Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jörundur Brynjólfsson Mjer finst jeg varla geta leitt þessar umr. hjá mjer, þar sem jeg var dálítið við málið riðinn um það leyti, sem því var komið í það horf, sem við höfum búið við um hríð. Jeg skal þó reyna að vera stuttorður, til þess að þreyta ekki hv. þingheim að óþörfu, en skal aðeins drepa á fáein atriði í þessu máli, sem mestu máli skifta og lítt hafa verið rædd í þessum umræðum. Hið fyrsta, sem jeg vil athuga, er það, að mjer finst bæði till. sjálf og allur flutningur málsins vera fljótfærnislegur og ekki gerður að nógu vel yfirlögðu ráði. Mjer virðist sem þessi till. til þál. komi mjög við fjárreiður ríkisins og það hefir ekki verið venjan til þessa, og er beint á móti lögum, að afgreiða slíkar till. með einni umr. í Sþ. Það hefði átt að ræða aðra eins till. og þessa í tveim umr. í hvorri deild þingsins. Þetta er allmikið fjárhagsatriði fyrir ríkið, hvernig þessum málum reiðir af, og almenningur mun framvegis gera kröfur til stjórnar ríkisins um, að haldið verði áfram steinolíueinkasölunni, jafnvel þó að þessi till verði samþ. Þessi till. er þannig orðuð, að það orkar tvímælis, hvernig beri að skilja hana. Í öðru orðinu er talað um að gefa steinolíuverslunina frjálsa, en í hinu um, að aðrir en stjórnin megi ekki reka verslun með þessa vöru, nema leyfi stjórnarinnar komi til. Það gæti því hugsast, ef till. yrði samþ., að stjórnin teldi henni fullnægt með því að veita einstökum mönnum undanþágur til innflutnings í sínar þarfir. Jeg óska því, að hæstv. forseti felli úrskurð um þessa till., hvernig beri að skilja hana, hvort hann telji flutning hennar samkvæmt þingsköpum og öðrum þingvenjum. Þegar þetta mál var fyrst flutt, var það gert til að reyna að afla landsmönnum nægrar og ódýrari olíu en áður; tímarnir voru þá allískyggilegir og verslunarástandið með þessa vöru alveg óviðunandi. Árin 1920–21 var olíuverslunin í höndum D. D. P. A., og var þá steinolíutunnan seld á kr. 145 í Rvík, en úti um land á kr. 160–170 pr. tn. Þá hafði nefnd þetta mál til athugunar, og leitaði hún upplýsinga um það, hvort olíuverðið þyrfti endilega að vera svona hátt. Fjelagið svaraði því, að það treysti sjer ekki til að lækka verðið nema það skaðaðist af. Nefndin leitaði tilboða um olíu annarsstaðar að, og þau sýndu, að það var hægt að selja olíuna talsvert lægra verði en þetta. En þegar svar fjelagsins barst nefndinni og hún sá, hversu D. D. P. A. var stirt í samningum, pantaði nefndin, með samþykki landsstjórnarinnar, olíufarm, og var tunnan af þeirri olíu seld á 100 kr. þegar þessi olíufarmur kom til landsins, sendi D. D. P. A. menn út um allar hafnir landsins, með sömu skipum og þessi olía ríkisstjórnarinnar var flutt á, og áttu þeir, auk annars, að lækka verð á olíubirgðum D. D. P. A. niður í sama verð og olía ríkisstjórnarinnar var seld fyrir. Þá sýndi fjelagið í verki, að það gat sjer að skaðlausu selt olíuna við vægara verði en það hafði gert. Þessi aðferð fjelagsins mæltist hvarvetna illa fyrir, sem von var, og varð til þess, að ríkið tók alla olíuverslunina í sínar hendur og kom á fót einkasölu þeirri með steinolíu, sem stendur enn. Það kann að vera, að fjelagið hafi síðar tekið upp aðra stefnu í þessu atriði, en allir vita, að það hefir ærið fjármagn til þess að ná allri olíuverslun landsins undir sig fyrirhafnarlítið, ef það vill þegar verslunin er frjáls aftur, og þarf þá varla að vænta þess, að það verði landsmönnum þægari ljár í þúfu en það var fyrrum, ef það nær undirtökunum á okkur í annað sinn. Þetta er aðalatriðið. Fyrir mjer er málið hagsmunamál eingöngu. Mjer er alveg sama, hvort verslunin er frjáls eða það er einokun eða einkasala, ef það er aðeins trygt, svo ekki verði um vilst, að almenningur fái næga og góða vöru með eins vægu verði og unt er. Um þann samanburð á olíuverði á ýmsum stöðum erlendis, sem hjer hefir verið rætt um, skal jeg játa, að jeg er ekki maður til að dæma. En Landsverslunin hefir gefið út skýrslu um olíuverð sitt og olíuverð í Khöfn og hefir með því sýnt, að hún hefir selt við vægara verði en í Khöfn, og nemur sá mismunur ca. 200 þús. kr. í vasa landsmanna. Upplýsingarnar um olíuverð í Khöfn eru fengnar gegnum sendiráðið íslenska í Khöfn, svo að það ætti ekki að vera hægt að rengja þessa skýrslu Landsverslunarinnar. Hv. flm.till. og aðrir stuðningsmenn hennar segja, að olíuverðið erlendis sje lægra en hjá Landsversluninni hjer. Hv. aðalflm. (SigurjJ) sagði, að olía frá Hamborg, hingað komin, yrði ódýrari en sú olía, sem hjer fæst, og nefndi hann ýmsar tölur því til sönnunar. Jeg treysti mjer ekki til að dæma um þetta, hvort það sje rjett. Jeg væni ekki hv.þm. Ísaf. um að fara vísvitandi með rangar tölur, en mjer dettur heldur ekki í hug annað en að skýrsla Landsverslunarinnar, sem stjórn hennar ber ábyrgð á, sje í alla staði rjett og ábyggileg. Þess vegna horfir þetta mál þann veg fyrir mjer, að nú ætti annaðhvort ríkisstjórnin eða Alþingi að skipa 3–5 manna nefnd til að rannsaka olíuverð erlendis sem allra víðast og bera það saman við verð Landsverslunarinnar. Þegar skýrsla þeirrar nefndar væri komin fram, verður fyrst hægt að mynda sjer rjetta skoðun á þessu máli, en fyr ekki. Þá væri hægt að kveða upp dóma, bygða á rjettum forsendum, en nú er það ekki hægt, og því tel jeg það ganga fjörráðum næst við fjárhag landsins og við þá menn, sem olíunnar þarfnast, að samþykkja þessa till, að jafnlítið rannsökuðu máli. Jeg álít alt annað en þetta alveg óforsvaranlegt; ef það sýndi sig að rannsökuðu máli, að Landsverslunin seldi betur en hægt væri að gera í frjálsri samkepni, greiði jeg viðstöðulaust atkvæði með því, að einkasölunni verði haldið áfram, en ef hitt yrði aftur á móti ofan á, að Landsverslunin væri ekki fær um að uppfylla sanngjarnar kröfur til hennar um verð og vörugæði, mun jeg ekki heldur hika við að greiða atkvæði með því, að hún verði lögð niður. Þegar Landsverslunin var stofnuð, var upphaflega til þess ætlast að byggja hjer olíugeyma á stærstu höfnunum við landið, og að olían yrði flutt hingað í svokölluðum „tank“-skipum. Þetta mundi hafa orðið langódýrasta aðferðin, er frá leið, en úr þessu hefir þó ekki orðið enn, og verður varla gert hjeðan af, ef verslunin verður gefin frjáls. Ef upplýsingar væntanlegrar nefndar sýndu það, að Landsverslunin ætti tilverurjett framvegis, þá á að hraða því að koma olíuinnflutningnum í þetta horf. Þegar þetta var ráðgert í fyrstu, var miðað við olíuinnflutning, sem var miklu minni en hann er nú, og þó þótti þetta sjálfsagt þá. Þess vegna ætti að vera búið að koma þessu í það horf, að olían væri flutt inn og seld úr „tank“. Hv. flm. vilja, segja þeir, breyta skipulaginu í þá átt, að olíuinnflutningur verði frjáls, en þó ætlast þeir til, að Landsversluninni verði haldið áfram, og segja þeir, að það sje gert með það fyrir augum að tryggja nægan innflutning og gott verð. Þetta er auðvitað gott og blessað hjá öðru verra, en í þessu liggur þó játning um, að þeir sjeu ekki of sterkir í trúnni á blessun frjálsrar verslunar, að þeir þora ekki að eiga alt undir verslunarfrelsinu, innflutning og verðlag. Mjer sýnist því, er sjálfir flm.till. eru ekki trúaðri en þetta á umbætur þær, sem hún fer fram á, að þeir mættu vel una við að fallast á það, sem jeg nú hefi stungið upp á, að stjórnin láti rannsaka málið ítarlega og hafi tilbúnar skýrslur um það í byrjun næsta þings. Þá ætti að vera hægt að taka fullnaðarákvörðun um það, hvort landið eigi að fást við steinolíuverslun eða ekki. Mjer finst þetta vera miklu betri leið en flm.till. vilja fara. Hv. þm.N.-þ. (BSv), minn gamli og góði samverkamaður í þessu máli, stakk upp á því að vísa þessu máli til stjórnarinnar á þann hátt, að hún gæfi innflutninginn frjálsan, en annaðist fyrst um sinn um sölu á vörunni innanlands. Hann lýsti því ítarlega á árunum 1916 –17, hvaða kjör það voru, sem landsmenn þá áttu við að búa að því er olíuverslunina snerti. Mjer þykir hann nú gerast helst til gleyminn, er hann vill ekki láta rannsaka málið lítið eitt betur, áður en Landsversluninni er varpað fyrir borð. Ef það reyndist, að Landsverslunin væri hagfeldasta fyrirkomulagið fyrir almenning, þá eru þessi vinnubrögð, sem hjer á að framkvæma, alveg óforsvaranleg. Jeg hjelt, að hann (BSv) mundi þegar fallast á mína skoðun og vildi leyfa sem ítarlegasta rannsókn í málinu áður en fullnaðarákvörðun yrði tekin, en nú sje jeg, að svo er ekki, er hann gengur fram fyrir skjöldu og vegur að Landsversluninni úr flokki fjandmanna hennar. Menn hafa oft, þegar talið berst að þáverandi steinolíuverslun, talið mikla áhættu fylgja versluninni, vegna vörurýrnunar o. s. frv., og það ekki að ástæðulausu, enda er reynsla okkar ekki glæsileg í þeim efnum. Að minsta kosti get jeg búist við, að þeir hv.þm., sem búsettir eru í Reykjavík og vissu deili á, hvernig verslunin gafst, þegar Fiskifjelagið gerði sín innkaup á olíu, sællar minningar, kannist við þetta. Menn minnast þess, að Fiskifjelagið keypti inn olíu, sem það seldi vægara verði en Steinolíufjelagið seldi á sama tíma. En undir eins og Fiskifjelagið hafði fengið sína olíu, lækkaði verð Steinolíufjelagsins og jafnframt batt það, eins og það hafði oft gert áður, viðskiftamenn sína á þann klafa, að versla ekki við annan olíuinnflytjanda, en olía Fiskifjelagsins var látin leka niður þar, sem henni hafði verið skipað upp. Menn skyldu ætla, að útvegsmenn og aðrir, sem einkum nota olíu, hefðu sjeð sjer leik á borði, þegar Fiskifjelagið lækkaði olíuverðið, og orðið manna fyrstir til að gera innkaup sín hjá því fjelagi. En því miður varð ekki sú raunin á. Þeir sneru sjer flestir til Steinolíufjelagsins og keyptu þar olíu sína, e. t v. með eitthvað lægra verði en Fiskifjelagið krafðist, meðan olía þess var til. Þeir sögðu, að ekki væri nema gott og blessað að hafa olíubirgðir í landinu, til að halda niðri verði Steinolíufjelagsins, en gættu þess ekki, hvernig þeir með viðskiftum sínum höfðu fje af ríkissjóði og komu öllum tilraunum til að hnekkja valdi Steinolíufjelagsins fyrir kattarnef. Mjer þykir þeir hv.þm. vera meira en lítið brjóstheilir, sem telja sig fyrst og fremst forsvarsmenn sjávarútvegsins, ef þeir vilja, að svo lítt rannsökuðu máli, hverfa frá því fyrirkomulagi, sem nú er á olíuversluninni og reynst hefir mjög vel. Mjer dytti ekki í hug að lá þessum hv.þm. afstöðu þeirra til einkasölunnar, ef sannanir lægju fyrir um það, að öllum landslýð væri fyrir bestu, að hún yrði lögð niður. En það er síður en svo, að þær ástæður sjeu fyrir hendi, og þar sem úrslit þessa máls geta varðað þjóðarheildina hundruðum þúsunda, eða jafnvel miljónum króna, þá finst mjer ekki mega minna vera en heimtað sje af hv.þm., að þeir færi full rök fyrir máli sínu, áður en þeir fella dauðadóm yfir steinolíueinkasölunni. En þau rök brestur enn. Þessari ályktun minni til stuðnings vil jeg benda á, að það er næsta ólíklegt, að hæstv. stjórn hafi ekki fylgst betur en svo með starfrækslu Landsverslunarinnar, að hún hafi látið óátalið, ef verslunin hefir selt olíuna óhæfilega háu verði. En mjer vitanlega hefir ekki heyrst eitt orð frá hæstv. stjóra þess efnis, að einkasalan hafi verið svo óhöndulega rekin, að hagkvæmari viðskifti hefði mátt fá á annan hátt. Hjer í umr. hefir vissulega verið horfið allmjög frá sjálfu málefninu, eins og sumir hv.þm. hafa kvartað yfir. Jeg hefi jafnvel heyrt einn hv.þm. segja, að spillingin, sem af steinolíueinkasölunni leiddi, væri orðin svo mikil, að starfsmenn hennar væru meira að segja farnir að tala opinberlega 1. maí. Jeg verð nú að játa, að þessar röksemdir hafa ekki mikil áhrif á afstöðu mína til þessa máls, þó að þær kunni að vera veigamiklar í augum sumra hv.þm. því, eins og jeg gat um í upphafi, fyrir mjer vakir ekki annað en það, að landsmenn fái notið sem bestra kjara í steinolíuverslun sinni. Það er aðalatriðið í mínum augum. En slíkt hið sama geta þeir ekki sagt, sem nú leggja til, að hæstv. stjórn gefi olíuverslunina frjálsa, án þess að færa betri rök fyrir málstað sínum en enn eru fram komin.

Forseti (JóhJóh): Hv. 2. þm. Árn. (JörB) beindi því til mín, að jeg vísaði þál. þessari frá samkvæmt fyrirmælum þingskapanna. Út af þessu skal jeg geta þess, að ekki heyrir undir valdsvið forseta að skera úr því, hvort hæstv. stjóra skuli fara eftir ályktun Alþingis. Þar sker hæstv. stjórn úr sjálf á sínum tíma, á eigin ábyrgð gagnvart Alþingi.

Tryggvi Þórhallsson Jeg skal ekki bera olíu í þann eld, sem hjer hefir brunnið um hríð - og brunnið glatt. Mjer virðist hjer um svo alvarlegt mál að ræða, að því verði að ráða til lykta án stórdeilna, og það því fremur, sem hv.þm. mun flestum vel ljóst, um hvað þeir eiga hjer að úrskurða. Jeg mun ekki fara út í það, hvernig steinolíueinkasalan hefir verið rekin, eða hvort annað fyrirkomulag muni heppilegra á olíuversluninni, enda hafa svo góð rök verið færð að þessum atriðum, að jeg hefi þar engu við að bæta. Það er einkum vegna formsatriða, sem snerta þessa till., að jeg hefi kvatt mjer hljóðs, og eins til að gera grein fyrir atkv. mínu um þá till.hv.þm.N.-Þ. (BSv) að vísa málinu til stjórnarinnar. Ef ekkert fleira hefði fram komið hjer við umr., hefði jeg hallast að þeirri till., því undir venjulegum kringumstæðum þýðir samþykt slíkrar till. sama og að fella málið, sem er til umr. í hverju falli. En við þessar umr. hefir ýmislegt komið í ljós, sem veldur því, að jeg get ekki sætt mig við þá afgreiðslu málsins. Hæstv. atvrh. (MG), sem nú er yfirmaður steinolíueinkasölunnar, var á þinginu 1917 frsm. þeirrar nefndar, sem hafði heimildarlögin um einkasöluna til meðferðar. Þá lýsti hann yfir því, að eftir að ríkið hefði á annað borð tekið að sjer einkasölu á steinolíu, þá mætti ekki leggja hana niður, nema að fengnum nýjum þingvilja. Í sömu átt hnigu ummæli hv.flm. (SigurjJ) nú. Hann sagði, að sjer hafi ekki verið ljóst fyr en nú á dögunum, að stjórnin gæti ekki lagt steinolíueinkasöluna niður, nema nýr þingvilji stæði þar að baki, og því væri þessi till. svo seint fram komin. Mjer finst harla merkilegt, að þessar yfirlýsingar hæstv. núverandi atvrh. (MG) og hv.flm. (SigurjJ) skuli falla svo saman, og því undarlegar kemur mjer fyrir sjónir annað, sem fram hefir komið við þessar umr. og fer í þveröfuga átt, að því er jeg best fæ sjeð. Hæstv. fjrh. (JÞ) las hjer í gær skriflega yfirlýsingu af hálfu hæstv. stjórnar, og gat jeg ritað niður orðrjettan kafla úr henni. Hæstv. fjrh. (Jp) vitnaði til þess, að þar sem þingið hafi nú hækkað svo mjög gjaldabálk fjárlagafrv. fyrir árið 1926, þá sje svo komið, að hæstv. stjórn telji nauðsyn bera til að draga inn í ríkissjóð mikinn hluta varasjóðs Landsverslunarinnar. En þar sem mestur hluti hans standi einmitt í steinolíuversluninni, þá hljóti afleiðingin að verða sú, að sú verslun verði látin draga saman seglin til muna. Hæstv. fjrh. fórust svo orð: „Af þessu leiðir það, að starfsfje verslunarinnar mun minka að miklum mun, og þótt þess vegna steinolíuversluninni kunni að verða haldið áfram að einhverju leyti fyrst um sinn, af þeim ástæðum, sem till. gerir ráð fyrir, þá hlýtur það a. m. k. að verða í miklu smærri stíl en núverandi einkasala er rekin í“. Þessa yfirlýsingu gefur hæstv. fjrh. f. h. hæstv. stjórnar, án nokkurs fyrirvara um, að þetta sje háð samþykt þeirrar þáltill., sem hjer liggur fyrir. Hann lýsir sem sje yfir því, að hæstv. stjórn sje þegar búin að taka ákvörðun um að minka steinolíuverslun ríkisins svo mjög; gefur meira að segja í skyn, að svo kunni að fara, að hún verði með öllu lögð niður. Jeg efa ekki, að hæstv. ráðh. hefir talað hjer fyrir munn hæstv. stjórnar allrar, og er þá augljóst, hvaða stefnu hún hefir tekið, áður en hún veit um afdrif þessarar þáltill., áður en hún veit, hvort sá nýi þingvilji, sem hæstv. atvrh. og hv.flm. (SigurjJ) hafa skýlaust lýst yfir, að þurfi að koma, muni fást fyrir afnámi einkasölunnar. Það má vel vera, að hæstv. fjrh. hafi gefið þessa yfirlýsingu óvart að einhverju leyti, en hún er skýr eins og hann setti hana fram. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um þá hlið málsins, hversu undarlegt það er, að hæstv. atvrh. og hv.flm. (SigurjJ) halda fram einni skoðun á þessu atriði, en hæstv. fjrh. annari af hálfu allrar hæstv. stjórnar, og þá einnig af hálfu hæstv. atvrh. það dularfulla fyrirbrigði get jeg ekki skýrt. En út frá þessum forsendum get jeg ekki greitt þeirri till.hv.þm.N.-Þ. (BSv), að vísa málinu til stjórnarinnar, atkvæði, þar sem það er sama og að greiða því atkv., að olíuverslun ríkisins verði dregin saman til muna, eða jafnvel alveg lögð niður. M. ö. o.: að vísa þessu máli til stjórnarinnar nú hefði alveg þveröfug áhrif við það, sem venjulegt er, þegar málum er vísað til stjórnarinnar. Þá er annað atriði í nánu sambandi við það, sem jeg nú hefi talað um. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) beindi þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta (JóhJóh), hvort stjórninni myndi heimilt að reka þá verslun, sem þál. fjallar um, þó að hún næði samþykki. Hv. þm. (ÁÁ) benti á, að heimildarlögin frá 1917 heimiluðu ríkisstjórninni einungis að reka einkasölu með steinolíu, en aðra verslun ekki. Hæstv. forseti (Jóh Jóh), sem jafnframt er dómari, leit svo á, að slíkur verslunarrekstur væri ekki heimilaður í lögunum frá 1917, en hinsvegar fælist í þál. sjálfri ný heimild fyrir ríkisstjórnina til að reka þá verslun, sem í till. getur. Í ljósi þessarar skýringar hæstv. forseta verður yfirlýsing hæstv. fjrh. einnig harla einkennileg. Hæstv. forseti lítur svo á, að ríkisstjórninni sje óheimilt að reka samkepnisverslun með steinolíu, nema samþykki þingsins komi til, en hæstv. fjrh. lýsir yfir því, að hæstv. stjórn hafi ákveðið þetta áður en nokkur veit um vilja þingsins. Enn vil jeg víkja að einu atriði í sambandi við þetta mál. Vitanlega ætla jeg mjer ekki þá dul að deila við hæstv. forseta um það, hvort telja megi samþykt þessarar þáltill. nægilegan grundvöll fyrir ríkisstjórnina til að reka þá olíuverslun, sem þar getur. En sem leikmaður vil jeg benda á eitt atriði. Í niðurlagi 29. gr. þingskapanna segir svo (með leyfi hæstv. forseta): „Þingsályktunartillögur, sem fara fram á útgjöld úr landssjóði, skal jafnan bera upp í báðum deildum og hafa tvær umræður um þær“. Nú segir þessi þáltill. svo fyrir, að ríkisstjórnin skuli byrja, eða a. m. k. hafa heimild til, að reka nýja tegund olíuverslunar, sem samkvæmt ummælum hæstv. forseta heimilast ekki af lögunum frá 1917. Ennfremur efa jeg ekki, að enginn muni líta svo á, að slíkur verslunarrekstur sje heimill samkvæmt fyrirmælum í eldri lögum, sem sett voru til bráðabirgða vegna ófriðarins mikla. Heimildin felst því eingöngu í sjálfri þál. Nú er ekkert sennilegra, ef þessi verslun verður rekin, en að hún hafi í för með sjer útgjöld fyrir ríkissjóð. Fyrst og fremst hefir verslunarreksturinn talsvert mannahald í för með sjer. Þá þarf einhversstaðar að fá rekstrarfje o. s. frv. Ennfremur er ekki loku fyrir það skotið, að tap verði á ríkisverslun með olíu í samkepni við aðra innflytjendur. það er alls ekki ómögulegt, miklu fremur mjög sennilegt, að hin afaröflugu fjelög, sem reka heimsverslunina með olíu, líti hornauga þau lagafyrirmæli, sem smáríki setur hjá sjer til að hindra verslun þeirra, og vilji fórna einhverju fje til að brjóta þann mótþróa á bak aftur. Við skulum hugsa okkur það tilfelli, sem vel getur komið fyrir, að þessi nýja ríkisverslun og einhver keppinautur hennar, innlent eða sennilegar erlent olíusölufjelag, fái hvort sinn olíufarm um líkt leyti, en olíufjelagið setti alt í einu verð sinnar olíu niður um 10, 20 eða 30 kr. hverja tunnu, langt niður fyrir sannvirði. Ríkisverslunin yrði, nauðug, viljug að feta í fótspor olíufjelagsins og lækka verð á sinni olíu. Afleiðingin yrði svo sú, að verslunin stórtapaði á farminum, og svona gæti farið oftar. Hvar á nú að taka fje til að greiða þennan halla? Auðvitað tekur landsstjórnin það úr ríkissjóði! Af þessum ástæðum verð jeg sem leikmaður að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort forsvaranlegt sje að afgreiða slíka þál. við eina umr. í Sþ. Ennfremur hvort ríkisstjórninni muni heimilt að stofna til framkvæmda, sem geta leitt til útgjalda fyrir ríkissjóð, á ekki öruggari grundvelli. Þegar jeg nú dreg öll þessi atriði saman, þá finst mjer ekki ofmælt, að naumast sje verjandi að afgreiða þetta mál nú. Þess vegna vil jeg alvarlega beina því til hv.flm.þáltill., hvort þeim, við nánari athugun, finnist mál þetta ekki verðskulda frekari rannsókn; hvort þeim finnist svo brýn nauðsyn bera til að breyta núverandi skipulagi olíuverslunarinnar, sem hefir svo mikla þýðingu fyrir mikinn hluta fiskiframleiðenda landsins, að mál þetta megi ekki bíða eitt ár enn. Mjer blandast ekki hugur um, að hjer er um svo merkilegt mál að ræða, að mjög mikinn undirbúning þarf til þess að breyta einkasölufyrirkomulaginu eða afnema það, og er sjálfsagt, að sú ákvörðun verði tekin hjer á þingi í lagaformi. Því skýt jeg því til hv.flm., hvort þeir geti ekki sætt sig við, að málinu verði hjeðan af frestað til næsta þings og við svo búið látið sitja að þessu sinni.

Fjármálaráðherra (JÞ): Hv. þm. Str. (TrÞ) hefir misskilið dálítið þá yfirlýsingu, sem jeg gaf hjer á síðasta fundi. Jeg var að lýsa afstöðu stjórnarinnar til þess máls, sem nú er til umr., en vildi ekkert sagt hafa um fyrirætlanir hennar í einkasölumálinu, ef annað yrði hjer ofan á en að þessi þáltill., sem stjórnin styður, næði samþykki. Jeg færði fram þær fjárhagsástæður fyrir fylgi stjórnarinnar við þáltill., að úr því sem komið væri bæri nauðsyn til að draga inn í ríkissjóð eitthvað af varasjóði Landsverslunarinnar, og það verður hægt, ef þáltill. nær samþykki. Yfirleitt var efni yfirlýsingarinnar miðað við það, að till. nái fram að ganga, og snerist eingöngu um þetta mál. Það er því misskilningur hjá hv.þm. (TrÞ), að stjórnin hafi ákveðið, hvað gera skuli, jafnvel þó að þessi þáltill., sem er studd af stjórninni, verði feld. Um það efni hefi jeg ekkert sagt. Þó að þetta mál heyri ekki undir mig, að öðru leyti en því, sem það snertir fjárhag ríkissjóðs, þá vil jeg þó, úr því umr. eru orðnar svo langar á annað borð, gera fáeinar athugasemdir sem þingmaður. Þetta mál er stefnumál þeirra manna, sem hafa þá trú, að olíuframleiðslan í heiminum sje komin í það horf, að virkilega frjáls samkepnisverslun fáist með þessa vörutegund, ef till. nær fram að ganga. Steinolía er mikil verslunarvara og mjög mikil nauðsynjavara, og skiftir því miklu máli, hvort verslun með hana er frjáls eða ekki, svo framarlega sem landsmenn eiga kost á því að velja þar á milli, en það eiga þeir, ef skipulag framleiðslu og sölu á steinolíu er komið í það horf, að nægilega margir geti haft olíu á boðstólum. Frá sjónarmiði ríkissjóðs vil jeg bæta því við, að jeg tel alt of áhættusamt fyrir hann að hafa alla steinolíusölu í landinu á sínum herðum. Jeg þarf varla að lýsa því, hvernig farið getur, ef afli bregst eða verðfall verður á fiski. Þá vofir yfir stórtap á olíuverslun ríkissjóðs í mótorbátaverstöðvum landsins. Enda er óeðlilegt að ríkið hafi þessa áhættu á sínum herðum, svo famarlega sem kostur er á frjálsri verslun með steinolíu, þar sem til er annar aðili, sem á að bera áhættuna við þessa verslun, en það er verslunarstjett landsins. Jeg veit reyndar, að nokkrum hluta verslunarstjettarinnar er engan veginn hugleikið að taka aftur við steinolíur versluninni, því að þessi verslun er áhættusöm, en gefur aftur á móti tiltölulega lítið í aðra hönd. Er mörgum því ósárt um, að ríkið beri áhættuna. En jeg verð að segja, að það fer best á því, að hver stjett inni að fullu af hendi sín skylduverk í þjóðfjelaginu, og gegnir auðvitað sama máli um verslunarstjettina. Það er hennar skylda að taka við steinolíuversluninni, ef nokkur kostur er frjálsrar verslunar með þessa vöruteg., enda hafa kaupmenn betri aðstöðu en landsverslun getur haft, þar er þeir eru dreifðir um land alt og eiga langtum hægara með að semja við kaupendur á afskektum stöðum og tryggja á þann hátt hagsmuni sína, ef illa árar. Það hefir verið mikið um það talað, - og með rjettu -, að steinolíuverð væri hærra hjer en vera þyrfti. En mjer hefir fundist, að ekki hafi nægilega verið bent á orsakir þessa ástands. Menn hafa annað veifið kent Landsversluninni um þetta, að álagning hennar hafi verið of mikil, en ekki getað fært full rök fyrir, að því er mjer hefir virst. Orsökin liggur og á öðru sviði, sem jeg mun nú sýna fram á. Verð jeg þá að víkja að samningi þeim, sem nú er grundvöllur fyrir einkasölunni, og gerður var 10. ágúst 1922 milli fjelagsins British Petroleum Co. og forstjóra Landsverslunarinnar, Magnúsar Kristjánssonar, með einum vitundarvotti, Hjeðni Valdimarssyni. Eftir samningi þessum er olían venjulega keypt í London, en verðlagið miðað við útreikning, sem samningurinn gerir grein fyrir og jeg mun nú víkja hjer að nokkrum orðum. Kaupandi skal greiða seljanda fyrir olíuna, komna til Englands, sem hjer segir: a) Tíðkanlegt markaðsverð á fermingardegi í amerískri höfn. b) Farmgjöld með tankskipum frá flóahöfnum til Bretlands. c) Sjóvátrygging. d) Lekatjón á sjó. Þegar hjer er komið og þetta er greitt, er olían komin í hendur seljendum í olíugeyma í London. Með greiðslu þessa verðs hefir seljandi aðeins fengið umboðslaun sín, sem hann vafalaust getur fengið af skráðu markaðsverði í Ameríku. En þá kem jeg að næsta lið útreikningsins: e) Álagning seljandans. Er svo ákveðið, að hún skuli vera 1/4 sterlingspunds af venjulegu steinolíufati, sem er 40 gallon, en 1/6 punds af hráolíu. Vil jeg þá fyrst gera grein fyrir, hverju þessi álagning nemur. Samkv. skýrslum Landsverslunar voru árið 1924 flutt inn tæp 45 þús. olíuföt alls. Af þeim munu 8 þús. hafa verið hráolíuföt, en 37 þús. steinolíuföt. Það er því næsta auðveldur reikningur að finna, hverju álagningin nemur. Hún verður alls árið 1924 tæp 10600 sterlingspund. Ef sterlingspundið er reiknað á 30 ísl. kr. árið 1924, eins og mun láta nærri, nemur álagningin um 320 þús. ísl. krónum. Um þessa álagningu væri nú ekki mikið að segja, ef hún væri sama eðlis og venjuleg álagning kaupmanna og í henni væri fólgin borgun fyrir kostnað, áhættu og vinnu við verslun þá, sem um er að ræða. En um slíkt er ekki að ræða í þeim liðum, sem á undan eru gengnir. Þessi álagning mun nema 30–35% af verði olíunnar, kominnar til London, samkv. áætlun um olíuverðið, sem fylgdi samningnum í ágúst 1922, er hann var gerður. Sje miðað við verð olíunnar fob. í amerískri höfn, er álagningin 37–49% eftir sama áætlunarverði. Nú fyrst byrja hin eiginlegu viðskifti B. P. Co. og Landsverslunar. Olían er komin í geyma fjelagsins í London, en áður en hún er flutt til Íslands, þarf að koma henni í tunnur. Hefði mátt ætla, að fjelagið krefðist einskis sjerstaks gjalds fyrir að afhenda sínar eigin vörur, láta olíuna í tunnur og koma að skipshlið. En hvað segir samningurinn hjer um? Næstu liðirnir, sem borga ber fyrir olíuna eru: f) og g): Fyrir ílátningu og flutning að skipshlið skal greiða 118 sterlingspund. Að vísu er gert ráð fyrir því í samningnum, að upphæð þessi geti breyst, og má vera, að svo hafi verið að einhverju leyti, það er mjer ekki kunnugt um, en þetta gjald var fastákveðið 6 fyrstu mánuði einkasölunnar. Þessi þóknun fyrir afhendingu á steinolíunni árið 1924 nemur því um 168 þús. krónur, ef reiknað er með 30 kr. gengi. Til þess að athuga, hvort fjelagið fái nú sinn kostnað upp borinn eftir alt þetta, má bera þennan kostnað saman við kostnað Landsverslunar innanlands. Allur kostnaður við steinolíusöluna innanlands nam árið 1924, að meðtöldum flutnings- og útskipunargjöldum, alls 162317 kr., eða nokkru minni upphæð en B. P. Co. tekur fyrir að láta olíuna í tunnur og flytja að skipshlið í sömu höfn. Allir geta því sjeð, hvort seljandanum er þessi upphæð nægileg eða ekki til að standast kostnað við afhendingu á sínum eigin vörum. Fleira er það í samningnum, sem er næsta athugavert. Má geta þess, að afgreiðist olían í Leith, en ekki í London, skal greiða aukreitis 3/8 sterl.pd. eða 11 kr. 25 au. á fat hvert. Flutningsgjald milli Englands og Íslands er 8 til 9 kr. á fatið. B. P. Co. vill fá 11 kr. 25 au. fyrir flutning á olíunni milli Leith og London - og er kaupandi víst ekki ofsæll af. Að öllu þessu athuguðu sje jeg ekki betur en að oss hafi hent sú óhamingja með einkasölunni að lenda í höndum (jeg vil ekki segja klóm) á nýju einokunarfjelagi, sem síst gefur hinu fyrra eftir. Þótt sjálfsagt megi margt misjafnt segja um danska steinolíufjelagið og íslenska, þá efast jeg um, að þau fjelög hafi nokkru sinni gengið svo langt sem þetta fjelag, sem tekur sína álagningu fullkomlega áhættulaust, þar sem ríkissjóður er milliliður milli þess og notenda olíunnar og ber því öll skakkaföll, ef vanskil eða önnur viðskiftavandræði kæmu fyrir al hálfu notendanna. Nærri liggur að spyrja, hvort það mundi hafa verið tilætlun löggjafans, að samningur sem þessi væri gerður. Verð jeg hiklaust að svara því neitandi, og vil jeg í því sambandi vísa til 4. gr. laganna 1917, þar sem svo segir (með leyfi hæstv. forseta): „Landsstjórnin má þá fyrst nota þessa heimild, er hún hefir fengið banka- eða handveðstryggingu, er hún álítur fullnægjandi, fyrir því, að áreiðanleg verslunarhús selji landinu nægar birgðir af steinolíu fyrir eigi hærra verð en alment stórkaupamarkaðsverð er á hverjum tíma á þeim stað, sem olían er keypt .... “ Jeg hefi að vísu engin gögn í höndum um olíuverð í stórkaupum í London, en eftir þekkingu minni á almennum viðskiftum þætti mjer einkennilegt, ef það ætti að fara fram úr olíuverðinu í amerískri höfn, að viðbættri sjóvátryggingu, flutningsgjaldi og lekagjaldi. En þá hefir líka álagning B. P. Co. verið með öllu umfrám lagaleyfi. Þessi samningur er fyrsta og fremsta orsökin til þess, hve dýr olían hefir verið í einkasölunni. Álagning fjelagsins fer fram úr öllu hófi, og auk þess sýnir það beina harðdrægni í viðskiftunum, eins og t. d. með hinu háa gjaldi, er það tekur fyrir afhendinguna á sínum eigin vörum. Þetta veldur því, að mönnum hefir virst, og með rjettu, að hægt væri að fá olíu með langtum betri kjörum í útlöndum heldur en hjer í einkasölunni. Þrátt fyrir öll þau mistök, sem hjer hafa orðið, hefir þá farið hjer, sem víðar, þar sem einokun nær að hreiðra um sig, að kringum hreiðrið myndast ýmiskonar tengslabönd hagsmuna flokka og einstaklinga, er mynda nokkurskonar varnargarð kringum einokunina, er fram líða stundir. Þetta þarf ekki að stafa að því, að menn vilji í raun og veru veita einokuninni þjónkun sína, heldur af þeim kringumstæðum, er einokunin hefir valdið í landinu. Þótt ótrúlegt megi virðast, hafa tveir flokkar landsins, Framsóknarflokkurinn og Jafnaðarmenn, tekið þessa steinolíueinokun að sjer til þess að verja hana með oddi og egg. Þetta mun þó ekki koma af því, að þeir vilji styrkja þetta útlenda einokunarfyrirtæki, heldur af því, að þeim finst, að þeir sjeu til knúðir fyrir rás viðburðanna.

Hver hefir ráðið því, að samið var við þetta fjelag?

. Jeg er ekki að ásaka neinn fyrir orðinn hlut. Samkv. lögunum var skylda að semja við eitt einstakt fjelag.

En hvers vegna var þá samið við þetta fjelag?

.

það hefði kannske átt að semja við Standard Oil?

.

Eru ekki fleiri til?

. Jeg lýk máli mínu í þeirri von, að þingið beri gæfu til þess að losa landsmenn úr öllum viðjum þeirrar einokunar, er jeg nú hefi gefið nokkra lýsingu á.

Fyrir Standard Oil og íslensku leppana

. Sú aðferð, sem stungið hefir verið upp á hjer, í dagskrártill. hv.þm.N.-þ. (BSv), að veita undanþágur frá einkasölunni, mundi að litlu eða engu gagni koma. Hin stærri steinolíufjelög mundu ekki álíta heiðarlegt eða sæmilegt að senda steinolíu sína inn á umsamið svið annars fjelags, og sú olía, sem fengist á þennan hátt, yrði því að koma frá annari eða þriðju hendi. Það er því mjög ófullnægjandi að ætla sjer að ráða bót á þessu með undanþágum. Vjer höfum nú í 3 ár verið skuldbundnir til að greiða árlegan skatt til B. P. Co. Hann nam rúmum 300 þús. kr. árið 1924 og tilsvarandi við innflutning steinolíu hin árin. Alþingi hefir verið brugðið um margt, og meðal annars það, hve það væri kostnaðarsamt. Þó hefir það aldrei kostað jafnstóra fúlgu sem þá, er B. P. Co. hefir tekið af oss í árlegan skatt undanfarið. Þótt það þing, er nú stendur yfir, ljeti ekkert annað eftir sig liggja en að ljetta þessum skatti af, með því að gefa olíuverslunina frjálsa, held jeg, að ekki yrði hægt annað að segja en að það hefði unnið fyrir sjer.

Benedikt Sveinsson Jeg tek hjer til máls einkum út af ræðu hv. 2. þm. Árn. (JörB), sem var mjer ærið undrunarefni. Hann sagði fyrst, að sjer væri um það eitt hugað í þessu efni, að landsmenn fengju góða og ódýra olíu, en rjett á eftir fer hann að áfellast mig fyrir það, að jeg sje horfinn frá minni gömlu stefnu í málinu og vilji eyðileggja Landsverslunina. Jeg er hræddur um, að hv. 2. þm. Árn. (JörB) hafi heyrt illa, ef ekki er öðru lakara til að dreifa. Jeg sagði einmitt, að jeg vildi alls ekki leggja landsverslun með steinolíu niður, en hinsvegar vildi jeg, að notendum olíunnar væri gefinn kostur á undanþágum frá einkasölunni, í því skyni að eyða kala til hennar.

Gátu notendur ekki pantað áður?

Nei. Ummæli hv.þm. (JörB) út af þeirri skoðun, er jeg ljet í ljós um þetta mál, eru rangfærslur einar. Og ef hann vildi vera sinni fyrri trúarjátningu samkvæmur, ætti hann að vera á mínu máli.

Jeg mun svara þessu síðar

. Mjer þykir varlegra að afnema eigi einkasöluna fyrst um sinn, vegna þeirrar hættu, að útlend ofríkisfjelög nái aftur tökum á steinolíuversluninni. Hins vegar vil jeg gefa notendum olíunnar kost á að útvega sjer hana sjálfum, ef þeir telja sjer það hagkvæmara. Ef þeir græða á því í samanburði við að kaupa hana í Landsversluninni, þá er því takmarki náð, sem fyrir mjer vakir og hv.þm. segir, að fyrir sjer vaki, en ef þeir hinsvegar tapa á þessari verslun sinni, munu þeir hverfa aftur til einkasölunnar og hætta steinolíukaupum upp á eigin spýtur. Annars heyrðist mjer á seinni hluta ræðu hv.þm. (JörB), að hann væri alveg fallinn frá sínum fyrri ummælum, að sig skifti litlu um fyrirkomulagið, ef olían fengist ódýr, því að það kom berlega fram, að hann vildi af öllum mætti halda í ákveðna tilhögun á versluninni. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að undanþágur kæmu notendum að engu gagni vegna þess, að steinolíufjelögin myndu ekki fást til að flytja olíuna inn í landið, meðan Landsverslunin starfar, og sú olía, sem fengist, væri komin gegnum þrjá eða fjóra milliliði. Þetta kann svo að vera, en jeg sje ekkert á móti því, að mönnum væri leyft að flytja inn olíuna, ef þeir telja það sjer til hagsmuna, jafnvel þótt um einhverja „milliliði“ væri að ræða. Jeg hefi aldrei haldið því fram, að olíusamningurinn væri eins og hann ætti að vera, eða að tilhögun þessarar stofnunar væri að öllu leyti í æskilegasta lagi. Jeg hefi engan dóm á það lagt, enda þekki það ekki til hlítar. Ef lögin frá 1917 eru svo úr garði gerð, að ekki megi breyta fyrirkomulaginu á versluninni til bóta, þá ætti vandinn ekki að vera annar en sá, að breyta lögunum sjálfum. Þótt þingið yrði lengt um viku vegna þeirrar breytingar, ættu menn ekki að láta sjer það í augum vaxa, ef það nægði til að koma steinolíuversluninni í betra horf.

Klemens Jónsson Þessar löngu umr., sem hjer hafa farið fram um þetta mál í gærdag, í nótt og í dag, hafa ekki gefið mjer tilefni til þess að standa upp og tala, fyr en hæstv. fjrh. (JÞ) hjelt nú sína ræðu. Hann fór nokkuð ítarlega inn á samninga þá, sem gerðir voru við B. P. Co. 10. ágúst 1922. Hann gat þess, að þeir hefðu verið gerðir af forstjóra Landsverslunarinnar, Magnúsi Kristjánssyni, annarsvegar og umboðsmanni fjelagsins hinsvegar. En þó að nú forstjóri Landsverslunarinnar, Magnús Kristjánsson, gerði þessa samninga og undirskrifaði þá, gerði hann það vitanlega í umboði ráðherrans. Þar eð jeg var ráðherra í þá tíð, verð jeg því að álíta, að jeg beri ábyrgð á, hvernig samningarnir voru úr garði gerðir, þótt Magnús Kristjánsson undirskrifaði þá. Og jeg er ekkert hræddur við að taka á mig þá ábyrgð. Jeg vil geta þess, að þessir samningar voru ekki gerðir út í loftið, síður en svo. Þeir voru vel og vandlega undirbúnir. Jeg man, að fyrsta uppkastið, sem kom til stjórnarráðsins, var mjög vandlega og rækilega skoðað og athugað og gerðar á því mjög miklar breytingar. Hæstv. fjrh. (JÞ) er innanhandar að sjá þetta sjálfur og ganga úr skugga um, að þessir samningar voru síst ígerðir óhugsað eða í fljótræði. Jeg verð nú að álíta, að forstjóri Landsverslunarinnar hafi svo mikla og góða verslunarþekkingu til að bera, að honum væri vel trúandi til þess að gera þessa samninga þannig úr garði, að vel væri við unandi. Sjerstaklega verð jeg að taka það fram, að jeg veit, að hann er svo verslunarfróður, að hann veit, hvað er hið venjulega stórkaupamarkaðsverð. Í þessu efni er hann sjálfsagt miklu fremri hæstv. fjrh., enda hefir hann miklu meiri reynslu í verslunarsökum. Þar að auki er maðurinn mjög vel gefinn að öllu öðru leyti, og er því mjög hæpið fyrir hæstv. fjrh., og hvern sem er, að gera mikinn aðsúg að honum eða gagnrýna verk þau, er hann hefir unnið. Hæstv. fjrh. kom með verð, sem hann sagði að væri miðað við útreikning samninganna, en gerði þess ekki aðra grein en þá, að hann las upp ýmsar tölur. Jeg verð nú að taka undir það með ýmsum hv.þm., að það er mjög erfitt að átta sig á tölum, sem kastað er fram í umr. öllum að óvörum, og gera sjer nokkra grein fyrir, hvort slíkar tölur og útreikningar, sem á þeim eru bygðir, sjeu nærri lagi. Bæði meðhaldsmenn og andstæðingar þessarar þáltill. hafa tekið það fram, að þetta er ekki heppileg aðferð, heldur ætti eingöngu að byggja á prentuðum skýrslum, svo að allir gætu áttað sig á tölunum. Jeg er ekki með þessu að mótmæla því, að þær tölur, sem hæstv. fjrh. fór með, sjeu rjettar. Jeg tel sjálfsagt að svo sje, þótt jeg geti ekki gengið úr skugga um það, þar sem jeg hefi ekkert til að byggja á, og ekki einu sinni sjálfan samninginn í höndum. En það er ekki nóg að koma fram með þessar tölur og segja, að fjelagið fái svo og svo mikinn ágóða, eða 350 þús. kr. á ári, að viðbættum þeim 3 kr., sem það fær fyrir að fylla hverja tunnu. Þetta sannar alls ekki neitt út af fyrir sig. Til þess að komast að hinu sanna þarf að gera samanburð á þessum tölum og öðrum tölum, og þó aðallega tölum D. D. P. A., og sjá, hverjar tölurnar eru lægstar. Það þarf að athuga, hvort verðið er nokkuð hærra nú en hjá hinu íslenska steinolíufjelagi á sínum tíma, þrátt fyrir öll þessi fríðindi, sem hæstv. fjrh. telur B. P. Co. hafa fengið með samningnum. Að þessu vjek hæstv. fjrh. (JÞ) ekki einu orði. Öll þessi töluþula hans sannaði því ekki neitt. Nú er það vitanlegt, að þrátt fyrir alt, sem finna má þessum tölum til foráttu, þá hefir steinolía Landsverslunarinnar verið ódýrari en steinolíufjelagins upp á síðkastið, að jeg nú ekki tali um þegar steinolíufjelagið var almáttugt og rúði og fjefletti almenning og beitti til þess jafnvel ósæmilegum brögðum. Hæstv. fjrh. játaði, að fyrra fjelagið hefði verið ilt, en hann vildi halda því fram, að þetta væri hálfu verra. Nú vil jeg minna á það, að hæstv. fjrh. hjelt því tvisvar fram í ræðu út af fyrirspurn, sem kom fram 1923, að það kæmi í sama stað niður, hvort fjelagið væri, sökum þess, að B. P. Co. væri aðeins angi af Standard Oil. Nú er ilt að skilja, ef í rauninni er um sama fjelagið að ræða, að annað sje hálfu verra en hitt. Þar verður þá sjálfsagt varla gert á milli. En nú vil jeg segja frá öðru, því, að steinolíufjelagið danska, sem í rauninni hafði útsöluna hjer, varð afar gramt, þegar þessir samningar voru gerðir og landið tók steinolíuna í sínar hendur haustið 1922. Jeg var staddur í Kaupmannahöfn, og forstjóri danska fjelagsins kom þá til mín og átti tal við mig. Var hann mjög óánægður, ekki yfir því, að landið hafði tekið að sjer verslunina, heldur yfir því, að fjelagi hans hafði ekki verið gefinn kostur á að „konkurrera“. Var honum það varla láandi, en ástæður þær, er til þess lágu, voru teknar fram út af fyrirspurn, er gerð var á þinginu 1923, og getur hver sem vill lesið um það í þingtíðindunum frá því ári. Forstjórinn beiddi mig þess, er við áttum tal saman, að lofa sjer að sjá samninga þá, er gerðir höfðu verið við breska fjelagið. Hafði jeg samningana og las fyrir honum fyrstu síðu þeirra, þar sem sjerstaklega er talað um verðið og álagninguna. Tók jeg eftir því, að hann bliknaði, er hann heyrði skilmálana, og skildist mjer af því, að hann furðaði svo mjög á, hve góð kjör við hefðum hlotið. Veit jeg, að hv.þm. er fullkunnugt um, að menn geta lesið í svip annara, og jeg var ekki í vafa um, að forstjóri þessi stórfurðaði sig á því, að hve góðum samningum við hefðum komist. Þess vil jeg og geta, að hafi þessi landsverslun reynst svo illa, sem hæstv. fjrh. vildi vera láta, þar sem hann sagði, að við hefðum lent í nýjum okurklóm, þá undrar mig, að þetta skuli ekki hafa valdið meiri óánægju úti um land en orðið hefir. Jeg þori þvert á móti að fullyrða, og fleiri hv.þm. hafa tekið í sama strenginn, að þessi steinolíuverslun hefir valdið almennri ánægju. Að vísu munu ýmsir kaupmenn óánægðir með hana. Er þeim það vart láandi, því vitanlega er hún, sem önnur einkasala, þeim til nokkurs óhags, og leiðir það til þess, að þeir eru á móti henni, jafnvel þótt þeir geti ekki fært rök fyrir, að hún sje landinu til óheilla. Jeg er og jafnsannfærður um, að í hjarta sínu er hæstv. fjrh. fullviss um, að ekki mun rjett að afnema þessa landsverslun. En hann er svo ákveðinn og einlægur vinur friálsrar verslunar, að hann vill fórna öllu fyrir hana, eins og sást meðal annars, er rætt var um tóbakseinkasöluna á dögunum. Þá hjelt hæstv. fjrh. því fram, að það hefði verið óheimilt af stjórninni að gera samninginn. Á hann þar við fyrirmæli 4. gr., að ekki megi kaupa olíuna hærra verði en almennu stórkaupamarkaðsverði. En hæstv. fjrh. kom ekki með neitt, sem sannaði það, að verðið hefði farið fram úr því. Tölurnar, sem hann var með, upplýstu aðeins, hvað B. P. Co. fengi olíuna á, en ekki að það seldi okkur hana fyrir ofan stórkaupamarkaðsverð. Jeg fyrir mitt leyti er sannfærður um, að ómögulegt er að færa rök að slíku. Þvert á móti er jeg alveg sannfærður um, að við höfum hjer sætt meiri vildarkjörum en nokkru sinni fyr. Hinsvegar segi jeg ekki, að við getum ekki komist að enn betri kjörum. Þess vegna var það, að jeg lofaði danska forstjóranum því, að ef jeg mætti ráða, skyldi samningnum verða sagt upp 1925. Þetta loforð er skrifað á skjal, sem málið snertir, í stjórnarráðinu, og býst jeg við, að það finnist þar enn. Skráði jeg þetta loforð skömmu áður en jeg fór frá í fyrra, af því að þá þóttist jeg sjá, að jeg mundi fá litlu um það ráðið, hvort samningnum yrði sagt upp 1925, eins og nú er komið á daginn. En jeg vildi sýna, að jeg hefði munað eftir loforði mínu. Af þessu, sem jeg nú hefi sagt, kom mjer það síður en svo á óvart eða illa, að hæstv. stjórn sagði nú þessum samningum upp. Jeg hefði gert það sjálfur, ef jeg væri nú í stjórn. En þetta loforð gaf jeg af því, að jeg var sannfærður um, að forstjóri danska fjelagsins mundi gera sitt ítrasta til þess að komast að samningum við íslensku stjórnina, og þá yrðu altaf tvö fjelög til að „konkurrera“ um þennan markað, og gæti það aðeins orðið þessari þjóð til gagns, því að þá væri ætlandi, að steinolían yrði ódýrari. Jeg fann það á forstjóranum, að hann mundi leggja hið mesta kapp á að ná samningum aftur og teygja sig svo langt sem honum fyndist frt. Þess vegna tel jeg og rjettast, að steinolíueinkasölunni yrði haldið áfram, en fleiri fjelögum gefinn kostur á að láta henni olíu í tje. Mjer er nefnilega sama, hvaða fjelag selur til Landsverslunarinnar, hvort það er íslenskt eða danskt eða breskt, bara að það sje áreiðanlegt fjelag, sem uppfyllir skyldur sínar og veitir Íslendingum þau bestu kjör, sem völ er á. Þetta gæti unnist, ef einkasölunni verður haldið áfram. Því er það glapræði, ef nú á að hætta við hana, jafnvel þótt leyft sje, að Landsverslunin megi „konkurrera“. Mjer liggur við að segja: Mikið var að hún mátti það! En það er þó skiljanlegt, því svo greindir eru þó flm.þáltill., að þeir vita, að ef stjórnin hættir að hafa hönd í bagga með þessari verslun, þá er komið í sama horfið og áður, sem Fiskifjelagið getur fullkomlega upplýst um hvernig var. Jeg hefi nú svarað hæstv. fjrh. og reynt að skýra frá afstöðu minni til þessa máls. Jeg hefi sýnt, að það var ekki rjett, sem hæstv. fjrh. gerði í þessu máli, því þótt jeg geti ekki rengt tölur hans, þá er hvorki sannað eða hrakið neitt með þeim. Hin ummæli sín hefir hæstv. fjrh. alls ekki sannað, þau, að við höfum lent í verri okurklóm en við áður vorum í. Til þess vantar samanburð á olíuverðinu nú og verðinu þegar D. D. P. A. hafði steinolíuverslunina. Jeg ætla mjer ekki að ræða mikið meira um málið, en úr því að jeg er staðinn upp á annað borð, get jeg ekki komist hjá því að segja, að jeg kann illa við sumt, er hv. aðalflm. (SigurjJ) sagði í gær. Mjer virtist í fyrstu, sem hann ætlaði sjer að tala rólega og hlutdrægnislaust um málið, en svo kom hann með þungar ákærur á hendur forstjóra Landsverslunarinnar. Hann ákærði hann hreint og beint fyrir að hafa skattlagt neytendur. Jeg skrifaði eftir honum: „Hafi hann skattlagt neytendur, er hann sakaverður“. Hv. aðalflm. ætti nú að vita, að það er miklu verri ákæra að segja um einhvern mann: Hafi hann gert þetta eða hitt, er hann sekur, heldur en að segja hreinlega: Hann hefir gert þetta. Við þessu hefði jeg alls ekki búist af hv. aðalflm. því þetta „hafi“, „hafi“ eru dylgjur og ekkert annað. Nú er það jafnviðurkent af öllum, og jeg býst við, að hv. aðalflm. (SigurjJ) viðurkenni það líka, að þessi forstjóri er flekklaus og alkunnur heiðursmaður. Enda hefði stjórnin ekki falið honum forstöðu Landsverslunarinnar á sínum tíma, nema hún hefði verið sannfærð um fullkominn heiðarleik hans. Nú hefir hann gegnt þessum forstjórastörfum, sumpart með öðrum og sumpart einn í 7–8 ár, og aldrei hefi jeg heyrt það, að honum hafi verið brugðið um óheiðarleik af einum eða öðrum. Jeg get nú sagt það, að jeg álít ekki, að það megi skattleggja neytendur í þessu skyni, en jeg get ekki sagt, að maðurinn sje óheiðarlegur, þó það hefði verið gert. Má vera, að hann hafi fengið leyfi stjórnarinnar til þess. Um það getur hæstv. stjórn sagt, og ef svo er ekki, ber henni að rannsaka, hvort það hefir verið gert. Jeg álít, að eftir reglugerðinni megi ekki leggja aukaskatt á neytendur í þessu skyni, heldur álít jeg, að brúka eigi varasjóðinn til þess að bta úr þessu. Jeg sje ekki ástæðu til að taka meiri þátt í þessum löngu umr. Sýnist mjer og tími til kominn að hætta þeim og láta atkv. sýna, hvort það er bláköld alvara hv.þm. að leggja niður þessa einkasölu, sem að minni ætlun hefir gefist einkar vel, og láta landið aftur lenda í klóm þess fjelags, sem drotnaði lengst yfir þessari verslun hjer á landi. Því það hygg jeg að verði afleiðingin, ef þessi þáltill. verður samþykt.

Björn Líndal Hv. 5. landsk. (JJ) hefir nú í nálega tvö ár ekki aðeins hælt sjer sjálfur, heldur og látið aðra hæla sjer af því, að jeg hafi ekki þorað að svara honum á fundi einum norður á Akureyri fyrir nál. tveim árum. Jeg býst nú við, að ef jeg virti hann ekki svars nú, þá myndi hann æðilengi og að minsta kosti ekki skemmri tíma hæla sjer af því, að jeg hafi ekki þorað að svara sjer. Þar eð jeg helst vil hlífa þjóðinni sem mest við hólræðum hans um sjálfan sig og þó einkum þeim, sem hann lætur borga sjer fje fyrir að skrifa níð um aðra og hrós um sjálfan sig, þá vil jeg nú beina til hans nokkrum orðum, en jeg skal samt vera afar stuttorður. Jeg heyrði aðeins byrjunina á ræðu hv.þm. (JJ) í gær, en er lengja tók klausurnar, er hann þuldi upp úr þingtíðindunum, þreyttist jeg og fór út. Jeg vildi líka satt að segja, að jeg þyrfti aldrei að hlusta á þennan hv. herra, og komist jeg ekki hjá því, þá vil jeg heyra sem allra minst. Ber tvent til. Fyrst það, að jeg græði aldrei neitt á mælgi hans, nema þá það að kynnast innræti mannsins enn betur en hingað til, en það þekki jeg nægilega vel áður, og satt að segja hálfhryllir mig við því að kynnast því betur en orðið er. Önnur ástæða til þess, að jeg fer út, er þm. (JJ) talar, er sú, að þá hættir manni fremur en ella til þess að svara honum einhverju, ef á hann er hlýtt. En mín skoðun er sú, að þá sje sóma hins háa Alþingis best borgið, ef allir góðir þm. gerðu það að skyldu sinni að virða þennan hv. herra sem allra fæstra orða. Jeg hefi ógeð á því að heyra hann tala, samskonar ógeð og að heyra illa uppalinn götustrák kasta ókvæðisorðum eða saur á heiðvirt fólk, sem fer um götuna og ekkert hefir til saka unnið. Aldrei getur þessi hv. herra talað alvarlega um alvarlega hluti, nei, hann veður fram og aftur úr einu og í annað og altaf í kringum kjarna málanna, sem hann kemur aldrei að. Ef einhver virðir hann svars, þá verður úr því endalaust rifrildi, því hv.þm. kann sjer ekkert hóf í deilum og hættir aldrei. Alveg er og sama, hversu oft og greinilega ósannindi hans eru ofan í hann rekin og sýnt fram á, hve frámunalega vitlausar ræður hans eru. Þessi hv.þm. getur aldrei gert greinarmun á rjettum málstað og röngum, og kemur það auðvitað af því, að hann virðist ekki þekkja sannleika frá lygi. En hann er hagsýnni að því er hann sjálfan snertir en margur annar. Hann lætur ekki aðeins Sambandið kosta prentun allra sinna óhróðursgreina í blöðum flokks síns, og auk þess borga sjer sjálfum ríflega fyrir, heldur lætur hann líka ríkissjóð gjalda stórfje fyrir, að þvættingur hans komi í Alþingistíðindunum, auk alls þess feiknatíma, sem hann eyðir fyrir þinginu. Jeg ætla mjer nú ekki að nota hið háa Alþingi til þess að bera af mjer persónulegar sakir, og jeg get sagt þessum hv. herra það, að jeg mun hvorki leita til Alþingis eða í blöð til þess að bera af mjer árásir hans. Mig langar alls ekki til að verjast þeim nje losna við þær, því jeg tel mjer þær miklu fremur til sóma en vansæmdar. Og jeg er viss um, að hver maður vinnur við það að vera rægður af þessum hv. herra. Jeg segi þetta af reynslu. Fáeina menn þekki jeg, sem hafa glæpst til að trúa sumu af því, er hv.þm. hefir sagt um aðra, en þeir eru margfalt, margfalt fleiri hinir, sem hafa litið svo á, að það væri hverjum manni til vegsauka, að þessi hv. herra bæri út um hann róg og níðsögur. Sjálfum mjer hefir stórlega aukist álit manna við allar árásir hans á mig, og sennilega væri jeg nú ekki þm. Ak., ef þessi maður hefði ekki skammað mig eins og hann hefir gert. Það tekur því ekki að tefja umr. lengur með því að tala meira við þennan hv.þm. (JJ), enda býst jeg við, að við hittumst einhvern tíma á öðrum vettvangi, þar sem það kostar landið minna, að við tölumst við.

Ætlar hv.þm. ekki að tala um málið?

. Jeg ætla að halda mjer jafnt við málið og hv.þm. (JJ) gerði í gær. Þegar jeg kom aftur inn, spurði jeg marga, hvað hann hefði sagt. En það vissi enginn. Menn vissu það eitt, að hann hafði verið að skammast, eins og venjulega, og að efnið hefði verið samantvinnað slúður, rógur og illgirnisgetsakir um náungann. Jeg læt svo útrætt um þennan hv. herra, en sný mjer að hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Vildi jeg aðeins drepa á tvö atriði í ræðu hans hinni löngu. Hv. þm. (JBald) mintist á, að jeg hefði sagt, að einkasalan hefði bitið bakfiskinn úr kaupmönnunum. Taldi hann, að það sannaði vel, hver gróði þjóðinni væri að einkasölunni. Þetta sýnir skýrleik hv.þm. (JBald). Hann hefir ekki hugmynd um, að það er hægt að gera einstaklingum stórtjón án þess að nokkur hafi minsta gagn af því. Jeg get bent á, að þótt hv.þm. (JBald) tækist að gera alla vinnandi menn að ómennum - hver græddi á því? Nei, sannleikurinn er sá, að þessi einkasala hefir tekið atvinnu af fjölda dugandi og góðra manna, sem þekking voru búnir að fá á þessu sviði, en svo var verslunin seld í hendur öðrum, sem aldrei höfðu komið nærri neinu slíku og báru ekki skyn á það. Jeg vil rjett minnast á annað í ræðu hv.þm. (JBald). Það var guðlastið, sem hann sagði að jeg hefði drýgt. Hvernig átti jeg að gera það? Jú, með því að segja, að hv. 2. þm. Reykv. gleddist ekki eins og guð almáttugur yfir einum syndara, sem bætti ráð sitt. Jeg á mjög bágt með að skilja, að það geti rjettilega talist guðlast, þótt jeg leyfi mjer að fullyrða, að guð almáttugur sje alls ekki líkur þessum hv.þm. Að sönnu hafði Alþýðublaðið orð á því hjerna um árið, að geislabaugur hefði sjest um höfuð þessa hv.þm. En bði er það, að í því blaði er mörgu logið, og auk þess gæti hjer verið um þá missýningu að ræða, að þetta hafi verið eldglæringar, en enginn geislabaugur, og þær telur þjóðtrú og þjóðsagnir vera í sambandi við alt aðrar verur en þær, sem guði vilja líkjast. En eitt var það í ræðu hv.þm., sem jeg vildi sjerstaklega athuga. Hann sagði, að jeg hefði ámælt Landsversluninni fyrir, að hún hefði gefið skýrslur. Þetta er ekki satt. Jeg ámæli henni fyrir að gefa ekki rjettar skýrslur. En það er margsannað af hv. aðalflm., að tölurnar í skýrslunni eru rangar. Alt, sem um þetta hefir verið sagt, er af andstæðingum okkar talið ósannindi, rógur og fals, og þýðir því ekkert um það að tala. Hv. 2. þm. Rang. (KIJ) hjelt því jafnvel fram, að á tölunum væri ekkert að byggja. Yfirleitt er ekki til neins að bera fram rök gegn þeim mönnum, sem engin rök vilja skilja eða viðurkenna. Það er áreiðanlegt, að aðstaða þingmanna breytist ekki úr þessu til þessa máls, hversu lengi sem um það verður talað hjer á háttv. Alþingi, og óska jeg því, að atkvæða sje leitað sem fyrst.

Magnús Torfason Eins og kunnugt er, var í þingbyrjun ráðist á útvígi Landsverslunar, tóbakseinkasöluna, og er nú búið að koma henni fyrir kattarnef. En jafnvel áður en búið er að koma henni í gröfina er ráðist á aðalstofnunina, steinolíuverslunina. Hvað snertir afnám tóbakseinkasölunnar, þá var það mál borið fram á eðlilegan hátt. Það var gert í frumvarpsformi og sætti venjulegri meðferð eftir þingsköpum og stjórnarskrá. En að því er snertir höfuðvígið, þá virðist eiga að leggja það að velli undirbúningslaust á nokkrum klukkutímum. Og þetta er stofnun, sem mörg ár var verið að undirbúa og mörg ár myndi kosta að undirbúa og koma á laggirnar aftur, ef nú er feld niður. Það stingur mjög í stúf um meðferð þessara mála, enda er sjerstök ástæða til þess, er síðar skal vikið að. Með þáltill. er farið fram á að gefa heimild til almennrar verslunar á steinolíu, og það var sagt í gær, að verið vri að leita að þingviljanum með þessari till. En hjer er um löggjafaratriði að ræða, og það eitt hið mikilvægasta, sem fyrir þingið getur komið. Því er ekki rjett að fara þessa leið, að bera málið upp í sameinuðu þingi. Til breytingar með þál. þyrfti meiri hluta þingviljans í báðum deildum, að því áskildu, að engin löggjöf sje á því sviði, sem um er að ræða. En á þessu sviði er einmitt sjerstök löggjöf. Og það er ekki rjett að brjóta fastan löggjafarvilja nema með fullkomnum lögum. Jeg veit að vísu, að þetta eru heimildarlög og að stjórnin getur lagt verslunina niður, ef þingið felur henni að gera það. En hún hefir enga heimild til þess að taka upp frjálsa verslun. Tillaga í þá átt verður að fara gegnum hreinsunareld löggjafarvaldsins. Það verður kannske sagt, að hjer sje aðeins um form að ræða, en það er meira. Af einkasölunni á að vera viss gróði, annars er landið ekki fært um að hafa verslunina á hendi. Í frjálsri verslun yrði vandinn miklu meiri, því að Landsverslun yrði lögð sú skylda á herðar að birgja landið, og stæði hún því miklu ver að vígi heldur en þeir, sem kaupa steinolíu aðeins þegar best lætur. Það eru einnig miklar líkur til þess, að útlendir keppinautar gerðu alt, sem þeir gætu, til þess að hlunnfara landsverslun og koma henni fyrir kattarnef. Jeg verð að segja það, að ef framvegis á að reka frjálsa verslun með steinolíu fyrir landsins hönd, þá er lagt út á hættulega braut. Þá er um mikið, alvarlegt og ískyggilegt fjárhagsatriði að ræða. 1 29. gr. þingskapanna er svo fyrir mælt, að þáltill., sem fer fram á útgjöld úr ríkissjóði, skuli borin upp í báðum deildum, en ekki í Sþ. Málið er því hjer óformlega fram borið. En hjer er þó ekki um formið eitt að ræða, heldur liggur veruleiki á bak við. Og til þess að ákveða megi með þingsályktun eitthvað um fjármál í Sþ., verður fullur vilji beggja deilda að standa á bak við. En jeg neita því, að meiri hluti Nd. vilji leggja niður einkasölu á steinolíu. Með öðrum orðum: Stjórnin ætlar að nota þann ríflega meiri hluta, sem hún hefir í Ed., til þess að eyðileggja neikvæði Nd. Með þessu er verið að brjóta fjárhagsvald Nd., sem á þó að hafa töglin og hagldirnar, og verð jeg eindregið að mótmæla slíkri aðferð, sem vera mun alveg einsdæmi. Við vitum, að í hvorri deild fyrir sig þarf að bera undir atkvæði smávægilegar fjárhæðir, en hjer er verið að hafa stórfje af landinu og stofna til fjárhættuverslunar, sem getur valdið stórkostlegu tapi. Allir sjá, hve ótækt þetta er. Jeg fer ekki út í að deila hjer um málið sjálft. Það er alveg óundirbúið og svo margt, sem þarf að taka afstöðu til, að jeg hefi ekki haft tök á að mynda mjer skoðun um einstök atriði, t. d. hvort við ættum að koma hjer upp olíugeymi. Við gætum látið Landsverslun halda áfram og koma upp geymi. Það færi sennilega best á því. Við gætum líka samið við eitthvert fjelag um að birgja landið og koma upp geymi. Um fleiri leiðir gæti verið að ræða. Þessum spurningum og ótal öðrum er ósvarað, og það hefir ekki verið reynt að svara þeim. Jeg get því ekki greitt þessari till.atkv. Jeg get lýst því yfir, að fyrir mjer vakir hið sama um þetta mál og hv. 2. þm. Rang. (KIJ), að aðalatriðið sje að fá sem ódýrasta steinolíu.

Hvernig er það með gróðann?

. Verslunin getur verið góð, þó að ríkið græði. Annars þarf ekki að brýna mig á þessu, því að upphaflega átti Landsverslun að fá 3/4 af gróðanum, eftir frv. frá 1917, en það var jeg, sem kom með brtt. um, að það væri lækkað niður í 1/4. Annars átti að verja gróðanum til þess að gera olíuverslunina sem hagkvæmasta fyrir landsmenn. Þá skal jeg víkja fáeinum orðum til hæstv. fjrh. (JÞ). Hann gaf þá yfirlýsingu hjer í gær, að vegna tekjuhallans yrði að taka varasjóð Landsverslunar til þess að borga skuldir. Þetta var nú í gær ástæðan til þess, að leggja varð niður Landsverslunina. Þetta var öll sú leiðbeining, sem þingið fjekk hjá stjórninni í gær, og hv. þingmenn voru látnir rífast fulla 8 tíma án annara leiðbeininga. Þegar jeg minnist ræðu hæstv. fjrh. í dag, verð jeg að halda, að hann hafi ekki sagt þetta að yfirlögðu ráði. Hann hefir verið dálítið úfinn í skapi, og ef hv. 2. þm. Rang. (KIJ) hefir sjeð forstjóra D. D. P. A. jafnbleikan og hæstv. fjrh. var í gær, þegar greidd voru atkvæði um fjárlögin, þá hefir honum ekki skjátlast. Hæstv. fjrh. (JÞ) var sem sagt nokkuð skapúfinn og hefir víst þurft að hreyta úr sjer ónotum þess vegna, sem ekki voru sæmileg gagnvart hv. þingmönnum. Það var einmitt í gær, sem þingið bjargaði nokkrum hundruðum þúsunda úr klónum - eða höndunum á hæstv. fjrh. Og í gær fjekk hæstv. fjrh. samþykt lög, sem samkvæmt hans yfirlýsingu ættu að gefa ríkissjóði nokkur hundruð þús. kr. í toll næsta ár. Þetta hvorttveggja er víst óhætt að segja, að vega muni fullkomlega upp á móti þessum 1/2 milj. tekjuhalla, einkum þegar á það er litið, hve tekjur ríkisins eru varlega áætlaðar. Jeg held því, að hæstv. fjrh. hafi ekki sagt þetta með fullkomlega yfirlögðu ráði. Því hefir verið haldið fram af ýmsum ræðumönnum hjer, að hæstv. fjrh. hafi talað fyrir hönd stjórnarinnar. Jeg skildi hann ekki svo, og yfirlýsing hans í dag styrkti mig í þeirri skoðun, að hann hefði aðeins talað fyrir sinn munn. Hann lagði áherslu á, að þetta væri sín eigin yfirlýsing, en ekki stjórnarinnar, og jeg vil trúa því, meðan unt er. Jeg trúi því ekki, að hæstv. atvrh. (MG) gefi þessari þáltill.atkv. sitt. Jeg verð að skjóta því inn í, að hjer hefir verið ráðist á mann og honum brugðið um óráðvendni. Þessi maður er Magnús Kristjánsson Landsverslunarforstjóri. En það er svo um þann mann, að hann hefir ekki einungis notið trausts og verið mikils metinn í Framsóknarflokknum, heldur einnig í Íhaldsflokknum. Jeg verð að segja, að jeg þekki ekki ráðvandari mann nje merkilegri til orða og gerða, og jeg efa ekki, að þegar hann lætur af starfi sínu, þá verður um hann sagt, að hann hafi verið allra manna dyggastur og drottinhollastur. Að síðustu skal jeg koma að því, sem talað hefir verið um samningana. Jeg get ekki tekið yfirlýsingu hæstv. fjrh. svo alvarlega sem ella, vegna yfirlýsingar hans í gær um, að á peningunum þyrfti að halda. Jeg sje ekki, að samningarnir komi þessu máli beinlínis við, þar sem þeir eru útrunnir, og hæstv. fjrh. hefir sjálfur heimild til þess að gera nýja samninga. Nú hefir hæstv. fjrh. lýst því yfir, að hann hafi ekki reynt að gera samninga, og alt bendir á, að hann sje staðráðinn í að reyna það ekki. Með öðrum orðum, hvað góðum kjörum sem hann kynni að komast að, er hann reiðubúinn til þess að drepa Landsverslun. Fyrir honum er þetta hreint og beint stefnumál. Jeg hefi að vísu heyrt áður, að þessi samningur væri ekki eins góður og vera bæri. En jeg hafði aldrei búist við, að við fengjum svo góðan samning, að hægt væri að segja, að samið hefði verið við okkur af tómum kærleika. Það er vitanlegt, að í engri verslun eru öflugri hringar en einmitt þessari. Jeg er samt ekki í neinum vafa um það, að steinolíuverslunin hefir verið mun hagfeldari hjer síðan Landsverslun tók við. Þó skal jeg gera þá játningu, að það getur verið, að einstaka menn geti fengið betri kjör undir frjálsri verslun, þeir menn, sem hafa á hendi útsölu fyrir D. D. P. A., því að ekkert fjelag borgar víst fulltrúum sínum jafnvel og þetta. Því er ant um að hafa duglega menn í þjónustu sinni, en lítur minna á hitt, hvaða kostum almenningur verður að sæta. Það má minna á þetta gamla, sem einn forstjórinn sagði, þegar kvartað var undan verðinu: „Við ætlum að fá 200% og spyrjum engan að því“. Sjerstaklega verð jeg að taka það fram, að mjer fellur mjög illa, að hæstv. fjrh. skuli ekki ætla að bera við að leita samninga, því á þessu sviði gat kaupmannsvit hans orðið landinu að gagni. En það lítur ekki út fyrir, að hann vilji láta það skína í þarfir landsins. Að lokum verð jeg að segja það, að ef nú á að knýja fram, að Landsverslun sje lögð niður athugunarlaust, nauðsynjalaust og að óreyndu, þá tekur hæstv. fjrh. á sig þá ábyrgð, sem síðar mun svíða undan.

Flm. (Sigurjón Jónsson) Það var önnur ræða hv. 5. landsk. (JJ), sem jeg ætlaði að minnast ofurlítið á. Jeg verð að segja það, einkum um fyrri hluta þessarar ræðu, að hún hafði á sjer annan og betri blæ en fyrsta ræða hans. Hún snerist um málið, sem lá fyrir, og tildrög þess, og er sjálfsagt að eiga orðastað við hann á þeim grundvelli. Jeg sagði, að þessi ræða hv.þm. hefði haft á sjer annan blæ en fyrri ræða hans. Það er af eðlilegum ástæðum, því að hann las mikið upp úr ræðum merkra manna og tilfærði orð þeirra, svo að ræða hans lýsti oft meira skoðun annara en hans eigin skoðun. Þessi upplestur hv.þm. átti að sýna tvent. Í fyrsta lagi, hverjar aðalástæður væru fyrir heimildarlögunum 1917 og hvað þá vakti fyrir þingmönnum, og í öðru lagi, hvort lögin væru sett til að afla ríkissjóði tekna. Jeg ætla að víkja dálítið að þessu tvennu. Það kom fram í fyrstu ræðu minni, að ástæður þeirra þm., sem fylgdu lögunum 1917, voru óttinn við, að einokunin, sem hafði verið óhagstæð, mundi halda áfram. Jeg tók fram þá, að það væri í alla staði eðlilegt, að þm. settu þessi heimildarlög 1917, en hitt var jafnsjálfsagt, að ef þm. komust að þeirri niðurstöðu við að rannsaka málið, að höfuðástæðan til að hrinda því áfram var ekki lengur til, sje gengið inn á aðra braut. Það er hjer, sem okkur greinir á, hv. 5. landsk. og mig. Jeg lýsti því yfir í fyrstu ræðu minni, og get gert það enn, að jeg hefði talið heppilegra, að þingið hefði 1917 fylgt þeirri stefnu, sem núverandi forstjóri Landsverslunarinnar, Magnús Kristjánsson, lagði til að þingið fylgdi, sem sje að ríkið hefði áfram, í frjálsri samkepni, olíuverslun hjer, svo lengi sem þyrfti, til þess að tryggja mönnum hagstæð olíukaup. Þar fyrir var afstaða þingmanna 1917 til málsins ofureðlileg. Jeg þykist hafa sýnt með dæmum, sem ekki verða hrakin, að þessar ástæður, sem þá voru fyrir hendi, eru ekki lengur til. Markaðurinn er orðinn það frjáls hjer í Evrópu, að það á ekki að vera og getur naumast verið hætta á því, að við lendum í einokun, eins og hjer átti sjer stað fyrir 1917, í mörg ár. Jeg tók dæmi um innkaup Standard White frá Hamborg, og það sýnir, að það hefði verið hægt að kaupa þessa olíu, sem er notuð að hálfu leyti hjer í landi, það er að segja 20 þús. tunnur af 44 þúsundum, og það verð, sem yrði á henni, hingað kominni, ætti að sanna, að hægt er að kaupa þessa olíu með eins góðu verði og Landsverslunin með einokun getur útvegað okkur. Önnur dæmi mín stefndu að þessu sama. En það er ekki hægt að eiga orðastað við hv.þm., ef hann vill ekki trúa þeim gögnum, sem fram eru lögð í málinu, og segir bara, að best sje að hafa Landsverslun. Maður heyrir altaf þetta sama, að ekkert sje að marka tölurnar, að það sje alt ósannað, sem við segjum, að Landsverslun sje best og því um líkt. Jeg vil því taka það fram, að það, sem okkur greinir á um, er það, að jeg álít, að þær ástæður, sem voru fyrir hendi 1917, sjeu nú ekki lengur til. Þá kem jeg að hinu atriðinu, viðvíkjandi því, að ýmsir þm. hefðu 1917 álitið, að þessi verslun ætti að vera tekjulind fyrir ríkissjóð. Þessu mótmælti jeg strax í framsöguræðu minni og gat um, að ríkisverslunin væri nú ekki rekin sem ágóðafyrirtæki. Þó að ríkissjóður fái 60 aura af hverju fati umfram lögákveðinn vörutoll, eru það engar tekjur, allra síst þegar þess er gætt, að hann á að bera áhættuna við verslunina, jafnhliða varasjóði hennar, eins og greinilega kemur í ljós, bæði í heimildarlögunum og reglugerðinni. En þar sem hv.þm. vitnaði í ræður þingmanna 1917, vildi jeg, með leyfi hæstv. forseta, mega lesa upp örfáar línur úr umsögn annara þm. um þetta sama atriði. Hv. þm.N.-Þ. (BSv) segir 1917: „Um 2. brtt. er það að segja, að mjer finst steinolía vera vara, sem í versta lagi er til þess fallin, að skattur sje á hana lagður. Jeg hefi áður bent á, að slíkur skattur getur komið ranglátlega niður, því að það getur vel viljað til, að útgerðarfjelag eða útvegsbóndi, sem eyðir lítilli olíu móts við aðra, afli mjög vel o. s. frv.“. Hann leggur sem sje áherslu á, að ekki sje stofnað til verslunarinnar til þess að afla ríkissjóði tekna. Þá segir hv.þm. V.-Ísf. (MÓ): „. . . en eins og málið horfir nú við, eru allar líkur til, að það verði samþykt. Eins og jeg hefi áður tekið fram, þá álít jeg, að 5 kr. gjaldið, sem fyrst var stungið upp á, sje of hátt, og jeg er einnig á því, að 4 kr. gjaldið sje líka of hátt. Jeg get fallist á það, sem einnig hefir verið stungið upp á, að gjaldið sje 2 kr.“. Þetta segir annar þingmaður um þetta atriði. Þá ætla jeg enn að vitna í ummæli þáverandi þm. Ak. (MK). Hann segir: „En það er annað, sem athuga þarf í þessu máli. Það er, hvort tilgangur frv. sje ekki ef til vill sá að útvega landssjóði tekjur. Ef svo skyldi vera, þá verð jeg að álíta, að hjer sje aðeins um grímuklætt skattafrv. að ræða, og virðist það ekki úr vegi, að því sje gaumur gefinn þegar í byrjun, o. s. frv.“. Seinna segir hann: „þess vegna mun jeg leyfa mjer við næstu umr. að koma fram með brtt. við 3. gr. frv., þannig lagaða, að lækka skuli eða fella niður með öllu fjögurra króna gjaldið, sem þar er um að ræða“. Þannig leit þáv. þm. Ak. (MK) á málið. Núverandi hv. 1. þm. Árn. (MT), sem þá var þm. Ísaf., tók í sama strenginn. Þó að hægt sje að tilfæra þm., sem 1917 litu eins á málið og hv. 5. landsk. (JJ) gerir nú, þá eru aðrir, sem ekki höfðu þá skoðun, og stefna þeirra varð ofan á í þinginu. Mjer þótti leiðinlegt, að hv. 5. landsk. (JJ) virtist illa snortinn, þegar lesinn var samningurinn, sem gerður var við British Petroleum Co. Jeg veit ekki, hvort fleiri þm. hafa veitt því eftirtekt, en mjer fanst það koma meira við hv.þm. en þótt upplýst væri, að steinolíufatið væri selt nokkrum krónum yfir sannvirði. Jeg veit ekki, hvort það var af því, að hv. 5. landsk. (JJ) áliti samninginn óheppilegan sínum málstað. Jeg hefi ekki rætt um samninginn, þótt mjer væri hann kunnur. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að því, sem bæði hv. 5 landsk. (JJ) og aðrir komu að í sambandi við þau orð, sem jeg ljet falla í garð Magnúsar Kristjánssonar um álagningu fyrir afföllum skulda. Jeg stend við það, sem jeg sagði þá, að jeg álít óheimilt að leggja á útsöluverð olíunnar fyrir afföllum skulda. Jeg get vísað í reglugerð um einkasölu á steinolíu 1922, þar sem segir í niðurlagi 4. gr.: „Hvers árs arður, sem til kann að falla umfram hið ákveðna 22/3 eyris gjald, leggist í veltufjár- og varasjóð Landsverslunar, enda ber hann og það tap, sem verslunin kann að verða fyrir“. Jeg get sagt hv. 5. landsk. (JJ) það, og öðrum hv.þm., að jeg hefi talað við lögfræðing um þetta, og að hans áliti var það ekki leyfilegt við ákvörðun á útsöluverði á olíu að taka tillit til affalla á skuldum. Hitt er annað mál, að ekki væri hægt að reikna svo nákvæmlega, að ekki gæti orðið neinn hagnaður á þessum rekstri fram yfir sem svaraði 22/3 eyris. Hitt hjelt jeg að jeg hefði tekið greinilega fram, þegar jeg skaut því til hæstv. stjórnar að láta rannsaka þetta, að ef það reyndist rjett, að við ákvörðun á verði olíunnar hefði verið lagt á fyrir afföllum skulda, þá ásakaði jeg forstjóra Landsverslunar og krefðist þess, að þeim yrði endurgreitt, sem hafa keypt olíuna með hærra verði en leyfilegt var að selja hana fyrir. Hjer þurfti enginn óheiðarleiki að koma til greina. Það er rangt að segja, að maður beri þessum manni á brýn óheiðarleika, þó hann hafi skilið regluna öðruvísi en jeg geri. Jeg kom ekki nálægt því, að hann hefði gert þetta í eiginhagsmunaskyni, en hann hefir þarna skarað of mjög eld að köku Landsverslunar.  (Rödd í salnum: Stjórnin á að svara fyrir þetta)  . Jeg er óviss um, að hæstv. stjórn hafi verið búin að sjá þessa skýrslu, þegar jeg sá hana, því hún er nýkomin. Jeg get látið þetta nægja til allra þeirra hv.þm., sem talað hafa um ásökunarorð í garð forstjóra Landsverslunar. þá skal jeg koma dálítið inn á till.hv.þm.N.-Þ. (BSv) í þessu máli, að vísa málinu til stjórnarinnar. Það mundi leiða til þess, að jafnframt því að steinolíueinkasalan hjeldi áfram veitti stjórnin framvegis meiri undanþágur frá þessari einkasölu heldur en verið hefir hingað til, og mjer skilst, að það mætti ótakmarkað flytja inn til eigin afnota. Því er nú svo varið, að okkur flutningsmönnum og öðrum hv.þm. greinir ekki mjög á í þessu máli. Við kysum það ábyggilega helst, að verslunin kæmist í það horf, að landið þyrfti ekki að hafa verslun með þessa vörutegund. En ýmsir hafa ekki eins góða trú eins og við, að þetta geti tekist bráðlega. Jeg verð að segja hv.þm. (BSv) það, að þessi leið, sem hann leggur til að sje farin, er ekki fær leið, og jeg vonast til, að jeg geti með einstöku dæmi sýnt fram á, að hún nær ekki tilgangi sínum. Með því að gefa einstökum mönnum leyfi til að panta olíu til eigin nota, þá vill hv.þm. (BSv) tryggja það, að Landsverslun selji ekki dýrara en hæfilegt er. En með því að láta einkasöluna standa áfram, en gefa samt einstökum notendum leyfi til að panta olíu fyrir sig, þá mundi þetta reka sig á það, að heildsalar erlendis skiftu alls ekki við þessa menn, af því einkasala er til, og yrðu þeir því að eiga kaup sín við smásala. Jeg hefi heyrt dæmi um þetta, frá verslun í Kaupmannahöfn, sem er ein af stærstu verslunum þar með þessa vörutegund. Eftir að einkasalan komst á var það maður nokkur, sem fór fram á það við þessa verslun, hvort hún vildi ekki halda áfram að senda sjer olíu til Ísafjarðar, ef undanþága gæti fengist hjá stjórninni. Kaupmaðurinn skrifaði ósköp kurteist brjef og kvað það vera móti sínu „principi“, því þar sem einkasala væri til í landinu, vildu heildverslanir ekki selja öðrum en einkasölunni, af því að hún væri heildverslun. Þó einstakir menn fengju leyfi til að panta olíu, þá ná þeir ekki þeim hagkvæmu kaupum, sem hægt er að ná með frjálsri verslun. Meðal annars af þessu get jeg ekki gengið inn á till.hv.þm.N.-þ. (BSv). Þess utan sýnist það hálfkátlegt, ef við ljetum einkasöluna halda áfram, en að jafnframt gætu menn fengið leyfi til að panta olíu eins og þeir vildu til eigin notkunar. Jeg skal gjarnan geta þess nú, að jeg þykist ekki þurfa að eiga neinn orðastað við hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Okkar skoðanir á verslunarmálunum eru svo fjarri hvor annari, að það er ekki til neins fyrir okkur að vera að karpa. Það leiðir af sjálfu sjer, að þótt hægt væri að sýna það deginum ljósara, að verslun yrði hagkvæmari með því, að einstaklingar rækju hana, myndi hann aldrei ganga inn á það, því hans stefna er einokun á allri verslun. Svo það snertir mig alls ekki illa, þó þessi hv.þm. segi þetta alt hringavitleysu vera. Það er hans orðatiltæki um stefnur yfirleitt, sem hann stendur mjög fjarlægur. Þessi hv.þm. vill sem sagt einoka alt, jafnvel persónulegar skoðanir og athafnir.

þetta þekkist nú ekki nema í Íhaldsflokknum

. Það þekkist ekki í Íhaldsflokknum, enda er það eftir rússneskri fyrirmynd. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) vil jeg enn þá segja það, að breytingin, sem varð á olíuversluninni 1923, þegar einkasalan komst á, hún var ekki til bóta, eftir því sem jeg hefi vit á þeirri verslun. Steinolíuverslunin hjá okkur frá 1920 –1922 var að mínu viti það besta fyrirkomulag, sem við höfum haft af að segja í verslun þessari. Jeg viðurkenni, að ólag var á þessari verslun, og það mikið, fyrir þann tíma. En eftir að einstaklingar fóru að flytja inn olíu og Landsverslun kepti við þá um innflutning, þá var olíuverðið það hagkvæmast; sem hefir verið. Jeg get sagt það hv þm., að það, sem einstaklingar fluttu inn þá af olíu, var ódýrara en sú olía, sem Landsverslun hafði á boðstólum. Þá vil jeg ofurlítið víkja að því, sem þessi hv.þm. og fleiri hafa haldið fram, að þessa till. hefði alls ekki átt að bera hjer fram og ekki að ræða við eina umræðu. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) sagði, að ekki ætti að ræða hana í sameinuðu þingi. Jeg vil segja hv.þm. það, samkvæmt því sem jeg hefi áður sagt í þessu máli, að jeg get ekki skoðað þetta mál sem fjárhagsmál fyrir ríkið, því jeg álít ekki, að þessi einokunarverslun sje tekjulind fyrir ríkissjóðinn, enda ekki sett í þeim tilgangi eða rekin. Jeg gekk inn á það í gær, að þessi till. væri nokkuð seint fram komin, en sagði ástæður til þess, sagði blátt áfram, að jeg hefði ekki fyrir nema svo skömmum tíma vitað, að það þyrfti yfirlýstan þingvilja til þess að breyta þessu fyrirkomulagi. En eftir að hafa lesið framsöguræðu hæstv. núverandi atvrh. (MG) í þessu máli duldist mjer ekki, að það þurfti þingvilja til breytingar. Þá var það hv. 1. þm. Árn. (MT), sem hjelt því fram, að stórhættulegt væri að láta Landsverslun versla í frjálsri samkepni. Hv. þm. fór mjög lofsamlegum orðum um forstjóra Landsverslunar, sem hann lýsti sem mjög ábyggilegum og drottinhollum og áreiðanlegum manni í alla staði, og ætla jeg alls ekki að bera brigður á það. En það vill nú svo vel til, að það er hægt að vitna til orða þessa manns fyrir því, að hann áleit heppilegra fyrirkomulag að halda áfram versluninni í frjálsri samkepni það var 1917, eftir að hann hafði kynst talsvert innflutningi á olíu til landsins. Þó hann gengi inn á einkasölu, þá hnekkir það ekki þeirri skoðun hans að hafa frjálsa olíuverslun, en láta jafnframt Landsverslun flytja inn. Ef hv.þm. vill lesa það sem forstjóri Landsverslunar sagði á þingi 1917, þá ætti hann að geta sannfærst um það, að þessu fylgir engin sjerstök áhætta, og að það er ekki verið að ganga inn á neina nýja braut. Fyrir 1922 bar ekki á vöntun á olíu, og fluttu þá inn bæði Landsverslun og kaupmenn. Jeg geri ráð fyrir, að það yrði lagt Landsverslun nokkurn veginn í vald, hvar hún verslaði, og það er trúa mín, að hennar þyrfti ekki lengi við. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta meira. Jeg hefi viljað komast hjá því að kasta hnútum til hv.þm. í þessu máli, og býst ekki við að taka oftar til máls, enda geri jeg ráð fyrir, að þó menn haldi áfram að ræða málið mikið lengur, komi ekkert nýtt fram.

Forseti (JóhJóh): Mjer hefir borist ósk frá 9 þingmönnum, svolátandi: „Undirritaðir óska, að umræðum verði slitið, þegar þeir hafa talað, er þegar hafa kvatt sjer hljóðs“. Alþingi, 12. maí 1925. H. Steinsson. Þórarinn Jónsson. Einar Árnason. Ingvar Pálmason. Eggert Pálsson. Björn Kristjánsson. Aug. Flygenring. Guðm. Ólafsson. Pjetur Ottesen.“ Mun jeg bera þessa ósk undir atkv. þingsins.

Bjarni Jónsson Jeg vildi leyfa mjer að mæla á móti því, að menn fari svo háðulega með sjálfa sig og þingið að taka fyrir munninn hver á öðrum. Jeg álít ekki, að meiri hluti þingmanna hafi rjett til að taka fyrir munninn á þó ekki sje nema einum þingmanni, sem rjett hefir samkv. þingsköpum til að tala. Jeg vil láta þessa getið, af því jeg tel þetta þann versta þingósið, sem nokkur þjóð getur leyft sjer.

Sigurður Eggerz Jeg verð að telja það óhæfilegt að slíta þessum umræðum, því undirbúningur þessa stórmáls er svo lítill, að það er það minsta, sem hægt er að krefjast, að þingmenn fái að ræða það nú.

Forseti (JóhJóh): Jeg skal taka það fram, að þingsköp heimila 9 þingmönnum í Sþ. að heimta að fá það borið undir þingið, hvort slíta skuli umræðum, og ef það verður samþ. með meiri hl. atkv., verður að fara eftir því. Mun jeg því bera hina fram komnu ósk undir atkv.

Jörundur Brynjólfsson Hv. aðalflm. (SigurjJ) vildi meina, að þessi till. væri löglega borin fram og samkv. þingvilja, en jeg er þar á gagnstæðri skoðun. Hann rökstuddi mál sitt með því, að þar sem ekki væri ætlast til, að þessi tilhögun á verslun væri tekjuauki fyrir landið, þá þyrfti ekki að bera till. upp í báðum deildum. Nú er till. þess eðlis, að búast má við, að það varði töluvert fyrir landið fjárhagslega, hvort samþ. verður eða ekki. Jeg vil leyfa mjer að fullyrða, að það ákvæði þingskapanna, að ekki megi samþ. útgjöld með þál., taki af öll tvímæli um það, hversu löglega er hjer að farið. Hvað sem að öðru leyti má segja um þetta mál, þá er það ólöglega fram borið og flutt inn í þingið þvert ofan í þingsköp. Það má hvorki leggja skatta nje önnur útgjöld á landsmenn nema með lögum, en þál. er ekki lög. Hv. þm. virtist hafa mikla trú á því, að tímarnir væru gerbreyttir frá því, sem var fyrir stríð og á stríðsárunum, en lítið hafði hann við að styðjast. Þetta var aðeins hans góða og mikla trú, og getur hver ráðið við sig, hvað hann leggur mikið upp úr henni hjá hv.þm. það er rjett, sem hann tók fram, að það hefði ekki verið meiningin með þessari tilhögun að skapa tekjulind fyrir landið. Aðalástæðan til þess, að horfið var að þessu ráði, var sú, að útvega landsmönnum ódýrari olíu. Og þetta litla gjald, sem lagt var á olíuna, var meira tryggingargjald en gróði. Þá verð jeg að víkja nokkrum orðum að mínum forna samherja hv.þm.N.-Þ. (BSv). Hann vildi halda því fram, að jeg misskildi sig, og okkur bæri í rauninni ekki svo mjög á milli. Hann sagði, að jeg væri horfinn frá því að vilja hafa þessa vörutegund í frjálsri verslun. En jeg sagði, að jeg mundi vera með frjálsri verslun, ef mjer væn sýnt fram á það, að kaupin reyndust hagkvæmari með því móti. Ef svo er, að Landsverslunin hefði haft hagstæðari innkaup heldur en ef olían hefði verið í frjálsri verslun, þá vil jeg ekki taka steinolíuverslunina af Landsversluninni og með því rýra þann möguleika, að allir landsmenn fái olíuna jafnódýra. Ef menn kaupa olíuna til eigin nota, en ekki til sölu, þá get jeg fallist á það, að þeir, sem nota olíu í stórum stíl, geti komist að jafnhagkvæmum kjörum og Landsverslun. En það yrðu aðeins þeir, sem búsettir eru í stærri stöðunum. En hvernig ætli að færi um þá menn, sem búsettir eru í smærri verstöðunum? þeim yrði olían miklu dýrari. Þeir yrðu að hafa mikinn kostnað við það að ná olíunni til sín. En sje það skoðun hv.þm.N.-Þ., að landið eigi að birgja slíka staði upp, þá hygg jeg, að það sje erfitt fyrir Landsverslunina að birgja þær hafnir, sem erlend skip koma lítið á. Og ekki trúi jeg öðru en að hv.þm.N.-Þ. geti látið sjer skiljast það, að með þessum hætti yrði olían dýrari útvegsbændum á Skálum á Langanesi en útgerðarmönnum hjer í Rvík og Vestmannaeyjum. Jeg verð að lýsa yfir því, að jeg get alls ekki greitt atkv.till.hv.þm.N.-Þ. um að vísa málinu til stjórnarinnar. Jeg vil heldur, að þessi þáltill. gangi sinn gang. Mál þetta hefir nú verið svo mikið rætt hjer, að jeg verð að sleppa mörgum atriðum, sem jeg hefði gjarnan viljað minnast á. Þó get jeg ekki gengið alveg fram hjá ræðu hæstv. fjrh. (JÞ). Mjer fanst ræða hans vera á þá leið, að ekki yrði hjá því komist að láta í ljós skoðun sína á henni. Jeg er honum þakklátur fyrir það, að hann ljet menn heyra ýmislegt úr steinolíusamningnum. Jeg skal játa það, að mjer fundust ýms atatriði samningsins athugaverð. Þar voru ýmsir kostnaðarliðir háir, og furðumikið tekur fjelagið fyrir margar sínar fyrirhafnir. Jeg hygg, að hægt mundi vera að fá hagfeldari samning, en jeg get ekki verið samþykkur ályktun hæstv. ráðherra, að ekkert skuli reynt frekar. Athugaverð atriði, sem verða á vegi manns, ættu að vera manni hvöt til þess að komast lengra í áttina. Það væri fróðlegt, ef maður hefði gögn í höndunum til þess að gera samanburð á útsöluverði í Danmörku, áður en Landsverslunin tók steinolíusöluna í sínar hendur, og útsöluverði hjer. En því miður hefi jeg engin tækifæri til þess. Hæstv. ráðherra sagði meðal annars, að verslunarstjett landsins ætti að taka áhættuna af þessari verslun í sínar hendur, og hann gerði töluvert úr áhættunni. En jeg held fast við það, að því fleiri, sem hafa innflutninginn á hendi, því meiri áhætta er, að landið verði ekki altaf birgt af vörutegundinni. Hæstv. ráðherra gat þess og, að þeir yrðu að tryggja sig fyrir áhættunni. En með hverju tryggja menn sig fyrir áhættunni, nema með því að leggja á vöruna? Hæstv. ráðherra efaðist um, að gamla steinolíufjelagið hefði verið verra en fjelag það, sem Landsverslunin verslar við. Mjer þykir nú fjelag það, sem Landsverslunin skiftir við, að mörgu leyti ekki álitlegt, en að líkja hví við hið gamla illræmda D. D. P. A., nær þó engri átt. Hæstv. ráðherra sagði, að Framsóknarflokkurinn og jafnaðarmenn væru hjer að verja hagsmuni erlends fjelags. En þetta eru orð, sem ráðherrann getur ekki staðið við. Eg hefi altaf tekið það skýrt fram, að fyrir mjer vakir í þessu máli ekkert annað en það, að útvega landsmönnum öllum sem ódýrasta olíu. Þetta stend jeg við. Orð mín hnigu í þá átt, að afla ætti upplýsinga um það, hvernig Landsverslunin væri rekin. Ef það kæmi í ljós við slíka rannsókn, að þetta fyrirkomulag væri óhagkvæmara en frjáls verslun, þá teldi jeg sjálfsagt að leggja Landsverslunina niður. Þetta kalla jeg ekki að verja erlent fjelag, og hæstv. ráðherra þarf ekki að gera mjer það upp, að jeg breyti ekki samkvæmt þessari skoðun minni. Jeg vil enn á ný ítreka það, að þetta mál þarf rækilegrar rannsóknar við, svo að við getum greitt atkvæði eftir þekkingu á málinu, en þurfum ekki að byggja á staðhæfingum, sem stangast eins og mannýgir hrútar, og svo er maður engu nær að afloknu öllu skvaldrinu. Jeg mun því að svo stöddu greiða atkvæði á móti þessari þáltill. og skal svo ekki tefja umræðumar meir.

Jónas Jónsson *) Jeg get verið stuttorður núna. Þó vil jeg lítillega drepa á tvö atriði í þessu máli. Annað er saga þess, hitt reynslan. Jeg drap á það í gær, að 1912 var fyrst reynt að brjóta á bak aftur verslunarok D. D. P. A. Var inn á það gengið af öllum, og gerði bað óbeit manna á hinum erlenda hring. Þingið 1917 gaf stjórninni svo heimild til einkasölu. Það var nú játað af hv.flm. (SigurjJ), að fyrst eftir að Landsverslunin tók að versla með olíu, hafi steinolíuverslunin verið ágæt. Enda er sannleikurinn sá, að Landsverslunin kúgaði steinolíufjelagið þrep af þrepi, uns náð var venjulegu heimsmarkaðsverði. í sömu átt og þetta gengur álit Fiskifjelags Íslands. Það hefir lýst því yfir, að það vilji halda þessu söluformi áfram. Þetta er þá saga málsins í aðaldráttunum. Og ef svo skyldi fara, að meiri hluti þingsins breytti þvert ofan í reynsluna, þá verð jeg að segja, að sú bjóð, sem slíkt þing hefir, á ekki betra skilið en að lenda aftur í klóm þess okrarafjelags, sem lagði á okkur 100–200% aukaskatt. Og nöfn þeirra, sem slíkt styðja, skulu vandlega verða geymd. Þá vil jeg víkja örfáum orðum að háttv.þm. Ak. (BL). Hann rjeðst hjer í gær á forstjóra Landsverslunarinnar með dylgjum um, að forstjórinn stæli af versluninni. Að sjálfsögðu mótmælti jeg þessari árás, en út af mótmælum mínum reis hann upp og hjelt þá vitlausustu ræðu, sem nokkurn tíma hefir verið flutt á Alþingi Íslendinga, að minsta kosti síðasta mannsaldurinn. Ekkert nema fúkyrði og vitlausar staðhæfingar. Af því nú að sumir hafa lagt það illa út, að forseti skyldi ekki svifta manninn orðinu, vil jeg taka það fram, forseta til afsökunar, að ástæðan mun hafa verið sú, að hann, eins og fleiri, mun vita, að maður þessi er ekki heilbrigður, heldur veikur, og það þannig veikur, að hann á betur heima í annari landssjóðsstofnun en Alþingi. Það er sem sje alkunnugt, og haft eftir merkum lækni, að þegar maður þessi var ungur, þá hjelt hann altaf, að setið væri á svikráðum við sig og stöðugt væri einhver að ofsækja sig. Og eftir að hann varð fulltíða maður og bauð sig fram í Eyjafjarðarsýslu til þingsetu. Þá fylgdu honum þessi sömu ósköp. Hann hjelt, að altaf væri verið að ofsækja sig eða tala illa um sig. Þannig er t. d. sagt, að eitt sinn, er hann kom heim úr einum kosningaleiðangrinum. alveg uppgefinn, þá hafi hann andvarnað og sagt: „Nú hefi jeg heyrt, að maður úti í Svarfaðardal hafi talað illa um mig“. Þetta var nóg til þess að gera hann ólukkulegan. Það hefir nú orsakast svo, að jeg hefi óviljandi orðið manni þessum þyrnir í augum. Hann sagði t. d. eitt sinn við kosningar í Þingeyjarsýslu, að eiginlega væri verið að kjósa um mig og þann mann, sem hann studdi. En svo fóru samt leikar, að maður sá, sem jeg studdi, fjekk tvö atkvæði á móti hverju einu, sem stuðningsmaður hans fjekk, þrátt fyrir það, þó að sá maður væri viðurkendur sæmdarmaður. Litlu síðar mættumst við á Akureyri, og vita allir, sem viðstaddir voru, hvernig viðskifti okkar voru þar. Síðast í vetur bar hann það í Akureyrarblöðin, að jeg hefði greitt atkvæði móti kjöttollsmálinu. Þetta var vitanlega rekið ofan í hann og hann gerður opinber ósannindamaður. Var þá skorað á hann að bera það af sjer, en í stað þess að gera það í Akureyrarblöðunum, þá segist hann munu gera það hjer. En hvað skeður? Hann hreyfir sig ekki í þá átt. Jeg áfelli því hæstv. forseta ekki, þó að hann svifti þennan aumingja ekki orðinu, því að hjer sannast hið gamla orðtæki, að ómerk eru ómaga orð. Er því sama, hvað hann veður. Annars er þetta aumingjamál alveg í samræmi við háttv.þm. Ak. (BL). *Óyfirlesin ræða.

Tryggvi Þórhallsson Jeg skal aðeins bera af mjer sakir, sem hæstv. fjrh. (JÞ) bar á Framsóknarflokkinn, en beindi þó sjerstaklega til mín, þar sem hann var að svara fyrirspurn, sem jeg gerði til hæstv. stjórnar í fyrri ræðu minni. Hæstv. fjrh. sló því fram, að við, sem viljum halda steinolíueinkasölunni áfram, ljetum stjórnast af persónulegum hagsmunum í máli þessu. Hæstv. ráðh. fór jafnvel svo langt að segja, að við hefðum slegið skjaldborg um British Petroleum Co., og vildi meira að segja líkja afstöðu okkar til þessa fjelags nú við afstöðu sumra innlendra manna til dansk-íslenska olíufjelagsins fyrir daga einkasölunnar. Slíkt nær vitanlega ekki nokkurri átt. Þeir Íslendingar, sem stóðu að D. D. P. A. eða H. Í. S., sem það hjet síðar, græddu beinlínis peninga á því að vera í fjelaginu. Þeir voru þar hluthafar og höfðu þar af leiðandi beinan hag af því, að það fjelag og ekkert fjelag annað færi með steinolíuverslun landsins. Ef okkar afstaða væri þessu lík, þá ættu till. okkar að vera þær, að ekki væri tekið annað í mál en að B. P. Co. seldi hingað alla steinolíu, sem landsmenn þörfnuðust. En það höfum við vitanlega aldrei sagt. Mjer fyrir mitt leyti er nákvæmlega sama, hvað fjelagið heitir, sem selur hingað olíu, hvort það er angi af Rockefellers-hringnum eða Anglo-Persian o. s. frv. Jeg vil einungis skifta við þá, sem bjóða bestu kjörin, hvað svo sem þeir heita. Enda veit hæstv. fjrh., að okkur gengur ekki annað til en að landsmönnum megi verða verslunin sem hagkvæmust. En málið er nú svo illa undirbúið og órannsakað, að mjer finst Alþingi sýna furðumikla ljettúð, ef það samþykkir þáltill. nú, einkum þegar þess er gætt, að Fiskifjelag Íslands, sem skoða má sem aðilja af hálfu smáútgerðarmanna, þeirra manna, sem nota olíu langmest, hefir óskað eftir, að steinolíueinkasalan starfi áfram. Jeg þarf aðeins að víkja nokkrum orðum að öðru atriði. Hæstv. forseti vjék sjer undan að svara þeirri fyrirspurn, hvort löglegt væri að stofnsetja slíka verslun, sem þáltill. gerir ráð fyrir, án frekari heimildar. Vísaði hæstv. forseti til landsstjórnarinnar og sagði, að hún yrði að bera ábyrgð á því, á hvaða grundvelli hún stofni verslunina, ef til kemur. Þess vegna er rjett að beina nokkrum orðum til hæstv. stjórnar. Nú blasir við, að steinolíueinkasalan verði lögð niður, en farið verði í þess stað að reka nýja verslun, samkv. þál. einni saman. Nú kemur samkepnin með allri áhættunni, sem henni fylgir. Við skulum hugsa okkur, að afskekt hjerað, sem ekki kemur til að njóta hinna góðu kjara væntanlegra steinolíukaupmanna, verði svo afskift, að búast megi við beinum steinolíuskorti. Þá verður skylda hinnar nýju verslunar ríkisins að hlaupa undir bagga, hvernig sem á stendur, og má búast við, að verslunin geti tapað á slíku. Sama gegnir, ef einhverjir voldugir „hringar“ vilja nota fjármagn sitt til að koma ríkisversluninni á knje, með því að selja olíu undir sannvirði. Þá blasir við tap, og það er einmitt afar sennilegt, að eitthvað slíkt komi fyrir. Nú vil jeg beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjrh., með hvaða heimild hann ætlar að greiða slíkt tap. Engin heimild er til þess gefin í fjárlögum eða nokkrum öðrum gildandi lögum. Ekki er heimildin heldur gefin með þál., sem hefir gengið rjetta boðleið gegnum þingið. Ekki er hún til í sjerstökum lögum. Heimildin er ekki til. Gæti jeg þegar lýst yfir því, að verði leitað fjárveitingar í þessu skyni í fjáraukalögum, mun jeg telja mjer skylt að leggjast á móti henni. Ef hæstv. stjórn ætlar að reka slíka verslun, sem í þáltill. segir, án frekari heimildar, þá lít jeg svo á, að hún og hv. Íhaldsflokkur verði að taka á sínar herðar áhættuna af versluninni.

Sigurður Eggerz Jeg er í engum vafa um, að þetta mál verður ekki afgreitt á rjettan hátt með slíkri þáltill. Ef nú á að stofnsetja slíka steinolíuverslun, sem stungið er upp á í þáltill., þá verður það að gerast með nýrri lagaheimild. Það er eina örugga formið. Að vísu má segja, að nái þessi þáltill. samþykki, þá felist í því yfirlýsing meiri hl. þingsins, þess efnis, að hann muni ekki draga hæstv. stjórn til ábyrgðar, þó að hún láti reka samkepnisverslun með steinolíu, án frekari heimildar en felst í sjálfri þáltill. En úr því að hæstv. stjórn og hv. stjórnarflokkur hefir áformað að fara þessa leið, þá finst mjer rjettara, að frumvarp yrði borið fram hjer í þinginu, sem færi þá í sömu átt og þáltill. Jeg veitti þeirri stjórn forstöðu, sem tók ríkiseinkasölu á steinolíu samkv. heimildarlögum frá 1917. Ástæður stjórnarinnar fyrir þessari ráðabreytni hefi jeg oft skýrt. Þá var um það tvent að velja, hvort ríkiseinkasala eða því nær einvaldur steinolíuhringur ætti að fara með verslunina. Um frjálsa verslun var ekki að ræða. Stjórnin tók því ríkiseinkasölu fram yfir einokun útlends hrings. Jeg hefi enn engar sannanir fyrir því, að verslunin lendi ekki aftur í höndum einokunarfjelags, ef einkasölunni sleppir. Þetta þarf að rannsaka og sú rannsókn ætti að fara fram undir löglegri meðferð málsins hjer á þingi. Vildi jeg því skjóta því til hæstv. stjórnar, hvort hún sæi ekki fært að lengja þingtímann eitthvað og bera nú þegar fram frv. í þessa átt, heldur en að hrapa svo að málinu, sem nú lítur út fyrir að gert verði. Jeg get ekki sætt mig við þessa afgreiðslu málsins og mun hiklaust greiða atkv. á móti þáltill., ef hrapað verður þannig að málinu, þó að jeg annars vilji stuðla að frjálsri samkepnisverslun á öllum sviðum, eins og hv.þm. má vera kunnugt.

Flm. (Benedikt Sveinsson) Öllum er kunnugt um deilur þær hinar miklu, er verið hafa um nokkur ár milli Norðmanna og Dana um rjettarstöðu Grænlands. Deilur þessar hófust alvarlega eftir för konungs vors til Grænlands sumarið 1921, þá er hann lýsti yfirráðum Dana yfir öllu landinu. Skömmu áður höfðu fulltrúar Dana viðurkent jafnrjetti Íslendinga til veiða við Grænland, og síðan hafa Danir gert bráðabirgðar samning við Norðmenn um rjettindi til aðseturs og veiða á Austur-Grænlandi. Þótt margt og mikið hafi verið rætt um rjettarstöðu Grænlands nú um hríð á Norðurlöndum, og af ærnu kappi, þá hafa Íslendingar setið hjá þeim málum hingað til - ekkert lagt til málanna opinberlega, nema það sem einstakir áhugamenn hafa látið málið til sín taka í blöðum, svo sem fyrst og fremst Einar skáld Benediktsson, er allra manna best hefir lagt til þessara mála. Ekki er þögn þessi fyrir þá sök, að það sje oss óskylt mál, heldur liggja til þess aðrar ástæður. Stöðu sjálfra vor hefir verið svo háttað, að vjer höfum fyrst þurft að leita rjettar sjálfra vor og fullra yfirráða í landi voru. Nú, er vjer höfum loks fengið viðurkent fullveldi vort, höfum vjer náð nokkru færi á að leita annars þess rjettar vors, er oss var áður með öllu fyrirmunað og í salti hefir legið. Jafnframt þeim atburðum, deilum og umræðum, er orðið hafa um Grænland í millum frændþjóða vorra á Norðurlöndum, hefir að vísu vaknað áhugi Íslendinga á Grænlandsmálum, miklu meiri en áður hefir verið. Þess er og von, að Íslendingar þykist fullkomlega vera svo nákomnir þessum málum, að þeir megi eigi til langframa sitjandi hlut í eiga. Grænland liggur næst Íslandi allra Norðurálfulanda. Má eigi gleyma því, að Grænland fanst og bygðist frá Íslandi af íslenskum þegnum eingöngu. Íslensk nýlenda stóð þar um 500 ár. - Þótt hafið væri torsótt milli Grænlands og Íslands í þann tíma, var þó viðskiftasamband milli landanna um langan aldur - alt þar til er konungar bönnuðu siglingar á milli, og jafnvel lengur - svo að Íslendingar sættu stundum afarkostum, ef þeir fóru til Grænlands. Þingið í Görðum í Einarsfirði (Igaliks) samsvaraði að sumu leyti vorþingum hjer á landi, og á Grænlandi gengu íslensk lög. Þessu til sönnunar eru ýmsir staðir í Grágás, þar sem ákvæði eru um þá menn, sem eru „hér í landi eða í órum lögum“. Sbr. Vígslóða (Staðarhólsbók): „Ef maðr verðr sekr á Grænlandi ok er hverr þeira manna sekr hér, er þar er sekr. En svá skal hér sækja um björg ens sekja manns, er út þar varð sekr fullri sekð, sem hann yrði hér sekr á várþingi, þar til er sagt er til sekðar hans á alþingi“ - o. s. frv. Grænland hefir verið talin nýlenda Íslands að fornu og er alment nefnt svo í ritum, útlendum sem innlendum, fram á síðustu tíma. Nýlendusamband getur verið mjög margvíslegt, og þótt það sje harla lauslegt, getur það þó verið traust og haldgott og samkvæmt skilningi þeirrar þjóðar, sem nú er ríkust í heimi og mest hefir við nýlendumál fengist, en það eru Englendingar. Jeg vil í þessu sambandi minnast á greinir dr. Jóns Stefánssonar, er fyrir skemstu hafa birst hjer í blöðum. En út í það fer jeg nú eigi frekara. Bókmentir Íslendinga bera þess ljóst vitni, hversu þeir töldu landið nákomið sjer. Ari Þorgilsson hinn fróði ritar heilan kapítula um fund og bygging Grænlands í hið örstutta ágrip Íslandssögu, Íslendingabók, sem alls er 10 kapítular. Eins telja Landnámabækur Íslands ágrip landnáma í Grænlandi. Íslendingar færðu og í letur sögu Eiríks rauða og aðra merka atburði vestur þar, rituðu forsagnir um siglingaleið þangað, kirknaskrá, bjatölu o. s. frv. í þessu felst að vísu engin sönnun um stjórnskipulegt samband landanna, en sýnir, hve Íslendingar töldu landið sjer nákomið. Annálar segja, að Grænlendingar hafi gengið á hönd Hákoni gamla Noregskonungi 1261. Hafa sumir talið það vitni um fullveldi Grænlands, en þetta sannar ekkert um stjórnarlegt sjálfstæði eða fullveldi þess. Goðorðin íslensku komu sama konungi í hendur á ýmsum árum þessa tímabils, en á þeim árum, er „gamli sáttmáli“ var ger, hafðist hjer við Ólafur Grænlendingabiskup (1262–4), og kom hann hingað utan af Grænlandi. Því verður varla með rökum hrundið, að Grænland hafi verið nýlenda frá Íslandi á þessu tímabili. En hvenær glataðist þá hinn forni rjettur Íslands til þessarar nýlendu? það er einmitt eitt höfuðefni þeirrar rannsóknar, sem tillagan ætlast til að verði ger, að svara þeirri spurning. Nýlendan týndist og eyddist fyrir samningarof konunga, siglingabann þeirra til annara manna og fullkomið siglingaleysi af sjálfra þeirra hálfu. Mundu þessar „ráðstafanir“ konunganna hafa svift Ísland fornum rjetti sínum til Grænlands? Þá þarf að athuga breytingar þær, sem urðu á ríkjaskipun Norðurlanda 1814, og afskifti og athafnir Dana síðan á Grænlandi, hvort lokun landsins komi heim við alþjóðarjett o. s. frv. Þá er að athuga það, hvort hjer sje einungis um rökleg rjettindi að ræða af hálfu Íslendinga, er eigi skifti neinu um hagsmuni vora í framkvæmd. Skoðanir manna eru að vísu allmjög skiftar um kosti Grænlands á sjó og landi og hagsmuni þá, er Íslendingar muni hafa þangað að sækja. Enginn vafi er þó á því, að veiðiskapur má vera mikill við Grænland. Nýjasta dæmi er reynsluför Norðmanna til Vestur-Grænlands í fyrra. Danir, sem voru þar í sama mund, undruðust fiskigengd þá, er þar var. Nú er í ráði, að 40 skip fari þangað frá Noregi og Færeyjum í sumar, og nokkur áhugi er einnig vaknaður hjer á landi til framkvæmda í sömu átt. Á fundi Fiskifjelags Íslands í Reykjavík var í vetur skorað á Alþingi að veita 50000 kr. til tveggja skipa frá Íslandi, er reyna skyldu veiðar við Grænland í sumar, en það mál hefir ekki komist lengra. Á hinn bóginn hefir það margoft verið tekið fram í ræðu og riti - meðal annars í Alþýðublaðinu - að einkar hagkvæmt mætti verða að stunda veiðar við Grænland á íslenskum botnvörpungum um hásumartímann, þegar hjer er tregast um afla. Mjög leikur á tveim tungum um aðra landskosti á Grænlandi. Þó vita menn, að þar eru málmar í jörðu og námugröftur nokkur rekinn. Kol eru þar á sumum stöðum. Landbúnaður var þar almikill meðan Íslendingar sátu landið. Útigangur er mikill og góður. Hefir þróast ágætlega fje það, er þangað var flutt frá Íslandi fyrir nokkrum árum og lifað hefir á útigangi. Blaðið „Dimmalætting“ bollaleggur um það fyrir skemstu, að Færeyingar byggi landið, flytji þangað sauðfje úr eyjunum. Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri, sem komið hefir til Grænlands og ferðast þar um - að vísu um hávetur - hefir hvatt danska bændasyni til þess að hverfa til Grænlands, að stunda þar landbúnað, að því er „Nationaltidende“ skýrðu frá í vetur. Virðist þá, sem Íslendingar hefðu þar og eftir nokkru að slægjast, því að hingað til eru þeir eina þjóðin, sem hefir sýnt, að hún gæti rekið búskap á Grænlandi, og sakir staðhátta líklegastir til þess að kunna einna best tök á búskap þar. Um gögn og gæði landsins skal nú annars ótalað. En hver er rjettur vor til þessara hlunninda? Eru ekki „öll sund lokuð“ - harðlega lokuð og læst þeirri þjóð, sem fyrst fann og bygði landið, hæfust mundi að hagnýta sjer það og liggur því næst? Ríkisþing Dana setti lög í vetur um bann gegn fiskveiðum í landhelgi Grænlands og ströng sektarákvæði. Nær bann þetta til allra nema Skrælingja og þeirra, sem eru í þjónustu einokunarinnar. Þing Norðmanna hefir og sett lög í vetur - eða hefir með höndum - um athafnir Norðmanna á Austur-Grænlandi. Það er því með öllu tími til kominn, að Alþingi Íslendinga taki alt Grænlandsmálið til rækilegrar athugunar. Alþingi setti þriggja manna nefnd á einkafundi í þinglok í fyrra til þess að kynna sjer og rannsaka þessi mál. Nefndinni hefir orðið nokkuð örðugt um aðdrætti nauðsynlegra rita og upplýsinga, því þeirra er lítt kostur hjer í landinu. Hefir starfið orðið miklu torsóttara fyrir þá sök, að nefndin var ekki opinberlega skipuð. Hefir hún því ekki lokið starfi sínu. Nefndarmenn hafa nú orðið ásáttir um að flytja tillögu þá um skipun nýrrar nefndar, samkvæmt þingsköpum, sem hjer kemur fram, á þskj. 498. Ætlumst vjer til þess, að nefnd þessi verði kosin nú þegar hjer á fundi, og munum vjer afhenda þeirri nefnd það, sem einkanefndin hefir saman dregið af gögnum og hefir til málanna að leggja. Tilætlun vor er, að nefndin starfi ríkissjóði kostnaðarlaust. Jeg hefi þegar drepið á verksvið nefndarinnar. Það er í stuttu máli, eins og tillagan greinir, að rannsaka alla rjettarstöðu Grænlands að fornu og nýju, að því er Ísland varðar - eða bæði „fornstöðu“ og „nýstöðu“ landsins í sambandi við ríkjandi rjettarhugmyndir nútímans. Jeg vil að lokum taka það skýrt fram fyrir hönd einkanefndarinnar, að vjer teljum mál þetta alþjóðarmál Íslendinga, en alls ekki flokksmál, jafnvel þótt skoðanir kunni að vera - eða verða - nokkuð mismunandi um einhver einstök atriði þess, og hver sem niðurstaða rannsóknarinnar verður að lokum. Tel jeg þjóðinni það holt og gagnvænlegt að hafa stór og göfugleg mál fyrir stafni, þau er tengt geti saman krafta hennar og eflt sjálfstæðismeðvitund hennar. Nóg er til, sem tvístrar og sundurdreifir.