Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta fjallar eingöngu um heimild fyrir fiskimálasjóð til þess að hækka lán úr sjóðnum úr 400 þús. kr. í 600 þús. kr. hvert lán. Sjútvn. hv. d. hefur fjallað um frv. og mælir öll með því, að það verði samþ.



Herra forseti. Á þskj. 319 er nál. frá meiri hl. landbn. um frv. til breyt. á l. um eyðingu refa og minka. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, en minni hl. hefur nokkrar breytingar fram að bera við frv. og hefur skilað sérstöku áliti. Þau lög, sem í gildi eru um eyðingu refa og minka, eru frá árinu 1957, nr. 52, 5. júní það ár. Uppistaða þeirra er sú, að sveitarstjórnir eiga að ráða veiðimenn til að vinna að eyðingu beggja þessara meindýra, vargdýra, undir yfirstjórn sýslumanns á hverjum stað og veiðistjóra, sem er einn af starfsmönnum Búnaðarfélags Íslands. Nokkuð er það á valdi sveitarstjórna, með hvaða kjörum þessir menn eru ráðnir. Þó tiltaka lögin, að veita skuli verðlaun fyrir að vinna minka og einnig fyrir að vinna hlauparefi. Einnig er heimilt að semja um verðlaun fyrir grendýr og yrðlinga og þá um leið að öðru leyti fyrir að vinna refagreni. Þegar lögin voru sett 1957, þótti við hæfi, að borgaðar væru fyrir að vinna mink 200 kr. og fyrir að vinna hlauparef 350 kr. Árið 1964 flutti ég brtt. við þessi lög, sem samþykktar voru. Aðalbreytingin var sú, að bannað skyldi að eitra fyrir refi, en eftir lögunum frá 1957 var það skylt. Flestir eða allir munu nú vera sammála um það, að landhreinsun var að því, að þetta var fellt úr gildi að nota strykníneitur við eyðingu refa. Eitrunin var búin að valda miklu tjóni á fuglalífi í landinu og var auk þess að mörgu leyti hættuleg bæði mönnum og skepnum fyrir utan það, að aðferðin er ekki aðgengileg. Önnur breyting var sú, að verðlaun fyrir vinnslu minka hækkuðu úr 200 kr. í 350 kr. og einnig voru hækkuð verðlaun fyrir að vinna hlauparefi úr 350 kr. upp í 700 kr. Síðan þetta var eru liðin 6 ár, og í þessu frv. er lagt til, að nú verði greiddar 700 kr. fyrir mink og 1100 kr. fyrir hlauparef. Einnig er hlutfallsleg hækkun á verðlaunum fyrir að vinna grendýr og yrðlinga. Mín skoðun er sú og á nokkuð miklum kunnugleika byggð, að 700 kr. séu nú nokkuð við hæfi fyrir að veiða mink. Er það líka í samræmi við álit veiðistjóra í bréfi, sem hann hefur skrifað landbn. um þetta efni. Svipaðar tölur hafa sveitarstjórnarmenn nefnt við mig einnig, sem óskað hafa eftir því, að lögum um þetta efni verði breytt. Hins vegar telur veiðistjóri, að 1100 kr. sé helzt til of lítið fyrir að vinna hlauparefi, ef vinnsla refa á vetrum eigi að haldast í sæmilegu horfi. Ég tel nauðsynlegt, að þessar breytingar, sem fyrir liggja og meiri hl. landbn. hefur mælt með, nái nú fram að ganga á þessu þingi, og bendi á, að það getur stefnt þessu frv. í nokkra tvísýnu að koma með miklar brtt. við það. Annað frv. var flutt hér í vetur um þetta sama efni - raunar mjög samhljóða þessu með þeirri breytingu þó, að þar er gengið nokkru lengra, að því er snertir hækkun á tölum til verðlauna fyrir að vinna minka og refi. Engum mun blandast hugur um það, að vel verður að vinna að þessum málum, ef halda á minknum í skefjum, svo að hann flæði ekki meira yfir landið en orðið er. Samkv. lögum hvílir ábyrgðin á sveitarstjórnum í því að annast framkvæmd þessara mála, og hefur sú skipan gefizt það vel, að ég álít, að vanda þurfi vel til, ef breytingar á að gera á þeirri skipan. Hér liggur fyrir á öðru þskj. tillaga þess efnis, að kostnaður af minkadrápi verði allur lagður á ríkissjóð hér eftir. Þetta er að sjálfsögðu vel umræðuverð tillaga, en verði sú skipan upp tekin, hlyti af því að leiða, að breyta yrði stjórn minkaveiðanna og aðskilja þær frá refaveiðunum. Ég efast um, að það sé heppilegt. A.m.k. þarf þá að athuga ýmislegt fleira í því sambandi. Fjárhagslegt atriði tel ég þetta ekki neitt að ráði. Aðalatriðið er, að sem beztur árangur náist. Á síðasta ári munu hafa unnizt um 3000 minkar. Setjum svo, að fyrir hvern hefðu verið greidd 700 kr. verðlaun. Þá gerir það um 2.Í millj. kr. alls. Sé reiknað með, að verðlaun séu greidd fyrir 3 þús. minka, þá er það svo lítill hluti, sem kemur í hlut sveitarsjóðanna, að það er varla undan því kvartandi, að mér finnst. Það eru ekki nema um 300 þús. kr., sem kæmu í hlut sveitarfélaganna, en þau greiða samkv. lögum 1/6 af kostnaðinum. Aftur á móti greiðir sýslusjóður annan 1/6, svo að alls gæti þetta þá orðið eitthvað í kringum 0.5 millj. kr., sem spöruðust fyrir sýslusjóðina og sveitarfélögin í því að flytja verðlaunin öll yfir á ríkissjóð. Eins og ég sagði, tel ég þetta ekki neitt aðalatriði. Aðalatriðið er, að vel sé unnið að þessum málum og sem allra skipulegast. Veiðistjóri hefur hallazt að því í áliti sínu til landbn., að rétt væri að taka upp þá breytingu að færa allan kostnað af minkaveiðunum yfir á ríkissjóð og hugsar sér þá, að sýslunefnd á hverjum stað hefði yfirstjórn þessara mála í byggðarlögunum. Ég held, að það væri ekki ráðlegt að breyta þessu og taka þetta úr höndum sveitarstjórnanna og leggja það í hendur sýslumanna eða sýslumannaembættanna, sem öll hafa meira en nóg fyrir á sinni könnu og mundu naumast ná út yfir það að sinna þessum málum nógu vel eða hafa nægilegan kunnugleika og þekkingu til þess. Hins vegar tel ég, að endurskoðun á lögum um eyðingu refa og minka gæti vel komið til greina, en þar sem þetta frv. lýtur aðeins að því að hækka verðlaun þau, sem verið hafa fyrir að stunda þennan veiðiskap, en ekki því að breyta skipulagi á þessum málum, þá hef ég ekki sannfærzt um, að það væri skynsamlegt að taka upp breytta skipan á því eins og þá, sem hér er lögð til í brtt. á öðru þskj. Annars geri ég ráð fyrir, að það verði skýrt hér á eftir, og út af fyrir sig tel ég það mjög umræðuvert, að vel geti komið til mála að flytja þungann af því að reyna að eyða þessum vargi úr landinu meira en enn hefur verið gert yfir á ríkisvaldið, en þá þarf að vanda vel til þeirrar skipunar, sem upp yrði tekin á þessum málum, sem yrði þá allt önnur en nú er, þar sem sveitarfélögin annast framkvæmd þeirra að öllu leyti



Herra forseti. Eins og hv, frsm. meiri hl. gat um hér áðan, kom fram á öndverðu þinginu frv. um breyt. á l. um eyðingu refa og minka, sem eru frá 1957, en 1. flm. þess var hv. 1. þm. Norðurl. e., Gísli Guðmundsson, og meðflm. með honum var ég og hv. varaþm. Jónas Jónsson. Skömmu eftir að þetta frv. kom fram hér í hv. d. kom það frv. fram, sem hér er nú til umr. Þessi frv. voru því tekin saman í hv. landbn. og voru send til Sveins Einarssonar veiðistjóra til umsagnar. Áður en ég kem að brtt., tel ég rétt að lesa upp álitsgerð Sveins Einárssonar út af þessum framkomnu frv., með leyfi forseta: „Ég vísa til bréfs hv. landbn. Nd. Alþ. og sendi eftirfarandi umsögn mína varðandi tvö lagafrv. um breyt. á l. um eyðingu refa og minka frá 1957. Þegar umrædd lög tóku gildi 1957, var það álit margra veiðimanna, að nokkurs ósamræmis gætti í verðlaunagreiðslum fyrir unnin dýr, þannig að verðlaun fyrir að vinna ref, kr. 350.00, voru of lág miðað við að vinna mink á, kr. 200.00. Mitt álit er, að verðlaun fyrir að vinna hin svonefndu hlaupadýr hafi verið of lág í fyrstu, hvað þá nú. Með tilliti til þess og ýtrustu hófsemi í útgjöldum, þá legg ég til, að verðlaun fyrir unna refi verði hækkuð í kr. 1400.00, svo sem gert er ráð fyrir í þskj. 137, og verðlaun fyrir að vinna mink í kr. 700.00, svo sem gert er ráð fyrir í þskj. 150.“ - En það er það frv., sem er hér til umr. - „Þá tel ég nauðsynlegt, að verðlaun fyrir unnin grendýr og yrðlinga verði einnig hækkuð, svo sem gert er ráð fyrir í þskj. 137. Nái þessar verðlaunahækkanir fram að ganga, mun það vafalaust auka mikið áhuga fyrir dýraveiðunum á ný, en þess hefur gætt undanfarin 2–3 ár, að áhugi fyrir veiðunum hefur minnkað verulega sökum of lágra verðlauna. Viðvíkjandi 3. gr. í þskj. 137 leyfi ég mér að taka eftirfarandi fram: Eftir að hafa haft náin kynni af þessum málum um langt árabil, er það skoðun mín, að greiðslur fyrir minkavinnslu komi mjög misjafnt og óréttlátlega á sveitarfélög landsins, þar sem sum þeirra telja aðeins örfáa gjaldendur, og má í því sambandi t.d. benda á Þingvallasveit, Skógarströnd, Ögurhrepp og ýmis önnur fámenn hreppsfélög, þar sem villiminkur heldur sig mjög mikið. Mér er vel kunnugt um, að þessi fámennu hreppsfélög eiga í erfiðleikum með að standa í skilum við veiðimenn með tilskilin verðlaun fyrir unnin dýr, sem geta orðið á annað hundrað talsins á einu ári. Það er ekki síður í þágu þeirra, sem í þéttbýlinu búa, að þessum skaðvaldi, sem villiminkurinn er í náttúrulífi landsins, sé eytt eins og frekast má verða. Það er engin sanngirni í, að þeir, sem búa í strjálbýlinu og þola jafnframt margvíslegt fjárhagslegt tjón af völdum minka, verði einnig að bera meiri kostnað við eyðingu hans en aðrir landsmenn. Það voru ekki bændur, sem fluttu minkinn inn í fyrstu, og ekki eru það þeir, sem hefja minkarækt hér að nýju. Ef litið er á þessi mál með skilningi og sanngirni, þá hlýtur það að vera réttlætiskrafa, að kostnaður við eyðingu villiminka komi þó jafnt niður á alla landsmenn. Það er sannfæring mín, að taki ríkissjóður á sig allar greiðslur vegna eyðingar villiminka, muni það gerbreyta henni til hins betra og útiloka ýmsa erfiðleika, sem nú er við að etja. Ég lít svo á, að þegar þessi lagabreyting er rædd, sé nauðsynlegt að athuga, hvernig hún yrði í framkvæmd, til að fyrirbyggja hugsanlega misnotkun. Enn fremur álít ég, að ef til þeirrar lagabreytingar kæmi, að ríkissjóður tæki á sig allan kostnað við eyðingu villiminka, þá eigi sýsluskrifstofur að annast allar greiðslur vegna hennar fyrir hönd ríkissjóðs. Tala unninna dýra á öllu landinu síðustu árin er um 450 fullorðin grendýr, 1200 yrðlingar, 400 utan grenja (hlaupadýr) og nærri 3000 minkar á ári.“ Þetta er umsögn Sveins Einarssonar veiðistjóra. Hv. frsm. meiri hl. gat um það, að það væri verið að stefna þessu frv. í tvísýnu með því að leggja fram þær brtt., sem við höfum leyft okkur að leggja fram, sem erum fulltrúar Framsfl. í hv. landbn., en hann gat þess einnig, að þetta væri þó ekki nein fjárhagsleg byrði fyrir ríkissjóð eða alveg hverfandi. Þess vegna vil ég spyrja hv. þm.: Er það bara af því, að það eru framsóknarmenn, sem koma fram með breytinguna, sem frv. er stefnt í tvísýnu, fyrst það er ekki í raun og veru um neitt fjárhagsatriði að ræða? Þessi spurning vaknar, ekki sízt þar sem sá maðurinn, sem hefur mesta þekkingu á þessum málum, hefur lagt það til, að einmitt þessar breytingar verði samþykktar, því að það eina atriði, sem er öðruvísi í frv. okkar hv. þm. Gísla Guðmundssonar, var það, að greiðsla fyrir mink verði 800 kr. Við breyttum því og fórum að öllu leyti eftir umsögn veiðistjóra. Ég skil ekki þessa röksemdafærslu þm. Það hlýtur þá að vera það, að það sé bara vegna þess, að það erum sem sé við, sem komum fram með þessar till.; þess vegna megi ekki eftir hans eigin málflutningi samþykkja þær. Það kemur fram hjá veiðistjóra, að hann telur, að það verði unnið miklu betur að útrýmingu minkanna, ef þessi breyting verði, sem er lagt til hér í 3. gr. í sambandi við 2. gr. laganna. En hún er þannig, að eftir gildistöku þessara laga endurgreiði ríkissjóður að fullu kostnað við eyðingu minka samkv. lögum. Og ég veit það - ég þekki það í sumum sveitarfélögum a.m.k., þar sem er töluvert mikill minkur - að þessu er ekki sinnt eins og skyldi, og ég hef ekki trú á því, að því verði sinnt öðruvísi en að fá sérstaka veiðimenn til þess. Þetta kann að vera, að þetta sé eitthvað misjafnt eftir landshlutum, en ég er hræddur um, að þetta verði ekki í lagi öðruvísi en þessi mál eiginlega verði undir veiðistjóra komin að miklu leyti, a.m.k. að því er varðar eyðingu minkanna. Aðrar þær brtt., sem við leggjum til, eru í fyrsta lagi við 1. gr., þ.e. að fyrir 300 kr. komi 400 kr., og við 2. gr., þ.e. að í staðinn fyrir 1100 kr. komi 1400 kr. Ég sé ekki ástæðu til þess að segja meira um þetta að sinni. Ég vil undirstrika það enn og aftur að þessar till. eru að öllu leyti eftir ráðleggingum Sveins Einarssonar, og eins og kom fram í ræðu hv. frsm. meiri hl., þá er þarna ekki um neina verulega fjárhæð að tefla, þó að allar þessar brtt. væru samþykktar, en það er enginn vafi á því, að þetta yrði til stórra bóta, ef samþykkt yrði.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós ánægju með það, að till. þær, sem fram koma á þskj. 137 um breyt. á l. um eyðingu refa og minka, hafa fengið jákvæðar undirtektir og að allir, sem um málið hala fjallað, virðast hafa á það fallizt, að greiðslur fyrir að vinna refi og minka, eins og þær eru nú, séu orðnar algerlega úreltar og í engu samræmi við verðlagsbreytingar, sem orðið hafa. Þetta kemur fram í fyrsta lagi í frv. á þskj. 150, sem flutt er af fjórum hv. þm., enda þótt ég telji, að þeir í till. sínum gangi of skammt, og það kemur mjög greinilega fram hjá þeim embættismanni, sem um þessi mál fjallar; sem er veiðistjórinn, sem í raun og veru mælir með frv. á þskj. 137 að öðru leyti en því, að hann vill ekki hækka verðlaunin fyrir minka meira en upp í 700 kr. Mig minnir, að við legðum til, að þau yrðu 800 kr., sem er hlutfallslega jafnmikil hækkun frá því, sem var í lögum 1957, og sú hækkun, sem lagt er til, að verði á verðlaunum fyrir refi. Nú segja hv. þm., sem flytja frv. á þskj. 150, að sú hækkun, sem þeir þar leggja til, svari hvergi nærri til þeirrar verðlagsbreytingar, sem orðið hefur síðan 1957, og því sé sýnt, að hér sé mjög hóflega í sakirnar farið. Þannig orða þeir þetta í grg. sinni, og ég tek undir þetta. Ég tel, að þeir hafi farið of hóflega í sakirnar. Þeir hefðu átt að fallast á þær upphæðir, sem við höfum lagt til, að greiddar verði. Þar sem ekki er um stórar upphæðir að ræða af hálfu ríkissjóðs við framkvæmd 11–12 milljarða fjárlaga, þá held ég, að við hefðum átt að sameinast um það að hækka þessar fjárhæðir alveg hlutfallslega eins og annað hefur hækkað í landinu og sérstaklega kaupgjald, en aðalkostnaðarliðurinn við þessa útrýmingu er einmitt kaupgjaldið. Um þetta skal ég ekki hafa fleiri orð, en ég vil aðeins víkja að hinu sérstaka ákvæði, sem er í frv. okkar á þskj. 137 og minni hl. n. hefur tekið upp í sínar till., en það er um það, að eftir gildistöku hinna nýja laga endurgreiði ríkissjóður að fullu kostnað við eyðingu minka samkv. lögum. Hv. frsm. minni hl., hv. 5. þm. Norðurl. e., las upp úr bréfi frá veiðistjóra rökin fyrir þessu, sem við leggjum til, að ríkissjóður greiði kostnaðinn að fullu við eyðingu minkanna, og það er ekki ástæða til þess, að ég sé að endurtaka þau rök, sem þegar hafa verið lesin. En niðurstaða veiðistjóra er þessi orðrétt: „Ef litið er á þessi mál“ - þ.e. eyðingu minka - „með skilningi og sanngirni, þá hlýtur það að vera réttlætiskrafa, að kostnaður við eyðingu villiminka komi þó jafnt niður á alla landsmenn. Það er sannfæring mín,“ segir hann, „að taki ríkissjóður á sig allar greiðslur vegna eyðingar villiminka, muni það gjörbreyta henni til hins betra og útiloka ýmsa erfiðleika, sem nú er við að etja.“ Nú hljóðar ákvæðið í till. okkar um þetta atriði þannig, að ríkissjóður endurgreiði að fullu kostnað við eyðingu minka, en veiðistjóri segir í umsögn sinni eða bréfi, að hann telji eðlilegt, að sýsluskrifstofur annist þá allar greiðslur vegna eyðingarinnar fyrir hönd ríkissjóðs. Þó að þetta fyrirkomulag yrði tekið upp, sem veiðistjóri leggur til, að upp verði tekið um greiðslurnar, þessar ríkisgreiðslur, þ.e. að öll verðlauni fari í gegnum sýsluskrifstofuna, þá breytir það ekki öðrum ákvæðum laganna um framkvæmd þessarar útrýmingar. Þetta lýtur aðeins að fyrirkomulagi greiðslunnar. En ég tek undir það, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði áðan, að ég hygg, að sums staðar, kannske allvíða, sé eyðing minka skipulagslítil og allt of lítil áherzla lögð á það að eyða þessum vargi - því miður, sem víða í landinu fer hraðfjölgandi og er sannarlegur vágestur, eins og glöggt dæmi er um í sambandi við innflutta minkinn, sem slapp úr búri nýlega hér í nágrenni Reykjavíkur og eyðilagði hænsnabú hér í grenndinni. En auk þess tjóns, sem einstaklingar geta orðið fyrir af völdum þessa vargs bæði í sambandi við hænsnabú, í sambandi við æðarvarp og í sambandi við veiði og fleira, þá veldur minkurinn ákaflega miklum spjöllum í hinni villtu náttúru landsins sérstaklega á fuglalífi, og á þeim náttúruverndartímum, sem við lifum á nú, þá sýnist einsætt, að við gefum því máli gaum og reynum það, sem unnt er, til þess að útrýma þessum vargi, sem er aðfluttur hér á landi.



Herra forseti. Mér virðist, að hv. frsm. minni hl. hafi ekki skilið alveg rétt það, sem ég sagði hér áðan, þar sem ég talaði um það, að ég væri efins í því, að það væri ráðlegt að breyta um skipan þessara mála í flýti lítið undirbúið. Ég sagði, að þetta væri ekki verulegt fjárhagslegt atriði, en hitt er aftur skipulagsatriði á þessum málum, ef minkaveiðarnar verða aðgreindar frá refaveiðunum, teknar úr höndum sveitarstjórnanna og settar að öllu leyti yfir á ríkið. Ég sagði einnig, að sú skipan gæti vel verið réttlætanleg, en það yrði bara að undirbúa það mál betur en enn hefði verið gert. Það er þannig, að allar sveitarstjórnir eru í vandræðum með að fá menn til þess að vinna að þessum verkefnum og mundu að sjálfsögðu verða lifandi fegnar, ef þær gætu losnað frá þeim - meira fyrir það en það, hvað þetta eru mikil útgjöld fyrir þau. Og ég hef verið að velta þessum málum fyrir mér og lit svo á, að það gæti vel verið skynsamlegt að taka minkamálin alveg sérstaklega fyrir og skipta landinu niður í svæði, setja t.d. einn mann á hvert svæði undir yfirstjórn veiðistjóra með það fyrir augum, að unnið verði betur að þessum málum en hingað til hefur verið gert. Hins vegar vil ég segja það, að margar sveitarstjórnir hafa unnið mjög vel að þessum málum og lagt sig allar fram til þess að sinna þessu sem allra bezt, en því miður er það ekki alls staðar. Og það eina, sem ég átti við, þegar ég sagði, að það gæti e.t.v. sett afgreiðslu þessa máls í tvísýnu, var það, að farið yrði að samþykkja hér till., sem gengur í þá átt að breyta þessu með eins litlum undirbúningi og enn hefur átt sér stað. Það hefur ekki farið fram undirbúningur á skipulagsbreytingu á þessu, og það frv., sem hér hefur verið kastað fram, er aðeins til þess að færa tölur nokkuð til samræmis við það, sem áður var, þegar lögin voru upphaflega sett. Þau eru orðin um 13 ára gömul og hafa eftir atvikum reynzt heldur vel, og ef á að gera verulegar breytingar, held ég, að væri réttara að undirbúa þær betur og taka þá kannske minkaveiðarnar algerlega út úr - ekki sízt, ef svo skyldi nú fara, eins og raunar virðist ætla að verða, að vel geti komið fyrir, að minkar sleppi aftur úr haldi, þegar farið er að rækta þá hér í landi. Við höfum þegar eitt dæmi hér heima fyrir, og vel gæti það komið fyrir, að einhver minkabúin hér á Íslandi fykju á haf út, eins og gerðist í Noregi núna fyrir fáum dögum, og heilir hópar af þessum kvikindum slyppu út. Ég hef svo ekki meira um þetta að segja. Ég geri það ekki að neinu aðalatriði, hvort þær tölur, sem ég og þeir, sem með mér fluttu þetta frv., lögðu til, að lögfestar yrðu, eða hinar tölurnar verða samþ. Það skiptir engu höfuðmáli, að því er kostnað snertir, hvorki fyrir sveitarfélögin né ríkissjóð, og það, sem fyrir mér vakir fyrst og fremst, er það að koma fram breytingum á þessum tölum nú á þessu þingi og láta þetta frv. ekki stranda í meðförum þingsins, áður en því lýkur nú eftir stuttan tíma. g legg ekki svo ýkja mikið upp úr því, hvorar tölurnar verða staðfestar. Veiðistjóri hefur hallazt að því, að við hæfi væru þær 700 kr., sem lagt er til að greiða í því frv., sem ég stend að, en ekki 800 kr. eins og í hinu frv. Þetta eru ekki aðalatriðin og skiptir miklu minna máli um það, sem viðkemur hlauparefunum, en umfram allt verðum við að hækka tölur á þessu stigi málsins til þess, að ekki verði brögð að því, að undan dragist að vinna að eyðingu minkanna nú á þessu ári.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hv. 11. landsk. þm. sagði það, að það frv., sem fyrir lægi, fæli ekki í sér neina skipulagsbreytingu, og það er alveg rétt. En það frv., sem við lögðum fram hér á þinginu, fól í sér þessa skipulagsbreytingu, sem við leggum hér til, að verði tekin inn í þetta frv., og sannleikurinn er sá, að eftir því sem minkurinn hefur færzt meira yfir landið, því meiri plága hefur þetta í raun og veru orðið og minkaveiðum víða ekki verið sinnt - annaðhvort mjög lítið eða jafnvel ekkert. Og ég hef rætt um þetta við Svein Einarsson, sem er allra manna kunnugastur þessum málum, og ég hef líka rætt við suma af hans beztu veiðimönnum, og þeir telja, að það verði aldrei lag á þessum veiðum öðruvísi en með því að taka þær úr höndum sveitarstjórnanna, reynslan hafi sýnt þetta. Það er alveg rétt hjá hv. ræðumanni, að sums staðar er unnið allvel að þessum málum og ekkert út á það að setja. En það er bara víðar - langtum víðar, sem þessu er ekki sinnt að neinu ráði og sums staðar ekki að neinu leyti, og það er þess vegna, sem við leggjum áherzlu á þessa breytingu. Ef þessi till. okkar yrði samþ., þá mundi þessi skipulagsbreyting í raun og veru koma af sjálfu sér. Við höfum ekki lagt það fram hér að hækka verðlaunin fyrir að veiða minka upp fyrir 700 kr. Ég tók það fram áðan í minni frumræðu, að við hefðum farið að öllu leyti í okkar tillögugerð eftir umsögn veiðistjóra. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta frekar, en vil beina því að hv. alþm., að þeir hugleiði þessi mál. Þeir eru nú, margir af þeim, þm. hinna dreifðu byggða og vita, hvernig þessi mál eru þar, og ég vil ekki trúa öðru en þeir hafi svipaða reynslu af þessum málum og ég, og reynsla veiðistjóra virðist vera hin sama af þessum veiðum varðandi villiminkinn.



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 314 frv. ásamt 7. þm. Reykv. um breyt. á l. um Byggingarsjóð aldraðs fólks, en Byggingarsjóður aldraðs fólks var stofnaður með l. 20. apríl 1963, og var hlutverk sjóðsins samkv. þeim I. að stuðla með lánveitingum að því, að byggðar verði hentugar íbúðir fyrir aldrað fólk. Tekjur þessa sjóðs eru samkv. l. ágóði af Happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna samkv. ákvæðum þar um í l. um happdrættið og svo frjáls framlög eða aðrar tekjur, sem til kunna að falla og vaxtatekjur af sjóðseigninni. Í l. um Happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna eru ákvæði um það, að 60% af hagnaði happdrættisins fari til byggingaframkvæmda á vegum Dvalarheimilis aldraðra sjómanna, en 40% af hagnaði happdrættisins verði lagt til þessa sjóðs, sem ég hef hér minnzt á, Byggingarsjóðs aldraðs fólks. Þann 30. apríl 1970 nam framlag Happdrættis Dvalarheimilis aldraðra sjómanna til Byggingarsjóðsins um 13.2 millj. kr. eða nánar tiltekið frá 1. maí 1963 til 30. apríl 1970, og vextir af þessari eign námu 1558 þús. kr. Lánveitingar úr sjóðnum hafa engar verið fyrr en á árinu 1970, að tvö lán voru veitt, annað til borgarstjórnar Reykjavíkur, 2.2 millj. kr., og hitt til bæjarstjórnar Akureyrar, 2 millj. kr. Við teljum eðlilegt, flm. þessa frv., að eins og stórum hluta teknanna er varið til byggingar dvalarheimila aldraðra á vegum sjómannasamtakanna þá megi einnig gera breytingu á þessum lögum, og við teljum eðlilegt, að þar sé gengið það langt, að 50% af tekjum sjóðsins megi verja sem styrk til byggingar elliheimila eða dvalarheimila úti um landið, en 50% verði áfram heimild til þess að lána í sama skyni. Alveg eins og hægt er að fá jafnmiklar tekjur af happdrættinu til byggingar dvalarheimilis fyrir aldraða sjómenn, sem hefur nú aðallega og eingöngu til þessa verið hér í Reykjavík, þá teljum við eðlilegt, að aðrir staðir komi til með að njóta þess í framtíðinni. Hins vegar er okkur það alveg ljóst og vafalaust öllum þm., að tekjur þessa sjóðs eru allt of litlar og það þarf að gera gangskör að því að auka mjög verulega tekjur Byggingarsjóðs aldraðs fólks þannig, að hann komi að verulegu gagni fyrir þau áform víða um land að byggja elliheimili, því að á því er brýn þörf. Og það hefur verið hafin söfnun á nokkrum stöðum úti um land til þess að byggja elliheimili, en engin löggjöf er um það, að ríkissjóður eða sjóður á vegum ríkisins styrki þessar byggingar, og fyrsti vísirinn til styrkveitinga úr opinberum sjóði er því þetta frv., sem við flytjum hér um breytingar á Byggingarsjóði aldraðs fólks. Á þessu stigi töldum við ekki rétt og vorum ekki tilbúnir til þess að flytja brtt. við 3. gr. I. um tekjur sjóðsins, en við höfum það mjög í huga - og vafalaust fleiri þm. - að leggja til a.m.k. á næsta Alþ., þ.e. þeir okkar, sem eiga þá hingað afturkvæmt, að efla mjög verulega þennan sjóð. Ég vænti þess, að hv. þm. þessarar d. taki þessu frv. af skilningi og vona, að það fái góða og fljóta afgreiðslu hér í hv. þd., og legg til, að lokinni þessari umr. verði því vísað til 2. umr. og heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Í sambandi við frv. það á þskj. 314, sem hér liggur fyrir til 1. umr., vil ég taka undir það með hv. 1. flm., að nauðsyn ber til, að það opinbera fari að styðja að því að koma upp dvalarheimilum fyrir aldrað fólk í landinu. Það hefur ekki verið gert til þessa, og á þingum hér undanfarið hefur verið lagt fram frv. um breytingu á sjúkrahúslögunum, þar sem gert væri ráð fyrir því, að ríkissjóður styddi þessa starfsemi, en hún hefur ekki náð fram að ganga, og það stóð til, að reynt yrði samkomulag um það á milli flokka að koma með slíkt frv. í vetur, en af því hefur ekki orðið enn þá. Í sambandi við þetta frv. er það að segja, að stefnan er rétt að því leyti, að það er mikil nauðsyn að styðja þessa starfsemi, sem mjög fer í vöxt og fólki hefur reynzt erfitt að koma í framkvæmd, vegna þess að þar hefur ekki verið um að ræða neinn opinberan stuðning og um lánsmöguleika hefur ekki verið að ræða að öðru leyti en því, að erfðafjársjóður hefur lánað til dvalarheimila. En í sambandi við frv. þetta verð ég að segja það, að mér sýnist, að það, sem á skorti til þess, að þetta sé framkvæmanlegt, sé fjármagn, sem þennan sjóð vantar. Ég held, að þessi sjóður hafi ekki styrkt dvalarheimili eða byggingu dvalarheimila að öðru leyti en því, sem hann kann að hafa gert hér í Reykjavík, a.m.k. hefur það verið svo um það dvalarheimili, sem ég þekki bezt til í Borgarnesi, sem nú er nýtekið til starfa, að ekki hefur fengizt lán úr þessum sjóði til þess. Þess vegna hygg ég, að þó að löggjöf væri sett um það, að þessi sjóður, sem myndaður er með happdrættisfé, ætti að veita styrk til dvalarheimila eða til íbúða fyrir aldrað fólk, þá verði það ekki framkvæmanlegt nema með því að auka fjármagn til sjóðsins. Ég vil því segja það, að stefnan er rétt. Það opinbera þarf að styðja þessa starfsemi, því að hún er hin mesta nauðsyn og er tímabær. Með hverju ári, sem líður, er vaxandi þörf fyrir uppbyggingu vegna aldraðs fólks, en fjármagnið skortir. Ég vil því treysta því og vona, að þetta frv. sé fyrirboði þess, að það náist samstaða hér á hv. Alþ. um að veita fé eða útvega fé til styrktar byggingarstarfsemi fyrir aldrað fólk, og að því mun ég styðja, í hvaða mynd sem er.

Forseti (BGr): Borizt hefur eftirfarandi bréf: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Tómas Árnason hrl., taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Eysteinn Jónsson, 1. þm. Austf.“ Tómas Árnason hefur átt sæti á þessu þingi áður og býð ég hann velkominn til starfa.

Flm. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Þetta frv. hefur verið flutt nokkrum sinnum áður á Alþ. Þó eru á því nokkrar breytingar gerðar nú frá því, að það var síðast flutt. Það er nú flutt af hv. 5. þm. Vesturl. ásamt mér. Frv. er um vinnuvernd, greiðslu vinnulauna, uppsagnarfresti o. fl. og er í einum 8 efnisköflum. Að nokkru leyti er efni þess byggt á niðurstöðum samninga milli vinnuveitenda og verkalýðssamtaka, en að meginstofni fjallar það um ýmis atriði, sem lagaákvæði skortir um í íslenzkri löggjöf eða ágreiningur getur risið út af og hefur margsinnis risið út af í samskiptum atvinnurekenda og verkalýðssamtaka, og sá ágreiningur sprottið af óljósum ákvæðum samninga eða skortandi lagaákvæðum. Að langmestu leyti er þetta frv. um vinnuvernd nýsmíði í íslenzkri löggjöf. Það er að vísu svo, að inn á nokkur svið grípur þetta frv., þar sem löggjöf er áður fyrir, og mætti þar t. d. nefna lög um öryggisráðstafanir á vinnustöðum. Þar er fjallað um sama efni eins og í I. kafla þessa frv., en ákvæði þessa frv. eru þó að meginstofni um atriði, sem ekki eru fram tekin í lögum um öryggisráðstafanir á vinnustöðum. Þá má og segja, að lög um greiðslu verkkaups frá 19. maí 1930 komi inn á sama svið eins og V. kafli þessa frv. En ákvæði þeirra laga eru að ýmsu leyti vegna breyttra aðstæðna síðan orðin úrelt, vil ég segja, eða a. m. k. ófullnægjandi. I. kafli frv. fjallar um holl og góð starfsskilyrði á vinnustað. Þar er aðallega vikið að grundvallaratriðum, svo sem að gæta hitastigs og rakastigs andrúmslofts og að loft sé án ryks, óþefs eða reyks eða óheilnæmra lofttegunda eða gufu, að umferð um vinnustað sé hindrunarlaus og örugg og lýsing í góðu lagi og nægilegt loftrými, þannig að allt þetta, þessi meginatriði um vinnustaðinn, fullnægi heilbrigðiskröfum. Þá eru teknir fram sjálfsagðir hlutir eins og um heilnæmt og gott drykkjarvatn, sem þar skuli vera til staðar á vinnustað, þvottavatn og hæfileg tala salerna. En um flestöll þessi atriði verður að segja það, að á mörgum vinnustöðum eru þau öll í ólestri meira eða minna, svo að óviðunandi og ósæmilegt er. Þá skal á hverjum vinnustað vera upphituð og vistleg kaffistofa, matarstaður. Þetta atriði er mjög víða í góðu lagi hjá atvinnurekendum og þeim til sóma, en hins vegar er það líka til, að þessi aðbúnaður sé ekki fullnægjandi og lagaákvæði ekki fyrir hendi um þetta. Þá er það kannske meginatriði þessa kafla, að ef vinnustaður fullnægi ekki þeim skilyrðum, sem þessi kafli kveður á um, þá sé heilbrigðisyfirvöldum og öryggiseftirliti heimilt að loka vinnustaðnum, ef ekki fæst úr bætt. En því miður verður að segja það, að margvíslegur ágreiningur hefur verið uppi nú að undanförnu vegna aðbúnaðar á vinnustöðum, þar sem t. d. vinnustaðurinn hefur verið talinn algerlega óviðunandi sökum ófullnægjandi aðstöðu, bæði frá heilbrigðis- og öryggissjónarmiði, og atvinnurekendur hafa margsinnis lofað verkalýðsfélögunum úrbótum, en það ent í undandrætti og útideyfu og ekki fengizt úr bætt. Heilbrigðisyfirvöldin hafa svo, ef þau hafa verið til kvödd, ekki talið sig hafa aðstöðu til að loka vinnustað vegna skorts á lagaákvæðum. Það er því nauðsynlegt, til þess að vinnustaðurinn verði sómasamlegur og fullnægi lágmarkskröfum um framleiðslu matvæla t. d., að hægt sé, ef mjög fer úrskeiðis um útbúnað hans frá heilbrigðis- eða hreinlætissjónarmiði og áreiðanlega í þágu íslenzks atvinnulífs og atvinnurekenda ekki síður heldur en fólksins sjálfs, sem við þetta verður að búa, að loka honum, ef ekki fæst úr bætt af hendi atvinnurekenda eða það látið dragast. Því miður verður að segja það, að margir vinnustaðir á Íslandi eru algerlega óviðunandi, einkanlega í sambandi við matvælaframleiðsluna, og við verðum nú vör við það, að aðrar þjóðir, sem eiga við okkur viðskipti á því sviði, telja, að hér sé mjög margt fyrir neðan lágmarkskröfur og óviðunandi. Þessi kafli er ekki langur, hann er eingöngu 1. gr. frv., en í honum felast strax mjög þýðingarmikil atriði fyrir verkafólkið, fyrir atvinnurekendur og fyrir framleiðslustarfsemina í landinu. II. kaflinn er um vinnutíma og vinnutilhögun. Ég skal ekki fara ítarlega út í efni hans að öðru leyti en því, að það eru engin ákvæði í lögum um vinnutíma á Íslandi, aðeins þær venjur, sem skapazt hafa í samskiptum atvinnurekenda og verkalýðssamtaka, og samningsákvæði hafa ákveðið lengd vinnudagsins og kveðið á um vinnutilhögun að öðru leyti. II. kaflinn fjallar um þetta. Hér er því slegið föstu í 8. gr., að almennur dagvinnutími starfsmanna megi ekki vera lengri en 8 stundir á sólarhring og vinnuviku sé lokið eftir 40 vinnustundir. Ég hygg, að menn verði nú að játa það, að það sé nokkuð sjálfsagt, að slíkt lagaákvæði komi til varðandi vinnutíma verkafólks, þegar ríkisvaldið hefur nú fyrir nokkrum vikum gengið frá samningum, víðtækum samningum við aðrar launastéttir um 40 stunda vinnuviku. Þætti mér þá óeðlilegt, að ríkisvaldið gerði upp á milli erfiðismannastéttarinnar og þeirrar stéttar, sem hún hefur samið um þetta við, að 40 stunda vinnuvika skuli vera hið almenna mark um vinnutímann. Þó eru hér í 10. og 11. gr. ákvæði, sem ganga lengra, þ. e. að undir sérstökum skilyrðum skuli vinnuvikan vera styttri. Þar segir: „Við vinnu, sem unnin er að nóttu til og á sunnu- og helgidögum, skal hin almenna vinnuvika ekki vera lengri en 36 stundir: Og enn fremur má vinnuvika ekki vera lengri en 36 stundir, ef unnið er samfellt í námu eða jarðgöngum. Það er nú ekki mikið um slíka vinnu hér á landi, en þó höfum við þar stigið byrjunarskref, og hygg ég, að það geti varla valdið ágreiningi, að við slíka vinnu er sanngjarnt og rétt, að vinnuvikan væri nokkru styttri heldur en við almenna útivinnu t. d. Þetta er meginefni II. kaflans, en í honum eru þó nokkur önnur ákvæði um vinnutilhögun og vinnutíma, um yfirvinnu og nætur- og helgidagavinnu, sem eru ekki nýmæli, þegar maður hefur kjarasamninga atvinnurekenda og verkalýðssamtaka í huga. Þá eru í III. kaflanum sérstök ákvæði um vinnu kvenna og fæðingarorlof þeim til handa, og er þar um réttindi að ræða til kvenna á hinum almenna vinnumarkaði, að þar yrðu þeim helguð sams konar réttindi eins og hið opinbera hefur viðurkennt í mörgum sínum samningum við aðrar stéttir, þ. e. að konur eigi rétt á þriggja mánaða fæðingarorlofi vegna barnsburðar og geti ráðið því, hvort fæðingarorlofið sé tekið að mestum hluta eða öllum fyrir eða eftir barnsburð. Í þessum kafla eru ákvæði um það að auka öryggi konunnar á vinnumarkaðinum, að henni sé ekki sagt upp störfum vegna þessa samfélagslega hlutverks hennar, sem hún má á engan hátt gjalda. E. t. v. væri eðlilegra, að tryggingarákvæði tryggðu konum jafnrétti við karlmenn að því er þetta snertir, svo að byrðin af þessu þjóðfélagshlutverki konunnar lenti ekki eingöngu á þeim atvinnurekendum, sem hefðu konur í þjónustu sinni. Ég játa, að það kæmi jafnar niður þannig, en konunni þarf að veita öryggi af þessu tilefni, það hljótum við að verða sammála um. Þá er IV. kafli frv. Í honum felast nokkur sérstök ákvæði um vinnuvernd barna og unglinga. Ég játa það hreinskilnislega, að ég er ekki í hópi þeirra manna, sem vilja, að börn og unglingar komi ekki nálægt athafnalífi þjóðarinnar. Ég vil, að þau taki þátt í athafna- og atvinnulífi þjóðarinnar eins og litlir kraftar þeirra og þol orka, en ég álít, að á þjóðfélaginu hvíli mikil og þung skylda um það, að unglingum sé ekki stofnað í háska í störfum né þoli þeirra og þroska ofboðið. Og til þess að tryggja þetta hafa allar þjóðir hjá sér mismunandi ströng lagaákvæði, bæði um það, hver vinnutími barna á ýmsum aldri megi vera og við hvaða störf þau megi ekki vinna, og er hér áreiðanlega ekki um strangari ákvæði að ræða heldur en hjá flestum öðrum menningarþjóðum tíðkast. Það eru nokkur bönn í þessari grein, t. d. þetta, að börn megi ekki ráða til innivinnu í vinnustofum, verkstæðum eða verksmiðjum og ekki heldur ráða þau til vinnu við út- eða uppskipun á vörum, vegna þess að þetta samrýmist ekki þroska smárra barna, en börn eru þau, sem eru yngri en 14 ára að aldri samkv. þessu frv. Unglingar mega ekki annast gæzlu gufukatla eða véla né aðra vinnu, sem útheimtir sérstaka varúð eða aðgæzlu, sem ekki er hægt að reikna með, að börn hafi til að bera. Þá segir almennt, að börn og unglinga megi ekki ráða til neinnar þeirrar vinnu, sem að dómi skólayfirlæknis eða héraðslæknis sé á nokkurn hátt hættuleg heilsu þeirra eða þroska. Hámarksvinnutími unglinga skal vera 7 klukkustundir á dag, en hámarksvinnutími barna frá 4–7 stundir á dag. Sé vinnutími t. d. 10 stundir á vinnustað, þá er ætlunin - og það hygg ég, að sé líka framkvæmanlegast fyrir atvinnureksturinn sjálfan, - að það verði tveir vinnuhópar barna, sem gegni starfi til móts við einn hóp fullorðins fólks. Ég hygg, að í framkvæmdinni væri þetta einna bezt. En börnin kynntust starfi og fengju að taka þátt í framleiðslustörfum þjóðarinnar miðað við sína getu og sitt líkamsþol og þau verði þannig samhæfð þjóðarþörfinni um nýtingu vinnuafls og hafa áreiðanlega af slíkri þátttöku í hvers konar störfum aukinn þroska, jafnvel meiri þroska sum þeirra heldur en þótt þau væru knúin til þess gegn vilja sínum og getu að sitja á skólabekk. Um þessi ákvæði í frv. má vitanlega deila og menn geta haft mjög mismunandi skoðanir á því, hvort við eigum að hafa meira eða minna ströng lagaákvæði um vinnu barna, en hjá því held ég að verði ekki komizt, að við gjöldum varhuga við því, að hægt sé að ofþjaka börnum með vinnu eða skipa þeim þar til starfs, sem væri þeim um megn eða háski fyrir þau eða aðra kynni að stafa af. Þá eru ákvæði um greiðslu vinnulauna og vildi ég vænta þess, að þar lægi allt ljósara fyrir um skyldu atvinnurekenda gagnvart vinnulaunagreiðslum og tilhögun á þeim, og það held ég að sé bezt hvorum tveggja aðilanum, að ekkert fari á milli mála, hvernig eigi að haga slíku starfi og hvaða rétt verkafólk eigi gagnvart atvinnurekendum sínum og hvaða skyldur hvíli á atvinnurekanda varðandi launagreiðslur. Þetta held ég sé nokkurn veginn allt saman skýrt og fastmælum bundið, ef 24., 25. og 26. gr. fengju lögfestingu. En hins vegar held ég, að atvinnurekendum væri á engan hátt íþyngt með því, að þessi lagaákvæði væru í gildi og þeir ættu eftir þeim að fara. VI. kaflinn um uppsagnarfrestina tekur af margvísleg vafaatriði og segir skýrt fyrir um, hvaða skyldur hvíli á fólkinu um að hverfa ekki frá störfum án þess að gera atvinnurekendum sínum aðvart um það með sama fyrirvara og fólkið sjálft áskilur sér að hafa, ef atvinnurekandi ætlar að segja því upp störfum, og er það vitanlega alveg sjálfsagður hlutur, að um gagnkvæm réttindi og gagnkvæmar skyldur sé að ræða. En um þetta er fátt í íslenzkum lögum, og mörg af þeim ágreiningsmálum, sem risið hafa fyrir félagsdómi, hafa einmitt verið í sambandi við óljós ákvæði um uppsagnir frá störfum. Eðlilegt er, eins og fram kemur hér í 28. gr., að þeir, sem lengi eru búnir að þjóna sama atvinnurekanda, eigi fyllri rétt til þess að vera ekki varpað út á kaldan klaka, e. t. v. atvinnuleysis, með skammri samningsuppsögn, uppsögn úr starfi, og er þarna um mismunandi langa fresti að ræða samkv. 28. gr., lengstan handa þeim, sem lengi hafa verið í þjónustu eins og sama atvinnufyrirtækis. VII. kaflinn er svo um refsiákvæði eða viðurlög við brotum á frv. og hygg ég, að þar sé ekki um strangari ákvæði að ræða en venjur eru til, heldur á hinn bóginn frekar, að þau séu öll eðlileg og frekar væg. Um gildistökuna er svo VIII. kaflinn, að lög þessi öðlist þegar gildi, og eru þá öll eldri lagaákvæði, sem brjóta í bág við ákvæði þessara laga og veita starfsmanni naumari rétt, jafnframt úr gildi fallin. Venjan er nú að vísu sú, að síðustu lagaákvæði, ef þau grípa inn á sama svið og önnur lagaákvæði, sem fyrir eru, þá skuli hin nýrri lagaákvæði gilda, en þó þótti flm. rétt að taka þetta fram, að eldri lagaákvæði, sem gengju skemmra, væru úr gildi felld við gildistöku þessara laga. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um frv. Ég hef margskýrt efni þess áður, en við flm. teljum, að á Alþ. hvíli nokkur skylda að sinna þessu máli og framfylgja því. Bæði er þörfin rík og liggur í augum uppi, og enn fremur er það skjalfest í samkomulagi, ég hygg milli atvinnurekenda og verkalýðssamtaka, ég held, að það hafi verið árið 1965, þá var því lofað af hæstv. ríkisstj., að vinnuverndarlöggjöf skyldi sett. En það hefur dregizt fram til þessa. Ég harma það, að þessi dráttur hefur á því orðið og vil vænta þess, að úr þeim vanefndum verði bætt með því að samþykkja nú á þessu þingi þetta frv. Þessi vinnuverndarlöggjöf, sem hér eru lögð drög að, gengur á allan hátt skemmra en gildandi vinnuverndarlöggjöf Dana og Norðmanna, okkar nánustu frændþjóða, en ég hef borið þetta frv. saman við þá löggjöf og sniðið hana að nokkru leyti eftir því, sem vinnuverndarlöggjöf Dana var árið 1963, en síðan hafa á henni orðið endurbætur. Báðar þessar þjóðir hafa haft vinnuverndarlöggjöf í gildi um áratugi og þykir einhver gagnlegasta og nauðsynlegasta löggjöf, til að allt sé skýrum dráttum dregið, hvaða rétt og hvaða skyldur verkafólk eigi og atvinnurekendur í samskiptum milli þessara aðila. Og það er áreiðanlega til bóta og mundi kveða niður margvísleg ágreiningsatriði, sem ella kynnu að skjóta upp kolli og verða aldrei til þess að bæta samkomulag á vinnumarkaðinum, heldur þvert á móti. Deiluatriðum mörgum er hægt að komast hjá með skýrum lagaákvæðum um þessi þýðingarmiklu samskipti í þjóðfélaginu. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði, þegar umr. lýkur, vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér frv. ásamt 7. þm. Reykv. um þjóðgarð á Vestfjörðum, en eins og segir í 1. gr. þessa frv., gerir það ráð fyrir, að þjóðgarður skuli vera á Vestfjörðum, er takmarkast að sunnan af línu, sem dregin er úr botni Hrafnsfjarðar í botn Furufjarðar, og þjóðgarður þessi er friðlýst svæði allra Íslendinga. Í fyrsta lagi vil ég taka það fram, að þó að okkar land sé strjálbýlt, þá eru að verða sífellt minni og minni svæði, þar sem fólk getur verið og haft leyfi til þess að vera, og það eru alltaf að verða fleiri og fleiri Íslendingar, sérstaklega kyrrsetufólk, sem vill sækja í leyfum sínum upp í óbyggðir í kyrrð náttúrunnar. En við teljum, að óvíða hér á landi sé jafn tilkomumikið svæði og þetta, sem er mannlaust svo að segja, að öðru leyti en því, að það er einn bústaður á öllu þessu landsvæði, vitavarðarbústaðurinn í Látravík, og við teljum, að það sé mjög mikils virði að friðlýsa þetta land og að þjóðfélagið eignist þessar eyðijarðir með tíð og tíma, eins og frv. gerir ráð fyrir, og það sé gert í því að friða þetta land og hafa þar eftirlit með, að gengið sé sómasamlega um þetta svæði, en á því hefur verið mikill misbrestur á undanförnum árum. Á þessu svæði hefur Slysavarnafélag Íslands eða deildir þess víða komið upp mjög myndarlegum skipbrotsmannaskýlum. Það hefur komið þrásinnis fyrir, að það hefur verið gengið illa um þessi skýli, það hafa verið teknir úr þeim nauðsynlegir hlutir, en slíkt skýli á auðvitað að vera friðhelgur staður og griðastaður, sem menn geta leitað til í neyð, og enginn maður á að leyfa sér að hrófla þarna við neinu. Sama er að segja um veiðiskap. Þarna eru víða árósar, þar sem er mikið af silungi. Það kemur fyrir og það oft, að menn fara og draga fyrir í þessum ám og ósum og spilla mjög veiði. Þarna þarf eitthvað að gera til að friða þessi svæði, banna með öllu netaveiði á öllu þessu svæði, en leyfa aftur stangaveiði fyrir hóflegt gjald, sem allir hafa efni á að greiða. Jarðir á öllu svæðinu eru að verulegu leyti húsalausar með þó örfáum undantekningum, og það má segja, að eigendur þessara jarða sinni þeim lítið sem ekkert, að öðru leyti en því, að þar sem silung er að fá, er kannske farið einu sinni eða tvisvar yfir sumarið til veiða. Þó eru undantekningar til frá þessu og þó sérstaklega hvað snertir Átthagafélag Sléttuhreppsbúa, að ég held, að það heiti. Þar hafa gamlir Sléttuhreppsbúar og þó einkum Aðalvíkingar heimsótt þessar fornu byggðir sínar einu sinni á hverju sumri og sýnt í því mikla ræktarsemi og haft samband þar, gamlir vinir og kunningjar og börn þeirra, til þess að viðhalda gömlum átthagatengslum. En þetta frv. kemur á engan hátt í veg fyrir, að slíkir samfundir geti átt sér stað og átthagafélög geti átt griðland á þessu svæði og það yrði þessu svæði til góðs eins, að slík starfsemi héldi áfram eins og hún hefur verið í fjölmörg undanfarin ár. Við leggjum til með þessu frv., að þetta friðlýsta svæði sé undir vernd Alþingis og Alþingi kjósi í Sþ. þriggja manna þjóðgarðsstjórn, sem hafi síðan leyfi til þess að ráða sér starfsfólk, en við leggjum á það höfuðáherzlu, að það verði sem fyrst byrjað á því að eignast þetta svæði. Við gerum ekki ráð fyrir því í frv., að það verði gert á annan hátt en þann, að það verði eftir því, sem fé er veitt til á fjárlögum hverju sinni. Ég tel það ekki vera höfuðatriði þessa máls að kaupa upp þessar jarðir á einu eða tveimur árum, ef þetta frv. verður að lögum, heldur kaupa þær á lengri tíma og stefna að því að eignast þetta land, en ekki láta þessar jarðir fara í brask eins og það er kallað, því að við eigum ekki að hugsa um líðandi stund eða næstu ár, heldur um framtíðina, og það eru ekki líkur fyrir því, að þarna verði búið. Þess vegna er nauðsynlegt að nota jafn-gullvægt tækifæri og þetta og friðlýsa slíkt svæði, gera það að sameign íslenzku þjóðarinnar fyrir framtíðina, þegar fólk þráir enn meira heldur en nú er orðið að njóta kyrrðar og hvíldar í ósnortinni náttúru og það á landsvæði, sem býr yfir mjög tilkomumikilli náttúrufegurð og fjölbreytileik. Við gerum einnig ráð fyrir því í þessu frv., að heimilað verði þjóðgarðsstjórn að auka fjölbreytni dýralífs á hinu friðlýsta svæði innan þeirra marka, sem gildandi lög leyfa. Það er mjög sérkennilegt, þetta landsvæði, og það er ódýrt að afmarka það eins og hv. alþm. geta séð á korti því, sem fylgir frv. Hér er talað um að friðlýsa 582 km2 lands, og það er hægt að afmarka þetta svæði með girðingu, sem er í beinni línu úr Hrafnsfirði í Furufjörð, aðeins um 6 km. Við teljum mikils virði, ef þetta frv. verður að lögum og þegar þjóðgarðsstjórn hefur einnig verið kjörin, að hún beiti sér fyrir því, að tilraun verði gerð með tilflutning hreindýra til þess að fá úr því skorið, hvort þau geta lifað á þessu svæði. Sömuleiðis nefnum við hér í grg., að það væri eðlilegt og sjálfsagt að gera nú á ný tilraun með að flytja inn sauðnaut til landsins, og ég hygg, að óhætt sé að segja, að veðrátta á þessu svæði sé ólíkt skyldari þeirri veðráttu, sem sauðnautin búa við, heldur en t. d. hér sunnanlands á svæðum, sem sauðnaut á sínum tíma voru flutt til, og þá fáist frekar úr því skorið, hvort það er möguleiki til þess, að þessi dýr geti lifað í okkar landi. Við leggjum líka mikla áherzlu á að friða þetta svæði fyrir skotum. Á þessu svæði er sennilega eitt mesta fuglalíf á landinu og á því er Hornbjarg, sem er ógleymanlegur staður hverjum þeim, sem þangað kemur, ég tala nú ekki um, ef veður er gott, því að hvergi hef ég séð meira fuglalíf heldur en í Hornbjargi og þetta finnst mér, að við þurfum eitthvað að gera fyrir, eitthvað til þess að vernda. Eins og sagði áðan, eru víða ár og ósar og vötn á þessu svæði, þar sem mikið er um silung. Margar þessar víkur eru mjög grasgefnar og fagrar, sumarfagrar, og tilkomumikil björg, þó að Hornbjarg beri þar hæst, og í Jökulfjörðum eða frá Hrafnsfirði að Hesteyrarfirði eru einhver beztu berjalönd, sem finnast í okkar landi. Ég tel, að þetta landsvæði - sakir þess, að hér er engin byggð - sé mjög ákjósanlegur staður fyrir alla, sem vilja leita hvíldar og kyrrðar í náttúrunni, til að eiga þar griðland í framtíðinni. Því vona ég, að þm. þessarar hv. d. taki vel undir þetta frv. og skilji þýðingu þess fyrir framtíðina, að fólk geti notið hvíldar og mjög fjölbreyttrar náttúrufegurðar, notið lífsins, snúið frá vélknúnum ökutækjum sínum og notið ósnortinnar náttúru á leyfisdögum sínum yfir sumartímann. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn., þar sem hún fjallar. um náttúruvernd.



Herra forseti. Ég ætlaði að segja örfá orð um frv. um þjóðgarð á Vestfjörðum, og það, sem ég hef þá um það að segja, er þetta, að ég fæ nú ekki séð, í hverju sú vernd ætti að liggja, sem hv. Alþ. gæti veitt Hornstrandasvæðinu. Ég er hræddur um, að það yrði nú meira í munni heldur en á borði, meira í orði heldur en á borði. Mér virðist það vera svo um þá staði, sem hafa verið friðaðir, eins og kallað er, og settir undir sérstaka stjórn, að þeir hafi nú notið í reynd fremur lítillar verndar. Ég nefni í þessu sambandi Þingvelli t. d. Þar hefur hvað eftir annað orðið leiðinlegur umferðarusli, þrátt fyrir vernd og friðun. Ég held, að Hrafnseyrarnefnd hafi litla verndarþýðingu haft fyrir Hrafnseyrarstað og þannig mætti lengi telja, að óspillt náttúra hefur lítils notið í sambandi við þá löghelguðu vernd, sem nokkrum einstökum stöðum hefur verið veitt á pappír. Mig skortir sem sé trú á það, að nokkuð raunhæft gerist til verndar þessu svæði, sem sannarlega er, eins og hv. frsm. tók fram, mikillar náttúru, fagurrar og tignarlegrar með fjölbreytt fuglalíf, eins og hann sagði, í Hornbjargi og Hælavíkurbjargi og eitt af stórbrotnustu héruðum þessa lands að því er náttúruhrikaleik snertir. En allt þetta svæði er nú, eins og frsm. sagði, mannlaust, nema bara vitavarðarfjölskyldan á Látravíkurvita, og svæðið allt alfrjálst umferðar gestum og gangandi og svo mundi það vera án nokkurrar breytingar á því. Hins vegar er þarna um það að ræða, að á þessu svæði á fjöldi fólks enn þá eignir, jarðeignir, húseignir, mannvirki, sem vart yrðu af þessu fólki teknar samkv. ákvæðum stjórnarskrárinnar, nema almannaþörf krefðist. Ég kem ekki auga á þá almannaþörf, sem hægt væri að réttlæta það með að taka húseignir og jarðeignir þessa fólks, nema því aðeins að samningar tækjust um það. og það er vissulega gert ráð fyrir því í 7. gr. að reyna samningaleiðina, en svo er hert á og sagt, að ef annar hvor málsaðili vilji eigi una mati eða samningar ekki takast, geti hann krafizt yfirmats og eignarnám fari fram samkv. eignarnámslögum og svo er gefin vísbending um það, hvaða tillit til verðmats skuli tekið, þ. e. a. s. það skal höfð hliðsjón af skattframtali síðustu þriggja ára, er eignir og hlunnindi eru metin. Yfirleitt held ég, að þetta mundi benda til þess, að matsnefndirnar ættu að komast að niðurstöðu um mjög lágt verð, sem ég efast um, að eigendurnir teldu sig miklu bættari með að fá, mundu heldur kjósa að eiga þessar eignir arðlitlar áfram. Hins vegar er ekki fyrir það að synja, að nokkrar af þessum eignum gæfu einhvern arð. Ég hygg t. d., að þeir, sem eiga lönd í Hornbjargi, gætu talið, að þeim væri mögulegt að hafa nokkrar tekjur af þeim eignum sínum, sem þar liggja, og af Hælavíkurbjargi einnig, og efa ég það, það yrði auðsótt mál að losa um eignahönd þessara eigna. Annars má það vel vera, að hv. flm. hafi t. d. kynnt sér afstöðu Átthagafélags Sléttuhreppsbúa eða einstaklinga, sem eiga þarna eignarréttarhagsmuna að gæta, og þeir þannig viti, að þessi mál séu auðsótt við þá menn, sem þarna eiga eignir. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé nú ekki alveg víst, að Hornstrandir byggist ekki á ný. Það er sagt í annálum frá því, að tvisvar sinnum eða þrisvar sinnum í Íslandssögunni hafi Hornstrandir eyðzt og þær hafa byggzt aftur. Það, sem lagði Hornstrandir í eyði, var ekki það, að þar berði hungursneyð að dyrum fyrr en annars staðar á Íslandi, miklu síður þar en annars staðar. Þar voru auðsuppsprettur ýmsar og menn lifðu þar löngum án skorts og fátæktar, þegar víða svarf að annars staðar. Það voru samgönguerfiðleikarnir, sem torvelduðu þar áframhald byggðar nú síðast, en það eru hlutir, sem geta tekið breytingum og eru og hafa verið að taka stökkbreytingum, og þannig ekki loku fyrir það skotið, að byggðarlög eins og Grunnavík og Aðalvík kynnu að byggjast á ný. Þetta eru velmegunarpláss með ýmsa landkosti og aðstöðu til sjávar, sem ekki stendur að baki því, sem víða annars staðar er á landi okkar. Ég skyldi ekki hreyfa neinum andmælum gegn þessu frv., ef það kæmi í ljós, að leitað hefði verið álits þess fólks, sem þarna á eignir og er tryggðaböndum bundið við þessi héruð og vill vera það áfram, það hefur sýnt það, fólkið. Það hefur haldið tengslunum við bæði í Grunnavík og Aðalvík og Hesteyri og víða á Ströndunum, og ég held, að það megi segja, að þetta fólk sumt hefur haldið vel við eignum sínum þarna. Þær eru ekki í hirðuleysi, þær eru ekki að drafna niður margar hverjar, heldur vel við haldið og ég hygg, að það yrði ekki mikið umbætt umgengni, þó að vernd Alþingis kæmi til á pappír umfram það, sem nú er. Hitt er rétt, að það hefur komið fyrir, að illrar umgengni hefur orðið vart í sjúkraskýlum og björgunarskýlum Slysavarnafélagsins, en ég er afar hræddur um, að það yrði litlu meira öryggi, sem þessi hús fengju, þó að vernd Alþingis ætti að heita að vera yfir þeim. Það eru til þeir sóðar í landi voru, sem náttúran er hvergi örugg fyrir og valda alls staðar usla, þar sem þeir fara, og hirða hvorki um almennar umgengnisvenjur né lagafyrirmæli áreiðanlega, ef þeir eru þannig innrættir, eins og dæmin því miður sanna. Ég sem sé læt í ljós ugg um það, að fólk, sem þarna á hagsmuna að gæta á Strandasvæðinu, telji sér síður en svo greiða gerðan með þessum frumvarpsflutningi um þjóðgarð á Vestfjörðum, og sé ekki, að það hafi neina þýðingu fyrir Vestfirðinga né aðra landsmenn. Svæðið allt er til frjálsrar umferðar, þrátt fyrir einkaeign manna þarna á nokkrum smámannvirkjum, og svo þarf það að vera, en ég held, að ekkert verði um það bætt með því að gefa svæðinu heitið þjóðgarður. Ef þjóðfélagið tæki á sig einhverjar sérstakar skyldur til þess að vernda þetta svæði, þá er það vel, og þá mætti líta á plúsa og mínusa, en ég sé ekki neitt það í þessu frv., sem bendir til þess, að ríkið eigi að taka á sig nokkrar skyldur gagnvart þessu svæði annað en það á að heita þjóðgarður Íslendinga. Og ef ekki koma upplýsingar um það, að þetta mál sé stutt af því fólki, sem þarna á hagsmuna að gæta, þá mun ég ekki ljá þessu frv. atkvæði mitt.

Flm. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Ég skal reyna að verða mjög stuttorður. Aðeins út af ræðu hv. 9. þm. Reykv. vildi ég gera nokkrar aths. Hann sagði, að hann hefði ekki séð mikið gagn af því að friðlýsa Þingvelli eða Hrafnseyri, svo að dæmi séu nefnd af því, sem hann sagði. Ég segi nú fyrir mitt leyti: Hvernig ætli Þingvellir litu út í dag, ef þar væri ekki friðlýst svæði og þar hefði verið haft eftirlit og skipulag? Hvernig ætli Hrafnseyri liti út í dag, ef ekki hefði verið stofnað þar til byggingar á þeirri ágætu jörð, mjög myndarlegrar byggingar? Ég er viss um það, að Hrafnseyri væri í eyði í dag og allt grotnað niður þar eins og á Álftamýri og öðrum stórbýlum norðan Arnarfjarðar. Og mér finnst nú sumir menn gerast heldur gamlir í seinni tíð og það mjög illa gamlir. En það er mismunandi hvað menn eldast illa, það eldast allir, sumir eldast illa. Sumir héldu fram eftir ævi, að þeir væru frjálslyndir mjög í skoðunum, en ég sé það, að hér kemur fram ein mögnuð íhaldsrödd frá hv. 9. þm. Reykv. úr grárri forneskju. Á að spyrja þá, sem eiga jarðir, sem ekkert gera fyrir þær, eins og flestir þessir landeigendur? Ég sagði, að það væru undantekningar frá því. Flest hús á þessum jörðum eru hrunin til grunna fyrir löngu eða aðeins til þess að gera landslagið ljótara, yfirgnæfandi meiri hluti húsa á þessum jörðum. Eigum við ekki fyrst og fremst að stefna að því að gera þetta landsvæði að svæði fyrir alla þjóðina? Hvað er orðið af sósíalistanum í hv. 9. þm. Reykv.? Hann er orðinn magnaður kapítalisti. Eiga þeir að eiga jarðir, sem ekkert gera fyrir þær, eru ekki á þessum stöðum og eingöngu koma kannske einu sinni eða tvisvar til þess að eyðileggja silungsstofninn? Því ekki að gera þetta að svæði fyrir alla landsmenn? Hver er að fara fram á það, að ráðizt sé á eignarréttinn? Það er aðeins verið samkv. 7. gr. frv. að gera ráð fyrir í fyrsta lagi frjálsum samningum, í öðru lagi, ef til þess kemur að nota sér það, að þessar eignir séu metnar og eigendur fái fyrir þær fullar bætur. Auðvitað miðast við afnotagildi þeirra, en ég segi það eins og þegar hv. þm. segir, að það geti hver og einn gengið og verið á þessu svæði eins og hann vill. Það hefur enginn leyfi til þess að ganga í ár og vötn annarra án leyfis. Þetta er gert allt án þess að það sé nokkurt skipulag eða nokkurt eftirlit. Mér er það alveg ljóst, að þó að þarna komi vörður yfir sumarmánuðina, er hægt að brjóta settar reglur, en það er eitt út af fyrir sig stórkostlegt aðhald til þess að koma þessu í það horf, sem frv. gerir ráð fyrir. Og í öðru lagi vil ég taka fram, að ég taldi það rétt og við flm., að ekki væri lagt á það neitt ofurkapp að eignast þetta á örfáum árum, heldur setjum við inn í frv.: eftir því sem Alþ. veitir fé til á fjárlögum. Við erum fyrst og fremst að hugsa um framtíðina og ég trúi því ekki, að þetta svæði fari í byggð á sama tíma og byggð er að eyðast, þar sem eru góðar samgöngur og nútímaþægindi, eins og víðast annars staðar á Vestfjörðum, svo sem í Inndjúpinu, ég trúi því ekki, að þessar byggðir, þetta svæði eigi eftir að fara í byggð, enda vitum við það, að byggðin í Aðalvík og á þessum stöðum byggðist fyrst og fremst á því, hvernig háttaði þá til um útgerð á litlum bátum. Það var líka útgerð inni í Djúpi, í Ögurhreppi á Snæfjallaströnd. Allt er þetta fyrir löngu síðan komið úr byggð. Þetta er atvinnugrein, sem hefur orðið að víkja fyrir öðrum nýrri atvinnugreinum, nýjum þægindum. Þess vegna held ég, að það sé ástæðulaust að ætla, að þessi svæði verði byggð á sama tíma og það er barizt við að halda í byggð svæðum, sem búa við margfalt betri skilyrði til þess að lifa nútímalífi. Ég hef meiri áhyggjur út af þeim svæðum, sem sífellt eiga við vaxandi burtflutninga að etja. Frá því að þetta frv. var flutt, hefur fjöldi manna við mig talað, bæði hringt og talað, og lýst yfir mikilli ánægju sinni með þetta frv., en það er aðeins einn einasti aðili, sem hefur sent mér skeyti, þar sem hann var mjög andvígur þjóðgarði á Vestfjörðum, og ég hygg, að sá aðili muni vafalaust hafa haft samband við hv. 9. þm. Reykv. og það sé þess vegna, sem andstaða hans er fyrir hendi.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 180 að flytja till. um byggingu iðnskólahúss í Keflavík. Sjálf tillgr. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á menntmrh. að hraða undirbúningi að byggingu nýs iðnskólahúss í Keflavík fyrir byggðirnar sunnan Hafnarfjarðar í samræmi við óskir sveitarfélaganna á Suðurnesjum til menntmrn. og tryggja jafnframt fjárveitingu í fjárlögum 1971 til þessara framkvæmda. Skal að því stefnt, að skólahúsið verði tilbúið fyrir skólaárið 1972–1973.“ Eins og sést af sjálfri tillgr., er hún flutt áður en fjárlög voru afgreidd fyrir árið 1971. Hún hefur legið nokkuð lengi í hv. d. án þess að koma til umr. Iðnskólinn í Keflavík hefur starfað sem síðdegis- og kvöldskóli óslitið frá því haustið 1943. Auk þess tvo vetur áður eða alls 29 skólaár. Skólinn hefur verið til húsa í barnaskólanum í Keflavík, eftir að kennslu er lokið þar. Með breytingu á iðnfræðslulögunum frá 11. maí 1966 var nauðsynlegt að breyta skólanum í dagskóla, og var tekið á leigu húsnæði haustið 1969, og 1. bekk, 26 nemendum, var kennt þar s.l. vetur, en 3. bekk kennt síðdegis og á kvöldin í barnaskólanum. Í vetur er þessu hagað þannig, að 1. bekkur er til húsa í leiguhúsnæðinu, þar sem aðeins er hægt að kenna einni bekkjardeild í einu. Verður 2. bekk kennt þar seinni hluta vetrar, þegar 1. bekk er lokið um miðjan jan. Verður það þó miklum erfiðleikum háð, þar sem skipta þarf 2. bekk í sérgreinakennslu, sem samkv. námsskrá hefst þá. 4. bekkur er aftur á móti til húsa síðdegis og á kvöldin í barnaskólanum eins og áður. Eigi skólinn að geta starfað með eðlilegum hætti næsta vetur, er óhjákvæmilegt, að hann fái aukið húsnæði til umráða, þar sem þá þarf að starfrækja 1., 2. og 3. bekk sem dagskóla. Auk þess þarf að skipta 2. og 3. bekk í fagteiknikennslu og aðrar sérgreinar. Búast má og við, að 1. bekkur verði fjölmennari en svo, að nemendur hans rúmist í einni bekkjardeild. Í iðnskólanum í Keflavík hefur nemendafjöldi verið sem hér segir: Árin 1943–1953 að meðaltali 24 nemendur, 1953–1963 50 nemendur, 1963–1964 71 nemandi, 1964–1965 81 nemandi, 1965–1966 81 nemandi, 1966–1967 98 nemendur, 1967–1968 103 nemendur, 1968–1969 104 nemendur, 1969–1970 90 nemendur, og á þessu skólaári munu þeir verða eitthvað á annað hundrað. Í 12. gr. laga frá 11. maí 1966 segir m.a., að iðnskólar skuli vera einn í hverju kjördæmi landsins, þeirra, sem nú eru, svo og starfandi skólar með minnst 60 nemendum, er lög þessi taka gildi. Löggjafinn gerir því tvímælalaust ráð fyrir því, að áfram verði starfræktur iðnskóli í Keflavík, en þar sem framangreindar upplýsingar bera með sér, að það verður ekki gert án þess að byggt verði nýtt skólahús yfir þá starfsemi, þá er þessi till. til þál. flutt. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. um till. þessa verði frestað og henni vísað til hv. menntmn. ATK