Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn Líndal) Eins og sjá má af þskj. 435, þá hefir fjhn. lagt til að mál þetta verði afgreitt með rökstuddri dagskrá. Þar sem nál. er allítarlegt, þá tel jeg óþarft að gera nánari grein fyrir ástæðum nefndarinnar. Dagskráin er þess efnis, að gert er ráð fyrir því, að landsstjórnin safni gögnum til undirbúnings endurskoðaðri löggjöf um skatt af bifreiðum og leggi fyrir næsta Alþingi frv. til laga um þetta efni. Nefndin er sammála um það, að nauðsynlegt sje að endurskoða lögin um bifreiðaskatt og telur þeim allmjög ábótavant og ekki koma rjettlátlega niður á þeim, sem skattinn eiga að greiða. Þegar bifreiðaskattur er lagður á í þeim tilgangi að endurbæta vegaskemdir bifreiðanna, þá á hann að sjálfsögðu að standa í sem rjettustu hlutfalli við þær vegaskemdir, sem hver bifreið veldur. Nefndina hefir brostið gögn til þess að koma fram með ákveðnar till. í málinu, þar eð ekki liggja fyrir opinberar skýrslur um það, hve mikið er flutt inn í landið af gúmmíhringuin, nje heldur um þunga bifreiða þeirra, sem í landinu eru. En þetta hvorttveggja er lagt til grundvallar fyrir bifreiðarskatti í nágrannalöndunum. Jeg hygg, að rjett sje að miða skattinn við þyngdina og gúmmíhringaeyðsluna. En til þess að geta vitað, hve hár hann á að vera, þá þarf að liggja fyrir vitneskja um það, hve mikið flutt er inn af gúmmíhringjum, vegna þess að því meir sem bifreiðinni er ekið, því meir er notað af hringum og því meiri eru vegaskemdirnar. Þegar mál þetta var til umræðu hjer á þingi áður, þá komu fram raddir um það, að ekki væri sanngjarnt að leggja þennan skatt á þær bifreiðir, er koma ekki á þá vegi, er ríkissjóður kostar og sjaldan eða aldrei fara út úr kaupstöðunum. Þá komu og fram raddir um að hlífa vöruflutningabifreiðum sem mest við þessum skatti. Þetta hvorttveggja er auðvitað sjálfsagt að taka til athugunar að nýju, en gæta verður þess þá, að vöruflutningabifreiðir eru oft notaðar einnig til mannflutninga, einkum á sumrum. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara um mál þetta fleiri orðum, en skal aðeins geta þess, að Danir vanda mjög til löggjafar um þetta efni og hafa meðal annars skipað milliþinganefnd til að athuga málið. Nefndin telur því rjett að bíða með að setja nýja löggjöf um þetta, þar til málið hefir verið athugað ítarlega af stjórninni, og leggur það til, að dagskrártill. verði samþ.

Ólafur Thors Jeg get verið hv.fjhn. þakklátur fyrir undirtektir hennar undir þetta mál. Við 1. umr. tók jeg það fram, að jeg hefði flutt málið samkv. ósk margra bifreiðaeigenda. Þeir fengu mjer málið í hendur lítt undirbúið, og jeg hefi ekki haft ástæðu til að búa það svo úr garði sem þörf hefði verið á. Hinsvegar var mjer ljóst, að núgildandi löggjöf um skatt á bifreiðum er óviðunandi. Hv. nefnd hefir fallist á ástæður mínar fyrir frv., en telur sjer ókleift, með þeim undirbúningi, sem málið hefir fengið, að mæla með því, að frv. verði samþykt, en leggur til, að málinu verði vísað til stjórnarinnar. Jeg er ánægður með þau úrslit og tel mig hafa náð tilgangi mínum, að benda mönnum á, að löggjöfin um þetta efni er ekki rjettlát. Jeg vænti, að hæstv. stjórn sje hv. nefnd og mjer sammála um það, að breyta þurfi löggjöfinni á þessu sviði, og í trausti þess, að hún flytji á næsta þingi frv. um þetta efni, þá mun jeg greiða hinni rökstuddu dagskrá atkvæði mitt.

Magnús Jónsson Jeg er hræddur um, að hv.flm. (ÓTh) megi vara sig á því að vera fjhn. mjög þakklátur fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli. Hygg jeg, að hann hafi ekki nægilega áttað sig á því, að þrír nefndarmanna skrifa undir nál. með fyrirvara. Fyrirvari minn er í fyrsta lagi bygður á því, að jeg er mótfallinn bifreiðaskatti, af því að jeg tel hann ósanngjarnan, og jeg greiði því atkvæði með dagskránni til þess að koma málinu fyrir nú, en ekki af því að jeg óski eftir neinni löggjöf um þetta efni. Í öðru lagi, þá er jeg ekki samþykkur forsendum dagskrárinnar, því að fyrir mjer vakir, að ef byggja á eingöngu á tolli á bensíni og bifreiðahringum um hæð bifreiðaskattsins, þá er numin burt sú rjettarbót, sem þó er í lögum nú, að ívilna vöruflutningabifreiðum. Það er augljóst, að sje hjer um gjald að ræða í ríkissjóð til þess að bæta vegina, þá nær engri átt, að koma miklum hluta þess á vöruflutningabifreiðarnar, sem eru nær eingöngu í Reykjavík, en koma aldrei á þá vegi, sem bæta á fyrir þennan skatt. Fólksflutningabifreiðarnar gjalda jafnt, hvort sem skattinum er breytt í þetta horf eða ekki, en aukningin lendir á vöruflutningabifreiðunum. Jeg legg áherslu á það, að verði lögunum um bifreiðaskatt breytt, þá verði það gert á þann hátt, að haldið verði áfram að ívilna vöruflutningabifreiðunum. - Eins og jeg tók fram í upphafi, þá greiði jeg dagskránni atkvæði, án þess þó að jeg æski nokkurrar löggjafar um þetta efni.

Sigurjón Jónsson Jeg vildi aðeins nota tækifærið til þess, um leið og mál þetta verður afgreitt til hæstv. stjórnar, að vekja athygli hennar á því, að samkvæmt gildandi lögum er tekið gjald af bifreiðum, sem aldrei nota vegi, er kostaðir eru af ríkinu. Svo er það t. d. á Ísafirði og nágrenni. Þar er ekki um neina þjóðvegi að ræða, en þó þurfa bifreiðir þar að greiða þennan skatt, án þess þó að njóta nokkurra opinberra vega í staðinn. Er nauðsynlegt, að hæstv. stjórn athugi þetta, ef hún ætlar að leggja frv. um þetta efni fyrir næsta þing, sem jeg tel sjálfsagt að gert verði. Jeg hefi áður vakið athygli á þessu misrjetti, og vona jeg, að hæstv. stjórn taki þetta til athugunar.

Jakob Möller Það er í sjálfu sjer óþarfi fyrir mig að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, og gæti jeg látið mjer nægja að vísa til þess, sem hv. 2. þm. Reykv. (MJ) sagði um afstöðu sína til nál. Jeg átti sæti í fjhn. á þingi 1921. Var þá borið fram frv. um bifreiðaskatt, og mælti jeg á móti skattinum, því jeg gat ekki sjeð ástæðu til þess að leggja sjerstaklega skatt á þessi samgöngutæki frekar en önnur, þegar sýnilegt var, að bifreiðarnar mundu verða æ almennari í notkun. Það tíðkast nú til sveita, að bændur eigi bifreiðar til flutninga, og það má gera ráð fyrir, að meira verði um það síðar og að þær komi í stað annara vagna. Er því engin ástæða til þess að leggja gjald á bifreiðarnar, fram yfir önnur flutningstæki, því að venjulegir vagnar skemma vegina ef til vill miklu meira en bifreiðarnar. Við meðferð málsins 1921 var því haldið fram, að bifreiðaskatturinn væri ekki hugsaður eingöngu sem vegaskattur, heldur einnig og jafnvel miklu fremur sem „luxus“-skattur, og með þeim röksemdum komst skatturinn á. Og af þessu stafar sá munur, sem gerður er á fólksflutningabifreiðum og vöruflutningabifreiðum, því vitanlega verða fólksflutningabifreiðar altaf mikið notaðar til skemtunar. En með framsögu þessa máls og nál. er lagt til að breyta skattinum í hreinan vegaskatt, og því er jeg mótfallinn, eins og jeg hefi áður verið. Það var rannsakað ítarlega, hvernig þessi breyting yrði í framkvæmdinni, og það reyndist svo, að skatturinn á fólksflutningabifreiðunum breyttist lítið eða jafnvel ekkert, en að breytingin kæmi aðallega niður á vöruflutningabifreiðunum. Jeg hefi fengið nokkrar upplýsingar þessu viðvíkjandi um flutningabifreiðar, sem notaðar eru til mjólkurflutninga í kjördæmi hv.flm.

Það er langt síðan jeg heyrði þær!

. Jæja, það var ágætt, því að jeg er búinn að gleyma tölunum, en þær sýndu greinilega, að það er rjett, sem jeg hefi haldið fram. - Jeg mun því greiða atkv. með rökst. dagskránni, aðeins til að koma málinu fyrir.

Frsm. (Björn Líndal) Hv. 1. þm. Reykv. taldi þá leið, er jeg talaði um, mundu koma þungt niður á flutningabifreiðum. Líklega hefir það stafað af því, að hann hefir ekki skilið til fulls við hvað jeg átti. Sumar nágrannaþjóðir okkar hafa t. d. valið þá leið, að hafa skattinn tvennskonar, og jafnvel þrennskonar, leggja hann meðal annars á eftir þunga bifreiðanna og hafa hann hlutfallslega því hærri sem bifreiðarnar sjálfar eru þyngri. Í tillögum milliþinganefndar þeirrar, sem skipuð var í Danmörku 1925 til að gera tillögur um þetta mál, er t. d. lagt til, að skatturinn verði 8 kr. á hver 100 kg í hinum ljettustu bifreiðum, en 20 kr. á hver 100 kg. í bifreiðum, sem þyngstar eru. Hjer er opin leið til að undanþiggja flutningabifreiðar ósanngjörnum skatti: hafa þær undanþegnar þungaskatti og láta þær borga einungis hringaskatt og lítilfjörlegan bensínskatt, svo sem í Danmörku. Þá held jeg, að ómögulegt verði að segja, að flutningabifreiðum sje íþyngt. Annars skal jeg játa, að jeg er ekki nógu kunnugur þessum málum til að færa full rök fram um hvert einstakt atriði, en treysti hæstv. stjórn til að rannsaka málið og undirbúa það vel fyrir næsta þing. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) gat þess, að rangt væri að taka skatt til viðhalds á vegum ríkissjóðs af þeim bifreiðum, sem aldrei koma á þá vegi. Jeg er hræddur um, að erfitt reynist að greina þar á milli, og það muni óvíða eiga sjer stað, að bifreiðar komist ekki á þjóðvegi, nema e. t. v. í hans kjördæmi. Danir hafa í þessu efni farið þá leið, að margskifta skattinum. Hann skiftist t. d. eftir sjerstöku hlutfalli milli Kaupmannahafnarbæjarfjelags og sveitanna í kring, o. s. frv. Þetta atriði þarf hæstv. landsstjórn einnig að taka til athugunar, og mætti þá sjálfsagt bæta úr agnúanum um Ísafjörð. - Hv. 1. þm. Reykv. virtist vilja finna að því, að nú væri verið að hopa frá þeirri stefnu, sem ríkt hafi 1921, að láta bifreiðaskattinn vera að nokkru leyti óþarfaskatt. Jeg hefi kynt mjer nokkuð umræður um þetta mál, bæði 1919 og 1921, og finst mjer það koma mjög lítið fram, að þetta eigi að vera óþarfaskattur. Það er að vísu nefnt af einstöku þm., en í því er engin festa. Enda er það enginn hægðarleikur að greina „luxus“-bíla frá öðrum bifreiðum, og í danska nál., sem jeg hefi áður vitnað í, sje jeg, að Danir hafa ekki lagt inn á þá braut, hafa ekki treyst sjer til þess. Vitanlega getur þó hæstv. landsstjórn einnig rannsakað þetta atriði, og gert till. um það, ef henni sýnist það fært.

Magnús Torfason * Jeg stend upp til þess eins að mótmæla, að sama sje látið ganga yfir vörubifreiðar og fólksflutningabifreiðar, en sú stefna sýnist mjer hafa komið fram hjá nokkrum hv.þdm. Flutningabifreiðar eru notaðar í þágu atvinnuveganna, bæði til lands og sjávar. Ef þær eru skattlagðar, eru það skattar á atvinnuvegina. í kaupstöðum eru þær t. d. mest notaðar í þágu fiskiveiðanna, og í sveitum til að flytja ýmsar vörur til bænda og frá þeim. - Skattur á mannflutningabifreiðum er aftur á móti nokkurskonar skemtanaskattur yfirleitt. Á það var bent af einhverjum, að með lítilli fyrirhöfn mætti breyta flutningabifreiðum í fólksbifreiðar. Ójá, þetta er hægt; en þá eru þetta opnir vagnar, með óþægilegum trjesætum. Þess háttar bifreiðar eru helst notaðar til að flytja kaupafólk fram og aftur, ásamt vörum. Og jeg held, að ástæðulaust sje að leggja skemtanaskatt á þá, sem leggja á sig að ferðast með þessum farartækjum. Við skulum segja, að t. d. „Kveldúlfur“ ljeti setja bekki á fiskbílana sína, og flytti svo verkafólkið í Þrastaskóg, þá held jeg að ástæðulaust væri að skattleggja hann sjerstaklega fyrir það. - Með gúmmískatti væri aftur á móti verið að refsa mönnum fyrir að fara vonda vegi, því að þar þarf meira gúmmí. - Þetta vil jeg aðeins taka fram til að leiðbeina mönnum, en ekki til að deila á neinn. *Ræðuhandr. óyfirlesið af þm.

Ólafur Thors Jeg verð að játa, að jeg hefi misskilið nokkuð fyrirvara sumra hv. nefndarmanna, ef þeir eru yfirleitt á móti bifreiðaskatti, og sjerstaklega á móti þeim, sem mælt er með í nál., sem þeir hafa skrifað undir með fyrirvara. Jeg held, að slíkur fyrirvari sje ekki venjulegur. - Um málið sjálft virðist mjer hv.frsm. (BL) hafa fært fram nægileg rök, og hefi jeg litlu þar við að bæta. - Út af ummælum hv. 1. þm. Reykv. vil jeg geta þess, að hann álítur, að skattur af fólksbifreiðum verði hinn sami eftir þessu frv. og eftir gildandi lögum, en skattur af vörubifreiðum segir hann að muni margfaldast. Sje þetta rjett, þá stafar það eingöngu af því, að innflutningsgjaldið af bensíni er ákveðið of hátt í frv., og er þá ekki annað, sem þarf að gera, en að lækka það. Tilgangur frv. er ekki að auka bifreiðaskattinn, heldur að ná inn nokkurnveginn sömu upphæð á annan hátt. Það sem einn aðilinn tapar, verður öðrum til gróða. - Út af ummælum hv. 1. þm. Árn. vil jeg taka undir það, sem hv.frsm. (BL) sagði, að vel má koma skattinum þannig fyrir, að mikið verði ljett undir með flutningabifreiðum. - Sumir hv.þdm. hafa verið að tala um að hafa þennan skatt jafnframt „luxus“-skatt. En mjer er ekki kunnugt um neina ,,luxus“-bifreið hjer á landi, og jeg held, að þær sjeu áreiðanlega fáar. Því að það verður eigi kölluð „luxus“-bifreið, þótt eigandi noti hana stöku sinnum sjálfum sjer til gamans, ef hann þarf að eiga hana vegna atvinnurekstrar síns. Jafnframt neita jeg því, að fólksbifreiðar sjeu mest til skemtunar hjer á landi. Þær eru tæki til fólksflutninga, sem altaf eru að ryðja sjer meira til rúms, alveg eins og vöruflutningabifreiðar eru tæki til vöruflutninga. Þeir, sem vilja skattleggja fólksbifreiðar meira, vilja það þá fyrir þá sök, að þeir álíta flutninga á vörum nauðsynlegri en flutninga á fólki. Get jeg fallist á, að um það megi deila. - Að öðru leyti mun jeg ekki tefja tímann með frekari umræðum um þetta mál, enda þótt mjer virðist, að sumir hv. ræðumenn hafi ekki skilið það til hlítar. Vona jeg, að það fái þá afgreiðslu, sem hv.fjhn. leggur til.

Jakob Möller Jeg sje, að það er ekki nægilega skýrt fyrir sumum, sem jeg sagði um breytinguna á bifreiðaskattinum í bensíntoll. Jeg fjekk fyrir nefndarinnar hönd nokkrar upplýsingar um þetta hjá einni stærstu bifreiðastöðinni hjer í bæ. Útkoman varð sú, að með helmingi lægri bensíntolli en frv. gerir ráð fyrir, yrði jafn hár skatturinn og nú er. Þessi stöð á aðallega fólksbifreiðar, en þó nokkrar vörubifreiðar, og eru vagnar hennar vitanlega í gangi alt árið. Það er vitanlega rjett hjá hv.flm. (ÓTh), að aukist skatturinn til muna á sumum bifreiðum, en útkoman verður hin sama, þá hlýtur það að stafa af því, að einhver græðir á umskiftunum. Þarna verða það auðvitað lítið notaðar fólksbifreiðar. Jeg get játað, að það sje rjett, ef menn vilja breyta bifreiðaskattinum í vegaskatt, að leggja hann þá á eftir því, hve mikið bifreiðarnar nota vegina. En jeg get bara ekki fallist á, að hann eigi að vera vegaskattur.

Frsm. meiri hl. (Árni Jónsson) Mál þetta er komið frá Ed. og hefir fengið þar ítarlega meðferð hjá allshn., sem hefir gert nokkrar breytingar á frv. Það er fram komið til þess að setja hliðstæð ákvæði um forkaupsrjett ýmsra eigna í kaupstöðum við það, sem gildir um eignir í sveitum. Þessi ákvæði ná til kaupstaða, sem eru hreppsfjelag út af fyrir sig. Heimildin er nokkuð víðtæk eftir frv., en fyrst og fremst er gert ráð fyrir, að hún nái til hafnarmannvirkja. Nefndin hefir klofnað í þessu máli, og mun minni hl. gera grein fyrir sinni afstöðu. Meiri hl. nefndarinnar felst á ástæður þær, sem færðar eru fyrir frv., og leggur til, að það sje samþ. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um frv., en vænti þess, að hv. deild sjái, að hjer er um að ræða mikið nauðsynjamál.

Frsm. minni hl. (Jón Kjartansson) Eins og sjá má af nál. á þskj. 479, hefi jeg ekki getað orðið samferða hv. meiri hl. við afgreiðslu þessa máls. Jeg get ekki fallist á, að rjett sje að veita bæjar- og sveitarstjórnum jafnvíðtæka forkaupsrjettarheimild með lögum eins og frv. þetta fer fram á, því með henni geta þar náð eignarráðum á öllum lóðum og lendum, hafnarmannvirkjum, svo og öðrum fasteignum innan síns lögsagnarumdæmis. Það er algerlega á valdi þeirra, hvernig þær nota þessa heimild, og þar sem telja má, að forkaupsrjettarheimildin sje alveg takmarkalaus, get jeg ekki talið rjett að fá þeim hana í hendur. Jeg fæ heldur ekki sjeð, að þörf sje á slíkri heimild, því að ef kaupstaðir eða kauptún þurfa nauðsynlega að ná eignarhaldi á fasteign innan umdæmis síns, þá er rjetta leiðin sú, að fá lögnámsheimild samkv. 63. gr. stjórnarskrárinnar. Auk þess má geta þess, að til eru nú í ýmsum lögum heimildir handa sveitar- og bæjarfjelögum til þess að taka fasteignir lögnámi, svo sem hafnarlögum, vatnsveitulögum, lögum um skipulag bæja o. fl. Af þessum ástæðum verð jeg að líta svo á, að slík heimild sem hjer er farið fram á að veita, sje óþörf. Sömuleiðis verð jeg að líta svo á, að það sje engan veginn hættulaust að veita jafnvíðtæka forkaupsrjettarheimild sem hjer er farið fram á, því að vel gæti svo farið, að bæjarstjórnir eða hreppsnefndir notuðu sjer heimildina til þess að sölsa undir sig fasteignir, án tillits til þess, hvort þær hefðu nokkuð við eignina að gera. En út á þá braut tel jeg hættulegt að fara. Þá yrði ekki svo lítil skriffinska og ófrjálsræði samfara þessari heimild, þar sem hver einstaklingur yrði fyrst að bjóða hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarstjórn hvað litla fasteign sem hann vildi selja, þó að það væri ekki nema lítilfjörlegur skúr. Borgararnir gætu naumast framar talist frjálsir menn í frjálsu landi. Að öllu þessu athuguðu get jeg ekki mælt með frv. þessu, og ræð því hv. deild til að fella það.

Frsm. meiri hl. (Árni Jónsson) Hv. frsm. minni hl. vildi ekki fallast á, að í frv. þessu væri aðallega átt við forkaupsrjett á hafnarmannvirkjum og lóðum, sem að sjó liggja. Er þetta þó tekið fram í greinargerð frv., og út frá því gekk hv.Ed. þá var hann hræddur um, að forkaupsrjettarheimild þessi mundi leiða til þess, að bæjar-og sveitarstjórnir færu að sölsa undir sig allar mögulegar fasteignir, sem þær hefðu ekkert með að gera. Þessu er því að svara, að í frv. er það einmitt tekið fram, að samþyktir þessar um forkaupsrjett nái aðeins til þeirra fasteigna, sem nauðsynlegt er fyrir bæjar- eða sveitarfjelögin að tryggja sjer forkaupsrjett á. Auk þess eru ákvæði í frv. um það, að atvrh. skuli staðfesta samþyktir þessar. Virðist það óneitanlega trygging fyrir því, að ekki verði farið út í öfgar með þennan forkaupsrjett. Þá vitnaði hv.frsm. minni hl. í 63. gr. stjórnarskrárinnar og taldi, að samkvæmt henni væri einstökum hreppum og kaupstöðum trygður þessi rjettur. Þar er talað um helgi eignarrjettarins, og að enginn þurfi að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji. Jeg er ekki viss um, að þetta ákvæði sje svo vítt, að undir það sje hægt að heimfæra það, sem í frv. felst. Jeg er ekki lögfræðingur, þess vegna vil jeg spyrja hv.frsm. minni hl., sem er lögfræðingur, hvort hann líti svo á, að undir þetta ákvæði 63. gr.stjskr. sje hægt að færa t. d. það, ef einhver hreppur vill eignast ákveðna jörð. Jeg vænti þess, að hv.frsm. (JK) vilji svara þessu. Hvað snertir skriffinskuna og óhagræðið, sem hann var að tala um að mundi af þessu leiða, verð jeg að segja það, að mjer finst það ekki meira en ýmislegt annað, sem maður verður að beygja sig undir. Þannig er t. d. enginn frjáls að byggja svo mikið sem skúr hjer í Reykjavík, nema fá margfalt leyfi. Fyrst verður að fá leyfi byggingarnefndar og síðan að fara eftir krókaleiðum byggingarlaganna. Þetta finst mjer ófrelsi, engu síður en það, sem hv.frsm. minni hl. var að tala um. Þá finn jeg ekki ástæðu til að hafa á móti því, þó að sá, sem brýtur í bág við þessi lög, býður ekki forkaupsrjettinn, verði látinn greiða hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarfjelagi bætur fyrir tjón það, er það kann að hafa beðið af broti gegn ákvæðum laga þessara.

Jón Ólafsson Það er ekki nýtt fyrir mjer, að heyra talað um ráðstafanir viðvíkjandi því, að ná eignum einstaklinga undir bæjar- eða sveitarfjelög eða ríki. Slíkar umræður eru ætíð á takteinum við hvert tækifæri í málefnum Reykjavíkurkaupstaðar. Er þetta meira gert til þess að sýnast vera hollir almenningi, en ekki af því, að ekki viti þeir, er á þessu klifa, að til eru í stjórnarskrá vorri skýr fyrirmæli, er gera almenningsþörfinni nógu greiðan gang að eignum einstaklinga. Í sambandi við þetta mál langar mig til að minnast á eitt atriði, sem ekki bendir á, að öllum bæjarfjelögum sje mjög ant um að eiga stóreignir. Verð jeg þó að álíta, að salan hafi verið mjög misráðin. Á jeg hjer við það, að seld hafa verið hafnarmannvirki hjer í nágrenninu, en þó með fullu samþykki hlutaðeigandi bæjarfjelags. Út af sölu þessari dettur mjer í hug að skjóta þeirri spurningu til hæstv. atvrh. (MG), hvernig á því stendur, að bæjarfjelög geta selt eignir, sem styrktar hafa verið af ríkissjóði, án þess að stjórnin komi þar nokkuð til. Mjer fyndist eðlilegra, að búa svo um, að styrkir til slíkra mannvirkja væru að þessu leyti einhverjum skilyrðum bundnir. Þá er að líta á það, að hvaða gagni slík forkaupsrjettarheimild sem þessi, er hjer um ræðir, gæti orðið bæjar- eða sveitarfjelögum. Reynslan hefir æði oft orðið sú, að forkaupsrjettarákvæði, er sett hafa verið í hina ýmsu samninga, hafa oft orðið til hins verra, því hafi seljandi viljað fá verulega hátt verð fyrir eign sína, hefir hann ekki þurft annað en fá einhvern til þess að gera svo og svo há tylliboð í hana. Þannig hefir það komið fyrir hjer í Reykjavík, fyrir sterkan undirróður, að keypt hefir verið eign fyrir 150 þús. kr., sem ekki gefur svo mikinn arð, að hún borgi hálfa vexti af kaupverðinu; kemur hún því til að verða ærið dýr, með sama gangi, er fram líða stundir. Jeg veit ekki. hvaða loftslag er hættulegt í bæja- og sveitastjórnum, ef ekki þetta, þar sem ekki þarf annað en fá menn til þess að gera nógu há tilboð í eignirnar, og „agitera“ svo í bæjarstjórnunum og fá þær til að nota forkaupsrjettinn. Dæmin um þetta eru deginum ljósari. Jeg felst því alveg á skoðun háttv.frsm. minni hl. (JK), að besti styrkurinn fyrir bæjar- og sveitarstjórnir til þess að ná eignarhaldi á þeim fasteignum, sem þær nauðsynlega þurfa, sje sá, sem felst í 63. gr. stjórnarskrárinnar, að taka eignirnar lögnámi og greiða þær eftir mati. Ákvæðið um forkaupsrjettinn, hvar sem selt hefir verið, hefir reynst illa, bæði í Reykjavík og öðrum kaupstöðum; það hefir komið á stað undirróðri og flokkadrætti, sem í mörgum tilfellum hefir leitt til þess, að hlutaðeigandi bæjarfjelag hefir ekki getað notað rjett sinn og eignirnar því orðið ¼–¾ dýrari en rjett var og þær þurftu að verða ella. Það er því mesti misskilningur, að með því að setja þessa forkaupsrjettarheimild sje verið að hjálpa bæjarfjelögunum; það er þvert á móti þeim til hins verra. Jeg skil ofur vel, að þetta sje eftir geði jafnaðarmanna, sem alt vilja kaupa, hversu dýrt og óþarft sem það er. En jeg skil ekki, hvers vegna aðrir eru veikir fyrir slíku máli sem þessu.

Hjeðinn Valdimarsson * Jeg hygg, að háttv. 3. þm. Reykv. (JÓl) hafi fundist hann sitja á bæjarstjórnarfundi og væri farinn að pexa þar, því að ræða hans kom ekkert því máli við, sem nú er til umræðu. Hann var t. d. að tala um jörð, sem bærinn keypti, en þar var um engan forkaupsrjett að ræða; bærinn hafði ekki forkaupsrjett á henni. Þar sem bærinn hefir forkaupsrjett á mörgum lóðum, þá skyldi maður ætla, eftir kenningu háttv.frsm. minni hl., að hann væri búinn að kaupa þær allar upp, en því fer fjarri. Sú ástæða hjá háttv. 3. þm. Reykv. gegn þessari forkaupsrjettarheimild, að af henni gæti leitt allskonar undirróður, er harla ljettvæg. Slíkan undirróður má hafa jafnt hvort sem um forkaupsrjett er að ræða eða ekki. Um eignarnámsheimildina samkv. 63. gr.stjskr. er það að segja, að hún er góð, það sem hún nær, en hún á ekki við hjer. Jeg fæ því ekki annað sjeð en flest það, sem kom fram í ræðu háttv. 3. þm. Reykv., hafi frekar en hitt verið til þess að styrkja það, að forkaupsrjettarheimildin sje æskileg. *Ræðuhandr. óyfirlesið af þm.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg tók svo eftir, að háttv. 3. þm. Reykv. spyrðist fyrir um það, hvort leyfilegt hafi verið að selja bryggju í Hafnarfirði, sem ríkissjóður hafði lagt fram fje til. Jeg man nú ekki eftir, hvaða skilyrði voru sett fyrir framlagi ríkissjóðs í þá bryggju. En jeg býst við, að þau hafi verið hin sömu sem sett eru nú fyrir framlagi ríkissjóðs til slíkra mannvirkja, sem sje þau, að mannvirkið verði til almennra nota. Og þegar bryggja þessi var seld, mun hún hafa haldið áfram að vera það. Er því ekkert hægt að segja, úr því að þeim skilyrðum er fullnægt, sem sett voru í byrjun.

Frsm. minni hl. (Jón Kjartansson) Jeg lít svo á, að aðalefni frv. þessa felist í 1. gr. þess, þar sem bæja- og sveitarstjórnum er heimilaður forkaupsrjettur að hafnarmannvirkjum í viðkomandi sveitar- eða bæjarfjelagi, lóðum þeim, er að sjó liggja, og á öðrum lóðum innan lögsagnarumdæmisins, svo og öðrum fasteignum. Það er því alveg á valdi sveitarstjórnanna, hve víðtækt þær nota þessa heimild. Jeg vil því vara háttv. deildarmenn við, að samþ. frv. þetta með það fyrir augum, að ráðherra neiti að staðfesta reglugerðina. - Ráðherra getur vissulega ekki neitað að staðfesta reglugerð, sem bygð er á lögum. Og þar sem ekkert er því til fyrirstöðu, að bæjar- eða sveitarstjórn taki allar fasteignir innan umdæmis síns, og setji þær undir forkaupsrjettarákvæðin, þá sje jeg ekki, að ráðherra hafi þar nokkuð að hafna. Jeg veit ekki til þess, að það hafi nokkru sinni staðið á Alþingi að veita eignarnámsheimild samkv. stjórnarskránni, þegar um almenningsheill hefir verið að ræða. Það er vitaskuld ekki á mínu valdi að segja fyrir um það, hvenær almenningsheill er fyrir hendi. Alþingi gerir út um þetta í hvert skifti. Enda fer best á því, að svo sje. Þess vegna er engin ástæða til þess að fara að samþ. svo róttæka heimild sem þessa, enda getur það verið hættulegt, og vona jeg, að hv.þdm. sjái það, að engin hæfa er að samþ. frv.

Pjetur Þórðarson Jeg er í sjálfu sjer ekki mótfallinn því, að bæir og kauptún fái slíka heimild sem þessa, en hinsvegar sýnist mjer alt of lauslega um það búið, hvernig bæjarstjórn eða hreppsnefnd fer að semja eða setja slíka samþykt sem ráð er fyrir gert. Hjer í frv. eru ekki nokkur ákvæði um það, hvernig slíkar samþyktir eigi að vera gerðar, til þess að þær veiti bæjarstjórnum og hreppsnefndum þessi víðtæku rjettindi. Þetta kalla jeg lauslegan undirbúning, þar sem um svo þýðingarmikil ákvæði er að ræða. Jeg minnist þess ekki, að til sje nein almenn lagaheimild, er veiti leyfi til þess að gera slíkar samþyktir, eða hvernig þær skuli gerðar, og vil jeg skjóta þeirri spurningu til hæstv. atvrh. (MG), hvort nokkur almenn lög sjeu til um þetta efni. Það er alkunnugt, að samþyktir hreppsnefnda og sýslunefnda verða að vera útbúnar á vissan hátt, til þess að þær geti náð staðfestingu. En í þetta frv. vantar alveg ákvæði um það; takmörkin eru engin, og það virðist svo sem hægt sje að gera samþyktir með aðeins eins atkvæðis mun. Jeg álít, að það þurfi að vera einhver sjerstæð, ákveðin takmörk fyrir því, hvernig samþyktir þurfa að vera gerðar, til þess að þær hljóti staðfestingu. Þarf því, að mínum dómi, að endurbæta frv. mikið, ef það á að verða að lögum. Þess er heldur eigi getið í 2. málsgr. 1. gr., hvaða aðili á að semja þessar samþyktir fyrir hönd kauptúna. Þar er hreppsnefnd ekki nefnd á nafn. En það þarf ekki nema litla orðabreytingu til þess að laga þetta. Það þyrfti ekki annað en að byrja aðra málsgrein svo: „Hreppsnefnd í kauptúni, sem er sjerstakt hreppsfjelag“, o. s. frv. Það er því ekki heldur rjett hjá hv. minni hl., að hreppsnefndum sje heimilað samkv. frv. að gera slíkar samþyktir, og orðið „hreppstjórn“ í niðurlagi greinarinnar er óviðeigandi. Það væri miklu nær að þar stæði „hreppsnefnd“, því að svo heita stjórnir hreppsfjelaga. Ef hæstv. atvrh. (MG) getur eigi bent á nein almenn lög um forkaupsrjettarsamþyktir, þá finst mjer nauðsynlegt að setja sjerstök ákvæði um það í frv., hvernig þær eigi að vera gerðar, til þess að þær geti hlotið staðfestingu stjórnarráðsins. Jeg lofa því þó ekki, að koma fram með brtt. við frv. við 3. umr. til þess að laga þessa galla, sem jeg nú hefi bent á, að eru á frv., en jeg er ekki á móti því, að vera í samvinnu við hv. meiri hl. nefndarinnar um að lagfæra frv. svo, að það þyrfti ekki að stranda hjer í deildinni.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. þm. Mýr. spurði um það, hvort til væru í lögum nokkur almenn heimild fyrir bæjarstjórnir og hreppsnefndir til að gera samþyktir. Nei, það er engin almenn lagaheimild til um það, en í ýmsum sjerstökum lögum um sjerstök efni eru slíkar heimildir veittar. Það er því alveg rjett hjá hv.þm. (PÞ). að ef frv. þetta verður samþykt eins og það er, þá getur einfaldur meiri hluti hreppsnefndar eða bæjarstjórnar ráðið, hvort samþykt verður sett eða ekki, og stjórnarráðið getur ekki neitað að staðfesta slíka samþykt. Jeg verð líka að taka undir það með hv.þm., að það er óviðkunnanlegt, að það skuli ekki tekið fram í 1. gr., 2 málsgr., hverjir eigi að semja samþyktirnar. En úr því að á þetta hefir nú verið bent og enn er eftir ein umr. um málið, þá er hægt að lagfæra þetta með brtt. við 3. umr.

Frsm. meiri hl. (Árni Jónsson) * Hv. 3. þm. Reykv. var að fetta fingur út í frv. Mótbárur hans voru að vísu veigalitlar, en alleinkennilegar voru þær, þar sem þm. á sæti í bæjarstjórn Reykjavíkur, því að þær lýstu mjög litlu trausti á þeirri stofnun. Hv. þm. sagði, að ef frv. yrði að lögum, þá yrði svo mikil „agitation“ í bæjarfulltrúunum, að þeir yrðu gerðir alveg vitlausir, og mætti láta þá fallast á hvaða glópsku sem væri. Jeg vil benda honum á það, að mjer finst það harla ólíklegt, að frv., þótt að lögum verði, geri bæjarstjórn Reykjavíkur, eða aðrar bæjarstjórnir og hreppsfjelög, miklu ginkeyptari fyrir tylliboðum en áður. Það eru engin lög til, sem banna bæjarstjórnum að kaupa fasteignir, enda hafa sum bæjarfjelög keypt mikið af fasteignum og hafnarmannvirkjum, og þau, sem voru svo heppin að kaupa áður en eignirnar komust í það geypiverð, sem þær eru nú í, eiga því að þakka afkomu sína. Svo er það t. d. um Seyðisfjörð, sem nú um aldarfjórðung hefir búið að því, að hann náði kaupum á hafnarmannvirkjunum. Hv. þm. (JÓl) sagði, að það væri rjett frá sjónarmiði jafnaðarmanna að samþykkja þennan hjegóma, er hann nefndi svo. Hyggur hann þá, að hv.Ed. sje skipuð jafnaðarmönnum einum? Veit hann ekki, að sá flokkur, sem við báðir fyllum, hefir meiri hl. í Ed., en að meðferð þessa máls var sú þar, að það voru aðeins tveir menn á móti frv., er það var afgreitt út úr deildinni eins og það er nú. Þótt frv. þetta sje í fyrstu borið fram af jafnaðarmanni, þá er það ekki nægilegt til þess, að við sjeum á móti því. Við verðum að viðurkenna það, að jafnaðarmönnum getur orðið það á að bera fram nýtileg frv. Og þegar svo stendur á, þá eigum við að styðja þau mál. Hitt væri aðeins vatn á þeirra mylnu, ef við erum á móti, þá sjaldan að þeir bera fram frv., sem vit er í. Þetta frv. fer sýnilega fram á rjettarbót, og það væri bæði óverðskulduð og óviðeigandi „kompliment“, ef það yrði sagt, að jafnaðarmenn ynnu einir að því að koma á rjettarbótum. Hv. frsm. minni hl. sagði, að frv. þetta væri ekki hliðstætt lögum um forkaupsrjett jarða. Jú, að nokkru leyti er það hliðstætt þeim lögum. En svo eru önnur ákvæði um forkaupsrjett jarða, sem ekki eru í þessu frv. Það sannar ekki neitt um óskyldleika laganna og frv., að nánustu ættingjar hafa fyrstir allra forkaupsrjett á jörðum. Það ákvæði var sett til þess að vera sem vísir til óðalsrjettar, sem reynst hefir vel í öðrum löndum. Svo sagði hv.þm. (JK). að forkaupsrjettur sveitarfjelaga á jörðum væri ekki til þess, að sveitirnar gætu eignast jarðirnar, heldur að þær rjeðu því, hvernig þær eru setnar. Það mun hvorttveggja ráða, þá er sveitarfjelög neyta forkaupsrjettar, að þau vilja eignast jarðirnar og ráða því, hvernig þær eru setnar, og þó hygg jeg, að fremur ráði það, að þau vilji eignast jarðirnar, enda bendir til þess það frv., sem hjer var til umr. næst á undan þessu frv. Það er heilbrigt, enda þótt í því tilfelli væri of langt gengið. Þá sagði hv.þm., að ráðherra gæti ekki synjað staðfestingar þeim samþyktum, sem gerðar yrðu. Og það þótti mjer einkennilegt hjá honum, er hann sagðist ekki fær um að skýra, hvað átt væri við með því, sem segir í áliti allshn.Ed. um almenningsþörf á að eignast lóðir eða hafnarmannvirki.

Jeg sagði, að það væri ekki á mínu valdi að skýra það.

En þó segir hv.þm. í nál. sínu, að bæjarstjórnir og hreppsnefndir hafi nákvæmlega sama rjett og hjer er farið fram á í 63. gr. stjórnarskrárinnar, til þess að geta náð eignarhaldi á fasteignum, ef þær þurfi þess nauðsynlega.

Það sagði jeg aldrei

. Háttv. þm. talaði mikið um, hvaða óþægindum samþyktir gæti valdið mönnum, því að margir mundu ekki hafa hugmynd um, að eignir þeirra væru settar undir forkaupsrjettarákvæði, og tók þar til sönnunar, hvað fáir læsi Stjórnartíðindin. Það er nú dálítið skrítin kenning, ef ætti að halda því fram, að lög nái ekki til annara en þeirra, sem lesa Stjórnartíðindin. Menn verða að hlýða lögunum, hvort sem þeir hafa lesið þau eða ekki, því að ákvæði laganna ná til allra. Og jeg tel satt að segja litlar líkur til þess, að samþyktir bæjarstjórna og hreppsnefnda um forkaupsrjett, fari fram hjá eigendum fasteigna, ef þær samþyktir ná til eigna þeirra. Jeg býst heldur ekki við því, að Reykjavík t. d. fari að seilast eftir forkaupsrjetti á hinum og öðrum kofum út um öll holt. Það, sem hv.þm. sagði um það, að hjer væri lagt út á hættulega braut, þá er það ekki annað en firra. Bæjarstjórnir og hreppsfjelög geta keypt fasteignir hvenær sem þau vilja, ef þeim leikur hugur á að eignast þær. En ef þau hafa forkaupsrjett, þá getur það orðið til þess, að þau fái eignirnar fyrir lægra verð en ella, og er það einn kosturinn við þetta frv. Hv. þm. Mýr. skaut nokkrum aths. til nefndarinnar, og var flest rjett athugað hjá honum, eins og hans var von og vísa. Hann sagði, að það væri illa frá frv. gengið að því leyti, að einfaldur meiri hluti gæti ráðið samþyktum, en þannig er það nú sem stendur. Hitt er annað mál, að það væri ef til vill heppilegra, að í lög væri tekið, að einhvern ákveðinn meiri hl. þyrfti til þess að gera samþyktir, svo að þær geti öðlast staðfestingu. Þá talaði sami hv.þm. (PÞ) rjettilega um það, að ekki væri skýrt ákveðið í 1. gr., 2. málsgr., hverjir ættu að gera samþyktir, og spurði, hverjir ættu að gera þær fyrir hönd kauptúna. Þetta atriði kom satt að segja ekki til athugunar hjá nefndinni, og það er rjett, að þetta gæti orðið orfurlítið ágreiningsatriði. Jeg leit svo á í fljótu bragði sem hreppsfundur ætti að setja slíkar samþyktir, en hæstv. atvrh. (MG) hefir haldið því fram, að það sje verk hreppsnefnda. Jeg þakka hv.þm. Mýr. fyrir gott boð hans um það, að vera nefndinni innan handar með það að færa frv. til betra vegar, og jeg skal skjóta því að form. nefndarinnar, að hann kalli hv.þm. (PÞ) á fund með nefndinni. Jeg er viss um, að henni þykir mjög vænt um að geta haft svo gjörhugulan, góðan og samviskusaman mann í ráðum með sjer, og jeg get lofað honum því fyrirfram, að tillögum hans mun verða vel tekið.

2776Frsm. minni hl. (Jón Kjartansson) Jeg vil ekki láta því ómótmælt, sem hv. 2. þm.N.-M. hjelt fram, að jeg hefði sagt, að sama heimild væri í 63. gr. stjórnarskrárinnar og farið er fram á í frv. þessu. Jeg hjelt því fram, að ef nauðsynlegt þætti að bæjar- eða hreppsfjelög næðu eignarhaldi á fasteignum, þá væri rjetta leiðin að fá lögnámsheimild samkv. 63. gr. stjórnarskrárinnar. En þá er það Alþingi, en ekki einstakir menn, sem á að ákveða, hvort nauðsyn á slíku sje fyrir hendi. En hjer á að veita ótakmarkaða heimild um eignarnám, án þess að neitt sje vitað um nauðsyn bæjar- eða hreppsfjelags á því að eignast viðkomandi fasteign eða fasteignir.

Jón Ólafsson Jeg hafði alls eigi í fyrri ræðu minni minst á það, að ekkert nýtilegt gæti komið fram frá jafnaðarmönnum, og var því óþarft af hv. 2. þm.N.-M. að núa mjer því um nasir. Jeg er oft sammála jafnaðarmönnum í bæjarstjórn Reykjavíkur, en þótt svo sje, þá er í sjálfu sjer engin ástæða til þess að láta teyma sig hugsunarlaust inn á þeirra stefnubraut, sem sje þá, að þjóðin skuli eignast alt, sem einstakir menn hafa nú handa á milli. Jeg hygg, að eignarrjettur einstaklingsins sje drýgsti og farsælasti aflvakinn til að knýja fram framfarir og framþróun innan þjóðfjelaganna, en alt, sem miðar að því að skerða áhuga einstaklingsins á því að eignast eitthvað, er þjóðunum til niðurdreps. Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) þarf svo sem ekki að hrósa jafnaðarmönnum í bæjarstjórn Reykjavíkur fyrir það, að þeir hafi ekki látið bæinn neyta forkaupsrjettar, hvar sem hann hefði getað, því að þeir hafa ekki verið einráðir í því efni. En alstaðar, og hvar sem þeir geta, reyna þeir að leggja einstaklingseignir undir bæjarfjelögin. Í þessu er ekkert ósamræmi hjá þeim; þetta er einn liðurinn í þeirra stefnuskrá, og þessu halda þeir áfram, þangað til kemur að skuldadögunum. Og eins og jeg sagði áðan, þá er það ólíkt, að láta þá leiða sig hugsunarlaust inn á sína braut, eða vera á móti hverju einu, sem þeir koma fram með. Þetta frv. er ekki einungis algerlega óþarft, heldur getur það einnig orðið stórhættulegt. Það er sagt, að hæstv. atvrh. (MG) eigi að staðfesta reglugerðir um þetta efni, ef bæjar- eða sveitarfjelög kynnu að vilja setja þær, og geti hann því neitað um samþykki. En mjer er það ekki vitanlegt, að hann sje kunnur að því að neita að staðfesta reglugerðir frá meiri hluta bæjarstjórna. Það er ekki að gera lítið úr bæjarstjórninni, þó sagt sje, að hægt sje að brúka þar undirróður. Hv. frsm. (ÁJ) getur farið í sinn eigin barm um það. Það er einnig mikið um undirróður hjer á hv. Alþingi, svo mikinn, að einstökum þm. er varla vært fyrir því. Þetta mál er að vísu - eins og það lítur út í fljótu bragði - hjegómamál, en það getur orðið að skaðræðismáli, af þeim ástæðum, sem jeg þegar hefi getið um.

2778Hjeðinn Valdimarsson: * Jeg þarf ekki langt mál til þess að svara hv. síðasta ræðumanni. Hann sagði, að jafnaðarmenn í bæjarstjórn Reykjavíkur reyndu að ná í alt, sem borgarar bæjarins hefðu undir höndum. Jeg veit ekki, hvar háttv.þm. hefir orðið þessarar rángirni jafnaðarmanna var, og jeg hygg, að hann þurfi ekki að óttast hana meðan flokkur hans er í meiri hluta í bæjarstjórn. Og þó hann skoði eignarrjettinn farsælan, þá skerðir þetta á engan hátt eignarrjett manna yfir fasteignum þeirra. Þá gat hv.þm. þess, að óheppilegt væri að ákveða 5 árum fyrirfram um kaupin. En þetta er misskilningur hjá hv.þm. Það er aðeins ákveðið um forkaupsrjettinn, en sá, sem hefir hann, er ekki skyldugur að notfæra sjer hann með því að kaupa, en gerir það því aðeins, að hann vilji það. *Ræðuhandr. óyfirlesið af þm.

Frsm. meiri hl. (Árni Jónsson) * Jeg er hræddur um, að hv. 3. þm. Reykv. hafi sjeð frv. þetta í einhverjum hillingum, því það var á honum að heyra, að hann óttaðist, að eignarrjettinum stafaði hætta af því. Hann talaði um það, að eignarrjetturinn væri hið dýrmætasta og farsælasta, sem einstaklingurinn ætti. Jeg er honum sammála í því efni, en það er svo langt frá því, að með frv. þessu sje farið fram á afnám eignarrjettarins, því menn fá peninga sína jafnt, hvort sem bæjarfjelagið eða einstaklingar kaupa. Þá hefir hv.þm. (JÓl) algerlega misskilið forkaupsrjettarákvæðið. Það, sem hjer er um að ræða, er aðeins, að bæjarfjelögum og kauptúnum er heimilað að áskilja sjer forkaupsrjett í 5 ár. Það er engu slegið föstu um það, að alt verði keypt, heldur er til þess ætlast, að það verði ákveðið um það sjerstaklega í hverju einstöku tilfelli. Ef hv.þm. les rjett 3. gr. frv., þá getur hann gengið úr skugga um, að það er rjett, sem jeg segi um þetta atriði. Jeg vona því, að þegar hv.þm. hefir áttað sig betur á ákvæðum frv., þá finnist honum það ekki eins hættulegt og hann heldur nú.