Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vildi mælast til þess mjög eindregið við hæstv. forseta, að hann gerði ráðstafanir til þess að kanna, hvort hæstv. dómsmrh. er staddur hér í alþingishúsinu. Ég óska að gera til hans fsp. um atvik, sem heyrir undir hann og kom fyrir í gærkvöld. Ég tel þetta mjög mikilvægt. Ég tel fsþ., sem ég hyggst gera, þess eðlis, að þingheimur eigi kröfu til þess að fá þegar í stað svör hæstv. dómsmrh. við aðgerðum, sem hann hefur fyrirskipað sem dómsmrh.  Stutt hlé. Herra forseti. Ég hef kvatt mér hér hljóðs utan dagskrár vegna atviks, sem mér er tjáð eftir góðum heimildum að hafi átt sér stað í gærkvöld. Mér er tjáð, að í gærkvöld hafi varðskipsforinginn á varðskipinu Þór kallað á forstjóra landhelgisgæzlunnar gegnum loftskeytastöðina í Vestmannaeyjum og skýrt frá því, að varðskipið Þór hefði komið að brezkum togara 2½ sjómílu frá landi undan Ingólfshöfða, þ.e.a.s. - ég þarf ekki að skýra þetta nánar með mörgum orðum - innan 3 mílna landhelgi, sem Bretar þykjast viðurkenna. Varðskipsforinginn skýrði frá því, að hann hefði skotið aðvörunarskotum að þessum togara, en togarinn stefndi nú til hafs, virtist hafa höggvið á vörpuna, og varðskipsforinginn óskaði fyrirmæla landhelgisgæzlunnar um, hvað gera skyldi. Mér er tjáð, að forstjóri landhelgisgæzlunnar hafi þegar í stað gefið varðskipsforingjanum þau fyrirmæli, að hann skyldi hætta að skjóta, en bíða frekari fyrirmæla, sem mundu berast innan stundar. Mér er tjáð, að nokkru seinna hafi verið kallað af forstjóra landhelgisgæzlunnar á varðskipsforingjann og honum gefin ný fyrirmæli: Hættið að skjóta og hættið að veita þessum togara eftirför. Snúið ykkur þess í stað að því að reyna að slæða upp vörpuna, sem þessi togari hefur skilið eftir. Það hittist svo undarlega á, að þennan dag, 13. nóv. 1960, eru liðin nákvæmlega 2 ár síðan mjög svipað atvik kom fyrir innan 3 mílna landhelgi, hinnar löglegu, alviðurkenndu og óumdeildu landhelgi Íslands. Það var brezkur togari, sem var staðinn að landhelgisbroti 2.7 sjómílur, að ég hygg, undan landi. Skotið var að honum aðvörunarskotum, honum veitt eftirför, en brezkt herskip skarst í leikinn og gaf hinum íslenzka varðskipsforingja það sögufræga aðvörunarkall: Ef þú snertir á þessum togara, þá sökkvi ég þér. Við höfum frásögnina af þessu atviki, sem kom fyrir fyrir 2 árum í hvítri bók íslenzkrar ríkisstj., sem hefur verið afhent og útbýtt meðal fulltrúa allra þjóða á þingi Sameinuðu þjóðanna. Það var ótvírætt brot á landhelgi Íslands, þeirri löglegu landhelgi Íslands, sem ekki er deilt um. Það var vopnuð árás á Ísland, eins og réttilega er sagt í þeirri bók. Vill hæstv. dómsmrh. gefa þingheimi þegar í stað - og ég tel til þess fulla ástæðu - skýrslu um þennan atburð, sem gerðist í gærkvöld og er í því fólginn í stuttu máli, eins og ég hef skýrt frá, að íslenzkum varðskipsforingja er skipað af æðstu foringjum landhelgisgæzlunnar, en hæstv. dómsmrh. er hennar æðsti yfirmaður, að hætta að veita eftirför togara, brezkum togara, sem er staðinn að landhelgisbroti innan 3 mílna lögsögu. Ég vil ekki hafa þetta fleiri orð að sinni. Ég held, að þær upplýsingar, sem ég hef fengið, séu óvefengjanlegar, vegna þess að margir hafi hlustað á þau skeyti, sem þarna fóru á milli. En ég bíð upplýsinga hæstv. dómsmrh. og skýringa á því, ef hann sem æðsti yfirmaður íslenzkrar landhelgisgæzlu hefur gefið þá skipun íslenzkum varðskipsforingjum að hætta að veita eftirför togara, sem er staðinn að slíku broti sem þessu. Ég vil, áður en ég lýk máli mínu, rétt minna á það, að um leið og hæstv. dómsmrh. lýsti yfir almennri sakaruppgjöf til handa öllum brezkum þegnum og brezkum aðilum, sem hefðu gerzt sekir í íslenzkri 12 mílna fiskveiðilögsögu frá 1. sept. 1958 og þangað til í maí í vor, þá lýsti hann því hátíðlega yfir, að ef frá þeim degi, sem sakaruppgjöfinni var lýst yfir, ættu sér stað brot brezkra togara innan 12 mílna fiskveiðilögsögu, þá yrði þeim togurum engin linkind sýnd. En hér er annað og alvarlegra um að ræða. Ef upplýsingar mínar eru réttar, að brezkur togari hafi verið staðinn að broti 2½ sjómílu frá landi, þ.e.a.s. innan 3 mílna lögsögu, þá hefur átt sér stað í annað sinn brot innan 3 mílna lögsögunnar. Og þá er spurningin: Er svo komið, að þessi hæstv. ráðh., sem lýsti yfir í vor, að nú yrði brezkum togurum engin linkind sýnd, - er nú svo komið, að þessi hæstv. dómsmrh. gefur skipanir um að sýna slíkum lögbrjótum fulla linkind?



Herra forseti. Það stendur svo á, að ég get engar upplýsingar um þetta gefið, af því að ég hef ekki heyrt á það minnzt fyrr en af hv. þm. hér.



Herra forseti. Ég get verið stuttorður um þetta svar hæstv. dómsmrh. Það má þá skilja það svo, að þær ákvarðanir, sem kunna að hafa verið teknar í þessu máli, hafi verið teknar án hans afskipta og án hans ábyrgðar. En þá er spurningin, hvar ábyrgðin liggur, og ég óska eftir því, að þingheimi verði gefin skýrsla um þetta atvik, hvað hafi komið fyrir og hver beri ábyrgðina. Er það forstjóri landhelgisgæzlunnar; sem ber ábyrgðina á þeim fyrirskipunum, sem hann hefur gefið, ef hann hefur ekki borið sig saman við yfirmann sinn, hæstv. dómsmrh.?



Herra forseti. Þeirri venju hefur ætíð verið fylgt af landhelgisgæzlunni að gefa skýrslur um slík atvik, og efast ég ekki um, að hún verði gefin, ef atburðarás er eitthvað svipuð því, sem hv. þm. segir hér, sem ég skal ekkert um dæma, fyrr en gögn málsins liggja fyrir. Hitt er svo annað mál, að það eru ekki ýkjamargir dagar síðan hv. þm. talaði um það hér í hv. d., að við ættum í viðureign okkar við Breta að fylgja því fordæmi að beita ekki valdi gegn þeim, og hann taldi, að það væri ráðlegasta leiðin til þess, að við sigruðum þá að lokum. Nú er það auðvitað matsatriði algert hverju sinni, hvort valdi eigi að beita og hversu langt eigi að fara í eftirför. Það er sumpart forstjóra landhelgisgæzlunnar að taka ákvörðun um það, sumpart varðskipsstjórans. Ef vandi þykir mikill, þá er borið sig saman við dómsmrn. Það er rétt, að ég hef ekki verið í dómsmrn, síðan kl. 10½ í morgun, ég þurfti að fara á fund, en þegar ég var þar í morgun, var mér ekki skýrt frá því, að neitt samráð hefði verið haft við það eða nokkur skýrsla þangað borizt um þetta mál. Það liggur alveg ljóst fyrir.



Herra forseti. Hæstv. dómsmrh, blandar saman algerlega óskyldum atriðum, að ég hafi rætt um, hvernig við ættum að snúast við vopnuðu ofbeldi brezkra vígdreka, og þessu atviki. Ég hef ekki skýrt frá því, að hér hafi verið að verki brezkt herskip, sem hafi hótað að skjóta niður okkar varðskip, eins og áður hefur gerzt. Ég var ekki að tala um það. En ég tek til greina að svo stöddu þessar yfirlýsingar hæstv. dómsmrh., að hann viti ekkert um þetta og að þá hvíli ábyrgðin á yfirforingja landhelgisgæzlunnar. En ég endurtek: Ég skora á hæstv. dómsmrh. og krefst þess í nafni þingheims vegna þess, hvernig öll mál standa nú, að Alþ. verði gefin skýrsla um þetta atvík eins fljótt og skýrslu er unnt að fá um það.



Herra forseti. Þessar umr. hafa nú staðið alllengi, og þess er tæplega að vænta, að nokkuð nýtt komi fram í þeim úr þessu eða að málið skýrist verulega frá því, sem orðið er. Ég mun þess vegna reyna að vera ekki mjög margorður. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þau svör, sem hann gaf við fsp. mínum hér í umr. s.l. föstudag. Ég skildi þau svo, að í sjálfu sér væri dómsmrh. þeirrar skoðunar, að eðlilegra væri, að ákvæði um fiskveiðilandhelgi væru í settum lögum, en eigi aðeins í reglugerð, eins og nú er. Á hinn bóginn stafaði hans ófýsi til þess að lýsa yfir fylgi við frv. og hans ummæli, sem voru á þá lund, að frv. væri vanhugsað, af því, að hann teldi, að í þessu frv. fælist óbeint vantraust á hæstv. ríkisstj. Það er náttúrlega rétt, að í þessu frv. felst vissulega engin traustsyfirlýsing á hæstv. ríkisstj. Það má sjálfsagt segja, að í frv. felist óbeint vantraust á hæstv. ríkisstj. En samt sem áður er frv. fyrst og fremst um það, í hvers höndum ákvörðunarvald um þetta viðkvæma lífshagsmunamál íslenzku þjóðarinnar eigi að vera, hvort það ákvörðunarvald eigi að vera í höndum ríkisstj. og eins og nú er raunar í höndum eins einstaks ráðh. að formi til eða hvort það á að vera í höndum Alþ. - löggjafans. Um það snýst þetta frv., sem hér liggur fyrir, fyrst og fremst. Ég skal ekki endurtaka þau rök, sem ég flutti síðast fyrir því, að það væri eðlilegra, að ákvörðunarvaldið um þetta væri í höndum Alþ., en ekki í höndum eins einstaks ráðh. Það liggur, að ég ætla, mjög ljóst fyrir, hversu fjarstætt og óeðlilegt það er, að einn maður, einn einstakur ráðh. geti tekið ákvörðun upp á sitt eindæmi og án samráðs við aðra aðila en þá, sem tilnefndir eru í reglugerðinni frá 1958, um það, hver fiskveiðilandhelgi Íslands skuli vera. Hæstv. dómsmrh. gaf einnig í umr. s.l. föstudag nánari skýringu á yfirlýsingu ráðh. um það, hversu hagað yrði fyrirhuguðum skiptum Alþ. af þessu máli. Hann vísaði til þess, að ummæli sín hefðu verið í samræmi við ummæli forsrh. um þetta efni, sem hann gaf í þingbyrjun, og það ætla ég rétt vera, að samráð skyldi haft við Alþ. Ummæli hæstv. utanrrh. höfðu verið á nokkuð aðra lund. En þar sem hæstv. utanrrh. gerir ekki athugasemd við þessa skýringu hæstv. dómsmrh., þá geri ég ráð fyrir því, að þar hafi aðeins verið um orðalagsmun að ræða, en ekki efnismun, og að það sé því yfirlýsing ríkisstj., að samráð skuli haft við Alþ. um þetta mál. Þessi yfirlýsing er út af fyrir sig góðra gjalda verð. En þá er spurningin bara þessi: Við hvað er átt, þegar sagt er, að það skuli haft samráð við Alþ. um þetta mál? Ég vil skilja þá yfirlýsingu á þá lund, að það samráð skuli haft við Alþ., áður en ákvörðun sé tekin í málinu. Samt sem áður er mér ljóst, að um það má deila, hvernig skilja á þetta orðalag, hvort í því felst aðeins það, að Alþ. skuli sagt frá málinu á einhverju stigi þess eða hvort það verði borið undir Alþ. til ákvörðunar, áður en ákvörðun er tekin. Í öllu falli er ljóst, að þessi yfirlýsing ein út af fyrir sig er ekki fullnægjandi til þess að tryggja yfirráð Alþ. í þessu máli. Þar verður annað og meira að koma til. Þá kem ég enn að því, sem ég áður hef sagt, að til þess að tryggja yfirráð Alþ. óvéfengjanlega í þessu máli þarf að lögfesta ákvæðin um fiskveiðilandhelgina. Beinasta og nærtækasta leiðin til þess er að samþ. það frv., sem hér er til umr. Það er nú deilt um það, hvað hafi gerzt, áður en reglugerðin um fiskveiðilandhelgi Íslands var út gefin. Það er deilt um afstöðu flokka, hvað þeir hafi sagt og gert. Ég verð að segja það, að þessar umr. um þetta mál eru í sjálfu sér ekki skemmtilegar. Ég dreg alveg í efa, hvert gagn okkar málstað verður út á við af slíkum umr., en ég vil benda á það, að ef þetta mál hefði frá öndverðu verið í höndum Alþ., lög verið sett um það á sínum tíma, eins og eðlilegast var, þá hefði nú ekki þurft að deila um þessi atriði. Þá hefði það legið ljóst fyrir, hver var afstaða flokka til málsins. Þá hefði það komið fram á Alþ. svo skýrt, að um það hefði ekki þurft að deila. Ef sú stefna hefði verið mörkuð 1952, - en það er ástæða til þess að minna á það, að sú stefna að kveða á um þetta efni í reglugerð aðeins, en ekki í löggjöf, var fyrst mörkuð árið 1952, þegar reglugerð um fiskveiðilandhelgi nr. 21 frá 1952 var gefin út, ef sú stefna hefði þá verið mörkuð að setja lög um þetta, þá hefði líka þurft að setja lög um það 1958, þá hefði allt þetta mál legið ljóst fyrir, og þá hefði mátt komast hjá öllum þessum deilum, sem nú eiga sér stað um það, hvað nú hafi gerzt og hver hafi verið afstaða flokka og einstakra manna til þessa máls. Hér ber því allt að sama brunni, að hvernig sem á málið er litið, er heppilegra að lögfesta þessi ákvæði og samþykkja þetta frv., sem hér liggur fyrir. Og þannig er það í raun og veru, hvort sem lengur eða skemur er um mál þetta rætt og af hvaða sjónarhóli sem á það er litið, að það hníga öll rök að þeirri ályktun, að þetta mál og ákvörðunarvald um það sé bezt komið í höndum Alþingis, að ákvæðin um fiskveiðilandhelgina verði sett t lög og frv. samþykkt. Ég vil taka það fram í sambandi við þetta mál, að ég ámæli ekki ríkisstjórninni fyrir það út af fyrir sig að hafa orðið við tilmælum Breta um viðræður um landhelgismálið. Ég álít, að út af fyrir sig sé ekki stætt á því fyrir eina þjóð og sízt smáþjóð að neita að ræða mál víð aðra þjóð. Og eins og kom fram í minni frumræðu, þá vil ég ekki gera lítið úr þeirri hættu, sem af þessu máli getur stafað, og ég vil ekki gera lítið úr þeirri nauðsyn, sem á því er að eyða þessari deilu, eins og það hefur verið orðað, því að ég fyrir mitt leyti er sannfærður um, að ef þessi deila stendur lengi, þá heldur hún áfram að eitra andrúmsloftið á milli þessara tveggja þjóða, Íslendinga og Breta, og ég hygg, að hún geti einnig haft þær afleiðingar, að andrúmsloftið á milli Íslendinga og annarra þeirra þjóða, sem við höfum verið í bandalagi við og höfum viljað hafa samstöðu með, geti orðið þyngra og erfiðara. Þess vegna tel ég það mikla nauðsyn, að Bretum sé komið í skilning um það, hvað hér liggur við, og ekkert tækifæri sé látið ónotað til þess að kynna þeim það og ekkert tækifæri sé látið ónotað til þess að kynna málstað Íslendinga í þessu máli. Sannleikurinn er sá, að ég álít, eins og við gerum sjálfsagt allir, að aðstaða Íslendinga í þessu máli sé traust og rök þau, sem þeir hafa fram að flytja í þessu máli, séu sterk. Til þess liggja ýmsar ástæður, sem ekki skal farið út í hér. En það má í stuttu máli segja, að það hnígi að því góð rök, hvort heldur litið er á lagarök, söguleg rök, þjóðhagsleg rök eða landfræðileg rök. Og þessi rök eigum við að kynna öðrum þjóðum, hvar og hvenær sem tækifæri býðst. Þess vegna eigum við ekki að skorast undan því að eiga orðastað við aðrar þjóðir um þetta mál, og víð eigum ekki að skorast undan því að taka þátt í viðræðum við aðrar þjóðir um það. Og ég verð að segja og vil láta það koma fram í sambandi við þetta, að ég tel raunar eina veikleikamerkið í okkar málstað hér vera það, ef rétt er hermt, að við höfum neitað að leggja þetta mál til úrlausnar hjá alþjóðadómstól. Ef það er rétt, þá hefur verið haldið á annan veg á þessu máli en var gert 1952, því að ef ég man rétt, - og það leiðréttist þá hér á eftir, ef ég fer með rangt mál, - þá var það boð Íslendinga þá að leggja það mál og þá deilu, sem þar af spratt, undir úrlausn alþjóðadómstólsins, þegar fjögurra sjómílna fiskveiðilandhelgin var ákveðin. Og vissulega er það svo, að smáþjóð verður að varast að ganga svo langt, að hún geti ekki alltaf verið við því búin að leggja mál sín undir úrlausn alþjóðadómstóls, því að sannleikurinn er sá, að smáþjóð á ekki annars staðar frekar skjóls að vænta en hjá alþjóðasamtökum og alþjóðastofnunum, af því að hún hefur ekki valdið til þess að fylgja eftir sínum ákvörðunum eins og stórveldin. Þess vegna hefði að mínu viti hvert eitt spor í þessu máli átt að vera þannig undirbúið, að við hefðum verið við því búnir að leggja það undir úrlausn alþjóðadómstóls. En þó að ég ámæli ekki ríkisstj. og áfellist það ekki út af fyrir sig, að hún hefur tekið upp viðræður við Breta um þetta mál, þá er annað, sem ég tel fulla ástæðu til að átelja í sambandi við þær viðræður, sem ríkisstj. hefur tekið upp. Ég tel, að ríkisstj. hefði, um leið og hún féllst á að taka upp viðræður við Breta um landhelgismál, átt að lýsa því yfir, að ekki kæmi til mála nein minnkun landhelginnar, nein minnkun fiskveiðilandhelginnar, að það kæmi ekki til mála nein innfærsla á landhelgislínunum, hvorki almennt né gagnvart neinni einstakri þjóð. Hún átti að lýsa því yfir, að enginn undansláttur frá landhelgislínunni kæmi til greina í samningaviðræðum. Og hún átti að gera þetta, hvað sem annars skoðunum þeirra líður, þegar af þeirri ástæðu, að ríkisstj. vantaði allt umboð til þess að taka upp þvílíkar samningsviðræður. Og í því sambandi bar henni að mínu viti, og það átti að vera hennar styrkur, að skírskota til ályktunar Alþingis frá 5. maí 1959, en með leyfi forseta, vildi ég mega lesa þá ályktun upp, þar segir: „Alþingi ályktar að mótmæla harðlega brotum þeim á íslenzkri fiskveiðilöggjöf, sem brezk stjórnarvöld hafa efnt til með stöðugum ofbeldisaðgerðum brezkra herskipa innan íslenzkrar fiskveiðilandhelgi, nú nýlega hvað eftir annað jafnvel innan 4 mílna landhelginnar frá 1952, þar sem þvílíkar aðgerðir eru augljóslega ætlaðar til að knýja Íslendinga til undanhalds. Lýsir Alþingi yfir, að það telur Ísland eiga ótvíræðan rétt til 12 mílna fiskveiðilandhelgi, að afla beri viðurkenningar á rétti þess til landgrunnsins alls, svo sem stefnt var að með lögunum um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins frá 1948, og að ekki komi til mála minni fiskveiðilandhelgi en 12 mílur frá grunnlínum umhverfis landið.“ Þetta var ályktun Alþingis 5. maí 1959. Mér er ekki kunnugt um, að Alþingi hafi síðan um þetta efni gert aðra ályktun. Það var hægurinn hjá fyrir hæstv. ríkisstj., um leið og hún varð við tilmælum Breta um viðræður, að vísa til þessarar ályktunar og sýna þeim fram á það ljóslega, að hana brysti allt umboð til þess að ljá máls á nokkru fráhvarfi frá 12 mílna fiskveiðilandhelgi. Og það var því meiri ástæða til þess fyrir ríkisstj. að skírskota til þessarar ályktunar frá 5. maí 1959 og vísa þar með á bug öllum tilmælum um nokkur hlunnindi Bretum til handa innan 12 mílna fiskveiðilandhelgi, að við valdatöku sína gaf ríkisstj. sérstaka yfirlýsingu um þetta mál. Þegar hún kynnti sjálfa sig og stefnu sína á Alþingi 1959, gaf hún svo hljóðandi yfirlýsingu, með leyfi hæstv. forseta: „Þá þykir ríkisstjórninni rétt að taka fram, að stefna hennar í landhelgismálinu er óbreytt, eins og hún kemur fram í samþykkt Alþingis hinn 5. maí 1959.“ Þessa yfirlýsingu og þennan umboðsskort íslenzku ríkisstj. áréttaði svo hæstv. forsrh. á Alþingi 25. apríl 1960. Þá sagði hann: „Ég hef ekkert umboð frá neinum í þessu þjóðfélagi til þess að afsala Íslandi 12 mílna fiskveiðilandhelgi.“ Þessar yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. og ályktunin frá Alþingi 5. maí 1959 eru vitaskuld siðferðilega skuldbindandi fyrir ríkisstj. Hitt er annað mál, að mér er það vel ljóst, að þingsályktun er ekki lagalega skuldbindandi fyrir ríkisstj. Þar sem það nú hefur sýnt sig, að ríkisstj. vill ekki fylgja þessari ályktun eða sætta sig við hana og Alþingi getur ekki tryggt yfirráð sín yfir þessu máli með því að skírskota til hennar, þá er það enn ljóst, að hér þarf frekari aðgerða við af hálfu Alþingis, og þá hefur Alþingi ekki nema eitt ráð til þess að tryggja sín yfirráð yfir þessu máli alveg óvefengjanlega og endanlega, og það er að setja lög um þetta efni. Og enn kemur því að hinu sama, að öll rök hníga að því, að það beri að lögfesta ákvæðin um fiskveiðilandhelgina og samþykkja þetta frv., sem hér liggur fyrir. Ég verð líka að segja það, að upp á framtíðina álít ég það heppilegast, að þetta mál sé í höndum Alþingis, að það sé Alþingi, sem hefur úrslitaákvörðunarvaldið um það. Landgrunnslögin svonefndu, sem oft hefur borið á góma í þessum umræðum, frá 1948, hvíla á þeirri forsendu, að landgrunnið allt tilheyri Íslandi, að það sé undir þess yfirráðasvæði. Það verður þó að viðurkenna, að eins og er, þá er ekki til alþjóðleg regla, ekki þjóðréttarregla, sem viðurkennir það, að landgrunnið tilheyri landi. En það eru vissulega sérstakar aðstæður, sem styðja að því, að allt landgrunnið umhverfis Ísland lúti íslenzku yfirráðasvæði og tilheyri því. Og þó að það sé nú svo, að það sé ekki til alþjóðleg regla, sem viðurkennir þetta, þá má vel vera, að þróunin í þeim efnum verði á þá lund, að slíkt fái viðurkenningu. Og í því sambandi er ástæða til að minnast, hver breyting hefur orðið á í þessu efni. Það er t.d. ástæða til að minnast á það og bera saman viðhorfin á landhelgisráðstefnunni 1930 og landhelgisráðstefnunum 1958 og 1960. Á landhelgisráðstefnunni 1930, sem kvödd var saman í Haag að tilhlutan gamla þjóðabandalagsins, þá var það svo, að þar var fyrst og fremst rætt um og þar var deilt um, hvort ætti að vera 3 sjómílna regla eða 4 sjómílna regla. Að vísu var þar talað um viðbótarbelti, en yfirleitt voru menn ekki lengra komnir. Beri menn svo þetta saman við viðhorfið, sem var á landhelgisráðstefnunum 1958 og 1960 í Genf, þá er ljóst, hversu skoðanir hafa breytzt í þessu efni. Og vitaskuld er það ekkert óeðlilegt, þó að skoðanir hafi breytzt á þessu tímabili. Aðstæðurnar hafa breytzt, fiskveiðitæknin t.d. hefur gerbreytzt, fleygt fram, og það hefur orðið til þess, að menn hafa talið nauðsynlegt að viðurkenna miklu rýmri fiskveiðilandhelgi en áður. Þó að það væri álit þjóðréttarnefndarinnar, sem vitaskuld er ekki nema álit, að þjóðarétturinn leyfi ekki víðari landhelgi en 12 sjómílur, þá er ómögulegt að segja um það, nema viðhorfið í þeim efnum breytist fyrr en varir og það verði viðurkennt, að ríki geti fært fiskveiðilandhelgi út enn frekar. Íslendingar verða þess vegna í öllum þessum umræðum og öllu því, sem lýtur að þessu máli, að gæta þess vandlega að loka ekki neinum dyrum í þessu efni, loka engum leiðum til frekari útfærslu fiskveiðilandhelginnar síðar. En um leið og því er játað, þá verður líka að viðurkenna hitt, að það verður að athuga vel hvert það spor, sem stigið er í þvílíkum efnum, og að engu má þar hrapa. Og til þess að halda þannig á málinu er Alþingi Íslendinga bezt treystandi. Þess vegna er það, að allt mælir með því, að ákvæðin um fiskveiðilandhelgi séu sett í lög, en séu ekki aðeins í reglugerð. Ég skal svo, herra forseti, ekki orðlengja þetta miklu meira. Ég skal þó aðeins láta þess getið, að þessar umræður, sem hér hafa farið fram, hafa verið upplýsandi á margan veg, og alveg sérstaklega held ég, að að einu leyti hafi orðið gagn að þeim. Þær hafa minnt á og rifjað upp, hvað gerðist í þessu máli sumarið 1958. Það hefur, hér verið rifjað upp svo rækilega, sem mönnum var að vísu kunnugt, að það voru gerðar á sumrinu 1958, áður en og alveg þangað til reglugerðin um fiskveiðilandhelgi kom til framkvæmda, ítrekaðar ráðstafanir til þess að fá viðurkenningu annarra þjóða á þeim aðgerðum, sem við ætluðum að stefna að í þessu máli. Þær hafa sýnt það svo rækilega, að þá var einskis látið ófreistað til þess að tryggja viðurkenningu annarra þjóða og ganga svo vel frá og undirbúa þetta skref svo örugglega sem verða mátti. Ég þori að fullyrða, að hvar sem Bretar nú ættu að gera grein fyrir sínum kröfum, sem sagt er að þeir nú hafi uppi í sambandi við þetta mál, þá mundi það, að það liggur skjallega fyrir, að þeim var, rétt áður en reglugerðin um fiskveiðilandhelgina kom til framkvæmda, veittur kostur á ráðrúmi til að umþótta sig, eins og hæstv. ráðh. hefur hér orðað, í þessu landhelgismáli, ég er sannfærður um, að hvarvetna mundi þetta verða til þess að veikja kröfur Breta, en styrkja málstað okkar Íslendinga. Þess vegna fer því ákaflega víðs fjarri, að þær ráðstafanir, sem í þessu efni voru gerðar sumarið 1958, séu ámælisverðar. Þær eru þvert á móti að mínu viti sérstaklega lofsverðar. Og þess vegna er það, að það var vissulega ekki ástæða til fyrir hæstv. utanrrh. að gera þessi efni og þær skeytasendingar, sem hann var að fjalla um, að árásarefni á þáv. forsrh., enda stóð hæstv. utanrrh. að þessu og hann á því líka lof fyrir það skilið. En þessi framkoma utanrrh. er hins vegar einna líkust því og menn færu að skjóta á sjálfa sig. Ég vil svo aðeins að lokum segja þetta, að ég held, að af öllum ástæðum sé það heppilegast og eðlilegast, að ákvörðunarvaldið um þetta viðkvæma lífshagsmunamál íslenzku þjóðarinnar sé í höndum Alþingis. Ég efast ekki um, að hæstv. ríkisstj. hefur rætt þetta mál við sína flokksmenn á þingflokksfundum og að hún telji sig hafa fylgi þeirra til þeirra ráðstafana, sem þeir hyggjast stefna að. En það er dálítið annað að taka ákvarðanir á þingflokksfundum eða á Alþingi. Og ég verð að álíta, að það sé heppilegast, að hver og einn einstakur alþingismaður taki ákvörðun í þessu máli hér í þessum þingsölum með orðum eða atkvæði sínu í augsýn og áheyrn alþjóðar, að með þeim hætti væri bezt tryggt, að hverjum og einum alþm. væri rík í huga sú ábyrgð, sem hann ber fyrir kjósendum sínum, fyrir þjóð sinni, fyrir sögu og fyrir framtíð þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég þakka sanngirni hæstv. forseta enn að gefa mér orðið til þess í örstuttu máli að bera af mér sakir. Hæstv. dómsmrh. hefur síðustu dagana virzt vilja innleiða þann fundarsið hér í hv. d. að halda hér úr ræðustól eins konar yfirheyrslu yfir þingmönnum og krefjast þess, að þeir svari úr sætum sínum, eða þar sem þeir eru staddir innan veggja þessarar hv. d. eða í nærliggjandi herbergjum, spurningum, sem hann leggur fyrir þá, einkanlega þegar hann veit, að þeir eru dauðir og eiga ekki rétt á að svara hæstv. ráðh. Hann lagði þannig fyrir mig nokkrar spurningar, sem hann krafðist svars við á stundinni, á síðasta fundi þessarar d. Hvað sem má segja um þennan sið hæstv. dómsmrh., ef upp væri tekinn, - og ég held, að hann væri ekki til bóta, - þá hefur hann þann ókost, að svör hv. þdm. ná ekki héðan úr sætum eða úr hliðarherbergjum þeim hljóðnema, sem er við þennan ræðustól og er ætlaður til þess að skila máli þingmanna inn á þau tæki, sem aftur flytja þau í þingtíðindin. Þetta veit hæstv. ráðh. Og þetta vitum við af reynslunni, t.d. líka af því, hvernig það, sem sagt er hér sem innskot í ræður hæstv. dómsmrh., kemur í hans blaði. En vegna þess að ég veit, að mín svör hafa ekki náð hljóðnemanum, þá vil ég árétta þau í örstuttu máli. Hæstv. ráðh. spurði, hvað mér væri kunnugt um viss skeyti, sem hefðu farið milli vinstri stjórnarinnar og ríkja Atlantshafsbandalagsins. Ég vil segja: Ég sá ekki eitt einasta af þessum skeytum á sínum tíma, sá aðeins í fyrsta skipti afrit af einu þeirra, sem hæstv. fyrrv. forsrh., þm. Vestf. (HermJ), fékk fyrir náð hjá hæstv. utanrrh. En mér var kunnugt um það eins og ráðherrum Alþýðubandalagsins í maí 1958, að meiri hluti vinstri stjórnarinnar ákvað þá að senda skeyti til ríkja Atlantshafsbandalagsins eða fulltrúa þess í höfuðstöðvum þess í París sem fyrirspurn. Það kemur svo skýrt sem verða má í ljós í bæklingi, sem var gefinn út af hálfu Alþb. fyrir kosningarnar 1959, að ráðh. Alþb. skildu þetta sem fyrirspurn, og þetta var fyrirspurn. En því, sem í fyrirspurninni fólst, var hafnað. Og ég sagði: Ég var ekki hræddur við, að þessi fyrirspurn væri send, vegna þess að ég vissi, að henni yrði hafnað. En meiri hluti sambræðslustjórnar hefur vitanlega leyfi til þess að ákveða eitt og annað, m.a. hlut eins og þennan. Á eftir verður það svo að ráðast, hvort viðkomandi ríkisstj. getur haldið áfram sem heild. En ég veit hins vegar, hvers vegna hæstv. dómsmrh. heldur áfram spurningum sinum um þessi skeyti í maí og þó einkum í ágúst 1958. Ég veit, að hann gerir það ekki af því, að hann hafi minnstu von um að fá þar rök fyrir því að semja nú einhliða við Breta, því að það liggur alveg ljóst fyrir öllum mönnum, að það er ósambærilegt. En hæstv. ráðh. er bragðvís. Hann gerir þetta, að tala svo mikið og spyrja svo mikið um skeytin í ágúst, til þess að undirstrika í leiðinni undirferli hæstv. utanrrh. og það, sem hann gerði á bak við meðráðherra sína í vinstri stjórninni, í makki við Sjálfstfl., þ. á m. sjálfan hæstv. dómsmrh. Hann gerir þetta, hæstv. dómsmrh., að spyrja allra þessara spurninga um þessi skeyti í ágúst, til þess að gera sem mesta smán félaga síns, hæstv. utanrrh. En hæstv. dómsmrh. sagði í leiðinni, að það, að ég hefði haft vitneskju um skeytin, fyrirspurnarskeytin, sem send voru í maí, það sýndi, að ég væri flugumaður Framsfl. innan Alþýðubandalagsins. Og það eru þær sakir, sem ég vil fá að bera af mér, því að ég tel það alvarlegar sakir að vera flugumaður eins eða neins flokks. Ég tel það enga sök að vera framsóknarmaður. Ég tel það enga sök að vera í Sjálfstfl. Ég tel það enga sök að vera kommúnisti. Ég tel það enga sök að hafa sannfæringu og standa við hana. En ég tel það sök, saknæmt, að vera í flokki og vinna fyrir annan flokk. Ég þykist ekki hafa gert það. En hitt er satt, að í vinstri stjórninni, frá upphafi til enda, reyndi ég af mínum litla mætti að auka á samheldni flokkanna, sem að henni stóðu, af þremur ástæðum: Af því fyrst og fremst, að ég vil, að menn, sem taka að sér verk, ekki sízt ef þeir taka að sér verk fyrir alla þjóðina, haldi því áfram til loka og ljúki því, og það vildi ég um vinstri stjórnina. Í öðru lagi vil ég, að það sé unnið af heilindum milli flokka í ríkisstj. og milli manna, sem þurfa að hafa samvinnu og hafa ákveðið að hafa samvinnu. Þess vegna dreg ég ekki dul á það, að í mörg, mörg skipti, ekki aðeins í maí 1958, reyndi ég að miðla málum milli flokkanna, sem stóðu að vinstri stjórninni. Og ég veit, að það eru fleiri en framsóknarmenn, ég veit, að t.d. líka hæstv. viðskmrh. núv. muni viðurkenna, að ég hafi reynt að gera þetta af heilindum, en ekki verið þar að vinna fyrir Framsfl. En ég hef kannske annað til þess að benda á til þess að sýna, að ég er ekkert háður Framsfl. Framsfl. hefur nefnilega sem heild staðið að einni illvígustu og harðvítugustu árás, sem gerð hefur verið á nokkurn mann í íslenzkum stjórnmálum, á mig, og það er ekki langt síðan, með Sjálfstfl. að vísu og með Alþfl. En mér er ánægja að geta sagt, að í öllum þessum flokkum voru til þeir menn, að þeir vildu ekki standa að þessu, ekki aðeins hv. 2. þm. Vestf., heldur líka maður eins og hæstv. dómsmrh. og maður eins og hæstv. fjmrh. En það vantaði ekkert upp á það, að öllu, sem Framsfl. sem heild hefur yfir að ráða, væri beitt gegn mér til þess að koma mér pólitískt á kné og hafa mig úr sögunni, - fé, völd og allt, sem hann hafði yfir að ráða og hans foringjar, sem réðu þessum aðgerðum. Ég hef margoft tekið á móti árásum frá framsóknarmönnum á mig heima í héraði og annars staðar, og ég er ekki hræddur við það. Ég væri ekkert hræddur við að vera í Framsfl., ef ég væri framsóknarmaður og sömu skoðunar og þeir, en ég er það ekki. Ég hygg, að ég hafi gert ljóst, að ég er ekki og ætla mér ekki að vera erindreki hvorki Framsfl. né annarra flokka, heldur þess þingflokks, sem ég er í. Það má vel vera, að ég eigi ekki heima vegna stjórnmálalegrar sannfæringar minnar í neinum af þeim skipulögðu flokkum, sem hér eru. Alþb. er bandalag manna með mismunandi pólitískar sannfæringar í meginatriðum, en mér finnst það stundum svo lítið og lítilfjörlegt, sem verið er að deila um hér, að ég væri ekki að hafa nein afskipti af því, ef það væru ekki til stórmál, utanríkismál eins og landhelgismálið, sem er fyrir okkur nú, sem ég vil hafa afskipti af, ef ég hef afskipti af opinberum málum á nokkurn hátt. Það er þess vegna, sem ég beiti mér í því máli fyrir mína þjóð, en ekki fyrir neinn sérstakan flokk.



Herra forseti. Það kann að vera, að það sé ekki mikil ástæða að ræða þetta mál af minni hálfu, þar sem þeir hafa svarað og hrakið allar staðhæfingar hæstv. viðskmrh., þeir hv. 2. þm. Vestf. og hv. 1. þm. Norðurl. e., og af þeim ástæðum get ég farið nokkuð fljótt yfir sögu. Ég vil þó ekki láta hjá líða að minna hæstv. viðskmrh. á nokkuð af því, sem hann sagði og ég tel að hann hafi mjög gott af að hugleiða, því að mér fannst þessi hæstv. ráðh. tala þannig, að hann væri mjög ókunnugur landsmálum, og þó er vitað mál, að hann hefur setið alllengi á hinu háa Alþingi og auk þess komið mjög við stjórn landsins. Hæstv. viðskmrh. sagði, að það ætti að hækka vexti af stofnlánum og að það ætti að lána erlendu lánin frá stofnlánasjóðum landbúnaðarins með gengisklásúlu. Þetta sagði hæstv. ráðh. Hins vegar bar hann á móti því, að það væri nokkur möguleiki á því, þrátt fyrir mikinn vilja ríkisstj., að láta bændur greiða þá gengisbreytingu, sem orðin er á þeim erlendu lánum, sem þegar hafa verið veitt. Hitt lét hann mjög í veðri vaka, að ríkisstj. ætlaði að beita sér fyrir þessu tvennu: að lána stofnlánasjóðunum erlend lán og síðan yrðu þau lánuð til bændanna með gengisklásúlu, og jafnvel að réttast væri að borga almenna viðskiptavexti af þessum lánum. Dæmið lítur því þannig út, að bóndi, sem e.t.v. fær 100 þús. kr. lán á þessu hausti, ef á annað borð verður nokkurt fé veitt í þessa sjóði, út á þær framkvæmdir, sem gerðar hafa verið nú, og sitji þessi stjórn nokkuð áfram og felli hún gengið á ný, við skulum segja um 40%, þá er lánið komið upp í 140 þús., nú vilji hæstv. viðskmrh. hafa almenna vexti af þessum lánum, - við skulum segja 9%, eins og ég hygg, að hann vilji helzt, - þá mundu vextirnir verða af þessu láni upphaflega 9 þús. kr., en eftir gengisbreytingu hæstv. viðskmrh. mundu það verða 12600 kr. Þetta eru þau kostakjör, sem hæstv. viðreisnarríkisstj. er að bjóða bændastétt landsins þrátt fyrir fögur loforð nú fyrir ári. Hæstv. ráðh. hefur að vísu skipt um skoðun oft hér á Alþingi, og fer það mjög eftir því, hversu mikla ábyrgð hann þarf að bera á stjórnmálum landsins í það og það skipti. Mér er það minnisstætt, að árið 1954, þegar þá voru hækkaðir vextir af stofnlánum landbúnaðarins, greiddi þessi hæstv. ráðh. atkv. gegn því. Þá var engin nauðsyn að gera slíkt. En nú aftur á móti var það mikil nauðsyn, eftir að sex ár eru liðin, og rök hæstv. ráðh. í þessum efnum eru eins og oft áður hver á móti öðrum. Það er líka vitað mál, að flokkur hæstv. viðskmrh. stóð upphaflega að samningu þeirrar löggjafar, sem stofnlán landbúnaðarins eru veitt eftir, þótt viðskmrh. hæstv. fordæmi þessa löggjöf svo mjög nú, og það hafa heldur aldrei - aldrei nokkurn tíma - komið neinar sérskoðanir frá Alþýðuflokksmönnunum í þessum efnum og ekki heldur frá hæstv. viðskmrh. fyrr en nú. Þeir hafa verið hinir ánægðustu að eiga mann í bankaráði, bæði fyrr og nú, án þess að þeir hafi látið í ljós nokkra vankanta á þeirri lánastarfsemi, sem fram hefur farið hjá stofnlánasjóðum Búnaðarbankans. Þá minntist hæstv. ráðh. á, að það væri glæfrahugsunarháttur að láta almenning greiða gengismuninn, sem orðinn er á þeim erlendu lánum, sem stofnlánasjóðir landbúnaðarins hafa fengið, - það væri glæfrahugsunarháttur að ætla sér annað eins. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Er það ekki glæfrahugsunarháttur hjá hæstv. ríkisstj. að ætla almenningi að borga gengisbreytinguna með öllum sköttunum, sem voru lagðir á á s.l. vetri? Er ekki eitthvað glæfralegt við það? Og síðan að bæta 12% vöxtum ofan á alla almenna útlánastarfsemi í landinu? Það er eitthvað glæfralegt við þá ríkisstj. Það hlýtur að vera eitthvað glæfralegt við þá stjórn, sem ekkert tillit vill taka til getu þegna sinna í þjóðfélaginu, því að það hefur þessi hæstv. ríkisstj. alls ekki gert, - það væri synd og skömm að segja slíkt um hana. Það væri líka fróðlegt, ef hæstv. viðskmrh. vildi sýna og sanna það, hvað hann er búinn nú að íþyngja þjóð sinni með sköttum og álögum, síðan hann komst til valda fyrir tveimur árum. Það liggur nokkurn veginn í augum uppi, að hver 5 manna fjölskylda í landinu hefur orðið að taka á sig um 30–40 þús. kr. byrði á þessu ári vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið fyrir tilstilli þessa hæstv. viðskmrh., sem er að tala um glæfraaðferðir í fjármálum hjá öðrum aðilum. Það er eitthvað glæfralegt við menn, sem gera þessa hluti. Það er enginn vafi á því, að ef landbúnaðurinn hefði aldrei átt þess kost að njóta þeirra góðu kjara, sem þessi stofnlán hafa veitt, þá hefði búvöruverð í landinu verið miklu hærra, þá hefðu neytendur orðið að greiða miklu hærra verð fyrir landbúnaðarafurðir en þeir hafa gert, svo að það er ekki hægt að skrifa þessi lán og þennan gengismun á kostnað bændanna einna, vegna þess að á þann hátt hefur allri þjóðinni verið ívilnað. Það er ekki einungis bændastétt landsins, sem þessa hefur notið, heldur og þjóðin öll. Og því ber, þegar á það er litið, þjóðinni í heild fyrst og fremst að taka á sig það, sem þarf að leiðrétta í þessum efnum. Þá hefur hæstv. ráðherra talað mikið um gjaldþrota sjóði. En væri nú ekki hollara fyrir þennan hæstv. ráðherra - viðskmrh. - að skyggnast vel um í heimagarði sínum, þar sem hann hefur húsbóndavaldið, og vita, hvort þar er allt eins og vera ber á því sviði. Það er vel kunnugt frá undanförnum árum hér á hv. Alþ., að það er ein stofnun, sem heyrir undir þennan hæstv. ráðh. og endurskoðendur ríkisreikninga hafa gert mjög miklar athugasemdir við, án þess að hafi fengizt bót á því ráðin, og þess vegna held ég, að viðskmrh. og menntmrh. væri nær að reyna til þess að leiðrétta það, sem misferst innan þess verkahrings, sem hann á að sjá um, áður en hann talar um gjaldþrota sjóði og fjárglæframennsku á öðrum sviðum og hjá öðrum aðilum. Ég held, að þessi hæstv. ráðh. geti neytt krafta sinna betur og á viðeigandi hátt annars staðar, frekar en þegar hann er að ræða um landbúnað, því að þar hefur hann sáralitla vitneskju um. Þá minntist ráðh. á það, að hann skildi það mjög vel, að mér hefði þótt vont að fara úr bankaráði. Það skildi ráðh. Og ég held helzt, að það hafi verið það eina, sem hæstv. ráðh. skildi. Um það skal ég ekkert segja, hvort mér hefur þótt það vont eða ekki, en þarna var ég aldrei nema um stundarsakir og aðeins sem varamaður. Og ef hæstv. ráðh. veit það ekki, þá hef ég byggt mitt lífsstarf upp á allt öðru en bitlingastarfsemi, en það skilur ráðherrann e.t.v. ekki. Og það er eins með mig og aðra bændur landsins, að ég á mína afkomu undir sól og regni. En ég ætlast ekki til þess, að hæstv. viðskmrh. skilji slíkt, vegna þess að hann hefur aldrei þurft að eiga sína af. komu undir sól og regni. En úr því að ráðh. minntist á þetta, finnst mér ekki óviðeigandi að minna þennan hæstv. ráðh. á atburð, sem gerðist fyrir tveimur árum. Það var ráðh., sem einnig var prófessor, og þessi prófessor og ráðh. sótti um forstjórastarf hér í höfuðborginni, vegna þess að hann treysti sér ekki til að lifa sem ráðherra og sem prófessor, heldur þurfti hann að fá forstjórastarf líka. Nú urðu atvikin þau, að þessi hæstv. ráðh. hlaut ekki þetta forstjórastarf vegna ýmissa atvika, sem þar komu inn í. En þann 1. des. 1958 ritar hæstv. ráðh., sem sótti um forstjórastarfið, ýtarlega grein í Alþýðublaðið, þar sem hann er að rita um umsókn sína, vegna þess að honum fannst hann þurfa að skýra framferði sitt gagnvart íslenzku þjóðinni. Og ráðherra, sem sækist svona mikið eftir völdum, er varla trúandi til þess að geta litið í alla þá kima, sem til eru í þjóðfélaginu, og séð, hvernig þegnunum þar vegnar. Maður, sem þarf svona mikið til að lifa af og tárfellir, þegar hann fær ekki þriðja stóra embættið, getur varla skilið ástæðurnar fyrir því, hvers vegna fátæklingarnir í landinu hafa ekki nóg til að lifa af. Hann hugsar vafalaust eins og danska drottningin forðum: „Hvers vegna borðar fólkið ekki heldur brauð og smjör en að deyja úr hungri?“ Ég held, að hæstv. ráðh, hefði sannarlega gott af því að ráða sig um stundarsakir á sjó eða sem verkamann í sveit, svo að hann skilji eitthvað, hvað þeir eiga við að búa, sem eiga sitt undir sól og regni og búa kannske við lökust lífsskilyrði hér á landi. En á þetta minnist ég nú vegna þess, að mér fannst, að grunntónninn í ræðu hæstv. ráðh. væri á þann veg, að hann væri að storka bændastétt landsins af því, að hún gæti ekki lifað af því, sem hún hefði. En þau mál held ég að ráðh. hefði gott af að kynna sér, því að það hefur hann sannarlega ekki gert, og hans meðráðherrum hefur ekki heldur tekizt að koma honum í skilning um það, hafi þeir þá einhverjir einhvern tíma reynt það. Þá minntist hæstv. viðskmrh. á nokkrar till. okkar framsóknarmanna, og virtust þær fara mjög í taugarnar á honum. Það undrar mig ekki, því að hugur þessa hæstv. ráðh. og hans flokksbræðra nær í raun og veru ekki út fyrir Reykjavík, - kannske til Keflavíkur, Hafnarfjarðar og einstöku sinnum upp á Akranes, - lengra nær ekki hugur og starf þessa hæstv. ráðh. og hans flokksbræðra, vegna þess að ráðh. sagði, að vegir og brýr væru því nær eingöngu í þágu bændanna í landinu. Ráðh. þarf ekkert á vegum að halda, þegar hann þarf að skreppa út á land eða hans flokksbræður. Það er ekki í þeirra þágu, það er í bændanna þágu og þeirra, sem dreifbýlið byggja, sem vegirnir eru gerðir, en ekki annarra, eftir þeim ummælum, sem hæstv. ráðh. lét í veðri vaka. Hæstv. ráðh. og hans flokksbræður varðar ekki um græðslu lands, skógrækt og sandgræðslu og framræslu og annað það, sem kann að bæta lífskjör þeirra, sem dreifbýlið byggja, og almennings alls í landinu og komandi kynslóða. Þetta eru allt aukaatriði hjá hæstv. viðskmrh., og það er eingöngu framsóknarbull að vera að reyna til þess að auka þessa starfsemi og tryggja þjóðinni góðar búvörur í framtíðinni með því að rækta landið. Nei, ráðh. telur, að það megi eins sækja út fyrir landsteinana kjöt og mjólk, eins og vera að kaupa það innanlands á miklu lægra verði en ég hygg að þekkist a.m.k. í okkar nágrannalöndum, því að ég efast mjög um, samanborið við laun og annað, að þar séu landbúnaðarafurðir jafnódýrar og hér er, og því ekki að gera allt, sem unnt er, til þess að geta í framtíðinni útvegað fólki jafnhollar og góðar og ódýrar vörur og landbúnaðarvörurnar eru nú í dag? Þetta getur ráðh. allt saman reiknað á kostnað okkar bændanna einna og annarra ekki. En ég hygg, að sá hópur verði fámennur, sem fylgir þessum hæstv. viðskmrh. að málum í þessum efnum, jafnvel ekki allir Alþýðuflokksmenn. Ég held, að ráðh. hefði gott af að hugleiða, hvernig verkamannastjórnin í Noregi býr að landbúnaðinum þar og hvernig Verkamannaflokkurinn beitir sínu áhrifavaldi til þess að tryggja og efla norska landbúnaðinn. Þar ríkir nákvæmlega sami hugsunarháttur og ríkti hér áður fyrr, meðan segja má að Alþfl. væri i blóma undir forustu Jóns Baldvinssonar. En sem vitað er, þá hefur þessum flokki - Alþfl. - hrakað mjög síðan og skilur ekki orðið þýðingu atvinnulífsins fyrir þjóðina lengur. En ég vil benda hæstv. viðskmrh. á, hvað Verkamannaflokkurinn norski gerir fyrir norsku bændastéttina og þá, sem vilja leggja út í að yrkja jörðina, sem kallað er. Það er vitað mál, að Norges Småbruk- og Bustadbank veitir styrki og lán til byrjenda í búskap, og nema þeir styrkir eða óafturkræf framlög allt að því 12200 norskum kr. á býli, og þar fyrir utan eru veitt vaxtalaus lán í allt að 7 ár og mega nema að upphæð 40 þús. norskra króna, - þetta er til peningshúsabygginga, - og þar fyrir utan allt að 10 þús. norskar krónur til íbúðarhúsabygginga. Fyrir utan þetta til bygginganna eru veittir jarðræktarstyrkir, bæði til framræslu, grjótnáms og túnræktar og einnig til að rækta beitilönd, til vegagerðar, vatnsleiðslu og til skolpleiðslu, fyrir utan svo það, að margs konar styrkir eru veittir til búfjárræktar þar í landi. Þetta telja Norðmenn mjög þýðingarmikið, til þess að þeir geti í framtíðinni tryggt það, að þeir verði sjálfum sér nógir með þær nauðsynlegu fæðutegundir, sem landbúnaðurinn veitir hverri þjóð, sem kann að meta gildi hans. Það er líka vitað mál, að Bretar hafa stóraukið alla styrktarstarfsemi til eflingar landbúnaðinum, síðan þeir voru innilokaðir á stríðsárunum síðast. Þá skildu þeir fyrst, hvers virði landbúnaðurinn var fyrir brezku þjóðina. En vera má, að Ísland þurfi að vera einangrað og innilokað, til þess að hæstv. viðskmrh. skilji þýðingu landbúnaðarins fyrir íslenzku þjóðina. Það er hart að þurfa að hlusta á það hér í sölum Alþingis af vörum talsmanna hæstv. ríkisstj., að þeir, sem lengstan hafa vinnudag í landinu, skuli vera óverðugir launa sinna, eins og greinilega hefur komið í ljós hjá hæstv. viðskmrh. Ég mótmæli þeirri samdráttaríhaldsstefnu, sem hæstv. ríkisstj. boðar nú í landbúnaðinum. Hins vegar vænti ég þess, að hæstv. ríkisstj. sjái sóma sinn í því, að nú þegar geti hafizt lánveitingar úr stofnlánadeildum Búnaðarbankans, svo að bændur þurfi ekki lengur að bíða á milli vonar og ótta um það, hvort þeir fái nokkurn eyri að láni út á þær framkvæmdir, sem þeir hafa gert á þessu ári og framkvæmt undir þeirri mestu dýrtíð, sem skollið hefur nokkru sinni yfir land og þjóð, og að þau lán verði með þeim hætti, að bændastétt landsins stafi engin hætta af í framtíðinni. Hæstv. viðskmrh. segist vera á móti frv. þessu. En á hvern hátt ætlar þá hæstv. ráðh. að leysa þetta vandamál? Eða ætlar hæstv. ráðh. enn einu sinni að ýta málinu til hliðar og gera ekki neitt, því að fyrir aðgerðaleysi hæstv. núv. ríkisstj. og fyrrv. ríkisstj. er málið komið á þann veg, sem þegar hefur verið lýst, og mundi ekki neinum vandkvæðum hafa valdið, ef þessar tvær ríkisstj. á s.l. tveimur árum hefðu tekið skynsamlega á málunum, eins og jafnan hefur verið gert áður. Þetta mál verður að leysa, og það verður ekki leyst á annan skynsamlegri og betri hátt en þann, sem fram kemur í frv. þessu. Þess vegna vænti ég þess, að hæstv. ríkisstj. sjái sóma sinn í því að samþykkja þetta frv., og mun hennar vegur og vegsauki verða að meiri hjá bændastétt landsins heldur en nú blasir við og hefur blasað við síðan hún kom til valda.



Herra forseti. Þessi ræða var hv. 1. þm. Vesturl. því miður til minnkunar. Ég skal segja það aftur, að þessi ræða var hv. 1. þm. Vesturl. því miður til minnkunar. Ég ber engan óvildarhug til hans og hlakka því ekkert yfir því, en staðreynd er það engu að síður, og það þykir mér undarlegt, að sú algerlega málefnalega gagnrýni, sem ég setti fram á sínum tíma á stjórn landbúnaðarsjóðanna, skuli hafa orðið til þess, að fyrst og fremst hann hefur ekki leitazt við að svara þeim ádeilum málefnalega, heldur kýs þann kostinn að beina, að því er ég vildi segja, algerlega ósæmilegum skeytum að mér persónulega. Það skiptir mig engu máli. Ég mun að vísu andmæla því, sem hann sagði, í örfáum orðum á eftir, en hins vegar halda mér við málefnið. Ég endurtek það, að hann hafði ekkert að segja um raunverulegt vandamál stofnlánasjóða landbúnaðarins. Hann veit þó, í hverju það vandamál er fólgið. Hann veit, að vandamálið er fólgið í því, að árlegur rekstrarhalli sjóðanna er nú miklu meiri en þær fjárveitingar, sem sjóðirnir fá á Alþ. og hafa fengið undanfarin ár með samhljóða atkv. alþm. Þannig hefur verið á málum haldið, að þessar fjárveitingar duga ekki í ár til þess að halda uppi þeim lánum, sem sjóðirnir hafa innt af hendi undanfarin ár, og enn alvarlegra er þó ástandið, ef lengra er horft fram í tímann, því að það er alveg augljóst mál, að á næsta ári mundu útlán sjóðanna verða að minnka niður í brot af því, sem þau eru núna, ef ekki yrði gripið til alveg sérstakra ráðstafana. Hv. deildarmönnum er áreiðanlega algerlega ljóst, að við samþykkt þessa frv., þó að við létum að vilja flm. og samþ. það, gerist það eitt, að kvittað er fyrir verulegan hluta af syndum fortíðarinnar og gengisáhættunni, sem verið hefur að veltast á sjóðina undanfarin ár, er velt yfir á allan almenning í landinu, með því að hver einasti fjölskyldufaðir í landinu yrði látinn skrifa undir um 4000 kr. skuldabréf. En vandi framtíðarinnar er algerlega óleystur. Á hann er ekki minnzt í grg. frv. Á hann hefur ekki verið minnzt í einni einustu af ræðum formælenda frv. Hér heldur hv. 1. þm. Vesturl. skapmikla ræðu, sem kemur upp um það, að honum er mjög heitt í hamsi, og hafði ekki eitt einasta orð að segja um það, hvernig eigi að leysa vandamál sjóðanna á næsta ári og á næstu árum. Þetta vil ég kalla ámælisvert á hæsta stigi. Það er ósköp auðvelt verk að fleygja inn á Alþ. frumvörpum um að gefa kvittun fyrir gamlar syndir, og það gera þessir hv. þm. Hitt gera þeir ekki, sem þó ætti að vera höfuðskylda þeirra, ef þeir bera þann góða hug til landbúnaðarins, sem þeir láta í veðri vaka, að koma fram með raunhæfar till. um lausn framtíðarvandans. Eftir þeim hef ég lýst áður, og þær sjá ekki dagsins ljós. Meðan þær eru ekki lagðar fram, fæ ég ekki varizt þeirri hugsun, að það sé kannske eitthvað annað, sem fyrir þeim vakir með þessum tillöguflutningi, en það eitt a.m.k. að rétta hag bágstaddra íslenzkra bænda. Það skyldi ekki vera, að tilgangurinn að öðrum þræði a.m.k. væri að hafa í frammi áróður, að gera sig góða í augum þeirrar stéttar, sem þeir telja kjörfylgi sitt fyrst og fremst komið undir. Hv. þm. hafði það eftir mér, að ég hefði sagt, að hækka ætti vexti af landbúnaðarlánum og láta bændur bera gengisáhættuna. Það, sem ég sagði um þetta efni fyrst og fremst, var, að við yrðum að gera okkur ljóst, að erlend lán verða ekki tekin án nokkurrar gengisáhættu, og spurningin er, hver eigi að bera hana. Einhver hlýtur að bera hana. Ég sagði, að það væri eðlilegast, að þeir bæru hana, sem nytu lánanna, en ef það væri ekki talið eðlilegt af einhverjum ástæðum, yrði að benda á þá aðila, sem sanngjarnara væri að láta bera hana heldur en þá, sem lánin fá. Hitt er of ódýr afstaða til málsins að segja: Þjóðin í heild skal bera hana. Þeir aðrir, sem þannig verða að bera áhættu fyrir eina stétt, hafa vissulega líka rétt til þess að segja: Nei, það skal hver bera þá byrði, sem hann nýtur góðs af. Um það, hvort hækka ætti vexti af landbúnaðarlánunum, hef ég aldrei sagt, að það væri nauðsynlegt eða sjálfsagt að fara inn á þá braut, allra sízt að láta landbúnaðinn bera markaðsvexti. Þm. getur lesið þær ræður, sem ég hef haldið um þetta, og það mun hvergi finnast þar. Hitt sagði ég, að ég væri ekki sannfærður um, að það væri hin rétta landbúnaðarpólitík að halda vöxtum niðri í algerlega óeðlilegu lágmarki, og það stend ég við og það skal ég segja aftur, því að það er sannfæring mín, að um það má mjög deila, hvort heppilegt er fyrir landbúnaðinn sjálfan að fara með vexti af stofnlánum hans niður fyrir eðlilegt mark. Hitt getur vel komið til mála, að ívilna landbúnaðinum eitthvað, jafnvel talsvert, með vöxtum, sem eru lægri en almennir markaðsvextir, en í þessum efnum eins og fleiri verður að hafa nokkurt hóf á. Ef bilið á milli þeirra vaxta, sem landbúnaðinum og öðrum atvinnuvegum kynni að vera gert að greiða, og markaðsvaxtanna er orðið óeðlilega hátt, er ekki aðeins heildinni gerður ógreiði með slíkri pólitík, heldur jafnvel þeim atvinnugreinum, sem slíkra algerlega óeðlilegra forréttindavaxta njóta, því að þá er efnt þar til fjárfestingar, sem til frambúðar reynist ekki heppileg. Þetta eru skoðanir, sem ekki aðeins ég hef einn, heldur fjölmargir fleiri, sem um langt skeið hafa fjallað um þessi mál og önnur þeim skyld. Hv. þm. vitnaði til þess, að ég hefði greitt atkv. á móti frv. um vaxtahækkun ræktunarsjóðs árið 1954. Það er rétt. Ég átti þá sæti í fjhn. Nd., en einmitt þar kom fram í ræðu, sem ég flutti sem frsm. minni hl., þessi hugsun, sem ég nú er að lýsa, svo að ég vísa algerlega heim til föðurhúsanna ásökunum um, að ég hafi skipt um skoðun í þessu máli. Þó var ég þá í stjórnarandstöðu, en er nú í stjórn. Með leyfi hæstv. forseta, ætla ég að leyfa mér að lesa nokkrar setningar úr ræðu minni þá, sem taka af öll tvimæli um, hvernig ég þá leit á málið, og það er í öllum aðalatriðum eins og ég lít á málið nú: „Ég gat ekki stutt framgang þessa máls, þegar það var til umr. í hv. fjhn., og hef gefið út sérstakt nál., þar sem ég legg til, að frv. verði fellt. Ég tók það fram við meðferð málsins í n., að í sjálfu sér væri hækkun á hinum mjög svo lágu vöxtum, sem ræktunarsjóður hefði lánað við undanfarið, engin frágangssök, ef þessi vaxtahækkun væri liður í almennri viðleitni hæstv. ríkisstj. til þess að bæta hag ræktunarsjóðsins og gera honum kleifara en ella að gegna því hlutverki sínu að stuðla að aukinni ræktun í sveitum landsins. Það má auðvitað um það deila, hversu æskilegt sé að haga stuðningi við landbúnaðinn að mjög verulegu leyti á þann hátt að veita honum lán með vöxtum, sem eru miklu lægri en almennir markaðsvextir. Það má með nokkrum rökum halda því fram, að aðrar leiðir væru fullt eins vel til þess fallnar að efla landbúnaðinn og stuðla að ræktun í sveitum og að veita honum lán með vöxtum, sem séu langt undir markaðsvöxtum. En meðan engar slíkar ráðstafanir eru gerðar, meðan ekki bólar af hálfu hæstv. ríkisstj. á neinni viðleitni í þá átt, hvorki að gera aðrar almennar ráðstafanir til þess að efla ræktunina í sveitum landsins né heldur að auka lánsfé sjóðsins, þá tel ég, að þessi ráðstöfun ein út af fyrir sig, að hækka vextina, geti ekki verið til góðs. Ég les ekki meira, en í þessu nál. og þessari ræðu kemur það greinilega fram, sem ég fyrir sex árum lagði höfuðáherzlu á, nauðsyn sjóðsins, að honum yrði aflað nýs fjár, meira fjár, með heilbrigðum hætti, og það væri sjóðunum og landbúnaðinum miklu meira virði en að halda lánsfjárvöxtunum óeðlilega lágt undir markaðsvöxtum. Jafnvel þarna kemur því fram greinilega sama grundvallarskoðunin og ég hef verið að halda fram í þeim ræðum, sem ég hef flutt um þetta mál nú hér í hv. d. Af þeim fáu setningum, sem ég las þarna, má líka marka, við hvaða rök sú fullyrðing á að styðjast, sem hv. þm. hefur margendurtekið, að mig skorti algerlega allan skilning á högum landbúnaðarins, ég sé að storka bændastétt landsins, ég vilji leggja á bændur sem þyngstar byrðar, jafnvel að ég vilji láta sækja kjöt og mjólk til útlanda, eins og hv. þm. sagði. Þetta eru allt saman fjarstæður, sem alveg ástæðulaust er að elta ólar við, og of miklar til þess, að ástæða sé til að orðlengja og svara þeim. Að síðustu vil ég aðeins segja örfá orð um þá vægast sagt mjög lítið smekklegu árás, sem hv. þm. gerði á mig persónulega fyrir að sækjast sérstaklega mikið eftir völdum og embættum. Hann sagði, að ég hefði fyrir nokkrum árum ekki látið mér nægja að sem ráðh. og prófessor, heldur sótt um þriðja stórembættið. Nú veit hv. þm., að það fer ekki saman að vera ráðh. og prófessor og ég er aðeins annað í einu. Ég hef aldrei haft neitt annað embætti, síðan ég lauk embættisprófi, en að vera prófessor við háskólann, fyrr en ég gerðist ráðh., og gegndi auðvitað ekki prófessorsembættinu á meðan. Svo segir hann, að ég hafi framið þá reginsynd að sækja um þriðja embættið, forstjóraembætti, eins og ég hafi ætlað mér að vera allt í senn, ráðh., prófessor og forstjóri. Slíkur málflutningur er vægast sagt til mikillar minnkunar fyrir þann, sem hann hefur í frammi. Ég sé ekki, hvaða goðgá gat í því falizt, að ég sækti um starf opinbers starfsmanns, sem auglýst hafði verið laust til umsóknar, eftir að sú stjórn, sem ég hafði tekið sæti í á miðju ári 1956, var farin frá, og ég átti sæti í bráðabirgðastjórn, sem vitað var að aðeins gat setið í nokkra mánuði. Þá gerði ég það - og þarf engan að biðja afsökunar á því - að sækja um forstjórastarf við opinbera stofnun, sem auglýst var laust til umsóknar, ekki til að gegna því ásamt ráðherraembætti og prófessorsembætti, heldur til þess að gegna því einu, ef mér yrði veitt það. Nú fór að vísu svo, að það kom aldrei til þess, að mér yrði veitt það eða veitt það ekki, vegna þess að ég tók umsókn mína til baka, áður en til veitingar kom, svo að öll stóryrði eða dylgjur, sem hv. þm. kaus að leggja inn í orð sín um þetta efni, voru algerlega út í bláinn. Ég heyrði aldrei, hvorki opinberlega né í einkaviðræðum, neinn mann draga í efa, - og er ánægður með það og þakklátur fyrir það, að ég hefði í sjálfu sér verið hæfur til að gegna þessu embætti. Önnur atriði ollu því hins vegar, að ég kaus að draga umsókn mína um það til baka. Svo fór og nokkru seinna, að ný ríkisstj. var mynduð, sem ég var valinn til þess að taka sæti í. Það er því algerlega rangt, að ég hafi ekki fengið það embætti, eins og hann lét liggja að, og það á þá væntanlega að skiljast þannig, að það hafi orðið þrátt fyrir mikla eftirgangsmuni. Nú veit hv. þm. vel, að það var starfsbróðir minn í ríkisstj. og flokksbróðir minn, sem átti að veita embættið, svo að eftir þeirri reynslu, sem er af slíkum embættisveitingum hér á landi, getur hver sagt sér það sjálfur, hvort ég hefði ekki haft sæmilega aðstöðu til þess að hljóta það, ef ég hefði sótt það mjög fast, sem ég ekki gerði og opinberlega kom fram í því, að ég tók þá umsókn til baka. Þetta veit hv. þm. áreiðanlega allt saman, og þeim mun ósmekklegra er af honum að gera mál eins og þetta að umtalsefni hér í þessum umr. og ber aðeins vott um, að honum hlýtur að finnast málstaður sinn og sinna félaga í þessum efnum vera sérstaklega lélegur og að hann hafi staðið alveg sérstaklega höllum fæti, fyrst til jafnlítilmótlegra röksemda er gripið og hér hefur verið beítt, og orðlengi ég ekki frekar um þetta. Ég sé ekki ástæðu til þess að tala meira í þessu máli. Ég hef sagt það, sem ég tel máli skipta í sambandi við efni málsins. Þegar ég fyrst hóf umr. um það, sem miður hefði farið í stjórn þessara sjóða, var það til þess fyrst og fremst að vekja athygli hv. þdm. á því, að málefni þessara sjóða væru komin í fullkomið óefni og að það hlyti að teljast eitt meginviðfangsefni ríkisstj. og Alþingis, einmitt nú á þessu ári, að gera frambúðarlausn, að ráða til frambúðar fram úr þeim vanda, sem hér steðjaði að. Ég vildi undirstrika að með þessu frv. væri aðeins leystur meginvandi fortíðarinnar, en ekkert sagt um vanda framtíðarinnar. Það þótti mér hafa á sér því miður mikinn áróðursblæ, að þannig skyldi á málum sjóðanna tekið, þar sem það var lagt til með þessu frv., flm. þess kusu sér sem mestan heiður af kvittuninni fyrir gamlar syndir, en vildu með ánægju horfa á núv. ríkisstj. glíma við þann gífurlega vanda, sem fram undan er. Þetta er e.t.v. mannlegt, en stórmannlegt er það ekki, og mér fannst engin ástæða til að láta málið fara til n., án þess að vakin yrði athygli á þessu atriði og þeim vanda, sem hér væri um að ræða. Að allra síðustu vil ég svo aðeins segja, að það mun koma í ljós við þá tillögugerð, sem ríkisstj. mun hafa uppi og á að hafa uppi varðandi vandamál þessara sjóða, hvern hug ég og mínir samflokksmenn bera til landbúnaðarins. Það mun koma í ljós á sínum tíma. Þá mun það koma í ljós, hvort mig eða samflokksmenn mína vantar í raun og veru þann skilning á högum og þörfum landbúnaðarins, sem hv. þm. var að bera mér á brýn í sinni ræðu.



Herra forseti. Mál það, sem hér er til umr., var rætt hér nokkuð fyrir meira en viku, og hafa talað tveir framsóknarmenn m.a. hv. 1. þm. Norðurl. e. og hv. 1. þm. Vesturl., og ég vil segja það strax, að málflutningur þeirra bar miklu meiri vott um storkun í garð hæstv. ríkisstj. en vilja að leysa vandasamt mál. Þetta mál, fjármálaástand Búnaðarbankasjóðanna, er að áliti a.m.k. allra bænda mjög stórt mál og nauðsynlegt, að hægt sé að leysa það á viðunandi hátt. En að halda hér ræður eins og t.d. hv. 1. þm. Norðurl. e. flutti hér á dögunum um móðuharðindin miklu 1960, það er ekki til að greiða fyrir málum, að þau vinnist eða að hægt sé að leiða þau farsællega í höfn. Hæstv. viðskmrh. gerði hér mjög glögga grein fyrir því, hvernig högum þessara sjóða er nú komið, sjóða Búnaðarbankans, ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs, og ég taldi mjög nauðsynlegt að gera einmitt glögga grein fyrir, hvernig þetta stæði, því að það kom ekki nógu glögglega fram í grg. né heldur ræðum flm. þessa frv., sem hér er um að ræða, og þessi skýrsla hæstv. viðskmrh. var, eins og ég sagði, greinargóð og að mestu leyti án áreitni í garð þeirra manna, sem með stjórn þessara sjóða hafa farið á undangengnum allt að tíu árum, og við vitum nú, hvernig niðurstaðan er af því, hvernig þessum sjóðum hefur verið stjórnað. Ég ætla ekki að fara hér að kasta neinum steinum að þeim mönnum, sem með stjórn sjóðanna hafa farið, sem er bankaráð Búnaðarbankans og sá ráðh., sem farið hefur með. búnaðarmálin á þessu tímabili lengst af. En við vitum, að það er mjög illa komið fyrir sjóðunum og að það er að áliti okkar bænda a.m.k. óumflýjanlegt, að ríkið gefi stórfé með þessum stofnunum, eins og lagt er til í þessu frv., sem hér um ræðir. En málið er ekki að heldur leyst á fullkominn hátt, því að þá er eftir framtíðin. Eftir því sem ég tók eftir í ræðu hæstv. viðskmrh., gekk hann út frá því sem gefnu, að það yrði að koma sjóðunum á réttan kjöl. Hins vegar vék hann að því með almennum orðum, hvernig þessu mundi verða bezt fyrir komið í framtíðinni. Það voru aðeins bollaleggingar, hugmyndir, sem rétt væri að tala um, á meðan verið væri að finna framtíðarlausn á vandamálum sjóðanna. Það kom einnig fram í ræðu hjá hæstv. landbrh. síðar, að þetta mál er einmitt á umræðustigi hjá stjórninni, og ég held, að hæstv. d. eða hv. þm., sem telja sig vera fyrst og fremst fulltrúa bænda, bæti ekki fyrir málinu með því að flytja ræður eins og þeir hafa flutt hér, hv. 1. þm. Vesturl. og hv. 1. þm. Norðurl. e. Eins og ég sagði áðan, vil ég ekki kasta neinum steinum að stjórn Búnaðarbankans né heldur ráðh. í þessu efni, þó að það verði að viðurkennast, að mjög illa er komið fyrir þessari stofnun, eins og ætíð fer, þegar mál eru látin dankast ár frá árí í stað þess að leysa þau í áföngum jafnóðum, og eðlilegast hefði verið að afla þessum sjóðum tekna á undangengnum árum í áföngum. En þessari stofnun er nokkur vorkunn, þó að fyrir henni hafi farið eins og öðrum stofnunum í þessu landi á sama tímabili. Það mun vera leitun á þeirri stofnun í landinu, sem hefur ekki látið fjármál meira og minna dankast til óheilla á þessu tímabili, og ég vil aðeins til samanburðar taka æðstu stofnun ríkisins, ríkið sjálft. Ég hef verið að blaða í ríkisreikningum 1957, 1958 og 1959 og rekið mig þar á glöggt dæmi um, hvernig stjórnmálaástandið hefur verið og hvernig á málum hefur verið haldið. Það eru ríkisábyrgðirnar. Þær eru í dag hátt í 1600 millj. kr., og það hefur verið bætt á þennan lið ríkisábyrgðanna árlega á þessu tímabili alveg furðulegum upphæðum. Þetta er komið í slíkt óefni, að það verður í tauma að taka. Á árinu 1957 greiddi ríkissjóður upp í ábyrgðarskuldir 22 millj., 1958 24 millj., 1959 29 millj., og nú er talað um, að í ár verði ríkið að greiða 40 millj., og mér kæmi ekki á óvart, þó að það þyrfti að greiða 50 millj. á árinu 1961. Ég tek þetta aðeins sem dæmi um það, hvernig fjármálunum hefur verið stjórnað á þessu undangengna tímabili. Og virðist stjórn Búnaðarbankans hafa verið ákaflega svipuð og á mörgum öðrum sviðum. Ég get ekki farið nánar út í það, hvernig fjármálastjórn bankanna er, því að mig brestur þar kunnugleika til. Ég endurtek það, að þetta ástand Búnaðarbankasjóðanna er mjög alvarlegt og mjög nauðsynlegt, að hægt sé að leysa þar úr á farsælan hátt, og held ég, að það verði bezt gert með rólegu umtali og rólegri yfirvegun, en ekki með storkunaryrðum í garð hæstv. ríkisstj., sem ég veit að er að reyna að leysa málið. Svo kemst ég ekki hjá, úr því að ég minntist á hina furðulegu ræðu, sem 1. þm. Norðurl. e. flutti hér á dögunum, að taka þá ræðu svolítið betur til athugunar, áður en ég lýk máli mínu, ekkí sízt þar sem blað hans, Tíminn, hefur gert honum þann óleik að útvatna ræðu hans í þremur eða fjórum blöðum og blaðið Dagur á Akureyri hefur einnig tekið undir það. Þm. tilfærði orð eftir bónda einum einhvers staðar í einhverjum dal, líklega þröngum dal án viðsýnis: „Það er hart að þurfa að lifa móðuharðindi af manna völdum.“ Þessi orð áttu að hafa verið töluð á mannfundi í kjördæmi hans. Þau gerði ræðumaður að sínum orðum eins og hver önnur aðfengin snilliyrði. Enn fremur kryddaði hann ræðu sína með skáldlegu erindi eftir Jón Helgason um óþverrann upp úr Laka. Þessir voru textarnir og niðurstaða útleggingarinnar á þessa leið: Ástandíð í Þingeyjarþingi og annars. staðar í kjördæmi þessa hv. þm. haustið 1960 er eins og móðuharðindin 1783 og 1784. Vorið 1784 hefur fengið nafnið „dauðavorið. Nafnið eitt segir svo ömurlega sögu, að um hana ætti að tala á annan veg en þessi hv. þm. gerir. Hvernig var ástandið í þessum landshluta þá og veturinn og sumarið á undan? Eitrað gras, öskudyngjur, ólyfjan í lofti, ónýt hey nema fyrningar, fénaður féll unnvörpum í haga og húsi og landslýðurinn hópum saman á eftir af bjargarskorti. Vel má vera, að orð bóndans og samlíking sé rétt eftir höfð. Þó þarf það ekki að vera. Líklegra er, að þm. hafi verið haldinn misskilningi og tekið tvíræð orð bóndans öðruvísi en vera átti. En látum það liggja á milli hluta. Engan bónda þekki ég, sem dytti í hug að jafna saman því dýrðarsumri 1960 og dauðavorinu 1784, nema máske einn, sem bjó við útsker á Tjörnesi eins og Þórarinn Nefjólfsson, en er nú hættur. Þessi hv. þm. er oft beinskeyttur, þegar hann beinir geiri sínum eða leggur ör á streng, en nú geigar ör hans miklu meir en örin góða hjá Hemingi Áslákssyni, þegar hann skaut eplið á kollinum á barninu án þess að skadda höfuð þess né heldur börkinn á eplinu. Það var fallegt skot. Allar sveitir eru líka að fara í eyði, segir þessi hv. þm., og þorpin líka, skilst manni. Tíminn segir: já, já, já - og hjálparkokkar í ýmsum áttum segja líka: já, já, já, já, -- og allt af völdum illra verka Íslandsstjórnar 1960. Það var einu sinni maður, sem hét Axlar-Björn. Hann varð fyrir þeim ósköpum að geta ekki séð sólina í heiðskíru veðri og var þó alsjáandi á allt annað. Hannes Hafstein segir, að hjartans ís sé miklu verri en landsins forni fjandi, sem Matthías kvað um, hafísinn. Á fjölmennum slægjufundi um veturnæturnar síðustu í einni mikilli sveit í kjördæmi þessa hv. þm. sagði einn framámaður framsóknarmanna í aðalræðu, að framkvæmdir á árinu 1960 og umbætur í þeirri sveit hefðu verið viðlíka og á árinu á undan eða engu minni. Hið sama get ég sagt úr minni eigin sveit, sem líka er stór og fjölmenn. Ekki nefndi þessi maður móðuharðindin. Á þennan hátt er landeyðingin, sem um er talað. Ég þykist vera nokkuð kunnugur í sveitum og veit vel, að þar skein sól með allra mesta móti í sumar. Þó vil ég ekki gera lítið úr örðugleikum margra bænda, sem stafa mjög, þegar rétt er rakið, af margs konar mistökum í stjórnarfari undangengin ár. Axlar-Björn tapaði sjón á sólinni vegna eigin misgerða. 1. hv. þm. Norðurl. e. virðist ekki sjá framar neina sól yfir sveitum, aðeins bláa móðu og eitraða. Ekki er það þó fyrir eigin misgerðir, því að þar er enginn misgerðamaður á ferð. En hvers vegna? Okkar maður, bóndinn, sem vitnaði í móðuharðindin, hefur, að ég hygg, átt við allt annað en þm. hélt. Hann hefur átt við móðu blekkinganna, sem sumum finnst að fyllt hafi loftin blá lævi nú um 11 mánaða skeið - og lengur þó. Sú móða hefur ollið upp úr bræðrum tveim: Tímanum og Þjóðviljanum, í 600–700 tölublöðum hina síðustu mánuði, þó að ekki komist hún samt í neinn samjöfnuð við móðuharðindin 1783–84. Máske hefur bóndinn okkar líka kynnzt einhverju þess konar í einhverju samkomuhúsi, þar sem ollið hafa vondar gufur upp úr einhverjum Laka og fyllt samkomusalinn. Móðan mikla eitraði allt Ísland 1783 og 1784. Hún eitraði klaufir kinda og kúa, svo að þær duttu af, fæturna, granirnar, tennurnar, skepnuna alla, unz hún lá dauð í haga eða við jötu. Það, sem á eftir kom, er of hörmulegt til að gera það að fíflskaparmálum og jafna við dýrðarhaustið 1960. Að fara með slíkt er aðeins að draga burst úr eigin nefi og stappar nærri sagnfræði Vellygna-Bjarna. En Bjarni var fyndinn maður í sínum sögum, en hvað eigum við að kalla svona sagnfræði og málafylgju?