfur, ef svo má að orði komast, og hann nú er á Reykjanesskaganum þá er það mun ódýrari og skynsamlegri lausn að koma honum fyrir í girðingum heldur en girða helstu umferðaræðar á skaganum og láta nokkur hundruð eða þó það séu 1--2 þúsund kindur ganga þar lausnar. Þannig að ég held einfaldlega að öll skynsemisrök mæli með því að unnið sé að málinu á þessum nótum. Ég vil hins vegar láta það sjónarmið mitt koma fram varðandi þessa tillögu, um leið og ég styð meginefni hennar, þ.e. þá hugsun að afnema lausagöngu búfjár á þessu þéttbýla svæði hér í kringum höfuðborgina, eða að hafa þó þann fyrirvara á að það er ekki að mínu mati að öllu leyti víst að Landnám Ingólfs, eins og það er nú að bestu manna yfirsýn miðað við sagnfræðilegar heimildir, sé heppilegasta landfræðilega afmörkunin á þessu svæði né heldur sú auðveldasta að ná fram. Því vil ég eingöngu hafa þann fyrirvara á að það kann að vera að einhver ofurlítil önnur landfræðileg afmörkun heldur en Landnám Ingólfs sé auðveldari viðfangs í þessum efnum. Það breytir ekki því að hitt hlýtur að vera markmiðið að koma á samkomulagi um að afnema lausagöngu hér á þessu þéttbýla svæði og einfalda þar með til mikilla muna alla vörslu og friðun landsins með því að ekki þurfi þá að girða af þá reiti sem á að friða. Eins og ástandið er í dag eru tugir ef ekki hundruð alls konar girðinga á þessu svæði utan um skógræktarbletti og garða og friðlönd af ýmsu tagi sem allar mætti leggja niður ef skynsamlegt samkomulag tækist um að setja þessa skipan á. Ég er alveg viss um að þeir aðilar, sem þarna eiga líka mikilla hagsmuna að gæta eins og Landgræðslan, Vegagerðin og Skógræktin og landbrn. og fleiri slíkir, eru tilbúnir til þess að leggja í nokkurn kostnað ef nauðsynlegt er til þess að koma þessari skipan á. Ég vil svo minna á, eins og reyndar hefur þegar verið gert, að þessu máli hefur oft verið hreyft áður. Það á sér langa sögu. Þannig flutti t.d. hv. fyrrv. þm. Reykn. Geir Gunnarsson iðulega og ítrekað till. til þál. um könnun á möguleikum skóg- og trjáræktar á Suðurnesjum og á þessu svæði með það í huga að slíkir möguleikar yrðu kannaðir í tengslum við átak til að friða þetta land. Úr því að farið er að ræða hér lausagöngu eða vörslumál búfjár á annað borð þá vil ég að lokum láta þess getið að það var unnið talsvert að því máli í minni tíð sem landbrh. M.a. vann starfshópur að þessu með aðild Vegagerðar ríkisins, Skógræktarinnar, Landgræðslunnar og fleiri aðila og skilaði að mínu mati ágætum niðurstöðum og tillögum sem því miður strönduðu á andstöðu nokkurra þáv. hv. stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar sem ekki féllust á að tillögur starfshópsins yrðu lagðar fram í frumvarpsformi, en þær gengu m.a. út á það að taka upp þá almennu reglu að lausaganga stórgripa yrði bönnuð í landinu. Ég er þeirrar skoðunar og ég vil láta það koma hér fram við þetta tækifæri úr því að verið er að ræða þessi mál á annað borð að óheft lausaganga stórgripa sem almenn regla sé alger tímaskekkja á Íslandi. Ég bendi á þau hroðalegu slys sem verða nánast í hverjum mánuði svo tugum skipta núna t.d. á Norðurl. v. þar sem lausaganga stórgripa á þjóðvegi 1 er mikið vandamál svo ekki sé meira sagt. Þeir sem taka fram slysakort Umferðarráðs og skoða blettina sem tengjast slysum vegna lausagöngu búfjár og þá fyrst og fremst stórgripa, hljóta auðvitað að horfast í augu við þá staðreynd að ástand þessara mála t.d. í Skagafirði og Húnavatnssýslu er óviðunandi í dag. Vöruflutningabílstjórar eru farnir að sjóða stórar stálgrindur framan á trukkana til þess að verja þá fyrir skemmdum ef til árekstrar kemur milli bílanna og stórgripa. Og slysin stafa fyrst og fremst af stórgripunum. Sauðféð er hér allt annað mál og ekki ástæða til að hafa áhyggjur af því að sama skapi hvað snertir tjón á mönnum eða ökutækjum. Þó svo að umferðaróhöpp tengist lausagöngu sauðfjár þá er þar sem betur fer í sárafáum tilvikum um alvarleg óhöpp að ræða. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að það eigi að breyta löggjöf í þessa veru en ég hafði ekki til þess stuðning að flytja það mál eins og ég hefði þó viljað í minni tíð sem landbrh. Ég minni þó á að í þessari þáltill. er vitnað í lagabreytingar sem gerðar voru á vormánuðum 1991 og eru m.a. grundvöllur þess að sveitarfélög geta nú tekið á þessu máli með öðrum hætti en áður var. Ég væri tilbúinn til þess að standa að því fyrir mitt leyti að breyta lögunum frekar og þá í þá veru að afnema sem almenna reglu lausagöngu stórgripa. Ég tek það þó fram að að mínu mati þarf að vera heimild til þess að stórgripir geti gengið lausir í beitilandi eða á afréttum. Það sem ég er hér fyrst og fremst að tala um er lausaganga stórgripa á vegum eða í byggð sem er alvarlegt vandamál sem þarf að taka á. Ég fagna því eins og fleiri að hv. landbn. ætlar að skoða þessi mál og ég bind vonir við að hún líti þá á þau í víðara samhengi heldur en þessu einu sem snýr að Reykjanesskaganum.

Virðulegi forseti. Aðeins örstutt andsvar. Vegna þeirra orða sem hér féllu um fyrri þingmál þá vil ég gjarnan að það komi fram að bæði í greinargerð með tillögunni sem sett var fram sl. vetur, svo og í þingræðu minni þá, rakti ég þau fyrri þingmál sem varða þetta mál og þetta svæði og eðli þeirra og tengsl við það sem ég var að flytja nú. Varðandi það að Landnám Ingólfs sé e.t.v. ekki landfræðilega besta afmörkunin þá hefur það verið mat þeirra sem skorað hafa á þingheim að gera eitthvað í þessu mál og ég tel að það komi þá í ljós og yrði e.t.v. breytt í nefnd ef niðurstaða yrði sú að taka fyrir eitthvað þrengra svæði. Ég er mjög bjartsýn á að landbn. taki vel á þessu máli miðað við það sem hér hefur komið fram og ég þakka mjög jákvæð innlegg í umræðuna af hálfu allra þeirra sem taka til máls.

Út af dagskrá eru tekin 8., 10. til og með 14. dagskrármálið. Fleira liggur ekki fyrir þessum fundi. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá. Fundinum er slitið.