Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vildi koma hér á framfæri dálítilli aths. út af einu atriði, sem fram kom í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. v. (JPálm) við 2. umr. Ég ætla ekki .að fara að gera að umtalsefni hans löngu ræðu; sem kalla mátti eldhúsdagsræðu og hana ekki af fínasta tagi, sem hann flutti hér. Hann hefur að líkindum flutt hana vegna þess í umr. um þetta mál, að hann hefur talið vafa leika á því, að hann gæti komið henni að síðar. En henni hefur þegar - verið svarað af hv. 3. þm. Vesturl., svo að ég læt það alveg hjá líða að minnast nokkuð á þann reiðilestur. En viðkomandi ríkisreikningnum var eitt atriði, sem ég vildi gera aths. við., Ég hafði á það bent, að í aths. yfirskoðunarmanna við ríkisreikningana árið 1951, 1953–1956, að báðum meðtöldum, hefði engin aths. verið um það, að ólokið væri hinni umboðslegu endurskoðun, sem svo er nefnd. En í þessari ræðu sagði hv. þm., sem er yfirskoðunarmaður ríkisreikninganna, að það mundi hafa verið skýrt frá þessu í umr. um reikningana hér á þingi, þó að engin skrifleg aths. hefði verið um það gerð. Nú hef ég athugað umr. um ríkisreikningana frá þessum árum, og þar sést, að ekki hefur komið nokkurt orð frá þessum hv. þm., sem þó hefur ætíð eitthvað látið til sín heyra, þegar ríkisreikningurinn var á dagskrá, - ekki eitt orð um það, að honum væri áfátt að þessu leyti. Þannig liggur það fyrir, að á þessum árum, sem ég nefndi, hefur ekkert komið fram um það hér á þingi, að endurskoðun reikningsins væri að nokkru leyti ólokið. Þm. hafa þess vegna samþ. hann í góðri trú, að endurskoðun hans væri lokið. Viðkomandi reikningnum 1957 hef ég áður gert grein fyrir því, að þar höfðu yfirskoðunarmenn gert aths. um það, að nokkuð virtist skorta á, að umboðsleg endurskoðun hafi farið fram, eins og til er ætlazt. En þar er birt svar frá endurskoðunardeild fjmrn., þar sem segir, að heita megi, að endurskoðun þeirra reikninga, sem ríkisendurskoðunin hefur fram til þessa talið sér skylt og hefur komizt höndum undir að annast endurskoðun á, sé nú að fullu lokið. Ef það hefði legið fyrir um þann reikning, sem hér er til umr., eitthvað slíkt frá endurskoðunardeildinni, að heita mætti, að endurskoðun hans væri að fullu lokið, þá hefði enginn hreyft neinum aths. hér út af afgreiðslu þessa frv: Það er þannig ekki rétt, sem hæstv. fjmrh. hélt fram, að það hefði aldrei komið fyrir, að ríkisreikningur hefði verið fullendurskoðaður, þegar hann var samþykktur á Alþingi. Það fær ekki staðizt, því að ég geri ekki ráð fyrir því, að yfirskoðunarmenn Alþingis hafi brugðizt svo skyldum sinum, að þeir hafi látið hjá líða að minnast á þetta, ef endurskoðuninni hefði verið að meira eða minna leyti ólokið. Ég vil ekki reikna með því. Ég vildi láta þetta koma fram, mótmæla þessu. Það er einmitt það, að drátturinn, sem hefur orðið á samþykkt ríkisreikningsins á Alþingi, stafar af því, að það hefur verið beðið eftir endurskoðuninni. Þm. hafa samþykkt reikninga allra þessara ára, 1951, 1953–1956, að báðum meðtöldum, og reikninginn fyrir 1957, eftir þessa yfirlýsingu frá endurskoðunardeildinni, sem ég gat um áðan, samþykkt reikningana og í þeirri trú, að endurskoðun þeirra væri að fullu lokið, því að það hefur ekkert komið fram á Alþ. um, að henni væri að einhverju leyti ólokið. Hér stendur hins vegar allt öðruvísi á, eins og ég hef gert grein fyrir, þar sem stórkostlega mikið vantar á, að endurskoðuninni sé lokið. Ég sé svo ekkí ástæðu til að ræða frekar um þetta; að svo stöddu að minnsta kosti.



Herra forseti. Út af þessari aths. frá hv. 1. þm. Norðurl. v. vil ég ítreka það, sem ég tók fram hér í ræðu minni um daginn, að það hefur aldrei á undanförnum árum verið lokið endurskoðun á öllum reikningum ríkisstofnana og starfsgreina, enda þótt reikningarnir hafi verið afgreiddir. Ef hægt er að ásaka okkur yfirskoðunarmenn varðandi þetta átriði, sem kann vel að vera rétt, þá er það fyrir það að hafa ekki alltaf gert athugasemdir á hverju ári um þetta atriði. Sannleikurinn er sá, að á tímabili var endurskoðunardeild stjórnarráðsins enn lengra á eftir en hún er nú, þegar ríkisreikningar voru afgreiddir, enda þótt þeir væru svo gamlir sem upplýst hefur verið og sérstaklega greinilega fram tekið af hæstv. fjmrh. Hér er þess vegna ekki um neitt nýtt atriði að ræða, heldur er bara stigsmunur á því, hve langt endurskoðunardeildin er á eftir, og náttúrlega er það rétt hjá hv. 1. þm. Norðurl. v., að endurskoðunardeildin á að vera búin og þyrfti að vera búin, áður en reikningurinn kemur til afgreiðslu. En þetta hefur nú gengið svona, ekki einasta í okkar tíð, þessara yfirskoðunarmanna, sem nú eru, heldur og töluvert oft áður, að þessi endurskoðun er ekki búin. Og það er náttúrlega í sjálfu sér ekki óeðlilegt, að hún eigi erfiðara með að ljúka sínu starfi, eftir því sem það vex, því að þetta hefur vaxið óstjórnlega á síðustu árum frá því, sem áður var. Nú hefur hæstv. fjmrh. lýst því hér yfir, að hann hafi lagt svo fyrir, að það yrði farið að breyta til og endurskoða jafnóðum, og þá má vænta þess, að þetta færist í betra horf. En hitt verður að athuga, að það er rétt, sem aðalendurskoðandi ríkisins tekur fram í sinni skýrslu, að það er að nokkru leyti annað svið, sem endurskoðunardeildin hefur með að gera, heldur en við yfirskoðunarmenn, því að okkar aðalstarf er að rannsaka það, hvað farið hefur verið fram úr fjárlögum og að hve miklu leyti er fylgt lögum o.s.frv., auk þess sem við berum ævinlega saman spjaldskrána við reikninginn, til þess að það sýni sig, að það standi heima. Og eins og ég hef oft áður sagt, þá hefur óstjórnin í okkar fjármálum legið miklu meira í því um langa tíð, að það er ekki rétt á spilunum haldið, heldur en í því, að það væru ekki rétt færðir reikningar ríkisins, því að það er kunnugt mál, að aðalreikningshaldarinn, ríkisbókarinn Magnús Björnsson, er ákaflega vel fær í sínu starfi og fylgist með öllu eins og honum er mögulegt. Út af þessu skal ég svo ekki fara fleiri orðum, nema frekara tilefni gefist til, en það er alveg viðurkennt frá minni hálfu, að ef um einhverjar sakir er þarna að tala, þá felast þær í því, að við höfum ekki á hverju ári gert athugasemdir um þetta mál.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. v. segir nú, að það hafi verið þannig á undanförnum árum, að hinni umboðslegu endurskoðun hafi ekki verið að fullu lokið. Þessi yfirlýsing frá yfirskoðunarmanninum kemur náttúrlega nokkuð seint, eftir að Alþingi er búið að afgreiða frá sér ríkisreikninga allra þessara ára. Seinast þegar þeir gerðu aths. af þessu tagi, en það var haustið 1954 um ríkisreikninginn 1952, þá segja þeir í 30. aths. sinni: „Endurskoðun reikninga hinna ýmsu stofnana ríkisins hefur mikið færzt í betra horf frá því, er áður var. Þó eru reikningar nokkurra stofnana óendurskoðaðir frá 1952 og sumir þeirra fyrir lengri tíma.“ En í till. sínum til Alþingis segja svo yfirskoðunarmenn: „Áherzlu ber að leggja á það, að endurskoðuninni verði að fullu komið í lag. Athugasemdin er því til eftírbreytni: Síðan koma reikningar næstu fimm ára, þar sem engin aths. af þessu tagi kemur fram hjá þeim, hvorki í umr. né í hinum skriflegu athugasemdum, og þm. höfðu því ástæðu til að ætla, að þeir hefðu fylgt þessu eftir, sem þeir sögðu, að áherzlu bæri að leggja á, að endurskoðuninni væri að fullu lokið, og hafa því samþ. reikninginn í góðri trú, að hann væri fullendurskoðaður. Í ræðu sinni um þetta mál lét hæstv. ráðh. orð falla um það, að einkennilegt væri af mér, sem hef á þessum tíma setið í fjhn., að ég skyldi ekki fyrr en nú gera aths. um þetta. Það var vitanlega ekki eðlilegt, að ég gerði það. þar sem engin aths. lá fyrir frá yfirskoðunarmönnum Alþ., og ég gat því ekki vitað annað en reikningurinn væri að fullu endurskoðaður. Allar hans ásakanir í minn garð út af þessu falla því ómerkar. Þær hafa ekki við rök að styðjast.



Herra forseti. Við flm. þessa frv., sem hér liggur fyrir til umr., ég og hv. 3. þm. Norðurl. e., fluttum á síðasta Alþ. frv. til laga um heftingu sandfoks og græðslu lands. Það var að meginefni samhljóða samnefndu frv., sem samið var af sandgræðslunefnd þeirri, sem skipuð var árið 1957 af þáv. landbrh., Hermanni Jónassyni. Í þessari nefnd áttu sæti þessir: Björn Kristjánsson fyrrum alþm., formaður n., Steingrímur Steinþórsson búnaðarmálastjóri, Arnór Sigurjónsson fulltrúi, Páll Sveinsson sandgræðslustjóri og Árni G. Eylands stjórnarráðsfulltrúi. Verkefni þessarar nefndar var að endurskoða sandgræðslulögin og athuga um möguleika á að auka þá starfsemi. Tók sandgræðslunefnd þessi þegar til starfa og vann mikið og mjög þarft verk á skömmum tíma. Hafði hún ferðazt um þá landshluta, þar sem landspjöll hafa hvað stórfelldust orðið af uppblæstri og ágangi vatns á fyrri tímum. Kynnti n. sér rækilega störf Sandgræðslu Íslands og árangurinn af því starfi svo og tilraunir til sandgræðslu, sem aðrir höfðu að unnið. Það er ljóst, að n. hefur í upphafi gert sér fulla grein þess, hversu stórfellt verkefni lá fram undan og að ýmsu leyti glæsilegir möguleikar. Jafnframt varð eigi að síður auðsætt, að Sandgræðsla Íslands hafði unnið vel og kappsamlega að sandgræðslumálunum við erfiðar aðstæður og fjárhagsörðugleika. Í riti því, sem sandgræðslunefndin beitti sér fyrir að gefið væri út í tilefni 50 ára afmælis sandgræðslulaganna, er ýtarlega skýrt frá sandgræðslustarfinu á liðnum tíma og að verðleikum farið viðurkenningarorðum um fórnfúst og áhrifaríkt starf þeirra manna, sem hvað mest eiga hlut að, hversu giftusamlega hefur til tekizt í þessum efnum. Um líkt leyti og þetta afmælisrit Icom út, sendi sandgræðslunefndin frá sér tillögur í frumvarpsformi ásamt grg. um sandgræðslumálið, sem öllu heldur væri rétt að nefna landgræðslumál. Var hvort tveggja sent til landbrh. Á Alþingi árið 1958 flutti Steingrímur Steinþórsson, þáv. þm. Skagf., frv. nefndarinnar. Eigi varð það útrætt. Landbn. þessarar hv. deildar flutti síðan nýtt frv., sem í ýmsum greinum var frábrugðið frv. n., en eigi varð það heldur útrætt. Frv. því, sem við hv. 3. þm. Norðurl. e. fluttum á síðasta Alþingi, var vísað til landbn. þessarar deildar. Þegar hér var komið, ákvað hæstv. landbrh. að kveðja sandgræðslunefndina saman að nýju til starfa og endurskoða málið allt. Af þessari sök mun landbn. d. hafa talið rétt að fresta frekari meðferð málsins að svo stöddu. Þessari endurskoðun sandgræðslunefndar lauk síðan í febrúar 1960, og sendi nefndin málið til ríkisstj. með nokkrum breytingum. Þar eð nú hæstv. landbrh. hafði eigi enn þá lagt málið fyrir hv. Alþingi, þótti okkur flm. rétt og enda skylt að flytja málið á ný með þeim breytingum, sem nefndin, sandgræðslunefndin, hefur að lokinni endurskoðun gert á sínu fyrra frv. Í þessum síðustu breytingum er græðslustarfið fært enn nokkuð út, og svo sem mátti vita fyrir, farnar eða gerðar till. um að fara nýjar leiðir til fjáröflunar, en um það atriði geta og eru sjálfsagt skiptar skoðanir, enda hafa þær verið það. Það er engan veginn víst, hvort síðustu till. sandgræðslunefndar, sem ég mun ræða um hér lítillega á eftir, um þetta efni, hljóti nægilegan byr, þó að nokkur ástæða sé til að ætla það. Mun mjög reyna á þá nefnd, sem málið fær til yfirvegunar, hvernig til tekst um samstöðu um þetta atriði. Þetta gagnmerka mál hefur þannig verið mjög rætt og yfirvegað á liðnum árum og farið í gegnum margan hreinsunareld. Um það hafa fjallað okkar færustu menn í ræktunar- og sandgræðslumálum og fært til þess forms og efnis, sem fyrirliggjandi frv. er. Stefnt er að háu marki. Verkefnið er að hindra eyðingu gróðurs, svo sem vera má, og græða upp sand og annað ógróið eða lítt gróið land, bæði í heimalöndum og á afréttum. Það er engan veginn auðvelt starf, og er auðsætt, að hér þarf alþjóð að leggja sig mjög fram í athöfn og örlæti um fjárframlög. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að eyðing gróðurs hefur átt sér stað allt frá upphafi byggðar landsins. Orsakir hennar eru eldgos, jökulhlaup, ágangur vatns, sandfok, bæði af landi og frá sjávarströnd, og harðindi hvers konar á ýmsum tímum. Þá hafa að sjálfsögðu mennirnir átt sinn hlut að með skógarhöggi og fleiru og síðan búfénaður, kannske að einhverju leyti fyrir sakir ofbeitar. Ætla má, að gróðursæld hafi nokkur ríkt í landinu, þegar landnám hófst, eða svo hefur Ari prestur hinn fróði talið, er hann segir í ritum sínum á einum stað, að landið hafi þá, þ.e.a.s. þegar landnámsmenn komu fyrst að, verið viði vaxið milli fjalls og fjöru. Hvað sem þessum orðum sagnaritarans líður, má nokkurn veginn teljast víst, að gróður landsins hafi eigi í aðra tíð verið meiri. Undirstaða hans hefur að sjálfsögðu verið birkiskógar og víðikjarr ásamt grasi. En svo seig á ógæfuhlið, og margt hjálpast að. Á 18. og 19. öld má ef til vill segja, að gróðureyðingin nái sínu hámarki, og þau héruð, sem einna harðast verða úti, eru Rangárvallasýsla, Vestur-Skaftafellssýsla og Þingeyjarsýsla. Var þá í alvöru farið að ræða um sandfokið og uppblásturinn og þá stórkostlegu eyðingu gróðurs, sem orðið hafði, er allt sýndist stefna í þá átt, er til auðnar horfði á stórum landssvæðum. Þótti þá ýmsum góðum mönnum eigi annars úrkosta en hefjast handa um landvarnir. Í Rangárvallasýslu t.d. hafði fjöldi bújarða lagzt í eyði og það í hreppum, sem áður höfðu verið hinir blómlegustu, svo sem á Rangárvöllum og í Landsveit. Að því kom, að Búnaðarfélag Íslands tók að vinna að þessum málum. Árið 1906 voru síðan sett lög um sandgræðslu. Var hægt, en örugglega farið af stað, og brátt kom í ljós, að græðslustarfið bar auðsæjan árangur. Upp úr 1920 færðist sandgræðslan enn í aukana og sandsvæði, sum hver mjög stór, tekin til sérstakrar vörzlu. Nú um þessar mundir munu vera rösklega 100 þús. hektarar innan sandgræðslugirðinga í landinu. En stærsta einstaka átakið var þó sandgræðslan í Gunnarsholti á Rangárvöllum. Þessi jörð fór algerlega í eyði árið 1923, en hafði áður verið mjög góð bújörð. Er alkunna, hversu hefur til tekizt á þessum stað, og er þetta landvarnarátak glöggt dæmi þess, hversu breyta má svörtum sandi í hinar glæsilegustu gróðurlendur. Fyrst var landið girt, síðan grætt, hafin túnrækt og stórbúskapur að lyktum. Er Gunnarsholt nú ein stærsta og bezta bújörð á landi hér. En sandgræðslustarfið var víðar unnið, meira og minna um allt land. Á 50 árum hafði mikið áunnizt. Aðalstarfið beindist eðlilega að heftingu sandfoks, að vörnum gróðurlendis. Aukin tækni, þekking og reynsla varð aflgjafi í viðureigninni við stærri verkefnin, og starfssviðið færðist út með hverju ári sem leið. Til ræktunar voru teknir sandar og melar til nytja og síðan unnið að verndun og uppgræðslu afrétta og annarra beitilanda, þó að í smærri stíl væri. Hefur mikið lán fylgt þessu starfi sandgræðslunnar og ætíð valizt þar hinir ágætustu menn til forustu. Má undrum sæta, hversu langt hefur verið komizt þrátt fyrir margvíslegustu erfiðleika, að ekki sé minnzt á fjármagnsskortinn og hvers kyns fordóma. Þetta heilladrjúga starf hefur fært þjóðinni heim sanninn um það, hvað gera má í þessum efnum, þegar vel er að verki staðið og áhugi, þrek og þekking leggjast á eitt. Ótrú á sandgræðslustarfið er að mestu eða alveg horfin, en í staðinn vakinn stórhugur og vilji til stærri og glæsilegri landvinninga í þágu gróðurs og aukin trú á lífsmátt lands og þjóðar. Orð skáldsins: „Þetta land á ærinn auð, ef menn kunna að nota hann“ - munu á sannast með hverjum tíma sem líður, bæði í ræktunarmálum og öðrum efnum. Hinni fyrstu sóknarlotu í ræktunarmálum landsmanna er senn lokið. Nú hefst nýr áfangi í framtíðarbaráttunni. Bændur landsins hafa á liðnum áratugum unnið að stórfelldari ræktun lands og alhliða uppbyggingu landbúnaðarins en nokkru sinni fyrr. Búfénu fjölgar, og bústofninn verður að stækka mjög á næstu árum og áratugum. Byltingarkennd þróun í búnaðarmálunum hlýtur að leiða af sér, að mjög þrengist í búfjárhögum, bæði heima við og á afréttum. Það er engin önnur leið til, sem mætt geti dýrmætu og þróttmiklu starfi bændanna, en sú að leggja ofurkapp á að hagnýta sem bezt allt það land, sem ógróið eða lítt gróið er, sem á annað borð er hægt að koma í rækt, bæði í heimalöndum og á afréttum. Þessi landssvæði eru íslenzkum landbúnaði sams konar auðlindir og fiskimiðin eru sjávarútveginum. Þessi hagnýting landsins þarf að eiga sér stað svo fljótt og hagkvæmlega sem kostur er á, og sizt má horfa í kostnaðinn, þó að verulegur verði, á meðan skipulegu átaki er fram komið. Það má öllum vera ljóst, að þetta verkefni er eitt hið þýðingarmesta og að framtíð þjóðarinnar kann að vera því háð, að sem bezt verði að unnið og sem bezt til takist. Frv. það, sem hér hefur verið lagt fram og liggur fyrir til umr., kveður á um það í megindráttum, hvernig að þessum málum skuli staðið. Það er rétt lítillega að athuga, hvers vegna rétt er að heyja þessa sókn í þágu gróðurs og landsnytja, og verður þó að fáu einu vikið. Í framtíðinni hljóta grasrækt og búfjárrækt að verða máttarstoðir íslenzks landbúnaðar. Alveg sérstaklega hlýtur sauðfjárbúskapur að draga til sín athygli sem ein höfuðgrein búfjárræktar. Er þá einnig haft auga á sauðfjárafurðum sem útflutningsvarningi. Aðalbúgreinarnar eru, svo sem vitað er, nautgripir og sauðfé og sterkastir þættir landbúnaðarframleiðslunnar. Að heildarverðmæti er hlutur þeirra um 87% af allri landbúnaðarframleiðslunni. Þegar svo er virtur hlutur landbúnaðarins í heildarframleiðslu þjóðarinnar, kemur í ljós, að hann hefur verið árið 1957 13.8% og líku hlutfalli verið haldið um nokkurt skeið. Þrátt fyrir hina öru þróun í öðrum atvinnugreinum þjóðarinnar, hefur bændum tekizt í krafti umbóta og aukinnar tækni á velflestum sviðum í landbúnaði að halda sínum hlut í heildarframleiðslunni og tekizt það betur jafnvel en starfsbræðrum þeirra hjá mörgum nágrannaþjóðum, sem mjög eru langt komnar í landbúnaðarmálum. Frakkland, sem er mikið landbúnaðarland, hefur árið 1955 hlutfallstöluna 14.1 % í landbúnaðarframleiðslu miðað við þjóðarframleiðsluna. Eins og kunnugt er, er meginhluti landbúnaðarframleiðslu okkar seldur á markaði innanlands. Hugsum okkur það, að kyrrstaða hefði verið að mestu í starfi bændanna s.l. 10 ár. Þá lætur nærri, að því er fróðustu menn telja, að flytja hefði þurft inn nær helming af þeim neyzluvörum, sem af landbúnaði fást. Er auðvelt að geta sér til, hver áhrif slík þróun mála hefði haft á gjaldeyrisaðstöðu þjóðarinnar. Um það getur enginn ágreiningur orðið, að landbúnaður okkar framleiðir búvörur, sem a.m.k. fullnægi þjóðarþörf, en það er líka álit margra, að stefna beri hærra og að því, að þjóðin framleiði búvörur til útflutnings og öflunar gjaldeyris erlendis. Allar helztu landbúnaðarþjóðir hafa bæði þessi sjónarmið uppi og vinna að þeim með skipulegum hætti og af ýtrasta megni. Víst er það, að ef ekki er stefnt að umframframleiðslu þá er eins öruggt, að skortur verði og geti orðið mjög alvarlegur á landbúnaðarafurðum, þegar illa árar, svo sem átt hefur sér oft stað og getur að sjálfsögðu átt sér stað alltaf öðru hverju. Af þessu leiðir, að þörf er umframframleiðslu og að henni getur þurft að koma í verð á erlendum markaði. Og þetta er í raun og veru algert lágmark. Þjóðinni fjölgar ört, og er líkleg meðalfólksaukning 2% á ári. Skv. því ætti fólksfjöldinn í landi þessu að vera árið 2000 um 400 þús. manns. Framleiðsluaukningin þarf a.m.k. að tvöfaldast til þess að halda í horfinu. Mjólkandi kúm þarf að fjölga væntanlega um 41500 og þó öllu meira, jafnvel upp í 50 þús. Kjötframleiðslan þarf einnig að tvöfaldast, og þannig má halda áfram varðandi hinar ýmsu búgreinar. Af þessu er ljóst, að eigi þurfa að vera skiptar skoðanir um það, að mikið starf er fyrir höndum í landbúnaði og að honum sé nauðsyn þess að búa sem bezt um alla aðstöðu, til þess að honum verði auðið að sjá þjóðinni jafnótt og líður fyrir nægum búvörum. Ekki þarf lengi að að hyggja til að sjá, hvert metnaðarmál það hefur verið bændunum sjálfum að sjá þjóðinni farborða í þessu efni, og hafa þó aðstæður verið ærið oft erfiðar og efnahagsleg kjör eigi sem skyldi. Samt hefur bændum tekizt og það vel að auka framleiðslu sína í samræmi við vaxandi neyzluþörf þjóðarinnar. Viðfangsefnið er því að vinna þannig að landbúnaðarmálum, að bændur geti í framtíðinni fullnægt aukinni eftirspurn í búvörum og að enn fremur og eigi síður verði þeim tökum náð í hagnýtingu náttúrugæða landsins og í krafti aukinnar tækni, að landbúnaðurinn verði fær að afla í stórum og sífellt auknum stíl erlends gjaldeyris. Í þessu sambandi má geta þess, að eitt af höfuðáhyggjuefnum hagvísindamanna á alþjóðavettvangi er, að veruleg hætta sé á, að matvælaframleiðsla í heiminum aukist ekki á komandi tíð í réttu hlutfalli og nauðsynlegu hlutfalli við hina öru fjölgun mannkyns. En auðsætt er, að án sérstakra róttækra ráðstafana til aukningar á beitargróðri og stórkostlegs átaks í ræktunarmálum almennt verður eigi unnt að auka svo bústofninn, að fullnægt geti markaðsþörf, er stundir líða, hvað þá framleiðslu afurða til sölu erlendis. Það frv., sem hér um ræðir, stefnir markvisst að því að halda áfram í enn ríkara mæli en fyrr heftingu sandfoks, græðslu sanda, mela og aura í heimalöndum og á afréttum og eflingu gróðurs á vangrónu landi í þeim tilgangi að auka beitarland búfjár og um leið að létta á haglendi því, sem fyrir er. Þetta verkefni er svo víðfeðmt, að ekki þykir annað koma til álita en gerð verði alveg sérstök framkvæmdaáætlun, sem nái yfir, eins og í frv. segir, 10 ára skeið, og séu færustu sérfræðingar til kvaddir. Þetta er höfuðatriði þess frv., sem hér liggur fyrir. Mörg mikilsverð nýmæli önnur eru í frv., sem verða ekki hér sérstaklega rakin, enda er gerð rækileg grein fyrir þeim í ýtarlegri grg. sandgræðslunefndar, sem fylgir þessu frv. Til þess að standa straum af stórfelldum kostnaði, sem af framkvæmd frv. leiðir, ef að lögum verður, verður að afla fjár fram yfir hið fasta framlag til sandgræðslunnar úr ríkissjóði á fjárlögum ár hvert. Hlutur ríkissjóðs hlýtur að verða þar stærstur, og er það eðlilegt. Hann eða hið opinbera mun hafa forustuna í þessum efnum og annað kemur að sjálfsögðu ekki til greina. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að sérstakt aukagjald verði lagt á allt áfengi, sem áfengisverzlun ríkisins selur, eða 5 kr. á hvern seldan lítra. Um þetta má að sjálfsögðu deila, og við, sem flytjum þetta frv., erum að sjálfsögðu til reiðu að ganga inn á breytingar á þessu. T.d. mætti hugsa sér, að nauðsynlegar greiðslur tilkostnaðar í sambandi við framkvæmd þessara laga séu teknar beint úr ríkissjóði á fjárlögum ár hvert. En sem sagt, það má við nánari athugun vel gera ráð fyrir því, að aðrar leiðir þyki hentari. En aðalatriðið er, að nægilegs fjármagns verði aflað til þess að standast nauðsynlegan kostnað við framkvæmdir, og við flm. treystum hv. landbn., sem væntanlega fær mál þetta til meðferðar, til þess að koma sér ásamt um færa og skynsamlega leið í þessu efni, ef ákvæði frv. þykja ekki hentug að þessu leyti. En engan veginn má það koma fyrir, að þetta stórmál strandi á þessu skeri. Það er of mikið í húfi. Við flm. frv. höfum þá sérstöðu, að við erum fulltrúar byggðarlaga, sem einna harðast hafa verið leikin af völdum gróðureyðingar og uppblásturs. Okkur er því að sjálfsögðu nokkurt kappsmál, að skriður komist sem fyrst á uppgræðslustarfið. Við höfum leyft okkur tvívegis að flytja till. sandgræðslunefndar hér inn í hv. Alþingi vegna þess, hversu stórfellt hagsmunamál við teljum að hér sé á ferð. Einnig erum við þess fullvissir, að tillögur sandgræðslunefndar eru niðurstaða af gagnmerku starfi og víðtækri þekkingu á málsefninu, sem við, sem eigi erum neinir sérfræðingar í þessum efnum, teljum okkur geta óttalaust byggt á og fyllilega treyst. Okkur flm. væri það hið mesta feginsefni, ef samstarf og samhugur má takast um málið. Það er okkur höfuðatriði, að stefna sú, sem felst í frv., geti orðið framkvæmd í megindráttum. Breyt. á frv. mega að sjálfsögðu verða, ef þær teljast eðlilegar og réttmætar að beztu manna yfirsýn. Það eitt varðar mestu, að landgræðslumálið komist í það horf, þann farveg, að þjóðin sé þess umkomin að leiða landvarnir sínar og ræktunarstarfið fram til þess marks, að allt það land, sem unnt er að rækta á annað borð, geti orðið til nytja öldum og óbornum. Þetta er ekki markmið, sem þjónar aðeins bændum og búaliði, heldur og miklu fremur á öll þjóðin mjög sína hagsæld því háða, að vel verði að staðið. Við Íslendingar þurfum að bæta landið okkar, gera það verðmætara, heilnæmara og fegurra. Flestar menningarþjóðir leggja hart að sér í starfi með ærnum tilkostnaði í því skyni að vernda sitt land og vinna það. Við eigum þess ærinn kost að skapa okkur dýrmætan þjóðarauð í auknum landsgæðum, sem bera má ríkulegan ávöxt. Með því að framkvæma þá meginstefnu, sem sandgræðslufrv. markar, af myndarskap og festu færum við vissulega gull og giftu í mund þeirri framtíð, sem þjóðinni er búin í landinu. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri að sinni, en óska þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. landbn.



Herra forseti. Ég mun ekki hafa mörg orð í sambandi við þetta frv., en ég tel eigi að síður ástæðu til að koma hér með nokkrar athugasemdir í tilefni af því, hvernig þetta mál ber að. Hv. ræðumaður, sem lauk hér máli sínu áðan, sagði: „Við flm. erum að sjálfsögðu reiðubúnir til viðræðna um breytingar á þessu frv.,“ rétt eins og þetta væri þeirra frv., sem þeir hefðu samið, þeirra tillögur. Hann sagði enn fremur, að það væri æskilegt að fá samstarf um þetta mál. Því er ég alveg sammála. Það er það, sem þarf að ske, til þess að árangur náist og til þess að þetta nytjamál, sem ég held að allir hv. alþm. séu sammála um að þurfi að leysa vel, komist í höfn. Það var 1957, sem þáv. landbrh. skipaði hina fyrri sandgræðslunefnd til þess að semja frv. til l. um auknar tekjur til Sandgræðslu Íslands, og n. skilaði frv. til ráðuneytisins. En það var þá, er það dróst nokkuð í rn. að flytja málið, að einn nefndarmanna, Steingrímur Steinþórsson, flutti málið inn í þingið, af því að ráðherra þurfti nokkuð langan tíma til þess að átta sig á því og ná samkomulagi um það innan ríkisstj., hvern hátt skyldi hafa á þessum málum. Frv. náði ekki fram að ganga, og haustið 1959 fluttu þessir sömu þm., sem nú flytja þetta frv., aftur hið fyrra sandgræðslufrv., sem náði ekki heldur fram að ganga á því þingi, enda var ýmislegt í því frv., sem var ekki aðgengilegt, t.d. það að skattleggja búpening bænda í þessu skyni. Ég hygg, að bændum hafi fundizt, enda þótt hér væri um gott málefni að ræða, að þeir hefðu ekki svo breið bök, að þeir gætu tekið á sig þann skatt, sem ætlað var með þessu frv. En hv. flm., hv. 3. þm. Norðurl. e. og hv. 4. þm. Sunnl., töldu samt, að það væri óhætt að skattleggja bændur á þennan hátt, og þess vegna fluttu þeir frv. Og ég vil nú spyrja hv. fyrri flm. þessa frv.: Hvað er sameiginlegt eða líkt með þessu frv., sem hann flytur nú ásamt hv. 3. þm. Norðurl. e., og því frv., sem þeir fluttu sameiginlega á síðasta þingi? Hann sagði hér áðan, byrjaði ræðu sína með því að segja, að að meginefni væri þetta frv. samhljóða frv. frá 1957. Þetta er vægast sagt ónákvæmni í málflutningi. Hér er um allt annað frv. að ræða. En þessir hv. tveir þm. voru eigi að síður reiðubúnir til þess að flytja það, og verður að segja, að hér er um óvenjuleg vinnubrögð að ræða. Þeir fá frv. lánað hjá einum nm. sandgræðslunefndarinnar, og þeir flytja það án leyfis og án samráðs við hann. Ég hringdi í þennan hv. nm. áðan í matartímanum og spurði hann um, hvort það hefði verið flutt með hans samþykki, þetta frv., eða hans leyfi. Hann sagði nei. En ég vona, sagði þessi mæti maður, að það verði ekki til þess að skaða málið, þótt hér hafi verið um frumhlaup að ræða í sambandi við þennan flutning. Það kemur ekki til mála, segi ég. Við látum ekki málið gjalda þess, - og a.m.k. öðrum þm. er vorkunn, þótt hann kannske, eins og maður segir, vinni hér af nokkru fljótræði. En hinn, hvað á að segja honum til afsökunar, sem hefur setið á þingi í tugi ára og hefur mikla reynslu? Nei, málið má ekki gjalda þess, þótt hér hafi verið farið óvenjulega að. Það kemur ekki til greina. En ég vil upplýsa hv. Alþingi um það, að þetta mál er til athugunar hjá ríkisstj. Þetta frv. er samið af sandgræðslunefndinni, eftir að ég kallaði hana saman í des. 1959 og óskaði eftir því, að hún endurskoðaði fyrra frv. og breytti því, vegna þess að það væri að mínu áliti ekki aðgengilegt. Þess vegna breytir sandgræðslunefndin frv. á þá lund, að tekjuöflunin er hugsuð á annan hátt. En stjórnarandstæðingar eða a.m.k. þessir tveir hv. flm. munu vitanlega halda því fram, að frv. sé búið að vera nógu lengi í rn., það hafi nú verið eitt ár í rn. og ríkisstj. hafi þess vegna haft nægilegan tíma. En fyrra sandgræðslufrv. var einnig nokkuð lengi í landbrn. til athugunar, og þess vegna tók einn nm. sig til og flutti það. Hann þurfti vitanlega ekki að spyrja neinn um leyfi, því að hann var einn af nm., flutti það þess vegna ekki í leyfisleysi. En þetta frv. er önnur útgáfa frá sandgræðslunefndinni, og það er að einu leyti betra en hið fyrra, að því leyti, að hér er horfið frá því að skattleggja búpeninginn, eins og var í fyrra frv. Hér er stefnt að nýrri leið með því að leggja aukagjald á áfengi í þessu skyni, sem ég tel að vel komi til greina, og hér er einnig minnzt á það, að skattur sá, sem lagður er á innfluttan fóðurbæti, renni til þessara mála. En það er nú eins og fyrr, að þegar um er að ræða miklar fjárhæðir, sem annaðhvort ríkissjóður beint eða óbeint þarf að greiða, þá tekur það sinn tíma að finna leiðir til þess. Þetta er vitanlega lítið breytt nú frá því, sem var, þegar hv. framsóknarmenn fóru með þessi mál. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að það hafi verið af viljaleysi hjá fyrrv. landbrh. hæstv., Hermanni Jónassyni, að hann flutti ekki þetta mál sem stjfrv. Það var af allt öðrum ástæðum. Það var af þessum sömu ástæðum, sem við höfum alltaf átt við að stríða, að fá féð, að bæta við útgjöld ríkisins, hvort sem það er beint eða óbeint. Ég held, að flestir eða jafnvel allir hafi nú fengið skilning á því, að landgræðsla og hefting sandfoks er eitt af því, sem allra nauðsynlegast fyrir okkur í dag. Þess vegna er það eitt öruggt, að þetta mál verður leyst farsællega, hvort sem það verður á þessu þingi eða því næsta, því að skilningur manna fer stöðugt vaxandi á þessu. Ég segi því það, sem ég sagði áðan, þegar ég talaði við nefndarmanninn, það kemur ekki til mála að láta málið gjalda þess, þótt hér hafi verið viðhöfð óvenjuleg vinnubrögð. En það veit ég, að hv. 3. þm. Norðurl. e., sem situr hér á móti mér og er þingvanur, veit, að frumvörp til mikilla útgjalda ríkissjóðs, hvort sem er beint eða óbeint, verða ekki samþykkt, nema stjórnarflokkarnir hafi komið sér saman um það og sá, sem fer með fjármál ríkisins, sjái ríkissjóði fært að standa undir því. Það er þess vegna ljóst, að flutningur þessa frv. þessara tveggja hv. þm. getur ekki flýtt fyrir málinu og ekki greitt fyrir því. Um leið og ríkisstj. hefur fundið sameiginlega leið í þessu, verður málið vitanlega samþ. í einu formi eða öðru. Og það verður dálítið erfitt fyrir hv. flm. frv. að áfellast þessa ríkisstj., þótt hún taki sér nokkurn tíma í þessu máli, þar sem vinstri stjórninni entist ekki tími til þess að gera þetta, og dettur mér ekki í hug að halda því fram, að fyrrv. landbrh., Hermann Jónasson, hafi ekki haft áhuga á málinu. Hér er um mikið stórmál að ræða, og það er ljóst, að það þarf að gera hér stórt átak. Það er ekki nægilegt að vinna gegn heftingu sandfoks. Það þarf að hefja skipulega sókn í því að græða upp landið, að fá meiri gróður í afréttarlöndin og öræfin, sem við eigum svo mikið af, og gera landið þannig stærra og betra, um leið og fólkinu fjölgar og þörfin fyrir aukna framleiðslu vex. Þetta er verkefni næstu ára, og sandgræðslunefndin er til orðin vegna þess, að þessi skilningur var fyrir hendi, og sandgræðslunefndin var endurskipuð og samdi annað frv. vegna þess, að þessi skilningur hafði enn vaxið frá árinu 1957. En það skal vel vanda, sem lengi á að standa. Við þurfum að finna varanlegan tekjustofn fyrir sandgræðsluna, og þess vegna er það nú svo, að þótt þetta sé önnur útgáfa af frv. frá hendi sandgræðslunefndar, þá er það mín skoðun, að það þurfi að endurbæta það í þriðja sinn. Við þurfum að bæta við þetta og breyta því og gera þetta þannig úr garði, að það megi verða varanlegt, það megi verða traust, það megi uppfylla þær kröfur, sem við þurfum að gera í þessu efni, og leiða til þess, að landgræðslan megi aukast meira en verið hefur. Þess vegna skal engan furða á því, þótt núv. ríkisstj. þurfi nokkurn tíma. Málið er hjá henni. Hún mun leysa það farsællega, sem vinstri stjórninni entist ekki tími til að gera. Og ég segi það enn, eins og ég sagði við hinn mæta mann, sem lánaði hv. flutningsmönnum frv.: Málið mun ekki gjalda þess, þótt hér hafi verið farið óvenjulega að. En öllum mun ljóst vera, að flutningur þessa frv. á þann hátt, sem hér hefur verið gert, greiðir ekki fyrir málinu og flýtir ekki á neinn hátt fyrir því að ná því marki, sem ég býst við að við flest viljum ná.



Herra forseti. Ég hafði munar ekki gert ráð fyrir því að taka til máls um þetta mál við þessa umr., enda er ég ekki fyrri flm. þess, og þegar hefur verið gerð grein fyrir því mjög skilmerkilega af hv. 1. flm. málsins. Hins vegar þótti hæstv. landbrh, sem hér flutti mjög einkennilega ræðu áðan, hlýða að minnast mín, eða ég skildi það svo, í ræðu sinni, og því þykir mér rétt af því tilefni að fara um þetta fáeinum orðum. Hæstv. ráðh. hafði orð á því, að ég væri búinn að sitja nokkuð lengi á þingi og mundi þekkja til meðferðar þingmála, og það er rétt, að svo ætti það nú að vera. Í því sambandi get ég getið þess, að ég minnist þess ekki þessa rúmlega tvo áratugi eða hvað það nú er, sem ég hef setið hér á Alþingi, að ég hafi heyrt nokkurn landbrh., sem hefur ætlað sér að styðja eitthvert framfaramál landbúnaðarins, tala um það á þann hátt, sem hæstv. landbrh. gerði nú síðast. Þar hafa tíðkazt önnur vinnubrögð oftast nær. Hv. frsm., hv. fyrri flm. þessa máls, flutti hér ýtarlega ræðu og skilmerkilega. Hann flutti þá tegund ræðu, sem þeir menn flytja, sem fylgja fram máli á Alþingi af góðum hug og vilja leggja sig fram til að koma málunum fram. Hann talaði áreitnislaust um þetta mál og gaf hæstv. ráðh. áreiðanlega ekkert tilefni til óánægju út af þeirri ræðu. Hann fór ekki inn á neinn samanburð eða mannjöfnuð út af því, hvað menn hefðu lagt til þessara mála. En hæstv. ráðh. virtist aðallega eiga það erindi hér upp í ræðustólinn að reyna að stofna til einhvers konar deilna um málið. Hann hefur e.t.v. ekki verið sér þess meðvitandi, að hann væri að þessu, en það var ekki hægt að verjast þessari hugsun, þegar hann flutti ræðuna. Hann var að bera saman ríkisstjórnir, sem hefðu farið með þetta mál, og hann var að bera saman aðra aðila, sem að þessu máli hefðu staðið, hvað þeir hefðu verið skeleggir, hvað þeir hefðu gert rétt og hvað ekki rétt o.s.frv., og m.a. komst hann svo að orði, að ég ætla, að það væri ekki von, að núv. ríkisstj. hefði getað komið þessu máli fram, ekki hafi vinstri stjórnin gert það o.s.frv. Slíkan meting tel ég ekki hafa mikla þýðingu eða gera mikið gagn í þessu máli. Hann er til þess eins fallinn að sundra, en ekki sameina, - sundra þeim kröftum, sem hér kynni að vera hægt að hafa gagn af. Ef rifjuð er upp meðferð þessa máls, er það rétt, sem hér hefur þegar komið fram, að upphaf þess, þ.e.a.s. þessa frv., sem hér liggur fyrir, má telja það, að þáv. landbrh., sem ég ætla að hafi verið Hermann Jónasson, - það skiptir nú ekki verulegu máli, hver það var, - skipaði sandgræðslunefndina. Í henni voru fimm menn. Það var sumarið 1957. Þessi nefnd samdi frv., sem er samnefnt því frv., sem hér liggur fyrir, um heftingu sandfoks og græðslu lands, og ég held, að það sé ekkert rangt í því, sem hv. fyrri flm. þessa máls sagði, að í aðalatriðum sé það frv., sem hér liggur fyrir, byggt á þessu frv., sem samið var árið 1957. Meginatriði þessa máls eru þau vinnubrögð, sem gert er ráð fyrir að verði viðhöfð á komandi árum af hálfu hins opinbera til þess að græða upp landið og að afla fjár til þess. Og það er einnig sameiginlegt með þessum frumvörpum og sameiginlegt með þeim og því frv., sem við fluttum í fyrra, að þar er gert ráð fyrir því, að fjárins sé ekki fyrst og fremst aflað með framlagi úr ríkissjóði, heldur á sérstakan hátt með álagningu á vörur. Þá var gert ráð fyrir, að þetta yrði gert með álagningu á tóbak. Nú er gert ráð fyrir, að það verði gert með álagningu á áfengi, og ég sé ekki, að þarna sé mikill munur á. Frv. það, sem sandgræðslunefndin samdi árið 1957, var einnig sent til landbrh. Búnaðarþing fékk það síðan til meðferðar, og það voru viss atriði í þessu frv. sandgræðslun., sem búnaðarþing vildi ekki fallast á. Þetta mun m.a. hafa verið ástæðan til þess þá, eftir því sem ég veit bezt, að þetta frv. var ekki flutt af ríkisstj., en einn nefndarmanna flutti þetta frv. þá á Alþingi, 1958–59. Þá var málið alllengi til meðferðar í landbn., og landbn. gerði á því allmiklar breytingar, en það varð ekki útrætt á því þingi. Svo leið fram á þingið í fyrra, og þá tókum við núv. flm. málsins það upp á ný á Alþ. Við tókum það upp á Alþ., og við færðum það í það horf, sem við töldum að kynni að miða að samkomulagi í málinu. Við breyttum frv. ekki mikið, en við gerðum nokkrar breytingar á tekjuöflunarleiðunum, sem okkur fannst vera eins konar miðlun á milli þess, sem sandgræðslunefndin hafði lagt til, og þess, sem búnaðarþingið hafði lagt til. Þannig lækkuðum við um helming það gjald, sem sandgræðslunefndin hafði lagt til að greitt yrði af búfénaði, en búnaðarþing hafði verið andvígt þessu gjaldi, og nokkrar fleiri smábreytingar gerðum við, sem við töldum að yfirleitt miðuðu í þá átt að miðla málum á milli þeirra aðila, sem um málið hafa fjallað, því að fyrir okkur var það aðalatriðið, að meginatriði málsins, þ.e.a.s. ný vinnubrögð og hið nýja framtak við græðslu landsins og aðalfjáröflunarleiðin, sem er álagning á vissa vörutegund, yrðu samþykkt. Hitt skiptir svo minna máli, hinar minni fjáröflunaraðferðir. Þegar þetta mál kom til 1. umr. hér í hv. d. á síðasta þingi, tók hæstv. landbrh. eiginlega vinsamlega í málið, - ég skal viðurkenna það, - og hann skýrði þá frá því, sem við höfðum þó reyndar frétt rétt áður, flm., að hann hefði kvatt saman sandgræðslunefndina að nýju til þess að taka málið til endurskoðunar. Og við því var auðvitað ekkert að segja, ef það mátti verða málinu til framdráttar. Eins og segir í grg. frv., var því á þinginu í fyrra vísað til landbn., og ég geri ráð fyrir því, að ástæðan til þess, að landbn. afgreiddi ekki frá sér málið á síðasta þingi, hafi verið sú, að hún hafi verið að bíða eftir því, að nýjar tillögur kæmu frá sandgræðslunefndinni, sem hæstv. ráðh. hafði kallað saman. Og slíkar tillögur komu vissulega. Sandgræðslunefndin lauk endurskoðuninni og skilaði tillögum sínum til hæstv. ráðh., þess sem nú situr, snemma í febrúarmánuði 1960 eða fyrir ári. Hún vann sitt verk fljótt, enda eru það áhugamenn, sem í n. eru. Snemma í febrúarmánuði s.l. hafði hæstv. ráðh. þess vegna fyrir framan sig tillögur n. um breytingar á frv. frá 1957, og ég held, að það sé ekkert ofmælt, þó að ég segi það, - ég held, að það sé ekki misskilningur hjá mér heldur, - að þessar tillögur hafi verið gerðar að nokkru leyti með tilliti til þess, að hæstv. ráðh. gæti á þær fallizt. Og það má segja um þessar tillögur, þessar nýju till. sandgræðslunefndar frá í febrúar 1960, að í þeim er heldur ekkert, sem við flm. þessa frv., a.m.k. í fljótu bragði, höfum getað komið auga á, að við gætum ekki á fallizt. M.a. var þar nú lagt til, að í staðinn fyrir að afla fjár fyrst og fremst með aukaálagi á tóbak, þá kæmi aukaálagningin á áfengi. Ég fyrir mitt leyti geri þar ekki mun á. Sandgræðslunni mun verða alveg sama gagn að þessari upphæð, hvort sem hún er lögð á áfengi eða tóbak. Og nefndin hefur í þessum nýju tillögum alveg fallið frá búpeningsgjaldinu. Hún hefur alveg fallið frá því, og við flm. sjáum þá ekki heldur ástæðu til þess að gera þá till. lengur að okkar till. Hún var tekin upp í okkar frv. upphaflega, þ.e.a.s. hluti af henni eða hluti af gjaldinu, vegna þess að það var í tillögum sandgræðslunefndar upphaflega. En svo hefur gangur málsins orðið sá síðan í febrúar í fyrra, ef það er málfræðilega rétt að tala um einhvern gang í því sambandi, að þetta nýja frv. frá sandgræðslunefnd með ýtarlegri grg. hefur legið á skrifborði hæstv. landbrh. eða verið í hans vörzlu síðan, og ég veit ekki til þess, að annað hafi gerzt, nema þá það, sem er mjög trúlegt, en ég veit ekki, en get hugsað mér, að hæstv. landbrh. hafi rætt þetta mál við meðráðh. sína í ríkisstj. Það finnst mér mjög líklegt, að hann hafi gert, og geng reyndar út frá, að hann hafi hlotið að gera. Alþ. stóð langt fram á vor, og það bólaði ekkert á þessu frv. frá hæstv. landbrh., enda þótt liðnir væru þrír eða á fjórða mánuð síðan honum hafði verið afhent það, og við gerðum ekkert til þess, flm., að kalla eftir málinu í þinginu, þótt okkur væri vel kunnugt um, að sandgræðslunefndin hafði skilað áliti, því að okkur fannst sanngjarnt, að hæstv. ráðh. hefði tíma til þess að athuga málið og bera sig saman við samstarfsmenn sína. Ekki heldur gerðum við neitt í því að koma þessu máli 8 framfæri, þegar Alþ. kom saman í október í haust. En við veittum því athygli að sjálfsögðu, að málið var ekki meðal þeirra stjórnarfrumvarpa, sem þá voru lögð fram. En nú, þegar árið er liðið og nokkuð mikið af þessu þingi, sýndist okkur ekki ástæða til annars en að halda áfram viðleitni okkar að reyna að koma þessu máli eitthvað áleiðis og ekki eftir neinu að bíða með það frekar á þessu þingi. Þess vegna ákváðum við að flytja frv., en frv. þetta höfðum við alllengi haft í höndum, enda hygg ég, að það hafi ekki verið neitt leyndarmál, sem í frv. stóð, og yfirleitt engin leynd átt að hvíla yfir starfi þessarar n.í síðara skiptið,frekar en leynd hvíldi yfir því í fyrra skiptið, sem hún starfaði. Ég held, að ég fari þar með rétt mál, að hæstv. landbrh. hafi verið gert það kunnugt, áður en frv. var flutt, honum hafi verið skýrt frá því, að frv. mundi verða flutt, og að hann hafi verið spurður að því, hvort hann mundi sjálfur flytja frumvarpið á næstunni, þótt það kæmi ekki fram í ræðu hans áðan. En jafnvel þótt það hefði ekki verið gert, var að sjálfsögðu ekkert athugavert við það, og okkur dettur ekki í hug að taka við neinum ávítum frá þessum hæstv. ráðh. út af því, þó að við flyttum mál, sem þannig er til komið, jafnvel þótt honum hefði ekki verið skýrt frá því áður, sem var gert, því að þegar opinber nefnd hefur starfað í máli og liðinn er svo langur tími sem liðinn er í þessu máli, þá er það auðvitað fjarstæða, að alþingismönnum sé ekki heimilt að nota þær niðurstöður, sem slík nefnd hefur komizt að, ef þeim eru þær kunnugar. Og mig furðar á því reyndar, að hæstv. ráðh., sem þó er búinn að sitja töluvert lengi á þingi líka eins og ég, þó að hann sé kannske ekki búinn að sitja eins lengi, þá furðar mig á því, að hann skuli vera hér með aðfinnslur út af slíku - mig stórfurðar á því. Ég hafði ekki ætlað mér, eins og ég sagði áðan, að tala í þessu máli né fara að rekja þessa sögu. En það er hæstv. ráðh. sjálfur, sem gaf tilefni til þess. Hann þarf ekki að ætla það, þessi hæstv. ráðh., að við, sem vorum flm. að þessu máli í fyrra, ótilkvaddir af honum, sættum okkur við það, að hann skipi hér einhverja menn til starfa og láti þá semja fyrir sig eitthvert frv. og ætli sér að nota það til þess að stöðva það mál, sem við fluttum á þingi í fyrra. Hann þarf ekki að hugsa sér, að við munum sætta okkur við það eða aðrir muni sætta sig við slík vinnubrögð, ef það hefur verið meining hans. Ég geri raunar ekki ráð fyrir því, að þannig hafi hugur hæstv. ráðh. verið, því að ég skildi hann þannig í fyrra, að hann væri þessu máli hlynntur. Ég skildi hann þannig og vil enn mega skilja hann þannig, þó að mér þætti ræða hans áðan ekki bera þess vott. En ég geri ráð fyrir því, að það, sem hefur tafið málið hjá hæstv. ráðh., sé það, að hann hafi átt í erfiðleikum með að koma því til vegar, að málið yrði gert að stjfrv., og eigi það enn. Hins vegar ætti þá hæstv. ráðh. sem áhugamanni í málinu að vera það kærkomið, að málinu sé ýtt áfram, að reynt sé að ýta málinu áfram á Alþingi og létta þannig af honum þeirri fyrirhöfn, sem hingað til virðist ekki hafa borið árangur, að stríða við að ýta því áfram í ríkisstj. Ég get nú eiginlega ekki á það fallizt, að öll mál, þar sem einhverra fjármuna er þörf, séu þess eðlis, að þau geti ekki gengið fram á Alþingi, nema ríkisstj. standi að þeim. Það kann að vera eðlilegt um mál, þar sem krafizt er beinna útgjalda úr ríkissjóði, um það má a.m.k. tala. En um þetta mál er ekki þannig háttað. Í þessu frv. er a.m.k. ekki fyrst og fremst gert ráð fyrir beinum útgjöldum úr ríkissjóði, heldur er fyrst og fremst gert ráð fyrir sérstökum tekjuöflunarleiðum. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um tildrög þessa frv., og eins og ég sagði áðan, hefði ég ekki gert það, ekki séð neina ástæðu til þess, ef hæstv. ráðh. hefði ekki hagað orðum sínum á þá leið, sem hann gerði, og að því er virtist eiginlega í þeim tilgangi, að hér yrði einhver deila af einhverju tagi um þetta mál. Ég held út af fyrir sig, að deilur um málið séu því ekki neitt til gagns. En hins vegar er naumast hægt að láta það kyrrt liggja, þegar sagt er frá á þann hátt, sem hæstv. ráðh. því miður gerði og reynt að setja þann blæ á mái, sem hann reyndi að setja á þetta frv. Meginatriðið er það, ef það mætti takast hér á hinu háa Alþingi að stuðla að því, að hafið verði nýtt framtak í þessum efnum. Hv. aðalflm. þessa máls gerði grein fyrir því, hvernig gróður landsins hefur verið að eyðast á umliðnum öldum og af ýmsum ástæðum, og hann gerði líka grein fyrir því, hvað landbúnaðurinn og raunar þjóðin öll á mikið undir því, að þessi gróðureyðing verði stöðvuð. Við vonum nú raunar, að hún sé þegar stöðvuð og að ný sókn sé hafin, að við séum byrjuð að nema landið á ný á þessu sviði. En þetta verður ekki gert, svo að verulega muni um, nema forusta Alþingis komi til og Alþingi sjái um það á einhvern hátt, að þarna verði meiri fjármunir til staðar en verið hafa og að skipulögð verði fyrir atbeina hins opinbera ný og áhrifaríkari vinnubrögð og gerð áætlun fram í tímann, sem stefni að því takmarki, sem hér er um að ræða. Ég gleðst yfir því, sem hæstv. ráðh. sagði undir lok ræðu sinnar, þegar hann hafði lokið þeim ýfingum, sem hann virðist hafa talið þörf á. Ég gleðst yfir því, sem hann sagði, að hann mundi ekki á neinn hátt vilja láta málið gjalda þess, þó að hann teldi, að ekki hefði verið með það farið að öllu leyti eins og hann hefði helzt kosið. Og þá vona ég, að við getum mætzt í þessu máli, að við getum sameinazt um það að láta málið ekki gjalda eins eða neins og njóta þess, hvað það er gott og þarft mál. Því vona ég nú, að ekkert þurfi að vera því til fyrirstöðu, að við flm. og hæstv. ráðh. reynum sameiginlega að koma þessu máli fram nú á þinginu, og fyrir því er áreiðanlega mikið fylgi hér á hinu háa Alþingi. Ég vona, að það þurfi nú ekki að fara að skipa nýja nefnd eða kalla sandgræðslunefndina saman í þriðja sinn, heldur getum við gengið til afgreiðslu á málinu, eins og það liggur fyrir hér á þskj. 308 frá sandgræðslunefndinni.



Herra forseti. Meðflm. minn að fyrirliggjandi frv. hefur nú allrækilega svarað ákúrum hæstv. landbrh. í okkar garð. Mér þykir það að sjálfsögðu mjög leitt, ef við flm. höfum orðið til þess með framburði þessa máls að varpa einhverjum skugga á hæstv. ráðh. Ég átti þess sannast sagna ekki von. Ég leit þannig á þetta mál, að þetta væri sameiginlegt velferðarmál allrar þjóðarinnar, sem okkur alþingismönnum, hvort sem við erum ráðherrar eða ráðherrar ekki, er mjög umhugað að koma fram í meginatriðum. Þess vegna kom mér furðulega fyrir sjónir eða þótti mér furðulegt á að hlusta hæstv. landbrh. Fyrst og fremst kom hann hingað upp í ræðustól til þess að áfellast okkur flm. fyrir að hafa gripið þetta frv. af borði ráðh. og flutt það hingað inn í Alþingi. Ég get engan veginn skilið það, að við flm. höfum farið offari í þessu efni. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er í megingreinum, og það sagði ég í minni frumræðu, - samhljóða því frv., sem við lögðum fram í fyrra og hæstv. landbrh. þá sá enga ástæðu til þess að hnýta í né okkur þá við meðferð málsins, heldur tók hann málinu mjög vel og kvaðst mundu reyna að koma ákvæðum frv. þannig fyrir með tilstyrk landbn., að það mætti komast þá í gegnum Alþingi. Hann taldi málið þess virði og meira en það, taldi það svo eðlilegt og sjálfsagt, að því yrði undanbragðalaust haldið í gegnum Alþingi og til fullra laga og síðan framkvæmdar. Ég var einmitt núna í morgun að lesa þessa ræðu hæstv. landbrh. frá því í fyrra fyrir ári, og þótti mér til hennar koma. Þess vegna kemur þetta eins og reiðarslag yfir okkur flm. og hv. alþm. í þessari deild, þegar ráðh. tekur svo í þetta mál nú. Ég þekki þennan hæstv. ráðh. mjög vel, og við höfum deilt um margvísleg efni, en ég hef í mun og veru ekki lyst á því að deila um slíkt mál sem þetta, þar sem það er aðeins hégóminn einn, sem mér virðist bera á milli. Ég lít alls ekki á þetta mál sem neitt einkamál eins ráðh. né annars. Þetta mál var í höndum opinberra nefnda og hefur þrisvar, jafnvel fjórum sinnum, verið flutt í hv. Alþ. áður og er því ekkert sérlegt nýmeti og sannast sagrna kominn tími til þess að koma því nokkurn veginn ósködduðu í höfn. En hafi ég með flutningi þessa máls inn á þing nú í þetta sinn og við flm. alls óvitandi tekið skrautfjöður úr hatti hæstv. ráðh., þar sem þetta mál er, þá vil ég beiðast afsökunar á því út af fyrir sig. En við áttum þess ekki von, að þetta mál væri neinn skartgripur sérstaklega á hæstv. landbrh., heldur ætti það að verða skartgripur þjóðinni allri til góðs á næstu árum og áratugum. Ég vil þessum hæstv. ráðh. allt hið bezta, og ég vonast til þess, að hann geti, ekki nú, heldur þá einhvern tíma síðar á betri stund og heppilegri, vottað um það, að ég ann honum alls hins bezta og vil sízt verða til þess að kasta rýrð á hann eða skugga. En mér þykir hans metnaður í þessu efni vera um skör fram. Og ég veit það líka, að lok ræðunnar, sem hann flutti hér áðan, eru næst hans hjarta, en upphafið fjærst. Og ég vil eiga þess von og við flm., að einmitt hæstv. landbrh., sem er dugmaður hinn mesti í málum, sem hann tekur upp og ber fyrir brjósti, komi til liðs við okkur þm., - ekki aðeins okkur flm., því að það verða margir, sem munu hjálpa honum að ýta þessu máli úr höfn og koma því vel á flot. Og hann skal hafa vísan stuðning okkar flm. og ég veit fjölda annarra þingmanna. Þetta er vissulega ekki hápólitískt mál og því varla hægt að gera ráð fyrir, að þm. greinist eftir stjórnmálaflokkum. Þetta er alþjóðarmál, sem flestir, ef ekki allir þm. munu líta á líkum augum og við flm., og enda hæstv. landbrh. líka, þegar allt kemur til alls. Ég vil geta þess, að þessi framburður málsins, sem nú er orðinn, var alls ekki að ófyrirsynju né án þess, að hæstv. ráðh. vissi af. Ég verð að segja þetta, og er mér heldur leitt að þurfa að vera að vitna í viðtöl við einn og annan og koma með slíkt hingað upp, en ég verð að gera það og sé mig til neyddan. Ég átti tal við hæstv. ráðh., að vísu voru víst engir, sem á hlýddu, um þetta mál og spurðist fyrir um, hvort hann mundi flytja það á þessu yfirstandandi þingi. Hann kvað nei við því. Og þá lét ég hann af því vita, að við flm. mundum halda þessu máli áfram, því að okkur væri það ekki aðeins rétt, heldur og skylt, svo sem við leyfðum okkur að flytja það á Alþingi í fyrra, og mátti ég ekki heyra á hæstv. ráðh., að hann hefði neitt við það að athuga, enda hin eðlilegustu viðbrögð, eins og á stóð. Ráðh. spurðist fyrir um það hjá okkur flm., hver væri munurinn á frv. frá því í fyrra og frv. nú. Það veit ég að sjálfsögðu, að ráðh. er mjög kunnugt um það, hver er sá munur og að hann er ekki ýkjamikill. Munurinn er í fyrsta lagi sá, að verkefnið er fært út þannig, að í fyrra frv. var gert ráð fyrir því, að stór landsvæði og auðnarlönd yrðu tekin til uppgræðslu, en í því frv., sem fyrir liggur núna, er gengið lengra, þar sem gert er ráð fyrir, að svæði, þar sem er lélegur gróður, en þó nokkur, séu tekin fyrir til uppgræðslu, m.a. með dreifingu áburðar, og er þetta náttúrlega mikilsvert aukið verkefni. Þá er í öðru lagi gert ráð fyrir því, að sandgræðslustjóri eða sandgræðslustjórn landsins hafi yfirumsjón með spjöllum af völdum stórvirkra vinnuvéla við mannvirkjagerð, þannig að sandgræðslan. geti hverju sinni gripið inn í, ef hætta er á landspjöllum í sambandi við margs konar mannvirkjagerð. Þetta er líka mikilsvert nýmæli og mjög nauðsynlegt. Og í þriðja og síðasta lagi eru það leiðirnar til fjáröflunar, sem eru ólíkar, og lýsti síðari flm. frv. því mjög rækilega áðan. Nefndin kemst að þeirri niðurstöðu, að hyggilegast sé einmitt að beita 5 króna aukaálagi á áfengi. Hafði hæstv. landbrh. einmitt komið fram með þá hugmynd, og sýnist mér hún vera mjög nýtileg og a.m.k. umtalsverð. Í grg. n. segir: „Þó telur n. að fram komnu sjónarmiði landbrh. sjálfsagt að virða það í þeirri öruggu von, að það tryggi framgang frv. og eflingu sandgræðslunnar.“ Og það er þessi hugmynd ráðh. m.a. um breytta fjáröflunarleið, sem var mjög eðlileg að mínu áliti og margra annarra. Hitt má svo vera, að það verði deilt um þetta atriði og kannske allt of lengi, með hverjum hætti skuli standa undir þeim mikla kostnaði, sem verður af framkvæmd þessa frv., ef það verður að lögum. Það er ekki nema eðlilegt, og það er jafneðlilegt t. d., að hæstv. fjmrh. þurfi jafnvel að hugsa sig um andartak, áður en hann samþykkir þessa leið, sem gert er ráð fyrir, enda þótt það sé ekki leið, sem stefnir að því, að aflað verði fjármagns beint úr ríkissjóði. Hitt var svo annað, að við flm. töldum, að nál. hefði legið nægilega lengi til athugunar hjá hæstv. landbrh., og við töldum enn fremur, að það mundi vera málinu til góðs og hæstv. ráðh. nokkuð til geðs, að við í stjórnarandstöðunni hjálpuðum honum og öðrum góðum mönnum til þess að koma málinu fram. Ég vil að lokum láta þá ósk mína í ljós hér, að þetta mál þurfi ekki að vera frekar deiluefni. Það er ekki þess eðlis. Þetta er mál alþjóðar, það er eitt af mestu hagsmunamálum þjóðarinnar, að að þessum málum verði unnið af röggsemi og dugnaði, festu og þekkingu, svo mjög sem auðið er, og hverju sinni stigið það skrefið, sem bezt er álitið að beztu manna yfirsýn. Ég vil vænta þess, að á þessu þingi megi ganga þannig frá þessu máli, að það náist nokkurn veginn óskaddað í höfn, svo að hefja megi hið blómlega ræktunarstarf hið fyrsta, sem hlýtur að verða undirstaða þess, að íslenzk þjóð geti búið vel og giftusamlega í sínu landi um ár og aldir.



Herra forseti. Það er sjálfsagt og skylt að taka tillit til þess, að hv. flm. báðir hafa eytt talsverðum tíma í að afsaka það, að þeir hafa flutt þetta frv. og málið ber þannig að, eins og ljóst er, og að báðir þessir hv. þm. hugga sig við það, að þeir hafi ekki unnið þannig að, að málið verði látið gjalda hinna óvenjulegu vinnubragða, og það er sjálfsagt að endurtaka það, að það er ekki rétt að láta gott mál gjalda þess, þótt ekki sé eðlilega að því unnið. Hv. síðasti ræðumaður var að tala um mismuninn á þessu frv. og hinu fyrra og viðurkenndi, að það væri talsverður munur í aðalatriðum, enda þótt hann áður hafi sagt, að þetta frv. væri að meginefni til hið sama. Tekjuöflunina minntist hann ekki á. Ég vil t.d. benda á, hvaða tekjuöflunarleið var ætluð með hinu eldra frv., þó að það sé ekkert aðalatriði nú að vera að minnast á það, en þar var gert ráð fyrir, að beint framlag úr ríkissjóði væri 3 millj. kr. Það var gert ráð fyrir að borga 10 kr. skatt árlega af hverjum nautgrip og hverju hrossi og eina krónu af hverri kind, 1½% gjaldi af öllum tóbaksvörum og 16% yfirfærslugjaldi af innfluttu fóðri. Það er það eina, sem helzt í tekjuöfluninni eftir gamla frv. og hinu nýja. Þess vegna vil ég segja það, að því viðbættu, sem hv. síðasti ræðumaður lýsti hér áðan um önnur atriði frv., að það er náttúrlega engan veginn hægt að segja, að þessi frumvörp séu í meginatriðum eins, það er alveg ómögulegt. Ég vil svo segja það. að það er undarlegt að vera að tala um, að þetta mál sé frá mínu sjónarmiði aðallega mitt mál. Það hefur mér aldrei dottið í hug, og ég tel ekki, að það sé neitt frá mér tekið með flutningi þessa frv., ekki á nokkurn hátt. Það var ekki það, sem ég var að átelja í fyrri ræðu minni, heldur það, að málinu er ekki gert neitt gagn með þessu, hefði getað verið gert ógagn, ef öðruvísi hefði verið á það litið en ég geri og aðrir fleiri, sem stjórnina styðja. Það skal viðurkennt, að hv. 4. þm. Sunnl. minntist á þetta mál við mig hér niðri á ganginum einu sinni. Ekki dettur mér í hug að þræta fyrir það. Ég sagði honum, að ég væri ekki tilbúinn til þess að flytja frv. nú, að vísu nefndi ekki, hvort það yrði á þessu þingi, en ég sagði honum, að það væri ekki tilbúið. Það er engin ástæða til að þræta fyrir það. Og það er sannleikur. Málið er hjá ríkisstj., og það hefur ekki enn verið tilbúið til flutnings. Hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði hér áðan, að það væri allt annars eðlis, þetta frv., heldur en þau frumvörp, sem gerðu ráð fyrir beinum útgjöldum úr ríkissjóði. Það væri eðlilegt, að slík frumvörp væru ekki samþykkt nema með vilja stjórnarinnar og stjórnarflokkauna. En hann gaf í skyn, að þetta frv. væri annars eðlis. Þetta frv. er vitanlega sama eðlis. Það eru óbein útgjöld úr ríkissjóði að taka tolltekjurnar af innfluttum fóðurbæti og láta þær í þetta. Það þarf að afla ríkissjóði tekna með öðru móti í stað þessara tekna. Í öðru lagi gæti verið, að fjvn. eða hæstv. fjmrh. hugsaði sem svo: Ef áfengið er ekki hækkað í því skyni að afla sandgræðslunni tekna, þá væri möguleiki að hækka það í því skyni að auka tekjur ríkissjóðs. Ég veit, að svo þingvanur maður sem hv. 3. þm. Norðurl. e. skilur þetta mætavel, og er þess vegna óeðlilegt, að hann skuli halda þessu fram. Ég vil vegna þess, sem fram hefur komið hjá þessum hv. tveimur flm. málsins, segja það, að hugur minn til þessa máls er alveg sá sami nú og í fyrra, ekki á neinn hátt breyttur. Það, sem ég sagði áðan, var til komið vegna þessara óvenjulegu vinnubragða, að tveir hv. þm. taka að sér að flytja mál, sem er til undirbúnings hjá ríkisstj. Það er náttúrlega ágætt að fá aðstoð þessara manna til fylgis við góð mál. Það er út af fyrir sig ágætt. En hv. 3. þm. Norðurl. e. veit það af langri reynslu, að um mál eins og þetta, stórmál, þá eru það stjórnarflokkarnir, sem þurfa að standa að því, til þess að það nái fram að ganga. Og þótt þetta frv. hafi nú þegar verið næstum því ár hjá ríkisstj., þá býst ég við, að það sé vel afsakanlegt með tilliti til þess, að þetta frv. hefur í för með sér milljónaútgjöld, beinlínis milljónaútgjöld. Þegar hv. 3. þm. Norðurl. e. var hér áðan að lýsa því, hvers vegna frv. frá 1958 hafi tafizt hjá þáv. landbrh., þá vildi hann færa þar aðra ástæðu til en þá, sem er rétt. Það segir í grg., sem fylgir frv.: „Þegar það dróst, að landbrh. legði frv. fyrir Alþingi, tók einn nefndarmanna, Steingrímur Steinþórsson búnaðarmálastjóri, þá 1. þm. Skagf., það til flutnings á Alþingi 1958.“ Ég minntist á það áðan, hvers vegna málið hefði dregizt hjá þáv. landbrh., ekki af því, að hann hafi ekki viljað þessu máli vel, heldur vegna þess, að hann hafði og sú ríkisstj., sem hann veitti forstöðu, við sömu erfiðleikana að stríða og núv. ríkisstj., þ.e. að afla tekna, milljónatekna, til hinna ýmsu mála, sem eru meira og minna nauðsynleg. Og þessir tveir hv. flm. vitanlega vita það, að það hefur ekki orðið sú snögga breyting á nú frá því 1958, að það sé til ótakmarkað fjármagn til hinna ýmsu mála, sem við teljum nauðsynlegt að koma fram. Það er ástæðulaust að vera að fara öllu fleiri orðum um þetta. Ég hygg, að hv. flm. og ég séum í öllum aðalatriðum sammála um málið, og það vitanlega skiptir mestu máli. Við erum sammála um, að þetta mál sé gott, það þurfi að komast í höfn. En ég gat ekki að því gert að láta skoðun mína í ljós um það, að ég teldi þetta ekki heppileg vinnubrögð, og ég tel, að það sé ekki þessum hv. þm. að þakka, þótt það skaði ekki málið. Það er hinum að þakka, sem vilja láta málstaðinn og aðalatriðin ráða, en ekki aukaatriðin. Og ég tel, að þessi orð mín til viðvörunar gætu þá orðið til þess, að þessir hv. þm. geri ekki eitthvað svipað aftur, sem gæti leitt til tjóns, ef annar skilningur ríkti þá um málin heldur en nú.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að ræða þetta mál á þessu stigi, því að sannarlega bjóst ég ekki við, að svo umfangsmikið frv. eins og hér um ræðir yrði til endanlegrar afgreiðslu á þessu þingi. Það voru nokkur orð frá hæstv. landbrh., sem gáfu mér tilefni til þess að segja hér nokkur orð, sem ég ekki get látið vera að ræða um, úr því að málið er komið á það stig að ræða efnislega um það, hvernig eigi að afla tekna til þessarar starfrækslu. Í 8. kafla frv., 32. gr., segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á allar vínvörur til drykkjar, sem seldar eru um hendur Áfengisverzlunar ríkisins, skal leggja gjald, er nemi 5 krónum á lítra af áfengi, í því formi, sem það er selt og afgreitt frá verzluninni. Gjaldið innheimtist með verði vínsins án kostnaðar fyrir Sandgræðslu Íslands, og stendur Áfengisverzlun ríkisins sandgræðslunni skil á gjaldinu ársfjórðungslega.“ Um þessa grein sagði hæstv. ráðherra, að það gæti vel komið til mála, að þetta yrði að lögum, þessi leið yrði farin til þess að afla sandgræðslunni tekna. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að benda á, að ef Áfengisverzlun ríkisins er sú gulllind, sem allar framkvæmdir eða flestar framkvæmdir á Íslandi geta sótt nauðsynlegar tekjur í, þá vil ég leyfa mér að benda á, að það eru allt önnur verkefni, sem standa henni miklu nær að leggja fé til. Ég vil í því sambandi leyfa mér að benda á, að 1947 eru samþykkt hér á Alþingi lög um vernd barna og unglinga, sem leiðzt hafa til afbrota vegna of mikillar áfengisnautnar í landinu og beinlínis vegna hennar, og þar stendur í 37. gr., með leyfi hæstv. ráðherra: „ Ríkisstj. er skylt, eftir því sem fé er veitt til þess á fjárlögum, að setja á stofn og reka hæli, þar sem vistuð skulu börn og ungmenni, sem framið hafa lögbrot eða eru á annan hátt á glapstigum. Skulu hæli þessi vera a.m.k. tvö, annað handa stúlkum, en hitt handa piltum.“ Á Alþingi 1955 er enn fremur gerð breyting á þessari grein, og þar bætt við: „Hefja skal þegar undirbúning að stofnun og rekstri vistheimilis fyrir stúlkur. Ríkisstj. er heimilt að leita eftir hentugu húsnæði, sem til kann að vera, fyrir vistheimilið og gera samning um afhendingu þess og afnot. Enn fremur er henni heimilt að taka til þessara nota húsnæði, sem ríkið á eða hefur umráð yfir.“ Hér er bein fyrirskipun um, hvernig ríkið skuli fara að til að bæta úr þeirri neyð, sem gróði áfengisverzlunar hefur hellt yfir þessa þjóð, og það verður þó alltaf fyrsta verkefnið, sem þarf að nota féð til, ef þar er eitthvert fé afgangs, eins og mér heyrðist á hæstv. ráðherra, að það gæti vel komið til mála, að þar væri fé afgangs. Nú skal ég upplýsa hæstv. ráðherra og hv. þingmenn um það, þó að það sé ekki í hans ráðuneyti, að þessi fyrirmæli síðan 1955 hafa verið uppfyllt þannig, að nú eru hópar af íslenzkum stúlkum sendir út til Danmerkur, - eins og við gerðum fyrir nokkrum hundruðum ára á Brimarhólm, - til þess að setjast þar á hæli, af því að við höfum ekki sjálfir manndóm til þess að fylgja ákvæðum laga, sem Alþingi hefur sjálft sett, samþykkt hér fyrir ekki minna en 5–6 árum. Og ég segi: Ef til er fé hjá Áfengisverzlun ríkisins, þá á það fé fyrst að notast til þess að afmá þessa smán, sem íslenzka ríkið hefur gert sér undanfarin ár og heldur enn áfram að gera. Ég skal líka benda hér á, að ég skil ekki, í hvaða sambandi sett er hér saman sandgræðsla á Íslandi og ágóði af áfengisverzlun, nema ef það skyldi hafa eitthvað með það að gera, að einu sinni, sem ég einnig hafði nokkur afskipti af, var sett upp vistheimili fyrir ofdrykkjumenn í Gunnarsholti í sambandi við sandgræðsluna og starfar þar víst enn. Ég vildi mega spyrja hæstv. ráðherra: Er það möguleiki, að sandgræðslan hafi haft slíka byrði af þessum mönnum, að það sé þess vegna, sem þetta er komið inn í frv. um sandgræðslu? Það var a.m.k. ekki hugsað á þeim tíma, þegar þar var sett niður vistheimili fyrir þessa vesalinga, að sandgræðslan þyrfti að hafa sérstök útgjöld af því. Það var miklu frekar hugsað, að sandgræðslunni væri stuðningur að því, hún hefði þarna að einhverju leyti vinnukraft og það gæti farið saman hjá sandgræðslunni að nota þetta afl sér til hagsbóta og að bæta böl þessara manna, sem þangað voru settir. M.a. vegna þess, að ég fór af þingi skömmu síðar, er mér ekki kunnugt um, hvernig hefur til tekizt um þessa stofnun, en ef það er þess vegna, að þetta ákvæði er komið inn í frv., þá harma ég það, að ég skyldi nokkurn tíma hafa lagt því lið, að sú ágæta stofnun væri sett í Gunnarsholt. Ég vil enn fremur leyfa mér að benda á, að það hæli, sem sett hefur verið upp fyrir drengi, var sett upp á eyðijörð, einnig þar sem er sandfok, og hefur svo til tekizt þar, að nú er þessi jörð komin í þá rækt, að hún framfleytir 12 nautgripum og nærri 300 fjár, og það er mikið fyrir það, að þessum mönnum, sem annars hefðu orðið, flestir hverjir, vesalingar og lent hér í fangelsunum, hefur verið bjargað og það hefur verið notaður þeirra kraftur til þess að koma þar upp sandgræðslu og öðrum jarðargróðri, eins og ég þegar hef lýst. En aðbúnaðurinn hjá þessu fólki er slíkur, að allt starfsfólkið, sem nú mun vera yfir 10 manns, verður að búa í 100 fermetra íbúð, og vistmennirnir, sem nú eru 19, hafa slíkan aðbúnað, að raunverulega ætti að loka heimilinu, vegna þess að það hefur ekki verið séð um að hafa þar húsnæði eins og lögin mæla fyrir um. Mér þykir rétt að láta þetta koma hér fram, þegar hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir, að það gæti vel komið til mála, að fé yrði tekið frá áfengisverzluninni til þess að standa undir þeim milljónaútgjöldum, sem hér er um að ræða. Ég vil að síðustu aðeins taka það fram, að ég er mjög fylgjandi því, að hægt sé að koma á þeirri sandgræðslu og þeim gróðri hér á Íslandi, sem frv. mælir fyrir um, og ég skil afar vel afstöðu hæstv. ráðherra, því að það er alveg rétt, sem hann segir: slík milljónaútgjöld er ekki hægt að samþykkja á Alþingi, nema því aðeins að hæstv. ríkisstj., sem á hverjum tíma ber ábyrgð á afkomu ríkissjóðs og útgjöldum, sé því sammála. Það rýrir svo ekki hina staðreyndina, að þetta er eitt af allra nauðsynlegustu málum okkar Íslendinga að styðja að því, sem hér er sett fram í frv., því að ef okkar unga æska á að eiga hér framtíð, þá verður hún að sækja hana í sveitir landsins samfara öðrum atvinnugreinum, svo að það er fullkomlega tímabært að ræða um þessi mál, þótt ég hins vegar viðurkenni ekki, að það sé áfengisgróði, sem fyrst og fremst á að nota til þessara hluta.



Herra forseti. Ég þarf ekki að bæta mörgum orðum við það, sem ég sagði áðan um þetta mál, og skal ekki heldur gera það. En þessar umræður, sem hér hafa farið fram, hafa sannfært mig um það, hafi ég ekki verið sannfærður um það áður, að það hafi ekki mátt dragast öllu lengur, að þetta mál væri flutt inn í þingið og að hæstv. landbrh. fengi þá aðstoð, sem þingmenn, hvort sem þeir eru úr stjórnarandstöðunni eða stjórnarliðinu, kunna að geta veitt honum til þess að koma þessu máli fram, og skal ég ekki um það atriði hafa fleiri orð að sinni. Ég hefði haft tilhneigingu til þess að bera fram nokkrar fsp. til hæstv. ráðherra í sambandi við ræður hans í þessu máli, en ég ætla ekki að gera það að þessu sinni, því að ég vil ekki stofna til neinna frekari deilna um þetta mál, tel, að það sé réttara, að menn reyni nú að sameina sig til átaka, þar sem það sýnir sig, að þeir vilja gera það. En ég held, að það væri hollt fyrir hæstv. ráðherra t.d. að gera sér grein fyrir því í einrúmi, hvað hann telur vera hæfilegan umhugsunartíma fyrir ríkisstjórn, þegar hún hefur mál til meðferðar. Hann telur sig hafa haft heldur stuttan tíma, en hann hefur hins vegar ekki upplýst það hér í umræðunum, hvað hann teldi hæfilegan tíma fyrir ríkisstj. að hafa mál til meðferðar, sem þjóðin biður eftir að séu afgreidd á einhvern hátt. En ég býst við, að allir geti orðið sammála um það, að sá tími hljóti að hafa einhver takmörk, því að annars mundu takmörkin ekki verða önnur en þá takmörkin á valdatíma þeirrar stjórnar, sem í hlut á. Ég heyri það, að hv. 1. þm. Vestf. er frekar mótsnúinn þessari nýju fjáröflunarleið, sem tekin hefur verið upp í tillögu sandgræðslunefndar nú síðast og við höfum tekið upp í okkar frv., að leggja aukagjald á áfengi. Hann er því fremur mótfallinn, vegna þess að hann telur, að ef lagt sé gjald á áfengi, þá eigi frekar að nota það í öðru skyni. Auðvitað hefur hann mikið til síns máls að því leyti, að það er mikil þörf á aðgerðum á því sviði, sem hann nefndi hér áðan. Og eins og ég sagði í ræðu minni áðan, þá er mér og ég held okkur flm. það ekki neitt sérstakt kappsmál, að þetta aukagjald sé fremur lagt á vín en tóbak. Landgræðslunefndin ætlaðist í öndverðu til þess, að gjaldið yrði lagt á tóbak, en hefur svo breytt sinni till. um það efni, að mér skilst helzt vegna þess, að henni hefur skilizt, að hæstv. landbrh. væri sú leið geðfelldari. Og af því að við erum slíkir samkomulagsmenn, flm. þessa frv., og fyrir okkur vakir það eitt að koma því fram, að æskilegar framkvæmdir verði í sandgræðslumálum, þá höfum við ekki viljað gera það að neinu ágreiningsatriði, hvort féð væri fremur fengið með þessari aukaálagningu heldur en hinni. En ég vil segja það, eins og ég sagði áðan, að ég hefði alveg eins getað samþykkt aukaálagninguna á tóbak, eins og nefndin lagði til í upphafi. Aðalatriðið er, að það finnist fær leið til þess að ná þessu fé, sem til landgræðslustarfseminnar þarf. Ég er sömu skoðunar um það og fram kom í fyrri ræðu minni, að ég tel það nokkuð annað að gera ráð fyrir beinum útgjöldum úr ríkissjóði af þeim tekjum, sem hann hefur þegar aflað sér og gert hefur verið ráð fyrir á fjárlögum, eða að lögleiða nýjan tekjustofn í einhverju sérstöku skyni. Það er töluverður munur á þessu. Hæstv. ráðherra hlýtur að geta látið sér skiljast, að það er allmikill munur á því, hvort ríkisstj., hver sem hún er, verður að láta af hendi tekjur, sem hún hefur haft, og breyta þannig áætlunum sínum, eða Alþingi leiðir í lög, að nýrra tekna skuli aflað, sem ríkissjóður hefur ekki haft. Og þetta á við um þessa aukaálagningu, hvort sem hún er á tóbak eða á áfengi. Hins vegar er það rétt, að annar tekjuöflunarliður, sem þarna er gert ráð fyrir, þ.e. tolltekjurnar af innfluttu fóðri, sem gert hefur verið ráð fyrir að rynnu til sandgræðslunnar, renna að öðrum kosti í ríkissjóð. Orð hæstv. ráðh. gætu þess vegna réttilega átt við þann hluta fjáröflunaráætlunarinnar. En þar er um miklu minna að ræða. Og ég vil segja það a.m.k. fyrir mitt leyti, að mér finnst sjálfsagt, að þeir, sem að þessu máli standa, séu til viðræðu um, hvort þessum lið fjáröflunarinnar kynni að verða breytt eða einhvers af þeim hluta yrði þá aflað á annan hátt. Þetta finnst mér að gæti komið til athugunar. Hins vegar hef ég skilið það svo, þó að það sé ekki beint sagt í grg., að einnig þessi tekjuöflunarliður muni hafa verið ákveðinn í frv. nefndarinnar í einhverju samráði við hæstv. landbrh. Mér hefur skilizt það, þó að ég vilji ekkert fullyrða um það. En aðallega mun það þó hafa verið þessi breyting, að taka aukaálag á áfengi í staðinn fyrir aukaálag á tóbak, sem gerð hefur verið fyrir einhverja ábendingu frá hæstv. landbrh. Hv. þm. Barð., - mér er ljúfara að nefna hann svo, því að ég taldi þá kjördæmaskipun, sem áður gilti, heppilegri en þá, sem nú gildir, - nú hv. 1. þm. Vestf., var svo svartsýnn, að hann virtist vilja draga í efa eða ekki gera ráð fyrir, að slíkt mál sem þetta geti orðið útrætt á þessu þingi. Ég vona, að það fari ekki svo, að málið dagi uppi. Og þegar hv. 1. þm. Vestf. fer að íhuga það nánar og taka afstöðu til þess, þá vona ég, að andi séra Björns í Sauðlauksdal verði með honum eins og kannske stundum áður. En nú fer málið að sjálfsögðu til hv. landbn., sem áður hefur um það fjallað. Við flm. verðum að sjálfsögðu reiðubúnir til viðtals við hana, hvenær sem hún óskar, um frv. eða einstök atriði málsins, og eftir því sem hér hefur fram komið, þá ætla ég, að við höfum ástæðu til að vænta stuðnings hjá hæstv. landbrh. En eins og ég sagði áðan, þá er ég nú, eftir að hafa hlýtt á þessar umr., alveg sannfærður um, að við höfum gert rétt í því að draga ekki lengur að flytja frv., og hæstv. landbrh. ætti eiginlega að meta það við okkur, að við höfum komið málinu á framfæri í þinginu einmitt nú á þessum tíma.



Herra forseti. Nú eru þessar umr. orðnar svo mjúkar, að það er eins og þær séu að fjara út enda er fundartíminn að verða búinn. Ég skal ekki segja mörg orð, en það er í tilefni af vægast sagt fyrirspurn frá hv. 1. þm. Vestf. Hann hafði það rétt eftir mér, að ég sagði, að það gæti vel komið til mála að taka þennan tekjustofn, en það gæti þá líka vel komið til mála að nota annan, og það yrði vel þegið, ef hv. 1. þm. Vestf. benti á tekjuöflun í þessu skyni. Ég veit, að hann er þessu máli velviljaður, eins og hann lýsti hér yfir áðan. En það er líka rétt, sem hann sagði: Það eru býsna mörg mál í okkar þjóðfélagi, sem eru óleyst og vantar fjármagn til, og einmitt vegna þess er eðlilegt, að það taki nokkurn tíma að undirbúa stórmál og ákvarða, hvernig þeim fjármunum, sem við höfum úr að spila, verði bezt varið. En sandgræðslumálið virðist hafa fengið aukið fylgi allra þeirra þingmanna, sem ég hef talað við, núna síðustu mánuðina, og þess vegna trúi ég því, að það fái fyrr lausn en ýmis önnur mál, sem líka eru nauðsynleg. Ég er alveg á sama máli og hv. 1. þm. Vestf., að það er mikil nauðsyn að bæta úr því, sem hann minntist á hér áðan. Það er mikil nauðsyn. Í sambandi við vistheimilið að Gunnarsholti, sem við áttum báðir þátt í því að stofnsetja, vil ég aðeins upplýsa það, af því að hann virðist ekki hafa fengið fréttir af því síðustu mánuðina, að það er oftast fullsetið. Það eru um 30 manns, sem eru þarna, sumir af þeim vinna hjá sandgræðslunni, aðrir eru við ýmiss konar iðnað, sem þar hefur verið settur upp. Og ég get glatt hv. þm. með því, að það er þegar sannað, að þarna var gott fyrirtæki sett af stað og hefur sannað tilveru sína og forðað þeim vesalingum, sem hafa verið hér í Hafnarstræti og á Arnarhólstúninu, frá því að vera á almannafæri sér til skammar og sínum til leiðinda, og ýmsir, sem þarna hafa dvalizt, hafa þegar fengið bót sinna meina og orðið nýtir menn. Í tilefni af þeirri fsp., sem hv. 3. þm. Norðurl. e. varpaði til mín hér áðan um það, hvað væri hæfilegur tími fyrir eina ríkisstj. til þess að undirbúa mál, þá veit ég, að hann gæti fengið lærdómsríkt svar hjá sínum samherjum, sem hafa verið lengur í ríkisstj, en ég, vegna þess að þeir hafa reynsluna af því ekki síður en ég að glíma við mál, sem þeir vildu leysa, en fundu ekki ráð til nema á löngum tíma og kannske aldrei. Þannig hlýtur það að vera með stórmál. Fjármál okkar eru þannig og hafa alltaf verið, að fjármagnið er takmarkað, og skal þess vegna engan undra, þó að það mál, sem við erum nú að ræða um hér í dag, hafi tekið nokkurn tíma hjá ríkisstj. Og ég segi, að það er þar enn í athugun, um leið og ég segi, að það kemur til mála að leggja nýjan skatt á áfengi, og þá kemur og ekki síður til mála að finna nýja leið til úrbóta í þessu máli og tekjuöflunar. En það er eitt, sem ekki kemur til mála, það er að gera ekkert í uppgræðslu landsins og sandgræðslumálum. Það er það, sem ekki kemur til mála. Við skulum þess vegna reyna að finna þá heppilegustu niðurstöðu í þessu, sem getur orðið til frambúðar og góðs fyrir málefnið.