Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til 1. um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, sem samþ. var frá d. í gær, er hér á dagskrá aftur vegna þess að hv. Nd. hefur gert smávegis orðalagsbreytingu á brtt. þeirri sem hér var samþ. Hér er aðeins um að ræða orðalagsbreytingu sem skiptir litlu sem engu máli, en af fagurfræðilegum ástæðum hefur Nd. séð ástæðu til að breyta þessari gr. og hef ég ekkert við það að athuga. Ég hef rætt það við nm. í sjútvn. hv. Ed., og sjá þeir ekki ástæðu til að málið verði tekið til meðferðar í n. Legg ég því til að frv. verði samþykkt með þessari orðalagsbreytingu, sem gerð var í Nd., og samþ. sem lög Alþ. frá þessari deild.



Herra forseti. Frv. um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði hefur nú talsvert verið rætt hér á Alþ., og ég held að það leyni sér nú tæpast fyrir neinum að af hálfu aðstandenda þessa frv. er um að ræða næsta óvenjuleg og ömurleg rökþrot. Það vakti mikla athygli í útvarpsumr., sem fram fóru nú fyrir skemmstu, að hæstv. iðnrh. og aðrir stuðningsmenn þessa máls gerðu litla sem enga tilraun til þess að útskýra fyrir þjóðinni hvaða nauður ræki þá til að byggja þessa verksmiðju og hver væru eiginlega rök þeirra fyrir þeirri stóriðjustefnu sem þeir fylgja svo fast fram. Hins vegar tóku menn eftir því, að þessir talsmenn stóriðjustefnunnar eyddu langmestum tíma og gerðu það að aðalröksemd sinni, að fyrrv. iðnrh., Magnús Kjartansson, hefði haft nokkur afskipti af málinu á undirbúningsstigi, og raunar má segja að þessi röksemd þeirra hafi verið það eina sem ýmsir þeirra höfðu fram að færa í þessu máli og hafa haft fram að færa fram til þessa. Það er vissulega mikið traust sem Magnúsi Kjartanssyni er sýnt og Alþb., að menn færi það fram máli til ágætis einna helst, að hann hafi haft afskipti af því á undirbúningsstigi. En hver er sannleikur málsins um afskipti Alþb. af þessu máli? Það er rétt, að fyrrv. iðnrh. lét rannsaka möguleika á því að byggja járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, og hann undirbjó þennan valkost ásamt fleiri valkostum sem við íslendingar gátum staðið frammi fyrir þegar að því kæmi að taka ákvörðun um hvernig orku Sigölduvirkjunar yrði varið. En staðreynd er, og henni verður ekki hnekkt, að Alþb. tók enga afstöðu til þessa máls meðan það var á undirbúningsstigi og meðan Alþb. átti aðild að vinstri stjórninni. Það er hvergi unnt að finna neina flokkslega samþykkt, hvorki af hálfu framkvæmdastjórnar, miðstjórnar né landsfundar, til stuðnings því að byggð verði járnblendiverksmiðja í Hvalfirði, og það er hvergi hægt að finna neina yfirlýsingu af hálfu Alþb. jákvæða gagnvart byggingu þessarar verksmiðju. Alþb. beið eftir því að undirbúningur málsins ætti sér stað, rannsókn þess færi fram. Það beið eftir því að málin skýrðust. Og þegar Alþb. taldi að öll gögn málsins lægju þolanlega ljóslega fyrir tók flokkurinn málið fyrir. Það var í fyrsta sinn, sem flokkurinn fjallaði um það formlega. Og niðurstaðan var sú sem fram kom á landsfundi flokksins haustið 1974 að flokkurinn samþykkti einróma að snúast gegn byggingu þessarar verksmiðju. Sú afstaða mótaðist að sjálfsögðu alls ekki af því, hvort einhverjir alþb.-menn hefðu tekið þátt í rannsókn málsins eða undirbúningi þess, heldur af því einu, hver væru rök málsins. Það var málefnaleg afstaða sem tekin var, og hún byggðist á þeim tíma fyrst og fremst á tveimur atriðum: í fyrsta lagi því atriði, að við hefðum annað og hyggilegra við fáanlega orku að gera en eyða henni í þessa verksmiðju, og í öðru lagi, að við hefðum annað og æskilegra við fáanlegt fjármagn að gera en að eyða því í járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Og ég endurtek, að þessi samþykkt var gerð einróma, þ. á m. af öllum þm. flokksins. Það var ekki eitt einasta mótatkv. sem fram kom. Þetta er í fyrsta og eina sinn sem Alþb. hefur tekið afstöðu til þessa máls og þar af leiðandi eina ákvörðunartakan í sambandi við málið sem einhverju skiptir. En síðan þetta var hafa hrannast upp fjöldamörg önnur rök sem hafa styrkt þá afstöðu sem við alþb.menn tókum fyrir tveimur og hálfu ári. Það hefur komið æ betur í ljós, að hér er um hið mesta glæfrafyrirtæki að ræða sem bersýnilega fylgir lítil hamingja fyrir land og þjóð. Á þskj. 663 hef ég dregið saman nokkrar helstu röksemdir okkar gegn byggingu járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, og röksemdir þessar eru settar fram sem rökstuðningur fyrir till. til rökstuddrar dagskrár. Þar segir, með leyfi forseta: „Þar sem í fyrsta lagi er sýnt, að raforkan til járnblendiverksmiðjunnar er seld undir kostnaðarverði og langt undir orkuverði frá næstu virkjun eftir Sigöldu; í öðru lagi þar sem sýnt er, að íslenskir orkunotendur verða í framtíðinni að borga með orkunni til járnblendiverksmiðjunnar, en nýting orkunnar til innlendra þarfa, t. d. til húsahitunar, áburðarvinnslu, fóðurframleiðslu, fiskmjölsþurrkunar eða annarra nauðsynlegra verkefna væri ólíkt hagkvæmari; í þriðja lagi þar sem ljóst er, að fjármagnshlutdeild íslendinga í þessari 20 milljarða fjárfestingu er einnig betur varið til annarra framkvæmda í landinu; í fjórða lagi þar sem ákvæði um sölu afgangsorku til verksmiðjunnar eru ströngum skilyrðum háð og geta leitt til þess í erfiðu árferði, að raunverulega verði um forgangsorku að ræða, og þar sem óvissa ríkir um hvenær Kröfluvirkjun skilar fyllstu afköstum og þess vegna er ljóst, að orkusala til járnblendiverksmiðjunnar getur valdið hættu á raforkuskorti í byrjun næsta átatugs; í fimmta lagi, þar sem flest bendir til þess, að rekstur járnblendiverksmiðjunnar verði mjög áhættusamur, og vitað er, að miðað við verðlag á kísiljárni á s. l. ári og áætlaðan rekstrarkostnað verksmiðjunnar hefði beint tap á rekstrinum orðið það ár um 800 millj. ísl. kr.; í sjötta lagi þar sem bersýnilegt er, að samningurinn við Elkem-Spigerverket er óeðlilega hagkvæmur fyrir hinn erlenda aðila sem hefur allt sitt á þurru, selur dýrustu tækin til verksmiðjunnar með miklum hagnaði, selur tæknikunnáttu fyrir hátt verð og fær síðan drjúg sölulaun fyrir selda framleiðslu, meðan íslenska ríkið tekur á sig að kosta dýrar framkvæmdir í þágu verksmiðjunnar, hafnargerð fyrir 800 millj. kr., vegagerð, raflínulögn og byggingu spennistöðvar; í sjöunda lagi þar sem vitað er, að væntanlegur hreinsiútbúnaður verksmiðjunnar hreinsar ekki nema 95% af eitruðum útblæstri hennar; í áttunda lagi þar sem upplýst hefur verið, að ýmsar óskir Náttúruverndarráðs um fyrirkomulag rekstrarins hafa verið virtar að vettugi; í níunda lagi þar sem upplýst hefur verið, að kröfur Heilbrigðiseftirlitsins um skilyrði fyrir starfsleyfi verksmiðjunnar hafa verið sniðgengnar í ýmsum mikilvægum atriðum; í tíunda lagi var sem ljóst er, að bygging verksmiðjunnar raskar eðlilegri byggðaþróun í nærliggjandi héruðum og hefur almennt óheppileg áhrif á þróun byggðar í landinu; í ellefta lagi þar sem flest bendir til þess, að bygging þessarar verksmiðju í Hvalfirði sé í algerri óþökk yfirgnæfandi meiri hluta íbúa í nálægum sveitum; í tólfta lagi þar sem ekki verður séð, að nokkur nauðsyn kalli á byggingu þessarar verksmiðju, en sýnt er að hér er um glæfrafyrirtæki að ræða sem eykur hlutdeild erlendra auðfélaga í íslensku atvinnulífi; telur Ed. Alþ. engan grundvöll til byggingar þessar verksmiðju og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég vil fara nokkrum orðum um þessa till. sem kemur til atkv. nú við 3. umr., eftir að till. hv. þm. Stefáns Jónssonar, fulltrúa Alþb. í iðnn., um að frv. verði fellt hefur ekki náð fram að ganga. Ég ætla þó að láta það koma hér sérstaklega fram að í fréttum útvarps og sjónvarps af þessum tillöguflutningi mínum hefur ekki komið nægilega skýrt fram að þessi till. er ekki hugsuð sem andstæði afgreiðsla við þá till. sem hv. þm. Stefán Jónsson gerði um að frv. væri fellt, heldur, eins og skýrt kom fram í umr. hér í gærkvöld af minni hálfu, er þetta hugsað sem varatill. eftir að ljóst er að till. hans nær ekki fram að ganga. En í fréttum útvarps og sjónvarps mátti skilja sem svo, að hér væri um að ræða tvær andstæðar till. eða a. m. k. tvær. till. sem stefndu ekki nákvæmlega í sömu átt. Þetta vil ég að komi hér sérstaklega fram, vegna þess að frásögnin gat valdið þessum misskilningi. Fyrsta atriðið sem hér er nefnt, er verð raforkunnar til járnblendiverksmiðjunnar. Eins og kunnugt er, er um að ræða tvenns konar verð á orkunni til járnblendiverksmiðjunnar og um að ræða tvenns konar orku sem þangað er seld, tvær tegundir orku, ef svo má segja. Það er annars vegar svokölluð forgangsorka, orka sem við erum skuldbundnir til að skila jafnt og þétt alla klukkutíma sólarhringsins og alla daga ársins, óháð því hvað er heppilegast fyrir okkur sjálf, og svo hins vegar svokölluð afgangsorka, sem er öðrum skilyrðum háð. Hins vegar eru þessi skilyrði, sem sett eru um afhendingu afgangsorkunnar, það ströng, að í bréfi orkumálastjóra kemur fram að hæpið er að þar sé raunverulega um afgangsorku að ræða sem unnt sé að selja fyrir svona lítið verð sem fyrirhugað hefur verið. Eitt af þeim skilyrðum, sem sett eru um afhendingu afgangsorkunnar, er að Landsvirkjun afhendi helminginn af henni á ári hverju, þ. e. a. s. 153 gwst., sem koma til viðbótar þeim 244 gwst. sem við erum í öllum tilvikum skyldir að afhenda á hverju ári. Nú er það svo, að afgangsorkan fer á hverjum tíma eftir því hve mikið vatn er í vötnum þeim sem orkuna framleiða, og það fer því mjög eftir árferði, fer eftir rigningunum á næstliðnu sumri, fer eftir frostum að vetri til o. s. frv., hve mikil orka er til reiðu til afhendingar. Talið er að við íslendingar getum afhent þessa afgangsorku án vandræða í flestum tilvikum, en viðurkennt, að þau ár geti komið, kannske tíunda hvert ár, að þessi orka sé alls ekki fyrir hendi í kerfinu og verði því alls ekki afhent. Þegar slík ár koma er því helmingurinn af allri afgangsorkunni, þ. e. a. s. um 153 gwst. raunverulega forgangsorka, - orka sem ekki er til í kerfinu öðruvísi en hún komi þá niður á annarri orkusölu. Er því ljóst að hér er tekin æðimikil áhætta. En að því vík ég síðar. Það, sem máli skiptir hins vegar, er að miðað við þessa áhættu er alls ekki hægt að tala um þessa orku sem afgangsorku í merkingu þess orðs, eins og hefur verið lagt í það í nálægum ríkjum, t. d. af norðmönnum. Það er þess vegna sem orkumálastjóri telur að miðað við þau skilyrði, sem eru fyrir afhendingu þessarar orku, sé verðlagið á afgangsorkunni allt of lágt. Í umr. um frv. um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði, sem hér var á ferðinni fyrir tveimur árum, var þessi hlið málsins allmikið rædd og hefur enn verið rædd. Hefur verið sýnt fram á með skýrum rökum að verið er að selja þessa orku undir kostnaðarverði, jafnvel þótt miðað sé við framleiðslukostnað orkunnar eins og er í dag eða verður frá Sigölduvirkjun þegar hún er komin í fullan gang. En hér er þó rétt að vekja sérstaka athygli á því, að sú viðmiðun er í raun og veru ekki rétt, því að við erum raunverulega að selja orku frá næstu virkjun sem kemur í gagnið eftir að Sigölduvirkjun og Kröfluvirkjun hafa fullnýst. Sigölduvirkjun kemur í gagnið á þessu ári, og allar áætlanir benda til þess að hún verði raunverulega fullnýtt árið 1979, sennilega áður en járnblendiverksmiðjan verður komin í gang með fullum afköstum, sem ekki verður eins og menn vita, fyrr en væntanlega á árinu 1980. Það er því ljóst að við erum raunverulega að selja járnblendiverksmiðjunni orku frá þeirri virkjun sem verður að taka við af Sigölduvirkjun. Miðað við þá vexti, sem nú eru á lánsfé, miðað við stórhækkað kostnaðarverð virkjunarframkvæmda er því ljóst og þarf ekki að eyða frekari orðum að því, að hér er um það að ræða að verið er að selja orkuna langt undir kostnaðarverði. Af þessu leiðir svo hitt, að íslenskir orkunotendur verða tilneyddir að borga með raforkunni til járnblendiverksmiðjunnar í framtíðinni. Þegar umr. um þetta mál fóru fram fyrir tveimur árum gerði ég tilraun til að reikna það út, hve mikil sú fjárhæð væri sem orkuneytendur greiddu með væntanlegri járnblendiverksmiðju á ári hverju miðað við kostnaðarverð orkunnar eins og það var þá. Ég sýndi fram á það með skýrum rökum þá, að hér væri um að ræða 160 millj. kr. á ári eða hvorki meira né minna en 1600 millj. kr. á næsta áratug. Ég get hins vegar leyft mér að fullyrða að þessi upphæð er orðin allmiklu hærri og er vafalaust ekki fjarri lagi að hana megi þrefalda. Við höfum bent á það við alþb.-menn, að nýting orkunnar til innlendra þarfa borgar sig margfaldlega fyrir íslenskt þjóðfélag. Þar eru verkefnin nánast ótæmandi. Það er ekki aðeins að enn sé mikið verkefni óleyst enn þar sem er húsahitunin sem bersýnilega verður að fara fram með raforku víða um land, - verkefni sem hæstv. iðnrh. hefur því miður trassað að sinna svo að hvert árið líður nú af öðru án þess að nokkuð sé litið á þarfir smábæja, þorpa og jafnvel kaupstaða víða um land sem bersýnilega þurfa að koma upp fjarvarmaveitum eða annarri tegund húsahitunar með rafmagni, vegna þess að jarðhiti verður ekki tiltækur. Ég veit vel, að hæstv. ráðh. mun reyna að hera það fyrir sig nú og síðar að hann sé að láta athuga málið. Það er ein af þeim klassísku röksemdum sem við alþm. heyrum æðioft að hafðar eru uppi þegar menn liggja á málum og hreyfa lítið við þeim. En ég held að það sé nokkuð augljóst mál, að eftir að hæstv. ráðh. er búinn að vera í sæti iðnrh. í þrjú ár án þess að nokkuð markvert hafi gerst á þessu sviði og án þess að svo mikið sem sé farið að tala við hreppsnefndir eða bæjarstjórnir sem hér eiga hlut að máli, þá er vonlaust að honum takist að telja nokkrum manni trú um að hreyfing sé á þessu í framfaraátt. Eins er með fjöldamörg önnur verkefni sem okkur alþb.-mönnum verður tíðrætt um, svo sem að fóðurframleiðsla í landinu sé verulega efld og notaðir til þess innlendir orkugjafar. Við heyrum og fréttum af skýrslum og áætlunum sem stöku sinnum koma fram, en það er engin raunveruleg framþróun á þessu sviði og hefur ekki verið í mörg ár. Og nú, fjórum árum eftir að olían þrefaldaðist í verði á heimsmarkaði, verðum við að horfa fram á það að allar heykögglaverksmiðjur í landinu nota olíu til sinna þarfa og það er ekki fyrirsjáanlegt að nein ný verksmiðja bætist við, sem noti annan orkugjafa, fyrr en að mörgum árum liðnum, væntanlega ekki fyrr en í fyrsta lagi að þremur árum liðnum, jafnvel þótt nú sé tekinn upp fullur kraftur við framkvæmd þess máls og nýjar verksmiðjur drifnar upp. Einnig þetta ber að sjálfsögðu vott um mikla vanrækslu, - vanrækslu sem ekki aðeins hæstv. iðnrh. ber ábyrgð á, heldur engu síður hæstv. landbrh. Eins er með áburðarvinnsluna sem rætt hefur verið um í mörg ár að þyrfti að auka verulega hér á landi. Við þm. fáum öðru hvoru í hendur skynsamlegar ábendingar sérfróðra manna um nauðsyn þess að áburðarvinnslan í landinu sé stóraukin. En í þessi þrjú ár hefur enginn orðið var við að neinar ákvarðanir væru teknar á þessu sviði, og sjálfsagt þarf að bíða eftir því fram á næsta kjörtímabil, jafnvel eftir því að ný ríkisstj. komi til valda í þessu landi, að ákvarðanir verði teknar. Ástæðan er í öllum tilvikum sú sama. Hæstv. ríkisstj. hefur verið með hugann við þessar stóriðjuframkvæmdir og í samningagerð við ýmis erlend auðfélög, bæði um byggingu járnblendiverksmiðjunnar og um stækkun álverksmiðjunnar og um mörg fleiri verkefni, og það er svo að sjá að allur þessi áhugi á byggingu stóriðju í landinu hafi leitt til þess, að öðrum verkefnum hefur ekki verið sinnt. A. m. k. er það eina skýringin á því, að þessi vanræksla hefur átt sér stað. Mörg önnur verkefni mætti nefna, t. d. að fiskmjölsþurrkun hér á landi fari fram með raforku, en ekki með olíu. Þetta verkefni hefði þurft að taka föstum tökum strax og olíuverðhækkunin skall yfir og með hliðsjón af því að við ætluðum að taka Sigölduvirkjun í notkun árið 1976 eða 1977. Það hefði verið vel við hæfi að koma því svo fyrir að fiskmjölsverksmiðjur um land allt hefðu getað tekið raforkuna í notkun til sinna þarfa, að svo miklu leyti sem það hefði verið tæknilega mögulegt án óhæfilegs tilkostnaðar, einmitt um sama leyti og þessi virkjun hefði tekið til starfa. Er mér ekki kunnugt um að hæstv. iðnrh., og rn. hans hafi beint að þessu þarfa verkefni nokkurri hugsun eða að á vegum rn. sé nokkuð í bígerð hvað þetta mál snertir. Hér er ekki eingöngu við hæstv. iðnrh. að sakast, heldur hefðu önnur rn. einnig mátt hafa þarna frumkvæði, svo sem rn. sjútvrh. En í sjálfu sér skiptir ekki öllu máli við hvern er að sakast. Staðreyndin er að hér er um vanrækslu að ræða. Menn hafa ekki komið auga á neitt annað en að selja orkuna til járnblendiverksmiðjunnar. Og þar sem um var að ræða að selja hvorki meira né minna en helminginn af allri orkunni til járnblendiverksmiðjunnar, þá hefur mönnum sýnst að ekki væri á bætandi með einhver önnur verkefni. Hitt er svo alveg ljóst, vegna þess að mér varð áðan tíðrætt um verðið til járnblendiverksmiðjunnar, að innlendur iðnaður mundi vafalaust vera fær um að gjalda talsvert miklu hærra verð til Landsvirkjunar og til raforkukerfisins en járnblendiverksmiðjan gerir, og á það má benda, að margt af því, sem ég hafði í huga og nefndi áðan, er þess eðlis að þar kæmi afgangsorka vel til nota, t. d. í sambandi við heykögglaframleiðsluna. En það er ekki aðeins að sú hlið málsins, sem snýr að orkusölunni, sé meira en hæpin. Við íslendingar verðum ekki aðeins að fórna helmingnum af þessari rándýru virkjun, Sigöldu, í þessa verksmiðju. Við verðum líka að leggja fram 55% af 20 milljarða fjárfestingu, og auðvelt er að sýna fram á að mörg önnur verkefni eru miklu hagkvæmari og arðbærari fyrir efnahagskerfi landsmanna en bygging þessarar járnblendiverksmiðju. Það hefur komið fram í fréttum nú á seinustu mánuðum, að fiskifræðingar telja ekki útilokað að við íslendingar gætum aukið veiðar okkar á loðnu upp í 800 þús. til millj. lestir á hverju ári, og um þetta hefur verið skrifuð gagnmerk skýrsla. Hins vegar er langt í frá að veiðar okkar á þessu ári, jafnvel þótt mjög vel gangi, geti náð því marki. Ástæðan er sú, að til þess að svo verði þarf dýra fjárfestingu víða um land. Það þarf fjárfestingu í flutningatækjum, í nýjum verksmiðjubúnaði og síðast en ekki síst í nýjum þróm til að hægt sé að geyma miklu meira af loðnunni í langan tíma. En þegar um það er að ræða að skipuleggja þetta verkefni, þá er auðvitað sama svarið úr öllum áttum: Það eru engir peningar til. Þetta er svarið sem okkur mætir í sambandi við þessa brýnu uppbyggingu í landinu, - uppbyggingu sem mundi gefa okkur íslendingum í aðra hönd margföld verðmæti á við þau sem járnblendiverksmiðjan getur nokkru sinni gefið okkur á hverju ári. Og raunar gildir það sama um mörg önnur verkefni sem ég einmitt var að nefna hér áðan, svo sem heykögglaframleiðslu eða húsahitun eða áburðarvinnslu eða basaltvinnslu. Í öllum þessum tilvikum er um það að ræða, að það er engin hreyfing á málinu, jafnvel ekki utan iðnrn., vegna þess að menn hafa ekki fjármagn til þess að hreyfa sig til að koma neinu fram. Við höfum orðið að skera niður lánsfjármagn fjárfestingarlánasjóðanna í stórum stíl á undanförnum árum vegna þess að við höfum ekki haft efni á þeirri uppbyggingu sem við höfum samt verið með á blaði. En þegar járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði er annars vegar, - verksmiðja sem hugsanlega kæmi til með að verða rekin með 800 millj. kr. tapi á ári, eins og ég vík að síðar, þá vantar ekki að allar fjárhirslur opnast og hægt er að leggja fram ekki aðeins stórfé á fjárl., heldur einnig taka stórlán erlendis án tillits til allra umr. um skuldabyrði landsmanna erlendis. Seðlabankastjóri, Jóhannes Nordal, er áhyggjufullur þegar hann ræðir um vaxandi skuldaaukningu landsmanna erlendis. En hann er hins vegar ekkert mjög áhyggjufullur þegar hann vippar sér út fyrir landssteinana og tekur margra milljarða lán til þessarar verksmiðju. Verður væntanlega að útvega með þeim hætti 90% af þeim 11 milljörðum sem við íslendingar þurfum að leggja fram til þessarar verksmiðju áður en lýkur. Reyndar verður það sjálfsagt miklu hærri upphæð en menn hafa nú fyrir augum. Sem sagt, hér hef ég vikið að þessum tveimur þáttum málsins. Annars vegar er augljóst að orkan verður okkur íslendingum miklu arðbærari með því að selja hana til innlendra fyrirtækja sem geta greitt viðunandi verð fyrir orkuna. Hins vegar mundu þessi sömu fyrirtæki verða margfalt arðbærari sjálf en járnblendiverksmiðjan getur nokkru sinni orðið. Áður en ég hverf frá þessari hlið málsins er rétt að víkja að orkuspám sem fyrir liggja nú, en eins og ég gat um áðan hefur því verið lýst yfir af Orkustofnun, að Sigölduvirkjun verði fullnýtt á árinu 1979 og Kröfluvirkjun verði fullnýtt tveimur til þremur árum síðar í samtengdu raforkukerfi landsins. Ef hins vegar í ljós kemur að eitthvert það árið, sem fram undan er, verður engin afgangsorka fyrir hendi í kerfinu vegna óvenjulegs árferðis, en á því eru, að því er sérfræðingar segja, kannske 10% líkur, þá er að sjálfsögðu um að ræða orkuskort í kerfinu miklu fyrr en ella, væntanlega þegar 1980. Inn í þetta mál fléttast síðan óvissan hvað snertir Kröfluvirkjun. Ég er sannarlega ekki einn þeirra sem telja óvissu ríkja um að Kröfluvirkjun verði þjóðinni til farsældar á komandi árum. Ég tel að mjög hyggilegt hafi verið að ráðast í þá framkvæmd. En hvorki ég né neinn annar getur lokað augunum fyrir því, að eldgos hefur verið í fullum gangi nú um eins árs skeið á þessu svæði og við vitum ekki hversu lengi það kemur til með að standa. Það getur staðið í 2–3 ár í viðbót, það getur staðið í 5 ár í viðbót, jafnvel lengur. Og meðan þessar náttúruhamfarir geisa á þessu svæði er auðvitað ekki fyrir það að synja, að óvissa ríkir um hvort Kröfluvirkjun skilar fullum afköstum. Ég tel að býsna mikið þurfi að ganga á og við þurfum að vera nokkuð óheppnir til þess að svo fari, að Kröfluvirkjun skili ekki nokkurri orku, hún muni þegar að fáum vikum liðnum skila okkur nokkurri orku inn í kerfið ef ekkert óvænt kemur upp á. En hitt viðurkenni ég fúslega, að það getur orðið bið á því fram yfir að þessu gosi lýkur og eldvirknin er um garð gengin, að Kröfluvirkjun skili allra fyrstu afköstum, þ. e. a. s. 70 mw., eins og orkuspá gerir þó ráð fyrir. Og fari nú svo að það dragist í nokkur ár að fá Kröfluvirkjun til að skila fullum afköstum, þá erum við þeim mun fyrr lentir í orkuskorti, ekki á árunum 1981–1982, eins og nú er spáð af hálfu Orkustofnunar, heldur væntanlega árinu fyrr. Hvort þá verður nokkur ný virkjun tilbúin get ég ekkert um sagt og getur enginn um sagt, því að virkjunarframkvæmdir hér á landi dragast venjulega mjög úr hömlu, og þegar áætlað er að virkjun verði tilbúin að fjórum árum liðnum, þá er hitt algengara, að það líði ein sex þar til virkjunin er fullbyggð. Því er ljóst að með því að binda sig við þessa orkusölu til járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði er tekin umtalsverð áhætta, að ekki sé meira sagt. Virkjunarmálin eru svo kapítuli út af fyrir sig sem ég ætla ekki að lengja þessar umr. með, vil aðeins nefna það hér í framhjáhlaupi, að ég er ekki jafnsannfærður og hæstv. iðnrh. um að auðveldasta leiðin til að útvega raforkukerfi landsmanna aukna orku í byrjun næsta áratugs sé að virkja við Hrauneyjafoss. Það er hvorki eina leiðin né auðveldasta leiðin. Ég tel að ýmsar smávirkjanir og þá einkum tvær, þ. e. a. s. Jökulsárvirkjun í Skagafirði og Bessastaðaárvirkjun, séu báðar með þeim hætti, að þær gætu orðið fyrr tilbúnar heldur en Hrauneyjafossvirkjun, fyrir svo utan hitt, að þær eiga miklu meiri rétt á sér og henta miklu betur inn í raforkukerfið. Það má vel vera, ef önnur þessara virkjana væri tekin fram fyrir allt annað í orkumálum nú um þessar mundir og ákvörðun tekin um að hraða henni sem mest við megum, þá væri ekki raunverulega um mikla áhættu að ræða og gæti verið tilbúin á árinu 1980. Þessar upplýsingar hef ég frá þeim mönnum sem fróðastir eru um þessi mál. En þetta er önnur saga. Ég vildi bara láta þess getið, að ég er ekki sannfærður um að Hrauneyjafossvirkjun verði komin í gagnið árið 1981. Ég tel fullt eins líklegt að það verði ekki fyrr en 1982, og það styður þá enn frekar þá fullyrðingu mína að hér sé tekin umtalsverð áhætta þegar allt þetta þrennt kemur saman: hugsanleg seinkun Hrauneyjafossvirkjunar, hugsanleg seinkun á því að Kröfluvirkjun skili fyllstu afköstum, hugsanlegur möguleiki á því að engin afgangsorka verði til í kerfinu einmitt þegar verst á stendur, á árinu 1980, og með hliðsjón af því, hvað við erum að fórna mikilli orku til járnblendiverksmiðjunnar, og með það í huga, að orkuneysla landsmanna kynni að vaxa aðeins meira en áætlað er. Það þarf ekki mikið til að áætlunin fari úr skorðum og orkuskortur verði einnig af þeim ástæðum. Ég ætla svo ekki að ræða frekar um orkuhlið þessa máls, en ætla hins vegar að víkja lítillega að hagkvæmni þessarar verksmiðju. Ég vil rifja það hér upp, að um þetta atriði urðu nokkrar umr. þegar málið var til meðferðar á Alþ. fyrir tveimur árum, og ég vil leyfa mér að rifja upp það sem ég sagði um það mál, með leyfi forseta. Ég sagði þá: „Hitt er ljóst, að þessir útreikningar um arðsemi væntanlegs stóriðjufyrirtækis í Hvalfirði eru fyrst og fremst byggðir á líkum og áhættan er augljóslega gífurlega mikil. Samkv. þeim upplýsingum, sem fram koma í umsögn Þjóðhagsstofnunar, hefur skráð verð á ferrósílikoni þrefaldast á tveimur árum, þ. e. a. s. á tímabilinu frá árslokum 1972 til ársloka 1974. Að sjálfsögðu er ekkert því til fyrirstöðu, að verðið fari sömu leið til baka aftur. Velta þessa fyrirtækis er áætluð 4300 millj. ísl. kr. á ári. Það er því ljóst að á þessu fyrirtæki gæti orðið 500–1000 millj. kr. tap á ári ef illa gengi, ef verðið breyttist eitthvað að ráði niður á við.“ Þetta rifja ég hér upp, ekki vegna þess að ég sé að segja að ég hafi neina spádómsgáfu, heldur vegna þess að þetta sáu fleiri en ég fyrir að gæti gerst og þetta var einmitt það sem gerðist. Verðið, sem var á orkunni fyrir tveimur árum, lækkaði mjög verulega, og nú höfum við fengið nýja umsögn Þjóðhagsstofnunar um hvernig afkoma þessarar verksmiðju hefði verið ef hún hefði verið starfrækt á árinu 1976. Útkoman er sú, að um hefði verið að ræða rúmlega 800 millj. kr. tap. Staðreyndin er sú, að til þess að sýna fram á, að þessi rekstur geti borið sig í framtíðinni, eru sérfræðingarnir neyddir til að búa til verð. Þeir miða ekki við það verð sem er á kísiljárni í dag. Þeir verða að búa til verðhækkun, sem þeir segja að hljóti að vera í aðsigi. Öðruvísi er ekki hægt að láta endana ná saman. Ég ætla hins vegar ekki að fara að rifja hér upp eða endurtaka þau rök sem hafa verið færð fyrir því að ákaflega hæpið er að reikna með því að nein veruleg verðhækkun verði á kísiljárni, a. m. k. umfram hugsanlega verðhækkun á hráefninu, því að ef ekki er um að ræða verulega verðhækkun á kísiljárninu sjálfu umfram þá hækkun sem verður á hráefninu, þá er ekki sjáanlegt að verksmiðjan sé neitt betur stæð en nú horfir. Það er sem sagt ljóst, enn ljósara en það var fyrir tveimur árum, að við íslendingar erum að taka gífurlega áhættu þar sem er bygging þessarar verksmiðju, og enginn getur sagt fyrir um það í dag hvernig fara muni. Við vitum það eitt, að Þjóðhagsstofnun spáði því fyrir tveimur árum, að fyrirtækið yrði rekið með svo og svo miklum hagnaði, og við vitum það nú, að þessi spádómur reyndist rangur og hún hefur orðið að reikna upp þetta reikningsdæmi sitt og hefur þá fengið út talsvert dekkri mynd. Það er að sjálfsögðu hrein ævintýramennska, að við getum nú farið að treysta á útreikninga sem byggðir eru á því að verðlagið muni hugsanlega hækka á næstunni. En þá kunna menn að spyrja: Hvernig stendur á því að fyrirtæki eins og Elkem-Spigerverket treystir sér til þess að gera samning af þessu tagi? Nú ætti það að hafa jafnmikla vitneskju um það og aðrir, að áhætta er tekin, og ekki vill neinn verða fyrir miklum taprekstri ef hann hefur ástæðu til að óttast að svo kunni að fara. Þá er á það að benda, að samstarfsaðilinn tekur alls ekki jafnmikla áhættu og íslendingar gera í þessu efni. Við erum sem sagt hér með nákvæmlega sams konar fyrirbæri og þegar við ræddum hér um daginn um hugsanlega fjarskiptastöð sem reisa á hér í samvinnu við danskan aðila, þar sem gerður hefur verið sá samningur sem tryggir annars vegar útlendingunum lágmarkshagnað, 2 millj. danskar á ári hverju, meðan íslendingar verða að taka á sig alla áhættuna. Þetta er mjög svipað í sambandi við þann samning sem gerður hefur verið við Elkem-Spigerverket. Má hiklaust fullyrða að samstarfsaðilinn hefur allt sitt á þurru. Í fyrsta lagi selur hann dýrustu tækin til verksmiðjunnar með miklum hagnaði, og sá, hagnaður, sem Elkem-Spigerverket hefur af sölu þessara rándýru tækja, vegur allvel upp hugsanleg tapár sem kunna að verða í sambandi við þennan rekstur. En við þetta bætist svo hitt, að Elkem-Spigcrverket selur einnig tæknikunnáttu fyrir hátt verð og fær svo þar að auki drjúg sölulaun, fasta prósentntölu, miðað við alla selda framleiðslu, sem að sjálfsögðu gerir gæfumuninn með það að fyrirtækið telur sig geta tekið þá áhættu sem við íslendingar ættum hins vegar alls ekki að treysta okkur til að taka á okkar herðar. En með þessu er ekki öll sagan sögð. Til viðbótar bætist það, að íslenska ríkið tekur á sig að kosta dýrar framkvæmdir í þágu verksmiðjunnar, t. d. hafnargerð fyrir 800 millj. kr., vegagerð að verksmiðjunni, raflínulögn og byggingu spennistöðvar. Í þessu sambandi er rétt að minna á að byggðalínan norður um land hefði ekki legið um Hvalfjörð ef þessi verksmiðja hefði ekki komið til álita á þeim slóðum. Áður en verksmiðjan var fyrirhuguð var gert ráð fyrir því, að byggðalínan lægi frá Sogsvirkjun beint yfir að Andakílsárvirkjun án þess að koma niður með Hvalfirði, og það hefði verið talsvert miklu ódýrari línulögn, vegna þess að við hefðum þá sparað okkur byggingu spennistöðvarinnar á Grundartanga. Spennistöðin er sem sagt hluti af stofnkostnaðinum með svipuðum hætti og höfnin upp á 800 millj. Þegar allt þetta er tekið saman er vafalaust um að ræða þarna fjárfestingu sem er ekki langt frá 2000 millj. kr. Það er rétt að draga það sérstaklega fram hér, að þessi kostnaður hefur ekki verið tekinn inn í arðsemiútreikninga í sambandi við þessa verksmiðju. Þessum kostnaði er haldið utan við, vegna þess að öllum er ljóst að ef hann væri tekinn inn í arðsemiútreikninga hvað varðar byggingu þessarar verksmiðju, þá yrði slíkt dúndrandi tap á þessari verksmiðju, hvernig sem reiknað væri, að hæstv. iðnrh. væri með höfuðverk í margar vikur eftir að hafa séð slíka útreikninga. En þetta er bara eitt dæmi af mörgum um þær blekkingar sem hafðar hafa verið í frammi í sambandi við byggingu þessarar verksmiðju. Það er reynt að hagræða staðreyndunum á þann veg, að málið sé fýsilegt. Af hvaða ástæðum þetta er gert er svo allt annað, sem miklu erfiðara er að henda reiður á. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara hér mörgum orðum um mengunarhlið þessa máls, vegna þess að hv. þm. Stefán Jónsson hefur gert þeirri hlið málsins framúrskarandi góð skil í samstarfi við marga aðra aðila. Ég tel því að það sé að bera í bakkafullan lækinn að fara að tína til þau mörgu atriði sem máli skipta í því sambandi. Það leynir sér ekki að lífríki Hvalfjarðar er í hættu af völdum þessarar verksmiðju. Það er staðreynd, sem enginn hefur mótmælt við þessar umr., að væntanlegur hreinsiútbúnaður verksmiðjunnar hreinsar ekki nema 95% af eitruðum útblæstri hennar. Það liggur líka fyrir og kemur m. a. fram í nál. hv. þm. Stefáns Jónssonar, að Náttúruverndaráð hefur haft uppi ýmsar óskir varðandi tilhögun á byggingu þessarar verksmiðju, - óskir sem hafa verið virtar að vettugi. Það er einnig upplýst og er kannske eitt mesta hneykslið í sambandi við þetta mál allt, að kröfur Heilbrigðiseftirlitsins um skilyrði fyrir starfsleyfi verksmiðjunnar hafa verið sniðgengnar í ýmsum mikilvægum atriðum, og þýðir ekki lengur fyrir talsmenn þessarar verksmiðju að hafa uppi einhverjar blekkingar um þá hlið málsins, eins og gert var í Nd. fyrir nokkrum dögum, því að í dag hefur Heilbrigðiseftirlit ríkisins sent frá sér fréttatilkynningu þar sem á það er bent, að það hafi algerlega verið sniðgengið við endanlegan frágang þessa starfsleyfis og kröfur þess og óskir í ýmsum atriðum hafi verið sniðgengnar. Ég býst við að allir hv. þm. hafi heyrt þessa frétt og þetta bréf Heilbrigðiseftirlitsins, sem lesið var í kvöldfréttum útvarpsins, ef ekki, þá lesa þeir það í blöðunum á morgun og ég sé því ekki ástæðu til þess að hafa það hér yfir, enda hef ég það ekki í höndum. Það verður hins vegar ekki lengur um það deilt, að í fyrsta skipti, sem veitt var starfsleyfi til nýrrar verksmiðju í samræmi við heilbrigðislöggjöfina og í samræmi við ákvæði um samráð við Heilbrigðiseftirlit ríkisins, voru kröfur þess sniðgengnar. Um það þarf svo ekki að fara mörgum orðum heldur, að bygging verksmiðjunnar hlýtur að raska eðlilegri byggðaþróun í nálægum héruðum og hefur almennt óheppileg áhrif á þróun byggðar í landinu. Ég hef aldrei skilið það, hvernig Framsfl. og þm. hans hafa treyst sér til að mæla með því, að þessi gífurlega fjarfesting ætti sér stað hér á Faxaflóasvæðinu, á nákvæmlega sama tíma og verið er að skera niður fjárveitingar til þjóðþrifamála víðs vegar um land vegna fjármagnsskorts. Þeir hljóta að hafa gert sér nákvæmlega jafngóða grein fyrir því, og aðrir, að með byggingu þessarar miklu verksmiðju, sem væntanlega verður tvöföld að stærð að áratug liðnum ef þeir og þm. Sjálfstfl. fá einhverju ráðið, er ekki verið að tjalda til einnar nætur, heldur er verið að byggja verksmiðju sem hvað fjárfestingu snertir er mjög álíka og allur sá iðnaður sem fyrir er í landinu. Þessi verksmiðja er að sjálfsögðu sett niður hér á Faxaflóasvæðinu með þeim afleiðingum fyrir byggðaþróun í landinu sem það hlýtur að hafa. Hvernig þeir framsóknarmennirnir fara að því að rökstyðja þessa afstöðu sína eftir öll þeirra fögru orð um jafnvægi í byggð landsins, það er mér hins vegar hulin ráðgáta. Í umr. utan dagskrár hefur verið fjölyrt um óskir íbúa nálægra hreppa um að atkvgr. fari fram um þetta mál áður en bygging verksmiðjunnar er endanlega ákveðin, og er ekki heldur ástæða til að fjölyrða um þennan þátt málsins. Einungis er rétt að draga það hér fram, að allar líkur benda til þess að yfirgnæfandi meiri hluti manna á þessu svæði sé andvígur byggingu þessarar verksmiðju, því að það er ekki aðeins sú þessi ósk hafi komið fram, heldur má vitna í fjöldamargar safnanir undirskrifta sem fram hafa farið á þessu svæði, bæði í þeim hreppum í Borgarfjarðarsýslu, sem liggja sunnan Skarðsheiðar, og einnig í Kjósarsýslu, - undirskriftasafnanir sem hafa borið þess glöggan vott, að ekki bara meiri hluti manna, heldur yfirgnæfandi meiri hluti manna er andvígur byggingu þessarar verksmiðju. Ég skil því vel þá afstöðu hæstv. iðnrh., að hann treysti sér ekki til að láta sömu reglu gilda um fólkið, sem býr við Hvalfjörð, eins og fólkið, sem býr í Eyjafirði. Hann veit hver yrðu úrslit þessarar atkvgr., og honum er þessi verksmiðja kærari en svo, að hann þori að leggja ákvörðunina um byggingu hennar undir dóm þessa fólks. Þá veit hann að flokkur hans á miklu fylgi að fagna á þessu svæði, og vafalaust er hann annaðhvort stærsti eða næststærsti flokkurinn hvað stuðning snertir í öllum þeim hreppum sem hér eiga hlut að máli.  Ég lagði þá spurningu fyrir hæstv. iðnrh. í gær, hvers vegna hann vildi ekki standa við fyrri yfirlýsingar sínar um að heimamenn yrðu hafðir með í ráðum þegar bygging slíkrar verksmiðju ætti í hlut. Hæstv. ráðh. gerði þá einföldu grein fyrir afstöðu sinni, að hann hefði aðeins átt við eyfirðinga þegar hann talaði um þennan rétt heimamanna, en ekki aðra. Að sjálfsögðu er þessi afstaða lítt skiljanleg öllum hugsandi mönnum, og ég vil því gefa ráðh. kost á því að útskýra, áður en þessari umr. lýkur, hver er hugsun hans á bak við svo furðulega afstöðu eða hvort hann hefur nokkuð sér til málsbóta. Ætlar hann í framtíðinni að láta þessa reglu einungis gilda innan lögsagnarumdæmis Eyjafjarðarsýslu eða mun hún gilda í öðrum sýslum landsins? Um þetta er ég hræddur um að býsna margir landsmenn séu forvitnir að fá einhver svör. Áður en ég lík máli mínu þykir mér hlýða að fara fáeinum orðum um afstöðu Alþfl. til þessa máls, því að það er ekki aðeins að hæstv. iðnrh. sæki það af ofurkappi, að þessi verksmiðja verði reist, heldur á það engu síður við um þm. Alþfl. Þó má lesa í leiðara Alþýðublaðsins 24. mars s. l., með leyfi forseta, þar segir: „Það er orðið mjög brýnt að ráðamenn þjóðarinnar nuddi stóriðjuglýjuna úr augunum og fari að sjá íslenskan iðnað í réttu ljósi.“ Þetta var vissulega vel mælt af ritstjóra Alþýðublaðsins og vantar aðeins eitt á þessa yfirlýsingu, að hann benti forustumönnum Alþfl. á að gera slíkt hið sama, að nudda stóriðjuglýjuna úr augum sínum. Alþfl. er eini stuðningsflokkur járnblendiverksmiðjunnar sem gengur óklofinn til leiks, sem er einhuga í afstöðu sinni, þar sem engan bilbug er að finna, ekkert hik. Og þetta er í fyllsta samræmi við fortíð flokksins í stóriðjumálum. Flokkurinn ber fulla ábyrgð á byggingu álverksmiðjunnar í Straumsvík og stóð óskiptur að því að knýja það mál fram á sínum tíma. Þá vöruðum við alþb.-menn mjög eindregið við mengun af völdum verksmiðjunnar. Við vöruðum við því ábyrgðarleysi að reisa slíka verksmiðju án hreinsitækja, en alþfl.-menn, sem þá sátu á þingi, - og það gera reyndar þrír af þeim enn þá, þó þeim fari nú ört fækkandi sem betur fer, - þeir ypptu þá öxlum og tóku fulla ábyrgð á því að verksmiðjan var byggð án hreinsitækja, sögðu sem svo að fullyrðingar Alfreðs Gíslasonar og annarra talsmanna Alþb. í þeim umr. væru marklausar, væru móðursýkin ein og engin ástæða til að ljá eyru þeim aðvörunum. Nú er hins vegar komið á daginn að viðvaranir Alþb. og talsmanna þess voru hárréttar og kæruleysi Alþfl. í þessum efnum hefur orðið okkur afdrifaríkt. Þó vantar ekki hávaðann í þeim alþfl.-mönnum einmitt þessa dagana um mengunarvarnir og um heilbrigðisráðstafanir í verksmiðjum o. s. frv. Þeir þykjast vera allra manna harðastir og kræfastir í því að krefjast heilbrigðis á vinnustöðum og ráðstafana til að vernda það. Þannig segir í nýlegum leiðara Alþýðublaðsins, með góðfúslegu leyfi forseta: „Flokkurinn leggur megináherslu á fullkomnar mengunarvarnir innanhúss og utan við öll iðjuver. Í meðferð Alþ. á járnblendifrv. síðustu vikur skrifaði fulltrúi Alþfl. undir nál. með fyrirvara um mengunarmálin. Þar fylgdi flokkurinn ákvörðunum Heilbrigðiseftirlits ríkisins og lýsti yfir, að mælti það á móti starfsleyfi verksmiðjunnar mundi Alþfl. ekki styðja málið.“ Þetta segir í nýlegum leiðara Alþýðublaðsins. En nú liggur fyrir að fyrrnefnt Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur alls ekki veitt starfsleyfi til verksmiðjunnar, hefur ekki einu sinni verið spurt ráða um hvernig endanlegt starfsleyfi eigi að vera og hefur gefið opinbera yfirlýsingu um að það telji að samvinna þess við heilbrrn. hafi ekki verið sem skyldi. Hvers virði er þá fyrirvari Alþfl.? Ég vildi eindregið mælast til þess, að hv. þm. Alþfl. hér í Ed. gerðu grein fyrir því, hver verður afstaða þeirra eftir að ljóst er orðið að Heilbrigðiseftirlit ríkisins stendur ekki að starfsleyfi til verksmiðjunnar. Verður þá staðið við það sem stóð í Alþýðublaðinu fyrir fáeinum dögum, að flokkurinn muni ekki styðja málið ef Heilbrigðiseftirlitið sé ekki haft með í ráðum, starfsleyfi þess liggi ekki fyrir? Um þetta hljótum við þm. að verða að fá skýr svör af hálfu þeirra alþfl.-manna. Það er að vísu heldur hraklegt til þess að vita, að þm. Alþfl, í Nd. skuli þegar vera búnir að hleypa málinu í gegnum d. þar með marklausum fyrirvara sem engu breytir að sjálfsögðu, vegna þess að eftir að málið er orðið að lögum breytir fyrirvari þeirra engu, mun ekki einu sinni nokkur maður muna eftir honum. En hitt er þó verra, ef hv. þm. Alþfl. í Ed. ætla svo að kóróna verkið með því að ganga á bak orða sinna og halda áfram að styðja málið eftir þá yfirlýsingu sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins taldi sig til neytt að gefa út í dag í formi fréttatilkynningar. Það er ekki á hverjum degi sem opinber stofnun, sem heyrir undir ákveðið rn. og er rn. til leiðbeiningar og leiðsagnar í einstökum málum, telur sér skylt, telur sig til neydda að gefa út opinbera fréttatilkynningu þar sem hörmuð eru viðskipti stofnunarinnar við viðkomandi rn. En það var þetta sem gerðist í dag. Og ég spyr enn: Hver er afstaða Alþfl. til málsins, þegar þetta er nú deginum ljósara, en ekki aðeins sögn í munni okkar alþb.-manna, eins og það var fyrst í stað? Það vantar auðvitað ekki, að þegar álbræðslan er annars vegar koma Alþfl. og talsmenn hans fram sem iðrandi syndarar sem mæla fagurt þótt þeir hugsi flátt. Þeir segja í Alþýðublaðinu, í leiðara Alþýðublaðsins 23. apríl s. l.: „Alþfl. hefur lært af mistökum sem gerð voru í sambandi við álverið hvað snertir mengun, skattamál o. fl.“ Þetta var játning syndarans: „Alþfl. hefur lært af mistökum sem gerð voru í sambandi við álverið hvað snertir mengun, skattamál o. fl.“ Ja, hefur Alþf1. lært nokkurn skapaðan hlut? Það er nú einmitt það sem spurningin snýst um. Hefur Alþfl. lært nokkurn skapaðan hlut af þeim mistökum sem hann gerði í sambandi við álverksmiðjuna og hann nú þegar hefur viðurkennt opinberlega að hafi átt sér stað? Ætlar hann að endurtaka þessi mistök? Eru þetta bara orðin tóm til þess að rugla einhverja fávísa stuðningsmenn, eða eru þetta orð mælt af fullri alvöru? Ætlar Alþfl. að taka á sig ábyrgð á verksmiðju sem bersýnilega uppfyllir ekki þau skilyrði sem Náttúruverndarráð og Heilbrigðiseftirlit ríkisins vilja setja, eða ætlar hann að viðurkenna nú þegar að mistök hafi átt sér stað hvað þetta snertir, eða vill hann bíða í svo sem 10 ár með að viðurkenna að mistök hafi átt sér stað. Ég vil aðeins segja það eitt um afstöðu Alþfl., sem ég sagði hér áðan, að það virðist eitthvað á það vanta hvað Alþfl. snertir, líkt og ritstjóri Alþýðublaðsins sagði um ráðamenn þjóðarinnar, að hann hafi nuddað stóriðjuglýjuna úr augunum. Ég vil aðeins draga hér fram eitt atriði enn varðandi Alþfl., og það er það atriði sem snertir hugsanlegan orkuskort að fáum árum liðnum. Eins og kunnugt er hefur Alþfl. tekið það upp í stefnuskrá sína að vera á móti einni af þeim virkjunum sem verið er að reisa í landinu, þó að flokkurinn hafi staðið að því eins og allir aðrir flokkar hér í þinginu að samþykkja heimildarlög um byggingu Kröfluvirkjunar og hafi ekki hreyft neinum andmælum við framkvæmd virkjunarinnar, þegar farið var af stað, þannig að yfirleitt heyrðist ekki hósti né stuna frá talsmönnum þessa flokks fyrr en stöðvarhúsið var risið og búið var fyrir löngu að gera alla samninga um vélakaup og önnur tækjakaup. Þá fyrst heyrðist hljóð úr horni. Og síðan hefur flokkurinn magnað andstöðu sína við þessa virkjun svo mjög, að í dag má segja að flokkurinn sé á móti þessari virkjun. Alþýðublaðið hefur hvað eftir annað skorað á ráðamenn þjóðarinnar að stöðva þessa virkjun, hætta með öllu virkjuninni og þá væntanlega selja þau tæki sem keypt hafa verið, enda er mér næst að halda, þó að ég hafi það ekki beinlínis fyrir framan mig, að sú afstaða hafi hvað eftir annað komið fram hjá ritstjórum Alþýðublaðsins a. m. k., að sjálfsagt væri að selja þau tæki sem keypt hefðu verið til Kröfluvirkjunar. Nú er hins vegar ljóst, að ef Kröfluvirkjun kemst ekki í gagnið á næstu árum, ef við hættum við byggingu virkjunarinnar og seljum vélarnar úr landi, þá er það eins víst og tvisvar tveir eru fjórir að við verðum búnir að fá yfir okkur geigvænlegan orkuskort hér á landi þegar á árinu 1979 ef við seljum járnblendiverksmiðjunni orku. Ef við hins vegar seljum járnblendiverksmiðjunni ekki neina orku, þá er þegar sýnt og þá vitum við að ekki yrði um neina tímapressu að ræða, því að Sigölduvirkjun mundi þá endast eitthvað fram á næsta áratug eða þar til næsta virkjun gæti tekið við. Þetta bendi ég á hér, vegna þess að ljóst er að það getur ekki farið saman að vera á móti Kröfluvirkjun og vilja leggja hana niður eða hætta við byggingu hennar og vera á sama tíma meðmæltur því að orka sé seld til járnblendiverksmiðjunnar. Þeir menn, sem halda slíku fram, vita einfaldlega ekki hvað þeir eru að segja. Þeir hafa ekki kynnt sér vitundarögn þær orkuspár, sem lagðar hafa verið fram, og virðast vera alger börn í raforkumálum. Ég vil því spyrja talsmenn Alþfl. í þessum umr., hv. þm. Alþfl. hér í d., hvort afstaða þeirra til byggingar Kröfluvirkjunar sé óbreytt eftir að þeir hafa greitt atkv. hér í d. með því að selja helminginn af orku Sigölduvirkjunar til járnblendiverksmiðjunnar og hafa með þeim hætti fullséð um að Sigölduvirkjun verður fullnýtt eftir aðeins tvö ár. Ég vænti þess mjög fastlega, að hv. varaforseti þessarar d., þm. Reykv. Eggert G. Þorsteinsson, komi hér upp og svari þessari spurningu, því að ég veit að hann heyrir spurninguna.

Allt of vel.

Allt of vel, já. Gott er að heyra. Það er því miður ekki hægt að heyra neitt allt of vel nema mönnum sé hálfilla við að heyra það. En við skulum samt vona að við fáum skýr svör við þessari spurningu. Herra forseti. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál. Ég hef hér rakið í allmörgum liðum ókostina við byggingu þessarar verksmiðju. Ég hef bent á rökþrot stuðningsmanna málsins. Ég hef bent á það, að engin nauðsyn kallar á byggingu verksmiðjunnar. En það er hins vegar bersýnilegt, að hér er um glæfrafyrirtæki að ræða, og því á Alþ. að hafna byggingu þessarar verksmiðju og taka fyrir næsta mál á dagskrá.



Herra forseti. Þetta mál, járnblendiverksmiðja á Grundartanga, hefur nú verið rætt meira á Alþ. heldur en ég ætla flest önnur mál sem verið hafa til meðferðar á seinni árum. Á Alþ. 1974–1975 voru mjög langar og ítarlegar umr. um málið, og nú aftur á þessu þingi hafa verið langar og ítarlegar umr. Ég ætla ekki að lengja mikið þessar umr., enda óþarft. Varðandi það, sem fram hefur komið í þessari hv. d., vil ég sérstaklega vísa til hinnar ítarlegu ræðu hv. frsm. meiri hl. iðnn., 2. þm. Vestf., Steingríms Hermannssonar, sem svaraði með skýrum rökum ýmsum þeim ádeilum sem þm. Alþb. hafa haldið uppi. En ástæðan til þess, að ég tek samt sem áður til máls nú, er að mér þykir hlýða að svara fsp. sem beint er til mín. Vil ég þá fyrst víkja að fsp. hv. síðasta ræðumanns sem var efnislega, að ég ætla, á þá leið, hvers vegna ég ætli ekki að standa við fyrri yfirlýsingar sem ég hafði gefið eyfirðingum um að gegn vilja heimamanna yrðu stóriðjufyrirtæki ekki sett á fót. Hv. þm. Alþb. hafa rangfært í báðum d. og í Sþ. ummæli mín og er þó í lófa lagið að fletta þeim upp í Alþingistíðindum. Þessi ummæli, sem þeir hafa í huga, eru í 14. hefti umræðuparts Alþingistíðinda, í dálki 2005, það eru umr. í Nd. 10. febr. Þar er rætt um hugmyndir um álver í Eyjafirði. Hv. 5. þm. Vesturl. hafði fagnað því mjög í ræðu, að eyfirðingar hefðu risið upp gegn byggingu álvers þar nyrðra, og sagði, að þetta hefði dugað, „stjórnvöld sáu að sér“. Út af þessu fórust mér orð á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta, ég spyr: „Hvaða stjórnvöld voru það sem sáu að sér eða gáfust upp á einhverjum áformum? Ekki ég. Ég hef aldrei látið í ljós neinar sérstakar óskir eða áform um að reist yrði álver í Eyjafirði. Ég hef þvert á móti, þegar farið var að ræða um þetta nýlega opinberlega, lýst því yfir, að það yrði ekki, meðan ég sæti í þessu embætti, byggt álver þar gegn vilja heimamanna.“ Þessi voru mín orð og við þetta verður að sjálfsögðu staðið. Það er algerlega heimildarlaust þegar hv. þm. fara svo að leggja út af þessu þannig að ég ætli ekki að standa við þau orð sem ég hafi viðhaft á Alþ. 10. febr., þar sem ég vilji ekki leyfa íbúum nokkurra hreppa í Borgarfjarðarsýslu að greiða atkv. um þetta mál. Ég vil taka það skýrt fram, að ég er sama sinnis um stóriðjuver annars staðar á landinu og í Eyjafirði. Ég hefði verið því eindregið fylgjandi, að atkvgr. færi fram meðal heimamanna varðandi þessa verksmiðju á Grundartanga, ef þær óskir hefðu komið fram á eðlilegum tíma. Þetta mál hefur verið til umr. í rösk fjögur ár. Það byrjaði í tíð vinstri stjórnarinnar, eins og kunnugt er, þetta Grundartangamál. Það er sameiginlegt málefni núv. og fyrrv. ríkisstj. Þetta mál hefur verið á döfinni í rösk fjögur ár. Rétt eftir að núv. stjórn var mynduð tóku tveir ráðh. úr núv. stjórn sig til í desembermánuði 1974 og boðuðu fund að Leirá í Leirár- og Melasveit til þess að kynna þetta mál fyrir heimamönnum. Fyrirrennari minn í embætti, sem hafði í nær þrjú ár fengist við undirbúning þessarar verksmiðju, hafði aldrei haft fyrir því að kynna málið heimamönnum, þó að hann hefði ákveðnar till. og tilbúinn samning og lagafrv. um málið. Þetta var gert. Á þessum nær fjórum árum hefur engin sveitarstjórn á þessu svæði nokkurn tíma óskað eftir atkvgr. heimamanna um málið, engin hreppsnefnd, ekki bæjarstjórn Akraness, ekki sýslunefnd. Mér hafa ekki borist neinar slíkar óskir eða uppástungur um atkvgr. Þessu máli er fyrst hreyft, það er fyrst sett fram ósk um atkvgr. fyrir um það bil viku, eftir að þetta mál hefur verið á döfinni í fjögur ár, eftir að búið er fyrir tveimur árum að fjalla um málið á Alþ. og afgreiða frv. og lögfesta um byggingu þessarar verksmiðju og eftir að málið hefur nú verið vikum saman til meðferðar í Alþ. Það er alls ekki hægt að taka það alvarlega á síðustu stund, þegar eftir eru tvær umr. í seinni deild málsins og örfáir dagar eftir af þinghaldi, að þá séu bornar fram kröfur um að nú þurfi að fara fram atkvgr. meðal heimamanna. Vitanlega verður að vera einhver skynsemi í því hvenær slíkar óskir koma fram. Bið í fjögur ár með að láta uppi slíkar óskir bendir ekki til þess, að mögnuð andstaða hafi verið þar gegn þessu máli, enda er líka flest sem bendir í aðra átt. Ályktanir sveitarstjórna hafa mér engar borist um þetta mál utan frá einni, og það er bæjarstjórn Akraness sem samþykkti í des. 1974 eindregin meðmæli með verksmiðjunni á Grundartanga og skoraði á ríkisstj. og Alþ. að samþykkja frv. Sú áskorun var samþ. með 8:1 atkv. Nú í gær hefur þessi áskorun frá því í des. 1974 verið ítrekuð, einnig með 8:1 atkv. í bæjarstjórn Akraness, og það er skorað eindregið á Alþ. að samþykkja frv. um járnblendiverksmiðjuna fyrir þinglausnir. Þær fjórar hreppsnefndir, sem nú eru nefndar í þessu sambandi, hafa aldrei sent neina áskorun, hvorki andmæli gegn verksmiðjunni né kröfur um atkvgr. Þvert á móti hefur margt bent til þess, að íbúar á þessum slóðum og sveitarstjórnir væru ekki að verulegu marki a. m. k. andvíg verksmiðjunni. Eitt það fyrsta, sem þurfti að gera haustið 1974, var að kaupa land fyrir verksmiðjuna. Einhverjir höfðu haft það við orð, að e. t. v. væri rétt að taka jörð eða það land, sem þarna þyrfti, eignarnámi. Ég aftók strax með öllu að slíkt kæmi til mála, heldur yrði að sjálfsögðu að leita samninga. Og samningar tókust við eigendur jarðarinnar Klafastaða í Skilmannahreppi um að þeir seldu 80 hektara landspildu úr landinu undir járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Kaupsamningur er dags. 16. apríl 1975 og undirritaður af eigendunum þremur, Kristmundi Þorsteinssyni, Ástu Þorsteinsdóttur og Guðmundi Þorsteinssyni. Umsamið kaupverð er 7.2 millj. fyrir landið og 6 millj. kr. fyrir hafnaraðstöðu. Auk þess er ákveðið að eigendur jarðarinnar veita ríkissjóði forkaupsrétt að þeim hluta Klafastaða sem ekki er seldur með þessum kaupsamningi. Þessi samningur er gerður af fúsum og frjálsum vilja við eigendur Klafastaða. Þeir selja þarna land undir verksmiðjuna og ekki aðeins það, heldur skrifar á þennan kaupsamning fyrir hönd hreppsnefndar Skilmannahrepps Sigurður Sigurðsson oddviti, þar sem hann hafnar fyrir hönd hreppsins forkaupsrétti á þessari landspildu úr landi Klafastaða. Ekki ber nú þessi samningsgerð og afsal forkaupsréttar af hálfu hreppsnefndar vott um einhverja „magnaða andstöðu“ þessa fólks gegn verksmiðjunni. Í sambandi við verksmiðjuna þarf að byggja höfn. Það er vitað að hafnargerð á Grundartanga er einn hluti, einn þáttur verksmiðjumálsins. Það hefur verið komið á fót hafnarnefnd sem á að sjá um byggingu þessarar hafnar, og það hefur verið gerður sameignarsamningur um höfn við Grundartanga. Hverjir eru nú aðilar að þessum hluta járnblendimálsins, þ. e. a. s. höfninni? Það er hreppsnefnd Hvalfjarðarstrandarhrepps, þar skrifar undir oddvitinn Guðmundur Brynjólfsson, það er hreppsnefnd Innri-Akraneshrepps, undirritað af Antoni Ottesen, hreppsnefnd Leirár- og Melasveitar, undirritað af Bergþóri Guðmundssyni, hreppsnefnd Skilmannahrepps, þar sem Grundartangi liggur, undirritað af oddvita, Sigurði Sigurðssyni, bæjarstjórn Akraneskaupstaðar, undirritað af bæjarstjóranum, Magnúsi Oddssyni, og fyrir aðra hreppa Borgarfjarðar- og Mýrasýslna sýslumaðurinn Ásgeir Pétursson. Þessir aðilar allir, sem ég nú hef nefnt, hafa sameinast um þetta mál, um gerð þessara hafnarmannvirkja á því landi sem keypt hefur verið úr landi Klafastaða. Eru nú líkur til þess, ef andstaða gegn Grundartangaverksmiðjunni hefur verið mögnuð og mergjuð í þessum hreppum, að allar hreppsnefndirnar skrifuðu undir samning um að standa að byggingu hafnarinnar sem er líður í verksmiðjubyggingunni? Ég held að það hljóti að liggja ljóst fyrir, að með þetta í huga er ekki ástæða fyrir stjórnvöld til þess að ætla að heimamenn væru andvígir þessari verksmiðju. Ef á þessum tíma hefðu komið fram óskir eða kröfur um atkvgr. heimamanna hefði ég að sjálfsögðu beitt mér fyrir því að hún hefði farið fram. Þegar um slíkt mál er að ræða, þá er spurningin: Hverjir eru „heimamenn“ í sambandi við slíka verksmiðjubyggingu? Eru það íbúar í þeim hreppi þar sem verksmiðjan á að rísa? Það er Skilmannahreppur, þar eru kjósendur á kjörskrá eftir síðustu skýrslum 64 að tölu. Mér hefur skilist að menn hafi ekki talið að það ætti að telja þá eingöngu aðila að þessu máli, heldur virðast till. vera uppi um það, eins og hér hefur komið fram, að það væru fjórir hreppar, sveitahreppar, sem ættu að þessu að standa: Skilmannahreppur, Innri-Akraneshreppur, Hvalfjarðarstrandarhreppur og Leirár- og Melasveit. Í þessum hreppum samtals eru 327 kjósendur. Aðrir hafa látið sér detta í hug, að ef atkvgr. ætti að fara fram, þá væri eðlilegra að íbúar Borgarfjarðarsýslu ættu þar hlut að og enn fremur Akraneskaupstaður sem liggur nokkra km þaðan. Í Borgarfjarðarsýslu eru alls 828 manns á kjörskrá og í Akraneskaupstað rúmlega 2500. En inn í þessar umr., t. d. í Sþ. í dag, hefur það blandast að tveir hreppar sunnan Hvalfjarðar eigi hér vissulega að hafa áhrif á, þ. e. a. s. Kjalarneshreppur og Kjósarhreppur. Ef ætti að fara fram atkvgr. meðal heimamanna verður auðvitað að gera sér grein fyrir því, hverjir það eru sem þar eiga hlut að máli, og þá væri ekki fjarri sanni að álíta að það væru íbúar Borgarfjarðarsýslu, Akraness og Kjósar- og Kjalarneshreppa. Ég þykist vita það - ég veit það raunar, að þeir, sem hafa verið að berjast fyrir þessari atkvgr., hefðu engan áhuga á atkvgr. ef hún ætti að ná til þessara hreppa.

jú, jú.

Hvers vegna flytja hv. þm. þá till. um það hér í þessari hv. d., að það séu eingöngu fjórir sveitahreppar sem eigi að hafa atkvæðisrétt? Þessir hv. þm. segja að ríkisstj. neiti íbúunum um það að mega segja álit sitt. Þessir hv. þm. neita öllum öðrum íbúum Borgarfjarðar og íbúum Kjalarness, Kjósar og Akraness um atkvæðisrétt. Þeir hafa með till. sinni sannað það, þeir hafa lagt það fram hér, það liggur fyrir prentað, að þeir vildu svipta þetta fólk allt saman atkvæðisrétti um þessa verksmiðju. Það getur verið að þeir hrökkvi til núna þegar ég bendi þeim á þessa yfirsjón þeirra, en þeir eru búnir að drýgja yfirsjónina. 

Ég bar fram þessa till. munnlega fyrr í kvöld, um níuleytið, að Akranes yrði með.

En ekki Borgarfjarðarsýsla.

Jú, Borgarfjarðarsýsla og Akranes og Kjós.

Af hverju kom það ekki fram í prentuðu og skrifl. till.?

Það kom fram í ræðu minni hér fyrr í kvöld.

Af hverju kom það ekki fram í þeirri prentuðu till.?  Ég vil undirstrika það, að hefðu till. eða óskir um atkvgr. meðal heimamanna komið fram á eðlilegum tíma, einhvern tíma á þessum fjórum árum áður en málið var svo langt komið eins og nú er, þá hefði verið sjálfsagt að taka það til greina. En hitt er auðvitað ekki hægt að taka alvarlega, þegar þetta er sett fram nokkrum dögum áður en vitað er að á að afgreiða málið endanlega á Alþ. Slíkt er ekki hægt að taka alvarlega. Hv. 5. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, sem talaði hér a. m. k. að verulegu leyti mjög málefnalega vék m. a. að arðsemi þessarar verksmiðju og taldi að þetta væri glæfrafyrirtæki sem væri fyrirsjáanlegur taprekstur á. Ég hélt að þessi hv. þm. hefði nú fengið nokkra reynslu af því í sambandi við fyrirtæki þar sem hann er í stjórn, Kröfluvirkjun, hversu hægt er að búa til alls konar útreikninga með því að smíða sér margvíslegar forsendur. Við þekkjum það báðir hvernig blaðamenn og fleiri hafa smíðað áætlanir t. d. um, hvílíkt glæfrafyrirtæki Kröfluvirkjun sé, með því að búa sér til þær forsendur í fyrsta lagi, að virkjunin eigi að greiðast upp að fullu, allur stofnkostnaður hennar, á 6–7 árum, sem mundi líklega vera einsdæmi í veröldinni, í öðru lagi, að lítið sem ekkert seljist fyrstu árin af því rafmagni sem hún á að framleiða. Með þeim hætti er auðvitað hægt að fá það fram við hvaða virkjun sem er, að hún sé ekki mjög álitlegt fyrirtæki, að hún verði baggi á þjóðfélaginu og raforkuverðið frá slíkri virkjun hljóti að vera óviðráðanlegt. Ég nefni þetta vegna þess að nákvæmlega sömu aðferðir eru notaðar í sambandi við arðsemi járnblendiverksmiðjunnar. Og að sumu leyti er beitt hér verri vinnubrögðum. Þjóðhagsstofnun hefur verið fengin til þess af fulltrúa Alþb. í Nd. að reikna út arðsemi eða afkomu verksmiðjunnar á forsendum sem hann sjálfur, hv. þm. Sigurður Magnússon, hefur búið til. Með þeim hætti hefur komið út að verulegur halli sé á rekstri þessarar verksmiðju. Svo er því flaggað í þessari hv. d., í Nd., í Sþ., í fjölmiðlum, að Þjóðhagsstofnun hafi reiknað það út að geysilegur halli yrði á þessari verksmiðju. Þjóðhagstofnun hefur ekki talið rétt að neita hv. þm. um að reikna út forsendurnar sem hann bjó sér til. En þetta á auðvitað ekkert skylt við raunveruleikann.

Hvað er rangt við forsendurnar?

Fyrir nokkrum árum hafði fiskverð hrapað niður. Það var árið 1969 sem verðið á þorskblokkinni íslensku var komið niður undir 20 cent fyrir pundið á Bandaríkjamarkaði. Nú í dag er það yfir 90 cent, fór sem betur fer fljótlega hækkandi. Það er alveg eins með íslenska fiskinn og margar aðrar vörur, iðnaðarvörur líka, að verðið, markaðurinn gengur í öldum. Með því að taka lægsta verð sem þekkist á einhverjum tíma, ekki á heilu ári, heldur á einhverjum hluta úr ári, þá býst ég við að það sé hægt með því að dauðadæma hvern einasta atvinnuveg og hvert einasta fyrirtæki hér á landi. Þegar verið er að meta arðsemi fyrirtækis eins og járnblendiverksmiðjunnar, þá verða menn auðvitað að meta horfur, bæði styðjast við reynslu fyrir allmörg ár og styðjast við álit hinna kunnugustu og sérfróðustu manna í þessari grein. Það þýðir ekki að taka verðið á kísiljárni eins og það mun hafa verið í einhverjum tilteknum mánuði á árinu 1976 og segja út frá því að hér hljóti að vera um stórfelldan hallarekstur að ræða. Það vill þannig til að ýmsir sérfróðir aðilar hafa fjallað um þetta mál. Kannske er rétt að vitna fyrst í hinn Norræna fjárfestingarbanka. Norræni fjárfestingarbankinn hefur veitt lán. um 200 millj. norskra kr., til járnblendiverksmiðjunnar án ábyrgðar íslenska ríkisins og án ábyrgðar hins aðilans, Elkem-Spigerverkets. Bankinn lánar fyrirtækinu þetta með veði í eignum þess. Fjárfestingarbankinn þarf að afla sér fjár á alþjóðlegum markaði, hann þarf að tryggja sig, tryggja að staðið verði í skilum um vexti og afborganir. Þegar haft er í huga að þetta er fyrsta meiri háttar lánið sem þessi banki lánar út og vandar því alveg sérstaklega allan undirbúning að því láni, hvaða manni dettur þá í hug í alvöru að þessi nýi banki hefði farið að lána í fyrirsjáanlegt fjárglæfrafyrirtæki sem væri óhugsandi að gæti borið sig á næstu árum? Fjárfestingarbankinn leitaði auðvitað upplýsinga hjá hinum færustu sérfræðingum, og mat hans var það, eftir að hafa kynnt sér þau álit, að hér væri um álitlegt fyrirtæki að ræða. Þjóðhagsstofnun hefur einnig komist að þeirri niðurstöðu. Hér var að vísu gert ráð fyrir nokkru lægri arðsemi en fyrir tveimur árum, en það mun stafa af því að kostnaðar- og rekstraráætlanir séu vandaðri og varlegri nú heldur en áður. Þjóðhagsstofnun metur það, hverjar séu líklegustu forsendur, og kemst að þeirri niðurstöðu, að arðgjöf fyrirtækisins sé varlega áætluð 9.8%. Það er tæpast heiðarlegur málflutningur að vera hvað eftir annað að nefna þjóðhagsstofnun í þessu sambandi þannig að kenna við hana þá útreikninga sem starfsmenn Þjóðhagsstofnunar gera eftir beiðni Alþb. á þeim forsendum sem það gefur upp. Það eru að vísu útreikningar frá Þjóðhagsstofnuninni, en það er ekki hennar álit, ekki hennar mat. Vitanlega er hér um áhættusamt fyrirtæki að ræða eins og flest það sem við íslendingar ráðumst í til sjós og lands, hvort sem það er í atvinnurekstri, í virkjunum eða á annan veg. Þetta er allt saman meira og minna áhættusamt. Við verðum að meta áhættuna, við verðum að meta horfurnar. Eftir að hafa kannað það að bestu manna yfirsýn og reyndustu manna í þessum efnum, þá er það mat okkar, að líkur séu til þess að þetta verði arðvænlegt fyrirtæki. Elkem-Spigerverket er eitt af traustustu fyrirtækjum Noregs. Áður en ég hóf viðræður í aprílmánuði í fyrra við Elkem-Spigerverket gaf norska ríkisstj. þessu fyrirtæki alveg sérstök meðmæli sem einu af best reknu fyrirtækjum í Noregi, fjárhagslega og mjög traustu og með mikla reynslu á þessu sviði. Það er vissulega nokkur vísbending um að þetta sé sæmilega álitlegur atvinnurekstur, að svo traust fyrirtæki skuli vilja í það ráðast. Ég tel að það sé vissulega mikilsverð vísbending. Hv. þm. Ragnar Arnalds skýrir þetta á sinn veg. Hann segir: Ástæðan til þess, að Elkem-Spigerverket vill vera með í þessu, er að það fær svo mikið greitt fyrir tækniþekkinguna, sem það lætur í té, og fyrir tækniþjónustuna, sem það á að láta í té, söluþóknun o. s. frv. Gott og vel. Það, sem Elkem-Spigerverket fær fyrir þetta: tækniþjónustu, tækniþekkingu, sérleyfi, söluþóknun, það er í meginatriðum eins og búið var að semja um við Union Carbide. Maður skyldi því halda að Union Carbide hefði metið þetta ákaflega mikils virði út frá röksemdafærslu hv. þm. Ragnars Arnalds. Union Carbide lagði þó ekki meira en svo upp úr stórkostlegum gróða af þessum atriðum, sem eru þau sömu og í samningunum við Elkem, að það vildi borga okkur 850 millj. kr. til þess að losna við samninginn.  Ég býst við því, eins og raunar hefur komið hér fram oft áður, að það sé ógerningur að fullyrða um það, hverjar voru hinar raunverulegu ástæður til þess að Union Carbide hætti. Ég efa ekki að ein af ástæðunum hefur verið sú, að þá var kísiljárnmarkaðurinn í algeru lágmarki, hann var í lægð. Það kom í ljós að sérfræðingar Union Carbide voru miklu svartsýnni á horfurnar á þessu og næstu árum heldur en aðrir þeir sérfræðingar sem til var leitað, ekki aðeins Elkem-Spigerverkets, heldur ýmsir hlutlausir aðilar sem íslenska ríkisstj. leitaði til þegar þetta var á döfinni. Hins vegar hefur ekki farið neitt leynt að ein af meginástæðunum fyrir því, að Union Carbide dró sig til baka, hafi verið sú, að mannaskipti höfðu orðið í æðstu stjórn Union Carbide og hinir nýju ráðamenn þar vildu stefnubreytingu og leggja áherslu á aðrar framleiðslugreinar, fyrst og fremst beina framleiðslu fyrir neytendur, fremur en þá framleiðslu sem þarna var um að ræða. Margir kunnugir menn telja að þetta síðasta hafi verið meginástæðan fyrir því, að þeir drógu sig til baka. Ég nefni þetta vegna þess að hv. þm. Ragnar Arnalds telur að hagnaður Elkem-Spigerverkets af þóknun fyrir tæknikunnáttu og sölulaun sé því svo mikils virði, að þó að fyrirtækið sé fyrirsjáanlegt glæfra- og tapfyrirtæki, þá græði það samt sem áður á þessu. Það stangast gersamlega á við reynsluna. Vitanlega er ljóst að ekkert er hægt að fullyrða um afkomu þessa fyrirtækis. Það er áhætta. Áhættuna verðum við að meta. Eftir að hafa kynnt okkur álit hinna fróðustu aðila í þessu efni, m. a. og ég nefni þar alveg sérstaklega það álít sem Fjárfestingarbankinn norræni hefur á þessu máli, þá teljum við að líkur séu til að þetta verði arðsamt fyrirtæki. Hv. 5. þm. Norðurl. V. notaði nokkurn tíma í ræðu sinni til þess að deila á mig fyrir aðgerðaleysi og trassaskap í orkumálum, sérstaklega varðandi húsahitun. Hv. þm. hefur, að ég best veit, verið formaður í starfshópi eða nefnd á vegum Alþb. sem samdi og undirbjó ítarlega álítsgerð, heila bók, um orkumál, þar sem margar fróðlegar upplýsingar er að finna. Þar hefur verið safnað saman margvíslegum upplýsingum frá ýmsum stofnunum og úr ýmsum áttum. Hv. þm. ætti því að vera það kunnugt, að einmitt á sviði húsahitunar og nýtingar innlendra orkugjafa fyrir húsahitun hefur verið gert stærra átak nú hin allra síðustu ár heldur en langan tíma á undan. Þetta stafar fyrst og fremst af því, að strax á fyrstu mánuðum núv. ríkisstj. var lögð á það áhersla að stórauka rannsóknir og jarðhitaleit og afla nýrra og stórvirkra tækja í því skyni. Þetta hefur þegar borið verulegan árangur. Og það er rétt að minna á það enn, sem oft hefur verið gert áður, að við stjórnarskiptin 1974 lágu mál þannig fyrir að iðnrh. Alþb. hafði látið gera áætlun um hversu margir landsmenn mundu geta notið hitaveitna í fyrirsjáanlegri framtíð, og niðurstaðan varð sú, að það væru tæplega 2/3 allra landsmanna. M. a. var gert ráð fyrir í þeirri áætlun, sem var lögð fyrir Alþ. af Magnúsi Kjartanssyni iðnrh., að höfuðborg Norðurlands, Akureyri, gæti ekki notið jarðhita, heldur þyrfti að fá rafmagnshitun. Árangurinn af aukinni jarðhitaleit og m. a. nýjum tækjum, sem aflað var, er sú, að höfuðstaður Norðurlands fær hitaveitu og það nú alveg á næstunni. Það er einmitt hinn nýi bor, Jötunn, sem hefur borað eftir þeim jarðhita sem mun nægja fyrir verulegan hluta Akureyrar og vonandi fyrir allan bæinn. Lítum á annað í þessu sambandi. Ég minntist á það í útvarpsræðu um daginn, þegar rætt var um till. Alþb. um orkumál, að þegar væri af þessum ástæðum, vegna aukinnar notkunar jarðhita til húsahitunar, farið að draga verulega úr olíunotkun hér á landi og mundi fara stórminnkandi á allra næstu árum. En það er þannig með alþb.-menn, sem kemur því miður allt of oft fram, að þeir virðast hafa miklu minni áhuga á nýtingu jarðhitans til húsahitunar heldur en rafmagni. Nú er auðvitað öllum ljóst, að jarðvarmi er miklu hentugri til húsahitunar en rafmagn, þannig að hvarvetna þar sem kostur er að fá jarðhita til húsahitunar er sjálfsagt að velja þann kostinn fremur en rafmagnshitun. En það kom fram bæði í áætlunartillögugerð Magnúsar Kjartanssonar iðnrh. vorið 1974 og kemur enn fram í þeirri till. sem Alþb. flytur um stefnumótun í orkumálum og liggur fyrir þinginu, að þótt þeir tali um stefnumótun í orkumálum, þá gleymdu þeir hitaveitunum. Hvernig á þessu stendur er mönnum hulin ráðgáta. En það hefur stundum verið þannig um þennan flokk, að hann hefur átt erfitt með að breyta um frá fyrri línum sem lagðar hafa verið, og kannske eru þetta einhverjar gamlar leifar. En ég vænti þess, að þeir fari að átta sig á því, hversu mikils virði jarðhitinn er. Hins vegar vísa ég gersamlega á bug ádeilum hv. þm. um að ég hafi vanrækt húsahitunarmálin með innlendum orkugjöfum. Það er algert ranghermi hjá hv. þm. Raforkumálin og virkjanamálin skal ég ekki fara ítarlega út í hér. En það er ákaflega undarlegt hversu stangast gersamlega á yfirlýsingar og fullyrðingar og ádeilur alþb.-manna í þessum efnum. Einn daginn er núv. iðnrh. ásakaður fyrir seinagang í orkumálum, trassaskap, eins og hv. þm. Ragnar Arnalds mun hafa orðað það áðan í sambandi við húsahitun, og svo hinn daginn ræðst málgagn þessa sama flokks á núv. iðnrh. fyrir að hafa gengið allt of hart fram og fast í þessum efnum. Hvernig þessar fullyrðingar allar stangast á kemur m. a. fram í því, að nú telur hv. þm. Ragnar Arnalds hættu á afl- og orkuskorti hér árið 1980, jafnvel 1979 eða eftir 2–3 ár. En fyrir ekki allmörgum dögum stóð í forustugrein Þjóðviljans að nú væri Sigölduvirkjun tekin til starfa og það væri ekkert að gera við þá orku: „Næststærsta virkjun landsins ónýtt,“ eins og stóð í þeirri grein.

Eitthvað hefur nú ráðh. lesið illa.

Nei, ég las hana vandlega. Ég las hana óvenju vandlega í þetta skipti og tók þessi ummæli orðrétt upp í útvarpsræðu minni um daginn, bæði úr fyrirsögn og lesmáli Þjóðviljans, og það er nú enginn vandi að fá það allt saman orðrétt. Hitt skil ég ákaflega vel, að hv. þm. vilji ekki kannast við þessi ummæli blaðsins síns. Náttúrlega ber þetta vott um mikla fjarstæðu og fákunnáttu í þessum málum, þar sem vitað er að það lá við borð að hér á veitusvæði Landsvirkjunar yrði alvarlegur afl- og orkuskortur á s. l. vetri. Sigölduvirkjun átti að taka til starfa sumarið og haustið 1976, og um það var samið. En bæði vegna þess, hversu mál gengu seint hjá verktakanum, og vegna dráttar, sem varð á afhendingu véla, tókst ekki fyrr en nú á vordögum að koma þessari virkjun í gang. Hins vegar var það þannig, að á s. l. vetri voru iðulega allar vélar landsvirkjunarkerfisins keyrðar á toppi, t. d. var Búrfellsvirkjun keyrð dag eftir dag yfir ástimplað afl. Ef ekki hefði verið þessi einmuna tíð í vetur, ef eitthvað hefði orðið að veðri eða ef einhvers staðar í kerfinu hefði bilað vél, þá var hér komið alvarlegt ástand á landsvirkjunarsvæði og hefði þurft að grípa í stórum stíl til olíu- eða dísilkeyrslu, e. t. v. komið til skömmtunar. Þegar því Sigölduvirkjun tók til starfa, en hún er eins og kunnugt er þrjár 54 mw. samstæður, var fyrsta 54 mw. samstæðan orðin algerlega nauðsynleg og þó fyrr hefði verið, vegna þess að það skorti afl, bæði beinlínis og einnig varaafl sem þarf að vera í svona stóru kerfi.

Þessu hefur enginn mótmælt.

Nema kannske Þjóðviljinn, að það væru engin not fyrir þessa orku Sigölduvirkjunar. Ég held að hv. þm. ætti nú að fletta þessu upp. Annars býst ég við að hann kunni þetta. Ég fór nú með þetta orðrétt um daginn í þinginu og það liggur allt saman fyrir. Annars vegar eru svona fáránlegar fullyrðingar eins og í Þjóðviljanum. Hins vegar koma yfirlýsingar frá hv. þm. um að þetta endist ekki nema 2–3 ár. Og á sama tíma er svo deilt á mig fyrir að hafa veitt virkjunarleyfi fyrir næstu virkjun, virkjunarleyfi fyrir Hrauneyjafossvirkjun, sem er algerlega óhjákvæmilegt að komist í notkun sem allra fyrst og helst ekki seinna en eftir fjögur ár. Það er ekki heil brú í öllum þessum málatilbúnaði alþb.-manna. Ýmist eru framkvæmdir allt of miklar eða þær eru allt of litlar og seinar. Stundum er orkuskortur fram undan eftir 2–3 ár, stundum er allt of hratt farið í virkjanir og það á að bíða og bíða. Þetta eru þau atriði sem ég hafði ætlað mér að víkja hér að: Fyrri yfirlýsingar um vilja heimamanna í sambandi við álver í Eyjafirði og útúrsnúningar sem hv. þm. hafa viðhaft í því sambandi, hvernig eigi að kanna vilja heimamanna, og þar virðast hv. alþb.-menn hafa hlaupið alvarlega á sig ef þeir ætla að neita meginþorra þess fólks, sem býr í nágrenni við járnblendiverksmiðjuna, um atkvæðisrétt. Ég taldi rétt að víkja hér nokkuð að arðsemispám og útreikningum og nokkuð að orkumálunum. Orkuverðið ætla ég ekki að ræða hér, því að hv. frsm. meiri hl. rakti það mál rækilega áðan. Að lokum vil ég aðeins nefna eitt og það eru mengunarmálin. Það er ekkert auðveldara en æsa fólk upp út af mengunarhættu og skapa ógn og skelfingu í þeim efnum, að hér sé verið að stofna til verksmiðju sem muni spúa eitri yfir mannfólkið, eyðileggja allt líf í Hvalfirði og beggja vegna Hvalfjarðar. Þegar hv. þm., sem þannig tala, ræða jöfnum höndum um mengun frá álverinu í Straumsvík og gefa í skyn að það sé viðbúið að það sama muni gerast með Grundartangaverksmiðjuna, þá vita þessir hv. þm. betur. Þeir vita það ósköp vel, að þegar álverið var byggt var ekki komið upp mengunarvörnum þar eða hreinsitækjum í þeirri verksmiðju. Þeir vita ósköp vel að það hefur verið lögð á það mikil áhersla nú hin síðustu ár að fá sett þar upp hreinsitæki og nú er ákveðið að þau verði sett upp, þau fullkomnustu sem völ er á. Það tekur tíma. En sem sagt, þegar verksmiðjan var byggð voru engin hreinsitæki. Verksmiðjan á Grundartanga verður hins vegar búin frá upphafi þeim fullkomnustu hreinsitækjum sem völ er á í þessum iðnaði. Það er ekki aðeins vitað, að þetta fyrirtæki, ElkemSpigerverket, sem verður með okkur í byggingu þessarar verksmiðju, hefur lagt í það geysilega vinnu, tækni og fjármagn á síðustu árum að koma sér upp hreinsitækjum í slíkum verksmiðjum með þeim árangri sem allir vita og talið er að sé það besta og fullkomnasta sem nú er völ á. Það er vitað líka, að með starfsleyfinu til verksmiðjunnar eru settar jafnstrangar eða strangari reglur heldur en þekkjast í nágrannalöndum okkar. Á sama tíma leyfa þessir hv. þm. sér að hlekkja landslýðinn, safna undirskriftum og kalla fram samþykktir á þeim alröngu forsendum, að hér sé í rauninni verið að fara af stað á sama hátt og með álverið í Straumsvík, þar sem engin hreinsitæki voru, í stað þess að hér verða frá upphafi sett fullkomnustu hreinsitæki. Þetta er ekki sæmilegur og ekki frambærilegur málflutningur. Til þess að það væri sem best hægt að fylgjast með þessu var sett inn ákvæði um það í lögin um byggingu járnblendiverksmiðjunnar fyrir tveimur árum, að líffræðistofnun Háskólans og Náttúruverndarráð skyldu hafa með höndum rannsóknir á lífríki Hvalfjarðar til þess fyrst og fremst að fá grundvöll fyrir því að fylgjast nákvæmlega með því ef einhverjar skaðlegar breytingar kynnu að verða þar af völdum verksmiðjunnar. Að þessu hefur verið unnið, eins og ég hef skýrt hér frá áður. Það er létt verk og löðurmannlegt að æsa fólk upp þannig með blekkingum um heilsuspjöll og eitur sem eigi að fara að spúa yfir það. Ef menn reyna að líta á þessi mál með rósemi og skynsemi, þá ættum við öll að vera sammála um það, að allir íslendingar hafa áhuga á því að auka mengunarvarnir og hollustuhætti í hvers konar iðnaði hér á landi. Hér er ákaflega mikið ógert hjá okkur íslendingum í iðnaði okkar, hvort sem það er á sviði landbúnaðar, sjávarútvegs eða almenns iðnaðar. Það er talið, að ef bær reglur, sem nú eru settar í starfsleyfi járnblendiverksmiðjunnar, ættu að gilda um allar verksmiðjur á Íslandi, þá yrði þegar í stað að loka sementsverksmiðjunni, væntanlega áburðarverksmiðjunni og fjölda verksmiðja í eigu íslendinga. Við verðum auðvitað að vinna að því að koma á fullkomnum mengunarvörnum og hollustuháttum í verksmiðjum okkar. En það sýnir yfirdrepsskap og hræsni þessara manna, sem mest fjasa hér með fölskum upplýsingum um mengunarhættu af Grundartangaverksmiðjunni, að aldrei heyrist orð um það, að neitt þurfi í því að gera að draga úr mengun frá verksmiðjum okkar íslendinga sjálfra, í hvaða atvinnugrein sem það er. Aldrei hef ég heyrt orð frá þessum mönnum, sem mest hafa tekið upp í sig hér, um að það þurfi t. d. að einbeita sér að því að draga úr þeirri mengun sem kannske er nú mest hér, mengun frá bifreiðum. Vitanlega eigum við að kosta kapps um að reyna að draga úr mengun á öllum sviðum. Í sambandi við undirbúning járnblendiverksmiðjunnar hefur verið lögð á það sérstök áhersla að ganga þannig frá málum að þar yrðu hinar fullkomnustu mengunarvarnir og hreinsunartæki sem nú er völ á.



Herra forseti. Svo fór sem mig uggði, að á því yrði þörf að við þm. Alþb. ræddum þetta mál öllu nánar en við þó þegar höfðum gert. Ekki er mér alveg ljóst hver muni hafa sagt hæstv. iðnrh. það, að alþb.-menn hefðu safnað undirskriftum uppi í Kjós undir þau einörðu mótmæli sem komið var á framfæri við hv. Alþ. nú fyrir skemmstu gegn járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga fyrirhuguðu. Hafi einhver sagt honum þetta, þá ætla ég að þar muni honum hafa verið sagt mála ósannast, vegna þess að eftir því sem ég hef komist næst munu það vera allkunnir fulltrúar Sjálfstfl. þar í hreppi sem mótmælunum hafa fyrst og fremst safnað. Hæstv. ráðh. lagði enn á það ákaflega brýna áherslu, sem fyrr hafði komið fram, að ríkisstj. teldi nú ekki lengur gefast neitt tóm til þess að láta fara fram lýðræðislega og eðlilega könnun á afstöðu fólksins í hinum næstu byggðum við Grundartanga, til þess væri nú ekki tími lengur vegna þess, hversu málið væri komið langt áleiðis. Sannleikurinn er náttúrlega sá, að Grundartangaverksmiðjan er bókstaflega ekki komin neitt lengra áleiðis heldur en hún var fyrir tveimur árum, á þeim vordögum þegar við afgreiddum frv. hið fyrra sinn burt úr þessari d. um málmblendiverksmiðju í Hvalfirði í félagi við Union Carbide. Þá var byrjað á framkvæmdum efra, var hafið þar jarðrask, áður en frv. um málmblendiverksmiðjuna í samvinnu við Union Carbide hafði verið afgreitt úr iðnn. þessarar hv. d. Þá var hafið þar jarðrask áður. Síðan eru liðin tvö ár. Hefði hæstv. ráðh. talið tímabært fyrir tveimur árum og nógu snemmt fyrir tveimur árum að íbúar Borgarfjarðarsýslu, Akraness og hreppanna tveggja austan Hvalfjarðar bæru fram mótmæli, þá er það nógu snemmt enn, því að síðan hefur ekkert gerst í málinu annað en það að Union Carbide, ameríski auðhringurinn, hljópst burt úr kompaníinu við Íslenska járnblendifélagið og borgaði 850 millj. fyrir höfuðlausnina. Ástæðuna fyrir brottför Union Carbide úr járnblendifélaginu taldi hæstv. ráðh. fyrst og fremst hafa verið þá, að forstöðumenn þessa stóra auðhrings, sem mig minnir endilega að hæstv. ráðh. hafi sagt okkur á þeim tíma að væri hinn níundi stærsti í heimi, - ástæðuna taldi hann fyrst og fremst hafa verið þá, að forustumenn þessa auðhrings hefðu ekki þóst sjá fram á að mikið mundu batna arðsemishorfur í málmblendiiðnaðinum frá því sem þær voru verstar, frá því sem þær voru raunar á því ári sem tekið var til viðmiðunar í útreikningum Þjóðhagsstofnunar að beiðni Sigurðar Magnússonar, fulltrúa Alþb. í iðnn. Nd., - þeim útreikningum sem hæstv. ráðh. bar brigður á áðan og taldi óeðlilegri en aðra útreikninga Þjóðhagsstofnunar, beinlínis vegna þess að þetta eru einu útreikningarnir sem ekki voru gerðir samkv. forsendum sem upp voru gefnar af hálfu stjórnar Járnblendifélagsins og af hálfu hans sjálfs. Hann taldi að hér væri reiknað með verði á málmblendi, á kísiljárni, í einhverjum þeim mánuði þegar verðið hefði verið lægst. Í skjalinu frá Þjóðhagsstofnun, sem þessir útreikningar birtast á, stendur til skýringar neðanmáls: Tekjuverð - þ. e. a. s. það sem reiknað er með - 2388 norskar kr. pr. tonn, sem hér er tekið sem dæmi, er skilaverð til norskra kísiljárnframleiðenda á árinu 1976. Það, sem skjal Þjóðhagsstofnunar upplýsir okkur um, er einfaldlega þetta, að hefði kísiljárnsverksmiðjan á Grundartanga verið rekin árið 1976 hefði tap af rekstri hennar, þessa fyrirtækis sem hæstv. ráðh. hefur oftar en einu sinni kallað nýja stoð undir efnahag íslendinga, numið röskum 800 millj. ísl. kr. En hvað þá um tekjur okkar af raforkusölu til fyrirtækisins, raforkunni frá Sigöldu, sem hæstv. ráðh. hefur með trassaskap sínum í sambandi við línulagnir og samtengingar á línukerfum komið svo fyrir að ekki er sýnilegur markaður fyrir á næstu tveimur árum nema eitthvað róttækt sé gert í málinu, - hvað þá um hagnaðinn af raforkusölunni frá Sigöldu til verksmiðjunnar á þessu sama ári? Ef verksmiðjan hefði verið rekin, þá hefði hún keypt raforku frá Sigöldu fyrir 600 millj. kr. Þetta þýðir það, að enda þótt rafmagnið hefði verið gefið til verksmiðjunnar árið 1976, þá hefði samt orðið yfir 200 millj. kr. tap á henni. Ástæðan fyrir því, segir hæstv. ráðh., að Union Carbide gekk úr félagsskapnum, var sú, að sérfræðingar þessa stóra fyrirtækis, sem sennilega fylgjast ekki verr með markaðshorfunum í heiminum fyrir stál heldur en forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar og forstjóri Járnblendifélagsins, þeir töldu að allar líkur bentu til þess að arðsemin af kísiljárnframleiðslu, af málmblendiframleiðslu og af stáli mundi ekki aukast á næstu árum, að horfurnar mundu frekar halda áfram að versna en batna, og þess vegna töldu forstöðumenn þessa níunda stærsta auðhrings í heimi, sem hæstv. iðnrh. átti fyrir tveimur árum ekki nógu sterk orð til þess að lýsa hversu vel væri rekinn og hyggilega og af mikilli framsýni og miklu trausti, - þess vegna töldu forustumenn þessa stóra fyrirtækis það fundið fé að fá að borga sig út úr félagsskapnum með upphæð sem nam meira en eins árs tapi verksmiðjunnar, yfir 800 millj. kr. Þeir þóttust sleppa vel. Svo má hver sem vill trúa því að mannaskipti í stjórn þessa auðhrings hafi valdið einhverju um það að fyrirtækið endurskoðaði afstöðu sína - eða kynslóðabil, eins og einn af stjórnarmönnum járnblendiverksmiðjunnar, hv. þm. Eggert G. Þorsteinsson, orðaði það þegar hann var að reyna að skýra þetta brotthlaup Union Carbide. Nei, það var hreint og klárt vegna þess að forstöðumenn Union Carbide þóttust sjá fram á stórfellt tap af rekstri verksmiðjunnar. Þá kemur spurningin: Hvernig í ósköpunum stendur á því, að Elkem-Spigerverket gengur inn í þennan félagsskap? Af því að vitnað hefur verið í Norræna fjárfestingarbankann til þess að votta að þetta hljóti að vera arðbært fyrirtæki, sem hér er verið að koma á laggirnar, skal aðeins minnst á það, að bankastjóri þessa Fjárfestingarbanka sagði í útvarps- og sjónvarpsviðtölum hér á landi, þegar hann var spurður að því, hvers vegna Fjárfestingarbankinn teldi að járnblendiverksmiðja í Hvalfirði yrði arðbært fyrirtæki þrátt fyrir það þótt flutningar á hráefni til verksmiðjunnar og unninni vöru frá verksmiðjunni hlytu að vera miklu dýrari heldur en frá verksmiðjum á meginlandi Evrópu, þá sagði bankastjóri Norræna fjárfestingarbankans einfaldlega: Ástæðan er sú, að hér fáum við raforku til framleiðslunnar 50% ódýrari en hún fæst í Noregi, þar sem hún er annars ódýrust í heimi, 75% ódýrari en hún fæst í Bandaríkjunum. - Hvernig í ósköpunum stendur svo á því að íslenskir forráðamenn vilja gera „bisness“ á borð við þennan? Ástæðan er sú, að hæstv. iðnrh. ber naumlega af sér þær sakir, að hann hafi gengið slælega fram í því að dreifa raforku um landið okkar með lagningu á nýjum línum og með því að treysta dreifikerfið, lét það hjá líða í tvö ár að hefjast handa um línulagnirnar. Hefði verið hafist handa vorið 1975 að leggja nauðsynlegar línur til Snæfellsness og á Vestfirði, þá hefðu þær línur verið komnar í gagnið núna og Vestfirðingafjórðungur, Snæfellsnes, Dalir og vesturhluti Húnavatnssýslna hefðu getað tekið við 200 gwst. af raforkunni frá Sigöldu og kaupendurnir á þeim markaði hefðu greitt fyrir þessar 200 gwst. slíkt verð, að það hefði samsvarað því verði sem nú er samið um að járnblendiverksmiðjan greiði fyrir 448 gwst. Hæstv. ráðh. kom áðan að því í ræðu sinni, í þriðja sinn raunar, hvers vegna, svo sem ég drap á fyrr, hann teldi að ekki væri hægt að veita landsetum í landnámi Ingólfs Arnarsonar og Skallagríms Kveldúlfssonar sömu lýðréttindi og hann ætlar landsetum í landnámi Helga magra. Það er tíminn, sagði hæstv. ráðh. Það væri ekki tími til þess að láta fara fram leynilega atkvgr. í hreppunum fjórum sunnan Skarðsheiðar. Síðan spurði hann: En hvernig stendur á því, að þm. Alþb., þeir Ragnar Arnalds og Stefán Jónsson, ætla að svipta kosningarrétti í þessu tilfelli akranesbúa, aðra sýslubúa í Borgarfjarðarsýslu og síðan þá kjósverja og kjalnesinga? Því er náttúrlega fyrst til að svara, að það voru íbúar þessara fjögurra hreppa sunnan Skarðsheiðar, sem fólu þm. sínum og þá fyrst og fremst stjórnarþm. sínum að koma á framfæri við ríkisstj. þeirri ósk sinni, að þar yrði látin fram fara leynileg atkvgr. svo í ljós mætti koma afstaða fólksins til hinnar fyrirhuguðu verksmiðju. Það voru íbúar þessara hreppa sem héldu fund með þm. sínum, og þó voru það þm. sem til fundarins efndu að ósk þessara kjósenda, þar sem samþykkt var einróma ályktun um að beina þeirri ósk til ríkisstj. að afgreiðslu þessa máls yrði nú frestað á þingi og ríkisstj. léti síðan fram fara leynilega atkvgr. í þessum byggðarlögum, svo að í ljós mætti koma á óyggjandi hátt hver væri afstaða fólksins til þessarar verksmiðju, hvort fólkið vildi hana eða ekki. Því var nú það, að með skírskotun til þessarar samþyktar lögðum við hv. þm. Ragnar Arnalds og ég fram till. um ákvæði til bráðabirgða á þá lund, að lög þau, sem hér er um fjallað, skyldu eigi taka gildi fyrr en þessi leynilega atkvgr., sem svo þinglega hefur verið óskað eftir, hefði farið fram, og kæmi í ljós, svo sem ég er alveg um viss að koma mundi í ljós, að íbúar þessara hreppa vildu ekki verksmiðjuna, þá yrðu þessi lög ekki látin taka gildi. Af því að hæstv. ráðh. orðaði það nú svo af skarpskyggni sinni og góðvild, að við hv. þm. Ragnar Arnalds vildum svipta þá akurnesinga og aðra borgfirðinga ásamt kjósverjum og kjalnesingum atkvæðisrétt í þessu máli, sem er náttúrlega alls ekki satt, þá leyfum við okkur nú að leggja fram till., skriflega till., svo hljóðandi, það er brtt. við frv. til 1. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, borin fram af Ragnari Arnalds og Stefáni Jónssyni: „Aftan við frv. bætist ákvæði til bráðabirgða, svo hljóðandi: „Áður en lög þessi koma til framkvæmda skal íbúum Akraness, Borgarfjarðarsýslu og Kjósar-og Kjalarneshreppa í Kjósarsýslu gefinn kostur á að taka afstöðu til byggingar járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Þátttaka í atkvgr. er bundin við þá, sem kosningarrétt hafa til Alþingis. Verði niðurstaðan sú, að meiri hl. þeirra, sem taka þátt í atkvgr., hafni byggingu verksmiðjunnar koma lög þessi ekki til framkvæmda.“ Þessa skriflegu brtt. leyfi ég mér hér með að afhenda forseta. Ég ítreka svo það sem ég leyfði mér að kalla fram í fyrir hæstv. ráðh. og hann hlýddi raunar ljúflega á, að ég gerði við umr. utan dagskrár nú skömmu eftir kl. 21.00 í kvöld í d. grein fyrir þeirri skoðun minni, að ég teldi eðlilegt og æskilegt að íbúar Akraness og Borgarfjarðarsýslu fengju að taka þátt í þessari atkvgr., samtímis því sem ég lagði mjög þunga áherslu á gildi undirskriftanna sem fram fóru upp í Kjós, þar sem yfir 80% af kosningabærum mönnum í Kjósarhreppi lýstu yfir eindreginni andstæðu sinni gegn verksmiðjunni. Hæstv. ráðh. frábað sér af mikilli einurð alla prédikun um mengunarhættu frá þessari verksmiðju í sömu andránni og hann gat um, að vísu ákaflega lauslega, það hlutverk sem Náttúruverndarráði hefði frá upphafi verið ætlað í sambandi við aðgát um mengunarhættu frá verksmiðju þessari. Mér er það í fersku minni, hversu fast hæstv. ráðh. hvað að orði þegar mál þetta var til umr. hér hið fyrra sinnið og samstarfsaðilinn var hið stóra og göfuga fyrirtæki, ameríska, alþjóðlegi auðhringurinn Union Carbide, um einlægan áhuga þessa fyrirhugaða samstarfsaðila á hollustuháttum í verksmiðjum sínum og hversu mikið þetta fyrirtæki legði af mörkum til þess að koma í veg fyrir mengun frá verksmiðjum sínum. Að vísu lágu þá fyrir skjöl upp á það, að í a. m. k. sumum málmblendiverksmiðjum Union Carbide þætti skorta nokkuð á hreinlætið. Lýsingar, sem lesnar voru upp úr tímaritum amerískra náttúruverndarsamtaka, bentu til hins gagnstæða. Þær nálguðust næstum því lýsingu landlæknis, Ólafs Ólafssonar, sem hann gaf okkur á málmblendiverksmiðjunum í samtali við okkur í iðnn. Ed. eftir að hafa litið lítillega á þessar verksmiðjur, þ. á m. málmblendiverksmiðjur Elkem-Spigerverket í Noregi, en hann sagði: „Ógeðslegri, skítugri og hryllilegri vinnustaði getur vart á jarðríki.“ En við skulum aðeins víkja að því, hvernig hugað hefur verið að mengunarhliðinni sem snýr að verksmiðju þessari. Vil ég þá lesa fyrir hv. þm. bréf frá Náttúruverndarráði sem afhent var iðnn. Ed. Alþ. er hún fjallaði um málið núna á dögunum. Bréfið er skrifað 29. apríl. Það er undirritað af Eysteini Jónssyni, formanni Náttúruverndarráðs, og Árna Reynissyni, framkvæmdastjóra Náttúruverndarráðs. Bréfið hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Í framhaldi af umr. í iðnn. Ed. Alþ. vill Náttúruverndarráð ítreka það álit sitt um skilyrði í starfsleyfi til Íslenska járnblendifélagsins, sem áður er tekið fram í bréfum, dags. 8. 7. 1975, 22. 10. 1976 og 26. 11. 1976, til Heilbrigðiseftirlits ríkisins er hafa verið afhent Alþ. vegna þessa máls og fylgja hér með í ljósriti. Ráðið“ - þ. e. a. s. Náttúruverndarráðið - „hefur kynnt sér þá kafla í starfsleyfi því sem heilbrrh. hefur gefið út til Járnblendifélagsins er snerta svið ráðsins“ - þ. e. a. s. mengunarmálin - „og borið þau saman við tilsvarandi kafla í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins til heilbrrh. vegna umsóknar félagsins. Ráðið telur að vikið hafi verið frá þeirri stefnu sem mótast hafði í samstarfi þess“ - þ. e. a. s. Náttúruverndarráðs - „og Heilbrigðiseftirlits ríkisins í veigamiklum atriðum. Telur ráðið að breyta þurfi leyfinu sem hér segir: l. Grein 2.5 um bilanir á hreinsibúnaði er að mati Náttúruverndarráðs óviðunandi og mun í reynd óframkvæmanlegt að koma við stöðvun rekstrar þótt verulega beri út af með hreinsun útblásturs. Virðist fyrirtækið“ - þ. e. a. s. Járnblendifélagið - „geta haldið áfram starfsemi um langan tíma, þótt hreinsitækin séu óvirk, og borið fyrir sig þær takmarkanir sem settar eru um beitingu lokunar. Ráðið telur augljóst að hér séu fyrirtækinu sett mun rýmri starfsskilyrði en gilda í Noregi, þrátt fyrir eindregnar till. ráðsins og Heilbrigðiseftirlits ríkisins um að þau yrðu mun þrengri hérlendis. Náttúruverndarráð vísar til álitsgerða sinna í meðfylgjandi bréfum, en leggur til að till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um gr. 2.5 verði teknar upp í starfsleyfi.“ Og vel að merkja, þetta bréf semur Náttúruverndarráð og skilar til iðnn. Ed. 29. apríl, eftir að starfsleyfið, sem hér um ræðir, hefur verið gefið út. Náttúruverndarráð óskar eftir því, að hv. Alþ. geri breytingar, geri kröfur um breytingar, setji skilyrði um breytingar á starfsleyfinu. En þetta er aðeins fyrsta aths. sem Náttúruverndarráð gerir við starfsleyfið sem samið var og sniðið, svo sem fyrr hefur komið hér fram í d., að fyrirmælum þeirra Elkem-manna, m. ö. o. hluthafanna í málmblendifélaginu. Annað atriði í bréfi Náttúruverndarráðs: „Náttúruverndarráð telur brýnt, að meðferð og ráðstöfun úrgangs verði háð samþykki ráðsins og Heilbrigðiseftirlits ríkisins, og leggur því til að gr. 2.7 í heild verði breytt í það horf sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins leggur til.“ Hér bar sem sagt á milli. Í starfsleyfinu er reiknað með öðru fyrirkomulagi á meðferð og ráðstöfun úrgangs heldur en lagt er til í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins og till. Náttúruverndarráðs. Þriðja atriði: „Náttúruverndarráð telur óviðunandi að felld séu niður ákvæði í gr. 2.17 í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um skyldur fyrirtækisins til að láta framkvæma rannsóknir ef líkur benda til skaðlegra umhverfisáhrifa af rekstrinum. Sama má segja um niðurfellingu ákvæða um efnagreiningar á hráefnum og úrgangi sem felldar eru niður úr gr. 2.7, og leggur ráðið til að þau verði tekin upp í starfsleyfið.“ Fjórða aths.: „Náttúruverndarráð leggur til að farið verði að till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um ákvörðun mengunarstaðla um brennisteinsinnihald kox og kola, sbr. gr. 2.10.“ Frá því skal greint til skýringar og það rifjað upp, að Heilbrigðiseftirlit ríkisins lagði til að hámark brennisteinsinnihalds í kolum og koxi, sem verksmiðja þessi mun brenna, en það verður um 65 þús. tonn á ári, yrði 1.5%, en í starfsleyfinu, sem gefið var út að geðþótta hluthafa, sem við skulum víkja að svolítið nánar, - hámarkið, sem þar var sett, var 2%, sem munar því, að þessi hjartfólgna verksmiðja, sem fyrirhuguð er á Grundartanga, fær að blása 500 tonnum af brennisteinssýrlingi út í loftið umfram það sem lagt er til í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Fimmta aths. Náttúruverndarráðs: „Náttúruverndarráð telur nauðsynlegt, að áætlun um viðhald á hreinsibúnaði og aðgerðir í bilanatilfellum séu háðar samþykki Heilbrigðiseftirlits ríkisins, og leggur til að gr. 23 í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins verði tekin upp í leyfið óbreytt.“ Sjötta aths. Náttúruverndarráðs: „Þá telur Náttúruverndarráð skaða að þeim breytingum, sem gerðar hafa verið á till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um eftirtalin atriði, og leggur til að þau verði endurskoðuð.“ Og þar eru taldar til fimm greinar sem felldar voru niður úr till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um starfsleyfi. Þær voru felldar niður, ekki inn á þær komið í starfsleyfinu sem hæstv. ríkisstj. lét lögfræðing í heilbrrn. semja í stað till. sem sérfræðingar heilbrigðiseftirlits ríkisins unnu að því að semja í fjóra mánuði og lögðu, eins og þeir sjálfir orðuðu það, nótt við nýtan dag. Þarna er um að ræða gr. 11 um starfsleyfi fyrir tvo ofna í stað eins, gr. 1.2 og 2.16 um mengunarrannsóknir, gr. 2.2 um afkastagetu hreinsibúnaðar, gr. 2.4 um aðild Heilbrigðiseftirlits ríkisins að mælingum á hæfni hreinsibúnaðar og gr. 26 um hæð reykháfa. Sjöunda aths. Náttúruverndarráðs er svo hljóðandi: „Náttúruverndarráð álítur að ákvæði starfsleyfisins um flutning meðferð og geymslu hráefnis. sbr. lið 29 sé ófullnægjandi, og leggur til að till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um þetta atriði verði fylgt.“ Og síðan segir: „Náttúruverndarráð lýsir óánægju sinni yfir því að hafa ekki fengið tækifæri til að gefa umsögn um starfsleyfisdrög rn. áður en frá því var gengið, sérstaklega með hliðsjón af þeim umfangsmiklu breytingum sem orðið hafa frá till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Að lokum leggur Náttúruverndarráð áherslu á að það telur áðurnefndar breytingar á starfsleyfinu til járnblendiverksmiðju nauðsynlegar til að viðunandi tökum verði náð á þeim þætti mengunarvarna og umhverfisverndar almennt sem eru á starfssviði þess.“ Vegna þess m. a., hversu oft og dyggilega hefur verið vitnað í afstöðu Heilbrigðiseftirlitsins til starfsleyfisins, vegna svardaga þeirra alþfl.-manna um það, að í einu og öllu hafi þeir mótað afstöðu sína til málmblendiverksmiðjunnar eftir því, hvort Heilbrigðiseftirlit ríkisins teldi rétt staðið að eftirliti með heilsugæslu og mengunarmálum, og að lesnum þessum aths. í bréfi Náttúruverndarráðs, undirrituðu af Eysteini Jónssyni og Árna Reynissyni, ætla ég að lesa hérna fyrir ykkur niðurlagið á aths. Heilbrigðiseftirlits ríkisins við starfsleyfið, en það er svofellt: „Kröfur Heilbrigðiseftirlits ríkisins um fullkomnustu mengunarvarnir standa óhaggaðar.“ Ég veit ekki hvort hv. þm. þurfa á því að halda að ég flytji öðru sinni þessa upptalningu á breytingunum sem Náttúruverndarráð gerir grein fyrir. Ef ég hefði rökstuddan grun um það, jafnrökstuddan og ég hef um skaðsemi þessarar verksmiðju, að ég gæti komið sannindum þessa máls inn í höfuðið á hv. þm. Steingrími Hermannssyni með því að lesa honum þessar staðreyndir aftur, þá mundi ég gera það í annað, þriðja og fjórða sinn. En hjarnaskál hans virðist gerð úr þess háttar efnablöndu, að staðreyndir sem lúta að endurteknum skyssum hans sjálfs virðast hrökkva af henni. Ég ætla svo öðru sinni í þessari hv. d. að vitna í samninginn við Elkem-Spigerverket sem undirritaður hefur verið og fylgir þessu frv. sem fskj. Ég ætla að vitna í 9. gr. um umhverfis- og öryggismál, 4. efnisgr. þeirrar gr., þar sem segir frá því raunverulega með hvaða hætti stjórn járnblendiverksmiðjunnar hefur komið því fram að till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins og Náttúruverndarráðs hafa verið sniðgengnar með þeim óskaplega hætti sem raun ber vitni. 4. efnisgr. hljóðar svona: „Í samræmi við ákvæði þessarar gr.“ - þ. e. a. s. um umhverfis- og öryggismál - „hefur Járnblendifélagið sótt um starfsleyfi frá heilbr.- og trmrn. Járnblendifélagið skal leitast við að afla þess leyfis með skilmálum, sem hluthafarnir geta fallist á, svo fljótt sem unnt er.“ Sem sagt, íslenska ríkið, sem er eignaraðili að Járnblendifélaginu að 55%, undirritar samning við Elkem-Spigerverket upp á það, að félagið skuli leitast við að afla þess leyfis, þ. e. a. s. leyfisins sem hér er um fjallað, með skilmálum, sem hluthafarnir geti fallist á, svo fljótt sem unnt er. Í framsöguræðu minni með nál. minni hl. iðnn. endursagði ég frásögn forstöðumanns Heilbrigðiseftirlitsins af því, með hvaða hætti forstjóri Járnblendifélagsins vék sér rösklega í það hvað Heilbrigðiseftirlitið snerti að afla þessa leyfis með skilmálum sem hluthafarnir gátu fallist á. Það tók að vísu fljótt af sú atrenna, vegna þess að starfsmenn Heilbrigðiseftirlitsins báðu forstjórann, eins og forstöðumaðurinn komst að orði, að hætta þessum tilraunum, svo að hann sneri sér náttúrlega annað. En það er ljóst að þetta samningsákvæði hefur Járnblendifélagið uppfyllt vasklega. Hvers vegna í ósköpunum hæstv. iðnrh. og ráðunautar hans halda áfram með órofa þrákelkni að reyna að koma upp verksmiðju þessari á Grundartanga, þrátt fyrir þá mjög svo vafasömu sæmd og ég held áreiðanlega litla ánægju, heldur mikið kíf og skömm sem þessir aðilar hafa haft af málinu fram til þessa, - hví þeir halda áfram er torskýranlegt. En það er nú svona, að jafnvel hinir verri kækirnir verða að áráttu sem menn ráða ekki við, að því er virðist. Hér á að ráðast í fjárfestingu sem mun nema a. m. k. um það bil 160 millj. kr. á hvern starfsmann verksmiðjunnar. Það mun vera miklu meiri fjárfesting í hvert starf hér á landi heldur en nokkurn tíma hefur þekkst áður: 160 millj. fyrir hvern starfsmann. Svo dýrir starfsmenn hljóta að eiga að vinna nytsöm störf og framleiða ágætisvöru. Hver hefði orðið árangurinn af starfi þessara 150 starfsmanna málmblendiverksmiðjunnar, sem hefðu haft hver um sig að baki sér í tækjum 160 millj. kr., ef verksmiðjan hefði verið í gangi árið sem leið? Yfir 800 millj. kr. tap. Og enn vil ég mælast til þess við hv. þm. hér í d., að þeir noti nú þessar síðustu mínútur, sem við eigum fyrir atkvgr. um málið, til þess að blaða gegnum fskj. nr. 1. með nál. minni hl., þar sem getur að finna þýddar greinar úr ýmsum kunnustu efnahagsmálatímaritum veraldar um stöðu málmblendiiðnaðarins og horfur málmblendiiðnaðarins og yfirvofandi hrun hans. Það má svo hver meðalgreindur maður geta sér til um það, hvernig á því stendur að ekki eru horfur á því að stál- og málmblendiiðnaðurinn rísi upp aftur til síns fyrra veldis, þegar það blasir við að olían, sem knúið hefur vélarnar sem steyptar hafa verið og gerðar úr málmblöndum þessum, úr stáli, er að þrjóta. Ég hef oftar en einu sinni í salarkynnum þessarar hv. stofnunar minnt á ráðstefnu sem Félag ísl. búfræðikandídata og Verkfræðingafélag Íslands efndu til á vegum Landverndar að Hótel Loftleiðum um jólin 1975, þar sem fjallað var um fæðubúskap íslendinga, þ. e. a. s. möguleika íslendinga til þess að framleiða eggjahvítuefnaríka fæðu, þá vörutegund sem langmestur skortur er á í heiminum, þá vörutegund sem tugir þúsunda deyjandi manna hrópa á á banabeð sínum þó að mér sé ókunnugt um - það hefur a. m. k. ekki verið í sögur fært - að nokkur, sem þannig var ástatt um, hafi hrópað á kísiljárn. Niðurstöður þessarar ráðstefnu, sérfræðinganna á þessari ráðstefnu, var sú, að ef við íslendingar tökum þá pólitísku ákvörðun að beina afli okkar og tiltækri orku og vinnuafli og þekkingu að því að framleiða matvæli, þá eru gæði landsins slík, frjósemi lands og sjávar, að við gætum framleitt árlega eggjahvítuefna ríka fæðu sem nægir til þess að brauðfæða 36 millj. manna. En til þess verðum við að beina þreki okkar að því, efnum okkar að því og hætta að gæla við fáránlegar hugmyndir steinrunninna tæknikrata.



Hér hefur verið lögð fram brtt. frá Ragnari Arnalds og Stefáni Jónssyni um að aftan við frv. bætist ákvæði til bráðabirgða, svo hljóðandi: „Áður en lög þessi koma til framkvæmda skal íbúum Akraness, Borgarfjarðarsýslu og Kjósar-og Kjalarneshreppa í Kjósarsýslu gefinn kostur á að taka afstöðu til byggingar járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Þátttaka í atkvgr. er bundin við þá, sem kosningarrétt hafa til Alþingis. Verði niðurstaðan sú, að meiri hl. þeirra, sem taka þátt í atkvgr., hafnar byggingu verksmiðjunnar koma lög þessi ekki til framkvæmda.“ Till. þessi er bæði of seint fram komin og auk þess skrifleg og þarf því að leita tvöfaldra afbrigða.



Herra forseti. Ég hef enga ástæðu til þess að fara að lengja þessar umr. úr hófi fram. Það sækir svefn á þingheim hvað úr hverju og alls ekki nein ástæða til að draga þessar umr. úr hömlu. En ég hefði helst viljað koma á framfæri við hæstv. ráðh. nokkrum aths., og þar sem hann er nú kominn í salinn er mér ekkert að vanbúnaði að víkja að hans máli. Ég sé að vísu enga ástæðu til þess að svara ýmsu því sem fram kom í máli Stefáns Jónssonar, hv. 5. þm. Norðurl. e., en hann svaraði mjög mörgu af því, sem fram kom hjá ráðh., á fullnægjandi hátt og ég ætla ekki að fara að endurtaka það hér. Mér fannst óneitanlega dálítið einkennilegur sá kafli í ræðu ráðh. sem fjallaði um málflutning okkar alþb.-manna í orkumálum. Ráðh. sagðist hafa orðið var við að við alþb.-menn og þá einkum Þjóðviljamenn héldum því fram, að engin not væru fyrir Sigölduvirkjun, en svo kæmi ég hér og segði að Sigölduvirkjun yrði fullnýtt eftir 2–3 ár, hvernig í ósköpunum væri hægt að láta þetta dæmi ganga upp. Auðvitað er skýringin einfaldlega sú, að ráðh. hæstv. hefur fært nokkuð úr lagi þessi ummæli svo að þau virðast á skakk og skjön, enda þótt þau þurfi ekki að vera það ef nánar er að gáð. Það, sem sagt hefur verið um Sigölduvirkjun, er einfaldlega það, að á árinu 1977 eru ekki not fyrir nema svona 25–30% af fullu afli virkjanarinnar og á árinu 1978 er ólíklegt að verði not fyrir nema svona 35–40% af fullu afli virkjunarinnar, 150 mw. Það liggur sem sagt fyrir að talsvert mikið vannýtt afl er hjá þessari virkjun á þessu ári, sem nú er að líða, og næsta ári. Á þetta er auðvelt að benda og þetta er auðvelt að sanna með því einfaldlega að vísa til þeirrar orkuspár sem fylgdi frv. hæstv. ráðh. um lönduvirkjun, þar sem kemur skýrt fram hver eru áætluð not okkar íslendinga af orku á landsvirkjunarsvæðinu á þessum árum, og síðan haft til hliðsjónar hver er orkuvinnslugeta þeirra virkjana sem fyrir eru. En með þessu er ekki sagt að ekki hafi verið þörf fyrir þessa virkjun, því hefur enginn haldið fram. Það er alger uppspuni hjá hæstv. ráðh. að Þjóðviljinn eða við alþb.-menn höfum haldið því fram, að af þessari ástæðu hefði Sigöldu virkjun alls ekki átt að koma í gagnið. Það hefur enginn sagt. Það hefur ekkert verið sagt annað en það, að hún verður ekki nýtt nema að litlum hluta á fyrsta og öðru ári. Það er alveg laukrétt, sem fram kom hjá hæstv. ráðh., að það er þegar orðinn orkuskortur og það var þegar á s. l. ári orðin þörf á að Sigölduvirkjun kæmi í gagnið. Og einmitt vegna þess að virkjunarframkvæmdir við Sigöldu hafa dregist úr hömlu og eru nú orðnar töluvert langt á eftir áætlun, þá hefur að sjálfsögðu talsvert tapast vegna keyrslu dísilvéla. Og við getum, ég og hæstv. ráðh., verið innilega sammála um það, að því ber að fagna að Sigölduvirkjun er um það bil að hefja framleiðslu. En það breytir ekki því, að á fyrstu tveimur árunum er býsna langt frá því að virkjunin verði fullnýtt. Nú er það svo, að í sjálfu sér er ekkert keppikefli að virkjunin sé endilega fullnýtt um leið og hún tekur til starfa. En við höfum hins vegar bent á það, að næg viðfangsefni eru fyrir hendi fyrir orku frá Sigölduvirkjun, ef iðnrn. og hæstv. ríkisstj. hefðu sinnt betur þessum verkefnum, og að öllu eðlilegu hefði hitun húsa með raforku átt að vera miklu lengra á veg komin en hún er í dag. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. ráðh. að reyna að slá ryki í augu manna með því að fara að tala um húsahitun með jarðhita í þessu sambandi, því að það vita allir að um það snýst ekki þessi umr. Auðvitað eru allir sammála um það, hvort sem þeir heita alþb.-menn eða sjálfstæðismenn eða framsóknarmenn, að það er sjálfsagt að nota jarðhita alls staðar þar sem einhver möguleiki er á að fá hann til húsahitunar. Hæstv. ráðh. á ekki að láta sér til hugar koma að hann geti talið einhverjum trú um að við alþb.-menn höfum eitthvað á móti húsahitun með jarðhita. Það væri sannarlega furðuleg afstaða ef hún væri fyrir hendi. Það þýðir ekki heldur fyrir hæstv. ráðh. að fara að ásaka fyrrv. orkuráðh., Magnús Kjartansson, fyrir það, að hann hafi sent frá sér áætlun á árinu 1973 eða 1974 þar sem gert hafi verið ráð fyrir að Akureyri yrði hituð með raforku, vegna þess að hann og allir aðrir vita að það var ekki búið að finna í nágrenni Akureyrar heitt vatn til þess að það væri hægt að hita Akureyri með jarðhita, þó að, að vísu sá möguleiki væri hafður í sigti sem annar af tveimur möguleikum. Í áætlunum, sem bæði rn. sendi frá sér og margir aðrir aðilar, er gert ráð fyrir báðum þessum möguleikum enda þótt menn gerðu ráð fyrir því versta, að það yrði hugsanlega að hita Akureyri eingöngu með rafafli. Eftir að jarðhitalindir fundust í Eyjafirðinum hjá Laugalandi hefur auðvitað aðstaðan breyst og þarf ekkert frekar að orðlengja það. Það er líka hinn mesti misskilningur hjá ráðh. að í till. okkar alþb.-manna sé alls ekki gert ráð fyrir því, að hús séu hituð með jarðhita. Að vísu er það svo, að þessi till. er fyrst og fremst um nýtingu raforkunnar, og þar af leiðir að um nýtingu jarðhitans er miklu minna fjallað. Það leiðir af eðli máls. Till. er fyrst og fremst um nýtingu raforkunnar og um næstu vatnsaflsvirkjanir og um samtengingu raforkukerfisins. En þó er lögð á það áhersla í einni setningu þessarar till., að hraðað sé nýtingu innlendra orkulinda almennt. Þetta var sem sagt útúrdúr og einungis til þess ætlaður að minna á að varðandi húsahitun með jarðhita er að sjálfsögðu enginn ágreiningur milli okkar alþb.-manna og sjálfstæðismanna og fáránlegt af hæstv. ráðh. að reyna að gera því skóna. Varðandi orkuna frá Sigöldu er þetta sem sagt staðreyndin, að virkjunin er ekki nema að hluta nýtt nú þegar, enda þótt hún verði byggð nokkurn veginn í einum áfanga, að vísu vélarnar settar niður ein og ein í einu, eins og ævinlega er gert, en þó með svo skömmu millibili, og auk þess allar keyptar í einu lagi, svo að í raun og veru má segja að virkjunin sé reist í einum áfanga. Ég er alls ekki að segja að það hafi verið rangt að haga málum á þennan veg. Ég efast ekkert um að forsvarsmenn Landsvirkjunar hafa reiknað það dæmi rétt, að skynsamlegast væri að haga málum á þennan veg. En þetta leiðir hins vegar til þess, að það er verulegt offramboð á orku á árunum 1977 og 1978. Það þýðir ekkert að loka augunum fyrir því. Hitt er svo einföld staðreynd, sem ég veit að ráðh. þekkir alveg jafnvel og ég og má lesa í bréfum Orkustofnunar til okkar þm. hvað eftir annað, að Sigölduvirkjun verður fullnýtt á árinu 1979, og því veldur þessi mikla orkusala til járnblendiverksmiðjunnar ef af verður. Eins og hér hefur komið fram er gert ráð fyrir að járnblendiverksmiðjan taki um það bil helminginn af allri orku Sigölduvirkjunar, og þegar svo þar við bætist að nokkur orkuskortur er fyrir, virkjunin er sem sagt þegar á árinu 1978, eins og ég sagði hér áðan, nýtt 35–40%, þá er það einföld staðreynd að afgangurinn spænist upp á árinu 1979. Við íslendingar bætum við okkur á landinu öllu orkuþörf sem nemur 30 mw. á ári. Það er því auðskilið og alls ekki neitt deilumál, held ég, milli eins eða neins, að Sigölduvirkjun verður fullnýtt eftir tvö til þrjú ár. Ég veit ekki hvort þessi ólíkindalæti af hálfu hæstv. ráðh., þegar hann er að segja að ég hafi haldið þessu fram, eigi að tákna það að hann sé á einhverri annarri skoðun. Ég hélt að hann hefði allar þær sömu upplýsingar í höndunum og ég, og meðan ekki kemur annað fram geri ég ráð fyrir að hann hljóti að vera alveg nákvæmlega sömu skoðunar og ég hvað þetta snertir. Svo ætlar hann að bæta við ólíkindalætin með því að segja: Svo eru þessir menn að furða sig á því, eftir að hafa verið búnir að tala um orkuskort á árinu 1980 eða 1981, að ég skuli hafa gefið leyfi til byggingar Hrauneyjafossvirkjunar. Það á að vera enn ein mótsögnin í málflutningnum. En það er ósköp einfalt mál og kom reyndar mjög skýrt fram í ræðu minni áðan. Við erum alveg sammála ráðh. um að það er þörf á nýrri virkjun á árinu 1981. Um það er enginn ágreiningur. Spurningin er bara um það eitt, hvort Hrauneyjafossvirkjun er ekki óeðlilega stór virkjun, hvort nokkur ástæða er til þess að virkja á árinu 1980–1981 virkjun sem bersýnilega verður 210 mw. Þó að vísu séu tekin í fyrsta áfanga 70 mw., í öðrum áfanga 140 mw. þá vitum við að þessi virkjun er hönnuð sem 210 mw. virkjun og verður það innan tíðar ef á annað borð er farið af stað með hana. Og þá er sem sagt spurningin sú, hvort þessi virkjun sé ekki bersýnilega allt of stór miðað við þann markað sem verður á fyrri hluta næsta áratugs, nema eitthvað annað komi til. Ég hef bent á það, að jafnvel þó að landið allt verði samtengt í eitt raforkukerfi og jafnvel þótt engin önnur virkjun verði framkvæmd á því tímabili sem tekur við eftir 1981, þá tekur það 7 ár að fullnýta Hrauneyjafossvirkjun, 210 mw., því að eins og kunnugt er eykst raforkumarkaðurinn á landinu öllu um 30 mw. á ári, og útkoman verður mjög svipuð ef reiknað er í gwst. og miðað við orkuna, en ekki aflið. Það er ekkert óeðlilegt að spurt sé hvað eigi að gera við alla þessa orku eða hvort það sé ekki óhagkvæmt að þurfa að bíða í mjög langan tíma, kannske 7 ár, eftir því að virkjunin verði fullnýtt. Þó að við ráðh. séum kannske sammála um að það er engin höfuðnauðsyn að virkjun sé fullnýtt þegar hún fer af stað, og reyndar óheppilegt, því að þá hlýtur að hafa verið um mikinn orkuskort að ræða þegar hún tók til starfa, þá er hitt samt mjög óeðlilegt og óhæfilegt, að eigandi virkjunar þurfi að bíða í 7 ár eftir því að hún verði fullnýtt. Þetta er ástæðan fyrir því, að við höfum gagnrýnt byggingu Hrauneyjafossvirkjunar. Við teljum, að miðað við orkumarkaðinn, eins og hann verður í byrjun næsta áratugs, sé minni virkjun hentugri, og höfum reyndar bent á að hyggilegast kynni að vera að byggja röð af miðlungsstórum virkjunum, 30 mw. hver virkjun, þannig að grunnaflsþörf í hinum ýmsu landshlutum sé fullnægt áður en næsta stóra virkjunin á eldfjallasvæðinu hér syðra kemur til. Í þessu sambandi er nú kannske rétt að benda ráðh. á, ef hann gerir sér ekki fyllilega grein fyrir því sjálfur, að það er hin mesta fjarstæða að við alþb.-menn séum á móti stórum virkjunum almennt, eins og hann reyndi að halda fram í útvarpsumr. hér fyrir skemmstu, reyndi að telja þjóðinni trú um að við alþb.-menn hefðum í orkutill. okkar mótað þá stefnu að hér skyldu ekki reistar virkjanir yfir 70 mw., eins og hann tók til orða í ræðu sinni, við vildum bara virkjanir að stærð 30–70 mw. Slíka stefnumótun er hvergi að finna í tillöguflutningi okkar alþb.-manna, og það er okkur víðs fjarri að telja að virkjanastærðin 30–70 mw. sé einhver heilög tala sem ekki megi bregða út af og menn þurfi að binda sig við. Við erum alveg sammála ráðh. um það, að virkjanir eins og Hrauneyjafossvirkjun eru afar hagkvæmar virkjanir, vegna þess hversu stórar þær eru og vegna þess hversu orkukostnaðurinn er lágur miðað við kwst., ef aðeins því skilyrði er fullnægt, að hægt sé að nýta orkuna og hægt að selja hana á viðunandi verði. En hitt er allt annað mál, að það verður ekki búið að undirbúa nýtingu þessarar orku, sem frá Hrauneyjafossi kemur, í byrjun næsta áratugs, og er því bersýnilegt að aðeins er um tvo kosti að velja: annaðhvort að selja orkuna til erlendrar stóriðju fyrir smánarverð, fyrir óviðunandi verð, eða þá að horfa upp á það að virkjunin verði vannýtt um langan tíma. Við teljum hvorugan kostinn góðan og leggjum því til, að meðan verið er að undirbúa iðnþróunaráætlun, sem geri ráð fyrir talsverðum orkufrekum iðnaði í eigu innlendra manna sem geti komið samtímis því að mjög stór virkjun er tekin í gagnið eins og Hrauneyjafossvirkjun, þá sé heppilegra og hyggilegra að reisa nokkrar minni virkjanir. Við tiltökum ekki hvað þær eiga að vera margar, við höfum hins vegar sagt: a. m. k. tvær, og eigum þá við árin 1981 og 1982, en gerum okkur grein fyrir því, að fyrr eða síðar kemur Hrauneyjafossvirkjun inn í virkjanaröðina, annað hvort sem þriðja virkjun eða þá kannske fimmta eða sjötta virkjun eftir Sigöldu og Kröflu, allt eftir því sem heppilegast verður talið miðað við fyrirliggjandi raforkuspá. Það er sem sagt hin mesta fjarstæða og auðvitað ekkert annað en vísvitandi rangfærsla, að því er mér sýnist, að halda því fram, að við alþb.-menn séum alfarið á móti stórvirkjunum og getum ekki hugsað okkur neitt nema miðlungsstórar virkjanir. Þetta var nauðsynlegt að hér kæmi fram, vegna þess að við höfum ekki átt þess kost að svara þessu atriði sem ráðh. gerði svo mjög að umtalsefni í útvarpsumr. hér nýlega, en þar var um mjög grófa rangfærslu að ræða. Og það er alveg ástæðulaust fyrir hæstv. ráðh. að vera með einhver ólíkindalæti vegna þess að við segjum annars vegar að Sigölduvirkjun sé bersýnilega vannýtt nú, að hún verði fullnýtt eftir 2–3 ár og að Hrauneyjafossvirkjun sé bersýnilega of stór. Þetta er allt auðskilið hverjum þeim sem vill skilja það og engin mótsögn í sjálfu sér. Hæstv. ráðh. komst svo að orði, að því væri haldið fram ýmist að hann hefði gert allt of lítið á þessu sviðinu eða hinu eða hann hefði gert allt of mikið. Það skyldi nú ekki vera, að það væri einhver sannleiksneisti í þessu fólginn? Það skyldi nú ekki vera, að þetta ætti að heita e. t. v. svolítið ófullkomin lýsing á vinnubrögðum ráðh. Það leynir sér ekki, að hvað snertir uppbyggingu iðnaðar í landinu, hvað snertir iðnþróunaráætlun, hvað snertir uppbyggingu orkufrekra fyrirtækja í eigu íslendinga sjálfra, þá hefur frumkvæði ráðh. verið allt of lítið. Það hefur verið um að ræða forustuleysi og frumkvæðaleysi sem kemur okkur í koll. En þegar svo aftur á móti um það er að ræða að taka ákvörðun um nýjar virkjanir á næsta áratug, þá leynir sér ekki að annað tveggja er, að ráðh. veit ekki hvað hann er að gera og tekur því ákvarðanir eða vinnur að undirbúningi allt of stórra virkjana, þegar hann er á sama tíma með í gangi hér í þinginu bæði Blönduvirkjun og Hrauneyjafossvirkjun sem samtals eru upp á 360 mw. og mundu nýtast landinu öllu á 12 árum ef ekki kæmi neinn orkufrekur nýr iðnaður til sögunnar, innlendur eða erlendur, og er svo á sama tíma að tala um að það þurfi að sjálfsögðu að virkja Bessastaðaá og að sjálfsögðu að virkja á fleiri stöðum á landinu. Annaðhvort er, að ráðh. gerir sér ekki grein fyrir því, að í þessum efnum er hann allt of stórtækur, eða þá hitt er staðreynd, sem við höfum hvað eftir annað haldið fram, við alþb.-menn, að hæstv. ráðh. væri með ískyggileg plön um erlenda stóriðju í pokahorninu. Það er ekki nema tvennt til. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að lengja þessar umr. 3314 Frsm. meiri hl. (Steingrímur Hermannsson): Herra forseti. Ég held að ég verði að óska eftir því, að hv. frsm. minni hl. verði sóttur því að hann er ekki viðstaddur.

Já, það skulu verða gerðar ráðstafanir til þess að athuga hvort þm. er í húsinu.

Ég hinkra hér við á meðan. Herra forseti. Ég sé að hv. þm. ætlar að heiðra okkur með sinni nærveru. Ég bað um orðið m. a. til að mótmæla því sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að við værum orðnir syfjaðir. Þetta er alger misskilningur, þetta er rétt að byrja. Og auk þess heyri ég í fréttum útvarpsins að mjög halli á meiri hl. í þessu máli. Upplýst var að frsm. meiri hl. hafi aðeins talað í einn og hálfan tíma, en frsm. minni hl. í þrjá, og nú hefur hann þar að auki í kvöld endurtekið næstum því allt sem hann sagði á þremur tímum við 2. umr. Ég þarf að sjálfsögðu að jafna þessi met, og mér reiknast til að ég þurfi að tala rúma þrjá tíma. Ég hef því búið mig undir það.  Ég verð að segja það, að mér eru það ákaflega mikil vonbrigði sem formanni iðnn., að ekki skuli hafa tekist á löngum og mörgum fundum okkar, margra tíma fundum, að fá nokkru meiri skynsemi í þann rökstuðning gegn járnblendiverksmiðjunni en hér var fluttur. Og ég get raunar sagt svipað um postulana tólf í rökstuddri dagskrá hv. þm. sem hér talaði síðastur. Þar er bókstaflega öllu snúið við. Meira að segja staðreyndum um arðsemi verksmiðjunnar er bókstaflega snúið við. Svart er bara hvítt og hvítt er svart. Er til nokkurs að eltast við slíkt? Ég ætla aðeins að taka eitt lítið dæmi. Hv. þm. Stefán Jónsson fullyrti hvað eftir annað í ræðu sinni, að ég hefði sagt að það væri ekki á færi þm. að skilja þau tæknilegu fskj. sem fylgdu umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Ég hef aldrei sagt nokkuð slíkt. Þetta er hrein vitleysa. Ef ég hefði sagt eitthvað slíkt, hefði ég að sjálfsögðu aðeins átt við þann hv. þm., og um þetta vil ég segja við hann: Um þessa umsögn ei hef sagt, að ekki væri á margra færi, en e. t. v. er út af lagt, að ofar mun það þínu læri. En sem sagt, eftir að ég hef skoðað þetta vandlega hef ég komist að þeirri niðurstöðu, að ég hef bókstaflega aldrei við nokkra umr. heyrt svo snúið við staðreyndum máls sem vandlega hefur verið athugað. Ég gæti að vísu lesið upp umsögnina sem liggur þarna á borðinu hjá mér frá Heilbrigðiseftirlitinu, eins og hv. þm. er búinn að lofa okkur hvað eftir annað, en hefur ekki staðið við. Kannske gerir hann það nú, við skulum vona það. Ég hef komist að þeirri niðurstöðu, að það væri alger tímasóun mín að ætla eftir 20–30 fundartíma í iðnn. að koma nokkru viti inn í þann boðskap sem hér hefur verið fluttur gegn málmblendiverksmiðjunni á Grundartanga.



Herra forseti. Ég hef að vísu þegar tekið tvisvar til máls við þessa umr. En það er nú aðallega vegna þess, að hv. þm. Steingrímur Hermannsson lagði ekki í þetta ofurverk: að gera grein fyrir mismunandi skilningi okkar tveggja á grundvallaratriðum sem fram komu í umfjöllun iðnn. um þetta mikla mál á löngum tíma, sem ég kveð mér nú aftur hljóðs hér, en leyfi mér þó að vitna í ummæli sem ég viðhafði er málmblendimálið var til umr. hér hið fyrra sinnið og ég man orðrétt, fyrst og fremst vegna þess að þeim var ekki mótmælt þá af hv. þm. Steingrími Hermannssyni. Ég leyfði mér þá að komast svo að orði, er hann greindi frá því hversu mikla vinnu viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, sem hann á sæti í, hefði lagt í undirbúning málsins og rannsókn þess, að af þeirri yfirlýsingu hans mætti aðeins draga þá ályktun, að löng umfjöllun manna með ákveðna eiginleika væri síður en svo trygging fyrir því, að þeir kæmust að réttri niðurstöðu. Og svo aðeins þetta: Ég endurtók það nú ekki æ ofan í æ, að hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefði sagt þetta um þm., að þá brysti þekkingu til þess að fjalla um tæknilegar hliðar í umsögn heilbrrn. Ég mun hafa sagt það einu sinni, og ég viðurkenndi þetta fyrir honum í dag, þegar hann hafði sent mér þrjú ágætlega kveðin erindi upp á þetta, að ég hefði haft hann þarna fyrir rangri sök, haft eftir honum nokkuð sem hann hefði ekki sagt. Ég svaraði honum með þessari vísu, sem var afsökunarbón mín og ég tel þó eðlilegt að komi fram í þskj.: Fyrirgefa munt þú mér mega á augabragði. En hafði ég eitthvað eftir þér sem annar kjáni sagði?



Herra forseti. Ég er enn efnislega andvígur mörgum ákvæðum í frv. því sem hér er til afgreiðslu, og vísa ég í því sambandi til ummæla sem ég viðhafði í ræðu sem ég flutti þegar þetta mál var á sínum tíma fyrst lagt fram hér í þessari hv. þd., á Alþingi 1974–1975. Núv. ríkisstj., sem ég styð og ber fyllsta traust til, ákvað hins vegar að þetta mál skyldi fram ganga, og stefna sú, sem mörkuð er í frv., var lögfest á hv. Alþ. vorið 1975. Frv. það, sem hér er til afgreiðslu nú, er að mínu mati nánast formsatriði, þ. e. að samþykkja annan erlendan samstarfsaðila í staðinn fyrir Union Carbide sem samkomulag hefur orðið um að hætti þátttöku í hinu Íslenska járnblendifélagi hf. Loks, síðast en ekki síst, legg ég áherslu á að framkvæmd þessa máls, ef að lögum verður, mun heyra undir núv. hæstv. iðnrh. sem nýtur alveg sérstaks trausts míns. Ég er öruggur um að hæstv. ráðh. hefur fullan hug á því, að allt, sem í mannlegu valdi stendur, verði gert til þess að halda svo á málum að rekstur fyrirhugaðs fyrirtækis megi verða þjóðinni í heild til farsældar. Með hliðsjón af framansögðu vil ég ekki ganga gegn samþykkt frv. og segi því já.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um frv. til 1. um breytingu á l. um tekjuskatt og eignarskatt. Meiri hl. n. mælir með því að frv. verði samþykkt. Það kom fram í ræðu fjmrh. við framsögu þessa máls, að svo gæti farið að það væri mögulegt að flytja brtt. við frv. þetta í þeim tilgangi að skapa svigrúm vegna væntanlegra kjarasamninga. Þess vegna töldu nm. rétt að áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. Það er hins vegar ljóst, að slíkar till. munu ekki fram koma á þessu stigi málsins, og enn þá er ekki ljóst hvernig slíkum fjármunum verður best varið með samkomulagi allra aðila. Þetta frv. er einkum tvíþætt. Í fyrsta lagi fjallar það um það, að eins og flestir vita tók gildi um síðustu áramót nýtt fasteignamatsverð og samkv. lögum um tekju- og eignarskatt er fasteignamatsverð það verð sem heimilt er að fyrna eignir af. Þetta hefði þýtt að mjög auknar fyrningar hefðu komið ýmsum aðilum til handa, og það var ekki hugmyndin með hinu nýja fasteignamati. Þess vegna var nauðsynlegt að setja skýr ákvæði í lög þess efnis, að fyrningarverð eigna skyldi ekki vera hið nýja fasteignamat, heldur það fasteignamat, sem gilti áður, eða kaupverð eða kostnaðarverð. Það er hins vegar ljóst, að það hefur valdið verulegum óþægindum að þetta skuli ekki hafa komið fram fyrr hér á Alþ. Það hefur ríkt töluverð óvissa um það í vetur, hvaða regla skyldi gilda í þessum efnum, en þetta frv. og væntanleg lagasetning eyðir óvissu um það. Í öðru lagi gerir frv. þetta ráð fyrir því, að eignarskattur greiðist samkv. öðrum reglum en gildandi lög mæla fyrir um, þ. e. a. s. af fyrstu 6 millj. skuli ekki greiðast neinn eignarskattur hjá einstakling og af fyrstu 9 millj. skuli ekki greiðast eignarskattur hjá hjónum. Af því, sem umfram er, skal greiða 0,8%. Þessi breyting er fyrst og fremst gerð til þess að vega á móti nýju fasteignamati, þótt ljóst sé að það er ekkert hlutfall þarna á milli sem segi að þessar tölur séu hinar einu réttu. Það fer að sjálfsögðu eftir skuldum manna og ýmsum öðrum aðstæðum, hvernig þessi breyting kemur út. Þetta eru þær einu breytingar sem þetta frv. gerir ráð fyrir að gerðar verði á gildandi lögum um tekju- og eignarskatt. Það er hins vegar ljóst, að skattalagafrv. því, sem hæstv. fjmrh. lagði fram skömmu fyrir áramót, verður ekki lokið á þessu þingi. Ég held að í sjálfu sér þurfi það engan að undra þótt svo sé ekki. Þar er um mjög flókinn lagabálk að ræða og umfangsmikinn, og það er ekki óeðlilegt að það taki verulegan tíma fyrir Alþ. að yfirfara og athuga slíkt mál. Og ég vil leggja á það áherslu, að ég tel að það verði að vinna mjög vel að málum í sumar og fram á haust ef á að takast að afgreiða þetta mál með sæmilegu móti á næsta hausti, en slíkt er að sjálfsögðu alger nauðsyn. Það er margt ógert varðandi frv. þetta og er nauðsynlegt að haldið verði vel á málum í sumar ef það á að takast. Ég vil hins vegar taka það fram, að ég hef ávallt verið þeirrar skoðunar og er ekki síst í dag, að það hefði verið nauðsynlegt á s. l. hausti og ég lagði oft á það áherslu - að gera breytingar á gildandi lögum um tekjuskatt og eignarskatt til þess að skapa frekari tíma til að vinna að heildarlöggjöf. Þær breytingar, sem var fyrst og fremst nauðsynlegt að gera varðandi einstaklinga, var að einfalda nokkuð frádráttarliði, t. d. að fella niður frádráttarliði vegna húsnæðis og jafnvel eigin húsaleigu, setja ákveðið þak á frádrátt vegna útivinnandi eiginkonu. Varðandi atvinnureksturinn hefði að mínum dómi verið nauðsynlegt að breyta eða fella niður svokallaða verðstuðulsfyrningu og einnig að lögfesta ýmis ákvæði frv. um reglur um meðferð söluhagnaðar, til þess að eyða þeirri óvissu hvort mögulegt sé að þær reglur geti gilt fyrir árið 1977. Það er hins vegar alveg ljóst, að það er ekki möguleiki að gera slíkar breytingar nú þegar allir hafa talið fram og eyðublöð hafa verið gerð þannig úr garði, og þýðir ekki um það að tala. En ég vil aðeins leggja á það áherslu, að það er nauðsynlegt að vinna mjög skipulega og vel að frv. því sem er til meðferðar í þinginu til þess að það megi takast að koma því máli sæmilega í höfn á næsta hausti. Ég vil aðeins að lokum ítreka það, að meiri hl. fjh.- og viðskn. leggur til að frv. þetta verði samþykkt. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru Albert Guðmundsson og Jón Árm. Héðinsson, en Ragnar Arnalds skilar séráliti.



Herra forseti. Ég hef gefið út sérálit við afgreiðslu þessa máls úr fjh.- og viðskn. Ástæðan er ekki sú, að ég sé mótfallinn þeim breytingum sem felast í því frv. sem hér er til umr. Breytingarnar, sem gerð er hér till. um, eru fyrst og fremst tæknilegs eðlis og verða að teljast nauðsynlegar vegna tilkomu nýs fasteignamats. Tilgangur þessara breytinga er sá einn að miða að óbreyttri álagningu skatta þrátt fyrir nýja matið, og reyndar var það einmitt verk hv. fjh.- og viðskn. Ed. á sínum tíma að koma inn í lögin um nýja fasteignamatið ákvæði sem fól í sér fyrirheit um að samþykkt fasteignamatsins hefði ekki í för með sér skattahækkanir. Hitt er allt annað mál, að svo er að sjá að umr. um skattamál hér á hv. Alþ. ætli að verða nokkuð endasleppar. Virðist ætla að verða nokkuð slappur endir á þeim löngu umr. sem átt hafa sér stað allan þennan vetur um þörfina á því að breyta núgildandi skattalögum. Við munum það allir hv. þm. í þessari d., að það var eitt af fyrirheitum núv. ríkisstj., þegar hún hóf feril sinn, að tekjuskattslögunum yrði breytt, og hæstv. fjmrh. hefur haft það fyrir vana að opna sinn munn reglulega og segja álit sitt á því, að nauðsynlegt væri að breyta skattalöggjöfinni, og hann hefur ævinlega tiltekið að það yrði gert innan tíðar. En árin hafa liðið án þess að nokkuð gerðist og nú er að ljúka þriðja þinginu, frá því að þessi ríkisstj. kom til valda, án þess að fyrirsjáanlegt sé að nokkur efnisbreyting verði gerð á núgildandi tekjuskattslögum. Fjmrh. hefur að vísu boðað það, að hugsanlega muni hann beita sér fyrir setningu brbl. eftir fáeina daga um lækkun beinna skatta, væntanlega í samræmi við samkomulag við aðila vinnumarkaðarins. Að sjálfsögðu hefði verið eðlilegast að þingið hefði starfað áfram næstu tvær eða þrjár vikur og hefði þá afgreitt tekjuskattsbreytingu eftir að viðræður hefðu farið fram um það mál við aðila vinnumarkaðarins. Hins vegar skal það ekki vanþakkað að gerðar séu breytingar til lækkunar á sköttum, þótt á hitt megi benda, að ekki væri minni þörf að lækka söluskattinn, sem er einmitt það skattform sem hvað mest hefur hækkað í tíð núv. hæstv. fjmrh. og svo úr hófi fram, að það hefur átt sinn stóra þátt í þeirri miklu verðbólgu sem ætt hefur yfir á undanförnum árum. En einhver lækkun beinna skatta, sem gengur jafnt yfir alla þá sem teljast í sama tekjuhópi, leiðréttir ekki það misrétti, sem fyrir hendi er í skattalöggjöfinni, og kemur ekki til með að leggja neinar nýjar byrðar á þá sem sleppa við að borga tekjuskatt eða borga mjög lítinn tekjuskatt vegna þeirra galla sem eru á núverandi tekjuskattslöggjöf. Ég ætla ekki að fara að endurtaka fyrri ræður mínar og annarra alþb.-manna um ágalla tekjuskattslaganna og hinar fjöldamörgu ívilnunarreglur sem þar er að finna og eru til þess gerðar að fyrirtæki geti sloppið með að borga lítinn sem engan tekjuskatt, jafnvel þótt þau hafi miklar tekjur og töluverð umsvif. Við höfum rætt það mál talsvert oft hér í þinginu og engin ástæða til að endurtaka það hér. Hins vegar er ekki úr vegi að benda á það í þinglokin, að hæstv. fjmrh. og stjórnarmeirihl. hefur nú þegar unnið það afrek að koma í veg fyrir að tekjuháir skattleysingjar fái skattseðla í hendur í samræmi við breytt skattalög fyrr en í fyrsta lagi eftir að næstu kosningar hafa farið fram. Það er sem sagt nú þegar sýnt að þeir skjólstæðingar þessara flokka, sem gjarnan vilja hafa skattalögin óbreytt, verða ekki ónáðaðir með óvæntum skattseðlum áður en þeir fá tækifæri til þess að kjósa á nýjan leik og áður en þeir fá tækifæri til þess að borga í flokkssjóði. Það verður sem sagt allt við það sama fram yfir kosningar a. m. k. Við eigum eftir að sjá hvort núv. stjórnarflokkar og hæstv. ráðh. hafa í sér þor að breyta skattalöggjöfinni á seinasta ári fyrir kosningar. Satt að segja segir mér svo hugur, að héðan af verði ekkert hreyft frekar við skattalöggjöfinni fyrr en að næstu kosningum loknum. Ég tel hins vegar óviðunandi með öllu að ekki sé reynt að koma í veg fyrir við álagningu skatta á þessu ári að fjöldamörg fyrirtæki sleppi með að borga lítinn sem engan tekjuskatt þó að þau hafi háar tekjur. Þess vegna vil ég nota þetta seinasta tækifæri, sem hér gefst, til þess að reyna að fylla a. m. k. að einhverju leyti upp í þessar glufur tekjuskattslaganna og hef því borið fram till. um að verðhækkunarstuðull og flýtifyrning í núverandi skattalögum, 15. gr., komi ekki til framkvæmda meðan ný skattalög hafa ekki verið samin og samþykkt, heldur verði fyrningar eigna í atvinnurekstri við næstu skattlagningu miðaðar við eðlilegan fyrningartíma eigna.



Herra forseti. Ég harma það að ég hafði ekki tíma til þess að vera á fundi fjh.- og viðskn. þegar þetta mál var rætt í morgun - eða réttara sagt í gær, en ég get ekki betur skilið en með samþykkt þessa frv. stórhækki eignarskattur á þeim sem eiga skuldlausar eignir. Ég vona, að frsm. leiðrétti mig, ef það er rangt skilið. Innheimt heildarupphæð á að vera sú sama og áður var, þannig að ríkissjóður tapi ekki í krónutölu þrátt fyrir það að eignarskattur er lagður á 10 þús. einstaklingum færri en áður var samkv. því sem stendur í frv., með leyfi forseta: „Ætla má að með þessum breytingum fækki eignarskattsgreiðendum um meira en 10 þús.“ Þetta finnst mér ógnvekjandi fyrir þá sem hafa kannske á langri ævi unnið hörðum höndum til að tryggja sér húsaskjól og heimili, eiga skuldlausar eignir og hafa kannske alla ævi stritað til þess að eiga öruggt skjól í ellinni. Gamalt fólk í stórum skuldlausum húsum verður kannske hvað harðast úti. Ég álít að þetta frv. komi til með að flæma þetta fólk - og kannske aðra þá sem eiga skuldlausar eignir - frá heimilum sínum sem það, eins og ég sagði áðan, hefur byggt upp í blóma lífsins. Ég er hræddur við þetta frv., og úr því að frsm. var kominn út í að tala um skattafrv. eins og það var lagt fram í byrjun og blessunarlega hefur nú sofnað í bili, þá fagna ég því enn þá frekar að það skattalagafrv., sem ég hélt að hann væri að byrja að mæla fyrir, kom hér ekki fram, því að það er ekki síður gallað, jafnvel hver einasta gr. Ég held að alþjóð hafi látið í ljós skoðun sína í þá átt. Ég verð að segja það, að eins og þetta frv. liggur fyrir og er ógnvekjandi í mínum augum, þá mun ég ekki styðja það.



Herra forseti. Það er aðeins út af orðum hv. 12. þm. Reykv., að það er að sjálfsögðu mjög erfitt að segja til um hvernig þetta frv. muni verka á hvern einstakan einstakling. En það er hins vegar alveg rétt skilið hjá honum, að ef um er að ræða tiltölulega dýrar eignir, sem einstaklingar eða hjón eiga skuldlausar, þá getur orðið um hækkun á eignarskatti að ræða. Ég skal aðeins taka eitt dæmi. Við getum hugsað okkur eign sem er samkv. gamla matinu 3 millj. að fasteignamati. Samkv. núgildandi lögum er þetta fasteignamat margfaldað með 2.7, þannig að sú eign er metin á 8.l millj. Það þurfti ekki að greiða eignarskatt áður af 2.7 millj., þannig að eignarskattsskyldur stofn var 5.4 millj. Ef hins vegar þetta fasteignamat hefur sexfaldast með nýju fasteignamati, sem það hefur gert í sumum tilfellum, þá væri viðkomandi eign 18 millj. Hjá hjónum verða skattfrjálsar 9 millj., þannig að skattskyldar yrðu 9 millj. í stað 5.4 millj. áður. Hins vegar er þess að geta, að nú er stofninn 0.8%, en hins vegar var hann stighækkandi áður eða hæst 1.2%, ef ég man rétt. Hér getur því orðið um einhverja hækkun að ræða, ef um tiltölulega dýrar og stórar eignir er að ræða skuldlausar. Hins vegar er erfitt að fullyrða um þetta almennt, því að þetta er eins misjafnt og einstaklingarnir eru margir. Það fer sjálfsagt eftir hvernig skuldastaðan er o. s. frv. Ég ætla ekki að gera að umtalsefni frv. til l. um tekjuskatt og eignarskatt frekar en ég gerði. Það er alveg ljóst, að það frv. hefur ýmsa galla og ýmsa kosti. Ég hygg hins vegar að það sé ljóst, að það verða ekki sett réttlát og góð lög um tekjuskatt og eignarskatt hér á landi þannig að allir þegnar þjóðfélagsins samþykki það og séu ánægðir með það. Ef á að leiðrétta það óréttlæti, sem gildir í skattamálum, er ljóst að það kemur við einhvern ef það á að koma einhverjum til góða.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja umr. hér í kvöld, en ég þakka frsm. af heilum hug að staðfesta að ótti minn við þetta frv. var á rökum reistur. Ég gat ekki betur skilið af hans orðum en að þetta frv. sé þeim sérstaklega í hag sem skulda, og þá er eðlilegt að álykta að réttast sé að Alþ. láti þann boðskap berast til þjóðarinnar, að það sé best fyrir alla að skulda sem allra mest. En sem sagt, ótti minn er staðfestur af hv. frsm., og ég þakka honum fyrir upplýsingar hans. Hitt er svo annað mál, að ég man ekki eftir, síðan ég fór að fylgjast með, eins mikilli mótmælaöldu gegn nokkru eins og því skattafrv. sem fram var lagt. Það var lagt fram til þess að kynna það fyrir þjóðinni, og það var lagt fram í tíma til þess að hún gæti sagt álit sitt. Og hún gerði það. Ef þetta á að vera leiðin sem núv. hæstv. ríkisstj. velur til þess að finna hið rétta í skattamálum, þá sé ég ekki aðra leið réttari en að eyðslufrv., fjárl. sjálf, verði á sama hátt lögð fyrir þjóðina og hún látin segja til um þau.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leiðrétta, að það kom á engan hátt fram í mínu máli að þetta frv. verðlaunaði skuldakónga. Það get ég ekki skilið að hv. þm. hafi getað ráðið af mínu máli. Það er ljóst að skuldir standa í stað, þær eru ekki endurmetnar. Hins vegar eru fasteignir hækkaðar í verði, fasteignamatið er margfaldað, þannig að það er á engan hátt hægt að segja að þetta verðlauni skuldakónga. Hitt er svo annað mál, að skattfrelsismörkin eru hækkuð allverulega og það getur haft ýmiss konar áhrif. En það er á engan hátt hægt að segja, það er rangfærsla, að þetta verðlauni sérstaklega skuldakónga. Ég vil einnig taka það fram, að þetta frv. gerir ráð fyrir því að eignarskatturinn skili um það bil sömu upphæð og fjárlög fyrir 1977 gera ráð fyrir.



Herra forseti. Félmn. hefur haft til meðferðar frv. til breyt. á l. um samvinnufélög sem er komið frá Nd. og var þar samþykkt einróma óbreytt. Frv. felur í sér í fyrsta lagi það atriði að opna samvinnulögin fyrir framleiðslusamvinnufélögum í ákveðinni starfsgrein. Þar er þó aðeins um heimild að ræða og má setja skilyrði að þau séu aðeins opin félögum úr ákveðinni starfsgrein. Í öðru lagi er það efni frv., að kjörgengi starfsmanna samvinnufélaganna sé lögfest séu þeir þar félagsmenn, og er það svo sjálfsagt í samræmi við breytta tíma að ekki þarf um að ræða. Í þriðja lagi er ákvæði um launagreiðslur, þ. e. a. s. að félög af þessu tagi geti ekki undirboðið vegna lægri launa til starfsmanna en gildandi samningar segja um, og bent á það um leið, að þessi félög skuli hafa nána samvinnu við viðkomandi verkalýðsfélög vegna kaupgjaldsmála og vinna að sameiginlegum hagsmunum verkafólks. 4. gr. er svo um það, að framleiðslusamvinnufélögin falli inn í skilgreiningu um samvinnufélög. Þess má geta, að Samband ísl. samvinnufélaga fékk þetta frv. til umsagnar og mælti eindregið með samþykkt þess. Sama hefur orðið uppi á teningnum hjá félmn. Hún mælir einróma með samþykkt frv. óbreytts.