Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Thor Thors Mér skilst, að það sé samkomulag að ræða ekki mikið þessi mál. Ég skal því ekki fara út í að ræða þetta frv. En ég vil beina því til þeirrar n., sem fær þessi mál til meðferðar, að hún leiti fyrir sér um það, hverjar séu óskir þjóðarinnar í þessu efni. Þetta á ekki sízt við um það frv., sem var á dagskrá næst á undan þessu, en það er frv. um fækkun presta, og hið sama má segja um þetta frv., um fækkun sýslumanna. Ég tel, að þjóðin eigi heimtingu á því, að fá að láta álit sitt í ljós um þetta. Ég vil því eindregið beina þeirri áskorun til þeirrar n., sem fær þessi mál til meðferðar, að hún leiti álits þjóðarinnar um þetta mál og málið, sem var á dagskrá næst á undan.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Það er engum vafa bundið, að menn höfðu lengi beðið þess með nokkurri óþreyju, að tekið yrði til athugunar að nýju allt launamálakerfi ríkisins. Það hafa efalaust margir vonazt eftir, að n. sú, sem í þetta mál var skipuð, mundi skila ýtarlegu og merkilegu áliti um það. Það liggur í hlutarins eðli, að ég fer ekki að fara ýtarlega út í sjálft frv. eða gera það verulega að umtalsefni nú. Þó verð ég að segja það strax, og ég veit, að n., sem um þetta hefir fjallað, tekur það ekki illa upp, að ég þykist sjá fjöldamörg ákvæði í frv., sem mjög mun verða deilt um og menn geta varla orðið sammála um að svo stöddu. En ég verð að játa, að það er mér gleðiefni, að þetta nál. er fram komið og málið þar með komið inn í þingið, og að vilji virðist vera fyrir hendi til þess að leysa það. Um leið og farið er að gagnrýna þetta frv. finnst mér rétt að gera sjálfum sér og öðrum það ljóst, að það er ekkert áhlaupaverk að vinna það starf, sem n. hefir verið ætlað. Og ég vil segja það sem mína skoðun, að n. hefir ótrauð lagt út í þetta erfiða starf og dregið saman mikinn fróðleik, sem vafalaust kemur að miklum notum, hver svo sem verður hin endanlega lausn þessa máls. Um einstök atriði verða vitanlega alltaf skiptar skoðanir. En það er aðeins eitt atriði í frv., sem ég ætla að gera að umræðuefni nú, og það er sá hlutinn, sem fjallar um kennarana, og þá einkum barnakennarana. Ég verð að líta svo á, að það sé mjög óvarlegt að ganga frá ákvæðum um laun kennara og skipun á starfi þeirra fyrr en annað mál, sem einnig liggur fyrir þessu þingi, hefir hlotið sína endanlegu meðferð, en það er fræðslulagafrv. Ég verð að telja, að sá grundvöllur undir skiptingu kennslufjárins, sem launamn. gerir till. um, sé mjög varhugaverður vegna þess, að þar er verið að ýta undir að hamla þeirri þróun, sem við teljum æskilega í þessum málum, nfl. að kennslan færist meira og meira í það horf að vera rekin í föstum heimavistarskólum, sem taka yfir tiltölulega stór svæði. Sömuleiðis verð ég að telja það vafamál, hvort nokkur vegur verður til þess að sinni að koma því svo fyrir, að hver kennari kenni jafnmörgum börnum, eins og launamn. gerir ráð fyrir. Ég held, eftir því sem er hér í Rvík og víða annarsstaðar, að það verði að koma miklar breyt. á skipulag skólanna allt til þess að kennurum sé unnt að inna af hendi það starf og kenna svo mörgum börnum, sem launamn. gerir að skilyrði fyrir því, að þeir geti orðið aðnjótandi þeirra kjarabóta, sem frv. að sumu leyti gerir ráð fyrir. Þetta kemur nú til athugunar í þeirri n., sem fær málið til athugunar hér í þinginn. En mér er þegar um það kunnugt, eftir að hafa talað við stjórn kennarasambandsins og marga starfandi kennara, að þeim stendur æðimikill stuggur af ýmsum ákvæðum frv., og telja þeir, að sú umbót á þeirra kjörum, sem þeir hafa vænzt eftir og allir sanngjarnir menn játa, að þörf er á að veita þessari mjög svo láglaunuðu starfsmannastétt landsins, hún sé þar svo miklum annmörkum og takmörkunum bundin, að þeir telja sig litlu bættari, þó samþ. yrði. Ég þykist vita, að það hafi verið viðleitni n. til þess að finna sparnað, jafnframt því sem hún gerir ráð fyrir hækkuðum launum til einstakra láglaunastétta, sem hefir valdið því, að inn á þessa braut var farið. Þá vil ég ennfremur láta í ljós, að það kemur í einstaka stað undarlega fyrir, hvernig er í nál. gerð grein fyrir starfsmönnum þeim, sem starfa við ýmsar stofnanir, og hver séu laun þeirra. Þar gætir nokkurrar ónákvæmni. Sumstaðar er það svo, að n. nefnir ekki starfsmennina þeim nöfnum, sem þeir eru kallaðir í stofnununum, og getur það valdið misskilningi. T. d. er talað um mann við ríkisútvarpið, sem nefndur er fréttastjóri og á að hafa 6 þús. kr. laun. Þessi maður hefir aldrei verið við þessa stofnun né haft þar nein laun, og enginn sem svarar til þessa. Ég veit ekki, hvernig þessi misskilningur er upp kominn. Ég hefi hér í fórum mínum bréf frá skrifstofunni, þar sem hún neitar að hafa nokkurntíma haft slíkan mann innan sinna vébanda. Annars eru hér mörg ákvæði, sem ég við fljótlegan yfirlestur á frv. á erfitt með að gera mér í hugarlund, að séu til mikilla bóta frá því, sem er, og tek ég óhikað á mig allar grunsemdir um íhaldssemi í sambandi við þær skoðanir mínar. T. d. er allur bálkurinn um starfsmannadóm þannig, að hann felur í sér að mínu viti talsverða hættu, en kostina fæ ég ekki séð, eins og hlutverk dómsins er skilgreint í frv. Það eru yfirmenn einstakra stjórnardeilda, sem þarna eiga að vera mestu ráðandi, en ef starfsmannadómur á að koma til sögunnar, þá finnst mér, að íhlutun starfsmannanna sjálfra um starf hans og skipun verði að vera miklu meiri. Það var raunar í beinu tilefni af því, sem hér hafði verið talað, að ég bað um orðið. En það er nú orðið svo langt síðan málið var á dagskrá, að ástæðurnar, sem þá voru fyrir hendi, eru fyrndar og að nokkru leyti úr minni liðnar, svo að ég get vel látið hér staðar numið á þessu stigi málsins.

Gísli Sveinsson [óyfirl.]: Herra forseti! Ég er satt að segja búinn að gleyma og týna því, sem ég hefði viljað segja um þetta mál, á þessari viku, sem málið hefir legið og sofið undir sömu umr. Í öðru lagi er það ekki mikils um vert að flytja langt mál, þegar svo stendur á, að flm. frv. og sá, sem fyrst talaði og skýrði álit mþn., getur ekki verið viðstaddur í d. Mér er það alveg óskiljanlegt, hvers vegna hæstv. forseti fer úr forsetastóli til þess að hverfa úr d., þar sem hann hefði getað setið þar óáreittur, því það stóð ekki til að ganga í skrokk á honum, og það fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að flest af því, sem hann sagði, er fyrnt. Ég hafði ætlað mér að tala um málið í heild. En ég skal geta þess, að hv.flm. skipti ræðu sinni í 2 parta, og talaði hann í fyrri hlutanum um það, sem hefir verið svarað bæði af mér og öðrum, en í seinni hlutanum tók hann aftur ýmislegt af því, sem hann hafði sagt í fyrri hluta ræðu sinnar, en færði sumt til betra máls, svo að broddurinn fór af því, sem hann hafði sagt. Hann taldi það vera sinn eiginn misskilning að taka orðin svo sem hann gerði, og verður þá að hlíta því. Ég ætla ekki að ræða málið frekar en ég er búinn. Ég býst við, að það verði lagt til, að málið fari til n., hvort sem það nú verður sérstök n. eða allshn., sem það í rauninni heyrir undir. Svo býst ég við, að það liggi hjá n. þann tíma, sem liður frá því að þm. fara heim og þangað til þeir koma aftur. Ég taldi rétt og ég tel enn rétt, að n. afgreiði ekki málið fyrr en hún hefir leitað umsagnar hlutaðeigandi stofnana og aðilja um þetta mál. Það er ekki kleift að afgr. málið skammlaust, nema þeir aðilar, sem málið snertir sérstaklega, séu fengnir til þess að segja álit sitt. Þegar um er að ræða mál, sem fjallar um heilar stéttir, þá er sjálfsagt að leita til stofnana og yfirmanna hjá þeim stéttum, og skal ég nefna sem dæmi, að þegar rætt er um að fækka sýslumönnum, þá er það gefið, að sýslunefndirnar verða að fá að segja álit sitt um það, en þær eru tilkjörnir aðilar til þess að koma fram fyrir hönd sýslunnar og segja álit sitt um það, hvort tiltækilegt er að fækka sýslumönnunum, en í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir þessu. Hitt er vitað, að aðilar í öllum sýslum hafa neitað því, að prestum væri fækkað. Einnig er það vitað, að ef sýslumönnum verður fækkað, þá leiðir ekki af því sparnað, heldur kostnaðarauka. Ég skal ekki fara nánar út í þetta, fyrst hv.flm. vill ekki hlusta á umr. um málið. Um nál.mþn. má segja, að þar er töluverður fróðleikur samandreginn, en þó eru á því svo miklir gallar, að það stappar nærri því að vera vítavert af mþn. að koma með svo vitlaust nál. Ég hafði ætlað mér að hafa eina og sömu ræðu um öll þessi mál, og mun ég því ekki taka til máls um hin einstöku mál, sem eru fylgifiskar þess máls, sem hér liggur fyrir, heldur mun ég láta nægja það, sem ég hefi þegar sagt, og ef til vill bæta við það einstökum atriðum. Það er misskilningur hjá hv.flm., að ég hafi hneykslazt á því, að það hefði enginn lögfræðingur verið skipaður í n., af því að ég teldi þá færasta til þess að leysa hina formlegu hnúta og semja frv. eða till. í lagaformi. Ég tók það skýrt fram, að ef alvara hefði fylgt þessu máli, þá hefði það verið eðlilegt, ef nokkur lögfræðingur hefði fengizt til þess að starfa í n. og hann verið opinherlega skipaður, að þá hefði það verið eingöngu vegna þess, að slíkur maður hlýtur, af því að starfssvið hans er þannig lagað, að kunna betri skil á slíku en leikmenn, sem hóað er saman úr ýmsum áttum. Hv. flm. sagði, að lögfræðingar myndu ekki hafa getað leyst þetta starf af hendi, því þeir væru þekktir að því að rífast. En ef það hefði aðeins verið einn lögfræðingur í n., þá hefði hann ekki rifizt, nema þá við sjálfan sig. Ég hefði talið æskilegt, að lögfræðimenntaður maður hefði verið í n., sem átti að koma með rökstuddar till. um svona mikilsvarðandi mál. Ég skal að lokum nefna dæmi um, hversu gengið er frá efninu í nál.mþn. Ég tók áðan dæmi um fækkun sýslumanna og presta. Í grg. fyrir frv. um fækkun lögsagnarumdæma segir: „Með frumvarpi þessu er gerð tilraun til þess að laga gamalt fyrirkomulag, sem krefst breytingar, bæði vegna þess, hve kostnaðarsamt það er, og hinsvegar skortir allt samræmi innbyrðis“. Nú er þessu svo varið, að þetta er gripið úr lausu lofti og er alveg órökstutt. Það hefir enginn fært rök að því, að breyt. þessar verði til að laga fyrirkomulagið, enda verða þær að mínum dómi ekki til þess að laga það, heldur til þess að aflaga það. Það er síður en svo, að bað séu nokkur rök fyrir því, að það þurfi að laga fyrirkomulag, að það sé gamalt. Það er einmitt aldurinn, sem getur sýnt, að fyrirkomulagið er gott, því hann sýnir, að það hefir staðið af sér allar hrotur, og er því betra en fyrirkomulag, sem flaustrað er upp. Þetta fyrirkomulag hefir staðið undir þeim skyldum og réttindum, sem því hafa verið ánafnaðar með lögum, og verða þau verk, sem þar undir heyra, ekki betur framin með öðrum hætti. Einn kosturinn við fyrirkomulagið er einmitt sá, hversu gamalt og vel reynt það er. Það er síður en svo, að rétt sé að segja, að þessir menn hafi verið kvaddir til þess að laga þetta gamla fyrirkomulag. Nei, að segja slíkt er að taka munninn of fullan. Það er beinlínis hneykslanlegt, að menn, sem enga hugmynd hafa um störf þau, sem hvíla á þeim mönnum, sem hér eiga hlut að máli, skuli byrja grg. sína fyrir breyt. þeim, sem þeir vilja koma á, svona reigingslega. Nú hefir um 20 ára skeið verið svo að segja á hverju þingi dembt á sýslumennina meira og minna af nýjum störfum, sem ekkert tillit er tekið til í þessu frv., hvernig fara eigi með. Það er ekki minnzt á, að þeir eru forstjórar sýslufélaganna, og ekkert talað um, hverjir það eigi að vera. Það er ekki heldur getið um, að þeir eru lögskipaðir formenn yfirskattanefnda. Nú koma skattanefndirnar samkv. nýjum l. til þess að verða fjölmargar, en í þessu frv. er ekkert tillit tekið til þessa. Yfirleitt er þetta frv. mjög lélegt, enda samið af leikmönnum, sem hafa farið á mis við það að kafa til botns í störfum þeirra manna, sem frv. ræðir um, og einnig vanrækt að leita sér upplýsinga hjá þeim mönnum eða stofnunum, sem bezt mega um það vita, hvernig þessum störfum er haganlegast háttað. Ég læt nægja að taka þetta sem dæmi um sýslumennina. Um prestana hefi ég áður getið þess, að talað er um, að þeim eigi að fækka. Þar er ekkert tillit tekið til þess, hvort söfnuðir vilji, að þeim sé fækkað eða ekki. Nú er það vitað, að allur þorri safnaða hefir sagt, að ekki geti komið til mála, að þeim megi fækka. En samt segja þessir menn, með leyfi hæstv. forseta: „Annars mun fáum heilskyggnum og skynsömum mönnum, sem hugsa um hag kirkjunnar með alvöru, dyljast svo augljóst mál sem það er, að prestaköllum á að fækka.“ Hér er ekki verið að biðjast afsökunar á neinu, ekki heldur á fáfræðinni. En við þetta bæta þeir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til eru að vísu þeir menn, sem telja fækkun prestakalla fjörráð og fjandskap við kirkjuna. En slíkir menn eru vonandi fáir, því að þeir eru óvitrir.“ Það þarf ekki að færa frekari rök að því. hvernig starfssvið það er, sem n. hefir haslað sér, eða aðferðir þær, sem fram er haldið í þessari lélegu grg. fyrir þessu frv., sem n. hefir ætlað sér að koma í gegn, þó að hún hafi ekki fengið hæstv. stj. til þess að leggja lag sitt við það. Að lokum skal ég geta um eitt dæmi, sem sýnir, hversu grandvarlega n. hefir aflað sér upplýsinga. Í grg. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Og eðlilega verður líka mörgum minni þörf að fara til kirkju sinnar og hlýða þar á messugerð nú, þegar menn geta hlýtt á messur frá höfuðstaðnum heima hjá sér tvisvar hvern sunnudag.“ Nú hafa menn verið að brjóta heilann um það, hvernig stæði á því, að þetta gæti komið á prenti, því þó að hægt væri að gera ráð fyrir því, að menn hugsuðu þetta, þá er það óskiljanlegt, hvernig menn geta komið með slíka hringavitleysu á prenti. Það hefir sem sé aldrei verið, nema á hinum þremur stórhátíðum, að hægt hefir verið að hlusta á messur tvisvar á dag í útvarp. N. hefir auðsjáanlega ekki hirt um að leita sér upplýsinga um þetta, en í sinni miklu fáfræði komizt að því, að 2 kirkjur væru í Rvík, og heyrt að útvarpað væri bæði frá dómkirkjunni og fríkirkjunni, og leitt af þeirri vitneskju þá afleiðingu, að útvarpað væri 2 messum hvern sunnudag. Þetta er mþn., sem skipuð er á því herrans ári 1934, og hefir hún lokið störfum sínum svona vel. Þetta er síðasta dæmið, sem ég tek, og hirði ég ekki að fara um það fleiri orðum.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Ég hefði viljað mælast til þess sem minni hl. fjhn., að máli þessu verði ekki hraðað svo, að það verði tekið fyrir nú á þessum fundi. Ég hefi átt tal um þetta frv. við húsameistara ríkisins, og telur hann mjög athugavert að veita þetta einkaleyfi einstökum manni að svo lítt athuguðu máli sem nú er, einkum vegna þess, að hann telur, að hér geti e. t. v. verið um óvenjulega mikið verðmæti að ræða, sem numið geti stórum fjárhæðum. Og meðan hér hefir ekki verið gerð nein fullnaðarrannsókn á þessu verðmæti, sem fundið er í raun og veru af þessum manni sem embættismanni ríkisins, og auglýst þannig og tekið í notkun, að einstakir menn hafa nú fengið áhuga fyrir málinu, þá virðist mér rétt, að Alþingi hrapi að engu og vænti, að hæstv. forseti gefi mér það tillit sem minni hl. í fjhn. að taka mál þetta ekki fyrir nú á þessum fundi.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Út af þessum ummælum hv. minni hl. fjhn. vil ég benda á, að hann er í raun og veru ekki lengur orðinn neinn minni hl., þar sem hér er komin 3. umr. málsins og þessi hv.þm. hefir enn engu áliti skilað á frv. Hann hefir því afsalað sér öllum rétti sem minni hl. alveg bersýnilega. Frv. kom hér til 2. umr. 22. marz, og sýnist því ekki, að málinn sé hraðað um of, enda er bersýnilegt, ef nokkur von á að vera með framgang frv. á þessu þingi, að þá verður tvímælalaust að samþ. frv. nú. Það er ekki eins og þessum rétti sé sleppt um tíma og eilífð, þó einkaleyfi sé veitt um 5 ára skeið. Mér sýnist ekki betur en að full ástæða sé til þess að afgr. þetta frv., og vil því fastlega mælast til þess, að hæstv. forseti láti afgr. frv. nú þegar.

Forseti (EÁrna): Ég býst ekki við, að hægt verði að ljúka þessari umr. á þessum fundi, þar sem svo áliðið er orðið.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Minni hl. fjhn. hefir engum rétti afsalað sér, þó hann ekki hafi komið með neitt álit hér í hv. d. Minni hl. hefir sinn rétt óskertan til þess að gera till. í málinu. Ég hefi síðan frv. kom fram verið að reyna að kynna mér málið og afla upplýsinga um það, og hefi nú allra síðustu daga fengið nokkrar upplýsingar frá þeim embættismanni ríkisins, húsameistara, sem þessu er kunnastur og hefir fyrstur notað þetta efni og vakið á því eftirtekt, m. a. þeirra einstöku manna, er nú sækja um einkaleyfi til þess að fá að flytja þetta merkilega efni úr landi. Ég hefi fengið þær upplýsingar hjá húsameistara, að hann hafi átt tal við ýmsa menn erlendis, sem vit hafa á þessum málum, og hann hefir eftir þessum mönnum, að þeir áliti þetta efni mjög mikilsvert til notkunar, og kannske gæti komið til mála, að hægt yrði að flytja það út í miklu stærri stíl en nokkurn grunar. Þetta efni er til hér á landi í stórum stíl, og virðist miklu ódýrara en önnur hliðstæð efni, eins og t. d. granit. Mér hefir verið sagt, að þetta efni, sem notað var í húðun á þjóðleikhúsið, hafi kostað á húsið 12 þús. kr., en ef notað hefði verið erlent efni, granit, þá hefði það kostað um 30 þús. kr. aðeins efnið. Ef hrafntinna er svo auk þess endingarbetri, eins og álitið er að hún sé, og líka fegurri en granitblanda, þá þykir mér ekki rétt, að ríkið fleygi þessum rétti í hendur einstakra manna að svo lítið athuguðu máli, þar sem það auk þess sjálft hefir gerzt brautryðjandi á þessu sviði. Nýjung þessi hefir alls ekki verið rædd opinberlega, og það er fyrst þegar leyfisbeiðni er fram komin, að farið er að tala við þann embættismann ríkisins, sem hér hefir mest um að segja. Og þar sem hann mótmælir því fastlega, að þetta einkaleyfi sé veitt, af því málið sé svo lítt athugað, þá sýnist alveg óafsakanlegt að gera það. Ég vænti þess, að hæstv. forseti láti að mínum orðum, en ef svo verður ekki, þá mun ég a. m. k. greiða atkv. gegn einkaleyfinu, eins og á stendur. Þar með er ekki sagt, að ekki megi veita einstökum mönnum einkaleyfi á þessum útflutningi, en það þarf þó að vera svo athugað mál, að Alþingi viti eitthvað um, hvað það er að gera.

Þetta er nú ekki 99 ára einkaleyfi

. Húsameistari ríkisins hefir sagt, að svo óvíst sé enn um útflutningsmöguleika fyrir hrafntinnuna, að hugsazt geti, að hér sé máske um milljóna útflutning að ræða. Ég segi fyrir mig, að ég hefi f. d. enga hugmynd um það, hvort þetta 3 kr. útflutningsgjald á tonnið er í nokkru hæfilegu hlutfalli við söluverð og sölumöguleika. Mér skilst á húsameistara, að hann telji bara hlægilegt að setja slíkt ákvæði í lög eins og á stendur, og yfirleitt að veita leyfið áður en málið er rannsakað. Mér finnst yfirleitt, að ríkið gæti sjálft rekið slíkt fyrirtæki sem þetta, og það í stærri stíl en einstakir menn. Ég skal benda á það, að nóg mun verða hér af atvinnulausu fólki á næstu árum, sem ríkið þarf að styrkja og veita atvinnu, og því sé rétt að athuga þetta mál með hag ríkis og þjóðar fyrir augum. Það er reynsla fyrir því, að einstaklingar, sem fengið hafa þessu lík einkaleyfi, hafa fyrst og fremst litið á sinn augnablikshag; t. d. var það svo um silfurbergið við Reyðarfjörð. Það var veitt einkaleyfi á að vinna það, og þar var ekki hugsað um annað en að rífa sem mest niður og ná sem mestu á stytztum tíma og ekkert horft í það að stórskemma og eyðileggja námuna. Engin trygging er fyrir því, að hið sama endurtaki sig ekki hér, að mest verði hugsað um augnabliksgróða, en minna um hitt, hvað heppilegt sé fyrir framtíðina. Það er ekki einusinni svo, að hér sé að ræða um heimildarlög fyrir ríkisstj., heldur er hér hreint og beint gert ráð fyrir, að eitt einkaleyfi skuli veitt fyrir alla hrafntinnu í landinu.

Það á ekki að veita eignarrétt á efninu

. Það er að vísu rétt, en ég hygg, að hvorki hv. 1. þm. Reykv. eða hv. 2. þm. Rang. séu svo kunnugir, að þeir viti, hvar helzt er að byrja að vinna þetta efni, þegar tillit er tekið til framtíðarinnar. Hitt er náttúrlega vandalaust, að ganga í beztu bingina og láta greipar sópa um það, sem bezt er að ná í fyrst í stað. Mér finnst því varhugavert að kasta þessum rétti í höndur einstakra manna að óathuguðu máli.

Pétur Magnússon Af því að hv. 4. landsk. hreyfir því, að 3 kr. útflutningsgjaldið sé of lágt, þá flyt ég hér skrifl. brtt. á þá leið, að þetta gjald skuli vera greitt auk venjulegs útflutningsgjalds, og að þessar 3 kr. séu aðeins fyrir einkaleyfið. En ég vil eindregið beina því til hæstv. forseta að láta atkvgr. fara fram nú á þessum fundi, því nú er hvert tækifæri að verða hið síðasta, ef hægt á að vera að hefjast handa á þessu ári.

Forseti (EÁrna): Mér hefir verið afhent skrifl. brtt. af hv. 2. þm. Rang., svo hljóðandi. „Við 2. gr. Á eftir „ríkissjóð“ komi: auk venjulegs útflutningsgjalds“. Nú sé ég ekki, að hægt sé að afgr. þetta mál á þessum fundi; 2 hv.þdm. hafa þegar kvatt sér hljóðs, og það hefir líka verið óskað eftir því, að málið væri tekið út af dagskrá. Ég hafði ætlað mér að bera það undir hv.þd., hvort það skyldi gert, en þar sem hv.þdm. eiga að koma á fund í Sþ. eftir nokkrar mínútur, þá sé ég ekki ástæðu til að láta fara fram atkvgr. um þetta og tek málið af dagskrá.

Frsm. (Pétur Ottesen) [óyfirl. ]: N. sendi forstöðumönnum þeirra stofnana, sem hér um ræðir, þetta mál til athugunar og umsagnar. Að fengnum upplýsingum frá þeim hefir n. orðið ásátt um að mæla með því, að þáltill. verði samþ. Þar sem innan þessara stofnana er að sjálfsögðu mestur kunnugleiki á þeim málum, sem hér um ræðir, þá álítur n. réttast, að þessum stofnunum og forstjórum þeirra sé alveg í sjálfsvald sett, hvort þeir framkvæma þessa rannsókn, sem hér um ræðir, sjálfir eða fela öðrum mönnum innan stofnananna, sem nægilega þekkingu hafa til að bera í þessum efnum, að framkvæma þessa starfsemi. Þegar þessi rannsókn hefir farið fram, er ætlazt til þess, að þessar stofnanir sendi till. sínar til hæstv. stj., helzt það snemma, að hæstv. stj. geti lagt till. fyrir næsta fjárlagaþing. N. hefir því fallizt á till. eins og hún liggur fyrir, að öðru leyti en því að fastákvarða þetta við framkvæmd þessara rannsókna við þessar stofnanir, sem hér um ræðir, og að jafnframt verði þessi rannsókn framkvæmd án sérstakrar borgunar fyrir starfið. Eftir því viðtali að dæma, sem ég hefi átt við nokkra af þessum mönnum, ætla ég ekki, að það atriði muni standa í veginum fyrir þessari rannsókn málsins. Eg hefi svo ekki fleira um þetta að segja, en ég vil mælast til þess við hv.þm., að þeir samþ.till. með þeirri breyt., sem gerð hefir verið á henni. Tveir af nm. hafa skrifað undir nál. með fyrirvara, og býst ég við, að þeir muni gera grein fyrir afstöðu sinni, ef þeir telja þess þörf.

Jónas Guðmundsson Við Alþýðuflokksmennirnir í fjvn. höfum skrifað undir þessa till. sem hér um ræðir, með fyrirvara. Það stafar þó ekki af því, að við séum mótfallnir till. eins og hún liggur fyrir, né heldur af því, að við séum andvígir þeirri brtt., sem flutt hefir verið af fjvn. í heild við till. Fyrirvari okkar nær aðeins til þess, að af samþykkt þessarar brtl. leiðir það, að okkar dómi, að hæstv. stj. hefir ekki heimild til þess að kosta neinu fé til undirbúnings þessarar framkvæmdar, sem hér um ræðir. Það er vitanlegt, að þekking margra þeirra manna, sem ætlazt er til, að vinni að þessum málum, er mjög takmörkuð, t. d. að því er snertir smáútgerðina í landinu, en það er ekki sízt lnauðsynlegt, að þar sé fullkomin þekking viðhöfð. Við vildum hafa þennan fyrirvara, til þess að það kæmi skýrt fram, að við viljum láta líta svo á, að hæstv. stj. hafi heimild til þess að eggja í lítilfjörlegan kostnað, sem óhjákvæmilegur væri í þessu sambandi, sem vitanlega verður því minni sem þessir starfsmenn ríkisins, er eiga að hafa þessi störf með höndum, leysa meira verk af hendi í þessu efni. Fyrirvarinn tekur ekki til annars en þess, að ekki sé útilokað með öllu, að hægt sé að láta frekari upplýsingar í té heldur en þeir menn kunna að geta veitt, sem sérstaklega er ætlað að vinna að þessum störfum. Vil ég svo, eins og aðrir hv.nm., leggja til, að þessi þáltill. verði samþykkt með þeirri breyt., sem fjvn. hefir borið fram.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, og hefi ég litlu við það að bæta, sem hv. 6. landsk. hefir tekið fram um þetta efni. Fyrirvari okkar stefnir að því, að tryggt verði, að fullkominn árangur náist af þessari mjög svo þörfu rannsókn, sem hér um ræðir, ef einskorðað yrði, að ekki mætti veita einn eyri til þess að leysa starfið af hendi. Vitanlega væri æskilegt að þurfa ekki að baka ríkissjóði útgjöld, sem neinu næmi, með framkvæmd þessarar þáltill., en hér er samt sem áður um svo merkilegt mál að ræða, að í sjálfu sér er ekki í þann lítilfjörlega kostnað horfandi, sem kynni að leiða af því að ganga rækilega frá þessu máli. Sumir þeirra liða, sem hér er um að ræða, kosta ríkissjóð mikið fé í fjárlagafrv. því, sem liggur fyrir þessu þingi. Til landhelgisgæzlu eru ætlaðar 350 þús. kr., og það er nokkurn veginn víst, að sú upphæð er of lítil. 1932 var varið til gæzlunnar 500 þús. kr., 1933 655 þús. kr., og ef halda á úti varðskipunum, má gera ráð fyrir, að útgjöldin nemi um 800 þús. kr. Leitað var til forstjóra þessara stofnana, sem um er að ræða, en svör þeirra voru mjög misjafnlega ýtarleg, og sum voru þannig vaxin, að ekki er beinlínis mikið á þeim að græða. Ég skal taka það fram, að það kom fram hjá forstjóra Fiskifélagsins, að hér væri um svo óskyld mál að ræða, að ekki mætti blanda þeim saman, þ. e. a. s. björgunarmál og landhelgismál, og um 3. lið þáltill. tekur hann það fram, að það séu svo óskyld mál, að það sé vafasamt, hvort þann lið beri að ræða í sambandi við það, sem till. að öðru leyti fjallar um. Það, sem fyrir till. mönnum vakti, var að rannsaka, hvort ekki væri unnt að finna hagkvæmara samband milli þessara starfsgreina en hingað til hefir verið, og ef það mætti finna með starfi nefndarinnar, þá hyggjum við, að ekki sé horfandi í smávegis kostnað í því sambandi. Annars get ég sætt mig við, að þessi þáltill. verði samþ. með þeirri breyt., sem hefir komið fram á þskj. 262, í því trausti, að hér muni vinnast nokkuð á í þá átt, sem fyrir till. mönnum vakti.

Sigurjón Á. Ólafsson [óyfirl.]: Ég vil þakka hv.fjvn. fyrir afgreiðslu málsins, því að með nál. sínu hefir hún viðurkennt tilefni þessarar till. Ég vil á engan hátt deila við hv.n. um það, hvernig þessu skuli hagað, þó ég hinsvegar sjái ýmiskonar annmarka á því, að líklegt sé, að tilhögunin í þessu efni verði eins rækilega framkvæmd og ella hefði getað orðið, ef valdir hefðu verið menn til þeirrar starfsemi, sem hér um ræðir, er ekki hefðu verið hlaðnir störfum hjá ríkinu. Eins og bent hefir verið á, er hér um mjög þýðingarmikið verkefni að ræða, sem þarf að skoða sem grandgæfilegast niður í kjölinn. En það getur verið álitamál, hvort þeir menn eiga að gera till. í þessu máli, sem eiga sjálfir að veita þeim framkvæmdum, sem hér um ræðir, forstöðu, því að það er jafnan svo, að hverjum þykir sinn fugl fagur, og þessir menn eru kannske ekki eins hugkvæmnir með nýbreytni og aðrir ef til vill gætu verið. T. d. í sambandi við skipaeftirlitið vil ég benda á það, að sú gagnrýni, sem þar á sér stað, gæti ef til vill - eins og ég lauslega minntist á við fyrri umr.till. - frekar orðið til verulegra umbóta í þessu efni, ef hún kæmi annarsstaðar frá en frá þeim sem hafa framkvæmd verksins með höndum. En þó ágalli sé á afgreiðslu till. í mínum augum, þá tel ég þó mikið unnið við það, að málið verði tekið til rannsóknar, og eins og ég hefi þegar tekið fram, er ég hv.n. þakklátur fyrir skilning hennar á því, sem hér þarf að gera. Eins og hv.frsm.n. benti á, geri ég ráð fyrir, að n. verði undir ýmsum kringumstæðum að leita sér ýmiskonar aðstoðar í störfum sínum, og að sjálfsögðu ber henni að leita í ýmsum atriðum til þeirrar stéttar, sem málið mest varðar, og vil ég í þessu sambandi benda á sjómannastéttina, hvort sem það eru hásetar, skipstjórar eða vélamenn. Að sjálfsögðu ber að leita umsagnar stéttarfélaga þeirra manna um ýms atriði, sem rannsaka ber samkv. þeirra till. Viðvíkjandi skipaeftirlitinu ber að taka fullkomið tillit til þeirra manna, sem mest eiga undir því, að það sé rækilega framkvæmt, þ. e. þeir menn, sem á skipunum vinna. Viðvíkjandi hinum atriðunum, sem eru landhelgisgæzla og björgunarmálin, er það að segja að ég tel réttast, að leitað sé í þeim efnum til umsagnar Slysavarnafélags Íslands, sem nú er sá aðili þessa máls, er hefir með höndum starfrækslu landhelgisgæzlunnar. Ég hygg, að með því að leita til ýmissa góðra manna væri hægt að fá ýtarlegar till. til umbóta á þessu sviði. Í þessu sambandi má t. d. benda á þá menn, er manna lengst hafa unnið við landhelgisgæzlu. skipstjórana. Hjá þeim ætti að sjálfsögðu að leita umsagnar og álits á því, hvað þeir telja til mestra hagsbóta fyrir land og lýð í þessu efni. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta en ég hefi nú þegar gert, en vænti, að hv.Alþ. samþ. þessa till. eins og hún liggur fyrir frá n.

Frsm. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Ég get ekki á það fallizt, að ekki sé vel og forsvaranlega frá því gengið, að fela þeim mönnum þetta, sem við leggjum til. Ég fæ ekki betur séð en að þessir menn, vegna þekkingar sinnar, standi flestum ef ekki öllum framar um það, að vera líklegir til þess að gera góðar og skynsamlegar till. í málinu. Auk þess er það svo, að þeir, sem fyrir þessu standa, eiga ítök og sambönd úti um land allt, og þá einkum hjá þeim mönnum, sem þetta snertir aðallega, sem eru sjávarútvegsmenn og sjómannastéttin. Ég held því, að að því leyti, sem aðrir kynnu betur til um hagkvæmar till. í þessu efni, þá standi þeim það ákaflega nærri og séu vel að því komnir að afla sér nauðsynlegra upplýsinga. Ég held því, að ekki sé hægt að ganga betur frá þessari hlið málsins en gert er í þessari till., og það eins vel og þótt ríkisstj. væri falið að velja menn til þessa starfa, og segi ég þetta ekki af því, að ég haldi, að ríkisstj. geti ekki tekizt það val vel. Ég held, að það sé réttara, að Alþ. ákveði um þetta en fela stj. að gera það, þar sem stj. myndi trauðla geta ráðstafað þessu á öllu betri hátt en brtt. gerir ráð fyrir, en það er alveg rétt, að með þessari tilhögun er ómögulegt að gera þetta að bitlingi fyrir nokkurn mann, og það fyrst og fremst af því, að það er ákveðið að fela þetta mönnum, sem allir eru fyrir starfsmenn hins opinbera, eða a. m. k. starfsmenn félaga, sem njóta ríkisstyrks, og þeir eiga ekki að taka sérstök laun fyrir þennan starfa. Ég veit það, að þessir menn hafa svo mikinn áhuga fyrir málinu, að þeir láta það á engan hátt ganga út yfir það, þótt þeim séu ekki ákveðin sérstök laun, og munu heldur ekki telja eftir sér þann tíma sem til þessa hlýtur að fara í viðbót við þeirra núverandi starf. Ég skal ekki fara langt út í þetta, en við tillögumenn leggjum áherzlu á það, að þetta sé unnið borgunarlaust. Það er stefna n. að beina málunum yfirleitt, en ekki einasta í þessu tilfelli, inn á þær brautir, að starfsmenn hins opinbera séu án sérstakrar greiðslu látnir taka að sér slík störf sem þetta, en ekki verið að gera bitlinga úr öllum sköpuðum hlutum. Og ég vænti þess, að í framtíðinni geti orðið gott samkomulag milli Alþ. og þeirra manna, sem slík verkefni verða falin, og að þeir fúslega bæti á sig ýmsum slíkum nauðsynjastörfum. - Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en vænti þess, eftir þeim undirtektum, sem málið hefir fengið, að till. fái greiðan gang í gegnum þingið, en ég vildi aðeins láta þessa getið.

Jónas Jónsson Sökum þess, að hv.þm. A.-Sk. er lasinn í dag, ætla ég að segja fáein orð um þetta mál. Fjvn. hefir klofnað um þessi kaup á hvernum Grýtu í Ölfusi og jörðinni Skálholti í Biskupstungum. Minni hl. hefir komið með sérstakt álit og mun mæla fyrir því. Við meirihl.mennirnir leggjum til, að stjórnin fái þessa heimild til að kaupa þennan litla hver í Ölfusinu og jörðina Skálholt. Ég tel sjálfsagt, að ríkið eignist Skálholt, en tel hinsvegar vafasamt, að kaupin gangi saman að svo stöddu. En úr því að þingið hefir einu sinni byrjað á því að reyna að eignast þennan merka sögustað, þá á ekki að gefast upp við það, og tel ég líklegt, að eigendur jarðarinnar verði sanngjarnari en fyrst, þegar þeir sjá, að landinu er alvara með að reyna að eignast jörðina, en ekki að kaupa hana dýrt. - Út af fyrra atriðinu, hvernum Grýtu, vil ég benda á það, að það er töluvert mikið í húfi, ef þessi hver skemmdist, sem vel getur komið fyrir. Það er raunar alltaf verið að skemma hann á sumrin af einhverjum, sem ekki vita, hvað þeir eru að gera. Það væri stór fjárhagslegur skaði fyrir landið, ef þessi hver eyðilegðist, því að hann dregur erlenda ferðamenn, sem koma til Reykjavíkur, austur fyrir heiði. Ef stj. fær þessa heimild, mun hún fremur verða notuð en heimildin til þess að kaupa Skálholt. Ég legg til, og læt nægja að vísa til nál., að till. verði samþ., en notuð með gætni.

Frsm. minni hl. (Pétur Ottesen) Í því stutta nál., sem við minni hl. fjvn. höfum komið fram með, látum við í ljós það álit, að eins og hag ríkissjóðs sé nú komið, væri frekar þörf á að hugsa um aðra hluti en þá, að fara að sækjast eftir verðmætum, þ. e. a. s. jarðeignum og náttúrugæðum, t. d. eins og þessum hver þarna austur frá, því að í ærið mörg horn er að líta, og ég tel það liggja miklu nær fyrir þá menn, sem hafa yfirlit yfir hag og horfur ríkissjóðsins og almennings í landinu, að reyna að verjast áföllum sökum erfiðra greiðslumöguleika. bæði í nútíð og þeirri framtíð, sem næst blasir við, en að leggja út í slík kaup, sem hér um ræðir. Hér er um að ræða verðmæti, sem eru nú föst í landinu, hvort sem ríkið á þau eða einstakir menn, þar sem um er að ræða jörðina Skálholt og svo þessa Grýtu í Ölfusi. Ef það er svo ákaflega eftirsóknarvert, eins og hv.frsm. meiri hl., hv.þm. S.-Þ., hélt fram, fyrir útlendinga og aðra að sjá þennan hver, að þeir séu jafnvel fúsir að greiða eitthvað fyrir það, þá skil ég ekki, að eiganda hversins ætti ekki að vera áhugamál að vernda þessa arðbæru eign sína. Ég veit ekki betur en núv. eigandi hversins hafi lagt þar í nokkurn kostnað, í þeirri von, að hann gæti haft nokkuð upp úr því að sýna hverinn. En síðar mun nú hafa komið í ljós, að hér er ekki um svo ábatasamt fyrirtæki að ræða, að eigandanum þyki sínum hag betur borgið en áður, og er mér ekki grunlaust um, að hann þykist svo bezt hagnast á þessum athöfnum sínum, að hann geti nú komið öllu saman yfir á ríkið. Við minnihl.mennirnir lítum svo á, bæði af þessari ástæðu og svo vegna fjárhagsgetu ríkissjóðs, að nú sé við öðru að snúast en vera að ráðast í slík kaup sem þessi. Hvað kaupunum á Skálholti viðvíkur, þá er það ekki ný bóla, að á því sé ymprað. T. d. hefir kirkjuráðið eitthvað látið málið til sín taka. En ég veit nú ekki, hvort það er beint af kirkjulegum áhuga, að hv. þm S.-Þ. flytur þessar till. hér í þinginu, eða að einhverjar aðrar orsakir liggja þar til grundvallar. Um það skal ég ekkert segja, enda þarf það ekki að skipta neinu máli, þegar endanleg afstaða er tekin til þessa máls, en það liggur nú fyrir að taka ákvörðun um það í náinni framtíð, hvort sú stefna á að verðu ofan á, að hætt verði sölu á kirkju- og þjóðjörðum, og ekki einasta það, heldur einnig hvort ríkið á að fara að bæta við sig jarðeignum með því að kaupa þær af einstaklingum. Þessi till. er einn anginn af þeirri stefnu, sem víðar kemur nú fram í frv. formi á Alþ. Mér finnst því vel mega bíða með þetta mál nú, þar sem sennilega verða einmitt um þetta atriði átök í þjóðfélaginu nú á næstunni, og fæst þá úr því skorið. hvor stefnan verður ofan á. Ég sé ekki, að neitt sé í húfi, þótt kaupin á Skálholti bíði eftir þeim úrslitum, sem væntanlega koma bráðum í ljós í þessum málum. Þessi staður er búinn að missa sína kirkjulegu frægð, og þótt sögulega frægðin sé hinsvegar alltaf við hann tengd, og þótt mér sé sagt, að allur umbúnaður á þessum stað sé þannig, að hann standi illa undir sögulegri frægð og helgi, sem þjóðin hefir á þessum stað, þá held ég ekki, að kaup á jörðinni til handa ríkinu sé hin rétta lausn á málinu, frekar en t. d. að sú nýja ábúðarlöggjöf, sem samþ. var hér fyrir skömmu, gæti létt undir með uppbyggingu á jörðinni, þar sem hver ábúandi getur krafizt þess af jarðeiganda, að jörðin sé vel hýst, bæði hvað snertir íbúðar- og peningshús. Það breytir því engu á þessum stað. hvort ríkið eða einstaklingur á jörðina. Jörðin mun vera í þeirra manna eigu, sem eru vel færir um að sjá af fjármunum til þess að uppfylla skilyrði og kröfur ábúðarlöggjafarinnar. - Engar ástæður eru því fyrir hendi, er gera það knýjandi nauðsyn að samþ. þessa till. hvað kaupin á Skálholti snertir. - Af þeim ástæðum, sem ég nú hefi fram fært, munum við minnihl.- mennirnir í fjvn. greiða atkv. gegn þessari till.Ríkisstj. eru eiginlega engin skilyrði sett um þessi kaup. Það er eftir hennar eigin geðþótta, hvað henni þóknast að gefa fyrir þessar eignir, og á þeim tímum, sem við nú lifum á, renna menn nokkuð blint í sjóinn með það, hvers virði bújarðir eru, og það er ekki að ófyrirsynju, að frestað sé að kaupa þessa jörð af þeim ríku mönnum, sem nú eru eigendur hennar.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Ég ætla ekki að lengja orðræður um þetta, því að raunverulega er ekki svo ýkjalangt bil á milli okkar hv.þm. Borgf. í þessu máli. Við erum báðir sparnaðarmenn, a. m. k. á þessu þingi, og hér er ekki um neina ákveðna upphæð að ræða; og það er alveg víst, að hún verður mjög lág. Ég ætla aðeins að leiðrétta eitt hjá hv.þm. Borgf., sem ég hygg, að stafi af ókunnugleika. Það er ekki hægt að segja, að hverinn Grýta sé einskis virði. Þótt eigandinn hafi ekki beinar tekjur af honum. Hann getur gefið landinu verðmæti fyrir það. Það eru ferðamannaskrifstofurnar í Reykjavík, sem græða á honum, gistihúsin í bænum, bifreiðastöðvarnar o. s. frv. En maðurinn, sem á þessa eign, hefir ekkert upp úr henni, því að hann getur ekki selt aðgang að hvernum og dettur það ekki í hug. Það eru til hlutir, sem enginn einstakur maður getur haft upp úr, en getur verið þjóðarnauðsyn að séu til. Út af Skálholti vil ég benda hv.þm. Borgf. á það, að hverrar skoðunar sem menn eru í jarðeignamálinu, og þótt því yrði slegið föstu við þá atkvgr., sem hann býst við að fari fram um þetta, að jarðirnar eigi að vera í einkaeign, þá geta þeir, sem annars vilja hafa allar jarðir í einstaklingseign, vel viljað, að ríkið eigi Skálholt og aðra fræga sögustaði, eins og Helgafell, Hóla og Reykholt í Borgarfirði. Kaupin á Skálholti koma ekkert við hinu almenna spursmáli um einstaklings- eða ríkiseign jarða. Það er aðeins af sögulegum ástæðum, að við viljum kaupa Skálholt.

Jónas Guðmundsson Ég hefi skrifað undir álit meiri hl. fjvn. í þessu máli og skal stuttlega gera grein fyrir minni afstöðu. Ég er með því af mörgum ástæðum, að ríkið kaupi og eigi slík náttúrufyrirbrigði sem hverinn Grýtu í Ölfusi. Þetta mun vera einn af þeim fáu goshverum, sem eftir eru og erlendir ferðamenn eiga greiðan aðgang að að sjá, en það vita allir, að þeir eru fíknir í að sjá slík hitafyrirbrigði hér á hinu kalda Íslandi. Flm. þessa máls gerði glögga og góða grein fyrir þessu atriði við fyrri umr. málsins, og hirði ég ekki að fara að rekja það. En það er annað, sem ég vildi taka fram í þessum umr. Mér er sagt, að hverinn sé nú svo illa útleikinn orðinn, að það sé mikið spursmál, hvort hann sé ekki orðinn eða að verða ónýtur. Mér er sagt, að gosskálin í hvernum sé brotin, og búið að setja á hann einhvern stromp. Ef svo er komið, að farið er að setja stromp á þetta náttúrufyrirbrigði, þá ætlast ég til, að stj. hugsi sig tvisvar um áður en hún kaupir hverinn.

Gott að geta selt strompinn. - BÁ: Fylgir strompurinn með?

. Ég geri ráð fyrir, að svo sé. - Sem sagt, þótt ég sé því meðmæltur, að hverinn sé keyptur og reynt verði að varðveita þetta náttúrufyrirbrigði hér í nánd við Reykjavík, sem er orðin svo fjölsótt af ferðamönnum, þá vil ég samt ekki, að það sé gert án þess að athugað sé, hvort hverinn er orðinu ónýtur og hvort eigandinn muni af þeim ástæðum vilja losna við hann. Um viðaukatill. get ég verið afarstuttorður. Það er mín skoðun og minna flokksbræðra, að ríkið eigi að eignast sem allra mest af jarðeignum landsins, og munum við því fúslega gefa stj. heimild til að kaupa þessa jörð, sem er eitt af merkustu höfuðbólum landsins. Ég mun greiða viðaukatill. mitt atkv., og þó með sama fororði og áður, að alls þess sé við kaupin gætt, sem gæta ber við kaup á jarðeignum.

Frsm. minni hl. (Pétur Ottesen) Ég ætla, að hv. 6. landsk. hafi nú einmitt hitt naglann á höfuðið, þ. e. a. s. orsökina til þess, að nú er verið að bjóða ríkinu þessa Grýtu til kaups, eða sem öðrum þræði er kölluð Grýla, og má því segja í því sambandi, að „afturgengin Grýla gægist yfir mar, og ekki er hún börnunum betri en hún var“. Það mun vera komið babb í bátinn með þetta fyrirtæki, sem lagt hefir verið í töluverðan kostnað við að endurbæta. Skálin er brotin og strompurinn settur til þess að gera gosið tignarlegra. En svo hafa náttúruvöldin komið til og sagt stopp og ekki viljað sýna sín fögru tilþrif í þessum umbúðum, gerðum af mannahöndum. Bezt gæti ég nú trúað því, að allur væri varinn góður í þessum efnum, og sá beztur að samþ. ekki að fela ríkisstj. að kaupa þennan sannkallaða gallagrip. Út af því, sem hv.frsm. meiri hl., þm. S.-Þ., sagði um Skálholt, þá er það vitanlega rétt, að þessi staður hefir á sér forna, sögulega frægð, og bæði af þeirri ástæðu og svo hinni, að þetta er víst bezta bújörð, væri ekki nema gott eitt um það að segja, að þarna væri umbúnaður allur góður og nokkuð við hæfi frægðar staðarins, en það er bara á það að líta, hvort sennilegra er, að jörðin verði reist úr niðurlægingu í eign ríkis eða einstaklinga. Ef maður sér húsabyggingar, sem prýða íslenzkar jarðeignir, þá kemur venjulega í ljós, að þær eru eign einstakra manna, sem skara fram úr að dugnaði. Held ég því, að ef litið er á þetta mál út frá þeim tilfinningum, sem leiða menn til að leggja rækt við forna frægð staða hér á landi, þá verði þeir ekki síður í góðum höndum, þótt einstaklingar eigi þá en þótt þeir væru í eign ríkisins.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Í fjárl. 1934 var stj. heimilað að festa kaup á Skálholti. Þessi heimild var ekki notuð. Ég geri því ekki ráð fyrir, að nú sé, fremur en þá, knýjandi nauðsyn til að gefa stj. heimild til þessara kaupa. Að ríkið þurfi að eiga Skálholt, getur ekki byggzt á öðru en því, að eitthvað sérstakt eigi að gera með þá jörð. En meðan ekkert er um það upplýst, sé ég ekki ástæðu til, að ríkið fari nú að ráðast í þessi kaup, enda er það alltaf hægt seinna, ef þörf gerist. Ég var á móti þessari heimild á sínum tíma, sem sé 1934. því að ég fann enga ástæðu til að veita hana. Og um kaup á Grýtu get ég sagt það sama. Ég sé enga knýjandi nauðsyn til þessara kaupa. Ef ríkissjóður kaupir hverinn, verður hann að kosta töluverðri upphæð á ári hverju til gæzlu hans. En þessa gæzlu er eins hægt að framkvæma, þó að hana verði í eign einstaklings, og hún yrði ekki dýrari fyrir það. Annars skil ég ekki, hví þessi tvenn kaup eru sett hér hvor við annars hlið, því að varla skil ég, að gert sé ráð fyrir því, að leiguliði sá, sem byggi í Skálholti, yrði hafður sem gæzlumaður við Grýtu. Hv. 6. landsk. talaði um strompinn, sem búið er að setja á Grýtu, og fannst mér hann hafa tilhneigingu til að skipta þar um stromp og setja á hana pólitískan stromp. Annars finnst mér, sem sagt, engin ástæða til, að ríkið sé að kaupa þennan hver eða Skálholt. Það er ekki sjáanlegt, að ríkið þurfi á jörðinni að halda, nema ef vera skyldi til þess að geyma hana sem minjagrip. En svo er fyrir þakkandi, að jörðin verður ekki flutt þaðan, sem hún er. Ef hinsvegar á að gera staðnum eitthvað til prýði, þá kostar það nokkurt fé, og veit ég ekki, hvort hæstv. fjmrh. er fús til að láta það af hendi.

Magnús Guðmundsson Í till. þeirri frá hæstv. stj., sem hér er til meðferðar, er lagt til, að þau 150 þús. kr. útgjöld, sem ég hygg, að allir séu sammála um, að ríkið verði að taka á sig til greiðslu verðuppbóta á kjöti, verði jöfnuð með því að taka 10% af fé til nýrra akvega, og nemur það ca. 40 þús. kr. Minni hl. fjvn. lítur hinsvegar svo á, að leitt sé að ráðast á þessa fjárveitingu. Telur hann, að varla sé um nokkurn lið að ræða, sem eins óheppilegt sé að ráðast á, þegar litið er á það, að það, sem mest þjakar okkar nú, er atvinnuleysi og skortur á erlendum gjaldeyri til kaupa á erlendu efni. En það er kunnugt, að til vegagerða þarf mjög lítið erlent efni. Hér um bil allur kostnaðurinn er innlend vinna, sem dreifist milli landsmanna um land allt, ef undantekin eru 1 eða 2 sýslufélög, sem urðu útundan á síðasta þingi um framlög til nýrra vega. Hinsvegar getur minni hl. fallizt á síðari hl. till., um að draga 50 þús. kr. af framlagi til Búnaðarbankans, sem samkv. fjárl. 1935 átti að verja til samvinnubyggða á því ári. Ég er viss um, að aldrei hefði til þess komið, að þetta fé yrði lagt fram, og er því enginn skaði, þótt ákvæðið sé fellt niður. En til þess að vega upp á móti þessum sparnaði á vegafé, leggjum við til, að fellt verði niður að prenta umræðupart Alþingistíðindanna. Annars lítum við svo á, að stj. hafi fengið fram talsverðan sparnað á ríkisfé með frv. því, sem nú er orðið að 1., um að landbúnaður og sjávarútvegur skuli greiða kostnað við skipulagningu á sölu landbúnaðar- og sjávarafurða. Þessi sparnaður nemur, eftir því sem hæstv. landbrh. sagði í Ed., ca. 100 þús. kr. á ári. En niðurfelling á prentun umræðuparts Alþt. myndi nema um 45 þús. kr. á ári, eða um 90 þús. kr. fyrir árin 1934 og '35. Þó vil ég taka það fram, að ég efast um, að þessi kostnaður yrði svona hár. Og ég tel skylt að benda á, að nokkuð dregst frá þessum sparnaði, með því að rekstrarafgangur Gutenbergsprentsmiðju minnkar, ef þessi prentun verður niður felld. Hversu mikið dregst hér frá, fer auðvitað eftir því, hvort horfið verður að því að hafa umræðupartinn í 1 eða 2 vélrituðum einstökum, eins og till. hafa komið fram um í fjvn. Ef hætt verður við það í þetta sinn að prenta umræðupartinn, álít ég, að því ætti að halda áfram. Ég hefi áður greitt atkv. með því á þingi, en þá mætti málið mikilli andstöðu. Annars mun ég ekki teygja umr. um þetta mál og læt því hér staðar numið og mun ekki taka aftur til máls nema fram komi andmæli, sem ég tel nauðsyn á að svara.

Jón Baldvinsson óyfirl.: Fyrir nokkrum árum kom fram till. á Alþingi um að fella niður þingtíðindin, aðallega umræðupartinn. Var það þá sem nú hugsað í sparnaðarskyni. Alþingi vildi þá ekki fallast á þetta, þó að ískyggilegir tímar væru þá fram undan, eins og nú. Mönnum fannst svo mikilsvert að geta átt aðgang að þingtíðindunum, að ekki væri rétt að hætta prentun umræðnanna og loka þeim þannig algerlega fyrir þeim, sem vildu skyggnast í það, sem þm. hafa sagt. Ég gat að vísu ekki hlustað á alla ræðu hv. 1. þm. Skagf. En hans ætlun er, að því er ég heyrði, að þessari prentun yrði ekki aðeins hætt um stundarsakir, heldur fyrir fullt og allt. Nú er ekki hægt að neita því, að umræðupartarnir geyma mikið af merkilegum hlutum í sambandi við mál þau, er hér hafa verið til umr. Þó að játa verði, að margt óþarft orð hafi fallið, ber því ekki að neita, að menn hafa þar sem þingtíðindin eru mikilsverðan stuðning við lagaskýringar o. þ. h. Sparnaður, sem af þessu leiðir, myndi líklega nema svo sem 40 þús. kr. Þó að þetta sé svona mikið og þröngt í búi hjá okkur og ískyggilegir tímar, getur það verið spurning, hvort loka eigi þessu verðmæti, sem að vísu verður ekki metið til aura. Þó að hætt yrði að prenta þingtíðindin, geri ég ekki ráð fyrir, að nokkrum detti sú fásinna í hug að fara að útbúa þau í öðru formi, t. d. vélrituðu. Bæði er, að vélritun tekst oft misjafnlega, og eins hitt, að það myndi verða svo umfangsmikil og fyrirferðarmikil bók og leiðinleg í meðförum, að hún myndi koma að litlu haldi. Og kostnaður við þetta myndi reynast ótrúlega mikill í samanburði við prentun. En ef tryggja ætti, að ræðurnar lægju fyrir í öðru formi en því, sem skrifarar hafa gengið frá og þm. krassað í, þá kæmi varla annað til mála en vélritað form. Hér á árunum var sýnt fram á, að þessi kostnaður drægi hátt upp í prentunarkostnað. Og menn myndu ekki una þessu til lengdar, og myndi þá koma sú krafa aftur, að þetta yrði allt prentað, en það þýddi allt að því tvöfaldan kostnað. Margir þykjast hafa komið auga á, að spara mætti með því að hætta prentun þingtíðindanna, og hefir sá sparnaður átt að notast í ýmsu skyni. Sumir vilja nota hann til verðuppbótar á kjöt, aðrir vilja bæta með honum skemmdir af ofviðri á síðasta ári. Ég get ekki greitt atkv. með þessu. Ég tel varhugavert, að alþingismenn loki sig svo inni, að almenningur geti ekki átt aðgang að þingtíðindunum. Og þó að segja megi, að fáir lesi þau, þá eru þeir þó nokkrir, og helzt áhugamenn um stjórnmál. Þessir menn kynna sér þingtíðindin, og þaðan berst svo margskonar fróðleikur út á meðal manna, þó að sjálfur lesendahópur þingtíðindanna sé ekki stór. Það verður raunar alltaf ríkt í huga manna að vilja hafa eitthvað að borða og klóra í bakkann, meðan hægt er, og kasta menn þá stundum til þess ýmsum verðmætum, sem þeir hefðu annars gjarnan viljað halda. Ég get því skilið þessa till. En hér hefir verið þröngt í búi á Íslandi áður, þótt margur sé nú búinn að gleyma því og nú sé að vísu ekki samskonar skortur og oft á fyrri árum. Ég veit, að nú eru miklir erfiðleikar. En spurningin er, hvort grípa eigi til þess örþrifaráðs að hætta nú þeim sið, sem haldið hefir verið síðan Alþingi hóf starfsemi sína að nýju, að prenta ræður þingmanna í Alþt. og hafa þær þar til sýnis þeim, sem helzt hafa áhuga á að kynnast meðferð mála á Alþ. Mér finnst þetta mjög varhugaverð till. og vona, að hv. þingmenn skoði vel huga sinn áður en þeir ganga að henni. Viðvíkjandi till. um verðuppbót á útflutt kjöt hefi ég fátt að segja. Það er vitanlega mikil þörf, að bændum sé veitt uppbót á kjöt, og í raun og veru er það samskonar styrkur að bæta bændum þannig upp mjög erfiða aðstöðu eins og styrkur sá, sem veittur er til að bæta úr erfiðri aðstöðu verkafólksins í kaupstöðunum, og ég álít kröfuna alveg réttmæta. En spurningin er sú, hvort þjóðarbúskapurinn er nú svo aumur, að við þurfum að láta falla niður að prenta ræðupart Alþ. nú eftir að við höfum haldið þeim sið í 80 ár. Það hefir verið komið upp með þetta áður, en það ekki fengið nægilegt fylgi þrátt fyrir erfiðar fjárhagsástæður og ískyggilegt útlit. Það er satt, að ástandið er ískyggilegt nú. En ég hygg ekki, að það skipti svo miklu máli um þennan lið, að afkoman velti á því, hvort hann er felldur niður eða ekki. Mest af þessum kostnaði kemur fram sem tilfærsla á fé innanlands. Prentun öll og það, sem að henni lýtur, er innanlandsvinna. Útgjöld til annara landa eru pappírskaup, en þó að vélritað sé, þarf líka pappír. Eins og nú er veitir þetta landsmönnum nokkra vinnu, en gæti farið svo, ef það væri látið falla niður, það svo mikið munaði um það vinnutap, að Alþ. þætti rétt að bæta það upp á annan hátt, og fer þá að verða álitamál um sparnaðinn.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég á hér brtt. á þskj. 344, og fer hún í þá átt, sem ég lýsti hér við l.umr. þessa máls. Í till. er gert ráð fyrir, að þetta fé verði fengið með því að draga 10% af framlagi til nýrra akvega og 50000 kr. af framlagi til Búnaðarbanka Íslands, þ. e. a. s. af þeim hluta, sem heimilt er að verja til samvinnubyggða. - Þó margar ástæður séu til þess, vil ég samt sem áður ekki mótmæla því, að dregið sé úr framlagi til þjóðveganna; ég býst við, að víðar verði við að koma með niðurskurð á fjárl., ef ekki á allt að lenda í öngþveiti, og vil því ekki leggja til, að horfið sé frá því ráði, sem lagt er til í till. sjálfri, ef þá er látið við þetta sitja og ekki dregið meira af því fjárframlagi heldur en þar er gert ráð fyrir. En hitt þykir mér órétt, að aðeins sé klipið af þeim lið, og vil taka annan lið, sem er 1/2 millj. til atvinnubóta í kaupstöðum. Sýnist mér ekki ósanngjarnt, að þar verði klipið af líka, þegar rík þörf er til sparnaðar, og er ekki sízt ástæða að koma við þann lið, þar sem ákveðið er, að 100 þús. kr. af honum megi verja til stofnunar nýbýla. Nú hefði það verið forsvaranlegt, ef hæstv.ríkisstj. hefði ráðizt á þann lið, en látið vera að eiga við tóbaksverzlunarhagnaðinn. En nú. þegar ég sé, að þessi liður hefir ekki verið notaður til nýbýlastofnunar, þá sýnist mér ekki ósanngjarnt, að af þessum lið séu tekin 10% eins og af framlagi til akveganna, þar sem verið er að krukka í tóbakssöluhagnaðinn á annað borð. Hv. 1. þm. Skagf. taldi, að það væri vissa um það, að sá liður yrði ekki borgaður út. Ég veit ekki, hvað hann hefir haft fyrir sér. Svo framarlega sem borgaður er út annar samskonar liður, þá er engin ástæða til að halda, að hinn liðurinn, sem nákvæmlega eins er ástatt um, verði ekki borgaður líka Hagnaðurinn af tóbakseinkasölunni á að skiptast í tvennt á milli þessara lið., og ef tekið er af öðrum þeirra, þá er ósanngjarnt að taka ekki af þeim báðum. Nú vil ég leggja til, að tekin séu 20% af þeim hagnaði tóbakseinkasölunnar, sem skipt er á milli beggja þessara liða, og verða þá 20 þús. kr. teknar af hvorum lið, og þá haldið því rétta hlutfalli, sem ver. á milli þessara tveggja sjóða. Þetta sýnist mér sjálfsagt og nauðsynlegt til þess að halda í gildi ákvæðum tóbakseinkasölulaganna um, að ágóðanum sé skipt jafnt á milli þessara tveggja aðilja. Mér þótti vænt um að heyra yfirlýsingu hæstv. forseta, þar sem hann hélt því fram, að kjötuppbótin væri samskonar styrkur og sá, sem veittur er til atvinnubóta í kaupstöðunum. Hér er um að ræða atvinnubótasyrk til bænda í sveitum alveg á sama hátt og sá styrkur er veittur til verkamanna í kaupstöðunum. Og nú, þegar örðugt er að láta einstaka liði fjárl. haldast og talað er um niðurskurð á þeim, þá virðist eðlilegt að taka af því fé, sem ríflega er áætlað, á lið, sem ekki er gert ráð fyrir, að notaður verði nema að litlu leyti. Þessar 50 þús. kr. eru ekki nema helmingur af því, sem gert er ráð fyrir, að renni til smábýlanna, og mér finnst réttmætt, að þetta gangi til að létta undir með atvinnubætur til smábændanna. Mér finnst þessi skilningur á kjötuppbótinni sé einmitt rök fyrir því, að féð eigi að taka jafnt af þessum tveimur liðum, framlagi til akvega og atvinnubótaframlagi til kaupstaðanna, til þess að gera ekki upp á milli þessara tveggja aðilja. Ég býst við, að hæstv.ríkisstj. geti ekki annað en fallizt á, að þetta er eðlilegt, þar sem hún sjálf hefir skapað fordæmi með uppbótinni til sjómanna í vetur, sem tekin var af óskiptu fé ríkissjóðs. Það féllu þau orð hjá hæstv. landbrh., að þessa kjötuppbót yrði að taka frá landbúnaðinum, því það væri engin von, að kaupstaðirnir féllust á, að það yrði tekið frá þeim. Á sama hátt má segja, að í vetur hefði uppbótin til sjómannanna átt að takast af atvinnubótafénu eða einhverju öðru, sem átti að verja til hagsbóta kaupstaðarbúum, en þetta var ekki gert og því hlýtur þingið að taka þá ákvörðun nú að láta þetta dreifast sem jafnat milli sveitanna og kaupstaðanna. Fyrst ekki er hægt að stofna til beinna tekna, heldur verður að grípa til niðurskurðarráðstafana, þá sé ég ekki, að önnur réttlátari leið verði fundin en sú, sem lagt er til að farin sé í till. minni á þskj. 344.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Minni hl. fjvn. hefir flutt brtt. um það, að í staðinn fyrir 10% niðurfellingu á framlagi til akvega verði felld niður prentun á umræðuparti Alþt. Ég vil taka það fram nú þegar, að afstaða mín til þessarar till. fer nokkuð eftir því, hverra afdrifa má vænta fyrir till. á þskj. 334, sem fer fram á, að prentun á umræðuparti þingtíðindanna verði látin falla niður og sú upphæð, sem þar við sparast, sé látin ganga til að bæta skaða af ofviðri. Ef búast mætti við, að sú till. yrði samþ., þá væri bein afleiðing þess sú, að ég yrði á móti till. á þskj. 338, sem fer fram á, að prentun umræðupartsins verði felld niður til þess að mæta kostnaðinum við kjötuppbótina. Ef hinsvegar er útlit fyrir, að till. á þskj. 334 nái ekki fram að ganga, þá mun ég skoða huga minn um það, hvort ég gangi að þessari till.hv. minni hl. fjvn. Þess vegna vildi ég, að flm.till. á þskj. 338 lýstu því yfir, hver afstaða þeirra væri til till. á þskj. 334. ef þeirra till. væri felld. Hv. l.þm. Skagf. minntist á í sambandi við niðurfærslu á útgjaldaliðum fjárl., að ríkisstj. hefði komið fram sparnaði með því að leggja kostnaðinn við stjórn afurðasölunnar á framleiðendurna. Ég vil taka það fram, að langmestur hluti af þeim kostnaði er ekki í fjárl. Aðeins 20 þús. krónur af því er miðað við fjárlög. Það er því enginn verulegur sparnaður og ekkert hægt að treysta á þá upphæð í þessu sambandi. Ég hefði sem sagt viljað heyra frá flm.till. á þskj. 338, hver afstaða þeirra væri til till. á þskj. 334, og hvort Sjálfstfl. mundi geta fylgt þeirri till., og ef ekki allur flokkurinn, þá hve mikill hluti flokksins mundi geta fylgt henni. Þetta er kannske til nokkuð mikils mælzt, en er þó nauðsynlegt að vita, ef taka á afstöðu til þessa máls. Þá talaði hv.þm. V.-Húnv. fyrir sinni tillögu, og ég skal strax taka það fram, að ég er á móti þessari till., og ég skal skýra það fyrir hv.þm., hvers vegna ég er á móti henni. Ég veit hann skilur það, þó aumur sé, að það er vegna þess, að á síðasta Alþ. fóru fram samningar á milli stjórnarflokkanna, og var þá myndaður grundvöllur fyrir því, hversu mikið fé skyldi veitt til kaupstaða og hve mikið til sveitanna. Það er því ljóst, að ef klipið er af því fé, sem ætlað var verkamönnum í kaupstöðum, þá er það ekkert annað en svik. Okkur framsóknarmönnum mundi hafa þótt það harðar búsifjar, ef jafnaðarmenn hefðu gengið inn á það með sjálfstæðismönnum að klípa af lið, sem bændum hefði verið ætlaður, og taka það í þarfir verkamanna í kaupstöðunum. Af þessari ástæðu er það óhugsandi, að Framsfl. geti hallazt að þessari till., því það væri ekkert annað en svik á samkomulagsatriðum milli stjórnarflokkanna og kemur því ekki til mála. - Hv. þm. V.-Húnv. er ekki of gott að flytja svona till. og hafa hana svo á þingmálafundum til þess að segja bændum, að þessir ónýtu framsóknarmenn hafi eingöngu viljað taka af þeim lið, sem bændunum var ætlaður. Þessi till. hans er sprottin af þessum alþekkta naglaskap, sem kemur fram í öllum hans till., en þær eru miðaðar við það að fá aðstöðu til að vekja tortryggni á Framsfl. og fara í þá átt, að tekið sé fé frá verkamönnum og varið í þarfir bænda og að úthlutað sé peningum til bænda án þess að gerð sé grein fyrir því, hvar eða hvernig eigi að fá þessa peninga. Hv. þm. getur gert það að gamni sínu að flytja þessar till. og hampa þeim svo á þingmálafundum, en það er ekkert tillit tekið til þeirra af Framsfl. við erum upp úr því vaxnir að taka tillit til þess naglaskapar, sem kemur fram hjá hv.þm. V.-Húnv. Ég hefi svo ekki miklu við þetta að bæta. Það stendur á sama, hvernig um þetta er rætt fram og aftur. Það stendur fast. vegna þeirra samninga, sem gerðir hafa verið við Alþfl., að það kemur ekki til mála að gera þær ráðstafanir, sem hv.þm. V.-Húnv. gerir ráð fyrir. Auk þess vil ég benda á, að sú upphæð, sem ganga á til kjötuppbótar, er ekki að öllu leyti tekin þannig, að það verði frádráttur á fjárframlagi til bænda árið 1935. Í því sambandi má geta þess, að frestunin á greiðslu á hluta af útflutningsgjaldi til ræktunarsjóðs verður ekki til þess, að sjóðurinn þurfi að minnka starfsemi sína, því það munu verða gerðar ráðstafanir til þess, að sjóðurinn geti haldið áfram starfsemi sinni eins og áður.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Í sambandi við þetta mál, sem hér er til umr., vil ég upplýsa hv. d. um það, að snemma á þinginu kom það til umr. í fjvn., hvort ekki væri hægt að draga úr kostnaðinum við þinghaldið með því að varðveita umræðupart þingtíðindanna í ódýrara formi en með því að prenta þau. Í því sambandi leitaði n. til sérfræðinga um það, hvernig mætti geyma ræðurnar, t. d. með því að færa þær yfir á segulmagnaða vírþræði, sem svo aftur má afmagna. Af þeim upplýsingum, sem n. fékk um það, hvað kostaði að koma þeim útbúnaði fyrir, sem til þess þarf, þá áleit n., að á þessu stigi væri ekki fært að leggja út í þá breytingu. Það hefir verið minnzt á, að prentunarkostnaður umræðupartsins sé 45 þús. kr. á ári, og það hefir verið stungið upp á að mæta kostnaðinum við kjötuppbótina með því að fresta prentuninni um tvö þing. En það er alveg misskilningur, að þetta verði til samans 90 þús. kr. sparnaður. Forstjóri ríkisprentsmiðjunnar hefir komið á fund fjvn., og hann gaf þær upplýsingar t. d., að 25% af þessum 45 þús. kr. gangi upp í rekstrarkostnað prentsmiðjunnar og af þessum sparnaði megi því draga 25%, og er þá strax komin allmikil minnkun á sparnaðinum. Auk þess hefir það verið gefið í skyn, að prentun skjalapartsins mundi verða dýrari, ef ræðuparturinn væri ekki prentaður. M. a. hefir verið gizkað á, að skjalaparturinn myndi verða lengri vegna þess, að menn skrifa oft undir með fyrirvara og gera þá grein fyrir honum í ræðu, en ef að þessu ráði væri horfið, því mundu menn gera ýtarlega grein fyrir fyrirvaranum, og myndu þar koma ný þskj., sem nú koma ekki fram. Og þegar auk þess eru dregin frá þau 25%, sem ég nefndi áðan, þá fer að skarðast sá sparnaður, sem af þessu verður. - Það hefir aldrei komið til mála annað en að umræðuparturinn verði varðveittur í aðgengilegu formi, svo að ekki geti leikið vafi á því, hvað menn hafi sagt og hvernig þeir hafi snúizt við hinum ýmsu málum. Með tilliti til eldhættu mun ekki þykja hyggilegt að hafa minna en þrjú eintök af Alþt. Nú hefir forstjóri ríkisprentsmiðjunnar - en til hans var leitað upplýsinga um, hvað kosta myndu 3 vélrituð eintök af umræðuparti Alþt. - gefið mér í morgun þær upplýsingar, að það myndi kosta um 8-10 þús. kr. á ári, og er þá augljóst, að hér eru um 19 þús. kr., sem draga verður frá sparnaðinum. Samtímis lét forstjóri ríkisprentsmiðjunnar það í ljós við mig, að sá mesti hugsanlegi sparnaður, sem af þessu gæti orðið, væri 20 þús. kr. á þing. Hér hefir áður verið minnzt á, að meiri hluti þess er innlend vinna. Verð pappírsins er rúmlega 2 þús. kr., og það er augljóst mál, að hvernig sem umræðuparturinn er varðveittur, þá verður alltaf að kaupa til þess pappír, og þó að umræðuparturinn yrði vélritaður, yrði sá kostnaður ekki minni, því til þess myndi þurfa heldur dýrari pappír. Sá mesti hugsanlegi sparnaður af frestuninni myndi því verða 40 þús. kr. á þessum tveimur árum. En það er grunur minn, að ef betur lætur í ári, þá muni ekki verða unað lengi við það, að láta ekki prenta umræðupart Alþt., og yrði þá að skoða þetta sem lán, sem væri tekið og fyrirfram vitað, að yrði að greiða aftur með prentun umræðupartsins. Þegar á þetta er litið, þá er augljóst, að það er mjög takmarkaður sparnaður, sem af því gæti leitt að hætta að prenta umræðupart Alþt. Hitt er auðvitað, að það má setja málið fram á þann hátt að spyrja, hvort sé meira til þjóðþrifa að prenta umræðupart Alþt. eða hitt, að vinna svo vel að nýjum akvegum, að þar komi engin 10% til frádráttar. Enginn maður mun vera til, sem ekki óskar þess, að sem mest sé hægt að vinna af opinberri vinnu, en það verður að horfast í augu við staðreyndirnar. Þörf bænda að fá uppbót á útflutt kjöt hefir enginn vogað sér að draga í efa, en það verður að finna úrræði til að mæta þeirri þörf án þess að grípa til óyndisúrræða. Hér er m. ö. o. fólki í sveit, sem á að njóta þessarar kjötverðsuppbótar, boðið upp á tvo kosti, og má vel segja, að hvorugur sé góður. Þeim er boðið upp á að bæta úr þeirri þörfinni, sem brýnust er og mest aðkallandi, eða þeirri, sem fjær liggur. Það eru því tvær hliðar á þessu máli, að draga 10% af framlagi til vega. Önnur snýr að þörf manna, sem eiga að njóta veganna, en hin að þeim mönnum, sem hafa lífsuppeldi sitt af því að leggja vegina. Það, sem ég sagði áðan, að á síðustu árum hafi meir og meir færzt í það horf, að þetta sé sama fólkið, sagði ég eftir talsverða eftirgrennslun. Þá er um það að ræða, hvort þetta sama fólk kýs það heldur, að við höfum þolað að leggja þetta til, sem skárri kostinn af tveimur hvorki góðum né glæsilegum. Það kom fram eitt atriði í umr. hjá hv.þm. V.-Húnv., sem ég verð að mótmæla. Hann talaði um, að hér væri verið að gera hliðstæða árás á hendur afkomu sveitafólks eins og ef ætti að taka af atvinnubótafé til þess að bæta upp hlut sjómanna. Þetta, sem hann vill bera saman, er ekki sambærilegt. Öllum þeim, sem kunnir eru atvinnuhættir verkamanna og sjómanna, er fullljóst, að verkamenn og sjómenn í landinu eru talsvert greinilega aðgreindar vinnustéttir. Atvinnubótavinnan er ekki fyrst og fremst komin til vegna sjómanna og þarfa þeirra, heldur vegna manna, sem vinna í landi og eiga einskis kostar til bjargar annan en þennan. Það, sem þessi þm. lætur líta út sem réttlátan samanburð, þegar hann talar um að taka frá einum bágstöddum til að rétta hag annars, það er alls ekki sambærilegt. Þessi samanburður missir mark, vegna þess, að það er í miklu ríkara mæli sama fólkið, sem um er að ræða í þessu tilfelli. Og það er samkv. ósk og yfirlýstum vilja fjölmargra í sveit, sem lagt er til, að þessi leið sé farin. En það er vitaskuld ofraun fyrir nokkurn mann innan þings eða utan að gera ráð fyrir, að það sé með glöðum huga, sem Alþýðuflokksmenn leggja til, að þannig verði úr framkvæmdum dregið. En það er gert vegna þess að við sjáum, að það er að svo miklu leyti um sama fólkið að ræða, og af viljanum til að láta að óskum þess og mæta þörfinni, sem næst er. - Ég skal ekki lengja umr. um þetta öllu meira. Ég vildi bara taka fram, að ef einhver kynni að koma fram með ásökun um það, að Alþfl. hefði snúizt í þessu máli á þá sveif að draga úr verklegum framkvæmdum til þess að prenta lítt notaða bók, þá er það algerlega óréttmætt, af því að sá sparnaður, sem af því leiðir að láta vera að prenta umræðupartinn, er miklu minni en margir halda fram, og við vitum ekki, hvað lítill hann kann að verða, með tilliti til þess, að skjalaparturinn hlýtur að aukast. Í öðru lagi eru það vissir hlutir í sambandi við prentun Alþt., sem eru stórvarhugaverðir fyrir pólitískar upplýsingar og skilning í landinu. Því að í vitneskjunni um það, sem fram fer á þingi, og skilningnum á því, hvaða hvatir liggja bak við afstöðu manna þar, liggja ræturnar til þess, að alþýðan hefir vit fyrir sér um val þeirra fulltrúa, sem hún felur að stjórna sínum opinberu málum. Og þeir, sem gerast verulega ákveðnir talsmenn þess, að alþýða manna eigi sem erfiðast með að fá vitneskju um þessa hluti, þeir gera það meðfram vegna þess, að það er hægara að láta staðreyndirnar ekki mæla sínu máli, - vera leiðarstjörnu fólksins, með því að láta ræður þær, sem sýna hina opinberu framkomu þeirra og afstöðu til mála, liggja í 3-4 eintökum í bókahillu í stað þess að vera á vegi hvers manns, sem vill.

Jón Pálmason Mér þótti rétt að gera nokkra grein fyrir afstöðu minni til þeirrar till., sem liggur fyrir, því í raun og veru er þetta nokkuð nýtt mál, þó að lítils háttar væri farið inn á það á síðasta þingi. Að bæta upp verð á annari aðalframleiðsluvöru landsmanna er í sjálfu sér talsvert hál braut frá almennu og heilbrigðu sjónarmiði. Við hljótum að athuga, að ef við hugsum þessa hugsun til enda, þá getur hún leitt að allvarasamri niðurstöðu. því að þegar halli er á atvinnuvegunum, má út frá þessu sjónarmiði í framtíðinni komast að þeirri niðurstöðu, að með sama rétti megi gera þá kröfu, að ríkisvaldið keypti aðrar framleiðsluvörur landsmanna með framleiðslukostnaðarverði, og svo væri látið ráðast, að hve miklu leyti hægt er að selja vörurnar. Frá almennu sjónarmiði tel ég hér stefnt inn á ranga braut. En nú stendur alveg sérstaklega á að því leyti, að búið er að gera ráðstafanir af ríkisvaldsins hálfu, sem ganga frá mínu sjónarmiði alveg í öfuga stefnu við það, sem rétt er. Það hefir verið látið haldast á síðustu þingum og fram á þennan dag, að útgjöld ríkisins ykjust til stórra muna til opinberra launa. Og laun manna hafa ekki að neinu verulegu leyti verið lækkuð. Það hefir verið hækkað almennt opinbert kaupgjald í landinu. Það hefir verið hækkað framlag til verklegra framkvæmda, vegabóta, brúargerða og annars í því skyni að vera atvinnubætur. Það hefir verið hækkað framlag til ótiltekinna atvinnubóta í kaupstöðum. Það hafa verið hækkaðir skattar og tollar frá því, sem áður var. Það var á síðasta þingi greidd hlutaruppbót til sjómanna, sem stunduðu síldveiði síðastl. sumar. Allar þessar ráðstafanir miða að því að auka dýrtíðina í landinu og gera aðstöðu framleiðenda miklu verri en hún ella hefði verið. Og sannleikurinn er sá, að hlutur íslenzkra bænda er í þessu efni gerður svo slæmur, að út frá þessu sjónarmiði eru þeir, og raunar sumir aðrir framleiðendur, komnir miklu verr en nokkrar líkur eru til, að hefði þurft að vera, ef þessum málum hefði verið rétt stýrt. Út frá því sjónarmiði - og eingöngu frá því sjónarmiði - er ég ráðinn í því að greiða þessari till. mitt atkv., þrátt fyrir það, þó að ég telji, að hér sé farið inn á stefnu, sem ekki er heilbrigð frá almennu sjónarmiði. Því að það er svo í þessu efni, að ein syndin býður annari heim. En hér er spor í þá átt að rétta nokkuð hlutfallið milli framleiðenda annarsvegar og svo þjóðarinnar yfirleitt að hinu leytinu. Og það skal skýrt fram tekið að minni hálfu, að það er eingöngu með þetta fyrir augum sem ég fylgi þessari till., sem liggur fyrir. En mér er það fullkomlega ljóst, að þessi fjármálastefna, að auka á dýrtíð í landinu, hún getur ekki gengið til lengdar. Hér verður að fara allt aðra leið. Annaðhvort að lækka framleiðslukostnaðinn að mjög miklu leyti með því að reyna að minnka dýrtíðina í landinu, eða auka tekjur framleiðenda á annan hátt, jafnvel með gengisfalli í einhverri mynd. Það er nú mjög mikill ágreiningur um það, hvernig taka eigi fé til þessarar kjötuppbótar, og skal ég ekki fara langt út í það mál. Ég mun sýna með mínu atkv., hvaða till. í því efni ég fylgi. En hæstv. fjmrh. vildi ég segja það, að þó að hann og hans flokkur hafi gert einhvern samning við sinn samstarfsflokk um hlutfali í framlagi milli sveita og kaupstaða, þá er frá hans sjónarmiði eðlilegt, að hann vilji standa þar við. En hann getur ekki ætlazt til þess, að við, sem teljum hann hafa samið af okkur sveitamönnunum, tökum tillit til þess samnings, sem gerður er á þeim vettvangi og við höfum því engar ástæður haft til að hafa nokkur minnstu áhrif á. Frá þessu sjónarmiði getur það þess vegna ekki verið neitt athugavert, sem fram kemur í till.hv.þm. V.-Húnv., að fella jöfnum höndum niður af framlagi til bygginga í sveitum og kaupstöðum. Hvað það snertir, sem síðasti ræðumaður var að tala um, að það væri sama fólkið, sem nyti atvinnunnar í sveitum landsins við vegi og annað, og hitt, sem framleiddi kjötið, þá er það ekki nema að tiltölulega mjög litlu leyti rétt. Því að það er alltaf meir og meir að færast í það horf, að bændur landsins útilokist frá því að kaupa vinnukraft, vegna þess hve hann er dýr og vegna þess hve fólkið hópast frá framleiðslu sveitanna. Og það er beinlínis vegna ráðstafana, sem ríkið gerir í þessum sökum. Ég skal ekki tefja þessar umr. meir. En ég vildi taka þetta skýrt fram, til þess að það lægi ljóst fyrir. Því að það er á þessum grundvelli einum, að ég fylgi þessari till., sem ég að öðru leyti tel stefna út á mjög svo hála braut.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) Till. á þskj. 23, er ég hefi leyft mér að bera hér fram, er í tveim liðum. Hún er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara á næsta vori almenna atkvgr. alþingiskjósenda um eftirfarandi spurningar: 1. Viljið þér, að með nýrri löggjöf sé unnið að þeirri breytingu á þjóðskipulagi Íslendinga, að ríkisrekstur komi í stað einkaframtaks í atvinnumálum? 2. Viljið þér, að stefnt sé að því, að allar jarðeignir á landinu hverfi úr sjálfsábúð og verði ríkiseign?“ Tillögu shlj. þessari bar ég fram á síðasta þingi. Var hún tekin á dagskrá nokkrum sinnum, en jafnharðan tekin af dagskrá aftur, og kom því aldrei til umr. né til afgreiðslu á nokkurn veg. Þessi aðferð hæstv. forseta, að varna því, að till. yrði rædd, og þar með að hún fengi afgreiðslu á nokkurn veg, stafaði áreiðanlega ekki af því, að nokkur hv. þingmanna áliti þetta ómerkilegt mál eða borið fram að þarflausu. Ástæðan var eflaust sú, að hæstv.ríkisstj. og stuðningsmenn hennar á þinginu vildu ekki hætta á þá atkvgr., er farið var fram á í till., en þorðu ekki að gerast berir að þessum ótta, með því að fella till. eða að vísa henni frá með atkvæðaafli. Till. er nú komin hér aftur fyrir hv. Alþingi, og er nú eins og á síðasta þingi borin fram í samráði við Sjálfstfl. Er mér efi á að ég hefði átt þess kost að mæla fyrir þessari till. nú, ef Sjálfstfl. hefði ekki neytt þess ráðs, að krefjast þess, að útvarpsumr. færu fram um hana, svo sem þingsköp mæla fyrir um. Um leið og ég get þessa, vil ég einnig láta þess getið, að á síðasta þingi sá hæstv. Alþingi ekki ástæðu til að ákveða nema eina umr. um shlj.till. þessari. En nú eru ákveðnar tvær umr. um þessa till. Þetta gæti bent til þess, að stj. vildi tryggja sér aðstöðu til að tefja málið svo, að atkvgr. næði ekki fram að fara fyrir þingfrestun. Hvort svo er, hvort hæstv. stj. með þessu er að tryggja sér undankomu á flótta undan atkvgr., sem till. gerir ráð fyrir, skal ég láta ósagt að svo komnu. Reynslan sker úr því. En ef svo reynist, þá hefir hæstv. stj. um leið auglýst ótta sinn við úrskurð kjósendanna. Þessa skýringu hefir mér þótt nauðsynlegt að gefa, af því að óvenjulegum ráðum hefir verið beitt til þess að tefja afgreiðslu þessa máls, bæði á síðasta þingi og á því þingi, sem nú situr. Skal ég nú snúa mér að því að rökstyðja réttmæti þeirrar kröfu, að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla sú, sem till. gerir ráð fyrir. Fyrir síðustu kosningar gaf einn landsmálaflokkanna út sérstaka, nýja stefnuskrá. Flokkur þessi var Alþfl. Kosningaávarp þetta var áætlun um starfsskrá yfir kjörtímabil það, sem byrjaði eftir kosningarnar, og var við það miðað, að þessi sami flokkur, Alþfl., réði stjórn og löggjöf það kjörtímabil. - Kosningaávarp þetta var „á ára áætlun Alþýðuflokksins“. Flokkurinn hlaut rúml. 1/5, hluta þeirra atkv., sem greidd voru, og minna en 1/4 hluta þeirra atkv., sem standa bak við núv. þingflokka. Þótt gengið væri út frá því, að ekkert annað en þessi 4 ára áætlun hefði dregið atkvæði undir Alþfl., þá sýna þó þessi úrslit, að því hefir farið mjög fjarri, að kjósendur landsins hafi aðhyllzt stefnu hennar. En það er kunnugt, að kjarni 4 ára áætlunar Alþfl. er ríkisrekstur atvinnuvega í stað einkarekstrar, og ríkiseign bújarða í stað sjálfseignar ábúenda. - Þessi kjarni áætlunarinnar var að sönnu dúðaður í einskisverðan vaðal um framfarir til lands og sjávar og bætt kjör alþýðunnar, allt kögrað og prýtt með venjulegri loforðafrekju lýðskrumara. Orðflaumur sá allur glitraði eins og sápufroða í sólskini. En svar kjósendanna var eigi að síður alveg ótvírætt: Þeir höfnuðu gersamlega ríkisrekstrar- og ríkiseignarstefnunni, eins og áðurnefndar atkvæðatölur sýna. Það var þess vegna vægast sagt furðulegt, að þegar Alþfl. og Framsfl. að kosningum loknum gengu saman til stjórnarmyndunar, þá skyldi grundvöllur samninganna milli þessara flokka vera framkvæmd 4 ára áætlunar Alþýðuflokksins, þjóðmálastefnuskrár, sem kjósendur landsins voru nýbúnir að hafna með svo geysilegum atkvæðamun sem áður er sagt. - Samningurinn, sem núv. stjórnarflokkar gerðu eftir kosningarnar, hefir áður verið hirtur, og þarf ég því ekki að rekja einstakar greinar hans. En að hann sé byggður á 1 ára áætlun Alþfl., er alveg ótvírætt, bæði af samningnum sjálfum og af því, að eins og hann er birtur í 227. tbl. Alþýðubl. 1934 með ráði Framsfl., er við hverja grein vísað til tilsvarandi greinar í 4 ára áætlun Alþfl. Þeir, sem að þessum samningum stóðu, kynnu nú að segja sem svo, að kjósendur Framsfl. hafi áreiðanlega allir verið fylgjandi 4 ára áætlun Alþfl. Þeir hafi bara ekki verið um það spurðir. - En hvers vegna voru þeir ekki um það spurðir? Var það ekki einmitt af því, að frambjóðendur Framsfl. vissu, að margir þeirra, sem ætlazt var til, að kysu þá, voru svo gersamlega andvígir ríkisrekstrar- og leiguliðastefnu sósíalista, að ekki einu sinni gömul flokksbönd, með öðrum tökum, sem Framsfl. hefir á fylgismönnum sínum, mundu megna að halda þeim til fylgis við flokkinn, ef frambjóðendur hans hefðu orðið sannir að sökum í þessu máli fyrir kosningar. Nú er það eitt að semja og annað að uppfylla samninga. Ýmsir framsóknarkjósendur hugguðu sig við það, eftir að nefndur samningur milli Framsfl. og Alþýðufl. var gerður, að hann yrði aldrei framkvæmdur með löggjöf út í æsar. En þetta hefir farið á annan veg, eins og vitað er og ég nú skal rökstyðja nánar. Því þegar á fyrsta þingi eftir kosningarnar, þinginu í vetur, var gengið miklu lengra í ríkisrekstraráttina heldur en samningarnir beinlínis kröfðust, og er alveg bert, að í samningunum hefir mjög verið stundað að breiða yfir hinn sanna ásetning í þessum efnum, þann ásetning, að gerbreyta þjóðskipulaginu á skömmum tíma eftir stefnu kommúnista. Ég skal svo í stuttu máli minnast á helztu frumvörpin, sem fyrir atbeina ríkisstj. voru flutt á síðasta þingi um ríkisrekstur og um ríkiseign jarða, bæði þau, sem urðu að lögum, og þau, sem urðu að bíða, en ætlað mun, að fái afgreiðslu á þessu þingi. Skal ég fyrst telja það, sem lýtur að innflutningsverzluninni: 1. Heimild fyrir ríkisstj. til einkasölu á bifreiðum, rafvélum, rafáhöldum o. fl. Frv. þetta varð að lögum, og er undirbúningur undir framkvæmd þegar hafinn. 2. Um einkasölu á eldspýtum og vindlingapappír. Varð að lögum, og er þegar komið í framkvæmd. 3. Um verzlun með tilbúinn áburð. Varð að lögum. Áður voru heimildarlög um ríkiseinkasölu á áburði. Skv. þessum lögum er ríkisstj. skylt að selja þá einkasölu á stofn. 4. Um einkasölu á fóðurmjöli og fóðurbæti. Varð ekki útrætt. 5. Um gjaldeyrisverzlun o. fl. Ég hefi ekki tíma til að rekja efni allra þessara laga né áhrif þeirra á hag almennings í landinu, aðeins hlýt ég að segja nokkur orð um gjaldeyrislögin. Nafn þeirra laga segir hvergi nærri tæmandi til um efni þeirra, því að í 2. gr. þeirra er ríkisstj. heimilað að skipa svo fyrir, að enginn maður megi flytja til landsins nokkra vörutegund, hverju nafni sem nefnist, nema með leyfi innflutningsnefndar, sem stj. skipar. Því fer fjarri, að lögum þessum hafi enn verið beitt eins og ætlað er og verða mun, ef núv. ríkisstj. verður lengi við lýði (sem guð forði oss öllum frá). En þó hafa afleiðingar þeirra lagzt allþungt á landsfólkið í óeðlilega háu vöruverði, og þar af leiðandi áframhaldandi og hækkandi dýrtíð, sem leggst því þyngra á landsfólkið, sem atvinnuleysi og fátækt þrengir meira að. Valdboðnum innflutningshöftum og einokunarverzlun fylgir alltaf verðhækkun á innfluttu vörunum. Höftin skapa innflytjendum afskaplega fyrirhöfn og óskaplegan kostnað, sem leggst á vöruna, og skapa jafnframt meiri og minni einokunaraðstöðu. Er ég sannfærður um, að almenningi í landinu mundi alveg blöskra, ef hann vissi, hve ódýrar eru í nágrannalöndum okkar margar þær vörur, og það nauðsynjavörur, sem hér eru seldar okurverði, verði, sem ríkisrekstrarstefnan í verzlun hefir skapað. - Þá hefir andi ríkisrekstrarins látið greipum spennt um framleiðslustarfsemi þjóðarinnar til lands og sjávar, og mun þó ætlað, að þar verði betur hert að síðar. - Um sölu landbúnaðarafurða get ég verið fáorður. Í lögunum um sölu þessara innl. framleiðsluvara hefir verið svo ríkt fram gengið í því að þjóna ríkisrekstrarhugsjóninni, að þau eru miklu frekar lög um sölubann heldur en um fyrirgreiðslu með sölu. Hafa höft þessi þegar leitt til minnkandi sölu og neyzlu landbúnaðarafurða innanlands, til stórtjóns fyrir bændur um land allt. Bændur, sem frá fornu fari hafa selt sjálfir afurðir sínar innanlands, og hafa getað lifað á búum sínum fyrir það eitt, að þeir hafa fengið óáreittir að bjarga sér sjálfir, - hafa getað látið sína eigin vinnu spara sér milliliðakostnað - eru nú eltir eins og þjófar og ræningjar um holt og heiðar, til þess að taka. af þeim rjómaflöskur og kjötkvartil, sem þeir hafa sjálfir framleitt á búum sínum. - Í fyrsta sinn í sögu þjóðarinnar eru lögregluverðir settir við vegina, til þess að hafa hendur í hári bænda og taka af þeim eign þeirra, er þeir fara með til sölu. Þetta er gert í nafni laganna, og þó segir í 62. gr. stjórnarskrárinnar: „Eignarrétturinn er friðhelgur, og í 64. gr.: „Engin bönd má leggja á atvinnufrelsi manna“. En hvað hefir það að segja, hvað stjskr. landsins býður, þegar lögmál ríkisrekstrarins, kommúnismans, bannar það sama? Framsóknarþingmennirnir hafa eflaust hugsað svo, er þeir „skrifuðu undir“ hjá Alþfl. - gengu undir jarðarmen kommúnismans -, að fremur beri að hlýða guði en mönnum, fremur bæri að hlýða lögmáli yfirdrottnara þeirra hér á þingi heldur en stjórnarlögum landsins. - Og þessi yfirdrottnari hér í þinginu er vissulega vandlátur guð, sem vitjar misgerða feðranna á börnunum í þriðja og fjórða lið, eins og komandi ríkisþrælahald og hungursneyð hér í landi því miður brátt mun sanna. - Lögmál ríkisrekstrarstefnunnar er afnám einkaframtaks, afnám heiðarlegrar sjálfsbjargarviðleitni. Allir skulu lifa, og þó einkanlega deyja, fyrir náð ríkisvaldsins og í þjónustu kommúnismans. En þótt löggjöf þessi um afurðasölu bænda stefni mjög í ríkisrekstraráttina, þar sem með henni er að miklu leyti tekinn af bændum umráðarétturinn yfir afurðum þeirra og fenginn í hendur mönnum, sem bændur hafa ekki valið, og mundu ekki kjósa, þá er þó miklu lengra gengið og til meiri háska stefnt með lögum þeim, sem síðasta Alþingi samþykkti um sölu sjávarafurða. Síðasta Alþingi samþykkti tvenn lög um þetta efni: Lög um fiskimálanefnd og lög um sölu síldar o. s. frv. Með lögum þessum er umráðarétturinn tekinn úr höndum hinna sjálfstæðu atvinnurekenda og fenginn í hendur stjórnskipuðum nefndum. Framleiðendur og eigendur sjávarafurða eru með lögum þessum hnepptir í bönd. Þeir mega ekki afla fiskjarins, ekki verka hann, ekki verðleggja né bjóða til kaups, nema með leyfi þessarar nefndar, sem öllu ræður, og loks er með lögum þessum stj. heimilað að setja ríkiseinkasölu á fiskinn. Af því að mér gefst tækifæri til að ræða þetta mál nú, ekki aðeins fyrir hinu háa Alþingi, heldur einnig í áheyrn alþjóðar, þykir mér rétt að skýra frá því í stórum dráttum, hvernig rekstur þessa mikla atvinnuvegar hefir gengið undanfarið, og hvernig sakir stóðu, þegar stjórnarflokkarnir réðust í það eftir síðustu kosningar að hrifsa atvinnuveg þennan að mestu leyti úr einkarekstri og hneppa hann í fjötra ríkisrekstrarins. Verðmæti útfluttra ísl. sjávarafurða hafa mörg undanfarin ár verið yfir 90% af öllum útfluttum vörum frá landinu, og numið að meðaltali, allmörg undanfarin ár, milli 50 og 60 millj. króna á ári. Framleiðslan hefir aukizt geipilega að magni, hún hefir margfaldazt síðustu tvo áratugina. En svo hefir verið vel á haldið af atvinnurekendum, að alltaf hafa unnizt markaðir fyrir viðbótina, svo allt hefir selzt, fyrst og fremst fyrir það, að ísl. sjávarafurðir hafa verið í fremstu röð að gæðum, og hægt frá í markaðslöndunum samskonar framleiðslu annara þjóða, sem þó vissulega standa Íslendingum framar að öðru leyti í menningu. Það er þessi mikli viðgangur sjávarútvegsins í einkarekstri, sem að langmestu er þess valdandi, að tekjur ríkissjóðs hafa síðan um aldamót aukizt úr 3/4 millj. kr. á ári upp í 17 millj. kr. á ári, og um leið á drýgstan þátt í því, að þjóðin hefir á síðari árum getað lifað ríkara menningarlífi en áður. Samgöngur á sjó og landi, sími, útvarp, skólar, lenging mannsæfinnar, bætt húsakynni og margháttuð aukin lífsþægindi almennings, á allt sterkastar og breiðastar rætur í viðgangi sjávarútvegsins, sem allt til þessa hafði verið rekinn í einkarekstri. Á allra síðustu árum hafa skapazt alveg sérstakir örðugleikar fyrir útgerðina. Á ég ekki þar við hið mikla verðfall afurðanna, samfara ofsóknum skammsýnna manna, heldur þá söluörðugleika, sem stafa af sigri haftastefnunnar í viðskiptalöndum okkar, og þar af leiðandi innflutningshömlum í þeim löndum. Örðugleikum þessum mættu framleiðendur sjávarafurða með samtökum, og með því að leggja mesta vandann á herðar sinna færustu manna, þeirra, sem lengst og bezt höfðu starfað að þessum málum, og höfðu vit, þekkingu og reynslu öðrum framar jafnframt því að hafa þar hugsmuna að gæta. Þetta hefir jafnan verið aðferð þeirra þjóða, sem vitrar eru: að kveðja til sína færustu menn, þegar mikinn vanda bar að höndum. En núv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar hafa aðra aðferð. Framkvæmd ríkisrekstarstefnunnar er þeim svo mikið höfuðatriði, að fyrir því verður allt að víkja. Allir þeir, sem reynslu hafa og þekkingu, eru sendir heim, en í staðinn sett nefnd mann,, sem valin er eingöngu eftir pólitík. Formannsval stjórnarinnar í fiskimálanefndina er glöggt vitni þess, ettir hvaða reglu stj. telur, að velja beri til þessa vandasamt verks. Það er olíusali, sem aldrei hefir nálægt útvegsmálum komið á neinu sviði, og vitanlega ber á þau mál ekkert skyn. Þótt hann sé maður vel vitiborinn. En hann hefir til að bera það, sem stj. telur sýnilega mestu varða: Hann er valdamaður í flokki sósíalista og kröfuharður ríkisrekstrarmaður. Til þess að rökstyðja það, að ofurkapp stj. í ríkisrekstrarmálunum hafi svipt hana allri gætni, verð ég að bæta við nokkrum orðum um ástandið eins og það nú er: Undanfarin ár höfum við aflað og selt 60 til 70 þús. smálestir af verkuðum saltfiski. Eins og nú standa sakir, eru engar líkur til, að seljist á gömlu markaðsstöðunum meira en 30, mest 40 þús. smálestir. Um síðustu áramót voru um 20 þús. smálestir óseldar af afla ársins 1934. Það yrðu þá 20, kannske aðeins 10 þús. smálestir af afla ársins 1935, sem unnt yrði að selja í gömlu saltfisksmarkaðslöndunum, eða 1/6 af því fiskmagni, sem líklegt er, að aflist og selja þurfi. - Sýnist mönnum þetta útlit hvetja til þess að hrinda frá sér öllum þeim kröftum, sem áður hafa reynzt drýgstir til þess að yfirstíga markaðsörðugleikana? Sýnist mönnum ekki þá of mikið á hættu lagt, til þess að koma í framkvæmd ríkisrekstrarhugsjón sósíalista? - Ég vil a. m. k. krefjast þess, að það sé ekki gert að þjóðinni fornspurðri, en að henni sé gefinn kostur á að skera úr því með atkv. kjósenda, hvort svo skuli blint flanað út á ríkisrekstrarbrautina, því ekki er vitað, að ríkið hafi til unnara tekjustofna að hverfa en þeirra, sem þarna er verið að kippa undan, né þjóðin að neinum nýjum atvinnugreinum, er bætt geti það atvinnutjón, sem þarna blasir við. Ég hlýt að fara fljótt yfir sögu, því enn er órætt um síðari lið till. En áður en ég kem að honum, hlýt ég þó að benda enn á nokkur atriði, sem ýmist voru leidd í lög á síðasta þingi eða þá aðeins flutt þar og síðan geymd yfirstandandi þingi. Ber þar fyrst að nefna lögin um síldarverksmiðjur ríkisins. Með þeim lögum er öllum öðrum en ríkinu bannað að reisa eða starfrækja síldarverksmiðjur, ef ríkisstj. vill svo vera láta. - Þá kom fram frv. um það, að öllum öðrum en ríkinu skuli óheimilt að flytja fólk - farþega - með ströndum fram. Ennfremur að óheimilt sé að flytja farþega á bifreiðum um landið án sérleyfis frá ríkisstj. - Hið fyrra var ekki útrætt, en hið síðara varð að lögum. Loks má nefna frumv. um ríkiseinokun á útgáfu skólabóka og ríkiseinokun á líftryggingum, sem hvorugt var útrætt á síðasta þingi, en hvorttveggja er nú komið fram aftur á þessu þingi. Af þessari upptalningu, sem ég hefi orðið að gera í mjög stuttu máli, ætla ég, að hver maður geti séð, að það er ekkert smáræði, sem flætt hefir yfir af ríkisrekstraráformum svona á einn þingi, og að ekki þurfi að halda lengi áfram með sama hraða til þess að yfir flæði allt einkaframtak og alla sjálfsbjargarviðleitni á landi hér. En þó er órætt um það atriðið, er ég tel mestu varða: Það er áform sósíalista um afnám sjálfsábúðar á Íslandi. Á síðasta þingi báru nokkrir fylgismenn stj. fram í Nd. frumv. til l. um afnám laga um sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Frv. var ekki útrætt þegar þingi sleit. Frumv. þetta er nú aftur borið fram á þingi því, sem nú situr. Hefir landbúnaðarráðh., sem svo er kastaður, lýst því yfir, að það sé samningur milli stjórnarflokkanna, að frumv. þetta verði að lögum á þessu þingi. Skil ég svo, að þetta eigi að ske í haust. þegar þing kemur aftur saman eftir þingfrestun þá, sem ráðið mun, að hefjist næstu daga. Þessi yfirlýsing landbúnaðarráðh. er í samræmi við samninginn, er sósíalistar létu Framsókn skrifa undir, þegar stj. var mynduð. 10. gr. þess samnings, sem að efninu er 5. gr. fjögra ára áætlunar Alþfl., hljóðar svona: „10. Að afnema þegar á næsta þingi lög um þjóð- og kirkjujarðasölu, og setja jafnframt löggjöf um erfðafestuábúð á jarðeignum ríkisins. Jafnhliða sé undirbúin löggjöf um jarðakaup ríkisins, er komi til framkvæmda eigi síðar en í ársbyrjun 1936.“ Í þessari samningsgrein er það beinlínis tekið fram og á það lögð sérstök áherzla (undirstrikað í samningnum), að bannið gegn því, að ábúendur megi eignast þjóðjarðirnar eða kirkjujarðirnar, sé aðeins upphaf þess verks, sem um er samið: að afnema með öllu sjálfseignarbúskap á Íslandi. Niðurlag samningsgreinarinnar, sem er feitletrað, er svona: „Jafnhliða sé undirbúin löggjöf um jarðakaup ríkisins, er komi til framkvæma eigi síðar en í ársbyrjun 1936.“ Menn taki eftir því, að það á ekki því aðeins að kaupa jarðirnar af bændum, að þeir vilji selja þær. Virðist þó, að sósíalistar hefðu vel mátt láta sér nægja í bráð að leggja undir ríkið þær jarðir, sem hægt var að toga undan bændum án löggjafarkúgunar, nú þegar búskapur ber sig ekki og bændur eru að uppgefast í baráttunni, því svo aðþrengdur er margur, að hann mundi láta telja sig á að afhenda eignarréttinn á jörðinni sinni, til þess að losast við skuldirnar, án þess að athuga, að það, sem þá skeður, er ekkert annað en það, að hann hefir afsalað sér eignarrétti á jörðinni sinni, sem kannske er gamalt ættardýrgripur, vígður lífsstríði og lífsgleði feðra hans í marga ættliði, en að hann er jafnskuldugur eftir sem áður, því sem leiguliði sósíalista verður hann að standa straum af skuldunum, sem hann hélt, að hann mundi losast við með eignarréttinum. En í kaupbæti hefir hann tekið yfir sig hroka og yfirdrottnun hinna nýju landsdrottna, sósíalistanna. En sósíalistar vilja engan seinagang. Framsókn hefir áður fengið að reyna það, að þeir karlar kunna að berja fótastokkinn. Þeir létu því Framsókn skrifa undir, að jarðakaup ríkisins skyldu knúin fram með lögum og ekki byrja seinna en um næstu áramót. Það er engum vafa undirorpið, að með þessari samningsgrein er afráðin stórkostlegasta og afleiðingaríkasta þjóðskipulagsbreyting, sem til verður stofnað hér á landi. Afnám eignarréttar á landi, eignarréttar þeirra, sem yrkja landið og nytja, er róttækasta krafa sósíalista. Í henni felst undirstaðan undir kommúnistaskipulaginu. Um það mun standa höfuðorusta næstu árin, hvort afnema skuli með öllu sjálfseignarábúð hér á landi, eða hvort allir bændur á Íslandi eigi að fá ábýlisjarðir sínar til eignar. Í þessu liggur að mínu áliti höfuðágreiningurinn milli rauðu stefnunnar hér á landi og sjálfstæðisstefnunnar. Ég fyrir mitt leyti tel alveg sjálfsagt, að ríkið afhendi ábúendum þjóðjarða og kirkjujarða jarðir þessar til eignar án sérstaks endurgjalds, um leið og sett verða lög um óðalsrétt. Í fljótu bragði virðist mönnum þetta kannske vera stór gjöf. En svo er alls ekki. Árlegar tekjur ríkissjóðs í jarðaafgjöldum hafa undanfarin ár verið eitthvað um 40 þús. kr., en nú er þessi upphæð áætluð í fjárl. 20 þús. kr. Þessa upphæð margfaldaða mundi þjóðfélagið græða á myndarlegri búrekstri á þessum jörðum yfirleitt, eftir að þær kæmust í sjálfsábúð. Síðan ætti að vinna að því að hjálpa öðrum leiguliðum til að eignast ábýlisjarðir sínar, unz allir bændur á Íslandi eru sjálfseignarbændur. Í deilunni um þetta horfast tvær andstæðar stefnur í augu, og landsfólkið verður að fá færi á að skipa sér í þá fylkinguna, sem það telur þjóðfélaginu hollara. Sá tími, sem mér er markaður hér, leyfir ekki, að ég rökstyðji mikilvægi þessarar eignarréttardeilu, svo sem efnistanda til. En að lokum vil ég segja þetta: Af aðgerðum þess eina þings, sem lokið er síðan síðustu kosningar fóru fram, er það alveg bert, að núv. þingmeirihluti er ráðinn í því að hneppa atvinnuvegi þjóðarinnar í ríkisrekstur og afnema sjálfsábúð á landi hér - allt að þjóðinni fornspurðri. Þetta tel ég óheimilt, og þess vegna krefst ég atkvgr. þjóðarinnar um þetta án þess að því sé blandað við önnur mál. Sósíalistar munu sjá það, að tíminn er hentugur nú til að svipta þjóðina athafnafrelsi og eignarrétti, er örðugleikar sverfa hart að henni á flestum sviðum, því hægt er að „heygja bugaða sál til botns hverja andstyggð að súpa“. En ég treysti því nú samt, að íslenzka þjóðin, sem staðizt hefir svo margar eldraunir á umliðnum öldum, muni enn veita viðnám þessari plágu og ekki selja viðnámslaust af hendi frelsi sitt og eignarrétt, - að sú kynslóð, sem nú byggir landið, vilji ekki láta niðja sína vakna í hlekkjum kommúnismans, sem hvarvetna gerir þegn að þræli.

Forseti (JBald): Ég verð að mótmæla þeim ummælum frummælanda, hv. 6. þm. Reykv., Sigurðar Kristjánssonar, að forseti hafi beitt nokkurri hlutdrægni um það, að taka eigi mál þetta til umr. á síðasta þingi. Flm. er kunnugt um það, að á síðasta þingi var eigi hægt að koma áleiðis til úrslita allmörgum mikilsverðum málum, þar á meðal voru 2 till. til þál., sem 2 Alþfl.þm. og flokksbræður mínir fluttu og lögðu talsvert kapp á að koma fram. En þær komu eigi til úrslita vegna þess, að mikið kapp var á það lagt að koma áfram nauðsynlegum málum og slíta þingi, svo að alþm. gætu komizt heim fyrir hátíðar. Þá mótmæli ég einnig þeirri aðdróttun, að ég myndi eigi hafa tekið málið á dagskrá, ef Sjálfstfl. hefði eigi krafizt útvarpsumr. um tillöguna samkv. þingsköpum, en ég hafði þvert á móti ákveðið að láta till. koma til umr. nú áður en þingi verður frestað, en hinu getur forseti eigi ávallt ráðið, að mál lúkist, ef miklar umr. verða um það.

Emil Jónsson Sjálfstfl. hefir óskað eftir því, að útvarpað yrði umr. þeim, sem fram fara um þáltill. þá, sem hér liggur fyrir, um þjóðaratkvæði um ríkisrekstur atvinnuvega og ríkiseign jarða, sem hv. 6. þm. Reykv. hefir borið fram. Um það er út af fyrir sig ekki nema gott eitt að segja, að umr. er útvarpað, og væri ekki nema gott og gagnlegt og að vissu leyti lærdómsríkt, að útvarpað væri umr. um fleiri mál. Ég er þess fullviss, að umr. mundu oft og tíðum fá annan svip og fara öðruvísi fram en þær nú fara, ef svo væri. Þm. hefðu þá betur á tilfinningunni en þeir nú hafa, að þeir eru fyrst og fremst og eiga að vera „þjóðnýttir“ menn í þess orðs eiginlegu merkingu, kosnir til starfans með þjóðaratkvæði, og til þess að sjá um fyrst og fremst, að ríkisreksturinn, líka í þess orðs eiginlegu merkingu, fari sem allra bezt úr hendi. Til þess hefir þjóðin gefið þeim umboð sitt, en ég verð því miður að játa það, þó að ég hafi ekki langa þingreynslu að baki, að mér virðast ýmsir hv.þm. oft og einatt furðu gleymnir á þetta. Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir, fer fram á það, að skora á ríkisstj. að láta fram fara þjóðaratkvgr. um eftirfarandi spurningar: 1. Viljið þér, að með nýrri löggjöf sé unnið að þeirri breytingu á þjóðskipulagi Íslendinga, að ríkisrekstur komi í stað einkaframtaks í atvinnumálum? 2. Viljið þér, að stefnt sé að því, að allar jarðeignir á landinu hverfi úr sjálfsábúð og verði ríkiseign? Till. er svo rökstudd með því, eins og það er orðað í grg., að: „Það er vitað, að kjósendur voru ekki um það spurðir sérstaklega fyrir síðustu kosningar, hvort þeir aðhylltust ríkisrekstur á atvinnuvegum þjóðarinn, og ríkiseign á bújörðum. Þeir hafa því ekki gefið þingmönnum neitt umboð til þess að breytt þjóðskipulaginu með lögum í þessa átt. Tel Ég því segir hv.flm.) óleyfilegt og óverjandi að gera þetta að þjóðinni forspurðri.“ Þetta eru höfuðrökin fyrir till., og svo hitt, að nú sé með ýmsum frv. og lagasmíði mjög stefnt í þessa átt, og það í algerðu heimildarleysi - að þjóðinni forspurðri. Við skulum nú athuga, hvað rétt er í þessu máli gagnvart Alþfl. og hans kjósendum, því þeir menn, sem kosið hafa okkur alþýðuflokksþm. og gefið okkur umboð sitt, eiga fyrst og fremst heimtingu á, að við stöndum þeim reikningsskil ráðsmennsku okkar, og þjóðinni í heild auðvitað líka. - Spurningin, sem við eigum að svara, verður þá að orðast eitthvað á þessa leið: „Höfum við Alþýðuflokksmenn farið lengra inn á ríkisrekstrarbrautina en ástæða var til að ætla eftir því, sem við sögðum kjósendum okkar og allri þjóðinni frá fyrir kosningarnar síðustu? Höfum við gengið svo langt í þessu að ástæða sé til að bera það undir þjóðina að nýju, með allsherjaratkvgr., hvort nema eigi staðar á þessari braut eða jafnvel snúa aftur?“ Eitthvað svipað þessu hljóta þær spurningar að hljóða, sem við verðum að leggja fyrir okkur áður en við greiðum atkv. um þessa till. Og ég skal nú leitast við að svara þeim. Allir flokkarnir hafa einhverja stefnuskrá eða starfsskrá, þar sem afstaðan til hinna veigamestu þjóðmála er meira og minna skýrt mörkuð fyrir hvern flokk. Um þessar stefnuskrár flokkanna snúast svo allar kosningar, jafnt síðustu alþingiskosningar eins og aðrar kosningar. Málið, sem hér er um að ræða, veltur því á því fyrst og fremst, hvort í þessum stefnuskrám flokkanna hefir verið mörkuð afstaðan til ríkisrekstrar og ríkiseignar á jörðum. Og mun ég nú athuga það að því er Alþfl. snertir. Sá flokkur hefir aldrei farið í neinar grafgötur með stefnuskrá sína, hvorki í þessu máli né öðru. Stefnuskráin liggur fyrir prentuð, og hefir verið það lengi. Um þetta atriði segir svo í henni, með leyfi hæstv. forseta: „Stefnt sé að því að gera allar jarðeignir í landinu að opinberri eign. Sett verði í lög ákvæði um ábúð á öllum jörðum í landinu, þar sem leiguliða sé tryggð lífstíðar- og erfðaábúð. Erfðaréttur þessi nær þó aðeins til barna og fósturbarna og sé óframseljanlegur. Að framleiðsla landbúnaðarafurða sé skipulögð með það fyrir augum, að framleiðslan lúti að því að fullnægja sem bezt notkunarþörfum innanlands á öllum vörutegundum, sem íslenzkur landbúnaður getur framleitt. Í þessu skyni sé fjölgað sem mest framleiðsluvörum og þær gerðar svo fullkomnar sem unnt er. Stofnuð verði samyrkjubú eða þorp í sveitum, þar sem skilyrði eru góð til ræktunar og afurðasölu. Skal ríkið ávallt eiga það land, er þau eru reist á, og taka land eignarnámi, ef með þarf, í þessu skyni. Þar, sem stórar jarðir með miklum möguleikum eru nú einbýlisjarðir, skal styðja menn til fleirbýlis eða til þess, að upp risi félagsbú, sem framfleyti fleiri en einni fjölskyldu. Ríkið komi á fót vísindalegri búfræðikennslu og rannsóknarstofu í sambandi við háskólann. Einnig komi ríkið upp tilrauna- og fyrirmyndarbúum víðsvegar um landið. Í námunda við kaupstaði, og þar sem skilyrði eru góð, sé komið á fót búum, er rekin séu með stóryrkjusniði.“ Ennfremur segir í grg., sem prentuð er með stefnuskrá Alþfl. í landbúnaðarmálum: „Það er höfuðskilyrði fyrir því, að landbúnaður geti orðið þjóð vorri til varanlegrar blessunar, að ríkið eignist allar jarðir á landinu, og að það takist sem fyrst. Það eitt getur tryggt bændum, að afrakstur jarðanna lendi hjá þeim sjálfum, og mun fyrirbyggja óeðlilega verðhækkun. En meðan það fyrirkomulag ríkir, sem nú er, verður komandi kynslóð ávallt að kaupa af þeirri, sem er að líða, og við það skapast of oft skuldir, sem síðan hvíla á bændastéttinni eins og mara, hlaðast á jarðirnar, gera þær loks óbyggilegar vegna afborgana og vaxtaþunga, draga úr umbótamætti bændanna og lama allt framkvæmdarþol þeirra, til stórhnekkis fyrir þjóðarheildina. Ríkiseign á jörðum mun ennfremur algerlega eyða þeim möguleika, að hægt sé að hlaða jarðirnar veðskuldum, sem ýmist stafa af því, að þær hafa verið yfirbyggðar, eða að eigendurnir hafa tekið lán til ýmsra sinna þarfa, sem jafnvel geta verið búrekstri algerlega óviðkomandi. En þetta hvorttveggja getur gert jarðirnar óhæfar til að reka á þeim búskap á heilbrigðum grundvelli. Styrkur sá, er ríkið veitir nú til jarðræktar, verður oft til þess að hækka jarðirnar í verði við næstu sölu. Sá ókostur leiðir af því, að jarðirnar eru eign einstaklinga, en mun einnig hverfa með öllu, ef þær verða eign ríkisins. Á meðan það fyrirkomulag ríkir, sem nú er, ætti aldrei að veita ríkisstyrk til jarðabóta án þess, að um leið sé fyrirbyggt, að hann geti hækkað jarðirnar í verði, nema með því móti, að verðhækkun sú, er af styrknum leiddi, rynni öll í ríkissjóð; gæti það fremur leitt til þess, að eigendum jarðanna veittist léttara að sjá af eignarrétti sínum til ríkisins.“ Þá segir ennfremur í hinni almennu stefnuskrá Alþfl.: „Alþýðuflokkurinn vinnur að því að koma á nýju þjóðfélagsskipulagi, þar sem: Öll framleiðslutæki séu þjóðareign og framleiðslan rekin af hinu opinbera af vísindalegri hugsýni með þarfir þjóðarinnar allrar fyrir augum. Afurðum framleiðslunnar sé varið til þess að tryggja hverjum einstaklingi, sem leggur af mörkum svo mikið andlegt eða líkamlegt starf, sem geta og góð heilbrigði leyfir, svo og þeim, sem getur starfað fullnæging allra gagnlegra lífsþarfa, andlegra og líkamlegra, sem þjóðfélagið ræður yfir.“ „Ríkið hafi á hendi verzlun með aðfluttar og útfluttar vörur, svo sem kornvörur, sykur, steinolíu, kol, lyf og tóbak, saltfisk, síld, kjöt, ull o. s. frv., og hafi einkasölu á þessum vörum. Ríkið hafi á hendi rekstur járnbrauta, síma, pósts, flutningaskipa, bankarekstur og tryggingar. Ríkið taki að sér rekstur framleiðslutækja, svo sem námurekstur, fossastórvirkjun. stóriðnað og stórskipaútgerð til fiskveiða og hvalveiða (ef teknar verða upp aftur). Þar sem ríkisrekstri er komið á að nokkru eða öllu leyti, skulu verkamenn eða samtakastjórnir þeirra með kjörnum fulltrúum hafa þátttöku í stjórn fyrirtækjanna og eftirlit með þeim. Ríkið styðji samvinnu- og sameignarfyrirtæki í viðskiptum og framleiðslu með hentugri löggjöf og fjárveitingum til fræðslu um þau mál.“ „Meðan stórskipaútgerð til fiskveiða er ekki þjóðnýtt, skal opinbert eftirlit haft með útgerðinni og sölu sjávarafurðanna, og fiskimönnum heimilað að láta kjörna fulltrúa af sinni hálfu taka þátt í því eftirliti. Eftirlit skal aukið með útbúnaði skipa og báta og aðbúð sjómanna á skipum háð eftirliti fulltrúa, er þeir skipa til þess.“ - Ég fæ nú ekki betur séð en að með þessum stefnuskráratriðum sé mörkuð afstaða Alþfl. í málinu svo skýrt sem verða má. Stefnuskráin er opinbert plagg og hefir verið það lengi. Hún var a. m. k. orðin öllum landslýð kunn löngu fyrir síðustu kosningar, og það var fjögra ára áætlun flokksins líka, sem hv.þm. vitnaði í. Að Alþfl. hafi þess vegna á nokkurn þátt farið á bak við sína kjósendur, eða þjóðina í heild, er því svo mikil fjarstæða, að um slíkt þarf ekki að ræða. Að fara að bera þetta undir atkv. þjóðarinnar væri því alveg sama og venjulegar kosningar, því að um þetta hefir nefnilega verið kosið við allar undanfarandi kosningar. Það er að vísu rétt, að afstaða hinna flokkanna í þessu máli er ekki jafnskýrt mörkuð og stefna Alþfl. En þó ber þess að gæta, að við síðustu kosningar var almennt gengið út frá því sem sjálfsögðu af öllum frjálslyndum mönnum í landinu, að ef Framsfl. og Alþfl. yrðu þess megnugir að taka sameiginlega við völdum, þá myndu þeir gera það og þá ætti að talast samvinna með þeim um þessi mál. En það hlaut þó öllum að vera ljóst, að sú samvinna gæti ekki tekizt nema löggjöfin og stjórnarframkvæmdirnar að einhverju leyti bæru keim af stefnu okkar Alþýðuflokksmanna, bæði í þessu máli og öðrum. En það hlýtur aftur að þýða það, að mönnum hefir verið það fullljóst, að að einhverju leyti a. m. k. yrði horfið inn á þessar margumtöluðu brautir ríkisrekstrarins, og þess vegna ber þar aftur að sama brunni, að nýtt þjóðaratkvæði um þetta atriði þýðir ekkert annað, en nýjar kosningar fyrir þessa flokka. Nýjar kosningar er út af fyrir sig ekkert að segja um nema gott eitt, því að það er ekki nema sjálfsögð lýðræðiskrafa, að þær fari fram sem oftast, en að hafa kosningar um þetta atriði eitt er alger óþarfi, því að um það hefir verið kosið fyrir tæpu ári síðan, eins og ég nú hefi sýnt fram á. Í grg. fyrir þingsályktuninn stendur: „Á þessu þingi (og er þar átt við þingið 1934) hefir stjórnin ýmist sjálf lagt fyrir eða látið stuðningsmenn sína bera fram mörg lagafrv. er stefna að því mjög ákveðið, að opinber rekstur komi í stað einkaframtaks í verzlun, iðnaði, útgerð og landbúnaði.“ - Skal nú gerð nokkur grein fyrir því, hversu langt hefir verið farið út á þessa braut og hver hætta muni geta hlotizt af fyrir land og lýð. Skal ég hér reyna að geta þeirra, frumvarpa, sem fram komu á síðasta þingi og fóru í þessa átt. Þau eru ekki fleiri en það, að ég ætla, að mér takist á tiltölulega stuttum tíma að geta þeirra flestra. Af einkasölufrv., sem fram voru borin, voru þessi helzt: 1. Áburðareinkasala, sem þó hefir verið í framkvæmd sem nokkurskonar einkasölu síðan 1931 og reynzt ágætlega. Breyting er þetta því engin önnur en sú, að lögfest hefir verið það skipulag á þessari verzlun, sem reynt hefir verið og framkvæmt undanfarin ár og reynzt vel. 2. Einkasala á eldspýtum og vindlingapappír. Þetta er mjög skyld verzlun tóbakseinkasölunni og er sett í samband við hana, án aukakostnaðar fyrir ríkissjóðinn, en með þó nokkrum verzlunarhagnaði fyrir hann. Breytingin, sem þessi einkasala veldur, svo fremi að hægt er að tala um nokkra breyt., er sú, að verzlunarhagnaðurinn af þessari vöru flyzt frá nokkrum einstaklingum í ríkissjóðinn. 3. Einkasala á bifreiðum og rafmagnsáhöldum. Þetta eru sennilega þau einkasölulög, sem sjálfstæðismönnum hefir sviðið sárast, og þá sérstaklega þeim mönnum, sem verzlað hafa með þessa hluti, og það er eðlilegt, því að það er almennt mál manna, að þeir, sem verzlað hafa áður með þessa hluti, hafi haft af þeirri verzlun allmikinn ágóða. Við þessa einkasölu er unnið tvennt. Það er hægt að fækka mjög mikið þeim tegundum, sem inn eru fluttar, þegar allur innflutningurinn er á einni hendi, og af því er geysilegur þjóðarsparnaður, því að varahlutalagerar verða vitaskuld þeim mun ódýrari, eftir því sem tegundirnar eru færri. Og svo hitt, að hagnaðurinn af þessari verzlun rennur nú í ríkissjóð, í staðinn fyrir að áður lenti hann hjá nokkrum fáum stórinnflytjendum. Ég veit ekki, á hvoru þessu atriði þjóðin græðir meira, hinum beina hagnaði við söluna eða hinum óbeina við takmörkun og val tegund. anna. - Það eitt er víst, að hún græðir á báðum mikið. 4. eru lög um einkaheimild fyrir ríkisstjórnina til að flytja inn og búa til hárvötn, ilmvötn, bökunardropa og pressuger o. fl. Þau hafa tvöfaldan tilgang. Í fyrsta lagi að hindra það, að við tilbúning þessar, vörutegunda og notkun séu skapaðir möguleikar til heimabruggs, sem óneitanlega hefir borið mjög á og berjast ber á móti með öllum mögulegum ráðum. Og í öðru lagi fellur þessi framleiðslustarfsemi mjög saman við ýmsa starfsemi áfengisverzlunarinnar og getur gefið henni allmiklar tekjur. Fleiri einkasölulög voru nú ekki samþ. á síðasta þingi. Þó er skylt að geta þess, að tvö frv. önnur komu fram, en náðu ekki samþykki þá, sem ég skal einnig geta, því að þau hafa bæði komið aftur á þessu þingi, og er allt útlit fyrir, að þau nái bæði fram að ganga lög annað er víst um það bil orðið að lögum). Það er í fyrsta lagi einkasala á trjáplöntum. En það hafði þá sérstöðu að vera borið fram m. a. af sjálfstæðism., hv.þm. A.-Húnv., sem var meðflm. að frv. (síðasti ræðumaður glymdi því að minnast á þetta af skiljanlegum ástæðum). En það frv. miðar að því að tryggja það fyrst og fremst, að heilbrigðar plöntur flytjist til landsins, en á því mun hafa borið, að misjafnlega góðar plöntur hafi verið fluttar inn og ennfremur er á þennan hátt hægt að tryggja að einvörðungu verði fluttar inn þær tegundir, sem hafa þroskaskilyrði hér -, en á því hefir einnig borið allmikið, að fluttar hafa verið inn trjáplöntur þeirra tegunda, sem erfitt eða jafnvel ómögulegt er að rækta hér. Ágóðinn af þessari einkasölu á að renna til skógræktarinnar í landinu, og eru víst allir sammála um, að hana beri að styrkja. Þá er annað frv., sem einnig dagaði uppi á síðasta þingi - um ríkisútgáfu námsbóka -, en nær þá vonandi fram að ganga. Meiningin með því frv. var eingöngu sú, að útvega ódýrari kennslubækur. Fyrir síðasta þingi lá skýrsla frá fræðslumálastjóra um það, að með þessu fyrirkomulagi og án verulegra fjárútláta úr ríkissjóði mætti lækka útgáfukostnaðinn og þá um leið sölukostnaðinn, þar sem bækurnar átti að selja með kostnaðarverði, um allt að helming frá því, sem nú er. Yrði það allverulegur og vel þeginn sparnaður fyrir fátækar barnafjölskyldur. Fleiri voru einkasölufrv. ekki, og get ég ekki séð, að þjóðinni stafi nein yfirvofandi hætta af þessu. Ég hygg þvert á móti, að hér sé áreiðanleg, stefnt í rétta átt, bæði um tekjuöflun fyrir ríkissjóðinn, sem stefnt er að með sumum einkasölunum, og til hagsbóta fyrir þjóðarheildina að einhverju verulegu leyti í þeim öllum. - Auk þessara frv. komu fram nokkur önnur um ríkisrekstur og um íhlutun ríkisvaldsins á ýmsum sviðum. Að því er snertir sjávarútveginn voru þessi helzt: Lög um kaup á síldarverksmiðjunni á Raufarhöfn, sem eru í beinu framhaldi af þeirri stefnu, sem hafin hefir verið fyrir nokkru um síldarverksmiðjur ríkisins og reynzt hefir mætavel, og meira að segja hefir verið færð lengst út af Magnúsi Guðmundssyni, þegar hann tók leigunámi síldarverksmiðjuna á Sólbakka. Lög um síldarverksmiðjur ríkisins, sem banna einstaklingum að auka verksmiðjur sínar eða byggja nýjar án leyfis stj., og loks lög um síldarútvegsnefnd og lög um fiskimálanefnd, sem eiga að hafa hönd í bagga um nýjar verkunaraðferðir og nýja markaði, sölu- og veiðileyfi o. fl. Inn á þessar takmörkunarbrautir hafði verið gengið áður með aðstoð ríkisvaldsins, þar sem Ólafur Thors gaf út fyrstu bráðabirgðalögin um þetta efni, þegar hann var ráðherra, sællar minningar. Um landbúnaðinn er það að segja, að auk kjötsölu- og mjólkurlaganna, sem fyrst og fremst beinast í þá átt að aðstoða framleiðendur sjálfa til að skipuleggja sölu afurða sinna á innlendum markaði, hafa ekki verið samþ. nein lög á síðasta þingi, sem fara í þá átt, að ríkið taki að sér rekstur né eign nokkurra jarða né neinn ríkisrekstur landbúnaðinum viðkomandi, umfram það, sem verið hefir. Að vísu kom fram frv. um afnám sölu þjóðjarða og kirkjujarða, sem ekki náði fram að ganga, en það er langur vegur frá því, er ríkið hættir að selja þær jarðir, sem það hefir eignarhald á, og yfir í það, að kaupa allar jarðir á landinu. Ég sé ekki ástæðu til að ræða hér um ríkisútvarpið, ferðamannaskrifstofuna eða líftryggingarnar. Þessi tvö síðari mál voru til umr. á síðasta Alþingi, en voru ekki samþ. þá, en verða væntanlega tekin upp aftur til afgreiðslu. En hv.þm. virtist telja það svo sjálfsagðan hlut, að ríkið reki útvarpið, að hann fann ekki ástæðu til að hreyfa þar neinum mótmælum. Nú vil ég spyrja hv.þdm. og aðra, sem mál mitt heyra, hvort þeir telji, að svo langt sé gengið hér inn á ríkisrekstrarbrautina, að hag þjóðarinnar sé beinlínis stefnt í voða. - Ég veit, að þeir, sem sanngjarnlega líta á það mál, geta ekki svarað þeirri spurningu öðruvísi en neitandi. Og ég skal lýsa því yfir sem minni skoðun, að ég álít frekar of skammt gengið inn á þessa braut heldur en of langt, og get þess vegna miklu frekar ásakað mig og þá ráðandi þingflokka að hafa farið allt of linlega í þessi mál heldur en of djarflega. Því að það er okkar skoðun og sannfæring, að þetta sé rétt stefna, en ekki röng. Það er að vísu til einn flokkur manna í þessu landi, sem skaðast á þessari stefnu, og frá hans sjónarmiði er náttúrlega of langt farið, og það eru stórkaupmenn og stórframleiðendur, sem hafa hagnazt á þeirri verzlun og þeirri framleiðslu, sem ríkið hefir nú tekið í sínar hendur. En það er svo fámennur hópur manna, að hans hagsmunir verða hiklaust að víkja fyrir hag þjóðarheildarinnar, þó að þá kunni að taka það sárt í bili. Og þó að allur Sjálfstfl. verði settur í hreyfingu til að reyna að bjarga því, sem bjargað verður fyrir þessa herra, er það ekki arðvænleg stefna fyrir flokkinn, og ég ræð honum frá henni. Ástandið í heiminum er líka þannig nú, að þjóðirnar komast - nauðugar, viljugar - inn á einhverjar þessar leiðir, næstum óviðráðanlega, og það er einkennilegt tímanna tákn, að Ólafur Thors komst ekki hjá því í sinni stuttu ráðherratíð að setja bráðabirgðalög um takmörkun á útflutningi saltfisks, og að Magnús Guðmundsson lét það verða eitt af sínum síðustu ráðherraverkum í fyrra að setja bráðabirgðalög, sem heimiluðu ríkisstj. að taka leigunámi síldarverksmiðju - með eða án samþykkis eigandans, eins og það er orðað í lögunum. Þetta er talandi tákn þess, hversu kringumstæðurnar og erfitt viðskiptaástand í heiminum getur svínbeygt jafnvel forhertustu sjálfstæðismenn til að ganga inn á þær brautir, sem þeir sjálfir fordæma aðra fyrir að ganga inn á. Því þó að þeir væru sjálfstæðismenn og vildu vera sínum principum trúir, voru þeir þó fyrst og fremst ráðherrar og urðu að sjá hag þjóðarinnar borgið, jafnvel þó að þeir yrðu að brjóta odd af oflæti sínu á þennan hátt, enda létu þeir þá þjóðarheildina ráða meiru en flokksprincipin - og það ættu þeir að gera oftar. Ég segi þeim þetta því til lofs, en ekki til lasts. Allar þjóðir með auðvaldsskipulagi eru nú að kikna undir þessu þjóðskipulagi. Allar reyna þær að finna einhver ný ráð og nýjar leiðir út úr ógöngunum. Flest þau ráð, sem fundin hafa verið - eða reynt hefir verið að framkvæma -, fara meira eða minna inn á þær brautir, sem hv. 6. þm. Reykv. hefir verið að fordæma: að ríkið hafi meiri eða minni afskipti af verzlunarrekstrinum. Hið óskoraða einstaklingsframtak, sem var dáð og lofað fyrir aðeins nokkrum áratugum, eða bara fyrir nokkrum árum, er alstaðar að verða úrelt hugtak. Dæmin um það þarf ekki að sækja til Sovjet-Rússlands, eða annara, sem aðhyllast kenningar sósíalismans, heldur nægir bara að vitna í hið rammasta auðvaldsríki, sem til er í heiminum, Bandaríkin í N.-Ameríku, þar sem ríkisvaldið hefir tekið svo stranglega í taumana, að það ekki aðeins setur takmörk á vinnutíma manna í einkaverksmiðjum, heldur fyrirskipar líka stórfelldar kauphækkanir í fyrirtækjum einstaklinga, og þetta leyfa þeir sér að gera þar án þjóðaratkvæðagreiðslu. Nei, sannleikurinn er sá, að skipulagið - auðvaldsskipulagið - með sínu skefjalausa einstaklingsframtaki er að syngja sitt síðasta vers Það er mönnum yfirleitt ljóst, hvort sem þeir vilja viðurkenna það eða ekki. Gamli tíminn er að telja út og annar nýr að fæðast, en sú fæðing er erfið, eins og allar fæðingar. Hversu erfið hún verður, fer mjög eftir því, hvernig menn taka henni og hvaða aðbúð hið nýja skipulag eða skipulagsbreyting fær, - hvort þjóðin tekur henni með samúð og velvilja, eða hvort pólitískum og öðrum spekúlöntum tekst að villa henni enn sýn nokkra stund og skapa óeðlilega mótstöðu á móti hinum sjálfsögðu breytingum. í þeirri fánýtu von, að þeim takist enn um stund að hagnast á vesaldóminum. Ég þykist nú hafa sýnt fram á með nokkrum rökum: 1. Að Alþfl. hefir ekki farið á bak við sína kjósendur eða þjóðina í heild, heldur þvert á móti undirstrikað mjög greinilega afstöðu sína til þessa máls. 2. Að Alþingi hefir yfirleitt farið mjög skammt á þeirri braut, sem þáltill. virðist átelja, og því alls ekki gefið tilefni til þessarar þjóðaratkvgr Ég mun því ekki geta fylgt henni.

Þorsteinn Briem Herra forseti! Áður en ég geri grein fyrir afstöðu minni til þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, vil ég, þar sem þetta er fyrri umræða málsins, fara nokkrum orðum um ríkisrekstur og einkarekstur yfirleitt, eins og nú horfir við. Um það eru allir flokkar sammála, að á nokkrum sviðum sé ríkisrekstur sjálfsagður. Heyra þar til ýms menningartæki, svo sem póstgöngur, sími og fræðslumál, bæði almennir skólar og sérskólar í þeim fræðigreinum, sem þjóðfélaginu eru nauðsynlegar. Um það eru allir á einu máli, að yfirleitt sé þessum málum bezt borgið með því, að ríkið taki þau að sér. Sama er og að flestra dómi um ýmsar aðrar menningarstofnanir, svo sem kirkju og útvarp, bæði af því að rétt þykir að styðja þessar stofnanir, og svo m. a. af þeirri ástæðu, að ekki þykir æskilegt, að þessar stofnanir, sem hafa svo víðtæk áhrif, hafi aðstöðu til þess að verða einskonar ríki í ríkinu. Þá hefir og verið horfið að því ráði, að hafa ríkisrekstur að nokkru leyti á strandferðum, bæði af því, að sá rekstur hefir verið einstaklingum ofvaxinn, og af því, að ef þar væri um algeran einkarekstur að ræða, þá mundu þau skip aðeins koma á stærstu og beztu hafnirnar, en þörfum smáhafnanna og þeim, sem að þeim búa, alls ekki vera borgið, nema þá með ríflegum styrk. Þó hefir þótt hentara að hafa einkarekstur með ríkisstyrk á flóa- og innfjarðabátum, og efast ég ekki um, að það sé rétt. þá hefir þótt rétt, að ríkið tæki að sér rekstur mikils iðnaðarfyrirtækis, til viðbótar því, sem einstaklingarnir hafa áorkað. Og á ég þar við síldarverksmiðjur ríkisins. Þótt ríkisrekstur á slíku stórfyrirtæki sé allmiklum annmörkum bundinn og hafi áhættu í för með sér, þá mun mega líta svo á, að tæplega hafi orðið hjá honum komizt, þar sem hann var einstaklingunum ofvaxinn, en hinsvegar ómissandi liður í atvinnulífi landsmanna. Það er að mínum dómi rétt stefna að styðja einstaklingsframtakið svo sem unnt er. En þar sem einstaklingsframtakinu eru atvinnufyrirtækin ofvaxin, þá er rétt að styðja það skipulag, sem rétt rekið á að geta náð að nokkru kostum beggja, bæði ríkisrekstrar og einkaframtaksins. Og það er samvinnufyrirkomulagið. - Samvinnuskipulagið getur haft kosti hinna skipulaganna beggja á þann hátt, að með því fyrirkomulagi geta margir menn og smáir ráðizt í fyrirtæki, sem þeim væru hverjum um sig langt um megn fram. Samvinnufyrirkomulagið á að geta gætt réttar hinna smáu engu síður en ríkisreksturinn. En samvinnuskipulagið hefir auk þess þann stóra kost fram yfir ríkisreksturinn, að þar fær einstaklingsframtakið og ábyrgðartilfinningin og áhuginn, sem því fylgir, líka að miklu leyti notið sín, ef rétt er að farið. Bændafl. vill því, samkvæmt stefnuskrá sinni, stuðla að samvinnufélagsfyrirkomulaginu. - Samvinnufyrirkomulagið getur átt víðar við en í verzlun. Skal ég nefna. t. d. iðnaðarfyrirtæki eins og kjötfrystihúsin, sem urðu bjargráð landbúnaðarins, þegar saltkjötsmarkaðurinn tók að skerðast. Og á sama hátt er líklegt að hraðfrystihús, rekin sem samvinnufyrirtæki, þar sem það á við, gætu orðið nokkurt bjargráð smábátaútgerðinni á sumum stöðum hér við lönd, ef saltfisksmarkaðurinn skerðist svo sem horfur eru á. Og gæti þar sumstaðar orðið samvinna milli fiskimanna og kjötframleiðenda um að nota sömu húsin. Þar sem svo hagar til, að hægt er. Samvinnufélagsskapur í útgerð álít ég, að eigi að vera bundinn við hvert einstakt skip og þá, sem að aflanum vinna, einmitt til þess, að einstaklingsáhuginn fái sem bezt notið sin. Hinsvegar geta hin einstöku útgerðarsamvinnufélög myndað með sér smærri eða stærri sambönd um innkaup, sölu og skrifstofuhald, þar sem hent er. Ég lít svo á, að einstaklingsframtakið sé svo mikilsvert verðmæti í þjóðlífinu, að því eigi ekki að setja of þröngar skorður, heldur veita því sanngjarnan stuðning í atvinnumálum. En þar sem atvinnufyrirtækin eru hinsvegar svo stór, að þau verða ekki rekin á heilbrigðum grundvelli af einstaklingum, þá á að styðja hina mörgu og smáu einstaklinga til þess að reka þessi atvinnufyrirtæki á samvinnugrundvelli. Hitt tel ég neyðarúrræði, þótt stundum verði ekki hjá komizt, eins og t. d. um síldarverksmiðjurnar, að ríkið taki sjálft reksturinn beinlínis að sér. Má þar m. a. henda á, að ríkisstjórnir munu sjaldnast valdar með sérstöku tilliti til þeirra hæfileika, sem þarf til að stjórna stórum atvinnufyrirtækjum, enda hverri landsstjórn ofvaxið að fylgjast þar með, öðruvísi en með annara augum. Það getur og ekki talizt heppilegt, að öll atvinnufyrirtæki þjóðarinnar væru háð þeim stjórnmáladuttlungum og stjórnmálahlutdrægni, sem við erum þjóða ríkastir af. - Öðru máli er að gegna t. d. um verzlun með einstök eiturefni, einkum ef þau eru jafnframt vel fallin til þess að veita ríkissjóði góðar tekjur, svo sem áfengi og tóbak. Þar lít ég svo á, að ríkið sé vel komið að þeim gróða, sem hægt er að hafa af verzlun með slíkar vörur, því að ríkið og þjóðfélagið verður beint og óbeint að taka á sig þungar byrðar vegna afleiðinganna af ofnautn þeirra. Og um áfengi á aðalatriðið þó ekki að vera gróðinn, heldur takmörkun neyzlunnar. Samt er og, ef einhver vara er komin í hendur á einokunarhringum, svo sem í verzlun með tilbúinn áburð. Þar tel ég ríkisverzlun eiga rétt á sér, m.a. vegna þess, að þann veg er hægt að tryggja þeim, sem hafa erfiðasta verzlunaraðstöðu, sama verð og þeim, sem hafa hana bezta við stóru hafnirnar. - Um aðrar þær vörur, sem eru í höndum einokunarhringa, svo sem olíu. getur verið nauðsynlegt að setja hámarksverð til tryggingar gegn óhæfilegri skattlagningu á landsfólkið, og hér í þessu tilfelli á annan höfuðatvinnuveg þjóðarinnar. Og það má alls ekki koma fyrir, að Útvegsmönnum sé með gjaldeyrishömlum hægt frá að ná sér í þessa vöru beint frá útlöndum, þar sem þeir geta fengið hana ódýrari en hér er unnt. Í verzlunarmálum er nú allt á hverfanda hveli, hvert sem litið er. Það er því vart unnt að segja um það löngu fyrirfram, hvort komið gæti til mála, að ríkið taki að sér verzlun með fleiri vörur en þær, sem nú hafa verið nefndar. En eftir minni skoðun á að varast að grípa til þeirra úrræða, nema brýn og óumflýjanleg nauðsyn beri til. Og um einkasöluheimildir þær, sem samþ. voru á síðast, þingi, verð ég að álíta, að þær hafi yfirleitt verið misráðnar. Má í því sambandi nefna eldspýtur og pressuger. Ég tel það ekki rétt að grípa þannig fram í fyrir starfsemi sölusambands ísl. fiskframleiðenda sem gert var á þinginu síðasta. Enda sá hæstv.atvmrh. sig knúðan til að bæta þar að nokkru úr í bráðina með bráðabirgðalögum. Sölusamband ísl. fiskframleiðenda hafði unnið stórmikið gagn. Það hafði hækkað verð fiskjarins, og það hafði áunnið sér hin beztu sambönd og vakið traust á sér meðal erl. viðskiptamanna. Og ég tel ekki, að við höfum haft ráð á því að leggja neitt í hættu um að rjúfa þau trausts- og viðskiptasambönd á svo hættulegum tímum. - Annað mál er hitt, hvort laga hefði mátt nokkra smávægilega galla á fyrirkomulagi sölusambandsins. Það hefði sennilega verið auðvelt, án þess um leið að veifa einkasöluheimildinni framan í hinar erlendu viðskiptaþjóðir, sem ekki eru einkasölufyrirkomulaginu vinveittar yfirleitt. Um síldareinkasölu hefir þjóðin þegar fengið dýrkeypta reynslu, þar sem hún skildi svo við, að framleiðendur fengu lítið og sumir alls ekkert fyrir afla sinn, en aðamarkaður sá, sem áður hafði verið beztur fyrir þessa vöru, eyðilagðist. Og ofan á allt þetta tap, sem ekki verður reiknað, varð ríkissjóður svo vegna ábyrgðar að bera milljónartap. Um hina nýju raftækjaverzlun skal ég fátt segja. En allir vita, að óvíða eru framfarir í vörutilbúningi hraðstígari en þar. Og það svo, að það, sem gott þótti fyrir ári, getur verið orðið úrelt áður en varir. Ég tel því varhugavert, að ríkið taki að sér að liggja með allar þær vörubirgðir, sem nauðsynlegar eru í þessari grein, ef fullnægja á eðlilegum kröfum viðskiptamanna á þessu sviði. Um bílaverzlunina lítur út fyrir, að hæstv.ríkisstj. hafi sjálf rekið sig á örðugleika, sem hún hefir ekki gert sér grein fyrir fyrirfram. Hjá öðrum stjórnarflokknum hafa komið fram raddir um það, að nú væri einmitt hinn rétti tíminn til þess að ríkið tæki alla utanríkisverzlunina í sínar hendur. En það má mikið vera, ef hinir gætnari menn flokksins á þingi hika eigi áður en þeir stíga það spor. Það tekur lengri tíma en svo, að gert sé í hendingskasti, að ná beztu samböndum í hverri einstakri vörugrein. Hvað þá ef þeim samböndum þyrfti að ná á svipstundu í öllum þeim margvíslegu vörutegundum, sem hingað flytjast. Og svo margt mundi þurfa að athugast í sambandi við það mál, bæði um utanríkismál og annað, að það væri næsta ósennilegt, ef sá þingflokkur, sem nú ber stjórnarábyrgð, vildi hrapa að slíku eins og á stendur. Um sjálfsábúð eða leiguliðaábúð á jörðum hygg ég, að ekki þurfi annað en að fara um héruð landsins til þess að sjá, að yfirleitt eru sjálfsábúðarjarðir betur setnar, - meiri alúð lögð við að byggja þær upp og rækta, þó að til séu undantekningar. Með þetta fyrir augum tel ég, að ekki eigi að gera neitt til að hindra sjálfsábúðina, heldur styðja menn til þess að geta haldið jörðunum með haldkvæmum fasteignalánum. Það væri æskilegt að geta tengt ættirnar sem fastast við ættarsetrin, t. d. í svipaða átt og kemur fram í hugmyndinni um óðalsrétt, og ennfremur með því að veita börnum óðalsbónda rétt til að fá keypta föðurleifð sín, með ekki hærra verði en fyrir fasteignamat, ef þau ætla að búa á henni sjálf. Hitt er annað mál, að á því eru óyfirstíganlegir erfiðleikar, að allir, sem við búskap fást, eigi sjálfir ábýlin, og því þarf að veita leiguliðunum sem bezta aðstöðu. Hefir og stórt spor verið stigið í þá átt með ábúðarlögunum frá 1933, þó umbæta megi þá löggjöf á ýmsan hátt. Um erfðaábúð á opinberum jörðum vil ég segja það, að ég tel rétt, að hún sé reynd, og það haft, sem betur reynist. En ganga verður vandlegar frá löggjöf um það efni en enn hefir verið gert í þeim frv., sem hér hafa komið fram á Alþingi. Öll ábúðarlöggjöf er vandasamt verk, svo að jafnvel heilum milliþinganefndum hefir reynzt það mál alltorvelt. Það er því miklu stærra mál en svo, að um það verði rætt á einni kvöldstund. En þótt margur sjálfseignarbóndinn eigi erfitt nú í kreppunni, þá ætla ég, að langir tímar liði þangað til allir sjálfseignarbændur í landinu óska þess, að ríkið kaupi af þeim jarðirnar, til þess að þeir geti sjálfir gerzt leiguliðar. Tillaga sú, sem hér liggur fyrir til umræðu, fer í þá átt, að leitað sé þjóðaratkvæðis um: 1. Hvort vinna eigi með nýrri löggjöf að þeirri breytingu á þjóðskipulagi Íslendinga, að ríkisrekstur komi í stað einkaframtaks í atvinnumálum, og 2. Hvort stefna beri að því, að allar jarðeignir á landinu hverfi úr sjálfsábúð og verði ríkiseign. Þótt tillagan hefði mátt vera nákvæmar orðuð, þá eru spurningarnar allljósar. Það er spurt um það, hvort þjóðin vilji a. m. k. smám saman eyða því þjóðskipulagi, sem nú er, um einkaatvinnurekstur, en hverfa að þjóðnýtingu atvinnuveganna og mynda sósíalistískt þjóðskipulag með ríkisrekstri í öllum atvinnugreinum. Og það er spurt um, hvort allir sjálfseignarbændur eigi að hverfa úr landinu og gerast leiguliðar ríkisins. Ekki getur verið vafi á, hvers vegna tillaga þessi er fram komin. Hún er komin fram vegna þess, hversu þeir flokkar, sem nú fara með völd í landinn, hallast mjög í áttina til ríkisrekstrar. Er það að vísu ekkert undrunarefni um annan stjórnarfl., sósíalista, þar sem það er á stefnuskrá þeirra að koma á ríkisrekstri og þjóðnýtingu, ekki aðeins í verzlun, heldur í öllum öðrum greinum atvinnulífsins. - Hinsvegar hefir það ekki hingað til verið yfirlýst stefna Framsfl. að koma á þjóðnýtingu, eða ríkisrekstri yfirleitt, heldur aðeins í nokkrum örfáum nánar tilteknum atriðum. En nú á síðasta þingi kom í ljós allskýr stefnubreyting í þessu efni hjá Framsfl. eða ráðamönnum hans. Og það er þetta, að flokki sósíalista hefir að nokkru tekizt að beygja annan sér fjölmennari flokk undir sig í þessu efni, svo að þjóðnýtingarstefnan hefir fengið verulegan liðsauka á þingi þjóðarinnar, sem hefir gefið tilefni til þess, að tillagan er fram komin, og að hún er tekin alvarlega. því að ef þetta tilefni væri ekki fyrir hendi, - ef engir aðrir en hinir yfirlýstu samflokksmenn sósíalista og kommúnista hneigðust eða létu kúgast í þjóðnýtingaráttina, þá er sé flokkur ekki fjölmennari en það, að þáltill. um þjóðaratkvæði um þetta mál væri með öllu ástæðulaus, því að úrslitin væru þá fyrirfram vituð. Ég skal engan veginn halda því fram, að þetta tilefni sé hégóminn einber. En samt sem áður verð ég að draga í efa, að rétt sé, að svo komnu, að samþ. þessa till., a. m. k. í því formi, sem hún liggur hér fyrir. Ég skal ég færa nokkrar ástæður fyrir því. Ætlazt er til þess, að þjóðaratkv. verði leitað um þetta mál á næsta vori. Ekki eru neinar líkur fyrir því (eins og er a. m. k.), að til almennra kosninga komi svo fljótt. En ettir þeirri reynslu að dæma, sem fékkst t. d. við atkvgr. um bannið nú síðast, verður vart ætlað, að atkvgr. verði nógu almenn, ef hún getur ekki farið fram á sama tíma og almenna þingkosningar. Þess yrði tæplega að vænta, að þátttaka í þessari atkvgr. einni saman yrði það mikil hvarvetna á landinu, að hún gæfi þann úrskurð um þjóðarviljann, sem alls ekki yrði véfengdur af þeim, sem á annað borð vildu véfengja hann. Og hver mundi þar efast um viljann hjá ráðamönnum núv. stjórnarflokka, ef atkvæðaúrslitin gengju á móti þeim, svo sem nálega er víst? Mundi ekki einmitt mega ganga að því sem vísu, að jafnvel þótt atkvgr. yrði svo almenn sem bezt yrði á kosið, og þótt hún gæfi alveg ótvíræðun úrskurð um þjóðarviljann, þá mundi ríkisstj. og ráðamenn stjórnarflokkanna ekki hafa þann úrskurð að neinu, ef hann gengi á móti þeim? Hefir hv.flm.till. ekki séð þess nóg dæmi hér á þingi, hvernig ráðamenn stjórnarflokkanna berja niður með sleggjuhausum jafnvel till. til lagfæringar á augljósum og viðurkenndum formgöllum á frv., ef þær till. koma frá stjórnarandstæðingum? Hefir hann gleymt. hvaða viðtökur þær fengu nýlega hér á þingi hinar sanngjörnu till., sem kjörnir fulltrúar mjólkurframleiðenda hér á Suðurlandi og í Borgarfirði báru fram um, að framleiðendur sjálfir fengju nokkru meiri áhrif á framkvæmd mjólkursölunnar? Höfðu ekki þær till. verið samþykktar með 16/19 hl. atkv., eða nær því í einu hljóði, á fulltrúafundinum? Fengu þeir ekki m. a. einn af flokksmönnum stj. til að bera þær fram? Og stóðu ekki jafnvel ýmsir af beztu flokksmönnum stj. utan þings að þeim tillögum, eða lýstu sig þeim fylgjandi án alls flokkságreinings? - Heldur forsrh., að ég hafi átt við sig? Nei. Hann er ekki ráðam. í stjfl. - En hvernig fór? Mætti þá ekki alveg eins búast við, að þótt 16/19 hl. þjóðarinnar allrar óskuðu eins eða annars, þá sætu ráðamenn stjórnarflokkanna við sinn keip, eins og ekkert hefði í skorizt? Og til hvers væri þá að gera þjóðinni allt það ómak, umstang, verkatöf og tilkostnað, sem slík atkvgr. hefir beint og óbeint í för með sér? Hv. flm. virðist enn ekki - eða a. m. k. ekki þá stundina, sem hann skrifaði till. - hafa áttað sig á því, að ráðamenn hv. stjórnarflokka eru ekki lýðræðismenn. Nei, þar kennir miklu meiri einræðisanda en svo, að samrýmzt geti sönnu lýðræði, eins og það orð er skilið, a. m. k. í nágrannalöndunum. Ég geri mér þess vegna ekki þær tálvonir að úrslit alþjóðaratkvæðis um slíkt mál sem þetta eitt saman mundu hafa mikil áhrif á þá menn, sem í raun og veru stjórna landinu eins og nú er. Ég vil ekki þar með segja, að till. sé að ófyrirsynju fram borin. Hún getur vakið þjóðina að einhverju leyti til umhugsunar um, hvert stefna skuli í þessum málum. Og ég tel bað mikilsvert, því að sennilegt er, að þessi mál komi meira til greina í næstu kosningum en í þeim síðustu. En eins og ég hefi leitt rök að tel ég ekki, að þjóðaratkvæði komi að gagni. fyrr en í sambandi við almennar þingkosningar. Ef hv.flm. vill breyta till. á þá leið mundi ég geta greitt henni atkv. Annars greiði ég atkv. á móti henni, a. m. k. við síðari umr. málsins.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Háttvirtu áheyrendur! Ég ætla fyrst að snúa mér með nokkrum orðum að vissum atriðum í ræðu hv. síðasta ræðumanns, Þorsteins Briems. Ég verð fyrst að láta undrun mína í ljós yfir þeim mikla velvilja, sem birtist í ræðu hv.þm. í garð samvinnufélagsskaparins í landinu. Hann lézt vilja styðja mál samvinnumanna og starfsaðferðir, en það verð ég að segja, að sá klofningsflokkur, sem hv.þm. tilheyrir, hefir aldrei gert neitt fyrir samvinnufélagsskapinn í landinu annað en það, sem er honum til tjóns. M. a. hefir blað þessa klofningsflokks ráðizt með pólitískum órökstuddum brigzlyrðum á forstjóra Sambandsins, sem eru svo röng, að allir samvinnumenn landsins fyrirlíta þessa árás, eins og yfirleitt allt annað, sem fram kemur í því blaði. Því fer svo fjarri, að hv.þm. hafi gert samvinnufélagsskapnum gagn með því að fleygja í hendur andstæðinganna kjördæminu Vestur-Skaftafellssýslu. báðum þingsætum Rangárvallasýslu, Dalasýslu og báðum Húnavatnssýslum. Þessi orð hv.þm. geta því ekki verið töluð í einlægni, enda kom margt fleira fram í ræðu hv.þm., sem sýndi fram á það. - Til þess að sýna, hve laus öll bygging og hugsun var í ræðu hv.þm., vil ég drepa á það, að hann talaði um, að það væri sjálfsagt, að útvarpið væri rekið af ríkinu. - Hvers vegna? Hann vildi þetta af því, að íhaldið var búið að „skandalisera“ á því. Hv. 1. þm. Skagf. hafði veitt Lárusi Jóbannessyni einkaleyfi á rekstri útvarpsins í nokkur ár, eins og kunnugt er. Það átti að verða gróðafyrirtæki, og hann sagði við Tryggva Þórhallsson, kannske að gamni sínu, að hann vildi fá útvarpið til þess að geta ráðizt á framsóknarmenn í því á hverjum degi. Það var fyrst eftir að íhaldsfyrirtækið gat ekki staðizt sem útvarpsfyrirtæki og þegar Framsfl. og Alþfl. tóku við stjórninni, að gengið var inn á þá braut, sem útvarpið nú er á og reynzt hefir ágætlega, svo sem kunnugt er. Þá sagði hv.þm., að ríkinu væri ofvaxið að reka síldarverksmiðju. Það væri reynandi að spyrja Kveldúlf að því, hvort það borgi sig ekki að reka síldarverksmiðju. Hann hefir rekið síldarverksmiðju á Hesteyri í mörg ár og leigt aðra verksmiðju á Sólbakka, sem hann hefir einnig rekið. Nú er Alliance að láta byggja síldarverksmiðju við Húnaflóa. Þá minntist hv.þm. á mjólkurmálið, og sagði hann, að ekki liti út fyrir, að núv. hæstv. stj. ætlaði að gera mikið í því. Þessi hv.þm. var landbráðh. í 2 ár, en ekki breytti hann mjólkurverðlaginu til gagns fyrir bændur. Hann borgaði ekki mjólkurbúastyrkinn, þrátt fyrir það, þótt meiri hl. þingsins skoraði á hann að gera það. Sá ræfill af mjólkurlagafrv., sem samþ. var 1933, var svo í framkvæmdinni, að það var bannað að framkvæma það af Magnúsi Guðmundssyni, þáv. dómsmrh., fyrr en eftir kosningar. Um mjólkurmálið nú er það að segja, að bændurnir í Mosfellssveitinni fá nú meira fyrir hvern lítra mjólkur en þeir áður fengu, og bændurnir austan fjalls hafa fengið miklu betri aðstöðu í þessum efnum síðan samsalan tók til starfa. Þetta er núv. hæstv. stj. að þakka. Frá fyrrv. stj. var ekkert annað að hafa í þessu máli en sundrung og óheilindi, og hv. 10. landsk., sem var á valdi íhaldsins, var með þess aðstoð kominn á fremsta hlunn með að eyðileggja málið á þingi 1933. Sjálfur var hv. 10. landsk. þá þegar undirlægju íhaldsins í stjórninni og gat ekkert í þessum málum gert, þótt hann hefði viljað. Þess vegna er hver eyrir, sem bændur fá fyrir afurðir sínar fram yfir það, sem áður var, hlekkur um fót hans nú, eftir að hann hefir verið rekinn úr þeirri stöðu að vera trúnaðarmaður bænda í þessum efnum. En að svo fór, má hann um kenna sjálfum sér og íhaldinu, sem gerðu samband sín á milli og borguðu hvort öðru með svikinni vöru. Var það þó að vísu framför frá því, sem áður var, að sambandið yrði opinbert. Íhaldið lánaði Bændafl. til atkv. til þess að reyna að hindra það um stund, að hægt væri að þurrka út spekúlationir, fjárglæfra og spillt réttarfar. Þessu láni var á glæ kastað, að því leyti, að hv. 10. landsk. varð að hrökklast úr sæti sinu ásami yfirboðara sínum og vini, fyrrv.dómsmrh. Magnúsi Guðmundssyni. virðist hv. 70. landsk. því hafa reynzt öllu slyngari í jarðakaupum en atkvæðakaupum. Þá vil ég beina nokkrum orðum til míns gamla vinar og sveitunga, flm.þáltill., hv. 5. þm. Reykv. Hann hélt hér ræðu um málið og talaði af góðri greind. eins og vænta mátti, þ. e. a. s. ef ekki er litið á innihald ræðunnar. Við hv. I. landsk. munum svara till. hans með rökst. dagskrá á þá leið, að þetta sé með öllu óþarft, þar sem allir flokkar hafi látið álit sitt í ljós um þessi efni áður, og Sálfstfl. hafi sjálfur verið inni á ríkisrekstrarbrautinni, svo að hér sé ekki um neinar hreinar línur að ræða. Það nægir að benda á það, að Jón heit. Magnússon kom á vinsölu ríkisins og staðfesti þar með ríkisrekstur, og engum íhaldsmanni hefir dottið í hug að breyta þeirri ráðstöfun síðan. Og hver var það, sem kom á tóbaksverzlun ríkisins? Var það ekki Magnús Guðmundsson. fyrrv.dómsmrh. íhaldsins? Hans eigin menn rifu að vísu þá stofnun niður síðar í bili en hv. 1. þm. Skagf. núv. lýsti yfir því við það tækifæri, að einkasalan hefði ekki brugðizt vonum sínum, og þjóðin sá, að þetta var rétt, þó að íhaldsmaður segði það. Þjóðin hefir grætt á þeirri stofnun, og ég er ekki að áfellast hv. 1. þm. Skagf. í því máli. Þá mætti minnast á form. íhaldsflokksins, hv.þm. G.-K., sem kom á einkasölu á saltfiski, með stórsektum viðlögðum á þá, sem ekki vildu beygja sig undir hana, því þótt frjáls samtök saltfisksframleiðenda væru til áður, var það ekki nóg fyrir Kveldúlf. 1931, þegar öll fiskframleiðslufyrirtæki voru að fara á hausinn, var gripið til þess að stofna til einkasölu á fiskinum, sem einu leiðarinnar út úr vandræðunum. Og hv.þm. veit það vel, að forráðamenn Kveldúlfs ætluðust til, að sett yrði á stofn fullkomin fiskeinkasala undir þeirra yfirstjórn, ef íhaldið hefði ekki tapað í kosningunum.

Er þetta ekki sjúkdómur?

. Ég vonast nú til, að hv.þm. G.-K. takist þetta aldrei. Nú hefir fiskimálanefnd ekki stundlegan frið fyrir Kveldúlfi, sem sífellt er að heimta einkasölu, sem auðvitað verði undir hans stjórn. Það er því ekki annað sýnna en að setja verði einhverskonar handjárn á hina stærri fiskframleiðendur, svo að þeir steypi ekki hver öðrum um koll. Þá má minna á það, að í fyrra voru síldarútflytjendur svo bráðlátir í kröfum sínum um einkasölu á vissri tegund síldar, að hæstv.atvmrh. varð að staðfesta bráðabirgðalög um slíka einkasölu á skipsfjöl, á leið til Seyðisfjarðar. Svo aðkallandi var þörfin á einkasölu þá hjá flokksmönnum hv. 6. þm. Reykv. Þessi dæmi, sem ég nú hefi nefnt, sýna, að allar aðalkröfur um ríkisrekstur hafa jafnan komið frá íhaldinu. Þá vík ég að jarðakaupunum. Stefna okkar framsóknarmanna í því máli hefir jafnan verið sú, að menn annaðhvort ættu ábúðarjarðir sínar sjálfir eða hefðu þær á erfðafestu. Ég hefi borið fram frv. um slíka erfðafestuábúð á ríkisjörðum 4-5 sinnum á þingi, þótt hv. 2. þm.N.- M. megi teljast höfundur þess máls. Þetta mál mun koma fyrir aftur á næsta þingi. Nú er ástandið svo, að þrátt fyrir allt er ekki nema um helmingur jarða landsins í sjálfsábúð að nafninu til. Þessar jarðir verða. einkum ef verulegur kostnaður hefir verið í þær lagður, oftast of dýrar fyrir börnin að taka við þeim, ekki sízt á þessum versnandi tímum. Þessar jarðir lenda því oft í braski og oftast með þeim árangri, að öllum verður ókleift að búa á þeim. - Ég skal nefna eitt dæmi af ríkisjörð, sem sætti þessum örlögum. Það er jörðin Hrafnagil í Eyjafirði. Þetta er lagleg jörð, og hún var seld ábúandanum þar, presti, sem ekki er langt frá okkur í kvöld, fyrir 4000 kr. Nokkru síðar kaupir hana ríkur maður fyrir 44000 kr. Hann lætur reisa þar miklar og dýrar byggingar. En vegna hinnar kristilegu álagningar prestsins á jörðina hefir hún aldrei getað rentað sig, og nú er talið, að hún renti ekki meira en 12 þús. kr. Sá ágæti maður, sem nú á jörðina, myndi einskis óska fremur en ríkið vildi kaupa hana aftur. - Það er þetta, sem hefir gerzt og er að gerast. Það eina, sem getur forðað frá slíku böli, sem leiðir af ósvífnu okurbraski, er landsábúð eða óðalsréttur. Framsfl. ætlar ekki að láta lærða eða ólærða endurtaka lengur sorgarsöguna um Hrafnagil. Sá maður, sem fremur slíkt athæfi og þar átti sér stað, ritar nafn sitt blóðugum bókstöfum á mold þeirrar jarðar, sem hann var borinn til að bæta og græða.

Gísli Sveinsson Herra forseti. Mér hefir verið falið af flokki mínum að tala hér í nokkrar mínútur, og gefur að skilja, að á þeim stutta tíma verða þeim málum. er hér eru til umr., gerð allt of lítil skil. Þó er sú bót í máli, að sumum höfuðatriðum þeirra hefir verið rækilega lýst af flokksbróður mínum, hv. 6. þm. Reykv., eftir því sem tími vannst til. Það má vel segja, að með valdatöku þessarar stj., sem nú situr, hafi hér á landi hafizt „nýöld“, í svokallaðri forsjá og framkvæmdum fyrir hönd þjóðarinnar, ný stefna, sem reyndar hafði allmjög bólað á áður, hjá fyrri „framsóknar“-stjórn, og einkum sósíalistum, samherjum þeirra, en þó ekki var gerð að aðalreglu í öllum tillögum og ráðstöfunum, snertandi þjóðarbúskapinn og afkomu hans. Þessi stefna er stjórnareinræðisstefnan, sem núv. stj. hefir tekið upp sem það eina leiðandi mark í öllum sínum tiltektum. Einn þáttur í þessari stefnu er ríkisrekstrarfárið. Til þess að breiða yfir hið harkalega í þessum aðferðum (sem þjóðinni er nú farið að verða nokkuð kunnugt um), hafa menn jafnvel fundið upp á því að fara að reyna að skipta og skilja á milli hugtaka eins og „þjóðnýting“ og „ríkisrekstur“, sem hvort um sig hefði sitt hlutverk til lausnar og úrræða, en þetta er hinn mesti óþarfi, því að þetta fyrirbrigði er í framkvæmdinni eitt og hið sama, sem sé, að hið opinbera í einhverri mynd (helzt sjálft ríkið eða ríkisvaldið) tekur reksturinn í sínar hendur eða undir sitt vald, - rekstur atvinnuvega og jafnvel rekstur málefna -: með útilokun annara á því sniði. Þetta er allajafna gert undir því yfirskini, að það eigi með þessum hætti að verða þjóðinni til mests gagns, það eigi að „nýta“ þessi efni „til þjóðarheilla“. Slíkt blekkingarhjal - og slíkar framkvæmdir - viðurkennum við sjálfstæðismenn ekki. Við höfum, og væntanlega brátt þjóðin öll, næg dæmi deginum ljósari um það, að slík svokölluð „þjóðnýting“ er þjóðarniðurdrep. Og þannig hefir reynslan annarsstaðar orðið, eða álitið, þar sem út í þvílíkar öfgar hefir verið farið, og þar sem viðskipti eru heft að nauðsynjalausu. Í viðskiptum og rekstri atvinnuvega er í öllum heimi góð reynsla, aldareynsla, aðeins fengin fyrir einni aðferð, þ. e. sem óháðustu framtaki og sjálfsbjargarviðleitni einstaklinganna og félagsskapar þeirra, þótt ágallar geti fylgt því eins og öðru - og er það að vonum, því að allt mannlegt líf er rekið af einstaklingunum, bæði að hugsun og athöfnum. Þessu breytir ekki einu sinni „vélamenningin“, því að hún er aðeins nothæf með ráðum hins einstaka manns eða hinna einstöku manna, hvort sem þeir standa fáir eða margir saman. Þetta viðurkenna allir borgara- eða þegnsinnaðir flokkar alstaðar, og líka í öðrum löndum hinir svonefndu „sósíaldemókratar“, sem er það, sem Alþýðuflokksmenn hér telja sig vera, svo sem í nokkurskonar andstöðu við hina svæsnu eða reyndar reglulegu sósíalista, kommúnista, sem opinbert hylla sameignarstefnuna og eignarránið. Tökum t. d. Norðurlönd. Þar hafa sósíalistar eða sósíaldemókratar ráðið í stjórnum um lengri eða styttri tímabil á síðari árum. í öllum Norðurlandaríkjum (Skandinavíu). Ekki hefir þeim í alvöru komið til hugar að reka ríkisrekstrarpólitík á sama hátt og flokksbræður þeirra hér kosta nú kapps um, - ekki Branting í Svíþjóð á sínum tíma eða nú Per Albin Hansson, og því síður Stauning í Danmörku, sem hefir orðið að marglýsa yfir því, að hann teldi það skylda sína að örva og styðja atvinnuvegina í höndum einstaklinganna, með því að aðeins þannig gæti þjóðin bjargazt! Og ekki mun verða mikið úr slíku brölti hjá hinni nýju sósíalistastiórn í Noregi (er styðst við stæltari „bændur“ en framsóknarmenn eru hér), enda sannaðist þar fyrir nokkrum árum, að þvílík óhappaverk voru eigi gerleg, er tilraunastjórn sósíalista var steypt af stóli eftir nokkra daga, mátti segja, þegar hún gerði sig líklega til þess að innleiða rússneska hætti í atvinnulíf þjóðarinnar. Hinir „rússnesku hættir“ - það eru einmitt þeir, sem nú grassera í stjórnarfari hinna hérlendu sósíalista og leifanna af bændafalsspámönnunum, sem enn kalla sig framsóknarmenn, en eru nú ekki annað orðið en af þeim sjálfum viðurkenndar pólitískar undirlægjur hins rauða ofbeldis. - Frá Rússlandi hafa þeir það, þeirra plön og skipulagning er Rússanna; ríkisrekstur og gerræði í orði og á borði er það, sem hin flaumósa sósíalistastjórn hér - „stjórn hinna vinnandi stétta“, er hún kallar sig með hlægilegu öfugmæli, þar sem hún er nú að setja alla atvinnu í kaldakol - hefir óspart á prjónunum og ætlar sér að demba yfir þjóðina - að þjóðinni fornspurðri. Ef litið er til annara lýðfrjálsra landa en Norðurlanda, t. d. Englands. verður sama uppi á teningnum. Sósíalistastjórnin þar flýði fyrir nokkrum árum frá öllum sínum ringluðu stóryrðum og tók höndum saman við borgaraflokkana í hagvænum umbótum til bjargar þjóðinni; foringi þeirra (sem var), MacDonald, er enn formaður þeirrar þjóðstjórnar er upp úr því myndaðist. Nei, aðeins í einræðislöndunum geta þeir fengið fyrirmyndina, en hvergi nákvæma nema í Rússlandi. - Ekki er furða, þótt kommúnistagreyin hér hafi lítið bært á sér um hríð; þeirra „stefna“ er nú ráðandi. En hvað segir þjóðin um þetta? Eða má ekki spyrja hana, áður lengra er farið? Á að kúga allt og alla? - Því að hér er vissulega ekki að tala um, að nauður reki til þessa fargans, svo sem að hið opinbera hafi takmarkaða meðgerð með atvinnurekstur, t d. vegna stríðs eða þvíl., sem getur haft rétt á sér sem undantekning, heldur er þetta stjórnarstefna „yfir alla línuna“. - Hvað gerðist um síðustu kosningar til Alþingis? var kjósendum landsins tilkynnt, að gera ætti hreina byltingu í meðferð þjóðmálanna? Nei, nei. Úti um öll héruð landsins kepptust allir „framsóknarmenn“ við að þvo hendur sínar af öllu samneyti við sósíalistana í ríkisrekstrarbraski þeirra (og þessari fáránlegu athöfn þora þeir jafnvel enn ekki annað en halda áfram, er þeir koma meðal kjósenda, sbr. fundi sumstaðar í vetur), en þá (þ. e. við kosningarnar) þóttust þeir í því einu skyni gera bandalag við þá rauðu, að upp rynni sú gullöld, að allir gætu fengið hátt kaup fyrir vinnu sína“ - eins og það var orðað - og „hátt verð fyrir afurðir sínar“. Efndirnar á því eru nú að koma í ljós, þar sem vitað er (og var þegar á síðastl. ári, þótt þeir þursar létust eigi skilja, sem voru að þola sér með fláræði til valda), að engir atvinnuvegir landsins þola að greiða það kaup, er var áður en hækkun var valdboðin (hvað þá síðan), enda steðjar að æ meira og meira atvinnuleysi, eftir því sem meira er sólundað eða fellt í rústir, og að aldrei hafa afurðir landsmanna til lands og sjávar selzt verr en nú, og aldrei hefir fengizt fyrir þær minna verð, ef rakið er til rótar. Þessi varð útkoman þar - og svo er rokið í að hremma undir ríkið sem flest umráð atvinnugreinanna og jafnvel eigna landsmanna - „einstaklingsframtakið“ heft, „sjálfsbjargarviðleitni kæfð. því að enn er lofað gulli og grænum skógum til als svokallaðs verkalýðs, í „atvinnu“ og atvinnulauss, og áframhaldandi ríkisölmusu til bænda (sem samt liggja við uppflosnun unnvörpum, ef sama helzt, meðan sjávarútvegsmenn hrynja meira og minna hjálparlausir) - og öllu þessu, og yfirleitt hinum yfirvofandi fjárhagsvandræðum inn á við og út á við, að bjarga með því að hækka skatta og tolla á öllu, sem nafn er gefið. Hvar endar æði pólitískt vitstola manna? Og hvað á slíkt sem þetta lengi að ganga? Vill þjóðin dansa með? Má spyrja hana? - Því að afkoma „ríkisfyrirtækjanna“ er gefin. - Hún er í fyrsta lagi gefin af því, að þar verður (og er þegar, hvort sem um „nefndir“ er að ræða eða aðrar „stofnanir“ hrúgað saman allskonar lýð. raðað að jöfnum fylgismönnum, öllum á sem hæstu kaupi, en öllum í rauninni ábyrgðarlausum á því hvernig „reksturinn“ gengur (það er á ábyrgð ríkisins), - alveg á sinn hátt eins og andstæðingar verða hraktir frá og öllu réttlæti traðkað í veitingum starfa og embætta, svo að jafnvel dáendur ofbeldisins reka upp nágaul í undrun yfir óskammfeilninni, svo sem nýafstaðin embættisveiting hér nálægt leiddi í ljós. Og afkoman er líka gefin að hinu leytinu, að stórtap er fyrirfram útreiknanlegt, ef í frjálsri samkeppni væri, en „ágóðinn“ er einungis tekinn með okurverði í skjóli svartrar einokunar. Græðir fólkið á þessu? Hver er svo blindur, að hann trúi slíkri heimsku? - Og jarðeignirnar - hvenær hafa framsóknarmenn (og hæstv. landbúnaðarráðh. telur sig þó heyra til þeirri deildinni), hvenær hafa þeir borið það undir landslýðinn, undir sína kjósendur, svo að þeir gætu svarað óbundnir, hvort ríkið skyldi nú taka allar jarðir af bændum, ef til vill hvort sem þeim væri það ljúft eða leitt? Væri ekki rétt fyrir þá að staldra við og spyrja umbjóðendur sína einnar spurningar um þetta atriði, hvað þeim lítist, þó ekki væri nema vegna þess, að enginn maður hefir dirfzt að neita því, að samkv. reynslunni hafa bændur almennt þá fyrst gert jörðum sínum að marki nokkuð til góða, er þeir höfðu eignazt þær sjálfir og gátu unnið þar að frambúðarþrifum fyrir sig og sína. En áráttan er í þessu efni, sú er sósíalistar nærri viðurkenna og undirlægjurnar hlýða, að nota neyðarástand manna til þess að gera því að þrælum hins ráðandi valds, alveg eins og þegar argvítuglegast hefir áður á staðið um hag almennings, svo sem mannkynssagan vottar. „Kreppan“ á, að vilja valdhafanna, að ráða niðurlögum bændastéttarinnar íslenzku, ekki aðeins efnalega, heldur og andlega. Það á að gera þá líka að kjósendaþýi hinna í fylgi síhungruðu (en ekki horuðu) „öreigaforingja“, - og til þess verks á að nota „leifarnar“, sem ég nefndi, leifar Framsfl., eins og þær speglast nú í frummynd síns fallna foringja, sem, eins og skrifað stendur og vottað, hóf göngu sína með þeim ásetningi að höggva strandhögg í óðul bændanna til átu þeim herjum, er biðu lags á ræningjaskipum sósíalistanna. Nú er stundin komin, hin örlagaþrungna, er krefja ber fólkið svars. Fara þessir menn með umboð ykkar, Íslendingar til sjávar og sveita, til þeirra óþurftarverka, er þeir nú fremja? Fremja á þingi þjóðarinnar, með löggjafarkúgun í mörgum myndum, þótt eigi hafi þeir til þess kjörinn meiri hluta, heldur afla sér til þess eða hins verksins dægurfylgis, úrslitaatkvæðis annars þeirra tveggja þingmanna, sem annar var kosinn sem þeim óháður (utan flokka) og hinn sem þeim andstæður (í öðrum flokki), hvorttveggja hinu versta heilli sem óverjandi verknaður. Og þó því aðeins tekst þetta, að sjálfir flokksmenn eru bundnir í báða skó, af ofsafengnum fyrirliðum, svo að sannfæring þeirra verður að lúta í lægra haldi. Verður nokkuð auðvirðilegra fram talið, nokkuð skaðvænna í fari fulltrúa þjóðarinnar? - Er vanþörf að leita álits, áður lengra er gengið, þeirra, sem sent hafa þingmenn á þennan stað, svo að upplýsist, hvort fyrir þessu er orðinn meiri hluti meðal þjóðarinnar (sem reyndar fullyrða má, að ekki hefir verið), - en úr því þing er ekki hreinlega rofið, verður það eigi með öðrum hætti en þjóðaratkvæði, sem þáltill., sú er hér liggur fyrir, fer fram á. Eitt dæmi hefir á síðustu dögum gefizt áberandi um það, hvernig hin duglega framkvæmd á „opinberum rekstri“ getur orðið, þar sem ekkert aðhald er frá þeim, sem ráða eiga, heldur aðeins er farið eftir eigin geðþótta - og þá helzt pólitískum geðþótta þess flokks eða flokka, sem með völd fara í landi. Hér er, eins og kunnugt er orðið, komið á einskonar „einkasölu“ á mjólk, er nefnist „samsala“, og átti samkv. gylliloforðum valdhafanna að miða að því að hlynna að og efla hagsmuni bæði framleiðenda og neytenda, svo sem full þörf virtist á. Er þetta eitt af því, sem núv. stj. hefir ætlað að „slá sér upp á“ (annað en kjötið með lágverðinu og ríkisuppbótinni), - en svo hönduglega hefir til tekizt, að eðlilegar óskir neytenda haf, verið hundsaðar og meir en það, en það hefir bæði orðið til þess og verður áfram, að öll þessi viðskipti versna og verða aldrei héðan af neitt lík því, sem ella hefði getað orðið, ef góðir menn og gegnir hefðu stýrt - eða blátt áfram þeir sjálfir, sem allra hagsmuna höfðu að gæta í því að verzla mér viti og lipurð (eins og hver maður óbrjálaður, sem viðskipti vill hafa við aðra menn, telur sér skylt, hreint og beint sjálfs sín vegna, og ætti ekki að þurfa að rekja svo einfaldan hlut). Í stað þess, eru þar til „innsettir“ póitískir angurgapar látnir storka viðskiptamönnum, og þetta líðst, af því að eigi kemst annað fyrirkomulag að, öll „samkeppni“ útilokuð. undir hnefa lögreglunnar. Og annað dæmi, enn nýrra, um það, hvernig núv. stj. fer að því að stofna til ríkisrekstrar, það er sem sé samkv. lögum frá síðasta þingi, sem minnzt hefir verið á, um heimild til einkasölu á raftækjum m. m. - Það mál var marið í gegn með hneykslanlegri ósvífni, og allir skilja. þeir er nokkuð þekkja til þessara mála, að þetta var gert í þeim tilgangi að svipta þessari atvinnu úr höndum þeirra manna, aðallega í Reykjavíkurbæ, sem þessi viðskipti höfðu haft sér til lífsframfæris og með því m. a. orðið, sumir hverjir, allgóðir gjaldendur í bænum, og eins til hins, að okra á þessum vörum fyrir ríkið, um leið og hægt er að hlynna að vildarmönnum, sem í öllum þessum málum er mikið atriði, eftir fenginni reynslu. Nú hefir ríkisstj. auglýst með reglugerð, að hún taki þessa einkasölu í sínar hendur á þessum tíma, enda þótt einnig sé vitanlegt, að ríkinu eru þar bundnir þungir baggar í fjárhagslegri ábyrgð, sem það engan veginn þolir, eins og stendur, og næsta viðsjárvert einmitt nú gagnvart erlendum viðskiptum, að meðferð þessa varnings sé öll á valdi stj. ríkisins, sem auðveldlega getur staðið höllum fæti í samningum við aðrar þjóðir, sem fleiri vilja ná sömu viðskiptum, eða öllu heldur heimta það, vegna örðugrar aðstöðu vor Íslendinga með sölu á afurðum vorum o. s. frv. - Nú hefir þegar lagzt það orð á, og að því er virðist ekki að ástæðulausu, að ríkisstj. hlynni með þessum tiltektum allt of mjög að einum kaupsýslumanni hér í bæ, og firma hans, sem hefir með höndum eina af aðalraftækjaverzlunum á staðnum, og sé jafnvel á þennan hátt, segir sagan, séð betur fyrir hagsmunum erlendra manna, er þar standa að, heldur en innlendra þegna, sem bolast út úr viðskiptum fyrir þessar sakir. Og þegar þetta er gagnrýnt, eins og gert hefir verið nýlega í blaði, sem sannarlega er skylda opinberra málgagna, eigi síður en fulltrúa almennings, þá er í stað þess að leggja gögn og skýrslur á borðið rokið upp til banda og fóta og hótað hinum þyngstu refsingum, svo sem ódæði væri framið; líki og nokkru fyrr var kært og stefnt til dómstóla því fólki hér í höfuðstaðnum, er eigi vildi að sjálfráðu beygja sig undir einræði „mjólkursölunefndar“, heldur tók fyrir að spara við sig þessa vöru. Hér er þannig allt á sömu bók lært - allt á að einoka og reka í viljar einræðis og ofbeldis. Og svo leyfa þeir menn sér, er fyrir þessu standa, að hrópa hátt um „frelsi“ og „lýðræði“, þótt þeir séu hinir réttu niðurbrotsmenn alls þess, sem við það getur átt skylt - og virða með því augljósan tilgang stjórnskipulaga landsins algert að vettugi. Jafnvel réttarfarið og dómstólana á nú að „einoka“ í þágu og þarfir hins pólitíska umboðsvalds. Samkv. illa sömdum lagabreytingum, sem þingi er nú haldið uppi að síðustu til þess að hespa í gegn, þótt stj. láti það einnig að öðru leyti sitja sér til skammar, en engum til gagns, á nú að skipa hæstarétt landsins svo, að dómsmrh. ræður í raun réttri, ef svo ber undir, hverjir dæma (og er slíkt óheyrt og ef litið er á það lið, sem þjónar núv. stjórn, meðal leikra og lærðra, geta menn farið nærri um niðurstöður dóma frá slíkum stöðum. En með æðsta dómstóli Landsins, sem er úrslitadómur allra mála, stendur og fellur réttlátt réttarfar í landi, enda það kappkostað sem aðalatriði í valdsgreining með öllum lýðfrjálsum þjóðum að vernda óháð og óvefengjanlegt sjálfstæði hins æðsta dómstóls. Það átti frá öndverðu að vera fullnaðartryggingin fyrir því, að hægt væri að lifa og hrærast í landinu sem menn, en ekki skepnur. En hér er nú svo lítið um það skeytt hjá fylgiliði stj., að allt er samþ., sem fyrir er skipað, og ekki hlýtt á mál andstæðinga. Já, hvað segja menn? Ég er nú búinn að fullnota þann takmarkaða tíma, sem mér var ætlaður, og er mér eigi kostur að taka aftur til máls í kvöld, þar eð flm.till. á þær fáu mínútur, sem eftir eru af þeirri einu klukkustund, sem flokknum var ánöfnuð. En býst fyllilega við því, eins og mátt hefir heyra, að máli okkar stjórnarandstæðinga, er hér tölum - og yfirleitt rökum stærsta stjórnmálaflokksins í landinu, Sjálfstfl., - verði að engu skeytt af stj. þeirri og flokkum, sem leitt hafa þá nýju öld yfir landið, sem er sannkölluð óöld. En - seinna koma sumir dagar, og koma þó!

Stefán Jóh. Stefánsson Hv. þm. Hafnf. hefir í ræðu sinni sýnt fram á það, að afstaða Alþfl. til þeirra mála, sem hér um ræðir í þáltill. á þskj. 23, sé í fullu samræmi við stefnuskrá flokksins, og hefir framkoma Alþfl. í þessum málum sem öðrum verið í samræmi við kenningar flokksins. Frá sjónarmiði Alþfl. er það því hin mesta fásinna að bera sérstaklega undir þjóðaratkvæði einn þátt úr stjórnmálastefnu hans. Alþingiskosningar snúast um stefnur flokkanna í höfuðmálunum, og út frá því sjónarmiði greiða kjósendur atkv. Er það því næsta óeðlilegt og fávíslegt að láta fara fram þjóðaratkvæði á milli kosninga um mál, sem hafa verið ofarlega á baugi fyrir margar kosningar. Það mætti eins fara fram á það, að láta þjóðaratkvæði fram fara um jafnaðarstefnuna og íhaldsstefnuna, stefnu þá, er Sjálfstfl. yfirleitt aðhyllist. En fáum mun detta slík endileysa í hug. nema hv.flm.þáltill.. 6. þm. Reykv., og samherjum hans. Í fyrri liðnum á þskj. 23 er spurt að því, hvort menn vilji með nýrri löggjöf vinna að þeirri breyt. á þjóðskipulagi Íslendinga, að ríkisrekstur komi í stað einkaframtaks í atvinnumálum. Hér er barnalega spurt. Það er engin breyt. á þjóðskipulagi Íslendinga, þó komið sé á ríkisrekstri a. m. k. í vissum atvinnu- eða starfsgreinum. Með sameiginlegu samþykki allra flokka er ríkisrekstri viðhaldið í nokkrum starfsgreinum, og sá ríkisrekstur hefir verið aukinn nokkuð hin síðari ár, án þess að framkvæmd slíkra aukninga hafi alltaf farið eftir flokkaskiptingu á Alþingi, og er nýjasta dæmið það, er þetta þing hefir afgr. lög um einkasölu á trjáplöntum. Aðalflm. þess frv., hv.þm. A.-Húnv., sagði við 2. umr. um frv. um einkarétt ríkisstj. til þess að flytja trjáplöntur til landsins og eftirlit með innflutningi trjáfræs: „Ég mundi ekki geta fylgt því, ef till. kæmi fram um það að leggja niður áfengiseinkasölu ríkisins og gefa vínverzlunina frjálsa innanlands, enda var ég fylgjandi því fyrirkomulagi á síðasta þingi. Sömuleiðis var ég því fylgjandi á síðasta þingi, að einkasala ríkisins á tilbúnum áburði væri látin starfa áfram.“ Þetta segir þm. úr Sjálfstfl. um einkasölurekstur ríkisins. Ríkisreksturinn er vissulega ekki ómerkilegur þáttur í ríkisbúskap Íslendinga. Samkv. fjárlfrv. fyrir 1935 eru tekjur af rekstri ríkistofnana áætlaðar tæpar 2 millj. kr., og skiptast þær þannig niður: 1. Rekstrarhagn. póstsjóðs ...... 53860 kr. 2. - landssímans .... 42300 - 3 - áfengisverzlunar. 750000 - 4. - tóbakseinkasölu . 600000 - 5. - ríkisútvarps .... 77000 - 6. - ríkisprentsmiðju 60000 - 7. - landssmiðju .... 10000 - 8. - Vífilsstaðabús . 5000 - 9). - Kleppsbús .... .. 5000 - 10. - Reykjabús ... .. 4000 - Samtals 1987860 kr. Þessi áætlun virðist vissulega ekki vera út í bláinn. Samkv. skýrslu hæstv. fjmrh. um afkomu ársins 1934 hafa tekjur af rekstri þessara ríkisstofnana árið 1934 numið allt að 2 millj. kr. - eða kr. 1941000. Rúmlega 1/7 hluta af tekjum ríkissjóðs er því nú aflað með rekstri ríkisstofnana, og þá aðallega með ríkisverzlun. Væri þá vissulega skarð fyrir skildi, ef þessir tekjuliðir væru niður felldir, og ætla ég, að fáir íslenzkir stjórnmálamenn séu svo fávitrir að óska þess. Ríkisrekstur og rekstur vissra starfsgreina af ríkisins hálfu er því vissulega hagkvæm tekjuöflunarleið. Og það er einmitt þessi ástæða. tekjuöflunarleiðin, sem hefir orðið til þess, að komið hefir verið á og viðhaldið ríkisrekstri á verzlun einstakra vörutegunda og starfsgreina. Og er fullt útlit fyrir, að frekar verði við bætt m úr dregið á þessu sviði. Hvað viðkemur síðari spurningunni á þskj. 23, um það, hvort stefna eigi að því, að allar jarðeignir í landinu hverfi úr sjálfsábúð og verði ríkiseign, þá er þess fyrst og fremst að geta, að það er aðeins nokkur hluti þeirra jarðeigna, sem eru í einkaeign nú, sem jafnframt eru í sjálfsábúð, því að sjálfsábúð og einkaeign á jörðum fer ekki nærri alltaf saman. En spurningin um það, hvort jarðir eigi að hverfa sem mest í eign ríkisins, og að ríkið eigi a. m. k. að bætta að selja sínar jarðeignir, hefir verið uppi á teningnum við næstum allar alþingiskosningar, og Alþfl. hefir ekki farið dult með skoðanir sínar í þessu efni frekar en öðru. Afstaða Alþfl. til þess máls er löngu kunn öllum kjósendum á landinu. Þeir vita það, að Alþfl. telur það heppilegast og eðlilegast, að allar jarðir séu eign þjóðfélagsheildarinnar. Fjöldi manna, á öllum tímum, hér á landi, sem ekki hafa aðhyllzt jafnaðarstefnuna, hafa verið sama sinnis. Má þar nefna nöfn merkra stjórnmálamanna, sem nú eru látnir, eins og Péturs Jónssonar frá Gautlöndum, Hermanns Jónassonar frá Þingeyrum og Jóns Jónssonar frá Múla. Og nú á tímum mun vera fjöldi manna í öllum flokkum, sem telur það æskilegast, að jarðeignir hér á landi séu þjóðareign. Af því, sem ég nú hefi sagt, er það auðsætt, að till. á þskj. 23 er byggð á misskilningi eða ónógri þekkingu á stjórnmálastefnum, þar sem ríkisrekstur á ýmsum verzlunar- og starfsgreinum og ríkiseign á jörðum skiptir ekki hreinlega flokkum, né er þess eðlis sem ágreiningsatriði, að það sé nýtt í íslenzkum stjórnmálum. Það, sem hér er um að ræða, eru gömul og ný dagskrármál, sem hafa verið þaulrædd og mikið um þau ritað, og engin ástæða til að bera þau sérstaklega undir þjóðaratkvæði. - En það er annað, sem er mjög einkennandi fyrir þessa till., eins og það hefir yfirleitt einkennt umr. margra hv. sjálfstæðismanna, að þeir rugla átakanlega saman hugtökunum, sem felast í orðunum ríkisrekstur og þjóðnýting. Sést þetta bezt á grg.till. á þskj. 23, þar sem talað er um að styðja að þjóðnýtingu atvinnuveganna með ríkisrekstri, rétt eins og ríkisrekstur og þjóðnýting væri eitt og hið sama. Þetta kom einnig fram í frumræðu hv.flm. Það er aumt til þess að vita, að þeir menn, sem hæst gala gegn þjóðnýtingu og ríkisrekstri, skuli ekki vita, í hverju hugtök þessi eru fólgin, en rugla þeim þrálátlega saman, svo að úr verður hinn argasti hrærigrautur. Kemur þetta til af því, að þeir menn, sem mikið hafa sig í frammi sérstaklega gegn jafnaðarstefnunni, eru oft næsta fákunnandi í félagslegum efnum. En framkoma þessarar till., þar sem hugtakaruglingurinn er næsta greinilegur, gefur sérstakt tækifæri til þess að skýra þessi hugtök og aðgreina þau, ef vera mætti, að það yrði til þess, að menn gættu sín betur í opinberum skrifum og umr. að rugla ekki svo saman þessum hugtökum. Og hv.þm. V.-Sk. kvað svo hart að orði nú í ræðu sinni, að slíkt blekkingarinnar hjal, um að mismunur sé á þjóðnýtingu og ríkisrekstri, viðurkenni ekki sjálfstæðismenn. - Það hefir verið talinn skammgóður vermir að því að neita staðreyndum, þó að Sjálfstfl. þykist vera þess umkominn. Hér er hv.þm. V.Sk. að neita fræðilegum staðreynum. Geri aðrir betur. Til þess að gera sér grein fyrir því, hvað felist í hugtakinn þjóðnýting og greina það frá öðrum hugtökum, er nauðsynlegt að skilgreina þjóðnýtingu. En hin bezta skilgreining og réttasta á þessu hugtaki er sú, sem gerð var af norsku þjóðnýtingarnefndinni, og er hún þannig: Þjóðnýting táknar það, að eignarumráð framleiðslutækja eru flutt úr höndum einstaklinganna yfir til þjóðfélagsheildarinnar, og rekin af henni með hagsmuni alþjóðar fyrir augum, eftir ákveðnu skipulagi, með lýðræðisstjórn og hagfræðilegri og réttlátri skiptingu arðsins meðal manna. Af þessari skilgreiningu er það auðsætt, að til þess að hægt sé að kalla framleiðslu þjóðnýtta. verður alitaf að krefjast þess: 1. að framleiðslan sé skipulögð undir lýðræðisstjórn. Með því er átt við það, að allir þeir, er starfa að fyrirtækjunum, taki þátt í stjórn þeirra, og að slík fyrirtæki verða að vera háð eftirliti kjörinna fulltrúa framleiðenda og neytenda. Einkastjórn nokkurra manna á opinberum fyrirtækjum uppfyllir ekki hugtakseinkenni þjóðnýtingar. 2. framleiðslan verður að vera miðuð við þarfir þjóðfélagsheildarinnar. Í því efni aðgreinir þjóðnýtt framleiðsla sig frá framleiðslu einstakra manna eða félaga, þar sem markmiðið er eingöngu eða aðallega, að framleiðandinn hafi hagnað af framleiðslunni. Þó framleiðslan sé þjóðnýtt, kemur það að litlu liði, ef dreifing hennar - verzlunin - er háð öðru skipulagi. Til þess að um þjóðnýtta verzlun sé að ræða, verður hún að vera háð stjórn og eftirliti þjóðfélagsheildarinnar, og ber því að sjálfsögðu að leggja áherzlu á það, að fullnægt sé þörfum framleiðenda, neytenda og þjóðarheildarinnar yfirleitt. En sé allra þessara hagsmuna gætt réttilega, eru fram komin höfuðeinkenni þjóðnýttrar verzlunar. Og að sjálfsögðu verður þjóðnýtt verzlun að veru háð lýðræðisstjórn, þannig að henni sé stjórnað af kjörnum fulltrúum þjóðfélagsheildarinnar. með þarfir alþjóðar fyrir augum. Opinber verzlun ríkis eða héraðs er venjulega alls ekki þjóðnýtt verzlun. Þó að þjóðfélagið sjálft geti með því móti haft aðalhagnaðinn af verzluninni, í stað þess sem einstaklingar njóta þess arðs að öðrum kosti, og að því leyti getur oft verið um hagkvæma tekjuöflunarleið að ræða, þá er þó ríkisverzlun með öllum höfuðeinkennum borgaralegs þjóðfélags. Þetta hefir verið mjög skýrt fram tekið af beztu rithöfundum jafnaðarstefnunnar. t. d. segir Karl Kausky það á einum stað í ritum sínum, að þjóðnýtt verzlun sé skipulagsbundin dreifing verðmætanna, undir stjórn og eftirliti allrar þjóðfélagsheildarinnar, í stað þess sem ríkisverzlun í auðmagnsríki sé háð pólitískri stéttastjórn borgaranna. - August Bebel hefir einnig sagt um ríkisverzlun, að hún hafi á sér öll höfuðeinkenni auðmagnsskipulagsins, og að hvorki verkamenn né aðrir starfsmenn ríkisverzlana hafi nokkur sérstök hlunnindi af henni, enda komi ríkið oft fram sem óvæginn atvinnurekandi. Og ennþá skýrar kemur þessi skoðun fram hjá hinum alþekkta belgíska stjórnmála- og jafnaðarmanni Emil Vandervelde í hinni ágætu bók hans „Jafnaðarstefnan gegn ríkinu“. Þar sem m. a. segir: Það er lítill fengur að afnema einkaauðmagn, en koma í stað þess á ríkisauðmagni. Leiðin út úr ógöngunum krefst afnáms hvorstveggja, en í stað þess skipulags, þar sem framleiðslan og verzlunin séu reknar af þjóðfélagsheildinni, undir beinni og áhrifaríkri stjórn hennar með hagsmuni allra fyrir augum. Eins og ríkisverzlun er rekin nú á tímum, er hún fjarskyld þjóðnýttri verzlun vegna þess: 1. að henni er stjórnað af fámennu flokksráðuneyti, án þess að framleiðendur. neytendur og öll alþýða taki beinan þátt í þeirri stjórn. 2. að venjulega er ekkert hirt um það, þó að neytendur þurfi að greiða of hátt verð fyrir hin seldu verðmæti, og eins hitt, að verkamenn og aðrir, er að slíkri verzlun vinna, fá ekki greitt sannvirði vinnu sinnar. Ég hefi þá hér á undan í ræðu minni gert fræðilegan greinarmun á þjóðnýtingu og ríkisrekstri og sýnt fram á það, að flm.till. á þskj. 23 ruglar þessu alveg saman. Till. þessi er því frá upphafi til enda, jafnt að formi sem efni, hinn aumlegasti vanskapnaður, er ber höfundum sínum órækt vitni. Slíkum óskapnaði er gert of hátt undir höfði með því að láta till. koma til atkvæða á hinu háa Alþingi. Það, sem því ber að gera, er það, að hv. Alþingi, að gefnu þessu tilefni, lýsi yfir: að það sé fjarri lagi að láta einstaka þætti úr stjórnmálastefnum, sem auk þess er ekki hreinn flokkslegur ágreiningur um, koma til þjóðaratkvæðis, að tillagan ber vott um ónóga þekkingu eða misskilning á þjóðfélagsmálum, og að þar er á hinn herfilegasta hátt ruglað saman hugtökum, og er því nægilegt að slá þessum staðreyndum föstum og ljúka þar með máli þessu hér á Alþingi. - Leyfum við okkur því, ég og hv.þm. S.-Þ., að bera fram til afgreiðslu málsins eftirfarandi rökst. dagskrá: Með því að það er fjarri lagi að bera undir þjóðaratkvæði einstaka þætti úr stjórnmálastefnum, ekki sízt þar sem slíkir þættir, eins og ríkisrekstur, eru framkvæmdir að vilja allra stjórnmálaflokka, og með því að samherjar flutningsmannsins að tillögu þeirri, er hér liggur fyrir, hafa komið á ríkisrekstri á sölu áfengis. tóbaks, matjessíldar og nú síðast trjáplantna, og þar sem ennfremur þingsályktunartillagan ásamt greinargerð hennar er sýnilega byggð á misskilningi eða ónógri þekkingu á stjórnmálastefnum, auk þess sem hugtökum er þar ruglað saman, þá sér Alþingi ekki ástæðu til þess að gera ályktun um mál þetta og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.

Forseti (JBald): Þessi rökst. dagskrá, sem hv. 1. landsk. hefir nú lesið hér upp, liggur einnig fyrir til umræðu.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Herra forseti ! Þessar umr., sem áttu að vera um þáltill. á þskj. 23, hafa farið nokkuð á við og dreif. Það hefir m. a. verið minnzt á kjötsölulögin og mjólkursölulögin, en ég ætla ekki langt út í þau mál í þetta sinn, enda mundi ég ekki geta lokið máli mínu um þau á svo stuttum tíma sem ég hefi nú til umráða. Öllum hugsandi mönnum hlýtur að vera það ljóst, að það hefir ekki átt sér stað nein einkasala á kjöti eða mjólk hér á landi. Bændur ráða sjálfir meiri hluta þeirra nefnda, sem ráða um söluskipulag á þessum vörutegundum. Um kjötsöluna er það að segja, að saltkjötið frá síðastl. hausti er allt saman selt, og allt frysta kjötið, sem út hefir verið flutt, er einnig selt. Kjötbirgðirnar hér innanlands eru ekki sérlega miklar, og fjarri því að vera nokkuð óvenjulegar, samanborið við það, sem verið hefir á þessum tíma árs. Það er reglulega ánægjulegt að fá þessa umr. að því er snertir afurðasölumálin og ummæli hv. 6. þm. Reykv. um þau, sem segist tala fyrir sinn flokk, Sjálfstfl., og einnig hnjóðsyrði hv.þm. V.-Sk. um afurðasölulögin og framkvæmd þeirra, sem sýna í raun og veru beran fjandskap frá hálfu Sjálfstfl. til þeirra mála. Þessum hv.þm. þykir hlýða að hafa allt illt á hornum sér vegna þess, að tekizt hefir með aðstoð þessara laga að hækka til muna verðið á þessum afurðum bænda. Það mál, sem ég ætla sérstaklega að taka til yfirvegunar, er sá liður þáltill., sem þannig er orðaður: „Viljið þér, að stefnt sé að því, að allar jarðeignir í landinu hverfi úr sjálfsábúð og verði ríkiseign?“ - Í raun og veru er þessi spurning, eins og hún er borin fram, blekking, vegna þess að það atriði, sem hér er spurt um. liggur alls ekki fyrir á þessu þingi. Stefnuskrá Framsfl. um þetta atriði, sem var birt í blaði flokksins, Tímanum, stuttu fyrir kosningar síðastl. vor, var og er þannig: „Framsfl. vill styðja að því að koma á löggjöf um erfðaábúð á jörðum, sem eru eign ríkisins; hann vill styðja að því að afnema þjóðjarðasöluna og sölu á kirkjujörðum og vill styðja að því, að ríkið eða sveitarfélögin geti eignazt með hæfilegu verði jarðir þær, sem lánsstofnanir eða einstaklingar vilja selja.“ - Og í samræmi við þessa stefnuskrá er síðan gerður málefnasamningur við jafnaðarmenn á þá leið að afnema þjóðjarðasöluna og undirbúa löggjöf um jarðakaup ríkisins. M. ö. o., málefnasamningur sá, sem gerður var við jafnaðarmenn eftir kosningarnar og áður en þessi ríkisstj. tók til starfa, er í nákvæmu samræmi við þessa kosningastefnuskrá, sem Framsfl. birti fyrir kosningarnar 24. júní og barizt var um næstum því á hverjum einasta landsmálafundi um allt land í vor. Það hefir þess vegna verið m. a. kosið beinlínis um þessi stefnuskráratriði Framsfl., stefnuskráratriði, sem vitanlega eiga ekkert skylt við það, sem hér er borið fram í blekkingarformi, að ríkið eignist allar jarðeignir á landinu. Það, sem Framsfl. hefir lýst sig fylgjandi, er, eins og kemur fram í stefnuskránni og málefnasamningnum, að afnema þjóðjarðasöluna og styðja að kaupum á jörðum frá einstaklingum og lánsstofnunum, ef þær sérstaklega vilja selja. Það, sem deilt er um hér á þingi, er þess vegna alls ekki þetta, sem kemur fram í þessari þáltill. það, sem deilan er um. er stefnuskrá Framsfl. í þessu efni. Það er vitanlegt, að í þessu atriði eru stefnurnar 3 hér á þingi. Stefnu jafnaðarmanna hefir verið lyst af jafnaðarmönnum. Þeir vilja gera allar jarðeignir að ríkiseign, eins og þeir hafa líst yfir hér á þingi. Stefna sjálfstæðismanna er hinsvegar sú, að þeir vilja halda áfram þjóðjarðasölunni. braskinu með jarðirnar og breyta engu frá því, sem verið hefir undan farin ár, að öðru leyti en því, sem tekur til frv. um óðalsrétt, sem ég hefi ekki tíma til að fara út í. Það, sem ræður hér á þingi, er stefna Framsfl., því vitanlega verður ekki hægt fyrir jafnaðarmenn að fara lengra heldur en sú stefna markað., nema Sjálfstfl. gangi í lið með þeim til þess að koma þeirri stefnuskrá fram. Það hefir verið reynt að láta líta svo út, að deilan um þessi atriði væri eitthvað nýtt hér á Alþ., þessi millistefna Framsfl. væri einhver jafnaðarstefna. En ég vil segja það, að deilan um þessi atriði er sannarlega ekki ný á þingi, hún stóð 1905, þegar l. voru samin og sett um það að selja þjóðjarðirnar, og síðar kirkjujarðirnar. Deilan stóð þá á milli bænda, þannig að mestu bændaskörungarnir, sem þá voru á þingi, voru ákveðnir á móti þjóðjarðasölunni. Það voru þeir Hermann Jónasson frá Þingeyrum, Pétur Jónsson frá Gautlöndum og Jón Jónsson frá Múla. Það er áreiðanlegt, að það hefir ekki verið sagt neitt í kvöld um þjóðjarðasöluna, sem er betur sagt heldur en það, sem þessir menn sögðu 1905. Þeir sýndu fram á allar þær meinsemdir, sem af henni mundu leiða, og þær hafa allar komið fram. Ég hefi því miður ekki tíma til þess að lesa nokkra kafla úr ræðum þessara manna. Hermann Jónasson frá Þingeyrum bendir á, að það sé einkennilegt að vilja selja þjóðjarðirnar, þó að sýnt sé, að ábúðin sé bezt á þeim. - Pétur Jónsson sýnir fram á, að innan nokkurra ára muni koma upp ýmiskonar samvinnubúskapur og að ríkið og sveitarfélögin þurfi að ráða yfir löndum til þess að koma niður smábýlum, sem muni rísa upp. Sérstaklega tekur Jón Jónsson frá Múla þetta greinilega fram, að nauðsynlegt sé fyrir ríkið að ráða yfir jörðum. Ég skal leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp stuttan kafla úr ræðu eftir hann. Hann segir svo: „Þeim (þ. e. a. s. bændum) er ætlað að verja fé sínu og striti til þess að borga landssjóði óræktaða moldina, því sama fé og erfiði geta þeir ekki varið til þess að rækta og bæta jörðina. Þetta er auðskilið og sömuleiðis hitt, að jarðabætur verða minni, máske engar, á þessum jörðum meðan verið er að borga þær. Legði ábúandi þar á móti þetta fé í jarðabætur, og til þess hefði hann fulla hvöt, ef ábúðinni væri svo hagað sem ég hefi bent á, þá tvöfaldaðist á sama tíma gildi jarðarinnar og verð, og þó raunar miklu meira, ef jarðabæturnar eru gerðar skynsamlega. Á þann hátt yrði landið miklu fyrr ræktað, verðgildi þess yxi og margfaldaðist. Það yrði hin nýja landnámsöld.“ En hún er að renna upp núna, 30 árum eftir að Jón frá Múla sagði þessi orð. Hann vildi tryggja ábúðarréttinn með erfðafestu, þannig að maðurinn, sem á jörðinni býr, hafi alla hagsmuni af því og allan vilja til þess að gera jörðinni til góða fyrir sína afkomendur. Þetta sýnir hann fram á með langri ræðu og skýrum rökum. Hann segir m. a.: „Ég bið hv. dm. að veita því eftirtekt, að allt það fé, sem lagt er fram til þess að kaupa land, stendur þar fast og verður ekki notað til þess að bæta landið. Þessari skoðun held ég ennþá fast fram og get ekki breytt henni; ég hefi haft hana frá því ég fór fyrst að hugsa um þessi mál.“ - Ég get ekki stillt mig um að lesa enn endi ræðu hans, þar sem hann svarar ráðh., sem bar sérstaklega fram frv. um þjóðjarðasöluna: . - - En þrátt fyrir það hefi ég ekki sannfærzt á því enn, að salan sé heppilegri heldur en sú aðferð, sem ég benti á, til þess að ná þessu marki. Sagan, sem hæstv. ráðh. sagði, var um barn, sem þótti vænt um rúmið sitt, vildi sofa í því og prýða það, af því að því var talin trú um, að það ætti það sjálft. Þessi saga hins hæstv. ráðh. sannfærði mig ekki um það, er ætlazt var til, að þetta frv. væri heppilegt. En hún er samt allvel viðeigandi hér sem dæmisaga. Ábúendum er talin trú um, að þeir kaupi jarðirnar, séu eigendur þeirra, jafnvel þó mjög litlar líkur séu til, að þeim endist aldur og þróttar til að borga þær til fulls. Þetta á að gróðursetja eigendatilfinninguna hjá þeim eins og hjá barninu. Hvorttveggja er nú samt blekking ein. Mundi ekki vakna eins heit og eins endingargóð eigandatilfinning hjá ábúanda, ef hann fengi áreiðanlega lögtryggða vissu fyrir því, að sérhverjar verulegar bætur, er hann gerði á jörðinni, væru í raun og veru hans eign, sem hann stæði í engri skuld við landssjóðinn fyrir? Jú, vissulega. Bændur eru engin börn.“ Þetta voru nú skoðanir þessara þriggja þingskörunga á þjóðjarðasölunni 1905. Þeir börðust á móti henni eins og þeir gátu á þinginu, en urðu í minni hl. En reynslan, sem við höfum nú fengið af þjóðjarðasölunni, hefir sýnt, að þeir höfðu rétt fyrir sér. Ég hefi því miður ekki tíma til að lesa upp úr skýrslum um jarðir, sem seldar hafa verið 1908 -1909, en á báðum þessum árum voru seldar 35 jarðir, 16 af jörðunum, sem seldar voru hvort ár, eru komnar í leiguábúð, og verðið, sem þær hafa verið seldar fyrir núna seinast, er 10 sinnum meira heldur en það, sem ríkið seldi þær upphaflega fyrir. Þannig hefir braskið farið með þessar eignir, sem ríkið afhenti einstaklingum. Við erum ekki í vafa um það, framsóknarmenn, að það á hiklaust að taka upp stefnu Péturs á Gautlöndum, Jóns frá Múla og Hermanns Jónassonar. Við erum búin að fá nóga reynslu af þjóðjarðasölunni. Það má sérstaklega benda á það, að einmitt braskið með jarðirnar hefir leitt til annarar niðurstöðu, sem gerir það líka nauðsynlegt, að ríkið hlaupi að nokkru leyti undir bagga og kaupi sumar jarðir nú. Það liður varla sú vika, að ekki komi til mín a. m. k. 2-3 bændur, sem eru leiguliðar á þann hátt, að þeir hafa jarðirnar til eins árs í senn hjá lánsstofnunum, sem hafa tekið jarðirnar upp í vanskil. Bankarnir sitja sem eðlilegt er um að selja þessar jarðir og vilja því ekki leigja þær nema til eins árs í senn, en það er sú alversta leiguábúð. En það, sem Framsfl. vill gera með því að kaupa þessar jarðir. er að létta af þessari leiguábúð, sem er skömm fyrir þjóðfélagið, og reyna að koma á erfðaábúð með sæmilegum kjörum í staðinn. Það, sem þess vegna hér liggur fyrir um sölu og kaup þessara jarða. er ekki það, sem spurt er um í þáltill. Það, sem spyrja á um viðvíkjandi stefnunni, sem ríkjandi er á Alþ. í þessum efnum, er því þetta: Á að halda áfram sölu þjóð- og kirkjujarða, þótt reynslan hafi sýnt og sannað, að það fyrirkomulag hefir alla þá galla, sem þeir Pétur Jónsson og Jón frá Múla bentu á í upphafi þessa máls? - Ég er ekki í nokkrum vafa um, að mikill meiri hl. þjóðarinnar svaraði neitandi. Ein spurningin er um það, hvort eigi að hjálpa þeim mönnum, sem einstaklingsbraskið er búið að sliga, undan skuldabyrðinni, hvort eigi að hjálpa þeim mönnum, sem nú búa á jörðum sem lánsstofnanir eiga og leigðar eru til eins árs í senn með afarkostum, með því að veita þeim erfðaábúð. Ég er ekki í vafa um, að mikill meiri hl. íslenzkra bænda svaraði þessu játandi. En því miður er ekki hægt að hjálpa öllum þeim, sem hjálpa þarf, vegna þess að ríkið hefir ekki nema svo lítið fjármagn. Það er ekki hægt að kaupa nema sáralítið af jörðum á næstunni, þó farið verði inn á þessa braut.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Herra forseti! Þó að skoðanamunur milli sósíalista og sjálfstæðismanna sé allmikill, þá er samt þessi grein ekki eins hrein og ætla mætti. Þannig hefir upplýstast nú, og var enda kunnugt áður, að ýmsir menn úr Sjálfstfl. hafa verið með einkasölum á ýmsum sviðum. Á sama hátt hafa framsóknarmenn ekki verið alveg eins áfjáðir í einkasölu á öllum hlutum eins og jafnaðarmenn. Það, sem hefir takmarkað stefnu Bændafl. í þessum sökum, er sú stefna, sem var ríkjandi áður fyrr í Framsfl., á meðan hann var ekki eins háður sósíalistum eins og nú orðið, þ. e. a. s. hann vill nota einstaka verzlunargreinar, sem eru sérstaklega vel fallnar til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð. eins og t. d. áfengiseinkasölu og tóbakseinkasölu. Ágreiningurinn um ríkiseign jarða er aftur nokkuð greinilegri heldur en um einkasölur. Framsfl. er nú alltaf að færast mér og nær stefnu sósíalistanna í þeim sökum, að gera allar jarðir að ríkiseign, og þá sjálfsagt um leið að gera alla framleiðslu að ríkisframleiðslu. Stefna okkar Bændaflokksmanna í þessum efnum er sú, að reyna að styðja sem mest einstaklingsframtakið, gera jarðirnar að eign bændanna sjálfra og hjálpa þeim yfir þá erfiðleika, sem svo mikið hafa komið í ljós á seinni árum - að getu yfirtekið jarðirnar, ættlið fram af ættlið. Hér er um að ræða erfiðleika, sem verður að fá lausn á, og hún mun fást með heppilegri löggjöf, og er þegar stigið nokkurt spor í þá átt. Í sambandi við þessar umr. hefir hv.þm. S.-Þ. reynt að ná til hv. 10. landsk. og ásakað hann fyrir ýmsar ráðstafanir, sem hann hefir annaðhvort látið gera eða látið ógert. þegar hann átti sæti í ríkisstj. Það er orðið svo fyrir þessum hv.þm. og ýmsum fleirum úr Framsfl., að það er helzt ekkert annað, sem þeir sjá, heldur en Bændafl., og vitanlega er þá allt fært til verri vegar og rangfært það, sem gert og sagt hefir verið. - Hv. þm. S.-Þ. lét undrun sína í ljós yfir áhuga hv. 10. landsk. á samvinnumálum og var að tala um einhverja árás af hendi Bændafl. á Sigurð Kristinssom framkvstj. Sambandsins. Nú vil ég biðja hv.þm. S.-Þ. að upplýsa það, hvort hann hafi átt tal við Sigurð Kristinsson um þessa hluti, hvort hann hafi látið í ljós nokkuð í þá átt, sem geti bent til þess, að hv. 10. landsk. hafi verið óvinveittur samvinnufélagsskapnum í landinu. Ég hafði þá aðstöðu núna fyrir rúmu ári síðan að hlusta á Sigurð Kristinsson lýsa því yfir, að það hafi ekkert verið látið ógert af ríkisstj. hálfu, meðan hv. 10. landsk. átti sæti í henni, til hagsbóta fyrir samvinnufélagsskapinn, sem hann eða Sambandið hefði farið fram á. Það var minnzt á í þessu sambandi hina margumræddu kjötuppbót frá árinu 1933 og mjólkurbúastyrkinn. Um hann er það að segja, að eftir l. var ekki hægt að greiða hann út nema gengið yrði frá skuldbindingum mjólkurbús Flóamanna, en það þótti ófært að ganga svo hart að því sem l. ákváðu. En þegar Bændafl. fór fram á það á þingi, að þessi lagaákvæði væru ekki látin standa í veginum fyrir því, að önnur mjólkurbú gætu fengið útborgaðan þennan styrk, þá beitti stjórnarliðið sér á móti þeirri sjálfsögðu leiðréttingu. - Um kjötuppbótina frá 1933 er það að segja, að hún var undirbúin af fyrrv. stj., og eftir það að Alþ. gaf heimildina til slíkrar útborgunar leið ekki lengri tími, sem fyrrv. stj. Sat við völd, heldur en frá því að núv. stj. tók við völdum og þangað til styrkurinn var útborgaður, og hafði þó fyrrv. stj. verið búin að búa þetta í hendur núv. stj., en hún þurfti jafnlangan tíma til þess að ákveða sig eins og fyrrv. stj. þurfti til þess að undirbúa málið í hennar hendur. Þá var hv.þm. S.-Þ. að tala um það, hvað ræða hv. 10. landsk. hefði verið laus. Hann má nú trútt um tala, því hann óð sjálfur úr einu í annað, og var ekki hægt að segja, að hann hefði góða fótfestu. Sem dæmi upp á þetta vil ég nefna það, að hann taldi það vafasama fullyrðingu hjá hv. 10. landsk., að rekstur síldarverksmiðjunnar hefði verið ofvaxinn sem einkafyrirtæki, en hann sagði, að verksmiðjan hefði verið nauðsynleg af allt öðrum ástæðum. Þetta voru allar röksemdirnar, sem hv.þm. færði gegn þeirri skoðun hv. 10. landsk., að nauðsynlegt hefði verið að láta ríkið reisa þessa verksmiðju, vegna þess, að einstaklingar gátu ekki gert það á þeim tíma, sem nauðsynlegt var að koma henni upp. Hv. þm. Hafnf. vildi ekki álíta, að það hefði verið gengið of langt í ríkisrekstri í löggjöf á þessum 2 þingum, sem hafa verið háð síðan núv. stj. tók við völdum. Frekar sagðist hann geta sakað ráðandi flokka þingsins fyrir það, að þeir hefðu gengið of skammt í þessum sökum. Það er ekki undarlegt, þó honum finnist það, því það er ekki nema að nokkru leyti tekið tillit til þeirrar stefnuskrár, sem flokkur hans samdi fyrir kosningarnar síðustu. En það er áreiðanlegt, að framsóknarráðh. eiga eftir að beygja sig betur fyrir valdi sósíalistanna heldur en þeir hafa gert enn, og þykir þó sumum allnægilega að verið. Að það hafi verið ljóst fyrir síðustu kosningar, að Framsfl. mundi ganga eins langt inn á brautir sósíalista í þessum efnum eins og raun er á orðin, er fjarstæða ein. Fyrir nokkrum árum lét hv.þm. S.-Þ. þau orð falla um jafnaðarmenn, að þegar þeir færu að framkvæma stefnu sína á þjóðnýtingu, þá mundi Framsfl. snúa við þeim bakinn og taka höndum saman við „íhaldið“ til andstöðu við sósíalista. Framsóknarmenn úti um land munu því hafa trúað því, hvað svo sem sagt hefir verið fyrir kosningarnar í vor, að Framsfl. á þingi mundi, eftir þessi orð leiðtoga síns, aldrei ganga til samkomulags við sósíalista á þessum grundvelli. Hv. þm. Hafnf. sagði ennfremur um þjóðjarðasöluna, að það þyrfti að komast í l., að þær umbætur, sem gerðar væru á jörðunum, yrðu á engan hátt til þess að hækka verð þeirra, og lét hann þau orð falla í sambandi við þetta, að þetta gæti orðið til þess, að léttara yrði fyrir jarðeigendur að sjá af jörðum til ríkisins. Það er einmitt þarna, sem hundurinn liggur grafinn hjá sósíalistum. Þeir ætla sér með löggjöf að þvinga jarðeigendur til þess að bjóða ríkinu jarðir sínar til kaups og þannig ná því stefnuskráratriði, sem framsóknarmenn segjast hafa á sinni stefnuskrá, - að taka ekki aðrar jarðir heldur en þær, sem bændur bjóða ríkinu til kaups. Ég get látið útrætt um þessa hlið málsins. Hún hefir þegar verið tekin til meðferðar af hv. 10. landsk., sem greint hefir frá stefnu okkar Bændafl.manna. Það verður ekki um það deilt, hver er stefna sósíalista í þessum efnum. Um það verður heldur ekki deilt, hverja stefnu sjálfstæðismenn, a. m. k. þeir, sem harðvítugast hafa barizt gegn einkasölum, hafa í þessum málum. Báðir eru þessir flokkar á skakkri leið. Þeir, sem hafa komizt næst hinu rétta, eru þeir löggjafar á undanförnum þingum, að undanskildu því síðasta, sem hafa valið úr og tekið þær vörur í einkasölu, sem hentugastar hafa verið til þess, og vel hægt að forsvara. Nú hefir verið tekin upp önnur aðferð, sem orsakast af því, að sósíalistar hafa náð meiri tökum á þinginu en þjóðin ætlast til og gerði ráð fyrir.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) Þær mínútur, sem ég hefi enn til umráða við þessar umr., myndu endast skammt, ef ég ætti að svara orði til orðs öllum þeim fjarstæðum, sem fram hafa komið í þeim 10 ræðum, sem fluttar hafa verið hér af ríkisstj. og stuðningsmönnum hennar.

Telur hv.þm. Bændafl.-mennina með stuðningsmönnum ríkisstj.?

. En það gerir ekki mikið til, þótt tími vinnist ekki til að svara öllu þessu. Þetta lið hefir yfirleitt gengið á snið við umræðuefnið, og ræðurnar málinu lítt eða ekki viðkomandi. Ég mun ekki láta ginnast til að elta þá frá kjarna málsins inn á krákustigu mælgi þeirra og rakaleysis, Ég tel mér skylt að beina athyglinni að þeim kröfum, sem í till. eru gerðar fyrir hönd þjóðarinnar. En þetta má stj. bara ekki skilja svo, að þar með sé henni fengin syndakvittun fyrir öllu saman, öllum smærri afbrotunum í þessu máli. Því fer fjarri. Ég hefi haldið því til haga, og mun jafnvel halda til haga þeim spörðum, sem bráðum mun von á úr fjármálalambakrónni, og standa skil á því engu síður en hinu. - Í þessum umr., sem hér hafa farið fram, eru þó nokkur atriði, sem ég kemst ekki hjá að gera aths. við. - Aðalræðumaður Alþfl., hv.þm. Hafnf., sagði, að það væri algerlega ástæðulaust að vera að spyrja þjóðina um það, sem fram á er farið í þáltill., því að Alþfl. hefði lagt þessa spurningu fyrir þjóðina við a. m. k. 2-3 síðustu kosningar. Nú þyrfti því ekki annað en framkvæma ríkisreksturinn á atvinnuvegum landsmanna og gera jarðirnar að ríkiseign. Ályktun hans er þessi: Þjóðin hefir verið spurð um þetta 2-3 sinnum. Hún hefir í öll skiptin svarað neitandi. 1/5 hluti þjóðarinnar hefir goldið jákvæði, en 4/5 hlutar hafa sagt nei. Ályktun Alþfl. - því að hv.þm. talaði fyrir hans hönd - er sú, að þá varði ekkert um þjóðarviljann. Við viljum framkvæma þessi atriði og við skeytum því engu, hvort fleiri eða færri samþ. það. Þetta er m. ö. o. yfirlýsing um það, að flokkurinn sé horfinn frá lýðræðinu. Hér skulu ráða sósíalistar, hvort sem fleiri eða færri vilja. Ég tel þetta gott að því leyti, að því óvandari verður leikur þjóðarinnar, þegar hún tekur þessa drengi til hirtingar, sem verður vonandi innan skamms. En þetta kemur ekki vel heim við það, sem hæstv.forsrh. sagði, því að hann sagði, að um þetta sé alls ekki verið að ræða hér í þinginn. En þetta sýnir bara, að Framsfl. er gersamleg, í vasanum á sósíalistum, og það svo, að hann veit ekki, hvað hann er að gera, hefir alls enga hugmynd um það, og lýsir yfir því, að hann sé að gera allt annað en það, sem hver maður sér. Ég hefi ekki tíma til að eltast lengi við hvert atriði og get verið hv.þm. S.-Þ. þakklátur fyrir það, að hann leysti mig frá þeim vanda að hafa mörg orð um ræðu hans. Það er alkunnugt, að sjómenn komast stundum í hættu vegna dýrs, sem kallast stökkull. Hafa sjómenn þá það ráð að kasta út dufli, og kastar stökkullinn sér yfir það og hamast á því unz hann sprengir sig. Nú varð mér það til láns, að hv. 10. landsk. talaði hér næst á undan hv.þm. S.-Þ., og varð það til þess, að hann nálega sprengdi sig á því að kaffæra hv. 10. landsk., og gleymdi því, sem hann þurfti að svara mér. Hann sagði um mína ræðu, að hún hefði verið allgóð, að undanskildu efninu. Hans ræða var nú virkilega allsæmileg, að undanskildu efni og orðalagi. Ég má ekki gera hæstv.forsrh. svo lágt undir höfði að minnast ekki á ræðu hans meira en ég hefi þegar gert. Eins og allir munu hafa heyrt, vitnaði þessi hávirðulegi maður ákaflega mikið í dauða menn, og fannst mér það ekki illa til fallið. Að vísu voru þetta merkir menn og honum miklu framar. En það var vel til fallið hjá hæstv.forsrh. að sækja sín rök í grafirnar, því að öll pólitík framsóknarmanna er sótt í grafirnar, og ekki einasta það, heldur einnig komin þangað aftur. Í öllum þessum umr. hefir því ekki verið hnekkt með einn einasta orði eða nokkrum minnstu rökum, að með löggjöf síðasta þings, og ýmsum þeim frv., sem fyrir liggja nú, sé stefnt í áttina til ríkisrekstrar á aðalatvinnuvegum landsmanna, stefnt að því, að í stað einstaklingsframtaks komi ríkisrekstur og að í stað sjálfsábúðar komi leiguliðar ríkisins. Því hefir ekki heldur verið hnekkt, að þetta er gert að þjóðinni forspurðri, og það hefir ekki verið réttlætt, að svíkjast þannig að þjóðinni í slíku stórmáli. Sú krafa, sem kemur fram á þskj. 23, að þjóðin fái að láta uppi álit sitt á þessum athöfnum, er svo sjálfsögð, að það mál þarf ekki að skíra nánar. Ríkisstj. getur enga ástæðu haft til þess að þverskallast við atkvgr., nema þá, að hún þori ekki að spyrja þjóðina. Og það skal játað, að sá ótti er ekki ástæðulaus. Hvernig ætti það að geta átt sér stað, að þjóð með aðra eins raunasögu í verzlunarmálum og íslenzka þjóðin æskti eftir einokunarfyrirkomulaginu á ný? Fræðimönnum kemur saman um, að allar drepsóttir og plágur, eldgos, hafís og harðindi hafi til samans ekki leikið þjóðina eins grátt og gamla einokunin, sem var ríkisverzlun. Allar þjóðir stynja undir ríkisverzlununum og dreymir um frjálsa verzlun. Öllum kemur saman um, að af öllum plágum sé ríkisrekstrarplágan verst. hvernig ætti þetta fyrirkomulag að vera eftirsóttara fyrir okkur en aðrar þjóðir? Íslenzka þjóðin þekkir líka muninn á sjálfsábúð og leiguábúð. Spor beggja eru mjög glögg í okkar þjóðlífi. Það má rekja þau um allt Ísland. Það er gróður í hverju spori sjálfseignarbúskaparins, en kyrrstaða og niðurníðsla þar, sem leiguliðafyrirkomulagið er. Það væri líka erfitt að sætta lund íslenzkra bænda við það, að vera með l. skyldaðir til að vera ævarandi leiguliðar ríkisins, ekki einasta vegna þess, að mönnum er enn í minni. þegar ríkisvaldið óð hér um og lagði undir sig jarðeignir í hundraðatali og gerði bændurna að kúguðum leiguliðum á konungsjörðum, heldur er það svo fast í lunderni bændanna að vera sjálfstæðir, húsbændur á sínum eigin heimilum. Ef þetta yrði kúgað úr lunderni íslenzkra bænda myndi fleira verðmætt glatast. Þeir myndu bíða tjón á sálu sinni, og til þess mun stefnt af sósíalistum. Ég sé, að þeir hafa orðið sammála um það eins og fleira, sósíalistar og framsóknarmenn, að vísa þessu máli á bug með dagskrártill. Að sönnu er hún nú samin á mjög klaufalegan hátt. Það er eins og hún hafi fyrst gengið í gegnum heilann á hv.þm. S.-Þ. og síðan í gegnum heilann á hv. 1. landsk. Það er því ekki að undra, þótt smíðin sé ekki merkileg. En þó má skilja það af till., að þeir þori ekki að hætta á það, að atkvg,. fari fram um þessa till. mína. Ég skil afarvel þennan ótta, eins og ég tók fram áðan, og ég skil það líka fullvel, að með þessari dagskrártill. er gengizt við því, að þessir menn þori ekki að bera það undir þjóðina, hvort koma eigi ríkisrekstur atvinnuveganna í stað einstaklingsframtaks og leiguábúð í stað sjálfsábúðar. Ég skil það líka, eins og hv. 10. landsk. sagði, að þá muni ekki um það þessa herra að þverskallast við vilja þjóðarinnar, en það er ekki hægt um það að þræta, hver hann er, ef þessi atkvgr. færi fram. Tími minn er nú á þrotum, en af því að fáskipað er nú hér innan þingsalanna, vil ég sérstaklega snúa máli mínu til annara áheyrenda og tjá þeim það, að þótt þessir flokkar hafi nú meiri hluta í þinginu og geti beitt því ofbeldi að láta ekki þessa till. koma til atkv., og því síður að þjóðin fái að svara spurningu um þetta mál, þá er ennþá eftir leikur þjóðarinnar, og hann er sá, að láta þessa menn aldrei komast til valda framar. Ég held, að óhætt sé að segja, að þótt ríkisstj. þori ekki að láta fara fram atkvgr. um það, hvort þjóðin aðhyllist stefnu sósíalista eða ekki, þá muni sá tími koma, að menn fái að sjá, fyrir hverju er meiri hl. og fyrir hverju minni hl., þótt hv.þm. Hafnf., sem talaði hér fyrir hönd sósíalista, hefði hátt um það að skeyta því litlu. Ég hefi þá trú á íslenzku þjóðinni, að hún þoli ekki ofbeldi og uppivöðslu þeirra manna í landinu, sem setja eiginhagsmuni ofar almenningsheill í stjórn landsins.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég mun verja þessum fáu mínútum, sem mér eru eftir skildar, til þess að minnast á nokkur atriði, sem fram hafa komið í umr. í kvöld. Ég hjó sérstaklega ettir því hjá hv. 10. landsk., að hann minntist á það, að það gæti verið heppilegt að hafa ríkisrekstur á strandferðunum. Færði hann þau rök fyrir máli sínu, að í höndum einstaklinganna yrði þessu hagað þannig, að farið yrði einungis á beztu hafnirnar, en hinar látnar eiga sig. Aftur á móti sagði hann, að ríkið ætti að sjá um, að hinar smærri hafnir væru ekki afskiptar, ef það hefði þennan rekstur með höndum. M. ö. o., af þessum röksemdum hans mátti álykta, að einstaklingarnir hugsuðu fyrst og fremst um gróðann af atvinnurekstrinum, en í höndum ríkisins væri almenningsheill sett ofar, og ekki síður hlúð að hinum smærri í þjóðfélaginu en hinum. Þarna hygg ég, að skotið hafi upp skynsamlegri skoðun hjá þessum hv.þm., þeirri skoðun, að í höndum ríkisins séu fyrirtækin rekin með almenningheill fyrir augum, en hjá einstaklingunum með tilliti til stundarhagsmuna eigendanna fyrst og fremst. Það er vissulega höfuðkostur ríkisrekstrarins, að hann er rekinn eins með hagsmuni hinna smáu og hinna stóru fyrir augum. Bæði hv.flm. þessarar till. til þál., sem hér er til umr., hv. 6. þm. Reykv., og flokksbróðir hans. einn, hv.þm. V.-Sk., héldu því fram, að núv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar væru að framkvæma stefnu kommúnista hvað snertir ríkisverzlun. Hafði hv.þm. V.-Sk. um það mörg orð og stór, hversu fyrirmyndin væri sótt til Rússlands, þar sem ríkisverzlanir störfuðu, og hversu stjórnarflokkarnir „gengju undir ok hins rauða kommúnisma“, eins og hann orðaði það. Samtímis því, að þessi talsmaður Sjálfstfl. hér í þinginu er að halda þessa ræðu, kemur út málgagn kommúnistaflokksins, þar sem það, að gefnu tilefni Alþýðublaðsins, minnist örfáum urðum á landsverzlun, og skal ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa stuttan kafla úr grein um þetta efni í Verklýðsblaðinu, kafla, sem lögð er sérstök áherzla á í blaðinn og prentaður með stóru, svörtu letri. Hann hljóðar svo: „Landsverzlun þýðir í böndum auðvaldsstjórnar hið ógurlegasta vald til að skattleggja alþýðu eftir vild með duldum tollum á nauðsynjavörum hennar og myndi því jafngilda nýrri hungurherför, vaxandi dýrtíð og álögum, samfara auknu atvinnuleysi verzlunarfólks.“ Þetta hefði að flestu leyti eins vel getað staðið í Morgunblaðinu og Verklýðsblaðinu, og sannast hér eins og svo oft áður, að „það er mjótt mundangs hófið“, mjótt milli þessara tveggja póla, svartasta íhaldsins annarsvegar og kommúnismans hinsvegar. En þetta sýnir mætavel, hve lítt rökstuddar ræður sjálfstæðismanna hafa verið, þegar þeir telja fyrirmyndina um landsverzlun, sem að þeirra áliti er svo óalandi og óferjandi, sótta til kommúnistanna, og að það sé þeirra stefna, sem nú sé verið að framkvæma á Íslandi. Hv. B. þm. Reykv. sagði, að í höndum ríkisverzlana væru vörurnar dýrari og óheppilegri en hjá einstaklingum, sem rækju verzlanir. Út af þessu vil ég minna á viðskipti þessa sama hv.þm. við ríkisverzlun, og þann hag, sem hann hefir af því haft, að komið hefir verið á einkasölu með vissa vörutegund. Þessi hv.þm. hefir eins og margir aðrir góðir menn viljað fylgjast með tímanum og keypt sér útvarpstæki hjá viðtækjaverzlun ríkisins. Þetta er Philipstæki og kostaði 280 kr. En hjá nágrannaþjóðunum, t. d. dönskum verzlunarfyrirtækjum, kostar nákvæmlega samskonar tæki 425 kr. í frjálsri verzlun. Viðtækjaverzlun ríkisins er rekin með allverulegum ágóða, sem rennur í ríkissjóð, og á að vera hægt að verja honum til almenningsþarfa í landinu, og samt sem áður getur þessi einkasala veitt viðskiptavinum sínum hagkvæmari kjör en verzlun með samskonar vörur í nágrannalöndunum. - Þetta er lítið dæmi um það. hversu fráleitt það er, þótt þessir hv. sjálfstæðismenn haldi því fram, að vörur verði bæði verri og ódýrari í höndum ríkisverzlana en í frjálsri samkeppni, því að það mun mála sannast, að þetta dæmi, sem ég hefi nú nefnt, sé ekki einstakt, heldur sérkennandi fyrir ríkisrekstur yfirleitt. Hv. 6. þm. Reykv. gat þess sérstaklega, að það yrði óvandur eftirleikurinn. þegar Alþfl. yrði tekinn til hirtingar. Þar kom fram sama hugsunin, sama kenningin sem svo greinilega birtist í ræðu hv.þm. V.-Sk., og komið hefir fram í blöðum sjálfstæðismanna og umr. þeirra á mannamótum. Það er hótunin mikla um það, að tekið skuli ómjúkum höndum á andstæðingunum, ef Sjálfstfl. auðnist að komast aftur til valda. Þetta er gamla sagan um að þjarma að andstæðingunum, kenningin, sem sett var svo greinilega fram fyrir síðustu kosningar af höfuðpresti íhaldsins, sr. Knúti Arngrímssyni, í hans eftirminnilegu grein, þar sem hann segir, að sjálfstæðismenn eigi að reka „rauðu hættuna“ af höndum sér að dæmi Mið-Evrópuþjóða, þar sem nazistar og facistar hafa náð yfirráðunum. Það var við því að búast, að þessar umr. myndu ekki líða svo, að ekki kæmi fram höfuðeinkennið á Sjálfstfl.: Hugsunin um að brjóta völdin undir sig með ofbeldi, og halda þeim með ofbeldi, ef með þarf. Þótt þessi till. til þál. sé ómerkileg, hefir hún þó komið af stað þeim umr., sem leiða í ljós, greinilegar en áður lá fyrir, að Sjálfstfl. misskilur að miklu leyti þjóðmálin, og hefir hinn fyllsta vilja til þess að hlúa að einstaklingunum á kostnað almennings í landinn. Aftur er það ljóst, að Alþfl. byggir stefnu sína á fræðilegum kenningum, með það sjónarmið, að einstaklingunum beri að víkja fyrir alþjóðarheill. Um þessi 2 höfuðsjónarmið mun stjórnmálabaráttan verða háð á næstu árum, og gifta þjóðarinnar ræður því, hvor stefnan nær meira fylgi. Ég vænti þess, að ekki sé ástæða til að örvæntu í því efni, og því meira sem þessi mál eru rædd, því meiri líkindi eru til þess, að hinn góði málstaður sigri.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Herra forseti! Það var engin furða, þótt hv.þm. S.-Þ. þyrfti að tala um Jón í Stóradal og mig, þar sem hann getur varla gefið svo út blöð sín, eða skrifað greinar um hvaða efni sem er, að hann ekki minnist annarshvors okkar Jóns í Stóradal. Ég get ekki annað en talið það heiður fyrir okkur tvo, að vera þessi ljón, sem Jónas Jónsson sér alstaðar á leið sinni. Hann nefndi einu sinni enn Hrafnagil. Já, hvað oft hefir hann ekki í blöðum sínum og á mannfundum nefnt Hrafnagil. þ. e. a. s. síðan ég gerðist andstæðingur hans. Áður var aldrei á það minnzt. Hann nefndi bæði söluverð og kaupverð, en hvorugt gat hann hermt rétt. Hann gat þess ekki, að jörðin var seld í verðbólgu stríðsáranna. Hann gat ekki um aukna ræktun hennar, að töðufall hennar hafði tvöfaldazt, né hina nýju markaðsaðstöðu. Hann gat ekki um verðhækkunina, sem samtímis vor komin á allar afurðir og búpening. Samkv. skoðun hv.þm. S.-Þ. ætti ríkið eins að kaupa allar ær og kýr á landinu. Hv. þm. sagði, að Bændafl. hefði með framboði sínu í Rangárvallasýslu stuðlað að sigri Sjálfstfl. Man þá ekki hv.þm. það lengur, að rétt áður en framboðsfrestur var útrunninn kom grein í blaði hans, þar sem því var haldið fram, að Bændafl. ætlaði að styðja íhaldið í Rangárvallasýslu með því að bjóða þar ekki fram. En svo nokkru seinna, þegar Bændafl. hafði boðið þar fram. sagði sama blað, að það væri gert til þess að styðja íhaldið.- Svona rekur sig hvað á annað hjá hv.þm. Svona snýr hann öllu sitt á hvað. Þetta er ekki nema eitt dæmi um óskammfeilni hans. Hv. þm. S.-Þ. sagði, að blaðið Framsókn hefði svívirt Sigurð Kristinsson. Ég veit ekki til, að Það hafi nokkurn tíma gert það. En hv.þm. á sennilega við það, að blaðið hafi ekki talað nógu virðulega um hann sjálfan. En það væri að óvirða Sigurð Kristinsson að líkja þeim saman. Það gleður mig, er hv.þm. segir, að bændur í Mosfellssveit fái nú 12/5 eyris meira en áður fyrir mjólkurlítrann. En ég veit þó, að hækkunin væri orðin meiri, ef ekki hefði verið spillt mjólkursölufrv., sem ég undirbjó, og ef bændur hefðu fengið að ráða einhverju sjálfir um söluna. Bæði mjólk og kjöt þurfa að hækka meira. Það verður að vera höfuðkrafa bænda, að landbúskapurinn fái framleiðsluverð fyrir afurðir sínar. Þá fyrst geta bændur haldið jörðum sínum, ræktað landið, numið það að nýju, alið hrausta, heilbrigða og dáðrakka kynslóð. - En til þess að búskapurinn geti borið sig þarf fleira en hækka verðið. Það verður að styðja bændur til þess að lækka framleiðslukostnaðinn, og það verður að styðja að meiri fjölbreytni framleiðslunnar. Það eru tvö undirstöðuatriði til þess, að landbúskapurinn geti borið sig. Till. Bændafl. í þessa átt hafa ekki fengið mikinn stuðning stjórnarflokkanna á hv.Alþ. En ef búskapurinn ber sig, held ég, að það séu færri bændur, sem vilja vera leiguliðar en sjálfseignarmenn. Hv. 1. landsk. (StJSt) tók upp dæmið, sem ég nefndi um flutninga kringum land, að þeir væru betur komnir í höndum ríkisins, og dró út af því, að einkarekstur afskipti þá smáu. En ég benti líka á, að til þess að vernda þá smáu væri ekki nóg að hafa ríkisrekstur. Ég benti á, að samvinnufélögin geti gert það betur og hafi oft gert. Ég ætla að fylgja dæmi hv.þm. S.-Þ. og enda á honum, eins og hann endaði á mér. Og ég ætla að gera það með því að tilfæra dæmi og orð, sem hann mun sízt geta vefengt. Ég ætla að minna hv.þm. á orð merks manns, sem hafa staðið í öðru stjórnarblaðinu og lúta að Jónasi Jónssyni. Þar er kafli með fyrirsögninni: Jónas Jónsson var eitt sinn ungur. Þar er sagt, að hann hafi eitt sinn átt hugsjónir, barizt drengilega fyrir þeim, en nú sé hann búinn að yfirgefa þær. Hann sé orðinn gamall um aldur fram. hafi gleymt hrifningu æskuáranna og sé nú tekinn að óvirða sínar fyrri hugsjónir. Ennfremur segir í greininni, að sum skrif hans séu makalaus vaðall. Og er ekki hægt að segja það um allt, sem þessi hv.þm. skrifar og talar, að það sé makalaus vaðall? - Þar endar stuðningsmaður ríkisstj., að hann segist ekki vilja setja blett á Jónas Jónsson í elli hans, er hann sé búinn að yfirgefa hugsjónir sínar: „Það setur blett á elli yðar, en blettum er ekki á yður bætandi.“ Ég vil enda á þessu og yrði ekki meira á Jónas Jónsson, því að blettum er ekki á hann bætandi.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég mun ekki víkja mikið að einstökum atriðum í ræðum manna, heldur taka þann kostinn að beina ræðu minni að efni till. sjálfrar, sem hér liggur fyrir. Þó vil ég áður minnast á eitt atriði í ræðu hv.þm. V.-Sk. Hann var að dylgja með það, að orðrómur gengi um bæinn, að stj. hafi í sambandi við raftækjaeinkasöluna, sem ætti að setja á stofn, dregið fram hag einstaks manns. Það hafa líka verið samskonar dylgjur í einu blaði Sjálfstfl., og hefir verið farið í mál út af þeim. Nú skora ég á hv.þm. V.-Sk., að hann endurtaki þessi orð utan þinghelginnar, og þó gleggra en hann hefir gert hér, svo að hlutaðeigendur geti látið hann standa fyrir sínu máli á réttum vettvangi. Ég ætla ekki að víkja mörgum orðum að hv.þm. V.-Húnv. eða hv. 10. landsk., þeim Bændafl.mönnunum. Hv. þm. V.-Húnv. hélt sömu ræðuna og hann hefir haldið í þau þrjú skipti, sem ræðum hefir verið útvarpað hér. Hv. 6. þm. Reykv. lýsti ágætlega hlutverki hv. 10. landsk. í þessum umr. Hann sagði, að hann væri belgur, sem fleygt hefði verið út af skútu sjálfstæðismanna til þess að Jónas Jónsson steytti sig á honum. Hv. 10. landsk. sýndi líka, að með því hafði hann lokið erindi sínu, því að eftir það notaði hann ekki út ræðutíma sinn. Þá kem ég að till. sjálfri og vil minnast á annan lið hennar, sem fer fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um ríkisrekstur atvinnuveganna. Frá mínu sjónarmiði er hér í till. um hreina blekkingu að ræða, en engan grundvöll fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Það eru fjöldamargir, sem eru á móti ríkisrekstri á atvinnuvegunum, búskap. sjávarútgerð og iðnaði, þó að þeir vilji, að ríkið sinni ýmsum hlutverkum. eins og t. d. verzlun. Hvernig ættu þessir menn að geta greitt atkvæði með till.? - En eftir að 1. flm.till. hafði talað fyrir henni, er þó blekkingin ennþá auðsærri en áður. Hann heimfærði undir ríkisrekstur ekki aðeins beinan ríkisrekstur atvinnuveganna, heldur ráðstafanir eins og mjólkurlögin og kjötsölulögin. Jafnvel gjaldeyrisverzlun heitir á máli þessa öfugmælasmiðs ríkisrekstur. Hver getur þá, eftir þessari endaleysu, verið grundvöllur till. undir þjóðaratkvæðagreiðslu? Hvernig færi t. d. fyrir þeim mönnum úr Sjálfstfl., sem hafa beðið ríkisstj. að taka að sér einkasölu á matjessíld? Þeir gætu ekki sagt nei við þessari spurningu. Enda kom það fram í umr., a. m. k. hjá einum þm., hv. 10. landsk., að honum væri ómögulegt að greiða atkv. um till. Hann viðurkenndi, að ríkisrekstur væri réttur undir vissum kringumstæðum. Þessi hv.þm. hefði orðið að sitja hjá við atkvgr. Af þessu sést, að till. er ekki þess eðlis, að hún geti verið grundvöllur þióðaratkvæðagreiðslu. Menn geta ekki komið þar að atkvgr. eftir sínum skoðunum. Þá vil ég víkja að ástæðum þm. fyrir till. Þær eru aðallega tvennskonar, eftir því sem grg. segir. Í fyrsta lagi hafi blöð ríkisstj. oft látið það í ljós, að það sé ætlun meiri hl. Alþ. að ganga inn á að þrýsta atvinnuvegunum undir ríkisrekstur. Þetta á að vera ástæða fyrir þáltill. um þjóðaratkvæði, að þingmeirihlutinn ætli sér að gera það, að það hafi verið látið í ljós í blöðum stj.! En slíkt hefir aldrei staðið í blöðum Framsfl. Það finnst ekki nokkur hlutur, sem bendi í þá átt, að Framsfl. ætli sér að vinna að því, að atvinnuvegirnir, búskapur, sjávarútvegur eða iðnaður, verði reknir af ríkinu. Þá er í öðru lagi sú ástæða, að með till. sínum á Alþ. hafi stjórnarflokkarnir sýnt, að þeir ætli sér að ganga út í þjóðnýtingu atvinnuveganna. En hvernig koma nú þær till., sem hv.þm. nefna, heim við þetta og kosningastefnuskrá vora? Það eru fyrst og fremst einkasölurnar, sem nefndar eru, raftækjaeinkasalan og bílaeinkasalan. Í kosningastefnuskrá Framsfl. fyrir síðust u kosningar er það sagt, að flokkurinn ætli sér beinlínis að vinna að því að afla ríkinu tekna á þennan hátt. Halda svo hv.þm., að það þurfi þjóðaratkvæði til þess að skera úr því, sem kosið var um á síðasta ári? Þá tekur ekki betra við, er hv.þm. gengu svo langt að skýra nauðsyn þjóðaratkvæðis með málum eins og kjötmálinu og mjólkurmálinu. Það er gott að vita það um Sjálfstfl., að því er slegið föstu, að fulltrúar hans séu móti þessari löggjöf. Svo skaðleg þykir þeim hún meira að segja, að það þarf þjóðaratkvæði til þess að koma í veg fyrir, að lengra sé haldið á þeirri braut. Samt þykir hv.flm.till. ekki nóg komið. Þeir láta ginnast til að halda fram, að það séu ekki aðeins þessi mál, sem benda til þess, að stj. ætli sér alstaðar að koma á ríkisrekstri, heldur einnig gjaldeyrismálin. Jafnvel innflutningshöftin eiga að vera dæmi um það, að þjóðaratkvæðagreiðsla þurfi að fara fram. Getur nokkur hugsað sér jafnmikla fjarstæðu eins og að telja þetta anga af þjóðnýtingu?. Það er ástæða til að benda á Þýzkaland og Ítalíu í þessu sambandi. Þar álita víst þessir hv.þm., að hafi verið útrýmt rauðu hættunni, er þeir nefna svo. En í báðum þessum löndum er nákvæmasta eftirlit með gjaldeyrismálum, svo að slíkt er ekki annarsstaðar meira. Íhlutun ríkisins er þar í allra strangasta lagi, og þetta eru löndin, sem sjálfsagt að dómi hv.þm. hafa sýnt mesta röggsemi í því að reka af sér rauðu hættuna. En svo á hún hér að vera m. a. fólgin í þessum ráðstöfunum. Þannig snúast rök þessara hv.þm. algerlega við, svo að þetta verður allt einn hrærigrautur og það er óskiljanlegt, að nokkur maður með heilbrigða skynsemi skuli leggja sig niður við að flytja slíka till. og fara fram á útvarpsumr. um hana. Þetta eru þá þær ástæður, sem hv.flm. hafa fært fram fyrir till.: þær yfirskinsástæður, að stjórnarblöðin hóti ríkisrekstri og að till. stj. beinist allar í ríkisrekstrarátt. Þetta á að vera grundvöllur fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. En nánar skoðað eru það aðeins yfirskinsástæður. Hinar raunverulegu ástæður till. get ég ekki hugsað mér aðrar en þær, að ef till. kæmi til framkvæmdar, þá hugsar Sjálfstfl. sér að fá með slíkri atkvgr. grundvöll til að vera á móti öllum ríkisrekstri, enda þótt þjóðinni sé hagstæður. Það hefir ekki legið í láginni, að þessi flokkur hefir beitt sér móti ríkisrekstri í verzlun, eftir kröfum kaupmanna. Hann myndi vilja leggja niður tóbaksverzlun ríkisins og viðtækjaverzlunina o. fl. Ég get hugsað mér, að flokkurinn vildi gera tilraun til þessa. Og hann vili fá menn til að svara neitandi spurningunni um þjóðnýtingu, til þess að geta notað hin neitandi svör sem grundvöll til að leggja niður ríkisverzlanirnar og til þess að geta barizt móti allri íhlutun ríkisins, sem óhagstæð er verzlunarstéttinni. Það er enginn vafi, að fyrir hv.flm.till. vakir eitthvað svona. Það er enginn vafi á því, að ef till. væri borin undir atkv. og menn yrðu blekktir til þess að svara neitandi um ríkisrekstur, af því að þeir héldu, að verið væri að greiða atkv. um ríkisrekstur á atvinnuvegunum, búskap, sjávarútgerð og iðnaði, þá myndi Sjálfstfl. nota sér kosningarnar til þess að koma í veg fyrir einnig þann ríkisrekstur, sem meiri hl. þjóðarinnar er fylgjandi, eins og t. d. ríkisverzlun með álagningarmiklar vörur. Með því, sem fram hefir verið fært gegn till., tel ég hafa verið sýnt, að hún er svo blekkjandi, að hún getur ekki verið neinn grundvöllur fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Í öðru lagi hefir verið sýnt fram á í umr., að starf stjórnarflokkanna er í svo nánu samræmi við stefnuskrá þeirra við síðustu kosningar, að það er ekki ástæða til þjóðaratkvgr. Í þriðja lagi hefir það komið fram við umr., að tilgangur. Sjálfstfl. með þessari till. er sá, að skapa sér grundvöll til mótstöðu gegn ríkisverzlun og fyrir þeim tillögum, sem fram hafa komið við kosningarnar undanfarið, að leggja niður fyrirtæki, sem til ágóða eru fyrir ríkissjóð, og koma þeim í hendur einstakra kaupmanna, sem eru kjarni Sjálfstfl., svo að þeir geti hagnazt á þeim. Hverjar afleiðingarnar yrðu, ef Sjálfstfl. tækist þetta, vil ég sýna mönnum með því, að á síðasta ári voru tekjur ríkissjóðs af þessum fyrirtækjum nærri tvær millj. króna, og í fjárl. þessa árs eru þær einnig áætlaðar nærri tvær millj. króna. Ég get ekki látið hjá líða að láta ánægju mínu í ljós yfir þeim árangri, sem orðið hefir af umr. þær hafa gefið tilefni til þess, að Sjálfstfl. hefir með fulltrúum sínum lýst yfir þeirri staðreynd, að hann er á móti þeim ráðstöfunum, sem hafa verið gerðar með verzlun innlendra afurða. Hann telur ástæðu til, að það fari fram þjóðaratkvgr. til þess að fyrirbyggja, að slíkt haldi áfram. Í öðru lagi er ég ánægður yfir því, að mönnum hefir veitzt kostur á að skýra betur afstöðu flokkanna til þjóðnýtingar og ríkisrekstrar, og það var nauðsynlegt með tilliti til þeirra blekkinga, sem Sjálfstfl. hefir verið með undanfarið.

Ingvar Pálmason Ég stend upp til þess að mótmæla staðhæfingu hv. 1. þm. Skagf. Hann sagði, að það hefði komið fram hjá meiri hl. allshn., að hæstv. stj. gerði það að skilyrði, að frv. væri samþ. óbreytt af stjórnarflokkunum. Þessi yfirlýsing hefir aldrei verið gefin, hvorki í n. eða d. Hitt benti ég á, að það væri ekki hættulaust að breyta frv., ef það ætti að geta orðið að lögum áður en þingfundum er frestað. Því, sem hv. 1. þm. Skagf. talaði um brtt. sínar, sé ég ekki neina ástæðu til að svara f. h. meiri hl. þessar brtt. voru fullræddar af hálfu meiri hl. við 2. umr., bæði af mér, hæstv.dómsmrh. og hv. 4. landsk., og sé ég ekki ástæðu til að fara að endurtaka við þessa umr. þær ástæður, sem þá voru fram færðar gegn þeim, þó hv. 1. þm. Skagf. fyndi ástæðu til, eins og hann sjálfur viðurkenndi, að endurtaka hér sína ræðu frá fyrri umr.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Mér finnst ekki alveg óviðeigandi áður en þessu máli er lokið hér í d., að ég segi um það nokkur orð einmitt við suma hv. andstæðinga, sem hér eru, vegna þess að þetta mál í nokkuð stærra formi var hér til umr. í d. fyrir nokkrum árum fyrir mína tilstuðlan. Sá hluti, sem hér er til meðferðar, eru þau atriði, sem þá var barizt fyrir og mest voru aðkallandi. Að því leyti sem hv. 1. þm. Skagf. minntist á minni háttar formsatriði viðvíkjandi frv., þá leiðir það af sjálfu sér, að þar sem hér er aðeins um bráðabirgðabreyt. að ræða og gert er ráð fyrir, að innan mjög skamms tíma komi aftur ýmsar minni umbætur á frv., þá er fyrir þreyttan að þola að bíða eftir því. Það, sem stj. þótti réttilega við eiga, var að taka kjarna deilumálsins frá 1930-1932 og bera það undir þingið eins og það nú er skipað. Mig furðar á því, að hv. 1. þm. Skagf. skuli hafa komið fram með sum af þeim rökum, sem hann bæði við þessa umr. og við 2. umr. hefir hreyft, sem sé það, að með þessum breyt. væri verið að gera hæstarétt meira pólitískan heldur en hann hefði verið, þar sem það sé ekki rétturinn sjálfur, sem velji varadómara, heldur dómsmrh. Ég vil skjóta því til hv.þm., að ef hann hefði samþ. frv. 1932, þar sem þetta var ekki, heldur ákvæði, sem hann nú mundi telja réttara, þá hefði hann getað sparað sér þetta óánægjuefni. En af því hann, eins og margir fleiri, var lokaður fyrir hinni stóru nauðsyn að breyta hæstarétti, þá sýnist mér hann ekki geta verið mjög undrandi yfir því, þó umbótakröfur á dómstólunum gangi lengra eftir því sem þjóðin er orðin langþreyttari á því formi, sem valið var 1919 og flokkur hv. 1. þm. Skagf. hefir beitt sér mest fyrir að halda uppi. Ég ætla ennfremur að benda á það, að enginn maður stendur í raun og veru verr að vígi að tala um þetta atriði, útnefningu pólitískra samherja, heldur en einmitt þessi hv.þm. Það er svo kunnugt, að það þarf ekki um það að tala, en þó verður rétt að tæpa á því, að hv. 1. þm. Skagf. braut þetta sjálfur svo freklega sem framast var unnt, þegar hann valdi sinn nánasta samherja, sinn stuðningsmann á þingi, sem nýbúinn var að hjálpa honum til þess að komast í ráðherrastólinn, í þetta embætti. Þessi maður hafði verið meðráðunautur hans flokks í æsingunum 1931, og þó þetta hafi annars verið merkilegur maður, þá líta allir á hans juridisku skýringar 1931 sem botnlausa vitleysu, sem aldrei eru skoðaðar öðruvísi heldur en flokksplagg, gert af greindum manni fyrir þann flokk, sem hann þá barðist með. Þetta var þá sú aðferð, sem þessi hv.þm. hafði sjálfur, þegar hann var ráðh. og valdi í réttinn. Aftur á móti hafði ég áður en stjórnarskipti urðu leitað til tveggja manna, sem eru utan við alla pólitík, þeirra Ólafs Lárussonar og Sveinbjörns Jónssonar, og reynt að fá þá í réttinn, en hvorugur þeirra óskaði eftir því af ástæðum, sem voru persónulegar fyrir þá. Á þessu sest, hvort það hafi verið meiri ásókn af hálfu framsóknarmanna um að velja pólítíska menn í réttinn heldur en af hálfu þessa hv.þm., því ég hygg, að erfitt sé að tilgreina 2 menn í Reykjavík, sem hafa rétt til að taka þetta embætti, sem eru lausari við það að vera pólitískir baráttumenn heldur en þessir 2 menn, sem ég leitaði til og áreiðanlega mundu hafa prýtt réttinn, ef það hefði hentað þeim að skipta um lífsstöðu. Ef hv.þm. efast um, að þetta sé rétt frá skýrt hjá mér, þá getur hann spurt þessa 2 menn um þetta, og ég hygg, að ég hafi ennþá bréf frá Ólafi Lárussyni, þar sem hann færir fram rök fyrir því, að hann geti ekki tekið þetta embætti að sér, þó hann hinsvegar gæti verið varadómari. Það er líka annað, sem ég vildi beina til hv. 1. þm. Skagf. Þegar hann kom í stjórnina 1931, þá var Ólafur Lárusson varadómari. Segjum svo, að það hafi verið erfitt að finna ópólitíska menn til þess að taka starfið að sér; ég var nú búinn að reyna við þessa 2 menn, en á hinn bóginn var mér það ljóst, að Ólafur Lárusson var ekki sérstaklega frá því að gegna þessu starfi. Hann gerði mikinn mun á því að vera fyrst og fremst prófessor og grípa við og við inn í hæstarétt, eða vera hæstaréttardómari og skilja við háskólann. En hversvegna er það þá, að um leið og íhaldsmenn fá völdin reka þeir að þarflausu burt þann mann, sem gat sameinað þetta? Hvers vegna reka þeir hann burt? Aðeins til þess að koma að manni, sem nýbúinn var að vera meðráðunautur í því vafasamasta pólitíska máli, sem hér hefir komið fyrir. - Ég hefi aðeins tekið þetta dæmi til þess að sýna hv.þd., hvernig aðstaða þessa hv.þm. og hans flokks er í þessu máli. Hún er sú, að þeir hafa viljað hafa réttinn alveg pólitískan fyrir sig, hreinan stéttardómstól fyrir sig. Þannig er dómstóllinn búinn út frá byrjun. Það var Jón Magnússon, samherji hv. 1. þm. Skagf., sem fól Einari Arnórssyni, flokksbróður sínum, að búa til frv. 1919, sem studdist við hæstarétt Dana að mestu leyti, en ekkert var leitað til annara landa. Inn í þennan dóm setti svo Jón Magnússon 5 menn, sem allt voru pólitískir jábræður hans. Það var náttúrlega ekkert því til fyrirstöðu að láta dómaraprófið, sem nú er lagt svo mikið upp úr koma til greina gagnvart þessum mönnum. Það þurfti ekki að setja það í l., að þeir fyrstu skyldu vera undanþegnir því. Var það til þess, að Jón Magnússon gæti valið sína skoðanabræður í réttinn? Það væri þá í stuttu máli nákvæmlega sama og segja: Jón Magnússon skal veita embætti hæstaréttar um alla eilífð. En vitanlega var þetta hyggileg flokkspólitík hjá Jóni Magnússyni. Hann réð dóminum, en reyndi undir klóku formi að láta sýnast sem þetta væri réttlæti. Þeir pólitíkusar, sem við þetta fengust, hafa sennilega ekki vitað, að þetta var eins dæmi, að í því eina landi öðru, þar sem þetta fyrirkomulag var, var komin áköf opposition á móti því. Þeir vissu ekki, að í Noregi var þetta allt öðruvísi, og í Svíþjóð er aðeins leitað tillagna réttarins um það, hverjir eigi að skipa réttinn. Mér finnst, að þessi flokkur, sem hefir haft dómstólinn eins og sitt uppeldisbarn, ætti að viðurkenna, að þetta var ákaflega góð flokkspólitík á sínum tíma. En það hefir verið erfitt að verja, að það væri flokkspólitík, því að rökin eru á móti. Og þess vegna hafa þeir alltaf reynt að fara á bak við þetta eins og einskonar tjald, að rétturinn væri bezt settur með því, að sá andi, sem mótaði hann upprunalega, fengi alltaf að ráða þar. Þegar Lárus H. Bjarnason var farinn úr réttinum og ég hafði stungið upp á við annan af dómurunum tveim hlutlausum mönnum, Ólafi prófessor Lárussyni og öðrum til - og var þó ekki hægt að segja, að það væri mikil vinátta milli þeirra og mín -, þá valdi dómarinn hvorugan þessara manna, heldur einn af mest lituðu andófsmönnum minnar stjórnar. Þetta benti mér á, að þessi maður, sem er annar af tveim gömlu mönnunum í hæstarétti, væri ekki fíkinn í að fara út fyrir þann vettvang, sem Jón Magnússon setti. Hann virtist hallast að því eingöngu að tilnefna í réttinn pólitíska menn úr sínum flokki. Þó að ýmsir flokksmenn hans, eins og t. d. hv. 1. þm. Skagf., hefðu sætt sig við að fá Ólaf Lárusson, þá vildi nú þessi dómari fá pólitískan samherja sinn. Í öðru lagi: Þetta er því alveg tilgangslaust fyrir hv. 1. þm. Skagf., að vera að halda því fram, að það sé nokkurt hlutleysi í þessu efni frá hans flokki. Það er hans flokkur, sem hefir skapað réttinn svona, og það er sá flokkur, sem hefir barizt á móti hverri breyt. á réttinum, svo að það hefir verið talin goðgá, að þangað bærist nokkrir nýir straumar. Morgunblaðið (sem er það eina stöðuga í flokki hv.þm., það eina, sem verulega er hægt fyrir okkur andstæðingana að reiða okkur á og meta, því að það svíkur aldrei sinn málstað, svo að þegar flokkurinn tekur á sig dulklæði, þá þarf ekki annað en að sjá afstöðuna til Morgunblaðsins) hefir nú sagt, út af smámeiðyrðamáli, sem komið hefir fram í vetur gegn því, að nú ætti að fara að breyta réttinum til þess að þeir gætu tapað málinu. Þetta er eitt dæmi um ágæta hreinskilni Morgunblaðsins, því að nú sá það, að því og flokknum gat stafað hætta af svo venjulegu meiðyrðamáli, sem vanalega tapast. Nú sá þessi ágæti útvörður flokksins, að það var ekki víst, að það yrðu til eilífðar þeirra flokksmenn í réttinum, svo að nú var hætta á ferðinni. Það hefir víst verið óvart, að blaðið kæmi þessu upp, en þetta er ekki þýðingarminna fyrir það. Ég ætla lítið að tala um opinberu atkvgr. Það leiðir af sjálfu sér, að það getur ekki verið heilbrigt, að dómararnir feli sig hver bak við annan. Það er eðlilegt, að þjóðin, sem á dómstólinn, vilji fá að víta, hvernig atkvgr. og rök falla í þessum úrslitadómi landsmanna. Sýnir því fátt betur en andstaðan gegn þessari réttarbót, hvernig íhaldið vill hafa dómstólinn. Og er þá eðlilegt, að ósigurinn, sem hv. 1. þm. Skagf. býst við fyrir sig og samherja sína, þyki þeim tilfinnanlegur, sem barizt hafa á móti hverri nauðsynlegri breyt. og hverri sjálfsagðri menningarumbót á réttinum, því að opinbera atkvgr. þýðir bara það, að rétturinn eigi þann menningarbrag og haldi uppi þeim málstað, að hann þori að kannast við niðurstöður dóma sinna og þurfi ekki að leyna þeim. En hjá þessum mönnum á þetta að vera einhver útkantur á flokksdómstóli, svo að ekki er óeðlilegt, þó að þurfi skúmaskotsaðferðir. Mér virðist það ekki óviðeigandi, um leið og þetta mál fer nú út úr d. og verður samþ., þó að ég, sem hefi gert meira en aðrir menn til að vekja athygli þjóðarinnar á því, að þessi dómstóll þyrfti breyt. við, reki hér dálítið sögu þessa máls. Fyrsta ástæðan til þess, að ég fór að kynna mér það, var sú, að Björn Kristjánsson gerði árás á Sambandið og gerði skipulagða tilraun til þess að eyðileggja kaupfriðinn í landinu í fyrstu kreppunni eftir stríðið. Lá þá fyrir svo glöggt dæmi um róg á milli verzlana, að það hefir aldrei legið í augum uppi, hvernig rétt væri að dæma í máli, ef ekki þá í máli Sambandsins. En svo þvældist þetta mörg ár fyrir hæstarétti að afgr. málið. Og meðan það var á döfinni, þá veiktist málafærslumaðurinn Björn Kalman af lömunarveiki og gat ekki almennilega haldið sína lokaræðu. En þá voru vissir menn í dóminum svo ósvífnir, að þeir kostuðu allri velsæmi og „chikaneruðu“ þennan heilsulitla málafærslumann og réðust beinlínis á hann eins og á pólitískum fundi. Svo var Björn Kristjánsson dæmdur til að greiða 100 kr. sekt, eins og í venjulegu meiðyrðamáli. En sekt hæstaréttar var svo greinileg þarna, að það var enginn maður í landinu í vafa um, að þetta væri rangur dómur. Svo vill til, að það er til hér í d. í sama flokki og hv. 1. þm. Skagf. einn af málafærslumönnum þessa bæjar, sem ekki málar hlutina svo skörpum litum og ég mun gera, en dró þó ekki í efa, þegar hann tók að sér mál Tryggva Þórhallssonar, þegar Garðar Gíslason stefndi honum, að Tryggvi hlyti að verða sýknaður, því að sakargiftir voru óendanlega litlar. En hvað gerist? Hæstiréttur snýr við blaðinu á nokkrum mánuðum, sem liggja milli dóma. Hann segir: Það þarf ekki að sannast, að fyrirtæki hafi orðið fyrir skaða, heldur nægir að sanna, að það hefði getað orðið fyrir skaða. Þessi lögfræðingur, samherji hv. 1. þm. Skagf., var hissa á þessari logik. En það skipti ekki svo miklu máli. Þjóðin öll var vöknuð til vitundar um það, hvernig þessi tvo mál voru rekin. Eftir að þessir tveir dómar voru fallnir, þá var hverju mannsbarni ljóst, hvernig hæstiréttur var, að hann var flokksdómstóll. Mönnum var þetta ljóst eftir málið gegn Birni Kristjánssyni, en mönnum varð það enn ljósara eftir 5000 kr. skaðabæturnar til Garðars Gíslasonar. Eftir þessa tvo dóma var það aðeins tímaspursmál, hvenær frjálslyndir menn í landinu segðu: hingað og ekki lengra. Upp úr þessu var svo farið að vinna að endurbótum á hæstarétti á árunum 1929-1932. Og þetta mál er nú útrætt fyrir löngu. Það er mest fyrir siðasakir, að verið er að deila um það hér. Málstaður hæstaréttar er tapaður fyrir löngu á hans eigin verkum. Á þeirri vinnu, sem hafin var 1929-1932 til endurbæta á hæstarétti, hefir n., sem nú starfar að réttarfarsmálum, byggt tillögur sínar, og á áliti hennar verða byggðar áframhaldandi endurbætur á réttinum, sem ekki hefir þótt taka að koma fram með hér. Það er rétt að segja frá því, að þegar flokki hv. 1. þm. Skagf. hafði tekizt að ná einum manni úr Framsfl., Jóni í Stóradal, á sitt band, og þegar Jón kom með fleyg inn í fimmtardómsfrv. hér í d., sem vitanlega varð til að eyða málinu í það sinn, þá kom gamli maðurinn, Björn Kristjánsson, hingað í þingið, settist hér í d., tók þskj., þar sem þessi svikari Framsfl. hafði sett fram till. sínar, og sagði, að þetta væri merkilegasta þskj., sem komið hefði fram lengi.

Það hefir kannske verið rétt hjá honum?

. Frá hans sjónarmiði sennilega, og það hefði verið vanþakklæti annað, því að hæstiréttur hafði verið honum góður og þeim, sem lifðu eins og hann. Það fór því ekki leynt, hvernig flokksbræður hv. 1. þm. Skagf. litu á þetta mál. Þeir litu á það sem sigur að geta haldið hæstarétti óbreyttum, eins og þeim tókst á þinginu 1932. Ég veit ekki, hvort þeim þykir það eins þýðingarmikið nú, þó að þeir hafi reyndar fengið marga hlægilega dóma á síðustu árum. Ég kem nú að dóminum í kollumálinu, sem er einn af síðustu stórfrægu dómum hæstaréttar. En ég ætla þó áður að benda á, að það, sem næst hinum einhliða pólitíska blæ á réttinum hefir verið hans aðalgalli, sem sé það, hvað hann hefir verið gamaldags og menningarlega ófullkominn, verður skiljanlegt af því, hvernig hann var skipaður. Það voru menn úr þeim hópi stúdenta, sem útskrifuðust kringum 1885, lásu síðan í Danmörku, komu svo hér heim og urðu embættismenn í Suðurgötu, fóru ekkert út úr landinu, en einangruðu sig og slitnuðu úr öllu lífrænu sambandi við atvinnulíf þjóðarinnar og þær breyt., sem urðu hér eftir aldamótin. Þeir fóru, eins og ég sagði, lítið úr landi og voru þá líka miður hæfir til að gera sig skiljanlega á alþjóðamálum, ekki af því að þeir væru ógreindari en aðrir menn, heldur af því, að þeir voru aldir upp á þeim tíma, þegar málaþekking var miklu minni en nú er, þegar þessir menn höfðu yfirleitt minna tækifæri til utanfara heldur en dósentar við háskólann hafa nú, sem ekki láta þó vel yfir sinni aðbúð. Í stað þess, að það hefði verið hin fyllsta nauðsyn fyrir dómara hæstaréttar, að þeir hefðu farið utan til næstu landa og reynt þannig að bæta úr einangrun sinni, þá höfðu þeir einhvern veginn ekki auga fyrir því, þessir gömlu menn, og þeir urðu jafnvel mjög framandi fyrir breytingunum hér innanlands. Einn dómari hæstaréttar let sér t. d. um munn fara, að æskilegt væri að geta tekið hausinn af Alþýðuflokksforingjunum. Það er óhugsandi, að sá maður hafi botnað í, að verkalýðsstéttin er ekki alveg þýðingarlaus faktor í þjóðfélaginu, ekki böl eða skaðleg eins og eiturgas. Svona nokkuð segja þó dómarar líklega ekki, nema þegar þeir eru reiðir, en reiðir menn segja heldur ekki svona, nema það hafi sinn undirbúning í hugarfari þeirra. Þessir menn, sem Jón Magnússon hafði valið í réttinn, höfðu aldrei kynnzt nema því gamla. Það var þeim því ekki sjálfrátt, þó að þeir yrðu einangraðir. Það getur verið, að þeir dæmi dóm eins og kollumálið í alvöru eða góðri trú, en þeir sjá þá bara ekki grínið í þessu, þó að aðrir sjái það. Og þó er það ef til vill heiðarlegri dómur en margir aðrir dómar réttarins, enda þótt hann muni vera einna hlægilegastur. Ég býst við, að málafærslumönnum réttarins sé orðið þetta ljóst. Þeir fylgjast nú orðið með í straumum atvinnulífsins, og þeim hefir hlotið að finnast það áberandi, hvað sumir dómararnir eru orðnir utan við lífið. það er því algerður misskilningur hjá hv. 1. þm. Skagf. að halda, að við, sem óskum eftir breyt. á hæstarétti, séum að hugsa um að koma upp flokksdómstól, er eigi að notast sem einhver kvalamaskína á Sjálfstfl. Þar sem ég hefi beitt mér fyrir, að þessar umbætur kæmust á, og hefi leitað til manna, sem ekki eru flokksmenn mínir, heldur frekar flokksmenn hv. 1. þm. Skagf., þá sýnir það, að það er ekki tilgangur Framsfl. að fá flokksmenn sína í dóminn. Og ég hefi ekki ástæðu til að halda, að núv. stj. hugsi þetta frá svo þröngu sjónarmiði, að það sé tilgangur hennar. Það, sem gat verið snyrtileg framsýni hjá Jóni Magnússyni 1918, er ekki víst, að sé það nú. Þjóðin kærir sig ekki um flokksdómstól, heldur vill hún réttlátan og menntaðan dómstól. Og lífrænir flokkar hafa ekkert við slíkt áhald að gera, sem hv. 1. þm. Skagf. vill hafa hæstarétt. Þó að ég gagnrýni skipun þá á réttinum, sem hv. 1. þm. Skagf. gerði 1932, rétt eftir að hann var orðinn dómsmrh., þá er það ekki af því, að ég sjái nokkurn hlut því til fyrirstöðu, að hann skipaði flokksbróður sinn í þetta embætti, heldur hefi ég gagnrýnt hitt, að hann valdi einhvern pólitískasta flokksbróður sinn, sem hægt var að finna og gat komið til greina. Ég álít þar fyrir, að þetta hafi verið einn bezti flokksbróðir hv.þm., þó hann ynni sér lítinn lögfræðisóma í þingrofsvikunni og eigi lítið hrós fyrir þá framkomu. Ég sé ekkert á móti því að inn í réttinn kæmi framsóknarmaður eða sósíalisti, en ég er bara alveg viss um, að núv. stj. leitar ekki að pólitískustu mönnunum í sínum flokki í þessa stöðu, eins og hv. 1. þm. Skagf. gerði. Áður en ég lýk við þennan kafla í ræðu minni skal ég víkja að því, að ein af þeim umbótum, sem ég vildi gera, var að hækka laun hæstaréttardómara. Ég hefi fallið frá því, sú barátta var þrálát og dálítið langt undan landi, þar sem ekki er rétt að stuðla að því, að gamlir menn lifi þarna á óeðlilega háum lífeyri. Ég viðurkenni, að dómurunum hefir verið breytni sín að ýmsu leyti ósjálfráð. Það hefir aldrei verið sýnd viðleitni í þá átt af hv. 1. þm. Skagf. eða liðsmönnum hans, að þessir menn gætu haldið lífsfjöri fengið tækifæri til að sjá sig um o. s. frv. Af því hefði getað orðið sú breyt. á hæstarétti, að hann hefði orðið þjóðardómstóll, en hætt að vera flokkspólitískt áhald. Nú er reynt að búa svo um hnútana, að með yngsta dómaranum komi yngri menn, sem kynni sér réttarfar erlendis, og skal ég ekki telja eftir það fé, sem þarf til að viðhalda og auka slíka kynningu. Ég ætla að minnast á annað mál, sem er að vísu óskylt, en þó nokkuð hliðstætt. Það dettur engum manni í hug, sem vit hefir á bókmenntum, að sr. Matthías hefði getað ort svo sem hann gerði fram á elliár, ef hann hefði alltaf verið kyrr á Akureyri og messað þar yfir sínum fáu sálum. Það dettur engum í hug, að við eignumst eins frægan mann og Matthías var, og jafnáhrifamikinn, nema hann fái tækifæri til að sjá sig um. Ég álít þess vegna, að sú bráðabirgðabreyt., sem hæstv.ríkisstj. fer fram á að verði gerð, muni nú ná samþykki hér í deildinni, af því að hér er nú enginn Jón í Stóradal til að halda í það gamla.

Það eru aðrir ekki betri

. Enginn, sem hefir staðið jafnfast á móti því eða lagzt dýpra. Ég lít á þetta sem bráðabirgðabreyt., aðeins byrjun á starfi því, sem á að vera lokið innan ekki langs tíma, að rétta fyrirkomulagið og fullkomna eftir stefnu fólksins eða meiri hl. þjóðarinnar og menningarástandið. Hefir verið reynt að bæta úr verstu ágöllunum á réttinum með frv. þessu. Ég ætla mér ekki að blanda mér inn í deilu þeirra hv. 1. um. Skagf. og hæstv.dómsmrh. út af því stóra atriði um varadómarakvaðningu, en mér finnst, að eitt af því, sem n. ætti að taka til athugunar sem fyrst, sé uppástunga hæstv.dómsmrh., sem var hæfilegt svar við aths. hv. 1. þm. Skagf., eins og hans fordæmi hefir verið. Þetta frv. gengur aðeins út á það að gera réttinn skýrari og varna því, að málin dragist óhæfilega lengi í meðferð réttarins, en allt þetta o. fl. kemur væntanlega til athugunar hjá þeirri n., sem fjallar um breyt. á réttarfarslöggjöfinni. Mér finnst það eiga við í þessari umr. að minnast á niðurstöður réttarins í málinu um fuglinn, æðarkolluna, sem aldrei hefir fæðzt og aldrei dáið 

var hann það ekki?

. Jú. það getur verið, en hann spilltist a. m. k. fljótt af samvistunum við þennan hv.þm. í ríkisstj. við munum eftir ofsókninni á hendur Einari á Ægi, sem stóð yfir í mörg ár og endaði á þá hlægilegu leið, að hann var farinn að taka skipin út við ströndina með berum höndunum, skipin, sem landhelgisgæzlan hafði tapað upp að ströndinni. Það er hægt að taka mál eins og ofsóknina á hendur forstjóra áfengisverzlunarinnar, sem ofsóttur var um langt skeið og borinn þjófnaðarsökum. Gekk það svo langt, að íhaldið kallaði hann um skeið „rummunginn“ í blöðum sínum. Átti hann að hafa stolið frá fyrirtækinu og lagt í flokkssjóð. Það eru til fleiri mál, sem íhaldið hefir eytt í feiknakrafti, mál, sem sumir íhaldsmenn hafa reynt að kæfa, af því þeir hafa séð, að þau voru flokknum til skammar. Það hefir komið í ljós, að duglegir menn hafa verið ofsóttir og hundeltir eins og villidýr, og jafnvel verið eytt til þess stórfé úr ríkissjóði, eins og t. d. um ofsóknamálið á hendur Pálma Loftssyni, sem var sakaður um að hafa ranga bókfærslu. En sakargiftir þær og rök, sem þessir góðu herrar komu með, voru þær t. d., að í hverju vörpukasti veiddust a. m. k. 500 þorskar, eftir að hafa eytt miklu fé til að ganga gegnum bækurnar og leita að rökunum, þá kom þessi gáfulega röksemd. Bækurnar sýndu, hvað „trollin“ höfðu verið mörg, og svo var reiknað. Þessi reikningur kostaði mikið fé, mörg þús. kr., en enginn fiskur fannst, sem Pálmi hefði stolið. Þessir menn urðu þarna hafðir að „gríni“, og þetta varð þeirra hneyksli, mannanna, sem ekki vildu breyta hæstarétti. Þá kemur upp fuglsmálið gegn nóv. dómsmrh., mál þar sem búið var að ráða ljúgvitni til að sanna, að dómsmrh. hefði skotið „kollu“. En það vildi bara svo illa til, að vitnin voru alltaf tvísaga, - af því þeir voru að ljúga, bar þeim aldrei saman. Eitt vitnið sagði, að kolluna hefði rekið út á sjó, annað, að hún hefði borizt upp í fjöru, eitt að hún hefði verið blóðug, og annað, að svo hefði ekki verið, o. s. frv.

voru þetta þá ekki margar kollur?

. Þessi málarekstur er alveg einstæður og einkennilegur að því leyti, að hann er útbúinn eins og góður sjónleikur. Ef þetta hefði verið maður, sem ekki var lögfræðingur en gat þó verið jafnvitur og menntaður, t. d. heimspekingur, þá er ekki víst, að hann hefði séð veilurnar, en af því hér átti hlut að máli vanur lögfræðingur og æfður í réttarhöldum, þá sá hann veiku punktana í vitnisburðinum og gat tætt þá sundur. Þeir, sem höfðu hugsað sér að misnota réttinn á þennan hátt, voru því afaróheppnir. Þegar svo þetta mál kemur fyrir hæstarétt, þá sannast, að það er fyrnt, þó svo að um sök hefði verið að ræða, sem alls ekki var. Ef dómararnir hefðu verið kunnugir úti í heimi og þekkt eitthvað meira en blettinn kringum Suðurgötu, hefði þeim ekki dottið í hug að kveða upp efnisúrskurð í máli, sem var fyrnt. En þeir finna ekki til þess, að þeir eru að gera grín að sjálfum sér og þjóðinni, því þá hefðu þeir aldrei tekið málið upp til dóms. Í fyrsta lagi vegna þess, að upplýst var, að það var fyrnt. Í öðru lagi vegna málatilbúnings, og í þriðja lagi vegna þess, að í slíku máli á ekki að kveða upp dómsúrskurð, en þeir gátu ekki látið hjá líða að kveða hann upp og segja álit sitt, þó málið væri fyrnt. Þeir fara þessa leið eins og ákaflega ómenntaðir og blindaðir menn af flokksofstæki, til að fá einhverja ástæðu til að gefa Mbl. rétt í því, að kollan hefði verið drepin. Það var óhugsandi, að annað fólk en þeir, sem standa að „Stormi“, hefðu gaman af slíkum dómi. Málið var útkljáð um land allt, og það get ég sagt sjálfstæðismönnum til heiðurs og lesendum Mbl., að þeir voru orðnir leiðir á þessu máli og höfðu fyrirlitningu á því. En nú er það svo, að maðurinn, sem átti að drepa, hann fer með undirréttardóminn blaðskellandi í framboð norður í Strandasýslu-hérað, þar sem hann hafði aldrei komið áður. Og þar fellir hann einn vinsælasta og rótgrónasta þm. landsins, sem búinn var að hafa þar þingsetu í 10 ár fyrir kjördæmið. Svona var mikil og almenn óbeitin, sem menn höfðu á dómnum og ofsóknum þessum. Það hefði engum manni verið fært að fella Tryggva Þórhallsson, nema hann hefði eitthvað slíkt á bak við.

Kollurnar höfðu ekki atkvæðisrétt!

. Það voru allir búnir að sjá, nema íhaldskollurnar hér í Rvík, að þetta var óþverramál, og það veit hv. 1. þm. Reykv., fyrrum dósent - ef ég má kalla hann svo - ósköp vel, að þjóðin var búin að dæma sinn dóm, og hún sá, að hér var farið yfir línuna. Hún skildi, að þetta var ofsóknarmál, og eitthvert illartaðasta mál, sem hér hefir verið útbúið. Og það er ekki eingöngu þetta, sem hefir gerzt, að sá, sem var ofsóttur á þennan ósvífna hátt, hefir fellt Tryggva Þórhallsson, og að hann er nú orðinn dómsmrh. landsins, heldur hefir þjóðin líka ákveðið - eftir að Arnljótur litli er búinn að leiða ljúgvitnin og eftir að hæstiréttur hefir sýnt sýna hlið -, að hér þarf að sjá að sér. Þjóðin hefir séð, og hæstiréttur er búinn að sýna það, að Jón sál. Magnússon var skarpskyggn 1919, þegar hann bjó til flokksáhaldið, hann hefir sýnt það, þegar hann fór að gera Stormi og þess háttar fólki þá ánægju að segja, að kollan hafi verið drepin. Ég hefði nú haldið, að þeim væri nóg að sýna karlmennsku sína með því að standa kröftuglega með sínum málstað á kjördegi, en þeir bættu við því eina hugsanlega til að gera réttinn hlægilegan. Eða svo er það a. m. k. frá mínu sjónarmiði, þar sem þeir segja, að kollan hafi verið drepin og það sé óviljaverk, vitnin höfðu sýnt, að málið var allt tilbúningur, og loks var málið fyrnt, svo ekki var hægt að kveða upp dóminn. við verðum að gera okkur ljóst, að þetta er fullkomið grínmál, og með þessu er hæstiréttur að leggja síðasta blómið á leiðið sitt. við lítum svo á, að málið sé fyrnt, segja dómararnir, en við lítum svo á og göngum í þeirri trú inn í eilífðina, að hann hafi drepið kolluna, en það hafi verið óviljaverk. Hvað veit rétturinn um það, hvort það var óviljaverk? Hver veit það, ef ég geng hér út við Austurvöll og hleypti af byssu út í loftið og hitti fugl, - hver getur sagt um, hvort það er óviljaverk eða ekki, að ég drap fuglinn? Annaðhvort hefir hæstv.forsrh. sigtað á kolluna eins og góður veiðimaður og drepið hana, eða hitt, að hann hefir ekki gert það. Þetta munu allir skynsamir menn vera sammála um. Þess vegna er mjög undarlegur sá dómsúrskurður, að hún hafi dáið af voveiflegu skoti, en það hafi verið fyrnt. Til þess að hv. 1. þm. Skagf. skilji betur eða fái einhverja hugmynd um álit þjóðarinnar og hvaða spor þetta mál setur í meðvitund hennar, þá get ég sagt honum, að þetta hefir ekki tilætluð pólitísk áhrif, hans flokki til framdráttar, og a. m. k. hefir yngsta dómaranum verið ljóst, að málið var fyrnt, og það hefði honum sem fyrrv.dómsmrh. líka átt að vera ljóst. Almenningur skilur það, að meiri hl. réttarins reyndi að teygja sig eins langt og hann gat til að sanna sökina, en hann gat það ekki. Hún hafði því illa þessi eitraða ör hv.fyrrv.dómsmrh., þó hátt væri skotið, en þetta ætlast þjóðin ekki til, að hæstiréttur geri. Það er öllum ljóst, sem einhverja nasasjón hafa af menningu hér og erlendis, að þörf er á að bæta hæstarétt, og að þessar breyt. miða að því að sneiða af stærstu gallana. Ég vona, að núv. stj. takist að velja nýja menn í réttinn, sem ekki eru lakari en þeir 2 menn, sem ég ætlaði að fá í réttinn fyrir fáum árum, en vildu ekki taka það þá, - að henni takist að velja menn, sem tekst að hefja réttinn úr því álitsleysi, sem þessir gömlu menn hafa skapað. Ég skal enn taka það fram, að þeir hlutir eru þeim ekki að öllu sjálfráðir. Þeir eru innilokaðir, hafa því stirðnað upp af elli og einangrun umhverfisins. En það skiptir nú ekki svo miklu máli, því sú þjóð, sem nú lifir og starfar, ætlar ekki að láta dæma fleiri kolludóma.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Ég þarf ekki miklu að bæta við grg. með brtt.n.Brtt. er flutt í því skyni, að létta undir með hvalveiðum frá íslenzkri landstöð. Brtt. fer fram á að veita sérleyfishafa undanþágu til ársloka 1936 frá ákvæðum 3. gr. um hagnýtingu hvalleifa, enda geti ráðh. sett frekari skilyrði en nú eru í lögum til tryggingar gegn tjóni, er leiða kynni af undanþágu frá hagnýtingu hvalleifanna.

Magnús Guðmundsson Ég er óviss um, hvort ég þarf nokkuð að tala um það mál, sem hér er á dagskrá, a. m. k. talaði hv.þm. S.-Þ. hér um bil ekkert um það, og ég er að hugsa um að hafa sömu aðferð. En ég vildi mælast til þess, að þessi hv.þm. sitji kyrr í sæti sínu meðan ég svara honum og að hann hegði sér ekki eins og þúsund títuprjónar stæðu í óæðri endanum á honum á meðan ég svara honum. Það stendur þannig á, að ég þarf engu að svara hv. 2. þm. S.-M. öðru en því, að mér kemur undarlega fyrir, að hann skuli ekki vilja viðurkenna þessa yfirlýsingu hv. meiri hl. n., sem ég minntist á. Ég er viss um að hv. form. n., sem sagði þetta við mig, að það væri ekki til neins að bera fram neinar brtt., því frv. ætti að ganga fram breytingalaust, mun kannast við það, þó hv. 2. þm. S.-M. vilji það ekki. Að öðru leyti sagði hann, að ekki væri ástæða til að svara neinu af því, sem ég sagði. Það stendur þá ósvarað, og hv.þm. hefir bara talið, að hann hefði engin rök á móti því, sem ég hélt fram. Þá er nú hv.þm. S.-Þ. kominn í .d. aftur. Hann fékk hér eitt af sínum gömlu kostum, sem eru nú upp á síðkastið að verða fremur fátíð. Hann talaði um alla heima og geima, m. a. mikið um gamla menn. Hann var að benda á dæmi um aðra menn, hvað þeir væru orðnir gamlir. En hvaða dóm hefir hann sjálfur nýlega fengið í þeim efnum. Það hefir nú komið fram einn ungur og efnilegur maður og sagt, að hv.þm. væri orðinn svo gamall, að hann ætti nú að fara að draga sig í hlé. Telur ekki hv.þm., að úr því fram er komin slík krafa, þá eigi hann þegar að verða við henni? Það er að sönnu rétt, að hann verður ekki talinn vera orðinn gamall fyrir aldur fram vegna kyrrsetu, eins og hann sagði um dómarana, því hann tollir hér aldrei á sama stað mínútunni lengur. Það er eins og hann gangi með alla þessa 1000 títuprjóna í rassinum á hverju augnabliki lífs síns.

Ég held, að ég hafi stungið einhverju af þeim í hv. 1. þm. Skagf.

. Mér finnst ég vera nokkuð rólegur, en mig undrar, að hv.þm. skyldi geta sezt þarna niður og setið víst einar tvær mínútur, og ég ætla nú að prófa, hvað hann endist lengi.

Ef ræðan verður góð

. Hún verður ágæt, en ég efast um, að hún verði svo kröftug, að hún yfirvinni þennan ólæknandi sjúkdóm, sem hv.þm. gengur með.

Hann játar a. m. k., að hann þurfi „stimulans“

. Hv. þm. byrjaði á því, að þessi breyt. á hæstaréttarlögunum væri partur af þeim breyt., sem hann hefði viljað koma á hér um árið. Fór hann mörgum orðum um þarf, hvað málið hefði verið rækilega athugað, og gaf fyrirheit um, að það mundu koma meiri breyt. seinna. Ég held, að það hefði verið hyggilegri vinnubrögð að láta þessar breyt. bíða og taka málið í einu til þeirrar gagngerðu meðferðar, sem hv.þm. álítur þörf á. Ég gat ekki skilið hv.þm. öðruvísi en að hann væri mér sammála um, að breytingin á 2. gr. væri til ills, því hann sagði, að ég hefði komizt hjá því að samþ. hana, ef ég hefði samþ. frv. hans 1932, þegar Jón í Stóradal gerði uppreisnina móti þessum hv.þm.Hv. þm. S.-Þ. gaf, að því er mér skildist fyrirheit um, að þetta óhafandi ákvæði 2. gr. ætti að hverfa aftur við næstu endurskoðun á hæstaréttarlögunum. En hann sagðist vel skilja, að hæstv.dómsmrh. hefði viljað koma þessu inn í lögin til þess að hefna sín á mér, af því að ég setti Einar Arnórsson í réttinn. Þessi skipun Einars Arnórssonar í réttinn varð hv.þm. tilefni til langra umr. og það merkilegasta er það, að hann er í öðru orðinu alltaf að lasta mig fyrir hana, en í hinu orðinu viðurkennir hann, að þessi dómari sé ágætlega til starfsins fallinn. Og ef hann álítur það eitt aðalskilyrðið fyrir því að geta verið góður dómari, að hafa farið oft til útlanda, þá uppfyllir Einar Arnórsson það skilyrði, jafnvel eins vel og hv.þm. sjálfur, sem alltaf er blaðskellandi til útlanda. Annars skal ég taka það fram, þó óþarft sé, að ég átti ekki upptökin að skipun Einars Arnórssonar í hæstarétt, heldur rétturinn sjálfur. Rétturinn óskaði fyrst eftir Ólafi Lárussyni, sem hafði lengi verið í réttinum, en hann neitaði. Það kom fram í ræðu hv.þm., að hann hafði beðið Ólaf Lárusson að taka sæti í hæstarétti, og hann neitað honum líka. Ég skal ekkert segja um það, hvorn þessara manna rétturinn vildi heldur; til þess kom ekkert, úr því Ólafur neitaði, en að honum frágengnum var það Einar Arnórsson. Og álítur hv.þm. S.-Þ. að ég hefði átt að hafna Einari Arnórssyni af því hann er flokksbróðir minn. Önnur ástæða gat ekki verið fyrir hendi, úr því hann er ágætur dómari samkv. eigin játningu hv.þm. Nú hefi ég gaman af að sjá, þegar núv. valdhafar fara að skipa í réttinn, hvort þeir kasta sínum mönnum fyrir það eitt, að þeir eru flokksbræður þeirra. Það er held ég af öllum vitað um Einar Arnórsson, að það er enginn maður til á þessu landi, sem er eins vel menntaður lögfræðingur eins og hann, ekki einungis í íslenzkum lögum, heldur og í löggjöf annara þjóða, því hann hefir hvað eftir annað farið til útlanda til þess að setja sig inn í réttarfar og löggjöf erlendra þjóða. Þó hv.þm. S.-Þ. sé allur af vilja gerður til þess að skjóta að mér pólitískum örvum fyrir þessa veitingu, þá verða þær á hans boga algerlega bitlausar, því hann kemst ekki hjá því að viðurkenna í öðru orðinu hæfileika þessa manns og hæla honum fyrir dómarahæfileika hans. Svo var hv.þm. að finna Einari Arnórssyni til foráttu eitt lögfræðisverk, sem hann hefði unnið, lögskýringuna út af þingrofinu 1931. Sjálfur sagði hv.þm., að þetta væri vafasamasta pólitíska atriðið, sem komið hefði fyrir á seinni tímum. Ef svo er, þá held ég, að hv.þm. S.-Þ. sé ekki til þess borinn að taka sér einræðisvald um það, hvað sé rétt í því efni, því allir þekkja það, að hans dómgreind er gersamlega rugluð af pólitískum æsingi. Hann getur aldrei litið á nokkurt mál nema frá pólitísku sjónarmiði og gegnum sín eigin pólitísku gleraugu. Hann lítur á hvern mann eftir því, hvar hann stendur í pólitíkinni; ef hann er með honum, þá er hann ágætur, en sé hann á móti honum þá er hann alveg djöfullegur. Maður eins og Jón í Stóradal er þar gott dæmi. Hv. Um. dáði og dásamaði hann á alla lund meðan hann var í hans flokki, en nú síðan hann sneri baki við honum, telur hann Jón verri en fjandann sjálfan og að hann hafi fallið dýpra en nokkur annar, eftir því sem hv.þm. sagði í ræðu í dag. Maður, sem kveður upp slíka dægurdóma, á ekki skilið, að tillit sé til hans tekið. Sá, sem ekki kinokar sér við að fara þannig að, hann er ekki dómari, hann hefir ekki þann hæfileika, sem þarf til þess að líta óhlutdrægt á mál. Og hv.þm. S.-Þ. hefir aðeins eitt sjónarmið og það er: hvernig kemur mér þetta? Ef maður eða málefni er á móti honum, þá er það illt, - ef það er með honum, þá er það gott. Svona hefir þetta ætíð verið; hann er einsýnasti og hlutdrægasti maður, sem nokkru sinni hefir við stjórnmál átt hér á landi. Það situr því illa á honum að vera að bera hlutdrægni á aðra. Hv. þm. sagði, að þegar ég hefði orðið dómsmrh. 1932, þá hefði ég byrjað með því að bola Ólafi Lárussyni út úr hæstarétti. Þetta er rangt. Ég skipti mér ekkert af því, beið bara eftir till. frá réttinum. Og mig minnir, að Ólafur Lárusson lýsti því yfir við réttinn, að hann óskaði eftir að vera laus þaðan, því hann þyrfti að fara að fást við annað starf, mjög umfangsmikið. Hygg ég, að hann hafi borið við lögbókarsamningarstarfinu. Svo segist hv.þm. hafa farið til annars manns til þess að reyna að fá hann til þess að fara í réttinn, Sveinbjarnar Jónssonar, en hann vildi það ekki heldur. Var þá hv.þm. alveg uppgefinn við að fá mann í réttinn? Ég get vel ímyndað mér, að honum hafi ekki fundizt fýsilegt að fara til fleiri manna, eftir að hann var búinn að fá nei hjá þessum báðum; ég skil vel ástæðuna fyrir því. Þá ræddi hv.þm. mjög mikið um skipun Jóns heitins Magnússonar í réttinn í byrjun, árið 1920, og lagðist þar svo freklega á náinn, að ég verð að reyna að taka dálítið málstað þessa ágæta, gamla starfsbróður míns, sem nú er látinn fyrir löngu. Ég vil í því sambandi benda á það, að þeir menn, sem hann skipaði í réttinn, voru fyrst og fremst þeir þrír menn, sem höfðu verið yfirdómarar áður. Ekki hafði hann ráðið, hverjir það voru. En hverjir voru það svo, sem hann setti að auki í réttinn? Það voru þeir Lárus H. Bjarnason og Páll Einarsson. Um þessa menn er það að segja, að þeir voru ekki flokksmenn Jóns Magnússonar, svo hv.þm. fer þar alveg með rangt mál. Það er vitanlegt, að árið 1913 skildu algerlega leiðir með þeim í pólitíkinni, Jóni Magnússyni og Lárusi H. Bjarnason. Páll Einarsson var aftur aldrei fylgismaður Jóns Magnússonar. Ég sé því ekki, að skipun Jóns Magnússonar í hæstarétt hafi haft nokkurn pólitískan blæ á sér. En ef þessir menn hefðu verið skipaðir í réttinn í pólitískum tilgangi, hvað sannaði það? Jón Magnússon gat ekki fengið till. annarsstaðar að, og það var ekki hægt að hafa dómarapróf, því það var verið að skapa réttinn að nýju. Upp af þessu segir hv. um. S.-Þ., að hafi sprottið pólitískur réttur. En því vill þá hv.þm. halda framvegis því fyrirkomulagi, sem hann sjálfur telur, að hafi gefizt svona illa? Hann segir, að þegar ráðh. hafa skipað í dóminn, þá hafi þeir gert það hlutdrægt, en þó vill hann, að ráðh. einir hafi vald til að velja dómara. Hvaða samræmi finnst nú hv.þm. í þessu? Svona fer nú fyrir honum, ef hann er flengdur með sínum eigin vopnum, sem hann ætlar að nota á okkur andstæðinga. Þá talaði hv.þm. S.-Þ. mikið um Mbl., eins og hann er vanur, þegar hann fer í þennan æsing og heldur þessa ræðu, sem eiginlega er alltaf sú sama. Mbl. er hjá honum setið ofarlega á blaði. Nú sagði hann, að það stæði eins og klettur úr hafinu og væri, að mér skildist, bezta blað. En í ræðu hér í vetur, sem liggur óprentuð enn, man ég, að hv.þm. sagði, að Mbl. hefði snarsnúizt um sjálft sig á einum degi, af því að ég hefði borið eitthvað ofan í það austur í Ölfusi. Svona hagar nú hv. um. sér, talar eftir því, sem á honum liggur í hvert skipti, hvort sem nokkur fótur er fyrir því, sem hann segir, eða ekki. Þá vík ég að ákvæðum frv. um ágreiningsatkvæði dómaranna. Ég hefi ekki haft neitt á móti þeim ákvæðum, en ég verð að leiðrétta dálítið það, sem hv.þm. sagði þar að lútandi. Hann hélt því fram, að það ætti að vera opinber atkvgr. í réttinum. Hvar stendur það í frv.? Hv. þm. verður að þegja og horfa í gaupnir sér, því það stendur hvergi þar. Það, sem stendur í frv., er það, að fyrst er leynileg ráðagerð á milli dómaranna, og ef þeir koma sér saman, þá búa þeir til sameiginlegan dóm, en séu þeir ekki sammála og skiptast í 2 eða 3 hluta, þá býr hver hluti til sinn dóm, sem síðan er birtur í dómasafninu. Það getur vel verið, að hv.þm., sem yfirleitt þekkir lítið inn í þessi mál, haldi, að ekki séu til skjalfest í hæstarétti þau ágreiningsatriði, sem þar hafa orðið. En þau eru auðvitað til. Það eina, sem nýtt er í þessum ákvæðum, er það, að birta á ágreiningsatriðin í dómasafninu. Við það hefi ég ekkert að athuga, og ég veit ekki til, að nokkur úr Sjálfstfl. hafi nokkuð haft við það að athuga. Það er því ekki til neins fyrir hv.þm. S.-Þ. að flagga með þessu sem einhverri stórfelldri siðabót í dómsmálum hér á landi. Annars var þessi ræða hv.þm. S.-Þ. svo löng, að mér dettur ekki í hug að reyna að svara henni orði til orðs, enda var hún ekkert um það mál, sem fyrir liggur. En ég get ekki látið hjá líða að benda á, hversu ósvífinn hv.þm. getur leyft sér að vera í garð hæstaréttar, þegar hann heldur því fram, að rétturinn hafi á meðan á réttarhaldi stoð verið að „chikanere“ ákveðinn málaflutningsmann, af því að hann hafi fengið lömunarveikina og því átt erfitt með að flytja málið. Svona dónalega ósvífni hefi ég sjaldan heyrt borna fram á Alþingi. Ég veit ekki, hvað hv.þm. hefir fyrir sér í þessu. En það, sem ég get ímyndað mér, að hann hafi tekið fyrir „chikaneri“, er það, að dómararnir beina oft spurningum til málaflutningsmannanna, sem hver málaflutningsmaður verður að vera viðbúinn að svara. Það getur hugsazt, að í þessu tilfelli hafi málaflutningsmaðurinn átt erfiðara með að svara af því hann var veikur. En að rétturinn hafi borið fram spurningar til þess að „chikanere“, því vil ég mótmæla, því eftir minni þekkingu á hæstarétti hefði engum dómaranna getað dottið slíkt í hug. Hann segir, að dómur í máli Sambands ísl. Samvinnufélaga hafi orðið til þess, að hann tók sér fyrir hendur að endurskoða alla löggjöfina um hæstarétt og leggja til, að gerðar yrðu breytingar á henni, eins og hann fór fram á við þingið 1932. Ef þetta hefir verið ástæðan fyrir endurskoðun laganna. þá má segja, að ávöxturinn hafi verið svipaður tilefninu. Annars tíndi hv.þm. upp marga dóma, sem hann taldi sig ekki ánægðan með. þetta sýnir ekki annað en að sá dómari, sem dæmir eins og þessi hv.þm. vill, er í hans augum góður dómari, en sá dómari, sem dæmir ekki að hans skapi, er slæmur dómari. Þetta kemur líka alveg heim við hlutdrægni hans í skoðunum, svona almennt. Þessu til sönnunar má líka minna í það, að lögmaðurinn hér í Reykjavík, sem þessi hv.þm. einmitt skipaði í embættið, dæmdi eitt sinn dóm, sem hv.þm. var illa við, og þá rauk hann upp til handa og fóta og skrifaði óbótaskammir í blöð sín um dómarann. Ég segi því eins og er, að ég get ekkert tillit tekið til dóma og álits manns eins og hv.þm. S.-Þ., manns, sem ég um fleiri ár hefi þekkt hér á Alþingi og víðar að því að vera allra manna hlutdrægastur í dómum sínum um menn og málefni. Það er hreint og beint hlægilegt, að maður eins og þessi hv.þm., sem er miklu ófróðari í lögum en búast mætti við, skuli setja sig á þann háa hest að rjúka upp með rogaskammir um dómarana við hvern þann dóm, sem fellur og eitthvað brýtur í bága við skoðanir hans. Að þjóta þá jafnan með ritræpu í blöðin, eins og venja hans er, sýnir aðeins, hve algerlega hann er sneyddur allri sjálfs„kritik“. Það var eitt í ræðu þessa hv.þm., sem var rétt, en það var það, að hann eignaði sér þetta mál, taldi það sitt eigið afkvæmi. Þó var auðheyrt, að hann var ekki ánægður með það, taldi ekki allt fengið með því, sem hann vildi fá, og lofaði því endurbótum síðar. Að þær endurbætur verði honum einum líkar, þarf tæplega að efa, því að fjórðungi bregður jafnan til fósturs. Það er vitanlega engin ástæða til að ræða hér persónulega um dómendur hæstaréttar, eins og hv.þm. lét sér sæma að gera. Hann sagði, að þeir væru menningarsnauðir og óþroskaðir, færu aldrei utan til þess að afla sér frekari menntunar og viðsýni. Í stað þessa héldu þeir sig oftast hér suður á Suðurgötu. Hvers vegna þeir eiga sérstaklega að halda sig þar, veit ég ekki, a. m. k. er mér ekki kunnugt um, að þeir búi þar suður frá. Þegar svona langt er gengið í því að rægja menn persónulega, þá er djúpt sokkið í rógi og mannlasti. Enda munu, sem betur fer, þess fá dæmi, að menn gangi eins langt í þeirri iðju eins og hv.þm. S.-Þ. Ég minnist þess t. d. líka, að þessi hv.þm. hefir oft sagt um einn dómarann, að hann hafi farið utan á einhvern lögfræðingafund, en svo illa hafi hann verið að sér, að hann hafi ekki getað sagt eitt einasta orð á fundi þessum. Það mun vera alveg rétt hjá hv.þm., að dómari sá, sem hann mun eiga við, sagði ekki eitt einasta orð á þessum lögfræðingafundi. En af hverju? Af þeirri einföldu ástæðu, að hann kom ekki á fund þennan og gat því ekki talað þar. Hér fer því hv.þm. að nokkru leyti með rétt mál, en vitanlega alveg ósjálfrátt. Annars hélt ég, að það væru lítil rök gegn einum manni sem dómara, þó að hann hafi ekki haldið ræðu á einhverjum fundi úti í löndum. Veit hv.þm. annars, hvað margir heldu ræður á þessum fundi? Eða heldur hann, að það séu einhver sérstök meðmæli með mönnum, ef þeir geta haldið innihaldslausar kjaftaræður á mannfundum, eins og t. d. hann? Höfuðádeilan gegn dómendum hæstaréttar, sem nú eiga bráðum að fara úr embættum sínum, var, eins og ég hefi drepið á, að þeir væru svo gamlir, að þeir hvorki sjái né skilji. Að þeir séu svo illa menntaðir, að þeir tali ekkert erlent mál og geti því ekki farið utan sér til menningar. Hvaða sanngirni liggur hér á bak við, hljóta allir að sjá. Að öðru leyti en þessum nýju svívirðingum á dómendur hæstaréttar var ræða hv.þm. bara gamla ræðan hans, þar sem hann byrjaði á Morgunblaðinu, fór þaðan út í Íslandsbankamálin og endaði að tala um hæstarétt. Í umr. um hæstarétt fór hann núna jafnvel svo langt, að hann sagði, að einn dómari hefði látið orð falla í þá átt, að hann vildi helzt taka hausinn af öllum Alþfl. í einu. Ég vil nú spyrja hv.þm.: Hvaða dómari var það, sem sagði þetta? Vill hv.þm. ekki svara þessu strax?

Það er enginn samtalstími hér nú. Annars býst ég við að fá orðið á eftir

. Máske hv.þm. vilji fá frest til að svara þessu. Ef svo er, þá mun ég fyrir mitt leyti gefa það eftir, að hann fái hann. Það var óneitanlega dálítið leiðinlegt fyrir þennan hv.þm., eftir það sem á undan var gengið, að fara að tala um elli dómaranna, manninn, sem nýlega var búinn að fá þann dóm hjá ungum og efnilegum menntamanni hér, að hann væri orðinn svo gamall, að hann væri þegar farinn, og að sumu leyti búinn að éta ofan í sig öll sín gömlu princip sakir elli og andlegrar hrörnunar, og það því fremur, þar sem ekki er heldur annað hægt að sjá en að hv.þm. taki þennan dóm um sig sem góða og gilda vöru, því að hann er engu farinn að svara honum ennþá. Hvað mig snertir, þá er ég ekki þeirrar skoðunar, að það, sem áfátt er um þennan hv.þm., sé sakir elli og hrörnunar, heldur er það skoðun mín, að hið óvenjulega innræti mannsins sé aðalorsökin til þess, að hann er á engan veg eins og aðrir heiðarlegir menn. Hann heldur því fram, að þjóðin vilji hafa menntaðan dómstól, og því sé ekki um annað að ræða en láta þá dómara, sem nú skipa hæstarétt, fara, því að þeir séu svo illa menntir. Já, nú sé ég, að hv.þm. er ofraun að sitja lengur. Hann hefir nú setið kyrr í hart nær hálfa klukkustund, og er það miklu meira en ég gat búizt við. Get ég því gefið honum „komplement“ fyrir rósemina. En nú getur hv.þm. ekki haldizt við lengur. Hann verður að fara að ganga á milli og hvísla og hvísla. Það var alls ekki ætlun mín að fara að halda hér eins langa ræðu og þessi hv.þm. Get ég því gjarnan farið að ljúka máli mínu.

Ætlar þm. ekki að minnast á kollumálið?

. Nei, út í það mál ætla ég ekki að fara frekar en önnur dómsmál, því að ég álít, að dómstólarnir eigi einir að skera úr um þau, en ekki hv. um. S.-Þ., sem ekkert vit hefir á þeim frekar en mörgu öðru, sem hann þó telur sig þurfa að vaða elginn um. Að síðustu vil ég leyfa mér að átelja það, úr því að hæstv. forseti gerði það ekki, hversu óvirðuleg orð þessi hv. um. hafði um hæstv.forsrh., er hann sagði, að ráðh. hefið farið „blaðskellandi“ norður í Strandasýslu í vor sem leið.

Hann fór líka blaðskellandi norður í Skagafjörð

. vann hann kannske sigur þar? Mér virðist þingseta mín ekki bera vott um það.

Já, með skömm

. Það má vera; að hv.þm. kalli það, að ég hafi sigrað með „skömm“, enda þótt enginn frambjóðandi í Skagafjarðarsýslu hafi áður fengið jafnmörg atkv. og ég hlaut í vor. Annars býst ég við, að það sé svo með þetta atriði eins og allt annað, sem hv.þm. S.-Þ. fer með, að það þurfi að snúa því öfugt til þess að fá það rétt út.

Frsm. meiri hl. (lngvar Pálmason): Ég vil aðeins geta þess, að sjútvn. vill öll vinna að því, að mál þetta nái fram að ganga á þessu þingi, en eins og nál. ber með sér, þá ber hv. minni hl. fram brtt. við frv., sem ég hygg þó, að hann ætli að taka aftur til 3. umr.

Frsm. (Emil Jónsson) [óyfirl.]: Iðnn. flytur brtt. við þetta frv. á þskj. 328, þess efnis, að við 2. gr. frv. bætist: „þó er fjmrh. heimilt að lakka útflutningsgjaldið, ef leyfishafar færa sönnur á nauðsyn þess, til að framleiðslan geti borið sig fjárhagslega.“ Það er líklegt, eftir upplýsingum, sem n. hefir fengið, að ekki fáist nema 6-8 kr. fyrir tonnið af þessari vöru, þannig að útflutningsgjaldið, 50 au. af hverri smálest, sem ákveðið er í frv., nemur 7-8% af verði vörunnar, sem er tiltölulega mjög hátt borið saman við annað útflutningsgjald. Þar sem upplýsingar benda til, að verðið á þessum vorum muni verða lágt, og allar líkur eru til, að einkaleyfishafar muni eiga í vök að verjast, þar sem þeir verða að leggja fram allmikinn stofnkostnað í byrjun til vélakaupa o. fl., er vafasamt, að þessi rekstur geti borið sig, a. m. k. til að byrja með. Iðnn. leggur því til, að fjmrh. sé heimilað að lækka útflutningsgjaldið, ef ástæður þykja til. M. ö. o., ef það sýnir sig, að útflutningsgjaldið veiki fyrirtækið, eða kunni jafnvel að ríða því að fullu, þá er þessi heimild til. Að öðrum kosti greiða leyfishafar hið tiltekna útflutningsgjald.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég gerði grein fyrir þeim brtt., sem ég flyt hér, við 2. umr. og þarf því ekki að endurtaka þau rök mín hér. Ég hefi með brtt. viljað bæta því inn í frv., sem ég tel mestu varða, að eftirlit verði haft með vörugæðum og að innflutningur verði ekki takmarkaður meðan vöntun er á kartöflum í landinu. Hinsvegar er ég alveg sömu skoðunar og fylgismenn frv. um það, að okkur ber að keppa að því að verða sjálfum okkur nógir í þessu efni. En vegna þess, að ég býst við, að það eigi nokkuð langt í land, hefi ég með brtt. mínum viljað koma í veg fyrir, að vöntun geti orðið á þessari vöru í landinu eða léleg vara sé höfð á boðstólum. Ég mun því ekki treystast til að greiða frv. atkv. mitt, ef brtt. mínar verða felldar.

Magnús Guðmundsson Ég vil segja hér nokkur orð út af brtt. á þskj. 314, sem frestað var að taka afstöðu til við 3. umr. Býst ég þó ekki við, að það hafi mikla þýðingu, þar sem meiri hl. n. hefir lýst yfir því, að stjórnarflokkarnir séu einráðnir í að láta frv. ganga fram óbreytt. 1. brtt. er á þá leið, að felld skuli niður ákvæði 1. gr. frv. um það, að stofnaður skuli hæstiréttur og dómsvald hæstaréttar í Danmörku falli niður. Þetta á ekki lengur við og er sjálfsagt komið inn í frv. af vangá. Í 2. gr. frv. stendur ennfremur, að landsyfirréttur skuli afnuminn. Þetta er auðvitað óþarft, þar sem landsyfirréttur var afnuminn fyrir 15 árum síðan. Þess vegna er hjákátlegt að taka slík ákvæði upp í l., sem gefin eru út 1935. Þá er 3. gr. þessa kafla, sem ég legg til, að falli niður. Hún er um svonefndan synodalrétt. Ég tel fara betur á að flytja þá gr. aftar í þessi l. Það á ekki við, að hún sé hin raunverulega 1. gr. um hæstarétt. Þessi réttur er nokkurskonar geistlegur réttur, sem eins og kunnugt er er skipaður 3 mönnum, 3 hæstaréttardómurum og 2 guðfræðingum, sem rétturinn kallar til. Þessi gr. þarf að sönnu að vera í l., en hún á ekki við sem fyrsta efnisgr., og þess vegna sting ég upp á með 14. brtt. minni, að þessi gr. komi næst á undan niðurlagsákvæðum l. eins og þau koma til að verða, þegar þau eru gefin út, að samþ. þessu frv. Þá kem ég að 2. brtt. sem er við 1. gr. þessa frv. um hæstarétt. Ég hefi ekki séð mér fært að leggja til, að það verði 5 dómarar, heldur 3, eins og nú er og eins og verður fyrst um sinn, þó frv. verði samþ. óbreytt. Og það er þá alltaf hægurinn hjá hvenær sem er að fjölga dómurunum. Ég skal taka það fram, að ég er því í rauninni fylgjandi, að dómurunum verði fjölgað, en ég álít, að á tímum eins og nú verði slíkt að bíða. Hinsvegar geri ég ráð fyrir, að reyndin verði sú, að þessi viðbót bíður jafnvel þó frv. verði samþ. óbreytt, eins og telja má nokkurn veginn víst. 3. brtt. mín er við 2. gr. frv. og gengur út á það að taka upp í þessa gr. aðalinnihald 1. frá 1914 um að kennarar lagadeildar komi í réttinn eftir hlutkesti dómaranna, þegar þeir forfallast eða víkja sæti. Ég vek dálítið að því við 2. umr. þessa máls, að þau ákvæði, sem eru í 2. gr. frv. eins og það nú liggur fyrir á þskj. 257, væru að mínu viti ákaflega óhentug. Þar er svo fyrir mælt, að þegar dómari forfallast eða víkur sæti, þá skuli dómsmrh. tilnefna dómara, 1, 2 eða 3, eftir því sem þörf krefur. Nú er það svo með dómsmrh., að enginn maður á landinn höfðar eins mörg eða áfrýjar eins mörgum málum eins og einmitt hann. Það er þess vegna ekki útilokað, að hann af ýmsum ástæðum, og meira að segja af pólitískum ástæðum sé „interesseraður“ í því, hverjir eigi að dæma í ýmsum af þeim málum. Það er því augljóst, að þó leitað væri með logandi ljósi um allt þetta land eftir manni, sem væri óheppilegri til þess að gera þetta, þá væri ekki unnt að finna hann. Hér er sem sagt verið að gera leik að því að gera tortryggilegt þetta vald dómsmrh. Það má líka bæta því við, að ríkisstj. á sjálf oft í málum, og það er ekki viðkunnanlegt og ekki mikið öryggi í því fólgið, að það sé einmitt aðili málsins, sem á að tilnefna 1-2 eða jafnvel 3 dómara, m. ö. o., að það getur hæglega farið svo, að sá maður, sem er beinlínis f. h. ríkisstj. aðili í máli, eigi að velja alla dómarana. Þetta er með öllu óhæfilegt, og mér er óskiljanlegt, að þetta skuli hafa getað náð samþykki meiri hl. þingsins. Og ég er sannfærður um, að þó að þetta verði keyrt í gegn nú með flokksfylgi og ofurkappi, þá líður ekki á löngu þangað til þessu verður breytt aftur. Þetta er beinlínis blettur á löggjöfinni um æðsta dómstól landsins. Ég tel, að það sé ólíkt betra að hafa kennara lagadeildar fyrir lögskipaða varamenn í hæstarétti. Það er miklu vafningaminna fyrir réttinn að geta kallað til þessara ákveðnu manna og þurfa ekki í hvert skipti að fara í ráðh., skrifa honum og leggja til með manni og bíða svo eftir bréfi frá ráðh. Þetta getur orðið til þess, að þegar um skyndilegan lasleika dómara er að ræða, verði að fresta máli. - Ég hefi breytt innihaldi l. frá 1914 dálítið með brtt. minni, á þá leið, að dómarar hæstaréttar séu sjálfráðir um það, hverja þeir kveðji til af kennurum lagadeildar háskólans. Það hefi ég gert af því, að ég tel, að það sé mikil trygging fyrir góðum dómara í máli, þegar rétturinn getur valið einmitt þann af kennurum lagadeildar, sem er kennari í þeirri grein, sem viðkomandi mál fjallar um. Ef t. d. um refsimál er að ræða, þá geng ég út frá því, að rétturinn kveðji til þann kennarann, sem kennir refsirétt í háskólanum. Og ef um eitthvert sérstakt réttarfarsfræðiatriði er að ræða, þá sé tilkvaddur sá maður, sem kennir þá grein. Ég held, að með þessu sé fengin sú mesta trygging, sem hægt er að fá í þessum efnum. Ég hefi ekki getað skilið, hversvegna gerður er greinarmunur á því í frv., af hvaða ástæðum dómarar skipa ekki réttinn. Ef dómari víkur sæti í einu máli, þá gilda aðrar reglur um val varadómara heldur en þegar dómari forfallast á annan hátt. En mér skilst, að um þetta eigi að gilda nákvæmlega sömu reglurnar. Þá kem ég að 4. brtt., við 3. gr. frv., um það, að e- og d-liður falli niður. Þessar brtt. snerta hið svokallaða dómarapróf. Ég fór um það nokkrum orðum við 2. umr. þessa máls og skal því ekki bæta miklu þar við, enda fann ég ekki, að þau rök, sem þá komu fram á móti dómaraprófinu, væru önnur en þau, að ennþá hefði ekki þurft á því að halda. En allir gengu þó inn á það við 2. umr., að það hafi ekki verið hægt að viðhafa slíkt próf í byrjun, og í það eina skipti, sem nýr dómari kom í réttinn, hafi verið um mann að ræða, sem hafði kveðið upp dóma í 40-50 málum og þar af leiðandi margfaldlega leyst af hendi þessa þraut, sem þarna er um að ræða. - Og undarlegt verður það að teljast undir öllum kringumstæðum, að dómarar eiga ekki að leysa af hendi neitt próf, sem málfærslumenn þó verða að gera. Þessi breyt. á þeim reglum, sem nú gilda, getur ekki verið af öðru sprottin en því, að það sé beinlínis vilji meiri hl. þings, að stj. fái meira vald yfir réttinum heldur en hún nú hefir. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði við 2. umr., að það er ekki hægt að fá meiri tryggingu fyrir heppilegu vali manna í réttinn heldur en þá, að bæði dómsmrh. og rétturinn þurfi að vera sammála. En það sjá væntanlega allir, að með því að gefa öðrumhvorum þessara aðilja fullan rétt er dregið úr örygginu. Eftir því, sem frv. er nú, getur hvaða ráðh. sem er skipað í réttinn af pólitískum ástæðum. Ég skal líka ganga inn á það, að slíkt hið sama gæti komið fyrir, ef rétturinn einn ætti að ráða. En þegar samþykki beggja þessara aðila þarf til, þá tel ég slíkt hér um bil útilokað. Það verður að muna eftir því, að dómararnir í réttinum hafa ákaflega sterka hvöt til þess að velja glöggan og góðan starfsmann til þess að vinna með sér, og það er þeim mjög sterk hvöt til að velja eftir beztu sannfæringu. Þá kem ég að 5. brtt., við 11. gr. frv. Þessi brtt. ásamt 6.-13. brtt. er í raun og veru aðeins formsbrtt. og gengur út á það, að leiðrétta þær formsskekkjur, sem komið hafa inn í frv. við 2. umr. í Nd., og mér skilst það bezt gert á þann hátt, sem hér er stungið upp á, að segja bara, að í staðinn fyrir þessar gr., 44.-47. í l. frá 1919 og 1924, komi 8 nýjar gr., sem verður einn kafli. Og þá á að sjálfsögðu að falla niður þessi tilvísun í upphafi gr. til l. frá 1919. Ég sé því ekki neina ástæðu til þess að ræða um hverja einstaka af þessum brtt. Þær eru bara til þess að leiðrétta frv., svo að það sé frambærilegt og í raun og veru samþykkjanlegt, því eins og ég tók fram við 2. umr., er komin inn í frv. tilvísunarskekkja, sem veldur því, að ómögulegt er að setja saman l. á þann hátt, sem fyrir er skipað í þessu frv. Um 13. brtt. er það að segja, að 19. gr. frv. má eftir mín viti alveg falla niður, vegna þess að ef 1. brtt. mín verður samþ., er búið að nema úr gildi einn kafla, svo að kaflatalan kemur til með að verða rétt. Um 14. brtt. er í raun og veru búið að tala, þar sem ég minntist á synodalrétt. En það sér hver maður, að hann á ekki heima í I. um hæstarétt sem fyrsta efnisgr. Þá er 15. brtt. um það, að 21. gr. frv. falli niður. Hún er óþörf, því hún er um það að breyta réttri töluröð á köflum. Um 16. brtt., við 22. gr., er það að segja, að ég kann ómögulega við að taka upp hér í l. frá 1935 alla þá lagarunu, sem var felld úr gildi 1919. Tel ég það með öllu óþarft og óviðeigandi, því ef menn fara síðar að líta á þessi l., þá sýnist þeim, sem ekki þekkir til, að það sé nú í fyrsta skipti, sem þessi l. eru afnumin. Og eins og ég sagði við 2. umr., þá tel ég ekki hættu á því, að þessi gömlu og úreltu lagaákvæði finni upp á því að ganga aftur, þó ekki sé farið að afnema þau í annað skipti. Ég skal svo ekki, af því ég fór svo nákvæmlega út í þetta mál við 2. umr., segja um það fleiri orð að sinni a. m. k., en bíð eftir undirtektum undir þessar brtt. mínar, þó ég verði að viðurkenna, að það sé í raun og veru búið að lýsa því yfir, að ekkert af þeim verði samþ.

Frsm. minni hl. (Jón Auðunn Jónsson) Ég vil aðeins taka það fram, að ég hefi orðið við tilmælum um að taka brtt. mínar aftur til 3. umr. Fer ég því ekki fleiri orðum um mál þetta nú.