Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EmJ): Þessum útvarpsumræðum verður þannig hagað, að það verða tvær umferðir hafðar, sú fyrri, þar sem ræðumenn hafa 30 mínútur hver, og hin síðari, þar sem verða 15 mínútur handa hverjum ræðumanni. Röð flokkanna er þessi, að fyrst talar Sjálfstfl., síðan Sósfl., þá Framsfl. og loks Alþfl. Fyrstur tekur til máls hv. þm. G-K., Ólafur Thors, og talar af hálfu Sjálfstfl. og hefur 30 mínútur til umráða.

Flm., (Ólafur Thors): Herra forseti. Hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, og ég höfum borið fram í Sþ. svo hljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að skora á forsrh. að leggja til við forseta Íslands, að Alþingi verði rofið og efnt til nýrra, almennra þingkosninga svo fljótt sem við verður komið og eigi síðar en í júnímánuði næstkomandi“. Í stuttri grg., sem till. fylgir, segir, að stjórnin hafi vanefnt flest kosningaloforð sín, henni beri því að leggja gerðir sínar undir kjósendur, svo að úr því fáist skorið, hvort þeir vilji enn fela slíkum mönnum að fara með umboð sitt á Alþingi. Í grg. felst ekki dómur um það, hvort snarsnúningur ríkisstj. í þar greindum málum sé til góðs eða ills. Það er mál út af fyrir sig. En krafan um þingrof og nýjar kosningar byggist á þeirri skoðun okkar sjálfstæðismanna, að það séu hyrningarsteinar lýðræðis og þingræðis, að sérhverri ríkisstj., sem þverbrýtur í höfuðefnum öll þau fyrirheit, sem hún gaf kjósendum landsins fyrir kosningar, beri að leita álits kjósenda að nýju og spyrja þá, hvort þeir enn vilji fela þeim mönnum umboð sitt á Alþ., sem í öllu, sem mestu máli skiptir, hafa framkvæmt alveg þveröfugt við það, sem þeir lofuðu og voru kosnir upp á. Ég ætla, þar til annað reynist, að treysta því, að enginn dirfist að mótmæla réttmæti þessarar kenningar. Eftir er þá aðeins að sannprófa, hvort staðhæfingarnar um vanefndir stjórnarinnar eru réttar eða rangar, hvort réttmætt sé, að nú eftir hálfs árs völd skuli ekki lengur um það spurt, hvað stjórnin eigi eftir að efna, heldur spyrji menn, hvað hún eigi eftir að svíkja af fyrirheitum sínum. Áður en ég vík að þeim tveim stórmálum, sem um er rætt í grg., varnarmálunum og efnahagsmálunum, þykir mér rétt að minna á, að fyrir kosningarnar gáfu leiðtogar Hræðslubandalagsins á flestum kosningafundum skýr og ótvíræð fyrirheit um, að þeir mundu aldrei vinna með kommúnistum. Rak formaður Alþfl. lestina, þegar hann síðastur ræðumanna við útvarpsumræðurnar rétt fyrir kosningar áréttaði öll þessi fyrirheit í umboði Hræðslubandalagsins. Lokaorðið hafði þó höfuðmálgagn Framsfl., Tíminn, er hann á sjálfan kjördaginn birti svo hljóðandi yfirlýsingu varðandi Alþb.: „Ekkert samstarf verður haft við þetta bandalag kommúnistanna um stjórn, af því að þeir eru ekki hóti samstarfshæfari en áður, þótt þeir hafi skipt um nafn.“ Engum vafa er undirorpið, að margir hatrammir andstæðingar kommúnista festu trúnað á þessa margendurteknu svardaga og létu því til leiðast að kjósa Hræðslubandalagið, enda þótt þeir væru lengi í vafa, vegna þess að þeir höfðu Hermann Jónasson forsrh. og raunar fleiri grunaða um græsku í þessum efnum. Sjón er sögu ríkari. Þeir, sem þessum eiðum treystu, urðu reynslunni ríkari, þegar kommúnistar tóku sér bólfestu í híbýlum ríkisstjórnar Íslands. En gjöf skal gjaldast, ef vinátta á að haldast. Hér skal ekki að þessu sinni deilt á Hræðslubandalagið vegna kosningaklækjanna. Þjóðin vissi um þá fyrir kosningar og getur þess vegna ekki stefnt kröfunni um nýjar kosningar vegna þess athæfis að Hræðslubandalaginu. Hér er nýr sökudólgur kominn fram á sjónarsviðið, hið svonefnda Alþb. - kommúnistarnir. Enn er í fersku minni fordæming og fúkyrði kommúnistanna fyrir og eftir kosningar vegna atferlis Hræðslubandalagsins og svardagarnir um, að aldrei skyldi það þolað, að Hræðslubandalagið fengi uppbótarþingmenn nema sem einn flokkur. Það ætti að vera óþarft að eyða tíma í að rifja upp þau ummæli, brigzlyrði kommúnistanna um „svik“, „pretti“, „þingmannarán“ o.s.frv., þau skipta hundruðum. Aðeins sem smásýnishorn nefni ég þetta úr Þjóðviljanum 29. maí s.l.: „Það tiltæki Hræðslubandalagsins að skila tveimur landslistum, enda þótt um sé að ræða sameiginlegt framboð í öllum kjördæmum landsins, hafði þann eina tilgang að ræna miklu fleiri þm. en atkvæði heimila. Það tiltæki er í eðli sínu ekkert annað en kosningasvik og er í fyllstu andstöðu við ákvæði stjórnarskrár og kosningalaga.“ Hér er skýrt að kveðið. En það er meira blóð í kúnni. Alþb. fór að gera því skóna, að við sjálfstæðismenn ætluðum að svíkja loforð okkar og mundum taka gild kjörbréf, sem uppbótarþingmenn Hræðslubandalagsins kynnu að fá, ef Hræðslubandalagið vildi tryggja okkur sæti í ríkisstj. Um svo hræðilegan glæp segir Þjóðviljinn þennan sama dag: „Menn eru ýmsu vanir af leiðtogum Sjálfstfl., en þó verður vart öllu lengra komizt í tvöfeldni og óheiðarleika, í fullkomnu skeytingarleysi um réttan málstað. Hvað segir fólkið, sem kosið hefur Sjálfstfl. í góðri trú, um jafnbotnlaus óheilindi?“ En nú komu meinleg örlög til sögunnar og léku kommúnistana grátt. Þeim buðust nefnilega sætin, sem þeir óttuðust að við mundum þiggja. Þau voru dálítið dýr. Þeir þurftu að taka gild öll kjörbréf uppbótarmanna Hræðslubandalagsins. Þeir þurftu að færa stimpil „óheiðarleika, ráns og refja“ - svo að ég noti þeirra orð - af okkur og yfir á sig. Það gekk eins og skot. Fjórum ræningjum, sem kommúnistar höfðu dæmt til dauða, gáfu þeir nú líf. Einn eða tveir settust í ráðherrastólana við hliðina á lífgjöfunum, kommúnistunum. Hinir urðu að láta sér nægja þingmannabekkinn og formennsku í nefndum og ráðum, og nú taka allir sæmilegir menn undir með kommúnistum og spyrja: „Hvað segir fólkið, sem kosið hefur slíka menn, um jafnbotnlaus óheilindi?“ Því fæst svarað, ef stjórnarliðar þora að ganga fyrir dómara sinn, kjósendur landsins. Við komum þá að varnarmálunum. Þau hafa verið svo nýlega og ýtarlega rædd, að óhætt er að fara fljótt yfir sögu. Í þáltill. þeirri, sem Alþ. samþ. 28. marz s.l., er kjarninn sá, að varnarsamningnum verði tafarlaust sagt upp og varnarliðið sent úr landi svo fljótt sem ákvæði samningsins leyfðu, „því að betra væri að vanta brauð en þola erlenda hersetu á friðartímum“, eins og Hermann Jónasson forsrh. svo fagurlega mælti. Það þótti réttast, að þingið ákvæði fyrst, að varnarliðið færi úr landi, en spyrði svo á eftir um álit utanrrh. bandamannaríkjanna. Þótti sumum það viðlíka vinnubrögð eins og ef dómari dæmdi mann til dauða og léti hengja hann, en ákvæði jafnframt að láta síðar rannsaka, hvort hann hefði verið sekur. Þessar sögulegu staðreyndir skulu ekki raktar hér frekar. En ég get þess aðeins, að mér dettur ekki í hug að brigzla núverandi valdhöfum um, að þeir hafi nokkru sinni gengið þess duldir, að ófriðareldurinn logaði alls staðar undir og hafði raunar víða gosið upp. Spurningin var aðeins, hvenær og hvar bálið brytist út og hvort úr yrði alheimsbruni. Ég ætla ekki í dag að rökstyðja dóminn yfir þeim mönnum, sem ákváðu að skipta á öryggi landsins og ráðherrastólunum. Það bíður síns tíma. Það má líka segja, að það skipti ekki höfuðmáli í þessu sambandi, hvaða hvatir réðu gerðum þeirra, heldur hitt, að það voru ekki aðeins kommúnistar, heldur líka Hræðslubandalagið, sem fyrir kosningar lofaði að reka varnarliðið tafarlaust úr landi. Og þó að fullvíst sé, að margir kusu Hræðslubandalagið, ekki vegna, heldur þrátt fyrir óskynsamlega og óábyrga ákvörðun í varnarmálunum, þá var sú ákvörðun samt sem áður einmitt tekin til þess að tryggja því atkvæði margra einfaldra sakleysingja, sem heldur vildu steypa yfir þjóðina ógnþrunginni áhættu varnarleysis en að þola fámennt varnarlið í landinu, - manna, sem trúðu orðum forsrh., að „betra væri að vanta brauð en þola varnarlið í landinu“. Eru þá ótaldir hinir trúu þjónar ofbeldisaflanna, sem nú töldu sig sjá hilla undir óskastundina, þegar Ísland yrði óvarið, svo að hægara væri að ryðja trú þeirra braut með vopnavaldi. Þessir menn, allir þessir menn, og þeir eru nokkuð margir, telja sig nú svikna og eru það. Þessum svikum lýsir höfuðblað stærsta stjórnarflokksins hinn 11. des. s.l. þannig: „Það stoðar lítið að semja fagrar stefnuyfirlýsingar og birta loforðaskrá, ef allt annað birtist þjóðinni í verki, þegar á reynir. Það er góð regla að láta verkin tala, og framburður þeirra hefur ekki verið ánægjulegur síðustu vikurnar. Þetta er dagvaxandi áhyggjuefni vinstri manna um land allt, en þeir gera sér þá jafnframt vonir um, að öðruvísi verði tekið til hendi á næstunni, þegar úrræðin í efnahagsmálunum verða birt. Alþfl. og Framsókn halda væntanlega betur tryggð við loforð sín í innanlandsmálum heldur en fyrirheit sín um brottför hersins. Að öðrum kosti er ljóst, að forustumenn þessara flokka hafa einvörðungu litið á vinstri stjórn sem vörumerki til að fela hægri stefnu“. Þetta eru orð Þjóðviljans. Þetta er skýrt að kveðið. En það er mikill misskilningur, ef kommúnistar telja sig geta þvegið hendur sínar af svikunum með látalátum eins og þeim að láta einstök verkalýðsfélög krefjast þess harðlega, að varnarliðið fari. Þeir sitja áfram í stjórninni, sem svikin framdi. Og þeir virtust ekkert óróast, þótt utanrrh. segði þeim, að dvöl varnarliðsins gæti orðið nokkuð löng og hann hefði þess vegna samið um skipan fastrar sex manna nefndar Íslendinga og Bandaríkjamanna til að jafna misklíðarefnin, sem í framtíðinni kynnu að rísa milli varnarliðsins og Íslendinga. Það er svo kapítuli fyrir sig, sem hér skal ekki rakinn, að stjórnin varð margsaga í málinu. Allir neituðu ráðh. þó því, að farið væri að selja réttinn til að verja landið, því að það væru alger ósannindi, að minnzt hefði verið á lán við Bandaríkin í sambandi við framlengingu varnarsamningsins. Þess er svo getið hér til fróðleiks, að nýverið fékk stjórnin lán í Bandaríkjunum til ýmissa framkvæmda, sem fyrrv. stjórn gat ekki fengið hjá Alþjóðabankanum, og nú eru þessi lán veitt úr sjóði, sem „forseti Bandaríkjanna ræður yfir og aðeins má nota til ráðstafana, sem forsetinn telur mikilvægar fyrir öryggi Bandaríkjanna“, svo sem segir orðrétt í opinberri tilkynningu Bandaríkjastjórnar um lánveitingu þessa. Um þetta sagði Þjóðviljinn, að hér væri um undarlega tilviljun að ræða, en að oft væru líka „tilviljanirnar bezt undirbúnar“ - og það er rétt. Er nú verið að semja um fleiri og stærri lán í Bandaríkjunum. Er þá svo komið, að við fáum herinn og brauðið í kaupbæti, þótt hinn hugumstóri og stolti forsrh. vor ynni hjörtu þegna sinna með kjörorðinu: „Betra er að vanta brauð en þola varnarlið í landinu“. Þeir, sem vildu óvarið land, munu telja sig svikna. Það er von. En hefur þá stjórnin kannske bætt málstað sinn með því að bera fram til sigurs varanleg úrræði í efnahagsmálunum, sem hún gaf ótvíræðust fyrirheitin um? Eða hefur hún e.t.v. svikið það líka? Til glöggvunar skal ég minna á örfá ummæli stjórnarliða fyrir kosningar, svo að hægara sé að átta sig á, hvað það var, sem núverandi stjórnarflokkar fordæmdu og lofuðu að láta sig aldrei henda. Ég gef Framsfl. orðið. Tíminn sagði 8. júní þetta: „Niðurgreiðsluleiðin er engin framtíðarlausn, heldur hættuleg svikaleið, sem brátt hefnir sín“. Og daginn fyrir kosningar voru orð Framsfl. þessi: „Þess vegna er hugmynd sjálfstæðisforingjanna að halda áfram sem fyrr eftir kosningar. Þá verður haldið áfram með bráðabirgðaúrræði eins og síldaruppbæturnar síðustu, aukna skattheimtu af almenningi í einni eða annarri mynd, meðan sárustu kvalirnar minnka með gróða af hernaðarframkvæmdum og hernum“. Og enn fremur segir Tíminn: „Gegn þessum voða þarf þjóðin að rísa, áður en það er of seint“. Hér er í stuttu máli sýndur kjarninn úr loforðum Framsfl. og Alþfl. fyrir kosningarnar. Ekki spöruðu kommúnistar heldur stóryrðin, þegar fyrrv. ríkisstj. var tilneydd að leggja 150 millj. kr. nýja skatta á þjóðina, útveginum og ríkissjóði til bjargar, né fyrirheitin um ný og betri úrræði, ef þeir fengju að ráða. Töldu kommúnistar þá útveginum mikla ofrausn sýnda, þótt þeir nú segi sig hafa gert hlut útgerðarmanna miklu betri en nokkur fyrrverandi ríkisstj., a.m.k. þegar þeir tala við útgerðarmennina sjálfa, og þá þóttust kommúnistar líka kunna nóg ráð til að afla fjár, án þess að farið væri í buddu almennings. Um þetta sagði Þjóðviljinn 31. jan. 1956, þegar verið var að ræða um úrræði fyrrv. stjórnar: „Ræddi Lúðvík Jósefsson sérstaklega um hinar nýju og óhemjulegu álögur ríkisstj. Sýndi hann fram á, að hér væri ekki aðeins um að ræða einhverja stórfelldustu árás, sem gerð hefur verið á lífskjör vinnandi fólks á Íslandi, heldur efnahagslegt glapræði, sem draga mundi enn meiri ófögnuð á eftir sér“. Og ekki höfðu kommúnistar linnt á sprettinum við kosningarnar í júní s.l. Þá sagði Lúðvík Jósefsson í útvarpsræðu: „Embættismannaklíka Alþfl. gekk þannig til liðs við tollaflokkinn, skattaflokkinn, gengislækkunarflokkinn, kaupbindingarflokkinn“, þetta er Framsfl., sem hann er að tala um, flokkurinn, sem hann sjálfur er í samstarfi við, - „en hún sveik verkalýðshreyfinguna“. Þetta eru orð Lúðvíks Jósefssonar þá. Hinn ráðh. kommúnista, Hannibal Valdimarsson, hafði líka skoðun. Hún var þessi orðrétt: „Það er bjargföst skoðun núverandi stjórnar Alþýðusambands Íslands, að nú ríði verkalýðshreyfingunni lífið á að eignast svo sterkan þingflokk á Alþingi, skuldbundinn af stefnuskrá Alþýðusambandsins, að gengislækkun, lögbindingu kaups, vísitöluskerðingu eða nýju skattaflóði verði ekki með neinu móti fram komið á Alþingi“. Ég skýt því hér inn í, að þessar heitu óskir alþýðuvinanna rættust. Alþb. fékk 8 þm. kjörna og þar með neitunarvald um skatta og allt annað innan ríkisstj. Þetta bið ég menn að hafa hugfast, þegar dómur er felldur um „jólagjöfina“ svonefndu, þær drápsklyfjar nýrra skatta, sem stjórnarliðið - jafnt Alþýðubandalagsmenn sem aðrir - lagði á allan almenning núna fyrir jólin. Ég hef nú látið hljóma eina og eina rödd úr samstilltum fordæmingarkór núverandi stjórnarflokka yfir gerðum fyrrv. stjórnar. Mun margur hafa metið það við Framsfl. að ganga svona hispurslaust til skrifta í alþjóðaráheyrn, játa syndir sínar jafnafdráttarlaust, og að fremur fyrir það, að hann átti sannarlega sinn helming af ábyrgðinni fyrir gengisfallið og bátagjaldeyrinn, að ekki séu nefndir blessaðir skattarnir. Framsóknarmenn létu sér skiljast, að svo bersyndugir menn fengju ekki fyrirgefningu nema að lofa bót og betrun. Flokkurinn lét þá heldur ekki á því standa. Í sjálfri kosningastefnuskrá Hræðslubandalagsins segir um þetta orðrétt: „Nú verður að brjóta í blað í íslenzkum stjórnmálum. Ef ekki verður gripið fast í taumana, skapast algert öngþveiti í efnahags- og fjármálalífi þjóðarinnar. Þess vegna ber nú brýna nauðsyn til þess, að tekin sé upp ný stefna í efnahagsmálum þjóðarinnar“. Hér liggur allt ljóst fyrir. Því er heitið, að tekin skuli upp ný stefna í efnahagsmálunum, svo skelegg, að brotið skuli blað í íslenzkum stjórnmálum, og nýja stefnan átti að tryggja, að svikaleið niðurgreiðslnanna skyldi nú lokað. „Deyfilyf íhaldsins“, þ.e.a.s. þau úrræði, sem Framsfl. og Sjálfstfl. höfðu beitt, skyldu dauðadæmd. Engar „síldaruppbætur“, engin „skattheimta af almenningi í einni eða annarri mynd“, því að verkalýðnum „ríður lífið á, að gengislækkun, lögbindingu kaups, vísitöluskerðingu eða nýju skattaflóði verði ekki með neinu móti fram komið á Alþ“, eins og segir orðrétt í kosningaloforðum stjórnarflokkanna. Ekki er að furða, þótt kjósendur sæju framtíðina í hillingum. Í júlílok var mynduð ný stjórn. Nú skyldu vinstri úrræðin reynd. Varanleg lausn efnahagsmálanna eftir nýjum leiðum beið á tröppunum. „Úttekt þjóðarbúsins“ hófst, erlendir sérfræðingar voru sóttir til aðstoðar, hendur stóðu fram úr ermum. Eftir 21/2 mánuð komu fyrstu stóru fréttirnar frá vígvöllunum, þar sem stjórnarliðið var að murka lífið úr verðbólgunni eftir nýju leiðunum. Yfirhershöfðinginn, forsrh., flutti liði sínu gleðiboðskapinn á fundi 7. október. Hann skýrði frá því, að efnahagslífið væri að vísu „helsjúkt“ eftir nær 10 ára stjórnarsetu Framsfl„ en þó væri leikur einn að ráða fram úr vandanum. „Ef rétt er á haldið“, sagði forsrh., „þarf hér ekki að vera um að ræða neina kjaraskerðingu“. Menn yrðu aðeins að leggja inn á nýjar leiðir, það yrði gert, sagði forsrh., og svo bætti hann við, að „enda hefði stjórnin verið stofnuð til samstarfsins á grundvelli nýrrar stefnu“. Og loks sagði Hermann Jónasson: „Það er prófsteinn stjórnarinnar, hversu tekst að leiða þjóðina út úr þeim ógöngum, sem alröng og tækifærissinnuð stjórnarstefna liðinna ára hefur leitt út á“. Þetta er skýrt. Engin kjaraskerðing. Engir skattar. Prófsteinn á stjórnina. Og nú beið þjóðin varanlegu úrræðanna í ofvæni. Enn liðu 10 vikur, þá kom næsta fréttin frá vígstöðvunum: Engar nýjar leiðir. Engin varanleg úrræði. Prófsteinninn var orðinn legsteinn allra loforða og raunar líka stjórnarinnar sjálfrar, ef hún þekkti nokkurt pólitískt velsæmi. Fyrst kaupbinding til bráðabirgða, síðan lögsvipting umsaminna kauphækkana, þar næst 250–300 millj. kr. nýir skattar á almenning ofan á alla skattana, sem fordæmdir höfðu verið, stórhækkaðar niðurgreiðslur, margfalt gengi og raunveruleg gengisfelling, nýjar nefndir, von hafta, banna og svartamarkaðs, og alveg sérstakar ráðstafanir gerðar til að svíkja vísitöluna með því að sjá um, að hún hækki lítið eða ekkert, enda þótt 2/3 hlutar þess, sem flutt er til landsins, stórhækki í verði og jafnvel um allt að 70%. Þetta eru þá efndirnar, eða réttara sagt svikin. Hér á það við, sem Lúðvík Jósefsson sagði um skattahækkanir fyrrverandi stjórnar: „Hér er um að ræða einhverja stórfelldustu árás, sem gerð hefur verið á lífskjör vinnandi fólks á Íslandi“. Þetta eru orð að sönnu hjá Lúðvík Jósefssyni. Þegar minnzt er fagurgalans og fyrirheitanna fram undir áramótin, hefur þó Gylfi Þ. Gíslason hitt naglann enn betur á höfuðið með þessum orðum: „ Hæstv. stjórn leggur til að gera það, sem hún var búin að segja þjóðinni að aldrei mætti gera. Sú stjórn, sem slíkt gerir, á að fara. Hún getur ekki haft traust þjóðarinnar“. Aldrei fór það svo, að við Gylfi Þ. Gíslason yrðum ekki sammála. Núverandi ríkisstjórn hefur ekki aðeins svikið öll sín fyrirheit, heldur virðist hún beinlínis hafa leitazt við að gera þveröfugt við það, sem hún lofaði. „Sú stjórn, sem slíkt gerir, á að fara“, eins og Gylfi Þ. Gíslason segir. Ég þarf ekki að rökstyðja brigðmælin í efnahagsmálunum frekar en ég hef gert, og hefði raunar kannske alls ekki þurft að vera svo margorður um þau, einfaldlega vegna þess, að þjóðin veit, að aldrei hefur nokkur stjórn á Íslandi leyft sér svo augljósar og herfilegar vanefndir á fyrirheitum um meginmálin sem núverandi stjórn hefur gert í efnahagsmálunum. Stjórnin veit þetta líka sjálf. Ef nokkur er í vafa um það, þá skal ég enn leiða fram þrjú vitni. Þegar ríkisstj. í ágústlok s.l. bannaði hækkanir kaupgjalds og afurðaverðs til ársloka 1956 og taldi sig gera það í umboði aðila, sagði Þjóðviljinn hinn 28. ágúst: „Samkomulagið er til þess gert og bundið því skilyrði, að samið verði um varanlega framtíðarlausn efnahagsmálanna fyrir áramót“. Og enn fremur 30. ágúst: „Endanlegar aðgerðir ber auðvitað að gera á kostnað þeirra auðfélaga og braskara, sem rakað hafa saman óhemjulegum gróða á undanförnum árum“. Sama dag sagði Alþýðublaðið: „Og fresturinn fram að næstu áramótum mun skera úr um það, hvort hægt verði að gera drauminn um róttækar ráðstafanir í efnahagsmálunum og stöðvun dýrtíðarinnar að veruleika“. Hér er um ekkert að villast. Samið er um „varanlega frambúðarlausn efnahagsmálanna fyrir áramót“ „á kostnað auðfélaga og braskara“, og fyrir áramót skyldi „gera drauminn að veruleika“. Getur nú allur almenningur spreytt sig á að átta sig á því, hvort heldur sé, að hlutaðeigandi sé einn af „bröskurunum“ eða stjórnin hafi steingleymt „auðfélögunum og bröskurunum“, en látið þá, sem minnsta hafa gjaldgetuna, borga brúsann, en stjórnin hefur nú lagt a.m.k. 8–9 þús. kr. á hvert heimili í landinu. Vitnaleiðslunni er að ljúka. Eftir er nú aðeins sá, sem mestu lofaði og valdið hefur. Ég gef nú forsrh. orðið. Hann ætlar í áheyrn alþjóðar að skýra okkur frá því, hverjar kröfur hann gerði til valdhafanna, og þá um leið að kveða upp dóminn yfir sjálfum sér og stjórn sinni, segja okkur frá því, hvort hann hafi efnt heitin eða svikið þau, sé saklaus eða sekur, eigi að vera við völd eða segja af sér, minnugur orða Gylfa Þ. Gíslasonar, að sú stjórn, sem svíkur loforð sín, á að fara. Í útvarpsræðu þeirri, sem forsrh. flutti 28. ágúst, þegar hann tilkynnti þjóðinni fyrstu bráðabirgðaráðstafanirnar, mælti hann á þessa leið: „Ráðstafanir síðasta Alþ. voru með þeim hætti, sem kunnugt er, að ekki varð hjá því komizt að leggja álögurnar sumpart á lífsnauðsynjar þjóðarinnar. Um leið og þær komu framleiðslunni af stað til bráðabirgða, leiddu þær af sér sjálfkrafa vaxandi dýrtíð, aukinn framleiðslukostnað og undirbjuggu þar af leiðandi auðvitað hættu á stöðvun framleiðslunnar að nýju. Ég hygg, að þjóðin hafi þegar gert sér ljóst, að atvinnulíf og fjármálakerfi með sívaxandi dýrtíð er helsjúkt og að þessi sjúkdómur leiðir til fjárhagslegs ósjálfstæðis, ef ekki er að gert. Nú þarf meginþorri þjóðarinnar að vera samtaka um að búa sig undir þær ráðstafanir, sem til frambúðar mega verða. Ef það tekst - og því aðeins að það takist, mun þjóðin skapa sér heilbrigða atvinnuvegi“. Þetta eru orð forsrh., og hann veit, hvað hann segir. „Álögur á lífsnauðsynjar þjóðarinnar . . leiða af sér sjálfkrafa vaxandi dýrtíð og undirbúa stöðvun framleiðslunnar að nýju“. En slíkt fjármálakerfi er „helsjúkt og leiðir til fjárhagslegs ósjálfstæðis“. Þess vegna ber nú tafarlaust að gera „þær ráðstafanir, sem til frambúðar mega verða“. „Ef það tekst og því aðeins að það takist“, er okkur lífs auðið. „Það er prófsteinninn á stjórnina“, eins og forsrh. sagði 7. okt. Þetta er krafa forsrh. til sérhverrar ríkisstj., sem tekur við stjórnartaumunum, til að rétta hag þjóðarinnar, lækna helsýkina, en ekki aðeins til þess að stilla sjálfum sér í ráðherrastóla og hanga þar í máttvana sýndarmennsku. Og nú er enn að láta staðreyndirnar tala. Afrekaröðin er þessi: Stjórnarsamstarf við Sjálfstfl. rofið út af ágreiningi um efnahagsmál, sem raunar enginn vissi hver var. Kosningar. Loforð um nýjar leiðir og varanlega lausn efnahagsmálanna. Ný stjórn. Óvinsæl bráðabirgðaúrræði réttlætt með fyrirheitum um varanleg úrræði fyrir áramót. Enga skatta á almenning. Braskararnir borga. „Ef það tekst - og því aðeins að það takist“, eins og forsrh. sagði, á stjórnin að vera, „annars að fara“, eins og menntmrh. sagði. Dómurinn er fallinn. Varanlegu úrræðin týndust. Braskararnir gleymdust. Almenningur fékk 250–300 millj. kr. í nýja skatta, sem forsrh. réttilega sagði að leiddu til „sjálfkrafa vaxandi dýrtíðar“. Eru þá ótalin skiptin á hernum og brauðinu, samstarfið við kommúnistana, samþykki þeirra á þingmannaráninu o.m.fl. Stjórn, sem þannig hegðar sér, hlýtur að vera „helsjúk“ og ber að leita nýs lífs með nýjum kosningum eða lognast út af, kafna í eigin brigðmælum. Ég bið nú hv. hlustendur að veita því athygli, hvort heldur stjórnin reynir að sýna fram á, að hún hafi efnt heit sín, eða freistar þess að fela sig í reykskýi með því að þvæla um, að við sjálfstæðismenn höfum engin úrræði borið fram, en ráðizt á úrræði, sem við sjálfir höfum áður beitt með framsóknarmönnum. Allt er þetta málinu gersamlega óviðkomandi, því að hér er spurt um efndir eða svik valdhafanna. En til fróðleiks get ég þess, að stjórnin sá um, að við gætum ekki gert till., með því að leyna okkur öllum upplýsingum. Hitt er svo aðeins vítaverð blekkingartilraun, þegar þeir, sem fordæmdu nýja skatta í fyrra og hétu nýrri stefnu og varanlegum úrræðum, þykjast sýknir saka með þeim rökum, að úr því að sjálfstæðismenn leystu þörf útvegsins í fyrra með 150 millj. kr. sköttum, séu þeir nú skyldugir að aðhyllast, að nú sé bætt ofan á 250–300 millj. kr. nýjum sköttum. Ég lýk máli mínu með því að staðhæfa, að stjórnin hefur vanefnt flest sín fyrirheit og öll, sem mestu skipta, eins og ég hef fært rök að. Ég tek enn undir með Gylfa Þ. Gíslasyni: „Sú stjórn, sem gerir slíkt, á að fara“. Við krefjumst þó ekki annars eða meira en þess, að stjórnin leggi mál sitt undir dóm kjósenda. Kemur nú í ljós, hvort stjórnin hefur manndóm til að ganga fyrir dómara sinn eða aðeins vesaldóm til að lafa í ráðherrastólunum, þar til þeir velta.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þá hefur formaður Sjálfstfl. lokið framsögu fyrir þeirri kynlegu till., sem hann og formaður þingflokks sjálfstæðismanna, Bjarni Benediktsson, hafa hér lagt fyrir Alþ. Þessi till. þeirra félaga er á ýmsan hátt óvenjuleg. Hún er ekki um vantraust á ríkisstj. og því ekki hér til afgreiðslu sem slík. En hún krefst nýrra alþingiskosninga á komandi sumri. Till. þeirra félaga er ótímabær, enda augljóslega lögð fram í fáti og fumi. Till. kom fram síðasta starfsdag þingsins fyrir jól, þegar þm. voru almennt að fara í jólaleyfi og sumir enda farnir af stað heim. Þá hafði Alþ. nýlokið við lagasetningu um einn þýðingarmesta þátt efnahagsmálanna og þar með lagt grundvöll að því, að útgerð gæti hafizt með fullum krafti strax um áramót. Afstaða Sjálfstfl. hafði verið hin furðulegasta til þessa máls. Foringjalið flokksins vissi ekki sitt rjúkandi ráð, stóð klumsa í öllum umr. og bar helzt við skilningsleysi, tímaskorti og ýmsu því um líku, rétt eins og vandamál atvinnuveganna væri þeim framandi eða með öllu ókunnugt. Og svo fór, að hin harða stjórnarandstaða hafði ekkert til þessa stórmáls að leggja á Alþ., gat enga till. flutt, hvorki varðandi bætur eða bótarétt atvinnuveganna né heldur varðandi þá tekjuöflun, sem frv. byggir á. Flokkurinn, sem stjórnað hafði sjávarútvegsmálunum og veitt hafði fyrrverandi ríkisstj. stjórnarforustu, skildi sem sagt ekki vandamál atvinnuveganna og hafði ekkert fram að leggja til lausnar þeim vandamálum annað en það að greiða atkv. á móti málinu sem heild og lýsa þar með yfir, að hann teldi allt í lagi og vildi láta arka að auðnu. Það var upp úr þessu gjaldþroti, sem íhaldsforingjarnir hentust fram á síðustu stundu, rétt eins og menn, sem eru að tapa af strætisvagni, og lögðu fram þessa kynlegu till. sína um kosningar til Alþ. á næsta sumri. Till. þeirra sjálfstæðismanna gefur nokkurt tilefni til að rifja upp viðskilnað þeirra í fyrrverandi ríkisstj. og viðbrögð þeirra í stjórnarandstöðunni, síðan hún hófst. Hvernig var t.d. komið hag sjávarútvegsins, þegar formaður Sjálfstfl. lét af stjórn þeirra mála? Segja má í sem fæstum orðum, að þar hafi allt verið komið í strand. Framleiðslusjóður, sem standa átti undir greiðslum til útgerðarinnar, hafði tekið á sig greiðsluloforð 20 millj. kr. umfram væntanlegar tekjur. Hann var því kominn í vanskil og fyrirsjáanlegt greiðsluþrot. Togaraútgerðin var almennt komin að stöðvun, þar sem ráðstafanir þær, sem gerðar voru henni til hjálpar í byrjun ársins, voru allar af henni teknar, um leið og þær voru veittar, með stórhækkandi útgjöldum á öllum sviðum. Grípa varð því til viðbótaraðstoðar við togarana strax eftir stjórnarskiptin. Engir samningar höfðu verið gerðir við útvegsmenn um síldveiðina suðvestanlands, og ekkert fé var fyrir hendi til aðstoðar í þeim efnum. Það varð verk hinnar nýju stjórnar að leysa þann vanda. Afurðasalan var í ólestri, síldarsöltun var stöðvuð norðanlands, vegna þess að ekki var búið að selja nægilega mikið magn, og brýn nauðsyn var á að selja a.m.k. 8 þús. tonn af frystum fiski til viðbótar eldri sölum, ef ekki átti að stöðvast frysting og móttaka á fiski í frystihúsum landsins. Þannig var ástandið í öllum greinum. Núverandi ríkisstj. tókst að tryggja viðbótarsölur bæði á síld og frosnum fiski og fá nægilega fljótar afskipanir, en Ólafur Thors hafði ekki getað komið þessum sölum fram. Fram að stjórnarskiptunum fór verðlag innanlands jafnt og þétt hækkandi. Vísitalan blátt áfram rauk upp, og af þeim sökum var öll framleiðsla, sem byggði á erlendu verðlagi, að stöðvast. Það má telja alveg fullvíst, að allur fiskiðnaður í landinu hefði stöðvazt s.l. haust, ef stöðvunarlög ríkisstj. hefðu ekki komið til. Þannig var viðskilnaður Sjálfstfl. í sjávarútvegsmálunum, og er þó aðeins lítið eitt upp talið hér. Það er svo að vonum, að þeir íhaldsforingjarnir heimti völdin að nýju og krefjist þess, að núverandi stjórn víki, sem þó hefur leyst þann vanda, sem þeir höfðu komið atvinnuvegunum í. Og hvernig hafa viðbrögð sjálfstæðismanna verið í stjórnarandstöðunni? Hvernig hafa þeir snúizt við þeim till., sem fram hafa komið um lausn á þeim vanda, sem þeir bera manna mest ábyrgð á og hrökkluðust frá án þess að geta leyst? Ég hef minnzt á viðbrögð þeirra gagnvart till. ríkisstj. um að tryggja rekstur atvinnuveganna á yfirstandandi ári. Í þeim efnum hafði Sjálfstfl. ekkert til málanna að leggja. Hann lét sem hann sæi ekki vandamálin. En síðan lögin voru sett, hefur hann afflutt þau og rangtúlkað á öllum sviðum, eins og hann hefur haft getu til. Hann hefur haldið því fram, að hér væru engin ný úrræði á ferðinni, heldur sömu gömlu ráðin og áður, og þó gerir flokkurinn sig hlægilegan með því að vera á móti þessum sínum gömlu ráðum. Ástæðan er einmitt sú, að hann finnur, að hér er gersamlega á annan veg haldið á málunum en áður var. Núv. ríkisstj. leysti vandamál útvegsins í tæka tíð fyrir jól, en í tíð íhaldsins var allt látið reka á reiðanum langt fram á vertíð. Núv. stjórn byggði lausn sína á málunum á víðtæku samkomulagi við alla þá aðila, sem mestu ráða um rekstur atvinnuveganna. Hún náði samkomulagi við útgerðarmenn bátanna, við útgerðarmenn togaranna, við eigendur frystihúsanna, við sjómenn á bátunum, við sjómenn á togurunum, við verkalýðssamtökin í landinu og við bændasamtökin. Þannig var traust undirbygging gerð að vinnufriði og óhindraðri framleiðslu. Í tíð íhaldsins var ýmist við engan samið eða gert málamyndasamkomulag við einn aðila, en síðan þurfti að taka upp samninga við þann næsta, og vitanlega hlutust framleiðslustöðvanir venjulega af slíkum vinnubrögðum. Hér var um grundvallarmun á vinnubrögðum að ræða, og viðurkenna það allir nema íhaldsforingjarnir einir. Nú var samið um verulega bættan rekstrargrundvöll bæði báta og togara, og mun íhaldsforingjunum ganga illa að finna nokkurn útvegsmann, sem ekki viðurkennir, að nú hafi gersamlega skipt um frá því, sem verið hefur. Gott dæmi um hið breytta viðhorf útvegsmanna er það, að nú hefur t.d. einn af kunnustu togaraútgerðarmönnum landsins sótt um tvo af þeim nýju togurum, sem ráðgert er að kaupa til landsins. Fram að þessu hafa togaraeigendur ekki metið aðstöðu sína svo, að þeir vildu leggja fé í ný skip. Nú var samið um, að bátagjaldeyriskerfið, sem dró orðið á eftir sér eins árs skuldahala, yrði lagt niður og yfirtekið af sjóði, sem tryggðar voru nægar tekjur til þess að leysa út gömlu skuldasúpuna. Nú var samið um verulegar bætur handa sjómönnum á fiskiskipum. Fiskverð þeirra hækkaði. Þeir fengu fullt orlof, og þeim voru tryggð allveruleg skattfríðindi. Dettur nokkrum í hug að bera þessar ráðstafanir saman við ráð íhaldsins eða öllu heldur ráðleysi þess á undanförnum árum? Ég hygg, að þeir verði fáir. En voru þá ekki lagðir á gífurlega háir nýir tollar og skattar til þess að standa undir þessum ráðstöfunum, og var þá ekki farin gamla íhaldsleiðin? Það er að vísu rétt, að lögð voru á ný gjöld, því að mikið fé skorti, ef tryggja átti rekstur atvinnuveganna, greiða upp gömlu skuldahrúguna og tryggja uppbyggingu atvinnulífsins. En teknanna var að þessu sinni aflað með allt öðrum hætti en áður hafði verið og á þann hátt, sem íhaldið hefði aldrei getað samþykkt. Í tíð íhaldsins voru ný gjöld lögð þannig á, að allar vörur, þarfar og óþarfar, báru sama gjald. Nú eru gjöldin lögð fyrst og fremst á minnst nauðsynlegu vörurnar og þó mest á lúxusvörur. Nú eru 36% af öllum vöruinnflutningi með öllu undanþegin nýjum gjöldum. Nú er lagður skattur á bankana. Heldur nokkur, að íhaldið hefði samþykkt slíkt? Nú er lagður á sérstakur stóreignaskattur. Trúir nokkur, að íhaldið hefði samþykkt slíkt? Og nú er jafnframt hlutazt til um, að heildsalar og aðrir milliliðir beri fyllilega sinn hluta af byrðunum. Nú hefur verið fyrirskipuð stórfelld lækkun á heildsöluálagningu, og þannig verður hægt að láta heildsalana taka á sig stóran hluta af hinum nýju gjöldum. Dettur nokkrum manni í hug, að íhaldið hefði samþykkt slíka ráðstöfun? Nú verður tekið upp verðlagseftirlit með öllum vörum og stefnt að lækkandi álagningu bæði í heildsölu og smásölu. Í tíð íhaldsins var allt verðlagseftirlit afnumið, og í flestum tilfellum gátu heildsalar og smásalar tekið sér þá álagningu, sem þeir vildu. Slíkt hét á máli íhaldsins verzlunarfrelsi. Blöð íhaldsins hafa af miklu kappi rógborið stjórnina að undanförnu fyrir afskipti hennar af verðlagsmálunum. Dag eftir dag hafa þau birt áætlanir um væntanlegar verðhækkanir, sem leiða muni af lagasetningu stjórnarinnar. Þessi skrif íhaldsblaðanna eru hin furðulegustu. Verð er fært upp á vörum, sem enn hefur ekki verið ákveðið hvaða gjald eiga að bera, og auðvitað í engu tillit tekið til þess, að ákveðið hefur verið að lækka álagningu bæði í heildsölu og í smásölu í sumum tilfellum. Þannig er vísvitandi skrökvað upp verðhækkun, sem enginn fótur er fyrir. Eitt þekktasta dæmið af þessum söguburði íhaldsins er dæmið af nælonsokkum kvenna. Samkvæmt frásögn íhaldsblaðanna eiga þeir að hækka um yfir 50%. Slíkt er vitanlega sagt gegn betri vitund, í fyrsta lagi vegna þess, að enn hefur ekki verið gefin út reglugerð, sem ákveður, í hvaða gjaldflokk sokkarnir eiga að koma, og í öðru lagi vegna þess, að ekkert tillit er tekið til lækkunar, sem verður á álagningu á sokkana bæði í heildsölu og smásölu. Allar líkur benda til þess, að verðhækkun verði lítil sem engin á þessum sokkum. En þessi sokkasaga íhaldsins hefur þótt sérstaklega kröftugt áróðursefni, enda óspart notuð af ræðumönnum þess á öllum fundum. Hér á Alþingi þrumaði einn af aðalræðumönnum íhaldsins þessa sögu fyrir skemmstu og lagði þunga áherzlu á, að nælonsokkar kvenna ættu að hækka um 50%. Í sambandi við þessi ræðuhöld er sagt, að einn alþm., sem á hlýddi og tók eftir hinni þungu áherzlu ræðumannsins á hækkun sokkanna, hafi snúið sér að sessunaut sínum og sagt: Já, mikið er að heyra um kvensokkana, eiga að hækka um 50%. Hvert skyldu þeir ná eftir hækkunina? - Við því má að vísu búast, að sokkar íhaldsins verði nokkuð háir á næstunni, en ég á samt von á, að almennt hækki kvensokkar ekki tilfinnanlega. Þessar sögur íhaldsblaðanna um óbærilega verðhækkun á öllum vörum, sem í vændum sé, gefa hins vegar tilefni til þess að nefna hér nokkur dæmi úr verðlagsmálunum, dæmi, sem eru raunveruleg, en ekki neinar íhaldsspár fram í tímann. Eins og kunnugt er, hefur heildsöluálagning verið lækkuð mjög verulega með tilkynningu verðlagsyfirvaldanna. Nemur lækkun heildsöluálagsins svo að tugum og jafnvel hundruðum þúsunda skiptir á hverri vörusendingu. Hér skulu nefnd nokkur dæmi: Gúmmískófatnaður kostar í innkaupi 310 þús. kr. Heildsöluálagning var á þessari vörusendingu 84 þús. kr., en nú er heildsöluálagningin ákveðin 48 þús. kr., eða hefur lækkað á þessari sendingu um 36 þús. kr. Þessi lækkun á heildsöluálagningunni þýðir raunverulega, að allt nýja gjaldið, sem á var lagt, lendir á heildsölunni. Útsöluverð vörunnar verður óbreytt. Þannig er stefnt að því, að milliliðirnir beri sinn hlut af nýju gjöldunum. Annað dæmi: Bifreiðavarahlutar kosta í innkaupi 512 þús. kr. Heildsöluálagning, sem í gildi var, nam 549 þús. kr. Heildsöluálagning nú heimiluð nemur 426 þús. kr. Lækkun nemur því 123 þús. kr. á þessari vörusendingu. En það þýðir, að í rauninni geta varahlutar þessir lækkað í verði frá því, sem verið hefur fram til þessa. Þriðja dæmi: Búsáhöld, sem í innkaupi kosta 177 þús. kr., báru 83 þús. kr. í heildsöluálagningu. En nú verður heildsöluálag 47 þús. kr. Það er lækkun, sem nemur 36 þús. kr. Eitt dæmi skal ég nefna enn. Það eru matvörur í pökkum. Innkaupsverð sendingarinnar er 816 þús. kr. Heildsöluálagning hefur verið 420 þús. kr., en verður 284 þús., eða lækkar um 136 þús. kr. Þannig hefur þegar verið ákveðið að velta nýju gjöldunum í mörgum tilfellum yfir á heildsöluna. Í þessum dæmum er eingöngu tilfærð sú lækkun, sem ákveðin hefur verið í heildsölunni. Enn hefur í fæstum tilfellum verið ákveðin álagning í smásölu, en fullyrða má, að hún lækkar einnig í ýmsum greinum. Frá þessum staðreyndum eru blöð íhaldsins ekki að segja. Hér þurfti þó engar spár fram í tímann, aðeins að skýra frá staðreyndum. En þessi dæmi og önnur fjöldamörg af sama tagi eru orsökin til óþæginda íhaldsins og illra láta í verðlagsmálunum. Þarna er að finna skýringuna á hrópum og köllum að stjórninni vegna afskipta hennar af efnahagsmálunum. Íhaldið finnur nefnilega til, þegar heildsalarnir eiga að borga. Árásir íhaldsins á ríkisstj. vegna verðlagsmálanna eru gott dæmi um ófyrirleitni þess og ósvífni. Það þykist vera málsvari almennings og þykist berjast fyrir lágu vöruverði, en í rauninni kemur það fram í gervi heildsalans, kaupmannsins, olíufélaganna og hinna stóru skipafélaga og krefst af verðlagsyfirvöldunum hækkunar á öllum sviðum og hótar stöðvun að öðrum kosti. Íslenzka ríkisstj. hefur nú um 5 mánaða skeið bannað nær allar verðhækkanir með lögum. Hér hefur í rauninni gilt verðstöðvun. Í öllum nálægum löndum hefur vöruverð farið stórhækkandi á þessum tíma. Ýmsar vörur hafa hækkað þar um 40–50%, einkum þær, sem mjög ákvarðast í verði af flutningsgjöldum skipa. Þessar miklu og almennu verðhækkanir stafa af Súez-stríðinu og þeim truflunum, sem af því hefur leitt. Það hefðu einhvern tíma þótt tíðindi, að verðlag hækkaði minna hér á landi en í nágrannalöndum okkar. En þrátt fyrir þessa staðreynd reynir íhaldið að sækja að ríkisstj. á þeim grundvelli, að hún spenni hér upp allt verðlag. Tollar þeir og skattar, sem lagðir voru á fyrir áramótin til stuðnings framleiðslunni, hljóta auðvitað að segja til sín í ýmsum greinum í vöruverðinu, en aðallega mun það verða á miður nauðsynlegum vörum. Eins hljóta verðhækkanir erlendis, sem stafa af stríðsvöldum og flutningaerfiðleikum, að segja til sín einnig hér á landi; hjá slíku verður ekki komizt. En um það verður ekki deilt, að ríkisstj. hefur miðað sínar aðgerðir við það, að nauðsynjar bæru sem minnstan hlut af álögunum, en hins vegar ætlað milliliðum, stóreignamönnum, bönkum og öðrum slíkum sinn fulla hlut. Slíka tilhögun gjaldanna hefði íhaldið aldrei samþykkt. Ein af fullyrðingum íhaldsins, sem formaður Sjálfstfl. endurtók hér í ræðu sinni, er sú, að við Alþýðubandalagsmenn hefðum nú kyngt okkar stóru orðum frá í fyrra um það, að leggja ætti byrðarnar á olíufélögin, bankana, skipafélögin, verzlunina og stórgróðamennina, en þess í stað hefðum við nú samþykkt að leggja gjöldin á almenning. Hér standa staðreyndir hans á haus eins og fyrri daginn. Hið sanna er, að nú er lagt á bankana. Nú er lagt á stóreignamenn. Nú er verzlunin látin borga. Nú hafa olíufélögin verið látin taka á sig milljónir króna á þann hátt, að hér er haldið óbreyttu olíuverði þrátt fyrir stórfelldar hækkanir erlendis, og nú eru skipafélögin einnig látin leggja sitt fram með því að neita þeim um fragthækkanir, sem þau krefjast, en á þau hafa fallið stóraukin útgjöld. Nú hefur einmitt verið tekið tillit til okkar tillagna frá í fyrra, enda bera þeir stóru sig illa. Það má bezt heyra á röddinni frá Sjálfstfl. Eitt af ásökunarefnum íhaldsins á ríkisstj. er það, að hún hafi svikið kjósendur sína í samningunum við Bandaríkin. Ásökun þessi kemur úr hörðustu átt, og hefði mátt ætla, að íhaldsforingjarnir hefðu verið ánægðir, ef stjórnin hefði svikið stefnu sína í þeim málum. En íhaldið er ekki ánægt. Það veit, að samþykkt Alþingis frá 28. marz um endurskoðun varnarsamningsins á þeim grundvelli, að herinn fari úr landi, er enn í fullu gildi. Samningum hefur að vísu verið frestað. En það er skoðun okkar Alþýðubandalagsmanna, eins og við lýstum yfir, þegar fresturinn var ákveðinn, að bezt væri, að herinn færi sem fyrst úr landinu og að landsmenn byggju hér einir að sínu. Frýjunarorð íhaldsins og annarra hernámsmanna í okkar garð látum við ekki á okkur fá, en munum vaka yfir réttu tækifæri til þess, að samíð verði á heiðarlegum grundvelli eða samningsréttar neytt til þess að losa landið við allt erlent herlið. Afstaða íhaldsins til hernámsmálanna hefur löngum miðazt við gróðasjónarmið gæðinga þess. Eitt af mörgu, sem veldur skapillsku íhaldsins um þessar mundir, er sú truflun, sem orðið hefur á hernámsbraskinu. Núverandi ríkisstj. hefur átt við mörg og erfið vandamál að glíma. Nokkur þeirra hefur hún leyst, en ýmis eru enn óleyst og á undirbúningsstigi. Full ástæða er til að vona, að þau málefni, sem stjórnin hefur heitið að leysa, verði leyst. Hún hefur þegar komið fram löggjöf um kaup á 15 togurum og 6 stórum fiskibátum og lögákveðið að efna til ríkisútgerðar í atvinnujöfnunarskyni. Togarakaupin eru í undirbúningi, en 6 fiskibátar, 230 lestir hver að stærð, hafa þegar verið keyptir. Bátar þessir verða búnir fullkomnustu tækjum til veiða og siglinga. Það er von margra, að bátar þessir geti starfað sem smærri togarar, einmitt fyrir ýmsa þá staði á landinu, sem ekki geta haft gagn af hinum stóru togurum okkar. Fiskibátar þessir ásamt með ríkisreknum togurum munu verða mikilvægir við uppbyggingu atvinnulífsins úti á landi. Þá hefur ríkisstj. tryggt atvinnujöfnunarsjóði stóraukið fé frá því, sem verið hefur, og ætti það að verða atvinnuframkvæmdum úti á landi til stuðnings. Þrátt fyrir allar hrakspár íhaldsins er ástæða til bjartsýni. Rekstur framleiðslunnar er tryggður og hagur hennar gerður mun betri en áður. Tekizt hefur að gera stóra og þýðingarmikla viðskiptasamninga, sem tryggja örugga sölu og reglulegar afskipanir á aðalútflutningsvöru okkar. Við höfum samið til þriggja ára við Sovétríkin um sölu á 32 þús. tonna af frosnum fiski á ári. Telja má örugga sölu nú liggja fyrir á 60–65 þús. tonna af frosnum fiski á þessu ári, en það er allmiklu meira magn en nokkru sinni hefur verið framleitt hér á einu ári. Þessi afurðasala skapar mikið öryggi og hefur mikið að segja í rekstrarafkomu fiskiðnaðarins í landinu. Eins og ég hef nú lítillega drepið á, hefur stjórnarandstaða íhaldsins birzt með æði einkennilegum hætti á stundum. Það skammar stjórnina fyrir að fresta samningum um brottför hersins, en þó vill það sjálft hafa hér herinn sem lengst. Það skammast út í stöðvunarlögin, sem komu í veg fyrir hækkun kaupgjalds og vöruverðs á s.l. hausti, en þó segir það, að of hátt kaupgjald valdi öllum erfiðleikum atvinnuveganna. Það skammast út í efnahagsráðstafanir stjórnarinnar og segir, að þær séu aðeins gömlu íhaldsúrræðin, en samt er það á móti þessum sínum eigin úrræðum. Það skammast út af of háu verðlagi, en krefst þó sjálft hækkunar á flestum sviðum. Það gerist jafnvel verkalýðsflokkur og deilir á stjórnina fyrir árásir á kaup verkamanna, en í framkvæmd berst íhaldið alls staðar gegn sanngjarnri leiðréttingu á kjörum verkafólks. Þannig er stjórnarandstaða íhaldsins. Hún er einkennileg. Hún líkist helzt „rock and roll“ dansi, kippir og köst fram og til baka. Ýmist er þessu haldið fram eða því gagnstæða. Og það er Bjarni Benediktsson, sem er aðalrokkmeistari þessarar stjórnarandstöðu. En ástæðan til þessarar sérkennilegu stjórnarandstöðu er ótti íhaldsforingjanna. Ástæðan er hræðslan við stóreignaskattinn, tilhugsunin til þess, sem heildsalarnir eiga að greiða, tilhugsunin um það, að nú eigi að fara að líta eftir framkvæmdinni á fisksölumálunum, tilhugsunin til þess, að brjóta eigi á bak aftur vald þeirra í bönkum landsins, og vitneskjan um það, að hermangsgróði þeirra er óðum að verða að engu. Íhaldið er óttaslegið, og af því er stjórnarandstaða þess með þessum einkennilega og hlægilega hætti.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í till. þeirri til þál., sem borin er fram af hendi Sjálfstfl., eru sakir bornar á ríkisstj., að hún hafi þverbrotið þau, fyrirheit, sem stuðningsflokkar hennar gáfu fyrir kosningar. Segist Sjálfstfl. því leggja til, að kosningar verði næsta vor. Nefnd eru þessu til rökstuðnings þau dæmi, að heitið hafi verið að segja upp varnarsamningnum við Bandaríkin, til þess að herinn færi héðan svo fljótt sem auðið væri, og enn fremur hafi verið heitið að tryggja varanlega lausn efnahagsmálanna eftir nýjum leiðum. Þar sem þessi atriði í grg. eru eina tilraunin, sem gerð er til þess að rökstyðja till., skulu þau tekin til meðferðar. Þáltill. sú, sem Alþ. samþ. 28. marz, var í tveim köflum. Fyrri kaflinn var um það, að Íslendingar vilji hafa góða sambúð við allar þjóðir - og svo orðrétt: „að Íslendingar eigi samstöðu í öryggismálum við nágrannaþjóðir sínar, m.a. með samstarfi í Atlantshafsbandalaginu“. Í seinni hluta ályktunarinnar segir einnig orðrétt: „Með hliðsjón af breyttum viðhorfum, síðan varnarsamningurinn frá 1951 var gerður, og með tilliti til yfirlýsingar um, að eigi skuli vera erlendur her á Íslandi á friðartímum, verði nú þegar hafin endurskoðun á þeirri skipan, sem tekin var upp með það fyrir augum, að Íslendingar annist sjálfir gæzlu og viðhald varnarmannvirkja, þó ekki hernaðarstörf, og að varnarliðið hverfi úr landi. Fáist ekki samkomulag um þessa breytingu, verði málinu fylgt eftir með uppsögn samkv. 7. gr. samningsins.“ Ég vek athygli á því, að ályktunin er þegar í byrjun rökstudd með því, að viðhorfin séu breytt síðan 1951 og að fyrir liggi yfirlýsingar um, að eigi skuli vera erlendur her í landinu á friðartímum. Með þessari till. greiddu allir þm. Framsfl. og Alþfl. atkv., þm. Sósfl. og Þjóðvfl. einnig, en þó allir með þeim fyrirvara, að þeir væru andvígir fyrri hluta till., þ.e. samstöðu Íslands um öryggismál við nágrannaþjóðir sínar, m.a. með samstarfi í Atlantshafsbandalaginu. Sjálfstæðismenn greiddu, eins og menn muna, atkv. gegn till. í heild. Af þessu er ljóst, að þrjár stefnur komu fram i varnarmálunum á Alþ. við atkvgr. 28. marz 1956. Ég lýsti þessum stefnum í útvarpsræðu, er ég flutti rétt fyrir kosningarnar, þannig, að stefna Þjóðvfl. og Sósfl. væri sú að hafa hér engar varnir og láta það ráðast, hver tæki landið fyrstur, ef til styrjaldar kæmi, annað, að stefna Sjálfstfl. væri sú að hafa hér varanlega hersetu án tillits til friðarhorfa, en af annarlegum ástæðum, og þriðja, að Framsfl. og Alþfl. vildu hins vegar standa við yfirlýsinguna, er við Íslendingar gáfum 1949, er við gengum í Atlantshafsbandalagið, að leyfa varnarher dvöl í landinu á styrjaldartímum eða ef styrjaldarhætta væri mikil, eins og við gerðum 1951, en ekki á friðartímum. Fyrir kosningarnar gerði tímaritið Helgafell fyrirspurnir til formanna stjórnmálaflokkanna um stefnu þeirra f varnarmálum. Spurt var m.a., hvar draga ætti mörkin í skuldbindingum okkar Íslendinga í þeim málum við aðrar þjóðir. Svar mitt var: „Mörkin eru þessi: Við stöndum með nábúum okkar, og við munum leyfa þeim að hafa hér her í styrjöld eða vegna yfirvofandi árásar, en ekki á friðartímum.“ Þetta var í samræmi við þær yfirlýsingar, sem gefnar voru, er við gerðumst þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu. Stefnan var þannig skýrt mörkuð fyrir kosningarnar. Hinn 28. marz s.l. voru friðarhorfur betri en verið höfðu um langt skeið og ástandið því gerbreytt frá því, sem var 1951. Gagnkvæmar vináttuheimsóknir voru hafnar milli austurs og vesturs. Forseti Bandaríkjanna háði kosningabaráttu sína undir kjörorðinu: Friður og farsæld. Forustumenn í stjórnmálum trúðu almennt á góðar friðarhorfur. Okkur Íslendingum var því bæði rétt og skylt samkv. þeirri stefnu í varnarmálunum, sem við höfðum lýst yfir, að gera ályktunina 28. marz og hefja samninga, til þess að herinn gæti farið eftir tilsettan 18 mánaða frest samkv. samningnum 1951. Atkvgr. Sjálfstfl. gegn till. er því auðsæ sönnun þess, að Sjálfstfl. ætlar sér ekki að standa við þá stefnu frá 1949, sem margoft hefur verið rakin á undanförnum árum, enda lýsti hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, yfir því í umr. á Alþ. fyrr í vetur, að yfirvofandi ófriðarhætta væri stöðugt til staðar í heiminum, meðan eldurinn logaði undir niðri, eins og hv. þm. G-K., Ólafur Thors, orðaði það líka í sinni ræðu, þ.e. meðan kommúnistar réðu einhvers staðar ríkjum, og afleiðing slíkrar ályktunar yrði auðvitað sú, að herseta þyrfti að vera á Íslandi um langa framtíð. Atburði þá, sem gerðust í Ungverjalandi og við Súez, þarf ekki að rekja. Þá sá enginn fyrir 28. marz s.l., og þeir geta því ekki afsakað atkvgr. Sjálfstfl. á Alþ. þann dag. Hitt er svo annað mál, að eftir að þessir atburðir gerðust, lá fyrir sú staðreynd, að ófriðarhætta var sízt minni en 1951, er við gerðum varnarsamninginn og leyfðum bandarískum her að koma hingað, og því var í alla staði eðlilegt og í samræmi við ályktunina 28. marz að fresta samningum fyrst um sinn, er viðtöl hófust við Bandaríkin, enda töldu meira að segja sósíalistar, að tími væri óhentugur til þess að gera kröfu um brottför hersins, þótt þeir væru ekki samþykkir þeim rökum, sem borin voru fram fyrir frestuninni. Það, sem hefur gerzt, er því ekki það, að stefna stjórnarflokkanna hafi breytzt eða þeir hafi frá henni hvikað í einu eða neinu, heldur hitt, að heimsástandið hefur með óvæntum hætti gerbreytzt, og til þeirra staðreynda varð ríkisstj. að taka tillit í samræmi við fyrri yfirlýsingar. Að stjórnarflokkarnir hafi brugðizt fyrirheiti sínu, er því hrein fjarstæða. En það hefur Sjálfstfl. gert með því að bregðast þeirri stefnu, sem mörkuð var 1949. Nú á samkv. till. Sjálfstfl. að stofna til kosninga, vegna þess að stjórnarflokkarnir hafi á einhverjum mestu hættutímum síðan styrjöldinni lauk frestað samningum um brottför hersins. Af þessum ástæðum ætti þjóðin að fela Sjálfstfl. forustuna í þessum málum, - flokknum, sem vill hafa her í landinu varanlega, –flokknum, sem beitti sér gegn því, að radarstöðvunum úti um land væri lokað, - flokknum, sem stóð fyrir því, að erlendum verkamönnum og hermönnum á Keflavíkurflugvelli væri heimilað að dvelja utan flugvallarins, hvar sem þeir óskuðu, fram á nætur, - flokknum, sem leið það ófremdarástand án mótmæla, að herbílar söfnuðu unglingum saman á tilteknum stöðum, í bænum til þess að flytja þá á skemmtanir suður á Keflavíkurflugvöll, og annað eftir því, - flokknum, sem gaf út sérstakt saurblað á Keflavíkurflugvelli til þess að rægja fyrrv. utanrrh., dr. Kristin Guðmundsson, fyrir það, að hann kom á breytingum til bóta á þessu ástandi, sem var orðið okkur til stórkostlegrar vansæmdar. Nú segir Sjálfstfl., að þjóðin þurfi endilega að kjósa í vor, til þess að hún geti sem allra fyrst falið þessum flokki forustu í framkvæmd varnarmálanna að nýju. Allir góðir Íslendingar vona, að núv. heimsástand breytist sem fyrst, þannig að við getum verið lausir við herinn, og það tækifæri, sem hlýtur að koma, verðum við að nota. Við höfum tryggt okkur fyllsta rétt til þess. En það hefur m.a. græðzt á þessum átökum í varnarmálunum, að Sjálfstfl. hefur sýnt sítt rétta andlit, svo að þjóðin þarf ekki um að villast, hvar hann stendur, og það er ekki sennilegt, að þeir séu margir, sem fýsir að fela honum forustu í þeim málum að nýju. Þá eru það efnahagsmálin. Um þau segir í stjórnmálayfirlýsingu Framsfl. og Alþfl. fyrir kosningar: „Samstarfi verði komið á milli ríkisstj. og samtaka verkalýðs og launþega, bænda og annarra framleiðenda um meginatriði kaupgjalds- og verðlagsmála. Markmið þessa samstarfs skal vera að efla atvinnuvegi landsmanna, tryggja stöðuga atvinnu og heilbrigt fjármálakerfi.“ Þetta er sú stefna, sem flokkarnir lofuðu í kosningunum að beita sér fyrir eftir kosningarnar. Eins og menn ef til vill muna, benti Sjálfstfl. ekki í kosningunum á neina ákveðna leið í dýrtíðarmálunum frekar en endranær. Framsfl. lýsti því hvað eftir annað yfir í samræmi við kosningastefnuskrána, sem ég hef nú vitnað til, að hann ætlaði að beita sér fyrir því, að samkomulag yrði við vinnustéttirnar í þessu máli, og velja aðferðina í samkomulagi við þær. Spurningin, sem nú liggur fyrir, er sú, hvort við þetta hafi verið staðið. Eftir stjórnarmyndunina hófust stjórnarflokkarnir þegar handa um að ná samkomulagi til bráðabirgða við vinnustéttirnar um að falla frá þeirri vísitöluhækkun, sem launamenn áttu kröfu á, gegn því, að landbúnaðarvörur hækkuðu ekki heldur, og að ríkisstj. setti lög, sem bönnuðu verðhækkanir til áramóta, þannig að kaupgetan héldist óbreytt, meðan verið væri að leita úrræða í dýrtíðarmálunum, sem samkomulag næðist um milli þessara aðila. Undireins og þessum bráðabirgðaráðstöfunum hafði verið komið í kring, voru hafnir samningar að nýju við stéttasamtökin, jafnframt því sem sérfræðingar rannsökuðu, hvernig komið var og hvers væri þörf, til þess að framleiðslan, sem öll var að stöðvast við sjávarsíðuna, gæti haldið áfram. Eins og landsmönnum er raunar kunnugt, er oft talað um þrenns konar úrræði, sem um er að velja í hinum margumtöluðu dýrtíðarmálum: Í fyrsta lagi niðurfærsluleiðina. Sérfræðingar í efnahagsmálum, sem rannsökuðu þessa leið, voru sammála um það, að verðbólgan hér á landi væri komin svo langt, að útilokað væri að fara þessa leið héðan af. Kauplækkun þyrfti að verða um 40–60%, og munu flestir geta séð, að þegar af þeirri ástæðu og raunar af mörgum öðrum, svo sem vegna dýrra framkvæmda, sem einstaklingar og opinberir aðilar hafa lagt í og skulda fyrir, er þetta úrræði nú orðið útilokað. Breyting á skráðu gengi krónunnar hefur mjög verið rædd sem þrautaúrræði í efnahagsmálunum. Margir telja, að þessi leið sé helzta úrræðið og hægt sé að fara þessa leið, án þess að hún valdi verulegri kjaraskerðingu fyrir vinnandi fólk, ef gengisbreytingin er gerð í samráði og samvinnu við það og margháttaðar ráðstafanir gerðar samhliða til þess að koma í veg fyrir eða draga úr kjaraskerðingunni. En ýmsir stjórnmálamenn hafa á ýmsum tímum, bæði hér og erlendis, beitt sér gegn þessu úrræði í ræðu og riti. Það hefði verið gert óvinsælt, hvað sem kostum þess og göllum líður. En reynsla er fyrir því, að þýðingarlaust eða þýðingarlítið er að framkvæma það, nema vinnustéttirnar vilji að því standa og framkvæmdar séu margháttaðar ráðstafanir jafnhliða. Sú leið, sem valin var, er landsmönnum kunn, og þarf ekki að fara um hana mörgum orðum. Breytingin, sem gerð var, var sú að afnema bátagjaldeyriskerfið og framleiðslusjóð, greiða uppbætur á útfluttar framleiðsluvörur og taka þá peninga, sem til þess þarf, aðallega með gjöldum, misjafnlega háum, sem lögð eru á innfluttar vörur, innlenda þjónustu og innlenda framleiðslu, sem er sérstaklega vernduð vegna hinna háu innflutningsgjalda. Þetta var það úrræði, sem vinnustéttirnar töldu að margrannsökuðu máli vera í mesta samræmi við eigin hag, eins og þessum málum var komið. En jafnframt var lýst yfir af hálfu ríkisstj., að hún mundi til þess að draga úr óumflýjanlegum álögum leggja á háan stóreigna- eða eignamyndunarskatt, lækka álagningu í heildsölu, koma á ströngu verðlagseftirliti, breyta yfirráðum yfir bönkunum þannig, að fjármagnið nýttist sem bezt til nauðsynlegra framkvæmda og framleiðslu, setja húsaleigulög til þess að halda húsaleiguokrinu niðri og fleira, sem auðvitað verður allt gert í harðvítugri andstöðu við Sjálfstfl., bæði utan þings og innan. Reynslan mun sýna, hvernig þessi tilraun tekst. En ég fullyrði, að það var nauðsynlegt að gera þessa tilraun í samstarfi við vinnustéttirnar í stað áframhaldandi stríðs milli þeirra og milliliðaflokkanna, og með því að gera hana hafa stjórnarflokkarnir staðið við yfirlýsingar sínar fyrir kosningar, eins og ég rakti í upphafi þessa máls. En hver er stefna Sjálfstfl. í efnahagsmálum, - hvað vill hann gera? Honum er siðferðislega skylt sem stjórnarandstæðingi að gera fulla grein fyrir því. Niðurfærsluleiðina gat hann ekki farið samkvæmt því, sem áður er sagt. Breytingu á skráðu gengi krónunnar gat hann allra flokka sízt framkvæmt. Það er fróðlegt fyrir tilheyrendur að fá að heyra, hvaða leið það er, sem Sjálfstfl. vill velja. Í stað þess að gera grein fyrir þessu, sem honum er skylt, viðurkennir flokkurinn, að útflutningsframleiðslan hafi sízt fengið of mikið. Hann játar m.ö.o., að þær 500 millj., sem nú og áður hafa verið fluttar til framleiðslunnar, síðan gengisbreytingin var gerð, þ.e. eftir 1950, séu sízt of há upphæð, til þess að framleiðslan geti haldið áfram. En hins vegar heldur flokkurinn uppi látlausum rógi út af þessum tilfærslum, kallar þær drápsklyfjar á þjóðina og öðrum slíkum nöfnum, hrópar hátt um verðhækkanir í blöðum sínum. Þetta er ómengað lýðskrum í stað raunhæfra tillagna. En mætti þá spyrja Sjálfstfl.: Hvar vildi hann láta taka þessar 500 millj.? Og fyrst Sjálfstfl. er að tala um verðhækkanir og álögur, hvers vegna beitir hann sér gegn því, að verzlunarálagning sé lækkuð? Ef kjósa á í vor, er þá ekki mál til komið, að Sjálfstfl. geri þjóðinni grein fyrir því nú í þessum umr., hvaða úrræði það eru, sem hann hefur upp á að bjóða til að kjósa um? Þegar litið er á fyrri ferli Sjálfstfl. í verðbólgumálunum, er alveg sérstök ástæða til þess að lýsa eftir skoðunum hans og till. í sambandi við þessar umr. Þessi fyrri ferill Sjálfstfl. skal nú rakinn í stórum dráttum. Árið 1942 rauf Sjálfstfl. samvinnu við Framsfl. á eftirminnilegan hátt og myndaði flokksstjórn Sjálfstfl. Á hálfu ári tókst Sjálfstfl. að hækka vísitöluna um 89 stig. Menn ættu að geta gert sér grein fyrir því, hvað þetta þýddi fyrir fjármálaástandið þá, þegar þeir hugsa til þess, að við lítum nú á 10 stiga hækkun vísitölunnar sem lítt viðráðanlegt viðfangsefni. Þarna er dýrtíðardraugurinn raunverulega vakinn upp undir stjórnarforustu formanns Sjálfstfl. og hefur aldrei verið kveðinn niður síðan. Utanþingsstjórnin, sem sat um tveggja ára bil, hélt verðbólgunni nokkurn veginn í skefjum. En þá vildi það slys til, að Sjálfstfl. komst til valda aftur. Bændur voru fengnir til þess að gefa eftir 9.4% verðhækkun, sem þeir áttu rétt á, gegn því loforði frá Sjálfstfl., að hann skyldi halda dýrtíðinni í skefjum. Það loforð var eins og önnur loforð Sjálfstfl. haldið með þeim hætti, að stjórnarstefnan kynti undir verðbólgunni að nýju með þeim afleiðingum, að í lok ársins 1946 var búið að eyða öllum innstæðum Íslendinga erlendis, með núverandi gengi á annan milljarð, og landið var gjaldeyrislaust og gengið þannig frá sjávarútveginum, að það varð að taka ríkisábyrgð á fiskverðinu, og þannig hefur orðið að reka útflutningsframleiðsluna síðan með ábyrgðum og opinberum framlögum. Skýlausar heimildir, þ. á m. frá hv. 9. landsk. þm., Ólafi Björnssyni hagfræðingi, liggja fyrir um það, að þegar Sjálfstfl. hrökklaðist aftur frá völdum 1946, var allt komið í þrot. Þetta eru tvö örlagaríkustu sporin í dýrtíðarmálunum. Þá tók ný stjórn við. Fjárhagsráð var stofnað. Bann varð að setja um tíma við nýrri fjárfestingu, og það var gert með samþykki Sjálfstfl., því að engin önnur úrræði voru til staðar, meðan verið var að ljúka því, sem hálfgert var og fé skorti til. Árið 1953 var búið að rétta nokkuð við. Þá byrjaði Sjálfstfl. að rægja eftirlitið með fjárfestingunni, sem þó hafði verið framkvæmt til þess að bjarga því, sem bjargað varð eftir eyðileggingarstarfsemi flokksins. „Heitur vindur frelsisins“ skyldi fara um landið, ef Sjálfstfl. tæki við völdum, eins og það var orðað í kosningunum. Hann jók þingmannatölu sína í kosningunum með þessum blekkingum, tók því við stjórnarforustu 1953 og gerði frelsi í fjárfestingu og algert eftirlitsleysi að skilyrði fyrir stjórnarsamstarfi. Gefið var í skyn, að hinn nýi viðskmrh. flokksins mundi tryggja frelsi til frambúðar. Afleiðingin var hin sama og fyrr. Það sýndi sig, sem vænta mátti, einu sinni enn, að Sjálfstfl. réð hvorki við fjárfestinguna né afleiðingar hennar, sérstaklega í höfuðstaðnum og nágrenni hans. Fjárfestingarkapphlaupið, sem þegar hófst á þessu svæði, sogaði til sín vinnuafl frá framleiðslunni um allt land. Dýrtíð og kauphækkanir fylgdu í kjölfarið. Framleiðslan stöðvaðist hvað eftir annað. Lántökur voru reyndar erlendis með litlum árangri. Fjármagn innanlands var ekki til nema mjög takmarkað, miðað við það, sem þurfti. Sem dæmi um ástandið í þessum málum um það leyti, sem núverandi ríkisstj. tók við, má nefna, að eftir því sem næst verður komizt, vantar nú 300 millj. kr. til þess að fullgera þau íbúðarhús, sem byrjað hefur verið á í Reykjavík. Þar að auki vantar 70 millj. til annarra framkvæmda, sem byrjað hefur verið á í höfuðstaðnum. Er hér farið eftir bráðabirgðaáætlun innflutningsskrifstofunnar. Ég vek athygli á því, að hér er aðeins um Reykjavík að ræða og að ótaldar eru margs konar framkvæmdir annars staðar á landinu, misjafnlega langt á veg komnar, þ. á m. sementsverksmiðja, rafstöðvarnar, frystihús í nokkrum kaupstöðum o.fl. Alls staðar vantar fé til þessara framkvæmda. Og þegar núverandi ríkisstj. kallaði á bankastjórana á sinn fund, voru svörin þau, að bankarnir væru tæmdir og gætu ekki meira. Það er alltaf sami endir á valdatímabili Sjálfstæðisflokksins. Núverandi ríkisstj. er að láta rannsaka fjárfestinguna í landinu með hliðsjón af því, hvað hægt sé að framkvæma, þannig að haldið sé uppi nægilegri atvinnu, en ekki gengið of nærri framleiðslunni með vinnuafli. Í þessu sambandi má nefna, að hér eru um 1000 Færeyingar í atvinnu. Verður þá að taka tillit til þess, að atvinnuleysi er sums staðar úti um land, á sama tíma og haldið hefur verið uppi hóflausri fjárfestingu á suðvesturhluta landsins, þar sem mest vinna er við framleiðsluna. Framkoma Sjálfstfl. í stjórnarandstöðunni er eitt af því, sem er með endemum í fari hans. Flokkurinn hefur aðstöðu til þess að geta sent skeyti til stærstu fréttastöðva erlendis, vegna þess að hann ræður yfir umboðsmönnum þeirra. Þetta hefur flokkurinn notað sér, eins og margoft hefur verið rakið, til þess að senda alls konar ósannan áróður um ríkisstj. til útlanda og láta dreifa honum i erlendum blöðum. Er þetta furðulegt athæfi hjá stjórnmálaflokki. Þetta virðist helzt gert til þess að koma í veg fyrir, að ríkisstj. geti fengið lán erlendis. Hefur það, eins og menn muna, gloprazt upp úr einum þm. Sjálfstfl. hér á Alþingi. - Eru þessi rógskeyti margs konar tegundar. Eitt var um það, að nú væri búið að gera þriggja ára samning um sölu á fiski til Rússlands. Tilgangurinn er auðsær. En sannleikurinn er sá, að form. Sjálfstfl. hafði sem stjórnarformaður reynt að koma á þessum samningum, áður en hann fór frá völdum, en ekki tekizt. - Önnur fréttasending var sú, að nú væri ríkisstj. búin að gera sérstakan samning við Austur-Þýzkaland um fisksölu, send í sama tilgangi. Sannleikurinn var sá, að sjálfstæðismaður gerði þessa samninga, áður en fyrrv. stj. lét af völdum. - Um tíma var því haldið fram, að ríkisstj. ætlaði að taka stórlán fyrir austan járntjald, og þótti mikið ódæði. - Nú síðustu vikurnar er hins vegar haldið uppi rógi á hendur ríkisstjórninni fyrir það, að hún hafi tekið lán vestanhafs og sé að taka þar lán að nýju, lán til Sogsins, sem sjálfstæðismenn hafa reynt árangurslaust að fá s.l. tvö ár. Nú er því haldið fram, að þessi lántaka sé eins konar landssala í vesturátt. Nú er byrjað á sérstökum rógi um Alþingi og það orðinn kafli út af fyrir sig. Því er haldið fram dag eftir dag í blöðum, að ekkert sé gert á Alþingi, hvorki á fundum né í nefndum. Þó er það staðreynd, að setning löggjafar um dýrtíðarmálin var lokið á Alþ. fyrir áramót, þannig að öll framleiðsla gat farið af stað óhindruð, gagnstætt því, sem verið hefur stundum undanfarið. Fjárlögum var, eins og á stóð, ekki hægt að ljúka, fyrr en dýrtíðarmálin höfðu verið afgreidd, og svo er um fleiri vandamál, sem standa í sambandi við dýrtíðarmálin og ég hef áður talið. Til fróðleiks skal ég gefa yfirlit um það, hve lengi Alþ. hefur staðið s.l. 10 ár, og hefur Sjálfstfl. öll þau ár verið í ríkisstjórn: 1945 170 daga, 1946 227 daga, 1947 176 daga, 1948 189 daga, 1949 85 daga, 1950 149 daga, 1951 116 daga, 1952 129 daga, 1953 148 daga, 1954 168 daga og 1955–1956 155 daga. En Alþ. hefur ekki staðið nú nema 87 daga fram til þessa. Af þessu sést, að ummæli Sjálfstfl. um lengd þingtímans eru gripin úr lausu lofti og eru hin furðulegustu. Að lokum vil ég leyfa mér að fara fáum orðum um efni till. þeirrar, sem hér liggur fyrir frá Sjálfstfl. Hún virðist sannast að segja borin fram að lítt athuguðu máli og á sér víst enga hliðstæðu í þingskjölum á seinni tíð. Þetta er ekki till. um að lýsa vantrausti á ríkisstj. almennt eða út af einhverju sérstöku ágreiningsmáli. Efni till. er að skora á ríkisstj. að rjúfa þing og efna til nýrra kosninga. En hvers vegna ætti ríkisstj., sem hefur stóran þingmeirihluta að baki sér, að ákveða það nú að efna til nýrra kosninga á fyrsta ári kjörtímabils, áður en fjárlög eru afgreidd og án þess að fyrir liggi frá stjórnarandstöðunni neinar ákveðnar tillögur um lausn þeirra mála, sem nú eru efst á baugi með þjóðinni? Sannleikurinn er sá, að hér eru á ferðinni einhvers konar duttlungar forustumanna Sjálfstfl., sem naumast er hægt að taka alvarlega, fremur en ýmislegt annað, sem frá þeim kemur um þessar mundir. En þessum hv. þingmönnum verður að skiljast það, að þjóðin hefur kjörið þá til þess að vera í stjórnarandstöðu nú um sinn, og þeim úrskurði verða þeir að hlíta.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Síðan núverandi ríkisstj. var mynduð, hefur Sjálfstfl. og blöð hans gert sér mjög tíðrætt um afstöðu stjórnarinnar til utanríkismála og meðferð hennar á þeim. Fregnir um myndun ríkisstjórnarinnar höfðu naumast borizt landsmönnum, þegar Sjálfstfl. og blöð hans gerðu harða hríð að stjórninni vegna þessara mála. Uppistaðan í öllum þessum ádeilum var sú, að ríkisstjórnin hygðist gera landið varnarlaust og að hún væri þannig skipuð, að bæði skorti hana sjálfa vilja til að halda áfram samstarfi því við vestrænar þjóðir, sem til þessa hefur verið eitt meginatriði í utanríkisstefnu Íslendinga, og að vestrænar þjóðir mundu ekki telja áframhaldandi samstarf við Íslendinga æskilegt, á meðan Íslendingar hefðu ríkisstj., sem nyti stuðnings þeirra aðila, sem standa að núverandi ríkisstjórn. Því var hiklaust haldið fram af stjórnarandstöðunni, að þannig væri til ríkisstjórnarinnar stofnað, að sundur hlyti að draga með Íslendingum og vestrænum þjóðum og að skammt yrði að bíða aukinna austrænna áhrifa á Íslandi. Ríkisstj. hafði vart tekið formlega við störfum, þegar stjórnarandstaðan hóf að síma stórfréttir til birtingar í erlendum blöðum, þ. á m. um þau alvarlegu tíðindi, að með myndun núverandi ríkisstj. á Íslandi væri þýðingarmikill hlekkur að bila í vestrænu samstarfi. Varð ekki af þessum skeytum annað ráðið en hér hefði orðið alvarleg bylting og stjórnleysi og vandræði fyrir dyrum. Þegar erlend blöð höfðu flutt þessar fregnir héðan að heiman, voru þær þýddar og birtar í blöðum þeirra aðila á Íslandi, sem drýgstan þátt áttu í að koma þeim á framfæri erlendis, og túlkaðar hér sem skoðun vinveittra þjóða á ástandinu á Íslandi. Vel má vera, að málflutningur þessi hafi haft nokkurt áróðursgildi, en þjóðhollur verður hann áreiðanlega ekki talinn, enda leyndi tilgangurinn sér ekki. Ríkisstj. hefur nú setið að völdum í tæpa sex mánuði. Það er að vísu ekki langur tími, en hann er nægilega langur til þess, að fullyrðingarnar um, að Íslendingar séu að fjarlægjast vestrænar þjóðir, hafa með öllu verið afsannaðar og hrakspárnar um, að bræðra- og nágrannaþjóðir okkar vilji ekki lengur við okkur samstarf eiga, heyrast nú ekki lengur. Ríkisstj. hefur á þessum stutta tíma sannað, bæði landsmönnum og grannþjóðum sínum, að hún er staðráðin í því að hafa vinsamlega sambúð við allar þjóðir og samstarf og samstöðu um öryggismál sín við nágrannaþjóðir sínar, m.a. með samstarfi í Atlantshafsbandalaginu. Á þessum grundvelli deilir nú stjórnarandstaðan ekki lengur á ríkisstjórnina. Hún deilir heldur ekki lengur á ríkisstj. fyrir að gera landið varnarlaust. Þvert á móti er það nú aðalárásarefnið, að ríkisstj. hafi svikizt um að gera landið varnarlaust. Tveir þm. Sjálfstfl. bera nú fram á Alþ. till. til þál., ekki um vantraust á ríkisstj., heldur er till. um þingrof og nýjar kosningar, og að því er utanríkismál varðar, þá er tilefnið það, að varnarliðið er hér enn. Það kallar stjórnarandstaðan þverbrot á stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar og kosningaloforðum stjórnarflokkanna. Mér þykir því rétt að athuga nokkuð, hver var stefnuyfirlýsing ríkisstj., þegar hún var mynduð, og hver voru kosningaloforðin um þetta atriði. Í ræðu, sem hæstv. forsrh. flutti, er stj. hafði verið mynduð 24. júlí í sumar, sagði hann, að stjórnin mundi í utanríkismálum framfylgja ályktun Alþ. frá 28. marz s.l. Þessi ályktun hefst á yfirlýsingu um, að stefna Íslands í utanríkismálum skuli vera óbreytt frá því, sem verið hefur, og hér eftir sem hingað til við það miðuð að tryggja öryggi og sjálfstæði landsins, m.a. með samstöðu og samstarfi innan Atlantshafsbandalagsins. Um varnarmálin sjálf segir, að með hliðsjón af breyttum viðhorfum, frá því að varnarsamningurinn var gerður, skuli hann endurskoðaður með það fyrir augum, að Íslendingar annist sjálfir rekstur og gæzlu varnarmannvirkja, en herinn hverfi úr landi. Því er haldið fram af Sjálfstfl., að það sé breytt stefna í utanríkismálum að ákveða í s.l. marzmánuði, að varnarliðið skuli hverfa úr landi vegna breytts ástands í alþjóðamálum, og að þessi ákvörðun hafi verið þverbrotin með því að halda ekki áfram viðræðum við Bandaríkin í s.l. nóvembermánuði um brottför hersins. Þessar fullyrðingar eru tilhæfulausar með öllu. Það er í fullkomnu samræmi við stefnu Íslands í utanríkismálum, allt frá því að við gengum í Atlantshafsbandalagið árið 1949, að ákveðið var í s.l. marzmánuði um brottför varnarliðsins úr landi vegna breytts viðhorfs í alþjóðamálum, og það er einnig í fullkomnu samræmi við þessa stefnu, að samningunum við Bandaríkjamenn var ekki haldið áfram í haust. Skal ég nú rekja þetta nokkuð. Þegar það kom til tals, að Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu árið 1949, var það efst í huga Íslendinga, að erlendur her hefði ekki aðsetur í landinu á friðartímum. Ég hef áður á það minnzt, að svo ríka áherzlu lögðu Íslendingar á þetta, að þáverandi utanrrh., Bjarni Benediktsson, skýrði sendiherra Bandaríkjanna frá því, að sú skoðun væri ákaflega rík, bæði hjá fylgjendum ríkisstj. og stjórninni sjálfri, að það væri of dýru verði keypt að láta hermenn dvelja hér á friðartímum, fyrir það öryggi, sem við slíkt fengist. Til að undirstrika þessa afstöðu Íslendinga enn frekar, sendi ríkisstj. þrjá af ráðherrum sínum til Bandaríkjanna til að afla öruggrar yfirlýsingar Bandaríkjastjórnar um, að þó að Íslendingar gerðust aðilar að Atlantshafsbandalaginu, þá þyrftu þeir ekki að leyfa erlenda hersetu í landi sínu á friðartímum. Bandaríkjastjórn gaf þessa yfirlýsingu. Íslendingar gerðust aðilar að Atlantshafsbandalaginu, og ríkisstj. lýsti því yfir, að erlendar herstöðvar yrðu ekki leyfðar á Íslandi á friðartímum. En við höfðum ekki verið eitt ár í þessu bandalagi, þegar ástandið i heimsmálunum var orðið þannig, að menn gátu búizt við því, að heimsstyrjöld kynni að brjótast út þá og þegar. Styrjöldin í Kóreu var hafin, Berlín var í umsátursástandi og voldugur her kominn að landamærum Júgóslavíu. Öllum var þá ljóst, að heimsstyrjöld gat brotizt út fyrirvaralaust. Þegar þannig var komið málum, tóku Íslendingar sínar fyrri yfirlýsingar til endurskoðunar. Þeir, sem lýstu því yfir 1949, að hér skyldi ekki vera herseta á friðartímum, sannfærðust nú um, að sjálfstæði og öryggi landsins krefðist þess, að hingað kæmi nokkurt lið til varnar. Þess vegna var varnarsamningurinn gerður árið 1951, þrátt fyrir það, sem áður hafði verið lýst yfir. Ég segi þetta ekki hér til að deila á þá, sem að þessu stóðu. Ég álít, að þetta hafi verið rétt og sjálfsagt og að hagsmunir lands og þjóðar hafi krafizt þess. En þetta sýnir okkur, hvernig stefnan hefur verið frá upphafi, sem sé sú, að hér væri ekki herlið á friðartímum, en þegar ástand í alþjóðamálum engu að síður verður svo alvarlegt, að öryggi þjóðarinnar stafar hætta af varnarleysinu, þá verður ekki hjá því komizt að beygja sig fyrir þeirri staðreynd. Um leið og varnarsamningurinn var gerður árið 1951, var því lýst yfir, að varnarliðið skyldi hverfa úr landi, strax og ástand í alþjóðamálum leyfði slíkt. Á árinu 1955 og fram eftir s.l. ári gerðust ýmsir þeir atburðir, sem vöktu vonir hjá mönnum um, að kalda stríðinu væri að linna og friðartímabil að renna upp. Við Íslendingar vorum ekki einir um slíkar skoðanir. M.a. var þessari skoðun mjög á loft haldið í Bandaríkjunum í forsetakosningunum á s.l. ári. Þegar svo var komið, að menn voru orðnir sannfærðir um, að friðvænlegra væri í heiminum en jafnvel á árunum fyrst eftir styrjöldina, þótti tími til kominn að efna loforðið, sem gefið var, er varnarsamningurinn var gerður, um, að varnarliðið hyrfi úr landi, strax og friðarhorfur leyfðu. Þess vegna var ályktun Alþingis um endurskoðun varnarsamningsins gerð 28. marz, og hún var algerlega byggð á þeim forsendum, að friðvænlegar horfði nú í heiminum en áður. Svo varlega var þó í þessu efni farið, að áherzla var á það lögð, að varnarstöðvunum væri haldið við og þær starfræktar þannig af Íslendingum, að þær gætu fyrirvaralaust tekið við varnarliði, ef ástand í alþjóðamálum breyttist aftur til hins verra. Um þetta atriði sagði ég svo orðrétt í ræðu, sem ég flutti í útvarpið rétt fyrir kosningarnar i sumar, er ég ræddi um þessi mál fyrir hönd míns flokks: „Hitt er svo annað mál, að hið austræna herveldi er svo þekkt að yfirgangi, ofbeldi og fláttskap, að fullrar varúðar verður að gæta.“ Ég sagði enn fremur: „Réttmætri tortryggni viljum við hins vegar mæta með því, að rekstri og viðhaldi varnarstöðvanna verði haldið áfram í því skyni, að þær séu tiltækar, ef öryggi þjóðarinnar eða friðnum í heiminum verður ógnað.“ Í stefnuyfirlýsingu þeirri, sem utanrrn. gaf út 30. júlí s.l., er einnig greinilega fram tekið, að varnarstöðvunum skuli haldið þannig, að þær fullnægi tilgangi sínum, þótt varnarliðið sé þar ekki, og að þær skuli ætíð og án fyrirvara vera við því búnar að gegna hlutverki sínu og taka við varnarliði, ef horfur í heiminum breytast til hins verra. Öllum, sem lesa ályktun Alþingis frá 28. marz s.l., hlýddu á ummæli mín fyrir alþingiskosningarnar í sumar og kynna sér yfirlýsingu utanrrn., hlýtur að vera ljóst, að ákvörðunin frá 28. marz um brottför varnarliðsins var bundin við það friðvænlega ástand, er skapazt hafði í heiminum, er ályktunin var gerð, en henni fylgdi jafnframt yfirlýsing um, að varnarlaust vildum við ekki hafa landið, ef ástandið breyttist til hins verra. Því miður gerðust þeir atburðir á s.l. hausti, sem enginn gat séð fyrir 28. marz, frekar en hægt var að sjá fyrir árið 1949, er við gengum í Atlantshafsbandalagið, þá atburði, er leiddu til varnarsamningsins 1951 og brottfalls þeirrar yfirlýsingar frá 1949, að hér skyldi ekki vera her á friðartímum. Ofbeldisverkin í Ungverjalandi og ástandið fyrir botni Miðjarðarhafsins fela í sér slíka hættu og ógnun fyrir allar frjálsar þjóðir, að það yrði að teljast óverjandi andvaraleysi að gera ráðstafanir til að draga úr vörnum, meðan hættuástand það og óvissa ríkir í heiminum, sem nú er. Þess vegna var viðræðunum um brottför varnarliðsins ekki haldið áfram í haust, en þess í stað gerðar ráðstafanir til undirbúnings þess, að hægt væri að koma þeirri skipun á þessi mál, sem bezt samrýmist fyrirætlunum og yfirlýstri stefnu okkar sjálfra. Stefnan í varnarmálunum hefur þannig verið bein og óbrotin frá 1949 og er enn. Það er ástandið í alþjóðamálum, sem mótar afstöðu okkar til þess, hvaða viðbúnaður hér skuli vera. Sjálfstfl. getur því sparað sér allar fullyrðingar um, að ríkisstj. hafi þverbrotið yfirlýsingar sínar í varnarmálum og að hún hafi ekki fylgt þeirri stefnu í þessu máli, sem áður gilti og heitið var að fylgja. Því hefur verið haldið fram af Sjálfstfl., að varnarmálin hafi verið gerð að verzlunarvöru og um þau samið í sambandi við lántökur í Bandaríkjunum. Hv. þm. G-K. var með fullyrðingar um þetta í ræðu sinni m.a. hér í kvöld. Þessar fullyrðingar eru byggðar á því, að einn af bankastjórum þjóðbankans hefur fyrir hönd ríkisstj. leitað eftir lánum í Bandaríkjunum með nokkrum árangri. Fullyrðingar sem þessar eru tilhæfulausar með öllu. Í sambandi við endurskoðun varnarsamningsins var um engar erlendar lántökur samið. Það er flestum, sem nokkuð fylgjast með, kunnugt, að á mörgum undanförnum árum hafa ríkisstjórnirnar, meira að segja oft á ári, sent trúnaðarmenn sína úr landi til að leita eftir erlendum lánum. Á síðari árum hafa þessar sendiferðir lítinn árangur borið. Núverandi ríkisstj. hefur ýmsar framkvæmdir á stefnuskrá sinni, sem erlend lán þarf til. Á s.l. sumri leitaði stj. fyrir sér um erlend lán, og þeirri umleitan var haldið áfram nú um og eftir áramótin með þeim árangri, að nokkurt lán fékkst í Bandaríkjunum, og frekari viðræður standa yfir. Þessi árangur náðist ekki vegna þess, að um þetta hafi verið samið í sambandi við endurskoðun varnarsamningsins. En á hitt má minna, að á s.l. ári varð nokkur stefnubreyting hjá þjóðum Atlantshafsbandalagsins að því er varðar viðskipti hverrar við aðra. Frá því hefur verið skýrt opinberlega, að mikið hafi verið um það rætt að undanförnu innan Atlantshafsbandalagsins, að hernaðarbandalag þjóða þeirra, sem að því standa, geti ekki náð tilgangi sínum, ef ekki sé jafnframt um nokkurt viðskiptalegt og efnahagslegt samstarf með þessum þjóðum að ræða. Hafa menn verið á einu máli um það, að þá fyrst má gera sér vonir um fullnægjandi og áframhaldandi árangur af störfum Atlantshafsbandalagsins, ef þjóðir þess efla sín í milli efnahags- og viðskiptalegt samstarf. Á þingi Atlantshafsbandalagsins í haust var samþykkt ályktun um þetta, sem utanríkisráðherrar þriggja Atlantshafsbandalagsríkja höfðu undirbúið, og sá skilningur, sem okkar lánaumleitanir mæta nú í Bandaríkjunum, er einmitt byggður á þeim anda og þeirri samþykkt, sem gerð var á þingi Atlantshafsbandalagsins í desembermánuði. Áhrifa þeirrar stefnu Atlantshafsbandalagsins, að þjóðir þess verði að efla með sér viðskipta- og efnahagslegt samstarf og megi ekki leggja steina í götu þess, hefur vissulega orðið vart hér á annan hátt en í sambandi við lánamál okkar erlendis. Ég er fyrir mitt leyti ekki í neinum vafa um, að þessara áhrifa gætti að nokkru við lausn löndunardeilunnar við Breta á s.l. hausti. Sú deila leystist einmitt, þegar umræðurnar um þessi viðhorf innan Atlantshafsbandalagsins voru að ná hámarki sínu. Og á löndunarbannið var bent sem dæmi þess, hvernig bandalagsþjóðir mega ekki koma fram hver gagnvart annarri. Fráfarandi ríkisstjórn hafði árangurslaust reynt að leysa þessa deilu í mörg ár. Lausn deilunnar í höndum núverandi ríkisstj. er hvort tveggja í senn sönnun þess, að ný viðhorf eru að skapast innan Atlantshafsbandalagsins, og afsönnun þess, að Ísland fjarlægist vestrænt samstarf og njóti ekki trausts vina- og grannþjóða sinna.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Um mörg undanfarin ár hafa Íslendingar búið við góð markaðsskilyrði erlendis. Þjóðin á afkastamikil framleiðslutæki, og fólkið, sem við þau vinnur, er harðduglegt. En skipulagsmál og fjármál framleiðslunnar innanlands hafa verið í ólestri. Það hefur verið verðbólga í landinu. Útflutningsatvinnuvegirnir hafa verið reknir með tapi. Það hefur verið greiðsluhalli gagnvart útlöndum. Hvernig hefur staðið á þessu. Hugsandi menn geta varla verið í vafa um svarið. Í íslenzku þjóðfélagi er um að ræða þrjá aðila, sem hver um sig er svo áhrifaríkur og voldugur, að hann hefur úrslitaáhrif á efnahagsþróunina. Þessir aðilar eru launþegasamtökin, samtök framleiðenda og ríkisvaldið. Ef framleiðslan á að vera eins mikil og mögulegt er og lífskjör þjóðarinnar eins góð og unnt er, þá verða þessir þrír aðilar að vinna saman. Milli þeirra verður að ríkja gagnkvæmt traust. Þeir verða að stefna að einu og sama marki. Er okkur ekki öllum ljóst, að svo hefur ekki verið undanfarin ár? Ríkisvaldið hefur ekki leitað nauðsynlegs samstarfs við launþegasamtökin, og stefna þess hefur verið með þeim hætti, að þau hafa ekki getað borið traust til þess. Af þessum sökum hefur hvert stórverkfallið af öðru skollið á. Ríkisvaldinu hefur ekki heldur tekizt að ná fullkomnu samstarfi við samtök framleiðenda. Útvegsmenn hafa átt í styrjöld við ríkið og jafnvel stöðvað útflutningsframleiðsluna, svo sem átti sér stað á s.l. vetri, til stórkostlegs tjóns fyrir þjóðarheildina. Það getur ekki leitt til annars en ófarnaðar, að ekki aðeins séu launþegar og framleiðendur í styrjöld hverir við aðra, heldur einnig við ríkisvaldið, og beiti verkföllum og vinnustöðvunum til skiptis. Ríkisstj. ein hefur aðstöðu til þess að gegna hér nauðsynlegu sáttahlutverki. Undanfarin ár hefur Sjálfstfl. haft sterk áhrif á stjórn landsins. En einmitt áhrif hans hafa valdið því, að launþegasamtökin hafa ekki treyst ríkisvaldinu, og jafnvel framleiðendasamtökin hafa ekki viljað una ráðstöfunum þess. Sjálfstfl. hefur reynzt algerlega ófær um að laða samtök launþega og framleiðenda til nauðsynlegs samstarfs við ríkisvaldið. Hann hefur brugðizt gersamlega meginskyldu þess, sem tekst á hendur stjórn landsins, og þess vegna í raun og veru reynzt ófær um að stjórna. Allir þjóðhollir og sanngjarnir Íslendingar, hvar í flokki sem þeir standa, munu eflaust játa, að breyting hlaut að verða á því ástandi, sem verið hefur undanfarin ár. Þegar núverandi ríkisstj. var mynduð, setti hún sér það höfuðmark að því er innanlandsmálin varðar að koma á víðtæku samstarfi milli launþega, framleiðenda og ríkisvalds í því skyni að stöðva verðbólguna og leggja grundvöll að heilbrigðum framförum og réttlátri skiptingu þjóðarteknanna. Hefur ríkisstj. tekizt að koma á þessu samstarfi, eða hefur henni mistekizt það? Að því frátöldu, sem hv. þm. G-K., Ólafur Thors, las úr gömlum blöðum og ræðum andstæðinga sinna, sagði hann lítið annað í ræðu sinni hér áðan en að hingað til hafi ríkisstj. aðallega fengizt við að svíkja gefin loforð. Hvað um þetta aðalloforð ríkisstj.? Hefur það verið efnt eða svikið? Þið munið öll, sem mál mitt heyrið, að á s.l. hausti átti verð landbúnaðarafurða að hækka verulega. Í kjölfar þess átti síðan að sigla kauphækkun. Hér var um að ræða sams konar verðhækkunar- eða kauphækkunarskrúfu og undanfarin ár, hringrás, sem enginn græðir á, en þjóðin í heild tapar á. Undanfarin ár hefur engri ríkisstj. heppnazt að stöðva þessa óheillavænlegu verðbólguhringrás, allra sízt þeim ríkisstj., sem Ólafur Thors hefur veitt forstöðu. En hvað gerðist nú? Fyrir forgöngu núv. ríkisstj. náðist samkomulag milli launþegasamtaka og bændasamtaka um að stöðva verðbólguhjólið, þjóðarheildinni til mikillar blessunar. Samið var um, að verðlag og kaupgjald skyldi haldast óbreytt til áramóta. Gagnkvæmt traust og samstarfsvilji var kominn í stað tortryggni og úlfúðar. Þarna náðist árangur, sem allir þjóðhollir Íslendingar hljóta að játa að var góður og mikilvægur. En hvernig brást stjórnarandstaðan, Sjálfstfl., við þessari ráðstöfun? Þetta var ekki aðeins fyrsta meginráðstöfunin, sem ríkisstj. gerði, þetta var ekki aðeins fyrsta sporið, sem hún steig til þess að efna gefin loforð, örstuttu eftir að hún tók við völdum. Þetta var líka fyrsti prófsteinninn á það, hvernig og hvers eðlis stjórnarandstaða Sjálfstfl. yrði, hvort hún yrði ábyrg og málefnaleg eða skrumkennd og ábyrgðarlaus. Sjálfstfl. féll herfilega á þessu fyrsta prófi. Þótt forustumenn hans séu auðvitað ekki svo skyni skroppnir, að þeir viti ekki jafnvel og aðrir hugsandi menn, að þessar ráðstafanir voru til mikils góðs fyrir þjóðarheildina, létu þeir málgögn flokksins gera sig að algeru viðundri með því að slá allt í einu stóru striki yfir allt það, sem þau hafa sagt um kaupgjaldsmál undanfarin ár, og gerast a.m.k. öðrum þræði formælendur þeirrar kenningar, að verið væri að rýra kjör launþega og bænda með því að koma í veg fyrir, að verðlag og kaupgjald hækkaði á víxl. Eftir allt það, sem málsvarar Sjálfstfl. hafa sagt undanfarin ár um skaðsemi verðbólguskrúfunnar, er það dæmalaust, að flokkurinn skuli hafa látið stjórnmálaofstæki leiða sig út á þá braut að reyna að gera jafnheillavænlegar ráðstafanir tortryggilegar. Slíkt hefði ekki hent nokkurn stóran flokk í nágrannalöndum. Jafnvel innan Sjálfstfl. sjálfs mun hin óhyggilega afstaða flokksins til ráðstafananna í haust hafa sætt mikilli gagnrýni. Skynsamir fylgismenn flokksins munu því hafa vonað, að afstaða hans til þeirra ráðstafana, sem allir víssu að gera þurfti um áramótin, yrði hyggilegri. Þeir menn hljóta að hafa orðið fyrir sárum vonbrigðum. Allir, sem til þekkja, eru sammála um, að vegna fyrirsjáanlegs taprekstrar útflutningsframleiðslunnar á þessu ári, ef ekkert yrði að gert, og til þess að tryggja þeim, sem að þessari framleiðslu vinna, sambærileg kjör við aðrar stéttir, sé nauðsynlegt að auka hlutdeild útflutningsatvinnuveganna í þjóðartekjunum. Sömuleiðis er öllum kunnugum ljóst, að nauðsynlegt er að tryggja ríkissjóði nýjar tekjur. Um það má eflaust deila, hvort heildarupphæðin ætti að vera einum eða tveimur milljónatugum hærri eða lægri, en það er ekki aðalatriði málsins. Sjálf tekjuþörfin var óumdeilanleg og upphæð hennar í meginatriðum einnig. Ríkisstj. komst að mjög vel athuguðu máli að raun um, að útflutningsframleiðslan þyrfti tekjuauka að upphæð 128 millj. kr., auk þess sem greiða þyrfti 36 millj. kr. halla frá síðasta ári, og að fjárþörf ríkissjóðs væri 65–70 millj. kr. Til þess að afla þessa fjár var um tvær meginleiðir að ræða: gengisbreytingu eða millifærslu tekna með því að leggja gjöld á innfluttar og innlendar vörur og greiða uppbætur á útflutningsframleiðsluna. Við val milli þessara leiða gerði ríkisstj. hið eina, sem talizt gat skynsamlegt. Hún ræddi málið við launþegasamtökin. Þau reyndust mjög andvíg gengisbreytingu og kusu heldur millifærsluleiðina með þeim rökum, að auðveldara væri þá að láta óhjákvæmilegar verðhækkanir fyrst og fremst verða á þeim vörum, sem ekki gætu talizt til brýnna nauðsynja. Ríkisstj. gerði þessi sjónarmið að sínum og tryggði með því stuðning launþegasamtakanna við þær ráðstafanir, sem gerðar voru, jafnframt því sem fullt samkomulag náðist við samtök framleiðenda um þá upphæð, sem útflutningsframleiðslan skyldi fá í sinn hlut. Það tókst m.ö.o. þegar fyrir áramót að tryggja stöðuga starfrækslu útflutningsframleiðslunnar í fullu samkomulagi við samtök launþega og framleiðenda. Það tókst að tryggja fulla hagnýtingu framleiðsluskilyrðanna og vinnufrið við framleiðslustörfin. Með þessu var í rauninni brotið blað í þjóðmálum Íslendinga. Þetta hefur aldrei tekizt undanfarin ár. Hugsandi mönnum og þjóðhollum hlaut að vera þetta fagnaðarefni. Nýjar vonir um heilbrigðar framfarir hlutu að vakna. En hver voru viðbrögð stjórnarandstöðunnar, Sjálfstfl.? Óhætt er að fullyrða, að aldrei hafi stjórnarandstaða á Alþingi reynzt eins ábyrgðarlaus og úrræðalaus og stjórnarandstaða Sjálfstfl. í sambandi við lausn þessa máls. Það er engu líkara en að forustumenn Sjálfstfl. hafi alveg komizt úr jafnvægi við að missa völdin og þeir hafi skyndilega gersamlega misst hæfileikann til þess að gera till. um lausn vandamálanna. Heyrðuð þið, hlustendur góðir, formann Sjálfstfl. skýra frá till. flokks síns varðandi vandamál útflutningsframleiðslunnar í ræðu sinni áðan? Nei, og það er ekki von, því að hann hafði alls ekki frá neinum till. að segja. Hann fann þó sjálfur, að þetta var hvorki gott né myndarlegt, en afsakaði það með því, að Sjálfstfl. hefði ekki fengið að kynna sér álitsgerð tveggja erlendra sérfræðinga, sem unnu fyrir ríkisstj. í nokkrar vikur. Þetta er dálagleg frammistaða! Mennirnir geta engar till. gert, af því að þeir fá ekki að leita upplýsinga hjá tveim erlendum sérfræðingum! Og þetta eru foringjar stærsta flokks landsins! Hvað segja menn um svona stjórnarandstöðu? Leiðtogar Sjálfstfl. hafa haft allt á hornum sér í sambandi við það, sem gert var, en þeir hafa aldrei sagt aukatekið orð um það, hvað þeir hefðu viljað gera í staðinn. Þeir tala eins og þeir séu óánægðir með það, að millifærsluleiðin var farin, en samt segja þeir ekki, að þeir hefðu heldur viljað gengisbreytingu. Ómögulegt hefur reynzt að fá forustumenn Sjálfstfl. til að segja til um, hvort þeir telji upphæð þá, sem greiða á útflutningsatvinnuvegunum, of háa eða of lága. Þeir þora ekki að segja, að hún sé of há, því að þeir vita, að þá verða þeir spurðir, hvort þeir telji tekjuauka sjómannanna of mikinn, hvort þeir telji togarana fá of mikið eða þá bátana eða frystihúsin. Þeir vilja nefnilega geta sagt við þessa aðila í laumi, að þeir hefðu átt að fá meira, til þess að reyna að gera þá óánægða. En þeir þora heldur ekki að segja opinberlega, að upphæðin sé of lág, því að væri það rétt, hefðu gjöldin þurft að vera hærri, en þeir vilja geta alið á því gagnvart neytendum, að gjöldin séu of mikil, samtímis því sem þeir segja við sjómenn og framleiðendur, að þeir hefðu eiginlega átt að fá meira í sinn hlut. Leiðtogar Sjálfstfl. hafa með öðrum orðum valið sér hlutskipti hins ábyrgðarlausa lýðskrumara, sem ekki ber fram neinar till., segja eitt við þennan aðila og annað við hinn, láta einn ræðumann segja þetta og annan hitt, eitt í dag og annað á morgun. Sjálfstfl. gerði engar till., þegar vandamál útflutningsframleiðslunnar voru til úrlausnar fyrir síðustu áramót. Stærsti flokkur þjóðarinnar hafði enga skoðun á því, hvort lækka ætti gengið eða fara millifærsluleiðina. Hann hafði enga skoðun á því, hvort fjárþörf útflutningsatvinnuveganna og ríkissjóðs væru 230–240 millj. eða eitthvað annað meira eða minna, og hann hafði enga till. að gera um það, hvernig fjárins skyldi aflað. Hann hafði ekkert til málanna að leggja annað en neikvætt nöldur. Þó að Sjálfstfl. hafi nú enga heilsteypta skoðun á því, hvernig leysa hafi átt vandamál útflutningsframleiðslunnar, þá gerir hann það, sem hann getur, til þess að vekja óánægju almennings vegna þess, að verðlag hlýtur að hækka nokkuð í kjölfar þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið, þótt það eigi að vísu hvorki við um brýnustu nauðsynjar né rekstrarvörur útflutningsframleiðslunnar. En Sjálfstfl. hefur ekki alltaf verið svona viðkvæmur fyrir því, þegar verðlagið hækkaði. Meðan hann hafði aðstöðu til þess að hafa áhrif á stefnuna í efnahagsmálunum, var það eitt aðalstefnumál hans, að ekki skyldi vera verðlagseftirlit í landinu. Þess vegna beitti flokkurinn sér fyrir því 1951, að verðlagsákvæði væru að verulegu leyti afnumin og milliliðum heimiluð frjáls álagning, þótt innflutningur til landsins yrði ekki frjáls nema að nafninu til. Menn hafa til skamms tíma ekki haft um það öruggar upplýsingar, hverja þýðingu það hefur haft fyrir verðlagið í landinu, að verðlagsákvæðin voru afnumin. Nú hefur þingkjörin nefnd nýlega látið fara fram á þessu ýtarlega rannsókn. Hún hefur verið framkvæmd af sérfróðum manni með aðstoð verðlagsyfirvalda. Í n. eiga sæti glöggir menn úr þingflokki Sjálfstfl., sem hafa aðstöðu til þess að fylgjast með því, að rannsóknin sé vel unnin. Hvað hefur hún leitt í ljós? Hún er miðuð við innflutninginn 1955. Niðurstaðan er sú, að hin frjálsa álagning á þann hluta hans, sem engin verðlagsákvæði giltu um, nemur hvorki meira né minna en 347 millj. kr., en miðað við síðustu verðlagsákvæði, sem í gildi voru, hefði álagningin ekki orðið nema 163 millj. kr. Afnám verðlagsákvæðanna þýddi með öðrum orðum það, að milliliðir hækkuðu álagningu sína á eins árs innflutning um 184 millj. kr., afnám verðlagsákvæðanna færði milliliðunum í heild hvorki meira né minna en 184 millj. kr. á einu ári, og þessa upphæð hafa neytendur auðvitað orðið að greiða í hærra vöruverði. Þessi tekjuaukning milliliðanna, sem Sjálfstfl. færði þeim með afnámi verðlagsákvæðanna, nemur 56 millj. kr. hærri upphæð en tilætlunin er að flytja yfir til útflutningsframleiðslunnar á þessu ári. Verðhækkunin, sem neytendum er nú ætlað að greiða til þess að auka tekjur sjómanna, bænda og verkamanna og greiða tap útgerðarinnar, er með öðrum orðum minni en Sjálfstfl. hefur undanfarin ár látið neytendur greiða milliliðunum. Þetta sýnir, að með því að taka að nýju upp strangt verðlagseftirlit, eins og nú er verið að gera, er hægt að sjá svo um, að milliliðirnir skili aftur til neytenda gjöfunum, sem Sjálfstfl. hefur fært þeim á undanförnum árum. Þessar staðreyndir varpa skýru ljósi, ef til vill skýrara ljósi en nokkuð annað, á eðli Sjálfstfl. Nú fjargviðrast flokkurinn yfir verðhækkunum, sem hann þó veit að eru óhjákvæmilegar, til þess að unnt sé að auka tekjur sjómanna, bænda og verkamanna við útflutningsframleiðsluna og til þess að greiða tap útgerðarinnar. En hafið þið, góðir hlustendur, heyrt foringja Sjálfstfl. kvarta undan þeim verðhækkunum, sem afnám verðlagsákvæðanna hefur haft í för með sér? Hafið þið lesið í blöðum Sjálfstfl., að milliliðirnir hafi hækkað álagningu sína? Nei, þið hafið hvorugt heyrt eða séð? Ef sjómenn, útvegsmenn og bændur eiga að fá tekjurnar af verðhækkuninni, þá reyna foringjar Sjálfstfl. að gera hana tortryggilega. En ef tekjurnar af verðhækkuninni lenda í vasa milliliðanna, þá er hún sjálfsögð. Þetta er skýrasta myndin, sem hægt er að fá af Sjálfstfl. og stjórnmálabaráttu hans. Á þessum meginstaðreyndum eru nú áreiðanlega ýmsir að átta sig, sem hingað til hafa veitt honum brautargengi. Hann hefur þegar misst völdin, og hann mun einnig missa fylgi fólksins.



Herra forseti. Menn hafa nú heyrt málflutning hæstv. ráðh., og víst hafa þeir ekki sparað mörg orð. Hæstv. síðasti ráðh. talaði t.d. fullar 10 mínútur fram yfir sinn tíma. En þrátt fyrir öll fjölorðin sem þeir hafa viðhaft, hafa þeir vandlega þagað um hina einföldu spurningu, sem þm. G-K. bar fram, hvort þeir hafi staðið við þau loforð, sem þeir gáfu kjósendum fyrir kosningar, eða ekki. Það var einföld spurning, sem hefði verið hægt að svara með einföldu orði. En þegar reynt er að komast fram hjá svo einfaldri spurningu með svo mörgum orðum sem við nú höfum heyrt og innihaldslitlum, þá ber það sinn dóm í sér fólgið sjálft. Ætla mætti og, að þeir ráðh., eins og hv. síðasti ræðumaður, sem segja nú fyrir fylgishrun Sjálfstfl., mundu með fögnuði líta til nýrra kosninga og telja sig og sína aðstöðu verða miklu styrkari, ef kjósendur veittu þeim aukið traust að einu ári liðnu. En það er eitthvað annað. Hæstv. forsrh. talaði svo hér, að við hefðum verið sviptir völdum og settir í stjórnarandstöðu um sinn. Það var ljóst, að hann efaðist ekki um, hver úrslitin yrðu, þegar gengið yrði til kosninga næst, hvort sem það verður skjótlega eða seint. Þá ætti ekki að vera amalegt fyrir ríkisstj. að ganga til kosninga, þegar allar verðlækkanirnar fara að koma fram, sem Lúðvík Jósefsson var að segja hér frá áðan og Gylfi Þ. Gíslason endurtók með mjög villandi frásögn af óþekktri skýrslu, sem hann var að lesa hér upp. En það er greinilegt, að þeir óttast og vita, að fólkið verður farið að finna um vornætur dálitla aðra raun af verðlaginu í landinu en þeir segja fyrir nú, og þess vegna kemur skjálftinn og óttinn við kosningarnar, sem við förum fram á. Við biðjum ekki um stjórnaraðstöðu eða völd án dóms kosninga. Við hirðum ekki um að vinna án kosninga með neinum þeim flokki, sem nú er við völd. Við óskum eftir því einu, að kjósendurnir fái að segja sinn dóm. Við kvíðum dómnum ekki. Þess vegna óskum við eftir þingrofi og nýjum kosningum, en kjósendur geta farið nærri um, af hverju hinir vilji forðast það umfram alla muni. Og það er dálítið hjákátlegt, þegar Gylfi Þ. Gíslason býsnast mjög yfir því, að við höfum talið það einkennilegt að fá ekki að sjá dóm þeirra tveggja hagfræðinga, úttektina á þjóðarbúinu, sem ríkisstj. kvaddi til í s.l. október. Ríkisstj. hefur þó hann sjálfan, hálærðan prófessor í hagfræði, innan sinna vébanda. Ætli það hefði ekki átt að gera henni nógu auðvelt um að semja efnahagsúrræðin? Engu að síður kveður hún tvo erlenda hagfræðinga til og treystir sér ekki til að kveða upp sinn dóm eða semja sinar till., fyrr en þeirra álit liggi fyrir, en álitið er af einhverjum ástæðum þannig, að ekki aðeins við sjálfstæðismenn, heldur þjóðin öll er dulin þess, hvað í álitinu felst. Hitt vita allir, sem til mála þekkja og samningar lagafrv., að eins og nú er komið með þeim margþættu ákvæðum, sem þurfa að vera í slíku efnahagsfrv. sem hér var samþ. á þremur dögum fyrir jól, þá er ómögulegt að ætlast til þess, að það sé samið af neinum öðrum en þeim, sem hafa aðgang að fyllstu upplýsingum og sérfræðilegum athugunum, alveg eins og það væri fráleitt að krefjast þess, að stjórnarandstaða legði í heild fram fjárlagafrv. Það er fjmrh. einn og hans víðtæka starfsstofnun, sem það getur samið. Það er enginn vandi að semja gyllitillögur, falsfrv., eins og sumir aðrir hafa lagt sig niður við, en við sjálfstæðismenn kjósum ekki þá starfshætti. Ætla mætti, að hæstv. forsrh. væri ekki óánægður með að fá kosningar, eins og hann sagði að frammistaða okkar sjálfstæðismanna i varnarmálunum hefði sópað af okkur fylginu. Hví í ósköpunum vill hann þá ekki lofa kjósendunum að kveða upp sinn dóm á næsta sumri ? Það er einnig óþarft að eyða mörgum orðum um þá fjarstæðu, að við sjálfstæðismenn ættum að snúast til fylgis við hæstv. ríkisstj. vegna þess, að í framkvæmd meginmála fari hún eftir stefnu okkar, en ekki því, sem stuðningsflokkar hennar lýstu yfir fyrir kosningar. Út af fyrir sig er rétt, að ríkisstj. hefur um margt brugðið frá þeim fyrirheitum, er hún hafði gefið, og um sumt beitt sams konar úrræðum og flokkar hennar fordæmdu, meðan við sjálfstæðismenn fórum með völd. En þeir gerðu þetta út frá allt öðrum forsendum en við og með þeim hætti, sem sízt vekur traust á framkvæmdinni, enda voru þessir flokkar ekki kosnir til að framfylgja okkar stefnu, heldur sinni, og víst er, að ef okkar stefna reynist hin rétta og jafnvel óumflýjanleg fyrir þá, er lýst höfðu sig henni andstæðasta, þá mun landslýðurinn fremur treysta okkur til framkvæmdar hennar en þeim, er ætið hafa barizt á móti henni. Ég hirði ekki um að svara þeirri ásökun, að við sjálfstæðismenn unum okkur ekki án valdanna og í ráðherrastólunum. Enn síður kýs ég að svara fúkyrðum hæstv. forsrh. Hann fór rétt með fátt. T.d. vissi hann ekki, hversu lengi Alþingi hefur setið að þessu sinni. Ég segi ekki, að hann segi rangt frá því vísvitandi. Ég hygg hitt nær sanni, að hann fylgist svo lítið með þm. og þeirra tilveru, að hann hafi sagt þetta í góðri trú. Öðru ósannindapexi hans hirði ég ekki að svara, frekar en spjalli Lúðvíks Jósefssonar hér á Alþingi um hæð kvensokka. Slíkar orðræður kunna að vera einhverjum til skemmtunar, en þær skýra ekki þann eðlilega ágreining, sem er um lausn vandamála þjóðfélagsins. Lýðræðisþjóðfélag hvílir einmitt á því, að sjónarmiðin séu mismunandi og þar með skoðanirnar margar og hið rétta finnist einungis með því, að sem flestir beri ráð sín saman og að lokum verði það haft, sem sannast reynist; enginn einn sitji inni með alla speki eða hafi fundið algilda lausn allra þeirra vandamála, sem við er að etja hverju sinni. Einræðissinnar, svo sem kommúnistar, þykjast aftur á móti hafa fundið slíka allsherjarlausn stjórnmálanna, og miðast störf kommúnista í öllum löndum við þá kenningu. Atburðirnir í Austur-Evrópu, ekki sízt Ungverjalandi á síðustu mánuðum, hafa sannfært menn um, hversu langt er frá, að þessi allsherjarlausn hins vísindalega sósíalisma hafi lánazt í framkvæmd. Fjarri fer, að þetta sé eina allsherjarbjörgunarkerfið, sem sannað hefur haldleysi sitt. Sama gerðist á enn áþreifanlegri hátt, þegar þúsund ára ríki Hitlers, sem hann hafði lofað einni mestu menningarþjóð heims, brann upp til agna eftir tæp 13 ár í þeim eldsloga, er einvaldurinn hafði sjálfur kveikt. Öll mannleg reynsla sýnir, að bezt fer á fyrir hvern og einn að beita nokkurri hógværð í dómum sínum og hegðun. Munurinn á skoðunum okkar sjálfstæðismanna og andstæðinganna i efnahagsmálunum s.l. ár hefur einmitt fyrst og fremst lýst sér í því, að við sjálfstæðismenn höfum varað almenning við kenningunum um, að endanleg lausn efnahagsmálanna eða varanleg úrræði þeim til bjargar væru auðfundin. Við höfum bent á, að þar sem annars staðar mundi ætíð nokkur vandi verða fyrir hendi og ný og ný úrlausnarefni skapast. Viss meginatriði yrði þó að hafa í huga, eins og að atvinnuvegirnir gætu ekki látið af hendi meira en þeir öfluðu eða framleiddu. Ef þeir væru knúnir til þess að greiða meira, eins og smám saman hefur ágerzt hér á landi hin síðari ár og fór úr öllu hófi með verkfallinu mikla 1955, þá yrði með einu eða öðru móti að taka umframgreiðslurnar aftur af þeim, sem of mikið höfðu fengið, og láta það renna til atvinnuveganna á ný. Þangað til menn áttuðu sig á þessum einföldu undirstöðusannindum, yrði um að ræða stöðugar bráðabirgðaráðstafanir ofan á bráðabirgðaráðstafanir. Þegar svo er komið sem hér var eftir verkfallið mikla 1955, er einungis um þrjár leiðir að ræða til að jafna metin: skatta eins og í fyrra og í miklu ríkari mæli nú, gengislækkun eða verðhjöðnun, sem fyrst og fremst lýsir sér í beinum kauplækkunum. Þetta er staðreynd, sem ekki verður umflúin. Þessi íhaldsúrræði, sem Hannibal Valdimarsson svo kallaði, eins og frægt er orðið, verður að velja, af því að enginn annar kostur er fyrir hendi. Hvert þeirra er valið, verður að miða við atvík hverju sinni, og í sjálfu sér skiptir ekki öllu máli, hver aðferðin verður ofan á, ef því er fullnægt, að undirstöðuatvinnuvegirnir endurheimta að lokum svo mikið, að atvinnu verði haldið uppi stöðvunarlaust og menn skilji, að raunverulegar kjarabætur geta hér ekki orðið nema fyrir framleiðsluaukningu. Lausn efnahagsmálanna er nátengd lausn alls þjóðfélagsvandans, og þar tjá engin töframeðul né gylliloforð, heldur vinna, framtak, frelsi og samstarf. Fyrir kosningarnar töldu andstæðingarnir þessar kenningar vera hinar fjarstæðustu og hömruðu á þeim sem algeru úrræðaleysi. Gagnstætt þeim vitnuðu þeir til hinnar fullkomnu endanlegu lausnar og varanlegu úrræða, sem þeir þóttust kunna full skil á. Til slíkra úrræða sögðust þeir ætla að fá atbeina verkalýðsins. Hið mikla framlag Hermanns Jónassonar til stjórnarforustunnar átti að vera að tryggja þann atbeina. Ég skal sízt gera lítið úr nauðsyn þess að hafa fylgi verkalýðsins um lausn efnahagsmálanna. Gallinn er þó sá, að verkalýðurinn er engin samstæð heild, heldur sundurskildir einstaklingar, sem hver hefur sína kenningu um lausn þessara vandamála eins og annarra. Ætla má, að næst réttri skoðun verkalýðsins, svo mikill hluti þjóðarinnar sem hann er, verði komizt við almennar þingkosningar, þar sem þjóðarviljinn í heild lýsir sér. Auðvitað kemur þessi vilji einnig að nokkru leyti fram í verkalýðsfélögunum, en ekki nema að nokkru leyti vegna þess, hvernig starfsemi þeirra og uppbyggingu er háttað. Land okkar er eitt þeirra fáu vestan járntjalds, þar sem kommúnistar hafa náð úrslitaáhrifum í öflugustu samtökum verkalýðsins. Auðvitað beita kommúnistar því ofurvaldi í samræmi við sína sannfæringu, þá, að núverandi þjóðskipulag sé rotið og þurfi niðurrifs við. Þess vegna hefur íslenzku verkalýðshreyfingunni of oft hin síðustu ár verið beitt til upplausnar þjóðfélagsins, en ekki til framdráttar efnahag og heildarhagsmunum félagsmanna þeirra. Ég segi ekki, að þetta hafi verið gert í illri trú af forustumönnunum, heldur vegna þess, að þeir mátu trúna á allsherjarhjálpræðið meira en baráttuna fyrir daglegum hagsmunum verkalýðsins. Þetta afi og þessar skoðanir eru fyrst og fremst valdandi þess ójafnvægis, sem orðið hefur í íslenzku fjárhags- og efnahagslífi síðustu árin. Vissulega er erfitt að finna lausn á þessum vanda. Hún er hvorki einföld né fljótfengin. Auðvitað hafa ýmsir séð, að í þessu er hægt að viðhafa skottulækningu, sem ef til vill linar sárindin í bili, en læknar ekki neitt, t, d. að friða upplausnarmennina um sinn með vegtyllum og völdum. Og þegar orðskrúðið er skafið af, þá er það sú leið, sem Hermann Jónasson valdi með myndun núv. hæstv. ríkisstj. En hver lækning er fólgin í slíku? Hitt er seinfarnara, en óhjákvæmilegt, áður en yfir lýkur, að fræða hvern einstakan og þjóðina í heild um hið sanna samhengi hlutanna, að kenna mönnum að sjá í gegnum slagorðin og hinar fölsku kenningar, sem sumum er þó haldið fram í góðri trú. Með betri fræðslu og reynslu af ólíkum úrræðum læra menn smám saman, hvað hverjum einum er fyrir beztu. Stjórnvizkan ætti að vera fólgin í því að forða þjóðinni frá þeim erfiðleikum, sem voru fyrirsjáanlegir, en oft er reynslan einasti skólinn, sem dugir, og svo virðist nú. Mennirnir, sem sögðust hafa allsherjarráð, hafa nú á sex mánuðum sannað, að þeir kunna þau ekki eða gátu a.m.k. ekki komið sér saman um þau, þegar á átti að herða. Almenningur hefur ekki einu sinni fengið vitneskju um, hvernig hún leit út, sú úttekt þjóðarbúsins, sem sérstakir erlendir sérfræðingar voru fengnir til þess að gera með aðstoð mikils hóps íslenzkra manna og fram átti að fara fyrir opnum tjöldum. Árangur úttektarinnar var aðeins ráðstafanir, sem bera með sér keim enn þá meiri bráðabirgðaráðstafana en nokkrar aðrar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið í efnahagsmálunum fyrr eða síðar. Í öllum þessum bráðabirgðaráðstöfunum er þó tvennt óhagganlegt: annars vegar játningin á því, að kaupgjaldið sé of hátt og þess vegna þurfi að gera millifærslu á 500 milljónum í þjóðarbúinu, eins og forsrh. segir, og hins vegar sá fyrirvari kommúnista, að játning þessarar staðreyndar haldist af þeirra hálfu einungis á meðan þeir sjálfir eru í ríkisstj.; þegar því sé lokið, skuli gamli leikurinn hafinn á ný. Ég vil nú biðja hæstv. forseta afsökunar, - hann sendi mér boð um, að tíminn væri liðinn, og ég hafði ekki ætlað mér að fara fram yfir hann, en ég notaði of langan tíma til þess að svara því, sem sá, sem talaði næst á undan mér, fór fram úr, og vonast ég því til, að mér verði leyft að halda áfram, ef ég níðist ekki úr hófi fram á þolinmæði hæstv. forseta. Ég skal lofa að ljúka máli mínu eins fljótt og umsvifalaust og ég hafði búið mig undir. Vel má vera, að annað hafi ekki verið framkvæmanlegt en það hámark bráðabirgðaráðstafana, sem ofan á varð. En alla grg. vantar um þörfina fyrir hinar gífurlegu skattaálögur, og sannleikurinn er sá, að enginn veit, hvað í raun og veru felst í lagaákvæðunum. Það er t.d. fyrst nú, sem sjútvmrh. upplýsir, að hann hafi gert mun betur við útgerðina en útgerðarmaðurinn Ólafur Thors hafi gert. Um þetta hefur stjórnin þagað hingað til. Það er einnig með öllu óvíst, hversu skattarnir eru miklir, og almenningur er óvirtur með því að láta svo sem 250 millj. kr. í nýjum sköttum sé hægt að jafna niður á landslýðinn, án þess að allur almenningur verði var við. Þegar allt þetta kemur til, þá er eðlilegt, að ýmsum finnist fátt um, ekki sízt þegar við bætist, að þeir, sem verið er að gera gælur við með öllu þessu, yfirráðamenn Alþýðusambands Íslands og Dagsbrúnar, láta þau ummæli fylgja, að þeir sætti sig við þetta aðeins þangað til þeir sjá, hverju fram vindur; ef þeim líki ekki, þá sé hin gamla leið opin, þ.e.a.s. verkföll, nýr ófriður, ekki gegn atvinnuvegunum einum, heldur þjóðfélaginu í heild. Þegar allt þetta er hugleitt, þá er árangurinn sannarlega harla rýr og verri en það, því að til þess að ná honum hefur þurft að leita um úrslitaráðin um málefni þjóðarinnar út fyrir hina fornhelgu sali Alþingis Íslendinga á þær slóðir, þar sem ofureflismenn, fullir af úreltum erlendum villukenningum, hafa öll ráð. Skapað er það fordæmi að láta ofbeldið eða hótanir um það ráða úrslitum, í stað þess að efla lýðræðið og þá hollustu við þjóðfélagið, sem ein leiðir til farsældar, þegar til lengdar lætur. Hér kemur og til, að alþjóð veit, að þannig stendur nú á fyrir kommúnistum, að þeir áttu ekki margra kosta völ. Atburðarásin hefur gert að verkum, að þeir óttast mjög sundrung flokksins og algera einangrun. Um það þarf ekki að leita vitnis stjórnarandstöðunnar. Þetta hafa stjórnarblöðin, Tíminn og Alþýðublaðið, hvað eftir annað ítrekað á undanförnum mánuðum. Þess vegna var það, að kommúnistar féllust á að fresta um sinn lausn þess máls, er þeir ætið hafa talið mest um vert, sem sé brottför varnarliðsins frá Íslandi, en í áramótablaði sínu töldu þeir það vera mikilvægasta verkefnið. Þeir skýra sjálfir samþykkt frestunarinnar svo í Þjóðviljanum hinn 24. janúar: „Þótt Alþýðubandalagið hafi staðið að frestun á viðræðum um brottför hersins, vegna þess að hinir stjórnarflokkarnir voru ekki andlega undir það búnir eins og á stóð í nóvembermánuði s.l., er afstaða þess gersamlega óbreytt.“ Svo mörg eru þau orð. En getur nokkur firrt sjálfan sig ábyrgð með því einu, að félagar hans séu „ekki andlega undir það búnir“ að gera rétt? Og ef það er satt, að þeir ætli að láta framkvæmd loforðanna vera komna undir „andlegum undirbúningi“ samstarfsmanna sinna, fær það þá staðizt, að afstaða Alþýðubandalagsmanna sjálfra sé gersamlega óbreytt? Þeir hafa raunar svarað þessari spurningu með því að hverfa frá framkvæmd ályktunarinnar frá 28. marz s.l. En þeir láta svo, að slíkt sé aðeins skamma stund, og áramótagrein Þjóðviljans lyktar svo: „Það er stefna og loforð stjórnarinnar, að herinn verði látinn hverfa af landi brott, og á árinu 1957 verður að breyta því fyrirheiti í framkvæmd.“ Svo mörg eru þau orð. En í sama tölublaði Þjóðviljans segir Hannibal Valdimarsson á þessa leið: „Sú stefna fær nú öflugan stuðning verkamannaflokksins brezka, sem berst af þrótti fyrir því, að allir erlendir herir verði sem fyrst látnir víkja úr Vestur-Evrópu. Fari svo, að þessi stefna sigri, sem ekki er ólíklegt, einkum þar sem flest bendir nú til, að jafnaðarmenn í Vestur-Þýzkalandi og Bretlandi taki við völdum, áður en langir tímar líða, þá yrði Rússum ekki lengi stætt á því að hafa áfram setulið í löndum Mið- og Austur-Evrópu. Þetta allt skyldu menn hugleiða, og þá munu þeir sannfærast um, að ástæðulaust er að óttast ævarandi herseta á Íslandi. Útlitið er þrátt fyrir alla skugga og hryðjur haustsins bjartara í þessum málum um þessi áramót en það hefur verið um langan tíma áður.“ Þetta sagði Hannibal Valdimarsson, og Lúðvík Jósefsson var litlu skeleggari hér áðan. Eftir þessum nýju yfirlýsingum er það þá orðið háð brottför allra erlendra herja úr gervallri Evrópu, að fylgja eigi eftir brottflutningi varnarliðsins frá Íslandi. Einhvern tíma hefðu kommúnistar talið, að ekki væri bjart fram undan í þessum málum, ef herinn ætti að sitja á Íslandi, þangað til þessu væri fullnægt. Hingað til hefur verið sagt. að við ættum að vera hin mikla fyrirmynd. Nú eigum við að lalla allra síðastir á eftir. Málgagn sjálfs forsrh. fer og ekki dult með það öðru hvoru, að nú eigi ekki að veikja varnirnar, heldur styrkja þær, svo sem hinn 15. janúar þegar talað er um berum orðum, að sameiginlegar varnir eigi að treysta. Að vísu birtir Tíminn alltaf öðru hvoru ummæli þvert ofan í þetta, svo sem á þrettándanum, en ekki gerir það málið ljósara, ekki heldur sú ákvörðun utanrrh. að gera nú talsmann kommúnista í utanríkismálum á Alþingi, Finnboga R. Valdimarsson, að fulltrúa Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum. Þetta er gert þvert ofan í allar fullyrðingar um, að kommúnistum verði alveg haldið utan við meðferð utanríkismálanna. Það, sem hér skiptir máli, er, að enginn veit, hver hin raunverulega stefna hæstv. ríkisstj. í varnarmálunum eða utanríkismálunum yfirleitt er. Stjórnin hefur að vísu rofið sín fyrri fyrirheit. Það er að vissu leyti góðra gjalda vert, af því að þau fyrirheit horfðu þjóðinni til ills, en íslenzka ríkisstjórnin var eina stjórn Atlantshafsríkis, sem t.d. í ágúst s.l. taldi ástandið í heimsmálum slíkt, að hér mætti slaka á vörnum. Siðari atburðir urðu einungis til að bjarga henni frá því að gera sig að heimsviðundri, enda er fram komið innanlands og utan, að stjórnin hefur fengið sitt endurgjald. „Ísland lætur borga sér vel,“ var nýlega sagt í þýzku blaði um varnarsamninga ríkisstj. við Bandaríkjamenn. Þannig fer, þegar hentistefna er látin ráða, loforð eru gefin, sem ekki er hægt að standa við, hrópyrði eru notuð í stað raka, valdabarátta í stað leitar að raunverulegum vanda þjóðfélagsins. Íslenzka þjóðin á kröfu til, að forustumenn hennar skýri frá vandanum, eins og hann er hverju sinni, reyni að ráða bót á honum í samræmi við fyrirheit sín, en leyfi þjóðinni sjálfri að dæma um, ef forsendur bregðast eða atvik breytast svo, að algerð stefnubreyting verður ekki umflúin. Við sjálfstæðismenn teljum, að nú standi svo á, og þess vegna höfum við borið fram þá till., að þjóðin fái sjálf að skera úr um örlög sín.



Herra forseti. Það mun hafa verið á daginn fyrir Þorláksmessu, sem þessi þáltill. lá á borði alþingismanna, um það leyti sem jólasveinarnir voru að koma til byggða. Þegar ég sá fyrirsögnina á þessari þáltill., datt mér fyrst í hug, að jólasveinarnir hefðu lætt henni á borð alþingismanna. Það var raunar áður en ég sá, hverjir voru flutningsmennirnir, en þá varð mér ljóst mér til mikillar undrunar, að hún átti sér raunar önnur upptök. Það hefur verið sýnt rækilega fram á í þessum umræðum, hversu fáránleg og tilefnislaus þessi þáltill. er. E.t.v. sýnir ekkert annað einstakt atvik betur en flutningur hennar það dauðans ofboð og ráðleysi, sem einkennir Sjálfstfl. um þessar mundir. Það hefur verið sýnt fram á, að það er hrein fjarstæða, að ríkisstj. hafi í nokkru brugðizt þeirri stefnu, sem hún setti sér við stjórnarmyndunina. Í efnahagsmálunum var því heitið bæði í kosningunum og við stjórnarmyndunina að leita að færum leiðum í samvinnu við stéttarsamtökin í landinu. Þetta hefur verið gert og samstaða hefur náðst um víðtækar ráðstafanir. Þetta er alger nýjung, ánægjuleg nýjung, og ekkert sýnir e.t.v. betur, að hér er um nýstárlegan atburð að ræða og þýðingarmikinn, en einmitt það, að þegar þetta skeði, trylltist stjórnarandstaðan alveg og kastaði fram þeirri furðulegu till., sem hér liggur fyrir. Í varnarmálunum er fylgt þeirri stefnu, sem umbótabandalagið mótaði í kosningabaráttunni, að hér skuli ekki vera her á friðartímum, en á hinn bóginn varnir, ef alþjóðaástandið gerir það óhjákvæmilegt að dómi Íslendinga. Það, sem aðhafzt hefur verið, er í fullu samræmi við þessa stefnu. Í kosningunum var því lýst yfir af hálfu umbótabandalagsins, að keppt væri að hreinum meiri hluta, en næðist hann ekki, þá yrði ekki stofnað til samstarfs við sjálfstæðismenn, heldur leitað samvinnu við alþýðusamtökin. Slíkri samvinnu var eftir kosningarnar, eins og á stóð, ekki hægt að koma á nema með því að leita samstarfs við Alþb., og þá var það gert. Stjórnarandstaðan hefur viljað efna til umræðna í útvarpið um störf og stefnu ríkisstj. í sambandi við þessa þáltill. Þetta er gott og blessað, og hefur ekki verið undan því skorazt. En mundi ekki þarflegt að minnast um leið nokkuð á framkomu stjórnarandstöðunnar? Stjórnarandstaðan hefur gott af að minnast þess, að hún á að gjalda reikningsskap fyrir orð sín og athafnir engu síður en ríkisstj., enda mun hún ekki undan því komast að verða dæmd eftir orðum sínum og æði. Mun ég minnast þess fáeinum orðum, hvernig stjórnarandstaðan hefur gegnt sínu hlutverki. Ég hygg, að leitun muni vera á furðulegri hringsnúningi en þeim, sem sjálfstæðismenn hafa leikið, síðan þeir komust í stjórnarandstöðu. Heita má, að þeir hafi snúið öllu við. Það, sem áður þótti gott, er nú fordæmt. Það, sem áður var ókleift, er nú talið auðvelt. Það er flestum ljóst, að Sjálfstfl. hefur yfir sér sauðargæru lýðskrums og yfirboða. Þessa gæru hefur hann að sjálfsögðu ekki tekið af sér, þegar hann fór úr stjórninni, en öll framkoman er líkust því, að gærunni hafi þess í stað verið snúið við og að það snúi nú út, sem áður sneri inn. Mun fáum finnast sú tilhögun gera flokkinn álitlegri eða meir aðlaðandi en áður. Mun ég færa að þessu nokkur dæmi, fyrst varðandi nokkrar fjárfestingarframkvæmdir og lántökur erlendis. Á árunum 1954, 1955 og fram að stjórnarskiptunum leituðum við í fyrrv. ríkisstj. lána erlendis, fyrst til sementsverksmiðjubyggingar, sem búið var að heita að skyldi sitja fyrir öllu öðru, þá til ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs og 1955 og 1956 einnig til Sogsvirkjunarinnar, sem þá þegar var orðið aðkallandi að fá lán til. Allt varð þetta árangurslaust allan tímann, en Bandaríkjastjórn bauðst 1955 til þess að lána sem svarar erlenda kostnaðinum við sementsverksmiðjuna, þegar lántökutilraunirnar voru strandaðar. Ræktunarsjóði og fiskveiðasjóði var bjargað með greiðsluafgangi á ríkisbúskapnum, sem þó var ekki einu sinni fyrir fram áætlaður, en kom fram einungis fyrir það, að framsóknarmenn fengu því ráðið, að sæmilega varlega var gengið frá tekjuáætlunum fjárlaganna. Á þessum árum fengust því ekki erlend lán til þessara stórframkvæmda. En verðbólgan geisaði og hækkaði kostnaðinn við þessar fjárfestingarframkvæmdir og aðrar um milljónir og milljónatugi á hverja framkvæmd og hundruð milljóna samtals. Afleiðing þessa varð sú, að við stjórnarskiptin í sumar. stóðu þessi mál þannig: Sementsverksmiðjubyggingin var í fullum gangi samkvæmt fyrirskipun fyrrv. atvmrh., Ólafs Thors, en ekkert séð fyrir því, hvernig skyldi greiða innlenda kostnaðinn við framkvæmdina, sem nemur á milli 60 og 70 millj. kr. Raforkuframkvæmdir í dreifbýlinu voru í fullum gangi, en fyrirsjáanlegt, að vantaði a.m.k. 20 millj. kr. upp í kostnaðinn við þær á því ári og 50–60 millj. kr. á þessu ári, sem nú er að byrja, ef áætlunina ætti að framkvæma eftir verksamningum. Eins og undanfarin ár hafði verið sagt, að lánað yrði úr ræktunarsjóði og fiskveiðasjóði út á framkvæmdir í sveitum og bátakaup, en ekkert fjármagn var til handa þeim sjóðum og engar horfur á greiðsluafgangi hjá ríkissjóði vegna þess, hvernig ofþenslan og verðbólgan hafði leikið afkomu hans. Enginn eyrir hafði fengizt til Sogsvirkjunarinnar, enda þótt ríkisstj. hefði reynt að útvega lán og Sogsvirkjunarstjórnin sömuleiðis. Kostnaður við Sogsvirkjunina var kominn upp undir 200 millj. kr. og öngþveiti fyrirsjáanlegt í raforkumálum höfuðborgarinnar og alls Suðvesturlands, ef ekki reyndist hægt svo að segja án tafar að útvega fé og gera samninga um innkaup á vélum til virkjunarinnar. Þetta er aðeins um nokkur stærstu fjárfestingarmálin, sem ríkisvaldið hefur með höndum. En að öðru leyti er það um fjárfestingarmálin að segja, að þau voru komin í fullkomið öngþveiti vegna þeirrar gífurlegu fjárfestingaröldu, sem reist hafði verið, og þess fjárfestingaræðis, sem hafði gripið um sig vegna verðbólguhræðslunnar. Verið er að reyna að greiða úr þessu öngþveiti, sem hlýtur þó að taka ærinn tíma og verða mjög erfitt verk. Einn þáttur í því verki er að reyna að útvega erlent lánsfé í þær framkvæmdir, sem fyrir verða að sitja og líklegt er að hægt sé að fá erlenda menn til þess að lána út á. En enginn skyldi halda, að hægt sé að útvega lán erlendis takmarkalaust og til hvers sem er, þótt nauðsynlegar framkvæmdir séu. Um það hafa Íslendingar glögga reynslu. Fyrsti áfanginn í lántökumálunum var að fá 4 millj. dollara lán, sem svo að segja allt fór einungis til þess að greiða áfallinn kostnað við sementsverksmiðju, raforkuáætlun dreifbýlis og til ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs, upp í þegar veitt lán af bráðabirgðafé. Þá er Sogsvirkjunin nýja og framhald rafmagnsframkvæmda dreifbýlisins og sementsverksmiðjunnar. Til þess að leysa Sogsvirkjunarmálið og halda áfram með rafmagnsáætlun dreifbýlisins með fullum hraða þarf stærra erlent lán en nemur öllum opinberum erlendum skuldum Íslendinga, eins og þær voru um stjórnarskiptin. Þannig hefur verðbólgan leikið þessar framkvæmdir, á meðan þær hafa beðið. Er stöðugt verið að vinna að þessum lánsútvegunarmálum. Væri þá næst, þótt mögulegt reyndist að fá slíkt lán, sem ekki er hægt að fullyrða um í dag, að sjá fyrir erlendu lánsfé til togarakaupanna. Þá er ræktunarsjóður, fiskveiðasjóður og sementsverksmiðjan enn, og nefni ég þá aðeins fátt af því, sem verið er með í takinu. Sjálfstæðismenn vita mjög vel, hvernig gekk að útvega erlent lánsfé undanfarið, og þeir vita vel, hvernig það verkefni var, sem núverandi stjórn tók við í fjárfestingar- og lánamálum. Þeim er það líka vel kunnugt, hvers þarf með til þess að leysa Sogsvirkjunarmálið og önnur stórmál, sem komin eru alveg í hnút. Samt sem áður skirrast þeir ekki við að gera nú auglýsingartill. um stórfelldar erlendar lántökur til ýmissa verkefna langt umfram þær, sem áður hafa fram komið, - till., sem eru hreinar skrumtill. og þeim hefði aldrei dottið í hug að gera og datt ekki í hug að gera, meðan þeir voru í stjórnaraðstöðu. Sannleikurinn er sá, að það er ekki hugsanlegt að koma nokkru viti í efnahags- eða framleiðslumálin, og það vita engir betur en framleiðendur bæði til lands og sjávar og vinnandi fólk yfirleitt, nema fjárfestingunni verði stillt meira í hóf en verið hefur um sinn. Hugmyndir þær, sem ýmsir gera sér um, að hægt sé að framkvæma ótakmarkaða fjárfestingu fyrir erlent lánsfé, án þess að þjóðarbúið sporðreisist gersamlega, fá ekki staðizt. Það er hvorki mögulegt vegna þess takmarkaða vinnuafls, sem Íslendingar geta lagt fram, né heldur hugsanlegt að hafa nokkurs staðar ótakmarkaðan aðgang að erlendum lántökum. Það er eftirtektarvert í sambandi við framkomu sjálfstæðismanna í lánamálunum, að á sama tíma og þeir hvetja þjóðina til þess að byggja svo að segja allar framkvæmdir á erlendum lántökum, haga þeir þannig málflutningi sínum, að það hlyti að spilla fyrir Íslandi erlendis, ef nokkur tæki mark á því, sem þeir segja. Það er hluti af þeim þokkalega áróðri, að stjórnarandstæðingar hafa borið sér það í munn, að Íslendingar muni ekki hafa getað fengið 4 millj. kr. dollara lán nú í vetur nema með því að verzla með varnarmálin. Fyrir utan þjóðhollustuna, sem felst í þessum boðskap, og sannleiksgildið sýnir hann einnig samræmið eða hitt þó heldur, þar sem því er haldið fram í sömu andránni, að Íslendingar eigi að byggja svo að segja allar framkvæmdir sínar á erlendum lántökum, en því einnig slegið föstu, að lánstraust Íslendinga sé ekkert. Það er með mörgu móti hægt að gera sig broslegan. Enginn skyldi þó halda, að það væri aðeins í þessum málum, sem stjórnarandstaðan hefur gert sig að viðundri með tvískinnungi sínum. Það væri efni í heila kvöldvöku að gera grein fyrir þeim undrum öllum, en aðeins örlítil upptalning gæti verið til glöggvunar. Á meðan sjálfstæðismenn báru meðábyrgð á stjórninni, töldu þeir stöðvun kaupgjalds og verðlags alveg sérstaklega þýðingarmikla og útlátalausa fyrir almenning. En eftir að samkomulag náðist við stéttarsamtökin í fyrrasumar um stöðvun kaupgjalds og verðlags, hafa þeir af öllum kröftum reynt að gera slíka stöðvun tortryggilega í augum almennings, sérstaklega í augum bænda og verkamanna, og meira en það, þeir hafa reynt að beita áhrifum sínum alls staðar, þar sem þeir hafa getað, til þess að brjóta niður þessa stöðvun í framkvæmdinni. Þeir hafa talið það mikið afbrot, sjálfstæðismenn, að umbótabandalagið skuli vinna með Alþb., af því að kommúnistar séu með innan Alþb. Sjálfir reyndu þeir þó að ná samstarfi við Alþb. og kommúnista eftir kosningarnar í sumar. Þeir hafa deilt á núverandi ríkisstj. fyrir að draga viðskipti landsins austur á bóginn. Þó er það staðreynd, að þeir Ingólfur Jónsson, Bjarni Benediktsson og Ólafur Thors höfðu undanfarin ár haft forustu um að draga viðskiptin austur á bóginn, vafalaust af nauðsyn, og aldrei var Bjarni Benediktsson reiðari á þeim árum en þegar honum var borið á brýn, að hann gerði ekki allt, sem í hans valdi stæði, til þess að efla þau viðskipti sem mest. En það er ekki nóg, að þeir deili á stjórnina fyrir, að hún hafi fært viðskiptin austur á bóginn, heldur rógbera þeir stjórnina líka fyrir að hafa tekið lán í Ameríku frá sömu stofnunum og fyrrverandi stjórnir höfðu fengið lán hjá. Í fyrra rembdust sjálfstæðismenn við það eins og rjúpan við staurinn að sýna fram á, að það væri nauðsyn að leggja á miklar álögur vegna framleiðslunnar og þjóðin yrði að taka þeim álögum með skilningi. Nú úthrópa þeir ríkisstj. og stuðningsflokka hennar fyrir að afla fjár til að mæta auknum framleiðslukostnaði hjá höfuðatvinnuvegum landsins. Í fyrra úthúðuðu sjálfstæðismenn Þjóðviljanum fyrir að telja upp verðhækkanir, sem leiddi af álögunum, og fyrir að gera slíkar verðhækkanir tortryggilegar i augum landsmanna og gera þær að árásarefni á stjórnarflokkana. Nú gera þeir nákvæmlega það sama sem þeir álösuðu Þjóðviljanum þá mest fyrir að gera, flytja sjálfir nákvæmlega sams konar áróður um álögurnar vegna framleiðslunnar og Þjóðviljinn gerði þá. Þeir ráðast á þær ráðstafanir, sem nú eru gerðar í efnahagsmálum og vegna framleiðslunnar, og fordæma þær ekki sízt af því, að þær séu of líkar þeim ráðstöfunum, sem þeir sjálfir áttu meginhlutann af áður. Þykir mörgum skörin hafa færzt upp í bekkinn, þegar að þessum þætti kemur hjá hinni hörðu stjórnarandstöðu. Þá væri það ef til vill ekki alveg út í bláinn, að stjórnarandstæðingar hefðu reynt að gera einhverja grein fyrir því, hvaða úrræði þeir hefðu á takteinum í efnahags- og framleiðslumálum, fyrst þeir eru svo ótrauðir við að fordæma þær leiðir, sem nú voru farnar í samráði við þýðingarmestu stéttarsamtök landsins. Þá væri tæpast hægt að kalla það nokkra frekju, þótt þess væri krafizt, að þeir menn, sem svo er mikið niðri fyrir í svartasta skammdeginu, að þeir vilja endilega ákveða kosningar, þó að nýbúið sé að kjósa, gerðu mönnum grein fyrir því, hvað þeir hafa til málanna að leggja. En því er nú ekki að heilsa, að við því fáist svör, öðru nær. Í umr. hér í kvöld lýsti form. Sjálfstfl. því yfir, að stjórnin hefði séð svo um, að þeir gátu ekki gert tillögur í þessum málum, með því að leyna fyrir þeim skýrslum hagfræðinganna. Hafa menn nokkurn tíma heyrt aumari þrotabúsyfirlýsingu? Stærsti flokkur landsins ræður ekki yfir þeirri þekkingu, segir form. flokksins, að hann geti gert till. um efnahags- og framleiðslumál Íslands, af því að hann hafði ekki aðgang að álitsgerð erlends manns, sem dvaldi nokkrar vikur á Íslandi. Þetta er þá risið á forustu Sjálfstfl. núna. Þetta er þeirra eigin dómur um sjálfa sig eftir allt skrumið um hið mikilhæfa forustulið, sem fram að þessu hefur átt að vera landinu ómissandi. En þó að þeir játi sjálfir, að þeir séu ráðalausir og geti ekki gert till., þá telja þeir sig hafa þekkingu til að fordæma úrræði annarra og látast vilja kosningar, væntanlega ef heil brú er í hugsuninni - til þess að menn geti fengið þeim ráðin, sem ekkert hafa til málanna að leggja og lýsa því yfir sjálfir. Í leit sinni að árásarefnum og fátækt í því efni hafa stjórnarandstæðingar hrakizt inn á þá braut að ráðast á Alþingi og starfsaðferðir þess. Þeir segja, að Alþingi sé sérstaklega starfslítið og afkastalaust. Þetta mæla þeir gegn betri vitund. Með þessum áróðri ætla þeir að hitta stjórnarflokkana, en þeir hitta Alþingi sjálft og draga úr réttmætri virðingu þess. Vinnubrögðin í vetur á Alþingi hafa alls ekki verið með öðrum hætti en áður hefur tíðkazt við hliðstæðar aðstæður, nema þá helzt að því leyti, að Alþingi hefur komið óvenjulega miklu til leiðar á þeim tíma, sem það hefur setið í vetur. Alþingi hefur lögfest stórfelldar ráðstafanir í efnahags- og framleiðslumálum með víðtækari stuðningi en áður hefur þekkzt. Það hefur sett löggjöf um togara- og skipakaup, sem vonandi á eftir að valda straumhvörfum í atvinnulífi margra byggðarlaga í landinu, og hafa sex stór fiskiskip þegar verið keypt. Alþingi vinnur nú af kappi að afgreiðslu fjárlaga og undirbúningi nýrra lagabálka, sem ekki var hægt að starfa að, fyrr en ráðstafanir í efnahagsmálum voru ákveðnar. Það er ekkert nýtt, þó að þingfundir séu langtímunum saman stuttir, og er oft mest unnið á Alþingi, þegar þannig er ástatt. Þá er unnið í flokkunum að undirbúningi stóru málanna eða í nefndunum, svo sem að fjárlögum í fjárveitinganefnd. Flutningur þessarar þáltill. er sannast að segja ömurlegur leikaraskapur, ef þetta er allt skoðað í réttu ljósi. Þessi þáltill. er auðvitað flutt í því trausti, að hún verði ekki samþykkt, því að vitaskuld dylst það engum manni, að afstaða Sjálfstfl. og framkoma hans er þannig, að það væri verst fyrir flm. sjálfa, ef hún væri samþykkt. Flm. hennar dettur ekki í hug sjálfum, að framkoma þeirra í stjórnarandstöðunni hafi aukið traustið á þeim eða því, sem þeir hafa upp á að bjóða. Ef stjórnarstuðningsmenn vildu gjalda í sömu mynt og taka þátt í þessum leikaraskap, ættu þeir að samþykkja till. sem eins konar hrekk við flm. En það er ekki hægt að hafa þjóðina þannig að leiksoppi í pólitískum hráskinnaleik, og þess vegna verður þessi till. vitaskuld felld. En fyrir hverja tala sjálfstæðismenn, þegar þeir koma fram með þáltill. eins og þessa og tala eins og þeir hafa talað fyrir henni? Það er nýbúið að gera víðtækar ráðstafanir í þýðingarmestu málum landsins með svo að segja allsherjar samkomulagi, óvenju víðtæku samkomulagi. Þá koma sjálfstæðismenn og segja: Það hefur verið farið aftan að mönnum, og það á að kjósa. Fyrir hverja tala þeir þá? Ekki tala þeir fyrir bændur. Ekki tala þeir fyrir verkamenn, fiskimenn eða launamenn yfirleitt. Það voru höfð samráð við samtök þessara stétta um úrlausn höfuðmálanna. Ekki tala þeir fyrir framleiðendur við sjávarsíðuna, því að einnig við þeirra samtök náðist samkomulag. Fyrir hverja tala þeir þá? Hverjir eru það, sem eru svo órólegir, að forusta Sjálfstfl. sér ekki annað fært en að leika þessa kómedíu - liggur mér við að segja - hér á Alþingi. Við vitum, að sérhagsmunaöflin í Sjálfstfl., þau sem raunverulega ráða flokknum, eru óánægð og óróleg og að það mæðir á leiðtogum flokksins og þarf sennilega að fá einhverja útrás. En það eru engin rök fyrir því, að steypa beri þjóðinni út í nýja kosningabaráttu algerlega að ófyrirsynju. Sjálfstæðismenn mega vita það fyrir víst, að meginþorri landsmanna álítur það miklu nauðsynlegra, að ríkisstj. og Alþingi hafi vinnufrið við viðreisnarstörf sín, en að efnt verði til nýrrar kosningabaráttu alveg út í bláinn. Þessi þáltill, er því vindhögg og kemur flm. sízt að nokkru haldi, en hefur gefið ríkisstj. kærkomið tækifæri til þess að skýra stefnu sína og framkvæmdir í áheyrn alþjóðar og sýna úrræðaleysi stjórnarandstöðunnar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Lítill vafi er á því, að nú við lok þessara umr. óska leiðtogar Sjálfstfl. þess í hjarta sínu, að þeir hefðu látið vera að efna til þeirra. Sókn þeirra á hendur ríkisstj. hefur snúizt upp í vörn, og hún hefur sannarlega ekki farið betur úr hendi en efni stóðu til. Hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, sagði, að ég hefði áðan talað í 10 mínútur umfram tíma minn. Ræða mín var þó aðeins fjórum mínútum lengri en henni var ætlað að vera, en hann notaði hins vegar átta mínútur umfram sinn tíma til þess að svara, og finn ég ekkert að því. Þær mínútur, sem ég ofnotaði áðan, mun ég draga frá þessum tíma. Hver hefur verið kjarninn í ádeilu Sjálfstfl. á ríkisstj. í þessum umr.? Hann hefur verið sá, að hún hafi svikið gefin loforð. Ræðumenn Sjálfstfl. hafa sagt, að ríkisstj. sé í rauninni ekki að gera neitt nýtt, úrræði hennar séu gömul og nánast stefna Sjálfstfl. En er þá ekki ástæða til þess að spyrja: Hvers vegna eru mennirnir þá ekki ánægðir? Hvers vegna hafa þeir allt á hornum sér? Hvernig geta þeir verið óánægðir með stjórn, sem þeir segja sjálfir að sé í rauninni ekki að gera annað en þeir hafi gert áður? Ef stefna núverandi ríkisstj. er ósköp lítið frábrugðin stefnu fyrrverandi ríkisstj., hljóta ádeilur á stjórnina, sem nú situr, einnig að hitta fyrrverandi stjórn. Leiðtogar Sjálfstfl. eru þá með öðrum orðum að deila á sjálfa sig. En ýmsum mun finnast, að þeir gætu látið öðrum það eftir. Og hvers vegna er Sjálfstfl. að krefjast kosninga, ef verið er að framkvæma hans eigin stefnu, stefnu stjórnarandstöðunnar? Um hvað á þá að kjósa? Þessi málflutningur Sjálfstfl. er svo fráleitur, að það er nánast spaugilegt. Aldrei áður hefur stjórnarandstaða gert sig svo hlægilega að deila á ríkisstj. fyrir að framkvæma stefnu stjórnarandstöðunnar. Ástæða þess, hve leiðtogum Sjálfstfl. ferst klaufalega í andstöðu sinni, er þó ekki aðeins sú, að þeir séu ekki fyllilega búnir að jafna sig eftir valdamissinn, sem þeim virðist hafa fallið óskiljanlega þungt og hafi ruglað þá furðulega mikið í ríminu, heldur eru þeir með þessu að reyna að beina athygli almennings frá því, að þeir hafa bókstaflega engin úrræði bent á til annarrar lausnar á vandamálum útflutningsframleiðslunnar en þeirrar, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir. Sérstök ástæða er til að ræða eitt veigamikið atriði í málflutningi bæði Ólafs Thors og Bjarna Benediktssonar nú í kvöld. Þeir töluðu í sífellu um tekjuöflunina til útflutningssjóðs sem álögur á þjóðina, sem óbærilegar álögur á almenning, og Ólafur Thors var jafnvel að leika sér að því að reikna út, hvað þessar álögur séu miklar á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu eða á hvert mannsbarn, barnið í vöggunni sem gamalmenni. Þessi áróður er svo lágkúrulegur, að hann er víðs fjarri því að vera samboðinn viti bornum stjórnmálamönnum. Ræðumenn Sjálfstfl. töluðu eins og ríkisstj. láti almenning borga 230–240 millj. kr. og taki peningana og fleygi þeim í sjóinn eða komi þeim á einhvern hátt fyrir kattarnef. Um leið og ræðumenn Sjálfstfl. fjargviðrast út af hinum svokölluðu álögum, þegja þeir vandlega um, hvað við þetta fé er gert. Þeir þegja um, að það er notað til þess að auka tekjur sjómanna, bænda, verkamanna og annarra starfsmanna við útflutningsframleiðsluna, svo að þetta fólk hafi sambærilegar tekjur við aðrar stéttir, og til þess að greiða tap á útgerðinni, sem auðvitað verður alltaf greitt á einhvern hátt. Í slíkri tekjuöflun felast því auðvitað engar álögur á þjóðina í heild. Það, sem er gjöld fyrir einn, verður tekjur fyrir annan. Hér er aðeins verið að færa fé milli stétta í þjóðfélaginu, rétt eins og þegar maður tekur peninga úr einum vasa og stingur þeim í annan. Á því verður enginn maður hvorki ríkari né fátækari. Að svo miklu leyti sem tekjurnar eru notaðar til fjárfestingar, má þó segja, að þær séu byrðar á þá kynslóð, sem sparar tilsvarandi fé. En svo einkennilega vill til, að Sjálfstfl. telur einmitt of lítinn hluta tekjuöflunarinnar ganga til fjárfestingar. Um leið og hann reynir að vekja óánægju út af þeirri tekjuöflun, sem alls ekki felur í sér neinar byrðar fyrir þjóðarheildina, krefst hann þess, að tekjurnar séu notaðar þannig, að þær verði raunveruleg byrði. Þannig er allt á eina bókina lært hjá stjórnarandstöðunni. Það er ekki heil brú í málflutningnum. Ein af hrakspám Sjálfstfl. í sambandi við stjórnarmyndunina var sú, að nú yrði allt viðskiptalíf lagt í haftafjötra. Hafið þið, hlustendur góðir, orðið varir við ný höft á viðskiptum? Fyrir nokkrum dögum var ríkisstj. og innflutningsskrifstofan að gera ýmsar breytingar á framkvæmd innflutningsmálanna. Þær voru ekki fólgnar í því að takmarka innflutning með höftum, eins og stjórnarandstaðan hafði spáð. Hinn svokallaði frílisti var ekki skertur. Samhliða ströngu verðlagseftirliti munu .verða gerðar ráðstafanir til þess að auka heilbrigða samkeppni. Það er ekki ríkisstj., sem hefur reynzt málsvari hafta og einokunar í viðskiptamálum, heldur þvert á móti stjórnarandstaðan. Hún hefur nefnilega snúizt harkalega gegn því, að afnumin verði þau höft og sú einokun, sem ríkt hefur í útflutningsverzluninni. Þótt Sjálfstfl. sé sífellt með verzlunarfrelsi og frjálsa samkeppni á vörunum, þá kærir hann sig ekkert um hana í framkvæmd, þegar gæðingar hans geta hagnazt á ófrelsi og einokun. Spaugilegast af öllu er þó það, þegar sjálfstæðismenn kalla ráðstafanir ríkisstj. íhaldsúrræði. Eru það íhaldsúrræði að hafa náið samstarf við launþegasamtökin og samtök vinnandi framleiðenda? Hvers vegna beitti Sjálfstfl. sér þá ekki fyrir því? Eru það íhaldsúrræði að taka upp strangt verðlagseftirlit? Eru það íhaldsúrræði að lækka skatta á lágtekjumönnum og leggja stóreignaskatt á þá ríkustu? Eru það kannske íhaldsúrræði að efla byggingu verkamannabústaða? Eða telst það til íhaldsúrræða að breyta skipulagi bankamálanna þannig, að ekki verði um pólitíska misnotkun þeirra að ræða? Finnst mönnum það vera íhaldsúrræði að afnema einokun og ófrelsi í útflutningsverzluninni til þess að tryggja sjómönnum og útvegsmönnum sem réttast fiskverð ? Þetta er það, sem ríkisstj. er að gera, en Sjálfstfl. lét ógert, hefði aldrei fengizt til að gera og hefur meira að segja ávallt komið í veg fyrir að væri gert í þeim ríkisstj., sem hann hefur átt sæti í. Nei, leiðtogum Sjálfstfl. og helztu máttarstólpum hans væri ekki jafnórótt og þeim er, ef þeir teldu, að ráðstafanir ríkisstj. væru íhaldsúrræði. Þeir eru jafnmiður sín og raun ber vitni af því, að þeir vita, að það, sem ríkisstj. er að gera og ætlar að gera, miðar að því að koma í veg fyrir brask og sukk og óheilbrigða gróðamyndun. Ríkisstj. hefur sett sér það mark að vinna bug á verðbólgunni og illum afleiðingum hennar. Hún vill tryggja verðgildi peninganna. Hún vill bæta lífskjörin með því að auka framleiðsluna. Hún vill tryggja stöðuga atvinnu og vinnufrið. Hún vill, að allt vinnandi fólk fái í sinn hlut sannvirði þess, sem það aflar, en að enginn hljóti gróða af óheilbrigðri milliliðastarfsemi, einokun, braski eða spákaupmennsku. Að þessu mun ríkisstj. vinna. Hún heitir á alla frjálslynda Íslendinga að styðja þennan málstað og stuðla að því, að íslenzkt þjóðfélag verði frjálst og réttlátt menningarríki, mótað af hugsjón jafnréttis og samvinnu, að það verði heimkynni bjargálna og farsæls fólks. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hér liggur fyrir hv. Alþingi nokkuð skrýtin till. Það er vantrauststill. á ríkisstj. og þó jafnframt ekki vantraust, heldur almenn þáltill. um þingrof og kosningar einhvern tíma seinna, sennilega í vor eða sumar. Hvers vegna gat nú hin harða stjórnarandstaða ekki mannað sig upp í það að flytja ákveðna vantrauststillögu á stjórnina? Vafalaust hefur hún gert sér það ljóst, að slík till., borin fram í sama mund og stjórninni hafði einmitt tekizt að ráða fram úr efnahagsmálaöngþveiti því, sem íhaldsstjórnin skildi eftir sig, mundi vekja kátínu, jafnvel hlátur um allt land, en kátína og hlátur er einmitt það, sem skapsmunir hv. 1. þm. Reykv. eiga einna verst með að þola. Þess vegna varð till. hvorki fugl né fiskur, einstætt fyrirbrigði í þingsögunni, eins konar háðsmerki um hina hörðu stjórnarandstöðu sjálfa. Þó að Sjálfstfl. hefði nú mannað sig upp í að bera fram ákveðna vantrauststill. á stjórnina, sem ekki er til að dreifa, tel ég, að henni hefði verið fullsvarað og vel það með traustsyfirlýsingu, sem ríkisstj. hlaut rétt um sömu mundir á þingi Alþýðusambands Íslands. Þar voru saman komnir á fjórða hundrað fulltrúar allra flokka manna úr öllum landshlutum, frá nálega öllum verkalýðsfélögum landsins. Þar voru rædd atvinnu- og kjaramál vinnustéttanna frá öllum hliðum, og að þeim umr. loknum var samþykkt mótatkvæðalaust svo hljóðandi traustsyfirlýsing: „25. þing Alþýðusambands Íslands lýsir fyllsta trausti á núv. ríkisstj. og stefnu hennar og telur, að með myndun hennar hafi alþýðustéttirnar skapað sér möguleika til betri lífskjara. Jafnframt því, sem þingið heitir á verkalýðssamtökin að standa traustan vörð um ríkisstj. og veita henni allan stuðning í orði og verki í uppbyggingarstarfi hennar, fordæmir þingið allar tilraunir afturhaldsafla og útsendara þeirra til að sundra samstöðu þeirra flokka, sem að stjórninni standa.“ Þetta var afstaða Alþýðusambandsþingsins í haust. Þessi samþykkt gefur skýra hugmynd um traust það, sem stjórnin nýtur hjá alþýðustéttunum, en tillöguómynd stjórnarandstöðunnar, sem hér er til umr., er hins vegar ekkert annað en vindur í vatnsglasi, en enginn fellibylur. Út af fáu, sem stjórnin hefur gert, hefur verið hamazt öllu meira en gegn baráttu hennar fyrir stöðvun dýrtíðarinnar. Hefur ekkert verið sparað til þess að torvelda árangur í því máli og sá tortryggni gegn öllum ráðstöfunum stjórnarinnar til þess að draga úr verðhækkunum. Og nú þegar komið er fram fyrir þjóðina í útvarpsumr. á Alþingi, er stjórninni brigzlað um svík á öllum sínum loforðum. Hverju var lofað t.d. í dýrtíðarmálunum? Í stjórnarsáttmálanum segir svo um það atriði: „ Ríkisstj. lítur á stöðvun verðbólgu og dýrtíðar sem eitt höfuðverkefni sitt.“ Þetta er loforðið í þessu máli, og hvað hefur þá verið gert til þess að efna það, hver er árangurinn? Undireins og stjórnin tók við, fór hún að undirbúa þetta mál, og þegar stjórnin hafði setið aðeins rúman mánuð að völdum, var hún tilbúin með aðgerðir. Þá setti hún brbl. um festingu verðlags og kaupgjalds. Samkv. þeim lögum skyldu allar verðhækkanir bannaðar næstu fjóra mánuði eða til nýliðinna áramóta, en þess ber að minnast, að það var verkalýður landsins, sem steig fyrsta skrefið. Hann afsalaði sér 6 stiga kaupgjaldshækkun, sem hann átti rétt á að fá eftir nokkra daga. Síðan kom stjórnin í veg fyrir hækkun landbúnaðarvara, sem átti að koma til framkvæmda nokkrum dögum síðar. Aðeins með því að fara svona að, var hægt að framkvæma stöðvunaraðgerðir gagnvart öllum öðrum aðilum. Þessar aðgerðir stjórnarinnar vöktu strax mikla athygli erlendis og þóttu spá góðu, en íhaldið hér trylltist. Það hóf upp brigzl um gróf verkalýðssvik og kauprán, og Morgunblaðið varð að algerum umskiptingi. Í stað áratuga baráttu sinnar gegn öllum kauphækkunum og hvers konar kjarabótum verkalýðsins felldi það nú höfug tár yfir því, að það vantaði við hverja útborgun svo og svo margar krónur í umslag hvers verkamanns. En þessi pólitísku buxnaskipti íhaldsins villtu verkamönnum ekki sýn. Þessi ráðstöfun hafði nefnilega verið gerð í nánu samráði við og að eindreginni ósk helztu verkalýðssamtakanna og bændasamtakanna í landinu. Menn vildu fúslega vinna það til að fá færri krónur upp úr umslagi sínu, ef jafnframt væri um það séð, að þeir kæmust .hjá því að greiða nauðsynjar sínar síhækkandi verði. Og þetta var ekki afstaða, sem verkalýðssamtökin höfðu tekið nú fyrst eftir bænarstað hinnar nýju ríkisstj. Nei, allt tal um stefnubreytingu hjá verkalýðssamtökunum í dýrtíðarmálum í sambandi við þessi mál er alveg út í hött og á algerum misskilningi byggt. Verkalýðssamtökin höfðu árum saman skorað á stjórnarvöldin að gera ráðstafanir til stöðvunar á dýrtíðinni, en alltaf höfðu þær kröfur mætt daufum eyrum. Þessu til sönnunar vil ég nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér ályktun Alþýðusambands Íslands um kaupgjalds- og dýrtíðarmál, gerða á 21. þingi þess haustið 1949, og síðan hefur stefnan verið óbreytt og allar kröfur samtakanna beinzt að stöðvun dýrtíðar, en fáist það ekki fram, hefur jafnan verið samþykkt, að þá skyldi mætt vaxandi dýrtíð með kröfu um hækkun kaups. Ályktunin er svona: „21. þing Alþýðusambands Íslands, haldið í nóv. 1949, krefst þess af ríkisvaldinu, að það geri þegar öflugar ráðstafanir til stöðvunar vaxandi dýrtíðar og - ef unnt er - til beinnar niðurfærslu dýrtíðarinnar. Þingið gerir sér ljóst, að dýrtíðin er þegar komin á það stig í landinu, að af henni getur þá og þegar leitt víðtæka stöðvun atvinnutækja, sem verkafólk á þúsundum saman afkomu sína undir. Þess vegna er fyrsta krafa þessa þings alþýðusamtakanna alger stöðvun eða lækkun dýrtíðarinnar. Haldi dýrtíðin hins vegar áfram að vaxa, felur þingið væntanlegri sambandsstjórn að vernda hagsmuni verkalýðsins með því að beita sér fyrir grunnkaupshækkunum, þannig að raunverulegur kaupmáttur vinnulaunanna rýrni ekki frá því, sem nú er. Þingið telur þó síðarnefndu leiðina algera nauðvörn verkalýðssamtakanna, þar sem allt bendir til þess, að afleiðingar almennra kauphækkana gætu orðið þær, að grundvöllurinn, útgerð og fiskiðnaður, bilaði, svo að hækkað tímakaup leiddi síður en svo til hækkaðra árstekna eða aukinnar kaupgetu verkalýðsstéttarinnar.“ Þannig hefur stefna Alþýðusambandsins í kaupgjalds- og dýrtíðarmálum verið þau 8 ár, sem síðan eru ]iðin, að þessi samþykkt var gerð. Og dýrtíð og verðbólga hafa geisað sem eyðandi eldur í þjóðfélaginu. Það hefur rýrt kaupmátt launanna, valdið stöðvun atvinnulífsins um hver áramót og raunar miklu oftar. Landinu hefur verið stjórnað að vilja braskaranna. Aldrei hafði þó dýrtíðin vaxið hraðar en einmitt s.l. ár. Þann 1. sept. 1955 var vísitalan orðin 164 stig. Í ágústmánuði í sumar var hún orðin 184 stig, hækkun 20 stig. Síðan ríkisstj. Ólafs Thors hafði gert sínar seinustu svokölluðu dýrtíðarráðstafanir, hafði dýrtíðin vaxið um 13 stig á tæpu hálfu ári. Skriðurinn var sem sé alltaf að þyngjast. Það var fyrirsjáanlegt við stjórnarskiptin, að ef ekkert yrði að gert, mundi vísitalan í ársbyrjun 1957 verða komin yfir 200 stig, og gat engum heilskyggnum manni dulizt, að það þýddi algera stöðvun framleiðsluatvinnuveganna, enda lá þeim við stöðvun í ýmsum greinum strax á miðju sumri. Þannig var ástandið, þegar núv. stjórn tók við völdum, og hvernig hafa verðstöðvunarráðstafanir stjórnarinnar tekizt? Hafa þær borið nokkurn árangur? Ef til vill lætur einhver sér detta í hug, að stjórnin hafi látið hætta að reikna út vísitölu, meðan verðstöðvunarlögin giltu. En svo er ekki. Vísitalan hefur verið reiknuð út á sama hátt og áður, og það gleðilega hefur gerzt, að hún hefur ekki hækkað um eitt einasta stig síðustu fimm mánuði. Verðhækkunaraldan hefur þannig verið brotin. Stöðvunin hefur algerlega tekizt. Svikabrigzl íhaldsins í þessu stórmáli eru þannig tilefnislaus með öllu og fleipur eitt, enda hefur svo farið, að tortryggingarherferð íhaldsins gegn stjórninni í dýrtíðarmálum hefur orðið því hin mesta hrakför, eins konar Súez-herferð. Enn kunna menn að segja: Hvað nú, eftir ráðstafanir ríkisstj. í efnahagsmálum? Fer nú ekki dýrtíðarflóðaldan á stað? - Um það vil ég segja þetta: Nýju álögurnar eru bein afleiðing af taumlausri verðbólgustefnu íhaldsins á undanförnum árum. Ef verðstöðvunin hefði ekki verið framkvæmd í sumar, þá hefðum við nú nauðugir viljugir orðið að skella á stórfelldri gengislækkun, og það er einmitt það, sem skuldakóngarnir og verðbólgubraskararnir vonuðu að yrði gert og vildu umfram allt fá. En þeir fengu enga gengislækkun, og það urðu þeim vonbrigði. Svo mikið er víst, að hefði gengislækkun verið framkvæmd, þá væri nú riðin yfir ný stórkostleg verðhækkunaralda, sem farið hefði um allt eins og logi yfir akur og engu þyrmt, hefði lagzt jafnt á allar almennar og brýnar nauðsynjar almennings sem á óhófsvarning auðmanna. Nú var sú leið valin að sleppa brýnustu nauðsynjavörum. almennings við öllum nýjum álögum og taka féð, sem tryggja varð til að skapa framleiðsluatvinnuvegunum rekstrargrundvöll og fyrirbyggja stöðvun þeirra, með stighækkandi gjöldum, eftir því sem vörurnar voru minna nauðsynlegar, og þessi leið var valin í nánu samstarfi og samráði við fulltrúa allra stærstu almannasamtakanna í landinu til sjávar og sveita. Að því er alþýðusamtökin snerti kaus seinasta Alþýðusambandsþing 19 manna efnahagsmálanefnd, skipaða fulltrúum frá flestum stærstu verkalýðsfélögum landsins. Þessi fjölmenna nefnd skyldi ásamt miðstjórn Alþýðusambands Íslands vinna að því ásamt ríkisstj. og fulltrúum annarra almannasamtaka að finna þær leiðir, sem vinnustéttirnar gætu bezt sætt sig við, út úr efnahagsmálaöngþveiti því, sem skapazt hafði undir stjórn Ólafs Thors, hv. þm. G-K. Allir vissu, að nú yrði að leggja þungar byrðar á flestra herðar, og það vitum við, sem í verkalýðssamtökunum höfum starfað, að alþýða landsins er ekki sérhlífin. Hún býðst ekki undan að bera sínar byrðar. Hún krefst aðeins réttlætis. Alþýðusambandsþingið hafði eindregið mótmælt gengislækkunarleiðinni, en lagði síðan aðaláherzlu á, að þær ráðstafanir, sem gerðar yrðu, skyldu fyrst og fremst miða að því að leggja grundvöll aukinnar og jafnari atvinnu, leggja grundvöll að auknum þjóðartekjum. Í þessum anda starfaði svo efnahagsmálaráð Alþýðusambandsins að lausn vandamálanna, og í ályktun þeirri, sem það gerði, var tekið fram, að efnahagsmálaráðið mælti með því við verkalýðsfélögin, að stjórninni yrði veittur vinnufriður til þess að framkvæma þessar aðgerðir. En verða nú samt ekki hækkanir á ýmsum vörum vegna aðgerða stjórnarinnar í efnahagsmálum? Jú, vissulega verður ekki hjá því komizt. Enginn getur tekið á þriðja hundrað milljóna, án þess að það segi til sín einhvers staðar í verðlaginu. En þær hækkanir, sem hér á eftir koma, munu falla inn í vísitöluna, því að vísitölufestingin gilti aðeins til seinustu áramóta. Það er líka staðfest áform ríkisstj. að gera allt, sem í hennar valdi stendur, til að draga úr verðhækkunum. Það getur t.d. ekki farið fram hjá mönnum, að strax daginn eftir að lögin um útflutningssjóð voru sett auglýsti innflutningsskrifstofan lækkun á heildsöluálagningu á fjölda vara, sem nam 30–70%. Heildsöluálagning á rúgmjöli, hveiti, haframjöli, sigtimjöli, fóðurmjöli, fóðurkorni, molasykri, kartöflumjöli, hrísmjöli, hrísgrjónum, baunum, sagógrjónum og sagómjöli lækkaði t.d. samkv. þessari tilkynningu um 30%. Á þurrkuðum ávöxtum lækkaði heildsöluálagningin um 70%, á haframjöli, hrísgrjónum og baunum í pökkum um 60%, á öllum öðrum nýlenduvörum um ca. 67%. Heildsöluálagning á lérefti, sirsi, flóneli og tvisttaui lækkaði um 50%, á karlmannafataefnum, frakkaefnum, dragtaefnum, húsgagnaáklæði, gólfdreglum, gólfteppum, prjónagarni o.fl. um 50–60%, frakkar, kápur, blússur og unglingafatnaður um 60%, gúmmístígvél og skófatnaður um 60%, leir- og glervörur um 50%, önnur búsáhöld, borðbúnaður, handverkfæri, burstavörur o.fl. um 50%. Og heildsöluálagning af rafmagnsvörum lækkaði um 65%. Þetta voru fyrstu aðgerðirnar til viðnáms hækkandi verðlagi. Nú er unnið af kappi að því að koma á almennum verðlagsákvæðum, og smásöluálagningin verður endurskoðuð á sama hátt og heildsöluálagningin. Landinu verður skipt í allmörg takmörkuð verðlagssvæði. Verðgæzlumaður verður skipaður fyrir hvert svæði, og öll verkalýðsfélög landsins eru beðin að kjósa fulltrúa, sem vaki yfir verðlagsmálunum á sínu félagssvæði og hafi síðan náið samstarf við verðgæzlumann svæðisins og við verðlagsstjóra, ef ástæða þykir til. Þannig höfum við hugsað okkur að búast til varnar í þessum málum. Tröllasögur þær, sem íhaldsblöðin ástunda nú daglega að breiða út um yfirvofandi verðhækkanir, eru sem betur fer staðlausir stafir. Sumpart eru þær blátt áfram hugsaðar sem sölubrellur til þess að skapa kaupæði og reyna að koma út gömlum birgðum lélegra vara. Á þeim sögum er því hæfilegt mark takandi. En því getur íhaldið ekki beðið eftir raunveruleikanum? Óttast það kannske, að stjórninni kunni að takast að halda dýrtíðinni að mestu í skefjum þrátt fyrir syndagjöldin, sem greiða varð vegna íhaldsstjórnarfarsins. Alþýða landsins mun a.m.k. ekki tryllast af grýlusögum íhaldsins í verðlagsmálum. Hún mun biða raunveruleikans og verða framvegis sem hingað til traustur bandamaður ríkisstj. í baráttunni gegn dýrtíð og verðbólgu. Það vita alþýðustéttirnar vel, að góður árangur í þessum málum er þeirra mesta hagsmunamál og jafnframt hin bezta þjónusta við atvinnulífið, eins og nú er háttað málum. En hvernig er það? Langar ekki hv. hlustendur til að fá að heyra um úrræði íhaldsins í dýrtíðar- og efnahagsmálum? Og hvernig stendur á því, að hvorugur málsvari íhaldsins í þessum umræðum hefur gert nokkra minnstu grein fyrir þeim bjargráðum? Það er vægast sagt aum frammistaða, sem áreiðanlega verður tekið eftir í þessum umræðum. Formælendur Sjálfstfl. hafa í kvöld verið að fárast yfir tekjuöflun ríkisstj. til þess að fyrirbyggja stöðvun atvinnulífsins. En ég spyr: Væri þeim ekki sjálfum hollt að líta í eigin barm og minnast þess, að í fyrra hækkuðu íhaldsstjórnendur Reykjavíkurbæjar útsvörin um 47 millj. kr., upp í 165 millj. Og núna rétt fyrir jólin tilkynntu þeir og ákváðu, að útsvörin skyldu nú í ár verða 200 millj. Það var þeirra jólagjöf. Veit þó enginn, að það sé vegna nokkurs annars en aukinna rekstrarútgjalda við bæjarbáknið. Frýjuorð sjálfstæðismanna út af frestun uppsagnar á herverndarsamningnum læt ég mér í léttu rúmi liggja. Alþýðubandalagið taldi aðstæður ekki heppilegar, eins og á stóð í nóvembermánuði, til þess að taka upp samninga um brottför hersins. Við kusum því heldur að fresta samningum fyrst um sinn. Hitt er skiljanlegt, að hernámsflokkur eins og Sjálfstfl. vilji helzt velja til slíkra samninga sem óhagstæðastan tíma fyrir Íslendinga. Varanlegt hernám er þeirra áhugamál, og er engu líkara en að þeir sjálfir líti á sig sem umboðsmenn fyrir kaupmenn dauðans og hervaldasinnana í heiminum. Endurskoðun verður áreiðanlega tekin upp, þegar aðstæður batna, og ekki er annað vitað en að stjórnin sé öll sammála um að ganga fast eftir því loforði, að hér skuli ekki vera her á friðartímum. Ríkisstj. Ólafs Thors vann það afrek að kaupa engan togara til landsins á s.l. átta árum, en kaupa inn a.m.k. 5 þúsund bíla á sama tíma. Slík stj. fékk auðvitað hvergi lán erlendis. Nú hafa verið ákveðin kaup 6 allstórra vélskipa og 15 togara, en dregið verður aftur úr innflutningi bíla. Verið er að afla lánsfjár til framhaldsvirkjunar Sogsins, og lokið verður byggingu orkuveranna á Austfjörðum og Vestfjörðum um næstu áramót. Byggingu sementsverksmiðjunnar verður að sjálfsögðu hraðað. Þessar og ótalmargar framkvæmdir kalla á meira vinnuafl en við höfum yfir að ráða. Á togurum okkar er enn sem fyrr mikið af færeyskum sjómönnum. Landbúnaðurinn ræður nú til sín erlent vinnuafl í vaxandi mæli, og nú er í fyrsta sinn flutt inn erlent kvenfólk til vinnu í hraðfrystihúsum. Af þessu er bert, að við höfum ekkert vinnuafl aflögu til hernaðarframkvæmda. Atvinnuleysi þarf því enginn að kvíða, og stóraukin þjóðarframleiðsla mun tryggja vinnustéttunum bætt lífskjör, ef okkur aðeins tekst að hamla gegn vaxandi dýrtíð. Í samræmi við upphafsorð stjórnarsáttmálans voru efnahagsmálin nú leyst í fyrsta sinn í íslenzkri stjórnmálasögu í nánu samstarfi við samtök verkalýðs, launþega, bænda, útgerðarmanna, eigenda fiskiðjuvera og annarra framleiðenda, og þetta tókst með þeim ágætum, að það má nú telja víst, að svipuðum vinnubrögðum verði fylgt í næstu framtíð. En þá skeður einmitt það furðulega. Þegar sýnt var, að engin stöðvun yrði á atvinnuvegunum og rekstrargrundvöllur útgerðarinnar tryggður, missti íhaldsliðið alla stjórn á sér hér á Alþingi, bar fram dulbúna vantrauststillögu á ríkisstj. Slíkt er ómerk stjórnarandstaða og misvitur, eins og ljóslega hefur nú orðið bert í þessum umr. Sjálfstfl. langar sannarlega ekki í kosningar í vor. Hann er hræddur og hefur uppi mannalæti.