Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Sigurvin Einarsson, fyrrverandi alþingismaður, andaðist að kvöldi skírdags, 23. mars, á nítugasta aldursári. Sigurvin Einarsson var fæddur 30. október 1899 í Stakkadal í Rauðasandshreppi í Vestur-Barðastrandarsýslu. Foreldrar hans voru hjónin Einar bóndi þar Sigfreðsson bónda á sama bæ Ólafssonar og Elín Ólafsdóttir bónda í Naustabrekku í Rauðasandshreppi Magnússonar. Hann fór í Samvinnuskólann nýstofnaðan haustið 1918 og lauk þaðan prófi vorið 1919, stundaði síðan kennaranám og lauk prófi frá Kennaraskólanum vorið 1923. Á árinu 1936 sótti hann kennaranámskeið í Danmörku og kynnti sér skóla í Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi. Hann var skólastjóri barnaskólans í Ólafsvík 1923--1932 og síðan kennari við Miðbæjarbarnaskólann í Reykjavík 1932--1943. Hann var einn af stofnendum Dósaverksmiðjunnar í Reykjavík og var bókari og gjaldkeri hennar 1937--1946 og framkvæmdastjóri hennar 1946--1963. Á árunum 1947--1952 rak hann bú í Saurbæ á Rauðasandi og átti þar heimili lengi eftir það. Hann var alþingismaður Barðstrendinga 1956--1959 og síðan Vestfjarðakjördæmis 1959--1971, sat á 15 þingum alls. Sigurvin Einarsson var í stjórn Sparisjóðs Ólafsvíkur 1925--1932, sat í hreppsnefnd þar nokkur ár og var oddviti hreppsnefndar Ólafsvíkurhrepps 1931--1932. Hann átti sæti í stjórn Stéttarfélags barnakennara í Reykjavík 1934--1937, var formaður stjórnarinnar 1935--1936. Hann var í eftirlitsráði með opinberum rekstri 1935--1940, kosinn 1937 í rannsóknanefnd verkefna fyrir unga menn, var formaður stjórnar Vinnumiðlunarskrifstofu ríkisins 1939--1943. Árið 1943 var hann skipaður í milliþinganefnd í launamálum. Hann var í stjórn Fiskimálasjóðs 1954--1971, formaður stjórnarinnar 1957--1960. Formaður milliþinganefndar um ríkisútgjöld var hann 1958--1960, átti sæti í kjararannsóknarnefnd 1963--1973, var kosinn 1964 í áfengismálanefnd og í námsstyrkjanefnd 1972. Á æskuárum kynntist Sigurvin ungmennafélagshreyfingunni, sem reyndist ungum mönnum góður félagsmálaskóli, og hann var alla ævi trúr hugsjónum hennar. Á skólastjóraárum sínum í Ólafsvík beitti hann sér fyrir stofnun ungmennafélags og var kjörinn formaður þess. Í Reykjavík tók hann mikinn þátt í félagslífi. Hann gekk ungur í Framsóknarflokkinn, starfaði mikið í Framsóknarfélagi Reykjavíkur, var um tíma í stjórn þess, síðast formaður, og hann átti lengi sæti í miðstjórn Framsóknarflokksins. Hann var samvinnumaður og tók þátt í stofnun Kaupfélags Reykjavíkur nýfluttur suður og var síðar nokkur ár í stjórn Kaupfélags Reykjavíkur og nágrennis. Sigurvin Einarsson starfaði að námi loknu við barnakennslu, jafnframt og síðar fékkst hann við iðnrekstur, var bóndi nokkur ár og loks alþingismaður hálfan annan áratug. Öllum störfum sínum sinnti hann af kostgæfni. Á Alþingi átti hann lengst sæti í menntamálanefnd og samgöngunefnd. Hann kom á Alþingi lífsreyndur og kunnugur mörgum sviðum þjóðlífsins og reyndist atkvæðamikill þingmaður. Hann vann ásamt öðrum þingmönnum með atorku og lagni að því að hrinda í framkvæmd þörfum umbótum í fræðslumálum og samgöngumálum, ekki síst á Vestfjörðum þar sem hann þekkti best til utan Reykjavíkur. Hann var fylginn sér í hverju máli sem hann tók að sér, skeleggur í ræðum, reikningsglöggur og rökvís. Hann var hagmæltur og kastaði fram snjöllum stökum í kunningjahópi. Nú er liðið hátt í tvo áratugi síðan hann hætti störfum hér á Alþingi rúmlega sjötugur, aldursforseti þingsins síðustu árin. Ég vil biðja þingheim að minnast Sigurvins Einarssonar með því að rísa úr sætum. --- 
            

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Albert Guðmundsson, 5. þm. Reykv., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Reykjavík, 3. apríl 1989.QR Þar sem ég hef verið skipaður sendiherra Íslands í París og mun senn taka við því embætti tilkynni ég yður, virðulegi forseti, að ég afsala mér þingmennsku frá og með þessum degi. Ég óska alþingismönnum öllum og starfsfólki Alþingis giftu og farsældar í starfi og Alþingi Íslendinga allra heilla. Virðingarfyllst. Albert Guðmundsson, 5. þm. Reykv.`` Samkvæmt því bréfi sem nú hefur verið lesið tekur Benedikt Bogason verkfræðingur sæti á Alþingi sem 16. þm. Reykv. Eftir venju verður hv. þm. Guðmundur Ágústsson 5. þm. Reykv. og hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir 11. þm. Reykv. Ég býð Benedikt Bogason velkominn til starfa á Alþingi. Nú við þingmennskuafsal Alberts Guðmundssonar er mér bæði ljúft og skylt að færa honum hjartans þakkir fyrir samstarf og samvinnu á undanförnum árum. Ég vona að það sé ekki brot á þingvenjum, skrifuðum eða óskrifuðum, þó ég segi að við kveðjum nú einn litríkasta stjórnmálaforingja síðustu ára hér á Alþingi. Albert Guðmundsson hefur vissulega verið umdeildur maður, en um góðgirni hans hefur ekki verið deilt. Ég veit að ég mæli fyrir munn allra háttvirtra alþingismanna þegar ég óska honum og fjölskyldu hans allra heilla í því mikilvæga starfi sem hann tekst nú á hendur fyrir land og þjóð.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Skýrsla þessi hefur legið alllengi hér fyrir Alþingi og hafa menn getað kynnt sér hana um tíma. Auk þess hefur æðimargt breyst frá því skýrslan var gerð. Gengið hefur verið fellt um u.þ.b. 11% þegar saman er lagt, fiskverðsákvörðun hefur verið gerð, fiskverð samtals hækkað um 9,75%. Engu að síður gefur þessi skýrsla allgóðar upplýsingar um þá miklu breidd sem er í afkomu fiskvinnslufyrirtækja og er þannig að mínu mati gagnleg. Óskað var eftir því að sundurliðuð yrði afkoma tíu fiskvinnslufyrirtækja með lakasta afkomu og tíu fyrirtækja með besta afkomu. Eins og fram kemur í upphafsorðum þessarar skýrslu er það töluverðum erfiðleikum háð og reyndar þótti mér fyrsta tilraun Þjóðhagsstofnunar til að taka saman slíkar upplýsingar hvergi nærri fullnægjandi. Þær náðu eingöngu til ársins 1987 því Þjóðhagsstofnun taldi sig ekki hafa nægilega traustar upplýsingar um árið 1988 eða það sem af því ári var liðið þegar skýrslan var unnin til að geta sett það fram í slíku skjali. Að ósk minni var þó hafist handa um að meta afkomu tíu lökustu og tíu bestu fyrirtækjanna árið 1988 og þá ekki síst byggt á þeim reikningum sem Atvinnutryggingarsjóður hafði fengið fyrir níu fyrstu mánuði ársins og alveg sérstaklega á reikningum þeirra 30 fyrirtækja sem voru tekin til sérstakrar skoðunar af endurskoðendum sem starfandi eru í sjávarútvegi. Stofnunin framreiknaði þannig afkomu fyrirtækjanna og bar jafnframt saman við slíkar upplýsingar sem ég hef nú nefnt og á þeim grundvelli eru upplýsingar um árið 1988 byggðar. Samtals ákvað stofnunin að taka 30 fyrirtæki og má segja að þá sé skipt í þrjá flokka, fyrirtæki með lakasta afkomu, fyrirtæki með besta afkomu og fyrirtæki með meðalafkomu. Til að lengja ekki mál mitt hér, þar sem þingmenn hafa vafalaust skoðað þessa skýrslu vel, vísa ég til töflu sem var á bls. 8 í þessari skýrslu. Þar er að finna rekstraráætlun 30 frystihúsa almanaksárið 1988. Þarna má lesa ýmsar athyglisverðar upplýsingar. Í fyrsta lagi kemur fram í neðstu línu að hagnaður tíu lökustu frystihúsanna er mínus 12,5% eða það er tap upp á 12,5%. Hins vegar eru tíu bestu fyrirtækin með hagnað upp á 3,7% en meðaltalið, ef líta má á tíu fyrirtækin sem eru þarna á milli, er með tap upp á 4,8%. En ýmislegt fleira kemur fram í þessari töflu. T.d. er mjög athyglisvert að í 3. lið, ,,verg hlutdeild fjármagns``, kemur fram gífurlegur munur á fjármagnskostnaði lökustu og bestu fyrirtækjanna eða samtals u.þ.b. 15% munur á fjármagnskostnaði bestu og lökustu fyrirtækjanna. Hér kemur að vísu ekki fram hver fjármagnskostnaðurinn er, en af öðrum töflum sem fylgja þessari skýrslu og eru meira sundurliðaðar kemur það skár fram. Ég tel sérstaklega rétt að vekja athygli á þessum gífurlega mun á fjármagnskostnaði. Einnig vil ég vekja athygli á því að hjá lökustu fyrirtækjunum eru liðir eins og laun og hráefni mikið hærri en hjá þeim fyrirtækjum sem eru með betri afkomu. Launin eru talin vera um 28,4% rekstrargjalda fyrirtækjanna sem eru með lakasta afkomu, en 24,6% hjá fyrirtækjum sem eru með besta afkomu. Í báðum tilfellum er launaliðurinn hár og raunar hærri en talið hefur verið eðlilegt í t.d. frystingu og yfirleitt í vinnslu. Sömuleiðis kemur fram að hráefniskaupin eru hjá þeim fyrirtækjum sem með versta afkomu eru yfir helmingur eða um 51%, en hins vegar 45,8% hjá fyrirtækjunum sem eru með besta afkomu. Þegar ég sagði áðan að þessar upplýsingar væru fróðlegar á ég ekki síst við þann mikla mun sem þarna kemur fram á veigamiklum liðum eins og fjármagnskostnaði, launalið og hráefniskaupum. Hér fylgir einnig með milliuppgjör yfir reksturs frysti- og saltfiskdeilda í 29 fyrirtækjum fyrstu níu mánuði ársins 1988 og er þær upplýsingar að finna á öftustu síðu þessarar skýrslu. Þar er einnig að finna efnahagsreikning þessara 29 fyrirtækja, en að sjálfsögðu er þar ekki sundurliðað og ekki greint á milli fyrirtækjanna eftir afkomu þeirra heldur eru þetta meðaltölur. Samkvæmt áliti Þjóðhagsstofnunar var afkoma í sjávarútvegi þann 25. nóv. 1988 í botnfiskveiðum og vinnslu samtals mínus 4*y1/2*y%. Veiðarnar voru taldar vera í mínus 4*y1/2*y%, frystingin sömuleiðis í mínus 4*y1/2*y% og söltunin var talin vera í plús 2%. Frá því að þetta mat var gert í lok nóvember hefur ýmislegt breyst, eins og ég sagði áðan, bæði gengið fallið og einnig verið samið um fiskverð. Samkvæmt allra nýjustu upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun í skjali sem dags. er 3. apríl, þ.e. í dag, er talið að botnfiskútvegur, veiðar og vinnsla, sé með halla upp á 2%, veiðarnar með halla upp á 3*y1/2*y% en vinnslan í núlli, frystingin þar af með mínus 2% en söltun með plús 2*y1/2*y%. Fram er tekið af Þjóðhagsstofnun að í þessu mati liggur ekki fyrir nægilega vel hver hráefniskostnaður er eftir samning um fiskverðshækkun nýlega, m.a. vegna þess að legið hefur í loftinu að kaupendur mundu draga úr þeirri yfirborgun sem hefur verið mikil á hráefni undanfarna mánuði og því kann að vera að sú umtalsverða fiskverðshækkun sem varð komi ekki af samsvarandi þunga inn í rekstur fiskvinnslufyrirtækjanna. Ég verð einnig að vekja athygli á því að til sérstakrar meðferðar hjá Atvinnutryggingarsjóði og nýstofnuðum hlutafjársjóði eru allmörg fyrirtæki sem eru tvímælalaust meðal þeirra tíu sem talin eru með erfiðastan rekstur í þeim upplýsingum sem liggja hér fyrir og reyndar fleiri en þau tíu fyrirtæki. Talið er að um 15--20 fyrirtæki séu með þannig afkomu að rekstur þeirra verði ekki tryggður nema með tilfærslu verulegs fjár í formi eigin fjár til þessara fyrirtækja. Í grófum dráttum og við upphaf á þessari starfsemi hlutafjársjóðs hefur verið áætlað að fjárþörfin í þessu skyni kunni að vera rúmlega 2 milljarðar kr. Þessi upphæð er nálægt því 8% af framleiðsluverðmæti botnfiskvinnslunnar í landinu. Ef úr þessari tilfærslu til fyrirtækjanna verður er augljóslega verið að bæta mjög meðalafkomu greinarinnar og þarf í raun að taka tillit til þess þegar til framtíðarinnar er litið. Ég er þeirrar skoðunar að þessi starfsemi, starfsemi Atvinnutryggingarsjóðsins og starfsemi hlutafjársjóðsins, sé sú mikilvægasta sem nú er í þeirri viðleitni að reisa við fiskvinnsluna eftir erfiðleika síðasta árs og framtíðin muni mjög ráðast af því hvort þetta tekst eins og að er stefnt. Þessu verður að hraða og hef ég lagt áherslu á það við nýskipaða stjórn hlutafjársjóðsins að svo verði gert. Stjórnin auglýsti eftir umsóknum og rennur það út í dag. Ég get upplýst að um hádegið höfðu borist 15 umsóknir, en eflaust verða þær eitthvað fleiri. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að lengja ræðu mína því eins og ég sagði í upphafi hafa menn eflaust kynnt sér þessi gögn vel þann langa tíma sem skýrslan hefur legið fyrir þingi, en skal að sjálfsögðu leitast við að svara þeim spurningum sem fram kunna að koma.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Þessi skýrsla er svar við beiðni til forsrh. um skýrslu um stöðu og rekstur fiskvinnslufyrirtækja sem lögð var fram fyrr á þessu þingi og ég þakka hæstv. forsrh. fyrir hana og fyrir hans ræðu hér áðan, en ásamt mér báðu um þessa skýrslu hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Danfríður Skarphéðinsdóttir, Guðmundur H. Garðarsson, Hreggviður Jónsson, Ingi Björn Albertsson, Kristinn Pétursson, Matthías Bjarnason og Málmfríður Sigurðardóttir. Skýrslubeiðnin kom fram snemma í nóvember, er 71. mál þessa þings á þskj. 73, og skýrslan mun hafa komið á okkar borð öðru hvorum megin við áramótin, ég man ekki nákvæmlega dagsetninguna. Það er því sannarlega vonum seinna sem við ræðum nú efni hennar þrem mánuðum síðar og raunar fimm mánuðum eftir að beiðnin var lögð fram. En segja má að betra sé seint en aldrei. Um leið og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa orðið við beiðni okkar og látið vinna þessa skýrslu hlýt ég að lýsa nokkrum vonbrigðum með efni hennar og uppsetningu. Ekki svo að skilja að hún sé ekki upplýsandi og margt gott um hana að segja. Þar koma vissulega fram upplýsingar sem fengur er að, en sumu er látið ósvarað af því sem beðið var um. Vil ég þar t.d. nefna að það var beðið um upplýsingar um fjölda starfsmanna í fyrirtækjunum og hversu stór hluti þeirra er búsettur í viðkomandi byggðarlagi, en þetta skiptir vitanlega töluverðu máli þegar maður er að reyna að gera sér grein fyrir stöðu fyrirtækisins og þörfinni fyrir sérstakar aðgerðir þess vegna. Það sem mér finnst kannski gagnrýni verðast er hvernig þessi skýrsla og hvernig skýrslur yfirleitt eru settar fram þannig að það er eiginlega árans átak að átta sig á henni. Mér finnst svona skýrslur eiga að vera skilmerkilegri og aðgengilegri þannig að allur almenningur geti nýtt sér þær. Þó er þessi kannski skiljanlegri en margar aðrar. Það er meira að segja skilgreint hvað verg hlutdeild fjármagns er, en ýmis svona hugtök fæla almenning frá því að kynna sér mál af þessu tagi og það finnst mér slæmt því að það er brýnt að við tölum mál sem allir geta skilið. Það er kannski ekki ástæða til að fjölyrða um ástæður fyrir þessari skýrslubeiðni svo sjálfsögð sem hún í rauninni er. Slíka skýrslu ættum við að fá inn á okkar borð með jöfnu millibili. Fiskurinn, bæði útgerð og vinnsla, er stoð okkar í þjóðarbúskapnum. Efnahags- og atvinnulíf landsmanna er að miklu leyti háð stöðu þessara greina og umræðan snýst mikið um málefni þeirra. Sú umræða er þó ekki alltaf ýkja markviss og mörgum finnst hún, eins og ég orðaði áðan, lítt skiljanleg. Ég held að það fari ekkert á milli mála að bæði forráðamenn í þessum greinum og stjórnmálamenn komast upp með að slá fram fullyrðingum um afkomu og stöðu útgerðar og fiskvinnslu, ekki síst fiskvinnslu, án þess að mikill kostur sé á því að sannreyna þær. Staða þessara greina er langoftast ástæða síendurtekinna efnahagsaðgerða og almennt launafólk er æ ofan í æ beygt undir stjórnvaldsaðgerðir sem eru réttlættar með því að rétta þurfi stöðu undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar. Við munum sl. sumar sem allt var gegnsýrt og merkt af umræðu um bága afkomu fiskvinnslunnar sérstaklega og aðgerða var krafist af stjórnvöldum. Ráðherrar komu sér hins vegar ekki saman um nauðsynlegar aðgerðir og eftirleikinn þekkja menn. Þá upphófst hið eftirminnilega kapphlaup við tímann þegar allt var sagt í yfirvofandi rúst ef ekki yrði brugðist skjótt við. Það duldist engum að ástandið var bágborið, en þegar leitað var eftir nánum upplýsingum fengust aðeins almenn og óljós svör. Frystingin er rekin með 6, 7, 8% tapi, sögðu hagfræðingar, en sundurgreindar upplýsingar lágu ekki á lausu. Sú var reynsla okkar kvennalistakvenna þegar við vildum átta okkur á stöðu mála á sl. sumri og hausti og meta þörfina fyrir aðgerðir og þá hvers konar aðgerðir. Við fengum ekki umbeðnar sundurgreindar upplýsingar, aðeins almennar fullyrðingar um meðaltöl, engin frávik, aðeins meðaltöl. Og á þeim nótum er umræðan raunar alltaf þótt vitað sé að það er gífurlega mikill munur á rekstri og afkomu fyrirtækja í sjávarútvegi. Þá er ekki að undra þótt vefjist fyrir almenningi að átta sig á stöðunni, enda hefur taprekstrarþulan verið lesin svo lengi sem elstu menn muna og forsvarsmenn þessarar atvinnugreinar flytja nú reyndar svipaðar ræður á fundum samtaka sinna ár eftir ár. Á aukafundi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna í nóvember sl. komst formaður stjórnarinnar, Jón Ingvarsson, svo að orði, með leyfi forseta: ,,Þessi langvarandi rekstrarvandi, sem raunar hefur staðið yfir í mörg ár ef undan er skilið árið 1986 og fyrri helmingur síðasta árs, hefur eytt eigin fé flestra fyrirtækja í frystihúsarekstri og ég vil leyfa mér að fullyrða að ástandið hefur aldrei verið jafn ískyggilegt og nú og vonleysi þeirra sem standa fyrir rekstri frystihúsanna og reyndar annarra fiskvinnslufyrirtækja er slíkt að flestir þeirra vita ekki sitt rjúkandi ráð. Slík eru þau skilyrði sem greininni eru búin.`` Það felst ekki mikil bjartsýni í þessum orðum og áreiðanlega eru þau réttmæt, en þau hljóma ekki ókunnuglega. Það hefur ekki svo lítið verið talað um gjaldþrot og hörmungar í þessum rekstri síðustu mánuðina og er enn þrátt fyrir betri afkomu eins og hæstv. ráðherra kom að áðan. En almenningi er vitanlega illskiljanlegt hvernig þetta getur gengið svona langtímum saman og því miður virðast margir sljóvgast fyrir þeim varnaðarorðum sem höfð eru í frammi. Það er svo oft búið að ganga af þessari atvinnugrein rústaðri að með ólíkindum er. Taprekstrarþulan minnir fólk á drenginn sem hrópaði úlfur, úlfur! og varð hált á því eins og við munum. Þessi orð mega alls ekki skiljast sem svo að ekki sé ástæða til að taka mark á yfirlýsingum um stöðuna í þessum greinum. Það er nú víðs fjarri. Ástandið er mjög alvarlegt og er búið að vera það lengi og það hefur farið og fór hríðversnandi á síðasta ári þar sem ekki tókst að skapa samstöðu um að búa þessum fyrirtækjum viðunandi rekstrarskilyrði. Það var einmitt til að gera sér betur grein fyrir hvernig best væri að taka á þessum vanda sem við níu þingmenn úr þingflokkum stjórnarandstöðu lögðum fram þessa skýrslubeiðni snemma á þessu þingi. Við vildum reyna, eins og segir í greinargerðinni, að fylla út í þessa brotkenndu mynd sem almenningur hefur af stöðu þessarar margumtöluðu atvinnugreinar og gera okkur grein fyrir orsökum og helstu þáttum þeirrar erfiðu stöðu sem fiskvinnslan er stöðugt í. Hversu mörg fyrirtæki eru í rauninni vel á vegi stödd eða a.m.k. viðunandi, hversu mörg mjög illa og jafnvel ekki við bjargandi, hvað liggur að baki bullandi taprekstri og hver er meginástæðan fyrir því að sum eru þó rekin með hagnaði. Það þarf ekki að minna á að launakostnaður var af mörgum talinn vega svo þungt í rekstri þessara fyrirtækja að það yrði að hindra umsamdar launahækkanir með lögum og banna fólki að semja um kjör sín. Aðrir lögðu áherslu á fjármagnskostnaðinn sem meginbölvald og svo er enn. T.d. var nýlega haft eftir framkvæmdastjóra Búlandstinds á Djúpavogi að á síðasta ári hafi áfallnir vextir, verðbætur og gengismunur verið mun hærri liður hjá fyrirtækinu en laun. Í útgerðarhlutanum er haft eftir honum að þessir liðir séu svipaðir, en í fiskvinnslunni eru vextir og verðbætur 15 millj. kr. hærri en vinnulaunin. Sem dæmi um hve þróunin er ískyggileg benti Ingólfur Sveinsson, framkvæmdastjóri Búlandstinds á Djúpavogi, á það að árið 1987 hafi vextir, verðbætur og gengismunur numið 75 millj., en á síðasta ári hafi upphæðin verið komin upp í 145 millj. þrátt fyrir að fyrirtækið létti af sér skuldum upp á rúmlega 50 millj. Þetta hljóta að teljast athyglisverðar tölur. En ýmsir aðrir þættir geta vegið þungt, svo sem flutningskostnaður og mismunandi aðstæður til hráefnisöflunar o.fl. o.fl. Sú skýrsla sem hér liggur fyrir og er nú til umræðu er vissulega á margan hátt upplýsandi og staðfestir það, sem við höfum margsagt, að staðan er mjög mismunandi eins og hæstv. forsrh. ítrekaði áðan. Þessi skýrsla segir okkur einnig að stærð fyrirtækis hefur mikið að segja fyrir afkomuna. Hún segir okkur enn fremur hversu gífurlega mikilvægt það er hverju fyrirtæki að hafa sæmilega eiginfjárstöðu. Þetta ættu allir að vita og viðurkenna og þetta þarf að vera leiðarljósið þegar menn eru að reyna að taka á vandanum. Skuldbreytingar og lán á lán ofan stoða lítið til lengdar. Það eru bráðabirgðaaðgerðir og af þeim er svo sannarlega komið nóg. Þess vegna verður að vera meginverkefnið að styrkja eiginfjárstöðu fyrirtækjanna til að skapa þeim rekstrargrundvöll. Langveigamesti liðurinn í útgjöldum fiskvinnsluhúsanna eru eðlilega hráefniskaupin og sá liður vegur yfirleitt þeim mun þyngra sem fyrirtækin eru verr stödd í rekstri. Það verður hins vegar ekki lesið út úr þeim töflum sem í skýrslunni eru hvert samband er milli umfangs þess þáttar og þess hvernig hráefnið er keypt, hvort það er keypt af útgerð sömu aðila eða á einhvern annan hátt. Þetta með vægi hráefniskaupanna er vitaskuld ekkert nýtt en ástæða til að leggja á það áherslu, ekki síst með tilliti til þess að nýverið hækkaði fiskverðið og það með samkomulagi allra aðila. Launakostnaður er eðlilega stór þáttur einnig. Skárra væri það nú. Þar eru hendurnar sem vinna úr hráefninu. Launakostnaður er allt frá 19,6% af rekstrargjöldum eins best stöddu fyrirtækjanna til 30,2% hjá því verst stadda, þ.e. laun og gjöld vegna framleiðslunnar. Forvitnilegt er að laun og kostnaður vegna stjórnunar er einnig tilgreint og má þar sjá hlutfallstölur allt frá 0,3% og upp í 9,7%. Væri fróðlegt að skyggnast betur á bak við þær tölur. Sama er að segja um skrifstofukostnað sem af einhverjum ástæðum er frá mínus 5,8% upp í 3,4%. Kannski hefur þessi mínus alls ekki átt að vera þarna. Ég veit það ekki. En fjármagnskostnaður er af flestum talinn illbærilegur, ekki síst fiskvinnslunni, og augljóslega skiptir hann mjög miklu samkvæmt þessari skýrslu og þarf ekki að ítreka það. Ég hef þegar minnst ögn á það. Þannig má rekja sig eftir þessum töflum fram og til baka og alltaf rekst maður á eitthvað forvitnilegt sem kallar á fleiri spurningar. Ég ítreka að ég held að það væri góð venja að fá slíka skýrslu oftar á okkar borð því hér erum við að fjalla um það sem skiptir okkur svo fjarska miklu máli í þjóðarbúskapnum. Vitanlega skortir ákveðna þætti sem menn hafa velt mikið fyrir sér eins og þann þátt hvar á landinu og í hvaða byggðarlögum hagkvæmast er að reka fiskvinnslu. En við mat á slíku þarf auðvitað að taka tillit til fleira en beinna peningalegra sjónarmiða. Það mál er ekkert einfalt og getur aldrei stjórnast gjörsamlega af tölum á blaði. Það er svo von okkar sem báðum um þessa skýrslu að af henni verði dreginn lærdómur sem að gagni megi koma. Sá var fyrst og fremst tilgangurinn með þessari skýrslubeiðni. Ástandið hefur alls ekki batnað nægilega síðan þessi beiðni var lögð fram eða þá skýrsla sú sem hér er rædd. Það hvarflar hins vegar ekki að mér að taka undir þann söng að ekkert hafi verið gert til að bæta stöðuna eins og enn þá heyrist. Það hefur verið gert. Hundruðum milljóna hefur verið dælt í þennan atvinnuveg í formi beinna framlaga, lána og skuldbreytinga. Staðan hefur batnað þannig að tap fiskvinnslunnar hefur minnkað á heildina litið. En tap er þar samt. Og við getum ekki beðið eftir neinu kraftaverki. Það þarf að bæta rekstrarskilyrði fiskvinnslunnar og eyða óvissu og óöryggi þeirra sem við hana vinna. Ríkisstjórnin þarf t.d. að gera skýra grein fyrir því hvernig hún hyggst bregðast við í vor þegar peningana þrýtur í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins og hvernig staðið verði að endurgreiðslu söluskatts og hvort og hvernig hún ætlar að standa við fyrirheit um lækkun orkukostnaðar í frystingunni. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra geri grein fyrir því hér á eftir. Og ég get endurtekið það sem ég nefndi hér: Hvernig hyggst ríkisstjórnin bregðast við í vor þegar peningana þrýtur í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins? Hvernig verður staðið að endurgreiðslu söluskatts? Og ætlar hún, og þá á hvern hátt, að standa við fyrirheit um niðurgreiðslu eða lækkun orkukostnaðar í fiskvinnslunni? Það dylst engum sem eitthvað þekkir til ástandsins að innan skamms þarf annaðhvort beinar aðgerðir af þessu tagi eða að breyta rekstrarskilyrðunum með almennum aðgerðum eins og gengislækkun. Ég held að það sé lítil skynsemi í því að bíða eftir kraftaverki. En ég vil endurteka þakkir mínar fyrir þessa skýrslu þó ég hafi gagnrýnt hana. Að vísu ekki harkalega að mínu mati. Mér fannst hún mjög gagnleg og fróðleg og endurtek þá skoðun mína að skýrslu af þessu tagi þyrftum við að fá oftar á okkar borð.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Það er ekki að ófyrirsynju að hér sé tekin til umræðu afkoma fiskvinnslunnar í landinu. Sú skýrsla sem hér hefur verið lögð fram af hálfu hæstv. forsrh. kemur fyrst á dagskrá mánuðum eftir að hún er komin fram. Þessi skýrsla er í sjálfu sér góðra gjalda verð og birtir ýmsar upplýsingar eins og fram hefur komið hjá talsmanni þeirra sem báðu um þessa skýrslu, en þessi skýrsla er auðvitað þegar orðin úrelt þegar hún kemur til umræðu mánuðum eftir að hún er birt og mánuðum eftir að hún er samin. Í máli hæstv. forsrh. áðan kom að mjög litlu leyti fram eða a.m.k. óljóst hvernig staða fiskvinnslunnar er nú, eftir t.a.m. fiskverðshækkun og eftir þær breytingar sem hafa orðið í efnahagsskilyrðunum síðustu vikurnar og síðustu mánuðina. Ég ætla ekki að fara út í þessi mál mjög mörgum orðum, enda þótt þetta sé efni sem væri tilefni til þess að væri rætt mjög alvarlega á Alþingi vegna þess að hér er verið að fjalla um undirstöðugrein okkar þjóðarbúskapar sem er fiskvinnslan í landinu og sjávarútvegurinn í heild. Það er ekki hægt að láta hjá líða í umræðu eins og þessari að minnast aðeins á það að sú ríkisstjórn sem nú situr var mynduð til þess að eigin sögn að rétta við stöðu atvinnulífsins, að rétta við efnahagsmálin þannig að undirstöðugreinar þjóðfélagsins gætu starfað. Því var þá lýst yfir af núv. hæstv. forsrh. að það hefði ekki verið hægt að grípa til nauðsynlegra aðgerða til að koma þessum málum í sæmilegt horf í samstarfi við Sjálfstfl. Eftir þann tíma sem liðið hefur er hægt að taka undir það með hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur að nokkuð hefur verið gert. En það hafa ekki verið gerðar ráðstafanir til að koma undirstöðugreinunum á réttan kjöl. Rekstrargrundvöllurinn er ekki fyrir hendi. Þó að hér hafi verið tildrað upp sjóðakerfi sem hafi það að markmiði að stofna til nýs uppbótakerfis á sjávarafurðir og svo aftur á hinn bóginn að leggja fram hlutafé til fyrirtækja sem eru verst stæð í þessari grein, þ.e. hlutafjársjóður sem er nú lítt farinn að starfa, þá eru það allt saman handarbakavinnubrögð. Í því felast ekki aðgerðir til að koma þessum málum á réttan kjöl, að veita þessum undirstöðugreinum okkar skilyrði til að starfa þannig að snúið verði við frá hallarekstri yfir til sæmilegrar afkomu. Allt þetta liggur fyrir og er það sem er mikilvægast í umræðu um þessi mál og þá í framhaldi af því spurningar, hversu lengi hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að láta svo til ganga. Hversu lengi ætlar hæstv. ríkisstjórn að horfa á undirstöðufyrirtæki alls atvinnulífs landsmanna molna niður og hvenær ætlar hæstv. ríkisstjórn að grípa til aðgerða sem duga til að koma þessum undirstöðugreinum á rekstrarhæfan grundvöll? Nú má auðvitað rifja upp að þegar hæstv. ríkisstjórn tók við var það mat Þjóðhagsstofnunar að sjávarútvegurinn í heild væri rekinn með 2,5% halla. Nokkru síðar eða í desember var talið að þessi hallarekstur væri 4% og í janúar, að lokinni gengisfellingu í byrjun janúarmánaðar, var talið að hallarekstur sjávarútvegsins í heild væri 5% og hafði því tvöfaldast frá því hæstv. ríkisstjórn tók við þrátt fyrir að hún hafi haft tilburði til nokkurra aðgerða sem allt voru handarbakavinnubrögð. En hvernig er staðan nú? Í þessari skýrslu má lesa það að meðalfyrirtæki í fiskvinnslu sé rekið með um 3,1% halla. Með eðlilegum hætti kemur það ekki fram í þessari skýrslu hvernig það er fyrir sjávarútveginn í heild. Hún nær aðeins yfir fiskvinnslufyrirtækin. En ég hlýt að spyrja hér: Hvernig er staðan nú fyrir fiskvinnsluna í landinu, m.a. eftir fiskverðshækkunina, og hvernig er staða sjávarútvegsins í heild? Og hvenær ætlar hæstv. ríkisstjórn að taka ákvarðanir og grípa til aðgerða sem koma þessum undirstöðugreinum landsmanna á rekstrarhæfan grundvöll? Þessum fyrirspurnum beini ég að sjálfsögðu fyrst og fremst til hæstv. forsrh. Ég kom í þennan ræðustól til þess kannski fyrst og fremst, fyrir utan þær eðlilegu og sjálfsögðu fyrirspurnir sem ég hef flutt, að vekja athygli á einum þætti þessa máls sem á engan hátt var vikið að í framsögu hæstv. forsrh. en hv. þm. Kristín Halldórsdóttir vék aðeins að undir lok sinnar ræðu. Það var fyrirheit hæstv. ríkisstjórnar um lækkun á orkukostnaði fiskvinnslufyrirtækja. Í málefnasamningi hæstv. ríkisstjórnar er þetta einn af þeim liðum sem hæstv. ríkisstjórn telur upp þegar hún er mynduð til þess að því verði fram komið, sem hún lofar í sinni stefnuyfirlýsingu, að treysta grundvöll atvinnulífsins, að bæta afkomu atvinnuveganna o.s.frv. eins og þar segir. Í þessari málsgr. í málefnasamningi segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir fjórðungs lækkun á raforkuverði til þess fiskiðnaðar þar sem sólarhrings- og ársnotkun er tiltölulega jöfn.`` Af þessu var talsvert gumað á fyrstu vikum hæstv. ríkisstjórnar og talið að hér væri um að ræða atriði sem hefði verulega þýðingu fyrir afkomu fiskvinnslunnar. Ekki skal dregið úr því að þetta hefur nokkra þýðingu. Þó liggur það fyrir samkvæmt athugunum Rafmagnsveitna ríkisins, þar sem ég er býsna kunnugur, að af heildarrekstrarkostnaði fiskvinnslufyrirtækja er raforkukostnaður yfirleitt í kringum 1,5%. Af þessu 1,5% eru 25% söluskattur sem er endurgreiddur þannig að raunverulegur raforkukostnaður fyrirtækja í fiskvinnslu er rétt rúmlega 1% af heildarrekstrarkostnaði. Auðvitað munar þar nokkuð um, en þó hafa sagt við mig fiskvinnslumenn að þegar ekki er gripið til aðgerða sem nauðsynlegar eru skipti nærri því engu hvort þau fyrirtækin þurfa að borga raforkuna eða ekki. Í hallarekstrinum, sem er gífurlegur víðast hvar, er þessi liður svo lítill í öllum heildarrekstrinum að það skiptir nærri því engu, segja sumir fiskvinnslumenn, hvort við borgum þetta eða borgum það ekki. Nú er ekki aldeilis að öll fyrirtækin fái þó þennan afslátt, sem yrði um 0,25% eða kannski 0,3%, af sínum heildarreksturskostnaði sem endurgreiddur er samkvæmt þessum lið, því settar hafa verið upp reglur af hálfu hæstv. iðnrh., sem hér er ekki staddur, sem að mínum dómi og þeirra sem hafa þekkingu á þessum málum eru bæði ranglátar og flóknar. Svo gefin sé aðeins innsýn í hvernig þessar reglur liggja fyrir segir þar að skilyrði fyrir því að fá afslátt séu: 1. Fyrirtæki í frystingu, saltfiskvinnslu, skreiðarframleiðslu, rækjufrystingu og fiskimjölsframleiðslu. Þetta eru auðvitað almenn skilyrði. 2. Raforkan sé keypt á afltaxta. Flest fyrirtækin kaupa raforku samkvæmt þeim gjaldskrárlið. 3. Lágmarksársnotkun á orku sé 100.000 kwst. á ári. 4. Lágmarksnýtingartími raforku sé 2500 stundir á ári. 5. Fyrir nýtingu frá 2500 upp í 3500 er stigvaxandi afsláttur frá 0 og upp í 27%. 6. Fyrir nýtingu yfir 3500 stundir er afslátturinn 27%. 7. Afslátturinn reiknast mánaðarlega og tekur mið af nýtingartíma síðustu tólf mánaða á undan. Ég sagði áðan að þessar reglur væru bæði flóknar og ranglátar. Þær eru flóknar vegna þess margbreytilega stigaútreiknings sem er á endurgreiðslunni og sá margbreytilegi stigaútreikningur tekur mið af árinu á undan og notkun þá í hverjum mánuði. Þessi flækja er ærin og kostar mikla vinnu hjá raforkusölufyrirtækjum og eykur þar á rekstrarkostnað. En ég segi að þessar reglur eru ranglátar vegna þess að fulla niðurgreiðslu eða 27% af orkukostnaði fá aðeins stærstu fyrirtækin. Minni fyrirtækin fá ýmist engan afslátt eða minni afslátt, allt frá 0--27%. Ég hlýt að nota það tækifæri sem hér er þegar rætt er um þessi mál til að vekja á því athygli hvað hér er ranglátlega að farið hjá hæstv. ríkisstjórn. Ég þykist vita að það sé ekki að kenna hæstv. forsrh., sem hér er viðstaddur, heldur hæstv. iðnrh. sem tók ákvörðun um þessar reglur. Eigi að síður er nauðsynlegt að draga það fram í þessari umræðu. Það skorti ekki að settar væru fram tillögur um hvernig haganlegra væri að koma þessari niðurgreiðslu fram. Fulltrúi Rafmagnsveitna ríkisins í þeirri nefnd sem um þetta fjallaði lagði til að veittur yrði afsláttur á orkuverðið sem væri fastur afsláttur án tillits til stærðar fyrirtækja, án tillits til ársnotkunar, en að aflgjaldið yrði óbreytt og óniðurgreitt. Það hefði verið aðferð við þá niðurgreiðslu sem hér er um að tefla sem væri einföld í framkvæmd, kostaði ekki margfalda útreikninga aftur í tímann og væri þannig að hvert fyrirtæki um sig sæi enn fremur sjálft hvernig niðurstaðan úr þeim reikningum yrði. Sú flókna aðferð sem valin var er eins og áður sagði ranglát og þýðir m.a. að fyrirtæki sem er með t.d. 2200 eða milli 2000 og 2500 nýtingarstundir á raforku á ári og fær engan afslátt gæti séð sér hag í því að eyða raforku langt umfram þarfir til þess að komast upp í þann afslátt sem nýtur velvildar stjórnvalda um niðurgreiðslu. Svo vitlaust, flókið og ranglátt er það kerfi sem hæstv. ríkisstjórn hefur sett upp í þessu efni. Það er líka afar vafasamt, að grípa til þeirrar leiðar að fara í niðurgreiðslu úr ríkissjóði á þessum lið. Það er vitaskuld vafasamt að grípa til þess að fjölga þeim aðilum sem njóta einhverrar sérstakrar velvildar stjórnvalda í því að fá ódýrari raforku en gerist samkvæmt almennri gjaldskrá því að þannig getur hver aðilinn elt annan. Við vitum að húshitunarrafmagn er og hefur verið greitt niður. Niðurgreiðsla hefur verið tekin upp til fiskeldisfyrirtækja. Með þessum hætti er tekin upp eins og ég sagði ranglát og flókin niðurgreiðsla til fiskvinnslufyrirtækja. Og hvaða fyrirtæki verða næst? Þau geta auðvitað komið hvert á fætur öðru í slóðina og krafist þess af stjórnvöldum að fá niðurgreiðslu á raforku, enda eru fyrirtækin hvarvetna sem búa við hallarekstur og eru að því komin að gefast upp og það ætti hæstv. ríkisstjórn að vera best kunnugt um. Ég sé það nú að áætlað var að hefja umræðu um mál utan dagskrár kl. 3 og ég skal ekki misnota minn ræðutíma í því að fara fram yfir þau tímamörk þannig að ég læt þetta nægja að sinni. Ég ítreka fyrirspurnir mínar, sem ég ætla ekki að endurtaka, til hæstv. forsrh., en ég beini því einnig til hæstv. forsrh. að hann hlutist til um að þær flóknu og ranglátu reglur sem teknar hafa verið upp við niðurgreiðslu á raforku til fiskvinnslufyrirtækja verði endurskoðaðar.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Hér verður nú að fresta þessari umræðu um skýrslu um stöðu og rekstur fiskvinnslufyrirtækja þar sem ákveðið var að kl. þrjú hæfist umræða utan dagskrár um heræfingar sem varnarliðið hefur óskað eftir að halda hér á landi á komandi sumri. Umræðu þessarar hefur óskað hv. 1. þm. Norðurl. v. Fer hún fram skv. síðari mgr. 32. gr. þingskapa og er ræðutími því ómældur.

Páll Pétursson Frú forseti. Ég hef leyft mér að kveðja mér hljóðs utan dagskrár til þess að ræða við hæstv. utanrrh. um heræfingar sem Bandaríkjamenn hafa óskað eftir að fá að halda hér á landi nú í júní. Ég vil taka það strax fram áður en lengra er haldið að ég er sammála hæstv. forsrh. um að þessar heræfingar séu tímaskekkja og að ekki beri að heimila þær. Ég þori því miður ekki að treysta því að hæstv. utanrrh. sé okkur forsrh. fyllilega sammála í þessu efni og þess vegna langar mig til að biðja hæstv. utanrrh. um að greina þingheimi frá aðdraganda málsins og viðhorfi sínu til þess. Ég hef afhent honum spurningar í ellefu liðum sem mig langar til að fara hér yfir: 1. Hvenær barst varnarmáladeild ósk Bandaríkjamanna um umræddar æfingar? 2. Hvenær var umrædd ósk lögð fyrir utanrrh.? 3. Hvar óska Bandaríkjamenn eftir því að æfingarnar fari fram? 4. Hve margir óska Bandaríkjamenn eftir að taki þátt í heræfingunum? 5. Hvaða búnað er óskað eftir að nota við æfingarnar? 6. Hvaða dag áforma Bandaríkjamenn að boða út lið til æfinganna? 7. Hve marga daga óska Bandaríkjamenn eftir að æfingarnar standi? 8. Hvers lags lið er það sem Bandaríkjamenn óska eftir að æfa hér? 9. Hvaða tilgangi telur hæstv. utanrrh. að þessar hugsanlegu heræfingar þjóni? 10. Hvaða tök hefur hæstv. utanrrh. á að koma í veg fyrir að æfingarnar fari fram? 11. Hvaða umfjöllun hefur ósk Bandaríkjamanna fengið í ríkisstjórn Íslands? Ég leyfi mér að vona það að hæstv. utanrrh. taki á þessu máli af festu og alvöru og treysti sér til þess að gefa fullnægjandi svör við þeim spurningum sem ég ber hér fram og mér finnast allar nokkuð brýnar til þess að upplýsa þetta mál. Ég þarf ekki að minna hæstv. utanrrh. á að honum ber sem utanrrh. að gæta hagsmuna Íslendinga og í fljótu bragði fæ ég ekki séð að fyrirhugaðar æfingar þjóni hagsmunum Íslendinga. Þvert á móti held ég að hagsmunir Íslendinga felist í því fremur öðru að leggja sitt lóð á vogarskál friðar í heiminum, stuðla að friði og afvopnun þar sem við fáum því við komið en ekki stofna til stríðsleikja jafnvel þó hér sé ekki um umfangsmestu gerð af heræfingum að ræða. Það gildir reyndar það sama um herstöðina. Ég held að hún hafi takmarkað gildi fyrir Íslendinga og engin ástæða til þess að fyllast sérstakri öryggiskennd út af því að hún er þarna á Miðnesheiðinni. Hún er ekki þar til að verja Íslendinga. Hún er aðvörunarstöð fyrir Bandaríkjamenn og til að þjóna vörnum Bandaríkjamanna. Þetta varalið, sem mér skilst að hér eigi að fara að æfa sig eða langi til að æfa sig, er ekki til að verja Ísland heldur til þess að verja þessa herstöð fyrir hugsanlegum óskunda sem einhverjir kynnu að vilja gera henni. Ég átti þess kost í fyrra meðan ég sat í utanrmn. að fara í kynnisför um herstöðina og okkur var sýnd þar starfsemi og gerð að því er mér fannst nokkuð nákvæm grein fyrir því hvað þarna væri um að vera og eftir þá skoðunarferð held ég að það sé enn minna hald í herliðinu en ég gerði mér grein fyrir. Sumt af þeim búnaði sem þarna var í fyrra er ótrúlega úreltur, t.d. staðsetningarbúnaður óvinaflugvéla sem er nánast broslegur, og þarna eru menn að leik en ekki að alvarlegu starfi. Sjónvarpið sýndi í gærkvöld mynd í Kastljósi, ég undirstrika: mynd frá hernum, frá Bandaríkjaher sjálfum, þar sem greint var frá og lýst æfingum sem fóru fram 1987. Ég tek það fram að þær voru í miklu minni stíl en þessar og miklu fámennari. Samt þótti bandaríska hernum ástæða til að festa þessi ósköp á filmu. Það vakti athygli mína hvað þarna var æft. T.d. svokallaður NBC-búnaður sem þótti aldeilis ómetanlegur ef ég man rétt. NBC er skammstöfun ef ég veit rétt fyrir Nuclear Biochemical-búnað. Þarna var sýndur stríðsleikur með tilfæringum og þulurinn sagði svo: kjarnorku-, sýkla- og efnavopnaæfingin sjálf er talin dýrmæt reynsla fyrir liðið. Ég vissi ekki áður að kjarnorku-, sýkla- eða efnavopnaæfingar væru stundaðar á Íslandi. Það kom mér nokkuð á óvart og ég ætla að vona að svo verði ekki nú. Þess vegna spyr ég hvaða búnað Bandaríkjamenn óski eftir að nota við þessar æfingar. Ég spurði hvers lags lið Bandaríkjamenn óski eftir að æfa hér. Mér skilst og það kann að vera rangur skilningur, en mér skilst að hér sé um svokallað varalið að ræða, þ.e. bandaríska heimilisfeður sem eru skráðir í svokallað varalið og til stendur að kalla saman á þjóðhátíðardegi Íslendinga til þess að skreppa í ferð til Íslands, kynnis- og e.t.v. skemmtiferð. Þar þurfa þeir að skríða svolítið á fjórum fótum og ég kenni ekki í brjósti um þá fyrir það, mér er alveg sama þó þeir geri það, en þeir eiga líka að handleika þarna ef að líkum lætur stórhættuleg drápstól og kannski af takmarkaðri fyrirhyggju. Það er að vísu heppilegt að æfingin er gerð um sólstöður svo að þeir þurfi ekki að passa sig á myrkrinu eins og maðurinn segir. 1987 kom í ljós að liðið hafði verið mjög heppið með veður því að það var alltaf sólskin í þessu bíói sem þjóðinni var sýnt í gærkvöld, en það getur að sjálfsögðu brugðið til beggja vona með það. Það var hins vegar ekki sýnt hver vandi þessum her var á höndum og í hvers lags feiknalega hættu menn lögðu sig því að þeir áttu í vandræðum með kríuna og það reyndist ekki unnt fyrir liðið að verjast kríunni. Ég held nú að með tilliti til þess að krían á ekki síður tilkall til þessarar heiðar en Bandaríkjamenn ættum við að standa með kríunni í þessu efni og ekki setja gesti okkar í óþarfa hættu út af fuglunum. Ég held sem sagt að hæstv. utanrrh. ætti að taka á sig rögg og leyfa ekki þessar umbeðnu æfingar. Ég sé ekki að þær þjóni íslenskum hagsmunum. Ég fæ ekki séð að þær auki við varnir landsins. Ég fæ ekki séð að þær auki við öryggiskennd landsmanna nema þá e.t.v. örfárra manna í Morgunblaðshöllinni, en þeir eru ábyggilega ekki margir. Og þar af leiðir: Þetta skapar ónæði fyrir kríuna. Það er ekki viðfelldin framkoma að kveðja liðið saman á þjóðhátíðardegi Íslendinga. Það er nánast ögrun. Þess vegna fer ég fram á það og vona sannarlega að í ræðustól hér næst á eftir lýsi hæstv. utanrrh. því yfir að hann ætli ekki að heimila þessar æfingar.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Mér er það að sönnu ánægjuefni að fá tækifæri til að gera þingheimi grein fyrir því sem ég tel vera meginatriði þessa máls um leið og ég mun freista þess að svara spurningum hv. 1. þm. Norðurl. v. sem hann beindi til mín áðan. --- Fyrst örfá orð um það sem kalla mætti forsendur þessa máls. Íslendingar hafa gert samning við stjórnvöld í öðru ríki, Bandaríkjunum, varnarsamning frá árinu 1951 sem gerður var á sínum tíma á grundvelli Norður-Atlantshafssáttmálans. Með þessum samningi skuldbindur Bandaríkjastjórn sig til þess að annast varnir Íslands. Það eru forsendur þessa máls. Á undanförnum árum, sér í lagi frá því í byrjun þessa áratugar, 1980, var sú stefna mótuð af forverum mínum í starfi utanrrh. og eftir allmiklar umræður, bæði á Alþingi og víðar, að Íslendingar yrðu að taka meira frumkvæði um það að leggja sjálfstætt mat á þessa varnarstefnu, að Íslendingum bæri sjálfum að leggja á það sjálfstætt mat, hafa að því frumkvæði að meta með hvaða hætti þessum skuldbindingum um varnir lands og þjóðar á hættutímum væri framfylgt. Það er upphaf þess að stofnað er sérstakt varalið og því fengið sérstakt hlutverk að því er varðar varnir landsins, gerðar því næst áætlanir um æfingar á vegum þessa liðs, þar á meðal um leið og lögð er áhersla á það að auka áætlunargerð innlendra stjórnvalda með samstarfi ýmissa embætta um það að hér lægju fyrir áætlanir sem væru samhæfðar um hvernig bregðast skuli við hættuástandi ef upp kemur fyrirvaralítið. Fyrsta spurning er því raunverulega sú: Hvers vegna er verið að tala um liðsauka og sérstakar æfingar slíks liðsauka umfram varnarliðið sjálft? Ástæðurnar fyrir því eru þessar: Fastabúnaður varnarliðsins er afar takmarkaður. Hann er takmarkaður við hlutverk sem er eftirlitshlutverk, að fylgjast með ferðum skipa og kafbáta á Norður-Atlantshafi og umferð flugvéla á þessu sama svæði. Af hálfu varnarliðsins er ekki fyrir hendi fastur öflugur viðbúnaður til varna á staðnum heldur er um að ræða lágmarksmannafla. Þess vegna hefur ævinlega verið gert ráð fyrir því að liðsauki bærist til Íslands á hættutímum og samkvæmt samningum, skuldbindingum og gerist það auðvitað því aðeins að það gerist að ósk eða með samþykki rétt kjörinna íslenskra stjórnvalda. Íslendingar höfðu frá upphafi gerðar varnarsamningsins lagt á það mikla áherslu að þröng takmörk yrðu sett við veru varnarliðsins í landinu og endurskoðuðu það enn fremur árið 1974. Sú endurskoðun leiddi til verulegrar fækkunar í varnarliðinu. Varnarliðið telur núna rúmlega 3 þús. manns, en þegar mest var var það reyndar um eða yfir 5 þús. manns. Það er ekki nýtt út af fyrir sig að gert hafi verið ráð fyrir liðsauka á hættutímum. Það sem er nýtt er það sem gerist með formlegum hætti árið 1984, að gert er ráð fyrir því að fá það hlutverk sérstaklega svokölluðu varaliði, þ.e. ekki fastaliði í Bandaríkjaher heldur því sem kallað hefur verið sjálfboðaliðar, sem eru óbreyttir borgarar en gegna herþjálfunarskyldum í tómstundum, mynda þetta varalið sem verður ekki kvatt til á hættutímum nema með ákvörðun Bandaríkjaforseta og ósk eða samþykki viðkomandi stjórnvalda, t.d. hér á landi. Ef rekja ætti síðan samskipti íslenskra stjórnvalda við forsvarsmenn þessa varaliðs frá árinu 1982 er það býsna löng saga, en ég ætla ekki að svo stöddu að gera það. Ég vísa til þess að þetta mál verður rætt í utanrmn. Þar mun ég gera væntanlega ítarlegri grein fyrir því sem um þetta mál er vitað og um það er að segja af hálfu utanrrn. En áður en ég lýk þeim þætti málsins að gera grein fyrir þessum almennu forsendum vil ég geta þess að í skýrslum utanrrh. til Alþingis hefur stefna íslenskra stjórnvalda í þessu máli verið mörkuð. Fyrst má segja í skýrslu þáv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar árið 1984 og síðar í skýrslu forvera míns til Alþingis árið 1988, núv. hæstv. forsrh. Í skýrslu þáv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar segir svo, með leyfi forseta: ,,Grundvöllurinn að virkri þátttöku okkar Íslendinga í varnarsamstarfi Atlantshafsbandalagsins er að við öðlumst sjálfir meiri reynslu og þekkingu á varnarmálum er geri okkur betur fært að leggja sjálfstætt mat á þá hernaðarlegu stöðu sem þjóð okkar býr við. Með þeim hætti verðum við í stakk búnir til að taka fullan þátt í stefnumörkun um fyrirkomulag varna landsins. Með slíka þekkingu að bakhjarli hljótum við að óska úrbóta ef við teljum vörnum að einhverju leyti áfátt eða hafna hugmyndum og fyrirætlunum á þessu sviði er við teljum að séu ekki í samræmi við þarfir okkar og stefnu í öryggismálum.`` Í skýrslu hæstv. fyrrv. utanrrh. Steingríms Hermannssonar til Alþingis á sl. ári segir svo, með leyfi forseta: ,,Ef til átaka drægi er ljóst að varnarliðið þyrfti aukinn liðsafla. Hersveit í varaliði bandaríska landhersins hefur verið þjálfuð og búin undir að koma til landsins á hættu- eða ófriðartímum. Hluti hennar tók þátt í umfangsmiklum æfingum í Kanada í sumar og fylgdust fulltrúar varnarmálaskrifstofu með þeim æfingum. Til að slík þjálfun komi að fullu gagni er nauðsynlegt að íslensk stjórnvöld hafi hönd í bagga og tryggi að allar varnaráætlanir séu í sem bestu samræmi við íslenska hagsmuni og staðhætti. Samræmis þarf að gæta milli almannavarnaáætlana okkar og skipulags lögreglu og landhelgisgæslu og þessara varnaráætlana. Að því hefur verið unnið, en eðli málsins vegna verður ekki greint frekar frá því.`` Það er mitt mat eftir að hafa farið yfir skýrslur utanrrh. frá byrjun áratugarins til þessa dags að í þessum tveimur tilvitnunum megi segja að í almennum orðum sé mótuð sú stefnumörkun sem fram hefur farið af hálfu íslenskra stjórnvalda í þessu máli. Virðulegi forseti. Út af fyrir sig er margt um þetta mál að segja, fréttaflutning um það og rangfærslur í fréttaflutningi. Það er sjálfsagt að velta fyrir sér spurningum um hvort æfingar þessar ef af yrði geti með nokkru móti flokkast undir nokkurs konar ögrun við grannþjóðir eða einhverja aðra aðila sem sjái af þeim ástæðum öryggi sínu ógnað. Sjálfsagt væri og fróðlegt að rekja samskiptasögu íslenskra stjórnvalda og yfirmanna varnarliðsins, yfirmanna varaliðssveitanna og forustumanna Atlantshafsbandalagsins um þetta mál allt frá árinu 1982 til dagsins í dag. Sjálfsagt er einnig að gera grein fyrir tilgangi þessara æfinga, umfangi þeirra, búnaði og kannski ekki að ófyrirsynju að spyrja: Hvernig er hægt að meta þessar æfingar við skulum segja í samanburði við þær æfingar sem fram fara á vegum annarra bandalagsríkja okkar? Ég veit að hv. fyrirspyrjandi er mikill stuðningsmaður og áhugamaður um norrænt samstarf og ég veit að það hvarflar ekki að honum að saka ríkisstjórnir vinsamlegra smáríkja eins og t.d. Noregs eða Danmerkur um það að standa fyrir ögrandi aðgerðum, allra síst á þessum góðu og gleðilegu afvopnunartímum. Þess vegna væri afar fróðlegt fyrir hann að kynna sér sérstaklega hvaða ráðstafanir eru gerðar af hálfu stjórnvalda í löndum eins og Noregi og Danmörku til að tryggja tíðar, reglubundnar og umfangsmiklar æfingar sem lúta fyrst og fremst að því að tryggja öryggi norskra og danskra borgara á hættu- og ófriðartímum. Ég hef satt að segja engan heyrt þar í landi telja að æfingar af því tagi séu ögrun við heimsfriðinn. Allra síst hef ég heyrt það frá fulltrúum þeirra ríkja sem þá væntanlega ættu að telja sér ógnað, þ.e. fulltrúum ríkja eins og Sovétríkjanna eða ríkja Austur-Evrópu. Kjarni málsins af okkar hálfu er sá að spyrja: Eru æfingar af þessu tagi að einhverju leyti nauðsynlegar sem einhvers konar tryggingastarfsemi, fyrirbyggjandi aðgerð, viðlagatrygging við því sem kann að gerast og við allir erum sammála um að óska að gerist ekki ef hættu- eða ófriðarástand skapast í okkar landi eða í grennd við það? Og þá er spurningin um það: Eru Íslendingar sálfir undir það búnir, íslensk stjórnvöld? Hafa þau gætt skyldu sinnar til að leggja fram og undirbúa slíkar áætlanir og samhæfa þær og æfa þær eins og allar aðrar þjóðir gera til þess að tryggt sé að þær séu framkvæmanlegar þegar til á að taka? Loks er sjálfsagt að ræða um hvert er valdsvið íslenskra stjórnvalda í þessu máli. Það er út af fyrir sig ákaflega einfalt mál. Það er einfaldlega á valdi utanrrh. íslensku ríkisstjórnarinnar að stöðva þessar æfingar ef hann vill svo, hefur rök fyrir því. En væri slík ákvörðun tekin, þá þyrfti náttúrlega að færa fyrir því veigamikil og sannfærandi rök, önnur og veigameiri en fram komu í máli hv. fyrirspyrjanda um dýraríki kríunnar og jafnframt yrðu menn að leggja mat á það hverjar afleiðingarnar yrðu í samskiptum Íslands og bandalagsþjóða þeirra innan Atlantshafsbandalagsins. Virðulegi forseti. Þá ætla ég að reyna að svara stutt og laggott þeim spurningum sem hv. þm. bar fram. 1. Hvenær barst varnarmáladeild ósk Bandaríkjamanna um umræddar æfingar? Svar: Formleg tilkynning um slík áform var bókuð á fundi varnarmálanefndar þann 30. ágúst 1988, þ.e. í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, en ég minni á að hv. fyrirspyrjandi var dyggur stuðningsmaður hennar og allra þeirra ríkisstjórna þar á undan sem hér verður um fjallað. Fyrstu upplýsingar um æfingar árið 1989 bárust hins vegar í októbermánuði 1986 með þeim hætti að þær voru lagðar fram á viðræðufundi skrifstofustjóra varnarmálaskrifstofu í viðræðum hans við yfirvöld Atlantshafsflotans í Norfolk í Bandaríkjunum --- í október 1986 eins og ég segi, en þar kom fram nokkuð greinargóð lýsing á umfangi þessara æfinga, þessara þriðju áformuðu æfinga, þ.e. um fjölda þátttakenda, að þeir yrðu um það bil 1000. Ég skal taka það skýrt fram að þessi tilkynning, sem bókuð er í gerðabók varnarmáladeildar frá 30. ágúst, er býsna knapporð og engan veginn fullnægjandi greinargerð sem dugir fyrir utanrrh. til að taka ákvörðun um málið. Þar á meðal er þar hvergi vikið að tímasetningu áætlunarinnar. En margvíslegar upplýsingar lágu fyrir um áformin, lýsing á markmiðum, vitneskja um hverjir tækju þátt í æfingunum, hver væri tilgangurinn og hvernig væri skilgreint, ef ég má orða það svo, markmið æfinganna. 2. Hvenær var umrædd ósk lögð fyrir utanrrh.? Svar: Áformin lágu fyrir úr bókun varnarmálanefndar eins og ég vék að áðan, en ósk um ákvörðun af hálfu utanrrh. var lögð fram með formlegum hætti í gær. Sumir hafa litið svo á og vísað þá til viðurkenndra starfsaðferða innan Atlantshafsbandalagsins að tilkynning um slíkar aðgerðir sé út af fyrir sig nægileg og þá reyni á viðbrögð stjórnvalda við því hvort þau í framhaldi af slíkri tilkynningu krefjist frekari upplýsinga eða geri athugasemdir og leggi fram óskir eða kröfur um breytingar o.s.frv. Kjarni málsins er auðvitað sá, a.m.k. að mínu mati, að þetta á að leggja fyrir utanrrh. með öllum fáanlegum heimildum og gögnum og það á að vera svo að okkar kröfu og því næst á ákvörðun að vera, og það vefengir enginn, í okkar höndum. Óskin með þeim upplýsingum sem ég hafði sérstalega óskað eftir er ekki lögð fram með formlegum hætti þannig að unnt sé að afgreiða málið fyrr en í gær. 3. Hvar óska Bandaríkjamenn eftir að æfingarnar fari fram? Svar: Á varnarsvæðinu. Þess má síðan geta að ósk er uppi um það að til hliðar við það fari fram æfing á fjarskiptakerfi varnarliðsins og fjarskiptakerfi íslenska almannavarnakerfisins sem væri þá utan varnarliðsins en framkvæmd sérstaklega fyrir utan þær æfingar sem fram fara á varnarsvæðunum. 4. Hversu margir óska Bandaríkjamenn eftir að taki þátt í æfingunum? Svarið er þetta: Á bilinu 1200--1300 manns, en þá þarf að greina þar í sundur. Í fyrsta lagi er hér um að ræða 250 manns, sveit úr svokölluðu stórherfylki landhers Bandaríkjanna, höfuðstöðvar í Kaliforníu. Það er sú sveit sem er í viðbragðsstöðu um það að koma til Íslands með örskömmum fyrirvara, fáum dögum, ef kallið kemur og óskað er eftir, 240 manns. Í annan stað er um að ræða sveit úr stórfylki varaliðssveitanna, höfuðstöðvar í Massachusetts, 800 manns. Það eru þessir óbreyttu borgarar sem gegna þessum skyldum sem sjálfboðaliðar og eiga samkvæmt áætlunum að koma til Íslands með lengri fyrirvara og taka við af þeirri fyrstu sveit sem kemur. Þetta þýðir að raunverulegir þátttakendur í æfingunum væru rúmlega 1000. Loks er þess að geta að uppi eru óskir um það að 200--300 manns, yfirmenn hinna og þessara sveita, eftirlitsmenn, séu viðstaddir æfinguna til að leggja á hana mat, skoða hana gagnrýnum augum, undirbúa skýrslugerð um árangur o.s.frv. og kynna niðurstöðurnar hernaðaryfirvöldum, forustu Atlantshafsbandalagsins og íslenskum stjórnvöldum. 5. Hvaða búnað er óskað eftir að nota við æfingarnar? er spurt. Svarið við því er að þarna verða notuð um 45 ökutæki á hjólum, ekki á beltum, þar á meðal 5 tonna flutningabílar og nokkur eintök af nýjustu gerð af herjeppum. Þess skal getið að þungavopn þessarar varaliðssveitar eru geymd í Kanada og koma ekki með þessari sveit. Hins vegar kemur liðið, þessir 800 einstaklingar, með léttabúnað sinn sem þeir bera á sjálfum sér og samanstendur af rifflum, vélbyssum, skammbyssum, sprengjukösturum, sprengjuvörpum og sprengjuvörpum sérstaklega útbúnum til að granda brynvögnum. Þess skal getið að það eru engin skot í farangrinum og það verður ekki hleypt af skoti í þessari æfingu öðrum en púðurskotum. Að því leyti er þetta ólíkt þeim æfingum sem fram fóru 1987 því þá var vopnabúnaður öllu viðameiri og þar á meðal kvaddar til árásarflugvélar, sprengjuflugvélar, utan þess flugvélakosts sem varnarliðið hefur yfir að ráða. Þetta er að segja um búnaðinn. 6. Hvaða dag áforma Bandaríkjamenn að boða út lið til æfinganna? Það eru margir mánuðir síðan þetta lið var boðað út. Ég þori ekki að fullyrða hversu margir mánuðir það eru, þ.e. hvenær liðstilkynningin var send út um fyrirhugaðar æfingar. Mér er nær að halda að það sé fyrir hálfu öðru ári. Hins vegar ef spurt er hvenær liðið leggi af stað frá Bandaríkjunum, þá er þess að geta að liðsflutningarnir eiga samkvæmt þessum upphaflegu áformum að eiga sér stað hinir fyrstu aðfaranótt 18. júní. Í sjöunda lagi er spurt: Hve marga daga óska Bandaríkjamenn eftir að æfingarnar standi? Svarið er: Fimmtán daga. Þó skal þess getið að fullur liðssafnaður samkvæmt þessum áformum eða óskum stendur yfir aðeins þrjá af þessum dögum. 8. spurning: Hvers lags lið er það sem Bandaríkjamenn óska eftir að æfa hér? Til þess að stytta svarið væri kannski vert að benda hæstv. fyrirspyrjanda á að lesa ákaflega greinargott viðtal við stærðfræðikennara í Massachusetts sem er yfirhershöfðingi þessa sjálfboðaliðs og birtist í Morgunblaðinu --- ja, nú man ég ekki dagsetninguna á því, mig minnir í mars á síðasta ári --- 3. mars. Þetta virtist vera ákaflega aðlaðandi maður, friðsamur í besta lagi og mikill Íslandsvinur að sögn og sér í lagi áhugamaður um fuglavarp, rétt að það komi fram, og kunnáttumaður um það og hefur gengið hér um móa og þúfur og óbyggðir víðar en flestir landar að þeim ólöstuðum. Í þessu hispurslausa og einlæga viðtali er eiginlega öllu því svarað sem lýtur að því hvers konar fólk þetta er. Þetta eru óbreyttir borgarar. Þetta eru stærðfræðikennarar. Þetta er mikið af kennurum. Það er eitthvað af verkfræðingum og tæknifræðingum, þar á meðal talsvert af landbúnaðarverkfræðingum. Ég veit ekki hvort mikið er af hjúkrunarliði. Þó er það vitað að það er mikið af hjúkrunarliði, enda er það einn þáttur æfinganna. En ef spurt er nákvæmlega, ég hef reyndar þegar getið þess, þá er þetta kannski þríþætt. Í fyrsta lagi er þessi 240 manna sveit atvinnumanna úr fastaliðinu sem kemur hingað með tveggja daga fyrirvara og á fyrst og fremst að æfa það að taka við af varnarliðinu sem fyrir er, en því næst 800 manna sveit sjálfboðaliða sem síðan á að leysa það af hólmi og síðan er þetta eftirlits- og skoðunarlið sem ég nefndi áðan. Í níunda lagi er spurt: Hvaða tilgangi telur utanrrh. að þessar hugsanlegu heræfingar þjóni? Því er til að svara að þessi æfing er skilgreind á þann veg að hún þjóni fyrst og fremst þeim tilgangi að þjálfa venjubundna æfingu á flutningum liðsauka til Íslands. Það er meginmarkmiðið. Að þjálfa þessa liðsflutninga undir þeim formerkjum að þá beri að höndum með litlum fyrirvara og því næst nánast að æfa hvernig skipting fer fram milli þeirra þriggja liðseininga sem ég nefndi. Þessu er lýst á þann veg að varnaráætlunin sé í þremur stigum. Fyrsta stig er það lið sem þegar er fyrir á Keflavíkurflugvelli, annað stig er sá liðsauki sem kemur strax frá Bandaríkjunum og þriðja og lokastigið er því næst varaliðið sem ég var að lýsa sem á að leysa af hólmi þessar fyrstu sveitir úr fastahernum. Æfingarnar eru því þríþættar. Í fyrsta lagi eru það allra fyrstu varnir á landi. Um 500 liðsmenn á Keflavíkurflugvelli munu annast þær. Flestir þeirra hafa önnur föst verkefni, en hafa hlotið þjálfun til þess að annast fyrstu varnir á jörðu niðri. Annað stig: Aðstoð og liðsauki við liðsmennina sem annast fyrstu varnirnar. Í æfingunni verður það þessi 250 manna sveit úr stórfylki landhersins frá Kaliforníu. Og þriðja stigið eru svo sveitir úr varaliðsstórfylkinu, þessara varasveita frá Nýja Englandi. Hún mun leysa sveitir fastahersins af hólmi og það verður æft á einhverjum dögum af þessari æfingu. Fasta sveitin, sem er framvarðarsveit, setur einnig á svið flutning til annars staðar og dregur sig síðan í hlé. Þá er þess að geta að það er síðan annar meginþáttur þessarar æfingar að þjálfa sjúkra- og hjúkrunarlið. M.a. í því skyni koma hingað þrjár litlar sjúkraþyrlur og óskir eru uppi um það þegar eftir er gengið að þessi æfing verði að einhverju leyti samhæfð gegnum Almannavarnir þeim þætti Almannavarna Íslendinga sem lýtur að viðbrögðum við stórslysum og hjúkrun á hættutímum. Loks er þess að geta, sem ég nefndi áðan, að til hliðar við þetta og án beinna skipulagstengsla við það er spurningin um sérstaka staðprófun á því hvernig fjarskiptakerfi varnarliðsins og almannavarnakerfisins gengur upp í reynd. Þá er 10. spurning: Hvaða tök hefur hæstv. utanrrh. á því að koma í veg fyrir að æfingarnar fari fram? Svarið við því er einfalt: Það er á valdi utanrrh. að samþykkja eða synja um þessar æfingar eða að koma fram með kröfur um breytingar, ný áhersluatriði eða hvaðeina. M.ö.o.: það er alveg ljóst að þessar æfingar fara ekki fram nema með leyfi íslenska utanrrh. og forsögn hans eða fyrirmælum um það hvar þær fara fram, með hve mörgum þátttakendum og nánari tillögum um fyrirkomulag og framkvæmd þannig að það fer ekki milli mála. Á hitt er svo að líta að þó að ég hafi ekki vikið neitt að forsögu málsins er hér um að ræða áætlanir sem eru kynntar allítarlega sem röð æfinga allt til ársins 1993 og kynntar íslenskum stjórnvöldum strax í október 1986. Áætlanir um þessar æfingar eru gerðar með eins og hálfs til tveggja ára fyrirvara. Það væri lítið mál að segja einhverjum sveitum fastaliðs út af fyrir sig að þær gætu æft sína hluti einhvers staðar annars staðar ef okkur svo þóknaðist. Það er öllu erfiðara þegar um er að ræða að raunveruleg formleg beiðni um staðfestingu eða synjun eða afgreiðslu íslenskra stjórnvalda er svona seint fram komin. Þá er það mjög vandasamt mál vegna þess að ef það hefði átt að koma í veg fyrir eða breyta í grundvallaratriðum fyrirkomulagi þessarar æfingar hefði þurft að gera það alveg örugglega í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Þetta er undirbúið með svo löngum fyrirvara. Ástæðurnar eru afar einfaldar ef við bara lítum á mannlega þáttinn. Hér er um að ræða sjálfboðaliða sem eru að skyldustörfum sem óbreyttir borgarar, þurfa með löngum fyrirvara að fá sig lausa frá sínum störfum o.s.frv. Það er auðvitað mikið samhæfingar- og skipulagsmál að gera það þannig að vel fari. Ef það ætti að færa þetta á allt annan árstíma t.d. kallar það á nýja áætlun sem tekur u.þ.b. eitt ár til eitt og hálft ár að undirbúa. Þetta breytir ekki nokkrum sköpuðum hlut um valdsvið íslenska utanrrh. Það er alveg á hreinu. Síðan er spurningin um að meta með hvaða rökum við ættum að gera kröfur um það annaðhvort að fella þetta niður eða leggja þarna fram aðrar áherslur eða fækka þátttakendum o.s.frv. Hver væru okkar meginrök fyrir því? Það væri mjög fróðlegt að heyra þær röksemdir hér í umræðunum. Því næst yrðum við auðvitað að meta það í ljósi þeirrar vitneskju sem fyrir liggur nánast um skuldbindingar íslenskra stjórnvalda mörg ár aftur í tímann hvaða áhrif það hefði fyrir stöðu okkar í þessu samstarfi því þessar æfingar fara að verulegu leyti fram að ósk íslenskra stjórnvalda, það er ljóst. Ef við allt í einu segðum með nokkurra mánaða fyrirvara: Nei, við viljum ekki leyfa þetta, þá verða að vera þungbærari rök fyrir því en fram hafa komið um kríuna og það verður að byggja á einhverjum skynsamlegum rökstuðningi. Loks er spurt og það er 11. og seinasta spurningin: Hvaða umfjöllun hefur ósk Bandaríkjamanna fengið í ríkisstjórn Íslands? Svarið er það að utanrrh. hefur á ríkisstjórnarfundi fyrir rúmri viku, ef ég man rétt, gert ríkisstjórn grein fyrir stöðu málsins. Á þeim tíma þegar það var gert lágu ekki fyrir, að mínu mati, fullnægjandi upplýsingar. Það sem lá fyrir var að sjálfsögu allt sem vita þurfti um forsögu málsins um þessi áform, um tilgang og fjölda o.s.frv., en á því tímabili hafði mér ekki verið tilkynnt um áformin að því er varðaði tímasetningu þessara áætlana. Á þeim tíma sem liðinn er síðan hefur mikil vinna verið lögð í að afla nauðsynlegra gagna sem að mínu mati hefðu auðvitað átt að liggja fyrir fyrir löngu til þess að koma þeim upplýsingum öllum á framfæri við hv. Alþingi og utanrmn. og að sjálfsögðu verður málið rætt aftur í ríkisstjórn áður en ákvörðun verður tekin. Virðulegi forseti. Ég vona að þessi svör við spurningum hv. þm. séu eftir atvikum fullnægjandi. A.m.k. eru þær upplýsingar gefnar eftir bestu samvisku og á grundvelli þeirra gagna sem ég hef getað aflað. Mér þykir rétt, virðulegi forseti, að bæta við örfáum orðum um nokkra þætti sem tengjast þessu máli. Það er í fyrsta lagi um fréttaflutninginn af málinu. Sumir voru kannski þeirrar skoðunar að þetta væri hinn óttalegi leyndardómur og ætti að fara ákaflega leynt. Sannleikurinn er sá að fréttaflutningur af þessum fyrirhuguðu æfingum varaliðssveita og eldri æfingum hefur verið óvenjulega mikill. Í fyrsta lagi hefur hin almenna stefnumótun komið fram í skýrslum utanrrh., forvera minna hæstv., eins og ég hef þegar vikið að. Í annan stað hafa birst fréttir af þessum áformum, m.a. á sl. hausti í dagblöðunum Morgunblaðinu og Þjóðviljanum. Morgunblaðið hefur birt greinargóða lýsingu sjónarvotts af æfingunni 1987 sem reyndar fór fram þá í tíð þeirrar ríkisstjórnar frá 17. júní til 25. júní. Ég hef af því tilefni sérstaklega spurst fyrir um það af hálfu Suðurnesjamanna, af því ég var viðstaddur afmæli Keflavíkurbæjar um helgina ásamt með hæstv. forsrh. og fleiri góðum mönnum, hvort Suðurnesjamenn hefðu ekki orðið varir við þennan ófögnuð og þennan ófrið á hendur kríu. Og mér er sagt að það hafi ekki gefið sig fram einn einasti maður sem hafi vitað af þessu. Morgunblaðið hefur, eins og ég áður sagði, birt mjög ítarlegt viðtal við þann mann sem gegnir hershöfðingjastarfi þessara varaliðssveita sjálfboðaliða sem er afar fróðlegt. Þess vegna er spurning hvernig á því stendur að allt í einu í kringum 31. mars fréttamennsku sína birtir Ríkisútvarpið fréttir byggðar á einhverju innanhússtímariti landhersins í Bandaríkjunum og viðtöl við einhvern mann sem titlaður er Nelson, ekki flotaforingi heldur kapteinn. Ég hafði ekki haft í höndum þennan texta en varð mér úti um hann. Þar stendur hvergi neitt um að þessar æfingar eigi að byrja á þjóðhátíðardegi. Þar eru engar tölur nefndar um fjölda liðssveita heldur mun þetta hafa komið fram í einhverju spjalli fréttamanns við umræddan Nelson, ekki flotaforingja. En það er rétt að taka það fram að öll aðalatriðin í þeirri frétt eru ósönn. Og það þarf að koma hér kirfilega fram. Í fyrsta lagi: Áformin, nú er ég ekki að tala um það sem verður einu sinni, áform Bandaríkjamanna voru aldrei önnur en þau að þessar liðsveitir kæmu hingað hið fyrsta aðfaranótt 18. júní. Í annan stað er það rangt að þetta séu mestu æfingar sem fram hafa farið á Íslandi frá stríðslokum. Ég vék að því í upphafi ræðu minnar að fjöldi í varnarliði var fyrr á árum, sérstaklega á milli 1950 og 1970, umtalsvert meiri en nú og þá fóru fram iðulega, ég hef ekki dagsetningar og nákvæma statistík yfir fjölda þátttakenda, en þá fóru fram iðulega æfingar sem tóku til mun meiri fjölda en hér er verið að ræða um þannig að það er líka rangt. Þá finnst mér, virðulegi forseti, rétt að víkja að mjög þýðingarmikilli spurningu sem ég tek mjög alvarlega og hún er þessi: Ef íslensk stjórnvöld, í ljósi þess sem á undan er gengið, mundu þrátt fyrir allt heimila að æfingar færu fram, hvort sem það væri á öðrum tíma með þátttöku færri eða eitthvað svoleiðis: er einhver leið að skoða það sem ögrandi aðgerð, ófriðsamlega rödd úr hjarta hinnar friðsömu Reykjavíkur á tímum afvopnunar, friðsamlegra samskipta og sátta? Ef svo væri mundi ég taka það mjög alvarlega því að ég vil að það sé hafið yfir allan vafa að af hálfu þessarar ríkisstjórnar eins og annarra ríkisstjórna grannlanda okkar, bandalagsríkja og reyndar ríkisstjórna Varsjárbandalagsins, þá gerum við okkur af mikilli og djúpri einlægni vonir um að nú séu fram undan þáttaskil í afvopnunarmálum og von um nýja tíma í gömlu Evrópu, um það að endi verði bundinn á kalda stríðið og að upp hefjist tími gagnkvæms trausts og öryggis í Evrópu á grundvelli afvopnunarsamnings, ekki hvað síst afvopnunarsamningsins í Vín. Er einhver hætta á því að Íslendingum verði af einhverju alvörugefnu fólki sem mark er takandi á núið um nasir að æfingar af þessu tagi spilli þessum afvopnunarferli eða dragi úr trúnaði manna um atfylgi íslenskra stjórnvalda við afvopnunarandann og afvopnunartillögurnar? Ja, til þess að svara því lét ég draga saman upplýsingar um hvað er að segja þá um slíkar ögrandi aðgerðir annarra kotþjóða hérna í kringum okkur. Er það virkilega svo að t.d. bræðraþjóðir okkar Danir og Norðmenn fari fram með offorsi, ófriði og djöfulskap og séu að ögra friðsömum þjóðum Sovétríkjanna og Austur-Evrópu á slíkum tímum? Auðvitað er þetta ekkert tæmandi, en ég held að það sé gagnlegt að það komi fram að æfingar þar sem verið er að þjálfa varnar- og viðbúnaðarsveitir, þjálfa ýmis varnarkerfi, fjarskiptakerfi, almannavarnakerfi, hjúkrunarkerfi, liðsflutningakerfi á hættutímum, fara fram með reglubundnum hætti á hverju einasta ári og stundum oftar en einu sinni á ári í hverju einasta aðildarlandi Atlantshafsbandalagsins og að sjálfsögðu í hverju einasta aðildarlandi Varsjárbandalagsins, bara í miklu stærri stíl. Það hefur verið samið um framkvæmd slíkra æfinga ef þær eru af þeirri stærðargráðu að það þyki taka því að nefna þær og sú tilkynningarskylda varðar æfingar með þátttökufjölda fleiri en 3200 einstaklinga. Æfingar sem eru með minni þátttöku en þeirri þykir ekki taka að nefna því þær þykja svo smávægilegar og er ekki hirt um það við samningaborðið að fara fram á tilkynningarskyldu hvað þá kröfu um að fulltrúar gagnkvæmra aðila séu viðstaddir eins og er um aðrar æfingar. Í ljósi þessa virðast þær æfingar sem þegar hafa farið fram, ég verð nú að segja það eins og er, vera svo smávægilegar að um þær gildir ekki tilkynningarskylda og það hefur enginn gert við þær athugasemdir og enginn óskað eftir að fylgjast með þeim aðrir en þeir sem beint eiga hlut að máli. Að því er varðar aðrar æfingar sem fram hafa farið er rétt að geta þess arna. Í fyrsta lagi um Danmörku sem er lítið land og friðsamt. Þar fer fram annað hvert ár æfing sem lýst er að hafi það markmið að æfa viðbrögð við innrás í Danmörku og er kölluð OXOEL-æfing, haldin að hausti annað hvert ár, og þátttakendur eru að sögn, og ég hef ekki fyrir því skriflegar heimildir, nokkrir tugir þúsunda. Um Noreg er það að segja að þar fara fram með reglubundnum hætti æfingar sem varða allt stjórnkerfið, svokallaðar pappírsæfingar, bæði sjálfstætt og því næst í tengslum við svokallaðar vintex/symex NATO-æfingar sem varða ríkisstjórn, hernaðaryfirvöld, haldin annað hvert ár og reyndar í öllum NATO-löndum nema t.d. á Íslandi. Nýjasta dæmið um heræfingar í Noregi er svokölluð Teamwork-æfing sem fram fór á síðasta ári og náði reyndar frá austurstönd Bandaríkjanna og Kanada yfir Atlantshaf til Noregsstranda. Þátttakendur í þeirri æfingu voru 45 þúsund. Það voru 500 flugvélar og 200 skip, heilt flugvélamóðurskip og níu þjóðir tóku þátt í æfingunni. Tilgangurinn var að æfa varnir sjóliðanna yfir Atlantshaf, sem kallað hefur verið líflína Atlantshafsbandalagsins, einnig að æfa varnir á Noregshafi og þar á meðal liðsflutninga með landgönguprömmum við Noregsstrendur. Þar voru einnig sett á svið innrás í Noreg og viðbrögð og varnir við slíkri innrás. Þessi æfing er haldin annað hvert ár. Í tengslum við hana er haldin á hverju ári í Norður-Noregi sérstök æfing sem heitir Barfrost. Því næst er um að ræða æfingar á Norður-Atlantshafi og Noregshafi með þátttöku margra Atlantshafsbandalagsríkja. Einni slíkri æfingu er nýlokið undan ströndum Noregs, fór þar fram milli 6. og 15. mars. Hún er haldin annað hvert ár. Í henni tóku þátt 15 þúsund manns, 30 skip, fjöldi flugvéla og flugvélamóðurskip. Æfingin sú fór aðeins fram á sjó. Annað hvert ár er síðan haldin svokölluð Cold Winter-æfing í Noregi og við Noregsstrendur með þátttöku um 45 þúsund manns. Ef vikið væri að öðrum löndum er kannski sérstaklega ástæða til að víkja að Vestur-Þýskalandi og Mið-Evrópusvæðinu. Þar er haldin á hverju ári í Vestur-Þýskalandi, Belgíu og Hollandi allsherjaræfing sem heitir Reforcer með þátttöku 50 þúsund einstaklinga, aðallega Þjóðverja og Bandaríkjamanna. Síðan má þess geta að tugir æfinga eru haldnar reglulega um alla Norður-Evrópu. Í janúar t.d. voru haldnar átta æfingar í Norður-Evrópu. Ég held að þetta dugi til að sýna fram á að það er óskaplega mikill misskilningur ef menn halda að Íslendingar fari hér fram með einhverju óskaplegu offorsi og láti ófriðlega. Æfingar af þessu tagi eru reglubundinn þáttur í því sameiginlega öryggiskerfi sem við erum þátttakendur í og það er engin leið að halda því fram að við meinum eitthvað með því að hafa gert samning við annað ríki um að annast varnir Íslands eða séum samningsbundnir innan þessa varnarkerfis Atlantshafsbandalagsins ef við einir þjóða, sem meira að segja þurfum í þeim varnaráætlunum á liðsauka að halda, segjum: Við viljum að vísu hafa hér varnarlið, en við viljum ekki vita af því og það má ekkert aðhafast til þess að æfa í reynd við raunverulegar aðstæður viðbrögð sín við því sem kann að gerast og þarf að gera á viðsjárverðum hættutímum sem geta gerst fyrr en varir án okkar tilverknaðar. Það er nú svo einfalt sem það er. Í ljósi þess arna held ég að ég hafi sagt nóg til þess að færa að því nokkur rök að engar æfingar geta með engu móti skoðast sem ögrun við einn eða neinn, enda hefur því hvergi verið haldið fram af nokkrum einasta aðila sem málið varðar. Og í annan stað að lokum: Þetta eru að sjálfsögðu okkar eigin ákvörðunarefni. Spurningin er ósköp einfaldlega þessi: Telja Íslendingar þörf á því að á þeirra vegum sé sett upp áætlun sem lýtur að neyðar- og almannavarnaáætlunum á viðsjárverðum tímum? Höfum við undirbúið það nægilega vel sjálfir? Höfum við slíka viðbúnaðaráætlunargerð? Viljum við meðan við höfum varnarlið í landinu samhæfa það að einhverju leyti sams konar æfingum á vegum þess sem varða í fyrsta lagi varnir utan varnarsvæðanna en því næst varnir lykilmannvirkja, orkuvera, samgönguæða, lykilstofnana og hugsanlega áætlana um flutning óbreyttra borgara af hættusvæðum ef á þarf að halda. Er einhver hér inni sem segir: Við eigum ekkert að fást um slíkt. Við eigum bara að segja: Den tid, den sorg? Það er út frá þessu sjónarmiði sem ég hef við nánari skoðun talið rétt að leggja á það áherslu, jafnvel strax við þessa æfingu, að það fari fram þessi minni háttar hliðaræfing á fjarskiptakerfum almannavarnakerfisins og varnarliðsins þó það kunni að kalla á að einhverjir sem framkvæma þá æfingu fari út fyrir varnarsvæðið. Ég mundi út frá mínum bæjardyrum séð eftir allnákvæma skoðun þessa máls telja að við Íslendingar ættum nú þegar að undirbúa betur okkar eigin almannavarnaáætlun og undirbúa það í tæka tíð að gera kröfu um það með hvaða hætti við viljum út frá íslenskum hagsmunum og út frá öryggi íslenskra borgara að æfingar af þessu tagi verði framkvæmdar í framtíðinni og það reyndar strax með næstu æfingu. Virðulegi forseti. Ég held að það sé ekki ástæða til að orðlengja þetta frekar. Ég vil að lokum taka undir það, sem fram kom í skýrslum forvera minna til Alþingis, í skýrslum til þeirra hæstv. fyrrv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar og Steingríms Hermannssonar, sem fram kom í þeirra máli, að það er rétt stefna af hálfu íslenskra stjórnvalda. Við þurfum að búa svo um hnútana að við getum lagt sjálfstætt mat á þessa hluti á grundvelli íslenskra hagsmuna, á grundvelli mats, skoðana, ábendinga og tillagna íslenskra starfsmanna. Og ég lýk þessari ræðu minni og þessum svörum mínum með því að segja að enginn vefengir það að þetta er algerlega á okkar valdi sjálfra að ákveða og það hlyti þá að verða meginefni þessarar umræðu að leiða í ljós hvort Alþingi metur það svo að hér sé um að ræða einhverja stríðsleiki, ögranir eða aðgerðir sem lýsa vilja ábyrgra stjórnvalda til að búa sig undir hið versta um leið og við vonum hið besta.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Þær gerast kynlegri með degi hverjum uppákomurnar innan stjórnarliðsins og þessi uppákoma í dag, þar sem formaður þingflokks framsóknarmanna hefur umræðu utan dagskrár, er enn eitt dæmið þar um. Það má segja að sú umræða sem hér fer fram sé kyndug a.m.k. í tvennum skilningi. Í fyrsta lagi gerist það að formaður þingflokks framsóknarmanna hefur umræðu utan dagskrár um hefðbundnar og reglulegar heræfingar sem Framsfl. hefur haft forustu um mörg undangengin ár. Í öðru lagi gerist það að formaður þingflokks framsóknarmanna hefur forgöngu um umræður utan dagskrár gegn utanrrh. ríkisstjórnarinnar. Nú á það að heita svo að Framsfl. fari a.m.k. að formi til með forustu í þessari hæstv. ríkisstjórn og það hlýtur því að sæta allmiklum tíðindum þegar formaður þingflokks þessa svonefnda forustuflokks ríkisstjórnarinnar hefur hér umræðu utan dagskrár gegn utanrrh. ríkisstjórnarinnar. Ég hygg að það séu ekki mörg dæmi um þetta. Mér sýnist að þetta beri vott um þá þverbresti sem eiga sér stað í þessu stjórnarsamstarfi, þau óheilindi sem þar búa að baki. En auðvitað er það svo allt hið alvarlegasta mál, ekki síst þegar um er að ræða málefni sem lúta að afstöðu Íslands til utanríkismála og varnar- og öryggishagsmunamála landsins sjálfs. En þessi umræða er athyglisverð fyrir þetta tvennt. Samkvæmt efni málsins sýnist mér að það sé varla að það hafi rúmast samkvæmt ákvæðum þingskapa að heimila um það umræðu samkvæmt þessum lið utan dagskrár. Það er ekki mikilvægt mál. Hér er um að ræða hefðbundnar smávægilegar heræfingar og það hefur þegar komið fram í máli hæstv. utanrrh. varðandi allar tímasetningar að það getur ekki talist vera svo brýnt að það hefði ekki verið unnt að taka það upp með venjulegum hætti. En að hinu leytinu er málið auðvitað mikilvægt, sem ég nefndi, að formaður þingflokks forustuflokks ríkisstjórnarinnar tekur hér upp mál gegn utanrrh. og það eitt út af fyrir sig réttlætir að umræða fari fram um þetta utan dagskrár og það allítarleg. Ef við lítum fyrst á efni málsins hefur það þegar verið rakið af hæstv. utanrrh. að æfingar þær sem fyrir dyrum standa eru mjög venjulegar. Þær hafa farið fram, að vísu með heldur færri mönnum, áður. Þær eru svo smávægilegar að samkvæmt alþjóðlegum samningum eru þær ekki einu sinni tilkynningarskyldar og um þetta hefur verið fjallað af íslenskum stjórnvöldum árum saman. Þetta er allt og sumt þegar haft er í huga hversu mikið er haft við af hv. 1. þm. Norðurl. v., formanni þingflokks framsóknarmanna. Það er ljóst að æfingar sem þessar eru á valdi Íslendinga. Það er Íslendinga sjálfra að ákveða hvort þær fara fram eða ekki með nákvæmlega sama hætti og það er okkar ákvörðun að við höfum hér varnarlið samkvæmt sérstökum samningi og erum aðilar að Atlantshafsbandalaginu og íslenskar ríkisstjórnir með þátttöku og undir forustu framsóknarmanna hafa tekið ákvarðanir um þetta hvað eftir annað. Það hafa verið teknar ákvarðanir um þetta þar sem Framsfl. hefur haft forustu og forsæti í ríkisstjórn. Það hafa verið teknar ákvarðanir um þetta þar sem Framsfl. hefur farið með utanrrn. Svo allt í einu núna er talin ástæða til þess að gera þetta að sérstöku upphlaupsmáli gegn hæstv. utanrrh. En við hljótum að spyrja þeirrar spurningar þegar umræða af þessu tagi fer fram: Er eðlilegt að æfingar sem þessar séu stundaðar? Þá skulum við velta því fyrir okkur til hvers varnarliðið er hér, hvaða tilgangi það þjónar og hverju við höfum náð fram með aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin. Við skulum líka gera okkur grein fyrir því að við eigum að gera kröfur til varnarliðsins. Við eigum að gera kröfur til þess að það ræki skyldur sínar samkvæmt þessum samningi og uppfylli þær í hvívetna. Hér er um að ræða gagnkvæman samning sem báðar þjóðirnar telja sér hag í og við eigum að ganga eftir því að þessum samningi sé fullnægt í hvívetna. Það var einmitt út frá þessum sjónarmiðum sem Geir Hallgrímsson sem utanrrh. fór að huga að virkari þátttöku Íslendinga í störfum innan Atlantshafsbandalagsins og með því að gera auknar kröfur til varnarliðsins sjálfs. Og það er í samræmi við slíkar kröfur sem við gerum um það að þeir sýni fram á að þeir geti sent hingað liðsauka sem sé viðbúinn og kunni hér til aðstæðna ef hættu ber að. Það er einmitt í samræmi við þessar kröfur sem slíkar æfingar fara fram og sú stefna var mótuð fyrst og fremst af Geir Hallgrímssyni sem utanrrh. að við tækjum aukinn þátt í störfum innan Atlantshafsbandalagsins og gerðum þessar kröfur.

Reyndar einnig af Ólafi Jóhannessyni.

Ekki skal ég rýra hlut Ólafs Jóhannessonar í þessu efni. Við tökum nú virkari þátt í störfum hermálanefndar Atlantshafsbandalagsins. Fulltrúi Íslands hefur tekið þátt í störfum kjarnorkuvopnanefndar Atlantshafsbandalagsins. Við höfum komið okkur upp sérfræðingum á þessum sviðum varnar- og öryggismála og smám saman verið að gera okkur sjálfa hæfari til þess að taka ákvarðanir og gera kröfur í þessum efnum. Slíkar æfingar hafa farið fram, eins og þegar hefur komið fram í umræðunum, árin 1985 og 1987. Framsfl. hafði forustu í þeirri ríkisstjórn þegar æfingar þessa varaliðs voru hafnar. Það hefur komið fram að tilkynningar um þær æfingar sem nú eru fyrirhugaðar bárust utanrrn. meðan Framsfl. hafði enn húsbóndavald í því ráðuneyti. Allt ber þess vegna að einni og sömu niðurstöðu. Hér er um að ræða smávægilegar heræfingar. Þær hafa eigi að síður gildi fyrir starf varnarliðsins og stefnumótun okkar í þessum efnum þar sem við gerum auknar kröfur sjálfir til varnarliðsins. Það er í hæsta máta óviðurkvæmilegt, ekki síst með tilliti til þess að hér er um að ræða gagnkvæman samning þar sem við erum að leggja skyldur á borgara annars lands til að taka þátt í vörnum Íslands, að gera lítið úr störfum þeirra og vilja til þess að taka þátt í því verki og ber að harma ummæli hæstv. forsrh. sem hafa lotið að því að gera lítið úr þeim mönnum sem eru reiðubúnir til að taka sameiginlega með okkur þátt í vörnum landsins. Það hefur líka komið fram að það er ekki einasta að íslenskum stjórnvöldum hafi verið gerð grein fyrir þessum fyrirhuguðu æfingum með miklum fyrirvara og þar á meðal forustumönnum Framsfl. heldur voru þegar í nóvember fluttar fréttir í Morgunblaðinu um þessar fyrirhuguðu æfingar. Af því tilefni spunnust engar umræður. Það var mjög ítarleg frétt sem þá var flutt. En á þeim tíma sá formaður þingflokks Framsfl. enga ástæðu til að hlaupa upp og hefja utandagskrárumræður gegn utanrrh. þeirrar ríkisstjórnar sem flokkur hans á að heita að hafa forustu fyrir. Þá var engin ástæða til þess. Þá var engin tímaþröng. Og menn spyrja: Hvað hefur breyst á þessum fáu mánuðum fyrst ekki var tilefni til að taka þetta upp, ekki þegar tilkynningar bárust stjórnvöldum og forustumönnum Framsfl. og ekki þegar Morgunblaðið hafði í nóvember birt um þetta frétt, en allt í einu núna er þetta tilefni til sérstakrar umræðu og árása á utanrrh.? Það hefur eitthvað mikið breyst frá því í nóvembermánuði. Hér hefur komið fram í máli hæstv. utanrrh. að bæði Geir Hallgrímsson sem utanrrh. og núv. hæstv. forsrh. sem utanrrh. fyrri ríkisstjórna hafa gert Alþingi grein fyrir þessum heræfingum í skýrslum sínum til Alþingis. Það hefur komið fram opinberlega að hæstv. núv. forsrh. fór í kynnisferð á Keflavíkurflugvöll. Í fjölmiðlum hefur því verið haldið fram að í þeirri kynnisferð í ágúst 1987 hafi hann fengið allar upplýsingar um þessar fyrirhuguðu æfingar. Og í fjölmiðlum hefur getum verið leitt að því að í kynnisferð utanrmn., sem hv. formaður þingflokks framsóknarmanna gat um hér fyrr í umræðunni, hafi þingmönnum í utanrmn. verið gerð grein fyrir þessum æfingum. Þannig hefur þingmönnum og stjórnvöldum verið gerð fullkomin grein fyrir þessum eðlilega þætti í starfsemi varnarliðsins. Þá er það spurning, sem menn þurfa að svara eftir að slíkt upphlaup hefur farið fram, hvort slíkar smávægilegar heræfingar séu í einhverri mótsögn við þá þíðu sem nú er í alþjóðasamskiptum, einhverri mótsögn við þá gleðilegu þróun til aukinnar afvopnunar og bættrar sambúðar milli austurs og vesturs og milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna? Því er auðvitað fljótsvarað. Slíkar æfingar eru ekki í neinni mótsögn við þessa þróun. Það er beinlínis gert ráð fyrir því í þeim samningum sem menn gera nú um afvopnun og takmörkun herafla að heræfingar fari fram og aðilar geti fylgst með heræfingum og fái upplýsingar um heræfingar hvor annars. Þetta er einmitt talinn einn mikilvægasti þáttur þeirrar nýju þróunar sem á sér stað í afvopnunarmálum. Ég minnist þess að sl. sumar þótti það vera einn merkilegasti þáttur þessarar nýju þróunar þegar þáv. varnarmálaráðherra Bandaríkjanna fylgdist með mjög umfangsmiklum heræfingum í Sovétríkjunum. Það var ekki einasta svo að þær heræfingar og sú heimsókn varnarmálaráðherra Bandaríkjanna væru talin í samræmi við þá nýju þróun sem átt hefur sér stað heldur var sú heimsókn og voru þær heræfingar taldar vera snar þáttur og skýrt dæmi um batnandi sambúð austurs og vesturs, batnandi sambúð Ráðstjórnarríkjanna og Bandaríkjanna. Athugasemdir af þessu tagi hafa því ekki við nein rök að styðjast. Atlantshafsbandalagið hefur nú starfað í fjóra áratugi og það er augljóst að það er fyrst og fremst styrkur þess og staðfesta sem hefur leitt til þeirrar gleðilegu þróunar sem við erum að upplifa, fyrst og fremst styrkur og staðfesta Atlantshafsbandalagsins sem hefur verið áhrifamesta friðarbandalag sem um getur og styrkasta stoð í sókn og vörn fyrir lýðræði og mannréttindi í Evrópu. Það eru þessar staðreyndir sem við blasa. Við erum þátttakendur í þessu bandalagi bæði vegna þess að við teljum það þjóna okkar eigin öryggishagsmunum og við teljum að með þeim hætti getum við lagt nokkuð af mörkum sjálfir, Íslendingar, í sókn og vörn fyrir lýðræði og frelsi. Á þeim grundvelli höfum við gert gagnkvæman samning við Bandaríkjamenn um varnir landsins. Þá er það hin hlið málsins sem hér hefur í raun verið gerð af hv. 1. þm. Norðurl. v. að meginefni og höfuðatriði þessara umræðna því að útilokað er að efni þessara heræfinga hafi í raun verið tilefni þessarar utandagskrárumræðu. Þar hlýtur annað að liggja að baki, enda var hv. þm. í lófa lagið að hefja þær miklu fyrr ef hann vildi einhverju koma fram í því efni í þeim tilgangi að hindra að æfingarnar færu fram. Nei, það sem er augljóst í þessu er að einmitt á þessum tímapunkti taldi formaður þingflokks framsóknarmanna rétt að sækja nú fast að utanrrh. og Alþfl. af því að vegna ástandsins innan ríkisstjórnarinnar væri skynsamlegt að nota þetta mál í þeim tilgangi. Nú ætla ég út af fyrir sig ekki að fara að taka upp varnir fyrir Alþfl. í þessu samstarfi nema síður sé, en hitt er augljóst að þessi einn getur hafa verið tilgangur formanns þingfokks framsóknarmanna að nota þetta í þessu skyni vegna þess að ef annað hefði verið upp á teningnum hefði hann notað fréttina í Morgunblaðinu í nóvember sem tilefni til umræðna hér á hinu háa Alþingi. Og í hvaða umboði talar formaður þingflokks framsóknarmanna? Það voru fluttar af því fréttir hér í haust að þar hefðu innan dyra staðið miklar deilur um hver ætti að taka sæti flokksins í utanrmn. og formaður þingflokksins beið lægri hlut í þeim deilum. Leiðtogi vinstri arms flokksins beið lægri hlut í þeim deilum. Kemur hann hér í umboði framsóknarmanna eða kemur hann hér í umboði þess arms sem beið lægri hlut þegar framsóknarmenn voru að ákveða hvern skipa ætti fulltrúa í utanrmn.? Það fór ekkert milli mála að þar tókust á tvenns konar skoðanir. Það hefur ekkert farið leynt að formaður utanrmn. hefur haft aðrar skoðanir í utanríkis- og varnarmálum en forustumaður vinstri arms Framsfl., hv. 1. þm. Norðurl. v. Í hvaða umboði talar þingmaðurinn hér, hv. formaður þingflokksins? Fyrir þingflokkinn allan? Hefur hann mótað nýja stefnu? Eða einungis fyrir vinstri arminn sem hann er ókrýndur leiðtogi fyrir? Og það vekur auðvitað nokkra athygli hvernig að þessari umræðu er staðið, að málshefjandi, formaður þingflokks framsóknarmanna, virtist ekki, eftir því sem sjónvarpsáhorfendur tóku eftir, hafa haft fyrir því að tilkynna formanni utanrmn. úr sínum eigin flokki að þessar umræður ættu að fara fram því að sjónvarpsáhorfendur sáu ekki betur í umræðuþætti um utanríkismál fyrir nokkrum dögum en það væri hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sem á þeim vettvangi tilkynnti formanni utanrmn. um þær umræður sem hér ættu að fara fram í dag. Það lýsir nú kannski enn betur því sem hér er á ferðinni, að vinstri armur framsóknar, sem hefur verið í sérstöku bandalagi auðvitað við Alþb. og til þjónustu reiðubúinn til að framfylgja stefnu þess í efnahagsmálum, virðist nú koma fram í þessu bandalagi og ætla að ganga erinda Alþb. í umræðum um utanríkismál einnig. Það eru gömul tengsl þar á milli. Núverandi forusta Alþb. er sprottin úr vinstra armi Framsfl. og tengslin því augljós. Það er líka nokkuð ljóst að Alþb. meinar ekkert efnislega með opinberri afstöðu sinni í þessu máli. Ef Alþb. meinti eitthvað með því sem talsmenn þess eru að segja hefðu þeir tekið málið upp þegar fyrstu fréttir voru birtar um þetta í nóvember. En þá þögðu þeir þunnu hljóði. Þá var ekki ástæða til þess að taka málið upp í ríkisstjórn eða bóka mótmæli gegn þessum heræfingum. Þá þótti það einfaldlega sjálfsagt. Á þeim tíma fóru fram hinar miklu umræður um sameiningu A-flokkanna og þessi alkunna trúlofun formanna Framsfl. og Alþfl. Þá viku öll svona smámál fyrir meiri háttar málum. En nú sýnist annað vera upp á teningnum. Trúlofunin --- ja, ef hún er ekki brostin hefur a.m.k. eitthvað slaknað á trúlofunarsambandinu. Og umræður um sameiningu A-flokkanna virðast vera úr sögunni. Þá er allt í einu tími til þess að taka þetta mál upp. Auðvitað meinar Alþb. ekkert með þessu. Alþb. hefur nú tekið þátt í mörgum ríkisstjórnum þar sem það hefur vikið þessu fyrrum grundvallarstefnuatriði sínu til hliðar vegna ,,annarra hagsmuna`` eins og þeir hafa sagt. Þeir hafa setið í ríkisstjórnum þar sem veruleg aukning hefur verið á framkvæmdum og varnarviðbúnaði á Keflavíkurflugvelli án þess að hreyfa hinum minnstu andmælum og engum dettur í hug að í þessu tilviki mundi það hafa nokkur áhrif á stöðu þeirra eða afstöðu til stjórnarsamstarfs þó að þessar heræfingar færu fram. Þess vegna liggur í augum uppi að öll þessi umræða fer af stað fyrir forgöngu formanns þingflokks framsóknarmanna til að opinbera þau átök sem nú eiga sér stað á milli stjórnarflokkanna, þá málefnalegu uppgjöf sem ríkisstjórnin stendur frammi fyrir. Það bar til tíðinda í síðustu viku að hæstv. forsrh. gaf þá yfirlýsingu að hann mundi, ef hann hefði átt þess kost að taka þátt í atkvæðagreiðslu um stuðning við ríkisstjórnina, hafa setið hjá. Trúin er svo horfin að hæstv. forsrh. sagðist mundu sitja hjá ef hann ætti þess kost að taka þátt í atkvæðagreiðslu um stuðning við ríkisstjórnina. Það er einmitt við þessar aðstæður, sem hæstv. forsrh. hefur best lýst, að jafnvel forsrh. sjálfur treystir sér ekki að taka til varna, að formaður þingflokks Framsfl. notar þetta mál í þeim tilgangi einum að sýna hér fangbrögð stjórnarflokkanna þegar stjórnarstefna Alþb. hefur beðið hreint skipbrot. Það er líka athyglivert að ríkishljóðvarpið skuli ekki hafa veitt þessu máli neina athygli þegar Morgunblaðið flutti fyrstu fréttir um þetta. En þá fyrst þegar dró að því að nánast útdauð Samtök herstöðvaandstæðinga þurftu að fara að auglýsa upp fundi sína í kringum 30. mars var byrjað að dæla fréttum um þessar heræfingar. Og skyldi það vera tilviljun? Skyldi það vera tilviljun? Mér er spurn. Auðvitað verður þetta mál talsverður prófsteinn á hæstv. utanrrh. Þegar þessi ríkisstjórn var mynduð keypti að því er virðist Alþfl. aðild að stjórninni því verði að fórna stefnu sinni í efnahags- og atvinnumálum, en fékk að því er virðist umboð til að fylgja hefðbundinni og viðurkenndri stefnu í utanríkismálum. Og þó að Alþfl. hafi ekki fengið ákvæði um það inn í sjálfan stjórnarsáttmálann í fyrsta sinn sem ríkisstjórn á Íslandi er mynduð síðan við gerðumst aðilar að Atlantshafsbandalaginu að engum orðum er vikið að þeim grundvallarþætti utanríkisstefnunnar, þá verður að segja það eins og er að hæstv. utanrrh. hefur staðið sig með stakri prýði í að fylgja fram þeirri utanríkisstefnu sem mótuð hefur verið og fylgt hefur verið á undangengnum árum. En á það var bent við myndun þessarar ríkisstjórnar að hætta væri á því þegar halla færi undan fæti hjá hæstv. ríkisstjórn að samstarfsflokkarnir færu að herða að hæstv. utanrrh. og þá kynni svo að fara að Alþfl. mundi ekki aðeins fórna stefnu sinni í efnahags- og atvinnumálum heldur yrði hann neyddur til þess að kaupa áframhaldandi setu í ríkisstjórninni með því að breyta um áherslur og jafnvel stefnu í utanríkismálum. Það er kannski ein svoleiðis æfing sem þeir eru að taka, vinstri armurinn í Framsfl. og Alþb., að sjá hversu langt þeir komast með hæstv. utanrrh. Hæstv. utanrrh. sagði fyrr í vetur mjög galvaskur að hann ætlaði sér að láta fram fara sérstaka athugun á varaflugvelli. Í Þjóðviljanum sl. föstudag er fjallað um þessi mál, með leyfi forseta: ,,Stjórnin er hálfs árs gömul og þegar hefur kastast í kekki í þessum málaflokki og nýr ágreiningur virðist í uppsiglingu. Öllum er í fersku minni, enda skammt um liðið, þegar utanrrh. lét það boð út ganga að hann hygðist heimila Mannvirkjasjóði NATO að láta kanna hagkvæmni þess að leggja herflugvöll á Íslandi. Þeim fyrirætlunum var hnekkt enda hafði ráðherrann teygt sig um spönn of langt í því því samgöngumál eru sem kunnugt er á forræði samgrh.`` Í lok síðustu viku tilkynnir Þjóðviljinn að þessum áformum hæstv. utanrrh. hafi nú þegar verið hnekkt.

Nú er óvarlegt að treysta heimildinni.

Nú er óvarlegt að treysta heimildinni, segir hæstv. utanrrh., og ég vænti þess, ef þessi heimild er ekki rétt og ef þetta málgagn ríkisstjórnarinnar, þess flokks sem hefur haft forustuna um mótun stefnunnar í efnahags- og atvinnumálum í ríkisstjórninni, fer ekki með rétt mál í þessu efni, sem ætla mætti eftir frammíkalli hæstv. utanrrh., þá óska ég eftir því að hæstv. ráðherra komi hér upp og afsanni þessa fullyrðingu Þjóðviljans. Það veit ég að mundi mælast vel fyrir meðal fólksins í landinu. Meðan hæstv. ráðherra stendur einarður í því að fylgja fram þeirri utanríkisstefnu sem víðtæk samstaða er um á meðal þjóðarinnar hefur hann stuðning til þess. En það er alveg kristaltært að vinstri armurinn í framsókn og Alþb. hafa ætlað að grípa tækifærið þegar þeir sáu minnkandi gengi Alþfl. í skoðanakönnunum og ætluðu að láta á það reyna hvort við slíkar aðstæður væri ekki unnt að nota ótta þeirra til að knýja fram einhverjar breytingar, kannski ekki nema smááherslubreytingar, í utanríkismálum. Það er þess vegna augljóst þó að mál þetta, frú forseti, sé að efni til að því er varðar æfingarnar sjálfar ekki stórvægilegt, að sú pólitíska umræða sem hér fer fram er mjög mikilvæg og athyglisverð og hún ber vitni um þá þverbresti sem eru innan stjórnarsamstarfsins. Og framhald þessara mála verður auðvitað mikill prófsteinn á hæstv. utanrrh.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Mér þykir rétt á þessu stigi að koma að nokkrum upplýsingum í þessu máli og þá fyrst og fremst um afskipti mín af því sem utanrrh. Á fundi í Keflavík, þar sem upplýsingar voru veittar um starfsemi varnarliðsins í ágúst 1987, sem kallað er á ensku máli ,,briefing`` eða þess háttar, sem sagt upplýsingafundur um starfsemina sem utanríkisráðherrar fá, var mér skýrt frá tilvist þessa varaliðs. Hafði þá ekki þekkt til þess áður. Ég tel út af fyrir sig ekkert óeðlilegt að slíkt lið sé til og sé ekki ástæðu til að gera athugasemdir við það. Mér skilst að því hafi verið komið á fót að höfðu samráði við utanrrh. 1984. Mér var jafnframt tjáð að fram hefðu farið tvær æfingar hér á landi, í fyrsta lagi 1985 þegar hingað komu 150 manns og síðan 1987 þegar hingað komu 400 manns. Einnig var mér tjáð að gert hefði verið ráð fyrir því að slíkar æfingar færu fram nokkurn veginn á tveggja ára fresti. Ég fékk þá engar upplýsingar um þá æfingu sem nú er talað um að öðru leyti en því að æfing væri ráðgerð 1989. Ég skildi svo að hún yrði af svipaðri stærðargráðu og áður hefði verið. Mér fannst engu að síður nauðsynlegt að leggja á það áherslu að öll starfsemi þessarar varasveitar hér á landi, æfingar eða hvað það kallast, yrði að vera ákveðin í nánu samráði við íslensk stjórnvöld. Þess vegna taldi ég nauðsynlegt að láta koma fram það sem hér hefur verið vitnað til í skýrslu minni til Alþingis sem utanrrh. Þar er sérstaklega undirstrikað að æfingar varnarliðsins hljóti að verða í samráði við íslensk stjórnvöld. Ég heyrði síðan ekkert meira um þessa æfingu fyrr en núna að ég heyrði hennar getið í Ríkisútvarpinu, enda hefur komið fram hjá hæstv. utanrrh. að nánari upplýsingar --- og kannski er ekki rétt að kalla þær nánari því að mjög stuttlega er þessarar æfingar getið í fundargerð varnarmálanefndar frá 30. ágúst 1988 --- komu aldrei á mitt borð, a.m.k. ekki svo að ég vissi, en að vísu voru menn ákaflega uppteknir þá við aðra hluti, stjórnarmyndun o.s.frv. eins og allir þekkja. Ég held að menn verði að hafa í huga að fundargerðir varnarmálanefndar berast yfirleitt ekki utanrrh. fyrr en nokkru síðar. Þær eru yfirfarnar af báðum aðilum og það er aðeins ef um sérstök atriði er að ræða að athygli utanrrh. er vakin strax á því. Svo hygg ég að hafi ekki verið í þessu tilfelli af einhverjum ástæðum. Ég verð að segja að mér finnst að af hálfu varnarliðsins hafi verið haldið mjög undarlega á þessu máli og ekki gætt þess sem skylda þess hlaut að vera. Ég lét þess getið strax í ágúst frá 1987 að svona æfingar yrði að sjálfsögðu að ákveða að höfðu samráði við íslensk stjórnvöld og því var ekki mótmælt. Sömuleiðis hygg ég að öllum muni vera ljóst að skýrsla utanrrh. er þýdd og varnarliðið hefur fullan aðgang að þeirri skýrslu. Satt að segja lét ég þýða þá skýrslu sem ég flutti og hún var öllum aðgengileg og send sendiráðum o.s.frv. Þar kom, eins og hér hefur verið lesið, skýrt fram að slík æfing hlyti að ákveðast, eins og ég er margbúinn að segja, að höfðu nánu samráði við íslensk stjórnvöld. Þessa er ekki gætt. Það er fyrst í gær, upplýsir hæstv. utanrrh., að hann fær upplýsingar um þessa æfingu, um fjölda þátttakenda og ýmsan herbúnað sem hingað á að flytja. Þetta hlýt ég að telja ámælisvert. Ég hef sagt, það er rétt, að heræfing af þessari stærð væri tímaskekkja. Margt hefur gerst frá því að þessi heræfing mun hafa verið ákveðin, eins og nú er upplýst, 1986. M.a. er lokið Vínarfundi. Þátttaka okkar í þeim fundi var miklu meiri undanfarin 1*y1/2*y ár en áður hafði verið. M.a. skipaði ég sérstakan sendiherra til að taka þátt í þeim málum og eitt af mínum fyrstu verkum sem utanrrh. var að ákveða að Ísland yrði innan þess svæðis sem Vínarfundurinn um afvopnun næði til. Ísland hafði ekki verið tilkynnt áður innan þess svæðis. Það var nokkuð mikilvæg ákvörðun sem þar var tekin og ég er þeirrar skoðunar að eðlilegt sé að bæði stórveldin hafi frekar minni æfingar en meiri á meðan nú er fyrst af alvöru unnið að því að ná jafnvægi í vopnabúnaði í Evrópu á milli austurs og vesturs. Hitt er svo eflaust hárrétt, sem hæstv. utanrrh. sagði, að undirbúningur að þessari æfingu hefur tekið langan tíma og menn eru útkallaðir og menn hafa gert sínar áætlanir í samræmi við það. Ég endurtek hins vegar að mér sýnist þar fyrst og fremst vera um handvömm af hálfu varnarliðsins að ræða. Ég sé ekki ástæðu til að gera athugasemd við það þótt hingað komi svipaður fjöldi manna og gerst hefur á tveggja ára fresti, en því verður að sjálfsögðu ekki neitað að hér er verið að efna til langtum víðtækari æfingar en hér hafa tíðkast á vegum þessarar sveitar og við það sýnist mér eðlilegt að gerð sé athugasemd eins og aðdragandi málsins er.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Norðurl. v. Páli Péturssyni fyrir að kveðja sér hljóðs utan dagskrár um þetta mál. Eftir að fréttir bárust í dymbilviku um heræfinguna sendu kvennalistakonur frá sér yfirlýsingu þar sem vanþóknun er lýst á þessum fyrirhuguðu heræfingum hér á landi næsta sumar. Samþykkt Kvennalistans hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Kvennalistakonur mótmæla þeirri óhæfu að umfangsmiklar heræfingar skuli leyfðar hér á landi og það á sjálfan þjóðhátíðardaginn. Það hlýtur að vekja furðu hvers sómakærs Íslendings að stjórnvöld skuli glúpna fyrir slíkri ögrun. Kvennalistakonur eru andvígar hernaðarumsvifum og hugarfari hermennskunnar og þykir sem varla hafi birst hér á landi jafnglöggt dæmi um hernám hugans. Þjóðhátíðardegi Íslendinga væri betur varið til að reyna að uppræta slíkt hugarfar en ala á því.`` Það hefur að vísu verið borið til baka að heræfingin byrji á sjálfan þjóðarhátíðardaginn, enda hefur þessum háu herrum e.t.v. verið bent á að skothríð á þeim degi væri ekki viðeigandi. Líklega leggja þó flugvélarnar með dátana af stað þann 17. júní, en hermennirnir safna væntanlega kröftum og hafa hljótt um sig þar til þjóðhátíðardagurinn er liðinn. En eðli og umfang heræfinganna breytist ekkert þótt dagurinn sé fluttur til. Hugarfar hermennskunnar svífur alls staðar yfir vötnum. Þótt hér sé um afmarkaðan atburð að ræða hljótum við samt að skoða þetta mál í ljósi þess sem hefur verið að gerast á undanförnum árum, m.a. á alþjóðavettvangi. Fyrir Reykjavíkurfundinn haustið 1986 stóðu risaveldin grá fyrir járnum hvort andspænis öðru. Vígbúnaðarkapphlaupið var í algleymingi og eyðingarmáttur kjarnavopna slíkur að hægt var og er reyndar enn að eyða mannkyninu ekki bara einu sinni heldur mörgum sinnum. Þau merku tímamót sem urðu með Reykjavíkurfundinum vöktu vonir um að þíða væri fram undan í samskiptum stórveldanna, hið vitfirrta vígbúnaðarkapphlaup yrði stöðvað og snúið í átt til afvopnunar. Margir urðu til að setja fram hugmyndir um að Ísland yrði miðstöð friðar- og afvopnunarviðræðna í framtíðinni og forsrh. landsins, Steingrímur Hermannsson, stakk upp á í tengslum við Reykjavíkurfundinn að komið yrði á friðarstofnun hér á landi. Næsta skref eftir Reykjavíkurfundinn var undirritun samninga um útrýmingu allra meðal- og skammdrægra kjarnaflauga á landi og bjartsýni ríkir um árangur viðræðna um fækkun langdrægra flauga. Árangur RÖSE-viðræðnanna í Vín um fækkun í hefðbundnum herafla í Evrópu hafa einnig vakið bjartsýni. Einn þáttur í vígbúnaðarmálum sker sig sérstaklega úr. Hann er sú hætta sem felst í því að um leið og vopnum fækkar á landi muni þeim fjölga í og á höfunum. Þetta er mál sem snertir okkur Íslendinga sérstaklega þó ég vilji leggja áherslu á að kjarnorkuvopn þekkja engin landamæri. Utanríkisráðherrar Íslands hafa á undanförnum árum lýst áhyggjum sínum vegna þessa á þingum Sameinuðu þjóðanna, síðast Jón Hannibalsson haustið 1988. Ekkert frumkvæði hefur komið frá Íslandi að því er varðar þessi mál þrátt fyrir yfirlýstan friðarvilja og að því er virðist áhyggjur af þeirri þróun að vopnum fjölgi stöðugt í höfunum. Í Morgunblaðinu 2. mars sl. er sagt frá minnkandi flotaumsvifum Sovétmanna á Atlantshafi sl. þrjú ár samkvæmt heimildum leyniþjónustu breska flotans. Í sömu frétt er haft eftir yfirmanni herliðsins á Keflavíkurflugvelli að dregið hafi úr ferðum sovéskra kafbáta og flugvéla hér við land á undanförnum árum. Þannig eru aukin hernaðarumsvif Bandaríkjamanna hér á landi og NATO í Norðurhöfum í ósamræmi við þessi minnkuðu umsvif Sovétmanna. Hvernig getur það farið saman við óskir Íslendinga um afvopnun á höfum að hér skuli eiga að fara fram mestu heræfingar frá stríðslokum? Er það dæmi um friðarvilja okkar að leyfa slíkar heræfingar? Að mínu mati er það hrein ögrun við þá sem eru núna að vinna að afvopnunarmálum og í hrópandi mótsögn við þá jákvæðu þróun sem nú á sér stað á þeim vettvangi. Í skýrslu utanrrh. Steingríms Hermannssonar til Alþingis 1988 er getið um þær heræfingar sem eiga að fara fram næsta sumar og margoft hefur verið getið um hér í dag. Þar er ekki að sjá neinar efasemdir varðandi þessar heræfingar og ekki annað að sjá en ráðherrann hafi lagt blessun sína yfir þær. Að vísu hefur hann upplýst nú að hann hélt að það væru miklu færri dátar sem þarna væri um að ræða, en ég tel í sjálfu sér engu máli skipta hversu margir þarna eru, heræfingar eru það samt. Nú segir sami maður, sem nú er orðinn forsrh. landsins, að heræfingarnar séu tímaskekkja. Hvað hefur gerst? Hæstv. forsrh. hefur væntanlega ekki gert sér grein fyrir hvað þarna var á ferðinni eða hann hefur skipt um skoðun frá því í fyrra. Annað eins hefur nú gerst. Hver sem ástæðan er fagna ég nú sinnaskiptum ráðherrans. Formaður þingflokks Framsfl. er eins og fram er komið andvígur heræfingunum, en ég gat ekki skilið annað á einum hv. þm. framsóknar og formanni utanrmn. í sjónvarpsþætti á föstudaginn var en hann væri harla ánægður með það hernaðarbrölt sem hér fer fram, þar með taldar heræfingarnar næsta sumar. Ekki er ég að ætlast til þess að allir þingmenn framsóknar hafi sömu skoðun, en óneitanlega er afstaðan á þeim bæ í þessu máli nokkuð ruglingsleg. Þáttur núv. hæstv. utanrrh. í þessu máli, sem hefur greinilega vikið úr salnum, ég veit ekki hvers vegna ...

Það verða gerðar ráðstafanir til þess að biðja utanrrh. að ganga í salinn.

Ég þakka ráðherra fyrir að hafa komið. --- Þáttur hæstv. utanrrh. í þessu máli ætti svo sem ekki að koma á óvart eftir frammistöðu hans í friðar- og afvopnunarmálum í vetur. Það er samt svo að ég varð hissa þegar ég heyrði hvað hann gerði lítið úr þessum fyrirhuguðu æfingum. Hann telur ekki að yfir 1000 hermanna æfing skipti neinu máli, það sé bara smáæfing og taki varla að ræða hana. Það væri fróðlegt að vita hvers konar heræfingar utanrrh. finnast nægilegar umfangsmiklar til þess að nefna þær. Mér fannst alveg nóg um þegar ég horfði á þá æfingu sem sjónvarpið sýndi í fréttaþættinum Kastljósi í gærkvöld. Sú heræfing var þó miklu minni í sniðum en sú sem á að fara fram í sumar. Fram hefur komið hjá ráðherranum að ekki er enn búið að veita leyfi fyrir æfingunni og á föstudaginn var hafði hann ekki fengið upplýsingar um umfang hennar og markmið samkvæmt því sem hann sagði í sjónvarpsviðtali þá. Nú virðist hann þó vera búinn að fá þær upplýsingar sem vantaði, en í viðtalinu lýsti hann þó nánast yfir að hann teldi eðlilegt að æfingin færi fram áður en hann var þó búinn að fá þær upplýsingar sem hann taldi sig þurfa til að geta metið hvort leyfið yrði gefið. Ráðherrann virðist einnig vaða í þeirri villu að heræfingin sé liður í því að þjálfa óbreytta Bandaríkjamenn í að verja okkur Íslendinga. Það þarf ekki að kafa djúpt í þessi mál til að sjá að tilvist þessa varaliðs er auðvitað liður í vörnum Bandaríkjanna. Það hefur ekkert með varnir almennings á Íslandi að gera. Það sama gildir um bandaríska herliðið sem er hér á landi. Hvernig dettur líka nokkrum manni í hug að þeir menn sem hingað koma á þjóðhátíðinni og ætla að dvelja innan hergirðingarinnar við æfingar kynnist á nokkurn hátt aðstæðum hér á landi. Þeir eru auðvitað hingað komnir til að æfa sig í að verja herstöðina sem er mikilvægur hlekkur í vörnum Bandaríkjanna. Ég skora á hæstv. utanrrh. að leyfa ekki þessar heræfingar. Það er lítið gagn að því að geta komið í veg fyrir æfingarnar ef það er einungis formlega og ef það skiptir meira máli að það er búið að ákveða þetta með svo löngum fyrirvara að aumingja mennirnir sem hafi komið þarna tapi kannski af leyfinu. Ef við getum haft áhrif á eða hann að stöðva þessa heræfingu skora ég á hann að gera það nú þegar. Kvennalistakonur eru andvígar hugarfari hermennskunnar. Okkur ber að stöðva allar hernaðarframkvæmdir hér á landi þegar í stað og stefna að friðlýsingu Íslands án vígbúnaðar. Við verðum að hugsa málið og gera upp við okkur hvert við stefnum. Í mínum huga er enginn vafi á því hvert við eigum að stefna og ég er sannfærð um að meiri hluti þjóðarinnar er mér sammála. Notum komandi vordaga og þjóðhátíðina til að uppræta hugarfar hermennskunnar í stað þess að ala á því eins og nú er stefnt að.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Til máls tekur hv. 2. þm. Austurl., en kl. 5 hlýt ég að óska eftir að hann geri hlé á ræðu sinni. Hugmyndin er að þá verði gefið leyfi til þingflokksfunda en fundur hefjist hér aftur í Sþ. kl. 8.30.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegi forseti. Við erum að ræða hér stórt mál þó að hæstv. utanrrh. hafi kosið að tala um smávægilega heræfingu miðað við það sem gerist annars staðar í löndum og enn minni var sú æfing sem boðuð hafði verið að mati hv. þm. Þorsteins Pálssonar. Það hefur komið fram í þessari umræðu að málshefjandi lýsir sig algerlega andvígan þeim heræfingum sem hér fara fram og ég vænti þess að formaður þingflokks Framsfl. hafi nokkra sveit að baki sér í eigin þingflokki til að fylgja þeirri kröfu eftir. Ég vænti þess einnig og heyri það á máli hæstv. forsrh. að hann er andvígur þeim heræfingum sem hér eru ráðgerðar, hefur ítrekað lýst þeim og síðast hér áðan sem tímaskekkju, og ég stend hér sem fulltrúi Alþb. í utanrmn. og það liggur fyrir að Alþb. er andvígt þessum heræfingum, hefur gert kröfu til þess í ríkisstjórn að þeim verði aflýst, af þeim verði ekki og fært fyrir því sín rök. Ég á eftir að bæta hér við ýmsu varðandi þetta mál því að þetta mál, sem sumir meta smátt en aðrir hér og ég í þeim hópi sem stórt mál, tel ég að sé liður í mun stærra máli, mun stærra samhengi sem hæstv. utanrrh. raunar vék að í máli sínu, þ.e. þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu, þátttöku erlendra hersveita á Íslandi í vígbúnaðarstefnu sem Atlantshafsbandalagið stendur fyrir sem annað risaveldanna á Norður-Atlantshafi. Það er þetta samhengi sem við þurfum að ræða og fjalla um hér á Alþingi Íslendinga. Þessi heræfing er ekki aðeins táknræn heldur er hún hræðilegur veruleiki ef hún fer fram, en hún er þó ekki stór miðað við það samhengi sem er sóknarstefna Bandaríkjahers, Bandaríkjaflota á Norður-Atlantshafi og bandamanna Bandaríkjanna innan Atlantshafsbandalagsins. Þar er Ísland hlekkur í því samhengi. Þar er íslenskt land notað til æfinga, m.a. í þeim stóru æfingum sem hæstv. utanrrh. minnti á en tengdi aðallega við Noreg, þ.e. æfingunni Teamwork sem haldin var í september á sl. ári, stærsta heræfing á Norður-Atlantshafi að mér skilst frá stríðslokum varðandi sjóhernað og nú á að bæta við stærstu heræfingu hér á Íslandi sem haldin hefur verið samkvæmt upplýsingum sem fram hafa verið bornar af fjölmiðlum og veit ég út af fyrir sig ekki hvaða aðrar upplýsingar hæstv. utanrrh. hefur varðandi þau efni. Þetta eru hræðilegar staðreyndir í ljósi þess að heimurinn hefur verið að búast við slökun og árangri í afvopnunarmálum í framhaldi af þeim fundi sem efnt var til á Íslandi á haustdögum 1986, þar sem mættust leiðtogar risaveldanna beggja. Það er sagt að þessar æfingar séu ekki ögrun, en eru þær lóð á vogarskál friðar? Eru þær lóð á vogarskál þess málstaðar sem ég er ekki í vafa um að þorri Íslendinga, vonandi allir Íslendingar, taka undir, þ.e. að það náist raunverulegur árangur í afvopnun og það ekki síst á okkar svæði? Ég segi: Þessar fyrirhuguðu æfingar eru ekki lóð á þá vogarskál. Þær eru þvert á móti lagðar hinum megin, á vogarskál vígbúnaðarkapphlaupsins, vaxandi vígbúnaðar. Það er þó viðurkennt m.a. af hæstv. utanrrh. að vígbúnaðurinn á höfunum sé eitt mesta áhyggjuefni okkar Íslendinga. Það hefur verið nefnt af íslenskum utanríkisráðherrum á þingi Sameinuðu þjóðanna frá 1984 að telja að það sé okkar helsta áhyggjuefni. Og halda menn að þátttaka hersveita hér á Íslandi í slíkum heræfingum sé til þess fallin að draga úr þessari spennu og leggja lið þeim málstað sem utanríkisráðherrar landsins hafa í orði boðað á vettvangi hinna Sameinuðu þjóða en því miður enn ekki á borði? Ég minni á það að á fjölmennum fundi Samtaka herstöðvaandstæðinga sem haldinn var í gær í Háskólabíói, þar sem var húsfyllir, kom fram alger fordæming á þessar heræfingar sem hér eru ráðgerðar og krafa um friðlýst Ísland, Ísland og nágrenni landsins. Ég vænti þess, þó að vonir mínar séu efablandnar hvað snertir hæstv. utanrrh. eftir að hafa hlýtt á mál hans hér, að hann sjái sér fært að taka undir með því sem virðist vera meiri hluti í ríkisstjórn Íslands þar sem eru fulltrúar Alþb. og Framsfl., því að ég vænti þess að þeir flokkar standi þar sameinaðir á móti þessum heræfingum, og aflýsi þessu hernaðarbrölti. Það er sú krafa sem ég og minn flokkur gerum til hæstv. utanrrh. og ég tók eftir því að hæstv. ráðherra lýsti ekki endanlegri niðurstöðu þó að mikið í hans máli væri því miður ekki röksemdir að því marki sem ég mæli hér fyrir. En kannski á hæstv. ráðherra eftir að átta sig og taka af skarið í þá veru sem er áreiðanlega vilji yfirgnæfandi meiri hluta almennings á Íslandi sem hefur fengið að fylgjast með undirbúningi þessara mála núna síðustu dagana og séð forsmekkinn, vasaútgáfu af þessum heræfingum eins og þær birtust í kvikmynd sem Sjónvarpið sýndi í gær. Virðulegur forseti. Ég mun gera hlé á máli mínu en víkja að nokkrum atriðum sem snerta þetta mál og tengjast þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu, í hernaðarbandalaginu NATO, og þeirri ömurlegu staðreynd að við leggjum íslenskt land undir hernaðarbrölt og erlendar herstöðvar. --- Fundarhlé. Virðulegur forseti. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. utanrrh. ætli sér að vera viðstaddur framhald umræðunnar. Ég hef ætlað mér að víkja máli til hans þannig að ég vil inna hæstv. forseta eftir því hvort .*3.*3. ( Forseti: Ég vil biðja þingvörð að gjöra svo vel að sækja hæstv. utanrrh. Hann er hér í húsinu. --- Hæstv. utanrrh. er genginn í salinn.) Já, ég sé að hæstv. ráðherra er kominn hér og þá er mér ekkert að vanbúnaði að halda hér fram þeirri ræðu sem ég hóf hér fyrir frestun fundar. Ég gat þess þá, virðulegur forseti, að ég teldi nauðsynlegt að þessi mál sem hér eru til umræðu verði rædd hér á hv. Alþingi í samhengi við þá stefnu sem liggur að baki þeim heræfingum sem hér eru boðaðar, í samhengi við þá stefnu sem Ísland er þátttakandi í sem aðili að Atlantshafsbandalaginu og í samhengi við dvöl bandaríska herliðsins hérlendis, þ.e. í hvaða tilgangi þetta herlið er hér að mati þeirra sem því stjórna. En mér finnst sem það vilji gleymast mönnum, og ábyrgðaraðilum í íslenskum stjórnmálum eins og hæstv. utanrrh., að minnast þess inni í hvaða samhengi við erum að tala hér um þessi mál. Hæstv. ráðherra, svo að ég víki að hans máli sérstaklega í upphafi þessa framhalds á mínu máli, lét að því liggja að þetta herlið sem hingað er væntanlegt til æfinga sé tilkvatt að ósk Íslendinga sjálfra, tilkomið og nánast samankvatt vestra og sett á fót, þetta varalið, að ósk íslenskra stjórnvalda. Og það mátti heyra í máli hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteins Pálssonar að þetta væri einnig hans skoðun. Hann tók undir þetta mat. Og hv. þm. Þorsteinn Pálsson, sem hældi hæstv. utanrrh. sérstaklega í sínu máli fyrir þá stefnu sem hann hefði framfylgt til þessa, ræddi það sérstaklega að nauðsyn væri á því að gera kröfur til varnarliðsins, sem hann kallar svo, um að það ræki skyldur sínar. Ég held að það sé augljós blekking sem hér er verið að bera á borð fyrir hv. þingmenn, að ætla okkur að trúa að það svokallaða varalið sem sett var á laggirnar vestur í Bandaríkjunum þegar tekið var að fækka í fastaherliði Bandaríkjanna, upp úr 1980, sé til orðið samkvæmt óskum Íslendinga sjálfra og að sú sveit sem hér um ræðir, 187. sveitin í þessu varaliði, sveit sem mun telja 4000--5000 hermenn þegar þeir eru komnir í búninga, sé hingað komin vegna óska íslenskra stjórnvalda. Það má auðvitað reyna að segja okkur margt hér. Ég veit að það er vitnað í skýrslu fyrrv. utanrrh., Geirs Hallgrímssonar, frá 1984, það var gert hér af hæstv. ráðherra, til þess að færa rök fyrir því að þetta varalið sé tilkomið vegna óska íslenskra stjórnvalda. Ég vil ekki leiða að því getum hvaða viðræður hafa farið fram á milli hv. þáv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar og yfirmanna herliðsins á Keflavíkurflugvelli áður en hann tók að ræða um sjálfstætt íslenskt frumkvæði í þessum efnum. En margt er þó ósennilegra en það að fram hafi komið ábendingar vestan að þess efnis að það væri að mati Bandaríkjamanna nauðsynlegt að koma hingað varaliði á hættutímum, að þeirra mati, að skapa hér aðstæður til þess að taka við slíku liði, og síðan kemur það fram hér á Alþingi Íslendinga að Íslendingar þurfi að efla frumkvæði sitt. Það væri ástæða til þess, út frá þessum forsendum, virðulegur forseti, að athuga hvernig þá fram hafi verið haldið þessu íslenska frumkvæði, hvernig menn sýna fram á það að það hafi verið haldið fram þessari stefnu sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson var að hæla utanrrh. fyrir að standa svo vel að. Það er gert með því að þessar áætlanir og þetta frumkvæði íslenskra stjórnvalda með sérstökum áætlunum varðandi varnir á ákveðnum stöðum hér, ákveðnum mannvirkjum, ættu að koma til og gott ef hæstv. forsrh., þá utanrrh., á árinu 1988, vísaði ekki einnig til þess í skýrslu sinni til Alþingis, að það þyrfti sérstök samráð við Íslendinga m.a. um áætlanir af þessu tagi. En þessar áætlanir hafa ekki enn verið gerðar. Áhuginn á þessum málum út frá forsendum þeirra sem styðja dvöl erlends herliðs í landinu og aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu er ekki meiri en svo í reynd að frá árinu 1984 að boðað var þetta íslenska frumkvæði og sett var upp þessi varaliðssveit vestur í Bandaríkjunum til að koma hingað, til að hafa samráð við Íslendinga um svokallaðar varnir landsins, hefur þessi áætlun ekki verið gerð. Það liggur engin áætlun fyrir hjá varnarmáladeild utanrrn. varðandi óskir íslenskra stjórnvalda um þátttöku þessa varaliðs í vörnum Íslands á forsendum þeirra aðila sem eru að segja að þetta sé tilkomið fyrir frumkvæði Íslendinga. Fimm ár eru liðin. Áhyggjufullir utanríkisráðherrar hafa setið í stjórnarráðinu þennan tíma, þóst vera að byggja upp eitthvert íslenskt frumkvæði. Þeir hafa ekki haft fyrir því að búa til eina einustu áætlun, ekki pappírsgagn um þátttöku þessa varaliðs í svokölluðum vörnum Íslands, að benda á einhverja tiltekna staði sem þeir teldu nauðsynlegt út frá íslenskum aðstæðum og sínum forsendum að varðir yrðu. Sjá menn ekki í gegnum blekkingarnar á bak við þetta? Sjá menn ekki það sem er viðurkennt af Bandaríkjamönnum og þeim sem þora að ræða þessi mál í hreinskilni eins og þau liggja fyrir, að það er vegna hagsmuna Bandaríkjanna og hernaðarhagsmuna þeirra og vegna herstöðvanna sem þeir hafa komið sér upp hér á Íslandi sem á að kveðja þetta varalið til og verið er þjálfa það hér á Miðnesheiði? Það hefur verið gert einu sinni og á að endurtaka það í mun stærri stíl að vori til að kynna því íslenskar aðstæður að kallað er í júnímánuði, í blíðunni. Nei, það er ekki íslensk hugsun sem liggur þarna að baki eða íslenskt mat. Það er mat þeirra sem stjórna hernaðaráætlunum á Norður-Atlantshafi. Það er mat bandarísku yfirherstjórnarinnar sem liggur þarna að baki. Og það fer ekkert á milli mála hvert verkefni þessa varaliðs er. Halda menn að það sé að verja Íslendinga, almenning á Íslandi, Reykjavíkurborg og Reykjavíkursvæðið fyrir ógnum styrjaldar? Nei, til þess er það ekki komið. Þetta varalið á að glíma við svokallaðar skemmdarverkasveitir hins hugsaða óvinar, gagnaðilans, sveitir sem hjá Rússum eru kallaðar spetznaz-sveitir, og Bandaríkjalið gerir ráð fyrir að yrðu sendar hingað á spennutímum, reynt að koma hingað til lands til þess að trufla starfsemi herstöðvarinnar, fjarskiptakerfið og allt sem því tengist. Það er við slíkar sveitir sem þessu varaliði er ætlað að glíma öðru fremur. Það er fullyrt, m.a. af varnarmálaskrifstofunni svokölluðu hér í Reykjavík, að slíkar sveitir gætu verið alvarleg ógnun við starfsemina á Keflavíkurflugvelli, herstöðina, ef þær væru komnar hingað og feldu sig í Hafnarfjarðarhrauni eða í hraununum þarna á Reykjanesskaga með léttar sprengivörpur sem geta skotið eldflaugum og þekktar eru t.d. úr stríðinu í Afganistan og hernaðarátökum fyrir botni Miðjarðarhafs. Þetta er ekki mitt mat. Þetta er mat frá varnarmálaskrifstofunni hér í Reykjavík.

Hvar er það að finna?

Já, hvar er það að finna, segir hv. fyrrv. formaður utanrmn. Alþingis.

Ég hef aldrei heyrt þetta áður.

Maður sem hefur aldrei heyrt þetta og það kemur mér sannarlega ekki á óvart því að áhugi hv. þm. á að kynna sér bakgrunn þeirra herstöðva sem hann lofar og blessar hér á landi og er einn þátttakenda í að hér verði við haldið um langa framtíð. Hann hefur ekki hugmynd um það, --- hann viðurkennir það hér á Alþingi --- hann hefur ekki hugmynd um það hvað verið er að sýsla, inni í hvaða samhengi unnið er í þessari herstöð. Hv. þm. var einu sinni ritstjóri Morgunblaðsins og ég hygg að hann geti lesið sér ýmislegt til í því málgagni. En sjálfsagt veit hann eins og ég að það er ósköp takmarkað að marka margt af því sem þar stendur. Þó hef ég séð þar ritað um einmitt það sem hv. þm. er að spyrja um hér úr sæti sínu á Alþingi. Það er hins vegar rétt, vegna þessa áhuga hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar á þessum málum og þeirrar vanþekkingar sem hann opinberar hér úr sæti sínu á Alþingi, að það komi fram að sem formaður utanrmn. Alþingis varð hann ekki við ítrekaðri beiðni minni á síðasta ári að herstöðvarnar hérlendis yrðu teknar til umræðu í utanrmn. Alþingis í samhengi við þá stefnu, hina svokölluðu sóknarstefnu bandaríska flotans sem tengist þessum herstöðvum og sem þessar herstöðvar eru þátttakendur í, eru hlekkur í. Hv. þm. hafði ekki fyrir því frá því að þessi beiðni var borin fram eftir að við heimsóttum Keflavíkurflugvöll á síðasta útáliðnum vetri, 1988, að taka þetta mál fyrir þrátt fyrir ítrekaða beiðni af minni hálfu. Það sama hefur gerst í núverandi utanrmn. Alþingis að þetta mál hefur ekki fengist tekið þar á dagskrá. Meiri hluti utanrmn. Alþingis hefur þau ár sem ég hef verið þar ekki haft áhuga á því að ræða þessi mál í sinn hóp. Eina verulega umræðan sem þar fór fram þau fimm ár sem ég lít til baka hér varðaði uppkomu hernaðarratsjárstöðvanna vegna þáltill. sem lá fyrir nefndinni um að hafna byggingu þessara hernaðarratsjárstöðva. Yfir það mál var farið í utanrmn. en þar með er nánast upp talið hvað snertir umræðu um hin svokölluðu varnar- og öryggismál Íslands á þeim vettvangi. Og það eru formenn þessara nefnda, stuðningsmenn herstöðvanna hér eins og hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, sem hafa komið í veg fyrir það sem formenn í þessum nefndum að þessi mál væru tekin til umræðu á þeim vettvangi. Þetta er ótrúlegt og ég hef helst ekki viljað taka það til umræðu hér opinberlega á Alþingi hvernig að þessum málum er staðið innan nefndar sem er ætlað veigamikið hlutverk hér af hálfu þingsins og ætti að vera vettvangur þar sem menn skiptast á skoðunum um mál sem að ýmissa mati eru talin viðkvæm. Ég segi út af fyrir sig að það getur verið alveg á réttum stað að ræða ákveðna hluti einmitt í hóp manna í utanrmn., sem varða heildarhagsmuni Íslands, hagsmuni landsins út á við og það væri mjög eðlilegt að málefni eins og þau sem hér er um að ræða, herstöðvarnar og hernaðaráætlanir varðandi Norður-Atlantshaf og þær heræfingar, sem hér eru til umræðu, yrðu teknar til ítarlegrar umræðu á þeim vettvangi, vettvangi utanrmn. þingsins. Ég vona að þessi umræða verði til þess að hreyfa við mönnum í þá átt því að ég er sannarlega reiðubúinn til að taka þátt í því á þeim vettvangi að ræða þessi mál, m.a. við hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson sem sæti á í nefndinni. Það er nú svo að það liggur margt fyrir um þetta samhengi ef menn vilja kynna sér það. Það hafa orðið miklar breytingar á eðli herstöðvanna á Íslandi samhliða breytingum í hermálastefnu Bandaríkjanna og þá sérstaklega bandaríska flotans sem tengist þessum herstöðvum á Íslandi. Þessar breytingar varða stjórnartímabil Reagans forseta árin um og eftir 1980 og Lehman, sem var flotamálaráðherra í forsetatíð Reagans og er stefnan gjarnan við hann kennd. Ég tel ástæðu til þess, virðulegur forseti, ekki síst af því að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson óskar eftir upplýsingum úr sæti sínu, að rifja upp fyrir hv. þingmönnum svolítið af því sem fram kom í umræðum í undirnefnd hermálanefndar öldungadeildar Bandaríkjaþings þann 19. mars 1984, en þá voru þar á vettvangi nefndarinnar til þess að ræða um þessa nýju flotamálastefnu Bandaríkjanna, svokallaða sóknarstefnu þeirra á norðurslóðum, ekki minni karlar, ekki óþekktari nöfn en Samuel Nunn, formaður hermálanefndarinnar, sem hefur komið til umræðu og verið í fjölmiðlum í tengslum við hrakfallabálkinn Tower, sem Bush, forseti Bandaríkjanna, ætlaði að gera að sínum hermálaráðherra en Samuel Nunn og fleiri menn komu í veg fyrir það. Þeir töluðust við á vettvangi undirnefndar hermálanefndar Bandaríkjaþings þann 19. mars, Samuel Nunn og umræddur John Lehman, þáv. flotamálaráðherra Bandaríkjanna. Ég hef hér fyrir framan mig orðrétta þýðingu á þessum umræðum, en ætla ekki að taka nema glefsur úr því sem þar kom fram. Þessi fróðlega samantekt er unnin af Vigfúsi Geirdal og er að finna í Þjóðviljanum í maímanuði, dagsetninguna sé ég ekki hér í fljótu bragði en ég hygg að það sé 6. maí 1988 sem þessi grein birtist. Ég kom henni raunar á framfæri við utanrmn. á sínum tíma jafnhliða óskum mínum um það að mál þessi yrðu rædd þar á vettvangi nefndarinnar. Höfundur þessarar samantektar, Vigfús Geirdal, segir í aðdraganda að þýðingu á orðræðum þeirra Samuels Nunn og Johns Lehman eftirfarandi, með leyfi virðulegs forseta: ,,Í þessum umræðum kemur nokkuð skýrt í ljós þáttur Íslands og ,,varnarliðsins`` í þessum hernaðaraðgerðum ef af þeim verður. Vert er að taka vel eftir kjarnanum í gagnrýni Samuels Nunn. Í fyrsta lagi telur hann að með þessari stefnu sé verið að ógna alvarlega viðkvæmasta og mikilvægasta þættinum í langdrægum kjarnorkuherafla Sovétríkjanna. Í öðru lagi segir hann að með því að beita (fimm) flugvélamóðurskipaflotum til árása á sovéskt land sé verið að rétta Sovétmönnum beinlínis upp í hendurnar mikilvægt en auðvelt skotmark sem þeir bókstaflega kæmust ekki hjá að beita kjarnavopnum gegn. Þessi tvö atriði telur hann að muni stórauka hættuna á að kjarnorkustyrjöld brjótist út.`` --- Þetta er Samuel Nunn, formaður hermálanefndar Bandaríkjaþings. --- Þriðja sjónarmiðið sem fram kemur hjá Nunn og ekki er sérlega uppörvandi fyrir okkur Íslendinga er spurning hans hvers vegna ekki sé lögð meiri áhersla á að beita herflugvélum frá stöðvum í landi í þessum aðgerðum fremur en frá flugvélamóðurskipum. Síðan kemur tilvitnun í orðræður þeirra fyrir hermálanefndinni. Samuel Nunn segir: ,,Stóra spurningin er ekki hvort við ætlum okkur að halda yfirráðum heldur með hvaða ráðum við ætlum okkur að halda yfirráðum, og hvort þú ætlar [hann talar til Johns Lehman] þér raunverulega að senda flugmóðurskip inn á þetta svæði með það fyrir augum að tryggja yfirráð þar, eða hvort þú ætlar að færa átökin alla leið inn á sovéskt landsvæði eins og þú hefur sagt. Enginn dregur mikilvægi þessa svæðis í efa. En hér er gert ráð fyrir að við myndum ekki byrja á að senda flugmóðurskip þarna norður fyrr en við hefðum algerlega tryggt stöðu okkar á Grænlandi, Íslandi og Bretlandseyjum, og þá er auðvitað rökrétt að spyrja: Ef við ráðum þessum löndum, hvers vegna beitum við þá ekki flugvélum frá herstöðvum í þessum löndum í miklu ríkari mæli en þú hefur talað um? Ég varð var við að mikils ósamræmis gætti milli þín og flotaforingja sjóhersins í þessu máli.`` Lehman svarar: ,,Staðreyndin er sú að ég hef aldrei sagt að við ætluðum að sigla flugmóðurskipunum þarna upp eftir til að senda nokkrar A-6'ur inn á karlaklósettið í Kreml, eins og Barry Goldwater segir. Það sem ég hef sagt er að við verðum að hefja sóknaraðgerðir strax í upphafi. Við verðum að senda kafbáta þangað upp eftir. Aðgerðirnar verða enn fremur að byggjast á flugvélum sem staðsettar eru í herstöðvum á landi, það verður að gera út fjölda Orion-flugvéla og Nimrod-véla frá Íslandi og Bretlandi. Kafbátarnir okkar verða að gjöreyða kafbátaflota Sovétríkjanna áður en við getum sent nokkur ofansjávarskip á vettvang, vissulega áður en við sendum landgönguliðana þangað í landgönguskipum. Og þegar við teljum það tryggt verðum við að geta notað flugmóðurskip á svæðinu til að veita hersveitunum þarna á svæðinu stuðning úr lofti svo þeim takist að tryggja varnir Noregs.`` Og enn spyr Nunn: ,,Það er hins vegar spurning með hvers konar vígbúnaði þú framkvæmir þetta. Þið gerið ráð fyrir að ráða Bretlandi, Noregi og Grænlandi. Spurningin er hvort þú ætlar að setja dýrmæt tæki eins og flugmóðurskip þarna upp eftir, beint inn á mitt svæði Sovétríkjanna, þegar hægt er að gera þetta með flugvélum frá herstöðvum í landi.`` Og Lehman svarar: ,,Hvernig ætlarðu að gera þetta með flugvélum frá herflugvöllum? Flestar taktískar flugvélar í eigu Bandaríkjanna draga ekki lengra en um 450 km.`` Og Nunn segir: ,,Hvað ætlar þú að gera, ef þeir byrja að plamma á okkur skammdrægum kjarnavopnum á þessum slóðum þegar þú ert kominn þangað með öll þessi risastóru flugmóðurskip?`` Og Lehman segir: ,,Ja, hvað heldur þú að verði um landherstöðvar okkar á þessum slóðum (Íslandi, Grænlandi, Noregi og Bretlandseyjum) þegar þeir byrja að plamma skammdrægum kjarnavopnum?`` Ég get eftir atvikum, virðulegi forseti, látið þessar glefsur nægja úr þessum fróðlegu viðræðum Samuels Nunn og Johns Lehman árið 1984, viðræðum við manninn sem mótaði þá breyttu stefnu Bandaríkjahers, flota Bandaríkjanna sem kennd hefur verið við sókn, sóknarstefnu norður í höf. Og í staðinn fyrir að stöðva Sovétherinn hefur hún hlotið einkennisorðin ,,sökkvið sovéska flotanum``, fylgið eftir af fullum þrótti, að þeirra mati. Ég vænti þess að menn hafi tekið eftir þegar hann spyr: Hvað heldur þú að verði um landherstöðvar okkar á þessum slóðum? Hvað halda menn að verði um landherstöðvarnar hérna í Keflavík ef til þessarar alvöru dregur, þessa hildarleiks sem þarna er undirbúinn og áætlanir liggja fyrir um? Hvað halda menn að verði um almenning hér á þéttbýlisstöðunum við Faxaflóa ef til þess kemur? Það kann að vera að það hjari einhverjir í hinum styrktu stjórnstöðvum á Keflavíkurflugvelli þar sem unnt á að vera að halda út eða gefa fyrirskipanir í eina viku í algjöru stríði. En það verður lítið eftir af fólkinu, Íslendingum hér í nágrenni þessarar herstöðvar. Herliðið sem á að koma til að æfa hér er ekki til þess að tryggja að það lifi fleiri Íslendingar af, heldur til þess að hægt sé að halda leiknum eitthvað lengur gangandi úr stjórnstöðvum Bandaríkjahers á Keflavíkurflugvelli. Það er veruleikinn á bak við það sem hér er verið að ræða. Svo kemur formaður Sjálfstfl. hér upp í ræðustól, setur upp sakleysissvip og segir: Það verður að tryggja, Íslendingar verða að ganga eftir því að varnarliðið verji okkur. Það segir formaður flokksins sem verið hefur í fararbroddi fyrir þeirri stefnu sem fylgt hefur verið frá því að Ísland var knúið í Atlantshafsbandalagið árið 1949. Hvað hafa þessir heiðursmenn verið að gera á þeim árum, á þeim 40 árum sem liðin eru síðan Ísland var knúið inn í Atlantshafsbandalagið? Á þeim 38 árum sem liðin eru frá því að hingað kom í skjóli leyndar og þagnar, og fram hjá Alþingi, bandarískt herlið er tók sér bækistöð á Miðnesheiði og hreiðraði um sig víðar á landinu? Hvað hafa þeir verið að gera? Ekki til ein einasta áætlun í skúffunum uppi í varnarmálaskrifstofu, hvað þá annars staðar, um það hvernig eigi að reyna að tryggja það að verja fólk á Íslandi, ekki einu sinni að verja mannvirki á Íslandi utan herstöðvanna, mannvirki sem tengjast þessum herstöðvum. Þeir hafa ekki einu sinni haft fyrir því. Slíkur er loddaraleikurinn, slíkt er tómið á bak við þær fullyrðingar sem hæstv. utanrrh. kemur fram með og ber hér á borð fyrir menn í ræðu sinni. Íslenskt frumkvæði! Varnir Íslands! Það liggur við, virðulegur forseti, að það megi nota orðið húmor um málflutning þessara manna ef alvaran væri ekki meiri á bak við það efni sem við erum hér að ræða. Hæstv. utanrrh. sagði í máli sínu að ákvörðun í því efni sem hér er rætt sérstaklega varðandi hinar ráðgerðu heræfingar að vori séu á hans hendi og ríkisstjórnar Íslands. Ég vænti að hæstv. ráðherra taki eftir því að á mál hans var hlýtt hér áðan og eftir því tekið að hann sagði að ákvörðun í þessu máli væri ekki aðeins hans sjálfs sem utanrrh. heldur ríkisstjórnar landsins. Það sagði ráðherrann. Hann sagði jafnframt að það ætti eftir að fjalla um málið í ríkisstjórn landsins. Ég rifjaði það upp fyrr í umræðunni að tveir af þremur flokkum í ríkisstjórn landsins hafa lýst viðhorfum sínum til þessa máls, þar á meðal sjálfur forsrh. ríkisstjórnarinnar og því verður auðvitað ekki trúað að þessi ríkisstjórn fari að standa fyrir því að hingað verði dregið þetta varalið á vegum Bandaríkjanna upp á Reykjanesskaga, upp úr þjóðhátíðinni íslensku, og látin ólmast þar með sín vígtól kringum Jónsmessuna að vori, mestu heræfingar sem hér hafa farið fram um langt skeið, storkandi hvernig sem á málið er litið. Við sem erum stuðningsmenn stjórnarinnar hér á Alþingi og lítum á þessi mál þeim augum sem ég hef hér dregið upp, við mótmælum því að til þess komi að þessar heræfingar fari fram. Við gerum kröfu til ríkisstjórnarinnar að hún sjái til þess að af þessum heræfingum verði ekki. Það mætti vera fyrsta skrefið af mörgum sem stíga þarf til að hreinsa þann blett af Íslandi sem á það hefur fallið um áratugaskeið, þá hlekki sem Ísland hefur verið fjötrað í, þá hernaðarhlekki sem landið hefur verið fjötrað í um áratugi og sjái til þess að land okkar verði á ný friðlýst land og herlaust land og leggi sín lóð á vogarskálar afvopnunar og friðar í heiminum. Það eitt væri í samræmi við stöðu okkar og sögu, stöðu okkar sem vopnlausrar smáþjóðar sem á sitt undir því að friður haldist í heimi og friðsamlegt sé í heiminum. En það gerum við ekki með því að tengjast hernaðarbandalögum, hvort sem væri í austri eða vestri. Einn var sá þáttur í máli hæstv. utanrrh. sem ég hlýt að víkja að sérstaklega og var dapurlegasti kafli í ræðu hæstv. ráðherra, og lýsti hún þó ekki af neinni bjartsýni í heild sinni og síst af öllu af þeirri sýn til mála sem ég hefði óskað og kosið að birtist í máli manns sem á stundum vill kenna sig við jafnaðarmennsku --- og mætti sitthvað læra af þeim sem ganga undir þeim merkjum annars staðar í heiminum --- en það var sá þáttur sem varðaði aðild íslenskra stofnana að þeim heræfingum sem ráðgerðar hafa verið af Bandaríkjamönnum hér um langnættið í júnímánuði. Það var þátttaka Almannavarna Íslands og þeirra sem fjarskiptum ráða á Íslandi, Pósts og síma væntanlega, í þessum stríðsleik sem þarna á sviðsetja. Og tóku menn eftir því hvernig hæstv. ráðherra hagaði máli sínu varðandi þetta? Hann greindi okkur frá því að að sínu mati lægjum við talsvert eftir, skorti talsvert á að við hefðum sinnt þessum þáttum eins og skyldi og samhæft æfingar erlends hers í landinu við starfsemi innlendra aðlila eins og Almannavarna og Pósts og síma. Hæstv. ráðherra greindi frá því sjónarmiði sínu að hann teldi það bæði æskilegt og nauðsynlegt að slík samhæfing færi fram jafnvel þótt það þýddi það að einhverjir þyrftu að fara út fyrir hin svonefndu varnarsvæði að vori, væntanlega, því hæstv. ráðherra botnaði þetta með því að segja að hann vildi helst sjá að þessi minni háttar hliðaræfing, eins og hæstv. ráðherra kallaði þessa samtengingu íslenskra stofnana við bandaríska herliðið, að þessi minni háttar hliðaræfing fari fram með aðilum frá hernum sem fari út fyrir varnarsvæðin svokölluðu. Ég vænti að hæstv. forsrh. hafi lagt við hlustir þegar þessi boðskapur var framreiddur hér. Það er þessi málflutningur sem vekur ugg hjá mér. Við höfum ekki útilokað að hæstv. ráðherra kunni að komast að réttri niðurstöðu í þessu máli, aflýsa heræfingunum, reisa sig og segja: Hér tökum við fyrsta skrefið af Íslands hálfu til þess að draga okkur út úr stríðsleiknum, út úr stríðsleik Lehmans og félaga vestra sem gerir nú ekki ráð fyrir að mikið verði eftir af landherstöðvunum hérna norður frá eftir að hjólin eru farin að snúast hjá þeim eftir skipanir frá Pentagon. Er það alvara hæstv. utanrrh., getur það verið alvara hæstv. ráðherra að hann geti séð fyrir sér að það verði sett hér á svið samtengd æfing íslenskra stofnana og hersins á Miðnesheiði með þátttöku aðila sem fari hér um landið utan hinna svokölluðu varnarsvæða til þess að tengja Íslendinga enn nánar inn í þennan hroðalega leik heldur en orðið er? Hæstv. ráðherra lýsti því undir lok máls síns að hann teldi æskilegt að lagt yrði sjálfstætt mat á þessa hluti af hálfu okkar Íslendinga. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra, ég tek undir orð sem falla í þá átt. Auðvitað eigum við Íslendingar að leggja sjálfstætt mat á okkar hagsmuni í þessum efnum. Það höfum við ekki gert, það erum við ekki að gera og það er ekkert sem bendir til þess að það sé einhver metnaður hjá þeim aðilum sem hér hafa ráðið ferðinni í svokölluðum öryggis- og varnarmálum að hugsa sjálfstæðar hugsanir út frá íslenskum hagsmunum. Lítilþægnin í þessum efnum er svo ótrúleg. Ég verð að segja það eftir reynsluna af því að hafa setið í utanrmn. Alþingis í líklega fimm ár að lítilþægnin í þessum efnum er aldeilis ótrúleg af hálfu þeirra aðila sem hér hafa haldið á málum og hér hafa farið með völdin í raun í þessu efni. Lýsir sér í því að utanrmn. er boðið að fara suður á Keflavíkurvöll og skoða tólin þar, líta svona á vígtólin og fá sér kaffisopa undir fyrirlestri yfirstjórnar hersins þar. En að verja dagstund í utanríkismálanefnd þingsins til að ræða málin í framhaldi af slíkri heimsókn? Til þess má ekki taka tíma, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, til þess má ekki taka tíma. Þau orð geta einnig gilt um núv. borðsenda í utanrmn. Það er ekki áhugi hjá þeim aðilum sem hér eiga hlut að máli að þessi mál séu rædd af alvöru og farið ofan í samhengi hlutanna. Auðvitað hljótum við að spyrja okkur: Hvernig stendur á þessu? Ég hef spurt mig: Er það vegna þess að þessir menn eru að lesa þetta heima, hafa bækurnar á náttborðinu, eru að stúdera þetta í stofunni heima eða á þingflokksfundum Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl., þessara herstöðvaaðdáenda frá fyrri tíð sem borið hafa ábyrgðina á þeirri siglingu sem hér hefur farið fram, þeirri háskasiglingu sem Ísland hefur verið gert að þátttakanda í á undanförnum árum og áratugum? Er það svo að þeir verji miklum tíma í þingflokksherbergjunum til þess að ræða þessi mál, virðulegur forseti? Hefur virðulegur forseti hlýtt á margar slíkar gagnrýnar yfirferðir í þingflokki Framsfl. á herstöðunni á Norður-Atlantshafi, samhenginu Keflavík--Stokksnes--Gunnólfsvíkurfjall o.s.frv.? Það er vel hægt að upplýsa þetta hér við umræðuna. Hafa menn í þingflokksherbergi Alþfl. tekið sér tíma til að fara ofan í saumana á þessu? Mér hefur heyrst hv. þm. Árni Gunnarsson kvarta á stundum undan því úr sæti sínu hér, hann hefur ekki haft mjög hátt um það hér í ræðustól, að það hafi farið heldur lítið fyrir umræðum um þau efni í þingflokksherbergjum Alþfl. og annars staðar þar sem forusta hans sest á stóla. En kannski Sjálfstfl. hafi tekið sér tak og ræði þessi mál þrátt fyrir fákunnáttu hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar eða það sem túlka má sem slíkt þegar hann kastar hér fram spurningum úr sæti sínu á þingi og segist ekkert botna í þessu. Kannski hafa menn verið að ræða þessi mál í niður grunninn þar, hermálastefnu Bandaríkjamanna, flotastefnu Lehmans, flotamálaráðherra Bandaríkjanna, og hvaða þýðingu það hefur fyrir herstöðvarnar á Íslandi og þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu. Kannski hefur hv. þm., fyrrv. hæstv. ráðherra, Matthías Á. Mathiesen haldið skynuga fyrirlestra í þingflokki Sjálfstfl. um þessi efni, eitthvað skynsamlegra en heyrðist frá honum sem ráðherra hér í sölum Alþingis á meðan hann fór með utanríkismál, því að það var því miður ansi magurt. Eða er það svo að menn bara stingi hausnum í sandinn, vilji ekki ræða þessi mál og treysti á forsjónina vestur í Pentagon? Er það þannig? Og hugsi sem svo: Ja, það er nú ágætt að hafa þetta lið hérna, þetta gefur bara heilmikið af sér hér. Þó að við afneitum aronsku, þá er það ekki lítill þáttur í gjaldeyrisöflun á Íslandi, ekki smáir gullmolarnir sem hrjóta af borðum þessa liðs hér inn í íslenskan búskap til gæðinga sem standa þessum flokkum ansi nærri og væru tilbúnir að kosta svo sem eitt fræðslunámskeið, ef svo bæri undir, um þessi efni fyrir mennina sem standa að og tryggt hafa þessa stefnu. Virðulegur forseti. Sums staðar er rætt um þessi efni. Það var t.d. haldinn fundur í félagsskap sem heitir Varðberg þann 18. mars sl. og kannski voru einhverjir hv. þm. viðstaddir á þeim fundi. Það kynni að vera. Hver halda menn að hafi verið gestur fundarins? Hver halda menn að hafi verið gestur á þeim fundi 18. mars sl. hjá Varðbergi?  hefur eftir honum að hann taldi herstöðina Keflavík vera, háborg kafbátavarnanna, þegar hann var að ræða um þessa háborg kafbátavarnanna, þá greindi hann söfnuðinum í Varðbergi frá því ,,að við vitum að þeir vita að við erum hér til langframa``. Á máli þeirra í Pentagon eitthvað á þá leið: ,,We know that they know that we are here to stay.`` Þetta er á árinu 1989, á 40 ára afmæli Atlantshafsbandalagsins. Þá skreppur það upp úr yfirmanni Bandaríkjahers á Íslandi í söfnuði útvalinna, Varðbergi, að Bandaríkjamenn viti að Rússarnir viti að Bandaríkjamenn eru komnir hér til að vera --- ,,that we are here to stay`` --- og það er kannski kjarni málsins. Það er kjarni þess máls sem við ræðum hér. --- Hvar er hæstv. ráðherra?  Ætla menn að sætta sig við þá staðreynd að yfirmenn Bandaríkjahers á Íslandi og yfirmenn Bandaríkjahers vestra séu farnir að tala um það feimulaust og láta hafa eftir sér á prenti að Íslendingar séu orðnir svo samdauna hersetunni að þeir séu farnir að viðurkenna hana sem sjálfsagðan hlut, að það sé hægt að segja við þá: Við erum komnir hér til að vera. Orðin sem hrjóta stundum af talsmönnum herstöðvanna hér á Alþingi í umræðum þess efnis að Íslendingar geti hvenær sem er sagt við þetta lið: Farið þið heim. Við höfum þetta allt á okkar valdi, við getum vísað þeim burtu og ætlað þjóðinni að trúa. Ég er ekki að segja að við höfum ekki þetta formlega vald og gætum látið reyna á það strax í dag. En herliðið og bakmenn þess treysta því að þannig sé komið fyrir íslenskri þjóð að þeir hafi náð því markmiði sem Bandaríkin settu sér við lok síðasta stríðs að tryggja sér herstöðvar á Íslandi um alla framtíð, á máli hersins og í samningum sem gerðir voru við sumar aðrar þjóðir á þeim tíma til 99 ára. Ég held að þetta sé svo mikið alvörumál sem ég er að ræða hér að við þurfum öll á Alþingi Íslendinga að fara vandlega yfir það í hugum okkar og taka á því hér á Alþingi. Ætlum við að láta þetta gerast? Ætlum við að una því að Ísland verði stimplað inn sem útvarðstöð Bandaríkjanna, herstöð til langframa? Er þannig komið fyrir okkur? Í öðru tímariti --- sem ég hef hér undir höndum og heitir Aviation Week, gefið út í Bandaríkjunum, sem fjallaði ítarlega í mörgum greinum um herstöðvarnar á Íslandi og átti viðtal við yfirmenn úr herstöðvunum þann 14. nóv. 1988 --- er ein millifyrirsögnin einmitt í þessa veru: ,,Íslendingar viðurkenna nálægð herstöðvanna`` --- ,,Icelanders accept U.S. military presence`` og þetta er undirstrikað í greininni. Íslendingar hafa tekið við hernum, tekið herinn að hjarta sér er kannski það sem liggur að baki orðanna. Og það stendur fleira í þessum greinum. Það stendur m.a. í þessum greinum, haft eftir yfirmanni flughersins á Keflavíkurflugvelli. Sá mun heita Stone og hann fræðir okkur á því að það þurfi ekki að spyrja íslensk yfirvöld, ekki að spyrja þau hið minnsta um það þó að fjölgað sé hér vígtólum til þátttöku í heræfingum á norðurslóðum. Yfirmaður herliðsins, flughersins í Keflavík er kallaður Colonel, hann staðhæfir það að Bandaríkjaher hafi fullt vald til þess að fjölga herflugvélum á Íslandi í tengslum við æfingar á norðurslóðum. Ég spurðist fyrir um það hjá varnarmálaskrifstofunni svokölluðu hvernig þeir litu á þetta, hvort þetta væri svona. Og ég fékk þau svör: Já, þetta er víst svona. Það er að vísu svo að það hefur verið talað um að þessi mál séu kynnt fyrir íslenskum stjórnvöldum, en formlega séð hafa Bandaríkjamenn þetta vald og þeir hafa notað það. Þeir notuðu það í sambandi við heræfingarnar ,,Teamwork`` í september sl., um það leyti sem ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar var að hrökklast frá völdum, á þeim haustdögum, þá var að koma hingað til Íslands liðstyrkur til þátttöku í heræfingunni ,,Teamwork`` sem hæstv. utanrrh. greindi frá og eru mestu heræfingar á norðurslóðum um langa hríð. Hingað komu 10 Phantom-orustuþotur til viðbótar við það lið sem fyrir er. Og það er svo smekklega frá því greint í Aviation Week, í þessu tímariti sem ég var að vitna til, að þessar Phantom-þotur geta borið nánast hvað sem er í vopnabúri flughersins. ,,They can carry almost everything in the U.S. Air Force inventory.`` Svo að ekkert fari á milli mála. Þeir eru ekkert að liggja á hlutunum í Aviation Week, hæstv. utanrrh. Þeir segja: Við höfum fullt vald til þess að koma hingað með flugflota í viðbót til þátttöku í slíkum heræfingum og þessar flugvélar geta borið nánast hvað sem er í vopnabúri flughersins. Og hvað gerðu íslensk stjórnvöld? Þau voru þó spurð um einn þátt í þessum heræfingum ,,Teamwork``, þau voru spurð um einn þátt. Þeir spurðu: Megum við nú ekki fljúga hérna inn yfir Ísland með herþoturnar okkar frá Theodore Roosevelt flugvélamóðurskipinu sem liggur hérna fyrir utan suðausturlandið? Megum við ekki koma inn í lágflugi og æfa árásarflug inn yfir Vatnajökul og norður yfir Vatnajökul? Þeir spurðu um þetta, hv. þm. Egill Jónsson, þarna rétt yfir minkabúunum í Nesjunum, í lágflugi. Hverju svöruðu íslensk stjórnvöld? Jú, auðvitað. Verið þið velkomnir. Gjörið þið svo vel. En þau höfðu ekki fyrir því að greina Íslendingum frá þessum æfingum. Það var ekki að finna orð um þessar æfingar herflugvéla í lágflugi inn yfir Vatnajökul, sem hefur nú ekki verið skilgreindur sem varnarsvæði enn sem komið er, ekki orð. Þeir máttu fara norður yfir Ódáðahraun í leiðinni. Hvers konar samskipti eru þetta? Svo er hæstv. utanrrh. að bera saman þessar smávægilegu heræfingar væntanlegar á Miðnesheiðinni, eins og hann kallar þetta, smávægilegar æfingar sagði hann í sjónvarpi við þjóðina, við þessar miklu æfingar Teamwork sem tengdust Noregi. En þær tengdust bara ekki Noregi einum saman. Þær tengdust öllum norðurslóðum með þátttöku Íslands, íslensks lands, undir þetta herlið, undir þessar æfingar, undir þennan flugflota. Við erum hér þátttakendur í neti sem hv. alþm. margir hverjir hafa því miður ekki haft fyrir að mæla möskvana á. Og vitið þið hvað yfirmaður bandaríkjahersins sagði þeim á Varðbergsfundinum 18. mars annað en ,,that we are here to stay``, við erum komnir til að vera? Hann sagði þeim m.a. samkvæmt frásögn Morgunblaðsins: Ég lít á Ísland á vissan hátt sem mitt annað land --- á vissan hátt sem sitt annað land. Og það er auðvitað alveg rökrétt hjá yfirmanninum. Það er einmitt þannig sem Bandaríkjamenn vilja líta á þetta land, þetta eyland, og telja sig hafa efni á því. Og eitt aðalefni yfirmannsins, fyrir utan það að lýsa háborg kafbátavarnanna, var það að koma á framfæri við þessi góðu eyru á Varðbergsfundinum að það væri ekki vel gert að viðhalda þessum ströngu takmörkunum gagnvart því góða liði sem er hér til að verja okkur. Ég held að það sé meira að segja orðrétt tilvitnun í þetta í Morgunblaðinu --- ja, a.m.k. er það haft eftir honum í óbeinni ræðu þar sem segir: ,,Margir Bandaríkjamenn fyndu þó til óþæginda vegna takmarkana sem þeim væru settar með samningum milli ríkisstjórna Íslands og Bandaríkjanna og þeim þætti þeir ekki alltaf mjög velkomnir. Sumir leiddu rök að því að það væru gildar ástæður til að lofa Bandaríkjamönnunum ekki að búa í byggðarlögunum utan varnarsvæðisins eða fyrir útivistarbanni og ströngum tollareglum. Varnarliðsmenn vildu þó gjarnan sjá þessar reglur afnumdar eða mildaðar.`` Er ekki von? Heyrðum við það ekki? Heyrðum við ekki aumkunartóninn í hæstv. utanrrh. áðan? Er hægt að breyta áætluninni þegar mennirnir eru búnir að undirbúa sig, þeir eru búnir að dagsetja þetta, að þeir ætla að koma hingað á vordögunum? Getum við nú gert þeim það að fara að breyta þessum áætlunum, senda þá til Kanada í staðinn þar sem þeir voru þó að sprikla hérna fyrir nokkrum árum en vilja endilega koma hingað á vettvang?

Þetta er þinn ráðherra.

Hv. þm. Egill Jónsson. Já, þetta er þinn ráðherra. Ja, það mátti heyra svolítið annað hjá formanni Sjálfstfl. Hlustaði ekki hv. þm. á formann Sjálfstfl. í umræðunni?

Jú.

Hvað sagði hann? Hann sagði sko: Þetta er minn ráðherra. Fram að þessu hefur þetta verið minn ráðherra, í varnarmálunum er hann sko minn ráðherra. Hann hefur staðið sig vel. Og hann kinkar kolli þessu til staðfestingar. Hann hefur staðið sig vel.

Er þingmaðurinn ekki sammála þessu?

Hins vegar var einhver smábeygur í formanni Sjálfstfl. þess efnis að það kynni að draga til þess að hæstv. utanrrh. færi að líta eitthvað öðrum augum á málin. Hann hafði smábeyg og lýsti honum hér. Í ræðu sinni, virðulegur forseti, vék Eric McVadon að þætti herliðsins, m.a. með þeim orðum að það er þó hamingjusamara, herliðið, og betri skammtímaíbúar þegar það finnur að þörf er fyrir það og mætir skilningi. Og í framhaldi af því segir hann ekki ósvipað og hæstv. utanrrh. gerði: ,,Varnarliðið á Íslandi egnir hvorki né ógnar.`` Við heyrðum þessi orð raunar hér úr ræðustól fyrr í þessari umræðu. Eins og nafnið bendir til, segir McVadon, þá þjónar það eingöngu vörnum Íslands --- þá þjónar það eingöngu vörnum Íslands og tryggir að Evrópa geti fengið liðsauka. Og leggið nú við hlustir: ,,Og það er atriði sem verður því mikilvægara sem dregið er úr herafla Bandamanna í Evrópu`` --- og það er atriði sem verður því miður mikilvægara sem dregið er úr herafla Bandamanna í Evrópu. ,,Það er með þennan góða ásetning og markmið að leiðarljósi sem Bandaríkin og aðrar NATO-þjóðir halda úti vel búnu varnarliði á Íslandi sem ég vona að megi njóta betri skilnings og viðurkenningar Íslendinga``, mælti yfirmaðurinn á Varðbergsfundinum. Afvopnun í Evrópu. Aukin þörf liðsafla Bandaríkjamanna á Íslandi. Það er einmitt þetta sem við blasir. Ég endurtek spurningu mína til hv. alþm.: Ætlum við að gera Ísland að útvarðstöð Bandaríkjahers til langframa? Er það ásetningur manna að láta þá bíta sig hér svo fasta eins og þessar heræfingar og það samhengi sem þær á að reka í eru eins og til þeirra er stofnað? Getur slíkt gerst í ríkisstjórn undir forsæti Steingríms Hermannssonar, hæstv. forsrh.? Ég vænti að það eigi ekki eftir að koma fyrir og ég vænti þess að hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, verði sá gæfumaður að snúa af þessum vegi, af þessum helvegi, og byrja að færa Ísland í átt að þeim stað þar sem það á heima í samfélagi þjóðanna sem sú smáþjóð sem við erum í samfélagi þjóðanna, vopnlaus og sem boðberar friðar og afvopnunar og reynum að rjúfa hlekkina sem við höfum verið bundin í á Norður-Atlantshafi. Ég hef hér aðeins vikið að örfáum þáttum sem snerta þetta mál, virðulegur forseti, en það er nauðsynlegt þegar þessi mál eru tekin hér til umræðu að gefnu þessu stóra tilefni að við reynum að átta okkur á hvað er á ferðinni, hvað býr á bak við þær heræfingar sem hér á að stofna til að vori ef óskir Bandaríkjamanna þar að lútandi verða uppfylltar, hvað verður um Ísland nema við snúum frá, nema við snúum af þeirri götu sem við vorum teymdir inn á með inngöngu í Atlantshafsbandalagið 1949 og sem við höfum verið leidd eftir eins og sauðir í 40 ár þar sem utanríkisstefna Íslands hefur verið rekin á röngum forsendum og okkar málstaður hefur verið gerður allur annar en þær kynslóðir sem reistu lýðveldi á Íslandi ætluðu sér með því að tryggja sér hér sjálfstæði og frelsi. Við skulum vona að það tilefni sem er til þessara umræðna verði upphafið að því að menn verði fúsari til að horfa til forfeðra sinna og reynslu þeirra og líta inn í þá framtíð sem við þurfum að búa Íslendingum sem hlutlausri friðsamri þjóð hér úti í Atlantshafinu.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstvirtur forseti. Líklega hefur orðið ,,tímaskekkja``, sem mun hafa hrokkið af vörum hæstv. forsrh., orðið tilefni til þeirra umræðna sem hér hafa farið fram í dag. Ég hygg að svo muni vera. Ég held, og skal koma nánar að því, að það sé hreint engin tímaskekkja að Atlantshafsbandalagið og þar með við stöndum fyllilega í ístaðinu. Það skal ég rekja nánar á eftir. Hitt er áreiðanlega tímaskekkja að ræður á borð við þá síðustu sem hér var flutt skuli nú eftir þessi 38--40 ár, eins og ræðumanni varð svo tíðrætt um, flutt í sölum Alþingis. Sá maður sem flytur þessa ræðu í dag hann er ekki vel með á nótunum. Íslendingar vita betur en svo að alls staðar í heiminum séu svo friðelskandi þjóðir að hvergi séu hættur á ferðinni. Ég hef fyrir alllöngu og oftar en einu sinni talað um að Atlantshafsbandalagið væri merkasta bandalag Íslandssögunnar. Það stend ég við. Atlantshafsbandalagið hefur einmitt á síðustu missirum sýnt og sannað að það hefur áorkað því sem það ætlaði sér eða er vel á vegi að ná því fram. Ekki með því að fara einhliða að afvopnast eða rjúfa samstöðu. Hún verður enn að halda fram um skeið. Það er alveg ljóst. Og hvað halda menn t.d. að aðstaða haukanna í Moskvu, menn halda kannski að þeir séu ekki til lengur, mundi breytast ef Atlantshafsbandalagið, bara kannski ein Atlantshafsbandalagsþjóðin, færi að rjúfa samstöðuna, jafnvel sú minnsta og vanmegnugasta, eða breyta eitthvað til um það hvort hermenn megi æfa sig? Það er vonandi þeirra verkefni að æfa sig --- og ekkert meira. Vonandi kemur aldrei til þess að þeir þurfi að stunda hina eiginlegu hermennsku. En á hverjum degi æfa þeir sig að sjálfsögðu. Það er ekkert skrýtið við það. Hvað haldið þið að ,,haukarnir`` mundu gera og segja við þeim hreyfingum sem nú eru góðu heilli, jafnvel í Ráðstjórnarríkjunum sjálfum? Við trúum því að þar séu merkilegir hlutir að gerast og í öllum járntjaldslöndunum, hjá öllum hinum undirokuðu þjóðum sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson auðvitað vorkennir ekki og hefur ekki gert frá því hann var við sitt nám í Austur-Þýskalandi. Hann hefur talið að það væri kannski ástæða til að herða á kommúnismanum þar. Hann er ekki að tala máli þessa fólks sem eygir núna frið og frelsi. En hvað haldið þið að ,,haukarnir`` mundu gera? Þeir mundu segja: Sjáið þið hvert þetta leiðir. Gorbatsjov var að tala við þetta fólk. Ef við segðum þá: Við ætlum að hætta við allan vígbúnað. Við ætlum að fara að friðvæðast eitthvað, leggja niður okkar varnir einhliða, þá segðu þeir auðvitað: Þið sjáið að einasta leiðin til þess að Atlantshafsbandalagið komi eitthvað til móts við okkur er sú einmitt að við herðum tökin. Við þurfum ekkert að afvopnast. Við getum áfram haft þetta vopnavald hangandi yfir þeim. Þetta er svo augljóst mál. Menn eru nú einu sinni þannig gerðir og þjóðir, og sér í lagi auðvitað einræðisþjóðir, að þær eru ekkert vísvitandi að draga úr styrkleika sínum. Auðvitað getum við ekki hér vestur frá afvopnast einhliða. Við höfum ályktað um það hér með ályktun frá 23. maí 1985 að við gætum ekki sætt okkur einu sinni við það að öll Norðurlöndin væru kjarnorkuvopnalaus. Það svæði yrði að vera stærra. Það yrði að ná frá Grænlandsströndum til Úralfjalla. Það yrði að taka til Atlantshafsbandalagsþjóða, Varsjárbandalagsþjóða og hlutlausra þjóða og það yrði að ná suður um Evrópu. 

Hvar í ályktuninni?

En það er út af fyrir sig ekkert við því að segja þótt hv. þm. Páll Pétursson, sem innleiddi þessa umræðu, haldi þeirri skoðun sem hann lengi hefur haldið, en hann hefur ekki haldið henni mjög á loft núna lengi. En mér er kunnugt um og ég held að það sé alveg rétt að hann hefur lítt breytt um skoðun þó hann hafi samþykkt þessa ályktun 1985 eins og allir aðrir þingmenn.

Ég var flutningsmaður.

Já, já. En þingmaðurinn sagði að það gilti hið sama um herstöðina og heræfingar, ég skrifaði þetta held ég orðrétt niður, að þetta væri ekki til að verja Ísland, það væri lítið hald í varnarliðinu. Við skulum ekki vera þeir glópar að halda að varnirnar á Íslandi séu eingöngu til að verja Ísland eða varnirnar í Danmörku séu eingöngu til að verja Danmörku. Það er fullljóst öllum Atlantshafsbandalagsþjóðunum að þær eru í sama bátnum og það eru sameiginlegu varnirnar sem verja þjóðirnar allar. Það eru ekki varnir á einu svæði á þessum hluta heimskringlunnar sem verið er að styrkja nákvæmlega þar til þess að verja einhvern ákveðinn blett þessa svæðis. Það er grundvöllur Atlantshafsbandalagssamkomulagsins að árás á eina þjóðina sé árás á þær allar. Og eigum við ekki að taka einhvern þátt í því að standa við skuldbindingar okkar við þetta bandalag? Ég er alveg sammála því, sem hér hefur komið fram, að hæstv. utanrrh. allar götur frá utanríkisráðherratíð Ólafs heitins Jóhannessonar hafa farið rétta leið með því að stuðla að styrkari vörnum með því að fylgjast betur með því sem er að gerast á varnarsvæðinu. Þar undanskil ég engan. Og aldeilis ekki hæstv. forsrh. Hann stóð sig frábærlega vel í því að halda áfram því starfi sem Ólafur Jóhannesson og Geir Hallgrímsson höfðu hafið og var ekkert undan því að klaga. Ég studdi hann mjög dyggilega og drengilega, það vita allir, í öllu því sem við kom varnarmálum landsins, alveg eins og ég styð núv. hæstv. utanrrh. og get samþykkt nánast hvert orð af því sem fram kom í hans ræðu. Þess vegna þyrfti ég kannski ekki að tala mjög lengi. Hann skýrði málið allt saman frá grunni. Það er ekkert þarna að gerast annað en það sem við höfum sjálfir viljað að gerðist og höfum stefnt að. Og hæstv. forsrh., þó hann talaði um þetta sem tímaskekkju, vissi þó og játar það að frá ágúst 1988 hafði legið fyrir, bókað í varnarmálaskrifstofu, að þessar heræfingar mundu halda áfram. Menn segja að þessar æfingar séu viðameiri núna af því að það séu nokkru fleiri menn sem taka þátt í þeim, en jafnframt er upplýst að í æfingunum 1987 voru þó notuð skotfæri, en nú eru þau engin, það eru púðurskot eftir því sem upplýst hefur verið. 

Þið verðið að vita hvað er í byssunum.

Úr því að ég er farinn að ræða við hæstv. forsrh. gat ég ekki skilið hann öðruvísi en svo að hann hafi vitað af þessu og auðvitað hefði það verið vanræksla í hans starfi hefði hann ekki fylgst með því og þess vegna ekkert við þessu að segja og ég er nokkurn veginn viss um að þetta hefur dottið upp úr honum, þetta orð, tímaskekkja. Ég tel einmitt að það sé tímaskekkja eins og ég áðan sagði að ætla núna að fara að halda ræður um að NATO hafi ekki áorkað neinu og það sé langbest helst að fara úr því og fundir haldnir þar sem talað er um að friðlýsa landið eins og hv. þm. Kristín Einarsdóttir talaði um. Og að við friðlýstum Ísland? Hvað þýðir það að friðlýsa Ísland? Þýðir það ekki úrsögn úr Atlantshafsbandalaginu? Þýðir það ekki að við tökum upp hlutleysisstefnu? Þýðir það ekki að einangra okkur úti í miðju Atlantshafi, gersamlega varnarlausir? Þýðir það ekki áhrifaleysi í þessum heimshluta, áhrifaleysi okkar alls staðar? Og hvað haldið þið að nágrannaþjóðir okkar mundu segja, t.d. Norðmenn sem eiga allt sitt undir því að varnirnar á norðurslóðum, nákvæmlega eins og við, séu styrkar og það sé ekki hvikað þar? Og ætla menn svo að fara að halda því fram að Rússar séu að afvopnast á Kola-skaga? Það vita allir sem vilja vita að hervæðingin þar er gífurleg og stóraukin á síðustu missirum. Hvers vegna? Þeir eru að færa sínar varnir á norðurslóðirnar og við þessu verðum við auðvitað að bregðast og halda okkar stöðu. Það er komin á umræða á milli stórveldanna og bandalaganna tveggja um afvopnun, líka afvopnun hinna hefðbundnu vopna eins og þar stendur, og hvað gerist? Bæði bandalögin, Atlantshafsbandalagið og Varsjárbandalagið, segja nú það sama og Íslendingar sögðu 23. maí 1985: Frá Atlantshafsströndum til Úralfjalla, nota sama orðalagið, skal þessi afvopnun eiga sér stað, gagnkvæm. Allir vita að Rússar og austantjaldsþjóðirnar hafa miklu, miklu öflugri herafla en vestrænu þjóðirnar. Ættum við þá fyrst að hætta okkar æfingum og fækka þeim mönnum sem eru í herjum vesturveldanna á meðan Rússar vígbúast með þeim ógnarkrafti sem þeir hafa gert á Kola-skaga í næsta nágrenni við okkur og þjarma að Norðmönnum og okkur þar með? Væri það gáfulegt? Ætti ekki að halda áfram þessum gagnkvæmu viðræðum um gagnkvæma fækkun í herjunum og gagnkvæma minnkun vopna? Ég sé ekki hvernig nokkur skyni borinn maður getur haldið öðru fram nema hann vilji þá að sósíalisminn sigri í heiminum.

Hvaða sósíalismi?

Ja, er hann dauður?

Hann er eins dauður og dauður getur orðið.

Jæja, það var gott, sagði foringi sósíaldemókrataflokks. Ég fagna þessu mjög og ég heyri að allir í húsinu fagna þessu mjög. Sósíalisminn dauður og þá ætti líklega ríkisstjórnin að segja af sér líka því að þetta er einhver sósíalistíska ríkisstjórn vestan járntjalds ef ekki sú allra sósíalistíska að verða, kerfisstjórn með höft á öllum sviðum, kyndir undir verðbólgu, atvinnuleysi og lág laun, versnandi lífskjör --- og veit að hún er að gera þetta. Þannig t.d. kom það fram fyrr í umræðunni að hæstv. forsrh. sagði þegar hann frétti af skoðanakönnun nú að hann væri ekkert undrandi á þessari niðurstöðu, ekkert hissa. Hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson var ekkert hissa.

Það er rétt.

Já, hann var nefnilega einu sinni hissa, menn muna það, þá var hann plataður. En nú var hann ekkert hissa. Og hann segir: Við erum nú að kljást við tvo magnaða drauga. Hver vakti þessa drauga upp? Við erum að kljást við þessa mögnuðu drauga. Hann er bara ekkert hissa á því að fylgið skuli hrynja af stjórninni. Þetta er fylgisminnsta stjórn sem nokkurn tíma hefur verið á Íslandi og alltaf hrynur fylgið meira og meira. Það vita allir. Og hann segir: Ef ég hefði verið spurður í skoðanakönnuninni, þá hefði ég ekki svarað. ( Forsrh.: Þú verður að athuga að formaðurinn fór rangt með áðan.) Nei, það er orðrétt: Ef ég hefði verið spurður sem óbreyttur hefði ég svarað ... Ef hann væri spurður sem óbreyttur framsóknarmaður hefði hann alls ekki stutt stjórnina. En sem aðalmaður Framsfl. ætlaði hann að styðja hana. Er það ekki svo? Ætlar ekki forsrh. að styðja stjórnina?  ,,Steingrímur Hermannsson``, er fyrirsögnin: ,,Súpum seyðið af óvinsælu ástandi. Ég er út af fyrir sig ekkert undrandi á þessari niðurstöðu. Við erum núna að kljást við tvo magnaða drauga í þessu þjóðfélagi, annars vegar verðlagið eftir þær gengisfellingar sem varð að framkvæma og hins vegar annan enn þá verri, peningavaldið, fjármagnskostnaðinn og háa vexti sem haldast hönd í hönd. Ég hef hvað eftir annað sagt að tiltrú á þessari ríkisstjórn verði ekki vakin nema það takist að kveða þá niður``, sagði Steingrímur Hermannsson forsrh. þegar honum voru borin tíðindin af skoðanakönnuninni. Steingrímur sagði að ljóst væri að ríkisstjórnin væri að súpa seyðið af óvinsælu ástandi í þjóðfélaginu.`` --- Hver skapaði það? --- ,,Annars verð ég að segja að ef ég hefði verið spurður sem óbreyttur í þessari könnun, þá hefði ég ekki svarað á þessari stundu. Ég held að aðalskýringin á gengi í þessari könnun liggi í því hve margir eru óákveðnir eða svara ekki.`` Þetta er mjög hreinskilið og ég dái forsrh. fyrir að játa að svona er standið í Framsfl. og í ríkisstjórninni og þar með í þjóðfélaginu þegar við hinir sem utan við stöndum erum meira og minna einangraðir og getum engin áhrif haft. Þetta breytist auðvitað ekki fyrr en þessi stjórn fer frá. En mín vegna má hún gjarnan vera nokkra mánuði í viðbót og láta sjá það í eitt skipti fyrir öll að þessi öfl geta ekki stjórnað þessu landi. Það er algerlega vonlaust og sjálfir auglýsa þeir það mest. Þeir eru stanslaust að rífast um öll möguleg mál. Það var upphaf minna orða og kom raunar fram í ræðu hv. þm. Þorsteins Pálssonar, formanns Sjálfstfl., líka að það fer ekkert á milli mála að formaður þingflokks Framsfl. notar þetta gáleysislega orðalag foringja síns, hæstv. forsrh., um tímaskekkjuna til þess að vega svolítið að þeim sem eru kannski kallaðir hægra sinnaðir í sínum eigin flokki og annars staðar og hæstv. utanrrh. sem glottir hér í dyrunum.

Ég er vinstri krati.

Nú, var ekki áðan búið að afnema sósíalismann? Hver höndin er upp á móti annarri í þessari ríkisstjórn. En af því að við vorum nú að tala um og þessi umræða átti að vera um varnarliðið þótt hún hafi nú farið út og suður og líka hjá mér, skal ég víkja aftur að því, sem ég var að segja, að Atlantshafsbandalagið er um margt merkasta bandalag Íslandssögunnar. Hvað halda menn nú að hefði gerst ef ríkin í vestrinu hefðu ekki byrjað að þjappa sér saman strax eftir Berlínardeiluna, um það leyti, 1948--1949, þjappa sér saman í einn flokk? Það var talað um brinkmanship John Foster Dulles, brinkmanship er kannski sú stefna að tefla á tæpasta vaðið, eitthvað í þá áttina, ekki síst á hernaðarsviði. Það var örugglega rétt að Bandaríkjamenn tefldu þar á tæpasta vaðið. Það var ógnvænlegt ástand þá. Síðan sameinuðust vestrænar þjóðir um að skipa sér í eina fylkingu til varnar vestrinu þegar hver þjóðin af annarri hafði verið undirokuð af rússneska birninum og því ógnarvaldi sem þá var sem enginn mælir þó bót á Íslandi lengur. Ja, enginn? Það er enn þá til einn og einn sem gerir það, meira að segja til einn og einn sem enn þá hælir Hitler og nasismanum. Ef þessi ríki hefðu ekki gert það, hver hefði þá orðið niðurstaðan? Ef Berlín hefði ekki verið varin með þeim hætti að byggja loftbrúna, ef þessi ríki hefðu ekki sameinast um varnir í Evrópu? Er einhver hér inni sem í alvöru heldur því fram að rússneska herveldið hefði ekki haldið áfram vestur eftir Evrópu? Að sjálfsögðu hefði það gert það. Og tökum annað dæmi. Hvað hefði gerst ef Kennedy, forseti Bandaríkjanna, hefði ekki stöðvað Rússa og það meira að segja Krústjoff sem menn bundu nú miklar vonir við? --- Nú er sagt að kjarnorkuvopnin hafi verið komin til Kúbu. Það eru síðustu fréttir. Það var ekki vitað áður. Þau voru komin þangað. Menn héldu að þau væru í skipunum sem snúið var við þar sem eldflaugarnar voru. Eldflaugapallarnir voru komnir og nú eru upplýsingar um það að kjarnorkuvopnin hafi verið komin, að Rússar hefðu getað beint kjarnorkuvopnum að öllum helstu borgum Bandaríkjanna. Þeir áttu miklu minna af langdrægum eldflaugum en þeir létu í veðri vaka og menn héldu. Hvað haldið þið að hefði gerst ef Kennedy hefði ekki á réttu augnabliki brugðist við? Halda menn að einhver Gorbatsjov hefði komið þá á eftir eða einhver Krústjoff hefði lifað? Auðvitað hefðu harðlínukommúnistarnir í Kreml haft öll völd og hefðu enn og það var enginn til þess að verja hið vestræna frelsi. Og koma svo hér og tala eins og kvennalistakonur gera, mér skildist að hv. þm. Kristín Einarsdóttir talaði fyrir listann allan, að tala um að friðlýsa Ísland. Á þessari stundu ættum við að segja okkur úr Atlantshafsbandalaginu, reka varnarliðið úr landi, einangra okkur, svíkja bandamenn okkar. Væri það leiðin til þess að þróunin í Rússlandi og fyrir austan tjald héldi áfram? Áreiðanlega ekki. Það yrði til þess að hin frjálslyndu öfl færu. Þau yrðu undir. Þá mundu haukarnir segja: Þið sjáið stefnufestu okkar. Staðfesta í því að halda vopnabúnaðinum orkar því að nú ætla þeir einhliða að fara að afvopnast. Við þurfum ekkert að afvopnast. Þeirra fylkingar eru byrjaðar að riðlast. Þeir eru að afvopnast. Bíðum bara svolítið við þangað til þeir eru búnir að henda sínum vopnum meðan við aukum okkar vopnabúnað. Þá höfum við töglin og hagldirnar. Ég vona og við öll hér inni að þetta gerist ekki. Við vonum það að sú þróun sem hófst fyrir nokkrum missirum einmitt hér í Reykjavík, varð augljós, haldi áfram. Það á að vera sameiginleg stefna Alþingis Íslendinga eins og hún hefur verið frá því að við sameinuðumst um eina ályktun í maímánuði 1985. Við eigum að halda okkur við þá stefnu og við eigum ekki að svíkja bandamenn okkar heldur bæði að þrýsta á þá og líka þá sem verið hafa andstæðingar okkar um að afvopnast gagnkvæmt með samningum, ekki bara að eyðileggja kjarnorkuvopn heldur að afvopnast í alvöru og til fullnustu.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Hv. þm. til upprifjunar skal það ítrekað að hér eru til umræðu heræfingar sem bandaríska varnarliðið í Keflavík hefur farið fram á á komandi sumri. Menn eru beðnir hér kl. 10 að kvöldi að halda sig við það umræðuefni.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Þetta var sjálfsagt þörf áminning um efni ræðu manna hér í kvöld, en hún hefði átt að koma fyrr. Hér talaði frá kl. 8.30 til kl. rúmlega 9.30 hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, 2. þm. Austurl., og hann kom næsta lítið nálægt því efni sem hér er helst til umræðu.  En það verð ég að segja að sú ræða sem hann flutti hér, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, kom ekki á óvart. Við höfum oft heyrt hana áður og ég var ekki hissa á hans ræðu. Hana ber að skoða í ljósi þess að hann hefur hlotið sitt pólitíska uppeldi undir handarjaðri Ulbrichts og félaga í Austur-Þýskalandi og þessi málflutningur þarf engum manni að koma á óvart og kemur ekki á óvart. Ég verð líka að segja að málflutningur þingmanns Kvennalistans áðan kom mér ekkert á óvart. Kvennalistanum hefur í þessum efnum jafnan tekist að vera svolítið vinstra megin við Alþb. ef því er að skipta og þetta er ekkert nýtt af nálinni. Það er deginum ljósara og hefur verið býsna lengi að því er varðar Alþb. og að því er varðar Kvennalistann að allt samstarf, varnarsamstarf við vestrænar þjóðir er eitur í þeirra beinum. En hvað vill þetta fólk? Hvað vill það? Jú, það vill að við hættum samstarfi við t.d. Dani og Norðmenn um öryggis- og varnarmál, að við segjum okkur úr varnarbandalagi lýðræðisþjóðanna, Atlantshafsbandalaginu, bandalaginu sem sannanlega hefur tryggt frið í okkar hluta Evrópu í 40 ár. Sá hópur sem hefur verið í Austur-Evrópu vill þetta þar sem þau sjónarmið og sú lífsstefna sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson lítur æðsta og þekkir best hefur ráðið ríkjum. Og hvað vill þetta fólk? Já, það vill að við segjum okkur úr varnarsamtökum vestrænna þjóða og einangrum okkur eins og hér var áðan vikið að. Hvað þýðir það? Það þýðir að þau vilja skapa hér tómarúm. Það þýðir það að við munum verða fyrir auknum þrýstingi annars staðar frá. Þetta er alkunn staðreynd. Þrátt fyrir þá þíðu sem nú er í alþjóðamálum held ég að þetta mundi óhjákvæmilega gerast. Halda menn að slík sjónarmið eigi upp á pallborðið t.d. hjá þeim þjóðum sem þolað hafa bitra reynslu eins og Norðmönnum hverra land var hernumið af óvinaher sem skildi eftir sviðna jörð þar sem símastaurarnir voru meira að segja brenndir niður í svörð í Norður-Noregi? Þessi mál eru bara ekki til umræðu þar á því stigi sem Kvennalistinn og Alþb. ræða um hér. Mér finnst heldur ekki ástæða til að hafa þau alvarlegu mál sem hér er verið að ræða núna í flimtingum allt að því eins og gert hefur verið í kvöld. Þessi mál eru vissulega alvarlegri en svo að ástæða sé til slíks og mér þótti það ekki við hæfi þegar 2. þm. Austurl., hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, setti sig í gervi eins konar eftirhermu í þessum ræðustól. Mér fannst það afar ómálefnalegur flutningur og satt best að segja ákaflega ómerkilegur. Mér þykir líka svolítið skrýtið að hugsa til þess að sá hv. þm. reri að því öllum árum að verða formaður utanrmn. á sl. hausti. Hann sagði líka í sinni ræðu að tveir af þremur flokkum þessarar ríkisstjórnar hefðu lýst skoðunum sínum á fyrirhuguðum heræfingum hér á landi og átti þar við Alþb. og formann þingflokks Framsfl. Mér þykir miður að hæstv. forsrh. skuli ekki vera hér í salnum þessa stund vegna þess að ég vil spyrja hann: Talaði formaður þingflokks Framsfl. í umboði þingflokksins þegar hann kvaddi sér hljóðs hér utan dagskrár í dag? Kvaddi hann sér hljóðs í dag í umboði þingflokksins og að beiðni þingflokksins? Ég mun ítreka þessar spurningar ef hæstv. forsrh. kemur aftur í salinn. Það er einkenni á umræðum sem þessum að ýmsir þingmenn og ráðherrar Alþb. ókyrrast gjarnan og hefja frammíköll. Við heyrðum það áðan að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson átti afar bágt með sig og það er svo sem ekkert nýtt heldur. En ég verð að segja það, virðulegi forseti, að mér þótti þessi uppákoma í dag frá formanni þingflokks Framsfl. vera undarlegt upphlaup og ég held nánast að í stjórnarsamstarfi sé þetta afar fátítt ef ekki einsdæmi. Að vísu leyfi ég mér að halda að hér sé upphlaup eins og mjög sérsinna einstaklings í Framsfl. í þessum efnum, en ekki að þetta sé skoðun flokksins og ég mun ganga eftir því við hæstv. forsrh. á eftir að fá svar við því hvort það sé svo að hér hafi orðið stefnubreyting hjá Framsfl. Hafi svo orðið er það vissulega umhugsunarefni fyrir okkur sem erum í stjórnarsamstarfi með Framsfl. Hér er um að ræða tiltölulega lítið mál sem hefur verið blásið út úr öllum eðlilegum hlutföllum, mál sem fyrst kom til í utanríkisráðherratíð Steingríms Hermannssonar núv. forsrh. og engar athugasemdir voru þá gerðar við. Ég skal hins vegar taka undir það með hæstv. forsrh. að ég held að að þessu máli hafi ekki verið staðið svo sem réttast og eðlilegast hefði verið af hálfu yfirmanna varnarliðsins og yfirmanna þess varaliðs sem hingað á að koma til æfinga. Og mér sýnist raunar að það geti líka kannski eitthvað verið athugavert við upplýsingaflæðið hjá embættismönnum í utanrrn. Ég held að það þurfi kannski ekki síður athugunar við. Sams konar æfing og hér er um að ræða fór fram fyrir tveimur árum og þótti þá ekki tilefni til upphlaupa af þessu tagi sem nú hefur verið efnt til. Nú munu að vísu koma lítið eitt fleiri menn við sögu en eðli málsins er nákvæmlega hið sama og fyrir tveimur árum þegar voru haldnar hér sams konar æfingar sem ekki einu sinni Keflvíkingar urðu varir við eftir því sem hér hefur komið fram í dag. Hér er varnarlið. Við erum í varnarbandalagi vestrænna þjóða. Þetta varnarlið er hér að vilja mikils meiri hluta þjóðarinnar og það hlýtur að vera þáttur í dvöl þessa varnarliðs hér og þáttur í þeim vörnum, sem meiri hluti íslensku þjóðarinnar vill að hér séu til staðar, að þetta lið og það lið sem hingað á að koma valdi sínum verkum og stundi æfingar eins og eðlilegt hlýtur að teljast ef þetta lið á að gegna sínu hlutverki. Það er ekkert við það að athuga og það er í hæsta máta eðlilegt. Við viljum að hér séu varnir. Það vill mikill meiri hluti þjóðarinnar og þetta er það sem því fylgir. Ég verð hins vegar að segja að mér finnst hlutur fjölmiðla og þá einkanlega Ríkisútvarpsins/hljóðvarps í þessu máli vera svolítið sérstakur og get ekki að því gert að þá rifjast eitt og annað upp. Því var haldið fram í Ríkisútvarpinu að þessar æfingar ættu að hefjast á þjóðhátíðardaginn. Því var samstundis andmælt, en það hefur verið eitthvað lítið um að það væri leiðrétt. Og eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh. í dag voru ekki ein heldur miklu fleiri rangfærslur í fréttaflutningi Ríkisútvarpsins. Ég segi bara það að það eru einkennilegar tilviljanir að ár eftir ár í kringum 30. mars skuli verða einhver upphlaup af þessu tagi í fréttum Ríkisútvarpsins í þann mund sem þeir örfáu hernámsandstæðingar sem enn eru virkir í þeim samtökum halda einhvers konar samkomur sér og sínum til skemmtunar. Ég minni á fleira af þessu tilefni. Það eru 7--8 ár síðan og það var held ég um þetta leyti árs að fréttastofa Ríkisútvarpins uppgötvaði að vestur í Bandaríkjunum var maður sem hét William Arkin og hélt því fram að á Keflavíkurflugvelli væru geymd kjarnorkuvopn. Þá urðu um þetta miklar umræður í Ed. utan dagskrár og hv. núv. fjmrh. átti eiginlega ekki orð yfir það að sá sem þetta mælir skyldi leyfa sér að draga í efa orð þess ágæta manns Williams Arkin. Hvað gerðist svo ári síðar? Þessi sami William Arkin kom til Íslands og það var boðað til fundar í þingflokksherbergi Framsfl. og þar sagði þessi William Arkin: Því miður. Þetta var bara allt tóm vitleysa hjá mér. Það var ekkert hæft í þessu. En úr þessu var gert mikið upphlaup. Ég minni líka á svokallað Tangen-mál. Ég neita því ekki að það hvarflar að mér: Getur verið að þetta séu allt tilviljanir, að fréttastofu Ríkisútvarpsins, sem ég vil annars telja örugga og ábyggilega stofnun, skjöplist í rauninni bara í málum af þessu tagi? Ég nefni þessi þrjú mál þar sem henni hefur skjöplast mjög alvarlega og orðið alvarleg fagmannleg mistök á í verki. Ég neita því ekki að mér finnst þetta vera töluvert umhugsunarefni. Ég hafði orð um það, frú forseti, að vera ekki langorður, en auðvitað hlýtur maður að spyrja, a.m.k. við alþýðuflokksmenn sem erum í stjórnarsamstarfi við Framsfl. og Alþb., hvaða tilgangi svona upphlaup hjá þingflokksformanni Framsfl. eigi að þjóna. Er hann að efla stjórnarsamstarfið eða hvað? Það hefði t.d. verið fróðlegt að vita hvað flokksbróðir hans, formaður utanrmn., hv. þm. Jóhann Einvarðsson, segir um þetta sem mátti eftir því sem maður gat best séð una því að fá tilkynningu um þetta í sjónvarpsþætti frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Það varð ekki séð á þeim þætti að hans hv. þingflokksformaður hefði haft fyrir því að segja formanni utanrmn. frá að þetta væri ætlunin. En þetta er einkamál þeirra framsóknarmanna og ég ætla ekkert að blanda mér í það. En ég mun mælast til þess við hæstv. forsrh. á eftir að hann svari því hér skýrt og skorinort hvort formaður þingflokksins hleypur hér upp í nafni alls flokksins, hvort þetta er einkaframtak hans eða hvort um stefnubreytingu hafi orðið að ræða hjá Framsfl. í þessu grundvallarmáli. Það er alvarlegra mál en svo að því megi láta hér ósvarað.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Hér fyrr á þessu þingi urðu umræður um ákveðna þætti utanríkismála einmitt utan dagskrár. Þá hafði hv. þm. Hjörleifur Guttormsson talað alllengi og farið vítt um völl eins og honum er títt og notað mikinn tíma eins og hann bæði hér í þinginu og ekki síst í utanrmn. þar sem hann talar kannski jafnmikið og allir aðrir þó hann kvarti undan því, sem er ósatt, að ég hafi nokkru sinni meinað honum máls þar, þvert á móti alltaf haldið fund þegar hann hefur óskað þess eða aðrir. En þar gerðist það að hæstv. forseti úrskurðaði einmitt eftir að ég hafði ávarpað þennan hv. þm. að gefnu tilefni að það væru ekki utanríkismál. Hæstv. forseti sagði orðrétt að þingmaðurinn ,,Hjörleifur Guttormsson væri ekki utanríkismál``. Og í tvígang úrskurðaði forseti þetta, að þingmaðurinn ,,væri ekki utanríkismál``. Á ég þá að skilja það svo og við allir hv. þm. að þann mann megi ekki ávarpa hér þegar rætt er um utanríkismál og ekki víkja að hans máli? Er það réttur skilningur? Gildir þessi úrskurður enn þá?

Forseti hefur ekki gert athugasemd á þessum fundi.

En ég spyr: Gildir sá úrskurður enn að það megi ekki ávarpa þennan mann þegar verið er að ræða um ákveðna þætti utanríkismála?

Samkvæmt þingsköpum, eins og hv. 8. þm. Reykv. er fullkunnugt, ber að ávarpa forseta í ræðu sinni en ekki þingmenn úti í sal.

Og má ekki víkja að máli þessa ákveðna hv. þm. þegar rætt er um utanríkismál?

Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að hv. þm. megi ræða störf hver annars í ræðum sínum og hefur ekki verið gerð athugasemd við það.

Það hefur verið gert en ekki núna og við skulum þá segja að þessi úrskurður sé úr gildi fallinn.

Matthías Á. Mathiesen Virðulegi forseti. Ég hefði gjarnan viljað í upphafi máls míns vekja athygli á því að í þeirri starfsáætlun sem prentuð var og útbýtt var til þingmanna snemma þings var gert ráð fyrir því að 16. og 17. mars færu fram umræður um skýrslu hæstv. utanrrh. Ég vek athygli á þessu og varpa fram þeirri spurningu í upphafi til hæstv. ráðherra hvenær búast megi við því að skýrsla utanrrh. sjái dagsins ljós á hinu háa Alþingi og þá að sjálfsögðu má reikna með því að einhver tími líði frá því að skýrslan hefur verið lögð fram þar til hún verður hér til umræðu.

Forseti vill upplýsa hv. þm. um að samkomulag hefur orðið um að umræða um utanríkismál fari fram dagana 13. og 14. apríl. Ástæðan fyrir því að þessu var breytt var fjarvera hæstv. ráðherra.

Þá mundi ég vilja leyfa mér að spyrja virðulegan forseta þar sem gert er ráð fyrir því að umræðan fari fram 13.--14. apríl hvort forseti muni þá hlutast til um að skýrslan liggi fyrir í Alþingi nokkru fyrr svo að það gefist tími til að líta á hana áður en umræður fari fram.

Forseti mun sjá svo til.

Takk. Hefði hins vegar skýrslan verið komin hefðum við rætt hér þau mál sem hér hafa verið í utandagskrárumræðu undir þeim kringumstæðum að þar hefði verið í máli utanrrh. gerð grein fyrir starfsemi varnarliðsins sem hefur verið einn þátturinn í skýrslugerðinni og síðan greinargerð utanrrh. á þingi. Það er hins vegar mjög athyglisvert þegar formaður þingflokks Framsfl. kemur með slíkar uppákomur í sali Alþingis og ýmsir sem á undan mér hafa talað hafa reynt að spá í hver sé ástæðan og hvers vegna formaður þingflokks Framsfl. kemur upp með fyrirspurnir til hæstv. utanrrh. varðandi æfingar hjá varnarliðinu og beinir til hans óskum um að hann stöðvi þær fyrirætlanir og noti þannig vald sitt sem utanrrh. til að gera breytingar á þeim hlutum sem áformaðir hafa verið. Það er ekki nokkur vafi á því að það eru fleiri en eitt og það eru fleiri en tvö atriði, það eru fleiri en þrjú atriði sem eru hér samspilandi í því að hv. 1. þm. Norðurl. v., formaður þingflokks Framsfl., kemur með þetta mál upp hér nú. Ég er ekki í nokkrum vafa um að vitneskja hans eins og ýmissa annarra í hans flokki um slæma stöðu ríkisstjórnarinnar er þess valdandi að hann tekur þetta til umræðu í dag. Við höfum þekkt slík vinnubrögð og það hrekkur enginn út af fyrir sig við þess vegna. Þegar á móti blæs eru ekki allir stuðningsmenn stjórna mjög staðfastir og það hefur gjarnan komið fyrir að menn hafa heyrt rödd úr þingflokki Framsfl. þegar illa hefur árað fyrir þeirri ríkisstjórn sem Framsfl. hefur stutt. Ég er heldur ekki í neinum vafa um að það er rétt, sem hér var vikið að, að þegar hæstv. forsrh. heyrir þessar fréttir og hann orðar það svo að þetta sé tímaskekkja hefur formaður þingflokks Framsfl. séð sér leik á borði og ákveðið að taka málið upp og láta sinn forsrh. standa við tímaskekkjuna. En það var einhver sem átti von á því að menn gætu heyrt það hér úr ræðustól af vörum forsrh. að hann hefði meint með tímaskekkju að hann teldi skynsamlegra að þessar æfingar færu fram í júlí en ekki júní. Það er út af fyrir sig mánaðarskekkja og tímaskekkja og þannig hægt að skýra það. En í þriðja lagi er ljóst mál að viss atriði sem koma hér í sambandi við þetta mál eru þeir dagar sem nýliðnir eru, 30. mars, og það hefur sjálfsagt haft einhver áhrif á taugakerfið þegar var verið að minnast þess með einum eða öðrum hætti. Öll þessi atriði eru samspilandi um það hvernig hv. 1. þm. Norðurl. v., formaður þingflokks Framsfl., tekur þetta mál til umræðu utan dagskrár. Í sambandi við það sem hv. þm. sagði hér vildi ég gjarnan víkja að því nokkrum orðum og þó sér í lagi þeim fullyrðingum sem hann lét frá sér fara, en ég er ekki í nokkrum vafa um að þar talaði og talar hv. þm. þvert um hug sinn. Það er í fyrsta lagi þegar hann lýsir því yfir að í varnarliðinu hér sé harla lítið hald og að það sé hingað komið til þess að verja Ísland. Ég er alveg sannfærður um það að þegar hv. þm. rifjar upp sögu málsins, þá er honum ljóst, og hefur alltaf verið ljóst, eins og okkur hinum, sem viljum vera í samstarfi við vestrænar lýðræðisþjóðir, að Atlantshafsbandalagið er varnarbandalag sem stofnað var til vegna þess að ofbeldisöflin í austri voru að yfirtaka hverja þjóðina á fætur annarri og hér var um að ræða vörn hjá vestrænum lýðræðisþjóðum. Íslendingar hafa haft takmarkaða möguleika til þess að taka þátt í þessum hlutum. Þeir höfðu þó aðstöðu til þess að hingað kæmi hluti af því varnarliði, hluti af varnarliði einnar þjóðar sem var þátttakandi í bandalaginu og hér væri aðstaða til þess að fylgjast með, fá upplýsingar og skapa það öryggi m.a. sem við höfum viljað tryggja okkur og tryggja hinum vestræna heimi allar götur síðan Atlantshafsbandalagið var stofnað 1949. Það er 1967 sem mörkuð er ný varnarstefna hjá ríkjum Atlantshafsbandalagsins og eftir því sem hefur liðið hafa Íslendingar viljað verða sjálfstæðari um ákvarðanatökur í þessum efnum. Hins vegar hafa menn látið sér detta það í hug að möguleiki væri á því að gera breytingar og eins og hv. 8. þm. Reykv. vék að hér áðan þá eru sumir svo einfaldir að þeim dettur í hug að það sé til þess að tryggja friðinn, það sé til þess að fá hernaðarveldið í austri til þess að draga saman að við hér á Norðurlöndum lýstum einhliða yfir ákveðnum hlutum í sambandi við kjarnorkuvopnalaust svæði. Þetta eru hlutir sem eru svo barnalegir, svo sem bent hefur verið á, að það tekur nánast ekki tali að ræða um það. Hins vegar liggur ljóst fyrir að sú stefna, sem Atlantshafsbandalagið hefur haft, hefur knúð Varsjárbandalagsþjóðirnar og Sovétríkin til þess að setjast að samningaborðinu. En á meðan unnið hefur verið að því höfum við mátt fylgjast með því að hér á norðurslóðum hafa þeir verið að auka herveldi sitt. Það hefur þess vegna verið enn þá þýðingarmeira fyrir okkur að við gerðum okkar stöðu með þeim hætti að við gætum verið sem virkastir þátttakendur, verið sjálfir þess megnugir að taka ákvarðanir, eins og þá sem liggur fyrir hæstv. utanrrh. að taka, og meta og vega málin, gera okkur grein fyrir því hvaða þýðingu það hefur fyrir okkur að þær æfingar, sem hér er gert ráð fyrir, geti farið fram. Það hefur verið getið um það hér hvernig þáv. hæstv. utanrrh., Ólafur Jóhannesson, hóf þessa viðleitni okkar en það er fyrst þegar Geir Hallgrímsson tekur við utanríkisráðherraembættinu árið 1983, í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, að ákvörðun er tekin um að auka enn á okkar þátttöku í þessum efnum og á árinu 1985 er m.a. sérstök skrifstofa, varnarmálaskrifstofan, stofnsett í utanrrn. Allt frá þeim tíma hafa verið að gerast hlutir sem allir hafa stefnt að því að gera Ísland að sterkari hlekk í okkar varnarbandalagi, allt hlutir sem hafa stefnt að því að gera okkur sjálf sterkari til ákvarðanatöku í þessum efnum. Og það hefur ekkert farið fram hjá neinum það sem menn hafa verið að gera í þessum efnum. Það hefur ekkert farið fram hjá neinum í sambandi við endurnýjun radarkerfisins á Íslandi. Allt hefur þetta skilmerkilega verið sett fram í skýrslum þeim sem utanrrh. hefur lagt hér fram á Alþingi og þar verið gerð grein fyrir þessum hlutum og þessum þáttum. Þar hefur m.a. verið vikið að aukinni þátttöku okkar í sambandi við hermálanefnd Atlantshafsbandalagsins og í sambandi við kjarnorkumál á vegum þeirra, og sérstök áhersla hefur verið lögð á það sem nú hefur verið að gerast, og gerðist hér fyrir tveimur árum síðan, að að því verði sérstaklega staðið af hálfu okkar Íslendinga. Ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa úr skýrslu utanrrh. ársins 1986, þar sem vikið er að þessum málum, en þar segir: ,,Samræma þarf varnar- og liðsaukaáætlanir fyrir Ísland á hættu- og ófriðartímum öðrum áætlunum er tengjast öryggis- og varnarmálum.`` Þarna er skýrt tekið fram hvernig unnið er að því koma þessu samstarfi á. Þar segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Koma þarf á samstarfi við Almannavarnir ríkisins sem stuðla að samræmi við skipulagningu og gerð áætlana um þá þætti er varða öryggis- og varnarmál og tryggja verður að almannavarnaráð fái þær upplýsingar sem þörf krefur.`` Allt er þetta til þess að ná samstarfi á milli þessara aðila til þess að skapa aukið öryggi fyrir okkur Íslendinga og fyrir vestrænar lýðræðisþjóðir. Einn þátturinn í því eru þær hernaðaræfingar sem gert er ráð fyrir að hér fari fram og voru fyrir tveimur árum síðan. Og eins og fram kemur í skýrslu þáv. hæstv. utanrrh., núv. hæstv. forsrh., er þar skýrt tekið fram hver sé skoðun hans á þessum málum og um það var enginn ágreiningur í þeirri ríkisstjórn, hafði ekki verið ágreiningur í ríkisstjórninni þar áður hvernig unnið skyldi að þessum málum. Það vekur hins vegar athygli okkar nú, sem erum í stjórnarandstöðu, þegar hv. 3. þm. Vesturl., formaður þingflokks Alþfl., kemur hér upp og spyr hvort hér sé um að ræða stefnubreytingu hjá Framsfl.? Það verður auðvitað mjög athyglisvert að hlýða á það þegar hæstv. forsrh. gerir grein fyrir því. Ég á von á því að formaður þingflokks Framsfl. gefi sínar skýringar á því. Fyrirspurnin sem hér kom fram frá einum af stjórnarflokkunum --- það er ekkert óeðlilegt að stjórnarandstaðan spyrji um svona hluti, hún sér hver ágreiningurinn er í ríkisstjórninni, hún gerir sér grein fyrir því hvernig þeir hlutir eru. En þegar einn af formönnum þingflokka ríkisstjórnarinnar spyr að slíku þá munum við að sjálfsögðu hlusta með athygli. Hæstv. utanrrh. gerði grein fyrir þessum málum eftir að hv. 1. þm. Norðurl. v. hafði lagt fyrir hann allstóran spurningalista og gerði jafnframt grein fyrir því að erindið væri til hans komið. Það er mitt mat að hér sé um að ræða áframhald á því starfi sem unnið hefur verið, áframhald á þeirri stefnu sem við höfum haft og þess vegna er það að mínum dómi sjálfsagt að það leyfi verði veitt og að við getum haldið áfram að efla það samstarf sem við erum í við vestrænar þjóðir, öryggis- og varnarstefnu lýðræðisþjóðanna í Vestur-Evrópu.

Forseti (Valgerður Sverrisdóttir) Forseti vill af gefnu tilefni ítreka hvert umræðuefnið er hér utan dagskrár, þ.e. fyrirhugaðar heræfingar á varnarsvæði herstöðvarinnar í Keflavík. Um utanríkismál almennt fá hv. þingmenn tækifæri til þess að tjá sig síðar í þessum mánuði.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Ég verð að segja það að ég er í hópi þeirra þingmanna sem undrast það mjög að fyrst skuli hæstv. forseti leyfa umræðu um þetta mál eftir ákvæðinu í 32. gr. þingskapa, sem gerir ráð fyrir ótakmörkuðum ræðutíma um það efni sem rætt er eða spurt er um. Það er sem sé metið svo mikilvægt og víðtækt að það þurfi ítarlega umræðu. M.ö.o.: Samkvæmt þessu virðist ekki vera gert ráð fyrir því að umræðan sé einungis einfaldar spurningar, eins og hér voru bornar fram í upphafi máls í dag --- 12 spurningar, sem ætlast var til að hæstv. ráðherra svaraði, sem hann gerði eftir því sem efni stóðu til --- heldur sé gert ráð fyrir miklu víðtækari umræðum. Auðvitað tengist þetta mál ýmsum grundvallaratriðum utanríkismála. Ég vil því láta í ljós undrun á því að forseti skuli ítreka, fyrst hæstv. aðalforseti sameinaðs þings, sem og hæstv. varaforseti, skuli gagnrýna hv. þm. fyrir það að ræða um ýmsa þætti utanríkismála sem svo sannarlega tengjast því sem hér var spurt um í upphafi. Ef þetta er rangt hjá mér hefði ekki átt að leyfa umræðuna samkvæmt þessari grein þingskapa sem beitt var, heldur eftir fyrri lið þeirrar sömu greinar.

Matthías Á. Mathiesen Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hv. 3. þm. Reykv. sagði nú hér rétt áðan og ég verð að segja alveg eins og er að mér fannst ég í minni ræðu halda mig alfarið að því málefni sem hér er til umræðu utan dagskrár. Þannig að sú athugasemd sem gerð var hafi þess vegna verið að ástæðulausu. En eins og áður hefur komið fram hefði aðalforseti miklu fyrr í kvöld mátt gera athugasemdir í þessu máli undir ákveðnum kringumstæðum.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að blanda mér í þessa umræðu um þingsköp, þ.e. form þessarar umræðu. Og byggi þá það sem ég segi á reynslu af umræðum af þessu tagi um margra ára skeið. Þ.e. að þegar tekið er fyrir málefni eins og það sem hér um ræðir, sem er hið formlega tilefni umræðunnar, þá er það á valdi þingmanna að meta það hvernig þeir leiða rök að sínu máli um þetta efni. Það er ekki eitthvað afmarkað um einhverjar tilteknar spurningar sem málshefjandi ber fram, sem oft er fléttað inn í mál af þessu tagi og gerðist hér með skilmerkilegum hætti. Á meðan um málin er fjallað eins og hér hefur verið gert --- ég hef verið þátttakandi í því og það hefur kannski verið tilefni einhverra orða hér --- þá tel ég að það hafi á engan hátt verið farið út fyrir það sem hefur verið venja og hefð í umræðum af þessu tagi hér á árum áður. Mér finnst engin ástæða til þess að fara að þrengja það svið eða þá möguleika sem hafa fylgt umræðu sem hefur verið ótímabundin hér í þinginu utan dagskrár. Við höfum hitt formið sem er tiltölulega nýtt eða frá 1985, um þrönga afmarkaða umræðu, tímabundna og hún skammtar að sjálfsögðu af í þessum efnum. Þetta segi ég ekki til þess að gagnrýna neitt út af fyrir sig sem hér hefur fram komið en vildi aðeins minna á með hvaða hætti hefur verið haldið á þessum málum um lengri tíma. Það er jú margt í starfi þingsins sem byggir á hefðum og ég held að við þurfum að hafa þær á vissan hátt í heiðri.

Páll Pétursson Frú forseti. Hér er um mikilvægt málefni að ræða og ég tel að það hafi verið mjög eðlileg afgreiðsla hjá hæstv. forseta að haga umræðu svo sem gert hefur verið. Ég skil ekkert í þessu. Það er eins og hv. þm. Sjálfstfl. skammist sín og þyki eitthvað óþægilegt að hér sé rætt um heræfingar í Keflavík. Þeir verða að þola það úr því sem komið er að hér sé rætt um heræfingar. Þær eiga ekkert að vera neitt tabú hér á Alþingi. Við eigum að hafa fullkomið málfrelsi um þær, getu og tíma til að fjalla um þær. Ég held að það séu hárrétt vinnubrögð hjá forsetum báðum að halda mönnum við efnið og það efni sem hér er til umræðu eru fyrirhugaðar heræfingar eða þær heræfingar sem Bandaríkjamenn hafa óskað eftir að fá að halda hér. Aðra þætti utanríkismála er eðlilegra að ræða undir skýrslu um utanríkismál sem verður í þinginu eftir viku eða tíu daga. Þá geta menn farið um víðan völl. Ég tel einmitt mjög mikilvægt að ræða þetta málefni núna þannig að ekki þurfi að eyða löngum tíma í það að ræða það undir umræðum um skýrslu utanrrh. Ég sé enga ástæðu til þess að finna að fundarstjórn á þessum fundi.

Forseti vill taka fram að það eru níu hv. þm. á mælendaskrá og klukkan fer að nálgast 11 og þess vegna var nú þessi athugasemd gerð af hálfu forseta. Ég vona að þingmenn hafi ekki brugðist mjög illa við. En það má rétt vera að það hefði verið ástæða til þess að nefna þetta fyrr á fundinum.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Norðurl. v. fyrir að hefja þessa umræðu og tel bæði rétt og þarft að hún sé haldin hér á þingi. Þetta er mál sem varðar bæði þing og þjóð ekki síður en hæstv. utanrrh. sem ég vona reyndar að hlýði á mál mitt.

Áreiðanlega. Hann er hér.

En hæstv. utanrrh. gegnir um stund erindrekahlutverki í utanríkismálum fyrir þjóð og þing. Því varðar miklu að ákvarðanir hans séu í samræmi við vilja þjóðar og þings. Hér í þessari umræðu birtist vilji og skoðanir þingmanna. Þær heræfingar sem fyrirhugaðar eru hér á landi í sumar og vakið hafa ummæli í fjölmiðlum gefa sannarlega tilefni til nánari umfjöllunar. Í fyrsta lagi hljóta svo fjölmennar heræfingar að vekja bæði athygli og ugg manna þar sem þær minna svo harkalega á þá staðreynd að Ísland er flækt í því hernaðarneti sem stórveldin í austri og vestri hafa lengi togast á um. Í öðru lagi leiða þær hugann að því hve hernaðarhyggja og hernaðarbrölt er okkur Íslendingum í raun framandi og fjarlægt. Þær heræfingar sem hér fóru síðast fram og sýndar voru í Kastljósi í fréttum á sunnudaginn, þ.e. í gær, komu mörgum spánskt fyrir sjónir og fannst mönnum þær líkjast bófahasar eða stríðsleikjum fullorðinna drengja fremur en ábyrgri hegðun þeirra sem vilja skila betri veröld til barna sinna. Í þriðja lagi ber upphafleg tímasetning þessara heræfinga á sjálfum þjóðhátíðardeginum vott um annaðhvort ótrúlegt dómgreindarleysi Bandaríkjamanna eða virðingarleysi gagnvart íslenskri þjóð, sjálfstæði hennar og fullveldi. Hér er um óþolandi storkun að ræða, hæstv. utanrrh., ef þú mátt vera að því að hlusta á mig. Í fjórða lagi mun hér um varalið að ræða, svokallaða óbreytta borgara, sem mun ætlað að verja herstöðina. Gegn hverju? Jú, mennirnir í þessum stríðsleik sem ég lýsti áðan klæddust búningum til varnar efna-, sýkla- og kjarnorkuvopnum. Hvers konar barnaleikrit er hér verið að bera á borð fyrir ósköp venjulega Íslendinga? Halda menn að sæmilega upplýst fólk hér á landi trúi því að búningar geti varið óbreytta borgara gegn kjarnorkuvopnum? Og þar sem ég minntist á óbreytta borgara skulum við ekki gleyma því að herlið Bandaríkjanna er hér ekki til að verja íslenska borgara heldur fyrst og fremst þá herstöð sem hér er og gegnir mikilvægu hlutverki vegna vaxandi vígbúnaðar í Norðurhöfum, enda eru Íslendingum ekki ætlaðir neinir búningar til varnar og hlutverk þeirra óbeyttu borgara sem ætlað er að koma og leika hér stríðsleik í sumar er að verja herstöðina, ekki íslenskt fólk. Þessi vígbúnaðarstefna, öðru nafni sóknarstefna í Norðurhöfum, hefur í för með sér aukinn fjölda kjarnorkuknúinna kafbáta sem bera að auki kjarnorkusprengjur. Af hvoru tveggja stafar mikilli ógn fyrir gjöful fiskimið okkar og mikilvæg hrygningarsvæði á landgrunni Íslands. Mönnum er það nýlega orðið ljóst að slys, t.d. einungis þannig að kjarnorkuknúinn kafbátur missi út kælivatn sitt, gæti valdið jafnmikilli eyðileggingu og hættu og slysið sem varð í kjarnorkuverinu í Tsjernóbíl. Hvernig getum við Íslendingar valið stefnu sem beinir slíkri hættu að grundvallaratvinnuvegi okkar og þar með lífsafkomu? Og í fimmta lagi vil ég minna á börnin. Þykir mönnum ekki nóg komið af stríðsleikjum og ofbeldi í fjölmiðlum sem matreitt er daglega þar fyrir viðkvæmar barnssálir? Ætlar fullorðna fólkið nú að flytja þessa stríðsleiki inn á íslenskt landsvæði, fullorðna karlmenn sem leika sér í skrýtnum búningum og halda að þeir geti varist því sem engin vörn er til gegn? Hvenær verða blessaðir litlu íslensku drengirnir farnir að fá slíka búninga í jólagjöf og meðfylgjandi eiturefna- eða sýklahylki? Þeir fullorðnu gefa fordæmið. Síðan vil ég einnig minna enn á fréttir frá því í gærkvöldi og svo aftur í morgun, en þær greindu frá því að börn að leik hefðu fundið vélbyssuskot eða sprengjuskot í fjöru neðan við barnaskóla í Keflavík. Einhver skotanna voru talin virk og hafði lögreglan í Keflavík tekið málið í sínar hendur og bað foreldra vinsamlegast um að grennslast fyrir um það hvort börn þeirra hefðu slík skot í fórum sínum. Hvernig líst ykkur á þessar afleiðingar stríðsleikjanna, hv. þm.? Væri okkur ekki nær að gefa börnunum okkar friðsamlegri fordæmi með ákvörðunum okkar og hegðun, ákvörðunum sem við tökum fyrir þau? Væri okkur ekki einnig nær að gera Ísland að griðlandi friðar, eins og hæstv. forsrh. hefur oft minnst á, fremur en að draga það æ þéttar inn í hernaðarnet og vígbúnaðarbrölt? Það er þeim mun undarlegra athæfi að Íslendingar skuli leyfa vaxandi hernaðaruppbyggingu á landi sínu þegar tími slökunar er hafinn á milli stórveldanna og önnur lönd Evrópu leitast við að stuðla að afvopnun og losa sig við vígbúnað fremur en að auka hann. Slíkt er ekki í þágu íslenskra hagsmuna. Þeir menn hér á þingi sem helst aðhyllast hernaðarhyggju hafa sumir hverjir lagt mikla áherslu á að Íslendingar öðlist færni til að meta sjálfir hernaðarlegar þarfir sínar og verði dómbærir á ýmsar hernaðarframkvæmdir, fylgist með þeim og taki þátt í þeim. Sumir þessara þingmanna hafa átt aðgang að utanrrn. og getað tekið þátt í stefnumótun þar. Það er þeim mun undarlegra að þeir skuli vera svo andvaralausir og fylgjast svo lítið og illa með að þeir láti yfir sig dynja svo ótímabæra fjölmenna heræfingu án þess að hafa lágmarksupplýsingar í höndunum fyrr en knúið er dyra hjá þeim af fréttamönnum. Hingað komu menn og höfðu uppi ýmis orð. Tveir hv. þm. viku sérstaklega að tali hv. þm. Kristínar Einarsdóttur sem talaði hér fyrr í kvöld fyrir hönd Kvennalistans. Það voru hv. 8. þm. Reykv. Eyjólfur Konráð Jónsson og hv. 3. þm. Vesturl. Eiður Guðnason. Mér fannst þeir báðir vera í kaldastríðsbúningunum sínum hér í kvöld og veit ekki hvað ég nenni að elta ólar við aðfinnslur þeirra og ásakanir. Þó vil ég svara hv. 8. þm. Reykv. Aðstæðurnar voru allt aðrar þegar Atlantshafsbandalagið var myndað. Nú eru komin ný viðhorf í heiminum, önnur framtíðarsýn í kjölfar breyttra tíma og gjörólíkra vopna. Þíðan og slökunin milli stórveldanna á sér ýmsar orsakir. Veigamikil orsök þeirra er sú staðreynd að vígbúnaður og hergagnaiðnaður er orðin ánauð á ríkissjóðum stórveldanna þannig að skuldastaðan og fátæktin sem áður var fyrst og fremst hlutskipti þriðja heimsins er farin að vitja heimaslóða þessara stórvelda. Þau eiga fullt í fangi með greiðsluhalla sinn ár eftir ár. Þetta er orðið vandamál á heimaslóðum. Og þessi langvarandi greiðsluhalli hefur knúið stjórnvöld til að breyta um stefnu. Það birtist í Morgunblaðinu nú um helgina viðtal við Íslending sem hefur dvalist lengi í Bandaríkjunum, Búdda Backmann. Mér datt í hug, vegna þess að ég býst við að hv. 8. þm. Reykv. þekki þennan mann, ég þekki hann ekki sjálf, að vitna í það sem hann segir, með leyfi forseta. Spyrillinn í viðtalinu spyr: ,,Treystir þú á Reagan?`` Og viðmælandi, Búddi Backmann, svarar: ,,Í upphafi gerði ég það, en það traust hvarf fljótt. Hann lofaði að ná endum saman á fjárlögum, en fjárlagahallinn hefur aukist og margfaldast ár frá ári. Nú kennir hann demókrötum um fjárlagahallann, en sannleikurinn er sá að hann lagði aldrei fram hallalaust frumvarp til fjárlaga hvað þá að hann reyndi að fá slíkt frumvarp samþykkt. Nú vill Bush hafa möguleikann á að frysta útgjöld ríkisins á grundvelli liðins árs, öll nema útgjöld til varnarmála. Þau vill hann verðtryggja þannig að þau hækki sem verðbólgunni nemur. Verðbólgan er nú 7,2% og mitt persónulega álit er að hún aukist þegar á árið líður. Útgjöld til varnarmála eru *y2/3*y hlutar fjárlaganna og ef verðtryggja á þann hluta dylst engum ábyrgum manni að allt stefnir í aukinn fjárlagahalla en ekki minni.`` Orð um þennan vanda hef ég oft haft yfir hér úr þessum sama ræðustól, en það er stundum öðruvísi að vitna í fólk sem aðrir þekkja. Síðan segir örlítið seinna og ég mun ekki tefja umræðuna með því að lesa nánar það sem sagt er um hin stóru vandamál Bandaríkjanna og varðar fjármálin þar: ,,Í öðru lagi má nefna kostnaðarsama hreinsun mengaðra svæða víðs vegar um Bandaríkin þar sem úrgangurinn frá kjarnorkuvopnakapphlaupinu hefur eitrað jörðina. Þessu vandamáli skaut Reagan-stjórnin á frest árum saman, enda kostar lausn þess hundruð milljóna dollara.`` Hér er aðeins tekið eitt lítið nærtækt dæmi. Ég gæti haft yfir fleiri tölur og ástandið er svipað ef ekki verra í Sovétríkjunum. Þetta er ein af meginástæðunum eða a.m.k. ein af ástæðunum fyrir því að ráðamenn hafa verið knúnir til nýrrar hugsunar. Varðandi það sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði vil ég einungis segja að það er grófleg móðgun við Norðmenn að halda því fram að meðal þeirra fari ekki fram umræða og deilur um vígbúnað, herlið, þátttöku í hernaðarbandalagi og veru hers í þeirra landi. Ég veit að það fara  mál í Noregi. Að lokum, hæstvirtur forseti. Í huga kvennalistakvenna er enginn vafi í þessum efnum. Íslendingar eru friðsöm smáþjóð sem aldrei hefur borið vopn á aðrar þjóðir. Hún gegnir þó veigamiklu hlutverki til áhrifa í alþjóðamálum og þar eigum við að beita okkur í þágu friðar og mannréttinda. Fyrirhugaðar heræfingar eru svo sannarlega tímaskekkja. En ég tók eftir því í fyrsta lagi að hæstv. utanrrh. sagði ,,þegar`` en ekki ,,ef`` þessar heræfingar fara fram. Þó að hann gæfi ekki upp að hann væri búinn að taka ákvörðun þá sagði þann ,,þegar`` en ekki ,,ef``. Og hann talaði um að það væri kjörið að Almannavarnir á Íslandi tækju þátt í slíkum heræfingum. Almannavarnir á Íslandi gegna allt öðru hlutverki en herliðið vegna þess að Almannavarnir eru eins og nafnið bendir til varnir fyrir almenning. Heræfingarnar varða um varnir fyrir herstöð. Þetta tvennt á í raun ekkert skylt. Almannavarnir geta haft sínar æfingar og eiga að hafa sínar æfingar alveg óháð því hvort herlið kýs að láta heræfingar fara fram eða ekki. Þessu á ekki og þarf ekki að blanda saman. Við kvennalistakonur viljum senda hæstv. utanrrh. skýr og skorinorð skilaboð um að leyfa ekki þessar heræfingar en beita sér þess í stað, beina kröftum sínum og áhrifum að því að draga úr vaxandi vígvæðingu Norðurhafa. Það væri þarft verk í þágu íslenskra hagsmuna.

Jóhann Einvarðsson Hæstv. forseti. Umræður um þessa heræfingu hafa nú tekið alllangan tíma frá þingstörfum í dag og í kvöld og ég ætla ekki að lengja þær umræður mjög mikið, en nokkur atriði vildi ég þó koma inn á áður en umræðu er lokið. Ég tel að þessi umræða hafi verið verulega ótímabær á þessu stigi. Í fyrsta lagi vegna þess að utanrrh. hefur enn ekki tekið ákvörðun um hvaða afstöðu hann tekur til óskar Bandaríkjastjórnar og yfirmanna varnarliðsins um að halda þessa æfingu núna í sumar. Í öðru lagi vegna þess að á morgun er boðaður fundur, sem lá fyrir fyrir nokkru í utanrmn. þingsins, þar sem þessi mál verða rædd. Ég er ekki viss um að það sé tímabært að taka núna þessi mál til mjög mikillar umræðu meðan enn er ekki búið að taka ákvörðun um hvort þessi heræfing verður leyfð hér eða ekki. Það er svo annað mál hvort við ætlum að leyfa þessa heræfingu. Það er mál út af fyrir sig og ég verð að segja það eins og það er frá mínu sjónarmiði að sú frétt sem birtist í fjölmiðlum um þessa æfingu var dálítið einkennilega uppbyggð að ýmsu leyti. Í fyrsta lagi vegna þess að eins og kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. fyrr í kvöld var hún röng í mörgum höfuðatriðum og í öðru lagi vegna þess að það lá ljóst fyrir fyrir alllöngum tíma að þessi æfing væri fyrirhuguð hér á landi. Eins og kom fram í máli mínu í sjónvarpsviðtali við einn ,,kollega`` minn, svo ég noti nú slæmt erlent orð yfir það, núna rétt fyrir helgi var utanrmn. Alþingis boðið í fræðsluferð, kynnisferð eða hvað við viljum kalla það til herstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli á sl. vori, ef ég man rétt í apríl. Mér var þá boðið með sem varamanni í utanrmn. Ég held að ég muni það rétt að í þeirri ferð vorum við sem þar mættum, m.a. málshefjandi þessarar umræðu hér í dag, upplýstir um árangur og tilgang síðustu æfingar sem verið hafði hjá varnarliðinu hér á landi, en síðasta æfing var haldin 1987 og önnur fyrr, eða 1985. Í fyrra skiptið komu u.þ.b. 150 þátttakendur hingað til landsins og í seinna skiptið um 350, en nú er verið að tala um liðlega 1000. Ef ég man rétt, ég verð leiðréttur ef það er rangt munað hjá mér, vorum við jafnframt upplýstir um að til stæði að halda slíka æfingu á árinu 1989 og jafnframt á árinu 1991 ef ég man þessi ártöl rétt. Það var að vísu ekkert rætt þá um tímasetningar og ég skal taka það strax fram að það er veruleg --- ja, ég get notað sama orð og forsrh. notaði --- handvömm að ræða um að hefja slíka æfingu 17. júní, en það er nú komið í ljós að mikill misskilningur er um þessa dagsetningu, 17. júní, okkar þjóðhátíðardag, en það er sá dagur sem varaliðið á að hittast vestur í Bandaríkjunum en koma hingað til lands 18. eða 19. júní. Ég held að það hljóti að vera nokkuð ljóst að meðan við erum þátttakendur í þessu varnarsamstarfi, sem við erum, og það út af fyrir sig er ekki verulega mikið til umræðu hér núna heldur sú æfing sem á að fara fram í sumar, þá hljótum við að æskja þess að það lið sem mætir hér og er hér sé reiðubúið að taka þátt í þeim vörnum sem nauðsynlegar eru landsins vegna. Ég er jafnframt dálítið undrandi á þeirri umræðu sem farið hefur fram í dag þegar reynt er að draga inn þá umræðu sem fór fram í okkar þingflokki, framsóknarmanna, er val á fulltrúa okkar sem formanni í utanrmn. kom til álita. Það kann að megi með rökum sýna fram á það að ég og hv. 1. þm. Norðurl. v. séum á einhvern hátt á öndverðum meiði í ýmsu í varnarmálum og utanríkismálum, en þó er ég alveg sannfærður um það að sú umræða kom ekki mikið til tals þegar val stóð á milli okkar tveggja um hvor okkar skyldi taka setu í utanrmn. og við formennsku þar. Þau orð sem féllu fyrr í dag hjá formanni Sjálfstfl. um að það hefði verið meginmálið þar er alls ekki rétt og ég fullyrði að það getur upphafsmaður utandagskrárumræðu hér, hv. þm. Páll Pétursson, staðfest hvenær sem á hann yrði gengið með það. Þessar tvær ástæður vildi ég fyrst og fremst að kæmu fram strax í þessari umræðu þótt seint sé. Umræðan um það hvort val formanns í utanrmn. hefði staðið á milli þessara tveggja hugsanlegra póla í mínum flokki er röng og hefur trúlega engin áhrif haft á ákvörðun um það að þessi umræða fer fram. Í öðru lagi get ég út af fyrir sig staðfest að það kemur mér svolítið spánskt fyrir sjónir og kom mér vissulega á óvart að ég skyldi upplýstur um umræðu þessa í sjónvarpsviðtali við einn af kollegum mínum í utanrmn. Ég held að upplýsingar um þessa væntanlegu heræfingu hafi legið fyrir svo snemma að það ætti ekki að koma neinum manni í þessum sölum á óvart, bæði vegna þess að núv. og síðasta ríkisstjórn vissu báðar um þá umræðu og höfðu fengið tilkynningu um það. Hvort sú umræða eða tilkynningar höfðu farið fram með mjög svo formlegum hætti eða ekki, því er ég ekki nógu kunnugur til að geta fullyrt um, og í öðru lagi vegna þess að ég fullyrði eins og ég sagði áðan að meðlimum utanrmn. var fullkunnugt um þetta fyrir liðlega ári. Menn geta tekið upp langa umræðu um hvort við eigum að vera aðilar að því varnarbandalagi sem við erum aðilar að. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að vera aðilar að því. Um það eru að vísu deildar meiningar í þessum sölum, en ég hygg að mikill meiri hluti þingmanna sé á því að við ættum áfram að vera meðlimir í Atlantshafsbandalaginu. Það kom í ljós hjá málshefjanda í dag að varnarliðið væri mjög vanbúið að öllum tækjum, það væri með úreltan útbúnað eins og hann orðaði það sjálfur og vægast sagt ekki fært um að annast þær varnir sem við ætluðumst til að það tæki að sér. Ef svo er hlýtur það að vera brýn nauðsyn að varnarliðið hafi hér æfingar svo það komi í ljós hvort það er fært um að annast það verkefni sem því hefur verið falið með þeim samningi sem við höfum gert við Bandaríkjastjórn um varnir Íslands og sem varnarkeðja í Norður-Atlantshafsbandalaginu. Ég ætla hins vegar að ítreka það aftur að ég hygg að þessi umræða sé of snemma tímasett, í fyrsta lagi vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur enn ekki tekið ákvörðun um hvort hann hyggst verða við þessari beiðni sem fyrir liggur og í öðru lagi vegna þess að ég hygg að á morgun munum við nánast endurtaka þessa sömu umræðu og sömu upplýsingar og hér koma fram í kvöld. Ég held þess vegna að það sé tímaskekkja að ræða þessi mál mjög ítarlega núna og í raun ætti þessi umræða að fara fram að loknum fundi í utanrmn. og að loknu því að utanrrh. hefur gefið eitthvert tilefni til að ætla að hann hafi tekið ákvörðun. Ég hygg hins vegar að það sé alveg ljóst af fréttaflutningi sem hefur farið fram um þessar væntanlegu heræfingar, sem eru að vísu ekki mjög umfangsmiklar í samanburði við þær heræfingar sem fara fram hjá kollegum okkar og félögum í Skandinavíu og víðar í smærri löndum, sem öll eru þó viðurkennd sem friðarsinnar og vilja stuðla að öllu sem hægt er í afvopnun og öðru slíku sem hlýtur að vera markmið okkar allra. Þessi heræfing hlýtur að vera í allra minnsta formi sem tök eru á að kalla heræfingu. Við erum að tala um hugsanlega 1000 manns sem koma hingað til lands, hugsanlega 1300 þegar mest er. Ef þær upplýsingar sem ég hef eru réttar mun hámark þeirra herflutninga sem um er að ræða standa aðeins í örfáa daga, 3--4, og síðan fer þátttakendum í þessum æfingum mjög fækkandi. Ég get upplýst þingheim um það, og ég tel að það sé rétt sem ég segi, að þær æfingar sem fóru fram 1985 og 1987 og ég tala nú ekki um æfingar sem fóru fram fyrr urðu ekki umræðuefni hjá íbúum á Suðurnesjum, en eins og allir vita bý ég hvað næst ykkar þingmanna varnarsvæðinu þar sem þessar æfingar eiga að fara fram. Árið 1987 er ég alveg sannfærður um að það voru ekki aðrir sem veittu þeim athygli að einu eða neinu leyti en þeir sem unnu á Keflavíkurflugvelli og urðu þess vegna varir við miklar tilfærslur á mannskap eða tækjum. Tækin sem talað er um að flytja hingað eru þrjár litlar þyrlur, eitthvað af ökutækjum, 45 ef ég man rétt, og getur því ekki verið í sjálfu sér stórt mál. Ég ætla að taka það skýrt fram að ég er ekki að taka þátt hér í umræðu um hvort við eigum að vera aðilar að þessu varnarbandalagi eða ekki. Mín skoðun er held ég nokkuð ljós í því sambandi, en þessi æfing hlýtur að teljast ósköp venjuleg hjá þeim sem taka þátt í slíku. Ég ætla að ítreka það að lokum að ég tel að sú frétt sem birtist í fjölmiðlum hafi verið í öllum aðalatriðum röng. Hafi það verið rétt að meiningin hafi verið sú að koma hingað til lands 17. júní er það að sjálfsögðu mikill klaufaskapur, ég held að ég geti ekki notað annað orð yfir það, að láta sér detta til hugar að koma hingað til lands 17. júní með það varnarlið sem ætti að koma hingað til viðbótar. Æfingin sem slík, ef við á annað borð tökum þátt í þessu samstarfi, hlýtur að vera nauðsynleg hvort sem hún er af þeirri stærðargráðu sem við nú erum að tala um en þessi tímasetning er röng. Ég tel líka, eins og ég sagði fyrr í kvöld, að ef við tækjum upp umræður utan dagskrár almennt um þau mál sem ráðherrar eru með á borðinu hjá sér, fyrirspurnir, vangaveltur eða aðrar hugmyndir sem þeir eru með á sínum borðum, þá væri okkar tíma ekki vel varið hér í þinginu. Ég vil svo líka taka fram að á morgun, um miðjan dag, mun utanrrh. hitta utanrmn. og gera þar nánari grein fyrir þessari væntanlegu æfingu en þegar hefur verið gert í umræðunum hér. Mér finnst það hafa verið tímaskekkja hvenær þessi umræða er ákveðin og ég tel það líka vera tímaskekkju að velta vöngum um þessa heræfingu eins og hún er á borð borin fyrir okkur þingmenn og það ekki síst af formanni eins þingflokkanna sem standa að núv. ríkisstjórn. Og ég tek það fram að það hlýtur að vekja mann til umhugsunar þegar maður fær fréttir um slíkt sem stjórnarsinni í fjölmiðlum.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Það þarf engan að undra eftir fréttaflutning í Ríkisútvarpinu og öðrum fjölmiðlum nýverið að hér sé hafin umræða um væntanlegar heræfingar á landi okkar. Hitt er aftur á móti undrunarefni hvernig málið ber að, hver spyr um málið og um hvað er spurt. Það vekur svo mikla undrun að næsta hugsun verður: Hver er tilgangurinn að baki slíkum spurningum? Það þarf ekki að fletta mörg ár aftur í tímann í þingtíðindum til að sjá skýringu á því hver tilgangurinn sé. Hv. þm. Páll Pétursson skýrði mál sitt í dag með því að láta í ljós þá skoðun sína í upphafi að varnarlið á Íslandi sé ekki hér til þess að verja Ísland og Íslendinga heldur til að verja Bandaríkin og Bandaríkjamenn. Þetta er fullyrðing sem samkvæmt skilgreiningu hæstv. forseta í kvöld hefur kannski ekki verið hluti af efni málsins, en engu að síður skýrir hún nokkuð hvað fyrir hv. þm. vakti. Það var sem sagt að láta í ljós andstöðu formanns þingflokks stærsta stjórnarflokksins gegn grundvallarstefnu í utanríkismálum Íslendinga. Hv. þm. gerði það með þeim hætti að gagnrýna hugsanlega ákvörðun um heræfingar nú í sumar og með því að setja fram tólf spurningar um væntanlegar heræfingar. Þegar hlýtt var á spurningarnar vöknuðu aðrar spurningar í hugum þeirra sem á hlýddu. Hvers vegna spurði hv. þm. ekki formann síns eigin flokks, sem var utanrrh. þegar þetta mál kom til, um þessi atriði? Að öllu eðlilegu hefði hæstv. fyrrv. utanrrh., hæstv. núv. forsrh., átt að geta svarað þeim öllum. En því var nú ekki aldeilis að heilsa heldur kom hæstv. forsrh. í ræðustól í dag og svaraði engum af þessum spurningum heldur gagnrýndi hæstv. forsrh. að upplýsingar um sitthvað í þessu sambandi lægju ekki fyrir, hefðu nánast ekki verið lagðar fyrir fyrr en í gær þegar beðið var um formlega heimild til æfinganna. Hæstv. forsrh. sagði: Þetta tel ég ámælisvert. Ef hæstv. forsrh. telur þetta ámælisvert nú, hvað þótti hæstv. ráðherra þegar hann sjálfur var utanrrh. og þessi mál komu til? Spurði hæstv. ráðherra engra spurninga þá? Hví notaði hæstv. núv. forsrh. ekki aðstöðu sína til þess að fá allar þær upplýsingar sem hann átti rétt á þá þegar? Hvaða vatn hefur runnið til sjávar síðan sem breytir þessari afstöðu hæstv. forsrh. svo mjög sem raun ber vitni? Á því er skýringu að finna og sú skýring hefur komið í ljós á nokkurra ára fresti a.m.k. mjög berlega í þingsölum. Ég vil leyfa mér að flytja þá skýringu með orðum hæstv. núv. menntmrh. eins og hann útskýrði þetta fyrirbrigði í íslenskum stjórnmálum, þ.e. þetta tvíeðli Framsfl., eins og hann útskýrði það í umræðum um utanríkismál hinn 11. mars 1987. Hv. þáv. þm. Svavar Gestsson sagði þá, með leyfi hæstv. forseta: ,,Framsfl. hefur leikið það á undanförnum árum og áratugum að ganga lengra í hræsni og tvískinnungshætti en nokkur annar íslenskur stjórnmálaflokkur og er þá vissulega langt til jafnað. Framsfl. hefur venjulega haft það þannig þegar hann hefur verið í hægri stjórn að hann hefur færst til vinstri þegar nær líður kosningum. Þegar hann hefur verið í vinstri stjórn hefur hann færst til hægri eftir því sem nær líður kosningum.`` Þetta segir hæstv. núv. menntmrh. árið 1987 þegar hann var í stjórnarandstöðu. Mér sýnist margt benda til þess að hv. fyrirspyrjandi Páll Pétursson líti svo á að þessi hæstv. ríkisstjórn sé um of hægri sinnuð í utanríkismálum og því kjósi hann það nú að leggja málin fyrir með þeim hætti sem hann hefur gert í dag, enda segir í ræðu hæstv. núv. menntmrh. 11. mars 1987 um þetta efni: ,,Það þarf ekki mikinn spámann til að sjá þetta fyrir. Menn sem hafa reynslu af samstarfinu við framsóknarmenn vita hvernig þeir haga sér.`` Og enn segir hv. þáv. þm. Svavar Gestsson: ,,Hv. þm. Páll Pétursson var nákvæmlega eins og hugur manns í þessu efni, flaug upp í stólinn og ruddi upp úr sér alls konar áherslum í herstöðvamálinu sem gætu hafa verið komnar að sumu leyti frá herstöðvaandstæðingum í þessu landi, því fólki sem hefur verið á móti framkvæmdunum í herstöðinni á undanförnum árum`` o.s.frv. Þetta sagði Svavar Gestsson sem þá var í stjórnarandstöðu, núv. hæstv. menntmrh., þátttakandi í þessari ríkisstjórn. Hann lýsir því svo í ræðu sinni hvílíka skömm hann hafi á starfsaðferðum sem þessum, á aðferðunum sem slíkum, burtséð frá því hversu sammála hann var hv. þm. Páli Péturssyni að þessu leyti. Ég minnist á þessa ræðu, frú forseti, vegna þess að mér sýnist sama skýringin vera á ferðinni nú, að það kunni að vera skemmra í kosningar en menn töldu fyrir nokkrum vikum, enda hefur hvert klúðursmálið af öðru komið upp í ríkisstjórninni sem valdið hefur misklíð meðal ráðherranna. Þetta gæti verið skýringin á því að þetta mál ber að með þessum hætti. Það er alveg ljóst að þessi afstaða hv. þm. Páls Péturssonar er engan veginn ný og hann er sjálfum sér samkvæmur að þessu leyti til, en eins og bent var á í dag, að þessi vinstri armur Framsfl. er jafnan mjög virkur þegar vandræði eru á ýmsum öðrum sviðum en utanríkismálum og það þarf að höfða til hinna vinstri sinnuðu afla í landinu og þá er farið að með þessum hætti. Hitt vekur meiri furðu, afstaða hæstv. forsrh. eins og ég nefndi áðan. Samtímis því sem hæstv. forsrh. hefur það fram af miklum sannfæringarkrafti frammi fyrir landslýð að auðvitað ráði hæstv. utanrrh. öllu um þetta mál, hvernig og hvenær heræfingarnar fari fram, niðurlægir hæstv. forsrh. hæstv. utanrrh. með svo augljósum hætti þegar hann segir að auðvitað sé þetta allt saman tímaskekkja og auðvitað ætti þetta ekki að þurfa að fara fram og ég tala nú ekki um þegar hæstv. forsrh. bætir svo gráu ofan á svart í umræðunni í dag með því að lýsa því hve ámælisvert það sé að hæstv. núv. utanrrh. skuli ekki hafa lagt fyrir upplýsingar sem forveri hans hafði vanrækt að afla. Mér sýnist þetta vera eitt af mörgum mjög alvarlegum merkjum um grómtekinn þverbrest í ríkisstjórninni og að fólk eigi kröfu á því almennt og ég tala nú ekki um Alþingi að fá það skýrt og skorinort hvort breytt hafi verið um grundvallarstefnu í utanríkismálum. Af ræðu hæstv. utanrrh. í dag varð ekki ráðið að ákvörðun hafi verið tekin um jafnsjálfsagðan hlut og æfingar í þágu varna landsins. Allar röksemdir hæstv. utanrrh. hnigu þó í þá átt að hér væri um sjálfsagðan og eðlilegan hlut að ræða. Ráðherrann tók þó fram að engin ákvörðun yrði tekin fyrr en að höfðu samráði við ríkisstjórnina. M.ö.o.: við megum eiga von á því að þau einkennilegu sjónarmið sem fram hafa komið frá öðrum hæstv. ráðherrum verði e.t.v. ofan á í þessu efni. Það er ekki vel ljóst enn þá. Að því er varðar spurningarnar sem hv. málshefjandi Páll Pétursson lagði fyrir í dag og hæstv. utanrrh. svaraði að nokkru, þá voru þær fyrst um það hvenær vitneskja hefði borist um væntanlegar heræfingar. Það liggur alveg ljóst fyrir að langur tími hefur verið til að undirbúa þetta mál af hálfu íslenskra stjórnvalda því að svo langt er síðan vitneskjan lá fyrir, enda kom fram skilningur á því af hálfu hæstv. ráðherra að það þurfi langan aðdraganda vegna þess að meiri hluti þess liðs sem ætlað er að taki þátt í þessum heræfingum séu almennir borgarar bundnir við önnur störf og þurfi þess vegna að skipuleggja frí, útvega staðgengla o.s.frv. Þess vegna undrar það mig þegar hæstv. forsrh. hneykslast mjög á því sem hann kallar stærðarmuninn á þessum heræfingum, þeim sem eiga að fara fram í sumar og fóru fram árið 1987 í hans eigin tíð, þá hafi 400 manns tekið þátt í þessum heræfingum en nú eigi það að verða 1000 manns. En hæstv. ráðherra nefndi það ekki í það sinnið að af þessum 1000 manns eru aðeins um 240 í fastaliði hersins, en af þeim 400 manns sem æfðu sig hér í hans tíð munu trúlega allir hafa verið úr fastaliði hersins, þ.e. að hernaðarþjálfun til var kannski sá hópur raunverulega meiri þátttakandi í hernaðarstörfum. Hvers vegna skyldu menn svo vera að gagnrýna, eins og hv. fyrirspyrjandi, það að varalið í þágu sameiginlegra varna Íslands og Bandaríkjanna og annarra Atlantshafsbandalagsríkja æfi sig til þess að geta sinnt verkefnum ef illa fer, ef út af hinu friðsamlega ástandi bregður? Það kemur ekki heim og saman við það sem bæði ég og ýmsir aðrir þingmenn minnast að hafa heyrt hér í sölum Alþingis einmitt af vörum þeirra sem eru andvígir þátttöku okkar í varnarsamstarfinu og veru varnarliðs hér á landi því að margir þeir hafa haldið því fram sem einni af röksemdum gegn veru varnarliðsins á Íslandi að það væri hvort sem er ekkert gagn í því svo fámennu sem lítt búnu ef til styrjaldarátaka kæmi. Því hefur þá verið svarað til af þeim sem borið hafa ábyrgð á utanríkismálum og stutt hafa þetta varnarsamstarf að verkefni varnarliðsins hér sé fremur eftirlitsverkefni og aðvörunarverkefni og varalið yrði að vera til taks og koma til skjalanna ef út af bæri. Þess vegna einmitt er það öldungis rétt, sem hæstv. forsrh. sagði í skýrslu sinni þegar hann var utanrrh., að æfingar varnarliðsins og samstarfsæfingar Atlantshafsbandalagsins í þágu varnanna yrði að samræma íslenskum aðstæðum og staðháttum. Mér er þó óskiljanlegt hvernig á að aðhæfa þessi verkefni íslenskum staðháttum öðruvísi en á Íslandi. Ég get ekki séð fremur en hæstv. forsrh., fyrrv. utanrrh., sagði í umræðum um þessi mál á sínum tíma að það sé nema mjög takmarkað gagn af því að tveir ungir menn, þótt hæfir og efnilegir séu, fari til Kanada og horfi á einhvern hluta af slíkum æfingum, enda var það nákvæmlega kafli sá sem um þetta fjallaði í skýrslunni um utanríkismál, sem varð hæstv. núv. forseta umræðuefni í umræðunum um utanríkismál á Alþingi 1988. Hæstv. núv. forseti bað úr þessum ræðustóli guð að hjálpa sér þegar hún las þennan kafla og skýrði þingheimi frá því að hún hefði takmarkaða trú á því að Íslendingar gætu haft eitthvert eftirlit með þessum verkefnum. Þessi ummæli er að finna í 18. hefti þingtíðinda 1987--1988 ef menn vilja fletta þeim upp. Þau eru hins vegar ekki í samræmi við það sem margir þeir sem voru á sömu skoðun um þessi mál höfðu áður sagt, að einmitt þetta væri það sem þyrfti vegna þess að varnarliðið væri ekki án frekari viðbúnaðar eða æfingar í stakk búið eins og sagt er til að sinna vörnum landsins með viðhlítandi hætti. Og ef sú skoðun er rétt hlýtur að vera rétt að þjálfa varalið til þessa verkefnis og nákvæmlega í samræmi við það sem fyrrv. utanrrh., núv. hæstv. forsrh., hélt fram. Ég sé þess vegna ekki annað en slík æfing hljóti að vera í þágu Íslands og Íslendinga. Ef við á annað borð viljum að Ísland og Íslendingar séu varðir ef til ófriðar kæmi sé ég ekki að nokkurt vit sé í öðru en að standa að þjálfun og æfingum með einhverjum skynsamlegum hætti, aðhæfa verkefnin íslenskum aðstæðum og íslenskum staðháttum eins og hæstv. forsrh. sagði á sínum tíma með þeim hætti að raunhæft gagn verði af ef á þarf að halda. Með þetta í huga sé ég ástæðu til að þakka hæstv. utanrrh. sérstaklega fyrir þá hugmynd hans að samræma æfingu Almannavarna hér á landi og þeirra sem þátt þurfa að taka í slíkum verkefnum og svo þessum æfingum. Ég sé ekki annað en að slíkt verðum við að gera ef við ætlum að geta unnið markvisst ef út af ber. Allt er þetta þess eðlis að það verður að vera unnið með það í huga að við vonum að aldrei komi til þess að nota þurfi þennan viðbúnað með þeim hætti sem æfingarnar miðast við. Hins vegar væri það mikið ábyrgðarleysi að láta slíkt ekki fara fram alveg eins og það er ábyrgðarleysi að hafa brunavarnakerfi og kynna sér ekki hvernig á að nota það eða hafa æfingar í viðbrögðum við bruna. Engum dytti í hug að segja að með slíku væri verið að æsa til einhverrar brennu eða slysa eins og sumum hv. þm. dettur í hug að halda fram í sambandi við hugsanlegar heræfingar að með þeim sé verið að efla hernaðaranda og stuðla að ófriðarhugsun á okkar landi eða í kringum það. Slíkt er svo fráleitur málflutningur að hann tekur engu tali og mér þykir það mikil raun að heyra jafnmætar konur og þær hv. þm. Kvennalistans sem hér hafa talað í dag halda því fram fullum fetum í fyrsta lagi að hér á landi sé varnarlið ekki til að verja Ísland og Íslendinga, m.ö.o. að við höfum verið í þessu varnarbandalagi í 40 ár í þágu einhverra allt annarra en sjálfra okkar, og þar með líta þær fram hjá þeim veruleika að það er um sameiginlega hagsmuni fleiri þjóða að ræða. Annars væru slík varnarbandalög ekki til. Hins vegar halda svo þær hv. kvennalistakonur því fram að með heræfingum séum við nánast að efna til ófriðar eða a.m.k., eins og þær orða það, ég held að ég muni það rétt, að efla hernaðarandann. Eitthvað slíkt held ég að þær hafi kallað það, hvað sem það nú þýðir. Á venjulegu máli hélt ég að þetta væri ósköp einfaldlega að vera við hinu versta búin. Og eins og hér var sagt í dag, um leið og við búum okkur undir það versta vonum við ævinlega hið besta og vinnum að því.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins koma fram nokkrum skýringum og leiðréttingum á því sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni. Það kom mér að vísu ekki á óvart að það virðist hafa farið fyrir brjóstið á hv. þm. að ég gagnrýndi varnarliðið fyrr í dag, en á því eru ýmsar skýringar. Ég vil í fyrsta lagi leiðrétta að síðasta heræfing hafi farið fram í minni tíð. Hún fór fram í júnímánuði, en ég tók við störfum í júlímánuði. Ég er ekki að segja að það hefði breytt neinu því að sjálfsögðu hefði ég ekki afturkallað það sem áður var ákveðið. Hún spurði einnig að því hvers vegna fyrirspyrjandi hefði ekki snúið sér til mín og beðið um svör við þeim spurningum sem hann leggur nú fram. Á því er afar einföld skýring. Þessar upplýsingar komu fram fyrst í frétt Ríkisútvarpsins fyrir örfáum dögum og síðan formlega til utanrrh. í gær eins og hann sjálfur upplýsti.

Var eftir þeim kallað?

Var eftir þeim kallað? Það var engin ástæða til að ætla að þessi heræfing yrði á neinu öðru stigi en fyrri heræfingar. Þess var aldrei nokkurn tíma getið. Þegar ég sótti upplýsingafund hjá varnarliðinu í ágúst 1987 var ég upplýstur um fyrri heræfingar og að áætlað væri að þær færu fram annað hvert ár, en þess var aldrei getið að þær yrðu af öðru umfangi en verið hefði og það var engin ástæða til að ætla það, enda lít ég á það sem skyldu varnarliðsins að upplýsa okkur um það sem þeir vita í öllum þessum málum. Sú er ástæðan að hv. fyrirspyrjandi gat alls ekki spurt mig að ég hafði engar hugmyndir um umfang þessara svokölluðu heræfinga og eftir því var ekki kallað af því að það kom ekki vísbending um það frá varnarliðinu fyrr en í ágúst hjá varnarmálanefnd að tilkynnt væri ekki fyrr að heræfingarnar færu fram. Hv. þm. Eiður Guðnason spurði að því hvort fyrirspyrjandi spyrði fyrir hönd Framsfl. Það er ekki. Hann gerir það á eigin vegum. Hann tjáði mér hins vegar að hann mundi spyrja þessara spurninga og ég gerði ekki athugasemd við það. Hv. þm. spurði einnig að því hvort hér væri boðuð breytt stefna framsóknarmanna í utanríkismálum. Svo er alls ekki. Við erum hlynntir þátttöku okkar Íslendinga í Atlantshafsbandalaginu, en leggjum á það mjög ríka áherslu að sú starfsemi verði bundin við eftirlitsstörf á Atlantshafinu, hér verði ekki um árásarstöð að neinu leyti að ræða. Við höfum talið að umfang þessarar starfsemi eigi að vera eins lítið og unnt er til að sinna þessu hlutverki. Við höfum fallist á t.d. að ratsjárstöðvar til eftirlitsstarfa yrðu reistar á Norður- og Austurlandi og það er engin breyting á því, en lagt á það ríka áherslu, ég endurtek, að þær eiga eingöngu að vera til eftirlits. Á þessu hefur mér skilist að væri fullur skilningur t.d. í Alþfl. Ég vek athygli á því að í núverandi stjórnarsáttmála er gert ráð fyrir því að ekki verði ráðist í nýjar varnarframkvæmdir hér á landi og reyndar einnig um það talað að endurskoða sambúð varnarliðs og mannlífs hér. M.ö.o.: í þessu felst að umfang þessarar varnarliðsstarfsemi eigi ekki að aukast. Ég get ekki annað en lýst undrun minni á því að varnarliðið skuli á eigin spýtur hafa ákveðið að fjölga svo mönnum og mér skilst tækjum sem hingað verða flutt án þess að ræða það langtum fyrr við stjórnvöld hér á landi. Ég endurtek að ég tel að það séu meiri háttar afglöp af hálfu varnarliðsins. Það er skýrt tekið fram í varnarsáttmála að allt sem varnarliðið gerir hér, öll tæki sem það flytur hingað til lands, fjöldi í varnarliðinu er allt háð samþykki okkar Íslendinga. Hvar sem við stöndum í þessum málum hljótum við að vera sammála um að eftir þessu verður að ganga. Varnarliðið má aldrei ganga út frá því sem vísu að það geti ákveðið hvað það flytur til landsins eða hve víðtæk heræfing verður. Ég vona að enginn áfellist mig fyrir að leyfa mér að vona að með þeirri þíðu sem er nú á milli austurs og vesturs dragi úr þörf fyrir varnarlið. Því miður veldur það vonbrigðum að kaldastríðshugsunarháttur virðist enn vera afar ríkur hjá ákveðnum hópum, bæði austan og vestan járntjalds, og spillir vitanlega fyrir þeirri heiðarlegu viðleitni sem frammi er höfð beggja vegna til að draga úr því gegndarlausa kapphlaupi sem hefur verið. Ég fyrir mitt leyti vona að sá tími komi að varnarliðs verði ekki þörf hér á landi, svo sannarlega, og vona að svo verði sem víðast um heim. Er hér nokkur inni sem ekki tekur undir þá ósk mína?

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Ég skal gjarnan taka undir það með hæstv. forsrh. að vonandi koma þeir tímar að varnarliðs verði ekki þörf, en það verður ekki fyrr en lýðræðisskipulagið ræður um gjörvallan heiminn, lýðræði hefur komist á um allan heim, lýðræðisþjóðirnar geti treyst hver annarri. Þær geta það, en geta þær treyst einræðinu? Þess var minnst fyrir skemmstu að Alþingi Íslendinga ákvað á fundi sínum fyrir rétt rúmum 40 árum með 37:13 atkvæðum að standa að núverandi varnarsamningi milli Íslands og Bandaríkjanna. Þannig markaði Alþingi Íslendinga stefnu okkar í öryggis- og varnarmálum sem síðan hefur verið staðfest af framkvæmdarvaldinu. Þessi gæfuríka stefna hefur verið svo til óbreytt allan þann tíma og verður vonandi áfram. Ég vil minna á það hér að gefnu tilefni að leikreglur lýðræðisins eru þær að frjálsir borgarar kjósa þjóðþing þjóðarinnar. Þjóðþingið markar síðan stefnu eins og Alþingi Íslendinga hefur gert hér fyrir 40 árum og mér finnst ekki að neinn stjórnmálaflokkur í minni hluta eða stjórnmálamaður geti krafist þess að það verði ekki farið að vilja Alþingis. Ég get ekki séð að það sé hægt samkvæmt þeim leikreglum sem lýðræðisskipulagð býður upp á. Við vitum um afstöðu Alþb. og herstöðvaandstæðinga og mótmæli þeirra við varnarsamstarfinu. Ég hef í sjálfu sér ekkert nema gott um það að segja að þeir nýti sér tjáningarfrelsið hér í lýðræðinu. Það minnir mann á það að við búum í lýðræðisríki að menn skuli fá að tala og það eru sem betur fer engar hömlur á slíku. En ég tel það jafnútilokað að einhver minni hluti geti ætlað sér að taka ráðin af meiri hlutanum og þjóðþinginu og krefjast þess að það verði farið að einhverju öðru en þeirri stefnu sem þjóðþingið hefur markað. Hvað er það sem við viljum verja með varnarsamningi? Við erum að verja mestu mannréttindi og bestu lífskjör í heimi á Vesturlöndum, þar á meðal hér á Íslandi, og við erum að verja hornsteina lýðræðisins sem eru trúfrelsi, tjáningarfrelsi, athafnafrelsi og kosningafrelsi. Það er þetta sem við erum að verja. Við viljum ekki skipta á þessu og einræðinu. En hin hliðin fyrir austan járntjald: Þar er enn þann dag í dag einræði með skertum mannréttindum, lélegum lífskjörum, matarskorti og skorti á flestum nauðsynjum. Mér finnst ekki vera hægt að leggja þetta að jöfnu. Frá því að byltingin í Rússlandi var gerð árið 1917 fram til dagsins í dag eru um það bil 72 ár og samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér hefur ráðstjórn á þessu tímabili myrt aðeins 53 millj. af eigin borgurum við að viðhalda þessu einræðisskipulagi. Þessi 72 ár eru 26.820 dagar. Það hafa verið myrtir rúmlega 2000 saklausir borgarar að jafnaði á degi hverjum síðan 1917. Það er allt í lagi að rifja þetta upp þó tölurnar séu ekki fallegar til þess að minna menn á um hvað við erum að tala hér. En sem betur fer er að rofa til. Það hefur verið mörkuð afvopnunarstefna sem á sér vaxandi hljómgrunn um heim allan og við höfum verið þátttakendur í því að semja um gagnkvæma afvopnun þó að okkar hlutur Íslendinga sé ekki stór í þeim efnum. En það sem var að fyrir austan tjald var það að kerfið gekk ekki upp lengur. Þeir sáu fram á það, leiðtogarnir þarna fyrir austan, að það þurfti að koma eitthvað til og það er kallað glasnost perestrojka. Þeir eru að reyna að koma á auknu frjálsræði og lýðræði. En höfum við eitthvað til þess að skammast okkar fyrir hér á Vesturlöndum? Erum við einhvers staðar að slaka á í okkar þjóðskipulagi eða þurfum við að skammast okkar fyrir eitthvað? Af hverju eru menn að leggja að jöfnu þjóðskipulag einræðis og þjóðskipulag lýðræðis og þykjast vera einhvers konar friðarsinnar þar á milli? Það er hreinlega ekki hægt. Það er bara barnaskapur. Við skulum vona að almættið verði þeim hliðhollt fyrir austan tjald og þeim gangi vel að koma á auknu lýðræði og auknum mannréttindum þannig að lífskjör fólksins þar geti batnað með frjálsari hagstjórn og opnara þjóðfélagi. En við erum ekkert að hopa. Við þurfum ekkert að breyta neinu. Mér finnst ekki vera hægt að leggja þetta að jöfnu. Sú æfing varnarliðsins sem hér er til umræðu og hér á að fara fram finnst mér fullkomlega eðlilegt að fari fram. Það var verið að gera einhver stórmál hérna úr tiltölulega lítilli æfingu með púðurskotum hjá þúsund manns í hálfan mánuð. Það er eins og það eigi að fara að keyra um einhverjar stórar skriðdrekasveitir eftir tali manna.  Mér finnst að varnarlið án æfinga sé eins og brunalið án æfinga. Hvernig væri það að hafa brunalið án æfinga? Gæti það slökkt í þegar kviknaði í? Það var talað um einhverja tímaskekkju í þessu sambandi. Ég skil ekki hvað menn eiga við. Mér finnst að við eigum að koma heiðarlega fram við aðrar vestrænar lýðræðisþjóðir og ekki vera með neinn tvískinnungshátt í samskiptum okkar við þær. En ég tel að kjarni málsins sé sá að Alþingi markaði stefnu fyrir 40 árum og sú stefna hefur verið þjóðinni til farsældar og sóma og ég tel að hæstv. utanrrh. sé skyldugur til þess að framkvæma þá stefnu sem Alþingi hefur ákveðið og enga aðra samkvæmt stjórnskipun landsins. Ég tel að sú stefna sem hingað til hefur verið fylgt á Íslandi sé eitt af mestu hagsmunamálum alls mannkyns, að lýðræðisþjóðirnar haldi saman. Hæstv. forseti. Ég ætla að ljúka þessum orðum mínum með því að segja: Lengi lifi lýðræðið.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Það mál sem hér hefur verið til umræðu í dag hefur tekið langan tíma og nú er senn kominn nýr dagur, enda hafa sumir talað allmjög og lengi þó ekki hafi það út af fyrir sig skýrt þetta mál. Það mál sem er verið að ræða, þ.e. heræfingar varnarliðsins í Keflavík, er ekkert nýtt mál hér eins og menn hafa heyrt. Hér hafa verið haldnar heræfingar áður. En það er e.t.v. ekki meginmálið heldur sú staðreynd að þetta mál hefur borið að með allsérstæðum hætti. Í fyrsta lagi varð atgangur mikill í Ríkisútvarpinu og í ríkisfjölmiðlunum með óvenjulegum hætti og verður að telja að það nálgist að það hafi verið misnotað af ákveðnum aðilum. Ég vil minna á að það var boðað með miklu írafári í þessum fjölmiðlum að þessi heræfing hefði átt að hefjast 17. júní. Það var í rauninni ekkert nema fréttafölsun. Verður að taka til gagngerðrar endurskoðunar það fréttamat og hvernig þeir fréttamenn vinna sem við eigum að treysta fyrir því að fara rétt með þau mál sem þar eru flutt. Ég vil benda á að föstudaginn langa, árla morguns eða rétt korter yfir 7, var einn af þessum aðilum plötusnúður á Rás 2 hjá Ríkisútvarpinu og hvatti þar hernámsandstæðinga til baráttu með einu laginu þar. Það verður að telja afskaplega óviðurkvæmilegt að plötusnúðar hjá Ríkisútvarpinu séu að misnota aðstöðu sína. Sami plötusnúður gaf í skyn reyndar þann sama morgun rétt um hálfátta að alþm. væru fremur lítilmótlegir menn. Það hefði verið fróðlegt út af fyrir sig að hafa þau ummæli hér til að fræða hv. alþm. á því hvers lags menn sitja á þingi. Sú misnotkun sem slíkir menn beita er mjög einkennileg og verður að telja það til vansa að Ríkisútvarpið skuli misnota. Þeir menn sem þar eru eiga auðvitað ekki að vera að túlka skoðanir sínar og geta hægast tekið þátt í stjórnmálum á öðrum vettvangi. Til þess eru stjórnmálaflokkarnir. Þessum mönnum getur staðið það til boða að fara í framboð fyrir sína flokka sem eru greinilega Alþb. eða Kvennalistinn sem hér hefur sýnt sitt rétta andlit í kvöld og fer ekki á milli nokkurra mála að Kvennalistinn skipar sér í sveit sem útibú frá Alþb. eða kvennadeild Alþb. þannig að það pólitíska litróf sem hefur komið fram í umræðum í dag verður ekki sundur slitið. Ég vil minna á í þessu sambandi þegar við tölum um heræfingar að auðvitað er nauðsyn að það fari fram æfingar, hvort sem það eru heræfingar eða leikæfingar. Mönnum ætti að vera ljóst að ef menn æfa ekki hluti geta þeir verið erfiðir í framkvæmd og þýðir ekki að æfa þegar til alvörunnar kemur. Þessi heræfing er ekki frábrugðin öðrum æfingum sem fara fram á mörgum sviðum. Hún er auðvitað til þess að menn átti sig á aðstæðum og komist að því hvað stendur til og hvernig er hægt að bregðast við hlutum. Ég vil enn fremur sérstaklega minna á að Evrópuráðið hefur eins og Atlantshafsbandalagið starfað í 40 ár senn, Evrópuráðið sem samanstendur þó af miklu fleiri Evrópuríkjum og þar á meðal af hinum svokölluðu hlutlausu ríkjum í Evrópu og þau eru öll nú meðtalin, því að í maí nk. verður Finnland aðili að Evrópuráðinu. Þessi ríki hafa sameinast um að gera ályktun um varnarmál og það er sammála niðurstaða þessara ólíku ríkja, sem eru þó ekki innan Atlantshafsbandalagsins, að friður verði aðeins tryggður með sameiginlegu afli Evrópuríkja. Það hefur verið undirstrikað að þetta sameiginlega afl frjálsra ríkja Evrópu sé það eina sem tryggi frið. Og þar hefur verið undirstrikað að sameiginlegur hernaðarmáttur frjálsra ríkja Evrópu allra tryggi friðinn og ekkert annað. Þetta hefur auðvitað komið margoft fram, að þessi sameiginlegi styrkleiki sem Evrópuríki hafa sýnt hefur orðið til þess að sú þíða sem er að birtast í Sovétríkjunum hefur orðið til. Sá styrkleiki sem Reagan sýndi þegar hann stóð sem klettur í hafinu eins og hefur verið sagt um fleiri og hélt ótrauður áfram að byggja upp hernaðarmátt Evrópu til að hafa mótvægi við Austur-Evrópu varð til þess að það var hægt að semja um málið og menn áttuðu sig á því í austri að það var alvara á ferðinni. Sú samstaða sem Evrópuríkin í Atlantshafsbandalaginu og í Evrópuráðinu hafa myndað um þessi mál er ótvíræð og er grundvöllur þess að frjáls ríki Evrópu standa nú sterkari en nokkru sinni fyrr. Með tilkomu Evrópubandalagsins má reikna með að það verði sameiginlegur herafli innan þessara ríkja í framtíðinni sem muni tryggja enn þá frekar að Evrópa mun verða sem ein heild og mun tryggja frelsi og jafnframt það að austantjalds verði möguleiki á úrbótum í lýðræðisátt. Þegar hæstv. forsrh. talar um tímaskekkju reikna ég með að hann hafi átt við að það væri tímaskekkja að við værum ekki aðilar að heræfingunni. Það væri alveg öfugt. Hann hafi ætlað sér að segja að það væri tímaskekkja að við værum ekki með í heræfingunni til að tryggja sameiningu Evrópu. Hann hefur auðvitað mismælt sig. Ég geri alveg ráð fyrir því. Og ég heyrði það áðan og auðvitað er hann meðmæltur því að við séum í Atlantshafsbandalaginu. Þegar við lítum á að þessi samstaða hefur tryggt okkur frið í 40 ár er alveg ljóst að það eina sem getur hamlað gegn einræði er samstaða lýðræðisríkjanna eins og hefur verið í 40 ár. Ég held að við munum ekki óska eftir öðrum stjórnarháttum en eru vestan megin í Evrópu. Þær umræður sem hófust í dag hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. eru tímaskekkja og í rauninni aðeins til að varpa ljósi á að það hefur aldrei verið meiri styrkleiki í Vestur-Evrópu. Sá styrkleiki birtist með þeim hætti að Evrópuríkin standa núna sem ein heild hernaðarlega þrátt fyrir að þau séu ekki í Atlantshafsbandalaginu og hafa gert sér grein fyrir því að sú samstaða er eina leiðin til þess að lýðræðisþjóðirnar sigri. Ég ætla ekki að ræða um þær ræður sem hafa komið fram eins og hjá hv. 2. þm. Austurl. þar sem hann var með enskukennslu sem er alveg nýjung í þingsölum, en það má vel vera að hann ætli að snúa sér að enskukennslu í framtíðinni. Það er ekki gott að vita. En ég vil segja að lokum að það er mikilvægt að við stöndum með okkar vinum og stöndum sem ein heild. Það hefur aldrei verið meiri þörf á því en í dag. Aðeins sem sameinað afl Evrópu og Bandaríkjanna, frjáls ríki Bandaríkjanna, munum við geta unnið að því að hér verði friður en ekki ófriður. Þetta eru staðreyndir sem eru alveg ljóslifandi fyrir okkur sem höfum fylgst með þessum málum og þetta er eini hátturinn sem við getum haft á þessum málum. Ég vil að lokum þakka hæstv. utanrrh. fyrir hans mál, sem var bæði fróðlegt og góð ræða sem hann flutti hér, og vona að hann standi á sínum rétti til að vinna með sameiginlegum friðaröflum. Friðaröflum sem hafa verið hér sl. 40 ár í Evrópu innan Atlantshafsbandalagsins og núna eru að sameinast í röðum Evrópuráðsins og menn bera miklar vonir til þess að sá styrkur muni valda því að þeir múrar sem hafa umlukt austurblokkina muni brotna.

Páll Pétursson Frú forseti. Það er mikil mannraun að hlusta á sumar ræður sem hafa verið fluttar í þessari umræðu og það er nærri því að maður fer að sjá eftir því að hafa kvatt sér hljóðs og vakið máls á þessu efni þegar maður hlustar á þær. Hér hefur þó reyndar margt verið vel sagt líka og ber að þakka það. Það hvað teygst hefur úr þessari umræðu og hve margir hafa fundið hjá sér hvöt til þess að tjá sig sýnir og sannar betur en annað að það var fyllilega tímabært og eðlilegt að taka þetta mál til umfjöllunar í Sþ. Ég vil fyrst láta þess getið að ég varð fyrir vonbrigðum, því miður, með ræðu hæstv. utanrrh. og þau svör sem hann gaf því að þau voru sum ófullnægjandi við spurningum sem ég beindi til hans. Það voru í þessu líka útúrsnúningar og ekki rétt farið með staðreyndir á alla grein. Varalið Bandaríkjamanna var t.d. ekki stofnað að kröfu Íslendinga eins og lesa mátti út úr ræðu hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra vill meina að koma varaliðsins sé óhjákvæmileg afleiðing af ákvörðunum fyrrv. utanrrh. og hann las úr skýrslu sem hæstv. fyrrv. utanrrh., núv. forsrh. Steingrímur Hermannsson, flutti á Alþingi 1988 og það sem hann las var þetta: ,,Ef til átaka drægi er ljóst að varnarliðið þyrfti aukinn liðsafla. Hersveit í varaliði bandaríska landhersins hefur verið þjálfuð og búin undir að koma til landsins á hættu- eða ófriðartímum. Hluti hennar tók þátt í umfangsmiklum æfingum í Kanada`` --- ég endurtek Kanada --- ,,í sumar og fylgdust fulltrúar varnarmálaskrifstofu með þeim æfingum. Til að slík þjálfun komi að fullu gagni er nauðsynlegt að íslensk stjórnvöld hafi hönd í bagga og tryggi að allar varnaráætlanir séu í sem bestu samræmi við íslenska hagsmuni og staðhætti. Samræmis þarf að gæta milli almannavarnaáætlana okkar og skipulags lögreglu og landhelgisgæslu, og þessara varnaráætlana`` og bla bla. Þetta sagði sem sagt í skýrslu hæstv. fyrrv. utanrrh. Hann var að ræða um æfingar í Kanada, en af ræðu hæstv. utanrrh. mætti ætla að hann væri að tala um heræfingar hér á landi. Hann var hvergi að tala um nauðsyn þess að fá hingað 1500 manna lið til æfinga. Það er alveg gersamlega þýðingarlaust að fara að reyna að klína skömminni af þessum æfingum á hæstv. forsrh. Hann er alveg saklaus af því að hafa veitt leyfi til þeirra, enda hefur hann skilmerkilega varið sinn málstað sjálfur hér í ræðustól og ég þarf ekki að bæta þar um. Ég held að það sé engin ástæða fyrir hæstv. utanrrh. að ætla að Bandaríkjamenn tækju neitun óstinnt upp, þeir tækju það neitt óstinnt upp þó þeir fengju ekki að koma til stríðsleikja. Hæstv. utanrrh. má ekki vera svona huglaus. Hann á að reyna að standa á rétti þjóðarinnar og hafa að leiðarljósi í embættisfærslu sinni að hafa embættisfærslu sína með þjóðlegri reisn eins og fyrirrennari hans gerði. Það var mér að vísu nokkur uppörvun og gleðifrétt að þeir væru ekki með neitt nema púðurskot í pússi sínu, þessir gestir. Ég tel að það sé heldur góðs viti því að þá verða þeir kannski ekki hver öðrum að voða. Utanrrh. hefur tvímælalaust vald og það tók hann rækilega fram sjálfur og það er ekkert forhlaupin tíð að stoppa þessar æfingar. Og fullyrðingar um það, eins og hann lét sér um munn fara, að æfingarnar færu að verulegu leyti fram að ósk Íslendinga er röng, því miður. A.m.k. kannast ég ekki við þær óskir og þær eru ekki komnar frá framsóknarmönnum. Hæstv. utanrrh. gerði fréttaflutning að umræðuefni og hann er eitthvað framstyggur vegna þess að það hafi verið sagt frá þessum æfingum. Ég tel ekkert óeðlilegt þó að fjölmiðlar greini frá þeim tíðindum að hér standi til að halda heræfingar af þessari stærðargráðu. Ég verð að segja að mér finnst að sjónarmið hersins hafi fengið rækilega að koma fram í sjónvarpinu. Kastljós í gærkvöldi var undirlagt af barnalegri áróðursmynd frá Bandaríkjaher þar sem átti að réttlæta æfingarnar 1987. Sá texti sem fluttur var með myndinni var til réttlætingar á þessu tilstandi sem þarna var sýnt og greint frá mikilvægi þess hvað þar væri verið að gera. Þessi mynd var að vísu svo frumstæð að hún varð á köflum brosleg og nánast skemmtiefni. T.d. eins og þegar mennirnir voru að reyna að berjast við fuglana og reyna að fæla upp fuglana sem gekk ekki nógu vel. Hæstv. utanrrh. spurði hvort við teldum viðbúnaðaráætlanir óþarfar, samgönguáætlanir eða verndun orkuvera. Þetta eru allt saman útúrsnúningar og undanfærslur. Þessi heræfing er ekki til að verja orkuver eða samgönguleiðir. Þessi heræfing er gerð til að verja herstöðina á Keflavíkurflugvelli. Hún er gerð til að þjálfa fólk í að verja þessa tilteknu herstöð. Og ég verð að endurtaka það: Ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með það sem utanrrh. sagði. Hann lofaði ekki í ræðu sinni að neita um leyfi til æfinganna. Hann var ekkert á því í ræðu sinni að draga úr þeim. Það var jafnvel svo að skilja á honum að hann væri að biðja um meira og ekki að halda þeim innan vallar heldur færa jafnvel út af vellinum hluta æfinganna. Sá gáll sem var á ráðherranum í ræðustól kl. að ganga 3 í dag, eða öllu heldur í gær því að nú er komið fram yfir miðnætti, gaf mér til kynna að hann hefði hugsað sér að heimila þessar heræfingar og það tel ég miður og ég vona að honum hafi batnað eftir því sem á daginn hefur liðið og á umræðuna. Ég dreg í efa að svar hans um 1200--1300 manns sem tækju þátt í þessum æfingum sé rétt. Þarna tíundar hann 250 dáta, 800 kennara og svo 200--300 séffa sem eigi að meta æfinguna og sjá hvernig þetta hafi verið, hvernig það hafi gengið fyrir sig. Hvar eru stuðningssveitirnar sem svona hópferðir hafa með sér, hjúkrunarlið, aðstoðarlið og guð má vita hvað það er kallað? Ég fann ekki að hann tíundaði það, en auðvitað verður það að teljast á gestalistanum. Ég varð sem sagt fyrir vonbrigðum með ræðu hæstv. utanrrh. Ég varð hins vegar ekki fyrir vonbrigðum með ræðu hv. 1. þm. Suðurl. sem flutti mjög ómerkilega ræðu, staglast þar á með getsökum og ímyndunum. Það að Framsfl. hafi haft forustu um heræfingarnar er eins og ég hef rækilega greint frá ekkert nema rangfærslur. Hann talaði um að hér væri um mjög venjulegar æfingar að ræða. Þetta eru ekki venjulegar æfingar á íslenskan mælikvarða. Þetta eru miklu stærri æfingar en hér hafa farið fram a.m.k. í seinni tíð. Hv. 1. þm. Suðurl. vildi vita í hvers umboði ég væri hér. Ég kem hér sem einn af alþm. og kveð mér hljóðs um málefni sem mér þykir mikilvægt. Ég tek fram að ég kynnti það ekki í mínum þingflokki að ég ætlaði að taka til máls. Ég hafði hins vegar samband við ýmsa flokksbræður mína áður en ég óskaði eftir því að fá leyfi til að taka til máls um þetta málefni utan dagskrár. Það vildi nú svo til að Jóhann Einvarðsson var ekki einn af þeim sem ég spurði ráða. Ég spurði ekki heldur hv. 2. þm. Austurl. Hjörleif Guttormsson ráða og ræddi það ekki við hann hvort ég ætlaði að taka til máls í dag. Hv. þm. fékk vitneskju um að ég ætlaði að kveðja mér hljóðs sem formaður eða varaformaður þingflokks síns, en þeir fengu að sjálfsögðu tilkynningu um að það stæði til að hér yrði utandagskrárumræða  Það var nokkuð hart fyrir hæstv. utanrrh. að búa við það að hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteinn Pálsson skuli styðja hans stefnu í utanríkismálum svo dyggilega. Það ætti að vera umhugsunarefni fyrir hæstv. utanrrh. að Sjálfstfl. skuli vera að kjassa hann fyrir stjórnvisku. Það er eiginlega öruggt merki þess að hann sé á rangri leið. Það er einkennilegt með hann Eykon, hv. 8. þm. Reykv. Eyjólf Konráð Jónsson, þennan indæla og ljúfa og prúða vin minn, hvað hann getur umhverfst þegar hann fer að tala um hermálin. Þá verður honum svo mikið í hug að prúðmennskan rýkur alveg af honum eins og dögg fyrir sólu og hann eiginlega missir þessa skörpu ályktunargáfu sem hann hefur hversdags og lendir þá iðulega í ógöngum. Í ályktun Alþingis um utanríkismál frá 23. maí 1985 er hvergi nokkurs staðar getið um Úralfjöll. Það sem við samþykktum var þessi ályktun. Það var ekki það sem hv. frsm. sagði heldur það sem fyrir okkur lá á þingskjalinu. Það var það sem við samþykktum. Þó að ég meti orð hv. þm. mjög mikils, þá hafa þau ekki eins og ég hef margtekið fram nokkurt minnsta lagagildi.

Ályktunin hefur ekki lagagildi.

Ekki hið minnsta og þau eru ekki einu sinni ályktun Alþingis, þau eru ályktun Eyjólfs Konráðs Jónssonar og e.t.v. einhverra flokksbræðra hans, og það er nú nóg um það. Hv. 3. þm. Vesturl. var ergilegur í ræðu sinni og það fannst mér ósköp heimilislegt. Ég vil taka það fram að það hefur ekki orðið nein stefnubreyting hjá Framsfl. Við höfum haft þessa stefnu um langa hríð. Það er allt önnur heræfing sem hér er verið að planleggja en 1987 eins og ég taldi upp áðan. Fyrst koma 250 skyndidátar til hjálpar. Svo þegar þeir eru dauðir í þykjustunni koma 800 kennarar, hvernig sem fer fyrir þeim, og svo koma nokkur hundruð offiserar sem meta eiga árangurinn og telja hvort nógu margir séu dauðir. Menn hafa dálítið verið að reyna að bera á móti því að þessar æfingar tengist þjóðhátíðardegi okkar. Auðvitað tengjast þær þjóðhátíðardeginum. Æfingin hefst á þjóðhátíðardaginn. Mennirnir leggja af stað frá Bandaríkjunum á þjóðhátíðardegi Íslendinga. Við höfum enn þá 17. júní fyrir þjóðhátíðardag, ekki 4. júlí, og þeir leggja af stað á þjóðhátíðardegi okkar. Þeir lenda hins vegar ekki á Keflavíkurflugvelli samkvæmt upplýsingum utanrrh. fyrr en aðfaranótt þess 18. eins og hann sagði, þannig að allt sem sagt hefur verið um þjóðhátíðardaginn í fréttaflutningi af þessu máli er náttúrlega hárrétt. Hv. þm. Eiður Guðnason spurði hvort ég væri að efla stjórnarsamstarfið með því að kveðja mér hér hljóðs. Ég vona að stjórnarsamstarfið endist sem best og vil efla það og tel mig hafa gert það í dag eins og aðra daga. Ég vil hins vegar meina það að hæstv. utanrrh. sé ekki að efla stjórnarsamstarfið ef hann hugsar sér að leyfa þessar heræfingar. Hv. 1. þm. Reykn. Matthías Á. Mathiesen var hér með kolrangar vangaveltur, en hann er kannski farinn heim að sofa svo að ég þarf ekki að eyða mörgum orðum á hann. Hann var með getsakir um hvað mér gengi til að taka hér til máls. Ég tók þetta mál til umræðu vegna þess að mér þykir það miklu varða og spurði mikilvægra spurninga sem Alþingi þurfti að heyra svarað. Flokksbróðir minn, hv. 8. þm. Reykn. Jóhann Einvarðsson, flutti hér ræðu sem ég þarf að minnast á örfáum orðum.  Utanrmn. var ekki greint frá umfangi þessara æfinga meðan ég sat þar. Ég sit þar að vísu ekki lengur og veit ekki hvað þar hefur gerst síðan flokkur minn skipti á okkur Jóhanni Einvarðssyni í utanrmn. Okkur var lauslega sagt frá æfingunni 1987, ef ég man rétt, í rútuferð á Keflavíkurflugvelli, en ég man ekki til þess að minnst hafi verið á að hér stæði til að halda æfingu með 1500 manna liði eða hvað það nú er eða kannski fleiri á þessu sumri. Ég ber á móti því sem hv. 8. þm. Reykn. Jóhann Einvarðsson bar á mig, að ég hefði ,,velt upp vöngum``, eins og hann orðaði það, eða á borð borið þessa heræfingu. Ég hef hvorugt gert. Hv. 3. þm. Reykv. las upp ræðupart eftir Svavar Gestsson sem hann flutti 1987 þar sem hv. þm. hélt því fram að framsókn færðist til vinstri þegar framsókn færi í hægri stjórn og færi svona að trosna stjórnarsamstarfið. Svo færi hún aftur til hægri þegar hún væri í vinstri stjórn. Þetta var ansi skemmtileg umræða og hv. þm. hefði gjarnan mátt lesa meira úr henni því að ég man eftir því að ég sagði margt vel í þessari umræðu líka. Mér fannst tilvitnunin hins vegar ekki reglulega vel valin því þó að hv. þm. hugsi venjulega skýrt sló út í fyrir henni þarna því að samkvæmt kenningu Svavars Gestssonar værum við á leið til hægri núna en mér finnst nú að ég hafi legið undir ámæli fyrir eitthvað annað en það í dag a.m.k. Ég hef sem sagt orðið fyrir vonbrigðum með afstöðu hæstv. utanrrh. Hann segist hafa vald til þess að stöðva æfingarnar, en ég óttast að hann þori ekki að beita því af ótta við að styggja Bandaríkjamenn. Ég er mikill stuðningsmaður hæstv. utanrrh. og líkar prýðilega við hann og vona svo sannarlega að hann manni sig upp í að neita Bandaríkjamönnum um þessa bón. Þessar æfingar eru nefnilega misráðnar og þær eru ögrun við Íslendinga, að hefja förina 17. júní, á þjóðhátíðardegi okkar. Bandaríkjamenn hafa eins og forsrh. hefur rækilega tekið fram haldið illa á þessu máli og senda fyrst í gær formlega beiðni til utanrrh. Varnarmáladeild hefur haldið illa á þessu máli að gera ekki grein fyrir málinu fyrr en í gær. Auðvitað hefði hún átt að gera það heyrinkunnugt strax og leggja það fyrir þáv. utanrrh. sem hún ekki gerði. Hún átti auðvitað að gera þáv. utanrrh. grein fyrir þessu máli. Ég tel að utanrrh. haldi illa á þessu máli ef hann heimilar æfingarnar. Æfingin þjónar ekki hagsmunum Íslands og varnir Íslands eru ekki betur settar eftir þessa æfingu en fyrir. Æfingin stuðlar ekki að friði í heiminum og það eina sem hún fær áorkað væri kannski það að hressa ofurlítið upp á fáeinar kaldastríðssálir hér uppi á Íslandi. En það er skammgóður vermir því þeim er ekki viðbjargandi. Ég vona svo að endingu að hæstv. utanrrh. beri gæfu til að feta í fótspor fyrirrennara síns í embætti og halda á utanríkismálum Íslands af þjóðlegri reisn.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Það er komið fram yfir miðnættið. Það er næturfundur og sakar ekki þótt menn strjúki svolítið af sér heiðarleikann. Hv. málshefjandi, hv. 1. þm. Norðurl. v., sem hér lauk máli sínu lýsti því að hann hefði orðið fyrir vonbrigðum með ræðu þess sem hér stendur. Ég lýsi því hins vegar yfir að það er ekki gagnkvæmt. Ég varð ekki fyrir vonbrigðum með ræðu hv. 1. þm. Norðurl. v. Ég átti von á svona ræðu og held reyndar að henni sé ekkert illa lýst, og reyndar einni annarri ræðu sem hér var haldin í kvöld, af athugulum pallagesti og fastagesti hér í húsi og góðvini okkar allra, sem kenndur er við Dagverðargerði, sem sagði svo: Heræfingahættur rekja, heilasellur komma vekja. Páls mun spilla pokaveiði púðurskot á Miðnesheiði. Það er tvennt sem ég sé ástæðu til að vekja máls á áður en þessari umræðu lýkur. Það eru annars vegar fullyrðingar um forsögu þessa máls og að rangt hafi verið farið með staðreyndir. Þá vísa ég einkum til þeirra orða hv. málshefjanda sem sagði að ég hefði haldið því ranglega fram að þessar æfingar færu fram að ósk Íslendinga og í annan stað að óskir um það séu ekki frá framsókn komnar. Fleira í umræðunum gefur tilefni til að rekja samskiptaferil íslenskra stjórnvalda og bandarískra þannig að ekkert fari nú á milli mála og vek ég um leið athygli hv. málshefjanda á því að um leið og þessi samskipti eru rakin skal það tekið fram að hv. málshefjandi hefur verið stuðningsmaður allra þeirra ríkisstjórna sem hér um ræðir frá árinu 1980, þ.e. ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens, ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar, ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar og hann var að enda við að lýsa því yfir að hann væri einlægur stuðningsmaður ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar hinnar síðari. Hv. málshefjandi ber því fulla ábyrgð á því að sínu leyti hver þessi samskipti og hverjar þessar óskir íslenskra stjórnvalda voru í tíð ríkisstjórna sem hann studdi dyggilega því að ekki verður hann um það vændur að hafa ekki gert það. Hitt atriðið sem er ástæða til að staldra við kom fram í máli hv. 2. þm. Austurl. og var spurningin um það hvort engar áætlanir væru fyrirliggjandi af hálfu íslenskra stjórnvalda um varnir íslenskra þegna á hættutímum, íslenskra mannvirkja, íslenskra stofnana o.s.frv. og reyndar sá tvískinnungur sem fram hefur komið í máli margra ræðumanna, sá að annars vegar er því haldið fram að varnarlið sé hér augljóslega aðeins til þess að verja Bandaríkjamenn, bandaríska herstöð, gæta bandarískra hagsmuna, og gefið í skyn að í raun og veru væri kannski ástæða til að staldra við og gera kröfur um það að uppi séu áætlanir og þær framkvæmdar um varnir íslenskra mannvirkja og íslenskra mannlífa en komast þá í þær ógöngur að þá verða þær varnaræfingar að fara fram utan varnarsvæða en það er skoðun sem ekki er mjög þekkileg ef ég skil rétt þennan málflutning. En víkjum nú að því hver samskiptaferill stjórnvalda er í þessu máli. Hverjar hafa óskir íslenskra stjórnvalda verið og hver hefur verið ábyrgð einstakra manna sem með þessi mál hafa farið? Heimildirnar eru byggðar á skriflegum greinargerðum, bókunum, upplýsingum frá varnarmálaskrifstofu utanrrn. í tíð fjögurra utanríkisráðherra. 1. 1984. Yfirmaður landhers Bandaríkjanna kom til Íslands til viðræðna við yfirmenn varnarliðsins og íslensk stjórnvöld um hlutverk varaliðsins og æfingar á þess vegum. Þetta gefur mér tilefni til þess að bæta við að því var ranglega haldið fram í máli málshefjanda áðan að ég hefði fullyrt að þetta varalið hafi verið stofnað að kröfu íslenskra stjórnvalda. Það sagði ég ekki. Ég sagði hins vegar að það hefði verið stofnað árið 1984 og það hefði verið gert í samráði við íslensk stjórnvöld og það hefði verið gert í anda þeirrar stefnu sem m.a. var mörkuð í skýrslu þáv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar og ég vitnaði sérstaklega til, nefnilega um auknar kröfur íslenskra stjórnvalda um sjálfstætt mat á liðsaukanum, athöfnum hans og varnaráætlun. 2. Í desember árið 1984 fara fram viðræður í varnarmálanefnd um æfingar varaliðsins á komandi sumri, þ.e. sumarið 1985. Þar kemur fram að af hálfu íslenskra stjórnvalda er lýst áhuga á nánara samstarfi og atbeina íslenskra stjórnvalda við skipulag varnaráætlana varaliðsins sem og ósk Íslendinga um að fylgjast með þessum æfingum gjörla. 3. Sumarið 1985 fer fram fyrsta æfing varaliðsins hér á landi. Þá koma til landsins sérstaklega 150 varaliðsmenn ásamt með varnarliðsmönnum sem hér eru og framkvæma þá æfingu. 4. Sumarið 1986 kemur hingað til lands Thomas Stone hershöfðingi og stærðfræðikennari sem áður hefur verið að vikið, yfirmaður þessa umrædda varaliðs, höfuðstöðvar Massachusetts og ræddi við varnarmálaskrifstofu utanrrn. um varnaráætlanir. Þá var sérstaklega farið yfir skrá sem afhent var af hálfu íslenskra stjórnvalda yfir mikilvæga staði, mikilvægar samgönguleiðir og mikilvæg mannvirki sem Íslendingum þætti sérstök ástæða til að hafa í huga við samræmingu á gerð varnaráætlana og almannavarnaáætlana. 5. Í október 1986 á skrifstofustjóri varnarmálaskrifstofu utanrrn. fund í Norfolk með yfirmönnum Atlantshafsflota Atlantshafsbandalagsins þar sem æfingar varaliðsins, og taki menn nú eftir, fyrir árið 1989 og árið 1991 voru ræddar. Þá þegar var lögð fram áætlun um að 1000 hermenn tækju þátt í æfingunum árið 1989. Þetta er í fyrsta sinn sem skriflegar upplýsingar eru látnar í té íslenskum stjórnvöldum um fyrirhugaðan fjölda þátttakenda í æfingum sumarið 1989. M.ö.o., upplýsingar um það hafa legið fyrir í utanrrn., varnarmálaskrifstofu, frá því í október árið 1986, þ.e. að því er varðar fjölda. 6. Í nóv. árið 1986 er æfingaáætlun varnarliðsins árin 1987--1993 rædd í varnarmálanefnd. Varnarmálanefnd er skipuð fulltrúum varnarliðs og fulltrúum íslenskra stjórnvalda. Þá er sérstaklega rætt um þátttöku Íslendinga, íslenskra stjórnvalda, embættismanna, í undirbúningsfundum fyrir æfingar sem haldnar verði sumarið 1987. 7. Þann 17. júní, á þjóðhátíðardaginn, til 25. júní árið 1987 fer fram varaliðsæfing á Íslandi með þátttöku um 400 hermanna, flestir hverjir úr fastaliði bandaríska landhersins en einnig úr varaliðinu. Hún hófst, eins og ég segi, á þjóðhátíðardaginn 17. júní, stóð til 25., og var víst, eftir því sem ég hef best getað fengið upplýst, hvergi getið í íslenskum fjölmiðlum, vakti enga athygli og eftir því sem ég hef spurt Suðurnesjamenn um kannast enginn við að hafa tekið eftir henni. En ég hef náttúrlega ekki spurt þá alla. Þess skal getið um þessa tilteknu æfingu 17. júní 1987, að í tengslum við þá æfingu kom aukinn flugvélakostur til landsins, þ.e. flugvélar umfram flugflota varnarliðsins, og þar að auki ýmis annar vopnabúnaður sem varaliðið hefur ekki í för með sér nú. 8. Í ágúst árið 1987 heimsótti þá nýorðinn hæstv. utanrrh. varnarliðið svo sem utanríkisráðherrar gera í upphafi starfsferils. Samkvæmt greinargerð varnarmálaskrifstofu var honum þá gerð ítarleg grein fyrir æfingunni árið 1987, sem var nýliðin, nýafstaðin í tíð forvera hans, umfangi hennar og markmiðum og þar með taldar trúnaðarupplýsingar eins og 12 meginatriði í niðurstöðum um framkvæmd æfinganna sem þótti vert og rétt að koma á framfæri við íslensk stjórnvöld. Þá var ráðherranum einnig skýrt frá áformum um næstu æfingu varnarliðsins sumarið 1989 sem 1000 hermenn í það minnsta mundu taka þátt í samkvæmt þeim áformum. Þetta er, hv. málshefjandi, í ágúst árið 1987 í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar, þ.e. þriðju ríkisstjórnarinnar sem hv. málshefjandi hefur stutt á þessum ferli sem ég hef rakið hingað til. 9. Í sama mánuði, þ.e. í ágúst 1987, fóru fulltrúar varnarmálaskrifstofu utanrrn., embættismenn utanrrh. til þess að fylgjast með varaliðsæfingunni í Kanada sem þá var umfangsmesta æfing varaliðsins til þessa með rúmlega 4000 þátttakendum. Sú æfing vakti verulega athygli fjölmiðla og m.a. birtist af henni ítarleg frásögn í Morgunblaðinu. 10. Í janúar árið 1988 heimsótti þáv. forsrh., Þorsteinn Pálsson, varnarliðið og var þá að sögn gerð ítarleg grein fyrir æfingum varaliðsins. 11. Í mars árið 1988 fór þáv. dómsmrh., Jón Sigurðsson, í heimsókn til varnarliðsins og í þeirri heimsókn var einkum rætt eftirfarandi: Aukin samvinna Landhelgisgæslu, Almannavarna og lögreglustjórnar við varnarlið og varalið. 12. Um líkt leyti var fundur umrædds Stones hershöfðingja og stærðfræðikennara með skrifstofustjóra varnarmálaskrifstofu, þ.e. embættismanni utanrrn., með ráðuneytisstjóra dómsmrn., lögreglustjóra í Reykjavík og formanni og framkvæmdastjóra almannavarnaráðs. Fundarefnið var að skýra hlutverk varaliðsins og kannaðir möguleikar á frekari samvinnu við undirbúning áætlana þess við íslensk stjórnvöld undir forustu varnarmálaskrifstofu. Þar voru einnig rædd samskipti varnarliðsins við Landhelgisgæslu og reyndar leiddi það til þess að þau voru endurskoðuð þannig að Landhelgisgæslan hefur með reglubundnum hætti fulltrúa sem fylgjast með störfum varnarliðsins. Í framhaldi af því tilnefndi lögreglustjóri sérstakan samstarfsaðila til undirbúnings næstu áætlunum um æfingar. Umræður um aukin tengsl við Almannavarnir voru hafnar og standa enn yfir. 13. Í maí árið 1988 komu 30 yfirmenn landhers og varaliðssveita Bandaríkjanna í kynnisferð til Íslands til þess að kynnast staðháttum og stóð sú kynnisferð í heila viku. Gestgjafinn var að sjálfsögu utanríkisráðuneytið íslenska. 14. Þann 30. ágúst gerist það að æfing varaliðsins sumarið 1989 er kynnt með formlegum hætti á fundi varnarmálanefndar, eins og ég greindi frá í upphafsræðu minni eða svarræðu minni, umfangið skýrt, áformin um 1300 hermenn, en það er án allrar tímasetningar eins og fram er komið. Ég vek athygli á því að allan þann tíma sem þessi samskipti fóru fram var hv. málshefjandi framarlega í flokki stuðningsmanna og forustumanna ríkisstjórna sem að þessum samskiptum stóðu þannig að ef hann vill nú fullyrða að þessi samskipti hafi ekki verið að ósk íslenskra stjórnvalda og undir engum kringumstæðum að ósk Framsfl., þá hygg ég að það sé rétt að segja að þau orð hans þarfnist nánari skýringar. Við þetta er eiginlega aðeins einu að bæta og það er að í febrúar árið 1988 fór reyndar fram sérstök varaliðsæfing. Í febrúar 1988 þannig að sú seinasta var ekki í júní 1987. Þetta var að vísu afar fámenn æfing því að í henni tóku þátt foringjar úr þessari varaliðssveit. Hún er kölluð sérstök vetraræfing og fór fram í febrúar 1988. Þess er síðan að geta að þess er getið um þann fund sem yfirmaður varaliðsins átti í maí 1988 við æðstu menn varnarmálaskrifstofu, ráðuneytisstjóra dómsmrn. og fleiri, að þá gaf hann nákvæmar upplýsingar um áætlanir varaliðsins, um varnir Íslands og lykilmannvirkja, þ.e. kynnti samhæfingu á almannavörnum og þessum varnaráætlunum. Um þann fund er sagt á minnisblaði í varnarmálaskrifstofu að yfirlýstur tilgangur fundarins var að tryggja stuðning utanrrh. og dómsmrh. við grundvallarreglur varnaráætlunarinnar og stuðning ríkisstjórnar Íslands við varnaráætlanir á spennutímum eða hættutímum. Loks er þess að geta að í júní 1988, hv. málshefjandi, kom yfirmaður stuðningsdeilda varaliðsins --- og þær eru innifaldar í þessum tölum, meðal annarra orða það er ekki rangt með það farið --- kom yfirmaður stuðningsdeilda varaliðsins, það heitir Army Combat Support Hospital til fundar með forstöðumanni og framkvæmdastjóra ríkisspítalanna. Þar var rætt um gagnkvæmar heimsóknir, þjálfun og þátttöku bandarískra hjúkrunarliða í neyðarástandsæfingum Almannavarna. Ég held að það sé þýðingarmikið að þetta komi fram úr því að málshefjandi fullyrti að ég hefði farið með rangt mál í minni ræðu. Ég tek það reyndar fram að ég sagði að það væri of langt mál að rekja þessi samskipti öll og ég gerði það ekki í framsöguræðu minni, en úr því að málshefjandinn gekk fast eftir því með brigslum um að rangt væri farið með staðreyndir, þá þykir mér rétt til þess að taka af öll tvímæli að rekja þessar staðreyndir hér. Og niðurstaðan er sú að hv. málshefjandi, sem nú skorar á utanrrh. þann sem hér stendur að grípa nú í taumana og stöðva þetta, hann hefur verið stuðningsmaður fjögurra ríkisstjórna sem hafa að baki þennan feril í undirbúningi að þessum áætlunum og þessum æfingum. Að því er varðar seinna atriðið, sem ég taldi rétt að upplýsa hér frekar í tilefni umræðnanna, þ.e. hvort engar áætlanir væru til af hálfu íslenskra stjórnvalda um varnarráðstafanir að því er varðar íslensk mannvirki, orkumannvirki, samgöngumannvirki, stofnanir eða líf íslenskra ríkisborgara, þá vil ég um það segja, af því að því var haldið mjög afdráttarlaust fram í ræðu hv. 2. þm. Austurl., að það er ofmælt að engar slíkar áætlanir séu til. Það er ofmælt, eins og reyndar margt annað í ræðu hans. En hitt er rétt, og ég tek undir það með honum, að því fer fjarri að þessar áætlanir séu nægilega vel undirbúnar, nægilega vandaðar og það sé nægilega tryggt með æfingum að þær séu framkvæmanlegar þegar á þeim þarf að halda.

Þegar og ef.

Þegar og ef. Það er betra að hafa það. Ég þakka samgrh. fyrir þá ábendingu. Að því er varðar almannavarnir og starf Almannavarna, þá er þess að geta að síðan 1971 hafa Almannavarnir ríkisins staðið fyrir samræmdri áætlunargerð með varnarliðinu og yfirvöldum á Suðurnesjum, takmarkaðar áætlanir um viðbrögð við hugsanlegum stórslysum á Keflavíkurflugvelli. Viðbrögð við hópslysum á Keflavíkurflugvelli eru æfð reglulega og samræmd öðrum áætlunum með tveggja ára millibili. Átta slíkar samræmdar æfingar hafa átt sér stað á þessu tímabili. Björgunardeild varnarliðsins hefur að auki tekið þátt í sex æfingum Almannavarna á þessum áratug, þar á meðal með sínum þyrlum. Við undirbúning áætlana varaliðsins hafa Almannavarnir ríkisins verið í sambandi við varnarliðið varðandi þá hluta aðgerða sem hafa bein áhrif á innlendar öryggis- og hjálparstofnanir. Þar má benda á eftirfarandi t.d.: Stórslys sem kynnu að koma upp og meðferð þeirra innan íslensku heilbrigðisþjónustunnar á hættutímum. Í öðru lagi: Áhrif á áætlanir Almannavarna vegna notkunar á samgöngumannvirkjum og landsvæðum. Í þriðja lagi: Fjarskiptakerfi Almannavarna ríkisins og samræming þess við fjarskiptakerfi varnarliðsins, auk þeirrar áætlunar sem ég vék að áðan um mannvirki, stofnanir og samgönguæðar getum við kallað það og mannflutninga sem áætlanir hafa verið gerðar um. Ég tek það fram að þetta er of lítið, þetta er ekki nægilega vandað, þetta er ekki nægilega ítarlegt og þetta er ekki nógu æft. Engu að síður skal það tekið fram að það er ofmælt, hvaðan sem þær upplýsingar eru fengnar hjá hv. þm., að hér sé um engar áætlanir að ræða. Virðulegi forseti. Ég sá mig tilknúinn til þess að bæta þessum upplýsingum við að gefnu tilefni af hálfu málshefjanda og annarra ræðumanna. Ég má kannski draga saman í örfáum orðum niðurstöður míns máls. Það hefur verið lýst ýmsum skoðunum hér á hinu stærra samhengi varnarmála, afvopnunarmála, stöðu Íslendinga í umheiminum og á hvern veg við ættum að haga okkar stefnumálum. Þær skoðanir geta verið með ýmsu móti og eiga að sjálfsögðu allar rétt á sér. Það er skoðun út af fyrir sig að það eigi ekki að hafa slökkvilið og það er skoðun út af fyrir sig að það eigi ekki að hafa björgunarbáta um borð í skipum. Það er svo önnur skoðun að það að hafa slökkvilið örvi fólk til eldsvoða vegna þess að það er þó alla vega slökkvilið fyrir hendi og það er skoðun út af fyrir sig, þó að hún sérkennileg, að það að hafa björgunarbúnað um borð í skipum ýti undir drukknanir í sjó. Versta skoðunin er þó sú þegar menn segja: Jú, við skulum að vísu hafa slökkvilið og við skulum hafa björgunarbúnað, en við skulum umfram allt aldrei æfa þessi tæki.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Klukkan er nú eitt að nóttu og hér hefur verið umræða um þetta ákveðna efni síðan kl. þrjú í dag. Forseti hefur því ákveðið að þessi umræða standi helst ekki lengur en þangað til kl. 1.15 og væntir samstarfs um það við hv. þm. Tveir hafa kvatt sér hljóðs 

Er mér neitað um orðið um þingsköp?

Forseti hefur ekki lokið máli sínu, hv. þm. Forseti þykist hafa komið mjög til móts við vilja þingmanna nú í dag. Það er engin ástæða til þess að hefja nú umræður hér að nýju um hánótt. Ég stend við það, nú hafa tveir aðrir hv. þm. beðið um orðið. Þessari umræðu verður að ljúka kl. hálftvö.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Það var ákvörðun forseta þingsins að þessi umræða færi fram skv. 2. mgr. 32. gr. þingskapa með ótakmörkuðum ræðutíma og það var ákvörðun hæstv. forseta þingsins að hér yrði kvöldfundur um þetta mál þó hér stæðu ekki til neinar afgreiðslur vegna þess væntanlega hve málið var mikilvægt að mati hæstv. forseta. Sá kvöldfundur hefur nú farið fram eftir þeim reglum sem gilda í þessari tilteknu þingskapagrein þar til nú að hæstv. forseti tilkynnir að hann ætli nú að takmarka umræðuna. Ég vil andmæla þessum vinnubrögðum. Úr því að farið er eftir þessari grein þingskapa á annað borð, þá sé ég ekki að það sé ástæða til annars en að umræðan fari fram eftir því sem hv. þm. þykir þurfa svo sem hefur verið fram til þessa.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Þessu vill forseti svara því að hann hefur að sjálfsögðu hverju sinni vald til að ákveða hversu lengi umræða utan dagskrár á að standa. Hins vegar vil ég taka það fram að ég sagði áðan að ég vænti samstarfs við hv. þm. hér um. Yfir 20 hv. þm. hafa tekið þátt í þessari umræðu í dag. Allir þeir sem nú hafa beðið um orðið eru að tala í annað sinn þannig að ég get ekki séð að það sé ósanngjarnt með tilliti til starfsorku starfsmanna þingsins og hv. þm. að fara fram á það að reynt verði að ljúka þessari umræðu um kl. hálftvö. Mótmæli hv. þm. því mun ég að sjálfsögðu beygja mig undir það, en mér finnst beiðnin ekki ósanngjörn.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Sú umræða sem hér hefur staðið um hríð hefur leitt sitthvað athyglisvert í ljós, kannski ekki síst það sem kom hér fram í máli hæstv. utanrrh. nú síðast þar sem hann tíundaði líklega aðallega úr fórum varnarmálanefndar heimildir um samskipti íslenskra stjórnvalda við yfirstjórn herliðsins á Keflavíkurflugvelli og raunar yfirstjórn Bandaríkjahers í Norfolk. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir það að hafa komið fram með þessar upplýsingar þó að heimildagildi þeirra sé vissulega takmarkað og það gerir hæstv. ráðherra sér auðvitað ljóst og mátti skilja af ábendingum hans sem fylgdu þessu máli. Hér er trúlega ekki um að ræða staðfestar fundargerðir eða þess háttar nema kannski í einhverjum tilvikum, heldur frásagnir og minnisblöð sem þurfa auðvitað ekki að vera ábyggilegustu heimildir, þar sem einn heldur um penna og ekki er yfirfarið af þeim sem hlut eiga að máli. Ég er ekki að vefengja neitt af því sem þarna kemur fram, en það segir sína sögu. Það segir þá sögu að á þessum árum hefur verið leitast við af hálfu hersins á Keflavíkurflugvelli, stjórnar hans og bakaðila í Bandaríkjunum, að samþætta starf íslenskra stofnana við starfsemi bandaríska herliðsins hér á landi. Það er sá rauði þráður sem gengur í gegnum það efni sem hæstv. ráðherra rakti hér og það er hið alvarlega í þessu máli, engu síður en sú heræfing sem hefur verið tilefni þessara umræðna. Ég vakti athygli á því sem fram kom í fyrri ræðu hæstv. ráðherra einmitt varðandi umrædda samþættingu, þátttöku almannavarna íslenskra, Pósts og síma og fleiri aðila sem hugmyndir hefðu verið uppi um og væru jafnvel uppi um að tækju þátt í þeirri æfingu varaliðssveitanna sem Bandaríkjamenn hafa borið fram ósk um að fram fari hér í júnímánuði. Ég tel að þetta sem kemur fram hjá hæstv. ráðherra þurfi að vera okkur víti til varnaðar. Ég tel að það sýni hvernig af þeim aðila sem hreiðrað hefur um sig á Miðnesheiði er leitast við með duldum hætti, í raun í fárra manna samráði, að leiða íslenskar stofnanir, íslenska embættismenn inn í samstarf sem Alþingi hefur t.d. ekki fjallað um, ekki haft kost á að fjalla um nema að mjög óverulegu leyti. Það er mikil ástæða til þess fyrir þingið að taka þessi mál til gaumgæfilegrar athugunar í ljósi þeirra upplýsinga sem hér hafa komið fram hjá hæstv. utanrrh. Ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hljóðs var hins vegar ábending, ég vil ekki segja athugasemd hæstv. ráðherra, varðandi mitt mál. Hann taldi að þar hefði verið nokkuð ofmælt varðandi þá fullyrðingu að óskum íslenskra stjórnvalda frá 1984, eins og það birtist t.d. í skýrslu hæstv. þáv. utanrrh., Geirs Hallgrímssonar, um það að íslensk stjórnvöld fái að fylgjast með gerð varnaráætlana og taki meiri þátt í því og að séð verði til þess að hér verði gerðar slíkar áætlanir, hafi ekki gengið eftir og því hafi hér verið í raun um yfirbreiðslu að ræða að verulegu leyti út frá forsendum þeirra aðila sem hafa staðið fyrir þessu starfi. Ég tel að athugasemd hæstv. ráðherra sé á misskilningi byggð. Ég var ekki í mínu máli að fjalla um áætlanir sem Almannavarnir ríkisins eða slíkir aðilar kynnu að eiga hlut að með varnarliðinu svokallaða á Keflavíkurflugvelli, þessu hefðbundna langsetuliði á Miðnesheiði. En það er það efni sem hæstv. ráðherra var að rekja hér, að gerðar hefðu verið að hans mati óverulegar tilraunir til að gera áætlanir þar að lútandi milli herliðsins á Keflavíkurflugvelli og Almannavarna og raunar einhverra fleiri sem tilnefndir voru af hæstv. ráðherra. Það sem ég tók skýrt fram í mínu máli var spurningin um hlutdeild þessa svokallaða varaliðs í áætlunum sem íslensk yfirvöld hefðu átt hlut að að móta, þannig að þetta varalið yrði þátttakandi í hugsanlegum vörnum slíkra mannvirkja ef til átaka kæmi. Ég staðhæfði að það lægju engar slíkar áætlanir fyrir. Ég gæti, virðulegur forseti, máli mínu til stuðnings lesið upp úr þeim blaðsíðum úr Morgunblaðinu frá 3. mars 1988, þar sem er viðtal við margnefndan stærðfræðikennara, Thomas Stone hershöfðingja, þar sem sá einmitt rekur það að engar slíkar áætlanir séu til, eða bendir á það. Það kemur alveg skýrt fram í máli hans. Hann talar í viðtengingarhætti um þessar áætlanir sem stjórnvöld þyrftu að leggja fram. Ég er ekki að gera athugasemdir við að þær hafi ekki verið gerðar. Mér finnst það út af fyrir sig virðingarvert að það hefur verið látið sitja við orðin tóm. En það sýnir hversu holt er undir málflutningnum, að þetta lið sé hér til þess að verja Íslendinga, íslensk mannvirki. Það er ekki málið. Og það er skrifað upp á það af margnefndum stærðfræðikennara, Thomas Stone, sem hefur komið oft við sögu hér í umræðum í dag og gæti orðið landsþekktur eftir þessa utandagskrárumræðu sem hv. bóndi á Höllustöðum hefur innleitt hér.

Hann er mjög staðháttakunnugur á Austurlandi.

Síðan vildi ég nefna það hér úr máli stærðfræðikennarans, og má það vera eina tilvitnunin, og það er ákall hans um það að Íslendingar verði nú tillitssamir og góðir þátttakendur, góðir strákar í samstarfi við þessar liðsveitir, bæti sig að því leyti. Í þessu viðtali segir innan tilvitnunarmerkja m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Ef íbúar landsins vinna ekki með okkur og skýra okkur t.d. ekki frá óvenjulegum mannaferðum þá gengur þetta ekki upp.`` Þá gengur þetta ekki upp. Þetta og margt fleira athyglisvert má lesa hér og þar á meðal kynni að vera að mannaferðir sem hermönnum þykja heldur kynlegar eins og göngur og réttir, fjallskil á hausti, sé kannski eitt af því sem gæti verið forvitnilegt og til þess fallið að fylgjast með gagnrýnið. Göngur hv. 1. þm. Norðurl. v., þátttaka hans í göngum á húnvetnskum heiðum.  En hæstv. ráðherra vék að slökkvistarfi undir lok máls síns í ræðunni hér áðan og brýndi menn á því að ef menn hefðu slökkvilið þá yrðu þeir að vera menn til þess til að nota það, að beita því, að æfa það. Æfa það til þess væntanlega að beita því. Þarna er hann að brýna stuðningslið NATO á Íslendi, stuðningslið herstöðvanna hér á Alþingi og utan þings. Hann er að segja: Verið ekki í felum með þetta. Lofum dátunum að spreyta sig. Látum þá njóta sín. Þetta er nokkuð hetjulega mælt hjá hæstv. utanrrh. því að tvískinnungurinn í máli þeirra sem hafa reynt að halda hér uppi merki herstöðvanna á Íslandi og hernaðarhyggjunnar er þess eðlis að það er þörf á að minna á hann og það hefur hæstv. utanrrh. gert með þessum orðum. Ég vænti þess hins vegar að það komi aldrei til þess að því slökkviliði, sem hæstv. ráðherra var að vísa til, og hefur nú margt fleira heldur en vatn og koltvísýring og annað gott til þess að slökkva elda, verði beitt hér á íslensku landi í reynd. Við verðum búnir að losa okkur við það áður en sá surtarlogi brennur sem þetta herlið kallar á að því er Ísland varðar.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þau skilmerkilegu svör sem hann gaf hér að flestu leyti í síðari ræðu sinni. Þau voru á hinn bóginn þess eðlis að það er afar erfitt að ljúka þessari umræðu á annan veg en að hæstv. forsrh. sé viðstaddur, svo mjög sem þau snertu ummæli hans hér í þessari umræðu og reyndar utan þings um þetta efni. Mundi ég gjarnan óska eftir því að hæstv. forsrh. yrði kallaður hér inn í þingsalinn til þess að vera við umræðuna.

Má ég upplýsa hv. þm. um að forsrh. er ekki í húsinu.

Það er býsna kyndugt að hæstv. forsrh. skuli ekki vera samkvæmt því sem forseti upplýsir viðstaddur þessa umræðu í ljósi þeirra ummæla sem hann hefur látið frá sér fara hér við þessa umræðu og í ljósi þeirra upplýsinga sem nú hafa komið fram í síðari ræðu hæstv. utanrrh. Ég ítreka að það er í hæsta máta óviðeigandi að þessari umræðu ljúki án þess að hæstv. forsrh. sé viðstaddur hana eftir það sem nú hefur gerst. Þó að svarræða hæstv. utanrrh. hafi um flest verið athygli verð og þakkar verð þá saknaði ég þess að hann sleppti að svara einu atriði sem fram hafði komið fyrr í umræðunum í dag, en í beinum tengslum við þetta umræðuefni og skrif dagblaðsins Þjóðviljans um það, þá vitnaði ég til ummæla í dagblaðinu Þjóðviljanum í sl. viku þar sem því var haldið fram að nú þegar væri Alþb. búið að brjóta á bak aftur áform hæstv. utanrrh. um að leyfa hér könnun á framkvæmd varaflugvallar. Hæstv. utanrrh. gaf til kynna með framíkalli að heimildin væri ekki traust og ég skoraði á hæstv. ráðherra að svara þá og gera hinu háa Alþingi grein fyrir því að það sem Þjóðviljinn sagði um þetta efni væri ekki rétt. Og ég saknaði þess að hæstv. ráðherra skyldi ekki treysta sér til þess að taka af skarið og gera þá hinu háa Alþingi grein fyrir því að Þjóðviljinn hefði þarna farið með rangt mál. Nema að það hafi einungis farist fyrir hjá hæstv. ráðherra að gera grein fyrir þessu máli.

Ég taldi framíkallið nægilegt.

En ég ítreka þá ósk mína til hæstv. ráðherra, ef svo er að Þjóðviljinn fer þarna ekki með rétt mál, að það verði staðfest hér í ræðustól á Alþingi. Hæstv. forsrh. hefur vegna þess máls sem hér er til umræðu undanfarna daga og nú í þessari umræðu borið fram mjög harða gagnrýni á varnarliðið og harðar árásir á yfirstjórn þess vegna þess að það hafi ekki tilkynnt fyrr en nú fyrir fáeinum dögum um umfang þessara væntanlegu heræfinga og fjölda þeirra sem taka ættu þátt í þeim. Þessar ásakanir endurtók hann hér með þeim rökstuðningi að varnarliðið hefði átt að greina íslenskum yfirvöldum frá væntanlegum fjölda þátttakenda. Og hann tók það fram vegna fyrirspurnar, að ég hygg frá hv. 3. þm. Reykv., að formaður þingflokks Framsfl. hefði ekki getað snúið sér til hans sem forsrh., utanrrh. og aftur forsrh. til þess að fá upplýsingar vegna þess að varnarliðið hefði vanrækt að koma þeim á framfæri við íslensk stjórnvöld. Nú kemur hins vegar í ljós eftir síðari ræðu hæstv. utanrrh. að allar þessar forsendur í ásökunum hæstv. forsrh. eiga ekki við rök að styðjast.

Þetta kom strax fram í fyrri ræðu minni, fyrstu upplýsingar.

Það kemur m.ö.o. fram berum orðum að strax árið 1986 hafði varnarliðið gert varnarmálaskrifstofunni grein fyrir fjölda þátttakenda. Og það kemur fram í fyrsta skipti nú í síðari ræðu hæstv. utanrrh. að þegar núv. forsrh. fór sem utanrrh. í ágústmánuði 1987 í heimsókn á Keflavíkurflugvöll, þá var honum persónulega gerð grein fyrir því að þátttakendur í þessari væntanlegu heræfingu árið 1989 yrðu um 1000 talsins. Hér eru aldeilis nýjar upplýsingar. Og í ljósi þess að þær eru hér komnar fram er býsna einkennilegt ef þessari umræðu á að ljúka án þess að hæstv. forsrh. geri nánari grein fyrir sínum ummælum, sínum ásökunum í garð varnarliðsins og sinni afsökun fyrir því að formaður þingflokks Framsfl. skuli ekki hafa getað leitað til hans sem utanrrh. og forsrh. um réttar upplýsingar. M.ö.o.: Hæstv. utanrrh. hefur kollvarpað forsendunum í málflutningi hæstv. forsrh. og hann er ekki lengur viðstaddur hér þessa umræðu. Þetta tel ég vera býsna alvarlega stöðu í þessum umræðum og ítreka því mitt sjónarmið að þessu leyti. Hæstv. forsrh. svaraði fyrirspurn þess efnis frá hv. 3. þm. Vesturl. hvort og í hvaða umboði hv. formaður þingflokks Framsfl. hefði talað. Hvort hann hefði talað í nafni alls þingflokksins eða einungis á eigin vegum. Svar hæstv. forsrh. var býsna framsóknarlegt: Að sjálfsögðu talaði formaður þingflokksins algerlega á eigin vegum og án þess að binda á nokkurn hátt Framsfl. eða þingflokk hans. Á hinn bóginn gerði hann þetta með fullu samþykki forsrh. og formanns flokksins. M.ö.o.: Sú atlaga sem formaður þingflokks framsóknarmanna hefur gert hér að utanrrh. --- sem hv. 3. þm. Vesturl. benti réttilega á og er nánast einstæð í stjórnarsamstarfi og þingsögunni --- er gerð með fullu samþykki formanns flokksins og forsrh. í ríkisstjórninni! Ja, þetta skýrir nú enn betur og varpar enn betur ljósi á það sem fram kom hér við upphaf þessarar umræðu, hver hefði verið tilgangurinn og hver væri ætlunin og hvers vegna þessi tími væri valinn til umræðu af þessu tagi. Því þó að hv. 1. þm. Norðurl. v. hafi ekki fengið þá vitneskju sem íslensk stjórnvöld, utanrrh. hafði fengið bæði 1986 og 1987, þá vissi hann um þetta allt eftir að Morgunblaðið birti um þetta fréttir í nóvember, og þar á meðal um væntanlegan fjölda þátttakenda í þessari æfingu því þar var ekkert úr því dregið að að því væri stefnt, ef ég man rétt, að hér færi fram fjölmennasta heræfing af þessu tagi sem um getur.

Það er rangt.

Hæstv. utanrrh. hefur svo bent á í þessari umræðu að áður hafi farið fram fjölmennari heræfingar en ég hygg að Morgunblaðið hafi greint frá þessu með þessum hætti og formaður þingflokks Framsfl. hefur haft vitneskju um þetta frá þeim tíma  það hefur hv. þm. ekki getað borið af sér í þessari umræðu. Síðari ræða hv. málshefjanda einkenndist svo miklu fremur en upphafsræðan af kæruleysi og skeytingarleysi um svo mikilvæg mál sem utanríkismál og varnar- og öryggismál Íslendinga eru. Og það var mjög réttmæt athugasemd, sem hér kom fram af hálfu hv. 3. þm. Vesturl., að það er í meira lagi óviðurkvæmilegt þegar menn fjalla um þessi mikilvægu mál, sem snerta þessa sérstöku hagsmuni, í einhverjum hálfkæringi með útúrsnúningi og á þann veg að þeir reyni að vera fyndnir á kostnað annarra. En einmitt þetta einkenndi sérlega síðari ræðu hv. málshefjanda og þó sérstaklega þegar hann var að tala um flokksbróður sinn, hv. formann utanrmn. Þannig er það ljóst í lok þessarar umræðu að það var ekki í raun og veru meginefnið, þ.e. heræfingarnar sjálfar, sem urðu tilefni þessa heldur það innanmein sem nú hrjáir ríkisstjórnina og sú tilfinning Alþb. og vinstri armsins í framsókn að nú væri hægt að sverfa svolítið að krötum. Engum dettur í hug, engum kemur til hugar að hv. 2. þm. Austurl. hætti við stuðning sinn við ríkisstjórnina þó að hæstv. utanrrh. heimili þessar heræfingar. Svo lengi hafa alþýðubandalagsmenn setið í ríkisstjórn undir því að umsvif og framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli væru stórauknar, að við værum áfram aðilar að Atlantshafsbandalaginu og hefðum hér varnarsamning við Bandaríkin, að ekki nokkrum manni kemur til hugar að slíkar hótanir verði framkvæmdar. Og því síður dettur nokkrum manni í hug að hæstv. samgrh. muni standa upp úr stólnum sínum til þess að standa við stóru orðin. Hann mun senda Starra í Garði enn eitt bréfið og segja: Því miður þá fór það nú svo að utanrrh. framkvæmdi þetta. Alþb. hefur svo mikilla hagsmuna að gæta í þessari ríkisstjórn að koma öðrum mikilvægum málum fram að við gátum ekki farið að standa upp vegna þessa máls. Hæstv. fjmrh. verður að fá tækifæri til þess að halda áfram að bjóða kennurum 1000 kr. launahækkun. Það er svo mikilvægt mál fyrir Alþb. að við getum ekki staðið upp úr þessu. Einhvern veginn á þennan veg verður næsta bréf sem hæstv. samgrh. sendir Starra í Garði út af þessu máli. En að lokum þetta, frú forseti: Mér sýnist og heyrist að hér hafi komið fram í umræðunni svo mikilvægar upplýsingar sem kollvarpi svo gjörsamlega forsendunum fyrir máli hæstv. forsrh. að óhjákvæmilegt sé að hann fái að gera grein fyrir máli sínu hér enn frekar áður en umræðunni lýkur.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég vil til þess að fyrirbyggja allan misskilning leyfa mér að lesa hér síðari mgr. 32. gr. laga um þingsköp og þar segir: ,,Forseti getur leyft að tekið sé fyrir mál utan dagskrár sem í senn er svo mikilvægt að ekki rúmast innan ramma 1. mgr. [en þar er talað um skýrslur og fyrirspurnir og annað slíkt] og svo aðkallandi að ekki geti beðið meðferðar skv. 31. gr. eða annarra formlegra þingmála. Fer þá um umræðu málsins skv. 36. gr. eftir því sem við á.`` Í 36. gr. er sagt hvað málshefjandi má tala oft o.s.frv. Síðan segir: ,,Ráðherrar mega tala svo oft sem þeim þykir þurfa, sbr. þó næstu málsgr. hér á eftir og niðurlagsákvæði 38. gr.`` en þar segir: ,,Ef umræður dragast úr hófi fram getur forseti úrskurðað að ræðutími hvers þingmanns skuli ekki fara fram úr ákveðinni tímalengd. Forseti getur stungið upp á að umræðum sé hætt og einnig getur forseti lagt til, hvort heldur í byrjun umræðu eða síðar, að umræðum um mál skuli lokið að liðnum ákveðnum tíma. Eigi má þó, meðan nokkur þingmaður kveður sér hljóðs, takmarka ræðutíma við nokkra umræðu svo að hún standi skemur en þrjár klukkustundir alls.`` Nú vil ég upplýsa hv. þm. um að þessi umræða hefur nú staðið nákvæmlega sjö klukkutíma. Það er því ákvörðun forseta, verði því ekki mótmælt þeim mun harkalegar, að síðasti ræðumaður taki nú til máls, hv. 1. þm. Norðurl. v.

Páll Pétursson Frú forseti. Ég þakka þolinmæðina og ég held að það sé óhætt að ljúka þessari umræðu vegna þess að innan fárra daga verður hér umræða um skýrslu utanrrh. og þá gefst hæstv. forsrh. væntanlega tækifæri til þess að svara þeim spurningum sem Þorsteinn Pálsson, hv. 1. þm. Suðurl., beindi til hans. Það er alveg rangt hjá hv. 1. þm. Suðurl. að ég hafi gert einhverja atlögu að hæstv. utanrrh. hér í dag. Ef ég geri atlögu að mönnum fer ég öðruvísi að. Ég reyndi hins vegar með hógværum orðum og mikilli góðfýsi að leiðbeina honum til niðurstöðu sem ég tel rétta. Ég les ekki alltaf Morgunblaðið og það þýðir ekkert að vitna til þess að eitthvað hafi staðið í Morgunblaðinu einhvern tíma í vetur og ég hafi því átt að vita það því að margt er ónákvæmt og margt er rangt í Morgunblaðinu og það þýðir ekkert að vera að elta ólar við að lesa allt sem þar stendur. Ég stend fyrst og fremst upp vegna þess að ég er svo undrandi eftir lestur hæstv. utanrrh. í lokaræðu sinni úr þeirri samantekt sem hann var með hér í ræðustólnum. Hún var einn samfelldur áfellisdómur um varnarmálaskrifstofuna. Og mér virðist að eftir þær upplýsingar sem fram komu í ræðu ráðherrans sé fullkomin ástæða til þess að gera úttekt á starfsemi varnarmálaskrifstofunnar og starfsháttum þeirra sem þar vinna. Það kemur í ljós að þessi skrifstofa liggur á upplýsingum og gefur ráðherrum ekki nógu glöggar skýrslur til þess að þeir fylgist með því sem varnarmálaskrifstofan hefur á prjónunum og þarf þá ekki annað en að vitna til ummæla hæstv. forsrh. hér fyrr í dag. Þarna virðist viðgangast eitthvert leynipukur. Þessir menn eiga auðvitað að gefa út fréttatilkynningar eins og aðrar deildir utanrrn. og það á auðvitað að upplýsa ekki einasta ráðherra um hvað þarna er verið að gera, heldur þingheim allan. Ég get ekki sagt að ég sé stoltur af því en ég skorast ekki undan því og viðurkenni að ég hef borið ábyrgð á mörgum ríkisstjórnum, öllum ríkisstjórnum síðan 1980 og reyndar tveimur, þremur þar áður, og ég viðurkenni að ég hef borið ábyrgð á þeim utanríkisráðherrum sem starfað hafa á þeim tíma, en það er ekki þar með sagt að ég beri ábyrgð á starfsháttum einstakra starfsmanna hjá varnarmálaskrifstofu samkvæmt því sem utanrrh. upplýsti hér rétt áðan. Og ég heiti á hæstv. utanrrh. að lagfæra starfshætti varnarmálaskrifstofunnar. Við eigum ekki að líða þau vinnubrögð sem hæstv. utanrrh. lýsti hér í ræðu sinni og þingheimi hefur ekki verið gerð grein fyrir athöfnum varnarmálaskrifstofunnar fyrr en nú í þessu efni. Hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson má hafa þökk fyrir að fletta ofan af þeirri starfsemi sem þarna fer fram. Ég er ekki viss um að honum sé þó að fullu ljós sá háski sem þessir kontóristar geta steypt okkur í. Ég tel að það hafi verið illa valdar samlíkingar hjá hæstv. utanrrh. þegar hann var að tala um slökkviliðið og björgunarbátinn. Það er nú bara að slökkviliðið kveiki ekki í björgunarbátnum.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Ég tel að þær upplýsingar sem ég flutti í svarræðu minni áðan gefi ekki tilefni til þess að bera forstöðumann varnarmálaskrifstofu, þann sem ég þekki og gegnt hefur starfi í minni tíð, neinum sökum. Þvert á móti vil ég nota tækifærið til þess að lýsa fyllsta trausti á honum og hans störfum eins og ég hef reynt hann að verki og að góðu einu. Ég get að sjálfsögðu ekki talað af reynslu um forvera hans í starfi og læt um það ósagt, en ég get ekki látið hjá líða að andmæla þeim orðum um glöp í starfi sem gætu skilist á þann veg að núv. forstöðumaður varnarmálaskrifstofu ætti þar sök á. Svo er ekki að mínu mati.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Mér þykir ekki skemmtilegt að þurfa að vera að gera þessar athugasemdir. Hins vegar get ég ekki látið því ómótmælt þegar fram fer umræða um grundvallaratriði í íslenskum utanríkismálum og það er sýnt þegar klukkan er orðin um eitt að stjórnarsinnar eru komnir í mjög hraklega aðstöðu, að þá stendur hæstv. forseti upp og segir: Ég ákveð að hv. 1. þm. Norðurl. v., sem hún gaf orðið, sé síðasti maður á mælendaskrá og þar með ljúki umræðunum. Að vísu gaf hæstv. forseti svo hæstv. ráðherra orðið þar á eftir, en þessi ákvörðun hæstv. forseta getur ekki staðist samkvæmt þingsköpum og vitnaði hæstv. forseti þó til þingskapa um þetta efni og til 2. mgr. 38. gr. þar sem segir: ,,Forseti gengur stungið upp á að umræðum sé hætt og einnig getur forseti lagt til, hvort heldur í byrjun umræðu eða síðar, að umræðum um mál skuli lokið að liðnum ákveðnum tíma.`` Forseti getur ekki ákveðið þetta án þess að bera það undir þingheim samkvæmt þessari grein. Það stendur skýrum stöfum í þessari þingskapagrein sem hæstv. forseti las sjálf upp úr. Á þetta vildi ég benda því að ég veit að bæði ég og fleiri þingmenn höfðum í huga eftir hinar nýju upplýsingar að biðja um orðið í umræðunni. Þess vegna vil ég nú benda á þetta að ég tel að þessi ákvörðun hæstv. forseta standist ekki. Hún getur lagt þetta til samkvæmt 38. gr. en ekki ákveðið það einhliða.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti margítrekaði að þetta væri tillaga hennar ef enginn mótmælti. Ég mun því bera þetta undir atkvæði hv. þm. hér í Sþ. Svo að menn viti nákvæmlega að forseti fer hér gjörsamlega að þingsköpum skal lesið hér þar sem sleppti í máli mínu áðan. Hér segir: ,,Eigi má þó, meðan nokkur þingmaður kveður sér hljóðs, takmarka ræðutíma við nokkra umræðu svo að hún standi skemur en þrjár klukkustundir alls. Tillögur forseta skulu umræðulaust bornar undir atkvæði í þingdeild þeirri sem hlut á að máli, eða sameinuðu þingi, og ræður afl atkvæða úrslitum.`` Forseti leggur því til að hér verði afl atkvæða látið ráða úrslitum. Og þeir sem samþykkja vilja að þessum fundi ljúki kl. tvö geri svo vel að gefa merki.

Eigum við að hanga hér til kl. tvö?


             Forseti er að reyna að koma til móts við óskir þingmanna en hins vegar sýnist mér það vera rétt ábending að fundurinn er auðvitað ekki ályktunarfær. Geta menn nú ekki fallist á að sýna forseta þann skilning að þessari umræðu fari nú að ljúka. Það er einn maður á mælendaskrá og ég mun að sjálfsögðu koma til móts við hv. 8. þm. Reykv. þar sem hann hefur einungis talað einu sinni og gefa honum orðið, en leita samstarfs um að þessari umræðu verði nú lokið þegar 7*y1/2*y tími er liðinn síðan umræðan hófst. Ég minni menn á að hér er um umræðu utan dagskrár að ræða og það er afar ósanngjarnt að ætlast til þess að forseti leggi það á starfsfólk þingsins og þá hv. þm. sem hér sitja, sem margir hverjir eiga að vera komnir til nefndafunda kl. 9 í fyrramálið og jafnvel fyrr, að við sitjum hér miklu lengur.

Ólafur G. Einarsson Hæstv. forseti. Það er rétt að orðið er mjög framorðið og fyrir nokkru síðan nefndi forseti það að rétt væri að ljúka fundi kl. hálftvö. Nú eru enn þingmenn á mælendaskrá og ég vildi spyrja hæstv. forseta hvort við gætum ekki komið okkur saman um það að fresta þessari umræðu nú þegar. Það hafa komið fram ábendingar frá hv. 1. þm. Suðurl. um að það væri í hæsta máta illt að ljúka þessari umræðu án þess að hæstv. forsrh. væri hér viðstaddur. Ég ætla ekkert að fara að rekja það hvers vegna. Ég nefni það aðeins að ræða hæstv. utanrrh. gefur vissulega tilefni til þess að heyra aðeins meira frá hæstv. forsrh. Ég tek þess vegna undir þau orð hv. 1. þm. Suðurl. að umræðunni ljúki ekki án þess að hæstv. forsrh. sé hér viðstaddur og ég spyr því hæstv. forseta enn hvort við getum ekki sæst á það að fresta umræðunni núna og halda henni áfram á næsta fundi sameinaðs þings.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Hæstv. forseti. Þetta er í fyrsta sinn sem sá sem hér stendur biður um orðið um þingsköp og kann það reyndar ekki. Út frá spurningunni um framlengingu þessa fundar og frekari umræðu, m.a. vegna einhverra nýrra upplýsinga sem fram hafi komið í svarræðu minni og óska um að hæstv. forsrh. sé gefinn kostur á að vera viðstaddur framhaldsumræðuna vil ég taka skýrt fram að allar þær upplýsingar sem ég fór með voru forsrh. kunnar vegna þess að þau minnisblöð sem ég flutti hafði ég afhent honum áður en hann flutti seinni ræðu sína þannig að hann hafði lesið þetta og við höfum rætt þau. Hún gefur því ekki tilefni til að framlengja umræðuna sérstaklega vegna þess að forsrh. hafi ekki verið kunnugt um þessar upplýsingar.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Ég vil enn ítreka ósk mína, ekki síst eftir síðustu ræðu hæstv. utanrrh., reyndar fyrstu ræðu hæstv. ráðherra um þingsköp, þar sem fram kom að hæstv. forsrh. hafi haft undir höndum öll þau gögn sem hæstv. utanrrh. las svo í síðari ræðu sinni. Eigi að síður liggur það fyrir að hæstv. forsrh. bar hér fram gagnrýni á varnarliðið fyrir að hafa ekki gefið íslenskum stjórnvöldum réttar upplýsingar, en hann hafði undir höndum upplýsingar um að þetta hafði varnarliðið þó þegar gert á árinu 1986. Ef þessar nýju upplýsingar hæstv. utanrrh. verða ekki til þess að umræðunni verði frestað þannig að hæstv. forsrh. verði við lok umræðunnar veit ég ekki hvert umræður stefna hér og ítreka af þessu tilefni að rökin fyrir þessari ósk eru margfalt meiri nú en áður og ummæli hæstv. forsrh. enn alvarlegri í ljósi þess sem nú hefur komið fram.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill benda á að hér fer fram í Sþ., dagana 13. og 14. apríl, þ.e. eftir um það bil eina viku, umræða um utanríksimál. Forseti telur því öldungis fráleitt að fresta þessari umræðu. Það hlýtur að vera nægilegt að hv. þm. deili við hæstv. forsrh. að viku liðinni um þessi mál. Hér, eins og ég hef áður sagt, hefur nú staðið umræða í rúmlega 7*y1/2*y tíma og stundarfjórðungi betur og ég tel alveg af og frá að við getum ekki lokið þessari umræðu núna þegar vitað er að umræða um utanríkismál fer fram ekki einn heldur tvo þingdaga í næstu viku. Ég vil spyrja hv. þingmenn: Geta menn ekki fallist á þá niðurstöðu að þessari umræðu ljúki núna?

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Það dugar ekki í þessu að vitna til væntanlegra umræðna um skýrslu utanrrh. 13. eða 14. þessa mánaðar. Hér fór fram í dag, eða í gær og í byrjun þessa dags, umræða um væntanlegar heræfingar á Keflavíkurflugvelli, ekki af hálfu stjórnarandstöðunnar, af hálfu formanns þingflokks forustuflokks ríkisstjórnarinnar. Og nú undir lok umræðunnar hefur það komið fram að forsendur fyrir mjög alvarlegum ásökunum hæstv. forsrh. eru ekki á rökum reistar. Það er því eðlileg og sjálfsögð krafa að þessari umræðu ljúki ekki fyrr en hæstv. forsrh. getur við þessa umræðu, sem formaður hans eigin þingflokks hafði frumkvæði að að hér færi fram á þessum fundi, svarað fyrir sig og það þá þegar á næsta fundi í Sþ. Ég minni enn og aftur á að það er formaður þingflokks hæstv. forsrh. sem hóf þessar umræður og það er alveg fráleitt og útilokað að ætla að skjóta þeim á frest þangað til umræður fara fram um skýrslu utanrrh. Svo alvarlegar staðreyndir hafa komið hér fram í þessu máli í þessari umræðu að henni verður ekki lokið nema hæstv. forsrh. taki þátt í henni og ég minni á að það eru þingskyldur hans að sitja hér fundi, ekki síst um þetta mál og þó að hann komi því ekki við núna er eðlilegt að forseti reyni að lúka umræðunni þegar hæstv. forsrh. getur gegnt þingskyldum sínum.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti skynjar þann tilfinningahita sem hv. 1. þm. Suðurl. hefur lagt í þetta mál og beygir sig fyrir þessum vilja að umræðunni verði frestað þar til á næsta reglulegum fundi í Sþ. Forseti vill hins vegar benda á að hv. þm. hefðu þá átt að komast nær aðalatriðum málsins fyrr í dag heldur en að uppgötva aðalatriði nú þegar klukkuna vantar kort í tvö. En við þessari ósk verður orðið.