Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Jónsson Ég vil aðeins endurnýja tilmæli til hæstv. forseta um að hann herði á n. um afgreiðslu frv. um ríkisgjaldanefnd. Mér þykir n. ganga heldur seint að átta sig á málinu, og vona, að hæstv. forseti taki það til 2. umr. sem fyrst.

Forseti (EÁrna): Ég hefi talað um þetta mál við hv. form. n. og spurt bann eftir því, og hefir mér skilizt, að það mundi ekki vera von á nál. um frv. Ég get náttúrlega gert það fyrir hv.flm. að taka málið á dagskrá, þó að það sé alls ekki sjáanlegt, að málið nái fram að ganga, þar sem komið er nú að þinglokum.

Pétur Magnússon Ég vil eindregið leyfa mér að mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki sem allra fyrst á dagskrá frv. mitt á þskj. 39, sem ég flutti í byrjun þings og var eitt af fyrstu málum, sem vísað var til landbn. Ég og hv. 10. landsk. höfum gefið út nál. um frv. fyrir viku síðan. Ég geri ekki ráð fyrir, að það þurfi að búast við nál. frá hv. meiri hl. landbn. um málið, og þýðir ekki að bíða eftir því. Ég vil heldur, að málið fái einhverja afgreiðslu í þd. en að það dagi uppi.

Jón Baldvinsson Ég vil beina því til hæstv. forseta, að hann taki nú einungis á dagskrá þau mál, sem lengst eru komin áleiðis og líklegt er, að fái afgreiðslu, en tefji ekki tímann með málum, sem eru hér til 1. umr. og engar líkur eru til, að geti gengið fram á þessu þingi. Ég er flm. að einu af þeim frv., sem ekki er komið lengra áleiðis og vísað var til landbn. Það hefir verið sent til athugunar og umsagnar í ýmsar áttir, og má segja, að n. hafi tafið fyrir því. En ég geri þó ekki kröfu til þess, að það verði tekið á dagskrá, úr því sem komið er.

Magnús Jónsson Ég álít, að það eigi mjög illa við, að hv. 4. landsk. rísi hér upp og mótmæli því, að þetta frv. mitt verði tekið á dagskrá, af því að hann hefir sem form. fjhn. legið á því allan þingtímann og ekki afgr. það frá n., þó að ég viðurkenni þá almennu reglu, að þau mál, sem lengra eru komin, eigi að sitja fyrir afgreiðslu svo síðla á þingi. En ég vona, að hæstv. forseti taki málið á dagskrá, þrátt fyrir það, þó að ekki væri til annars en í refsingarskyni við hv.fjhn.

Forseti (EÁrna): Ég skal reyna að taka þessi tvö mál á dagskrá á föstudaginn 14. þ. m., þó að þau verði vitanlega ekki sett framan við þau mál, sem nauðsynlega. þurfa að fá afgreiðslu á þessu þingi og verða því að sitja fyrir, þar sem mjög er orðið áliðið þings.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég á brtt. á þskj. 758. Þessi brtt. er í sambandi við það, að það varð að samkomulagi milli stjórnarflokkanna að stuðla að því, að sú hækkun á benzínskatti, sem ráðgerð var, næði ekki fram að ganga, og er þessi brtt. flutt til þess að vega upp á móti þeim tekjumissi, sem við það verður. Til þess að þingheimur geti áttað sig á því, hvers vegna þessi brtt. er flutt, þá skal ég gera grein fyrir því, hvernig þessi mál eru eins og nú standa sakir. Eins og menn kannske muna, þá er hallinn á fjárl. eins og þau eru núna 1 millj. 790 þús. kr., og þarna koma til viðbótar 150 þús. kr., þar sem niður fellur útflutningsgjald, sem því nemur. Þá er hallinn á fjárl. 1 millj. 940 þús., kr. Móti þessu kemur svo tekjuaukning af 1. um tekju- og eignarskatt, sem nemur 850 þús. kr. Við þetta minnkar hallinn niður 1 millj. 90 þús. kr. Svo er ætlazt til, að af tollabreyt. fáist 400 þús. kr. tekjuaukning. Þá er ætlazt til, að af þeirri breyt., sem samþ. er á l. um einkasölu á áfengi og l. um einkasölu á eldspýtum og vindlingapappír, fáist um 100 þús. kr. Svo er gert ráð fyrir, að fáist 340 þús. kr., ef þessi brtt. verður samþ. Þá eru komnar þarna um 1700 þús. kr. til að vega upp á móti hallanum á fjárl. Þá vantar 240 þús. kr. til þess að jöfnuður fáist áður en gengið er til 3. umr. fjárl. Ég hefi viljað gera ráð fyrir því, að frv. um stimpilgjald ásamt heimildum til einkasölu, sem hér liggja fyrir þinginu, myndu, ef þau verð, samþ., nægja til þess að jafna hallann, jafnvel þó að gert sé ráð fyrir nokkurri hækkun á útgjaldalið fjárl. við 3. umr. Þessi brtt á þskj. 758 er borin fram til þess að jafna hallann á fjárl., og er gert ráð fyrir, að hún veiti tekjuaukningu, ef hún verður samþ., sem nemur 340 þús. kr. Brtt. fer fram á 25% viðauka, sem lagður sé á aukatekjur ríkissjóðs I.-VI. kafla, þær, sem taldar eru í lögum nr. 75 27. júní 1921. Undanþegnar eru aukatekjur í VII. kafla, en þar er aðallega um afgreiðslugjöld að ræða. Viðaukinn er því á helming aukateknanna 270 þús. kr., og 25% af því verða um 66 þús. kr. Svo er gert ráð fyrir 25% viðauka á stimpilgjaldi, og mun hann eftir áætlun fjárl. gefa um 100 þús. kr. Þá er gert ráð fyrir 25% viðauka á verðtolli, að undanskildum verðtolli af vörum þeim, er greinir í l. nr. 11 2. júní 1933, en þau eru viðvíkjandi verzlunarsamningum við Bretland og auglýsingu í sambandi við þá, sömuleiðis á ekki að greiða viðauka á verðtolli á skófatnaði, öðrum en lakk-, flos- og silkiskóm, og olíufatnaði. Ef miðað er við innflutninginn 1932 og áætlun fjárl.frv., þá yrði þessi viðauki 180 þús. kr., og verður þá allur viðaukinn milli 340 þús. og 350 þús. kr. samkv. till. Um þennan verðtoll vildi ég ennfremur segja það, að með því að undanskilja verðtoll samkv. 1. frá 1933, þá verður undanþeginn hinn ódýrari varningur, svo að viðaukinn á verðtollinum nær ekki til hinna nauðsynlegustu vara. Þá vil ég minnast á annan lið viðaukans, en hann er á stimpilgjaldi, en sá viðauki nær ekki til greiðslna fyrir embættisverk, sem framkvæmd eru, eða fyrir skjöl, sem út eru gefin vegna framkvæmda á lögum nr. 78 19. júní 1933, um Kreppulánasjóð. Það er víst, að á næstu árum verður mikið gefið út af skjölum vegna framkvæmdar Kreppulánasjóðsl., og það er ekki sanngjarnt, að sú skjalaútgáfa verði fyrir þessu gjaldi. Ég get svo látið útrætt um þessa brtt. Ég hefi nú gert grein fyrir því, hvernig þessi mál standa, og vænti því, að hv. d. sjái, að þörf er fyrir þennan tekjuauka, og samþ. því brtt.

Ólafur Thors Þessi brtt. er nýframkomin. Hún er um hvorki meira né minna en það, að leggja nýja skatta á, sem nema 340 þús. kr., eftir því sem hæstv. fjmrh. hefir gert grein fyrir. Ég vil þegar láta þau orð falla, að það er auðvitað óviðfelldið, svo ekki sé sterkara að orði kveðið, að ætla sér að hafa þetta form á nýrri skattaálagningu, að bera fram brtt. við 3. umr. frv. í seinni d. Það þarf að vísu að fara aftur til Ed., ef brtt. verður samþ., en þrátt fyrir það er þetta ekki þingleg meðferð, þegar um slíkt mál er að ræða sem þetta. Ég vil samkv. ósk hæstv. forseta ekki ræða efnishlið málsins núna, en fara fram á það, eftir að hæstv. fjmrh. hefir skýrt frá málinu og ég hefi látið þessi orð falla, að það verði tekið út af dagskrá, og fjhn. fái tækifæri til þess að athuga það. Teldi ég þá rétt, að n. reyndi að fá fjmrh. á sinn fund og hann gerði ýtarlega grein fyrir frv. Ég tel þetta heppileg vinnubrögð í máli sem þessu og vænti þess, að hæstv. forseti verði mér sammála um þetta.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég hefi auðvitað ekkert á móti því, að málinu sé frestað og það tekið til athugunar af fjhn., og vona ég, að hún geti athugað það í fyrramálið. Ég get ekki fallizt á það, að þetta sé óviðfelldið form, þar sem þetta á að koma í staðinn fyrir annan skatt, sem flokkarnir hafa komið sér saman um að láta ekki ganga fram. Ég veit ekki betur en þessi aðferð hafi tíðkazt í þinginu, þó að ég af skiljanlegum ástæðum hafi ekki getað fylgzt með sögu þingsins. En mér hefir samt skilizt, að þessi aðferð hafi ekki verið talin óviðfelldin, og var t. d. 1933 smeygt inn í samskonar frv. viðauka á tekju- og eignarskatti. Þetta er því hvorki óvanalegt né óþinglegt, þó ég ætli mér ekki að fara út í deilur um það.

Forseti (JörB): Ég held, að það væri hyggilegt að fresta málinu, svo að fjhn. gæfist kostur á að athuga það, enda hefir hæstv. fjmrh. fallizt á það.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Það hafa verið gerðar tilraunir í báðum hv.þd. til þess að breyta þessu frv., þannig að lögð yrði aðaláherzlan á gjaldeyrishömlurnar, sem í frv. eru, en aftur á móti felldar burt innflutningshaftaráðstafanirnar, sem gert er ráð fyrir í frv. Hv. meiri hl. beggja þd. hefir komið sér saman um að fella þessar brtt. Það hefir engin breyt. verið gerð á þessu frv. í hv.Nd. önnur en sú, að því hefir verið bætt við 3. gr., að bankarnir skuli greiða helming nefndarkostnaðar. Þetta er vitanlega engin stefnubreyting á málinu, almennt talað. Það getur kannske verið gott fyrir ríkissjóð að koma kostnaðinum yfir á herðar bankanna, en það er enginn stefnubreyting á frv. Tilgangurinn með þessum innflutningshöftum er samkv. yfirlýsingu hæstv. fjmrh. það, sem hann kallar „að loka kaupgetuna inni í landinu“. Við töluðum um þetta, þegar málið var til meðferðar hér í þessari hv. d., að auka kaupgetuna innanlands, til þess að koma meira fjöri í atvinnulífið, og loka kaupgetuna inni. Ég ætla því ekki að fjölyrða nú um það sama, sem ég talaði þá um, sem sé, að jafnvel þótt kaupgetan yrði lokuð inni, þá yrði það aðeins til þess að kippa okkar gjaldeyri úr öllu sambandi við gjaldeyri annara landa og fella krónuna raunverulega í verði, þ. e. a. s. að fella kaupmátt krónunnar, en halda henni hinsvegar í sama gengi með þessum sterku gjaldeyrisráðstöfunum. En aðalatriði þessa máls, eins og það birtist í þessu frv., er dæmalaust „humbug“, því að samtímis því, sem sett eru fullkomin innflutningshöft, eru gerðir samningar við ýmsar stórþjóðir um að hafa alls engin innflutningshöft frá þeim löndum. Nýlega hefir t. d. verið birtur útdráttur úr Spánar-samningnum. Eitt ákvæði hans fjallar um það, að engum hömlum megi beita innflutning til Spánar, né heldur gjaldeyri til kaupa á vörum þaðan. Þetta sýnir greinilega, að samtímis því, sem settar eru þessar ströngu gjaldeyrishömlur, er beizlinu beinlínis sleppt fram af í þessu efni. Þetta er hliðstætt því, að sett væri hér algert vínbann, en samtímis væri svo heimilað að flytja vín frá ákveðnu vínlandi. Innflutningshöftunum er því í raun og veru létt af með þessu. Þær vörur, sem hægt er að fá frá Spáni, er því auðvelt að kaupa hömlulaust. Hér er t. d. úthlutað litlum innflutningsskömmtum af stórum vörutegundum, eins og t. d. skófatnaði. Spánverjar framleiða mikið af skófatnaði, m. ö. o., á þessari stóru vörutegund eru engar hömlur. Ég efast ekki um, að flytja megi allskonar dót og glingur til landsins frá Spáni. Þá má minnast á það, að bílar eru fluttir í stórum stíl frá öflugum amerískum bílaverksmiðjum til Spánar og settir þar saman. Þeir eiga því uppruna sinn á Spáni, og er því ómögulegt að hefta innflutning á þeim. Það, sem við höfum þannig upp úr hömlum á bílum frá Ameríku, er það, að við verðum að borga 800-900 kr. meira en ella fyrir hvern bíl. Þetta sýnir, að það er rétt, sem ég hefi oft haldið fram, að þessi innflutningshöft eru oft beinlínis til þess að auka gjaldeyriseyðslu, en ekki gjaldeyrissparnað. Ég fyrir mitt leyti mun ekki bera fram brtt. við þetta frv. að þessu sinni. Meiri hl. hv.Alþ. virðist vera staðráðinn í því að samþ. þetta „humbug“ og setja þessar ströngu reglur um innflutningsbann samtímis því, sem dyrnar eru galopnaðar fyrir frjálsum innflutningi. Þetta á að vera bragð til þess að sýna, hve áhugi stjórnarliðsins á þessum málum er mikill, svo að minna beri á því, að raunverulega er búið að létta innflutningshöftunum af. Það eru vissar vörutegundir, sem við ýmist getum ekki flutt frá þessum löndum eða við verðum smátt og smátt að binda okkur við að kaupa frá öðrum þjóðum, sem við kaupum af. Mér finnst, að menn ættu að horfast í augu við veruleikann í þessu efni, en ekki að vera að dragnast með þennan hégóma, fyrst við getum það ekki. Ég mun því greiða atkv. móti þessu frv. Ég viðurkenni að vísu, að það geti verið gagn að gjaldeyrisráðstöfunum, en í þessu tilfelli fylgir svo margt annað með, að mér er ómögulegt að greiða frv. atkv. mitt.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Ég vil leyfa mér að fara fram á það við hæstv. forseta, að hann taki þetta mál út af dagskrá, þar sem enn er ekki búið að ganga frá brtt., sem væntanlegar eru bæði frá einstökum hv.þm. og n. sjálfri, verður því líklega ekki heldur hægt að taka það á dagskrá á morgun.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég skal hafa framsöguræðu mína stutta. N. er sammála um frv. í aðalatriðunum og vill samþ. það óbreytt, en einn af nefndarmönnum hefir þó skrifað undir það með fyrirvara, og liggja fyrir brtt. frá honum á þskj. 742, sem meiri hl. n. getur ekki fallizt á.

Jón Auðunn Jónsson Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, því að ég er ósamþ. 1. og 2. gr. frv. og kem með brtt. við þessar gr. á þskj. 742. Þetta frv. er að sumu leyti endurbót á núgildandi l., en það er sá galli á því, að nýjar verksmiðjur má ekki byggja samkv. því nema með leyfi ráðh., né heldur stækka þær verksmiðjur, er nú eru til, án hans leyfis. Það getur verið, að þeir, sem eiga verksmiðjur nú, þurfi að skipta um vélar eða vélasamstæður og stækka verksmiðjuna í sambandi við það, svo að hún geti t. d. unnið úr 800 málum á sólarhring í stað 500 mála. Mér finnst engin meining í því, að þeir þurfi að leita til ráðh. til þess að fá leyfi til þess, sem alltaf er þó undir hælinn lagt, að fáist. Þá álít ég, að 2. gr. frv. sé óþörf, því að ríkisstj. getur tekið stöðvarnar eignarnámi samkv. gildandi l. um eignarnám.

Frsm. (Thor Thors) Allshn. hefir haft málið til athugunar og er sammála um að leggja til, að frv. gangi fram, þó með brtt. um, að fyrir 15 ár í frv. komi 10 ár. Það hefir verið svo undanfarið, að þeir, sem hafa sótt um ríkisborgararétt, hafa fengið hann án sérstakra skilyrða. Nú eru ákveðin þau skilyrði, að sá, sem sækir um ríkisborgararétt, skili hegningarvottorði, að hann hafi ekki þegið styrk hér á landi og að hann hafi haft búsetu hér á landi nokkur ár. Þessi skilyrði hafa ekki verið áður, en virðist rétt að taka þau upp, vegna þeirra hlunninda, sem ríkisborgararétturinn veitir. Er algengt erlendis að hafa 15 ára búsetuskilyrði fyrir ríkisborgararétti. En þó að nauðsynlegt sé, að maðurinn hafi átt hér nokkra dvöl og fest rætur þykir ekki ástæða til að hafa ákvæðið eins strangt og víða annarsstaðar, vegna þess, hve hér er fámennt og strjálbyggt, en atvinnumöguleikar miklir. Það er annað viðhorf hjá þjóðum, sem stynja undir atvinnuleysi og þéttbýli. Vildi ég mælast til, að hv.þdm. fallist á brtt.n., en í heild er frv. til bóta.

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Ég og hv. 4. þm. Reykv. höfum borið fram brtt. á þskj. 770. Sú fyrri er við 12. gr. og er að mestu leyti sama efnis og brtt. sú, sem ég tók aftur við 2. umr. þessa máls. Hún er eingöngu fram borin vegna þess, að mér fannst sennilegra, að hún næði frekar fram að ganga hér í hv. deild, þar sem hún er breytt að forminu til frá því, sem hún var. Eins og hv.þdm. sjá, er efni hennar það, að heimilað er, að í reglugerð megi ákveða hámark þess áfengis, sem áfengisverzlunin og útsölur megi afhenda einstaklingum, svo og setja nánari reglur um meðferð áfengis. Ég hygg, að þær verði ekki færri en þrjár reglugerðirnar, sem setja þarf í sambandi við þessi lög. En að því er snertir efni brtt. þessarar, þá trúi ég ekki öðru en að hv. dm. geti fallizt á að gefa þessa heimild, því að vel getur komið til mála að taka upp slíkt fyrirkomulag hér, sem þar er bent til. Líkt fyrirkomulag sem þetta hefir að undanförnu verið notað í Svíþjóð og talið reynast vel. Vænti ég því, að hv. dm. samþ. þessa brtt. Þá er hin brtt., sem er við 17. gr. Hún er þess efnis, að aftan við 1. málsgr. þessarar gr. bætist orðin: „Svo og í bifreiðum, er flytja farþega.“ Þessi fyrri málsgr. 17. gr. hljóðar svo: „Bannað er að neyta áfengis í veitingastofum, veitingatjöldum eða öðrum stöðum, þar sem veitingar fara fram.“ Hér er því farið fram á, að bannað verði einnig að neyta áfengis í bílum, sem flytja farþega. Það hefir nefnil. komið fram undir umr., að ýmsir kunnugir telja, að mjög mikill drykkjuskapur fari fram í bifreiðum. Ég er sjálfur ekki kunnugur þessu, en þar sem þetta er fullyrt af skilgóðum mönnum, þá tel ég engan vafa geta á því leikið, að þetta sé rétt, og því tel ég sjálfsagt að reyna að koma í veg fyrir, að mikill drykkjuskapur sé látinn viðgangast í bifreiðum. Samkv. 17. gr. er talið, að ölvun manna geti orðið til þess að raska samkomum, og því þykir rétt að banna mönnum að neyta áfengis í veitingastofum og veitingatjöldum í sambandi við þær, nema þar sem sérstakt vínveitingaleyfi er. Mér virðist nú engu síður ástæða til þess, að sett séu ákvæði um, að menn megi ekki neyta víns í farþegabílum, því að það getur haft margar miður góðar afleiðingar, ef menn verða ölvaðir í slíkum farartækjum. Ég hefi t. d. orðið fyrir því að vera í bifreið, þar sem áfengi var haft um hönd, og það verð ég að segja, að það hafði óskemmtileg áhrif á mig og suma aðra farþegana.

Hafði áfengið áhrif á þm.?

. Í þessu sambandi vil ég minna á, að bifreiðarstjórum er bannað að neyta áfengis meðan þeir eru við akstur. Mér finnst því viðurhlutamikið af löggjöfinni að leyfa farþegum, sem með bifreiðum ferðast, að neyta áfengis, sem getur orðið til þess að freista bifreiðarstjóranna. Það virðist því liggja mjög beint við, að eins og ástæða þykir til þess að gera ráðstafanir í löggjöfinni til að tryggja öryggi þeirra, sem ferðast með þessum farkostum, svo þeim stafi ekki hætta af þeim, sem farartækjunum stjórna, þá þurfi líka að tryggja það, að þeim, sem farartækjunum stjórna, stafi ekki heldur hætta af farþegunum sjálfum. Það mun t. d. venjulegt, að einn farþegi sitji við hlið bifreiðarstjórans; sé hann ölvaður, er ekki óhugsandi, að hann geti orðið valdur að slysi, með því t. d. að slangra utan í bifreiðarstjórann, svo hann missi stjórn á bifreiðinni og hún velti út af veginum. Á þessu ber farþeginn enga ábyrgð. Ég fæ því ekki annað séð en að brtt. þessi sé alveg ómissandi, svo framarlega sem á að fyrirbyggja það, að slys verði við bifreiðaakstur vegna ölvunar manna. Þá vil ég með nokkrum orðum minnast á brtt. þær, sem fyrir liggja frá einstökum þm. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 771. Fyrsta brtt. á þessu þskj. er þess efnis, að í staðinn fyrir það, að allar sektir fyrir brot gegn lögum þessum skuli renna í Menningarsjóð, þá er hér farið fram á, að þær skuli renna í ríkissjóð. Brtt. þessi mun fram komin sakir þess, að ýmsir hv.þdm. hafa mjög mismunandi skoðanir á því, hvort sektarfé þetta eigi frekar að ganga í Menningarsjóð en ríkissjóð. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að það fari vel á því, að fé þetta gangi í Menningarsjóð. Það hefir jafnan verið skoðun mín, að áfengisnautn og afleiðingar hennar ættu ekki að vera tekjugrein fyrir ríkissjóðinn. Ég tel því rétt, að úr því að svo er, að ekki verður hjá því komizt, að eitthvað falli til af sektarfé sakir þessara hluta, þá renni það í Menningarsjóð. Um brtt. á þskj. 773 vil ég aðeins segja það, að ég tel eðlilegt, að þær komi fram, því að hv.flm. þeirra hefir allt önnur sjónarmið í þessum málum en við, sem viljum draga úr afleiðingum vínnautnarinnar. Ég skal játa, að bæði hv. fim. brtt. þessara og aðrir, sem hafa þá skoðun á þessum málum, að því minni hömlur sem settar eru um notkun áfengis, þess meiri líkur séu til, að koma megi í veg fyrir bruggið, hafi kannske eitthvað til síns máls, a. m. k. frá sjónarmiði sumra bindindissinnaðra manna. En ég fyrir mitt leyti lít svo á, að miklar líkur séu til, að bæði brugg og smygl haldist eftir að lög þessi ganga í gildi, og því beri að setja hömlur, sem geta orðið til þess að draga úr neyzlu áfengis, og því sé ekki rétt að ganga inn á þá leið, að allir séu sem frjálsastir með neyzlu og sölu þessa skaðræðisdrykkjar. Ég er því eindregið á móti þessum brtt., enda þótt ég þykist skilja, hvers vegna þær eru fram komnar. Að ég hefi minnzt á brtt. þessar nú, áður en flm. hafa talað fyrir þeim, var sökum þess, að ég vildi ekki tefja umr. með því að fara að kveðja mér aftur hljóðs við þessa umr. málsins.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Ég hefi leyft mér að flytja 5 brtt. við frv. þetta. Þær eru allar á þskj. 773, og vil ég með fáum orðum gera grein fyrir þeim. - Fyrsta brtt. er við 2. gr. Hún er þess efnis, að síðari málsl. gr., sem gengur út á bann á innflutningi öls, falli burtu, m. ö. o., að innflutningur öls verði heimilaður. Með frv. þessu virðist eiga að hætta að gera mun á hvaða áfengi flytjist til landsins. Hingað til hefir ekki verið leyft að flytja inn áfengi með meira alkoholi en 21%, en eftir að frv. þetta hefir öðlazt lagagildi, má flytja inn áfengi með ótakmörkuðum styrkleika. Þetta er skynsamleg breyt., því að það virðist tæplega hægt að heimila mönnum að drekka sig ölvaða af linu áfengi, en banna hið sterkara, sem hefir alveg sömu áhrif. En þegar nú, að búið er að leyfa að flytja inn sterka drykki, þá fæ ég ekki skilið, hvers vegna ekki á að vera heimilt að flytja inn það áfengið, sem minnstan hefir styrkleikann, eins og ölið, því eins og vitað er, þá hefir það ekki nema 5% styrkleika. Það er því hollur drykkur, enda í sumum sjúdómstilfellum talið heppilegt læknislyf, þó að það sé ekki talið á íslenzkri lyfjaskrá. Það tekur sig því óneitanlega hálfeinkennilega út, þegar búið er að heimila að flytja inn áfengi, sem hafir kannske allt að 60% styrkleika, þá skuli vera bannað að flytja inn þennan meinlausa og heilsusamlega drykk. Þá er og þess að gæta, að þetta gæti haft töluverða fjárhagslega þýðingu fyrir okkur, t. d. með því að leyfa tilbúning öls í landinu, og að ríkissjóður tæki einkasölu á því. Ég skal ekki neita því, að tilbúningur á óáfengu öli myndi eitthvað minnka við þetta, en ríkissjóður hefir hvort sem er frekar litlar tekjur af því, svo það út af fyrir sig ætti ekki að muna miklu. Hitt vita allir, að það er ekki nema lítill hluti af hinn áfenga öli, sem menn nota til þess að drekka sig ölvaða af, því að reynslan er líka sú, að þegar menn fara að venjast öldrykkju, þá verða þeir ekki ölvaðir af öli. Það kannast allir við söguna um vökumanninn hjá Carlsberg, sem aldrei sagðist hafa verið drykkjumaður, en þegar farið var með hann til læknis, þá leiddu rannsóknir í ljós, að hann hefði drukkið 70–80 bjóra á dag. Þá hefir því verið haldið fram, að ölið væri hættulegt sakir þess, að menn vendust á áfengisnautn, við neyzlu þess. Það er kannske ekki hægt að neita því, að finna megi einstaka tilfelli, sem bendi til þess, að menn hafi leiðzt út í víndrykkju vegna ölneyzlu, en þau munu sannarlega vera fá. Annars er reynslan sú, að þeir menn, sem í raun og veru vilja drekka, ná sér alltaf í eitthvað. Það ætti reynsla okkar í áfengismálunum nú síðustu 20 árin að vera búin að færa okkur heim sanninn um. Þegar búið verður að samþ. frv. það, sem hér liggur fyrir til umr., og það orðið að lögum, þá er um leið búið að losa þjóðina við þá móðursjúku skoðun, að hægt sé að venja fólk af áfengisnautn með lögbanni. Það er því undarlegt að vera um leið að neita um innflutning á öli, sem er meinlausast allra áfengra drykkja. Það væri því mjög æskilegt, að hv.þm. gætu fengið þær firrur út úr höfðum sér nú þegar á þessu þingi. Önnur brtt. mín á þessu sama þskj., sem er við 6. gr. frv., er bein afleiðing af 1. brtt. Í 6. gr. er bannað að brugga á Íslandi eða búa til á fenga drykki eða áfengisvökva. Við þessa grein vil ég bæta, að ráðh. geti þó veitt innlendum ölgerðarhúsum leyfi til ölbruggunar, enda hafi þau til þess fullkomin tæki. Ástæðan fyrir því, að ég flyt þessa brtt., er sú, að eigi að leyfa hér sölu á áfengu öli, þá er hagfræðilega rétt að draga þann iðnað inn í landið. Við höfum líka hér starfandi ölgerð, sem virðist búa til frekar gott öl, enda þótt það hafi ekki nema 2½% styrkleika. Það er því sennilegt, að hún myndi fljótlega geta komið til með að búa til áfengt öl. Yrði nú horfið að því að leyfa hvorttveggja, að flytja inn áfengt öl og brugga öl í landinu, þá mætti vernda hina innlendu framleiðslu með því að hafa tollinn á innfluttu öll nokkuð háan. Annars má vera, að samhliða þessu þyrfti að breyta tollaákvæðunum eitthvað. Svo er 3. brtt., við 8. gr., í raun og veru aðeins afleiðing af þessum 2 brtt., sem ég hefi nú talað um. Þar er sem sé gert ráð fyrir því, að ríkið annist ekki einungis sölu þess áfengis, sem flutt er inn, heldur og þess, sem bruggað kynni að verða í landinu löglega, þ. e. a. s. þess öls, sem innlend bruggunarhús fengju leyfi til að brugga. Ég tel eðlilegt, að áfengisverzlun ríkisins hefði sölu á þessari áfengistegund, þar sem af því mundi leiða mikill fjárhagslegur hagnaður fyrir ríkissjóð. Ég tel sjálfsagt, að það séu ekki nema ákveðin ölgerðarhús, sem fengju þetta leyfi, og að ráðh., sem áfengisverzlunin heyrir undir, verði falið að veita þau. Það verður vitanlega að vera trygging fyrir því, að hver og einn, sem við bruggun fæst, hafi ekki heimild til þess að brugga áfengt öl og því síður að hann hafi heimild til að verzla með það sjálfur, fyrst og fremst af því, að nauðsynlegt er að tryggja, að þau tæki, sem notuð eru, og hin faglega kunnátta sé í bezta lagi, og í öðru lagi af því, að annars væri hætt við, að þetta yrði misnotað. Hinsvegar hefi ég ekki ákveðið tölu þeirra, er leyfi mættu fá til að brugga áfengt öl. Ég býst ekki við, að það sé nema um eitt ölgerðarhús að ræða nú sem stendur, en fleiri gætu vitanlega risið upp, og þá gæti komið til álita, hvort ætti að veita þeim leyfi, ef þau fullnægðu settum skilyrðum. Þessar 3 brtt., sem ég hefi nú talað fyrir, eru í raun og veru allar sama efnis, ganga allar út á að breyta frv. í þá átt að leyfa innflutning og tilbúning á áfengu öli og setja reglur um, hvernig skuli fara með sölu þess. 4. brtt. mín er við 9. gr. frv., þar sem svo er ákveðið, að ríkisstj. sé heimilt að setja á stofn nýja útsölustaði áfengis, en þó aðeins í kaupstöðum og kauptúnum, en áður en útsala er sett á stofn skal fara fram atkvgr. um það í því bæjar- eða sýslufélagi, sem í hlut á, og þarf 2/3 greiddra atkv. til þess að útsalan sé leyfð. Ég sé enga ástæðu til að gera greinarmun á þeim sýslufélögum, þar sem kauptún eru, og hinum, þar sem engin kauptún eru. Það hagar nú svo til í mínu kjördæmi, að það er eina kjördæmið á landinu, þar sem ekkert kauptún er, og ég vil segja það, að ef ástæða er til að leyfa öllum öðrum sýslum á landinu að setja á stofn útsölustaði áfengis, þá sé engin ástæða til að undanskilja þessa einu sýslu réttinum til þess. Þar með er vitanlega ekkert um það sagt, hvort sá réttur yrði notaður eða ekki. Þessi sýsla er ein af þeim mörgu sýslum á landinu, sem hefir átt við mikla örðugleika að stríða út af heimabrugginu, og það væri því ekki óhugsandi, að hún vildi til þess að reyna að vinna á móti því setja upp áfengisútsölu, a. m. k. um stundarsakir. Ég get ekki séð neina skynsamlega ástæðu til þess, að þessi sýsla mætti ekki nota þessa heimild eins og aðrar sýslur á landinu. Það eru verzlanir í sýslunni, fleiri en ein og fleiri en tvær, svo það ættu ekki að vera neinir erfiðleikar með það fremur en annarstaðar að fá menn til þess að annast útsöluna. Þó þetta sé að vísu ekkert höfuðatriði fyrir mér, þá álít ég það heldur galla á frv., og vildi ég því vænta, að hv.þd. gæti fallizt á þessa brtt. mína. Þá kem ég að 5. brtt. minni. Ég verð að segja eins og er, að ég er í ákaflega miklum vafa, hvort ekki sé farið inn á ranga stefnu með þessu frv. með því að setja jafnstrangar skorður með sölu áfengis eins og gert er ráð fyrir. Ég býst við, að allir óski þess, að þessi nýju áfengislög geti orðið til þess að losa landið undan því þjóðarböli, sem heimabruggunin er. Það hefir oft verið minnzt á það hér, hvert stefndi í því máli, og ég veit, að öllum þdm. er það ljóst, að hin síðustu ár hefir stefnt til hreinna vandræða með þetta, þar sem heimabruggunin hefir færzt út frá ári til árs. Það eru sennilega ekki margar sveitir á landinu, sem eru lausar við heimabruggið í einni eða annari mynd, og sú mikla hætta, sem stafar af þessum nýja atvinnuhætti, er einmitt sú, að þegar menn hafa komizt upp á lagið með að brugga áfengi sjálfir, þá fá þeir það svo miklu ódýrara heldur en þeir annars eiga kost á. En ég held, að það sé viðurkennt af öllum, að ein sterkasta hvötin til þess að halda mönnum frá áfengi sé einmitt það, hvernig það kemur við pyngju þeirra. Auk þess er það augljóst mál, að því víðar sem áfengi er framleitt í landinu, því auðveldara er fyrir menn að ná í það. Ég held því, að það sé mjög varhugavert að setja nokkur þau ákvæði í frv., sem geti gert það að verkum, að síður verði náð einum af þessum aðaltilgangi löggjafarinnar, sem sé að stöðva heimabruggið. Vitanlega er enginn svo bjartsýnn að halda, að heimabruggið hverfi í einni svipan, þó þessi löggjöf verði samþ.; það tekur kannske marga áratugi. En samt sem áður ættu ákvæði áfengislaganna að geta haft mikil áhrif í þessu efni. Ég vil segja það, að því frjálslegri sem áfengislögin eru, því meira sem verðinu er stillt í hóf og því léttara sem mönnum er gert fyrir að ná í löglega innflutt áfengi, þess minni eru líkurnar til þess, að menn geti í framtíðinni gert sér að atvinnu að brugga áfengi til sölu. En í þessu frv. kennir þess mjög, sem kennt hefir í áfengislöggjöfinni undanfarin ár, að keppzt er við að setja sem allra mestar hömlur á möguleika manna til þess að ná í áfengi. Að þessu miða ákvæði 12. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að áfengissölubúðir skuli lokaðar frá hádegi á laugardögum og aðfangadögum stórhátíða, sem ég hefi annars ekkert við að athuga, og að óheimilt skuli að afhenda áfengi nema gegn staðgreiðslu, og hefi ég heldur ekkert við það að athuga. En svo kemur ákvæði í 13. gr., sem ég álít vera hreint og beint hættulegt, sem sé, að bannað skuli að selja manni áfengi, sem sekur hefir gerzt um óleyfilega sölu. Þegar ég segi, að þetta ákvæði sé hættulegt, miða ég vitanlega við það, að því sé framfylgt, en ég býst við, að það verði erfitt. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að áfengisverzlanirnar heimti hegningarvottorð af hverjum manni, sem inn kemur, og jafnvel þó þær fengju tilkynningu um það, hverjir það væru, sem hefðu gerzt sekir við áfengislögin, þá gæti það skolazt í minni þeirra, sem áfengið ættu að láta úti. Það er mjög hætt við því, að þetta verði ekkert annað en bókstafurinn tómur, og þá er engin ástæða til að lögfesta þetta. En ef þessu ákvæði yrði framfylgt, mundi gangurinn verða sá, að þeir, sem sekir væru fyrir ólöglega áfengissölu, mundu bara fá aðra fyrir sig til þess að kaupa áfengið, og mundu því geta haldið áfram hinni ólöglegu sölu, ef þeir vildu. Hættan við þetta er sú, að sá maður, sem þannig hefir gerzt lögbrjótur fyrir annan, færi að vakna til umhugsunar um, hvort ekki væri betra fyrir hann að reka þessa verzlun á eigin spýtur. Afleiðingin gæti því orðið sú, að sá maður, sem upphaflega byrjar á þessum viðskiptum í greiðaskyni við annan mann, fær freistingu til þess að brjóta l. sjálfur og fellur fyrir henni, og því vil ég segja, að þetta sé hættulegt ákvæði. Auk þess er það að athuga, að í raun og veru er ekkert samband í milli þess brots, sem refsað hefir verið fyrir, og þess verknaðar, sem verið er að banna, því þó maður hafi einhvern tíma gerzt sekur um óleyfilega áfengissölu, þá hefir hann í raun og veru siðferðislegan rétt til þess að fá keypt áfengi til neyzlu, því það er einungis áfengi til sölu, sem eðlilegt er að banna. Þetta væri það sama og að manni, sem staðinn væri að því að smygla inn tóbaki, væri bannað að fá keypt tóbak í tóbaksverzlunum. Þetta nær vitanlega ekki nokkurri átt og er ekkert rökrétt samband milli þessa tvenns, sem þarna er sett í samband hvað við annað. Ég hefi því flutt þessa brtt., um að þetta ákvæði verði fellt niður. Ég hefi þá gert grein fyrir mínum brtt. og skal ekki tefja málið frekar að þessu sinni.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) N. hefir ekki gefizt tími til þess að athuga þær brtt. sameiginlega, sem fram eru komnar við þetta frv. Þar af leiðandi hefir n. óbundin atkv. um hverja einstaka af þessum till. Það, sem ég kann því að minnast á þessar till., geri ég fyrir eigin reikning. Ég ætla þá að minnast á sumar af þessum brtt., en mun ekki telja mér skylt, þar sem, eins og ég sagði áðan, n. hefir ekki tekið þær til meðferðar, að minnast á þær allar, þó að ég sé frsm.n. Þá verður fyrst fyrir mér brtt. á þskj. 770, frá þeim hv. 2. þm. S.-M. og hv. 4. þm. Reykv. Fyrri brtt. á því þskj. er um það, að setja megi í reglugerð ákvæði um hámark þess áfengis, sem áfengisverzlun og útsölur hennar megi afhenda hverjum einstakling mánaðarlega eða árlega. Svo á að setja nánari reglur um meðferð áfengis. Flm. þessarar till. komu með svipaða till. þessari við 2. umr. málsins, en tóku hana þá aftur, ef til vill og sennilega vegna orða, sem ég hafði látið um þetta falla. Eins og ég sagði þá, finnst mér það töluvert annað mál, þó að þetta sé lögtekið, að setja þannig hámark þess, sem selja megi mönnum á mánuði eða ári, heldur en að hafa það eins og þessir hv.þm. lögðu hér til við 2. umr. málsins, sem sé, að sett væru ákvæði um það, hvað mætti selja mönnum í hvert skipti, sem þeir keyptu áfengi, því að eins og ég sýndi fram á, þá var sú till. algerlega þýðingarlaus og gagnslaus. Hvað þessa till. snertir, þá virðist mér þó, að það þyrfti að bæta við hana ákvæði, því að það er nú svo, að á meðan leyfð er sala á áfengi í landinu, þá eru það vissir menn, sem stöðu sinnar vegna geta ekki komizt af með þann áfengisskammt, sem allur almenningur ætti að geta komizt af með. Það eru menn, sem þurfa vegna hins opinbera að halda uppi risnu. Mér finnst, að þeir verði að verða undanþegnir a. m. k. þessari skömmtun. Þessir menn, sem ég á hér við, eru fulltrúar landsins, og ef til vill fulltrúar kaupstaða, eins og t. d. borgarstjórinn í Reykjavík. Ég skal reyndar ekki segja um það, hver risnuskylda hvílir á honum; ég þekki það ekki. Svo eru það sendiherrar erlendra ríkja, sem þyrftu að vera undanþegnir þessu, og ef til vili fleiri. Það nær ekki nokkurri átt að fara að skammta þessum mönnum áfengi, og það kannske mjög takmarkað. Þess vegna mun ég leyfa mér að bera fram skriflega brtt. við brtt. á þskj. 770, þess efnis, að reglugerð þessi skuli þó ekki ná til þeirra, sem sökum stöðu sinnar verða að halda uppi risnu. Þá kem ég að 2. brtt. þessara hv.þm., sem er á sama þskj. og er um það, að banna að neyta áfengis í bifreiðum, sem flytja farþega. Það er nú ekki vel ljóst, við hvað hv.flm. eiga með þessu. Ef þeir ættu við þær bifreiðar einar, sem flytja farþega þannig, að þær selja viss sæti, og það er því undir tilviljun komið, hverjir eru samferðamenn í þeim, þá gæti ég samþ. slíkt ákvæði sem þetta. En mér virðist þetta ákvæði eiga að taka til allra bifreiða, sem farþegar eru í, og ef ég t. d. leigði mér bifreið til Akureyrar, og væri aðeins einn með bifreiðarstjóranum í bifreiðinni, þá sýnist mér, að ég megi ekki súpa á flösku í henni. Þetta þykja mér nokkuð hörð ákvæði og vil ekki undir það gangast. Hitt getur verið eðlilegt, að þar sem fólk af hreinni tilviljun lendir saman í svona farartækjum, sé rétt að banna notkun áfengis. Um það, að áfengisnotkun farþega í bifreiðum geti leitt til þess, að bifreiðarstjórar drekki líka, er það að segja, að þeim er algerlega bannað að neyta áfengis við akstur, svo að það ætti ekki að koma að sök. Hv. flm. munu ef til vill segja sem svo, að bifreiðarstjórar muni brjóta þessi ákvæði, ef vín sé haft um hönd í bifreiðunum. En úr því að þeir eru þarna að gera ráð fyrir lagabrotum bifreiðarstjóranna, því má þá ekki alveg eins búast við lögbrotum farþeganna? Annaðhvort er að búast við því, að lagaákvæðum sé hlýtt eða ekki hlýtt. Þá er brtt. á þskj. 771, frá hv. 5. landsk., og er um það fyrst og fremst, að tekjur, sem inn koma vegna lögbrota, vegna þessara l., renni beint í ríkissjóð, en ekki í Menningarsjóð. Það má nú búast við því, að einmitt þegar þessi nýju áfengislög koma, þá tapi Menningarsjóður tekjum, sem hann hefir nú, og ég hygg, að honum veiti ekki af þessum tekjum, sem honum eru ætlaðar samkv. þessu frv., enda mun það ekki vaka fyrir þessum hv.þm. að svipta Menningarsjóð tekjum, heldur skilst mér það vaka fyrir hv.þm., að þannig fengið fé vilji hann ekki þiggja fyrir hönd Menningarsjóðs, en vilji aftur á móti, að ríkissjóður leggi honum fé í fjárl. Ég er náttúrlega ekki eins viðkvæmur í þessu efni eins og hv.þm., og ég vil líka benda á það, að það er alltaf undir hælinn lagt, hvað ríkissjóður mundi leggja fram til Menningarsjóðs, og ég sé ekki annað en að það sé a. m. k. hætta á því, ef þessi till. verður samþ., að Menningarsjóður missi við það tekjur.

Getur ríkissjóður ekki lagt fram sömu upphæð til Menningarsjóðs?

. Það gæti hann náttúrlega, en það er bara ekki víst, hvort hann gerir það. Þá er önnur brtt. á sama þskj. frá sama þm. um það, að þar, sem útsölur hafa verið leyfðar samkv. atkvgr., skuli endurtaka atkvgr. á þriggja ára fresti. Mér virðist það óþarft, nema því aðeins, að komið hafi fram krafa frá hlutaðeigandi mönnum. En að vera að viðhafa slíka atkvgr. þriðja hvert ár, þó að ekki sé um það beðið, virðist mér vera óþarfi. Þá er á sama þskj.brtt. við 13. gr. frv., og skal ég játa, að það er lagfæring á frv., því að eins og 13. gr. er orðuð nú, þá er bannað að selja mönnum áfengi, sem sekir hafa gerzt um ólöglega sölu. Nú er ekki alveg augljóst, hvað er átt við með þessu, því að það gæti alveg eins átt við það, að bannað væri að selja öllum þeim áfengi, sem sekir hefðu gerzt um óleyfilega sölu á einhverju, t. d. mjólk samkv. mjólkurl., og það er náttúrlega ekki meining l. Þess vegna er rétt að laga þetta, og það mundi vera gert að nokkru leyti með 3. brtt. á þskj. 771, því að þar er skýrt tekið fram, hvað átt er við. En við 2. umr. málsins hér í d. var það fellt, að láta það varða þessu, þó að maður gerðist sekur um bruggun til eigin notkunar, og þess vegna er ég ekki viss um, að till. eins og hún er orðuð nú, geti komið til atkv. hér í d., því að þó að hún sé að vissu leyti lagfæring á frv., þá er í till. atriði, sem hér er búið að fella.

Gr. er allt öðruvísi orðuð

. Að vísu er það öðruvísi orðað. Ég leyfi mér því að bera fram skrifl. brtt. við 13. gr. frv., og hún er þannig, að við fyrri málsgr.gr. sé aðeins bætt orðinn „áfengis“. Þá kemur full meining í gr. Þá er hér till. frá hv. 2. þm. Rang. á þskj. 773. 3 fyrstu brtt. fjalla allar um það sama, sem sé, að leyfa innflutning á áfengu öli til landsins og ennfremur að leyfa að brugga það í landinu. Ég verð nú að segja það, að samkv. þjóðaratkvæðinu, þá hefði mér fundizt það miklu eðlilegra, að þau upprunalegu ákvæði frv. hefðu fengið að standa, sem yfirleitt leyfðu innflutning á öllu áfengi, en Nd. hefir sett þetta ákvæði inn í frv., að banna innflutning á öli., og ég get ekki neitað því, að ég hefi verið dálítið hissa á því, vegna þess, að Nd. veitti málinu mjög skynsamlega meðferð á margan hátt. Ég skil það ekki, að þegar áfengi á annað borð er leyft í landinn, þá skuli einmitt meinlausasta tegundin tekin út úr og bönnuð. Hinsvegar skal ég játa það, að ég legg ekki mjög mikla áherzlu á þetta atriði. Ástæðurnar fyrir því, að það hefir verið fellt niður úr frv., að öl mætti flytja til landsins, munu líklega vera þær, - eða svo hefir mér heyrzt á þeim, sem halda því fram, að slíkt beri að banna, - að menn læri einna helzt að drekka áfeng vín á því að byrja á öli, eða m. ö. o., að þeir byrji þá á ölinu, taki svo Spánarvínin og endi á sterkum drykkjum. Ég held, að þetta sé ekki rétt. Ég man vel þá tíma, áður en bannl. gengu til fulls í gildi, en ég man alls ekki eftir því, að unglingar sætu þá við öldrykkju. Þá er 4. brtt. á sama þskj., þar sem lagt er til, að áfengisútsölur megi vera utan kaupstaða og kauptúna, og hefir það komið í ljós, að þetta er flutt með sérstöku tilliti til einnar sýslu, þar sem ekkert kauptún er til, en það er Rangárvallasýsla. Ég verð nú að segja það, að mér finnst óþarfi að setja áfengisútsölur annarsstaðar en í kauptún, og hvað Rangárvallasýslu snertir, þá er þaðan ágætt vegasamband til Rvíkur og svo miklar ferðir þar á milli, að ég held, að það sé tiltölulega litlum vandkvæðum bundið fyrir þá menn, sem þar búa, að eignast áfengi, að fá það á löglegan hátt héðan úr Rvík. En ef till. þeirra hv. 2. þm. S.-M. og hv. 4. þm. Reykv. um að banna að flytja áfengi um landið hefði verið samþ. hér við 2. umr. málsins, þá hefði vitanlega verið óhjákvæmilegt að samþ. þessa till. En hún var nú felld, og þess vegna finnst mér óþarfi að samþ. þessa till. Ef eitthvað væri samþ. í þessa átt, þá vildi ég heldur ganga inn á það, að komizt væri svo að orði, að það mætti selja áfengi utan kauptúna í þeim sýslum, sem ekkert kauptún væri í, en annars ekki, og þessi sýsla mun vera sú eina, sem svo stendur á um. Þá vill hv. 2. þm. Rang. einnig fella niður úr 13. gr. frv. það ákvæði, að setja bann við því, að þeim sé selt áfengi, sem gerzt hafa sekir um ólöglega sölu áfengis. Þessu er ég fyrir mitt leyti alveg mótfallinn, en veit þó ekki, hvernig meðnm. mínir líta á það. Mér finnst, eins og ég gerði allrækilega grein fyrir við 2. umr. málsins, að það eigi að gera skýran greinarmun á því, hvort menn hafi á einhvern hátt orðið brotlegir við l. vegna þess, að þeir hafi freistazt til þess að útvega sér áfengi til að drekka sjálfir, eða hvort þeir hafi notað það í gróðaskyni. Auðvitað er ekki hægt að neita því, sem þessi hv.þm. benti á, að það má búast við, að þeir, sem hafa gerzt sekir um ólöglega sölu áfengis og eru þar með sviptir réttinum til þess að fá það keypt, hafi öll spjót úti til þess að ná í það samt. En þetta verður nú alltaf, að maður vonar, tiltölulega fámennur hópur manna. En ef leyft er að selja þessum mönnum áfengi áfram, sem gerzt hafa sekir um óleyfilega sölu áfengis, þá má náttúrlega ganga út frá því, að þeir kaupi áfengi í þessum sama tilgangi áfram, sem sé til þess að selja það.

Þetta nær líka til þeirra, sem brugga til þess að selja

. Það er líka bannað samkv. frv. að selja þeim áfengi, sem hafa bruggað til þess að selja, og ég álít það alveg réttlátt, að auk annarar refsingar sé þeim mönnum, sem hafa bruggað áfengi til þess að selja það, refsað með því að fá áfengi ekki keypt.

Því á þá ekki að banna að selja þeim kaffi, sem hafa smyglað kaffi inn í landið? Er það ekki rökrétt afleiðing af hinu?

. Það er ekki hægt að neita því, að það sé að nokkru leyti rökrétt afleiðing, en það er bara svo, að það er lítið öðrum augum á kaffið en á áfengið, þó að kaffið geri óneitanlega meiri skaða en af er látið, og sé ekki eins mikil nauðsynjavara og fram er haldið, og áfengi aftur á móti geri minni skaða en fram er haldið, þá er það samt svo, að áfengi er svo miklu skaðlegra neyzlulyf heldur en kaffi, að ég held, að rétt sé að gera greinarmun á þessu tvennu. Ég ætla þá að leyfa mér að afhenda forseta þær tvær skrifl. brtt., sem ég hefi getið um í ræðu minni.

Varaforseti (IngP): Mér hafa borizt 2 skrifl. brtt. frá hv. 1. þm. Eyf., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 789,I]. Þessar brtt. eru skrifl. og of seint fram komnar, og þarf því tvennskonar afbrigði til þess að þær megi koma til umr.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég hefi hugsað mér að lengja ekki þessar umr. um skör fram, en það er vegna brtt., sem fram hafa komið, og þeirrar stefnu, sem á bak við fær felst, að ég vil ekki sitja þegjandi hjá. Og það, sem markar þessa stefnu skýrast, eru sumar þær brtt., sem hv. 2. þm. Rang. hefir flutt. Ég get vel skilið hans rökfærslu í þessu máli frá hans sjónarmiði og þeirra, sem hugsa líkt og hann í þessum efnum, en okkar sjónarmið er þannig, sem yfirleitt viljum engin vín inn í landið, að ef það verður að vera, þá sé sem allra mest takmörkun viðhöfð. Að við getum ekki orðið honum sammála um að rýmka um möguleikana, sem fólkið eigi að hafa til þess að ná sér í vín, er af skiljanlegum ástæðum. Það var annað mjög merkilegt atriði, sem hann hreyfði hér og reyndi að rökstyðja, og það var um ölið. Eftir því, sem ég hefi lesið um þetta í fræðibókum, þá hefir víðar verið deilt um þetta atriði en hér hjá okkur, og meira að segja herma nýjustu fregnir frá öllöndunum það, að hafin sé sérstök herferð einmitt á móti ölbruggun og öldrykkju, og það er af þeirri einföldu ástæðu, að það er viðurkennt, að ölið er meðal til þess að menn leiðist út í að drekka sterkari drykki. Þetta er almenn reynsla, og menn sjá hættuna, sem af þessu stafar, og þess vegna er nú hafin barátta á móti öldrykkju og ölbruggun. Í öðru lagi er það að athuga í þessu efni, að þær stéttir þjóðfélagsins, sem hafa yfirleitt úr minna að spila, sem hafa minni kaupgetu, þær halla sér vitanlega helzt að þeim drykkjum, sem ódýrastir eru, og þá verður fyrst fyrir þeim ölið. En eftir að menn eru búnir að neyta öls nokkuð lengi, þá er reynslan sú, að þeir fara að leita eftir sterkari drykkjum. Þá er annað atriði til í þessu sambandi, sem er þess vert, að það sé athugað, og það er, hvaða verkanir öldrykkjan hefir. Þessi rannsókn hefir sýnt það, að öldrykkja er ekki eins fljótdrepandi frá heilsufræðilegu sjónarmiði og neyzla sterkari vína, en hún drepur samt. Ég gætti þess því miður ekki að hafa með mér þær heimildir, sem ég vitna í, en þessi rannsókn fór fram á mönnum, sem um langt skeið höfðu neytt öls, og á bezta aldursskeiði höfðu þeir algerlega eyðilagt heilsu sína. Þessi rannsókn fór fram í Danmörku, þar sem menn eiga greiðan aðgang að öli og neyta þess óspart, þó að þeir drekki sig ekki ölvaða að jafnaði, en þó hefir það þessar verkanir. Frá sjónarmiði okkar bindindismanna er þetta mjög merkilegt atriði um áhrif ölneyzlu, og því leggjum við áherzlu á, að ekki sé leyfður innflutningur sterkra öltegunda eða leyft að brugga sterkt öl í landinu. Hitt skil ég vel frá sjónarmiði þeirra, sem álíta hóflega vínnautn, eins og þeir kalla það, óskaðlega, að þeir vilji hafa ölið með. En þar stangast lífsskoðanir okkar um þetta merkilega mál. Ég get því alls ekki fylgt þessari till. Þá er hitt atriðið, að heppilegt geti verið að leyfa vínsölu sem víðast, í því skyni að kveða niður bruggið. Í þessu felst sú merkilega játning, að með áfengislögunum sé bruggið ekki úr sögunni. M. ö. o., það eru ef til vill líkur til, að bruggið þróist í skjóli þessara laga, eins og það hefir gert í skjóli núgildandi áfengislaga. Út frá því sjónarmiði væri kannske réttasta leiðin að hafa útsölur sem allra víðast. En hér stangast enn skoðanir okkar.

Er þá „landinn“ hollari?

. Ég get nú ekki dæmt um það af eigin reynslu, því að ég hefi ekki bragðað á þeim drykk. Ég veit að vísu, að talið er að „landinn“ hafi skaðleg efni, sem aðrir sterkir drykkir, bruggaðir undir nákvæmu eftirliti, eru lausir við. En segjum, að svo sé, þá get ég ekki gengið inn á þá stefnu að dreifa þessum útsölum sem víðast, því að reynslan sýnir, að neyzla áfengis er að öllum jafnaði því minni sem erfiðara er að ná í það. En þegar svo er komið, sem reynslan mun sýna að verður, að ekki stærra þjóðfélag en okkar neytir áfengis fyrir 2 millj. kr. á ári eða meira, þá er nokkur alvara á ferðum. Það mun hafa verið selt áfengi fyrir 1600 þús. kr. til neyzlu í landinu 1933 samkv. reikningum áfengisverzlunarinnar. og það má víst gera ráð fyrir, að neyzlan aukist upp í 2 millj. En ég verð að segja, að mér þykir það nokkuð þungbær skattur fyrir þjóðina að greiða 20 kr. á hvert mannsbarn fyrir vín. - Það voru þessi tvö atriði í till.hv. 2. þm. Rang., sem ég vildi andmæla. Hv. frsm.n. var að gagnrýna till. okkar hv. 2. þm. S.-M, og vildi ég svara því nokkrum orðum. Hann taldi það fjarstæðu að banna farþegum að hafa vín um hönd í bil eða vera ölvaðir þar. En það er nú svo, að menn, sem hafa ógeð á vínnautn, vilja gjarnan vera lausir við að vera dæmdir til að sitja í þessum farartækjum með ölvuðum óróaseggjum. Á það má líka benda, að það hefir oft komið í ljós við rannsókn mála út af ölvun bifreiðarstjóra, að víninu hefir einmitt verið haldið að þeim af ölvuðum farþegum. En það er krafa allra gætinna manna, að bílstjórar aki ekki undir áhrifum víns. Nú getur hæglega svo að borið, að einn farþegi sé í bíl. Hann hefir flösku meðferðis og vill dreypa á, en flestum er svo farið, að þeir hafa litla ánægju af að drekka einir. Mætti þá vel svo fara, að farþeginn fengi bílstjórann til þess að drekka með sér unz báðir væru orðnir blindfullir.

Bílstjórar mega ekki drekka

. Nei, en það væri nú hugsanlegt, að þeir brygðu út af því, þegar enginn sér til. 
             . Þetta eru engar röksemdir. Hitt er annað mál, að hv.þm. finnst kannske hart að mega ekki hafa pyttlu með sér í svona ferðalög. En það er nú svo margt, sem við verðum að neita okkur um, og þetta er sízt meiri sjálfsfórn en margt annað. - Þá vildi hv.þm. leggja mikið upp úr því, að ekki mætti takmarka vín við þá, sem halda uppi risnu. Ég veit nú ekki, hvað þeir eru margir, sem þar kynnu að koma til greina. Það mun vera forsrh. og e. t. v. borgarstjóri og bæjarstjórar. En ég hefi þekkt þá menn í þessum stöðum, sem ekki hafa séð sig knúða til að hafa vín til risnu, og þeir hafa ekki verið verr séðir hjá þjóðinni en aðrir embættismenn, og ég teldi rétt, að þjóðfélagið setti einhver takmörk í þessu efni. Annars vil ég láta þess getið, að mér finnst það hálfgerður skollaleikur, þegar hv.þm. er að tala vingjarnlega um sumar brtt. okkar, en greiðir svo atkv. á móti þeim öllum. Það væri hreinlegri aðferð að tala á móti þeim og greiða atkv. á móti þeim. Hv. þm. var að tala um, að þetta hefði verið svo og svo þegar hann var um þrítugt. Ég held, að hann sé farinn að ruglast eitthvað í ríminu. Hann mun vera fæddur 1889, en lögin komu í gildi 1912.

1915!

. Innflutningsbannið kom í gildi 1912, svo að ég held, að þetta tímatakmark í sögu þjóðarinnar sé eitthvað farið að ruglast í höfði þessa hv.þm. Ég skal svo ekki elta ólar við hans loðnu andmæli gegn okkur, sem viljum laga frv. Ég ætla, að það myndi árangurslítið, því að örlög frv. munu þegar vera ákveðin. Taka þeir nú höndum saman, sem annars geta ekki verið sammála um nokkurn hlut. Má segja um framgang þessa skaðsemdarmáls líkt og sagt var af öðru tilefni, að á þeim degi urðu þeir Heródes og Pílatus vinir.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Ég ætla ekki að lengja mikið umr., sem eru nú þegar orðnar allýtarlegar. En af því að þetta er stórmál og þýðingarmikið, vildi ég segja nokkur orð um leið og það er afgr. út úr deildinni. Þegar atkvgr. um bannið fór fram árið 1908, voru miklar vonir um það í landinu, að takast mætti að útrýma víninu, og úrslit atkvgr. má telja ávöxt af starfi templara og annara bindindisvina um 30 ára skeið. Það er enginn efi á því, að hægt hefði verið að láta rætast drauma þeirra manna, sem vildu útiloka vínið að fullu og öllu, ef ekki hefðu komið í ljós sérstakir örðugleikar í landinu sjálfu, og auk þess ytri örðugleikar. Hinir innri örðugleikar, sem gerðu vart við sig, lágu í því, að embættismannastéttin, eða mikill hluti þeirra manna, sem áttu að gæta laganna, voru þeim andvígir og sýndu hvorki áhuga né skilning á málinu. Maður nokkur, sem hér var staddur og kunnugur var í Bandaríkjunum, sagði, að óhugsandi væri, að slík lög þrifust í landi, þar sem embættismennirnir sætu æfilangt og væru ekki kosnir af þjóðinni sjálfri. En þar vestra eru embættismennirnir kjörnir til skemmri tíma og sjá sér því síður fært að standa á móti vilja almennings.

Hvernig fór með bannið í Bandaríkjunum?

. Það var af öðrum ástæðum, að bannið misheppnaðist þar. Auðmenn Bandaríkjanna grófu undan málinu, og með aðstoð bruggaranna tókst að eyðileggja það. Hér á landi komu svo ytri örðugleikar til sögunnar. Spánverjar settu okkur þung skilyrði í verzlunarmálum, og þegar greidd voru atkv. um Spánarundanþáguna hér á Alþingi, greiddu aðeins 2 þm.atkv. á móti, núv. formenn Alþfl. og Framsfl. Það hafði auðvitað ekki aðra þýðingu en að sýna, hve útlenda kúgunin var mikil, en á því þingi sagði núv. form. alþfl., að hann vildi heldur afnema bannlögin með öllu en að gera það, sem þá var gert. En það, sem þá gerðist, var í raun og veru afnám bannlaganna og eftir það varla hægt að tala um annað en takmörkun á áfengissölu. Afleiðingar þessarar undanþágu komu líka brátt í ljós. Smygl og læknabrennivín færðist í aukana og skipin urðu að fljótandi vínbúðum. Stjórn sú, sem sat að völdum 1927–31, beitti sér fyrir allmikilli herðingu á áfengislöggjöfinni, og framkvæmd í því efni hafði þau áhrif, að skipin hættu að vera fljótandi áfengisbúðir og læknabrennivínið hvarf að miklu leyti. En að sama skapi var aukin mótstaðan af hendi þeirra manna og þeirra blaða, sem stóðu að stærsta stjórnmálaflokknum í landinu og vildu eyðileggja löggjöfina frá 1928. Af hendi þessara manna var logið upp á gæzlumenn laganna, bornar út sögur um, að á þá hefði verið ráðizt og þeim misþyrmt. Það var reynt að grafa undan málinu í stað þess að styðja það eðlilega aðhald, sem að var stefnt með löggjöfinni. Það má segja templurum til hróss, að þeir studdu stjórnina 1928 við þessa tilraun um breytta löggjöf til þess að halda opinberri ofdrykkju niðri. En þegar lögin komu til framkvæmda, bilaði sá hópur, og þeir, sem voru undir áhrifum þeirra blaða, sem reyndu að rífa áfengislöggjöfina niður, skárust úr leik. Þegar það varð ljóst, að templarar gátu ekki staðið með þeim lögum, sem þeir áttu helztan þátt í að voru sett, var mótstaða þeirra í raun og veru brotin á bak aftur. Svo kom að endalokum málsins á þann veg, að þegar tekizt hafði að dragar úr skipabrennivíni og læknabrennivíni og ráðstafanir höfðu verið gerðar til þess að koma í veg fyrir, að fullir menn væru á slangri um götur höfuðstaðarins, þá reyndu andstæðingar málsins að kynda undir þá sterku löngun, sem margir Íslendingar hafa til víndrykkju. Þeir hvöttu menn til þess að brjóta lögin, og þá var farið að brugga. Áður en stj. fór frá, hafði hún samið við Björn Blöndal um löggæzlustarf, til þess að reyna að vinna á móti brugginu. Þessi maður hefir sýnt ákaflega mikinn dugnað í starfi sínu, og hann hefir sýnt það, að það væri hægt að halda brugginu í skefjum og láta það fara sömu leiðina og lækna- og skipabrennivínið. En Björn Blöndal stóð nærri því einn í starfi sínu, og á sama tíma var sett fram af þeim mönnum í landinu, sem alltaf hafa viljað bannið feigt. Í skjóli þeirrar sóknar fór atkvgr. í fyrra fram, þar sem nokkur meiri hl. þeirra, er atkv. greiddu. óskaði eftir afnámi bannsins að fullu og öllu. Í dag er nú verið að ljúka þessari tilraun í baráttunni við áfengið. Ég geri ekki ráð fyrir, að þessi kapítuli í sögu málsins verði talinn tilgangslaus. Íslendingar voru fyrsta þjóðin, sem gerði þessa djörfu tilraun, og við höfum a. m. k. safnað mikilsverðri reynslu. Við eigum minningar bæði um sigra og ósigra, og ég geri ráð fyrir, að byggt verði á þessari reynslu, sem við höfum aflað okkur. Ég sé ekki ástæðu til að halda í leifar bannsins. Með atkvgr. í fyrra, þó að hún væri ekki fullkomin, hefir þjóðin lýst því yfir, að hún vildi ekki halda lengra á þessari leið. Ég þykist þess þó fullviss, að baráttan verði færð yfir á ný svið. Sá kapítuli, sem við höfum skrifað í okkar sögu síðan 1908, er nú á enda. En þegar Alþingi fyrir 2–3 árum lagði inn á þá braut að styrkja templara og skóla landsins til þess að vinna á móti áfenginu, hófst nýr kapítuli í sögu þessa máls. Mitt traust til skólanna hefir ekki brugðizt. Ég hefi nýlega talað við tvo drengi frá Akureyrarskóla, sem sótt hafa hingað fund um þetta mál, og fregnir, sem berast frá skólunum, eru þær, að víðast hvar er þátttakan í bindindisstarfinn mjög almenn meðal nemenda, og gefur það góðar vonir í þá átt, að unga fólkið í landinu ætli ekki allt inn á leið vínnautnarinnar, þó að nú sé breytt um tilhögun þessa máls. Ég geri ráð fyrir, að það væri ekki óhugsandi leið, að tekið væri t. d. upp sænska fyrirkomulagið um það að skammta áfengið. Ég hygg, að það væri alveg rétt af þeirri hæstv. stj., sem við þessari atkvgr. tók, en hún er ekki ánægðari með hana en það, að ég hygg, að allir ráðh. hafi helzt viljað, að þeir þyrftu ekki að koma nálægt þessu afnámi á banni á sterkum drykkjum, og einn þeirra mun sennilega greiða atkv. á móti því. En ég hygg samt sem áður, að þótt hæstv. stj. hafi flutt þetta sem nauðungarfrv., sem hún er skyldug til þess að flytja, þá hafi verið rétt að fara ekki strax inn á nýjar brautir, en gefa þjóðinni tækifæri til þess að átta sig á því, hvaða nýjar ráðstafanir þarf að gera til þess að leysa úr þeim vandræðum, sem hér eru á ferðinni. En ef við samþ. húsbyggingu góðtemplara, þá er það einskonar merki um það, að þjóðfélagið vilji styðja templara til þess að vinna á móti öfgafullri áfengisnotkun, eins og gert hefir verið áður. Ég sé, að einn af hv.landsk.þm. hefir komið með þá till., að fellt verði niður, að áfengissektarfé renni til Menningarsjóðs. Þetta hlýtur að stafa af ókunnugleika, því að það mun mála sannast, að ekki þyki það horfa til menningar, að um leið og gert er auðveldara að drekka og búast má við að áfengið skoli enn fleirum ofan í rennuna en undanfarið, þá á að fara að klípa af þeim litlu tekjum, sem runnið hafa af sektarfé í Menningarsjóð. Ég vil tilkynna hv. 5. landsk. það, að ef þessi brtt. yrði samþ., þá mundi ég bera fram till. um það á næst, þingi, að þær 60 þús. kr., sem fást af áfengisgjöldum og sektarfé, renni allar til þeirrar menningar, sem studd er af þessum sjóði. Hv. þm. hlýtur að vita, að þessir peningar, þetta litla styrktarfé., hefir verið aðalstoð allra lista í landinu á undanförnum árum. Þessi hópur ungra og ágætra manna hefir jafnvel átt við hungur að stríða til þess að geta leyst af hendi ódauðleg listaverk. Þeirra aðalhjálp eru þessar litlu tekjur, sem teknar eru af áfengisgjöldum og sektarfé. Þegar menn hugsa um, að land okkar er að mestu leyti órannsakað náttúrufræðilega, þá liggur það í augum uppi, að það er ekki hyggilegt að taka þann litla hluta þessa styrks af vísindamönnum þeim, sem við þessar ransóknir fást, sem þeim er ætlaður. Sama er að segja um þann hluta styrksins, sem gengur til bókaútgáfu í landinu. Vegna dýýrtíðar og fámennis má segja, að þannig sé nú ástatt, að sárafáir bókaútgefendur treysti sér til þess að gefa út bækur. Þess vegna tel ég alveg ófært að fara að leggja þennan litla styrk niður. Ég veit að vísu, að þessar till.hv. 5. landsk. verða felldar, en það er ekki nóg, því að þessar tekjur, sem sjóðnum eru ætlaðar, eru svo rýrar, og sérstaklega hafa þær verið það síðustu 2 ár, sökum þess að áfengislögunum hefir verið slælega framfylgt og mikið hefir verið gefið eftir af sektarfénu. Þess vegna er ekki sízt nauðsynlegt, að landinu verði sómi sýndur í þessu efni einmitt núna. Ég er að vissu leyti þakklátur hv. 5. landsk. fyrir að hafa minnzt á þetta mál, enda þótt það hafi verið á annan veg heldur en æskilegt hefði verið. Að öllu athuguðu er það augljóst, að nauðsynlegt er að gera meira í þessu efni heldur en gert hefir verið.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Það er þægilegt fyrir mig, áður en ég stend upp, að fá yfirlýsingu frá hv. 5. landsk. um það, að það sé vindlingurinn en ekki ölið, sem komi æskumanninum út á ofdrykkjubrautina.

Ég talaði aðeins um vindlingana, en nefndi hitt ekki á nafn

. Ég get vel tekið undir þetta með hv.þm. Margir unglingar hafa tilhneigingu til þess að neyta tóbaks og gera sér þá ekki grein fyrir afleiðingunum, frekar en þeir, sem drekka öl í óhófi. Hvað fyrstu 3 brtt. snertir, get ég verið hv.frsm. þakklátur fyrir undirtektirnar. Hann lýsti því yfir sem sinni skoðun, en ekki n., að hann teldi till. réttmætar og það bæri því, samkv. sínu áliti, að samþ. þær. Aftur á móti hafa till. mætt andstöðu úr annari átt, sem sé frá hv. 5. landsk., sem fór lítið út í þetta atriði. Hann talaði af sanngirni og sagðist óttast, að erfitt yrði að framkvæma eftirlitið. Þessar ábyggjur hv.þm. eru ástæðulausar, því að ef þessi leið verður farin, sem hér er lagt til, að veita ákveðnum ölgerðarhúsum leyfi til bruggunar hér innanlands, þá ætti að vera tiltölulega auðvelt fyrir hæstv.ríkisstj. að selja eftirlit með þessum húsum, sem á að vera trygging fyrir því, að þessi heimild verði ekki misnotuð, þannig að ekki verði selt áfengi eða öl utan við ríkissöluna. Hvað snertir innflutning og sölu hjá áfengisverzluninni, get ég ekki séð, að meiri hætta sé á misnotkun ölsölunnar en á sölu áfengisins. Það er alltaf nokkur hætta á misnotkun, því að reynslan er búin að kenna okkur, að salan hefir ekki nema að litlu leyti gengið í gegnum þær stofnanir, sem heimild höfðu til þess að selja áfengið, heldur farið í gegnum hendur lögbrjóta, bæði innlendra og erlendra. Þessa ástæðu á móti till. mínum álít ég því mjög lítils virði. Hv. 4. þm. Reykv. kom með enn aðra ástæðu á móti þessum till. Hann hélt því fram, að hófdrykkjan væri leið til annarar áfengisnautnar. Ég vil spyrja þennan hv.þm., hvernig þetta hafi verið undanfarið. Það hefir verið kvartað yfir því, og það með réttu, að áfengisnautnin væri að aukast hér á landi á síðustu árum, og flestir, sem nú eru miðaldra, verða að viðurkenna, að nú flæðir áfengið yfir stór svæði, sem voru „þurr“, þegar þeir voru á unglingsaldri. Mjög margir þekkja þetta af eigin reynslu. Ég held, að varla verði ölinu kennt um þessa aukningu áfengisnautnarinnar hér á landi síðustu árin. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að meðan algert aðflutningsbann var á áfengi hér á landi, var landið samt aldrei „þurrt“. Víðast hvar á landinu var auðvelt að ná í áfengi, ef menn aðeins kærðu sig um. En hér um bil eina tegundin af áfengi, sem fáséð var og næstum óþekkt hér á landi, þegar síðustu bannlög komu í gildi, var einmitt áfenga ölið. Það er mjög skiljanlegt, að hannaður hefir verið innflutningur á því alla tíma; það stafar af því, hve fyrirferðarmikið ölið er. Þess vegna er minna smyglað af því en af sterkum drykkjum. Það er vitanlega ólíkt hampaminna að smygla inn einni flösku af koníaki eða wisky heldur en einum kassa af öli, og þó mun vera meira áfengismagn í einni flösku af áðurgreindum áfengistegundum heldur en í heilum ölkassa. Þetta er ástæðan fyrir því, að ölið er horfið. Reynsla sú, sem fengizt hefir í þessu efni, bendir sannarlega ekki í þá átt, að það hafi verið ölið, sem kenndi fólkinu að drekka, og nú er kvartað um það fyrst og fremst, að það sé unga fólkið, sem drekki. Áfengisnautnin er mikið algengari meðal þess heldur en hjá gömlu kynslóðinni, sem alin var upp við áfengi frá barnæsku. Hv. þm. kom með aðra skýringu á þessu. Hann hélt því fram, að skiljanlegt væri, að menn byrjuðu á ölinu, vegna þess að það væri ódýrast. Þetta sýnir, hversu hv.þm. er gersneyddur því, að vera skynbær á málefni þau, sem hér um ræðir. Óáfengt öl er selt hér á 50 aur. fl. í heildsölu og dálítið dýrara í smásölu, en ég geri ráð fyrir, að áfenga ölið sé selt hærra verði, því að fyrst og fremst er tollurinn á því hærri, og svo kostar meira að búa það til, geri ég ráð fyrir, og svo er álagningin á því meiri, svo að það verður ekkert ódýr vara að lokum. Allir, sem eitthvert skyn bera á þetta mál, vita, að í öli er ekki nema ¼ af alkoholi til móts við sherry og portvín, svo að það þarf margfalt meira af ölinu til þess að það hafi jafnsterk áhrif og þessar víntegundir. Ef menn nota ölið ekki til þess að drekka sig hreyfa, þá eru engin líkindi til þess, að það komi þeim út á áfengisbrautina. Til sælgætis drekka menn ekki öl, heldur sem svaladrykk. Það er önnur hlið þessa máls, sem gerir það að verkum, að ólíklegt er, að ölið verði jafnmisnotað hjá okkur Íslendingum eins og í sumum Suðurlöndum, vegna þess að loftslagið og hitinn þar suður frá hvetur menn til þess að neyta svaladrykkja meira en góðu hófi gegnir. Ölið er almennur drykkur í Þýzkalandi, en er samt ekki notað til þess að drekka sig ölvaðan af því. Menn þamba það bara við þorstanum. Vitanlega gildir sama um öl og allan annan drykk, að það er hægt að drekka of mikið af því. Ég er ekki viss um, að til sé nokkur drykkur, sem ekki getur skaðað heilsu manna, sé hans neytt um of. Það er jafnvel hægt að drekka sér til óbóta af okkur krystalstæra Gvendarbrunnavatni, svo maður tali nú ekki um kaffi og te. Hv. þm. sagði í þessu sambandi, að hann gæti vel skilið, að þeir menn, sem ekki álitu vínið skaðlegt, og talaði hann þá til mín, að því er mér virtist, vildu líka hafa öl, og yfirleitt talaði hv.þm. í þeim tón, sem við teldum æskilegt að neyta víns sem mest. Ég fyrir mitt leyti hefi ekki látið í ljós neina skoðun í þessu efni, en hinsvegar get ég tekið það fram, að ég hygg, að enginn skoðanamismunur sé á milli mín og hv. 4. þm. Reykv. um það, að ofnautn áfengis sé stórskaðleg ungum sem gömlum. Okkur greinir á um allt annað. Fyrst og fremst um það, hvort líklegt sé, að áfengisnautn vaxi, þótt létt sé af þeim leifum, sem eftir eru af okkar 20 ára gömlu bannlögum. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að það sé síður en svo, að afnám bannlaganna muni verða til þess, að ofdrykkja aukist, heldur muni það þvert á móti verða til þess, að áfengisnotkun fari minnkandi. Ég hefi áður gert grein fyrir þessari skoðun minni hér í þessari hv. deild, þegar ég og hv. 1. þm. Reykv. fluttum hér frv. um afnám bannlaganna. Þá var rætt um þetta mál hér á hv. þingi, og mun ég því ekki endurtaka nú það, sem ég sagði þá. Ástæðan til þess, að ég get ekki séð neinar líkur til þess, að áfengisnautn vaxi, þótt bannið verði afnumið, er sú, að hver, sem áfengis vill neyta, hefir átt kost á að afla sér þess bæði á löglegan og ólöglegan hátt. Svo að segja hver maður í landinu getur valið um, hvort hann vill láta eftir tilhneigingu sinni eða ekki.

Mun hann ekki geta gert það áfram?

. Jú, það er líklegt, að hann muni geta gert það. Vitanlega eru engin líkindi til þess, að brugg hverfi, þótt þessi breyting verði gerð. Þeir hv.þm., sem vilja styðja að því, að þessi bannlög, ef bannlög skyldi kalla, haldist, verða ásamt öðrum skoðanabræðrum í þessum efnum að taka á sig ábyrgðina á því, hvernig komið er á þessu sviði. Brugg þekktist ekki hér á landi fram að 1915. Það var ekki fyrr en um það leyti, sem bannið var í rauninni afnumið, að bruggið gerir vart við sig hér. Við hefðum líklega aldrei komizt út í annað eins öngþveiti og raun beri vitni um, ef við hefðum ekki átt að búa við svona slæma áfengislöggjöf. Hver sem er getur nú aflað sér áfengis, þegar hann vill, löglegs eða ólöglegs. Þeir, sem vilja neyta áfengis, gera það eins og engar hömlur væru. En það er önnur hlið á þessu máli, sem máske er erfitt að færa sönnur á, en allir vita þó, að er til. Það er sú togstreita, sem hefir verið um það, að ná í ólöglegar áfengistegundir, af því að meira hefir þótt varið í að geta boðið gestum sínum upp á hin sterkari vín, af því að þau þykja betri, og auðvitað jafnframt af því, að erfiðara er að afla þeirra. Ég er ekki að mæla þessum hugsunarhætti bót, heldur að segja frá staðreyndum. En ég er þess fullviss, að þegar hinar síðustu hömlur eru teknar burt, eins og nú á að gera, þá verður sú breyting á þessu, að mönnum, sem annars hafa vín um hönd, finnst að þeir geti vel boðið gestum heim til sín án þess að veita þeim ólöglegt áfengi, eða jafnvel nokkurt áfengi. Þegar kyrrð er komin á þetta mál og óánægjan hjöðnuð, sem verið hefir á báða bóga, meðan á því hefir staðið að leggja niður þessa ræfla af bannlögunum, hljóta af sjálfu sér að skapast betri skilyrði fyrir heilbrigða bindindisstarfsemi heldur en áður. Það, sem okkur hv. 4. þm. Reykv. og mér ber á milli, er ekki það, að við séum ekki sammála um, að drykkjuskapur sé böl og bindindi æskilegt, heldur hvaða leiðir eigi að fara, og ef til vill hvað skuli drekka. Hv. 4. þm. Reykv. vill fyrst og fremst, að menn drekki hin heitu vín, eða Spánarvínin svo nefndu, og svo auðvitað landann. Ég þekki nú landann lítið af eigin reynd, en svo mikið veit ég, að hann er misjafn að gæðum, og víst er, að ýmsir hafa beðið skaða af honum, þótt hans hafi ekki verið neytt að neinum mun, að því slepptu, að menn hafa hér á ári hverju drepið sig á eitruðu áfengi vegna bannlaganna. En ég vildi gjarnan heyra hv. 4. þm. Reykv. færa rök að því, að landi og Spánarvín séu betri og hollari til drykkjar en hin sterku erlendu vín eða öl, sem er 4% að styrkleika. Ég skal óhræddur taka upp við hann viðræður um þetta, þegar hann hefir borið fram sín rök í málinu. Hann var að tala um einhverjar vísindabækur um skaðsemi öls, sem hann hefði lesið, en ég er hræddur um, að þau vísindi eigi við aðra staðhætti en hjá okkur eru.  Ég held ég geti nú látið úttalað um ágreininginn milli okkar hv. 4. þm. Reykv. út af brtt. hans, og skal ég þá fara örfáum orðum um mótbárur annara hv.þm. gegn brtt. mínum. Hv. frsm. andmælti síðustu brtt. minni, þar sem gert er ráð fyrir að leyfa sölu til manna, þó áður hafi gerzt brotlegir gegn áfengislögunum. Hann játaði þó, að erfitt mundi verða að framfylgja banni við slíkri sölu og það mundi verða lítt haldið, því að þessir menn mundu eiga auðvelt með að fá aðra til þess að kaupa vín fyrir sig, en hitt væri vandalítið fyrir lögregluna, að sjá um, að þessir dæmdu menn keyptu ekki vín sjálfir. Ég held nú, að lögreglan hafi annað að gera en að eltast við þá menn, sem dæmdir hafa verið fyrir áfengislagabrot, til þess að sjá um, að þeir kaupi ekki vín. Hitt er annað mál, að hún getur tilkynnt vínútsölunum, hverjir hafa verið dæmdir, en hinsvegar verður að sjálfsögðu erfitt fyrir útsölurnar að framfylgja því, að þessir menn fái ekki vín afhent. En hv.frsm. lét eins og vind um eyrun þjóta höfuðröksemdir mínar fyrir þessari till., sem sé þær, að þegar menn eru þannig hæfilega lengi búnir að kaupa vín fyrir aðra, þá geti farið svo, að þessir menn freistist til þess að fara að kaupa vín fyrir eigin reikning. Ég sé ekki betur en að þetta sé rökrétt hugsun hjá mér, og ég get ekki skilið, að menn vilji koma þessum mönnum þannig til þess að fara að brjóta áfengislögin. Mér er því óskiljanlegt, hvers vegna hv.frsm. talar á móti þessari brtt., og er jafnvel hræddur um, að það stafi af því, að n. var búin að taka afstöðu móti till. Þá mælti hann einnig á móti 4. brtt. minni, þar sem lagt er til, að heimild til þess að stofna nýjar útsölur sé ekki skorðuð við kaupstaði og kauptún. Hann sagði, að hvað Rangárvallasýslu viðkæmi, þá væri ekki vorkun fyrir íbúana þar að ná víni frá Rvík, þar sem samgöngur væru svo örar á milli. Ég hefi ekki gefið neinar fullyrðingar um það, hvort Rangæingar mundu nota sér þennan rétt, þó brtt. yrði samþ., en það vil ég leggja höfuðáherzlu á, að eitt af því þýðingarmesta, sem vonað er, að náist með þessari löggjöf, er einmitt það, að heimabruggið verði kveðið niður. Það hefir verið játað, m. a. af hv. 4. þm. Reykv., að því frjálslegri sem löggjöfin yrði, því meiri von væri um, að hún gæti orðið til þess að útrýma heimabrugginu. Og ef við erum á annað borð sammála um, að það eigi að vinna á móti heimabrugginu og það verði frekast hægt með frjálslegri áfengislöggjöf, þá er það óskiljanlegt, hvernig hv.þm. geta verið á móti svo frjálslegri og sanngjarnri till. sem þessari 4. brtt. minni. Og ef þetta er vopn gegn heimabrugginu, hvers vegna á þá að neita sumum um að beita því vopni, bara fyrir það, að þeir búa ekki í þorpi eða kaupstað? Því hvað er hættulegra við að hafa útsölu í sveit heldur en í kaupstað? Þeir, sem telja það hættulegra, að menn eigi greiðan aðgang að útsölunum, ættu að sjá, að þá er sú hætta mest í þéttbýlinu. Það ætti því frá sjónarmiði þessara manna að vera minni hætta af útsölum þar, sem þéttbýlið er minna, heldur en þar, sem menn hafa útsöluna rétt við bæjarvegginn. Ég get því ekki séð, að hv.þm. hafi nein frambærileg rök fram að færa gegn þessari brtt. minni. Ég skal svo minnast örfáum orðum á tvær aðrar brtt., sem fyrir liggja frá hv. 2. þm. S.- M. og hv. 4. þm. Reykv. og nokkrar umr. hafa orðið um. Hv. frsm. talaði um þær með velvild, og aðrir, sem hafa á þær minnzt, hafa yfirleitt tekið í sama streng. Nú vil ég benda á, að það er þegar búið að reyna þá leið að skammta mönnum áfengi. Það var gert með reglugerð, sem sett var 1922. Þar var settur viss hámarksskammtur, sem hver maður mátti fá af áfengi, en þetta ákvæði reyndist ekki betur en svo, að það var fellt niður næst þegar reglugerð var samin. Skömmtunin kom ekki að neinu liði, en olli erfiðleikum og tímatöf við afgreiðsluna. Ef einhver maður var búinn með sinn skammt, var hægurinn hjá að fá síðan skammt konunnar eða annara vandamanna, og ef þá leið þraut, var alltaf hægt að fara til kunningja, sem ekki notuðu sinn skammt. Ég átti eitt sinn tal við mann, sem starfaði við afgreiðslu í áfengisverzluninni. Hann sagði mér, að hann væri ekki viss um nema einn mann, sem hefði verið svo löghlýðinn að nota aðeins sinn skammt, og ekki einusinni tekið út vín á nafn konunnar. Aðrir viðskiptamenn hefðu meira og minna farið í kringum þessi ákvæði reglugerðarinnar. Mér finnst ákaflega hæpið að fara nú aftur að taka upp þessi ákvæði, þegar nokkurn veginn er víst, að þau hafa engin áhrif. Um 2. brtt. þeirra er það að segja, að þó ég sé þeim sammála um, að það eigi alls ekki að viðgangast, að ölvaðir menn séu í bílum, sem ætlaðir eru sem farartæki fyrir almenning, og þó bæði ég og aðrir hafi rekið sig á, að slíkt veldur oft ýmiskonar leiðindum fyrir allra farþega, þá er ég sannfærður um, að till. þeirra mundi ekki hafa nein áhrif til að koma í veg fyrir þau leiðindi. Það segir í brtt. að ekki megi neyta áfengis í bifreiðum, sem farþega flytja. Nú er það, eins og hv.frsm. benti á, dálítið óeðlilegt að gera hér engan greinarmun á því, hvernig á farþegaflutningnum stendur, hvort tilteknir menn hafa slegið sér saman um bíl, eða hvort um er að ræða bíl, sem tekur hvern sem er, meðan rúm leyfir. Í sjálfu sér er ekkert fremur athugavert við það, þó menn neyti áfengis í bílum heldur en annarsstaðar, ef það er með góðu samkomulagi allra þeirra, sem í bílnum eru. Ég hefi ekki heyrt um, að slys hafi af því hlotizt, að farþegar hafi haft vín um hönd. Svo er hitt, að þó það kæmist í framkvæmd, að áfengis væri ekki neytt í bílnum, þá væri hægurinn hjá að fá bílstjóra til þess að stöðva bílinn hæfilega oft og fara út til þess að súpa á flösku sinni þar. Ég skil ekki í öðru en áfengið hafi jafnt sin áhrif, hvort sem þess er neytt inni í bílnum eða úti á guðsgrænni jörðinni. Ég held því, að það, sem gera þarf í þessu efni, sé það, að setja einhver víðtæk ákvæði um það, líklega helzt í bifreiðalögin, að bílstjórar megi ekki flytja ölvaða menn í bílum, sem ætlaðir eru almenningi, eða þá að setja um þetta nokkuð víðtækari ákvæði heldur en felast í till. þessara tveggja hv.þm. í áfengislögin. Ég ætla ekki að furu að hjálpa hv.þm. S.-Þ. til þess að rekja raunasögu bannmálsins hér. Það geta allir verið sammála um, að þessi tilraun, sem gerð vur í góðum tilgangi, hefir misheppnazt. Hinsvegar er ég sannfærður um, að það er ekkert annað en heilaspuni, að hægt sé að kenna nokkrum sérstökum flokki eða sérstakri stétt í landinu um það, að þessi tilraun hefir mistekizt. Ástæðan til þess, að svo fór, er vitanlega tvennskonar. Annarsvegar sú, að þessi lög hafa sjáanlega ekki verið í samræmi við réttarmeðvitund þjóðarinnar, hún hefir aldrei getað litið á það sem glæp að neyta áfengis. Hinsvegar gerir lega landsins og hin langa strandlengja þess það að verkum, að það hefir reynzt ákaflega erfitt að framfylgja hinum ströngu áfengislögum. Ef hér ætti að hafa svo fullkomið eftirlit með innflutningi áfengis, að það væri tryggt, að meiri eða minni smyglun ætti sér ekki stað, þá þyrfti til þess miklu meiri lögreglu heldur en við höfum tök á að hafa. Og þó hefir sýnt sig, að erfiðleikarnir á því að koma í veg fyrir heimabrugg eru ennþá meiri. Aðaltilraunirnar, sem gerðar hafa verið til þess að koma í veg fyrir áfengislagabrot, hafa verið í því fólgnar, að hafa sem hörðust refsiákvæði. Á þeim hefir verið hert ár frá ári. Gífurlegar sektir og auk þess fangelsisvistir hafa verið lagðar við fjöldamörgum tiltölulega smáum brotum. En að mín áliti er mjög vafasamt, hvort þessar hörðu refsingar hafa ekki verkað öfugt við það, sem ætlazt hefir verið til. Það er eðlilegt, þegar jafngífurlegar refsingar eru lagðar við yfirsjónum, sem menn telja yfirleitt ekki glæpsamlegar, að menn hlífist við í lengstu lög að kæra kunningja sína og nágranna, þó menn viti, að þeir hafi gerzt brotlegir. Þessum hörðu refsiákvæðum er að miklu leyti haldið í því frv., sem hér liggur fyrir, þó nokkuð sé úr þeim dregið. Og þótt ég hafi ekki komið með brtt. um að nema þau burt, m. a. vegna þess, að ég álít rétt, að menn fái endanlega reynslu fyrir, að hvaða gagni þau megn verða, þá er ég mjög í vafa um, hvort við erum ekki á villigötum í þessu efni. Og ef það er réttur skilningur hjá mér, að þessar refsingar séu ekki í samræmi við almenningsálitið í landinu, þá þarf ekki að búast við, að þær dragi úr brotum, heldur eru líkur til, að betri árangur náist með því að hafa refsiákvæðin vægari.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég hefi ekki lengt mikið umr. um þetta mál síðan við 1. umr., og ætla heldur ekki að gera það að þessu sinni. Um þær brtt., sem hér liggja fyrir, vil ég aðeins segja þetta: Brtt. hv. 2. þm. Rang. á þskj. 773 held ég að sé ekki rétt að samþ. Fyrst og fremst með tilliti til þess, að búast má við, að Nd. breytti þá frv. aftur, og þar sem mjög er áliðið þingtímans, gæti það orðið til þess, að málið næði ekki fram að ganga á þessu þingi. Í öðru lagi álít ég, hvaða afstöðu sem menn síðar kunna að taka að því er snertir framleiðslu á áfengu öli, að þá sé ekki tímabært að taka ákvæði þar að lútandi inn í frv. nú, meðan ekki hafa verið sett sérstök ákvæði um nautn öls í landinu og sú hlið málsins lítið verið athuguð. Þó segja megi út af fyrir sig, að áfengt öl sé ekki skaðlegri drykkur en hvert annað áfengi, þá hefir reynslan samt sem áður sýnt, þar sem áfengt öl er leyft, að það hefir verið hættulegra ungu kynslóðinni, og einkum þó vinnandi stéttunum, heldur en annað áfengi. Hvað snertir það, sem hv. 2. þm. Rang. var að tala um, að í Þýzkalandi, þar sem öldrykkja er afarmikil, væri ölið ekki almennt drukkið til nautnar, þá held ég sannast að segja, að það sé ekki rétt. Ég held, að þar, eins og annarsstaðar, þar sem áfengt öl er leyft, sé það notað ákaflega mikið til nautna. Það vill svo til, að ég hefi haft nokkurt tækifæri til að sjá, hvernig öl er drukkið einmitt í Þýzkalandi. Það tíðkast mikið þar og víðar, að menn hafa fast borð í ölstofunum, þar sem þeir koma tiltekna vikudaga og sitja að öldrykkju langt fram á nótt. Jafnvel líta margir svo á, að af því öl er sérstaklega mikið drukkið í Þýzkalandi og þykir þar óvenjulega gott, þá beri þýzka þjóðin beinlínis merki um hina miklu öldrykkju og að hún hafi skaðleg áhrif á heilsufar þjóðarinnar. Víða í nágrannalöndum okkar er farið að vinna mikið á móti öldrykkju, og það er vegna þeirrar reynslu, sem ég nú hefi drepið á. Þess vegna held ég, að það sé ekki rétt að samþ. þessa till. nú, það verði að bíða nánari athugunar, hvort slíkt verður yfirleitt nokkurntíma tekið upp hér. Brtt. á þskj. 761 er ég yfirleitt andvígur. Brtt. við 13. gr. finnst mér þó, að vel mætti samþ., því það er engin ástæða til að taka léttara á þeim, sem brugga í landinu og brjóta áfengislögin á þann hátt, heldur en öðrum, sem þau lög brjóta og sæta viðurlögum 13. gr. Um brtt. á þskj. 770 hefi ég það að segja, að ég mun verða henni fylgjandi. Þó hún sé samþ., mun gr. ekki verða framkvæmd þannig, að það fari í bága við það, sem farið er fram á í skrifl. brtt. við sömu gr., sem ég tel líka áreiðanlega rétt að samþ. En hvað snertir brtt. við 17. gr., þá er það að mínu áliti rétt hjá hv. 2. þm. Rang., að ekki sé yfirleitt hægt að framfylgja ákvæðum hennar. Það er rétt, sem hann benti á, að farþegum væri leyfilegt að fara út úr bílunum, drekka þar áfengi og fara svo strax upp í bílana aftur, og sjá allir, að slíkt ákvæði nær ekki tilgangi sínum. En það er annað atriði í sambandi við þetta, sem er miklu hættulegra, og það er, að þegar drukknir menn eru í bílum, ber oft mikið á því, að þeir haldi víninu að bílstjórunum. Það hefir oft komið í ljós við rannsókn mála hér í Rvík, að bílstjórar hafa farið að drekka og orðið ölvaðir vegna þess, að farþegarnir hafa haldið áfenginu mjög stíft að þeim. Farþegunum finnst, þegar þeir eru sjálfir orðnir ölvaðir, að það sé eins og hver önnur greiðasemi að bjóða bílstjórunum áfengi, og finnst það jafnvel ákaflega ófélagslegt og þykkjast við, ef bílstjórinn vill ekki súpa á með þeim. Þeir eru ekki að hugsa um öryggið, sem við það tapast, ef bílstjórinn neytir áfengis, þegar þeir eru orðnir ölvaðir sjálfir. Því hefði verið rétt að hafa hér í lögunum - og vil ég beina því til þeirra, sem fram komu með þessar till., hvort þeir vilja ekki koma fram með till. í þá átt -, að yfirleitt sé refsivert að halda víni að bílstjórum, sem eru við akstur. Slík ákvæði gilda sumstaðar í nágrannalöndum okkar; t. d. er það refsivert í Danmörku að bjóða bílstjóra, sem kemur inn á veitingahús, vín, ef veitingamaðurinn veit, að hann er við akstur. Held ég, að rétt væri að koma fram með skrifl. brtt. í þessa átt. Viðvíkjandi refsiákvæðum þessa frv. vil ég aðeins segja það út af ummælum hv. 2. þm. Rang., að það er alveg satt, að þau eru nokkuð hörð. En þess ber jafnframt að gæta, að þegar einkasala á vínum er komin á og háir tollar og mikil álagning er á vínunum, þá getur verið stórkostlegur gróðavegur að brjóta lögin. En sektarákvæði eru jafnan miðuð við þann hagnað, er sá fær, er brýtur ákvæði laganna. Og ég er þeirrar skoðunar, að þegar búið er að taka upp það fyrirkomulag, sem hér er gert ráð fyrir, og brot gegn áfengislögunum verða þar af leiðandi eingöngu auðgunarbrot, brot á tollalöggjöf, þá verði refsiákvæðin í betra samræmi við álit fjöldans heldur en þau voru áður, meðan áfengislögin voru einkum brotin til þess að ná í nautnameðal, sem ekki var fáanlegt með löglegu móti. Yfirleitt lítur fólk hér svo á, að tollsvik sé miklu alvarlegra brot heldur en brot á áfengislögunum. Það vita allir, að það þykir miklu meiri tíðindum sæta, ef það kemur stór fyrirsögn í blaði: „Stórkostleg tollsvik“, heldur en þó sagt sé frá, að svo og svo margir menn hafi verið sektaðir fyrir áfengislagabrot. Þar liggur til grundvallar, að þegar um tollsvik er að ræða, eru lögin einungis brotin í hagnaðarskyni, og það er miklu svívirðilegra í augum fólksins. Annars ætla ég ekki að orðlengja frekar um þessar brtt. Ég vil aðeins segja það að lokum, að það er mín skoðun í þessu máli, að nauðsynlegt sé að setja ýmiskonar ákvæði í svona löggjöf um varúðarráðstafanir viðvíkjandi notkun áfengis. En það má lengi deila um aftur og fram, hvaða öryggisráðstafanir séu hentugar, og aðalatriðið er að mínu áliti, að af ríkinu sé unnið að því að útrýma áfengisnautn með þeim ráðum að reyna að koma fólkinu í skilning um, að áfengisnautnin sé böl. Hefi ég lýst yfir áður, að ég myndi fylgja öllum till., sem kæmu fram í þá átt. Eins og minnzt hefir verið á, hefi ég nú gengið svo frá, að þessu þingi verði ekki lokið án þess lögð verði fram allveruleg upphæð úr ríkissjóði til þeirra manna, sem dyggilegast hafa unnið að útrýmingu áfengisnautnar á landinu. Er þetta í samræmi við það, sem ég hefi óskað eftir um afgreiðslu áfengismálsins á þessu þingi, og er mér gleðiefni, að vonir mínar í því efni virðast ætla að rætast.

Pétur Ottesen [óyfirl]: Ég fór nokkrum orðum um þetta frv. við l.umr. málsins og benti þá á það, að mér virtist ófésilegt að fara að taka upp einkasölu á síld, slík sem afdrif gömlu einkasölunnar urðu. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að rifja upp nú þær ástæður, er ég þá tók fram, að mæltu móti þessu frv., og skal ég því þegar snúa mér að því, að gera grein fyrir brtt. mínum við frv. Ég hefi flutt þessar till. sem öryggisráðstafanir gagnvart þeim atriðum frv., er þær snertu, ef stefna á síldarmálunum aftur inn á einkasölubrautina. En sú hlýtur að verða niðurstaðan, eins og þetta frv. er byggt upp og ég benti á við 1. umr. Þessi brtt. mín snertir eingöngu ákvæði 1. gr. frv., þau ákvæði, að hinum 4 aðilum - mönnum í landsfjórðungunum - verði gefinn kostur á að tilnefna 4 af 7 fulltrúum, sem eiga að skipa síldarútvegsnefndina. Í frv. er það þannig, að síldarútvegsmenn í Norðlendingafjórðungi eiga að fá leyfi til að skipa 2 menn af 4 í n., Vesturland 1 og Suðurland 1 fulltrúa. Ég benti á það við 1. umr., að að því leyti sem þetta snerti útnefningu Sunnlendinga, þá mundi þeirra réttur vera mjög fyrir borð borinn. Ég hafði þá að vísu ekki aflað mér upplýsinga um þátttöku úr landsfjórðungunum í síldveiðum síðastl. sumar, og við hvað bæri að miða þátttöku Sunnlendinga. En þó var mér hinsvegar fullkomlega ljóst, að þessi hlutdeild gat ekki staðizt, ef nokkurrar réttsýni og sanngirni væri gætt í þessu efni. Síðan hefi ég aflað mér upplýsinga, og það vill svo til, að það liggur fyrir hv. sjútvn. skýrsla, nákvæm og ábyggileg, um þátttöku útvegsmanna í síldveiðum á síðastl. sumri, og ætla ég, að hún hafi verið í fórum hv. form. sjútvn. og fulltrúa Vestfirðinga. Svo að hann virðist hafa haft fullkomin gögn í höndum fyrir þessu, sem gátu vísað á hina réttu leið, þegar ákvæðin um þetta voru sett í frv. Enda var það svo, að hv.þm. Ísaf. viðurkenndi það við 1. umr. þess, máls, að það hefði ekki í fyllsta máta verið gætt réttlætis um þátttöku útvegsmanna í skipun nefndarinnar. Og virðist sú viðurkenning fram komin vegna þeirrar skýrslu, sem fyrir liggur og að sjálfsögðu ber að taka tillit til. Ég ætla, að beztu heimildir, sem hægt er að fá, séu einmitt í þessari skýrslu. Og samkv. henni kemur það í ljós, að Sunnlendingar hafa gert út 40 skip á síldveiðar, sem flest voru allstór og meðal þeirra nokkrir togarar, auk margra línuveiðara og mótorbáta, sem voru allir stórir og höfðu góða aðstöðu til að beita sér mjög vel við síldveiðina og skilyrði til að fleyta miklum afla á land. Frá Vesturlandi voru 18 skip venjulega við veiðar, en frá Norðurlandi 39 skip. En við þau er það að athuga, að meginhlutinn af þeim eru mótorbátar, náttúrlega allmörg nokkuð stór skip, en líka mörg minni skip. Og yfirleitt hafa fleiri af norðlenzku skipunum verið minni en skipin frá Suðurlandi. Þar af leiðir, að afköstin eru ekki eins mikil og á stærri skipunum við síldveiðar. Þegar þetta er athugað, og ennfremur í sambandi við það, að hér er verið að miða till. við síldveiðar á næsta ári, og því fremur sem nú er verið að bæta aðstöðuna til aukinna síldveiða með byggingu 2 nýrra síldarverksmiðja, sem veitir mesta möguleika fyrir stórauknum síldarútvegi, þá ber vitanlega að taka tillit til þess, úr hvaða landshlutum eru líklegastir möguleikar fyrir auknum útvegi, og hvaðan þess má vænta fyrst og fremst. Við nánari athugun kemur það í ljós, að á fjörðunum fyrir norðan var tjaldað því sem til var af skipum síðastl. sumar. Þaðan er því ekki að vænta aukinnar síldveiði, nema Norðlendingar bæti við sig skipastól. Þegar því næst eru athuguð skilyrðin á Vesturlandi og Suðurlandi, þá kemur það í ljós, að á Suðurlandi eru a. m. k. 25 togarar, sem ekki stunduðu síldveiðar síðastl. sumar. Auk þess 1-2 gufubátar og a. m. k. 8-10 vélbátar yfir 30 smál. að stærð, sem gætu gengið á síldveiðar við Norðurland. Það er því hér um 34 skip að ræða, sem gætu bætzt við þann skipastól, er stunduðu síldveiðar fyrir Norðurlandi síðastl. sumar. Á Vesturlandi eru 4 togarar og auk þess 2 vélbátar af þeirri stærð, sem venjulega eru notaðir við síldveiðar, sem mundu bætast í hópinn. En þrátt fyrir hina auknu þátttöku Sunnlendinga í síldveiðum, sem ég nú hefi talið, þá eru möguleikarnir þó ekki tæmdir um aukinn skipastól. Það hefir færzt í vöxt á síðari árum, að 2 eða 3 smærri bátar, á milli 20 og 30 smál. að stærð, hafa stundað veiði sameiginlega með einni nót. Og ef reynslan leiðir það í ljós, að þessar tilraunir koma að raunhæfum notum, þá gæti vitanlega bætzt við síldveiðiflotann fjöldi báta af Suðurlandi. Þessi aðferð við síldveiðina hefir nokkuð verið reynd á Norðurlandi, að smærri bátar, sem stundað hafa síldveiðar, hafa sameinað sig um eina nót, og hefir það gefizt sæmilega vel. Í skýrslunni er tekið fullkomið tillit til þess, að fleiri bátar hafa verið saman um eina nót. Og vitanlega er þá ekki gert ráð fyrir, að þar komi til greina, við útnefningu fulltrúa í síldarútvegsnefnd. nema eitt atkvæði fyrir þá báta, sem eru saman um einn nót. Því að ef þess er ekki gætt, þá mundu hlutföllin raskast í þessum efnum. Ég hefi þess vegna geri ráð fyrir því í brtt. minni, að það komi aðeins til greina eitt atkv. fyrir þau skip, sem stunda veiði sameiginlega með einni nót, og ætla ég, að allir geti verið sammála um, að það sé sanngjarnt í þessu falli. Ég ætla, að samkv. þeirri skilagrein, sem ég nú hefi gert, þá sé það augljóst, að hlutur Sunnlendinga er mjög fyrir borð borinn með ákvæðum frv. Ég held því, að hv.þdm. geti fallizt á, að Sunnlendingar eiga, samkv. brtt. minni, að tilnefna 2 menn í n., en Norðlendingar og Vestfirðingar sinn manninn hvor. Að vísu er ekki hægt að ná hinu fyllsta réttlæti í þessu efni, en með till. minni er þó hægt að komast miklu nær því réttu hlutfalli, sem nú er um þátttöku einstakra landsfjórðunga í síldveiðum. Og ef svo færi, að fullnægt yrði fyllstu skilyrðum til aukningar á útveginum, þannig, að sá skipafloti, sem unnt er að fá hér sunnanlands, tæki þátt í síldveiðunum, þá mundi vera um fullkomið réttlæti að ræða, samkv. till. minni, um kosningu fulltrúa í síldarútvegsn. Ég vona því, að hv.þdm. geti fallizt á báða liði brtt. minnar, a- og b-lið. Hv. þm. Vestm. mun hafa talað fyrir brtt. sínum í nótt; en þær miða vitanlega að því, að sníða allverulegan ágalla af frv. og fela líka í sér lagfæringar að öðru leyti. Ég mun þess vegna greiða þeim atkv. Um afstöðu mína til hinna almennu ákvæða frv. hefi ég áður getið, bæði við 1. umr. og einnig að nokkru leyti nú við þessa umr. - Ég skal því ekki lengja þessar umr. frekar, þar sem hæstv. forseti varð mjög vingjarnlega við þeim tilmælum mínum í nótt, að fresta þá umr., svo að ég gæti lýst brtt. mínum að viðstöddum fleiri hv.þdm. en hér voru til staðar eftir miðnætti í nótt.

Ólafur Thors Þetta mál er eitt af þeim vandasömustu, sem fyrir Alþ. liggja nú. Því verður ekki neitað, að það eru mjög margir, sem eiga nú þegar mikið undir því, að vel skipist um síldarsöluna. Og ég treysti mér ekki til að þvertaka fyrir, að í þessu máli kunni að vera einhver þörf fyrir nýja löggjöf. Ég vil lýsa því hér yfir, að ég tel, að það standi allt öðruvísi á um síldarsöluna og síldarútveginn yfirleitt heldur en um sölu á þorskinum, af því að bæði gömul og ný reynsla hefir sýnt, að síldarútgangurinn gengur skrykkjótt og að síldarsultendum hefir gengið mjög misjafnlega vel að selja síldina; og sérstaklega illa að koma á samtökum sín á milli, þó að þau hafi verið viðurkennd nauðsynleg. Ég hefi leitazt við, á milli umræðna, að kynna mér skoðanir og till. þeirra manna, sem við þennan atvinnuveg eiga að búa. Og ég játa, að ég hefi rekið mig á mjög mismunandi skoðanir meðal þeirra í þessu efni, þannig að það er ákaflega erfitt að mynda sér skoðun á því, hvers meiri hl. þeirra óskar. En þó mun fyrri reynsla í þessari atvinnugrein sýna það og sanna, að mistök þau, sem orðið hafa um sölu á síldinni, hefðu orðið miklu minni, ef síldarútvegsmenn hefðu haft almenn samtök sín á milli. Þetta hefir reynslan sannfært mig um. En þó að þessu sé nú þannig háttað, þá er mér hitt einnig í fersku minni, að afskipti hins opinbera af þessum atvinnurekstri hafa leitt til afskaplegrar örbirgðar, ekki einasta fyrir sjómenn og útgerðarmenn, heldur til óbætanlegs tjóns fyrir þjóðina yfirleitt. Og jafnvel þó ég verði að viðurkenna, að oft hafi tekizt miður en skyldi um sölu á síldinni hjá einstökum útgerðarmönnum, þá held ég, að það verði játað af flestum, að aldrei hafi skort jafnmikið á um sæmilega sölu á síldinni eins og þegar farið var með hana samkv. fyrirmælum og l. frá Alþ., er sett voru um einkasölu á síldinni. Og endurminningin um reynsluna af þeirri lagasetningu hvetur til varfærni nú af hálfu Alþ. Það hefir margoft verið sagt frá því í þessari hv.þd., að síldareinkasalan fór svo illa úr hendi, að eftir að hún var búin að féfletta alla síldarútvegsmenn og sjómenn, þá varð hún sjálf gjaldþrota og lagði þungar byrðar á ríkissjóð, sem ekki hafa enn verið greiddar. Þessi reynsla um hinar hörmulegu afleiðingar af afskiptum ríkisvaldsins í þessu efni hlýtur að vaka í hugum hv.þdm. og hafa mikil áhrif til þess að draga úr þeim um nýja lagasetningu á þessu sviði. Í fyrra var stofnað til sölusamtaka meðal síldarútflytjenda um sölu á léttsaltaðri síld, sem flestir munu játa, að hafi orðið til mikilla bóta og velfarnaðar, þó að eitthvað kunni að hafa verið ábótavant. Og ég vil fyrir mitt leyti helzt reyna að takmarka löggjöfina við það eitt, að hún veiti síldarútvegsmönnum hæfilegt aðhald um að koma á nauðsynlegum samtökum sín á meðal um sölu á síldinni, en beiti engum þvingunarráðstöfunum. Þetta frv. á þskj. 534 er því ekki aðgengilegt frá mínu sjónarmiði. Ég held, að þar sé gengið lengra en þörf er á til þvingunar, og lengra en ég þori að fara. En hinsvegar eru þær brtt., sem fram eru komnar, fyrst og fremst brtt. frá hv.þm. Vestm. á þskj. 701, allar til bóta, og mun ég fylgja þeim öllum. En ég er aftur á móti ekki viss um, hvort þær ganga nægilega langt í þá átt, sem ég tel rétt, að haldið verði. Og mun ég, ef þær verða samþ., leitast við að koma á framfæri í Ed. þeim viðbótartill., sem ég tel nauðsynlegar, svo að þessu frv. verði komið í viðunandi horf. Sérstaklega legg ég áherzlu á, að samþ. verði 2. brtt. á þskj. 701, við 4. gr. frv., og e. t. v. einkum og sérstaklega 4. brtt., sem fer fram á, að 11. gr. frv. falli niður; en hún fjallar um heimild til að stofna einkasölu á síld, eins og kunnugt er. Af þeim öðrum brtt., sem fyrir liggja, vil ég sérstaklega gera að umtalsefni till. frá hv.þm. Borgf. á þskj. 723. Ég held, að allir sanngjarnir menn verði að viðurkenna þau rök, sem hv.þm. færði fyrir máli sínu, og hljóti að sjá, að hann fer ekki fram á annað en það, sem rétt er og augljós sanngirni mælir með. Og ég hygg, að það sé rétt fyrir þá menn, sem af einlægum huga vilja vinna fyrir þetta mál, að gæta þess vel, að beita engri ósanngirni um yfirráðin á valdsviði þessa máls. Ég tel engan vafa á því, að brtt.hv.þm. Borgf. tryggir það betur en ákvæði frv. sjálfs, og mæli ég þess vegna eindregið með henni. Ég get efnislega verið samþykkur brtt.hv. 6. landsk., sem mun þó vera eitthvað skakkt felld inn í frv., en það má leiðrétta síðar, ef hún verður samþ. Ég hygg, að það sé einnig óhætt að samþ.brtt.hv.þm. Ísaf., um að færa hámarksákvæði í 4. gr. úr 80% niður í 75%. Ég geri ekki ráð fyrir, að undir þessum kringumstæðum sé hættulegt, að þeir menn, sem hafa 3/4, hafi rétt til að knýja hina, sem hafa aðeins 1/4, til fylgis við þær ráðstafanir, sem talið er nauðsynlegt að gera til hagsbóta og sameiginlegs framdráttar öllum þeim, sem hlut eiga að máli. Ég vil ekki að svo komnu máli ljá þessu frv. fylgi mitt, enda þótt allar þær breyt., sem fyrir liggja, yrðu samþ. Ég vil svo að lokum gera þá skyldu mína, að lýsa yfir því, að mér hefir borizt mótmælaskeyti frá allmörgum Siglfirðingum um þetta mál. Það er óþarfi að lesa það hér upp, af því að hv.þm. Vestm. hefir þegar gert það.

Frsm. (Finnur Jónsson) Ég þarf ekki miklu að svara í þessum umr. Í sjálfu sér hefir ekki verið fast deilt á þetta frv., og lítur út fyrir, að það muni fá tiltölulega friðsamlega afgr. hér í hv. d. Enda er það svo, að það hefir lengi vakað fyrir þeim, sem síldarútveg stunda, að reyna að koma á hann einhverju skipulagi, og það fyrir svo löngu, að 1926 mun þáv. þm. Ak., Björn Líndal, og hv.þm. G.-K. hafa flutt hér á þingi frv., sem fór í svipaða átt og þetta, þó ég verði að segja það, að í því frv. var ekki gert ráð fyrir eins mikilli sjálfstjórn útgerðarmanna á þessum málum og í þessu frv. Ég hirði ekki að fara langt út í þetta frv. frá 1926, en vil einungis geta þess, að eins og það kom til þingsins fyrst, þá þurfti ekki annað en að einhverjir þeir menn, sem árið áður höfðu stundað síldarútveg, vildu stofna fél. með sér til þess að sjá um hagkvæma sölu á síld erlendis; þá var ráðh. heimilt að veita slíku fél. einkaleyfi til útflutnings á síld. Í frv., eins og það kom fyrst fram, var ekki tiltekin nein lágmarkstala útgerðarmanna, sem yrðu að gangast fyrir félagsstofnuninni. Síðar var því svo bætt í frv. og talan bundin við 20 menn. Í því frv. var útgerðarmönnum ekki gefin sjálfstjórn eins og í þessu frv., sem hér liggur fyrir, sem borið er fram af Alþýðu- og Framsóknarfl., heldur átti ráðh. að skipa fyrstu stj. þess fél. Ég get vitnað til þessara tveggja þm., Björns heit. Líndals, þáv. þm. Ak., og hv.þm. G.-K., sem brautryðjenda á því sviði að vilja skipuleggja síldarútveginn. Það hefir að vísu komið fram hér í umr., að skoðanir manna eru skiptar í þessu máli, og það hafa þær alltaf verið. En mótmæli hafa ekki komið fram gegn frv. frá öðrum en 8 síldarsaltendum á Siglufirði. Það er von, að þeir mótmæli, vegna þess, að með frv., ef að 1. verður, eru ráðin tekin af þeim og lögð í hendur útgerðarmanna, en hinir 8 mótmælendur frv. eru nær eingöngu síldarsaltendur, nema hvað einn heldur úti litlum mótorbáti yfir sumarið á síldveiðar. Ég geri því ráð fyrir því, að ganga megi út frá því, að yfirleitt séu síldarútgerðarmenn frv. þessu fylgjandi og þeim samtökum, sem það miðar að, þótt hinsvegar milliliðirnir í síldarverzluninni, saltendurnir, sem ekki hafa neina útgerð, séu því heldur mótfallnir. Það liggur hér fyrir brtt. um skipun á þessari stj. frá hv.þm. Borgf., sem miðar að því, að taka einn fulltrúann af Norðlendingum og bæta við Sunnlendinga. Hv. þm. Borgf. skýrði réttilega frá því að skip héðan að sunnan hefðu verið 40, en frá Norðurlandi ekki nema 39. En hv.þm. gat þess ekki, sem mér finnst, að hann hefði átt að láta í ljós, að 6 af skipunum af Suðurlandi lögðu ekki upp síld til söltunar, heldur bræðslu. Það eru því fleiri skip af Norðurlandi, sem stunda veiðar til söltunar. Það er því réttara að láta Norðlendinga hafa þennan eina mann en Sunnlendinga. Ég held, að eins og frv. er frá hálfu ríkisstj., þá sé fyllsta réttlætis gætt, sem hægt er að gæta um kosningu manna í n., og mæli ég því á móti till.hv.þm. Borgf. - Það er hér till. frá hv. 6. landsk., sem ég vildi mælast til, að yrði samþ. Hún er um það, að skipaður verði fastur fulltrúi fyrir Austurland, og sé hann trúnaðarmaður síldarútvegsn. í einu og öllu, er að síldarútvegsmálum fjórðungsins lýtur. - Þá er hér till. frá mér á þskj. 743 um lækkun á hundraðshluta þeim, sem fél. þarf að hafa til þess að síldarútvegsn. geti ákveðið að veita því útflutningsleyfi, úr 80% í 75%. Er þetta gert til samræmis við þær breyt., sem gerðar hafa verið á frv. um fiskimálan., útflutning á fiski, hagnýtingu markaða o. fl. - Brtt. hv.þm. Vestm. sé ég ekki ástæðu til að mæla með. Þær eru í samræmi við till. þær, sem hann og hv. 1. þm. Rang. lögðu hér fram við frv. um fiskimálan., og sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þær, en vildi mælast til þess, að þær verði felldar, að undanskildum tölul. 3, sem er aðeins leiðrétting á ritvillu í frv. Það kann að vera ótti hjá mönnum um skipulagningu síldarútvegsins, vegna þess, að það muni auka á söltun útlendinga fyrir utan landhelgislínu. En þótt þessar veiðar byrjuðu að vísu á árum einkasölunnar, þá hafa, síðan salan var gefin frjáls, bætzt a. m. k. 3 þjóðir í hópinn, Svíar, Þjóðverjar og Eistlendingar, svo að þessar veiðar standa ekki í neinu sambandi við skipulagningu á síldarsölunni. Nú skal ég viðurkenna, að skipulagningin ein er ekki trygging fyrir því, að útvegurinn geti borið sig í hvaða árferði sem er, en hún er trygging fyrir því, að meiri líkur séu til, að útvegurinn geti borið sig en ella. Og ég vildi leyfa mér að benda hv. dm. á þá skýrslu, sem ég fór með hér þegar málið var til 1. umr., um skipulagningu þá, sem Englendingar eru nú að gera á þessum málum hjá sér. Þeirra aðferð er talsvert margbrotnari en okkar, og útgerðarmönnum ekki gefin nein sjálfstjórn, heldur er svo til ætlazt, að síldarútvegsnefndin enska hafi einveldi í öllum málum, síldarútveginn snertandi. Ég hefi ekki viljað leggja til, að sú leið yrði farin hér, heldur yrði útvegsmönnum fyrst og fremst gefin sjálfstjórn í þessum málum, en ef þeir ekki vildu nota þann rétt, þá yrði n., sem kosin er af þeim sjálfum, að taka að sér að annast söluna. Vænti ég þó, að til þess þurfi ekki að koma. En þeir, sem óska þess, að útvegsmenn noti þennan rétt sinn, ættu ekki að óska eftir því, að þessi gr. yrði felld niður, því að meðan hún stendur, er hún þeim heldur hvöt í þá átt. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Þessi mál hafa mikið verið rædd fyrr og síðar. En ég vil leggja áherzlu á, að Alþ. gangi frá þessum málum á þann hátt, sem hér er lagt til í frv. því frá stj., sem meiri hl. sjútvn. flytur.

Sigurður Kristjánsson Hv. flm. þessa máls var rétt að sleppa orðinn um það, að sér virtist þetta mál sjútvn. ætla að fá vingjarnlega afgr. í þessari hv. d. Ekki veit ég, af hverju hann dregur þetta. Ekki a. m. k. af ágæti málsins, og ekki heldur af þeim undirtektum, sem það hefir fengið í d., því að ræðumenn hafa heldur snúizt gegn frv. Ég skal auðvitað ekkert um það dæma fyrirfram, hvernig um það fer, en eftir öllum málavöxtum finnst mér ekki sennilegt, að afgreiðslan verði vingjarnleg. Hv. þm. Ísaf. vildi gera lítið úr því, að hópur manna norðan af Siglufirði hefði sent rökstudd mótmæli gegn frv. Hvað sem því líður, hvort þessir menn eru saltendur eða veiðimenn, þá standa rökin, að mér skilst, í sínu fulla gildi. En þó vil ég á það benda í þessu sambandi, að hér eru menn á einum einasta stað, sem hafa flutt út um 66 þús. tunnur síldar, en það hinsvegar vitanlegt, að þetta frv. er ekki, undireins og það er fram komið, flogið til allra síldarútvegsmanna, dreifðra út um allt land, hafandi með sér lítil samtök nema á helztu útgerðarstöðunum. Það er því ekki sýnt, að ánægja sé um þetta frv. annarsstaðar, þótt mótmæli hafi ekki komið fram nema frá þessum eina stað. Ég vil ekki leggja eins lítið upp úr því og hv.þm., að mótmælin koma frá síldareigendum, sem keypt hafa síldina af sjómönnum og útgerðarmönnum, því að þessir eigendur hafa því aðeins komizt yfir síldina, að haganlegt hefir þótt að selja þeim hana, og þá eru þeir orðnir mikilsverðir aðilar í málinu, þegar þeir eru orðnir útflytjendur og hafa á sig tekið áhættu og erfiði af þeim mönnum, sem upphaflega öfluðu síldarinnar, af því að þeir hafa að einhverju leyti haft betri aðstöðu til þess að hagnýta aflann. En þótt svo sé lítið á, að þeir hafi þarna minna að segja en þeir, sem afla síldarinnar, þá standa þeirra rök gegn þessu frv. í fullu gildi. Þau eru léleg, ef þau reynast svo, en góð og gild, ef þau verða ekki hrakin, hverjir sem svo hafa borið þau fram. En nú eru það ekki einungis síldarsaltendurnir, sem hafa látið álit sitt í ljós um þetta mál. Það hafa komið fram margar raddir víðsvegar að frá útgerðar- og veiðimönnum, og þær hafa allar verið í eina átt: á móti þessu frv. Þau mótrök gegn frv., sem flestir bera fram og mér finnst eftirtektarverðust, eru þau, að síðan síldareinkasalan var lögð niður, hefir útveginum yfirleitt vegnað sæmilega og miklu betur en meðan einkasalan stóð. Þó hafa síðan verið erfið ár að ýmsu leyti, bæði hvað snertir verðfall varanna hjá þeim þjóðum, sem kaupa síld, minnkandi kaupgetu og mikla yfirfærsluörðugleika. En samt hafa síldareigendur náð betri árangri síðan einkasalan lagðist niður. Er nú mögulegt, að nokkur maður rökhugsi mál þannig, að það sé nauðsynlegt að koma á svipuðu eða sama fyrirkomulagi og gafst hörmulega illa, einmitt af því, að breyt. hefir gefizt sæmilega vel? Mönnum virðist, að til þess að hverfa að einkasölufyrirkomulaginu aftur eða nálgast það, þyrfti að hafa komið í ljós, að hin frjálsa sala og meðferð síldarinnar hefði reynzt illa. En það hefir ekki verið. Útkoman hefir orðið framar vonum. Það er réttilega á það bent af mörgum útgerðarmönnum og þeim öllum, sem síldar afla og síld eiga, að mikil hætta stafar af samkeppni útlendinga við veiðarnar á Íslandsmiðum. Í skjali sínu segja þessir síldareigendur frá Siglufirði, að 6 þjóðir stundi nú veiðar á þessum miðum og keppi við Íslendinga um veiði og markað. Nú er það víst, að hjá sumum þessara þjóða er allt, sem nálgast einkasölu og hvað þá hrein einkasala, afar óvinsælt. T. d. efast enginn um það, að hjá Svíum er einkasala ákaflega illa þokkuð, ekki sízt fyrir það, að einkasalan gamla hefir staðið í þrálátum málaferlum við Svíana út af sölusamningum, sem ágreiningur varð um. Hefir þetta aukið mjög á óvild þeirra í garð einkasölufyrirkomulagsins og alls, sem það nálgast. Og þeir menn, sem bera fram þau rök, að slíkar þjóðir myndu leggja meiri áherzlu á síldveiðar hér eftir en hingað til, hafa óneitanlega mikið til síns máls. Ef það er rétt, sem ég hefi ekki sjálfur kunnugleika á, en hefi hinsvegar ekki heyrt móti mælt, að þær þjóðir, aðrar en Íslendingar, muni ráða yfir um tvöföldum skipastól á við okkur til veiðanna, þá er það sýnt, að ef tíðarfar er hagstætt, geta þessir menn ráðið yfir því, hvort Íslendingar geta selt sína framleiðslu erlendis, og þá ekki síður, ef það er rétt, sem ég hefi heyrt, að Norðmenn geti aflað síldarinnar fyrir 2-3 kr. lægra verð pr. tunnu en Íslendingar geta. Ég ætla ekki hér að fara út í miklar deilur með að rifja upp afdrif gömlu síldareinkasölunnar. Ég get þó ekki stillt mig um að láta í ljós, að ég tel það allmikla einurð, að geta fengið sig til að bera fram frv. um nýja einkasölu, meðan ekki er búið að jarða líkið af gömlu einkasölunni, svo geðþekk sem hún var, og það ekki einungis fyrir það, hvernig hún fór með ríkissjóð, heldur miklu frekar, miklu frekar fyrir það, hvernig hún lék þá menn, útgerðarmenn og sjómenn sem nálægt henni komu, og hvernig hún eyðilagði markaðinn. Og það er eftirtektarvert, að árið eftir að einkasalan lagðist niður, seldu Íslendingar allan afla sinn, að sönnu ekki við háu verði, en þó því verði, að sjómenn og útgerðarmenn fengu talsvert hærra verð fyrir síldina, eða um 5 kr. pr. tunnu, en meðan einkasalan sá um söluna, því að þá var verðið komið í 2 kr. pr. tn. og hjá sumum niður í ekki neitt. Og það er víst, að einkasalan brann inni með megnið af vörunum síðasta árið. Gat ekki selt. Það er þess vegna ómótmælanlegt, að hvorki reynslan af einkasölufyrirkomulaginu gamla eða það ástand, sem nú er, hvetur til þess að hverfa inn á þessa braut, af þeirri einföldu ástæðu, að núv. ástand gefur stórum betri arð, bæði þeim, sem afla síldarinnar, og þeim, sem leggja í þá áhættu að kaupa síldina til útflutnings. - Út í þetta efni vil ég ekki vera að fara miklu lengra, því að það á öllum að vera augljóst, hver munur þó er á ástandinu nú eða meðan einkasalan var, þrátt fyrir vaxandi örðugleika á mörgum sviðum. En ég vil víkja að því, sem minnzt var á matjessíldarsamlagið, sem fengið hefir lögvernd og talið er að vera vel liðið, og er álitið, að menn óski eftir því, að það haldi áfram, og taka það fram, að hér er um allt annað að ræða. Það er allt annað, að hafa samtök um útflutning á einni teg. síldar eða fara að spenna yfir allan útveginn. Og svo er það ekki heldur rétt, að ánægjan sé alveg óblandin með samlagið, eftir því sem mér skilst á umsögn ýmsra þeirra, sem þar hafa verið viðriðnir. Á því munu vera margir gallar. En vera má, að þeirra hafi gætt meira en þurft hefði vegna þess, að ekki hafi valizt þar til forustu hinir hæfustu menn. En staðreyndin er sú, að mönnum þykir salan á síldinni hafa gengið ójafnt yfir. Það aflaðist og var verkað miklu minna en áður hafði verið. Og einmitt þetta aflaleysi hefir að öllum líkindum bjargað því, að ekki hlauzt stór skellur af síldveiðinni þetta ár, þótt ekki sé raunar langt síðan allmikið var ómelt af þessari síld, og það er mér sagt, að sé einmitt síld hinna smærri og smæstu eigenda. Og það er illa farið, sérstaklega þegar þess er gætt, að þeir voru ekki í stj. fyrirtækisins. Ég segi þetta ekki af því, að ég telji það alveg útilokað, að slík samtök geti farið vel. Heldur ekki af því, að ég telji þetta fyrirkomulag frá síðasta sumri hafa gefizt sérstaklega illa, þótt gallar kunni að finnast á því: ég segi þetta bara til að mótmæla því, að menn hafi þar nokkra sönnun fyrir farsæld fyrirkomulagsins, þótt sloppið hafi hjá stórslysum með matjessíldarsöluna á seinastl. sumri, af því að það aflaðist miklu minna en almennt var gert ráð fyrir. Hv. þdm. er orðið kunnugt, hvernig frv. þetta hljóðar, því að út í einstakar gr. þess hefir áður verið farið, og mun ég ekki fara mikið út í það. Ég vil þó ekki láta hjá líða að víkja að því, sem ég hefi áður minnzt á, þó ekki sé í umr. um þetta mál, að ég tel mjög varhugavert að skipa í stj. svona fyrirtækja menn, sem ekkert erindi eiga þangað. Og ég tel mjög óviðeigandi, að stj. sé valin eftir pólitískum línum. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að Alþýðusamband Ísl. skipi tvo menn í stj. þessarar fyrirhuguðu einkasölu, því að ég geri ráð fyrir því, að 11. gr. sé mergurinn málsins. En hvers vegna á Alþýðusamband Ísl. að skipa tvo menn í þessa n. frekar en aðrir pólitískir flokkar? Ráðh. á að tilnefna einn mann og útgerðarmenn um land allt fjóra, og er þá þörf á fleiri mönnum? Ég skal bæta einn atriði við það, sem ég hefi áður sagt, því til sönnunar, að Alþýðusambandið væri pólitískur flokkur. Fyrst og fremst er það sett sem skilyrði fyrir upptöku félaganna, að þeir undirgangist stefnu sósíalista, og þó að einhver kynni að villast inn í þenna félagsskap með öðrum pólitískum lit, er ekki heimilt að kjósa hann til þessara starfa, sem hér um ræðir. Það er skýrt tekið fram í l. sambandsins, að ekki má kjósa aðra í trúnaðarstöður þess en þá, sem eru af réttum pólitískum lit. Til þess að taka af öll tvímæli um þetta, skal ég lesa upp byrjun 14. gr. úr 1. Alþýðusambandsins. Hún hljóðar svo: „Kjörgengi fulltrúa í fulltrúaráð, á fjórðungsþing sambandsþing og aðrar ráðstefnur innan sambandsins, svo og í opinberar trúnaðarstöður fyrir sambandsins eða flokksins hönd, er bundið við, að fulltrúinn sé Alþýðuflokksmaður og tilheyri engum öðrum stjórnmálaflokki.“ Ég sé ekki betur en hér sé tekið af skarið um það, að þeir menn, sem Alþýðusambandið kemur til með að skipa í síldarútvegsn., verði að vera Alþýðuflokksmenn og ekkert annað. Og eigi Alþýðufl. að fá tvo menn í þessa n., þá á Sjálfstæðisfl. að skipa þar fjóra menn, þar sem hann er helmingi stærri. Líklegt þætti mér, að Framsókn vildi þá telja sig sérstakan flokk, og heimtaði einn fulltrúa a. m. k., og gott ef litli bróðir, Bændafl., vildi ekki vera með líka. Og þá fer að verða nokkuð mannmargt í þessu síldarráði. Ég vildi gjarnan heyra rök gegn því, að pólitísku flokkarnir ættu yfirleitt fulltrúa í þessari n., fyrst einum þeirra er ætlað það. Hér er um n. að ræða, sem á að fjalla um atvinnurekstur fjölda manna, alveg án tillits til þess, hverjum stjórnmálaflokki þeir fylgja. Og nú mun það vera svo, að varla nokkur maður úr þeim flokki, sem þarna er gefin sérstaða, hættir nokkru sinni nokkru fé í atvinnurekstur. Foringjar þess flokks eru menn, sem þekktir eru að því, að vilja taka allt sitt á þurru. Eigi að fara að skipa þessa n. eftir pólitískum línum, þá ætti Alþýðufl. sízt að koma þar til greina. Það lægi nær að skipa þá menn, sem hafa sýnt áræði, ábyrgðartilfinningu og vit til þess að stjórna stórum atvinnurekstri, en þá, sem alltaf vilja taka sitt á þurru landi. Ég á ekki við stritandi fólkið, óbreyttu liðsmennina í Alþýðufl., heldur ráðamenn þess flokks. Verkafólkið er ekki kvatt til annars en að greiða atkv., það fær ekki fínu stöðurnar og háu launin. Ég hefi dregizt á það við hæstv. forseta, að lengja ekki mikið umr. að þessu sinni, og mun ég efna það, þótt sitt af hverju sé eftir, sem vert væri að minnast á. Að lokum vil ég láta þess getið, að ég hefi ekki heyrt neinn síldarútvegsmann mæla með því, að þessu fyrirkomulagi yrði komið á, nema forstjóra eins útgerðarfyrirtækis, hv.þm. Ísaf. Annars hefi ég engan útvegsmann heyrt halda því fram, að einkasölufyrirkomulaginu hafi farnazt svo vel, að með því sé mælandi. Ég hefi ekki heldur heyrt einn einasta mann halda því fram, að ástandið í þessum málum hafi versnað svo, síðan gamla einkasalan var lögð niður, að ástæða sé til þess að flytja upp á nýrri. Hv. flm. virðist skorta öll rök fyrir flutningi frv. Og ég býst ekki við, að hægt verði að bæta það svo, að ég verði ánægður með það. Þó mun ég að sjálfsögðu fylgja öllum till., sem til bóta horfa, ef líkindi eru til, að þessi óskapnaður eiga fram að ganga.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Hv. þm. Ísaf. sagði, að mér hefði láðst að geta þess, að 4 af þeim skipum, sem gerð voru út á síld síðastl. ár, hafi ekki saltað neitt af afla sínum. Hann sagði raunar, að þau hefðu verið sex, en það er ekki rétt, en hitt mun rétt vera, að 4 af þeim 8 togurum, sem gerðir voru út á síld, hafa látið allan afla sinn í bræðslu. Hinir togararnir fjórir létu allir nokkurn hluta af afla sínum í söltun. Það eru því aðeins fjögur skip, sem til frádráttar koma. Hv. þm. gekk framhjá þeim aðalrökum, sem ég flutti fyrir því, að réttur Sunnlendinga væri fyrir borð borinn með tilhögun þeirri, sem í frv. felst. Það er þá fyrst til að taka, að þau skip af Suðurlandi, sem stunda síldveiðar við Norðurland, eru yfirleitt stærri en norðanskipin. Þau hafa þar af leiðandi aðstöðu til þess að afla meira. Og hér verður ekki hægt að ganga framhjá því, að taka tillit til aflamagnsins. Hinu gekk hv.þm. Ísaf. einnig framhjá, að ég sýndi fram á það, að yrði aukinn síldarútvegurinn hér við land á næstu árum, væri þeirrar aukningar að vænta af Suðurlandi. Þar eru til taks 40 skip í viðbót við þann flota, sem síldveiðar stundaði síðastl. sumar. Þetta þykja mér vera nægar ástæður fyrir því, að Sunnlendingar fái tvo menn af þeim fjórum, sem útgerðarmenn skipa í n., Norðlendingar og Vestfirðingar sinn hvor, og er þá að vísu Vestfirðingum gert langhæst undir höfði, því að þeir eru ekki einu sinni hálfdrættingar á við hina landshlutana tvo, um þátttöku í útgerðinni. Ég hefi þó alls ekkert viljað skerða réttindi þeirra til íhlutunar um þessa n. Hv. þm. Ísaf. færði það sem rök fyrir því, að réttur Norðlendinga væri svo ríkur sem frv. gerir ráð fyrir, að á Norðurlandi væri mikill fjöldi síldarsaltenda, sem engan atkvæðarétt á að hafa um þetta samkv. frv. Ég vil í því sambandi benda á, að ekki eru allir síldarsaltendur á Norðurlandi Norðlendingar, þó að þeir séu það sennilega flestir. En mér þykir það undarlegt, að hv.þm. Ísaf. skuli bregða fyrir sig þessum rökum og þykjast vilja viðurkenna rétt síldarsaltenda til íhlutunar um þetta mál, en neitar í sömu andránni að taka til greina mótmæli gegn frv., sem þessir menn hafa sent Alþ. Ég veit ekki, hvernig hv.þm. fer að koma því saman. Fleiri orð held ég, að ég þurfi ekki að hafa til andsvara hv.þm. Ísaf. Brtt. felur sjálf í sér, að réttmætt og sanngjarnt sé að samþ. hana og hafa þá skipun heldur, sem hún segir til. Þótt ég ætlaði mér ekki að ræða mál þetta frekar en ég nú hefi gert, kemst ég ekki hjá því að benda á játningu, sem hv.þm. Ísaf. gerði í lok ræðu sinnar. Hann komst svo að orði um þá einkasölu, sem í þessu frv. felst, að hún ætti að vera hræða, - svipa á þá menn, sem við síldarútveg fást og sölu. Hún ætti að vera ógnandi sverð, sem vofði yfir höfðum þessara manna, ef þeir ekki hefðu samtök um söluna og vildu hlíta fyrirmælum síldarsölunefndarinnar. Játning þessi felur það að líkindum í sér, að svona sé því varið með einkasölur yfirleitt, þær séu svo illar og bölvaðar í alla staði, að þær eigi engan rétt á sér. Og þetta er rétt, þannig eru einkasölurnar, alstaðar grípandi inn í frjáls viðskipti einstaklinganna til ills og bölvunar. En mig undrar það, að hv.þm. Ísaf. skuli, þrátt fyrir þessa yfirlýsingu, vera stuðningsmaður alls þess fjölda af einkasölufrv., sem nú liggja fyrir þessu þingi, fyrst hann lítur svo á, að einkasölur séu bara nokkurskonar hræður. Ég bið hv.þm. að athuga þetta, og vonast til þess, að hann, í samræmi við þessa yfirlýsingu, hjálpi okkur sjálfstæðismönnum til að kveða þessa einkasöludrauga niður.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég var í vafa um það. hvort ég ætti að lengja umr. um þetta mál, því vitað er, að það muni fyrirætlun meiri hl. þessarar hv. d., að frv. nái fram að ganga, hvað sem sagt kann að verða. En samt er rétt, að hver þm. ræki þá skyldu sína, að segja það um hvert mál, sem hann veit sannast og réttast, um þetta mál sem önnur. Fyrir mér er það alveg tvímælalaust, ekki sízt hvað snertir verzlun með síld, að einkasala sé það háskalegasta, sem til bragðs getur orðið tekið. Þessi sannfæring mín hefir verið rík frá því fyrsta, að ég fór að hafa afskipti af þessum málum. Og hún hefir styrkzt ár frá ári við hverja þá tilraun, sem gerð hefir verið til þess að koma síldarsölunni inn á þá braut, og nú síðast við stofnun matjessíldarsamlagsins, sem stofnað var síðastl. sumar með lögvernd. Þótt ég játi, að mikill munur sé á að stofna til slíkra verzlunarhátta með frjálsum samtökum, eða löggjöf eins og þeirri, sem þar var um að ræða, er þetta þó engu að síður ákveðin einkasala. Mér finnst, að hv.þdm. hafi ekki gert sér nægilega grein fyrir þróun þessa máls. Það er aðgætandi, að síldarútvegurinn er tiltölulega ungur atvinnuvegur hér á landi. Fram að síðustu aldamótum var síldveiði og hagnýting hér aðallega stunduð af útlendingum, og á allt annan hátt en nú er gert. Þá voru það aðallega Norðmenn, sem stunduðu veiðarnar og notuðu fyrirdráttarnót. Skömmu upp úr aldamótunum koma svo aðrir útlendingar til sögunnar með nýjar veiðiaðferðir, snurpinótina, og stunda veiðarnar á stórum gufuskipum. Þá var bara um það hugsað, að skófla sem mestu upp af síldinni og salta hana til útflutnings algerlega óvalda. Og fyrst þegar Íslendingar fara að stunda þessar veiðar, verður sama uppi á teningnum hjá þeim, ekki um annað hugsað en að afla sem mest og hrúga því á markaðinn. Ég held, að megi segja, að þetta hafi svo kúlmínerað árið 1920. Síldveiðin varð þá með allra mesta móti, og verðið féll niður úr öllu lagi. Upp frá því fer ástandið að breytast. Augu manna fóru að opnast fyrir því, hve mikils virði það væri, í sambandi við þennan atvinnurekstur, að vanda vöruna. Sem afleiðing af því má heita, að lagzt hafi niður að veiða síld til söltunar með togurum, því að vitanlega fæst aldrei góð verzlunarvara með því móti. En þrátt fyrir þessa breyt. vitna einokunarpostularnir alltaf í þau mistök, sem urðu á þessu byrjunarstigi atvinnurekstrarins í höndum okkar Íslendinga, en taka minna tillit til þess, í hvert horf þessi atvinnuvegur er kominn á síðustu árum. Þetta kemur ekki sízt af því, að einstaka útgerðarmenn af gamla skólanum hugsa ennþá mest um að ná undir sig sem allra mestu af saltsíld, tefla á tæpasta vaðið með það, hvernig varan reynist, í von um, að þeim takist að selja hana alla, og slíkir menn eru talsvert áhrifamiklir innan stéttarinnar og teljast til stærstu útgerðarmannanna. Í þessa menn er ávallt vitnað, þegar krafizt er nýrrar skipulagningar á þessum atvinnurekstri og sölu afurða hans. En menn verða að gera sér ljóst, hvert þetta stefnir. Það stefnir að því að vernda þá, sem reka veiðar og söltun svo, að þeir hirða ekkert um, hvernig varan reynist, á kostnað hinna, sem komið hafa auga á það, sem er þýðingarmest við þessa framleiðslu sem aðra: kröfuna um vöruvöndun. En það hygg ég, að sé sameiginleg skoðun allra, sem á annað borð vilja líta á þetta í réttu ljósi, að slíkt skipulag - nefnilega einkasala - verki á þann hátt, að vinna á móti vöruvöndun. Einstaklingarnir missa hvöt til þess að vanda sérstaklega sína framleiðslu með það fyrir augum, að fá fyrir hana gott verð - betra en aðrir. Það er verið að ala hér upp í mönnum þá skoðun, að það skipti ekki verulegu máli fyrir þá að vanda vöruna, því allt fari í sameiginlegan sjóð. Það er jafnvel sett í l. fyrir samsölu, að vara, sem reynist skemmd, skuli bætt af samlaginu, en ekki af hlutaðeiganda, eins og t. d. hjá matjessíldarsamlaginu, þó það væri með þeim fyrirvara, að skemmdirnar væru á þann hátt, að saltendunum væri ekki um að kenna. En það vita allir, að það er í mörgum tilfellum erfitt og jafnvel ókleift að skera úr um það, hverjum skemmdirnar eru að kenna. Er því verið að gefa þeim mönnum undir fótinn, sem tilhneigingu hafa til þess, að vanda ekki vöruna, og jafnframt að draga úr hvöt annara, sem láta vöru sína í samsölu, að vanda þá heldur sinn hluta. Ef þeir þyrftu að borga allar skemmdir úr sínum vasa, mundi þetta horfa öðruvísi við. Þetta er alvarlega hættulegt fyrir allar einkasölur, og þó einkum síldarsölu, því síldin útheimtir meiri vandvirkni í allri meðferð og meiri samvizkusemi en sambærilegt sé við aðrar vörur. Það er hinsvegar svo, eins og ég benti á við 2. umr., að ástandið um sölu síldarinnar hefir breytzt svo á fáum árum, að ekki er sambærilegt við aðra framleiðslustarfsemi landsmanna; þar sem markaður fyrir aðrar vörur hefir stöðugt farið minnkandi, er því ómótmælt, sem ég sagði við 2. umr., að sölumöguleikar fyrir síld og síldarafurðir fara sívaxandi, bæði fyrir síld til vinnslu í verksmiðjum og saltsíld til matar. Báðir þessir möguleikar fara vaxandi, verksmiðjum fjölgar og fleiri og fleiri lönd opnast fyrir ísl. síld, og sölumöguleikarnir fyrir saltsíldina aukast. Þessu geri ég ekki ráð fyrir, að nokkur þm. reyni að mótmæla. Í ræðu minni við 2. umr. þessa máls, benti ég á, að sú breyt., sem er að verða á verkun og sölumöguleikum fyrir ísl. síld, hefir aðallega orðið síðan gamla síldareinkasalan lagðist niður. Þetta hélt ég, að væri viðurkennt af öllum, enda hefir því ekki beinlínis verið mótmælt. Hinsvegar reyndi hv.frsm. meiri hl. að eigna gömlu síldareinkasölunni þetta, því sá maður, sem opnaði matjessíldarmarkaðinn, hefði verið á hennar vegum.

Hann var starfsmaður hennar í 2 ár

. Það er rétt, að þessi maður, Magnús Andrésson, var hjá síldareinkasölunni. Kom hann sér einmitt í samband við hana af því hann hafði ekki önnur ráð en vera á vegum einkasölunnar, þegar hún hafði alla síldarverzlunina í sínum höndum. En hann starfaði alveg sjálfstætt að því að kenna verkun síldarinnar og koma henni á markaðinn. Það er því sannast að segja hálflítilmótlegt fyrir þá menn, sem halda með síldareinkasölunni, að seilast svo langt, að eigna þessu fyrirkomulagi verk þessa manns, sem allur landslýður veit, að vann það verk að öllu leyti að eigin frumkvæði. Það verk er því honum að þakka, en ekki síldareinkasölunni. Þess vegna stendur það óhrakið, sem ég sagði við 1. umr., að stærsti megingalli þessa fyrirkomulags væri minna frumkvæði að nýbreytni í verkunaraðferðum og vinnuframtaki um nýja markaði, þegar einstaklingurinn dregur sig til baka, en allar framkvæmdir og fyrirhöfn eru hinsvegar komin undir opinber yfirráð. Á þeim árum, sem síldareinkasalan starfaði, veit ég ekki til þess, að nokkuð væri gert til þess að hefja verkun á síld með nýjum hætti, eða afla markaða, sem hald væri í. Nú þrengist árlega um þann markað, sem var þegar gamla síldareinkasalan byrjaði. Til Svíþjóðar fer salan sífellt minnkandi ár frá ári, og í Eystrasaltslöndunum hefir alveg tekið fyrir hana og salan lagzt niður. Já, ég vildi ekki láta þessa umr. líða svo hjá, að ég vekti ekki athygli hv.þdm. á því, hvaða áhrif það hefði, alveg sérstaklega á vöruvöndunina, ef það á að leggja verkunina á síldinni undir einkasölu. Ég vænti, að hv.þm. taki þessar upplýsingar til greina við atkvgr. um málið.

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) Ég hefi ekki neitt sérstakt, að segja um þetta mál að sinni. en vil vísa til nál. meiri hl. n. sem er mjög ýtarlegt.

Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson) Það er komið á annan mánuð síðan þetta mál kom til sjútvn. Það mun ekki talið neitt smámál. enda hefir þurft langan tíma til að melta það í n. Ég þarf ekki að endurtaka mikið af því, sem undan er gengið, en ég tel þó rétt að rifja það upp í stórum dráttum, af því að meðferð þessa máls mun lengi verð, fræg í sögu Alþ. Ég veit ekki um hliðstætt dæmi, og vænti, að það muni ekki finnast. Eins og öllum er kunnugt, var svo, að þegar atvinnuvegirnir voru komnir í þá niðurníðslu, að Alþ. þótti ekki mega svo búið standa án þess að það gerði ráðstafanir til viðreisnar þeim, þá var það, að samþ. var að skipa nefnd til rannsóknar á landbúnaði landsmanna. Sú nefnd skilaði áliti, og varð samkomulag um það, að ríkið fórnaði 11 millj. kr. til þess að tryggja þann þátt í þeim atvinnuvegi, sem almennt er kölluð efnahagshliðin, eða m. ö. o. að gera skuldaskil hjá þeim, sem stunda búskap sem aðalatvinnu. Allir vita að sá arður, sem landbúnaðurinn aflar til lífsviðurværis þjóðarinnar eða til opinberra þarfa, er ekki nema 1/7 eða 1/7 af því, sem úr sjónum kemur. Það var því ekki undarlegt, þó því væri hreyft þá, að framtíð landsins og ríkisins veri ekki síður undir því komin, að athugað væri, hvort sjávarútvegurinn hefði þá undirstöðu, sem nauðsynlegt væri. Það var engin ástæða til að halda, að hið illa árferði hefði gengið framhjá þeim atvinnurekstri, og ekki heldur ástæða til að halda, að hagur þjóðarinnar gæti værið óbreyttur, þó hryndi undan 7% hlutum af atvinnurekstri þjóðarinnar, ef tryggt væri, að hluti stæði. En þó var ekki tekið vel í það í bili, að koma þeim atvinnuvegi til hjálpar. Því var borið við, að málið væri ekki rannsakað. En það var ekki farið fram á, að frestað væri viðreisn landbúnaðarins. heldur að þessar tvær atvinnugreinar væru látnar fylgjast að. Allir þm. virtust sammála um, að látin væri fara fram rannsókn á hag sjávarútvegsins eins og landbúnaðarins. Það kom engin rödd fram um það, að Alþ. skyldi sjálft skipa fyrir um það, hverjir framkvæmdu þá rannsókn, heldur var ríkisstj. látin sjá um það. Rannsókn þessi hefir nú farið fram. Um það má auðvitað deila, hve áreiðanleg hún er, en það var ekki deilt um það, þegar rannsókn hafði farið fram á landbúnaðinum, hvort sú rannsókn væri nægilega ljós eða rétt, að fært þætti að koma þeirri atvinnugrein til hjálpar. En nú heyri ég, að fram koma raddir um það, að það sé ekki unnt að koma sjávarútveginum til hjálpar, af því að rannsóknin sé ekki nógu greinagóð. Þessar raddir fara að vísu ekki hátt, en þær koma fram í nál. meiri hl. sjútvn., sem ég fékk í hendur rétt áðan, en ég veit ekki, hvort allir eru búnir að lesa það, því ég hefi aðeins getað hlaupið gegnum það einu sinni. En það þarf ekki ýtarlegan lestur til að sannfæra sig um það, að heili þess, sem skrifaði það, hafi ekki verið í sem æskilegustum skorðum, og innrætið hefir ekki svikið frá því, sem ég áður þekkti það þar. Ég ætla að geyma þangað till síðar í ræðu minni að taka til athugunar, hverjum aðferðum var beitt til þess að fá þessa rannsókn, og á hve traustum grundvelli hún er byggð, en þetta er vefengt í nál. meiri hl. Ég vil þá taka upp þráðinn þar, sem ég gekk frá honum. - Þegar Alþingi hafði afráðið að láta þessa rannsókn fara fram, skipaði stj. þriggja manna nefnd til þess að framkvæma þetta. Ég skal játa það, að mér þótti miður, að stj. skyldi sjálf skipa n., ekki af því, að hún gæti ekki skipað jafngóða menn, heldur af hinu, að þm. hefðu kannske fundið sig meira bundna af gerðum nefndarinnar, ef þeir hefðu valið mennina, en um það þýðir ekki að sakast, en deilan er þá um það, hvernig verk n. er unnið. N. skilaði áliti í október, en nál. kom ekki út fyrr en liðið var fram á þing. Menn verða að hafa það í huga, að n. starfaði ekki fyrir þingið, heldur stj., og nm. fóru þegar til ráðh. um mánaðamótin ágúst og september, mánuði áður en þing átti að koma saman, til að spyrjast fyrir um það, hvenær hún mætti í síðasta lagi skila frv. til stj. til þess að stj. gæti gert það að sínu frv. Hún fékk þau svör, að það lægi ekki á, sökum þess, að stj. mundi ekki beint flytja frv., heldur fela það sjútvn. þingsins. Í september kynnti n.atvmrh.till. sínar, færði honum og uppkast að þessu frv., sem hér liggur fyrir. Það var a. m. k. hálfum mánuði áður en þing átti að koma saman. Síðan færði n. stj. 10. okt. aðalfrv., sem hún hafði samið, og þar með fylgdi grg., og þegar verið er að tala um það, að skýrsla sú, er frv. er byggt á, hafi ekki komið fyrr en löngu seinna, þá vil ég benda á það, að í grg., sem frv. fylgdi, eru tekin upp þau höfuðatriði, sem þessar till. eru byggður á, og þeir menn, sem hefðu viljað hafa fyrir því að lesa greinargerðina, hefðu getað fengið þar aðalupplýsingarnar, en það hefir gengið tregt að fá hv.þm. til að lesa frv. og grg., en það stafar af því, að það er hér andúð gegn þessu máli, og hún hefir ekki sízt komið fram í því, að hv. form. sjútvn., eftir að haf. lesið það yfir, greiddi atkv. á móti því, að Fiskifélag Íslands léti í ljós vilja sinn með þessari viðréttingu sjávarútvegsins. Hann gerði þar þá grein fyrir því, að hann væri ekki búinn að kynna sér málið, en hann gat þó greitt atkv. á móti því án þess að vera búinn að kynna sér, hvort það væri rétt eða rangt. Það sýnir, að hann var fyrirfram ákveðinn til andstöðu við málið, eins og glögglega kom fram síðar. Þannig hefir afstaða flestallra stjórnarsinna í d. verið til þessa máls. Þeir hafa ekki fengizt til að kynna sér málið, en þeir hafa verið flestir við því búnir að vera á móti því án þess að kynna sér það. Mér liggur því við að kalla það hræsnisfullar yfirlýsingar, sem þessir menn hafa verið með, þegar þeir hafa verið að skýra frá velvilja sínum til þessu máls, jafnframt því sem þeir hafa reynt að gera allt málinu til tjóns og tafar. Ég ætla, að viljinn sýni sig bezt í því, að málið ætlaði aldrei að fást hér til 1. umr., og þegar það kom, þá mætti það fáheyrðum árásum og fádæma persónulegum skömmum í garð flm. frv., sem ég veit ekki til, að gæti stafað af öðru en óvild til málsins, sem síðan lenti á flm. Ég skal þá ekki dvelja lengur við forsögu málsins, en það er fyrst 10. nóv., sem málinu fæst fyrst vísað til n., þ. e. a. s. að þá er 1. umr. um garð gengin í fyrri d. Nú vita allir, hvað áliðið er tímans, kominn 12. des., svo að það er meira en mánuður liðinn síðan málið fór til n. En svo að ég segi sögu málsins í sjútvn., þá var málið þar ekki tekið fyrir fyrr en 16. nóv. Þá var ákveðið, að n. skyldi fá umsögn bankanna um málið. Það var þó ekki gert strax, ég held þó eftir tvo daga, en það mun ekki hafa verið seinna en 18. f. m., sem bönkunum var skrifað. Ég kem að því síðar, að það tafði málið mikið, að geta ekki áttað sig á þessum svörum fyrr en nú fyrir tveimur dögum síðan, því að svarið frá Landsbankanum kom ekki fyrr en 6. des. og frá Útvegsbankanum 7. des., en minni hl. hefir ekki fengið að sjá þau fyrr en nú í dag. Þegar eftir það, að búið var að skrifa bönkunum, var samþ., að fyrst og fremst skyldi rannsaka, hve mikillar hjálpar togaraflotinn mundi þurfa að beiðast samkv. frv., ef skuldaskil yrðu, og í öðru lagi að fá það uppgefið hjá hæstv. fjmrh., hve mikilla tekna mætti vænta af þeim tekjuaukafrv., sem lögð hafa verið fyrir þingið af stj. eða að tilhlutun hennar. Minni hl. n. hefir athugað þetta, eftir því sem hægt var, og fjmrh. mætti á fundi hjá n., til þess að gefa sína skýrslu. Mér þykir það mjög miður, að hæstv. fjmrh. er ekki við, því að ég þarf einmitt að minnast á þessa skýrslu hans. En að beðið var um þess, skýrslu, stafar af því, að það kom fram, að meiri hl. n. mundi þunglega á móti togaraflotanum, en gæti komið til mála, að hann yrði með einhverri leiðréttingu á málefnum smærri flotans, ef stærri flotinn væri undanskilinn; en að óskað var eftir skýrslu fjmrh. um hitt atriðið, stafar af því, að það hefir mikið verið fært fram þessu máli til foráttu við 1. umr., að milliþn. hefði ekki gert ráðstafanir til að afla fjár í ríkissjóð í stað þess fjár, sem ríkissjóður mundi missa, ef útgerðin fengi sjálf að nota útflutningsgjaldið um ákveðið árabil. Ég þarf ekki að skýra frá því, hvaða upphæð það var, sem okkur sýndist, að togaraflotinn þyrfti að fá, ef skuldaskil yrðu, en það er mikill minni hluti af því, sem þyrfti fram að leggja eftir þeirri athugun, sem gerð hefir verið. En skýrsla hæstv. fjmrh. var í stuttu máli sagt, að sá tekjuauki, sem vænta mætti af tekjuöflunarfrv., væri þessi: Tekju- og eignarskattur, miðað við þann viðauka, sem áður hefir verið, 40%, um 300000 kr., en annars 850000 kr., ef miðað er við skattinn eins og hann er nú samkv. 1., af tollbreytingum 400000, af einkasölum 200000. Þessar upphæðir, sem mundu vera um 900000 kr., ef tekið er tillit til gengisviðaukans, 40%, sem ég hygg, að sé 450000 kr., þá er þetta upphæð, sem nær ekki nokkurri átt, ef nokkuð gengur fram af tekjuöflunarfrv. Það er næstum því, að það taki engu tali að ræða þetta, það er svo bersýnileg fjarstæða. En við minnihl.menn fórum fram á að fá áætlun um þetta, af því að því hafði áður verið marglýst yfir af flm. frv., að Sjálfstfl. væri reiðubúinn til að styðja tekjuöflunarfrv., sem fram kæmu til að bæta upp þann tekjumissi, sem ríkissjóður yrði fyrir vegna þessa frv., að svo miklu leyti, sem frv. stj., er samþykki væri tryggt, nægðu ekki til að mæta því tekjutapi. Eftir þetta var ákveðið að eiga fund með bankastjórum Útvegsbankans og Landsbankans og ríkisstj. í heild, og það var tilkynnt þann 24. f. m., að fundur væri ákveðinn laugardaginn. Á þeim fundi var tilnefnd 3 manna nefnd, Magnús Sigurðsson bankastjóri, Haraldur Guðmundsson ráðherra, og svo áttum við úr n. að nefna til einhvern mann, en það varð úr, að þrír mættu, hv.þm. Ísaf., hv.þm. Vestm. og ég. Á öllum þessum fundum var rætt um málið, aftur fram, en ég verð að segja, að það var líkt því, sem þar væru kettir að fara í kringum heitan soðpott. Þar var lítið sagt ákveðið, og leit út fyrir, að þar væri hver og einn hræddur við skuggann sinn, og kannske hver við annan, en ekki get ég annað sagt en að erfitt væri að fá þar ákveðna umsögn. Enginn mælti þó á móti því, að sjávarútvegurinn væri hjálparþurfi, og enginn mælti á móti því, að hann væri hjálparverður, en leiðirnar til þess voru ákaflega lauslega ræddar. Og af því að engin ákvörðun var tekin og þessir fimm menn gátu ekki komið sér saman um neina till., þá vorum við flm. frv. í nokkrum vafa um það, hver árangurinn mundi verða, og áttum tal um það við hv. form. sjútvn., hvort vonlaust væri um samkomulag, svo að við ættum að gefa strax út nál. Hann lofaði þá að kalla saman aukafund í n. næsta föstudag. En þegar til kom, var ekki hægt að ná nm. saman á hann, svo að ekkert varð af honum. Næsta dag átti svo að vera reglulegur fundur. Við hv.þm. Vestm. mættum þar, en engir aðrir. Hv. þm. Vestm. náði þá símasambandi við hv. form. sjútvn. og spurði hann, hvers vegna hann kæmi ekki á fundinn. Hann hafði góð orð, sagðist ætla að reyna að ná í hina, hv.þm. Barð. og hv. 3. landsk. Svo hringdi hann nokkru síðar og sagði, að annar fyndist ekki, en hinn neitaði að koma. Af þessum fundi varð því ekkert, en þó lofaði hv. form. að halda aftur aukafund næsta dag kl. 11 árdegis. Þegar við hv.þm. Vestm. mættum, þá fór þar á sömu leið, að það var ekki hægt að ná í hina. Þess vegna gat ekki heldur neitt orðið af þeim fundi. Ég ætla því, að þegar þannig hafði þrisvar sinnum misheppnazt að fá n. saman á fund, og þegar liðnir voru 23 dagar frá því að málið fór í n., að engum þurfi að koma það á óvart, þó að við sæjum ekki ástæðu til að bíða lengur eftir hinum nm., sem ýmist virtust ekki vilja muna eftir málinu eða ekki vilja sinna því. Ég skal taka það fram, að hæstv.atvmrh., sem hafði áður spurt um það, hvort ekki mætti skipta fiskveiðaflotanum niður og taka fyrir smærri útgerðina fyrst og svo togaraútgerðina sér í lagi, hann hafði beðið okkur um athugun á því og skýrslu um það, hvað mikið fé mundi þurfa til þess að gera skuldaskil fyrir bátaútveginn allan, ef togarar og línuveiðaskip væru undanskilin. Þessa athugun gerðum við og sendum bæði hæstv. ráðh. og hv. form. sjútvn. grg. fyrir þessu, eða áætlun um þetta, eins glögga og við bezt gátum gert hana. En það bólaði ekkert á því, að þeir vildu neitt með þetta gera, en í hinu nýútkomna nál. þeirra eru teknar upp tölur, sem er áætlað, að þurfi til skuldaskila bátaútvegsins, sem sýnilega eru bláber vitleysa, svo að ég noti þau réttu orð. Þar er ekki byggt á nokkrum hlut, heldur er þessu bara skellt á pappírinn algerlega órökstuddu. Þetta mál er þá svona komið, að við hv.þm. Vestm. höfum í 23 daga dekrað við meðnm. okkar, leitað að þeim, kallað á þá á fund, lagt upp í hendurnar á þeim allt, sem þeir hafa beðið um, og yfirleitt með öllu móti reynt að fá þá til að sinna þessu máli á einhvern hátt. Við höfum innt þá eftir, hvort þeir vildu þá ekki koma með brtt., því að við sögðum þeim það strax, að málið væri ekki svo rígskorðað í þessu formi frá okkar hendi, að við vildum ekki ræða um brtt. til samkomulags, en þeir hafa ekki heldur fengizt til þess. Og ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um það, af hverju þetta er. Það er frá upphafi af óvild til málsins og óvild til þeirra, sem reka þennan útveg, því að þessum einstaklingsrekstri vilja þeir koma á kné. Þess vegna hafa þeir alltaf látið úr hömlum dragast og öllum brögðum beitt til að draga málið svo á langinn, að það gæti ekki fengið afgreiðslu, en mér finnst, að nokkuð hafi skort á það, að þeir hafi getað dulið þennan tilgang. Það þýðir ekkert fyrir meiri hl. að vera að halda fram öðru eins og því, að við höfum alltaf hlaupið frá þeim með þetta mál. Við höfum dekrað við þá sem unnt var, til þess að þeir létu sér ekki til minnkunar verða, og það má hver og einn meta eftir sinni greind, hvort við höfum sýnt nokkra ósanngirni eða óþolinmæði í því að liggja yfir þeim með málið þessa 23 daga eftir að það kom til nefndarinnar. Álit okkar minnihl.manna hefir nú legið fyrir d. á 3. viku, og allan þann tíma hefir orðið að bíða eftir áliti hv. meiri hl., og ég verð að segja, að það er fágætt, að svo lengi þurfi að bíða eftir áliti frá öðrum nefndarhl. Það hefði ekki þótt sæma um mál, sem eru þó lítilfjörlegri en þetta virðist vera. Nú liggja bæði þessi nál. fyrir, og þetta, sem ég hefi nú sagt, er vitanlega ekki nema inngangur að framsöguræðu minni, og ég veit ekki, hvort hæstv. forseti vill nú taka fyrir framhald ræðunnar þegar klukkan er nú orðin 7, en ég geri ekki ráð fyrir að geta komizt af með minna en klukkustund til að ljúka máli mínu. Vil ég því bera það undir hæstv. forseta, hvort ekki sé nú rétt að fresta framhaldi ræðu minnar. 

Varaforseti (PZ): Fyrst hv.þm. á eftir svo mikinn hluta ræðu sinnar, þá er umr. frestað.

Sigurður Kristjánsson Ég vil bera það undir hæstv. forseta, hvort honum finnist ekki meðferð þessa frv., frv. um Skuldaskilasjóð útgerðarmanna, nógu óviðeigandi, þó að það sé ekki sett neðst á dagskrána á morgun, þegar aðeins fékkst að byrja á einni ræðu um það nú á þessum fundi. Mér finnst slík meðferð sem þessi, á jafnmikilsverðu máli sem þessu, alveg óviðeigandi, og vil því mælast til þess við hæstv. forseta, að hann ætli því sómasamlegt sæti á dagskránni á morgun.

Forseti (JörB): Það er rétt hjá hv.þm., að frv. þetta er neðarlega á dagskránni, en svo stendur á því, að ég var búinn að ákveða röð málanna, áður en ég vissi, hve skammt komst með umr. þessa máls nú. Mun ég því á morgun taka það fyrir á undan ýmsum þeim málum, sem ofar standa á dagskránni, og vænti ég, að hv.þm. geti gert sig ánægðan með það.