Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Einar Jónsson Í nótt, þegar fundi var frestað, stóð svo á, að jeg var næstur á mælendaskránni. Ber mjer því að byrja að þessu sinni. Að vísu er það svo, að brotsjóirnir lenda mest á þeim, sem fyrstir eru í för. Svo var það í nótt um hv. 1. þm. Skagf. (MG), en vita má um leið, að þeir, sem andmæltu honum mest, voru ekki hálfir menn á við hann að neinu leyti. Þar verður öðru máli um mig að gegna, en jeg mun reyna að segja ekkert annað en það eitt, sem rjett er og satt. Það stendur nú svo einkennilega á fyrir mjer, að þetta er í 12. sinn, sem jeg er við eldhúsdagsumræður hjer á Alþingi. Alla þessa eldhúsdaga hefi jeg hlustað eftir svörum stjórnanna, og hefi jeg aldrei heyrt neina eiga eins erfitt til andsvara og núv. hæstv. stjórn í nótt. En þetta er ofureðlilegt, því að jeg hefi aldrei. frá því jeg komst til vits og ára, vitað ríkjandi stjórn gera eins mörg axarsköft og þessi hefir gert þann stutta tíma, sem hún hefir með völdin farið. Það mun nú ekki þykja gott að kasta slíkum orðum fram algerlega órökstuddum, en í viðbót við það, sem áður er komið, skal jeg nú tína til eitt eða tvö atriði, sem sanna, að þetta er ekki algerlega úr lausu lofti gripið. Skal jeg um leið játa, að mjer þykir leiðinlegt að ráðast á garðinn, þar sem hann er lægstur, og þótt jeg sje ekki beint skyldugur til þess, þykist jeg þó mega til, vegna mála, sem mitt kjördæmi snerta. Þar vil jeg fyrst nefna hjeraðsskólamálið, sem mörg undanfarin ár hefir verið mikið áhugamál bænda í Árnes- og Rangárþingum og þeir treysta hæstv. stjórn til að styðja og styrkja. Enda eru til margar umsagnir frá hæstv.dómsmrh. á undanförnum árum um fylgi við það mál. En jeg tel hann ekki veita því máli mikinn stuðning, þegar hann leggur samþykki á, að skólinn verði einn fyrir tvö hjeruð, ef hann ætlar síðan að reisa hann á hjara annarar sýslunnar. Því að nú hefi jeg heyrt, að skólann eigi að reisa á Laugarvatni, þrátt fyrir öll mótmæli sýslubúa í báðum sýslunum og óskir þeirra. - Fyrir einu ári völdu sýslunefndir báðar nefnd til að velja skólasetrið og fengu oddamann skipaðan af stjórninni. Fjell alt í ljúfa löð hjá sýslunefndum og var ákveðið, að úrskurði þessarar nefndar skyldi almenningur hlýða. Þessi nefnd leit svo á, að besta skólasetrið væri að Árbæ í Holtum. Jeg er þessu alveg samþykkur, ekki síst vegna fossins í Rangá, sem fellur hjá bænum og getur orðið skólanum ljós- og hitagjafi. En ef nú á að fara að snúast á ný í málinu og flytja skólann á fjarsta horn Árnessýslu, tel jeg ekki rjett að farið. Jeg skal nú játa, að jeg er ekki svo kunnugur gangi þessa máls í seinni tíð, að jeg geti fullyrt, hvað er að gerast, en hitt get jeg fullyrt, að hjeraðsbúar verða ekki ánægðir, nema valinn verði sá staður handa skólanum, sem nefndin taldi hæfastan. Mjer er dálítið sárt um þetta mál, austurhjeraðanna vegna. Þar sem mentunarleysið er mikið, er mikil nauðsyn að reisa góða skóla. En það verður að fara rjetta leið í því sem öðru. Til að þreyta hv. deild ekki mikið lengur, get jeg nú látið útrætt um þetta mál. Jeg legg það ekki í vanda minn að halda tveggja klukkutíma ræður, eins og viss þingmaður gerir. Jeg var þessum hv.þm. fyrst samtíða í hv.Ed. í fyrra, og mjer er engin launung á því, að hann þreytti mig óskaplega með sínum eilífu ræðuhöldum. Þessum ræðum, sem altaf voru langar og einatt leiðinlegar. Þá vil jeg minnast á annað nauðsynjamál austurhjeraðanna, járnbrautina. Tvo undanfarna daga hafa komið fram fyrirspurnir til hæstv.atvmrh. (TrÞ) um þetta mál, frá mjer og hv. 1. þm. Skagf. (MG). Við fengum nokkuð greinileg svör um það, hvað málinu liði, en loðin að því leyti, að hæstv. ráðh. vildi ekki lýsa sinni eigin afstöðu. En úr því að minst er á þetta mál, sakar ekki að rifja það upp fyrir hæstv. ráðh., að jeg hefi heyrt hann tvisvar tala um þetta mál og komast í miklar mótsagnir við sjálfan sig. - Við vorum saman á fundi að Ægisíðu sumarið 1926, og þegar hæstv. ráðh. var spurður um afstöðu sína til járnbrautarmálsins, þá sagðist hann vera vinur bændanna í því máli sem öðrum. Bændum þótti gott að heyra þetta, enda höfðu þeir sjeð skrif í sömu átt í blaði hans og hjeldu, að þeir mættu treysta honum. - En jeg stóð hjer inni í hv. deild í fyrra, þegar greidd voru atkvæði með nafnakalli um þetta mikla mál, og þá kom það undarlega fyrir, að jeg heyrði núv. hæstv.atvmrh. segja ákveðið nei. Þar með var hæstv. ráðh. kominn í brigðmælgi gagnvart bændum; því er ómögulegt að neita. En ef hann vildi nú málsins vegna og þessara landshluta snúast enn á ný í málinu, þá yrði hann maður að meiri og betur þokkaður í austursveitunum. Það er leiðinlegt fyrir hvern þingmann að geta vitnað í svo og svo margt, sem stjórnin hefir á samviskunni, og geta talið upp syndir hennar dægrum saman. En það ætti að vera hægðarleikur um núv. hæstv. stjórn. Væri t. d. ekki vert að minna hæstv. stjórn á nokkur atriði, sem eiga sammerkt í ýmsu, en þó er ekki til neins um að tala, nema stjórnin bætti ráð sitt eða þjóðinni yrði það til leiðbeiningar! T. d. væri ekki fjarri sanni að minna á allar fullyrðingar í „Tímanum“ um einkasölur á mörgum vörum, um stýfingu peninganna og margt annað, sem hæstv. stjórn er nú bersýnilega horfin frá. Af hverju er hún horfin frá því? Af því að nú sjer hún, að hún hefir á undanförnum árum skrifað af svo miklu alvöruleysi um málin, að enginn má taka mark á henni. Í þessu sambandi vil jeg minnast á, að mig tekur sárt til þeirra merku og góðu bænda, sem eru í Framsóknarflokknum, að þeir hafa látið skrif Tímans koma sjer út í þá vanvirðu að gerast samflokksmenn jafnaðarmanna. Þeir reka sig á bráðum, en það er aðeins vafamál, hvort það verður fyr en um seinan. En einhverntíma hljóta þeir að sjá, að þeir berjast þarna móti eigin hagsmunum. Jeg er nú svo nískur, að jeg tími illa að sjá eftir þessum vinum mínum í vinnumensku til Rússlands, en þeir eru strax komnir áleiðis þangað. Jeg álasa ekki jafnaðarmönnum, því að jeg hefi aldrei álasað þeim, sem hafa haldið fram skoðunum sínum. En jeg álasa Framsóknarmönnum, sem gagnstætt stefnu sinni og hagsmunum láta teygja sig út í rússneska fenið. - Jeg ætla ekki að fara að tala um danska gullið, en þó verð jeg að segja, að ilt er í efni, ef hæstv. stjórn styðst við flokk, sem lifir á erlendu fje. Jeg vildi helst óska, að Framsóknarmenn sneru aftur strax í kvöld frá villu sinni og rækju frá sjer rauða bolann. Það er einkennilegt, að alt það álas, er núv. hæstv. stjórn hefir hlotið, tekur alls ekki til eins af ráðherrunum. Af hverju er það? Það er af því, að hann er elstur og merkastur maðurinn og fer helst sínar leiðir. Jeg held, að það mundi vekja almenna ánægju í landinu, ef hinir tveir ráðherrarnir segðu af sjer og skildu hæstv. fjmrh. (MK) einan eftir. Samt held jeg nú, að þetta sjeu alt í raun rjettri góðir drengir og gætu góðu komið til vegar, ef þeir vildu nota sig rjett. En hlægilegt var montið hjá hæstv.forsrh. og leiðinlegt fyrir hann sjálfan, þegar hann settist niður í sæti sínu í nótt með þessum aftaka rembingi og sagði, að hv. 1. þm. Skagf. hefði ekki reist sjer neina bautasteina í stjórnarráðinu, heldur aðeins skilið þar eftir spörð. Jeg mun nú fara fljótt yfir sögu. En þó að einhver tæki það fyrir að vera langorður, þá væri það reyndar ekki verk hvorki hæstv.dómsmrh. eða atvmrh. að álasa fyrir það, þar sem sannanlegt er, að þeir eru allra manna langorðastir. Til dæmis hefir hæstv.dómsmrh. haldið 120 ræður, sem fyltu 557 dálka, á einu þingi, enda kemst enginn í hálfkvisti við hann. Og margt af þessu er óþarft, ósatt og öfgafult. Jeg ætla að vorkenna honum fyrir þetta og fleira og vona, að hann sem ráðherra bæti ráð sitt í þessu og öðru og taki alt aðra stefnu en hann nú hefir. Og jeg vildi að endingu óska, að þessir hæstv. ráðherrar væru svo vel innrættir, að þeir sæju sóma sinn í að styðja að hinum nauðsynlegustu hjeraðsmálum og styrkja þau eins og þeir sjá sjer fært, og það sem fyrst, svo sem járnbrautina austur. Annars er það margt, sem þarf að leita aðstoðar um til hæstv. ráðherra; en mönnum er bara svo ósýnt um að leita til þessara ráðherra.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg ætla ekki - eins og hv. 1. þm. Rang. (EJ) kemst að orði - að fara að snúa mig og gera mig mannalegan gagnvart þeirri ræðu, sem hv.þm. flutti; hún gefur mjer ekki tilefni ti] að segja mörg orð. Það var af því tilefni, að jeg stóð upp, að hv.þm. viðhafði þau orð, að jeg hefði reynst brigðmáll gagnvart Rangæingum í ákveðnu máli, sem hann nefndi. Jeg efa ekki, að hv.þm. líti svo á frá sínu sjónarmiði, en jeg ætla að gera það ljóst frá mínu sjónarmiði, að þetta er ómakleg ásökun. Hann sagði, að jeg hefði á þingmálafundi haustið 1926 getið þess, að jeg mundi vilja styðja að því að hrinda í framkvæmd því, sem þyrfti til þess að bæta samgöngur fyrir bændur austan fjalls. Síðan hefði jeg greitt atkvæði hjer í deildinni móti máli, sem hv.þm. kallaði járnbrautarmál. Jeg vil segja hv.þm. það, að málið, sem hv.þm. talaði um, dettur mjer ekki í hug að kalla járnbrautarmál.

Útúrsnúningur!

. Það er ekki útúrsnúningur. Það munu hafa verið leidd rök að því, að fjármagnið, sem þarf til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd, verksmiðjurekstrinum í sambandi við það, muni ekki geta orðið minna en 80–100 miljónir króna; og járnbrautin muni kosta einar 6 miljónir. Það er 6–8% af allri upphæðinni; hitt fer í það stórkostlegasta fyrirtæki, sem nokkur maður hefir nokkurn tíma hugsað sjer að koma upp á þessu landi. Það er fjarstæða að kalla þetta járnbrautarmál fyrst og fremst. Það er að langmestu leyti stórvirkjunarmál. Jeg greiddi atkvæði móti málinu á síðasta þingi af því, að jeg hefi áhuga fyrir því að búa að bændum austanfjalls um samgöngubætur með farsælli framkvæmdum en þar var um að ræða. Háttv. þm. var að álasa bændum í Framsóknarflokknum.

Vorkenna!

. „Álasa,“ sagði hv . þm., þó að hann kannske vorkenni þeim með því að álasa þeim! Jeg þarf litlu að svara til um þetta; en það er enginn vafi á, hver dómur sögunnar verður um það, hverjir eru vorkunnarverðari, þegar gert verður upp, hvernig fulltrúar sveitanna hafa staðið gagnvart málum bænda. Svo vil jeg að síðustu þakka háttv.þm. í nafni stjórnarinnar fyrir þau orð, sem hann ljet falla til eins ráðherrans (MK), sem jeg get skrifað undir orði til orðs. En svo vil jeg benda hv. 1. þm. Rang. á það um hæstv. fjmrh., sem hann segir, að fari sínar leiðir - og er satt og rjett; - hvaða leiðir hann hefir farið. Hann hefir nálega alla tíð eftir að Framsóknarflokkurinn var stofnaður starfað í þeim flokki með sínum miklu og ágætu kröftum, og nú, þegar Framsóknarflokkurinn myndar stjórn, gekk hann ótrauður inn í ráðuneytið, til mjög ánægjulegs samstarfs við sína flokksmenn. Þannig fer fyrir bestu flokksmönnum. - Má jeg minna hv.þm. á hið forna: Far þú og ger hið sama.

Jón Auðunn Jónsson Það munu sumir mæla, að jeg hafi nokkra ástæðu til að víkja orðum til hæstv.dómsmrh. (JJ), - en mun þó hafa það minna en honum bæri, vegna þess hverja ráðningu hann fjekk hjá flokksmönnum sínum út af hví máli, sem jeg ætla að minnast hjer lítillega á. En það er kosningin í Norður-Ísafjarðarsýslu, eða öllu heldur úrskurður á gildi þeirrar kosningar. Það var vitað, að hæstv.dómsmrh. ætlaði að höggva hjer stórt og hafði allan viðbúnað til þess. En það fór eins og oftar, að það varð lítið úr hví högginu, sem hátt var reitt. Og sannast að segja vorkenni jeg svo hæstv. ráðh. fyrir afdrif þessa máls, að jeg mun verða miklu mildari og draga úr þeim ummælum, sem hans framkoma í málinu annars ætti skilið frá minni hálfu og kjósenda minna. Vegna þeirra ummæla, sem hjer fóru fram bæði af hans hálfu og annara, verð jeg að lengja umr. með ofurlitlum inngangi og skýra hetta mál að nokkru frá minni hálfu og minna kjósenda. Er þá fyrst að minnast á þann undirbúning, sem jeg hafði fyrir þessar kosningar. Hann er í því fólginn, að jeg skrifaði fylgismönnum mínum, 2–3 í hverjum hreppi, áður en jeg fór heim af þingi, og spurði þá um, hvernig þeir álitu, að minn málstaður stæði í hjeraðinu. Reyndar var mjer það kunnugt áður, en jeg vildi vita vissu mína hjá þeim mönnum, sem um það voru allra fróðastir og höfðu tíma til að athuga allar ástæður. Og svörin voru þau, að jeg mundi hafa 350-400 atkvæða meiri hluta í sýslunni. Þegar svona var ástatt, - eins og líka öllum var kunnugt um, sem til þektu, - þá fann jeg enga ástæðu til þess að gera neitt sjerstakt eða leggja í nokkurn kostnað fyrir utan þingmálafundaferðalög og það, að kosta 3 mótorbáta á kjördegi til þess að flytja kjósendur á kjörfund, þar sem erfiðust er fundarsókn. Það var svo, að mjer fanst ekki einu sinni ástæða til þess að halda flokksfundi með fylgismönnum mínum í sýslunni. Aðra fundi hafði jeg því ekki en hina opinberu þingmálafundi, sem við hjeldum frambjóðendur báðir saman.“ Það hefir verið sagt af hæstv.dómsmrh., að þær kosningafalsanir, sem hafa fram farið þar vestra, hafi verið mjer í vil. Þetta er nokkuð tvírætt; að minsta kosti gat sá verknaður alls ekki orðið mjer til þæginda eða til þess að styðja minn málstað, þegar vitað var, að jeg hafði slíkan meiri hluta atkvæða í kjördæminu. Og jeg verð hreinskilnislega að játa, að mjer hefði aldrei komið í hug, að nokkur af mínum fylgismönnum væri sá bjálfi að beita slíkum meðulum í kosningu; því að sannarlega var það mjer til óþurftar. Hinsvegar varaði jeg menn á kjósendafundum við öllu, sem komið gæti í bága við kosningalögin eða gefið minstu átyllu til að kæra kosninguna. Einnig sendi jeg kjörstjórnum í hinum nýju kjördeildum, þar sem hreppum hafði verið skift í fleiri kjördeildir, útdrætti úr kosningalögunum, því að ekki var hægt að fá sjerprentanir kosningalaganna neinstaðar, en flestar kjörstjórnir hinna nýju kjördeilda hreppanna voru ókunnar kosningalögunum og aðferð við kosningar. Jeg tók það sjerstaklega fram í þessum brjefum, að menn yrðu að varast alt, sem leitt gæti til þess, að hægt væri að kæra kosninguna vegna formgalla á framkvæmd kosningarinnar, því að það var jeg búinn að heyra áður en kosningahríðin byrjaði, að jafnvel þó að kosningin væri mjer viss í sýslunni, þá væri aldrei víst, að kosningin yrði tekin gild, því að kosningin yrði kærð, ef þess yrði nokkur kostur að finna formgalla á henni. Það kom mjer því allra hluta vegna mjög á óvart, þegar upp kom sá kvittur, að fölsuð hefðu verið atkvæði og að hreppstjórinn í Hnífsdal og skrifari hans hefðu verið settir í gæsluvarðhald, grunaðir um kosningasvik. Það má hæstv.dómsmrh. sjá, að jeg hefi gert það, sem jeg gat, til þess að haldið yrði áfram þeirri rannsókn með fylstum krafti þá þegar. Einmitt daginn eftir að þetta kom fyrir, var jeg á fundi í Álftafirði, og sögðu fylgismenn mínir mjer, að verið væri að dreifa út kviksögum um það, að ekki væri vert að sækja fast þessa kosningu, því að sennilega yrði hún ógild ger vegna atburðanna í Hnífsdal. Meðfram af þessu, en sjerstaklega vegna þess, að jeg taldi, að mestar líkur væru til að fá það rjetta í málinu upplýst, ef gengið væri fast að rannsókninni þegar í stað, var það, að jeg fór tvisvar sinnum til bæjarfógetans á Ísafirði og óskaði, að rjettarhöldum, sem höfðu verið hafin, en látin niður falla þá um stund, yrði haldið áfram. Síðar, þegar jeg fjekk frjettir um, að reynt var að draga úr kjörfundasókn með sömu brögðum norðan úr norðurhreppunum, og þar kom fyrir atvik, sem virtist benda í þá átt, að rannsókninni þyrfti að hraða, fór jeg enn á ný til bæjarfógeta og sagði, að ef hann gæti ekki haldið rannsókninni áfram, gæti jeg ekki látið við það sitja, mjer þætti málsins vegna svo mikil nauðsyn, að rannsókn yrði hraðað, að jeg yrði þá að snúa mjer til stjórnarráðsins. Það gerði jeg. Sama dag sendi jeg símskepti til dómsmálaráðuneytisins –og skildi eftir afrit hjá bæjarfógeta -, þar sem jeg krafðist þess, að rannsókn yrði haldið áfram tafarlaust og með fullum krafti. Þetta er það, sem jeg hefi gert til þess að hrinda því fram, að rannsókn yrði framkvæmd sem ítarlegust og sem allra fyrst. Og það munu fleiri vera þeirrar skoðunar, að það hafi ekki minsta þýðingu, að mál sjeu tekin fyrir tafarlaust og rannsókn fari fram með fullum krafti einmitt fyrstu dagana eða vikurnar. Hæstv. dómsmrh. hefir sagt svo margt í þessu máli, að jeg mun ekki eltast við að tína öll þau spörð og kasta þeim tjl baka. Það eru aðeins alvarlegustu aðdróttanirnar að mjer og mínum kjósendum, sem jeg mun hjer lítillega minnast á. Hann hefir sagt á einum stað eða fleirum, að „Íhaldsforkólfarnir vestra“ hafi hreint og beint með „organiseruðu“ ofbeldi gert rannsóknardómaranum sem erfiðast fyrir á allan hátt, t. d. við að fangelsa Hálfdán og tengdason hans, og ennfremur, „Íhaldsmenn í Hnífsdal hindruðu handtöku Hálfdánar og Eggerts“ Já, jeg býst nú máske við, að hæstv.dómsmrh. hafi verið bornar þessar frjettir; en það er jafnvíst, að þetta er ekki satt. Þegar rannsóknardómarinn hafði ákveðið að fangelsa þessa menn og fór þangað út eftir í þeim erindum, þá voru á heimili Eggerts skrifara Hálfdánar staddir þrír eða fjórir frændur hans af Ísafirði og einn maður, sem hafði verið í vinnu hjá Hálfdáni. Jeg heyrði nú ýmsar kviksögur um kvöldið, eftir að rannsóknardómarinn kom aftur til Ísafjarðar án þess að hafa framkvæmt varðhaldsúrskurðinn. Jeg heimtaði einn af þessum mönnum til viðtals og fjekk sama kvöldið skýrslu um það, sem fram fór, og skrifuðu þessir menn undir þá skýrslu. Þessa skýrslu vilja þeir staðfesta með eiði. Þeir geta þess í skýrslunni undir eiðstilboð, að þeir hefðu ekki hótað neinu og ekki sýnt neitt ofbeldi. En hinsvegar, að þeir hefðu neitað að aðstoða rannsóknardómarann, og það af þeim sökum, að þeir töldu ekki varlegt eða hættulaust að flytja Eggert í fangelsi eins og á stóð um heilsufar hans. En á undan þessu var annað gengið. Rannsóknardómarinn hafði lögregluþjóninn af Ísafirði - eins og sjálfsagt var - sjer til aðstoðar í öllu þessu, en lögregluþjónninn vildi heldur ekki verða við þessum tilmælum um að klæða Eggert skrifara Hálfdánar og flytja hann út í bíl, sennilega vegna þess, að Eggert hafði læknisvottorð, þar sem það var tekið fram, að það gæti verið hættulegt heilsu hans að flytja hann nokkuð burt af heimilinu, og jafnvel það, að honum væru ekki hættulausar snöggar geðbreytingar. Enda var öllum kunnugt, að þessi maður hafði verið berklaveikur fleiri ár; hann hafði verið á Vífilsstöðum og átti að vera kominn þangað aftur; hann átti aðeins að vera heima litla hríð til þess að sjá, hvort honum versnaði eða ekki. Einmitt þessa daga minnir mig ekki betur en hann hefði sótthita 38,4° og upp í 38,9°. Að Hnífsdælir hafi sýnt nokkurn mótþróa eða „organiseraða“ uppreisn, eru ósannindi. Enginn Íhaldsmaður í Hnífsdal hreyfði hönd eða fót í þá átt, og heldur ekki aðrir íbúar þorpsins eða aðkomumenn þar. Rannsóknardómarinn leitaði til fleiri manna þar í þorpinu um þetta sama, en enginn þeirra, hvorki jafnaðarmenn eða Íhaldsmenn - hinir síðarnefndu eru fáir í þorpinu - urðu við þessum tilmælum að aðstoða við fangelsun Eggerts. En það var hvorki „organiseruð“ eða „óorganiseruð“ uppreisn, enda væri dómsmrh. hin mesta skömm, ef hann hefði látið uppreisn í þessu tilfelli óátalda. Slík ummæli um kjósendur mína - og enda um kjósendur í Norður-Ísafjarðarsýslu alment - get jeg ekki látið standa óhrakin. Hæstv. dómsmrh. hefir kastað þeim hjer fram algerlega órökstuddum og ósönnum, sennilega til þess að svala sinni alkunnu mannskemdafýsn. Þá hefir hæstv. ráðh. orðið tíðrætt um einn mætan mann, Pjetur Oddsson, og fleirum sinnum kallað hann uppreistarforingja. Hann hefir gefið í skyn a. m. k., að þessi maður mundi hafa kúgað alþýðu manna vestur þar. Hann sagði svo um Pjetur Oddsson: „Aðstaða hans er sú, að erfitt er fyrir fátæklinga að standa móti boði hans og banni.“ Það er auðheyrt, að hæstv.dómsmrh. er ókunnugur högum manna og lyndiseinkunnum þar vestra. Jeg get fullvissað hann um það, að Norður-Ísfirðingar eru þannig skapi farnir, að þeir láta ógjarnan kúgast; og það á jafnt við þá fátæku sem aðra. Ef hæstv.dómsmrh. vill hafa fyrir að líta í stórmál, sem var þar á ferð árið 1895–6, þá mun hann sjá þess glögg merki, að Norður-Ísfirðingar eru ekki gjarnir að láta kúgast, jafnvel þó að valdboð komi frá hærri stöðum. Og það er auðsjeð, að hæstv.dómsmrh. hefir ekki haft fyrir því að kynna sjer, hvað hæft er í þessum áburði hans á hjeraðsbúa, ef nokkur hefir haft orð á þessu í hans eyru eða ef þetta er ekki uppspuni frá hans eigin brjósti. Því að hann mundi fljótt hafa heyrt almannaróminn vestur í Bolungarvík, að Pjetur Oddsson er ennþá talinn einn af betri eða bestu mönnum, sem þau hjeruð byggja, stórgjöfull og hjálpsamur maður á allan hátt, þar sem hann getur við komið. Enda er það svo, að þessi maður var sjálfur sárfátækur með stóran barnahóp fram yfir fertugsaldur og veit ósköp vel, hvað það er að eiga bágt. Auk þess hefir hann - eins og allir, sem til þekkja, vita - orðið fyrir meiri raunum en alment gerist, mist konu sína ágæta og tíu mannvænleg börn úr hvíta dauða. Hann er jafnframt mikill skapfestumaður og lætur ógjarnan hlut sinn nema fyrir rjettlætinu einu. Mjer finst, að það sje heldur brugðið út af reglunni um „fair play“ hjá hæstv.dómsmrh., þegar hann er að reyna að hnýta að þessum manni, sem hann hefir skipað rannsókn á hendur á, og það einmitt nú, meðan málið er undir rannsókn. Það hefir ekki hingað til verið venja, að dómsmálaráðherra landsins hefji ofsóknir á hendur þeim mönnum, sem hann hefir skipað rannsókn á. Slíkt er líka óhæfa, því að það veikir aðstöðu sakbornings að vera að kasta að honum hnútum og getsökum, meðan á rannsókn stendur. Þetta er ekki „fair play“; það er lubbamenska. Þá sagði hæstv.dómsmrh., að það hefði frjetst úr Bolungarvík, að það hefðu verið samantekin ráð margra þorpsbúa að hrekja rannsóknardómarann fram á brimbrjótinn og einangra hann þar, að minsta kosti eina nótt. Jeg vil nú spyrja, - er þetta upplýst við rannsókn málsins? Ef svo er ekki, þá er það mjög ósæmilegt af hæstv. ráðherra að koma með svona hviksögur inn í þingið, enda þótt hann vilji losna við einn andstæðing sinn af þingbekkjum um stundarsakir. Það er örþrifaráð hins ógæfusama manns, sem er að verja ósannan og illan málstað. Annars get jeg sagt hæstv. ráðh., að ef hann heldur, að hann geti kúgað Norður-Ísfirðinga, þá er það misskilningur. Þeir láta hvorki hann eða aðra kúga sig. Þetta er það, sem jeg vil alveg sjerstaklega átelja fyrir hönd kjósenda minna og allra Norður-Ísfirðinga í framkomu hæstv. ráðherra, og það er þess eðlis, að ekki er hægt annað en fara um það hörðum orðum. Hitt læt jeg mjer í ljettara rúmi liggja, sem hann segir um blaðið Vesturland. En um það segir hann: „Og svo ósvífnir gerast þessir íhaldsburgeisar vestur frá, að þeir láta blað sitt „Vesturland“ fara með vísvitandi ósannindi og blekkingar.“ Það eina, sem hægt er að gera til þess að hnekkja þessu og leiða í ljós, hvort „Vesturland“ skýrir rjett frá eða ekki, er að fara í mál við blaðið og reyna að fá ummælin dæmd dauð og ómerk. En er nú ekki málstaður ráðherrans sá, að hann þori ekki í mál við blaðið og viti, að best er að hafa þessi ummæli innan þinghelginnar eingöngu? Annars skal jeg geta þess, að blað þetta er einkaeign þriggja manna, og jeg býst við, að hæstv. ráðherra yrði erfitt að fá ábyrgðarmann þess til að skifta um stefnu eða skrifa annað en það, sem hann sjálfur vill, í blaðið, enda, á svo að vera, að hver ritstjóri skrifi aðeins eftir sinni eigin sannfæringu, en ekki eftir annara. Hvað tekjur þessa blaðs snertir, þá er mjer ekki kunnugt um, að þær sjeu aðrar en áskriftargjöld og auglýsingagjöld, eins og margra annara blaða. Að vera að gefa mjer og öðrum flokksmönnum mínum sök á því, hvað ritstjóri þessa blaðs skrifar, er hreinasta fjarstæða. Það er jafnóhæfilegt eins og ef farið væri að saka ýmsa menn úr Framsóknarflokknum fyrir allar þær blekkingar og öll þau ósannindi, er hæstv.dómsmrh. hefir skrifað í „Tímann“. Standa þeir þó beint og óbeint að því blaði. Nei, þetta, sem hæstv. ráðh. víkur að „Vesturlandi“, er máttlaust nart, sársaukakend stuna út af rjettmætum aðfinslum blaðsins við framkomu ráðherrans í öðrum málum. Þeim svigurmælum, sem fjellu hjá öðrum þm. við þessa umr., ætla jeg ekki að svara nema lítið eitt, því að jeg vil ekki ganga svo langt til andsvara að þessu sinni, enda þótt margt af því, sem þar var sagt, væri ýmist orðum aukið, misskilningur eða bein ósannindi. Það er í fyrsta skiftið, sem jeg hefi heyrt, að eitthvað hafi verið athugavert við kosninguna í Norður-Ísafjarðarsýslu 1923. Jeg get varla trúað því, að menn í raun og veru haldi þessu fram, heldur sje þar málum blandað og háttv. 2. þm. Reykv. (HjV) hafi átt við kosninguna á Ísafirði þetta sama ár. Til þess að sýna hv. deildarmönnum, að hjer hlýtur að vera um misskilning að ræða, vil jeg geta þess, að þegar búið var að telja atkvæðin úr Norður-Ísafjarðarsýslu að Vatnsfirði 1923, þá kom hinn drengilegi keppinautur minn til mín og óskaði mjer til hamingju með sigurinn og sagði um leið, að drengilegri framkomu í kosningabaráttunni hefði varla verið hægt að hugsa sjer. Jeg læt mjer nægja hans dóm um mig og kjósendur mína í því tilfelli. Þá vil jeg snúa mjer að háttv.þm. Ísaf. (HG). Það var eitt, sem fram kom í ræðu hans, sem hneykslaði mig. Hann sagði, að enginn hefði borið jafnaðarmönnum á Ísafirði það á brýn, að þeir hefðu aðhafst neitt grunsamlegt í sambandi við kosninguna þar 1923. Út af þessum ummælum hv.þm. vil jeg benda honum á eitt dæmi, sem sýnir, að þau eru ekki á rökum bygð. Við kosningar þessar sendu báðir flokkarnir, bæði borgaraflokkurinn og jafnaðarmannaflokkurinn, fulltrúa frá sýsluskrifstofunni ásamt umboðsmönnum sínum til þess að aðstoða við heimakosningar. Borgaraflokkurinn ljet lækni fylgja umboðsmönnum sínum, til þess að gefa þeim mönnum vottorð, sem sökum veikinda gátu ekki sótt kjörfund. Læknirinn skoðaði hvern þann mann, sem hann gaf vottorð, og mjer er kunnugt um, að hann neitaði að gefa að minsta kosti tveimur mönnum slík vottorð. Áleit þá ekki svo veika, að þeir gætu ekki mætt á kjörþingi næsta dag. Aftur á móti höfðu jafnaðarmenn þá aðferð, að þeir höfðu fyrirframskrifuð læknisvottorð, sem umboðsmenn þeirra tíndu upp úr vösum sínum eftir þörfum. Það gerði ekkert til, þó að læknirinn hefði ekki sjeð sjúklinginn í fleiri vikur, nema ef til vill á götu. Þannig skipuðu þeir t. d. konu einni að kjósa, sem stóð við þvottabalann sinn, og annari, sem var við fiskvinnu úti á reit. Atkvæðasmalinn hefir líklega sagt eða hugsað svo: „Þið getið verið lasnar á morgun“. Að jeg fór að nefna þetta hjer, er fyrir þá sök, að hv.þm. Ísaf. var svo djarfur að halda því fram, að jafnaðarmenn á Ísafirði hefðu ekki verið bendlaðir við neitt grunsamlegt í sambandi við þessa kosningu. Þá var það háttv. 2. þm. Reykv. (HjV). Hann sagði, að fölsuðu atkvæðin úr Norður-Ísafjarðarsýslu væru 10 úr Hnífsdal og eitt úr Ögurhreppi. Um þetta held jeg, að ekkert sje hægt að fullyrða, þar sem rannsókn málsins er ekki lokið enn. En því mótmæli jeg alveg eindregið, að nokkurt atkvæði hafi verið falsað í Ögurhreppi. Þá sagði hann, að flestöll þessi atkvæði hefðu gengið í gegnum skrifstofu Íhaldsflokksins á Ísafirði. Jeg hefi nú ekki sjeð þessa seðla eða rjettarbókina, en þó veit jeg, að þetta getur ekki verið rjett, því að fjögur þeirra atkvæða, sem talin voru fölsuð, voru tekin hjá kærendunum, eða þeim, sem opnuðu atkvæðin, tvö send norður í hreppa og þrjú er talið, að verið hafi hjá hreppstjóranum, þegar hann var fangelsaður. Þetta hlýtur því að vera missögn eða misskilningur hjá þessum háttv.þm., og þá sennilega óvart. Annars ber mjer ekki að halda uppi svörum fyrir kosningaskrifstofu Íhaldsmanna á Ísafirði, því að jeg naut ekki annarar aðstoðar þaðan en að tekið var þar á móti 2–3 atkvæðum hjeðan úr Reykjavík og 2 innan úr Djúpi. En auðsæjar blekkingar, þó af misskilningi sjeu fluttar, tel jeg mjer skylt að leiðrjetta. Þá sá jeg, þegar jeg las yfir ræðu hv. 1. þm. Árn. (JörB), að hann hafði ekki leiðrjett misskilning, sem kom fram hjá honum, sem stafað hefir af ónákvæmri frásögn hv.þm. Ísaf. (HG). Hann segir, að byrjað hafi verið á því í Hafnakjördeild, þegar kosningarathöfnin átti að byrja, að búa til kjörskrá fyrir kjördeildina, og eftir þeirri kjörskrá hafi verið kosið. Þetta er alrangt. Tilefnið til þess, að kjörstjórnin fór að búa þessa kjörskrá til, var það, að hún sá, að marga vantaði af þeim, sem á kjörskrá áttu að standa. Gerði hún þetta til þess að sýna yfirkjörstjórninni ónákvæmnina. Eftir þessari nýju kjörskrá var alls ekki kosið, heldur eftir þeirri einu, sem í gildi var og búin var til af hreppsnefnd og legið hafði frammi fyrirskipaðan tíma, og mjer er kunnugt um, að tveir kjósendur, sem á hinni nýju kjörskrá stóðu og komnir voru á kjörfund, fengu ekki að kjósa, enda þótt þeir hefðu kosningarrjett og hefðu með rjettu átt að vera á skránni. Að ekki var þegar í byrjun samin sjerstök kjörskrá fyrir hverja kjördeild út af fyrir sig, var af þeirri ástæðu, að ekki var búið að kjósa kjörstjórnir fyrir hinar nýju kjördeildir áður en frestur til að leggja fram kjörskrá var útrunninn. Samdi því hreppsnefndin eina kjörskrá fyrir allan hreppinn, en merkti l, 2 og 3 við nöfn manna, eftir því í hvaða kjördeild hver kjósandi var. Mjer er úr minni liðið, hvað hæft er í því, að 1 eða 2 kjósendur, sem áttu að standa á aukakjörskrá í Grunnavíkurhreppi, hafi fengið að kjósa. En það er rjett, að kona ein þar í hreppnum kaus heima hjá sjer. En af því að mjer var knnnugt um, að hún kaus keppjnaut minn, þá vildi jeg ekki, af því jeg vissi, hvernig á stóð, fara að gera neitt veður út af þeim smámunum. Hæstv. dómsmrh. var einu sinni sanngjarn í þessu máli, og það var þegar hann sagði, að misfellur, sem stöfuðu af gleymsku eða vanþekkingu, væru afsakanlegar, og nefndi sem dæmi gleymsku hreppstjórans í Bolungarvík, þegar honum láðist að votta það á fylgibrjefið, að hann hefði aðstoðað tvo kjósendur við utankjörstaðarkosningu. Aftur á móti tók hv.þm. Ísaf. hart á þessu. Hann segir í öðru sambandi, þegar hann minnist á þennan hreppstjóra: „Og þetta er maður, sem hefir gefið falskar skýrslur“. Það er nú alls ekki vanalegt að taka svona til orða út af ekki meiri misfellum en hjer er um að ræða, því að hjer er ekki um neinar falsanir að tala, heldur vanþekkingu eða gleymsku. Mjer er annars óskiljanlegt, hvers vegna hann og hans fylgismenn reyna svo mjög að svívirða þennan hreppstjóra. Má vera, að þeim hafi verið óþægilegt, að hann reyndist saklaus. Blað jafnaðarmanna á Ísafirði hefir reynt að læða inn grun um einhverja sekt þessa heiðvirða manns, sem allir vita, að er alsaklaus af þeim ákærum, er á hann voru bornar um stund. Jeg veit, að víða eiga sjer stað „formellar“ misfellur á framkvæmd kosningalaganna, og jeg verð að segja, að þær sjeu fyllilega afsakanlegar, þegar þess er gætt, hversu mjög menn yfirleitt eiga erfiðan aðgang að kosningalögunum, þar sem kjörstjórnum eru ekki einu sinni sendar sjerprentanir af þessum þýðingarmiklu lögum. Það látið nægja, að senda hreppstjóra og oddvita þessi lög í Stjórnartíðindunum; en sje hreppi skift í þrjár kjördeildir, er ekkert eintak fyrir kjörstjórnina í einni deildinni. Á bæði núv. og fyrv. stjórn sök á þessu. Annars hafði jeg hugsað mjer að koma með brtt. í þessa átt við frv. til laga um atkvæðagreiðslur utan kjörstaða, sem nú liggur fyrir þinginu, en úr því, sem komið er, læt jeg mjer nægja að benda stjórninni á, að nauðsynlegt er, að minst 5 eintök kosningalaganna sjeu send í hvern hrepp á landinu. Til þess að sýna fram á, að víðar eiga sjer stað misfellur á kosningunum en í Ísafjarðarsýslu, vil jeg nefna dæmi. Í Suður-Þingeyjarsýslu kom það fyrir, að oddviti kjörstjórnar einnar kom með þrjá atkvæðaseðla í vasanum, þegar kosningaathöfnin var í fullum gangi, og stakk þeim niður í atkvæðakassann. Þegar hann svo var spurður að, hvers vegna hann gerði þetta, svaraði hann: „Ó, þeir vildu nú heldur kjósa úti þessir karlar“. Jeg er nú alls ekki að drótta neinu sviksamlegu að hreppstjóranum, sem þetta gerði, en það sýnir, hve menn eru yfirleitt illa að sjer í hinum „formellu“ atriðum kosningalaganna. Þá skal jeg nefna annað dæmi; það er úr Strandasýslu. Þar kom það fyrir í einum hreppi, að oddvitinn samdi einn kjörskrána og skrifaði nöfn meðnefndarmanna sinna undir hana, og sumir hreppsnefndarmennirnir sáu hana ekki fyr en á kjördegi. Slíkar misfellur sem þessar eru algengar, því miður, en jeg álít, að koma megi í veg fyrir þær með því að senda sjerprentun af kosningalögunum í hverja kjördeild á landinu. Þess er líka full þörf, því að víða þarf að hafa hina mestu nákvæmni í framkvæmd kosningalaganna, því að það er vitanlegt, að tortryggni sumra manna gengur alveg úr hófi fram í þessum efnum. Sem dæmi um það, hvað hún getur orðið ægileg, vil jeg nefna atvik, sem kom fyrir á. Ísafirði við alþingiskosninguna í sumar. Kona nokkur, sem stödd var utan síns kjörstaðar, kaus hjá hreppstjóra þess hrepps, sem hún var stödd í. Hreppstjórinn sendi Sigurði Kristjánssyni ritstjóra atkvæðaseðilinn, en hann afhenti hann Íhaldsskrifstofunni á Ísafirði til geymslu, en skrifstofan afhenti hann daginn fyrir kjördag bæjarfógeta, ásamt öllum þeim atkvæðaseðlum öðrum, er henni höfðu borist. Nóttina fyrir kjördaginn sendu jafnaðarmenn mótorbát, sem eflaust hefir tekið 100 kr. fyrir ferðina, til þess að sækja konu þessa. Og um morguninn heyrðist það svo út um allan Ísafjarðarkaupstað, að seðill hennar myndi hafa verið falsaður. Var hún svo á kjördegi látin heimta atkvæðaseðil sinn aftur, og var hann svo opnaður með mikilli viðhöfn í skrifstofu bæjarfógeta, en þá stóð nafn Haralds Guðmundssonar á seðlinum, skrifað með hennar eigin hendi, og kannaðist hún við rithönd sína á atkvæðaseðlinum, að því er bæjarfógeti hefir tjáð mjer. En út af svona greinilegum og ákveðnum tortryggnitilraunum er áríðandi, að undirkjörstjórnir sjeu sem best undirbúnar, og því verður auðveldast komið fyrir á þann hátt að gera þeim kunn kosningalögin og aðrar reglur þar að lútandi. Þá er það ein fyrirspurn, sem jeg vildi leyfa mjer að beina til hæstv.dómsmrh., og hún er á þessa leið: Ætlar hæstv.dómsmrh. engu að sinna kæru þeirri, er honum hefir borist frá hreppstjóranum í Bolungarvík út af rannsóknaraðferð Halldórs Júlíussonar á hendur honum? Jeg vildi mælast til, að ráðh. svaraði þessari fyrirspurn strax. - Hann vill það ekki, og þykist jeg þá mega draga af því þá ályktun, sem mjer raunar kemur ekki á óvart, að hann ætli ekkert að sinna kæru Kristjáns Ólafssonar.  (Dómsmrh. JJ: Jeg svara seinna í nótt)  . Jeg verð að segja það, að mjer finst ekki mikið samræmi hjá hæstv.dómsmrh. í máli þessu, ef hann er staðráðinn í að sinna að engu kæru hreppstjórans, en fyrirskipar um leið rannsókn á hendur Pjetri Oddssyni og öðrum mönnum í Bolungarvík. Hvar er þá rjettlætið, sem hann er altaf að guma af og segir, að ráða eigi í þessu máli. Nei, sannleikurinn er sá, að öll rannsóknaraðferðin er hápólitísk. Ekkert rannsakað, er snýr að jafnaðarmannaflokknum, ekki svo mikið sem rannsakað, af hvaða ástæðum einn af foringjum þeirra segir ósatt fyrir rjetti. Í sambandi við þetta mál Pjeturs Oddssonar og annara Bolvíkinga dettur mjer í hug dálítil saga, sem gerðist vestra. Á Ísafirði hafði verið verkfall í nokkra daga, en útgerðarmenn þar þurftu að skipa út fiski sínum. Þessu tóku verkamenn illa, neituðu að vinna að útskipuninni og höfðu í hótunum að hindra það, að fiskinum yrði skipað út af þeim, sem vildu vinna að útskipuninni. Útgerðarmenn leituðu þá aðstoðar bæjarfógetans, og kom hann á vettvang. Þetta var illa sjeð hjá verkfallsmönnum, og fjekk bæjarfógeti fyrst daufar undirtektir, er hann kvaddi menn til aðstoðar til þess að skapa vinnufrið fyrir þá, sem vildu vinna að útskipuninni. Þó fór svo, að bæjarfógeti fjekk nokkra menn sjer til aðstoðar. En þá skeði það, að einn af verkamönnum í flokki verkfallssinna rjeðist á aðstoðarmann bæjarfógeta, er var að gegna skyldu sinni, og varpaði honum niður. Maður skyldi nú hafa haldið, að maður, sem þannig sýndi lögreglunni ofbeldi, hefði verið látinn svara til saka. En það var eitthvað annað. Verkamannafjelagið fann upp á því snjallræði, að það ljet slá minnispening og hengja á þennan fjelaga sinn sem verðlaun fyrir það að hafa sýnt lögreglunni ofbeldi, og eftir því, sem jeg best veit, hefir ekkert frekar verið gert í þessu máli. Út af þeim tilraunum, sem hæstv.dómsmrh. hefir gert til þess að sakfella mig og kjósendur mína, vil jeg gera honum tilboð. En áður verð jeg þó að lesa upp dálítinn kafla úr ræðu hans, þar sem jeg tel mjög ósæmandi af manni í hans stöðu að viðhafa slík ummæli um kjósendur landsins. Honum hefir sýnilega komið það illa, að samherjar hans lýstu yfir, að þeir hefðu enga ástæðu til þess að drótta því að mjer, að jeg væri viðriðinn þessi fölsunarmál. Þessi ummæli ráðherrans hljóða svo: „Það, sem jeg tel sanna sektarfulla aðstöðu J. A. J. í þessu, er aðallega þrent. Í fyrsta lagi, að kosningasvikin eru framin J. A. J. í vil. Ennfremur, að það er sannað, að á Ísafirði, Hnífsdal, Bolungarvík og Reykjavík er af fylgifiskum hans og samherjum yfirleitt alt gert, sem hægt er, beitt ósannindum, rógi, hótunum og blaðaskömmum af Íhaldsmönnum til þess að hindra rannsókn málsins, og síðast en ekki síst, að frambjóðandinn J. A. J. gerir beinlínis uppreisn gegn rannsóknardómaranum, þegar hann er kallaður til þess að bera vitni í málinu fyrir rjetti“. Og inn í ræðuna hefir hæstv.dómsmrh. skotið þessari klausu, eftir að þingskrifarinn hafði gengið frá henni: „Tilefni hinnar ósvífnu framkomu J. A. J. fyrir rjetti er það eitt, að rannsóknardómarinn leggur fyrir báða frambjóðendur sömu spurningarnar um tölu heimagreiddra atkv. í sýslunni. Finnur Jónsson kemur fram eins og vitni sæmir, Jón Auðunn eins og sekur ofstopamaður“. Nú ætla jeg að láta hæstv.dómsmrh. vita, að jeg ætla ekki að þessu sinni að skýra frá, hver ástæðan var til þess, að jeg ljet rannsóknardómarann bóka eftir mjer ummæli þau, er svo hafa komið við skap ráðherrans, að hann hefir ekki lengur stjórn á orðum sínum. Vegna þess að málið er undir rannsókn, þá tel jeg ekki rjett að deila svo á rannsóknardómarann og alla aðferð við rannsóknina, þó hún væri þannig, að einsdæmi sje í rjettarsögu landsins, en ástæðuna til þessarar einsdæma aðferðar rannsóknardómarans tel jeg þá, að hann hafði daglega fundi, stundum líka jafnvel næturfundi, með foringjum jafnaðarmanna, sem svo stóðu í sífeldu símtalssambandi við hæstv.dómsmrh. En tilboð mitt til hæstv.dómsmrh. hljóðar svo: Jeg býð hjer með hæstv.dómsmrh. - eða öllu heldur heimta af honum, ef það ekki álítst of freklega að orði komist við dómsmálaráðherra landsins -, að hann láti fram fara opinbera rannsókn á því. hvern þátt jeg hefi átt í kosningafölsunarmáli því viðkomandi kosningunni í Norður-Ísafjarðarsýslu, sem um hríð hefir verið undir rannsókn. Rannsóknardómara ráði ráðherrann sjálfur og sjeu rjettarhöldin opinber og almenningi heimiluð nærvera þar. Jeg borgi allan kostnað, sem af rannsókn þessari leiðir, ef jeg af dómstólunum finst sekur við kosningalögin eða hegningarlögin, elli borgi ráðherrann sjálfur allan þann kostnað. Eins og gefur að skilja, legg jeg niður þingmensku, ef jeg reynist sekur, en ráðherrann leggi niður þingstarf og fari úr ráðherrasætinu, ef jeg ekki reynist sekur. Þetta er mitt tilboð og þetta kalla jeg „fair play“!  (Dómsmrh. JJ: Ætlar ekki Hálfdán að gera tilboð líka?)  . Ef hæstv.dómsmrh. getur ekki gengið að þessu, þá tel jeg, að hann hafi rent ljúflega niður öllum þeim fullyrðingum, er hann hefir viðhaft um mig og kjósendur í Norður-Ísafjarðarsýslu.

Ráðherrann telur kannske Hálfdán sjer samboðnari mótstöðumann. - Dómsmrh. JJ: Ætli það sje ekki rjettara, að þjófar og falsarar ættu að fara að ráða í landinu?

.

Magnús Jónsson Við höfum nú staðið hjer í eldhúsinu um stund. Hjer var vakað alllengi fram eftir síðustu nóttu, og enn er komið fram á kvöld og sýnist þó enn ekkert lát á umr. Þegar litið er á það, hve stuttan tíma hæstv. stjórn hefir enn setið að völdum, hljóta menn að undrast, hve mikið eldsneyti henni hefir þegar tekist að draga saman. Því að það er óneitanlega geysimikið verk, ef ætti að telja upp allar syndir hennar og átelja þær svo sem vert væri. Það hefir nú þegar verið minst á allmargar þeirra, en jeg ætla nú samt að bæta nokkrum við og drepa lítillega á nokkrar þær helstu. Eins og Guðmundur Finnbogason sagði einu sinni um Matthías Jochumsson, að það yrði að fyrirgefa honum það, að hann hefði ort fleiri góð kvæði en kæmust fyrir í einni bók, eins vil jeg segja, að menn verða að fyrirgefa það, að hæstv. stjórn hefir á sinni stuttu æfi tekist að afbrjóta fleira en við Íhaldsmenn getum átalið á einni kvöldstund. Jeg hefi nú hugsað mjer að athuga dálítið gerðir hæstv. stjórnar, og þá sjerstaklega aðgerðir hæstv.dómsmrh. út af gagnfræðaskólannm á Akureyri. Reyndar finst mjer, að hæstv. ráðherrar eigi þar allir óskilið mál, því að þeir virðast allir hafa tekið sig saman um að fremja þá lögleysu, sem framin hefir verið í því máli. Jeg hefi að vísu þegar borið fram fyrirspurn og till. til þál. út af þessu máli, en af því að þær hafa ekki enn komist að, ætla jeg að taka málið til umr. nú, þótt ef til vill gefist tækifæri til þess síðar að ræða málið nánar, nefnilega þegar þáltill. mín kemur til umræðu. Eins og kunnugt er, fór hæstv.dómsmrh. frægðarför mikla tjl Norðurlands í haust. Stjórnarblaðið „Tíminn“ segir frá þessari för 5. nóv.: „Hann“ (þ. e. dómsmrh.) „heimsótti gagnfræðaskólann á Akureyri og færði honum aukin rjettindi“. Eðlilegt var, að ýmsir væru dálítið spentir að vita, hver þessi auknu rjettindi væru, því að varla gátu það talist beinlínis aukin rjettindi, þó að hæstv.dómsmrh. færði skólanum að gjöf Baulu-mynd Ásgríms í þessari sömu ferð. Það var um þessar mundir, þegar ráðherrann var að víðvarpa málverkasafni ríkisins um ýmsa eldfima timburhjalla landsins. En lausn málsins kom. Hún er í brjefj frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, dags. 25. okt. 1927. Brjef þetta. hljóðar svo: „Á fundi 22. okt. s. l. hefir ráðuneytið ákveðið, að Gagnfræðaskólinn á Akureyri skuli hjer eftir hafa heimild til þess að halda uppi lærdómsdeild, eftir sömu reglum og gilda um lærdómsdeild Mentaskólans samkv. reglugerð frá 1908, með 2 minni háttar breytingum viðvíkjandi aldurstakmarki og sumarleyfi. Skal þessi deild hafa rjett til þess að útskrifa stúdenta, og fari próf þeirra, þar til öðruvísi verður ákveðið með lögum, að öllu fram eftir ákvæðum gildandi prófreglugerðar máladeildar Mentaskólans, enda veiti allan sama rjett“. - Svo er heitið reglugerð. Það var þá hvorki meira nje minna en stjórnarráðsbrjef fyrir þessu! Og ráðherrarnir, svona nýkomnir í stöðuna með svima af upphefðinni, hafa víst varla getað hugsað sjer öllu öflugra skjal en svona brjef, samið „á fundi“ í ráðuneytinu. Akureyrarbúar, eða þeir, sem að skólamálinu stóðu, urðu vitanlega glaðir yfir þessari „gjöf“. Dómsmrh. var haldin syngjandi veisla og hann hyltur í ræðum og söngvum. Hvort Akureyringar hafa gert sig samkvæmishæfa eftir recepti ráðh., er eftir að vita. Einn andstæðingaritstjórinn sagði: „Hví er engin hirð um slíkan mann?“  (Dómsmrh. JJ: Það var ennþá betra h j á „Mogganum“!)  . Þetta var sannarlega heiðursdagur dómsmálaráðherrans. - En lán þessa heims er hverfult. Varla var dagurinn liðinn, þegar ónotalega skýflóka fór að draga upp, og hreyttust úr þessum flókum ónota skúrir. Það var sem sje farið að spyrja um heimildir. Það var farið að efast um löggjafarmátt ráðherranna, jafnvel þótt þeir væru „á fundi“. Stjórnarráðsbrjef eru því miður ekki lög. En allir eiga að hlýða lögunum, og líka ráðherrarnir „á fundi“. Stjórnarblaðið var látið rífa seglin. Í grein um þetta mál 12. nóv. er nú ekki lengur talað um aukin rjettindi, heldur stendur þar: „Hjer hefir það eitt verið gert, að heita Akureyrarskóla rjettindum“. Þetta kemur ekki rjett vel heim við ráðherrabrjefið, sem jeg las áðan, og það breytist ekkert við það, þó að stjórnarblaðið sje látið feitletra orðið heita. Í brjefinu er að vísu heitið reglugerð um skólann, en rjettindin eru tvímælalaust gefin, að Gagnfræðaskólinn á Akureyri skuli hjer eftir hafa heimild til“ o. s. frv. Jeg er nú að vísu ekki lögfræðingur, en bæði hefi jeg fært málið í tal við nokkra lögfræðinga, og auk þess sýnist það liggja nokkuð beint við. Og jeg fæ ekki betur sjeð en að ráðherrunum „á fundi“ í stjórnarráðinu hafi tekist að fremja þrefalda lögleysu með þessu stutta brjefi sínu. 1. Jeg skal þá byrja á því, sem stjórninni mun veita einna skást að færa einhverjar tylliástæður fram fyrir, sem sje það, að stjórnin gefur hjer með Akureyrarskóla allríflega fjárveitingu án allrar heimildar til slíks frá Alþingi. Fullkomin lærdómsdeild hlýtur að kosta mikið fje, annars verður hún kák eitt og þeim til stórtjóns, sem hún á að verða að gagni. Stjórnin mun í þessu sambandi vitna í það, að oft er nauðsyn að grípa fyrirfram talsvert fje úr ríkissjóði upp á væntanlega fjárveitingu. En enga nauðsyn er hjer hægt að benda á. Þetta mál gat allra hluta vegna beðið til Alþingis, nema bara vegna þessa eina: Dómsmálaráðherrann hefði orðið af veislunum og ræðunum. Allir munu nú sjá, hvað í því felst, ef ráðherrar færu að taka upp á þessu, að setja upp dýrar stofnanir án þess að spyrja Alþingi. Í því felst annaðhvort það, að ráðherrarnir neyða sína menn síðar til þess að samþykkja þetta, og þar með eru gjöldin komin, eða að þetta verk þeirra verður hreinasta lokleysa. Og svo mun vera um þessa skólastofnun. Hún er hrein lögleysa, þar til fje er veitt í fjárlögum til hennar. Akureyri er jafnlærdómsdeildarlaus eins og ef einhver fjósakarl framan úr Bárðardal hefði komið til Akureyrar og gefið þeim þar skóla. Hitt er annað mál, hvort flokkur hæstv. stjórnar leysir vandræði hennar eins og styr leysti vandræði Vermundar mjóa forðum. 2. Í öðru lagi hefir stjórnin með þessu farið í bág við háskólalögin 30. júlí 1909. Í stjórnarráðsbrjefinu segir sem sje svo um próf úr þessari svonefndu lærdómsdeild, að það skuli veita „allan sama rjett“ og stúdentspróf frá mentaskólanum. - Hvaða rjett veitir nú stúdentspróf frá mentaskólanum? Fyrst og fremst þann, að samkvæmt háskólalögunum eiga stúdentar kröfu til þess að innritast í háskólann, og þennan rjett mun því stjórnin hafa ætlað að gefa þeim, sem útskrifast úr Akureyrarskóla. Í háskólalögunum segir svo í 17. gr., að þeir einir hafi rjett til innritunar í háskólann, sem lokið hafa prófi við hinn almenna mentaskóla eða annan lærðan skóla honum jafngildan. Einhver aukatilsögn og prófmynd frá Akureyri nær alls ekki til þess að fullnægja þessu skilyrði. Samt hefir háskólaráðið þrisvar sinnum verið spurt um þetta mál. 1926 spurðu þingmenn Eyf. háskólaráðið, hvort nokkuð væri því til fyrirstöðu, að stúdentar frá Akureyri fengju háskólavist. - Meiri hl. háskólaráðsins gaf það svar, að ef sama eftirlit væri haft með prófi frá Akureyri, mundi vera hægt að leyfa þetta, en bætir svo við: „ef það þætti ekki koma í bága við háskólalögin“. 1927 spurði kirkjumálaráðherrann um þetta sama út af þál. í Sþ. um stúdentspróf á Akureyri. Háskólaráðið svaraði þá meðal annars: „Meðan ekki er komið á fót fullkominni lærdómsdeild við gagnfræðaskólann á Akureyri, verður skólinn ekki talinn jafngildur hinum almenna mentaskóla í Reykjavík“. Þetta var skýrt svar, eins og málið lá þá fyrir. Í fyrra svarinu tjáir háskólaráðið sig ekkert hafa móti stúdentum frá Akureyri, ef þeir sjeu svo úr garði gerðir, að ekki fari í bág við háskólalögin, en í síðara svarinu kveða þeir upp úr með álit sitt á skólanum og því stúdentsprófi svonefndu, sem þá átti að fara að löggilda. „Háskólaráðið telur ekki unt að neita nokkrum þeim um viðtöku í háskólann, sem lokið hefir stúdentsprófi í hverri stofnun sem er, svo fremi að hún fullnægi þeim skilyrðum, sem sett eru um nám og próf (sbr. 17. gr. háskólalaganna) í lærdómsdeild hins almenna mentaskóla í Reykjavík, - eða settar kunna að verða“. Jeg hefi tilgreint þessi svör háskólaráðs, úr því að þau liggja fyrir, en ekki af því, að jeg telji háskólaráðsúrskurð í þessu efni hafa veitt úrslitaatkvæði. Lögin sjálf verða að skera úr. Og eftir þeim hefir háskólaráðið að mínu viti tekið fulllint á málinu. Lögin heimta sem sje skýlaust próf, ekki aðeins frá einhverjum skóla, heldur frá lærðum skóla jafngildum mentaskólanum í Reykjavík. Dómsmálaráðherrann mun halda því fram, að hann hafi nú uppfylt allar kröfur háskólaráðs með þessari stofnun lærdómsdeildar við gagnfræðaskólann á Akureyri. Hann hafi nú „sett á fót fullkomna lærdómsdeild við gagnfræðaskólann á Akureyri“, eins og háskólaráðið orðar það. En þar er sá hængur á, sem jeg hefi getið um, að stofnun þessarar lærdómsdeildar er alger markleysa, meðan ekki er veitt fje til hennar. - En auk þess mun jeg nú sýna, að þessu verður ekki einu sinni bjargað með fjárveitingu. Hjer bætist sem sje við 3. lögleysan, sem jeg tel hafa verið framda með þessu þráttnefnda stjórnarráðsbrjefi. En það eru lögin um sjálfan gagnfræðaskólann á Akureyri, sem þar er brotið í bág við. Akureyrarskóla er skipað með lögum nr. 20, 9. júlí 1909. Í þeim lögum er hann skýrt nefndur „gagnfræðaskóli“, svo að erfitt er að sjá, hvernig hann getur án lagabreytingar fullnægt því skilyrði háskólalaganna að vera „lærður skóli“. Þar er og skýrt og greinilega afmarkað kenslusvið hans og nefndar námsgreinir. Kennarafjöldi er ákveðinn, 4 kennarar, og er einn af þeim meistari. Yfirleitt eru lögin svo greinileg sem frekast má verða og takmarka hann alveg við hlutverk hans sem gagnfræðaskóla. Hvernig er það nú mögulegt að breyta þessum eða öðrum lögum með Stjórnarráðsbrjefi? Slíkt nær auðvitað engri átt. Það er svo alkunnugt og viðurkent, að það er nærri því skömm að vera að taka það fram í þingræðu, að slík brjef og reglugerðir geta aðeins haft gildi innan vjebanda laganna. Það má kveða nánar á um eitt og annað, en aldrei breyta neinu í lögunum, enda er þá ekki gott að sjá, hvað lög ættu að þýða. Það er leiðinlegt að þurfa að vera að rifja upp þetta stafróf hjer frammi fyrir háttv. þingm., sem auðvitað þekkja þetta allir fyrir löngu, en hvað skal gera, þegar svona nokkuð kemur fyrir, að landsstjórnin þekkir ekki stafina? Er um nokkuð annað að gera en taka hana á knje sjer og reyna að kenna henni að stafa? Svona litu auðvitað allir á það, sem áður höfðu komið á breytingum á þessum skóla. Með lögum þeim, sem áður voru nefnd, voru numin úr gildi l. nr. 38, 10. nóv. 1903, er skólinn var fluttur til Akureyrar, en þau lög breyttu aftur eldri lögum um Möðruvallaskóla. - Þeir vissu það þá, að það þarf lög til þess að breyta lögum. Þegar svona er ástatt, að stjórnin virðist hafa gengið á svig við ekki minna en þrenn lög, er ekki furða, þó að mann langi til að spyrja um heimildina og mótmæla þessum lögleysum. Það stendur næst. Nú get jeg sagt, að lokið sje mínu aðalerindi við hæstv. stjórn. Þó get jeg ekki stilt mig um að minnast á eitt atriði enn, sem kemur við afgreiðslunni í stjórnarráðinu. Um það mál, sem jeg ætla að gera að umtalsefni, er getið í blaðinu Vísi, og hefi jeg raunar ekki neinu við það að bæta, sem þar er sagt. Þykir mjer þó rjett, að það komi fram hjer á hv. Alþingi. Það, sem jeg ætla að tala um, er það, þegar gert var tilboð um innanhússhúðun Landsspítalans. Eins og allir vita, hefir mikið fje verið veitt til Landsspítalans. Þjóðin hefir tekið við hann sjerstaklega miklu ástfóstri. Undir því er ekki lítið komið, hvernig hagað er framkvæmdum öllum um hann. Má ætla, að þjóðin láti sig það ekki litlu skifta, hversu varið er því fje, sem hún hefir lagt fram, að miklu leyti með frjálsum samskotum, til þessa fyrirtækis. Í auglýsingu stjórnarinnar, sem birtist 12. okt. síðastl., stendur þetta m. a. þar sem tekið er fram, hvernig tilboðin skuli vera: „Tilboð í framangreind verk skal svo gert, að sjertilboð sje um kjallara og hverja hæð fyrir sig og aðaltilboð um alt saman í senn, sjertilboð í gjallsteypu og slitlög öll á gólfum“. Vitanlega var það alveg rjett að óska eftir sundurliðuðu tilboði. Kæmu misjafnlega hagfeld tilboð um einstaka hluta verksins frá sama manni, var ekki nauðsynlegt, að hann tæki það alt, ef lægra tilboð kæmi frá öðrum um suma liði. Jeg vil í þessu sambandi leyfa mjer að biðja hv.þdm. að taka vel eftir því, að óskað er eftir því, að slitlög og gjallsteypa sje reiknuð sjerstaklega. Skal jeg nú segja sögu þessa máls áfram og tel mig gera það best með því að lesa upp kafla úr umræddri grein í blaðinu Vísi, sem rituð er af stjórn Múrarafjelags Reykjavíkur og dagsett 23. nóv. síðastl.: „Á tilskildum tíma voru 4 tilboð komið á skrifstofu húsameistara, og viljum vjer ekki þreyta lesendur vora á að geta nema tveggja þeirra, þess lægsta og þess, sem svo var úr garði gert, að það gat orðið lægra með munnlegri skýringu. Fyrsta tilboðið, sem upp var lesið, var svona: Tilboð frá undirituðum í innanhúðun Landsspítalans samkvæmt lýsingu. Sjertilboð í: Kjallara ............... kr. 22500 I. hæð ..... .......... - 25000 II. hæð ..... ........ - 25500 III. hæð...... .... .... - 26200 Loft .................. - 15500 Í alt verkið að undanskildum gólfum (slitlagi og gjallsteypu) kr. 112000 - eitt hundrað og tólf þúsund krónur. - (Mismunur á samanlagðri upphæð sjertilboðanna og tilboði í alt verkið byggist á þeim hagnaði, sem af því hlýtst að taka alt verkið í einu). Sjertilboð í slitlag og gjallsteypu á gólf kr. 13000. - þrettán þúsund krónur. - Reykjavík, 22. okt. 1927. Þessar upphæðir voru umsvifalaust lagðar saman og litið svo á, að tilboðið næmi alls 125 þús. kr. Næsta tilboð, sem upp var lesið, höfum vjer hví miður ekki orðrjett við hendina, en sundurliðun þess var þannig: Fyrir kjallara ......... 26 þús. kr. - I. hæð .. .... .. 29 - - - II. hæð .. ...... 30 - - - III. hæð ..... ... 30 - - - Lofthæð ........ 15 - - Aðaltilboð 119 þús. kr. Sjertilboð í gjalllög og slitlög 18500. Með tilboð þetta var farið á sama hátt og hið fyrra. Upphæðirnar voru lagðar saman og álitið, að tilboðsupphæðin næmi alls 137500 kr. En er öll tilboðin höfðu verið lesin upp, kemur munnleg skýring frá tilboðsgefanda þessa tilboðs. Heldur hann því nú fram, að slitlög og gjallsteypa sje innifalið í aðaltilboðinu, þ. e. þessum 119 þús. kr. Hvort skýring þessi hefði komið fram, ef öll tilboðin hefðu verið hærri en 137500 kr., er ósannað mál. Ekki hreyfði húsameistari neinum mótmælum, en virtist taka þessa munnlegu skýringu fyllilega til greina. Má þetta undarlegt virðast, því hann hefir látið svo um mælt, að hefði tilboðsgefandi sökum forfalla verið fjarstaddur og skýring þessi ekki komið, þá hefði verið litið svo á, að tilboð þetta næmi 137500 kr.“ Endirinn varð svo sá, að þetta tilboð var tekið. Það var nú ekki nema von, að Múrarafjelagið, sem gætir hagsmuna þeirra manna, sem múraraiðn stunda, teldi þetta nokkuð einkennilegt. Stjórn þess sneri sjer til dómsmálaráðuneytisins með brjefi dags. 5. nóv. síðast]., þar sem hún gerði grein fyrir skilningi sínum á málinu og æskti þess, að ráðuneytið tæki lægsta tilboðinu. Brjefið er stillilega og kurteislega ritað. En hvað skeður? Stjórn Múrarafjelagsins fær harðort brjef frá ráðuneytinu, þar sem þess er getið, að þó að ekki verði höfðað mál gegn henni nú, skuli hún gæta þess að skrifa ekki fleiri þvílík brjef. Í lok stjórnarbrjefsins standa þessi orð: „Að þessu sinni mun ráðuneytið ekki láta höfða mál gegn fjelagsstjórninni, en best mun henni að skrifa ekki fleiri brjef hingað, ef vel á að vera.“ Það er því ekki að ófyrirsynju, að stjórn Múrarafjelagsins kemst svo að orði í Vísisgreininni: „Af einskærri náð ætlar dómsmálaráðherrann ekki að lögsækja okkur í þetta skifti. En vjer iðnaðarmenn vitum, hvers vjer megum vænta í framtíðinni af þessum dómsmálaráðherra bænda og jafnaðarmanna, ef vjer gerumst svo djarfir að leita rjettar vors og látum álit vort í ljós á þeim málum, er varða heill og framtíð stjettarinnar.“ Já, það er sannarlega ekki ofmælt hjá greinarhöf. Menn vita, á hverju þeir eiga von, ef þeir dirfast að leita rjettar síns gagnvart rangsleitni þessa hæstv.dómsmrh. Jeg hafði satt að segja búist við, að jafnaðarmenn hjer í deildinni mundu hreyfa þessu máli. Bæði láta þeir jafnan svo, að þeim sje ant um hina vinnandi stjett, og auk þess var það flokksbróðir þeirra, sem lægsta tilboðið átti og fyrir ranglætinu varð, maður, sem þeir m. a. hafa stutt til að komast í bæjarstjórn. Það var Kjartan Ólafsson, sem hefði átt að fá vinnuna. Nú kunna einhverjir að segja, að ekkert sje um þetta að fást, fyrst sá, sem samið var við, lækkaði tilboð sitt; það hafi þó orðið gróði fyrir landið. En þetta er skakt hugsað. Þó að svo færi, að aðaltilboð hans yrði lægst, átti stjórnin aðeins að ganga að því ú frádreginni gjallsteypu og slitlögum á gólfum, en taka svo aukatilboði frá hinum, sem lægra buðu í þann hluta verksins. Á því hefði græðst 6500 kr. En stjórnin hefir hjer gert sig seka um margt í einu: Hún hefir varpað frá sjer 6500 kr., og þannig sóað fje ríkisins að óþörfu, brotið sína eigin skilmála og svarað kurteislegri málaleitun dónalega. Nú vildi jeg gjarnan heyra, hvernig hæstv.dómsmrh. fer að verja þessa framkomu. Skal jeg nú hverfa frá þessu efni, en áður en jeg hætti, ætla jeg að minnast á 1–2 mál í viðbót. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) hefir nú sýnt deildinni ljóslega fram á sinnaskifti hæstv.forsrh. Er það að vísu gleðilegt, ef hjer er að sannast máltækið gamla, að þeim, sem guð gefur embætti, gefur hann líka vit. Og jeg vil óska þess, að guð haldi áfram að gefa hæstv. ráðherrum meira vit. En þó að mjög hafi skift um til hins betra um þá, kemur fram í sambandi við sinnaskiftin ein mjög athugaverð staðreynd. Því að þegar þeir breyta nú um afstöðu, sjest af því, að þeir hafa áður siglt undir fölsku flaggi. En það er alls óvíst, að þeir væru nú þar, sem þeir eru, ef þeir hefðu gengið til kosninganna undir sínu rjetta flaggi, því að á sínum fyrri stefnumálum hafa þeir flotið upp: ráðherrastólana. Jeg ætla að minnast á Titansjerleyfið. Mjer þykir undarlegt, hve varfærinn hæstv.forsrh. er nú alt í einu orðinn í því máli. Þegar það var til umræðu í fyrra í þessari hv. deild, talaði hann að vísu lítið, en kvaðst þó ekki hika við að greiða atkv. gegn sjerleyfinu. En nú er hann orðinn furðulega varfærinn. Hann ætlar alveg að kæfa málið í umsögnum, rjett eins og þegar menn styttu einum rómverska keisaranum aldur með því að kæfa hann í rúmfötunum. Honum finst nú goðgá að kalla þetta járnbrautarmál. En jeg held, að ef bændur fá sína nauðsynlegu og margþráðu járnbraut austur yfir fjall, sje sama, hv að málið er nefnt. Hæstv. ráðh. segir, að fossavirkjunin þarna eystra verði ekki gerð fyrir landbúnaðinn. En hann laut þó sjálfur svo lágt í fyrra fyrir hönd bænda að biðja um, að bændur fengju ódýran áburð frá Titan, ef til virkjunar kæmi. Við þetta er í sjálfu sjer ekkert að athuga, en með því er viðurkend gagnsemi virkjunarinnar fyrir landbúnaðinn. Hæstv. dómsmrh. fáraðist mjög út af olíugeymum Shellfjelagsins við Skerjafjörð. Jeg kem ef til vill að þeim síðar. En mjer þykir ákaflega einkennilegt, að hann skyldi ekki geta um olíugeyma þá, sem British Petroleum Co. byggir hjerna við höfnina. Mætti þó minnast á það fjelag, því að það er gamall kunningi. Við það gerði landsverslun sinn nafnfræga samning, sællar minningar, sem lesa má um í þingtíðindum frá fyrri árum. E. t. v. hvílir einhver helgi yfir nafni þessa fjelags í. augum hæstv.dómsmrh. En mig langar samt til að bera fram spurningu í sambandi við það. Jeg hefi heyrt að þetta fjelag hafi sýnt Íslendingum þá lítilsvirðingu að láta á sjer skilja, að hjer mundu engir þeir menn, sem færir væru um það að smíða olíugeymana. Þetta minnir á gamla niðurlægingartíma þjóðarinnar, þegar Danir hjeldu, að Íslendingar gætu ekki neitt. Það minnir á þann tíma, þegar ekki þótti einu sinni fært að nota ísl. sand við byggingu dómkirkjunnar í Reykjavík. Hjer kemur fram hið gamla vantraust á Íslendingum og öllu íslensku, sem stafar af því, að við höfum til skamms tíma verið lokaðir úti frá svo mörgum sviðum. Nú jæja, þetta fjelag, sem grætt hefir stórfje á olíuverslun hjer, launar nú gróðann með þessari lítilsvirðingu. Ef til vill hefir það fengið þetta álit á okkur við það að kynnast verslunarviti okkar í olíusamningunum. Jeg skal nú ekki fullyrða neitt um það, hvað hæft er í þessum fregnum, að fjelagið hafi viljað fá að flytja inn enska smiði. En þetta er altalað, og stjórnin á að hafa veitt leyfið. Jeg veit heldur ekki sönnur á því. En nú vil jeg spyrja hæstv.atvmrh.: Er þetta satt? Nú hefir það sýnt sig, að íslenskir járnsmiðir gátu sett upp olíugeymana við Skerjafjörð, sem eru þó miklu stærri en geymarnir við höfnina. Hafa þeir því fullkomlega rekið af sjer ámælið. Hæstv. fjmrh. hefir að mestu leyti verið friðhelgur í þessum umræðum. Og jeg vil ógjarnan brjóta þann frið, sem yfir honum hvílir. En jeg verð að beina til hans spurningu um gengismálið. Það var hæstv.forsrh., sem benti mjer á að gera það. Það er kunnugt, að hæstv. fjmrh. hefir verið á móti stýfingu. Hann og Klemens Jónsson höfðu sjerstöðu í því máli innan Framsóknarflokksins, að því er sagt var. Nú hefir hæstv.forsrh. gefið mjer tilefni til þess að halda, að hæstv. fjmrh. hafi snúist hugur. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að sjer þætti það ótrúlegt og taldi, að hæstv.forsrh. mundi hafa vikið frá sinni stefnu. En sá hæstv. ráðh. (TrÞ) sagði, að það væri hæstv. fjmrh. (MK), sem hefði látið kúska sig. Og hann benti á eitt atriði því til stuðnings, sem jeg hafði ekki athugað fyr. Það er, að hæstv. fjmrh. hefir skipað sem formann gengisnefndar einhvern hinn allra ákveðnasta og duglegasta verðfestingarmann þingsins, hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Jeg skal játa, að þetta er mjög hæfur maður. En jeg segi þetta af því, að skipun þessa manns styrkir mjög það, sem hæstv.forsrh. heldur fram, að hæstv. fjmrh. hafi látið kúska sig. Það verður að teljast alveg óverjandi, ef hann hefir skipað andstæðing sinn í þessu máli í gengisnefndina. Liggur þá sú skýring nærri, að honum hafi snúist hugur og skipað núverandi skoðanabróður sinn. En til þess að binda enda á óvissuna, ber jeg fram spurninguna. Hún er eiginlega frá hæstv.forsrh., en jeg flyt hana fyrir munn hans. Og spurningin er: Hver er afstaða hæstv. fjmrh. í gengismálinu? Mjer er mjög umhugað að fá svar hans við þessari spurningu, því að hingað til hefi jeg verið rólegur, af því að jeg hjelt, að því mætti treysta, að hann væri móti stýfingu. Áður en jeg hætti, ætla jeg snöggvast að snúa mjer aftur að hæstv.dómsmrh. Mjer finst nú altaf einna mestur akkurinn í honum. Hæstv. forsrh. var og eldfimur fyrrum, en nú er hann eins og honum hafi verið dýft ofan í einhvern vatnsgeymi. (Forsrh. TrÞ: Ætli það hafi verið olíugeymir?)  . Nei, það hefir víst verið eitthvað annað í þeim geymi, því að hæstv.forsrh. er nú hreint hættur að loga og vatnsbragð af öllu, sem frá honum kemur. En hæstv.dómsmrh. er altaf jafneldfimur. Um hann gæti það átt við, sem Shakespeare segir um feitu eldabuskuna, að í henni sje svo mikill eldsmatur, að í henni muni loga heila viku eftir að öll veröldin er brunnin til ösku. Hæstv. dómsmrh. var að víta hv.þm. Vestm. (JJós) fyrir að hafa haldið langa ræðu um lítið efni. En efnið, sem sá hv.þm. talaði um, var hvorhi meira nje minna en það, að dómsmrh. landsins hefði brotið tvenn lög. Þetta þykja hæstv.dómsmrh. smámunir einir, að slíkt sje á hann borið. Hamingjan hjálpi þeirri þjóð, sem á þann mann að æðsta verði rjettlætis og. laga, sem svo hugsar. Hæstv. dómsmrh. gat haldist það uppi stöðu sinnar vegna að segja, að hv.þm. Vestm. færi með rangt mál, en varð þá auðvitað að sanna orð sín. En að segja, að það sjeu smámunir - það er óþolandi af dómsmálaráðherra. Hann á að gæta laganna í landinu. Og allir vita, hve erfitt og vandasamt verk það er. En fyrsta atriðið er þó það, að þeir sjeu ekki sjálfir lögbrjótar, sem gegn lögbrotum eiga að standa. Það er eins og Gissur biskup Einarsson sagði, að mig minnir við Pjetur Einarsson: „Ber og þeirri hönd hreinni að vera, sem af vill þvo annara saura“. Jeg veit ekki, hvar við stöndum, ef það fer að tíðkast, að ráðherra brjóti lög landsins og púkki upp á meirihlutavald til þess að fríkenna sig. Þá höfum við þetta þrent: Alþingi setur lögin, konungur staðfestir þau og ráðherrann brýtur þau. Hæstv. dómsmrh. þarf ekki að taka hart á hv.þm. Vestm. fyrir langa ræðu. Hann hjelt sjálfur miklu lengri ræðu til þess að verja sig. Jeg hlustaði vandlega eftir, hvað hann hefði fyrir sig að bera, og heyrðist það ekki vera annað en það, að allir skipverjar hefðu haldið heilsu og þessi voðalega skráning ekki reynst neitt bráðdrepandi; varðskipin væru út um öll höf að taka togara eftir sem áður! o. s. frv. Þá mintist hæstv.dómsmrh. á það, að fyrirrennari sinn, hv. 1. þm. Skagf., hefði brotið lögin um atvinnu við siglingar. Ef maður ætti nú að nota sömu rök gegn þessu og hæstv. ráðherra varði sig með, þá veltur alt á því, hvort nokkur hefir mist heilsuna við það, að þessar undanþágur voru veittar. Nú hefir ekki heyrst neitt um það, að heilsufar manna hafi versnað við þetta, og því er hv. 1. þm. Skagf. sýkn saka. Annars er það algengt, að það sje stolið frá mönnum og þeir haldi þó heilsu sinni eftir sem áður, sömuleiðis að nöfn sjeu fölsuð án þess að nokkur leggist í rúmið. Ef því hæstv.dómsmrh. færir þau rök ein fyrir því, að hann hafi ekki brotið lög landsins með skrásetningunni, að skipshafnirnar á varðskipunum hafi haldið heilsu sinni, ja - þá veit jeg ekki, hvað margir sökudólgar verða yfirleitt dregnir fyrir lög og dóm og látnir sæta ábyrgð fyrir lögbrot. Þá sagði hæstv.dómsmrh., að fleiri ráðh. en hann hefðu brotið lög landsins. Í því sambandi las hann upp úr sjer heilan lista af ráðherralögbrotum. Það var heldur skemtilegur lestur, eða hitt þó heldur. Eins og það sje sjálfsagt, að einn ráðherra brjóti lögin, þó að aðrir ráðherrar hafi gert það, eða nokkur afsökun, þó að einhver annar hafi drýgt sama glæpinn og maður sjálfur. Hæstv. ráðh. minti mig á refinn, sem vildi láta aðra refi taka af sjer skottið, af því að hann var skottlaus sjálfur. Jeg segi hvorki, að hæstv.dómsmrh. sje skottlaus nje að hann sje refur, en hinsvegar svipar honum í þessu til þess, sem dæmisöguhöfundurinn á við. Þá sagði hæstv. ráðh., að hv.þm. Vestm. hefði haft það á tilfinningunni, að málið, sem hann var að flytja, væri útvatnað. Það er satt, að mikið hefir verið talað og ritað um málið, og jeg býst við því, að að hefði verið fundið, ef svo hefði ekki verið. Þá hefði verið sagt: Hjer sjáið þið, hvort þetta hefir verið alvarlegt. Það hefir varla verið nefnt! En jeg get fullvissað hæstv. ráðh. um það, að málið er ekki útvatnað fyrir það; hann hefir framið alveg vaskekta lögbrot. Og það er hreinasti misskilningur, ef hann heldur, að megi útvatna lagabrot eins og saltkjöt eða eitthvað þesskonar, eða þvo það af eins og blóðbletti úr fötum. Það væri það sama og sakamaður segði vjð dómarann, þegar hann væri búinn að vera lengi undir rannsókn: Heyrið þjer, herra dómari, finst yður ekki þessi glæpur farinn að verða útvatnaður? Væri ekki betra að sleppa mjer? Hæstv. ráðh. státaði og sagði: „Komið þið bara með landsdóm“. Hann kvaðst fús til þess að láta hengja sig, ef saklaus maður yrði hengdur á undan. Jeg held, að hann ætti að stinga höfðinu í þá snöru, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) bauð honum upp á, en hún er sú, að fram fari ný rannsókn á kosningasvikunum og báðir leggi við þingmensku sína. Hæstv. dómsmrh. er svona mikill á lofti af því að hann veit, að hann er í meiri hl. Hann hefir sína vopnuðu riddara og getur því vaðið uppi og sagt með sama rjetti og Brennus, þegar hann kastaði sverði sínu á vogarskálina: „Vei þeim sigruðu“. Hann manar að draga sig fyrir landsdóm, af því að hann veit, að flokkur hans hindrar það. „Asnana og vísindamennina í miðið“, sagði Napóleon forðum og skipaði liðinu í teningsfylkingu utan um þá. Hann var þá að búa sig undir orustu við Egypta, og þegar þeir svo rjeðust á, ljet hann skjóta í allar áttir. Hæstv. ráðh. hefir sterkan flokk, sem náttúrlega setur hann í miðið, ef til skarar skríður og farið verður fram á, að landsdómur dæmi í máli hans. Og því verður ekki hægt að koma fram landslögum á honum, þó að sekur sje. Það er alveg eins og í fornöld, þegar ribbaldahöfðingjar hjeldu seka menn, svo að ekki var hægt að hafa hendur í hári þeirra. Þá sagði hæstv. ráðh., að Íhaldsflokkurinn hefði ætlað að verða vitlaus út af frv. um eftirlit með skeytasendingum togaranna, og vildi með því sýna, að flokkurinn hefði sýnt fláttskap í málinu. En hvernig hefir honum sjálfum farið? Þegar talað er um að gera raunverulegar umbætur í Strandvarnarmálinu, efla sjálfstæði yfirmanna á skipunum og hafa þá ánægða, þá er eins og hæstv. ráðh. sje stungið upp í hrútshorn. En hinsvegar ætlar hann að rifna af áhuga, þegar talað er um að banna togurunum að nefna ömmu og gera slíkar hjegómaráðstafanir. Ef þessi framkoma er ekki fláttskapur, veit jeg ekki, hvað því nafni á að nefnast. Hæstv. dómsmrh. tók sjer fyrir hendur að gera eldhúsdag á fyrverandi stjórn. - Það, sem sjerstaklega vakti eftirtekt mína, var hvað hann taldi það ógurlegt brot, að hjer hefði verið leyft samskonar fyrirkomulag á olíuverslun eins og gerist yfirleitt hjá menningarþjóðum. Hæstv. ráðh. ætlaði alveg að ærast yfir olíugeymunum við Skerjafjörð. Hann sagðist hafa verið þar á gangi, en sjer hefði ekki verið hleypt inn í girðinguna.  (Forsrh. TrÞ: Jeg fjekk það ekki heldur. - ÓTh: Voru fleiri með í förinni? - Forsrh. TrÞ: Já, og enn fleiri)  . Jeg verð að játa það, að mjer þykir vænt um, að fjelagið lætur ekki hvern sem er ganga þar um eins og heima hjá sjer, því að jeg þykist vita, að hæstv. ráðh. hafi ekki farið fram á þetta í embættisnafni, ella hefði þeim að sjálfsögðu verið hleypt inn. Hitt læt jeg vera, þó að öllum sje ekki leyft að valsa þarna innan um nokkur þúsund tonn af olíu, því ekki þarf annað en að fara dálítið óvarlega með eldspýtu, til þess að sjórinn og landið alt hjer umhverfis fljóti í logandi olíu, og það mun varla þykja skemtileg tilhugsun. Jeg vona, að British Petroleum sje jafngætið. Hæstv. ráðh. ljet í veðri vaka, að hjer væri um einhver dólgsleg ósköp að ræða, þar sem eru Shelldunkarnir við Skerjafjörð, og þetta væri ef til vill undirbúningur undir að halda hjeðan út herskipum. Satt að segja sá jeg ekki, að hann sýndi fram á nokkuð voðalegt við þetta í sinni afarlöngu ræðu, enda virðist það alls ekki neitt voðalegt, þó að hjer sje farið að versla með olíu á sama hátt og tíðkast annarsstaðar í heiminum. Hæstv. ráðh. vill kannske, að olíuverslunin sje rekin með sama sniði og verið hefir. Það ætti kannske að halda öllu í gamla horfinu, líkt og þegar kolunum var skipað upp í pokum, sem menn voru að burðast með á bakinu. En hann verður að sætta sig við það, að nú eru aðrir tímar, og jeg fæ ekki skilið, að hann þurfi að rifna, þótt olían sje flutt í tankskipum og geymd í stórum geymum. Mjer virðist, sem engin ástæða sje til að amast við fjelaginu fyrir það eða nokkuð annað, svo lengi sem það heldur lög landsins. Hæstv. ráðh. talaði um, að ala mætti heilan herskipaflota á olíunni úr þessum dunkum. Jeg verð nú að játa það, að jeg sje ekki, hvað dunkarnir hafa að segja, ef slíkt liggur á bak við. Jeg held, að það dragi lítið um þá, þegar um þessháttar er að ræða. Og jeg býst við, að stórveldunum yrði ekki skotaskuld úr að byggja hjer nokkra geyma, ef þau á annað borð teldu sjer það sæma að rjúfa hlutleysi landsins á ófriðartímum og vildu halda hjeðan út herskipum. Þeim mundi varla vaxa það í augum að koma upp nokkrum tíu potta dunkum, þegar út í það er komið. En jeg skil ekki, af hverju Shellfjelagið er svo hættulegt í þessum efnum, því að jeg veit ekki betur en að því standi margar þjóðir, en ekki nein ein. Þá fór hæstv.dómsmrh. að sýna þekkingu sýna á olíuspursmálinu og tala um baráttuna um olíuna. En hann sýndi greinilega, að hann þekkir ekkert inn á það mál. Þessi barátta er ekki um að selja olíuna frekar en aðrar vörur, heldur um olíulindirnar. Það er kapphlaupið um þær, sem ætlar að sturla stórþjóðirnar og verða þeim að styrjaldarefni. Allar vilja þær sölsa lindirnar undir sig, hvort sem þær eru nú í Ameríku, Rússlandi, Persíu eða einhversstaðar annarsstaðar. Þessi harða barátta er ákaflega skiljanleg, því að olíunotkun þjóðanna vex hröðum skrefum. Olían er alstaðar að ryðja sjer til rúms og olíuskip að leysa gufuskipin af hólmi. Við Íslendingar eigum stóran skipastól eftir tiltölu, og ef farið verður að knýja hann áfram með olíu í stað kola, verður olíuþörfin mikil. Það er því engin furða, þótt framsýn fjelög komi sjer hjer upp stórum olíugeymum. Því betur standa þau að vígi, þegar breytt verður um. Og mjer virðast framkvæmdir Shellfjelagsins sýna eðlilega útsýni yfir framtíðina. Jeg ætla ekki að hafa þetta lengra. Aðalatriðið fyrir mjer var að sýna fram á og fá að vita, hvort hæstv.dómsmrh. hefði brotið lög landsins eða ekki. Hann má vita það, að hann er þjónn þingsins, hann er vinnumaður, sem á að hlýða skipunum húsbóndans, en ekki vera svörull og óhlýðinn. En ef hann hefir svo sterkan flokk, að ekki er hægt að reka hann, á hann að minsta kosti að fá skömm í hattinn hjá öllum þeim, sem þekkja sóma sinn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg ætla, að jeg hafi aðeins átt fimm mínútur í hinni löngu ræðu hv. 1. þm. Reykv. ( MJ). Það voru aðeins tvö atriði, en jeg vil ekki fresta því að kvitta fyrir. Fyrra atriðið skiftir litlu máli. Það er út af leyfi, sem sótt var um og veitt, til að fá hingað útlenda sjerfræðinga við smíðar. Jeg skal segja það, út af orðum háttv. 1. þm. Reykv., að jeg er ekki viss um, að rjett hafi verið að veita leyfið. Það var mjög vandasamt að skera úr, hvort svo átti að gera eða ekki. Og jeg hafði meiri tilhneigingu til að vera á móti, og hefði neitað, ef beðið hefði verið um að fá að flytja inn almenna verkamenn. Jeg skal játa, að það hafði töluverð áhrif, að fjelagið, sem bað um leyfið, stóð í viðskiftum við stjórnina og keypti olíu og bensínleifar landsverslunarinnar, sem við þannig gátum selt á hagkvæman hátt og allar í einu. Það var leyft að flytja inn sjerfræðinga, og það komu aðeins tveir. En einn mun hafa komið til hins fjelagsins. Jeg játa, að mjer þykir gott að fá aðhald í þessum efnum, þó að jeg hafi meiri tilhneigingu til að vera strangur. Aðalatriðið, sem hv. 1. þm. Reykv. beindi til mín, var út af Titan. Hann ásakaði mig fyrir að vefja málið inn í eilífar umsagnir. Nú er um að ræða eitthvert stærsta mál þjóðarinnar, um það, hvort hleypa eigi inn í landið erlendu fjármagni, sem getur vaxið þjóðinni yfir höfuð. Og svo er verið að draga dár að mjer fyrir að vilja leita umsagnar sjerfræðinga um málið og sýna varfærni. Jeg verð að segja það, að mjer finst það ósamboðið manni, sem fer með umboð þjóðarinnar á Alþingi, að draga dár að varfærni í slíku máli. Jeg vil fyrst benda á það, að sjálfsagt er að beita varfærni í slíkum málum gagnvart öllum útlendingum, og ekki síst gagnvart þessu fjelagi, sem vill flytja hingað meira fjármagn en tífaldar árstekjur ríkissjóðs eru. Jeg er altaf varfærinn. Og jeg tel það skyldu mína að vera varfærinn og þykir vænt um, að sá maður situr ekki í þessu sæti, sem hefir skap í sjer til að draga dár að varfærni í slíku stórmáli sem þessu.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg hjelt, að það ætti við mig, sem stendur í vísunni: Jeg þarf ekki að þakka, jeg fjekk ekki að smakka utan vatnið tæra o. s. frv. Hv. 1. þm. Reykv. hefir nú bætt úr því með því að framkalla mig, og jeg er honum þakklátur fyrir. En jeg vil minna hv.þm. á vísuna og vona, að hann taki eftir: Þú mátt ígrunda málsháttinn, málmalundur viskusljór, að oft á fundum áleitinn fær illa sundur rifinn bjór. Jeg ætla í raun og veru ekki að verða til þess að rífa bjórinn á þessum hv. sessunaut mínum (MJ), að minsta kosti ekki til að byrja með. Því er svo farið, að mjer finst það vera mikil misnotkun á dýrmætum tíma þingsins, að hv. Íhaldsmenn gefi tilefni til þess að vera dag eftir dag með tilgangslaust skvaldur um athafnir stjórnarinnar þennan stutta tíma, sem hún hefir setið að völdum. Jeg álít, að miklu fremur sje tilefni til þess fyrir annan flokk að taka til íhugunar starfsemi fyrverandi stjórnar, því að hún fór með völd nálægt 3/4, hluta ársins sem leið, en einmitt sá flokkur er svo viti borinn, að hann sjer, að ekki til neins eintómt orðaskvaldur, sem engan árangur ber. Í hinni löngu ræðu hv. 1. þm. Reykv. var lítið samhengi og fátt, sem máli skifti. Það eina, sem jeg gæti haft ástæðu til að athuga, átti að heita fyrirspurn til mín um afstöðu mína gagnvart gengismálinu, eða öllu heldur verðfestingarmálinu. En jeg verð að segja, að jeg álít, að jeg hafi ekki mikla ástæðu til að fara inn á það mál nú, og allra síst að vert sje að svara þeim fullyrðingum, sem háttv.þm. leyfði sjer að viðhafa. Hv. þm. sagði, að jeg hefði gefið yfirlýsingu um, að jeg væri eindreginn og ákveðinn hækkunarmaður.

Það sagði jeg ekki

. Jú. En hv.þm. er kannske ekki altaf ljóst, hvað hann segir. Hvernig á það að vera með þessu óþrjótandi orðagjálfri? Jeg skal verða við ósk hv.þm. um að skýra frá afstöðu minni til gengismálsins. Jeg kannast ekki við að hafa nokkurntíma, hvorki í ræðu nje riti, látið uppi þá skoðun, að krónan ætti að hækka hröðum fetum. Ef hv.þm. getur bent á nokkur þau ummæli mín, sem sanni þetta, verð jeg að taka því, en jeg er þess fullviss, að svo er ekki. Hinsvegar verður því ekki neitað, að jeg hefi haft sjerstöðu um það mál, en jeg hygg, að jeg hafi litið fullkomlega heilbrigt á það. Jeg hefi sagt það hjer áður, þegar slík mál hafa verið til umræðu, að það ólán, sem orðið hefir af verðfalli krónunnar, væri að miklu leyti sjálfskaparvíti. Ennfremur hefi jeg komið fram með tillögu í þá átt að koma í veg fyrir, að ólánið magnaðist ár frá ári. Þá var það einmitt þessi hv.þm., sem, eins og endranær, lenti þeim megin, sem ver gegndi, af því að honum þótti það vera hreinasta guðgá að takmarka þann innflutning á allskonar óþarfavarningi, sem keyrði fram úr öllu hófi og var að verða hreinasta þjóðarböl. En það mátti engin bönd leggja á hina marglofuðu frjálsu samkepni. Það fór því svo, að þær ráðstafanir, sem hefðu getað orðið til þess að vinna á móti miklu tjóni, voru drepnar, og átti háttv. 1. þm. Reykv. mikinn þátt í því. Þó að það hljóti í raun og veru að vera öllum nokkurn veginn skynbær um mönnum ljóst, hversu mikið þjóðarböl lággengið var og er enn, er ekki rökrjett að álíta, að ráðið til þess að bæta úr því sje á skömmum tíma að kippa gjaldeyrinum upp í gullgildi. Þesskonar rassaköst mega ekki eiga sjer stað. Það hefir því altaf verið mín stefna að vinna af alefli á móti verðfalli, en varast umfram alt miklar sveiflur. Jeg hefi altaf álitið, að sú gengislækkun, sem varð í ársbyrjun 1924, hafi verið algerlega ástæðulaus og stórkostlegt böl fyrir þjóðina. Enda kom það í ljós, að verðlækkunin hafði verið óeðlileg og að ekki var hægt að halda gjaldeyrinum eins langt niðri og hann var settur. Það hefir aldrei borið á stefnubreytingu hjá mjer, enda hefi jeg ekki haft ástæðu til þess að taka beina afstöðu til gengismálsins. Það, sem fyrir mjer vakir, úr því sem komið er, að orðið hefir hin gífurlega verðhækkun, sem hefir íþyngt atvinnuvegum landsins, er að varna því, að verðfall hefjist á ný. Það má segja, að jeg sje að því leyti ekki lággengismaður. En jeg mun enga leið sjá til þess, að fært sje að vinna að frekari hækkun í náinni framtíð. Af þessum ástæðum hygg jeg, að samstarf hafi getað orðið með mjer og þeim, sem álíta, að nú þurfi að varna örum sveiflum eða frekari hækkun. Jeg býst við, að háttv. 1. þm. Reykv. álíti þetta fullkomna skýringu. Þá taldi hv.þm. það vera mikið hneyksli eða höfuðsynd, að jeg sem fjmrh. hefði framið það ódáðaverk að skipa nýjan formann í gengisnefndina. Hv. þm. brúkar stór orð, en ekki að sama skapi kraftmikil. Hv. þm. er ekki kunnugt um, að eins og á stóð var engin leið til þess, að fyrverandi formaður gengisnefndarinnar gæti haldið áfram þeim störfum, þegar hann var orðinn bankaráðsmaður og yfirmaður hv. 1. þm. Reykv. Honum var sjálfum ljóst, að það gat ekki átt sjer stað, og þá varð að skipa nýjan formann. En þar sem hv.þm. hefir haldið því fram, að hinn nýi formaður væri langfærasti maðurinn, sem völ var á, get jeg ekki annað sjeð en að jeg hafi framið mjög heppilega ráðstöfun. Jeg ætla að leiða hjá mjer að fara út í hin margvíslegu smáatriði, sem hv.þm. stiklaði á samhengislítið. Það má vera, að aðrir virði hann svars, en ef ætti að taka upp þann sið að hefja langar umræður um hvert einasta atriði, sem fram kemur, mundi það leiða til hinna mestu vandræða. Jeg þykist nú hafa skýrt hið óttalega fyrirbrigði, sem hv.þm. þótti vera. Hann álítur, að jeg hafi snúist í stórmálum þjóðarinnar. En jeg álít, að þessi ófrjói svilfiskur, sem sífelt er að veita slefu sinni yfir gömul íhaldshrogn, sem aldrei geta frjófgast, ætti að breyta sinni stefnu og haga sjer í framtíðinni eins og mönnum sæmir.

Ólafur Thors Hæstv. forsrh. kvartaði undan því í gær, að við Íhaldsmenn værum nokkuð daufir við eldhúsverkin. Með þessu skorar hann á okkur að setja nú upp svuntuna, en ef einhverjum skyldi verða á að taka með sjer skörunginn, verður að virða honum það til vorkunnar. Jeg skal reyna að stuðla að því, að hæstv. ráðherra sofni ekki undir minni ræðu, en ef hann sofnar, vænti jeg þess, að hann dreymi ekki vel. Jeg hafði hugsað mjer að beina fyrirspurn til hæstv. ráðh. um gengismálið. En jeg bjóst við að geta látið það niður falla, þegar hæstv. fjmrh. fór að skýra deildinni frá sinni stefnu. En þrátt fyrir ræðu hæstv. fjmrh., finn jeg mig knúðan til að bera fram fyrirspurn mína. Fyrir skömmu beindi jeg því hjer í hv. deild til hæstv.forsrh., hvort væntanlegar væru ráðstafanir frá hans hálfu í sambandi við gengismálið. Þess var að vænta, að hann, sem taldi gengismálið svo miklu þýðingarmeira en önnur mál, að hann kallaði það „mál málanna“, mundi nú gera sjerstakar ráðstafanir til að leiða það til lykta. En hverju svaraði hæstv.forsrh.? Hann sagði: „Jeg er ekki fjármálaráðherra“. Ef í þessu svari liggur ekki aðeins óviðeigandi tilraun til þess að svara í glettni alvarlegri fyrirspurn um mikilvægt mál, þá verð jeg að ætla, að á bak við það liggi sjerstök merking. En þegar jeg spyr, hver hún sje, er ef til vill best að svara með annari spurningu: Hver er fjármálaráðherra? Þegar það barst um landið, að hv.þm. Str., sem þá var, mundi mynda hina nýju stjórn, má telja fullvíst, að sá hluti þjóðarinnar, sem fylgdi honum vegna gengismálsins, hafi gengið út frá því sem gefnu, að yfir „mál málanna“ yrði settur sá, sem mest var festingarkempan. En alþjóð fjekk vitneskju um, að Magnús Kristjánsson ætti að gegna þessu vandasama og veglega starfi. Jeg hugsa, að þorri manna hafi litið á þetta sem óskeikulan vott um, að hjer væri mestur festingarmaðurinn í hópi Framsóknarflokksins. Við hinir, sem erum dálítið kunnugir því, sem gerist að tjaldabaki, vorum sammála um, að þingflokkur Framsóknarflokksins væri einhuga fylgjandi verðfestingu, nema einn einasti maður, Magnús Kristjánsson. Nú langar mig til að spyrja hæstv.forsrh., hvort hann hafi trygt sjer það, að stefna fjmrh. sje, þegar á hólminn kemur, sú sama sem hæstv.forsrh. hefir barist fyrir. Ef svo er ekki, hefir hann svikið sína hugsjón. Hæstv. fjmrh. gaf þær upplýsingar, sem raunar benda á, að hæstv.forsrh. hafi ekki trygt sjer þetta. Hæstv. fjmrh. sagði: „Mig varðar það mestu að varna verðfalli“. Og svo kom hin óvænta skýring: „Af því að þetta er stefna mín, að varna verðfalli, og af því að svo stendur á, að í náinni framtíð sje jeg enga leið til að hækka gjaldeyrinn, þá hefir tekist samvinna milli mín og flokksbræðra minna“. Af þessu verð jeg að álykta, að hæstv. fjmrh. sje ekki skoðanabróðir hæstv.forsrh. og þorrans af flokksbræðrum hans. En ef svo er, þá tel jeg, að hæstv.forsrh. hafi reynst ótrúr sinni helgustu hugsjón, sem hefir fleytt honum upp í forsætisráðherrastól. Jeg hefi verið milli vonar og ótta í þessu máli, síðan hæstv.forsrh. valdi þann fjmrh., sem nú er. Annað veifið hefi jeg haft ástæðu til að vera vongóður, en oft hefi jeg orðið að líta öðrum augum á. Skömmu eftir að núverandi hæstv. fjmrh. tók við völdum, skipaði hann nýjan formann gengisnefndarinnar þann mann, sem af mestu viti og mestri þekkingu hefir barist fyrir verðfestingu krónunnar. Þetta þótti mjer vera vottur um, að hæstv. fjmrh, hefði aðhylst festingu. Þegar hinn nýi formaður tók við starfi sínu, var hann albúinn til að hefjast handa og berjast með áhuga fyrir festingu. En fyr en varði sloknaði eldurinn. Hver greip í taumana? Formaður gengisnefndarinnar hófst handa um ýmsar ráðstafanir, sem telja varð nauðsynlegar, áður en gengið var til festingar. Úr þessu dró fyr en varði. Var það hæstv. fjmrh., sem var ekki festingarmaður og tók þess vegna í taumana, eða voru það yfirráðherrarnir, jafnaðarmenn, er gerðu það að skilyrði fyrir fylgi sínu, að krónan væri ekki fest? Jeg hefi heyrt það af vörum hæstv. forsætisráðherra, að ástæðulaust væri að fjalla um gengismálið nú, því að „við höfum valdið“. Það er rjett. Hann hefir valdið. En enginn veit, hve lengi það verður. Hitt er staðreynd, að fyrst þörf var á rannsókn í september í haust, þá sýnist sú þörf óbreytt ennþá. Hvað olli þá því, að hún fjell niður svo skjótt? Hæstv. forsrh. veit, að þó jeg sje ekki fylgismaður hans, er jeg sammála honum um gengismálið.  (Forsrh. TrÞ: Gleður mig, gleður mig!)  . Hann veit, að í því máli vil jeg styðja hann, en hinsvegar geri jeg þá kröfu, að hann tefli ekki úr höndum sjer tækifæri til að ráða því farsællega til lykta. Nú gefst honum slíkt tækifæri. En enginn veit, hvernig sakir standa á næsta þingi. Jeg get ekki aðhylst vel skrifaða grein í „Tímanum“ um, að ennþá sje óvarkárt að stíga síðasta sporið í þessu máli - að breyta myntlögunum, þó jeg hinsvegar telji, að heppilegra sje að leysa málið á annan hátt. Við höfum nú búið við sama verðgildi krónunnar í 2½ ár, og fultvíst er, að verðlagið í landinu hefir nú náð þeirri festu, sem yfirleitt er hægt að vænta. Jeg tel því, að ef á annað borð á að breyta myntlögunum, sje það fyllilega tímabært nú þegar. Þetta spor getur hæstv.forsrh. stigið, ef hann vill. Með því getur hann trygt úrslit í þessu „máli málanna“, því ef búið er að breyta. myntlögunum, verður það ekki aftur tekið. Vanræki hæstv. ráðh. skyldu sína á þessu þingi, sýnir það, að hann ber sjálft málið ekki fyrir brjósti, því hvorki hann nje nokkur veit, hvort hann fer með völdin á næsta þingi. - Í slíku stórmáli sem þessu á maður heimting á að fá skýr og greinileg svör, og alþjóð á að fá að vita, hvað inni fyrir býr hjá hæstv.forsrh. og hæstv. stjórn yfirleitt. Jeg ætla ekki að segja margt við hæstv.forsrh. fram yfir þetta. Jeg ætla aðeins að drepa á tvö atriði, sem umr. hafa gefið tilefni til og snerta hann sjerstaklega. Hv. 1. þm. Skagf. hjelt því fram, að svo liti út, sem hæstv.forsrh. hefði snúist í sendiherramálinu, eftir að hann tók við stjórn. Hv. þm. benti á, að hæstv. ráðh. hefði á undanförnum þingum mjög skörulega barist gegn því, að sendiherraembættinu í Kaupmannahöfn væri haldið uppi. En nú aftur á móti gerir hæstv.forsrh. og hæstv. stjórn sitt til stuðnings þessu máli, með því að bera fram í fjárlögum fjárveiting til þess að standa straum af þeim kostnaði, er af sendiherraembættinu leiðir. Hæstv. forsrh. var ekki lengi að smeygja sjer úr þessari snöru. Hann sagði sem svo: Þetta eru lög í landi hjer. Samkvæmt lögum á að vera sendiherra á þessum stað. Hæstv. forseti Nd. Alþingis úrskurðaði í fyrra, að ekki mætti bera fram till. um að fella niður þessa fjárveitingu af því að lög mæla svo fyrir, að hún skuli standa. - Með þessu áleit hæstv.forsrh. sig hafa vel svarað fyrir sig. Það er nú svo. Við skulum athuga önnur sambærileg atriði í fjárlagafrv. hæstv. stjórnar. Eru það ekki lög í landi, að vöru- og verðtollur falli úr gildi 1. jan. 1929? En þó eru fjárlög fyrir það ár svo úr garði gerð af hendi hæstv. stjórnar, að þessir tekjuaukar eru þar taldir með tekjum ríkissjóðs, sem áætlað er, að inn komi á því ári. Af hverju? Af því að hæstv. ríkisstjórn ætlar að bera fram frumvörp í þá átt að lögfesta þessa tekjustofna áfram. Þessi aðferð þykir mjer alveg eðlileg og rjettmæt. En af því leiðir hitt, að hæstv. stjórn hefði getað farið alveg eins að, ef hún hefði ætlað sjer að vera fyrri stefnu sinni samkvæm: felt niður fjárveitingu til sendiherraembættisins með það fyrir augum að bera fram og fá samþykt á þessu þingi frv. um afnám embættisins. Nei, sannarlega hefir hæstv.forsrh. snúist í þessu máli. Jeg skal ekki lengja umr. mikið, þó að jeg minnist á Titanmálið. Það hafa verið bornar fram fyrirspurnir til hæstv.forsrh. um það, hvort hann ætli sjer að veita sjerleyfið eins og lög standa til frá þinginu í fyrra. Hæstv. ráðh. hefir svarað á þá leið, að það nái ekki nokkurri átt, að hann fari að kveða upp nokkurn dóm á þessu stigi málsins, þar sem skýrt sje ákveðið í heimildarlögunum, að senda skuli sjerleyfið til umsagnar sjerfræðingum, og væri það nú komið frá einum sjerfræðingnum og væri hjá öðrum, og biði hann nú eftir umsögn hans. Nú vil jeg spyrja, segir hæstv.forsrh.: Hvaða vit er í að vera að leita álits og umsagnar sjerfræðinga, ef ekki á að fara eftir því, sem þeir leggja til um málið? En litlu síðar sagði hæstv.forsrh.: Jeg hefi altaf verið varfærinn maður, og það er ekkert eins hættulegt fyrir hina íslensku þjóð og það að hleypa inn í landjð erlendu atvinnufyrirtæki, sem hefir 100 milj. kr. höfuðstól. - Má jeg nú spyrja hæstv.forsrh.: Er það virkilega hans alvara, ef þessi seinni sjerfræðingur, sem hefir málið nú með höndum, segir: jú, jú, veitið þjer bara sjerleyfið, það er alveg óhætt, - ætlar hann þá að veita sjerleyfið, sem hann telur þjóðhættulegast Íslendingum af öllu illu? Ætlar hann að gera það? Jeg spyr. Jeg veit, að hann ætlar ekki að gera það. En þessi svör hans voru alger meiningarleysa. Jeg skal virða það honum til vorkunnar. Því að sannleikurinn er sá, að hvar sem maður lítur í deildina, þá sitja þar fyrir flokksmenn hæstv. ráðherra og þeir krefjast þess af honum, að hann veiti sjerleyfið. En hann ætlar sjer ekki að veita sjerleyfið; en hann þorir ekki á eldhúsdegi að segja það hreinskilnislega, af því að hann er hræddur um, að það kunni að verða til þess, að flokksbræður hans telji sig knúða til að bera á hann vopn á sjálfan eldhúsdaginn. Skil jeg þá við hæstv.forsrh. í von um, að hann hafi ekki sofnað undir ádrepu minni. - Mun jeg nú víkja máli mínu að hæstv.dómsmrh. Því er haldið fram, að hann hafi brotið varðskipalög, sem samþykt voru hjer á síðasta þingi. Með því að það er þegar sannað af hv.þm. Vestm. (JJós) og hv. 1. þm. Reykv. (MJ), væri það að ofreyna þolinmæði háttv. þingheims að leiða að því ný rök. Jeg vil aðeins taka undir með háttv.þm. Vestm. í tilefni af meðferð hæstv. ráðh. á skipstjórum varðskipanna. Jeg veit nú að vísu, að hæstv.dómsmrh. mun segja, að jeg sje að reyna að kaupa mjer hylli þeirra með því að bera hönd fyrir höfuð þeim, í von um, að þeir síðar virði það við mig með því að vera eftirlátssamir og vægir við þá togara, er jeg á þátt í að gera út, en slíkt læt jeg ekki á mig fá. Það vita líka allir, sem um málið vilja hugsa með sanngirni og ofstækislaust, að það er ekki á færi skipstjóranna að sleppa togurum, sem þeir hitta að veiðum í landhelgi, jafnvel þótt þeir væru til þess af vilja gerðir. Þeir standa þar ekki einir að verki, heldur í svo sem 20–30 votta viðurvist, þar sem er öll skipshöfnin. Þótt hæstv.dómsmrh. vildi bera þeim það á brýn, að þeir brjóti þannig lög landsins og bregðist skyldu sinni, þá er það staðreynd, sem ekki verður hrakin, að þeir geta það ekki án þess að upp komist. Núverandi skipstjórar varðskipanna voru teknir úr þjónustu einkafyrirtækis, þar sem þeir höfðu 12 þús. kr. laun, til þess að gegna þeim trúnaðarstarfa fyrir landið, er þeir nú hafa á hendi. Sá, sem falaðist eftir þeim og fól þeim starfann, var þáverandi dómsmrh. hins íslenska ríkis. Hjet hann þeim sömu launum, sem þeir höfðu í sinni fyrri stöðu, til þess að þeir skyldu einskis í missa við skiftin. Það kann nú að vera, að dómsmrh. hafi þar ofmælt og ekki haft rjett til að gefa slíkt loforð upp á sitt eindæmi. En eins og á stóð, varð ekki hjá því komist, ef hann vildi tryggja landinu starfskrafta þessara manna. Nú óskaði hann eftir, að rjettur aðili, þ. e. Alþingi, yrði aðspurt í þessu máli. Og það varð. Alþingi í fyrra samþykti lög um launakjör skipstjóra og skipverja á varðskipum ríkisins.  (Dómsmrh. JJ: Það gerði meira; það gerði þá alla að embættismönnum)  . Alþingi kvað þá upp sinn dóm um siðferðilega skyldu ríkisins til þess að halda skuldbindingar gerðar fyrir þess hönd af ráðherra. Það sagði sem svo: Þótt við viljum ekki í framtíðinni launa samskonar starfsmenn ríkisins svo hátt, þá er þó ekkert því til fyrirstöðu, að þessir menn njóti þeirra kjara, sem þeir hafa gefin loforð fyrir. Skipstjórarnir eru teknir frá einkafjelagi, þar sem þeir hafa þessi laun. Ráðherra ræður þá til skipstjórnar á varðskipunum og heitir þeim sömu kjörum. Alþingi viðurkennir loforð ráðherra og samþykkir gerðir hans. - Þetta er í sem stystu máli sagan eins og hún gerðist, þar til hæstv.dómsmrh. kemur til skjalanna og svíkur alt, hefir loforð fyrirrennara síns og skuldbindingar Alþingis að engu, brýtur hið einfalda siðferðisboðorð að halda gefin loforð. Síðan hefir hann ofsótt þessa menn utan þings og innan á hinn svívirðilegasta hátt, sem ekki er siðgóðum mönnum sæmandi, síst manni í hans stöðu. Nú segir hæstv.dómsmrh. sem svo: Þið hafið alt of há laun, miðað við aðra embættismenn. Jeg ætla að færa laun ykkar niður í það, sem háttsettir embættismenn, skrifstofustjórar í stjórnarráðinu t. d., hafa að launum. Þið getið verið fullsæmdir af því og það er nóg handa ykkur. Við þetta er það að athuga í fyrsta lagi, að þeir hafa alt aðra og betri aðstöðu til þess að afla sjer aukatekna heldur en skipstjórar á varðskipum ríkisins, sem eru við starf sitt bundnir alla tíma. En það er alkunna, að íslenskir embættismenn eru svo illa launaðir - við höfum nú ekki efni á að gera betur til þeirra, - að þeir verða að afla sjer einhverra aukatekna til þess að geta lifað. Þeir lifa á snöpum. En skipstjórunum á varðskipunum er slíkt með öllu ómögulegt. Þessi meðferð á skipstjórunum er því með öllu ótæk, og það ekki eingöngu vegna þessa. Því að auk þess sem því má ekki fram fara, að ríkið rifti gerðum samningum og brjóti siðferðilegan rjett á sínum borgurum, er framkoma ráðherra gegn þeim ótæk af fleiri ástæðum. Eftir því sem hæstv.dómsmrh. ætlast til, þá eiga launakjör þessara manna að vera verri en nokkurs, er svipaða atvinnu stundar hjer á landi. Afleiðingin hlýtur að verða sú, að það verða ekki bestu og hæfustu mennirnir, sem við fáum í þessar stöður. Því er einu sinni svo háttað, að menn eru dálítið eigingjarnir. Hæstv. ráðh. prjedikar að vísu daginn út og daginn inn óeigingirni sína. Jeg veit ekki um það, hve mikið kveður að þessari óeigingirni í hans einkalífi. Það getur vel verið, að hann sje þar öðrum fremri, en hann er eigingjarn stjórnmálamaður, svo mikið er víst. Afleiðingin af þessum lágu launakjörum er, eins og jeg sagði áðan, sú, að afburðamennirnir líta ekki við slíkum stöðum, heldur sækja annað, þar sem þeir sjá sjer og sínum betur borgið. Jeg skal sleppa að ræða um þá hlið starfssviðs þessara manna, sem inn á við snýr, en aðeins geta þess, að ef eitthvað kemur fyrir á sjó, þá er jafnan viðkvæðið: senda Óðin, senda Þór. Hvernig sem viðrar skulu þeir jafnan vera viðbúnir, rjett eins og þessi skip hlýddu ekki sömu lögum og önnur skip, - skipshöfnin ódauðleg og skipunum ekki hægt að granda. Út á við er þeim ætlað að halda uppi með festu og þó varkárni rjetti okkar gagnvart útlendingum. Sjófarendur og jafnvel þeir, sem einhver kynni hafa af sjóferðum, - hæstv.dómsmrh. enda líka -, vita, hvílíkum erfiðleikum það er oft bundið að ákveða með óyggjandi vissu, hvort skip, sem komið er að, sje innan landhelgilínu eða utan. Það þarf mentun og snarræði og einbeitni, ef starf skipherra á ekki að fara út um þúfur. Hver sökudólgur þykist hvergi hafa komið nærri landhelgilínu. Nú eru 4 togarar sektaðir fyrir landhelgibrot, og jafnvissir getum við verið um það, að þegar heim kemur, halda 4 skipshafnir því fram, að þeir hafi verið teknir saklausir og dæmdir ranglega. Málsmetandi menn erlendis hafa tekið okkar svari, er okkur hefir verið borin á brýn rangsleitni og yfirgangur í landhelgigæslunni, af því að þeir vita, að hún er í höndum samviskusamra og hæfra manna, sem hafa næga þekkingu og reynslu á sínu sviði. svo að hægt sje að treysta þeim. En við þurfum ekki að búast við að eiga málssvara, er á þarf að halda, ef ástæða er til þess að ætla, að þessi skilyrði sjeu ekki trygð til fulls. Jeg ætla, að engar líkur þurfi að því að leiða, að lífsnauðsyn sje landhelgigæslu okkar unga íslenska ríkis, að í þessar stöður veljist sjerstaklega mentaðir, duglegir og vel hæfir menn. En slíkar kröfur samræmast illa lágum launum. Hjer er á ferðinni frumvarp um skifting dómgæslu og lögreglustjórnar í Reykjavík. Það er komið fram í Ed. Jeg tók svo eftir, að hv. 2. þm. S.-M. (IP) og hv. 5. landsk. (JBald) hafi báðir lagt til, að launakjör þeirra manna, er fara með þessi vandasömu embætti, sjeu hækkuð að mun. Jeg tel það rjettmætt. En í því liggur viðurkenning þessara þm., flokksbræðra ráðh., á því, að afburðamönnunum sje ekki ætlað að sækjast eftir lágum launum. Þá ætla jeg að víkja að nokkrum smáatriðum, sem komið hafa fram í umræðunum. Hæstv. dómsmrh. rjeðst á hv. 1. þm. Skagf. út af strandmálinu. Mun jeg ekki rekja þá sögu, því að hæstv. ráðh. gerði það sjálfur allítarlega. Hann taldi það reginhneyksli, að ríkisstjórnin krafðist borgunar fyrir veitta aðstoð varðskips við björgun ensks togara, er strandaði hjer við land. Slíkar staðhæfingar eru í sjálfu sjer ákaflega barnalegar. Það er sitthvað, að ríkissjóður, sem gerir út varðskipin til landhelgigæslu, sendi þau til hjálpar nauðstöddum fiskimönnum hjer við land, eða að ríkið sje skyldugt, hvenær sem þess er óskað, að taka skipin af vettvangi til þess að bjarga skipi ókeypis til hagsmuna fyrir útlend vátryggingarfjelög. Það er bæði beint og óbeint tap fyrir ríkissjóð. Því að á þeim tíma, sem til björgunarinnar fer, getur viljað til, að varðskipið hefði tekið sökudólg, sem dæmdur hefði verið til sektar og sektin fallið í ríkissjóð; eða hinsvegar, að sökudólgur noti fjarvist varðskipsins til ólöglegra veiða. Ef þessi venja kæmist á, mundi af því stafa það, að allir sæktust eftir að fá varðskipin sjer til hjálpar, því að það væri langódýrast, ef ekkert endurgjald á að koma fyrir aðstoð þeirra. Það veður, sem hæstv.dómsmrh. gerir af þessu máli, er því næsta broslegt og með öllu órjettmæt ásökun hans á hendur fyrverandi stjórnar út af gerðum hennar í því. Sú leið, sem hæstv.dómsmrh. velur til þess að ráða bót á þessu „glapræði“ fyrirrennara sinna, er fullkomlega hlægileg. Hæstv. dómsmrh. finnur upp á því þjóðráði, að hans áliti, að gefa björgunarlaunin, eða þann hluta þeirra, er ríkissjóði bar eftir venjulegum reglum, erlendu góðgerðafjelagi. Ef ríkið hafði farið rangt að, þá var ekki hægt að bæta úr því á annan hátt en að bæta órjettjnn þeim, er hann þoldi. En ekki með því að hlaupa í að gefa þriðja aðilja rangfengið fje. Jeg býst við, að þetta fjelag, sem hlaut gjöfina, sje alls góðs maklegt. En ef hæstv. ráðh. skyldi þurfa að kaupa sálu sinni frið hjer eftir, þá vildi jeg mælast til þess, að hann ljeti þó að minsta kosti íslensk góðgerðafjelög sitja fyrir sálugjöfunum. Það er næsta broslegt að heyra hæstv. ráðh. vera að tilfæra ummæli útlendra blaða, sem hann og hæstv. ríkisstjórn hafi fengið send í úrklippum. O, sei, sei. Ætli Lloyd George og Baldwin hafi svo sem haldið langar lofræður, er sagt.  (Dómsmrh. JJ: Þetta er ljeleg enska hjá hv.þm.)  . Jeg býst við, að jeg kunni eins mikið í ensku og hæstv.dómsmrh., eins og fleiru. En það kemur ekki málinu við, hvor okkar er fremri að enskukunnáttu. Það kemur málinu við, hverjir það eru, sem þessi lofsamlegu ummæli koma frá. Og það eru nú bara þeir, sem gjöfina þáðu, sem eru að þakka rausnina, og því meiri og innilegri eru þakkirnar, sem gjöfin var óvæntari og óeðlilegri. - Þetta góðgerðafjelag er eitt af þeim fjelögum ytra, sem eru svo og svo rík, en hjer heima eru fjelög starfandi í sama tilgangi, en berjast við fátækt og fjeleysi. Framhjá þeim er gengið. Það er barnalegt að hæla sjer af þessu. Það er vítavert að hafa gert þetta. Má hver þakka hæstv. ráðh. fyrir þetta, sem vill. Jeg geri það ekki. Jeg skal ekki eyða orðum að gjöf Thorcilliisjóðsins. En jeg verð að segja það, að það var öldungis ósæmilegt, hvernig hæstv.dómsmrh. hagaði orðum sínum um Oddfellowregluna. „Þetta danska leynifjelag“, á því var hann sí og æ að klifa. Svo var það fyrir honum nokkurskonar uppgötvun, að hv. 1. þm. Skagf. og fyrv. ráðh. skyldi vera meðlimur þessa fjelags. Allur tónninn í ummælum hæstv. ráðherra um þetta var með öllu ósæmilegur. Sjálft orðalagið, þótt ilt væri, var hátíð hjá þessum strákslega illkvitnistón, er einkennir alt tal hæstv.dómsmrh. Hjer er um að ræða góðgerðafjelag, sem er með nokkurri leynd yfir sjer að vísu, og þótt það sje erlent að uppruna, þá er sú deild, er hjer starfar, fullkomlega íslensk. Og ráðstöfun hv. 1. þm. Skagf., er hann gerði sem ráðherra í lok stjórnartíðar sinnar, er í því fólgin, að hann ákveður að þiggja fyrir hönd Thorcilliisjóðsins ekki óverulega gjöf frá Oddfellowreglunni, með því skilyrði, að sjóðnum verði varið til þess að reisa berklahæli fyrir börn og reglan fái nokkurn íhlutunarrjett um stjórn sjóðsins. Stjórn þessa danska leynifjelags, er hæstv. ráðh. kallar svo, skipa fyrverandi ráðherra og framsóknarflokksmaður Klemens Jónsson og annar merkur borgari þessa bæjar, og þriðji sá, er til skamms tíma hefir einn gætt sjóðsins: skrifstofustjóri í dómsmálaráðuneytinu. Hæstv. dómsmrh. umhverfðist allur yfir því, að sjóðnum, sem á að verja til berklavarnahælis fyrir börn, skuli hafa fallið nokkurt fje, er ráðh. telur, að með rjetti tilheyri Vífilsstaðahælinu. Jeg fyrir mitt leyti álít það viðlíka hyggilegt að meta meira berklavarnahæli fyrir börn en Vífilsstaðahælið, þótt þarflegt sje, og hitt, að meta meira sundhöll en spítala, af því að sundhöllin á að skapa heilbrigði og koma í veg fyrir krankleik og minka þannig spítalaþörfina. Það á að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í hann. Jeg hefi þegar talað of lengi, en á margt eftir ósagt, sem mig hefði langað til að segja, en ætla þó að sleppa. Jeg get samt ekki stilt mig um að víta hæstv.dómsmrh. fyrir ummæli hans um Shellfjelagið. Hann sagði frá því með talsverðum fjálgleik, að líkur væru til, að Englendingar ætluðu sjer að koma hjer upp olíustöð fyrir flota sinn. Jeg ætla ekki að orðlengja um, hvaða ástæður sjeu fyrir hendi til þess að gera sjer slíkar getgátur. En jeg verð að halda því fram, að það sje ósæmilegt, að dómsmrh. skuli leyfa sjer að hugsa - bara hugsa - hvað þá segja slíkt, áður en hann hefir athugað, hvort fjelagið hafi með fjárhagslega aðstöðu eina fyrir augum ástæðu til þess að byggja olíugeymana svona stóra; en þeirri spurningu verður ekki svarað fyr en í fyrsta lagi er upplýst, hvað geymarnir þurfi að vera stórir til þess að fullnægja notaþörf dagsins í dag, og þar næst, hvort vextir þess fjár, sem kynni að hafa verið lagt í stofnkostnað umfram þarfir líðandi stundar, eru meiri en sá hagur, er fjelaginu fellur af lægri flutningskostnaði á olíunni, er fæst vegna stærri geyma. Það þarf ekki að vera miklu dýrara að flytja þangað í einu 8000 smálestir heldur en t. d. 5000 smálestir, því leigan er tiltölulega miklu ódýrari á stærri skipum en hinum minni. Ef fjelagið sparar meira á flutningskostnaði en sem svarar vöxtum og tilkostnaði við það að byggja stærra en þörf er á í svipinn, þá hefir það einnig trygt sjer framtíðarhlunnindi fyrir ekki neitt. Þó hæstv.dómsmrh. sje ekki verslunarfróður, þá ætti hann þó að skilja þetta. En jafnvel þótt hæstv.dómsmrh. hefði haft meiri ástæðu til að viðhafa þau orð, er hann mælti um þetta, þá væru þau þó alveg ósæmileg fyrir mann, sem er í jafnhárri stöðu og hann er. Orð svona háttsetts manns um, að verið sje að tryggja einu stórveldanna sjerrjettindi hjer á landi, eru beinasta leiðin til þess að gefa öðrum stórveldum kröfurjett til sömu rjettinda. En af þessu stafar þjóðinni hinn ógurlegasti voði. Dómsmrh. gerir leik að því að rjúfa varnargarðinn. Borgarhliðin hefir hann opnað og boðið stórveldunum heim, að þau megi setjast að þeim gæðum, er til þessa hafa verið vöggugjöf íslensks frumburðarrjettar. Hvarvetna annarsstaðar, þar sem maður í svona hárri stöðu hefði sagt slík orð, þá hefði hann orðið að segja af sjer tafarlaust.  (Dómsmrh. JJ: Ekki þótt götustrákur hefði heimtað það! - Forseti (hringir): Ekki samtal)  . Það gleður mig, að hæstv. forseti finnur ástæðu til að víta dómsmrh.  (Dómsmrh. JJ: Nei, það er götustrákurinn, sem á er hringt)  . Já, það er götustrákurinn. Hann á að hætta að grípa fram í, en jeg að halda áfram að tala. Jeg hefi þá um hríð deilt allfast á hæstv.dómsmrh. og nokkuð á hæstv.forsrh. Það er ekki ástæðulaust, að jeg hefi verið harðorður, því þeir hafa sjálfir skorað á okkur stjórnarandstæðingana að koma fram með ádeilur okkar. En nú vil jeg segja hæstv.forsrh., að „þó eru eftir ótaldar, allra þyngstu klyfjarnar, sem líka á að láta þar“. Jeg verð að beina þyngstu atlögunni að hæstv.forsrh. Hann ber ábyrgð á þeim skugga, sem fallið hefir á íslenskt velsæmi við það að skipa dómsmálaráðherrasætið þeim manni, er nú situr þar. Menn hefði ekki undrað það eins mikið, þó þessi maður hefði fengið annað sæti í stjórninni. En að hann setti hann í þetta sæti, það undrar alla. Og það er vonlegt, því það hefir ekki farið dult með þjóðinni, að þetta er sá grimmasti, ranglátasti og óbilgjarnasti stjórnmálamaður, sem þjóðin hefir átt. Þetta er dómur meira en hálfrar þjóðarinnar um þennan mann, og jafnvel hans eigin fylgismenn bera það ekki af honum. Þeir fara ekki lengra í því en segja: „hann er rjettur á ykkur.“ Hann getur kannske verið það sem blaðamaður, en hann er ekki rjettur á þjóðina sem dómsmálaráðherra. Hún á sannarlega skilið að eiga betri dómsmálaráðherra. Annars hefir hann nú hvorki reynst betur nje ver en búast mátti við þennan stutta tíma, sem hann hefir setið að völdum. Hann hefir ofsótt borgarana.  (Dómsmrh. JJ: Já, þjófana)  . Varðskipsforingjarnir eru engir þjófar. Hann hefir þverbrotið lögin, sólundað fje ríkissjóðs heimildarlaust. Þetta verður þjóðin alt að þola. En þó verður sú raunin, sem þingmenn verða að þola, þessi daglegi vaðall hans, allra þyngst. Aðrir þingmenn gætu ekki komið öllu því orðbragði að á heilu þingi, sem hann kemur fyrir í einni ræðu. Þegar maður kemur af þingfundi, er vanaspurningin þetta: Hvernig var dómsmálaráðherrann? Og maður verður að svara, að hann hafi hvorki verið betri nje verri en venjulega. Hann er altaf sjálfum sjer líkur. Og þó er það einkum andinn, sem ríkir yfir orðalagi hans, illkvitnin og getsakirnar í garð andstæðinga hans, sem gera ræður hans andstyggilegastar. Við það bætist svo óvarkárnin út á við. Væri óskandi landsins vegna, að sem minst frjettist af því til annara þjóða. Hæstv. forsrh. hefir gengið í ábyrgð fyrir dómsmálaráðherra með því að gerast formaður hans í landsstjórninni. Á sínum tíma verður hann krafinn til reikningsskapar á þeirri ráðstöfun. En jeg hygg, að hann verði aldrei maður til að greiða þá skuld, þótt hann sjálfur telji sig vera hinn pólitíska örn, en líki andstæðingum sínum við lambaspörð. En jeg er hræddur um, að þegar rannsókn fer fram á því hreiðri síðar, sem hæstv.forsrh. hefir hafst við í um stund, að þá verði það frekar grátitlingsegg en arnaregg, sem finnast þar. Hæstv. forsrh. verður ávalt pólitískur öreigi meðan ábyrgð á verkum dómsmrh. hvílir á honum. Eina bjargarvonin er, að stjórnin segi af sjer, og það ætti hún að gera sem fyrst. - Vona jeg, að hæstv. stjórn hafi nú ekki syfjað um stund.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer þykir gott að fá tækifæri til að svara hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) strax. Hv. þm. sagði, að jeg bæri ábyrgð á því, að Jónas Jónsson ætti sæti í stjórninni sem dómsmálaráðherra. Já, jeg tek glaður á mig ábyrgð á því, og jeg get sagt það, að það gekk mjög erfiðlega að fá hann til þess að taka sæti í stjórninni. En jeg sótti það fast og setti það meira að segja sem skilyrði fyrir því, að jeg tæki að mjer stjórnarmyndun, að hann tæki þar sæti. Jeg taldi hann svo mikilhæfan mann, að ráðuneytinu væri happ í að mega njóta dugnaðar hans og hæfileika. Að vísu má segja, að ekki sje langt um liðið, en jeg hefi heldur ekki iðrast eftir það. Ber því þessa ábyrgð með ánægju. Þegar hæstv.dómsmrh. er borinn saman við fyrirrennara hans í þeirri stöðu, þá sjest það greinilega, að hann hefir þennan stutta tíma starfað meira og komið fram fleiri umbótum en allir fyrirrennarar hans hafa gert. Það er mjög einkennilegt fyrir mig, sem ekki hefi fyr átt að verja stjórn á eldhúsdegi - og jeg hygg að það hafi ekki komið fyrir neinn ráðherra áður -, að jeg verð að þakka andstæðingunum ummæli þeirra. Fyrst var það hv. 1. þm. Skagf. (MG) með ummælin og líkinguna um hinn djúpvitra guð, þá hv. 1. þm. Rang. (EJ), með traustsyfirlýsingunni til starfsbróður míns (MK), og nú loks hv. 2. þm. G.-K. ( ÓTh ) , sem jeg verð að þakka ummæli um mig, sem vottaði mjer í ræðu sinni traustsyfirlýsingu og fylgi. Að vísu fylgdu því nokkrar brýningar, en hið gamla er ávalt í gildi, að sá, sem er elskaður, hann er agaður. Þegar litið er til fortíðar gömlu stjórnarinnar í gengismálinu, þá sjest, að hv.þm. hefir með þessari brýningu lýst vantrausti sínu á henni, en fylgi við mig. Jeg tek því ekki illa upp, þótt hv.þm. brýni mig nokkuð um að halda fast við mína stefnu í því máli. Að vísu stendur þessi hv.þm. ekki vel að vígi með slíka brýningu, því á fjórða ár hefir hann ekki gert annað í þessu máli en að leka niður og beygja sig undir vilja fyrv. stjórnar. Hingað til hefir hann aðeins í þessu máli þorað að sýna vilja sinn í pukri og komist það lengst að þora að greiða verðfestingarfrv. atkv. til 3. umr., en gugnaði þá. Nú fyrst þorir hann að koma skýrt og ákveðið fram í gengismálinu. Get jeg fagnað þeim sinnaskiftum og að hann vill nú styðja mig til heppilegrar úrlausnar á því máli. Hv. þm. sagði, að jeg hefði talið gengismálið mikilvægast allra mála. Það er rjett. Og jeg tel það enn vera það fyrir atvinnuvegina. En hitt er ekki neitt aðalatriði, hvort myntlagabreytingin kemur í dag eða á morgun. Aðalatriðið er að tryggja atvinnuvegina fyrir nýjum gengissveiflum, og til þess situr þessi stjórn. Hv. þm. segist hafa búist við því, að mesti gengismaðurinn hefði verið látinn taka sæti í stjórninni. En jeg get sagt honum það, að færasti maðurinn á því sviði, hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), var settur formaður gengisnefndarinnar. Hefir hann lagt á sig mjög mikla vinnu um að leggja fast „plan“ fyrir því, hvernig ráða skuli gengismálinu til lykta. Jeg get mint hv. 2. þm. G.-K. á það, að þegar á fyrsta fundi gengisnefndarinnar eftir stjórnarskiftin kom glögglega í ljós hin breytta aðstaða, sem gengisnefndinni var veitt til að tryggja atvinnuvegina. Þetta kom líka glögglega fram á hv. 2. þm. G.-K., því að nú var ljett af honum því fargi, sem fyrv. forsrh. (JÞ) hafði lagt á hann í þessu máli og hann hafði nærri kiknað undir. Hv. þm. hafði því góða aðstöðu til að sjá þær gleðilegu breytingar, sem urðu á starfi gengisnefndarinnar. Hv. þm. heimtar, að jeg setji tryggingu fyrir framgangi þessa máls. Hvaða tryggingu heimtaði þessi hv.þm., þegar hann lagði sig hríðskjálfandi undir svipu Jón Þorlákssonar í gengismálinu? En jeg get sagt hv.þm., að stjórnin vill gjarnan leggja sitt „mandat“ að veði fyrir því, að þessu máli verði komið í höfn. Við höfumst því ólíkt að. Hv. þm. (ÓTh) mátti, meðan fyrv. stjórn sat að völdum, lifa í sífeldri áhyggju um atvinnuveg sinn. En nú má hann vera alveg rólegur. Þetta er svo stór aðstöðumunur, að hann má sannarlega vera glaður. Þá vjek þessi hv.þm. máli sínu að h/f Titan og sjerleyfi því, er stjórnin hefir heimild til að veita því. Það var nú ekki um að villast, á hvern veg hann vildi brýna mig í því máli, því hann sagði, að enn væri þó sá „töggur“ í mjer, að jeg ætlaði að neita því um sjerleyfið. En að jeg vildi ekki svara þessu nú, væri af hræðslu við flokksmenn mína. En jeg mundi neita um það eftir nokkrar vikur. En þetta eru mótsetningar hjá hv.þm., því það væri sannarlega skammgóður vermir að kaupa sjer þannig frið í nokkrar vikur og heldur ólíklegt, að jeg fjelli fyrir þeirri freistingu. Hið eina miður góðgjarna, sem kom fram í ræðu hv.þm., var það, að hann óskaði þess, að mig dreymdi illa. Hv. þm. hefði þó átt að unna mjer góðra drauma, þegar jeg geri honum svo mikið til þægðar á móti. En jeg vil óska þess, að hann sofi vel og dreymi vel. Hv. þm. veitir ekki af því, eftir alt svefnleysið og svipuhöggin frá fyrverandi forsrh. (JÞ) í gengismálinu.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Síðan jeg tók síðast til máls, hafa verið haldnar margar ræður, en af því ýmsir þeirra eru nú ekki við, sem voru hjer þegar þær fyrstu voru haldnar, þá ætla jeg að byrja á þeim manninum, er síðast talaði, háttv. 2. þm. G.K. (ÓTh). Hv. þm. byrjaði á því að tala um, að jeg hefði ákveðið launin of lág handa yfirmönnum varðskipanna. Jeg mun síðar koma nánar að því atriði, en minna nú á það, er jeg sagði í ræðu minni hjer í gær. Jeg lýsti því þá, hve hálaunin væru hættuleg í landi, sem væri fátækt og hefði þegar spent bogann of hátt á þessu sviði. Útgerðarfjelögin eiga hjer höfuðsökina; þau hafa borgað of hátt kaup, sem þau hafa ekki getað fullnægt nema með töpum og skaðað þar með bankana, en hafa sjálf orðið vanmegnug að greiða tekjuskatt, t. d. eins og Kveldúlfsfjelagið, sem hv.þm. er riðinn við. Ekki er sjáanlegt, hvar slíkt lendir, en þeir, sem nú eru státnastir, geta verið orðnir ölmusumenn eftir nokkurn tíma. Jeg bið menn að athuga það, að ekki hafa verið færð nein rök af viti fyrir þeirri kenningu þeirra, að þessir menn þyrftu að hafa að launum 12 þús. kr., þótt þeir haldi því fram, að Jón heit. Magnússon hafi tekið þá frá öðru starfi og heitið þeim 12 þús. kr. launum. Til þess hafði hann enga þingheimild, og er því sú launagreiðsla eiginlega persónulega bindandi fyrir þann ráðherra einan. En jeg sagði, að jeg sæi enga skynsamlega ástæðu til að borga þeim hærri laun en embættismönnum ýmsum, sem sitja í hinum virðulegustu embættum. Ef nokkur ætti að borga samkvæmt því loforði, er Íhaldsmenn tala um, þá væri það helst dánarbú Jóns Magnússonar. Það er eitthvað annað sem þessu veldur, eitthvað persónulegt.

Hvað er það?

. Það veit jeg ekki. Jeg er ekki nógu heimskur til að geta sett mig inn í hugsunargang hv. 2. þm. G.-K. Hv. þm. hjelt því fram, að jeg hefði ofsótt skipstjórana á varðskipunum. Þetta gætu lögreglustjórinn og bæjarfógetinn hjer sagt. Jeg hefi lagt til, að laun þeirra yrðu lækkuð að miklum mun. En þeir eru svo vel siðaðir menn; að þeim dettur ekki í hug að semja sig að skrælingjasiðum hv. 2. þm. G.-K., sem ekki kann neina mannasiði, hvorki í orði eða athöfn. Jeg átti í gær ósvarað hv.þm. Vestm. (JJós), en skal nú víkja nokkuð að honum. Hv. þm. talaði um landhelgimálin, og er þá ekki úr vegi að athuga, hvernig hann og hans flokksbræður hafa umgengist landhelgisjóðinn. Það hefir nú undanfarið starfað nefnd að því að athuga kostnaðinn við ríkisbúskapinn, og hefir við það margt upplýstst. Menn skyldu nú halda, að reikningshald þessa sjóðs væri í góðu lagi, þar sem fyrverandi stjórn setti mann til að annast það með 10 þús. kr. árslaunum, og gegndi þessi maður þó starfinu sem aukastarfi. En þegar nú reikningar sjóðsins eru teknir til athugunar, kemur margt einkennilegt í ljós, og meðal annars það, að þar eru greiðslur, sem engin fylgiskjöl eru með, og sumt stórar upphæðir. Yfirleitt hefir ekki enn reynst mögulegt að fá nokkra reiðu á um stjórn sjóðsins. Það hefir verið gengið í hann eins og hundar ganga í hrossskrokk; svo freklega hefir bitlingasýkin fengið að njóta sín undir verndarvæng Íhaldsstjórnarinnar. En merkilegasta fjármálafjólan í þessum jurtagarði Íhaldsins er 25 þús. kr., sem stungið hefir verið að hv.þm. Vestm. og engin forsvaranleg grein er gerð fyrir.

er perfidi!

. Þetta er satt, og býst jeg við, að ánægja hv.þm. (MG) verði því minni, sem við athugum þetta nánar. Það er kallað, að þetta eigi að vera skaðabætur fyrir að varðskipið „Þór“ hafi verið fjarverandi frá Eyjum í þrjá daga. Ættu þá Vestmannaeyjar að fá skaðabætur vegna fjarveru varðskipanna við björgunartilraunir hjá Stafnesrifi nú um daginn? Það sýnir mjög vel heilindi hv.þm. Vestm. gagnvart landhelgimálunum, þegar hann þannig stingur hendinni, skjóli stjórnar flokks síns, niður í landhelgisjóðinn. Annars er þarna margt fleira athugavert. Einn lögfræðingur hjer í bænum kvittar fyrir 4 þús. kr., sem ekkert fylgiskjal er fyrir; liðurinn ber aðeins heitið: „ýmislegt“. Það er nú af minni hálfu verið að skrifa þeim mörgu mönnum, sem fengið hafa fje úr landhelgisjóði og engin grein er fyrir, til þess að fá einhvern botn í þetta mál. Yfirleitt hafa gæðingar Íhaldsins leikið sjer óhindraðir í landhelgi þessa sjóðs. Jeg skal lofa hv. 1. þm. Skagf. því, að jeg skal láta prenta reikning sjóðsins í stjórnartíðindunum, svo að alþjóð geti sjeð, hvernig honum hefir verið stjórnað. Jeg geri ráð fyrir að geta haldið reikningsfærslu sjóðsins í sæmilegu lagi fyrir 3000 kr. á ári, en Íhaldið komst ekki af með minna en 10 þús., og var þó viðskilnaðurinn á þann veg, sem jeg nú hefi lýst. Jeg veit ennfremur ekki betur en að alt gangi vel á skipunum, þó að skipstjórarnir hafi ekki nema 8000 kr. laun síðan um áramót, en áður 12000. Jeg býst við, að hv.þm. segi, að jeg hafi verið að ofsækja Hjalta Jónsson eða „Hegrann“, því að á fyrsta útboði eftir nýár til skipanna lækkaði kolaverðið úr 43 kr. smálest niður í 35 kr. Á nokkurra vikna forða sparaði landið 4000 krónur. Um húsviðgerð Jóns Magnússonar er þetta að segja. Það mun hafa verið vorið 1926. Þá var von á æðsta starfsmanni landsins hingað til nokkurra daga dvalar. Það hefði mátt gera ráð fyrir, að ráðherrabústaðurinn, sem þá stóð auður, hefði verið notaður til þess að taka á móti þessum tigna gesti. Nei, það var ekki gert, heldur var kostað stórfje til viðgerðar á húsi Jóns heitins Magnússonar, og gisti svo konungur þar þær 3 nætur, sem hann var hjer í bænum, en síðar á árinu var svo eytt 35 þús. kr. í viðgerð og umbætur á ráðherrabústaðnum. Hvað segja menn nú um þessa ráðdeild? Fyrst er eytt 25 þús. kr. í viðgerð á húsi Jóns Magnússonar, hans einkaeign, svo að leigan, sem landið borgar þar, verður um 8000 kr. yfir sólarhringinn. Nokkrum mánuðum síðar 35 þús. í ráðherrabústaðinn, svo að hv. 3. landsk. (JÞ) gæti flutt inn í hann. Já, vel voru heitin þá efnd við Jón heitinn Magnússon. Það lítur út fyrir, að 25 þús. hafi í tíð fyrverandi stjórnar þótt falleg tala, hvort sem hún var nú greidd hv.þm. Vestm. fyrir að lána landinu „Þór“ í þrjá daga eða Jóni Magnússyni fyrir að hýsa konung í þrjár nætur. Þá talaði háttv.þm. um „Ohm“strandið og neitaði, að jeg hefði haft rjett til að taka við fjenu og verja því á þann veg, sem jeg gerði. Jeg skal nú, til sönnunar mínu máli, lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, skeyti frá sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn, frá 6. sept. síðastl.: „Danska stjórnin hefir haldið því fram gagnvart Estlandi, gefnu tilfelli, sem international kutyme, að stjórnarskip taki ekki björgunarlaun og krefst ekki björgunarlauna handa dönskum stjórnarskipum. Ef skipið ekki herskip eiginlegum skilningi, þó ekki talið rjett sleppa tilkalli þess hluta björgunarlaunanna, sem skipshöfninni ber að rjettum lögum, og þá væntanlega rjett að endurgoldin sjeu bein útgjöld til kola og annars, sem eyðst hefir vegna björgunarinnar. Sendiherra“. Þetta skeyti er mjög skýrt og ákveðið um venju annara þjóða í þessum efnum, en til enn fyllri skýringar skal jeg þó leyfa mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hjer annað skeyti, frá Jóni Krabbe skrifstofustjóra í íslensku stjórnardeildinni í Kaupmannahöfn. Það er á þessa leið: „Marineministeriet kender ikke senere bjærgelönssum for Islands Falk end bjærgning 1908, britisk trawler sænt George for hvilken bjærgelön vilde udgöre 600 sterlingspund, heraf betales Falkens besætning 200 pund medens regeringen renoncerede statens andel 400 pund. Krabbe“. Menn skyldu nú halda, að jafnþekkingarlaus viðvaningur og hv. 2. þm. G.-K. hefði ekki leyft sjer að tala þannig út í þetta mál án þess að kynna sjer fyrst eitthvað, hvaða heimildir íslenska stjórnin hefði haft til þess að gera það, sem hún gerði. Jú, og þetta er einmitt alveg sjerstakt dæmi um skrælingjaskap mannsins. Jeg þykist vita, að þetta fjesýslusmámenni skilji ekki þetta, en jeg skal benda honum á sambærilegt dæmi til skýringar. Framkoma hans er líkust því og ef negri kæmi til London. Hann hefir ekki hugmynd um annað en að skrælingjaskapurinn sje mannasiðir, og afsökun hans er auðvitað ekki annað en gáfnaleysi hans, vanþekking og mentunarskortur. Sama er um háttv. 2. þm. G.-K. í þessu máli. Það verður ekki móti því mælt, að eina leiðin til að bjarga þessu máli og um leið sóma þjóðarinnar var sú, sem jeg fór. Í þessu sambandi skal jeg benda á það hjer, að það var ekki til sá maður í Noregi, sem ekki fyrirliti íslensku stjórnina í Krossanesmálinu, enda þótt hún styddi norska hagsmuni. Fyrverandi stjórn kunni alls ekki að koma fram gagnvart öðrum þjóðum; hún vissi ekki, hvenær hún átti að taka föstum tökum á glæpamönnum og sýna rögg af sjer, og heldur ekki hvenær hún átti að sýna kurteisi og lipurð til þess að halda sóma sínum og lands síns. Þá mintist hv.þm. á Shellfjelagið, og skal jeg þá svara þeim báðum, honum og hv. 1. þm. Skagf., í einu. Þessir menn hafa báðir átt mikinn þátt í að drepa landsverslun með steinolíu. Þegar þetta útlenda fjelag snýr sjer til hv. 1. þm. Skagf. sem ráðh. um leyfi til að fá keypt land og rjettindi hjer, þá leyfir hann það umsvifalaust, og síðan er myndað fjelag, sem hann sjálfur er í, og það kaupir svo landið. Á þessum litla bletti, sem það kaupir, 12000 fermetrum, lætur það svo byggja olíugeyma svo stóra, að þeir rúma meiri olíu en ætla má, að seljist hjer á landi á tveimur árum. Síðan hefir fjelagið kosið heldur að heita íslenskt fjelag og fengið mann til að skrifa sig fyrir 244 þús. kr., en hv. 1. þm. Skagf. og þrír menn aðrir hafa skrifað sig fyrir 2 þús. kr. hlutum hver. Þannig er kallað, að meira en helmingur hlutafjár sje íslenska fje, eða 252 þús. af 500 þús., og kalla þeir, að þetta hlutafje sje innborgað. En við rannsókn, sem jeg hefi látið gera, hefir komið í ljós, að hjer eru svik í tafli. Hlutafjeð er ekki innborgað, en þeir ætla að fá það að láni hjá útlenda fjelaginu. Það virðist ekki ástæðulaust, sem haft er eftir einum ungum málaflutningsmanni hjer í bænum, að það sje gott að hafa hv. 1. þm. Skagf. í þjónustu sinni og það borgi sig að greiða honum 1500 kr. á mánuði fyrir að vera í stjórn hlutafjelaga og öðrum snúningum. Hv. 2. þm. G.-K. fyllist vandlætingu yfir því, að menn skuli ekki dást að fyrverandi dómsmrh. (MG) fyrir þá lipurmensku að gerast þannig leppur fyrir útlent stórgróðafjelag. En jeg ætla nú að hrella þennan stjórnanda fjelagsins (MG) með því að segja honum það hjer, að það er ekki víst að hann þurfi lengi að hrósa sigri yfir aðgerðum sínum í þessu máli. Það er til þjóð suður í löndum, sem hefir haft þrótt til að láta „tanka“ heimshringanna standa tóma. Það er hægt að fara svipað að hjer og hreinsa þennan leppskap úr landi. Þá skal jeg, eins og jeg hafði lofað hv.þm. (ÓTh), víkja nokkuð að honum sjálfum. Hann fór nokkrum orðum um, að það væri óheppilegt, hvað jeg væri harður og óbilgjarn við andstæðinga mína, og að það væri óheppilegt, að útlendar þjóðir frjettu mikið af því, sem jeg segði hjer. Jeg á nú ekki marga óvini, en jeg á andstæðinga, og jeg býst við því, meðan jeg er í þessu sæti, sem jeg nú skipa, að ýmsir verði til að telja mig meira og minna óþarfan sjer og íhlutunarsaman. Eiríkur heitinn Magnússon, meistari í Cambridge, maður, sem hafði óvenjulega næma rjettlætistilfinningu, sagði einhverntíma, að það hefði verið hamingja sín í lífinu að „mörg illmenni hefðu hatað sig“. Jeg hefi nú líka ástæðu til að halda, að ýmsum úrgangsmönnum þjóðfjelagsins sje illa við mig, og nefni jeg þar til þjófa, landhelgibrjóta, svikara, leppa og. sníkjudýr. Tilfinningar þessara óvildarmanna minna munu koma enn ljóslegar fram af því að við höfum áður haft annan mann í sæti dómsmrh., mann, sem ekki verður sjeð, að hafi verið beinlínis „á kanti“ við þetta hyski. En jeg geri hinsvegar ráð fyrir, að þótt nú um stund verði nokkurt eftirlit haft með þessu fólki og svo fari, að glæpir sannist á glæpamenn og þeir fái sinn dóm, þá telji þjóðin í heild sinni ekki, að það sje ver farið. Til þess er nú einu sinni dómsmrh., sýslumenn og aðrir löggæslumenn, að gæta þess, að lögbrjótunum haldist ekki uppi sitt framferði. Hinu gæti jeg trúað, að þeim sjálfum, lögbrjótunum, þyki það miður farið, að Íhaldið skyldi ekki verða áfram í meiri hluta, svo að þeir hefðu frið góðan eins og áður var. Þá heyrðist mjer einhver kvíði hjá hv.þm. (ÓTh) yfir því, að það hefði óheppileg áhrif út á við, sem jeg hefi sagt um landhelgibrjótana. Af því að jeg hefi sagt, að af hverjum 10 íslenskum togurum og hverjum 10 útlendum, sem kæmu í landhelgina, ættu jafnmargir að vera teknir. Jeg skal nú fara nokkrum orðum um, hvernig útlendingar líta á þetta. Bistrup sjóliðsforingi, sem hefir verið í samstarfi við hv. 1. þm. Skagf., ritar grein í „Nationaltidende“ 10. jan. 1928, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkur orð úr þeirri grein, sem lýsa erfiðleikunum af ágangi þeirrar stjettar, sem hv. 2. þm. G.-K. tilheyrir: „I sandhedens Interesse maa det indrömmes, at ogsaa de islandske Trawlere er slemme til at overtræde Loven om Forbud mod Trawlfiskeri paa det islandske Söterritorium. Det forholdsvis ringe Antal af anholdte islandske Trawlere ligger dels i, at de er höjst moderne skibe, alle forsynede med Radio, hvilket kun í ringe Grad er Tilfældet med andre Nationers skibe, dels i, at de islandske Trawlere, hvad man maaske vil finde naturligt, í höj Grad holdes underrettede om det danske Fiskeriinspektionsskibs og de islandske Vagtskjbes Bevægelser, naar disse forlader eller ankommer til en Havn, og det netop gennem deres Radio; det er ogsaa gennem denne, at de holder hinanden underrettede, naar de ser de nævnte skibe passere langs Kysten“. Þetta er þungur dómur eftir meira en tveggja ára reynslu. Hann segir, að það sje mjög lítil tala, sem tekin er af íslenskum togurum í landhelgi og það sje sökum þess, að þeir hafi loftskeytatæki og sjeu aðvaraðir úr landi. Þeim sje sagt, hvenær varðskipin koma í höfn og hvenær þau fara - í stuttu máli alt, sem hægt er að segja um hreyfingar varðskipanna. Þarna segir maður, sem unnið hefir með háttv.l.þm. Skagf., einmitt það, sem jeg hefi sagt hjer. Hann reynir að vísu að segja það á sem vægastan hátt, kurteisinnar vegna, en hann lýsir verknaðinum ótvírætt. Og þegar hv. 2. þm. G.-K. ífærður purpuraskikkju blygðunarleysisins, leyfir sjer að láta frá sjer heyra gremjuorð, þegar á að gera landhelgieftirlitið strangara, þá gerir hann ekki annað en að játa sekt útgerðarmanna. Það er áætlað, að íslensku togarnir hafi stolið 20 þúsund tonnum af fiski úr landhelginni undir Jökli á stuttum tíma. Hv. þm. Snæf. lýsti þessu vel í fyrra, og hefir oft gert, enda er það vitanlegt, að íslensku togararnir hafa verið staðnir að landhelgiveiðum þarna. En hvar voru þá 12 þús. kr. mennirnir? Það hefir ekki nema tvent hindrað þá, annaðhvort að þeim hafi verið skipað annað, eða sleifarlag á landhelgigæslunni. Jeg held, að þetta sjeu ekki yfirsjónir skipstjóranna, heldur er hreint og beint til þess ætlast hjá þessu fólki, að nú skuli þeir mata krókinn og stela úr landhelginni. Já, mig undrar það ekki, þótt hlaupi reiðiroði í kinnar hv. 2. þm. G.-K., sem er framkvæmdastjóri fyrir útgerðarfjelagi og á í heim togurum, sem staðnir hafa verið að landhelgibroti. En hv.þm. (ÓTh), sem er svo gjarnt á að dæma aðra, má ekki finnast það ósanngjarnt, þótt nokkur orð falli um hans framkomu í opinberum málum og verk hans sjeu látin tala sjálf. Á fundi, sem haldinn var hjer í bænum fyrir nokkrum dögum, var það mál á dagskrá, sem hv. 3. landsk. hefir verið falið að rannsaka, nefnilega hvort tiltækilegt þætti, að landið reisti síldarverksmiðju. Á þeim fundi kemur hv. 2. þm. G.-K. uppbólginn eins og hann er vanur og fer að sýna fram á, hvað þetta geti verið afarhættulegt fyrir landið. Hæstv. fjmrh. (MK) stóð þá upp og spurði, hvernig það gæti verið, þar sem ræðumaður ætti sjálfur síldarverksmiðju, að hann sem borgari landsins rjeði frá að leggja út í slíkt fyrirtæki. Nei, þarna kom tvískinnungurinn í ljós. Þar kom gróðamaðurinn eigingjarni í ljós; hann var vondur sonur landsins og hugsaði lítt um fátækt þess, aðeins ef hann gæti krækt í nokkrum krónum fleira. Hann gat hugsað sjer, að þá mundi hann græða minna og síldin ef til vill hækka í verði. Gróðavonin eða óttinn við tap sýnist gera háttv. 2. þm. G.-K. blindan á það, hvað sje heiðarlegt og sómasamlegum mönnum boðlegt. Þessi hv.þm. mátti skoðast sem fulltrúi atvinnuveganna í sambandi við gengismálið. Menn gátu búist við, að hann gæti bent á miljóna króna tap aðeins fyrir þá gengishækkun, sem fyrv. stjórn kom til leiðar. Þessi hv.þm. er kosinn í gengisnefnd og það er búist við því, að hann geti nú kannske komið viti fyrir ráðherrann og alt muni rjetta við. En viti menn, þá vantar kjarkinn til þess að segja það, sem rjett er; þá er hann of mikið smámenni til þess að koma fram sem maður, þegar hann átti hvað helst að vera það. En svo heimtar hann af okkur, að við leysum gengismálið á svipstundu. Veit hann ekki, að þeir, sem best vit hafa á þessu máli, segja, að þurfi tiltekið árabil til þess að láta sjatna fyrst ólguna í fjármálum landsins. Veit hann í raun og veru svona lítið? En auðvitað munum við Framsóknarmenn láta það sem vind um eyrun þjóta, hvað þessi hv.þm. segir. Háttv. 2. þm. G.-K. er þm. þess kjördæmis, þar sem mjög lítið er um togara, nema aðeins í Hafnarfirði, en meiri hluti kjósenda lifir á smábátaútveginum, og hagsmunir þeirra bundnir við, að fiskist uppi við land. Maður skyldi halda, að hann væri þessum kjósendum sínum trúir og berðist gegn lögbrotum í landhelgi. En hvað skeður? Hv. þm. á sjálfur skipið, sem er að stela frá kjósendum hans. Skipið hafði breitt yfir nafn og númer, alveg eins og þegar um glæpsamlegt athæfi er að ræða. Hann varð sárreiður við stjórnina af því hún áfrýjaði málinu til hæstarjettar, því að hann hafði sloppið heldur vel í undirrjetti, og út af því að þetta komst upp úthellir hann gremju sinni í Tímanum. Hann segir í þeirri grein, að sjer detti ekki í hug að láta skipstjórann fara, þótt sannaður sje á hann veiðiþjófnaður í landhelgi, af því að þetta sje ágætur veiðimaður; nei, hann heldur manninum. Það eru líka allar líkur til þess, eins og Ágúst Flygenring og fleiri hafa sagt, að það hafi ekki verið skipstjórinn, heldur útgerðin, sem ráðið hafi. Svona er trygð hv.þm. við kjósendur sína. Svo þegar kemur fram frv. frá stjórninni til þess að hindra landhelgiveiðar, þá rís þessi hv.þm. upp með vonsku. Hann er aftur sá eigingjarni landhelgiræningi, sem vill ekki, að varðskipin geti notið sín. Þeir, sem best þekkja til, eins og Bistrup sjóliðsforingi, segja, að það sje vegna loftskeytanna, að svo erfitt er að ná íslensku togurunum, og fyrir þessu loftskeytafrelsi, sem ætlað er til glæpa, berst háttv.þm. með öllu sínu þori. Jeg ætla nú að skilja við þennan hv.þm. þar, sem nú er komið. Kem jeg þá að hv. 1. þm. Reykv., en honum mun jeg gera skemri skil, vegna þess að það mál, er hann helst drap á, gagnfræðaskólinn á Akureyri, verður til umræðu hjer eftir fáa daga. Hann heldur því fram, að brjef það, sem stjórnin sendi norður í haust, þar sem því er heitið, að skólinn fái reglugerð sniðna eftir reglugerð mentaskólans, sje algerlega ólöglegt að öllu leyti. Til hægðarauka vil jeg minna á tvent. Jón Magnússon sagði á Akureyri síðasta vorið sem hann lifði, að það væri ætlunin að láta skólann fá rjett til stúdentsprófs 1930. Nú býst jeg við, að það verði erfitt fyrir hv. 1. þm. Reykv. að halda því fram, að það hafi verið goðgá, sem jeg hefi gert, þegar jeg er einmitt að framkvæma vilja fyrv. flokksbróður hans. Og enn segir Jón heitinn Magnússon - það er í þingtíðindum 1925. C. bls. 530: „Eins og kunnugt er, var skipulagi latínuskólans breytt 1904 með stjórnarráðsráðstöfun, og heimildin til slíkrar ráðstöfunar er enn fyrir hendi. Skipulag mentaskólans er nú bygt á reglugerð, en ekki lögum.“ Maður skyldi halda, að hv. 1. þm. Reykv. hefði kynt sjer þetta mál svo, að hann færi ekki að bera fram mótsagnir við það, sem fyrverandi húsbóndi hans hefir sagt. Nú er það vitanlegt, að um mentaskólann gilda engin lög önnur en launalög kennara, og þau aðeins að nokkru leyti. Alt annað hvílir á reglugerð, sem stjórnin hefir gefið út, meira að segja fimm af kennaraembættunum við skólann líka, sem hvíla á tilkynningu frá stjórnarvöldunum. Nú finst mjer erfitt að setja mig inn í þann hugsunarhátt hv. 1. þm. Reykv., að þá aðferð, sem notuð hefir verið við mentaskólann, megi hvergi nota annarsstaðar. Hinsvegar væri hægt fyrir mig að gerbreyta mentaskólanum með meira rjetti en sá hafði, sem ráðstafaði Thorcillisjóðnum. En úr því að stúdentamentunin íslenska hvílir á vilja stjórnarinnar á hvaða tíma sem er, þá er það ekki nema eðlileg afleiðing, að stjórnin geti gefið hverjum sem er prófrjett. Allir vita t. d., að Jón Sigurðsson útskrifaðist frá privatmanni. Alveg á sama hátt væri hægt fyrir stjórnina að gefa t. d. einum presti í hverjum landsfjórðungi rjett til þess að útskrifa stúdenta eftir vissri reglugerð. Ef það er eftir sömu reglugerð og reglugerð mentaskólans, yrði háskólinn að taka við þeim stúdentum, eins og sjá má á brjefi háskólaráðsins. Heldur hv. 1. þm. Reykv., að þetta sje markleysa ein? Heldur hann, að Akureyrarskólinn útskrifi ekki stúdenta í vor, sem háskólinn tekur svo við? Jú, sannarlega, og alt þetta sprikl í hv.þm. er alveg árangurslaust. Málið hefir sinn gang alveg eins og piltarnir í mentaskólanum læra sínar lexíur, þótt það sje ekki skipað með lögum að kenna þýsku, frönsku og latínu í efri bekkjum skólans. Hv. þm. gat sparað sjer þetta ómak, því að hann þurfti aldrei að láta sjer detta í hug, að gerðust einhver undur og býsn í þessu sambandi aðeins af því að hann mótmælti þessu. Stjórnin gerði það, sem hún gat, og gaf skólanum á Akureyri rjett til þess að útskrifa stúdenta eftir vissu formi. En svo er dálítil forsaga fyrir þessu máli, sem þingið er ekki alveg laust við. Í þessari deild var það ákveðið 1924, að skólastjórinn á Akureyri mætti nota bekkina til framhaldsnáms, ef það kæmi ekki í bága við húsnæði skólans, og þar með var byrjað á þessu námi. Árið eftir tekst svo 1. þm. Eyf. að fá fjárveitingu til þess að halda uppi lærdómsdeild við skólann. Íhaldsstjórnin tók þessa fjárveitingu í fjárlögin, og þar með er viðurkenningin fengin frá þeim flokki líka, þegar þetta er samþ. af öllu Alþingi. Vantaði þá skólann ekkert annað en prófrjettindi, og það var það, sem núverandi stjórn veitti Akureyrarskólanum. Með því móti gaf hún fólkinu tækifæri til að velja, hvort það vildi heldur senda syni sína og dætur í mentaskólann eða skólann á Akureyri, en fyrir norðan er alt að helmingi ódýrara að lifa en í Reykjavík. Jeg held, að jeg verði að hrella hv. 1. þm. Reykv. með því að segja, hvers vegna honum er svo illa við þetta mál. Það er fyrir hans eigin skammsýni, eigingirni og fáfræði. Þegar Íslendingar áttu sem örðugast og til stóð að flytja fólkið suður á Jótlandsheiðar, lögðust báðir skólarnir niður, bæði á Hólum og í Skálholti. Nokkru síðar er skóli stofnaður aftur í nágrenni Reykjavíkur, en Norðlendingum lofað skóla. Um þetta eru þeir ekki einungis sviknir, heldur er stolið af þeim peningunum fyrir Hólaskóla, því að Hólaskóli átti töluverðar eignir. Um það gætu prófessorarnir í sögu við háskólann í Reykjavík frætt hv.þm. (MJ), hvernig rjettarstaða Reykjavíkur var til stolnu peninganna að norðan. Ef Reykjavík hefði gert vel við mentaskólann, þá hefði dregist, að þessi krafa um skóla nyrðra hefði komið fram. Einn af kennurum mentaskólans sagði á fjölmennasta stúdentafundi, sem haldinn hefir verið í Reykjavík, að bærinn hefði búið skammarlega við skólann og ekkert gert nema yfirfylla hann. Reykjavíkurskóli hefir enga aðstöðu fyrir útiíþróttir (sport), eins og utanlands er, og ekki heldur að bærinn hafi sagt sem svo: Úr því að við höfum skólann, þá skulum við gera eitthvað fyrir aðkomumenn. Það hefir ekkert verið gert nema að fjefletta þá. Hvernig hafa svo yfirvöldin búið að þessum skóla? Jón Ófeigsson kennari sagði, að af þeim 25 skólum, sem hann hefði heimsótt utanlands, hefði aðeins einn verið ver útbúinn; þetta er hans dómur. Jeg ætla ekki að fara verulega út í það, hvernig búið er að honum að öðru leyti, hvernig hann er yfirfullur og hvernig þar er brotið á móti einföldustu heilbrigðisreglum. Í vetur eða í haust var verið að setja miðstöð í skólann. Voru ofnarnir þá teknir burt, og svo sátu um 28 manns í hverjum bekk, köldum og með ónýtum gólfum. Gangarnir í þessum gamla skóla eru svo þröngir, að ekki er hægt að hengja þar frammi yfirhafnir nemenda; alt af þessum 280 nemendum verður að hengja upp inni í skólastofunum hjá þeim, hvernig sem þeir eru til reika. Jeg þekki ekki dæmi til slíkrar meðferðar á mönnum, slíks ódæma skrælingjaskapar, nema ef vera kynni í sögum Tolstoi's, þar sem lýst er meðferð á föngum í Síberíu. En þetta er það djásn, sem hv. 1. þm. Reykv. vill draga allan ungdóm landsins í; sá hv.þm. getur ekki hugsað sjer það, að fólk utan af landi vilji ekki borga helmingi meira hjer fyrir alla aðbúð heldur en það þarf á Akureyri, getur ekki skilið, að fólkið vilji hafa miklu betri skóla en þessi er. Hv. þm. skilur ekki, að menn fyrirlíta hjartanlega meðferð fyrverandi stjórna á þessum skóla, og inn í þessa pælu vill hv.þm. draga sveitafólkið; er þó ekki svo vel, að hann hafi barist fyrir neinum endurbótum þar nje fengið þeim framgengt. Hjá skólanum er steinhús, sem bókasafnið er geymt í. Er húsið gefið skólanum af ríkum Englendingi, en það hús er lokað fyrir nemendum skólans. Gefandinn ætlaðist til, að þessi gjöf væri til gagns fyrir nemendur skólans, - en til hvers hefir hún orðið? Jeg hitti í haust mentaða konu, sem var farin úr skólanum fyrir 6 árum. Hún spurði mig, hvað væri í þessu húsi. Hún vissi ekki, hvað væri í bókasafnshúsinu. Betra hefði verið að gefa Oddfellowfjelaginu húsið en að fara svona með það, þó að jeg álíti nú ekki, að þeir eigi að hafa Thorcillisjóðinn. Þó að jeg geri ekki mikið fyrir mentaskólann í Reykjavík, þá er jeg þó sá fyrsti maður í stjórn landsins, sem hefir haft viðburði til að láta nota þennan sal í húsinu. Jeg hefi látið húsameistara athuga skilyrðin fyrir því að gera bókasafnshúsið nothæft. En það er ekki þetta, sem liggur hv.þm. á hjarta, heldur það, að koma keppinautnum fyrir kattarnef. Hv. þm. væri það fagnaðarefni, ef hann mætti halda þessu ástandi óbreyttu. Stundum, þegar jeg lít á hv. 1. þm. Reykv., mann, sem er sæmilega greindur og veit töluvert, og fer að hugsa um það, hve lítið gagn hann gerir fyrir samtíð sína, þá vaknar hjá mjer spurningin um það, hvernig hafi verið hægt að grafa þetta litla pund í jörðu, og þá finst mjer, að það hljóti að vera af því, hvernig farið hafi verið með hann í mentaskólanum. Þeir, sem hafa haft þá gæfu að sjá, hvernig nágrannaþjóðir okkar fara með sína stúdenta, geta ekki haft nógu sterk orð um það, hvernig farið er með þessa námsmenn hjer, og þá er hv. 1. þm. Reykv. ekki öfundsverður af því að berjast á móti umbótum á uppeldi langskólagenginna manna. Jeg sagði á fundi hjer í vetur, að það hefði verið skorið úr þessu máli 9. júlí í sumar. Framsóknarflokkurinn, Sjálfstæðismenn og Jafnaðarmenn höfðu unnið að því á undanförnum þingum að fá Akureyrarskóla viðurkendan sem mentaskóla, en við kosningarnar í sumar biðu Íhaldsmenn ósigur, því að þjóðin dæmdi yfir þeim Stóradóm. Jeg sagði, að í sumar hefði verið dæmt um þetta, þá var dæmdur sá Vopnadómur, er ákvað, að mentaskóli skyldi settur á Akureyri, og þetta verður þáttur í baráttu sveitanna til að verja menningu sína. Skyldi það nú ekki vera hugsanlegt, að þessi vonska, sem hefir verið í sumum háskólamönnum hjer, stafi af blindri gremju yfir því, að á Akureyri kemur upp skóli, sem verður talsvert betri og talsvert meiri aðsókn að úr öðrum landshlutum heldur en að mentaskólanum í Reykjavík? Jeg vil vinna að því að bæta skólann hjer, en jeg skal ekki segja neitt um, hvernig það gengur; það getur vel verið, að hv. 1. þm. Reykv. vilji ekki láta bæta hann. - Þegar Guðmundur Björnson varð læknir við skólann, voru engir hrákadallar í skólanum, og kostaði það hann mikla baráttu að fá þá tekna þar upp, og svona hefir alt þar verið á sömu bókina lært. Hv. 1. þm. Reykv. mintist í ræðulokin á eitt mál, sem jeg vil nú athuga lítið eitt. Hann las upp ádeilu, gerða í einu bæjarblaðinu, á húsameistara ríkisins fyrir það, að hann hefði ekki tekið lægsta tilboði í sljettun landsspítalans. Jeg þarf nú ekki að svara þessu miklu, því að hv.þm. er ekki nógu kunnugur málinu til þess að geta talað með um það. Gangur málsins er sá, að húsameistari ríkisins bauð þetta út og vildi fá sjertilboð fyrir hverja hæð í sljettun á gólfum og veggjum og sameiginlegt tilboð fyrir alt saman. Þegar tilboðin voru opnuð, - þau voru fjögur alls, en jeg þarf ekki að geta nema tveggja þeirra lægstu -, þá var annað 125 þús., en hitt 119 þús. krónur. Lægra tilboðið var auðvitað tekið, en hinn maðurinn, sem hafði hærra tilboðið, var að reyna að hanga á því, að ein talan væri skrifuð neðan við eitthvert strik á blaðinu og sagði, að þessi skilningur bryti í bága við reglurnar fyrir útboðinu. Þetta var borið undir viðkomandi skrifstofustjóra í stjórnarráðinu, og svaraði hann því, að það væri ómögulegt að ganga framhjá lægsta tilboðinu, og urðu allir sammála um það. Mjer er sem jeg sjái það fyrir mjer, ef við hefðum ekki tekið lægsta tilboðinu, hvernig hv.þm. (MJ) hefði breitt sig út um óspilunarsemi stjórnarinnar, ef við hefðum tekið næsta tilboði fyrir ofan, sem var 125 þús. krónur. Hv. þm. hefði þá víst haldið langa ræðu um það, að þarna hefðum við kastað burtu sex þúsund krónum. Jeg er hræddur um, að hv.þm. hafi verið kendur illa reikningur í mentaskólanum, ef hann heldur, að 125 þúsund sje lægra en 119 þúsund. Að minsta kosti verð jeg að játa vanþekkingu mína á þeim reikningi. Eitt af því marga góða, sem segja má um húsameistara ríkisins, er það, að hann hefir innleitt hjer útboð á húsum og hefir sparað ríkissjóði mörg hundruð þúsund krónur á því; en það er vitanlega ekki gert með því að taka dýrustu tilboðunum. En þessi grein, sem háttv.þm. var að lesa upp úr, er skrifuð af manni, sem var óánægður yfir því að fá ekki vinnu við þetta verk. Þá var hv. 1. þm. Rang. (EJ) að spyrja mig um skólamál, og skal jeg svara því strax. Hv. þm. var óánægður yfir því, að jeg hefði ekki hrundið meira áfram skóla þeirra Rangæinga og Árnesinga austanfjalls. Jeg verð hjer að minna á forsögu þessa máls á þinginu 1926 og minna á það, að jeg átti þá drjúgan þátt í því, ásamt flokksbræðrum mínum, að það var veitt fje til þessa skóla austanfjalls. Það var þá búið að finna stað fyrir skólann, sem sýslunefnd Árnessýslu hafði valið, og jeg, ásamt þingmönnum Árnesinga, útvegaði skólanum 50 þús. kr. lán. Jeg hafði líka átt nokkurn þátt í því að útvega prófastinum í Hruna, síra Kjartani Helgasyni, heiðurslaun, ef hann tæki að sjer forstöðu þessa skóla. En hvað gerist svo í málinu? Það, að þegar jeg og mínir samherjar erum búnir að vinna svona að málinu, þá gerast þau miklu undur, að íhaldsstjórnin og formaður hennar, Jón heit. Magnússon, beittu öllum sínum áhrifum til þess að hindra framgang málsins, og notuðu til þess hjeraðskrit og hvað annað. Húsameistari átti að fara austur til þess að mæla fyrir skólanum, en stjórnin bannaði það. Málið hrundi þannig í grunn og lánið fjell, heiðurslaunin voru feld niður og málið þokaðist langt aftur á bak. Hv. þm. (EJ) getur þakkað þetta Jóni heitnum Magnússyni og öðrum sínum samherjum, að málið strandaði þá, en hv.þm. getur ekki sagt annað en að jeg gerði það, sem jeg gat, og við stóðum þá báðir saman á fundi austur við Þjórsárbrú og reyndum að bjarga málinu. Menn austanfjalls ákváðu að reyna að leita samkomulags enn á ný, og var sjerstök nefnd sett til þess. Árnesingar lögðu til tvo menn í nefndina, Rangæingar tvo, og stjórnin tilnefndi oddamann. En nú get jeg sagt hv. 1. þm. Rang. það, að Eggert heitinn Pálsson hjelt því fram, að það væri ómögulegt fyrir sýslurnar að vinna saman, og meðal annars var það bygt á þessu, að þingið ætlaði að veita Árnesingum fje til skólans. Oddamaðurinn, sem jeg tilnefndi í vetur, hallaði sannarlega ekki á Rangæinga, heldur á sveif með þeim, og átti þátt í að velja stað í þeirri sýslu. Stjórnin hefir ennfremur látið standa í fjárlögum sömu upphæð og verið hefir, til þess að ef bændur austanfjalls geta komið sjer saman um að byrja á skóla, þá sje eitthvert fje til taks, svo að hægt verði að hjálpa þeim. Jeg þykist nú vita, að hv.þm. muni gera ráð fyrir því, að stjórninni beri skylda til að veita frekari aðstoð til framkvæmda heldur en orðið er, en þessu er nú svona varið, og hv.þm. má ekki halda það, að stjórnin sje blátt áfram skyld til að leggja fram fje í hjeraðsskóla, jafnvel þar, sem menn ekki vilja byggja hann.

Jeg hefi aldrei farið fram á það

. Og hjer er líka í mörg horn að líta. Vestfirðingar vilja fá viðbót við Núpsskólann, Borgfirðingar og Þingeyingar sömuleiðis við sína skóla, og öll þessi hjeruð eru talsvert lengra komin með sína skóla heldur en þeir á Suðurlandsundirlendinu. Nú gæti jeg hugsað, að við yrðum sammála um þetta, og hv.þm. getur treyst á atkvæði mitt í þessu máli, því að jeg vil reyna að vinna að því að ýta áfram þessu skólamáli á Suðurlandi, eftir því sem mjer er unt, en jeg vil líka vinna með hinum, og stuðningur stjórnarinnar verður í hvert sinn að fara eftir því, hve mikla framsýni og dugnað hlutaðeigendur sýna í aðgerðum sínum.

Mjer þykir þetta alt sanngjarnt

. Þá kem jeg að hinni miklu píslarsögu hv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Hann hefir nú gengið hjer um með brotinn fót, eins og hetja sem kemur úr stríði. Jeg hefi mikla samúð með hv.þm. fyrir þessa líkamsveilu hans, en jeg hefi ekki samúð með öllum aðförum háttv.þm. og kjósenda hans. Jeg held, að jeg verði að láta í ljós mína óblöndnu undrun yfir því, að hv.þm. (JAJ) skyldi leyfa sjer að taka til máls, eins og forsagan að kosningu hans er, og ennfremur leyfa sjer að fara að minnast á Hnífsdalsmálið, því að hv.þm. má vera það ljóst, að um fátt er meira talað á Íslandi en þá frekju og glæpi, sem dregnir hafa verið fram í dagsljósið í hans kjördæmi, og það er ekki vel lagað til að auka hróður þeirra íhaldsforkólfanna á Vestfjörðum hjá góðum mönnum og grandvörum úti um land. Þetta mál hefir ekki, svo að jeg viti, neitt nema ljótar og andstyggilegar hliðar, og það er þetta mál, sem hv.þm. svo leyfir sjer að draga inn í umræður hjer, og þess vegna verður það honum til angurs og frekari sektar, þó að jeg muni, þegar hann kemur inn á þingvöllinn og óskar eftir höggum og slögum, taka miskunnsamlega á honum. Það var nú samt dálítið meiri völlur á sumum samherjum hv.þm. í sumar, þegar þeir fullyrtu, að það væri enginn blettur á flokksmönnum hans þar; þetta væri alt bannsettum sjómönnunum að kenna, sem hefðu falsað atkvæðin sjálfir. Nei, alt var hreinum hreint í Hnífsdal, það væru glæpamennirnir sjálfir, sem hefðu komið þessu máli af stað, en samherjar hans alveg saklausir. Hv. þm. sagðist vera ósköp saklaus og óduglegur við undirbúning í sýslunni, aðeins sent nokkra mótorbáta til að hjálpa þeim að komast á kjörstað, sem hefðu átt erfiðast með það. Sagðist hafa skrifað undirkjörstjórnum sýslunnar og beðið þær að halda sjer dyggilega á vegi rjettlætisins. Við skulum nú athuga það, að þetta er annað þingmannsefnið, sem skrifar öllum kjörstjórnunum um það, að vera ekki að brjóta lögin. Það er eins og þingmannsefnið hafi haft sterkan grun um, að þetta gæti komið fyrir. Nú höfum við skýringuna á þessu. Hnífsdalssvikin eru komin upp fyrir kjördag, og það lítur út fyrir, að hv.þm. hafi ekki verið eins trúaður á sakleysi samherja sinna eins og Morgunblaðið var, þegar fregnin barst hingað. En þetta sýnir, að hv.þm. hefir haft ákaflega mikinn grun á sumum samherjum sínum, og það er svo mikil móðgun í því að skrifa þeim svona brjef, að það er nær alveg sama og að ásaka þá um glæp. Hvaða ástæðu hv.þm. hefir haft til þessa, má hann best vita sjálfur, en fyrir þessu höfum við játningu hv.þm. sjálfs. Þá talaði hv.þm. um einhvern bjána, sem hefði farið að falsa atkvæði. Heldur er nú þetta kuldalega talað um verk, sem verið er að vinna honum til góðs, því að það er auðsjáanlegt, að falsarinn hefir borið mikla velvild til þessa hv.þm., sem ekki getur farið um það vægari orðum en að kalla manninn bjána fyrir að ganga svona langt í því að elska hann og vinna að hans gagni. Mjer finst þetta lítilmannlega talað um þann, sem hefir lagt sitt líf við hans líf í þessu máli. Þá segir hv.þm. til sannindamerkis um sína miklu óbeit á þessu öllu, að það hafi verið hann, sem hafi heimtað rannsókn í málinu. Já, menn vita nú, hvernig því var háttað; en það eru að minsta kosti ekki meðmæli fyrir dómsmálastjórn Íhaldsins, ef það hefir verið brennandi ósk frá þessum samherja á Ísafirði, að þá hafi ekki verið tekið meira tillit til þess. Sannleikurinn er sá, að það var ákaflega lítið gagn að þeirri rannsókn, sem gerð var undir ægishjálmi þessarar stjórnar, því að þeir, sem með rannsóknina fóru, höfðu grautað öllu svo vel saman, að það var nær óleysanlegt. Og þegar jeg var að biðja lögfræðinga hjer að fara vestur, þá var svarið altaf það sama: Það er búið að eyðileggja málið. Þetta var sem sje álit allra lögfræðinga, sem jeg talaði við, að fyrsta rannsókn hefði eyðilagt málið, svo mjer finst, að íhaldsstjórnin hafi mjög svo móðgað þennan vin sinn, með því að fara svona að, eða þá að stjórnin hafi álitið, að þetta væri ekki svo alvarlega meint, eða henni hefir fundist beiðnin flutt á þann hátt, að ekki mundi vera mikil áhersla lögð á það, hvort borgarinn á Ísafirði yrði bænheyrður. Jeg hjelt, að það mundi gleðja hv.þm.N.-Ísf. stórlega, að jeg hefi sýnt þessu máli svo góð skil. En það er nú eitthvað annað en að það hafi komið í ljós hjá honum. Um leið og dómarinn kemur vestur, er reynt á allan hátt að sjá um, að honum verði ekki vært þar. Hann er skammaður eins og hundur í málgagni íhaldsins har á staðnum, sem eins og allir vita er hv.þm. (JAJ) svo mjög innan handar, að telja má, að öll þessi framkoma sje á hans ábyrgð. Og þegar á að fara að handtaka þessa tvo menn, þá er komið annað hljóð í strokkinn heldur en þegar sjómennirnir voru teknir í varðhald í vor. Þar var ekki um neinn mótþróa eða neina uppreisn að ræða. En þegar taka á hreppstjórann í Hnífsdal, neitar hann að fara í varðhaldið og ber fyrir sig læknisvottorð. Frændur hans, sem eftir sögn hv.þm. voru viðstaddir sjúkrabeðinn, og hafa líklega lesið Passíusálmana yfir Hálfdáni og hans ágæta tengdasyni, neita að veita rannsóknardómaranum þá aðstoð, sem hann óskar eftir til að tryggja sjer nærveru þessara grunuðu manna. Þetta er nú uppreisn nr. 2. Nr. 1 var uppreisn íhaldsblaðsins á Ísafirði. Nr. 3 er uppreisnin í Bolungarvík. Gafst þar, sem víðar, tækifæri til að sjá, hve mjög flokksbræður hv.þm. þyrsti í rjettlætið og fullkomna rannsókn á málinu. Eftir að Pjetur Oddsson hefir framið ofbeldisverkið, sendir hann einu íhaldsblaðinu hjer í Reykjavík skeyti um þetta afrek sitt. Til að láta velþóknun sína í ljós yfir svívirðingu þessari birtir Morgunblaðið mynd af fálkariddaranum, eins og einhverri þjóðhetju - þessum frekasta uppreisnarsegg á Íslandi, sem reynir að stofna hjer til annarar Sturlungaaldar. Ef nokkur pólitískur glæpur er til, þá er það slíkt framferði. Ekkert er gert til að greiða götu rjettvísinnar, en hinsvegar ekkert látið ógert til að hindra framgang hennar. Jeg býst ekki við, að hv.þm. vilji kalla Pjetur Oddsson bjána, eins og aðra þá, sem hafa verið að vinna að kosningu hans í samræmi við innræti sitt þar vestra. Jeg efast ekki um, að til kunni að vera góðar hliðar á Pjetri Oddssyni, en það kemur bara ekki þessu máli við. Þá kemur uppreisn nr. 4. Það er uppreisn hv.þm. í rjettinum. Dómari er fenginn, sem leggur alla orku og hug á það að rannsaka málið til hlítar. Þegar þessi hv.þm. er kallaður fyrir rjettinn, kemur hann þar fram með þvílíkum ofstopa og ósvífni, að þess eru fá dæmi. - Nr. 5 eru blaðaskammirnar um Halldór Júlíusson, sem voru svo freklegar, að annað eins hefir ekki þekst í íslenskri blaðamensku. Þá kemur nr. 6. Það er það atriði málsins, að hv.þm. skuli hafa getað fengið flokksmenn sína til að taka kosningu hans gilda, þrátt fyrir það, þótt stórfeld glæparannsókn stæði yfir út af kosningunni. Þetta mál hefir verið borið fram af svo miklum ákafa og af svo mörgum mönnum í Íhaldsflokknum, að það hlaut að vera alvarlegt áfall fyrir flokkinn, ef rannsókn leiddi það í ljós, að hjer væri um fals og svik að ræða. Það má því kallast meira en lítið kæruleysi að leggja flokkinn svo í hættu fyrir þingmensku hv.þm. (JAJ). Aldrei hefir það komið fyrir, að jafnsvívirðilegt atferli hafi verið notað nokkrum þingmanni til brautargengis. Jeg skal benda á það sem dæmi þess, með hvílíkri athygli menn fylgdu þessu máli um land alt, að það tölublað Tímans, sem rithandarsýnishornin voru birt í, hefir selst meira en nokkurt annað blað í Reykjavík fyr eða síðar, og úti um sveitir landsins er það geymt eins og dýrgripur. Ekkert glæpamál hefir nokkru sinni komið fyrir hjer á landi, sem jafnmargir Íslendingar hafa myndað sjer rökstuddar hugmyndir um. Og það er áreiðanlegt, að þær hugmyndir, sem menn hafa myndað sjer um það, eru ekki neitt sjerlega ánægjulegar fyrir hv.þm.N.-Ísf. nje flokksbræður hans. Jeg get glatt hv.þm.N.-Ísf. með þeirri frjett, að hin fræga rannsóknarstofa í glæpamálum, Scotland Yard, hefir þegar felt úrskurð sinn í málinu, og jeg býst við, að undirrjettardómur og hæstarjettardómur verði bygðir á þeim úrskurði. Það getur vel verið, að hv. þm haldi, að enginn af samherjum sínum sje við málið riðinn, en Scotland Yard er þar í engum vafa. Líka get jeg skýrt frá því, að fram hafa komið nýjar falsanir, sem ástæða er til að ætla, að nýir menn sjeu við riðnir. Býst jeg við, að Halldór Júlíusson sendi einnig þessa seðla til Scotland Yard, og getur því hinn endanlegi dómur í fölsunarmálinu ekki verið uppkveðinn fyr en þau gögn eru heim komin aftur. Þrátt fyrir þessa afstöðu hv.þm.N.-Ísf. leyfir hann sjer þó að skora á dómsmrh. að fara í sjerstaka tegund af málaferlum við sig. Jeg geri nú ekki ráð fyrir, að jeg láti hann skipa mjer fyrir um það, í hvaða mál jeg fer, en hann getur verið viss um, að kosningarfölsunarmálinu held jeg til streitu. Jeg hefi líka hugsað mjer að verða við þeim kröfum þingsins að taka upp rannsókn á kosningunni á Ísafirði 1923, og finst mjer, að hv.þm. geti beðið þangað til sú rannsókn er um garð gengin. Vonast jeg eftir, að hægt verði að skiljast svo við þetta mál, að þorsta hans verði svalað. Hinsvegar er svo langt liðið frá kosningunni á Ísafirði 1919, að ógerningur virðist vera að rannsaka hana hjeðan af, þótt hún hafi ef til vill verið skáldlegust af öllum kosningum. Getur því hv.þm. verið rólegur út af þeirri kosningu. Einu verðlaunin, sem hv.þm. á skilið fyrir það hámark ósvífninnar að heimta rannsókn í sínu eigin hreiðri eftir það, sem á undan er gengið, eru þau, að hann fái fálkakross, svo að hann standi þjóðhetjunni í Bolungarvík í engu að baki. Hv. þm.N.-Ísf. beindi þeirri spurningu til mín, hvað gert yrði við kæru hreppstjórans í Bolungarvík til stjórnarráðsins. Jeg get nú ekki sjeð, hvaða greiði honum er í því, að hróflað sje við hví máli, þar sem fyrir liggja hin gleggstu skilríki um falsvitnisburð Íhaldsflokknum í vil. Finst mjer, að hann gerist furðu djarfur, er hann spyr að þessu. Vitnin hafa borið það, að þau hafi borið falsvottorð í fyrstu, af hví að þau hjeldu, að málstaður Íhaldsins væri í veði. Bolvíkingar eiga ef til vill eftir að bera ábyrgð gerða sinna, og jeg get ekki sjeð, hvernig slíkt fólk getur heimtað rannsókn á dómara, sem það hefir borið falsvitni fyrir. Hv. þm. sagði, að ef hann hefði eitthvað ofmælt, væri ekki annað fyrir mig en fara í mál við sig. Jeg get sagt honum það, að jeg get farið aðrar leiðir en að fara í mál við hvern negra, sem býður mjer upp á það. Jeg veit, að jeg hefi haft almannadóminn með mjer í þessu máli, en Íhaldsflokkurinn á móti sjer, og jeg er ekki svo illa settur, að jeg þurfi að hreinsa æru mína með málaferlum. Hv. þm.N.Ísf. kynni að þurfa þess með, en jeg þarf þess ekki. Þá vík jeg að fyrirrennara mínum, hv. 1. þm. Skagf. Jeg get nú stytt mál mitt vegna þess, að jeg hefi að mestu svarað honum áður. Hefi jeg bent á, hvernig stjórnin fór honum úr hendi, og varð lítið um svör hjá honum, sem vonlegt var. Jeg benti á ráðleysi hans, þegar hann lánaði 15 þús. krónur úr Fiskiveiðasjóði á móti ráðum skrifstofustjóra síns. Skipið, sem þetta fje var lagt í, stendur nú uppi í fjöru sem háðulegt minnismerki yfir þessu stjórnarafreki hv. 1. þm. Skagf. Vil jeg nú spyrja þennan háttv.þm., hvort hann treysti sjer til að leggja við drengskap sinn, að ungur málaflutningsmaður hjer í bæ, sem hann hefir haft mikið saman við að sælda, hafi ekki haft neinn hagnað af þessari ráðstöfun. Það er nefnilega almannarómur, að þessi maður hafi herjað þetta fje út úr þáv. ráðh., og vil jeg nú gefa honum tækifæri til að neita því, ef hann treystir sjer til.

Jeg geri það hjer með

. Þetta er samt útbreidd skoðun, en nógu slæmt er, að lánstryggingin var svo ljeleg, sem raun var á, þótt hitt bættist ekki við. Úr sjóði þessum hafa aldrei tapast upphæðir, sem neinu hafa numið, nema þetta lán, sem hv. 1. þm. Skagf. kastaði á glæ. Um Ohm-málið þarf jeg ekki mörgu að svara honum, því að um það hefi jeg þegar svarað öðrum hv.þm. Hann sagði, að úr því að þessi hluti björgunarlaunanna var gefinn, hefði verið nær að gefa hann innlendum mönnum. Jeg fylgdi heimsvenjunni í þessum efnum, þótt hann hafi ekki aðstöðu til að skilja, hvílíku hneyksli hjer var afstýrt. Hv. þm. rakti sögu Thorcilliisjóðsins og vildi sýna, að gjafabrjefið væri ekki svo úr garði gert, að það væri bindandi lengur. Auðvitað sjer hver heilvita maður, að á sama stendur, hvort umráðamaður sjóðsins heitir stiftamtmaður, landshöfðingi eða ráðherra. Það er alveg tvímælalaust lagabrot að afhenda einkafjelagi umráð yfir sjóðnum, enda býst jeg við, að stjórnin geri ráðstafanir til þess, að fyllilega verði skorið úr því máli. Um það, sem gerðist í Barðastrandarsýslu, þarf jeg ekkert að segja. Saga þess máls skýrir sig sjálf. En það getur varla talist nein ósanngirni af mjer að skýra frá því, að hinn ungi lögfræðingur, sem fyrv. stjórn sendi vestur, fór þangað jafnframt í gróðaerindum fyrir sjálfan sig, og þau voru framkvæmd á opinberu uppboði í samráði við sýslumann. Þetta sýnir svo mikla rotnun hjá fyrv. stjórn, sem er meira ámælisverð en hinn ungi maður, sem hjelt, að þetta væri alt gott og blessað, þar sem stjórnin hafði lagt samþykki sitt á það. En það er sannanlegt, að stjórnin leyfði þetta, og háttv. 1. þm. Skagf. sjer auðvitað ekkert athugavert við það. Svo kemur það í ljós ári síðar við nýja skoðun, að sjóðþurð er hjá þessum sýslumanni, ólag á meðferð dánarbúa og í stuttu máli embættisfærslan öll í ólagi. Verð jeg að segja, að þetta kemur sjer, vægast sagt, mjög óþægilega fyrir hv. 1. þm. Skagf. og stjórn hans. Þá vildi háttv.þm. halda því fram, að jeg hefði eiginlega ekki hrint áfengisvörnunum í neitt betra horf en hann. Háttv. þm. neitaði, að læknar hefðu minkað nokkuð áfengisreceptagjafir sínar fyrir þá sök, að skýrsla Björns Þorlákssonar hefði verið birt. Um þetta munu áframhaldandi skýrslur gefa bestan vitnisburð. Mjer tilheyra aðeins 4 mánuðir af skýrslu þeirri, er birt hefir verið, og eru þeir ekki greindir sjerstaklega frá, svo að lítið verður sjeð af henni. En við skulum sjá til, þegar skýrslan fyrir 1928 kemur. - Hv. þm. hjelt því ennfremur fram, að ekkert hefði minkað drykkjuskapurinn á skipunum. Mintist hann í því sambandi á ferð, sem við vorum samskipa síðastl. haust, og sagði, að þar hafi verið mikið vín um hönd haft. Þetta er rjett, en það var líka áður en settar voru reglurnar til að koma í veg fyrir drykkjuskap á skipunum. Jeg get sagt mönnum eitt dæmi um það, hvernig ástandið var. Í sumar, um það bil, er stjórnarskiftin urðu, átti einn af brytunum á skipum Eimskipafjelags Íslands 400 flöskur af áfengi undir innsigli. Einhver svik komust upp um hann, og var hann rekinn af skipinu. En þá símar hann til skipstjóra og biður hann að kasta fyrir borð vínbirgðunum. Skipstjóra þótti þetta undarlegt, en ætlaði samt að verða við bóninni. Gætti hann þá í flöskurnar, og komst þá upp, að í þeim var eintómt vatn. Það vitnaðist síðan, að brytinn hafði haft meðferðis 400 flöskur af áfengi, ljet innsigla þær, en komst um leynidyr í skápinn, þar sem þær voru geymdar. Tók hann þar vínflöskurnar, en skildi vatn eftir. Sami maður varð uppvís að því að hafa svikið vindlatoll af landinu svo að nam 5 þús. krónum. - Svona var ástandið. Nú hafa íslensk skip ekki leyfi til að hafa neitt áfengi uppi við, meðan þau eru við landið, og útlend skip ekki nema ½ líter á hvern fastan skipverja. Þegar hámarkið nú, nálægt 10 l., er borið saman við „Lagarfoss“ áður, sýnist munurinn óneitanlega vera nokkur. Þá sagði hv. 1. þm. Skagf., að jeg hefði snúist í áfengismálunum, og taldi því til sönnunar, að jeg hefði ekki sagt upp Spánarsamningnum eða lokað vínbúðunum. Jeg sagði í gær, að það er mín skoðun, að ekki beri að hrófla við Spánarsamningnum, nema því aðeins, að greinilegur meiri hluti þjóðarinnar vilji það. Í fyrra var það yfirlýstur þingvilji, að ekki bæri að leita nýrra samninga, hvað þá að segja gildandi samningi upp. Þessa yfirlýsingu skoða jeg sem bindandi fyrir mig, þar til ný atkvgr. hefir farið fram. Jeg skal vinna með að því að hrinda af hinu spanska oki, ef þjóðin vill það. En jeg svíkst ekki að þjóðinni. Meiri hlutinn vill ekki endurskoðun, og í þeim meiri hluta er hv. 1. þm. Skagf. og allur flokkur hans. Að þessu leyti stýri jeg í þeirra anda. Þeir vildu ekki heldur loka vínbúðunum, þótt hv.þm. áfellist mig nú fyrir að gera það ekki. Jeg vil þá spyrja hv.þm. að einu: Vill hann og flokkur hans þá í alvöru fara eins að gagnvart Spánverjum og Belgir fóru að gagnvart Þjóðverjum 1914? Ef hann svarar þessu engu eða neitandi, þá getur hann ekkert sagt. Hann hefir ekki rjett til að krefjast neins af mjer. Hann er sjálfur potturinn og pannan í því að gera ómögulegt að ná nýjum samningum fyr en nýr meiri hluti hefir skapast í málinu. Í þessu máli fer eins og oftar: það er sekt hv. 1. þm. Skagf., sem sannast, en ekki mín. Þá sagði hv.þm. út af varðskipunum, að launalögin hafi verið aðallögin. Þetta er nýstárlegt að heyra. Því að hingað til hafa blöð hv.þm. haldið því fram, að það væru ekki launin, sem mestu máli skifti um, heldur hitt, að skipverjarnir hafi verið skráðir ólöglega. En fyrst það eru aðeins launalögin, sem um er að ræða, þá ræður stjórnin því alveg, hvenær hún framkvæmir þau. Það er alveg hliðstætt dæminu, sem jeg nefndi um fasteignabankann 1921. - Þessi yfirlýsing var annars aðeins merkileg að því leyti, að hún var snoppungur á meginþorra íhaldsblaðanna, sem hafa talið lögskráninguna vera þungamiðju málsins. Háttv. þm. sagði nú, og hefir það áður komið fram í blöðum hans, að skrásetningin hafi fallið niður af sjálfu sjer. Við þetta er tvent að athuga. Fyrst það, að skipverjarnir voru afskráðir seint og síðarmeir, af öðru skipinu hjer í Reykjavík og hinu á Siglufirði. Nú segir hv. 1. þm. Skagf., að þetta hafi verið óþarft og hafi verið gert á móti hans skapi. En skipstjórarnir ljetu samt sem áður gera það, sem er aðalatriðið, og varla hafa þeir viljað styggja háttv. 1. þm. Skagf. að óþörfu, þar sem hann er þeim svo góður. - Svo er hitt atriðið. Ef lögin upphefja skrásetninguna og hún hefir fallið úr gildi af sjálfu sjer, þá eru allar ásakanir í minn garð hjegóminn einber. Því að það er augljóst, að þá hefir skráningin í september ekki verið gild, og mennirnir eru þá ólögskráðir eftir sem áður. Þá hafa engin lög verið brotin. - Hvernig sem málinu er snúið, hefir hv.þm. eyðilagt sinn málstað. Ef hallast er að því, að það sje lögbrot að hafa mennina skrásetta, þá hafa þeir fyrst verið það vikum og mánuðum saman á ábyrgð hv. 1. þm. Skagf., og síðar stuttan tíma á mína ábyrgð. Jeg hefi nú ekki álitið, að þörf gerðist að hefjast handa gegn hv.þm. út af þessu. En ef flokksbræður hans vilja það endilega, skal jeg ekki hafa neitt á móti því, Þótt hann verði dreginn fyrir landsdóm. Um annríki fyrv. stjórnar síðustu dagana hefir hæstv.forsrh. talað og sýnt fram á, að alt var ólöglegt, sem verið var að hespa af. Jeg á samt bágt með að trúa því, að hv. 1. þm. Skagf., annar eins eljumaður við undirtylluvinnu í skrifstofu, hefði ekki komið því af að skrifa undir fáein veitingarbrjef. Annars er það augljóst, hver gangur þessa máls er. Þetta hefir átt að vera hrekkjabragð frá háttv.þm. Hann hefir búist við, að jeg yrði í nýju stjórninni, og hefir hugsað sem svo, að gaman væri að láta mig framkvæma þessa veitingu, er jeg hafði verið svo mjög á móti. Því lætur hann búa þetta út, vjelskrifa það á hinn fagurlegasta hátt, með 12 þús. kr. launum handa skipstjórunum. Þegar búið væri að skrifa undir þetta, átti að gera árás á nýju stjórnina og segja, að hún hafi svikið hugsjónir sínar. Hennar fyrsta verk hafi verið að snúast í þessu máli. En ef þetta er rjett, að hv.þm. hafi gengið til svona lítilfjörlegur drengjaklókskapur, þá hefir honum mistekist. Eftir látunum við mig út af þessu máli býst jeg við, að hann hafi fengið að líða sitthvað hjá hv. flokksbræðrum sínum. Samherjar hans eiga fullan aðgang að honum í þessu máli. Hann hefir með seinlæti sínu slegið vopnin úr höndum þeirra og gert að verkum, að e. t. v. verður nokkrum sparnaði við komið, sem sumum vinum hv.þm. sýnist ekki um gefið. Jeg hafði í fyrri ræðu minst á nokkur lögbrot sumra fyrirrennara minna, sem enginn ræðumanna hefir reynt að verja. Þessi 4 voru einna stærst: Frestun laganna um fasteignabankann. Brot Hannesar Hafsteins á lotterílögunum. Brot hv. 1. þm. Skagf. á lögunum um atvinnu við siglingar. Lögbrot allra ráðherra á fyrirmælunum um skrifstofufje sýslumanna. Hugsa jeg, að hv.þm. sjeu ekki svo skyni skroppnir, að þeir sjái ekki, hvað þetta þýðir. Úr því að þeir sjálfir og átrúnaðargoð þeirra hafa leyft sjer að brjóta þýðingarmikil lög, þá er lítil von um sókn af þeirra hálfu gegn mjer, þótt jeg hafi látið haldast það ástand á varðskipunum, sem var, er jeg tók við. Jeg hefi sagt það skýrt og skorinort, hvað mjer hefir gengið til. Úr því að Íhaldið hafði ekki manndáð í sjer til að veita embættin, þá sagði jeg, að hin hættulegu ákvæði laganna skyldu aldrei koma til framkvæmda. En þar á jeg við of há laun skipstjóranna og æfilanga veitingu embætta þeirra. Jeg hefi rökstutt þetta, og þessi viðleitni kemur af því, að jeg geri ráð fyrir, að mikið megi bæta landhelgigæsluna með því að stilla í hóf um eyðsluna, en gera skynsamlegar kröfur til skipverja og yfirmanna. Jeg býst við, að svo fari um þetta mál sem áfengisvarnirnar og Akureyrarskólann, að menn sjái fljótlega, að breytt hefir um til batnaðar við stjórnarskiftin.

Haraldur Guðmundsson Nú er orðið langt síðan jeg kvaddi mjer hljóðs, og er margt búið að segja síðan. - Ástæðan til þess, að jeg bað um orðið, var ekki sú, að mig langaði til að taka þátt í eldhúsumræðunum. Skal jeg þó taka fram, að það er ekki fyrir þá sök, að jeg og flokksbræður mínir sjáum ekki sitthvað, er aflaga fer hjá hæstv. stjórn, og þó enn fleira hjá fyrv. stjórn, er hjer hefir einnig verið dregin fram í eldhúsið. Frá sjónarmiði okkar jafnaðarmanna horfir þannig við um stjórnirnar báðar, þessar eldabuskur þjóðarinnar, að þær líta alt öðrum augum á aðferðir við eldamenskuna en við gerum. En mikill er þó munurinn, hvað hæstv. núv. stjórn hefir reynst fremri fyrirrennara sínum, að síðari eldabuskunni alveg ólofaðri þó. Hlýt jeg að segja, að hún hefir verið svo mikið skárri sinn stutta vistartíma, að hún á fulla sanngirniskröfu á að fá að reyna sig lengur. Eins og áður er sagt, eru það ekki eldhúsverkin, sem freista mín, heldur var það háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ), sem gaf mjer tilefni til að standa upp. Hann flutti fyrir hv. deild sára kveinstafi út af meðferð hins vonda manns, hæstv.dómsmrh., á honum sjálfum sjerstaklega og kjósendum í Norður-Ísafjarðarsýslu yfirleitt. Jeg hefði álitið það skynsamlegast og heppilegast af þessum háttv.þm. að hreyfa ekki þessu máli nú. Það hefði verið mennilegra af honum að reyna að bera harm sinn í hljóði. Í sambandi við kveinstafi háttv.þm. koma mjer í hug orð eins málsnjallasta flokksbróður hans um annan háttv. íhaldsþingmann hjer í hv. deild, að framkoma hans hafi verið mannleg, en ekki stórmannleg. Þessi orð eiga mjög vel við um þennan höfund hinnar nýju Píslarsögu. Hv. þm. byrjaði á því að skýra frá, að um þingtímann í fyrra hafi hann skrifað nokkrum kjósendum í Norður-Ísafjarðarsýslu og spurt þá um kosningahorfur. Hafi þeir talið víst, að hann fengi 300–400 atkvæða meiri hluta. Mjer dettur ekki í hug að bera brigður á þessa frásögn, en jeg sje bara ekki, hvað hún kemur málinu við. Hæstv. dómsmrh. hefir minst á brjefaskriftir hv.þm. (JAJ) til kjörstjórnanna, þar sem hann brýnir svo mjög fyrir þeim að fylgja bókstaf laganna, því að annars kynnu vondir menn að kæra kosninguna.

Þetta er slitið út úr samhengi

. Ekki af mjer. Jeg segi aðeins orð hæstv.dómsmrh. - Annars benti hæstv. ráðherra á aðra hlið á umsögn hv.þm. um þessar brjefaskriftir. Þær sýna sem sje það, að hann hefir haft nokkurn grun um, að kjörstjórnirnar hefðu tilhneigingu til að hirða lítið um bókstaf laganna. Og mig furðar ekki á þeim grun hans. En jeg hlýt að samhryggjast yfir árangrinum af brjefaskriftum hans, og jeg held jafnvel, að hann ætti að leggja þær niður. Ekki síst, ef þær skyldu bera Hnífsdalsávöxt.

Jeg skrifaði aðeins í nýjar kjördeildir

. Það var þá bagalegt, að hann skyldi ekki koma brjefi til Hnífsdalshreppstjórans líka. Ekki hefði af veitt. Hv. þm. sagði ennfremur, að hann hefði gert alt, sem hann gat, til að knýja fram frekari rannsókn í málinu. Kveðst hann hafa sent hæstv. landsstjórn skeyti þess efnis, er sýslumaður var farinn í þingaferðir. Jeg leyfi mjer að bera brigður á, að þessi hv.þm. hafi gert það, sem hann gat, til að knýja fram rannsókn í málinu  Fyrsta sönnunin er sú, sem nú skal greina. Við talningu atkv. hjá yfirkjörstjórn var henni afhent símskeyti frá bæjarfógetanum á Ísafirði, sem jeg, með leyfi hæstv. forseta, skal lesa klausu úr. Þetta símskeyti er útdráttur úr gerðabók yfirkjörstjórnarinnar í Vatnsfirði, ekki orðrjett eftirrit, heldur eitthvað breytt að orðalagi. Þar segir svo (eftir að fundur hafði verið settur): „Annar frambjóðandinn, Finnur Jónsson, krafðist þess, að bókað væri svo hljóðandi símskeyti, er borist hafði yfirkjörstjórninni frá sýslumanni, dags. 14. þ. m. á Þingeyri: Vegna rannsóknar svonefnds Hnífsdalsmáls óska jeg, ef hægt er, að kjörseðlum úr þeim hreppum, sem kosið hefir verið utan kjörstaðar í Hnífsdal, verði haldið aðskildum. Sýslumaður. Gerði frambjóðandi F. J. kröfu til, að þetta yrði gert. Yfirkjörstjórnin taldi sig ekki geta sint þessari kröfu“. Eins og hv.þdm. sjá, er það eftir ósk annars frambjóðandans, F. J., að símskeytið er bókað. Yfirkjörstjórnin sá ekki ástæðu til að bóka það, og hinn frambjóðandinn, sem nú segist hafa verið fullur af brennandi áhuga fyrir því, að rannsókn málsins hjeldi áfram og gæfi einhvern árangur, hann sjer heldur ekki ástæðu til þess einu sinni að óska eftir, að símskeytið sje bókað. Hann andmælti því og beinlínis, að kjörstjórn yrði við þeim tilmælum að halda atkvæðum, greiddum hjá hreppstjóranum í Hnífsdal, sjerstökum. Og hún varð heldur ekki við þeim. Í kjörstjórn þessari eru einungis fylgismenn þessa hv.þm., og hann fær með andmælum sínum kjörstjórnina til að neita að verða við þessari sjálfsögðu beiðni bæjarfógeta. En ef það hefði verið gert, - ef þessum 20–30 atkvæðum hefði verið haldið aðgreindum frá öðrum atkvæðum, þá hefði það orðið margfalt auðveldara fyrir rannsóknardómarann að grafast fyrir rætur fölsunarinnar. Nú þurfti hann að rannsaka öll utankjörstaðaatkvæðin í sýslunni, en ella þurfti hann aðeins að rannsaka 20–30. Það voru fleiri seðlar, sem komu frá Hnífsdal, en þeir, sem grunur ljek á, að falsaðir hefðu verið. Leynd kosningarinnar var því ekki raskað með þessu. Það hefði mátt leggja öll þessi atkv. í sjerstöku umslagi í atkvæðakassann. Ef hv.þm.N.-Ísf. kallar þetta að vinna að því, að rannsókn sje framkvæmd og að hún nái tilgangi sínum, þá er það sama og að kalla svart hvítt, vil jeg segja. Þá er annað. Þegar Steindór Gunnlaugsson, fulltrúi í stjórnarráðinu, sem var sendur vestur til að rannsaka þetta mál, hafði lokið sinni rannsókn, slepti hann föngunum úr varðhaldi og hjelt aftur suður. Ljet hann svo um mælt, að hann sæi ekki ástæðu til að halda föngunum lengur í varðhaldi, jafnvel þó svo kynni að fara, að rannsókn yrði eitthvað haldið áfram, sem hann sjáanlega ekki hefir búist við þá og alls ekki ætlast til. Í raun og veru var það þá alment talið víst, að með þessu væri lokið allri rannsókn. Mjer er nú ekki kunnugt um, að hv.þm., sem auðvitað var vel kunnugt um þetta, hafi gert nokkurn skapaðan hlut þá til þess að vinna að því, að frekari rannsókn yrði framkvæmd í þessu máli. Framhald rannsóknarinnar var áreiðanlega gerð að honum fornspurðum og gersamlega án hans tilverknaðar. Þá er loks að minnast á þriðja atriðið. Þegar hv.þm. mætti fyrir rjetti hjá rannsóknardómara þ. 11. nóv., að jeg ætla, þá kemur hann með skjöl upp á vasann, þar sem hann „úrskurðar“, að þessi rannsókn beri á sjer „pólitískan“ lit ; með öðrum orðum, að þetta sje „pólitísk“ ofsókn, - ekki kannske beinlínis á hann sjálfan, heldur á hans flokksbræður. Ef hann kallar þetta að ljetta rannsóknina og hjálpa rannsóknardómara, þá veit jeg ekki, hver orð á að hafa um hans andlega ástand. Þrír úrskurðir, sem feldir hafa verið á síðasta tíma, eru frægir orðnir. Það er úrskurður Einars sýslumanns Jónassonar í Barðastrandarsýslu, þar sem hann úrskurðar sjálfan sig í embætti, - Pjeturs Oddsonar, þar sem hann úrskurðar, að ekki sje ástæða til að setja mann í gæsluvarðhald, - og síðast en ekki síst úrskurður þessa hv.þm.N.-Ísf., þar sem hann gerir sig að einskonar yfirdómara yfir rannsókninni og úrskurðar, að hún sje „pólitísk“ ofsókn. Enginn af þessum úrskurðum er rökstuddur á nokkurn hátt, nema þá helst úrskurður Einars sýslumanns. Allir eru þeir sjáanlega af svipuðum toga spunnir, enda er erfitt að gera mun á skarpleika þessara þremenninga, ef dæma skal eftir úrskurðunum eingöngu. Hugsunarháttur þeirra allra virðist nauðalíkur. Hv. þm. vildi telja það sönnun þess, að hann hefði reynt að gera eitthvað til þess að rannsókn næði fram að ganga, að hann hefði sent íhaldsstjórninni sáluðu brjef eða símskeyti. Mjer er ekki kunnugt um neinn árangur af því skeyti, nema ef vera skyldi sendiför stjórnarráðsfulltrúans, Steindórs Gunnlaugssonar, er vægast sagt upplýsti lítið. Hann gat einnig um það í sambandi við mótþróann í Hnífsdal gegn handtöku Hálfdáns og fulltrúa hans, að þegar mennirnir komu heim, sem voru viðstaddir í Hnífsdal, þá hafi hann „heimtað“ einn þeirra á sinn fund og tekið af honum skýrslu undir eiðstilboð um það, að enginn mótþrói gegn rannsóknardómaranum hefði átt sjer stað. Hvað af skýrslu þessari hefir orðið, skal jeg nú ekkert segja um; en hv.þm. fer alveg villur vegar, ef hann heldur, að hann hafi átt að vera rannsóknardómari í málinu og taka eiðfestar skýrslur af mönnum. Nei, hv.þm. hefir enn ekki verið skipaður rannsóknardómari í Hnífsdalsmálinu, og mitt álit á hæstv.dómsmrh. mundi mikið rýrna, ef hann útnefndi þennan háttv.þm. til þess starfs. Þó að hv.þm. setji á sig valdsmannslegan svip og heimti skýrslur, þá skil jeg ekki, hvað það kemur málinu við. Hann getur náttúrlega gert slíkt sjer til skemtunar, en hann upplýsir málið ekki með þessu. Jeg drap á það áður, að svo liti út, sem ýmsir þeir menn, sem háttv.þm. kvaðst hafa skrifað og brýnt fyrir að halda kosningalögin, hafi daufheyrst við þessum tilmælum. Jeg hefi í huga mínum verið að leita að ástæðum til þess, að þeir virða svo lítið skrifleg orð þessa hv.þm. um þessi efni. Jeg hefi við þessa rannsókn fundið eitt atriði, sem mjer sýnist upplýsa mjög skýrt og greinilega. Enginn maður á þessu landi - að undanteknum þeim, sem atkvæðin fölsuðu vestra - hefir greinilegar þverbrotið kosningalögin en einmitt hv.þm.N.-Ísf. Það er ekkert leyndarmál, heldur á allra manna vitorði og skráð í þingtíðindum, að þessi hv.þm. hefir gerst svo ósvífinn og ófyrirleitinn að brjóta kosningalögin, og það á Alþingi í votta viðurvist. Á þinginu 1923 gerðist hann til þess að opna að minsta kosti eitt - jeg ætla tvö - atkvæðaumslag, sem sent var lokað til Alþingis.

Var það jeg, sem opnaði þau?

. Jeg ætla, að hv.þm. hafi opnað þau, að minsta kosti var hann með í ráðum, og einmitt hann skýrði frá því í sameinuðu þingi, hvernig kosið var á þessa miða. Nú er það vitað af öllum, að fullkomin leynd á að hvíla yfir því, hvernig menn kjósa og stór víti liggja við að hnýsast í atkvæði eða skýra frá, hvernig kjósandi notar atkvæði sitt. Hv. þm. hefir orðið til þess að skýra frá því, að nafngreind kona og nafngreindur maður hafi kosið nafngreindan mann. Hann opnaði eða var með í ráðum þegar atkvæðin voru opnuð, hafði framsögu og sagði frá þessu ófeiminn og blygðunarlaust í áheyrn alls þingheims. Jeg sje ekki, hvernig greinilegar er hægt að brjóta kosningalögin. Mig furðar ekki, þótt kjósendur þessa hv.þm. sjeu seinir til að fylgja bendingum hans um framkvæmd kosningalaga. Hann er þar að kenna siði, sem hann sjálfur hefir virt að vettugi, ef hann áminnir þá um að fylgja lögunum. Þetta er nú alt um ræðu hv.þm. alment. En hann veittist líka nokkuð að ákveðnum ummælum, sem jeg hafði, er kosningin í Norður-Ísafjarðarsýslu var hjer til umræðu á dögunum. Þarf jeg að svara því nokkrum orðum. Hann gat fyrst um það, að 1923, þegar þeir Jón Thoroddsen keptu um þingsætið í Norður-Ísafjarðarsýslu, þá hefði sá frambjóðandi að leikslokum sagt, að hann hefði ekki getað óskað sjer drengilegri andstæðing en hann hefði verið. Jeg skal ekki bera brigður á þetta beinlínis, en vil benda á, að hann er hjer einn til frásagnar. Jeg sagði ekkert og ætla ekkert að segja nú um kosninguna í Norður-Ísafjarðarsýslu 1923, enda mun nóg annað umræðuefni hjer í kvöld. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði sagt í umræðunum um kosninguna í Norður-Ísafjarðarsýslu, að mjer væri ókunnugt um, að nokkur hafi borið jafnaðarmönnum á brýn 1923, að misfellun hefðu verið á kosningabaráttu þeirra. Þetta hefi jeg ekki sagt; jeg hefi flett gegnum ræðu mína til þess að athuga þetta. Jeg sagði önnur orð svipuð, en annars eðlis þó, sem jeg skal láta hann heyra, með leyfi hæstv. forseta: „Hann (þ. e. 3. landsk. JÞ) dirfðist að hafa þau ummæli, að framkoma flokkanna á Ísafirði mundi hafa verið svipuð í kosningunum. Þetta er svívirðilegur áburður á Alþýðuflokkinn. Enginn hefir hingað til þorað að bendla hann við svipuð kosningabrögð og íhaldsmenn hafa gert sig seka í.“ Þetta var það, sem jeg sagði, og átti það eingöngu við kosninguna 1927. Mjer er vel kunnugt um, að íhaldsmenn vestra reyndu að telja fólki trú um, að við hefðum 1923 á Ísafirði notað sömu kosningaklækina og sjálfir þeir. Ljetu þeir t. d. blað sitt Vesturland flytja dylgjur og óhróðurssögur þess efnis. Að þetta er svona, má hv.þm. sannfærast um, því að jeg hafði einmitt áður í einni ræðu minni, þegar rætt var um kosningu hans, tekið fram, að ein af ástæðunum fyrir því, að jafnaðarmenn á Ísafirði 1924 kröfðust rannsóknar á kosningunni 1923, var sú, að íhaldsblaðið á Ísafirði, Vesturland, hafði borið þá brigslyrðum um ósæmilegt framferði í kosningabaráttunni. Þeir kröfðust rannsóknar, svo að hægt væri að hnekkja ámæli, sem þeir vildu ekki liggja undir. Hitt er rjett, að enginn hefir ennþá þorað að bera jafnaðarmönnum á Ísafirði á brýn, að athæfi þeirra hafi verið neitt svipað því, sem nú má telja sannað um íhaldsmenn vestra. Þessu mun hv.þm. ekki þora að mæla á móti. Út af þessu fór hann að tala um bletti á kosningabaráttu jafnaðarmanna á Ísafirði 1923 og sagði frá því, hvernig heimakosning hefði farið fram. Geri jeg ráð fyrir, að háttv.þm. sje þetta kunnugt. En hvort hann hefir sagt þar rjett frá, er annað mál. Hann sagði, að annar læknirinn, íhaldslæknirinn, hefði verið svo samviskusamur, að hann hefði fylgst með fulltrúa bæjarfógeta í húsin og grandskoðað kjósendur og að hann hefði vísað tveimur frá til þess að kjósa á kjörstað. Jeg ber ekki brigður á þessa sögu hv.þm. Til þess aftur á móti að sýna, hvernig var í herbúðum jafnaðarmanna, sagði hann, að hinn læknirinn, sem er jafnaðarmaður, hafi ekki verið svo samviskusamur, heldur hafi hann án þess að líta á sjúklingana gefið vottorð, sem fulltrúi bæjarfógeta hafði með sjer handa þeim, sem kusu heima. Hv. þm. vildi leggja þetta framferði læknisins nokkuð að jöfnu við brögð þau, sem íhaldsmenn vestra notuðu við síðustu kosningar. Jeg læt hv.þdm. um að dæma um þennan fáránlega samanburð. En til viðbótar skal jeg benda á, að þetta, sem hann taldi lögbrot hjá lækninum, er alls ekkert lögbrot. Í lögunum um heimakosningar eru fyrirmæli um það, að lasleiki eða sjúkdómur, sem hamli mönnum frá að mæta á kjörstað, skuli sannaður með læknisvottorði, en enginn stafur er um það, að læknir eigi að skoða hvern mann um leið og hann neytir atkvæðisrjettar síns. Jeg get dæmt um það af kunnugleika - og hv.þm. er þetta kunnugt líka -, að hjeraðslæknirinn á Ísafirði er áreiðanlega svo kunnugur í kaupstaðnum, að hann veit nákvæmlega um - það, hvernig er heilsufar þeirra manna, sem hann stundar á hverjum tíma. Hv. þm. sagði, að læknirinn hefði gefið vottorð löngu áður og ekki vitað um heilsufarið. Þetta er auðvitað tilhæfulaus fullyrðing, eingöngu til þess gerð að reyna að ófrægja þann mæta mann, sem hjer á hlut að máli. Jeg skora á hv.þm., í stað þess að vera með dylgjur til fjarverandi manna, að tilfæra dæmi þess, að vottorð hafi verið gefið að ástæðulausu. Ekki vissi jeg, að hv.þm. var svo leikinn í skáldsagnalist, sem sagan um þvottakonuna bar vott um. Hann sagði, að hún hefði staðið við þvottapottinn, og hefði þá verið komið með vottorð um, að hún yrði veik næsta dag og þyrfti því að kjósa heima strax. Það er gersamlega tilhæfulaust, að þetta hafi átt sjer stað um nokkurn, sem kosið hefir að tilhlutun jafnaðarmanna. Sje þetta ekki tómur skáldskapur, er hv.þm. áreiðanlega að segja frá viðburðum úr eigin herbúðum.

Jeg ætla að sanna þetta

. Við skulum bíða þangað til sönnunin kemur; en hv.þm. sannar ekki með Vesturlandi, því að hann afneitaði því hjer. Þá get jeg verið hv.þm. (JAJ) þakklátur fyrir það, er hann drap á um ýmsa atburði, sem gerst hafa í sambandi við kosningar í Norður-Ísafjarðarsýslu 1927. Jeg ætla það væri hv. 3. landsk. (JÞ), sem ljet orð falla í þá átt við umr. um kosningarnar í Norður-Ísafjarðarsýslu, að þær sögur, sem verið væri að segja, væri ekkert að marka, því að sá eini maður, sem þekti til vestra, fengi ekki sæti í deildinni; ef hann væri þar, mundu leiðrjettast þær sögur. Hv. þm. hefir nú fengið að sleppa inn í deildina, en ekki ber mikið á leiðrjettingum frá honum. Hann leiðrjettir ekki, heldur staðfestir. Það skal þakkað. En nú vill svo til, að það þarf ekki hans staðfestingu á þessu. Staðfestingin er hjer á öllum sögunum, sem jeg flutti, nema einni, - það er útdrátturinn úr gerðabók yfirkjörstjórnarinnar í Vatnsfirði. Hv. þm. viðurkendi það rjett, að ekki hefði verið samin kjörskrá í þeim kjördeildum, sem jeg mintist á um daginn, og að kjörstjórnin í Hafnakjördeild hefði byrjað kjörfund með því að semja kjörskrá fyrir deildina. Aðeins bar hann það fram til málsbóta, að ekki hafi verið kosið eftir þeirri kjörskrá. Hvað átti þá að gera með hana, ef ekki var kosið eftir henni? Ekki hefi jeg vanist, að kjörskrár væru til augnagamans aðeins. Út af því, sem hann sagði um hjeraðslækninn á Ísafirði, að hann hefði gefið vottorð án þess að koma heim til manna á kjördegi, vil jeg taka fram, í viðbót við það, sem jeg áður hefi sagt, að til þess liggja sjerstakar ástæður. Eins og jeg áður benti á, er það engin lagaskylda að fara heim til kjósenda á kjördegi; vottorð skal aðeins gefið af kunnugleika. Ástæðan til þess, að þessi læknir, sem er einn sá ágætasti embættismaður, er jeg þekki, og ekki vill vamm sitt vita, ekki fór heim til kjósenda um leið og þeir neyttu þar atkvæðisrjettar síns, er sú, að mikill fjöldi þessara kjósenda stendur í stórri þakklætisskuld við hann. Því miður verð jeg að játa, að talsvert hefir þótt bera á því, að betri borgarar þar vestra, sem hafa þótst eiga hönk upp í hrygg kjósenda, hafa ætlast til launa á kjördegi. Fyrir þessum hjeraðslækni hefir það vakað, að ef hann heimsækti fólk á kjördegi, þá yrði það kannske misskilið og tekið svo, að hann ætlaðist til, að þeir, sem eru í þakklætisskuld við hann, mintust þess, er þeir sæju hann, og kysu honum til geðs. Mjer er kunnugt um það, að ekkert væri fjær skapi þessa manns heldur en ef einhver kjósanda hefði látið það hafa áhrif á atkvæði sitt. Jeg veit, að allir, sem þekkja þennan mann, trúa þessu og skilja það vel. Hvort hv.þm.N.-Ísf. skilur þetta, læt jeg ósagt. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði notað alveg óviðurkvæmileg orð um hreppstjórann í Bolungarvík, nefnilega að hann hefði gefið falsaða skýrslu. Hann sagði, að hún hefði kannske ekki verið í rjettu formi, en ómögulegt væri að kalla það falsaða skýrslu. Jeg skýt því til hv.þdm., hvað þeim sýnist um það, þegar opinber embættismaður undirskrifar drengskaparvottorð um, að nafngreindur kjósandi hafi kosið í einrúmi, en svo sjálfur upplýsir í rjetti nokkru síðar, að hann hafi sjálfur aðstoðað kjósandann við að kjósa, þ. e. að kjósandi hafi eigi kosið sjálfur. Þetta er falsvottorð og ekkert annað. Hv. þm. segir frá því með mesta alvörusvip, að þessi sami hreppstjóri, sem staðfest hefir fyrir rjetti, að hann hafi gefið falsvottorð, hafi nú kært rannsóknardómarann fyrir, að hann heimtaði tryggingu fyrir nærveru hans. Væri hjer ekki um stórkostlegt alvörumál að ræða, mundi þetta aðeins aðhlátursefni. Hv. þm. fórust orð á þá leið, að tortrygni kjósenda margra hverra væri orðin geysilega mikil gagnvart þeim, sem stjórnuðu kosningum. Hann tók sem dæmi, að sendur hefði verið mótorbátur inn í Djúp til að sækja konu, sem kaus utan kjörstaðar, og fá hana til að taka aftur atkvæði sitt og láta athuga hjá bæjarfógeta á Ísafirði, hvort það væri óbrjálað. Það er rjett, að fyrir mitt tilstilli var þetta gert. Það taldi jeg sjálfsagt að gera eins og málum var komið. Hv. þm. (JAJ) sagði, að þegar þetta atkvæðaumslag var opnað, hafi komið í ljós, að á seðlinum stóð nafn Haralds Guðmundssonar, ritað með hennar eigin hendi. Það var ekki tekið sýnishorn af rithönd konunnar. Rannsókn Hnífsdalsmálsins var enn ekki svo langt komin, að okkar mönnum gæti dottið í hug sá leikur að tvífalsa atkvæðaseðla, eins og nú virðist ástæða til að ætla, að gert hafi verið. Menn voru svo einfaldir þá í skrifstofu bæjarfógeta, að úr því að rjett nafn stóð á seðlinum, grunaði þá ekki frekar. Konan tók síðan umslagið og ónýtti seðilinn. Jeg lít svo á, að það hafi verið beinlínis skylda okkar, sem ekki vorum grunlausir um, að atkvæðinu hefði verið breytt, að ganga til fulls úr skugga um það, hvort svo væri eða ekki, bæði vegna okkar og andstæðinganna. Þess vegna ljet jeg sækja konuna. Jeg get vel skilið, að hv.þm.N.-Ísf. hafi ef til vill þótt það óþörf tortrygni hjá Hnífsdælingunum að vilja ekki láta hreppstjórann geyma atkvæðin. Hefði þessi „óþarfa tortryggni“ ekki vaknað hjá mönnunum, þá hefði það óneitanlega orðið notalegra fyrir hv.þm. og flokk hans. Þá hefði aldrei komið til rannsóknar á Hnífsdalsmálinu og hann hefði ekki þurft að vera vonbiðill hjer fyrir utan dyrnar í 14 daga. Jeg veit ekki, hvort það er gustuk að auka meira á raunir þessa marghrjáða hv.þm. Jeg vil því segja honum það, að jeg er honum alveg samdóma um, að Alþingi hafi farið illa með hann. Alþingi fór illa með þennan hv.þm., þegar það tók kosningu hans gilda; jeg álít, að engum hefði átt að vera meira áhugamál en einmitt honum sjálfum að láta kjósa upp í Norður-Ísafjarðarsýslu, og engum hefði átt að vera meiri greiði gerður en honum með því að láta skörulega rannsókn fara fram út af kosningasvikunum. Það var því sannarlega illa gert við þennan hrjáða mann, þegar þingið með 1 atkv. meiri hluta samþykti kosningu hans. Það besta, sem hægt var fyrir hann að gera, úr því sem komið var, var að senda hann heim og lúta kjósendur dæma um mál hans. Ef hann hefði náð endurkosningu á sæmilegan hátt, hefði hann getað kinnroðalaust tekið sæti hjer í hv. deild, og þá sennilega unað sjer hjer betur en hann nú virðist gera. Þá vildi jeg segja fáein orð út af tilboði, sem þessi háttv.þm. gerði hæstv.dómsmrh., án þess þó, að jeg vilji fara að blanda mjer inn í deilur þeirra eða bera hönd fyrir höfuð hæstv. ráðh., því að þess gerist heldur engin þörf; hæstv. ráðh. er fullkomlega fær um að svara fyrir sig. Hv. þm. gerði hæstv. ráðherra einkennilegt tilboð. Mjer skildist það vera á þessa leið: Dómsmrh. skyldi láta rannsaka afstöðu þingmannsins til Hnífsdalsmálsins, og ef þm. sannaðist sekur annaðhvort um brot gegn hegningarlögunum eða kosningalögunum, þá skyldi hann borga allan málskostnað og auk þess leggja niður þingmensku, gegn því, að dómsmrh. legði niður embætti sitt og greiddi allan málskostnað, ef hann (JAJ) reyndist sýkn saka. Jeg verð nú að segja, að mjer finst slíkt tilboð sem þetta í alla staði ótilhlýðilegt og ósamboðið virðingu Alþingis að flytja það hjer. Ennfremur sýnir tilboð þetta ljóslega, að háttv.þm. (JAJ) er enn ekki farinn að skilja, hvað hafi í raun og veru gerst í Norður-Ísafjarðarsýslu í sambandi við kosningu hans síðastl. sumar, að stórglæpir hafa verið framdir honum til framdráttar. Þetta tilboð, að bjóðast til að leggja niður þingmensku, ef það sannist, að hann hafi gert sig sekan um brot gegn hegningarlögunum, er sú endemisósvífni eða óvitaskapur, að mig undrar stórlega, að slíkt skuli geta komið frá meðalgreindum manni, því að það er beint tekið fram í kosningalögunum, að enginn hafi kosningarrjett eða kjörgengi nema hann hafi óflekkað mannorð. En enginn er talinn hafa óflekkað mannorð samkv. þeim lögum og öðrum, sem sekur er orðinn um nokkurt það verk, sem svívirðilegt er að almenningsáliti, nema því aðeins, að hann hafi fengið uppreisn æru sinnar. Það er því skýrt, að hver sá þingmaður, sem brotlegur gerist gegn hegningarlögunum, er rjett rækur úr þinginu, því að um leið og hann missir kjörgengi sitt, missir hann og þingsætið. Hv. þm. virðist leggja að jöfnu þátttöku í kosningaglæpum og ef fyrirskipuð er rannsókn á einstaka menn án þess full sönnun fáist fyrir sekt þeirra. Hann ætlast til, að hæstv. ráðh. leggi niður embætti, ef rannsókn sannar ekki sekt hv.þm., og býður á móti, ef sekt hans sjálfs sannast, að leggja niður þingmenskuna, sem hann þá hefir mist, ásamt með kosningarrjetti og kjörgengi og æru sinni. Jeg fæ ekki sjeð nokkra aðra skýringu á þessu dæmalausa tilboði, sje því ætlað að vera nokkuð annað en vottur um ósvífni og fávisku hv.þm., en þá, að hann sje ennþá ekki farinn að skilja, að athæfi það, sem beitt var við kosningu hans, var glæpsamlegt, að það er stórglæpur að falsa atkvæði.

Jóhann Jósefsson Hæstv. dómsmrh. hefir gert ítarlegar tilraunir til þess að gera alla þá þingmenn, sem tekið hafa svari varðskipaforingjanna íslensku, á einhvern hátt tortryggilega. Hann hefir t. d. helt sjer með óbótaskömmum yfir hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) og að nokkru leyti yfir hv. 1. þm. Reykv. (MJ). Minni aðstöðu ætlaði hann að hnekkja með gamla rógberalaginu, sem honum er orðið svo tamt, þegar hann þarf að ófrægja menn eða málefni. Hann sagði, að jeg hefði dregið mjer allmikið fje úr landhelgisjóði 1926, sem samkvæmt landsreikningnum væri fullar 20 þús. kr. Væri fje þetta fyrir skemdir á veiðarfærum. Sagði ráðherrann þann veg frá þessu, að þeir, sem ókunnugir eru málavöxtum, hefðu mátt ætla, að hjer væri um bitling að ræða, sem fyrv. stjórn hefði stungið að kjósendum mínum eða jafnvel að sjálfum mjer. Ennfremur var á honum að heyra, að jeg hefði ábyrgð á reikningsfærslu landhelgisjóðs. Úr þessu ætlaði svo hæstv.dómsmrh. að gera sjer mat að venju. Hvort sem ráðherrann hefir hjer skýrt villandi frá málavöxtum vísvitandi, sem líklegast er, eða hitt, að hann hafi ekki hirt um að afla sjer rjettra upplýsinga, þá skal nú villu hans hnekt þegar að því er þetta atriði snertir. Skal jeg nú segja honum og öðrum hv. deildarmönnurm rjetta málavöxtu, eins og þeir liggja fyrir í skjölum í stjórnarráðinu, og ráðh. hefði verið innanhandar að kynna sjer, ef hann hefði hirt um að vita rjett. Svo stóð á í aprílmánuði 1926, að frá Vestmannaeyjum voru reknar af mesta kappi fiskiveiðar í þorskanet, sem lögð voru á sama svæði langt fyrir utan landhelgi. Eftir að Vestmannaeyingar eignuðust Þór, gátu þeir með aðstoð hans helgað sjer svæði þetta og önnur, sem reynst hafa fengsæl, og stundað þar í næði netaveiðar sínar. En svo grandgæfilega verður að vakta svæðið á meðan netin liggja, að Þór má aldrei frá netunum víkja, svo að ekki hljótist tjón af yfirgangi botnvörpunga, sem þeir eru tilbúnir að sýna hvenær sem færi gefst. Þetta er margra ára reynsla þar um slóðir, sem ekki verður móti mælt. Enda segir það sig sjálft, að um meira en lítið tjón geti verið að ræða hjá 80–90 bátum, sem hver fyrir sig hefir um 2–3 netatrossur liggjandi, þegar botnvörpungar fara með botnvörpur sínar um svæðið og svífast einskis. Sem sagt, þarna á þessu svæði var Þór staddur í aprílmánuði 1926, eða á aðalaflatíma eyjaskeggja. En einmitt þá dagana bárust til Reykjavíkur fregnir um usla og yfirgang botnvörpunga austur með söndum, og var mælst til, að landsstjórnin gerði einhverjar ráðstafanir þar að lútandi. Skipstjórinn á Þór, sem nú er 1. stýrimaður á Óðni, duglegur og áhugasamur maður, vildi gjarnan komast austur með söndum, til að hafa hendur í hári sökudólga, en gat það ekki nema að leggja veiðarfæri eyjamanna í hættu. Landsstjórnin leitaði mjög fast á stjórn Björgunarfjelags Vestmannaeyja, að hún leyfði Þór að bregða sjer austur með söndum, en björgunarfjelagsstjórnin færðist undan og færði sem rök fyrir því, að eyjaskeggjar mættu ekki við því þá að tapa Þór frá netavörslunni. Að vísu mun þessu ekki hafa verið harðneitað, en þó gefið fyllilega í skyn, að það gæti valdið skaða á veiðarfærum manna, ef skipið færi. - Skipið var eign Björgunarfjelagsins þegar þetta skeði og gert út á þess kostnað aðallega, með styrk úr bæjarsjóði Vestmannaeyja og nokkrum ríkissjóðsstyrk. En svo hverfur Þór skyndilega á burt af netasvæðinu og mun hafa verið burtu um 3 sólarhringa. Á meðan þessu fór fram, ljeku botnvörpungar lausum hala um fiskimið Vestmannaeyinga, gerðu stórkostlegan skaða á veiðarfærum og afla, svo að sumir bátarnir töpuðu öllum netum sínum. Þeir, sem fyrir tjóninu urðu, og margir fleiri, voru sárgramir Þór fyrir að hverfa frá gæslu veiðarfæranna og kendu stjórn Björgunarfjelagsins um. Af þessu leiddi svo það, að stjórn Björgunarfjelagsins fór þess á leit við landsstjórnina, að veiðarfæratapið yrði að einhverju leyti bætt, en aflatjónið var ekki hægt að meta, þó vitanlegt væri, að netin voru full af fiski, þegar þau voru eyðilögð, því að þetta var þegar aflabrögð stóðu sem hæst. Landsstjórnin tók vel í að bæta veiðarfæratjón það, sem sannað væri, að hefði af þessari fjarveru Þórs hlotist, og safnaði svo Björgunarfjelagið skýrslum formanna og hafði jeg sem framkvæmdastjóri fjelagsins forgöngu í því að koma skýrslum þessum á framfæri, veita skaðabótunum viðtöku og koma þeim til hlutaðeigenda. - Fyrir þetta vill ráðh. gera mig tortryggilegan, eins og kom fram í ræðu hans. Nú vil jeg enn minna hann á, að Þór var ekki orðinn eign ríkissjóðs í apríl 1926, heldur var það Björgunarfjelag Vestmannaeyja, sem átti hann og hafði að öllu leyti yfir honum að segja, og að skipstjóri fór þessa ferð fyrir ítrekaðar áskoranir landsstjórnarinnar. Þess vegna var það á fullum rökum bygt, að ríkissjóður bætti mönnum veiðarfæratjónið, og ekki síður fyrir það, að Þór tók í þessari ferð 4 togara, en sektir og andvirði upptæks afla og veiðarfæra þeirra námu um 60 þús. kr., er runnu í landhelgisjóð. Hæstv. dómsmrh. telur það sök á hendur fyrv. stjórn að hafa varið helmingnum af sektarfjenu til þess að bæta veiðarfæratjónið, og hann áfellir mig fyrir að hafa tekið á móti þessum peningum til útbýtingar á milli rjettra hlutaðeigenda. Hann vildi láta Vestmannaeyinga sitja eftir með sárt enni og láta þá bera eina skaðann af veiðarfæratjóninu. Þetta er nú sýnishorn af sanngirni hans og rjettlæti, sem segja má um, að sje á sömu bókina lært og menn eru farnir að venjast hjá honum í mörgum öðrum málum. Hæstv. dómsmrh. gerði ýmsar tilraunir til þess að dylja sannleikann og villa háttv. deildarmönnum sýn vegna þess er jeg hefi á hann borið fyrir brotin á varðskipalögunum, en þessi flækjuhjúpur hans er svo gisinn, að alstaðar sjer í gegnum; sök hans í því máli, sem jeg tók til meðferðar, verður aðeins enn berari en áður. Hann sagði t. d., að skipverjarnir væru enn við góða heilsu, þrátt fyrir lögbroin, sem á þeim hafa verið framir,. En þetta er vitanlega ekkert annað en útúrsnúningur manns, sem finnur sig algerlega þrotinn að færa nokkur rök fyrir máli sínu. Svo fór hann að tína til og vitna í, að ráðherrar bæði fyr og síðar hefðu hitt og þetta gert, sem telja mætti lögbrot, og komst í þeirri leit alla leið upp til Hannesar Hafsteins. Hann vildi láta líta svo út, að sá ráðherra hefði framið lagabrot, þegar hann bar ekki lotterílögin upp fyrir konungi, og það brot væri sama eðlis og hann sjálfur hefði framið með því að stinga varðskipalögunum undir stól. En sá er munurinn, að Hannes Hafstein viðurkendi aldrei, að hann hefði framið lagabrot, en það gerir hæstv.dómsmrh. og stærir sig af. En um leið og hann ber sig saman við Hannes Hafstein, mætti minna hann á hið forna spakmæli: Það, sem Júppíter leyfist, leyfist ekki uxanum. Honum fórust orð eitthvað á þá leið, að um þetta mál væri orðið dauft og tómt. Hann álítur víst, að blekkingar hans og stjórnarblaðanna, sem beitt hefir verið í þessu máli, hafi dregið hulu yfir lagabrotin. En jeg treysti svo óspiltri dómgreind þjóðarinnar, að hún láti sjer ekki nægja þessar blekkingar, hvorki hæstv. dómsmálaráðherra nje annara samherja hans. Hann hjelt því fram með miklum drýgindum, að hann treysti almannarómnum í þessu máli sem öðru; hann mundi sýkna sig af þessum lagabrotum. Það má vel vera, að nánustu samherjar hans geri það. En hinu má hann trúa, að óspiltari hluti þjóðarinnar gerir það ekki, og sá hluti er stór, sem betur fer, og ef til vill stærri en hæstv. ráðh. grunar. Þá beindi hann tvívegis til mín þeirri fyrirspurn, hvað jeg áliti um framkomu fyrv. hæstv. stjórnar í þessu máli, og hvort það væri ekki alt saman gott og blessað. Því er til að svara, að fyrv. stjórn braut ekki lögin, þótt jeg hinsvegar neiti ekki, að óhæfilega langur dráttur hafi hjá henni orðið um að koma þeim í framkvæmd. Tel jeg hana eiga ámæli skilið fyrir dráttinn á að koma málinu í horf, svo að þessum ráðh. veitti ekki eins ljett og raun hefir á orðið að brjóta lögin og halla rjetti skipherra og annara manna á varðskipunum. En fyrv. stjórn gerði alt annað en núv. ráðh. Hún undirbjó málið, og hæstv.dómsmrh. hefir sjálfur lýst yfir því, að hún hafi ætlað sjer að fara eftir lögunum, og hefði þar að auki verið byrjuð að greiða mönnunum laun eftir þeim. Þetta taldi hæstv. ráðherra vera sjer vitanlegt. Hann sagði líka, hæstv.dómsmrh., að jeg hefði sýnt, að mjer væru landhelgivarnir ekkert kappsmál, úr því að jeg hefði ekki sjeð ástæðu til að taka til máls, þegar frv. hans um loftskeyti á togurum var hjer til 1. umr. Jeg hefi orðið var við, að bæði hann og samherjar hans saka okkur andstæðingana um óþarfa mælgi, þó að síst sitji það á honum, svo að jeg hjelt þá, að hann ætlaðist ekki til, að við stæðum upp í hverju máli, og síst að hann væri beinlínis að ásaka okkur fyrir að halda ekki langar ræður við 1. umr. hvers máls. En svona er þessi dæmalausi dómsmrh. samkvæmur sjálfum sjer. Ef við látum til okkar heyra, andstæðingarnir, þá er kvartað undan því og við sakaðir um óþarfa mælgi, og ef við höfumst ekki að, þá er það líka sakargiftartilefni. Hann vill láta sjer verða mat úr flestu, jafnvel því, ef andstæðingarnir þegja. Annars hjelt hann því fram, að við Íhaldsmenn þættumst hafa áhuga fyrir strandvarnamálinu. Þetta er rjett, að því viðbættu, að við höfum áhuga fyrir því og höfum á margan hátt sýnt þann áhuga í verki, bæði hjer á þingi og annarsstaðar. Bygging strandvarnaskipsins og framkvæmd íslenskra strandvarna fór fram meðan fyrverandi stjórn og flokkur hennar fór með völd, og var Íhaldsflokkurinn engu áhugaminni um það en sá flokkur eða flokkar, sem standa að dómsmrh. núverandi. Það skal hinsvegar fúslega játað, að þetta mál hefir aldrei verið flokksmál. Fyrv. stjórn hefir borið gæfu til, og það með stuðningi margra andstæðinga sinna, að þoka strandvarnamálinu vel á veg. Og vonandi verður svo áfram, að flokkarnir standi óskiftir um málið, nema hæstv.dómsmrh. takist að spilla því samkomulagi. Hann hefir nú um langt skeið, bæði í blaðaskrifum og ræðum, verið að reyna að vekja þann grun, að vissir menn og ákveðnir andstæðingar hans væru þessu máli ótrúir og fjandsamlegir, en sem betur fer veit alþjóð, að alt slíkt er fleipur, sem sagt er aðeins út í bláinn og enginn trúir, ekki einu sinni ráðh. sjálfur. Að því er mig snertir og aðra Vestmannaeyinga, þá held jeg, að við höfum fyllilega sýnt áhuga fyrir þessu máli, og kannske ekki hvað síst fyrir okkar atbeina eru strandvarnirnar komnar í það horf, sem þær eru nú. Virðist því óþarft að bera okkur á brýn tvöfeldni í málinu. Hann sagði líka alldrjúglega, að það ætti eftir að sýna sig, hverjir vildu verja landhelgina og hverjir ekki. Já, það er satt; það á eftir að sýna sig, og þá gefst eflaust tækifæri til í framtíðinni að sjá, hverjir hafa heilastir reynst máli þessu. En þau afskifti, sem hæstv.dómsmrh., síðan hann komst til valda, hefir haft af strandvarnamálinu, eru ekki þann veg, að menn geti vænst, að þessi stjórn muni sjerstaklega skara fram úr í því að koma málinu í viðunandi horf. Það er ekki nóg til þess að halda strandvarnamálinu vakandi, að vera sífelt að klifa á því, að vissir menn í þjóðfjelaginu vilji koma málinu í hel. Hæstv. dómsmrh. hefir þing eftir þing borið útgerðarmenn þessum sökum, og enn syngur við sama tón hjá honum, að útgerðarmenn vilji alt til vinna að koma strandvörnunum á knje. Út af ummælum hans á síðasta þingi neyddist jeg til þess að skýra frá því, hvað mikið útgerðarmenn hjer í Reykjavík hefðu lagt af mörkum til þess að koma Þór af stað um það leyti er Björgunarfjelag Vestmannaeyja var stofnað. Og það fje, sem skifti tugum þúsunda, ljetu reykvíkskir útgerðarmenn í fyrirtækið af því að þeir álitu eins og Vestmannaeyingar, að björgun og landhelgigæsla gætu og ættu að fara saman. Og svo eru þessir menn eltir á röndum og sakaðir um, að þeir sjeu strandvörnunum yfir höfuð fjandsamlegir, og það af manni, sem aldrei hefir látið eyrisvirði frá sjálfum sjer af mörkum í þessu skyni. Jeg er ekki með þessu að segja, að ekki kunni eitthvað að vera satt í einstaka dæmum, sem hæstv.dómsmrh. hefir dregið inn í umr. En það er áreiðanlegt, að margt af því er ekki á rökum bygt, sem hann hefir verið að fleipra með bæði fyr og síðar. Þá má ekki gleyma því, að hæstv.dómsmrh. hefir fengið ágætan liðsmann í þessu máli, þar sem er sjálfur yfirforinginn á danska strandvarnaskipinu, sem fór með landhelgigæsluna síðastliðið sumar. Hæstv. ráðherra var að gæða hv.þdm. á grein, sem yfirforinginn hefir ritað í danskt blað, þar sem hann kvartar yfir því, hve erfitt sje að standa íslenska togara að lögbrotum, vegna þess að skipin sjeu bygð með nýtísku sniði og hafi loftskeytatæki. Þetta hefði þessi velþekti maður getað sagt sinni stjórn eða fyrir rjetti án þess að skaða álit landsmanna, en mjer finst það óvinsamlega gert í okkar garð að setja slíkt fram í erlendri blaðagrein. Þetta á þó ekki að skilja svo, að jeg telji, að loftskeyti togaranna eigi að notast í þessu skyni. En hitt fullyrði jeg, að margt, sem sagt er um þetta, eru tómar ágiskanir út í bláinn. Enda mun það vera í fyrsta sinn, að útlendur maður heldur því fram á prenti, að Íslendingar noti loftskeytatækin til þess að greiða fyrir landhelgiveiðum togara sinna. Hitt er annað mál, að slíkum ágiskunum hefir verið haldið á lofti hjer heima, en í því efni mun þó hæstv.dómsmrh. hafa stigið framar en nokkur annar. En hvort foringinn á Fyllu hefir haft sínar upplýsingar frá hæstv. dómsmálaráðherra, eða ráðherrann frá foringjanum, skal ósagt látið. Kannske þeir hafi líka komið sjer saman um þetta og foringinn svo ritað grein sína. Hvernig sem því er varið, hefir ráðh. þótt gott að fá plaggið frá Bistrup. En undarlega bregður við, þegar maður hefir fyrir sjer skýrslu forseta Fiskifjelagsins, sem birt er í „Ægi“, um legudaga danska varðskipsins í höfn árin 1926 og 1927. Sú skýrsla sýnir, að Fylla hefir legið á Reykjavíkurhöfn 68 sólarhringa 1926 og í fyrra 85 sólarhringa, en Hafnarfjörður ekki tekinn með eða aðrar hafnir, sem vitanlegt er þó um, að varðskipið hafði dvöl á. Finst mjer því, að þessi danski foringi hefði átt að liggja færri daga í höfn og reyna fremur að handsama sökudólgana heldur en að rjúka til þegar heim kemur og skrifa þessa ófrægingargrein um okkur, sem hæstv.dómsmrh. hlakkar svo mjög yfir. Á meðan jeg var í sjútvn. hv.Ed., átti jeg kost á að fara í gegnum öll plögg um kærur yfir landhelgigæslunni, sem borist höfðu frá Englendingum, og síðari ár eru mjer sjerstaklega kunnug slík skjöl, sem komið hafa frá Þjóðverjum. Og í þessum skjölum minnist jeg ekki að hafa sjeð, að haldið sje fram, að landhelgigæsla okkar sje hlutdræg, eða önnur í garð erlendra togara en íslenskra. Í skjölum þessum er þó margt sagt um rjettarfar og annað, og sumt vitanlega alrangt, sem sprottið er af ókunnugleika hlutaðeigenda, en annað, sem hefir við nokkur rök að styðjast, og skal ekki orðlengt um það nú. Hæstv. dómsmrh. hamrar nú á því dag eftir dag á sjálfu Alþingi, að íslensku togararnir sjeu altaf í landhelgi, en þó aldrei teknir. Ef þessar staðhæfingar verða teknar alvarlega og berast til erlendra manna, sem þykjast þurfa að kvarta yfir landhelgigæslu Íslendinga, þá má búast við, að við bætist ein kvörtun enn, og hún er sú, að við sýnum hlutdrægni í strandvörnunum með því að sleppa jafnan okkar eigin lögbrjótum. Og það er ekki sjeð fyrir, hvað af slíkum staðhæfingum kann að leiða í framtíðinni. Hæstv. dómsrnrh. hefir nú í dag rifað seglin svo í þessu máli, að nú heldur hann því fram, að taka eigi hlutfallslega jafnmarga íslenska togara eins og erlenda. Ef hann vildi, gæti hann gengið úr skugga um það í stjórnarráðinu, að á undanförnum árum hafa mörg íslensk skip verið sektuð fyrir landhelgibrot. En hæstv.dómsmrh. er þetta ekki nóg, enda hefir það jafnan brunnið við hjá honum hjer á Alþingi, að honum þykja togaraútgerðarmenn aldrei verða fyrir nógu miklum fjárútlátum. Ráðherrann hefir sennilega fundið til þess, að hann hefir þegar tekið of djúpt í árinni um togaraveiðar Íslendinga í landhelgi og það, að þeir væru aldrei sektaðir, og hefir því komið með þetta síðasta, að hann vilji, að þeir sæti sektum eins og aðrir, til að breiða yfir fyrri stóryrði sín, og vill nú gjarnan láta þau gleymast. En jeg staðhæfi, að þessi orð, sem jeg hefi nú haft eftir hæstv.dómsmrh., eru rjett eftir höfð, því að jeg skrifaði þau upp eftir honum, enda koma þau heim við tal hans og skrif um íslenska útgerð og íslenska togara fyrr og síðar, sem alt sýnir ljóslega tilhneigingu hans til þess að ganga fram yfir þau takmörk, sem eru fyrir því, sem leyfilegt er eða rjett. Þá sagði hæstv.dómsmrh., að fyrv. stjórn hefði ekkert gert til þess að hindra lögbrot ísl. togara. Hvernig á að skilja þetta, þegar það er vitað, að fyrv. stjórn starfaði mjög mikið að því að bæta landhelgigæsluna, og hvernig getur þetta samrýmst þeirri staðreynd, að fyrv. stjórn og þing ljetu byggja nýtt skip til þess að verja landhelgina fyrir öllum togurum? Veit hæstv. ráðh. til þess, að fyrv. stjórn hafi lagt svo fyrir við þetta skip, að það skyldi ekki gegna skyldu sinni gagnvart íslenskum togurum? - Orð hæstv. ráðh. gefa í skyn, að hann viti eitthvað meira en alþýða manna í þessu efni, og er þá rjett að krefja hann sagna, sem hafi við sönn rök að styðjast, en jeg býst við, að lítið verði úr rausi hans, ef skorað er á hann að reyna að sanna áburð sinn á íhaldsmenn um óheilindi í strandvarnamálinu. Jeg vil nú benda hæstv. stjórn á það, sem jeg álít vera besta ráðið til þess að hindra landhelgibrot togaranna. Það er að láta varðskipin vera á verði. Hæstv. stjórn hefir að vísu ekki sparað að láta þau hreyfa sig, en bara ekki til þess að gæta landhelginnar, því að það hefir aldrei kveðið eins mikið að því og síðastliðið haust, að varðskipin hafi verið notuð í allskonar snattferðir, stundum með hæstv.dómsmrh. sjálfan og stundum með hina og aðra gæðinga stjórnarinnar hingað og þangað kringum landið. Þá leyfði hæstv.dómsmrh. sjer að snúa út úr því, sem jeg sagði um risnu skipstjóranna á varðskipunum. Jeg benti á þann kotungsbrag, sem væri á því, að skipstjórarnir gætu ekki tekið eins og stöðu þeirra sæmir á móti mönnum, sem sæktu þá heim í embættisnafni, t. d. yfirmönnum annara varðskipa, lögreglustjórum o. s. frv. - Hæstv. ráðh. vildi gera það úr þessu, að jeg ætlaðist til þess, að þeir hjeldu stórveislur. Hann vissi þó vel, að enginn ætlast til þess, en hitt er oft óhjákvæmilegt, að skipstjórarnir geti haldið sig sæmilega, þar sem þeir fara með slíkt embætti, sem er löggæsla fyrir ríkisins hönd, og þar sem skipin eru björgunar- og hjálparskip um leið, þá kemur það oft fyrir að þau verða að taka við mönnum og halda þá um borð í nokkra daga. T. d. kom það fyrir nú í vetur, að 12 varðmenn, sem áttu að fara í þýska togara, teptust í Óðni í heilan sólarhring við Vestmannaeyjar. Brytinn um borð selur skipshöfninni kost fyrir vissa upphæð á mann á dag og vill auðvitað hafa sína borgun strax. En hvert eiga þessir menn eða t. d. strandmenn, er skipin kunna að flytja og ekkert hafa nema fötin, sem þeir hafa bjargast í, að snúa sjer um hjálp til þess að greiða matinn fyrir sig, nema til skipstjórans? En hæstv.dómsmrh. vill ekki hafa svo mikið við þá, að hann vilji, að þeir sjeu þess megnugir að gefa manni málsverð, þegar svo stendur á. Hann segir, að jeg sje altaf með herskip í huga, þegar jeg sje að tala um þessa varðbáta. Nú veit hann vel, að þar sem jeg var frsm. þeirrar nefndar, er um varðskipalögin fjallaði, þá samdi jeg nál. og tók það þar skýrt fram, að skipin væru varðskip og ekki herskip. Það er eins og vant er hjá þessum hæstv. ráðh.; hann skirrist ekki við að fara með rangt mál til að reyna að hnekkja málstað andstæðinga sinna. Jeg sje nú, að hæstv. stjórn flýr salinn. Jeg hefi það ekki á valdi mínu að halda henni kyrri, en jeg treysti mjer til að láta hana heyra til mín inn í ráðherraherbergið. Hæstv. dómsmrh. hefir ekki tekist að færa nein rök að því, að laun skipstjóranna á varðskipunum sjeu sambærileg við laun skrifstofustjóranna í stjórnarráðinu, og þegar jeg benti á, að laun skipstjóranna á skipum Eimskipafjelagsins og strandferðaskipi ríkissjóðs eru þau einu laun, sem sambærileg eru við laun skipstjóranna á varðskipunum, þá var það fangaráð hans í rökþroti að klifa á því, að þau laun væru alt of há. Jeg skal ekkert segja um það, hvort þau eru of há, en hinu verð jeg að halda fram, að meðan hæstv. stjórn lækkar ekki laun skipstjórans á strandferðaskipi ríkissjóðs, þá sje það ranglátt að láta skipstjórana á varðskipunum búa við lægri kjör, eins og er nú sem stendur. Það er vitanlegt að Eimskipafjelag Íslands gengur út frá því, að skipstjórar þess geti haldið starfinu áfram alt fram að 60 ára aldri, og komi þá á eftirlaun, en samkv. till. stjórnarinnar er gert ráð fyrir því, að stjórnin geti ráðið skipstjóra til 6 ára, en eftir þann tíma vill hún hafa lausar hendur til að segja þeim upp. Það sjá allir, hve mikil sanngirni er í því að ætlast til þess, að bestu og duglegustu menn fáist í stöður fyrir helmingi minni laun en menn í sambærilegum stöðum hafa, og það ekki nema til 6 ára, en svo sje hægt að sparka þeim. Ekki er heldur gert ráð fyrir því, að þessir menn fái laun nema meðan þeir eru í blóma aldurs síns, því að þeim eru ekki ætluð nein eftirlaun, heldur má stjórnin vísa þeim algerlega frá eftir 6 ár, ef stjórninni býður svo við að horfa. Hæstv. ráðh. sagði, að mínar till. í þessu máli væru „Gullasch“-tillögur, þar væri „Gullasch“-hugsunarháttur á bak við það að vilja, að skipstjórarnir hefðu sæmileg laun. Ef það er „Gullasch“-hugsunarháttur að krefjast þess, að embættismönnum ríkisins sjeu greidd að minsta kosti lögmælt laun, þá skal jeg kannast við, að jeg hugsi eins og „Gullasch“. Með því að ofsækja skipstjórana eins og hæstv. ráðh. hefir gert og láta aðstöðu þeirra og kjör vera sem allra ótryggust, með því er verið að grafa undan hlýðninni á varðskipunum, eins og líka gert er í frv. stjórnarinnar, og stofna þar með landhelgigæslunni í hinn mesta voða. Þetta skjal, sem hjer liggur fyrir framan mig, er brjef dómsmrh. til skipstjóranna, dags í des. 1927; er það alveg einstakt í sinni röð. Jeg þori að fullyrða, að aldrei hefir samskonar skjal legið fyrir þessu þingi. Í því er bein yfirlýsing dómsmrh. landsins um það, að hann ætli ekki að greiða þessum embættismönnum þau laun, sem þeim eru ákveðin með lögum, heldur aðeins það, sem hans geðþótti býður honum, og það tiltekur hann í þessu merkilega brjefi. Enginn ísl. ráðh. hefir nokkurntíma fyr nje síðar framið slíkt frægðarstykki og þetta. Það má segja um hæstv. ráðh. eins og segir í einu kvæði Ibsens um ungan sjómann, sem komið hafði sextugum öldungi á knje: „Hans fyrsti sigur var þessi þraut, og því bar hann kollinn hátt.“ Það er sýnt og sannað, að hæstv.dómsmrh. hefir brotið lög. Þetta hefi jeg og aðrir borið á hann, og hann hefir ekkert haft fram að færa sje, til málsbóta annað en ósannindi og blekkingar og tilvitnanir í það, að aðrir hafi gert sig seka um það sama. Eins og kolkrabbinn spýtir sortunum til þess að hylja sig og komast undan, eins notar hæstv.dómsmrh. þá aðferð að beita hjer blekkingum og ósannindum til þess að villa mönnum sýn. Jeg vildi nú, ef hæstv.forsrh. (TrÞ) er svo nálægur, að hann megi heyra mál mitt, gjarnan leggja eina spurningu fyrir hann í sambandi við þá fjálglegu yfirlýsingu, sem hann gaf hjer í hv. deild í gær. Hæstv. forsrh. sagði: „Hvað sem minni stefnu líður, þá verð jeg að hlýða lögunum.“ Þetta þótti mjer vel mælt og stinga mjög í stúf við það, sem hæstv.dómsmrh. hefir gert í varðskipalagamálinu. Nú hefir hæstv.forsrh. ennfremur lýst yfir því, að hann skuli með mikilli gleði og ánægju bera ábyrgð á öllum gerðum hæstv.dómsmrh. Nú er það vitanlegt öllum landslýð, að hæstv.dómsmrh. hefir með aðgerðum sínum um framkvæmd varðskipalaganna brotið lög og þar með traðkað vilja þingsins og brotið rjett á starfsmönnum landsins. Hæstv. forsrh. vill hlýða landslögunum, - en vill hann þá ekki afsala sjer ábyrgðinni á þessu lagabroti? Er honum nokkur gleði eða ánægja í því að bera ábyrgð gerða hæstv.dómsmrh. í þessu máli? Jeg vona, að svo sje ekki. Jeg vona, að þessi orð hans hafi verið af heilum huga sögð og að honum sje það eins vel ljóst og mjer, hver skylda landsstjórninni ber til þess að hlýða lögum landsins og halda þeim í heiðri; því að það er grundvöllurinn undir löghlýðni landslýðsins. Jeg ætlaði að minnast hjer á annað mál, sem mjög mikið hefir verið talað um hjer, þótt ekki hafi verið minst á eitt mjög merkilegt atriði í því sambandi. Það mál er Shellfjelags-málið. Því hefir verið lýst hjer, að þetta ákaflega volduga olíufjelag hefir nú sett upp nýtísku olíugeyma við Skerjafjörð, og það er vitanlegt, að fleiri stór olíufjelög eru á leiðinni að gera slíkt hið sama. Þetta er vitaskuld leiðin til þess, að þessi vara fari að fást hjer með tilsvarandi verði eins og erlendis, ef hægt er að flytja hana til landsins á nógu stórum skipum. Enda er það vitanlegt, að um leið og Shell tók til starfa hjer, lækkaði olíuverðið um 10–20%, mismunandi eftir tegundum. Þetta mun auðvitað hafa stórkostlegar afleiðingar til bóta á allan bátaútveg landsins, og jeg álít, að allar tilraunir í þá átt að gera hann ódýrari fyrir landsmenn sjeu allra góðra gjalda verðar. En hæstv.dómsmrh. var ákaflega úrillur út í þetta fjelag í ræðu sinni, í gær. Jeg fyrir mitt leyti sje ekki meiri ástæðu til að óttast verslun Shellfjelagsins en annara fjelaga. Jeg sje ekkert hættulegt við það, að Shellfjelagið, British Petroleum Co. og Standard Oil keppi hvert við annað um olíusöluna og þrýsti verðinu niður. En hæstv.dómsmrh. tók aðra hlið á framkvæmdum Shellfjelagsins við Skerjafjörð. Hann taldi þær svo stórfeldar, að þar hlyti að búa eitthvað stórpólitískt á bak við. Hann lýsti því með afar sterkum litum, hvílík geysileg hætta gæti stafað af þessum olíugeymum, sem væru svo stórir, að þeir fullnægðu tvö- eða þrefaldri þörf landsmanna; þeir tækju svo mikið, að það mundi duga landinu til margra ára o. s. frv., og þeir mundu nægja heilum herskipaflota sem olíuforðabúr. Þessu lýsti dómsmrh. yfir úr ráðherrastóli í gær, og það dagblað hjer í bænum, sem styður stjórnina, prentaði í gær með feitu letri fyrirsagnirnar að greinum um þetta, greinum, sem bygðar eru á ummælum ráðherrans. Ef eitthvað væri nú hæft í þessu, þá er það auðvitað mál, að sumum erlendum þjóðum mundi þykja það allhart, ef Íslendingar færu að leyfa Bretum að byggja olíustöð, sem nægði heilum herskipaflota í stríði. Einhver frekar gálaus frjettaritari þýska stórblaðsins „Vossische Zeitung“ hjer á landi símar því blaði þá fregn, að hjer væri búið að leyfa Shellfjelaginu að byggja geysistóra olíustöð, sem tæki 18 þús. smál. af olíu, og benti alt skeytið á, að frjettaritarinn hjeldi, að hjer mundi búa eitthvað á bak við. Út af þeim greinum, sem síðan birtust um þetta mál í „Vossische Zeitung“, átti sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn tal við „Berlingske Tidende“ um málið, og vil jeg leyfa mjer að lesa hjer upp tilkynningu frá sendiherra Dana hjer frá 7. jan. síðastl., sem segir frá því, sem sendiherrann lætur B. T. hafa eftir sjer, með leyfi hæstv. forseta: „Vossische Zeitung“ hefir birt símskeyti frá Reykjavík, þar sem frá því er skýrt, að bygging olíugeymslustöðvanna á Íslandi standi í sambandi við flotafyrirætlanir Breta. „Berl. Tidende“ hafa í tilefni af þessu haft tal af Sveini Björnssyni sendiherra, og ljet hann í ljós undrun sína út af því, að þetta skyldi geta komið fram, þar sem það væri algerlega rakalaust. Hann segir, að það sje ekki einu sinni farið rjett með stærð olíugeymanna, þar sem sagt er, að þeir taki 18000 smálestir, hví að þeir taki ekki nema 10 þús. smálestir, og þar af aðeins helminginn af steinolíu. Þetta skýrist og betur, þegar þess er gætt, að steinolíueyðslan á Íslandi sje um 8000 smál. á ári. Olíugeymarnir muni því brátt verða of litlir, sjerstaklega ef farið verður að nota olíuvjelar í togarana. „Politiken“ hefir flutt leiðrjettingarskeyti frá Skúla Skúlasyni, og fer það í sömu átt og ummæli sendiherrans. Bæði skeytið og ummæli sendiherra hafa verið send til enskra og þýskra blaða“. Þessu lýsir sendiherra Íslands yfir í tilefni af þessu fleipri frjettaritarans í þýska blaðinu um hernaðarfyrirætlanir Breta hjer á landi, til þess að hnekkja þessum söguburði, sem auðvitað gat orðið til þess að vekja tortrygni erlendra þjóða í okkar garð. Þetta álít jeg sjálfsagt og rjett að gera, og jeg vil álíta, að ef það hefir ekki verið gert beinlínis að undirlagi hæstv. stjórnar, þá hafi það a. m. k. verið gert með hennar ráði og í fullu samræmi við vilja hennar. Því að það er venja, að það, sem sendiherra eins ríkis lýsir yfir í embættisnafni, það er tekið sem yfirlýsing frá stjórn þess ríkis sjálfri. Nú líður og bíður og er hljótt um málið, þangað til hæstv.dómsmrh. (JJ) stendur upp og lýsir því úr ráðherrastóli á þingi þjóðarinnar, að hjer muni vera um stórhættulegt fyrirtæki að ræða, sem miði til þess að draga úr sjálfstæði Íslands og gera það að stöð fyrir erlendan herskipaflota. Hann segir alt annað en sendiherrann, þar sem hann (sendih.) hefir lýst yfir því, að geymarnir samsvöruðu neysluþörf landsmanna, en hæstv.dómsmrh. lýsir yfir því, að þeir sjeu svo tortryggilega stórir, að þar hljóti að búa eitthvað á bak við. Ef hann ætlast til, að tal hans sje tekið í alvöru, - hvorum ætlar hann útlendu stórveldunum að trúa, dómsmálaráðherra Íslands eða sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn? Við hjer heima vitum, að það er dómsmrh., sem fer með rangt mál, en það vita útlendingar síður. Hefir hæstv. ráðherra gert sjer ljóst, hvað af tali hans um þetta getur leitt? Grýlan, sem frjettaritarinn vakti upp og stórblöðin utanlands fluttu um allan heim, er kveðin niður í bili, þegar sendiherra landsins skýrir frá rjettum málavöxtum. En þegar frjettaritarinn er þagnaður og öfgar hans kveðnar í kútinn, þá tekur dómsmálaráðherra við og byrjar á hinu sama. En er þá ekki alveg eins hætt við, að grýlan verði vakin upp aftur og geti orðið landinu hættuleg? Bæði þetta mál og strandvarnamálið hafa afar næma þýðingu gagnvart erlendum þjóðum, og þær gefa þeim mjög nákvæman gaum. Það vita allir, að ekkert er til, sem kveikir annan eins funa hjá stórveldunum og ef þau halda, að eitthvert ríki sje að búa sig undir ófrið, og ekki síst, ef grunur leikur á, að það hafi aflað sjer góðrar aðstöðu á einhverjum stað, sem hefir hernaðarþýðingu. Um strandvarnamálið er það að segja, að út af því hafa risið og munu vafalaust rísa óþægilegir árekstrar. Sú verður oftast raunin á, að þeir, sem teknir eru í landhelgi, telja sig beitta ranglæti, og af þessu geta svo risið erfið mál milli ríkja. Í þessum málum hefir hæstv.dómsmrh. sýnt frámunalegt gáleysi. - Í strandvörnunum gerir hann alt það, sem hann getur, til þess að veikja aðstöðu Íslendinga út á við. Hann segir það opinberlega, að hjer gangi lögin ekki jafnt yfir alla. Og í hinu málinu, um olíugeymana, tekur hann sjer í munn orð kærulauss frjettaritara, yfirlýsingu, sem erlendis vekur kala til þessarar þjóðar. Jeg þarf ekki að eyða mörgum orðum til að sýna, hve óskaplega slík ógætni ráðherrans getur verið hættuleg þjóðinni. Jeg er áður búinn að lýsa því, hvernig hæstv.dómsmrh. hefir virt að vettugi yfirlýstan vilja Alþingis í varðskipamálinu og launalagamáli skipverja á þeim. Þegar verið var að tala um Spánarsamninginn hjer í kvöld, margendurtók hann þessi orð: „Jeg er bundinn af vilja þingsins“. En í þessu máli finst hæstv. ráðh. hann ekki vera bundinn af vilja þingsins. Hann þykist bundinn af vilja þingsins, þegar það hentar honum og þeim, sem hann vill þóknast, en sú binding nær ekki lengra en honum sýnist. Þegar hann sjer sjer færi til að láta tvo starfsmenn landhelgigæslunnar kenna aflsmunar, þá er hann ekki lengur bundinn af vilja þingsins. Ráðherrann skeytir þar engu um lög eða rjett nje vilja þingsins. Jeg drap á það áðan, að á borðinu fyrir framan mig lægi plagg, sem er einsdæmi í sögu þjóðarinnar. Það er skjalið frá hæstv.dómsmrh., þar sem hann lýsir yfir því, að hann ætli ekki að hlýða vilja þingsins. Nú vil jeg leyfa mjer að spyrja hv.þdm.: Hvað er að verða úr rjettarörygginu í þessu landi? Jeg segi: Því stafar hætta af gerræði þess manns, sem nú skipar sess dómsmálaráðherra. Og sjálfstæði landsins er stórhætta búin vegna ógætni hans. Hann virðist ekki hafa hina minstu hugmynd um þá ábyrgð, sem á honum hvílir í því virðulega embætti, sem hann gegnir. Einnig eftir að hann varð ráðherra, heldur hann áfram að vera það, sem hann áður var - skuggavaldur í íslensku stjórnmálalífi.

Ingólfur Bjarnarson Það er varla fært, að jeg fari að tefja fyrir í eldhúsinu, svo erfiðlega sem verkin ganga þar nú. En jeg tel mjer skylt að leiðrjetta ranga sögusögn, sem fram kom hjá. hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) um kosninguna í Suður-Þingeyjarsýslu. Hann sagði, að formaður einnar undirkjörstjórnar í sýslunni hefði komið á kjörfund með 3 kjörseðla í vasanum, og þegar hann átti að gera grein fyrir þessu, hefði hann sagt, að „karlarnir vildu hafa það svona“, eða eitthvað á þessa leið sagðist hv.þm.N.-Ísf. frá. Mjer datt í hug, þegar hv.þm. var að skýra frá þessu, að ef allar frásagnir hans um kosninguna í Norður-Ísafjarðarsýslu færu álíka nálægt sannleikanum og essi saga, þá væri hann þegar orðinn óþarflega orðmargur hjer í deildinni. En hann talaði mjög hátíðlega um þá kosningu og virtist telja alt, sem þar fór fram, harla gott, þó að hann e. t. v. hafi viljað undanskilja það athæfi, „sem sannaðist um að væri glæpsamlegt“. En jeg verð að gefa þá yfirlýsingu, að saga sú, sem hann sagði úr Suður-Þingeyjarsýslu, er algerlega röng. Til þess að sýna, hve vendilega sannir atburðir hafa umhverfst í meðferð hv.þm. eða sögumanna hans, skal jeg skýra frá því tilefni, sem jeg ætla, að muni liggja til grundvallar fyrir söguburði hans. Við kosningu á einum kjörstaðnum í Suður-Þingeyjarsýslu mættu nokkrir kjósendur frá bæ einum, sem sýktur var af skarlatssótt. Nú var verið að reyna að verja sveitina fyrir veikinni, en menn óttuðust, að þessir kjósendur gætu orðið valdir að sýkingu, ef þeir kæmu inn í kjörherbergið. Þá tók kjörstjórnin það ráð að leyfa heim að kjósa annarsstaðar. Formaður kjörstjórnarinnar, valinkunnur sæmdarmaður, sem engum mun koma til hugar að væna um sviksemi, var valinn til þess að færa þessum kjósendum kjörseðlana fram í bæjardyr, taka við þeim aftur samanbrotnum, eftir að kjósendurnir hefðu útfylt þá, og láta þá í atkvæðakassann, auðvitað í votta viðurvist. Það er alveg rjett, að þetta er ekki í samræmi við gildandi lög, og því óheimil aðferð, jafnvel þó að það væri gert til þess að forðast sýkingarhættu. En nokkuð stingur þessi meðferð kjörstjórnar í stúf við frásögn hv.þm.N.-Ísf. Það var ennfremur einkennilegt við nefnda kosningameðferð, að umboðsmaður íhaldsframbjóðandans á umræddum kjörfundi hafði ekkert við þetta að athuga. En svo kærði hann þetta löngu seinna. Og þegar yfirkjörstjórn tók ekki kæru hans til greina, kærði hann til stjórnarráðsins og vildi láta ógilda alla kosninguna í sýslunni fyrir þessar sakir. Og jeg veit ekki betur en að þessi mæti maður gerði sjer ferð hingað til Reykjavíkur til þess að fylgja fram þessu máli, þó að uppskeran yrði lítil af þeirri fyrirhöfn. Nú hafa háttv.þdm. fengið að heyra sannleikann um þær misfellur, sem áttu sjer stað við þessa kosningu í Suður-Þingeyjarsýslu. Veit jeg, að þeir muni sjá, að hjer er aðeins um óverulega formgalla að ræða og alt annað en hv.þm.N.-Ísf. vildi vera láta.

Pjetur Ottesen Það er nú farið að líða að því, að eldi aftur, og jeg skal heldur ekki tefja umr. lengi. En jeg ætla að leyfa mjer að bera fram þrjár fyrirspurnir til hæstv. stjórnar. Fyrst vil jeg þá minnast á það, að á síðasta þingi bar fjvn.Nd. fram till. um að lækka það, sem kallað er „annar kostnaður“ við hæstarjett, en það er sú þóknun, sem gengið hefir til hæstarjettarritara. Í áliti nefndarinnar segir svo: „Samkvæmt lögum nr. 37, 4. júní 1924, um breyting á lögum um hæstarjett, er ákveðið, að þóknun til hæstarjettarritara skuli ákveðin í fjárlögum. Nefndin hefir borið sig saman við stjórnina um hetta atriði og orðið ásátt um, að þóknun þessi sje hæfilega ákveðin 2500 kr. á ári“. Þessi till. nefndarinnar var samþykt og tekin upp í fjárlögin. Samkvæmt því hefði hún átt að koma til framkvæmda um síðastl. áramót. Jeg hefi nú kynt mjer, hver muni hafa orðið raunin á um þetta. Og samkv. þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, hefir þetta ákvæði ekki verið framkvæmt það sem af er þessu ári. Í stað 2500 kr. árlegrar þóknunar hafa hæstarjettarritara verið greidd laun síðan á nýári sem svara til 6300 kr. árslauna. Nú vil jeg spyrja: Hverju sætir, að ákvæði síðasta þings um þetta efni eru að vettugi virt? Í öðru lagi vil jeg spyrja um það, hvort það er rjett, sem heyrst hefir, að ríkisstjórnin hafi á þessum vetri varið 10 þús. kr. til atvinnubóta í Reykjavík, og jafnframt hvort nokkur hæfa sje fyrir því, að einn af þingmönnum jafnaðarmanna hafi fengið að ráða því, hverjum hlotnaðist sú vinna, sem veitt var fyrir þessa peninga. Þriðja fyrirspurnin er borin fram vegna þess, sem heyrst hefir um það að starfsmannahald ríkisins hafi talsvert aukist, síðan stjórnin kom til valda. Jeg veit ekki, hve mikil þessi aukning er og hvort hún á að vera til frambúðar eða hvort hún er aðeins til bráðabirgða. Jeg hefi ekki orðið þess var í fjárlagafrv. stjórnarinnar fyrir árið 1929, að þar sje gert ráð fyrir launagreiðslum handa þessari aukningu á starfsmannaliðinu. En jeg vildi gjarnan fá upplýsingar um þær ráðstafanir, sem stjórnin hefir gert um þessa starfsmannafjölgun, og hvernig henni er háttað og hvað hún kostar, því að mjer er ekki kunnugt um, að leitað hafi verið álits þingsins um þetta. Þó að ástæða væri til þess að minnast á fleiri athafnir stjórnarinnar, ætla jeg ekki að gera það, enda búið að drepa á margt af því, sem á dagana hefir drifið síðan stjórnin komst til valda. En það er eitt atriði, sem fram kom hjá hæstv.forsrh., sem jeg þykist ekki komast hjá að minnast á. Það var þegar hann talaði áðan um gengismálið, þá var svo að skilja á honum, að hann áliti, að stjórnin hefði heimild til að taka upp á ríkissjóðinn eitthvað af því fjárhagstjóni, sem bankarnir kynnu að bíða af því að halda genginu föstu. Og hann bar það fyrir sig, að svo hefði fyrv. stjórn litið á málið 1925. En jeg vil benda hæstv. ráðh. á það, að síðan 1925 hefir verið gerð samþykt um þetta hjer á þingi. Það var á þinginu 1926, að það mál var afgreitt með rökstuddri dagskrá þess efnis, að stjórnin hefði enga heimild til þess að setja fje ríkissjóðs í neina hættu vegna breytingar á genginu. Til enn frekari sönnunar því, að þetta var vilji þingsins þá, má benda á það, að það voru þá bornar fram tvær dagskrártillögur í málinu. Önnur var frá fjhn. og heimilaði stjórninni að verja fje til að halda genginu föstu. Í hinni var skorað á stjórnina, gengisnefndina og bankana að halda genginu stöðugu án þess að setja þó neitt af fje ríkissjóðs í hættu þess vegna. Sú dagskrártill. var samþykt, og með því hefir þingið látið ótvírætt í ljós vilja sinn í þessu máli. Stjórnin getur því ekki stuðst við fyrri samþyktir, ef hún ætlar að verja fje úr ríkissjóði til gengisfestingar. Þá skal jeg nú ekki lengja mál mitt meira, en vil að endingu aðeins drepa á eitt atriði, sem þeim hefir farið á milli hæstv.forsrh. og háttv. 1. þm. Skagf. (MG). Hv. 1. þm. Skagf. líkti hæstv.forsrh. við rómverskt goð, sem hafði tvö andlit, og horfði annað fram, en hitt aftur. Mjer skildist, að hv.þm. drægi út úr þessu samlíkingu um fjöllyndi hæstv.forsrh. í stjórnmálum, og notaði hana til að sýna, hver árekstur væri orðinn milli þess, sem hann hjelt fram áður en hann varð ráðherra, og hins, sem hann framkvæmir nú eða lætur vera að framkvæma. Hæstv. forsrh. tók þessari samlíkingu með miklum fögnuði og taldi, að í eiginleikum þessa goðs lægi önnur þýðing en hv. 1. þm. Skagf. vildi vera láta, og ættu þeir að tákna hinn gerhugula mann, sem skoðaði alt niður í kjölinn áður en til framkvæmda kæmi. Hæstv. forsrh. tók fegins hendi við þessari samlíkingu. Það er líkast því, sem hæstv.forsrh. hafi síðustu klukkutímana verið drukkinn af þessari líkingu, ekki víndrukkinn, því að við eigum það sameiginlegt að drekka ekki vín, heldur gleðidrukkinn. En jeg hygg, að þegar hæstv. ráðh. fer að athuga þetta nánar, muni hann komast að raun um það, sem allir vita í þessum sal, að hafi líkingin verið valin í þessari merkingu, þá eru það alls ekki nein veruleg „kompliment“ fyrir hæstv.forsrh.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil ekki láta hjá líða að svara fyrirspurn hv.þm. Borgf. (PO). Hann spurði að því, hvort stjórnin hefði veitt 10 þús. kr. til atvinnubóta í Reykjavík. Því er til að svara að í fyrra vetur rjeðist fyrv. stjórn í atvinnubætur í sambandi við atvinnuleysið, sem þá var í bænum. Í vetur bárust mjer skýrslur yfir atvinnulausa menn, og vegna fordæmis þess. Sem fyrverandi stjórn gaf, var ráðist í sömu framkvæmdir. Til þeirra var veitt ákveðin upphæð, sem nemur ca. 1/3 af kostnaðinum í fyrra.

10 þús. kr.?

. Já, fram úr því fer það ekki, því að vinnan er ákvæðisvinna. Vegamálastjóri var með í ráðum um það, sem unnið var, en hitt var ákveðið í samráði við einn fátækrafulltrúa bæjarins, hv. 4. þm. Reykv. (SÁÓ), hverjir nutu vinnunnar. Jeg held því, að hjer hafi það eitt verið gert, sem full nauðsyn var á, og þannig, að allir ættu að geta verið ánægðir. Verkið, sem unnið var, þurfti að leysa af hendi og fátækir, atvinnulausir menn fengu vinnu við það. Jeg ætla ekki að fjölyrða um það, hvort heimild hafi verið til þessara framkvæmda eða ekki. Jeg vil aðeins benda hv.þm. Borgf. á það, að hafi fyrverandi stjórn haft vald til að ráðast í atvinnubætur, hefir núv. stjórn það engu síður. Hann verður að sætta sig við, að það er stjórn úr hans flokki, sem gefið hefir fordæmi í þessu efni. Og eigi að hasta steini, hlýtur hann að lenda á fyrv. stjórn. Hv. þm. fór inn á goðafræðina. Jeg skal nú játa, að það er langt síðan jeg las mína goðafræði og jeg er farinn að gleyma sumu í henni, en svo mikið man jeg, að líkinguna um Janus er ekki hægt að skilja á annan veg en jeg gerði, og því var von, að mjer brygði í brún að fá slík „kompliment“ frá andstæðing mínum og kynni honum þakkir fyrir hólið.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Háttv. þm. Borgf. beindi til mín tveim fyrirspurnum. Sú fyrri var út af launum hæstarjettarritarans. Eins og menn muna, kom hv. 3. landsk.þm. (JÞ) því fram í fyrra á þinginu með stuðningi Íhaldsflokksins, að 2500 kr. væru borgaðar fyrir það starf. Eftir áramótin skrifaði svo dómstjóri hæstarjettar mjer brjef um málið, þar sem hann lagði til, að sami maður gegndi ritarastarfinu og áður hafði gert það. Vitnaði dómstjórinn í ummæli hv. 1. þm. Skagf. í þessu sambandi, en þau hnigu í sömu átt. Nú var embættið svo illa launað, að þessi maður gat ekki unað við það og hafði í hyggju að sækja um annan starfa. Jeg trúði hæstarjetti um það, að maðurinn væri nauðsynlegur, þar til starfinu yrði öðruvísi skipað, og rannsakaði þetta ekkert frekar. Hækkaði jeg því að nokkru launin fyrir ritarastarfið, en það er einungis bráðabirgðaráðstöfun, sem þingið getur tekið af skarið um. Síðari fyrirspurn hv.þm. gekk út á það, hvort starfsmönnum ríkisins hefði verið fjölgað. Líklega á háttv.þm. við eftirlitsmenn með vínsmyglun, sem teknir hafa verið og verða látnir starfa fram eftir vetrinum. Nú stendur svo á, að síðan jeg tók við ráðherrastörfum, hefir 9 mönnum verið sagt upp við vínverslunina, en hinsvegar starfa 3½2 maður að eftirliti með tollum og áfengi. Einn í Vestmannaeyjum, annar á Austfjörðum, þriðji á Norðurlandi, og sá fjórði á Ísafirði, en hann vinnur upp á tímakaup og telst því ekki nema hálfur maður. Það er rjett hjá háttv.þm., að þetta er aðeins tilraun og fær fyrst gildi, ef sú áfengislöggjöf, sem nú er fyrir hv.Ed., nær fram að ganga. Jeg býst ekki við, að kostnaðurinn, sem af þessu leiðir, verði talinn mikill. Fastamennirnir fá 250 kr. á mánuði hver, en hinsvegar hefir landssjóður töluvert upp úr starfi þeirra. Á einum mánuði hefir t. d. fengist 2000 kr. í auknum tolli og slatti af tóbaki, sem nam 1100 kr. Það var í Vestmannaeyjum. Upprunalega eru þessir tollgæslumenn settir af því, að forstjóri Eimskipafjelagsins kvartaði yfir, að hann rjeði ekki við áfengissmyglunina í skipum fjelagsins. „Lagarfoss“ Seldi t. d. 400 flöskur í einni ferð. Brytinn á honum er nú undir rannsókn. Forstjóri fjelagsins sagði, að þetta væri stórhættulegt, því að ef smyglunin kæmist upp í Englandi, gæti vel svo farið, að skipunum yrði bannað að koma þar við. Jeg er þess fullviss, að aukið eftirlit hefir mikið að segja til að þurka skipin, auk þess hagnaðar, sem meira tolleftirlit hefir í för með sjer fyrir ríkissjóð. Jeg játa, að hjer er að vísu aðeins um tilraun að ræða, en hún er gerð eftir ósk Eimskipafjelagsins, meðal annars, og hefir borið góðan árangur.

Magnús Guðmundsson Jeg skal reyna að vera ekki langorður, þó að nógu langur sje hinn nýrunni dagurinn. Hæstv. forsrh. (TrÞ) fer villur vegar í því, að það sje brot á þjóðræðinu, þó að mál sjeu afgreidd í stjórnarráðinu fram undir stjórnarskifti. Hann mintist. á tilskipunina frá 27. ágúst. Hún er auðvitað undirrituð af konungi áður en fyrv. stjórn var leyst frá störfum, en hafi hæstv. ráðh. (TrÞ) annars eitthvað að athuga við undirskriftina, verður að fást um það við konunginn. Hæstv. ráðh. sagði, að þjóðin hefði lýst vantrausti sínu á Íhaldsflokknum við síðustu kosningar. En jeg vil minna hæstv. ráðh. á það, að miklu færri atkvæði standa þó að baki hans flokki en okkur Íhaldsmönnum, svo að honum væri betra að vera ekki að flagga með þjóðarviljanum í þessu efni. Þá var það Titan. Hæstv. ráðherra þykist vilja gera eins og jeg hafi stungið upp á í fyrra, að láta sjerfróða menn athuga sjerleyfið. En hæstv. ráðh. hefir misskilið mig, ef hann heldur, að jeg hafi ætlað að láta þá ráða, hvort leyfið yrði veitt eða ekki. Jeg ætlaðist til, að þeir væru látnir athuga, hvort gallar væru á uppkastinu frá teknisku sjónarmiði, en alls ekki að gera þá að neinum yfirráðherrum. Því var fjarri, að mjer dytti sú erkiheimska í hug. Um utanríkismálin hefi jeg fáu við að bæta. Það var rjett, sem jeg sagði, að hæstv. ráðh. hefði tekið sjer aðstoðarmann. Stúlkan, sem var fyrir, fór, og önnur var tekin í staðinn, og hæstv. ráðh. tók sjer aðstoðarmann. Þetta er viðbót. Um kosninguna í Norður-Ísafjarðarsýslu má vera, að hæstv. ráðh. hafi sagt, að hann gæti ekki tekið hana gilda. En jeg býst við, að allir hafi skilið hann svo, að hann ætlaði að greiða atkv. á móti hví, að kosningin yrði tekin gild, og engan órað fyrir því, að hann mundi ekki greiða atkv. Hæstv. forsrh. talaði mikið um vald sitt. Mjer fanst honum svipa til þeirra þjóðhöfðingja sunnan til á hnettinum, sem halda, að þeir sjeu stórveldi og ráði gerðum sínum að sjerhverju leyti, þó að þeir lúti yfirstjórn annara ríkja. Þá voru það spörðin. Þar sneri hæstv. ráðh. út úr. Jeg sagði, að hæstv.dómsmrh. hefði verið að tína saman spörð í dómsmálaskrifstofunni. Annars datt mjer ekki í hug, að hæstv.forsrh. færi að fást við bautasteina - hingað til hefir honum verið miklu kærara að fást við spörð. Jeg held, að jeg geti nú kvatt hæstv.forsrh., en jeg tek það fram, að jeg afsala mjer ekki ódauðleikanum, sem jeg öðlaðist fyrir tilmæli hæstv.dómsmrh. Hæstv. dómsmrh. fór að tala um landhelgisjóðinn til þess að leiða athyglina frá málinu. Hann sagði, að við Íhaldsmenn hefðum gefið Vestmannaeyingum 25 þús. kr. En svo stóð á, að hingað var símað, að togarar væru á landhelgiveiðum, og Þór var fenginn til að hafa hendur í hári þeirra. Honum tókst það og ríkið fjekk um 60 þús. kr. í sektum. Helmingurinn tæplega af því var svo greiddur fyrir ferðina. Þannig er rjett frá þessu skýrt. Út af ráðherrabústaðnum vil jeg upplýsa það, að viðgerðin fór fram í samráði við miðstjórn Framsóknarflokksins. Hvað snertir viðgerðina á húsi Jóns heitins Magnússonar, vil jeg segja það, að hann hefði sjálfur borgað hana að miklu, ef hann hefði lifað. Hann var ekki fjesínkur maður. En þegar hann fjell frá, að því er margir hjeldu vegna umstangs út af konungskomunni, þótti rjett og sjálfsagt að greiða kostnaðinn úr ríkissjóði í bili, en enginn efi er á, að þetta verður endurborgað, ef Alþingi vill. Þá var það hinn enski togari, sem „Óðinn“ hjálpaði á Húnaflóa. Þar las hæstv. ráðh. (JJ) sjálfur sönnunina fyrir rjettmæti míns málstaðar, þar sem hann lagði fram skeytið frá Jóni Krabbe. En þar er það beint tekið fram, að skipshöfnin hafi fengið sinn 1/3 af björgunarlaununum, en danska ríkið hafi gefið eftir sinn hluta. Nú vil jeg spyrja: Hvernig getur maður gefið eftir það, sem maður á ekki rjett til? Sem sagt, þar var alveg eins að farið og hjer, nema þar var rjettum hlutaðeiganda gefin upphæðin eftir, en hjer er hún gefin alt öðrum. Þá kem jeg að olíudunkunum við Skerjafjörð. Jeg get sagt hæstv. ráðh., að jeg kom ekki nálægt því fyrirtæki fyr en nú um áramót. Þessi læknir, sem hæstv. ráðh. var með dylgjur um, hefir verið starfandi hjá fjelaginu suður í álfum í 10 eða 11 ár. Sje jeg ekkert athugavert við aðstöðu hans. - Hæstv. ráðh. var að tala um eitthvert ríki í Suður-Evrópu, með 20 milj. íbúa, sem hefði tekið upp steinolíueinkasölu án þess að bæta olíuhringunum einum eyri, þótt allar þeirra stöðvar yrðu ónýtar. Hann hefir sennilega átt við Spán með þessum ummælum sínum, þótt hann þyrði ekki að nefna hann, til að minna menn ekki enn einu sinni á líkinguna með ráðandi manni þar í landi og dómsmálaráðherra Íslendinga. En jeg get sagt hæstv. ráðherra það, að hann þarf ekki að greiða þessu fjelagi einn eyri í bætur, þótt steinolíueinkasala verði upp tekin. Ef landið sjer sjer þá ekki hag í að kaupa dunkana, þá verða þeir bara að standa auðir. Þá talaði hæstv. ráðh. um, að íslensku togararnir hefðu stolið 20 þús. skpd. af fiski undir Jökli í fyrra. Mjer þætti fróðlegt að vita, hver hefir vegið þetta fyrir hæstv. ráðh., fyrst hann veit það svo nákvæmlega. Vona jeg, að hann verði svo hreinskilinn að segja, hvaðan hann hefir þetta, því að satt að segja þykir mjer það undarlegt, að hann skuli vita svo nákvæmlega, hve mikið af fiski botnvörpunganna er „illa fengið“. En e. t. v. hefir þetta aðeins átt að skiljast sem gamansemi ráðherrans. Þessu næst spurði hæstv. ráðh., hvort jeg vissi til þess, að ákveðinn lögfræðingur hefði haft hag af láni því, er veitt var úr Fiskiveiðasjóði út á „Stefni“. Jeg get lýst ákveðið yfir því, að jeg hefi enga hugmynd um, að neinn lögfræðingur hafi haft nokkurn hag af lánveitingunni. - Ekki var það heldur rjett með farið, að þetta væri í fyrsta sinn, sem lán úr Fiskiveiðasjóði fengist ekki endurgreitt. Það hafði komið fyrir áður. Um olíugeymana vildi jeg bæta því við, að hæstv. ráðh. fór aldrei út í það, hvers vegna þeir væru svo hættulegir sjálfstæðinu. Jeg er hræddur um, að stórir bryndrekar ættu til dæmis bágt með að sigla inn Skerjafjörð eftir olíu, ef það er eitthvað þess háttar, sem hæstv. ráðh. óttast. Þá nefndi hæstv. ráðh. enn Thorcilliisjóðinn, og fór þar alveg jafnrangt með og í gær. Hann sagði, að stjórnin hefði afhent Oddfellowum sjóðinn, en sannleikurinn er sá, að þeir hafa gefið sjóðnum 40–50 þús. kr. með nokkrum skilyrðum. Það er sannleikurinn, og alt annað, sem sagt hefir verið um málið, tómar blekkingar. Klemens Jónsson, fyrv. Framsóknarráðherra og æðsti maður Oddfellowreglunnar hjer á landi, leiðrjetti þetta strax í stjórnarblaðinu. Er hastarlegt, að hæstv.dómsmrh. skuli samt sem áður tvíendurtaka þessa röngu skýrslu sína í umræðunum. - Annars geri jeg ráð fyrir, - þótt jeg hafi ekkert umboð til að fullyrða það, - að fjelagið hafi ekkert á móti því að taka við peningunum aftur og láta Thorcilliisjóðinn einan eftir hjá hæstv. stjórn. En þótt hæstv. ráðherra reyni að bregða fæti fyrir þetta fjelag og starfsemi þess, get jeg fullyrt, að það mun ekki láta aftra sjer frá að halda henni áfram. Þótt hæstv. dómsmálaráðherra vilji vinna Heródesarverk á börnunum, mun Oddfellowreglan halda áfram að reyna að bjarga þeim. Mjer skildist á hæstv. ráðherra, að hann væri að lofa að bera fram till. til þál. um þetta efni í annarihvorri deildinni. Vil jeg þá vona, að hann geri það í þessari háttv. deild, svo að mjer gefist kostur á að svara fyrir gerðir mínar. Það tekur því varla að minnast meira á Barðastrandarsýslu. Hæstv. ráðh. virðist leggja höfuðáhersluna á að ergja þennan unga lögfræðing í Stjórnarráðinu, sem fór vestur. Hann ber honum á brýn, að hann hafi misnotað aðstöðu sína á opinberu uppboði á Patreksfirði. - Að vísu var þessi ungi maður ekki beinlínis sendur vestur. Hann ætlaði vestur hvort sem var í eigin erindum, og þá bað fyrverandi fjmrh. (JÞ) hann að skoða hjá sýslumanni um leið, gegn því að hann fengi greiddan hálfan ferðakostnað. Svona hygg jeg, að þetta hafi gengið til, og get jeg ekki sjeð, að þessi efnilegi ungi maður eigi nokkurt álas fyrir framkomu sína. Hæstv. ráðh. heldur því fram, að sjóðþurð hljóti þá að hafa verið komin hjá þessum sýslumanni, þar sem hún er svo mikil nú, ári síðar, er skoðað er aftur. En það má leiða rök að því, að á þessum tíma hefir sýslumaður átt í ýmsum stórræðum og lagt stórfje í ýms fyrirtæki, bæði vestra og hjer í bæ. Nemur það sennilega samtals svipaðri upphæð og sagt er, að sjóðþurðin sje. Hæstv. ráðh. hældi sjer mikið fyrir minkandi receptagjafir í landinu. Jeg sagði áður, að það er ekki sjáanlegt af útkomnum skýrslum, að receptagjafir hafi neitt minkað, síðan hann tók við stjórn. Og eins og hæstv. ráðh. hefir hegðað sjer í umr., þykist jeg alls ekki skyldugur að trúa sögusögn hans um þetta, fyr en lagðar hafa verið fram skýrslur um málið. Annars bera allar skýrslur það með sjer, að receptum hefir altaf farið fækkandi á undanförnum árum, og er ekkert undarlegt, þótt þeirri fækkun haldi áfram. - Mjer var ekki ljóst, hvað það átti að þýða að skýra frá því í umræðunum, að einhver bryti á „Lagarfossi“ hefði selt vín. Þótt hæstv. ráðh. sje kröfufrekur til annara, gat hann þó ekki ætlast til þess, að jeg væri altaf með öllum íslenskum skipum að gæta brytanna. Jeg spurði um snúning hæstv. ráðh. í Spánarsamningamálinu í fyrri ræðu minni, en hann vildi mótmæla því, að nokkur snúningur hefði átt sjer stað. Í fyrra vildi hæstv. ráðh. þó láta endurskoða Spánarsamningana, en nú vill hann það ekki. Í fyrra vildi hann leggja niður vínbúðirnar úti um land, en nú hreyfir hann hvorki legg nje lið til þess. Þetta vil jeg leyfa mjer að kalla snúning. Hæstv. ráðh. vildi raunar skjóta sjer undir atkvgr. um þetta mál í Sþ. í fyrra. En jeg man ekki betur en annar þessara liða, sem hjer er um að ræða, væri þá feldur með jöfnum atkvæðum. Og hygg jeg, að hæstv. ráðh. hafi í einhverju breytt meira á móti vilja síðasta Alþingis heldur en þótt hann færi sínu fram í þessu. Þá koma varðskipin enn. Hæstv. ráðh. hafði það eftir mjer, að launalögin væru aðallögin. Þetta sagði jeg ekki, en hitt sagði jeg, að varðskipalögin gætu ekki gengið í gildi að því er afskráninguna snerti, fyr en launalögin kæmu til framkvæmda. Þá væri fenginn löglegur samningur um launin milli skipverjanna og hins opinbera. - Jeg endurtek það, að afskráningin þurfti ekki fram að fara, en þar fyrir var ekki ólöglegt, að hún færi fram. Og af því að ýmsir hásetanna álitu hana nauðsynlega, var hún látin fara fram. - Hæstv. ráðh. var að gera mjer upp hugsanir um það, hvers vegna jeg hefði ekki skipað í embættin á varðskipunum áður en jeg fór úr stjórninni. Jeg veit líklega eins vel og hæstv. ráðh. um mínar eigin hugsanir, og get lýst yfir því, að fjarri fer, að rjett sje til getið. Jeg hefi þegar áður vísað hæstv. ráðherra á, hvar hann getur fengið áreiðanlega vitneskju um, hvernig á því stóð, að óskipað var í embættin. Hann getur best fengið að vita það hjá sínum eigin skrifstofustjóra. Og jeg er ekki í vafa um, að hæstv. ráðh. hefir fengið að vita sannleikann í málinu fyrir meira en mánuði. - Þá talaði hæstv. ráðh. enn um æfilanga veitingu starfsmannanna eftir lögunum. Jeg held nú, að hann gerði rjett í að lesa lögin áður en hann ber fram svona fullyrðingar, því að í lögunum stendur það skýrum stöfum, að nær öllum starfsmönnunum megi segja upp með 6 mánaða fyrirvara.

Jón Auðunn Jónsson Hæstv. dómsmrh. sneri út úr orðum mínum, þegar hann hafði það eftir mjer, að jeg hefði skrifað öllum kjörstjórnum í Norður-Ísafjarðarsýslu. Jeg sagði, að af því að ómögulegt var að fá eintak af kosningalögunum, þá hefði jeg látið semja útdrátt úr þeim og senda öllum nýjuna kjörstjórnum í sýslunni. Lagði jeg ríkt á við þær að fylgja lögunum nákvæmlega í öllum greinum. Ætti það ekki að sýnast óeðlilegt, þar sem það er vitanlegt, að mjög víða eru formlegir gallar á kosningum til Alþingis og vitað var fyrirfram, að andstæðingar mínir mundu reyna að kæra kosninguna, ef eitthvað væri aðfinsluvert. Hæstv. ráðh. segir, að Pjetur Oddsson hafi hótað sýslumanni ofbeldi, ef rannsókn gegn hreppstjóranum í Bolungarvík væri haldið áfram. Þetta er alveg gagnstætt sannleikanum. Pjetur Oddsson og aðrir Bolvíkingar mótmæltu fangelsun hreppstjórans að ekki meira rannsökuðu máli. Þannig heimtuðu þeir einmitt frekari rannsókn málsins, en mótmæltu henni ekki. Hæstv. ráðherra heldur því fram, að uppreisnin í Bolungarvík, sem hann kallar svo, sje mesta pólitíska glæpamálið, sem hjer á landi hafi komið til rannsóknar. Meðan rannsókninni er ekki lokið, kynni jeg betur við, að hæstv.dómsmrh. biði með dóm sinn um málið, jafnvel þótt hann taki sjer dómsvald hjer í þinginu. Hann sagðist hafa haft aðra aðferð við rannsókn þessa máls en áður hafi tíðkast hjer á landi. Menn hjeldu lengi vel, að Halldór Júlíusson hefði sjálfur fengið að ráða rannsóknaraðferðum sínum; en fyrst hæstv. ráðherra lýsir sjálfur yfir þessu, þá er ekki að efa, að hann fari rjett með, og er þá skiljanlegt, að dómarinn beitti nokkuð annari aðferð en venjuleg er við rannsókn sakamála. Hann heldur því fram, að sú rannsókn, sem bæjarfógeti og Steindór Gunnlaugsson framkvæmdu, hafi verið mjög ófullkomin. Halldór Júlíusson ljet þess þó getið, áður en hann byrjaði rannsóknina í Hnífsdalsmálinu, að hún væri í rauninni óþörf, því að hann gæti dæmt í málinu út frá heim gögnum, sem fram hefðu komið við fyrri rannsóknirnar. Máske hefir hann ekki haft leyfi dómsmrh. til þess að láta þetta sitt álit í ljós. Hæstv. ráðh. vildi gera lítið úr kæru hreppstjórans í Bolungarvík og vjek sjerstaklega að vitnunum tveim, að þau hefðu ekki strax sagt satt. En annað þeirra breytti framburði sínum undir eins, þegar því var bent á eiðinn. Þá sagði það strax satt. Hinu mun aldrei hafa verið bent á eiðstafinn, fyr en það var orðið tvísaga fyrir rjettinum. Jeg vona nú, að hæstv. ráðh. sjái sig um hönd og taki til greina kröfuna um rannsókn gegn rannsóknardómaranum fyrir hið undarlega atferli hans, t. d. það að leggja kjörseðla fyrir vitni og láta þau nota þá sem forskrift, hótanir hans við vitni o. fl. Hæstv. dómsmrh. segir, að það sjeu ekki aðrir en lítilmenni, sem fari í mál út af blaðaskömmum. Hjerna áður voru þeir Skúli Thoroddsen, Björn Jónsson og fleiri þess háttar menn nógu mikil lítilmenni til að höfða meiðyrðamál. Jeg held, að hæstv. ráðherra mætti þakka fyrir, ef hann yrði nokkurntíma settur á bekk með þeim. Nei, það væri hneyksli að nefna hann, þegar um þá er rætt, nema þá sem mestu andstæðu þeirra að mannkostum og mannviti. Jeg sá, að hæstv. ráðh. kunni illa tilboði mínu, er jeg gerði honum í kvöld. Jeg skal nú, af því að jeg er altaf samningamaður, draga svo úr því, að hann má halda þingsæti og ráðherrastarfi, þótt jeg vinni málið. Úr því að hann hefir ekki bitið á krókinn, get jeg gjarnan klipið þetta af og látið það eitt eftir standa af beitunni, sem honum ætti að þykja lystugast. Jeg vona, að hann sjái ekki eftir aurunum, sem til þessa fara. Hæstv. dómsmrh. sagði, að 6 uppreisnir hefðu verið gerðar í Norður-Ísafjarðarsýslu. Ef satt væri, ætti hann að láta fram fara rannsókn um allar þessar uppreisnir. En hann er að svala rógseðli sínu og því verður ekki neitt úr rannsóknunum. En svívirðilegar og ósannar eru þessar uppreisnarsögur. Þá vil jeg spyrja hæstv. ráðherra eins. Hann gat þess í gær, að hjá öðrumhverjum útsölumanni Spánarvína væri sjóðþurð. Nú vil jeg vita, hvort útsölumaðurinn á Ísafirði er í þessum fjelagsskap. Mjer kemur það mjög á óvart, ef svo er, og jeg er þess fullviss, að engin sjóðþurð er hjá honum. En hvers vegna hefir hann þá verið sviftur þessu starfi, er enginn veit annað en hann hafi staðið vel í stöðu sinni? Forstjóri áfengisverslunarinnar hefir sagt við mig, að þetta hafi verið einn glöggasti, áreiðanlegasti og besti útsölumaðurinn. Er það ekki enn sem fyr hinn pólitíski rógur samherja dómsmrh., sem leiðir hæstv.dómsmrh. til þess að vinna óhæfuverk? Hv. þm. Ísaf. (HG) þarf jeg fáu að svara. Hann undirstrikaði flest af því, sem hæstv.dómsmrh. hafði sagt, og sýnist það ekki hafa mikla þýðingu að endurtaka hjer sömu svörin. Hann spurði þó um það, hvers vegna jeg hefði tekið skýrslur af þeim mönnum, sem dómsmrh. hefir nú sakað um uppreisn og ofbeldi í Hnífsdal. Jeg vildi vita vissu mína um, hvað rjett væri. Hv. þm. (HG) vill bera brigður á, að jeg hafi með símskeyti til dómsmálaráðuneytisins heimtað, að rannsókninni yrði haldið áfram. Þetta er ódrengilegt af honum. Dómsmrh. mun vera búinn að sannfærast um, að jeg skýri rjett frá. Þá gefur hann í skyn, að fulltrúi bæjarfógeta hafi við heimakosninguna á Ísafirði 1923 haft læknisvottorð jafnaðarmanna upp á vasann. Þetta er vísvitandi rangt; honum er kunnugt, að kosningasmalar hans (HG) höfðu þau í höndum og útbýttu þeim til kjósenda jafnóðum og kosið var. Honum er líka kunnugt um, að sumir kjósendur neituðu að nota þessi vottorð og kusu á kjörstað. Ennfremur hlýtur honum að vera ljóst, að sumir hafa kosið heima, sem annars hefðu farið á kjörþing, af því að þessir smalar höfðu. vottorðin og jafnvel þrengdu þeim upp á kjósendur. Þá vítti hv.þm. það, að yfirkjörstjórnin í Norður-Ísafjarðarsýslu hefði ekki viljað brjóta leynd kosningalaganna með því að halda sjer kosningaseðlum úr þeim hreppum, þar sem utankjörstaðagreidd atkvæði frá hreppstjóranum í Hnífsdal voru í kössunum. Í kosningalögunum er fyrirskipað að hella öllum atkvæðaseðlum úr hinum ýmsu kjördeildum í eitt ílát og hrista þá vandlega saman. Bæjarfógetinn hafði líka þann fyrirvara í beiðni sinni „ef fært þykir“. Yfirkjörstjórn áleit sjer þetta óheimilt. Hinsvegar innsiglaði yfirkjörstjórn alla utankjörstaðagreidda atkvæðaseðla úr sýslunni og sendi þá rannsóknardómaranum Steindóri Gunnlaugssyni. Væri vel, ef þessir atkvæðaseðlar hafa ekki síðar farið fleiri manna milli. Á jeg þar við meðferð rannsóknardómarans á þessum sömu seðlum. Jeg get sagt það, að mjer þóttu það ill tíðindi, ef sönn væru, er jeg frjetti, að beitt hefði verið ofbeldi við lögregluna, þá er fangelsa átti hreppstjórann í Hnífsdal og skrifara hans. Til þess að vita vissu mín fjekk jeg þá alla, sem við voru staddir, til þess að gefa skýrslu um atburðinn, og skrifuðu þeir undir skýrsluna undir eiðstilboð. Er þar tekið fram, að þeir hafi ekki sýnt mótþróa nje haft í hótunum, en aðeins neitað að veita aðstoð sína til handtökunnar. Jeg vissi, að reynt yrði að færa þetta atvik út á verri veg, eins og nú hefir orðið, sbr. ummæli dómsmrh. Annars sýnir það best hug hjeraðsbúa, að enginn þeirra - heldur ekki jafnaðarmenn - vildi aðstoða rannsóknardómarann við fangelsunina, og þegar taka átti jafnaðarmenn í Hnífsdal til þess að fangelsa Eggert og Hálfdán í síðara skiftið, neituðu þeir allir og vildu heldur borga sekt, ef til kæmi. Um brot það, er hv.þm. telur, að jeg hafi framið á kosningalögunum 1924, þá er því til að svara, að það var ekki jeg, heldur form. kjörbrjefanefndar, sem opnaði kjörbrjefið, og var því ekki mótmælt af öðrum en hv. 2. þm. Árn. (MT). Þessi hv.þm. vill gjarnan aðstoða dómsmrh., en honum tekst það að vonum ófimlega, því efni standa ekki til. Þá vildi hv.þm. (HG) sverja fyrir; að sagan um þvottakonuna og fiskverkunarkonuna væri sönn. En það er þýðingarlaust, því að þetta er á margra vitorði. Að kjörstjórnin í Hafnakjördeild fór að semja nýja kjörskrá, er hvorki undarlegt nje óskiljanlegt. Hún vildi með því sýna yfirkjörstjórn, sem hún sendi þessa nýju kjörskrá ásamt umkvörtun um frágang hreppsnefndar á kjörskrá þeirri, sem kosið var eftir, svart á hvítu, hve óvandlega væri frá kjörskránni gengið. Mjer fanst hv.þm. vanþakka um of gerðir bæjarfógetans á Ísafirði viðvíkjandi atkv. konunnar frá Hraundal. Hann hjelt vitanlega, að kærendur mundu standa við orð sín, ef til rjettar kæmi. Þeir höfðu sem sje kært yfir því, jafnaðarmenn, að atkv. þessarar konu væri falsað, af hreppstjóra Jóni Fjalldal, Sigurði Kristjánssyni eða íhaldsskrifstofunni. Vegna þess að bæjarfógetinn hafði ekki heimtað. skriflega kæru af þessum herrum, var ekki hægt að fá þá dæmda fyrir ósvífnina. Háttv. þm. (HG) var ekki kunnugt um, hvort rithönd konunnar hafi verið á atkvæðaseðlinum. En konan kannaðist við það. - Að atkvæðið hafi verið endurfalsað, nær engri átt, því að íhaldsskrifstofan var búin að senda atkvæðið til bæjarfógeta löngu áður en menn gat grunað, að sent mundi verða eftir konunni. Þá gat ekki grunað, að einum degi síðar yrði sent eftir henni og atkvæðið brotið upp. Þessi aðdróttun hv.þm. er svo lubbaleg og ósönn, að furðu gegnir. Það var nokkur sannleikur í því hjá hv.þm., að mjer sjálfum persónulega mundi ekki hafa verið ógeðfelt að leggja út í nýja kosningahríð í Norður-Ísafjarðarsýslu. Það var mjer ekki ógeðfelt. En hinsvegar vænti jeg þess, að hv.þm. skilji, að jeg hafi ekki gjarnan viljað ota kjósendum út í kosningar um hávetur eins og háttað er vestur þar, ef svo kynni að fara, að jeg fengi ekki þingsætið gagnsóknarlaust, en á því gat leikið vafi, þó margt bendi til, að svo hefði nú orðið. Jeg taldi mjer líka skylt, að kjósendur fengju að sjá, hvort jafnaðarmenn á þingi, með aðstoð dómsmrh., gætu leitt Framsóknarmenn út í hvaða svívirðu sem vera skyldi. Mjer þykir það undarlegt, að ekki skuli hafa verið hægt að fá jafnaðarmenn í Norður-Ísafjarðarsýslu til þess að kæra kosninguna, og þó mun hæstv.dómsmrh. hafa sagt hv.þm. Ísaf., að sjálfsagt væri að koma með kosningakæru, ef nokkuð ætti að gera í þessu máli. En ástæðan er sú, að þrátt fyrir ofurkapp þeirra, sem vilja gerast foringjar Norður-Ísfirðinga, þá munu kjósendur þar halda sæmd sinni, þó að sje sorfið. Annars gat hv.þm. þess, að hann væri ánægður með þau 11 atkvæði, sem hann gat fengið til þess að vera á móti því að taka kosninguna gilda. Hann vill telja, að 19 atkv. hafi verið á móti. Reyndar hefir það verið venja hjer á þingi að telja þá, er greiða ekki atkvæði, til meiri hl. En vel má vera, að hv.þm. vilji nú breyta þeirri venju. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta mál að sinni, en vænti þess, að hæstv. forseti veiti mjer nokkrar mínútur til umráða síðar, ef mjer þætti þörf á vera.

Ólafur Thors „Þynnast bráðum gerði fjanda flokkur“. Nú er mannfall mikið og fátt orðið vígra manna í deildinni. Sje jeg engan andstæðinga minna nema hæstv. forseta. Hæstv. ráðherrar eru fallnir í valinn eða óvígir orðnir. - Þó bregður þar fyrir hæstv. fjmrh. enn uppi standandi, enda hafa fæst verið á hann borin vopnin. En ef líf leynist enn með þeim hæstv.forsrh. og hæstv.dómsmrh., vona jeg, að þeir sjeu svo nærri og ekki meira af þeim dregið en svo, að þeir megi heyra mál mitt. Jeg spurði hæstv.forsrh. að því, hvort hann hefði trygt sjer yfirlýsing hæstv. fjmrh. um, að hann væri ákveðinn verðfestingarmaður, áður en hann bauð honum að skipa þann sess, er hann nú skipar, og hæstv. fjármálaráðherra gaf sjálfur með ummælum sínum ástæðu til þessarar spurningar. Þetta var aðalkjarni málsins í ræðu minni. En hæstv.forsrh. hefir engu svarað þessu höfuðatriði, heldur fjölyrti um ýmsar aðrar, ýmist óskyldar ellegar ómerkilegar hliðar þessa máls. Jeg skal því ekki þreyta þá fáu hv.þm., sem hjer sitja, með því að orðlengja þetta. Þó vil jeg benda á, að eitt markvert atriði kom fram í ræðu hæstv.forsrh. Hann lagði sem sje ákaflega mikið upp úr þeirri röksemd sjer til varnar, að það væri í raun og veru alveg sama, eins og hann sagði, hvort myntlagabreytingin færi fram degi fyr eða seinna. Ef þetta er alvara hæstv.forsrh., þá er það mála sannast, að honum ber að vinda bráðan bug að því, svo fremi hann vill vera hugsjón sinni trúr, að koma með frv. til breytinga á myntlögunum, eða aðrar þær tillögur, er miða að festingu, því að eins og stendur er það á hans valdi sem stjórnarformanns, að það verði lögfest á þessu þingi, en enga vissu hefir hann fyrir því að skipa forsætisráðherrasess á næsta þingi. Það er því skylda hans, ef honum er hugleikið að koma málinu í höfn, að bera fram frv. það, er jeg var að spyrja um, en fjekk steina fyrir brauð, er hann bjóst til svara. Fleiri orðum þarf jeg ekki að eyða á hæstv.forsrh. En jeg verð að lýsa vanþóknun minni yfir því, að hann sneiddi hjá aðalkjarna málsins og synjaði svars við þeirri höfuðspurningu, er jeg bar fyrir hann. Þá sný jeg mjer að hæstv.dómsmrh. - Mjer þótti hann verða illa við raunum sínum, er jeg deildi á hann. Og er hann stóð upp til andsvara, varð minna úr en jeg bjóst við. Það er því síður ástæða til að segja margt, en örfá atriði verð jeg þó að minnast á. Út af því, er jeg hefi áður sagt um framkomu fyrverandi stjórnar og núverandi í strandmálinu sæla, sagði hæstv.dómsmrh. merkilega setningu. Hann sagði nefnilega, að það hefði aðeins verið hægt með einu móti að bjarga heiðri landsins út á við vegna gerða fyrverandi stjórnar, og þetta eina bjargarráð var það, að falla frá kröfum stjórnarinnar um björgunarlaun. Hví þá ekki að framkvæma það? En þótt merkilegt megi virðast, fer hæstv. núv. landsstjórn ekki að þessu ráði, heldur krafðist hún peninganna, innheimti þá og gaf þá síðan líknarsjóði í Hull. Hvað það hefir bætt úr skák, skil jeg ekki. Ef fjárkrafan var órjettmæt, var annað tveggja að gera, láta hana niður falla, eða, ef það var ekki hægt, að endurgreiða rjettum aðilja það fje, er ranglega var af honum tekið. Jeg hefði haft gaman af að vita, hver afstaða hæstv.dómsmrh. hefði verið til þessa björgunarmáls, ef um íslenskan togara hefði verið að ræða. Mundi hann þá hafa neitað að taka björgunarlaun? Jeg held hreint ekki. En ef það er landinu sæmandi gagnvart íslenskum skipum, þá er það eins um útlend skip. Það skiftir ekki máli, hvað Danir gera. Við skulum fara okkar fram og láta þá um sig. Einn maður hefir hjer í nótt yfirstigið hæstv.dómsmrh. í gorti, og það er hæstv.forsrh., sem öllum þykist þurfa að þakka og snýr öllu til hóls um sjálfan sig. Þessi framkoma hans minnir mig á atburð, sem sagt er, að gerst hafi norðanlands fyrir nokkru. Varð tíðrætt um mont og yfirlæti og deilt um, hverjir væru grobbnastir. Var stofnað til kappmóts og sett dómnefnd. Mættu á þessu grobbmóti Skagfirðingar og Þingeyingar og töldu sig montnasta hvorir um sig. Leiddu þeir saman hesta sína, og mátti vart á milli sjá, hvorir væru fremri í þessari göfugu íþrótt. En svo fór, að dómnefndin úrskurðaði, að Siglfirðingar, sem höfðu þó ekki tekið þátt í kappinu, skyldu hljóta verðlaunin sem montkóngar. Jeg er nú að leita að einhverjum, sem ekki hafi tekið þátt í umræðum og þó verið grobbnastur í dag, og get helst engan fundið, nema ef vera skyldi, að háttv.þm. V.-Húnv. (HJ) ætti skilið að fá verðlaunin, þótt hann hafi ekki um þau sótt. Það hefir verið spaugilegt og hin besta skemtun að hlusta á mál hinna hæstv. ráðh. (TrÞ og JJ) og heyra, hve lítilfjörlegum atriðum og ólíklegurn þeir hafa getað fundið ástæðu til að stæra sig af. Út af strandvarnamálinu sagði hæstv.dómsmrh., að togararnir hefðu stolið - eins og hann orðaði það - 20 þús. skippundum af fiski úr landhelgi í vertíðarbyrjun í fyrra. Hvar var varðskipið þá? Hæstv. ráðh. hefir svarað spurningunni sjálfur. Eitt af tvennu, að það hafi brugðist skyldu sinni eða verið hindrað af stjórninni við varðgæsluna, þannig að hún hafi lagt bann fyrir, að togararnir væru teknir. Þetta er algerlega ósæmileg aðdróttun. Þetta vildi jeg víta. Því var jeg bituryrtur. Hver getur sagt, hversu skaðlegt þetta reynist, ef það frjettist eftir hæstv.dómsmrh., að hann drótti að fyrverandi stjórn, að hún hafi hamlað varðskipinu í að gæta landhelginnar? Þetta er vítavert og má ekki eiga sjer stað. Þá komu nokkur bituryrði í minn garð frá hæstv.dómsmrh. Mjer dettur ekki í hug að lá hæstv. ráðh., þótt hann fyndi ástæðu til þess að sveigja að mjer eftir svo harðvítuglega árás. Það kemur fyrir, að gleggstu læknar leggja menn á skurðarborðið af því að þeir telja þá sjúka; en er til kemur, finna þeir ekki meinsemdina. Mjer fanst hæstv. ráðh. farast eitthvað líkt, er jeg var lagður undir hníf hans og hann tók að leita að meinunum. Hæstv. ráðh. fann þrent mjer til foráttu. Í fyrsta lagi, að jeg hefði haldið ræðu, þar sem jeg lagðist á móti síldarverksmiðju. Það hefi jeg að vísu ekki gert, en þó að jeg hefði gert það, þá væri það með góðri samvisku og fullum sóma. Næst ámælti hæstv. ráðh. mjer fyrir það, að jeg hefði verið talhlýðinn fyrverandi stjórn í gengismálinu, þótt „Kveldúlfur“ skaðaðist við það um miljónir. Það áleit hann óhæfu, að jeg skyldi ekki rísa öndverður, ef „Kveldúlfur“ skaðaðist. Jeg reis nú öndverður gegn fyrv. stjórn í þessu máli, ekki af því að „Kveldúlfur“ skaðaðist, heldur þrátt fyrir, að „Kveldúlfur“ skaðaðist. Málið var mjer erfiðara vegna þess, að jeg vildi gæta því meiri varfærni í rannsókn þess, sem skaði „Kveldúlfs“ var meiri af hækkuninni. Mjer bar ekki að líta á skaða „Kveldúlfs“, heldur heill alþjóðar. Og þegar jeg kvað upp úr með stefnu mína, var það af því rannsókn mín sýndi mjer, að ísl. þjóðin fengi ekki risið undir hækkuninni. Ekki er nú af miklu að taka, þegar þetta er ein af mínum þrem syndum, að láta ekki eiginhagsmunina ráða. Þriðja meinsemdin, sem hæstv.dómsmrh. fann í fari mínu, var í sambandi við landhelgimálin. Jeg vil ekki þreyta syfjaða þingmenn á því að ræða það mál nú. Mun tækifæri gefast til þess síðar. Þó verð jeg að taka undir með háttv.þm. Vestm. (JJós), að það er næsta hjákátlegt, þegar hæstv. ráðh. fer að lesa upp grein eftir danskan varðskipsforingja, sem vegur að hinni íslensku togaraútgerð og landhelgigæslu líkt og hæstv. ráðh. sjálfur. En í þessari grein er ekkert, sem hæstv.dómsmrh. hefir ekki sagt áður, og það margoft og löngu áður. - Það var einu sinni maður, sem var dálítið ósannsögull. Nú kom það fyrir einn góðan veðurdag, að hann laug smávegis, eins og hann oft átti vanda til. Seinna um daginn hittir hann svo einn af borgurum bæjarins, er segir honum söguna, er hann sjálfur hafði skáldað að morgni hins sama dags. Er hann heyrði sína eigin skröksögu af vörum hins ráðvanda borgara, gleymdi hann uppruna hennar og lagði staðfastan trúnað á sína eigin lýgi. Líkt fer hæstv.dómsmrh. Hann hefir um nokkurt skeið haft í frammi slúður um þessi mál. Einhver hefir gerst til þess í einfeldni sinni að trúa honum; og þegar svo ráðherra heyrir sinn eiginn uppspuna afturgenginn, finst honum hjer sje um nýtt og merkilegt atriði í málinu að ræða og hljóti að vera satt. Önnur hallmæli hæstv.dómsmrh. í minn garð hnigu ekki í aðra átt en þá, að hann var að tala um heimsku mína, uppeldisleysi og götustrákshátt og annað þess háttar. Jeg minnist þess, án þess jeg ætli að öðru leyti að draga samlíkingu milli mín og Lloyd George, að eitt sinn deildi andstæðingur hans á hann og brigslaði honum um, að hann væri maður ómentaður og uppeldislaus. „Þjer ferst“, sagði hann, „að vera að gera þig merkilegan hjer. En jeg man svo langt, að hann faðir þinn heitinn gekk hjer um göturnar með vagn og og beitti asna fyrir vagninn“. Lloyd George svaraði: „Mjer þykir gaman, að þetta er rifjað upp fyrir mjer. Vagninn er nú úr sögunni, en mjer þykir vænt um að sjá, að asninn lifir ennþá“. - Jeg legg ekki annað út af þessari sögu en það, að mjer virðist, að ætt asnans muni vera talsvert útbreidd og eitthvað af kynstofninum lifi hjer með hinni íslensku þjóð. Hæstv. dómsmrh. getur skilið það svo sem honum þykir hentast.

Hákon Kristófersson Þótt nú sje komið að morgni dags og þess mætti þar af leiðandi vænta, að háttv. deildarmenn væru til þess færir að hefja eða halda áfram umræðum, en þar sem þessi umræða hefir nú staðið hvíldarlaust frá því í febrúar og fram í mars, skal jeg lofa því að vera að þessu sinni stuttorður. Vænti jeg þess, að hæstv.forsrh. geti óáreittur af mjer að minsta kosti gert að ýsunum, sem hann var að draga í fyrri nótt. Það eru sjerstaklega nokkur ummæli hæstv.dómsmrh., sem jeg finn ástæðu til að þakka fyrir. Ekki af því, að jeg álíti þau sjerstaklega þakklætisverð, heldur af hinu, að þau gefa manni von um, að hæstv. ráðh. hafi með árum og aldri horfið frá þeirri skoðun, er hann hjelt fram í hliðstæðu máli og hjer er um að ræða fyrir nokkrum árum. Viðvíkjandi Thorcilliisjóðnum, sem hæstv.dómsmrh. lagði talsvert mikið út af og sagði, eins og rjettlátum manni sæmir, að það hefði verið rangt að ráðstafa honum öðruvísi en gefandi hefði ætlast til, þá skal jeg taka það fram, að jeg tel þetta lofsamleg ummæli. Þessi ummæli mín má þó ekki skoða svo, að jeg álíti, að fyrv. hæstv. stjórn hafi gert neinar þær ráðstafanir, er óheimilar væru viðvíkjandi nefndum sjóði, eins og núv. hæstv. dómsmálaráðherra vill gefa í skyn. Jeg vona því, að hæstv.dómsmrh. láti sig slíkt aldrei henda, hvorki nú nje síðar, og þá heldur ekki með gjafasjóð frú Herdísar Benedictsen. Það er ánægjulegt að heyra þau ummæli af vörum hæstv. ráðh., að hann álíti algerlega óhæfilegt, að nokkurn tíma komi það fram hjá þingi eða stjórn, að raskað sje ákvörðunum gjafabrjefa dáinna manna. Þetta virðist mjer þakklætisvert hjá hæstv. ráðh., af því mjer er ekki grunlaust um, að hann hafi haft nokkuð aðra skoðun á slíkum efnum, og það ekki fyrir löngu síðan, - viðvíkjandi meðferð Herdísarsjóðsins. Það, sem kom mjer til að standa upp nú, var ein spurning, sem jeg vildi gera til hæstv. landsstjórnar, þó alveg árásarlausa, og vil jeg þakka fyrirfram, ef hæstv.dómsmrh. svarar henni undanbragðalaust og með hugarfari hins rjettláta manns. Spurningin er sú, hvort það er rjett, sem heyrst hefir, að Björn Þorláksson, uppgjafaprestur frá Dvergasteini, hafi nú um hríð unnið að skýrslum um receptagjafir lækna. Ef þetta er nú rjett, sem jeg hygg vera, þá vil jeg ennfremur spyrja hins, sem af því má draga, hvort skýrslur þessar sjeu ekki gefnar út með styrk af fje ríkisins. Tölurnar eru nú að sjálfsögðu hlutlausar og ekkert við þeim að segja í flestum tilfellum. En svo kemur nokkurskonar eftirmáli við þær, og hann tel jeg vera mjög óviðeigandi. Það er raunalegt, ef þetta er gefið út á ábyrgð ríkisstjórnarinnar, en jeg tel víst, að svo sje, og muni hún þá hafa kynt sjer þetta, áður en það kom út á prenti. Þar af leiðandi verður að telja skýrsluna í heild gefna út á ábyrgð stjórnarinnar. Jeg hygg, að í svona skýrslu komi það málinu lítið við, hvort menn hafi einhver líkamslýti eða hvort þeir sjeu hlaupalegir eða ekki. Þó finnur höfundur skýrslunnar sjer sæmandi að fara þannig orðum um Þorvald Pálsson lækni, að hann sje „þó ekki hlaupalega vaxinn“. Þá er þar einnig minst á einn merkan hjeraðslækni, Guðmund Guðmundsson í Stykkishólmi, sem er mesti heiðursmaður og af mörgum þektur sem mikilsvirtur embættismaður. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg leyfa mjer að lesa upp nokkuð af þeim mjög svo óviðeigandi orðum, sem standa í þessari skýrslu um þennan heiðursmann og hljóða þannig: „Guðmundur Guðmundsson er skólabróðir minn. Jeg þekti hann sem saklausan og góðan pilt. Við erum á líkum aldri. Báðir orðnir gamlir. Og eigum hvorugur eftir langa dvöl hjerna megin. Við þurfum báðir að líta yfir liðinn æfiferil og skoða lífið alvarlega. Vill ekki Guðmundur Guðmundsson nú, er hann stendur með mjer á grafarbakkanum, hugsa um það, hvort hann kunni ekki með sínum tíðu áfengisávísunum að hafa kveikt hjá einhverjum áfengisfýsn og gert þannig að ofdrykkjumönnum, að siðferðisþrotum, að reglulegum ræflum og auðnuleysingjum? Reyndar er slík umhugsun sem þessi ekki gleðileg. En fyrir suma er hún þó nauðsynleg - undir lokin“.  Að sjá og heyra slík ummæli sem þessi, er jeg nú las, í opinberri skýrslu, sem líkist helst skriftamálum, lítur nokkuð einkennilega út og getur tæpast talist viðurkvæmilegt. En þar sem þetta, sem hjer er sagt, kemur síðar fyrir almenningsaugu, þá verð jeg að segja það, þó þessi virðulegi maður, sem þetta hefir skrifað, sje hjer ekki viðstaddur, að þá verði hann að sætta sig við það, að þessi ummæli úr tilvitnaðri ritsmíð hans sjeu gerð hjer að umtalsefni. Maður skyldi ætla, að þessi maður, sem þetta skrifar, álíti sig geta frómt úr flokki talað. Ætli ekkert kunni að finnast líka frá hans liðnu árum, sem honum væri holt að minnast - svona „undir lokin“? Það er eins og skýrsluhöfundur sje þarna að ögra Guðmundi lækni með opnu hliði helvítis og álíti sig ef til vill hafa vald til að ýta honum þar inn fyrir hurðina. Jeg verð að víta það, að þetta skuli vera prentað fyrir fje ríkisins og á ábyrgð landsstjórnarinnar. Ef þessi læknir hefði eitthvað til saka unnið, þá var önnur leið til að hegna honum heldur en þessi, að smeygja slíkum ómerkum orðum í opinbera skýrslu, þegar jeg las skýrslu þessa, kom mjer í hug þessi alkunna vísa: „Fjandi komst hann Kain langt“ o. s. frv. Jeg lofaði að vera ekki langorður og skal efna það. En jeg vona, að hæstv. stjórn svari þessu, og eins hinu, hvort hún hefir, eins og sagt er, launað þennan heiðursmann í sinni þjónustu með 400 kr. á mánuði, og þá um leið, hvað gert er ráð fyrir, að hann verði lengi hjer eftir í þjónustu landsins til að vinna að skýrslusöfnun. Jeg held, ef svo er, að það sje ósamrýmanlegt þeim sparnaði, er hæstv. stjórn hefir þótst ætla að koma fram á starfsmannahaldi ríkisins. Það kom fram í ræðu, sem hæstv.dómsmrh. hjelt, að hann taldi, að Íhaldsflokkurinn hefði reiðst svo frv. um loftskeytanotkun á togurunum, að hann hefði ætlað alveg vitlaus að verða. Jeg vil nú vísa þessum ummælum frá mjer og öðrum íhaldsmönnum sem alveg óviðeigandi. Mjer fjell illa að heyra þetta frá hæstv. ráðherra. - Jeg vona, að hæstv. forseti fari ekki að hringja, þó jeg segi sannleikann. Hvar ætti hann að segjast, ef ekki hjer?  (Forseti BSv: Forseti hefir ekki hringt!)  . Mjer sýndist hæstv. forseti rjetta fram höndina í því skyni að hringja. Jeg bið þá auðmjúklega fyrirgefningar, hafi ekki svo verið. Þá sagði sami hæstv. ráðh., að hv.þm.N.-Ísf. hefði fengið flokk sinn til að taka kosninguna gilda. Þetta á að minsta kosti ekki við mig, og jeg leyfi mjer að lýsa þessi ummæli hæstv. ráðh. algerlega ósönn og ómakleg til allra okkar Íhaldsmanna. Mjer sýndist þegar, að rjettmætt væri að Samþykkja kosningu þessa þm. sem annara, sem kosnir voru með miklum meiri hluta, því ekkert hefir komið fram í málinu, sem gæti bent til þess, að hv.þm.N.-Ísf. ætti neinn þátt í kosningasvikum, sem talið er, að fram hafi komið. Hitt er annað atriði, hvort eitthvað hefir komið fram saknæmt við kosningarnar í sumar er leið, sem viðkomandi þm. er algerlega óviðkomandi og gat ekki haft raunveruleg áhrif á úrslit kosninganna. Þá skal jeg taka það fram viðvíkjandi varðskipalögunum, að jeg átti tal um þau á síðasta þingi og benti þá á, að nokkurt ósamræmi væri á um launakjörin. En mjer blandast ekki hugur um, að þessi lög hafa sumpart verið vanrækt og sumpart brotin. Fyrverandi stjórn hefir vanrækt þau, en núverandi stjórn brotið þau. Á þessu tvennu er mikill munur, en þar sem þegar hefir verið mikið um þetta rætt, þá skal jeg ekki fara lengra út í það nú. Viðvíkjandi upplýsingum hæstv.dómsmrh. um laun Björns Þórðarsonar hæstarjettarritara hefi jeg nú ekki mikið að segja. Jeg býst við, að honum hafi fundist rjett að verða við þessum tilmælum hæstarjettar, þó þær gerðir hans ríði allmikið í bága við áður uppilátna skoðun hans um þörf á hæstarjettarritara. En jeg vona bara, að ekki komi neitt fleira fyrir síðar af svipuðu tægi. Jeg er því ekki beint að ávíta þetta, en vona, að þetta sje ekki bara af því, að framsóknarmaður á í hlut. Hv. þm. Borgf. (PO) gat þess, að stjórnin hefði veitt rífan styrk til atvinnubóta hjer í Reykjavík. Mig furðar nú, ef hæstv. stjórn þarf ekki líka að láta styrk í sama skyni til Ísfirðinga og Akureyrarbúa. Það er varla meiri þörf á þessari hjálp hjer en þar. Þetta er nú máske rangt á litið hjá mjer, en jeg get þó ekki varist því að álíta, að þó hjer sje nú máske lítið um atvinnu, þá hefði þó þessu fje betur verið varið til hjálpar ekkjum þeim og börnum, sem mistu fyrirvinnu sína við hið sorglega slys, sem kom fyrir nú nýlega, heldur en að verja hví á þennan hátt.

Pjetur Ottesen Jeg þarf ekki að kvarta undan því, að jeg hafi ekki fengið svör hjá hæstv. stjórn við þeim spurningum, er jeg bar hjer fram. Hæstv. forsrh. sagði, að styrk þann, er hann veitti til atvinnubóta nú í vetur, hefði hann veitt samkv. fordæmi frá fyrv. stjórn, er hefði veitt miklu hærri styrk, milli 20 og 30 þús. kr., í sama skyni í fyrravetur. Jeg held nú, að þessi upphæð hafi ekki verið svona mikil, en fullyrði þó ekki um það. En atvikin til þess, að sá styrkur var veittur, eru þau, er nú skal greina: Í fyrravetur samþykti bæjarstjórnin í Reykjavík að leggja fram fje til atvinnubóta, en einskorðaði úthlutun þeirrar vinnu, er framkvæma átti fyrir það fje, við þá menn eina, er sveitfesti áttu í Reykjavík. Þeir, sem áttu sveitfesti annarsstaðar, voru því útilokaðir frá þessari vinnu. Það varð því ofan á, að til þess að þeim væri líknað líka, þá lagði stjórnin þessa upphæð til atvinnubóta handa þeim. Úthlutun þessarar vinnu var svo ekki falin einum manni, heldur fátækrafulltrúunum í Reykjavík. En á þessum vetri hefir ekkert fje verið lagt fram til atvinnubóta frá bæjarfjelaginu hjer, og þetta fje því veitt úr ríkissjóði án þess að bæjarstjórnin teldi þörf á slíkri vinnu nú. Meðferð þessa fjár var svo falin vegamálastjóra, en einn þm. sósíalista látinn velja menn til vinnunnar. Þessi styrkur er því til orðinn fyrir atbeina jafnaðarmanna og ber því á sjer fullkominn pólitískan jafnaðarmenskublæ. - Út af því, sem hæstv.forsrh. sagði um þá heimild, er hann þóttist hafa til að stofna fje ríkisins í hættu til að halda genginu föstu, þar sem hann kvaðst bæði hafa slíka heimild og telja sjer skylt að beita henni, ef á þyrfti að halda, þá hvika jeg ekki frá því, að slík heimild er alls ekki fyrir hendi, nema ný samþykt um þetta fari fram. En ef þetta er nú skoðun hæstv.forsrh., að hann hafi þetta vald og ætli að beita því, þá hefir hann líka alveg skift um skoðun síðan 1926, því þá vorum við sammála um það, að of djarft væri teflt með því að setja fje ríkissjóðs í þá hættu, sem af því gæti stafað að halda genginu föstu. Jeg ítreka það því, að nú liggur ekki fyrir nein þingsamþykt, sem heimilar stjórninni þetta. Til sönnunar því, að hæstv.forsrh. hafi skift um skoðun í þessu máli síðan 1926, vil jeg benda á, hvaða skilning flm. þeirrar dagskrártillögu, sem gengismálið var þá afgreitt með, lagði í tillöguna, og ummæli tveggja þm. um þetta atriði, þeirra 2. þm. G.-K. og núverandi forsrh. Tillögumaður kemst svo að orði: „Að endingu skal jeg taka það fram, að það felst ekki í till. minni nein heimild til þess að setja neitt af fje ríkissjóðs í hættu í þessu augnamiði. Hvað sem stjórnin kann að gera í því efni, gerir hún það algerlega á sína eigin ábyrgð“. (Alþt. 1926, C. bls. 771). Hv. 2. þm. G.-K. tekur algerlega í sama streng, þar sem hann í næstu ræðu telur alt of mikla áhættu að gefa leyfi til að verja fje úr ríkissjóði takmarkalaust til að fyrirbyggja lækkun krónunnar. Og í sambandi við þetta álit hv. 2. þm. G.-K. segir svo núverandi forsrh. í ræðu, er hann heldur síðar í sama máli: „Þá vil jeg vekja athygli á því, sem háttv. 2. þm. G.-K. tók fram og lagði áherslu á, að ekki skyldi kosta neinu til vegna gengisráðstafana. Þetta vil jeg undirstrika, og eins það, að háttv.flm. dagskráninnar ber þetta sama fram. Þetta verður því að telja sem ákveðinn vilja deildarinnar, sjerstaklega er menn minnast afgreiðslu þessa máls hjer við 2. umr.“ (Alþt. 1926, C. bls. 782). - Hjer skýtur því nokkuð skökku við um skoðun hæstv.forsrh. nú og þeirrar, sem hann hafði 1926, og ætla jeg, að með þessu sje fullsannað, að hann hefir skift um skoðun á þessu atriði. Hæstv. dómsmrh. segir, að það sje samkv. ósk hæstarjettar, að stjórnin hefir brotið ákvæði fjárlaganna með því að greiða hæstarjettarritara hærri laun síðan á nýári en fjárlög heimila. Hann sagði, að þingið hefði í hendi sinni að lækka launin í fjárl. 1929. Já, það veitir víst ekki af því, að þingið geri áminningu um þetta aftur. En það hefir ekki mikla þýðingu, ef áminningar þingsins eru að engu hafðar, eins og hjer hefir átt sjer stað. Þá gaf sami hæstv. ráðh. svar viðvíkjandi fyrirspurn minni um starfsmannaaukningu ríkisins. Hann sagði, að 3½ starfsmanni hefði verið bætt við í kaupstöðunum, einum í hverjum. Jeg skal nú ekki dæma um það, hvort þessi upptalning er rjett, en jeg skal geta þess, að eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi getað aflað mjer, þá mun vera búið að borga þessum mönnum á 4 mánuðum 4100 kr. En sagt er, að auk þess hafi verið bætt þremur mönnum við tolleftirlitið hjer í Reykjavík, með 300 kr. launum á mánuði. Jeg býst við, að maður megi vona, að hjer sje líka um bráðabirgðaákvæði að ræða. Þá hefir það og komið í ljós, að hæstv.forsrh. hefir líka bætt við manni, einskonar litlum utanríkisráðherra. - Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Jeg hefi fengið upplýsingar viðvíkjandi spurningum mínum, þó jeg búist við því, að þær sjeu ekki vel nákvæmar frá hæstv.dómsmrh.; að því er starfsmannafjölgun viðkemur að minsta kosti, þá hygg jeg, að ekki komi öll kurl til grafar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það eru aðeins örfáar setningar, sem jeg þarf að segja til andsvara hv.þm. Borgf. Um atvinnubæturnar nú er það að segja, að þær hafa á sjer alveg sama blæ og í fyrra. Það voru fulltrúar verkamanna í fyrra og eins nú, sem báru fram kröfuna um atvinnubætur, og það voru fátækrafulltrúarnir, sem áttu að benda á það í fyrra, hverjir skyldu fá vinnuna, og það er eins nú. Vegamálastjóri sagði mjer, að hjá sjer hefði verið unnið fyrir 10–20 þús. kr. í fyrra, og hjá húsameistara var líka unnið eitthvað; jeg veit ekki hvað mikið. Hvað snertir það, sem hv.þm. talaði um skoðanaskifti hjá mjer í gengismálinu, þá hefi jeg áður svarað slíku hjali annara hv.þm. svo rækilega, að jeg undrast, að hann - og einmitt hann - skuli koma fram með slíkt hjer. Annars gefst okkur væntanlega síðar á þinginu tækifæri til að tala frekar um það mál. - Hv. þm. mintist á einkaritara minn í sambandi við starfsmannafjölgun í ráðuneytinu, og er þar til því að svara, að fyrirrennari minn hafði slíkan aðstoðarmann, og er því ekki um neina viðbót að ræða.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það hafa verið bornar fram nokkrar fyrirspurnir til mín, og held jeg, að jeg muni flestar þeirra, þó jeg hafi ekki skrifað þær hjá mjer. Jeg ætla þá fyrst að snúa mjer að vini mínum hv.þm. Barð. (HK). Jeg skal taka það fram, að jeg met mikils það traust, sem þessi hv.þm. ber til mín, og viðurkenning hans á minni stefnu að því er snertir Thorcilliisjóðinn. Þá var það skýrsla síra Björns Þorlákssonar, og er mjer sjerstakt ánægjuefni að minnast á hana. Upplestur hv.þm. Barð. tókst mjög vel og hefir væntanlega haft sín áhrif, eins og besti húslestur, enda var þess að vænta, þar sem textinn var eftir prest og prýðilega upplesinn og hátíðlega af stórvini bæði fyrverandi og núverandi stjórna. Það er auðvitað, að þessum manni er greidd dálítil þóknun fyrir sitt starf, enda er það vel metið af goodtemplurum og hófsemdarmönnum, en miður af drykkjumönnum, en hv.þm. talaði ekki af þeirra hálfu hjer, og fer jeg því ekki út í það. Jeg get bætt því við, að þessu verður haldið áfram, ef ekki verða bráðlega stjórnarskifti, en þegar komið er yfir það versta, verður fyrirhöfnin og kostnaðurinn miklu minni. Áhrifin af þessu eru nú þegar farin að sýna sig, eins og áður hefir verið lýst. Að því er snertir orðalag skýrslunnar, sem hv.þm. þótti eitthvað óviðfeldið, skal jeg benda á það, að ef til dæmis hv.þm. Barð. gerði skýrslu fyrir stjórnina, sem vel gæti komið fyrir sakir þeirrar miklu vináttu, sem þar er á milli, þá mundi hann auðvitað verða látinn ráða orðalagi þeirrar skýrslu án íhlutunar stjórnarinnar. Um síra Björn er það að segja, að hans fortíð gefur honum rjett til að haga ávörpum sínum þannig til vissra manna, og sama regla ætti auðvitað að gilda um háttv.þm. Barð., sakir þeirrar sjerstöku varfærni og þess rjettlætis, sem lýsir sjer í öllu því, er hann tekur sjer fyrir hendur.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg ætlaði ekki að taka til máls að þessu sinni, en nú hafa tveir hv.þm. gefið mjer tilefni til að standa upp. Nóttin er nú liðin og kominn bjartur dagur. Íhaldið hefir nú teflt fram flestum sínum mönnum, alt frá kóngi niður í peð, og mun nú mátleikurinn nærri. Jeg vil byrja með því að segja hv.þm. Borgf. það, að eitt af því, sem jeg get sagt ekki óvinsamlegt um fyrverandi stjórn, er það, að hún ljet stofna til atvinnubóta síðastliðinn vetur og hún virtist hafa góðan vilja á að láta verða meira úr þeim en raun varð á. En vegna þess, að þar gripu inn svipuð öfl og virtust koma fram hjá hv.þm., þá urðu atvinnubæturnar alt of litlar og framhald þeirra fórst fyrir. Það er ekki nema eðlilegt í bæ, sem telur tæpar 23 þús. íbúa, að þröngt verði í búi hjá mörgum á atvinnuleysistímum. Jafnvel bæjarstjórn Reykjavíkur, þ. e. a. s. meiri hl. hennar, sem eru íhaldsmenn og ekki þykja hafa neitt sjerlega næman skilning í þessum efnum, hefir þó talið óhjákvæmilegt að stofna til þessara atvinnubóta. Bæjarstjórnin og ríkisstjórnin ljetu því stofna til vinnu síðastl. vetur, og var unnið fyrir um 20–30 þús. kr. af ríkissjóðsfje. Til þeirrar vinnu komust 67 menn, og jeg hefi komist að þeirri niðurstöðu, að fyrir vinnu þessara manna fjekst svo mikið, að ekki var um neitt verulegt tap að ræða reikningslega sjeð, því grjótmulningur seldist hart nær fyrir kostnaði. En þessar atvinnubætur voru framkvæmdar beinlínis fyrir kröfu verkamanna hjer í bænum. Nú í vetur var farið fram á atvinnubætur, og var þörfin tvímælalaus. Bæjarstjórnin daufheyrðist við þessum málaleitunum, hvort sem nú því hefir valdið, að hún hafi ekki talið þörf á atvinnubótum, eða hitt, að fje hafi ekki verið fyrir hendi, skal ekki fullyrt. En jeg hygg, að mest hafi ráðið venjulegt skeytingar- og skilningsleysi á þörfum verkamanna. Var þá leitað til hæstv. stj., og varð hún við þessum óskum. Var gert ráð fyrir að láta vinna fyrir 10 þús. kr. Vegamálastjóri, sem hefir umsjón vinnunnar með höndum, lætur þessa menn vinna hvað sem fyrir kemur, moka snjó af vegum o. s. frv. Jeg skýrði hæstv. stjórn frá því, þegar hún bað mig að tilnefna menn í vinnuna, að jeg væri þess mjög ófús að ráða einn útnefningu manna í þessa vinnu. Það er mjög vandasamt og jafnframt óvinsælt verk að dæma um það, hverjir hafi mesta þörf fyrir þessa atvinnuhjálp. Var þá það ráð tekið, að valdir voru tveir kunnir menn til að annast þessa útnefningu ásamt mjer, svo að jeg er ekki einn um þetta. Jeg býst nú líka við því, að ríkissjóður fái eins mikið fyrir þessa vinnu eins og hann hefir lagt fram til hennar. Að þetta sje pólitískt, get jeg ekki sjeð, enda er það svo um þá 30 menn, sem komist hafa að vinnunni, að þeir eru úr öllum stjórnmálaflokkum. Það er nú orðið svo hjer á hverjum einasta vetri, að tugir og hundruð manna hafa brýnustu þörf fyrir þessa hjálp. Þörfin er orðin svo mikil, að móti þeim kröfum verður ekki gengið að bæta úr brýnustu neyð, til þess að forða þessum mönnum frá að lenda á fátækrasjóðnum, og jafnframt bænum frá auknum sveitarþyngslum. Og eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið frá fátækrafulltrúunum, mun ástandið aldrei hafa verið verra en einmitt nú í vetur hvað styrkbeiðnir snertir. Enda er það svo, að af öllum heim hv.þm., sem nú hafa gengið til eldhúsverka, hefir enginn annar en hv.þm. Borgf. (PO) haft lund til að gagnrýna þetta. Þá var hv.þm. Barð. að draga hjer inn í umr. hið sorglega slys, sem orðið hefir, og áleit, að hví fje, sem stjórnin hefir varið til atvinnubóta, hefði verið betur varið til styrktar ekkjum þeim, sem mistu menn sína í sjóinn. Út af þessu vil jeg segja það, að hæstv. stjórn hefir nú þegar sýnt lit á að hjálpa einnig hjer, en það hefir engin stjórn gert áður í slíkum kringumstæðum. Bæjarbúar munu einnig sýna það, að ekki þarf að leita bæjarþjóðs nú fyrst um sinn til hjálpar þessu fólki, sem betur fer. Jeg verð að segja það hjer til hróss fyrverandi stjórnum, að þær hafa stofnað til atvinnubóta, þegar nauðsyn hefir krafið eins og nú, til dæmis stjórn hv.þm. Dal. (SE) 1918.  Sjá um, að þegnarnir deyi ekki úr skorti.

Það er ekki sjeð þannig fyrir þegnunum úti um sveitirnar

. Það hefir komið fyrir með ýmsum hjálparráðstöfunum. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Jeg hefði alls ekki tekið til máls hjer, ef ekki hefði verið gefið sjerstakt tilefni til þess með því að minnast á þetta mál, sem snertir sjerstaklega verkamenn þessa bæjar og jeg hefi haft nokkur afskifti af.

Sigurður Eggerz Aðeins fá orð. Jeg ætla ekki í þetta tveggja stjórna eldhús og iðrast ekki eftir, þó jeg hafi ekki farið í það. Jeg hefi hlýtt með athygli á umr. hinna stærri flokka. Jeg hefi sjeð, hvernig þeir hafa dregið syndir hver annars fram; hvernig þeir hafa stækkað þær. Jeg hefi aldrei á þingi orðið var við eins mikla úlfúð í ræðum manna. Mjer hefir aldrei sýnst hefnigirnin gægjast eins berlega fram. Og mjer virðist hætta felast í henni. Ef hefnigirnin vex hröðum fetum í hinum stærri flokkum, þá virðist mjer hjer vera nokkur hætta fyrir framtíð þjóðarinnar. Svo gæti farið, að við hver stjórnarskifti yrði sú hugsun mest ríkjandi að ná sjer niðri á andstæðingunum. En þá mundi heildin gleymast. Og þá mundi sú vernd, sem einstaklingarnir eiga í lögum, smáminka. En þessi vernd er einn af hyrningarsteinunum undir þjóðfjelaginu. Alt þetta virðist mjer bending um þá miklu nauðsyn, sem er á því, að frjálslynda stefnan nái hjer meiri tökum, bæði á Alþingi og hjá þjóðinni. Flokkseinstrengingsskapur hefir orðið hemill á þessa stefnu, sem í eðli sínu á djúp ítök í hugum þjóðarinnar. Ef frjálslyndir menn væru sameinaðir hjer á Alþingi í einum flokki, þannig að skyld öfl þyrftu ekki að vinna hvort gegn öðru, heldur ynnu saman, þá mundu hv.þm. ekki þurfa að hlýða á ýmsar ræður, sem hjer hafa verið haldnar. Dagurinn í gær, dagurinn í dag –eldhúsdagarnir, með öllum ósköpunum, hafa sýnt mjer ljóslega, hve nauðsynlegt er að sameina öll hin frjálslyndu öfl utan þings og innan. Þetta er þá mín eldhúsræða - hún logar ekki af þeim eldibröndum, sem varpað hefir verið á glóðina, en hún er full af alvöru.

Haraldur Guðmundsson Jeg skal nú ekki auka eldana. En hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) gaf mjer tilefni til athugasemda. Hann gat þess nú, að hann hefði skrifað öllum nýjum kjörstjórnum brjef og leiðbeiningar um kosninguna. Nú hefðu menn getað haldið, að það hefði mátt treysta þessum ágætu kjósendum í Norður-Ísafjarðarsýslu til þess að velja ekki aðra í kjörstjórnir en þá, sem bæru skyn á landslögin, og að þessi brjef hv.þm. því hefðu átt að vera óþörf. Enda virðist engin ástæða fyrir hann til að miklast af árangri þeirra. Þá bar hv.þm. fram nokkuð nýstárlega kenningu hjer. Hann hjelt því fram, að það hefði verið svo fjarri því, að Bolvíkingar hefðu talið rannsóknina nægilega, að þeir hefðu viljað fá meiri rannsókn. Þessi rannsóknarþorsti lýsir sjer á nokkuð einkennilegan hátt, þegar þeir hafa í hótunum við rannsóknardómara um að flytja hann burtu nauðugan. Sje það satt, að þeir hafi ennfremur gefið í skyn, að þeir mundu ekki hafa harmað það, þótt rannsóknardómarinn hefði fallið niður á milli skipsins og brimbrjótsins fræga, verð jeg að segja, að rannsóknarþorstinn kemur mjer undarlega og óhuggulega fyrir sjónir. Þá er skýrslan undir eiðstilboð, sem hann í fyrri ræðu sinni kvaðst hafa tekið af einum manna þeirra, sem neituðu að aðstoða rannsóknardómarann við handtöku hreppstjórans. Þótti mjer hann hafa misskilið stöðu sína, er hann „heimtaði“ menn á sinn fund og krafðist skýrslna af þeim undir eiðstilboð. Hann hefir nú dregið úr þessum ummælum með orðalaginu á seinni ræðu sinni. Nú sagðist hann bara hafa „náð“ í einn manninn. En talsverður munur er á því og hinu, að hann hafi „heimtað“ hann á sinn fund, eins og hv.þm. sagði í ræðu sinni. Annars sje jeg ekki, að þetta sje neitt innlegg í málinu. Mjer er ekki kunnugt um, að þessi eiðfesta skýrsla, sem hv.þm.N.-Ísf. tók sjer dómaramyndugleik til að afla, hafi upplýst nokkurn hlut í Hnífsdalsmálinu, sem háttv.þm. þykist hafa svo brennandi áhuga á að upplýsa. Þetta var máske meinlaust hjá hv.þm., en alveg gagnslaust var það áreiðanlega fyrir rannsókn málsins, nema ef það hefir getað orðið einhverjum til ánægju og athlægis. Þegar talað er um kosninguna 1924 og lögbrot þau, er hjer á Alþingi voru framin í sambandi við hana, er aðstaða hv.þm.N.-Ísf. svipuð og Adams forðum í Paradís. Hann át af eplinu. Því að þótt það væri rjett, að einhver annar hefði rifið upp atkvæðaumslögin, þá er hv.þm. honum algerlega meðsekur í því, og hann skýrði þingheimi frá því, hvern kjósandinn kaus; það sanna þingtíðindin. Sá eini, sem andmælti þessu atferli í kjördeildinni, var núv. hv. 2. þm. Árn. (MT). Jeg geri enda ráð fyrir, að hv.þm.N.-Ísf. hefði varla hlýðnast því að vera frsm. og segja frá þessu, ef honum hefði ekki fundist það gott og blessað. Hv. þm. ber ekki heldur á móti því, að það hafi verið brot á þeirri leynd, er vera á yfir atkvæðum manna, að kjördeildin opnaði þetta umslag í heimildarleysi og skýrði frá innihaldi þess. Hv. þm. afsakar sig með því einu, að hann. eigi ekki höfuðsök á þessu. Það er ósannað. Jeg tel hann eiga fullkomlega stærstan hluta af sektinni. Og þetta er alveg óafsakanlegt brot. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði verið að sverja fyrir afskifti af þessari reitakonu og þvottakonu, sem hann talaði um. Jeg er nú miklu kvenhollari en svo, að mjer detti í hug að sverja fyrir kunningskap við konur. En þessari sögu hlýt jeg þó algerlega að neita. Jeg held, að jeg hafi áðan skýrt á skynsamlegan hátt uppruna þessarar sögu, ef hún er þá ekki orðin til aðeins í heilabúi hv.þm.N.-Ísf. Hv. þm. kvað mig hafa talað af vanþekkingu um rannsókn bæjarfógeta á atkvæðaseðli konunnar, sem sótt var inn í Djúp og ljet bæjarfógeta opna atkvæðaumslag sitt. Þetta er alrangt. Jeg ásakaði bæjarfógeta ekkert nje fann að gerðum hans, skýrði aðeins frá því, að ekki væri sannað, að rithönd konunnar hefði verið á seðlinum. Jeg var einn af þeim, sem fóru þess á leit við bæjarfógeta, að hann fengi leyfi konunnar til að skoða seðilinn, svo að hann gæti legið fyrir sem gagn í málinu, ef hann þætti grunsamlegur. Jeg sagði einungis, að ekki lægi fyrir neitt sýnishorn af rithönd konunnar, og er því ekki fullsannað, að hjer sje um sama seðil að ræða. - Mitt nafn var að vísu á seðlinum, og því datt mjer fyrst í stað ekki í hug, að hjer væri neitt athugavert. En það, sem síðan hefir uppvíst orðið, sýnir, að vel geta hafa verið þarna brögð í tafli. Hv. þm. sagðist ekki vilja ota kjósendum sínum út í nýjar kosningar, því að hann geti ekki búist við að verða einn í kjöri. En háttv.þm. fór sjálfur mjög lofsamlegum orðum um hreysti og skapfestu sýslubúa og drap á Skúlamálið í því sambandi, - sagði, að þarna væru karlar, sem ekki ljetu kúga sig. Þá finst mjer hann varla hafa ástæðu til að vorkenna þeim að fara á kjörfund, þótt að vetrarlagi sje. Og varla telja þeir það eftir sjer sjálfir, ef marka má talið um hinn mikla ástarþokka, er þeir eiga að hafa á þingmanni sínum. Jeg sje ekki neitt á móti því, að kosning mætti fara fram aftur í kjördæminu. Ef illviðri væri á kjördag, þá mætti fresta henni.

Illviðrin standa oft meira en einn og meira en tvo og meira en tíu daga fyrir vestan

. Nei, nú held jeg að hv.þm. ætli að fara að kríta nokkuð liðugt. Hv. þm. spurði, hvers vegna kosningin hefði ekki verið kærð. Um það hefir verið rætt áður, og sýnist óþarft að fara frekar út í það. Þó sagði hv.þm. það nú til viðbótar, að hæstv.dómsmrh. hefði sagt vestra, að ekki væri hægt að ógilda kosninguna nema hún væri kærð, En enginn hefði fengist til að kæra. Þetta eru algerð ósannindi. Jeg átti einmitt tal um það við hinn frambjóðandann úr kjördæminu, hvort ekki mundi rjett að kæra kosninguna, og kom okkur ásamt um, að rjett mundi að gera það ekki. Vitanlega var auðvelt að fá tugi eða hundruð kjósenda til að skrifa, undin kæru. - Jeg skal nú endurtaka rökin, sem lágu til þess, að við kærðum ekki. Formgallar voru að vísu margir á kosningunni, en þó var ekki líklegt, að hún yrði ónýtt fyrir þær sakir, vegna atkvæðamunarins. Hinsvegar var Hnífsdalsmálið komið í hendur hins opinbera. Mátti því ætla, að Alþingi væri það mál eins kunnugt og kjósendum vestra. Og auðvitað var Alþingi skylt að taka það mál til athugunar í sambandi við kosninguna, áður en hún væri tekin gild. Jeg hefi áður sýnt ljóslega fram á, að slíkir glæpir eiga að ónýta kosninguna, og fer ekki út í það að sinni. Háttv. þm. bar á móti því, að ekki hefðu verið nema 22 þm., sem vildu hleypa honum inn. Vildi bersýnilega ásælast þá, sem ekki greiddu atkv. Í því efni get jeg vísað til ræðu þeirrar, sem hv. 1. þm. Árn. (JörB) hjelt um afstöðu sína og þeirra annara, er hjá sátu. Ef hv.þm.N.-Ísf. hefir skilið hann svo, að hann vildi leggja blessun sína yfir kosningu hans, þá er skilningi hans annan veg farið en mínum og flestra annara hv.þdm., þori jeg að fullyrða. Jeg get ekki annað en glaðst yfir því, hve kennarahæfileikar mínir sýnast vera betri miklu en hv.þm.N.-Ísf. A. m. k. ætla þeir að bera betri ávöxt en kenslutilraunir hans á kjörstjórnunum. - Jeg kendi honum áðan nokkurn kafla úr kosningalögunum og stjórnarskránni, og hefir hann mentast svo við það, að hann breytti „tilboði“ sínu til hæstv.dómsmrh. strax í miklu sæmilegri átt. Mjer þætti ekki eiga illa við að víkja að hæstv. stjórn ofurlitlu eldhússpjalli. Jeg vil aðeins segja, að því fer mjög fjarri, að öll verk hennar lofi hana mikið. En fyrv. stjórn gerir þessa góða. Alt er „relativt“ í þessum heimi, líka hæstv. stjórn. Gleggsta dæmið til samanburðar er afskifti beggja af Hnífsdalsmálinu. Þar sjest munurinn. Jeg nota þetta tækifæri til að þakka hæstv. stjórn röggsemina í því máli, - þakka henni, að hún fetar ekki í fótspor fyrirrennara síns.

Sigurjón Á. Ólafsson Það er áður sannað og sýnt, að atvinnubótastyrkur hæstv. stjórnar var ekki pólitískur bitlingur. Bæjarstjórn hefir að vísu ekki lagt fram fje á móti. En það stafar ekki af því, að þörfina, vanti. Það stafar af íhaldsþröngsýninni í bæjarstjórn. Jeg hefi það frá fátækrafulltrúunum, að meiri fátækrastyrkur hafi verið veittur nú en í fyrra, þegar atvinnubæturnar voru. Sparnaðurinn af því að leggja ekki út í atvinnubæturnar kemur þannig aftur fram í auknum styrk til fátækraframfæris. M. ö. o.: það er enginn sparnaður að láta ekki vinna. - Jeg skal og benda á það, að áður hefir landsstjórnin hafist handa um atvinnubætur án þess að bæjarstjórn kæmi þar nærri. Það var árið 1918.

Það var víst „Hafnarfjarðarvegurinn“, sællar minningar

. Að lokum vil jeg segja það, að það er dálítið broslegt að vera að gera að umtalsefni 10 þús. kr. styrk, sem e. t. v. verður ekki notaður að fullu, til bláfátækra verkamanna, til að seðja hungur kvenna þeirra og barna. Jeg segi, að það sje ósæmilegt af stuðningsmönnum þeirrar stjórnar, sem ljet tugi þúsunda renna til einstakra manna, hreina og beina bitlinga, og það stundum fyrir lítil störf, að vera að gera umtal út af öðru eins og þessu og hefja árás á landsstjórnina fyrir það. Jeg skoða það í raun og veru árás á verkamennina sjálfa, og því aðeins hefi jeg blandað mjer í þessar umræður.

Hákon Kristófersson Jeg mótmæli algerlega þeim orðum hæstv.dómsmrh., að jeg sje honum sammála um Thorcilliisjóðinn. En jeg er honum sammála um það, að ekki beri að raska vilja gefendanna að slíkum sjóðum. Jeg lagði áherslu á þetta sakir þess, að nokkur uggur var í mjer um það, að farið yrði að hrófla við gjafabrjefi Herdísar Benedictsen. En nú sje jeg greinilega, að hæstv.dómsmrh. lætur sjer ekki til hugar koma slíka ósvinnu. Svar hæstv. ráðh. við hinni meinlausu fyrirspurn minni um heiðursmanninn Björn Þorláksson og laun hans var hvorki hrátt nje soðið. Það er ekkert svar að segja, að hann hafi hálf laun á móts við suma starfsmenn í áfengisversluninni. En það er vitað, að gamli maðurinn hefir 400 kr. á mánuði, og er því hálfdrættingur við hina ógurlegu menn á varðskipunum, skipstjórana. Og jeg held, að engum detti í hug, að hann geri fjórðung af því gagni, sem þeir gera, hvað þá helming. - Hæstv. ráðh. gerði gys að upplestri mínum úr „skýrslu“ þessa dánumanns. En jeg bar þetta aðeins fram máli mínu til sönnunar. En af orðbragðinu sýndist hæstv. ráðh. vera sjerlega hrifinn, enda er það svo líkt hans eigin tali, að vart má greina á milli. Það eru t. d. ekki margir dagar síðan hæstv. ráðh. var að minna einn hv.þm. á, að nú væri hann orðinn gamall og væri eins gott að fara að búa sig undir dauðann. Vona jeg, að hæstv. ráðh. taki mjer ekki illa upp, þótt jeg hafi viljað leiðrjetta sum af ranghermum hins virðulega vinar míns.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það er eingöngu vegna langrar og einlægrar vináttu við hv.þm. Barð., að jeg stend nú upp. Það er mjer til innilegrar hrygðar og sárrar sorgar, ef þau orð, sem jeg mælti til hans með djúpri samúð, hafa haft slæm áhrif á hans frábæru stillingu. Jeg finn til mikillar sorgar yfir því, að hann er mjer nú ekki sammála um Thorcilliisjóðinn. Mjer kann þó síðar að verða þörf á slíkum liðsmanni í því máli. Um vínið og skýrslu Björns Þorlákssonar getum við hugsað í rúminu, því að vær svefn mun brátt yfir falla þingheim, þar sem klukkan er nú átta að morgni. En jeg gladdist yfir upplýsingum hans, bæði að efni og formi, og vona, að jeg eigi eftir að sjá hv.þm. Barð. sannfærast meira og meira um nytsemina af skýrslum hans. Jeg bið nú minn ágæta vin að taka mjer ekki illa upp þessi orð, sem sprottin eru af velvild og aðdáun á hæfileikum hans og persónu.

Hákon Kristófersson Það henti aftur minn góða vin, dómsmrh., að fara nýja hringferð kringum málefnið. Jeg sagði áðan, að jeg væri í raun rjettri sammála stefnu hans um Thorcilliisjóðinn, en jeg kannast alls ekki við, að hv. 1. þm. Skagf. hafi hróflað þar nokkuð við vilja gefandans. En ef hæstv.dómsmrh. vill maður heita, verður hann að hafa sömu aðferð gagnvart Herdísarsjóðnum og hann heldur nú fram, að rjett hefði verið að beita gagnvart Thorcillisjóðnum.

Hákon Kristófersson Jeg flyt tvær brtt. á þskj. 323. Hin fyrri er við 3. gr. og fer í þá átt, sem jeg mintist á við 2. umr., að mjer þætti vanta í frv. Hún er svo ljós, að jeg þarf ekki að gera langa grein fyrir henni, enda held jeg, að menn hafi skilið við 2. umr., hvað fyrir mjer vakir. Með samþykt tillögunnar vil jeg koma í veg fyrir, að þeir erfiðleikar verði á kynbótastarfseminni, sem jeg þá nefndi. Jeg vænti, að hv. deild sjái, að það er síður en svo, að brtt. mín valdi nokkrum óþægindum á framkvæmd þessa máls, heldur er hún áreiðanlega til bóta. Síðari brtt. er við 7. gr., þess efnis, að hækka það framlag, sem gert er ráð fyrir í frv., úr 8 kr. upp í 10 kr. Jeg lít svo á, að þetta mál sje þess eðlis, að það komi frekar við einstaklingum en hreppsfjelögum, þótt segja megi, að afurðirnar heyri hreppsfjelögunum til. En þetta ætti að vera sveitarsjóðum óviðkomandi, enda munu það vera einstakir menn innan bygðarlaganna, sem njóta hagnaðarins, - og hví skyldu þeir þá ekki bera hinar fjárhagslegu byrðar? Það er síður en svo, að ekki sje í hóf stilt, þó að upphæðin sje hækkuð upp í 10 krónur. Þó að jeg telji þessa tillögu vera til bóta, mun jeg samt ekki leggja eins mikla áherslu á hana og fyrri tillögu mína. Fyrri tillagan á að tryggja það, að menn geti ekki gert neitt, sem sje kynbótastarfseminni beint til tjóns, en það tel jeg vera hægt að gera með frv. eins og það liggur nú fyrir. Verði frv. samþykt eins og það liggur nú fyrir, tel jeg það einskis virði. Aftur á móti ef brtt. mín á þskj. 323 verður samþ., tel jeg frv. nokkurs virði.

Halldór Stefánsson Jeg bar fram dagskrá við 2. umr. þessa máls, sem jeg tók aftur samkvæmt tilmælum hæstv.atvmrh., til þess að menn ættu frekar kost á að átta sig á málinu til 3. umr. Jeg sýndi fram á, að ólíku er saman að jafna, þar sem eru kynbætur hrossa og nauta, að því leyti að erfiðara er að framkvæma kynbætur nauta með sama skipulagi. Í öðru lagi benti jeg á, að kostnaðurinn væri mikill og miklu meiri en svo, að sú upphæð, sem tiltekin er í frv., muni hrökkva. Hv. þm. Barð. (HK) hefir nú borið fram tillögu um að hækka þessa upphæð, en ekki nærri nógu mikið. Í þriðja lagi benti jeg á, í hverju kostnaðurinn væri aðallega fólginn: Annaðhvort þyrftu menn að koma sjer upp mörgum og rambygðum girðingum, eða að öðrum kosti að ala nautin í húsum á sumrin. Jeg gat þess einnig, að af samþ. frv. gæti leitt beint tjón, þar sem menn vegna kostnaðarins yrðu að hafa nautin sem fæst, en það gæti aftur orðið orsök að því, að bændur mistu þann tíma á kúm sínum, sem væri þeim hentugastur. Mjer virðist árangur kynbótanna í nautgriparæktarfjelögunum hafa verið æðiseinvirkur. Jeg man, að fyrir að minsta kosti 10 árum var sagt á bændanámsskeiði í fyrirlestri um þetta efni, að meðalnytin í nautgripakynbótafjelögunum væri 2200 lítrar, en nú er mjer sagt, að hún sje 2230 lítrar. Þetta er lítill árangur, svo lítill, að ekki er vert að vera að stofna til mikils óhagræðis vegna hans. En í lögum er nú þegar heimild fyrir menn til að stofna af frjálsum vilja til kynbótastarfsemi. Hún hefir eitthvað verið notuð, og þar sem til eru heimildarlög, sem menn geta notað, ætti engin þörf að vera á því að lögskylda þetta nú þegar, fyrirvaralaust. Það er í alla staði eðlilegra, að bændum sje gefið tækifæri að athuga það fyrirkomulag, sem hjer er stungið upp á. Jeg leyfi mjer því enn á ný að afhenda hæstv. forseta svo hljóðandi rökstudda dagskrá: „Þar sem framkvæmd nautgripakynbóta eftir ákvæðum þessa frv. er sýnilega ýmsum annmörkum og erfiðleikum háð og bændur landsins hafa ekki átt kost á að láta uppi álit sitt um efni frv., þá þykir deildinni ekki rjett, að frv. verði afgreitt á þessu þingi, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá“.

Frsm. (Lárus Helgason) Jeg ætla að segja fáein orð fyrir hönd landbn. um brtt.hv.þm. Barð. (HK) á þskj. 323. Nefndin hefir tekið hana til athugunar, en ekki getað fallist á, að hún sje til bóta. Eins og jeg tók fram við 2. umr., er ekki hægt að sjá annað en að fulltrygt sje það, sem í frv. stendur um það, sem tillagan á við. Nefndin getur ekki betur sjeð en að ef brtt. væri samþ., yrði það jafnvel frekar til þess að kreppa að þessu máli en greiða fyrir því. Þó að einhverjir kynnu að komast undan því að nota kynbótanautin, yrðu þeir aldrei margir. Kostnaðurinn virðist nefndinni vera nógur 8 krónur á hverja kú. Ef það nægir ekki, á sveitarsjóður að taka við. En það atriði gerir nefndin ekki að neinu kappsmáli. Um dagskrá hv. 1. þm.N.-M. (HStef) skal jeg geta þess, að eins og jeg ljet í ljós við 2. umr., hefir nefndin ekki getað fallist á hana. Hún væntir þess, að frv. nái fram að ganga eins og það liggur nú fyrir. Hv. 1. þm.N.-M. virðist gera alt of mikið úr kostnaðinum við girðingar o. s. frv. En vitaskuld getur þetta mál ekki náð fram að ganga, nema eitthvað sje lagt í sölurnar. Hjer er til mikils að vinna, svo að ekki dugir að horfa í smákostnað. Enda ætti hann innan fárra ára að borga sig, sem sagt væntir nefndin þess, að hv. deild samþ. frv. óbreytt.

Hákon Kristófersson Jeg mun ekki gera þetta deiluatriði að kappsmáli frá minni hálfu. Jeg get ekki gert að því, þótt hv. landbn. líti öðrum augum á það en jeg. Hún um sína skoðun. En jeg vil aðeins leyfa mjer að skjóta því undir dóm háttv. þingdeildarmanna, sem sennilega lesa frv. - en það verð jeg að freistast til að halda, að háttv. landbn. hafi ekki gert -, hvort nokkur þau ákvæði felist í frv., sem jeg legg til í brtt. á þskj. 323, að bætt sje inn í það og jeg verð að álíta ómissandi tryggingarráðstafanir. Í 5. gr. frv. vísar háttv.frsm. (LH). En þar er ekkert bann við því að nota þá undaneldisgripi, sem manni sýnist, svo fremi þeir ekki geri öðrum skaða. Pjetur eða Páll má hafa til notkunar hvaða óskapnað, sem hægt er að fá í nautslíki; ef hann álítur það nóg, þá hann um það. Í 3. gr. frv. segir, að kynbótanefnd skuli tilkynna hreppsbúum ráðstafanir sínar. En ekki er bannað hverjum, sem vill fara utan hjá, að hafa þær ráðstafanir að engu. Jeg hefi gert mitt til að ráða bót á þessu. Það er opinn vegur að heimila nautahald, einungis ef kynbótanefnd samþykkir. Háttv. landbn. hyggur sig hafa sett sig inn í málið, en leggur þó til að samþykkja einskisverða löggjöf um það. En einskisvert kalla jeg þetta frv., ef það á fram að ganga án einhverra líkra ákvæða og brtt. mínar fela í sjer.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer þykir leitt, að háttv. 1. þm.N.-M. (HStef) hefir við nánari athugun komist að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að halda fast við dagskrártill. sína. Því miður heyrði jeg ekki, hvað hann færði því til stuðnings. En jeg vil minna á út af þeirri atkvgr., er nú fer í hönd um það, hvort vísa skuli frá þessu máli eða ekki, að það er þegar vel undirbúið og kemur frá rjettum aðilja, sem er Búnaðarfjelag Íslands. Og það ætti ekki síst að hvetja til löggjafar sem þessarar, að hliðstæð lög um kynbætur hrossa hafa verið sett fyrir skömmu og borið mikinn og góðan árangur um land alt. Háttv. þm. (HStef) sagði seinunnar kynbætur á nautgripum og nefndi til dæmi. En reynsla annara þjóða í þessu efni er sú, að þær sjeu öruggar, ef rjett er að farið. Og nythæð og afurðamagn má hækka um 25–50%. Í fótspor þeirra eigum við að feta með aðstoð þess opinbera. Með þeim leiðbeiningum, sem til þarf, fáum við þessu framgengt. Að við höfum ekki náð eins langt og aðrar þjóðir, er meðal annars því að kenna, að ekki hefir. verið að því unnið með eins myndarlegum ráðstöfunum. Háttv. þm. (HStef) hjelt því fram, að það væri heldur snemt ennþá að setja þessi lög, en var ekki frá því, að seinna gæti það komið til mála. Jeg skal ekki um það deila. Jeg hefi með mjer þá, er að þessum málum hafa starfað og mesta þekkingu hafa á þessu sviði. Um brtt. á þskj. 323 get jeg sagt það, að hún spillir ekki til, og hefi jeg ekkert við að athuga, að hún verði samþykt.

Halldór Stefánsson Háttv. frsm. (LH) og hæstv.atvmrh. (TrÞ) geta ekki fallist á rjettmæti dagskrártill. minnar og þykir til svo mikils að vinna, eins og háttv.frsm. orðaði það, að ekki megi fresta þessari löggjöf. Og á líkan hátt fjellu orð hæstv.atvmrh. Jeg hefi vikið að því áður, hver árangur hefir orðið af þessari starfsemi hjá nautgriparæktarfjelögunum. Og þótt jeg neiti því ekki, að hann kunni einhver að vera, þá er hann afarlítill á svo löngum tíma, sem um er að gera. Hitt er jafnvíst, að bændur margir hverjir vinna að þessum árangri hver fyrir sig og komast lengra en þessi fjelagsskapur. Þetta, um lítinn árangur kynbótastarfseminnar, stafar af þeim örðugleikum, sem eru á því að halda uppi og starfrækja slíkan fjelagsskap hjer í strjálbýlinu. Jeg hefi ekkert sagt um það, að jeg kynni ekki að fallast á slík lög sem þessi síðar meir, er jeg teldi þau nægilega og rjettilega undirbúin. Hæstv. atvmrh. heldur því fram, að málið sje komið frá rjettum aðiljum, með því að frv. er samið af 2 ráðunautum Búnaðarfjelags Íslands. Jeg get ekki talið, að svo sje. Þeir rjettu aðiljar þessa máls eru bændur landsins. Jeg álít, að áður en til samþyktar slíkrar löggjafar komi, þurfi að fá álit þeirra á því fyrirkomulagi, sem á að lögleiða. Jeg get vel trúað, að vel sje um hnútana búið á grundvelli frv. En það er þetta, sem fyrir mjer vakir, að jeg sje ekkert, sem rekur á eftir að samþykkja þetta frv. nú, áður en bændur hafa átt kost á að kynna sjer grundvöll þess og láta uppi sitt álit og sínar óskir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Háttv. 1. þm.N.-M. (HStef) ætti að koma í fjósið á Hvanneyri og sjá hið skínandi fallega kúakyn, sem þar er upp komið á tiltölulega mjög skömmum tíma fyrir skynsamlegar kynbætur. Eða þá nautgripastofn Blikastaðabóndans, sem er á sama hátt til kominn og ber langt af því, sem íslenskir bændur eiga að venjast. Á þessum tveim stöðum er árangurinn af kynbótum sýnilegur, og hann er: hækkuð ársnyt kúnna um mörg hundruð lítra. Þetta getur og tekist annarsstaðar. Það er staðreynd, að hægt er að hækka meðalkýrnytina, og má öllum vera ljóst, hvílíkur hagur bændum gæti orðið að því. Það er meiningin með þessu frv. að setja þá löggjöf, er setji skrið á kynbætur nautgripa og stuðli að því, að fljótum og góðum árangri verði náð.

Gunnar Sigurðsson Það mætti virðast sem þetta mál væri smámál. En svo er þó ekki. Þetta er stórmál, stærra en margan grunar. Þess vegna er það, að jeg - með allri virðingu fyrir bændum þessa lands - efast um, að þeir sjeu sá rjetti aðili um framkomu þess. Og það er af því, að mjer er kunnugt um, að margir bændur halda stór kúabú í sveitum og hafa þó til þessa ekkert hugsað um kynbætur á nautgripastofni sínum. Þannig er tómlæti bænda á þessu sviði. Jeg veit það, að kynbætur á kúm eru langmerkustu nauðsynjamál bændá og borga sig betur en kynbætur á nokkrum öðrum skepnum. Hæstv. atvmrh. (TrÞ) tilnefndi tvö kúabú, sem hafa bætt og umskapað kúakyn sitt. En jeg get nefnt þriðja dæmið. Það er af bændum í Þykkvabæ eystra. Þeir höfðu þá aðstöðu fyrir þjettbýlis sakir að geta á skömmum tíma og með hægu móti bætt kúakyn sitt að stórum mun. Enda eru kýr þeirra nú taldar með allra bestu kúm í Rangárvallasýslu. Það hafði þau áhrif, að þeir hafa nú mun betri aðstöðu með sölu á nautgripum en áður fyr; auk þess sem afurðir kúnna voru meiri en gerðist áður. Jeg vil undirstrika það, að það borgar sig áreiðanlega að hafa þessa kynbótastarfsemi í sem allra bestu lagi. Tel jeg hjer rjett af stað farið, þótt breyta megi til, eftir því sem reynslan kennir, að betur fari. Í fjeð, sem til þess fer, er ekki horfandi. Það kemur margfalt aftur.

Sveinn Ólafsson Jeg veit ekki til, að nokkursstaðar sje dregið í efa, að kynbætur nautgripa hafi þýðingu fyrir landbúnaðinn. Jeg veit, að það er alment viðurkent þar, sem jeg er kunnugur, og viðleitni í þá átt er almenn, jafnvel á þeim stöðum, þar sem enginn opinber fjelagsskapur hefir nokkru sinni verið starfandi í því skyni. Það er því ekki af því, að jeg hafi á móti slíkri starfsemi, að jeg greiði atkvæði með rökst. dagskrá háttv. 1. þm.N.-M. (HStef). Jeg vil láta bændur frjálsa í þessu efni. sumstaðar er svo ástatt, að þetta lögbundna fyrirkomulag mundi aðeins verða til trafala og erfiðisauka. Tel jeg varhugavert að lögleiða það skipulag, sem getur bakað mörgum einstaklingum óþægindi, en enga tryggingu gefur um betri árangur en fæst án opinberra ráðstafana. Að öðru leyti ætla jeg ekki að fara frekar út í efni þessa máls. Vildi jeg aðeins gera grein fyrir því, hvers vegna jeg greiði dagskrártill. atkvæði. Tel jeg frv. óþarft að svo komnu.

Ingólfur Bjarnarson Jeg stend upp vegna fyrri brtt. á þskj. 323. Að vísu getur leikið nokkur vafi á, hvort sú brtt. sje nauðsynleg. En þó verð jeg að telja vissara og skýrara, að sú breyting komist að, er þar er farið fram á, til þess að taka af öll tvímæli. En mjer líkar ekki orðalag brtt. Tvær litlar setningar eru þar óþarfar og frekar til lýta og til þess að gera rugling. Sú fyrri er orðin: „hvort heldur fyrir sjálfa sig eða aðra“. Þetta er óþarft, sömuleiðis niðurlag till.: „nema samþykki hennar komi til“. Jeg legg til, að hvorttveggja verði felt burt og brtt. hljóði svo: og er öllum óheimilt að nota önnur naut til undaneldis en þau, er til þess hafa verið valin af kynbótanefnd. Vonast jeg til, að háttv.flm.till. (HK) sjái, að þetta raskar ekki efni hennar, og geti því fallist á að breyta henni svo. Er hún á þennan hátt gleggri og nær til fulls því, sem til er ætlast. Leyfi jeg mjer að afhenda hæstv. forseta skriflega brtt. í þessa átt og óska eftir, að hún fái að koma til atkvæða.

Forseti (BSv): Fram er komin brtt. frá háttv.þm. S.-Þ. (IngB) við brtt. á þskj. 323. Er hún skrifleg; þarf því afbrigða frá þingsköpum, til þess að hún verði tekin til meðferðar.

Halldór Stefánsson Út af tali hæstv.atvmrh. (TrÞ) um árangur kynbóta á stórbúum þeim, er hann tilnefndi, vil jeg geta þess, að þar er ólíku saman að jafna við strjálbýlið í sveitunum. Stórbændur, sem hafa svo stór bú, að þeir geta haft sjerstakt naut handa kúm sínum, eiga ólíkt auðveldari aðstöðu en smábændur, sem eiga fáar kýr hver og búa dreifðir og afskektir. Í þjettbýlinu er það aftur á móti miklu auðveldara að koma við skipulagsbundnum kynbótum. Við þurfum aldrei að gera okkur vonir um eins mikinn árangur í strjálbýlinu úti um sveitir landsins. Þá er og fleira, sem stuðlar að því, hve nytháar kýr reynast á þessum stórbúum, svo sem t. d. haganlegt fóður, óvenjulega góð húsvist o. fl. Aðalágreiningurinn milli mín annarsvegar og hæstv.atvmrh. og háttv. landbn. hinsvegar er um það, hvort rjett sje að afgreiða þetta mál án þess að leita álits viðkomenda, þ. e. bænda, sem eiga að því að búa í framtíðinni.

Frsm. (Lárus Helgason) Hv. þm. Barð. (HK) endaði ræðu sína með því að segja, að þetta frv. yrði ónýt lög, ef brtt. sínar kæmust ekki að. Þykir mjer hann taka nokkuð mikið upp í sig þar. Hann getur auðvitað sagt, að sjer sýnist svo. En landbn. sýnist brtt. hans óþarfar. Þá vil jeg svara háttv. 1. þm.N.-M. (HStef) fáum orðum, þótt hæstv.atvmrh. (TrÞ) hafi tekið fram nokkurnveginn það, er jeg vildi sagt hafa. Hv. þm. (HStef) var að tala um árangur af kynbótum nautgripa samkvæmt heimildarlögunum gömlu, og kvaðst vita til þess, að hann væri næsta lítill. Um það má deila. Jeg get eins sagt, að hann sje mikill. Kynbótafjelag hefir starfað 15–20 ár í mínu kjördæmi, Mýrdal, og kunnugra manna dómur er sá, að kúakyn hafi mjög batnað á þeim slóðum þessi ár. En það er satt, að þessi heimildarlög eru helst til þung í vöfum og hafa ekki komið að fullum notum nema á fáum stöðum. Eins og hæstv.atvmrh. hefir þegar tekið fram, er ekki hægt að segja annað en það, að þetta mál er komið frá rjettum aðilja, Búnaðarfjelagi Íslands. Um hitt má lengi deila, hvenær það sje nægilega undirbúið. Ef bíða á þangað til allir bændur í landinu hafa verið spurðir álits, mundi það tefja framgang málsins meira en góðu hófi gegndi. Tel jeg það ekki rjetta leið. Það er vitanlegt, að við bændur erum alt of daufir til framkvæmda, sem við þó jafnvel vitum að eru nauðsynlegar og arðvænlegar. Jeg sje því ekkert á móti því, að við fáum dálítið aðhald, til þess að koma því í verk, sem horfir okkur til heilla. Þótt það kosti fje og fyrirhöfn, er ekki í það horfandi. Háttv. 1. þm. s.-M. (SvÓ) tók í sama streng og háttv. 1. þm.N.-M. (HStef). Hann vill láta bændur ráða sjálfa um framkvæmdir í þessu, hvern fyrir sig. Telur sig því fylgjandi hinni rökstuddu dagskrá og vill ekkert láta aðhafast í málinu. Það má benda á, að heimildarlögin hafa svo lítið verið notuð, að árangurinn er ekki að marka. Áhugi manna þarf að skerpast fyrir þessu nauðsynjamáli, og hann gerir það best með því, að bændur fái það aðhald, sem í þessu frv. felst, verði það að lögum. Um brtt.háttv.þm. S.-Þ. (IngB) er það að segja, að jeg get frekar fallist á hana en brtt.háttv.þm. Barð. (HK) eins og hún kemur fyrir. Jeg veit að vísu ekki, hvað landbn. í heild sinni hefði sagt, ef hún hefði um hana fjallað. En mín vegna má brtt. gjarnan ná fram að ganga, þó að jeg telji hana ekki nauðsynlega.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Það er fátt um þetta frv. að segja fram yfir það, sem stendur í nál. Hefi jeg þar litlu verulegu við að bæta. Brtt. þær, sem nefndin hefir gert á frv., lúta flestar að formi þess, aðeins að litlu leyti að efni þess og gera engar stórvægilegar breytingar á frv. Nefndin leggur það til, að nafni þessarar nefndar verði breytt, þannig að í staðinn fyrir „mentamálanefnd“ komi: mentamálaráð. Einnig að mönnum sje fjölgað í þessu ráði úr 3 í 5. Nefndin lítur svo á, að það starf, sem þessu ráði er ætlað, sje svo yfirgripsmikið, að ekki veiti af, að 5 menn fjalli um það. Ennfremur vill nefndin, að þessir menn fái ákveðna þóknun fyrir störf sín í ráðinu, og telur rjettara, að sú þóknun verð í ákveðin þegar í stað, svo að vísu sje að ganga, enda tæpast von, að rækt verði lögð við starfið, ef ólaunað er með öllu. Það fer auðvitað eftir áliti háttv. þingdeildar, hve há sú þóknun verður ákveðin. Hjer er aðeins nefnd lítil fjárhæð, sem ætti þó að gera það að verkum, að menn bindust starfinu fastar en ella. Þá er lítilfjörleg brtt. við d-lið 2. gr. Nefndinni þykir rjettara að láta söfnuðunum það frjálst, hvort þeir leita til þessa ráðs með útvegun á altaristöflum eða ekki, og vill hún ekki binda söfnuðunum þá skyldu á hönd, að hlíta dómi ráðsins í þeim efnum, hvernig sem verða kann. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, þar sem hjer er aðeins um smábreytingar að ræða, sem nær eingöngu lúta að formi frv.

Magnús Jónsson Jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara, sem á við frv. í heild. Í því felst nú það, að jeg hefi unnið með nefndinni og ekki sjeð ástæðu til að kljúfa hana nje leggjast þungt á móti frv., þó mjer hinsvegar virðist ekki stefnt til mikilla bóta í meðferð þeirra mála, sem frv. nær yfir. Þetta verk hvílir nú að mestu á landsstjórninni. 1. liðurinn er um úthlutun á þeim styrk, sem þingið veitir til skálda og listamanna. Um þessa úthlutun hafa nú margar leiðir verið prófaðar. Fyrst gerði sjálft Alþingi það, en slíkt þótti fljótt óviðkunnanlegt, þar sem ræða varð um verðleika styrkþeganna, og úrslitin þóttu líka oft nokkuð vafasöm. Þá var næst tekinn sá siður að láta stjórnina fara með þetta. Þá tók við nefnd, er starfaði nokkur ár. Og þótt jeg vilji nú naumast lasta hana, þar sem jeg var í henni sjálfur, þá verð jeg þó að segja, að henni þótti ekki takast betur en stjórninni, og þótti því rjettast, að landsstjórnin tæki við því starfi aftur. Stjórninni er nú einu sinni borgað fyrir að taka á móti skömmum fyrir opinberar framkvæmdir, og þá var rjett, að hún bætti þessu við sig líka. Samkv. þessu frv. á það nú að verða nefnd, kosin af Alþingi, og því pólitiskt lituð sennilega. Jeg geri því naumast ráð fyrir því, að nefnd þessari fari þetta betur úr hendi en stjórninni, sem getur kvatt færustu menn í hverri grein til ráðuneytis við sig, og þar með máske fengið hæfari starfskrafta heldur en þetta „ráð“ hefir yfir að ráða. - Annars tel jeg það enga hættu að fela slíkri nefnd eða ráði þetta, og legg því ekki neitt fast á móti því. Svipað er að segja um b-liðinn. Stjórnin hefir það starf nú með höndum, að kaupa listaverk handa landinu, og getur þar skipað á hverjum þeim, sem hún treystir best. Þá er c-liður, það að hafa yfirumsjón með listaverkasafni landsins og undirbúa byggingu listasafns í Reykjavík. Það kann nú að vera, að eitthvert lið geti orðið að þessu. En jeg held nú, að bygging listasafnshúss hjer í Reykjavík sje ekki svo ákaflega aðkallandi, að það geti ekki vel dregist eitthvað og verði að bíða eftir því, að ýmsar aðrar byggingar komist upp. Og jeg hygg, að þegar að því kemur, að slík bygging verður reist, þá væri nógur tími að ráða fram úr með umsjón þess. Þá er það d-liðurinn, að kaupa altaristöflur handa kirkjum. Þetta er nú, að því er jeg best veit, alveg frumlegt. Jeg veit ekki til, að löggjafarvaldið hafi neitt skift sjer af þessu hingað til. Nefndinni þótti nú of sterkt að orði komist, að skylda sóknarnefndir til þess að láta nefndina kaupa altaristöflur í kirkjurnar. Og ef einhver vildi gefa kirkju altaristöflu, þá hefði hann orðið að gefa peningana og láta nefndina ráða kaupunum. Nefndin vissi ekkert hliðstætt dæmi og þótti þetta of langt gengið. Það getur að vísu komið fyrir, að kirkjur sjeu óprýddar með illa gerðum altaristöflum, en það má þá líka gera með mörgu fleira, meðan engin umsjón er með því, hvernig þær eru gerðar að öðru leyti. En jeg veit nú ekki til, að þær altaristöflur, sem keyptar hafa verið, sjeu þær ómyndir, að þetta sje, sjerlega aðkallandi. Jeg hefi að vísu heyrt, að þetta eigi að vera til þess að útiloka erlendar altaristöflur, en halda því fje, sem til þeirra gengur, til íslenskra listamanna. En í frv. er engin trygging fyrir því, að keypt verði af íslenskum mönnum, svo sá tilgangur þarf ekki að nást. Getur verið, að þetta sje fram komið af því biskup hefir útvegað eitthvað af útlendum myndum, en jeg sje ekki, hvaða trygging er fyrir því, að ráð þetta sje altaf og verði svo miklu þjóðlegra en biskup. Og þegar ekki eru til nógu hugþekkar altaristöflur eftir íslenska menn, þá er hart að mega ekki kaupa útlendar. Altaristöflur eftir íslenska menn hafa, sannast að segja, lánast misjafnlega vel. Þeir hafa ekki náð þeim stíl eða blæ, sem gefendurnir vilja hafa. Eins og nefndin hefir gengið frá þessu, er þetta nú að vísu gagnslítið, en getur þó verið til bóta, að menn viti, að þeir geti snúið sjer til þessarar nefndar með kaup á altaristöflum. En það er svo smátt atriði, að varla er þess vert að ómaka löggjafann með því. E-liðurinn í frv. er langumfangsmesti og erfiðasti liðurinn. Nú er þessum styrk úthlutað af nefnd manna, sem stöðu sinnar vegna eiga að vera kunnugir. En það er engin trygging fyrir því, að þetta ráð verði það. Að vísu gæti það farið í smiðju til rektors mentaskólans eða prófessoranna við háskólann. En jeg sje ekki, að sú krókaleið sje betri, því þá eru ráðin komin í hendur sömu manna og nú hafa þau. Niðurlagsákvæði þessa liðs eru í sjálfu sjer þörf og sjálfsögð, að veita þessa styrki eftir því, sem þörf þjóðarinnar krefur um störf, og að litið sje eftir þeim, sem styrksins njóta. En þetta gæti sú nefnd eins vel gert, sem nú úthlutar þessum styrk, og með aðstoð sendiherrans. Hitt er ekki nema gott, að hæstv. ráðh. (JJ) sýnir, að hann hefir áhuga á þessum málum. Um f-liðinn nægir að geta þess, að þar sem líklegt er, að landsstjórnin eigi einatt frumkvæði að slíkum utanferðum, sem þar greinir, þá er hálfóviðkunnanlegt, að stjórnin verði að sækja til nefndarinnar um ókeypis far handa slíkum mönnum. Heppilegra, að hún hefði þessa úthlutun sjálf í hendi sinni. Um meðferð sjóða þeirra, sem um getur í g-lið, sýnist vera óþarfi að gera ráðstafanir, meðan þeir sjóðir eru ekki stofnaðir. Að vísu er eitt frv. um sjóðstofnun á ferðinni hjer í þinginu, en því mætti hæglega ráðstafa öðruvísi. Afstaða mín til þessa frv. er því sú, að það sje fremur gagnslítið, en tiltölulega meinlaust. Þetta er smámál, hálfgert hjegómamál. En jeg sje þó ekki ástæðu til að beita mjer mikið á móti því, að þetta verði gert.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Frv. þetta skýrir sig að miklu leyti sjálft, en þó vildi jeg fara nokkrum orðum um tilgang þess. Það er að vísu rjett hjá háttv. 1. þm. Reykv. (MJ), að þetta er ekkert stórmál. En það er þó fyllilega þess vert að samþykkja það. Jeg ætla fyrst að minnast á 2. liðinn, sem er um það, að nefndin, fyrir landsins hönd, festi kaup á listaverkum fyrir það fje, sem til þess er veitt. Í þessi kaup ríkissjóðs hefir vantað festu hingað til. En jeg geri ráð fyrir, að hún skapist með þessu, þar sem líklegt er, að slík nefnd, sem hjer er gert ráð fyrir, myndi starfa lengi. Jeg geri og ráð fyrir, að þeir menn, hvort sem þeir væru 3 eða 5, sem þingið kysi til þessara starfa, yrðu ekki háðir stjórnarskiftum, og fáist því meiri festa og samræmi í meðferð þessara mála en nú á sjer stað og verið hefir að undanförnu. Viðvíkjandi c-liðnum er jeg ekki eins vondaufur eins og hv. 1. þm. Reykv. (MJ), og vil jeg í því sambandi benda á annað frv., sem er síðar á dagskránni í dag. Jeg hugsa mjer, að ákvæði þess liðs geti t. d. komið til greina, þegar erlend smyglaraskip koma hjer til lands og eru gerð upptæk. Mætti það verða til þess, að hjer yrði síðar meir hægt að koma upp listasafnshúsi. Málverkasafn ríkisins er nú á flækingi. Sumt af því er hjer í þessu húsi, sumt í ráðherrabústaðnum, 5–6 málverk hefi jeg lánað til ríkisskólanna og eitt er jeg nú að senda til kennarastofu háskólans. Þá kem jeg að d-liðnum, sem nefndin hefir ekki getað fallist á óbreyttan. Málurum vorum þykir nú, sem vænta má, ekki gott, að 3. til 4. flokks útlendir málarar skuli vera látnir mála altaristöflur í kirkjur vorar, þó að hinir innlendu menn væru alveg eins eða betur færir um að gera það. Og það varðar miklu í þessu efni, að smekkleysið sje ekki látið ráða. Til dæmis um það vil jeg benda á, að Magnús heitinn á Grund rjeðst í að láta gera þar kirkju og sparaði ekkert til, eyddi í það miklum hluta af auði sínum, en árangurinn varð smekkleysa. Jeg álít jafnvel betra, að engin kirkja væri á Grund en þetta hlægilega víravirki, sem þar er, og er leitt að þurfa að segja þetta, því að það er víst, að Magnús Sigurðsson vandaði bygginguna eftir mætti og af besta vilja. Hjer er einmitt bent á leið til að koma í veg fyrir, að slíkt komi fyrir að því er snertir altaristöflur. Ríkið hefir fullan rjett á að gera kunnugt, að það vilji ekki láta óprýða kirkjur sínar með smekklausum altaristöflum, og koma í veg fyrir, að það sje gert. Meðan þjóðkirkja er, sem ríkið kostar, virðist alveg sjálfsagt, að eftirlit sje haft með þessu. En jeg verð að segja, að frá mínu sjónarmiði er sama að samþ.brtt. nefndarinnar og að fella liðinn. Þá er e-liðurinn, um úthlutun á námsstyrk. Hann á ekki fremur við stúdentastyrk en annan styrk, sem veittur er til náms erlendis. Jeg hefi þá skoðun, að þingkosin nefnd, skipuð fulltrúum allra stærstu flokkanna á þingi, hljóti að vita betur en til dæmis rektor mentaskólans um það, hvort landið þarfnast margra sjerfróðra manna og á hvaða sviði helst. Með því að gera ráð fyrir, að allir flokkar eigi þarna fulltrúa, má. líka vænta þess, að hugsunarháttur allra þjóðmálastefna fái að njóta sín. Í sambandi við þessa ráðstöfun get jeg ekki stilt mig um að nefna hið merkilega dæmi Japana, sem gerði þá að vestrænni þjóð á einum mannsaldri. Þar voru valdir úrvalsmenn úr öllu landinu og sendir til Evrónu til að kynna sjer vestræna menningu og læra af henni. Þegar þessir menn komu heim, bygðu þeir upp hið japanska stórveldi. Hjer er ekki til neitt varanlegt vald nema þingið, og sýnist því rjettast, að þessum málum sje stjórnað sem mest í samræmi við það. Þá er f-liðurinn, um að nefndin skuli úthluta ókeypis fari milli landa til þeirra manna, sem ferðast til alþjóðar gagns. Í því sambandi vil jeg benda á menn eins og Matthías Jochumsson. Hvílíkur fögnuður hefði verið fyrir þann mann að eiga þess kost að komast til útlanda með þeim hætti. Um umráð ríkisins yfir ókeypis fari milli landa hefi jeg það að segja, að jeg tel, að vegna þess mikla styrks, sem ríkissjóður veitir árlega Eimskipafjelagi Íslands, eigi stjórnin og hljóti að hafa ráð á nokkrum farrýmum. Matthías Jochumsson barðist við það; þrátt fyrir mikla fátækt, að komast nokkrum sinnum utan, og það er alveg víst, að þær ferðir áttu mikinn þátt í að gera hann að þeim manni, sem hann varð. Og það er einmitt svipað ástatt um suma okkar bestu menn nú, til dæmis Einar Jónsson myndhöggvara, að þeim er það lífsnauðsyn að komast til útlanda öðru hverju. Við erum oft að reyna að hjálpa listamönnum vorum til þessa, og jeg skal geta þess, að mjer tókst nýlega, í fjelagi við hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), að hjálpa Kjarval málara, sem nú er í París, til þess að komast utan, með því að útvega honum ókeypis far til Englands. Jeg þykist vita, að hv. 1. þm. Reykv. (MJ), sem sjálfur er listamaður, skilji þetta vel og geti fallist á þetta. Jeg sje, að ýmsir hv.þdm. munu vera ánægðir með frv., þar sem fram er komin till. til þál., sem gerir ráð fyrir tilveru þessarar nefndar. Það atriði, að nefndarmenn skuli vera 5, en ekki aðeins 3, er auðvitað ekki verra, að öðru leyti en því, að ef nefndin verður launuð, eykur mannfjölgunin kostnaðinn.

Magnús Jónsson Jeg ætla aðeins að svara hæstv. ráðh. (JJ) nokkrum orðum. Það er yfirleitt ósköp lítið, sem skilur okkur í þessu máli. Jeg álít, að það eigi að vera takmörk fyrir því, hvað mál þurfi að vera mikilsvert til þess að vert þyki, að Alþingi setji um það lög. Og mjer finst það vera svo um þetta frv., að það sje fremur neðan við en ofan við þau takmörk. Hæstv. ráðh. gat um þörfina á að koma upp listasafni, og get jeg mjög tekið undir það með honum. Það verður ekki ofsögum af því sagt, að á því er hin mesta þörf, úr því við erum að burðast með málverkasafn. Málverkin eru nú sum látin óprýða þennan sal, sem við nú erum staddir í. Þau njóta sín hjer alls ekki. Þeim er tylt svo hátt á vegg, að birta fellur ekki á þau nema snjór sje á jörð. Hefir Kjarval málari rjettilega skrifað um það, hve illa fer á því að rugla samræmi salsins með því að hengja í hann málverk, sem ekki eiga við hann. Það á vitanlega vel við að hengja upp myndir af þektum stjórnmálamönnum í reitina neðan til á veggjunum, en hin stærri málverk, sem hjer eru hengd upp undir lofti, njóta sín alls ekki og eru ekki til neinnar prýði. Auk þess er þörfin á húsum hvarvetna mikil. Háskólinn er húsnæðislaus og er hjer á neðri hæð þessa húss og eyðileggur með því húsrúm þingsins, og svo mætti halda áfram að telja. Það skyldi þá vera, að frv. um menningarsjóð gengi fram og að einhvern stóran hvalreka bæri að landi, smyglaraskip eða annað því um líkt „lán í óláni“. Annars hefir hann nú lýst því hjer, hvernig búið væri að ganga milli bols og höfuðs á bannlagabrjótunum, svo að menn skyldu halda, að ekki væri mikilla tekna að vænta úr þeirri átt. Það er nú svo yfirleitt, að það verður ekki bæði slept og haldið. En eins og jeg benti á áðan, get jeg ekki sjeð, að úrlausn þessa máls sje neitt nær með skipun þessarar nefndar en án hennar.  (Dómsmrh. JJ: Hún „agiterar“ fyrir málinu)  . Agiterar hún fyrir bannlagabrotum? Viðvíkjandi því, hvort eigi að á. kveða nefndarmönnum þóknun, vil jeg skjóta því fram, að mjer finst mjög óviðfeldið að leggja á menn störf, sem þeim er þröngvað til að taka að sjer, án þess að launa þeim nokkuð fyrir. Þar að auki er ekki meiri munur en það á frv. og brtt. nefndarinnar, að það er alveg eins hægt eftir frv. að ákveða nefndinni þóknun. Jeg efast ekki um, að íslenskir málarar sjeu færir um að mála eins góðar altaristöflur eins og þær útlendu, sem fluttar hafa verið hingað, en þeir eru aðeins ekki búnir að finna það snið, sem á þeim þarf að vera, eða öllu heldur hafa ekki viljað leggja sig eftir því. En ef þeir vildu brjóta odd af oflæti sínu og taka upp þennan stíl eða „copiera“, þá efast jeg ekki um, að þeirra verk yrðu ekki síður keypt. Jeg viðurkenni fullkomlega tilgang hæstv. ráðh. með því að vilja ekki taka við smekklausum altaristöflum í kirkjur landsins. Hann mintist í því sambandi á kirkju, sem hefði verið bygð af miklu fje en lítilli smekkvísi, og er jeg honum alveg sammála um það, að það er hróplegt að eyða svo miklu fje í þessa byggingu án þess að nokkurt eftirlit væri haft með því, að hún væri smekkleg að gerð. Jeg hefi að vísu ekki sjeð þessa kirkju, en eftir myndum að dæma sýnist mjer, eins og hæstv. ráðh., hún vera mjög ósmekkleg. - Hinsvegar kann jeg ekki við þessi höft, sem hjer á að leggja á frelsi manna þeirra, sem gefa vilja altaristöflur, og jeg viðurkenni heldur ekki þörfina á því að taka þannig fram fyrir hendur þeirra. Það munu fá eða engin dæmi til þess, að keyptar hafi verið altaristöflur án þess að fengin væri til þess leiðbeining hæfra manna. Viðvíkjandi úthlutun námsstyrks, þá má vera, að þingið viti betur, hver þörf er á mönnum í hinum ýmsu greinum, en jeg býst við, að nefnd sú, sem nú hefir þetta með höndum, muni sjerstaklega afla sjer upplýsinga um það. Þá fór hæstv.dómsmrh. nokkrum orðum um f-liðinn, um úthlutun á ókeypis fari til útlanda. Kvað hann mikils virði fyrir einstaka menn að geta komist utan og tók til dæmis um það Matthías heitinn Jochumsson. Þetta er vitanlega alveg rjett, og býst jeg við, að enginn ágreiningur sje um slíkt. En þetta kemur bara ekki málinu við. Því að í frv. er ekki útvegað neitt ókeypis far. Jeg skal verða manna fyrstur til að styðja að því, að slíkum mönnum sje hjálpað í þessu efni.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið aftur frá Nd. og hefir tekið þeim breytingum, að bætt hefir verið inn í Vattarnesi í Suður-Múlasýslu. Allshn. hefir athugað frv. með þessum breytingum, en ekkert fundið við það að athuga, og leggur því til, að það verði samþ.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Nefndin hefir ekki getað orðið sammála um bæði þau frv., sem fram hafa komið um breytingar á þingsköpum Alþingis. Nefndin hefir að vísu öll orðið sammála um frv. á þskj. 221, en svo hefir komið fram annað frv. um utanríkismálanefnd, og um það hefir nefndin klofnað. Um þörf utanríkismálanefndar eru allir sammála, aðeins eru skiftar skoðanir um fyrirkomulag hennar. Meiri hl. lítur svo á, að samþykkja eigi frv. og kosin verði 7 manna nefnd, en vill gera þá breytingu, að hægt sje að vísa málum til þeirrar nefndar frá báðum deildum, en ekki aðeins frá sameinuðu þingi. Meiri hl. lítur svo á, að það muni vera meiri festa í störfum nefndarinnar, ef hún starfaði í einni heild, og eftir þeim upplýsingum, sem nefndin hefir aflað sjer um utanríkismálanefndir annarsstaðar, þá virðist fyrirkomulagið vera hið sama, að nefndin sje ein, en skiftist ekki eftir þingdeildum. Í Danmörku er það þannig, þótt þar sje ekki um sameinað þing að ræða, að kosnir eru 16 meðlimir þingsins í nefndina og jafnmargir varamenn. Sú nefnd á að ræða öll utanríkismál. Ennfremur getur nefndin heimtað fund, ef sex menn óska þess, og loks er nefndin bundin þagnarheiti, er ráðherra eða formaður nefndar óska. Haldinn er þingfundur í þingbyrjun, þar sem skýrt er frá því, hvað gerst hafi í nefndinni milli þinga. Við erum svo skamt komnir í utanríkismálunum, að jeg vildi ekki, að alt þetta yrði ákveðið um nefndina í upphafi, enda mundu skapast venjur um það með tímanum. Utanríkismálanefnd Dana er að því leyti hliðstæð því, sem meiri hl. hugsar sjer, að hún nær yfir alt þingið. Mun jeg svo ekki fara um þetta fleiri orðum og mun leiða hjá mjer að ræða álit minni hl. og aðrar brtt., er fram hafa komið, þangað til um þær hefir verið rætt.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Það er rjett, sem hv.frsm. meiri hl. tók fram, að nefndin klofnaði um það, hvernig skipa ætti utanríkismálanefnd, en ekki um þörfina á slíkri nefnd. Minni hl. lítur svo á, að það sje ekki í samræmi við þá skipun, sem nú er á Alþingi, að velja nefnd í sameinuðu þingi, sem taka á til meðferðar mál frá hvorri deildinni fyrir sig. Það getur svo farið, að allir nefndarmenn eigi sæti t. d. í Nd., og segjum svo, að nefndin hafi mál til meðferðar, sem Ed. þarf að fjalla um, þá er enginn forsvarsmaður málsins í þeirri deild. Þetta er möguleiki, sem meiri hlutinn tekur ekki með í reikninginn. Mjer virðist, að eftir fyrirkomulagi okkar þings sje þetta ekki rjett, en hinsvegar er hægt að komast hjá því, ef farin er sú leið, sem minni hl. stingur upp á. Hæstv. forseti vakti athygli á því, að á fundi væri útbýtt brtt. frá hv.þm. Dal. (SE). Þótt hv.þm. hafi ekki talað með sinni till., get jeg ekki betur sjeð en að hann fallist í aðalatriðum á till. minni hl. Mjer er ekki kappsmál, hvor leiðin verður farin, sú, sem minni hl. bendir á, eða hv.þm. Dal., og get jeg gjarnan gengið inn á till.hv.þm. til samkomulags.

Sigurður Eggerz Jeg vil játa það, að mjer finst aðalatriðið, að utanríkismálanefnd verði sett hjer í þinginu, og vil jeg lýsa ánægju minni yfir því, að bæði meiri hl. og minni hl. eru jafnsammála um það atriði. Jeg vil leyfa mjer að geta þess, að hæstv.forsrh. skýrði mjer frá því nokkru fyrir þing, að stjórnin ætlaði að bera fram till. um nefnd í þessa átt, og vona jeg, að hæstv. ráðh. reiðist mjer ekki, þótt jeg láti þessa getið. Jeg hefi verið að kynna mjer fyrirkomulag á þessu máli annarsstaðar. Hv. frsm. meiri hl. skýrði frá þeim reglum, sem væru í Danmörku, og mun sú frásögn hans alveg rjett, en jeg hefi einnig kynt mjer, hvernig þessu máli er farið hjá Norðmönnum. Hefi jeg átt tal við ræðismann Norðmanna, og hefir hann skýrt mjer frá því, að í Noregi starfaði að þessum málum nefnd, sem kölluð er Konstitutions Komité. Nefnd þessa getur stj. kallað saman, þegar þing situr, en ekki þar fyrir utan. Aftur á móti legg jeg áherslu á, að stjórnin geti kallað nefndina saman milli þinga. Í samtali því, er jeg áðan gat um milli mín og hæstv.forsrh., lagði hæstv. ráðh. mikla áherslu á það, hve æskilegt væri fyrir stjórnina að geta haft tal af slíkri nefnd, þegar þingið situr ekki, og mun öllum vera það skiljanlegt, sem vita, hve utanríkismálin eru vandasöm mál. Kannast jeg við það frá minni ráðherratíð, hve iðulega komu fyrir flókin spursmál og hve mikil nauðsyn var oft á því að hafa nefnd manna til að ráðfæra sig við. Annars er óþarfi að fara fleiri orðum um þetta, því að um nauðsyn á þessari nefnd eru allir sammála. Jeg get fallist á það með minni hl., að vegna skipunar á öðrum nefndum væri heppilegra, að utanríkismálanefndin væri kosin eins og aðrar fastanefndir. En ef minni till. er fylgt og nefndir beggja deilda ganga saman í eina nefnd í þinglokin og kjósa sjer formann og ritara, þá er þar sama marki náð og ef nefndin væri kosin í sameinuðu þingi, eins og meiri hl. vill láta gera, en um leið haldið venjum þingsins. Mjer finst, að rjett sje að ákveða með lögum, að þagnarskylda sje í nefndinni um þau mál, sem forsrh. eða formaður nefndarinnar óska þagnar um. Samskonar regla gildir í Danmörku. Álít jeg það svo þýðingarmikið atriði, að rjett væri að taka það strax til athugunar, og ætti að bera fram brtt. um það við 3. umr. þessa máls. Í brtt. minni er svo að orði kveðið, að stjórninni sje heimilt að kalla saman nefndina, þegar henni þykir við þurfa. Jeg geri ráð fyrir, að stjórnin sje fær um að dæma um það, hvenær þörf er á að kalla nefndina saman, en hinsvegar koma oft fyrir ýms smáatriði, sem ekki er þörf á að leggja fyrir nefnd. Ef það verður ákveðið, að viss mál verði lögð fyrir nefndina, þá hefi jeg auðvitað ekkert á móti því. Hinsvegar vona jeg, að stjórnin telji það skyldu sína að leggja öll erfið mál fyrir nefndina. Allir vita, hversu mikil ábyrgð hvílir á herðum stjórnarinnar, svo að hún hlýtur hreint og beint að hafa tilhneigingu til þess að leita sjer aðstoðar. Aðalatriðið í þessu máli er auðvitað það, að þessi nefnd verði skipuð; hitt skiftir minna, hvor leiðin verður farin.

Halldór Stefánsson Jeg vildi aðeins stuttlega drepa á ástæðurnar fyrir brtt. minni á þskj. 265. Það mun alment álitið, að þingin sjeu helst til löng og þar af leiðandi dýr, og hafa verið reyndar ýmsar leiðir til þess að stytta þau, en engar slíkar leiðir hafa náð fylgi meiri hl. þingsins. Þessi till. mín lýtur að því sama, þótt í litlu sje. Það er alkunnugt, hve mikill fjöldi mála liggur fyrir hverju þingi. Í þingsköpunum er svo ákveðið, að fastanefndir skuli vera 7. Þykir afgreiðsla mála frá nefndum dragast stundum alllengi, og mun ástæðan fyrir því vera m. a. sú, hve mikill fjöldi mála liggur fyrir hverri nefnd. Ef svo væri, að jafnmörg og umfangsmikil mál lægju fyrir hverri nefnd, væri ekki hægt að bæta úr þessu með öðru móti en að fjölga nefndunum að miklum mun. Álít jeg, að það mundi geta greitt fyrir afgreiðslu málanna, að fjölga nefndum allverulega, en húsnæði leyfir ekki, að öllu fleiri nefndir starfi; verður því að hverfa frá því. En það er mjög misjafnt, hvað mörg mál koma fyrir hverja nefnd. Sjerstaklega er það ein nefndin, sem langflest mál eru lögð fyrir, og það er allshn. Jeg hefi gert yfirlit um það, hvernig mál hafa legið fyrir nefndum á 4 undanförnum þingum að meðaltali. Það yfirlit er þannig: Fjvn. 3¼. Fjhn. 18. Landbn. 10¼. Sjútvn. 9½. Mentmn. 7. Samgmn. 8¼. Allshn. 31¼. Eins og sjest á þessu yfirliti, hafa langflest mál farið til allshn., og þar næst til fjhn. Í raun og veru teldi jeg rjett að skifta málaflokkum beggja þessara nefnda í tvent, en skrifstofustjóri hefir sagt mjer, að húsnæði leyfði ekki að fjölga nefndum um tvær. Hinsvegar væri hægt að bæta við einni nefnd, og hefi jeg því valið að kljúfa mál allshn. og skifta henni í tvent. Til allshn. kemur einn flokkur mála, sem er sjerstaklega stór, og það eru sveitar- og bæjarmál. Fyrir því hefi jeg lagt til, að skipuð yrði nefnd, sem kölluð væri sveitarmálanefnd, og hefði þessi mál með höndum. Þetta mundi án efa flýta afgreiðslu málanna. Jeg hefði ekki borið fram þessa brtt., ef ekki hefði legið fyrir frv. um breyting á þingsköpunum og ýmsar aðrar breytingar verið fram bornar. Annars vil jeg skjóta því til hv.allshn., hvort hún vildi ekki athuga það; hvort ekki væri líka hægt að skifta málum fjhn., sem hefir flest mál með höndum, að fráskilinni allshn.

Pjetur Ottesen Þegar frv. háttv. 2. þm. Reykv. um skipun sjerstakrar utanríkismálanefndar var hjer til 1. umr., beindi jeg þeim tilmælum til allshn., sem fjekk málið til meðferðar, að taka það til athugunar, að nefndarskipun sú, sem frv. fór fram á, yrði bygð á þeim grundvelli, sem núverandi þingskipun hvílir á. Minni hl. hefir tekið þessi tilmæli til greina, en meiri hl. hefir ekki getað fallist á þau. Jeg vil til viðbótar því, sem jeg sagði um málið við 1. umr., benda á það, að á þann hátt, sem meiri hl. hugsar sjer máli þessu fyrir komið, er ekki trygt, að utanríkismálin verði rædd jafngaumgæfilega og önnur þingmál. Því að þótt gera megi ráð fyrir, að þessi mál verði rædd í báðum deildum, þá er þeim ekki vísað nema til einnar nefndar, og á þann hátt fjalla færri menn um þau í nefndum en ef þeim væri vísað til nefndar í hvorri deild, eins og venja er til um önnur þingmál. Þótt bein þátttaka okkar í utanríkismálum sje ekki mjög umfangsmikil enn sem komið er, þá rekur að því, að við tökum þau mál að öllu leyti í okkar hendur, og auk þess eru slík mál mjög vandasöm, og er þess full þörf, að ekki sje síður vandað til meðferðar þeirra en annara mála. En svo er annað atriði í þessu máli, sem mjer finst mjög óviðfeldið, sem sje það, að með fyrirkomulagi meiri hl. á að binda það með lögum, að það sjeu eingöngu búsettir menn í Reykjavík, sem eigi að fjalla um þessi mál í nefndinni á þingi og milli þinga með stjórninni. Jeg kann, satt að segja, alls ekki við, að verið sje að lögbinda það, að þetta sje svona, og það því frekar, sem þetta er algert brot á þeim reglum um nefndaskipanir og val í nefndir, sem annars tíðkast í þinginu. Jeg vildi biðja háttv.þm. að athuga þetta. Aftur á móti er með till.háttv. minni hl. haft sama fyrirkomulag á þessu eins og með önnur þingmál, því samkv. þeim er hægt að kjósa menn í nefndina án tillits til búsetu þeirra. Hinsvegar er það, þar sem á að kjósa sjerstaka nefnd, sem jafnframt á að vera stjórninni til ráðuneytis um þessi mál milli þinga, þá er það auðvitað ósamrýmanlegt nema því aðeins, að nefndarmenn allir sjeu búsettir í Reykjavík. Jeg mun því fylgja brtt.hv. minni hl., og af þessari ástæðu get jeg heldur ekki fallist á brtt. frá hv.þm. Dal., því að samkvæmt þeim er einnig útilokað, að nokkrir aðrir en þeir, sem búsettir eru í Reykjavík, geti komið til með að fjalla um þessi mál í nefnd í þinginu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil fyrst og fremst láta í ljós ánægju mína yfir því, að það virðist svo, sem allir sjeu sammála um aðalatriði þessa máls, sem er það að skipa nefnd, er sjerstaklega taki utanríkismál til meðferðar, og starfi á milli þinga í samvinnu við landsstjórnina um þessi mál. Þetta er aðalatriðið, en um hitt, með hverjum hætti þetta eigi að verða, vil jeg segja það, að það er algert aukaatriði. En jeg býst nú samt við, að aðallega verði þetta starf nefndarinnar ekki á þingi, heldur á milli þinga. En þegar slík mál hafa komið fyrir á þingum, þá hafa þau löngum verið rædd á fundum í Sþ. Mjer er það ekkert kappsmál, hvor leiðin verður farin, en þó er eitt atriði, sem stendur sjerstaklega á um, og það er, að sá maður úr mínum flokki, sem jeg vildi helst kjósa í slíka nefnd, en það er forseti þessarar háttv. deildar, er útilokaður, ef till.hv. minni hl. verða samþ. sama er að segja um brtt.hv.þm. Dal., ef hún verður samþ., að þá er forseti okkar sömuleiðis útilokaður frá að sitja í þessari nefnd eftir þingvenju. Mjer skilst, að framhjá þessu verði komist með því að samþ. breytingar hv. meiri hl. allshn., og finst mjer það í rauninni samræmanlegra við það, sem hingað til hefir komið fram.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Hv. frsm. minni hl. vildi halda því fram, að það væri meira í samræmi við það skipulag, sem haft væri á þessum málum á þingi, að kosnar yrðu tvær nefndir, sín í hvorri deild. En jeg verð að taka undir það, sem hæstv.forsrh. sagði, að yfirleitt sæta utanríkismál ekki lagameðferð hjer á þingi. Það er ekki hægt að binda enda á milliþjóðamál með því að búa til lög um þau. Eina leiðin til að gera það er að samþ.þáltill. um þau í Sþ., og það verður því Sþ., sem þar kemur til greina. Hitt er annað mál, að það getur komið til deildanna kasta um löggjöf innanlands, ef búið er að binda enda á sjálf utanríkismálin, en við höfum þar slegið þann varnagla, að deildirnar geti þá skotið málunum til hinnar föstu utanríkismálanefndar, og má líka senda þau til hverra annara nefnda sem vill, eftir að þau eru orðin innanríkismál. Það sýnir sig því af þessu, að það er algerlega í samræmi við fyrri venjur hjer á þingi, að þessi mál verði höfð í sameinuðu þingi. Jeg vil ennfremur benda á, hvernig yrði að fara með þessi mál, ef tekin væri upp sú regla, sem hv. minni hl. nefndarinnar vill. Við yrðum þá að hafa sömu aðferðina við þau mál eins og lög, þrjár umr. í hvorri deild, og svo aftur flæking á milli deilda og kannske að lokum í Sþ. Það getur vel verið, að meðferð sem þessi geri lítið til um almenn lög, og sje jafnvel þörf, en þegar er að ræða um mál, þar sem alt er komið undir einingu og samheldni, eins og er um utanríkismál, og oft getur verið nauðsynlegt að gera skjótar ákvarðanir, þá er slík aðferð óþolandi. Svo vil jeg benda á það, að ýms mál koma fyrir þingið, sem það vildi láta sæta nefndarrannsókn, - en hvor deildin er þá rjetthærri? Til hvorrar nefndarinnar ætti þá að vísa málinu? Það væri rangt að vísa því þá til nefndar í annarihvorri deildinni. Mjer finst það vera vanhugsað hjá hv. minni hl., hvernig hann hugsar sjer meðferð þessara mála, og andstætt við það, sem tíðkast í öðrum löndum, sem reynslu hafa í þessum efnum. Einnig vil jeg benda á það, að eins og till.hv. minni hl. eru um það, að vera skuli sín nefndin í hvorri deild og að svo komi ný nefnd á milli þinga, þá er engin vissa fyrir því, að sömu mennirnir, sem hafa kynt sjer málin á milli þinga, fái líka sæti í nefndum þingsins, sem þó er sjálfsagt að sje, því að með því kæmi þingið sjer upp mönnum með þekkingu á afgreiðslu utanríkismála. Hv. þm. Borgf. hjelt því fram, að það myndi ekki leyfast mönnum, sem eiga heimili utan Reykjavíkur, að sitja í þessari utanríkismálanefnd, ef það yrði fastanefnd. Jeg skal ekki segja um það, en það gæti víst átt sjer stað um þá menn, sem byggju í nágrenni Reykjavíkur, og ef til vill væru kosnir menn, sem ekki gætu mætt nema þegar um stærri mál væri að ræða, eða þá með fyrirvara. Auk þess mætti hafa varamenn, þó að nefndin hafi ekki mælt með því að svo komnu. En það er auðsætt, að nefndin verður að starfa á milli þinga, og nefndarmenn því að eiga heimili í nánd við stjórnaraðsetrið, Reykjavík. Hitt er auðvitað alveg rangt, að það sje lögfest; að menn, búsettir utan Reykjavíkur, geti ekki verið í nefndinni, því að það er auðvitað ekkert nema samgönguleysið, sem gerir það, að menn, búsettir norður á Hornströndum, geta ekki eins vel verið í nefndinni eins og Reykvíkingar. Þá vil jeg segja nokkur orð frá eigin brjósti um till.hv.þm. Dal. Hann vill þræða á milli skerjanna með því að mynda eina fastanefnd úr báðum deildanefndunum, er starfi á milli þinga. En mjer finst það sama á móti þessari till. sem till.hv. minni hl., að eftir þeirri meðferð, sem utanríkismál hljóta á meðan þau eru utanríkismál, er eðlilegast að afgr. þau frá Sþ. Auk þess mætti bæta því við, að eftir till.hv.þm. er ríkisstjórninni „heimilt“ að kalla nefndina saman hvenær sem henni þykir þess við þurfa. En það segir sig sjálft, að þessi utanríkismálanefnd kemur ekki til að hafa neina verulega ábyrgð á starfi sínu eða stjórn þessara mála, heldur verður það ríkisstjórnin ein, sem veit, hvenær þarf að kalla nefndina saman. En eins og hv. meiri hl. nefndarinnar óskar að hafa þetta, þá er það beinlínis skylda stj. að kalla nefndina saman til að ræða slík mál. Jeg verð að segja, að mjer þykir fara betur á því, vegna þess að annars er í raun og veru ekki það eftirlit frá þingsins hálfu með þeim málum, sem æskilegt væri, og að minsta kosti gæti jeg hugsað mjer það, að sú stjórn sæti hjer á landi, að mönnum þætti það vissara og hyggilegra. Áreiðanlegt er það, að stjórnarandstæðingar, sem ættu menn í slíkri nefnd, kysu heldur, að það væri skylda stj. að kalla nefndina saman. Að gefnu tilefni vil jeg loks geta þess, að frv. þetta flutti jeg fyrir hönd flokks míns, en ekki fyrir ríkisstjórnina. Hafði jeg átt tal við hæstv.forsrh. löngu fyrir þing um þetta mál og skýrt honum frá því, að við mundum flytja slíkt frv. Tók hann þá vel í málið í fyrstu.

Bernharð Stefánsson Jeg hefi skrifað undir nál. meiri hl. með fyrirvara. En þessi fyrirvari minn byggist þó ekki á því, að jeg sje ekki samþ.till. hans, það sem þær ná. Það er ekki hægt að segja, að það sje stórvægilegur ágreiningur, sem hefir orðið þess valdandi, að nefndin hefir klofnað um þetta mál. Jeg fyrir mitt leyti er sammála hinum nefndarmönnunum í meiri hl. um það, að rjettara sje að kjósa eina nefnd í Sþ. til að fjalla um utanríkismálin heldur en að hafa nefndirnar tvær. Mjer finst þessi tilhögun eðlilegri vegna þess, að utanríkismálin geta hvort sem er sjaldnast sætt meðferð venjulegra þingmála, því eins og þeir hafa vikið að, hæstv.forsrh. og hv.frsm. meiri hl., þá eru þessi mál sjaldnast venjuleg löggjafarmál. Hlutverk þessarar nefndar eða nefnda verður því einkum það, að vera til ráðuneytis fyrir stj. í þessum málum, því að samkvæmt okkar stjórnskipulagi eru utanríkismálin í höndum stj., en ekki þingsins. Það er konungurinn, með ráði stj. og á hennar ábyrgð, sem gerir samninga við önnur ríki, en ekki þingið. En ef setja þarf nýja löggjöf vegna einhverra samninga við önnur ríki, þá heyra þau lög hvort sem er undir einhverja af fastanefndum þingsins, en að sjálfsögðu mætti fyrir því leita álits utanríkismálanefndar, þegar svo stæði á. Það er því ekki út af þessum ágreiningi, sem jeg hefi skrifað undir nál. meiri hl. með fyrirvara, heldur vegna þess, að úr því að farið var að gera till. um breytingar á þingsköpunum á annað borð, vildi jeg hafa þær töluvert víðtækari en þetta. Jeg býst við, að ef jeg hefði verið heill heilsu undanfarna daga, þá hefði jeg komið fram með brtt. í þá átt; en hv. 1. þm.N.-M. hefir leyst mig af hólmi að nokkru leyti, þar sem hann flutti brtt. um það að fjölga fastanefndum þingsins. Tel jeg það mjög til bóta, því að jeg hefi fulla reynslu fyrir því, að allshn. er ofhlaðin störfum, og því full nauðsyn að skifta störfum hennar milli tveggja nefnda. Jeg mun því fyrir mitt leyti geta greitt atkv. með till.hv.þm. um sjerstaka sveitarmálanefnd. En það er þó ekki þetta, sem sjerstaklega vakir fyrir mjer, heldur hefði jeg óskað, og sjálfsagt hreyft því í nefndinni, ef jeg hefði verið frískur, þegar málið var þar til meðferðar, að reynt væri að finna einhverjar leiðir til þess, að sjálfir þingfundirnir gætu farið betur fram en þeir gera. Jeg ætla ekki að fara langt út í þetta nú, en jeg veit, að allir hv.þm. hljóta að hafa það á tilfinningunni, að í þessu efni er mjög ábótavant. Að hægt sje að bæta úr þessu með breytingum á þingsköpunum, skal jeg ekki fullyrða, því velsæmistilfinning þm. sjálfra ræður auðvitað mestu um það, hvernig þingfundirnir eru, en þó hygg jeg, að brtt. þær, sem komu fram í hv.Ed. um takmörkun á ræðutíma o. fl., kynnu að verða til einhverra bóta í þessu efni. Áskil jeg mjer því rjett til að flytja brtt. í svipaða átt við 3. umr. Þó það komi ekki beinlínis þingsköpunum við, þá vildi jeg þó í þessu sambandi beina því til forseta þingsins, hvort ekki væri reynandi að útvega þm. svo góð sæti, að þeir gætu þolað að sitja meðan á þingfundum stendur, því að þessi sæti eru þannig, að ómögulegt er að tolla í þeim, ef þingfundir eru langir, og spillir það töluvert góðri reglu á fundunum.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Það er fjarri mjer að vilja halda uppi löngum umr. um þetta mál. Jeg vildi aðeins benda hv. meiri hl. nefndarinnar á, að það getur oft borið svo að, að samningar við önnur lönd sjeu löggjafarmál. Má þar benda á Spánarsamninginn, sem fyrst var gerður sem bráðabirgðasamningur, en síðan staðfestur með lögum, svo að þetta var beinlínis löggjafarmál, og þetta er einhver þeirra mikilsverðustu samninga, sem hjer hafa verið gerðir. Þetta nægir til að benda á það, að slík mál getur vel borið að sem löggjafarmál. Svo þótti hv.frsm. meiri hl. það óviðfeldið, þegar ekki væri um löggjafarmál að ræða, að þau þurfi að fara í nefnd í hvorri deild fyrir sig. En þá er ekkert hægara fyrir stjórnina en að kalla til báðar nefndir og láta þær starfa saman.  Þá er brtt.hv. 1. þm.N.-M., um að skifta allsherjarnefnd. Mjer líst vel á hana vegna þess málafjölda, sem á hverju þingi er vísað til hennar. En náttúrlega getur maður ekki búist við því, að það flýti eins mikið fyrir störfum nefndanna eins og ef hægt væri að bæta við nýrri nefnd án þess að taka af kröftum þeim, sem í öðrum nefndum eru. Hv. frsm. meiri hl. var að tala um, að það væri galli á till.hv.þm. Dal., að það hvíldi engin skylda á stjórninni að kalla nefndina saman. En jeg er sannfærður um það, að hver stjórn sem er finnur sjer ljúft að kalla saman nefndina og láta hana gefa sjer ráð og bera hluta af ábyrgðinni, því að það er oft svo um utanríkismálin, að þau eru mjög ábyrgðarmikil. Það var gott, að hv. 2. þm. Eyf. mintist á stólana hjer í salnum. Það var einmitt talað um í nefndinni að hreyfa því, en það gleymdist hjá okkur báðum frsm. En það verður að segja það eins og er um stólana hjerna, að það er ekki nokkrum manni ætlandi að sitja í þeim til lengdar, og þess vegna vil jeg mjög eindregið taka undir það að skora á hæstv. forseta að sjá um, að þetta verði síðasta þingið, sem við þurfum að sitja á svona stólum. Svo þyrfti líka að útvega fáeinar pappírskörfur, til þess að við getum komið frá okkur ýmsu pappírsrusli, sem annars flýtur hjer, eins og sjá má, um öll borð. En aðalatriðið er þó um stólana, sem jeg vona, að hæstv. forsetar taki til athugunar.

Sigurður Eggerz Jeg skýrði frá því, þegar jeg talaði um þetta mál, að aðalatriðið væri það, að þessar nefndir yrðu settar á stofn, en hinsvegar var þessi brtt. mín til þess að reyna að sameina alla um málið, og hefði líka átt að geta orðið til þess, þar sem nefndirnar eru kosnar í báðum deildum og ganga svo saman í eina nefnd á milli þinga. - Jeg vil geta þess, að fordæmi eru fyrir því, að nefndir í báðum deildum gefa út sameiginlegt nefndarálit. En af því að aðalmótbáran, sem hreyft hefir verið gegn þessu fyrirkomulagi, hefir verið sú, að ef málinu væri svo fyrir komið, væri ekki hægt að kjósa forseta Nd. í nefndina, þá verð jeg að segja, að jeg teldi það mikinn galla, ef þessi tillaga mín yrði til þess, að hæstv. forseti deildarinnar gæti ekki komist í nefndina. En jeg sje ekki, að það sje neitt í þingsköpunum, sem gæti verið því til fyrirstöðu, að kjósa mætti forseta Nd. í nefndina, enda mætti líka til vara koma með skýrt ákvæði um þetta í þingsköpin. Annars skal jeg geta þess, að jeg ber þessa till. fram í fullu samráði við forseta þessarar deildar, og veit jeg ekki annan þm., sem jeg vildi frekar ræða slík vandamál við en hann. Að því er snertir athugasemdir hv.þm. Borgf. (PO), að svo geti farið, að þingmenn, heimilisfastir utan Reykjavíkur, gætu ekki orðið kallaðir saman ásamt öðrum nefndarmönnum, vegna fjarlægðar, þá vil jeg aðeins benda á, að hægt væri að hafa varamenn. Jeg get ekki fengið mig til að halda lengri ræðu um málið, með því að fyrir mjer er það aðalatriðið, að settar verði slíkar nefndir hjer, og að nefndirnar sitji ekki aðeins á meðan þingið stendur, eins og í norska þinginu, heldur megi einnig ná til þeirra á milli þinga. Þá álít jeg nauðsynlegt að bæta inn í frv. ákvæði um þagnarskyldu. Þau mál, sem hjer er um að ræða, eru þess eðlis, að full nauðsyn er á slíku ákvæði. Jeg hefi þá lýst afstöðu minni til þessa máls. Ef till. mín verður feld, mun jeg greiða atkv. með því, að nefndin verði kosin í Sþ. Hjer er ekki um neitt kapp að ræða frá minni hendi.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg gleymdi að taka það fram, að nefndin var sammála um að leggja fyrir forseta að sjá um, að ný sæti væru útveguð fyrir næsta þing. Sæti þau, sem nú eru ætluð þm., eru með öllu óhæf, og ef til vill eiga þau ekki lítinn þátt í þeirri ókyrð, sem oft er á þm. meðan á fundum stendur. Þá vildi og nefndin koma í veg fyrir umgang þann, sem oft er um deildina af öðrum en þm., en annars virðist nægilegt, að forsetar gæfu út fyrirskipanir um það. Jeg hefði kosið, að hv. 1. þm.N.-M. frestaði till. sinni til næstu umr. Að vísu hafa tveir nefndarmenn talið sig meðmælta henni, en nefndin í heild hefir ekki tekið afstöðu til hennar. Í nágrannalöndunum er það fyrirkomulag, að kosin er svo kölluð „social“nefnd, fjelagsmálanefnd, sem hefir með höndum tryggingarmál og önnur skyld mál, sem allshn. hefir með höndum hjer. Er það önnur skifting mála en sú, sem hv. 1. þm.N.-M. leggur til, en eftir á að rannsaka um eðli mála þeirra, sem allshn. vinnur að, svo að á því væri hægt að byggja skynsamlegan klofning nefndarinnar í tvær.

Halldór Stefánsson Háttv. frsm. meiri hl. skaut því til mín að taka aftur till. mína til 3. umr., og get jeg fallist á að gera það, því frekar sem hún hefir fengið vinsamlegar undirtektir, og ennfremur með tilliti til ummæla hv. 2. þm. Eyf., ef það gæti orðið til þess, að fram kæmu fleiri brtt. og málið yrði betur athugað. Ástæðan til þess að láta sjerstaka nefnd hafa sveitamál með höndum, er sú, að þau eru langsamfeldasti og stærsti málaflokkurinn, sem allshn. fjallar um. Allshn. hefir löngum verið kölluð ruslakista þingsins, og til hennar koma jafnan hin sundurleitustu mál, en hjer er um samfeldan málaflokk að ræða, sem getur verið töluvert verkefni fyrir sjerstaka nefnd. Jeg get ekki sjeð ástæðu til þess hjer, að sjerstök nefnd hafi hin svo kölluðu „fjelagsmál“ með höndum, enda þótt mjer sje kunnugt um, að í Noregi er kosin „fjelagsmálanefnd“. Má að vísu vera, að sú flokkun sje hugsanleg, en hún yrði óljós, enda munu þau mál ekki með öllu óskyld sveitamálefnum.

Pjetur Ottesen Jeg vil benda á, hvílík fjarstæða sú mótbára hæstv.forsrh. gegn brtt. minni hl. var, að með því móti væri forseti Nd. útilokaður frá setu í utanríkismálanefndinni. Þótt núverandi forseti sje vel fallinn til að eiga þar sæti, geta allir sjeð, hve fráleitt er að miða framtíðarskipulag þessara mála við það. - Auk þess hefir verið upplýst, að ekkert er á móti því, að forseti geti átt sæti í nefndinni. Það er algengt, að forseti neyti þingmannsrjettar síns og tali í málum, og því kæmi það ekki í bága við stöðu hans, þótt hann væri í slíkri nefnd. En vitanlega kemur til engra mála að byggja framtíðarskipulag málsins á því, hvort einn sjerstakur maður getur verið í nefndinni eða ekki. Það hefir verið bent á það, að mjög stórvægileg utanríkismál hafa legið fyrir þinginu og verið rædd þar og afgreidd á sama hátt og önnur þingmál. Má í því efni benda á Spánarsamninginn. Jeg man aftur á móti ekki eftir því, að nokkru sinni hafi verið kosin nefnd til að íhuga utanríkismál af Sþ., þótt þau mál hafi hinsvegar oft verið borin undir Sþ., bæði á opnum og lokuðum fundi. Þetta sýnir, að fyrst og fremst á að ráðstafa þessum málum á þann hátt, að farið sje með þau sem önnur löggjafarmál. Sú ástæða, sem fram hefir verið borin gegn kosningu nefndarinnar í báðum deildum, að það gæti orðið til þess að málin hrektust milli deilda vegna ósamþykkis, er næsta lítils virði. Hvaða trygging er fyrir því, að ekki geti orðið skiftar skoðanir í nefnd, sem kosin er af Sþ.? Hv. frsm. meiri hl. vildi halda því fram, að þótt frv. væri samþ. með brtt. meiri hl., væri það ekki lögfest, að nefndarmenn skuli vera búsettir í Reykjavík. Satt er það, að í orði kveðnu er svo að vísu ekki, en raunverulega er utanbæjarþingmönnum fyrirmunað að taka þátt í störfum slíkrar nefndar. Ekki hefir neitt það komið fram í sambandi við brtt.hv.þm. Dal., er geri hana aðgengilegri en till. meiri hl. Að vísu var hann að tala um varamenn í nefndinni, en kom ekki fram með neina till. um það. Jeg þarf svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, en tel sjálfsagt að fara að till. minni hlutans um skipun nefndarinnar.

- 292,1 feld með 13:11 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: SvÓ, HStef, HK, JJós, JS, MG, MJ, ÓTh, PO, SE, BSv. nei: SÁÓ, TrÞ, ÞorlJ, BSt, BÁ, Gunns, HJ, HG, HjV, IngB, JörB, LH, MT. Fjórir þm. (ÁÁ, EJ, JAJ, JÓl) fjarstaddir. Brtt. 292,2 sjálffallin. Frvgr. samþ. með 18 shlj.atkv. Brtt. 269,1 sjálffallin. - 269,2.a-c (2 nýjar gr. og ákvæði um stundarsakir) samþ. með 16:1 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 18:3 atkv.

Á 37. fundi í Nd., 2. mars, var frv. tekið til 3. umr.