Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (J. M): Jeg þykist ekki þurfa að segja sögu þessa máls, enda mundi það taka langan tíma, því að sú saga nær yfir nær heila öld, og þótt ekki væri tekin nema allra nýjasta saga eða tildrög til þessa frv., er hjer liggur fyrir og komið er upp úr fánamálinu, þá væri hún og allyfirgripsmikil, en jeg tel óþarft að fara að ræða um það nú. Jeg skýrði nokkuð frá tildrögunum til þessa í þinginu fyr í sumar og vil ekki vera að endurtaka það, því síður sem jeg tel þetta þing í rauninni framhald af hinu, þótt það sje í forminu sjerstakt. Ef þetta frv., sem hjer er nú lagt fyrir, verður samþykt af þinginu, þjóðin íslenska felst á það og það verður samþykt einnig í danska ríkisþinginu og staðfest af hans hátign konunginum, þá höfum vjer Íslendingar náð því marki, er vjer höfum kept að, að fá viðurkent fullrjetti vort í öllum málum vorum. Þetta frv., sem bygt er á viðurkendum rjetti íslensku þjóðarinnar til þess að skipa öllum sínum málum eftir vild, felur í sjer fyrst og fremst staðfesting og viðurkenning sjálfstæðs fullvalda íslensks ríkis, í sambandi við Danmörku um sama konung. Samningur er auk þess gerður um einstök atriði, aðallega tvo, utanríkismál og gagnkvæmilegan rjett ríkisborgaranna í hvoru ríkjanna, en þessi samningur er uppsegjanlegur. Utanríkismálin íslensku fara Danir með í umboði voru, en hinu íslenska ríki er áskilinn rjettur til íhlutunar og eftir atvikum beint að fara með þessi mál sjálft. Úr öllum stjórnmáladeilum, sem staðið hafa milli Dana og Íslendinga um langan aldur, sker frv. þetta á svo glöggan hátt og með svo skýru orðalagi, sem frekast má verða, að minni hyggju, og það á þann hátt, að allar kröfur vorar eru teknar til greina, viðurkenning fullveldis með viðurkenning sjerstaks ríkis, sjerstakur ríkisborgararjettur, þjóðfáni, sambandið við ríkisráð Dana horfið, Ísland laust við hermál, en tilkynt ævarandi hlutleysi þess. Hæstarjett getum vjer stofnað hjá oss, er vjer óskum; en jeg skal ekki fara lengra út í efni frv. því síður er ástæða til að orðlengja um þetta, er það er vitanlegt, að hið háa Alþingi hefir svo að segja einróma fallist á frv., svo að samþykt þess á þessu þingi er ekki annað en formsök. Auk þess má segja, að það sje kunnugt orðið nálega hverju mannsbarni hjer á landi. Verður ekki annað vitað en að þjóðin í heild fagni þeirri niðurstöðu, er fengin er með þessu frv. Þetta er auðvitað aðalatriðið, að þjóðin geti verið fyllilega ánægð með niðurstöðuna. Hitt er og afarmikils virði, að því samkomulagi, sem er grundvöllur þessa frv., er tekið mjög vel, að því er virðist einróma hjá erlendum þjóðum, utan Danmerkur, þeim sem oss standa næstar að minsta kosti. Þegar Ísland nú væntanlega bráðum byrjar aftur ferð sína sem viðurkent sjálfstætt fullvalda ríki, þá er það ekki lítils virði, að það hafi samhug annara þjóða, og þá einkum þeirra, er því standa næst. Samkomulagi því, er hjer er fengið, hefir og verið yfirleitt vel tekið í Danmörku, og er ekki að efast um, að ríkisþingið samþykkir samhljóða frv. þessu, með miklum meiri hluta að minsa kosti. Að vísu verður frv. þessu samhljóða ekki lagt fyrir þingið fyr en í október. Reyndar kemur ríkisþingið saman til aukafundar í þessum mánuði, en þar sem sambandslögin hjeðan geta ekki orðið búin undir konungsstaðfestingu innan loka þessa mánaðar, vegna þjóðaratkvæðisins, verður ekki unt að fá konungastaðfestingu fyr en í október í fyrsta lagi. En frv., sem samþykt væri í ríkisþinginu um þetta efni í september, fjelli niður, ef það hefiði ekki fengið konungsstaðfestingu innan 1. október, er ríkisþingið þá kemur saman til reglulega fundar. Eftir þessum atvikum hefir ríkisráðherrann danski tjáð mjer, að sambandslagafrumvarpið geti ekki orðið lagt fyrir ríkisþingið fyr en í október. Jeg skal láta þess getið, að frá stjórnarinnar hálfu munu ekki önnur mál verða borin upp á þessu þingi en það mál, er hjer um ræðir. Það er því gert ráð fyrir, að þingsetan verði mjög stutt í þetta skifti; er þess vænst, að slíta megi þinginu næstkomandi laugardag, og hefi jeg gert ráðstöfun til þess, að Sterling, sem átti að fara hjéðan á föstudaginn, verði látinn bíða til sunnudagskvölds eftir þingmönnum, sem með því skipi geta farið. Ef þetta á að takast, þá verður væntanleg nefnd, er sett verður í þetta mál, að hraða mjög nefndarálitinu og vinna þá saman við þá nefnd, sem jeg vona að verði nú samstundis, í dag, kosin í málið í háttv.Ed., enda heppilegt, að sameiginlegt nefndarálit verði samið í málinu. Jeg skil ekki annað en að þetta ætti að vera hægðarleikur, að koma nefndarálitinu svo fljótt frá, að taka mætti málið aftur á dagskrá í þessari deild á miðvikudag og ljúka því hjer á fimtudag, og hefði þá háttv.Ed. föstudag og fyrri hluta laugardaga til að ræða það, en slíta mætti þinginu seinni hluta þess dags. Þetta verður að vísu ekki gert nema með nokkrum afbrigðum, en þar sem hjer getur ekki verið að ræða um neina breytingu á frv., og með því að þingmenn hafa þegar fallist á það, þá er ekkert áhorfsmál að neyta afbrigða, til þess að þingið verði sem styst. Vil jeg svo leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og í manna nefndar, sem jeg geri ráð fyrir að verði fullveldisnefnd síðasta þings, en þar sem hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) hefir ekki komið til þinga, munu heimastjórnarmenn gera tillögu um mann í hans stað. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta, en vona, að aðalumræðurnar verði látnar bíða þess, að nefndarálitið komi fram, og tel sjálfsagt, að leyft verði við 2. umr. að ræða málið í heild sinni eins og einstakar greinar.

Benedikt Sveinsson Það er sjálfsagt lofsvert að vilja fara vel með þingtímann. Þingið í sumar var óþarflega langt, og er því ekki nema eðlilegt, að nú komi fram sú iðrunar- og endurbótarstefna, að hafa þingsetuna sem allra stysta. Skal jeg síst draga úr slíku hugarfari þingmanna. En of dýr gæti þingsparnaðurinn orðið, ef hann væri eingöngu látinn koma niður á slíku stórmáli, sem sambandsmálið er. Það frumvarp, er liggur nú fyrir þinginu, er án efa merkasta og mikilvægasta málið, sem nokkru sinni hefir fyrir þingið komið. Sennilega munu að vísu flestir þingmenn þegar ráðnir í því, hvernig þeir ætli að greiða atkvæði, en þó er skylt að ræða málið samkvæmt þingsköpum, því að margt kann að koma fram í ítarlegum umræðum, sem breytir afstöðu manna til þess. Aftur mundu afbrigði hamla, að málið væri rætt rækilega, og skyldi síst neyta afbrigða í slíku stórmáli, sem þetta er. Afbrigðum var óspart beitt í stjórnarskrármálinu 1914, og hefir síst hlotist gott af, og er það hugboð mitt, að eins yrði um þetta stórmál. Árið 1908 gafst þjóðinni góður tími til að athuga sambandsmálið; var kunnugt orðið um efni frumvarpsins tímanlega í maímánuði, en ekki kosið fyr en í september um haustið. Þá um vorið var gefin út fróðleg bók, »Bláa bókin«, um öll störf og tillögur nefndarinnar, ásamt nefndaráliti og ýmsum öðrum fróðlegum fylgiskjölum, sem gerði þjóðinni langt um hægra fyrir en ella að átta sig til hlítar á málinu. En nú er annað uppi á teningnum. Nú er að eins blábert frumvarpið með athugasemdum birt fyrir þingi og þjóð, og kemur mönnum þetta einkennilega og undarlega fyrir sjónir. Jeg hafði búist við, að gefin yrði út nokkurskonar »blá bók«, þar sem væru öll skjöl, er að samningunum lúta, gerðabók samninganefndar o. s. frv. Gæti birting þeirra skjala skýrt og upplýst ýmisleg mikilvæg atriði, og ættu þau síst að liggja í láginni. Slíkri bók ætti að útbýta meðal kjósenda í landinu svo snemma, að þeir fengju góðan tíma til athugunar áður en atkvæðagreiðslan fer fram. Jeg kalla það alls ekki forsvaranlegt, ef kjósendum verður ekki fengið annað í hendur en niðurstaða samningatilraunamanna, samningarnir sjálfir, sem jeg efast um að alþjóða manna sje farin að kynna sjer. Að vísu kunna að vera til svo blindir fylgdamenn frv., að þeim þyki engin þörf á, að vanda til atkvgr. eða gefa kjósendum nægilegan frest til að athuga málið. Sannast það hjer sem oftar, að hverjum þykir sinn fugl fagur. Jeg er ekki í efa um, að sumir þeir, sem ákafast fylgdu frumvarpinu 1908, hefðu þá verið harðánægðir með eins mánaðar frest undir kosningar, og mundu úrslitin þá hafa orðið önnur. En af því að nægilegur tími gafst til að athuga það frv., tókst svo giftusamlega til, sem raun varð á. Þá voru stjórnmálamenn eins glöggir og þeir, sem nú eru uppi, og leið þó mánuður eða meira áður en þeir, sumir hverjir, jafnvel hjer í höfuðstaðnum, voru búnir að átta sig. Hæstv. forsætisráðh. var einn þeirra manna, sem voru harðánægðir með frv. 1908. Skal jeg því ekki lá honum, þótt hann sje ánægður með þetta frv. því að þótt það sje mikill gallagripur, er það að að sumu leyti betra en gamla frv. En hins vegar er það að öðru leyti verra. Kröfur þjóðarinnar hafa einnig skýrst og vaxið síðan 1908. Öll aðstaða innanlands og gagnvart öðrum löndum hefir gerbreyst. Það, sem var við hlítandi þá, getur verið óhæfilegt nú. Hæstv. forsætisráðerra sagði, að Ísland væri viðurkent fullvalda ríki í samningunum og fengi nú öll sín mál í sínar hendur. Þetta, að Ísland sje fullvalda ríki, er að vísu sagt berum orðum í 1. gr. frv., en ef lesið er áfram, kemur í ljós, að þetta eru ekki nema orðin tóm. 6. gr. kemur þvert ofan í ummæli 1. greinar. Þar er Dönum veittur allur sá sami rjettur á Íslandi sem Íslendingum sjálfum. Christensen getur hróðugur sagt, að hann hafi »komið, sjeð og sigrað«. Jafnrjettisákvæði 6. gr. eru að nú verri en í frv. 1908. Það liggur í augum uppi, ef borið er saman, og einkum ef athugaðar eru skýringarnar, sem fylgja 6. gr. og jeg mun síðar víkja að. Í frv. 1908 var fiskiveiðarjettur Dana að nokkru leyti bundinn við landhelgisvörn þeirra og gert ráð fyrir, að hann fjelli niður síðar meir, ef Íslendingar tækju að sjer strandvarnirnar. Í nýja frv. er ekkert ákvæði um, að Danir missi fiskiveiðarjettinn í landhelgi við Ísland, þótt Íslendingar annist einir strandvörnina. Danir hafa nú ekkert aðhald. Þeir eru beint leystir frá því að auka nokkuð strandvarnirnar og þurfa ekkert að gjalda. fyrir rjett sinn. En eftir frv. 1908 höfðu Danir þó tvennskonar aðhald í þessu efni. Í fyrsta lagi hefðu Íslendingar að sjálfsögðu tekið strandgæsluna í sínar hendur ef Danir hefðu vanrækt hana, og þar með síðar meir svift Dani og Færeyinga fiskiveiðarjettinum, eins og Færeyingar óttuðust mjög. En nú eru Danir leystir frá slíkum óþægindum. Í öðru lagi hefðu Danir líka skirst við að nota landhelgina mjög til fiskveiða, því að ella hefði ágangur þeirra orðið hvöt fyrir Íslendinga til að taka strandgæsluna í sínar hendur og losna við ágang þeirra. Christensen hefir haft sitt fram. Hann má vel una þessum málalokum. Hann kom, sá og sigraði. Það lætur vel í eyrum, að Ísland sje fullvalda ríki, en hið fullvalda Ísland má ekki gera slíkan samning við annað ríki, að fullveldinu sje þar með kipt upp með rótum. Ef samningar þessir ganga í gildi, fær þrjátíu sinnum fjölmennari þjóð og hundrað sinnum ríkari borgararjett í þessu kostauðga landi. Hingað til hefir það verið takmarkið í frelsisbaráttu þjóðarinnar, að Ísland yrði fyrir Íslendinga. En nú á Ísland að vera fyrir Dani og Íslendinga. »Ísland fyrir Íslendinga« hefir ekki að eins verið slagorð eins stjórnmálaflokks, heldur allrar þjóðarinnar. Æskulýður landsins (ungmennafjelögin) hefir og tekið þessi orð á stefnuskrá sína. Eftir fá ár eru unglingarnir orðnir atkvæðisbærir, en þá á að vera búið að hleypa útlendum skara inn í landið og eyðileggja meginkjarnann í æskuhugsjónum þeirra, höfuðskilyrðið fyrir velgengni þjóðar vorrar í þessu landi. Sambandamenn hafa verið að tala um að takmarka rjettindi Dana hjer í landi, með þeim hætti að gera heimilisfestu innanlands að skilyrði fyrir atvinnurekstri í landinu. Jeg skal engu spá um efndirnar, sem á því yrðu. En örðugt mundi það þó veitast, þar sem slíkt væri ótvírætt brot á anda samningsins. Í aths. við 6. gr. láta hvorirtveggja nefndarmennirnir, dönsku og íslensku, svo um mælt: »Sjálfstæði landanna hefir í för með sjer sjálfstæðan ríkisborgararjett. Þess vegna er af Dana hálfu lögð áhersla á, að skýlaust sje ákveðið, að öll ríkisborgararjettindi sjeu algerlega gagnkvæm, án nokkurs fyrirvara eða afdráttar«. Þetta virðist svo skýrt og »afdráttarlaust«, sem orð tungunnar geta framast látið í ljós, og þarf engrar útlistunar. Annars er hjer harla undarlega að orði kveðið. Fyrst er þess getið, »að sjálfstæði landanna hafi í för með sjer sjálfstæðan ríkisborgararjett«. En svo kemur í næstu setningu: Þess vegna er af Dana hálfu lögð áhersla á, að skýlaust sje ákveðið« o. s. frv. Setningarnar eru í raun rjettri í mótsetningu hvor við aðra, og hefði heldur átt að standa: »Þó er af Dana hálfu lögð áhersla á o. s. frv.«. En þetta orðalag er eðlilegt, þar sem Danir leyfa að eins á pappírnum, að Ísland sje kallað frjálst og fullvalda ríki; þess vegna þurfa þeir að taka það skýlaust fram, að þeir hafi sama rjett og íslenskir borgarar hjer á landi. Og ekki er nóg með að jafnrjettið sje svo skýrt og afdráttarlaust ákveðið í texa frv. og aths., heldur er því bætt við, »að af þessari gagnkvæmni leiðir það, að afnema verður allar þær takmarkanir, sem nú eiga sjer stað á fullu gagnkvæmu jafnrjetti«. Hjer er Íslendingum skipað að plokka burt alt, sem nú er í lögum og gæti takmarkað fullkomnasta jafnrjetti Dana hjer á landi. Til eru einmitt ýms lög, sem miða að því að tryggja, að Ísland sje fyrir Íslendinga. Yfir því hefir Knutur Berlin verið að fjargviðrast og aðrir hans sinnar. En nú er skipað að reita alt slíkt burt. Þetta er svo grátleg afturför, að furðu gegnir, að nokkur Íslendingur skuli geta mælt því bót. Hjer er árangurinn af viðleitni bestu manna þjóðarinnar á undanförnum áratugum að stuðla að því með löggjöf, að Ísland verði fyrir Íslendinga, strikaður út og afmáður. Erindrekar Dana hafa ekki sett þessi afdráttarlausu skilyrði um jafnrjettið í samninginn alveg út í bláinn. Nefndarmennirnir íslensku hafa einnig fallist á þau, og þau eru í samræmi við allan anda samningsins, þótt heyrst hafi síðan, að torvelda mætti Dönum aðstöðu þeirra með búsetuskilyrðum. En jeg sje ekki betur en slíkt væri brot á samningnum, og væri það ekki fögur aðferð eða heillavænleg að gera samning með þeim hug að svíkja hann. Íslendingar mundu einnig komast skamt með það. Gerðardómur á að skera úr, ef ágreiningur rís um skilning á samningnum, og gerðarmennirnir fara væntanlega að lögum og halda sig að ákvæðum samninganna. Þá er enn eitt ákvæði, sem sýnir bróðurþelið á pappírnum, en leiðir jafnframt í ljós það, sem undir býr. Það er hin makalausa lögjöfnunarnefnd, sem stofna skal samkv. 16. gr. Þar er ákveðið, að stofna skuli »dansk-íslenska ráðgjafarnefnd, sem í eru að minsta kosti 6 menn« o. s. frv., og síðan tekið fram, að »sjerhvert lagafrumvarp, sem varðar nánari meðferð mála þeirra, er um ræðir í sambandslögum þessum, og lagafrumvörp um sjermál annarshvors ríkisins, sem einnig varða hitt ríkið og stöðu og rjettindi þegna þess, skal hlutaðeigandi stjórnarráð leggja fyrir nefndina til álita áður en þau eru lögð fyrir Ríkisþing eða Alþingi«, o. s. frv. - »Nefndinni ber að gera tillögu um breytingar á þeim frumvarpsákvæðum, sem hún telur koma í bága við hagsmuni annarshvors ríkisins eða þegna þess«. - Þá á nefndin og að undirbúa samning lagafrumvarpa, er miða að »samvinnu milli ríkjanna og samræmi í löggjöf þeirra«. Eins og allir hljóta að sjá eru Danir hjer að tryggja sjer, að Íslendingar gangi ekki á þennan afarríka rjett, sem þeir hafa búið sjer með samningnum. Nær þetta árvakra eftirlit nefndarinnar ekki einungis til sammálanna, heldur og sjermála Íslands, og sannast hjer það, sem skáldið kvað, að »Öll vor lífskjör, lítil eða stór, þau liggja helkrept undir sömu klóna«. Hjer er nú hart að gengið gagnvart »ríki«, sem kallað er »fullvalda«. Og það hefði jeg haldið, að ekki mundi þykja greiðari framgangur lagafrumvarpa á Alþingi við þær tafir, að skjóta hverju einasta frumvarpi, er snertir hagamuni þegnanna samkvæmt samningnum, undir þessa nefnd. Það er nú sennilegt, að nefndin sje ekki altaf á Íslandi, heldur líti einnig eftir lögum Dana, þótt það hafi að vísu ef til vill ekki verið tilgangur þeirra góðu dönsku manna, er hjer hafa um vjelt. Og hræddur er jeg um, að framtíðarmenn hjer á landi muni einhvern tíma verða saddir á því að þurfa að sækja alla sína lagasmíð undir klær þessarar nefndar. Enn er það að samvinnu milli ríkjanna og samræmi í löggjöf. Það hefir nú varla verið ætlun nefndarmanna nje annara, að Danir mundu sníða sín lög að dæmum Íslendinga. Nei, þetta ákvæði er með sama merki brent sem önnur fyrirmæli frumvarpsins. Tilætlunin er vitanlega sú með »samræminu«, að Íslendingar sniði sín lög eftir dönskum. Ísland á ekki lengur að vera hlutlaust um það að sníða sjer sjálft stakk eftir vexti, heldur gangast Íslendingar nú undir að lögskipa fasta nefnd, sem vinna á að því, statt og stöðugt, að þeir geri lög sín sem líkust því, sem er í Danmörku. Þessi er ætlunin með því að setja upp nefnd til að »efla samvinnu milli ríkjanna« og »samræmi í löggjöf!« Alt er á eina bók lært. Til þess að búa svo enn betur um hnútana á Ísland nú að veita fje til þess að »danisera« landið. - Jeg kalla, að Ísland veiti fjeð, þar sem hjer er um ráðstöfun þess fjár að ræða, sem frá Íslandi er runnið í upphafi, Íslendingar hafa notið og þeir hafa jafnvel fengið viðurkent af Dönum, að þeir ættu heimting á. Það er kunnugt, að Danir hafa viðurkent það með stöðulögunum sælu 1871, að Ísland ætti fje hjá Danmörku, og ákváðu þeir með þeim lögum, að Ísland skyldi fá 60000 krónur á ári sem æfinlegt árgjald úr ríkissjóði Dana (auk nokkurs fjár, sem greitt var fyrstu árin, en síðan minkaði og hvarf eftir 30 ár), en þar með skyldu á enda kljáð öll skuldaskifti milli ríkissjóðs Dana og Íslands. Þetta 60000 kr. árgjald samavarar höfuðstóli, er nemur hálfri annari miljón króna, ef vextir eru taldir 4%. - Auk þessa er »Garðstyrkurinn« svonefndi, eða forrjettindi íslenskra stúdenta við háskólann í Kaupmannahöfn. Sá styrkur er bygður á fje, sem konungar drógu undir sig af eignum biskupsstólanna íslensku og af klaustrafje, og hafa Íslendingar því talið sig eiga rjetta kröfu þess fjár, er eigi mundi nema minna en einni miljón króna. - Hvorttveggja þetta fje, »Garðsstyrkurinn« og árgjaldið, sem Danir höfðu sjálfir undirgengist að greiða, á nú að falla í hendur Dana, (minst 2½ miljón), en upp úr því steypa þeir tvo nýja sjóði, er hvor nemur miljón króna, og er annar lagður Kaupmannahafnarhaskóla, en hinn háskóla Íslands, - »til þess að efla andlegt samband milli Danmerkur og Íslands, styðja íslenska vísindastarfsemi« o. s. frv. - Mjúk eru orðin og áferðargóð, en kemur hjer ekki fram alveg sami andinn og sami tilgangurinn sem lýsir sjer í orðum Nellemanns gamla, fyrrum Íslandaraðherra, er hann mælti fram með styrk til íslenskra manna úr dönskum mentasjóðum: »De maa föle sig som Danske«. Það á að verja þessu fje samkvæmt tilgangi laganna til að innræta Íslendingum, að þar sem þeir eru og »jafnrjettisbræður« þeirra, þá sje þar alt »ein hjörð og einn hirðir«. Jeg býst nú við, að sumir menn geri mjög mikið úr niðurlagsatriðum frumvarpa þessa, þar sem rætt er um uppsegjanleik málanna. En Danir hafa einnig þar haft vaðið fyrir neðan sig og búið tryggilega um hnútana, enda er þess beint getið í athugasemdunum, að jafnframt því sem uppsagnarfresturinn sje nú nokkuð styttur frá því, sem var 1908, þá sjeu þrengri skilyrði sett fyrir uppsögninni. Hafa sendimennirnir dönsku einnig bent greinilega á hömlurnar fyrir uppsögninni, þegar þeir komu heim hjeðan úr sigurförinni. Með hinum afarströngu uppsagnarskilyrðum finst mjer framið brot á þeim bróðuranda, sem verið er að segja að ráðið hafi gerðum dönsku nefndarmannanna við samningana(!). - Hjer er þess fyrst og fremst krafist, að 2/3 hlutar sameinaðs þinga fallist á uppsögn samninganna, og ætti það út af fyrir sig að vera nægilegur skildagi. En svo er eigi að nefndarinnar dómi, heldur er og krafist, að minst 75 af hverju hundraði kjósenda skuli taka þátt í atkvæðagreiðslu um samningsálit. Er slíkt hörð og ósanngjörn krafa í svo strjálbyggu landi og torsóttu yfirferðar sem Ísland er, enda munu þess því nær eins dæmi, að svo margir kjósendur hafi sótt kjörfundi, jafnvel þótt um mikil kappsmál hafi verið að tefla. Og ofan á alt þetta er svo gerð sú krafa, að minst ¾ þeirra, sem atkvæði greiða, fallist á uppsögn samningsins, svo að gilt sje. Þetta er sá ákvörðunarrjettur, sem Íslendingum, þegnum hina »frjálsa og fullvalda ríkis«, er ætlaður og ákveðinn af örlagasmiðum þjóðarinnar! Það er eigi ætt að skilyrði nú, að minat 75% kjósenda sæki kjörfund, og að minst 75% af þeim skuli vera með til þess, að þessi samningur öðlist gildi. Nú láta menn sjer nægja einfaldan meiri hluta hve fárra kjósenda sem vera skal, þeirra er fund kunna að sækja. En það er oft hægra að binda en leysa, og auðsjáanlega til þess stofnað með ráðnum huga, að svo verði hjer. Það hefir líka komið fram hjer í blöðum, sem annars dásama samning þennan, að það sje óhugaanlegt, að samningnum verði sagt upp að lögum. Það þarf nú varla að fara í grafgötur um það, að Danir fari að renna á vaðið og nota sjer þau rjettindi, sem þeir hafa fengið takmarkalaus hjer á landi samkvæmt samningnum. Það er því engin hætta á, að Íslendingar mælist einir við hjer á landi um eða eftir árslok 1940. Þá verður orðið hjer fult af útlendingum í skjóli sambandalaganna, og þyrftu þeir ekki að halda vel saman til þess að hindra uppsögn samninganna. Örlítill minni hluti, sem væri á móti frumvarpinu, gæti setið heima, og við þá bættust þeir, sem væru sjúkir, áhugalausir og fjarverandi. Svo auðvelt er að afstýra uppsögn samninganna, að ekki þyrfti annað en þetta til að aftra henni. Þá vil jeg víkja að 7. gr.Hæstv. forsætisráðherra lagði áherslu á, að Ísland ætti íhlutunarrjett um utanríkismálin. Jeg játa, að þetta er rjett á vissan hátt: vjer höfum leyfi til að senda íslenskar undirtyllur til danskra sendiherrasveita og ræðismanna, en þó á eigin kostnað, og gæti það orðið talsvert útdráttarsamt og engu ódýrra heldur en vjer sendum sendimenn á eigin spýtur, án þess að spyrja utanríkisstjórn Dana um það. Rjettindin eru því ekki mikilvæg. Og þar sem vjer höfum þegar tekið utanríkismálin í vorar hendur, þá er ekki hjer um annað að ræða en að vjer skilum þeim aftur í hendur Dana. Sumir vilja reyndar gera lítið úr þeim rjetti, sem Ísland hefir neytt um utanríkismál sín síðustu árin, og vilja láta heita svo, að það sje að eins neyðarúrræði, sem jafnvel megi grípa til framvegis þegar líkt stendur á, án þess að landið sje þar fyrir hóti frjálsara ráðsmensku sinnar en áður, og er þetta tekið fram í athugasemd við 7. gr. frumvarpsins, til þess að breiða þægilega yfir það, að Íslendingar hafi farið með utanríkismál sín nú sem alfrjáls og fullvalda þjóð á þessum vandasömustu tímum. Það er sjálfsagt, að Ísland fái siglingafána, það er að segja fullkominn fána, og geri jeg þá ráð fyrir því, að sjeð verði um, að danski fáninn verði ekki lengur jafnrjetthár á stöngum stjórnarráðins. Jeg vek máls á þessu, svo að það verði ekki af gleymsku, ef engin umbót verður gerð á þessu frá því, sem nú er. Jeg geri enn fremur ráð fyrir því, að Ísland geti tekið að sjer gæslu fiskiveiðanna, þótt það hafi ekki gunnfána. Það er þó vitanlega gömul kenning heimastjórnarmanna, að engin þjóð geti haft á hendi strandvarnir nema hún hafi gunnfána, og því hjeldu sambandamenn fram 1908. En sú kredda mun nú dauð vera. Hæstv. forsætisráðherra drap á, að mikill meiri hluti þjóðarinnar væri ánægður með frumvarp þetta. Jeg veit ekki, á hverju hann byggir það, og efast stórlega um, að hann viti mikið um það, enda býst jeg við, að minstur hluti þjóðarinnar hafi myndað sjer nokkra skoðun um þessi síðustu afdrif málsins. Margir kjósendur hafa alls ekki kynt sjer það hið minsta enn þá og ekki fengið nema hraflfrjettir af því, sem gerðist á fyrra þinginu. En jafnstórvægilegt höfuðmál sem þetta þarf vandlega íhugun og meiri gögn en kjósendur hafa fengið enn þá. Jeg býst við, að hæstv. forsæisráðherra sje manna mestur hjartnanna og nýrnanna rannsakari, en hlýt þó að efast um, að hann geti vitað gerla um þær skoðanir þjóðarinnar, sem hún er ekki enn farin að mynda sjer sjálf. En þótt svo væri, að meiri hluti kjósenda væri þessu fylgjandi, þá er það engin sönnun fyrir því, að þjóðinni verði þessi Sambandslög holl og gagnleg til frambúðar. Vjer höfum oft sjeð þess dæmi, að þingið hefir haft stórmál með höndum, þar sem allur þingheimur, eða því sem næst, hefir verið einu máli um ágæti málsins, en eftir tvö eða þrjú ár hafa allir verið sammála um, að minni hlutinn hafi haft rjett fyrir sjer og málið hefði ekki átt fram að ganga. Hæstv. forsætisráðherra var að vitna í það, að útlendingar væri ánægðir með frumvarpið Íslandi til handa. Svo var það líka 1908; þá var líka flaggað með nöfnum margra merkra útlendra manna, sem vegsömuðu uppkastið. En þá sá þjóðin betur og fór sínu fram; Íslendingar ættu að byggja meira á dómgreind sinni heldur en því, hvað útlendir menn segja, þótt taka megi umsagnir þeirra til athugunar. Hann sagði enn fremur, að ýmsir menn á Norðurlöndum, sem væri velviljaðir Íslandi, væru ánægðir með frv. En af hverju er það sprottið? Það getur verið sprottið af þeirri grýlu, sem vakin hefir verið, að Englendingar ætluðu að taka Ísland, og má þá vænta þess, að margir á Norðurlöndum verði fegnir, að ekki verði úr þeim illspám. En þótt frv. sje vel tekið af ráðandi flokkum í Danmörku, þá getur það engan undrað, sem les frv. ofan í kjölinn. Það er ágætt að fá skýr orð, svo að alt sje ekki í myrkri og rokkri, eins og 1908, og að þessu leyti er nýja uppkastið betra. En jafnframt því sem skýr orð eru um fullveldi landsins, þá er vendilega skafið burt alt það, sem að sjálfsögðu átti að vera samfara fullveldinu, svo að Ísland verður að eina að nafninu til fullvalda ríki, en í framkvæmdinni í klóm erlendrar þjóðar, líkt og »fullvalda« ríkin Persía eða Marokkó. Þetta hljóta allir að sjá, sem lesa málið í kjölinn. Jeg hlýt á krefjast þess fastlega af þingi og stjórn, að þjóðinni verði veittur nægur tími til þess að kynna sjer alla málavöxtu, áður en hún kveður upp dóm sinn. Hún verður að fá þingtíðindin með umræðum og þingskjölum og glögga skýrslu um alt starf nefndarinnar. Þjóðin er alveg óviðbúin að leggja nokkurn dóm á þetta mál, því að Íslendingar hafa haft alt annað að gera síðastliðinn mánuð en að íhuga sambandsmálið, og gögn hafa þeir engin haft í höndum. Það má segja, að hafi verið hallæri, og þjóðin önnum kafin við bjargráð, bæði til lands og sjávar. Frv. þetta á lengi að standa, og reynslan sker úr því, hvernig það reynist, en ekki verður samviska stjórnhafanna verri fyrir það, þótt þeir gefi þjóðinni nægilegt tóm til að athuga málið. Hitt, að greiða atkvæði um frv. löngu áður en þingtíðindin koma út og menn hafa getað kynt sjer málið rækilega, er hin mesta óhæfa og beint brot á anda stjórnarskrárinnar. Þjóðin hefir alls ekki óskað þess, að sambandsmálið væri tekið upp en hún hefir krafist þess að fá siglingafána. En því hefir hæstv. forsæisráðherra ekki fengið framgengt, jafnvel þótt þar sje um beint íslenskt sjermál að gera. En um hitt hafa Íslendingar ekki beðið, að samið væri í ótíma og flaustri við Dani um samband landanna, þótt þeir hafi auðvitað ekki á móti því að taka við viðurkenning á rjetti sínum, ef hún er skýr og undirbragðalaus. Vjer höfum lengi átt í deilum við Dani um rjettindi vor og sótt nokkuð á. En nú eru orðin straumbrigði í heiminum, svo að vjer stöndum langtum betur að vígi en nokkru sinni áður síðan land þetta komst í samband við Danmörku. Nú er það orðin alheimsstefna, að hver þjóð fái að ráða sjer sjálf, og þeim mun fremur á Ísland rjett á því að verða viðurkent, þar sem það er gamalt menningarland með sjerstöku þjóðerni. Og þótt þjóðirnar berist á banaspjót, þá eru þær þó sammála um þetta. Hver þjóðin af annari fær nú frelsi sitt á ný. Þarf ekki annað en að benda á framkomu Þjóðverja gagnvart Finnum og margendurtekna yfirlýsingu Bandamanna um rjett smáþjóðanna móts við hinar meiri þjóðir. Það væri því beint brot á stefnu tímans, ef Íslendingar fengju ekki fullkomið vald yfir sinu landi nú, afarkostalaust. Þeir fá það, ef þeir hafa sjálfir dug og drengskap til að krefjast þess.

Forssætisráðherra (J. M.) Jeg býst við, að bæði jeg og aðrir hafi gert ráð fyrir því, að meira yrði úr sorta þeim, sem var á fjöllunum, en raun er á orðin. Ræða háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) var ekki veigamikil, því að þar kom ekki annað fram en það, sem blöðin hafa ymprað á, nema hvað þm. vildi ekki láta flýta þinginu neitt. Jeg skil þó ekki annað en að hann hafi haft nægan tíma til þess að hugsa málið síðan í vor, og honum ættu að nægja 34 dagar til þess að tala við sjálfan sig. Að kvarta yfir því, að þingið eða þjóðin hafi ekki kynt sjer málið, er ástæðulaust. Alþjóð Íslands hefir verið að kynna sjer þetta mál í 100 ár, og alþýðu er óvenju ljóst, hvaða kröfur hún vill gera, svo að það er öldungis óþarft að tala um hana eins og fáráðling. Málið er ljóst og frv. er skýrt. Jeg ætla ekki að deila við háttv.þm. (B. Sv.) um frv. 1908, hvort það hafi verið gott eða ekki, en mig furðar það satt að segja, að hann skyldi vilja láta líta svo út, sem þetta frv. væri verra; að minsta kosti eru teknir í burtu í þessu frv. svo að segja allir þeir agnúar, sem fundnir voru að frv. 1908. Eins og hv.þm. veit, var 1908 gefinn út bæklingur um það hvers vegna ekki ætti að samþykkja frv., og flestalt, sem þar er tínt til, er fallið burt. Að hjer sje að ræða um fullveldi í orði, en ekki á borð, er langt frá því að vera rjett, og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) er svo kunnur þeim málum, að hann veit, að hann fer ekki með rjett mál. Það er ekkert ákvæði í frv. sem skerðir fullveldi þess, og þar sem hann sagði, að 6. gr. skerti fullveldið, þá er það rangt, og þm. (B. Sv.) getur ekki sagt það með góðri samvisku. Og það, sem hann í þessu sambandi sagði um frv. 1908, var ekki rjett. Það virtust helst vera einhverjar óljósar endurminningar um frv. sjáfstæðismanna 1909, 4. lið í 3. gr. Jeg býst við, að væntanleg nefnd í málinu skýri í áliti sínu, hversu rangt það er, að ekki megi binda atvinnu við búsetu. Það er ekki skertur rjettur neins manns, þótt svo sje gert, en það verða að vera sömu skilyrði fyrir Dani og Íslendinga, og mjer er ekkert ljúfara, að Íslendingar, sem búa erlendis, reki hjer atvinnu, heldur en þegnar hverrar annarar þjóðar sem er. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) er svo æfður stjórnmálamaður, að hann veit þetta, en hann hefir líklega mint, að hann væri að skrifa í blöðin, svo að hann gæti látið það fjúka, í von um, að það gæti gengið í einhvern. Jeg tel engan skaða í 6. gr. Og það getur hver sjeð, að eigi samkomulag að verða þegar samið er, þá, verður að gera eitthvað semjendum til geðs. Það er sjálfsagt rjett, að Ísland eigi að vera fyrir Íslendinga, en það getur enginn meint það með því, að það eigi að banna öðrum að setjast hjer að í landinu, heldur aðallega það, að atvinnurekstur sje bundinn við búsetu í landinu. Og það getur hann verið samkv. 6. gr. frv. Háttv. þm. (B. Sv.) var að tala um, að Danir vildu sýna bróðurþel að eins á pappírnum, en ekki í raun og veru, en hingað til hefir það verið mótsett. Það hefir verið mjög erfitt að fá þá til að viðurkenna nokkuð á pappírnum. Þeir hafa ekki blandað sjer mikið í mál okkar, allra síst í orði, en viðurkenninguna hefir vantað. Nú fæst viðurkenningin, og það er engin skerðing, þótt vjer veitum Dönum, eða t. d. Norðmönnum, jafnrjetti hjer. Mig furðaði á því, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði um 16. gr. Jeg get ekki sjeð, að sú nefnd, sem þar er gert ráð fyrir, sje fremur skerðing á valdi okkar en valdi Dana, og því síður, að nefndin geti tafið framgang mála á Alþingi. Jeg hygg, að nefndin komi stjórninni einni við, en ekki þinginu. Það er líka auðsjeð, að nefndin er að eins ráðgefandi og hefir ekkert vald, og trúað gæti jeg því, að svo gæti farið, að nefndin þreyttist á því að gera athugasemdir, þegar hún sæi, að ekkert tillit væri tekið til þeirra. En óhugsandi er, að nefndin geti orðið skaðleg frelsi okkar. Og jeg sje enga hættu stafa af því, þó að löggjöf okkar sje lík og annarsataðar á Norðurlöndum. Það mun vera krafa nú, að lögin sjeu sem svipuðust í öllum siðmenningarlöndum, náttúrlega með þeim afbrigðum, sem sjerstakir staðhættir heimta, og hefir mikið verið unnið að því, að svo yrði, síðustu árin. Jeg býst við, að ef nefndin gerir tillögur, þá ætti það að vera löggjöf Íslands fremur til bóta, og ætti háttv.þm. (B. Sv.) sem gömlum stjórnmálamanni að vera þetta kunnugt. Jeg ætla ekki að fara að þræta við háttv.þm. (B. Sv.) um fjárspursmálið; jeg tel það ekki mikilsvert atriði í málinu; þótt það hefði alveg fallið burt, var það fjártjón, en ekkert aðalatriði, og jeg hjelt, að menn legðu ekki jafnmikla áherslu á þetta eins og þeir gerðu áður fyr. En aftur á móti legg jeg áherslu á, að forrjettindi íslenskra stúdenta við háskólann í Kaupmannahöfn hverfi, því að jeg tel þau ekki heppileg fyrir háskóla Íslands, og þau hafa dregið frá honum. Jeg held, að þessu atriði í frv. sje svo fyrir komið, að enginn sje óánægður með það, ekki einu sinni þeir, sem eru óánægðir með frv. Athugasemdirnar eru því veigalitlar, og það svo, að enginn ætti að vera efablandinn um, að taka beri frv., en ekki hafna því. Skorður þær, sem settar eru fyrir sambandaslitum, finst mjer ekki vera meira en hæfilegar. Það er ekki mikill áhugi á að slíta sambandinu, ef ekki er hægt að fá ¾ til að greiða atkvæði; það er þá að eins stundarþytur, en ekki alvarleg krafa. Það er ekki bundið, á hvern hátt atkvæðagreiðsla á að fara fram, og það má gera hana svo hæga, að allir geti greitt atkvæði meira að segja fara inn á hvert heimili, svo að sjúkir menn geti greitt atkvæði. Dæmin, sem blöðin hafa flutt, geta verið rjett hugsuð, en hafa þann galla, að koma ekki fyrir í framkvæmdinni. Slíkt og annað eins er ekkert annað en hreinar og beinar grýlur. Háttv. þm. (B. Sv.) var að tala um það, að ef þjóðfáninn væri fenginn, mætti ekki gleyma að gæta þess, að gera ekki fána annarar þjóðar jafnrjettháan. Ef hann hefði athugað tillögu þá, sem jeg gerði í ríkisráðinu, hefði hann sjeð að jeg hafði sjeð fyrir þessu. Og það er ólíklegt, að það verði eigi tekið til greina nú sem þá.  (B. Sv.: Var ekki tekið til greina þá)  . Nei, en þessa atriða var gætt, þar sem gert var ráð fyrir að fella burt lagaákvæði þar um. Eins er það auðvitað, að ef Íslendingar taka að sjer að reka fiskveiðagæsluna sjálfir, þá gera þeir það auðvitað undir sínum eigin þjóðfána. Jeg er því samdóma, að rjett sje að fara meir að bestu manna ráði hjerlendra en erlendra manna, og það sagði jeg líka. En hitt er og rjett, að jeg sagði, að gott væri að fá með sjer góða menn, er bæði hafa vit á málunum, hafa fylgst með í þeim og vilja vel. Það er gott, ef þeir dæma um og segja, að þetta sje heppilegt og nægilegt sem stendur. Það er auðvitað, að jeg stend og hefi staðið dálítið á öðrum meið en háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) frá byrjun. En jeg skil ekki, að nokkur maður ráðist í að hafna samningum þeim, er oss bjóðast nú, nema því að eins, að hann sje búinn til að bera fram kröfuna um fullkominn skilnað við Danmörku. Ef menn vilja hafna þessu, og verða þar með valdandi beinnar afturfarar í kröfum vorum, án þess, þá skil jeg það ekki. En hitt skildi jeg, ef þessir háttv.þm., sem vilja neita, hefðu hug til þess að segja hreint og beint: »Skilnað við Dani! Við viljum ekki vera að þessu lengur! Ef háttv.þm. vilja ekki semja, þá hlýtur það hugsanarjett að þýða það, að þeir vilji ekkert annað en beinan skilnað. En þá er rjettara að segja það.

Bjarni Jónsson Jeg hefi nú setið á meðan sætt var. Það er öllum kunnugt, að jeg hefi unnið töluvert að þessum málum undanfarin ár í samvinnu við háttv.þm.N.-Þ. (B Sv.). En er hann nú stendur upp og segir, að jeg hafi látið glepjast og gert mitt til að brjóta mínar fyrri kenningar og stefnur í málinu, þá er jeg neyddur til að svara og fara um þetta verk mitt nokkrum orðum. Jeg veit ekki betur en að það hafi verið mín stefna og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), og stefna Sjálfstæðisflokksins, að fá viðurkent fullveldi Íslands í konungasambandi við Danmörku. Jeg held, að það hafi einatt verið látið í ljós á mannfundum, í ræðu og riti, að vjer mundum láta oss þetta nægja, þó að vjer auðvitað kunnum því best, að Ísland sje fullkomlega sjálfstætt ríki, án sambands við nokkurt annað ríki. En hitt hefir verið stefnan, því að vjer höfum talið það viturlegt, því að lítið land, vopnlaust og vinalaust, getur ekki þvingað fram skilnað gegn vilja álfunnar, nje afneitað konungi svo, að það afli sjer ekki óvinsælda um leið. Í þessum orðum mun jeg nú reyna að færa sönnur á, að þessari stefnuskrá sje fullkomlega náð, og þar vanti ekkert á. Skal jeg þá fyrst á það minnast, að á 2 undanförnum þingum hefir fullveldisnefnd setið á rökstólum í máli þessu. Á fyrra þingi var öll nefndin, sem við báðir, jeg og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), áttum sæti í, sammála um það, að sjálfsagt væri að hreyfa þessu fullveldismáli Íslands og nota sjer það, að ófriðurinn hefir losað um alt í heiminum, og jafnvel skoðanir þeirra, sem mestir eru konungssinnar eða ríkisaukasinnar, breytt skoðunum Dana á eigin mætti og skoðunum þeirra Íslendinga, sem áður þótti of hátt stefnt með kröfum þeim, er vjer Sjálfstæðismenn höfðum sett oss að takmarki. Auk þess voru líkur til, að ef ófriðurinn hjeldi áfram, mundu Danir neyðast til að láta undan á þessum tíma, en eigi síðar, er friður væri á kominn. Af þessum ástæðum varð nefndin ásátt um að taka upp þegar fánakröfuna. En nefndin hugsaði sjer fánann sem einkenni fullvalda ríkja. En nefndin kaus af varfærni að taka heldur fánann en alt málið frá rótum, sakir þess, að kappgirni Dana yrði þá síður vakin, ef þeir gætu viðurkent fullveldi vort með svo yfirlætislausum hætti. Þurfti þá ekki fyr en fram var gengið málið að hreyfa því, að auðvitað væri þetta fullveldið. Þetta gerði það, að nefndin hreyfði fána, en ekki hitt, að hún ætlaði ekki að fá fullveldið. Þetta kemur berlega fram á þingi, og Knútur Berlin, sem nú er talinn góður Íslendingur, í vitru blaði einu norðanlands, telur fánann ótvírætt fullveldiseinkenni og hefir vitnað í ræður mínar því til sönnunar, að Íslendingar hafi litið svo á. Nú muna menn, að þegar ráðherra bar fram málið fyrir konungi, svaraði konungur því, að hann vildi eigi taka fánamálið út úr, heldur taka alt málið fyrir. Þá varð það síðar, að þingmenn og fullveldisnefnd ljetu í ljós, að það væri ekki Íslendingum á móti skapi að taka upp málið alt, ef konungur vildi gera hingað til Íslands mann, með fullu umboði til þess að viðurkenna fullveldi þessa lands. Þetta var gert í samræmi allra, og líka háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Þá var það skilyrði sett, að menn kæmu hingað. Voru svo sendir út hingað sendimenn. Alþingi kaus þá úr sínum flokki menn til milligöngu, og var jeg einn þeirra. Get jeg sagt með góðri samvisku, að jeg gekk aldrei að neinu áður en jeg hafði spurt minn flokk, fullveldisnefnd og aðra flokka, beint eða óbeint, hvort jeg mætti ganga að því. Verður því ekki annað sagt en að jeg hafi gert það, sem vænta mátti og rjett var. Annars mun jeg geta fengið vitni um, að jeg hafi heldur ýtt á og ekki boðið Dönum sjálfkrafa nein fríðindi án þess að fá eitthvað í staðinn. Hvað er þá fengið nú með samningi þessum? Nú ætlaði jeg að sýna fram á það, að með honum er náð stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins frá 1908, sem er viðurkenning á fullveldi Íslands í konungsambandi við Danmörku. Er þá, fyrst á það að líta, að 3 fyrstu greinarnar eru frásögn á því ástandi, er áður var, en eigi samningur. Það var alt áður lög á Íslandi, og er alt í lagasafni Jóns Sigurðssonar, nema auðvitað yfirlýsingin um, að Ísland sje frjálst og fullvalda ríki. Það hefir það altaf verið frá, 930, er ríki var hjer sett á stofn, og hefir það aldrei af því gengið. En hjer er því aðallega yfir lýst, sem viðurkenningu Dana fyrir því, að Ísland sje jafnfrjálst og fullvalda og sjálf Danmörk og bæði ríkin frjáls og fullvalda. Þessi kafli heyrir því eigi til samningnum, að minsta kosti ekki 1. gr., og þess vegna er ekki átt við þetta í 18. gr., sem ræðir um það, að samningurinn geti fallið úr gildi. Með öðrum orðum, konungs-fjelagið er ekki samningsatriði. Hann er jafnsameiginlegur og áður. Er það í samræmi við niðurlagið á hinni nýju bók Ragnars Lundborge, þar sem segir, að hjer sje um hreint konungssamband að ræða. Jeg sá í ferð minni brjef, er Fr. von Liszt, sem oss má vera að góðu kunnur, hafði sent R. Lundborg. Segir Fr. von Liezt í brjefi því, að hann fallist að öllu leyti á röksemdir R. Lundborgs, sem fram komi í þessari bók, og sje í öllu sammála honum. En þar runnu öll hin sömu rök til sem til skýringar og samninga þessa máls. Má því telja vitnisburð þessara með því, að hjer sje um hreint konungssamband að ræða. Jeg hefi þá sýnt, að afstöðu landanna, konunga-samfjelaginu, sje í engu breytt, heldur tekið upp það, sem verið hefir áður. Konungssambandið heyrir ekki samningnum til, því að hann er uppsegjanlegur. Vilji Danir halda því fram, að þetta sje hluti af samningnum, þá verða þeir að ganga inn á það, að 18. gr. eigi og við konungssambandið. Það sje þá og uppsegjanlegt. Þeir eiga völina. Þá er samningurinn. Hann er verslun, sem gerið er við Dani. Íslendingar þurftu ekki að biðja Dani rjettinda. Vjer höfum átt þau og eigum enn. En þeim var haldið fyrir oss með því móti, að þau voru eigi viðurkend af öðrum en Íslendingum sjálfum og vinum þeirra erlendis, svo sem R. Lundborg, Fr. von Liszt, N. Gjelsvik og öðrum sagnfræðingum og fræðimönnum, einkum á Norðurlöndum. Má því segja, að vjer hefðum eigi þurft að kaupa viðurkenninguna af Dönum, heldur hefði mátt bíða þar til sú viðurkenning ryddi sjer til rums. En þá er önnur spurning. Slík viðurkenning fræðimanna er ekki nægileg, ef Íslandi yrði kastað inn í landabrutl stórveldanna eftir ófriðinn. Fyrir mjer var það höfuðatriðið að afstýra þeim voða. Það vakti fyrir mjer að komast í höfn áður boðarnir fjellu saman yfir Íslandi. Og það varð gert með því að tryggja hlutleysi landsins. Því að þótt það sje vísindalega sjeð og sannað af nokkrum bestu vísindamönnum, að Ísland hafi sinn fulla rjett, þá dugir það ekki gegn yfirgangssömum stjórnmálamönnum, sem í ófriði eiga við Danmörku. Þeir mundu segja: »Þetta er hluti úr Danmörku. Jeg tek hann«. En það geta þeir ekki, ef Danmörk er búin að viðurkenna, að Ísland sje fullvalda konungsríki, en sje ekki hluti úr Danmörku, og þetta hefir verið birt öllum heimsins þjóðum. Sú athöfn, sem þar fer fram, er fyrsta tryggingin gegn hinni stærstu hættu og bráðustu, sem vel gat orðið slík, að hún sylgi Ísland um aldur og æfi, svo að því gæti aldrei upp skotið. En þetta tryggir þessi yfirlýsing: »Danmörk tilkynnir erlendum ríkjum, að hún samkvæmt efni þessara sambandalaga hafi viðurkent Ísland fullvalda ríki, og tilkynnir jafnframt, að Ísland lýsi yfir ævarandi hlutleysi sínu og að það hafi engan gunnfána«. Þetta mundi nú eitt nægja til að sýna og sanna hverjum fullvita manni, að hjer er um fullvalda ríki að ræða, er lýsir sjálft yfir hlutleysi sínu. Að öðrum kosti væri slík yfirlýsing apakattalæti, sem ekki væri takandi mark á. Það er að vísu til um Kongó, að einhver hluti nýlendunnar er lýstur hlutlaus, en það er ekki nýlendan sjálf, sem gerir það, heldur er það ríkið sem forráðin hefir, er gefur yfirlýsinguna. Þetta eitt, »að Ísland lýsir yfir ævarandi hlutleysi sínu«, nægir til þess, að enginn maður í heimi ber brigður á, að þetta land, Ísland, sje fullvalda ríki. Annara er það skýrt og ótvírætt í I. kafla. Raunar er í 7. gr. annari þjóð falið að fara með utanríkismálin, en það er í umboði, og sá, sem gefur umboðið, hann á rjettinn. Engum fræðimanni gæti því dottið í hug að láta sjer það um munn fara, að Danmörk ætti rjettinn. Hvort sem mönnum líkar betur eða ver, þá er það skýrt, svo að eigi verða brigður á bornar, að Ísland á »jus legationum« og »jus tractatuum« - sendiherrarjett og sáttmálarjett. Og það er fleira í greininni, er lýsir þessu, og má vera, að jeg komi að því síðar. En jeg á eftir að geta um eitt. Það er rjetturinn til að ákveða stríð og frið (»jus belli ac pacis«). Hann er sýndur og sannaður í 19. gr. Því að hversu mundi nokkurt ríki lýsa yfir ævarandi hlutleysi sinu, ef það hefði ekki rjett til að ákveða stríð og frið? Það væri jafnmikið vit í því og að tala um kringlóttan ferhyrning, og geta þeir leikið sjer að því, sem vilja. Það, sem Danmörk viðurkennir, er skýlaust fullveldi Íslands, í konungssambandi við Danmörku. En fullveldið þýðir það, að ríkið ræður sínum málum að öllu leyti sjálft og ber fulla ábyrgð á þeim. En nú hefir háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) reynt að halda því fram, að í samningnum sje aftur tekið af landinu fullveldi það, sem veitt er með 1. gr. og 19. En þetta er rangt, því að hversu illa sem honum líkar 6. gr., þá getur hún aldrei tekið af oss fullveldið, því að það er hvergi tekið fram, að Danir hafi nokkum rjett til að ákveða um atvinnumál hjer eða annað, fremur en Íslendingar um dönsk atvinnumál. Það eru rjettindi, sem ein fullvalda þjóð veitir annari hjá sjer, gegn, sömu rjettindum frá hinni þjóðinni, þær rjettindaveislur geta haft skaðlegar, fjárhagslegar afleiðingar, en aldrei skert fullveldið. Held jeg því óhætt að fullyrða, að það verði ekki hrakið, að hjer sje um að ræða fullveldi, skýlaust og skýrt og hvergi takmarkað. Eitt atriði er enn, sem jeg vil leggja mestu áherslu á, en það er gerðardómur til þess að skera úr ágreiningi, er rísa kynni um samninginn eða einstök atriði hans. Þar í er það ákvæði, að stjórnir annara ríkja skuli beðnar að skipa oddamann, og er þar enn ljós sönnun fullveldisins. Þetta er þá það, sem fengið er. Fullnæging þeirrar kröfu, er fylgt var fram af þeim íslenskum stjórnmálamönnum, er bestar gerðu sjer vonir og bjartsýnastir voru. En um leið er fengin trygging gegn því, að Íslandi verði kastað inn í landvinningadeilur stærri ríkja. Þeir hafa, Íslendingar, alt sitt á þurru landi. Íslendingar hafa með litlum tilkostnaði og án þess að úthella blóði náð meiru en aðrar þjóðir, sem þó hafa goldið afhroð mikið vopndauðra manna og þeirra, er farist hafa úr hallæri. Þó að menn taki Finnland til samanburðar, þá er þó vitað, að fullveldi þeirra hefir kostað þá mikið blóð, og spá margra er, að þeir muni láta enn meira blóð um það er lýkur. En það er satt, að vjer urðum að kaupa viðurkenningu þessa og tryggingu. Jeg gekk ekki að því af því, að mjer þætti það alla kostar gott. En jeg áleit rjett að sæta því færi, að kaupa sjer í hag, kaupa mikinn hlut og merkilegan við því, sem minna var um vert. En það er auðvitað alveg rjettmætt að spyrja: »Hví eruð þið að kaupa það, sem er ykkar eigin eign? Aðrir þurfa þess ekki«. En því er að svara, að Danir höfðu máttinn til þess að láta þetta ekki af hendi nema með því að fá eitthvað í staðinn. Því höfum vjer keypt þetta því verði, sem felst í 6. og 7. gr., og ýmsu barnagulli í öðrum greinum. Jeg skifti þessu, er vjer höfum goldið, í tvo flokka: 1. Rjettindaveislur og 2. Barnagull. Rjettindaveislur felast í 6. gr., sem þó háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir lagt meiri áherslu á en í raun og veru er rjett. Allir geta nú enn sem áður haldið fram gamla kjörorðinu, Ísland fyrir Íslendinga, því að Dönum er ekki veittur meiri rjettur hjer en Íslendingum, sem flust hafa utan og tekið sjer bólfestu þar. En þann rjett, sem vjer neitum þeim um, hann bönnum vjer Dönum líka. Þeir verða því að sætta sig við allar þær takmarkanir, sem hið fullvalda íslenska ríki leggur á sína eigin borgara. Hið eina er, að Danir og Íslendingar hafa jafnfrjálsa heimild til fiskiveiða hjer, en það breytir þó engu um, því að ef þeir vilja senda skip sín í land og verka fiskinn hjer, þá verða þeir að beygja sig undir löggjöf vora um atvinnurekstur, sem vjer í Danmörku. Hjer er því engu tapað. Það getur verið, að hjer hafi skollið hurð nærri hælum, en fór þó svo, að ekki varð eftir nema kápan; Sæmundur komst út. Óhagur sá, sem talið er að vjer bíðum í þessum sökum, fer eftir því og verður að miðast við, hvernig fara mundi, ef vjer gengjum ekki að samningunum. Jeg skal játa það, að hefðum vjer átt kost á að fá hlutleysisviðurkenningu og skilnað, án þess að leggja nokkuð fram, þá er Dönum mikið veitt með þessu. En hefðum vjer lýst yfir skilnaði og getað fengið viðurkenningu stórþjóða, gegn einhverjum fríðindum, þá er eigi víst, að vjer hefðum þar gert betri kaup. En hefði nú ekkert fengist, þá er ekki sagt, að betur hefði farið. Setjum svo, að alt hefði setið í sama farinu og þm. hefðu farið heim til búa sinna og beðið. Hvernig hefði þá, farið? Danir hefðu haldið sínum rjettindum hjer, svo sem þau hafa verið í framkvæmdinni, og borgararjetturinn verið talinn danskur áfram, eins og verið hefir. Og þá er ekki sagt, hve lengi þjóðin hefði mátt bíða eftir eins góðu tækifæri og nú er, til að ná rjetti sínum. Danir hefðu þá haft öll þau rjettindi, sem þeim nú eru veitt og meira til, en vjer ekkert á móti. En í stað þess hafa Danir nú þann rjett að eins í 25 ár og láta oss í tje sama rjett hjá sjer á móti og fullveldisviðurkenningu. Sá sem segir að hjer sje illa verslað, hann versli betur sjálfur og sýni að minsta kosti fram á það með rökum, að hægt sje að fá fulla viðurkenningu fyrir minna. Fyr ber ekki að lasta það, sem hjer hefir gert verið. Þá taldi háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) 8. gr. verri en tilsvarandi ákvæði frv. 1908. Það skýrði hæstv. forsætisráðh., svo að jeg þarf ekki að eyða orðum þar að. Vil jeg að eins benda á það ákvæði nú, að Íslendingar geta tekið að sjer varnirnar er þeir vilja, og er þar þó betur farið en í frv. 1908. En fiskirjetturinn er bundinn ákveðnu tímatakmarki. Um búsetuna hefir það áður verið tekið fram, að þeir Danir, sem verka vilja fisk sinn hjer, verða að hlíta sömu skilyrðum sem Íslendingar sjálfir. Þá skal jeg geta þess, að til tals kom í sumar hjá nefndunum búseta og selstöðurjettur. Mintu Danir þá á atkvæðisrjettarskilyrðin, sem ákveðinn er 5 ára búseta, eftir stjórnarskránni, og kváðu þörf að samræmt væri við samninginn. Töldum við þess þörf að samræma íslensk lög samningnum og þá dönsk eigi síður, og tækju þeir þá líka úr lögum búsetuskilyrðin hjá sjer, svo að vjer gætum setið hjer og t. d. verslað í Höfn. En það vildu þeir ekki gera, en sögðu, að vjer gætum sett þau sömu skilyrði fyrir atvinnurjetti hjá oss, og er það rjett, því að hver mundi banna oss það? Ekki þeir þrír aðiljar, sem gætu bannað slíkt, þingið, stjórnin eða konungur. - Í samningunum er það hvergi bannað. Það er því langt frá því, að Dönum sje heimiluð selstöðuverslun hjer, þar sem vjer höfum fulla heimild til að setja búsetu sem skilyrði fyrir atvinnurekstri hjer á landi. Miklu fremur er samningurinn hvöt til þess að setja slík skilyrði. Þá hefði einhvern tíma þótt eitthvað til þess koma að geta á næsta þingi samið lög um íslenskan hæstarjett o. fl. Þá kem jeg að fjárhagsatriðinu. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) má ekki halda, að við höfum ekki vitað rjett um fjárhagsviðskiftin, en þar sem sitt sagði hvor aðili, - Danir hjeldu því fram, að Íslendingar skulduðu Dönum, og við hinu gagnstæða - þá var engin von um áhrif neinnar röksemdaleiðslu. En frjálsræði og fullveldi Íslanda gat jeg ekki metið við fje. Niðurstaðan varð því sú, að við gengum að þessum 2 miljónum. Höfum við þá gefið Dönum ½ miljón, ef Garðstyrkurinn er talinn 1 miljón. En nú er Garðstyrkurinn ekki horfinn úr sögunni, þar sem annari miljóninni á að verja til þess að efla íslensk vísindi og styrkja íslenska námsmenn. Gjöfin til Dana verður því ekki svo stórvægileg. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) las ekki nema fyrri lið greinarinnar. Hann las ekki upp ákvæðið um þau rjettindi, sem oss eru þar veitt. En jeg lít svo á, að andlegt samband milli Dana og Íslendinga eflist því betur, sem jafnar er á komið. Jeg tel því orðin um efling andlegrar samvinnu ekki miða til þess að semja Íslendinga að Dana siðum, heldur til að efla sjálfstæði þeirra og mentun. En stjórn og framkvæmd sjóðsins hjer heima er í höndum mentamálaráðherra og háskólana, og sama er fyrirkomulag sjóðsins í Höfn, en báðum skal verja til að styrkja íslenska mentun og mentamenn. Þá talaði háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) mikið um 16. gr., en jeg ætla., að hæstv. forsætisráðherra hafi svarað því til fullnustu. Annars lít jeg svo á, að nefnd þessi verði áhrifalaus, að minsta kosti hættulaus. Jeg get ekki sjeð, að þremur Íslendingum ætti að vera það um megn að standa á móti þremur Dönum. En þótt hjer sje verið að samræma löggjöf tveggja ríkja, þá er hættan við það ekki meiri fyrir Íslendinga en Dani. Þá vil jeg stuttlega minnast á 18. gr. Það hefir verið gert að grýlu atkvæðamagnið, sem þar er ákveðið til þess, að samningsslit geti orðið. Jeg skal játa, að mjer var ákvæði þetta óljúft, en gekk þó að því, þar eð jeg áleit það ekki hættulegt. Um fyrirkomulag atkvæðagreiðslunnar eru engin skilyrði sett, og væri því eðlilegast, að menn greiddu atkvæði á heimilum sínum. Gætu svo trúnaðarmenn stjórnarinnar farið bæ frá bæ og tekið atkvæðin, og mundu þá lítil vanskil á verða atkvæðagreiðslunni. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) mintist síðast á 7. gr., en hjá mjer er hún efst á blaði. Var mjer það óljúft að fela Dönum að fara með utanríkismál vor. En það er fjarri sanni, að vjer höfum eingöngu undirtyllur í utanríkisstjórninni, þar sem vjer höfum þar trúnaðarmann og erindreka, sem alls ekki standa undir Dönum. Geta Íslendingar því látið í ljós kröfur sínar og lagt sinn dóm á, hve vel sje farið með utanríkismálin. Og ekki er það óhugsandi, að utanríkisráherranum danska tæki að eymast, ef hann ræki svo illa erindi Íslendinga, að þeir lýstu á honum vantrausti sínu. Auk þess geta Íslendingar sent erindreka sína hvert sem vill til samninga um sjerstök Íslandasmál, og loks er þess að gæta, að þótt ekki megi segja samningunum upp fyr en eftir 25 ár, þá getur hvort ríkið sem er sagt upp öllum samningunum hve nær sem vill, ef hitt brýtur eitthvert atriði þeirra. Það er alþjóðarjettur, sem gildir hjer sem annarsstaðar um samninga milli ríkja. Jeg verð svo að láta úttalað um þessi atriði, þótt langt sje fra, að tæmt sje efnið. Jeg skil ekki, hvert gaman menn hafa af að bera saman frv. 1908 og nú 1918. Nú er konungur einn sameiginlegur. Þá var auk þess sameiginleg konungsmata, utanríkismál og hermál. Eftir því voru Íslendingar komnir í ófrið með Dönum, ef ófrið bar að höndum. Eftir samningunum nú hafa þeir lýst yfir ævaranda hlutleysi og eru gersamlega lausir við hermál sambandaríkisins. Og sáttmála- og samningarjettinn höfum vjer, sem fyr segir. Jeg vil nú segja það, að þeir, sem hugsa svo stórt, að þeir telja þetta smátt, þeir ættu að hugsa um stærri lönd en Ísland. Að mínum dómi eru það stærstu atriðin, friðurinn og samningafrelsi við aðrar þjóðir. Það eru skilyrðin fyrir velmegun og þróun í landinu. Jeg vil ekki leggja orð í belg um það, hve nauðsynlegt sje að flýta þinginu; mjer er sama, hvort það situr í ½ mánuð eða mánuð. En hjer er ýmislegt annað en sjálfir samningarnir, sem ræða þarf. Það er t. d. ekki sama, hver framkvæmd verður á ýmsum hlutum, þegar þeir eru gengnir í gildi. Hið fullvalda ríki, Ísland, þarf að taka sjer eitthvert skjaldarmerki eða ríkismerki. Fálkamerkið, sem Alberti hjálpaði oss um, er naumast svo þjóðlegt, að ástæða sje til að taka það upp. En þess er getið í fornum fræðum, að þegar Haraldur Gormsson sendi hingað Finna fjölkunnugan, til að sjá, hversu árennilegt væri landið, þá mættu þeim vættir fjórar, af Reykjanesi tröllkarl einn mikill með járnstöng mikla í hendi, af Breiðafirði graðungur, er gelldi hátt, af Vestfjörðum gammur og af Austfjörðum dreki. En þar höfum vjer fjórar landvættir, sem gætu sómt sjer vel í skjaldarmerki ríkisins. En hvað sem samþykt verður um þetta, þá er full þörf á, að eitthvað verði ákveðið. Hver sendimaður Dana, sem á, að fara með mál vor eftir umboði voru, verður að hafa á húsi sínu skjaldarmerki og fána Íslands, svo að önnur ríki venjist sem fyrst við að hugsa sjer Ísland fullvalda konungaríki. Maðurinn þyrfti og að hafa skjöl og skilríki fyrir því, hvað hann ætti að vinna, umboð frá íslenska ríkinu. Alþingi þarf einnig að ákveða um það, hvort ekki væri rjett að krýna þann konung, sem er fyrstur konungur Íslands að rjettum lögum, svo og með hvaða hætti nafn Íslands sje tekið upp í titil konungs; einnig þarf að gera mun á þeim fána, er tákna skal ríkisheildina, og hinum, sem verslun og viðskifti þjóðarinnar verða rekin undir, og enn þarf sjerstakan konungsfána, því að sinn eigin fána þarf konungur Íslands að hafa, þar sem hann er forstöðumaður hins íslenska ríkisvalds, þótt ekki verði hann flotaforingi hjer í landi. Margt kann að vera fleira, sem þarf að íhuga nákvæmlega, og geta aðrir þingmenn bætt því við, sem mjer hefir láðst að telja. Þessum hlutum er svo farið, þótt heimspekingum þyki ekki mikils um þá vert, að heimurinn með öllum sínum siðum leggur mikla áherslu á þá. Þetta er ekki nema eitt af mörgu í siðafari allra menningarþjóða, sem allir verða að beygja sig fyrir; þarf jeg ekki að nefna annað til samanburðar en þá venju, að maður taki ofan fyrir manni í kveðjuskyni, og þykir það skylt hverjum kurteisum manni. Væri það lítt sæmandi, að Ísland kæmi þar til fundar með prjónaða kollhúfu, þar sem önnur ríki væru fyrir með kórónu á höfði. Jeg get fátt sagt um það, hvort fundargerðir samninganefndarinnar verði birtar og öll tildrög þessa máls. Jeg hefi verið að heiman nú um stund og veit ekki, hvort það hefir verið undirbúið, eða yfir höfuð ákveðið, að slík bók verði gefin út. Um þetta hefi jeg ekki annað að segja en að jeg hefi ekkert á móti, að alt verði birt um það, hvernig samningarnir gengu frá upphafi. Það er ólíku saman að jafna nú og 1908. Þá var engin hætta á ferðum, þótt dregist hefði, að sambandslög gengju í gildi. En nú eru knýjandi ástæður til að flýta því sem má. Í nefndinni var það mín tillaga, að samningurinn gengi í gildi 1. nóvember. Við það er jeg hræddastur, að Danir lendi í ófriðnum áður en þeir geta birt hann fyrir öðrum þjóðum. Það mundi lítið þýða að benda á samning, sem við ætlum að gera, ef óvinaþjóð Danmerkur legði á okkur hramminn. »Okkur varðar ekkert um, hvað þið ætluðuð að gera. Þið voruð ekki búnir að því«, mundi svarið verða.

Einar Arnórsson Jeg er ekkert hissa á því, þótt þeir, sem óánægðir eru með frv., vilji fá ráðrúm til að ræða það í næði á þinginu. Tel jeg sjálfsagt að veita þeim þessa ósk þeirra. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) hjelt því fram, að slík aðferð væri höfð við þetta sambandslagafrv. þeirri, sem höfð hefði verið um frv. frá 1908. Þá hafi atkvæðisbærum mönnum verið gefinn nægur tími til athugunar. Jeg er sammála honum um það, að 1908 var veittur nægur frestur til athugunar fyrir kosningar, enda þótt kveðið hafi við annan tón í sumum blöðunum þá. Var þá talið aðfinsluvert, hve málinu væri flýtt, þar sem mönnum væri ætlað að kynna sjer það þá, um sumarið um hábjargræðistímann. Nú vil jeg benda háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) á, að ekki er stór munur á þeim tíma, sem mönnum var veittur til umhugsunar 1908, og þeim, sem nú er veittur. Frv. 1908 mun hafa verið birt skömmu eftir miðjan maí. - 14. maí eru gerðir nefndarinnar dagsettar í Kaupmannahöfn. Seint í maí eða fyrst í júní munu athugasemdirnar við frv. hafa komið heim, en 10. sept. fóru kosningar fram. Kjósendur hafa því haft rúmlega þriggja mánaða umhugsunartíma. En hvernig er nú? Ágúst, september og október hafa kjósendur til umhugsunar, og sá er munurinn, sem ekki er gerandi lítið úr, að minst af tímanum kemur á hábjargræðistímann. Það verður því mjótt á mununum. Það stoðar ekki að svara því, að 1908 hafi að eins átt að kjósa þingmenn, en ekki að ráða sambandsmálinu til lykta, því að í raun og veru var verið að ráða því til lykta, þar sem þingmannakosningarnar voru nær eingöngu miðaðar við það mál. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) mintist á, að 1908 hafi allar fundargerðir samninganefndarinnar og till., sem fram höfðu komið, verið birtar, en nú hefðu þau plögg fyrir einkis manns augu komið. Jeg get tekið undir með háttv.þm. Dala. (B. J.), að mjer er ekkert á móti skapi, að öll málsskjölin verði birt. Annars er mjer ókunnugt um, hvort nokkur ályktun hefir verið gerð um þetta efni af landsstjórninni eða af formönnum nefndanna. Hæstv. forsætisráðh. og hv.þm. Dala. (B. J.) hafa svarað ýmsu af því, sem hv.þm. N-Þ. (B. Sv.) fann frv. til foráttu. Jeg mun þó víkja nánar að nokkrum atriðum. Þeir, sem andstæðir eru frv. munu hugsa sjer þá leið heppilegasta til að koma, því fyrir kattarnef, að láta í veðri vaka, að það sje síst betra en frv. frá 1908. Það frv. var felt á þingi 1909. Afdrif þess voru í samræmi við þingkosningarnar 1908, sem áttu að birta skoðanir meiri hluta þjóðarinnar. Jeg get ekki hugsað mjer betri leið til að fella þetta frv. en þá, ef hægt væri að sýna með rökum fram á, að það sje lakara en það, sem í boði var 1908 og meiri hluti þingsins 1909 hafnaði. Þeir, sem voru óánægðir 1908, mundu þá auðvitað eigi síður verða óánægðir með þetta frv. En þar að auki mundu margir, sem þá (1908) vildu taka frv. 1908, vera ánægðir nú, því að kröfur margra í sambandsmálinu hafa vaxið síðan að miklum mun. Háttv. þm. Dala. (B. J.) bar lítils háttar saman frv. frá 1908 og frv. frá, 1918, en gerði það ekki nærri eins rækilega og þurfti til að sýna meginmuninn og eina mun á einstökum atriðum. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) kvað frv. fra, 1918 að sumu leyti skárra og að sumu leyti verra en frv. frá 1908, og var það ljóst af ræðu hans, að hann áleit frv. frá 1918 talsvert verra, þegar á alt væri litið. Virtist hann leggja mesta áherslu á 6. gr. frv. 1918. Nú ætla jeg að leyfa mjer að gera ítarlegri grein fyrir mismuninum á frumvörpunum en gerð hefir verið. Skal jeg byrja á sjálfri fyrirsögninni. Fyrirsögn frv. 1908 hljóðað svo: »Frv. til laga um ríkisrjettarsamband Danmerkur og Íslands«. Í þessari fyrirsögn liggur, að að eins sje um eitt ríki að velja. Annað mál er hitt, hvort þessi fyrirsögn sje rjett eða hvort hun sje »fölsk etiketta«, en út í það þarf ekki að fara. Í frv. 1918 er aftur á móti ekki að tala um ríkisrjettarsamband, heldur um Samband milli tveggja málsaðilja, tveggja ríkja, og inniheldur samningurinn sameiginlegan vilja þeirra beggja. Vil jeg nú bera saman 1. gr. frv. 1908 og 1. gr. frv. 1918 og sjá, hvort ekki sje einhver mismunur. Skal jeg lesa danska textann af frv. 1908, því að það orkaði tvímælis, hvort hann væri rjett þýddur á íslensku. 1. gr. hljóðaði þá svo: »Island« er et frit og selvstændigt, uafhændeligt Land, forbundet med Danmark ved fælles Konge og ved de fælles Anliggender, som efter gensidig Overenskomst fastsættes i denne Lov, og danner saaledes sammen med Danmark en Statsforbindelse, det samlede danske Rige. I Kongens Titel optages efter Ordene: »Konge til Danmark« Ordene: »Og Island«. Jeg ætla ekki að fara út í þá misklíð, sem þetta orðalag vakti á sinni tíð, og þó skal jeg játa, að enginn einn skilningur á því er sjálfsagður. En 1. gr. í frv. 1918 verður ekki skilin nema á einn hátt. Þar get jeg lesið íslenska textann, því að enginn hefir talið ósamræmi milli textanna. Greinin hljóðar svo: »Danmörk og Island eru frjáls og fullvalda ríki, í sambandi um einn og sama konung og um samning þann, er felst í þessum sambandslögum. Nöfn beggja ríkjanna eru tekin í heiti konungs«. Það er skýrt, að bæði þessi lönd eru frjáls og fullvalda ríki. Hjer er ekki að ræða um neitt »samlede danske Rige«. Ef menn leggja nokkuð upp úr skýrum og glöggum texta, þá þarf ekki að færa rök fyrir, að frv. 1913 er mun betra að því leyti. Þar sem hjer er talað um samband milli tveggja frjálsra og fullvalda ríkja, er hjer um þjóðasamband að ræða. Í umræðunum í dag hefir komið fram þetta ónákvæma orðalag: »skerðing fullveldis«; orðalag þetta er sjálfsmótsögn. Annaðhvort er maður lifandi eða dauður; annaðhvort er um fullveldi að ræða eða ekki. Hitt er annað mál, og við það hefir líklega verið átt, að fullvalda ríki getur gengist undir samning, sem því er óhagfeldur. Háttv. þm. Dala. (B. J.) drap á konungsmötu og borðfje ættmanna konungs. Í frv. 1908 var það sameiginlegt mál, en eftir frv. 1918 setur hvort ríki fyrir sig ákvæði um greiðslu þess fjár. En þetta atriði skiftir ekki miklu máli. Þá kem jeg að utanríkismálunum. Eftir frv. 1908 skyldu þau vera sameiginleg, og náðu uppsagnarákvæði 9. gr. ekki til þeirra. Eftir 7. gr. í samningunum 1918 fer Danmörk með utanríkismálin í umboði Íslands, og hlíta öll ákvæði 7. gr. uppsagnarákvæðunum í 18. gr. 25 ára frestinum. Töluvert öðruvísi er og um búið meðan uppsagnarfresturinn er að líða. Í frv. 1908 stendur t. d. um ríkjasamninga, sem Danmörk gerir, að þeir verði ekki gerðir gildandi á Íslandi, ef þeir snerta sjerstaklega Ísland, án íhlutunar (Medvirkning, þýtt samþykki í íslenska textanum) íslenskra stjórnarvalda. Í frv. 1918 er beint tekið fram, að samningar, er snerta Ísland og Danmörk, skuldbindi ekki Ísland »nema samþykki rjettra íslenskra stjórnarvalda komi til«. Er betra að hafa orðið »samþykki« en orðið »Medvirkning« sem getur orkað tvímælis. Auk þess eru það ýms atriði í 7. gr. frv. 1918, sem fara lengra. Jeg legg töluvert upp úr því, að við getum haft trúnaðarmann í utanríkisstjórnarráðinu í Höfn, sem getur vakið athygli á, hvað gera skuli og hvað látið ógert. Gæti hann og haft beinan aðgang að konungi vorum, ef á þyrfti að halda. Þetta er mikilsvert atriði, og væri ástæða til fyrir þingið að taka það til yfirvegunar í samráði við stjórnina. Einhvern tíma hefði og þótt þörf á að senda sendikonsúla til landa og borga, þar sem gæta þarf íslenskra hagsmuna, en danskir hagsmunir eru ekki svo ríkir, að Dönum hafi þótt vert að senda þangað konsúla. Mætti nefna ýmsar borgir á Spáni og Ítalíu. Reyndar hefir verið talað um, að nokkur skortur sje hjer á mönnum, er hafi »diplomatiska« mentun. En ef laglega væri að farið, hygg jeg, að sambandsfrv. nýja gefi íslensku þjóðinni tækifæri til að ala sjer upp menn í slíkar stöður. Háttv. þm. Dala. (B. J.) drap á, að hermál væru engin sameiginleg. Er hlutleysi vort svo vel trygt í frv. 1918, sem hægt er með lögum, því að enginn getur gert við því, þó að hlutleysi sje brotið í ófriði. Er það ofbeldisverk, sem engin skrifuð skjöl geta fyrirbygt. En eftir frv. 1908 eru hermal sameiginleg, og uppsagnarakvæði frv. náðu alls eigi til þeirra mála. Fæðingjarjetturinn var sameiginlegur í 37 ár eftir frv. 1908, en nú er hann strax aðskilinn að lögum og þjóðrjettarlega, eins og dr.jur. Knud Berlin hefir rjettilega tekið fram í blaðinu »Köbenhavn«. Hann er aðskilinn bæði í »teori« og »praxis«. Því getur hvort ríkið í sambandinu, Ísland og Danmörk, sett reglur um hann, hvernig hann er veittur, hvernig hann missist o. s. frv. En aftur hefir gagnkvæmi rjetturinn, sem 6. gr. hefir að geyma, orðið að ásteytingarsteini, en jeg get orðið stuttorður um það, því að hæstv. forsætisráðh. og háttv.þm. Dala. (B. J.) hafa tekið fram flest af því, er jeg vildi mælt hafa um það. Jeg vík því í þess stað að 18. gr., en þó í sambandi við þetta, og að rjettindaveislunum, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) gerði töluvert úr. Jeg lít öðruvísi á það, því að ef frv. þetta yrði felt, þá mundu Danir áfram hafa þau rjettindi hjer, sem þeir hafa haft að lögum, svo að mismunurinn yrði ekki mjög mikill, þegar til framkvæmda kæmi. Fyrir meiri hættu en nú er yrðum við ekki eftir frv. 1918, heldur miklu minni. Það er hægt að segja skorður við því, að við yrðum fyrir ágangi af Dana hálfu. Það er alkunna, að Alþingi hefir lengi barist fyrir lögum um búsetu fastra kaupmanna, og um eitt skeið var það höfuðmál þingsins. En það náði aldrei fram að ganga, vegna þess, að Danir sögðu, að það bryti í bága við jafnrjetti þegnanna. En eftir þessu frv. er það auðskilið, að Danir yrðu að sætta sig við þau ákvæði í atvinnulöggjöf vorri, sem gengju jafnt yfir Dani og Íslendinga. Ef það yrði sett í lög, að sá, sem verslar hjer á landi, yrði að vera búsettur hjer, þá er það sjálfgefið, að Danir verða að lúta því, og hjá þeim er það svo eftir lögunum frá 1857, að sá, sem vill reka þar atvinnu eða fái borgarabrjef, fær það ekki fyr en hann hefir dvalið 5 ár í Danmörku, og samskonar skilyrði gætum við sett hjer. Það er komist laglega að orðið í »Nirði«, þar sem sagt er, að með frv. verði dönsku selstöðuverslanirnar löggiltar hjer á landi, en það er rangt, því að ef frv. verður samþykt, er auðgert að afnema þær. Annars segir »Njörður« svo: »Selstöðurjettinn gamla, óskoraðann og aukinn frá því sem nú er, vilja þeir fá viðurkendan og löghelgaðan af oss«. »Skrúðklæði eru þeir til með að leggja á herðar Fjallkonunni, sje þeim leyft að taka hana frillutaki«. Þessi ummæli, þótt laglega sje þar að orði komist, eru því mjög fjarri öllum sanni. Eftir frumvarpinu 1908 áttu Danir að annast hjer strandvarnir í 37 ár að minsta kosti, en við höfðum, með góðu samþykki Dana, leyfi til að auka hana. Hjer er þetta mjög einfalt orðað. Danir hafa á hendi strandgæsluna meðan við viljum svo vera láta, með öðrum orðum, það sem við gátum ekki fengið fyr en eftir 37 ár, eftir frv. 1908, það fáum við nú þegar, ef við viljum. Það, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) var í þessu sambandi að tala um fiskveiðarjett Dana hjer, var bygt á töluverðum misskilningi. Eftir frv. 1908, 5. gr., var þetta óuppsegjanlegt, en nú er það uppsegjanlegt. Þetta sjest skýrt af athugasemdunum og fleiru, en þessa gætti háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) ekki í ræðu sinni. Jafnrjettisákvæði 6. gr. frv. 1918 er uppsegjanlegt alt eftir 25 ár, en sama ákvæði í 5. gr. frv. 1908 var alls kostar óuppsegjanlegt, enda stendur í athugasemdum nefndarinnar 1908, að svo mikið sje lagt upp úr þessu, að nefndin hafi óskað að gera það »fast og uforanderligt Vilkaar for Forbindelsen« milli landanna. Þá er peningasláttan. 1908 átti hún að vera sameiginleg í 37 ár, en nú getum við sagt henni upp hve nær sem við viljum, og svipað er með hæstarjett, þótt þar sje dálítill munur. Það getur verið, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) þyki slæm 11. gr. í þessu frv., en hún er þó framför frá 7. gr. frv. 1908. Við litum svo á, að það væri óviðkunnanlegt, að Danir færu með umboð fyrir okkur fyrir ekki neitt, það væri ekki sæmandi fyrir fullvalda ríki, og því voru sett ákvæði í 11. gr. um, að hve miklu leyti við intum gjald af hendi; við það kemur og enn skýrar fram, að Danir fara með umboðið fyrir okkar hönd eftir samningi, en að það er ekki gustukaverk af þeim eða gert af því, að við sjeum skör lægra settir. Viðvíkjandi fjáratriðinu í báðum frv. má segja, að það sje betra í frv. l908. Eftir því áttum við að fá útborgaða 1½ miljón króna, sem átti að renna beint í landssjóð, svo að það var raunar ekki víst, að þess hefði lengi sjeð stað. Eftir frv. nú á aftur að greiða 1 miljón kr. til vor, og með annari miljón kr. á að stofna sjóð við Kaupmannahafnarháskóla, og á sjóður sá að vera með svipuðu fyrirkomulagi og sá, sem stofnaður verður hjer. Það hneykslaði háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að með sjóðnum á að efla andlegt samband milli Íslands og Danmerkur. Mjer sýnast þessi orð vera meinlaus og gagnslaus. Vitanlega er mest undir því komið, hvernig stofnskrá sjóðsins er og hvernig honum er stjórnað. Stofnskráin er ramminn, en stjórn sjóðsins andinn. Það er fáránleg kenning, sem styðst við ekki neitt, að við sjeum með þessu að greiða Dönum fje til þess að tryggja sambandið. Við vitum enn fremur, að það er þráttað um fjárkröfu vora á hendur Dönum. Við höfum samið reikninga og teljum svo, að þeir skuldi oss margar miljónir króna, en jafnframt hafa Danir samið annan reikning, og er hann þveröfugur við okkar reikning. Nú vitum við, að það er ekki gott að sækja skuld á hendur öðrum, þegar deilt er um skuldina, og enginn dómstóll er til, sem getur skorið úr. Þá er vitanlega ekki hægt að fá neitt nema með samkomulagi. Jeg vildi, fyrir mitt leyti, helst bæði fullveldið og fjeð, en þó kýs jeg fullveldið fremur, og þykir betra að fá fje það, er frv. 1918 gerir ráð fyrir, en ekki neitt. Í 17. gr. frv. 1918 og 8. gr. frv. 1908 eru samsvarandi ákvæði. Eftir frv. 1908 átti dómstjóri hæstarjettar Dana að vera oddamaður, ef á þyrfti að halda. Út af því risu deilur hjer heima; þetta þótti ójafnt. Nú er þessu svo komið fyrir, að það á að biðja stjórnir Svía og Norðmanna á víxl að útnefna oddamanninn. Þetta er besta fullveldisviðurkenningin, sem hægt er að fá, og væntanlega um leið besta tryggingin fyrir óvilhöllum dómi. Það er ljóst, að stjórnirnar, sóma síns vegna, velja þá menn, sem best eru til þess færir, og þeir mundu aldrei gera annað en það, sem er rjett samkvæmt lögum. 18. gr. frv. 1918 hefir hneykslað ýmsa, þar á meðal háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.); þeir vilja ekki skilja það, að það þurfi strangari skilyrði, þegar sambandinu er slitið, heldur en til að breyta því, frá því sem nú er. Eftir ákvæðum stjórnarskrárinnar nægir 1/8 atkvæða til að breyta sambandinu, og það er ekkert tekið fram um það, hversu margir þurfi að greiða atkv., svo að gilt sje. Þetta er ekki óeðlilegt, því að stjórnarskráin gerir einungis ráð fyrir breytingum á sambandinu, en alls ekki ráð fyrir sambandsslitum. En eftir að samningum væri slitið, samkvæmt 18. gr. frv., þá væri ekkert sameiginlegt nema konungurinn einn, og það mundi, að skoðun Dana, strax leiða til algers skilnaðar, og því er það ekki að neinu leyti í baga við stjórnarskrána, þótt ríkari skorður sjeu settar þar um. Og hjer í þinginu sjálfu þarf, í sameinuðu þingi, 2/3 atkvæða um meira og minna ómerkileg lagafrv., svo að þau verði að lögum; undanþegin því eru að eins fjárlög og fjáraukalög, svo að hjer er ekki um nein ný eða ríkari skilyrði að ræða. Þá hefir það og hneykslað marga, að 75% af kjósendum þurfi að greiða atkvæði, svo að gilt sje, en þessi hneykslun er bygð á þeim misskilningi, að kjósendur þurfi að koma saman á einhvern fund til atkvæðagreiðslunnar. Andstæðingarnir virðast ekki geta hugsað sjer, að hægt sje að koma atkvgr. öðruvísi fyrir en nú á sjer stað um Alþingiskosningar. En þetta er mesta kórvilla. Í 18. gr. frv. er þess ekki krafist, að kjósendur komi á einhvern ákveðinn stað, t. d. þingstað, til þess að greiða atkvæði; þingið getur því sjálft mælt fyrir um það, hvernig haga skuli atkvæðagreiðslunni. Þeir gætu kosið heima hjá sjer; það gætu allri kosið brjeflega og sent útfylt brjef, og eru dæmi um slíkar kosningar í lögunum um Alþingiskosningar frá 1914, þar sem talað er um fjarverandi kjósendur. Í Noregi er gengið enn lengra í þessu efni en hjer, og nú ætla Danir að innleiða það. Og einu sinni, 1855, var það svo, að allir kusu brjeflega í Danmörku, og ef þetta þætti ekki nægileg trygging fyrir, að allir greiddu atkvæði, þá mætti lögskylda menn til þess að greiða atkvæði, og leggja við sektir. Svo hefir verið gert bæði á Spáni og í Belgíu, og eins er svo í sumum sambandsfylkjum í Sviss. Annars er þetta einber grýla, því að ef nokkur löngun er til þess að slíta sambandinu, þá er hægt að fá fólk til að greiða atkvæði, það sýnir reynslan hjá okkur, hvað þá ef greitt væri atkvæði brjeflega. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) dró mikillega í efa, að hægt væri að fá 75% af kjósendum til að greiða atkvæði, en af nýkomnum skýrslum frá hagstofunni um alþingiskosningar sjest, að 1908 kusu af öllum kjósendum á kjörskrá 75,7%, og 1911, þegar hitinn var enn meiri, kusu 78,4% í þeim hjeruðum, þar sem atkvæðagreiðsla fór fram, svo að það er bert, að það er engin ástæða til þessarar hræðslu. Og ef háttv.þm. (B. Sv.) vill halda því fram, að þá hafi verið færri kjósendur en nú, kosningarrjetturinn hafi verið rýmkaður síðan, og að hluttakan sje minni hjá nýju kjósendunum, þá er þar til að svara því, að eftir 25 ár verða þessir kjósendur aðallega kvenfólkið - væntanlega búnir að læra að nota kosningarrjett sinn svo vel, að þeir nota hann ekki síður en kjósendurnir gerðu 1908 eða 1911, eða karlmennirnir nú. Ótti sá, sem komið hefir fram um, að kjósendur sætu heima, er og ástæðulítill. Jeg hygg, að ef slíta ætti sambandinu, þá mundu verða tveir flokkar, og að þeir mundu báðir, bæði í ræðu og riti, hvetja menn til að greiða atkvæði, því að það væri tryggasta leiðin fyrir þá, og það er ógerningur fyrir nokkurn mann að reikna út, hversu margir sitji heima. Allur slíkur reikningur yrði marklaust hrófatildur. En hver er þá sá aukni meiri hluti, sem krafist er? Ekki meira en 9/16 þeirra, er á dagskrá eru, eða (í %) 56,25% íslenskra kjósenda, eða með öðrum orðum freklega helmingur þeirra, og frá mínu sjónarmiði má, varla við una minni tryggingu fyrir því, að alþjóð vilji skilnað. Vjer þekkjum dæmi í þá átt frá einu máli, er samþykt var við alþjóðaratkvæðagreiðslu, og fjekk með sjer meiri hluta greiddra atkvæða, en síðan hefir farið svo, að ýmsir, sem því voru hlyntir, telja ver farið en heima setið, því að ekki sje þar trygging fyrir ábyggilegum meiri hluta eða eindregnum þjóðarvilja með málinu. Er þá minna um vert skipun sambandsins við Danmörku en einstök innanríkislög, er vjer förum með, þótt samband þetta hafi að vísu ekki verið ánægjulegt. Og sje farið út í það, hvað þurfi til að afla samhygðar annara ríkja um jafnþýðingarmikið skref, þá virðist vera nauðsynlegt, að hægt sje að sýna fram á, að þjóðarviljinn sje eindreginn til þess að slíta samningnum. Fyrsta skilyrðið til þess er það að sýna það svart á hvítu, að það sje eindreginn þjóðarvilji að stíga þetta skref. Veit jeg þá ekki, hvort rjett er að láta sjer nægja minni tryggingu en krafist er í 18. gr. Vjer höfum eitt dæmi um sambandsslit landa, sem sje Noregs og Svíþjóðar 1905. Mjer er mjög til efs, að Norðmenn hefðu lagt út í skilnað, ef þeir hefðu ekki fengið yfirgnæfandi meiri hluta atkvæða með, og eru þeir þó stærri og ríkari þjóð en vjer. Jeg hefi nú borið dálítið saman þessi 2 frv., »uppkastið« 1908 og þetta frv., sem hjer liggur nú fyrir, og er það eigi af því, að jeg vilji leggja frv. 1908 og stuðningsmönnum þess nokkuð til lasts. En jeg verð að segja; að jeg get tekið undir það með hæstv. forsætisráðherra, að í þessu frv. eru sniðnir af allir þeir aðalagnúar, er menn fundu á frv. 1908. En úr því að andstæðingar frv., er hjer liggur fyrir, virðast ætla að fella það á því, að það sje ekki betra heldur verra en frv. 1908, þá hlýtur afleiðingin að verða sú, að maður verður að bera frumvörpin saman og sýna fram á líkleika og mismun á báðum. Háttv. þm. Dala. (B. J.) vjek rjettilega að því, hver tilfelli væru hugsanleg, ef þessu frv. væri hafnað. En þar var þó eitt atriði, sem jeg man ekki til að hann nefndi í þessu sambandi. Jeg giska á, að það yrði eitt af tvennu. Annaðhvort yrði fánadeilan tekin upp eða ekki. Ef hún yrði tekin upp, yrðu svörin víst hin sömu, og yrði þá ekki annað sjéð en að úr því yrði árekstur milli Danmerkur og Íslands. Sá árekstur hlyti að enda á þann hátt, að annarhvor yrði að láta undan, eða að skilnaður yrði milli landanna. Skal jeg nú að vísu ekki spá neinu, en líkur eru þó til þess, að vjer yrðum að láta undan, og hefðum vjer þá ekki mikinn sóma af því máli. Það er sem sje engan veginn gefið, að meiri hluti kjósenda á landi hjer mundi greiða atkvæði með skilnaði. Það er ekki einu sinni gefið, að meiri hluti Alþingis gerði það, og þótt svo færi, er Alþingi ekki eitt um hituna, og gæti þá vel farið svo, að meiri hluti þjóðarinnar segði nei. En jafnvel þótt svo færi, að bæði þjóð og þing samþyktu, þá skilst mjer, að vjer stæðum eigi alls kostar vel að vígi að framkvæma skilnaðinn á þennan hatt. Skilnaður getur ekki lánast nema vjer höfum fullan samhug annara ríkja. Vjer yrðum að fá viðurkenningu þeirra, og hana fáum vjer ekki nema vjer höfum fullan samhug þeirra. En jeg býst við, að það sje eigi ofmælt, að eftir að hafa hafnað þessu frv. mundu önnur ríki varla telja oss hafa farið skynsamlega að ráði voru, og gætum vjer þá ekki búist við samúð þeirra. Vjer gætum vel fengið þau svör hjá þeim: »Hví tókuð þið ekki þessum góðu kostum, sem ykkur buðust?« Þetta atriði þarf þing og þjóð að hafa í huga, er þau greiða atkv. um þetta mál. Af því að tveir háttv. ræðumenn hafa farið allrækilega út í frumvarpið og svarað hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) að mörgu leyti, skal jeg ekki þreyta með lengra máli.

Benedikt Sveinsson Mjer þótti leitt að valda hæstv. forsætisráðherra vonbrigðum, en það ljet hann á sjer skilja í upphafi ræðu sinnar, er hann kvaðst hafa vænst eftir rökum fleiri og veigameiri af minni hendi. Jeg skal játa, að þetta mál er svo mikilvægt, að mig hefir sjálfsagt brostið mælsku, kraft og röksemdir til þess, að málinu væri að fullu samboðið og jeg hefði feginn óskað. En hins vegar veit jeg ekki, hversu mikið mark jeg á að taka á þessum orðum hæstv. forsætisráherra. Jeg veit, að hann er ekki allur þar sem hann er sjeður, og kann ef til vill að haga sjer samkvæmt hinum alkunnu orðum stjórnmálamannsins franska: »Málið er gefið mönnunum til að dylja hugsanir sínar, en ekki til þess að birta þær«. Það getur því vel verið, að hæstv. forsætisráherra hafi þótt nóg um röksemdir í mínu máli, en hafi ekki verið við því búinn að svara og hnekkja þeim, og því skotið fyrir sig skildi þessum, er hann var í vandræðum, svo að minna bæri á því, að röksemdirnar voru eigi svo mjög ríkar eða sannfærandi í andavari hans. Verð jeg nú að víkja nokkrum orðum að ræðum þessara þriggja háttv.þm., er allir lögðust á eina sveif að verja gerðir sínar. Hefði nú verið skipulegast að draga saman ræður þeirra og taka hvert atriði fyrir sig og svara þessum þrem mönnum öllum í senn. En jeg man ekki svo gerla öll rök þeirra, og verð því að ganga á röðina, eftir því sem jeg hefi skrifað jafnharðan orð þeirra mjer til minnis. Getur þá verið, að jeg segi oftar en einu sinni það sama, og mál mitt verði því óskipulegra en ella. Hæstv. forsætisráðherra vildi gera svo mikið úr kostum þessa frv. í heild, að ekki þyrfti að kosta löngum tíma til að átta sig á því. Jeg held, að nákvæmlega þetta sama hafi hann sagt 1905, er hann talaði um sambandsmálið og skrifaði um það í Lögrjettu í þá daga. En nú virtist svo, sem hann hafi sjeð eftir á, að ekki var alt eins gott þar og honum sýndist þá. Hann hefir sjálfsagt álitið þá, að þjóðin gæti gengið mjög fljótt til atkvæða um það ágæta frv. En eins og jeg tók fram áður, fór svo, góðu heilli, að þjóðin fjekk nógu langan tíma til að átta sig á því frv. og dauðadæma það. Hefi jeg góða von um, að eins muni fara um þetta mál, ef ekki væri hrapað að því. Hins vegar er langt frá því, að jeg álíti tímann nógu langan, því að jeg þykist vita, að fylgi frv. minkaði því meir, sem menn athuguðu það betur, svo sem fór 1908. Í stað þess, sem Lögrjetta og þau góðu blöð, er henni fylgdu, ljetu þá klingja þessi orð: »Frumvarpinu vex fylgi!«, þá fór svo, að fylgi frv. þvarr, eftir því sem menn athuguðu það betur. Það, sem jeg lagði höfuðahersluna á, er jeg taldi upp misbresti frv. þess, er hjer liggur fyrir, var það, að þrátt fyrir þau ótvíræðu orð frv., »frjálst og fullvalda ríki«, þá er frv. að öðru leyti sá gallagripur, að það eyðileggur það, sem ætti að felast í þessum orðum. Jafnvel fullvalda ríki getur gert mjög skaðlegan samning við annað ríki eða þjóð, sem stendur betur að vígi í baráttunni, - svo mjög hættulegan, að af geti leitt tortíming þjóðernisins. Þrátt fyrir það, þótt forvígismenn þessa máls og fullveldisnefnd hafi viljað ganga svo frá, að Ísland hefði sín ótvíræðu ríkiseinkenni samkvæmt þessum sambandslögum, þá hafa þeir á hinn bóginn ekki getað fengið því framgengt, sem er höfuðatriðið, að svo væri búið um rjett íslensku þjóðarinnar á Íslandi, að hún stæði betur að vígi hjer í landinu en nokkur erlend þjóð. En á þessu hefir orðið hinn hrapalegasti misbrestur, þar sem útlendri þjóð er veitt óskorað og undantekningarlaust jafnrjetti við Íslendinga, með miklu frekari skildögum en áður hefir átt sjer stað. Jeg gat þess áður, hvað fælist í kjörorðinu »Ísland fyrir Íslendinga«, sem sjálfstæðisflokkurinn, ungmennafjelag Íslands og margir góðir Íslendingar aðrir hafa haldið fram sem stefnuskrá. Jeg sýndi og, að mergurinn væri úr því dreginn með frv. þessu. Háttv. þm. Dala. (B. J.) vildi neita því, og mun jeg víkja að því síðar. En hæstv. forsætisráðherra leyfð sjer hjer að viðhafa útúrsnúning, sem tæpast sæmir manni í hans stöðu, þar sem hann sagði, að það væri tæplega meiningin, að Íslendingar bönnuðu öllum annara þjóða mönnum að setjast hjer að, og vildi gefa í skyn, að sá væri reyndar ætlun mín með kjörorði þessu. Þetta eru undanbrögð ein og blekkingar. Jeg hefi alla ekki talað um, að bægja bæri einstökum mönnum útlendum, hvort sem það eru Danir, Norðmenn eða Englendingar, frá því að flytjast hingað og geta sjer borgararjett með vissum skilyrðum. Það geta Íslendingar ætíð leyft einstökum mönnum, sem aðrar þjóðir. En hitt er hjer um að ræða, hvort Íslendingar eini að taka við þjóð, sem þeir hafa nú glímt við mörgum öldum saman, og gefa henni öll rjettindi til jafns við innlendamenn, hvort skýlaust skuli ákveða, »að öll ríkisborgararjettindi sjeu algerlega gagnkvæm, án nokkurs fyrirvara eða afdráttar«. Svo ríkt er að gengið, að í athugasemdunum við frv. stendur: »Af þessari gagnkvæmni leiðir, að afnema verður allar þær takmarkanir, sem nú eiga sjer stað á fullu, gagnkvæmu jafnrjetti (svo sem mismun þann á kosningarrjetti, sem kemur fram í 10. gr. stjórnarskipunarlaga Íslands frá, 19. júní 1915)«. Þessi orð eru besti votturinn um það, að slíkt jafnrjetti hefir ekki verið skilyrðislaust áður milli Dana og Íslendinga, þrátt fyrir slaka stjórn og andvaralaust þing. Nú á að afnema allar takmarkanir. Nú á að plokka alt í burtu, sem sett hefir verið í lög til þess að styrkja stefnuna: »Ísland fyrir Íslendinga«.  (B. J.: Eru það ekki Danir, sem segja það í athugasemdunum?)  . Það eru bæði Danir og Íslendingar. Allir nefndarmennirnir hafa orðið á þetta sáttir. Það hefði verið æskilegt, að hv.þm. Dala. (B. J.) hefði samið skrá yfir öll þau atriði í sjermálalöggjöf vorri, sem plokka þyrfti burt, til þess að framfylgja tilætlun frumvarpsins í þessu efni. Þá hefði þingið ekki gengið blindandi að. Hverjum dettur í hug, að látið verði við það sitja að breyta þessu eina atriði í stjórnarskránni, sem nefnt er einungis sem dæmi. Það þykir lítið að halda því fram, að þessi ríki áskilnaður Dana hafi verið tekinn upp í athugasemdirnar að eins til þess að þóknast þeim, en svo geti Íslendingar farið með þetta sem hverja aðra markleysu á eftir og gengið frá því, sem mest áhersla var lögð á og var mergurinn málsins. Það væri vandalítið að semja áferðarfagra samninga, ef ekki fylgir meiri hugur máli en að alt eigi að toga og teygja eftir á, þvert á móti því, sem um var samið, og halda það eitt, er hvorum aðiljanum líkar. Mjer sýnist, að sambandslög þessi verði engu aðgengilegri, þótt þau væri samin með slíkum »bróðurhuga« af beggja hálfu, því að vera mætti, að Danir hefðu ekki minni orku en Íslendingar til að ganga á samningana, ef í þá sálma skyldi farið. Þungamiðjan í hagsmunabaráttu vorri er, að Ísland sje fyrir Íslendinga, en það er útilokað hjer, þar sem ákveðið er, að Ísland sje fyrir Dani og Íslendinga. Hv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að Dönum væru ekki ætluð hjer nein forrjettindi fram yfir Íslendinga; þeir ættu að hafa »að eins jafnrjetti«. - Ja, svo er það á pappírnum. En verður það eins í framkvæmdinni, þar sem önnur þjóðin er margfalt fjölmennari og auðugri, en býr í litlu og alræktuðu landi, en hin hefir yfir að ráða miklum auðæfum í landi sínu, þótt hún standi ver að vígi að hagnýta sjer þau í bili, sakir fátæktar og mannfæðar? Er ekki auðsjeð, að hagsmunirnir af jafnrjetti þegnanna eru allir þeirrar þjóðarinnar megin, sem ekkert hefir af ónotuðum auðlindum að bjóða, en hefir gnægð fjár til þess að njóta auðlinda hinnar þjóðarinnar? Þetta hafa allir skilið til þessa dags. Mjer hefir nú þótt gott að heyra þann harða hug, er fram kemur hjá andmælendum mínum, og hve harðlega þeir ætla að halda á rjetti Íslands síðar meir. En á gerðan samning er eigi heiðarlegt að ganga, meðan hann er í gildi, og því þarf að gera hjer bragarbót og breyta samningnum nú þegar, að því er til þegnajafnrjettis kemur. En því er miður, að allar horfur eru á því, að íslenska þingið verði ekki harðara í horn að taka hjer eftir, enda er svo frá gengið, að sett er upp nefnd við nefnd með þessum nýju lögum til þess að hamla þjóðlegum þroska í löggjöf Íslendinga. Þennan starfa á »lögjöfnunarnefndin« að hafa á hendi. Hæstv. forsætisráðherra sagði reyndar, að nefndin mætti eins vel leggja til, að farið væri að dæmum Íslendinga í danskri löggjöf, svo að hjer væri um fult jafnrjetti að gera, og í annan stað væri ekkert athugavert við það, þótt lög einnar þjóðar væru sniðin eftir annarar. En við þetta er fyrst og fremst það að athuga, að Íslendingar hafa enga hvöt til þess að hlutast til um löggjöf Dana, og nefndin frá því sjónarmiði alls ekki æskileg, enda vitum vjer það allir ofurvel, að þessi nefndarskipun er runnin undan rifjum dönsku sendimannanna og með það markmið að láta lagasmíð Íslendinga »dependera af þeim dönsku«. Hjer er því um meira að gera en það, að hvor þjóðin megi hafa til hliðsjónar hinnar löggjöf. Um slíkt þyrfti engin lagafyrirmæli, því að allar þjóðir mega nota þá sem þær vilja úr lagasmíð allra annara þjóða. Hjer er alt annað á seyði. Það er gamla keppikeflið, sem þeir drotnendur hafa löngum haft fyr og síðar, er þeir hafa viljað leggja undir sig og sína höfuðþjóð aðrar minni þjóðir eða lendur, að vinna þá að því að koma sem mest á einum lögum í öllum þeim löndum, eða fá smærri þjóðina til að gangast undir lög heimaþjóðarinnar. Vjer Íslendingar þekkjum þessa »lögjöfnunar«-aðferð úr vorri eiginni sögu frá fyrri og síðari tímum. Þegar Ólafur Haraldsson digri leitaðist fyrir að ná Íslandi, vildi hann tryggja vald sitt með því að koma hjer á norskum lögum. Hið sama varð uppi á teningnum þegar landið komst undir konung 1262, því að innan 10 ára var send hingað lögbók og komið á norskum lögum. Allir þekkjum vjer kappsmuni dönsku stjórnarinnar að koma hjer á dönskum lögum og lagavenjum. Ríkisráð Dana hefir og ósleitilega starfað í sömu átt í afskiftum sínum af Íslandsmálum. En aldrei hefir þó verið gengið fram öllu berlegar í þessu efni heldur en nú, þar sem Íslendingum er skipuð þessi nefnd í þessum ákveðna tilgangi, - nefnd, sem ógrímuklætt á að vinna að því að koma hjer á dönskum lögum og gæta hins velfengna rjettar samþegnanna í líf og blóð kostuð til þess af Íslandi sjálfu að hálfu leyti. Hjer hafa sendimennirnir komið ár sinni mjög sniðuglega fyrir borð. Úti um allan heim hefir verið búist við því, að Ísland losnaði nú að fullu og öllu úr tengslum við Danmörku. Hefir þetta verið sagt fullum fetum í blöðum í Vesturheimi, og ekki þótt nema sjálfsagt. Á Norðurlöndum hefir og verið búist við þessu hálft um hálft, og danskir stjórnmálamenn eru alveg horfnir frá því að byggja nokkuð á »stöðulögunum« lengur. Íslendingar afsögðu þau formlega á Alþingi 1871 og 1911 og hafa aldrei við þau kannast, og hefir jafnvel Kn. Berlin orðið að kannast við, að það væri leiður ljóður á, »stöðulögunum«, að Íslendingar hefðu aldrei fengist til að fallast á gildi þeirra. En þrátt fyrir alla þessa gerbreytingu á viðurkenningu heimsins fyrir rjetti Íslands, þá hafa nú Danir getað leikið sjer að því að tryggja vald sitt og hagsmuni með »nýrri aðferð« enn þá, betur en nokkru sinni áður. Hæstv. forsætisráðherra drap á það í sambandi við »mentasjóðina«, að forrjettindi íslenskra stúdenta við Hafnarháskólann væru ill fyrir háskólann hjer, af því að þau drægu námsmenn um of hjeðan til Khafnar. - Jeg hygg líka, að ekki væri eftirsjá í, þótt þau forrjettindi fjellu niður, en nú er langt frá, að svo sje, þar sem stofna skal í Khöfn nýjan mentasjóð, einmitt til þess að hvetja Íslendinga til að sækja þangað, ekki síður en hingað til. Og aðalmarkmið sjóðanna tveggja er að glæða og efla andlegt samband Danmerkur og Íslands. Jeg býst því við, að Hafnarháskólinn verði eigi síður hættulegur keppinautur íslenska háskólans eftir en áður, þegar þessi nýji sjóður bætist við »jafnrjetti« íslenskra stúdenta þar syðra. Hæstv. forsætisráðherra sagði svo í öðru orðinu, að enginn mundi óánægður með þetta nýja skipulag. En jeg hygg, að hann kunni ekki að lesa svo í hug manna, að hann geti um það sagt með neinni vissu. Að minsta kosti hefi jeg hitt marga hjer, sem hafa sagt, að síst mætti gera nokkuð til þess að veikja íslenskt mentalíf hjer heima, með því að draga það með fjármagni til Danmerkur, og ætti frekar að banna Dönum að stofna sjóð í þeim tilgangi. Þetta segi jeg sem dæmi um skaplyndi manna, en geri það ekki að mínum eigin orðum, enda getum vjer auðvitað ekki bannað Dönum slíkt. En það þykist jeg sjá mega, að tilgangurinn með sjóðstofnun þessari sje sá, að uppræta hjer sjálfstæðishug Íslendinga, eða »einræningsandann« svo nefnda, sem Norðmönnum var einnig álasað fyrir meðan þeir áttu í brösum við Svía um sjálfstæði sitt, en honum áttu þeir það að þakka, að þeir náðu fullu frelsi sínu að lokum. Hæstv. forsætisráðh. sagði, að skorður þær, sem settar eru við sambandsslitum, væru ekki meiri en rjettmætt væri. Jeg held þó, að óhætt væri að treysta því, að einfaldur meiri hluti þings og þjóðar gæti sjeð heill og hagsmunum landsins fulltryggilega borgið í þessu efni. En nú er svo komið að Danir hælast um yfir því, hversu erfitt sje fyrir Íslendinga að fá skilnað. Háttv. 2. þm. Arn. (E. A.) taldi það ekki nema rjettmætt, að 2/8 sameinaðs þings þyrfti til þess að uppsögn væri gild, þar sem slíkt hið sama væri áskilið um öll önnur lög. Þessi umsögn hans er að vísu rjett þegar svo stendur á, að lagafrumvörp þurfa að koma í sameinað þing, en að öðru leyti eru þau villandi, því að það er kunnugt, að allur þorri laga gengur fram án þess að þurfa að koma í sameinað þing, og þarf þá ekki nema einfaldan meiri hluta til þess að lögum verði framgengt. Hjer er því mun ríkara áskilið um fylgi þingmanna heldur en viðgengst um flest önnur lög. - En þó eru skilyrðin um almennu atkvæðagreiðsluna langtum þrengri og óviðráðanlegri. Hæstv. forsætisráðherra vildi halda því fram, viðvíkjandi alþjóðaratkvæðagreiðslu um samningsslit, að þótt kosningar sjeu illa sóttar að jafnaði, þá mundi slík atkvæðagreiðsla verða vel sótt. Um það er þó erfitt að spá, og hitt þykir mjer miklu líklegra, að þegar stórmal eru samfara þingkosningum, þá sje sterkari aldan, semi knýr menn til kosninga, heldur en við blábera atkvgr. sem þessa. Ekki fór jeg heldur rangt með, er jeg taldi það því nær mundu einsdæmi, að kosningar væru svo vel sóttar, sem hjer er heimtað, því að hv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem er fróður í stjórnmálasögu seinni tíma, gat ekki tilnefnt nema tvö dæmi þess, og voru þá hin mestu kappsmál uppi, yfirreiðar miklar og smölun bæði vegna sambandsmálsins og kosninga 1908 og stjórnmálabrösur í algleymingi 1911. Það tel jeg varúðarvert, að greidd verði atkvæðin á hverju heimili, eins og andmælendur mínir halda fram að megi, til þess að ná nægri atkvæðatölu. Jeg dreg það í efa, að holt væri að hafa atkvæðagreiðsluna svo ófrjálslega, að staðið væri yfir hverjum kjósanda meðan hann greiðir atkvæði sitt. Og betur tryði jeg kjósendum til að fara með atkvæði sitt á þingstaðnum heldur en undir handarjaðri stjórnarsmalanna, í einhverri myrkvastofu heima á bæjum. Hæstv. forsætisráðherra hjelt því fram, að enginn gæti hafnað samningnum, nema með því móti að heimta skilnað. Það er nú ekki nýtt, að þeirri skilnaðargrýlu sje otað fram þegar eitthvað er í boði frá Dönum, sem Íslendingum geðjast ekki að. Danskir stjórnmálamenn hafa hvað eftir annað getið þess síðustu árin, að Íslendingar hafi nú tekið upp þá aðferð, að ná einu og einu atriði af rjéttarkröfum sínum í senn, og talið þessa aðferð þeirra hættulega Dönum. - Er það og rjett, að þessi aðferð mátti verða mjög sigursæl. Var nú svo komið, að fánamálið var á góðum vegi að fast fram, er frá því var horfið, illu heilli, og tekið til við samningamakkið, einmitt þá aðferðina, sem haldið hefir verið fram af þeim, er hamla vildu sjálfstæðisframsókn Íslendinga. Það var eðlilegt, að danskir stjórnmálamenn sæju, hver aðferðin þeim var öruggust. Þeir vita jafnvel og vjer, að Íslendingar hafa alt af skaðast á samningum við erlendar þjóðir um rjettindi sín, en grætt á að neita. Svo var á þjóðfundinum 1851, sömuleiðis 1870 og 1908 og 1912, og svo mundi fara enn, ef hlýtt væri boði tímana og beðið. - Aftur hafa Íslendingar skaðast á samningafýsinni, t. d. 1262, 1660, 1903 o. s. frv. Jeg man ekki heldur betur en Norðmenn og Svíar hefðu oft reynt að ná samkomulagi með samningum þau 90 ár, sem löndin voru síðast í sambandi, en altaf strandað, og munu allir Norðmenn að minsta kosti segja það góðu heilli, og þá fyrst kom bróðurhugurinn milli frændþjóðanna, er fullur skilnaður varð með þeim. Þá fjekst lækning meinanna, einmitt af því að Norðmenn höfðu verið nógu stórhuga til að neita, þótt einhver dýrkeypt eða vafasöm ívilnun væri í boði. Þá kem jeg að ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.), og er það óvanalegt, að jeg þurfi að eiga í höggi við hann um þessi mál. - Mjer hafa aldrei þótt jafnveilar röksemdir hans sem nú í þessu máli. Skal jeg játa, að það kynni að einhverju leyti að stafa af því, að jeg væri nú glöggari á galla á röksemdum hans en venjulega, þar sem það er kunnugt, að menn finna jafnan betur það, sem áfátt er í rökum andstæðinga sinna, heldur en þeirra samherja. En þó hygg jeg, að meira valdi hjer um hinn laki málstaður, sem hann hefir nú, og ekki verður varinn með neinum rjettum rökum. Hann kvað hjer alt fengið, sem Íslendingar hafa krafist; jafnvel þeir, sem óskað hafa eftir skilnaði, mundu láta sjer nægja »fullveldi«. En það er einmitt kjarni málsins, að »fullveldi« er ekki nóg á pappírnum eingöngu. Ef ekki er tryggilega um það búið, að Ísland sje fyrir Íslendinga, þá er horfið frá aðalkjarnanum í rjéttindakröfum þeirra. Ef Ísland er bundið Dönum með óhagstæðum samningum, þótt fullvalda eigi að heita í orði, þá er hvergi nærri fullnægt kröfum sjálfstæðismanna. Það heyrist nú klingja við, að úr því að Íslendingar hafi gengið til samninga við Dani, þá sje sjálfsagt að ganga að þessum samningum, því að ekki hafi verið við betra að búast. En þessu vil jeg algerlega mótmæla. Engin skylda ber til þess að ganga að hvaða samningi sem er, þótt Íslendingar hafi ekki neitað að ræða samninga við Dani um hreint konungssamband, ef því væri að skifta. Í þessu sambandi vil jeg leyfa mjer að lesa upp yfirlýsingu, sem samþykt var á flokksfundi sjálfstæðismana 22. apríl 1918, og ráðherra flokksins (S. E.) var falið að afhenda forsætisráðherranum: »Komi sendimaður frá konungi og hafi ótakmarkaa umboð, þá er flokkurinn fús að semja við hann um hreint konungssamband milli Danmerkur og Islands«. Þetta er alt, sem sjálfstæðisflokkurinn hefir undirgengist að ganga til samninga við Dani um, og annað ekki. Hann er því laus allra mála. Nú er ekkert hreint konungssamband í boði, þar sem mörg mál eru sameiginleg auk konungsins, og því sjónhverfing ein að flagga með þessu sem »personalunion«. Þá vil jeg leyfa mjer að lesa aðra ályktun, sem gerð var á fundi sjálfstæðflokksins 18. júní síðastliðinn, út af væntanlegum störfum samninganefndarinnar. Er ályktun sú á þessa leið: »Fundurinn skorar á, fulltrúa sína í fullveldisnefnd að halda fast á framkvæmd ályktunar þeirrar, sem fullveldisnefnd gerði laugardagskveld hinn 15. þ. m., um að bera undir atkvæði í sameinuðu þingi þau tvö atriði, að eigi skyldi samninga gera við Dani, nema þeir viðurkendu fullveldi vort í konungssambandi við sig, og að sáttmála þar um skyldi halda utan við aðra samninga, er gerðir kunna að verða«. Af þessu má sjá, hver skilyrði sjálfstæðisflokksins voru, sem þingmenn fjellust þá á, og að hvorugu þessu skilyrði hefir fengist fullnægt. Með síðara skilyrðinu er áskilið, að sambandssáttmálanum skyldi algerlega haldið utan við aðra samninga, er gerðir kynnu að verða milli Danmerkur og Íslands. Á þetta var lögð hin mesta áhersla, ekki síður af hv.þm. Dala. (B. J.) en öðrum. En nú hefir hann horfið frá þessu.  (B. J.: Þetta er ekki haft rjett eftir mjer)  . Jeg hefi það skrifað hjerna eftir fundarbókinni, og þingmaðurinn getur borið það saman.  (B. J.: Þetta er ekki rjett skilið)  . Skilyrðin eru svo ljós og skýr, að ekki verður vilst á þeim. Hv. þm. Dala. (B. J.) gat þess í ræðu sinni, að fánakrafan hefði verið fullveldiskrafa, að Ísland hefði altaf verið fullvalda ríki, og hefðu Danir nú verið neyddir til að láta undan kröfum vorum. Enn gat hann þess, að Franz von Liszt hafi skrifað Ragnari Lundborg út af síðustu bók hans, og verið honum alveg samdóma um, að Ísland væri að lögum fullvalda ríki. Er þetta alt hárrjett og sannar það, að Íslendingar þurfa ekki að kaupa dýrum dómum viðurkenningu um fullveldi sitt af Dönum. Danir eru, samkvæmt allri afstöðu sinni og ríkjandi meginstefnu nútímans, hreint og beint neyddir til að viðurkenna það. Er mjer það óskiljanlegt af öðrum eins þjóðskörung og hv.þm. Dala. (B. J.) hefir verið, að hann skuli nú vera að tala um, að það þurfi að versla við Dani um ríkisrjettindi vor. Nú eru þeir tímar liðnir, að ástæða væri til slíkrar verslunar. Virðist hv.þm. Dala. (B. J.) nú vera kominn á alt aðra sveif en áður og farinn að aðhyllast »opportunismann«, sem dr. Valtýr Guðmundsson hefir verið að prjedika um í Eimreiðinni, og þykir mjer mjög leitt að vita minn gamla samherja (B.J.) kominn inn á þá braut. Kemur hann nú fram eins og gamall Valtýingur með aflóga kenningar. Skal mig ekki undra, þó að þeim sje dillað, sem alla tíð hafa verið tæpir í rjettindakröfum Íslendinga. Þá vildi háttv.þm. Dala. (B. J.) gera mikla úr því ákvæði 19. greinar, það Ísland lýsi yfir ævarandi hlutleysi sinna. Þótti honum það, að Ísland lýsti sjálft yfir hlutleysi sínu, glögt og óbrigðult vitni um fullveldi þess. Að öðrum kosti, ef landið er ekki sjálfstætt, þá lýsi sá yfir hlutleysinu fyrir landsins hönd, er yfir því ráði, svo sem þegar Belgía lýsti yfir hlutleysi Kongoríkisins. En hjer er nú einmitt þannig ástatt, því að samkvæmt 19. grein eru það Danir, sem tilkynna, að Ísland lýsi yfir ævarandi hlutleysi sínu, en Ísland tilkynnir heiminum það ekki sjálft. Jeg er hræddur um, að hv.þm. Dala. (B. J.) hafi flaskað illa á þessu. Enn nefndi háttv.þm. Dala. (B. J.) það sem fullveldiseinkenni, að Ísland hefði rjett til að setja sína eigin sendiherra þar sem því þóknaðist. Þetta er hvergi nærri alls kostar rjett, því að öðru máli gegnir, þótt Danir lofi að taka einstaka íslenska menn í undirtyllustöður í sendiherra- og ræðismannaskrifstofur sínar. Eru það engin veigamikil ný rjettindi. Mörg dæmi eru til þess, að Íslendingar hafi komist í háar stöður meðal Dana. Má þar til nefna Jón Eiríksson og Grím Thomsen, sem komst í sendiherrasveit Dana á Englandi. Sannar þetta ekkert um fullveldi landsins. Satt er það, að Íslendingum er veitt heimild til að hafa fulltrúa í Danmörku, en það hafa þeir altaf getað, enda haft stjórnarakrifstofu þar. Er það enginn nýr rjettur. Í athugasemdunum er skýrt tekið fram, að utanríkisstjórnin hljóti að vera ein, sem sje sú danska. Eru ummæli háttv.þm. Dala. (B. J.) um sjerstaka sendiherra og sjerstaka utanríkisstjórn vora því í mótsögn við frv. sjálft. Löngun hans til þess, að hitt og þetta hefði staðið í frv., umfram það sem er þar, hefir teymt hann of langt í fullyrðingunum. En þær stoða næsta lítið. Hætt er við, þegar til framkvæmdanna kemur, að Íslendingar mælist ekki einir við um þetta, eins og jeg nú hjer í deildinni. Munu Danir þá hafa einurð á að ota sínum skilningi, og standa þá, heldur en ekki vel að vígi með sambandalögin að bakhjarli. Háttv. þm. Dala. (B. J.) viðurkendi, að sum ákvæði frv. gætu valdið fjárhagslegum skaða. Á það legg jeg ekki aðaláhersluna. En auðvitað mál er það, að enginn gerir það að gamni sínu að semja af sjer fje. Og hart er það fyrir fátæka þjóð, að taka á sig ný stórgjöld og gefa jafnframt þar á ofan annari þjóð, langtum ríkari og betur búinni til framkvæmda, óhindraðan aðgang að öllum auðlindum landsins, sem hvergi eiga að vera með rjettu annarsstaðar en í höndum landsins barna einna. Háttv. þm. Dala. (B. J.) vildi staðhæfa, að Ísland bæri meira úr býtum á þessum umbrotatímum, að því er til aukinna rjettinda kemur, en nokkurt annað ríki heimsins með jafnlitlum tilkostnaði. En mjer sýnist ávinningurinn harla lítill. Satt er það að vísu, að Ísland hefir ekki kostað til blóði þegna sinna, eina og flest ríki hafa orðið að gera, en á hinn bóginn verður að líta á það, að Íslendingum á að vera auðsóttari rjettur sá, er þeir eiga kröfu til, en flestum öðrum þjóðum. Þeir eiga einir skilyrðslausan rjett til eignar og forráða þessa lands. Þeir hafa sjálfir fundið landið, bygt það einir, yrkt og notað frá öndverðu, án þess að seilast á rjett nokkurrar annarar þjóðar. Sumar þjóðir hafa aftur tekið land sitt ránshendi; í öðrum landahlutum búa tvær eða fleiri þjóðir saman, svo að ómögulegt er að finna nein landatakmörk milli þjóðernanna, og er þá torvelt að skera úr, hvaða ríki þeir tilheyra með rjettu. En Íslendingar hafa einir frá upphafi bygt þetta land og hafa svo óskoraðan og augljósan rjett til landsins, sem nokkur þjóð getur fremstan haft. Danir eru því skyldir til að láta oss í hendur allan rjett vorn, án þessa að fá nokkuð í staðinn. Háttv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að Ísland væri ótvírætt fyrir Íslendinga samkvæmt sambandsfrumvarpinu, þar sem sjeð mundi fyrir því, að Danir hefðu eigi meiri rjett hjer en Íslendingar, sem erlendis búa. Það kom fram sem ætlun bæði forsætisráðherra og háttv.þm. Dala. (B. J.) að bægja Íslendingum erlendis frá rjettindum í föðurlandi sínu, til þess að geta bægt Dönum frá, og virtist þeim báðum það mjög rjettlátt gagnvart löndum vorum erlendis, og voru með svigurmæli í garð þeirra. Jeg vil benda á, að oft hafa þeir landar vorir verið fult eins góðir Íslendingar, sem fyrir handan pollinn hafa búið. Þetta er alkunnugt, og þarf jeg ekki að nefna nöfn. Vil jeg að eins benda á Íslendinga vestan hafa. En það hefir ósjaldan komið fram, að þeim, sem vilja, að Danir gini yfir öllum auðlindum Íslands, hefir verið og er meinilla við Vestur-Íslendinga og samhug þeirra og samvinnu við ættjörð sína. Virðist sami andinn gægjast upp hjá þessum herrum. Og mjer sýnist það síður en svo, að »Ísland verði fyrir Íslendinga«, þegar þessir menn sjá einmitt það ráðið vænst, að bægja Íslendingum frá Íslandi, til þess að bjargast eitthvað út úr jafnrjettisógöngum samninganna. En svo er ósýnt, að þeir komist upp með slíkt gagnvart Dönum, því að ekki hefir það verið tilætlun nefndarinnar. Annars verður þessum mönnum torvelt að sanna, að til sje takmarkalausara »jafnrjetti« milli þjóða heldur en það, sem Dönum er veitt með þessum samningum. Enn sagði háttv.þm. Dala. (B. J.), að sá ætti að gera betur, sem segði, að hjer væri illa verslað. Slíkt er hægt að segja. En hjer er ekkert uppboðsþing, þar sem boðin sjeu upp rjettindi landsins, svo að slík orð eru út í loftið og væru betur ósögð. Háttv. þm. Dala. (B. J.) sagði og, »að einhvern tíma mundi það hafa þótt einhvers virði, að hægt væri á næsta þingi að setja innlendan hæstarjett«. Skal jeg að vísu játa það. En einkennilegt er það, hvers vegna innlendur hæstirjettur er ekki látinn verða samferða »fullveldinu«, ef nú er verið að gera landið fullvalda. Er þetta því undarlegra, sem hæstv. forsætisráðherra hefir áður lýst yfir því, að hann teldi það eitt af aðaláhugamálum sínum að flytja æðsta dómavaldið inn í landið sem fyrst. Ekki er svo að sjá, sem Danir telji líklegt, að hrapað muni verða að því að flytja hæstarjett heim, þar sem svo er komist að orði í frv., að »hæstirjettur Danmerkur hafi á hendi æðsta dómsvald í íslenskum málum, þar til Ísland kynni að ákveða að stofna æðsta dómstól í landinu sjálfu«. Það er eins og ekki sje ætlast til, að það verði alveg á næsta ári. Jafnvel brytt á efa um, að það verði nokkurn tíma. Tæpast mun auðsóttara að flytja dómsvaldið inn í landið eftir því, sem árin líða og danskir hagamunir vaxa í landinu, dönsk fyrirtæki verða voldugri, sýslu- og bæjarfjelög komast í stærri skuldir við Dani og fleiri fossar í þeirra hendur. En það er leitt mjög og tæpast samandi, að fullvalda ríki, eins og fylgifiskar frv. fullyrða að Ísland verði, sæki æðsta dómsvald til annars lands. Ekki get jeg látið mjer hugnast nefnd sú (»lögjöfnunarnefndin«), sem á að erfa starf ríkisráðsins. Það er ekki rjett, sem hæstv. forsætisráðherra sagði, að það væru að eins stjórnarfrumvörp, sem senda þurfi til nefndarinnar. Í 16. gr. stendur skýrt og skorinort: »Sjerhvert lagafrumvarp, sem varðar nánari meðferð mála þeirra« o. s. frv. Gæti verið örðugt fyrir þingmenn að bíða þar til leitað væri umsagnar nefndarinnar um frumvörp þeirra til Danmerkur, eða hver veit hvert. Háttv. sessunautur minn, 2. þm. Árn. (E. A.), bendir mjer á, að seinna í greininni stendur: »skal hlutaðeigandi stjórnarráð leggja fyrir nefndina til álita«. Rjett er það, að hlutaðeigandi stjórnarráð á að sjá um sendinguna á »sjerhverju lagafrumvarpi«, en ekki verður af þessu sjeð, að að eins eigi að senda stjórnarfrumvörp til nefndarinnar. Er það ekki nema sjálfsagt að fela stjórnarráðinu framkvæmd á þessu, og eiga aðganginn að því, því að valtara væri að eiga það undir hverjum flutningsmanni meðal einstakra þingmanna. En auðvitað var það, að vanir lögskýringamenn mundu hjer við umræðurnar reyna að snúa þessu á þann veg, sem þeim þótti sjer best henta. Háttv. þm. Dala. (B. J.) taldi það stærsta kostinn á frumvarpinu, að nú væru Íslendingar lausir við hermálin, vegna þeirrar miklu hættu, sem landinu stafaði ella af því, að Danmörk lenti í ófriðnum. Hann var mjög óttasleginn af því, að eitthvert stórvelda mundi þá hremma Ísland, og eins væri landinu mikil hætta búin, ef þessum samningum yrði ekki lokið fyr en ófriðnum, því að jafnvel þótt eitthvert stórveldið vildi þá líta á rjett Íslands, sem vafasamt væri, það gæti sá stuðningur kostað enn þá meiri í rettindaveislur. Mig furðar mjög, að menn skuli vera með svo fjarstæðar grýlur, og einhvern tíma hefði háttv.þm. Dala. (B. J.) verið bjartsýnni en nú er hann um sjálfstæðismál Íslands. Eins og margsinnis hefir verið tekið fram, hafa nú allar stórþjóðir heimsins það kjörorð, að þær vilji vernda rjett smáþjóðanna, ekki síst England og Bandaríkin, og er það því furðu barnaleg grýla að vera að dylgja um það, að England muni jafnvel leggja Ísland undir sig. Þeir menn sjá ofsjónir, sem slíkt óttast. Stórveldin hafa nú þegar viðurkent Ísland í verki sem sjálfstætt ríki og tekið við sendimönnum hjeðan og samið við oss sem sjerstakt ríki. Þeim leikur enginn hugur á að leggja Ísland undir sig, enda höfum vjer áður setið í friði óáreittir fyrir þeim, þótt Danir lentu í ófriði, svo sem 1809, og hafa þó rjettlætishugsjónirnar þróast mjög síðan, svo að hættan er langtum minni nú, eða rjettara sagt alls engin. Háttv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að meiri þörf væri á að ræða margt það, er lýtur að framkvæmdum frumvarpsins; en sumt af því, er hann talaði um í því sambandi, voru einvörðungu »barnagull«. En satt er það, að ef þingið samþykkir frumvarpið, þá verður það að hafa vakandi auga á framkvæmd þess, eftir því sem unt er. En þar er ekki hægurinn hjá, svo illa og óhaglega sem frumvarpið býr Íslendingum í hendur. Þá vakna ýms deiluatriði, og hljóta þau að verða verið mörg, eftir þeim kenningum, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) heldur nú fram, þar sem Danir líta alt annan veg á margt í samningnum en hann vill vera láta. Samningur þessi hlýtur því að vekja deilur og auka sundrunguna, gagnstætt því, sem tilætlun hans er, því að bæði Danir og margir Íslendingar hafa lagt áherslu á, að nauðsyn bæri til að jafna deiluefnin. Eina ráðið til þess er það, að hvor búi sem mest að sínu, en sje íhlutunarlaus um hins mál. Þessar tvær þjóðir hafa haft nægan tíma og tækifæri til að reyna »samvinnuna« síðan 1281, og er engin ástæða til að syngja þeirri samvinnu lof. Reynslan sýnir einmitt, að landi voru vegnað verst þegar samvinnan var mest, eða þegar Danir ljetu mest til sín taka hjer í landi. Jeg hefi þá vikið að flestum atriðum í ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.), sem um er deilt, og mun geta látið hjer við lenda að sinni, enda mun þingheimur fremur kunna þakkir fyrir það, ef jeg hefi gleymt einhverju. Jeg hefi jafnfram svarað háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) að mestu leyti og þarf um fátt að deila við hann sjerstaklega. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók sjer fyrir hendur að sýna mismuninn á uppkastinu 1908 og þessu frv. Hann vildi leggja þá merkingu í orð mín, að jeg hefði litið svo á, sem þetta frv. væri verra en frv. 1908, og gæfi þá að skilja, að þetta frv. væri þjóðinni óaðgengilegt, er hún hefði hafnað hinu. En jeg gerði engan samanburð á frv. í heild sinni. Jeg gat þess að eins, að frumv. 1908 væri í sumum atriðum betra en þetta frv., en í öðrum atriðum væri það verra. En þótt þetta frv. væri hóti betra, þá þyrfti það alls ekki fyrir þá sök að vera aðgengilegt, því að aðstaðan hefir breyst svo stórkostlega á þessum 10 árum. Annars var gaman að hinum ítarlega og fróðlega samanburði þm. (E. A.), en mjer fanst hann nú leggja talsvert annan skilning í frv. 1908 heldur en hann gerði þá, því að þá hrósaði hann uppkastinu mikið, lagði í það fullkomið fullveldi og átti um það harðar deilur við háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) En mjer fanst hann nú, er hann var að gagnrýna það, líta á frv. 1908 með augum andstæðinga þess, en ekki með hinum bjartsýnu gömlu heimastjórnaraugum sínum. Hefði þó samanburðurinn orðið ólíkt betri, ef þingmaðurinn hefði lagt sama lofgerðarmælikvarðann á bæði frv., og gaman hefði jeg af að sjá það, hvort kostir þessa frv., sem hjer liggur fyrir, hefðu þá yfirgnæft eins mikið eins og hann vildi nú vera láta. Það dettur víst fáum í hug að lofa frv. 1908. Það var þarft verk að fella það, og það eiga bæði þessi frv. sameiginlegt, að þau eru óaðgengileg og ófullnægjandi fyrir Ísland, og því eiga þau að sæta sömu örlögum og áfellisdómi.

Gísli Sveinsson Enda þótt framorðið sje nú nokkuð dags, get jeg ekki lofað að ljúka máli mínu á örfáum mínútum. Jeg vil taka undir með háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) í því, að ekki tjái að hraða máli þessu svo mjög að beitt sje afbrigðum frá þingsköpum í sífellu. Jeg hefi ekkert á móti því, að afbrigða hafi verið leitað til þess að taka málið nú þegar til 1. umr. En hitt má ekki eiga sjer stað, að svo verði um málið framvegis. Að vísu er öllum kunnug málið. Frv. þetta hefir legið frammi um hríð, og jeg efast ekki um, að menn hafi lesið það og kynt sjer það ítarlega. Og þess ber líka að gæta, að Íslendingar eru þessu máli kunnugir frá öndverðu; það hefir verið rætt og hugsað af alþjóð um langar stundir. Auk þess er grundvöllur málsins og aðalatriði ljós, eins og þau birtast í þessu frv., sem hjer liggur fyrir. En - málið er svo mikilvægt, að ekki sæmir að flytja það með afbrigðum gegnum þingið. Jeg þykist vita, að frv. verði samþ. óbreytt, en sjálfsagt þykir mjer, að þeim gefist tíð til, sem ræða vilja málið, eða jafnvel koma með breytingartillögur, svo að ekki verði sagt, að ráðin sjeu af þeim tekin. Jeg get ekki heldur sjeð, hvað á liggur að afgreiða málið á einni viku, og skil ekki hvað hæstv. forsætisráðherra getur gengið til að ætla að ákveða þingtímann þegar í byrjun svo stuttan, þar sem við þó erum hjer komnir og kvaddir af stjórninni til þingsetu. Hjer getur líka verið ýmislegt fleira, sem afgreiða þarf, t. d. ýmsar afleiðingar af máli þessu, sem fram þurfa ef til vill að ganga jafnhliða. Þykir mjer því líklegast, að stjórnin hagi sjer þar eftir og leyfi þinginu svo langa setu, að afgreiða megi nauðsynjamál þau, sem fyrir liggja og ekki verður hjá komist. Vil jeg þá minna á orð háttv.þm. Dala. (B. J), að sjá þarf um framkvæmd málanna, þá er þessi sambandslög hafa samþykt verið. Hann hefir nú víst meint sitt með þessu, og jeg meina mitt. En það er t. d. öllum kunnugt, að skiftar eru skoðanir manna um það, hvort stjórnin, sem nú situr, sje fær um að fara með völdin, - hvort hún sje á vetur setjandi, eina og hún er skipuð. Og þá er fáninn. Hvers vegna nú að draga það að gera ályktun um hann? Og þá eru breytingar á stjórnarskránni, sem þetta mál gerir nauðsynlegar. Ef til vill álíta sumir, að rjettast sje að gera þær ekki fyr en málið er komið fram til fulls. En eins og kunnugt er verða þær að gerast á tveimur þingum með þingrofi á milli, og væri þá ekki óeðlilegt, að fyrri hlutina færi fram nú, því að enginn efi er á, að sambandslagafrv. kemst í gegn. Sumir kendu hæstv. stjórn um það, hve lengi síðasta þing átti setu, og álösuðu henni fyrir það, og mætti þeim mönnum finnast undrum sæta, hve fljót hún nú vill gerast í vöfunum. Annars hefi jeg hvergi heyrt um það fengist úti um land, þar sem jeg hefi farið og talað við málsmetandi menn, sem sje hjer um Suðurlandsundirlendi, að þingið hafi setið lengi, heldur hafa menn getið hins, að það hafi þó að lokum unnið starf sitt vel. Að því hefir verið fundið hjer í hv. deild, að samninganefndin hafi ekki látið fylgja frv. nefndarálit, og væri því ekki hægt eina vel að átta sig á málinu. Furðar mig á slíkum aðfinslum frá háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Er hann sá maður, að hann hlýtur eða ætti að bera skyn á málið, eftir að hafa lesið frv. og fylgjandi athugasemdir, sem eru nokkurskonar nefndarálit. En eftir orðum hans að dæma hjer í dag hefði honum líklegast ekki veitt af að hafa fyrir sjer einhverjar meiri skýringar. Yfirleitt hlýtur það þó að nægja hverjum manni til að skilja málið að lesa frv. og athugasemdirnar. En hitt væri rjett, sögunnar vegna, þótt ekki væri annað, að gefin yrðu út plögg öll, sem málinu fylgja eða geta fylgt. Þá vil jeg víkja að málinu sjálfu með örfáum orðum. Hafa þau látið einkennilega í eyrum mjer ummælin, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir látið falla, svo illyrmislega, sem honum hafa farist orð um samherja sína fyrverandi. Get jeg ekki fundið, að hv.þm. Dala. (B. J.) eigi sjerstaklega nú skilin slík ummæli, er háttv.þm. (B. Sv.) kallar hann og hæstv. fjarmálaráðherra í skopi »frelsishetjur Ísland«, og í hinu orðinu titlar hann háttv.þm. Dala. (B. J.) hinn »arga Valtýing«, um leið og hann talar um þann «rammdanska anda«, er nú gagnsýri hann. Öðruvísi mjer áður brá. Tæplega hefði jeg trúað, að slíkt mundi heyrast úr þeirri átt hjer á þingi 1918. Sannast hjer sem oftar, að »hverfanda alt á hveli líður«. En undarleg eru slík orð af ekki öðru tilefni en frv. þessu, sem enginn þorir að neita að í felst full viðurkenning á fullveldi Íslands. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) fer þar að vísu, sem vonlegt er, undan í flæmingi og telur, að Dönum sje veitt hjer alt of mikil ívilnun. En hvað er það? Sú ívilnun, ef einhver er, stendur í 20–25 ár, en ekki um aldur og æfi. Mjer finst því, að þessi stóru orð háttv.þm. (B. Sv.) hæfi ekki málstað hans. Það er nú jafnvel talað hjer í deildinni eins og hjer sjeu fleiri menn óánægðir, en mjer vitanlega er hann einn um það, háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), í þessari háttv. deild, og í háttv.Ed. er að eins einn, háttv.þm. Ísaf. (M. T.), á sömu skoðun og hann, eða rjettara sagt, háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) er á sömu skoðun og háttv.þm. Ísaf. (M. T.).  (B. Sv.: Eða í þriðja lagi: Þeir eru á sömu skoðun)  . Ja, svo mun vera! En eftir því, sem jeg hefi kynt mjer skoðanir manna, þá er það að eins örlítill hópur manna hjer í Reykjavík, sem þykist hafa eitthvað við samninginn að athuga, þó mjög óakveðið, og er sá hópur sama sem einn maður, sem menn vissu um fyrirfram að mundi verða á »einu máli«. Hafa sumir leyft sjer að nefna þetta »klíku«, en eigi skal jeg meira um það ræða. En búist hafði jeg við miklu reffilegri athugasemdum úr þeirri átt en raun er á orðin. En þar, sem jeg hefi átt tal við menn, eins og jeg gat um, hjer á Suðurlandi, þá ríkir hvergi sami skilningur og hjá háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), þótt hann nú, eftir digurmælum hans að dæma, hyggist munu vinna mikinn hluta þjóðarinnar á sitt mál, að eins ef honum gæfist tími til. Jeg þyrði þó að gefa honum mörg ár, í þeirri fullu vissu, að þjóðin yrði aldrei svo viti firt, að hún legði sama dóm á þetta og uppkastið 1908, svo sem hann hefir leyft sjer að gera. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) var í fyrri ræðu sinni að bera saman einstök atriði þessa frv. og frv. eða uppkastsins frá 1908, en gafst upp við, því að ólíku er saman að jafna. Skildist mjer hann telja frv. þetta verra, og yfirleitt fjellu orð hans í þá átt, að þau fordæmdu þetta frumvarp engu síður en uppkastið 1908. Hann taldi, eins og jeg greindi, og telur - ef hann gengur ekki á bak orða sinna - þetta frv. engu betra, en að sumu leyti verra, þegar öllu er á botninn hvolft. Þessi háttv.þm. (B. Sv.) átti sæti á þingi. 1909, og átti þá þátt í því að samþykkja frv. það til sambandslaga, sem kent er við Sjálfstæðisflokkinn. Það var gerólíkt uppkastinu. Það var það, sem Sjálfstæðisflokkurinn taldi að lengst ætti að fara, og væri það fullnægileg viðurkenning á öllum okkar rjetti. Hefði nú legið nær fyrir háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) að bera frv. 1918, sem hjer liggur fyrir, saman við þetta frv. frá 1909, en ekki uppkastið. Þá hefði hann ef til vill getað sýnt, að hann talaði um málið af meiri þekkingu en nú er bert orðið. En ef borið er saman þetta frv. og frv. Sjálfstæðisflokksins 1909, verður það ofan á, að það frv., sem hjer liggur nú fyrir, er miklu ítarlegra, betra og skýrara. Ef frv. þetta er því verra en uppkastið, þá er frv. Sjálfstæðisflokksins 1909 líka orðið því um verra. Ef litið er á frumvarpið 1909, með tilliti til 6. (sbr. 8.) og 7. gr. þess frumvarps, sem við nú höfum fyrir framan okkur, þá verður bert, hvernig ástatt er. Í 3. gr. frv. frá 1909 stendur í 3. málsgrein, að gæsla fiskiveiða í landhelgi Íslands sje sameiginleg mál. En hvað segir þetta frv.? Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) virðist helst ætla, að það haldi fikiveiðagæslunni sem sameiginlegu máli. En svo er ekki. Eftir þessu frv. er ekkert sameiginlegt nema konungurinn, því að þau mál, sem hann líklega vill telja sameiginleg eftir frv. þessu, á Danmörk einungis að fara með í umboði Íslands, og með vissum skilmálum, í þessi 25 ár. Þetta er ákveðið svo sökum þess, að það eru Íslandsmál, en ekki sameiginleg mál. En þó ekki nóg með það. Einnig stendur í frumvarpinu frá 1909, sem hann var harðánægður með (sömu gr.): »Meðan Danir annast strandvarnirnar njóta þeir jafnrjettis við Íslendinga, að því er til fiskiveiða í landhelgi Íslands kemur«, o. s. frv. Þarna er Dönum með lögum ákvarðaður sami rjettur sem vjer samkvæmt frumvarpinu 1918 veittum þeim af voru fullveldi.  (B. Sv.: Hve lengi?)  . Í 26 ár að minsta kosti, eftir frumvarpinu frá, 1909 (7. gr.), uns uppsögn fer fram samkvæmt því, sem 5. gr. þess frv. ákveður. Danir eiga þá að hafa, jafnvel eftir þessu frumvarpi 1909, rjettindin svo lengi, sem þeir fara með strandvarnirnar, og gæsluna þurfa þeir ekki heldur þar að auka, en hafa það bara eftir sinni velþóknun. Þar með er þetta algerlega aftur rekið hjá hv.þm. (B. Sv.), og er óskemtileg sú meinloka hans, ef hann heldur, að aðrir hafi gleymt þeim höfuaatriðum, sem barin eru inn í oss alla, nú í áratugi, þótt ýmsir Íslendingar hafi farið að sumu villir vegar fyr og síðar. Þá er 4. gr., fyrri hluti, í frv. 1909: »Danir, heimilisfastir á Íslandi, skulu njóta fulls jafnrjettis við Íslendinga, og Íslendingar, heimilisfastir í Danmörku, jafnrjettis við Dani«. Nú er spurningin: Er á þessu nokkur munur og því, sem sagt er í 6. gr. frv. 1918. Þar segir: »Danskir ríkisborgarar njóta að öllu leyti sama rjettar á Íslandi sem íslenskir ríkisborgarar fæddir þar, og gagnkvæmt«. Á þessu er enginn munur, nema þá oss í hag, annað en þetta eina orð, »heimilisfastur«. En nú er það gefið, að vjer getum gert heimilisfestu að skilyrði fyrir slíkum rjettindaveislum. Þessi sama grein segir líka, eins og kunnugt er: »Bæði danskir og íslenskir ríkisborgarar hafa að jöfnu, hvar sem þeir eru búsettir, frjálsa heimild til fiskiveiða innan landhelgi hvera ríkis«. Þetta gefur með andstæðunni til kynna, að gert er ráð fyrir búsetuskilyrðinu við hið fyrnefnda atriðið. Enda er það upplýst, að Danir í nefndinni vildu halda búsetunni hjá sjer sem skilyrði fyrir rjettinum, og er því sjálfsagt, að svo verði og hjá oss. Þetta tvent er það, sem aðallega, ef ekki eingöngu, hefir orkað því, að hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) legst svo freklega á móti frv. þetta er það, sem hann telur »að semja af sjer« og telur brot á reglunni: »Ísland fyrir Íslendinga«, Íslandi til stórtjóns. Dönum sjeu þar með gefnar í hendur »landsins ríku auðlindir«. En þetta hefir hann sjálfur samþykt 1909, sem þær mestu kröfur, er vjer gætum gert og ættum að gera, og öllum er í fersku minni, hve vandlega hann vildi varast uppkastið frá 1908, svo að málavextir hlutu að standa mjög ljóst fyrir honum þá, eins og öðrum. Og hann veit, að eftir frv. 1909 (3. gr. 2. lið) áttu Danir að fara með utanríkismál vor á miklu óhagkvæmari hátt fyrir oss en 7. gr. frv., sem hjer er á ferðinni, ákveður. En nú hafa þessar firrur jafnvel leitt háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) til þess að fara loflegum orðum um uppkastið 1908! Ef til vill voru orð hans »innantóm«, en einhverju eiga þau þó líklega að lýsa. Hjelt jeg þó, að þessi háttv.þm. (B. Sv.) gæti síst orðið klökkur yfir því uppkasti, hvað sem drifi á dagana. Mönnum verður að spyrja, hvað það eigi að þýða að tala eins og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir talað á þessari stundu, eftir það, sem á undan er gengið á þessu sumri. Hann fór að lesa upp samþykt, sem »Sjálfstæðisflokkurinn«, eða flokksbrotið, hefði gert í apríl síðastl. Það er vitanlegt, að mig eða aðra varðar ekkert um þá samþykt. En annars hygg jeg, að segja megi, að þeir menn í flokknum, er samþyktu, hafi ekki brotið í bág við samþyktina. Hann sagði það efnið, að ekki skyldi gera samning um annað en »hreint konungssamband«. Jeg vil nú spyrja menn um það, ef þeir vildu svara, hvað þeir hjeldu að væri hreint konungssamband, eða hvort þetta frv. ákvarði það ekki? Jeg vonast ekki eftir svari frá, háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), því að hann gaf þá skýringu, að »personalunion« væri ekki ef nokkurt mál væri sameiginlegt, þó að svo geti þó verið samkvæmt samningi. Nú er hjer ekkert annað sameiginlegt en konungurinn, eins og jeg hefi bent á, en hið annað, sem um er þrætt, gefa Íslendingar Dönum, af fullveldi sínu, til að fara með eftir umboði um ákveðið árabil. Er þá ljóst, að hjer er ekki um að ræða málefnasamband. Enda mun engum, er skyn ber á, hvað það er, sem nefnist konungssamband (personalunion) og málefnasamband (realunion), til hugar koma að kalla þetta annað en hreint konungasamband. Enn fremur las háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) upp samþykt, er hann taldi fullveldisnefnd hafa gert. Hefir að mínu viti ekki verið brotið í bág við hana. Sú samþykt ræðir að eins um, hverju haldið var að samninganefndinni að formi til og til að byrja með. Fyrst skyldi gera samning um konungssambandið og síðan samning um eitt eða fleiri mál, svo sem t. d. utanríkismálin, ef danska stjórnin fer með þau. En þetta er að eins form. Hjer liggur nú fyrir að eins eitt frv. til sáttmála og er skift í kafla. Hver kafli hljóðar um sjerstakan hluta af því, sem fyrir liggur í heild. Fyrsti kafli er viðurkenning fullveldisins í konungssambandi, og síðan samningurinn eða atriði hans o. s. frv. Það kemur alveg út á eitt, hvort þessi ákvæði eru að einu eða fleiri blöðum, og hjelt jeg aldrei, að fram kæmi á þingi nokkur efi um það.  (B. Sv.: Hví var þá verið að samþykkja þetta?)  . Svo að eigi orkaði tvímælis, að þetta væri sitthvað, grundvöllur og samningur, svo sem og sáttmálinn vottar. Þetta form benti Dönum á, hvert stefnt var, og gat sjálfsagt orðið til þess, að þeir fengju þegar í upphafi ljósari skilning á málavöxtum. En þegar nú vitanlegt er, að bæði háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og háttv.þm. Ísaf. (M. T.) hafa gengið að því að semja við Dani á þessum grundvelli, þá er undarlegt, að svona raddir koma fram, sem ekki hafa meira fyrir sjer en einhverjar grýlur út af atriðum, sem hv.þm. (B. Sv.) taldi sjálfsagt að setja í lög 1909, og með þeim væri þá öllu frelsi fullnægt. En því ber að slá föstu, að engin rödd hefir fram komið, hvorki í þingi nje utan, er dregur í efa, að með frv., er hjer liggur fyrir, sje fengin full viðurkenning fullveldis Íslands í konungssambandi við Danmörku, eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) tók fram. Ef einhverjir hafa verið af þm., sem vildu alla ekki semja við Dani, þá áttu þeir að segja til í tíma í sumar. Menn hefðu nú ef til vill getað búist við því, að t. d. jeg væri meðal þeirra, því að jeg hefi verið þeirrar skoðunar, og haldið henni fram, að heppilegast mundi Íslandi að sigla sinn eigin sjó, laust við stjórnmálasambönd við önnur ríki, og jeg er enn á því máli. En mjer kom vitanlega ekki til hugar í sumar, nje endranær, að hafa á móti því, að farið væri fram á, það, að Danir, ef þeir vildu góðfúslega, gæfu oss viðurkenningu fullveldisins, þá er vjer teljum sjálfsagða oss til handa. Með því var mínu sjónarmiði engu spilt. Öðru nær. Ef Íslendingar hafa þurft áður á fullviðurkendum rjétti að halda til sjálfstæðis og sjerstöðu, þá er þess ekki síður þörf nú. Jeg tel því alveg vafalaust, að ef einhverjir hv.þm. vildu ekki ljá máls á að semja, þá áttu þeir að segja til. En að gera nú veður mikið á móti þessu frv. tel jeg með öllu ótilhlýðilegt. Þar er fengin sú viðurkenning, sem þarf, og mikið meira en jeg eða nokkur annar gat búist við að fengist. Jeg og vafalaust fleiri vorum sem sje harla vondaufir um, að þetta hefðist fram við Dani. En nú verða menn og að gæta þess, að það er alls ekki loku fyrir það skotið, að vjer skiljum við Dani. Mjer er það ljóst að samningurinn geti orðið til þess, að vjer þroskuðumst betur en orðið er og getum nú búið oss örugglega undir skilnað vitandi vits. Og margt það getur að borið, að vjer verðum eigi síður fúsir til skilnaðar að þessum tíma liðnum en nú erum vjer, þar sem margir, því miður, efast um viljann og áhugann hjá þjóðinni á þessum tímum. Jeg skal geta þess að endingu, að jeg áleit, hvað sem aðrir um það segja, sjálfsagt að taka fyrir alt málið, en ekki fánann einan eða einstök atriði, sem engar líkur voru til að konungur gengi að, hvað þá Danir aðrir. Með því að taka alt málið, eina og hjer er gert, er hnúturinn og leystur í fánamálinu og öllum öðrum atriðum, sem fræðilega hefir verið um þráttað. Rjett vorn höfum vjer nú höndlað og um leið það öryggi, sem sjálfstæðið á að gefa. En reynslan verður að sjálfsögðu að sýna, hvernig þetta samband þessara tveggja fullvalda þjóða verður í framkvæmdinni.

Bjarni Jónsson 1) 1) Upphaf þessarar ræðu hefir týnst af slysum áður en hún kæmi í hendur skrifstofunni. Eftir svo langan tíma man jeg eigi, hvað það var, og verður því vera eyða fyrir. Bjarni Jónsson frá Vogi. . . . Jeg skal geta þess, af því að jeg nefndi Franz von Liszt í dag, að skoðanir hana og röksemdaleiðslur eru nákvæmlega hinar sömu sem liggja til þess að skýra það, sem í frv. þessu felst, sem hreint konungasamband. Er það nokkur hjálp, er íslenskir frelsisvinir koma með slíka skýringu málsins. Annara þykir mjer fyrir um deilur þessar. Fyrst og fremst þykir mjer ilt að deila við gamlan samverkamann minn og samherja, því að mjer er óhætt að segja það, að á okkur hefir ýmislegt oltið, og að nokkru leyti er það okkur að þakka, hvert komið er framgangi málsins, að nú er það fengið, sem við höfum barist fyrir. Draumsjónirnar eru að rætast, og nú gerist sá viðburður í sögu landsins 1. des. næstk., að meiri er sigurinn en jeg hafði nokkurn tíma gert mjer vonir um, á svo skömmum tíma. Þykir mjer nú leitt, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) skuli ekki sjá þegar sigurinn er unninn, en gott þykir mjer hitt, að við höfum sigrað. Og jeg vil endurtaka það, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að það er hreinn misskilningur, að hjer sje nokkuð sameiginlegt, nema konungurinn einn, enda þótt vjer felum Dönum ýmislegt í umboði okkar. En umboð getur sá einn veitt, sem eigandi heitir. Hið síðasta, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) lagði til málanna, var það, að hann spurði mig, hvort þetta væri ekki Pyrrusarsigur. En því neita jeg. Þetta er enginn Pyrrusarsigur, en það hefði orðið, ef sá háttv.þm. (B. Sv.) hefði fengið sínu framgengt nú og Danir lent í ófriðnum og við verið teknir af ófriðarþjóð. Sá sigur hans hefði orðið Pyrrusarsigur. Og jeg vil benda á það, að háttv.þm. (B. Sv.) var sammála 1908 um það, að Danir gætu ekki verndað okkur, ef til þyrfti að taka. En þótt jeg hafi undirgengist ýmislegt í samningi þessum, sem mjer þótti óljúft þá er ekkert af því hættulegt, og jeg hræðist það ekki, þótt þjóðin hafi eitthvað að kljást við; henni er viðfangsefnið holt. En það er mjer gleðiefni að sjá fram á góð málalok, áður en Danir eru komnir í stríðið.

Einar Arnórsson Jeg þarf ekki að svara háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) mörgu, því að hann hnekti ekki í neinu samanburði mínum á frv. þessu og frv. 1908. Þess var ekki heldur von, því að sá samanburður var rjettur. En nú hefi jeg hugsað að bera saman annað frv., frv. frá 1909, sem hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) var fylgismaður að þá og samið var af nefnd, sem hann átti sæti í. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) drap á ýms atriði þess frv. í sinni ræðu, en samanburður hans var ekki tæmandi, og vil jeg því leyfa mjer að minnast á nokkur fleiri atriði. Með frv. 1909 voru Dönum, eins og sýnt skal verða, síst veitt minni rjettindi en eftir frv. 1918. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.), sem er einn af feðrum frv. 1909, er þá eigi síður »stórsali« á rjettindi landsins en fylgismenn frv. 1918, ef rjett er að nefna nokkurn því nafni. Byrjun þess, 1. gr., er að efni til lík og frv. 1918, nema því er bætt við, að í heiti konungs komi orðið Ísland á eftir orðinu Danmörk. Kann jeg því illa að gera það að reglu, að Ísland skyldi altaf standa á eftir, því að þar sem eina stendur á og hjer, er það venja að raða landanöfnum annaðhvort eftir stafrófaröð, eða að það landið, sem á hlut hverju sinni, setji sitt nafn fyrst. En þetta er að eina formsatriði og skiftir ekki miklu máli. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) mintist á gagnkvæma rjettinn. Er nákvæmlega sama um það atriði nú og var í frv. 1909, 4. gr., því að vjer getum sett heimilisfestu hjer að skilyrði fyrir nautn rjettinda; tímalengdin er hin sama, getur munað einu ári, og er slíkt ekki teljandi. Dönum er þar einnig falið að gæta fiskiveiðarjettarins og um leið heimilaður rjettur til fiskiveiða, eins og nú. Í 4. gr., þá er hið sama sagt og nú í 6. gr. Og jeg get ekki sjeð, að það sje nein fjarstæða að setja Íslendingum, sem farnir eru af landinu fyrir fult og alt, búsetu sem skilyrði fyrir rjettindum hjer. Þótt bæði mjer og öðrum sje hlýtt til Vestur-Íslendinga, þá verður því ekki neitað, að margir þeirra eru hættir að vera Íslendingar og orðnir breskir í hugsunarhætti og hafa týnt máli sínu; er það ekki nema eðlilegt, þegar þess er gætt, að þeir ala aldur sinn undir sterkum breskum áhrifum. Og margir eru þeir, sem flutt hafa sig hjeðan, að þeim hefir farist líkt og vissum dýrum, þegar skipið sekkur, eða þau halda, að skipið ætli að sökkva. Þeir menn eru til, sem hafa aflað sjer fjár hjer og haldið síðan á burt til að eyða því annarsstaðar. En engin sanngirni er í því að veita slíkum mönnum jöfn rjettindi og hinum, er líða og stríða með landsmönnum hjer. Þá er eitt atriði í frv. nú, sem vantar í frv. 1909, að Danir geti ekki breytt ríkiserfðalögunum án okkar samþykkis, og ekki heldur ráðið einir, hvort konungur megi ríkja í öðrum löndum. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði, að Dönum væri hjer veittur meiri rjettur en þeir hafa áður notið, en það er fjarri öllum sanni, eins og hann má best vita sjálfur, þar sem okkur hefir ekki áður tekist að fá því framgengt, að skilyrði til að reka hjer verslun væru þau, að maðurinn væri hjer búsettur, en nú er það talið sjálfsagt, að hvort land setji slík skilyrði fyrir sig eftir vild. Kom það greinilega fram hjá, nefndunum í sumar. Þá veit jeg ekki, að plokka þurfi neitt úr löggjöf vorri, nema ef vera skyldi, að breyta þurfi 10. gr. stjórnskipunarlaganna 1915, til að afnema mismun, sem nú er milli hjer fæddra manna og annara. En þegar betur er að gætt, er þetta saklaust, því að við getum sett búsetu um ákveðinn tíma sem skilyrði fyrir kosningarrjetti til Alþingis. Og verði frv. þetta samþykt, höfum við ótvíræða heimild til að setja okkar eigin atvinnulöggjöf, svo sem siglingalög, skrásetningarlög o. s. frv. Í gildandi lögum höfum við einnig ýms skilyrði, sem auðvitað gilda Dani jafnt eftir sem áður, t. d. að embættismaður á Íslandi verði að kunna íslenska tungu; enn fremur er heimtað próf frá deildum háskólans hjer til þess að geta orðið hjer embættismaður í þeim greinum, sem þar eru kendar. Sömuleiðis er heimtað próf frá stýrimanna- og vjelstjóraskólanum hjer til þess að fá atvinnu í þeim greinum. Þessi ákvæði öll gilda auðvitað eins fyrir Dani, eins og þeir líka hafa samskonar ákvæði hjá sjer, er gilda fyrir Íslendinga. Svo lítur út, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) telji Dani ganga fyrir Íslendingum að rjettindum hjer, eftir frv. Slíkt get jeg þó ekki ætlað honum í alvöru, þótt hann mæli slík orð í hita. En hitt væri ef til vill hægt að hugsa sjer, að menn, sem ekki eru vel að sjer í málinu, ímynduðu sjer eitthvað þess háttar, t. d. að Danir mættu veiða hjer á botnvörpungum í landhelgi. Þá hjelt sami háttv.þm. (B. Sv.) því fram, að Danir stæðu hjer betur að vígi við auðsuppsprettur landsins. Það má segja, að svo líti út í svip. En það er þá ekki nýtt. Danir hafa um langan tíma átt kost á að nota sjer auðsuppsprettur vorar. En hvert hefir gagn þeirra verið? Það má að vísu segja um eitt amt, Færeyjar, að það hafi notað sjer fiskiveiðarjettinn hjer. En fæstum mun þykja frágangssök að leyfa þeim slíkt áfram. Danir hafa reynt að reka hjer verslun, en oftast farið á höfuðið í seinni tíð, og nú er selstöðuverslunin nálega horfin. Sjávarútveg hafa þeir einnig reynt hjer og líka farið á höfuðið. Býst jeg því við, að þeir hafi fengið sig fullþreytta á slíku fyrst um sinn. Hygg jeg, að aðrar þjóðir sjeu til, sem okkur megi standa meiri stuggur af í slíkri samkepni. Danir hafa líka nóg svigrúm heima fyrir, enn sem komið er. Þar eiga þeir enn þá, óbrotin lönd, svo sem Jótlandsheiðar o. fl. Auk þess eru þeir óvanir landsháttum hjer og loftslagi, og fjarlægðin gerir það að verkum, að þeir standa best að vígi, sem í landinu búa. En þegar litið er til Dana þeirra, sem sest hafa hjer að, þá dylst það ekki, að þeir hafa fljótt samlagast og gerst sem Íslendingar, og þá ekki síður niðjar þeirra. Þá mintist háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) á ákvæði 18. gr., um atkvæðafjöldann í sameinuðu þingi. Það er að vísu rjett, að öll frv., sem ekki koma fyrir sameinað þing, ganga í gegn með einföldum meiri hluta. En þetta mál er ekki saman berandi við venjulegt frv.; til þess verður að vanda betur, og verður því að tryggja svo mikinn meiri hluta, sem hjer er akveðið. Þá kem jeg að þessu atriði, sem sumir virðast svo hræddir við, að ekki verði næg hluttaka í atkvæðgreiðslunni, ekki sje hægt að búast við, að þátttaka verði jafnalmenn í slíkri atkvæðagreiðslu sem þessari eins og í kosningum, þegar frambjóðendurnir gera alt, sem í þeirra valdi stendur, til að smala kjósendunum a kosningastaðinn. En jeg vil segja, að ef áhuginn á samningsslitum er ekki svo mikill hjá þjóðinni, að hún nenni að taka þátt í atkvæðagreiðslu, þá sje hann síst svo mikill, að leggjandi sje út í skilnað. Samningsslit eru því að eins ráðleg, að öflugur meiri hluti fylgi þeim. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) taldi varhugavert, að stjórnarvöldin ljetu menn sína standa yfir kjósendum meðan þeir greiddu atkvæði. Jeg get ekki sjeð, að hvaða leyti það þyrfti að vera athugavert. Eins og nú er ástatt, standa menn stjórnarvaldanna, kjörstjórnirnar, yfir mönnum. En þótt kosið yrði í heimahúsum, er ekki að sjálfsögðu gefið, að neinir umsjónarmenn væru látnir standa yfir þeim, er kysu. Brjefleg atkvæðagreiðsla er engin fjarstæða. Benda mætti á dæmi til hennar fyrir 60–70 árum. Háttv. þm.N.-Þ. (B Sv.) vildi ekki leggja mikið upp úr því ákvæði 19. gr., að Ísland lýsti yfir ævarandi hlutleysi sínu. Það væru Danir, sem tilkyntu það öðrum þjóðum, og það syndi yfirráð þeirra. Rjett er það að vísu, að Danir tilkynna það, en þeir gera það í okkar umboði samkvæmt 7. gr. Við skulum segja, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) gefi mjer umboð til að gera eitthvað fyrir sína hönd. Mundi nokkur líta svo á, að jeg væri aðili þess máls? Alveg eins er um þetta. Í 7. gr. gefum við Dönum umboð til að fara með utanríkismálin, og samkvæmt því umboði tilkynna þeir öðrum þjóðum, að vjer lýsum yfir hlutleysi voru. Ef þetta væri svo orðað, að Danir lýstu yfir hlutleysi voru, þá, væri kannske fremur hægt að finna orðum hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) stað, og þó er það hæpið, því að þessa gr. ber að skilja í sambandi við 7. gr. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) hjelt því fram, að Ísland afsali sjer þeim rjetti til að senda fulltrúa sína til annara ríkja án íhlutunar utanríkisstjórnar Dana, sem það hefir þegar notfært sjer í verki. Þetta er gersamlega tilhæfulaust. Samkvæmt 7. gr. hafa Íslendingar rjett til að senda sína menn hvert í lönd sem vill. Í aths. við 7. gr. er og skýrt tekið fram, að Íslendingar geti eftir sem áður sent menn sína til utanríkissamninga, þegar þörf krefur, án þess að gera utanríkisráðherra viðvart fyrir fram. Er beint vitnað til þess, sem átt hefir sjer stað meðan ófriðurinn hefir staðið, í þessu sambandi. Annars virtist þingmaðurinn (B. Sv.) gera mikið úr því, að 1916 var sendur maður til Englands fyrir hönd íslensku stjórnarinnar. Jeg vil benda honum og hans skoðanabræðrum á að hæpið er að byggja það á slíkri sendiför, að vjer höfum þegar tekið utanríkismálin í vorar hendur. Ýms undirtylluríki hafa sent slíka menn og jafnvel einstök fjelög. Má nefna samvinnufjelögin í Danmörku; þau sendu mann til Englands, og lofaði hann í þeirri för meiru en Danir gátu staðið við. En hæpið mundi að byggja á slíkri sendiför, að samvinnufjélögin dönsku væru ekki undirgefin utanríkismálastjórn lands síns. Það var skrítin athugasemd, sem hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) gerði við 16. gr. Jeg skil ekki í því, að hann skyldi ekki kannast við, að hún var ástæðulaus, þegar jeg benti honum á, að hann skyldi lesa lengra. Í greininni stendur svo: »Sjerhvert lagafrumvarp . . . . . skal hlutaðeigandi stjórnarráð leggja fyrir nefndina til álita áður en þau eru lögð fyrir Ríkisþing eða Alþingi«. Það hlýtur hver og einn að sjá, að hjer getur ekki verið átt við annað en stjórnarfrumvörp. Hvað gæti »hlutaðeigandi stjórnarráð« ráðið við önnur frumvörp? Það hefði verið nær sanni að segja, að þingmannafrv. skyldu lögð fyrir nefndina eftir á, því að sagt er í greininni, að frv. skuli lögð fyrir nefndina áður en þau eru lögð fyrir Ríkisþing eða Alþingi, nema það sje sjerstökum vandkvæðum bundið. Um þingmannafrv. mundi þetta nær altaf vera »sjerstökum vandkvæðum bundið«. Jeg segi, að þetta hefði haft meira til síns máls, og þó nær það ekki nokkurri átt. Stjórnin hefir engan lagalegan rjett til að meina einstökum þingmönnum eða þingdeildunum að halda áfram málum sínum. Nefnd þessari er ætlað að fast við stjórnarfrv. ein og þótt það sje að vísu satt, að hún sje ekki nauðsynleg, þá getur hún varla orðið til neina skaða. Aftur gæti nokkurt gagn leitt af störfum hennar. Íslensku nefndarmennirnir munu hafa nákvæmt eftirlit með framkvæmd sambandslaganna af hálfu Dana gagnvart okkur, og gætu í tíma gert athugasemdir við, ef að þyrfti að halda. Engin ástæða er til að halda, að nefnd þessi geti haft óheillavænleg áhrif hjer á Íslandi. Hún verður að eins ráðgefandi, og er Alþingi og stjórn í sjálfsvald sett, hvort það fer að ráðum hennar. Sú stefna er nú ofarlega á baugi víða á Norðurlöndum, og að nokkru leyti um heim allan, að samræma löggjöfina eftir því, sem þörf er á. Má nefna víxillöggjöfina. Gilda nú má heita sömu víxillög um öll Norðurlönd. Sama er að segja um siglingalöggjöfina. Er svo um þessi efni, sem og mörg önnur, að nauðsyn er á sem mestu samræmi í löggjöf um þau í öllum ríkjum, er eitthvað eiga saman að sælda. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) ætti að muna eftir viðskiftalögum, sem samþykt voru á þingi 1911; þau lög eru samhljóða um öll Norðurlönd. Nú hefir síðustu árin verið unnið að nýrri lagasmíð um kröfurjettinn, sem sameiginlegur á að verða um öll Norðurlönd. Til sömu nauðsynjar hefir verið fundið um ættarrjett, erfðarjett o. fl. Það er ekkert annað en þetta, sem liggur bak við ákvæði 16. greinar, ekkert annað en það, að koma á samræmi í löggjöf beggja ríkjanna, þar sem ástæður landanna leyfa. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) komst svo að orði, að nefnd þessi væri arftaki ríkisráðsins. Jeg get þá frætt hann á því, að ríkisráðið hefir aldrei verið þrándur í götu sjermálalöggjafar vorrar. Það, sem í ríkisráðinu gerist, er ekki annað en upplestur á því, sem fyrirfram er búið að afráða. Það fer fjarri því, að nefndinni svipi að nokkru leyti til ríkisráðsins. Það fer og fjarri því, að hún geti gert oss skaða. Hún getur engum lögum neitað um staðfestingu. Og þótt hún yrði ekki sett, þarf enginn að halda, að Danir mundu ekki fylgjast með löggjöf vorri. Ummæli háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) um þessa nefndarskipun voru að eins einn liður í öllum tilraunum hans til að mála fjandann á vegginn. Jeg játa, að nefndarskipunin er ekki nauðsynleg, en getur þó orðið gagnleg. En hann vildi sýna fram á, að hún væri stórhættuleg. Hann gáir ekki að því, að sá, sem sannar of mikla, sannar í raun og veru ekki neitt. Í sambandslögunum veitum vjer Dönum engin ný rjettindi nje gefum þeim aftur eftir nokkuð það, sem vjer þegar höfum dregið úr höndum þeirra, heldur staðfestum við um víst árabil í sumum greinum það ástand, er verið hefir. Um hervarnaskylduna skal jeg geta þess, að í frv. 1908 og 1909 - frv. sjálfs þm.N.-Þ. (B. Sv.) - var ekki betur um búið en svo, að Íslendingar, sem í Danmörku búa, urðu þar herskyldir. Þetta var ekki hallkvæmt, og lítum við nefndarmenn svo á, að ranglátt væri, að þegnar annars ríkisins gætu orðið herskyldir í hinu. Fyrir það var því girt í því frv. til sambandslaga, er nú liggur fyrir þinginu. Í staðinn fyrir að vefengja samanburð minn á frv. 1908 og 1918 lagði háttv.þm. N-Þ. (B. Sv.) út af því, að nú hafi kveðið við annan tón hjá mjer en 1908. Þó að jeg hafi álítið rjett að ganga að frv. 1908, þá er ekki hægt að draga af því þá ályktun, að jeg hafi þá (1908) ekkert haft út á frv. að setja, og því fremur nú, 10 árum seinna. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) samþykti frv. 1909, en eftir orðum hana nú að dæma virðist hann ekki mundu líta við því, er hann þá samþykti. Því þarf hann ekki að furða, þótt jeg sje ekki ánægðari með frv. 1908 en hann með frv. 1909. Jeg finn mjer skylt að segja kost og löst á frv. 1908. Það var á sínum tíma stórt spor áfram, þótt það væri langt frá að fullnægja þeim kröfum, sem hægt er að gera fylstar. Alt, sem vanta þótti í frv. 1908, er komið inn nú, og alt, sem þar var óskýrt, er nú fullskýrt, svo að hver maður getur skilið. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) skilur það eins vel og jeg. Mér dettur ekki í hug að frýja honum vits, ef hann vill athuga málið rólega áður en hann lætur uppi skoðun sína. Fyrri ræða hans var »improviseruð«, og var ágæt ræða »sem slík«, en þá hafði hann ekki grafist jafnvel fyrir málið og hann nú þegar hefir gert. Í einu atriði er jeg samþykkur háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að þó að frv. þetta verði samþykt, og jeg telji það miklu betra en búast mátti við, þá er mikið undir framkvæmdinni komið. Það gildir um allar gerðir löggjafarþings og stjórnar, að þessi völd geta farið misjafnlega vel með málin. Því er það rjett og skylt, að vjer sjeum vakandi um alt, sem lýtur að framkvæmd þessara laga., ekki hvað síst, og láta ekki ganga á rjett þann, sem oss er áskilinn í frv. Vjer eigum ætíð að hafa það hugfast, en ráðgjafarnefndina ber skylda til þess aðgæta að og fylgjast vel með öllum þessum framkvæmdum. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) gat þess eða gaf í skyn, að milligöngumenn þingsins hefðu farið framar en þeim var heimilt, og sagði, að sameinaðar fullveldisnefndir hefðu farið fram á, að gera tvo sáttmála, að skjölin skyldu tvö. En jeg skal minna hann á, að það var ekki gert að þeirri nefnd fornspurðri að hafa skjölin ekki tvö, heldur eitt, heldur var það borið undir samfund fullveldisnefnda og fengið beint samþykt í henni að halda þessu ekki til streitu, og ef einhver hefir verið á móti, hlýtur honum að hafa þótt of fljótt að gefa þetta eftir þá, því að vitanlega er það óverulegt aukaatriði. Það er hvergi til fyrirskipað form á samningum milli ríkja. En annars var alls ekki rasað að því í nefndinni að ganga inn á, að alt skyldi vera í einu lagi; það var nákvæmlega hugsað og athugað skynsemisleiðina, og jafnframt rannsakað, hvað útlendir fræðimenn nafnkunnir segja um þetta atriði. Ber þeim öllum saman um, að alt sje undir því komið, hvernig samningurinn er til orðinn, að það sje frjáls samningur, þar sem ræður sameiginlegur vilji beggja aðilja. En hitt, í hvaða formi þessi frjálsi samningur komi fram, það sje fullkomið aukaatriði. Mætti nota þingsályktunarformið, en við slíkt stórmæli sem þetta þótti best við eiga að samþykkja það á sama hátt og lög. Enda hefir enginn steytt sig á þessu atriði. Og nokkur huggun getur það verið þeim, sem ekki trúa oss Íslendingunum, að sjá hvað próf. Nikolaus Gjelsvik segir í brjefi því til háttv.þm. Dala. (B. J.), er hann hefir leyft honum að birta. Hann segist kunna betur við, að það væri kallað sáttmáli, en augljóst sje, hversu það sje til orðið, að það getur ekki verið annað en samningur. Það er gott að hafa álit slíks manns fyrir sjer, enda þótt vjer ættum að geta treyst skynsemi vorri. Það er leitt, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir skýrt frv. þetta eins og hann hefir gert. Jeg sá fyrir skömmu í blaði einu skýringar Knúts Berlins á frv. Sú skýring var ágæt í vorn garð. Hann skýrir málið mjög líkt og við nefndarmennirnir. Það er ágætt fyrir oss að sjá, hvernig ríkisrjettarfræðingur Dana skýrir frv., en á sama hátt er það gott fyrir Dani að geta vitnaði orð jafnmæts og merks þingmanns og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Þeir geta sagt við okkur hjer: »Þið skýrið þetta nú svona núna, en þessi góði Íslendingur hefir nú skýrt málið nákvæmlega eins og við viljum«. Þó að Danir fallist ekki á rök háttv.þm.N.-Þ. (B Sv.) og telji þau röng að flestu leyti, þá er jeg ekki í efa um, að danskir málsvarar taki sjer til inntekta skýringa-niðurstöður hans. Þá hefir hann ekki gert Íslandi gagn, heldur ógagn, með skýringum sínum, þótt þeim hafi verið mótmælt. »Smátt er það, sem hundstungan finnur ekki«, og jeg er ekki í efa um, að Danir reyni að hagnýta sjer þessar skýringar. Jeg hefi nú tekið flest aðalatriði í ræðu háttv.þm. (B. Sv.) til greina, og held því, að jeg setjist niður. Vona jeg, að að hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) fái að syngja útgöngusálminn.

Forsætisráðherra (J. M.) Það væri að bera í bakkafullan lækinn, ef jeg færi að rekja andmæli háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), enda kom ekki neitt nýtt fram í síðustu ræðu hans. Að eins vil jeg þó nefna eitt atriði. Það var sú fjarstæða, að með frv. sje það gert að reka burt Íslendinga og gefa rúm Dönum, að afleiðingin sje sú, að Íslendingar annarsstaðar missi beinlínis rjettindi. Þetta er ekki óþekt í ílenskri löggjöf. Skal jeg nefna fossalögin, sem ákveða líkt hjer um, og sama er að segja um námulögin. Þau gera mun á þeim Íslendingum, sem búsettir eru í landinu, og hinum, sem verið hafa langdvölum erlendis. Það, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir sagt, er því fjarstæða að þessu leyti. Skal jeg svo ekki fara frekar út í það. Jeg vildi stuttlega svara háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um flyti málsins. Það er auðvitað á valdi þingmanna að veita afbrigði. En mjer finst, að þegar nál. er komið fram, þurfi ekki langan tíma til þess að ræða frv. þar á eftir. Og eftir því, sem fram er komið, getur það ekki verið þingmanna vegna, að langan tíma þurfi, þar sem það er vitanlegt, að frv. verður nú samþykt óbreytt. Þar sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) talaði um að samþykkja fána, þá veit jeg ekki, hvað hann á við. Jeg tel sjálfsagt, að þjóðfáninn verði löggiltur jafnframt samningnum. Er jeg því efa um, að nauðsyn sje á lögum um þetta, en ef svo er, þá er það fljótgert. Jeg verð að telja það óheppilegt og óviðkunnanlegt að breyta stjórnarskránni nú, áður en þjóðaratkvæðið er um garð gengið og málið hefir verið fyrir ríkisþingi Dana, hversu vissir sem vjer kunnum að vera um úrslit málsins. Aftur er hitt rjett, að flýta málinu, ef lögin eiga að ganga í gildi 1. desember næstkomandi. Þjóðaratkvæði yrði þá að fara fram í októbermánuði og þá, væri óviðkunnanlegt, ef nefndarálitin væru ekki komin út meðal þjóðarinnar áður. Það stendur svo á skipaferðum, að ráðherra verður að fara utan með »Botníu« síðast í oktober, því að um annan farkost er ekki að ræða. »Íslands Falk« verður ekki hjer við land fyrst um sinn. Af þessum ástæðum tel jeg nauðsyn, að málinu verði flýtt svo, að atkvæðagreiðslan geti farið fram snemma í október. Um önnur mál frá þingmönnum mun það sýna sig, hvort nauðsynlegt verður að draga þingið þeirra vegna. Um framkvæmdir á sambandslögunum mun umboðsstjórnin væntanlega annast. Sumar þurfa væntanlega að koma bráðlega, en aðrar geta beðið og orðið samferða stjórnarskránni. Jeg tel víst, að stjórnin athugi þetta, og má vera, að rjett sje, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók fram, að nefnd hafi hönd í bagga með og gæti framkvæmda í þessu efni. Jeg tel rjett, að þingið kjósi eða bendi á menn samkvæmt 16. gr., sem ættu að skipa nefndina til næsta þings, en að þingið geti ráðstafað því nú til fulls tel jeg hæpið. Og eins er um það, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) sagði um ríkismerkið, en um það mætti ráðgast við nefndirnar. Jeg tel nú fram komnar nægilegar bendingar fyrir nefndina til að skrifa nál. En sem sagt, aðgerðir þingsins mega ekki dragast lengi, ef þær eiga að verða kunngerðar þjóðinni áður en atkvæðagreiðslan fer fram.

Benedikt Sveinsson Jeg ætla ekki að ræða um afbrigði frá þingsköpum, heldur að eins bera af mjer sakir. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, að jeg hefði rekið erindi Dana með því að benda á bresti frv. Jeg hafi unnið Dönum jafnþarft verk og Knud Berlin Íslendingum. Jeg verð að álíta, að háttv.þm. Árn. (E. A.) hafi þar farið rangt með, og eins háttv.þm. Dala. (B. J.), er hann sagði, að jeg hefði styrkt danskan málstað. Þessu verð jeg að mótmæla. Jeg hefi unnið Íslendingum þægt verk með því að æra út úr þeim, er samþykkja ætla frv., tvennan skilning og mismunandi fullyrðingar um það. Jeg ætla ekki að samþykkja frv., svo að ekki er hægt að segja, að það sje jeg, sem samþykkt þessi ákvæði, sem jeg hefi skýrt, en jeg hefi reynt að knýja fram skýringar andstæðinga minna á frv. Nú er eftir að sjá, hvernig þeir standa við skýringar sínar. En ef reynslan sínir, að jeg hefi litið rjett á, þá er það ekki mín sök, þótt jeg hafi ekki reynst fær um að snúa þinginu til rjetta vegar - að fella frv.

Bjarni Jónsson Jeg vil ekki láta það standa, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði síðast. Hann hefir eigi ært út úr mjer neitt um kosti eða galla frv. Jeg skyldi gjarnan skrifa um það og senda þingmanninum í prentuðu brjefi, án þess að endurtaka það hjer.

Benedikt Sveinsson Meiri hl. þgdm. hefir nú með atkvæði sínu girt fyrir, að umræður geti orðið um mál þetta á þann hátt, sem ætlast er til í stjórnarskránni, en notað sjer undanþágu þá, er þingsköpin veita til afbrigða og auðvitað er eigi ætlast til að beitt sje, nema brýn nauðsyn beri til, eða um auðsæ smámál sje að tefla. En meiri hlutinn vill girða fyrir umræður og rannsókn þessa máls; hefir hann í þessu trúlega fylgt vilja hæstv. forsætisráðherra. Sökum þess afskaplega hraða, sem hafður er á málinu, hefi jeg ekki haft tíma til að kynna mjer málsskjöl þau, er háttv. meiri hl. hefir lagt fram. Í þingsköpunum er svo um mælt, að nefndaráliti skuli útbýtt að minsta kosti tveim nóttum áður en málið er að nýju tekið til umræðu, en þetta nefndarálit hefir verið litlu fleiri klukkutíma í höndum þingmanna en það á að vera sólarhringa, samkvæmt 18. gr. þingskapanna. Er þó nefndarálit þetta alllangt skjal og skrifað af æfðum málflutningsmönnum og með allmiklum málflutningskeim. Það er því síst að undra, þótt jeg hafi eigi haft tíma til þess að gagnrýna það út í æsar. Í nefndarálitinu er langt mál um það, að fullveldi landsins sje trygt með sambandslagafrv. Því hefi jeg ekki neitað. Jeg tók það einmitt fram við 1. umr., að fulltrúar vorir hefðu reynt að ganga svo frá því atriði, að eigi geti orkað tvímælis um fullveldi Íslands. En þeim hefir mistekist að gera samninginn hagfeldan Íslendingum í öðrum greinum. Það er alkunna, að þótt samningar líti vel út á pappírnum, geta þeir verið næsta óhagfeldir, er til framkvæmda kemur. Þess eru jafnvel dæmi í veraldarsögunni, að fullvalda ríki hafa gert svo óhagkvæma samninga við önnur ríki, að til tortímingar hafi leitt hagsæld þeirra og sjálfstæði. Hæstv. forsætisráðherra gat þess, að leyft mundi að ræða um málið á víð og dreif við 2. umr., og af því að jeg geri ráð fyrir, að háttv. deild muni verða jafnfrjálslynd, mun jeg nota mjer þessi ummæli og minnast á fleira en strangt tekið heyrir 2. umr. til. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) tók sjer fyrir hendur að verja stjórnina, en hann fór jafnframt rangt með um afstöðu mína til frv. 1909. Þá framfylgdi jeg ekki hámarki í kröfum vorum, heldur lágmarki. En eins og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) kannaðist við, var það eðlilegt, að menn gætu þá sætt sig við lægri kröfur en nú. Landsmenn hafa þroskast síðan 1909, og tímarnir hafa breyst, og skoðanir manna út um heiminn á rjettindum þjóðanna hafa stórum breyst. Afstaða Íslendinga í sjálfstæðismálum þeirra er önnur og betri nú en þá, og því síst ástæða til að saka menn um, þótt þeir geri fyllri kröfur nú en fyrir 10 árum. Þá var annað, er háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sakaði mig um; hann kvað mig hafa gert hlutdrægan samanburð á frv. 1908 og frv. 1918. Jeg bið hv.þdm. að gæta þess, að jeg gerði engan fullan samanburð á, þessum tveimur frumvörpum, en gat þess einungis að þetta frv. væri í sumum greinum lakara en frv. 1908. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) fann ástæðu til að gera bragarbót á samanburði hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) á hinum tveim frv. En þótt samanburður háttv. þm (E. A.) á þeim væri allrækilegur, þá gleymdi hann einu mikilvægu atriði, þar sem voru uppsagnarskilyrðin í frv. 1909, móts við allar þær umbúðir, er fylgja uppsögninni eftir þessu frv. Háttv. þm. (E. A.) slepti alveg samanburði á þessu tvennu.  (E. A: Um það er rætt í nefndarálitinu (A. bls. 35) í samanburðinum á, 9. gr. frv. 1908 og 18. gr. frv. 1918)  . Það mun rjett vera, en það er eitt af því, sem jeg hefi ekki haft tíma til að átta mig á, sökum flaustursmeðferðar þeirrar, er málið sætir, og í hinum langa samanburði háttv.þm. (E A.) á frv. við 1. umr. gat hann ekki um þetta, en hefir svo áttað sig á því síðar. Jeg ætla ekki að þessu sinni að tala um nefndarálitið í heild, því að eins og jeg hefi getið um, hefir mjer og öðrum háttv.þdm., þeim er eigi voru í nefndinni, ekki gefist kostur á að athuga nefndarálitið að nokkru ráði. Jeg mun því aðallega tala um brtt. mínar; þó skal jeg geta þess, að við fljótlegan yfirlestur nefndarálitsins hefi jeg rekið mig á eitt atriði í því, sem ekki er rjett hermt. Í nefndarálitinu stendur svo skráð: »Báru milligöngumennirnir íslensku sig saman um hvarvetna bæði við þingflokka, fullveldisnefndir þingsins og stjórn«. Jeg neita því, að þetta sje rjett. Það var að minsta kosti eitt mikilvægt atriði, sem ekki var borið undir þann þingflokk, sem jeg heyri til, hvað sem um hina hefir verið. Þannig má vera að farið hafi um fleiri atriði. Það sjest fyrst til fulls, þegar fundarbók og önnur skjöl samninganefndanna verður gefin út, og má vænta, að það verði gert áður em þjóðin gengur til atkvæða um málið. Þá hverf jeg að brtt. mínum, og tek jeg það þegar fram, að jeg hefi ekki grandgæfilega breytt öllu því, sem ástæða gat verið til að breyta, heldur því, sem mjer þótti mestu máli skifta. Þannig hefði verið viðkunnanlegra, að fyrirsögn frv. hefði verið breytt, og að Ísland stæði á, undan Danmörku í íslenska textanum í 1. gr. frv. Reyndar býst jeg við, að hæstv. forsætisráðherra muni á sínu máli nefna slíkt »fyrirkomulagsatriði«. Þá kem jeg að brtt. minni við 6. gr. frv. Þar vil jeg, að ekki sje farið lengra í rjettindagjöfum til Dana en svo, að danskir ríkisborgarar skuli að engu leyti sæta óhagkvæmari kjörum en ríkisborgurum nokkurs annars lands eru hjer veitt. Þetta eru þau vildarkjör, sem vinátturíki, er mikið hafa saman að sælda, veita hvort öðru; þetta er og í samræmi við það, sem síðast í sömu grein er kveðið að um afurðir og afrek beggja landanna. Þá hefi jeg og látið halda sjer í 6. gr. ákvæðið um undanþáguna frá herskyldu, þótt það ákvæði hefði í sjálfu sjer ekki átt að þurfa. En jeg vildi þó ekki fella það niður, ef slíkt kynni á einhvern hátt að valda misskilningi. 6. greinin er langveigamesta greinin í frv. Þar er mergur málsins fólginn. Íslendingar hafa viljað fá fullveldi til þess að geta notið gæða landsins í fullum mæli. Það er ekki af stærilæti tómu, að þeir hafa verið að keppa eftir fullveldinu, heldur til þess að geta búið frjálsir að sínu. Þótt nú Ísland eigi að verða fullvalda ríki eftir frv., þá er í þessari grein tekinn af Íslendingum mikill rjettur yfir ótakmarkaðri notkun gæða landsins, með því að margfalt fjölmennari og auðugri þjóð er veittur sami sami rjettur sem Íslendingum til að nota auðsuppsprettur Íslands. Að vísu eru Íslendingum heimilar fiskiveiðar í landhelgi Danmerkur, en eins og allir vita, er það fremur nokkurskonar skop en alvara. Það er rjett eins og tveir bændur semdu með sjer, að hvor skyldi hafa rjett til veiða í landareign hins. Á annari jörðinni eru 30–40 vinnumenn, og þar í landareigninni hornsílaleirtjörn, en hinn bóndinn er einyrki, en á ágætt veiðivatn í sínu landi. Allir sjá, hversu slíkur samningur væri hagfeldur einyrkjanum. Íslendingum var sárt um fiskiveiðarjett sinn árið 1908, og hann var eitt þeirra atriða, sem uppkastinu góða varð að fótakefli. Og eins myndi fara um þetta frv. ef þingi og þjóð gæfist nægur frestur til þess að athuga það til hlítar. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) var að gera lítið úr því við 1. umr., þótt Danir fengju þennan rjett, vegna þess, að þeir hefðu ekki verið mikil fiskiveiðaþjóð og mundu lítt nota þennan rjett. Því er ærið valt að treysta. Það er ekki langt síðan Íslendingar voru ekki mikil fiskiveiðaþjóð og höfðu ekki náð sjer í þau tæki, sem mest gefa af sjer. Á jeg þar aðallega við botnvörpuveiðarnar.  (E. A.: En botnvörpungar veiða ekki í landhelgi)  . Síldveiðin hjá oss er ekki heldur nema 10 ára gömul. Það er næsta ólíklegt, að Danir sjeu svo miklu ólagnari en Íslendingar, að þeir gætu ekki á stuttum tíma koma sjer upp flota til þess að nota sjer þær auðsuppsprettur, sem þeim er hjer veittur aðgangur að. Þá var það annað, sem hann færði til, að Danir væru ekki vanir að seilast hingað til atvinnufyrirtækja. Það vita allir, að þjóðirnar standa í þessum efnum á tímamótum. Norðurlönd hafa stórgrætt á ófriðnum. Danmörk er þjettbýlt land og vel ræktað. Danir þurfa því út fyrir land sitt til þess að beita auð sínum og dugnaði. Fossaiðnaður er ný atvinnugrein, og á Norðurlöndum hafa þegar verið mynduð fjelög til að nota sjer fossa vora. Því fremur er þess nú stór þörf Íslendingum að ljá ekki útlendingum fangstaðar á sjer, og síst að veita svona víðtækan atvinnurjett, er dönskum ríkisborgurum er veittur sami rjettur og innfæddum mönnum, og það með jafnríkum orðum og gert er í athugasemdunum við 6, gr., þeim er jeg las upp við síðustu umr. Að vísu hafa háttv. andmælendur mínir vilja snúa því svo, að ekki væri hundrað í hættunni, og að Íslendingar gætu útilokað Dani með búsetulögum. En mjer virðist það fara í bága við það, sem af Dana hálfu er tilskilið með orðunum »án nokkurs fyrirvara eða afdráttar« og því, sem þar fer á eftir: »Af þessari gagnkvæmni leiðir, að afnema verður allar þær takmarkanir, sem nú eiga sjer stað á fullu gagnkvæmu jafnrjetti« o. s. frv. Jeg sje, að verjendur málsins gera litið úr því, sem plokka þurfi burt úr íslenskri löggjöf af því, sem gert hefir verið til þess, að Ísland sje fyrir Íslendinga. En þeir eru ekki einir um hituna. Nú koma dönsku nefndarmennirnir og ríkisþingið og halda fram sínum skilningi. Svo verður þræta úr, og leiðir hún til þess, að málið kemur fyrir gerðardóm. Þá er jeg hræddur um, að gerðardómurinn dæmi eftir ákvæðum laganna og athugasemdunum við þau, en eigi eftir því, sem þeir segja, háttv. 2 þm. Árn. (E. A.) og háttv.þm. Dala. (B. J.).  (E. A.: Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) gæti verið í gerðardóminum)  . Enginn má við margnum. Þótt við háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) værum þar báðir, þá mættum við minna en 2 bræður vorir frá Eyrarsundi og oddamaðurinn.  (E. A.: Þeir yrðu að dæma eftir samningnum og skýra hann óhlutdrægt)  . Þá hefi jeg gert brtt. við 7. gr., að Íslendingar geti tekið utanríkismálin í sínar hendur hvenær sem þeir vilji og farið með þau sjálfir. Það liggur í hlutarins eðli, að fullvalda ríki ræður því sjálft, hvenær það tekur mál sín í sínar hendur. Það er ekki óbilgjörn krafa. En fyrir margra alda óhagkvæma sambúð við Dani eru Íslendingar má ske ekki í svip færir til að fara með öll utanríkismál sín. Og þar sem jeg vil vinsamlegan skilnað Danmerkur og Íslands, vil jeg gjarnan unna Dönum þeirrar sæmdar, að fara með þau nú fyrst um einhvern tíma, með þeim takmörkunum, er brtt. mínar fara fram á. Brtt. mín miðar og til þess, að íslenska stjórnin geti sjálf ákveðið mennina, sem með utanríkismálin fara, en ekki í samráði við dönsku utanríkisstjórnina. Í frv. stendur og: »Samningar þeir, sem þegar eru gerðir milli Danmerkur og annara ríkja og birtir og Ísland varða, gilda og þar«. En hjer er talað um þá samninga, sem gerðir hafa verið þar til í júlí í sumar, er samið var, en ekki þá, sem gerðir verða hjer eftir þar til er lögin ná staðfestingu. En nú geta það verið mikilsvarðandi samningar, og Íslendingum mikilvægt að geta synjað þeim um gildi hvað Ísland snertir. Hefi jeg því orðað greinina svo: »Ríkjasamningar, gerðir af hálfu Danmerkur, er Ísland varða, skuldbinda ekki Ísland nema fengið sje samþykki íslenskra stjórnarvalda«. Við 8. gr. hefi jeg ekki gert neina brtt. Einnig læt jeg standa 11. gr. óbreytta, þar sem stendur, að hlutdeild Íslands í ýmsum kostnaði, er leiðir af meðferð málanna, skuli ákveðin eftir samningi milli stjórna beggja ríkja. Samkvæmt því ákvæði geta Íslendingar samið um að greiða Dönum eitthvað fyrir strandgæsluna, í stað þess að láta þá hafa veiðirjettinn. 10. gr. vil jeg fella burt. Finst mjer ótilhlýðilegt, að fullvalda ríki hafi æðsta dómstól sinn í öðru landi. Það er engin ástæða til að láta heimflutning dómsvaldsins dragast neitt úr hömlu. Býst jeg við, að hæstv. forsætisráðherra fallist fúslega á þá tillögu, þar sem hann hefir áður lýst því sem stefnuskráratriði sínu að flytja dómsvaldið inn í landið. Skil jeg ekki, hvers vegna hikað er við að koma þessu í framkvæmd um leið og aðrar breytingar eru gerðar á sambandi landanna. Það er óvíst, að það verði auðsóttara síðar, þegar Danir hafa eflst hjer í landi að auði og fjölmenni. Varnaglinn, sem og var í frv. 1908 og 1909, að 1 Íslendingur skuli eiga sæti í hæstarjetti Dana, finst mjer fremur lítilfjörlegur, og vafasamt, hvort það er til nokkurra bóta. Margir munu líta svo á, að sá maður megi vera í meira lagi rjettvís, ef hann á ekki að hagga mundanginu fyrir vini sína, er honum er svo mikið vald gefið. Við 12. gr. hefi jeg ekkert að athuga. Það er sjálfsagt, að þeim málum, er bæði ríkin varða, sje skipað með samningi stjórnanna í milli. Þá hefi jeg lagt til, að 13. gr., sem jeg hefi í sjálfu sjer ekkert að athuga við, falli niður. Hefi jeg tekið þau þrjú atriði, er hún fjallar um, upp í brtt. mínar. En 14. gr. vil jeg fella alveg burt, þar sem talað er um þessa ráðstöfun á fjenu, að stofna skuli tvo sjóði »til þess að efla auðlegt samband milli Danmerkur og Íslands« o. s. frv. þar sem þetta er að rjettu lagi íslenskt fje, eiga Íslendingar einir yfir því að ráða. Það verða hrein viðskifti. Hafi Íslendingar sinn fjárhag og Danir sinn! Jeg hefi lagt til, að upphæðin sje 2½ miljón kr. Hefi jeg þar ekki farið eftir fylstu kröfum Jóns Sigurðssonar, heldur miðað við 60 þús. kr. tillagið sem vexti; eru það 4% af 1½ miljón kr. En Garðstyrkinn og hitt annað vil jeg meta sem vexti af 1 miljón kr. Verða það þá 2½ miljón kr. Er hjer mjög hóflega í sakirnar farið, og alls ekki miðað við verðfall peninga, sem þó hefði mátt koma til greina. Ætlast jeg svo til, að það sje algerlega á Íslendinga valdi að ráðstafa fjenu, hvernig sem þeir vilja, til íslenskra vísinda eða til þess að senda íslenskan æskulýð utan að framast eða til annara þarfa. Þá hefi jeg og lagt til, að 16. gr. falli niður. Vil jeg þar ganga milli bols og höfuðs á stofnun þessarar ráðgjafarnefndar, sem reidd er sem öxi yfir allri sjermálalöggjöf Íslands. Jeg sje, að meiri hlutinn telur í nál. sínu, að nefndin taki að eins til stjórnarfrumvarpa; og ber fyrir sig orðalag greinarinnar. Jeg sje ekki, að það sje ljóst. Því að þótt stjórnin eigi að sjá um, að nefndinni sjeu send frv., þá þarf það ekki að vera annað en »fyrirkomulagsatriði«, og þarf ekki að þýða það, að það sje einungis stjórnarfrv., er nefndin á að ræða. Þetta getur vel orðið deilumál, því að hver veit, nema bræðurnir við Eyrarsund leggi annan skilning í þetta atriði. En hvað sem því líður, er það gersamlega óhæfilegt fullvalda ríki að eiga slíka nefnd yfir höfði sjer. Hún hlýtur að valda vafningum og töfum, og af henni getur ekkert gott stafað fyrir Ísland. En hún getur vel orðið til aðstoðar í því starfi að »danísera« Ísland, ef jeg má nota það orð. Íslendingar hafa hingað til viljað ráða lögum í landi sínu og ekki hirt um að sníða lagaákvæði sín einhliða til samræmis við löggjöf annars lands. Annað mál er það, að landið noti erlenda löggjöf sjer til stuðnings og hliðsjónar, en slíkt á ekki að gera að skyldu. Það er áreiðanlegt, að þessi nefnd særir bæði í bráð og lengd tilfinningar hvera einasta Íslendings. Greinina um gerðardóminn hefi jeg ekkert að athuga við og læt hana því standa óbreytta. Þá er 18. gr. Hefi jeg lýst því áður, að hún er alveg óaðgengileg eins og hún er. Og það er ekki jeg einn, heldur jafnvel sumir velunnarar frv., sem vilja fá þessu breytt.  (G. Sv.: Hverjir?)  . Það hefir einhver ritað um það í blað, sem er hlynt samningnum, og veit jeg ekki, hver sá er. Vjer eigum að sjálfsögðu að hafa óbundnar hendur til þess að segja samningunum upp, þegar tíminn er liðinn, án þess að eiga það nokkuð undir högg að sækja. En refarnir eru auðsælega til þess skornir að girða fyrir, að skilnaður geti átt sjer stað. Það eru allar líkur til þess, að hin fjölmennari þjóðin í litlu, þjéttbýlu landi, ætli sjer að leggja Ísland undir sig, og senda hingað nógu marga menn á næstu áratugum, til þess að búa svo um hnútana, að atkvæðafjöldi með samningsslitum verði ónógur eftir það árabil. Enda er þessi samningur stórlega aukin hvöt Dönum að senda hingað sem flesta menn, eða að minsta kosti svo marga, að þeir geti aftrað sambandsslitum. Ef þetta ákvæði væri ekki í samningnum, hefðu þeir ekki slíka hvöt. Bið jeg menn að taka vel eftir þessu. Þá hefi jeg leyft mjer að gera brtt. við 19. gr., þar sem stendur: »Danmörk tilkynnir erlendum ríkjum, að hún samkvæmt efni þessara sambandslaga hafi viðurkent Ísland fullvalda ríki« o. s. frv. Þetta þykir mjer heldur ófimlegt ákvæði, því að jeg vil, að það komi fram, að Ísland sje og hafi verið fullvalda ríki, en sje það ekki að eins fyrir þennan samning, heldur og í eðli sínu. Í þessu, »samkvæmt efni þessara sambandslaga«, virðist það jafnvel geta legið, að Danir geti haldið því fram eftir 25 ár, ef samningurinn fjelli úr gildi: »Ísland var fullvalda eftir sambandslögunum og meðan þau giltu, en ekki eftir að þau eru úr sögunni. Því eru Íslendingar nú ekki lengur fullvalda«. En fyrir þetta er alveg girt með brtt. minni. Þá hefi jeg að lokum gert breytingu á 20. gr. Í henni er komist svo að orði: Sambandslög þessi ganga í gildi 1. desember 1918. En þetta er óhæfilega stuttur tími fyrir þjóðina til þess að átta sig á lögunum og leggja dóm á þau; enda er ómögulegt á svo naumum tíma að koma í framkvæmd ýmsum þeim breytingum, sem lögunum hljóta að verða samfara, svo sem er um breytingar á stjórnarskránni. - Þess vegna legg jeg til, að lögin öðlist ekki gildi fyr en 1920. Þá fyrst verða um garð gengnar þær breytingar á stjórnarskránni, sem allir sjá að hljóta að vera samfara lögum þessum. Það er nú fyrst og fremst brot á stjórnarskránni að flytja hjer á þinginu slíkt frv. sem þetta, sem ekki hefir það í heiti sínu, að það sje breyting á stjórnarskránni. Það verður úr þessu hin mesta lögleysa, þar sem íslenskir þegnar eru í sambandslögum þessum sviftir rjetti, sem þeir hafa nú eftir stjórnarskránni, sem sje kosningarrjetti og kjörgengi, samanber athugasemdirnar við 6. gr., þar sem allur mismunur á kosningarrjetti Dana og Íslendinga hjer á landi, er upphafinn. Allir geta nú sjeð, hversu ósamræmið verður mikið, ef stjórnarskránni verður ekki breytt jafnframt því sem lögin öðlast gildi, því að eftir hverju á að fara, ef árekstur verður milli þessa tvenns? Jeg skal játa, að 1. des. 1920 er valinn nokkuð af handahófi, en hugsunin, sem til grundvallar liggur, er rjett, og skal jeg í sambandi við þetta minna á, að Matzen prófessor hjelt því fram 1908, að gera yrði breyting á grundvallarlögum Dana samfara »uppkastinu«, ef það yrði að lögum. Háttv. meiri hlutinn hefir haldið því fram, að mikið liggi á að knýja málið fram, vegna þeirrar hættu, sem Íslendingum geti stafað af því, ef Danir lentu í ófriði, en satt að segja er Íslendingum enginn sjáanlegur ótti búinn, þótt Danir lentu í ófriði. Danir hafa áður lent í ófriði, og var það ekki nema til góðs fyrir Íslendinga, er nutu mikillar mannúðar af óvinum Dana, og skyldi maður ætla að mannúðartilfinningin hafi fremur glæðst síðan 1809. Það kæmi og mjög í bága við þær yfirlýsingar, sem bæði bandamenn og Þjóðverjar hafa gert frammi fyrir alheimi, ef þeir færu að beita Íslendinga yfirgangi, þótt eitthvað slettist upp í vinskapinn með þeim og Dönum. Þetta er ein af þeim grýlum, sem afturhaldsmenn ota að fólkinu, til þess að skjóta því skelk í bringu. Afturgengin grýla gæist yfir mar; ekki er hún börnunum betri en hún var. Þá leggur háttv. meiri hluti töluverða áherslu á, að ef málinu verði ekki flýtt, geti svo farið, að ekkert verði úr samningum. Þetta er sömuleiðis grýla, sem bræður vorir við Eyrasund hafa reynt að hræða bræður sína á Íslandi með. Slík orð flugu um eyru manni 1851, og jeg man ekki betur en að 1908 hafi því verið otað að þjóðinni, að ef hún samþykti ekki frv., þá stæði skilnaður einn fyrir dyrum, eða alt stæði óbreytt. Nú eru það frumherjar þjóðarinnar, sem tekið hafa sjer þessi orð í munn og hvetja þjóðina til þess að ganga að því, »sem í boði sje«. Og mig undrar það stórlega að sjá þessa sveit skipaða sumum þeim mönnum, sem áður hafa staðið fremstir í frelsisbarátttu þjóðarinnar. Jeg hefði síst búist við því að sjá, þá gerast stórsala á rjettindi Íslendinga. Það er annars um þennan sáttafund Íslendinga og Dana, eins og um fleiri slíka fundi, að sinn segir hvað af fundunum, þegar heim er komið. Mjer dettur í hug sáttafundurinn, sem getið er um í Sturlungu, milli þeirra Sturlu Sighvatssonar og Þorleifs í Görðum. Urðu þeir sáttir á fundinum, en þegar heim kom, bar ekki sögum þeirra alveg saman, því að sinn sagði hvað. Hlaust af þessu enn verri fjandskapur en nokkru sinni áður og lauk með mannskæðum bardaga. Jeg býst við, að líkt fari um þennan sáttafund, sem Íslendingar og Danir hafa með sjer átt, því að einn segir hvað í sínu landi, og munu aldrei af þessu frv. hljótast þær grannasættir, sem að haldi komi, en ef brtt. mínar verða samþyktar, þá hefi jeg mikla von um, að frv., svo breytt, verði sá garður, er geri grannasættir; þá munu þessar tvær þjóðir fá bundið með sjer það vináttuband, er lengi mun duga, og þá fyrst hafa Danir viðurkent til fullnustu kröfur tímans. Þá fyrst væri fundinn sá vináttugrundvöllur, sem leiðir til samvinnu milli þessara frændþjóða, samvinnu, sem ekki er bygð á ásælni og eigingirni. En með því að samþykkja frv., eina og það nú er, mun stofnað til hinnar mestu deilu, ekki síst þegar svo hatramlega er að gengið, að þjóðinni er ekki leyft að ræða málið og átta sig á því. Allir vita og margir viðurkenna það, að ef svo mikill hraði hefði verið hafður á málinu 1908, eins og nú er til stefnt, þá mundi þjóðin hafa ginið yfir uppkastinu, eins og lag yfir flugu, en af því að þjóðin hafði nægan tíma til þess að átta sig, þá fór sem fór. Sama mundi verða uppi á teningnum nú, því að ef fresturinn yrði nógu langur, segjum eitt ár, þá býst jeg við, að ¾ hlutar þjóðarinnar mundu greiða atkvæði á móti þessu frv. Mætti líka vel vera, að Danir áttuðu sig á því, að þeir hefðu um of gengið á rjett Íslendinga og alitu sjer það sæmdina meiri að gera bragarbót. Þá ber og eins að gæta, að ekki er að vita, nema aðrar þjóðir krefjist þess að njóta sömu rjettinda hjer á Íslandi sem Danir, og stæðum vjer Íslendingar þá illa að vígi gagnvart slíkum kröfum. Það er leiðinlegt, að háttv.þm. skuli ekki hafa nægan tíma til þess að athuga þetta mál alt saman gaumgæfilega, því að ekki efast jeg um, að þeir mundu sampykkja brtt. mínar, ef þeir gæfu sjer tíma til þess að grannskoða málið. Og þótt tíminn sje naumur til athugunar, vona jeg, að svo fast loði í mörgum hin gamla krafa, »Ísland fyrir Íslendinga«, að meiri hluti atkvæða samþykki þær.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg býst varla við, að jeg hafi þolinmæði til þess að rekja öll þau orð sem hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir látið sjer um munn fara um frv., enda er margt af þeim staðleysuatafir. Það er ósköp hægt að setja út á þetta frv., því að við hefðum allir kosið að orða sumt öðruvísi, ef við hefðum átt einir öllu að ráða. En hjer var um samninga að ræða. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) reyndi til að gera þetta frv. óvinsælt með því að vitna til þeirra orða minna, að þetta hefði verið verslun. En þetta hlýtur hann að hafa sagt í spaugi, því að allir samningar eru í raun og veru verslun. Það mun því vel geta verið, að jeg sje ekki síður stórkaupmaður á rjettindi landsins heldur en stórsali. Hann heldur því fram, hv.þm. (B. Sv.), að vjer hefðum getað fengið það, sem vjer vildum. En mjer verður á að spyrja: Hvernig stóð á því, að við gátum ekki fengið fánann? Ekki vantaði oss rjettinn. Nei, spurningin verður þessi: Hvernig getum vjer fengið það, sem haldið er fyrir oss með ofríki? Vjer verðum því að athuga, hvort það sje tilvinnandi að fá þetta, sem fengið er, gegn því að leggja eitthvað af mörkum, þangað til við getum tekið alt í vorar hendur. Var á þessum tíma rjett að ganga að svona löguðum samningi eða ekki? Það hefði verið rjettara af hv.þm. (B. Sv.) að verja sínum dýrmæta tíma til þess að sýna fram á, að það hafi verið heimskulegt og vond verslun, í staðinn fyrir að eyða svona mörgum orðum um það, sem allir vita. Það var rjett, sem háttv.þm. (B. Sv.) sagði, að það, sem vjer fórum fram á 1909, var ekkert hámark, heldur að eins lágmark, og það er rjett, að tímarnir eru breyttir síðan, svo að vjer hefðum með rjettu mátt gera oss vonir um, að meiri kröfur hefðu gengið fram nú heldur en þá. Og það er líka meira fengið nú en þá, því að 1909 var að eins um að ræða málefnasamband, en hjer er að ræða um konungssamband eitt, og mótmæli hann því, ef hann þorir. Þar sem háttv.þm. (B. Sv.) segir, að ekki hafi alt verið borið undir samþykki flokkanna áður en að því var gengið, þá mótmæli jeg því og lýsi það ósannindi, því að það var ekki nema um eitt mál, sem svo mætti um segja, en þó var það borið undir flokkana síðar. (B. Sv.; Þetta er ósatt). Jeg get leitt vitni að þessu  (B. Sv.: Það get jeg líka)  . Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) hjelt því fram, að Íslendingar hefðu ekki verið að sækjast eftir fullveldinu til þess að geta stært sig af því, heldur til þess að geta haft hag af því. Þetta er að nokkru leyti rjett, en þó er það enginn gróðahugur, sem rekur Íslendinga til þess að krefjast fullveldis, heldur sá karlmannshugur, að vilja vera sjálfum sjer ráðandi. En það er alveg rjett, að hver fullvalda þjóð þarf og að gæta hagsmuna sinna og nota auðsuppsprettur lands síns. Jeg hefi nýlega fengið upp í hendurnar rauða bók, sem fjallar um þær miljónir hestafla, sem fossar vorir hafa að geyma, og útlend fjelög ætla sjer að kasta eign sinni á og notfæra sjer. Það væri rangt af landinu að kasta slíkum auði frá sjer. En hvort verður betra að verja þessar auðsuppsprettur og önnur gæði með eða án samninganna? Nú skyldu það vera Danir eða danskir fjáreignamenn, sem tækju saman og ætluðu að starfrækja fossana, með erlendum lýð, sem mundi tortíma þjóðerni voru. Ef til þess kæmi, að vjer vildum setja lög til þess að hindra þá, ætli það gæti ekki komið fyrir, að þeim logum yrði neitað um staðfestingu, eins og fánafrv., ef svo stæði, sem verið hefir? En mjer er spurn: Hver getur neitað að staðfesta slík lög eftir að samningarnir eru komnir á og samþyktir? Viðvíkjandi athugasemdum háttv.þm. (B. Sv.) við 6. gr., þá, er því að svara, að ekki er verið að veita nein ný rjettindi, því að borgararjett hafa Danir hjer nú, og er því að eins verið að staðfesta, að þeir fái að njóta sömu rjettinda um tiltekið árabil, sem þeir nú hafa. Mundu Danir því nota land vort hvort sem samningarnir eru feldir eða sampyktir. Hættan er því alveg sú sama, nema hvað nú er vopnlaus maður í veginum, en ef samningarnir komast á, þá mæta þeir vopnuðum manni; samningurinn færir oss því vopn til þess að verja oss með. Þá varð jeg hissa, er jeg heyrði hv.þm. (B. Sv.) tala um hæstarjettinn. Það stendur í samningnum, að Íslendingar geti tekið hann heim til sín þegar þeir æski þess.  (B. Sv.: Jeg tók það fram)  . Hvers vegna vill þá háttv.þm. (B. Sv.) vera að fella burt þetta ákvæði? Hvers vegna er hann þá að amast við því? Getur ekki hann og við allir komið fram með frv. á næsta þingi, sem mælir svo fyrir, að hæstarjettinn skuli flytja heim.  (E. A.: Þm. getur komið með frv. þegar í dag)  . Þá var háttv.þm. (B. Sv.) að tala eitthvað um sjermál, en það vil jeg láta hann vita, að þau eru ekki lengur til eftir að samningarnir eru samþyktir. Þá mintist háttv.þm. (B. Sv.) og á, að þetta frv. væri hvöt fyrir Dani til þess að flytja inn í landið, til þess að aftra skilnaði eftir 25 ár. Hvernig getur háttv.þm. (B. Sv.) sagt þetta, eftir að Danir hafa viðurkent fullveldi vort. Mundi það ekki miklu fremur hafa verið hvöt fyrir þá að flytja inn í landið nú þegar, til þess að aftra því, að þessir samningar næðu fram að ganga? Af sambandslögunum stafar engin hætta, en mikilli hættu er afljett með þeim. Það þótti mjer harla undarlegt, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) taldi eitthvað háskalegt við þetta orðalag á. 19. gr.: »Danmörk tilkynnir erlendum ríkjum, að hún samkvæmt efni þessara sambandslaga hafi viðurkent Ísland fullvalda ríki«. Í þessu er ekkert annað fólgið en skýring á samningnum sjálfum. Það er ekki svo, að hjer standi: »svo langt, sem þessi samningur nær«, eða eitthvað slíkt; það hefði verið hættulegt. En síst hefði mátt búast við því af jafnmerkum þm. hann teldi þá skýringu 19. greinar í samningnum, að þar væri Ísland viðurkent fullvalda ríki, hættulega. Svo hugsar þm. (B. Sv.) sjer, að sambandsþjóð vor standi upp, þegar Ísland er búið að vera fullvalda ríki í 25 ár, ef vjer viljum þá slíta samningnum, og segi: »Nú tek jeg aftur yfirlýsinguna, sem jeg gaf fyrir aldarfjórðungi um, að Ísland væri fullvalda ríki«. Þetta er hlægileg hræðsla hjá þm. (B. Sv.). Hví gefa Danir nú þessa yfirlýsingu um fullveldi vort? Auðvita af því, að þeir samkvæmt 7. gr. sambandslaganna fara með utanríkismál Íslands í umboði þess. Svo ættu þeir eftir 25 ár að taka yfirlýsingu sína aftur, þegar þeir eru búnir að missa umboðið! Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir borið fram nokkrar brtt. Jeg verð að segja það um þær, að jeg hefði haft þær betri, ef jeg hefði komið með þær.  (B. Sv.: Þær eru bornar fram til samkomulags við þingheim)  . En það er hætt við, að slíkt samkomulag náist ekki, og mun háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) aldrei hafa gert sjer von um það. Ef farið væri að gera breytingu á frv., mundi það leiða til þess, að frv. lenti í langvarandi hrakningum milli ríkjanna. Væri það stórhættulegt landi voru. Eitt aðaltakmark vort Íslendinga með þessum samningum er að girða fyrir, að Ísland geti vafist inn í heimsstyrjöldina miklu, er nú geisar. Ekki er langt síðan háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) var mjer samdóma um, að það væri svo langt frá, að Íslandi geti verið vörn að sambúðinni við Danmörku, eins og henni hefir verið háttað, að því miklu fremur stafaði af henni stórmikil hætta. En hví sjer hann ekki hættuna nú, þegar hún vofir yfir? Bandamenn hafa þegar rætt um það opinberlega að setja vígstöðvar sínar í Danmörku. Við það er jeg hræddastur, að Danmörk sogist inn í hringiðu ófriðarins fyrir 1. desember 1918. Það er því lítil björg að þeirri till.þm. (B Sv.), að sambandslögin gangi í gildi 1. des. 1920! Það er of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) hjelt fram annarlegum skoðunum, sem jeg trúi varla að hann hafi. Hann taldi, að Íslandi stafaði engin hætta af því, þótt Danmörk lenti í ófriðnum, og nefndi því til sönunar, að Englendingar hafi í »Order in Council« í febrúar 1810 viðurkent hlutleysi Íslands og leyft siglingar hingað, en staðið þó í ófriði við Dani. Þetta er að vísu rjett, og er kunnugt, að sumir menn á Íslandi tóku þá að vona, að Englendingar mundu losa landið við þá óstjórn, er það átti þá við að búa. Ýmsir vitrir og framsýnir Englendingar munu þá hafa hugsað eitthvað líkt. En hvað varð? Skömmu síðar sviku Danir Napóleon og gerðust vinir Englendinga. Fanst þá Englendingum þeir þurfa að taka tillit til vina sinna, og hættu að hugsa um að hjálpa Íslendingum að losna við hina illu stjórn. Gæti háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) nú ekki hugsað sjer eitthvað líkt, að tillitið til einhverra mikilsverðari vina yrði sterkara hjá Englendingum en umhyggju fyrir Íslendingum? Háttv. þm. N -Þ. (B. Sv.) talaði um skilnaðinn sem grýlu, sem afturhaldamenn væru vanir að koma með. Jeg er ekki hörundsár og læt mjer liggja í ljettu rúmi, hvað jeg er kallaður. Þar sem okkar leiðir hafa nú skilist og hann fer um mig hrakyrðum, vil jeg benda honum á, að jeg var ekki vanur að sækja vit eða þor í hann eða aðra, sem nú hafa frá mínum málstað skilist. Þeir ábyrgist sjálfir, hvort þeir hafa aldrei sótt vit og traust til mín. Jeg hefi eigi sagt, að þessir menn vildu skilnað, heldur að þeir eigi milli að velja ástandsins eins og það nú er og skilnaðar. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) kvað mig vera stórsala á rjettindi Íslands. En það er líka hægt að vera stórkaupmaður á rjettindi, og dæmi menn um, hvort jeg hafi heldur verið. Jeg hefi keypt viðurkenningu Dana á fullveldi voru og rjett til að fara með öll vor mál því verði, að Danir njóti um 25 ár að öllu leyti sama rjettar á Íslandi sem íslenskir ríkisborgarar fæddir þar. Sumir eru svo heimskir að halda, að danskir menn, hvar í heiminum sem þeir eru niður komnir, njóti samkvæmt þessu sama rjettar hjer og Íslendingar búsettir hjer heima. En þetta er hin mesta firra. Við Íslendingar höfum fullan rjett til að gera búsetu að skilyrði fyrir atvinnurjetti hjer á landi. Um langan tíma höfum við barist fyrir að fá búsetuskilyrðum þessum framgengt. En í móti hafa staðið selstöðukaupmennirnir dönsku. Nú þegar Ísland verður fullvalda ríki, er enginn þess máttugur að hindra það í að setja þau skilyrði fyrir rjettindum hjer í landi, er því gott þykir. Eru sambandslög þessi og full hvöt til að setja búsetuskilyrði fyrir atvinnurjetti, þar sem bandamenn vorir, Danir, hafa slíkt skilyrði í lögum hjá sjer. Þá gerðist háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hjartnæmur og þótti illa til stofnað þessa máls, þar sem frv. væri svo úr garði gert, að deilur gætu af leitt síðar. Í þessum hugðnæma kafla ræðu hana virtist það aðalstefna hans að koma í veg fyrir deilur við Dani. Hann vildi gera garð þann, er væri granna sættir. Það hefir eigi verið mitt takmark, heldur hitt, að stilla svo til, að vjer Íslendingar stæðum betur að vígi, er deilur næst koma upp með oss og Dönum. Sumir hafa talið það hættulegt, og þar á meðal háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að sambandslögin gengju í gildi áður en stjórnarskrárbreyting, er af þeim leiðir. En hver hætta er það fyrir oss Íslendinga? Látum svo heita, að Danir segðu: »Þið hafið brotið á okkur samninginn, þar sem öll atriði hans hafa ekki komið til framkvæmda l. des. 1918«. Látum svo heita, að þetta kæmi fyrir gerðardóm og dómurinn dæmdi Dönum rjett. Þá hefðu Danir rjett til að segja upp samningnum, og stæði þá ekki eftir annað en 1. grein sambandslaganna. Jeg fæ ekki skilið, að þetta geti verið svo ægilegt í augum háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og hans sinna. Hitt er sanni næst, að hann hefir ekki hugsað svo málið, að hann hafi sjeð, hversu þetta mundi skipast.

Frsm. (Einar Arnórsson) Því hefir verið haldið fram, bæði utanþings og af háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að ýms ákvæði í þessu frv. til sambandslaga feli í sjer breytingar á stjórnarskránni. Ef þetta væri rjett, að þetta væri lagafrumvarp, sem fæli í sjer tillögu um breytingu á stjórnarskránni, þá hefði forseta borið að vísa því frá, samkvæmt 27. gr. þingskapanna. En hæstv. forseti hefir ekki vísað frv. frá, og álít jeg, að hann hafi með þögninni úrskurðað, að þessi skoðun væri röng. Er það og mitt álit, að svo sje. Hjer er um sáttmála eða samning að ræða, þótt í frumvarpsformi sje. En lagasniðið gerir lítið til; alt er undir efninu komið og því, hvernig frv. er er undir komið. Frv. þetta er samningur milli tveggja aðilja jafnrjetthárra, sem ber annaðhvort að samþ. eða synja. Því ber að fara með þetta frv. eins og samning eða »traktat«. Sáttmálinn þarf ekki og getur ekki komið allur í framkvæmd strax. Er báðum aðiljum það kunnugt., og verður að fara eftir stjórnskipunarlögum hvors lands. Hjer á landi verður í öllu að fara eftir stjórnskipunarlögum vorum, þar á meðal lögum nr. 12, 19. júní 1915. Þótt nú sambandslögin eigi að ganga í gildi 1. des. í ár, sjer hver maður, að það eru engin samningsrof, þótt þau atriði, er snerta stjórnskipunarlög Íslands, geti ekki komið til framkvæmda fyr en síðar. Ýmislegt fleira var athugavert í ræðu háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), og mun jeg þó ekki svara því öllu, þar sem háttv.þm. Dala. (B. J.) hefir þegar gert það. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) byrjaði á að fullyrða, að samningamennirnir íslensku hefðu ekki farið eins vel með umboð sitt og þeim hefði borið. Mjer var ekki skylt að vinna saman við aðra en mína flokksmenn, og hefi jeg ekki orðið þess var, að þeir kvörtuðu yfir, að jeg misbeitti umboði mínu. Annars verður hver nefndarmaður að svara fyrir sig í þessu efni. Um brtt.háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) vildi jeg segja nokkur orð. Hefði jeg getað sett mjer sjálfur kosti, þá mundi jeg hafa gert frv. eitthvað líkt úr garði og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) með brtt. sínum. En hjer voru tveir málsaðiljar. Var annar sterkari og mátti betur við, að ekki gengi saman; en það voru Danir. Þegar svo ólíkir semja, verður sá, sem er minni máttar, að slaka til í einhverju. Svo höfum vjer íslensku samningamennirnir orðið að gera. Fyrir það hefir háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) valið okkur heitið: Stórsalar á ríkisrjettindi Íslands. Vil jeg því kynna fyrir háttv. deild fyrverandi stórsala á ríkisrjettindi Íslands, hr. Benedikt Sveinsson, þm.N.-Þ.; hann var í neðri deildar nefndinni, sem bar fram sambandslagafrumvarpið 1909, er þá var samþykt. Þá vildi hann meðal annars slaka svo til, að Danir nytu jafnrjettis við Íslendinga um fiskiveiðar í landhelgi í 26 ár. Jeg skal ekki lá honum þetta. Háttv. þm. (B. Sv.) vildi þá veita Dönum búsettum á Íslandi jöfn rjettindi sem Íslendingar njóta sjálfir, og kom með brtt. í þá átt, sem samþykt var. Þetta má, heita nákvæmlega það sama, sem nú á að veita, því að enginn verulegur munur er á 26 ára tímanum, sem þá var tiltekinn, og 25 árunum nú. Þess er nefnilega að gæta, að vjer getum, án þess að brjóta samninginn, sett búsetuskilyrði fyrir rjettindum manna í landinu, ef þau ná jafnt yfir Íslendinga sjálfa sem Dani. Háttv. þm. (B. Sv.) þótti rjett að gera þessa ívilnun við Dani 1909; hann getur ekki sagt, að hann hafi þá gert það að óhugsuðu máli, því að sjálfur sat hann í nefnd þeirri, sem þá fór með málið, og hlýtur því að hafa haft fullnógan tíma til að athuga málið. Háttv. þm. (B. Sv.) hefir haft mikið orð á því, að öðruvísi hafi verið farið með málið 1908 en nú. Þá hafi hann og aðrir haft nægan tíma til að athuga það. En úr því að háttv.þm. (B. Sv.) er orðinn svo miklu vitrari nú en hann var þá, lítur út fyrir, að íhugunartíminn hafi ekki heldur verið nægur fyrir hann þá, því að nú er hann harðóánægður með ákvæði 6. gr. frv. þessa, þótt hann væri ánægður með samskonar ákvæði í frv. sínu 1909. Háttv. þm. (B. Sv.) mun líklega svara því til, að ójöfnu sje saman að jafna með uppsagnarákvæðin þá og nú. Eftir frv. 1909 þurfti að eins samþykki Alþingis eða Ríkisþings til þess að slíta samfjelagi um mál þau, er uppsegjanleg voru eftir því frv., en hjer þarf til þess samþykki Alþingis og kjósenda, samkvæmt þeim ákvæðum, er í frumvarpinu standa. En nú geri jeg ráð fyrir, að Alþingi Íslendinga muni nokkurn veginn vera skipað samkvæmt afstöðu kjósendanna til stjórnmálanna og að því megi óhætt treysta, að nokkurn veginn muni falla saman atkvæði kjósenda og Alþingis, svo að samningsslit verði viðlíka auðveld eða torveld, hvort sem Alþingi eitt greiðir atkvæði um þau, eða Alþingi og kjósendur hvort um sig. Þá er háttv.þm. (B. Sv.) óhræddur um, að Danir muni flykkjast hingað, leggja fje í fyrirtæki hjer á landi o. s. frv. og að þeir muni ná föstum tökum á oss á næstu 25 árum. Við því, sem þetta óttast, er ekki annað að segja en að það hlýtur að vera undir trausti hvers eins á þjóð sinni komið, hvort hann gerir mikið eða lítið úr þessari grýlu. En ef málið er skoðað með ró og skynsemi, þá mun niðurstaðan verða hin sama hjá öllum, að hættan geti ekki verið mikil og ekki meiri en hún mundi hafa orðið ef frv. 1909 hefði verið samþykt, og miklu minni en ef alt er látið sitja í sama fari sem það er nú, eins og fjendur frv. 1918 vilja. Ef það er rjett að bera undir atkvæði kjósenda breytingu á sambandinu milli Íslands og Danmerkur, eins og stjórnarskráin gerir ráð fyrir, þá verð jeg að segja, að það skifti minstu máli, frá þeirra sjónarmiði, sem hræddir eru við dönsk áhrif á atkvæðagreiðsluna, hvort heimtaður er að eins einfaldur meiri hluti, eða meiri hluti sá, sem frv. gerir ráð fyrir. Nú munu kjósendur hjer á landi vera um 30,000, og má gera ráð fyrir, að eftir 25 ár verði þeir orðnir um 50,000. Eigi að síður mundi Dönum, sem eru um 30 sinnum fleiri en vjer, í lófa lagið, ef þeir vildu kapp á, leggja, að flytja svo margir inn hingað, að þeir bæru oss ofurliða við atkvæðagreiðslu um samningsslit milli landanna. Þessu er að eins varpað fram, en líklegt er það ekki, ef vjer berum það saman við liðna tímann. Danskur maður, sem vel þekkir landa sína, sagði nýlega við mig: Við Danir erum fremur latir, okkur líður vel heima í landi okkar, og hræddur er jeg um, að okkur mundi finnast veðurátt ykkar hörkuleg og land ykkar hrjóstugt, og hræddur er jeg um, að ekki mundi auðvelt að fá marga af okkar mönnum til þess að taka fasta bólfestu í landi ykkar. Það eru allmörg ár síðan farið var að minnast á skilnað landanna hjer í landi. Sennilegt er, að engum hafi dottið í hug, að sá skilnaður mundi fram fara án þjóðaratkvæðis, hvorki Íslendingum nje Dönum. En hvað hafa Danir gert til þess að reisa skorður við honum? Ekki hafa þeir streymt inn í landið á undanförnum árum, til þess að vera viðbúnir því, að greiða atkvæði gegn skilnaðinum. Eins og oft hefir verið tekið fram, er nú algert jafnrjetti um atvinnurekstur hjer á landi milli Íslendinga og Dana. Vjer höfum ekki einu sinni sett í löggjöf vora skilyrði um búsetu til að mega reka hjer verslun og stunda fiskveiðar. En mjer skildist á háttv.þm. (B. Sv.), að ef þetta frv. yrði að lögum, gætu Danir farið að fiska hjer í landhelgi með botnvörpum.  (B. Sv.: Nei)  . Ef svo hefir verið, þá væri æskilegt, að háttv.þm. (B. Sv) talaði ljósara, svo að hver maður með meðalskynsemi skildi hann. En við skulum setja sem svo, að fiska mætti í landhelgi með botnvörpum. Þá gætum vjer með lögum bannað það, hve nær sem oss sýndist, og vjer gætum líka með lögum ákveðið, að öll stjórn fiskifelaga skyldi vera búsett hjer í landi. Fiskveiðum vorum á því engin ný hætta að stafa af frv. þessu. Jeg hefi nýlega lesið grein eftir fræðimann einn, og álítur hann þar, að það komi ekki til mála, að Íslendingar þurfi að plokka úr löggjöf sinni takmarkanir þær, sem í henni eru settar um atvinnurekstur þeirra, sem ekki eru búsettir hjer. Jeg er honum sammála um þetta; og ekki er jeg hræddur um, að oddamaðurinn í gerðardómi þeim, sem frv. gerir ráð fyrir, mundi komast að þeirri niðurstöðu, svo framarlega sem Íslendingum og Dönum er gert jafnhátt undir höfði. En jeg spyr háttv.þm. (B Sv.), hvernig hann hugsar sjer að útiloka útlendinga frá því að setjast hjer að og útlent fjármagn frá því að starfa hjer, jafnvel þótt frv. þetta verði eigi að lögum og þótt til fulls skilnaðar dragi með löndunum. Það er yfirleitt erfitt að útiloka slíkt með lögum, ekki síst fyrir smáþjóð, því að stórlaxar leita þangað, sem vatn er haganlegast til að synda í. Eina vörnin gegn hættu af innstreymi útlendinga er fyrir smáþjóð sú, að eiga duglega stjórn, starfhæft þing og óeigingjarna og ötula borgara. Þá er brtt.háttv.þm. (B. Sv.) við 7. gr. Við þær er ýmislegt að athuga, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) mun ekki hafa minst á. Jeg ætla þó ekki að fara út í annað en síðustu málsgreinina um ríkjasamningana. Um hitt í brtt. er sama að segja sem um fleira, að hefðum vjer verið einráðir og ekkert tillit þurft að taka til hins málsaðiljans, mundum vjer hafa hagað orðum eitthvað á þá leið, sem háttv.þm. (B. Sv.) vill vera láta. Ríkjasamningum þeim, sem um ræðir í niðurlagi 7. gr., má skifta í þrent: samninga, sem gerðir hafa verið áður en yfirstandandi samningar milli Íslendinga og Dana hófust, samninga, sem gerðir kunna að verða þangað til þessi sambandslög ganga í gildi, og samninga, sem gerðir verða eftir að sambandslögin hafa öðlast gildi. Um fyrsta flokk samninganna er það að segja, að að undanförnu hafa allir samningar, sem Ísland snerta, verið birtir í Stjórnartíðindunum, og sú hefir verið venjan síðari ár, að ef Danir hafa gert samninga, sem snerta Ísland, við önnur ríki, þá hafa þeir verið bornir undir íslensku stjórnina áður en þeir hafa verið fullgerðir. Jeg býst við, að þessir samningar muni verða látnir gilda áfram. Danir munu hafa áskilið einhver rjettindi um leið og þeir gerðu þá; þeim munum vjer fá að halda, og getur það verið hagkvæmt fyrir oss. Um annan flokkinn er það að segja, að ekki er hægt að segja um nú, hvort Danir muni gera nokkra samninga, sem Ísland snerta, við önnur ríki, meðan verið er að gera út um sambandslögin. En geri þeir þá, mun sjálfsagt mega gera ráð fyrir, að þeir beri þá undir stjórn Íslands, eins og að undanförnu hefir verið gert. Jeg geri mjer ekki í hugarlund, að þeir muni grípa tækifærið til að beita oss sviksemi þessa stuttu stund, sem á samningunum stendur. Mjer finst slíkt óþarfa grunsemi í þeirra garð. Að því er þriðja flokkinn snertir sje jeg ekki, að brtt.háttv.þm. (B. Sv.) víki nokkuð frá frv., og þarf jeg því ekki að fara út í það mál. Í sambandi við þessi ákvæði um utanríkismálin hefi jeg heyrt þau talin afturför frá því, sem nú er, með því að nú semji Íslendingar við önnur ríki einir sjer án nokkurrar íhlutunar Dana. Við þessu er það að segja, að ástand það, sem vjer lifum nú undir, er allsendis óvenjulegt, og að af því leiðir, að hver reynir að bjarga sjer sem best hann getur. En vonandi breytist þetta ástand innan skamms, og þá, er ósýnt, að oss verði kleift að semja við aðrar þjóðir á sama hátt sem nú á stríðstímunum, ef alt situr við það sem nú er. Í athugasemdunum við 7. gr. frv. er það tekið fram, að ákvæði greinarinnar eigi ekki við þegar óvenjulega standi á, og er þar beinlínis gert ráð fyrir, að fyrir geti komið, að Íslendingar fari einir með mál sín, sje ekki unt að ná í utanríkisráðherrann danska. Það verður að vera hagkvæmnisatriði, hvernig utanríkismálunum sje þá, skipað. Úr því að svo mikið er gert úr athugasemdunum við 6. gr., þá er það undarlegt, að sömu mennirnir vilja ekki gera eina mikið úr athugasemdunum við 7. gr., því að ef athugasemdir við eina grein skifta miklu máli, hví skyldu þær þá ekki líka gera það við aðrar greinar sama frv., og þegar þannig er málið litið, eins og sjálfsagt virðist að gera, þá er auðsætt, að hjer er um enga raunverulega afturför að ræða frá því ástandi, sem nú er. Jeg vænti, að þetta sýni sig skjótt í verkinu, því að jeg vona, að stjórnin haldi áfram uppteknum hætti með það, að tryggja hag landsins, eftir því sem hún sjer hagkvæmast, eins þótt sambandslögin nái gildi, eins og hún hefir gert hingað til, og jeg þykist viss um, að hinn aðilinn muni ekkert hafa við það að athuga, Viðvíkjandi því, er háttv.þm. (B. Sv.) sagði um hæstarjett, þá veit jeg ekki, hvað hann meinti með því. Í hæsta lagi væri hægt að segja, að 10. gr. frv. væri meinlaus og gagnslaus; hættuleg er hún ekki fyrir oss, því að hún heimilar oss að stofna æðsta dómstól, hve nær sem oss sýnist, og hefði slíkt einhvern tíma þótt rjettarbót, þó að nú þyki háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) lítils um það vert. Um brtt. við 13. og 14. gr. er líkt að segja sem um fleiri brtt.háttv.þm. (B. Sv.), að ef vjer hefðum einir mátt ráða, þá mundum vjer hafa farið líka leið og háttv.þm. (B. Sv.) vill að farin sje. En það er allt nefndarinnar í máli þessu, stjórnarinnar og fullveldisnefnda, að hjer væri í raun rjettri um aukaatriði að ræða og að eigi mætti stofna fullveldismálinu í háska með því að setja fjárskiftatriðið eitt á oddinn. Um brtt. við 16. gr. get jeg látið mjer nægja að vísa til nefndarálitsins. Jeg skil ekki, hvernig háttv.þm. (B. Sv.) heldur, að leita þurfi álits nefndar þeirrar, er 16. gr. nefnir, nema þegar um stjórnarfrv. er að ræða, því að ef jeg eða háttv.þm. (B. Sv.) ber fram frv. hjer á þingi, þá ræður stjórnin engu um, hvernig með það er farið. Eða hvernig á stjórnin að sporna við því, að þm. beri fram frv.? Þeir eiga heimtingu á, að frv. þeirra sjeu rædd, og það er ekki tilætlunin með 16. gr. að gefa stjórninni nokkurt minsta vald til að hindra það. Því síður fæ jeg sjeð, að nefndin geti á nokkurn hátt verið öxi reidd að sjermálalöggjöf vorri. Væri svo, að nefndin hefði vald til að láta neita um staðfestingu laga þeirra, er hún teldi háskaleg, þá hefði háttv.þm. (B. Sv.) rjett fyrir sjer. En það verð jeg að telja fjarstæðu. Það á að eins að leita álits nefndarinnar um málin, og þetta álit má jafnt taka til greina og virða að vettugi; það er á engan hátt bindandi fyrir löggjafarvaldið. Hún á að hafa ráðgjafarvald, en eigi synjunarvald, enda er hún berum orðum nefnd ráðgjafarnefnd. Vjer vorum að vísu ekki áfjáðir að fá nefnd þessa, en töldum þó ekki ástæðu til að standa á móti henni. Háttv. þm. (B. Sv.) kvað það vera óhæfu fyrir fullvalda ríki að eiga að búa við slíka nefnd, og vildi einkum láta það eiga við Ísland. En sje það óhæfa fyrir Ísland, þá á það engu síður við Danmörku, því að vjer getum alveg eins látið nefndina taka til meðferðar mál Dana eins og þeir vor mál. Vjer getum sagt, að Danir færu ekki með umboð sitt á þann hátt, sem þeim bæri og oss líkaði. Það hefir og verið og látið í ljós, að jafnrjettisákvæðin gætu orðið hættuleg, af því að fleiri gætu komið og heimtað hið sama af oss. Ef háttv.þm. (B. Sv.) trúir þessu sjálfur, mætti hann gera ráð fyrir því, að hann sæi fyrir því, að vjer ljetum aðra eigi stinga oss í vasa, heldur neituðum umsvifalaust slíkum jafnrjettiskröfum. Hins vegar gætu Danir verið jafnhræddir við, að hið sama kynni að koma fyrir þá, væri þessi ótti á nokkrum rökum bygður. Hugsum oss nú, að Þjóðverjar og Englendingar komi til Dana og segi við þá: »Nú skuluð þið fá okkur sömu rjettindi og þið hafið látið Íslendinga fá«. Þá hefðu Danir ekki betur teflt og stæðu þá engu betur að vígi en vjer. Báðir hafa þá verið jafnóvitrir. En þótt menn hefðu getað haldið, að vjer Íslendingar gætum verið svo skammsýnir, þá er þó ósennilegt, að jafnþaulæfðir stjórnmálamenn og Danir hefðu bundið sjer með þessu þann bagga, að þessir stórhákarlar gætu vaðið inn á þá vegna ákvæða frv. Um ástæðurnar fyrir því, að lagt er til, að frv. gangi svo snemma í gildi, þarf alls ekki að ræða. Fyrir því er grein gerð í II. kafla nál. og athugasemdunum við greinina, og svo því, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) hefir tekið fram. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) vjek að 18. gr. Er jeg að sumu leyti búinn að tala um hana þegar. En það er eitt atriði, sem vert er að minnast á. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) hjelt því fram, að óhæfilega þröngar skorður væru settar við uppsögn samningsins í 18. gr. En svo komst hann að því í sambandi við 19. gr., að ef uppsögn yrði komið á, þá væri eigi loku fyrir það skotið, að alt færi í sama lag og nú er. Nú skulum vjer hugsa oss, að þessi aths. hv.þm. (B. Sv.) væri eitthvað annað en hugarburður. En þá er mjer dálítið óskiljanlegt, hvers vegna Danir kærðu sig um að reisa svo rammar skorður við uppsögn samningsins, því að þá ætti enginn að vera fúsari til þess en þeir að fá hann úr gildi feldan. Ef þá verður »status quo« aftur, þá ættu þeir að vera fúsastir til samningaslitanna. Þá hefðu þeir átt að segja: »Við viljum hafa uppsagnarskilyrðin sem allra rýmst, til þess að fá aftur sama ástand og nú«. Menn sjá, að þetta er algerlega í mótsögn hvað við annað, því að með því að reisa rammar skorður ættu þeir að telja sjer það í óhag að fá aftur núverandi ástand. Þetta er þó andstætt því raunverulega, því að Danir hafa ekki verið óánægðir með núverandi samband, heldur vjer. Það vita allir, að það er af því, að eftir að samningsslit hafa farið fram eftir 18. gr. er ekkert eftir nema konungsfjelagið. Þess vegna hafa Danir og allmargir Íslendingar talið rjett að setja nokkuð ríka tryggingu fyrir því, að að minsta kosti helmingur þeirra, er á kjörskra eru, tjái sig hlyntan því, að samningnum sje slitið. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) talaði um, að aðferðin í þessu máli mundi seint gleymast, og átti hann þar við, að málinu væri óhæfilega flýtt. Gagnvart kjósendum er málinu ekki flýtt meira en 1908, eins og jeg hefi áður bent á. Það er sami tími, 3 mánuðir, sem líður frá því er frv. var birt og til þess er atkvgr. fer fram í október, eða mjög líkur tími, því að jeg geri ráð fyrir, að atkvæðagreiðslan fari ekki fram fyr en eftir miðjan október. En háttv.þm. (B. Sv.) mun líka hafa átt við annað, sem sje það, að málinu væri óhæfilega flýtt hjer í þinginu. Jeg hefi áður látið í ljós, að jeg hefði talið það hæfilegra, að málið gengi ekki hraðar gegnum þingið en þingsköp segja, meðal annara vegna andstæðinganna, svo að þeir þyrftu ekki að bera það fyrir sig, að þeir hefðu ekki fengið nægilegt ráðrúm til að rannsaka málið, gera brtt. og rökstyðja þær á þann hátt, er þeim hentaði best. En svo voru það að eins nokkur almenn orð um brtt.háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Jeg hygg, að dönsku sendimennirnir tafi gengið svo langt, sem þeir töldu frekast unt að fá danska þingið til að samþykkja. Jeg hefi þó ákveðnu sannfæringu. Af því nú að jeg tel ekki minstu líkur til þess, heldur þvert á móti, að frv. nái fram að ganga með brtt.háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), og þar sem jeg á hinn bóginn tel svo mikið fengið með frv. þar sem þegar er fengin viðurkenning sú á fullveldinu, er allir játa að í því felist, og að enn fremur er mögulegt að taka aftur umboðið í 7. gr. og rjettinn í 6. gr. eftir 25 ár, ef vill, þá álít jeg, að vjer eigum eigi að sitja oss úr færi nú á þessari stundu. Þess vegna vil jeg ekki hætta á að greiða atkvæði með brtt.háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Má hann kalla það verslun. Er þá að eins hægt að benda honum á frv. 1909. Þá þóttu honum öll þessi atriði mikilsverð. Getur hann eigi láð mjer, þótt jeg sje ekki harðari í kröfum en hann var þá. Að vísu segir háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að ástandið sje nú svo, að stórveldin lýsi yfir því, að þau vilji vernda lítilmagnann og verja rjett þjóðernisins. En hvar hefir háttv.þm. (B. Sv.) brjef fyrir því, að öll stórveldin mundu, ef vjer segðum skilið við Danmörku, viðurkenna oss afarkostalaust? Hann hefir engin brjef fyrir því. Hann sagði líka, háttv.þm. (B. Sv.), að Danir mundu ef til vill átta sig á því eftir á, að þeir hefðu hlunnfarið okkur um of, og mundu þá slá af kröfum sínum. Því miður held jeg, að þeir muni ekki átta sig á því, að þeir hefðu dregið svo mjög hönk úr greipum okkar, að þeir færu að breyta afstöðu sinni í þessu máli. Jeg held miklu fremur, að danskir stjórnmálamenn muni líta svo á, að þeir hafi farið svo langt, sem kostur var á, til samkomulags við okkur. Jeg vík eigi frá því, er jeg gat um síðast, að það er mjög leiðinlegt, hvernig háttv.þm.N.-Þ.  Háttv. þm. (B. Sv.) gæti orðað aðfinningar sínar varlegar, eða á þá leið, að tryggara væri að hafa þetta eða hitt nokkuð öðruvísi. Þá gæti enginn sagt eftir á, að þessi háttv.þm. og eldheiti föðurlandsvinur (B. Sv.) hafi komið fram með fullyrðingar, sem beinlínis gætu orðið oss hættulegar og farið í bág við þær skoðanir, er af Íslendinga hálfu kynni að verða haldið fram um einstök atriði samningsins. Þetta hefði verið heppilegra, og býst jeg við, að föðurlandsást háttv.þm. (B. Sv.) og hiti sá, er hann komst í, hafi valdið því, að hann var ekki svo gætinn, sem skyldi.

Benedikt Sveinsson Það er ekki nema eðlilegt, að háttv. þingheimur vilji, að jeg tali mig sem fyrst dauðan, því að þá eiga andstæðingar mínir hægra með að gylla mál sitt á eftir. Þeir hafa nú talað tveir, fyrri frsm. (B. J.) og annar (vara) frsm (E. A.), og staðfest skoðanir þær og fullyrðingar, er fram koma í nefndaráliti þeirra, og hafa þeir, virðist mjer, haft litlu þar við að bæta. Hefi jeg hví þegar svarað mörgu af því, sem þeir sögðu nú, en af því að svo mjög ber á milli skoðunun meiri og minni hlutans, þá verð jeg enn að gera nokkrar athuga semdir út af aumum ummælum og andmælum þessara fram. (B. J. og E. A.) gegn orðum mínum. Háttv. þm. Dala. (B. J.) hóf mál sitt á því, að það væri ljett verk að setja út á frv. Þar er jeg honum samdóma. Það er geysihægt að sýna veilur í slíkri lagasmíð, sem, þótt hún viðurkenni fullveldi landsins, felur í sjer hin skaðlegustu ákvæði um veigamestu atriði, sem þó átti að ganga tryggilega frá. Hann (B J.) var að tala um verslun, og að allir samningar væru verslun. Það orkar nú þegar tvímælis, ef allur rjetturinn er öðrum megin. En Danir eiga hér engan rjett. Rjetturinn er allur Íslendinga megin. Vjer þurfum því engan rjett að kaupa af Dönum og erum ekki heldur að seilast eftir yfirráðum yfir þeim. Sami háttv.þm. (B. J.) vildi gera mikla úr því, að jafnframt því að vera stórsali hefði hann og verið stórkaupmaður, og þótti honum jeg þar hafa dregið undan. Jeg vera nú að segja, að það voru Danir, sem voru betri kaupmenn en háttv.þm. Dala (B. J.), og þeir hafa farið heim með þyngri hlut í skutnum. Því að eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) hefir haldið fram og bestu þjóðrjettarfræðingar, svo sem Gjelsvik, Lundborg og Fr. v. Liszt, áttu Íslendingar áður fullveldið og þurftu því ekki að kaupa það. En viðurkenningu þess þurfti að fá og hana urðu Danir að láta af hendi. Og þeirra var sæmdin með og skyldan að verða við kröfum tímans. Hví var verið að kaupa af þeim dýrum dómum það, sem þeir voru skyldir að láta af hendi?  (B. J.: Þeir hafa ekki viljað gera skyldu sína)  . Háttv. þm. Dala. (B. J.) spurði, hví fáninn hefði ekki fengist samþyktur. Jeg skal ekki svara því, en vel getur verið, að það hafi verið einhverjum ódugnaði hæstv. forsætisráðherra að kenna, að fáninn fjekst ekki. Háttv. þm. Dala. (B. J.) vildi gera lítið úr mætti Íslendinga. En Íslendingar hafa þó, án leyfis og vitundar Dana, gert út sendimenn til Ameríku og Englands. En það geta þeir eigi hjer eftir samkvæmt samningnum, nema með samþykki hins danska yfirdrottins þeirra mála. Háttv þm. (B. J.) segir það aðalatriðið, hvort rjett sje að semja eða ekki. Og hann leggur þann dóm á, að rjett hafi verið að semja. En jeg er þar á, gagnstæðri skoðun. Jeg tel, að eigi hafi verið rjett að semja, eins og sakir stóðu, eða hvað sem í boði var, heldur bíða átekta, þar til er viðurkenning fullra rjettinda yrði knúð fram. Alheimur viðurkennir nú rjett smáþjóðanna, og engin einasta þjóð hefir ótvíræðari rjett en Íslendingar. Það er t. d. alt öðru máli að gegna um Czecka og Serba á Balkan, sem dreifðir eru innan um graut annara þjóða. Þar er úr vöndu að ráða og illframkvæmanlegt að gera öllum rjett. Háttv. þm. Dala. (B. J.) spurði, hvort hægra væri að vernda fossarjettindin samkvæmt samningnum nýja eða ástandinu nú. Jeg veit ekki betur en að Íslendingar hafi þegar gert ráðstafanir til að vernda fossarjettindin, þótt ef til vill sjeu glompur þar í. En jeg hygg, að fossalöggjöfin versni, er hún verður endurskoðuð með tilliti til samninganna. Annars þýðir ekki fyrir mig og hv.þm. Dala. (B. J.) að þræta um þetta. Þar verður það og gerðardómurinn, sem sker úr því, hversu víðtækt vald Íslands sje samkv. samningunum. Háttv. þm. Dala. (B. J.) hjelt, að hæstirjettur yrði kyr í Danmörku, ef greinin (12. gr.) væri feld niður. Það væri undarlegt! Hvar er þá fullveldið, ef taka þarf fram hvert atriði, er ríkinu heyrir til? Jeg er hræddur um, að það sje þá ýmislegt fleira, sem vantar í sambandslögin. Honum þótti lítið gera til, þótt æðsta dómsvald í málum vorum sæti í Danmörku til næsta þings, en þá mætti þegar flytja það heim. Gott, jeg vona, að hann verði eins skeleggur þá og hann er nú! Háttv. þm. Dala. (B. J.) vildi ekki geru mikið úr auknum innflutningi Dana, þótt þeir sæu, að vald þeirra á Íslandi væri undir því komið, hve margir þeir væru á Íslandi. Hann miðar við liðna tímann, en gætir þess ekki, að nú er kominn nýr tími. Þá sagði háttv.þm. Dala. (B J.), að það gæti orðið Íslendingum hætta, ef Danir lentu í ófriði. Þetta eru tómar grýlur. Nú eru aðrar stefnur ofan á í heiminum en áður. Það vita allir, að í þessum ófriði er barist fyrir sjerstakri hugsjón, hugsjón sem er Íslandi stórkostlega í hag. Íslendingum getur því aldrei stafað hætta af, þótt Danmörk lenti í ófriði. Landið lýsti sig hlutlaust samdægurs, og engin hætta, að Bretar eða Þjóðverjar færu að herja hingað. Hann (B. J.) sagði, að ef til vill yrði Danmörk komin í ófrið fyrir 1. des. í ár. Þá hjelt jeg, að það væri nú til lítils að samþykkja slík lög, því að skeð gæti, að Danir hefðu þá, annað að gera en að staðfesta þau. En á þetta lagði háttv.þm. Dala. (B. J.) þó svo mikinn þunga, að hann sagði, að líf og tilvistarrjettur þjóðarinnar gæti verið í veði. Þetta þykja mjer undarlegar skoðanir.  (B. J.: Undarlegur skilningur háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.)!)  . Jeg hjelt, að það væri miklu fremur lífsskilyrði hinnar íslensku þjóðar að hleypa ekki fyrirstöðulaust inn í landið þegnum annars fjölmennara ríkis. Það snertir ekki síður tilvistarrjétt þjóðarinnar. Þá þótti honum (B. J.) það undarlegt, að jeg vildi gera samning, sem fyrirbyggi rifrildi við Dani. Jeg sje ekki, hvað unnið er við rifrildi við Dani. Jeg hugði, að flestir mundu líta svo á, að til þess væri verið að semja, að setja gamlar deilur og misklíð, en ekki til að kveikja þær upp. Þess vegna vil jeg vanda til samningsins, en ekki bindast samningi með því hugarfari að rjúfa hann við fyrsta tækifæri. Íslandi gæti og ekki síður orðið hált á því en Danmörku, því að sennilega gæti komið fyrir, að Danir vildu þá líka rjúfa eitthvað í samningunum sjer í hag. Þá þótti háttv. sama þm. (B. J.) það undarlegt, er jeg sagði, að nefndin ætti að hafa gætur á »sjermálum« Íslands. Jeg vil biðja hæstv.þm. (B. J.) að lesa sitt eigið frv., því að þar er talað um lagafrv. um »sjermál« annarshvors ríkisins. Í þessari merkingu notaði jeg orðið, og var því lítil ástæða til þess að hneykslast á orðum mínum. Annars get jeg þakkað báðum frsm. (B. J. og E. A.) fyrir vingjarnlegar undirtektir undir brtt. mínar, því að þeir lýstu yfir því, að þeir mundu hafa verið þeim samþykkir, ef þeir hefðu mátt ráða, en þeir mættu ekki ráða. En það er undarlegt, að þegnar fullvalda ríkis skuli ekki hafa heimild til þess að semja. En þessir menn skilja það ekki enn þá, að Íslendingar eiga heimtingu á að fá rjett sinn, en Danir hafa enga heimtingu á neinum yfirráðum eða ítökum á Íslandi. Afstaðan er sú, að Íslendingar hefðu átt að hafa sjálfdæmi í þessum málum. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) veitti mjer þá sæmd að gera mig að stórkaupmanni, eða öllu heldur fyrverandi stórkaupmanni. Mjer þótti undarlegt, hversu mikla áherslu hann lagði á afstöðu mína 1909; hann viðurkendi þó sjálfur við fyrstu umræðu þessa máls, að tímarnir væru alt aðrir nú en þá og aðstaðan öll svo breytt, að nú væri hægt að gera miklu fyllri kröfur heldur en þá. Frv. 1908 var og að ýmsu leyti annað en frv. 1918. Hinu hádanski andi, sem einkennir þetta frv., t. d. sjóðsstofnunin, til eflingar samvinnu milli beggja ríkjanna, var ekki í hinu frv.; því síður var í frv. 1908 áskilið, að fylsta jafnrjetti skyldi vera milli þegna hvors ríkisins, en svo er ákveðið hjer með þeim sterkustu orðum, sem dönsk og íslensk tunga eiga til. Menn sjá, að vísu meira eða minna óljóst fram í tímann, en menn þekkja svo vel orðið orsakasambandið, að hægt er að sjá hvílíkar afleiðingarnar verða af þessu ákvæði. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) vildi gera lítið úr þeirri hættu, sem af því stafaði, að Dönum yrði veittur þessi rjettur. Sagði hann, að þeir hefðu þennan rjett nú og gætu notað hann ef þeir vildu. Á háttv.þm. (B. J.) líklega við, að þennan rjett hafi Danir fengið með stöðulögunum. En það vita allir, að Danir, eða öllu heldur allir málsmetandi menn Dana, eru horfnir frá þeirri villu, að stöðulögin gildi hjer á landi, enda hefir og Alþingi afdráttarlaust mótmælt gildi þeirra laga. Þá streymdu ýmiskonar spámæli af vörum háttv.þm. (E. A.), og meðal annars taldi hann Dani láta menn, sem ekki myndu hafa dug í sjer til þess að flytjast út hingað. En þetta er ekki rjett, því að Danir eru viðurkendir dugnaðarmenn og framgjarnir. En skiljanlega hafa dönsku nefndarmennirnir látið það í veðri vaka, er um þetta hefir verið rætt, að Danir væru værukærir og mundu ekki sækja Ísland heim til þess að nota sjer landið. Þessi sama regla kemur fram í orðtækinu gamla: »Snælega snuggir, kváðu Finnar, áttu andra fala«. En vera má, að þessir menn hafi haft stálhnefa í silkihanska, og að oss geti orðið að því. Háttv. 2 þm. Árn. (E. A.) vitnaði í ritgerð prófessors Lárusar Bjarnasonar í Eimreiðinni. Jeg efast ekki um, að hann hafi rjett eftir, en úr því að hann fór að vitna í þessa bók, hefði hann líka getað fundið þar ýmislegt, er styður mitt mál engu síður en hana, en jeg játa, að það er ekki hans skylda að styðja mitt mál. Ritgerðin er að vísu hæpin meðmæli með frv., en niðurstaðan, sem prófessorinn kemst að, verður þó sú, að rjett sje að ganga að því, þó að ætla mætti eftir sumu í ritgerðinni, að hann teldi frv. óalandi. Annars er það mjög einkennilegt, hvernig þessir háttv.þm. (B. J. og E. A.) tala um jafnrjetti þegnanna, því að þeir láta sem það sje gersamlega þýðingarlaust. Háttv. þm. Dala. (B. J.) ljet þó svo fyrst, að mikið væri látið. En nú dregur hann úr því öllu saman. Aðrar þjóðir eru þó ekki alveg á máli þessara manna um það, hvers virði jafnrjetti þegna sje, og vil jeg, máli mínu til stuðnings, leyfa mjer að vitna í ritgerð Lárusar prófessors. Hann getur sambandsríkja, svo sem Austurríkis og Ungverjalands og Noregs og Svíþjóðar, og höfðu þau hvorugt sameiginlegan þegnrjett eða jafnrjetti. Sama má og segja um Stóra-Bretland. Þar er svo ákveðið að hvert land hafi heimild til að setja lög er tryggi landið fyrir ágangi frá íbúum hinna landanna, þótt þau lúti sama konunginum og þjóðernið sje meira að segja hið sama. Er því merkilegra, að svona skuli vera ákveðið, þar sem þó er sama þjóðerni og sama mál sem ríkir í þessum löndum. En á Íslandi og í Danmörku, þar sem búa ólíkar þjóðir bæði að þjóðerni og máli, eiga þegnar hvors ríkisins um sig að vera jafnrjettháir.  (E. A.: Hvaðan hefir háttv.þm. (B. Sv.) þetta?)  . Jeg hefi þetta úr stórblaðinu »Times« frá 2. ágúst 1918, ef mig minnir rjett. Annars þætti mjer gaman að spyrja þessa tvo málsvara frv. (B. J. og E. A.): Hvar í heiminum eiga ríkisborgarar eins ríkis jafnan rjett við ríkisborgara annars ríkis? Á þessu sjer maður, að þetta orð, fullveldi, er haft til skrauts í frv. og felur ekki það í sjer, sem það í raun og veru þýðir. En því hafa þó Íslendingar ekki ætlað sjer að berjast fyrir, tómum orðunum. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) talaði um utanríkismálin og gerði ekki mikið úr þeim agnúum, sem þar eru á. Virtist mjer hann nú gera harla lítið úr því, að Íslendingar hefðu á eigið eindæmi sent erindreka sína til annara landa og samið við þau, eða með öðrum orðum virtist mjer honum finnast fátt um þann rjett, sem Íslendingar eiga til þess að hafa sendiherra í öðrum löndum.  (E. A: Það getur þetta enn þá)  . Ekki óskorað, því að til þess þarf eftir frv. að fá leyfi utanríkisráðherrans danska. Þá sagði háttv.þm. (E. A.), að engu síður bæri að taka tillit til athugasemdanna við 7. gr. en við 3. gr. En sjá ekki allir, hvernig stendur á aths. við 7. gr. Sjá ekki allir, að hún er afsökun af Dana hálfu fyrir það, að þeir geti ekki veitt Íslendingum þá vernd, sem þeir taka á sig með 7. gr. Þeir segja við oss Íslendinga: »Við förum með utanríkismál ykkar þegar enginn vandi er á ferðum, en þegar vanda ber að höndum, verðið þið að eiga ykkur«. Með þessu hafa Danir í raun og veru fyrirgert rjetti sínum til þess að fara með utanríkismál Íslendinga, og eru Íslendingar menn að minni ef þeir sætta sig við, að mál þessi gangi þeim aftur úr greipum. Þá gerði háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) lítið úr því, að nefndin margumrædda mundi verða Íslendingum til baga, og sagði hann, að þá gæti hún engu síður orðið Dönum til baga. Hann heldur því og fram, að ekki þurfi að bera undir hana annað en stjórnarfrv., en það er engu síður hægt að bera undir hana þingmannafrv., og eðlilegast að ætla, að sá sje tilgangurinn. En þarna getur orðið eitt þrætuefnið um merkingu laganna. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) fanst koma fram hjá mjer hártogun með brtt. mínum við 18. og 19. gr. En jeg sýndi fram á með skýrum rökum, að ef samningurinn ætti að falla úr gildi, þá kynnu Danir ef til vildi að vilja grípa það hálmstrá, að þá hefðu þeir óskertan þann yfirráðarjett, sem þeir þykjast hafa haft yfir landinu. En þetta hálmstrá vildi jeg taka af þeim. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) var enn að bera mjer það á brýn, að það, sem jeg talaði, væri talað í þágu Dana, en þetta er hin mesta fjarstæða, því að þó að sýnt sje fram á galla frv., þá er ekki verið að halda fram málsstað mótpartsins. Jeg geri það í þágu Íslendinga að reyna til þess að fá háttv.þm. til þess að breyta frv. til batnaðar, og hjer sannast það fornkveðna, að »ekki veldur sá, er varar«. Aðalorsök þess, að Íslendingar feldu frv. 1908, var ákvæði þess um fiskiveiðarjettinn. En þrátt fyrir það er enginn vafi á, eins og prófessor Lárus Bjarnason tekur fram, að ef stjórnin þá hefði verið svo hyggin að flyta atkvæðagreiðslunni um frv. og drífa hana í snatri, þá hefði það flogið í gegn. Jeg er eins sannfærður um, að ef þjóðinni væri gefinn nægur tími til þess að átta sig á þessu frv., mundi hún fella það. Jeg geri því fyrir hönd þjóðarinnar kröfu til stjórnarinnar, að hún gefi þjóðinni nægan tíma til þess að athuga málið, því að nú í heyönnum og haustönnum hefir þjóðin engan tíma til þess að hugsa málið. En til þess eru vítin að varast þau. Sá, sem nú fer með æðstu völdin hjer á landi, var einn af frumherjunum fyrir uppkastinu 1908, og nú ætlar hann ekki að brenna sig á sama soðinu, og styðja húskarlar hans hann til þess að hrapa að þessu stórmáli. Eitt atriði vil jeg enn minnast á. Á 1. blaðsíðu í nefndarálitinu standa þessi orð: »Báru milligöngumennirnir íslensku sig saman um hvatvetna, bæði við þingflokka, fullveldisnefndir þingsins og stjórn«. Þetta er ekki rjett. Eitt skjal að minsta kosti var borið fram í nefndinni áður en háttv.þm. Dala. (B. J.) bæri sig saman við flokk sinn. Var þetta einmitt eitt af örlagaþyngstu skjölunum, sem fram voru borin, og trúi jeg ekki öðru en háttv.þm. Dala. (B. J.) iðrist þess stórlega, að hann bar það ekki undir flokksmenn sína áður. Mönnum þykir ef til vill jeg vera búinn að tala fulllengi, og þyrfti jeg þó að tala lengur, til þess að þingmenn áttuðu sig fyllilega á málinu. Og þess þykist jeg fullvísa, að ef þeir fengju 2–3 mánaða umhugsunartíma, mundi jeg vera kominn í stóran meiri hluta. Jeg sje ekki þann mann hjer í salnum, er jeg byggist við að mundi ekki sansast á rjett mál á þeim tíma, nema þá ef vera skyldi hæstv. forsætisráðherra.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Áður en jeg skil við þetta mál vil jeg geta þess, að aldrei hefi jeg haft svo mikið traust á sjálfum mjer, að jeg hefði ekki ekki löngun til að bera mig saman við mjer vitrari menn. Meðan á samningunum stóð var þess ekki kostur að bera sig saman við aðra. En eftir á vildi jeg fá prófstein fyrir því, hvort mjer gleptist ekki sýn í þessu máli. Varð mjer þá að leita til þeirra Ragnars Lundborgs og N. Gjelviks. Hafa þeir jafnan verið taldir óheimskir og velviljaðir okkur Íslendingum. Jeg var svo heppinn að ná tali af Gjelsvik, og taldi hann frv. mikinn sigur fyrir Íslendinga óðar en hann hafði lesið það. Hann er mikill vinur Íslands og hefir jafnan haldið fast á máli voru. Er hann og talinn með bestu fræðimönnum á Norðurlöndum. Taldi hann íslensku samningamennina hafa farið viturlega að ráði sínu er þeir gengu að samningunum, er þeir höfðu þokað Dönum svo langt sem mátti. Þennan prófstein taldi jeg mikilsverðan. Jeg þurfti ekki að óttast, að Gjelsvik væri samdauna þeim ágætu mönnum, er jeg hafði starfað með og samið við og hefðu getað vilt mjer sýn. Annan prófstein hafði jeg kosið í þessu máli. Mjer var ekki óljúft, að nokkur mótspyrna kæmi fram hjer á landi móti frv. Vjer þurftum að kaupa við Dani, og mátti gjarnan líta svo út, að ekki væri öllum ljúft að kaupa um rjettindi vor. Nú hefir nokkur mótstaða orðið hjer í þinginu, þar sem einn af merkustu mönnum þingsins hefir nú hafið herskjöld móti frv. og hvergi hlífst við. Árásir hans hafa þó orðið með þeim hætti, að hann hefir ekki getað fært nein skynsamleg rök fyrir því, að frv. bæri að hafna. Má því telja víst, af því að þingmaðurinn (B. Sv.) er skýr maður, að engin stórlýti sjeu á smíð okkar. Hefir því þessi prófsteinn einnig orðið til þess að festa mig í þeirri trú, að frv. sje til hinna mestu þjóðheilla. Get jeg því lokið þessu máli með góðri samvisku.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal ekki vera langorður. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) vítti hæstv. forsætisráðherra fyrir þann flýti, sem hann vill hafa á málinu. Það er ekki svo, að jeg þurfi að bera, hönd fyrir höfuð hæstv. forsætisráðherra, en jeg vildi taka það fram, að jeg og öll stjórnin ber að sjálfsögðu ábyrgð á þessum flýti, en enginn einstakur ráðherra. En úr því að jeg stóð upp, vil jeg með nokkrum orðum lýsa afstöðu minni til þessa máls. Jeg get verið háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) sammála um það, að nokkrir gallar sjeu á 6. gr. Jafnrjetti það, sem þar ræðir um, er í raun og veru misrjetti í vorn garð, þar sem sambandsþjóð vor er stærri en vjer og auðsuppsprettur meiri, sem Danir geta notað sjer her, en vjer þar. Jeg gerði fyrir mitt leiti alt, sem mínu valdi stóð, til þess að fá þessari grein breytt. En þótt jeg sje háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) sammála um það, að nokkrar misfellur sjeu á þessari grein, þá legg jeg ekki jafnmikla áherslu á þær og hann. Honum finst hjer opnað hlið fyrir Dani, og muni þeir fjölmenna hingað og ráða öllum vorum málum. Jeg er þess fullviss, að vjer Íslendingar mundum hafa nóga karlmensku til að setja slagbranda í hliðið, ef vjer yrðum þess áskynja, að þessi hætta vofði yfir. Og á þessu eigum vjer tök að fullum lögum, því að bæði er nú það, að hægt er að setja búsetu sem skilyrði fyrir atvinnurekstri, og af jafnrjettinu leiðir þó eigi meira en það, að Danir sæta þó eigi betri kjörum en Íslendingar erlendis, sem fæddir eru hjer, og ef vjer takmörkum rjett þeirra hjer, þá takmarkast rjettur Dana á sama hátt. Og þótt nú þessum samningum yrði hafnað og alt látið sitja við það, sem er, fæ jeg ekki betur sjeð en Dönum sje hliðið jafnopið og þótt samningarnir yrðu samþyktir, og raunar opnara, því að sem fullvalda ríki stæðum vjer miklu betur að vígi gagnvart Dönum en eins og nú er ástatt. Um 7. gr. skal þess getið, að jeg hefði óskað, að tíminn væri styttri, sem vjer felum Dönum að fara með utanríkismál vor. En samkvæmt frv. er það hvorttveggja, að umboðið er takmarkað, þannig að vjer undir vissum kringumstæðum getum farið með sum málin, en auk þess er samþykki vort áskilið til þess að binda Ísland, og ef vjer höfum vel valinn mann til þess að gæta rjettar vors í utanríkisráðuneytinu danska, þá eigum vjer yfir höfuð að geta ráðið miklu um þessi mál. En þrátt fyrir það, þótt gallar sjeu á þessum tveim greinum, er mjer það ljóst, að öllum aðalkröfum vorum er fullnægt í samningunum. Sjest það greinilega af 1. grein. Þar er Ísland berum orðum viðurkent frjálst og fullvalda ríki. Og engin síðari greinanna dregur úr þeirri viðurkenningu, er oss er þar gefin, heldur þvert á móti. Þær greinar frv., sem eru gallagripir - jafnvel þær styrkja þá skoðun, að Ísland sje samkvæmt frv. fullvalda ríki. Af 6. gr. sjest ótvírætt, að vjer höfum sjerstakan ríkisborgararjett, og af 7. gr., að Danmörk fer með utanríkismál vor að eins í umboði voru, en umboðið er auðvitað gefið af fullveldi Íslands, því að án þess væri umboðið meiningarlaust. Auk þessa bera aðrar greinar frv. skýr fullveldismörk á sjer. Í 17. gr., þar sem ákvæði eru um, hvernig skera skuli úr ágreiningi, er verða kunni um skilning sambandslaganna, er svo ákveðið, að sænska eða norska stjórnin skipi oddamanninn. Þá eru fullveldismörk ljós á 18. gr. þar sem veittur er rjettur til að segja samningnum einhliða upp. Því hefir þá verið valdið fram, að atkvæðafjöldi væri þar heimtaður svo mikill, að örðugleikarnir á að segja samningnum upp væru svo miklir, að hjer væri um pappírsakvæði að ræða. En það get jeg ekki fallist á, þar sem það er á valdi Íslendinga, hvernig þeir haga atkvæðagreiðslunni, og það ætti því að vera í lófa lagið að hafa hana sem greiðasta; mætti jafnvel koma henni svo fyrir, að allir gætu greitt atkvæði, og ekkert væri heldur á móti því að gera atkvæðagreiðsluna opinbera, en þá hygg jeg, að margur dignaði við að greiða atkvæði gegn samningsslitum, ef almennur áhugi væri vakinn fyrir þeim, og áhuginn ætti rót sína að rekja til þess, að Danir leituðust við að beita oss yfirgangi. Og það mega allir vita, að ef þjóðin finnur til þess, að beita á hana misrjetti, þá vaknar hún til framkvæmda í þeim sökum. Og Íslendingum er þá, dugur horfinn að miklum mun, ef þeir nota sjer ekki rjett þennan. Þetta er því »praktiskur« rjettur, og er einn votturinn um fullveldi Íslands - og þó ekki sá óskýrasti, enda þá jafnrjettið fallið burt með samningsslitinu. En sje rjettur þessi notaður, þá er öllum ljóst, að að eins er eftir hreint konungssamband, en það er einmitt markið, sem allir flokkar hafa verið samhuga um að vinna að. En þá lít jeg svo á, að eðli sambandsins verði að miðast við 18. gr. því að það breytir ekki eðli sambandsins, þótt Ísland veiti Dönum takmarkað umboð til þess að fara með utanríkismálin fyrir sína hönd. Samband þetta, eins og það verður strax eftir að samningurinn kemst í gildi, er því hreint konungssamband milli Danmerkur og Íslands. Þá er 19. gr. frv., og ber hún ekki síður á sjer fullveldismark, skýrt og ótvírætt. Samkvæmt henni er Ísland hlutlaust. Það nær því ekki til Íslands, þótt Danmörk lendi í ófriði. En þetta ákvæði vil jeg leggja áherslu á. Ástandið, sem nú er í heiminum, gerir það að verkum, að einmitt þetta ákvæði samninganna verðum við að meta mjög mikils. Og jeg er þeim fullkomlega sammála, sem einmitt vegna þessa ákvæðis vilja hraða málinu. Það liggur í augum uppi, hversu mikils virði það er nú þegar, alt logar í ófriðareldinum, að fá sem fyrst fulla vissu fyrir því, að við lendum ekki í stríðinu, þótt Danir geri það. Í 16. gr. er ákvæði um dansk-íslenska ráðgjafarnefnd, og mundi jeg ekki hafa saknað þess ákvæðis, þótt ekki hefði verið í frv. En ekki sje jeg neina hættu á atriði þessu. Jeg er ekki í vafa um það, að nefnd þessi hefir lítil áhrif, og færi svo, að hún ynni í óþjóðlega átt fyrir okkur Íslendinga, þá mundi þing og stjórn meta störf hennar að vettugi. Enda fer svo altaf, að löggjöfin hlýtur að laga sig eftir lífi og þörf þjóðanna, en nokkrir menn í nefnd mundu ekki geta breytt eðlilegri framþróun löggjafarinnar. Jeg legg aðalahersluna á fullveldisviðurkenninguna, sem alstaðar kemur fram í frv. í upphafi hafði jeg litlar vonir um, að hinir dönsku samningamenn myndu ganga svo langt, að jeg gæti fallist á tilboð þeirra. En jeg áleit rjett samt, að reynt yrði samkomulag, því að Ísland stæði þá betur að vígi eftir sáttaumleitanir, ef látið yrði til skarar skríða. En hingað til hefir altaf strandað á dönsku ríkiseiningakreddunni, sem vjer aldrei höfum viðurkent. En nú er sú kredda horfin. Eftir samningunum er það fyllilega viðurkent, að ríkin eru tvö. En það er markið, sem barist var að. Jeg þykist því nú hafa fært fullar ástæður fyrir því, hvers vegna jeg er samningunum fylgjandi. Jeg veit, að það hefir engin áhrif á niðurstöðu málsins, þótt mikið sje um það rætt. En mjer þótti þó rjett að gera grein fyrir skoðun minni á samningnum. Mjer þykir leitt, að flokksbræður mínir 2 skuli hjer ekki vera á sama máli og jeg. En svo mæti þó fara, að barátta sú, er þeir nú hefja, yrði til þess, að Íslendingar vaki og standi fast í hliði því, sem ekki er lokað með 6. gr. frv. Því þótt fullvalda ríki sje, er því full þörf á að gæta sjálfstæðis síns og hafa vakandi auga á því, sem fram fer, og mundi Íslendingum þess einnig þörf, þótt ákvæði 6. gr. væru öðruvísi. Vil jeg svo að endingu lýsa yfir því, að jeg mun óhikað greiða frv. atkvæði mitt og hvetja flokksbræður mína um land alt til að gera hið sama.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg skal reyna að lengja ekki umræður mjög að þessu sinni. Það eru að eins fáeinar athugasemdir, sem jeg þarf að gera við ræðu háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Jeg tek það fram, að jeg geri ráð fyrir, að háttv.þm. (B. Sv.) fái að tala enn, ef honum sýnist, þar sem hann er eini verjandi síns málstaðar hjer í deildinni og má því skoðast sem frsm.; mun jeg haga ræðu minni eftir þessu. Háttv. þm. (B. Sv.) gengur út frá því, að Ísland sje nú þegar fullvalda ríki, og leiðir af því þá ályktun, að samningamenn, Alþingi og landsstjórn þurfi ekki að ganga að neinum verri samningum en hvert annað fullvalda ríki. Þetta væri nú gott og blessað, ef hitt samningaríkið hefði viljað viðurkenna þessa skoðun, en því miður hefir það fram að þessu ekki viljað fallast á þetta; og þótt ýmsir góðir vísindamenn telji Ísland fullvalda ríki, þá eru aðrir, sem mótmæla því. Og þótt vjer teljum oss eiga rjett fullvalda ríkis, þá hafa mótpartar vorir haldið honum fyrir oss, af því að þeirra skoðun er sú, að vjer eigum ekki þennan rjett að lögum. Þegar tveir málspartar deila, t. d. um jörð, þá er hægt að fá fullnaðarúrslit á málinu með dómi, en hjer er ekki því að gegna. Vjer höfum engan þann dómstól, sem vjer getum skotið fullveldis deilumálum vorum við Dani undir, og aðrar þjóðir hafa því miður ekki dæmt oss fullveldisrjett. Það nægir ekki, þótt eitt eða tvö ríki hafi nú á þessum óvenjulegu tímum veitt oss samningarjett við sig um verslunarmál, svo sem værum vjer fullvalda ríki. Danir mundu ekki vilja viðurkenna þennan rjett vorn til frambúðar, og ósýnt, að hin ríkin gerðu það heldur lengur en meðan á stríðinu stendur. Atvinnufjelög hafa á þessum tímum sent út menn til að semja við önnur ríki um atvinnumál sín. Mundi vera hægt að telja fjelög þessi fullvalda ríki? Jeg held varla. Háttv. þm. (B. Sv.) sagði, að jafnrjettindaveisalan í frv. 1903 hefði mjög stuðlað að því, að því frv. var hafnað. En hvernig var háttað þessu jafnrjetti þegnanna eftir frv. 1908? Það var óuppsegjanlegt, því að 5. gr. í frv. 1908 er ekki nefnd á nafn í 9. gr. frv., þar sem talin eru upp þau mál, er sambandinu um þau geti orðið slitið að nokkru eða öllu leyti eftir 37 ár, en eftir frv. 1918 er jafnrjettisákvæði 6. gr. uppsegjanlegt að 25 árum liðnum. Þetta er þó ekki óverulegur munur. Aftur er það sameiginlegt báðum frv. 1909 og 1918, að þegnrjetturinn skyldi þegar sjerstakur, og sömuleiðis sameiginlegt þeim báðum, að jafnrjettisákvæði þegnanna skyldi uppsegjanlegt, eftir frv. 1909 að 26 árum liðnum, en eftir frv. 1918 að 25 árum liðnum, svo að munur er ekki mikill, en þó síst í vil frv. 1909. En það var annað atriði í ræðu háttv.þm. (B. Sv.), sem skiftir meira máli. Hann bar upp þá spurningu, hvort þá væri samrýmanlegt fullveldi eins ríkis, að það veitti öðru ríki þau rjettindi, sem frv. gerir ráð fyrir að Danmörku verði veitt. Fyrst er þar að gera sjer grein fyrir, hvað fullveldi sje. Í stystu máli má segja, að ríki það, sem getur skuldbundið sig með athöfnum eða athafnaleysi, sje fullvalda. En þótt eitthvert ríki veiti þegnum annars ríkis ríkisborgararjett hjá sjer, getur það verið fullvalda eins fyrir það; og ef háttv.þm. (B. Sv.) er í nokkrum vafa um þetta nú, þá hefir hann svarað sjer sjálfur 1909, því að í frv. 1909 leggur hann til, að þessi sömu rjettindi, sem í þessu frv. er gert ráð fyrir að veita Dönum hjer í landi í 25 ár, skuli veitt þeim í 26 ár, og er Ísland nefnt frjálst og fullvalda ríki í 1. gr. frv. 1909. Þá svaraði háttv.þm. (B. Sv.) því rjett, að slík rjettindaveiting sje eigi ósamrýmanleg fullveldi. Sömu skoðunar um þetta sem jeg eru þeir tveir vísindamenn, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) bar málið undir, og vita þeir eflaust vel hvað þeir segja. Ef þessi rjettindaveisla er hættuleg nú, þá hefir hún líka verið það 1909, og það er mjög undarlegt, að háttv.þm. (B. Sv.) skuli nú fyrst hafa fengið opin augu fyrir hættunni, er stafi af því að veita þessi rjettindi. Það mætti ætla, að þegar landið var svo heppið að fá hann fyrir málsvara á þingi, þá mundi hann þegar hafa lagt alt kapp á að fá öllum ákvæðum breytt í núgildandi lögum, er í þessa átt ganga. En hvað hefir hann gert í þá átt? Ekkert. Hættan var þá meiri þá en nú. Eftir þessu frv. er dönskum þegnum hvergi veittur meiri rjettur en íslenskum, heldur jafnmikill. Í því stendur með berum orðum: »Danskir ríkisborgarar njóta að öllu leyti sama rjettar á Íslandi sem íslenskir ríkisborgarar fæddir þar«. Þetta getur þó ekki þýtt, að þeir njóti þar meiri rjettinda. Ef t. d. íslenskir ríkisborgarar verða að vera búsettir hjer til þess að mega njóta einhverra tiltekinna hlunninda, þá verða Danir að vera það líka, ef þeir vilja verða aðnjótandi þessara sömu hlunninda. Það er því misskilningur eða rangfærsla að segja, að Danir eigi eftir frv. heimtingu á, meiri rjettindum hjer í landi en Íslendingar sjálfir. Það er furðulegt að heyra, að maður, er hefir viljað veita þessi sömu rjettindi og láta þau haldast í 26 ár, skuli nú æðrast svo mjög yfir því, að ráðgert er að veita þau í 25 ár. Það er þó varla hægt að ætla, að meira tjón verði að þeim á 25 en á 26 árum. Það er svo ekki mikið meira, sem jeg finn ástæðu til að svara hv.þm. (B. Sv.). Þó er eitt atriði viðvíkjandi 7. gr., sem jeg verð að minnast á. Því er nú haldið fram, að vjer sviftum oss þeim möguleika, sem núverandi ástand hefir skapað, til að senda menn, er semji fyrir vora hönd beint við önnur ríki. En það er einmitt tekið fram í 7. gr., að þetta sje hægt að gera framvegis í samráði við utanríkisráherrann. Þetta á við venjulegt ástand. En í athugasemdunum við 7. gr. er það tekið fram, að ákvæði 7. gr. sjeu því ekki til fyrirstöðu, að þegar sjerstaklega brýn nauðsyn beri til, og ekki æfinlega sje unt að ná til utanríkisráðherrans áður, geti íslenska stjórnin eigi að síður neyðst til að gera ráðstafanir, eins og þegar hafi átt sjer stað í heimsstyrjöldinni. Það er ekki hægt í samningum að gera ráð fyrir öllu því, er skapast á óvenjulegum tímum. En því er þetta tekið upp í athugasemdirnar, að vjer vildum eigi slaka til með, að við gætum, þegar líkt stendur á, og nú, öllum að fornspurðum flutt vor mál við erlendar þjóðir. Það er eitt atriði í brtt.háttv.þm. (B. Sv.) sem ætti að vera meinlaust og gagnslaust og óþarft. Það er síðasta málsgreinin í brtt. við 18. gr. Þar sem sem svo segir: Hvort ríkið um sig ákveður, hver skilyrði og reglur það setur um atkvæðagreiðsluna í sínu landi. Þetta leiðir af sjálfu sjer, og þarf ekki að taka það fram. Það er auðvitað, að hvort ríkið setur reglur fyrir atkvæðagreiðslunni, eftir því sem því þykir best við eiga, og það var af ásettu ráði gert að reisa engar skorður gegn því.  (B. Sv.: Jeg á við í brtt., að hvort ríkið um sig geti ákveðið atkvæðamagn það, er þurfi til samningsslita)  . Ef á að skilja orðin þannig, þá játa jeg, að þetta er efnisbreyting. þm. N.-Þ. (B. Sv.) um frumvarpið, eins En það er auðsætt, að háttv.þm. (B. Sv.), svo skýr sem hann er, hefir orðið að starfa fljótt, og því er orðalagið óskýrt hjá honum. En úr því að hjer er um efnisbreyting að ræða, þá, verð jeg að vera á móti henni, og jeg álít það skyldu allra, sem vilja fá fullveldi Íslands viðurkent, að vinna að því, að frv. þetta gangi fram óbreytt, og að þeir eigi að forðast að stofna því í háska með nokkrum efnisbreytingum. Háttv. þm. (B. Sv.) flutti eftir stórblaðinu Times skýrslu um þegnrjettindi í breska ríkinu. Jeg efast ekki um, að háttv.þm. (B. Sv.) skýri rjett frá því, sem í blaðinu stendur, þótt eigi sje það samhljóða því, sem stendur í nýútkominni bók eftir Ragnar Lundborg. Bókin heitir »Zwei umstrittene Statsbildungen« og er prentuð í Berlín 1918. Þar stendur svo á bls. 103–104: »Sum af nýlenduríkjum þessum  Jeg skal ekki segja, hvort rjettara er, það sem háttv.þm. (B. Sv.) hermir eftir Times, eða það sem Lundborg segir, enda skiftir það litlu hjer, því að samband Íslands og Danmerkur verður eigi borið saman við samband Bretlands við nýlenduríkin, þar sem Bretland er þó yfirríkið í því sambandi, sem hefir lagalegan rjett til að stjórna nýlenduríkjunum, og innan vissra takmarka rjett til að ónýta lög, sem þau setja. Hitt er annað mál, að Bretar nota sjer ekki þennan rjett þeir eru altof stjórnvitrir til þess.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg tel þess eigi þörf að fara að deila við hv. og það liggur fyrir, því að jeg tel bæði nefndarálitið, ræður háttv. framsögumanna og hæstv. fjármálaráðherra nægilegt svar gegn andmælum háttv.þm. (B. Sv.). Jeg ætla að eins að fara fáum orðum um eitt atriði, sem hæstv. fjármálaráðherra hefir þegar minst á. Háttv. þm. (B. Sv.) heldur því fram, að það sje óhæfilegt að hraða svo meðferð, meðferð máls þessa hjer í þinginu, að veita þurfi afbrigði frá þingsköpum til að ljúka við það. Jeg fæ eigi skilið, hví háttv.þm. (B. Sv.) lítur þannig á málið. Það er vafalaust enginn efi hjá, nokkrum þm., öðrum en háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og háttv.þm. Ísaf. (M. T.), um það að samþykkja frv. þetta. Og ekki verður því borið við, að málið sje óathugað. Háttv. þm. athuguðu frv., eins og það liggur nú fyrir, allrækilega á síðasta þingi, og þá lýstu þeir yfir því samróma, að undanteknum þessum 2 háttv.þm. (B. Sv. og M. T.), að þeir fjellust á frv., og síðan hafa þeir haft 6 vikna tíma til að skoða það og íhuga enn betur, og þess hefir ekki orðið vart, að neinn þeirra hafi breytt skoðun sinni á því á þessum tíma. Það getur því varla komið til mála, að það geti haft nokkra þýðingu, hvort málið er nú rætt nokkrum dögum lengur eða skemur, því að það var svo vel undirbúið og hlýtur að hafa verið svo gerhugsað af þingmönnum, er þeir komu á þing, að það getur varla haft nokkra þýðingu, hvort lengur eða skemur er setið yfir því nú. Mjer finst það vera sæmileg meðferð á málinu, að veittur sje til meðferðar pess nægilegur tími til að ganga vel frá nefndaraliti, og að það sje óþarft, sem þar er fram yfir, og að allar frekari umræður um málið en orðnar eru sjeu frekara fyrir áheyrendur og þingtíðindi en málinu til skýringar, enda að miklu leyti endurtekningar. Háttv. þingmaður (B. Sv.) beindi nokkrum orðum til mín persónulega. Hann talaði um, að jeg mundi ekki allur þar, sem jeg væri sjeður. Því miður er þetta oflof um mig, því að last skoða jeg það ekki. Háttv. þm. (B. Sv.) sagði eitthvað á þá leið, að ef sjer veittist nægur tími, myndi hann geta talað þingmenn svo sundur og saman, að þeir fjellu allir frá frv., allir nema jeg. Það tel jeg ekki heldur last, þótt háttv.þm. (B. Sv.) treysti mjer til að standa við skoðun mína öllum öðrum fremur; hitt er, að þar kennir aftur fremur oflofs. Mjer skildist háttv.þm. (B. Sv.) finna mjer það helst til foráttu, að jeg hefði ekki fylgt fánamálinu eins fast fram og jeg hefði átt og getað, og að jeg hefði ekki verið nógu ægilegur í augum Dana til að hræða þá til að veita oss siglingafánann. Mjer datt það aldrei í hug, að jeg mundi vera maður til að skjóta Dönum skelk í bringu. Hitt var leitt, að háttv.þm. (B. Sv.) varð eigi fyrir því að flytja fánamálið, því að hver má vita, nema Danir hefðu heykst fyrir hans mikilúðuga svip og sterka róm. Annars er það nátturlega ilt, að jeg er ekki svo gerður, en þau ámæli hv.þm. (B. Sv.) verð jeg að þola. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) var eitthvað að tala um, hvar nefna ætti Ísland í titli konungs, og hjelt hann því fram, að jeg myndi telja það fyrirkomulagsatriði. Það hefir mjer aldrei dottið í hug, og ef hann hefði kynt sjer það mál, myndi hann vita, að slíkt gengur eftir föstum reglum. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekar út í málið og tel ekki, að það vinni neitt við lengri ræður.

Benedikt Sveinsson Jeg vil leyfa mjer að fara að dæmum þess þm. (E A.), er hjer átti hið næsta sæti í byrjun síðast og spyrja, hvort ekki skuli nú fylgja fram ákvæðum 7. gr. þingskapanna um það að hluta um sæti þingmanna.

Einar Jónsson Vil einungis láta uppi þá ósk, að ef fylgja á þeirri reglu, að hluta um sæti þingmanna, þá sje nú afnumin sú regla, sem menn hafa hingað til fylgt, að viðhafa hrossakaup á sætum sínum.

Bjarni Jónsson Mætti jeg ekki bera fram þá ósk, að mönnum sje leyft að sitja í friði. Fyrst menn gátu setið sem nú í 100 daga, má ætla, að þeim takist að sitja nú rólegir í 7 daga.

Forseti: Það er skýlaust ákvæði þingskapanna, að hluta skuli um sætin, og verður ekki hjá því komist nema með afbrigðum frá þingsköpum.

Forsætisráherra (J. M.) Jeg vil að vísu ekki neita um afbrigði, en jeg hygg samt varla rjett að neita um þessa sætahlutun, úr því að hennar er óskað, því að mjer skilst, að það sje rjettur hvers eins að krefjast hennar. Jeg veiti því fyrir mitt leyti leyfi til afbrigða.

Bjarni Jónsson Jeg vil fyrst láta í ljós, að mjer kemur það kynlega fyrir, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) ber fram þessa kröfu, því að jeg veit ekki betur en að hann styddi mitt mál áður. Hvað viðvíkur orðum hæstv. forsætisráðherra vil jeg benda á það, að síðasti fundur hefir leyft afbrigði um alla embættismenn og fastanefndir þingsins. Ætti þó ekki helgi staðarins að vera svo mikil, að menn megi eigi halda sætum sínum þessa fáu daga. Það er þó sannarlega eins mikið undir því komið, hverjir skipa embætti þingsins og fastanefndir, og hinu, í hvaða stól menn sitja.  (B. Sv.: Eigumst lög við)  . Þetta eru lög, sem jeg mæli.

Forseti: Heldur háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) fast við þessa kröfu?

Benedikt Sveinsson Já, og viðvíkjandi ósk háttv.þm. Dala. (B. J.) um, að afbrigði sjeu leyfð, þá vildi jeg benda á það, að jafnvel þótt þingmönnum sje mjög títt að veita afbrigði frá þingsköpum, þá veit jeg þess ekki dæmi, að veitt hafi verið afbrigði frá forsetaúrskurði.

Bjarni Jónsson Hlutunin átti að fara fram á síðasta fundi, en ekki þessum. (Til B. Sv.): Eigumst lög við þá.

Forseti: Viðvíkjandi síðasta atriðinu skal jeg að eins geta þess, að ákveðið er, að hlutunin skuli fara fram næst á eftir kosningu embættismanna, og er því ekki um seinan, þótt á, öðrum fundi sje.

Bjarni Jónsson Þá einu athugasemd, að dagskrá hefir verið ger og nýr fundur boðaður, og er þetta því eigi næst á eftir kosningu embættismanna.

Einar Jónsson Jeg óska, að mín uppástunga verði tekin til greina og tölurnar skrifaðar upp jafnótt og dregið er.