Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 49. fundi í Sþ., s. d., var frv. útbýtt frá Nd. eins og það var samþ. við 3. umr. í Ed. (A. 532).

Forseti (JPálm): Þessar umræður í kvöld, sem eru framhald frá í gærkvöld, fara fram á þá leið, að hver flokkur hefur til umráða 55 mínútur, sem skiptast í þrjár umferðir. Það eru tvisvar 20 mín. og að síðustu 15 mín. Röð flokkanna í kvöld er á þá leið, að fyrst er Framsfl., þá Sjálfstfl., síðan Alþfl. og síðast Alþb. Ég vil mega vænta þess, að hv. þm. haldi sig sem mest við tilskilinn ræðutíma. - Þá hefst umræðan, og tekur fyrst til máls fulltrúi Framsfl., hv. þm. S-Þ., Karl Kristjánsson.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur fjær og nær. Fyrir kosningarnar 1956 gerðu Alþfl. og Framsfl. með sér bandalag, sem þeir kölluðu Umbótabandalag. Andstæðingum flokkanna leizt ekki á blikuna og kölluðu bandalagið Hræðslubandalag. Þetta bandalag var hugsað til frambúðar. Báðir flokkarnir gerðu ráð fyrir og sögðu, að líklega mundi þurfa fleiri kosningar, áður en bandalagið yrði það þriðja afl í íslenzkum stjórnmálum, er nyti sín sem skyldi og leysti þann vanda að koma upp vel samstæðum meirihluta. Framsóknarmenn brugðust Alþfl.-mönnum hvergi í kosningahríðinni, og svo gott var bróðernið af þeirra hálfu, að þegar þm. Alþfl. hvarf af landi brott, stóð fulltrúi Framsfl. upp úr varamannssæti til þess að rýma fyrir Alþfl.-manni. Hitt var kunnugt, að sums staðar mistókst liðveizla Alþfl. Umbótabandalagið vantaði eftir kosningarnar tvo menn til þess að hafa meiri hl. þings. Varð þá að ráði að mynda ríkisstj. með Alþb., enda virtust Moskvalínumennirnir þar þá í miklum minni hl. Vinstri stjórnin var athafnasöm umbótastjórn. Landsfólkið fann þess glöggan vott og man það. En hún varð að hætta störfum í vetur eftir tvö og hálft ár vegna ágreinings um úrlausnir í efnahagsmálum. Fyrir þessum ágreiningi og orsökum hans gerði fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, glögga grein í ræðu sinni í gær. Þótt vinstri stjórnin segði af sér, átti Umbótabandalaginu þar með ekki að vera lokið, eftir því sem í upphafi var til stofnað. Framsóknarmenn lögðu til, að þjóðstjórn yrði mynduð, töldu, að efnahagsmálin, stjórnarskrármálið og þó landhelgismálið sérstaklega gerði það eðlilegt, að allir flokkar tækju nú höndum saman, eins og sakir stóðu. Umbótabandalagið gat haldið áfram innan þjóðstjórnarinnar sem hið þriðja afl. En í stað þess að styðja þjóðstjórnarhugmyndina lét Alþfl. ginnast til þess að rjúfa Umbótabandalagið og mynda augnabliksstjórn minni hl., sem hafði ekki á að skipa nema rúmlega 1/6 af þm. og það mönnum, sem komizt höfðu á þing að verulegu leyti fyrir stuðning annars flokks, Framsfl., er nú skyldi unnið gegn, því að það var Sjálfstfl., sem Alþfl. gekk á hönd og seldi sál sína, um leið og hann myndaði hina veiku stjórn sina með hlutleysi og stuðningi Sjálfstfl. Aldrei fyrr mun það hafa gerzt í veröldinni, að flokkur, sem telur sig verkalýðsflokk, hafi gert slíkan samning við stóratvinnurekenda og auðshyggjumannaflokk. Þetta var auðvitað álíka hyggilegt af Alþfl. og ef rjúpa semdi við fálka að gæta sín og eggja sinna. Með þessum samningi við Sjálfstfl. var Umbótabandalagið svikið af forustumönnum Alþfl. á hastarlegan hátt. Í gærkvöld leyfði svo einn af þm. Alþfl. sér að segja, að Alþfl. hefði staðið við öll sín orð, og bætti meira að segja við, að Framsfl. hefði fórnað samvinnu við Alþfl. Slík málfærsla er hámark ósvífni. Hins vegar voru svikin alls ekki almenningi í Alþfl. að kenna. Í hans garð er ekki rétt að láta nein ásökunarorð falla og skal ekki heldur gert af mér. Hvað gekk að þm. Alþfl.? Það væri rannsóknarefni fyrir sálfræðinga. Í desember rétt fyrir jólin komu þeir 8 samtals eins og jólasveinar af fjöllum með poka sína fulla af gjöfum, - nei, nei, ekki gjöfum, en loforðum um gjafir handa þjóðinni: lækkun verðbólgu, niðurgreiðslu verðlags án nýrra álagna, lækkun tilkostnaðar hjá ríki, stóraukið efnahagslegt öryggi o.s.frv. Hugdjarfar hetjur, heyrðist kallað, en það var bergmálið af því, sem þeir sögðu sjálfir í hátíðaboðskap sínum! Stjórnarflokkarnir, Alþfl. og Sjálfstfl., settu eftir nýárið lög um niðurfærslu verðlags og fleira. Þau lög tryggja niðurfærslu kaupgjalds og verðlags aðalframleiðsluvara, en ná alls ekki til alls verðlags. Verðþenslan fer í gegnum net þeirra í mörgum efnum. Nú er nýafstaðin fjárlagaafgreiðsla stjórnarflokkanna. Hún er með eindæmum glannaleg og morar af undanbrögðum, eins og ræðumenn stjórnarandstöðunnar sýndu fram á í gærkvöld, án þess að stjórnarliðið gæti í nokkru hrakið. Við afgreiðslu fjárl. komst það m.a. upp, að stjórnarflokkarnir hugsa sér, að svikin skuli tíu ára rafvæðingarframkvæmdin, hætt við héraðsveitur á sumum stöðum og mönnum bent á, að þeir geti í staðinn tekið upp dísilstöðvar. Snertir þetta bæði sveitir og kauptún landsbyggðarinnar. Framsóknarmenn báru strax fram þáltill. um, að tíu ára áætluninni skuli haldið áfram. Till. var vísað til fjvn. í gær. Í dag klofnaði n. út af till. Stjórnarliðið í n. vill ekki, að hún verði samþykkt. Sýnir þetta glögglega, hvað fyrir stjórnarflokkunum vakir, það er að níðast á landsbyggðinni, þar sem hún yfirleitt stendur höllustum fæti vegna legu sinnar. Allar sínar athafnir í fjárhagsmálunum miðar þessi ríkisstj. við fresti og undanbrögð, fresti til að komast fram yfir kosningarnar, sem hún stofnar til. Ríkisstj. á ekki lengur gleði jólasveinanna. Það er af henni jólasvipurinn. Ráðherrarnir fjórir rogast með sinn pokann hver. Pokarnir eru orðnir þungir og síðir. Innihaldið er orðið þyngra, en loforðin voru um jólin. Fjárlög fimmtungi hærri, en í fyrra, þau síga í. Útflutningssjóðsáætlunin er nökkvaþung. Niðurgreiðslurnar eins og blý. Pokarnir þenjast út og þyngjast dag frá degi. Fjórir Alþfl.-menn, fleiri eru ekki til, ganga einn á eftir hverjum ráðh. og reyna af fremsta megni að lyfta undir. Það er nærri því eins erfitt og að bera. Það er svo vont fyrir höfuðið að lúta. Þar á eftir ganga svo fylktu liði 19 Sjálfstfl.-menn. Þeir hotta á áttmenningana og eru glottleitir, stundum ýta þeir með fæti á eða undir poka. Við þá, sem meðfram veginum eru, segja sjálfstæðismennirnir: „Þetta er nú Alþfl., hann á það, sem í pokunum er.“ En síðustu dagana eru sjálfstæðismenn þó að verða dálítið alvarlegri og óstilltari. Þeir eru að verða smeykir um, að Alþfl. komist ekki með byrðarnar fram yfir síðari kosningarnar og það komi þá á þá sjálfa að bera pokana og um leið að taka opinberlega ábyrgð á innihaldinu. Slíkt var aldrei ætlunin að gera. Og svo er kjördæmamálið. Alltaf koma fram fleiri og fleiri, sem mótmæla því máli. Ljóst er, að næstu kosningar snúast fyrst og fremst um kjördæmamálið. Fjárhagsmálunum hefur að vísu verið stefnt út í kviksyndi. En þótt hörmulegt sé til þess að hugsa, að þar verði kafhlaup, er þó sú grundvallarbylting, sem felst í kjördæmabreyt., svo háskaleg, að fjármálin hverfa í skuggann í næstu kosningum. En eftir þær kosningar skulu fjármálin brenna réttum aðilum á baki. Kjördæmabreytingin er fláráð upplausnartilraun. Með því að leggja núverandi kjördæmi niður og svipta félagsheildir þær, sem þau eru, sínum sérstöku fulltrúum á Alþingi, er verið að lama þessar félagsheildir. Það er verið að skera á afltaugar þeirra. Það verður að muna, að nú orðið er Alþingi aðili, sem skiptir árlega í stórum stíl þjóðartekjunum beint og óbeint milli stétta og atvinnugreina og þar með milli landshluta. Þingmenn þurfa þess vegna að þekkja nákvæmlega hag og þarfir sinna umbjóðenda í hverri byggð, vera í nánu sambandi við þá og gæta réttar þeirra gagnvart ríkisvaldinu og stofnunum þess á stjórnarsetrinu. Vitanlega er slík umboðsmennska óhjákvæmilegust og víðtækust vegna þess fólks, sem ekki er búsett í nánd við stjórnarsetrið. Að ætla að svipta það fólk sínum sérstöku þingmönnum er tilræði við fólkið. Í stað hinna 27 kjördæma, sem nú eru utan Reykjavíkur og afnema skal, á að stofna sjö stór hlutfallskosningakjördæmi með 5–6 þm. Þessi stóru kjördæmi verða engar félagsheildir. Fólkinu þar er aðeins öllu skipað að velja milli sömu framboðslista og atkvæðum allra á því svæði steypt saman. Val til framboðs færist úr höndum heimamanna í hendur flokksstjórna, sem hafa auðvitað aðsetur í höfuðstaðnum og koma fram fyrir hönd flokkanna og ríkisvaldsins. Þm. verða því miklu meira en nokkru sinni áður háðir flokksstjórnarvaldi og ríkisvaldssjónarmiðum, en óháðari en nú umbjóðendum sínum. Og til þess er líka leikurinn gerður. Flokkunum, sem að kjördæmabreytingunni standa, þykir landsbyggðin of sterk með núverandi kjördæmaskipun og eru henni gramir fyrir að vilja ekki ljá sér fylgi og lúta sér. Þeir bera fram þau falsrök, að Framsfl. hafi forréttindi vegna einmenningskjördæmanna, af því að hann hafi meira fylgi, en þeir úti um landið, þó að þeir keppi þar um fylgi undir nákvæmlega sama skipulaginu og Framsfl. Framsfl. hefur engin forréttindi í þeirri keppni. Þeim þykir þess vegna ekki nóg að fjölga þm. í þéttbýlinu, eins og Framsfl. telur rétt að gert sé vegna fólksfjölgunarinnar þar, heldur vilja þeir líka gera þingmenn landsbyggðarinnar áhrifaminni en þeir eru nú fyrir umbjóðendur sína með því að rjúfa samband þeirra við núverandi kjördæmi og drepa með því umhyggju þeirra og ábyrgð á dreif. Hinir hlutfallskosnu 5–6 þingmenn í kjördæmi verða af ýmsum flokkum og fulltrúar stríðandi hópa í kjördæminu. Þeir hafa því alls ekki sprungulausa samstöðu út á við fyrir hið stóra kjördæmi. Þess gjalda svo málefnin, og þingmennirnir kenna hver öðrum. Þeir verða ábyrgðarlausari en í einmenningskjördæmum og einn skýtur sér bak við annan, rétt eins og ráðh. í samsteypustjórn. Eitt af því, sem staðið hefur stjórnmálalífi okkar Íslendinga fyrir þrifum, er, að hér hafa verið eintómir minnihlutaflokkar. Nú á að stofna til kerfis, sem leiðir af sér enn fleiri flokka. Hlutfallskosningar í stórum kjördæmum um land allt eru gróðrarstíur smáflokkaþróunar. Þegar hlutfallskosningafyrirkomulagið kom fyrst til sögunnar, - það var um síðustu aldamót, - héldu margir ágætir menn, að það væri heppilegt. Nú hefur reynsla þjóða sýnt, að það er lýðræðinu hættulegt. Það veikir lýðræðið að hafa skilyrði til að greinast í marga flokka. Lýðveldi hafa hrunið fyrir það. Engin þjóð hefur á allra síðustu árum tekið upp hlutfallskosningar. Reynslan varar þjóðirnar við því. Lítið til Frakklands og gaumgæfið, hvað þar hefur gerzt. Sjáið, hve Finnar berjast í bökkum með sína átta stjórnmálaflokka. Athugið; að Írar eru komnir á fremsta hlunn með að afnema hlutfallskosningar hjá sér. Lýðræðið stendur föstustum fótum, þar sem einmenningskjördæmi eru aðalregla. Þeir einir hafa ástæðu til þess að vera með hlutfallskosningum um land allt, sem vilja efla glundroðann, sem er þó ærinn fyrir á Íslandi. Mér fannst í gærkvöld raunalegt að heyra heiðurskempuna, hv. þm. Borgf., sem nú er að hætta þingmennsku, strika yfir skjalfestar fyrri skoðanir sinar á kjördæmaskipuninni og taka ekkert tillit til síðustu tíma reynslu annarra þjóða, sem styður hans fyrri skoðanir. Heyra hann mæla með stóru kjördæmunum vegna þess, að nú væri stúdentafélag á Miðvesturlandi. Sameiginlegur byggingarfulltrúi þar. Rétt fyrir bændur, eins og þeirra högum væri komið, að hafa hægt um sig. Gott fyrir stóra svæðið að mega vænta þess, að líklega yrði þar alltaf einhver fulltrúi, er væri í náðinni hjá ríkisstj., hver sem hún yrði hverju sinni. Þetta voru svo lágkúruleg rök, að mér fundust þau alls ekki samboðin hinum merka manni, en að vísu samboðin málstaðnum og flokknum. Við bættist svo, að hann lagði áherzlu á, hvað tvímenningskjördæmi hefðu reynzt vel, þar sem sinn maður væri kjörinn af hvorum flokki. Dagamunur hygg ég að sé að því. Horft hef ég á slíka þingmenn greiða atkv. hvorn móti öðrum í þýðingarmestu málum. Þannig hefur minni hl. orðið jafnvígur meiri hl. kjördæmis þvert á móti aðalundirstöðureglum lýðræðisins. Undir slíkum kringumstæðum er sama sem slíkt kjördæmi sé þingmannslaust, þ.e. við slíkar atkvgr. Eitthvað er bogið við þetta. En með þau kjördæmi er komið sem komið er, og þau hafa það fram yfir hin stóru fyrirhuguðu kjördæmi, að þau eru félagsheildir eða hafa verið það til skamms tíma. Þríflokkarnir, sem við köllum nú hér á Alþingi, Alþfl., Sjálfstfl. og Alþb., samþykktu á laugardaginn var með meirihlutavaldi sínu á Alþingi frv. sitt til kjördæmabreyt. Alþb. gerðist stjórnarstuðningsflokkur í þessu máli eftir mikla eftirgangsmuni frá stjórnarflokkunum. Ekki mun þó hafa staðið á kommúnistum þar, heldur munu hinir í þeim skrýtilega samsetta flokki hafa talið málefnið mjög vafasamt. Stjórnarskráin hefur verið í endurskoðun, síðan lýðveldið var stofnað 1944. Allir viðurkenna, að það sé margt, sem breyta þurfi. Fulltrúar Sjálfstfl. töluðu á sínum tíma um 20 atriði, og aðrir nefna fleiri og önnur. Nú hafa þriflokkarnir tekið eitt þessara efnisatriða út úr og ætla með því að búa sér í haginn sem flokkar og umturna til þess grundvelli lýðræðisins, hvað sem öllu öðru líður, er breyta þarf í stjórnarskránni. Með því eru þeir að þjóna flokkshyggju sinni, hringla með stjórnarskrána, laga hana eftir flokkum sínum í stað þess að laga flokkana eftir henni. Þannig setja þeir flokkana ofar stjórnarskrá lýðveldisins. Við framsóknarmenn bárum fram till. um, að mþn., sem er til síðan 1947 vegna stjórnarskrárendurskoðunarinnar, yrði falið að ljúka endurskoðuninni á þessu ári og reyna af ýtrasta megni að ná samstöðu allra flokkanna, svo sem til var ætlazt, er lýðveldið var endurreist, og málið falið n. allra flokkanna. Við lögðum til, að þá yrði sérstaklega athugað, hvort ekki væri rétt að fela sérstaklega kjörnu stjórnlagaþingi að setja stjórnarskrána og taka þannig málið úr sambandi við önnur deilumál líðandi stundar, ef bein samkomulagslausn þess næðist ekki í stjórnarskrárnefndinni. Þetta var stráfellt. Við gerðum enn fremur til vara beinar brtt. við frv. þríflokkanna. Þær voru um eðlilega fjölgun þm. í þéttbýlinu á þeim grundvelli, sem frá öndverðu hefur verið byggt á. Þær till. voru einnig felldar alveg hiklaust. Hinar beinu brtt. okkar við stjórnarskrána, varatillögurnar, voru tilboð um samkomulag. Þær voru í samræmi við vilja síðasta flokksþings okkar: grundvöllur þeirra sjálfstæði héraða og aðalregla einmenningskjördæmi, og á milli bar ekkert nema þetta til samkomulags. Önnur atriði, sem á milli ber, létum við kyrr liggja. Við fórum þess að lokum einnig á leit við meiri hl. í stjskrn. í Ed., að þríflokkarnir féllust á, að lögin yrðu ekki látin taka gildi að meira eða minna leyti, nema kjósendur samþykktu það við almenna atkvgr. Eftir að hafa athugað þetta í sínum hópi lét formaður n. okkur vita, að á slíkan fyrirvara um almenna atkvgr. til gildistöku yrði ekki fallizt af þríflokkunum. Var þá í ljós leitt, að þeir treystu ekki málstað sínum svo vel, að þeir þyrðu að leggja hann til staðfestingar eða synjunar undir atkvæði landsmanna. Hins vegar hafa þríflokkarnir gert sér vonir um að fá kjörna nægilega marga flokkshlýðna menn í næstu kosningum til þess að samþykkja þessa skyndibreytingu á kjördæmagrein stjórnarskrárinnar á sumarþinginu væntanlega. Þetta er það, sem þjóðin þarf að vera á verði gegn. Flokkarnir, sem þora ekki að leggja málið eitt sér undir hennar dóm til úrskurðar, mega ekki á óbeinan hátt komast með það fram hjá dómi hennar að takmarki sínu. Næstu kosningar eiga að snúast um kjördæmamálið eitt. Aldrei í sögu Íslands hefur verið stofnað til örlagaríkari kosninga. Þær eru um það, hvort Íslendingar vilja halda áfram að byggja land sitt eða láta það fara í meiri og meiri auðn. Þríflokkarnir telja, að of mikið hafi verið gert á síðustu árum til að viðhalda jafnvægi í byggð landsins, en geta þó ekki sýnt fram á, að þéttbýlið hafi verið fyrir borð borið í þjóðfélagslegum athöfnum, nema síður sé. Þeir segja fólkinu í Reykjavík og þéttbýlinu við Faxaflóa, að það hafi of fáa fulltrúa á Alþ., en hafna þó till. um fjölgun þeirra á grundvelli sögulegrar þróunar. Þeir segja fólkinu úti um land, að fulltrúum þess verði yfirleitt ekki fækkað, en þeir aðeins gerðir sameiginlegir fyrir stór svæði. Á bak við liggur sú hugsun að taka fulltrúana úr því nána persónulega sambandi, sem þeir eru í við hverja sveit nú, og ná undir flokkana vali þeirra. Hér er ofurvald flokkshyggjunnar að svíkjast að þjóðinni. Hér er sú samstefna þríflokkahyggjunnar á ferð, sem er ósárt um, þótt hún í verki eyði núverandi byggð á stórum svæðum landsins og mæli þvert um hug sinn, meðan hún er að ná tökum til að gera þetta. Framkoma stjórnarflokkanna í efnahagsmál unum í vetur gagnvart bændastéttinni sýnir, hvað í huganum býr. Rafvæðingarskerðingin, sem þeir hugsa sér, er hættumerki. Fullyrðingar, sem fallið hafa um, að fjárfestingin úti um land á undanförnum árum hafi verið vitleysa eða pólitísk fjárfesting, eru engar dulrúnir. Bátafiskinn, sem sjómenn veiða á heimamiðum víðs vegar með ströndum fram og fá greiddan sæmilegu verði, kalla þessir flokkshyggjumenn „Framsóknarýsu“ og „Eysteinsstútung“. Út úr þeim nafngiftum skín lítilsvirðingin á fólkinu, sem að þessum afla vinnur. Þeir líta á það sem eins konar bónbjargarlýð, og svo kemur þar fram kuldinn til þeirra, sem staðið hafa vörð um hagsmuni þessa fólks. Nú fara frambjóðendur þessara flokka innan stundar út um land til framboðs og áróðurs fyrir flokka sína. Þeir munu varla segja þar: „Við erum komnir til að leggja kjördæmi þetta niður. Við höfum engan áhuga á því, að veidd sé „Framsóknarýsa“ né verið sé að rafvæða þetta strjálbýli.“ Nei, nei. Þeir munu segja eins og Mbl.: Þéttbýlið réttir ykkur nú með kjördæmamálinu bróðurhönd sína. - Varið ykkur á þessari hönd þríflokkavaldhyggjunnar. Hún er loðin hönd og óhrein. Takið ekki í hana. Þetta er alls ekki bróðurhönd þéttbýlisfólksins, sem hugsar áreiðanlega yfirleitt hlýtt til landsbyggðarinnar og vill henni vel. Allir muna frásögnina um það, þegar Ólafur Haraldsson Noregskonungur sendi Íslendingum kveðju guðs og sína og kvaðst vilja vera þeirra drottinn, ef þeir vildu vera hans þegnar, og hvorir skyldu vera annars vinir og fulltingismenn. Þar var ísmeygilegt vald að seilast eftir yfirráðum, eins og nú. Til voru þá menn eins og núna, sem vildu, að tekið væri í höndina, jafnvel ekki ómerkari maður en Guðmundur ríki á Möðruvöllum flaskaði á því. En Einar Þveræingur reis gegn beiðni konungs og mótmælti kröftuglega, - „því að þann órétt gerum vér ekki oss einum, heldur allri ætt vorri, er þetta land byggir,“ sagði hann. Svo er enn, málið snertir komandi kynslóðir, ekki aðeins okkur. Takið nú, góðir Íslendingar, upp afstöðu Einars Þveræings og eyðið þessu máli. Greiðið engum frambjóðanda atkv. við næstu kosningar, sem lofar ekki að fella þessi lög og stuðla þess í stað að heilbrigðri endurskoðun stjórnarskrárinnar í heild með eðlilegum hraða. Ég mæli þetta líka til fólksins í þéttbýlinu, vegna þess að auðvitað fara hagsmunir þess og landsbyggðarfólksins saman, ef rétt er á litið. Ég mæli þetta líka til fólksins í þéttbýlinu, vegna þess að ég veit, að það skilur þessi mál, ef það hugsar um þau. Það verður sífellt í fullu gildi, sem Einar skáld Benediktsson kvað um Reykjavík, að „af bóndans auð hún auðgast, verður stærri og auðgar hann, þau hafa sama mið“. Það er þéttbýlisfólkinu hagur, að landsbyggðarfólkinu líði vel og byggð haldist þar við. Öll þjóðin á líka að vaka yfir því, að land hennar allt sé sem bezt setið og þannig, að það taki á móti fjölgun hennar og sívaxandi, staðbundin verðmæti hagnýtist frá kynslóð til kynslóðar, en séu ekki yfirgefin. Í Reykjavík og víðar í þéttbýlinu er margt fólk, sem flutzt hefur þangað úr sveitum, sjávarþorpum og smærri kaupstöðum landsins. Þetta fólk ann fyrri átthögum sínum af miklum heilindum. Það fer margt sí og æ hugförum „heim í gamla hópinn sinn, heim á fornar slóðir“. Þetta fólk finnur eins og Væringinn, að „þess þroski er skuldaður bernskunnar byggð“. Það hefur víða með sér átthagafélög, sem votta, hvað býr því í hug og hjarta. Nú er tækifæri fyrir þetta fólk að gera átthögum sínum ómetanlegan greiða á auðveldan hátt. Það er með því að kjósa að þessu sinni aðeins þá frambjóðendur, sem treysta má til þess að fella þá kjördæmabreytingu, sem fyrir liggur og felur það í sér að svipta hina fornu átthaga fólksins sínum sérstöku fulltrúum á Alþingi. Foringjavald þriflokkanna, sem haldið er af kaldhyggju flokkshagsmuna og drottnunargirni, er ekki vílar fyrir sér að gera í skyndi stjórnarskrá þjóðarinnar að hraklegu kaupskaparmáli, heyr í næstu kosningum stríð við þjóðrækni og átthagatryggð um undirstöðuatriði framtíðarhamingju íslenzkra byggða og Íslands alls. Það er ekki að þessu sinni vandi fyrir þá, sem hafa hjartað á réttum stað, að vita, hvorn málstaðinn á að styðja. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. „Varðar mest til allra orða, undirstaðan sé réttleg fundin.“ Þessi fornu sannindi eiga ekki síður við nú, en þegar Eysteinn munkur Ásgrímsson mælti þau fyrir meira en 600 árum, og gildi þeirra er jafnt í þjóðmálum sem öðrum viðfangsefnum mannlegs lífs. Vandræðin, sem nú er við að etja, eiga einkum rætur sínar að rekja til þess, að þau einsdæmi gerðust um sinn, að horfið var frá undirstöðu réttra stjórnarhátta, þeirri, að sá, sem valdið hefur hlotið, sé reiðubúinn til að beita því í samræmi við skyldu sína og bera sjálfur þann vanda og þá ábyrgð, sem upphefð hans fylgir. Þegar Framsfl. var í sókn til hinna æðstu valda á landi hér skömmu fyrir 1927, hélt málsnjallasti talsmaður hans þá, Tryggvi Þórhallsson, eitt sinn mikla ræðu hér á Alþ., þar sem viðkvæðið var orðtakið: Einsdæmin eru verst. - Nú, þegar Framsfl. rúmum 30 árum siðar gafst upp og veltist úr völdum hinn 4. des. s.l., varð það með þeim hætti, að alger einsdæmi eru. Forsrh., Hermann Jónasson, kom þá á fund sameinaðs Alþingis og sagði í þessum ræðustól: „Ný verðbólgualda er skollin yfir.“ Og hann bætti við: „Í ríkisstj. er ekki samstaða um nein úrræði í þessum málum, sem að mínu áliti geti stöðvað hina háskalegu verðbólguþróun, sem verður óviðráðanleg, ef ekki næst samkomulag um þær raunhæfu ráðstafanir, sem lýst var yfir að gera þyrfti, þegar efnahagsfrv. ríkisstj, var lagt fyrir Alþingi á s.l. vori.“ Þetta sagði Hermann Jónasson 4. desember. Vegna þess ósamkomulags og úrræðaleysis gafst ríkisstj. Hermanns Jónassonar hreinlega upp, flúði af hólmi án þess að gera nokkrar till. til Alþ. um lausn þess vanda, sem stjórnin sjálf hafði efnt til og vitað um frá því í maí s.l. að óumflýjanlegur var. Eðlilegt er, að menn spyrji: Hvernig gátu þau ósköp að borið, að ríkisstj. skuli ekki leggja neinar tillögur fyrir sjálft Alþingi Íslendinga til varnar þjóðarhættu eða a.m.k. skýra þinginu frá, hvað í vændum væri, heldur láta sér það eitt nægja að koma til Alþ., eftir að voðinn er skollinn yfir, segjast þá engin úrræði hafa og hlaupa af hólmi? Skiljanlegt er, að skoðanir reynist skiptar í ríkisstj. og hún klofni vegna ágreinings um mikilsverð mál. En þegar ágreiningur kom upp í stjórn Hermanns Jónassonar 1938 um lausn togaralaunadeilu, bar Hermann Jónasson sjálfur fram frv. um skipun gerðardóms til lausnar deilunni og tók því, þegar Haraldur Guðmundsson sagði sig úr ríkisstj., vegna þess að hann vildi ekki una þeirri meðferð. Á sama veg setti stjórn Hermanns Jónassonar gerðardómslögin í upphafi árs 1942 þrátt fyrir mótmæli Stefáns Jóh. Stefánssonar, sem þá var í stjórninni, þó að það ósamkomulag leiddi til afsagnar Stefáns. Hið sama var um nýsköpunarstjórn Ólafs Thors. Hún varð ósammála um gerð Keflavíkursamningsins haustið 1956. Ólafur Thors lagði þá samninginn fyrir Alþingi gegn mótmælum hinna kommúnísku meðráðherra sinna, og þegar Alþ. samþykkti samninginn, sögðu þeir af sér og stjórnin öll. Guðmundur Í. Guðmundsson sagði frá því í gær, að Alþfl. hefði um mánaðamótin nóv.-des. s.l. viljað hafa sama hátt á og leggja málið fyrir Alþ. til ákvörðunar þar. Þetta er að sjálfsögðu hin rétta, þingræðislega aðferð. Ef stjórn verður ósammála, þá leggur forsrh. till. sinar um ágreiningsefni fyrir Alþ. og lætur meðráðh. sína um, hvort þeir una þeirri aðferð eða segja af sér þegar í stað eða eftir að Alþ. hefur tekið ákvörðun sína. Alþ. hefur ákvörðunarvaldið, en ríkisstj. ber skylda til að skýra því frá mestu vandamálum og leggja till. sínar um úrlausn þeirra fyrir það, svo að því gefist færi á að taka ákvarðanir sínar, áður en um seinan verður. Má þá oft svo fara, að málefnin leiði til myndunar annars meiri hl. en áður stóð að ríkisstj. Sá möguleiki léttir ekki af þeirri stjórn, sem hverju sinni situr, skyldunni til að leggja málin nógu tímanlega fyrir Alþ., hvað sem hennar eigin örlögum líður. Hvernig stendur á því, að Hermann Jónasson, sem tvisvar áður hafði sýnt, að hann kunni á þessu rétt skil, hvort sem hann þá málefnalega hafði rétt fyrir sér eða ekki, skyldi nú fara allt öðruvísi að? Af hverju aðvaraði hann Alþ. ekki nú? Eða þó öllu heldur: Af hverju bar hann ekki fram sínar ákveðnu tillögur til lausnar þeim vanda, sem engum mátti vera ljósara, en honum að yfirvofandi var? Hermann Jónasson hefur svarað þessu sjálfur í ræðu, sem hann hélt á flokksþingi Framsóknar í marz s.l., þar sem hann tók svo til orða: „Ýmsir hafa sagt: Þið framsóknarmenn áttuð að bera fram á Alþ. till., sem þið báruð fram í ríkisstj. 17. nóv. s.l. - Þetta var ekki hægt. Stjórnarsáttmálinn gerir ráð fyrir, að leysa beri efnahagsmálin í samráði við vinnustéttirnar. Verkalýðshreyfingin hafði neitað að fallast á till. ásamt tveimur af stjórnarflokkunum. Að bera till. fram á Alþingi hefði verið brigð á stjórnarsáttmálanum.“ Þetta sagði Hermann Jónasson á flokksþingi Framsóknar. Ef hér er satt frá sagt af Hermanni Jónassyni, er um slík einsdæmi að ræða, að engin verri eru til í íslenzkum stjórnmálum. Með þessari yfirlýsingu gefur fyrrv. forsrh. til kynna, að hann hafi með samningum utan Alþ. skuldbundið sig til að hverfa frá réttum lýðræðisreglum og setja aðra aðila hærra, en Alþingi Íslendinga, sem á að vera rétt mynd af vilja þjóðarinnar sjálfrar og taka í hennar nafni ákvarðanir um úrlausn þjóðmála. Í afsökun Hermanns felst því ásökun gegn sjálfum honum um fullkomið glapræði og alvarlegt embættisbrot. Hitt er annað, að vafasamt er, hvort þessi skilningur Hermanns á stjórnarsáttmálanum fái staðizt. Nú er ekki tími til að ræða það, enda er það skilningur Hermanns sjálfs, sem að þessu sinni skiptir máli. Í stjórnarsamningnum í júlí 1956 lofaði stjórn Hermanns Jónassonar þessu: „Mun ríkisstjórnin leggja sérstaka áherzlu á að leysa efnahagsvandamálin í náinni samvinnu við stéttasamtök vinnandi fólks.“ Svo stóð í þeim eftirminnilega samningi. Þá átti að taka upp nýja stjórnarhætti og víkja til hliðar nærri helmingi þjóðarinnar, enda voru ráð fulltrúa sjálfstæðismanna á Alþ. að engu höfð og þeim ekki gefnar hinar nauðsynlegustu upplýsingar um mál, fyrr en þær fengust fyrir milligöngu forseta Íslands, eftir að stjórn Hermanns Jónassonar var oltin úr völdum. En við myndun vinstri stjórnarinnar gleymdist að vísu, að tugþúsundirnar í Sjálfstfl. eru ekki síður vinnandi fólk, en aðrir landsmenn. Hefði því vafalaust verið hollast þegar af þeirri ástæðu að virða rétt þeirra, reyna ekki að láta annarlega aðila fá úrslitavöld um málefni, sem skylda ríkisstj. og Alþ. er að fjalla um og ráða til lykta. Það er svo eitt dæmi um rökþrot vinstristjórnarherranna nú, að þeir skuli kenna sjálfstæðismönnum um kauphækkanir og verðbólguþróun á þeirra eigin valdatíma. Þetta gerði jafnvel sjálfur Hermann Jónasson, - sá sami, sem hældist í ágústlok í fyrra yfir, að búið væri að víkja sjálfstæðismönnum til hliðar. Sjálfstæðismenn hafa ætið talið, að það væri í senn mesta mein verkalýðshreyfingarinnar og þjóðfélaginu stórhættulegt að færa á vettvang verkalýðshreyfingarinnar stjórnmálaátökin. Verkalýðshreyfingin á að vera fulltrúi allra sinna meðlima og jafnfær um að gæta hagsmuna þeirra, hverjir sem eru við völd á Alþ. og í ríkisstj., því að auðvitað verða allar ríkisstj. að hafa stöðugt samráð og samvinnu við ýmsa aðila, þ. á m. verkalýðshreyfinguna, eins og flestir alþm. ráðgast eftir föngum við stuðningsmenn sína og aðra, áður en þeir taka mikilvægar ákvarðanir. Slíkt samráð er sjálfsagt og þarf ekki sérstakra samninga við, enda var ætlunin 1956 öll önnur. Þá átti að draga valdið úr höndum hinna lögmætu aðila til annarra, sem ekkert umboð þjóðarinnar hafa í þeim efnum. Ef svo átti að fara að, hlaut óhjákvæmilega þar af að leiða, að ríkisvaldið hæfi íhlutun um, hvernig kosningum í þessum samtökum væri háttað, svo að tryggt væri, að talsmenn þessara samtaka hefðu a.m.k. raunverulegt umboð þeirra, sem þeir segðu sig tala fyrir. Þá var einnig nauðsyn, að tryggð væri skapleg meðferð mála hjá þessum samtökum, svo að þeim gæfist í raun og veru færi á að kynna sér, hvað til úrlausnar væri, og íhuga málin, svo að gagni kæmi. Meðferð bjargráðanna í maí fyrir tæpu ári sýndi þörfina á því, að það væru raunverulegir umboðsmenn stéttanna, sem segðu sitt álit, en ekki umboðslaus klíka, sem enga eða fáa hefur á bak við sig. Þá lét ríkisstj. sér nægja svokölluð meðmæli fulltrúa 1/5 hluta verkalýðsins, en hafði að engu till. og mótmæli hinna, er töluðu fyrir 4/5 hluta. Ekki tók betra við á Alþýðusambandsþinginu í vetur. Ríkisstj. þóttist ekki geta gert neinar till. um lausn vandamálanna, fyrr en þetta þing hefði saman komið, og Hermann Jónasson hefur hvað eftir annað fært að fyrri samstarfsmönnum sínum, vegna þess að samkomudagur þingsins hafi dregizt úr hófi. Þegar sjálft þingið kom saman, lagði ríkisstj. till. sínar alls ekki fyrir það. Síðar hefur þó sannazt, að þá hafði bæði Framsfl. og kommúnistar lagt fram á ríkisstjórnarfundi till. sínar, Framsfl. strax 17. nóv., og var þá þegar ljóst, í hverju ágreiningurinn var fólginn. Ekkert hefði verið sjálfsagðara, úr því að búið var að lofa Alþýðusambandinu, að við það skyldi höfð samvinna, og úr því að eftir þingi þess hafði verið beðið, en að leggja málin, eins og þau voru, fyrir sjálft Alþýðusambandsþing, sem kom ekki saman fyrr en 25. nóv., gera því grein fyrir vandanum og ágreiningsefnunum og láta það kveða upp úr um sínar óskir eða fyrirskipanir, ef ríkisstj. vildi skilja samþykktir þess svo. En á þennan veg var alls ekki farið að. Forsrh. fór að vísu á fund Alþýðusambandsþings, en ekki til þess að segja frá því, hvernig málum í raun og veru var komið, og leggja fram till. sinar, heldur til að biðja um frest: Tilgangurinn var sá einn að komast fram hjá Alþýðusambandsþinginu, án þess að það fengi vitneskju um eðli vandans eða ágreininginn um lausn hans, heldur gæfi það öðrum umboð til að fara með málin af sinni hálfu. Þetta neitaði Alþýðusambandsþingið að gera. Afleiðing þess varð svo sú, að Hermann Jónasson gafst upp. Sjálft Alþýðusambandsþingið afgreiddi síðar á einni kvöldstund eða næturvöku till. í efnahagsmálum, án þess að nokkurt færi væri gefið á að ræða þau mál í heild eða fulltrúarnir fengju nokkur þau gögn, sem viðhlítandi væru, enda voru samþykktir þess slíkar, að þá, sem að þeim stóðu, greinir nú mjög á um, hvað í þeim hafi fólgizt, og gera sér raunar allir grein fyrir, að einungis var um óraunhæfar áróðurssamþykktir að ræða, gerðar í flokkspólitískum tilgangi af þeim, sem þarna slógu sér saman um myndun meiri hl. Því fer þess vegna fjarri, að nokkur raunveruleg samvinna hafi verið höfð við verkalýðinn og samtök hans um lausn efnahagsmálanna af stjórn Hermanns Jónassonar. Loforðið um vaxandi áhrif stéttasamtaka vinnandi fólks á stjórn málefna ríkisins reyndist alger blekking. Framkoman gagnvart Alþýðusambandinu við setningu bjargráðanna og ekki siður á sjálfu Alþýðusambandsþinginu sannar, að þessi miklu samtök átti að nota sem skálkaskjól fyrir raunveruleg yfirráð annarra, en alls ekki færa þau sjálf til aukins vegs eða virðingar. Hér hefur því það tvennt að höndum borið, að Alþ. er óvirt og frá því tekin sú málsmeðferð, sem því ber, og aðilunum, sem í staðinn áttu að koma, sýnd svívirðing, með því að ljóst er, að efndir loforðsins um samvinnu við þá eru látalæti ein. Það er lítil valdaklíka, sem vildi stjórna bæði á bak við Alþ. og stéttasamtök, sem ber ábyrgð á, að svo misfór með mál þjóðarinnar sem raun ber vitni. Gleggsta sönnun þess er sú, að bráðabirgðalausn efnahagsmálanna fékkst á tiltölulega skömmum tíma, eftir að leitað hafði verið til Alþ. sjálfs og það með venjulegri málsmeðferð í samráði milli flokka og annarra aðila íhugað málin, svo sem ætlazt er til. Með því tókst að forða frá þeim vanda, sem Hermann Jónasson 4. des. taldi stjórn sinni óviðráðanlegan, og lægja ölduna, sem hann sagði þá skollna yfir. Það er svo mál fyrir sig, hvernig á því stendur, að jafnreyndur stjórnmálamaður og Hermann Jónasson skuli hafa leiðzt út í þá óhæfu, að hann í senn óvirðir Alþingi Íslendinga og svíkur stéttasamtök vinnandi fólks í landinu. Ein af skýringunum er sennilega sú, að núverandi valdamenn Framsóknar eru þreyttir menn. Þeim brennur ekki hinn sami eldmóður í brjósti og Tryggva Þórhallssyni, Jónasi Jónssyni og félögum þeirra, er þeir náðu hér völdum 1927. Framsóknarmenn hafa síðan lengst af verið í stjórn og þeir Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson lengur, en nokkrir aðrir. Allan þennan tíma hafa þeir þótzt vera að berjast fyrir viðreisn sveitanna og gegn fólksflótta þaðan. Árangurinn blasir við, sá, að nú er meiri hluti landsfólksins saman kominn í Reykjavík og hinu væntanlega Reykjaneskjördæmi. Geta framsóknarmenn vissulega ekki kennt hinni fyrirhuguðu kjördæmabreytingu um þá örlagaríku fólksflutninga. Fylgi þeirra eigin flokks hefur ekki farið betur. Í landskjörinu 1930 fékk Framsfl. hér um bil 31.5% kjósenda, 1931 nær 36% kjósenda. Við síðustu kosningar fékk flokkurinn ekki nema liðlega 15% kjósendanna. Að vísu átti hann þá raunverulega mun meira fylgi, en í stað opinnar, ærlegrar baráttu fyrir ákveðinni stefnu í þjóðmálunum brá Framsfl. þá á það ráð að svipta sjálfan sig raunverulega hér um bil fjórðungi fylgis síns í því skyni að geta vélað sér út fleiri þingfulltrúa, en flokkurinn hefði fengið, ef allt hefði verið með felldu. Í þessu athæfi felst í senn, fordæming á kosningakerfinu, sem þvílíkt athæfi gerir mögulegt, og þeim flokki, sem vélabrögðunum beitir. E.t.v. færa þeir sjálfum sér til afsökunar, að það sé ekki uppörvandi í stjórnmálabaráttu að horfa á fylgi flokks sins hrynja, svo sem framsóknarforingjarnir hafa þurft að gera síðustu áratugi. En ekki bætir úr skák að beita slíkum aðferðum að rýra fylgi flokksins enn meir í því skyni að tryggja völd sjálfra sín. Valdabrask er komið í stað stjórnmálabaráttu. Með skefjalausri misnotkun þess auðvalds, sem myndazt hefur í skjóli almannasamtaka og stjórnmálavalda, sem fengin eru í skjóli úreltrar kjördæmaskipunar, hafa þessir menn reynt að búa sér þann valdahring, sem yrði ekki rofinn. Þeir hafa sjálfir fundið, að Alþ. hefur sett ofan við það að vera hvergi nærri rétt mynd þjóðarviljans. Þess vegna átti að leita styrks hjá annarlegum samtökum og þau taka sér það verkefni, sem löggjafarþingi frjálsrar þjóðar einu er ætlandi. Eins og komið var, má segja, að frá þeirra sjónarmiði hafi verið rökrétt að gera þessa tilraun. Það var að sjálfsögðu ekki mannvonzka, sem réð myndun ríkisstj. Hermanns Jónassonar 1956. Valdamenn Framsóknar voru orðnir fangar sinna eigin starfshátta og þeirrar skipulagningar, er þeir hugðu að nægja mundi til að tryggja þeim völdin. Með þeim anda, sem ríkti síðustu samstarfsár framsóknarmanna og Sjálfstæðisflokks, var sýnt, að það samstarf gat ekki haldizt, eitthvað nýtt varð að taka við. Framsfl. var þá meira eða minna sannfærður um, að með Sjálfstfl. væri ekki vinnandi, og hafði leynt og stundum ljóst samstarf við hörðustu stjórnarandstæðinga, eins og í verkfallinu mikla 1955, til að gera starf þáverandi ríkisstj. ómögulegt. Í stað þess, að þeir þá gengu til samstarfs við sjálfstæðismenn með hangandi hendi og raunar sífelldum árásum, þá reyndu valdamenn Framsóknar í því samstarfi, er hófst með stjórnarmyndun Hermanns Jónassonar 1956, að leggja fram allt hið bezta, er þeir gátu. Þeir hafa sjálfir hælt sér af, að flokkur þeirra hafi einn verið heill og óskiptur í því samstarfi og blað flokksins stutt það einum rómi. Er það vissulega annað, en áður var. En þjóðin hefur nú séð, hvað það er, sem Framsókn hefur bezt að bjóða. Raunasaga áranna frá 1956 til uppgjafarinnar 4. des.1958 er um það órækt vitni. Rofin heit, brot á réttum stjórnarháttum, úrræðaleysi og uppgjöf að lokum eru vörðurnar, sem minna á, hvar sá vegur lá. Nú eftir á tala framsóknarmenn mikið um það, að þörf hefði verið á, að þjóðstjórn tæki við af Hermanni Jónassyni. Óneitanlega þaut öðruvísi í skjá Hermanns, þegar hann á Hólmavík síðast í ágúst hældi sér af því sem fyrsta og mesta afreki stjórnar sinnar, að hún hefði vikið til hliðar nær helmingi íslenzku þjóðarinnar. Ekki minntust framsóknarmenn heldur á það einu orði í samtölum okkar Ólafs Thors við þá Hermann Jónasson og Eystein Jónsson í desember um hugsanlega stjórnarmyndun, að þjóðstjórn væri úrræði þeirra. Sú hugmynd kom ekki upp fyrr en sýnt var, að Framsókn hafði einangrað sjálfa sig og sett sig úr leik. Þá var ekki lengur verið að tala um mennina, sem átti að víkja til hliðar. Þá átti það að vera orðin höfuðskylda þeirra að hlaupa nú undir bagga Framsóknar. Það er rétt, að enginn af þm. þjóðarinnar má skorast undan þeim skyldum, sem þjóðarnauðsyn hverju sinni leggur honum á herðar. En nú er ekki um það að efast, að þjóðarnauðsyn er fyrst og fremst sú, að kjósendur fái sjálfir að kveða upp sinn dóm, segja til um, hvernig þeir telja að til hafi tekizt og hvaða stefnu skuli fylgja í framtíðinni. Þær ráðstafanir, sem gerðar voru í vetur í efnahagsmálum, voru einungis til þess að lægja ölduna, sem risin var vegna aðgerðaleysis stjórnar Hermanns Jónassonar. Það tókst í bili, og með því vannst svigrúm til þess, að þjóðin sjálf fái að kveða á um meðferð eigin mála. Jafnframt er óhjákvæmilegt að koma fram kjördæmabreytingu, sem allir gerðu sér ljóst eftir kosningarnar 1956 að var óumflýjanleg, Framsfl. ekki síður en aðrir a.m.k. í orði, þar sem hann þá lofaði samstarfsflokkum sínum að reyna að ná samkomulagi við þá um nýja skipan þessara mála á kjörtímabilinu. Það loforð var ekki efnt frekar en önnur. Um það mál hefur nú tekizt samkomulag milli yfirgnæfandi meiri hluta alþm. Þjóðin segir sinn vilja við kosningarnar, sem nú fara í hönd. Um úrslitin þá efast enginn, þó að sumir láti öðruvísi. Jafnvel Hermann Jónasson varð að játa í gær, að Framsókn hefði enga von um að fá sjálf meiri hl. við kosningarnar, sem nú fara í hönd. Vilji þjóðarinnar í þessu máli er ótvíræður og mun koma fram við kosningarnar í sumar, þegar tekin verður afstaða til þessa máls í samræmi við þær reglur, sem stjórnarskrá lýðveldisins Íslands setur um meðferð slíkra mála. Tyllitillögur Framsóknar nú og falsrök hennar munu engu breyta þar um, enda má öllum vera það ljóst, að Alþ. verður þá fyrst hafið til sinnar fornu virðingar og þeirra valda, sem því að réttu ber, þegar það er rétt mynd þjóðarviljans. Þá er fundin sú rétta undirstaða, sem gerir mögulega rétta stjórnarhætti og útrýmir valdabraskinu. Þá er fundin sú undirstaða, sem á verður reist framtíðarheili íslenzku þjóðarinnar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þeim hv. landsk. þm. Alþb., Karli Guðjónssyni og Alfreð Gíslasyni, sem töluðu hér í gær og reyndu af veikum mætti að halda uppi gagnrýni á ríkisstj. og aðgerðir hennar í efnahagsmálum og fjármálum og aðgerðir þær, sem Alþ. hefur gert í vetur í þeim málum, vil ég einfaldlega segja þetta: Þeir ættu að taka sig til og lesa nóvembergrein flokksbróður síns, Hannibals Valdimarssonar, í Vinnunni, því að bersýnilegt er, að þeim hefur ekki nægt að heyra utanrrh. lesa hana hér í gær. Þessi grein kollvarpar allri þeirra gagnrýni. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson var ekki heldur kominn í stjórnarandstöðu, þegar hann skrifaði hana. Þessir hv. þm. og einnig ræðumenn Framsfl. töluðu fjálglega um það, að efnt hefði verið til útgjalda upp á 250 millj. kr. Þeir töluðu hins vegar ekki um það, hvers vegna þetta hefði verið gert, og helzt var á þeim að skilja, að þetta hefði verið af einskærri fúlmennsku. Þeir vöruðust að geta þess, að þetta var gert til þess að forða fyrirsjáanlegu efnahagslegu hruni og til þess, að atvinnuvegirnir gætu starfað af fullum krafti á þessu ári. Eru þessir hv. þm. búnir að gleyma því, hvað gerðist 1956 og 1957? Var þá kannske ekki stofnað til stórfelldra útgjalda til þess, að atvinnuvegirnir gætu haldið áfram? Og ég spyr: Var það gert án þess, að almenningur væri skattlagður? En það hrökk því miður ekki til, til þess að halda í horfinu 1958–59. Þetta vita þessir hv. þm. og einnig það, að sú leið, sem nú var farin, var sú léttbærasta leið, sem til var út úr ógöngunum. Svo leyfa þessir menn sér að segja landsfólkinu það t.d., að sparnaður, sem gerður var á fjárlögum, sé fyrst og fremst fólginn í minnkuðu vegaviðhaldi, þegar viðhaldsfé vega nú er 8 millj, kr. hærra í fjárlögum, en nokkru sinni fyrr hefur átt sér stað, eða minnka eigi flugvallarframkvæmdir, þegar aldrei hefur verið jafnhá upphæð í fjárlögum til flugvalla og einmitt nú, og annað, sem þeir sögðu, var í stíl við þetta. Þannig leyfa þessir menn sér að hagræða sannleikanum og bera á borð fyrir landsfólkið hreinan uppspuna í blekkingaskyni í málefnafátækt sinni. Hv. landsk. þm., Alfreð Gíslason, sagði í gærkvöld, að Alþfl. hefði unnið gegn útfærslu landhelginnar, en verið kúgaður til fylgis við málið. Það er fáheyrð ósvífni af hv. þm. að halda þessu fram, og ég veit, að honum er sjálfum ljóst, að þetta er rakalaust með öllu. Hið sanna í málinu er, að þáverandi hæstv. ráðh., Lúðvík Jósefsson, var kúgaður til að draga í örfáar vikur að gefa út reglugerðina um útfærslu í 12 mílur, til þess að hæstv. utanrrh. gæfist nokkurt ráðrúm til að kynna málið á erlendum vettvangi og afla því stuðnings, sem líka tókst þannig, að útfærslan hefur verið viðurkennd í reynd af öðrum þjóðum en Bretum. Þetta vildu þeir Alþb.-menn koma í veg fyrir. Þeir vildu haga framkvæmd málsins þannig, að af því hlytist ófriður við sem flestar þjóðir. Sami hv. þm, sagði digurbarkalega, að Alþb. hefði tekizt að koma í veg fyrir gengislækkun í tíð vinstri stjórnarinnar. Hefur hann alveg gleymt 55% yfirfærslugjaldinu, sem er hrein gengislækkun, þótt það sé kallað öðru nafni? Þá brigzlaði þessi sami hv. þm, minnihlutastjórn Alþfl. um það, að hún framkvæmdi ekki stefnuskrá jafnaðarmanna. Mér er spurn: Er þessi hv. þm. að reyna að telja þjóðinni trú um, að hann sé svo mikill fáviti, að hann viti ekki, að Alþfl. hefur ekki þingfylgi til að framkvæma stefnu sína? Hins vegar get ég sagt þessum hv. þm. og allri þjóðinni það, að Alþfl. tók að sér þann vanda, þegar hann fékk til þess þingstuðning Sjálfstfl., að bjarga þjóðinni í bili, ég segi í bili, - frá þeim geigvænlega háska, sem hún var komin í, í efnahagsmálum, atvinnumálum og fjármálum í desember s.l., og enginn annar flokkur virtist hafa tök á. Þjóðin mun dæma um það í næstu kosningum, hvort hún metur meir, þær raunhæfu aðgerðir, sem komið hafa í veg fyrir efnahagslegt öngþveiti og hrun, ella þær rangfærslur og blekkingar, sem þessir hv. þingmenn fóru með. Ég býst við, að fleirum en mér hafi orðið að brosa, þegar hv. þm. Alfreð Gíslason klykkti út með því að segja af smekkvísi sinni, að þeir kommúnistar stæðu á traustum grundvelli þjóðlegra verðmæta. Annars var það ætlun mín að ræða hér kjördæmamálið nokkuð og mun ég nú víkja að því. Undirstaða lýðræðisskipulagsins er réttur fólksins í landinu til þess að ráða því, hvernig löggjafarsamkomu þjóðarinnar er skipað. Forsenda þess, að svo geti orðið, er, að kosningarréttur sé rúmur og kjósendur hafi jafnan eða sem jafnastan rétt til að hafa áhrif á, hverjum sé falinn sá trúnaður að ráða málum á löggjafarþingi, og þá um leið, hverjir fari með stjórn landsins. Alþfl. hafði frá upphafi á stefnuskrá sinni, að kosningarréttur skyldi miðast við lágt aldursmark og hann skyldi með engum hætti miðast við efnahag manna. Hann átti á sínum tíma hlut að því, að aldursmarkið var fært í 21 ár, og einnig að því að afmá þann blett með öllu, að snauðir menn og hjálparþurfi af þeim sökum hefðu ekki atkvæðisrétt. Þetta var þó ekki nóg. Agnúarnir voru fleiri, sem af þurfti að sníða, en þeir voru fyrst og fremst fólgnir í ranglátri kjördæmaskipun. Það var 1934, sem sú mikla réttarbót var gerð í þessum efnum, að tekin voru upp 11 þingsæti til jöfnunar milli flokka. Það var einnig þá, sem kosningarrétturinn var færður niður í 21 ár og þingmönnum í Reykjavík var fjölgað úr 4 í 6 og Hafnarfjörður gerður að sérstöku kjördæmi. Enn var gerð nokkur bragarbót í kjördæmaskipuninni 1942, en þá var tekin upp hlutfallskosning í 6 tvímenningskjördæmum, Siglufjörður gerður að sérstöku kjördæmi og fjölgað þingmönnum í Reykjavík úr 6 í 8. Úrslitum um það mál réð samvinna Alþfl. og Sjálfstfl., eins og einnig nú hefur átt sér stað, gegn heiftarlegri andstöðu Framsfl. Landinu er nú skipt í 28 kjördæmi, þar af 21 einmenningskjördæmi, 6 tvímenningskjördæmi með hlutfallskosningum og eitt 8 manna kjördæmi, Reykjavík. Það fyrsta, sem við blasir, er spurningin um það, hvaða rök séu fyrir því, að kjördæmakjörnir þingmenn skuli kosnir með mismunandi hætti. Hvers vegna eru þeir ekki allir kosnir meirihlutakosningu í einmenningskjördæmum eða allir með hlutfallskosningum, annaðhvort í einu lagi fyrir landið allt eða svo og svo margir í fáum, en stórum kjördæmum? Engin rök eru fyrir þessum mismunandi kosningaaðferðum. Í öðru lagi rekur maður sig á það, að fólksfjöldi innan kjördæmanna er svo mismunandi, að fáránlegt getur kallazt. Í fólksfæsta einmenningskjördæminu nú eru 447 kjósendur, en í því fólksflesta 7.961. Hlutfallið er nálega 1:18. Í fólksfæsta tvímenningskjördæminu eru nú 1.506 á kjörskrá, en í því fólksflesta 3.861. Í Reykjavík eru nú um 42 þús. manns á kjörskrá eða 5.260 á bak við hvern hinna 8 þingmanna. Eins og sjá má á þessum samanburði, er hér hinn ótrúlegasti munur á milli kjósendanna í landinu. Þessi munur hefur stöðugt færzt í aukana undanfarin ár vegna fólksfjölgunar á sumum stöðum í landinu og fólksfækkunar á öðrum. Við þetta misrétti milli kjósendanna bætist svo það, að af því leiðir óhjákvæmilega misrétti milli stjórnmálaflokkanna. Með stjórnarskrárbreytingunni 1933, sem gekk í gildi 1934, var viðurkennd sú meginregla, að þingflokkarnir ættu að hafa þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðamagn við kosningar, og þessi meginregla var enn staðfest með stjórnarskrárbreytingunni 1942. Með núverandi skipulagi fer því þó fjarri, að þessi eðlilega og sjálfsagða meginregla fái að njóta sín í framkvæmd, og með fólksfjölgun á sumum stöðum og fækkun á öðrum raskast öll hlutföll meir og meir. Það gat því engum komið á óvart, að við þetta yrði ekki unað lengur. Kjósendur sætta sig ekki við það til lengdar, að þeim sé mismunað í atkvæðisrétti eins stórkostlega og nú er raunin á, og þeir flokkar, sem afskiptir verða í þingmannatölu vegna hins úrelta og rangláta skipulags, sætta sig ekki heldur við sinn skarða hlut til lengdar. Á flokksþingi Alþfl. um mánaðamótin nóv. og des. s.l. var mál þetta tekið til ýtarlegrar meðferðar og samþykkt ályktun um það, að kjördæmaskipun í fáum, en stórum kjördæmum, með uppbótarþingsætum til jöfnunar milli þingflokka, væri líklegasta leiðin til þess að tryggja mest réttlæti í þessum málum. Flokkurinn lýsti sig þá reiðubúinn að taka höndum saman við aðra flokka um lausn málsins á þessum grundvelli. Sjálfstfl. lýsti því yfir um svipað leyti, að einnig hann alhylltist kjördæmaskipun með fáum, en stórum kjördæmum og hlutfallskosningum. Þegar minnihlutastjórn Alþfl. var mynduð fyrir næstliðin jól með stuðningi Sjálfstfl., sömdu þessir flokkar um það að beita sér fyrir því á yfirstandandi Alþingi, að kjördæmaskipuninni yrði breytt í þetta horf. Málið var síðan tekið upp á Alþingi, svo sem alþjóð er kunnugt. Það hefur verið rætt þar og í flokksblöðum, meira en nokkurt annað mál um þessar mundir og hefur fyrir fáum dögum verið samþykkt á Alþingi með stuðningi þriggja flokka, en í andstöðu við Framsfl. Hið nýja skipulag gerir ráð fyrir 5 fimm manna kjördæmum, 2 sex manna kjördæmum og 1 tólf manna kjördæmi, Reykjavík, auk 11 uppbótarsæta til jöfnunar, samtals 60 þingmenn. Með þessu skipulagi vinnst það, að mönnum, er stórum minna mismunað eftir því, hvar þeir búa á landinu. Nú verður ekki lengur um það að ræða, að víssir kjósendur hafi allt að 18faldan rétt á við aðra. Í öðru lagi fæst með þessu skipulagi miklu meiri jöfnuður milli flokka. Og í þriðja lagi, að eitt kosningakerfl gildir um allt land, hlutfallskosningakerfið. Sjálfsagt er að viðurkenna, að fullkomið réttlæti verður seint tryggt. En með hinu nýja skipulagi má telja öruggt, að komizt verði miklu meir í námunda við réttlætið, en með því stórgallaða kerfi, sem nú er. Því er hins vegar ekki að leyna, að við Alþýðuflokksmenn teljum, að betur hefði verið hægt að leysa þetta mál í sumum atriðum, en gert var. Við töldum, að í Reykjavík hefðu átt að vera 14 þingmenn í stað 12, í Reykjaneskjördæmi 6 þm. í stað 5, í Norðurlandskjördæmi eystra 7 þm. í stað 6. Þegar miðað er við kjósendafjölda í kjördæmunum, eru þessi kjördæmi, sem ég nefndi, afskipt eða verða afskipt í þingmannatölu, og kjósendur þar hafa því rýrari atkvæðisrétt, en í öðrum kjördæmum. Því má að vísu halda fram, að þetta sé réttlætanlegt með höfuðborgina Reykjavík, sem nýtur þeirra forréttinda, að löggjafarþingið situr þar og æðsta stjórn landsins auk flestra opinberra stofnana. Því má ef til vill einnig halda fram um Reykjaneskjördæmi, að það njóti þeirra hlunninda að vera í næsta umhverfi við höfuðborgina. En þá er á það að líta, að þó að 14 þingmenn væru í Reykjavík og 6 í Reykjaneskjördæmi væri það samt lægri þingmannatala - stórum lægri - en fólksfjöldi gæfi tilefni til. En hvað sem þessum höfuðborgarsjónarmiðum líður, geta þau engan veginn átt við Norðurlandskjördæmi eystra. Öll rök brestur fyrir því, að þeir, sem þar búa, eigi að sitja við skarðari hlut en aðrir, en það munu þeir óhjákvæmilega gera. Hér skiptir engu máli, þó að þar sé stór kaupstaður, Akureyri. Í öllum hinum kjördæmunum eru líka kaupstaðir, og kaupstaðafólk á vitanlega jafnan rétt og annað fólk. Einhverjum kynni að vaxa í augum að fjölga þingmönnum upp í 62–65 í stað 60. En ég held, að það sé alveg ástæðulaust. Ef svo heldur fram sem nú horfir, verða Íslendingar orðnir 200 þús. eftir 10 ár og 300 þús. eftir 40 ár, og kosningakerfið mundi haldast því lengur óbreytt, sem það væri nær því, sem réttlátt væri og skynsamlegt. Ég ætla, að meginþorri þm. Sjálfstfl, hafi einnig haft þessa skoðun um kjördæmi þau, sem ég áðan nefndi. Þeir vildu einnig hafa 7 þm. í stað 6 í Suðurlandskjördæmi, og á það gátum við Alþýðuflokksmenn fallizt. Um þessa hluti gat því orðið fullt samkomulag við Sjálfstfl. En þá komum við að leiðinlegum og ófélegum kapítula, þar sem voru samningarnir við Alþb. um málið. Það kom sem sé í ljós, þegar til þeirra kasta kom, að þeir höfðu ekki meiri áhuga á réttlætismálinu en svo, að þeir kváðust mundu snúast gegn því með Framsfl., ef þingmannatalan færi fram úr 60, og ekki aðeins það, heldur heimtuðu þeir einnig, að þeim væri borgað fyrir að fylgja málinu. Og þar sem svo illa vildi til, að Alþfl. og Sjálfstfl. höfðu ekki nægilegt þingfylgi til að koma málinu fram, varð ekki hjá því komizt að hlusta á þá Alþb.-mennina og prútta við þá um verðið. Í fyrsta lagi vildu þeir, að stjórnin segði af sér, þegar fjárlög hefðu verið samþykkt, og mynduð yrði ný stjórn, sem þeir ættu aðild að ásamt Sjálfstfl. og Alþfl. Enginn áhugi var á þessu, hvorki hjá Alþfl. né Sjálfstfl. Þegar þeir fengu þessu ekki ráðið, settu þeir fram nokkur atriði, er þeir vildu setja sem skilyrði fyrir stuðningi við kjördæmamálið. Þessi atriði skiptu sáralitlu máli, og var um flest þeirra enginn ágreiningur, enda féllu þeir Alþb.-menn frá þeim skilyrðum, sem verulega þýðingu höfðu. Hitt skipti miklu máli, að þeir voru ekki til viðtals um málið, nema á því yrðu gerðar þær skemmdir, sem ég hef áður lýst og m.a. fólu það í sér, að á bak við hvern þm. í Norðurlandskjördæmi eystra væri 1.881 kjósandi, þar sem á bak við hvern þm. í öðrum kjördæmum utan Reykjavíkur og Reykjaness eru frá 1.182 til 1.520 kjósendur. Ef þm. hefðu verið 7 í Norðurlandskjördæmi eystra, hefðu samt verið 1.612 kjósendur á bak við hvern þm. þar, eða talsvert fleiri, en í öðrum dreifbýliskjördæmum. Í þessu er svipaða sögu að segja um Reykjavík og Reykjaneskjördæmi. Kommúnistar eða Alþýðubandalagsmenn, sem þeir nú vilja kalla sig, höfðu þá aðstöðu að geta skammtað naumt réttlætið til handa því fólki, sem hér á hlut að máli, með þeirri yfirskinsástæðu, að þingmannafjöldi mætti með engu móti vera meiri en 60, en heimtuðu þó jafnframt, að öllum 11 uppbótarþingsætum yrði úthlutað, enda þótt ekki væri þörf fyrir þau öll til jöfnunar. Ástæðan til þess, að gengið var að þessum kostum, var einfaldlega sú, að þrátt fyrir það misrétti, sem Alþb.-menn heimtuðu að yrði viðhaldið, þótti sú réttarbót, sem með breytingunni fæst, svo mikilsverð, að ekki var áhorfsmál að sætta sig við þetta, heldur en að Alþb.-menn tækju höndum saman við framsóknarmenn og felldu frv. Þeir framsóknarmenn hafa, sem kunnugt er, haldið uppi hatrammri andstöðu gegn kjördæmamálinu. Þeir hafa þó viðurkennt, að umbóta sé þörf á kjördæmaskipuninni. Á flokksþingi sínu í vetur kváðu þeir upp úr með það, að skipta bæri landinu í einmenningskjördæmi, nema Reykjavík, þar skyldi vera hlutfallskosning, uppbótarsætin skyldu afnumin. Drepið var á það, að til mála kæmi að fjölga þingmönnum í einhverjum kaupstöðum, og skyldi þar vera hlutfallskosning. Einmenningskjördæmaskipan skyldi vera aðalregla. Framsóknarmenn segja, að ekki eigi að taka tillit til flokkssjónarmiða, er kjördæmaskipun sé ákveðin. En nú er mér spurn: Ef þeir telja, að einmenningskjördæmaskipulag sé skynsamlegast og réttlátast, hvers vegna vilja þeir þá ekki hafa einmenningskjördæmi um land allt, hvers vegna vilja þeir ekki skipta Reykjavík í einmenningskjördæmi? Það skyldi þó ekki vera, að það væru flokkssjónarmið, sem ráða þeirri afstöðu? Þá vilja þeir leggja niður uppbótarþingsætin, en í þeim till. felst það nánast, að Framsfl. og Sjálfstfl. fái tvo af hverjum þremur þingmönnum Alþfl. og Alþb., af því að 2/3 þingmanna þessara flokka eru uppbótarþingmenn. Þannig var það í sniðum, réttlætið þeirra framsóknarmanna og lýðræðisást á flokksþingi þeirra í vetur. Hv. þm. Karl Kristjánsson sagði hér áðan, að lýðræðið stæði föstustum fótum í þeim löndum, þar sem einmenningskjördæmaskipun væri. Þetta er auðvitað rakalaust með öllu. Hvað segir hv. þm. um Norðurlöndin, Noreg, Svíþjóð og Danmörk, eða Holland, Belgíu og Sviss? Er eitthvað bogið við lýðræðið í þessum löndum? Nei, þetta eru einhver mestu lýðræðislönd heims. Hið sanna er, að einmenningskjördæmi eiga vel við hjá stórþjóðum. Hins vegar á hlutfallskosningareglan betur við í fólksfærri löndum. Á Alþingi höfðu framsóknarmenn uppi tillögu um að fresta afgreiðslu kjördæmamálsins og láta helzt endurskoðun þess og stjórnarskrárinnar í heild fara fram á sérstöku stjórnlagaþingi. Til þess að stjórnarskrárbreyting geti átt sér stað með þeim hætti, þarf a.m.k. þrennar kosningar og eina þjóðaratkvæðagreiðslu til viðbótar: tvennar alþingiskosningar til þess að breyta stjórnarskránni í það horf, að heimilt sé að breyta henni á sérstöku stjórnlagaþingi, þriðju kosningarnar til stjórnlagaþings og þær fjórðu, sem væru þá þjóðaratkvæði um stjórnarskrárbreytinguna. Kjósendurnir þyrftu sem sé að ganga fjórum sinnum að kjörborðinu, áður en stjórnarskrárbreyting yrði gerð með þessum hætti. Þetta er fyrirhafnarsöm leið, og með henni væri þetta þýðingarmesta löggjafarmál þjóðarinnar tekið úr höndum löggjafarþingsins. Þessi till. var því vægast sagt mjög óaðgengileg. Varatill. var sú að fjölga kjördæmakjörnum þm. í þéttbýli, þannig að kjördæmakjörnir yrðu 50 þingmenn, og auk þess væru 10 uppbótarþingsæti, 60 þingmenn alls. Með þessu hafa framsóknarmenn gengið inn á, að uppbótarmenn skuli ekki lagðir niður, aðeins fækkað um einn, og réttmætt sé að fjölga þingmönnum í þéttbýli. Ágreiningurinn, sem eftir var, var hlutfallskosningakerfið í fáum stórum kjördæmum. Af hálfu framsóknarmanna er því haldið fram, að verið sé að fremja grófasta ranglæti gagnvart strjálbýlinu með hinu nýja kosningakerfi. Hvert er þetta ranglæti? Það er þannig, að dreifbýlisfólkið fær allt að því þrefaldan atkvæðisrétt á við kjósendur í Reykjavík og réttur minni hlutans er stórum betur tryggður, en nú er. Það er vitanlega alveg út í hött og hrein firra, að þetta sé ranglæti gagnvart dreifbýlinu. Þá tala og skrifa framsóknarmenn um málið stundum eins og afnema eigi sýslurnar. Slíkt er vitanlega hrein fjarstæða og hefur aldrei komið til mála í þessu sambandi. Ég veit ekki nema um einn stjórnmálaflokk, sem hefur sýnt einhvern áhuga á að afnema sýslurnar eða a.m.k. að rýra vald þeirra, og það er, þótt hlálegt sé, einmitt Framsfl. Það er ekki ýkja langt síðan ýmsir forustumenn framsóknarmanna á Austur- og Norðurlandi, og þar var í broddi fylkingar hv. þm. Karl Kristjánsson, börðust fyrir því með oddi og eggju, að landinu yrði skipt í fjórðunga eða fimmtunga, og skyldi þingum þessara fjórðunga eða fimmtunga fengið það vald, sem sýslunefndir hafa nú, og ef til vill meira. Kjördæmin áttu helzt að vera einmenningskjördæmi eða - ef ekki næðist um það samkomulag - þá fá stór kjördæmi. Það átti að „stofnsetja um landið stærri, sterkari og sjálfstæðari félagsheildir“, eins og það var orðað í Gerpi, tímariti Austfirðinga, og það átti að „losna við hið danskættaða stjórnarform, sem hefur drepið niður alla sjálfstæða byggðastjórn í landinu“, eins og segir orðrétt í sama riti. Það eru hv. framsóknarmenn, sem segja þetta, en ekki ég. Nú þýtur öðruvísi í þeim skjá hjá þessum hv. framsóknarmönnum. Nú er þetta danskættaða stjórnarform, sem þeir svo nefndu fyrir nokkrum árum, orðið að helgri stofnun, sem hvergi má við hrófla. Nú eru þeir með sálsýkiskenndar upphrópanir í flokksblöðum sínum um það, að hin fyrirhugaða kjördæmabreyting feli í sér dauðadóm hins íslenzka lýðræðis, endalok íslenzkrar bændamenningar, samsæri gegn lýðræðinu og landsbyggðinni og guð má vita hvað fleira. Öllu meira öfugmæli er vart hægt að hugsa sér. Moldviðrið, sem þeir þyrla upp, á að vera svo þétt, að það geti blindað kjósendur landsins og það geti komið í veg fyrir, að almenningur sjái, heyri eða skilji, hvað um er að ræða. Þeim verður áreiðanlega ekki kápan úr því klæði. Fólk lætur ekki blekkjast af slíkum upphrópunum. Því er haldið fram af hálfu framsóknarmanna, að hin nýja kjördæmaskipun muni verða til þess að fjölga stjórnmálaflokkum í landinu úr hófi fram, og því er einnig haldið fram, að tilgangurinn með breytingunni sé að draga úr öllum opinberum framkvæmdum í dreifbýlinu í landinu. Þetta eru vitanlega staðlausir stafir. Hvoru tveggja þessu héldu þeir líka fram 1942, þegar kjördæmaskipuninni var þá breytt. Þeir spáðu því þá, að flokkunum mundi fjölga um helming og að breytingin yrði til niðurdreps fyrir dreifbýlið í landinu. Þetta reyndist vitanlega tómt slúður. Flokkunum hefur ekki fjölgað, og aldrei hafa verið meiri framfarir úti um land, en einmitt síðan. Einnig nú mun þetta reynast innantómt orðagjálfur. Þeir héldu því líka fram 1942 eins og nú, að verið væri að syngja útfararsálm þingræðisins í landinu með kjördæmabreytingunni. Þetta er vitanlega jafnfáránleg fullyrðing nú og reynslan hefur rækilega sýnt að hún var þá. Það var athyglisvert, sem hv. þm. Str., Hermann Jónasson, sagði hér í gærkvöld, að þó að búið væri nú að samþykkja á Alþingi kjördæmabreytingu, væri alls óvíst um, hver endalokin yrðu. Ef Framsfl. fengi aukinn styrk í næstu kosningum, þó að hann fengi ekki meiri hluta, þá mundu væntanlega einhverjir þeir, sem nú hefðu léð málinu fylgi, endurskoða afstöðu sína. Við hvað átti hv. þingmaður? Hverjir eru þeir, sem hann býst við að endurskoði afstöðu sína eftir kosningar? Það liggur raunar í augum uppi. Það eru þeir hv. þm. Hannibal og Finnbogi Valdimarssynir og Alfreð Gíslason. Það er alkunna, að þeir gengu með hangandi hendi með kjördæmamálinu, og það er nauðsynlegt, að þjóðin geri sér grein fyrir því, áður en gengið er til kosninga, hvers hún getur vænzt í kjördæmamálinu, ef Alþýðubandalagið og Framsóknarflokkurinn fá aukið brautargengi í kosningunum. Hv. þm. Str. hefur vafalaust vitað, hvað hann var að fara. En bráðum kemur röðin að kjósendum landsins, sem segja til um, hvort þeir vilja efla þessa flokka og stofna þar með réttlætis- og mannréttindamáli í hættu. Að lokum vil ég segja þetta: Þó að auðvelt hefði verið að fá fullkomnara réttlæti í kjördæmamálinu, ef kommúnistar hefðu ekki staðið í vegi, er ég sannfærður um, að næst þegar stjórnarskránni kann að verða breytt, mun fást á þessu leiðrétting. En eitt er víst, að lausn kjördæmamálsins mun marka tímamót í stjórnmálasögunni. Hún táknar það, að Alþingi mun framvegis verða sannari mynd af þjóðarviljanum. Allir landsmenn eiga að vera jafnir fyrir lögum og rétti. Lausn kjördæmamálsins, eins og hún er ákveðin, er mikilvægt skref í þá átt, að svo geti orðið. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Mér heyrðist hv. 1. þm. Reykv. vera hér áðan að áfellast stjórn Hermanns Jónassonar fyrir að hafa haft samráð við verkalýðssamtökin í efnahagsmálum. Það átti að vera óvirðing við Alþingi og eitt stærsta stjórnmálahneyksli, sem hér hefur skeð, skildist manni. Nú vil ég spyrja: Ætlar Bjarni Benediktsson og Sjálfstfl. að taka ákvarðanir í efnahagsmálum án nokkurs samráðs við verkalýðssamtökin? Ef þeir gerðu það, þá þori ég að fullyrða að það yrði tilgangslaust. Allar slíkar ráðstafanir mundu falla um sjálfar sig, svo sterk eru verkalýðssamtökin orðin a.m.k. Það er sannarlega einstæð og furðuleg ríkisstj., sem við höfum haft á Íslandi síðan á Þorláksmessu. Til skýringar á fyrirbærinu koma mér helzt í hug orð Gamla testamentisins, þessi: „Röddin er Jakobs, en hendurnar Esaú.“ - Þessi orð voru, sem kunnugt er, sögð í sambandi við fúlmannleg svik. Frumburðarréttinum skyldi náð með svikum. Víkjum aftur að hæstv. ríkisstj. Röddin er Emils og Alþfl., en hendurnar og handarverkin eru sannarlega íhaldsins. Loðin loppa íhaldsins var víssulega að verki, þegar lækkað var nýumsamið fiskverð sjómanna, þegar ráðizt var á kaup verkafólks og það lækkað um 13.4%, þegar ráðizt er á orlofslöggjöfina og reynt að eyðileggja hana undir fölsku yfirskini sparnaðar, þegar útvarpið undir tvívaldaðri yfirstjórn Alþfl. beitti alþýðusamtökin fáheyrðu ranglæti 1. maí s.l., þegar lækkuð voru framlög til verkamannabústaða og til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, þegar fellt var niður framlag til lamaðra og fatlaðra, skorin eru niður framlög til verklegra framkvæmda og fjárveiting til atvinnu- og framleiðslubóta stórkostlega lækkuð, - og þannig mætti lengi telja. Þarna er alls staðar að verki loðin loppa íhaldsins. Í öllu þessu þekkjum við hina loðnu hönd Esaú, þ.e.a.s. íhaldsins. En röddin er Jakobs, Alþfl. er látinn túlka þetta allt saman fyrir þjóðinni og sérstaklega fyrir alþýðu manna, og í því liggja ljótu svikin, eins og í biblíusögunni. Og þá er komið að frumburðarréttinum, þegar ráðizt er á helgasta rétt verkalýðsfélaganna, samningsréttinn. Ég held, að varla sé unnt að túlka sannar eða betur, hvílíkt alvörumál eða stórmál hér er á ferðum fyrir verkalýðshreyfinguna, en með orðum hv. 8. landsk. þm., Björns Jónssonar, formanns Verkamannafélags Akureyrarkaupstaðar, sem hann hefur nýlega sagt. Þau eru á þessa leið: „Þegar slíkt athæfi er í frammi haft af flokki, sem í öndverðu taldi það sína helgustu skyldu og stefnumál að berjast fyrir sjálfsákvörðunarrétti verkalýðshreyfingarinnar og frelsi hennar til ákvarðana um lífskjör alþýðunnar, þá hljóta menn að staldra við og spyrja: Hvert er þá orðið okkar starf, öll þessi baráttuár, ef það er nú orðið helzta bjargræðið að kippa sjálfum grundvellinum undan verkalýðshreyfingunni með því að afnema samningsréttinn, réttinn, sem brautryðjendurnir unnu stétt okkar með svo miklu erfiði og fórnum? Er þá ekki sjálfsagt, að næsta skrefið geti orðið það að leggja verkalýðsfélögin hreinlega niður með lögum, því að hvers virði eru þau, ef launakjörin eiga að ákveðast af löggjafarvaldinu, hvenær sem því kann að þóknast?“ Þessi orð Björns Jónssonar sýna okkur alvöru málsins. Verkalýðsfélög án samningsréttar eru ekki mikils virði né mikils megnug. En í þessu ráni frumburðarréttarins var flokkur alþýðunnar samt að verki, knúinn áfram af stjórnanda sínum, íhaldinu. Það er hin hörmulega staðreynd. Röddin var Jakobs, en hendurnar eru Esaú. Mjög hefur verið reynt að fá launastéttirnar til að sætta sig við kaupránið með því að telja þeim trú um, að þær væru að taka þátt í almennri þjóðarfórn á örlagastundu og þess vegna bæri þeim að sætta sig við það möglunarlaust. En nú er mikil blekking á ferðum. Hvað hefur gerzt með kauplækkuninni? Þetta og þetta eitt, að verkamaðurinn, sem t.d. vinnur í Cóca-cóla-verksmiðju Björns Ólafssonar, skilur eftir 700–800 kr. af áður umsömdu kaupi sínu í kassa hans. Séu þeir 50, verkamennirnir, sem þetta gera, er fúlgan, sem eftir verður í kassa Björns um hver mánaðamót, 35–40 þús. kr. eða 420–480 þús. kr. á einu ári. En hverju er þá þjóðfélagið bættara við þessa tilfærslu tekna úr vasa verkamannsins í vasa Björns? því getur víst enginn svarað. Eða við skulum taka banka með 100 manna starfsliði. Laun hvers starfsmanns hafa a. m. k. lækkað um 900–1000 kr. á mánuði að meðaltali. Þarna hefur mánaðarlega verið fært úr vasa launafólksins yfir í kassa bankans 90–100 þús. kr. En á einu ári er þetta 1 millj. og 80 þús. kr. til 1 millj. og 200 þús. kr. Og þjóðfélagið, auðvitað er það engu bættara við þessa tilfærslu. Ekki hafa menn heyrt um vaxtalækkun. Hins vegar má búast við meiri útlánum eða aukinni fjárfestingu af hendi bankans, og það þýðir aukna verðbólgu. Það er ekki hægt að hugsa sér meiri fjarstæðu, en að halda því fram, að 4.000 kr. mánaðarkaup verkamannsins sé undirrót verðbólgunnar á Íslandi og stofni þjóðfélagi okkar í hættu. Og nú hefur reynslan líka gefið sitt svar. Kaupið hefur verið lækkað, en verðbólguþróunin hefur aldrei verið örari. Þarna er greinilega ekkert samband á milli. Grófari ósannindum hefur aldrei verið beitt, en þegar Alþýðublaðið og Alþýðuflokksmenn eru að dásama íhaldsstjórn Alþýðuflokksins, fyrir að hafa ráðið niðurlögum verðbólgu og dýrtíðar. Fjárlög eru afgreidd með raunverulegum halla. Útflutningssjóður verður með stórfelldum halla. Fjárútvegun vegna niðurgreiðslnanna er slegið á frest fram yfir tvennar kosningar. Allt eykur þetta hraða verðbólguhjólsins, en stöðvar það ekki. Svokölluð niðurfærsluleið Alþýðuflokksins er því ein hliðarkauplækkunarleið. Hún er því miður jafnframt verðbólguleið, og dýrtíðin vex hröðum skrefum. Enginn getur nefnt vörur, sem lækkað hafa í verði, nema niðurgreiddu vörurnar, og þá lækkun á fólkið sjálft eftir að borga að fullu. En menn vita hins vegar, að fasteignagjöld hafa verið hækkuð, að húsaleiga er á uppleið af þeim sökum, að benzín hefur hækkað, að rafmagn hefur hækkað, að tóbak og áfengi hefur hækkað í verði, að egg hafa verið hækkuð í verði stórlega og margar fleiri vörur. Það er hvimleiður skolli, þegar skrá fer í baklás. En nú hefur verra óhapp skeð. Verkalýðsflokkur hefur hrokkið í baklás, og það er Alþfl., og þessi bilun hans kemur fram í því, að hann rekur nú í einu og öllu öfuga verkalýðsmálapólitík. Á sama tíma og margir tugir milljóna eru með þessari Alþýðuflokkspólitík teknir úr vösum verkafólks og annarra launþega og færðir yfir í fjárhirzlur atvinnurekenda, eru útgerðarmönnum auk þess réttar 80 millj. kr. og enn til viðbótar gefnir nokkrir milljónatugir í þurrafúalánum, án alls tillits til þess, hvort þeir eru örsnauðir eða með auðugustu mönnum þjóðarinnar, eins og sumir þeirra sannarlega eru. Það er þetta hróplega misrétti, þetta ranglæti, sem verkalýðurinn á verst með að þola. Hæstv. fjmrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, las í gærkvöld langan kafla úr grein minni, sem birtist í Vinnunni í nóvembermánuði í haust, og eitthvað var hæstv. dómsmrh. líka að vitna til hennar hér áðan. Guðmundur Í. Guðmundsson vildi, eins og hæstv. menntmrh. í vetur, láta líta svo út sem tillögur minar væru grundvöllur núverandi stjórnarstefnu. Eftir þeim hefði verið farið í einu og öllu, skildist manni. Þetta er vægast sagt hin grófasta fölsun. Ég ræddi í nefndri grein um verðbólguþróunina, sem væri leið til glötunar. Hana sagði ég að yrði að stöðva, og er það í samræmi við margyfirlýsta stefnu verkalýðssamtakanna. En ekkert hefur verið gert til þess að stöðva verðbólguþróunina. Ég sagði, að byrðunum yrði nú að deila á allra bök. Það er nú eitthvað annað, en svo hafi verið gert, eins og þegar hefur verið sýnt fram á. Ég sagði, að framleiðslan ætti og gæti tekið á sig nokkurn hluta byrðarinnar. Það hefur ekki verið gert, heldur voru margir milljónatugir færðir úr vösum launþega til atvinnurekenda og myndarlegir gjafapinklar lagðir þar ofan á. Ég taldi samdrátt nauðsynlegan í ríkisrekstrinum. Framkvæmdin varð þriðjungshækkun á útgjöldum fjárlaga. Ég taldi álagningarlækkun vera sjálfsagða. Hún hefur orðið heldur lítilvæg samanborið við kauplækkunina. Ég taldi, að sveitarfélög og einstaklingar ættu að draga dálítið úr fjárfestingu. Ekki veit ég til, að neinar ráðstafanir hafi verið gerðar til þess. Og að lokum taldi ég, að ef bændur lækkuðu framleiðsluvörur sínar í verði án niðurgreiðslna, þá bæri verkamönnum að svara því með niðurfellingu nokkurra vísitölustiga af kaupi sínu. Allt þetta er ég reiðubúinn til að standa við enn í dag. Ég lauk grein minni í Vinnunni með þessum orðum: „Takmarkið með öllu þessu á að vera það, að kaupgjald og verðlag nemi staðar, þar sem það nú er,“ þ.e. 185 vísutölustig, „svo að atvinnulífið geti haldið áfram án nýrrar tekjuöflunar eftir þessa aðgerð og þjóðartekjurnar geti haldið áfram að vaxa, eins og þær gerðu á þessu ári,“ þ.e. 1958. „Og það er raunar það eina, sem tryggt getur varanlegar kjarabætur.“ Eins og á þessum seinustu orðum sést, lagði ég aldrei til, að 10 vísitölustig væru auk þessa alls skorin niður bótalaust og þannig farið með vísitöluna niður í 175 stig, eins og Alþfl.- stjórnin hefur nú gert. Þar með er fölsunin á mínum till. fullkomnuð. Þessir herrar geta því hvorki sannað á mig skoðanaskipti með tilvitnunum í þessa grein né heldur haldið því fram, að eftir mínum till. hafi verið farið. Við þetta vil ég svo einungis bæta því, að Alþýðusambandsþing bauð að styðja stöðvunaraðgerðir í efnahagsmálum miðað við 185 vísitölustig. En á það var ekki hlustað, heldur rokið í stjórnarslit, án þess að reyndar væru nokkrar samkomulagsleiðir um till. stjórnarflokkanna. Það eitt er víst, að ástæðan til stjórnarslitanna var ekki neitun Alþýðusambandsþings á frestun 17 vísitölustiga um einn mánuð, ekki heldur smávægilegur vandi efnahagsmálanna, sem leysa þurfti. Ástæðan var sú, að framsóknarmenn gerðu sér nú fyrst ljóst, að Hræðslubandalagið var dautt, að Alþfl, var genginn úr framsóknarvistinni og búinn að gera varanlegan hjúskaparsáttmála við íhaldið. Þetta var ástæðan til stjórnarslitanna. Að þessu uppgötvuðu, var það mat framsóknarmanna, að nú væri gott að standa upp af stjórnarstólunum. Rekstur atvinnuveganna stæði með miklum blóma, atvinnuleysi ekki til, fólksflóttinn til Suðvesturlandsins stöðvaður, mikið dregið úr hernámsvinnu, gjaldeyristekjur vegna aukinnar útflutningsframleiðslu 200 millj. kr. hærri, en árið áður, fjárhagur ríkissjóðs með miklum blóma o.s.frv., og svo væri gott að knýja Sjálfstfl. til þess fyrir kosningar að sýna úrræði sín í efnahagsmálunum. Það er sannfæring mín, að þetta var ástæðan til stjórnarslitanna í haust. Hvernig Alþfl. og Framsfl. vilja svo deila með sér sökinni að bregðast þannig málstað vinstri sinnaðra manna í landinu, er algerlega þeirra mál. En aldrei verður það af þeim skafið, að þeir og engir aðrir eru sekir fyrir stjórnarslitin. Gegn þessum flokkum ber vinstri sinnuðu fólki að snúa reiðl sinni og hegna þeim út af stjórnarrofinu. Hitt er rétt, að síðan, þegar Sjálfstfl. hafði gefizt upp á stjórnarmyndun, reyndist Framsókn fús til að taka upp þráðinn á ný. En þá var Alþfl. fyrir löngu orðinn drepinn í þann íhaldsdróma, sem honum var langt um megn að slíta. Langstærsta málið, sem vinstri stjórninni auðnaðist að leysa, var landhelgismálið. Lausn þess máls er og verður tímamótaviðburður í þjóðarsögunni. Mun aldrei verða um það deilt, að það var Alþb., sem forustuna hafði um lausn málsins, né heldur um hitt, að Lúðvík Jósefsson átti allra Íslendinga mestan þátt í að knýja málið fram. Þess er skylt að geta, að á Framsfl. var aldrei neinn bilbugur í landhelgismálinu, hvorki út á við né inn á við. Hið sama verður því miður ekki sagt um hina flokkana, Alþfl. og Sjálfstfl. Eins og kunnugt er, lá við sjálft, að stjórnarsamstarfið rofnaði út af lausn landhelgismálsins s.l. vor. Hvað þá gerðist raunverulega, hefur þjóðin aldrei fengið að vita. En það var þetta: Sjálfstfl. og Alþfl. bundu það þá órofa samningum sín á milli að koma í veg fyrir gildistöku 12 mílna fiskveiðilandhelginnar. Það, sem því olli, var einkum tillitið til vina beggja í Atlantshafsbandalaginu. En á yfirborðinu skyldi látið heita, að deilt hefði verið og málið sprungið á ágreiningi um grunnlínupunkta og veiðirétt íslenzkra togara innan línunnar. En þegar Alþb. lýsti því yfir, að það gengi að öllum skilyrðum Alþfl. í málinu, að því einu tilskildu, að fiskveiðilandhelgin yrði ákveðin 12 sjómílur frá grunnlínum, þá guggnaði Alþfl. á seinustu stundu á því að sprengja ríkisstj. Hann fann, að það var óframbærilegt, þjóðin mundi dæma þann stjórnmálaflokk til dauða, sem yrði ber að svikum í landhelgismálinu. Íhaldið víssi að kvöldi ekki annað en málið væri klappað og klárt, stjórnin væri fallin og órofa samstarf Alþfl. og Sjálfstfl. væri þegar hafið. En þegar þetta brást, urðu sjálfstæðismenn ofsareiðir við og brugðu Guðmundi Í. Guðmundssyni um svik, - hann hefði látið Lúðvik Jósefsson kúga sig, sögðu þeir. Síðan hélt Sjálfstfl. áfram að hafa kápuna á báðum öxlum í málinu, eins og þjóðin veit, þar til hann rétt fyrir 1. sept. í haust sneri við blaðinu af hræðslu við einróma og óbugandi þjóðarvilja. Það var þegar þessir atburðir gerðust bak við tjöldin, sem Hræðslubandalagið dó drottni sínum, þó að framsóknarmenn gerðu sér það ekki ljóst ,fyrr en á haustnóttum. Á sama hátt hefur það nú tekið margar vikur að fá Sjálfstfl. og Alþfl. til að sameinast um ályktun á Alþ. um landhelgismálið. En nú fóru kosningar í hönd, og nú hefur Alþ. loks einróma lýst yfir skýrum þjóðarvilja um 12 mílna fiskveiðilandhelgi og friðun alls landgrunnsins sem takmark. Þetta er mikill sigur í landhelgismálinu. En þó tel ég öruggast að leggja ekki örlög þessa máls í hendur þeirra manna, sem alltaf eru að tala um að skjóta málinu til andstæðinga Íslands í Atlantshafsbandalaginu og ítreka jafnframt alltaf yfirlýsingar sínar um órofa vináttu sína við Breta. Ég finn mig aldrei öruggan fyrir því, að slíkt gæti ekki leitt til einhvers konar Færeyingasamninga, t.d. eftir seinni kosningar. Það er því bezt, að þjóðin haldi vöku sinni í landhelgismálinu, þar til fullur sigur er unninn. Hér hefur margt verið rætt um kjördæmamálið. Um það skal ég vera fáorður, en þetta vil ég þó taka fram : Framkoma framsóknarmanna í málinu hefur verið fádæma klaufaleg og ekki að fullu drengileg. Í tvö og hálft ár átti hún þess kost að fá málið leyst með Alþb. og Alþfl. Um það var samið í stjórnarsáttmálanum hjá vinstri stjórninni, að málið skyldi leyst á starfstíma stjórnarinnar. En þetta var svikið, aðeins kallaður saman einn fundur til málamynda fjórum dögum áður en forsrh. kaus að beiðast lausnar. Einasta afsökun Framsóknar kann að vera sú, að hún hafi ekki vitað, að Alþfl. hafði gengið af Hræðslubandalaginu dauðu þá þegar í júnímánuði um vorið. En svo leið allur veturinn. Engar till. í réttlætisátt komu frá Framsókn, þar til flokksþingið birti sína alkunnu ályktun um málið. Og hvílíkt réttlæti, sem þá birtist! Einmenningskjördæmi og engin uppbótarsæti til jöfnunar. Það þýddi að mestu útþurrkun allra annarra flokka, en íhaldsins og Framsóknar. Alþb. hefði samkv. þessu fengið 2 þm. þrátt fyrir 16 þús. kjósendur. Þá var ekki lengur eftir neinu að bíða. Þá var teningunum kastað, og þá fyrst komu till. Framsóknar: Jafnmikil fjölgun þm. í þéttbýlinu, Reykjavík með 12, þingmannatalan alls 60, en ófrávíkjanlegt skilyrði að kjósa í sem smæstum heildum, og það er nú það einasta, sem á milli ber. Þess vegna hittir Framsókn sjálfa sig fyrir og þarf um það við engan að sakast nema sjálfa sig, - ranglætinu var með engu móti unað lengur, og vissulega fær Framsfl. fullkomið jafnrétti við aðra flokka eftir hinni nýju skipan. Hefur hún þannig undan engu að kvarta, en með hinni nýju kjördæmaskipun á að fást meiri jöfnuður milli flokka, en áður var. Það eru einkum íhaldsmenn, sem halda því fram, að Alþb. hafi brugðizt umbjóðendum sínum í herstöðvamálinu. Þetta er fjarri öllum sanni. Hið rétta er, að bæði Alþfl. og Framsfl. sviku samþykkt sína frá 28. marz. Þar með var vonlaust um að koma málinu fram í samstarfi við þá. En hví þá ekki að fara úr stjórninni í mótmælaskyni? segir einhver. Með því var engu og engum þjónað nema íhaldinu. Og svo var það sammæli allra forráðamanna Alþb., að frá landhelgismálinu mætti undir engum kringumstæðum hlaupa. Það var málið, sem enginn vildi fórna fyrir nokkuð annað, ef nokkur kostur yrði að koma því í höfn. Góðir hlustendur. Alþb. mótmælir hinni öfugu verkalýðsmálapólitík Alþfl. Alþb. dregur Sjálfstfl. fyrst og fremst til ábyrgðar fyrir þeirri pólitík, sem nú er rekin. Það eru hans úrræði, og það er hans stefna, sem birtist í þessari pólitík. Alþb. telur, að allar launastéttir landsins hafi orðið fyrir óréttmætri árás undir því falska yfirskini, að verið væri að stöðva verðbólgu og dýrtíð og þess vegna yrðu allir að taka á sig fórnir. Alþb. neitar því, að 4.000 kr. mánaðarkaup verkamanna sé undirrót verðbólgunnar og því hafi verið nauðsynlegt að ráðast á launakjör þeirra. Alþb. minnir menn á, að Sjálfstfl. boðar áframhaldandi aðgerðir í efnahagsmálum, þetta sé aðeins fyrsta skrefið. Gengislækkunin er hans úrræði, en það er haft uppi í erminni þangað til eftir kosningar. Alþb. telur aukna framleiðslu vera einu varanlegu úrlausnina í efnahagsmálum. Ég heiti því á allan landslýð að fylkja sér fast um framleiðslustefnu Alþb. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hv. fulltrúar stjórnarflokkanna, Alþfl. og Sjálfstfl., virtust vera mjög ánægðir með afrek þessa þings eftir því að dæma, hvernig þeir töluðu hér í gærkvöld. Mun ég hér á eftir víkja að ýmsum þeim málum, sem þeir minntust á, án þess þó að rekja einstakar ræður þeirra. Þegar hæstv. forseti Sþ. tók við því starfi 15. jan. s.l., þá lét hann þá ósk í ljós við þingið, að vandamálum þjóðarinnar yrði framvegis ráðið til lykta í þingsölunum, í Alþingi sjálfu, en ekki utan þings. Honum hefur ekki orðið að ósk sinni, því að aldrei hafa stærri ákvarðanir verið teknar utan þingsalanna, heldur en nú. Sem kunnugt er, hefur hæstv. ríkisstj. varið stórfé til að greiða niður vöruverð og talið sig með því vera að stöðva dýrtíðina. Auk þess hefur ríkisstj. samið um auknar útflutningsbætur, sem nema tugum millj. kr., án þess að bera þetta undir Alþingi, og hefur þó Alþingi setið á rökstólum, svo að það hefðu verið hæg heimatökin. Það má að vísu vera, að hæstv. ríkisstj. hafi borið þessar aðgerðir undir stuðningsflokka sína, Alþfl. og Sjálfstfl. En undir Alþingi sem slíkt hefur hún ekki borið neitt í þessu efni, nema telja skyldi frv. um breytingu á útflutningssjóðslögunum, sem hefur lengst af legið í salti í hv. Nd. og er ekki orðið að lögum enn. Það má því heita, að því er snertir stærstu fjármál þjóðarinnar, að hér hafi verið einræðisstjórn, síðan hæstv. núverandi ríkisstj. tók við völdum, og þó telja þeir menn, sem að þessu standa, sig vera hina mestu lýðræðissinna. Þessum aðferðum verður að mótmæla. Ég er nú búinn að sitja nokkuð lengi á Alþingi, því að þetta er 43. þingið, sem ég sit á, en ég fullyrði, að ég hef aldrei séð annað eins ábyrgðarleysi við afgreiðslu fjárlaga og fjármála yfirleitt og nú á þessu Alþingi. Tekjuliðir fjárlaganna eru hækkaðir, flestir án þess að hægt sé að gera ráð fyrir, að þeir standist. Lækkaðar hafa verið áætlanir um lögboðin gjöld, án þess að nokkrar líkur séu til, að sú lækkun verði raunveruleg. Þannig er fenginn svokallaður jöfnuður tekna og gjalda. Get ég ekki betur séð en fjárlögin séu hreint og beint fölsuð. Hæstv. ríkisstj. ætlar að lækka dýrtíðina án þess að leggja ný gjöld á þjóðina. En dettur nokkrum óvitlausum manni í hug, að ekki komi að skuldadögunum? Allt þetta ráðslag er raunverulega víxill, sem hæstv. ríkisstj. tekur, en framtíðin er í ábyrgð fyrir og verður að greiða. Skattarnir hljóta því að koma með tvöföldum þunga, vegna þess að þá þarf bæði að sinna þörfum líðandi stundar og greiða víxllinn. Raunverulegur sparnaður er sáralítill í fjárlögunum, þó helzt á þeim ýmsu verklegu framkvæmdum, sem fólkinu á landsbyggðinni er til stórbaga að dregið sé úr. Í þessu sambandi minni ég á raforkuframkvæmdirnar. Ég sé ekki betur, en það eigi beinlínis að svíkja fólkið um þær raforkuframkvæmdir, sem lofað var 1953. Svikin eru í fyrsta lagi fólgin í því, að skornar hafa verið niður á fjárlögum yfir 10 millj. kr. til raforkuframkvæmda. Í öðru lagi hefur verið svikizt um að ganga eftir 14 millj. kr. láni frá íslenzkum bönkum til þessara framkvæmda, sem koma átti á þessu ári til þeirra samkvæmt samningi, sem stjórn Steingríms Steinþórssonar gerði við bankana og má segja að væri grundvöllur undir áætluninni. Í þriðja lagi virðist 10 ára áætlunin um rafvæðingu dreifbýlisins hreinlega vera numin úr gildi. Hætt er við byggingu vatnsaflsstöðva og hætt við að tengja héruðin saman með háspennulínum, en tjasla á þess í stað upp dísilstöðvum til bráðabirgða, en með þessu er grundvöllurinn undir dreifingu rafmagns í framtíðinni um sveitir og til sjávarþorpa með háspennulínum hruninn. Þetta verður til kostnaðarauka, nema ætlunin sé hreinlega sú að búa við dísilstöðvar til frambúðar, en það telja sérfræðingar um rafmagnsmál ekki hægt að treysta á til frambúðar. Ætlunin virðist blátt áfram vera sú, að 1963, þegar 10 ára áætluninni átti að vera lokið, verði eftir að framkvæma af henni fyrir meira en 100 millj. kr. með óbreyttu verðlagi. Þær framkvæmdir, sem þá verða eftir, koma svo kannske eftir þann tíma eða þá aldrei. En svo ósvífinn er málflutningur þeirra, sem að þessu standa, eins og t.d. í ræðu hæstv. fjmrh, í gærkvöld, að þeir gefa jafnvel í skyn, að með þessu, sé verið að koma í veg fyrir, að 500 þús. kr. hafi átt að verja til að koma rafmagni á einstök sveitabýli eftir áætluninni. Slíkt hefur aldrei staðið til samkvæmt henni. Flestir þeir, sem hafa ekki enn fengið rafmagn úti um landið, hafa gert sér von um að fá það á næstu árum og í síðasta lagi árið 1963. Nú bregðast þessar vonir, hver veit, hvað lengi, kannske fyrir fullt og allt. Eins og flestir muna, var ástandið þannig fyrir nokkrum árum, að fólk flykktist mjög utan af landsbyggðinni, bæði úr sveitum og sjávarplássum, hingað til Reykjavíkur og til Suðurnesja. Nú hefur þessi straumur stöðvazt í bili og mikið vegna aðgerða fyrrv. ríkisstj. Hv. stjórnarflokkar stefna nú, að því er virðist, vitandi vits að því, að þeir fólksflutningar hefjist á ný. Það er kominn sá tími, að fólk unir ekki annars staðar en þar, sem það hefur svipaða lífsafkomu og lífsþægindi og það veit að aðrir hafa. Eitt það veigamesta, sem varð til að draga úr fólksstraumnum úr kaupstöðum úti um land og sjávarplássum, var atvinnuaukningarféð. Fyrir það hafa verið fengin ný atvinnutæki, byggðar hafnir, frystihús og margt fleira. Veit ég t.d., að atvinnuaukningarféð kom í svo góðar þarfir í sjávarplássum í mínu kjördæmi, að án þess hefði sennilega skapazt hreint neyðarástand þar og fólksflótti. Nú á stórlega að skerða þetta framlag, en af því mun án efa leiða minnkandi framkvæmdir á þessum stöðum. Þetta er kveðja hv. stjórnarflokka til fólksins í kaupstöðum og öðrum sjávarplássum úti um land. Þegar búið er að skerða atvinnuaukningarféð, hætta við raforkuframkvæmdir, draga úr vegaviðhaldinu, svo að sumir þjóðvegir verða sennilega ófærir, ef framfylgja á ákvæðum fjárlaga, - þegar allt þetta verður gert, gæti ég haldið, að þá færi að losna um ýmsa úti á landsbyggðinni og fólkið þar liti á höfuðborgina og næsta nágrenni hennar sem hið fyrirheitna land. En mundi Reykjavík hafa hag af því, að fólkið færi að flykkjast hingað aftur í stríðum straumum og keppa um atvinnu og húsnæði? Ég held ekki. Ég held, að það sé allra hagur, Reykvíkinga líka, að jafnvægi haldist í byggð landsins. En núverandi stjórnarstefna virðist ganga í þveröfuga átt við það. Ég kem þá að því, sem mestu máli skiptir um þessar mundir, en það er kjördæmamálið. Stefna Framsfl. var skýrt mörkuð í kjördæmamálinu á þingi flokksins í vetur. Flokkurinn vill byggja á héraðaskiptingunni og einmenningskjördæmum sem aðalreglu, en hlutfallskosningum í stærstu kaupstöðum sem undantekningu vegna þess, hvað erfitt er að finna þar eðlileg takmörk fyrir skiptingu í mörg kjördæmi, enda hver kaupstaður félagsheild fyrir sig. Þessari skipan fylgja engin uppbótarsæti. Hinir flokkarnir allir hafa tekið afstöðu gegn þessari stefnu og halda því fram jafnvel, að þeir hafi orðið að grípa til gerbyltingar á kjördæmaskipuninni, vegna þess að Framsfl. hafi ekki viljað hlusta á neitt nema þessa stefnu sína í kjördæmamálinu. Framsfl. var þessi afstaða hinna flokkanna vel ljós, og flokknum var vel ljóst, að honum bar að gera allt, sem í hans valdi stóð, til þess að hafa áhrif á, hvað gert yrði í kjördæmamálinu, og reyna að afstýra því versta, en það versta var að flokksins dómi, afnám héraðskjördæmanna. Fyrir þessu var ráð gert á flokksþingi framsóknarmanna og í miðstjórn hans og þingflokki. Flokkurinn ákvað að gera allt, sem í hans valdi stæði, til að koma á miðlun í málinu á Alþingi. Till. flokksins til breytinga á stjórnarskrárfrv. hafa því allar verið við þetta miðaðar og byggðar á því, að hægt er að jafna kosningarréttinn með því að fjölga kjördæmaþm. í þéttbýlinu, en héraðskjördæmin standi. Ef á þetta yrði fallizt til miðlunar, þá yrði að sætta sig við uppbótarsæti áfram og hlutfallskjör í tvímenningskjördæmum til þess að koma í veg fyrir, að kjördæmin yrðu lögð niður. Stefna Framsfl. í kjördæmamálinu, miðlunartilraunir hans og starfsaðferðir til þess að koma í veg fyrir árásina á kjördæmin, allt er þetta miklu ljósara og skýrara og nýtur meiri vinsælda meðal almennings en andstæðingunum þykir gott, og þar af stafar allt það moldviðri, sem þeir reyna að þyrla upp um málið. Kjarni þessa mikla máls er sá, að þríflokkarnir vilja ekki á annað hlusta, en að leggja niður núverandi kjördæmi, enda þótt á því sé engin þörf til þess að jafna kosningarréttinn meira, en nú er í þéttbýli og strjálbýli. Það er hægt að gera eftir miðlunarleið Framsfl. Sá réttur manna og héraða að kjósa sérstaka fulltrúa fyrir hvert byggðarlag á Alþingi hefur frá upphafi hins nýja Alþingis beinlínis verið grundvöllurinn að þeim miklu, almennu framförum, sem orðið hafa víðs vegar um landið. Kunnugleiki þm., náið samband við kjósendur, bein ábyrgð þeirra hvers um sig á málefnum héraðsins hefur orðið grundvöllur að þeirri sókn í framfaramálum héraðanna hvers um sig og fleiri saman, sem þm. hafa haldið uppi á Alþingi. En þau öfl, sem fyrir kjördæmabreytingunni standa nú, kalla þetta aðhald, sem kjördæmin veita þm. til þess að vinna að málum héraðanna, pólitíska spillingu. Svo langt er gengið, að talað er um, að kjördæmin séu sett upp á þjóðina af dönskum konungi. Það var forustumaður Íslendinga, einn fyrsti í frelsisbaráttu þjóðarinnar, sem fyrstur stakk upp á svipaðri kjördæmaskipun og haldizt hefur. Það var Baldvin Einarsson. Tveir hv. þm. Sjálfstfl., þeir hv. þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf., hafa haldið því fram hér á Alþingi í útvarpsumr., annar í umr. um stjórnarskrána sjálfa, hinn í gærkvöld í þessum eldhúsdagsumr., að það væri miklu betra fyrir kjósendur, að kjördæmunum væri steypt saman í stærri heildir, þá gæti hver kjósandi snúið sér til flokksbróður síns á Alþingi o.s.frv. Ég hef aldrei orðið þess var, að kjósendur í mínu kjördæmi hafi ekki getað snúið sér til mín, hvar í flokki sem þeir hafa staðið, og sama veit ég að er um báða þessa hv. þm. og raunar flesta þm. ég held t.d., að hv. þm. Borgf., Pétur Ottesen, sé alveg talandi tákn um það, hvers virði þingmaður einmenningskjördæmis getur verið héraði sínu. Borgarfjarðarsýsla og Akraneskaupstaður bera ljóst vitni um það, og framfarir þar afsanna alveg þau ummæli þessa þm., að héraðið hafi nokkurn tíma verið látið gjalda pólitískrar afstöðu hans. Ég er alveg viss um, að þessi þm. hefði komið minna til leiðar, ef hann hefði verið einn af fimm þm. hins stóra svæðis frá Hvalfjarðarbotni og í Gilsfjarðarbotn, sem nú á að verða kjördæmi. Það hefði dreift áhuga hans og kröftum. Ég hef oft hugsað um það undanfarnar vikur, hvað því gæti valdið, að hæstv. ríkisstj., sem skipuð er góðum og gegnum mönnum, sem ég hef persónulega mætur á, skuli láta sér verri menn hafa sig til þess að koma fjármálum þjóðarinnar í slíkt öngþveiti sem fyrirsjáanlegt er, þegar á þessu ári eða a.m.k. á næsta ári og það vegna þessa máls, sem ég hef rætt um stund. Ég held, að svarið við þessu geti ekki verið nema eitt. Hæstv. ríkisstj. leggur út á þessa glæfrabraut vegna tilfinningar, sem margir hafa fyrr og síðar þjáðst af, tilfinningar, sem hrundið hefur af stað styrjöldum á milli þjóða og verið orsök margra óhæfu- og jafnvel glæpaverka, og þessi tilfinning er óttinn. Flokkur ríkisstj., Alþfl., er hreint og beint hræddur við dauða sinn og hyggur, að kjördæmabreytingin geti tryggt honum lífið. Þessi flokkur var þó fyrir tiltölulega fáum árum töluvert öflugur bæði á Alþingi og utan þings. Þannig hafði hann t.d. eitt sinn tíu þingmenn: Nú er hann hræddur um, að hann komi engum manni á þing hjálparlaust nema með breyttri kjördæmaskipun og hlutfallskosningum. En það er ekki kjördæmaskipuninni að kenna, að flokkurinn er nú í hættu sem þingflokkur. Það sýnir fyrri saga flokksins. Hann var t.d. töluvert öflugur flokkur, áður en uppbótarþingmennirnir komu til sögunnar. Orsökin er sú, að flokkurinn hefur tapað fylgi meðal þjóðarinnar, og haldi sú þróun áfram, gagnar honum ekkert nein kjördæmabreyting nema e.t.v. í bili. Sjálfstfl. aftur á móti hyggst auka völd sín með kjördæmabreyt. og hnekkja Framsfl. Hvort tveggja þetta er þó næsta óvíst að takist. Stjórnarskráin kveður svo á, að þegar stjórnarskrárbreyt. er samþykkt á Alþ., skuli þingið rofið og kosningar fara fram, og öðlast stjórnarskrárbreytingin ekki gildi, nema næsta þing eftir kosningar samþykki breytinguna aftur. Þetta ákvæði er sett til tryggingar kjósendum, til þess að þjóðin geti tekið í taumana, ef hún er óánægð með breytinguna, og sent þá meiri hl. á þing, sem vill fella slíka breyt. Ráðgert er að hafa aukaþing í sumar. Ekki er ætlazt til, að það þing geri annað, en að endursamþykkja stjórnarskrárbreytinguna og setja kosningalög í samræmi við hana. Í haust á svo venjulegt þing að koma saman að loknum nýjum kosningum. Kosningar í vor snúast því og eiga að snúast eingöngu um kjördæmamálið, því að aukaþingið, sem kosið er til, fjallar ekki um annað. Þeir, sem vilja afnema núverandi kjördæmi, sem mundi leiða til áframhaldandi glæfrastefnu núverandi stjórnarflokka í fjármálum, kjósa að sjálfsögðu Sjálfstfl. eða Alþfl. Hinir, sem vilja halda við núverandi kjördæmum, sem eru undirstaða þess, að jafnvægi haldist í byggðum landsins og að stjórn og þing sinni þörfum þess fólks, sem býr á landsbyggðinni, í sveitum landsins og kaupstöðum þar og öðrum sjávarplássum, þeir kjósa að sjálfsögðu þann elna stjórnmálaflokk, sem berst á móti þessum ófögnuði, þeir kjósa Framsfl. við kosningarnar í vor. Hvert atkv. sem Framsfl. verður greitt í vor, kemur að gagni sem mótmæli gegn afnámi kjördæmanna. Ykkur verður að vísu sagt, kjósendur góðir, að það þýði ekki að kjósa Framsfl. vegna kjördæmamálsins, það mál sé þegar útkljáð og flokkurinn geti ekki fengið meiri hl. né stöðvunarvald á aukaþinginu. En jafnvel þó að svo færi, mun það sýna sig, að ef Framsfl. fær stóraukið fylgi í kosningunum í vor, bæði að kjósendafjölda og þingmannatölu, þá mun koma hik á hina flokkana. Þeir kæra sig nefnilega ekkert um að hrinda frá sér fjölda kjósenda úti um land. Þá kynni svo að fara, að hætt yrði við að keyra þetta mál í gegn á aukaþinginu, en í stað þess yrði setzt að samningaborðinu og sanngjörn lausn fundin í kjördæmamálinu án þess að leggja núverandi kjördæmi niður, svipað og gert var eftir kosningarnar 1931. Veitið því Framsfl. öruggt fylgi í kosningunum í vor, kjósendur góðir.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Framsóknarmenn fjölyrtu mjög um það fyrir kosningarnar 1956, að ef Hræðslubandalagið fengi meiri hluta á Alþingi, þá væri mögulegt að útiloka Sjálfstfl, frá öllum áhrifum á stjórn landsins. Með því væri allur vandi leystur. Efnahagsvandamálin yrðu þá leyst, ekki með uppbótum og niðurgreiðslum eins og hingað til, heldur eftir nýjum leiðum með varanlegum aðgerðum. Þetta var m.ö.o. aðaluppistaðan í áróðri Framsóknar fyrir kosningarnar, og þeir voru búnir að segja þetta svo oft, að helzt leit út fyrir, að þeir væru sjálfir farnir að trúa sínum eigin ósannindum. Og það munu hafa verið ófáir kjósendur, sem í fullri alvöru lögðu trúnað á fagurgala og blekkingatal Hræðslubandalagsins. því var trúað af mörgum, að vinstri flokkarnir væru einir færir um að leysa vanda efnahagsmálanna, sem reyndar var sagður miklu meiri en hann var, og einnig þau önnur vandamál, sem fyrir lágu. Og í þessari trú köstuðu margir atkv. sínu á Hræðslubandalagið, sem annars hefðu ekki gert það. En nú er öllum ljóst, hverjar efndir urðu á öllum loforðum þessara manna. Vinstri stjórnin var mynduð með þátttöku kommúnista í júlí 1956. Strax hófst stjórnin handa með því að fá erlenda sérfræðinga til að gera upp þjóðarbúið. Álit þeirra og till. fengust aldrei birtar, þrátt fyrir ítrekaðar óskir og kröfur sjálfstæðismanna þar um. Gizkað var á, að álit og till. sérfræðinganna hefðu ekki farið saman við það, sem vinstri flokkarnir og sérstaklega Framsókn höfðu haldið fram um ástand efnahagsmálanna, og hafi verið um tillögur um varanleg úrræði að ræða, þá hafi þær ekki farið saman við vilja vinstri stjórnarinnar í þeim málum. Vandi efnahagsmálanna var því ekki leystur á árinu 1956 eftir nýjum leiðum. En í lok þess árs kom hin svokallaða jólagjöf til þjóðarinnar frá ríkisstj., 300 millj. kr. nýir skattar. Það voru úrræðin á því ári. Árið 1957 leið, án þess að hin nýju úrræði kæmu fram. Allt rak á reiðanum þar til á miðju ári 1958, að bjargráðin birtust, bjargráðin, sem í einu vetfangi lögðu 790 millj. kr. nýja skatta á þjóðina á ári. Þetta voru efndir hinna miklu loforða vinstri stjórnarinnar. Þannig var farið að því að leysa vanda efnahagsmálanna, sem lofað hafði verið að gera, án þess að þjóðin fyndi til eða um neina verulega kjaraskerðingu yrði að ræða. Með bjargráðunum var gengið fellt, þó að það héti öðru nafni. Lagðir voru á stórkostlegir nýir tollar og skattar, sem komu hart niður á einstaklingum og öllum atvinnurekstri til lands og sjávar. Sjávarútvegurinn fékk 55% álag á allar erlendar rekstrarvörur sínar. Landbúnaður fékk einnig sínar gjafir. Má t.d. benda á, að dráttarvélar, sem bændur áttu þá í pöntun og höfðu greitt að fullu fyrir fram fyrir mörgum mánuðum, hækkuðu nú allt í einu um 10 –20 þús. kr. vegna þessara ráðstafana vinstri stjórnarinnar. Allir varahlutir til véla, olíur og benzín, fóðurbætir og tilbúinn áburður allt stórhækkaði í verði. Þó kom hækkunin á tilbúna áburðinum ekki fram á árinu 1958, vegna þess að bændur voru þá búnir að kaupa hann, áður en bjargráðalögin komu til framkvæmda. En á þann áburð, sem notaður er á þessu ári, kemur hækkunin fram, en sú hækkun er nú fyrir forgöngu sjálfstæðismanna á Alþingi greidd niður að miklu leyti. En þrátt fyrir allar þessar gífurlegu skattahækkanir og gengisfellingu, sem bjargráðin höfðu í för með sér, var hér aðeins um að ræða bráðabirgðaúrræði. Vinstri stjórnin tilkynnti strax, að nýjar aðgerðir yrðu að koma með haustinu. Öllum er nú kunnugt um, hvernig fór. Bjargráðin höfðu, sem fyrir fram var reyndar vitað, stóraukna verðbólgu í för með sér. Nóvembervísitalan varð 202 stig, hækkun í einu um 17 stig. Vitað var, að þessi þróun héldi áfram, því að fyrir lágu upplýsingar um, að vísitalan mundi verða 270 stig í nóvember 1959 eða enn hærri. Um ástandið í heild sagði efnahagsmálaráðunautur vinstri stjórnarinnar í október: „En hitt verður þá jafnframt að hafa í huga, að það, sem nú skiptir mestu, er stöðvun verðbólguþróunarinnar. Takist sú stöðvun nú, eru möguleikar á því að ráðast að öðrum þáttum efnahagsvandamálanna síðar meir. Takist hún ekki, verður ekki við aðra erfiðleika ráðið, hvorki nú sé síðar.“ En vinstri stjórnin reyndist ekki þeim vanda vaxin að fara að þessum ráðum. Hún var sjálfri sér sundurþykk, ósammála og ráðalaus og hrökklaðist frá völdum í byrjun desember. Þannig endaði vinstra ævintýrið með algerri uppgjöf vinstri flokkanna við að leysa þau vandamál, sem við var að etja. Hermann Jónasson sagði í ræðu sinni á Alþ., þegar hann baðst lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt, að skollin væri á dýrtíðaralda og það væri ekki á valdi stjórnarinnar að leysa vanda efnahagsmálanna. Okkur sjálfstæðismönnum kom þetta ekki á óvart. Við höfðum ávallt vitað og sagt, að vandi efnahagsmálanna yrði ekki leystur með neinum töframeðulum. Þau töframeðul eru ekki til. Á því sviði gildir aðeins hið sígilda lögmál að eyða ekki meiru, en aflað er. En fátt er svo með öllu illt, að ekki boði nokkuð gott. Verður þetta sagt um vinstri stjórnina og starfsferil hennar? Þrátt fyrir allt hygg ég, að svo geti verið. Þeir, sem trúnað hafa lagt á fullyrðingar vinstri flokkanna um, að þeir einir væru færir um að stjórna landinu og fyrsta boðorðið væri að útiloka Sjálfstfl. frá öllum áhrifum, flokk, sem hefur rúmlega 42% atkvæða allra landsmanna á bak við sig, ættu að vera reynslunni ríkari. Það getur verið dýrt að láta blekkjast af óvönduðum áróðri. En stundum getur það orðið nauðsynleg reynsla. Þá reynslu hefur íslenzka þjóðin nú fengið af vinstri stjórninni, og ég hygg, að hún láti sér þá reynslu að kenningu verða. Framsóknarmenn gera nú tilraun til að leiða huga þjóðarinnar frá sinni eigin uppgjöf í efnahagsmálunum. Þeir kæra sig ekki mikið um að tala um vinstri stjórnina, fall hennar og viðskilnað. Nú hafa þeir fengið annað að tala um, þar sem er kjördæmamálið. Um það mál eru nú hafðar í frammi slíkar blekkingar, að slíkt er áður óþekkt. Frv. það um kjördæmabreytingu, sem nú hefur náð samþykki á Alþ., felur tvennt í sér: í fyrsta lagi að leiðrétta að nokkru það misræmi, sem nú er orðið á kosningarrétti manna eftir því, hvar þeir eru búsettir á landinu, og er það gert með því að fjölga þingmönnum þar, sem fjölmenni er mest, og í öðru lagi að sameina núverandi kjördæmi, að frátalinni Reykjavík, í stærri heildir og mynda með því kjördæmi með 5–6 þm., sem kosnir skulu hlutfallskosningu. Framsóknarmenn berjast nú með miklu offorsi á móti stækkun kjördæmanna. Að öðru leyti ber ekki mikið á milli. Þeir vilja hafa 60 þm., þar af 12 kjörna í Reykjavík. Þeir vilja fjölga þm., þar sem fólksfjölgunin hefur orðið mest, og gera því till. um að taka upp ný einmenningskjördæmi í Kjósarsýslu, Keflavík, Kópavogi, Akranesi og gera Akureyri að tvímenningskjördæmi með hlutfallskosningu. Þeir vilja hafa hlutfallskosningar í öllum tvímenningskjördæmum. Og þeir vilja hafa 10 uppbótarþingmenn. En þeir vilja ekki, að kjördæmin séu stækkuð, og umhverfast gersamlega, þegar þeir fara að tala um þá hlið málsins. Hv. 1. þm. Árn., Ágúst Þorvaldsson, talaði hér í þessum umr. í gærkvöld. Hann ræddi nær eingöngu um kjördæmamálið og á sama hátt og allir framsóknarmenn gera nú. Aðalkjarni máls hans var þessi: Hin fornu kjördæmi verða lögð niður. Grundvellinum er kippt undan héruðunum. Samband kjósenda og þingmanna rofnar. Raddir byggðarlaganna heyrast ekki framar á Alþingi. Hægt hefði verið að lagfæra misræmi á kosningarrétti fólksins án þess að ræna strjálbýlið rétti sínum. - Þetta þýðir umbúðalaust, að fólkið sé svipt kosningarrétti og kjördæmin lögð niður, enginn þm. strjálbýlisins framar til. En af hverju stafar þessi ofsi framsóknarmanna í þessu máli, - ofsi, sem leiðir menn út í svo öfgafullan og fjarstæðukenndan málflutning sem hér á sér stað, og við hvaða rök hefur þessi málflutningur að styðjast? Vegna þess að ég vitna hér sérstaklega í ræðu hv. 1. þm. Árn., Ágústs Þorvaldssonar, sem hann hélt hér í gær, leyfi ég mér að minnast á Suðurlandskjördæmið, eins og það á að verða samkvæmt fyrirhugaðri breytingu, því að þar erum við báðir kunnugastir. Kjördæmið mun ná yfir hinar þrjár sýslur Suðurlandsundirlendisins ásamt Vestmannaeyjakaupstað. Hvernig er nú félagsskap og atvinnu manna háttað á þessu svæði? Benda má á Búnaðarsamband Suðurlands. Það nær nákvæmlega yfir þetta sama svæði að Vestmannaeyjum meðtöldum. Þessi félagsskapur sunnlenzkra bænda kýs 5 fulltrúa á búnaðarþing með hlutfallskosningu. Ég hef ekki heyrt þess getið, að framsóknarmenn hafi haft neina tilburði í frammi um að kljúfa þetta sambandssvæði og gera það t.d. að fimm einmenningskjördæmum. E.t.v. hafa þeir það samt bak við eyrað. En ég get ekki stillt mig um að minna á ummæli fyrrv. landbrh., Hermanns Jónassonar, sem hann viðhafði við opnun hinnar stóru og myndarlegu landbúnaðarsýningar, sem haldin var á vegum Búnaðarsambandsins á s.l. hausti. Hann sagði eitthvað á þá leið, að slíkt stórvirki, sem þessi sýning væri, væri ekki hægt að halda, nema að henni stæðu öflug félagssamtök, eins og hér ætti sér stað. Aðeins vegna þess, að þetta stóra samband væri ein heild, væri þessi sýning framkvæmanleg. Getur hv. 1. þm. Árn. tekið undir þessi ummæli formanns Framsfl.? Við skulum þá einnig víkja að atvinnuháttum á þessu svæði. Mjólkurbú Flóamanna er eign bænda í þeim þremur sýslum, sem mynda eiga Suðurlandskjördæmi. Sláturfélag Suðurlands hefur starfsemi sína á öllu þessu svæði. Eru líkindi til þess, að þessi samvinna bændanna á Suðurlandi spillist, þó að sýslurnar verði gerðar að einu kjördæmi? Mundu ekki allir 6 þm. kjördæmisins styðja að því á Alþ., að vegakerfið t.d. á öllu svæðinu væri aukið og brýr byggðar? Skyldi verða nokkuð erfiðara að styðja áframhaldandi hafnargerð í Þorlákshöfn eftir breytinguna eða byggingu sjúkrahúss Suðurlands? Nei, vissulega ekki. Þvert á móti mundi öll aðstaða þessa kjördæmis styrkjast við að sameinast í eina heild. Kjósendur ættu kost á að tala við 6 þm. sína í stað eins eða tveggja nú og aðstaða þm. mundi styrkjast við það að verða fleiri í stærra kjördæmi. Þó að ég hafi hér aðallega minnzt á Suðurlandskjördæmi, þá á vitanlega hið sama við um hin önnur kjördæmi landsins. Og ég vil nú spyrja: Er það sama og að leggja kjördæmin niður að sameina þau og stækka? Er með því verið að svipta fólkið úti um land kosningarrétti? Er með þessu verið að tortíma efnahagslegum og andlegum verðmætum héraða landsins? Það þarf vissulega kokhreysti til að halda slíku fram, og ekki á færi annarra en forhertustu framsóknarmanna að gera slíkt, - manna, sem finna, að þeir berjast vonlausri baráttu á móti réttlætismáli, sem yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar krefst að nái fram að ganga. Nei, það ætti öllum að vera ljóst, að fyrirhuguð breyting á kjördæmaskipuninni: að sameina núverandi kjördæmi í stærri heildir með 5–6 þm. - verður til bóta, hvort heldur miðað er við hina einstöku kjósendur eða kjördæmið í heild. 5–6 þm. hafa ólíkt sterkari aðstöðu á Alþ. að koma fram hagsmunamálum kjördæmisins en 1 eða 2 áður. Þeir verða nú t.d. oft úr þremur flokkum og hafa því möguleika á að tala máli kjördæmisins hver í sínum flokki. Um þetta ættu ekki að vera skiptar skoðanir. En framsóknarmenn eru á öðru máli. Þeir vinna nú eftir annarlegum sjónarmiðum í þessu máli sem mörgum öðrum. Og að lokum þetta: Við breytingu á kjördæmaskipuninni gat sú hætta vofað yfir, að þéttbýlið heimtaði sinn rétt á kostnað strjálbýlisins. Þessari hugsanlegu hættu hefur verið afstýrt. Kjördæmamálið er leyst á þann hátt, að strjálbýlið heldur sinni þingmannatölu að fullu, sínum fulla rétti, sem það áður hafði, og sem fulltrúi sveitakjördæmis fagna ég þeim úrslitum. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Eitt af því, sem mjög virðist hafa raskað ró og jafnvægi hv. framsóknarmanna á Alþ. undanfarna daga, er endurskoðun sú, sem raforkumálastjóri og starfsmenn hans hafa gert á hinni svonefndu tíu ára áætlun um rafvæðingu landsins. Hefur aðalmálgagn Framsfl., Tíminn, haft stór orð um þessi efni, tekið fram sitt svartasta letur og rætt um stórfelld svik í raforkumálunum, afnám eða dráp tíu ára áætlunarinnar, útstrikun bankaframlaga í þessu skyni o.fl. Allar þessar upphrópanir blaðsins, sem eru raunar aðeins bergmál af hávaða framsóknarmanna í þingsölunum, eru meira og minna staðlausir stafir. Sama gildir um orðbragð hv. þm. S-Þ. í kvöld, þegar hann ræddi um, að níðast ætti á landsbyggðinni í þessu máli. Í sama dúr talaði og hv. 1. þm. Eyf. Ekki verður hjá því komizt að taka þetta til athugunar í örstuttu máli. Ríkisstj. sú, sem mynduð var eftir kosningar 1953 undir forsæti Ólafs Thors, formanns Sjálfstfl., ákvað að hefjast handa um skjóta rafvæðingu landsins alls. Var þessi ákvörðun staðfest með lögum vorið 1954. Samkv. þeim var raforkumálastjóra og raforkuráði falið að gera á því ári áætlun um raforkuframkvæmdir á árunum 1954–63. Þetta er tvímælalaust einhver allra merkasta og mikilvægasta ákvörðun, sem nokkur ríkisstj. hefur gert í þágu hinna dreifðu byggðarlaga, en jafnframt eitt mesta risaátak, að ég hygg, sem nokkur þjóð hefur færzt í fang í þessum efnum, miðað við allar aðstæður. Framkvæmdir gengu mjög vel fyrstu árin, og var þá unnið mun meira, en ráðgert hafði verið. En seinna fór að þyngjast fyrir fæti. Í fjárlagafrv. ársins 1959, eins og það var lagt fram af hæstv. fyrrv. fjmrh., var gert ráð fyrir því, að ríkissjóður legði fram 10 millj. kr. á þessu ári til nýrra raforkuframkvæmda. Við 3. umr. frv. skýrði frsm. fjvn: frá því, að ákveðið hefði verið að taka þetta ákvæði út úr frv., þar sem tryggja ætti fé til þessara framkvæmda á annan hátt. Væri fyrirhugað að verja 45 millj. kr. af væntanlegu láni frá Bandaríkjunum í þessu skyni. Ætti þá að vera fulltryggt, að unnt væri að halda rafvæðingunni áfram með jöfnum hraða, ljúka tíu ára áætluninni á tilskildum tíma og leggja dreifiveitur út um sveitir á þessu ári eigi minni, en ráð hafði verið fyrir gert. Jafnframt var skýrt frá því, að raforkumálastjórnin hefði talið óhjákvæmilegt að endurskoða tíu ára áætlunina á grundvelli fenginnar reynslu, enda væri tímabilið nú hálfnað. Grundvallarástæðan fyrir þessari endurskoðun er hinar stórkostlegu verðbreytingar, sem orðið hafa í landinu á þessu tímabili. Þegar áætlunin var gerð árið 1954, hafði verðlag verið sæmilega stöðugt um alllangt skeið. En árið 1955 varð á því mikil röskun, svo sem alkunnugt er. Nú er svo komið, að allt bendir til þess, að framkvæmd rafvæðingaráætlunarinnar muni kosta á sjöunda hundrað millj. kr., en átti að kosta 250 millj. Þessi gífurlega hækkun raskar gersamlega þeim rekstrargrundvelli, sem tíu ára áætlunin byggðist á. Árlegur rekstrarhalli á rafmagnsveitum ríkisins er nú orðinn 15 millj. kr., enda hefur stofnkostnaður hækkað frá vorinu 1955 til þessa dags um 80%. Á sama tíma hefur rafmagnsverð aðeins hækkað um 30%. Í öðru lagi var engin von til þess, að stjórn raforkumálanna gæti með víssu spáð því árið 1954, hver þróunin yrði á hinum ýmsu stöðum úti á landsbyggðinni á komandi áratug, né sagt nákvæmlega til um orkuþörfina. Hefur slíkt jafnan reynzt örðugt. Þannig var eina röksemdin fyrir því að staðsetja sementsverksmiðjuna á Akranesi sú, að þar væri næg afgangsorka fyrir hendi frá Andakíl. Þegar til átti að taka, var þessi orka fullnýtt til annarra hluta og sementsverksmiðjan varð að fá rafmagn frá stærri orkuveitu, Soginu. Svo fer jafnan, þar sem þróunin er ör og athafnalíf í blóma. Umrædd endurskoðun leiddi á hinn bóginn í ljós, að lækka mætti heildarstofnkostnaðinn við tíu ára áætlunina um 88 millj. kr. og jafnframt bæta heildarrekstrarafkomu áranna 1960 –64 um 25 millj: kr. án þess að fækka nýjum notendum og án þess að rýra þjónustuna við eldri og nýja notendur. Þessi niðurstaða fæst með því að haga framkvæmdum nokkuð á annan veg, en upphaflega var fyrirhugað, fresta lagningu nokkurra tengilína milli héraða, en stækka í þess stað dísilstöðvar umfram það, sem áður var áætlað, og veita orkunni út frá þeim. Hin endurskoðaða áætlun, sem víðast hvar táknar aðeins breytta röðun framkvæmda, leiðir til þess, að á árinu 1962 verður komið á jafnvægi og rafmagnsveitur ríkisins reknar hallalaust. Þess ber enn fremur að geta, að með umræddri skipulagsbreytingu fæst meiri orka, sem nemur 4.000 kw., heldur en orðið hefði samkv. hinni eldri áætlun. Sú eina breyting, sem þetta hefur í för með sér, hvað nýja notendur snertir, er, að um 110 sveitabýli, sem áður var ráðgert að tengdust við sumar af veitum þeim, sem frestað verður, raflýsast með dísilstöðvum í staðinn, en á móti fá jafnmörg býli annars staðar á landinu rafmagn frá samveitum. Á það má og benda, að samkv. tíu ára áætluninni var jafnan gert ráð fyrir því, að rafmagnsþörf um það bil 2.600 sveitabýla yrði að leysa. með einkavatnsaflsstöðvum eða dísilstöðvum, þar sem byggð er strjálust og lengst milli bæja. Í grg. raforkumálastjórnarinnar er einnig bent á það, að hið breytta fyrirkomulag þýði á engan hátt fráhvarf frá notkun vatnsafls, þótt fyrst um sinn sé stuðzt nokkru meira við dísilafl, en frumáætlunin gerði ráð fyrir. Nær allt dísilaflið verður nefnilega ýmist strax eða fljótlega notað sem toppafl með vatnsafli og bætir þannig mjög nýtingu vatnsaflsstöðvanna. Auk þess verða dísilstöðvarnar varastöðvar við línubilanir og aðrar truflanir, sem þýðir bætta þjónustu við notendur. Þess er áreiðanlega full þörf að hafa nægilega margar varastöðvar í góðu lagi. Rafmagnsveitur ríkisins munu og láta sömu gjaldskrá gilda, hvort sem þær selja rafmagn frá vatnsafls- eða dísilstöð. Það skal greinilega fram tekið, að hin endurskoðaða rafvæðingaráætlun er ekki gerð eftir neinum stjórnarfyrirmælum, heldur samkv. ótvíræðri embættislegri skyldu raforkumálastjórnarinnar, sem sá, að rekstri rafmagnsveitnanna væri stefnt í fullkomið óefni, ef ekkert yrði að gert. Hefði ella orðið að hækka rafmagnsverð stórlega eða verja árlega mikilli fúlgu af almannafé til að jafna rekstrarhallann, sem ég áðan nefndi að orðinn væri um 15 millj. kr. á ári. Framsóknarmenn ættu að líta í eigin barm og rifja upp gerðir sínar, meðan vinstri stjórnin var enn ofar moldu. Þegar hún hrökklaðist frá völdum í skammdeginu skömmu fyrir síðustu áramót, höfðu enn ekki verið lagðar 17 héraðsveitur, sem samkv. tíu ára áætluninni og ákvörðunum raforkuráðs átti að leggja á árunum 1957 og 1958. M.a. gaf fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, bein fyrirmæli um að fresta lagningu 11 héraðsveitna, sem röðin var komin að á s.l. ári og raforkuráð hafði gert till. um. Samkv. þessu eina valdboði var horfið frá að leggja rafmagn á 124 sveitabýll. Heitir þetta ekki á máli Tímans stórfelld svik í raforkumálunum? Sem dæmi um tengilínu, sem frestað er að leggja að sinni, er lína frá Rjúkandavirkjun á Snæfellsnesi til Stykkishólms. Virkjun þessi, sem vera mun tæp 1.000 kw., er nú fullnýtt, þannig að ekki er um neina afgangsorku að ræða, sem leiða mætti til Stykkishólms. Þetta er aðeins eitt dæmi um mikla og vaxandi orkuþörf. Lína milli þessara staða mundi kosta um 5 millj. Sjá allir, hversu mikil hagsýni væri að leggja svo dýra línu, meðan hún hefur ekkert rafmagn að flytja. Hins vegar má fastlega gera ráð fyrir því, að veita þessi verði lögð, þegar búið er að leggja línu að sunnan til Snæfellsness frá samveitu Andakíls og Sogs, en sú lína var ekki talin með í hinni upphaflegu áætlun. Eitt af því, sem dagblaðið Tíminn hefur svartletrað í þessum rafæsingaskrifum sínum, er, að felldur verði úr gildi samningurinn við íslenzka banka um lán til raforkuframkvæmda. Þetta er ekki hálfur sannleikur. Hið rétta er, að þetta mál er á viðræðustigi við bankana. Tímablað eitt talar um niðurskurð raforkufjár á þessu ári um 30–40 millj. kr. Hvað er hið sanna í því máli? Fyrirhugað var að verja 73 millj. kr. til rafvæðingar á þessu ári, en unnið verður fyrir 49 millj., og er þá ekki meðtalin ný veita, sem lögð verður í sumar út á Reykjanes: Þessu fé er að venju skipt í þrennt: aflstöðvar og aðallínur, sveitaveitur og innanbæjarkerfi. Ætla mætti, að sveitaveitur væru framsóknarmönnum hugstæðastar. Til þeirra átti að verja 15 millj. kr. í ár, en það verða 17–18 millj, samkv. hinni endurskoðuðu áætlun. Það er ósköp eðlilegt, að framsóknarmönnum þyki þetta furðuleg tíðindi og harla nýstárlegar fréttir og séu ekki ýkja hrifnir af. Það, sem skiptir meginmáli, er, að enda þótt fjárfestingarupphæðin sé lægri, þá verður lagt til fleiri nýrra notenda í ár og aflstöðvar auknar meira, en hin upprunalega áætlun gerði ráð fyrir. Og það er elnmitt í þessu, sem kostur hinnar endurskoðuðu áætlunar liggur, að meira fæst fyrir minna fé. En hvað vildu framsóknarmenn gera? Tvær þáltill. hafa litið dagsins ljós frá þeirra hendi, er snerta þessi mál. Hin fyrri gerði ráð fyrir því, að einungis 30 millj. kr. af áðurnefndu láni rynnu til rafvæðingar. Eins og áður er sagt, var endanlega ákveðið í fjárlögum, að 45 millj. kr. skyldi varið til þessara verkefna. Hin síðari till. 5 framsóknarmanna slær því föstu, að framkvæma beri tíu ára áætlunina í upphaflegri mynd, hvað sem það kostar og hvað sem allir kunnáttumenn og sérfræðingar í þessum málum segja eða ráðleggja. Þeirra mark og mið virðist vera umfram allt að eyða tilteknum fjölda milljóna án þess að athuga, hvað fæst í aðra hönd eða hversu margir landsmenn fá notið þessara eftirsóttu lífsþæginda. Fyrir um það bil þrem áratugum töldu framsóknarmenn á Alþingi það ganga glæpi næst að láta sér detta í hug að veita raforkunni út um byggðir landsins og leggja í stórvirkjanir. Þeirra víðsýnustu menn þá töldu þó koma til mála að virkja þúsundir bæjarlækja úti um land, eins og þeir komust að orði. Sú saga er alkunn, enda varðveitt í Alþingistíðindum og vitund alþjóðar. Enn í dag markast afstaða þeirra til þessara mála af skilningsleysi og skammsýni. En því mega þeir treysta, að þetta baráttumál Sjálfstfl., sem er jafngamalt honum sjálfum, þessi hugsjón verður að veruleika, en að sjálfsögðu framkvæmd af hagsýni að beztu og færustu manna yfirsýn. Það mun áreiðanlega verða allri þjóðinni fyrir beztu. - Lifið heil.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Af þeim eldhúsdagsumræðum, sem nú þegar hafa farið fram, er enn einu sinni augljóst, sem landsmenn hafa þrásinnis áður heyrt við slík tækifæri, að það, sem vel hefur tekizt, vilja allir eigna sér, en því, sem miður er talið, er að þessu sinni ekki hent á milli sín. Nei, fulltrúar stóru og ábyrgðarmiklu flokkanna eru nú sammála um, að allt, sem miður hefur farið, sé Alþýðuflokknum að kenna. Hvað veldur samstöðu þessara aðila nú, sem aldrei annars geta komið sér saman um neitt? A.m.k. varð þessarar samstöðu ekki vart, þegar þjóðin á s.l. hausti vó salt á gjábarmi verðbólgu og dýrtíðar, sem í rann elfa atvinnuleysis og stöðvunar atvinnuveganna. Þá fengu þessir hugum stóru foringjar stóru flokkanna pólitískt aðsvif á gjábarminum, og aðalforingi þjóðmálanna þá, hæstv. fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, hljóp í örvæntingu sinni inn á Alþýðusambandsþing til þess að fá afsökun fyrir því að losna við vandann. Svo þegar nú hefur tekizt að þoka frá þessu ögnargljúfri, þá koma þessir sömu herrar og segja: Það átti ekki að gera þetta og hitt svona. Ef við hefðum mátt ráða, þá hefðum við gert þetta á annan veg. En þessi annar vegur hefur bara ekki séð dagsins ljós hér á Alþingi. Þeir kunnu ekki önnur ráð. Jón sterki taldi sér aldrei aflfátt, þótt ekki væri hann glímumaður, og hann þóttist aldrei hafa verið í vanda staddur, eftir að vandinn hafði verið leystur af öðrum. Í þessari ásökunarhríð andstæðinganna að Alþfl. verður mönnum að minnast fyrri ummæla þessara sömu herra um dauða flokkinn og spyrja þá sem svo, hvernig flokkur í slíku ástandi hefði getað áunnið sér þessa skothríð úr þeirra fylgsnum. Ekki verður samræmið meira, þegar nú er litið í málgögn þessara sömu aðila. Þar er aftur endurtekinn hinn 20 ára gamli söngur þeirra um, að Alþfl. fái engan mann kjörinn í næstu kosningum, en að ástæðunni, sem til þess margraddaða söngs liggur, og þeim mörgu söngtextum, sem sungnir eru undir þessu sama lagi, skal ég víkja síðar. Þegar að loknum síðustu alþingiskosningum tók Alþfl. þátt í þeirri tilraun, sem gerð var um myndun vinstri stjórnar. Ástæðan til þessarar þátttöku Alþfl. var fyrst og fremst sú, að þeirri skoðun hafði á stjórnarárum Sjálfstfl. og Framsfl. vaxið fylgi, að gera þyrfti tilraun með slíkt stjórnarsamstarf. Um það, hvernig sú tilraun tókst, hafa þeir, sem kunnugastir eru, þegar fjallað og þess vegna óþarft að rekja þá sögu hér aftur. Framsfl. var í síðustu kosningum samstarfsflokkur Alþfl., en er það ekki nú, og er nú af foringjum fyrrgreinds flokks reynt að gera Alþýðuflokksmenn tortryggilega og auka á úlfúð og sundurlyndi milli hinna almennu kjósenda flokkanna, eins og hv. þm. S-Þ., Karl Kristjánsson, gerði tilraun með hér áður. Þetta er gert í trausti þess, að slíkt moldviðri megi nokkuð skyggja á hinar raunverulegu ástæður, er til þess liggja, að þetta samstarf rofnaði. Það er rétt að víkja að þessu nokkrum orðum. Auk þeirra ástæðna, sem þegar hefur verið frá greint um sjálft stjórnarsamstarfið, þá tel ég, að dekur nokkurra foringja Framsfl. við kommúnista í verkalýðshreyfingunni og opinber og beinn stuðningur við þá í einstökum veigamiklum verkalýðsfélögum hafi verið eitt þeirra stærstu áfalla, er þetta samstarf hlaut. Áður en til þessa samstarfs var stofnað, var vitað um náið og gott samstarf einstakra foringja Framsóknar og kommúnista. En því mun ekki almennt hafa verið trúað, að þessi vinátta þeirra leiddi til þess, að foringjar Framsfl. fengjust til þess að vega að Alþýðuflokksmönnum í verkalýðshreyfingunni, sem þeim var þó vel ljóst að hefur verið og er undirstaða flokksins og tilveru hans í þau 43 ár, sem hann hefur starfað í íslenzkum stjórnmálum. Hvernig sem þessi stefna hefur verið ákvörðuð innan Framsfl., þá er það þó víst, að aðalmálgagn flokksins, Tíminn, hvatti fylgismenn flokksins til þess óhæfuverks að styðja kommúnista og veldi þeirra í verkalýðssamtökunum, jafnt í einstökum félögum sem í heildarsamtökunum, gegn Alþýðuflokksmönnum. Framsóknarmenn, sem víða höfðu allt frá árinu 1948 barizt vel og drengilega við hlið annarra andstæðinga kommúnista, voru nú allt í elnu skyldaðir til þess að verða samherjar þeirra. Svo dýru verði var vináttan milli þessara fáu foringja keypt, og um Alþfl. varðaði þá að sjálfsögðu ekkert. Ég vil nú varpa fram þeirri spurningu til framsóknarmanna úti um land, hvort þessi ráðstöfun hafi verið gerð með þeirra samþykki. Af ágætri fyrri reynslu leyfi ég mér að efast um, að svo hafi verið. Áður hefur verið gerð grein fyrir sams konar viðskiptum þessara sömu foringja í öðrum málum, meðan á þessu stjórnarsamstarfi stóð. Allt þetta sannar, að sameiginlega var gerð ítrekuð tilraun af þessum aðilum til þess að eyða áhrifum Alþfl., en neyða hann í þess stað inn á fyrir fram gert samkomulag kommúnista og þeirra í forustu framsóknarmanna, er þessari stefnu réðu. Hefðu framsóknarmenn t.d. setið aðgerðalausir í þessari aðstöðu, ef Alþfl. hefði beitt sér fyrir allra flokka samstöðu til þess að eyða áhrifum framsóknarmanna innan samvinnuhreyfingarinnar? Nei, ég veit, að þeir hefðu ekki þolað slík vinnubrögð af samstarfsflokki. Ekki verður þessi afstaða heldur talin skynsamleg með tilliti til þess að ná samkomulagi um önnur mál innan sjálfs stjórnarliðsins. Rétt er að viðurkenna það, að Framsfl. átti sem forustuflokkur í fyrrv. hæstv. ríkisstj. nokkuð erfitt, að því er varðar afstöðuna til þessara mála. Það afsakar þó ekki þá afstöðu, sem forustumenn hans hér tóku. Hyggilegra hefði jafnvel verið fyrir þá að láta þessa baráttu samstarfsflokkanna afskiptalausa. En þar mátti undirlægjuháttur nokkurra foringja flokksins við kommúnista sín meira. Kommúnistar höfðu gert háværar kröfur um þennan stuðning og höfðu í hótunum, ef ekki yrði látið að vilja þeirra, og þessir fáu foringjar Framsfl. létu undan. Ég segi, að þessi afstaða flokksforingja Framsfl. hafi ekki verið skynsamleg með tilliti til samkomulags um önnur mál í stjórnarsamstarfinu. Reynslan af þessari stefnu liggur nú einnig fyrir. Af þessu sífellda dekri urðu kommúnistar eins og þrjózkufullir unglingar, sem neita að gera nema það, sem þeim gott eitt þykir, hvað sem staðreyndirnar annars segja. Hörð og óvægin deila stóð um margra mánaða skeið milli hæstv. fyrrv. fjmrh. og hæstv. fyrrv. viðskmrh. um það, hvað raunverulega þyrfti af fé til þess að leysa vanda efnahagsmálanna, og Alþingi sat auðum höndum þangað til í júníbyrjun s.l. ár. Þessi deila ráðherranna mun einnig verða, þegar yfir söguna er litið, einn af veigameiri þáttum þess, að upp úr samstarfinu slitnaði. Í veðreiðakeppni kemur það stundum fyrir, að ekki er veðjað á réttan hest. Þessu samstarfi lauk svo með því, að nú saka framsóknarmenn kommúnista um að hafa klofið stjórnina og öfugt. Klögumálin í þeim herbúðum ganga alveg á víxl. Hvar sem Alþýðuflokksmenn hafa látið til sín heyra um lausn efnahagsmála, hafa þeir skýrt og skorinort lýst því yfir, að þeir teldu, að baráttan gegn vaxandi verðbólgu og dýrtíð ætti að sitja í fyrirrúmi við afgreiðslu slíkra mála. Þessa skoðun okkar höfum við rökstutt með þeim augljósu staðreyndum, að hin óhugnanlega verðbólguþróun og sífellt aukin dýrtið kæmi verst niður á þeim, sem minnst hafa launin og mest öryggisleysið. En undanlátssemin við þennan þjóðarvoða á undanförnum árum hefur sífellt fært alþýðustéttum landsins auknar hættur þessara meinsemda og beina kjararýrnun. Þegar minnihlutastjórn Alþfl. hófst handa um lausn þessara mála við valdatöku sína í desemberlok s.l., þá var ljóst, að lengur mátti ekki ganga fram hjá þeim staðreyndum, er við blöstu um hinn öra vöxt framfærsluvísitölunnar. Rannsókn þessara mála leiddi í ljós, að ef ekkert hefði verið að gert til þess að stöðva þessa óheillaþróun og koma til móts við útflutningsatvinnuvegina, þannig að flotinn færi af stað, sem óvefengjanlega er undirstaða alls annars í þjóðarbúskapnum, þá hefði framfærsluvísitalan verið komin upp í 270 stig 1. nóv. í haust og kaupgreiðsluvísitalan upp í 253 stig, eða hækkað um 25% samkvæmt þágildandi vísitölugrundvelli. Hér er óþarft að eyða tíma til þess að draga upp mynd af því ástandi, sem ríkt hefði í landinu, ef sú þróun hefði verið látin eiga sér stað. Þannig blöstu staðreyndirnar við, þegar núv. ríkisstj. tók við völdum. Strax þegar færustu sérfræðingar höfðu gert bráðabirgðaathugun þessara mála, eða nánar tiltekið um áramótin, skýrði hæstv. forsrh., Emil Jónsson, þjóðinni skýrt og glögglega frá, hvernig málum væri komið. Eftir þessari ræðu forsrh. var tekið um land allt og sérstaklega rómað, hve hreinskilnislega og áróðurslaust þar var skýrt frá hlutunum, gagnstætt því, sem áður hafði tíðkazt. Þær efnahagsráðstafanir, sem síðan voru gerðar, voru í aðalatriðum við það miðaðar að velja í hverju atriði þann kostinn, sem skástur var af engum góðum, sem völ var á, og við það miðað, að full atvinna héldist með sem minnst skertum lífskjörum. Það væri alrangt að halda því fram, að í þessum ráðstöfunum hafi ekki falizt kjararýrnun í bili. En ég leyfi mér að fullyrða, að sú kjararýrnun, sem leitt hefði af aðgerðaleysi eða beinni kjósendahræðslu, eins og óneitanlega bólaði á hjá þeim, sem frá vandanum hlupu, hefði verið óbætanlegt tjón fyrir íslenzka alþýðu. Það var ekki heldur á slíku ábyrgðarleysi stætt fyrir þá, sem enn vilja láta telja sig í hópi ábyrgra stjórnmálamanna. Íslenzk alþýða hefur oft lýst því yfir, að hún vill leggja fram skerf sinn í baráttunni við dýrtíð og verðbólgu, og hún hefur vissulega gert það. Þess vegna hefur hún viljað eira þessum ráðstöfunum þrátt fyrir háværan og neikvæðan andróður úr hópi kommúnista, sem fyrir fram voru ákveðnir í að vera á móti hverjum þeim ráðstöfunum, sem þeirra eigin ráðherrar eiga ekki aðild að. Nú hét vísitölueftirgjöf launafólksins kauprán á máli kommúnista. En þegar þeir sjálfir stóðu að hliðstæðum ráðstöfunum í ágúst 1956, þá hétu þær ráðstafanir á þeirra máli allt að því kauphækkun. Ósjálfrátt kom mönnum í hug, þegar nafnaskipti Þjóðviljans á setuliðsvinnunni breyttust allt í einu úr landráðavinnu í landvarnarvinnu, þegar Bandaríkin höfðu gert eins konar samherjasamning við félaga Stalin á styrjaldarárunum. Þetta heitir nú að kunna að hafa fataskipti. Hvað sem foringjar kommúnista segja um þessi mál nú, þá vita þeir ofur vel, að verkalýðshreyfingin vill vera ábyrgur aðili í þjóðfélaginu og meiri hluti hennar fyrirlítur þeirra hávaða og ævintýramennsku, sem er til þess eins fallin að rýra álit og virðingu samtakanna utan þeirra og innan. Það er því hraustlega spýtt, þegar hv. 1. landsk., Alfreð Gíslason, telur sig hafa efni á því, eins og í umræðunum hér í gær, að hrópa frýjunarorð til Alþýðuflokksfólks úr rammgirtu svartholi kommúnista eftir að hafa brugðizt því trausti, sem þetta fólk setti á hann. Kjördæmamálið, eitt mesta hagsmunamál vinnandi fólks um land allt, sem upp hefur komið undanfarin ár, hefur nú loks verið afgreitt á Alþingi fyrir samstöðu og stuðning þriggja stjórnmálaflokka, þ.e. allra nema Framsfl., sem var málinu andvígur. Ég leyfi mér að telja þetta mál meðal þeirra stærstu áfanga, sem barátta verkalýðssamtakanna og Alþfl. hefur náð allt frá stofnun þeirra samtaka, en síðan hefur lausn þessara mála ávallt verið þar á dagskrá. Það, sem mest hefur á skort, til þess að samtakamáttur verkalýðssamtakanna fengi að njóta sín á öðrum sviðum, en þeim félagslegu er, hve kraftarnir hafa verið dreifðir um landið. Með gildistöku hinnar nýju kjördæmaskipunar gefast ný tækifæri til þess að endurskipuleggja alþýðusamtökin með hliðsjón af hinum breyttu aðstæðum, en þessi endurskipulagning, sem miðar til meiri og stærri heilda, er alþýðusamtökunum nú mest nauðsyn sjálfum vegna mjög breyttra aðstæðna og atvinnuhátta í landinu. Hendur, sem hafa ekki náð saman, munu við þessa breyttu staðhætti geta hönd í hönd stórum bætt aðstöðu alþýðusamtakanna. Við Alþýðuflokksmenn töldum, eins og tekið hefur verið fram hér í umræðunum áður, að hlutur þriggja kjördæma væri þó ekki að fullu réttur. Þessi kjördæmi voru Reykjavík, Norðausturland og Suðvesturlandskjördæmi. Það fékkst hins vegar ekki fram. En málið er samkomulagsmál þriggja flokka og svo mikil bót frá ríkjandi ástandi, að við töldum þrátt fyrir þessa annmarka ekki rétt að láta það valda friðslitum um málið, enda er sú meginstefna, sem hér er tekin, áratuga baráttumál Alþýðuflokksins. Framsóknarmenn, sem eru einu andstæðingar málsins, hafa mjög skorað á menn að hrista af sér öll flokksbönd. En á sama tíma má heyra um allt land hringla í Framsóknarhandjárnunum alþekktu. Alþýðuflokksfólk og stuðningsmenn Alþýðuflokksins um land allt! Í þeirri kosningahríð, sem nú fer í hönd, mun, eins og ég sagði áðan, söngurinn um, að nú skuli Alþfl. drepinn, vera sunginn af andstæðingum okkar. Við höfum á undanförnum tveim áratugum heyrt þennan söng, og okkur þarf af þeim ástæðum ekki að bregða. En þess skulum við gæta, að nú mun þessi þríraddaði söngur kyrjaður hærra, en nokkru sinni fyrr, af því að andstæðingunum er sérstök þörf á að fela eigin málefnanekt og uppgjöf við lausn vandamálanna. Er þó skylt að viðurkenna það, sem rétt er um lausn þeirra mála, sem afgreidd hafa verið í tíð þessarar ríkisstj., að til annarra flokka hefur orðið að leita um fylgi við einstök mál eða málaflokka. Sá stuðningur hefur ýmist verið beinn eða óbeinn. Flokkar og einstakir þingmenn hafa greitt atkvæði með málum stjórnarinnar eða setið hjá. Afgreiðsla málanna hefur því ekki getað orðið nákvæmlega eftir vilja Alþfl., þó að þau hafi verið framkvæmd undir hans forustu. Það er þessi jákvæða og ábyrga forusta Alþfl., sem truflar nú mest skapsmuni andstæðinganna og framkallar öll þeirra gífuryrði í hans garð. Þá horfa höfuðandstæðingar kjördæmamálsins, framsóknarmenn og þeir úr liði kommúnista, sem tregastir voru til fylgis við málið, vonaraugum til þeirra möguleika að endurnýja fyrri vináttu með því að stöðva kjördæmamálið eftir næstu kosningar. Þennan draum sinn hyggjast þeir helzt gera að veruleika með því að ryðja Alþfl. af þingi. Af þessu er ljóst, þrátt fyrir afgreiðslu kjördæmamálsins nú og ótta fyrrnefnds liðs við næstu kosningar, að endanlegt samþykki málsins að næstu kosningum loknum er undir því komið, að allir Alþýðuflokksmenn og velunnarar jafnaðarstefnunnar, hvar sem er á landinu, þjappi sér saman í eina órofa heild um málefni flokksins og hefjist nú þegar starfsamra handa. Það hefur oft áður verið að okkur sótt, og undirróðursmönnum hefur á stundum tekizt að komast inn í okkar raðir. Slíkir menn eru nú ekki finnanlegir í okkar hópi. Þeir, sem þar voru, hafa sjálfir afklætt sig og villa nú engum sýn. Málefnin verða hér eftir sem hingað til, leiðarljós Alþfl., eins í þeirri baráttu, sem í hönd fer. Það leiðarljós dofnar ekki, meðan skýr hugsun almennings og raunsætt mat fólksins á staðreyndum fær að njóta sín. En til þess að svo megi verða, má enginn skerast úr leik. Það er of seint að hafa talið sig geta gert betur daginn eftir kosningar. Fram til baráttu fyrir auknu lýðræði og frelsi og til fulltingis þeim, sem á erfiðleikastundum þora að standa að lausn vandamálanna! Það verður bezt gert með eflingu Alþýðuflokksins. - Góða nótt.



Herra forseti. Hæstv. dómsmrh., Friðjón Skarphéðinsson, vék hér að kjördæmamálinu í ræðu sinni. Hann sagði, að Alþb. hefði neitað að styðja kjördæmabreytinguna, ef þingmenn yrðu fleiri en 60. Hér er um staðlausa fullyrðingu að ræða. Um það var ekki að ræða, að hægt væri að ná samkomulagi um fjölgun þingmanna í einstökum kjördæmum. Sú eina till., sem lá fyrir Alþb. í þessum efnum, var um að fjölga þingmönnum a.m.k. upp í 65. Það var kunnugt í samningunum um kjördæmamálið, að till. bárust um fjölgun þingmanna í ýmsum einstökum kjördæmum, og það var auðvitað Alþfl. einn allra flokka, sem gat samþykkt það fyrir sitt leyti að hafa þingmenn hvarvetna sem allra flesta í þeirri veiku von, að hrynjandi flokkur gæti með þeim hætti komið manni á þing. Hæstv. dómsmrh. sagði hér, að Alþb. hefði krafizt greiðslu fyrir stuðning sinn við kjördæmamálið. Þetta er nokkuð furðuleg yfirlýsing, á sama tíma og þess er gætt, að verndari Alþfl. nú, Sjálfstfl., lýsir því yfir, að hann hafi beinlínis samið við Alþfl. um það, að hann skuli fylgja kjördæmamálinu með því skilyrði, að Sjálfstfl. sjái um, að Alþfl. fái að tolla í stjórnarstólunum á meðan. Þegar Alþb. setti fram þá réttlátu kröfu, að mynduð yrði hlutlaus utanþingsstjórn, á meðan verið væri að framkvæma kjördæmamálið, þá svaraði Alþfl. því hiklaust neitandi, slíkt kæmi ekki til mála, þá léti hann heldur sjálft réttlætismálið daga uppi, en hann tæki ráðherra sína upp úr stólunum. Hvaða flokkur ætli hafi krafizt greiðslu fyrir stuðning sinn við kjördæmamálið annar en Alþfl.? - Vill fá borgað fyrir að fylgja málinu, sagði hæstv. ráðherra. Og þetta er ráðherra Alþfl. Er þarna ekki höggvið nokkuð nærri Alþfl.? Og svo reyndi hæstv. dómsmrh. að koma hér fram með sérstakar getsakir í garð Alþb. um það, að svo kynni að vera, að vart væri á Alþb. að treysta um framgang kjördæmamálsins. Og svo er vitnað til þess, að ef tryggja ætti framgang kjördæmamálsins, þá væri vissast að efla Alþfl. Þá átti að efla þann flokk, sem hóf kjörtímabilið síðasta, með því að svíkja gildandi kosningalög, að brjóta raunverulega eðli kjördæmaskipunarinnar í landinu og svindla þannig inn á þing nokkrum aukaþingmönnum. Nú í lokin þykist þessi flokkur vera réttlátastur allra flokka og líklegastur til þess að sjá um, að komið verði í veg fyrir svona svik síðar. Nei, hið sanna er það, að Alþfl. er ekki hægt að treysta í þessu máli fremur en öðrum. Þar hefur hann snúizt úr einu í annað allan tímann, eins og ég skal nú víkja örlítið að í sambandi m.a. við það, sem hv. síðasti ræðumaður vék hér að, hv. 4. þm. Reykv., Eggert Þorsteinsson. Hann ræddi hér nokkuð um samstarf Alþfl. við sjálfstæðismenn í verkalýðsfélögunum og kvartaði sáran undan því, hvernig Framsfl. hefði brugðizt Alþfl. í þeim efnum. Nei, sannleikur málsins var sá, að þó að Alþfl, hafi samið á sínum tíma um það við Framsfl., að Framsfl. ætti að veita honum lið til þingsetu, þá sveik Alþfl. strax á eftir Framsfl. með beinum samningum við íhaldið í verkalýðshreyfingunni. En það var ekki einasti snarsnúningur Alþfl. Alþfl. hafði á Alþýðusambandsþingi lýst því hátíðlega yfir og þá alveg sérstaklega hv. 4. þm. Reykv., Eggert Þorsteinsson, að vitanlega kæmi ekki til mála að samþykkja neina kauplækkun á umsömdu kaupi. En svo gekk þessi hv. þm, beint af þingi Alþýðusambandsins niður á flokksþing Alþfl. sama dag eða daginn eftir og samþykkti þar að standa að kauplækkun. Þessi hv. þm. og flokksbræður hans höfðu staðið að því að heimta kauphækkun í stéttarfélögum sínum. Þeir höfðu staðið að því að segja upp kaupgjaldssamningum, fara jafnvel í verkföll, skora í Alþýðublaðinu á önnur stéttarfélög að segja upp kjarasamningum sínum, en svo kemur þessi hv. þm, hér og flokksbræður hans og segja: Alþfl. er ábyrgur flokkur, sem miðar afstöðu sina til mála eftir því, hvernig málefnin liggja fyrir. - Þessi ábyrgi flokkur, sem stóð fyrir því að segja upp kjarasamningum, heimta kauphækkun, hann telur það nú fulla ábyrgð á framhaldi þess máls að samþykkja á eftir beina kauplækkun á Alþingi. Þannig hefur Alþfl. snúizt úr einu í annað. Hann þjónar ýmist Framsfl. eða íhaldinu, og hann boðar ýmist kauphækkun eða kauplækkun. Hann flytur á Alþingi frv. um orlof verkamanna, en hann flytur líka á Alþingi rétt á eftir frv. um það að eyðileggja þessi sömu lög. Það getur enginn kjósandi, sem vill tryggja það með atkvæði sínu, að kjördæmabreytingin nái fram að ganga, kastað atkvæði sínu á slíkan óvissuflokk eins og Alþfl. Að kasta atkvæði sínu á hann, er eins og að kasta atkvæði sínu í glæfraspilshjól, þar sem enginn veit, hvað upp kemur, því að það veit enginn um afstöðu Alþfl. Þó að hann lofi einu í dag, þá getur niðurstaðan hjá honum orðið önnur á morgun. Almennar alþingiskosningar eru nú ákveðnar 28. júní í sumar. Þá verða liðin þrjú ár frá síðustu alþingiskosningum. Á þessu tímabili var mynduð vinstri stjórn, sem fór með völd tæplega 21/2 ár, og á þessu tímabili var einnig mynduð stjórn Sjálfstfl. með ráðherrum Alþfl., sú stjórn, sem nú fer með völd í landinu. Það er skylda kjósenda að glöggva sig sem allra bezt á því, hvað verið hefur að gerast á þessu tímabili, hver hefur raunverulega verið afstaða manna og flokka til þeirra málefna, sem legið hafa fyrir til úrlausnar. Dómur kjósenda á svo að ráða úrslitum í næstu kosningum. Víkjum fyrst að valdatímabili vinstri stjórnarinnar. Þá var Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu. Dómar hans um vinstri stjórnina eru þungir. Hann hefur einbeitt sínum mikla blaðakosti og allri sinni áróðurstækni að því að sakfella stjórnina og bera henni á brýn hin verstu ódæði. Vinstri stjórnin sveik allt, segja sjálfstæðismenn. Vinstri stjórnin var ein óþarfasta stjórn, sem setið hefur að völdum í landinu, bæta þeir við. Dómar þeirra sjálfstæðismanna eru stórorðir. En þeir eru ekki rökstuddir. Þeir eru fyrirferðarmiklir í Morgunblaðinu, en ósköp eru þeir innihaldslitlir. Því verður aldrei neitað með réttu, að vinstri stjórnin vann stórvirki í ýmsum málum. Þar ber hæst stækkun landhelginnar, uppbyggingu atvinnulífsins úti um land og stóraukna framleiðslu. Hitt er rétt, að vinstri stjórnin stóð ekki við öll sín fyrirheit, og ber að sakfella þá fyrir það, sem bera ábyrgð á því, að svo fór. Víkjum nokkru nánar að störfum vinstri stjórnarinnar. Það er fyrst og fremst þrennt, sem stjórnin stóð ekki við af því, sem hún hafði lofað að framkvæma. Hið fyrsta og stærsta var það, að ameríski herinn var ekki látinn fara úr landinu. Vissulega var hér um svik að ræða. En það liggur svo ljóst fyrir sem verða má, hverjir hér hafa brugðizt. Tveir stjórnarflokkarnir, Alþfl. og Framsfl., brugðust hér loforðum sínum. Þeir létu undan áróðri íhaldsins og ágangi erlendra yfirgangsmanna. Sú málamyndaafsökun þessara flokka, að árás Breta og Frakka á Súez og óeirðirnar í Ungverjalandi í nóvember 1956 hafi valdið sinnaskiptum þeirra, er fánýt. Þessir atburðir voru löngu liðnir hjá á árinu 1957 og 1958, en samt neituðu þeir að standa við fyrirheit sin í þessum efnum. Alþb. krafðist þess allan tímann, að staðið yrði við loforðið um brottför hersins. Það margítrekaði kröfur sínar með bréfum til samstarfsflokkanna, með skriflegri kröfu ráðh. flokksins til annarra ráðh. og með upptöku málsins með venjulegum hætti í ríkisstj. Málið liggur því ljóst fyrir þjóðinni, hverjir það voru, sem sviku í þessu sjálfstæðis- og öryggismáli þjóðarinnar. Annað stórmál, sem vinstri stjórnin stóð ekki við, var að kaupa til landsins 15 stóra togara. Hér gegndi sama máli og um brottför hersins. Alþfl. og Framsfl. neituðu að standa við loforð sín. Lán til skipakaupanna mátti ekki taka þar, sem hægt var að fá lánið, en þess í stað staðið fast á því, að lán yrði aðeins tekið hjá vestrænum þjóðum, sem allar neituðu svo um nauðsynlegt lánsfé. Fyrir ríkisstj. lá hagstætt lánstilboð, en af pólitískum fordómum mátti ekki taka það lán. Alþb. sá um, að allur nauðsynlegur undirbúningur að togarakaupunum færi fram. Færustu sérfræðingar voru fengnir til ráðuneytis um stærð og gerð skipanna, og tryggð var aðstaða í beztu skipabyggingarstöð til smíðanna. En allt kom fyrir ekki, því að Framsfl, og Alþfl. stöðvuðu nauðsynlega lántöku. Hér var auðvitað um bein svik þessara flokka að ræða, - svik, sem þeir eiga að dæmast fyrir í komandi kosningum. Þriðja stórmálið, sem vinstri stjórnin gat ekki komið sér saman um að leysa, var dýrtíðarvandamálið eða efnahagsmálin svonefndu. Það er rétt, að um þau mál ríkti jafnan mikill ágreiningur á milli þeirra flokka, sem að stjórninni stóðu. Framsfl, vildi allan tímann nota hin gamalkunnu íhaldsráð til lausnar í efnahagsmálunum. Hann vildi gengislækkun og þar með kauplækkun. Við þessa kröfu sína streittist hann allan tímann. Alþfl. studdi gengislækkunarkröfu Framsóknar í ríkisstj., þó að hann léti öðruvísi opinberlega. Alþb. lagði höfuðáherzlu á það frá upphafi, að ráðstafanir ríkisstj. í efnahagsmálunum miðuðust við það að auka framleiðslu, að spara í rekstri ríkisins og vernda kaupmátt launa. Sparnaður í rekstri ríkisins var eins og bannorð hjá Framsfl., og aðalforingjar hans virtust blátt áfram trúa á nauðsyn kauplækkunar, bæði verkamanna og bænda. Ágreiningur í efnahagsmálunum var því víssulega mikill, og verður e.t.v. vikið nánar að honum síðar í þessum umræðum. Hér hefur þá verið drepið á þau þrjú mál, sem vinstri stjórnin lofaði að beita sér fyrir, en hún gat ekki leyst eða stóð ekki við. Öll liggja mál þessi ljóslega fyrir, og auðvitað ber kjósendum að dæma þá, sem sannanlega eru brotlegir. En hvað þá um önnur mál, sem vinstri stjórnin vann að? Vegna tímaskorts mun ég aðeins ræða hér tvö hin stærri. Hið fyrra er landhelgisstækkunin og hið síðara uppbygging atvinnulífsins og aukning framleiðslunnar. Stækkun fiskveiðilandhelginnar úr 4 í 12 sjómílur er mesta hagsmunamál Íslendinga, sem hrundið hefur verið fram á þessu kjörtímabili. Það er undirbygging að efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar og skapar trú og von um batnandi lífskjör. Íslendingar höfðu barizt fyrir framgangi þessa máls á erlendum vettvangi í tíu ár. Þeir höfðu sótt ráðstefnu eftir ráðstefnu og reynt að sannfæra aðrar þjóðir um þá lífsnauðsyn, sem landsmönnum væri á því að vernda fiskimiðin í kringum landið gegn ofveiði útlendinga. En málið sóttist seint, vegna þess að við stórar og sterkar andstöðuþjóðir var að eiga. Bretar og aðrar Vestur-Evrópuþjóðir notuðu sér sterka aðstöðu sína á viðskipta- og stjórnmálasviði til þess að halda niðri réttmætri og nauðsynlegri sókn Íslendinga í málinu. Vinstri stjórnin hafði lofað stækkun landhelginnar. Það tók hana samt tvö ár að ná samkomulagi um framkvæmdir í málinu, og minnstu munaði, eins og allir vita, að stjórnin spryngi vegna erlendrar pressu, sem enn lagðist á þá sveif að vilja knýja Íslendinga til þess að fresta málinu og taka upp um það samninga við þá, sem jafnan höfðu reynzt okkur verstir. Allir Íslendingar voru sammála um nauðsyn þess og réttmæti að stækka fiskveiðilandhelgina. En það voru annarleg sjónarmið, sem á tímabili rugluðu vissa stjórnmálamenn í framkvæmd málsins. Andstæðingar okkar erlendis í málinu héldu því fram, að stækkun fiskveiðilandhelginnar við Ísland gæti hrundið um koll allri vestrænni samvinnu, og í krafti þess var okkur ýmist hótað eða boðin víss gylliboð, ef við aðeins létum af málstað þjóðarinnar. Vestræn samvinna var það dulmagnaða orð, sem lengi hafði dugað til að halda aftur af foringjum stjórnmálaflokkanna á Íslandi, bæði í þessu máli og öðrum. Það var í nafni vestrænnar samvinnu, sem þess var óskað, að Íslendingar létu lífshagsmunamál sitt, stækkun landhelginnar, í hendur Atlantshafsbandalaginu og þar með auðvitað Bretum sjálfum. Það var líka vegna vestrænnar samvinnu, sem heilir stjórnmálaflokkar sviku gefin loforð um að láta herinn víkja úr landinu. Og togarana 15 gátum við ekki keypt af þeirri einföldu ástæðu, að vestræn samvinna vildi það ekki. Og nú átti landhelgismálið líka að biða vegna vestrænnar samvinnu. Vissir stjórnmálaforingjar Íslendinga rugluðust svo af áhrifum þessa dulmagnaða orðs, að þeir höfðu jafnvel á tímabili ákveðið að slíta stjórnarsamstarfinu, ef landhelgin yrði stækkuð, eins og samningar voru þó gerðir um. Og svo kemur hæstv. dómsmrh. hér fyrr í þessum umr. og hæðist þannig að flokksbróður sínum, þeim sem mest ruglaðist í landhelgismálinu, þegar vestrænir vinir hans ýttu svolítið á hann, að hann heldur því fram, að þessi flokksbróðir hans hafi kúgað mig til framkvæmda í málinu. Hvílík háðung að haga orðum sínum þannig, þegar flokksbróðir hans á í hlut með jafnveikan málstað og hann á í þessu máli! Og aðrir stjórnmálaleiðtogar, t.d. Sjálfstfl., hirtu þann boðskap opinberlega á örlagaríkustu augnablikum ákvörðunarinnar um stækkun landhelginnar, að þeir vildu, að málinu yrði frestað, auðvitað að beiðni vestrænnar samvinnu, og svo málið tekið til samninga innan NATO. En gæfa Íslands varð hér yfirsterkari. Fólk úr öllum flokkum frá ólíkum stöðum á landinu tók af skarið og studdi þá, sem stóðu fast á rétti Íslands, og þar með var stækkun landhelginnar framkvæmd. Vinstri stjórnin vann fullan sigur í landhelgismálinu. Hin aukna friðun á 12 mílna beltinu er orðin staðreynd. Nart Breta á smáblettum í landhelginni breytir þar engu um. Þeir stunda engar venjulegar veiðar innan 12 mílna svæðisins, því að slíkt er ekki hægt að gera á einhverjum afmörkuðum herskipabásum. Framferði Breta hefur ekki áhrif á fiskfriðunarmál okkar. En framferði Breta er móðgun við sjálfstæði Íslands. Það er brot á íslenzkum lögum, og það er freklegt brot á samningi Íslands við Atlantshafsbandalagið. Yfirgangur Breta hitar mörgum Íslendingi, eins og vonlegt er. En þó er það öllum landsmönnum sárast að sjá þau vettlingatök og heyra þann vesældartón, sem er í framkomu forustumanna íslenzka ríkisins þessa dagana í deilunni við Breta. Það vita nefnilega allir Íslendingar, að við getum rekið Breta lafhrædda heim með herskip sín af Íslandsmiðum, ef við aðeins tilkynnum þeim með jafnmikilli festu og einbeitni og við tilkynntum þeim á sínum tíma um útfærsluna í 12 mílur, að við munum fara úr Atlantshafsbandalaginu og það geti hypjað sig með herstöðina sína, ef Bretar láta ekki tafarlaust af lögbrotum og yfirtroðslum í íslenzkri landhelgi. En þegar kemur að hinu dulræna orði, vestrænni samvinnu, þá er eins og allt hringsnúist fyrir vissum stjórnmálamönnum, þá fallast þeim hendur, og af því geta Bretar haldið áfram sínum óþokkaleik í íslenzku landhelginni, þeim leik, sem þeir leika nú. Ég vík þá að öðru stórmáli vinstri stjórnarinnar, en það er atvinnuuppbyggingin og aukin framleiðsla. Í þeim efnum vann stjórnin stórmikið verk og gerbreytti um stefnu frá því, sem var í stjórnartíð íhalds og Framsóknar árin á undan. Við skulum athuga hér nokkur dæmi. Í tíð vinstri stjórnarinnar átti sér aldrei stað nein framleiðslustöðvun. Samningar við framleiðsluna voru alltaf gerðir fyrir hverja vertíð. En í stjórnartíð íhaldsins rak hver framleiðslustöðvunin aðra. Svo langt gekk óstjórnin í þessum efnum hjá íhaldinu, að jafnvel á hávetrarvertíðinni lá allur bátafloti landsmanna vegna deilna við ríkisvaldið. Á þessum árum tapaði þjóðin tugum milljóna í framleiðslustöðvunum. Í tíð vinstri stjórnarinnar jókst þátttaka báta í útgerð til mikilla muna frá því, sem áður var. Þannig var 20% meiri þátttaka báta í vetrarútgerð 1957, en árið áður, og þó var þátttakan enn meiri árið 1958. Þessi aukna þátttaka 1957 stafaði af því, að kjör framleiðslunnar voru bætt og samið um þau í tíma. Árið 1958 var heildarársaflinn meiri, en nokkru sinni áður að magni og verðmæti. Gjaldeyrisverðmæti framleiðslunnar hækkaði um 200 millj. kr. í erlendum gjaldeyri. Í stjórnartið íhalds og Framsóknar 1950–56 stórminnkaði bátafloti landsmanna, þegar tillit er tekið til eðlilegra fyrninga. Árið 1951 nam brúttóaukning bátaflotans aðeins 300 smálestum, en hefði þurft að nema a. m. k. 1.500 smálestum til þess að mæta fyrningu ársins. Árið 1952 minnkaði bátaflotinn brúttó um 466 lestir, og vantaði auk þess auðvitað fyrir allri fyrningu. Árið 1953 minnkaði flotinn enn brúttó um 174 lestir og rýrnaði því um 1600-1700 lestir það ár, ef litið er á fyrningu. Árið 1954 jókst brúttólestatalan um 456 lestir eða enn langt undir fyrningu. Árið 1955 nam brúttóaukningin 1.133 lestum og náði enn ekki lágmarksfyrningu. Og árið 1956 nam brúttóaukningin 1.434 lestum og því tæplega árlegri fyrningu. Þannig rýrnaði fiskibátaflotinn í stjórnartíð íhalds og Framsóknar. Þetta var á þeim tíma, sem þessir flokkar töluðu fagurlega um jafnvægisbúskap og sögðu þá, að aðeins þyrfti að lækka kaupið eilítið og þá væri allt í lagi. Í tíð vinstri stjórnarinnar var þessari óheillaþróun gersamlega snúið við. Á tveggja og hálfs árs starfstíma hennar gerði hún ráðstafanir til þess að kaupa og veitti leyfi til innflutnings á nýjum fiskibátum, sem námu um 8.115 rúmlestum. Í tíð vinstri stjórnarinnar voru launakjör sjómanna stórlega bætt, mun kauphækkun bátasjómanna nema um 30%. Í tíð íhaldsstjórnarinnar sópuðust sjómenn í land af fiskiflotanum vegna síversnandi kjara borið saman við aðra. Og hvernig var háttað hag útgerðarinnar í landinu í valdatíð Sjálfstfl.? Togaraútgerðin var á vonarvöl, þegar vinstri stjórnin tók við, og bátaútgerðin var rekin með stórtapi, Útgerðin átti þó inni bátagjaldeyrisbætur, sem námu á annað hundrað millj., en í tíð vinstri stjórnarinnar var þessu snúið við. S.l. ár var togaraútgerðin almennt rekin með hagnaði, og forustumenn útgerðarinnar í landinu urðu að lýsa því yfir, að í meðalárferði yrði að telja rekstrargrundvöll útgerðarinnar orðinn sæmilegan. Þannig var um gerbreytta stefnu að ræða í framleiðslumálum þjóðarinnar. Uppbyggingu atvinnulífsins úti á landi miðaði vel áfram, og framleiðsla þar jókst til mikilla muna. Árin 1957 og 1958 eru mestu og beztu atvinnuár í sögu þjóðarinnar. Þessi ár urðu hæstu meðaltekjurnar í framleiðslubæjum landsins í stað hernáms- og verzlunarplássanna áður. Í þessum efnum var stefnt í rétta átt af vinstri ríkisstj. Það var dregið úr hernaðarvinnu, en ýtt undir framleiðsluatvinnuvegina. Sjálfstfl. hamrar í sífellu á því, að vinstri stjórnin hafi svikið allt. En ég spyr: Voru það svik við þjóðina að stækka landhelgina? Voru það svik við þjóðina að stórauka framleiðsluna? Voru það svik við atvinnulaust fólk úti á landi að útvega því framleiðslutæki? Voru það svik að greiða upp vanskilaskuldir íhaldsins við framleiðsluna? Voru það svik að endurnýja fiskibátaflotann? Voru það svik við þjóðina að skapa betra atvinnuástand í landinu, en áður hafði þekkzt? Nei, ég er hræddur um, að Sjálfstfl. fái fátt alþýðufólk í landinu til þess að sakfella vinstri stjórnina í þessum efnum. Við Alþb.-menn skorumst ekki undan dómi kjósenda í sambandi við störf okkar í vinstri stjórninni, og við ætlumst til þess, að þjóðin kveði upp sinn dóm, jafnt yfir þeim, sem í þeirri stjórn voru, og eins yfir hinum, sem þá voru í stjórnarandstöðu. En ég mun í síðari tíma mínum víkja nokkuð að starfi þeirra í stjórnarandstöðunni.



Herra forseti. Út af því, sem síðasti ræðumaður sagði, vil ég aðeins taka tvennt fram. Forsrh. skýrði varnarmálið og er ástæðulaust fyrir mig að skýra það. En ég vil segja það eitt út af ummælum hv. 2. þm. S-M., að ég tel, að fáum Íslendingum muni í léttara rúmi liggja en honum, hvort varnarliðið er hér í landinu eða ekki. Hann segir, að Alþfl. og Framsfl. hafi neitað að standa við loforð sín um togarakaupin. Lúðvík Jósefsson gerði aldrei í ríkisstj. till. um að halda öðruvísi á togarakaupamálinu en gert var, eins og ræður hans hér á Alþ. sýna glöggt. Á hinn bóginn dróst teknískur undirbúningur togarakaupanna í hans höndum svo, að málinu var ekki lokið, þegar stjórnin fór frá. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson sagði, að framsóknarmenn hefðu átt kost á að leysa kjördæmamálið með vinstristjórnarflokkunum. Sannleikurinn í því máli er sá, að kommúnistar stöðvuðu, að starfað væri að málinu, af því að þeir vildu ekki leysa málið nema eins og íhaldið nú er að reyna að leysa það með Alþfl., sbr. ummæli Einars Olgeirssonar um kjördæmin hér á Alþ. bæði fyrr og síðar. Hæstv. dómsmrh., Friðjón Skarphéðinsson, vil ég aðeins spyrja: Hefur hann kynnt sér, hver reynslan er af hlutfallskosningum í Finnlandi og í Hollandi, t.d. varðandi stjórnarmyndanir? Varðandi það; sem hv. þm. Sigurður Ó. Ólafsson sagði um 55% gjaldið, sem hafi verið lagt á rekstrarvörur landbúnaðar og sjávarútvegs, sérstaklega landbúnaðar, þá býst ég við, að menn hafi gert ráð fyrir því, að hann svaraði þeirri spurningu frá hv. þm. Halldóri E. Sigurðssyni, hvernig á því stendur, að Sjálfstfl. hefur ekki afnumið þetta gjald nú í vetur. Nú hafa þeir haft valdið til þess. En þá kemur í ljós, að þetta eru ekkert nema óheilindi og rógur. Friðjón Þórðarson, hv. þm:, reyndi að afsaka svik Sjálfstfl. í raforkumálunum og gaf í skyn, að embættismenn á raforkumálaskrifstofunni réðu raforkuframkvæmdum. Er þetta nú ekki of lágt lagzt, þó að menn séu hræddir? Allt, sem Bernharð Stefánsson sagði um raforkumálasvikin, eru staðreyndir úr hinni nýju áætlun. Embættismenn raforkumálanna hafa heldur ekkert dulbúið fyrir þeim, sem ákvarðanir taka, hvað hér er á seyði. Um þetta sögðu þeir í álitsgerð til atvmrn. í vetur, en þá voru þeir að ráðgera niðurskurð á áætluninni, í meginatriðum sams konar og stjórnarliðið ætlar nú að framkvæma, - um það segja þeir: „Eins og sést á fskj., eru margar veitur skornar alveg niður í bili, en í stað þeirra koma minni verk, sem sum hver út af fyrir sig eru mjög hæpin, en þó sett fram til þess, að eitthvað komi í staðinn fyrir það, sem skorið er niður.“ Þetta er vitnisburður embættismannanna. Um raforkuna og sveitabæina er það að segja, að samkv. tíu ára áætluninni áttu 1.337 sveitabæir að vera búnir að fá rafmagn frá samveitum í árslok 1958. Þá var búið að tengja 1.320 býli, en langt komið að leggja raflínur á nokkur býli til viðbótar, þannig að það var alveg staðið við þennan þátt áætlunarinnar, en meira en staðið við ýmsa aðra þætti, þangað til nú, að á að svíkja í málinu. Það eru engar ýkjur, að margt hefur skýrzt undanfarið og það meira en lítið. Í ljós hefur komið, svo að ekki verður um villzt, að kommúnistar undir forustu Einars Olgeirssonar ráða öllu í Alþb. Þeir neituðu að fallast á nokkra tæka lausn í efnahagsmálum og rufu vinstri stjórnina. Þeir kröfðust niðurskurðar á verklegum framkvæmdum og uppbyggingunni úti um land í fyrrverandi ríkisstj. og heimtuðu háan fjárfestingarskatt þar að auki. Um þetta sagði Einar Olgeirsson í þingræðu: „Framsfl. var búinn að svara alveg skýrt og skorinort. Hann var ekki reiðubúinn til þess að skera niður 40 millj. á fjárl., og þess vegna m.a. sprakk vinstri stjórnin.“ Kommúnistarnir í Alþb. slitu þessu stjórnarsamstarfl til stórtjóns fyrir verkalýðinn. Alþb. er raunverulega úr sögunni. Það er ekki til neins að vera að tala um Alþb., á meðan kommúnistar undir forustu Einars Olgeirssonar ráða öllu. Það er brosleg fjarstæða, að vinstra samstarfinu hafi orðið að slíta, af því að 25 millj. kr. nettó-greiðsluafgangur varð í fyrra. Viðhorf sjálfstæðismanna hefur skýrzt, þótt það sé forustu flokksins að sjálfsögðu nauðugt, því að þar er hugsað um það eitt að fljóta á því að hafa allt eins óljóst og verða má. En rás viðburðanna hefur flett ofan af þessum flokki. Í efnahagsmálum hafa þeir það eitt úrræði séð að heimta af fólki aftur kauphækkanir, sem þeir börðust harðast fyrir í sumar, sem leið. Framkoma þeirra í landhelgismálinu sumarið 1958 mun seint eða aldrei gleymast, og tjónið, sem hún gerði, verður aldrei fullmetið. Sparnaðartillögur gátu þeir að sjálfsögðu engar gert fremur en Alþfl.-menn, og undrast það enginn, sem veit, að einmitt þessir flokkar hafa staðið ötullegast að hækkun ríkisútgjalda og staðið eins og veggur gegn hvers konar viðleitni til að draga úr kostnaði við ríkisreksturinn. Sukkið, sem þeir voru að tala um, reyndist vera verklegar framkvæmdir víðs vegar um land og framlag til margra hinna mestu þjóðnytjamála. Reisnin í sjávarútvegsmálunum er sú m.a., að fyrir dyrum stendur ein hin stærsta lántaka erlendis, sem gerð hefur verið. En Sjálfstfl. og Alþfl. felldu á Alþingi, að nokkuð af því fé gengi til fiskveiðisjóðs, eins og fyrrv. ríkisstj. hafði fyrirhugað. Báru þeir sér í munn, að fiskveiðisjóður hefði nægilegt fjármagn, enda þótt allir viti, að hann er þrotinn að fé til þess að sjá um þau verkefni, sem honum er ætlað að styðja, en það er aukning skipastólsins og uppbygging fiskiðnaðarins ásamt lánum til verbúða og fleiri slíkra framkvæmda í sjávarútveginum. Hafnarlántökuna, sem fyrrv. ríkisstj. hafði undirbúið, treystu þeir sér hins vegar ekki til að stöðva, en frumkvæði í því hafa þeir ekkert átt. Í landbúnaðinum er byrjuð að endurtaka sig sagan frá 1944–46 og bændum ætlað að búa við misrétti í verðlagsmálum og tekjuskerðingu þar að auki með óhæfilegu fyrirkomulagi á niðurgreiðslum. Forusta Alþfl. er orðin ber að því að hafa setið á svikráðum við Umbótabandalagið. Það fylgi, sem þeir hlutu í síðustu kosningum til þess að koma þeirri meginstefnu í framkvæmd í samvinnu við Framsfl., þ.e.a.s. stefnu Umbótabandalagsins, hafa þeir misnotað til þess að koma á fót samsæri í samvinnu við forustumenn Sjálfstfl. og kommúnista, en höfuðverkefni þess er að leggja niður héraðakjördæmin og taka upp alveg nýja stefnu í fjárfestingarmálum, sem er miðuð við að draga stórkostlega úr framlögum til uppbyggingar víðs vegar um landið. Framsfl. áleit, að heppilegast væri að halda áfram því samstarfi, sem vinstri stjórnin byggðist á, og gerði það, sem í hans valdi stóð, til þess að halda þeim samtökum saman. En þegar öllum leiðum til úrlausnar í efnahagsmálum landsins var gersamlega lokað af stjórnarandstöðunni í Alþfl, og kommúnistum í Alþb. í samvinnu við Sjálfstæðisflokksmennina utan stjórnarinnar, þá hlaut sú stjórn að hætta störfum. Það gat aldrei komið til mála, að Framsfl. færi inn á þá braut að vinna það til valdanna að stefna framleiðslu- og efnahagsmálum landsins í botnlaust fen. Slíkt hefði verið í algeru ósamræmi við alla sögu og störf Framsfl. frá öndverðu og sízt í þjónustu vinstra samstarfs í framtíðinni. Fyrrv. stjórn hlaut því að hætta störfum, og Framsfl. sagði þjóðinni nákvæmlega satt um það, hvernig efnahagsmálin stóðu. Það var mjög vel hægt að leysa þau, eins og sýnt hefur verið fram á, bæði áður og einnig í þessum umr., en nýrra ráðstafana var ekki hægt að vera án. Framsfl. gerði till. um úrlausn í efnahagsmálunum nú í vetur og lagði þessar till. fram í núverandi ríkisstj. og gerði þær þjóðinni kunnar. Við þær till. er flokkurinn reiðubúinn að standa, hvar og hvenær sem er. Þær voru byggðar á því að stöðva verðlag og kaupgjald miðað við vísitölu 185. Þetta var viðráðanlegt og hefði orðið í alla staði farsælla en annað, sem til greina gat komið að samþykkja að svo vöxnu máli. Með þessum till. sínum í efnahagsmálunum hefur Framsfl. gert alveg hreint fyrir sínum dyrum í þeim efnum. En það er ekki hans verk, Framsfl., að útfæra þá leið, ef leið skyldi kalla, í efnahagsmálum, sem núverandi stjórnarflokkar hafa verið að vinna að undanfarna mánuði. Í stjórnarandstöðu hefur Framsfl. nú sem fyrr við svipaðar aðstæður komið fram á ábyrgan hátt. Hann hefur gert sínar till. um úrlausn efnahagsmálanna, eins og ég var að greina frá. Hann hagaði þannig afstöðu sinni á Alþ., að stjórnarflokkarnir fengju samþykkt það brottfall nokkurra vísitölustiga, sem þeir beittu sér fyrir og gat verið spor í rétta átt, ef að öðru leyti hefði verið heiðarlega haldið á málum. Við fjárlagaafgreiðsluna kom flokkurinn þannig fram, að hann flutti eða studdi minni hækkunartill. en dæmi munu til um nokkra stjórnarandstöðu áður. En Framsfl. hefur hins vegar barizt undanfarið og mun berjast harðri baráttu gegn þeim aðförum í málefnum þjóðarinnar, sem stjórnarflokkarnir efna til. Þegar fyrrv. stjórn hafði látið af völdum, gerði Framsfl. þá till., að mynduð yrði þjóðstjórn í landinu til þess að reyna samtök um hyggilegar ráðstafanir í efnahagsmálum, til þess að vinna að endurskoðun stjórnarskrár og þ. á m. kjördæmaskipunar og til þess síðast, en ekki sízt, að sýna í verki fullkomna einingu í þeirri baráttu, sem þjóðin á í nú við brezka ofbeldismenn og er ein hin alvarlegustu átök, sem Íslendingar hafa orðið að taka þátt f. Þessari till. framsóknarmanna um ábyrgð og þjóðhollt samstarf að vandamálunum var í engu sinnt, en í þess stað efnt til þeirra vinnubragða, sem allir mega nú sjá. Í efnahagsmálunum er stefnt í botnlaust fen og ekki um annað hugsað en að reyna að finna einhver brögð til þess að leyna því í nokkra mánuði, hverjar afleiðingarnar verða. En menn geta svo rétt ímyndað sér, hvað í vændum er, þegar þess er gætt, að greiðsluafgangur frá fyrrv. ríkisstj. verður ekki notaður nema einu sinni. Ekki verða heldur tvisvar notaðir tollar af Sogsvirkjuninni, og ekki verður hægt nema einu sinni að látast ekki sjá hallann á útflutningssjóði. Ekki verður aftur notuð sú aðferð að falsa útgjaldaáætlun fjárlaga eða skera niður innflutning helztu nauðsynja- og rekstrarvöru til þess að flytja inn lúxusvörur að fleyta sér á í nokkra mánuði. Þetta er ekki hægt að endurtaka. Tekur alveg steininn úr, þegar þeir, sem þannig ganga frá málum, bera sér í munn, að með því séu þeir að stöðva verðbólguna. Í landhelgisdellunni rekur allt fullkomlega á reiðanum, og er sannast að segja, að hún ein hefði verið nægilegt tilefni þjóðstjórnar. En vegna þess, hvernig á er haldið nú, virðast menn mega vera að öllu öðru, en því að einbeita sér í þeim átökum. Hefði þó ekki af því veitt, að í það hefðu allir lagt sína aðalvinnu, sem kjörnir hafa verið með einhverjum hætti til forustu um málefni þjóðarinnar. Aðfarir þeirra, sem hér að standa, eru á hinn bóginn slíkar, að á örlagatímum er íslenzka þjóðin nú forustulaus þjóð, og í augum annarra hlýtur hún að líta út eins og rekald, þar sem menn berjast um borð. Það er þung ábyrgð þeirra manna, sem stofna til þessara og þvílíkra vinnubragða, og það mætti vera göfugur tilgangur, sem megnaði að helga svona meðul. En til hvers eru allar þessar aðfarir? Þetta er allt gert til þess eins að leggja nú niður öll kjördæmi landsins utan Reykjavíkur og koma á alveg nýrri stjórnarskipan, þar sem grunnurinn er rifinn undan þeirri þjóðfélagsbyggingu, sem Íslendingar hafa komið sér upp með margra alda lífi og starfl í landinu. En öll þessi bygging er frá öndverðu og til þessa dags reist á héraðaskipun og héraðajafnvægi. Er því í þokkabót enn yfir lýst, að einungis sé um áfanga að ræða, og talað með slíkri fyrirlitningu um sjálfa héraðaskipunina og sýsluskipunina í landinu, að engum dylst, hvert framhaldið á að verða. Verði þessi kjördæmabreyting samþykkt af þjóðinni, mun þingmennska ekki verða til framvegis á þann hátt, sem nú er. Í stað þess koma þingmenn hins nýja skipulags, sem engin skilyrði hafa til þess að verða byggðarlögum sínum annað en svipir hjá sjón. Einn af formælendum þessara fyrirætlana hefur sagt, að fram undan muni vera tímamót í íslenzkum stjórnmálum. Það væri sannarlega full ástæða til þess, að allt það, sem gerzt hefur á þessum vetri, orsakaði alger tímamót í íslenzkum þjóðmálum, en bara nokkuð á aðra lund, en þessi forráðamaður mun hafa átt við. Aldrei hefur það komið greinilegar í ljós, en einmitt nú í sambandi við alla þessa atburði, að fjöldinn allur af því fólki, sem fram að þessu hefur léð þeim flokkum stuðning, sem að þessari áætlun standa, á með þeim enga samleið og hefur áreiðanlega enga samúð með þeirri baráttu, sem nú er háð af hendi forustuaflanna í þessum flokkum gegn héraðakjördæmunum og gegn alhliða uppbyggingu atvinnulífsins víðs vegar um landið. Aldrei hefur það komið greinilegar fram, en einmitt síðustu mánuðina, að Framsfl. er eini flokkurinn í landinu, sem raunverulega berst fyrir alhliða uppbyggingu atvinnulífsins í landinu, og Framsfl, er eini flokkurinn, sem hefur það markmið að byggja þjóðfélagið áfram á sögulegum grunni og þjóðlegri rót. En verði þær fyrirætlanir, sem forusta þríflokkanna hefur nú á prjónum, samþykktar í þeim kosningum, sem háðar verða í vor, þá verður ekki aftur snúið. Kosningarnar í vor verða því einar hinar örlagaríkustu, sem háðar hafa verið á Íslandi. Það er áberandi, hvað Sjálfstfl. teflir nú fram kjördæmakjörnum þingmönnum sínum. Það er skiljanlegt, að þeir, sem nú hafa látið hafa sig til að greiða atkv. með því að leggja niður kjördæmi sín án samráðs við kjósendur, telji sig þurfa að afsaka sig. Og það er svo sem auðséð, að þeir eiga að reyna að nota persónuleg sambönd og traust til þess að fá menn til að afsala sér réttinum til að kjósa sérstaka fulltrúa fyrir héruð sín á Alþing. Þessir menn koma hér í útvarpið og segja kjósendum sínum, að nú hafi þeir allt í einu komið auga á, hvílíkt heillaráð það sé að leggja niður þessi kjördæmi. Ætli þessir hv. þm. hafi verið kosnir á þing núna síðast til þess að samþykkja þetta? Og ef þeir höfðu þetta í huga, því sögðu þeir ekki frá því eða útskýrðu þetta fyrir mönnum og báru það undir menn þá, - því þögðu þeir þunnu hljóði og létu sitja við svardaga Ólafs Thors og annarra leiðtoga Sjálfstfl. um, að flokkurinn skyldi aldrei samþykkja að leggja niður héraðakjördæmin? Eða er það nýtilkomið, að þeim hafi verið sagt að halda þessu fram? Það heyrist bezt á því, sem þessir hv. þm. segja, hvernig þeim er innanbrjósts. Ekki er annað hægt að heyra, en gersamlega hafi um þá skipt. Málstað framsóknarmanna að halda héraðakjördæmunum kallar Pétur Ottesen fjarstæðu. Hvenær varð það fjarstæða? Hvenær varð það að fjarstæðu, að Borgfirðingar hafi rétt til þess að kjósa sér eigin þingmann? Ólafur Thors segir þann málstað óverjandi með öllu að halda héraðakjördæmunum. Hvað er hægt upp úr því að leggja, sem þeir menn segja, sem svo gersamlega umturnast og ráðast gegn sjálfum sér, þegar minnst varir? Hvað af þessum vífilengjum og tyllirökum um það gagn, sem mönnum á nú allt í einu að vera að því að leggja héraðakjördæmin niður, um aukinn styrk í því að steypa saman við stórar heildir, dreifa byggðinni og kjósa heilan sundurleitan hóp þm. í stað eins eða tveggja, - hvað af þessu er ekki hægt á sama hátt að nota til stuðnings því að gera landið í reynd að einu kjördæmi og kjósa alla þingmenn í einu lagi? Ég skora á menn að hlusta vel á vífilengjur þessara manna. Þá munu menn fljótt gera sér grein fyrir því, hvað raunverulega er verið að fara. Í stjórnarskránni er ákvæði um, að engin stjórnarskrárbreyting nái fram að ganga, nema kosið sé um hana í almennum alþingiskosningum. Þetta á að tryggja, að engin breyting á stjórnarskránni verði gerð nema sú, sem þjóðin vill kjósa sér eftir þeim reglum um alþingiskosningar, sem í gildi eru. Nú er ætlunin að umturna alveg þeim grundvelli, sem stjórnskipun okkar hefur verið á byggð, svipta héruðin sérstökum fulltrúum á Alþingi. Þetta yrði ein hin örlagaríkasta breyt. fyrir íslenzku þjóðina. En þeir, sem fyrir þessu standa, óttast og það ekki að ástæðulausu, að lítið mark sé tekið á vífilengjum þeirra og tyllirökum í kjördæmamálinu, t.d. eins og því, að þeir Borgfirðingar, sem hafa ekki kosið Pétur Ottesen á þing undanfarandi áratugi, hafi verið þingmannslausir. Forráðamenn málsins trúa ekki betur á málstaðinn en svo, að upp úr því leggja þeir mest, að ekki verði kosið um stjórnarskrármálið í vor, og þeir fara beinlínis bónarveg að mönnum að hafa ákvæði stjórnarskrárinnar um þetta að engu. Um þetta sagði hv. þm. A-Húnv. við 1. umr. málsins t.d.: „Málið verður raunverulega afgert á þessu þingi. Kosningarnar í vor verða eins og áður um flokka, stefnur og menn.“ Forustumenn þessa tiltækis trúa sem sé ekki betur á málstað sinn og málfærslu, en að þeir telja lífsnauðsyn að koma í veg fyrir frjálsa skoðanamyndun um kjördæmamálið, sem komi fram í úrslitum kosninganna. Þær tilraunir, sem nú eru gerðar til þess að beita flokkslegum áróðrí og persónulegum áhrifum í því skyni, að menn kjósi ekki um stjórnarskrárbreyt. og hafi öryggisákvæði stjórnarskrárinnar að engu, eru beinar tilraunir til skoðanakúgunar og fullkomlega ósæmilegar. Það er móðgun við menn að leyfa sér að halda því fram, að málið sé afgert á Alþingi og stjórnarskrárkosningarnar í vor séu markleysa. Það er líka móðgun við menn, þegar gert er ráð fyrir því sem sjálfsögðum hlut, að menn hafi enga sjálfstæða skoðun um mál eins og sjálf undirstöðuatriði stjórnskipunarinnar, en hengi sig umyrðalaust aftan í stjórnmálaleiðtoga, jafnvel þótt mætir menn kunni að vera. Þær vífilengjur og tyllirök, sem beitt er í þessu máli, munu engum manni duga til að sannfæra sig um, að það sé heillaráð, að héraðakjördæmin séu lögð niður. Þetta er forgöngumönnunum alveg ljóst. Skynsömum mönnum mun aldrei verða talin trú um slíkt, hverjir sem vitna. Úrslit kosninganna í vor velta því algerlega á því, hvort frjáls skoðanamyndun fær að njóta sín í þeim eða ekki. Njóti hún sín, verður kjördæmabreyt. felld í kosningunum. Hér er svo mikið í húfi, að engu má inn í hina örlagaríku ákvörðun blanda. Megi þjóðinni auðnast að halda þannig á þessu máli. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Af tilefni tveggja síðustu ræðna, þeirra hv. 1, og 2. þm. S-M., og ánægju þeirra með vinstri stjórnina sálugu mætti spyrja: Hvernig stóð á því, að vinstri stjórnin gafst upp og fór frá, fyrst allt var í svona góðu lagi, eins og Eysteinn Jónsson og Lúðvík Jósefsson voru að segja þjóðinni hér rétt í þessu? Var fjárhagur ríkisins of góður? Stóð útflutningsframleiðslan of vel að vígi? Var verðbólgan á of hröðu undanhaldi? Nei, ástæðurnar fyrir uppgjöf vinstri stjórnarinnar voru ekki þessar, heldur þvert á móti þær, að ríkisbúskapurinn var kominn í þrot, að framleiðslan var að stöðvast, að ný verðbólgualda var skollin yfir. Allt eru þetta staðreyndir, sem alþjóð þekkir. Gort þessara tveggja hv. fyrrv. ráðh. vinstri stjórnarinnar er því beinlínis hlægilegt. Hv. 1. þm. S-M. kvartaði einnig yfir því, að fiskveiðisjóði væri ekki ætlað neitt af væntanlegu erlendu láni, sem verið er að taka, en áformað hefur verið að verja 45 millj. kr. af því til raforkuframkvæmda, 28 millj. kr. til hafnargerða og 25 millj. kr. til ræktunarsjóðs Búnaðarbankans. Vildi hv. 1. þm. S-M. draga úr þessum framlögum til fyrrgreindra framkvæmda? Það er rétt, að hann svari því. Eftir er að ráðstafa rúmlega 50 millj. kr. af fyrrgreindu láni, og væntanlega verður hægt að veita fiskveiðisjóði einhverja úrlausn af því, áður en lýkur. Hv. 2. þm. S-M., Lúðvík Jósefsson, sagði, að vestræn samvinna hefði ekki viljað, að Íslendingar keyptu 15 togara, sem vinstri stjórnin hafði lofað, þess vegna hefði ekki orðið úr kaupunum. En þessi sami hv. þm. lýsti því þó yfir hér á Alþ. haustið 1957, að hann væri búinn að senda menn til útlanda til þess að semja um smíði togaranna. Hann fullyrti þá, að málið væri að komast í höfn. En togararnir eru ekki enn þá komnir í höfn. Svona mikið var að marka yfirlýsingar þessa hv. þm., meðan hann var í ráðherrastól. Hv. 1. þm. Eyf. sagði hér í ræðu sinni í kvöld, að fólksflutningarnir til Reykjavíkur utan af landi hefðu stöðvazt í tíð vinstri stjórnarinnar. Sannleikurinn er sá, að aðstreymi til Reykjavíkur var sízt minna á þessum árum en áður. Undanfarinn áratug hefur fólksfjölgun í Reykjavík verið 1.400–1.900 manns á ári. Á árinu 1957, fyrsta heila starfsári vinstri stjórnarinnar, er fólksfjölgunin í hámarki, 1.900 manns. Árið 1958 er fólksfjölgunin í Reykjavík yfir 2.000 manns. Tölvísi Framsfl. hefur því enn sagt til sín. Hv. þm. S-Þ., Karl Kristjánsson, og hv. 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson, endurtóku margtuggnar staðhæfingar framsóknarmanna hér áðan um það, að leggja eigi niður öll gömlu kjördæmin nema Reykjavík. Minna mátti nú ekki gagn gera! En þessi staðhæfing á sér enga stoð í raunveruleikanum. Ekki eitt einasta kjördæmi verður lagt niður. Enda þótt fulltrúum Austurlands verði fækkað um einn, verður hlutur fámennasta kjördæmisins þar, Seyðisfjarðar, síður en svo fyrir borð borinn. Íbúar þess byggðarlags eiga samkv. hinni nýju kjördæmaskipun rétt á að taka þátt í kjöri fimm þingmanna. Vitanlega gæta þessir fimm þm. Austfirðinga ekki verr hagsmuna Seyðfirðinga, en einn þm. gerði áður. Eða er það ætlun Eysteins Jónssonar að hafa Seyðfirðinga algerlega út undan, ef hann yrði kjörinn þingmaður hins nýja Austfjarðakjördæmis? Í öðrum landshlutum er þingmönnum strjálbýlisins hvergi fækkað, en sums staðar fjölgað, eins og t.d. á Vesturlandi og Norðausturlandi, þar sem veruleg fólksfjölgun hefur orðið. Þá lét og hv. 1. þm. Eyf., Bernharð Stefánsson, liggja að því hér áðan, að hlutfallskosningar mundu hafa í för með sér stórkostlega fólksflutninga úr strjálbýlinu til þéttbýlisins. En hefur fólkinu því miður ekki stöðugt verið að fækka í íslenzkum sveitum á undanförnum áratugum þrátt fyrir okkar litlu kjördæmi, þrátt fyrir þá kjördæmaskipun, sem Framsfl. heldur dauðahaldi í? Það sést greinilega, þegar litið er í hagtíðindin. Árið 1930 vinna 39 þús. manns að landbúnaðarstörfum, árið 1940 37 þús. manns, árið 1950 rúmlega 28 þús., og árið 1960 er gert ráð fyrir, að aðeins 20 þús. manns muni vinna að landbúnaðarstörfum. Það er vissulega ástæða til að harma þessa þróun, en hún hefur gerzt þrátt fyrir það, að sveitirnar bjuggu við þá kjördæmaskipun, sem Framsfl. telur eina samræmast hagsmunum strjálbýlisins. Aðeins stóraukin tækni hefur gert íslenzkum landbúnaði mögulegt að gegna sínu mikilvæga hlutverki þrátt fyrir mannfæðina í sveitunum. Margt bendir til þess, að með stækkun kjördæmanna verði aðstaða strjálbýlisins betri til alhliða uppbyggingar. Með því fæst aukin yfirsýn yfir aðstöðu landshlutanna og samvinna héraðanna sjálfra og fulltrúa þeirra á Alþ. og heima fyrir verður nánari og síður háð pólitískri togstreitu, eins og hv. þm. Borgf., Pétur Ottesen, benti á í hinni merku ræðu sinni hér í gærkvöld. En þetta skilja hinir þröngsýnu og afturhaldssömu leiðtogar Framsfl. ekki, jafnvel ekki hv. þm. S-Þ., sem skýrði þjóðinni frá því hér áðan, að hann hefði þó „hjartað á réttum stað“! Þegar Framsfl. hafði forustu um myndun vinstri stjórnarinnar og tók kommúnista í stjórn, var það meginröksemd hans fyrir þeirri ráðabreytni, að það væri óhjákvæmilegt, vegna þess að þeir réðu verkalýðssamtökunum og stefnu þeirra, en án náinnar samvinnu við verkalýðssamtökin væri ekki hægt að leysa vanda efnahagsmálanna. Sjálfstfl. væri hins vegar gersamlega fylgislaus innan verkalýðshreyfingarinnar og samvinna við hann um efnahagsmálin ekki aðeins gagnslaus, heldur beinlínis skaðleg. Þetta sögðu framsóknarmenn, áður en þeir mynduðu vinstri stjórnina. En í útvarpsumræðunum í gærkvöld og oft áður var það meginhaldreipi þessara sömu manna, að Sjálfstfl. hefði haft forustu um það innan verkalýðshreyfingarinnar að brjóta niður efnahagsmálaráðstafanir vinstri stjórnarinnar. Flokkurinn, sem fyrir tæpum þremur árum var að áliti framsóknarmanna gersamlega fylgislaus og áhrifalaus í verkalýðshreyfingunni, var nú allt í einu orðinn þar alls ráðandi og þess megnugur að brjóta niður þær ráðstafanir, sem bæði Alþfl. og kommúnistar stóðu að með framsóknarmönnum. Ég vænti, að allur landslýður sjái, hversu mótsagnakenndur þessi málflutningur framsóknarmanna er, enda er það mála sannast, að í honum er engin heil brú. Sú staðreynd, að verkalýðssamtökin snerust gegn vinstri stjórninni og ráðstöfunum hennar, rakti rætur sínar fyrst og fremst til almennrar andúðar og vantrúar fólks í öllum stjórnmálaflokkum á stefnu hennar og aðgerðum. Stjórnin hafði lofað því að stöðva verðbólguna og kapphlaupið milli kaupgjalds og verðlags, sem kommúnistar höfðu skapað árið 1955, með „nýjum leiðum“ og „varanlegum úrræðum“. En niðurstaðan varð sú, að hún gerði ekkert nema leggja nýja skatta og tolla á allan almenning í landinu. Hún byrjaði að vísu á því haustið 1956 að binda kaupgjald og skerða vísitölu um 6 stig. En næsta skref hennar var stórkostlegar skattaálögur strax fyrir jólin 1956. En það er athyglisvert, að þá fannst kommúnistum ekkert athugavert við það að lækka kaupgjald. Þá var það allt í lagi með að skerða kaupgjald verkamanna og launþega almennt, ef það gat tryggt tveimur kommúnistum áframhaldandi sæti í ráðherrastól. Þetta hefði hv. 7. þm. Reykv., Hannibal Valdimarsson, átt að muna hér áðan, er hann deildi hart á síðustu ráðstafanir í efnahagsmálum og niðurfærslu kaupgjalds og verðlags. Meðan kommúnistar sátu í ráðherrastólum, var það líka sjálfsagt að hafa her í landi, og taumlaust brask með olíu og fleira á Keflavíkurflugvelli var þá engin goðgá, hvað þá heldur „hermang“. Hv. 1. landsk. þm., Alfreð Gíslason, hældi vinstri stjórninni mjög fyrir afrek hennar í upphafi ræðu sinnar í gær. En í síðari hluta hennar lagði hann áherzlu á, að þar hefði einn svikið þetta og annar hitt. Mynd hans af vinstra samstarfinu var því heldur ógæfusamleg útlits. Framsóknarmönnum má svo benda á það, að það var Samband ísl. samvinnufélaga, sem reið á vaðið um almenna kauphækkun til starfsfólks síns fyrir áramótin 1956, meðan kaupbindingarlögin voru enn þá í gildi, og það er ekki lengra síðan en s.l. haust, að hv. 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson, sendi deildarstjóra ráðuneytis síns á fund í bæjarstjórn Reykjavíkur til þess að krefjast 12% kauphækkunar til handa Dagsbrúnarmönnum, þegar vitað var, að verkamennirnir sjálfir ætluðu sér að semja um 9–10% kauphækkun, eins og einnig varð lokaniðurstaðan að þeir gerðu. Enn má á það benda í sambandi við kauphækkanir til flugmanna og yfirmanna á kaupskipaflotanum, að það var vinstri stjórnin sjálf, sem leysti þær kaupdeilur, sumpart með beinum kauphækkunum, sumpart með stórauknum gjaldeyrisfríðindum, sem höfðu í för með sér 30–40% kauphækkun að því er snertir flugmennina. Kauphækkun farmanna var síðan velt yfir á almenning með hækkuðum farmgjöldum, sem síðan komu fram í vöruverðinu. Loks má á það benda, að með sjálfum bjargráðum vinstri stjórnarinnar vorið 1958 ákvað vinstri stjórnin 5% kauphækkun og hóf um leið sjálf það lokakapphlaup milli kaupgjalds og verðlags, sem hleypti af stað stórfelldri, nýrri verðbólguskriðu, sem síðan varð stjórninni að aldurtila. Með þessu er í örfáum orðum svarað þeim rakalausu fullyrðingum, sem hv. þm. Str. og aðrir framsóknarmenn héldu fram í umr. í gærkvöld um, að Sjálfstfl. hafi á valdatíma vinstri stjórnarinnar haft forustu um stórfellt kapphlaup milli kaupgjalds og verðlags. Þessar fullyrðingar afsannast líka enn þá greinilegar með því, að um leið og vinstri stjórnin er oltin frá völdum, er það Sjálfstfl., sem á drýgstan þáttinn í því að afstýra þeim voða, sem verðbólguflóð vinstri stjórnarinnar hafði leitt yfir þjóðina, með því að beita sér fyrir nokkurri niðurfærslu kaupgjalds og verðlags, sem almenningur hefur tekið af skilningi og ábyrgðartilfinningu. En nú telja framsóknarmenn og kommúnistar slíkar ráðstafanir svívirðilegar árásir á launþega og bændur. Mennirnir, sem ekkert gerðu annað, en að leggja á skatta og skerða kjör alls almennings í landinu í 21/2 ár og hleyptu verðbólgunni eins og óargadýri lausbeizlaðri á fólkið, veigra sér nú ekki við að koma fram fyrir það og rógbera Sjálfstfl. fyrir að hafa gert raunhæfa ráðstöfun til að forða því, að vísitalan kæmist á þessu ári upp yfir 270 stig og að allt atvinnulíf þjóðarinnar stöðvaðist. Halda framsóknarmenn og kommúnistar virkilega, að íslenzkur almenningur sé svo heimskur, að hann sjái ekki í gegnum þennan loddaraleik? Önnur meginásökun framsóknarmanna í þessum umr. var sú, að núverandi valdhafar hefðu beitt sér fyrir stórfelldum niðurskurði á verklegum framkvæmdum og þá fyrst og fremst þeim, sem væru í þágu sveitanna. En staðreyndir fjárl. svara þessari staðhæfingu bezt. Framlög til vega- og brúagerða hafa ekki verið lækkuð um einn eyri. Þvert á móti hefur framlagið til millibyggðavega af benzínfé hækkað um 2 millj. kr., og aukin áherzla verður á það lögð að koma þeim landshlutum í akvegasamband, sem enn þá eru án sambands við meginakvegakerfl landsins. Það er og skoðun okkar sjálfstæðismanna, að samgöngurnar séu lífæð framleiðslunnar, ekki aðeins í sveitunum, heldur og í sjávarbyggðum landsins. Þess vegna munum við leggja á það höfuðáherzlu að bæta samgöngur við alla landshluta á landi, sjó og í lofti. Og að því höfum við unnið af kappi og forsjá, þegar við höfum haft aðstöðu til þess, það veit fólkið úti um allt land. í þessu sambandi má svo minna á það, að á síðasta valdaári vinstri stjórnarinnar lá fjöldi stórvirkra vegagerðavéla ónothæfur, vegna þess að ekki fengust fluttir inn varahlutir í þær. Bitnaði þessi ræfildómur vinstri stjórnarinnar einnig mjög á ræktun og framkvæmdum bænda. Það er táknrænt um rökþrot framsóknarmanna í útvarpsumræðunum í gærkvöld, að ein helzta hneykslunarhella þeirra í fjárlagaafgreiðslunni var niðurfelling 1 millj. kr. framlags til byggingar nýs stjórnarráðshúss. Hvað finnst nú fólki í sveitum landsins um þá baráttu Framsfl. fyrir strjálbýlið, sem birtist í þessu? Þegar fjármálaóreiða Eysteins Jónssonar er að sliga þjóðarbúið og með harmkvælum er hægt að halda uppi nauðsynlegum verklegum framkvæmdum í þágu framleiðslunnar, þá er það glæpur að áliti framsóknarmanna að fella niður 1 millj. kr. framlag til nýs stjórnarráðshúss, sem ekki er byrjað á, en á þó 6 millj. kr. geymdar í sjóði! Þetta er ekki ónýt barátta fyrir hagsmuni strjálbýlisins - eða hitt þó heldur. Í sambandi við niðurskurðartal framsóknarmanna má svo enn benda á það, að framlög til hafnargerða og lendingarbóta eru hækkuð og auk þess aflað verulegs lánsfjár til þess að vinna í stærri stíl að því að fullgera nokkrar hafnir en unnt hefur verið undanfarin ár. Til raforkuframkvæmdanna hefur einnig verið tryggt fjármagn, þannig að hvergi verður dregið úr raforkuframkvæmdum eða úr þeirri þjónustu, sem áformað er að veita almenningi með rafvæðingaráætluninni, sem sjálfstæðismenn beittu sér fyrir að gerð var, síðast er þeir höfðu stjórnarforustu, undir forustu formanns sins, Ólafs Thors. Sannleikurinn er sá, að hrópyrði framsóknarmanna um niðurskurð verklegra framkvæmda sýna, hversu þessi flokkur hefur nú glatað ráði og rænu eftir hið stórfellda skipbrot vinstri stjórnarinnar. Hv. þm. Str. þuldi ófagra lýsingu á Sjálfstfl. í ræðu sinni hér í gærkvöld, en allir Íslendingar vita, að þessi sami hv. þm. átti það úrræði eitt, eftir að vinstri stjórnin var hrokkin upp af klakknum, eftir að verkalýðssamtökin höfðu neitað honum að framlengja valdaferil hans um einn einasta mánuð, að koma á hnjánum grátklökkur til Sjálfstfl. og biðja hann að koma með sér í ríkisstj. til þess að bjarga því, sem bjargað yrði. Sjálfstfl. var ekki vondur flokkur, ef hann vildi framlengja valdaferil Hermanns Jónassonar. En hann vildi það ekki, hann vildi gefa þjóðinni kost á að gera upp við skrumstjörnina. Það er vissulega kaldhæðni örlaganna, að allir þeir stjórnmálaflokkar, sem á sínum tíma mynduðu vinstri stjórnina og lýstu sjálfstæðismönnum sem „óvinum alþýðunnar og þjóðfélagsins“, skuli, síðan stjórn þeirra gafst upp, hafa átt þá ósk heitasta að komast í ríkisstj. með Sjálfstfl. og njóta stuðnings hans og ráða til þess að leysa þau vandkvæði, er þeir sjálfir hafa átt mestan þátt í að skapa. Mun sú staðreynd vissulega verða íslenzkum kjósendum áhrifameiri leiðbeining, en máttvana óhróður kommúnista og framsóknarmanna um Sjálfstfl. í þessum umr. Sá af þm. Framsfl., sem talaði af hvað minnstri rökvísi hér í gærkvöld, spurði að því, hvers vegna sjálfstæðismenn beittu sér nú ekki fyrir breytingum á hinum og þessum lögum. Svarið við þeirri fyrirspurn getur verið stutt. Sjálfstfl. er í minni hl. á Alþ. Hann hefur aðeins samið um örfá tiltekin atriði við Alþfl., og kommúnistar og framsóknarmenn eru í meiri hluta í efri deild. Þess vegna er ekki mögulegt að koma fram margvíslegum, nauðsynlegum lagabreytingum, sem sjálfstæðismenn hafa áhuga á. Því Alþingi, sem nú er að ljúka, má skipta í þrjú tímabil. Hið fyrsta stóð frá upphafi þingsins til 4. des., meðan vinstri stjórnin var að veslast upp og átta sig á því, að hún átti engin sameiginleg úrræði til lausnar vandamálanna. Annað tímabilið markaðist af undirbúningi hinna nýju valdhafa og bráðabirgðaráðstöfunum til að tryggja rekstur útflutningsframleiðslunnar og standa við loforð sín um nýja og réttlátari kjördæmaskipun. Á þriðja tímabilinu og hinu síðasta hafa málin svo fengið lokaafgreiðslu, eins og lýst hefur verið í þessum umr. Við sjálfstæðismenn höldum því ekki fram, að allur vandi hafi þegar verið leystur. Þvert á móti segjum við þjóðinni þann sannleika, að aðeins hafi verið stigin fyrstu skrefin með bráðabirgðaráðstöfunum til þess að halda atvinnutækjum þjóðarinnar í gangi og firra því yfirvofandi hruni, sem leitt hafði af verðbólgustefnu vinstri stjórnarinnar. „Snjórinn er að bráðna, þokan að hverfa. Fyrir oss er land, sem vill grænka.“ Mér koma þessi orð rithöfundarins og hugsjónamannsins Kaj Munks í hug í þann mund, sem við erum að ganga af þessu viðburðaríka þingi. Þoku vinstri stjórnarinnar hefur létt af Alþingi. Þjóðin sér nú aftur handa sinna skil, gerir sér ljóst, hvar hún er á vegi stödd, hvernig þau loforð hafa verið efnd, sem henni voru gefin fyrir tæpum þremur árum, þegar hún gekk að kjörborðinu. Þessi 3 ár hafa verið einn lærdómsríkasti tími í íslenzkri stjórnmálasögu. Nú vita allir Íslendingar, hvað vinstri stjórn er og hver áhrif stefna hennar hefur á lífskjör þeirra. Hvert einasta heimili á Íslandi, í sveit og við sjó, hefur orðið þeirra vart. Aldrei hefur nokkur ríkisstj. í þessu landi reynzt jafnúrræðalaus, sundurþykk og lánlaus og þessi stjórn, sem þó hafði lofað því hátíðlegar, en nokkur önnur, að leysa öll vandkvæði og miða allt sitt starf við hagsmuni alþýðu manna. En einmitt það fólk, sem mestu var lofað, varð harðast úti í gjörningaþoku vinstri stjórnarinnar. Fátækasta fólkið hefur tapað mestu í því verðbólguflóði, sem síðasta stjórn Hermanns Jónassonar hellti yfir íslenzkt efnahagslíf og bjargræðisvegi. Það er gamla fólkið, sem lifir á lágum ellistyrk, sparsamt fólk, sem lagt hafði upp nokkrar krónur til efri áranna, bændur og aðrir framleiðendur, sem þurftu að kaupa vélar og tæki, unga fólkið í sveitum og sjávarbyggðum, er var að stofna til búskapar og heimilishalds, sem sárast er leikið af eyðileggjandi áhrifum hinnar stjórnlausu dýrtíðar, sem vinstra ævintýrið leiddi yfir almenning. En „fyrir oss er land, sem vill grænka“. Íslenzka þjóðin lætur ekki við það eitt sitja að gera sér ljóst, hvernig vinstri stjórnin lék hana og hversu hrapallega hún brást vonum þess fólks, sem trúði því í einlægni, að slík stjórn mundi verða því skjól og skjöldur. Allur almenningur hugsar lengra. Fólkið dregur sínar ályktanir af reynslunni, ekki sízt, ef hún er beisk, og hefur valdið því tjóni og vonbrigðum. Og þegar að því er komið að draga ályktanir af ferli og falli vinstri stjórnarinnar, kemur þetta fyrst og fremst upp í huga hvers manns með heilbrigðri dómgreind: Vinstri stjórnin og flokkar hennar hafa fengið sitt tækifæri. Þeir féllu á prófinu eftir 21/2 árs valdaferil. Nú verðum við að ráða á bátinn að nýju. Við verðum að fá nýjum mönnum forustuna, freista nýrra úrræða til þess að komast út úr verðbólguöngþveitinu, létta af þjóðinni hlutdrægu og spilltu haftakerfi ásamt sligandi skattabyrði og marka nýja, raunhæfa viðreisnar- og uppbyggingarstefnu. Við skulum fela Sjálfstfl. þetta mikilvæga starf, stærsta flokki þjóðarinnar, sem á sterkar rætur í öllum stéttum og starfshópum þjóðfélags okkar og hefur sýnt það, að hann þorir að segja okkur satt um eðli vandamálanna, og hefur á liðnum tíma haft forgöngu um flestar þýðingarmestu umbæturnar á kjörum og allri aðstöðu landsmanna. Þessi hugsun hefur áreiðanlega verið ríkust í huga mikils fjölda Íslendinga, einnig margra þeirra, er á sínum tíma treystu vinstri stjórninni, þegar hún sagði af sér. Sjálfstfl. lofar því ekki að fullnægja allra óskum í einu. En hann mun taka á vandamálunum af festu og ábyrgðartilfinningu með alþjóðarhag fyrir augum. Eitt fyrsta verkefni, sem Sjálfstfl. mun snúa sér að því að leysa, er landhelgismálið, sem nú er á háskalegra stigi, en menn gera sér almennt ljóst. Í því verki verður að beita nýjum, raunhæfum og ábyrgum vinnubrögðum, stóraukinni kynningu á málstað okkar og rétti þjóðarinnar til fiskimiðanna umhverfis landið. Við munum kalla á allan heiminn, alla réttlætisunnandi menn, til stuðnings við minnsta lýðveldi veraldar í baráttu þess gegn nýlendustefnu og hernaðaraðgerðum Breta, sem hvenær sem er geta leitt til mannvíga og stórslysa. Gegn slíku atferli duga ekki nótusendingar, sem enginn tekur mark á. Það er alþjóðlegt hneyksli, að einu mesta herveldi heimsins skuli haldast uppi mánuð eftir mánuð að beita vopnlausa smáþjóð jafnsvívirðilegum ofbeldisaðgerðum og Bretar hafa undanfarið beitt íslenzku þjóðina, sem jafnframt er bandalagsþjóð þeirra. Þetta verður að segjast hreint út, og þess verður að krefjast, að varnarsamtök frjálsra þjóða taki í taumana, áður en það er orðið of seint, áður en stórslys hafa af orðið, sem haft gætu ófyrirsjáanlegar afleiðingar. En til þess að þau geti það, verðum við að hafa manndóm til þess að kæra Breta fyrir þeim og nota aðstöðu okkar til þess að kynna hinn íslenzka málstað, en á það brestur mjög til þessa. Annað þýðingarmesta verkefnið verður að gera raunhæfar ráðstafanir til þess að stöðva verðbólguna og koma efnahagslífi þjóðarinnar á heilbrigðan grundvöll. Við sjálfstæðismenn lofum því ekki að gera þetta með neinum töfrabrögðum, heldur með vandlega undirbúnum samræmdum aðgerðum, sem geta tekið nokkurn tíma og kosta sjálfsafneitun og stundarfórnir. Við segjum þjóðinni sannleikann um ástandið, eins og það er, og treystum því, að hún vilji hlusta á hann, þó að hann sé sagður umbúðalaus. Við viljum ekki falla í sömu gryfju og vinstri stjórnin að reyna að telja fólkinu trú um, að við eigum varanleg úrræði, sem hægt sé að beita, án þess að nokkur finni til þeirra nema hinir örfáu efnamenn þjóðfélagsins. Raunhæfasta úrræðið verður að stuðla að aukinni framleiðslu, stóraukinni þátttöku í útflutningsframleiðslunni og þar með vaxandi gjaldeyristekjum. Á þeim grundvelli einum er mögulegt að afnema hið spillta haftakerfi og margs konar hlutdrægni og misrétti. En til þess að hallarekstri gamalla og nýrra framleiðslutækja verði með tímanum útrýmt, verður þjóðin að miða lífskjör sín og eyðslu, fjárfestingu og framkvæmdir við arðinn af starfi sínu á hverjum tíma, á sama hátt og hygginn heimilisfaðir miðar útgjöld fjölskyldu sinnar við tekjur sínar. Það er þess vegna ekki nóg, eins og kommúnistar vilja vera láta, að kaupa ný framleiðslutæki til lands og sjávar. Við verðum að tryggja rekstur þeirra, því að því aðeins geta þau aukið arðinn af starfi þjóðarinnar og myndað traustan afkomugrundvöll. Við munum stuðla að því eftir fremsta megni að sætta vinnu og fjármagn, koma á samstarfi milli verkalýðs og vinnuveitenda um uppbyggingu atvinnutækjanna og heilbrigðan rekstur þeirra, um leið og við vinnum að því að gera hlutdeild fólksins í sveitum og við sjó í þeim arði, sem það skapar, eins mikla og greiðslugeta þeirra leyfir. Sjálfstfl. mun leggja áherzlu á það að skapa sem mest jafnræði milli fólksins í strjálbýli og þéttbýli, þannig að enginn þurfi að flýja frá þjóðnýtum framleiðslustörfum úti um land vegna þess, að hlutur hans sé verri, en höfuðborgarbúa eða annarra íbúa þéttbýlisins. Það jafnvægi í byggð landsins, sem við berjumst fyrir, er, að góðir möguleikar til þróttmikilla framleiðslustarfa séu hagnýttir og að þeim hlúð, hvar sem er á Íslandi, hvort sem er í sveit eða sjávarbyggð. Við sjálfstæðismenn munum nota hina nýju kjördæmaskipun til þess að laða krafta fólksins í öllum landshlutum til samvinnu um nauðsynlegar umbætur, hvort heldur er á sviði atvinnumála, samgöngu- og raforkumála eða félags- og menningarmála. Við viljum, að fólkið í hinum nýju kjördæmum til sjávar og sveita rétti hvert öðru bróður- og systurhönd í baráttu þess að sameiginlegu marki, velferð þess sjálfs, uppbyggingu og framförum. Engu er líkara en framsóknarmenn hyggist snúast gegn hagsmunamálum strjálbýlisins, ef þeir verða kjörnir í stærri kjördæmum, en þeir hafa áður verið fulltrúar fyrir. Við sjálfstæðismenn lýsum því hins vegar yfir, að við munum eftir sem áður vinna af alefli fyrir okkar gömlu kjördæmi og kjósendur, um leið og við teljum okkur skylt að gæta hagsmuna okkar nýju kjósenda í hinum stækkuðu kjördæmum. Við munum beita okkur fyrir hagnýtingu auðlinda landsins, áframhaldandi virkjun vatnsafls og jarðhita og nota hina nýju orku til uppbyggingar nýrra atvinnugreina og eflingar þeirra, sem fyrir eru. Meiri ræktun landsins, aukinn fiskiðnaður og stækkandi fiskiskipafloti, fjölbreyttari iðnaður og bætt hafnar- og lendingarskilyrði er að okkar hyggju hyrningarsteinar þeirrar framleiðsluaukningar, sem verður að fylgja í kjölfar óhjákvæmilegra ráðstafana til sköpunar jafnvægis í efnahagsmálum. Okkur duga engar pappírsráðstafanir til þess að skapa slíkt jafnvægi. Ef við viljum tryggja hin góðu lífskjör og halda áfram að bæta þau, dugir ekkert annað, en að auka arðinn af starfi okkar, stækka kökuna, sem við verðum að skipta á milli landsins barna. Við sköpum aldrei frið í þjóðfélagi okkar, sættir milli vinnu og fjármagns, með því einu að smækka skammtinn til hvers einstaks starfshóps eða vinnustéttar. Það er leiðin til illdeilna og átaka. Þess vegna ríður okkur lífið á að sameina kraftana í baráttunni fyrir nýjum mörkuðum, fyrir meiri framleiðslu, fjölbreyttari framleiðslu og verðmeiri framleiðslu. Sjálfstfl. býður þjóðinni forustu sína í því mikla uppbyggingar- og viðreisnarstarfi, sem fram undan er. Hann lofar því ekki að gera allt það, sem gera þarf, í einu. Því getur enginn ábyrgur stjórnmálaflokkur lofað. Við heitum því hins vegar, sem Íslendingar verða að krefjast af öllum stjórnmálaflokkum sínum, að segja þjóðinni satt um getu hennar á hverjum tíma og miða framkvæmdirnar við hana. Herra forseti. Góðir hlustendur. „Snjórinn er að bráðna, þokan að hverfa. Fyrir oss er land, sem vill grænka.“ Þoku vinstri stjórnarinnar, sem brást allra vonum, er á hana treystu, er létt af Alþingi. Látum hana aldrei framar sveipast um okkar ungu og framsæknu þjóð. Ísland vill grænka með nýju vori, heilbrigðu efnahagslífi og stjórnarfari, og almenningur í öllum stjórnmálaflokkum vill leggja hönd á plóginn með gróandanum. Íslendingar skiptast ekki í illviljaða menn og góðviljaða. Við erum aðeins fólk með mismunandi skoðanir og viðhorf til lífsins, gæða þess og möguleika. Við sjálfstæðismenn treystum því, að sú heilbrigða dómgreind þessa fólks, sem alltaf hefur sameinað það á hinum stóru stundum sjálfstæðisbaráttu þess, muni einnig nú á mikilli örlagastundu þoka því saman í órofafylkingu og sókn fyrir efnahagslegri viðreisn, fyrir blómlegum þjóðarhag og fyrir fjárhagslegu og menningarlegu sjálfstæði. - Góða nótt og gleðilegt sumar.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í dag hitti ég kunnan borgara á götu. Hann hefur aldrei haft nein afskipti af stjórnmálum og mun ekki hafa sérstakan áhuga á þeim efnum, en hann fór að fyrra bragði að tala um útvarpsumræðurnar í gærkvöld. Mér fannst aðalatriði þess, sem hann sagði, mjög athyglisvert. Hann sagði: Mér finnst allt of margir íslenzkir stjórnmálaleiðtogar vanmeta dómgreind íslenzku þjóðarinnar, auk þess sem þeir misbjóða smekk hennar ýmist með stóryrðum eða strákskap í málflutningi sínum. Þegar þess verður vart, að skoðanir og afstaða stjórnmálamanna taka algerum stakkaskiptum eftir því, hvort þeir eru í stjórnaraðstöðu eða stjórnarandstöðu, þá hlýtur að vakna hjá manni sú hugsun, að það sé ekki heill þjóðarinnar, sem borin er fyrir brjósti, heldur ímyndaðir flokkshagsmunir. Það er þess vegna ánægjulegt, sagði hann að síðustu, þegar stjórnmálamenn hika ekki við að beita sér fyrir því og taka á sig ábyrgð af því, sem gera þarf, og ég held, að allir finni í rauninni með sjálfum sér, að það, sem nú hefur verið gert, þurfti að gera. Svo mörg voru þau orð. - Margt af því, sem sagt var í gærkvöld og sagt hefur verið í kvöld um núv. ríkisstj. og gerðir hennar, hefur í rauninni verið þannig, að það ber ekki vott um djúpa virðingu fyrir dómgreind þjóðarinnar. Það, sem málsvarar Alþb. og Framsfl. hafa fyrst og fremst deilt á ríkisstj. fyrir, er, að hún skuli hafa verið mynduð með stuðningi Sjálfstfl. Það er talið mikilsverðara að undirstrika þetta, en að ræða hitt, til hvers stjórnin var mynduð og hvað hún hefur gert. Það eru nú liðin rétt 20 ár, síðan formaður Framsfl., Hermann Jónasson, settist fyrst í stjórn með sjálfstæðismönnum og var þá meira að segja í forsæti, og það eru ekki nema sex ár, síðan hann sat í stjórn með Ólafi Thors, Bjarna Benediktssyni og Birni Ólafssyni. Hinn aðalleiðtogi Framsfl., Eysteinn Jónsson, hefur þó verið í enn nánari tengslum við Sjálfstfl., því að hann hefur setið í ríkisstj. með sjálfstæðismönnum lengst af s.l. tvo áratugi. Er það ekki að misbjóða dómgreind almennings, þegar ræðumenn Framsfl. fordæma það, meira að segja með vandlætingarhreim í röddinni, eins og henti Karl Kristjánsson áðan, að Alþfl. skuli leyfa sér að mynda ríkisstj. og þiggja til þess stuðning Sjálfstfl., rétt eins og málefnin, sem vinna á að, séu aukaatriði? Eins og vænta mátti, hafa ræðumenn Alþb. þó tekið miklu dýpra í árinni um þetta atriði: fyrst Sjálfstfl. styður ríkisstj., virðist ekki frekari vitna þurfa við um hana. Halda þessir menn, að íslenzka þjóðin sé búin að gleyma því, að það er ekki ýkjalangt síðan Sósfl. sat í ríkisstj. undir forsæti Ólafs Thors? Það eru ekki nema nokkrir mánuðir, síðan fulltrúar Alþb. sátu á fundum með fulltrúum Sjálfstfl. til viðræðu um stjórnarmyndun. Það eru meira að segja ekki nema nokkrar vikur, síðan Alþb. orðaði það, sem skilyrði fyrir stuðningi sínum við kjördæmabreytinguna, að núv. ríkisstj. viki, en við tæki annaðhvort samstjórn Alþfl., Sjálfstfl. og Alþb. eða embættismannastjórn. Er það ekki að misbjóða dómgreind almennings, þegar slíkir menn telja það höfuðsynd hjá Alþfl. að mynda ríkisstj. með stuðningi Sjálfstfl.? Fyrrv. sjútvmrh., Lúðvík Jósefsson, ræddi landhelgismálið í ræðu sinni áðan á þann veg, að allir flokkar aðrir, en flokkur hans hefðu verið reiðubúnir til að svíkja í því máli. Þannig á ekki að ræða mikilvægustu og viðkvæmustu þjóðmál. Sízt ætti Lúðvík Jósefsson að leyfa sér slíkt, því að enginn vafi er á því, að aðstaða Íslendinga í þessu máli væri nú fjarri því að vera jafngóð og hún er, ef utanríkisráðherra hefði ekki haldið jafnvel á málinu gagnvart öðrum þjóðum og raun ber vitni og komið í veg fyrir víxlspor, sem stigin hefðu verið, ef flokkur Lúðvíks Jósefssonar hefði fengið að ráða. Þá furðaði mig í sannleika sagt mjög á ræðu hv. þm. S-Þ., Karls Kristjánssonar, áðan, á ósmekklegu tali hins hagmælta manns og óyfirveguðum stóryrðum hans. Hann fór mörgum orðum um, að Alþfl. hafi svikið Umbótabandalagið, og lét eins og sumir þingmenn hans væru ekki frjálsir gerða sinna, af því að framsóknarmenn hefðu staðið að kosningu þeirra. Umbótabandalagið var kosningabandalag. Það náði ekki tilgangi sínum. Má því með nokkrum rétti segja, að því hafi í raun og veru lokið þegar eftir kosningarnar, en endanlega lauk því auðvitað, þegar Hermann Jónasson baðst lausnar fyrir stjórn sína í desember án þess að hafa áður samráð um það við Alþfl. og eftir að hafa virt að vettugi þá tillögu hans að leggja deilumálin í ríkisstj. fyrir Alþingi. Á síðasta kjörtímabili áttu 6 Alþýðuflokksmenn sæti á Alþingi. Þeim fjölgaði um tvo í síðustu kosningum, án efa m.a. vegna kosningasamvinnunnar við Framsfl. En jafnvíst er hitt, að 4 þm. Framsfl. eiga kjörfylgi Alþýðuflokksmanna þingsæti sín að þakka, þeir Björgvin Jónsson, Eiríkur Þorsteinsson, Halldór E. Sigurðsson og Sigurvin Einarsson. Sú rödd hefur aldrei heyrzt úr röðum Alþfl., að þessir menn séu ekki fullgildir þingmenn Framsfl. fyrir þessa sök. Framsfl. er því sannarlega lítill sómi að hinum ofríkisfulla hugsunarhætti, sem fram kom í málflutningi Karls Kristjánssonar. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð, biðu þrjú stór verkefni úrlausnar Alþingis. í fyrsta lagi varð að tryggja rekstur útflutningsatvinnuveganna, en eins og ástandið var orðið eftir 1. des., vofði stöðvun þeirra yfir. Í öðru lagi þurfti að afgreiða fjárlög. Og í þriðja lagi var nauðsynlegt að gera gagngerar breytingar á kjördæmaskipun landsins. Alþfl. og Sjálfstfl. höfðu afgreiðslu aðeins eins þessara mála í hendi sinni, þ.e. fjárlaganna. Til afgreiðslu hinna varð að fá stuðning eða hlutleysi annars hvors hinna flokkanna. Efnahagsmálin voru afgreidd með hlutleysi Framsfl., en í andstöðu við Alþb. Kjördæmamálið var hins vegar afgreitt með samvinnu við Alþb., en í andstöðu við Framsfl. Síðan núv. ríkisstj. var mynduð, hafa allir flokkar þingsins því unnið saman beint eða óbeint að lausn hinna stærstu mála, sem við hefur verið að etja. Alþfl. og Sjálfstfl. hafa staðið að lausn þeirra allra, Alþb. ásamt þeim að lausn eins og Framsfl. óbeint að lausn annars. Með hliðsjón af þessu hljóta stóryrði Alþýðubandalagsmanna og framsóknarmanna í garð núv. ríkisstj. að skoðast í nokkuð sérstöku ljósi. Hér er skýringin á tómahljóðinu, sem í þeim er. Ræðumenn Alþb. hafa farið hörðum orðum um ráðstafanir þær, sem gerðar hafa verið í efnahagsmálum. Ég er samt sannfærður um, að ekki er til sá hugsandi Íslendingur, sem gerir sér ekki fyllilega ljóst, að það ástand, sem skapazt hafði 1. des., er kaupgjaldsvísitalan hækkaði í 202 stig, gat ekki staðizt til frambúðar. Gera varð annað tveggja, að láta kaupgjaldið haldast, en leggja á um 400 millj. kr. nýja skatta og láta síðan verðbólguhjólið halda áfram að snúast, eða færa kaupgjaldið og verðlagið niður í þeim mæli, sem nauðsynlegt var, til þess að hægt væri að koma í veg fyrir halla hjá útflutningsatvinnuvegunum og ríkissjóði án þess að leggja á nýja, almenna skatta. Alþfl., Sjálfstfl. og Framsfl. voru í raun og veru sammála um að fara síðari leiðina. Ástæðan til þess, að Framsfl. hefur hætt að mæla með henni, er eingöngu sú, að hann er nú utan ríkisstj. Og því fer fjarri, að Alþb. sé hún jafnleið sem það lætur. Í samningaviðræðunum um endurreisn fyrrv. ríkisstj. kom það skýrt fram af hálfu fulltrúa Alþb., að þeir voru alls ekki andvígir því í sjálfu sér, að launþegar gæfu eftir bótalaust nokkur vísitölustig, og voru allt að 6 stig nefnd í því sambandi, þótt slíkt sé nú talið glæpur gagnvart verkalýðshreyfingunni, einungis af því að Alþb. er nú ekki lengur aðili að ríkisstj. og á ekki í samningum um aðild sína að stjórn. Mig langar enn fremur til þess að vekja athygli á einu atriði í sambandi við þá stefnu í efnahagsmálunum, sem tekin var, en mér virðist menn ekki hafa gefið nógu mikinn gaum. Þegar menn ræða áhrif ráðstafananna, bera menn gjarnan saman þá lækkun, sem orðið hefur á kaupi þeirra, og lækkunina, sem orðið hefur á verðlagi síðan um áramót. Með þessu er alls ekki nema hálfsögð sagan. Kauphækkunin, sem varð á síðari helmingi s.l. árs, var nefnilega nær engin áhrif farin að hafa á verðlagið um áramótin. Niðurfærsla verðlagsins og launanna var því ekki nema annar þáttur þessara ráðstafana. Hinn þátturinn var að koma í veg fyrir þá hækkun, sem að öðrum kosti hefði hlotið að verða á öllum nauðsynjum almennings, en sá þátturinn gleymist of oft, þegar um þetta er rætt. Þegar menn eru að bera saman verðlækkunina og kauplækkunina, er rangt að láta við það sitja að minnast þess, að t.d. kjötkílóið, sem kostaði kr. 29.80 fyrir síðustu áramót, kostar nú 21 kr. Sagan er ekki fullsögð, fyrr en þess er getið, að það hefði í haust verið komið upp í kr.40.30, eða verið orðið nærri helmingi dýrara, en það er nú, ef ekki hefði verið tekin upp sú stefna, sem ofan á varð. Og mjólkurlítrinn, sem kostaði kr.4.10 fyrir áramót, en nú kostar kr.2.95, hefði fljótlega hækkað upp í kr. 5.60. Það, sem bera á saman við niðurfærslu kaupsins, er ekki aðeins verðlækkunin, sem orðið hefur, heldur einnig verðhækkunin, sem mönnum var forðað frá, og þá auðvitað allar hinar óbeinu og stórskaðlegu afleiðingar jafngífurlegrar verðbólgu og yfir vofði. Aldrei verður of oft á það minnt, að heildartekjur alls vinnandi fólks verða nú í ár ekki minni, heldur meiri en í fyrra, og þá auðvitað um leið meðallaunin á mánuði og viku. Ég skal að síðustu drepa á það örfáum orðum, sem ég tel brýnustu verkefni íslenzkra þjóðmála að kjördæmabreytingunni samþykktri. Í fyrsta lagi þarf að fara fram gagnger endurskoðun á uppbótar- og innflutningsgjaldakerfinu og stefna að afnámi þess að mestu leyti. Hins vegar er heilbrigt að halda niður- greiðslum á helztu innlendum landbúnaðarafurðum, sérstaklega mjólk, því að það er liður í réttlátri stefnu í félagsmálum, að jafnmikilvæg og holl neyzluvara og mjólk sé sem ódýrust, auk þess sem það er heilbrigðasti stuðningurinn við landbúnaðinn að stuðla að því, að eftirspurnin eftir afurðum hans sé sem mest. Í öðru lagi á að vinna að því, að samtök launþega og atvinnurekenda taki upp heildarsamninga til lengri tíma, en nú á sér stað um kaup og kjör, þannig að óheilbrigð togstreita og skæruhernaður á vinnumarkaðinum hverfi úr sögunni og vinnufriður verði tryggari. Í þriðja lagi ber brýna nauðsyn til þess að taka upp samningu heildaráætlana til nokkurra ára í senn um helztu framkvæmdir í landinu til þess að koma í veg fyrir hvort tveggja jöfnum höndum, atvinnuleysi og skaðlegan skort á vinnuafli, og stuðla þannig að stöðugu verðlagi. Í fjórða lagi er orðið bráðnauðsynlegt að endurskoða skatta- og útsvarskerfið og helzt af öllu að afnema skatta og útsvör á tekjur í núgildandi formi og það mikla ranglæti, sem af því hlýzt. Í fimmta og síðasta lagi þarf að vinda bráðan bug að því að koma á fót lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn, sameina hina mörgu lífeyrissjóði, sem fyrir eru, og láta hinn nýja lífeyrissjóð ná til allra stétta og hagnýta síðan þá fjármagnsmyndun, sem þar á sér stað, til eflingar framleiðslunni í landinu. Í þessum fimm atriðum felst raunhæf stefna, sem ég er viss um að fær hljómgrunn hjá hugsandi mönnum. Alþfl. gengur bjartsýnn til þeirrar baráttu, sem fram undan er. Ekki aðeins Alþýðuflokksmönnum, heldur mörgum fleiri finnst Alþfl. hafa verið og vera að gera rétt, hann hafi komið vel fram og heiðarlega á vandasömum tímamótum í íslenzkum stjórnmálum. Á því er nú áreiðanlega vaxandi skilningur meðal þjóðarinnar, að Alþfl. hafi mikilsverðu hlutverki að gegna. Hann er eini íslenzki stjórnmálaflokkurinn, sem sameinar það að berjast fyrir víðsýnni og öfgalausri umbótastefnu í innanlandsmálum og aðhyllast stefnu lýðræðis og frelsis í alþjóðamálum. Það er mjög mikilvægt, að menn geri sér grein fyrir því, að þau lífskjör, sem íslenzka þjóðin hefur náð, og það öryggi í atvinnu- og félagsmálum, sem hún býr við, er byggt á stefnu í þjóðfélagsmálum, sem í öllum aðalatriðum er sprottin af hugmyndum lýðræðisjafnaðarmanna. Að þessu leyti svipar ástandinu hér til aðstæðna á hinum Norðurlöndunum. Enda þótt ég sé þeirrar skoðunar, að breyta þurfi efnahagskerfi okkar í ýmsum mikilvægum atriðum, má ekki hverfa frá þessum grundvelli. Ríkisvaldið verður að halda áfram að hafa forustu um eflingu atvinnulífsins, og það verður að standa á verði um hagsmuni þeirra þjóðfélagsstétta, sem minnst mega sín. Grundvallarstefna Sjálfstfl. er andstæð þessum sjónarmiðum, þótt hann hafi lagað sig verulega eftir þeim á síðari árum. Fyrirmyndarþjóðfélag hans virðist vera miklu líkara Þýzkalandi þeirra Adenauers og Erhards, en Norðurlöndunum, eins og þjóðfélagið þar hefur mótazt undir forustu lýðræðisjafnaðarmanna. Enginn vafi er þó á því, að okkur Íslendingum er og verður farsælast að halda áfram að byggja upp frjálst og réttlátt þjóðfélag í líkingu við það, sem gerist á Norðurlöndum, þar sem ríkisvaldið hefur forustu í atvinnumálum án þess þó að hefta með óeðlilegum hætti heilbrigða framtakssemi og tryggir almenningi atvinnuöryggi og félagslegt réttlæti. Við því er eðlilega ekki að búast, að Sjálfstfl. beiti sér fyrir þessu, og hið sama á við um bæði Framsfl. og Alþb. Framsfl. hefur ætíð, þegar til kastanna hefur komið, reynzt of einsýnn formælandi þröngra stéttarhagsmuna bænda, og Alþb. er að sjálfsögðu víðs fjarri því að geta tekið slíkt hlutverk að sér, þar eð því er stjórnað af kommúnistum, sem aðhyllast gerólík grundvallarsjónarmið. Alþfl. hefur þess vegna því mikilvæga hlutverki að gegna í íslenzkum stjórnmálum að vera merkisberi þeirrar lýðræðislegu umbótastefnu, sem móta verður þróun íslenzkra þjóðfélagsmála á næstu áratugum. Alþfl. er staðráðinn í því að fylgja þeirri stefnu án tillits til stundarhagsmuna og láta áróðurshróp andstæðinganna eins og vind um eyru þjóta. Hann er staðráðinn í því að segja það eitt, sem hann álítur satt, og gera það eitt, sem hann álítur rétt. Hann trúir því, að með því móti vinni hann þjóð sinni mest gagn. - Góða nótt.



Herra forseti. Það voru tvö atriði í rææu hæstv. menntmrh., sem mér þykir ástæða til þess að víkja að. Hæstv. ráðh. sagði, að Alþb. hefði lagt það til nú fyrir skömmu, að mynduð yrði samstjórn Alþb., Sjálfstfl og Alþfl. Þetta er með öllu rangt hjá hæs v. ráðh. Slíkar tillögur hefur Alþb. aldrei flutt. Sú eina till., sem Alþb. flutti í þessum efnum, var, að sett yrði á fót hlutlaus utanþingsstjórn, sem sæti að völdum fram yfir kosningar, á meðan verið væri að koma kjördæmamálin fram. Þá sagði hæstv. ráðh., að það hefði komið glögglega fram í viðræðum um áramótin við fulltrúa Alþb., að það hafi ekki verið óvinsamlegt því að gefa eftir bótalaust af kaupi verkamanna, sem samsvaraði nokkrum vísitölustigum, og þá oft verið talað um 6 stig. Þetta er líka með öllu rangt. Ekkert slíkt hefur komið fram frá fulltrúum Alþb., aldrei nokkurn tíma. Það var allan tímann mjög glögglega undirstrikað af fulltrúum Alþb., að það kæmi ekki til mála að gefa eftir af umsömdu kaupi eða umsaminni vísitölu, nema bætur kæmu þar á móti. Hv. þm. N-Ísf. og hv. 4. þm. Reykv., Eggert Þorsteinsson, minntust í sambandi við vísitölueftirgjöfina á að, sem gert var haustið 1956, þegar verkalýshreyfingin féll frá 6 vísitölustigum, og þeir vildu jafna því saman við það, sem nú hafi verið gert með lögbindingu um það, að útstrikuð skyldu 10 vísitölustig. Hér er vitanlega algerlega ólíku saman að jafna. Þegar verkalýðshreyfingin samþykkti að falla frá 6 vísitölustigu haustið 1956, var það með þeim skilyrðum, að tiltekin önnur hækkun, sem á átti að skella í sama mánuði, yrði ekki látin koma fram, og sú verðhækkun nam þessum 6 vísitölustigum, svo að þar var verið að skipta á sléttu. En það sem nú var verið að gera, var að strika út bótalaust 10 vísitölustig og framkvæma beina kauplækkun. Hv. 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson, minntist hér á togarakaupin. Hann sagði, að svo hefði dregizt undirbúningur að togarakaupunum af minni hálfu í fyrrv. ríkisstj., að ekki hafi unnizt tími til þess að kaupa skipin. Við ýmsu gat maður nú búizt úr þessari átt, en furðulegt er það, að þessi Hv. þm. skuli leyfa sér að segja þetta, vitandi það, að skýrsla hefur verið gefin um það hér á Alþingi fyrir löngu, að það var strax vorið 1957, sem öllum undirbúningi í málinu var lokið og útboð var sent í sambandi við smíði skipanna til 16 skipasmíðastöðva, og öll tilboð voru komin inn haustið 1957. Síðan var samninganefnd send út og ræddi við skipasmíðastöðvar, og það lá allt tilbúið annað en það, að ekki hafði verið útvegað lánsfé til kaupanna. Og hver átti að útvega lánið? Samkvæmt heimild Alþingis, fjármálaráðherra landsins, sjálfur Eysteinn Jónsson. En við Alþýðubandalagsmenn gerðum meira í þessum efnum, því að við beittum okkur fyrir því að sanna það fyrir ríkisstj., að hægt væri að fá lán með góðum kjörum til kaupanna, en eins og ég skýrði áður frá í þessum umræðum, voru það pólitískir fordómar, sem réðu því, að ekki mátti taka lánin nema hjá einhverjum vestrænum vinum, sem svo vildu ekki veita neitt lán. Í kosningunum í sumar verða störf vinstri stjórnarinnar að sjálfsögðu dæmd af hv. kjósendum. Ég gat einnig um það í fyrri ræðu minni í kvöld, að á síðasta kjörtímabili hefur önnur stjórn verið mynduð í þessu landi. Annað stjórnarsamstarf hefur hér hafizt. Það er stjórn Sjálfstfl., mynduð af Alþfl. Þó að það stjórnarsamstarf hafi ekki staðið lengi, hefur þegar sagt til sín, hvert það stefnir. Í þessari stjórn hefur Sjálfstfl. þegar lækkað umsamið kaup með lögum. Hann hefur reynt að eyðileggja orlofslög verkamanna. Hann hefur skorið niður verklegar framkvæmdir, en fellt allar till. um sparnað í rekstri ríkisins. Hann hefur boðað nýja stefnu í lánveitingum til sjávarútvegsins, þannig að aftur á að sækja í sama horfið með rýrnun fiskiskipaflotans. Þegar tekið er nú erlent lán, sem nemur 150 millj. kr., þá skal ekkert af því ganga til lánastofnana sjávarútvegsins, og það er blákalt tilkynnt, að sjávarútvegurinn þurfi ekki á meira lánsfé að halda, a.m.k. ekki fyrr en árið 1962. Sjálfstfl. óttast sína eigin stefnu, þó að hv. þm. N-Ísf. segi, að Sjálfstfl. vilji nú segja þjóðinni satt. Það er vegna þess, að Sjálfstfl. þorir ekki að segja þjóðinni satt, sem hann felur sig nú á bak við Alþfl. Stefna Sjálfstfl. má þó vera öllum landsmönnum ljós. Hann stefnir á stórkostlega gengislækkun og kjaraskerðingu. Foringjar Sjálfstfl. vita þetta vel. Þeir vita, að engin verðbólgualda hefur verið stöðvuð af núv. ríkisstj. Ólafur Thors var svo hreinskilinn að játa þetta í landsfundarræðu sinni fyrir nokkru. Þá sagði hann: Allar aðalverðlækkanirnar eru vegna niðurgreiðslna, sem nema rúmum 100 millj, kr. Allar þessar verðlækkanir verður fólkið sjálft að borga síðar með hækkuðum sköttum eða minnkandi framkvæmdum, sagði Ólafur Thors. Sem sagt, þessar rúmlega 100 millj. kr. skulu hv. kjósendur verða að borga síðar, og þetta „síðar“ þýðir: eftir kosningar. Það á að vera öllu þægilegra að bíða með það að leggja á hina óvinsælu skatta fram yfir kosningar. En hvað gerist svo, þegar álögurnar koma í haust? Jú, þá er ætlunin að binda kaupið með einhverjum hætti. Sjálfstfl. verður dæmdur fyrir meira, en feluleik sinn í sambandi við núv. ríkisstj. Hann verður líka dreginn til dóms fyrir skemmdarstarfsemi sína í stjórnarandstöðunni og fyrir þjóðhættulega stefnu sína í stærstu málum þjóðarinnar. Sjálfstfl. hefur rekið stórhættulega hentistefnu, sem kjósendur hans hljóta að refsa honum fyrir. Í stjórnarandstöðunni boðaði hann sparnað í ríkisrekstrinum. Þegar hann myndaði stjórn, drap hann allar till. um slíkt. Í stjórnarandstöðunni boðaði hann kauphækkun og gekkst fyrir verkföllum. Nú, þegar hann hefur tekið við stjórn, lækkar hann kaup með lögum. Í stjórnarandstöðu flutti hann frv. um skattfrelsi sjómanna. En nú, þegar flokkurinn ræður afgreiðslu mála á Alþingi, má slíkt frv. liggja óafgreitt í þingnefnd. Áður heimtaði Sjálfstfl. meira fé til húsnæðismála. Nú drepur hann till. á Alþ, um það að verja fé til húsnæðismála. Áður dæsti hann yfir hrikalegum lántökum vinstri stjórnarinnar. En nú bætir hann við nýjum lántökum. Áður boðaði hann afnám uppbótargreiðslna og niðurborgana. En nú hækkar hann bara hvort tveggja. Þannig rassskellir Sjálfstfl. sjálfan sig. Og ofan á þetta allt hælist svo flokkurinn af því, að hann sé hreinn hernámsflokkur, sem hafi ekki látið sér koma til hugar að láta herinn fara úr landinu. Fyrir þessa og þvílíka stefnu verða kjósendur að refsa Sjálfstfl. í komandi kosningum. Framsfl. hefur valið sér ömurlegt hlutskipti í stjórnmálum landsins, eins og nú standa sakir. Hann rauf vinstri stjórnina og kallaði íhaldsstjórnina yfir landið með kauplækkunarþvermóðsku sinni. Það er kaldhæðni örlaganna, að Framsfl. skuli láta þá menn ráða ferð sinni, sem trúa því, að mánaðarkaup verkamanna, sem nemi 4.000 kr. fyrir 8 stunda vinnu, sé of hátt, sé undirrót efnahagsvandamála þjóðarinnar. Kauplækkunarkrafa flokksins hefur nú leitt hann í einangrun og sprengt hans eigið Hræðslubandalag. Svo ætlar flokkurinn að gera það að sínu eina kosningamáli að streitast gegn óhjákvæmilegri leiðréttingu á kjördæmaskipun landsins. Framsfl. hefur boðað sem stefnu sína í því máli fráleitt miðaldafyrirkomulag. Hann vill skipta öllu landinu upp í einmenningskjördæmi og fella niður öll jöfnunarsæti. Hvert mannsbarn sér, að slíkt mundi leiða af sér hið frekasta óréttlæti. Í kjördæmamálinu er tvennt, sem verður ekki komizt hjá að leiðrétta. Hið fyrra er, að fjölga verður nokkuð þingmönnum þéttbýlisins vegna gífurlegra fólksflutninga, sem orðið hafa. Þetta atriði hefur Framsókn orðið að viðurkenna, og því hefur hún sjálf flutt till. í þessa átt. En svo er hitt atriðið, sem líka verður að leiðrétta, en það er hinn stórkostlegi misréttur, sem nú á sér stað á milli þingflokka. Nú hefur Framsfl. t.d. 17 þm. út á 13 þús. atkv., en Alþb. hefur 8 þm. út á 16 þús. atkv. Svona misrétti verður ekki þolað, enda brýtur það í bága við allt lýðræði. En þetta neitar Framsókn að leiðrétta. Misstór einmenningskjördæmi hljóta alltaf að leiða af sér þetta misrétti. Af því er hlutfallskosning í stærri kjördæmum óumflýjanleg. Góðir hlustendur. Þessum umræðum er nú að verða lokið. Kosningabaráttan er raunverulega hafin. Enginn vafi er á því, að kosningarnar í sumar og haust geta orðið örlagaríkar fyrir þjóðina. Í þeim kosningum verður úr því skorið, hverjir eiga að móta stefnuna í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar á næsta kjörtímabili og hverjir eiga að bera ábyrgð á stærstu og viðkvæmustu lífshagsmunamálum þjóðarinnar í viðskiptunum við aðrar þjóðir. Alþb. leggur stefnu sína og störf fyrir þjóðina. Það berst áfram eitt allra íslenzkra flokka af fullum heilindum fyrir því að losa landið sem fyrst undan hinu erlenda hernámi. Alþb. skorar á alla landsmenn að íhuga vel þá hættu, sem þjóðinni stafar af hernáminu, að gera sér fulla grein fyrir þeirri hættu, sem öryggi, efnahag og sjálfstæði landsins er búin af áframhaldandi dvöl herliðsins í landinu. Allt tal um jafnvægi í byggð landsins er fjarstæða, á meðan hermang Keflavíkurflugvallar er hér í fullum gangi. Aukin framleiðslustefna er ekki samrýmanleg hernáminu, og efnahagslegt sjálfstæði verður ekki um að ræða, fyrr en herinn er farinn og herstöðin hætt að vera til. Stefna Alþb. í efnahagsmálum byggist á aukinni framleiðslu, fleiri og betri framleiðslutækjum, fleiri mönnum að framleiðslustörfum, en gegn öllum kenningum um það, að umsamdar lágmarkstekjur verkamanna séu of háar og valdi vanda í efnahagslífi þjóðarinnar. Alþb, vill samstarf vinnustéttanna og bendir á, að vandi atvinnu- og efnahagsmálanna verður aldrei farsællega leystur nema í samráði og samstarfi við vinnustéttirnar. Alþb. er eini raunverulegi verkalýðsflokkurinn í landinu. Alþfl. er enginn verkalýðsflokkur. Hann er aðeins af náð íhaldsins í stjórn nokkurra verkalýðsfélaga. Alþb. eitt stendur vörð um hagsmuni hins vinnandi fólks. Alþb. leggur hiklaust undir dóm kjósenda stefnu sína og störf í vinstri stjórninni og í hagsmunabaráttunni. Það leggur undir dóm kjósenda störf sín í landhelgismálinu. Enginn kjósandi getur svo gengið að kjörborðinu í sumar, að hann geri sér ekki ljósa grein fyrir alvöru þess máls. Þó að landhelgin sé stækkuð, eru Bretar og aðrar Atlantshafsbandalagsþjóðir ekki búnar að gefa upp alla von um, að fá megi Íslendinga inn á eitthvert undanhald að kosningum loknum. Á næsta ári verður ný alþjóðaráðstefna um landhelgismálin. Hverjir ráða þá fyrir um stefnu og framkomu Íslands? Úrslit kosninganna skera úr um það. Saga landhelgismálsins er til varnar Íslendingum í þessum efnum. Eða hver trúir því, að búið væri að stækka landhelgina, ef Alþb. hefði ekki notið við? Næstu kosningar ráða úrslitum um stefnuna í hagsmunamálum þjóðarinnar og í sjálfstæðismálum hennar. Alþb. skorar því á alla alþýðu að vera minnuga þess, sem gerzt hefur, og duga vel í komandi kosningum. Það var sigur Alþb., sem kom í veg fyrir gengislækkun á síðasta kjörtímabili, og það var sigur þess, sem hratt landhelgismálinu fram. Nýr kosningasigur Alþb. er nauðsynlegur til þess að tryggja hagsmuni alþýðunnar og kröftuga baráttu gegn hernum og undansláttarlausa stefnu í landhelgismálinu. - Góða nótt.