Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Fjhn. hefir athugað þetta mál, og er það sama um það að segja og öll önnur mál, er fara fram á að framlengja tolla og skatta, sem ríkissjóður hefir haft undanfarin ár, að ekki verður séð, að hann megi missa þá, og leggur n. því til, að frv. verði samþ. Fjhn. hefir borið frv. saman við núgildandi lög um þetta efni, og er það shlj. þeim að öðru leyti en því, að nú er bætt inn í það, að innheimta einnig aðflutningsgjaldið samkv. l. frá 13. júní 1937, með viðauka, en þó með nokkrum undantekningum, þannig, að viðaukinn virðist ekki ná til annara vara, sem nefndar eru í þeim l., en einkasöluvara, en þegar búið er að undanþiggja aðrar vörur þessum viðauka, þá verður ekki sagt, að breytingin á frv. frá l. sé í raun og veru þýðingarmikil. Fjhn. leggur þó til, að frv. verði samþ. óbreytt; þó hefir einn nm. skrifað undir nál. með fyrirvara, sem hann mun gera grein fyrir.

*Magnús Jónsson: Ég vil aðeins með örfáum orðum gera grein fyrir fyrirvara mínum. Hv. frsm. fjhn. gat um breyt. þá, sem er á frv. frá gildandi l., en það er elnmitt þessi breyt., sem fyrirvari minn snýst um. Ég sé nfl. ekki, hvers vegna verið er að taka inn undir þetta aðflutningsgjald af vörum samkv. f. frá 13. júní 1937, þegar jafnframt eru undanþegnar vörur eins og sykur, sírop, brennt og óbrennt kaffi, öl og aukatekjur ríkissjóðs, sem taldar eru í l. frá 27. júní 1921, en þegar búið er að undanþiggja þessar vörur, er ekki annað eftir en te og kókó. Hvers vegna hér á að undanþiggja kaffi og kaffibæti, en ekki te og kókó, fæ ég ekki skilið, þar sem ekki verður annað sagt en að hér sé um alveg hliðstæðar vörur að ræða. Er kannske nokkur ásfæða til fyrir ríkisvaldið að fara að halda fram kaffi fram yfir te og kókó? Ég fæ ekki annað séð en að þetta séu allt jafnnauðsynlegar vörur. Að fara aftur á móti að undanþiggja öl þessu aukagjaldi, er hreint og beint skoplegt, þar sem þessi vörutegund er alls ekki flutt inn í landið; fyrir því er séð með hinum háu tollum, sem á því eru. Hvernig sem á mál þetta er því litið, fæ ég ekki annað séð en að það sé alveg óþarfi að taka upp þessa breyt. frá núgildandi l., og í því liggur fyrirvari minn.



Herra forseti ! Landbn. hefir athugað frv. það, sem hér liggur fyrir, og leggur til, að það verði samþ. óbreytt. Þó vil ég f. h. n. árétta það, sem tekið er fram í nál., að sérleyfið verði ekki bundið við 10 ár, eins og frv. gerir ráð fyrir, heldur verði gengið út frá því, að það verði aldrei veitt lengur en allt að 10 árum. Og n. treystir því, að ráðh. sá, sem mál þetta kann að fá til meðferðar, veiti sérleyfið ekki lengur en brýnasta nauðsyn krefur. Hvað snertir efni frv., þá er það í stuttu máli það. að veita félagi sérleyfi, sem þegar er búið að leggja fram 30–40 þús. í fyrirtæki, til þess að gera tilraunir með þessa vinnslu. Það hefir þegar tekizt að búa til úr þaranum sæmilegan fóðurbæti, hvort sem hann stenzt samkeppni við annan fóðurbæti hvað verðiag snertir. Það á reynslan eftir að skera úr um. En hitt hefir landbn. jafnan í hendi sinni, að þetta nýja fóðurefni verði ekki selt dýrara en annað fóðurefni samanborið við fóðurgildi þess.



Ég vil aðeins gera grein fyrir atkv. minn sem kallað er. - Ég tel mjög varhugavert af Alþingi að ganga langt inn á þá braut að veita sérleyfi, a. m. k. ekki svipað eins langt og það gerir, ef öll þau frv. um sérleyfisbeiðnir, sem fyrir þinginu liggja nú, verða samþ. Þar sem svo hagar til, að það, sem sérleyfi er beðið um til þess að vinna, útheimtir ekki miklar vélar eða mikið fjármagn, getur verið álitamál, hvort ekki sé rétt að leyfa samkeppni um það, því að það getur beinlínis orðið til þess að hefta atvinnugreinina, ef vissum mönnum er veitt sérleyfi til þess að reka hana. Mér er ekki kunnugt um, hvernig háttað er með atvinnugrein þá, að vinna fóðurmjöl úr þangi, sem hér er um að ræða. Hvort t. d. ekki sé hægt að vinna það á ódýrari hátt en hér er gert ráð fyrir. Um þetta gerði ég fyrirspurn á síðasta þingi, en fékk aldrei svar við henni. Málinu var vísað til iðnn. og kom þaðan ekki aftur. Sé aftur um það að ræða, að atvinnurekstur sá, sem sótt er um sérleyfi til að reka, útheimti miklar vélar, gegnir þetta öðru máli, en það á þó alltaf að geta verið í hendi stjórnarvaldanna án þess að sérleyfi komi til, hversu mörgum er gefinn kostur á að stunda hann. Það, sem ég nú hefi tekið fram í sambandi við þetta mál, gildir einnig um önnur hliðstæð mál, sem fyrir þinginu liggja.



Frv. þetta er að nokkru leyti afleiðing frá síðasta þingi. Eins og kunnugt er, þá var 2. gr. laga þeirra, sem hér er lagt til að breyta, sett inn í þau hér í efri deild rétt undir þinglokin. Þegar svo stjórn veiðimálanna fékk lögin til þess að athuga um framkvæmd þeirra, taldi hún sér ekki fært að gera tillögur eftir þessari gr., og varð það því úr, að frv. á þskj. 18 var borið fram, til þess að fá þessa umræddu gr. fellda niður. Flm. frv. í Nd. var sá hluti veiðimálanefndar, sem sæti á hér á Alþingi, og auk þess nokkur hluti landbn. Nd. Í neðri deild var frv. samþ. mótatkvæðalaust og sent hingað til Ed. Hér fékk landbn. það svo til meðferðar, og töldum við hv. 11. landsk. ekki ástæðu til annars en samþ. frv. óbreytt, þar sem það virtist komið nægilega í ljós, að þessi umrædda gr. laganna væri ekki sem heppilegust, og veiðimálanefnd taldi sig ekki geta gert tillögu eftir henni. Auk þess hafði grein þessi verið samþ. með fyrirvara á síðasta þingi. Hvað málið snertir þá tel ég það liggja svo skýrt fyrir, að ekki sé ástæða til þess að fara inn á miklar umr. um það nú. Við, sem skipum meiri hl., leggjum því til, að frv. verði samþ. og grein þessi þar með felld niður. En hv. minni hl. landbn. hefir komið fram með brtt. í þessu máli og vill afnema úr l. frá síðasta þingi 1. gr. Þetta ákvæði var samþ. á þinginn í des. síðastl. Hann vill að það sé algerlega útilokað fyrir landeigendur að fá kauprétt á veiðiréttindum í ám, sem renna um lönd þeirra og þeir eiga sjálfir. Hann telur það muni verða til skaða fyrir laxveiðina, ef bændur, sem jarðirnar eiga, fá að kaupa þennan rétt. En þetta er hrein höfuðvilla, því skilyrðið til þess, að hægt sé að kaupa þennan rétt, er, að starfandi sé fiskiræktarfélag við vatnið, sem veiðin er keypt i, og það vitum við allir, að með félagsveiði eru miklu betri gætur hafðar á því, að laxinn sé ekki of veiddur og að friðun haldist og á allan hátt reynt að auka laxveiðina í ánum, sérstaklega með laxaklaki, eins og reynslan hefir sýnt víða, þar sem slík félög hafa verið sett á stofn. Ég tel það því höfuðvillu að halda því fram. að það sé til skaða fyrir árnar, að landeigendur nái umráðum yfir þeim. Ég get hugsað, að það megi koma með eitt og eitt dæmi, eins og þm. kom með á síðasta þingi, þar sem þessu sé þann veg farið. eins og t. d. með Hafursfjarðará, sem hv. þm. minntist svo oft á á síðasta þingi. Hún er eign Thors Jensens, en þar hefir sérstaklega verið unnið að laxaklaki og lítið verið veitt. Hvað hana snertir er það vafasamt, þar sem einn er eigandi allrar árinnar, hvort bændur hafa rétt til að innlýsa veiðiréttinn. En það getur vel verið. Ég geri ráð fyrir, að þó aðrar ár komist í hendur landeigendum, þá verði veiði ekki svo skemmd, að til skaða horfi, heldur verði hún viðast hvar stórbætt. Ég vil því óska þess, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, og felld sú brtt., sem fyrir liggur frá hv. 1. þm. N.-M.



Ég vil mjög mælast til þess, að þetta mál verði ekki afgr. hér í dag, því þetta mál verður að afgr. þegar hæstv. landbrh. er við. Þessi d. samþ. í fyrra, að ég ætla með öllum atkv., þáltill. um að skora á ríkisstj. að láta endurskoða laxveiði löggjöfina með hliðsjón af þeim breyt., sem felast í 2. gr. l. frá í fyrra. Þegar það var gert, að setja 2. gr. inn í l., þá leit ég svo á, að það væri gert til bráðabirgða, eða þangað til endurskoðunin hefði farið fram. Ég get þess vegna ekki rætt málið fyrr en ég hefi heyrt frá munni hæstv. ráðh., hvað hann hefir gert í endurskoðun þeirri, sem d. skoraði á hann að láta framkvæma. Þetta vil ég fá að vita áður en ég fer að ræða málið frekar, nema hæstv. forseti úrskurði, að það skuli rætt nú. (Það var beðið dálitla stund eftir því, að landbrh. kæmi inn í d. Þegar hann var kominn, gaf forseti 1. þm. N.--M. aftur orðið.) Hv. d. samþ. hér í fyrra þáltill. þess efnis, að hún skoraði á ríkisstj. að láta endurskoða lax- og silungsveiðilöggjöfina með þá breyt. fyrir augum, að veiðiár væru flokkaðar og reglur settar um það í löggjöfinni, hverjar veiðiaðferðir megi viðhafa í flokki hverjum. Mig langar til að fá að vita hjá hæstv. ráðh., hvað síðan hefir verið gert. Okkur, sem stóðum að þessari till., var það ljóst, að þetta yrði ekki gert á mjög skömmum tíma, og því var það, að frá einum hv. þm. landbn. kom fram brtt. um að koma inn í laxveiðilöggjöfina til bráðabirgða ákvæði, sem næði þessu sama að nokkru leyti, þangað til endurskoðunin hefði farið fram. Nú er lagt til í því frv., sem hér liggur fyrir, að fella þetta bráðabirgðaákvæði niður, sem komið var inn með 2. gr. og ætlazt var til. að stæði þangað til endurskoðuninni væri lokið og hún var samþ. af Alþ. Ég get því ekki tekið fullnaðarákvörðun um það, hvort ég vilji fella niður 2. gr., fyrr en ég veit, hvort hin endurskoðaða löggjöf kemur fram á þessu þingi eða ekki. Hinsvegar vil ég halda mér við það, sem hv. d. samþ. í þáltill., því það er betra fyrirkomulag með veiðiárnar, og ef ekki næst nú sú breyt. á löggjöfinni, sem tryggi það, þá vil ég fyrir mitt leyti lofa bráðabirgðaákvæðinu í 2. gr. að standa. Það er ekki nema til áréttingar því, að við teljum nauðsynlegt að fá löggjöfina endurskoðaða að þessu leyti, eins og d. samþ. í fyrra með þáltill. Viðvíkjandi því, að ég legg til að samþ. þetta frv. með þeirri breyt. einni, að í staðinn fyrir 2. gr. komi 1. gr., þá felur sú breyt. það í sér, að 2. gr. fær að standa óbreytt þangað til búið er að endurskoða löggjöfina, og ákvæðið, sem sett var í 1. gr. um endurkauparéttinn, sem framlengdur var um 5 ár, upp í 10 ár, fellur þá niður. Ég lít á þetta sömu augum og ég gerði í fyrra, svo ég þarf ekki að rökræða þetta frekar en ég þá gerði, að þetta ákvæði er engum til bóta, þegar litið er á heildina. Þeir menn, sem búa á þeim jörðum, sem veiði hefir farið undan á síðasta mannsaldri, eru flestir eða svo að segja allir búnir að kaupa hana undir jarðirnar aftur. Undantekning er kringum Hafursfjarðará. Þá er ekki eftir önnur veiði en sú, sem farið hefir undan jörðunum fyrir gjafir frá löngu liðnum tíma. en ég tel mjög vafasamt að Alþ. geti með einföldum l. riftað þinglesnum gjafabréfum. Ég vil því ekki framlengja þennan rétt frekar en í fyrra, og því legg ég til, að í staðinn fyrir að 2. gr. falli niður, þá falli 1. gr. niður. En þegar búið er að endurskoða veiðilöggjöfina í samræmi við það, sem hv. d. lét í ljós með þáltill. á þskj. 321 og ég geri ráð fyrir. að ráðh. hafi látið vinna að, þá fellur sú gr. niður af sjálfu sér, því þá koma önnur fyllri ákvæði inn í h, sem ná betur tilganginum með 2. gr.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það er rétt hjá hv. þm., að það var samþ. á síðasta þingi, að ráðh. skyIdi setja reglur um það, að fengnum till. veiðimálastjóra, hvaða veiðitæki megi nota til lax- og silungsveiða, og hann spyr um það, hvað hafi verið gert í þessu efni. Ég get tekið það fram í upphafi, að þó þessi gr. væri samþ. á síðasta þingi, þá er það nokkurn veginn fullvist, að hún hefði aldrei náð samþykki hér, ef ekki hefði verið svo stutt eftir af þingtímannm, að jafnvel þeir, sem voru andvígir gr., samþ. hana í Nd. til þess að koma í veg fyrir, að ákvæðin í 1. gr. dagaði uppi, því ef Frv. hefði verið breytt í Nd., þá var næstum sýnilegt. að frv. allt hefði fallið. Það er þess vegna dálítið vafasamt um vilja Alþ. í þessu máli. Eins og málið lá þá fyrir á Alþ., þá lét ég það afskiptalaust, því mér virtist það komið í óefni, svo ég greiddi ekki atkv. Það er kannske óþarfi að taka þetta fram, en það skýrir málið nokkuð, því einmitt þeir menn, sem með þessi mál hafa farið og eiga sæti í Nd., munu hafa verið einna andvígastir þessu ákvæði, og það hefir sennilega oltið á þeirra atkv. um þetta mál. Það er því fullkominn vafi á þessu ákvæði eins og það liggur fyrir, hvort þarna komi í raun og veru fram vilji Alþ. í þessu efni. Eins og þetta ákvæði liggur fyrir í 2. gr., þá er ráðh. í raun og veru gefið fullt vald til þess að ákveða, hvaða veiðiaðferðir séu notaðar í ánum. Þó maður sé glaður yfir því trausti, sem þannig er sýnt. þá er það meir en lítið vafasamt, að Alþ. muni, ef það hugsar málið nánar, kæra sig um að fá ráðh. slíkt vald í hendur. Það stendur sem sé í 1., að ráðh. skal setja, að fengnum tillögum veiðimálastjóra, reglur um það, hvaða veiðitæki megi nota til lax- og silungsveiða, og skal í reglum þessum miða við þau veiðitæki, er líklegust þykja til þess, að fiskistofninn verði ekki upprættur. Aðrar takmarkanir eru ráðh. ekki settar. Þess vegna eru að sjálfsögðu upphafnar þær reglur, sem áður hafa verið settar um takmarkanir á veiði í ám, ef ráðh. á hverjum tíma þóknast að hafa ákvæðin svo eða svo. Það er því algerlega undir honum komið, hvort árnar eru friðaðar eða ekki. Honum er gefið sjálfdæmi í þessum efnum. Hann þarf ekki einu sinni að fara eftir tillögum veiðimálastjóra, því það er aðeins að fengnum hans tillögum, sem hann getur sett þessar reglur. Þegar menn athuga, hvernig þetta mál var afgr., þá býst ég við, að flestir hv. þm. muni komast að þeirri niðurstöðu, að það sé meir en lítið vafasamt að fella þannig úr gildi þær takmarkanir um veiði í ánum, sem settar eru í laxveiðilöggjöfinni, og fá ráðh. í hendur einræðisvald um það, hvernig þessum reglum sé hagað í framtíðinni. Það gegnir alveg sama máli, ef gr. er lesin áfram. Þar segir, að í reglum þessum megi ákveða fjölda veiðitækja, er notuð séu samtímis í veiðiá. Ennfremur megi setja ákvæði um það, hversu langan tíma úr sólarhring megi samfleytt veiða í á o. s. frv. Síðast segir, að þessar reglur megi ekki brjóta í bág við friðunarákvæði l. En veiðitækin, sem notuð eru við lax- og silungsveiði, eru þannig, ef menn fengju óskorað að nota hvaða tæki sem er, að það mætti gereyða laxi og silungi í ánum á stuttum tíma, eins og bent var á af veiðimönnum, þegar rætt var um þetta mál á síðasta þingi. Nú spyr hv. þm. um það, hvað hafi verið gert. Að vísu er það ekki afsökun fyrir því, að ákvæði hafi ekki verið framfylgt, að það sé vafi á um réttmæti þess. Landbrh. ber að sjálfsögðu skylda til að gera þær ráðstafanir, sem fyrir hann er lagt af Alþ. að gera. En þegar athugað er, hvernig ætti að framfylgja þessu ákvæði, ef rétt er að farið, þá er ekki um annað að ræða en að mæla upp allar veiðiárnar og kortleggja þær með veiðistöðunum. Það er ómögulegt að setja þessar reglur nema að kortleggja veiðiárnar. Ég veit, að veiðimálanefndin og veiðimálastjóri eru mér sammála um, að það sé ómögulegt að setja reglur um þetta, nema með því móti. Þetta er þess vegna ómögulegt og óframkvæmanlegt fyrr en í sumar, að undirbúa þetta verk, ef þetta verður látið standa í l. Það veit ég, að hv. þm., sem gerði fyrirspurnina, er ljóst. Það kemur vitanlega ekki til mála að fara úr öskunni í eldinn í þessu máli. Það er ekki hægt að setja reglur um lax- og silungsveiði nema ítarleg rannsókn hafi farið fram á ánum áður. Það hefir þess vegna ekkert verið gert enn og verður ekki gert fyrr en ísa leysir í vor. Þá yrði að mæla árnar og spyrjast fyrir um veiðistaðina og kortleggja þá og ákveða síðan veiðitækin. Um kauparétt á veiði vil ég segja það. að ég álit, að rétt sé að framlengja það ákvæði. Það er rétt hjá hv. þm., að þessi réttur er lítið notaður á ýmsan hátt, en samt sem áður álit é, það mikla framför frá því, sem áður var, að jarðirnar sjálfar ráði yfir veiðiréttinum. Ég tel því sjáifsagt að framlengja þetta ákvæði. Það er ákaflega leiðinlegt að koma málum fyrir eins og áður var, að það er búið að selja veiðiréttinn undan mjög mörgum af beztu veiðiánum í landinn og skilja þannig einhvern dýrmætasta hlutann frá jörðunum og jarðarafnotunum. Ég álit því, að það spor, sem var stigið til að heimila bændum að kaupa veiðiréttinn aftur, hafi verið rétt. Mjög víða hefir þessi kauparéttur verið notaður til að byggja upp félagsskap um veiðina, þar sem hún var áður að eyðileggjast. Það má benda á veiðiréttindi víða í Húnavatnssýslu, sem þannig er búið að ganga frá. Ég tel þetta stórt spor frá því, sem áður var. Það eru að vísu tvær ár, sem bændur hafa keypt, þar sem Þeir hafa ekki haft þroska til að nota veiðivötnin á þann hátt. sem er þeim sæmandi. Þeir hafa leigt árnar út í smápörtum og eru með því á góðum vegi með að eyðileggja veiðina. Þetta er þeim til minnkunar. Ég hefi von um, að þetta verði lagað með aðra ána í vor eða sumar. Ég vona, að það verði þannig yfirleitt með hin endurkeyptu veiðiréttindi, að þau verði notuð til að stofna veiðifélög um árnar, sem leigi út árnar í einni heild og haldi uppi fiskirækt eins og víða hefir verið gert. Það má benda á, að það hefir verið stofnaður einn slíkur félagsskapur hér á Suðurlandi, um Hvítá og Ölfusá og bergvatnsár, sem í þær renna. Það er stærsti og myndarlegasti félagsskapur, sem enn hefir komizt á um þessi mál. Það má sennilega gera þarna eitthvert bezta og fullkomnasta veiðihverfi, sem til er á landinu. Þetta hefði ekki verið hægt, ef endurkauparétturinn hefði ekki verið til staðar og margir einstaklingar hefðu átt veiðiréttindin, skilin frá jörðunum. Ég vil þess vegna ekki fella niður I. gr. En ég álit, að 2. gr., eins og gengið hefir verið frá henni og svo lítið, sem það mál hefir verið athugað, eigi að falla niður, eins og gert er ráð fyrir í frv., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti! Hæstv. ráðh., sem ætlaði að svara fyrirspurn minni, hefir ekki enn gert það. Ég spurði hann, hvað hann hefði gert til að framkvæma þáltill., sem var samþ. hér í d. á síðasta þingi og hann sjálfur og öll d. var með í að samþ. Þessi þáltill. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Efri deild Alþingis skorar á ríkistj. að láta endurskoða löggjöf um lax- og silungsveiði, með þá breyting á löggjöfinni fyrir augum, að veiðiár verði flokkaðar og reglur settar um það í löggjöfinni sjálfri, hverjar veiðiaðferðir megi viðhafa í flokki hverjum“. Þetta var þáltill., og hún var samþ. af öllum í hv. d. og þar með af hæstv. ráðh. Nú vil ég spyrja. hvað þessari endurskoðun sé langt komið. Er búið að skipa n. til að framkvæma þessa endurskoðun? Er sú n. að verki, og kemur álit hennar fyrir þetta þing eða næsta þing? Það er það, sem ég vil fá að vita. En hvort einhver veiðimálanefnd telji annmarka á framkvæmd 2. gr. 1. frá í fyrra, er allt annað mál. Ég óska eftir að fá að vita, hvað líður þessari endurskoðuðu löggjöf, og hvort við eigum von á henni á þessu þingi eða því næsta.



Ég vildi ekki láta þessa umr. falla niður á meðan hæstv. ráðh. fór út, en ég sé. að hann er nú kominn. En hann á eftir að svara hv. 1. þm. N.-M. Mér virtist á ræðu hans, að hann hefði ekki áttað sig á því, að á hann hafi verið skorað í þessu efni eða nokkur þáltill. hefði verið samþ. því hann ræddi um örðugleikana á því fyrir stj. að framkvæma l. frá í fyrra. Ég var einn af þeim, sem samþ. breyt., sem gerð var í fyrra, og það þó ég verði að játa, að þetta var mjög seint á þingi, sem þáv. 11. landsk. bar þetta fram. En mér fannst mikil nauðsyn að fá ákvæði um þetta, enda þótt ákvæðið kæmi ekki fram í æskilegu formi vegna þess, hvað þetta var gert með miklum fljótheitum. En það er ekki hægt að neita því, að það er þörf á að fá ákvæði um það, með hvaða tækjum megi veiða í ám. Það er leitt, að sambliða því, sem menn vita um, að ákveðin veiðitæki eru skaðleg og líkleg til að útrýma laxinum úr ákveðnum ám, skuli ekki vera hægt að setja ákvæði, sem komi í veg fyrir það. Það er ekki hægt að neita því, að mikið vald er lagt í hendur ráðh., en maður skyldi ætla, að einhver hefði fyrr orðið til að amast við því en ráðh. sjálfur. En ég sé ekki annað en ráðh. geti komizt mjög létt út af þessu. Það er hægt að banna ákveðin veiðitæki, eins og t. d. að húkka laxinn með þríhúkk eða viðhafa slík tæki, sem særa laxinn og stinga. En þetta ákvæði í 2. gr. er ekki til frambúðar, og það var þess vegna, sem hv. 1. þm. N.-M. spurðist fyrir um það, hvað endurskoðun á þessu liði hjá hæstv. ríkisstj. Mér fannst vera búið að gera nóg af því í þessi ó ár, sem lögin hafa staðið. Fimm ár má telja nógu langan tíma til að dæma um, hvernig lögin hafi reynzt í framkvæmdinni. Þau hafa víða verið framkvæmd þannig, að það stappar nærri hreinu eignaráni, þegar ár eru virtar fyrir verð, sem nemur 2–3 ára leigu af þeim. Það er eignarán þegar lög eru sett, sem heimila slíkt. Þess vegna er alls ekki ástæða til að samþ. þessi lög óbreytt. Það er rétt, ef ætti að framlengja slíkt, að sett yrðu ákvæði um það, að þeir, sem keypt hafa ár og unnið upp í þeim veiði, og þess vegna er nú hægt að leigja þær fyrir mjög hátt verð, væru tryggðir gegn því, að árnar væru teknar af þeim fyrir verð, sem aðeins nemur örlitlum hluta af raunverulegu verðmæti þeirra. Ég var á móti því, að þetta ákvæði væri sett í lögin með framlengingu. Hann nefndi dæmi um árnar í Húnavatnssýslu, sem bændur hefðu leyst til sin, eftir að hafa notað þær til óeðlilegrar veiði. Það er öllum ljóst, hve mikill skaði það er, þegar hver fer að leigja sinn part og hver um sig hefir ekki áhuga á neinu nema að róta upp laxinum með illu og góðu á sínum litla parti. En ef öll áin er eign eins manns, hefir hann það á tilfinningunni og veit það vel, að hann verður að haga sér skynsamlega til þess að þessi miklu verðmæti verði honum sem varanlegust. Það er alltaf svona afleiðing, sem hlýzt af því, að bændur notuðu sér þann rétt að leysa hver sinn hluta af veiðiánum. Menn ættu að hafa heimild til að tryggja það, að jarðir þeirra verði ekki eyðilagðar eftir að þeir hafa myndað með sér félag með ákveðnum skilyrðum. Ég sé ekki, að það sé neitt óeðlilegt, þótt menn kaupi á, eins og hvern annan hlut, sem gæti komið öðrum við. Að vísu má segja sem svo, að áin tilheyri þeirri jörð, sem liggur að henni, en það er ekki rétt. Áin er sjálfstæður hlutur, sem kemur þeim jörðum, er hún rennur framhjá, ekki neitt við. Þeir, sem hafa átt jörð, hafa fengið sitt verðmæti frá þeim, sem hefir keypt hana, og sama máli gegnir um árnar. Ekki er sýnt, að aðrar laxveiðiár hafi verið betur verndaðar en þær, sem einstakir menn hafa leyst til sín. Það er sumpart ástæða til að framlengja þetta lagaákvæði, en þó getur það leitt til ills. Um ákvæði 2. gr. skal ég segja það, að ég sé ekki ástæðu til að fella hana, þótt missmiði séu á henni. - 3. gr. fannst mér gera lögin betri en þau voru áður, en sú gr. var brtt. frá hv. 6. landsk. um, að mál út af brotum á þessum lögum séu rekin sem almenn lögreglumál. Það er mikil bót, að menn þurfa ekki að reka þau sem einkamál. Það er þetta ákvæði, sem á strandar; ég mun því samþ. þá brtt., að fella 1. gr. niður. En ég mun geta unað við 2. gr., sé þetta ákvæði betur útlistað, til þess að samningar komist á sem fljótast.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. 1. þm. N.M. mun ekki hafa fengið svarað þeirri fyrirspurn, sem hann hefir gert hér út af þál., sem samþ. var á Alþ. 1936. En það er nú ekkert minnzt á þá þál. í minnihl.-áliti því, sem þessi hv. þm. hefir gefið út. Enda er það eðlilegt, vegna þess að sú brtt., sem hann stóð fyrir, kom inn í l. á síðasta Alþ. Hún kemur algerlega í bága við þál. Ég hefi hvorki tekið þessa gr. né þál. til greina, því að hvorttveggja er borið fram aðeins í þeim tilgangi að koma máli fyrir kattarnef, sem þm. hafa ekki viljað samþykkja. Til þess að sýna fram á, hvernig þetta rekur sig hvað á annað, skal ég benda á það, að á síðasta Alþ. var samþ., að landbrh. eigi að setja reglur um veiði í ám eftir till. veiðimálastjóra, hvaða veiðitæki eigi að nota á hverjum stað, hve langan tíma á hverjum sólarhring megi stunda veiðar o. s. frv. En í þál. er sagt, að það eigi að endurskoða löggjöfina um laxveiðar, sem hafa verið sett eftir þriggja ára nákvæma athugun, sem var gerð af hinum hæfustu mönnum á árunum 1929-32. Ég sé ekki þörf á neinni endurskoðun í sambandi við þessi 1. samkv. þeirri reynslu, sem nú er fengin. Samkv. i. frá síðasta Alþ. átti ráðh. að setja reglur um þetta allt saman. Honum er gefin heimild til að gerbreyta þessari löggjöf, flokka árnar niður, ákveða hve lengi megi nota veiðitækin o. s. frv. En á sama tíma á að setja nefnd til að rannsaka fiskveiðalöggjöfina, og undirbúa löggjöf um það, hvernig þessu öllu skuli komið fyrir. Ég hefði þá eftir þessu átt að velja 4–5 menn til að endurskoða þetta allt saman, eftir að ég hefði verið búinn að skrifa bréf, flokka niður árnar og fyrirskipa, hvaða veiðiaðferðir skyldu notaðar. Svo sem eftir mánuð kæmu till. frá n. þessari. Önnur eins vinnubrögð og þetta er ekki hægt að taka alvarlega. Ef menn vilja vera á móti einhverju máli, verður sú andstaða að fara betur úr hendi en gert var með þessari till. Vinnan, sem þarna á að gera, er óframkvæmanleg. Það er vitað mál, að hér er ekki um annað að gera en að skipa þessa nefnd til að rannsaka málið, og ákvörðun verður tekin fyrst þegar hægt er að athuga alla aðstöðu. Hvorttveggja þetta eru fleygar, sem reka sig hvor á annan og eru því ekki til neins, svo sem þm. geta reynt til að vita, og séu þeir móti málinu, geta þeir gert það án þess að koma með slíkar krókaleiðir.

Ráðh. var sjálfur með þál.

Málið var allt komið í hnút hér á þinginu.



Ég get skýrt frá því, að ég vann það til samkomulags á síðasta þingi að flytja með samnefndarmönnum mínum þáltill. um að endurskoða að nokkru leyti löggjöfina um laxveiðar. Sú þál. var samþ. hér í deildinni mótatkvæðalaust. Þá taldi ég, að búið væri að ganga frá þeirri hlið málsins nógu rækilega. En litlu síðar en búið var að samþ. þessa þál. var komið fram með þá brtt., sem er 2. gr. þeirra laga, sem samþ. voru á síðasta þingi og nú á að fella. Það er til vansa og leiðinda, eins og hæstv. forsrh. tók fram, að láta slíka lagagrein sjást í löggjöfinni. Hún átti aldrei að koma fram, því síður að samþ., en nú er sjálfsagt að fella hana. Hv. 1. þm. N.-M. sagði, að þál. hefði verið samþ. með hliðsjón af 2. gr. laga um þetta efni. En sú till. var ekki borin fram við 2. umr. laxveiðilaganna; þá var búið að samþ. þessa þál. fyrir viku eða meira. Þetta vil ég taka fram um þetta atriði. Þar sem hæstv. forsrh. var að taka fram, að vafi væri á um vilja Alþ. í þessu máli, hygg ég það ekki vera rétt.  Þá kem ég að því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að stappaði nærri því að taka eignarréttinn af mönnum. þegar við værum að endurheimta þennan veiðirétt. Það væri ekki nema örlítið, sem fengist fyrir árnar, og þá hefðu þessir menn, sem hafa orðið að láta eignarrétt sinn af hendi, fengið hluta verðs fyrir þær á móts við það, sem þeir höfðu greitt fyrir þær í fyrstu. Þetta er alveg rangt. Þessi réttur, sem þeir verða að láta af hendi, verður þeim bættur að fullu, því að ég hygg, að það hafi aldrei komið fyrir, að veiðiréttur hafi verið tekinn af mönnum fyrir lægra verð en hann hefir kostað upphaflega. Hv. 1. þm. Reykv. taldi eigi rétt að leyfa mönnum að kaupa veiðiréttindi, fyrr en búið væri að mynda ákveðin félög. Lögin hafa sett þær takmarkanir, að ekki er unnt að endurheimta veiðiréttindi, fyrr en búið er að stofna veiðifélög eða fiskiræktarfélag. Væri nú undirbúinn félagsskapur til verndar gegn því, að farið væri illa með veiðina, yrði félagið að vera formlega stofnað, áður en unnt væri að endurheimtir veiðiréttinn. Ég skil ekki í því, hvers vegna er verið að berjast fyrir því, að þeir menn, sem enn halda þessum rétti, sem nú eru að miklu leyti Reykvíkingar, fái að halda honum, og aðrir geti ekki fengið veiðiréttinn hjá þeim nú eftir nýár 1938, eins og það var leyfilegt fyrir þann tíma. Þetta gerir þeim mönnum hægt að ná í þessi réttindi, sem eru nógu miklir auðmenn, og þeir verða útundan sem sízt skyldi, ef það kæmi til mála, að brtt. hv. 1. þm. N-M. yrði samþ. Deildin hefir þegar lagt sinn dóm á þetta mál. og ég treysti því, að hún hviki ekki frá þeim dómi.

*Magnús Jónsson: Mér þótti hæstv. forsrh. vera dálítið úrillur, eins og þegar menn vakna af þungum svefni með stírurnar í augunum. Hann vissi alis ekki um það, að á síðasta Alþ. hefir hann verið fylgjandi undirbúningi þessarar löggjafar. Ef hann telur það vansa fyrir Alþ. að samþ. þetta, er það alls ekki vansalaust af hans hendi að taka ekkert tillit til þess, að Alþ. skoraði á hann að gera það. Hann hreytti ónotum að Alþ. fyrir það, sem það gerði. Annars verð ég að segja það, að ég skil ekki, á hvern hátt hæstv. ráðh. ætlar að telja mönnum trú um, að þetta tvennt rekist á. Alþ. felur ríkisstj. að undirbúa setningu l. um þetta efni, flokka árnar niður o. s. frv., en það er hægt að ákveða um einhver atriði þessa máls með bráðabirgðaákvæðum, til þess að ráðstafa því, sem nauðsynlegt verður að telja, þar til rannsókn er lokið. Það var skorað á ríkisstj. að setja ákvæði um þetta eftir að þál. var samþ., en það var hvorttveggja mjög skömmu eftir að þetta nál. kom, því að þingið var að enda. Alþ. óskaði eftir því, að stj. undirbyggi málið til næsta þings, og til bráðabirgða var það sett á vald hæstv. landbrh. að koma í veg fyrir misbeitingu, sem kynni að verða höfð í frammi meðan verið er að undirbúa l. um þetta efni. Hæstv. ráðh. hefir farið þannig að, að hann hefir sofið á málinu, í stað þess að hann hefði strax átt að skipa n. til að athuga málið. Það var ekki ástæða til, að hann skipaði n. til að mæla upp laxveiðiárnar, rannsaka dýpt þeirra og straumþunga, og til að setja ákvæði um, hvernig veiða mætti á hverjum stað, þegar hann var sjálfur að undirbúa löggjöf um þau efni. En hann gat sett bráðabirgðaákvæði, sem kæmu í veg fyrir mestu misbeitinguna, a. m. k. þar, sem þannig hagar til, að á stuttum parti af ánum eru notaðar veiðiaðferðir, sem eru gersamlega eyðileggjandi fyrir veiðina, og eru nú þegar búnar að eyðileggja veiðina í sumum laxám. Ég vil halda það, ef vantraust á stj. er fyrir hendi, að ég vildi taka undir það, ef við höfum forsrh., sem ekki getur greitt úr öðru eins og þessu; þá er hann ekki fær um að fara með stjórn landsins, enda hefir hann greitt úr ýmsu, sem er alveg eins flókið og þetta. Hann hefði átt að geta séð um til bráðabirgða, að afstýrt væri verstu misbeitingunum, sem þessi löggjöf á að koma í veg fyrir. Ég fæ ekki séð, að þa1 sé nokkuð til vansa Alþ., því að það samþ. þetta. Ég vil segja það út af þeim ummælum hv. 6. landsk., að það þyrfti að vera búið að stofna fiskiræktarfélag til að leysa árnar, að um það ákvæði er mjög lauslega búið í 1. Það má stofna málamyndafélög til að leysa árnar á lengri eða skemmri kafla. Á Alþ. geta ekki allir þm. gefið sig við svo stórum lagabálkum í heild sem þess l. eru. Það mun gera rétt hjá hv. 6. landsk., að menn hafi alltaf a. m. k. fengið sama verð fyrir árnar og þeir höfðu greitt fyrir þær í upphafi. Ég hefi a. m. k. ekki heyrt getið um neitt tilfelli, að maður, sem veiðiá hefir verið náð frá, hafi fengið minna fyrir ána en sem svaraði því, er bann hafði keypt hana fyrir á sínum tíma. En ég veit ekki með vissu um þetta. Menn hafa stundum verið nokkuð lengi að ná heilli á, þar sem þeir hafa keypt þær smám saman. Það er ekki gott að segja, hvað mikið hefir verið gefið fyrir Haffjarðará, því að um leið var keypt mikið af jörðum, sem liggja að henni. En þessi skýring á verndun eignarréttarins í stjskr. er alls ekki fullnægjandi. Stjskr. verndar núgildandi eignarrétt hvers manns. Ef ég hefi t. d. keypt frímerki fyrir 10 aura, sem nú er orðið 100 þús. kr. virði, verndar stjskr. eignarrétt minn yfir 100 þús. kr. En verndun þessi er rofin, þegar t. d. á, sem virt er fyrir 1000 kr., er tekin eignarnámi fyrir 300–100 kr., þá er eignarrétturinn ekki verndaður eins og þarf að vera. Þetta sýnir, hve illa er búið um ákvæði l. um þetta efni, að það skuli vera hægt að ná nokkurri eign af mönnum fyrir svolítinn part af því verðmæti, sem þessi eign hefir fyrir hann. Á að framlengja þetta ástand um næstu 10 ár? Hér er komin á dagskrá brtt. um að fella þá gr. niður. Mönnum var gefinn fyrst á ára frestur, og alveg eins og ég var á móti því, verð ég að greiða atkv. með því, að 10 ára ákvæðið sé fellt niður. Mér virðist vera full ástæða til þess, að ég get ekki annað en greitt atkv. með því, að þessi gr. verði felld niður. Engin ástæða er til að hlífa hæstv. landbrh. við að setja bráðabirgðaákvæði til að vernda veiðina í ánum, þar til sú löggjöf kemst á, sem hann mun nú undirbúa, þegar honum er bent á það.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég þarf ekki að taka mikið fram út af þessu máli. Fyrst farið er að rekja þetta mál hér og umbylta því, er bezt að segja frá öllu eins og það er, bæði þál. og brtt., sem var smeygt inn í frv. Þetta var gert til þess að koma málinu fyrir kattarnef. Þetta ákvæði, að kaupréttur bænda yrði framlengdur um næstu ár, er til að eyðileggja málið. Það er ekki til neins annað en að viðurkenna sannleikann. Fyrst var samþ. þál. um endurskoðun löggjafarinnar um þetta efni, án þess að talið væri líklegt, að bráð endurskoðun væri nauðsynleg. Þessi 1. hafa verið meira til meðferðar en nokkur önnur löggjöf hér á Alþ. Laxveiðilöggjöf vor Íslendinga er að ýmsu leyti til fyrirmyndar fyrir þær þjóðir, sem eiga laxveiðiár, um það, hvernig veiða megi. Aðeins mætti segja. að það er ekki nógu skýrt tekið fram, hvaða veiðitæki megi nota. Og yfirleitt, þar sem veiði er stunduð hér í ám, fer það mjög í vöxt, að notaðar séu góðar veiðiaðferðir. En eftirlitið með því, hvernig menn veiða, getur sennilega aldrei orðið nægilega fullkomið. T. d. þeir menn, sem þykjast vera að veiða á flugur og önnur lögleg veiðitæki geta skotizt í það, þegar eftirlitsmaðurinn er ekki nærri, að veiða á ólöglegan hátt. Eins og ég gat um áðan, þá eru stórkostlegar framfarir á þessu sviði, t. d. að bændur austanfjalls eru að koma í veg fyrir netaveiði nema e. t. v. í tveimur stærstu ánum 2–3 næstu árin og árnar eingöngu notaðar til stangarveiði, og verði stofnað um það félag, sem þeir hafa fullkomlega heimild til og ráða því algerlega, hvaða veiðitæki eru notuð. Svo laxveiðilöggjöfin út af fyrir sig er vel gerð löggjöf. Hitt er annað mál, að um laxinn hafa alltaf verið miklar deilur. Það er talið, að til flestra fossa, þar sem laxinn er, megi telja sveitakrít og þrætur í nágrenni veiðiánna um allt land, því laxinn er mjög dýr og eftirsóttur fiskur. Sama er það hér á Alþingi, þegar talað er um þessa hagsmuni, þá koma allskonar fleygar, og það er meir þráttað um þetta mál en nokkurt annað. Þannig var það á síðasta þingi. Fyrst var samin þáltill., ekki af því, að það væri talin þörf að endurskoða þessa mjög svo vel gerðu löggjöf. Það má náttúrlega gera, en það tekur mikinn tíma, ef það ætti að verða til bóta. Það þarf langan tíma til að endurskoða löggjöf, sem búið er að gera með þriggja ára vinnu. En látum það nú vera, að þessi þáltill. var samþ., og ég neita því ekki, að þessi endurskoðun verður að framkvæmast, fyrst þáltill. var samþ. En þegar búið er að samþ. þessa þáltill., var bent á það, að þessi till. færi alls ekki í bága við það að framlengja lögin. Þá var búinn til nýr fleygur og settur í sjálfa lagagreinina. Og það er þessi fleygur, er varð þess valdandi, að sumir hv. þm. greiddu ekki atkv., vegna þess að þeir töldu málið komið þá í hið mesta óefni. Meðal þeirra var ég - því miður - því annars hefði kannske verið hægt að fella fleyginn. En þegar málið kom í Nd. með þessum breyt., sem allir líta á sem fleyg og til minnkunar að hafa verið afgr. frá Alþingi, þar sem ráðh. er gefið fullt vald til að kollvarpa miklu af þeirri löggjöf, sem búið er að undirbúa hér með mikilli vinnu af Alþingi og mþn., þá var þetta afgr. í Nd., vegna þess, að ekki var tími til að fella fleyginn burt. Því menn vildu heldur samþ. þennan óskapnað, sem héðan kom, er átti að verða til þess að málið yrði fellt hér, þó að allir sjái, að það nái ekki nokkurri átt að samþ. svona grein, og aðeins í því trausti greiddu menn henni atkv., að hún kæmi aldrei til framkvæmda, til þess að fá því framgengt, að kaupréttur bænda yrði framlengdur; því annars hefði hann fallið niður, og þar með skapazt millitímabil, sem er mjög óþolandi fyrir bændur, sem eru að búa sig undir að stofna veiðifélög. Frv. var beinlínis samþ. í Nd. af mörgum þm. með því fororði, að þeir samþ. frv. aðeins vegna þessa kaupréttar og í trausti þess, að óskapnaðurinn kæmist aldrei til framkvæmda. Það var sú leið, sem þeir völdu. Hinu var búizt við af mörgum, sem vildu koma till. fyrir kattarnef, að hún myndi verða felld í Nd., og þar með væri kaupréttur fallinn og frv. En þeir í Nd. völdu þessa hyggilegu leið til að koma málinu fram. Ég þarf ekki að tala oftar í þessu máli til þess að skýra þetta frekar. Því það vita allir hv. þm., að það er ekki hugsanlegt, að lög, sem þannig eru til orðin, verði tekin hátíðlega. Ég er sannarlega hissa á því, að nú skuli á ný verið að rifja upp þessa leiðinlegu sögu, sem er Alþ. ekki til sóma, og sízt af öllu þeim, sem beittu sér fyrir því að koma þessum fleyg inn í málið. Þáltill. mun ég að sjálfsögðu láta framfylgja; það er ekki nema eðlilegur hlutur. En ég vænti þess, að það verði skilið, að ég hefi ekki neitt flýtt mér að því að undirbúa þá framkvæmd, sem hefir verið samþ. í raun og veru á móti meiri hl. þingsins, sem kom greinilega fram við afgreiðslu þess máls á þingi.



Herra forseti! Mér þykir það mjög leitt, að hæstv. ráðh. skuli ekkert hafa gert í því að láta framkvæma þessa þál; því það var ætlun þingsins, eins og sést á niðurlagi hennar, að endurskoðuninni verði lokið svo snemma, að frv. þess efnis verði lagt fyrir næsta þing. Og nú er það upplýst, sem við vitum hér í deildinni, að með þessari till. var ráðh. Hann gerði enga grein fyrir sínu atkv. þá, en nú segist hann hafa verið með henni. Ég geri ráð fyrir, að hann hefði talað fyrir sig sjálfan. Nú segir hann, að afstaða sin hafi verið til þess að koma 2. gr. fyrir kattarnef. Mér þykir leiðinleg þess afstaða hans til frv., ef það hefir vakað fyrir honum að koma 2. gr. fyrir kattarnef. Ég þori að fullyrða, að enginn gerði grein fyrir atkv. sinn, sem samþ. þáltill., að það væri bara til þess að stemma stigu fyrir frv. Til áréttingar því, að það komi sem fyrst að einhverju leyti í framkvæmd, sem felst í þál., samþ. meiri hl. d. brtt., sem felst í 2. gr., og þá sat hæstv. ráðh. hjá. Þá hefir hann ekki ástæðu til að vera á móti því að setja bráðabirgðaákvæði. á eftir í lög, þar til endurskoðuninni væri lokið. Þá situr hann hjá. Og það er búið að samþ. till. og honum finnst ekki ástæða að bíða með að framkvæma lögin þangað til búið er að endurskoða. Hann ýtir ekkert á eftir, hann hefir ekki á móti, hann situr hjá. Nú segir hann, að þetta hafi verið skrípaleikur, en sá skrípaleikur er langsamlega mestur hjá honum sjálfum, sem hvorugt gerir, heldur situr hjá. Mér þykir mjög leiðinlegt að heyra, hvernig hefir orðið með þessar framkvæmdir. En ég vænti, að þessar umr. verði til þess, að lögin verði endurskoðuð. Ég þarf ekki mikið að segja um brtt. mína; ég hefi áður talað fyrir henni. Það, sem ég legg mesta áherzluna á, eins og hefir komið fram við þessar umr. og meira að segja viðurkennt af hæstv. ráðh., er, að einstakir menn eigi veiðiréttinn og leigi hann út fyrir sig. En til þess að fyrirbyggja misnotkun á veiðirétti var 2. gr. sett, og til að láta það vera skýrt þegar lögin yrðu endurskoðuð, að notuð yrði í ám þau veiðitæki, sem bezt eiga við með tilliti til nútíðar og framtíðar. Ég vænti, að þessar umr. gefi þann árangur, þótt ekki verði annað, að sú endurskoðun - hvernig sem ráðh. vill haga henni - sem þessi deild skoraði á hann í fyrra að láta fara fram og hann sýnist ekkert hafa byrjað á, verði búin fyrir næsta þing.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. 1. þm. N.M. virðist ekki hafa tekið eftir því, að ég gaf fullkomna skýringu. Við þál. út af fyrir sig er ekkert að athuga, ef á að leggja í starfið langvarandi vinnu. En það er ekki hægt að búast við árangri nema með miklu starfi, þar sem lögin eru svo vel undirbúin eins og þessi lög eru frá Alþingi. Ég tók það fram, og ég held, að ef hv. þm. hefði heyrt það, þá hefði hann getað sparað sér þessa ræðu, að þeim, sem hefðu ætlað að koma með tili. um, að bændur fengju innleystan veiðiréttinn, hefði verið bent á þegar búið var að samþ. till., að hún kæmi alls ekki í bága við það. Og ég sá það ósköp vel, þegar ég greiddi atkv. með henni. En þegar á það var bent síðar, þá kom fleygurinn, sem átti að drepa það, þegar það var orðið séð, að samþykkt till. kom ekkert í bága, þó að þeir, sem báru hana fram, ætluðust til þess. Viðvíkjandi þessum fleyg, sem ég vonaði, að kæmi alls ekki fram, var ég á báðum áttum, hvort gerlegra var að feila fleyginn og þar með væri felldur kauparétturinn til fulls, eða láta hann fara í gegn, og þess vegna greiddi ég ekki atkv. um málið, en sá eftir því á eftir, eins og atkv. féllu. Ef ég hefði fellt fleyginn hér í d., hefði frv. komizt í gegn. Nd. valdi þá leið að samþ. frv. Þeir, sem mestan áhuga höfðu fyrir þessu máli, samþ. fleyginn, en gerðu grein fyrir sínu atkv. og vonuðu, að hann kæmi ekki til framkvæmda. En þeir samþ. þennan óskapnað aðeins til þess, að þeir gætu gengið þannig frá því að bændur hefðu sinn kauprétt. Það er eðlilegt, að hv. þm. gangi framan að málstaðnum, og séu annaðhvort á móti því, að bændur fái kaupréttinn, eða með því, en séu ekki með fleyga, sem orsakaði þau vinnubrögð á Alþingi í fyrra, sem voru til fullkominnar minnkunar.



Ég ætla ekki að lengja þessar umr., en ummæli hv. L þm. Reykv. komu mér til að standa upp. Hann var að tala um. að að endurheimta þennan veiðirétt strax stappi jafnvel nærri stjórnarskrárbroti, og mátti skilja það þannig hjá honum, að svo ranglega væri farið með menn, að þeir fengju ekki fullt verð fyrir eign sína, sem þeir afhentu. - Ég verð að segja það, að ef á að skilja ræðu hv. þm. þannig, þá er þetta rangt og óviðeigandi getsakir. Í löggjöfinni er þannig búið um hnútana, að þeir eigendur veiðiréttarins, sem láta hann af hendi, geta fengið fullt verð fyrir hann eins og aðrar eignir, þannig, að það eru dómkvaddir menn, sem meta verðmæti þessara eigna. Og ef annar aðiljinn unir ekki við málið, þá má heimta yfirmat. Og að ætla það, að tveir flokkar hinna helztu manna í héraði meti rangt þessi verðmæti, því verð ég algerlega að mótmæla. En hitt getur verið, að eftir að mat hefir farið fram, komi fyrir atvik, sem hefji upp þessi verðmæti laxveiðiréttarins í ánum; það geti kannske eftir að mat hefir farið fram lækkað eða hækkað að stórum mun. En það er alls ekki þar með sagt, að seljendur hafi ekki fengið fullt verð fyrir á sínum tíma. Mér fannst hv. þm. N.-M. vera dálítið hróðugur yfir þessari aðstoð, sem hann hefir þarna fengið. En ég segi það, að ég gæti unnt hv. 1. þm. Reykv. annars kostar betri en að vera kapellan hans í slíku máli. En hvað snertir veiðiréttinn í laxám, þá er því svo farið, að flestar laxárnar renna um þau héruð, sem nú kallast pestarsvæði. Og einmitt það ástand ætti ekki að verða til þess, að þingið færi að kippa að sér höndum, þegar menn nú standa í þeim miklu erfiðleikum og vandræðum, og gera þeim ómögulegt að leysa inn til sín þann rétt, sem þeir virtust hafa siðferðislega kröfu á að fá og fullkomna þörf fyrir. Og ég vænti þess, að það verði ekki litið við þessari till. af hv. d., sem hv. 1. þm. N.-M. kom fram með, því hún nær engri átt, og allra sízt á þessum tímum.

*Magnús Jónsson: Sessunautur minn, hv. 6. landsk., segist vilja unna mér betra hlutskiptis en vera kapellan hjá hv. 1. þm. N.-M.

Ég sagði í slíku máli

, og vil ég mjög taka undir það með honum. En þar sem ég fylgi honum nú svo fast, þá sannast þar hið fornkveðna, hvað mikil gleðin er, ef einn syndari bætir ráð sitt. Það er náttúrlega von, að menn undrist yfir því, að ég geti orðið sammála þessum hv. þm., sem yfirleitt er svona með tillögulakari mönnum hér á þingi. Viðvíkjandi því, sem sessunautur minn sagði, að búið væri fullkomlega um matið, skal ég fara stuttlega út í. Það er tvímælalaust sagt í stjórnarskránni, að þegar eign er tekin í almenningsþágu og þarf að svipta eignarrétti, þá er tveggja skilyrða krafizt. Annað er lagaheimild, og hitt, að fullt verð komi fyrir. Ég álít, að ef eign, sem gefur af sér þúsund kr., er tekin fyrir þrjú þús. kr., þá kemur ekki fullt verð fyrir. Það er sama hvernig það er útbúið. Og þegar um slíkt er að ræða, þar sem hagsmunir heillar sýslu eru á móti einum manni, þá er ekki hægt að búa tryggilega um það með neinum dómstólum með mönnum úr héraði, og hefði átt að vera þannig útbúið, að því sé skotið til yfirmats, sem fram færi annarsstaðar. Og þetta sýnir eitt með öðru, að þótt lögin séu mjög ýtarlega búin til að mörgu leyti, þá er það alls ekki einhlítt, Ég vil benda á stuttlega, að sú breyt., sem gerð var í fyrra, að með brot skyldi farið sem lögreglumál - en lögin ákváðu, að hver einstaklingur yrði að höfða málið sjálfur, - sýnir, að jafnvel þessi vel undirbúna löggjöf getur þó staðið til bóta í einstökum atriðum eins og önnur mannanna verk. Hér hefir verið ágreiningur um það, hvort þyrfti veiðifélög til að geta leyst til sín veiðiréttinn. Því er með einu ákvæði skotið inn í, en ekkert tillit tekið til þess í lögunum að öðru leyti, vegna þess, að upphaflega var ekki ætlazt til annars en samþ. ákveðins fjölda manna, sem að þessu stæðu.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég sá á blaði hjá mér, að ég hefi ekki svarað að fullu viðvíkjandi framkvæmd þessarar þáltill. Ég vil a. m. k. áður en hv. 1. þm. Reykv. greiðir atkv. með vantraustinu annað kvöld taka það fram, að ég skrifaði út af þessari till. til veiðimálan., undir eins að loknu þingi, og lagði fyrir hana að endurskoða lögin. Fékk svo bréf um, að það myndi kosta mikið fé að endurskoða löggjöfina og rannsókn á ánum. Ég lét mér það ekki í augum vaxa og skrifaði aftur og sagði, að sjálfsagt væri að standa straum af þeim kostnaði, því að þetta væri samþykkt, sem yrði að framkvæmast. Ég ætlaði að skjóta þessu til hv. þm., áður en hann greiðir atkv. um vantraustið út af þessu.

Vantraustið er ekki út af þessu framkvæmdaleysi, heldur ráðleysinu með svo einfalt mál

.

* Frsm. (Páll Hermannsson): Þetta frv., sem hér er lagt fram, felur í sér heimild fyrir samvinnufélög til að mæla svo fyrir í samþykktum sínum, að þegar ákveðinn er réttur félagsdeilda til fulltrúa á aðaifund, þá megi taka tillit til hvorstveggja, meðlimafjölda og viðskiptamagns. Áður hefir það verið haft svo, að það hefir eingöngu verið farið eftir félagatölu, en ekki tekið tillit til viðskiptamagnsins. Þetta er nú að vísu aðeins heimild, sem samvinnufélög eru sjálfráð um, hvort þau nota eða ekki, og þau nota því aðeins, að þeim þyki þess þörf. Stjórn SÍS stendur að þessu frv., og má ætla, að henni þyki máli skipta, að slík heimild sem þessi sé til. Hinsvegar verður hún því aðeins notuð, að meiri hl. fulltrúa á aðalfundi SÍS verði sammála um það, og meiri hl. fulltrúa á fundum kaupfélaga, að því er snertir framkvæmd heimildarinnar í einstökum kaupfélögum. Það má upplýsa það, að álíka reglur og þetta, að taka megi tillit til þessa hvorstveggja, sem hér er um að ræða. gilda í samvinnufélögum í Danmörku, Svíþjóð og Englandi. Allshn. hefir talið rétt að verða við þessum till. stjórnar SÍS. Þó hefir einn nefndarmaður skrifað undir ná h með fyrirvara, og gerir hann sennilega grein fyrir því, í hverju sá fyrirvari liggur.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Hv. síðasti ræðumaður gat þess, að einn nefndarmaður hefði skrifað undir nál. um þetta mál með fyrirvara. Það er rétt, að ég gerði það. Minn fyrirvari liggur í því, að ég tel, að hér sé nokkuð sterkt að orði kveðið í þeirri breyt., sem þessar tvær gr. frv. fela í sér frá núverandi 1. um samvinnufélög. Þó að hér sé að vísu ætlazt til að um heimild sé að ræða, þá hygg ég þó, að það mætti takmarka þetta að einhverju leyti við eitthvert visst magn viðskiptanna, en eigi ekki eingöngu að setja þetta óskorað undir vald stjórnarfundar SÍS eða stjórnarfundi félagsdeilda. Mér skilst, að þessi breyt., sem í frv. felst, sé eingöngu á þá leið, að fara megi eftir viðskiptaveltu um fulltrúafjölda. Þetta ákvæði hefir ekki verið til í l. um samvinnufélög frá 1921. Og á Alþ. 1937, þegar gerðar voru miklar efnisbreyt. á samvinnul., var alis ekki komið inn á þetta svið. Svo að það virðist sem eitthvert nýtt tilefni hafi gefizt til þess, einmitt nú, ári síðar en þessi breyt. var gerð á l., að fara nú að breyta einhverju í þessu efni. En það hefir alls ekki verið upplýst við umr. um málið, hvert þetta tilefni er. Ég þarf ekki að ræða um 2. brtt., því að hún er aðeins afleiðing af hinni fyrri. Minn fyrirvari er um þessi hvorttveggja atriði, sem eru svo mjög nátengd. Ég hefi enn ekki komið með brtt. um orðalag á þessu frv. og mun, eins og nú standa sakir, greiða atkv. með því, að frv. fari til 3. umr., en láta koma fram brtt. áður en málið fer úr þessari hv. d. Ég tel, að það eigi að fara varlega í það að útiloka að meira eða minna leyti þau félög, sem hafa viðskipti við SÍS, frá því að hafa áhrif á stjórn málefna þess. Því að hugsanlegt er, að það séu til félög, sem hafa kannske upp að 50% viðskipta sinna við SÍS og hafa kannske af réttmætum ástæðum ekki getað komið við að hafa meiri viðskipti við það. Þá tel ég ekki rétt, að slík félög séu útilokuð frá því að eiga fulltrúa á aðalfundi SÍS í réttu hlutfalli við sína félagsmannatölu. Læt ég svo útrætt um þetta og geri ráð fyrir að láta brtt. koma fram við 3. umr. málsins.

*Brynjólfur Bjarnason: Ég kom dálítið inn á þetta mál við 1. umr., og það, sem ég sagði þá, hneig mjög í sömu átt og það, sem hv. minni hl. allshn. hefir nú tekið fram í sinni framsöguræðu. Það var rætt um þetta mál ekki alllítið á aðalfundi Kron, sem haldinn var hér í Reykjavík fyrir viku síðan. Og þar voru allir, að því virtist, á einn máli um það, að það væri nauðsynlegt, frá sjónarmiði þess félags, að fá á þessu frv. nokkra lagfæringu. Eftir að um þetta hafði verið rætt þar allmikið. bæði í nefndinni og á aðalfundinum sjálfum, var samþ. í einu hljóði eftirfarandi till., sem ég ætla að lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta. Hún er svona: „Aðalfundur Kron leggur áherzlu á, að fulltrúaréttindi einstakra félaga í SÍS séu í sem réttustu hlutfalli við tölu félagsmanna, og telur, að breytingartillögur þær við samvinnulögin, sem nú liggja fyrir Alþingi og heimila Sambandinu að miða fulltrúatölu einnig við viðskipti, eftir reglum, sem Sambandið setji sér sjálft, geti falið í sér aukna hættu á því, að hægt sé að takmarka mjög réttindi einstakra félaga. - Hinsvegar vill fundurinn fallast á breytingar í þá átt, að fulltrúaréttindi félaga, sem sýnilega eru til málamynda í Sambandinu, séu takmörkuð, enda eigi þau kost á viðskiptum við Sambandið“. Þetta var samþ. í einu hljóði, þ. e. a. s. með öllum greiddum atkv., nefnilega allra, sem þarna áttu hlut að máli, og það voru fulltrúar a. m. k. allra vinstri flokkanna þriggja, sem þarna tóku til máls og ræddu um þetta. Þetta er þannig algerlega einróma skoðun hjá Kron að óska eftir breyt. á frv. því, sem hniga alveg í sömu átt og þær aths., sem ég gerði við frv. við 1. umr. þess hér í hv. d. þar sem þetta er svo mikið hagsmunamál fyrir kaupfélög í bæjum og mál, sem þau leggja áreiðanlega afskaplega mikið upp úr, og þar sem stærsta kaupfélag í bæ á landinu tekur þessa afstöðu til málsins einróma, þá get ég ekki skilið annað en að reynt verði að ná samkomulagi um þetta mál, sem allir aðiljar megi vel við una. Ég vona og treysti því, að áður en þetta frv. kemur til 3. umr., hafi hv. allshn. gert tilraun til þess að koma sér saman um einhverja þá lausn þessa máls, sem aðiljar geti eftir atvikum unað við. Annars mun ég bera fram við 3. umr brtt. í samræmi við það, sem ég hefi nú sagt. En ég mun verða fús til að taka brtt. aftur, ef einhver viðunandi lausn skyldi fást á málinu í n.



Ég vil þakka hv. n. fyrir afgreiðslu þessa máls. Og ég vænti þess eftir þeim undirtektum. sem málið hefir fengið í n., að það fái að ganga fram. Út af því, sem tveir hv. þm. hafa nú gert hér aths. við þetta mál, þarf ég ekki mikið að segja. Þegar samvinnul. voru sett árið 1921, þá voru þau sett samkvæmt beiðni samvinnumanna í landinn, og Alþ. tók alveg fullt tillit til þess, hvernig samvinnumenn landsins vildu yfir höfuð hafa skipulag samvinnufélaganna hjá sér. Þetta var í raun og veru ákaflega eðlileg afstaða, þar sem Alþ. hafði ekki neina ástæðu til þess að lita á aðra hlið þessa máls heldur en þá, að í þessum samvinnul. væru ekki nein þau ákvæði. sem væru þjóðarheildinni til skaða. Nú kemur fram ósk frá samvinnumönnum í landinn, frá Sambandi ísl. samvinnufélaga, sem fer eiginlega að miklu leyti með umboð samvinnumanna í landinu, um að breyta þannig til, sem ákveðið er í þessu frv. um kosningar á fulltrúum á aðalfundi SÍS, að það sé rýmkað um það ákvæði, sem hefir verið í l. samvinnufélaga og hefir miðazt við, að kosnir væru fulltrúarnir á aðalfundi SÍS eingöngu eftir tölu félagsmanna. Nú er farið fram á að rýmka þannig um þetta ákvæði, að það sé líka leyfilegt að taka tillit til viðskipta eða umsetningar félagsdeildanna, sem eru í SÍS. Nú er ekki hægt að hugsa sér að löggjafarvaldið, þ. e. Alþ., sjái neina ástæðu til þess að vera á móti þessu máli af því, að þetta sé þjóðarheildinni til skaða. Þetta er í raun og veru fyrirkomulagsatriði, sem eingöngu á að heyra og hlýtur að heyra undir samvinnumenn sjálfa, hvernig þeir haga skipulagningu innan sinna eigin félaga. Hv. 3. landsk. var að tala um, að þetta ákvæði, sem í frv. felst, útilokaði félög frá því að senda fulltrúa á aðalfundi SÍS. Þetta er hinn mesti misskilningur. Eins og þetta er framkvæmt í öðrum löndum, þar sem löggjöfin heimilar þetta, sem hér er farið fram á, þá hefir verið tekið tillit til hvorutveggja í þessu sambandi, tölu félagsmanna og líka umsetningar félagsins. Og þetta ákvæði, sem í frv. felst, getur aldrei undir nokkrum kringumstæðum útilokað nokkurt félag frá því að senda fulltrúa á sambandsfund, því að í fyrsta lagi er fyrsti fulltrúinn fyrir hvert félag ákveðinn án tillits til þess, hvort félagið hefir haft litla eða mikla umsetningu, og svo er hægt að haga því eftir því, sem samvinnumenn vilja, sem þar á eftir kemur, hvort um sendingu fleiri fulltrúa á aðalfund sé að ræða frá félögum í ýmsum tilfellum og hvort um það skuli jafnframt tekið tillit til umsetningar félaganna eða ekki. Hv. 1. landsk. var að tala um að ná samkomulagi um þetta mál. Ég vil aðeins benda honum á það, að vettvangurinn til að ná samkomulagi um málið er á fundi SÍS. Þar eru saman komnir fulltrúar frá öðrum samvinnufélögum, og þeirra er náttúrlega að ákveða það með samkomulagi, fyrst og fremst hvort nokkurt tillit skuli taka til umsetningar eða aðeins skuli farið eftir félagsmannatölu um fulltrúatöluna, og ef ákveðið er af þeim, að taka skuli tillit til umsetningar. þá, að hve miklu leyti. Það liggur þess vegna fyrir næsta sambandsþingi, ef frv. þetta verður að 1., að fulltrúar sambandsdeildanna komi sér saman um eða ákveði, hvað skuli gilda í þessu efni. Það er eins og hv. 1. landsk. þm. veit, að kaupfélag þetta hér í Reykjavík hefir kosið sína fulltrúa á sambandsfund. Þar hafa þeir vitanlega sama rétt sem aðrir fundarmenn til að halda fram sínum málstað, ef þeir vilja eitthvað sérstakt í þessu efni. En ég sé sem sagt ekki nokkra minnstu ástæðu til þess fyrir löggjafarvaldið að það fari að hefta frelsi samvinnumanna um það, hvaða fyrirkomulag þeir hafi innbyrðis í sínum félögum, ef það aðeins ekki fer í bága við heill alþjóðar. Og það er vitanlega ómögulegt að halda því fram, að þessi breyt., sem hér er lagt til með þessu frv., að mögulegt sé fyrir sambandsfund að gera, sé þjóðfélaginn skaðsamleg. Ég hygg, að enginn geti haldið því fram. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri og vænti þess, að þetta frv. fái að ganga áfram og ná samþykki Alþ. í þeirri mynd, sem það nú er í.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Aðeins örfá orð út af ræðu hv. flm. frv. Hann vitnar réttilega í það, þegar þessi l. voru sett 1921, að þar hafi óskir samvinnumanna í landinu fengið að ráða miklu um það, hvernig sú löggjöf leit út, sem þá var samþ. hér á Alþ. um samvinnufélög. Ég fylgdist kannske ekki mjög mikið með því, en þó nægilega mikið til þess, að mér var vel kunnugt um það, að þá stóð mjög mikill styr um það hér á Alþ., hvort óskir samvinnumanna ættu að ná fram að ganga.

Ekki um þetta efni

. Nei, ekki um þetta efni, heldur um l. í heild. Alþfl. átti þá einn fulltrúa á Alþ. En sá styr, sem um þetta stóð þá, kom frá þeim mönnum, sem höfðu aðrar skoðanir og aðra stefnu í verzlunarmálum en samvinnumenn, þ. e. a. s. mönnum hinnar svo kölluðu frjálsu verzlunar og frjálsu samkeppni. Þeir menn börðust á móti gildistöku samvinnul. í heild. Ég vil nú ekkert hafa á móti því, að samvinnumenn sjálfir fái að marka sina löggjöf. En hinsvegar er ekkert að undra, þótt eitthvað kunni frá þeim að koma, sem geti orkað tvímælis, hvort eigi að fara í gegnum þingið eins og þeir leggja til að það fari. Ég býst ekki við, að svo mikill reginskoðanamunur sé á milli mín og þeirra, sem að þessu frv. standa, um ákvæði þess eða orðalag, eða milli mín og samvinnumanna yfirleitt um þessi mál, heldur er það, sem ég held fram, að þetta ákvæði geti orkað ágreiningi, hvort það eigi eingöngu að vera á valdi sambandsfundar, hvernig ganga skuli frá samþykktum í þessu efni. Ég lít svo á - má vera. að það sé ekki rétt ályktað hjá mér -, að það sé jafnvel heimilt með ákvæðum 1. og 2. gr. frv. að útiloka félag eða félög frá því að eiga fulltrúa á aðalfundum SÍS, félög sem engin viðskipti hafa við SÍS 

*Erlendur Þorsteinsson: Hv. flm. þessa frv., hv. 2. þm. Eyf., tók það fram áðan, að sambandslögin ættu sjálf að fá að ráða því, hvernig þau skipi sínum málum. Ég er honum sammála um þetta og vil ekki ganga á rétt þeirra í þessu efni. En eftir því, sem fram hefir komið í málinu, er ég ekki alveg viss um það, að álits sambandsfélaganna hafi verið leitað um þetta efni, þó að þetta frv. sé flutt að tilhlutun SÍS. T. d. hefir það upplýstst við þessa umr., að stærsta samvinnufélag á landinn hafi óskað þess, að frv. þetta yrði ekki látið ganga fram eins og það nú liggur fyrir. Það gæti líka kannske farið svo, að svipaðar samþykktir kæmu frá fleiri samvinnufélögum, ef þau gerðu samþykktir um frv. Ég er formaður Kaupfélags Siglfirðinga, sem hefir eflzt mjög mikið nú síðustu árin. Í fyrra t. d. bættust við í það um 700 meðlimir, er annað félag var tekið inn í það. Ég geri nú ráð fyrir, að meiri hl. félagsmanna í því kaupfélagi væri á móti því að samþ. frv. þetta, því að það gæti haft þau áhrif, að t. d. það félag og neytendafélög í bæjum yfirleitt gætu misst eitthvað af þeim rétti, sem þau hafa til þess að geta haft áhrif á málefni SÍS. Það getur verið, að það sé rétt, að þau félög, sem mikil viðskipti hafa við SÍS, fái rétt til þess að ráða meiru um málefni SÍS. Og þess ber að gæta, að neytendafélög, sem hafa verzlanir í kaupstöðum, hafa ekki aðstöðu til þess að selja framleiðsluvörur eins og t. d. sveitakaupfélög landbúnaðarafurðir. Eitt félag getur því haft meiri viðskipti, þó að það hafi færri meðlimi en annað samvinnufélag í kaupstað, sem samanstendur nær eingöngu af verkamönnum. sem enga framleiðslu hafa. Ég mun greiða atkv. með þessu frv. til 3. umr. En ég geri ráð fyrir, að ég muni annaðhvort fylgja brtt., sem fram verður komin, eða flytja brtt. við frv. við 3. umr. Ég vildi gjarnan komast að samkomulagi við hv. flm. frv. um brtt., sem við Alþfl.-menn höfum í huga að flytja. Ég vil benda á, að ég tel, að ekki hafi verið leitað álits samvinnufélaga úti um land, áður en frv. þetta var borið fram. Ég tel þess vegna ekki alveg vist, að hér sé um að ræða breyt. á samvinnul., sem samvinnufélög í landinu óski eindregið eftir.



Herra forseti! Mér skilst, að sú breyt., sem hér er farið fram á, sem sé sú, að réttinn til að senda fulltrúa bæði á aðalfund samvinnufélaga heima fyrir, og eins rétt einstakra samvinnufélaga til að senda fulltrúa á aðalfund SÍS, megi hér eftir eitthvað láta takmarkast við umsetningu félaganna - mér skilst, að þessi till. til breyt. geti verið sprottin af tveim gerólíkum rótum. Mér hefir ekki orðið ljóst undir umræðunum, af hvaða rót hún er runnin, en það er aðalatriðið fyrir mér. Ef hún er runnin af þeirri rót, að á bak við liggi sú hugsun, að þau félög, sem hafa mest viðskipti, fái meiri rétt heldur en hin, sem minni hafa við SÍS, þá er ég algerlega á móti breyt., því að ég vil ekki með nokkru móti stuðla að því, að samvinnufélögin í landinu færist meir yfir í snið hlutafélaga og láti krónurnar ráða, en ekki mannvit og mannréttindi. En ef þessi breyt. er aftur á móti sprottin af því, að á bak við hana felist sú hugsun, að útiloka það, að menn geti talið sig í einhverju félagi, þó að þeir skipti ekkert við það, til þess að koma fulltrúum inn á sambandsþing og reyna að hafa áhrif á gang mála þar, og ef til vill með því spillt fyrir þeirri heild, sem fyrir félaginu stendur, þá er ég henni sammála. Ef setja á ákveðið lágmark, þannig að þeir, sem minnst skipta við félögin, fái ekki leyfi til að senda nema takmarkaða tölu fulltrúa á aðalfundi SÍS, þá er ég með breyt. Ég vil ekki styðja að því, að á fundum samvinnufélaganna sé það krónutalan, sem ráði, en ekki mannvitið. Ég mun ekki styðja að því, og þess vegna samþ. ég ekki breyt., eins og hún liggur fyrir, en ef styðja á að því, að útiloka málamyndarfélög og félaga frá því að senda fulltrúa á fundina, þá er ég fullkomlega samþykkur því, og verði frv. komið í það horf, að greinilegt sé, að það sé meiningin með því, þá er ég frv. fylgjandi.

Einar Árnason Hv. 3. landsk. sagði, að það hefði staðið mikill styr um samvinnulöggjöfina 1921. Það. sem menn greindi þá um, var aðeins það atriði. sem gripur í raun og veru inn í þjóðarheildina um skattgreiðslu samvinnufélaganna og það var eðlilegt, en um annað innra fyrirkomulag í samvinnufélögunum var enginn ágreiningur. Mér finnst gæta dálítils misskilnings, þegar verið er að tala um takmörkun á tölu fulltrúanna. Menn mega ekki gleyma því, að eftir samvinnul., eins og þau eru, og er þar miðað eingöngu við tölu félagsmanna. er hægt að takmarka tölu fulltrúanna. L. banna það ekki. Undir eins þegar búið er að ákveða, að einn maður skuli mæta frá hverju félagi, þá má ákveða, að svo og svo margir menn standi bak við næsta fulltrúa, og enn fleiri bak við þriðja fulltrúann. Það er t. d. hægt að takmarka eins og verkast vill fulltrúatölu kaupfélagsins Kron hér í Reykjavík. Ef Kron gengur inn í sambandið nú, þá verður fulltrúatalan vitanlega takmörkuð, eins og Kaupfélag Eyfirðinga, sem fram að þessu hefir verið fjölmennasta kaupfélag í sambandinn, hefir nú takmarkaða fulltrúatölu, þannig að það er ekki einu sinni hægt að fullnægja því, sem hv. 1. þm. N.-M. heldur fram um, að mannvitið eigi að ráða, ef hann telur, að mannvitið sé þess meira, því fleiri sem mennirnir eru. Ég ætla ekki að deila við hv. 1. þm. N.-M. um mannvit og krónutal. Ég geri ráð fyrir, að það fari stundum saman og stundum ekki. Ég held, að það sé alls ekki neinn öruggur mælikvarði á mannvit, hvort bak við það standa fleiri eða færri krónur, og það er ekki hægt að slá neinn föstu um það, að sá, sem enga krónu á, hafi mest mannvit, og heldur ekki hinu, að sá sem á margar, hafi minnst af því. Ég vil benda á það, sem mér finnst sumir hv. þdm. ekki hafa gert sér ljóst, að eins og löggjöfinni er nú fyrir komið, er hægt að takmarka tölu fulltrúanna, en það er ekki takmarkað við krónutöluna sérstaklega. Hv. 11. landsk. sagði það réttilega, að ekki hafi verið leitað álits félaga, sem eru í SÍS, um þetta frv., heldur er það stjórn SÍS, sem stendur ein á bak við frv. Ef það skyldi koma í ljós á næsta sambandsþingi, að fulltrúar deildanna ekki kærðu sig um þetta, þó að þetta frv. yrði að l., þá nota þeir ekki þessa heimild, sem í frumvarpinu felst. Þess vegna er engin hætta á ferðum, þó að rýmkað sé svo um í þessu efni, eins og gert er ráð fyrir í frv., og það er alls ekki séð, að sambandsfundur kæri sig um að beita þessari heimild, sem hér er farið fram á. Það er verið að tala um brtt. við þetta frv. Ég sé satt að segja ekki, hvernig á að gera brtt. við það, nema með því móti að fara að taka fram nákvæmlega, hvað miklir peningar eða viðskipti eigi að standa bak við í hvert einasta skipti og undir hvaða kringumstæðum sem er, en ég held, að það væri mjög óheppilegt, ef löggjafinn færi að fara inn á slíka smámuni, og vitanlega er það ekkert annað en að vinna á móti því, að samvinnufélögin hafi það frelsi í sínum eigin málum, sem þau eiga að hafa að minn áliti, því að það, að vera á móti frv., er ekkert annað en að vera á móti því, að félögin fái að haga þessu eins og þeim þykir bezt henta. Að tala um, að með þessu frv. sé verið að gera einhverjar mjög varhuga verðar takmarkanir á fulltrúatölu og fulltrúavali félaganna, er hreinasti misskilningur, vegna þess, eins og ég er búinn að segja, að það er hægt að takmarka fulltrúatöluna eins og samvinnul. eru nú. Sambandsfundur getur þannig ákveðið, að fulltrúatalan frá Kron sé t. d. 2 eða 3 menn. Ef þessir menn vilja koma í veg fyrir að slíkt geti átt sér stað, þá verða þeir að breyta samvinnulögnnum auðvitað í allt aðra átt en hér er farið fram á. Mér virðist, að ýmsa þá menn, sem hafa rætt um þetta mál, skorti töluvert mikinn kunnugleika á þessu máli yfir höfuð, og finnst mér það ekki undarlegt, því að ég hygg, að þeir hafi ekki starfað verulega mikið í þessum málum fyrr en rétt upp á síðkastið. Það getur vel verið, og ég efast ekki um, að þessir menn geti komið með margar nýjar, góðar hugmyndir í samvinnumálum, en það hefir ekki enn komið hér fram í þessum umræðum neitt það, sem ég get fallizt á, að sé til bóta, frá því sem er. Hv. 3. landsk. taldi það vafasamt, að löggjafarvaldið ætti yfir höfuð að ganga þannig frá löggjöf um þessi mál, að hlutaðeigandi fundir félaga gætu fengið að ráða þessu. Þarna skilur okkur mjög mikið á. Mér virðist, að hv. 3. landsk. og hv. 1. landsk. vilji með löggjöf þrengja sem mest að athafnafrelsi samvinnufélaganna með því að vera á móti þessu frv., en ég verð að segja, að ég hefi litið svo á, að þeir sjálfir telji, að þeir væru fylgjandi heldur frjálslyndri pólitík.

*Brynjólfur Bjarnason: Herra forseti! Ég get upplýst hv. 2. þm. Eyf. um það, að ég get ekki fallizt á þetta frv. hans eins og það er, einmitt vegna þess, að ég er heldur fylgjandi frjálslyndri pólitík, eins og hann orðaði það sjálfur. Hv. þm. segir, eins og rétt er, að það hafi komið ósk frá stjórn SÍS um það, að l. yrði breytt í þessa átt, og hann litur svo á, að úr því að sú ósk hefir komið fram frá samvinnumönnum í landinu, þá beri Alþ. líka að verða við þessari ósk. Ég er hv. þm. sammála um það, að Alþ. beri að láta samvinnufélagsskapinn í landinu hafa yfirleitt sem frjálsastar hendur og gera sér far um að verða við slíkum óskum, svo framarlega sem þær eru heilbrigðar og geta ekki orðið þjóðarheildinni til skaða. En hvað er hér um að ræða? Þessi ósk hefir komið frá SÍS, en aftur á móti er fullvíst, að samvinnuhreyfingin í bænum er andvíg þessu og óskar ekki, að Alþ. geri þetta að 1. Er nú ekki, þegar á þetta er litið, dálítið varhugavert að samþ. l., sem vitað er, að mikill hluti samvinnuhreyfingarinnar í landinu er á móti? Ég get upplýst hv. þm. um það, að á aðalfundi stærsta kaupfélagsins hér í Reykjavík, Kron, sem að vísu er ungt og hv. þm. ber ekki eins mikla virðingu fyrir og öðrum samvinnufélögum, eftir því sem mér virtist orð hans falla, var algerð eining um þetta mál; sumir vildu að vísu fara lengra en gert var, en það var samkomulag um málið, og það líka hjá þeim framsóknarmönnum, sem þar voru, og það var engum andmælum hreyft gegn þessu hjá þm. Framsfl., sem þarna voru, enda kom fram hjá einum framsóknarmanni, sem talað hefir hér, hv. 1. þm. N.-M., nákvæmlega sama skoðun á þessu máli eins og á þessum fundi og ég hefi á málinu. Hitt er augljóst mál, að samkvæmt þessu frv. er hægt að takmarka rétt félaganna nærri ótakmarkað. Það er hægt að takmarka hann svo, að félag eins og Kron hafi t. d. aðeins 3 fulltrúa, en önnur félög, sem eru miklu minni, hafi miklu fleiri fulltrúa. Um þetta eru gefnar frjálsar hendur í þessu frv. Nú kemur hv. þm. með þau rök á móti þessu, að eins og l. eru nú, geti aðalfundur stórlega takmarkað fulltrúarétt félaga eins og Kron, og það er alveg rétt. Aðalfundur getur t.d. takmarkað fulltrúarétt Kron, eins og hann sagði sjálfur, niður í 3 fulltrúa, en með þessu frv., ef að l. verður, eru sambandsfundum gefnar enn frjálsari hendur, vegna þess að það er ekki nóg með það, að þeir geti takmarkað fulltrúatölu félags eins og Kron niður í t. d. 3, heldur geta þeir gefið öllum félögum, sem eru miklu minni, fleiri fulltrúa, svo framarlega sem félagið hefir sama sem engin viðskipti við SÍS, en annað félag, sem er mikið minna, hefði mikil viðskipti við það, í krafti þess, að SÍS geti takmarkað viðskiptin, eins og því sjálfu sýnist. Það má segja sem svo, að það sé undir aðalfundi SÍS komið, hvernig þetta verður framkvæmt, eins og hv. þm. hefir margsinnis verið að taka fram. En ég þykist vita, og þarf ekki að fara í grafgötur með það, að þetta frv. er borið fram af stjórn SÍS í alveg ákveðnum tilgangi, og það er tilgangurinn að framfylgja þessu á sama hátt og SÍS hefir hugsað sér, og það mjög án tillits til þess, hverju önnur félög óska eftir í þessu efni. Það er ekki á valdi þessara félaga að hafa áhrif á þetta, vegna þess að þau eru í miklum minni hluta í SÍS, og það eru mjög miklar líkur til þess, eins og högum er nú háttað í SÍS, að stjórn þess geti mjög svo ráðið því, hvernig l. verða framkvæmd. Afstaða mín til þessa frv. fer, alveg eins og ég tók fram við l. umr. málsins, eftir því, af hvaða rótum þetta frv-. er sprottið, eins og hv. 1. þm. N.-M. tók fram. Þar er ég honum alveg sammála.

Af hvaða rót er þetta sprottið í Englandi, Noregi og Svíþjóð?

. Það fer eftir framkvæmdinni. Í Svíþjóð t. d. virðist þetta sprottið af þeirri rót, sem ég og hv. 1. þm. N.-M. getum fellt okkur við.

Þetta er alstaðar sprottið af sömu rótinni

. Ef meiningin er sú, að takmarka fullrúatöluna við viðskiptin, þannig að það verði ekki meðlimirnir og fjöldi þeirra í sambandsfélögunum, sem eiga að ráða og kjósa fulltrúa, heldur fjármagnið, þá er ég andvigur frv. Og af hverju? Vegna þess að það brýtur í bága við allt lýðræði, og eins og hv. 1. þm. N: M. tók það fram, stefnir það í þá átt að gera samvinnuhreyfinguna skylda hlutafélögunum, og vegna þess að það er vel hugsanlegur möguleiki, að í þessu frv. felist einmitt sá tilgangur, og ég hefi meira að segja talsverða ástæðu til að ætla, að það sé tilgangurinn með frv., af því að sá möguleiki felst í því, álit ég, að Alþ. eigi ekki að samþ. svona frv., einmitt vegna þess að það er á móti þjóðarheildinni. Það tel ég tvímælalaust á móti þjóðarheildinni, að SÍS sé heimilað að set ja þær reglur um fulltrúavalið innan sinna vébanda, sem gersamlega eru á móti lýðræðinu, og stefnir frá grundvallarreglum samvinnuhreyfingarinnar. Sé þetta frv. hinsvegar sprottið af þeirri rót, að sambandsstjórn óski eftir heimild til þess að takmarka rétt félaga, sem eru meðlimir aðeins að nafninu til, þá er ég samþykkur frv., en þá þarf að koma fram brtt., sem tryggir þetta, en útilokar jafnframt, að hægt sé að framkvæma þetta á hinn veginn. Afstaðan til þessarar brtt., sem ég og fleiri munu bera fram við 3. umr., sannprófar, hver meiningin er hjá stjórn SÍS í þessu máli. Það kemur ekki fram í þessu frv., en þegar brtt. kemur fram, vænti ég þess, að málið upplýsist betur.