Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Um það þarf ekki að fara mörgum orðum í sambandi við þessa till., að þörfin fyrir raforku vex óðfluga um land allt. Og horfur eru á því og má raunar segja með nokkurri vissu, að þar sem fólk á ekki kost á raforku til atvinnurekstrar og sköpunar margs háttar lífsþæginda, þar mun byggð verða strjálli eða jafnvel leggjast af í framtíðinni. Þetta er reynslan í þessu landi, að þar sem beztu skilyrðin eru til hagnýtingar raforku og fólkið hefur fyrst fengið hana, þar hefur atvinnulífið orðið fjölbreyttast og þar hefur fólkið einnig notið mestra lífsþæginda. Það er þess vegna engan veginn óeðlilegt, að fólkið flytji frá þeim stöðum, sem ekki búa að þessum glæsilegu lífsþægindum og fjölþættu atvinnumöguleikum, til hinna staðanna, sem njóta þeirra. Sem betur fer, er það þannig nú, að yfir standa stórfelldar framkvæmdir í raforkumálum þjóðarinnar. Það eru fyrst og fremst tvær raforkuvirkjanir, sem unnið er að, á Suðurlandi við Sogið fyrir Reykjavík og mikinn hluta Suðurlands og á Norðurlandi við Laxá í Þingeyjarsýslu fyrir Akureyri og nálæg héruð norðanlands. Það er vitað, að því aðeins hafa þessar framkvæmdir orðið mögulegar nú á tímum mikillar dýrtíðar, að erlent lánsfé eða gjafafé hefur verið fengið til þeirra og þessir landshlutar, sem þessar tvær virkjanir eru í, hafa setið fyrir um þetta fé. Nú er það hins vegar þannig, að flestir aðrir landshlutar eru skemmra á veg komnir um hagnýtingu fossaaflsins hér á landi en þeir, sem nú eru að fá hinar glæsilegu viðbótarvirkjanir. Það er þess vegna engan veginn óeðlilegt, þó að þeir landshlutar, sem skemmra eru á veg komnir í þessum efnum, geri sér vonir um að verða innan skamms, þegar þessar stóru virkjanir eru vel á veg komnar, aðnjótandi þess fjármagns frá Efnahagssamvinnustofnuninni, sem ekki hefur verið ráðstafað til þessara stóru virkjana. Þessi till., sem hér liggur fyrir til umr., miðar fyrst og fremst að því, að ýtarleg rannsókn verði látin fara fram á virkjunarskilyrðum á Vestfjörðum. Á Vestfjörðum er ekkert heildarraforkuver til fyrir þann landshluta. Segja má, að vatnsvirkjanir séu svo að segja engar. Það er aðeins í Skutulsfirði við Ísafjarðardjúp, sem allmyndarleg vatnsvirkjun hefur verið byggð fyrir Ísafjarðarkaupstað og einn hrepp í Norður-Ísafjarðarsýslu, en sú orka, sem það orkuver framleiðir, er algerlega ófullnægjandi fyrir Ísafjarðarkaupstað og það fólk annað, sem þaðan á að fá raforku. Hins vegar er nú verið að setja af stað vatnsaflsvirkjun fyrir Bolungavík í því byggðarlagi, og standa vonir til þess, að hægt verði að hefjast handa um þá virkjun á næsta sumri, a. m. k. er að því stefnt af hendi byggðarlagsins og forsvarsmanna þess, og ég vil leyfa mér einnig að vænta þess af þeim undirtektum, sem ég fékk á síðasta þingi hjá ríkisstj. undir það mál, að til mála komi ekki, að dragist lengur en til næsta sumars, að á þeirri virkjun verði byrjað. Ég þarf ekki að lýsa því, við hverjar aðstæður Vestfirðir búa í raforkumálum. Sjávarþorpin búa við rándýra raforku, sem framleidd er með olíu. Þessi raforka er svo dýr, að ég hygg, að almenningur hér, sem á kost á ódýrari og nokkurn veginn nægri raforku, mundi undrast það mjög, hvernig fólk getur klifið þann hamar að nota slíka raforku, jafndýra, til ýmiss konar iðnaðarframleiðslu og enn fremur til heimilisþæginda. Það er greinilegur munur á því verði, sem þetta fólk verður að greiða fyrir raforkuna frá dieselrafstöðvum, og því, sem almenningur hér verður að greiða fyrir raforku frá hinum stóru vatnsaflsvirkjunum. Vestfirðingum er fyrir löngu orðið ljóst, að til þess ber brýna nauðsyn, að fossaflið í þeim landshluta verði virkjað og heildarvirkjun hrundið í framkvæmd fyrir þennan landshluta. Þess vegna var fyrir 30 árum hafizt handa um mælingar á einu stærsta vatnsfalli þar, Dynjanda við Arnarfjörð. Seinustu niðurstöður af þeim mælingum, útreikningum og áætlunum eru þær, að talið er, að þar megi fá 7000 hestöfl, og miðað við verðlag árið 1930 er gert ráð fyrir, að slík virkjun kosti um 60 millj. kr. Að fenginni þessari niðurstöðu þótti ekki ráðlegt á því stigi að ráðast í virkjun Dynjanda. Hins vegar hefur ekki farið fram heildarathugun á því, hvernig unnt verði á annan hátt að leysa raforkuþörf Vestfjarða. Þess vegna er það, að þessi till. er flutt. Með henni er lagt til, að ríkisstj. láti fara fram ýtarlega rannsókn á því, hvaða fallvatn eða fallvötn séu vænlegust til raforkuframleiðslu fyrir Vestfirði. Skal rannsóknin miðuð við virkjun eða virkjanir í svo ríkum mæli, að fullnægt geti örugglega öllum raforkuþörfum þessa landshluta á komandi áratugum. Þá er einnig gert ráð fyrir því, að rannsókn þessari sé hraðað svo, að rökstuddar tillögur og áætlanir um slíka heildarvirkjun geti legið fyrir haustið 1952. Um þessa till. þarf í rauninni ekki að fara frekari orðum, hún skýrir sig sjálf. Vestfirðingar eru orðnir óþreyjufullir í þessum málum, og þeim verður stöðugt ljósari hin erfiða aðstaða, sem þeir búa við, og þeim er það einnig ljóst, að ef svo fer fram, að öllu því mikla fjármagni, sem þjóðin fær á grundvelli Marshallsamvinnunnar frá Efnahagssamvinnustofnuninni, verður varið til hinna þéttbýlu staða og stærri kaupstaða til bættra og aukinna lífsþæginda, þá sjá þessar byggðir, sem útundan verða, sína sæng upp reidda og þá sér þéttbýlið einnig sína sæng upp reidda. Það verður þá að búa sig undir það að byggja yfir alla þjóðina á tiltölulega takmörkuðu svæði af landinu, en það þýðir einnig mikil vandamál, og hæstv. Alþ. veit, hvaða vandamál t. d. Reykjavík á nú við að etja í byggingarmálum sínum, einmitt vegna þess gífurlega straums af fólki, sem stöðugt liggur hingað utan af landi frá framleiðslustöðunum, sem búa við lélegri aðstöðu en höfuðborgin og geta ekki veitt fólkinu það atvinnuöryggi og þau lífsþægindi, sem fólkið þráir og verður að eiga kost á. Leiðin til þess að skapa jafnvægi í þessum efnum er fyrst og fremst ein, sú að jafna metin um þessa aðstöðu fólksins til þess að lifa og starfa og njóta atvinnuöryggis og lífsþæginda. Þess vegna er það mjög þýðingarmikið, að hæstv. Alþ. geri sér þetta ljóst, áður en of langt um líður, áður en vonleysið grípur um sig í þeim landshlutum, sem við skarðan hlut búa og bíða eftir lífsþægindunum, meðan stöðugt er verið að bæta aðstöðuna á öðrum stöðum, þar sem þéttbýlið er mest og aðstaðan þegar bezt. Það hefur svo oft verið vakin athygli á þessu hér, að ég tel óþarft að gera það frekar, en vil leggja áherzlu á, að hæstv. ríkisstj. láti fara fram rannsókn þá, sem gert er ráð fyrir í þessari þáltill., sem við flytjum hér þingmenn Vestfjarða, og á grundvelli þeirrar rannsóknar verði síðan hafizt handa um að hraða framkvæmdum og það verði tryggt, að þessi landshluti fái fjármagn af því fé, sem þjóðinni nú gefst, til þess að koma í veg fyrir það, að framleiðslustörfin þar falli niður og það fólk, sem skapar nú verðmæti í þjóðarbúið og vinnur skapandi starf, gefist upp í þeirri baráttu og flytji þangað, sem byrðar kunna að skapast af því. Reynslan hefur sýnt, að byrðar hafa skapazt af flutningi fólks frá framleiðslunni til óarðbærra starfa, til umbúðastarfa í þjóðfélaginu, því að við vitum, að margt af því fólki, sem flytur frá sjávarþorpum og landbúnaðarhéruðum landsins til Reykjavíkur og stærri kaupstaða, flytur ekki til þess að halda áfram framleiðslustörfunum. Þess vegna tapar þjóðfélagið að sumu leyti starfskröftum þessa fólks í þágu framleiðslunnar, þegar þessi öfugþróun hefur átt sér stað. Ég vil svo vænta þess, að þessari till, okkar Vestfjarðaþm. verði vel tekið, og vil ég óska þess við hæstv. forseta, að hann fresti umr. og till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það er ekki nema eðlilegt, að þessi till. komi fram, og það hefur verið farið fram á það af raforkumálaskrifstofunni, að hún fengi fé til þess að rannsaka virkjunarmöguleika á Vestfjörðum. Er talið, að það mundi kosta um 100 þús. kr. Það er vitaskuld nauðsynlegt, að þetta verði rannsakað, enda þótt það kosti fjármuni. Það er heldur ekki nema eðlilegt, að Vestfirðinga sé farið að lengja eftir rafmagni eins og marga aðra. En út af því, sem hv. þm. N-Ísf. tók fram um þessar framkvæmdir, vil ég láta þess getið, að fjárveitingar ríkisins til þessara mála eru ekki meiri en það, að raunverulega eru veittar í þetta rúmlega 3 millj. kr. á ári, og svo hefur því verið treyst, að væri hægt að fá 1½ millj. kr. að láni sem ekki tekst í ár. Þessar fjárveitingar eru litlar, og miðar framkvæmdum að sama skapi hægt áfram. Núna er þessum málum þannig háttað, eftir því sem ég hef látið reikna út, að með sams konar fjárveitingum og er í ár, með þeirri von, að takast megi að útvega 1½ millj. kr. lán í ár og einnig á árunum 1952–53, þá er aðeins hægt að ljúka við þær virkjanir, sem raforkumálaskrifstofan hefur nú þegar byrjað að vinna að. Ég tel rétt, að þetta komi fram, svo að hv. þm. og sú n., sem fær þetta mál til athugunar, fái sem nákvæmastar upplýsingar um þessi atriði. Það er auðsætt mál, að ef unnið er að þessum málum með hraða, þá nægja ekki þessir peningar, sem ríkið veitir, og smálán, sem tekin eru árlega, 1½ millj. kr. Það er eitt m. a. í þessu sambandi mjög aðkallandi, þ. e. aflstöð á Blönduósi, sem var ráðizt í að koma í framkvæmd. En eins og hv. Alþ. er kunnugt, þá er þar heimild til ríkisvirkjunar, en þeir gátu ekki fengið byggingarlán, þannig að ríkið hefur orðið að taka á sig 2,2 millj. kr. Þegar ég kom að þessum málum, þá var búið að lofa að virkja Fossá á Snæfellsnesi, sem kostar 6,8 millj. kr., það er því búið að ráðstafa þeim fjárveitingum, sem nú er verið að leggja fram. Síðan er virkjun í sambandi við l. frá Alþ. fyrir Hólmavík, hagkvæm virkjun, sem kostar 3,8 millj. kr. Þessar virkjanir kosta því mikið af fjárveitingum næstu ára. En allt þetta geta hv. þm. fengið yfirlit um hjá mér í ráðuneytinu eða hjá raforkumálaskrifstofunni, sem er raunar nauðsynlegt, til þess að það valdi engum vonbrigðum, með hvaða hraða þessi mál verða afgr. á næstunni.



Herra forseti. Mér finnst ákaflega eðlilegt, að þm. Vestfirðinga hafa flutt þessa till., og auðvitað er hún ekki nema sanngjörn. Hitt er svo annað mál, hvað mikinn árangur hún kann að hafa, því þó að hér verði samþ. að rannsaka skilyrði til virkjunar á Vestfjörðum, þá kann að fara svo, að virkjun á Vestfjörðum komi ekki á næstunni fyrir það, jafnvel þó að þessi rannsókn færi fram, og jafnvel þótt fundinn væri staður til þess að virkja eitthvert vatnsfall á Vestfjörðum, sem ætti að nægja fyrir Vestfirði, þá er ekki víst, að rafmagninu verði dreift um Vestfirði á næstu árum fyrir því. Ég segi þetta sökum þess, að ég hef töluverða reynslu í því, hvað jafnvel samþykktir eða lög frá Alþ. hafa mikið að segja í þessum efnum, þegar láist að skaffa nægilegt fjármagn til þeirra framkvæmda, sem ráðgerðar eru. Hv. aðalflm. þessarar till. segir, að Vestfirðingar séu orðnir óþreyjufullir að bíða eftir því að fá rafmagn, og ég skil vel, að þeir séu það. En ég get frætt bæði hann og aðra á Alþ. um það, að sumir þeir, sem jafnvel er talið, að séu búnir að fá rafmagn, svona út í frá, þeir eru orðnir óþreyjufullir eftir því að fá það. Hv. flm. minntist á það, eins og margir fleiri hafa gert, að nú er verið að framkvæma tvær stórvirkjanir, við Sog og Laxá, og taldi hann, eins og rétt er, að Sogsvirkjunin væri fyrir Reykjavík og Suðurland, og má það til sanns vegar færa, því að það er ekki einasta Reykjavík, sem fær rafmagnið, heldur er þegar búið og á góðum vegi með að veita rafmagninu um öll héruð á Suðurlandi, þó að mikið sé eftir. Aftur er það um Laxá að segja, að hún er náttúrlega fyrir Akureyri, en mér sýnist ekki sérstaklega bjartar horfur um það, að fleiri en Akureyrarbúar hafi not af því stórvirki fyrst um sinn, eftir því sem mér virðist það mál liggja fyrir. Það er að vísu þegar búið að leggja línu frá Laxárvirkjuninni til Húsavíkur, og svo kemur að sjálfsögðu aukið rafmagn til Akureyrar, þegar framkvæmdum er lokið, en hvað meira verður er óljóst enn. Það eru full sex ár síðan Alþingi samþykkti lög um að leggja nokkrar rafveitur bæði út frá Sogsvirkjuninni og Laxárvirkjuninni. Það er nú búið að leggja flestar þessar rafveitur. En ein er þó sú rafveita, sem ákveðið var að skyldi lögð á árunum 1945–46, sem sé frá Akureyri til Dalvíkur, en hefur enn ekki verið lögð, þrátt fyrir það að Alþ. mælti svo fyrir, að þetta skyldi gert 1945–46. Ég hef nú flutt frv. hér á Alþ. um það, að þessar framkvæmdir verði gerðar á næsta ári, og sýnist það ekki mega seinna vera, en það mál hefur verið alllengi í n., og mér sýnist jafnvel ekki útlit fyrir, að þetta verði gert, a. m. k. er ekki enn búið að gera ráðstafanir til þess, að þetta verk, sem Alþ. fyrir 6 árum ákvað að skyldi verða gert, komist í framkvæmd. Og orsökin til þess, hvað hægt gengur í þessum efnum, er vitanlega sú, að fjármagn vantar bæði til eins og annars í þessum efnum, og ef á að framkvæma það stórvirki, að allir landsmenn fái rafmagn. þá verður að finnast einhver leið til þess, að það geti gengið hraðar en útlit er fyrir að verða muni eftir þeim fjárveitingum, sem nú er áætlað í fjárl. og Alþ. hefur veitt til þessa. Ég átti fyrir skömmu tal við raforkumálastjóra, og hann sagði þá, að með sömu fjárveitingum og nú væru áætlaðar til þessara framkvæmda og með sama verðlagi mundi það taka 60 ár að koma rafmagninu til landsmanna almennt. Ég læt ekki þessar aths. falla til þess á nokkurn hátt að spilla fyrir því, að till., sem hér liggur fyrir, verði samþ., en í fyrsta lagi til þess að benda hv. flm. á, að það er kannske ekki svo ýkjamikið unnið með samþykkt þessarar till., því að rafmagnið er ekki komið, þó að hún verði samþ., eftir því sem verið hefur undanfarið. En þó hef ég sérstaklega látið þessar aths. falla til þess að benda á, að annaðhvort verður að falla frá þeirri hugmynd og hætta að vekja þær vonir hjá landsmönnum, að þeir geti innan skamms fengið rafmagn, eða hitt, að finna verður leið til þess að fá miklu meira fjármagn til þessara framkvæmda en enn hefur verið fundin leið til. Það eru sumir menn, sem meta það mikils, hvað þeir þykjast sjá hilla undir í framtíðinni. Ég hygg þó, að það séu ákaflega fáir, a. m. k. í dreifbýlinu, sem halda áfram að vera á afskekktum stöðum, ef þeim á annað borð finnst rafmagnið eins nauðsynlegt og flestir telja það vera. Ég hygg, að fáir geri nokkuð með það, þó að þeir sjái hilla undir, að barn þeirra eða barnabarn fái rafmagn að 60 árum liðnum. - Útgjöld ríkisins eru há á Íslandi, en þegnar þess þjóðfélags fá líka óvenjumikið í staðinn fyrir þau gjöld, sem þeir greiða. Ég sé ekki annað, ef þetta rafmagnstal á að verða annað en draumórar, þá verði með auknum álögum eða á annan hátt að útvega margfalt meira fé á næstu árum til rafmagnsframkvæmda en nú er gert og að óbreyttri löggjöf er fyrirsjáanlegt að gert verði. Og með beztu meðmælum með till. vildi ég leggja hv. flm. hennar það á hjarta, að það er hæpið að ganga að till., nema almennar verði hafizt handa í raforkumálum landsmanna en nú er gert, því að varla geta hv. flm. ætlazt til þess, að hætt verði við allar aðrar framkvæmdir til að koma lagi á raforkumál Vestfjarða.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir góðar undirtektir undir þessa till. Ég verð þó að segja, að mér urðu nokkur vonbrigði að þeim upplýsingum, sem hann gaf. Hann taldi, að ef fjárveitingar yrðu svipaðar til raforkuframkvæmda á fjárlögum og verið hefur undanfarin ár og lánsfé yrði svipað á næstu 2–3 árum, yrði aðeins hægt að ljúka þeim framkvæmdum, sem þegar eru hafnar. Það er engan veginn til að vekja miklar vonir um, að skriður komist á framkvæmdir, að heyra þær upplýsingar, að ekkert verði hægt að gera í þessum efnum næstu 2–3 ár, og á þeim tíma getur margt gerzt og gerist áreiðanlega margt. Ég dreg ekki í efa, að það muni vera nokkuð erfitt að fá fjármagn til að fullnægja í skjótu bragði kröfum fólksins um raforku. En ég vil benda á, að það er ekki hægt með nokkurri sanngirni að láta fjárskort til slíkra framkvæmda alltaf bitna á sama fólkinu. En það er það, sem er að gerast. Hvað þýðir í dag fjárskortur til þessara framkvæmda? Hann þýðir ekki það, að þeir, sem fyrir löngu hafa fengið rafmagn, eigi að bíða eftir viðbótarframkvæmdum. Hann þýðir ekki, að stærstu kaupstaðirnir og kauptúnin, sem fyrst fengu raforku, eigi að bíða, meðan þeir, sem ekkert hafa fengið, fái einhverja úrlausn. Þetta er reynsla, sem hv. þm. er áreiðanlega vel kunnugt um. Það eru fyrst og fremst tveir landshlutar, sem hafa orðið útundan í þessum efnum, og það eru Austfirðir og Vesturland, nema hluti af Suðvesturlandi. Og sagan á að endurtaka sig. Skorturinn á fjármagni á framvegis sem hingað til að bitna á sama fólkinu. Þar á ekkert að gera, og fólkið á bara að trúa á ljós og birtu hinum megin. Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, að menn ylja sér varla við tilhugsunina um, að barnabörn þeirra fái að njóta raforkunnar einhvern tíma í framtíðinni. Þó að menn hugsi til framtíðarinnar og geri sér ljósar skyldur sínar við hana, líta þeir þó allajafna meira á eigin hag. Það er ekki nema mannlegt að líta á eigin hag og aðstæðurnar til að lifa og starfa. - Skal ég svo ekki fara frekar út í þetta. Þetta er ósanngjarnt, og við getum talað eins lengi og við viljum um þá öfugþróun, að fólkið flytji í kaupstaðina, en þessi þróun hættir ekki fyrr en meira er gert til að stöðva hana en gert er. Ég vil svo ljúka þessum hugleiðingum með því að beina því til hæstv. landbrh., sem ég veit að hefur fullan skilning á þessum málum, að hæstv. ríkisstj. leggi áherzlu á, að sá skortur á fjármagni, sem nú er, verði ekki alltaf látinn bitna á sama fólki og að hærri upphæð verði tekin upp í fjárlög til raforkuframkvæmda og reynt verði að afla lánsfjár til að koma upp virkjunum í þeim landshlutum, þar sem fólkið á undanförnum áratugum hefur orðið að lifa í voninni, en er nú orðið þreytt á að lifa í svo veikri von sem þessi reynist. - Það er sjálfsagt rétt, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, að það er ekki nóg að fara fram á rannsókn á virkjunarskilyrðum, en hitt er líka rétt, að frumskilyrðið er að hafa fyrir hendi nákvæmar rannsóknir og áætlanir til þess að geta ráðizt í framkvæmdirnar sjálfar. Rannsókn verður alltaf að vera undanfari framkvæmdanna og einnig nú. - Ég vil svo ítreka þá ósk mína, að þessu máli verði vel tekið hér og að ríkisstj. geri það, sem frekast er unnt til aukningar fjármagninu til þessara framkvæmda, svo að þeir landshlutar, sem orðið hafa útundan, fái leiðréttingu sinna mála.



Herra forseti. Það er rétt, hvað fjármagninu líður, að það er nauðsynlegt að láta rannsaka þau mál. Það er svo í seinni tíð, að efni til þessara framkvæmda er orðið mjög dýrt. Timbur hefur hækkað í verði, saumur og járn og einkum þær vörur, sem notaðar eru í leiðslur, og sumt er að verða ófáanlegt, eins og koparvír og stálvír, svo að nú verður að notast við aluminium, sem hefur verið notað með góðum árangri. En þessi mál þurfa rannsóknar við, því að það er auðheyrt, að margir, sem við þessi mál fást, telja minni virkjanirnar eins hagkvæmar og þær stærri, þar sem þarf langar leiðslur. Ég skal ekki ræða það frekar, en rannsókn er nauðsynleg, þó að ekki væri hægt að láta hana fara fram í sumar, vegna þess að til þess skorti fé. Ég skal fúslega viðurkenna, að það er rétt, sem kom fram, að fjármagnið til þessara framkvæmda er allt of lítið og að það er ekki hægt að halda áfram á sömu braut. Ég mundi ekki hafa tekið til máls í þessu máli, ef ekki fyrir þá sök, að ég álít nauðsynlegt að vekja athygli hv. þm. á því, að þeir geta ekki gert sér vonir um framkvæmdir í þessum málum, meðan ekki er veitt meira fé til þess á fjárlögum. Ég hef bent á, hvað þær framkvæmdir kostuðu, sem ákveðnar voru 1942–43, en langfjárfrekust varð virkjun Fossár, sem kostaði um 6.8 millj. kr. Það væri mikið hægt að framkvæma á næstu 2 árum, ef aflstöðvarnar við þær ár, sem ég gat um og kosta um 13 millj. kr., væru ekki eitt af því, sem þarf að nota fé til af því fé, sem Alþ. veitir. Ég held, að það sé ekki önnur leið en að reyna að útvega að verulegu leyti, eftir því sem hægt er, fé erlendis frá til að byggja aflstöðvarnar. Ríkið veiti síðan fé og lán verði tekin innanlands til að byggja upp veiturnar. Eitt af því, sem kemur í veg fyrir að nota mótvirðissjóðinn, er, að hann er notaður til að byggja upp stöðvarnar við Sog og Laxá, en það, sem gefur vonir um, að e. t. v. verði hægt að nota hann, er, að ekki hefur verið mjög erfitt að afla fjár til þeirra framkvæmda. Það eru fleiri en við hérna á Alþingi, sem sjáum, að sveitirnar og dreifbýlið verða útundan. Þeir sérfræðingar, sem mest mark er tekið á, telja, að á næstu árum eigi að sitja fyrir aflstöðvar úti um sveitir og í smákaupstöðum og kauptúnum og þar næst landbúnaðarframkvæmdir, því að landbúnaðurinn hafi orðið afskiptur og sé því orðinn á eftir öðrum atvinnugreinum. Er af þessum sökum sennilega auðvelt að fá lán úr mótvirðissjóðnum, er hann kemur í umferð aftur. - En í framhaldi af þessum hugleiðingum, sem ekki eru ónauðsynlegar hér á Alþingi, því að það mega hv. alþm. vita, að þegar þeir eru farnir héðan, fara að koma nefndir utan af landi og heimta rafmagn, þó að ekkert fé sé veitt til þess. Og ég get ekki svarað öðru en því, að ekkert fé sé til og að ég geti ekkert gert, nema fjárlögin heimili það. - En eitthvað verður að gera. Ég hef bent á, að hugsanlegt er að taka eitthvað af fé úr mótvirðissjóðnum, er fé kemur frá Sogs- og Laxárvirkjununum, og að hugsanlegt er að taka lán erlendis, ef það fæst. Raforkumálastjóri hefur vakið athygli mína á því, að í Svíþjóð og Noregi hefur verið tekinn upp sá háttur að leggja skatt á rafmagn alls staðar þar, sem það er komið. Sænska jafnaðarmannastjórnin telur, að þeir, sem eru búnir að fá rafmagn, hafi betri aðstöðu en hinir og eigi þess vegna að borga þennan skatt. Norðmenn taka 12% og nota féð til að leiða rafmagn til annarra, sem ekki hafa rafmagn. Ég hef óskað eftir, að þessi löggjöf yrði útveguð hingað því að þetta er mál, sem þarf að athuga. Ég vil þó í þessu sambandi enga afstöðu taka til þess, hvað verður gert af mér eða stjórninni, en það er rétt að kynna sér, hvað þessar þjóðir hafa gert í þessum efnum. - Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál eftir að hafa komið fram þeim athugasemdum og ábendingum, sem ég tel nauðsynlegar.



Herra forseti. Í sambandi við þessa þáltill. vildi ég gjarnan benda á, áður en hún fer til nefndar, að ég tel nú, eftir að hafa farið um Vestfirðina alla, að litlar líkur séu til að koma rafmagni um þá alla frá þessum stærri virkjunum. Hins vegar er hvergi eins gott að koma upp litlum rafveitum fyrir heimilin eins og á Vestfjörðum, og þann möguleika þarf að athuga gaumgæfilega í sambandi við þetta mál, því að sé það rétt, sem hv. flm. sagði, að þetta sé orsökin til, að byggðin leggist í eyði, verður því ekki bjargað með stórveitum. Og ég þori að fullyrða, að í hvaða hreppi sem er á Vestfjörðum eru betri skilyrði til heimilisrafveitna en í Skaftafellssýslu, þar sem þær eru komnar á annan hvern bæ sums staðar. - Ég vil beina því til þeirra, sem fá þetta til athugunar, hvort ekki sé rétt að athuga þessi mál. Þörf vestfirzkra sveitarfélaga verður ekki leyst nema að litlu leyti með þessu. Þörfina má víða leysa með smárafstöðvum, en þá þurfa menn að hafa greiðari aðgang að fé en nú er. - Þessi mál verða víða á landinu aldrei leyst með stórum virkjunum, þar sem hins vegar er auðvelt að koma upp rafveitum fyrir heimilin. T. d. sums staðar á Vestfjörðum ætti að snúa sér meira að þeirri hlið og skapa betri möguleika til útvegunar lánsfjár en nú er.



Herra forseti. Það hefur eflaust komið mörgum á óvart að frétta það, sem stendur í grg. till., að í Reykjavík er hópur manna, sem hvergi eiga höfði sínu að halla, manna, sem bókstaflega hafa orðið að þola útlegð hér í miðri höfuðborg menningarríkisins Íslands. Fullyrða jafnvel kunnugir, að þessi hópur fari stöðugt stækkandi, og verður þá mál þetta allt ekki síður athugandi, þegar þess er gætt, að nú eru liðin 2½ ár síðan samþ. voru lög um, að hið opinbera hjálpaði þessum mönnum og bjargaði þeim úr útlegðinni. Lög þessi voru samþykkt í maí 1949 og staðfest af forseta 25. maí 1949 og heita lög um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Segir svo í 1. gr. þessara laga, með leyfi hæstv. forseta: „Geðveikrahælið á Kleppi hefur með höndum yfirumsjón með gæzlu drykkjusjúkra manna þeim til umönnunar og lækningar samkvæmt ákvæðum laga þessara. Á kostnað ríkisins skal reisa og reka í sambandi við geðveikrahælið og í hæfilegri nálægð þess gæzluvistarhæli fyrir drykkjusjúka menn, er fyrst og fremst sé miðað við þarfir þeirra sjúklinga, sem ætla má, að eigi sér sæmilegar batahorfur. Nú vilja sveitarfélög, eitt eða fleiri saman, reisa og reka á sinn kostnað gæzluvistarhæli fyrir drykkjusjúka menn, er fyrst og fremst sé miðað við þarfir þeirra sjúklinga, sem ætla má, að þarfnist vistar og umönnunar í slíku hæli í langan tíma, og fer þá um þær framkvæmdir og ríkissjóðsstyrk til þeirra eftir lögum nr. 30 19. júní 1933, um sjúkrahús o. fl., og síðari breytingum á þeim lögum. Eftir athugun sjúklinganna á geðveikrahælinu á Kleppi, að svo miklu leyti sem því verður við komið, skal þeim ráðstafað í gæzluvist á þeim hælum, sem fyrir hendi eru, og skipt á hælin eftir því, hvers eðlis drykkjusýki þeirra er og hversu þeir eiga saman. Á sama hátt ráðstafar geðveikrahælið sjúklingum þessum þeim til viðréttingar í gæzluvist á völdum einkaheimilum, eftir því sem á hverjum tíma telst henta. Læknar geðveikrahælisins hafa á hendi lækniseftirlit með sjúklingum, sem ráðstafað hefur verið í gæzluvist samkvæmt ákvæðum þessarar greinar. Sérstakt eftirlit skal haft með aðbúnaði, atlæti, líðan og framferði sjúklinga, sem ráðstafað hefur verið í gæzluvist á einkaheimilum, og ræður geðveikrahælið til þess eftirlitsstarfs ármenn eða árkonur eftir þörfum.“ Þarna er sem sagt kveðið svo á um ofdrykkjumenn, - en stór hluti þeirra eru hinir heimilislausu útlagar hér í Reykjavík, - að þeim skuli hjálpað á vísindalegan hátt og með raunhæfum aðgerðum. Þeir skulu stundaðir af læknum, á meðan þeir dveljast á hælum, og eftir að þeir eru farnir þaðan, eiga þeir að njóta leiðbeiningar. Um meðferð ölvaðra manna segir svo í lögum þessum, með leyfi hæstv. forseta: „Þá, sem teknir eru höndum sakir ölvunar og eigi er unnt að sleppa þegar úr haldi, skal lögreglan að fengnu læknisvottorði flytja í þar til gert sjúkrahús eða sjúkrahúsdeild, ef fyrir hendi er, en annars í venjulegt sjúkrahús, sem hefur tök á að veita viðtöku slíkum sjúklingum. Nú er ekki völ á sjúkrahúsi eða rúmi í sjúkrahúsi í þessu skyni, og skal þá láta hlutaðeigandi sjúklinga sæta læknismeðferð, eftir því sem við verður komið.“ Í 2. gr. laganna segir svo: „Ölvaða menn, sem sæta meðferð samkv. ákvæðum 1. gr., skal hafa í gæzlu, unz af þeim er runnið, og allt að tveimur sólarhringum til læknisrannsóknar, eftir því sem ástæða þykir til samkvæmt ákvæðum 3. greinar.“ 3. gr. er svo hljóðandi: „Læknir, sem stundar ölvaða menn samkvæmt ákvæðum 1. og 2. gr., skal sjá um, að hlutaðeigandi sjúklingum sé látin í té viðeigandi aðhlynning, en auk þess gerir hann sér far um að kynna sér líkamlegt og andlegt ásigkomulag þeirra, svo og allar aðstæður með tilliti til drykkjuhneigðar þeirra og drykkjuskapar. Komist hann að raun um, að um drykkjusýki eða yfirvofandi drykkjusýki sé að ræða, tilkynnir hann hlutaðeiganda sjálfum eða aðstandendum hans, eftir því sem við á, niðurstöður sínar og er til ráðuneytis um, hvernig við skuli bregðast.“ Þarna er gert ráð fyrir, að þegar menn eru handteknir vegna ölvunar, þá skuli þeir sæta sérstakri meðferð. Hinn ölvaði skal fluttur á sjúkrahús, ef unnt er, en að öðrum kosti skal læknir úrskurða, hvað við hann skuli gert. Ef ástæða þykir til, skal læknir einnig rannsaka, hvort drykkjuskapur viðkomanda sé kominn á það stig, að um ofdrykkju sé að ræða, og gerir læknir þá þær ráðstafanir, sem í l. segir. Með þessu er: stefnt að því, að hægt sé að hjálpa mönnunum strax. Hv. alþm. er vafalaust kunnugt, að raunhæfar aðgerðir samkv. l. þessum hafa engar orðið. Það kom fram í ræðu hæstv. forsrh. hér í Sþ. fyrir um hálfum mánuði, og það kemur einnig fram í grg. okkar hv. 5. landsk. með þessu frv. Ölvuðum mönnum er fleygt í kjallarann án nokkurrar læknisathugunar, og drykkjusjúkir menn ráfa um götur höfuðstaðarins og eiga hvergi höfði sínu að halla, útlægir úr mannlegum félagsskap. Við umr., sem urðu um, þetta mál hér í Sþ. um daginn, skaut hv. þm. V-Húnv. fram þeirri fyrirspurn, hversu lengi ætti að láta drykkjusjúka menn gista í kjallaranum. Það var sannarlega ekki að ófyrirsynju, að hv. þm. V-Húnv. gerði þessa athugasemd. Það er blátt áfram ógeðslegt og óforsvaranlegt að láta þá dvelja þar eina nótt við þann aðbúnað, sem þar er, hvað þá margar. Í þessu sambandi vil ég nefna hér eitt dæmi, sem sýnir vel, við hvaða kjör þessir útlagar hér í höfuðstaðnum eiga að búa. Eins og tekið er fram í grg. með þáltill. þessari, þá er alltaf verið að sekta þessa menn fyrir brot á áfengislögunum. Þessar sektir eru látnar safnast saman, þangað til þær hafa náð ákveðinni upphæð, en þá fá þeir sérstakan dóm fyrir þær allar í einu lagi og eru látnir afplána þær í tukthúsinu við Skólavörðustig. Nú er það föst venja þessara manna, að þegar líða tekur að jólum, sækjast þeir eftir því að fá að sitja inni um jólin. Jólin eru, ef svo má að orði komast, „sentimental“ tími, tilfinningar manna eru næmari þá en endranær. Og svo bág eru sem sagt kjör þessara manna, að heitasta ósk þeirra er, að þjóðfélagið leyfi þeim að njóta aðhlynningar tukthússins einmitt meðan stendur á þessari miklu hátíð, þessari frelsis- og fagnaðarhátíð hins kristna heims. Ég hygg, að þegar hv. alþm. hafa athugað allar aðstæður, þá sjái þeir, að hér þarf strax að hefjast handa, enda hefur hv. Alþ. áður sýnt vilja sinn í þessu efni, þar sem eru lögin um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra, er samþ. voru 17. maí 1949. Hæstv. ríkisstj. hefur láðst að framfylgja þessum l. og þvo af þjóðinni þann smánarblett, sem ríkt hefur hér í sambandi við meðferð drykkjusjúkra manna. Ég legg til, að er fyrri umr. lýkur, verði málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Þetta mál var flutt sem frv. í Nd. í fyrra og var vísað til nefndar, en fékkst þar ekki afgreitt. Ekki veit ég, hvað valdið hefur, en varla hefur n. fundizt, að hér væri um slíkt stórmál að ræða, að ekki væri hægt að afgreiða það á einu þingi. Hitt er líklegra, að henni hafi fundizt það þess konar smámál, sem maður getur ekki verið að hugsa mikið um og gleymir síðan. En vélritunarstúlkur og aðrir, sem hafa atvinnu við vélritun, geta fullvissað hv. alþm. um, að svo er ekki. Ósamræmið veldur ótrúlega miklum erfiðleikum, ekki sízt fyrir þá, sem kunna hina svonefndu blindskrift, en bitnar ekki nærri eins hart á okkur skussunum, sem pikkum með einum fingri. Í þetta sinn fylgir málinu bréf frá Elís Ó. Guðmundssyni, og mega hv. alþm. trúa orðum hans, því að fáir menn hafa meiri reynslu í þessum málum en hann sakir margra ára kennslu í vélritun. Ég vil vekja athygli á því, að Elís hefur það eftir innflytjendum ritvéla, að þeir fagni þessari till. Hér vantar því ekkert nema að hafizt sé handa. Eðlilegast væri, að ráðh. hefði forgöngu í málinu og kallaði fyrir sig alla þá, er flytja inn ritvélar, og legði fyrir þá að samræma innflutninginn. - Ég mun nú ekki fara um þetta fleiri orðum, en ef hæstv. forseta þykir ástæða til að fresta umr., vil ég leggja til, að málinu verði vísað til allshn.



Herra forseti. Mér hefur þótt ástæða til að óska upplýsinga um mannahald við þessa starfsemi, vöruskömmtun og verðlagseftirlit. Vöruskömmtun er nú að mestu leyti úr sögunni. Þó er enn ekki búið að afnema skömmtun á tveim vörutegundum: smjörlíki og smjöri. Mun þetta vera vegna þess, að vörur þessar eru lækkaðar nokkuð í verði til neytenda með fjárframlögum úr ríkissjóði, og mun það gert í því skyni að koma í veg fyrir þá vísitöluhækkun, sem verða mundi, ef þessi niðurgreiðsla ætti sér ekki stað. Nú er það öllum kunnugt, að það er mikil fyrirhöfn við þessa skömmtun, ekki aðeins hér í Reykjavík hjá yfirvöldunum í höfuðstaðnum, heldur um allt landið, þar sem bæjarstjórnir og hreppsn. fá í sínar hendur fjórum sinnum á ári skömmtunarmiða til útdeilingar til allra landsmanna. Þess vegna vildi ég spyrjast fyrir um, hvort ekki mundi vera fyrirhafnarminna og kostnaðarminna að koma þessum aurum til manna með öðrum hætti. Að minnsta kosti væri þó mögulegt að gefa út skömmtunarseðla aðeins einu sinni á ári, sem mundu gilda fyrir allt árið, í staðinn fyrir að senda þessa pappírsseðla ársfjórðungslega um allt land. Mér þætti fróðlegt að vita, hve margir menn vinna við þessa skömmtun, og hve miklu nema launagreiðslur til þeirra, og einnig, hve margir menn vinna við verðlagseftirlitið. Þessu eftirliti var aflétt á mörgum vörutegundum á þessu ári. En eftirliti er enn haldið uppi á nokkrum vörutegundum, og mér þætti fróðlegt að vita, hve margir menn vinna nú við það eftirlit, til samanburðar við það, sem áður var haft við þessi störf.



Herra forseti. Um fyrri lið fyrirspurnarinnar, um það, hve margir menn vinna hjá fjárhagsráði við vöruskömmtunina, þá starfa þar nú tveir menn við skömmtunina. Grunnlaun þeirra á mánuði eru 5681,00 kr. að viðbættri þeirri uppbót, sem nú er greidd á laun, sem mundi þá verða 7573,00 kr. Meðallaunagreiðsla á mann árið 1950 var 36747,00 kr. Síðari liðurinn er um það, hve margir menn vinna við verðlagseftirlit. Hjá verðlagseftirlitinu starfa nú 7 fastráðnir menn í staðinn fyrir 14 áður. Auk þess eru tveir lausamenn, sem ráðnir eru frá mánuði til mánaðar eftir því, hversu mikið er að starfa. Grunnlaun þessara 7 föstu manna og tveggja lausamanna eru á mánuði 21753,00 kr. Að meðtaldri uppbót, eins og hún er nú, þá eru launin á mánuði samtals 29351,00 kr. Utan Reykjavíkur eru 9 menn á ýmsum stöðum, og til þeirra greiðast á mánuði 630,00 kr. á mann að meðaltali, eða 5670,00 kr. samtals. Ég held þá, að fyrirspurnin gefi ekki ástæðu til frekari upplýsinga.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þessar upplýsingar, sem hann hefur gefið. Og ég vil í sambandi við þetta mál beina því til hans, hvort hann vildi ekki taka sérstaklega til athugunar með vöruskömmtunina, hvort ekki væri hægt að koma því máli betur fyrir, t. d. á þann hátt, sem ég nefndi í minni fyrri ræðu.



Herra forseti. Það er rétt, að það virðist nokkuð viðamikið að þurfa að halda uppi skömmtun vegna þessara tveggja vörutegunda. En eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, þá er þessari skömmtun haldið uppi vegna niðurgreiðslu úr ríkissjóði til þess að halda niðri verðlagi. Það hefur verið nokkuð rætt um það, hvort mætti breyta þessu í betra horf. En við höfum nú ekki enn komið auga á annað form, sem væri hagnýtara eða umstangsminna í framkvæmd en þetta form er. Að fara í það að láta skattheimtumenn ríkisins draga þetta frá, eins og gert var, þegar kjötuppbótin var greidd gegnum hendur skattheimtumanna, þá er það að mörgu leyti viðamikið og flókið starf, og ég held, að sú aðferð mundi ekki gefast betur hvað umstang og kostnað snertir. En sem sagt, okkur er vel ljóst, að það er hvimleitt að þurfa að halda uppi skömmtunarfyrirkomulagi fyrir þessar tvær vörutegundir. En við höfum ekki dottið niður á aðra aðferð, sem betri væri í framkvæmd en þessi aðferð er.



Herra forseti. Í framhaldi af þessum fyrirspurnum hv. þm. V-Húnv. langar mig til að beina einni fyrirspurn til hæstv. viðskmrh. Eins og hv. fyrirspyrjandi tók fram, var verðlagseftirlit lagt að mestu niður á síðasta sumri, enda þótt haldið væri uppi verðlagseftirliti á nokkrum vörutegundum. En jafnframt var þá lýst yfir af hálfu ríkisstj., að verðlagseftirlitinu, verðgæzlustjóra og hans aðstoðarmönnum, yrði framvegis falið að fylgjast með verðlagi í landinu og breyt., sem það kynni að taka við afnám álagningarreglnanna. Þetta hefur verið gert, sem kunnugt er, og birti hæstv. ríkisstj. fyrir um það bil tveimur mánuðum niðurstöður af rannsókn, sem verðgæzlustjóri hafði með aðstoð trúnaðarmanna sinna gert um verðlag á ýmsum vörum hér í Reykjavík. Þessi skýrsla vakti mikla athygli, og urðu miklar umr. um hana innan þings og utan. Nú vil ég spyrja hæstv. viðskmrh., hvort ekki hafi verið framhald á þessu starfi verðgæzlustjóra og trúnaðarmanna hans. Hafa verið samdar aðrar slíkar skýrslur af verðlagseftirlitinu? Og ef svo er, er þess ekki að vænta, að þær skýrslur verði birtar almenningi eins og hinar fyrri?



Herra forseti. Út af fyrirspurn hv. 3. landsk. þm. skal ég skýra frá því, að verðgæzlustjóri hefur fyrirmæli um það að gera slíka athugun á verðlagi, sem hv. þm. gat um. Það er meðal annars ástæðan fyrir því, að ekki hefur verið fækkað meira starfsfólki á verðgæzluskrifstofunni en raun er á orðin. Þessi athugun, sem ráðgert var að færi fram, um leið og verðlagseftirlitið var afnumið af ýmsum vörutegundum, er sjálfsagt talsvert mikið verk, ekki sízt skrifstofuverk, og þess vegna þarf að hafa nokkuð marga menn enn á þeirri skrifstofu, meðan hún sinnir þessum störfum. Það er verið að semja skýrslur nú fyrir októbermánuð. Ein skýrsla er komin, en það er von á fleiri nú bráðlega. Og þegar þær skýrslur liggja fyrir, verður sá árangur, sem þá fæst, birtur opinberlega.