Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Í samræmi við þá afstöðu sem fulltrúar okkar í efh.- og viðskn. höfðu í þessu máli og fram kom í atkvæðagreiðslu og umræðum við 2. umr. málsins greiðum við ekki atkvæði um þetta mál eins og það liggur fyrir. Í því eru fjöldamargir þættir sem lúta að skattamálum en við höfum eins og kunnugt er lýst okkur andvíg þeirri sérstöku lækkun á sköttum fyrirtækja sem frv. gerir ráð fyrir.

Herra forseti. Með hliðsjón af því að þetta frv. er fylgifrv. með frv. sem var á dagskrá næst á undan hefði ég talið eðlilegt að það yrði hinkrað líka með afgreiðslu á þessu máli ef hægt er.

Forseti verður við þessari beiðni og frestar 12. dagskrármálinu.

Herra forseti. Menntmn. kom saman milli 2. og 3. umr. út af þessu máli og fékk fulltrúa frá Félagi sérkennara á sinn fund. Ástæða fundarins var sú að láðst hafði að boða fulltrúana á fund nefndarinnar. Þeir höfðu ekki verið upplýstir um þær breytingar sem eru að eiga sér stað. Niðurstaða okkar í minni hluta menntmn. var sú að þörf væri á því að athuga betur en tækifæri gefst til í dag hvernig breyta eigi þessu frv. þannig að staða sérkennara verði betur tryggð en nú er. Við ákváðum því að koma ekki með brtt. varðandi stöðu sérkennara að sinni en munum skoða málið betur í sumar og hugsanlega flytja tillögu til breytinga í haust ef ástæða þykir til. Eins og fram kom í máli hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur, við atkvæðaskýringu vegna 2. tölul. 12. gr. við 2. umr., þá boðaði hún að við í minni hluta menntmn. mundum koma með brtt. við þessa grein, þennan tölul. ef okkar brtt. yrði ekki samþykkt við 2. umr. Ákvæðið sem hér um ræðir fjallar um að þeir sem hafi meira en 90 einingar, þ.e. lágmarksmenntun, BA-próf í faggrein, þ.e. þeir sem hafa 30 einingar í viðbót, a.m.k. 120 einingar, þurfi einungis að taka 15 einingar í kennslufræðum í stað 30. Brtt. okkar við 2. umr. gekk út á að þetta félli brott þannig að allir þyrftu að taka 30 einingar í kennslufræðum. Nú hefur sú tillaga verið felld. Þá erum við komin með aðra brtt. og mig langar að skýra hana, herra forseti, og mæla fyrir henni. Yfirlýst markmið þessara breytinga 2. tölul. 12. gr. er að hvetja þá sem eru með meira en BA-próf til þess að taka að sér kennslu í framhaldsskólum. Okkar tillaga gengur út á að þeir sem hafi 120 námseiningar eða meira, en þó sem skilgreint próf í sömu grein, geti einir fengið þennan afslátt á kennslufræði. Þetta leggjum við til fyrst og fremst vegna þess að eins og frv. stendur núna er mögulegt að verða viðurkenndur framhaldsskólakennari í grein ef viðkomandi hefur eingöngu 30 einingar í faggrein og 15 einingar í kennslufræði. Þarna er slakað verulega á kröfum og mjög til skaða miðað við hið göfuga markmið, að reyna að fá meira menntaða kennara inn í framhaldsskólana. Þess vegna leggjum við til orðalagsbreytingu á 2. tölul. sem gengur út á að þessar 30 einingar verði að vera viðbótarnám og þeir séu með meistarapróf eða doktorspróf sem sé a.m.k. 120 námseiningar. Þessi brtt. er á þskj. 1538. Þar er lagt til að: ,,2. tölul. 1. mgr. 12. gr. orðist svo: æðri prófgráðu frá háskólum, þ.e. meistara- eða doktorsprófi sem krefst a.m.k. 120 námseininga og veitir undirbúning til kennslu í faggrein eða á fagsviði framhaldsskóla; til viðbótar þessu námi komi 15 eininga nám í kennslufræði til kennsluréttinda.`` 
             A.m.k. 120 námseiningar. Það er til meistarapróf með 120 námseiningum. Þetta er okkar tillaga, að þetta markmið náist án þess að slaka á kröfum til faggreinaþekkingar sem frv. mun leiða til eins og það stendur núna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð frá meiri hluta heilbr.- og trn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund ágæta gesti til að ræða málið. Einnig bárust nefndinni margar gagnlegar umsagnir. Með frumvarpinu er lagt til að stofnað verði sérstakt áfengis- og vímuvarnaráð í þeim tilgangi að efla og styrkja áfengis- og vímuvarnir, sérstaklega meðal barna og ungmenna, og sporna við afleiðingum af neyslu áfengis og annarra vímuefna Meiri hluti nefndarinnar tekur undir markmið frumvarpsins og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, Guðni Ágústsson, Sigríður Anna Þórðardóttir, Guðmundur Hallvarðsson, Lára Margrét Ragnarsdóttir og Sólveig Pétursdóttir.

Herra forseti. Ég verð að segja að þetta var kjarkmikil framsaga sem hér var flutt fyrir meirihlutaáliti. Ég get þess líka að þó að hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir hafi talið upp eða getið þess að fjöldi gesta hafi komið til fundar við nefndina og jafnframt hafi borist margar umsagnir, þá gat hún þess í engu að margir þeirra gesta sem komu til fundar við nefndina voru í ýmsum veigamiklum atriðum á móti einum burðarás þessa frv., þ.e. hvernig ráðið er skipað. Þetta frv., herra forseti, er í beinu framhaldi af því dapurlega starfi sem ríkisstjórnin hefur unnið í vímuefna- og áfengisvörnum. Ég hef komist að þeirri dapurlegu niðurstöðu, eftir að hafa lesið þetta frv., tekið þátt í að skrifa um það minnihlutaálit, tekið þátt í fjölda funda þar sem það var tekið fyrir í hv. heilbr.- og trn., að þetta frv. sé hvorki fugl né fiskur. Það er hins vegar mikilvægt fyrir hæstv. ríkisstjórn að fá það samþykkt vegna þess að það er eiginlega burðarásinn í stefnu ríkisstjórnarinnar eins og hún hefur lagt hana fram um varnir gegn vímuefnum, þ.e. að þetta frv. verði samþykkt. Frv. gengur aðallega út á að heilbrrh. fái leyfi til að skipa átta kontórista í ráð sem á að samræma, þ.e. maður getur svona lesið það út úr frv., það sem hin ýmsu ráðuneyti eru að gera í áfengis- og vímuvörnum. Hvað eru svo þessi einstöku ráðuneyti að gera, herra forseti? Það getur maður lesið í skýrslu sem hæstv. dómsmrh. lagði fyrir 122. löggjafarþing. Þar var sagt frá því sem ráðuneytin hefðu gert á árinu 1997, greint frá því hvað þau ætluðu að gera á komandi missirum og jafnframt reifuð stefna hæstv. ríkisstjórnar. Það er furðulegt, þegar maður les þetta plagg, að í hverjum einasta ráðuneytiskafla stendur það upp úr að það sem viðkomandi ráðuneyti vill gera er að samþykkja frv. Með öðrum orðum, herra forseti, er niðurstaða mín sú að ríkisstjórnin sé á hrapallegum villigötum að því er varðar áfengis- og vímuvarnir. Dæmin tala auðvitað sínu máli. Þó hæstv. heilbrrh. hafi fyrir örfáum dögum barið sér hreystilega á brjóst og haldið því fram að hún hefði náð árangri í forvörnum, þá tala tölurnar og staðreyndirnar allt öðru og miklu dapurlegra máli. Staðreyndin er nefnilega sú, eins og hefur komið fram í skýrslum á skýrslur ofan, að við sjáum þar herfilega þróun. Við sjáum að neysla á hvers konar vímuefnum, hvort heldur er áfengi, ólögleg vímuefni eða það fíkniefni sem heitir nikótín, er að færast neðar og neðar í aldursflokkana. Í þessu ágæta landi sem við búum í og margt er í góðu lagi með, þá sjáum við þó þegar vísbendingar um það að mesta samfélagsmein næstu aldar verða fíkniefni. Það er alveg ljóst að til að ná einhvers konar viðspyrnu í baráttunni gegn útbreiðslu, sölu og neyslu fíkniefna hér á landi þarf mikið átak. Það þarf þjóðarátak. Það þarf átak þar sem Alþingi samþykkir að verja miklu fjármagni í þessa herferð. Það þarf auðvitað líka frjóa og skapandi hugsun af hálfu þeirra sem véla um þessi mál af hálfu stjórnvalda. Ég verð því miður að segja, herra forseti, að það er eiginlega sama hvar menn ber niður. Annaðhvort eru markmiðin óraunhæf, eins og fíkniefnalaust Ísland árið 2002, eða menn hafa ekki neinar sérstakar áætlanir um það hvernig ráðuneytin ætla að bregðast við. Menn hafa ekki sérstök tæki til þess og það sem skiptir auðvitað mestu máli er að ríkisstjórnin, þrátt fyrir öll þau fögru orð sem hún lætur falla af ýmsum misjöfnum tilefnum þegar fíkniefnavarnir eru annars vegar, lætur fjármagnið aldrei fylgja. Hvernig á maður að dæma, herra forseti, hvort hugur fylgir máli? Maður dæmir það ekki af orðum heldur af dáðum og í þessu máli. Óhætt er að segja að af orðum er komið nóg en dáðirnar liggja eftir. Ég gat þess áðan að þegar maður les skýrslu hæstv. dómsmrh., sem hann gaf Alþingi um aðgerðir á vegum hæstv. ríkisstjórnar í fíkniefna-, áfengis- og tóbaksvörnum, kemur í ljós að það sem helst hefur verið gert innan ráðuneytanna er að áætlanir hafa verið gerðar. Það sem stendur upp úr þessum áætlunum er að samþykkt verði frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð. Það er sem sagt lausnin. Það á sem sagt að vera viðspyrna hæstv. ríkisstjórnar í baráttunni gegn þessum skuggabaldri sem ógnar æsku landsins og komandi kynslóðum. Þessi vá gæti í raun leitt til þess að sjálft samfélagsmynstrið, sjálf samfélagsgerðin, ekki bara trosni heldur fari úr böndunum þegar líður fram á næstu öld. Það er þess vegna, andspænis þessari skuggalegu framtíð sem við sjáum að er farin að hrjá þjóðfélögin í kringum okkur og hefur illu heilli skotið allt of djúpum og traustum rótum hér á landi, sem ég hlýt að komast að þeirri niðurstöðu að ríkisstjórnin sé ráðalaus, viti ekki hvað til bragðs eigi taka. Hún leggur allt sitt traust á þetta frv. sem fyrir liggur til laga um áfengis- og vímuvarnaráð. Þetta frv. væri í sjálfu sér hægt að samþykkja ef maður teldi að það leiddi til einhvers. Ég kemst ekki að þeirri niðurstöðu eftir að hafa lesið frv., eftir að hafa lesið greinargerðir sem því fylgja og enn síður get ég sagt að huga mínum hafi orðið rórra þegar ég og við nefndarmenn í hv. heilbr.- og trn. hlýddum yfir starfsmönnum ráðuneytisins um það hverju þetta frv. ætti eiginlega að ná fram. Frv. hefur ekki einungis illa grunduð markmið heldur er það orðað þannig, herra forseti, að á köflum er erfitt að skilja hvað fyrir frumvarpshöfundum og frumvarpsflytjendum vakir. Í þessu stutta frv. sem er einungis sjö greinar er annar meginkaflinn, 3. gr., þar sem fjallað er um verkefni áfengis- og vímuvarnaráðs, svo óljós og svo víðfeðm og á köflum svo teygjanleg að fyrir fólk sem vill af alvöru og ábyrgð glöggva sig á verkefnum þessa ráðs, þá lenda menn út og suður. Það er ekki hægt að fóta sig á því hvað felst í þessum greinum. Og hvað gera menn undir slíkum kringumstæðum, herra forseti? Þeir róa á mið þeirra sem skrifuðu frv. Þeir róa á mið þeirra sem starfa hjá ráðuneytinu. Auðvitað er eðlilegt að þeir sem taka á þessum málum af festu og ábyrgð reyni að grafast fyrir um hvað það var sem vakti fyrir starfsmönnunum og þeim sem gerðu frv. Frá því er skemmst að segja að við urðum litlu nær, herra forseti, eftir að hafa setið á fundum með starfsmönnum heilbr.- og trmrn. Til að sýna samkomulagsvilja í málinu og til að reyna að ná til botns í því, fórum við þess kurteislega á leit við starfsmenn ráðuneytisins að þeir svöruðu tilteknum spurningum skriflega og létu okkur fá þær. Það ætluðum við síðan að nota við síðari yfirferðir á málinu í heilbr.- og trn. Eins og greint er frá í nál. minni hlutans heilbr.- og trn. þá er skemmst frá því að segja, herra forseti, að ekki var orðið við þessum tilmælum okkar um skriflegar skýringar. Í nefndinni komum við með rökstudda gagnrýni og mótuðum spurningar um það hvað fælist í í verkefnum hins nýja ráðs og hvernig þau sköruðust við aðrar stofnanir, aðrar nefndir og aðra hópa sem væru að vinna að þessu. Við fengum engin svör. Ég vek til að mynda athygli á því, herra forseti, hvernig 1. tölul. 3. gr. er orðaður. Þar er verið að tala þarna um verkefni áfengis- og vímuvarnaráðs sem eru m.a.: ,,Að hafa eftirlit með að ákvæðum laga og reglugerða um áfengis- og vímuvarnir sé fram fylgt, sem og stefnu ríkisstjórnar á hverjum tíma.`` Herra forseti. Það er kannski erfitt að fylgjast með að stefnu ríkisstjórnarinnar í þessu máli sé fylgt eftir, hún er nánast ekki til, því miður. Hvernig á vímuvarnaráð að hafa eftirlit með að ákvæðum laga og reglugerða um áfengis- og vímuvarnir sé framfylgt? Höfum við ekki framkvæmdarvald í þessu landi? Höfum við ekki heilt ráðuneyti sem hefur lögreglusveitir víðs vegar um landið á sinni könnu sem á auðvitað að fylgja þessu eftir? Höfum við ekki heilt fjmrn. sem hefur tollembætti undir sínum væng? Það á að fylgjast með því að ekki sé ólöglegur innflutningur? Svona gæti ég haldið áfram að telja. Á þetta áfengis- og vímuvarnaráð að taka þessi verkefni yfir? Menn spyrja að gefnu tilefni. Menn vilja vita hvers konar stofnun er verið að setja á fót. Svörin eru engin. Þau finnast ekki í greinargerðinni. Þau finnast ekki í munnlegum svörum af hálfu starfsmanna ráðuneytisins. Þau komu ekki í þessari skriflegu greinargerð sem við óskuðum eftir með tilteknum spurningum þar sem sérstaklega var tekið til að mynda á þessum tölul. 3. gr. vegna þess að hið skriflega svar barst ekki. Þegar minni hlutinn er ekki virtur svars þegar hann af fyllstu kurteisi fer fram á að fá skriflegar skýringar á máli sem skiptir miklu og miklar efasemdir, studdar föstum rökum, eru um, kemst maður auðvitað að komast að þeirri niðurstöðu að erfitt sé að fallast á að fylgja slíku máli. Ég vek athygli á því, herra forseti, að við í minni hlutanum höfum ekki lagt fram miklar breytingartillögur við þetta frv. Ástæðan er sú að við teljum að skrifa þurfi frv. upp á nýtt og þörf á að hnitmiða og skýra miklu betur hvað áfengis- og vímuvarnaráð á að gera. Ég bendi einnig á, herra forseti, að þetta frv. varð til upp úr tillögum sem fram komu innan ráðuneyta og ríkisstjórnarinnar um að setja upp sérstakt afbrota- og vímuvarnaráð. Það var skynsamlegur heimanmundur af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ekki síst á þessum vetri höfum við fengið órækar sannanir fyrir því að það eru gríðarleg tengsl milli afbrota hjá ungu fólki og neyslu þess á ólöglegum fíkniefnum. Við höfum líka fengið heimildir og gögn sem sýna fram á það hversu gríðarmiklir harmleikir fylgja því að ánetjast þessu. Við og einnig þeir sem komu á okkar fund, jafnvel þeir sem áttu hlut að samningu þessa frv., höfum talið að vitlegra hefði verið að tengja einhvern veginn afbrot ungs fólks, sem hægt er sannanlega að rekja til fíkniefnaneyslu, þessu ráði. Ég spyr, af því hér er enginn í salnum sem tengist þessu nema hæstv. heilbrrh.: Hvað olli því að slitið var þarna á milli? Hvað olli því að í skýrslu hæstv. dómsmrh. er þess getið að innan dóms- og kirkjumrn., þess ráðuneytis sem fer með þau mál sem tengjast afbrotum, er gerð tillaga um að stofna sérstakt afbrota- og vímuvarnaráð. Í skýrslu hæstv. dómsmrh. segir einungis, um vinnuna að baki því frv. sem hér er nú til umræðu, með leyfi forseta: ,,Í þeirri vinnu tókst þó ekki að taka afbrotaþáttinn með inn í starfsemi ráðsins.`` Bíðum nú við, herra forseti. Hvað felst í þessum hógværu orðum? Hæstv. dómsmrh. orðar það þannig að ekki hafi tekist að taka afbrotaþáttinn með inn í starfsemi ráðsins. Kann að vera að það hafi verið vegna þess að það hafi verið fyrirstaða? Hvar var sú fyrirstaða, herra forseti? Kom sú fyrirstaða frá heilbrrn.? Hvað olli því að þær hugmyndir sem þeir sérfræðingar á vegum ríkisstjórnarinnar sem véla um afbrotamál unglinga komu með í upphafi þessa máls, náðu ekki fram að ganga? Í umræðuþáttum sérfræðinga í fjölmiðlum og af hálfu gesta hjá hv. heilbr.- og trn. hefur komið fram, og reyndar einnig í skýrslu sem hér hefur verið dreift í fylgigögnum með málum sem komið hafa frá hæstv. ríkisstjórn, að það sé mjög nauðsynlegt að tengja þetta tvennt saman. Og hvað veldur því þá, herra forseti, að þetta er slitið í sundur? Skoðun margra okkar, sem höfum kynnt okkur þessi mál og höfum leitað til sérfræðinga sem þekkja til auðvitað miklu betur en við, er sú að þarna sé um verulega stór mistök að ræða. Af þeirri ástæðu einni þyrfti auðvitað að skrifa þetta frv. upp á nýtt og taka afbrotaþáttinn inn í líka. Þar með mundi frv. eins og það liggur fyrir gjörbreytast. Það felur í sér meginbreytingu ef slíkt yrði tekið inn. Sé þetta ekki gert, herra forseti, þá kemst ég ekki að annarri niðurstöðu en að þetta sé sýndarmennska. Þetta plagg hér er einungis sýndarmennska sem er lagt fram til þess að hæstv. ríkisstjórn geti að loknu þessu ári sagt að hún sé þó að gera eitthvað. En verkin tala, staðreyndirnar tala og ef dæma á ríkisstjórnina af því hvernig þróunin er þá er hún ekki að gera neitt. Nú er það auðvitað fulldjúpt í árinni tekið að halda því fram að hæstv. ríkisstjórn sé ekki að gera neitt. Á ýmsum stöðum er verið að taka á tilteknum þáttum sem þetta mál varða. En þegar farið er yfir þær framkvæmdir sem hæstv. ríkisstjórn beitti sér fyrir á síðasta ári þá stendur það upp úr að þær hugmyndir sem á kreiki eru í heilbrrn. og í félmrn. lúta fyrst og fremst að meðferðarúrræðum. Nú skal ég alls ekki gera lítið úr þeim þó að ég gæti haft langt mál um það, um þá miklu þörf sem ég tel vera á meðferðarúrræðum fyrir unglinga á tilteknum aldri sem hafa lent í alvarlegri klemmu en ég ætla ekki að fara út í það, a.m.k. ekki í þessum hluta ræðu minnar. Hérna, í framkvæmdaáætlunum sem hafa verið gerðar innan ráðuneytanna, er helst talað um það hvernig hjálpa eigi þeim sem hafa lent í þessum vanda. Það er auðvitað mjög þarft. Við getum svo sem deilt um það, eins og ég drap á hér rétt áðan, hvort þar séu farnar réttar leiðir og ekki skal ég dæma um það núna. Ég tel að vísu að svo sé ekki. En það sem vantar auðvitað er að reisa múra gegn innrás fíkniefnanna, sem stöðugt sækja neðar og neðar í þá æsku sem á að erfa þetta land. Þá æsku sem er sennilega það dýrmætasta sem við eigum öll. Ég hygg að ég tali fyrir munn allra tilvonandi foreldra unglinga, að maður hugsar með hryllingi til framtíðarinnar þegar maður sér í kringum sig dæmin um það hvernig ungt fólk, allt niður að því sem maður mundi kalla barnsaldur, verður þessum eiturlyfjum að bráð. Hvar eru fyrirmyndirnar, hvar eru forvarnirnar? Vegna þess að forvarnir eru eitt af því sem hæstv. heilbrrh. hefur lagt gríðarlega áherslu á þá er það auðvitað sláandi, þegar maður les framkvæmdaáætlun heilbrrn. í þessum áfengis- og vímuvarnamálum, að áhersla hæstv. heilbrrh. á forvarnir í öðrum þáttum heilbrigðismála er varla sýnilegur. Það er nánast engin áhersla á hann. Hvar eru fjármunirnir sem eiga að fara í forvarnirnar? Herra forseti? Hvernig stendur á því að þetta áfengis- og vímuvarnaráð sem hæstv. ríkisstjórn vill leggja upp með, tekur ekki á tóbaksvörnum? Hvernig stendur á því að tóbaksvarnaráð er ekki undir þetta lagt? Aðrar þjóðir hafa skilgreint nikótín sem vanabindandi fíkniefni. Auðvitað dylst engum að svo er. Auðvitað ættum við líka að gera það. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að það hefði verið æskilegt, ef menn fara þessa leið, að taka það líka inn undir þetta. Hvers vegna? Fyrir því eru nokkrar ástæður. Í fyrsta lagi bendi ég á að á þessum vetri hafa komið fram óyggjandi gögn frá rannsóknarmönnum við háskólann sem sýna fram á að það er gríðarsterk fylgni á milli tóbaksreykinga hjá ungu fólki og neyslu þess á fíkniefnum síðar á lífsleiðinni. Eftir því sem neysla á tóbaki færist neðar í aldursflokkana þá færist neysla á sterkari efnum neðar í þessum sömu aldurshópum. Með öðrum orðum, ef okkur tekst að koma í veg fyrir að tiltekið hlutfall unglinga taki ekki upp tóbaksneyslu þá erum við um leið að ná árangri í forvörnum gagnvart sterkari fíkniefnum. Ef okkur tekst að lækka hlutfall þeirra sem byrja að reykja á ungum aldri þá erum við um leið að lækka hlutfall þeirra sem verða fórnarlömb sterkari fíkniefna þegar fram í sækir. Hæstv. heilbrrh. leyfði sér að koma hér í umræðu fyrir tveimur dögum og hrósa sér af því að hún hefði náð árangri í tóbaksvörnum. Það er alveg rétt. Hæstv. heilbrrh. hefur náð árangri í tóbaksvörnum. Ég held að ef á heildina er litið þá hafi þær minnkað, þá hefur heildarneyslan minnkað. Mitt í orðaflaumnum hjá hæstv. heilbrrh., þegar hún var að telja upp afrek sín eins og ráðherrum Framsfl. er nú svo tamt þessa dagana --- og við heyrðum það hjá hæstv. iðn.- og viðskrh. í gær --- þá gat hún auðvitað ekki þess sem mestu skipti. Ég ætla ekki að hafa sterkari orð um það en hæstv. ráðherra gat þess ekki að á borði hennar liggja skýrslur sem sýna að á sl. missirum hafa reykingar unglinga og barna aukist. Það skiptir máli vegna þess að þær rannsóknir sem ríkisstjórnin hefur látið fylgja gögnum sem hér hefur verið dreift á þinginu í vetur, sýna að það er bein fylgni á milli þess hve ungt fólk er þegar það byrjar að reykja og tíðninnar í sömu aldurshópum gagnvart sterkari fíkniefnum. Með öðrum orðum: Hæstv. ráðherra stendur andspænis þeirri staðreynd að það sem mestu skiptir, að ná böndum á þessum vágesti hjá yngsta hluta þjóðarinnar, hefur ekki tekist. Það þýðir að innan fárra ára munum við að sjá að þessi sami hópur, samkvæmt reynslunni, mun hefja neyslu sterkari fíkniefna yngri en þeir sem á undan voru. Með öðrum orðum, stefnan sem ríkisstjórnin hefur fylgt í þessum efnum hefur ekki borið árangur. Ég ætla ekki að segja að hún hafi burgðist hrapallega. Það er hins vegar alveg ljóst að við stöndum frammi fyrir því allar líkur eru á því að neysla sterkari fíkniefna hjá ungu fólki muni aukast á næstunni. Þetta finnst mér vera ein dekksta blikan sem blasir við á sjónarrönd á himni okkar í dag. Ég gat þess áðan að mér þætti slæmt að tóbaksvarnir væru ekki undir þessu. Á grunni þessara rannsókna sem ég var að reifa þykir mér einsýnt að barátta gegn tóbaksneyslu sé um leið barátta gegn því að ungt fólk taki upp neyslu sterkari fíkniefna. Ég tel því ekki að það sé ekki hægt að slíta þetta tvennt í sundur. Ég vek líka athygli á því að í sögu tóbaksvarnanefndar eru talsvert glæstir kaflar. Fyrir nokkrum árum tókst að ná upp gríðarlegri stemmingu hjá ungu fólki, hjá yngstu kynslóðunum alveg niður í leikskóla, sem leiddi til þess að meðal kynslóða sem nú eru upp vaxnar var gríðarlegur andróður gegn reykingum. Þessi andróður birtist ekki aðeins í því að þetta unga fólk tæki ekki upp neyslu tóbaks eins og þær kynslóðir sem á undan gengu, heldur leiddu þær líka til þess að foreldrar þessara barna drógu úr reykingum. Ástæðan fyrir því að heildarneyslan á tóbaki hefur minnkað eru þessir árgangar sem eru nú að vaxa upp og jafnframt áhrif þeirra á foreldrana. Þróunin sem við erum að sjá hjá yngstu aldursflokkunum bendir til þess að á næstu árum muni þetta, sem hæstv. heilbrrh. var að hrósa sér af, snúast við. Staðan sem við höfum frammi fyrir okkur í þeim gögnum sem ríkisstjórnin hefur dreift, felur það í sér að innan skamms tíma muni tóbaksneyslan aukast aftur. Í sögu tóbaksvarnanefndar voru glæstir kaflar. Þar hafa menn á köflum náð mjög góðum árangri. Þar hafa menn beitt aðferðum sem einhverra hluta vegna er ekki beitt lengur. Ég bendi á það þegar menn fóru þá leið að skapa fyrirmyndir, fá fólk sem börn og unglingar litu upp til til þess að taka frumkvæði. Það ber ekki á slíku í dag þó ég vilji síst lasta það ágæta ráð sem ...  Það getur vel verið að hæstv. heilbrrh. finnist þetta vera tilefni til þess að hlæja. Ég er hins vegar að rekja hér tölur sem ættu að vera hæstv. ríkisstjórn til skammar. Þær sýna fram á að reykingar eru að aukast í yngstu hópunum. Þær sýna það líka að innan nokkurra ára þá mun fíkniefnaneyslan aukast líka hjá þeim. Það er bara staðreynd sem liggur á borði ráðherrans. Ég var, þegar hæstv. heilbrrh. sá sérstaka ástæðu til þess reka upp hlátur, að dást að því að fyrir nokkrum árum fóru menn með miklu meiri árangri í þessa baráttu gegn tóbaksreykingum en núna undir stjórn hæstv. heilbrrh. Ég ætla í sjálfu sér ekkert að lasta hana fyrir það, en hins vegar segi ég það hér alveg fullum fetum að ég tel að hér á árum áður hafi verið notaðar miklu harðari og árangursríkari aðferðir í baráttunni en núna. Ef hæstv. heilbrrh. telur að þetta sé einhver vitleysa hjá mér þá er svo sem hægt að lesa nokkrar tölur úr gögnum ríkisstjórnarinnar. Alla vega, herra forseti, vil ég leyfa mér að fara með nokkrar uggvænlegar staðreyndir, sem birtast í þessari skýrslu hæstv. dómsmrh. Þær sýna t.d., herra forseti, að meðal unglinga í 9. og 10. bekk, þegar kannað er hversu margir þeirra hafa notað amfetamín, þá kemur í ljós að allt upp í 5,6% piltanna og upp í 5,1% stúlkna 14--15 ára, hafa prófað amfetamín. Herra forseti. Við sem erum nú komin á virðulegan aldur höfum ekki einu sinni séð þessa hluti. Ég hef aldrei á ævi minni rekið augun í svona og hef þó marga fjöruna sopið, herra forseti. Hér liggur það fyrir að það sem maður kallar bara börn, þokkalegur hópur þeirra, einn tuttugasti, ríflega upp í það, hefur neytt amfetamíns. Þetta er algjörlega með ólíkindum, herra forseti. Í sama aldurshópi hafa fast meira en 17% pilta hér í Reykjavík notað hass, 17% er einn af hverjum 6 þeirra sem eru 14 og 15 ára, þeir hafa einhvern tíma reykt hass. Þetta er auðvitað ómöguleg staða. Ef maður tengir þetta t.d. við það, herra forseti, að hér var fyrir skömmu sænskur lögreglumaður, sem að vísu hefur fengið margar eyrnafíkjur frá lögreglustjóraembættinu í Reykjavík, síðustu daga. Það var samt sem áður með ólíkindum að heyra lögreglumanninn segja það fullum fetum --- komandi úr stórborg í Evrópu --- að á skemmtistöðum hér í Reykjavík að því er mig minnir, hafi hann, séð ívið meiri merki um eiturlyfjasölu og um eiturlyfjaneyslu en í Stokkhólmi. Þetta er auðvitað með ólíkindum og sviptir frá þeim potemkíntjöldum sem maður hefur e.t.v. haft uppi gagnvart sinni eigin veröld. Ég vissi ekki að ég lifði í þessari veröld, herra forseti. Ég vissi ekki að ég byggi í samfélagi þar sem einn tuttugasti af 14 og 15 ára börnum hefur prófað amfetamín og sjötti hver drengur í Reykjavík 14--15 ára hefur reykt hass. Ég er ekki að segja að þessi veröld sé ekki til. Þessar staðreyndir byggja á upplýsingum sem ríkisstjórnin hefur aflað í gegnum rannsóknir þar til bærra manna. En þetta var veröld sem ég hélt að væri ekki í kringum mig, herra forseti. Ég get þess vegna ekki dregið aðra ályktun af þessu en þá að sú stefna sem uppi hefur verið hafi brugðist. Með hvaða hætti ætlar hæstv. ríkisstjórn þá að takast á við þennan vanda? Þá kemur þessi moðsuða, ekki bara þetta frv. hér til laga um áfengis- og vímuvarnaráð, sem engu máli skiptir í þessari baráttu, heldur kemur líka þessi skýrsla sem ég hef hér drepið á af og til. Hún er fróðleg fyrir þær sakir að í henni er að finna framkvæmdaáætlanir ráðuneytanna um það hvernig þau ætla sér að taka á þessum málum. Fyrir utan drjúgmikinn part af þeirri áætlun og þeirri lýsingu sem kemur fram undir kafla dómsmrn., þá eru þetta ekkert annað en orð. Það er ekkert í þessu sem ég, sem foreldri, get fest minn krók í og sagt: Ég er þakklátur fyrir þetta vegna þess að þetta er líklegt til þess að draga úr því að mín börn verði eiturlyfjum að bráð. --- Nánast ekki neitt. Hvert einasta foreldri sem mundi lesa þann orðavaðal sem þessar framkvæmdaáætlanir eru hlýtur að taka undir þetta. Það sem hérna er að finna --- og ég hef þegar sagt að ber ekki að lasta --- eru meðferðarúrræði og það er líka tekið með nokkrum hætti á því, bæði undir hluta af þeim kafla sem fjallar um fjmrn. og eins um dómsmrn., með meira afli en áður, hvernig á að koma í veg fyrir að þessum efnum sé smyglað til landsins. Það er ágætt. Verjumst innflutningi og setjum endilega fjármuni í að hjálpa þeim sem hafa lent í þessari miklu ógæfu en við skulum líka setja fjármuni í að reyna að koma í veg fyrir að fórnarlömbin verði fleiri. Og það er það sem vantar. Í fyrsta lagi vantar stefnuna og ég er ekki að segja að ég hafi þessa stefnu. Ég er ekki að segja það en setjum líka fjármuni í þetta. Fjármunirnir eru ekki til staðar. Ef hæstv. heilbrrh. er sammála mér um að þetta sé líklega það sem kann að verða mesta mein næstu áratuga hlýtur hann líka að vera því sammála að það verður með einhverjum hætti að setja fjármagn í þessar forvarnir. Ekki er nóg að setja fram stefnur sem eru óljósar og loðnar, menn verða með einhverjum hætti að taka raunhæft á málunum og það er það sem ég auglýsi eftir, herra forseti. Ákall mitt um þá stefnu nær engum grunni í þeim framkvæmdaáætlunum sem liggja fyrir. Hún nær engum grunni í þeirri innantómu og hégómlegu stefnu sem ég er að lesa að sé samþykkt ríkisstjórnarinnar í skýrslunni og enn síður, herra forseti, eykur það trúnaðartraust mitt á framtíðinni að lesa það frv. sem við erum að fjalla um vegna þess að í því felst ekki neitt. Það felst ekkert í því nema að setja upp eitthvert átta manna ráð kontórista úr ráðuneytum sem reynslan sýnir nú þegar að hafi í engu dugað. Það er bara staðreyndin, herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það hefði verið miklu betra að láta þetta mál liggja og reyna að vinna það með einhverjum öðrum hætti. Þetta mál kom fyrir þingið í fyrra og það lá þá, ekki bara vegna þess að einhver óvilji væri af hálfu stjórnarandstöðunnar heldur vegna þess að það var beinlínis vantrú á þetta frv. meðal þeirra þingmanna sem má líka telja til stjórnarliðsins vegna þess að þetta gengur svo ótrúlega skammt, herra forseti. Ég hef í þessu máli farið nokkuð yfir það sem mér finnst vera mestu gallarnir við frv. Ég rifja það upp, herra forseti, að það er stór galli að ekki skuli vera tekið á afbrotaþættinum í þessu. Ég rifja það líka upp að það er stór galli að tóbaksvarnirnar skuli ekki vera undir þessu líka því að ég tel að það sé óslítandi þráður milli raunhæfra tóbaksvarna og raunhæfra varna gegn öðrum sterkari fíkniefnum. Ég held líka að það sé einfaldlega ekki góð latína að fara þá leið að láta heilbrrh. skipa átta menn í þetta ráð, einn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og einn síðan frá einhverjum sjö ráðuneytum sem talin eru upp. Síðan eru verkefni þessa ráðs þannig að erfitt er að festa hönd á hvað það er sem á raunverulega að koma út úr þessu. Gott og vel. Það kann vel að vera að þörf sé á að samhæfa og skipuleggja störf hinna mismunandi ráðuneyta en það kemur líka fram að ekki er lengur samræmingarnefnd. Dugar hún ekki, herra forseti? Er nauðsynlegt að samþykkja þetta og koma þar með að þessu samþykktu í veg fyrir að við getum með meiri vinnu tekið betri ákvarðanir sem mundu leiða til miklu betri úrræða, þ.e. ráðs eða stofnunar sem hefði miklu hnitmiðaðra verksvið og væri skipað öðruvísi og hefði breiðara verksvið en að samþykkja þetta? Það er skoðun mín að þetta sé fyrst og fremst gert til að skapa ríkisstjórninni eins konar alibí, herra forseti, til að geta bent á að þeir hafi gert eitthvað vegna þess að ég rek mig á það þegar ég les framkvæmdaáætlanirnar, nánast hverja einustu þeirra, og þremur sinnum áður en að þeim kemur, að allar leggja þær til að samþykkja þetta frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð sem var meira að segja laskað stórlega einhvers staðar á vegferð sinni og gert að hálfónýtum aumingja vegna þess að það var einhver sem greip í taumana og kom í veg fyrir eins og segir í kaflanum um dómsmrn. að það tækist að taka á afbrotaþættinum líka. Herra forseti. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa stefnu ríkisstjórnarinnar sem er frekari útfærsla á stefnumörkun hennar frá desember 1996 og er að finna í formála skýrslunnar, með leyfi forseta. Ég geri það bara til að sýna a.m.k. hvað mér finnst hún vera lítið annað en innantóm orð: ,,1. Að áfengis- og vímuvarnaráð taki til starfa 1. janúar 1999 enda verði frumvarp til laga um ráðið samþykkt nú á vorþingi. 2. Að fela ráðuneytum sem vinna að verkefnum á sviði áfengis-, tóbaks- og vímuvarna að tengja þau með áberandi hætti við stefnumörkun ríkisstjórnarinnar á þessu sviði og eftir því sem kostur er áætluninni Ísland án eiturlyfja. 3. Að skipaður verði vinnuhópur sem í eiga sæti yfirmenn tollamála og lögreglumála og fulltrúi utanríkisráðherra. Dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra skipi hópnum formann. Verkefni vinnuhópsins verði að skoða til hvaða aðgerða þurfi að grípa til að loka fyrir ólöglegan innflutning fíkniefna. Hópurinn skili tillögum til ráðherra dómsmála og fjármála á árinu 1998. 4. Að 2 millj. kr. af ráðstöfunarfé ríkisstjórnarinnar á árinu 1998 verði varið til rannsókna á sviði áfengis-, tóbaks- og vímuvarna samkvæmt nánari ákvörðun nefndar ráðuneyta um samræmingu aðgerða vegna átaks í ávana- og fíkniefnavörnum.`` Drottinn minn dýri. Heilar 2 millj. kr. til rannsókna á þessum alvarlega þætti. Og vegna áætlunarinnar Ísland án eiturlyfja: ,,1. Að óskað verði eftir því að árlegt framlag ríkisins úr Forvarnasjóði til áætlunarinnar Ísland án eiturlyfja hækki í 4,5 millj. kr. enda hækki framlag Reykjavíkurborgar samsvarandi. 2. Að Samband íslenskra sveitarfélaga gerist aðili að áætluninni Ísland án eiturlyfja og tilnefni fulltrúa í verkefnisstjórn áætlunarinnar. 3. Að verkefnisstjórn áætlunarinnar Ísland án eiturlyfja hafi reglulega samráð við þá aðila sem starfa að vímuvörnum. 4. Að öll verkefni sem Forvarnasjóður styrkir verði tengd áætluninni Ísland án eiturlyfja eftir því sem kostur er og að stjórn sjóðsins hafi samráð við verkefnisstjórn áætlunarinnar við árlega úthlutun.`` Herra forseti. Þetta eru allt saman fögur orð en hvar er stefnan? Hvar liggur það fyrir einhvers staðar af ríkisstjórnarinnar hálfu hvernig við ætlum að einhenda okkur í það verk að forða æsku Íslands frá því að verða mestu meinsemd nútíðarinnar að bráð? Það kemur hvergi fram. Maður les skýrslu eftir skýrslu og það koma alltaf fram orð og þau eru alltaf brennd sama marki og skýrslan vegna þess að hana vantar einn alvarlegan hlut. Hér er nefnilega rakið ítarlega hvað það er sem hæstv. ríkisstjórn gerði á árinu 1997 og það er umræðukafli um það og maður les þann umræðukafla og þar stendur upp úr að það er eitt sem vantar. Hvergi er lagt mat á árangurinn. Ég vil ekki segja, herra forseti, og ekki geta mér þess til að það sé vegna þess að tölurnar sýni auðvitað að árangurinn er ansi lítill. Hægt væri að segja á grundvelli hinna grjóthörðu talna sem liggja fyrir að hann væri enginn vegna þess að ástandið hefur versnað. Það getur auðvitað verið, herra forseti, að ef þetta sem hefur þó verið gert hefði ekki verið framkvæmt væri ástandið verra. Ég veit það ekki. Það væri e.t.v. hægt að segja það. En það liggur kristaltært fyrir að það sem við, íbúar í þessu landi og foreldrar í þessu landi viljum, því er ekki mætt. Og hvað viljum við? Við viljum sjá aðgerðir sem bera árangur. Við erum að eyða milljörðum á milljarða ofan í alls konar hluti sem við teljum sjálfsagða. Vegi og brýr og flugvelli, menntakerfið o.s.frv. og allt er það gott og blessað og allt á það fullan rétt á sér. Menn hafa talað um góðæri í landinu, herra forseti, og góðærið er vissulega til staðar og það mun ekki daprast miðað við þær spár sem eru um árferði til lands og sjávar á næstu árum. Er þá ekki komin tíð til þess að menn taki höndum saman um að verja alvöruupphæð til að berjast gegn þessum vágesti, að menn séu ekki með sýndarmennsku eins og mér þykir þetta frv. vera, að menn séu ekki að vesenast í einhverjum smáatriðum eins og mér finnst svo oft að menn séu að gera? Menn leggi raunverulega vinnu í þessi mál. Ef hæstv. heilbrrh. fæli heilbr.- og trn. að leggja fram slíka stefnu er ég viss um að það væri hægt. Ég hef ekki þessa stefnu núna en það sem mér þykir miklu verra er að þeir sem eiga að hafa hana hafa hana ekki heldur. Herra forseti. Ég hafði ætlað mér í þessari ræðu að fara yfir framkvæmdaáætlanir þessara ráðuneyta m.a. til að sýna fram á það sem ég tel vera alvarlegan ágalla hjá heilbrrn. að í þeim kafla sem fjallar um heilbrrn. verða menn fyrir verulegum vonbrigðum þegar þeir eru búnir að lesa hann. Ég get ekki annað en sagt að þegar ég les þennan kafla um heilbrigðis- og tryggingamálin, hvað þar hefur verið gert og hvað menn ætla að gera, þá verð ég bara hissa. Það er svo einfalt mál, herra forseti. Herra forseti. Ég tek það fram að e.t.v. nýti ég mér möguleika minn á seinni ræðu til að fara betur í þær áætlanir sem liggja fyrir um einstök ráðuneyti en ég tel, herra forseti, að það sé illa af stað farið með þetta áfengis- og vímuvarnaráð eins og það er lagt upp af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Ég held að þá séu menn að loka möguleikunum til að búa til raunverulega oddhvassa stofnun og oddhvasst batterí sem gæti tekið á breiðari þáttum, haft breiðara svið undir, tekið á öðrum skyldum þáttum sem ég tel að ég hafi fært rök fyrir að sé nauðsynlegt að hafa undir í þessari umræðu líka. Ég tel eins og ég hef margsinnis sagt að verkefnin séu illa skilgreind, illa útfærð, ég tel að skipanin sé röng og ég tel að það vanti verkefni þarna undir. Ég tel, herra forseti, án þess að ég ætli að leggja í meiri háttar víking í þessu máli, að það hefði átt að skrifa þetta frv. með allt öðrum hætti og það hefði átt að liggja fyrir í allt annarri gerð. Hæstv. ríkisstjórn verður að eiga það við sig hvernig hún vill taka á þessari framtíð sem ég hef verið að draga upp en mér sýnist að sé það þetta sem liggur fyrir og þau verkefni sem liggja fyrir í greinargerð muni þau hvergi nærri duga og þá mun sú öfugþróun sem við sjáum núna liggja fyrir í skýrslum, og ég hef drepið á, halda áfram og við sem höfum talið okkur vera eyland fjarri vettvangi viðskipta og neyslu þessara efna, munum finna það eða a.m.k. börnin okkar verða ekkert öðruvísi en börnin úti í Evrópu. Þau munu verða í jafnmikilli hættu á að verða fórnarlömb eins og þau og þó hafði maður staðið í þeirri trú alveg fram á þessa síðustu mánuði að sú veröld sem hefur verið búin til hér og ég hélt ég byggi í er bara allt önnur en ég hélt. Það er talsvert nöturlegt að horfa fram á það og talsvert nöturlegt að sjá fram á þessa framtíð. Verst er, herra forseti, að horfa fram á að hæstv. ríkisstjórn sem á að vera tæki okkar í þessari baráttu er því miður á villigötum.

Virðulegi forseti. Þessi ræða var afar athyglisverð. Hér var tætt niður frv. um áfengis- og vímuefnavarnaráð en hverjar voru tillögurnar? Þær voru engar og það kom fram oft í ræðu hv. þm. að hann hafði engar tillögur. Ég er sammála hv. þm. þegar hann segir að tóbaksvarnir séu varnir númer eitt því að það er fyrsta fíknin sem menn ánetjast. Það er þess vegna sem við höfum lagt höfuðáherslu á tóbaksvarnir og margfaldað fjármagn í tíð þessarar ríkisstjórnar til tóbaksvarna. Við erum núna að sjá árangur af því. Af hverju eru tóbaksvarnirnar ekki inni í þessu frv.? Það er vegna þess að við erum að vinna með Krabbameinsfélaginu varðandi tóbaksvarnirnar og þetta er í fyrsta skipti sem við erum að leggja fram námsefni fyrir sjötta, sjöunda og áttunda bekk í öllum grunnskólum landsins varðandi kennsluefni í tóbaksvörnum. Hv. þm. sagði að ekki væri lagt fram meira fjármagn til forvarna en áður. Það er einfaldlega rangt. Þegar stefna ríkisstjórnarinnar í forvörnum var kynnt sumarið 1996 fylgdu 125 millj. það árið, 125 millj. þetta ár og það síðasta þannig að við erum að leggja miklu meira til forvarna en nokkru sinni fyrr. Þetta frv. er gert til að samhæfa störf þeirra sem vinna að forvörnum. Löggæslu, tollgæslu, heilbrrn., félmrn. o.s.frv. Ég skal hlusta í kvöld á þær tillögur sem fram koma um forvarnir því ég held að þetta hljóti að vera sameiginlegt mál okkar þingmanna. En mér finnst það lítils virði að tæta niður frumvarp og koma með enga tillögu í staðinn.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort það er til marks um málefnalegt rökþrot ríkisstjórnarinnar í þessu máli að hæstv. heilbrrh. hefur kosið að leggja mér orð í munn. Ég sagði ekki að fjármagn til forvarna hefði ekki aukist. Ég sagði hins vegar að það væri hvergi nærri nóg. Hæstv. ráðherra kvartar yfir skorti á tillögum. Þó sýnist mér að hún taki í raun undir þá tillögu sem ég var með hérna. Ég taldi það alfarið nauðsynlegt, ef þetta ætti að verða barn í brók, að tóbaksvarnir yrðu teknar hérna undir. Ef hæstv. ráðherra skilur ekki tengslin á milli tóbaksvarna og annarra fíkniefnavarna, í ljósi þeirra gagna sem er að finna í upplýsingum sem dreift hefur verið af hálfu ríkisstjórnarinnar, þá held ég að ríkisstjórnin sé illa stödd. Það liggur alveg ljóst fyrir, herra forseti, í þessum gögnum, að besta leiðin til þess að ná raunhæfum árangri í baráttunni gegn hörðum fíkniefnum er sennilega að koma því svo fyrir að börn okkar byrji ekki að reykja. Það er eitt af því sem ætti að liggja í augum uppi, herra forseti. Það liggur hins vegar ekki í augum uppi hjá hæstv. ráðherra. Ég hef fært rök fyrir því, herra forseti, að það frv. sem hérna liggur fyrir sé ómarkvisst, m.a. vegna þess að verkefni ráðsins liggja ekki fyrir. Það tókst ekki heldur að fá þau skýrð út af starfsmönnum ráðuneytisins, hvorki munnlega né skriflega. Með öðrum orðum, herra forseti: Hæstv. heilbrrh. leggur til að stofnað verði ráð, ráðsins vegna. Það er eina niðurstaðan sem ég get komist að. Ég fæ ekki skilið hvað það er nákvæmlega sem þetta ráð á að gera. Á það að taka yfir eftirlit með því hvernig menn eru að brjóta lög sem tengjast vímuvörnum inni á veitingahúsum, inni í skólum, eða hvað? Hvað þýðir 1. töluliðurinn, herra forseti? Svona mætti lengi halda áfram. Ég hefði gaman af því, herra forseti, að sjá hvernig þessum 125 millj. var varið. Og málflutningur hæstv. ráðherra var í samræmi við skýrsluna sem ég vísaði til hérna áðan: Ja, það er löggæsla, það er tollgæsla. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að reyna að bregðast við vandanum hjá unga fólkinu sjálfu? Grafast fyrir um rætur hans. Með því að dreifa námsefni í 6., 7. og 8. bekk? Það er lausnin.

Virðulegi forseti. Ef eitt ráð mundi duga, þá væri það notað. Ég veit að hv. þm. veit það eins vel og ég að það er ekkert eitt ráð sem dugar, það eru mörg ráð. Allir þeir sem koma að uppeldi barna þurfa að koma að þessu borði. Það eru heimilin, það er skólinn, það er íþróttahreyfingin. Þá kem ég að því sem hv. þm. kom hér inn á í ræðu sinni áðan, að það vantaði fyrirmyndir. Hv. þm. hefur ekki fylgst með samstarfi okkar við íþróttahreyfinguna. Þar höfum við unnið með svokallað landslið í vímuefnavörnum. Þar eru fyrirmyndirnar heilbrigt íþróttafólk sem ekki neytir áfengis eða annarra vímuefna. Við höfum meira að segja gengið svo langt að fegurðarsamkeppnirnar á Íslandi eru tóbakslausar. Við fylgjumst með flokkum íþróttamanna og veitum þeim viðurkenningar sem ekki neyta fíkniefna. Ég verð að segja það að ef ég hef einhvern tíma heyrt málefnafátækt, þá var það hjá hv. formanni heilbr.- og trn. hér áðan. Því hann er á sama tíma að segja að það sé ekki rétt að samhæfa þessi störf sem svo nauðsynlegt er að samhæfa. Það er ekkert eitt ráð sem gildir. Ég held að hv. þm. hljóti að vera sammála mér um það.

Herra forseti. Það segir kannski sína sögu um skilning hv. þm. á þessu frv. að hæstv. heilbrrh. þarf að vera að verja þetta mál vegna þess að enginn stjórnarliða treystir sér til þess að taka þá vörn að sér. Hér er ekki staddur einn einasti af stjórnarliðunum í hv. heilbr.- og trn. Getur verið að það tengist einhvern veginn skoðun þeirra á innihaldi þessa frv.? Ég tel mig hafa full rök til þess að telja að svo sé. Herra forseti. Ég ætla að öðru leyti ekki að elta ólar við þennan málflutning hjá hæstv. heilbrrh. Hún sagði áðan að ég hlyti að skilja að það væri ekkert eitt ráð sem dygði í þessari baráttu. Ég er sammála því en því miður er hæstv. ráðherra ósammála sjálfri sér. Það eina sem hún hefur gert og vill ná fram er þetta áfengis- og vímuvarnaráð. Hæstv. ráðherra sagði að ég væri að leggjast gegn samhæfingu. Ég veit ekki með hvaða eyra hæstv. ráðherra hefur hlustað en það er alveg ljóst að það sem ég var m.a. að færa rök að í máli mínu áðan var eftirfarandi: Það vantar samhæfingu milli afar mikilvægra þátta í þessari varnarbaráttu. Á meðan sú samhæfing er ekki fyrir hendi þá er þráðurinn slitinn og styrkurinn í kaðlinum miklu minni en hann þyrfti að vera.

Virðulegur forseti. Það hefði nú kannski verið eðlilegra að ég hefði komið í andsvar við talsmann meiri hluta nefndarinnar. Það er ekki sérstakur ágreiningur af minni hálfu við hv. þm. Össur Skarphéðinsson sem flutti hér mikla ræðu áðan um þetta efni. Það er þó einn þáttur sem ég vildi orða við þingmanninn hv. og þingið, sem snertir málið og varðar tillögu sem liggur fyrir þinginu og er í allshn. um úttekt á áhrifum Schengen-aðildar Íslands á innflutning fíkniefna. Ég held að það sé alveg rétt sem fram hefur komið í þessari umræðu, bæði frá hæstv. ráðherra og frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, að það þarf að leita allra ráða til þess að bægja þessum vágesti frá. Það er gífurlega stórt mál. Á sama tíma og þessi voði blasir við mönnum þá er ónógt fjármagn veitt til tollgæslunnar á Íslandi svo hægt sé að glíma við þetta. Menn ættu bara að tala við þá sem þar eru að störfum um það efni. Á sama tíma er verið að undirbúa, og væri komið á ef áætlanir stjórnvalda hefðu gengið eftir, að afnema vegabréfaeftirlit með öllu, gera það óheimilt gagnvart farþegum sem koma til Íslands frá allri Vestur-Evrópu, í krafti svonefndrar Schengen-aðildar. Þetta veikir, þó að við höldum formlegum rétti til tollgæslu eftir sem áður, augljóslega möguleika íslenskrar tollgæslu til eftirlits á farangri farþega, handfarangri sem öðru. Þar með veikir þetta eftirlit með ólöglegum innflutningi fíkniefna. Þetta er alveg hörmulegt og mér þætti gott að heyra álit hv. þm. á því sem þarna er á ferðinni.

Ef ég skildi hv. þm. rétt þá var hann að inna mig eftir afstöðu minni til tillögu sem hann hefur lagt fram um úttekt á áhrifum Schengen-aðildarinnar á innflutning fíkniefna hingað til lands. Ég er ekki kunnugur þessari tillögu í smáatriðum en mér finnst ekkert að því að slík úttekt sé gerð. Nú hefur hv. þm. margoft lýst skoðun sinni á Schengen-samkomulaginu og mér finnst að honum beri a.m.k. réttur til þess að fá könnun á afleiðingum þessarar aðildar. Þetta er einn mögulegur þáttur. Ég tel að það sé sjálfsagt að menn verði við því. Ég er því miður ekki í allshn., annars mundi ég hjálpa honum til þess að fá málið samþykkt að því leyti. Hv. þm. gat þess hins vegar að við höldum enn okkar rétti til tollgæslu. Ég hygg að hann hafi verið að draga það fram að ef af þessu yrði, sem hv. þm. er mótfallinn, þá yrði a.m.k. að bregðast við með því að auka fjármagnið sem veitt er til tollgæslu. Það er auðvitað eitt af því sem menn þurfa að gera. Reyndar tel ég, án tillits til þess hvort við erum í Schengen eða ekki --- hv. þm. er þeirrar skoðunar og það er sennilega rétt hjá honum --- að eftirlitið þurfi að efla snöggt um meira ef af aðild verður. Hæstv. heilbrrh. greindi frá því í ræðu sinni áðan að verið væri að stórefla tollgæsluna. Ég á von á því að hæstv. ráðherra muni skýra það fyrir hv. þm. á eftir hvernig því sé háttað. Ég get ekki greint honum frá því.

Virðulegur forseti. Það er náttúrlega ekki mikið samræmi í því, ef menn telja sig vera að efla tollgæslu að einhverju leyti --- ég skal ekki leggja dóm á það, ég þekki það ekki í einstökum atriðum --- að á sama tíma séu menn að forminu til að veikja stórkostlega möguleika tollgæslunnar til eftirlits með farþegum. Þegar ekkert samspil er lengur til staðar milli vegabréfaskoðunar og engar upplýsingar liggja fyrir um hvaða farþegar eru að koma til landsins frá Schengen-svæðinu, frá meginlandi Vestur-Evrópu til Íslands, þá er alveg augljóst að möguleikar tollgæslunnar til þess að hafa eftirlit, og það segja þeir menn sem vinna að þessum málum, eru veiktir stórkostlega. Þar fyrir utan er dagljóst að það verður mikill þrýstingur á Ísland, eins og Noreg, ef af Schengen-aðild verður, að hætta með öllu eftirliti með farangri frá Schengen-svæðinu vegna þess að sú regla er ekki almenn á svæðinu. Það verður reynt að hafa áhrif á íslensk stjórnvöld og þrýst á að ekki verði hreyft við slíku eftirliti. Hér er að mínu mati stórt mál á ferðinni, og þó að það sé aðeins eitt af mörgu sem mælir gegn Schengen-aðild þá er það eitt út af fyrir sig nóg til þess að við höfnum slíkri aðild. Það er satt að segja aldeilis furðulegt mál sem menn eru að leggja út í þarna. Fyrir það eitt að þurfa ekki að sýna vegabréf einu sinni í ferðum inn á Schengen-svæðið frá Íslandi ætla menn í staðinn að hækka hér landamæragirðingar gagnvart öllum öðrum hlutum heimsins, greiða stórfé fyrir og síðan það sem við ræðum hér, í samhengi við fíkniefnin, munu möguleikarnir á að nýta þá kosti sem fylgja því að búa á eylandi úti í Atlantshafi til þess að verjast þessum vágesti stórlega veiktir.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð sem lagt er fram öðru sinni. Það hefur verið rætt allnokkuð í heilbr.- og trn. án þess þó að hægt sé að segja að mikið hafi komið út úr þeirri umræðu. Eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður heilbr.- og trn., nefndi hér áðan, þrátt fyrir þá umræðu sem þar átti sér stað og beiðni sem lögð var fram um svör við ákveðnum spurningum sem sérstaklega minni hlutinn í heilbr.- og trn. lagði fyrir starfsfólk heilbrrn., þá bárust þau svör ekki. Fyrst núna, þ.e. eftir að málið hafði verið afgreitt út úr nefnd, barst bréf dags. 29. apríl þar sem heilbr.- og trn. fer örstutt í þær skýringar sem farið var fram á. Þetta er svona eins konar yfirklór og engin skýr svör eru gefin við öllum þeim spurningum sem fram komu varðandi verkefni áfengis- og vímuvarnaráðs. Ráðuneytið byrjar bréf sitt á að bregðast við spurningu sem varðaði sérstaklega ákvæði 3. gr. frv., þar sem talað er um hlutverk áfengis- og vímuvarnaráðs, og beðið er um skýr svör um hver þessi verkefni séu. Í raun og veru segir ein setning í bréfinu frá heilbr.- og trn. allt sem segja þarf um svarið. Sú setning er svona, með leyfi forseta: ,,Af þessu tilefni telur ráðuneytið rétt að benda á nokkur atriði sem fallið geta undir umrætt ákvæði verði frv. lögfest``, þ.e. ákvæðin þar sem fjallað er verkefni áfengis- og vímuvarnaráðs. Af þessu tilefni telur ráðuneytið rétt að benda á nokkur atriði sem fallið geta undir umrætt ákvæði. Það er því ekki af hálfu ráðuneytis búið að ganga endanlega frá því hver þessi verkefni eru og ég vildi byrja á að beina þeirri spurningu til hæstv. heilbrrh. að hún fari yfir með okkur á eftir nákvæmlega hver verða verkefni áfengis- og vímuvarnaráðs. Það segir sig sjálft að ráðuneytið hlýtur að hafa útfært þau nákvæmlega og ekkert hér um bil eða kannski geta fallið undir ákvæðið eða hugsanlega verður það þetta eða hitt og það segi ég vegna þess að í gildistökuákvæði frv. segir: ,,Lög þessi öðlast gildi 1. júní 1998`` og því mætti ætla að lokaundirbúningi þessa frv. væri lokið í ráðuneytinu þar sem ráðuneytið hefur gert ráð fyrir því og hæstv. ráðherra að frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð hefði í raun og veru átt að ganga í gildi 1. júní í ár. Það getur því ekki staðist neitt hér um bil eða kannski. Samt gerist það að mánuði fyrir gildistökuákvæðið, sem samkvæmt frv. er 1. júní, mánuði áður, þann 29. apríl kemur bréf frá ráðuneytinu til heilbr.- og trn. þar sem beðið er um skýr svör um verkefni ráðsins þar sem segir að ráðuneytinu þyki rétt að benda á nokkur atriði sem fallið geta undir umrætt ákvæði en sé alls ekkert víst. Við ætlum að hugsa það aðeins betur í ráðuneytinu. Það er, virðulegi forseti, eins og hefur verið með þau mál sem við höfum verið að ræða frá heilbr.- og trmrn. að undanförnu, óskaplega mikið um óljós svör, óskýr svör við þeim spurningum sem hafa verið settar fram. Það er sérstaklega ámælisvert þegar við erum að tala um væntanlegt áfengis- og vímuvarnaráð því að meiri hluti Alþingis virðist hafa ákveðið að keyra frv. í gegn án nokkurra breytinga vegna þess að það er ekkert lítið sem hæstv. ráðherra ætlar sér með þessu áfengis- og vímuvarnaráði. Þetta er samkvæmt skýrslu dómsmrh. sem birtist í mars 1998 til Alþingis um aðgerðir á vegum stjórnvalda í fíkniefna-, áfengis- og tóbaksvörnum á árinu 1997. Þar segir í kaflanum frá heilbr.- og trmrn., og ég býst við að reikna megi með að hann sé saminn í því ráðuneyti, að áfengis- og vímuvarnaráðið sé fyrsta skrefið í uppbyggingu heilsuverndarstöðvar á landsvísu. Það er stofnun þessa áfengis- og vímuvarnaráðs. Það er fyrsta skrefið í uppbyggingu heilsuverndarstöðvar á landsvísu. Það er ekkert lítið. Maður skyldi því ætla að þegar þetta mikilvæga skref er stigið um uppbyggingu heilsuverndarstöðvar á landsvísu væru markmiðin alveg klár en það eru þau ekki og það segir í skýrslunni sem er unnin töluvert eftir að frv. er lagt fram því að það er lagt fram nánast óbreytt frá fyrra þingi, með leyfi forseta: ,,Markmiðið með starfsemi ráðsins er að uppræta fíkniefnaneyslu og draga stórlega úr áfengisneyslu. Ráðinu er ætlað að stuðla að samvinnu og samræmingu milli þeirra sem starfa að áfengis- og vímuefnavörnum, svo sem heilsugæslu og annarra heilbrigðisstofnana, félagsmálayfirvalda sveitarfélaga, löggæslu, menntakerfis, refsivörslukerfis og félagasamtaka.`` Það er ekkert í þessari skýrslu frekar en í frv. sjálfu um það hvernig eigi að standa að þessu verkefni. Markmiðið er þess heldur óraunhæft. Það er mjög sterkt og mjög gott og grípandi að lesa frv. til laga þar sem gert er ráð fyrir að uppræta fíkniefnaneyslu. Nú veit hæstv. ráðherra, sem er hjúkrunarfræðingur að mennt, að það eru ansi mörg lyf sem geta verið ávanabindandi og getur myndast fíkn í en hér er ekkert minna markmið á ferðinni en að uppræta fíkniefnaneyslu en draga stórlega úr áfengisneyslu og síðan kemur það að ráðið skuli stuðla að samvinnu og samræmingu milli þeirra sem starfa að áfengis- og vímuvörnum. En ég er viss um, virðulegi forseti, að samstaða hefði náðst um stofnun þessa áfengis- og vímuvarnaráðs innan heilbr.- og trn. hefðu markmiðin verið ljós hefði 3. gr., verkefni áfengis- og vímuvarnaráðs, verið betur útfærð, betur skýrð en gert er greininni sjálfri eða í greinargerð með frv. eða af afar ráðvilltum starfsmönnum heilbrrn. Það er bara vægt tekið til orða vegna þess að samkvæmt þeim dagbókum sem ég held á fundum í heilbr.- og trn. voru svörin engin við útfærslu á þessari 3. gr. Það virtist því vera þannig að þeir starfsmenn ráðuneytisins sem voru sendir á fund heilbr.- og trn. til að fylgja frv. eftir og vera meiri hlutanum til halds og trausts sem er orðinn alveg fastur liður, að meiri hluti hverrar nefndar hafi einn til tvo og jafnvel fleiri starfsmenn viðkomandi fagráðuneytis sér til halds og trausts til að svara spurningum minni hlutans því að það fer ekki svo sem mikið fyrir því að meiri hlutinn spyrji spurninga --- og ég tek undir það sjónarmið hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar formanns heilbr.- og trn. sem hann lýsti að hann taldi að færa mætti rök fyrir því að meiri hlutinn hefði á sínum tíma fyrir ári ekki verið svo mjög spenntur fyrir því að þetta frv. færi í gegn og þess vegna hefði það legið og það er kannski þess vegna sem meiri hluti heilbr.- og trn. er ekki á staðnum. En ef unnið hefði verið eðlilega að þessum málum hæstv. ráðherra eða starfsmenn hennar hefðu verið tilbúnir til að fara í nánari útfærslu á 3. gr. og að breyta skipan þessa ráðs frá því sem kveðið er á um 2. gr. frv. þar sem segir: ,,Heilbrigðisráðherra skipar átta menn í áfengis- og vímuvarnaráð og jafnmarga til vara til fjögurra ára í senn. Til setu í áfengis- og vímuvarnaráði skal að jafnaði velja einstaklinga sem eru sérfróðir um áfengis- og vímuvarnir.`` Það er svo sem ekki nein skilgreining á því hvernig þetta val á að fara fram en síðan eru það forsrh., dómsmrh., félmrh., fjmrh., heilbrrh., menntmrh., og utanrrh. sem eiga að tilefna sjö af þessum átta og svo fær Samband íslenskra sveitarfélaga einn. Einn fulltrúa. Nú er vitað að hlutverk sveitarfélaga í vímuefnavörnum, og einnig að fást við vímuefnavanda ungmenna sem kemur upp hverju sinni, er að verða æ mikilvægara í þessum þætti. Hæstv. ráðherra, sem komst svo skemmtilega að orði fyrir rúmu ári þegar hún lagði þetta frv. fram, sagði eitthvað á þá leið að það væri nauðsynlegt að búa til áfengis- og vímuvarnaráð sem í ætti sæti einn fulltrúi frá öllum þeim ráðuneytum sem eitthvað snerta þessi mál því það væri svo nauðsynlegt að samræma stefnu og viðhorf ríkisstjórnarinnar. Ég hafði haldið að ríkisstjórnin eyddi tveimur morgnum í viku í það verk að samræma stefnu sína á hinum ýmsu sviðum en það virðist ekki vera svo heldur er farin sú leið að búa til áfengis- og vímuvarnaráð sem Alþingi á ekkert að koma nálægt að skipa í og stjórnarandstaðan auðvitað þaðan af síður. Þá á að nota þetta ráð sem á síðan að fjármagna úr forvarnasjóði sem er til í dag og er auðvitað hluti af þeim 125 millj. sem eru að verða, og það segi ég án þess að vera að gera lítið úr þeim fjárveitingum sem fara til forvarna, eins og biluð plata þar sem nálin hefur fest á sama stað: 125 millj. í ár, 125 millj. til forvarna á síðasta ári. Það er alveg rétt og því hefur margverið hrósað en það er löngu kominn tími til að hæstv. ráðherra komi sér upp úr þessu fari og komi með heildstæða stefnumörkun varðandi vímuefnavarnir, ekki bara það sem lýtur að samningum við íþróttafélög og einstaka sveitarfélög heldur heildstæða stefnu í áfengis- og vímuvörnum og meðferðarúrræðum. Þótt það sé gott og gilt að fá íþróttakappa, ungt, fjörmikið, hresst fólk til að fara í auglýsingaherferð sem æskilegar fyrirmyndir ungs fólks, þá verð ég að segja alveg eins og er að ég er sannfærð um það eftir mörg viðtöl við foreldra fíkniefnaneytenda, við kennara sem hafa verið með börn í bekkjum sínum sem hafa ánetjast fíkniefnum og reyndar eftir viðtöl við börnin sjálf, að í áhættuhópunum eru ekki fyrst og fremst þau börn sem eru spennt fyrir íþróttum og eru keppnismanneskjur að eðlisfari. Vissulega er það gott og má sjálfsagt bjarga einhverjum en ég er alveg sannfærð um að þetta er ekki helsti áhættuhópurinn. Áhættuhópurinn er kannski fyrst og fremst þau börn og ungmenni sem hafa orðið fyrir einelti í skólum, gengið illa að læra, sem hafa sökum fátæktar ekki getað fylgt tískunni og lent þess vegna úti á kanti innan skólans. Þau koma oft og tíðum frá brotnum heimilum, þau koma frá fátækum heimilum en það er nokkuð sem ég vil að hæstv. ráðherra heyri, þegar hún hefur lokið símtali sínu, því að það er nauðsynlegt fyrir flokk og ráðherra sem setur fólk í fyrirrúm að hlusta þegar verið er að tala um fátæktina sem ríkir enn á Íslandi hjá stórum hópi fólks og menn mega ekki gleyma sér í æstum fagnaðardansi yfir því hvað góðærið hafi skilað sér og allir hafi það gott eins og einn ágætur þingmaður sagði einhvern tímann þegar búið var að sýna fram á hve stór hópur fólks væri á lægstu tekjunum, þá kom ákveðinn hv. þm. æ ofan í æ upp í stólinn og sagði: Það getur vel verið en að meðaltali höfum við það gott, og að meðaltali erum við mjög hamingjusöm. Ég er voðalega hrædd um að það sé þetta meðaltalsviðhorf hæstv. ráðherra sem verður til þess að ekki er tekið á fíkniefnavandanum. Þegar ég segi að ekki sé tekið á honum fullyrði ég það vegna þess að það er mjög stór hópur fíkniefnaneytenda, ungs fólks sem á ekki í nein hús að venda í dag sem fellur ekki undir forvarnaprógram hæstv. ráðherra varðandi reykingar og ég get tekið undir það með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að reykingar barna og ungmenna hafa því miður aukist í skólum eftir því sem starfsmenn skólanna margra hverra hafa sagt okkur á undanförnum mánuðum og lýst áhyggjum sínum yfir. Vissulega er gott að hæstv. ráðherra hefur sérstakan hug á að taka á því vandamáli en það verður að horfa á allt heila dæmið ef maður getur orðað það svo. Það verður að horfa á þá hópa sem eru í hvað mestri áhættu og þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Heldur hæstv. ráðherra að sprækur, fallegur íþróttamaður eða reyklaus fegurðardrottning sé sú fyrirmynd sem það barn hefur sem hefur orðið fyrir einelti vegna fátæktar, vegna þess að það getur ekki fylgt tískunni, hefur orðið á eftir í lærdómi eða kemur frá brotnu heimili? Heldur hæstv. ráðherra að þetta séu þær fyrirmyndir sem höfði helst til þessara brotnu einstaklinga og nái helst til þeirra? Heldur hæstv. ráðherra ekki að það hefði verið nær að búa svo um hnúta að þessir litlu brotnu einstaklingar hefðu átt möguleika á frírri sálfræðiþjónustu eða félagsráðgjöf til að fást við sín vandamál? Heldur hæstv. ráðherra að eitthvað af þeim millj., sem góðærið hefur skilað hæstv. ríkisstjórn og ríkisstjórnin gleðst svo yfir þessa daga, hefði verið vel varið í þá forvarnastarfsemi að byggja um sálfræði- og félagsráðgjöf fyrir börn og ungmenni þeim að kostnaðarlausu? Veit hæstv. ráðherra hversu margar fjölskyldur barna sem hafa ánetjast fíkniefnum, hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi, orðið fyrir einelti í skólum eða koma frá heimilum í upplausn, hversu mörg þau börn eru sem neitað er um þessa þjónustu í dag vegna þess að þau hafa ekki efni á henni? Veit hæstv. ráðherra að þrátt fyrir þá samninga sem gerðir hafa verið við einstök sveitarfélög um að sinna þessari þjónustu er þar ekki um nægan tíma að ræða, þann tíma sem til þarf? Tíu tímar hjá sálfræðingi hjálpa barni sem hefur orðið fyrir einelti eða kynferðislegu ofbeldi aðeins örlítið af stað. Það barn sem hefur orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi þarf a.m.k. árs, tveggja eða þriggja ára meðferð, það veit ég. Þessum börnum er hættast við að ánetjast fíkniefnum, þeim er hættast við að byrja að reykja, þeim er hættast við að byrja að drekka og hættan á því að þau ánetjist fíkniefnum, löglegum sem ólöglegum, er mikil. Ef hæstv. ráðherra hefur hlustað á þá sálfræðinga og félagsráðgjafa sem helst eiga að hafa með þessi börn að gera, þá veit hæstv. ráðherra að ég fer með rétt mál. Ef hæstv. ráðherra hefur mætt á fund stuðningshóps foreldra sem eiga börn sem hafa orðið fyrir einelti í skóla, þá veit hæstv. ráðherra að ég fer með rétt mál. Hæstv. ráðherra veit að þessi brotnu börn eru ekki að horfa á glansmyndirnar af fegurðardrottningunum. Þau horfa ekki heldur á spræku íþróttamennina, því miður. Þau eru bara ósköp einfaldlega það brotin að tilvera þeirra snýst um annað. Ég tók saman að gamni mínu fyrir þessa umræðu hversu stór hluti þeirra viðtala sem ég hef veitt á síðasta ári er vegna barna sem orðið hafa fyrir einelti, orðið fyrir kynferðisofbeldi innan eða utan heimila, koma frá brotnum heimilum, hafa ánetjast fíkniefnum hvers konar og hversu stór hluti þeirra sem til mín hafa leitað hafa ekki haft ráð á því að leita með börnin sín til sálfræðings eða félagsráðgjafa. Það eru yfir 70% allra viðtala og ég hef verið með yfir 800 viðtalstíma. Ég hef verið með yfir 800 viðtalstíma á rúmu ári og í suma viðtalstímana mæta hópar foreldra til að ræða þessi vandamál sem lúta að vímuefnaneyslu barna. Því miður verð ég að segja að áfengis- og vímuvarnaráð mun ekki leysa þennan vanda. Það mun leysa einn vanda. Það mun leysa einn vanda. Þann vanda að samhæfa störf ríkisstjórnarinnar, ráðuneytanna og er löngu kominn tími til. Maður hefði nú einhvern veginn ætlað að eftir þriggja ára setu hefði hæstv. ríkisstjórn tekist að samhæfa verk sín á þessu sviði. Maður hefði getað ætlað að á þremur árum, miðað við þá umræðu sem hefur átt sér stað hér á undanförnum þremur árum, sem oftast er tekin upp af hv. stjórnarandstöðu, hefði maður getað ætlað að hæstv. ráðherrar hefðu getað samhæft störf ráðuneyta á þessu sviði. Það virðist því miður ekki vera og til að samhæfa störf ráðuneyta þarf að setja fram frv. til laga til að taka af öll tvímæli um það að ráðuneytin skuli starfa saman með samhæfða stefnu. Jú, það á að hleypa einum fulltrúa sveitarfélaganna í landinu inn. Vissulega hefur sveitarfélögunum fækkað en ekki svo mikið að einn fulltrúi nái að dekka þau öll. Sjónarmið sveitarfélaga, þau viðhorf og vandamál sem þau eiga við að stríða eru afar misjöfn. Það fer eftir stærð, gerð og legu þeirra sveitarfélaga. Því miður fer það líka oft og tíðum eftir viðhorfum þeirra sveitarstjórnarmanna sem sæti eiga í sveitarstjórn. Mér hefur orðið tíðrætt um að ekki sé boðið upp á fría sálfræði- eða félagsráðgjöf fyrir börn. Ég má þó til með að nefna að eitt sveitarfélaganna gerir það og hefur gert um töluvert langan tíma. Það er Sauðárkrókur. Þegar nærliggjandi sveitir fóru að starfa saman að barnaverndarmálum þá töldu fulltrúar dreifbýlishreppanna í kring að það væru engin barnaverndarvandamál hjá þeim. Það væri ekki þannig, þyrfti ekkert endilega að ráða svona félagsráðgjafa eða sálfræðinga og hafa þá í fullu starfi, vandamálin væru ekki til staðar. Reynslan sýndi hins vegar allt annað. Reynslan varð allt önnur. Börn úr þessum dreifbýlissveitarfélögum þurftu ekkert síður á þessari þjónustu að halda og hún er þannig að barn eða ungmenni getur gengið inn á skrifstofu þessa sveitarfélags og beðið um aðstoð án þess að þurfa fyrst að ræða það við mömmu og pabba, kennarann eða ganga í gegnum eitthvert ferli áður. Þau bara leita eftir aðstoðinni og það hafa þau svo sannarlega gert. Virðulegi forseti. Hér eru miklar hvíslingar í gangi og ég spyr: Á að fresta fundi eitthvað í matarhléi. Ég á töluvert eftir af minni ræðu og vildi gjarnan vita það ef ætlunin er að taka hlé, áður en haldið er áfram inn í nóttina.

Forseti hafði nú gert ráð fyrir að gefa eitthvert matarhlé og vill þá spyrja hv. þm. hvort þingmaðurinn gæti lokið ræðu sinni á næstu 20 mínútum eða svo, eða 15?

Virðulegi forseti. Ég á eftir töluvert meira efni en í 20 mínútur eða 15 og margt sem ég vildi koma á framfæri við þessa umræðu. Ég hafði áður ætlað mér að biðja um utandagskrárumræðu einmitt um vímuefnavandann og sú komst ekki á vegna þess að ég gat fallist á þau sjónarmið að þar sem þingmál væru hér til umræðu sem snertu þennan málaflokk beint, þá væri jafneðlilegt að taka þetta inn í þá umræðu. Þetta snýst allt um stefnumörkun og verk.

Þá mundi nú forseti vilja fara fram á það við þingmanninn að gera hlé á ræðu sinni eftir svo sem eins og 5 mínútur.

Það er sjálfsagt að verða við þeim óskum. En 2. gr. sem ég var að fjalla um, þ.e. um það hverjir eigi að skipa í áfengis- og vímuvarnaráð. Minni hluti heilbr.- og trn. leitaði ítrekað eftir skýringum, við starfsmenn ráðuneytis og þá sem komu á fund nefndarinnar, á því hvers vegna sú leið væri farin að skipan áfengis- og vímuvarnaráðs sem er eins og stendur í skýrslunni hér, fyrsta skrefið í uppbyggingu heilsuverndarstöðvar á landsvísu. Við leituðum eftir skýringum á því hvers vegna þessi leið var farin, að þessi sjö ráðuneyti skipuðu hvert sinn fulltrúa í áfengis- og vímuvarnaráð og sveitarfélögin aðeins einn. Eins og með aðrar spurningar þá komu svörin ekki, svörin voru ekki til, önnur en þau að það þyrfti að samhæfa verk ríkisstjórnarinnar. Það eru ekki svör, virðulegi forseti, sem mér finnst ásættanleg í þessum efnum. Það er einfaldlega vegna þess að þó mikilvægt sé að samhæfa verk ríkisstjórnarinnar þá hefði ég haldið að það væri nú ekkert ofverk einnar ríkisstjórnar, að setjast niður og samhæfa verk sín og skipa í áfengis- og vímuvarnaráð þannig að þar kæmi að fjölþætt þekking og reynsla og að Alþingi skipaði í áfengis- og vímuvarnaráð þar sem bæði stjórn og stjórnarandstaða, sveitarfélögin, ýmis félagasamtök sem hafa komið að þessum málum ættu fulltrúa. Mörg félagasamtök virðast hafa meiri þekkingu á ástandinu en er í ýmsum ráðuneytum í dag ef tekið er mið af þeim skýrslum sem við höfum undir höndum. Þess vegna vildi ég nú beina til hæstv. ráðherra spurningunni: Hvers vegna var þessi leið farin? Ég ætlaði að athuga hvort hæstv. ráðherra hefur skýrari svör en fulltrúar ráðuneytis sem mættu fyrir nefndina. Af hálfu nokkurra þeirra sem sendu inn umsagnir er einmitt gerð athugasemd við það hvernig staðið er að skipan í ráðið. Eins eru gerðar athugasemdir við að eitt af hlutverkum áfengis- og vímuvarnaráðs eigi að vera að gera tillögur um hvernig úthluta skuli úr forvarnasjóði en engu að síður á að reka áfengis- og vímuvarnaráðið með fjármagni úr forvarnasjóði. Í skýrslunni sem hæstv. dómsmrh. skilaði til þingsins í mars sl. og í umsögn, um frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð, frá fjmrn. fjárlagaskrifstofu sýnist mér talað um sömu fjárhæðir sem eigi að fara til ýmiss konar átaks í forvarnastarfsemi og til að efla fíkniefnalögregluna Það er út af fyrir sig dálítið merkilegt þegar maður skoðar hvernig standa á að verki. Í skýrslu dómsmrh. segir: ,,Til fjölgunar stöðugilda 18 millj. kr. Stöðugildum sérstakra fíkniefnalögreglumanna var fjölgað um sjö, þannig að þrjú komu í hlut fíkniefnadeildar lögreglustjórans í Reykjavík og fjögur til embætta utan Reykjavíkur, eitt hjá sýslumanninum á Ísafirði, eitt hjá sýslumanninum á Sauðárkróki, eitt hjá sýslumanninum á Akureyri og eitt hjá sýslumanninum á Eskifirði. Til bættrar starfsaðstöðu fíkniefnadeildar 5 millj. kr. Starfsaðstaða fíkniefnadeildar lögreglunnar í Reykjavík var ófullkomin og þurfti að bæta. Af sérstakri fjárveitingu til fíkniefnamála var 5 millj. kr. varið til bættrar starfsaðstöðu fíkniefnadeildar, m.a. við að koma upp yfirheyrsluherbergjum. Til fíkniefnastofu 2 millj. kr. en við gildistöku lögreglulaga var sérstök fíkniefnastofa sett á laggirnar við embætti ríkislögreglustjóra. Stofan hefur það hlutverk að safna upplýsingum um fíkniefnamál og vera miðlægur upplýsingaaðili um þessi efni, bæði gagnvart stjórnvöldum og í alþjóðasamskiptum.`` Ég verð að segja, hæstv. ráðherra, að þegar maður les skýrsluna sem dómsmrh. skilar Alþingi í mars með hliðsjón af greinargerð með frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð, þá hættir maður að botna í því hvað hafi áunnist í þessari samhæfingu verkefna. Þarna er fjárveiting sem ætluð er sérstaklega til svokallaðrar fíkniefnastofu sem að hluta á að sinna sömu verkefnum og áfengis- og vímuvarnaráð. Þarna hefur því eitthvað misfarist á leiðinni, upplýsingar á milli ráðuneyta eða þá markmið hæstv. heilbrrh. Ég er sannfærð um að hæstv. heilbrrh. vill gjarnan samræma verkefni þessara ráðuneyta, en það virðist þó ekki hafa gengið betur en svo að í skýrslunni má, ekki bara á þessu sviði heldur ýmsum öðrum, reka sig á að hlutverk ýmissa þeirra stofnana sem heyra undir önnur ráðuneyti sem og áfengis- og vímuvarnaráðs sem hæstv. ráðherra er að setja á laggirnar og á að kosta töluvert stangast á. Það á að kosta tæpar 30 millj. Tekjur Forvarnasjóðs eru áætlaðar 55 millj. á þessu ári. Þá á að gera ráð fyrir að áfengis- og vímuvarnaráðið verði rekið af þessum peningum skilst mér, og allt í allt er kostnaðurinn um 27 millj. kr. Á móti kemur að verið er að leggja niður áfengisvarnaráð en þar var kostnaðurinn áætlaður um 9,1 millj. kr.

Forseti vill nú kanna hvort hv. þm. getur sætt sig við að gera hlé á ræðu sinni.

Alveg sjálfsagt.

Þingmaðurinn gerir þá hlé á ræðu sinni og við hefjum fund hér að nýju kl. hálfníu.

Virðulegi forseti. Ég var í ræðu minni þar sem ég var að tala um að svo virðist vera samkvæmt þeirri skýrslu sem hæstv. dómsmrh. skilaði til þingsins að um sé að ræða að þar hafi verið sett á stofn á vegum dómsmrn. fíkniefnastofa sem áætlað er að fái á þessu ári um 2 millj. kr. og þessi fíkniefnastofa svokallaða er við embætti ríkislögreglustjóra og stofu þessari er ætlað ákveðið hlutverk og það er að safna upplýsingum um fíkniefnamál og vera miðlægur upplýsingamiðill um þessi efni bæði gagnvart stjórnvöldum og í alþjóðasamskiptum. Síðan er sagt að sérstakri fjárveitingu, 2 millj. kr., hafi verið varið til að leggja grunn að tölvu- og hugbúnaðargerð fyrir fíkniefnastofuna sem á m.a. að sjá um alþjóðleg samskipti, safna upplýsingum og vera miðlægur upplýsingamiðill. En samkvæmt verkefni áfengis- og vímuvarnaráðs er þetta eitt af því sem kveðið er á um í 3. gr. að séu verkefni áfengis- og vímuvarnaráðs. Ég nefndi að reyndar er á fleiri stöðum þar sem mér sýnist að um sömu verkefni og hafa verið ákveðin í öðrum ráðuneytum og jafnvel settar fjárveitingar í sé að ræða og þau sem eru áætluð í 3. gr. þessa frv. um áfengis- og vímuvarnaráð. Í störfum heilbr.- og trn. báðum við um frekari skýringar á þessum verkefnum sem ekki höfðu borist og eftir því sem ég best veit hafði formaður nefndarinnar, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, óskað eftir því að bókaðar væru sérstaklega í nefndinni þær spurningar sem beðið var um skrifleg svör við sem eins og fram kemur í áliti því sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson mælti fyrir áðan að þá höfðu þau svör ekki borist en þó var gerð tilraun til þess í bréfi sem er dagsett 29. apríl fyrir rúmum mánuði. Þar er gerð tilraun til að svara spurningum um 1. tölul. 3. gr. frv. varðandi eftirlitshlutverk ráðsins og fór ég yfir það fyrir stuttu. Í grg. með frv. um áfengis- og vímuvarnaráð kemur heldur ekki fram neitt nákvæmlega, hvorki um það hvers vegna skipan ráðsins er eins og um getur í 2. gr. og ekki heldur um verkefni áfengis- og vímuvarnaráðs. Ég hef áður skýrt frá því að ég tel að í hv. heilbr.- og trn. hefði mátt ná samstöðu um þetta mál ef það hefði á einhvern hátt verið tekið tillit til þeirra óska sem komu frá stjórnarandstöðunni. Þær óskir voru þess efnis að það yrði samstarf, samráð milli minni hluta og meiri hluta um skipan í ráðið. Þar væri um tvær leiðir að ræða. Vegna þess að hæstv. ráðherra hefur talað um að stjórnarandstaðan komi ekki með neinar tillögur, eins og kom fram í máli hennar áðan, var það þannig að minni hlutinn í heilbr.- og trn. taldi að þar væri um tvær leiðir að ræða. Annars vegar að kjósa áfengis- og vímuvarnaráð á Alþingi þar sem skiptist jafnt milli flokka, svipað og gert hefur verið með áfengisvarnaráð, og hin leiðin væri sú að þarna væri vægi sveitarfélaganna aukið til muna á kostnað ráðuneytanna. Heilbrrn. væri það ráðuneyti og hugsanlega dómsmrn. sem ættu að dekka allan þátt ríkisstjórnarinnar, þ.e. hlutverk ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Í hæsta lagi yrðu þau ráðuneyti þrjú, þ.e. dómsmrn., heilbrrn. og félmrn. Önnur ráðuneyti væru látin víkja og sveitarfélögin fengju þarna aukið vægi sem og fulltrúi frá félagasamtökum sem hefðu unnið að þessu og voru nefnd þar sem dæmi samtökin Vímulaus æska, foreldrasamtökin, sem ég veit að hæstv. ráðherra þekkir vel til. Það var því um ákveðnar tillögur að ræða í þessum efnum. Hvað varðar verkefni áfengis- og vímuvarnaráðs vildum við aðeins fá nánari útfærslu á þessum verkefnum og það yrði þá farið í þá vinnu, miðað við þá skýrslu sem barst hingað í mars frá hæstv. dómsmrh. að skoða þau verkefni sem væri þegar búið að setja niður hjá öðrum ráðuneytum og útfæra síðan í þessari grein þau verkefni sem væru eftir og þau verkefni sem nú þegar hefðu verið sett niður hjá öðrum ráðuneytum en við teldum að ættu að heyra undir áfengis- og vímuvarnaráð. Þá vildum við bæta inn í afbrotaþættinum, sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom inn á í framsögu sinni fyrir nál. vegna þess að á sínum tíma hefði verið umræða um að taka hann inn í þetta ráð, og reyndar upphaflegu tillögurnar um að það ætti að vera afbrotaráð líka, þ.e. að taka sérstaklega á afbrotaþættinum. Þá vorum við með tillögur um það að tóbaksvarnanefndin, tóbaksvarnirnar féllu undir áfengis- og vímuvarnaráð. Við settum því fram ákveðnar tillögur en hins vegar var enginn vilji til þess að ræða neitt af þeim tillögum eða hugmyndum sem við höfðum. Það mátti engu breyta. Jafnvel þó svo að það fælist í máli einstakra nefndarmanna að þeir gætu hugsað sér að skipun ráðsins væri með öðrum hætti væri það þannig að frv. ætti að fara í gegn óbreytt. Þar með var í raun búið að segja minni hlutanum í hv. heilbr.- og trn. að starf okkar væri í sjálfu sér ekki annað en það að við gætum kallað einhverja fyrir nefndina ef við vildum, við gætum varpað fram spurningum en í sjálfu sér ætti ekkert við þær að gera. Engin þessara tillagna fékk nokkurn minnsta hljómgrunn hjá nefndarmönnum og ég býst við því að samráð hafi verið haft við hæstv. ráðherra. Tillögur okkar lágu því fyrir í þessum efnum. Þá vildum við að byrjunarverkefni áfengis- og vímuvarnaráðs eða afbrota- og vímuvarnaráðs, eftir því sem það héti ef tillit væri tekið til brtt., væri skýrt alveg frá upphafi að fyrsta hlutverk þess væri að taka saman allar þær upplýsingar sem fyrirliggjandi eru um eiturlyfjaneyslu, afleiðingar eiturlyfjaneyslu, áhættuhópa og fleira í þeim dúr sem liggja hvergi fyrir. Þessar upplýsingar liggja nefnilega hvergi fyrir á einum stað. Til er skýrsla sem heitir Vímuefnaneysla ungs fólks, umhverfi og aðstæður, sem er frá Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála og Þórólfur Þórlindsson, Inga Dóra Sigfúsdóttir, Jón Gunnar Bernburg og Viðar Halldórsson unnu. Í þeirri ítarlegu skýrslu er reynt að fara yfir hvaða þættir það eru sem hafa helst áhrif á það eða eru orsakavaldar þess að unglingar eða börn ánetjast eða fara út í fíkniefnaneyslu. Það eru auðvitað uggvænlegar tölur sem hægt er að lesa út úr þessari skýrslu um gífurlega neyslu ungs fólks á vímuefnum. Samt sem áður kemur fram í skýrslunni að reikna megi með að það sé kannski heldur meira en fram kemur í skýrslunni vegna þess að þarna hafði aðeins náðst til þeirra barna sem eru í skólunum, ekki þeirra sem þegar hafa ánetjast fíkniefnum og hafa flosnað upp úr skóla eða mæta lítið eða illa. Við vitum auðvitað dæmi þess að skólarnir hafa hreinlega gefist upp á einstaklingum, eins og kom fram á ráðstefnu sem foreldrasamtök Vímulausrar æsku héldu fyrir nokkru að þá eru dæmi þess að ungum börnum hafi hreinlega verið vísað úr grunnskóla vegna erfiðleika eftir vímuefnaneyslu. En frv. sem er til umræðu á að vera sett fram í beinu framhaldi af stefnu ríkisstjórnarinnar í fíkniefna-, áfengis- og tóbaksvörnum sem var birt 3. des. eða varð til 3. des. 1996. Þar eru sett fram sömu markmið og eru í þessari tillögu eða í þessu frv. og reyndar er þar tekið sérstaklega á því sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson kom inn á, tollgæslu, og talað um það í þessari stefnu ríkisstjórnarinnar að fjárveitingar til löggæslu og tollgæslu verði hækkaðar. Þær hafa verið hækkaðar, en eins og ég nefndi áðan er sú hækkun sem kemur t.d. til fíkniefnalögreglunnar um fjölgun stöðugilda, 18 millj. kr., þar sem um er að ræða sjö stöðugildi og aðeins þrjú komu í hlut fíkniefnadeildar lögreglustjórans í Reykjavík og fjögur til embætta utan Reykjavíkur. En eins og ég rakti áðan hefur það ítrekað komið fram í umræðu á undanförnum árum að fíkniefnalögreglan hefur verið sárlega undirmönnuð og enda þótt þessi þrjú stöðugildi bæti vissulega úr þá gera þau það ekki að fullu. Þess er skemmst að minnast að fyrir stuttu var hér sænskur lögregluþjónn sem skilaði því sem kallað hefur verið í fjölmiðlum ,,skýrslu`` sem ég vil frekar kalla ,,greinargerð`` því það er töluverður munur þar á. En það er mat hans, eftir að hafa dvalið hér og starfað með íslenskum lögregluþjónum í þrjá mánuði, að það ríki mjög alvarlegt eiturlyfjavandamál í Reykjavík. Í fréttaskýringu sem birtist í Degi 30. maí segir, með leyfi forseta: ,,Það ríkir alvarlegt eiturlyfjavandamál í Reykjavík. Það má auðveldlega líkja því við ástandið í Stokkhólmi. Þetta er dómur tveggja sérfræðinga íslensku og sænsku lögreglunnar, sem stóðu fyrir mánaðarlangri úttekt á vímuefnanotkun í borginni. Niðurstöðurnar eru í einu orði sagt hrikalegar og má segja að það hafi þurft spámann frá útlöndum til að opna augu landans. Sænskan sérfræðing sem hefur sérhæft sig í að lesa út úr augum og háttum einstaklinga hvort þeir eru undir áhrifum ólöglegra vímugjafa. Neyslan er mikil og fer fram fyrir að heita má opnum tjöldum. Og lögreglan er nánast bjargarlaus; viðurlög eru takmörkuð og stjórnvöld úrræðalaus.`` Og þessi sænski sérfræðingur bendir á að ,,í Svíþjóð sé það ólöglegt að vera í vímu og hægt að taka fólk í þvag- og blóðprufur en ekki hér á landi. Í Svíþjóð er ungt fólk 18 ára og yngra sent til meðferðar og ráðgjafar ef það mælist undir áhrifum og sektum er beitt. Hér á landi, ekki síst í Reykjavík, fer neyslan hins vegar fram fyrir opnum tjöldum og er lítið gert við því. Notkun ólöglegra fíkniefna er mjög útbreidd í næturlífinu á sama tíma og fólk í vímu þorir varla út fyrir heimili sín í Svíþjóð. Hér óttast neytendurnir ekkert og hreykja sér frammi fyrir lögregluþjónum. Sá sænski nefnir``, segir í blaðinu, ,,að hann hafi rekist á tvo 16 ára drengi á Laugaveginum um miðjan dag þar sem þeir reyktu marijúana óttalausir með öllu. Augljóslega mundi slíkt ekki gerast ef lögreglan væri sýnilegri og hefði yfir einhverjum úrræðum að ráða. Ef ekkert er gert mun ástandið fara versnandi að mati skýrsluhöfunda.`` Segir í þessari grein í Degi: ,,Meðal þess sem þeir leggja til að gert verði er að banna með lögum að menn megi vera undir áhrifum fíkniefna. Að tveir íslenskir lögregluþjónar verði sérhæfðir í að greina fólk í vímu. Að fjölga lögregluþjónum í fíkniefnadeildinni`` --- og þá er talað um frá því sem nú er þegar búið er að taka inn þá fjölgun sem átti sér það --- ,,og láta þá fara í eftirlitsferðir dag og nótt, gangandi en ekki hangandi inni í bílum sínum. Að haldnir verði reglulegir fundir lögreglumanna, veitingahúsaeigenda og dyravarða. Að óeinkennisklæddir lögregluþjónar verði virkir inni á veitingastöðunum. Að lögreglan taki upp nána samvinnu við skólayfirvöld og félagsmiðstöðvar, einnig við Íþrótta- og tómstundaráð og félagsmálastofnanir. Bæta verður aðstöðu unglingaathvarfsins. Lögreglan á einnig að taka upp samvinnu við fjölmiðla með vikulegum upplýsingafundum.`` En síðan segir hér í niðurlagi það sem er lokaniðurstaða þessarar skýrslu þar segir, með leyfi forseta: ,,Mikilvægast af öllu er að þjóðfélagið allt skilji hversu grafalvarlegt ástandið er og vinni saman í stríðinu gegn fíkniefnunum. Þetta er ekki bara vandamál lögreglunnar, segir í lokaniðurstöðunum.`` Áfram segir í þessari grein, þar sem er viðtal við Þórarin Tyrfingsson, lækni hjá SÁÁ, sem hefur verið að vinna með heilbrrn., með leyfi forseta: ,,Skýrsluhöfundar fengu ýmsar tölulegar upplýsingar hjá SÁÁ og segir Þórarinn Tyrfingsson læknir á Vogi að boðskapur skýrsluhöfunda komi honum alls ekki á óvart. ,,Við erum búin að segja margoft frá þeirri sprengingu sem varð í neyslu vímuefna frá 1994. Frá þeim tíma hefur t.d. neysla á kannabisefnum þrefaldast. Einhvers staðar hljóta menn að vera að reykja þetta en möguleiki lögreglunnar til að bregðast við þessu er óviðunandi. Það er einfaldlega ullað á lögguna. Það eru engin viðurlög við því að vera í vímu eða vera með efni í vasanum og satt að segja er ósköp skiljanlegt að lögreglan kjósi frekar að taka menn fyrir umferðarlagabrot þar sem þeir geta haldið reisn sinni. Fimmtugir ökuníðingar í Ártúnsbrekkunni mega skjálfa á beinunum meðan fólk undir áhrifum ólöglegra vímuefna ullar á lögguna,`` segir Þórarinn. Þórarinn veltir því fyrir sér hvort yfirvöld ætli að horfa aðgerðalítil á meðan Reykjavík er að verða að fíkniefnabæli. ,,Þetta lýtur auðvitað fyrst og fremst að stjórnvöldum því að lögreglan býr við óviðunandi vinnuaðstæður og neysla á veitingahúsum virðist viðgangast án þess að nokkur hætta sé á því að húsin missi leyfi. Það eru því miður stórar gloppur í þessu hjá okkur þótt skynsamlega sé tekið á sumum hlutum. Ef satt skal segja þá sjáum við ekki fyrir endann á þeirri aukningu sem orðið hefur eftir mitt ár 1995 ef ekki verður gripið til róttækra aðgerða. Að óbreyttu er óraunhæft að ætla að lögreglan geti á nokkurn hátt spornað við þessu. Lögregluþjónar standa einfaldlega frammi fyrir því að missa sjálfsvirðinguna. Er ekki betra að gefa hraðaksturssektir með reisn en að láta ungt fólk í vímu rífa kjaft og ulla á sig?`` spyr Þórarinn.`` Virðulegi forseti. Er nema von að hér sé tekinn tími í að ræða þennan mikla vanda sem við blasir? Er nema von að stjórnarandstöðunni finnist --- við litla hrifningu hæstv. ráðherra eða stjórnarliða yfirleitt --- lítið að gert með því að búa til áfengis- og vímuvarnaráð þar sem eiga sæti sjö fulltrúar einstakra ráðuneyta og einn frá sveitarfélögunum? Er nema von? Er nema von að okkur finnist það jafnvel þó við gætum nú treyst því að þeir sem gerst þekkja hjá lögreglunni hvernig ástandið er að sjónarmið þeirra væru virt, að þá verður það líklega aðeins einn hæstv. ráðherra sem mun skipa lögregluþjón sem þekkir til þess sem er að gerast á götum Reykjavíkurborgar og á götunum vítt og breitt um landið? Því að samkvæmt skýrslum sem við höfum séð þá er ekki orðinn til einn einasti þéttbýliskjarni á landinu þar sem hafa ekki komið upp einhver vandamál tengd vímuefnum. Er nema von að okkur finnist ekki nóg að gert þegar við sjáum fram á það að kannski verður þarna aðeins einn fulltrúi lögreglunnar? Sú skýrsla eða sú greinargerð sem þessi sænski lögreglumaður vann í samstarfi við íslenskan er mjög ljót. Á síðustu dögum hafa ýmsir lagt sig fram um að draga hana í efa, þetta byggi meira á tilfinningu en vísindalegum rannsóknum. En ég býst við því að ef þau börn og þau ungmenni sem talað er við sem eru í neyslu væru spurð að því hvort þetta væri rétt mat hjá þessum sænska lögregluþjóni þá mundu þau nær undanbragðalaust svara: Já, það er það. Enda segja tölurnar okkur, sem eru í skýrslu frá Rannsóknarstofnun uppeldis- og menntamála, sem unnin er vísindalega, að sá hópur sem neytir harðra eiturlyfja og er í mikilli neyslu er mjög stór. Nú hefur hv. þm. Össur Skarphéðinsson farið yfir nokkrar tölur um þessa neyslu og hvernig hún er meðal 8., 9. og 10. bekkinga í grunnskólum landsins og í fyrstu bekkjum framhaldsskóla og alveg sérstaklega stingur í augu þegar spurt er um aðgengi nemenda í 10. bekk. Þeir eru spurðir að því hvernig sé að nálgast eiturlyf. Er það auðvelt? Er það mjög auðvelt? Og gerður samanburður við sams konar spurningu sem vísindamenn settu fram hjá öðrum þjóðum. Spurt er um hass og marijúana annars vegar og amfetamín hins vegar. Það er þannig að í Noregi segja 25% þessa aldurshóps, 15 ára börn, að það sé mjög auðvelt að ná sér í hass og marijúana, 11% segja að auðvelt sé að ná í amfetamín. Í Svíþjóð eru 25%, eins og í Noregi, sem segja að það sé mjög auðvelt að nálgast hass, 14% að það sé auðvelt að nálgast amfetamín. Finnland, þar segja 14% að það sé auðvelt að nálgast hass og 6% amfetamín. En Ísland? Þar eru 27% þessara nemenda í 10. bekk, þ.e. meira en fjórði hver nemandi sem getur fullyrt að það sé mjög auðvelt að nálgast hass og 14% segja að það sé mjög auðvelt að nálgast amfetamín. Og þessi könnun er gerð 1995. Hvað sagði Þórarinn Tyrfingsson í viðtalinu í Degi og ég vitnaði hér í áðan? Hann sagði að það hefði orðið sprenging og neyslan hefði vaxið verulega síðan 1995. Það má því leiða að því líkur að aðgengið, hafi það verið auðvelt á þessu ári þá sé það enn auðveldara í dag vegna þess að neyslan hefur farið vaxandi. Þetta er mjög alvarlegt mál og þetta er eitthvert alvarlegasta vandamál sem við stöndum frammi fyrir. Margt hefur verið gert á sviði forvarna, ég ítreka það til að fyrirbyggja misskilning hjá hæstv. ráðherra að mjög margt hefur verið gert t.d. á sviði tóbaksvarna, sem ég tel mjög gott, þó að það þurfi að grípa til enn frekari aðgerða því að reykingar hafa aukist innan grunnskólanna eftir því sem ég best veit. En þegar átt er við það að þarna hafi verið, t.d. í tóbaksvarnaauglýsingum, notaðar fyrirmyndir úr íþróttum dreg ég það persónulega í efa. Og ég byggi það á viðtölum við unga fíkla, við foreldra þeirra, við sálfræðinga, kennara og félagsráðgjafa sem hafa verið að vinna með þessi vandamál, þegar ég dreg það stórlega í efa að þarna sé um áhættuhóp að ræða. Bara til að fyrirbyggja allan misskilning að þá dreg ég það í efa að sá hópur sem er hættast við að ánetjast fíkniefnum, fara út í fíkniefnaneyslu, sé sá sem leitar sér fyrirmynda í íþróttahreyfingunni. Því að barni eða ungmenni sem hefur í sér keppnisskap og vilja til íþrótta, íþróttaiðkunar, er ekki eins hætt við eins og hinum sem eru brotin af ýmsum ástæðum, eins og ég hef farið yfir aftur og aftur. Þess vegna þarf að huga sérstaklega að þeim einstaklingum. Það er best gert með öflugri ráðgjöf innan skólans, með því að efla sálfræði- og félagsráðgjöf, sjá þessum börnum fyrir þessari þjónustu og fjölskyldum þeirra, ekki bara börnunum heldur allri fjölskyldunni. Það hefur margoft komið fram að það er ekki aðeins ungi neytandinn sem þarf á aðstoð að halda heldur öll fjölskylda hans. Ég hefði viljað sjá hæstv. ráðherra taka á þeim málum, eitthvað raunhæft að gerast og taka á því sérstaklega. Hvað varðar umönnunarlaun til foreldra sem eiga börn sem eiga við alvarlegan fíkniefnavanda að stríða, en foreldrar búa við mjög erfiðar heimilisaðstæður um leið og barnið ánetjast fíkniefnum alvarlega því þá er það orðið mjög veikt, þá er um fárveikan einstakling að ræða sem þarf á allri þeirri umönnun að halda sem hægt er að veita. Þar sem við búum nú ekki við góða meðferð eða fjölbreytt meðferðarúrræði, ekki nógu fjölbreytt meðferðarúrræði fyrir ungt fólk, lendir það oft á foreldrunum að hugsa um barn sem er í neyslu áður en til meðferðar kemur. Það er óskað eftir því og er æskilegt að foreldrar taki þátt í meðferðinni þannig að þau þurfa að gera það meira og minna á meðan á meðferð stendur. Síðan er ekki boðið upp á að meðferðin standi það lengi sem til þarf því að það þarf að bjóða upp á mjög mismunandi úrræði og þá reynir aftur á foreldrana að taka við og halda áfram að leiða þennan unga einstakling inn á rétta braut og ekki er hægt að sleppa hendinni af þeim nærri strax. Þetta þekkja allir þeir foreldrar sem hafa átt unga einstaklinga, börn sem hafa ánetjast fíkniefnum. Önnur tillaga sem við, stjórnarandstaðan í heilbr.- og trn., tók alveg sérstaklega fyrir, því að við vorum með mjög margar tillögur í umræðunni --- það er ekki þannig að við séum að gera endalausar kröfur á hæstv. ráðherra án þess að koma með nokkuð úr að moða handa hæstv. ráðherra, það er bara ekki þannig. Við höfum lagt fram margar ítarlegar tillögur. Ein þeirra var að tekið yrði sérstaklega á afbrotum ungra fíkla. Í greinargerðinni með frv. er einmitt aðeins tæpt á þessu þó að ekki sé tekið á því í frv. sjálfu sem fskj. með frv. er stefna ríkisstjórnarinnar í fíkniefna- áfengis- og tóbaksvörnum. Þar segir m.a. á bls. 7 í frv. að auka þurfi að öryggi almennings með fækkun fíkniefnatengdra brota. Maður veltir því fyrir sér og ég er búin að velta því fyrir mér aftur og aftur hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar að framfylgja þessu fyrirheiti. Á bls. 9 er aðeins farið inn á þetta aftur í greinargerðinni. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Hefta skal aðgengi barna og ungmenna að þessum efnum`` --- þá er átt við við fíkniefni --- ,,og fækka fíkniefnatengdum brotum til að auka öryggi almennings. Efla á meðferðarúrræði fyrir ungmenni sem vilja hverfa af braut neyslu, ekki síst meðferðarúrræði fyrir aldurshópinn 16--18 ára.`` Ég hef leitað bæði í greinargerð með þessu frv. sem og í stefnu ríkisstjórnarinnar, í skýrslunni sem gefin var út í mars 1998 um það hvernig eigi að taka sérstaklega á þessum málum. Þar finn ég ekkert annað en það að hér hefur verið kallaður til einhver erlendur sérfræðingur til þess að skoða meðferðarúrræðin sérstaklega og það er ekkert getið um það hver var niðurstaða hans, ekki í þessu. Einnig er talað um það að það þurfi að taka sérstaklega á þeim sem hafi verið í neyslu og brotið af sér og það er þá gert með þeim hætti sem gert er í dag, engin breyting þar á, þ.e. boðið er upp á meðferð við lok afplánunar dóms. Það á sem sagt að halda áfram þeirri stefnu að henda inn í fangelsi landsins ungum fíkniefnaneytendum, 16 ára og eldri, til geymslu og setja þá jafnvel í einangrun á meðan þeir eru í harðri neyslu og fárveikir. Það vill svo til að ég er með hér líka í höndum umsögn frá unglingaráðgjafa hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkur, sem heitir Davíð Bergmann Davíðsson, sem hann sendir vegna annars máls sem snertir unga vímuefnaneytendur og snertir þennan málaflokk mjög mikið en ekki er getið um í verkefnaskrá þessa ágæta áfengis- og vímuvarnaráðs, það er ekkert getið um það. Ég ætla, með leyfi forseta, að fara yfir bréfið sem liggur líklega hjá allshn. því að af einhverjum ástæðum var tillögu um aukin meðferðarúrræði fyrir ungt fólk, vísað til allshn. og ég býst við því að þar liggi þessi umsögn sem var send til mín þar sem ég er einn af flutningsmönnum tillögunnar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Undirritaður vill byrja á því að fagna tilkomu þessarar þingsályktunar og vonar jafnframt að núna fylgi framkvæmd í verki og þeir sem eiga að sinna þessum málaflokki axli þá ábyrgð. Þegar mér barst þetta bréf frá allsherjarnefnd Alþingis hugsaði ég að í raun væri hægt að skrifa langa ritgerð um það hvernig best væri að standa að meðferð fyrir unga fíkniefnaneytendur og unga afbrotamenn. Í flestum tilfellum fer þetta tvennt saman. Það er ekki til ein einföld meðferð fyrir alla heldur verður hún að vera einstaklingsbundin og hugsuð ýmist sem langtíma- og skammtímameðferð. Undirritaður er þeirrar skoðunar að Tindar hefðu vel getað sinnt stórum hluta af þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir í dag. Einnig telur undirritaður að það hafi verið stór mistök að leggja þá niður vegna þess eins að nýtingin hafi ekki verið nógu góð að 50 millj. kr. kostnaður hafi verið of mikið. Maður veit ekki hvort maður á að gráta eða hlæja þegar maður hugsar til þess sukks og svínarís sem hefur viðgengist í ríkisbönkunum þar sem laxveiðikostnaður einn og sér gæti greitt þessa meðferð. Þessi aðgerð kemur undirrituðum þannig fyrir sjónir eins og ef það hefði verið minna um bruna á síðasta ári væri full ástæða til að loka slökkviliðsstöðinni í Reykjavík þetta árið. Telur undirritaður næsta víst ef til stæðu svipaðar aðgerðir gagnvart slökkviliðinu eins og gagnvart Tindum stæði íslenska þjóðin á öndinni af hneykslan, jafnt Jón sem séra Jón. En það er bara svo undarlegt að þegar er um börn eða unglinga í vanda að ræða er forgangsröðin önnur eins og dæmin sanna. Undirritaður er enn fremur þeirrar skoðunar að það sé framkvæmdarvaldinu um að kenna hvernig er komið fyrir þessum málaflokki og eru mýmörg dæmi þess hvernig komið er fyrir mörgum bara vegna afskiptaleysis stjórnvalda. Biðlistar á Barnaverndarstofu lengjast og voru langir fyrir með tilkomu hækkunar sjálfræðisaldursins. Ekki er einungis verið að tala um tvöföldun heldur þreföldun að mati forstjóra Barnaverndarstofu. Það er nokkuð sem getur ekki viðgengist vegna þess að þróunin hjá fíklum er svo hröð að bara biðtími eftir meðferð getur margfaldað vanda þeirra og allt farið illa. Hjá félagsmálastofnun höfum við horft upp á mýmörg dæmi þess hvernig efnileg ung manneskja getur misst algjörlega tökin á lífi sínu á mjög skömmum tíma og ekki eiga allir afturkvæmt úr því ferðalagi því að það er mjög auðvelt að eyðileggja barn á því viðkvæma mótunarskeiði sem unglingsárin eru. Það er sorglegt að horfa upp á vandræðaganginn í íslensku þjóðfélagi þegar kemur að ungum afbrotamönnum. Eina úrræðið sem er til staðar fyrir fólk á aldrinum 16--17 ára er rammgert fangelsi. Þetta er notað hvort heldur sem um að ræða afplánun eða síbrotagæslu. Þetta er brot á barnaverndarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Undirritaður fullyrðir það að hér er eingöngu framkvæmdarvaldinu um að kenna. Á undanförnum árum má segja að flestir fjölmiðlar og ráðamenn hafi migið utan í þennan málaflokk. Annað slagið kemur upp umræða um úrræðaleysi í málefnum ungra afbrotamanna og fíkniefnaneytenda og er það ýmist fagfólk eða foreldrar að grátbiðja um hjálp. Fjölmiðlafólk auglýsir það ömurlega ástand sem réttilega ríkir og svo skapast fjölmiðlafár í kringum umræðuna og ráðamenn gefa fögur loforð en sofna flestir von bráðar sínum þyrnirósarsvefni ásamt flestum frétta- og fjölmiðlamönnum landsins og einhvern veginn fer lítið fyrir efndum í draumalandi nema kannski rétt fyrir kosningar eða hvað? Lítum á sögu ungs fíkniefnaneytanda sem býr ekki í draumalandi. Hann hefur verið að safna upp afbrotum án þess að það hafi verið hægt að grípa inn í hjá honum. Er það sökum algjörs úrræðaleysis. Hann var rekinn úr einu meðferðinni sem honum stóð til boða og er brottreksturinn sagður vegna þess að hann væri of erfiður í meðferð með öðrum og truflaði hina og að sú þjónusta sem hann þurfti á að halda væri ekki til staðar á þeim tíma. Núna er þessi sami einstaklingur bak við lás og slá í fangelsinu á Skólavörðustíg í síbrotagæslu sem þýðir í raun að hinn almenni borgari er verndaður fyrir honum.`` Samkvæmt því hlýtur hæstv. ráðherra að telja að sé verið að framfylgja þeirri ætlan ríkisstjórnarinnar að vernda hinn almenna borgara fyrir afbrotum fíkniefnaneytenda. En áfram með greinargerðina, með leyfi forseta: ,,Verið er að taka saman öll hans mál sem á síðan að leggja fyrir héraðsdóm. ... Þegar hann var rekinn úr meðferð þann 27. febrúar 1997 var hann með fimm mál á málaskrá, tæpum þremur mánuðum síðar, 13. maí 1997 var hann með 14 mál og þegar hann fór í fangelsi 10. maí 1998 voru 57 mál á ferilskrá hans hjá lögreglunni. Til þess að trappa viðkomandi niður af eiturlyfjaneyslu sem hann var í var hann settur á svokallaðan R-skammt í fangelsinu. Þegar undirritaður spurði hvað það þýddi var honum sagt að það væri rónaskammtur. Það er sorglegt að ekki hefur verið unnt að sinna neyðarkalli þessa unga manns. Þetta brot á barnasáttmálanum verður að teljast harla ólíklegt til þess að hjálpa þessum unga manni til að finna fótfestu í lífinu. Eða hvað er líklegt að hann læri í fangelsi þar sem hann afplánar dóm með eldri föngum sem ugglaust hafa frá ýmsum miður fögrum frægðarsögum að segja þessum unga manni. Undirritaður fór fyrir viku til að heimsækja þennan sama dreng í fangelsi á Skólavörðustíg og átti við hann spjall í eina klukkustund. Þegar viðtalinu lauk og undirritaður var kominn út úr fangelsinu fékk hann þá tilfinningu að þetta yrði varla síðasta heimsókn hans í fangelsi til að hitta fyrir þennan sama unga mann. Af hverju? Jú, honum fannst hann nú orðið tilheyra heimi afbrotamanna og eins og hann orðaði það sjálfur þá hefur hann að engu öðru að snúa sér en því líferni sem hann hefur lifað og tilheyrir heimi afbrotmanna. Það skal tekið fram að saga þessa drengs er ekki einsdæmi. Á málaskrá viðkomandi er eftirfarandi: þrjú innbrot, einn minni háttar bruni, 21 þjófnaður, sjö líkamsárásir, eitt umferðaróhapp, eignatjón, fimm eignaspjöll, minni háttar skemmdarverk, ein tilkynning um hávaða innan dyra, tvö rán, eftirlýstur tvisvar sinnum, ölvun á almannafæri þrisvar sinnum, eitt fíkniefnabrot, ein fíkniefnadreifing og sala, fíkniefni, varsla og neysla fjórum sinnum, ólæti og slagsmál einu sinni, nytjastuldur vélknúinna farartækja tvisvar, tvisvar ofbeldi gagnvart lögreglumönnum.`` Þessi eini einstaklingur var í neyslu sem kostaði hann á bilinu 4.500--10.000 kr. á dag. Það sér hver maður að dæmi hans getur ekki gengið upp án mikillar aðstoðar. Hann þarf á meðferð að halda. Og Davíð Bergmann segir í þessu bréfi sínu um það, með leyfi forseta: ,,Meðferðarheimilið þarf að vera hugsað með það í huga að þarna sé bæði langtímavistun og skammtímameðferð. Skammtímavistun væri notuð sem greiningarmeðferð og í framhaldi af því metið hvort langtímameðferðar sé þörf. Það þarf að stofna vinnuhópa bæði með foreldrum og fagfólki um það hvernig sú meðferð eigi að vera í framkvæmd. Það sem virðist svo oft gleymast er að flestir ungir afbrotamenn eru helsjúkir fíkniefnaneytendur en ekki óþekkir strákar að brjóta rúður. Þess vegna er ekki bara nóg að taka í hnakkadrambið á þeim og senda þá á sjóinn eða í sveitina svo þeir geti orðið að manni. Fyrir þennan dreng sem nefndur var hér að framan þarf langtímameðferð sem hugsuð er til tveggja eða þriggja ára. Hafa þarf í huga að þessi ungmenni hafa ekki aðeins misst úr skóla heldur oft talsverðan félagslegan þroska. Það þarf líka að skoða í hvaða formi stuðningurinn eigi að vera þegar út er komið og er nauðsynlegt að hann sé virkur bæði til aðstandenda og fíklana sjálfra. Það verður að hafa foreldrana virka í meðferðinni og aðgangur þeirra á að vera greiðfær og ekki um langan veg að sækja. Hugmynd að meðferð fyrir þann sem kominn er styttra á veg í heimi afbrota og fíkniefna. Hafa verður í huga félagslegan þroska og hvernig staðan er í skólamálum og aðstæður heima fyrir. Fyrir þann sem þarf eingöngu að nýta sér þriggja mánaða meðferð er mjög mikilvægt að þeim sama einstaklingi og forráðamönnum verði veittur góður stuðningur og eftirlit eftir að meðferð er lokið. Það væri hægt að sjá allar mögulegar útfærslur á slíkri eftirmeðferð. Við getum tekið til fyrirmyndar þá eftirmeðferð sem Tindar voru með, göngudeildarþjónustu SÁÁ og svo væri örugglega hægt að taka sér erlendar fyrirmyndir í þessu samhengi. Varðandi félagslegan þroska er hægt að taka til fyrirmyndar það starf sem rekið er fyrir ungt fólk í SÁÁ o.fl. þar sem vettvangur er fyrir krakkana að skemmta sér saman í góðu umhverfi og er það að sjálfsögðu liður í félagslegum þroska og við eigum að sjálfsögðu að styrkja og hafa eftirlit með því.`` Þessi greinargerð er send í maí 1998 og undir hana ritar Davíð Bergmann Davíðsson, unglingaráðgjafi hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkur, einstaklingur sem vinnur með fársjúka fíkniefnaneytendur alla daga. Virðulegi forseti. Það er nákvæmlega þetta sem er að þegar þekking og reynsla þeirra einsatklinga sem eru að vinna við vandamálið frá degi til dags hefur ekki verið nýtt sem skyldi. Því miður mun langur tími fara í að samhæfa verkefni ráðuneyta með fulltrúum ráðuneyta en ekki að taka á því vandamáli sem við blasir. Við höfum í tvö ár tekið þetta upp af og til utan dagskrár á þingi og rætt um fíkniefnavandann og hvað sé til úrræða og það eina sem við höfum í raun og veru fengið er frv. sem hér er lagt fram um áfengis- og vímuvarnaráð. Framlög til forvarnastarfsemi hafa aukist, gjald af áfengi hefur skilað miklu meira en það gerði áður og var hækkað, það er alveg rétt. Og það ber að þakka allt sem vel er gert. Hins vegar er vandamálið stórt, viðamikið, það er þekkt að hluta, og æ ofan í æ hafa foreldrar komið til okkar og leitað eftir varanlegum úrræðum og að á vandanum sé tekið. Fyrir fjórum árum kom lögreglustjóri frá Texas sem hélt hér nokkra fyrirlestra, fór hér um og skoðaði og kynnti sér ástandið í fíkniefnamálum á Íslandi, það eru rúm fjögur ár síðan eða meira. Hann kom hingað á vegum dómsmrh. og lögregluembættisins í Reykjavík og núverandi ríkislögreglustjóra. Þá strax fór hann yfir alla þá þætti sem þyrfti að taka á. Hann benti okkur á það að vegna legu landsins ættum við að hafa möguleika til að taka á þessum málum langt umfram margar aðrar þjóðir sem eiga við þennan vanda að etja á sama stigi og við þar sem vandinn er á sama stigi og hann er hér hjá okkur. Það var ekki hlustað. Alla vega komu engin úrræði í framhaldi af því. Skýrsla lögreglustjórans og þessa sérfræðings var ekki birt hér og hún hefur ekkert farið mjög hátt um álit hans á ástandinu hér á landi. Við höfum viljað taka þátt í því að leysa vandann. Við höfum viljað að um hann væri mynduð þverpólitísk samstaða. Við höfum lagt fram ítarlegar tillögur í heilbr.- og trn. Við höfum lagt fram á þingi tillögur til úrbóta, stjórnarandstaðan hefur gert það, lagt fram þáltill. og lagt fram tillögur og brtt. við þau mál sem hafa verið til umfjöllunar í nefndinni. Það er í hæsta máta óréttlátt að segja að stjórnarandstaðan hafi ekki lagt fram tillögur. Það er ekki þannig. Það veit hæstv. ráðherra og það vita stjórnarliðar allir og allir hv. þm. Ég tel að það hefði verið hægt að ná um þetta mál víðtækri samstöðu. Við höfum lagt til að því verði vísað til ríkisstjórnarinnar vegna þess að við viljum enn láta á það reyna hvort ekki megi standa að stofnun áfengis- og vímuvarnaráðs með öðrum hætti en hér er lagt til. Við höfum enn boðið fram aðstoð okkar við að breyta ýmsum greinum þessa frv., færa það til betri vegar þannig að það sé að taka meira afgerandi á þeim vandamálum sem þekkt eru. Verkefnin verði þekkt, skipan ráðsins verði þekkt. Virðulegi forseti. Ég vil svo aðeins benda á það að gildistökuákvæðið í frv. er miðað við 1. júní sem er nú þegar liðinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að fá skýringar á því nákvæmlega hvað það var sem lá í tillögum minni hluta heilbr.- og trn. Það kom ekki fram fyrr en núna í restina og ég heyri það að í grundvallaratriðum er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir sammála því að setja á laggirnar áfengis- og vímuefnaráð en telur að ráðið sé ekki rétt skipað, að þangað ættu að koma fleiri fulltrúar sveitarfélaganna og hún taldi jafnframt að inn í þennan hóp ætti að koma félagi úr frjálsum samtökum og að tóbaksvarnanefnd ætti að koma inn í áfengis- og vímuefnaráð. Varðandi tóbaksvarnanefndina kom áðan fram í máli mínu að þeir eru í náinni samvinnu við Krabbameinsfélagið. Það sem Krabbameinsfélagið og tóbaksvarnanefnd eru að gera núna eru afar góðir hlutir sem ég tel að undir þessum kringumstæðum sé ekki rétt að hreyfa við. En ég tel vel koma til greina í framtíðinni að steypa þessu inn í áfengis- og vímuvarnaráð þegar reynsla er komin af því. Varðandi fleiri fulltrúa frá sveitarfélögunum er þetta í fyrsta skipti sem sveitarfélögin koma jafnsterkt inn í þetta eins og gert er ráð fyrir í frv. Mér finnst því ekki mjög mikið bera á milli mín og hv. þm. þannig að ég sé ekki annað en að í stórum dráttum sé hv. þm. sammála rammalöggjöfinni. Áfengisvarnaráð, eins og það er í dag, er kosið af Alþingi. Það var eitt af því sem hv. þm. taldi jafnvel rétt. En þá eigum við ekki eins auðvelt með að stýra þessari samhæfingu eins og við getum með þeim hætti sem hér er lagt fram.

Virðulegi forseti. Mér finnst leitt að heyra ef hæstv. ráðherra hefur fengið að heyra tillögur minni hlutans fyrst núna. Ég taldi það alveg klárt að þar sem það voru fulltrúar frá ráðuneytinu, frá heilbr.- og trn. á flestum fundum heilbr.- og trn. að þá hefði verið leitað eftir því við hæstv. ráðherra hvort hægt væri að ná samkomulagi um niðurstöðu þannig að allir gætu staðið að þessu. Það er rétt að sveitarfélögin eru nú í fyrsta sinn að koma að þessu máli. Nú er í fyrsta skipti verið að skipa svona áfengis- og vímuvarnaráð. Ég er sammála því að þetta eigi að verða til. Sú skýring sem hæstv. ráðherra kom með, hið góða samstarf Krabbameinsfélagsins og tóbaksvarnaráðs sem ég veit að er til staðar, og að hún telji ekki réttan tíma til að tóbaksvarnanefnd komi inn í þetta ráð núna, þá skoðun er vel hægt að virða og fara betur yfir þau rök hæstv. ráðherra í því. Sveitarfélögin koma ekki sterkt að þessu. Þau eiga aðeins einn fulltrúa. Þau koma ekki sterkt inn í þetta sem þó þyrfti í samræmi við hlutverk þeirra samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, eftir hækkun á sjálfræðisaldri. Þau koma ekki inn eins og þyrfti. Ég tel að frjálsu félagasamtökin ættu að koma þarna inn líka og að heilbrrn. og dómsmrn. ættu að fara með þessi mál. Ég gæti í hæsta lagi fallist á að ráðuneytin væru þrjú, þ.e. félagsmála-, dómsmála- og heilbrrn., og að þau ættu fulltrúa í þessu ráði en ekki önnur. Að þarna inn kæmu fleiri fulltrúar sveitarfélaganna og félagasamtaka.

Virðulegi forseti. Varðandi sveitarfélögin þá vil ég aðeins minna á að við erum búin að gera samning við átta sveitarfélög um vímuefnavarnir og ætlum að gera samninga við fleiri sveitarfélög. Við höfum unnið mjög vel með Reykjavíkurborg og m.a. opnað hér miðstöð í Reykjavík fyrir þá aðila sem á þurfa að halda. Við vinnum því mjög náið með sveitarfélögunum. Mig langar aðeins að koma inn á annað sem hv. þm. kom hér inn á áðan, varðandi áhættuhópinn. Mér fannst það miður að hv. þm. sneri nokkuð út úr orðum mínum þegar ég talaði hér áðan um fyrirmyndir. Eins og ég sagði hér á undan er ekkert eitt ráð sem gildir. Þau eru mörg. Eitt af því sem okkar sérfræðingar meta mjög mikils er að hafa sterkar fyrirmyndir af ungu fólki sem laust er við fíkniefni. Það kemur ekki í veg fyrir það að ýmis börn og unglingar séu í meiri áhættu en aðrir. Við höfum sérstaklega tekið á þeim þætti. Ég er ekki að segja, hér og nú, að við höfum náð utan um þann þátt en ýmis verkefni sem við erum t.d. að vinna núna með heilsugæslustöðvunum hér á Reykjavíkursvæðinu, varða sálfræðiþjónustuna. Hún er þar bundin heilsugæslustöðinni og gerir það að verkum að það er opnari leið fyrir unga fólkið að fá ódýrari sálfræðimeðferð en áður hefur verið.

Virðulegi forseti. Varðandi þessa áhættuhópa þá veit ég að á því hefur verið tekið að hluta með samningum við sveitarfélög. Hins vegar er alveg jafnljóst og hefur komið fram ítrekað frá félagsráðgjöfum og frá sálfræðingum að þarna er tekið á eins og til þyrfti. Árið 1995, þegar grunnskólinn var færður yfir til sveitarfélaganna, þá var hlutverki skólaskrifstofu eða sálfræðinga starfandi á skólaskrifstofu breytt. Þeir áttu aðeins að greina vandann og vísa vandamálinu annað frá sér. Það eru ekki starfandi sálfræðingar vítt og breitt um landið sem geta tekið þau börn sem þurfa til meðferðar ef þau eru í áhættuhópum, hafa orðið fyrir einhvers konar áföllum og eru þess vegna í mikilli áhættu með það að fara að neyta fíkniefna. Það eru mjög stór svæði á landinu þar sem þessi þjónusta er ekki til staðar. Ofan á það að þurfa að borga þrjú til fjögur þúsund krónur fyrir hvern tíma hjá sálfræðingi eða félagsráðgjafa fyrir barn sem þarf á aðstoð að halda þá þarf oft á tíðum að greiða mjög háar upphæðir líka fyrir það að fara á milli staða. Bara t.d. flug frá Austfjörðum til Reykjavíkur. Þetta er verulegt vandamál, þetta er þekkt vandamál sem við höfum því miður ekki borið gæfu til þess að taka á. Ég tel að þó að það sé gott og nauðsynlegt að hafa sterkar fyrirmyndir, íþróttamenn, fegurðardrottningar eða eitthvað slíkt fyrir börn og ungmenni þá teldi ég að áherslan ætti fyrst og fremst að vera á þessa áhættuhópa. Og miðstöðin sem opnuð hefur verið hér í Reykjavík, hefur ekki skilað hlutverki sínu nægjanlega vel að því leytinu til miðað við það sem foreldrar hjá Vímulausri æsku segja. Þeir eru með opinn símann allan sólarhringinn til þess að taka við þeim vandamálum sem upp kunna að koma hjá foreldrum ungra fíkla. Þau hafa sótt eftir styrk sem þau telja sig ekki hafa fengið til þess að leysa þessi vandamál.

Virðulegi forseti. Það hefur verið ákaflega athyglisvert að hlusta á þessa umræðu. Ég verð að segja að fulltrúar minni hlutans, eða stjórnarandstöðunnar í heilbr.- og trn., hv. þm. Össur Skarphéðinsson og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hafa bæði tvö fært fyrir því mjög sterk rök að þetta frv., sem er í eðli sínu afskaplega mikilvægt, sé of veikt, því sé ábótavant. Herra forseti. Mér finnst það afskaplega dapurt að hlusta á að stjórnarmeirihlutinn í heilbr.- og trn. hafi ekki viljað þiggja samvinnu stjórnarandstöðu um betrumbætur á þessu frv. og að frv. af þessum toga skuli koma afgreitt úr heilbr.- og trn. þannig að minni hlutinn í nefndinni finni sig knúinn til að leggja það til að málinu sé vísað til ríkisstjórnarinnar. Mér finnst að þetta hljóti að vera ráðherranum mikið umhugsunarefni. Ég efast ekkert um vilja ráðherrans til þess að láta gott af sér leiða í þessu máli og ég efast heldur ekki um góðan vilja ráðherrans til þess að beita sér í forvarnastarfi. En ef forvarnastarf á að bera árangur þá þarf það bæði að vera afskaplega markvisst og það þarf að setja talsvert mikið fjármagn í forvarnastarf. Það þarf ekki aðeins að setja fjármagn í forvarnastarf heldur þarf einnig að gera sér grein fyrir skiptingu þess. Áður en ég kem að þessu máli sem slíku, herra forseti, þá langar mig að koma inn á umræðuna hér á Alþingi, um vímuefnavarnir og fíkniefnavandann. Það ætti að vera okkur öllum umhugsunarefni núna, þegar verið er að ræða þetta frv. til laga um Áfengis- og vímuvarnaráð, hve lítið við höfum rætt fíkniefnavandann á Alþingi, hversu sjaldan við höfum rætt um vímuefnavarnir eða fíkniefnavandann á síðustu missirum. Áður fyrr vorum við með margar tillögur um aðgerðir á hverjum einasta vetri um aðgerðir. Nú síðustu missirin hefur varla verið um þetta rætt. Ég kann á því skýringu. Ég tel að hér á Alþingi sé búið að vana umræðuna um þetta mál. Það er búið að drepa hana niður, ekki af illum hug eða vondum vilja, aldeilis ekki, ég ætla engum það. Ríkisstjórnin hefur tekið svo stórt upp í sig. Hér var fluttur boðskapur ríkisstjórnar sem hafði fundið ljósið, boðaði vímuefnalaust Ísland árið 2002. Boðað var að ríkisstjórnin hefði gripið til aðgerða, væri búin að setja hinar ýmsu áætlanir af stað og málið væri leyst. Nóg væri að vinna að því eins og ríkisstjórnin hafði sett sér fram til 2002 og þar með væri vandinn leystur. Ég tel að þetta sé hættuleg umræða og hafi verið slæmt fyrir þá vöku sem við alþingismenn eigum að hafa í þessu stóra máli. Ég held að þetta hafi verið slæmt fyrir okkar þátt í umræðu um vandann og aðkomu að lausn á honum. Þetta er m.a. ástæðan fyrir því að tiltölulega lítið hefur farið fyrir tillögum stjórnarandstöðunnar á þessum vetri. Það er eins og hennar sé ekki þörf og sé ekki ætlað að koma að þessu máli. Þegar það er nú ljóst að þrátt fyrir góðan vilja stjórnarandstöðu í heilbr.- og trn. þá var enginn áhugi á því af hálfu stjórnarmeirihlutans að hlusta á sjónarmið eða taka tillögur stjórnarandstöðu til umhugsunar eða skoða hvernig mætti nýta sér þekkingu þeirra sem um margra ára skeið hafa tekið þátt í þessari umræðu og flutt tillögur um lausnir. Mér finnst, herra forseti, frekar slæmt að hafa misst heilbrrh. úr salnum. Hún hefur hér kallað eftir tillögum stjórnarandstöðu. Hún hefur gefið það til kynna í andsvörum sínum --- hún hefur ekki haldið ræðu sjálf hér um málið með ítarlegri umfjöllun um hvað hún telji að vinnist með lögfestingu þessa frv. --- en hún hefur orðað það svo að þeir sem hér hafa talað tæti niður frumvarpið hennar og komi ekki með tillögur. Hún spyr: Hverjar eru tillögur stjórnarandstöðu? Ég mundi gjarnan vilja koma að því og rifja það upp fyrir ráðherrann hverjar tillögur stjórnarandstöðunnar eru og hafa verið. Það sem mér finnst mikilvægast í umræðunni um stjórn og stjórnarandstöðu er ósk þeirrar sem hér stendur um að stjórn og stjórnarandstaða sameinist í vinnu að þessu mikla og alvarlega fjölskylduböli sem fíkniefnavandinn er. Af því að það hefur verið gefið til kynna að stjórnarandstaðan vilji bara tæta niður það sem stjórnarmeirihlutinn er að byggja upp þá vil ég minna á að í desember, fyrir einu og hálfu ári, höfðum við utandagskrárumræðu, langa utandagskrárumræðu um fíkniefnamál. Þar var hvatt til þess af hálfu okkar í stjórnarandstöðu að þessi mál yrðu rædd þannig að það yrði ekki á þann veg að stjórnarandstaðan væri að ráðast á stjórnarliðana. Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. heilbrrh. hefur gengið í salinn og tala til ráðherrans núna. Ég ætla að tala til hæstv. ráðherra vegna orða hennar um það að stjórnarandstaðan tæti niður frv. sem ráðherrann flytur en komi ekki með tillögur. Ég rifja það upp að í desember fyrir einu og hálfu þá stóð sú er hér stendur fyrir utandagskrárumræðu hér á Alþingi um fíkniefnamál. Þar hvatti ég til þess að þetta yrði ekki hefðbundin utandagskrárumræða, þar sem stjórnarandstaðan ræðst á stjórnameirihlutann, krefst svara um hvað eigi að gera, heldur mundum við haga okkur eins og hópur, vinna saman og leita saman leiða til að taka á miklum vanda. Ég tel að þetta mál, fíkniefnavandinn, sé of stórt til þess að við leyfum okkur að vinna að lausn þess í stjórn eða stjórnarandstöðu. Þessi utandagskrárumræða var á þann veg ólík annarri umræðu að í henni tóku þátt tveir eða jafnvel þrír ráðherrar. Við skiptum með okkur tímanum og ákváðum að ræða vandann eins og einn hópur, ekki eins og andstæðir hópar, heldur eins og einn hópur og kalla eftir samvinnu. Hverjir voru það sem kölluðu eftir samvinnu? Ekki var stjórnarmeirihlutinn að kalla eftir samvinnu við stjórnarandstöðuna. Nei, það var stjórnarandstaðan sem kallaði eftir samvinnu við stjórnarmeirihlutann. Þegar stjórnarmeirihlutinn vildi kynna tillögur sínar og áform um vímuefnavarnir reyndi ég þessa samvinnu aftur. Ég lagði það til að nefndir þingsins, félmn., heilbr.- og trn. og jafnvel allshn. mundu eiga saman stóran, opinn fund. Á þann fund mundu þeir aðilar mæta sem ríkisstjórnin var að kalla til verka um þær mundir, hvort heldur væri forustufólk sem átti að stýra vímuefnanefndinni stóru sem átti að skipuleggja framtíðina í þessum vímuefnavörnum eða deildarstjórar í mikilvægum ráðuneytum eða forustumenn og formenn stofnana eða formenn félaga úti í bæ. Nú skyldum við bara hittast á stórum, rúmum stað og þarna fengju nefndir þingsins tækifæri til að taka þátt í umfjöllun, spyrja hvernig ætti að fara í málin, bjóða fram hjálp sína og fara í þetta saman. Þetta var borið upp í félmn., þetta var borið upp í heilbr.- og trn. Sú sem hér stendur ritaði til að mynda bréf til beggja nefndanna. Hverjir voru það sem sýndu þessu ekki áhuga? Ekki stjórnarandstaðan. Nei, herra forseti, það voru stjórnarliðar. Mér finnst frekar dapurt að ráðherra heilbrigðismála skuli ekki gefa orðum mínum gaum vegna þess að enn þá er möguleiki á því að taka upp slíka samvinnu. Ég veit ekki hvort ráðherrann tók eftir því en það var skrifað bréf til félmn. Það var skrifað bréf til heilbr.- og trn. Það var hvatt til þess að slíkur stór fundur yrði haldinn og formaður félmn. var búinn að setjast niður og skrifa langan lista yfir þá sem yrðu kallaðir til á slíkan samráðsfund þar sem stjórn og stjórnarandstaða mundu sýna að þau ætluðu að fylgjast með framvindu mála saman. Við í stjórnarandstöðu yrðum svo vel upplýst að við teldum að við þekktum jafn vel og stjórnarliðarnir áformin sem voru fyrirhuguð í að taka nú einu sinni vel á. Herra forseti. Það var slegið á þessa útréttu hönd. Ekki af neinni hörku, bara í fullkomnu áhugaleysi. Vissulega væri enn þá möguleiki á því að þessar nefndir mundu sameinast um stóran fund og kalla til þennan hóp og byrja að fylgjast með núna. Þess vegna segi ég þetta, það er ekki hægt að koma hér og segja: Hvað eruð þið að tæta niður? Þið komið ekki með nokkrar tillögur og finnst ekkert nógu gott sem ég er að gera. Það er nefnilega þannig að af hálfu stjórnarandstöðu hér á Alþingi hafa verið fluttar gífurlega margar og mikilvægar tillögur á liðnum árum þar til ríkisstjórnin fann hina einu sönnu lausn og tilkynnti þjóðinni að hér yrði fíkniefnalaust Ísland árið 2002. Nú þurfti bara enginn að koma frekar með tillögur. Vissulega höfum við komið með fyrirspurnir og kallað eftir ýmsu síðan og notað tækifærið og rætt um fíkniefnamál oftar en einu sinni. En ég held því fram að með þessum vinnubrögðum hafi umræðan á Alþingi verið meira eða minna drepin niður og það er ekki gott. Ég ætla líka að nefna það áður en ég kem að frv. og almennri umfjöllun um þetta mál að það er ein tillaga sem ég hef flutt mörgum sinnum á hv. Alþingi. Hún er um að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um ólögleg fíkniefni vegna þess að fullgilding þess samnings kallaði á miklar lagabreytingar á Íslandi. Þegar búið væri að gera þær lagabreytingar þá værum við komin með tæki í hendurnar í lögreglumálum, í tollamálum, í eftirlitsmálum og í sektarmálum, m.a. með lög þar sem var heimild til þess að dæma eða sekta út af ólöglegum ávinningi, ef það er hægt að nota þau orð sem hefur ekki verið til í lögum hér. Í hvert einasta sinn var því svarað að það væri góður vilji, það væri verið að skoða þetta mál, það væri verið að skoða lögin í ráðuneytinu, það væri verið að undirbúa að hægt væri að fullgilda samninginn. Ég gæti sýnt heilan stafla bæði af tillögum, umræðum við ráðherrann, svörum við fyrirspurnum, alltaf jákvæð svör. En aldrei kom fullgildingin. Hvenær kom svo loksins frv. hingað inn í þingið um að fullgilda samninginn? Það var þegar við ákváðum að gerast aðilar að Schengen. Af því að þá komu kröfur erlendis frá samkvæmt samningi sem við vorum að undirgangast sem sagði: Þá verðið þið að hafa fullgilt samninginn. Þá gekk það á örskotsstund. Ég held að það hafi verið um þetta leyti í fyrra sem við vorum að fullgilda þennan samning og ég er ... [Jarðskjálftakippur.]  Herra forseti. Þó að ég tæki stórt upp í mig og væri jafnvel að tala um Schengen og alþjóðasamninga þá ætla ég nú ekki að fá húsið til að skjálfa og ég ætla heldur ekki að víkja úr ræðustóli að svo stöddu, þó að mér finnist að þetta hafi verið allharður kippur. Herra forseti. Ég nefndi fullgildingu á samningi Sameinuðu þjóðanna og hvaða lagasetningu og breytingar á lögum hann kallaði á. Ég vil nota þetta tækifæri til að fagna því að samningurinn var fullgiltur hér þó að ég geti að sjálfsögðu ekki orða bundist með að mér finnist það harkalegt að það þurfi að vera þannig að það sé Schengen-samningur sem gerir það að lokum að verkum að við framkvæmum svo mikilvæga fíkniefnavörn og felst í fullgildingu samningsins. Reyndar höfum við kynnst því annars staðar frá líka að við þurfum hreinlega að fá tilskipanir Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn til þess að ýmislegt á velferðarsviði sé fest í lög hjá okkur. En það er önnur saga og önnur umræða. Ég hef þegar nefnt það að við höfum flutt margar tillögur og ég hef líka nefnt að það væri mikil ástæða til og þá fyrst færu að verða góð vinnubrögð hér ef stjórnarandstaðan yrði dregin inn í aðgerðir og unnið væri saman að málum af hálfu stjórnar og stjórnarandstöðu og kallað eftir stuðningi við það að sest sé saman yfir það af hálfu viðkomandi nefnda þingsins og allra fulltrúanna sem ráðherrarnir hafa sett til starfa og eru núna að fást við fíkniefnavandann, vonandi með góðum árangri þó að við séum gagnrýnin á tækin sem ráðherrann ætlar m.a. að nota samkvæmt þessu frv. Þá ætla ég, herra forseti, að víkja örstutt að frv. sem slíku. Ég mun ekki fara ítarlega í frv. vegna þess að talsmaður jafnaðarmanna, hv. 9. þm. Reykv., Össur Skarphéðinsson, gerði það mjög vel fyrir kvöldverðarhlé. Hann fór mjög ítarlega í gegnum frv. Hins vegar verð ég að segja, herra forseti, að mér finnst afskaplega dapurt að það skuli vera niðurstaða stjórnarandstöðunnar í heilbr.- og trn. að vilja vísa frv. til ríkisstjórnarinnar af því að ekkert samráð náðist um úrbætur á því og af því að ég tel að lög um áfengis- og vímuvarnaráð eigi að vera svo beitt og gott tæki að þeir sem hér eru trúi því að það sé gott tæki í baráttunni. Þess vegna finnst mér afar dapurt hvað þetta frv. er máttlaust. Það breytir því hins vegar ekki að þó að frv. sé máttlaust, það er einar sex greinar, gæti það alveg virkað. Það er alveg hægt að bera þá von í brjósti að slíkt ráð verði svo öflugt að það framkvæmi í raun og veru langt umfram það sem hrakspár eru um og gæti þar af leiðandi náð árangri. Það er það sem ég ætla að vona að gerist. Ég ætla þá að víkja aðeins að umfjöllun um frv. og á hverju er tekið í greinargerðinni með því. Og herra forseti, þó að það sé ekki þingskjal sem er beinlínis til umræðu hér þá hef ég líka lesið skýrslu dómsmrh. til Alþingis um aðgerðir á árinu 1997 og þar er stuttlega greint frá áformunum vegna 1998. En þegar ég les hvað búið er að gera frá árinu 1997 og þegar ég les hvað valið er að taka fyrir í greinargerð með þessu frv. finnst mér að við séum alltaf stödd á sama staðnum. Upphaf greinargerðarinnar eru hinar ýmsu rannsóknir. Þegar ég lít til baka erum við búin að vera að taka utandagskrárumræður og hinar ýmsu umræður út af skýrslum um rannsóknir, skýrslum landlæknis, skoðanakönnun og rannsókna í grunnskólum, sem Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála hefur gert og þær rannsóknir sem vísað er til hér. Alltaf höfum við verið að taka ýmist utandagskrárumræðu eða umræðu um skýrslu til að tala um hvað niðurstöður þessara rannsókna og kannanirnar segja okkur skelfilega hluti. En það gengur alveg ótrúlega hægt að setja hlutina í þann gang að maður hafi á tilfinningunni að eitthvað fari að gerast. Það er það sem mér finnst of ríkjandi í þessu frv. og mér finnst sérstaklega greinargerðin draga upp þá sömu mynd. Össur Skarphéðinsson, 9. þm. Reykv., talaði t.d. um eftirmeðferðina. Í hvert einasta skipti sem við höfum rætt fíkniefnamál og aðgerðir á Alþingi er alltaf staldrað við það: Við erum duglegust í eftirmeðferðinni. Þangað fara peningarnir og eftirmeðferðin kallar á gífurlegt fjármagn. Þess vegna styð ég þá hugsun heilbrrh. að setja peninga í forvarnir og ég tel að þau áform séu hárrétt. En mér fannst að heilbrrh. áttaði sig ekki nægilega vel á gagnrýninni sem er á frv., að frv. eins og það er og áfengisvarnaráðið verði ekki það tæki að öflugar forvarnir geti komið til. Skýrslan frá 1997 er eiginlega öll --- og ég ætla að koma aðeins að því á eftir --- um inngang að aðgerðum, um inngang eða upphaf að aðgerðum. Mér finnst t.d. að það hefði átt að birta með þessu frv. framkvæmdaáætlunina sem áformuð er fyrir 1998 þó að ekki hafi verið nema kafli úr þessu þannig að fólk gæti reynt að gera sér grein fyrir því hvert eigi að beina kröftunum og fengi á tilfinninguna að þetta væru aðgerðir sem von væri til að bæru einhvern árangur. Ráðherrann sjálf gerði talsvert mál úr því að það væri nýtt að heilsugæslustöðvarnar kæmu að forvörnunum og sérstaklega kannski áherslu á forvörnum fyrir áhættuhópa, stendur á bls. 9 í frv., að það eigi að auka þátt heilsugæslu í forvörnum og meðferð með sérstakri áherslu á forvarnir áhættuhópa. Jafnaðarmenn fluttu þá tillögu fyrir ári að sett væri sérstök fjárveiting til fíkniefnavarna og sú fjárveiting færi til heilsugæslustöðvanna af því að það sé mat allra þeirra sem hafi verið að reyna að fást við þessi mál á erlendum vettvangi að vænlegast sé að takast á við þessi mál heima í héraði, að ríkisvaldið eigi að vera mótandi en fjárveitingarnar ættu að fara á heimaslóð af því þar væri hægt að sinna verkefnunum. Þá erum við að tala um forvarnirnar. Auðvitað er það á vettvangi ríkisins þegar er komið að meðferð, sálfræðiþjónustu og öllum þeim úrræðum sem þarf að sýna skemmdum einstaklingum. Sú tillaga var felld og þrátt fyrir að ég hafi verið að lesa í gegnum skýrslu dómsmrh. og ég hafi lesið í gegnum greinargerðina með þessu frv. get ég ekki beinlínis séð að það eigi að veita sérstaklega eyrnamerkt fjármagn á heilsugæslustöðvarnar í landinu til forvarna. Mér finnst að það sé of ódýrt í dag að segja að sveitarfélögin eða heilsugæslustöðvarnar eigi að gera þetta á sama tíma og við höfum verið bara tveimur, þremur dögum áður með utandagskrárumræðu um stöðuna í heilbrigðismálum og þar hafi komið fram að það er þungur fjárhagslegur róður hjá heilsugæslustöðvunum. Ég óska eftir því að heilbrrh. upplýsi hvernig hún veitir fjármagn út á heilsugæslustöðvarnar beinlínis eyrnamerkt í þessa fræðslu og forvarnir vegna þess að ég tel að það sé mjög mikilvægur þáttur. Sagt er að það eigi að auka fræðslu og forvarnir í skólum og áherslu á forvarnir áhættuhópa og stuðning við tómstundastarf barna og ungmenna. Það er gott. Það hefur verið flutt stjórnarfrv. hér þar sem átti að lögfesta fræðslu um vímuefnavarnir í skólum. Það frv. náði til of margra ráðuneyta, það fékk ekki að fara í gegn þó að það væri stjórnarfrv. Ár eftir ár höfum við flutt fyrirspurnir um það hvort menntmrn. muni taka upp og lögbinda fræðslu um vímuefni í grunnskólum af því að það er fyrst og fremst Lions-hreyfingin sem á heiðurinn af því að það hafi farið fram fræðsla í skólum og vissulega hefur menntmrn. veitt einhverja fjárveitingu eða stuðning til þess að þetta verkefni væri tekið fyrir í yngstu bekkjum grunnskóla. Sum sveitarfélög hafa verið mjög öflug og sett fjárveitingu í slíkt. Ég minnist þess þegar Hafnarfjörður gekk á undan með gott fordæmi og kostaði að einhverju leyti að verkefni Lions Quest væri kennt í yngstu bekkjum grunnskóla og einhver sveitarfélög tóku það upp. En það verður að segjast eins og er að þeir sem hefðu átt að hafa forgöngu um þetta, menntmrn. og ríkisvaldið, hristu verkefnið af sér. Því miður hefur það gjarnan verið þannig. Það hefur verið þannig varðandi vímuefnavarnirnar, það hefur verið þannig varðandi tillögu sem hefur verið samþykkt af Alþingi um kennslu í fjármálaumsýslu í skólum og að gera það að lögbundinni grein í grunnskólanum. Ríkisvaldið hefur því reynt að koma sér undan því að taka á sig of miklar skyldur. E.t.v. er það tilbúið til þess núna þegar grunnskólinn er kominn til sveitarfélaganna og nú er góður vilji til að gera grunnskólann eins vel úr garði og unnt er og þá er hægt að setja fram bæði stefnumörkun og skilaboð um hvað eigi að vera í grunnskólanum á kostnað sveitarfélaganna. Þetta er líka punktur númer tvö sem ég óska eftir að heilbrrh. svari af því að þetta er inni í frv. um áfengis- og vímuvarnaráð. Með hvaða hætti er búið að ganga frá því að fræðsla verði um þessi mál í skólunum? Ef þetta er eins og hingað til þá geri ég ekkert með það. Það verður að fara með einhverjum lögbundnum hætti inn í gegnum menntmrn., annars verður ekkert af þessu. Það er búið að gera þetta árum saman, í sumum skólum, í sumum bekkjum, að frumkvæði annarra en ríkisvaldsins, ráðherranna og menntmrn. Mig langar líka að nefna sjötta liðinn í greinargerðinni, á bls. 6. Það eru sex liðir, framkvæmdaáætlun þar sem stefnan yrði útfærð og hvenær þær áttu að vera tilbúnar. Sjötti liðurinn er um forvarnastarf hjá lögreglu, að tryggja að löggæsla og tollgæsla hafi ávallt á að skipa þann mannafla og búnað sem gerir þessum aðilum kleift að stemma stigu við innflutningi, dreifingu, sölu, meðferð og neyslu áfengis og fíkniefna. Þá ætla ég að nefna annað sem hefur líka komið mörgum sinnum fram í þessari umræðu og það er að fíkniefnalögreglan hefur aldrei verið sett ærlega í forgang innan lögreglunnar. Menn hafa ekki kunnað við eða haft nennu til að ákveða að t.d. yfirvinnutími eða eitthvað slíkt yrði að vera meiri hjá fíkniefnalögreglu en öðrum deildum. Þess vegna er alveg ljóst að oft þegar fíkniefnalögreglan hafði upplýsingar um að vímuefni væru á leið til landsins og höfðu jafnvel hugmyndir um eftir hvaða leiðum efnið væri að koma og hvar það mundi hugsanlega bera niður og voru búnir að vera á vaktinni jafnvel í viku til þess að reyna að grípa viðkomandi þegar hann væri kominn með efnið, þegar vikan var liðin, þá var kannski sagt: Ja, nú eru peningarnir búnir, nú er ekki hægt að vera meira á aukavöktum þennan mánuðinn og þið verðið að hætta þessari vakt. Stundum fóru menn út í það að vera á vaktinni í frítíma sínum af því þeir voru búnir að kosta svo miklu til en í önnur skipti var bara staldrað við og þetta eftirlit sem þarna var lagt niður. Daginn eftir var efnið komið á götuna. Þess vegna er afskaplega fallegt að segja að stemma eigi stigu við innflutningi, dreifingu, sölu, meðferð og neyslu. Það verður að vera þannig að hugur fylgi máli. Þriðja spurning mín til ráðherrans er sú hvort búið sé að tryggja það gagnvart dómsmrh. að fíkniefnalögreglan hafi þann stuðning sem þarf til þess að ef hún er á vaktinni út af efni sem vísbendingar eru um að sé að koma til landsins og á markað að hægt sé að fylgja því eftir þar til efnið er afhent. Að það sé ekki þannig að daginn áður eða eftir einhverja daga sé sagt: Nú eruð þið búnir að vera á of mörgum vöktum að passa þetta. Herra forseti. Ég mun stytta mál mitt því að það er búið að gera þessu máli mjög vel skil. Ein spurning til ráðherrans í viðbót: Á bls. 7 í skýrslu dómsmrh. til Alþingis --- ég held að það sé fjórða spurning mín til ráðherrans --- verið er að gera grein fyrir þeim 35 millj. sem var fjárveiting til fíkniefnamála hjá lögreglunni, þ.e. aukin fjárveiting um 35 milljónir. Þar er sagt hvernig þetta skiptist og það er til tækjakaupa í þágu ávana- og fíkniefnadeildar lögreglunnar 10 milljónir og stöðugildi og starfsaðstaða, fíkniefnastofa o.fl. með afganginn. Það eru þessar 10 milljónir. Það segir hér: ,,Lögreglustjóri lagði fram áætlun um tækjakaup snemma árs 1997. Í byrjun þessa árs óskaði dómsmálaráðuneytið upplýsinga um það hvernig fjármunum til tækjakaupa hefði verið varið. Samkvæmt upplýsingum lögreglustjóra hafði 5,7 millj. kr. verið varið til tækjakaupa, svo sem fjarskipta- og símtækja, myndavéla, segulbanda og sjónauka en stærsti liðurinn tengdist kaupum á tölvubúnaði og ljósritunarvélum.`` Því hefur verið fleygt, herra forseti, að þær 10 millj., sem áttu að vera til að efla aðstöðuna, hafi farið í hefðbundinn búnað við flutning lögreglunnar. Mjög gott væri ef heilbrrh. þekkir til þessara mála að hún gæti frætt okkur um hvort þessi tölvukaup og ljósritunarvélar hafi verið hefðbundinn skrifstofubúnaður sem hefði að sjálfsögðu átt að koma til Lögreglunnar í Reykjavík og vera liður í því sem þurfti að koma inn á skrifstofurnar þegar verið var að breyta kerfinu og samræma rannsóknarlögregluna Lögreglunni í Reykjavík, eða hvort þarna voru einhverjar sérstakar tölvur og einhver sérstök ljósritunarvél og eitthvað sem kallaði sérstaklega á að væri keypt af því að það átti að efla vímuvarnir. Þetta finnst mér mjög mikilvægt, herra forseti. Að lokum þetta með toll- og löggæsluna. Það segir að starfshópur frá toll- og löggæslu eigi að hrinda aðgerðum í framkvæmd. Það væri dálítið gott að vita hvað hefur gerst í því vegna þess að toll- og löggæslan er lykilþátturinn í að afstýra í fyrsta skrefinu sem er efni inn í landið og efni á götuna. Þetta er fyrsta skrefið. Við höfum oft talið að við ættum meiri möguleika en aðrir að afstýra þessu og stemma stigu við því vegna þess að við erum eyland og eigum að geta fylgst mjög vel með svo fremi sem við kostum einhverjum fjármunum til og gerum kleift að þeir sem eiga að sinna þessum málum fái til þess bæði fjármuni, tæki og þess vegna hunda. Herra forseti. Vissulega liggur mér mikið á hjarta varðandi fíkniefnamál og vímuefnavarnir en ég læt mér nægja að bera þessar spurningar fram til ráðherrans. Að lokum þetta: Það er alvarlegt þegar nefnd eins og heilbr.- og trn. klofnar um mál eins og þetta. Það er alvarlegt þegar stjórnarmeirihlutinn er svo sannfærður um að það sem hann vill gera einn og sér sé örugglega það eina rétta og ekki sé hlustandi á þau úrræði sem stjórnarandstaðan og minni hlutinn bendir á. Við erum vön þessu úr stóru málunum sem við höfum verið að takast á um að undanförnu og höfum kynnst miklum valdhroka í þeim efnum. En það kemur mér á óvart að slegið sé á samvinnuhönd í þessu máli af því að það ættum við að vera að leysa saman og ætti að vera komið langt út fyrir öll viðhorf stjórnar og stjórnarandstöðu þegar kemur að þessu máli.

Virðulegi forseti. Samvinna um áfengis- og fíkniefnavarnir hefur aldrei verið meiri en nú, samvinna félagasamtaka, sveitarfélaga, skóla, heilsugæslustöðva, íþróttafélaga og foreldra. Við höfum kallað þessa aðila til okkar æ ofan í æ og fengið hjá þeim bæði reynslu og faglega þekkingu. Um það að ekki næst samstaða á hinu háa Alþingi um hvernig skipað er í áfengis- og vímuvarnaráð er ekki stór ágreiningur. Mér finnst mjög mikilvægt að nefndin sé ekki allt of fjölmenn. Alltaf er hægt að fjölga í henni en það er erfiðara að fækka í henni þannig að ég held að það sé vel farið af stað. Í kvöld hefur komið í ljós að ágreiningur er um hvernig er skipað í nefndina og hann er sem betur fer ekki stór. Varðandi það fræðslustarf sem er í skólum spurði hv. þm. að því hvort um væri að ræða aukið fjármagn. Á yfirstandandi ári held ég að ég muni rétt töluna að það hafi farið 14 milljónir í fræðslustarf beint til tóbaksvarna sem tengjast auðvitað öðrum fíkniefnavörnum, fyrir utan aðra minni hluti, sem sagt beint til fræðsluefnis og námskeiðahalds. Hvað varðar fyrirspurnir frá dómsmrn. kann ég þetta ekki út í hörgul og hv. þm. verður að spyrja dómsmrh. en þær 35 millj. sem fóru sérstaklega til að styrkja lögregluna í vímuefnaleit vænti ég og treysti að hafi nýst á réttum stað.

Herra forseti. Ég hef orð ráðherrans fyrir því að það hafi verið gott samstarf við alla og meira samstarf en nokkru sinni áður við félagasamtök og aðra þá sem eru að vinna að þessum málum. Við því á ég engin svör, vegna þess að um það á ég engar upplýsingar nema bara orð ráðherrans, ég bara vona að það sé rétt. Hins vegar kom það fram eftir að fulltrúi stjórnarflokkanna hafði mælt fyrir nál. og hv. þm. Össur Skarphéðinsson fór í ræðustól og hafði sérstaklega orð á því að honum hefði fundist það kjarkmikil ræða sem fór fram miðað við þá miklu gagnrýni sem hefði komið fram í umsögnum og af hálfu þeirra sem komu á fund nefndarinnar varðandi þetta frv. Það er afskaplega erfitt að ræða svona mál þegar fyrir liggur mikil gagnrýni á frv. Því þykir ábótavant og ósjálfrátt verður umræðan ómálefnaleg þegar sagt er að það sé bara stjórnarandstaðan sem sé óbilgjörn. Ég verð að segja að mér hugnast það nú ekki að því sé haldið fram að stjórnarandstaðan vilji vísa málinu til ríkisstjórnarinnar af því það sé ekki fjölgað í nefndinni. Það er miklu meira en það enda hefur það komið fram í umræðunni í dag og kvöld. Það kom líka fram að sérstaklega hefði verið veitt 14 millj. í fræðslustarf og þá spyr ég: Er það til félagasamtaka sem hafa verið af miklum krafti en oft fjárhagslegum vanmætti að reyna að standa fyrir fræðslu- og upplýsingastarfi? Það er ágætt en ég spyr um fræðslugeirann sjálfan, um menntmrn. og grunnskólann sem á að vera með þetta eins og hvert annað verkefni innan vébanda sinna. Varðandi lögregluna geri ég eiginlega þá kröfu á hæstv. heilbrrh. að hún ætlist til þess að fjármagn sem sérstaklega er veitt til aðgerða í fíkniefnavörnum sé ekki notað í kaup á ljósritunarvélum eða tölvum sem hvort sem er þarf að kaupa einhvern tímann út af öllum verkum sem eru hjá viðkomandi embætti.

Virðulegi forseti. Varðandi það fjármagn sem hefur farið til fræðslustarfa þá er ég ekki að tala um frjálsu félagasamtökin heldur er ég að tala um það sem Krabbameinsfélagið og tóbaksvarnanefnd hefur lagt beint til skólanna. Menntmrn. hefur lagt nokkuð til jafningjafræðslunnar og það höfum við líka gert en til frjálsra félagasamtaka hafa trúlega farið svona í kringum 25 millj. beint í forvarnir. Varðandi aðra þætti sem hv. þm. kom inn á, sérstaklega um dómsmrn., og krafðist svara af minni hálfu hvernig dómsmrn. hafi nýtt það fjármagn sem til þess fór, svaraði ég því áðan að ég treysti því að það sé til að styrkja löggæsluna eins og til var ætlast. Í sambandi við einstök atriði, tækjakaup, sem hv. þm. vék að verð ég að viðurkenna að það þekki ég ekki en hún getur þá spurt hæstv. dómsmrh. að því. En mig langar að segja af því þetta er síðasta andsvarið við hv. þm. um þetta mál sem hér liggur fyrir að það er ekki grundvallarágreiningur því að menn hafa verið sammála því að áfengisvarnaráð sem slíkt hafi runnið sitt skeið og það þurfi að takast á við þennan þátt með nýjum hætti. Þó að menn nái ekki nákvæmri samstöðu um það heyrist mér að ekki sé mikill mismunur á skoðunum. Við erum a.m.k. öll að róa á sömu mið.

Herra forseti. Ég ætla að sjálfsögðu ekki að kalla eftir frekari svörum en ég vek athygli á því svari sem ég var að fá, að Krabbameinsfélagið og tóbaksvarnanefnd hefðu veitt þetta fjármagn til skólanna og það er umhugsunarefni að það skuli þurfa að koma fjármagn frá félagasamtökum eða félagi eins og Krabbameinsfélaginu og frá tóbaksvarnanefnd til skólanna í landinu til að sinna þessu brýna fræðslustarfi. Auðvitað ætti fjármagn frá þessum aðilum að renna annað og skólinn og menntmrn. að hafa lagt peninga í þetta. En nú er skólinn kominn til sveitarfélaganna og þá er mikilvægt að það sé stuðningur við það en það er fremur hlálegt að það skuli þurfa að koma úr þessum geira. Herra forseti. Ég þarf ekki að vera að spyrja dómsmrn. neitt út í þetta enda ekki tími til þess, ég á ekki von á að fá tækifæri til að vera með fyrirspurn til dómsmrh. áður en þingi lýkur í vor en ég bendi bara ráðherranum á það sem stendur á bls. 7 og ef ég væri að stýra þessum málaflokki mundi ég vilja vita hvernig milljónirnar væru notaðar sem ég hefði væntanlega barist fyrir. En það er alveg ljóst, við erum ekki bara að róa á sömu mið í þessu, við berum í brjósti löngun til þess að vinna bug á þessu hrikalega vandamáli og ekkert sem hefur verið gert hingað til hefur stemmt stigu við vandanum. Ekkert. Og hvergi hefur verið tekið ærlega á. Ég veit að það er löng þróun frá því hafist er handa með forvarnastarf og þar til það fer að bera árangur. Ég bara vona að það gerist og hef áður sagt að ég styðji hæstv. ráðherrann til allra góðra verka varðandi forvarnir og aðgerðir í fíkniefnamálum en ég ætlast þá líka til að hlustað sé á stjórnarandstöðuna og reynt að hafa samvinnu við hana í því sem skiptir máli.

Hæstv. forseti. Eins og við vitum lifir nú stutt eftir þings og þar af leiðandi er sú umræða sem á sér stað okkar síðasta tækifæri til að ræða þessi mál á þessu vori og ég get tekið undir með hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að einhverra hluta vegna hefur umræðan um fíkniefnavandann ekki átt sér stað inni á Alþingi nú í vetur er þó ærin ástæða til. Því vil ég nota tækifærið til að leggja nokkur orð í belg. Það verður ekki langt. Ég kom inn á það í ræðu minni í gærkvöldi á eldhúsdeginum að víða um heim hafa menn gríðarlegar áhyggjur af vaxandi fíkniefnavanda og þar er ýmislegt að gerast sem veldur því að áhyggjur fara vaxandi. Það virðist svo sem þeir sem framleiða fíkniefni finni stöðugt nýjar og nýjar leiðir til að koma fíkniefnum á markað. Í fyrra kom hingað lögreglumaður frá Interpol sem kom m.a. á fund félmn. og hann var að skýra okkur frá þeirra vitneskju um eiturlyfjaheiminn. Það var afar fróðlegt að heyra það sem hann hafði að segja. Þetta var sænskur lögreglumaður sem vinnur hjá Interpol. Eitt af því athyglisverðasta sem hann sagði var að nú væru þeir byrjaðir í Suður-Ameríku að framleiða heróín. Þeir hafa hingað til fyrst og fremst verið í kókaíni og það þýddi að heróín færi að streyma inn á markaði, m.a. í Evrópu og til Bandaríkjanna, eftir nýjum leiðum. Eitt af erindum hans til Íslands var einmitt að benda á að Ísland væri viðkomustaður, menn yrðu að vera mjög vel á verði gagnvart því að eiturlyf yrðu ekki flutt frá Suður-Ameríku í gegnum Bandaríkin og síðan í gegnum Ísland til Evrópu og það leiðir okkur að þeirri meginspurningu: Hvernig stendur á því að jafnmikið magn er af eiturlyfjum hér á markaði og raun virðist bera vitni? Ég held að ekki sé hægt að segja annað en að hvað varðar löggæslu og tolleftirlit er greinilega pottur brotinn. Ég hef reyndar lesið frá ýmsum löndum að menn telja að það magn sem tollverðir og lögregla nær sé aðeins brot af því sem flutt er inn. Það eru svo mikil klókindi í þessari grein og menn finna alltaf nýjar og nýjar leiðir þannig að það virðist vera afar erfitt að draga þarna úr. Það er önnur hliðin á vandanum hvernig eiturlyf streyma sífellt inn á markaðinn. Hin hliðin er sú stóra spurning: Hvers vegna er eftirspurnin til staðar? Hvers vegna eru það jafnmargir sem reyna, prófa eiturlyf og ánetjast eiturlyfjum og raun ber vitni? Ég hef oftsinnis komið inn á það í umræðum að læknar og heilbrigðisyfirvöld hafa smátt og smátt verið að átta sig á því að tóbak, nikótín, er miklu sterkara eitur en menn hafa viljað vera láta og ég hef oft sagt frá því dæmi sem ég heyrði úti í Bandaríkjunum að tilraunir sýndu að rottur gerðu engan mun á heróíni og nikótíni. Þær ánetjuðust þessum tveimur efnum í jafnríkum mæli þannig að þær upplýsingar sem fram hafa komið sem benda til að tóbaksneysla geti oft verið byrjunin á öðru eru auðvitað afar athyglisverðar. Ég hygg þó að það sé svo miklu meiri og stærri vandi sem þarna býr að baki. Ég minnist þess ekki að hafa séð neina ítarlega eða alvarlega rannsókn á því hér: Í fyrsta lagi hvaða fólk ánetjast eiturlyfjum, hver er bakgrunnur þess, hver er aldursdreifingin og hvernig hefur fólk náð í eitrið? Það eru ýmsar upplýsingar til en ég held að það sé svo mikilvægt ef takast á að ná einhverjum tökum á þessum vanda að reyna að átta sig á því hvað það er sem býr að baki. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir kom inn á það í ræðu sinni að oft er um ungmenni að ræða sem eiga í erfiðleikum í lífi sínu. Þau koma oft frá brotnum heimilum. Það getur verið ofbeldi, jafnvel kynferðislegt ofbeldi sem þau hafa verið beitt, þau geta hafa lent í einelti í skóla eða gengur illa í námi. Síðan er einn þáttur í viðbót sem mér finnst alls ekki hafa verið gefinn nægjanlegur gaumur og það eru geðræn vandamál barna og unglinga sem menn hafa ekki áttað sig á og eins og við vitum er alls ekki nægilega vel sinnt í samfélagi okkar en slík veikindi leiða oft til lyfjanotkunar og eiturlyfjaneyslu. Þær tölur eru hræðilegar sem við höfum verið að sjá frá SÁÁ á undanförnum árum um fíkniefnaneytendur sem þangað koma og það hvað fíkniefnaneyslan virðist stöðugt vera að færast niður aldursstigann og ég vil beina spurningu til hæstv. heilbrrh.: Hvaða upplýsingar liggja fyrir varðandi bakgrunn og ástæður þess að ungt fólk fer út í eiturlyfjaneyslu? Hefur verið gerð einhver raunveruleg könnun á því hvað býr þarna að baki? Ég held, eins og ég nefndi, að það sé afar brýnt að átta sig á því ef okkur á að takast að ná tökum á þessum vanda. Hvað er það sem skapar eftirspurnina og hvaða ráðum getum við beitt til að draga úr henni? Ég er sjálf af þeirri kynslóð, eins og reyndar hæstv. heilbrrh., sem upplifði það á sínum unglingsárum að eiturlyf tóku að streyma inn í landið. Maður áleit þau kannski þá ekki jafnhættuleg og ýmislegt annað. Þó var þar ýmislegt mjög hættulegt eins og LSD. Þá var sú hugmyndabylgja í gangi að sjálfsagt væri að prófa allt og býsna stórir hópar, t.d. í menntaskólum á þeim tíma, prófuðu að reykja hass og sumir reyndu ýmislegt annað og hafa aldrei beðið þess bætur. Þó ýmislegt hafi verið til áður þá fylgdi þessi bylgja uppreisn ungdómsins kringum 1968. Ég held að því miður hafi þessu ekki linnt en það eru kannski ýmsar aðrar ástæður sem koma til núna vegna þess að það er --- nú ætla ég að fullyrða það, okkur vantar félagslegar kannanir hér á landi til að átta okkur á þjóðfélagsbreytingum --- í raun og veru hlutfallslega stærri hópur barna og unglinga sem á í félagslegum vandræðum núna en áður, við skulum segja fyrir 20 árum. Ég fæ ekki betur séð, af þekkingu minni á samfélaginu, en að þetta sé vaxandi hópur. Þegar ég segi þetta er ég m.a. að vísa til þess sem konur sem vinna í þessum geira hafa sagt mér, á barnageðdeild Landspítalans og á meðferðarheimilum sem ég hef heimsótt. Þær eru gríðarlega áhyggjufullar yfir þessum vaxandi vanda sem kannski á að einhverju leyti rætur að rekja til mikillar vinnu foreldra og hreinlega vanrækslu á börnum. Þeim hefur fundist að þarna væri alls ekki nóg að gert. Það voru miklar áhyggjur af því í þessum hópi þegar krakkarnir gengu út, 16 ára. Nú hefur þó orðið sú breyting að það er hægt að halda þeim heima og hjálpa til 18 ára aldurs og vonandi bjargar það einhverju. Nú kemur að næstu spurningu minni til hæstv. heilbrrh. Mér er sagt, og þar hef ég fyrir mér hóp foreldra barna sem hafa átt við fíkniefnavanda að stríða, að það vanti mjög sárlega úrræði. Mér skilst að meðferðarúrræði fyrir unglinga vanti. Foreldrarnir segja: SÁÁ er ekki rétti staðurinn. Það er ekki nógu gott að unglingar séu innan um fullorðið fólk. Þótt SÁÁ sæki fram í fíkniefnavörnum er starf þeirra auðvitað fyrst og fremst byggt upp í kringum áfengisvandann sem er nógu stór. Það er a.m.k. skoðun þessara foreldra að sárlega vanti meðferðarúrræði fyrir unglinga. Ég vil spyrja hæstv. heilbrrh.: Er eitthvað að gerast á því sviði? Er fram undan að opna einhver ný heimili sem sérstaklega taka á meðferð unglinga sem eiga við fíkniefnavanda að stríða? Ég get tekið undir það sem kom fram fyrr í dag hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni þegar hann ræddi um Schengen. Ég held að ef við gerumst aðilar að Schengen þá þurfum við heldur betur að taka okkur á hvað varðar tollaeftirlit og annað eftirlit ef við eigum að bera ábyrgð á því gagnvart Evrópu hvað hér fer í gegn. Við berum hana nú þegar en þetta verður vitanlega miklu meiri ábyrgð. Ég vil eins og fleiri segja að ég harma mjög að ekki skuli hafa náðst samstaða um þetta frv. og að ekki skyldi finnast einhver leið til að ná samstöðu stjórnar og stjórnarandstöðu. Hér er um svo alvarlegt og mikilvægt mál að ræða að ekki er hægt annað en að harma að nefndin skuli hafa klofnað. Eins og ég skil umræðuna sem átt hefur sér stað í dag er það fyrst og fremst tvennt sem ágreiningur er um, annars vegar um skipan ráðsins og hins vegar um verkefnin, skilgreiningar á því hvað ráðið eigi að gera. Ég tek undir það með hæstv. heilbrrh. að ég held það hafi verið fullkomlega tímabært að leggja niður áfengisvarnaráð. Ég verð að segja að mér hefur lengi fundist það vera mjög úr takti við tímann. Ég held það sé vissulega af hinu góða að tengja saman þá aðila sem eru að vinna að þessum málum, einhver vettvangur sé þar sem menn koma saman og miðla upplýsingum. Hins vegar hefði ég talið að til að slíkt ráð, sem á að sinna ansi víðtækum verkefnum, nái árangri hefði verið til bóta að í það minnsta fulltrúar meðferðaraðila væru þarna með, að þeir sem hafa sérfræðiþekkingu á þessum málum væru þarna með. Að vísu gæti heilbrrn. auðvitað skipað einhvern slíkan fulltrúa. Í 2. gr. stendur reyndar að til setu í áfengis- og vímuvarnaráði skuli að jafnaði velja einstaklinga sem séu sérfróðir um áfengis- og vímuvarnir. Þá spyr maður sig: Er slíka sérfræðinga að finna innan ráðuneytanna eða utan ráðuneytanna? Hvers konar tengsl verða við ráðuneytin ef þessir fulltrúar eru ekki í ráðuneytunum? Ég átta mig ekki alveg á því hver hugsunin er í þessu. Hvert ráðuneyti fyrir sig tilnefnir fulltrúa, síðan Samband íslenskra sveitarfélaga og þá varamenn með sama hætti. Auðvitað geta ráðuneytin samkvæmt þessu kallað til einhverja sérfræðinga utan frá. En þá spyr maður, hvað verður þá um þetta samráð, tengslin inn í ráðuneytið, til þeirra sem bera hina raunverulegu ábyrgð? Það kemur fram í fskj. 1 eins og við vitum að ríkisstjórnin hefur mótað stefnu í fíkniefna-, áfengis- og tóbaksvörnum. Töluvert samstarf hefur verið skipulagt, m.a. við Reykjavíkurborg og reynt er að virkja ýmis félagasamtök. Á bls. 7 getur að líta helstu meginmarkmið þessarar stefnu. Þau eru auðvitað öll af hinu góða en maður spyr sig auðvitað, hvað er verið að gera og hvað skilar árangri? Hefur heilbrrn., sem er yfir þessum málum, kynnt sér að einhverju marki hvað skilað hefur árangri erlendis? Hér var um daginn gestur frá Ítalíu, ef ég man rétt, sem var að fræða fólk um það hvað þar hefur verið gert og sjálfsagt víðar þar sem hann þekkir til. Ég missti því miður af fundinum með honum, held ég hafi verið erlendis þegar hann kom. Fræðslan er auðvitað mjög af hinu góða og ég held það þyrfti að gera meira af því að fræða. Ég var á ráðstefnu í vor í Stokkhólmi á vegum Norðurlandaráðs þar sem fjallað var um velferðarkerfi Norðurlanda. Þar var komið inn á það, í sambandi við unga fólkið og aðgerðir í sambandi við atvinnuleysi ungs fólks, að ýmislegt sé gert til að reyna að draga úr hinni mjög svo óæskilegu notkun á fíkniefnum. Það er auðvitað stóra spurningin: Hvað er verið að gera til að fylgja þessari stefnu eftir? Áðan var rætt um fjárveitingar til lögreglunnar og fleira í þeim dúr. Þá get ég auðvitað ekki látið hjá líða að rifja upp að í vetur hafa staðið yfir miklar umræður um stöðuna hjá lögreglunni, ekki síst lögreglunni í Reykjavík. Þar hefur fíkniefnalögregluna borið hæst. Öll sú umræða hefur vakið mikla athygli og gerir mann áhyggjufullan yfir stöðunni sem þar er. Þau mál hafa opnað okkur sýn inn í þennan heim sem ég þekki sem betur fer afar lítið. Ég vil láta það koma fram að þótt ég sé af kynslóðinni sem ég tilgreindi áðan, hæstv. forseti, þá hef ég aldrei prófað nein fíkniefni önnur en að ég reyndi að byrja að reykja þegar ég var átta ára. Sem betur fer tókst það ekki en einstaka sinnum smakka ég áfengi, og ætti sjálfsagt að hætta því ef ég væri almennileg. Við sjáum nú til með það. Ég var komin að því hvernig lögreglan er í stakk búin til að taka á þessum vanda og sú umræða sem hefur átt sér stað í vetur gerir mann mjög áhyggjufullan um það hvernig hún stendur að vígi. Vonandi mun þessi umræða og sú rannsókn sem gerð hefur verið á málefnum lögreglunnar leiða til þess að menn taki sér tak en ég reikna með og er viss um að efla þarf fíkniefnalögregluna og sjá til þess að hún hafi bæði nægilegan mannafla og nauðsynleg tæki til að sinna sínu verki. Ég óttast mjög að þótt menn setji sér þau markmið að Ísland verði án fíkniefna árið 2002, eða að menn móti stefnu fram til ársins 2000 sem er nú mjög að styttast í, þá sé vandinn miklu stærri en svo. Því vil ég nú gera það að mínum lokaorðum að brýna hæstv. heilbrrh. til þess að láta vinna rækilega könnun á þessum vanda. Ég veit ekki til að raunveruleg könnun á þessum vanda hafi verið gerð svo að við getum áttað okkur á því sem þarna býr að baki. Hvað er það sem leiðir ungt fólk út í fíkniefnaneyslu í jafnríku samfélagi og Ísland er? Hér ríkir auðvitað misrétti og kjör fjölskyldna eru afar mismunandi en hvað veldur? Þar vil ég sérstaklega nefna, sem kemur reyndar fram í stefnu ríkisstjórnarinnar, möguleika foreldra til að sinna börnum sínum og jafnframt afstöðu Íslendinga til barna. Er eitthvað þar sem skýrir vandann? Erum við enn þá svo föst í því að láta börn ganga meira og minna sjálfala? Við búum á eyju úti í Atlantshafi og ættum í raun og veru að hafa mikla möguleika til að fylgjast með öllu sem berst til landsins hvort sem það kemur gegnum hafnir eða flug. Því held ég það hljóti að vera hægt að stemma stigu við þessum innflutningi í ríkari mæli en við gerum. Við þurfum líka að átta okkur miklu betur á því hvað það er sem leiðir ungt fólk út í þennan vanda. Hvaða aðgerðir duga? Þær hljóta að vera á mörgum sviðum eins og auðvitað þessi stefna gerir ráð fyrir, það eru forvarnir og fræðsla og það er ýmislegt sem snýr að lífskjörum fólks og afstöðunni til barna og ungmenna. Síðast en ekki síst þurfa meðferðarúrræði að vera til þegar skaðinn er skeður. Sem betur fer þá eru þess mörg dæmi að hægt sé að hjálpa ungu fólki. Þegar fulltrúar foreldra komu á minn fund fyrir nokkrum vikum þá sagði einmitt ein móðirin frá því hvernig hennar dóttur hefði verið bjargað. Þess vegna var hún að leggja öðrum lið til þess að það mætti bjarga fleirum. Ég held að við hljótum að vera sammála um að hér sé um svo stórt og alvarlegt mál að ræða að það þurfi verulega að taka á. Við hljótum að hlusta á umræðuna úti í heimi og þann ótta sem þar er vegna stöðugt aukinnar upplausnar hjá fjölskyldum. Annað sem ég rakti í ræðu minni í gær var hvað fjölskyldumynstur eru að breytast um allan hinn vestræna heim. Það breytir auðvitað stöðu barna, það gefur auga leið. Endurteknir hjónaskilnaðir og ný og ný sambönd, þetta er mikið álag á börn. Mér finnst að fólk hugsi kannski ekki nægilega vel út í það. Ég vil gera það að mínum lokaorðum að ég held að við þurfum að stórefla ábyrgðarkennd foreldra. Þetta er ekki bara vandi barnanna, þetta er líka vandi og ábyrgð foreldra.

Virðulegi forseti. Hv. þm. spyr hvort gerðar hafi verið kannanir um hvaða hópar eru í mestri áhættu varðandi vímuefni. Prófessor Þórólfur Þórlindsson hefur gert margar mjög merkar kannanir á þessu sviði og þar kemur margt í ljós. Það kemur í ljós að það unga fólk sem gengur vel í skóla, á trausta fjölskyldu, hefur áhuga á íþróttum er síður í áhættu. En það kemur líka í ljós að þau börn geta líka lent í þessum vanda þannig að engin bólusetning er til. Það er nú fyrst og fremst vandinn í dag að framboðið hefur aukist gífurlega varðandi þessi efni og sölumennirnir verða æ grimmari. Við höfum mjög mörg og góð meðferðarúrræði og sagt er að það sé opnari aðgangur að meðferð á Íslandi en nokkurs staðar annars staðar í heiminum. Móðir 16 ára gamallar stúlku sagði mér frá því að dóttir hennar var búin að fá öll þau meðferðarúrræði sem hægt var að fá án árangurs hér og var á lokaðri deild ekki alls fyrir löngu. Samt sem áður kom hún að dóttur sinni þar sem hún var að hífa upp eiturlyf í gegnum glugga. Þeir gerast æðigrimmir sem selja börnunum þetta eitur og eins og hefur svo oft komið fram í umræðunni eru margir samverkandi þættir sem verða að spila saman og þá er ég að tala í þessu sambandi um löggæsluna og tollgæsluna. Hvað aðrar þjóðir eru að gera --- ég sé að tíma mínum er að ljúka, en ég get þá komið í síðara andsvarinu að því.

Hæstv. forseti. Ég hef að sjálfsögðu heyrt og kynnt mér ýmsar af rannsóknum prófessorsins uppi í háskóla og þar hefur margt komið fram, kannski fyrst og fremst varðandi það hvað er líklegast til að koma í veg fyrir að börn og unglingar leiðist út í fíkniefnaneyslu. En það sem ég var meira að spyrja um og í raun og veru að leggja til er að gerð verði góð og rækileg könnun á þessum þekkta hóp. Hver er hann og hvaðan kemur hann? Hvað býr þarna að baki? Hversu stór hluti á t.d. rætur að rekja til geðrænna vandamála, ofbeldis o.s.frv.? Hvað er hrein og klár vanræksla? Við þurfum reynum að átta okkur á því hvað þetta er. Það hefur komið fram að svo virðist sem framboð á fíkniefnum hafi aukist og sé jafnvel fjölbreyttara og þá spyr maður: Hvernig stendur á því? Hvaða leiðir hafa menn fundið? Ég hef oft velt því fyrir mér og langar að vita það hverjir þessir sölumenn eru. Hverjir eru þeir, hvaðan koma þeir? Eru þeir fíkniefnaneytendur sjálfir og hver fjármagnar þetta? Ljóst er að gífurlegt fjármagn liggur í þessum viðskiptum. Það getur vel verið að lögreglan viti ýmislegt um þetta og umræða í vetur leiddi það kannski í ljós. En ég veit afar lítið um þetta og það væri fróðlegt að fá að vita hvaða könnun hefur verið gerð á því, hverjir eru það sem stjórna þessum heimi. 

Virðulegi forseti. Varðandi meðferðarúrræðin höfum við auðvitað fylgst með því sem aðrar þjóðir eru að gera og reynt að læra af þeim. Erlendir aðilar hafa líka komið hingað og lært af okkur. Hv. þm. sagði áðan að hún teldi að þau úrræði sem SÁÁ væri með væru ekki fyrir ungt fólk, ekki það allra yngsta. SÁÁ, Barnaverndarstofa og geðdeild Landspítalans eru að vinna sameiginlega að því að finna þau bestu úrræði sem hægt er að hafa miðað við þá fagþekkingu sem við höfum. Hverjir eru sölumennirnir og hvaðan koma þeir? Ef við hefðum það í hendi þá værum við búin að leysa stóra gátu.

Hæstv. forseti. Mér finnst hæstv. heilbrrh. tala eins og hér sé nóg af meðferðarúrræðum. Þá rifja ég aftur upp heimsókn mæðranna úr foreldrahópnum sem töldu að það vantaði sárlega meðferðarúrræði og ef ég man rétt voru þær að tala um heimili þar sem væri hægt að halda krökkunum meira í einangrun, fyrir utan, þannig að það væri hægt að taka þau út úr þessum fíkniefnaheimi. Ég spyr aftur: Eru einhver áform um slík heimili? Hvað varðar fíkniefnasalana gefur náttúrlega auga leið að það eru sjálfsagt alltaf nýir og nýir aðilar sem þar koma að verki og alltaf er verið að finna ný og ný burðardýr. Einmitt þannig gengur þetta, það eru einhverjir nýir aðilar. En samt sem áður --- hverjir eru þeir sem sitja núna á Litla-Hrauni? Hvaða hópur er það sem tengist þessum heimi? Eru þeir í öðrum afbrotum eða er þetta sérfyrirbæri? Ég er einfaldlega að leita eftir því að ég held að það sé svo mikilvægt að hafa skilning á eðli þessa heims til þess að menn hafi hreinlega möguleika á því að finna ráð. Ég hef horft á töluvert af kvikmyndum um baráttu lögreglunnar, m.a. hafa verið sýndar hér þáttaraðir í ríkissjónvarpinu um breska tollverði, gríðarlega spennandi, þar sem þeir hafa einmitt verið að fást við þennan mikla og stóra fíkniefnaheim. Ég hygg að það sé nokkuð góð lýsing á þessu. Það eru einhverjir sem fjármagna þetta. Það eru einhverjir sem skipuleggja og síðan eru það burðardýrin og svo eru aðrir sem taka við og dreifa þegar komið er á sölustað. En ég held að það sé afar brýnt að við reynum að afla okkur góðrar þekkingar á þessu til þess að ná árangri í baráttunni gegn fíkniefnavandanum.

Virðulegur forseti. Ég ætla mér ekki að lengja mikið þessa umræðu þó ég biðji um orðið. En erindi mitt er sérstaklega það að fá viðbrögð frá hæstv. heilbrrh. við því sem ég veit að hæstv. ráðherra lagði hlustir við fyrr í umræðunni að því er varðar hættuna á auknum ólöglegum innflutningi fíkniefna ef Ísland gerist aðili að Schengen-svæðinu að því er varðar afnám vegabréfaeftirlits. Ég hef, eins og ég nefndi fyrr í umræðunni, lagt fram till. til þál. sem vísað var til allshn. þingsins um sérstaka úttekt á Schengen-aðildinni með tilliti til innflutnings fíkniefna. Sú tillaga er á þskj. 1010, 597. mál þingsins. Hér er í rauninni um mjög stórt mál að ræða að mínu mati í því samhengi sem við erum að ræða fíkniefnavandann á þessu kvöldi og mér finnst nauðsynlegt að fá viðbrögð frá hæstv. heilbrrh. sem fer öðrum ráðherrum fremur beinlínis með fíkniefnavandamálin þó að það efni sem ég er að víkja að, Schengen-aðildin og tollgæsla og vegabréfaeftirlit heyri undir önnur ráðuneyti. En eins og hæstv. ráðherra hefur komið að og felst í þeirri tillögu sem er tilefni umræðunnar hér, frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð, þá er hugsunin þar á bak við að stilla saman í sambandi við baráttuna um fíkniefni og að að því máli komi mörg ráðuneyti þar sem gert er ráð fyrir að heilbrrh. skipi átta menn í áfengis- og vímuvarnaráð og jafnmarga til vara og þarna komi tilnefningar í ráðið á sérfróðum einstaklingum frá mörgum ráðuneytum. Rétt aðeins, til þess að mönnum sé ljóst hvað um er að ræða í sambandi við Schengen-aðildina þar sem Íslandi er ætlað samkvæmt samstarfssamningi frá 19. des. 1996 að gerast óbeinn aðili að Schengen-svæðinu en beinir aðilar geta aðeins verið aðildarríki Evrópusambandsins, þá lýtur Schengen að því sem meginmarkmiði að afnema vegabréfaeftirlit innan svæðisins, þ.e. á öllu Evrópusambandssvæðinu og með óbeinni aðild Noregs og Íslands að Schengen er gert ráð fyrir að sama skipan gildi að því er varðar afnám vegabréfaskoðunar á landmærum til Noregs og Íslands. Ekki aðeins að það sé tekið af dagskrá sem aðalúrlausn að skoða vegabréf farþega heldur er beinlínis óheimilt að skoða vegabréf einstaklinga á landamærum. Að þessu leyti er t.d. gengið lengra en var í norræna vegabréfasamstarfinu sem er enn þá í gildi að nafninu til og verið er að nota svona til þess að ýta okkur inn í þetta Schengen-samstarf að það þurfi að viðhalda því. Ég hef rætt það sérstaklega og ætla ekki að gera það að umræðuefni hér. Ég ræddi það í utandagskrárumræðu við hæstv. utanrrh. fyrir tveimur dögum, þ.e. fórnarkostnaðinn af því að gerast aðili að Schengen. Eitt af því sem ég nefndi þar er einmitt þetta sem snertir innflutning fíkniefna, hættuna á því. Nú er það vissulega svo að Ísland er ekki í tollabandalagi, ekki í Evrópusambandinu sem tollabandalagi, og heldur að formi til réttinum til tollskoðunar. Hitt er jafnljóst að þó að tollskoðun yrði haldið uppi og reynt yrði að styrkja hana, þá verður hún ekki svipur hjá sjón eða réttara sagt möguleikar þeirra sem eiga að annast eftirlit með farangri farþega verður langtum minni vegna þess að engin tengsl eru við vegabréfaskoðun. Menn vita ekki hverjir eru á ferðinni, hafa engar upplýsingar um það hverjir koma frá Schengen-svæðinu inn til Íslands. Þetta afvopnar augljóslega tolleftirlitið, tekur frá því þann möguleika að hafa í höndum upplýsingar um það hverjir séu á ferðinni. Samspilið á milli vegabréfaeftirlitsins, sem t.d. í Keflavík hefur farið fram á aðalhæð flugstöðvarinnar, er rofið en þar er beint samband á milli, upplýsingarstreymi á milli vegabréfaeftirlits og tolleftirlits. Hér er ekki um neitt smámál að ræða. Á sama tíma og rætt er um að beita öllum tiltækum ráðum til þess að bægja fíkniefnavanda frá Íslandi er ljóst að þessi efni koma inn í landið með ólöglegum innflutningi þar sem farþegar, fíkniefnaneytendur, ekki síst svokölluð burðardýr, eru notuð til þess að smygla þessu inn í landið. Að öðru leyti ætla ég ekki að gera Schengen-aðildina að umræðuefni en staðhæfi að fórnarkostnaðurinn við þessa aðild er langtum meiri en sá ávinningur sem ætlunin er að veifa og nýta sem pólitískan aðgöngumiða að þessu samstarfi. Hægt er að nefna eða rökstyðja það með þeim einföldu sannindum að það sem menn verða leystir undan með Schengen-aðild er það að sýna einu sinni vegabréf á ferð til meginlands Vestur-Evrópu. Eftir að menn eru komnir í gegnum slíkt eftirlit þá er svæðið opið og ekki um að ræða neina vegabréfaskoðun milli landa innan Schengen-svæðisins. Auk þess liggur fyrir að Íslendingar, sem aðilar að EES-samningnum, hafa tryggt sér að ekki verði um að ræða nema almenna skoðun en ekki tafsama skoðun vegabréfa. Á móti kemur að það á að hækka girðingarnar og stórauka allt vegabréfaeftirlit, einnig að því er Íslendinga varðar, á leið til Bandaríkja Norður-Ameríku inn og út. Ég tala nú ekki um útlendinga utan svæðisins. Ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að inna eftir því, inna hæstv. heilbrrh. eftir því hvaða augum heilbrrn. líti þetta mál. Hvort heilbrrn. vilji taka undir með þeim sem hér talar um nauðsynina á rækilegri úttekt þessara mála hið allra fyrsta, áður en frekari ákvarðanir verða teknar um þetta Schengen-samstarf Íslands. Ég vísa til þess sem fram kemur í því þingmáli sem ég flutti um þetta efni þar sem m.a. eru leiddir til vitnis tollverðir, sem hafa haft samband við undirritaðan eftir að þessi tillaga kom fram og reyndar áður, því ég hef oft rætt þessi mál hér á Alþingi. Þeir hafa staðhæft að öll aðstaða til tollskoðunar verði til muna erfiðari ef á þetta ráð verður brugðið. Ég leyfi mér að vitna hér í grein eftir Kristján Pétursson, fyrrv. deildarstjóra, sem hann skrifaði í Morgunblaðið 18. jan. 1997 um þessi efni, með leyfi forseta, þar sem hann segir það eindregna skoðun þeirra löggæslumanna sem vinni við eftirlit og rannsóknir fíkniefnamála að Schengen-samningurinn geri þeim illmögulegt að viðhalda því eftirliti sem verið hefur, hvað þá að efla það. Og orðrétt segir í greininni: ,,Í langflestum tilvikum þegar fíkniefni finnast hjá farþegum við komu til landsins liggur að baki mikil og oft flókin upplýsingaöflun tollgæslu og fíkniefnadeildar lögreglunnar. Svo hægt sé að hafa hendur í hári grunsamlegra komufarþega, innlendra sem erlendra, verður að skoða skilríki þeirra, þar sem oftast er um að ræða ókunna aðila (burðardýr). Eftir að vegabréfaskoðun Schengen-farþega verður lögð af, er ekki lengur fyrir hendi nein aðstaða til slíks eftirlits í flugstöðinni.`` Ég vænti þess og treysti að hæstv. heilbrrh. taki þessi mál alvarlega og hvetji til þess, af hálfu ríkisstjórnarinnar, að á þessum málum verði tekið og rækileg úttekt verði gerð á þessu áður en menn ganga lengra í áformum sínum um að tengja Ísland við Schengen-fyrirkomulagið. Virðulegur forseti. Ég læt þetta nægja hér því að ætlun mín með því að biðja hér um orðið var fyrst og fremst að koma þessum sjónarmiðum á framfæri og leita eftir viðbrögðum hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur áður komið með slík viðvörunarorð sem hann var með hér áðan og þau eru ekki ástæðulaus. Ég hef látið gera á því nokkra úttekt hvaða áhættu við erum að taka í þessum efnum. Út úr því kemur það að við erum ekki að veikja tollgæslu og fíkniefnalögreglu með Schengen-samkomulaginu, enda væri það dýrkeypt. Ég er ekki sammála hv. þm. um að hið eina sem við fáum út úr þessu samkomulagi sé að þurfa ekki að sýna vegabréf þegar við komum í erlenda höfn, því að ég tel að þjónusta við íslenska farþega í flughöfnum verði betri eftir að við gerumst aðilar. Viðvörunarorð hans hafa verið tekin alvarlega og það hefur verið gerð á þessu athugun. Ég veit að það eru skiptar skoðanir meðal manna en niðurstaðan er sú að við erum ekki að veikja eftirlitið, hvorki tollgæslu né fíkniefnalögreglu nema síður sé. Það er mikið samstarf milli þessara aðila á Schengen-svæðinu.

Virðulegur forseti. Um leið og ég þakka hæstv. ráðherra viðbrögðin þá verð ég að segja að ég tek afar lítið mark á staðhæfingum af þeim toga sem fram komu í máli hæstv. ráðherra, á meðan ekki er lagðar fram skriflegar greinargerðir um þessar úttektir sem hæstv. ráðherra vísar í. Þar þyrftu að koma við sögu óháðir aðilar sem líta á þessi mál hlutlægt og ekki með gleraugum þeirra sem eru að þrýsta Íslandi inn í Schengen-fyrirkomulagið. Það er skylda stjórnvalda að koma fram með slíkar upplýsingar hér á Alþingi fyrr en seinna og sýna fram á að eitthvað sé á bak við yfirlýsingar af þessu tagi. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að sitthvað af því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra hér, um kosti hins svonefnda Schengen-fyrirkomulags, um bætta þjónustu við farþega í flughöfnum, er svo innantómt og yfirborðslegt að mér finnst það bera vott um að hæstv. ráðherra hafi ekki sett sig inn í það hvað þarna er á ferðinni. Ég er alveg sannfærður um það að ef þingheimur og ráðherrar hefðu fyrir því að setja sig inn í það sem raunverulega býr að baki og hvaða hættur eru á ferðinni í sambandi við þessa Schengen-aðild þá mundu menn ekki vinna að því að koma Íslendingum inn í þetta fyrirkomulag. Þetta Schengen-fyrirkomulag varðar eingöngu Vestur-Evrópu, að hækka girðingarnar út á við. Auðvitað reyna menn þar að hindra smygl inn á svæðið. En þegar inn á svæðið er komið þá er um opið flæði að ræða, lítið eftirlit og möguleikarnir langtum minni en á meðan landamæraeftirliti var haldið uppi. Önnur ríki geta haft ástæðu til þess, af ýmsum ástæðum, að reyna að liðka þarna til. Fyrir Ísland sem eyríki í Atlantshafi er það, að afnema hér vegabréfaskoðun fyrir svo sem ekki neitt gegn þeim mikla fórnarkostnaði sem um er að ræða, mikið óráð, virðulegur forseti.

Virðulegi forseti. Fyrir fáeinum dögum var utandagskrárumræða um þetta mál. Ég tel að þá hafi hv. þm. Hjörleifur Guttormsson fengið mjög skýr svör við þeim fyrirspurnum sem hann hefur lagt fram. Ég ætla að vona að hann dæmi ekki þá umræðu dauða og ómerka því að ég fylgdist með þeirri umræðu og ég heyrði ekki betur en að hv. þm. fengi skýr svör.

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra vísar hér til utandagskrárumræðu innan háltíma rammans, þar sem sá sem hér talar hafði fimm mínútur í inngang og tvær mínútur til að fylgja eftir. Ráðherra hafði álíka mikinn tíma. Ráðherra upplýsti svo sem ekkert nýtt vegna þess að málið er enn þá strand --- sem betur fer segi ég. Eins og menn verða daglega varir við þá er það fast sótt af íslenskum stjórnvöldum, ekki síst hæstv. utanrrh., að koma okkur inn í þetta kerfi, inn í þetta Schengen-fyrirkomulag. Ef hæstv. ráðherra telur sig hafa fengið einhvern stóra sannleika út úr þeirri utandagskrárumræðu, þá hefur það verið einhver allt önnur umræða en ég var þátttakandi í. Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að miðað við upplýsingar um t.d. hvernig brugðist hefur verið við eftirliti sérstakrar stofnunar innan Schengen til þess að fylgjast með og bæta úr því kerfi sem þar er uppi, m.a. að því er varðar persónuskráningar og eftirlit með fólki, þá er nú ekki á mikið að treysta í sambandi við það kerfi. Þetta mál er að sjálfsögðu það viðamikið og flókið að það verður ekki leyst hér í ræðustól á einni kvöldstund. Það krefst þess að hæstv. ráðherrar sem og hv. þm. hafi fyrir því að setja sig inn í þennan samning upp á 142 greinar á 100 blaðsíðum og þeim 1.600 síðum af reglugerðum sem fylgja samningnum til þess að átta sig á því sem þarna er á ferðinni., sértæka úttekt óvilhallra manna, óháðra aðila, m.a. á þeim vanda sem hér er ræddur á þessu kvöldi, þ.e. ólöglegur innflutningur og aukin dreifing fíkniefna í landinu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. frá umhvn. þar sem fram koma mótmæli við aukinni losun geislavirkra efna frá breskum kjarnorkuendurvinnslustöðvum. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að mótmæla harðlega aukinni losun og auknum umsvifum kjarnorkuendurvinnslustöðva í Dounreay og Sellafield sem ógnað geta hreinleika hafsins og nýtingu sjávarauðlinda umhverfis Ísland og ganga gegn alþjóðasamningum, m.a. OSPAR-samningnum um verndun hafrýmis Norðaustur-Atlantshafsins. Alþingi ítrekar jafnframt fyrri mótmæli sín með vísan til þingsályktunar frá 8. febrúar 1988, um mótmæli gegn stækkun endurvinnslustöðvar í Dounreay fyrir úrgang frá kjarnorkuverum, og þingsályktunar frá 17. desember 1993, um viðbrögð vegna starfsleyfis fyrir THORP-endurvinnslustöðina í Sellafield.`` Eins og fram kemur, hæstv. forseti, í þessum mótmælum þá telur umhvn. og væntanlega þingheimur allur að hér sé um svo alvarlega þróun að ræða að óhjákvæmilegt sé að Íslendingar beiti öllum þeim þyngstu og sterkustu mótmælum sem tiltæk eru, til þess að gera þessum nágrönnum okkar ljósa alvöru málsins. Við vitum að ríkisstjórnin hefur þegar beitt sér í þessu máli gegn breskum stjórnvöldum og komið mótmælum á framfæri þar. Við vitum einnig að hæstv. umhvrh. hefur átt fundi með starfsbróður sínum í Bretlandi. Enn fremur hefur hæstv. utanrrh. tekið þetta mál til alvarlegrar umfjöllunar í samskiptum sínum við breska ráðamenn. Þá er einnig rétt að benda á að þetta mál hefur verið tekið upp á vettvangi Norðurlanda. Þar höfum við átt samleið með frændþjóðum okkar sem eiga mikilla hagsmuna að gæta ekki síður en við. Virðulegi forseti. Í greinargerð sem fylgir þáltill. er gerð grein fyrir þeim efnisatriðum og aðalatriðum sem búa að baki tillögunni. Ég geri það ekki að ítarlegu umræðuefni hér að þessu sinni. Ég tel afar brýnt að þingið fari ekki svo heim en að þetta mál fái fyllstu athygli og þessum skilaboðum verði komið með fullri festu til þeirra sem fá einhverju ráðið um losun þessa úrgangs sem vekur með okkur ugg. Ég vil ekki grípa hér til fregna sem ekki hafa fulla staðfestu. Ég kemst þó ekki hjá því að minna á að nú að undanförnu hafa verið umræður í Bretlandi um önnur atriði sem benda til þess að losung sé á starfsemi þessara endurvinnslustöðva. Ekki dregur það úr áhyggjum okkar.

Virðulegur forseti. Þegar við tökum þetta þýðingarmikla mál til umræðu þá væri auðvitað æskilegt, svo ekki sé meira sagt, að starfandi umhvrh. hæstv. væri hér viðstaddur og auðvitað væri æskilegt að hæstv. utanrrh. væri hér einnig þegar við ræðum þetta lífshagsmunamál okkar Íslendinga. Ég hef þegar nefnt það við hæstv. forseta og veit að hæstv. forseti er að athuga að fá hæstv. ráðherra eða starfandi hæstv. umhvrh. til að koma hingað í þingsal. Ég verð, virðulegur forseti, að lýsa yfir undrun yfir því að viðkomandi hæstv. ráðherrar séu ekki hér viðstaddir þegar Alþingi ræðir málið sem hér er á dagskrá. Ég geri ekki athugasemdir sérstaklega við það að hæstv. ráðherrar gegni skyldustörfum heima eða erlendis, það hefur auðvitað sinn gang. Ég hef grun um að ekki sé allt sem skyldi í þessum efnum. Á meðan hæstv. ráðherrar ekki eru hér viðstaddir þá hljótum við að óska eindregið eftir að úr því verði bætt. Sú tillaga, virðulegur forseti, --- því að ég ætla hér að halda áfram máli mínu í von um að hæstv. starfandi umhvrh. komi hingað í þingsal --- sem við ræðum hér er flutt af hv. umhvn. og formaður nefndarinnar hefur mælt fyrir tillögunni. Upphaf þessara afskipta umhvn. að málinu var í byrjun þinghalds á vorþingi. 27. jan. sl. tók ég upp, í óundirbúinni fsp. til hæstv. umhvrh. fregnir sem þá höfðu borist nýlega af mjög aukinni mengun af teknesíum við Noregsstrendur frá Sellafield í Bretlandi. Ég ræddi það sérstaklega í tengslum við málið að ekki aðeins stjórnvöld og ríkisstjórnin tækju á málinu heldur léti hv. umhvn. þingsins sig það einnig varða og kæmi á framfæri við þingið niðurstöðu af sinni athugun. Þetta mál var síðan til umfjöllunar í hv. umhvn. nokkrum sinnum og rétt undir lokin á starfstíma nefndarinnar í vor tókst samstaða um það í nefndinni að flytja þá till. til þál. sem hér liggur fyrir. Ég fagna því að samstaða tókst í nefndinni um að bregðast við með þeim hætti sem raun ber vitni. En það er nauðsynlegt að knýja ákveðið á um það af hálfu íslenskra stjórnvalda að tekið verði fastar og ákveðnar á þessu máli en gert hefur verið, vegna þess hversu stórt, brýnt og þýðingarmikið málið er og varðar lífshagsmuni íslensku þjóðarinnar. Sú mengun af geislavirkum efnum sem berst norðaustur í höf og síðan með hafstraumum inn á íslenska hafsvæðið, frá Bretlandseyjum alveg sérstaklega, er þess eðlis að við Íslendingar verðum að gera þessum nágrönnum okkar ljóst að við þolum ekki framferði af þessum toga. Við verðum að nota alþjóðleg sambönd okkar hvarvetna til þess að knýja á um að hætt verði við þá óverjandi losun geislavirkra efna í hafið sem þarna er um að ræða. Þetta er vissulega ekki nýtt mál. Það er rétt sem hv. formaður umhvn. sagði hér í sinni framsögu. Það hefur margt verið að gerast einmitt á allra síðustu mánuðum sem færir okkur enn og aftur heim sanninn um að á ekkert sé treystandi í sambandi við þennan iðnað á Bretlandseyjum. Þar hafa gerst slíkir hlutir að það er nauðsynlegt að Alþingi Íslendinga, í tilefni af þessari tillögu, ræði um þau efni og taki upp þráðinn við hæstv. ríkisstjórn um málið. Hæstv. ríkisstjórn og ábyrgir ráðherrar mega ekki láta við mótmælin ein sitja. Það virðist alveg ljóst að bresk stjórnvöld skella skollaeyrum við aðvörunarorðum okkar, frómum óskum og ályktunum um úrbætur. Menn spyrja: Hvað er þá til ráða? Ég sagði hér fyrir fáum árum, þegar rætt var um hliðstæð mál að mínu frumkvæði hér á Alþingi, að við yrðum að grípa til óvenjulegra aðgerða ef ekki verður við brugðist. Hvaða gjörðir væru mögulegar af Íslands hálfu í þessu sambandi, óvenjulegar aðgerðir, óhefðbundnar aðferðir? Ég nefndi þá þann möguleika að við kölluðum heim sendiherra okkar í Bretlandi í mótmælaskyni til að undirstrika alvöru málsins. Ég set þá hugmynd hér fram á nýjan leik í ljósi þess sem hefur verið að gerast í þessum málum að undanförnu og í ljósi þeirra viðbragða sem liggja skjalfest fyrir frá umhverfisráðherra Bretlands, Michael Meacher, sem í sérstöku bréfi hefur vísað á bug erindi norrænna umhverfisráðherra, sem íslenski umhvrh. átti góðan hlut að í febrúarmánuði ef ég man rétt. Frá umhverfisráðherra Bretlands kemur ekkert nema frávísun í raun að þarna sé um nokkra þá hættu að ræða sem menn þurfi að hafa áhyggjur af. Ég hef hér fyrir framan mig ljósrit úr fréttabréfi ágætra samtaka sem lengi hafa staðið vaktina í þessum málum og hafa miðstöð sína í Leirvík á Hjaltlandi, NENIC-samtakanna, þar sem vitnað er í þetta erindi frá Meacher umhverfisráðherra. Hér segir m.a., þýtt á staðnum, að losun á teknesíum 99 frá Sellafield hafi ekki þýðingu í geislavirku samhengi, hvorki fyrir menn né heldur fyrir aðrar tegundir. Þetta eru nú viðbrögðin, virðulegur forseti. 
             Virðulegur forseti. Ekki ætla ég að ganga hér yfir tímamörk. Ég hafði satt að segja ekki í huga að við værum að ræða hér þáltill. sem fylgdi þessum mörkum. Ég hef margt að segja um þetta mál, umfram það sem fram er komið, og kem því e.t.v. betur á framfæri í von um að þá verði hæstv. starfandi umhvrh. kominn á vettvang. 
            

Er hann týndur?

Það er ekki gott að segja.)

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir þá sköruglegu tölu sem hann flutti og áherslur og eins líka fyrir að hafa frumkvæði í umhvn. að því að þetta mál var tekið upp og samþykkt þó raunar hefði mátt gera það fyrr. En hingað er það komið og fær þennan tíma og ég tek undir það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði að við eigum að beita áhrifum okkar á öllum sviðum alþjóðasamstarfs sem við eigum aðild að. Ég veit að þeir þingmenn sem hér eru inni hafa gert það og sá sem hér stendur gerði það síðast á ráðstefnu þingmanna sem tengist norðurheimskautssamstarfi hinna átta þjóða. Þó að það sé e.t.v. ekki sterkur vettvangur tel ég engu að síður að þetta eigi að koma fram þar. Við eigum sömuleiðis að tala um þetta á öðrum sviðum sem einstakir þingmenn eða þingið á. Ég vil líka taka þátt í umræðu sem hv. þm. hóf um það hvaða leiðir við getum farið umfram hinar hefðbundnu sem hafa greinilega ekki skilað þeim árangri sem hefði mátt vænta. Það eru ekki aðeins umhverfismál sem við erum með í háska, það er líka lífsafkoma og markaðsstaða íslenskra afurða sem er beinlínis sett í hættu og engin nágrannaþjóð getur leyft sér að koma þannig fram við aðra.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka viðbrögð formanns umhvn., hv. þm. Ólafs Haraldssonar. Það er gott að hann skuli taka undir með svo ákvarðandi hætti um þörfina á því að beita öllum tiltækum ráðum til þess að við megum ná fram rétti okkar. Ég segi rétti, því þó að hann sé kannski ekki enn þá sýnilegur í alþjóðlegu samningsbundnu samhengi eins og vera þyrfti, þá er það réttur samt þegar um þjóðarhagsmuni er að ræða. Í þessu samhengi vil ég benda alveg sérstaklega á það, og það var m.a erindi mitt við hæstv. ráðherra í kvöld að fram undan er mjög þýðingarmikil og ákvarðandi alþjóðleg ráðstefna, ráðherraráðstefna suður í Lissabon síðari hluta júlímánaðar þar sem á að reka smiðshöggið á OSPAR-samninginn, eins og hann var frágenginn fyrr á þessu ári. Því að menn hafa verið lengi að takast á um þetta innan viðkomandi samþykkta, Óslóar- og Parísarsamþykktanna sem hafa skarast með vissum hætti og varða mengun frá landstöðvum á norðaustanverðu Atlantshafi. Einmitt núna er lokahnykkur í þessu máli þar sem þessi mál kjarnorkuendurvinnslustöðvanna á Bretlandseyjum og í Frakkalandi eru alveg sérstaklega í brennipunkti og þar sem reynir alveg sérstaklega á hið pólitíska afl ríkisstjórna. Mér finnst sárt til þess að vita að hæstv. umhvrh. skuli ekki vera viðstaddur umræðuna eða staðgengill hans vegna þess að við höfum þörf fyrir það að geta rætt við hæstv. ráðherra um hvernig staðið er að undirbúningi þessa mikilvæga fundar.

Herra forseti. Ég fagna því frumkvæði sem hv. umhvn. hefur sýnt með því að leggja fram tillögu sem fordæmir harðlega þá auknu losun á geislavirkum efnum sem verður nú vart frá endurvinnslustöðvum í Bretlandi. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson lýsti þeirri skoðun sinni að Íslendingar ættu að grípa til annarra og sterkari ráða en þeir hefðu áður gert og hann varpaði fram þeirri hugmynd, sem hann hefur líka reifað á fyrri stigum málsins, að Íslendingar ættu að íhuga að kalla heim sendiherra sinn. Ég er hv. þm. sammála. Ég held að það sé ekkert sem hreyfi við Bretum í þessu máli nema harkalegar aðgerðir. Ég tala hér sem maður með reynslu og fortíð á þessu sviði. Ég var umhvrh. þegar þingið samþykkti tillögu hér, að mig minnir 1994, um þessi mál þegar málefni Dounreay voru líka ofarlega á baugi sem og Sellafield. Ég fór þá til fundar við John Gummer sem var umhverfisráðherra Breta og ræddi þessi mál við hann. Það var eins og að tala við steininn. Og að tala við hann og sérfræðinga hans, sem voru sumir gamlir samstarfsmenn mínir frá námsárum í Bretlandi, þá var það alveg ljóst að þeir töldu enga hættu á ferðum og þeir voru ekki til viðtals um þetta. Hv. þm. nefnir líka núverandi umhverfisráðherra Verkamannaflokksins, Michael Meacher, sem hefur í rauninni vísað umleitunum Norðurlandanna í þessum efnum á bug. Það er alveg rétt sem mátti ráða af máli hv. þm. að það skiptir litlu hvort spjallað er um þessi mál við forustumenn Íhaldsflokksins eða Verkamannaflokksins. Ég átti sjálfur, þegar ég fór til spjalls við John Gummer um þessi mál, tal við þáverandi forustumenn Verkamannaflokksins sem ég hitti að máli, m.a. þann mann sem fór þá með skuggaráðuneyti Verkamannaflokksins í umhverfismálum og ræddi þetta við hann. Hann gaf að sjálfsögðu loforð um það að ef til kæmi, ef þeir ynnu kosningar, þá mundi verða allt annar bragarháttur á þessu máli. Það kemur í ljós að Íslendingum er svarað með heldur meira þjósti af hálfu Verkamannaflokksins en Íhaldsflokksins. Það er líka athyglisvert sem hv. þm. las í snöggri þýðingu augnabliksins upp úr bréfi Meachers að fram kemur að umhverfisráðherra Bretlands veit greinilega ekki hætis hót um hvað hann er að tala. Hann heldur því til að mynda fram að losun á teknesíum 99, sem nú hefur orðið vart, hafi engin áhrif, hvorki á menn né dýr. Teknesíum 99 er þeirrar gerðar að það er allt öðruvísi en t.d. það sem við höfum áður helst fett fingur út í, þ.e. losun á sesín 131 frá Sellafield stöðinni. Sesín er þó náttúrulegt efni sem finnst í náttúrunni og hefur helmingunartíma upp á ekki nema 30 ár þannig að það í rauninni er að eyðast og hverfa. En teknesíum er hins vegar þeirrar náttúru að það er algerlega manngert efni, það finnst ekki í náttúrunni og þar af leiðandi er ekki hægt, það liggja engar rannsóknir fyrir um það hvaða áhrif teknesíum hefur þegar það byggist upp í líkömum lifandi vera. Enginn veit hvaða áhrif það kann að hafa til langframa á mannslíkamann. Það sem skiptir e.t.v. mestu máli er að teknesíum mun verða með okkur til eilífðar vegna þess að helmingunartími þess er gríðarlega langur, 213 þúsund ár, sem þýðir að það tekur 213 þúsund ár fyrir hvert kíló að eyðast í það að verða hálft kíló og það skynjum við sem eilífð. Það þýðir að það verður um aldur og ævi. Á meðan samfélag á Íslandi er til verður þetta hér. Það safnast upp í höfunum fyrir norðan og m.a. í íslenskum fiski. Það kann vel að fara svo þegar fram líða stundir að menn komist að raun um það að teknesíum hafi óheillavænleg áhrif sem við þekkjum ekki í dag. Hvaða áhrif hefur það þá á markaðsstöðu sjávarafurða okkar? Þannig að það að taka til við losun á teknesíum út í hafið er enn meiri villimennska, enn meiri umhverfisglæpamennska af hálfu Breta en það sem þeir hafa áður stundað frá þessum stöðvum og rétt er að fordæma það harðlega. Það kemur t.d. í ljós varðandi þetta efni að það ferðast með öðrum hætti upp fæðukeðjuna. Það er tekið upp með öðrum hætti. Það virðist ferðast fljótar. Það tók til að mynda líklega helmingi skemmri tíma fyrir þetta efni að komast í fæðukeðjuna með þeim hætti í Noregi að menn yrðu þess varir en með sesín. Hér er því glögglega á ferðinni efni sem er hættulegt. Auðvitað er hægt að segja það með ákveðnum rökum sem vísindin hafa til þessa tekið gild að þetta sé undir einhverjum hættumörkum. En í tilviki teknesíum gildir allt annað en með sesín vegna þess að það er manngert, engar tilraunir hafa verið gerðar á því og þar af leiðandi vitum við ekkert um hver hættumörkin á því eru. Ég gef því lítið fyrir það sem menn kalla hættumörk og byggja á einhverjum gervivísindum í þessum efnum. Ég tel líka, herra forseti, að það sé harðlega ámælisvert af Bretum að gera þetta vegna þess að það liggur fyrir að tækni við að farga þessum efnum fleygir fram. Talið er að á næstu áratugum muni menn geta komið þessum efnum fyrir öðruvísi en núna. Hvers vegna er þá verið að farga þessum efnum og endurvinna þau og losa síðan út í hafið? Það er vegna þess að mennirnir og þeir sem eiga þetta og bera á því ábyrgð og þurfa að kosta varðveislu þess vilja ekki gera það. Bresk stjórnvöld leyfa sem sagt einhverjum mönnum sem reka fyrirtæki sem þurfa að bera kostnað af því að hafa þessi efni í geymslu sinni að endurvinna þau og farga úrganginum út í hafið til þess að koma í veg fyrir að þeir verði fyrir fjárhagslegum útlátum. Hverjir eru það sem síðan borga brúsann? Það eru þeir sem hvergi koma nærri þessu máli, þjóðir eins og Íslendingar, vegna þess að þetta efni fer norður úr Írlandshafi og norður með Noregsströndum og sveigir síðan til vesturs og aftur suður að Íslandi og síðan með straumum fyrir Norðurlandi. Þetta er tekið upp af fiski og það kemur til að mynda í ljós í rannsóknum Norðmanna að þetta er tekið alveg sérstaklega upp af humri, þ.e. þeirri tegund humars sem við leggjum okkur til munns og höfum nokkrar tekjur af því að selja. Ég held, herra forseti, að með engu móti sé hægt að fallast á þetta. Bretar þykjast a.m.k. í orði kveðnu ganga framar mörgum öðrum þjóðum hvað umhverfismál varðar. Ég rifja það sérstaklega upp að núverandi ríkisstjórn í Bretlandi hefur sagt að hún vilji hafa umhverfisvernd sem næst hjarta sínu. Íslendingar sjá hvernig þeir efna þessi orð. Það er sem sagt ekkert að marka þetta. Ég held þess vegna, herra forseti, að nauðsynlegt sé að Íslendingar sýni það með eins sterkum hætti og mögulega er unnt að við getum ekki fallist á þetta. Við höfum áður látið á það reyna hvaða afleiðingar, hvaða áhrif það hefur að senda bréf, fara til fundar við þessa herra og samþykkja ályktanir. Við erum að samþykkja eina núna í kvöld eða á morgun. Við vitum það auðvitað og höfum þegar séð niðurstöðuna í bréfi Michels Meachers, hún er nákvæmlega engin. Þess vegna tek ég undir með hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að við hljótum að íhuga það alvarlega að grípa til sterkari ráða eins og þeirra að kalla heim sendiherra okkar. Ég heyri á máli hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar að hann er ekki giska fjarri þessum hugleiðingum. Vitaskuld væri æskilegt að ekki bara hæstv. umhvrh. heldur líka utanrrh. væru til skrafs við þingið um þetta mál vegna þess að sameiginlega þurfum við að geta mótað stefnu um það hvernig við eigum að bregðast við, herra forseti.

Virðulegur forseti. Ég fagna undirtektum sem koma mér sannarlega ekki á óvart frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni í þessu máli. Ég held að sú umræða sé mjög þýðingarmikil sem fer hér fram sem sýnir mjög breiða samstöðu manna í þinginu og undirtektir við það að gripið verði til aðgerða svo eftir verði tekið gagnvart breskum stjórnvöldum. Hv. þm. nefndi að það áraði ekki betur í ranni hjá verkamannastjórninni bresku en hjá íhaldsstjórninni sem hún leysti af hólmi og það er áreiðanlega rétt mat. Hins vegar vil ég geta þess að látið var skína í annað fyrir tæpu ári eða skömmu eftir stjórnarskiptin sem vakti vonir um betri tíð í þessum efnum. En því miður virðist sem efndirnar séu algerlega í öfugu hlutfalli og er það alveg sérstakt áhyggjuefni. Vissulega hefur verið reynt að knýja á um að Bretar gerist aðilar að skuldbindandi yfirlýsingum OSPAR-samningsins. Innan hornklofa standa núna hugmyndir að orðalagi í lokasamþykkt ráðstefnunnar í Lissabon um þessi efni, um þennan texta sem varðar hversu skuldbindandi þær yfirlýsingar verða sem þar verða gefnar. Á meðan við hv. þm. eigum þessi orðaskipti hér hafa þau tíðindi gerst að starfandi hæstv. umhvrh. er kominn í salinn og vænti ég að forseti leyfi mér að nota rétt minn á eftir til þess að eiga orðastað við hann. En ég vildi koma sem sagt þessum undirtektum, þökkum, á framfæri við hv. þm. og staðfesta það samkvæmt upplýsingum mínum sem hann hélt fram um lítið bætt veðurlag, ef nokkuð, í ranni breskra stjórnvalda.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að mikilvægt er að breið samstaða er um þetta í þinginu. Það er tæpast nokkur þingmaður sem andmælir tillögunni sem hér er lögð fram. En hv. þm. bendir líka á að við höfum e.t.v. fetað þessa slóð á enda. Þetta er í þriðja skipti sem við förum þessa leið og hún leiðir okkur ekki á neinn þann áfangastað sem máli skiptir. Við höfum sent bréf, farið til fundar og ályktað hér í þinginu. Ríkisstjórnin, núverandi og fyrrverandi, hafa mótmælt harkalega. Ekkert gerist. Og þá hljótum við, eins og hv. þm. reifaði hérna áðan, að íhuga hvort ekki eigi að grípa til sterkari ráða. Hv. þm. vísaði til þess sem ég benti hérna á, að það virtist því miður litlu skipta hvort Íhaldsflokkurinn eða Verkamannaflokkurinn væru við stjórn. Fyrir mig eru þetta auðvitað þeim mun sárari vonbrigði. Ég hafði áður rætt við þann skuggaráðherra Verkamannaflokksins sem þá var, Chris Smith, sem ég held að sé núna menningarmálaráðherra í ríkisstjórninni. Hann tjáði mér ekki aðeins að þeir hefðu allt aðra afstöðu í hans flokki en í ríkisstjórninni, heldur sýndi hann mér bókstaflega skjalfærða stefnu sem flokkurinn hafði. Eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði hér áðan þá virtist sem á bernskudögum núv. ríkisstjórnar Verkamannaflokksins þá viðraði öðruvísi heldur en vindar leika núna. Því miður hefur eitthvað það gerst sem leitt hefur til þess að afstaða þeirra hefur breyst. Það sem auðvitað er miklu verra er að þeir hafa ekki aðeins haldið uppteknum hætti heldur byrjað að losa þetta manngerða geislavirka efni, sem enginn veit hvernig artar sig þegar fram í sækir.

Virðulegi forseti. Í framhaldi af ágætum orðum hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar vil ég undirstrika það sem kemur fram í greinargerð með þáltill. Það er ekki aðeins að Bretar séu að farga geislavirkum úrgangi úr eigin ranni heldur hafa þeir sýnt þá ósvífni, ég vil taka svo sterkt til orða, að flytja inn til endurvinnslu úrgang frá Austur-Evrópu, en þar er af gnægð að taka. Þetta er annaðhvort í viðskiptalegum eða pólitískum skiptum eða af ástæðum sem ég ekki kann að meta. Mér þykir þetta sýna að þessi stöð er rekin ekki einungis til þess að glíma við þá erfiðleika sem Bretlandseyjar sjálfar og nágrannaríkin hafa við að glíma heldur er horft til þess að nýta endurvinnslustöðvarnar í öðrum og stærri tilgangi. Á Bretum er engan bilbug að finna. Ég vil hvetja til þess að við höldum áfram að leita eftir samstarfi við Norðurlöndin og látum þau skynja þá alvöru sem við viljum beita í þessu máli. Ég vil líka að við skoðum hið hefðbundna samstarf sem við eigum við Breta á ýmsum sviðum, á sviðum umhverfismála og öðrum sviðum. Þannig getum við sýnt alvöru málsins, að við látum þá finna að við viljum jafnvel endurskoða samstarf á þessum sviðum. Þá vil ég einnig benda á það sem fram kemur í greinargerðinni að Evrópuráðsþingið í Strassborg samþykkti í apríl sl. að hvert ríki skyldi farga þeim efnum sem það þyrfti sjálft að losna við. Ég minni á að hæstv. utanrrh. verður formaður og við förum með formennsku í Evrópuráðinu á næsta kjörtímabili. Það eigum við að nýta okkur.

Herra forseti. Ég tek undir hvert orð hjá hv. formanni umhvn. Það fagna því auðvitað allir óskaplega þegar kalda stríðinu lýkur. En drottinn minn dýri! Þó ég vilji gjarnan sjá á bak öllum þeim kjarnorkuvopnum sem því fylgdu þá vil ég síður að leifar þeirra endi í fiski sem veiðist við Ísland. Hv. þm. nefndi það til sögunnar að Evrópuráðið hefur látið málið til sín taka. Það eykur þann hlaða sönnunargagna sem við höfum fyrir því að þær aðferðir sem við höfum beitt skili ekki árangri. Þess vegna verðum við að hugsa þessi mál upp á nýtt. Hér liggur fyrir hugmynd sem hefur verið reifuð í kvöld. Ég fagna því að hæstv. umhvrh. starfandi og félmrh. er kominn í salinn vegna þess að það skiptir máli að framkvæmdarvaldið og löggjafarsamkoman reyni að skiptast á ráðum í þessu máli. Það skiptir verulega miklu ef Alþingi og framkvæmdarvaldið gætu t.d. komið sér saman um það eftir umræðu hérna að grípa til þeirra drastísku ráða sem hér hafa verið nefnd, þ.e. kalla heim sendiherra. Mér finnst það meira en einnar messu virði að íhuga það til hlítar. Ég veit ekki hvort hægt væri að fá vini okkar á Norðurlöndunum til þess að renna þá slóð með okkur. Satt að segja er mér alveg sama um það. Ég tel að það mundi vekja verulega athygli á þessari ósvinnu Breta sem því miður fer allt of hljótt. Hvar gerist það á byggðu bóli að menn leyfi sér að losa geislavirk efni beint út í umhverfið, ekki bara hágeislavirkt efni eins og sesín, sem er þó til í náttúrunni, heldur líka algjörlega nýtt, tilbúið efni sem verður til við þessa endurvinnslu og enginn hefur nokkra hugmynd um hvernig muni haga sér í fæðukeðjunni í lífríkinu? En við vitum þó að u.þ.b. 213 þúsund árum eftir að við erum öll, þá verður það enn að verki.

Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir taka undir efni þessarar tillögu og fagna því að umhvn. skuli hafa átt frumkvæði að henni. Ég verð að segja að þetta er eitt af þeim málum sem valda mér hvað mestum áhyggjum um þessar mundir og hefur reyndar lengi gert. Það er auðvitað alveg ótrúlegt að horfa upp á þessa hegðun Breta og vert að velta því mjög alvarlega fyrir sér hvað hægt er að gera til að koma fyrir þá vitinu. Þetta er náttúrlega ábyrgðarleysi gagnvart öllum þeirra næstu nágrönnum og þjóðum sem búa við Atlantshafið. Eins og fram hefur komið í rannsóknum þá dreifast þessi geislavirku efni og hafa þegar fundist við strendur Noregs. Auðvitað er þetta gríðarlegt áhyggjuefni og maður spyr sig: Hvernig stendur á því að bresk stjórnvöld haga sér svona og hafa þessa stefnu? Hér kom fram, eins og við vitum, að mikill kostnaður fylgir því að endurvinna þessi efni eða koma þeim varanlega fyrir. Það er bara nokkuð sem þeir sem framleiða raforku með kjarnorku, eða smíða kjarnorkuvopn verða að gjöra svo vel að taka á sig. Það er algjört ábyrgðarleysi að haga sér eins og þeir gera. Ég hafði nú kannski ekki jafnmikla trú á stjórn Verkamannaflokksins og ýmsir þeir sem hér hafa talað í kvöld, en það eru samt sem áður mikil vonbrigði að stjórnarskiptin skuli ekki hafa leitt til stefnubreytingar í þessu máli. Og mér þætti fróðlegt að heyra það frá þeim sem hér eru staddir í þingsalnum, t.d. varðandi afstöðu Íra sem eru þarna í næsta nágrenni, mér finnst heyrast ótrúlega lítið frá þeim. Eru þeir að einhverju leyti þátttakendur í þessu eða er þetta andvaraleysi af þeirra hálfu? Það væri fróðlegt að heyra hvort menn hafa lesið eitthvað um þetta. Ég vil taka undir þá hugmynd að gera eitthvað mjög róttækt í þessum málum. Í fyrsta lagi þá held ég að við þingmenn ættum að nota hvert tækifæri sem okkur gefst til þess að ræða við breska þingmenn. Auðvitað er fjöldi íslenskra þingmanna í ýmiss konar alþjóðastarfi þar sem breskir þingmenn eru einnig. Ég held að þessar sendinefndir Íslands ættu að ganga í það að leita eftir formlegum fundum, fá hreinlega fund með breskum þingmönnum, hvort sem það er nú í NATO eða VES eða Evrópuráðinu eða hvar sem er, og ræða þessi mál við þá. Ég átta mig ekki á því að hve miklu leyti breskir þingmenn gera sér grein fyrir þeim miklu áhyggjum sem við hér á norðurslóðum höfum vegna þessara endurvinnslustöðva þeirra. Í öðru lagi dettur mér líka í hug að full ástæða væri til þess að reyna að virkja íbúa Íslands og íbúa Norðurlandanna til þess að herja á stjórnvöld í Bretlandi með skeytasendingum og bréfaskriftum og hverju því sem hægt er að láta sér detta í hug svo þeir átti sig á því að andstaðan og óttinn eru mikil. Við skulum þó ekki gleyma því að ýmsir fleiri koma nálægt kjarnorku, eins og t.d. Svíar. Það hafa lengi staðið miklar deilur, m.a. milli Dana og Svía út af kjarnorkuverinu í Barsebäck, sem mér skilst að standi til að loka. Í þriðja lagi er auðvitað það sem snýr beint að stjórnvöldum. Nýlega voru sendiherrar Bretlands og Frakkalands kallaði í utanrrn. til að taka þar við mótmælum íslenskra stjórnvalda út af flutningi á geislavirkum úrgangi frá Austur-Evrópu, Rússlandi held ég að það hafi verið. Út af fyrir sig er það gott og þær samþykktir sem ráðherrar Norðurlandanna hafa gert í sameiningu. Hins vegar er eins og ekkert hríni á Bretum. Þeir hlusta einfaldlega ekki. Það vekur þá spurningu hvort hægt væri að fá alþjóðasamfélagið inn í þessa vinnu og að Íslendingar beri fram tillögur í þeim alþjóðastofnunum þar sem fjallað er um umhverfismál. Víða er fjallað um umhverfismál hjá þessum stofnunum. Væri mögulegt að koma með beinar tillögur um að sett verði bann á þessar endurvinnslustöðvar Breta? Nú verð ég að viðurkenna það að ég er ekki nógu fróð um endurvinnslustöðvar annars staðar í Evrópu. Við vitum það auðvitað að öll þessi mál eru í hörmulegu ásigkomulagi í Rússlandi og eru Norðmenn og fleiri að gera samninga um fjárframlög og tæknilega aðstoð til þess að reyna að taka á þeim stórhættulegu aðstæðum sem þar eru og talsvert nálægt okkur. Ég vil taka undir það, hæstv. forseti, að við þurfum að grípa til allra þeirra ráða sem við teljum geta skilað árangri, beita okkur alls staðar þar sem við getum, því að þetta er auðvitað óskaplegt áhyggjuefni. Um leið og fjölmiðlar úti um heim færu að fjalla um geislavirk efni hér í hafinu í kringum Ísland þá mættum við biðja guð að hjálpa okkur. Ef það kæmist í hámæli að fiskur héðan væri syndandi um á svæðum þar sem geislavirk efni er að finna þá mættum við svo sannarlega biðja guð að hjálpa okkur. Þá væri nú illa komið fyrir framtíð íslensku þjóðarinnar. Hér er því afar brýnt að taka fast á. Ég ítreka það að lokum, hæstv. forseti, að ég fagna mjög þessu frumkvæði umhvn. og vona að Alþingi fylgi því formlega eftir að koma þessari ályktun til breskra stjórnvalda. Það er auðvitað ekki nóg að við ályktum heldur verður að koma þessari ályktun til þeirra aðila sem um þessi mál fjalla. Spurningin er hvort við ættum ekki hreinlega að bjóða breska umhvrh. hingað og fá hann hingað til umræðna. Hann fengi þá að kynnast því hversu alvarlegum augum við lítum þetta mál.

Virðulegur forseti. Ég þakka orð hv. þm. og ábendingar og nýjar hugmyndir um viðbrögð. Varðandi fyrirspurn hennar eða íhugun um stöðu Íra og írskra þingmanna í sambandi við endurvinnslustöðvar á Stóra-Bretlandi get ég upplýst að Írar hafa haft miklar áhyggjur af þessum málum og þessi mál hafa verið þar til umræðu um langt skeið og er það ekki undrunarefni þar sem losunin frá Sellafield kemur í írska hafið og veldur þar tilfinnanlegri mengun og af margvíslegu tagi. Þetta mál hefur verið á dagskrá síðan snemma á sjötta áratugnum þegar þessi starfsemi fór mjög vaxandi og mjög alvarleg slys urðu m.a. í endurvinnslustöð 1957 sem var auðvitað haldið leyndu eins og öðru í kringum þennan kjarnorkuiðnað og endurvinnsluiðnað. Við á Alþingi erum mörg þátttakendur í Globe-sam\-tök\-unum og alveg sérstaklega þingmenn í umhvn. þingsins hafa verið þátttakendur þar og notið stuðnings Alþingis til að sækja fundi og ráðstefnur á vegum Globe-samtakanna sem eru samtök Evrópuþingmanna sem hafa áhuga á að leggja sig fram í þágu umhverfismála. Þar hafa verið sambönd við írska þingmenn og það var haldin sérstök ráðstefna fyrir einu og hálfu ári, ef ég man rétt, sem spratt einmitt upp úr Globe-samstarfinu. Á þá ráðstefnu komu einhverjir írskir þingmenn, ætluðu að koma fleiri en af sérstökum ástæðum var þátttaka þeirra ekki með þeim hætti sem vænst hafði verið en áhuginn er til staðar og samstarfið er til staðar. Við höfum verið að reyna að nota vettvang Globe-samtakanna ásamt öðrum vettvangi til að koma áhyggjum okkar Íslendinga í þessu sambandi á framfæri.

Hæstv. forseti. Eins og vænta mátti kemur maður ekki að tómum kofanum hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Ég þakka honum kærlega fyrir þessar upplýsingar. Auðvitað getur maður sagt sér að Írar hljóti að hafa miklar áhyggjur af þessu og þá velti ég því fyrir mér hvort við getum ekki einmitt átt meira samstarf við þá um þessi mál, leitað víðtækari samstöðu en hefur verið gert. Það hefur verið samstarf milli Norðurlandanna og þau reynt að beita sér og spurningin er hvort ekki væri hægt að efla samstarfið við Íra. Eins og hefur reyndar komið fram fyrr í kvöld voru fréttir af því að það voru umræður í breska þinginu, líklega í fyrradag, um það hvað hefði orðið af geislavirkum efnum frá þessum stöðvum og mér fannst svör forsætisráðherrans, Tonys Blair, og hvernig hann tók á þeirri umræðu alveg ótrúlega hrokafull. Það hve bresk stjórnvöld gera lítið úr því sem er að gerast þarna, hlýtur það auðvitað vekja margar spurningar. Eru þessir stjórnmálamenn svona fáfróðir um geislavirkni og umhverfismál eða er þeim alveg sama? Hugsa þeir eins og menn hafa gert: Það gerist ekki fyrr en ég er dauður. Hvað er þarna eiginlega á ferðinni? Það vaknar enn ein hugmyndin hvort við eigum ekki bara hreinlega að senda formlega sendinefnd frá íslenska þinginu til að ræða við þessa menn þannig að við getum kannski áttað okkur á því hvaða hugarfar það er sem býr þarna að baki. Hvað skapar þetta ábyrgðarleysi hjá þessum stjórnmálamönnum?

Hæstv. forseti. Hér hafa fallið mörg alvöruþrungin orð og það er ekki að nauðsynjalausu né ástæðulausu. Ég tel að umræðan og sú alvara sem henni hefur fylgt kalli á einhver sterk viðbrögð nú þegar frá hæstv. ráðherrum okkar. Ég vil þess vegna beina þeirri tillögu minni til hæstv. utanrrh. að hann kanni hvort þau viðbrögð væru eðlileg í framhaldi af umræðum okkar þingmanna að hann kalli á breska sendiherrann á Íslandi og geri honum grein fyrir þeirri umræðu sem hefur orðið á hinu háa Alþingi, þeirri tillögu sem verður væntanlega samþykkt. Það verði hið fyrsta alvarlega skref sem stigið verði. Það sýnir strax að við ætlum ekki að sitja við orðin tóm. Síðan ígrundi menn hvað megi duga því að eins og fram hefur komið í máli manna hafa þau meðul ekki skilað árangri sem við höfum reynt fram að þessu.

Hv. 14. þm. Reykv. svarar og tekur við skilaboðum.

Hæstv. forseti. Ég er ekki orðin utanrrh. enn þá, hvað sem síðar verður, en ég vil taka undir hugmynd hv. þm. og benda á að eins og tillögugreinin er þá er hún fyrst og fremst almenn ályktun Alþingis. Ef maður hugsar bara um ályktunina eina og sér vaknar sú spurning hvernig henni verði fylgt eftir. Það hlýtur bæði að vera hlutverk Alþingis að gera það og jafnframt stjórnvalda. Ég teldi mjög eðlilegt að utanrrh. kynnti þessa tillögu þingsins en það hlýtur einnig að vera hlutverk þingsins sjálfs að fylgja henni eftir. Ég ítreka þá hugmynd mína og beini því til hæstv. forseta að þingið íhugi hreinlega að senda nefnd til Bretlands út af þessu alvarlega máli. Ég held að það væri vissulega tímabært og mjög nauðsynlegt.

Virðulegur forseti. Það er sérstaklega í tilefni þess að við höfum hér eyru hæstv. starfandi umhvrh. að ég kem öðru sinni til að bæta í málið. Ég vildi alveg sérstaklega nefna þá stöðu sem er nú í sambandi við frágang á alþjóðasamningnum eða samþykktinni sem gengur undir nafninu OSPAR og hefur verið í undirbúningi að endurskoða hana og gera hana tryggari og nákvæmari en tekist hefur til þessa. Óslóar- og Parísarsamþykktin, sem við höfum byggt mikið á í sambandi við losun frá landstöðvum í Norður-Atlantshaf, hefur ekki verið viðurkennd nema að mjög takmörkuðu leyti af breskum og frönskum stjórnvöldum sem standa fyrir rekstri endurvinnslustöðva eða á sinni grundu, í La Hague og endurvinnslustöðvarnar tvær á Bretlandseyjum, í Sellafield og Dounreay. Endurvinnslustöðvarnar í þessum löndum valda gróft áætlað um 90% af heildarlosun geislavirkra efna í hafið í norðaustanvert Atlantshaf þannig að lunginn af þessum efnum kemur frá þessum stöðvum. Haldnir hafa verið undirbúningsfundir undir væntanlegan ráðherrafund umhverfisráðherra sem tengdir eru OSPAR-samþykktinni og þessu ferli í Lissabon milli 20. og 30. júlí nk. Búið er að ganga frá eða ná samkomulagi um bættan texta í talsverðum mæli á undanförnum mánuðum. Mig minnir að það væri í mars sem var eiginlega gengið frá því síðasta en nokkuð stendur eftir, innan sviga eða hornklofa eins og gengur og bíður ákvarðana ráðherrafundarins í Lissabon. Það er í rauninni hinn þýðingarmikli vettvangur sem við eigum að beina sjónum okkar að fyrir utan að koma mótmælum okkar sem skýrast og ákveðnast á framfæri við bresk stjórnvöld sem við þurfum alveg sérstaklega að tala við í þessum efnum. Vegna þess sem hér hefur komið fram hjá hv. þm., allt saman vel meint og gott hugmyndasafn um viðbrögð af hálfu Alþingis, tel ég að þingið fyrir utan stjórnvöld þurfi að beina sjónum sínum einmitt að frágangi á OSPAR-samkomulaginu sem er fram undan. Vissulega væri ekki úr vegi að í hópi þeirra sem héðan fara, sækja fundinn í Lissabon, verði einhverjir af hálfu Alþingis til að fylgjast með á þeim vettvangi til að setja sig betur inn í samhengi þeirra mála en menn gera heima fyrir með takmörkuðum möguleikum. Ég vildi inna hæstv. starfandi umhvrh. eftir því, þó að kannski sé ósanngjarnt að spyrja nákvæmlega, biðja um nákvæmar upplýsingar, þó ég vantreysti hæstv. félmrh. ekki að gera sitt besta sem staðgengill hæstv. umhvrh., að spyrjast fyrir um þennan undirbúning. Ég kem jafnframt þeirri hugmynd á framfæri að þingið hafi einhvern aðgang að þessum mikilvæga vettvangi, ráðherrafundinum í Lissabon, seinna hluta júlímánaðar. Ég vil nefna það inn í þetta samhengi, sem hefur komið ítrekað fram í umræðunni, að það virðist lítið að treysta á þær yfirlýsingar sem komu fram af hálfu nýrrar ríkisstjórnar í Bretlandi á síðasta sumri, og reyndar af hálfu franskra stjórnvalda einnig, ríkisstjórnar Jospins hins franska, sem báðir telja sig vera eitthvað í ætt við sósíaldemókratíið í þessum löndum og sem vakti vonir. En þegar farið er ofan í saumana á því sem hefur verið að gerast í Bretlandi, sem við fylgjumst alveg sérstaklega með að þá vekur það miklar áhyggjur. Staðan er þannig varðandi teknesíum 99 að ekki er von á að það dragi úr losun á næstunni. Þar liggur fyrir mikið magn sem safnað hefur verið upp á undanförnum árum og þeir telja sig þurfa að endurvinna og losa. Ég hef undir höndum margháttuð gögn, sum þeirra komin frá vinum okkar í áhugasamtökum náttúruverndarsamtökum eins og Greenpeace --- sem ég leyfi mér að nefna hér með fullri virðingu vegna þess mikla starfs sem er unnið innan þeirra samtaka ásamt mörgum fleiri --- til þess að veita aðhald og dreifa upplýsingum varðandi hættulega mengun að því er snertir hafið. Vegna þess að ég hef hér eyru hæstv. ráðherra, og virðulegur forseti, leyfi ég mér að nefna það að ég hef ítrekað varað íslensk stjórnvöld við því að lýsa hálfgerðu stríði á hendur umhverfissamtaka af ýmsu tagi, oft ónafngreint og án nánari útfærslu. Þetta virðist nánast vera stefna núv. ríkisstjórnar, sem ég tel vera afar óskynsamlega, þó að okkur geti greint á í einstökum greinum, einstökum þáttum, við samtök eins og Greenpeace og engin ástæða til þess að fela ágreining ef uppi er. En við hljótum og eigum að viðurkenna þátt slíkra samtaka á sviðum þar sem þau eru að vinna alþjóðlegt gagn í þágu umhverfismála og þar á meðal í sambandi við brýn umhverfismál sem varða lífshagsmuni Íslendinga eins og mengun hafsins. Hér hef ég sem sagt gögn undir höndum sem eru mjög upplýsandi um áform breskra stjórnvalda, úttektir breskra umhverfisyfirvalda þar sem greint er frá því að það hafi tímabundið verið dregið úr losuninni á teknesíum en þau áskilji sér rétt til þess að endurskoða þá stefnu og auka hana, taka ákvarðanir þar að lútandi fyrir árið 2000. Fjölmargt í sambandi við kjarnorkuiðnaðinn, sem hefur verið að koma í ljós á undanförnum mánuðum og vikum, hefur orðið til þess að hann er meira og minna í uppnámi. Það er sóknarfæri af hálfu okkar Íslendinga einmitt um þessar mundir gagnvart þeirri óverjandi, óábyrgu mengun sem kemur frá endurvinnslustöðvum vegna þess að þær hafa orðið berar að brotum á eigin yfirlýsingum og almennum samþykktum með mjög grófum hætti. Í umsögnunum má lesa mjög sterk orð sem hafa fallið um það framferði sem þar hefur sannarlega orðið.