Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Brtt. á þgskj. 381 er borin fram af hv.þm. Snæf. (H. St.), og hefir nefndin athugað hana. Mun hún ekki leggja á móti henni, en hefir leyft sjer að koma fram með brtt. við hana, á þgskj. 399, sem einungis er orðabreyting, er nefndin óskar að verði samþ. Nefndin hefir leyft sjer að bera fram 2 brtt. við 5. gr., á þgskj. 374 Jeg geri ráð fyrir, að háttv. deild muni sjá, að hjer hefir verið reynt að miðla málum sem mest, þar sem nefndin hefir tekið upp ýmsar bendingar, sem fram hafa komið í umr. um málið. Till. eru sniðnar eftir því, sem nefndinni var kunnugt um, að líklegast yrði til samkomulags. Með þeim er reynt að koma í veg fyrir það, að í sumum tilfellum verði þurfandi og nákomnir ættingjar útilokaðir frá skaðabótum. Jeg þarf ekki að fjölyrða meir um brtt. þessar, ef enginn mælir á móti þeim. Hygg, að þær mæli með sjer sjálfar.

Halldór Steinsson Jeg á brtt. á þgskj. 381, sem fer fram á það, að útgerðarmenn á fjórrónum bátum og stærri sjeu ekki skyldaðir til að greiða meira en 10 aura vikugjald fyrir hvern skipverja, í stað 20 aura, sem í frv. er ákveðið. Jeg hefi tekið það fram, við fyrri umr. þessa máls, að í þessu ákvæði kendi talsverðs misrjettis, því að það er vitanlegt, að ágóði af útveg róðrarbáta er minni en ágóði af vjelabátum. Menn stunda víða útgerð á opnum bátum hjer á landi, og þar sem hafnleysi og önnur atvik gera það að verkum, að sjávarútvegur á róðrarbátum á sjer enn langan aldur hjer við land, þá verður að taka fult tillit til þess útvegs og ekki að telja hann til útgjalda í flokki með vjelbátum. Háttv. sjávarútvegsnefnd hefir borið fram brtt. við till. mína, sem sje að fella niður orðið »brutto«. Það orð var einungis sett inn til frekari skýringar, en jeg get felt mig við, að það sje látið falla í burt. Nefndin hefir einnig borið fram aðrar brtt. Eins og jeg var óánægður með efnisbreytingar háttv. nefndar áður, eins ánægður get jeg verið með þessar brtt., enda eru þær í samræmi við anda laganna. Eitt er þó athugavert við þær. Með þeim er meiri vandi lagður á herðar þeirra, er sjóðnum eiga að stjórna. Getur orðið ágreiningur, sem vandi væri að skera úr, um það, hvort slys stafi af starfi mannsins við sjávaratvinnu sína, eða ekki. Einnig gæti verið ágreiningur um það, hvort systkin hins látna hafi verið að svo miklu leyti á framfæri hans, að þeim bæri skaðabætur. Það verður að vera komið undir áreiðanleik stjórnar sjóðsins, og henni verður að treysta til að skera rjett úr í slíkum tilfellum.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg vil leyfa mjer að leggja það til, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndar að þessari umr. lokinni.

Eggert Pálsson Jeg býst við því, að háttv. deild muni mál þetta alkunnugt. Áveita á Flóann hefir verið á dagskrá þingsins undanfarandi ár, og tel jeg því óþarfa að fara að gefa almennar upplýsingar um málið. En málið er svo þýðingarmikið, að sjálfsagt er að vísa því til nefndar, og vil jeg styðja tillögu hæstv. atvinnumálaráðherra um að vísa því til landbúnaðarnefndar.

Frsm. (Hannes Hafstein) Í þessu stutta nefndaráliti er eiginlega alt tekið fram, er nefndin hefir að segja um frv. Nefndin hefir komið sjer saman við hv.flm. frv. (M. K.) um nokkrar breytingar, sem að mestu leyti eru orðabreytingar, en þó ekki eingöngu. Eins og menn vita er ákveðið, að bæjarstjórn hafi heimild til að leggja sjerstakan skatt á húseigendur og lóða, þar sem bærinn hefir á sinn kostnað lagt holræsi og gangstjettir. Frv. ákveður og, að skattur þessi skuli trygður með lögveði í húseignum og lóðum. En nefndinni þótti nægilegt, að lögtaksrjettur fylgdi. En þar, sem húseigandi vanrækir að leggja ræsi frá húsi sínu út í göturæsið, er bæjarstjórn heimilað að láta framkvæma verkið á hans kostnað. Þótti nefndinni rjett að láta bæjarsjóð hafa lögveð í húsinu fyrir þeim kostnaði, auk lögtaksrjettar.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Nefndin hefir ekki klofnað í þessu máli. Hún hefir orðið sammála um það, að frv. eigi að ná fram að ganga, og hún hefir einnig orðið sammála um eina litla brtt. Eins og jeg gat um við 1. umr. er einasti agnúinn við frv., saman borið við núgildandi lög, að með því að leggja þessa byrði - kaup og reynslu á dýrum verkfærum - á Ræktunarsjóðinn, þá hlýtur það að draga úr verðlaununum til bænda fyrir unnar jarðabætur, í alt fall öðru hvoru, en þar sem styrkur til lífsábyrgðakaupa hlýtur að gera það sama, ef nokkuð verulegt af fje er notað í því skyni, þá er það að afnema þessa kvöð af sjóðnum nokkuð í áttina til þess að vega upp á móti verkfærafjenu. Annars mun nú fje sjóðsins fremur lítið hafa verið notað í þessu skyni, og bendir það á, að þetta í lögunum sje ekki mjög nauðsynlegt, enda þýðingarlaust að veita manni styrk til að greiða líftryggingariðgjald í fyrsta sinni. Það hlýtur ávalt að vera svolítil upphæð, að engu nemi, en getur dregið sig saman fyrir sjóðinn, ef margir óska slíks styrks. Ef menn geta ekki greitt fyrsta iðgjaldið og hafa ekki það lánstraust, að þeir geti fengið upphæðina að láni, þá myndu þeir ekki heldur geta haldið iðgjaldagreiðslunni áfram eftirleiðis. Einnig gætu menn veðsett lífsábyrgðarskírteinið Ræktunarsjóðnum, hvar eða hvernig sem menn hafa fengið peningana til borgunar fyrsta iðgjaldsins. Af þessum ástæðum treysti jeg því, að háttv. deild fallist á þessa litlu breytingu. Nefndinni er það ekkert kappsmál, en hyggur brtt. heldur til bóta. Nefndin vonar og, að frv. nái fram að ganga.

Flm. (Eggert Pálsson) Jeg tel líklegt, að allir hv.þm. sjeu sammála um það, að hjer sje um þýðingarmikið mál að ræða. Þetta mál snertir fossana hjer á landi eða notagildi það, sem í þeim felst. Það er, að jeg held, viðurkent orðið um heim allan, að fossarnir hafi meira gildi en menn til forna gerðu sjer í hugarlund. Menn sungu þeim að vísu þá, eins og síðar, margvíslegt lof, og skáldin rómuðu þá hvert í kapp við annað. En það var aðallega fegurðin, er það gerði, en ekki hið mikla gagn, sem í þeim getur búið, og mönnum var þá með öllu ókunnugt um. En til þess að framleiða þetta gagn, sem í fossunum býr, þarf fyrst og fremst fjármagn. Það má, að nokkru leyti, líkja þessu gagni, sem í fossunum býr, við dýra málma eða demanta, sem fólgnir eru í jörðu. Þeir koma ekki að neinu liði, ef jörðin er ekki opnuð og þeir dregnir fram í dagsljósið. Það er eins um hið mikla gagn fossanna, að það kemur engum að haldi, nema því að eins, að hönd og hugvit mannsins komi til, ásamt miklu fjármagni, til þess að gera þá arðberandi. Þá fyrst, er þeir hafa verið þannig beislaðir, verður sagt, að þeir komi að tilætluðum notum. Vjer erum nú svo heppnir að eiga umráð yfir þessum mikla krafti, er fossarnir hafa í sjer fólginn, enda þótt hann hafi hingað til að litlum notum komið. Jeg held, að ekki sje hægt að segja annað en að notin, sem af þeim hafa orðið fyrir oss, sjeu enn sem komið er sáralítil. Einu notin, sem mjer er kunnugt um að landsbúar hafi haft af þeim, er það, að nokkrir einstaklingar hafa verið að kaupa og selja rjettinn til notkunar þeirra, án þess að nokkuð hafi verið gert til að draga fram hinn mikla mátt, sem í þeim býr, landi eða lýð til framfara. Nú virðist mjer því, að tími sje kominn til einhverra verulegra og verklegra framkvæmda hvað fossana snertir. En þegar um það er að ræða að notfæra þennan mikla kraft fossanna, þá liggur það í augum uppi, að það verður ekki gert nema með mjög miklu fjármagni. En spurningin er þá þessi: Er fjármagn það á reiðum höndum, sem til þess þarf? Jeg hygg, að öllum hljóti að vera það ljóst, að um innlent fjármagn, sem til þessa þarf, geti ekki verið að ræða, og jeg vil segja, að eftir því muni þurfa að bíða í ófyrirsjáanlega langan tíma. Hjer getur því ekki komið annað til greina en að veita erlendu fjármagni inn í landið. En sje um það að ræða að veita hingað inn erlendum fjárstraumum, í því skyni, að fossarnir geti komið oss og niðjum vorum að verulegum molum, þá má segja, að tvær leiðir til þess sjeu hugsanlegar. Önnur leiðin er sú, að landið sjálft taki svo stórt lán, er til þess þarf, að fossarnir verði notaðir. Sú leið er hugsanleg, en ekki heldur meira. Hún er og verður um ófyrirsjáanlega langan tíma óframkvæmanleg. Ef það á að gera hjer nokkuð, sem að verulegt gagn sje að í þessu efni, þá þarf til þess ekki miljónir króna, heldur miljónir króna svo að tugum skiftir, því að til slíkra framkvæmda stoða ekkert smáar fjárupphæðir, sem og öllum er ljóst. Jeg fæ því ekki skilið, að landið sjálft geti ráðist í það að taka tugi miljóna króna lán í þessu skyni, ekki fjölmennari eða ríkari en þjóðin er, sem á bak við stendur Og mjög miklar líkur eru fyrir því, þó að slíkt lán kynni að vera fáanlegt, að með þeirri aðferð væri frelsi og sjálfstæði landsins einmitt í voða teflt, því að eitthvað, og það ekki svo lítið, mundi svo voldugur lánardrottinn vilja hafa fyrir snúð sinn. Ef menn því hugsuðu til að fara slíka leið í þessu máli, þá fæ jeg ekki annað skilið en að allar framkvæmdir hljóti að dragast um mjög marga tugi ára enn. En það væri oss öllum afarmikið tjón. En þá er hin leiðin, sem fram undan liggur og hægt er að fara, - sú leiðin, að veita hlutafjelagi leyfi til þess að gera fossaaflið að meira eða minna leyti nothæft. Og þessi leiðin er það, sem jeg, eftir atvikum og ástæðum, tel þá einu rjettu, enda er það hún, sem blasir við í frumvarpi þessu. Þessi leið er heldur ekkert nýmæli í sögunni. Hún hefir verið farin og er enn þá að nokkru leyti farin af okkur ríkari og að mörgu leyti merkari þjóðum. Sem dæmi skal jeg nefna frændur vora Norðmenn, er einmitt hafa með þessum hætti fært sjer fossaflið til nytja. Vjer vitum og, að aðrar þjóðir hafa notað svipaða aðferð til þess að lyfta undir framfarir hjá sjer og skapa auð og afl í landi. Þannig hafa t. d. Danir veitt hjá sjer ýmsum fjelögum sjerrjettindi, svo sem t. d. Sameinaða gufuskipafjelaginu, Stóra norræna og Austur-Indlands-fjelaginu. Og hverjum augum sem vjer kunnum að líta á þessi fjelög, þá hygg jeg það vist vera, að öll danska þjóðin sje sammála um, að þessi spor hafi verið heillamikil og giftudrjúg fyrir hana, og að hún hefði ekki staðið jafnvel að vígi og hún nú gerir, eða verið eins auðug eða í áliti og hún nú er, ef þau spor hefðu ekki verið stigin. Að veita leyfi það, sem hjer er farið fram á, sýnist því ekki vera viðurhlutamikið, hvernig sem á er litið, sje það að eins með rjettum augum gert, því að hjer er um örlítið brot, nálægt 4%, að ræða, af því mikla fossafli, sem Ísland á yfir að ráða, og er því af næsta nógu að taka, þótt þetta gangi frá; í öðru lagi fylgir innlausnarrjettur á öllum eignum og áhöldum fjelagsins eftir vissa áratölu, svo framarlega sem landið þá vill eða getur tekið það í sínar hendur. Í þriðja lagi eru landssjóði hjer engar skorður settar um það, ef svo sýnist, að hann taki svo marga hluti í fjelaginu, sem vera vill. Og ef menn telja það vera hagnað fyrir landssjóð að taka stórfeld lán til þess að reka slíkt fossafyrirtæki að öllu leyti fyrir eigin reikning og á eigin ábyrgð, þá ætti það að vera hlutfallslega sami hagnaðurinn fyrir hann að kaupa hluti í slíku fossafjelagi, og því fremur sem gera má ráð fyrir, að það væri rekið með enn meiri krafti og kunnáltu. En það, sem aðallega fyrir mjer vakir með að ljá máli þessu fullkomið fylgi, er mest og helst óbeini hagnaðurinn, sem jeg þykist sjá að af því mundi leiða fyrir land og lýð. Óbeini hagnaður sá, sem mest liggur í augum uppi, er að minni ætlun þrennskonar. 1. Rafmagnsframleiðsla til iðnaðar, ljósa og hitunar. 2. Járnbrautarspursmálið er þar með leyst. 3. Nægur áburður fenginn til ótakmarkaðrar jarðræktar. Um fyrsta liðinn, rafleiðsluna, má segja, að hún komi aðallega eða mestmegnis að notum fyrir þennan bæ, Reykjavík, enda er það víst, að þeir, sem mest og best hugsa um hagsmuni hans, leggja mikla áherslu á, að þetta mál nái fram að ganga og sofni ekki út af í höndum vorum. Um annan liðinn, járnbrautina, er það að segja, að það er mál, er varðar gervalt Suðurl., en þó hygg jeg, að það varði mest sjálfa Rvík., meir en hið eiginlega Suðurl. undirlendi. Því að mjer er ekki ljóst, hvernig á að tryggja líf og framþróun Reykvíkinga, ef þeir eiga til langframa að búa að kjörum þeim, sem þeir hafa nú. Mannfjölgun bæjarins verður ekki heft. - Það er lögmál, sem enginn ræður við, að fólkið flykkist í kaupstaðina - og mjólkurskorturinn sverfur æ fastar að. Mjer finst því, að með því einu móti, að samþykkja frv. þetta, sje það forsvaranlegt fyrir þingið að láta járnbrautarmálið að öðru leyti liggja niðri. Ella væri það með öllu óafsakanlegt að veita ekki einu sinni í fjárlögunum fje til fullnægjandi rannsóknar. En sje þessu frv. vel tekið, þarf þess ekki, því með því að er sjálft járnbrautarmálið leyst. Hvað frv. sjálft snertir, þá er það að mestu leyti samhljóða frv. því, er háttv.þm. hafa áður í handriti fengið. En þótt það hafi engum stórbreytingum tekið frá því, sem var í handritinu, þá eru þær þó nokkrar, aðallega tvær. Fyrri aðalbreytingin, sem á því hefir verið gerð, er sú, að þegar járnbrautin verður lögð, þá verði lega hennar og gerð ákveðin í samráði við stjórnarráðið. Þetta er þýðingarmikið atriði. Önnur aðalbreytingin, sem hefir verð gerð á því, er það ákvæði, að stjórninni sje heimilt að skipa mann til að rannsaka reikninga fjelagsins, og er það einnig all þýðingarmikið, því að stjórnarráðið þarf þá ekki að ganga neitt gruflandi að því, hversu hag fjelagsins er háttað á hverri stundu sem er, eða óttast, að það sje með fölsuðum reikningum á tálar dregið. Annars má segja, að frv. þetta, eins og það liggur nú fyrir, sje að mestu sniðið eftir norskum fyrirmyndum. Dómsmálastjórnin norska hefir skipað nefnd manna til að gefa álit sitt um, hvernig slíkum lögum sem þessum skyldi fyrirkomið. Í nefnd þessari sátu hinir nýtustu menn Norðmanna, þar á meðal einn, prófessor Gjelsvík, sem varð um eitt skeið mjög kunnur hjer á landi, og oft var vitnað til í stjórnmáladeilum vorum. Álit þessarar nefndar hefir verið gefið út og liggur hjer fyrir, og eru ákvæði frv. þessa að mestu leyti eftir því, sem þessi nefnd hefir lagt til að slík lög skyldu hafa. Þegar um það er að tala að gefa stjórninni heimild til að veita fjelagi því, er hjer er nefnt, leyfi til að nota Sogsfossana, þá er eðlilegt, að spurt sje að því, hvort hjer sje um ábyggilegt fjelag að ræða, sem ekki sje að hafa okkur að leiksoppi, heldur sje fult mark á takandi. Eftir því, er jeg veit best, er hjer um bæði áreiðanlegt og öflugt fjelag að ræða, eða, rjetlara sagt, bæði ábyggilegir og fjársterkir menn, er að því standa. Allir háttv. þingdm. mega líka sjá það, að við flm. erum ekki einir um þessa skoðun: það má lesa í fgskj. því, er prentað er aftan við frv., að bæjarstjórn Reykjavíkur leggur sterka áherslu á, að stjórn og þing taki beiðni h.f. Íslands, um leyfi til að fá að hagnýta vatnsaflið í Soginu, og vitanlega óskar hún þess af því, að hún er sannfærð um, að hjer sje um ábyggilegt fjelag að ræða, er reynast mun nægilega sterkt til að hrinda í framkvæmd þeim fyrirtækjum, er hljóta að efla hagsmuni Reykjavíkur og yfir höfuð gjörvalls landsins. Sýslunefnd Árnessýslu er einnig sömu skoðunar; hún telur heillavænlegt og gott fyrir sýslufjelagið, að fjelaginu verði leyft að nota Sogsfossana eða starfrækja þá, og það sem fyrst, að sjálfsögðu af því, að hún telur það í alla staði örugt og ábyggilegt. Jeg skal enn fremur benda á það, að hr. skrifstofustjóri Jón Krabbe í Kaupmannahöfn, sem er maður ábyggilegur og fjármálamaður góður, fullyrðir, að fjölda margir af þeim, sem að fjelaginu standa, sjeu ábyggilegir efnamenn, og telur því engan efa á því, að þeir sjeu færir um og fúsir til að uppfylla allar skuldbindingar fjelagsins. Að svo vöxnu máli finn jeg ekki ástæðu til að ræða málið frekar, en treysti því, að háttv. þingdeild viðurkenni rjettmæti þess, og taki því eins vel og það á skilið. Eins og sakir standa nú er ekki annað fyrir mig að gera en að óska þess, að háttv. deild taki á móti frv. þessu á þann hátt, að það verði athugað í nefnd, því að vitanlega eru mörg ákvæði í því, er nefnd þarf að athuga og rannsaka betur. Frá slíku frumvarpi sem þessu verður ekki svo gengið á fyrstu stundu, að það þurfi engra endurbóta við. Það segir sig sjálft. En að fara út í einstök ákvæði frv. á ekki við á þessu stigi málsins, þar sem það er hjer til fyrstu, en ekki annarar, umr. Jeg legg því til, að málinu verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til allsherjarnefndar, enda er það, að mínu áliti, allsherjarheill landsins, er hjer ræðir um.

Forsætisráðherra (J.M.): Það væri ekki nema eðlilegt, þótt spurt væri að því, hvers vegna mál sem þetta kæmi ekki frá stjórninni, því að umsóknir fjelagsins, sem fram hafa verið lagðar, eru stílaðar til stjórnarinnar. Jeg skal nú leyfa mjer að skýra frá því, hvernig þetta mál hefir komið til hennar. Rjett áður en jeg fór heim frá Kaupmannahöfn, eftir dvöl mína þar í vor, þá komu þrír menn til mín, tveir menn, er ritað hafa undir beiðnina, etatsráð Monberg og Jarl, verkfræðingur og verksmiðjuforstjóri; hinn þriðji er verkfræðingurinn og þingmaðurinn Alexander Foss. Þá var beiðnin ekki undirrituð til fulls, því að þeir meðlimir stjórnarinnar, sem þá voru 3, sem búsettir eru hjer á landi, höfðu ekki skrifað undir hana. Jeg gat ekki þá sagt neitt ákveðið um undirtektir stjórnarinnar í heild um þetta erindi, því að jeg gat ekki borið mig saman þar við samverkamenu mína í ráðuneytinu, svo að mál þetta varð áð bíða fyrst og fremst þangað til ráðuneytið gat borið sig saman um það hjer heima, en það varð ekki fyr en í þingbyrjun, því að atvinnumálaráðherra var fjarverandi er jeg kom og kom ekki heim fyr en þá. En svo kom ekki beiðnin frá stjórn fjelagsins Ísland hjer fil landsstjórnarinnar fyr en í áliðnum júlímánuði, meðal annars af því, að eignaheimildir fjelagsins fyrir fossunum voru ekki að öllu í lagi. Af hverju það stafaði veit jeg ekki, en það varð opinbert þegar Reykjavíkurbær keypti hluta af Sogsfossunum. Auk þess kom fram beiðni frá Reykjavíkurbæ um að taka eignarnámi vatnsaflið í Soginu. Stjórnin þóttist, meðan svo stóð, ekki geta tekið afstöðu til málsins. Nú er það kunnugt, að þessi óvissa um eignarheimildina er leyst. Það varð að samkomulagi, að þeir, er gerðu tilkall til eignarrjettarins (Reykjavíkurbær), yrðu í fjelagi að einhverju leyti um notkun fossanna. Mjer virtist samt sem áður, að hjer væri um svo mikilvægt mál að ræða, að rjett væri að láta einhverja þingnefnd vita af því, að það væri á döfinni. Jeg skýrði því fjárhagsnefnd hv.Nd. frá því og sýndi henni beiðnina, rjett eftir að hún barst stjórninni, ef hún vildi athuga málið og leggja beiðnina fram á lestrarsal. Þetta var gert eftir samkomulagi á milli ráðherranna. En jeg get ekki sagt, að ráðuneytið hafi tekið afstöðu til málsins; jeg býst við, að afstaða hvers okkar ráðherranna sje ekki sú sama, og get jeg ekkert sagt fyrir ráðuneytið í heild sinni, en alt ráðuneytið er samdóma um það, að rjett sje að athuga það, því að það sje svo mikilsvert. Og það á að athuga málið þegar í stað, nema því að eins, að þingið vilji yfir höfuð ekki, að útlent fjármagn komi hingað og sje varið í slík fyrirtæki; þá á að vísa því strax á bug. En vilji þingið sinna málinu, þá er mikilsvert, að leiðbeiningar kæmu frá þinginu um það, hvernig á að taka í það. Mjer er sagt, að það sje mikilsvarðandi, að svar gæti fengist um erindið nú þegar á þinginu, því að nú mun mega fá fje til fyrirtækisins, en óvíst sje að vita, hvort auðið verði að fá það síðar, ef færið er ekki notað nú. Ef þetta mál, sem jeg tef sjálfsagt, fer til nefndar og hún athugar það, býst jeg við, að ráðuneytið sje fúst að vinna að málinu með henni. Jeg get þegar sagt það fyrir mitt leyti, að jeg tel, að það sjeu aðallega þrjár spurningar, er þingið verður að leysa úr. Hin fyrsta er sú, hvernig líta beri á mál þetta frá þjóðlegu sjónarmiði, eða sjónarmiði landsins sjálfs, nefnilega hvort leyfa eigi hjer stór útlend fjelög með miklu fjárafli, hvort það sje heppilegt fyrir þjóðfjelagið eða ekki. Önnur spurningin er, hvernig tryggja eigi þjóðfjelagið, þegar um svona fyrirtæki er að ræða, t. d. verkamenn, barnauppeldi o. s. frv. Þetta er svo sjálfsagt, að það þarf ekki mikið um það að tala, og þetta atriði hefir verið mjög mikið athugað annarsstaðar, t. d. í Noregi. Þriðja spurningin er um skattana, hvernig hægt sje að koma þeim fyrir svo, að þeir verði ekki beint fráfælandi fyrir þá, er vilja leggja fje í fyrirtækið, en þó sómasamlegir fyrir landssjóð. Þetta eru þau aðalatriði, sem þingið verður að gera sjer ljós. Hingað til hefir það ekki verið talið rjett hjer að bægja burt erlendu fje frá því að starfa í landinu, og hafa verið veitt einkaleyfi jafnvel, sem bygð eru á því, að notað yrði erlent fje, t. d. járnsandur og saltvinsla. Fyrsta spurningin er þá um þetta, hvort menn eigi að bægja útlendu fje frá landinu. Það er vitanlegt, að stórt fyrirtæki, eins og þetta, er ekki hægt að ráðast í á næstu áratugum með innlendu fje, því að svo mikið fje er ekki til í landinu. Fjeð verður að vera erlent; um það getur ekki verið nein deila. Jeg get ekki talið neina hættu stafa af því fyrir þjóðfjelagið, þótt hið umbeðna leyfi væri veitt umræddu fjelagi með þeim kjörum, sem tryggileg þættu. Jeg hygg, að búa mætti svo um, að verkamenn væru trygðir, almenn skólafræðsla o. s. frv. Vandasamasta atriðið, sem athuga þarf, er hvernig hægt sje að koma því svo fyrir, að landið verði vel trygt fjárhagslega. Þar getur eitt atriði komið til greina, sem komið hefir verið á í Noregi til tryggingar. Það er að setja þær kröfur, að öll mannvirkin falli til landsins, eftir einhvern ákveðinn, langan tíma. Þessu ákvæði er þó, að því er jeg hygg, eigi beitt, ef fjelögin eiga sjálf vatnsaflið, er leyfið er veitt. Eins og jeg hefi áður tekið fram þá hefir stjórnarráðið ekki tekið ákveðna afstöðu í málinu, en jeg, fyrir mitt leyti, teldi það óverjandi, ef það væri ekki tekið til nákvæmrar íhugunar áður en afdrif þess eru ákveðin. Slíkt væri með öllu óafsakanlegt, þar sem þetta mál er svo þýðingarmikið fyrir okkar stærsta bæjarfjelag og heilt sýslufjelag að auki. Fyrir mitt leyti er jeg hlyntur frumvarpinu í aðalefni þess, en auðvitað eru ákvæði í frv., sem breyta þarf. Til dæmis tel jeg oflágt hundraðsgjald það, sem renna á í landssjóð af „nettó“-ágóða fyrirtækisins. Þá vil jeg geta þess, að áður en jeg fór frá Kaupmannahöfn bað jeg hr. skrifstofustjóra Krabbe að láta mig fá álit sitt um mál þetta. En hann er, eins og háttv.þm. er kunnugt, viðurkendur fjármálamaður. Mun jeg fús á að lána nefnd þeirri, sem væntanlega fjallar um málið, álit þetta. Forgöngumenn þessa máls eru taldir einhverjir hinna helstu fjármálamanna og hafa yfir að ráða bæði fje og hinni bestu verklegu þekkingu. Mörgum er og hjer á landi kunnugt um þessa menn. Að minsta kosti ættu Reykvíkingar að þekkja til etatsráðs Monbergs, sem hefir tekið að sjer byggingu Reykjavíkurhafnar, sem nú er því nær lokið. Fje það, sem leggja á í fyrirtækið, er frá Danmörku og Noregi. Vil jeg svo enda mál mitt með þeirri ósk, að frumvarpið verði tekið til rækilegrar íhugunar.

Sigurður Eggerz Þegar litið er á frv. þetta, verður manni fyrst fyrir að spyrja: Hvaða fjelag er þetta fossafjelag „Ísland“ ? Hæstv. forsætisráðherra hefir að vísu tilgreint þau ummæli Krabbe's, skrifstofustjóra, að það hefði góðum kröftum á að skipa. En slíkt eru litlar upplýsingar, og menn eru lítið fróðari eftir en áður, um það t. d., hvort það hefir ráð yfir nægu fje til að koma á fót mannvirkjum þessum og rækja starfið. Lög fjelagsins eru líka ókunn. Menn vita að eins, að í stjórn þess eru 5 menn, þeir Monberg og Jarl og Íslendingarnir Pjetur Jónsson á Gautlöndum, Eiríkur Einarsson frá Hæli og Guðm. Hlíðdal, verkfr. Þá er önnur spurningin, sem kemur til greina, þegar um leyfisbeiðni þessa er að ræða. Hvað ætlar fjelagið að gera? Það stendur í trv., að það ætli að leiða aflið úr Soginu, milli Þingvallavatns og Hvítár, til Reykjavíkur eða annarar hafnar, í rafmagnsleiðslum, leggja járnbraut og vegi og gera höfn og önnur mannvirki, sem nauðsynleg eru til að geta notað vatnsaflið. En þetta alt saman er auðvitað ekki annað en leiðin til að framkvæma aðaltilganginn. Og hver er hann? Á það er ekki minst í frv. Háttv. flm. (E.P.) gat þess að vísu lauslega, að hann mundi vera það að vinna áburð úr loftinu, og er það sennilegt. En þó að nú svo væri, að upplýst yrði bæði um hag fjelagsins og tilgang þess með beiðni þessari, þá verður að athuga það tvent, hvaða rjettindi fjelagið vill fá og hvað það vill leggja fram á móti. Í Noregi er það venja, þegar slíkt leyfi er veitt, að heimta nákvæmar skýrslur um það, sem gera á, og nákvæmar teikningar yfir mannvirki þau, sem stofna skal Er síðan leitað álits nefnda, sem skipaðar eru vel hæfum og verkfróðum mönnum, áður en leyfið er veitt. Það, sem fjelagið heimtar af rjettindum í landinu, er aðallega þrent. Í fyrsta lagi vill það fá heimild til að leiða aflið úr Soginu, milli Hvítár og Þingvallavatns, til Reykjavíkur eða annarar hafnar, leggja járnbraut og vegi, gera höfn og önnur mannvirki o. s. frv. Þetta eru sanngjarnar kröfur og auðvitað skilyrði fyrir starfrækslu fjelagsins. Í öðru lagi gerir það kröfu til þess að vera laust við skatta og tolla til landssjóðs. Slíkt getur ekki talist annað en hrein og bein heimtufrekja. Að líkindum mundi fjelag þetta verða langstærsti framleiðandi landsins, og væri það ilt verk að veita því slík hlunnindi og forrjettindi, fram yfir öll önnur landsins börn. Og líklegt þykir mjer, að tvær grímur renni á marga, áður en slíkt fær fram að ganga. Í þriðja lagi heimtar fjelagið að njóta hlunninda þessara í 99 ár. Það er langur tími; að minsta kosti meira en nógu langur til að iðrast á, ef svo færi, að menn sæju eftir samningunum. Og nú er þess að gæta, að þótt landið eigi ekki fossa þessa, þá ræður það þó, hvort þeir eru starfræktir, og hefir heimild til að taka þá í sínar þarfir. Þá kemur að því, sem landið á að fá á móti, og er þá helst rafmagn handa einstökum sveitaheimilum og hreppsfjelögum til ljósa, suðu og hitunar og smáiðnaðar, og sömuleiðis til rekstrar járnbraut um Suðurlandsundirlendi, og skal það látið af hendi við verði, er miðað sje við framleiðslukostnað, að viðbættum 10% ágóða. Við þetta er það að athuga, að það mun mest undir fjelaginu sjálfu komið, hve hátt er reiknaður framleiðslukostnaður. Er þá lítil vissa fyrir því, að þetta fáist við góðu verði. Í annan stað er það ekki víst, að fjelagið fái svo mikið rafmagn, að það geti látið af hendi það, sem þarf til rekstrar járnbraut, því að til þess að vinna áburð úr loftinu þarf mikið afl og sterka strauma. Og sje nú hægt að sýna fram á það, að fjelagið verði að minka sitt eigið starf við rekstur járnbrautarinnar, þá er lítil orðin tryggingin fyrir því, að rafmagnið fáist með góðu verði. Þá á landssjóður að fá 10% af ágóða fjelagsins eftir að hæfilegur frádráttur hefir verið gerður fyrir tilgun (amortisation) og fyrningarkostnaði, og eftir að hluthöfum hefir verið greitt 5% af hlutafje þeirra. Svo mundi nú mega setja upp reikningana, að lítill yrði hluturinn landssjóðs þegar að skiftunum kæmi. Þá á landið að hafa heimild til afnota af mannvirkjunum - að svo miklu leyti, sem það hindrar ekki eigin afnot leyfishafa - gegn hæfilegu gjaldi, er stjórnarráðið samþykkir. Leyfishafi gengur á undan og getur vitanlega sett mönnum stólinn fyrir dyrnar, með óaðgengilegum skilyrðum fyrir að nota heimild þessa. Þá á landssjóður líka að eiga rjett á að fá járnbraut keypta, en þó með þeim skilyrðum, að fjelagið verði ekki ver sett með flutninga en það hefði orðið, hefði það sjálft rekið brautina áfram. Eftir þessum skilyrðum er járnbrautin eftir sem áður í höndum fjelagsins, ef það á annað borð hefir lagt hana, því að ekkert ákvæði er í frv., er skyldi fjelagið til þess. Þá er loks ákvæði það, að landsstjórnin á rjett á að fá sjer afhent öll mannvirki fjelagsins eftir 55 ár, gegn kaupverði, sem miðað er við, hvað leyfishafi borgaði fyrir rjettindin og hvers virði mannvirkin eru. Hjer er ekki tekið til greina það ákvæði í fossalögunum íslensku, að fossarnir falli til landsins eftir vissan tíma, og ekki heldur samskonar ákvæði í Noregi, sem gildir um lík mannvirki og hjer er um að ræða. Það virðist því eftir frv. þessu, að fjelagið muni hafa bæði töglin og hagldirnar, einkum þegar slept er tryggustu leiðinni til að halda því í skefjum, sem er rjetturinn til að leggja á tolla og skatta. Við að fara yfir frv. og athuga það lauslega hefi jeg því komist að þeirri niðurstöðu, sem jeg álít að allir hljóti að komast að; hún er sú, að ekki sje hægt að lúka málinu nú á þessu þingi. Brestur til þess bæði þekkingu og athugun. Hæstv. stjórn hefir ekki heldur tekið ákveðna afstöðu til málsins enn þá og hefir þó haft lengri tíma til athugunar. Hæstv. forsætisráðherra er hlyntur málinu, en hefir ekki tekið ákveðna afstöðu til þess enn þá, ef jeg skil hann rjett. Hæstv. stjórn getur því ekki ráðið þinginu til að samþykkja frv., því að í slíku stórmáli sem þessu þarf stjórnin að vera einhuga og hafa ákveðna stefnu. Það er síður en svo, að jeg lái henni stefnuleysi hennar í málinu. Hún hefir að eins fundið til þess sjálf, að hana skortir bæði tíma og tæki til að rannsaka málið að svo komnu, og er slíkt afsakanlegt. Þykir mjer sjálfsagt, að athuguð verði reynsla annara þjóða í þessum sökum, áður en endanlegar ákvarðanir verða teknar í málinu. Hygg jeg því, að þetta þing geti ekki annað gert en fela stjórninni málið til athugunar. Af því, sem jeg hefi kynt mjer umræður í stórþinginu norska, skilst mjer, að Norðmenn líti nú svo á, að þeir hafi verið offljótfærir og farið ofógætilega í samningum um fossa sína. Skilja þeir það altaf betur og betur, hvers virði fossaflið er, og í fjárlögum þeirra er áætluð viss upphæð til að kaupa fossa - til að kaupa „disse Herligheder“, eins og einn stórþingsmaðurinn komst að orði. En nú kann einhver að segja, að ef frestað er málinu, þá velti miljónir á burt. En það hræðist jeg ekki, og það þarf enginn að hræðast. Því er líkt farið með miljónirnar og vatnið. Vatnið sækir undan eftir hallanum. Miljónirnar sækja þangað, sem mestra vaxta er von. Og ef erlent fje sækir inn í eitthvert land, þá er eitt af tvennu, sem því veldur; annaðhvort er þar gróðajarðvegur góður og líklegur til margfaldrar uppskeru, eða hitt, að viðkomandi menn ætla sjer að ná tökum á landinu. Að því er síðara atriðið snertir, þá mun jeg ekki fara inn á það nú og segi ekki heldur, að sá sje tilgangurinn hjer. En jeg vil að eins minna á í því sambandi, orð látins heiðursmanns, Magnúsar Stephensens, landshöfðingja. Hann komst einu sinni svo að orði: „Timeo Danaos et dona ferentes“. En þá er auðsætt, að þó að málinu verði frestað, muni það ekki verða til þess að ýta miljónunum burt, því að það er vitanlegt, að ef aðstandendurnir eru djúphygnir fjármálamenn, sem komist hefðu að þeirri niðurstöðu, að afl íslensku fossanna gæti ávaxtað miljónir, þá mundi ársfrestur ekki reka þær til baka. Enda er þess að gæta, að ef þeim byðist annað arðvænlegra fyrirtæki, standa þeir óbundnir og gætu snúið sjer að því. Jeg hefi það fyrir satt, og ber þar fyrir mig orð verkfróðra manna, að hagnýting á þessum fossöflum, sje eitthvert hið arðvænlegasta fyrirtæki, sem hægt er að hugsa sjer. Einn úr stjórn þessa fjelags hefir sagt, að afl þeirra fossa, sem hjer um ræðir, væri 4% af vatnsafli landsins. Jeg skal ekki segja neitt um, hvað hæft kann að vera í þessu, en jeg veit þó, að það er mikill munur, hvert fossaflið er og hvar það er. Og eins og vjer vitum, og heyrðum af ræðu hv.flm. (E.P.), eru þessir fossar í hjarta landsins, þar sem búast mætti við mestum framförum. Og ef vjer lítum yfir þróun þessa þjóðfjelags á síðari árum, sjáum vjer, að hjer eru að verða til stórefnamenn, og að vjer erum sjálfir farnir að trúa því, að landið hafi mikil auðæfi að geyma, og með því að vjer vitum, að miljónirnar utan úr heimi eru farnar að sækjast eftir þessum auðæfum, þá er sýnilegt, að vjer verðum að gera alt, sem í voru valdi stendur, til þess að vernda þau. Og þó að vjer höfum ekki nægilegt fje til þess að vinna úr þeim, verðum vjer að vera reiðubúnir, þegar miljónirnar koma. Vjer verðum að gæta þess, að vjer höfum tökin á þeim, en þær ekki á oss. Annars skal jeg geta þess, í sambandi við fossana í Soginu, að þar er vatnið sjerstaklega tært, að því er verkfróðir menn segja, og betra til notkunar en úr mörgum fossum öðrum. Oft hefir verið talað um það, að þarflegt væri að beisla fossana. Og þetta er hverju orði sannara. En svo er það best, að vjer höldum þá sjálfir í tauminn. Sú sögn gengur um Sæmund fróða, að hann hafi synt á sel til landsins og haft í hendi saltara, til þess að selurinn næði ekki valdi yfir honum. Þegar miljónirnar koma, verðum vjer að halda á saltara íhugunarinnar og sjálfstæðisins, til þess að drotna yfir miljónunum, en láta þær ekki drotna yfir oss. Með skírskotun til þess, sem nú hefi jeg sagt, leyfi jeg mjer að bera upp svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Mál þetta er vandasamt og kemur seint fram og að óvörum, og er því engin von þess, að þingmenn geti aflað sjer nægilegrar þekkingar á því nú á þinginu. Nauðsyn ber til þess, að stjórn landsins rannsaki, hvernig helst skal fara með vatnsafl landsins, svo að trygður sje hagur þess í nútíð og framtíð, áður en nokkuð verður gert í því máli. Deildin tekur því fyrir næsta mál á dagskrá, í von um, að stjórnin geri þetta. Ástæðan, sem liggur til þess, að jeg legg til, að málinu verði vísað til stjórnarinnar, er sú, að mjer er fullljóst, að það er algerlega óhugsandi, að þetta þing geti afgreitt það. Og með því líka að það hefir ekki getað tekið ákveðna afstöðu til málsins, er fyrirsjáanlegt, að þó að það yrði látið fara í nefnd, mundi niðurstaðan ekki verða önnur en sú, að því yrði vísað aftur til stjórnarinnar. Og þar eð liðið er á þing og ýms stórmál liggja fyrir, er eðlilegast að vísa þessu máli þangað, sem það áreiðanlega fer. Jeg þykist fullviss þessa fyrirfram og byggi þá vissu á trú, sem jeg hefi á fyrirhyggju hv. Alþingis.

Flm. (Eggert Pálsson) Það er að vísu erfitt verk, eins og öllum er ljóst, að eltast við athugasemdir háttv. 2. landsk.þm. (S.E.) við frv., jafnmargar og þær voru, og jafngengdarlausar mótsagnir sem hann komst í við sjálfan sig. Til dæmis um það, í hversu greinilegar mótsagnir hann komst við sjálfan sig, skal jeg benda á það, að hann gerir ráð fyrir, að þegar búið sje að draga fyrningu frá og 5% handa hluthöfum, muni gróði landssjóðs ekki verða mikill, og meira að segja enginn. En jafnframt heldur hann því þó fram, að hjer sje um mjög arðvænlegt fyrirtæki að ræða, er geti gefið landssjóði stórfeldar tekjur, hafi hann það til eignar og umráða. Ef hjer er ekki greinileg mótsögn hjá þm. (S.E.), þá skil jeg ekki, hvað mótsögn er. Hann hefði átt að gæta þess, er hann söng fossum þessum lofið sem mest, að þeir eru þegar orðnir eign fjelagsins og geta ekki komið landinu að liði öðruvísi en í höndum þess. Hann hefði átt að gæta þess, að því meira lof sem hann syngur þeim, því dýrari má álíta að þeir verði, ef til þess kæmi, að landssjóður vildi eignast þá. Hv. 2. landsk.þm. (S.E.) bar upp tvær spurningar. Fyrri spurning hans var það, hverskonar fjelag þetta væri, sem hjer væri um að ræða. Hæstv. forsætisráðherra hafði þegar lýst fjelaginu fullgreinilega, svo að spurningin var því algerlega óþörf. Hann benti á, að í stjórn þess sætu áreiðanlegir peningamenn. Hluthafana taldi hann að vísu ekki upp, enda geri jeg ráð fyrir, að landssjóð varðaði ekki mikið um nöfn þeirra. En það lítur út fyrir, að hv. 2. landsk.þm. (S.E.) álíti, að alt sje undir mannanöfnunum einum komið. Önnur spurning hv. 2. landsk.þm. (S.E.) var sú, hvað fjelagið ætlaði að gera. Þessi spurning lýsir því, að hann hefir ekki einu sinni lesið innganginn að frv. Því að þar segir, að fjelagið sæki um „leyfi til að leiða aflið úr Soginu, milli Þingvallavatns og Hvítár, til Reykjavíkur, eða annarar hafnar, í rafmagnsleiðslum, hvort heldur ofan jarðar eða neðan, leggja járnbraut og vegi og gera höfn og önnur þau mannvirki, sem nauðsynleg eða æskileg eru, til þess að geta notað vatnsaflið. 
             . Og samt sem áður spyr þm. (S.E.), hvað fjelagið ætli að gera. Mjer dettur ekki í hug, að hv. 2. landsk.þm. (S.E.) sje svo skyni skroppinn, að hann sjái ekki, að þar sem fjelagið ætlar að framleiða rafmagn og leggja leiðslu fyrir það, þá muni það ekki láta kraftinn streyma ónotaðan.  Þá fáraðist hv. 2. landsk.þm. (S.E.) mjög um það, að fjelagið væri undanskilið sköttum.  Hv. 2. landsk.þm. (S.E.) sagði, að þó að gefið væri í skyn, að fjelagið ætlaði að leggja járnbraut, þá mundi það ekki hafa nægan rafmagnskraft til þess að reka hana. Um þetta getur hvorugur okkar dæmt af eigin þekkingu. En jeg hefi orð verkfróðra manna fyrir því, að rafmagnsaflið, sem þyrfti til járnbrautarrekstrar, sje hverfandi, í samanburði við þann kraft, sem Sogsfossarnir geta í tje látið. Jeg nenni ekki að eltast við einstakar athugasemdir hv. 2. landsk.þm. (S.E.). Það má segja um þær, eins og þar stendur, að „sumt var gaman, sumt var þarft, um sumt vjer ekki tölum“. En það, sem þarft var af athugasemdum hans, kæmi best nefndinni að notum, og því ætti hann ekki að rísa öndverður gegn því, að þingnefnd gæti haft einhver not af þeim. En þó að þm. (S.E.) væri svona margorður, ætlaðist hann augsýnilega ekki til, að tekið væri neitt mark á því, sem hann sagði, þar sem hann vildi svæfa málið nú þegar. Hv. þingdeild er sjálfráð um það, hvort henni finst sæmandi að kæfa slíkt stórmál sem þetta. En ef hún kæfir málið, álit jeg hana ekki hæfa til að meta það ástand, sem nú er. Mundi það t. d. ekki hafa komið sjer vel að hafa rafmagn á reiðum höndum, bæði til ljóss og hitunar, hjer í Reykjavík á þessum tímum, - jafndýr og því nær ófáanleg sem kol eru nú orðin. Hitt er annað mál, hvort deildin vill afgreiða málið nú fyrir fult og alt. En það, að hún taki það ekki til alvarlegrar íhugunar, finst mjer hreint og beint óafsakanlegt.

Sigurður Eggerz Jeg skildi ekki tal hv. 1. þm. Rang. (E.P.) um mótsagnir í ræðu minni.  Annars kendi allmikils ákafa í ræðu hv. 1. þm. Rang. (E.P.). Hann óð upp - ef mjer leyfðist að komast svo að orði - með ákaflega miklum bægslagangi. En mjer kom það ekki á óvart, því að þetta er ekki í fyrsta skifti, sem jeg hefi sjeð hv.þm. (E.P.)eiga kost á að taka á móti erlendum miljónum. Það var í fyrsta sinn árið 1913. Jeg man, hvernig hann vildi þá gleypa við járnbrautartilboðinu sæla. En það tilboð er nú með öllu fordæmt. Mjer kom þess vegna það ekki á óvart, þó að hv.þm. (E.P.) vildi taka feginshendi við þessu tilboði. Hv. þm. (E.P.) furðaði sig á, að jeg skyldi spyrja hann að því, hvað fjelagið ætlaði sjer að gera, þar sem það væri tekið fram í innganginum að frumvarpinu. En það, sem þar er tilgreint, er vitanlega ekki markmið fjelagsins, heldur meðal að marki, því að vitanlega er þessum miljónum ekki stefnt hingað til þess að byggja hafnir og leggja járnbrautir, ekki heldur til þess að setja kraft á Suðurlandsundirlendið; hitt er afturvíst, að ef járnbraut verður bygð eða hafnir gerðar, þá er það auðvitað til þess að greiða fyrir því marki, fyrir þeim gróðafyrirtækjum, sem fjelagið ætlar að setja á stofn. Eins er það vitanlega ekki markmið fjelagsins að leiða kraftinn í rafmagnsframleiðslum til Reykjavíkur, heldur er það vitanlega einnig gert til þess að ýta einhverju af stað með þeim krafti, sem þannig er leiddur. Mjer virðist því ljóst, að hv.þm. (E P.) hefir talað hjer af æði litlum skilningi. Nei, mark fjelagsins er ekki neitt af þessu, - hitt er trúlegra, að mark fjelagsins sje það, sem fleygt hefir verið utan þings, að vinna áburð úr loftinu. Þar sem hv.þm. (E.P.) sagði, að á sama stæði, hvort stjórnendur fjelagsins hjetu Pjetur eða Páll, þá er að vísu mikið hæft í því. En þó býst jeg við, að hv. Alþingi verði mjer sammála um það, að ekki standi alveg á sama, hverjir með fjeð fari. Þess vegna er það ekkert móti líkum, að maður spyrji, hverjir standi hjer á bak við. Forsætisráðh. gat þess reyndar, að vandaðir og áreiðanlegir peningamenn væru í stjórn fjelagsins. En vjer vitum samt langtum oflítið um fjelagið. Jeg hefi t. d. heyrt, að orðið hafi direktörskifti fyrir fjelaginu hjer á landi síðustu dagana. Annars vitum vjer, að þeir Íslendingar, sem að stjórninni standa, eru heiðursmenn. En jeg hefi aldrei heyrt, að þeir væru neinir sjerstakir fjámálamenn. Hví skyldi stjórnin ekki vera skipuð aðalfjármálamönnum vorum? Það væri þó töluverð trygging. Hv. 1. þm. Rang. (E.P.) vildi vefengja þau ummæli mín, að fjelagið væri undanþegið tollum og sköttum, og vitnaði í 7. gr., máli sínu til stuðnings. Þar segir: „Leyfishafi er undanþeginn vörutolli á efni til mannvirkja sinna og iðnaðarframleiðslu, úlflutningsgjaldi af iðnaðarafurðum sínum, svo og öllum öðrum sköttum og tollum til landssjóðs, gegn því að greiða 10% af ágóða fyrirtækisins“, o. s. frv. Er nú ekki auðsælt, að jeg hefi farið með rjett mál? Hitt er annað mál, að mjer kom auðvitað ekki til hugar, að fjelagið yrði undanþegið útsvari, enda er það ekki talið til skatta eða tolla. Þá lagði þm. (E.P.) mikla áherslu á eitt atriði, sem jeg gat ekki skilið. En það var, að fjelagið legði járnbraut austur. Ef vjer lítum á frumvarpið, sjáum vjer, að þar stendur ekkert loforð um járnbrautarlagningu. Eina loforðið, sem þar er gefið, er að selja landinu rafmagn, en að leggja járnbraut eftir vissum ástæðum. En það þarf svo sterka strauma til þess að framleiða áburð, að komið gæti fyrir, að ekkert rafmagn yrði afgangs til járnbrautarrekstrar. Þá furðaði hv.þm. (E.P.) sig á því, að jeg skyldi gera þessar athugasemdir, þar sem jeg ætlaðist til, að þær yrðu ekki teknar til greina. Þetta er ekki rjett hjá hv.þm. (E.P.). Jeg ætlaðist til, að hæstv. stjórn tæki þær til greina, því að jeg sagði, eins og rökstudd dagskrá mín ber líka ljósast vitni um, að ekki bæri að kyrkja málið, heldur teldi jeg rjett að fela stjórninni það. Er þetta þá sama sem jeg leggi til, að málið sje drepið ? Ætlun mín var einmitt sú, að málið yrði rannsakað gaumgæfilega af færum mönnum. Jeg er alveg sannfærður um það, hvernig sem menn kunna að öðru leyti að skiftast um þetta mál, að þá skiftast menn ekki um það að krefjast þess, að áður en þetta mál er afgert, þá verði það íhugað nákvæmlega og samviskusamlega. Og jeg veit, að það eru fleiri en jeg, sem líta eins á málið, menn, sem sjá, að sumt er gott í málinu, en það er geigur í þeim við að afgreiða málið, þegar svo er á liðið þingtíma; það held jeg að sje trauðla sæmilegt fyrir Alþingi Íslendinga, og jeg held, að það væri erfitt fyrir Alþingi að verja þær gerðir sínar frammi fyrir dómstól þjóðarinnar, og það því fremur, þar sem saga annara þjóða hefir sýnt það, að þær verða fyrir stórfeldum skaða, ef löggjafarnir sýna fljótfærni í slíkum tilfellum. Jeg hygg, að það væri glapræði, ef frv. þetta væri nú afgreitt undirbúningslaust og án athugunar. Því að mál þetta þarf mjög ítarlegs undirbúnings við, og gæti jeg í því efni ímyndað mjer, að nauðsynlegt væri að senda mann eða menn til Noregs, til þess að rannsaka sögu og gang fossamálanna þar.

Flm. (Eggert Pálsson) Jeg skal ekki lengja mikið umræður um þetta mál hjeðan af, enda hygg jeg, að það græðist ekki svo mikið á því, þótt háttv. 2. landsk.þm. (S.E.) og jeg þráttum um það fram og aftur. Jeg vil að eins benda á það, er kom fram siðast í ræðu háttv.þm. (S.E ), áður en hann settist niður. Hann lagði mikla áherslu á það, og það tók sig út sein aðalályktanir í ræðu hans, að það væri viðurhlutamikið að afgreiða málið svona fljótt eins og hjer stæði til. Það leit út eins og háttv.þm. (S.E.), hefði verið að dreyma, að málið væri afgreitt frá háttv. Nd og væri nú til síðustu (3.) og lokaumræðu hjer í háttv. deild. En það er langur vegur frá, að svo sje; málið er nú að eins til fyrstu umræðu á þinginu, og hefir enn þá ekkert verið athugað, hvorki af nefnd nje í deildum þingsins, svo að hin rökstudda dagskrá þingmannsins (S.E.) er því með öllu ótímabær. Enn fremur tók jeg eftir því, að háttv. 2. landsk.þm. (S.E.) sló því fram, og jeg vil leyfa mjer að viðhafa sama orðatiltæki og hann viðhafði um mig, „með miklum bægslagangi“, að þjóðin heimtaði, að málið væri íhugað. En hann fer beint í bág við þetta, er hann leggur til, að málinu sje vísað frá eftir stundar umræðu, því að með því tekur hann beint fyrir kverkar málsins, svo að þingið getur engan veginn íhugað það. Eða ætlar háttv. 2. landsk.þm. (S.E.), að það sje nóg, að hann hafi mjög lausagopalega íhugað, eða réttara sagt gasprað, um málið? Þótt jeg viti háttv.þm. (S.E) vera talsvert upp með sjer, þá geri jeg þó ekki ráð fyrir því, að við nánari íhugun sje hann svo „innbilskur“. Jeg skal ekki þrátta frekar um þetta, að svo vöxnu máli. Hvort hv. deild vill athuga málið eða drepa sýnir hún með atkvæðagreiðslunni. Jeg læt það fara sem verkast vill, en jeg vil, að þinginu gefist kostur á að íhuga það, því að það hlyti þó að minsta kosti að verða góður stuðningur fyrir stjórnina, ef hún síðar kynni að fá það til meðferðar.

Magnús Torfason Jeg skal strax lýsa yfir, að jeg er ánægður yfir, að það sjest eitthvað bóla á því, að við eigum að geta haft einhver not af þessu mikla og mesta afli, sem við eigum í landinu, fossunum. Og jeg get líka verið ánægður yfir því, úr því að þetta mál var borið fram hjer á þinginu, að það skyldi fyrst vera borið hjer fram. Það sýnir, að það er farið að líta svo á, að þessi hv. deild standi hinni jafnfætis, og bendir til þess, að hún sje skoðuð sem þungamiðja þingsins. Það, sem kom mjer til að taka til máls, voru ummæli hæstv. forsætisráðherra, þar sem hann ljet þá ósk í ljós. ekki fyrir hönd stjórnarinnar, heldur fyrir sína eigin, að þetta mál næði fram að ganga á þessu þingi. Fyrir mjer lítur málið svo út, að það eigi ekki að ganga fram á þinginu, sakir þess, eins og getið hefir verið um, að málið er alveg óundirbúið. Mjer skilst, að mál eins og þetta þurfi að fá nákvæman undirbúning, stjórnin verði að undirbúa það, með aðstoð þeirra fróðuslu manna, er hún getur haft völ á, og jeg vil enn fremur taka það fram, að eflir því, sem mjer er kunnugt, þá getur stjórnin ekki haft aðstað óvilhalla fagmanna hjerlendra, því að þeir eru allir, eltir því er jeg veit best, að meira eða minna leyti flæktir við þetta fyrirtæki eða þessu lík. En jeg tel óráð að ráða þessu máli til lykta fyr en við höfum fengið aðstoð bestu sjerfræðinga um þessi efni, og það jafnvel erlendra sjerfræðinga. Jeg verð líka að segja það, að jeg get ekki sjeð annað en að hlunnindi þau, sem við eigum að fá, liggi nokkuð í lausu lofti. Þau eru svo loðin, að ekkert er hægra fyrir fjelagið en að komast hjá þeim. Því að vjer vitum það, að þessi stóru fjelög hafa oft ýms góð ráð til þess að sjá um, að ágóðahluti almennra hluthafa verði ekki ofmikill. Menn þekkja dæmi þess, að stjórnir slíkra fjelaga hafa tekið sjer ósmáar góflur, og í stjórnunum eru venjulega þeir menn, er mest eiga í fjelaginu, en það, sem þó sjerstaklega hneykslar mig í þessu frv., er að jeg sje ekki betri en að það sje engin trygging fyrir því, að stjórn fjelagsins verði innlend. Það stendur vitanlega í frv., að stjórnin eigi að vera heimilisföst hjer á landi, en jeg álít það enga tryggingu. Það þarf ekki annað en benda á það, að fjelag með öðru eins fjármagni og hjer er um að ræða munar ekkert um að hafa einhver aflóga skyldmenni hinna virkilegu eigenda til að sitja hjer uppi með allmikla fúlgu, og eru þeir þá heimilisfastir hjer, en þó ekkert annað en verkfæri útlendinga þeirra, er fjelagið eiga og stjórna því; sem sagt býst jeg við því, að það þurfi að ganga svo miklu betur frá því, að stjórnin verði innlend, ef þetta ákvæði á að koma að nokkru gagni. Það verður að ganga svo frá því, að útilokað sje, að stjórnin sje leppuð. Enn fremur verð jeg að líta svo á, að þingnefndir geti ekki undirbúið þetta mál að neinu leyti svo vel, að samviskusamir menn geti tekið þá ábyrgð á sig, að veita því fylgi sitt gegnum þingið, og árangurinn verði því ekki annar en sá, að tefja stórkostlega fyrir öðrum þingstörfum. Hitt er annað mál, að jeg hefði ekkert á móti því, að þetta mál væri tekið upp aftur í lok þingsins með þingsályktunartill., og gæti stjórnin og þingið til þess tíma athugað það, hvernig það yrði best gert. Jeg verð að taka undir það með hv. 2. landsk.þm. (S.E.), að það er alls ekki ætlunin með dagskránni að vísa þessu máli á bug. Vjer viljum að eins ekki gerast fljótráðir í þessu máli, sem líklega hefir meiri þýðingu fyrir þetta land en nokkurt annað mál, er upp hefir verið borið á þingi. Það, sem jeg álit að þyrfti að gera sjerstaklega, áður en þessu máli er ráðið til lykta, er að undirbúa tilboð til notkunar fossanna.  En að ráða því til lykta á þessu þingi sje jeg engin lök á fyrir þá, sem vilja vera varfærnir.  Jeg skal ekkert mæla til þeirra manna, sem kunna að vera þessu máli fylgjandi, því að það hefir komið fram, og það vitum við best, er höfum þinglesið flesta samninga um fossa hjer á landi, að þegar fossar berast á góma, þá er eins og komist beinlínis herfjötur á menn; þá er eins og þeir sjái ekkert annað en þann hag, er næst blasir fram undan, en gæti ekki þess, að hjer er um auðæfi að ræða, sem vaxa í verði á hverju ári, svo mjög, að það er ekki hægt að gera sjer neina hugmynd um það.

Forsætisráðherra (J.M.): Jeg skal leyfa mjer að skýra betur orð mín út af athugasemd háttv.þm. Ísaf. (M.T.). Hann talaði um, að jeg hefði sagt, að jeg væri þessu frv. fylgjandi, en jeg sagði, að jeg væri þessu frv. ekki að öllu leyti fylgjandi, en jeg sagði, að jeg væri málinu fylgjandi og jeg áliti það óforsvaranlegt af þinginu að líta ekki á það, en það vilja mótstöðumenn þess ekki. Þeir tala um, að það væri ef til vill ástæða til þess að taka þessa fossa af fjelaginu, og vil jeg þá geta þess, að það hefir verið farið fram á það af bæjarstjórn Reykjavíkur. En ef það á að taka fossana af fjelaginu, þá á að gera það strax; hitt finst mjer óeðlilegt og enda mótsögn, að vilja bíða með það, þegar þeir verða því dýrari, sem lengra liður. Jeg skil það vel, að menn vilji athuga málið áður en því er ráðið til lykta, en það finst mjer óeðlilegt, að þeir, er á móti málinu mæla, vilja ekki að það fari til nefndar og verði athugað þar. Það liggur þó í augum uppi, að það er styrkur fyrir stjórnina, að nefnd hefði athugað málið, ef því yrði síðar vísað til hennar. Hugsum oss enn fremur, að stjórnin yrði aldrei fyllilega samdóma um málið. Ætti það þá að bíða og bíða eftir því að hún yrði það. Það hafa mörg lög verið samþykt á Alþingi, sem stjórnin hefir ekki átt neinn þátt í, mál, jafnvel samþykt á móti vilja hennar. Og mjer finst það ekki vera sjálfsagt, að slíkt mál sem þetta valdi stjórnarskiftum. Annars sýnast mjer allar þessar ræður vera fremur óþarfar. Mjer sýnist hjer vera um tvent að velja, annað að vísa málinu alveg á bug - og þeir, sem það vilja, samþykkja dagskrána - og hitt að athuga málið - og þeir vísa því til nefndar, og gæti stjórnin þá fengið eitthvað, sem væri henni til leiðbeiningar.

Magnús Torfason Mjer fanst hæstv. forsætisráðherra líta svo á síðast í ræðu sinni, sem það væri einskonar mótsögn í því að vísa málinu til stjórnarinnar, en vilja ekki láta það komast í nefnd. Jeg verð að segja það fyrir mitt leyti, að með þeim þingönnum, sem nú eru, treysti jeg mjer ekki til að taka neina ákveðna afstöðu í málinu á þessu þingi  (H. H: En næsta?)  , en tillagan fer fram á það, að stjórnin undirbúi málið með allri þeirri kunnáttu, sem hún hefir ráð á að afla sjer. Og það er ekki svo langt að bíða næsta þings; jeg gæti búist við því, að það yrði á næsta vori. Jeg get ekki heldur skilið orð hæstv. forsætisráðherra um, að umræðurnar hjer væru óþarfar; jeg hjelt, að það væri gott fyrir stjórnina að fá nokkrar bendingar í umræðunum um málið. Öðru hefi jeg ekki að svara, nema því einu, að mjer hefir aldrei dottið í hug, að þingið gæti nú afráðið nokkuð um það, hvort rjett væri að kaupa fossana eða ekki.

Atvinnumálaráðherra (S.J.): Hæstv. forsætisráðherra hefir nú rjettilega skýrt, að jeg hygg, frá afstöðu stjórnarinnar til málsins; það er rjett, að hún er ekki fastákveðin enn þá. En jeg vil lýsa yfir því, hver sem afstaða mín síðar kann að verða í þessu máli, að þá vil jeg ekki með atkvæði mínu nú bægja þeirri athugun frá málinu, sem það gæti fengið í nefnd. Jeg get líka ekki annað ætlað en að hver sú nefnd, sem með málið fer, hljóti að koma fram með einhverja greinargerð, er gæti verið stuðningur fyrir stjórnina. Þetta vildi jeg taka fram, alkvæði mínu til skýringar.

Kristinn Daníelsson Jeg leyfi mjer að leggja til, ef hin rökstudda dagskrá verður ekki samþykt, að máli þessu verði, að þessari umr. lokinni, vísað til sjerstakrar nefndar, sem skipuð verði 5 mönnum. Málið tel jeg svo mikilsvert, að nefndarmenn megi ekki færri vera.