Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Stefánsson Ég hefi leyft mér að bera fram á þskj. 73 nokkrar brtt. við frv. það, sem hér er til umr., og mun ég ekki komast hjá að gera nokkra grein fyrir þeim. Mikill meiri hl. brtt. þessara eru orðabreyt., og mun ég þar fara fljótt yfir sögu, láta afdrif þeirra vera komin undir tilfinningum hv. dm. fyrir íslenzku máli. Fyrsta brtt. mín er við 5. gr. frv., og eru allir stafliðir hennar orðabreyt. einar, sem ég skal ekkert fara út í hér. Önnur brtt. er við 6. gr. Þar er farið fram á að nema burt þau ákvæði gr., að samþykki yfirkjörstj. þurfi að koma til, ef skipta á kaupstað eða hreppi í kjördeildir. Brtt. þessi er byggð á því, að það virðist algerlega óeðlilegt að gera undirkjörstjórnir ómyndugar gagnvart yfirkjörstjórnum í þessu atriði, hvort þær telja nauðsynlegt að hafa eina eða fleiri kjördeildir í hreppnum. Ákvæði þetta eins og það er í frv. virðist því aðeins vera leifar af gamalli skriffinnsku, sem sjálfsagt sé að fella burt. Brtt. 2.b. viðkemur og þessari grein, og má heita, að hún sé engin efnisbreyt. Í frvgr. eins og hún er nú er svo ákveðið, að þegar tiltekin tala kjósenda í einhverjum hreppi óskar eftir að fá nokkurn hluta hreppsins í sérstaka kjördeild, þá eiga þeir kröfu á því, ef kjördeildir hreppsins eru færri en fjórar. En það er hvergi sagt, hvert þeir eigi að beina þessari kröfu sinni. En hér er svo tiltekið, að þeir skuli beina henni til viðkomandi sveitarstjórnar. Þriðja brtt. er við 7. gr. Hún er í raun og veru ekki efnisbreyt. í frv.gr. er sagt, að kjörstjórnir við alþingiskosningar skuli vera þrennar: Landskjörstjórn, yfirkjörstjórnir og undirkjörstjórnir. Hér hefir ein kjörstjórnin gleymzt, sem sé utankjörfundakjörstjórn. Er því lagt til, að henni sé bætt sem 4. tölul. við greinina. Þetta er aðeins lagfæring á formi, en ekki efnisbreyt. Þá er 4. brtt., sem er við 9. gr. Það er aðeins orðabreyt. í 2. málsgr. 9. gr. segir svo m. a.: „Að öðrum kosti skipar ráðherra oddvita, er sé kjósandi í kjördæminu“, o. s. frv. Á að gera þetta þar, sem sýslumaður eða bæjarfógeti er ekki heimilisfastur í kjördæminu. Það má segja, að þetta geti staðizt. En það er óneitanlega réttara orðalag og meira í samræmi við efni gr. að segja „annarsstaðar“ í stað „að öðrum kosti“. Fimmta og sjöunda brtt. eru aðeins orðabreyt., sem þurfa ekki skýringar við. Þá er 8. brtt., við 25. gr. í 25. gr. er svo ákveðið, að enginn kjósandi megi greiða atkv. nema í einu kjördæmi. Ég býst nú við, að hér sé líka meint, að hann megi heldur ekki greiða atkvæði nema í einni kjördeild, því að alveg eins getur komið fyrir, að maður standi á kjörskrám í 2 kjördeildum innan sama kjördæmis eins og hann getur staðið á kjörskrám í tveimur kjördæmum. Mér virðist því rétt, að það sé tekið fram í kosningalögunum, að hið sama gildi, að enginn megi frekar greiða atkv. nema í einni kjördeild, eins og enginn má greiða atkv. nema í einu kjördæmi við sömu kosningar til Alþingis. Níunda brtt. er aðeins orðabreyt. Þá er 10. brtt., við 27. gr. í síðustu málsgr. 27. gr. frv. er svo tiltekið, að auk þess sem framburði einstaks frambjóðanda skuli fylgja skrifleg yfirlýsing hans sjálfs um það, hvaða stjórnmálaflokki hann fylgi, þá skuli og fylgja skrifleg yfirlýsing hlutaðeigandi flokksstj. um það, að hann sé í kjöri fyrir flokkinn. Samkv. þessu eru því sjálfir frambjóðendurnir og meðmælendur þeirra ekki teknir trúanlegir um það, hvaða flokksaðstöðu þeir hafi. Mér finnst þetta í fyllsta máta óviðkunnanlegt, þar sem líka hugsunin, sem liggur til grundvallar fyrir því, er sú, að koma hér á alræðisvaldi flokksstjórnanna yfir þjóðarheildinni og einstaklingunum. Ég legg því til, að þetta ákvæði um hina skriflegu yfirlýsingu flokksstjórnanna sé fellt burt úr greininni. Verði brtt. þessi felld, þá mun ég fylgja annari brtt., sem hér liggur fyrir á öðru þskj. og gengur í svipaða átt. Þá er 11. brtt., við 28. gr. Hún er í fjórum liðum Stafl. a. og b. eru aðeins orðabreyt, og sömuleiðis stafl. c. En stafl. d. er efnisbreyt. í frv. er svo gert ráð fyrir, að þeir einir frambjóðendur eigi rétt á að koma til greina við landskjör og til uppbótarþingsæta, sem bjóði sig fram undir ákveðnu flokksmarki. Er þannig þeim frambjóðendum, sem ekki vilja láta merkja sig undir neitt af flokksmörkunum, ætlaður annar og minni réttur en flokksháðum frambjóðendum. Ég geri nú ráð fyrir, að það komi ekki til með að hafa neina praktiska þýðingu, þó að þessu ákvæði verði breytt. En ég held því fram, að það beri að gera það eigi að síður, því að það er í mesta máta óviðkunnanlegt, að lögin sjálf ætli kjósendum og frambjóðendum tvennskonar rétt. Ég leyfi mér því að leggja það til, að þeim frambjóðendum, sem ekki vilja játast undir neitt ákveðið flokksmark, sé í kosningalögunum ætlaður sami réttur og öðrum frambjóðendum. Í 29. gr. frv. er svo ákveðið, að frambjóðandi, sem býður sig fram utan flokka, megi ekki vera á landslista, og getur því ekki komið til greina við úthlutun uppbótarþingsæta. Þetta vil ég leiðrétta með 12. brtt. minni, a-lið. Þá eru 13., 14., 15., og fyrri liður 16. brtt. minnar orðabreyt., sem ég tel ekki ástæðu til að orðlengja um sérstaklega. Aftur er b-liður 16. brtt. afleiðing af því, sem ég hefi gert till. um áður. Í lögunum á öllum kjósendum að vera ætlaður sami réttur. Hér er því farið fram á orðabreyt. til samræmis við það. Sautjánda brtt. er og orðabreyt., að í staðinn fyrir orðin „Listi utan flokka“ komi: „Listi óflokksháðra kjósenda“. Þá er 18. brtt. Hún er við 113. gr. frv. og er í þremur stafl., a., b., og c. Brtt. þessi er töluverð efnisbreyt. Hún fjallar um það, hversu langt eigi að ganga í því að meta gild eða ógild atkv. frá kjósendum, þau, sem gölluð eru. Eins og vitanlegt er, þá hafa allir menn, sem náð hafa vissum aldri, jafnan rétt til þess að vera kjósendur. Þar á er enginn munur gerður. Það hefir stundum verið talað um það, að rétt væri, að menn stæðust ákveðið kunnáttupróf til þess að fá kosningarrétt. Nú vill svo til, að kosningarathöfnin sjálf er eða getur verið nokkurskonar próf fyrir kjósendur, og það virðist vera það minnsta og eðlilegasta próf, sem af þeim er hægt að heimta, að þeir hafi getað skilið eða lært þær einföldu reglur, sem um kosningarathöfnina gilda. Hafi þeir ekki getað það, þá eru þeir slíkir andlegir vanmetamenn, ég á við það, sem Danir kalla „Undermaalere“ að þeir eiga ekki að hafa kosningarrétt. Ég er því alveg á móti því ákvæði frv., að taka gilda atkvæðaseðla, þar sem margskonar frávík og afglöp eru leyfð frá hinni réttu aðferð. Brtt. mín er því í þá átt að flytja nokkur atriði úr 114. gr. frv. í 113. gr. þess, þar sem fram er tekið, hvað valdi ógildingu atkvæðis. Ég vil láta það varða ógildingu atkvæðis, ef merkt er aftan við nafn eða listabókstaf, þar sem fyrir er lagt í kosningalögunum, að merkja eigi framan við. Ég tel þann, sem getur ekki skilið eða munað jafneinfalt atriði, svo mikinn vanmetamann andlega, að atkvæði hans eigi að falla ógilt; hann hafi með vankunnáttu sinni afsalað sér kosningarréttinum sjálfur. Þá vil ég, að það varði og ógildingu, ef á utankjörstaðaseðli er ekki fullt, óbjagað nafn frambjóðandans. Geti kjósandi ekki munað fullt nafn hans og þurfi að hnjóta um það, þá lítur út fyrir, að það hafi ekki verið af eigin áhuga eða nægri greind, að hann gekk til kosninga. Þá legg ég og til, að það varði ógildingu atkvæðis, ef aðeins er kosinn einn frambjóðandi í tvímenningskjördæmi, og sömuleiðis, ef fleiri en einn eru kosnir í einmenningskjördæmi. Ákvæðin eru svona í núgildandi kosningalögum og eiga, að því er ég tel, að vera áfram í lögum, því að slík mistök sem þessi bera svo ljósan vott um skilningsleysi kjósanda, að hann á með því að hafa sjálfur tekið af sér réttinn til þess að hafa áhrif á kosningu. Hinsvegar vil ég alls ekki, að það bitni á kjósendum, þó að þeir séu illa skrifandi, eða séu skjálfhentir, svo að krossinn sé þeirra hluta vegna ljótur eða hlykkjóttur. Þá geri ég till. um, að 115. gr. frv. falli niður. Sú gr. kveður svo á, að ef kjósanda hefir orðið það á að kjósa bæði frambjóðanda og landslista flokks, þá skuli seðillinn að vísu tekinn gildur og atkv. teljast greitt frambjóðandanum í kjördæminu, eða í Rvík lista kjördæmisins, en landslistinn skuli talinn ókosinn. Ég legg til, að þessi gr. sé felld niður vegna þess, að ég tel, að hún komi of nærri því stjskrfrv., sem fyrir liggur, og allir vita, að verður að lögum samhliða kosningalagafrv. í 1. gr. þessa stjskrfrv., staflið c., segir: „Heimilt er flokkum að hafa landslista í kjöri við almennar kosningar, enda greiði þá kjósandi atkv. annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða landslista“. Það er greinilega tekið fram, að kjósandi á annaðhvort að kjósa frambjóðanda eða landslista. Ef hann kýs hvorttveggja, brýtur það í bága við stjskr., en þó er ætlazt til í kosningalagafrv., að leyfilegt sé að taka slíkan atkvæðisseðil gildan. Ég get hugsað mér, að flughálum lögfræðingum geti hér tekizt að finna einhverskonar smugu. En það er þá til lítils að setja skýlaus ákvæði í lög, ef hægt er að smjúga fram hjá þeim með lögkrókum, ef talið er, að það komi flokkshagsmunum betur. 21. brtt., við 128. gr., er að mestu leyti orðabreyt. og að nokkru þó afleiðing af þeim ákvæðum um jafnrétti kjósenda, sem ég hefi gert till. um. í 128. gr. frv. segir, að atkv., sem falla á frambjóðendur utan flokka, komi ekki til greina við úthlutun uppbótarþingsæta. Hér er þannig skýlaust tekið fram, að óháðum kjósendum er í frv. ætlaður minni réttur heldur en öðrum kjósendum landsins. Ég býst við, að það, sem haft verður á móti till. mínum um þetta efni, verði helzt það, að það sé óeðlilegt eða fáránlegt, ef utanflokkamönnum er veittur sami réttur til uppbótarsæta og öðrum. Að hér skuli sérstaklega tekið fram, að utanflokkakjósendur skuli ekki hafa þennan rétt, sýnir það, að ekki hefir verið álitið alveg sjálfsagt, að þeir hefðu hann ekki. Brtt. mín hnígur að því að taka hið gagnstæða fram á þessum stað, að flokkur óháðra kjósenda skuli hafa sama rétt til uppbótarþingsæta eins og nafngreindir stjórnmálaflokkar. Síðasta brtt. mín, við 129. gr., er afleiðing af þessum till. mínum um jafnrétti kjósendanna, það er að niður falli 3. tölul., og þarf ekki að fara orðum um það frekar. Það er þá um brtt. mínar í heild að segja, að meiri hl. þeirra er aðeins orðabreyt.; sumar snerta efnishlið frv. að engu leyti, en aðrar eru afleiðingar af þeim fáu efnisbreyt., sem ég legg til, að gerðar séu á frv. Ég skal svo að lokum rifja upp, hverjar þær efnisbreytingar eru. Það er þá fyrst, að flokksstjórnirnar þurfi ekki að stimpla sér kjósendur eða framboðslista til þess að þeir séu teknir gildir. Annað það, að allir kjósendur séu gerðir jafnréttháir fyrir sjálfum lögunum, þótt það hafi máske ekki mikla þýðingu í framkvæmd, að lögin sjálf ætli mönnum ekki tvennskonar rétt, eftir því hvort þeir eru í pólitískum flokki eða ekki. Þriðja er það, að niður falli 115. gr. frv., sem ég tel, að komi of nærri stjskr. Þá er það, að ekki þurfi samþykki yfirkjörstjórnar til þess að fjölga megi kjördeildum í hreppum. Og loks er það bann við því, að kjósendur megi greiða atkv. í tveimur kjördeildum innan sama kjördæmis.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi nú ekki haft nenningu til að fara í lúsaleit um þetta frv. Hefði það þó orðið nóg verkefni, því mér sýnist ekki ætla að duga sú tvöfalda kláðaböðun, sem það fær hér í d„ en hv.Ed. tekur það nú vafalaust til frekari athugunar og lækninga. Það eru aðallega þrjú atriði, sem ég og hv. meðflm. mínir tökum til athugunar á þskj. 86. Fyrst það, sem hv. 2. þm.N.-M. hefir nú flutt svipaða brtt. um, að takmarka nokkuð það vald, sem miðstjórnum flokkanna er veitt samkv. frv. um framboð í kjördæmum úti um land. Það hefir verið talsverð togstreita milli flokka og einstakra manna um fyrirkomulagið á þessum hlutum. Sósíalistar berjast fyrir því, að sem mest vald sé lagt í hendur flokksstjórnanna í þessu efni. Þeir vilja koma á landskjöri og hlutfallskosningu um allt land, en það er vitanlegt, að með því fyrirkomulagi yrði ákvörðunarvald flokksstjórna um framboð svo róttækt, að áhrifa utan af landi mundi ekki gæta. Nú tókst ekki að koma þessu fyrirkomulagi á með stjskrbreyt., og hefir þá þótt sjálfsagt að reyna að koma valdinu yfir framboðum sem mest í hendur flokksstjórnunum með ákvæðum kosningalaganna. Þessu erum við flm.brtt. á þskj. 86 algerlega mótfallnir. Er það eðlileg afleiðing af því, að frá mínu sjónarmiði er það sjálfsögð skylda Alþingis að taka ekki af sveitunum það kvörðunarvald um fulltrúaval, sem þær ávallt hafa haft. Í stað þess, að frambjóðandi þurfi að leggja fram viðurkenningu miðstjórna um fylgi þess flokks, sem hann telur sig til, viljum við láta nægja yfirlýsingu meðmælenda hvers frambjóðanda um, að þeir mæli með honum sem frambjóðanda þess flokks, sem hann býður sig fram fyrir. Ég þykist ekki þurfa að fjölyrða um þetta; hv. 2. þm. N-M. hefir skýrt það frá sínu sjónarmiði, og skoðanir okkar falla nokkuð saman um þetta efni. Annað atriðið í till. okkar er um skipun landslistanna. Þar gætir einnig í frv. áhrifa þeirra manna, sem flytja vilja sem mest ákvörðunarvald á þessu sviði í hendur miðstjórna flokkanna. Eftir till. okkar á eingöngu að taka þá menn í uppbótarsæti, sem hafa verið í kjöri í kjördæmi og fengið annaðhvort hlutfallslega mikið fylgi eða mikið atkvæðamagn, án tillits til hlutfallsins við þann, sem náð hefir kosningu. Að vísu er komið inn í frv. ákvæði um það, að þegar flokkur hefir alla frambjóðendur sína í kjördæmum á landslista eða hefir engan lista, þá skuli fyrst koma í röðinni við úthlutun uppbótarsæta sá frambjóðandi, sem flest atkv. fær án þess að ná kosningu, og við 2. umr. var svo bætt við, að næst skyldi koma sá, er flest atkv. fær hlutfallslega, og svo koll af kolli. Nú sé ég, að einhverjir úr stjskrn. vilja hlaupa frá þessu aftur og flytja brtt. þess efnis. En aðalatriðið í okkar till. er það, að frambjóðendur flokka í kjördæmum skuli vera á landslistum flokkanna og einir koma til greina við úthlutun uppbótarsætanna. Við höfum þó sett hér þann varnagla, að frambjóðendur geti afsalað sér þeim rétti að eiga sæti á landslista flokks síns, ef hann tilkynnir það jafnframt framboði sínu. Það getur komið fyrir, að einhver frambjóðandi kæri sig ekki um að vera á landslista, og er þá rétt, að hann geti sjálfur tekið ákvörðun um það. Ég þykist ekki þurfa að halda langa ræðu um þetta efni. Það var talsvert ágreiningsefni í fyrra, þegar stjskr. var afgr., og þá svo mikið rætt, að ég tel ekki þurfa meiri umr. um það að svo stöddu frá minni hálfu. Þá er þriðja atriðið í frv., sem við viljum gera nokkra leiðréttingu á. Er þar raunar um allstórvægilega breyt. að ræða, sem snertir ákvæði 117. gr. Nú hefir hv.stjskrn. fengið vitneskju um, að við ætluðum að flytja brtt. um þetta efni, og þotið í að taka svipaða till. upp í brtt. sínar á þskj. 87. Ég verð að segja, að ég varð dálítið hissa, að þessi ákvæði skyldu nokkurn tíma komast inn í frv., ekki sízt fyrir það, að hv. 1. þm. S.-M. átti sæti í n., sem samdi það. Ég hafði fengið þá hugmynd um hv. 1. þm. S.-M., að hann væri mjög andvígur hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum. Um það atriði var mikið deilt á síðasta þingi, og hlaut ég m. a. ámæli úr ýmsum áttum fyrir það, að ég taldi ekki frágangssök að fara þá leið, ef með því fengist sú breyt., að uppbótarsætin yrðu til muna færri. Aftur er ég algerlega mótfallinn því, að ofan á þau 11 uppbótarsæti, sem nú hafa verið ákveðin, sé bætt hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum. Og ákvæði 117. gr. eins og þau eru nú í frv. geta verkað alveg á sama hátt og hlutfallskosning í tvímenningskjördæmunum. Miðað við atkvæðatölur síðustu kosninga hefði eftir þeim reglum verið leikur einn fyrir framsóknarmenn í Skagafirði að fá annan sinn frambjóðanda kosinn sem 1. þm. Skagf., og eins hefði verið hægðarleikur fyrir Sjálfstfl. að koma öðrum sínum frambjóðanda að í Eyjafjarðarsýslu. Sömuleiðis hefði frambjóðandi Sjálfstfl. í Suður-Múlasýslu með glans komizt að sem 1. þm. S.-M. og frambjóðandi Frams.-fl. í Rangárvallasýslu sem 1. þm. Rang. Svona er nú frágangurinn á frv. Ég veit ekki, hvað hv. 1. þm. S.-M. og meðnm. hans hafa haft í hyggju, þegar þeir lögðu þetta fyrir þingið. Er hv.þm. að svíkjast aftan að kjósendunum með þessu? Þorir hann ekki að kannast opinberlega við það, að hann hafi skipt um skoðun í þessu efni, og ætlar svo að lauma þessum reglum inn í frv. án þess opinberlega komi fram, að þær eigi upp að taka? Það, sem mest er áberandi og bendir á, að hv.nm. finni til sakar, er það, að þegar n. verður vör við, að bera á fram brtt. og eyðileggja þetta fyrir henni, þá rýkur hún til og flytur sjálf brtt., til þess að þvo hendur sínar og geta sagt: um leið og við sáum, hvað af þessu getur leitt, þótti okkur sjálfsagt að laga það. Ég get varla hugsað mér, þó ýmislegt bendi til, að ekki hafi verið lagzt mjög djúpt við samningu frv., að hér sé um óviljaverk að ræða; það bæri vott um svo mikið flaustursverk, að ég veit ekki, hvað ætti að halda um þá menn, sem að því hafa starfað. Hitt get ég sagt, að mér finnst þetta sniðug undanbrögð til þess að koma vilja sínum fram, ef það hefir verið gert af ásettu ráði, sem ég verð að álíta. En það er aukaatriði, úr því hv.nm. hafa ekki séð sér fært að koma þessu í gegn og berjast opinberlega fyrir því, heldur hlaupa frá öllu saman með því að flytja brtt. sjálfir í sömu átt og við. Ég get lýst því yfir, að ég er ekki svo kappsfullur, að ég vilji endilega, að okkar till. verði samþ. Ég get alveg eins fellt mig við brtt.n. og tek því okkar brtt. aftur og greiði atkv. með till.n. Þetta eru þá þau atriði, sem felast í brtt. okkar á þskj. 86. Ég hirði ekki um að fara út í hverja einstaka af brtt., sem eru sjö talsins og miða allar að því að koma á þeim leiðréttingum, sem ég hefi hér nefnt. Ég skal aðeins geta um smávægilega breyt. við 142. gr., þar sem stjórnmálafélögum, er gera ályktanir um framboð, er leyft að koma þeim á framfæri. Við viljum, að þetta sé miðað við áskoranir til framboðs aðeins í því kjördæmi, sem félagið starfar í. Þetta er í samræmi við þá skoðun okkar, að hvert hérað eigi að ráða sjálft sínum frambjóðendum og ekki að vera að vasast í þeim hlutum fyrir önnur héruð. Ég vil svo ekki tefja tímann meira og læt þetta nægja sem meðmæli með brtt. okkar. Ég vona, að hv.þdm. sjái sér fært að samþ. þær, því þær miða allar að því að tryggja rétt hinna einstöku héraða úti um landið, og að því hafa flestir talið sig vilja styðja, þó sú viðleitni hafi á ýmsan hátt verið túlkuð.

Frsm. (Eysteinn Jónsson) Við frsm.stjskrn. höfum skipt þannig með okkur verkum, að hv.þm. Snæf. talar fyrir till.n. við þessa umr., en ég tala um afstöðu hennar til annara brtt., sem fram hafa komið. N. hefir ekki sem heild tekið afstöðu til allra brtt., og mun ég fyrst tala um þær, sem hún hefir tekið afstöðu til í heild. Hv. 2. þm.N.-M. flytur brtt á þskj. 73. Ég ætla fyrst að fara nokkrum orðum um þær af till. hans, sem fara fram á efnisbreyt., en síðar mun ég gefa nákvæmt yfirlit um, hverjar af till.n. leggur til, að verði samþ., svo hv.þm. gefist tækifæri til að merkja við þær á sínum þskj. og athuga afstöðu sína til þeirra. Það er þá fyrst 2. brtt., við 6. gr.N. getur ekki fallizt á þá breyt., sem hv.þm. fer þar fram á. N. ætlast til, að öllum kjördeildastofnunum sé skotið undir samþykki yfirkjörstjórnar, svo hún geti haft yfirlit um það, hvort við kjördeildaskiptingu er gætt fullrar sanngirni gagnvart hreppsbúum. Auðvitað er hægt að beita ósanngirni við skiptingu hreppa í kjördeildir, og við því er frekar hætt, ef aðili innan hreppsins hefir einn úrskurðarvald þar um, heldur en ef málinu er skotið til fjarlægari aðila, sem þó er nægilega kunnugur og getur litið hlutlaust á málið. Þá hleyp ég yfir nokkrar brtt. og tala næst um 10. brtt, við 27. gr. Um hana er n. ekki alveg einhuga, og hafa um. um hana óbundin atkv. Þessi till. fer fram á að fella niður þá yfirlýsingu flokka um fylgi þeirra við frambjóðendur, sem frv. gerir ráð fyrir, að þurfi að fylgja framboðum þeirra, sem bjóða sig fram fyrir ákveðinn stjórnmálaflokk. Tveir af nm. flytja miðlunartill. milli þeirra leiða, sem frv. og brtt.hv. 2. þm.N.-M. gera ráð fyrir. Er hún í því fólgin, að í staðinn fyrir yfirlýsingu flokksstjórnar geti komið prófkosning innan viðkomandi kjördæmis, sem flokkurinn tekur gilda. Ég fyrir mitt leyti er því mótfallinn, að felld verði niður þau ákvæði frv., sem tryggja, að flokkarnir geti látið uppi á skipulegan hátt, hver er raunverulega í kjöri fyrir þá í hverju kjördæmi. Ef slík ákvæði eru ekki og hver sem er getur boðið sig fram og sagzt vera fyrir þennan og þennan flokk, er hætt við, að gangskör yrði gerð að því að fá menn til að komast inn á kjörseðil undir flokksheiti til þess að rugla kosninguna. Hitt skal ég viðurkenna, að segja má, að með því að gefa flokkstjórnum vald til að lýsa því yfir, hverjir séu í framboði fyrir flokkinn, geti verið nokkur hætta á yfirgangi flokkstjórna við að ákveða, hvort framboð eru fullgild, en ég held, að lítil hætta sé á, að kjósendur haldi ekki sínum rétti gagnvart flokksstjórnum. Ég get þó til miðlunar gengið inn á brtt. á þskj. 90, um það, að kjósendur í hverju héraði ráði framboði, ef prófkosning hefir farið fram þar með hæfilegu móti. En ég vil vara við hinu, að láta þetta atriði liggja svo laust sem lagt er til á þskj. 73, brtt. 10, því með því móti er áreiðanlega hægt að koma við kosningabrellum. Eftir þeirri brtt. getur hver frambjóðandi sem vill, með því sjálfur að gefa yfirlýsingu um, að hann tilheyri einhverjum ákveðnum flokki, komizt á atkvæðaseðil sem frambjóðandi þess flokks. Samkv. frv. á að raða frambjóðendum á atkvæðaseðil eftir flokkum, en ekki eftir stafrófsröð eins og núgildandi kosningalög mæla fyrir; þess vegna ríður meir á því en áður, að það liggi ljóst fyrir, hverjir séu í raun og veru frambjóðendur hvers flokks. Það má náttúrlega segja, að hægt sé fyrir viðkomandi flokkstjórn að gefa yfirlýsingu um, að einhver maður sé ekki viðurkenndur frambjóðandi þess flokks, sem hann telur sig vera fyrir, en þrátt fyrir það hefir þessi maður komizt á kjörseðil sem flokksframbjóðandi aðeins fyrir eigin yfirlýsingu. Það væri heppilegast að samþ. ákvæði 27. gr. frv. óbreytt, til þess að fyrirbyggja það alveg, að frambjóðendur verði taldir á atkvæðaseðli til flokka, sem e. t. v. vilja ekki við þá kannast. Þá skal ég snúa mér að þeim brtt. á þskj. 73, sem fjalla um utanflokkaframbjóðendur. Þar er utanflokkamönnum gefinn réttur, að mér skilst, til þess að bera fram landslista. Nú vil ég benda á það, að slík ákvæði geta ekki með nokkru móti samrýmzt hvorki stjórnarskrárbreytingunum, sem verið er að samþ., eða ákvæðum kosningalagafrv. Tilgangur stjórnarskrárákvæðanna um landslista og uppbótarþingsæti er sá, að hópur manna víðsvegar um landið, sem vegna svipaðra skoðana hafa myndað flokk, skuli með úthlutun uppbótarþingsæta fá nokkra uppbót á sitt þingfylgi, ef þeir hafa farið illa út úr kjördæmakosningum. En það getur ekki komið til mála, að utanflokkamenn víðsvegar af landinu, sem engin trygging er fyrir, að hafi neitt svipaðar skoðanir eða kjósi saman við kjördæmakosningar, geti haft landslista og fengið uppbótarsæti. Auk þess veit ég ekki, hvernig hægt verður að koma fyrir framboði landslista, sem skipaður á að vera utanflokkamönnum. Slíkur listi gæti alls ekki fram komið án þess að þeir, sem á honum væru, mynduðu samtök með sér, og ef þeir mynda slík samtök, þá geta þeir talizt stjórnmálaflokkur og hafa þá rétt til að bjóða fram lista án þess að fyrir þá séu sett nokkur sérákvæði. Það er því þetta tvennt, sem ég hefi við þessar brtt. að athuga. Í fyrsta lagi, að mér finnst það algerlega fara í bága við ákvæði stjskr., að utanflokkamenn bjóði fram landslista, þar sem aðeins stjórnmálaflokkar hafa rétt til þess, og í öðru lagi, ef þessir menn slá sér saman til þess að mynda lista, þá hljóta þeir um leið að hafa myndað flokk um þann lista og hafa þá öðlazt réttinn af sjálfu sér. Þá skal ég snúa mér að 18. brtt. á sama þskj., við 113. gr., um það, hvernig ógilda skuli atkvæðaseðla. Eins og hv. 2. þm.N.-M. tók fram, þá eru ákvæði þessi einskonar próf, en ég mótmæli því, að þau séu nokkurt gáfnapróf. Hér er lagt til, að atkv. sé ógilt fyrir hlægilega litla galla, og ég tel það beint hættulegt að setja svo ströng ákvæði eins og t. d. það, að utankjörfundarseðill sé ógildur fyrir það, þó að stafvilla sé í nafni þess, sem kosinn er. Ég vil benda á það sem dæmi, ef nafnið Halldór væri skrifað Haldór, þ. e. með einu l, eða ef gleymdist að setja kommuna yfir ó-ið, þá á að gera atkv. þessa kjósanda ógilt. Mér finnst slíkt óhæfilegt. Það verður að vera aðalregla að taka atkvæðaseðil gildan, þegar það kemur ljóst fram, við hvern er átt, og ekki verður ágreiningur um það í kjörstjórn' Ég vil í þessu sambandi benda á það, að líklegra er, að þeir, sem vinna við skriftir, standist fremur þetta próf heldur en verkamenn, sem vanari eru öðrum störfum, en það væri enginn mælikvarði á gáfur eða stjórnmálavit þessara manna. Verkamaðurinn, sem gleymir l-inu í Halldór, þarf ekki að vera ógreindari en hinn, eða þó hann skrifi í fyrir y í nafni frambjóðanda  Þá er 20. brtt., um að fella niður 115. gr. frv., sem hv.þm. sagði, að ætti að koma í veg fyrir stjórnarskrárbrot. Ég vil taka fram, að þetta var sérstaklega athugað í n., og það var einróma álit hennar, að ákvæði þessarar greinar væru ekki stjórnarskrárbrot, en þau eru um það, að þótt kjósandi setji kosningarmerki á landskjörseðil eftir að hafa kosið frambjóðanda í kjördæminu, skuli atkv. hans eigi ógilt, ef merkt er við landslista þess flokks, sem frambjóðandinn er í, er hann kaus. Byggist þetta á því, að sá maður, sem kosið hefir frambjóðanda ákveðins flokks, hefir líka greitt atkv. sitt landslista þess sama flokks, og virðist þá hlægilegt að ógilda atkv. hans, þó hann merkti við þann landslista, sem hann hefir þá raunverulega þegar kosið. Auk þess vill n. með þessari gr. taka það fram, að ekki megi sami maður kjósa frambjóðanda eins flokks, en landslista annars flokks. - Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða neitt frekar um þessi atriði. Skal ég þá víkja að þeim brtt. á þessu þskj., sem n. leggur til, að verði samþ. Það er þá fyrst 4. brtt., við 9. gr. frv., sem er aðeins orðabreyt. til bóta. 5. brtt., við 17. gr., er það einnig. Sama er að segja um 7. brtt, við 24. gr., og 8. brtt., við 25. gr. Með þeirri brtt. er einnig bætt inn í frv. ákvæðum, sem þurfa þar að vera, og fellst n. að sjálfsögðu á þessa brtt. Þá eru 13. og 14. brtt. sömuleiðis orðabreyt. til bóta, og ennfremur 16. brtt. a-liður. Ég hirði ekki um að fara að ræða þær brtt., sem aðeins eru orðabreyt. og n. hefir ekki getað fallizt á. Ég tek aðeins undir það með hv.flm., að þær eru flestar smekksatriði, sem vitanlega koma undir úrskurð hv.þdm. Þá liggur hér fyrir brtt. á þskj. 86, og þó n. hafi ekki sameiginlega getað tekið afstöðu til þeirra, ætla ég samt að fara um þær nokkrum orðum frá eigin brjósti. Fyrsta brtt. á þessu þskj. er sama efnis og brtt.hv. 2. þm.N.-M. um að fella niður úr 27. gr. frv. skilyrði um, að flokksstjórnir viðurkenni framboð einstakra frambjóðenda fyrir flokkinn og ennfremur lista. Get ég því út af þessari brtt. vísað til þess, er ég sagði um brtt. á þskj. 73 sama efnis. Ein aðalbreytingin, sem felst í brtt. á þskj. 86, er sú, að öllum flokkum sé skylt að hafa á landslista nöfn frambjóðenda sinna. Ég vil taka það fram, að um þetta var töluvert rætt í undirbúningsnefndinni. Þótti n. með hliðsjón af því samkomulagi, sem varð milli flokkanna á síðasta þingi um skipun landslista, vera rétt að setja það ákvæði í frv., að flokkarnir hefðu nokkuð óbundnar hendur um skipun landslista. Ég skal ekki deila um þetta atriði að þessu sinni, en mér finnst rétt, með hliðsjón af því, sem á undan er gengið í málinu, að báðir þessir möguleikar eigi að vera fyrir hendi. Það er hægt að hugsa sér, að sumir stjórnmálaflokkar hafi ekki frambjóðendur í öllum kjördæmum og að aðrir hafi aðeins frambjóðendur í fáum kjördæmum, en þá væri rangt að lofa þeim ekki að raða fleiri mönnum á landslista en flokkurinn hefði í framboði í kjör dæmunum. Auk þess er með því að hafa alla frambjóðendur á landslista lítið gert úr þeim ákvæðum stjskr., þar sem gert er ráð fyrir tveim möguleikum: að landslista skipi frambjóðendur í kjördæmum, og að flokkstjórn hver raði mönnum á landslista síns flokks. Mér finnst nefnilega, að réttur flokkanna til að hafa lista sé nálega að engu hafður, ef ekki er um aðra leið að ræða um skipun listans en þá, að raðað sé á hann eftir kosningar aðeins nöfnum þeirra frambjóðenda, sem ekki hafa náð kosningu í kjördæmunum, og svo er sá listi kallaður landslisti. Það virðist sanngjarnt, að báðir þeir möguleikar um skipun landslista, sem frv. gerir ráð fyrir, séu opnir, og engin hætta er á því, að það fyrirkomulag feli ekki í sér nægilegt aðhald fyrir flokkstjórnirnar frá kjósendunum í kjördæmunum, svo að þær taki sér ekki hér of mikið vald. Ég mun því greiða atkv. móti þessum brtt. Þá breiddi hv.þm. V.-Húnv. sig út yfir það, að ég hefði viljað fara aftan að hv.þdm. með því að koma á hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum (sbr. 117. gr. frv.). Ástæðan til þess, að bæði ég og aðrir í n. hurfum að því ráði að vilja breyta þessu atriði í frv., sem hv.þm. á hér við, var sú, að það kom í ljós við nánari athugun, að eins og ákvæði frv. voru, var hægt að koma fyrir hættulegum kosningabrellum. Þó hv.þm. álíti mig og meðnm. mína minni menn fyrir að koma ekki auga á þetta fyrr, þá verður við það að sitja, því við tókum ekki eftir þessu fyrr en frv. var komið fyrir þessa hv. deild. - Held ég þá, að ekki sé fleira, sem ég þarf að svara að þessu sinni.

Vilmundur Jónsson Ég á hér brtt. á þskj. 75 um að færa hinn almenna kjördag fyrir alþingiskosningar lítið eitt fram, þannig, að hann verði fyrsta sunnudag eftir 15. júní, í stað fyrsta sunnudag eftir 1. júlí, eins og lagt er til í frv. Eins og kunnugt er, hefir það verið aðalkrafa Alþfl. að hafa kjördag að haustinu, og vissulega er það yfirleitt heppilegasti tími fyrir verkafólk í kaupstöðum til að kjósa. Raunar hefir verið lögð nokkuð mismunandi áherzla á haustkosningar innan Alþfl., og hvergi til jafns við það, sem á sér stað í Rvík. Er því og svo varið, að kjördagur að hausti er sérstaklega heppilegur fyrir verkafólk í Rvík, en verkafólk úti um land getur hinsvegar víða fellt sig eins vel við annan kjördag. Það er einnig kunnugt, og á því er fullur skilningur innan Alþfl. að haustkosningar geta verið hættulegar úti um hinar dreifðu byggðir landsins, jafnvel þó að sú breyting komist nú á, að fjölgað verði kjörstöðum með því að skipta hreppum í fleiri kjördeildir en nú tíðkast og eftir því sem staðhættir krefjast. Bæði fyrir þetta og eins hitt, að hvorugur hinn þingflokkurinn hefir viljað aðhyllast haustkosningar, svo að um það þýðir ekki að ræða, þá reyni ég nú að fá hv.þdm. til að fallast á þessa litlu breyt., þó að mér tækist ekki að fá hv. meðnm. mína til þess. Þessi breyt. mundi gera þátttöku fjölda verkamanna í kosningum ólíkt auðveldari en hún yrði með kjördegi eftir 1. júlí og án þess að verða til baga öðrum stéttum. Um mánaðamótin júní og júlí fer fjöldi verkafólks, jafnvel svo þúsundum skiptir, burt frá heimilum sínum víðsvegar í atvinnuleit, og eru einmitt margir nýfarnir 1. júlí. Aftur á móti stendur öðruvísi á um miðjan júní og næstu daga þar á eftir. Þá eru jafnvel flestir sjómenn heima hjá sér, því að þá er lokið ísfiskveiðum, en síldveiði ekki byrjuð. En til síldveiðanna leitar fjöldi verkafólks. Það væri því ólíkt heppilegra fyrir sjómenn og annað verkafólk að fá að kjósa fyrsta sunnudag eftir 15. júní, þ. e. einhvern tíma í vikunni frá 16. til 22. júní, heldur en hálfum mán. síðar. Það má að vísu segja, að með utankjörfundarkosningu sé hægt að neyta kosningarréttar síns fyrir hinn almenna kjördag, ef kjósandi veit, að hann verður ekki heima á kjördegi. En sá réttur jafnast ekki til fulls við þann möguleika að kjósa á kjörfundi. Það er þannig kunnugt, að slík fyrirframkosning hefir ekki reynzt jafntryggileg og kosningar á kjörfundi. Því fólki, sem aðstoðar þarfnast, kemur hún og að engu gagni, því að ekki er heimilt að veita kjósendum aðstoð við kosningar utan kjörfundar. Menn forðast því í lengstu lög að neyta kosningarréttar síns á þennan hátt, þar sem aðstaðan er að öllu leyti verri en við hinar venjulegu kosningar. Eins og kunnugt er, ræðst verkafólk oft til brottferðar með örstuttum fyrirvara. Fólk, sem e. t. v. hefði ekki látið sér detta í hug, að það færi að heiman fyrir kjörfund, er ráðið í vinnu á fjarlægum stað og þarf að fara samdægurs. Það hefir e. t. v. ekki nema svo sem 3 klst. eða þaðan af minni frest til þess að búa sig að heiman og ráðstafa heimili sínu. Þegar þannig stendur á, er vel hægt að skilja það, að kjósandi sá, sem í hlut á, verði að láta það sitja á hakanum að kjósa. Auk þessa er alltaf ókostur að þurfa að kjósa um frambjóðendur strax, kannske samdægurs eða á öðrum degi eftir að framboðsfrestur er útrunninn. Margir kjósendur hafa þá haft of stuttan tíma til þess að átta sig á kosningunni og gera upp á milli frambjóðenda. Þeir hafa ekki haft tækifæri til þess að vera á framboðsfundum, þar sem stefnumálin hafa verið flutt og túlkuð, né til að búa sig undir kosninguna að öðru leyti. Ef þetta væri ekki svo, væri kosningabaráttan til lítils. Ég er sannast að segja undrandi yfir því, ef hvorugur flokkurinn, framsóknarmenn eða sjálfstæðismenn, geta fallizt á þessa brtt. mína. Það eina, sem fram hefir verið borið sem rök á móti henni, er það, að erfiðara sé fyrir frambjóðendur að ferðast um héruð landsins á þessum tíma heldur en hálfum mánuði seinna. Þetta er hégómleg umhyggja fyrir frambjóðendunum, sem hvort sem er þurfa að leggja svo mikið á sig, og raunar aðeins firra. Náttúrlega getur komið rigning um miðjan júní, svo mikil, að erfiðara verði fyrir frambjóðendur að sækja þingmálafundi, en slíkt getur alveg eins komið fyrir 1. júlí eins og hálfum mánuði fyrr. Þegar því þessi mótbára er lögð á móti því hagræði, sem með þessari breyt, er hægt að gera e. t. v. þúsundum kjósenda, þá er auðséð, hversu sjálfsögð brtt. mín er. Ég mun svo ekki eyða fleiri orðum um þessa brtt. Ég vona, að hún verði ekki gerð að flokksmáli og að nægilega margir hv.þm. úr öllum þingflokkum sameinist um að samþ. hana. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að þeirri brtt. á þskj. 86, frá hv.þm. V.-Húnv. o. fl., sem sérstaklega skiptir máli fyrir minn flokk, og það er 4. brtt. Vil ég einkum minna á það, sem kunnugt á að vera, að krafan um landslista kom frá Alþfl. á síðasta þingi. Þegar sú krafa var borin fram, var ætlazt til þess, að miðstjórnum stjórnmálaflokkanna skyldi með öllu frjálst að ráða um skipun frambjóðenda á landslista sína. Þetta mætti síðan nokkurri mótspyrnu innan stjskrn. á síðasta þingi. Kom þar fram sú till. um skipun landslista, að öll sæti, eða a. m. k. 10 efstu sæti hvers lista, skyldu skipuð frambjóðendum viðkomandi flokks í kjördæmum utan Rvíkur. N. reyndi þá að fara miðlunarveg milli þessara tveggja till., með því að leggja til, að annarhver frambjóðandi í 10 efstu sætum hvers lista skyldi vera í kjöri fyrir flokk sinn í kjördæmi utan Rvíkur. Það var á hvers manns vitorði, að í þessari miðlunartill., sem samkomulag varð um í stjskrn., fólst það, að að öðru leyti skyldi skipun listans vera á valdi viðkomandi flokksstjórnar. Hún átti að vera frjáls um niðurskipun á listanum, með þessari einu takmörkun, sem í stjskr. skyldi felast. Þessi miðlunartill. var samþ. í stjórnarskrármálinu á síðasta þingi, og veit ég, að allir hv. deildarmenn hljóta að muna það samkomulag, sem ég hefi hér minnzt á. Við meðferð málsins í hv.Ed. var gerð tilraun til að rifta þessu samkomulagi með brtt. líkri þeirri, sem hér liggur fyrir. En þá lýstu sumir hv.þdm.Ed. því yfir, að þeir gerðu það að skilyrði fyrir atkv. sínu með stjskrfrv., að sú till. yrði felld og ekki hvikað frá því samkomulagi um afgreiðslu málsins, sem náðst hafði. Reið það þeirri till. að fullu. Krefst ég þess fyrir hönd flokks míns, að þetta samkomulag verði nú ekki heldur svíkið. Að endingu verð ég, þó að mér þyki leiðinlegt, að koma því upp um hv.þm. V.-Húnv., sem með svo miklu yfirlæti hefir talað um lélegt starf þeirrar n„ sem vann að undirbúningi kosningalagafrv., að hann hefir legið yfir því marga daga að semja brtt. við eina gr. þess, sem leiðir það eitt í ljós, að hann botnar hvorki upp né niður í þeirri gr„ hvað þá í frv. í heild sinni. Það er bersýnilegt á 1. mgr. 117. gr., að okkur, sem frv. sömdum, hefir ekki dottið í hug nein hlutfallskosning í tvímenningskjördæmum. Þar er greinilega tekið fram, að ef einn frambjóðandi í einmenningskjördæmi er í kjöri fyrir flokk og tveir í tvímenningskjördæmi - sem undantekningarlítið mun eiga sér stað, eigi frambjóðendurnir að fá öll þau atkv., sem landslista flokksins eru greidd sérstaklega í því kjördæmi, og getur engin hlutfallskosning orðið úr því. Tvær næstu málsgr. eru aðeins innskot um það, hvernig fara eigi að í þeim undantekningartilfellum, ef fleiri frambjóðendur en einn eru í kjöri í einmenningskjördæmi og fleiri en tveir í tvímenningskjördæmi fyrir sama stjórnmálaflokk. Ég vona, að hv.þm. (HJ) geti skilið þetta, þegar búið er að segja honum það, einkum ef hann hugsar sig um í nokkra daga í viðbót. Að við tókum þessar tvær málsgr. út og settum önnur ákvæði í staðinn, var ekki til þess að koma í veg fyrir hlutfallskosningar yfirleitt í tvímenningskjördæmum, heldur af því, að út úr þessu gat orðið villa, ef fleiri yrðu í kjöri en kjósa ætti þm. Ég skal, til að útskýra þetta betur, með leyfi hæstv. forseta lesa upp 1. málsgr. 117. gr.: „Til þess að finna, hver frambjóðandi eða frambjóðendur ná kosningu í kjördæmi, þar sem kosið er óhlutbundnum kosningum, skal leggja við persónulega atkvæðatölu hvers frambjóðanda tölu þeirra atkvæða, sem í kjördæminu hafa fallið á landslista þess stjórnmálaflokks, sem frambjóðandinn eða frambjóðendurnir eru í kjöri fyrir.“ M. ö. o., ef Hannes Jónsson er í kjöri fyrir V.-Húnv. og segjum kosinn fyrir persónulega verðleika af nokkuð mörgum kjósendum Framsf., sem e. t. v. er nú undir hælinn lagt, þá fær hann auk þess með tölu öll atkv., sem á landslista flokksins falla. Ef þetta væri tvímenningskjördæmi, þá fengi hvor frambjóðandinn um sig fulla tölu atkv., sem á landslistann falla. Það gæti nú komið fyrir, að í V.-Húnv. yrðu fleiri í kjöri fyrir Framsfl. en Hannes Jónsson, og fyrir því líka áttu þessar tvær málsgr., 2. og 3. málsgr. 117. gr., að gera. En það skal játað, að þær voru ekki nægilega vel hugsaðar, svo að fyrir væri girt, að úr þessu gæti orðið villa, ef atkv. féllu mjög misjafnt, og þess vegna gerum við það að till. okkar, að málsgreinunum verði kippt í burt, eins og brtt. okkar bera með sér. Ég vona, að okkur, sem undirbjuggum frv., fyrirgefist þessi litla villa í jafnlöngum og flóknum bálki, þegar annað eins ljós eins og hv.þm. V.-Húnv. hefir flaskað þannig á einni einustu grein hans.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi nú vitað, að hv.þm.N.-Ísf. var götóttur, en að hann væri svona götóttur í rökréttri hugsun, hafði mér ekki komið til hugar. Hv. þm. heldur hér langa ræðu um það, að ég hafi ekki skilið þessa gr., og bendir til þess, að í 1. málsgr. frv. séu ákvæði um þetta, sem séu fullnægjandi, ef aðeins eru jafnmargir í kjöri og kjósa á. Það vill svo til, að við gerum heldur ekki neina brtt. við þetta, heldur við aukagr., þar sem fleiri eru í kjöri en kjósa á. Ég sagði áðan, að samkv. þessum síðustu kosningum, þá hefði getað farið svona, eins og ég gat um. Úr því að hv.þm. tók dæmið, að ég hefði verið í kjöri í V.-Húnv. og fengi kosningu fyrir persónulegt fylgi, þá fengi ég öll landslistaatkv., þá ætla ég að halda dæminu áfram þannig, að ef hv.þm.N.-Ísf. hefði verið með mér í kjöri fyrir sama flokk í V.-Húnv. og ekkert atkv. fengið, af því að hann á ekkert persónulegt fylgi þar, þá hefði ég fengið tvöföld atkv. þeirra, sem á landslistann greiddu atkv. Þannig hefðu þeir kjósendur okkar getað tvöfaldað sitt atkvæðamagn yfir á okkur. Í þessu liggur hinn stóri munur. Hv. þm. hefir verið svo blindur í þessu, ef hann hefir ekki verið að leika einhvern skollaleik, að hann er ekki ennþá farinn að sjá. Hv. 1. þm. S.-M. hélt því fram, að með brtt. okkar væri verið að gera landslistaákvæðin að engu. Þetta er alveg þveröfugt við það, sem þessar brtt. okkar bera með sér, því ef svo færi, að einhver þingflokkur hefði ekki nægilega marga menn í kjöri til þess að fullskipaður yrði landslistinn, þá eru einmitt ákvæði í 6. brtt., sem segja skýrt um það, hvernig flokkarnir geti fengið listann fullskipaðan. Þá kemur til kasta miðstjórnarinnar að skipa listann svo, að fullskipaður verði, því þar segir: „Skorti nú á, að eftir séu á lista þingflokks tvöfalt fleiri nöfn en listanum hafa hlotnazt uppbótarþingsæti, nefnir hlutaðeigandi flokksstjórn til menn, sem koma neðst á listann, eftir því sem til þarf til viðbótar á listann, og skal veita henni hæfilegan frest til þess“. Ég veit ekki, hvernig í ósköpunum þessir hv.þm., sem að þessu hafa starfað, geta enn barið höfðinu við steininn og sagt, að þetta geri landslistafyrirkomulagið að engu. Þá er því haldið fram af báðum þessum hv.þm., að það hafi verið fast samkomulag um þetta á síðasta þingi. Samkomulagið náði ekki til annars en ákvæða stjórnarskrárinnar. Það voru margir af þm., sem tóku það fram, að þetta væri hægt að setja í kosningalögin, en við, sem fluttum málið þá, héldum því fram, að það vari betra að setja þetta inn í stjórnarskrána. Með því að setja þetta inn í kosningalögin væri þessu takmarki að vísu náð í bili, en það væri ótryggt, af því að það er hægt hvenær sem er að breyta kosningalögunum. Því skyldi ekki halda, að nokkur maður væri bundinn við þetta samkomulag. Þm. eru ekkert bundnir við það við atkvgr. um þetta atriði kosningalaganna. Þá hélt hv. 1. þm. S.-M. því fram, að ákvæðið um að nema burt umsögn flokksstjórnar gæti orðið til þess, að menn kæmu fram í kjördæmunum undir fölsku flokksnafni. Ef hætta er á þessu, þá hefir sú hætta alltaf verið til. Það er alls ekki breytt neinu frá því, sem verið hefir í þessu efni. Ég veit ekki til, að frambjóðendur hafi leitað til miðstjórnarinnar um leyfi til þess að vera í framboði í sínu kjördæmi. Það getur skeð, að jafnaðarmenn geri það.

Við höfum fastar reglur um það

. En yfirleitt hefi ég ekki vitað til þess, að menn, sem vildu bjóða sig fram til þings, hafi leitað leyfis hjá miðstjórn flokkanna í Rvík, hvort þeir mættu vera fulltrúar fyrir kjósendur sína. Menn ganga ekki undir neitt próf um það, hvort þeir eru flokkstækir eða ekki. Hv. 1. þm. S.-M. hélt því fram, að þetta væri trygging fyrir því, að miðstjórnir flokkanna misbeittu ekki valdi sínu. Hv. þm. finnst þá möguleikar vera til fyrir því, að svo geti farið, að miðstjórnirnar misbeiti valdi sínu. Ég vil ekki láta sveitakjördæmin þurfa að sækja neitt til miðstjórna flokkanna í Rvík, sem eru meira og minna sýrðir af því lífi, sem hér er. Við kærum okkur ekki um að þurfa að sækja okkar mál til slíkra sambanda, sem eru meira og minna byggð upp af hagsmunamálum bæjarins hér. Ég er ekki með þessu að segja, að þetta sé svo sérstaklega hættulegt. En það eru að mörgu leyti annarskonar áhugamál, sem menn hafa, hér, en kjördæmin úti um land, og við kærum okkur ekki um að vera svo sérstaklega háðir þeim straumum, sem hér eru ríkjandi. Ég get því ekki séð, að þeir, sem vilja halda sem óskiptustum rétti héraðanna í þessu máli, geti undir nokkrum kringumstæðum greitt atkv. móti till. okkar á þskj. 86. En það er eðlilegt, að þeir geri það, sem vilja láta allt stjórnast af miðstjórnum flokkanna, fáum mönnum í Rvík. Ef til vill liggur leið þeirra að því marki, að miðstjórnirnar ákveði, hverjir skuli vera þm. á þingi þjóðarinnar. Þá gæti farið svo, að það þyrfti ekki að vera að ómaka sig með neinar kosningar, og væri þá hægt að komast hjá ýmsum erfiðleikum, sem af þeim stafa. En þetta er bara atriði, sem við viljum ekki stefna að, sem erum fulltrúar fyrir kjördæmin úti um landið. Við viljum ekki losna við þá erfiðleika, sem af kosningunum stafa, af því að við viljum sjálfir ráða, hverjir eru fulltrúar í kjördæmunum, en ekki sækja um það sem neitt náðarbrauð til flokksstjórnanna hér í Rvík. Þá vildi ég aðeins geta þess út af brtt. á þskj. 69, að ég hafði hugsað mér að koma með brtt. um það, að fyrsti málsl. 2. málsgr. falli burt. Ég álít þetta ákvæði í gr. muni verða erfitt í framkvæmdinni og að sumu leyti óréttlátt, að sýslumaður, sem tekur við bæjarfógetaembætti, þurfi ekki að segja af sér vegna þessara ákvæða. Ég sé ekkert samræmi i, að ef fulltrúi bæjarfógeta á Akureyri verður sýslumaður, þá þurfi hann að segja af sér, en ef sýslumaður á Blönduósi verður bæjarfógeti á Akureyri, þá þurfi hann ekki að segja af sér. Og ég hefi litla trú á því, að hægt sé að dæma með nokkrum sanni um það, hvort þm. fyrir sérþekkingu sína hafi sérstaka hæfileika fram yfir alla aðra og að hann þeirra hluta vegna þurfi ekki að beygja sig fyrir þessu ákvæði. Ég hygg, að það geti verið mjög mikill ágreiningur um þetta atriði. Ef á að bægja mönnum frá þingmennsku fyrir þessar sakir, þá finnst mér það verða að ganga jafnt yfir alla, en ekki veita embættismönnum nein forréttindi fram yfir aðra. Ég vil ekki segja, að í sjálfu sér sé þetta óréttlátt. Það mun tíðkast hjá Englendingum, að þegar menn taka við embætti, þá verði þeir að leggja niður þingmennsku. En sá ljóður er á þessu, að samkv. ákvæðum stjskr. geta sumir af þessum mönnum, sem verða að leggja niður þingmennsku, ekki sótt aftur til kjósenda sinna um það, hvort þeir eigi að vera þm. áfram eða ekki. Þeir, sem hafa orðið þm. vegna uppbótarsætanna, geta það ekki; þeir verða að leggja niður þingmennsku. Þetta getur frekar gengið hjá litlum þjóðum, en hjá stærri þjóðum gæti það orðið erfitt í framkvæmdinni.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv.þm. V.-Húnv. við brtt. á þskj. 69, svo látandi: „Fyrsti málsl. 2. málsgr. fellur niður“. Mun ég leita afbrigða frá þingsköpum, til þess að brtt. þessi, sem of seint er fram borin og auk þess skrifleg, geti komizt hér að.

Frsm. (Thor Thors) Áður en ég vík að einstökum ágreiningsatriðum, sem komið hafa fram í umr., bæði milli einstakra nm. og annara þm., vil ég geta þess, að stjskrn. tekur aftur 4. brtt. sína á þskj. 87, við 131. gr. frv. Þar segir, að raðað skuli eftir reglum 2. málsgr., þegar um er að ræða, hverjir eigi að ná kosningu á landslistann. En þetta er ekki rétt. Við nánari athugun hefir komið í ljós, að þessi víxlkenning, sem er í fyrri hluta þessarar gr., á ekki að gilda eftir að búið er að raða á landslistann, heldur er það atkvæðatala flokksins, sem telst frambjóðendunum, þó með þeim breytingum, sem einstöku kjósendur kunna að hafa gert. Þá vil ég víkja að smávægilegri brtt., sem minni hl. stjskrn. á á þskj. 92, sem gengur í þá átt, að hæð neðri hluta landslistans skuli fara eftir áætlaðri tölu landslistans. Ég ætla þá að víkja að þeim atriðum, sem hafa klofið stjskrn. í tvennt. Það er þá fyrst og fremst það atriði, hvernig skipa á í kjörstjórnir. Það hefir lengi verið venja í landinu og gefizt vel, að sýslumenn séu sjálfkjörnir oddvitar í yfirkjörstjórnir og hreppstjórar sjálfkjörnir oddvitar í undirkjörstjórnir. Það er margt, sem mælir með þessari reglu, og þá einkum það, að með því að þessir menn séu sjálfkjörnir, er alltaf nokkur trygging fyrir því, að sérþekking sé fyrir hendi í kjörstjórnunum. Því verður aldrei á móti mælt, að sýslumenn og bæjarfógetar eru þeir menn í hverju kjördæmi, sem ætla má, að mesta sérþekkingu hafi í þessum málum. Það virðist því einkennilegt að bægja þessum mönnum út úr kjörstjórn, þar sem reynslan hefir aldrei sýnt, að þeir séu þar óþarfir eða til ills. Því verður heldur ekki haldið fram sem neinni ástæðu fyrir því, að sýslumönnum eða bæjarfógetum beri ekki að vera í yfirkjörstjórn, að það kunni að koma fyrir, að þeir bjóði sig fram til þings, því svo er ákveðið í kosningalagafrv., að þeir skuli víkja sæti úr kjörstjórn, ef þeir eru í kjöri. Það má ennfremur benda á, að nauðsynlegt er, að kjósendur í kjördæmunum viti, hvert þeir eiga að snúa sér, þegar þeir þurfa að leita til kjörstjórnar. Séu sýslumenn og hreppstjórar alltaf sjálfkjörnir, þá er það sú almenna regla, sem hver maður veit um. Það er líka oftast svo, að sýslumenn eru búsettir á þeim stöðum, þar sem alltaf er hægt að ná til þeirra og alkunnugt er um í kjördæminu. Þetta gildir oftast líka um hreppstjóra. Þeir eru venjulega þeir forráðamenn, að allur almenningur viti, hverjir þeir eru og hvar þeirra er að leita. Ég get því ekki fundið nein frambærileg rök fyrir því, að sýslumönnum og hreppstjórum sé bægt frá því að eiga sæti í kjörstjórn. Hv. þm.N.-Ísf. hefir að vísu getið þess innan n., að ef sýslumenn og hreppstjórar séu sakir hæfileika sinna rétt kjörnir til þess að eiga sæti í kjörstjórn, þá muni þeir vitanlega vera kosnir í þetta starf. En það er í fyrsta lagi alls ekki vitað, að svo fari, því ef á að kjósa alla kjörstjórnina, þá er líklegt, að kosið verði eftir flokksfylgi einu. Gæti þá oft farið svo, að sýslumenn og hreppstjórar yrðu útilokaðir. Og í öðru lagi, ef þessir menn eru kosnir pólitískri kosningu, þá koma þeir inn í starfið sem pólitískir fulltrúar, með aðrar skyldur heldur en ef þeir væru sjálfkjörnir sakir embættisins. Þetta er m. ö. o. tilraun til þess að gera sýslumenn og hreppstjóra, sem sæti kunna að eiga í kjörstjórn, að pólitískum fulltrúum, og tel ég það til mikilla skemmda frá því, sem nú er. Og það er dálítið einkennilegt, að þessum mönnum megi ekki treysta til þess að eiga sæti í kjörstjórn með 2 öðrum mönnum, sem kosnir eru hlutfallskosningu og eru því fulltrúar hinna pólitísku flokka, og ásamt umboðsmönnum frambjóðenda allra flokka, þegar þeim er treyst til þess að standa fyrir kjörfundi utan kjörstaðar. Því það er vitanlega miklu meira trúnaðarstarf að standa fyrir kosningu utan kjörfundar, þar sem engir eru til eftirlits með kjörstjóra. Ég verð því að halda því fram, að þessar brtt. séu tilefnislausar og til skemmda, og skora ég á hv.þm. að fella þær, og einkum vil ég beina því til þeirra hreppstjóra og sýslumanna, sem sæti eiga hér í d. Sérstaklega þykir mér það illa hlýða, að hv.þm. Barð. skuli verða til þess að ráðast að óþörfu á stéttarbræður sína, og ætla ég að vona, að sannfæring hans verði sterkari en flokksfylgi, þegar til atkvgr. þessa atriðis kemur. Þá er það annað atriði, sem hefir klofið n. í tvennt, og það er gerð kjörseðlanna. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að sú gerð á kjörseðlinum, sem við sjálfstæðismenn stingum upp á, geti villt kjósendur. Ég vil þá segja, að þetta getur eins orðið, ef seðillinn er auður að neðan, eins og þeir hv. framsóknarmenn og jafnaðarmenn leggja til. Kjósendur eru óvanir slíku. Það gæti e. t. v. orðið þeim hvöt til að fara að pára á þennan auða hluta, t. d. nafn frambjóðandans eða sitt. En ef prentað er neðan á kjörseðilinn bókstafir listanna og nöfn flokkanna, þá gæti það orðið kjósendum til leiðbeiningar. Hv. andstæðingar mínir hafa haldið því fram, að bil hvers flokks á kjörseðlinum væri ekki nóg til þess, að kjósendur gætu gert þær breyt., sem frv. ætlast til, að gera megi. Þar er ætlazt til, að kjósandinn skrifi aðallega tölur á seðilinn. En bilið er svo stórt, að hægðarleikur er að koma þar fyrir einnig nokkrum nöfnum. Þessar mótbárur eru því allar æðiléttvægar. Í sambandi við brtt. meiri hl. n. vil ég benda á það, að hann hefir ekki gegnumfært þessa till. rökrétt um allt frv., því að hann hefir ekki breytt 113. gr., um ógilda seðla, í samræmi við brtt. við 89. gr. Í 113. gr. er gert ráð fyrir því, að merkt sé við listabókstaf. Eins er um 114. gr., þar sem gengið er út frá því skipulagi, sem annars er í frv. Þá vil ég fara nokkrum orðum um brtt. þá, sem hv. framsóknarmenn í stjskrn. bera fram á þskj. 76. Einn nm„ hv. 1. þm. S.-M„ mun hafa haft það sem sitt aðalmál í undirbúningsn., að kjördagar væru ætíð hafðir tveir í sveitum. En þetta mál hefir ekki fengið meiri undirtektir innan Framsóknar en svo, að aðeins er gert að skyldu að hafa tvo kjördaga, ef 1/3 hluti kjósenda innan kjördeildar krefst þess. Heimildin er ekki víðtækari en þetta. En annars tel ég hana algerlega óþarfa. Ég vil benda á það, að úr engri sveit hafa komið tilmæli um þetta. Fyrir atbeina sjálfstæðismanna í stjskrn. hefir kjördagurinn verið lengdur upp í 8 klst., og er auk þess bannað að slíta honum fyrr en ½ klst. er liðin frá því er síðasti kjósandinn kom á kjörstað. Þetta lengir kjörfundinn að verulegum mun og verður til þess, að kjósendur í strjálbyggðum héruðum geta betur sótt kjörfundinn. Það kann að vera undantekning um einn hrepp í Barðastrandarsýslu (ég skýt því fram, af því að ég sé, að hv.þm. Barð. var að biðja um orðið), en það nær ekki nokkurri átt að miða regluna við eina undantekningu.

En hvernig er í Snæfellsnessýslu?

. Það kemur ekki til greina þar. Ég vil ennfremur benda á, að þar sem heimilað hefir verið samkv. 6. gr. frv. að hafa 4 kjördeildir í sama hreppi, er þetta ennþá fráleitara. Í sambandi við þessa brtt. hafa framsóknarmenn ekki í neinu getið þess, hvernig þessi aukakjörfundur eigi að fara fram. Þar er ekki sagt, að kjörstjórn eigi að vera viðstödd, ekkert tekið fram um það, hvort kjörskrá eigi að liggja frammi, o. s. frv. Þessi aukakjörfundur kemur þarna sem óskýrt fyrirbrigði. Verði þessi heimild til aukakjörfundar lögleidd, getur það leitt til þess, að kosningar yrðu ekki eins öruggar og skyldi. Jafnframt mætti hugsa sér, að pólitískir æsingamenn notuðu sér þetta til agitatiónar og að það gæti jafnvel haft í för með sér hreinar ofsóknir á hendur kjósendum. Ætla ég að vona, að hv.þm. sýni kjósendum þá nærgætni að forða þeim frá slíku. Það er nóg sem er. Þá er brtt. á þskj. 69, frá hv.þm. A.-Húnv. og hv. 2. þm. Skagf. Sú hugsun, sem í brtt. felst, er að mínu áliti réttmæt. Því verður ekki neitað, að of mikil brögð eru að því, að einstakir þm. noti sér þingmennsku sína sjálfum sér til hagsbóta. Því verður ekki neitað, að stj. hefir oft, allt að því skipulagsbundið, veitt mönnum fríðindi fyrir stuðning. Er því rétt, að slík till. sem þessi komi fram. En samt get ég ekki greitt henni atkv., því að enda þótt hún sé réttmæt, þá er hún óréttlát, af því að ekki eru öllum þm. veitt sömu réttindi samkv. henni Þm. í einstökum kjördæmum mega alltaf segja af sér og bera málið undir kjósendur, en landsk.þm. hefir samkv till. ekki þennan rétt, enda á hann í rauninni enga sérstaka kjósendur, en er kominn á þing fyrir atkv.magn flokksins. En auðvitað er það útilokað að ógilda kosninguna fyrir allt landið, til þess að veita honum þennan rétt. Eins er ekki ætlazt til, að þm., sem kosinn er í Rvík, skuli eiga rétt til að bera mál sitt undir kjósendur, enda þyrfti þá að ógilda alla kosninguna í Rvík. Segjum t. d., að einn þm. Alþfl. í Rvík fái launað starf hjá stj. - Þetta er mjög líklegt um þm. þess flokks. - Ef hann ætti rétt á að segja af sér þingmennsku og gerði það, en kosningin yrði eigi öll ógild, gæti það t. d. leitt til þess, að Sjálfstfl. fengi þetta sæti, og raskaðist við það grundvöllur kosninganna. Það er rétt, sem vakað hefir fyrir hv.flm.till., en það er ekki réttlátt, vegna hins nýja skipulags, sem nú verður tekið upp. Í þessu máli sem öðrum, er snúa að lýðræði voru, verður almenningsálitið að grípa í taumana. Það mun það líka gera og hefir þegar gert að nokkru. Hv. 2. þm.N.-M. þarf ég ekki að svara. Sessunautur minn gerði það. En ég get ekki verið honum sammála. um það, að það sé nein goðgá eður stjórnarskrárbrot, sem stendur í 115. gr. kosningalagafrv., að landslisti teljist ókosinn, þegar frambjóðendur séu kosnir á seðlinum, þó að kjósanda hafi orðið það á að merkja einnig við landslistann. Stjskr. segir, að annaðhvort skuli kjósa landslistann eða frambjóðendur. En þetta ber að skilja svo, að ekki megi kjósa landslista eins flokks og frambjóðendur annars flokks. Þetta ákvæði stjskr. miðar að því, að mönnum sé ekki veittur tvöfaldur kosningarréttur, sem gæti komið svo fram, að t. d. frambjóðandi Alþfl. kysi fyrst frambjóðanda Framsfl., en síðan landslista síns eigin flokks. Það er misskilningur hjá hv. 2. þm.N.-M., er hann heldur, að flokkur, sem hann vill nefna flokk óháðra kjósenda, sé réttminni en aðrir flokkar. Sé flokkurinn skipulagður, þá hefir hann sama rétt og aðrir flokkar, en annars á hann ekki kröfu til frekari réttar en aðrir fulltrúar, sem bjóða sig fram utan flokka. Frambjóðendur utan flokka geta nefnilega verið einskonar ruslakista allra frambjóðenda landsins, hver sitt af hverju sauðahúsinu, ýmist kommúnistar eða sterkíhaldssamir bændafulltrúar. Að ætla einum og sama flokki atkvæði allra þessara frambjóðenda nær vitanlega ekki nokkurri átt. Og að veita jafnóskyldri hjörð rétt til uppbótarþingsætis er alveg fráleitt og brýtur í bága við stjskr., sem ætlar uppbótarsætin til jöfnunar milli þingflokka. Brtt. hv.þm. V.-Húnv. skil ég vel. Hún er sprottin af óskinni um það, að fulltrúar flokkanna innan hvers kjördæmis ráði fulltrúum sínum á þingi, en ekki flokksstjórnin í Rvík. Ég held, að þetta sé réttmæt till. En það er þó dálítið varhugavert að láta menn, sem bjóða sig fram kannske til þess eins að spilla fyrir aðalframbjóðanda einhvers flokks, lenda í sama reit á kjörseðlinum og vera kennda við flokkinn. Það má því telja eðlilegt að krefjast viðurkenningar flokksstjórnar á slíkum mönnum, svo að það yrði tryggt, að þeir yrðu engum flokki til miska. Fáist slík viðurkenning ekki, hefir það þá einu þýðingu, að frambjóðandinn telst utan flokka á kjörseðlinum. Ég held, að brtt. sú, sem hv.þm. V.-Sk. og hv. 1. þm. Eyf. bera fram á þskj. 90, um það, að prófkosning innan héraðs skuli skera úr, hver vera skuli í kjöri fyrir ákveðinn flokk innan sama kjördæmis, sé nóg til þess að eyðileggja þetta voðavald, sem sumir kalla Reykjavíkurklíku. Viðvíkjandi brtt. við 117. gr. get ég sagt það, að það er rétt hjá hv.þm. V.-Húnv., að það var hann, sem kom þessari leiðréttingu inn í l., svo að hann hefir fulla ástæðu til að láta borginmannlega. Það er og öldungis rétt, að brtt. hans er einungis miðuð við þann hluta gr., sem þurfti að breyta, svo að ákúrur hv.þm.N.-Ísf. í garð hans hafa ekki við rök að styðjast. Um brtt.hv.þm.N.-Ísf. get ég sagt það, að ég er því fylgjandi, að kjördagur sé ekki fyrr en 1. sunnudag í júlí. Er þá tryggt, að gott sé til kjörsóknar í sveitum og að hægt sé að ferðast í bílnum, þar sem svo hagar til. Og þó að segja megi, að í Rvík fari þá fjöldi verkafólks úr bænum, þá er hægt fyrir flokkana að bæta úr því með því að láta kjósendur sína neyta kosningarréttar áður. Ég get ekki verið hv.þm.N.-Ísf. sammála um það, að stjskr. tryggi heimild til þess að hafa óraðaðan landslista, skipaðan öðrum en frambjóðendum. Orðalag stjskr. er þann veg, að að minnsta kosti annaðhvert sæti tíu efstu manna á landslista skuli skipað frambjóðendum úr kjördæmum utan Rvíkur. Þetta gefur tilefni til að álykta, að hin sætin skipi frambjóðendur úr Rvík. En hv.þm. gefur í skyn, að svo hafi verið um samið milli stjórnmálaflokkanna á síðasta þingi, að heimilt sé að láta aðra en frambjóðendur eiga sæti á landslista. Ég er þessu ekki nægilega kunnugur, þar sem ég hefi eigi átt sæti á þingi fyrr. En ég beygi mig auðvitað fyrir samningi, sem kynni að hafa farið fram um þetta, þar sem ég teldi ódrengilegt að rjúfa hann nú.

Vilmundur Jónsson Ég þurfti ekki á neinum leiðbeiningum að halda frá hv.þm. Snæf um það, hvernig ég ætti að skilja hv.þm. V.-Húnv. Ég viðurkenni, að hann hefir slampazt á að gera brtt. sína við 117. gr. frv. svo úr garði, að hún fær staðizt, en af orðalaginu hjá honum, er hann mælti fyrir till. sinni, verður ekki annað ráðið en að hann hefði gersamlega misskilið frvgr. Honum virtist skiljast, að hún gerði ráð fyrir hlutfallskosningum í öllum tvímenningskjördæmum, sem enginn fótur er fyrir. Hitt er rétt, að orðalag 2. og 3. málsgr. getur í einstökum undantekningartilfellum leitt til þeirrar „reikningslegu“ villu, að fleiri atkvæði komi til úthlutunar heldur en greidd hafa verið. Fyrir það, að við tókum eftir þessu, viljum við, að þetta verði leiðrétt, en alls ekki fyrir það, að við höfum áður ákveðið og viljum nú snúa frá því, að hlutfallskosning skuli viðhöfð í öllum tvímenningskjördæmum í landinu. Það hafði okkur aldrei dottið í hug. Ég veit, að hv.þm. V.-Húnv. skilur þetta nú, eftir að hafa átt persónulegt viðtal við mig síðan hann hélt ræðu sína. En hafi honum skilizt það áður, þá er óráðvendni um að kenna, hvernig hann hagaði orðum sínum. Ég læt hér útrætt um þetta atriði, en sný mér að því, er hv.þm. Snæf. sagði um gerð kjörseðilsins. Það atriði hefir verið þaulrætt í nefndinni og eins á fundum innan flokkanna. Ég get þakkað honum fyrir það, að hann vakti athygli á því, að till. okkar meiri hl. n. um gerð kjörseðilsins næði ekki til að samræma öll ákvæði frv. við þá gerð, er við stungum upp á. Að þessu mun þó ekki kveða mikið, enda stæði það til bóta. Nú vil ég launa honum með því að benda honum á, að ákvæði 51. gr. um kjörseðilsgerð minni hl. n. eru ekki heldur í fullu samræmi við önnur ákvæði frv. Þar er sem sé ákveðið, að stærð, þ. e. skákafjölda, neðri hluta kjörseðils skuli miða við áætlaða tölu landslista. En þetta er alls ekki nóg, því að alltaf þarf að hafa a. m. k. eina skák framyfir landslistatöluna.  Þó að undarlegt megi heita, hefir það orðið ágreiningsatriði í n„ hvernig kjörstjórnir skuli skipaðar, og vill minni hl., sjálfstæðismennirnir, gera þá takmörkun á réttu lýðræðisfyrirkomulagi, að sýslum. skuli jafnan sjálfkjörnir í yfirkjörstjórnir, en hreppstjórar í undirkjörstjórnir. Þó er það viðurkennt, bæði af n., sem undirbjó kosningalagafrv., og af stjskrn., að rétt sé að gera hinum ýmsu flokkum sem auðveldast að hafa fulltrúa sína í kjörstjórn. Þess vegna er ákveðið að heimila hlutfallskosningu, ef krafizt verður, og vitanlega til þess að koma í veg fyrir, að kjörstjórnir verði um of einlitar. En ef um eina 2 er að velja, getur auðveldlega farið svo, ef hreppsn. er mjög á einni sveif pólitískt, að báðir komist að af sama flokki, og hreppstjórinn sá þriðji, og þá væri ákvæði um hlutfallskosningu orðið til einskis í því tilfelli. Svipað getur orðið uppi á teningnum um yfirkjörstjórnir. Til stuðnings hinum sjálfkjörnu sýslumönnum og bæjarfógetum hefir verið borið fram, að þeir séu jafnan á staðnum og því gott að ná til þeirra. En vitanlega mundi hver yfirkjörstjórn gæta þess sjálfsagða hlutar að velja sér þann oddvita, er sæti ætti á sem allra hentugustum stað í kjördæminu, enda mjög líklegt, að sýslumaður eða bæjarfógeti mundi jafnan öðlast sæti í kjörstjórn, þótt honum væri ekki gert að sitja þar sjálfkjörinn, og hið sama hreppstjórar í undirkjörstjórnum. Hver sá flokkur, sem á völ á flokksmanni sínum í sýslumanns- eða hreppstjórastöðu í kjörstjórn, mundi ekki setja sig úr færi um að kjósa hann til þess starfa, nema hann væri einhver vandræðaskepna og mætti þá missa sig. Séu slíkir menn hinsvegar mjög eftirsóknarverðir, er ekki nema sjálfsagt, að viðkomandi flokkur eyði atkv. sínum á hann. Það er kunnugt, að sýslumenn og bæjarfógetar eru ekki nógu margir til þess að geta verið oddvitar í hverri yfirkjörstjórn, og ekki veit ég til, að það hafi komið að sök, þó að leikmenn hafi hvað eftir annað verið skipaðir til þessara starfa. Hitt er þó enn fráleitara, að hreppstjórar séu sjálfkjörnir í undirkjörstjórnir, því að miklu hættulegra er að hafa undirkjörstjórnir einlitar, og ekki sízt með tilliti til aðstoðarinnar, sem þeim er gert að veita fötluðum kjósendum. Ég veit dæmi þess, að kjörstjórn hefir verið svo einlit, og sú ótrú á henni þess vegna, að engum blindum kjósanda annars flokksins, sem keppti þar við kosningar, kom til hugar að beiðast aðstoðar hennar. Þeir sátu heldur allir heima. Mér finnst það óprýða frv. að hafa í því þetta ákvæði, og fáránlegt, að þar sem á að kjósa e. t. v. 3-4 samskonar nefndir innan sama hrepps, skuli einn maður í einni nefndinni eiga að vera sjálfkjörinn. Brtt. okkar meiri hl. n. útilokar engan veginn hreppstjórana. Ef þeir eru sem sagt ekki einhverjir vandræðamenn, má alltaf gera ráð fyrir því, að þeir verði kosnir af einhverjum flokki. Það er víðast svo erfitt að fá nægilega marga menn í kjörstjórnir, að sérstaklega hæfir menn þurfa ekki að óttast að verða settir hjá, svo eftirsóknarvert sem þetta starf nú er. Þá vildi ég minnast á orð hv.þm. Snæf. um skilning hans á ákvæðunum í stjskr. um skipun frambjóðenda á landslista. Hann vildi skilja bókstafinn aðeins svo, að frambjóðendur í Rvík væru útilokaðir frá því að vera nema í öðruhverju sæti hinna efstu 10 á listunum, en hinsvegar fælist hér í engin heimild til að hafa aðra en frambjóðendur á landslista. Eins og ég hefi skýrt frá, var það hin upphafl. krafa okkar Alþýðuflokksmanna, að það yrði með öllu frjálst, hvernig þessu yrði fyrir komið. En andstæðingar okkar báru það fyrir, að þá yrðu Reykvíkingar alstaðar í efstu sætunum. Til þess að koma í veg fyrir það - og aðeins til þess - var komið á samkomulagi um það orðalag, sem nú er á stjskrfrv. um þetta atriði. Að öllu öðru leyti áttu flokkarnir að ráða niðurskipun á landslista sína. Á það var lögð áherzla af andstöðufl. okkar, að stjskrfrv. yrði samþ. ágreiningslaust á síðasta þingi, og við gerðum ekki ágreining, aðeins með tilliti til þessa samkomulags. Ég þarf ekki að eyða að þessu fleiri orðum, en það væri mér kært, og er skylt að ætlast til þess, að einhverjir hv.þm. úr hinum flokkunum standi nú upp og lýsi því yfir, að þetta samkomulag hafi átt sér stað, og hafi verið á þá leið, er ég hefi skýrt frá.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Mér kemur það ekki á óvart, þó að langar umr. verði um ýms atriði þessa máls og ágreiningur. Svo stendur á, að ágreining öllum hefir verið skotið yfir á þessa 3. umr., svo að það er ekki að furða, þó að miklar umr. spinnist út af málinu. Ég ætla ekki að tala langt mál, en þó verð ég að fara fáeinum orðum um ágreiningsatriðin, og þá helzt þau, sem mest bar á hjá nefnd þeirri, sem hafði með höndum undirbúning frv. Hv. þm.N.-Ísf. vill ekki, að sýslumenn og hreppstjórar séu sjálfkjörnir formenn kjörstjórnar, en hann heldur því fram, að þeir flestir eða allir muni ná kosningu í kjörstjórnirnar, þótt þeir væru ekki sjálfkjörnir til þess. Þar með hefir hann sjálfur slegið öll vopn úr höndum sér, og einu rökin, sem hann hefir fram að færa, eru, að hann heldur, að það sé trygging fyrir óhlutdrægni manns, að hann sé fulltrúi stjórnmálaflokks í kjörstjórninni. Hann vill, að þessir menn séu fulltrúar ákveðins flokks, í stað þess að vera óhlutdrægir formenn nefndanna. Það væri í alla staði óheppilegt, og það er ekki í neins þágu, að gerður sé leikur að því, að þessir menn skoði sig sem umboðsmenn fyrir flokk, í stað þess að vera óvilhallir formenn. Það er líka miklu betra fyrir almenning að vita það fyrirfram, hvaða menn eru formenn kjörstjórna, því að svo getur auðveldlega farið, að þeir verði ekki formenn, þótt þeir nái kosningu, ef ekki er svo ákveðið í lögunum. Það getur orðið sitt á hvað um það, hverjir verði formenn. Hér er því um brtt. að ræða, sem er óhagstæð öllum almenningi. Ég tel, að í flestum tilfellum muni svo fara um kosningar í kjörstjórnir, að þar nái sæti einn maður af hvorum aðalflokk, þar sem kosið er hlutfallskosningu, og svo er einn lögákveðinn, sem ber aðalábyrgðina. Þetta mun reynast langheppilegasta fyrirkomulagið. Þá hefir og orðið ágreiningur út af kjördeginum. Í frv. er gert ráð fyrir næsta sunnudegi eftir þann dag, sem Alþingi samþykkti 1929 með geysimiklum meiri hl. Hv. þm. getur fallizt á dag eftir miðjan júní, því að hann sér það, að krafa jafnaðarmanna um kjördag að hausti er mjög ósanngjörn, því að það er ekkert vit í því að velja myrkur til þessarar athafnar, þegar völ er á degi þegar bjart er bæði að degi og nóttu. Auk þess er allra veðra von að hausti, og ekki rétt að tefla kjörsókn í slíka tvísýnu. Enn hefir orðið ágreiningur um landslistann, eða öllu heldur neðri hluta kjörseðilsins, hvort hann skuli vera auður eða ekki. Ég get ekki gert mikið úr þeirri mótbáru hv.þm.N.-Ísf., sem kom fram bæði í undirbúningsnefndinni og við umr., að með því að hafa listanöfnin á kjörseðlinum sé verið að narra kjósendur til þess að krota við þessi listanöfn. Það er auðvitað ekki frekar verið að narra kjósendur í því heldur en verið er að villa þá með því að hafa mörg nöfn á efri hluta seðilsins. Rökrétt afleiðing af þessari kenningu hv.þm. er, að hann ætti að óska þess, að kjörseðillinn sé hafður alveg auður, og að kjósendur skrifi sjálfir nöfn þeirra frambjóðenda, sem þeir vilja kjósa. En það er auðsætt, að slíkt er endileysa, og vitanlega er langauðveldast að setja 1 eða 2 krossa við ákveðin nöfn, og það er ekkert við það að athuga að á seðilinn séu skráð nöfn frambjóðenda og tilfært, hverjir að listunum standi. Allir ættu að vera sammála um, að hér er ekki annað á ferðum en tilraun til þess að koma á fullu samræmi í kosningaraðferðinni, með því að nota kross bæði við kjördæmakjör og landslistakjör. Það er ekki stórvægilegt atriði, sem á milli ber, en ég get ekki skilið, hvers vegna hv.þm. og fleiri vilja ekki létta undir með þeim, sem landslistann kjósa, á sama hátt og þeim, sem kjósa kjördæmaframbjóðendur. Þá er röðunin á landslistann. Hv. þm.N.-Ísf. telur, að einhverskonar samningur hafi verið gerður í fyrra um það, að ekki mætti gera frekari kröfur í þessum efnum heldur en þær, sem stjskr. heimtar. Ég verð að segja hv.þm. það, að ég veit ekkert um slíkan samning. í stjskr. stendur, að a. m. k. annaðhvort sæti tíu efstu manna á landslistanum skuli skipað frambjóðendum utan Rvíkur. Ég get ekki skilið þetta „að minnsta kosti“ þannig, að það leggi nokkrar hömlur á frekari kröfur á þessu sviði, og þegar ágreiningur varð um þetta í fyrra, var því og haldið fram, að frjálst væri að herða á þessum kröfum, en þá fekkst ekki samkomulag um að breyta þessu ákvæði stjskr. Svona skildi ég ákvæðið, enda væru orðin „að minnsta kosti“ alveg þýðingarlaus, ef þingið væri klafabundið við að láta þetta nægja og mætti ekki gera víðtækari kröfur um frambjóðendur á landslista, og ef það er brot á stjskr., þá er það líka brot á stjskr. að heimta það, að allir frambjóðendur utan Rvíkur skuli vera á landslistanum. Að öðru leyti get ég um þetta vísað til aths. við frv., og ég get ekki horfið frá því, að enginn samningur hafi verið til um þessi atriði, enda var þá jafnframt haldið fram, eins og ég tók fram áðan, að heimilt væri að gera frekari kröfur í kosningalögunum. Þá má og minna á það, að það gengur ekki í rétta átt, að því er mér virðist, að láta stjórnmálafl. hafa heimild til að ákveða, hverja frambjóðendur skuli hafa á lista, meira en nauðsynlegt er. Það er sannarlega ekki spor í lýðræðisátt, að heimila flokkstjórnum að velja þm. En sú verður afleiðingin af skoðun hv.þm.N.-Ísf„ að ég hygg. Flokksstjórnirnar geta látið í annaðhvort sæti 10 efstu manna listans þá menn, sem eru vissir að komast að af frambjóðendum úti á landi, og með þessu móti ræður flokksstjórnin öllum, sem komast í uppbótarsæti. Þetta er ekki spor í þá átt, sem frv. annars stefnir í, sem sé þá, að láta þá menn eina komast á þing, sem hafa sýnt það, að þeir hafi traust kjósenda úti um land. Þá vil ég aðeins nefna 117. gr. Skal ég fúslega viðurkenna, að þar hefir n. yfirsézt, eins og hv.þm.N.-Ísf. hefir játað.

Ég hefi aldrei neitað því

. Mér fannst fyrst, að hv.þm. ekki beint viðurkenna það. En það er bezt að viðurkenna það hreint og greinilega, þegar manni verður eitthvað á. Aftur á móti gerði hv.þm. V.-Húnv. meira úr þessari yfirsjón en rétt var. Þetta er nú allt komið til leiðréttingar. Það er ekkert undarlegt, þó að eitthvert ósamræmi geti slæðzt inn í svo stóran lagabálk sem þennan við fyrstu meðferð. En ég vildi óska, að ekki kæmi fram, eftir að Alþ. hefir afgr. þetta kosningalagafrv. sem lög, smugur á því, sem hefði þurft að byrgja. Það er skarpskyggni hv.þm. V.-Húnv. að þakka, að þetta ósamræmi komst til leiðréttingar. Þá vildi ég segja nokkur orð viðvíkjandi valdi miðstjórnanna. Ég álít yfirleitt, að rétt sé að takmarka það vald eins og fært er. En náttúrlega má ekki ganga svo langt í því, að af því hljótist ringulreið í flokkaskipun, því að þetta frv. og stjskrbreyt., sem eflaust verður samþ., eru svo mikið byggð á flokkaskipulagi. Hinsvegar verð ég að segja, að hingað til hefir það sjaldan eða aldrei komið fyrir, að flokkur hafi beðið tjón við það, að miðstjórn hans hafi ekki haft nægilegt vald til að ákveða framboð. Mun ég því greiða atkv. með till.hv.þm. V.-Húnv. um þetta. Um brtt.hv. 2. þm.N.-M. er það að segja, að hann er á villigötum, þegar hann talar um óháða kjósendur sem sérstakan flokk. Hann virðist ekki hafa athugað það, að ef hér er um sérstakan flokk að ræða, þá hefir sá flokkur allan sama rétt og aðrir flokkar um framboð samkv. þessu frv. En ef óháðir kjósendur eru ósamstæður hópur með tilliti til stjórnmálastefnu, þá á sá hópur ekki að hafa nein réttindi sem flokkur út af fyrir sig. Það er ekki sagt, að neitt band sé á milli þeirra. Þess vegna er ómögulegt að láta þá fá uppbótarsæti, því að eftir ákvæðum stjskrfrv. getur aðeins samstæður stjórnmálafl. átt kröfurétt til uppbótarsæta. Að síðustu vil ég nefna till. um aukakjördag, á þskj. 76. Hv. þm. Snæf. hefir að vísu sagt flest, sem segja þarf um það efni. Vil ég þó benda á eitt atriði til viðbótar. Þar er lagt til (á þskj. 76), að í kjördeildum utan kaupstaða og kauptúna, þeirra, sem samkv. síðasta manntali hafi haft yfir 300 íbúa, sé skylt að halda aukakjörfund daginn fyrir hinn almenna kjördag, ef a. m. k. þriðjungur kjósenda innan kjördeildarinnar sendir undirkjörstjórn skriflega áskorun um það eigi síðar en viku fyrir kjördag. Ég held, að ef hrepparnir eru búnir að nota sér heimild þá, sem í þessu frv. felst um að hreppum megi skipta í sundur í kjördeildir, þá muni þeir vera teljandi hrepparnir hér á landi, sem þetta ákvæði hefir nokkra þýðingu fyrir. Mun ég af greindum ástæðum greiða atkv. á móti þessari mjög svo þýðingarlitlu og óþörfu brtt.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Ég ætla nú ekki að fara almennt út í brtt. þær, sem hér liggja fyrir, en læt frsm. og flm. um það. En það er ein sérstök till., sem ég hefi ástæðu til að ræða um, vegna þess að ég hefi flutt hana með öðrum, og á hana hefir verið minnzt hér í d. Það er kunnugt, að á undanförnum árum hefir verið allmikil krítik um kjördæmaskipunina á landi voru, sérstaklega af andstæðingum Framsfl. Því hefir verið haldið fram, og að mörgu leyti með réttu, að hún skapaði misrétti að því leyti að kosningarréttur manna væri misjafn eftir henni, eftir því hvar á landinu væri, sérstaklega að smærri kjördæmin hefðu gildismeiri atkvæði heldur en hin stærri, vegna þess að smærri kjördæmin hefðu tiltölulega fleiri þm., miðað við kjósendatölu. Auk þess hefir mikið verið blínt á það, að þingflokkar fengju ekki þm. í samræmi við atkvæðatölu þá, sem frambjóðendur flokkanna í heild fá. Þessi kjördæmaskipun, sem nú verður lögleidd, á að bæta úr þessu. En jafnframt þeim göllum, sem verið hafa á kjördæmaskipuninni að undanförnu, hefir annað misrétti einnig átt sér stað, og mun sérstaklega eiga sér stað eftir að sú nýja kjördæmaskipun kemur til greina, og það er munurinn á aðstöðu kjósenda í bæjum og kaupstöðum annarsvegar, og sveitum hinsvegar til að nota kosningarrétt sinn. Kjördæmaskipun sú, sem nú verður lögleidd, hlýtur að gera þennan aðstöðumun meiri en áður, vegna þess að nú hefir verið gengið í þá átt, að gera sem jafnast gildi atkvæðisréttar hvers manns, hvar sem hann er á landinu, án þess að tekið hafi verið tillit til aðstöðunnar til að nota kosningarréttinn. En þetta er ekkert lítið atriði; ég býst ekki við, að þurfi að deila um það. Annarsvegar í þessum samanburði eru menn, sem búa í strjálbýli, sem þurfa kannske yfir fjöll að fara eða alllanga leið á sjó og verða að yfirgefa heimili sín langan tíma til þess að geta notað kosningarrétt sinn. En hinsvegar eru þeir menn, sem í kaupstöðunum er ekið á kjörstaðinn; þeir eru sóttir heim til sín á kostnað flokks þess, sem þeir greiða atkv. sitt. Hv. stjskrn. hefir sama og ekkert tillit tekið til þessa aðstöðumunar. Hún hefir að vísu veitt heimild til að skipta hreppi í 4 kjördeildir. Áður var til heimild til að skipta hreppi í 3 kjördeildir, svo að munurinn er hér ekki mikill. Þess vegna höfum við nokkrir Framsóknarfl.menn í n. borið fram brtt. um að veita íbúum þeirra hreppa á landinu, sem óska þess, rétt til að fá dálítið meiri tíma til þess að nota kosningarrétt sinn heldur en verið hefir, m. ö. o. rétt til þess að geta haldið aukakjörfund daginn fyrir hinn almenna kjördag. Þessi heimild er í raun og veru miklu takmarkaðri en ég ætlaðist til. Hún er svo takmörkuð þessi leið, sem við höfum farið, að hún er aðeins heimild til þessa þar, sem 1/3 hl. hreppsbúa krefst þess. Og kjörfundurinn aukakjörfundardaginn á ekki að standa lengur en 5 klst. Ég held, að þótt þetta fyrirkomulag verði tekið upp, þá verði eins vel um hnútana búið eins og verið hefir í þessu efni. Það er nú ekki svo sem með þessu sé verið að troða þessu skipulagi inn á þá hreppa, sem ekki óska þess, svo að þeir hreppar, sem halda, að af þessu muni stafa einhver hætta, geta þá haft venjulega skipulagið á þessu. Hv. þm. Snæf. minntist á þetta með lítilsvirðandi orðum. Hann sagði, að hvergi mundi vera þörf á þessu, nema ef vera kynni í Barðastrandarsýslu. Það eru a. m. k. þrír hreppar í Barðastrandarsýslu, þar sem full þörf væri á þessari skipulagsbreyt., og ekki er hægt á annan hátt en með henni að ná þeim tilgangi, sem heimildin á að ná. Tveir af þessum hreppum eru margsundurskornir af fjörðum, smáum og stórum, og bæirnir úti á annesjum og innst inni í fjarðabotnum, einn og einn út af fyrir sig, og mjög óvíða stutt á milli þeirra. Hvergi eru skilyrði til kjördeildafjölgunar í þessum hreppum. Hið eina, sem hægt er þarna að gera til þess, að öllum kjósendum í þessum hreppum verði mögulegt að nota kosningarrétt sinn, er það, að hafa kjördagana fleiri en einn. Þriðji hreppurinn er Flateyjarhreppur. Þar er kjörstaðurinn í kauptúninu. Margir bæir í þeim hreppi eru á eyjum, sem eru dreifðar um Breiðafjörð. Þarna er ekki hægt að koma því við að skipta heppilega í kjördeildir. En heimild til aukakjörfundar mundi bæta mikið aðstöðu íbúa þessa hrepps. Ég er ekki gagnkunnugur víða á landinu, en ég veit, að samgöngur eru verri í mínu kjördæmi en viða annarsstaðar á landinu. Þrátt fyrir það eru fleiri staðir á landinu, sem mundu óska eftir að mega hafa 2 kjördaga. Hv. þm. Snæf. sagði, að ekki hefðu komið fram nein tilmæli um heimild til aukakjörfundar. En ég vil aftur á móti segja honum, að þótt þau hafi ekki komið til hans, þá hafa þau samt komið til mín. Sömuleiðis hafa menn utan úr sveitum sagt mér, að þeir hafi heyrt þar almenn tilmæli um þetta. Það sagði mér maður, mjög skilríkur, sem hafði ferðazt um allt Norðausturland, að þetta sé ósk fjölmargra sveitamanna þar, að fá aukakjörfund auk hins venjulega. Hvað ástæða er nú til þess að láta menn gjalda þess, að þeir eiga heima í strjálbyggðum sveitum og geta ekki eins vel notað kosningarrétt sinn eins og ef væru þeir í kaupstöðum? Sjálfst.menn hafa haldið því fram, sérstaklega töluðu þeir mikið um það í sumar um kosningarnar, að þeir mundu ekki minna fylgi eiga í sveitum en Framsfl. Hvers vegna vill þá hv.þm. Snæf. mótmæla því, að bætt verði aðstaða kjósenda þeirra til þess að komast á kjörfund? Er það ekki af því, að þessi hv.þm., eins og flokksbræður hans, viti það, að fylgi þeirra er ekki í sveitum landsins? Þeir efast um það eins nú eins og fyrir kosningarnar 1931, þegar þeir gerðu bandalag við jafnaðarmenn um snögga breyt. á kjördæmaskipuninni, af því að þeim óaði við því, hve margir bændur mættu á flokksfundi Framsfl. Ég játa, að Framsfl. hefir ekki eins mikið fylgi nú eins og hann hafði 1931. En höfuðorsök þess er það, að við erum í samvinnu við flokk, sem ekki er vinsæll í sveitum landsins. Það er ekki hægt að finna aðra skýringu en þessa á því, að einn hv.þm. úr Sjálfstfl. stendur upp með svigurmælum og ofsa til þess að mótmæla eins smávægilegri tilraun til að veita bændum betri aðstöðu til að nota kosningarrétt sinn eins og hér er um að ræða. Það er vitanlegt, að tilgangurinn með því, þegar reynt var fyrst að gerbreyta kjördæmaskipuninni hér á landi, var sá að brjóta niður það, sem kallað var sveitavald eða bændavald og sagt var, að kjördæmaskipunin héldi uppi. Og sami hugsunarhátturinn kemur hér fram í orðum þessa hv.þm. Sjálfstfl.

Þetta er kjósendaræða

.

Halldór Stefánsson Mér kom það ekkert á óvart, þó að hv.stjskrn. gæti ekki fallizt á allar mínar till. til breyt. á frv. Hún hefir þó tekið vel í nokkrar þeirra og aðhyllzt þær. Yfir höfuð má segja, að n. hafi tekið sanngjarnlega í þær, þótt hún hinsvegar hafi ekki fallizt á þær allar. Ég ætla að víkja stuttlega að þeim ástæðum, sem færðar hafa verið fram á móti till. mínum, þeim, sem teljast mega um efni frv. Hv. n. gat ekki fallizt á þá till. mína, að hreppsnefnd þurfi ekki að leita samþykkis yfirkjörstjórna til þess að skipta hreppum í kjördeildir, né heldur til þess að samþ. kröfu 20 manna um slíkt. Það er augljóst mál, að það er fyrst og fremst mál hreppanna sjálfra, fremur en yfirkjörstjórnar, hvort þessi skipting er gerð eða ekki. Það er hreppurinn, sem ber allan kostnaðinn af því og fyrirhöfnina. og algerlega óréttmætt að gera hann ómyndugan um ákvörðun um slíkt, og ætti yfirkjörstjórn því ekkert að hafa um það að segja. Hv. 1. þm. S.-M. talaði um, að ágreiningur gæti orðið um þetta innanhrepps. Ég held, að hræðsla við slíkt sé ekki á miklum rökum byggð. Því aðeins kemur fram krafa um skiptingu í kjördeildir, að ástæður séu til þess fyrir hendi. Og sé það ekki ágreiningslaust, þá ræður meiri hl. eins og venja er til. Ég held, að ekkert sérstakt liggi til grundvallar fyrir ákvæðinu um þetta málskot til yfirkjörstjórnar, nema leifar af gömlum undirlægjuhætti við yfirvöld og trúin á einskisverða skriffinnsku. Ég vil nú gera þá fyrirspurn til hv. 1. þm. S.-M., hvort eigi að ráða meiru, ef annaðhvort 20 kjósendur, sem búsettir eru innan sama hreppshluta, eða viðkomandi sveitarstjórn eða bæjarstjórn óska að fá hreppi skipt í kjördeildir, - ég vil spyrja hv.þm., hvor eigi þá að ráða meiru, yfirkjörstjórn eða sveitarstjórn og kjósendur sjálfir. Ég álít, að fullveldið í þessu efni eigi að vera í þeirra höndum, sem þetta kemur beint við, en ekki þeirra, sem það kemur ekkert við og á ekki að koma það við. Till. mínum um, að ekki þurfi stimpil flokksstjórnar á frambjóðanda, hafa ekki að öllu leyti mætt óvinsamlegum undirtektum, hvorki hjá n., þótt hún hafi ekki fallizt á þær, né heldur hjá þm. þeim, sem hafa á þær minnzt. N. hefir sjálf, eða menn úr henni, borið fram till. sem einskonar miðlunartill. um þetta atriði, þótt hún að mínu áliti hafi þar gengið of skammt. Og á þskj. 86 hefir verið borin fram brtt., sem að efni gengur mjög í sömu átt, svo að ég skil það, þótt n. fallist ekki á till. þessa, eins og hún liggur fyrir. Þó er nokkur bilbugur á áliti hennar um réttmæti þessara ákvæða, og tel ég það vel farið. Ef mín till. um þetta verður felld, mun ég snúa mínu atkv. að till. á þskj. 86. Þá kem ég að 11. brtt. minni, við 28. gr. frv., um jafnrétti þeirra kjósenda og frambjóðenda, sem ekki tilheyra neinum viðurkenndum eða nafngreindum stjórnmálafl., við þá kjósendur og frambjóðendur, sem tilheyra slíkum flokkum. Hv. frsm.n. tvímenna nú á móti þessari till. minni. Hvorugur þeirra hefir, að því er virðist, nægilega næma réttlætistilfinningu til þess að fallast á, að réttur kjósenda og frambjóðenda í landinu sé einn og hinn sami. Hv. 1. þm. S.-M. leit svo á, að það væri ekki neina réttmætt straff á þá menn, sem ekki vildu ganga undir flokksmarkið, að þeir hefðu að þessu leyti minni réttindi en aðrir kjósendur, og í öðru lagi, að þessi till. kæmi í bága við anda stjskrfrv. Og víst er það andi þess frv., að setja flokkshyggju og flokkshagsmuni yfir þjóðarhagsmuni og þjóðarheill. Loks færðu þessir hv.þm. fram þá ástæðu, að þessir utanflokkamenn ættu ekkert sameiginlegt og væru svo ósamstæðir, að þeir gætu ekki komið til greina við úthlutun uppbótarsæta. Og í sama strenginn tóku bæði hæstv.dómsmrh. og hv.þm. Snæf. Hv. þm. Snæf. hafði auðvirðileg orð um þá kjósendur, sem hefðu slíka aðstöðu. Hann líkti þeim við einskonar ruslakistu og sagði, að í þeim flokki gætu verið bæði kommúnistar og sterkíhaldssamir bændur. Ég hélt nú, að varla þyrfti að gera ráð fyrir því, að slíkir menn yrðu óflokksháðir. Kommúnistar kunna vel að skipa sér í flokk, og íhaldssömustu bændur mundu vitanlega lenda í íhaldssömustu deild Sjálfstfl., nazistadeildinni. Þessir flokkar báðir eiga það sameiginlegt að setja flokkshagsmunina ofar heill þjóðarinnar. En í viðjar flokksbandanna er nú, mér liggur við að segja á þessum síðustu og verstu tímum, verið að reyra landslýðinn. Brtt. mín er byggð á þeirri skoðun, að ekki beri að setja flokksræðið fram fyrir lýðræðið. Einmitt þau mein, sem mest þjaka ýmsum löndum nú. eru sprottin af því, hversu flokkshyggjan hefir komizt á hátt stig. Hún hefir yfirboðið lýðræðið og endað í einræði í ýmsum löndum. Ef vér göngum inn á sömu braut, mun það leiða til hins sama: einræðis í einhverri mynd. Hve fljótt það verður, er ekki unnt að segja. En fyrr eða síðar verður það, ef vér göngum inn á þessa óheillabraut. Hinsvegar má viðurkenna það, að lýðræðið sjálft á nokkurn þátt í þessum óförum. En ég vil þó alvarlega vara við því, að gengið sé á móti því fagnandi og gleypandi, sem brýtur niður þjóðræði landanna. Ef hér fer líkt og annarsstaðar, þá má búast við því, að þingræðið verði sinn eiginn böðull. En fyrir því vildi ég tefja og við því vara að ganga svo mjög fagnandi á móti því eins og nú er gert. Þá treystir n. sér ekki að fallast á 18. brtt. mína, sem er um það, að meta ógilda þá kjörseðla, sem ágallar eru á. Hv. 1. þm. S.-M. vildi halda því fram, að það gæti ekki talizt neitt gáfnapróf, hvort kjörseðill væri rétt eða rangt merktur. Mér finnst það nú t. d. bera vott um litlar gáfur, þegar kross er settur aftan við nafn eða lista, þegar kosningal. segja skýrt til um það, að hann skuli setja framan við. Hv. þm. vildi helzt verja þessa skoðun sína, með því að benda á ritvillu svo sem Halldór (með einu l) fyrir Halldór. Ég á vitanlega ekki við slíkt. Það er ekkert sjálfskaparvíti, eða þarf ekki að vera, þótt menn séu misjafnlega slyngir í réttritun. En það mætti spyrja hv.n., hvort það á að varða ógildingu, ef skrifað er Halldór Jónsson eða Þorláksson í staðinn fyrir Halldór Stefánsson. - Það er álitið, að í einu kjördæmi hafi kjósendur farið nafnavillt nú við síðustu kosningar, þar sem um samnefni eiginnafns var að ræða. Hvernig er hægt að afsaka slíkt? Það er einmitt eðlilegt, að svona lagað gáfnapróf ráði um gildi kjörseðils, og eins það, er ég nefndi áðan, kross aftan í stað framan við nafn. Um stafvillur er öðru máli að gegna, eða rithátt, og mætti setja þetta skýrar fram. ef að öðru leyti væri fallizt á till. Hv. þm. Snæf. talaði í þessu eða öðru sambandi um pólitíska ofsókn á hendur kjósendum, ef kjördagar væru ákveðnir 2 þar, sem erfitt er um kjörsókn. Ég held, að ástandið um það mundi naumast versna frá því, sem nú er. Sumstaðar er hrein og bein ofsókn á hendur þeim kjósendum, sem ekki vilja kjósa, eða hafa ekki skilyrði til að kjósa rétt. Í kaupstöðunum er þeim nú smalað nauðugum viljugum, eins og sauðum til slátrunar, og ferðalagið í bílum kostað fyrir þá. Það er kannske eðlilegt, að þeim, sem halda uppi slíkri fyrirhöfn, sé sárt um, ef allt erfiðið verður svo til ónýtis fyrir það, að kjósendurnir hafa ekki skilyrði til að kjósa svo formlega rétt sé frá gengið. Þá kem ég að 115. gr. frv., sem ég hefi lagt til, að felld væri niður, þar sem ég tel, að hún komi í bága við ákvæði í stjskrfrv. því, sem væntanlega verður samþ. bráðlega. Þessu hefir að vísu verið andmælt. Hv. þm. Snæf. hefir komið með hárfínar, júridiskar skýringar, sem er að vonum, þar sem hann er lögfræðingur sjálfur. Einnig hefir hv. 1. þm. S.-M. tekið í sama streng. Ég býst nú við, að erfitt verði að sannfæra þá, sem ekki vilja láta sannfærast - og má að vísu máske með sama rétti snúa þessum orðum yfir á mig. En ég vil þá leggja mál mitt undir dóm þeirra manna, er lesa Alþt. Og þeim til glöggvunar skal ég taka umrædd atriði upp, svo þau standi hlið við hlið í Alþt. Umrætt ákvæði úr frv. til stjórnarskipunarl. er í 1. gr. c. og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er flokkum að hafa landslista í kjöri við almennar kosningar, enda greiði þá kjósendur atkvæði annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða landslista“. Lengra er þetta ákvæði nú ekki eða flóknara. Hér er greinilega og ótvírætt fyrirskipað, að ekki megi gera nema eitt af tvennu: kjósa frambjóðendur eða landslista, hreint ekki hvorttveggja. En hvað segir svo 115. gr. kosningal.frv.? Hún hljóðar svo: „Nú hefir kjósanda orðið það á (honum hefir þó orðið á!) að kjósa bæði frambjóðanda eða frambjóðendur eða lista flokks og jafnframt landslista hins sama flokks, og skal þá að vísu taka seðilinn gildan sem atkvæði greitt frambjóðanda eða frambjóðendum, eða í Reykjavík lista kjördæmisins, en landslistann skal þá telja ókosinn“. Glöggari andstæður er nú varla hægt að setja fram í máli en hér er gert. Og þótt hv.frsm. komi fram með hárfínar lögskýringar til þess að komast fram hjá ótvíræðum ákvæðum stjskrfrv. og kunni með því að geta sannfært sjálfan sig um réttmæti þessa fráviks, þá getur hann þó aldrei sannfært þá, sem hafa óbrjálaða hugsun og heilbrigða skynsemi, sem ekki er bundin blindri flokkshyggju.

Frsm. (Eysteinn Jónsson) Mál þetta hefir nú verið mikið rætt, svo hætt fer að verða við endurtekningum. Ég mun þó reyna að forðast þær svo sem unnt er, enda hafa meðflm. mínir drepið á ýms atriði, er svara þurfti. Ég skal því ekki þreyta hv. deild með langri ræðu. Ég verð að minnast á brtt. frá meiri hl. stjskrn., enda þótt hv.þm.N.-Ísf. hafi að nokkru tekið af mér ómakið. - Hv. þm. Snæf. taldi, að starf utankjörfundarstjóra væri meira trúnaðarstarf en kjörfundarstjórn. En slíkt er ekki rétt. Á kjörfundi er t. d. veitt aðstoð, sem ekki er leyfilegt við utankjörfundarkosningu. Er því enn meira atriði, að allir flokkar eigi fulltrúa þar, sem slík aðstoð er veitt. Út af því, sem hæstv.dómsmrh. sagði, vil ég segja það, að í þá hreppstjóra eða sýslumenn, sem ekki yrðu valdir í kjörstjórnir af flokksmönnum sínum, hlýtur að vera lítið varið og þá lítil eftirsjá að því, þótt þeir komist ekki í kjörstjórnir. Annars er það alls ekki meiningin að útiloka þá frá því að eiga sæti í kjörstjórnum, heldur aðeins að á þá verði að eyða atkv. sem aðra þá, er í kjörstjórn verða valdir. - Þetta læt ég nægja um þessi atriði. Um gerð kjörseðils læt ég nægja að vísa til rökfærslu hv.þm. Barð. Þá er það heimildin um að hafa tvo kjördaga. Hv. þm. Snæf. sagði, að þinginu hefði engin áskorun borizt um það efni. Þótt svo sé ekki, þá er þó mörgum kunnugt, að menn hafa lagt hina mestu áherzlu á, að fólki í dreifbýli væri kjörsókn sem allra auðveldust. Ég hefi fengið mörg bréf, þar sem þessa er krafizt. Og svo langt hefir jafnvel verið gengið, að gerðar hafa verið till. um það, að kjörstjórn ferðist um og veiti kjósendum kost á að greiða atkv. heima hjá sér. Þó ég sé ekki að mæla með þeirri aðferð, þá sýnir þó þetta, hversu opin augu menn hafa fyrir þeirri ósk, að kjósendum sé gert sem hægast fyrir um að neyta kosningarréttarins. Ég get því ekki skilið í því, hver útlát það eru fyrir löggjafann að veita þessa heimild. Hún gengur á einskis manns rétt, og engin hætta er á því, að hún verði notuð úr hófi fram, aðeins þar sem þörfin væri brýn, en hvorki þar, sem litlar kjördeildir eru, eða þar, sem hægt er að koma bílnum við. Ég verð að leiðrétta misskilning, sem fram kom hjá hæstv.dómsmrh. um það, hvaða kauptún hefðu rétt til að ákveða 2 kjördaga. Það eru aðeins kauptún, sem hafa haft 300 íbúa eða fleiri. Eru þau höfð með vegna þess, að þeim fylgir víða uppland, þar sem erfitt er um kjörsókn til kauptúnsins. Ég þekki einmitt dæmi þessa, og er því ekki vert að loka heimildinni fyrir þeim. Hv. þm. Snæf. sagði, að ekkert stæði um það í brtt., hvernig kosningin á aukakjördegi skuli fara fram. Í brtt. eru þó tekin fram mörg ákvæði, er sýna það. Og enn ljósar skýrist það við það, hvernig það er fellt inn í frv. í brtt. er sagt til um það, hvenær aukakjörfundur skuli byrja, hvenær enda, hvernig gengið skuli frá kjörgögnum milli funda og hvernig kjörfundur hefst síðari daginn. Að öðru leyti er það ljóst, að sömu reglur gilda um báða kjörfundina. Og þótt aðfinnsla hv.þm. væri að einhverju litlu leyti réttmæt, sem ég hygg þó, að ekki sé, þá væri auðvitað auðvelt að bæta úr því. Þá er hv.þm. Snæf. hræddur um, að þessi heimild myndi leiða til þess, að farið yrði með ofsókn á hendur kjósendum. - Þessi heimild yrði vitanlega hvergi notuð nema þar, sem allra erfiðast er um kjörsókn. Get ég ómögulega séð, að það gæti nokkru breytt á þeim stöðum, og vitanlega engu annarsstaðar. Hin pólitíska agitation fer aðallega fram þar, sem þéttbýlið er. Og þótt þessi hv.þm. tali digurbarkalega um þetta, þá er það einmitt hans flokkur, sem slíku beitir mest, og það svo, að stundum gengur nærri hreinni þvingun. Sný ég mér þá að brtt. á þskj. 86. - Hv. þm. V.-Húnv. talaði um, að það væri óviðkunnanlegt, að miðstjórnir flokkanna réðu því, hverjir kæmust á landslista, og réðu þar með uppbótarþm. Ég hefi áður tekið fram, að svo er ekki, og sýnt fram á það, að kjósendur fengju um það fullan íhlutunarrétt. En til miðlunar get ég gengið inn á till.hv.þm. V.-Sk. - En út frá þessu vil ég benda á það, að samkv. till.hv.þm. V.-Húnv. er ráð fyrir því gert, að miðstjórnir flokkanna tilnefni menn á lista sína eftir þörfum, ef eigi hafa verið nógu mörg nöfn á þeim. Og það skal gert eftir á, svo kjósendur vita ekki einu sinni, um hverja þeir eiga að kjósa, er þeir greiða atkv. Ég álít því, að setja þurfi ákvæði um lágmarkstölu á lista, ef þessi till. verður samþ. Þá mun ég víkja að ummælum hv. 2. þm.N.-M. um lista utanflokkamanna. Ummæli hv.þm. um flokkana eiga að litlu leyti heima, þegar talað er um þetta frv., því að í stjskr. er búið að gefa þeim sérréttindi. Hér er eingöngu verið að hagræða ákvæðum kosningalaganna þannig, að þau komi ekki í bág við stjskr. En ef utanflokkakjósendur hópast saman og hafa sérstakan landslista og fylgjast þannig að til kosninga, þá hafa þeir flokksréttindi. Um úrskurð á kjörseðlum, hvenær þeir skuli teljast ógildir, get ég ekki fremur en áður verið hv.þm. sammála, því að ég álít, að hér sé ekki um neitt gáfnapróf að ræða. Ég tel það t. d. ekkert gáfnapróf, hvort kjósandi veit, hvort á að krossa fyrir framan eða aftan nafn. Hafi kjósandi kannske lítil tök á að kynna sér kosningalögin, þá veit hann ef til vill, að kosning fer fram með þeim hætti, að krossað er við nafn þess, sem kosinn er, en veit ekki, hvar krossinn á að vera. Þetta er því algert þekkingaratriði, en þessu tvennu má ekki blanda saman, gáfnaprófi og þekkingarprófi. Það hefir áður verið rætt um það hér, hvort það sé brot á stjskr., ef atkv. er tekið gilt, ef merkt er við nafn frambjóðanda og einnig landslista sama flokks. Þar við vil ég aðeins bæta því, að það sýnist hart að ógilda atkv. kjósanda, þegar það er auðséð, hvaða flokk hann hefir kosið. Þetta ákvæði er því til þess, að menn verði ekki beittir ósanngirni, þó að þeim verði þetta á. Þá vil ég fara nokkrum orðum um brtt. á þskj. 69, sem er flutt af hv.þm. A.-Húnv. og hv. 2. þm. Skagf. Ég vil segja það, að þó að ég gruni þessa hv.þm. yfirleitt ekki um græsku, þá sýnist mér þessi till. bera það með sér, að það sé ætlazt til, að hún verði drepin hér í d., því að svo illa er hún úr garði gerð, að þótt hún yrði samþ., þá næði hún alls ekki tilgangi sínum. Tilgangurinn á víst að vera sá, að koma í veg fyrir, að þingmaður noti þingmannsaðstöðu sína til að snapa sér einhverja stöðu, en til þess er ákvæði slíkt sem þetta alls ekki nóg. Menn geta nefnilega notað pólitíska aðstöðu sína til að ná í margar aðrar stöður en þær, sem ríkisstjórnin hefir beinlínis ráð á, t. d. stöðu við ýms fyrirtæki og stofnanir, svo sem banka, eimskipafélög og önnur slík fyrirtæki, sem hið opinbera hefir mikla íhlutun um, og jafnvel einkafyrirtæki. En eigi að útiloka alla slíka möguleika, þá verður till. að vera miklu víðtækari. Ef á að koma þannig í veg fyrir, að menn noti pólitíska aðstöðu sína til að ná sér í embætti, þá verður hver þm. að segja af sér þingmennsku í hvert skipti sem hann skiptir um stöðu, og leita þá kosningar á ný, en slíkt verð ég að telja mjög ranglátt og óheppilegt. Þá vil ég ennfremur benda á það, að þótt menn noti ekki pólitíska aðstöðu sína til að fá fasta stöðu, þá geta þeir þó snapað eftir því, sem kallað er bitlingar, en fyrir það er ekki tekið með þessari till., því að þar er svo kveðið að orði, að þetta ákvæði taki ekki til þess, ef þm. um stundarsakir tekur að sér starf, sem hann sökum sérfræðiþekkingar er öðrum færari til að vinna. Undir þetta má svo auðvitað heimfæra allt mögulegt. Þessi till. fyrirbyggir því ekki það, sem þessir hv.þm. ætlast til, og út af fyrir sig finnst mér það vafasöm stefna, sem taka á með þessu, sem sé að skylda alla þm. til að segja af sér, ef þeir skipta um starf. Ég mun því greiða atkv. móti þessari till. Ég skal ekki segja, hvað ég gerði, ef þetta væri útfært þannig, að öllum yrði gert jafnt undir höfði, en eins og till. er nú, þá tel ég hana vera smákosninga„bombu“, sem eigi að nota í vor, ef með þarf.

Jón Pálmason Ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, eru þau andmæli, sem hafa komið fram gegn till. minni og hv. 2. þm. Skagf. á þskj. 69. Skal ég þá fyrst fara fáum orðum um þá skrifl. brtt., sem hv.þm. V.-Húnv. flytur hér. Hún er eins og menn vita í þá átt, að afnema þau undantekningarákvæði, sem eru á þessari tillögu. Ég er dálítið veill fyrir þessari breytingartillögu, því að þegar ég kastaði þessari till. upp fyrst, hafði ég engar undantekningar, en fyrir bendingar frá hv. meðflm. mínum setti ég þær í till., með tilliti til þess, að ekki er hægt að telja neitt athugavert við það, þó að þm. gangi úr einu embætti í annað, svo sem sýslumenn, prestar eða læknar. Eins er hugsanlegt, að þeir hafi stundað sérfræði í einhverri grein, og þá er tæplega rétt að láta till. ná til þess. En af því að ég tel það rétt, sem hv.þm. V.-Húnv. sagði, að þessar undantekningar mætti ritfæra þannig, að fara mætti kringum þetta ákvæði, þá get ég gjarnan látið þessa till. hlutlausa. Þá vil ég víkja fáeinum orðum að því, sem hv.frsm., þm. Snæf., sagði um þessa till. Hann fór viðurkennandi orðum um hana og sagði, að hún ætti rétt á sér. Mér kom það heldur ekki á óvart, af því að þessi hv.þm. er ungur maður og hefir hreinan og drengilegan hugsunarhátt. Er því ekki furða, að hann hafi opin augun fyrir þeirri spillingu, sem ríkt hefir bæði innan og utan sala þingsins á undanförnum árum, og hafi opin augun fyrir þeirri daunillu þoku, sem sveimað hefir kringum stjórnarháttu þeirra manna, sem segja má, að öllu hafi ráðið hér á landi undanfarin sex ár. En af því að þessi hv.þm. viðurkennir þetta, þykir mér undarlegt, að hann skuli ekki vilja styðja þá tilraun, sem hér á að gera til þess að útiloka þessa spillingu. Hann tók svo til orða, að hann vildi láta almenningsálitið dæma um þetta, en ekki láta löggjöfina taka það til greina. En ég vil segja það, að almenningsálitið hér á landi er þegar farið að dæma þetta hart. Það er nú þegar komið svo, að fjöldi manna úti um byggðir landsins hefir megnan viðbjóð á þeirri stjórnmálastarfsemi, sem beitt hefir verið í þessum efnum undanfarin ár, og þess vegna vil ég, að löggjöfin hjálpi nú til, að heilbrigt almenningsálit fái að njóta sín á þessu sviði. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að því, sem hv.þm. fann þessari till. til foráttu, sem var sérstaklega það, að hún gerði ekki öllum jafnhátt undir höfði, því að þm. Rvíkur eða landsk.þm. yrðu að sætta sig við það, að varamenn þeirra tækju við þingmennskunni, en þeir gætu ekki boðið sig fram sjálfir. Þetta er rétt, en það stafar af því, að ekki eru varaþingmenn í öllum kjördæmum landsins, sem ég áliti það réttasta. En þetta misræmi er aðeins það, að þessir þm. yrðu sviptir þingmennsku í hæsta lagi 3–1 ár. Hv. síðasti ræðumaður vék nokkuð harkalega að þessari till. og taldi hana engan rétt hafa á sér. Má vera, að hann meti það rétt, að hugarfar þeirra manna, sem sitja á þessu þingi, sé þannig, að þeir vilji ekki ganga inn á nýja braut í þessu efni, en með tilliti til þess, sem hann talaði um, að þessi till. væri ekki þannig úr garði gerð, að hún hindraði það, að þm. gætu notað pólitíska aðstöðu sína til að útvega sér stöður, sem ríkisstj. veitir ekki, t. d. við sérstakar stofnanir og einkafyrirtæki, þá er það rétt, að við höfum ekki vald á því að koma í veg fyrir, að þessi spilling geti þannig teygt arma sína víðsvegar út í okkar þjóðlíf, en það, sem fyrst og fremst er hér um að ræða, er það, að víða er það sýnt, að menn hafa notað þessa pólitísku aðstöðu sína til að ná sér í stöðu, og þótt ekki sé hægt að sanna þetta með fullgildum löglegum sönnunum í það eða það skiptið, þá mæla svo sterkar líkur með því, að ýmsir þm. hafi fengið embætti fyrir þingmennsku sína, að ekki er hæst að mæla á móti. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði, að þessi till. væri „kosningabomba“, vil ég segja það, að það er ekki óeðlilegt, að getgátur í þessa átt komi frá framsóknarmanni, því að þeir hafa mesta æfingu í að kasta bombum, sem þeir meina ekkert með nema að ginna fáfróða kjósendur til sín. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að hv.þm. Barð. Hann talaði mikið um það, hve mikilsverð sú till. hans væri að hafa tvo kosningadaga í sveitum. Mér þykir þessi till. undarlega og get ekki fundið, að hún hafi þann rétt á sér, sem hann vildi láta vera, því að með þessu frv. er búið að búa svo um hnútana, að það er undantekning, ef til þess þarf að koma, að fólk, sem vill sækja kosningu, geti það ekki, ef það er heilbrigt og hefir skilyrði að öðru leyti til að koma á kjörfund. Og ef kosningadagar eru tveir, stefnir það í þá átt að gefa þeim undir fótinn, sem beita allskonar meðulum og jafnvel nauðga kjósendum til að nota kosningarrétt sinn, en það er skoðun mín og margra annara sjálfstæðismanna, að ekki sé rétt að ganga langt í að knýja menn til að nota sinn kosningarrétt, nema þeir sjálfir vilji. En það, sem aðallega kom mér til að beina orðum mínum að þessum hv.þm., voru þær fávíslegu hnútur, sem hann lét falla í garð okkar sjálfstæðismanna. Og af því að ég er bóndi og fulltrúi sveitakjördæmis og stend undir merki Sjálfstfl. og innan hans vébanda, þá vil ég ekki láta þessum orðum hans ómótmælt. Hv. þm. hélt því fram, að með því að ganga á móti þessari till., værum við sjálfstæðismenn að brjóta niður vald sveitanna. Þessu mótmæli ég sem tilhæfulausri fjarstæðu. Það er nú orðið svo, að vissa er fengin fyrir því, að Sjálfstfl. hefir ekki minna fylgi í sveitum landsins heldur en aðrir flokkar. Það er heldur engin furða, þó að bændur séu nú loksins farnir að sjá, hversu trúa fulltrúa þeir hafa átt í þessum flokki, sem hv.þm. er fulltrúi í. Ég vænti þess, að hv.þm. og aðrir, sem svipaða hugmynd hafa í þessu efni, láti sér ekki þessa fjarstæðu um munn fara, hvorki í þingsalnum né utan hans.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hv. 1. þm. S.-M. lét þau orð falla hér í kvöld, að það væru samningar milli flokkanna um skipun þingsæta á landslistunum, og að þá samninga væri ekki hægt að rjúfa. Ég hefi þegar bent á, að það hefði verið viðurkennt af hæstv.dómsmrh., að slíkir samningar væru engir til. Þetta kom líka berlega fram á þinginu í fyrra. Í Ed. kom það ljóst fram í ræðu hjá núv. hv. 2. þm. Rang. Hann sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hið þriðja, sem um er deilt, er það, hvort allir frambjóðendur þess flokks, sem hefir landslista í kjöri, skuli teknir á hann eða því sé hagað eins og nú er ákveðið í frv. Mér finnst nú þetta ákvæði frv. hálfálappalegt og hefði helzt kosið að breyta því. En um þetta gildir þó alveg sama og hitt. Þetta má auðvitað ákveða nánar í kosningalögum. Í frv. er ráðgert, að a. m. k. annaðhvert sæti 10 efstu manna á landslista skuli skipað frambjóðendum í kjördæmum utan Reykjavíkur. Það er því ekkert til fyrirstöðu, að í kosningalögum verði ákveðið, að svo og svo mörg efstu sætin séu skipuð frambjóðendum“. Þessu var þá ekki mótmælt í Ed. af neinum. Og í umr. um þetta efni hér í Nd. sagði hv.þm. Str.: „Um það atriði, sem hv.þm. V.-Húnv. kom inn á, er það að segja, að það er ekki nema eitt af ákaflega mörgum atriðum, sem verður að setja löggjöf um á næsta þingi“. Það var einmitt um þetta ákvæði, skipun landslista. Það er því fjarstæða, að ekki megi koma með till. um þessa skipun nú, enda er fjarstæða að hugsa sér, að samningar séu til um það, hvernig kosningalögin verði. Því að hvernig sem kosningalögin verða sett nú, er hvenær sem er hægt að breyta þeim með einföldum meiri hluta þingsins. En stjórnarskrárákvæðum er ekki hægt að breyta nema að bera það undir þjóðina. Þess vegna þótti mér rétt að fá þetta inn í stjskr., en ekki eins mikils virði af þessum ástæðum að fá það í kosningalögin, þótt bót sé í máli að koma þessu þar inn í því trausti, að ekki verði svo létt að koma því þaðan út aftur. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að hv.þm.N.-Ísf. Hann sagði, að ég hefði haldið því fram, að í frv. væri ákveðin hlutfallskosning, og þessu vildi hann mótmæla. Hv. þm. hefir gert mér upp þessi orð, því að ég hefi aldrei sagt, að hlutfallskosning væri ákveðin í frv., heldur sagði ég, að þar væru ákvæði, sem gætu verkað eins og hlutfallskosning. Þá vildi hann halda því fram, að þetta væri einhver reikningsskekkja í frv. Mér þykir hún nokkuð einkennileg, og mér sýnist hann ekki vel að sér í reikningi, ef hann heldur, að sé sama reikningsskekkja og ákveðin formúla um hlutfallalíkingar, sem hann mun eiga erfitt með að hrekja, að sé algild. Annars get ég þakkað hæstv.dómsmrh. fyrir það, hversu vel hann tók undir brtt. mínar, og úr því að búið er að viðurkenna þetta, þá sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða öllu frekar um þetta atriði. Það má vel vera, að hv.n. hafi yfirsézt í fleiru en þessu, sem ég sérstaklega rak augun í, því að henni hefir yfirsézt í svo mörgu, þó að undarlegt sé. Þá vildi hv. 1. þm. S.-M. telja, að ég gengi nokkuð langt í brtt. mínum, þar sem af samþykkt þeirra gæti leitt það, að svo og svo mörg uppbótarþingsæti yrðu skipuð af miðstjórnum stjórnmálaflokkanna. Þetta er hreinasti misskilningur hjá hv.þm. Eins og frv. er nú, er beinlínis í því möguleiki fyrir miðstjórnir flokkanna að fá að ráða, hverjir þeir menn verða, sem taka uppbótarþingsætin, án þess að kjósendur fái nokkuð um það að segja, og ég hefi ekkert heyrt frá hv.n. um það, að hún vilji takmarka þetta frekar. Brtt. mínar ganga aftur í þá átt að skapa meira öryggi í þessu efni heldur en ef miðstjórnir flokkanna væru nær einráðar um það, hverja þær settu á landslista og hverjum þær úthlutuðu uppbótarþingsætum. Ég býst nú við, að ég geti látið lokið þeim ágreiningi, sem orðið hefir á milli mín og hv.þm.N.-Ísf. En ég skal til frekari upplýsingar sýna honum nánari útreikninga um þetta ágreiningsatriði okkar, svo að hann verði ekki framvegis eins úti á þekju eins og hann virðist vera nú.

Héðinn Valdimarsson Hv. þm. V.-Húnv. heldur fram, að ekkert samkomulag hafi verið um það milli flokka á Alþingi í fyrra, að löglegt skyldi vera fyrir flokkana sjálfa að stilla eða raða á landslista. Ég var í stjskrn. á síðasta þingi, og þykir mér því rétt að skýra nánar frá tildrögum brtt. þeirrar, sem samþ. var um þetta efni og er á þskj. 789 í A-deild Alþt. 1933. Hún var frá stjskrn., og á fundi n. þegar hún var samþ. voru allir mættir nema hv.þm. Barð. Á þeim fundi komu fulltrúar framsóknarmanna, hv.þm. Str. og hv.þm. Mýr., með þá till., að hvert sæti á landslista skyldi skipað frambjóðendum utan Rvíkur. Um þetta urðu svo töluverðar deilur þann stutta tíma, sem fundurinn stóð. Ég hélt fram, að það væri nokkuð mikilsvarðandi atriði, að flokkarnir gætu sjálfir raðað á listana nokkuð óbundnir og stillt mönnum úr Rvík eða utan af landi, sem ekki væru frambjóðendur í kjördæmi, ef þeim sýndist svo. Á móti þessu voru till. framsóknarmannanna í n. Hinsvegar var mikil áherzla á það lögð á meðal sjálfstæðismanna og framsóknarmanna í n., að samkomulag næðist innan n. um afgreiðslu stjskr. Ég lýsti því yfir fyrir hönd Alþfl., að ég vildi ekki fallast á brtt. framsóknarmannanna eins og hún var lögð fram í fyrstu. Samþ. fulltrúar Framsfl. þá til málamiðlunar, að annaðhvert sæti á landslista skyldi vera skipað frambjóðendum utan Rvíkur. Á þennan hátt var gert fyrir því, að flokkarnir gætu sjálfir raðað á landslista sína. Ef nú á að koma í veg fyrir það með ákvæðum kosningalaganna, þá álít ég, að með því sé brugðið þeim loforðum, sem með samkomulaginu milli flokkanna voru gefin. Ég hefi minnzt á þetta við hv.þm. Str., og hann kannaðist við þetta, og þó ég hafi ekki talað við hv.þm. Mýr., geri ég ráð fyrir, að eins standi á um hann. Vænti ég því fastlega, að flokkarnir standi við það samkomulag, er þeir gerðu á þessum grundvelli með samþykkt stjskr. Það er að vísu rétt, að í orðalagi brtt. kemur ekki eins skýrt fram og skyldi, hver var tilgangurinn með henni, en ég hefi nú lýst tildrögunum að því, að hún var borin fram, og ég held því fastlega fram, að Alþfl. hafi með umræddu samkomulagi innan stjskrn. fengið rétt til þess að raða sjálfur á landslista sinn.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Reykv. vill halda fram, að samningur sé milli flokka um afgreiðslu kosningalaganna. En það er ekki rétt, því samkomulagið, sem hann ræddi um, var aðeins um stjskr.málið sjálft. Hann vitnaði í hv.þm. Str., að hann hefði viðurkennt, að samkomulagið næði til kosningalaganna. En það er alveg gagnstætt því, sem fram kom í ræðu hjá hv.þm. Str. í fyrra því þar segir hann, að það atriði, sem hér er um að ræða, sé eitt af þeim mörgu atriðum, sem setja þurfi löggjöf um á næsta þingi. Enda liggur í augum uppi, að ómögulegt var að gera samning um þetta gagnvart kosningalögunum, því þeim er hægt að breyta hvenær sem er, ef fylgi fæst til þess. Stjskr. er aftur á móti ekki hægt að breyta nema bera það undir þjóðina aftur. Það er skiljanlegt, að hv. 2. þm. Reykv. vildi koma þessu inn í stjskr. sjálfa, því þaðan er erfitt að koma því út aftur, en þó það kæmist inn í kosningalögin nú, er ekki loku fyrir skotið, að næsta þing tæki það út. Um þetta atriði gátu ekki farið fram samningar í fyrra; þá var aðeins samið um stjskrfrv. sjálft, en ekki þá löggjöf, sem hlaut að koma sem afleiðing af því, sem sé kosningalögin. Ég vildi aðeins skjóta þessu fram. Þó hv. 2. þm. Reykv. vitni í hv.þm. Str. nú, tel ég ekki síður í gildi það, sem fram kom í ræðum hans á þingi í fyrra, meðan honum ætti að hafa verið í fersku minni samningarnir milli flokka um þessi efni.

Héðinn Valdimarsson Hv. þm. V.-Húnv. er alltaf að vitna í umr. frá síðasta þingi. Það stendur nú svo á, að þær hafa ekki verið prentaðar enn, hvaðan sem hann hefir þær. Það vita allir, að kosningalög þarf að setja, og er því ekkert merkilegt, þó hv.þm. Str. segði, að nánar þyrfti að taka fram í kosningalögum, hvernig haga skyldi stillingu á landslista. Um það er ekkert verið að deila, heldur aðeins, hvernig þau ákvæði eiga að vera. Þau verða undir öllum kringumstæðum að byggjast á stjskr., og það, sem ég var að sýna fram á áðan, var aðeins það, að tilgangurinn með orðalagi stjskr. var sá, að í kosningalögum þeim, sem síðar yrðu samþ., væri höfð heimild fyrir flokkana til þess að stilla sjálfir mönnum á landslista. Það kann vel að vera, að hv.þm. V.-Húnv. telji sig ekki bundinn við það samkomulag, sem fulltrúar hans flokks gerðu um þetta efni í fyrra; ég veit ekki einu sinni, hvort hann er í Framsfl. lengur. En ég vænti, að aðrir hv. þm„ sem flokksbundnir eru, vilji standa við þá samninga, sem gerðir hafa verið.

Halldór Stefánsson Það er aðeins stutt aths. Ég orðaði brtt. mína við 113. gr. á þá leið, að kjörseðla skyldi meta ógilda, ef á þeim væru gallar, sem sýndu, að kjósandinn hefði eigi skilið né getað lært þær einföldu reglur, sem settar eru um kosningarathöfnina. Þetta kallaði hv. 1. þm. S.-M. gáfnapróf, og viðhafði ég svo sama orð í svari mínu. Það notaði hv.þm. til að geta sagt, að það væri ekkert gáfnapróf, hvort kjósandinn hitti á að setja krossinn framan við nafn frambjóðandans eða setti það fyrir aftan: það gæti verið, að kjósandinn þekkti ekki ákvæði laganna um þetta. Ég tel standa alveg á sama, hvort það er fyrir hirðuleysi kjósandans um að kynna sér kosningareglurnar eða fyrir það, að hann geti ekki lært þær, að kosningin fer öðruvísi úr hendi en vera á, og það eigi engu að varða í þessu sambandi. Þá sagði sami hv.þm., að ósanngjarnt væri að taka ekki gildan atkvæðaseðil, þar sem merkt væri bæði við frambjóðanda og landslista, því landslistinn fengi atkvæðið hvort sem væri. Þarna hefir hv.þm. bara hausavíxl á hlutunum og ályktar út frá því sem enn er óákveðið, sem sé að gölluðu seðlarnir séu fyrirfram teknir gildir. Þeir seðlar, sem gerðir eru ógildir, koma vitanlega hvorki landslista eða frambjóðanda að notum. Ég ætla ekki að þræta frekar við hv. 1. þm. S.-M. né aðra, sem hafa andmælt mér, heldur vil ég leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort 115. gr. frv., sem ég geri till. um að fella niður, geti komið til atkvæða, hvort ekki verður að vísa henni frá vegna þess, að hún gangi of nærri stjskr. Ef hinsvegar hæstv. forseti ályktar svo, að þar sem stjskrbreyt. er ekki enn gengin í gildi, sé ekki hægt að taka þessa ástæðu til greina, þá vil ég bara spyrja hann um það, ef samþ. verður bæði stjskr. og 115. gr. kosningalagafrv. óbreytt, og ef það yrði nú álitið, að þetta kæmi í bága hvað við annað, hvort ætti þá að gilda, ákvæði stjskr. eða hið gagnstæða ákvæði kosningalaganna.

Frsm. (Thor Thors) Það eru ýms atriði í ræðum hv.þm., sem ég þarf að svara nokkrum orðum. Ég hefi í raun og veru fáu einu að svara hv.þm.N.-Ísf. Hann var að reyna að gjalda mér líku líkt með því að halda fram, að við sjálfstæðismennirnir í stjskrn. hefðum eigi gætt þess að gera allar gr. kosningalagafrv. í samræmi við till. okkar. Vildi hann tilnefna 51. gr., að hún yrði ekki samkv. okkar till. í samræmi við aðrar gr. frv., sem fjalla um gerð kjörseðilsins. Þetta er ekki rétt. Við getum þess í brtt., að hæð neðri hluta kjörseðilsins skuli fara eftir áætlaðri tölu landslista, og þá liggur í hlutarins eðli, að það á einnig að taka tillit til þess ákvæðis kosningalaganna, að jafnan skuli vera nokkurt autt bil neðst á seðlinum. Hér er því um útúrsnúning einn að ræða, en ekki rök í málinu. Þá fór hv.þm. nokkrum orðum um þá nauðsyn, sem hann vildi telja á þeirri breyt., að allar kjörstjórnirnar skuli vera kosnar hlutfallskosningu, en engin sjálfkjörinn í þær. En ég sá ekki, að hann kæmi fram með rök fyrir skoðun sinni, sem máli skipta. Helzt vildi hann bera því við, að ósmekklegt væri, að einn maður væri sjálfkjörinn í kjörstjórn einnar kjördeildar innan hvers hrepps, en allar kjörstjórnir hinna kjördeildanna kosnar. Ég sé ekki, að þetta skipti nokkru máli, og slík röksemd ætti að sýna hv.þm.N.-Ísf. og þeim, sem eru á sömu skoðun, hvað það getur verið nauðaþýðingarlítið atriði, þó einn maður eigi að vera sjálfkjörinn í kjörstjórn. En það var ræða hv.þm. Barð., sem gefur mér tilefni til ýmsra aths. Áður en ég sný mér beint að máli hans vil ég geta þess, að fyrsta brtt., sem hann er viðriðinn og stendur á þskj. 76, er algerlega þýðingarlaus, því samkv. frv. eins og það liggur fyrir eiga kjörskrárnar að öðlast gildi 1. júlí. Það þýðir, að hin nýja kjörskrá gengur í gildi kl. 12 á miðnætti milli hins 30. júní og 1. júlí. Er þannig séð fyrir því, að nýja kjörskráin er ætið komin í gildi þegar kjörfundur hefst. Þetta er því alveg tilefnislaus brtt., eins og raunar flestar till. á þessu sama þskj. Hv. þm. Barð. drap réttilega á það, og var það hið eina réttmæta í ræðu hans, að munur væri á aðstöðu kjósenda í landinu til þess að nota atkvæðisrétt sinn. Það er vissulega mikill munur á aðstöðu kjósenda, en sá munur verður aldrei afnuminn, nema þessi hv.þm. vilji þá beita sér fyrir því, að allir kjósendur landsins flytjist til kaupstaðanna og hinna stærri kauptúna. Það er ekki hægt með neinum löggjafarákvæðum að útrýma þeim landfræðilega mismun, sem hlýtur að hafa áhrif á aðstöðu kjósenda til þess að neyta atkvæðisréttar síns. Þá vildi þessi hv.þm., og einnig meðflm. hans, gera litið úr þeirri staðhæfingu minni, að þessar brtt. þeirra væru ekki í samræmi við önnur ákvæði kosningalagafrv., að þær væru eins og gripnar úr lausu lofti og ekki gerð tilraun til að fella þær við önnur ákvæði frv. Því geta þeir þó ekki neitað, að það felst ekki ein einasta regla í þessum till. þeirra um það, hvernig aukakjörfundirnir eiga að fara fram. Séu brtt.samþ. eins og þær liggja fyrir og frv. ekki breytt að öðru leyti, verða menn að geta í eyðurnar. En til að sýna ósamræmið, sem fram kæmi, vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa upp t. d. 97. gr. frv.: „Áður en fyrsti kjósandi lætur seðil í kassann, skal kjörstjórnin og frambjóðendur eða umboðsmenn gæta þess, að kassinn sé tómur og síðan læsa honum“. Nú er vitanlegt, að kassinn getur ekki verið tómur þegar aðalkjörfundur hefst, hafi verið aukakjörfundur daginn áður. Í 99. gr. er sagt, að ef kjósandi, sem greitt hefir atkv. utan kjörfundar vegna þess, að hann býst ekki við að vera viðstaddur þegar kjörfundur fer fram, er samt sem áður staddur innan kjördeildar meðan kjörfundur stendur yfir, þá sé hann skyldur til að tilkynna nærveru sína. Nú vil ég spyrja hv.flm.brtt.: Ef kjósandi, sem neytt hefir atkvæðisréttar síns utan kjörfundar, er staddur á kjörstað aukakjörfundardag, en ekki aðalkjördaginn, er hann þá skyldur til að tilkynna nærveru sína, og er atkvæðaseðill hans ógildur, ef nærvera hans sannast? Um þetta er ekkert ákveðið í brtt., en það þarf að ákveða. Slíkt ósamræmi milli gr. frv. getur valdið deilum og misskilningi. Eða ákvæði 107. gr„ þar sem lagt er svo fyrir, að þegar kjörfundi er lokið, skuli vafaseðlar látnir í sérstök umslög og þeim svo lokað. Nú vil ég spyrja: á að loka þessum umslögum að loknum aukakjörfundi, eða eiga þau að standa opin yfir nóttina til aðalkjörfundar? Þetta þarf einnig að ákveða um. Ég hefi nú bent á ósamræmið milli þessara brtt. og nokkurra gr. frv., og ég hefi á sama hátt bent á, að þessi ákvæði geta orðið til þess að tefla öryggi kosninganna í tvísýnu, en það er alls ekki tilvinnandi fyrir þann lítilfjörlega aukna rétt, sem einstaka kjósanda kann að vera gefinn með þessari heimild til aukakjörfundar. Hv. þm. Barð. var að fárast yfir því, að kjósendur í kaupstöðum væru stundum reknir eins og fé á kjörstaðinn. Mér virðist, að með þessum brtt. séu hv.flm. að stefna að því, að í sveitunum einnig verði menn reknir eins og fé á kjörstaðinn síðari kjördaginn. Hv. þm. vildi byggja nauðsyn þessarar heimildar á því, að í þremur hreppum Barðastrandarsýslu væri svo erfitt um sókn á kjörstaði. Ég vil benda honum á, að skv. hans eigin till. þarf skriflega yfirlýsingu 1/3 kjósenda í viðkomandi hreppi til þess að hafa megi tvo kjördaga. Yrði nú ekki erfitt að ná til 1/3 hluta kjósenda til þess að láta þá skrifa undir? Ég held, að röksemdir hv.þm. rekist hver á aðra. Það mætti byrja með löngum fyrirvara, skýtur hv.þm. fram í. Já, hann virðist vilja hafa „smölunina“ sem lengsta.

Til undirskriftanna

. Ætli það yrði nú ekki „agiterað“ um leið. Ég get fallizt á, að rétt sé að greiða fyrir kjósendunum, sem í strjálbýlinu búa, eftir því sem unnt er án þess að öryggi kosninganna stafi hætta af. Það höfum við líka gert með því að setja inn í 1., að það megi vera allt að fjórum kjördeildum í sama hreppi, og lengja kjörfundartímann upp í minnst 8 stundir. Þetta ætla ég, að nægi til þess að öllum, sem á annað borð eru svo heilir heilsu, að þeir geti sótt kjörfund, gefist tími til þess. Hv. þm. talaði um, að menn í sveitum óskuðu eftir því að hafa tvo kjördaga. Það hafa engar óskir borizt þinginu um þetta. Það getur verið, að hvíslað hafi verið að sumum hv.þm. eða þeir fengið bréf þessa efnis, en þá væntanlega eftir pöntun. Ég hefi átt tal um þetta við marga, m. a. úr mínu kjördæmi. Og það hefir enginn talið nauðsyn á að taka upp þessa skipun, en flestir talið það töluvert hættulegt. Ég vil nú spyrja hv.þm.: Ef þess er almennt krafizt, að hafðir verði tveir kjördagar, því hafa þeir hv. fhn. þá heimildina til þess svona þrönga? Því eru þeir að gera nauðsynlega skriflega yfirlýsingu 1/3 kjósenda? Því eru þeir að hafa nokkra heimild, því gera þeir það ekki að skyldu að hafa kjördagana tvo? Hv. þm. Barð. var að tala um, að við sjálfstæðismenn værum á móti þessu af því, að við vissum, að við hefðum ekki eins mikið fylgi í sveitunum eins og Framsfl. Ég mótmæli þessu sem gersamlegri staðleysu. Ég vil minna á, að við síðustu kosningar fékk Sjálfstfl. eins mörg atkv. í sveitakjördæmunum eins og Framsfl. á öllu landinu, og það mun einnig sýna sig við næstu kosningar, að hann hefir miklu fleiri atkv. í sveitunum. Sami hv.þm. var að tala um, að Framsfl. hefði tapað kjörfylgi vegna samvinnu við Sjálfstfl. Ég verð að segja það, að það kemur úr hörðustu átt, þegar þessi hv.þm. er að halda því fram, að Framsfl. hafi tapað kjörfylgi við síðustu kosningar vegna samvinnunnar við Sjálfstfl. um stjórn landsins. Kjörfylgi hans sjálfs í kjördæminu hefði þó ekki átt að þverra svo mjög sem raun varð á vegna sambræðslu hans við Sjálfstfl., því að hann hefir alla sína tíð frá upphafi hneigzt að jafnaðarmönnum; þó tapaði hv.þm. Barð. meira fylgi í kosningunum en nokkur annar frambjóðandi. Það munu því vissulega aðrar ástæður hafa verið fyrir hendi. Það mun vera æði erfitt að leiða rök að því, að Framsfl. hafi tapað svo við síðustu kosningar á því að vera í samvinnu við Sjálfstfl., einkum þar sem hin töpuðu atkv. Framsóknar fóru aðallega yfir til Sjálfstfl. Nei, ég er ákaflega hræddur um, að hér hafi verið önnur öfl að verki. Þessi staðhæfing hv.þm. Barð. kemur illa heim við þá staðreynd, að fyrrv. 2. þm. Rang., sem ekki var mjög litaður af sambræðslunni, féll í kosningunum fyrir sjálfst.manni. Í Dalasýslu tapaði frambjóðandi Framsfl., enda þótt fyrrv.þm. kjördæmisins teldi sig ekki í tengslum við Sjálfstfl. Sama má segja um kosningaúrslitin í Skagafirði, og fleiri dæmi mætti nefna, sem sýna, að þessi ályktun hv.þm. er fleipur eitt, sem hefir ekki við nokkur rök að styðjast. Þessi hv.þm., sem talaði eins og hann væri staddur á kjósendafundi í Barðastrandarsýslu, án þess að búast við, að ræða hans yrði gagnrýnd, hélt því fram, að við sjálfst.menn værum að gera tilraun til að brjóta niður bændavaldið í landinu með andstöðu okkar gegn þessari brtt. á þskj. 76, og væri það í fullu samræmi við alla framkomu okkar í kjördæmamálinu frá upphafi. Ég verð nú að segja það þessum hv.þm. til hróss, að ég hygg, að hann hafi í sínum flokki stutt einna mest þetta skipulag, sem felst í hinni nýju stjskr., einkanlega framan af, þó hann tali svona digurbarkalega nú um niðurbrot á bændavaldinu. Hann hefði átt að sjá þetta fyrr og mæla þá þessum hreystiorðum. En hv.þm. getur ekki með rökum sýnt fram á, að í þessari brtt. felist nokkur réttarbót fyrir sveitirnar. Enda held ég, að það, sem fyrir hv.flm. vaki, sé aðeins það, að varpa fram kosningabombu, sem þeir halda að springi með þeim hvelli, að það rugli hugi kjósendanna. En ég get nú sagt hv.þm. það, að ég er ekki svo taugaveiklaður, að ég verði sérstaklega hræddur, þó að slíkar bombur springi. Enda er þessi bomba gerð úr hræsni og hégómaskap, og springur því varla með háum hvelli. En þó hún springi, þá mun hún helzt granda tilræðismönnunum sjálfum. Það er sannfæring mín, að hér sé um einberan hégómaskap að ræða; ég greiði því hiklaust atkv. á móti þessari brtt. Ég þarf ekki að beina mörgum orðum til hv. 2. þm.N.-M.; það hefir af öðrum verið leitazt við að benda honum á, að hann fer algerlega villur vegar í kenningum sínum og till. Þessi mikli flokkur óháðra og óflokksbundinna kjósenda, sem hann virðist bera fyrir brjósti, verður ekkert verr settur um þátttöku í landslistakjöri til að ná uppbótarsætum en aðrir kjósendur í landinu, ef um raunverulegan flokk er að ræða. Hitt nær vitanlega ekki nokkurri átt hjá hv.þm., að telja alla þá kjósendur, sem kunna að vera óflokksbundnir, saman í einum flokki; þeir eru venjulega sinn af hverju sauðahúsi. Ákvörðun um skipun uppbótarsæta er ekki gerð til þess að koma utanflokkamönnum inn í þingið. Það stendur í stjskr., að með uppbótarsætum skuli jafna misræmið á milli þingflokkanna, þannig að þeir fái þingfulltrúa í hlutfalli við kjósendatölu sína við kosningar. Hv. þm. talaði mikið um, að það væri sízt æskilegt að láta flokksböndin binda sannfæringu manna heljartökum, og er ég honum sammála um það og hygg, að það sé bezt að fylgja sannfæringu sinni, þó að flokksböndin þrýsti að. Enda hefi ég það álit á hv. 2. þm.N.-M., að hann sé einn af þeim þm„ er sé annast um að fylgja sannfæringu sinni. En hinu má ekki gleyma, að þingræðisskipulagið er byggt á flokkum. Við sjáum það, að í Bretlandi, þar sem flokkaskipunin er ákveðnust og flokksböndin traustust, þar stendur þingræðið ákaflega föstum fótum. En í ýmsum öðrum löndum, þar sem flokkaskipunin hefir verið ógreinilegri og lausari, er þingræðið komið í ógöngur. Má þar t. d. nefna bæði Ítalíu og Þýzkaland, þar sem flokkaskipunin var losaraleg og ótraust áður en núv. einræðisstjórnir náðu þar völdum. í Frakklandi eru margir stjórnmálaflokkar, og ýmsir af þeim smáir. Stjórnin verður því jafnan að styðjast við fleiri flokka, sem eru að ýmsu leyti ósamstæðir; en það er aðalorsök þess, hvað stjórnarskipti eru þar tíð. Á Spáni er talið, að 93 flokkar keppi um þingsætin í þeim kosningum, sem nú standa yfir. Það er reynsla fyrir því, að þingræðinu stafar ætið hætta af, að þingflokkar séu margir. Þess vegna var það engin goðgá, þó að síðasta þing vildi láta kveða skýrt á um það, hvað væru flokkar, og þó það sé einnig talið nauðsynlegt að treysta skipulag þeirra og ákveða það það svo sem unnt er með þessum kosningalögum. Lýðræðið má hinsvegar fullkomlega tryggja með frjálslegu skipulagi innan flokkanna. Þó að þingflokkunum sé gefið vald til þess að hafa ákvarðanir um framboð o. fl., þá getur fullkomið lýðræði fengizt á þann hátt, ef flokkarnir eru á annað borð frjálslyndir og ef fullkomið tillit er tekið til óska manna í kjördæmunum um það, hverjir skuli vera þar í framboði. Hv. 2. þm.N.-M. lét sér mjög annt um að fá, með forsetaleyfi, komið inn í þingtíðindin sönnun fyrir því, að ákvæði hinnar nýju stjskr. og 115. gr. þessa kosningalagafrv. stönguðust innbyrðis. og vék hann því til hæstv. forseta, hvort ekki bæri að víkja þessari gr. frá atkvgr. af þeim sökum. Ég vil nú taka mér sömu heimild og hv.þm. og fá það þingfest í ræðu minni í þingtíð., hvað það er, sem felst í orðum stjskr. og 115. gr. frv. í stjskr. 26. gr. c. segir svo: „Heimilt er flokkum að hafa landslista í kjöri við almennar kosningar, enda greiði þá kjósendur atkvæði annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða landslista“. En í 115. gr. kosningalagafrv. stendur: „Nú hefir kjósanda orðið það á að kjósa bæði frambjóðanda eða frambjóðendur, eða lista flokks og jafnframt landslista hins sama flokks, og skal þá að vísu taka seðilinn gildan sem atkvæði greitt frambjóðanda eða frambjóðendum, eða í Reykjavík lista kjördæmis, en landslistann skal þá telja ókosinn. Sama gildir, ef kjósandi í tvímenningskjördæmi, er kosið hefir frambjóðendur tveggja flokka, merkir jafnframt við landslista annarshvors flokksins“. Stjórnarskrárgjafinn ætlast til þess samkv. tilgreindu ákvæði, að kjósendur hafi ekki tvöfaldan kosningarrétt; hann hefir viljað girða fyrir, að hægt væri að kjósa bæði frambjóðanda í héraði og síðan landslista annars flokks. Þetta sama hefir einnig vakað fyrir þeim, sem halda uppi svörum fyrir 115. gr. kosningalagafrv., hún fellur vel saman við ákvæði stjskr. Við þurfum ekki að krækja eftir neinni „lögfræðingasmugu“ til þess að samræma þetta tvennt; þar er vítt op, sem við hv. 2. þm.N.-M. getum báðir komizt í gegnum, meira að segja þó við gengjum hvor öðrum undir hönd. Ég þarf ekki mörgu að svara hv. 1. þm. S.-M.; ég gerði það að mestu leyti um leið og ég svaraði hv.þm. Barð. En út af því, sem hv.þm. sagði um, að Sjálfstfl. beitti næstum því ofsóknum við kjósendur í kaupstöðunum til þess að leiða þá að kjörborðunum í kosningum, vil ég benda á, að ég sé ekki betur en að hann vilji með brtt. sinni um 2 kjördaga í sveitum beina þessum ofsóknum að kjósendum í sveitunum, þar sem ætlazt er til, að kjörfundur standi 2 daga í sveitum, en aðeins 1 dag í kaupstöðum. Að öðru leyti er þarflaust að svara glósum hv.þm. um, að Sjálfstfl. gangi rösklegar fram í því en aðrir flokkar að smala kjósendum við kosningar. Ég hygg, að allir stjórnmálaflokkar reyni að gera það, sem þeir geta, til þess að fá kjósendur sína til að mæta við kjörborðin. Ég get a. m. k. sagt hv.þm. það, að hans eigin flokkur (Framsfl.) gekk rösklegast fram í kjósendasmölun við kosningarnar á Snæfellsnesi í sumar, því að flokksmenn hans fengu bifreið úr Rvík til þess að flytja þar kjósendur sína á kjörstað. Hv. þm. A.-Húnv. þarf ég engu að svara. Í hjarta mínu er ég samþykkur brtt. hans, en tel, að hún komi óréttlátlega niður, þar sem hún bitnar misjafnlega á þingmönnum, og nær því ekki fyllilega tilgangi sínum.

Hannes Jónsson Hvort er hv. 2. þm. Reykv. svo nærstaddur að hann megi nema orð mín?

Nei, hann er farinn út

. Jæja, þá fell ég frá orðinu.

Vilmundur Jónsson Ég vil aðeins árétta og skýra nokkru nánar en hv.þm. Snæf. gerði það atriði, að ákvæði 115. gr. kosningalagafrv. komi ekki í bága við fyrirmæli stjskr. Ég hygg, að hv. 2. þm.N.-M. flaski á því að telja, að hvert það merki, sem kjósandi setur á kjörseðil, hljóti æfinlega að vera kjörmerki, er eigi að sýna, hvern hann vilji kjósa. En hér getur verið um tvennt að ræða, þó að oftast fari þetta saman. Samkvæmt fyrirmælum stjskr. má kjósandinn ekki kjósa bæði frambjóðanda eða frambjóðendur kjördæmisins og landslista. En hvernig á hann svo að kjósa? Hafi hann aðeins merkt við landslista einan, þá telst listinn kosinn og listanum atkvæðið. En hafi kjósandinn merkt við frambjóðanda á kjörseðli kjördæmisins og einnig sett merki á landslistann, þá telst hið síðara merkið ekki kjörmerki, heldur ógilt krot, jafnt og þó hann hefði krossað á borðið, sem hann kýs við, eða á þilið í kjörklefanum. Merkið við frambjóðandann er aftur á móti kjörmerki og hefir eitt gildi.

Seðillinn á þá að metast ógildur

. Hann á að metast ógildur sem landskjörseðill, en fullgildur sem kjörseðill kjördæmisins, þannig að frambjóðandinn, sem merkt er við, telst kosinn og fær atkvæðið. Landslistinn telst aftur á móti ókosinn og er enginn blekktur, því að hver kjósandi á að vita þetta fyrirfram. Ég hefi ekki getað sannfærzt af rökum hv.þm. Snæf. um, að sjálfsagt sé að hafa hreppstjóra og sýslumenn sjálfkjörna í kjörstjórn, auk þess sem mér þykir hann víkja þar frá sínum lýðræðiskenningum. Ef það er svo nauðsynlegt sem hv.þm. heldur fram, hvernig er þá hægt að komast af án þess í þeim kjördeildum og kjördæmum, þar sem ekki er völ á hreppstj., sýslumanni eða bæjarfógeta? Það hefir verið sagt, að ef hreppstjórar og sýslumenn væru ekki kosnir í kjörstjórnir af hlutaðeigandi aðilum, heldur sjálfkjörnir sem embættismenn, þá væri fengin trygging fyrir því, að þeir störfuðu óhlutdrægt og óháðir pólitískum flokkum. En á það má benda, að þeir hafa ekkert ríkari skyldu til þess en aðrir, sem skipaðir eru í kjörstjórnir. Kjörstjórnarmenn eiga allir að gæta slíkrar embættisskyldu, að viðlagðri refsingu, sem við það er miðuð. Hreppstjórar og sýslumenn hafa þar enga sérstöðu. Og hvað hefir svo reynslan sýnt í þessum efnum? Það eru alkunn ýms dæmi þess, að hreppstjórar og sýslumenn hafa ekki reynzt hæfari né óhlutdrægari en aðrir í kjörstjórnarstörfum. Mig minnir, að hreppstjóri væri fyrir fáum missirum dæmdur í fangelsi fyrir þá verstu klæki, sem hér hafa verið framdir í sambandi við kosningar. Og hins er þó skemmra að minnast, að fyrir þessu þingi liggur kæra á hendur einum oddvita kjörstjórnar. Það er bæjarfógetinn í Hafnarfirði. Honum hefir orðið ýmislegt ólöglegt á við síðustu kosningar þar, sem ekki má henda kjörstjórnir, og eru allir þingflokkar sammála um það. - Þau dæmi hafa verið sögð til gamans, að reynzt hafi mjög erfitt að sannfæra einn virðulegan sýslumann og oddvita í yfirkjörstjórn, þegar atkvæðakassa skyldi senda til undirkjörstjórnar, að hann gæti ekki gert tvennt í senn, lokað lykilinn niður í kassann og sent hann með kassanum í umslagi fyrir undirkjörstjórnina til að opna með kassann. Í öðru lagi er það kunnugt, að einn valinkunnur hreppstjóri lánaði óviðkomandi manni öll utankjörfundarkjörgögn kjördeildar sinnar, og sá maður fór með þau út um hvippinn og hvappinn í atkvæðasmölun brjótandi allar reglur, sem um kosningar gilda.

Hver var það? Það er réttast að nefna nöfnin

. Mér er vel kunnugt um, að þetta átti sér stað, og ef hv.þm. er þægð í því, þá skal ég nefna honum nafnið einslega. Að lokum og enn á ný vil ég leggja áherzlu á að allir meðlimir yfir- og undirkjörstjórna verði kosnir með hlutfallskosningu.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi ekki sérstaka ástæðu til að vera langorður, því að svarræða hv.þm. Snæf. til mín var bæði flutt af hógværð og ekki veigamikil. Mér þótti það einkennilegt, er hann sagði, að ef ég vildi bæta aðstöðu míns stjórnmálaflokks við kosningar, þá ætti ég að beita mér fyrir því að flytja fólkið úr sveitunum í kaupstaðina. Ég held, að sá flokkur, sem ég telst til, Framsfl., hafi ekki gert mikið til þess. Við höfum heldur viljað vinna að því, að fólkinu fjölgaði í sveitunum og gæti liðið þar sem bezt, og við munum líka gera það framvegis eftir mætti. Það er því algerlega ástæðulaust af hv.þm. að brýna mig á slíku. Þá var sami hv.þm. að breiða sig út yfir það með miklum fjálgleik, að brtt. okkar hv. 1. þm. S.-M. væru ekki í samræmi við ákvæði frv., en þetta er algerlega rangt hjá honum og ekkert annað en hártoganir. Hv. þm. er svo góður lögfræðingur, að hann veit það vel, að hin almennu ákvæði frv. um kjörfund gilda vitanlega einnig um aukakjörfund: það kemur af sjálfu sér. Þar er aðeins um nafnbreytingu að ræða á kjörfundinum. Annars væri máske rétt að þóknast hv.þm. með því að smella inn í frv. ákvæði um þetta í 139. gr., með skriflegri brtt., þar sem sagt væri, að ákvæði um aðalkjörfund giltu einnig um aukakjörfund. En það er ástæðulaust. Þá spurði hv.þm., hvort ákvæði 99. gr. frv., um þá kjósendur, sem greitt hafa atkv. utan kjörfundar og eru skyldir að tilkynna kjörstjórn nærveru sína, ef þeir eru viðstaddir á kjördegi, ættu einnig að gilda um aukakjördaginn, eða hvort hann ætti að tilkynna nærveru sína báða dagana. - Við þessu gildir auðvitað sama svarið og í fyrra tilfellinu; í frv.gr. er talað um, að hann tilkynni nærveru sína, „er kjörfundur stendur yfir“, og getur það átt við báða kjördaga.

Í frvgr. er talað um nærveru kjósandans á kjörfundi

. Þetta eru ekkert annað en hártoganir hjá hv.þm. Snæf. En auðvitað er velkomið, að ég þóknist honum með því að flytja um þetta skrifl. brtt., ef hann telur það formlegra. Ég tel það óþarft. Hv. þm. sagði, að samkv. þessari brtt. okkar um 2. kjördag, þá ætluðumst við til, að sveitafólkinu yrði líka smalað á kjörstað, eins og kaupstaðafólkinu. Ég benti á þau höfuðrök fyrir þessari till, að í strjálbýlum og veglausum sveitum væri aðstaða kjósenda svo slæm, að engri smölun yrði við komið á kjördegi, og þetta væri ráð til þess að hjálpa kjósendum í sveitum til kjörfundarsóknar á borð við kaupstaðabúa. Þá taldi hv.þm., að í brtt. okkar væru sett nokkuð þröng takmörk fyrir því, að kjördeildir fengju heimild til að hafa 2 kjördaga, þar sem ætlazt er til, að óskir þurfi að koma fram um það frá 1/3 hluta kjósenda í kjördeildinni. Ég skal fúslega ganga inn á þetta með hv.þm.; en vill hann þá fylgja mér að málum til að breyta þessu til rýmkunar? Ég vildi í upphafi ákveða tvo kjördaga, a. m. k. fyrir öll sveitakjördæmi, en að athuguðu máli bjóst ég við, að þessi heimildartill. gengi frekar fram í þinginu. - Annars finnst mér undarlegt ósamræmi í því hjá hv.þm. Snæf., sem vill gera sveitakjördæmum erfiðara fyrir og átelur það, að þau fái heimild fyrir tveimur kjördögum, en talar hinsvegar um, að það hefði verið réttara að lögákveða tvo kjördaga líka fyrir þéttbýlu sveitirnar, þar sem nóg er af bílum til fólksflutninga. Hv. þm. fullyrðir, að það hafi engar óskir komið fram um það frá kjósendum að hafa kjördagana tvo. Við getum fullyrt þetta hvor gegn öðrum og sagt: „klippt er það, skorið er það“. Ég hefi heyrt þessar óskir úr ýmsum áttum, sérstaklega frá kjósendum úr þeim héruðum, sem hafa lakasta aðstöðu til kjörsóknar; enda hlýtur fólkið að óska eftir auknum möguleikum til þess að geta neytt betur kosningarréttar síns, þeir sem á annað borð vilja kjósa. Ég tala ekki um þá kjósendur, sem helzt vilja sitja heima á kjördegi. Eg sé enga ástæðu til að þræta lengi um það við hv.þm., hvort Framsfl. eða Sjálfstfl. hafi meira fylgi í sveitunum. Það vita allir, að Framsfl. hefir sitt meginfylgi í sveitunum, hvernig sem hlutföllin milli flokkanna hafa komið í ljós við síðustu kosningar. Og ég er viss um, að það verður svo framvegis. Við skulum ekkert þræta um þetta, en láta framtíðina skera úr því. Sjálfstfl. reisir vonir sínar á kjósendum í kaupstöðum og kauptúnum aðallega. Þess vegna er honum ekki eins annt um að bæta úr aðstöðu sveitamanna til kjörsóknar, Ég hélt því fram í fyrri ræðu minni, að Framsfl. hefði tapað á því í síðustu kosningum, að hann var í sambandi við Sjálfstfl. um stjórn landsins. En það er ekki rétt hjá hv.þm. Snæf., að kjósendur Framsfl. hafi farið yfir til Sjálfstfl. við kosningarnar. Það var almenn óánægja og deyfð í okkar kjósendum út af samsteypunni, sem kom fram í því, að þeir sóttu ekki kjörfundina. Hv. þm. Snæf. taldi upp ýmsa þm. úr svokölluðum vinstri armi Framsfl., sem fallið höfðu í kosningunum, og áleit, að þar hefði ekki verið um að kenna samsteypunni við Sjálfstfl. En það má líka benda á aðra, eins og Guðmund Ólafsson í Ási, sem ekki hefir verið talinn þeim megin, og féll þó eftir 19 ára þingmennsku, fyrir gömlum Framsfl.manni. Eða Lárus Helgason í Klaustri, ekki var hann úr vinstri arminum. Hv. þm. Snæf. hneykslaðist mjög á því, sem ég hafði sagt, að Sjálfstfl. hefði með stjskrbreyt. og áhrifum sínum á kosningalagafrv. leitazt við að brjóta niður bændavaldið í landinu. Auðvitað hafa þær breyt., sem nú eru gerðar á stjskr. og kosningal., fyrst og fremst þær afleiðingar að minnka vald sveitanna og áhrif þeirra á Alþingi. Það er ómótmælanleg staðreynd. Þess vegna ætti sá landsmálaflokkur (Sjálfstfl.), sem segist ætla að byggja starfsemi sína á kjörfylgi úr sveitunum, ekki að standa á móti því, að bætt verði úr aðstöðu sveitamanna til kjörsóknar í kosningum. En það er bæði eðlilegt og mannlegt, að Sjálfstfl. geri þetta, ef það er réttara, sem ég held fram, að hann reisi framtíðarvonir sínar á kjósendum kaupstaðanna fremur en sveitabúum, og láti sér annara um hagsmuni þeirra og réttindaaðstöðu. Hann var að tala um kosningabombu. Slíku er erfitt að mótmæla; það er alltaf hægt að kasta því fram. En ég fullyrði, að við séum búnir að færa nægilega mikil rök fyrir því, að þetta sé til mikils hagnaðar, en hvaða hvatir liggja á bak við hjá okkur, getur enginn rannsakað. Þær geta verið góðar og geta verið vondar. Ég ætla mér ekki að halda hrókaræður um það; það verður að dæma málið eins og það kemur fram, en ég get bent á einn flokksbróður hv.þm., sem bar fram till. við kosningalagafrv., sem ekki er annað en kosningabomba, og það er sessunautur minn, hv.þm. A.-Húnv. Hann bar fram till., sem hv.þm. Snæf. leiddi rök að, að væri bæði röng og vitlaus. Hún er ekkert annað en kosningabomba. Mér var sagt, að þessi hv.þm. hafi ráðizt að mér þegar ég var fjarstaddur áðan. Ég veit ekki vel, hvað hann hefir sagt, en ef hann hefir haldið því fram, að ég væri með kosningafundarræður, eins og hv.þm. Snæf. gerði, þá held ég, að hann megi tala varlega, því að þessar till. bera svo ljósan vott um það, hverjir eru með kjósendadekur hér á þinginu. En í því sambandi, þar sem hv.þm. Snæf. talaði um kosningabombu, vil ég aðeins segja, að ég get ekki séð, að þeir menn, sem vegna þess, að þeim er gerð erfiðari aðstaðan við kosningar, eins og ef okkar till. gengur ekki fram, geti verið hættulegir. Þeir komast ekki á kjörfund, svo þess vegna er hættulítið fyrir hv.þm. Snæf. og hans flokksmenn að ráðast á móti þessu, því að þeir verða talsvert margir, sem ekki geta hefnt sín.

Frsm. (Eysteinn Jónsson) Ég er víst búinn að tala mig dauðan í þessu máli, en mig langar þó til þess að gera örstutta aths., vegna þess fítonsanda, sem hleypur í sjálfstæðismenn út af till. minni og tveggja annara hv.þm., sem heimilar að hafa 2 kjördaga. Ég verð að segja það, að einmitt þessar mótbárur sannfæra mig betur og betur um það, að með þessum till. erum við framsóknarmenn á réttri leið, og þessi sannfæring mín byggist á því, að aldrei hefir komizt fram hér á Alþingi nokkurt mál, sem hefir falið í sér umbætur fyrir sveitirnar, öðruvísi en með andstöðu Íhaldsfl. hér á þingi. Ég vil aðeins benda á í sambandi við umr. um þessa brtt., að það er engin tilviljun, hvernig tekið er í hana af sjálfstæðismönnum. Afstaða þeirra byggist á því, að í mörgum kjördæmum er svo ástatt, að nokkuð er af þorpum og nokkuð af sveitum, og alstaðar er það svo, að Framsfl. á fylgið í sveitunum, en Sjálfstfl. í þorpunum. Þess vegna er það, að þessir hv.þm. eru á móti till. Þeirra einu sigurvonir byggjast á því, að þeir geti útilokað sveitafólkið frá því að greiða atkvæði. Það er af þessum sökum, sem hv.þm. Snæf. leggur sig fram til þess að finna agnúa á till„ en ekki vegna þess, að hún falli ekki inn í lögin; og ennfremur af því, að hann finnur, að till. er hættuleg hans flokki, þar sem hún veldur betri aðstöðu fyrir sveitafólkið til þess að sækja kjörfund.

Frsm. (Thor Thors) Ég þarf aðeins að svara með nokkrum orðum ræðum síðustu ræðumanna. Ég sé ekki, að það geti verið nein rök gegn því, að hreppstjórar megi eiga sæti í kjörstjórn, þó að hv.þm.N.-Ísf. geti hent á, að einstaka hreppstjóri hafi brotið af sér.

Það sýnir, að þeir eru ekki óskeikulir

. Hv. þm.N.-Ísf. er ekki heldur óskeikull. Ræða hv.þm. Barð. gæti gefið mér tilefni til langrar ræðu, en ég skal ekki þreyta hv.þdm. á því að fara út í almenna pólitíska ræðu, en á þeim grundvelli bæri helzt að svara hv.þm. Barð. En ég vil aðeins segja honum, að það, sem hann færði fram gegn minni ræðu, voru tómir útúrsnúningar. Hann var að tala um, að ég ætti ekki að vera að hvetja sig sem framsóknarmann að flytja fólkið úr sveitunum til kaupstaðanna. Ég sagði aðeins, að einasta ráðið til þess að jafna þann landfræðilega aðstöðumismun, sem kjósendur víðsvegar úti um land hefðu til að sækja kjörfund, væri, að allir væru búsettir í kaupstöðunum. Þrátt fyrir það, að ég hafi mikið álit á þessum hv.þm. sem gömlum skólabróður mínum, þá hefi ég ekki það oftraust á honum, að ég haldi að hann sé þess megnugur að flytja fólkið úr sveitunum, þó að hann feginn vildi. Hv. þm. Barð. vildi bera á móti því, að það væri rétt hjá mér, að hans till. væru ekki í samræmi við önnur ákvæði kosningalagafrv., en samt vék hann að því í ræðu, að hann væri reiðubúinn að flytja skrifl. brtt., svo þetta rækist ekki á. Og hv.þm. kom með lögskýringu við 99. gr., að hún tæki einnig til aukakjörfundar, en sú lögskýring er á ábyrgð hv.þm., og ekki er vitað, að nokkur kjörstjórn á landinu mundi fara eftir henni, nema það sé skýrt tekið fram í lögunum. En 2. brtt.hv.þm. er aðeins viðbót við 59. gr. frv. sem tekur ekki til almennra ákvæða um kjörfund. Í sambandi við hana sagði hv.þm., að hann skildi ekkert í því, að ég væri að harma, að svo mikil takmörkun væri á þessari heimild. Ég hefi aldrei látið neina óánægju í ljós út af þessari takmörkun. Ég sagði aðeins, að hún væri óeðlileg út frá sjónarmiði þeirra, sem á þessa nauðsyn trúa. Ef þetta er sannfæring þeirra, ættu þeir að beita sér fyrir, að heimildin væri almenn. En út af því, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, vil ég benda honum á, að í hans flokki er það ekki álitin meiri nauðsyn en það, að allar þær ræður, sem voru fluttar í kosningalagan. með almennri heimild þessa, báru ekki meiri árangur en það, að þessi lítilfjörlega og takmarkaða heimild var sett inn í tillögu þeirra, og ég efast um, að hún nái fram að ganga með atkvæðum flokksmanna hans. Þessum síðasta ræðumanni hefi ég fulla ástæðu til að svara, því að það, sem hann bar fram í ræðu sinni, voru órökstuddar fullyrðingar, og hann ætti skilið, að á honum væri tekið tekið sömu tökum eins og ræða hans gaf tilefni til, en vegna þess, að nú er orðið áliðið og menn þreyttir, þá ætla ég að hlífa honum í bili, en við erum væntanlega ekki skildir. En slíkar firrur, að aldrei hafi verið komið fram neinu máli til hagsbóta fyrir sveitirnar nema gegn andstöðu Sjálfstfl., eru svo fráleitar og fjarstæðar, að ekki tekur nokkrum orðum. Ég verð að segja, að kjósendur landsins eru furðu heimskir, að áliti þessa hv.þm., ef þeir þrátt fyrir þetta geta veitt Sjálfstfl. jafnmikið fylgi eins og raun varð á við síðustu kosningar og mun verða við þær næstu. Fylgi Sjálfstfl. í sveitunum er einmitt næg sönnun þess, að hann hefir látið sig miklu skipta að vinna fyrir hagsmunamál sveitanna. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en hér liggur fyrir mikill sægur af brtt., og ég hefi bent á, að þær eru ekki allar í samræmi við aðrar gr. frv. Getur því farið svo, að eftir atkvgr. verði frv. skilað til Ed. í nokkru ósamræmi innbyrðis, en við verðum þá að hugga okkur og segja: „Guði sé lof, að til er Ed.“

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Mér þykir rétt að láta þessu frv. fylgja nokkur orð strax við 1. umr., þótt ég geri raunar ráð fyrir, að því verði vísað til n., sem ég á sæti í. Þegar það var ákveðið, um áramótin 1931-1932, að Neskaupstaður keypti fóðurmjölsverksmiðju Norðfjarðar, var það fyrst og fremst gert með það fyrir augum, að hægt væri að koma upp víðtækum iðnaði úr sjávarafurðum í sambandi við verksmiðjuna, m. a. vinnslu síldar, sem mikið er af á Austfjörðum að vetrarlagi, en einkum þó vinnslu smáufsans, en það hefir verið svo undanfarið, að firðirnir hafa verið fullir af þessum smáufsa síðari hluta sumars, fyrri part vetrar og jafnvel fram á útmánuði, en eins og er, kemur smáufsinn ekki að notum nema í smáum stíl. Vil ég einmitt benda á þetta í sambandi við þetta mál, að það stendur öðruvísi á á Norðfirði en annarsstaðar, þar sem farið er fram á að reisa síldarverksmiðjur, að þessu leyti, að reksturinn verður þar margþættari en annarsstaðar á landinu. Þá má og benda á það, að það liggja fyrir sannanir um, að hægt er að koma þessum iðnaði úr sjávarafurðum upp á Norðfirði fyrir minni höfuðstól en annarsstaðar. Það liggja fyrir sannanir um það, að þessi viðbót við fóðurmjölsverksmiðjuna mun ekki kosta meira en 68-70 þús. kr., en með viðbótinni er hægt að vinna úr 200 -300 málum á sólarhring. Ég vil taka það fram, að bygging viðbótarinnar við verksmiðjuna er ekki aðallega miðuð við síldarvinnsluna, heldur fyrst og fremst við vinnslu smáufsans, og ef ufsamjölið heppnast, er viss fyrir það góður markaður. Þeirri tilraun, sem þér er farið fram á að gera til eflingar atvinnulífinu á Austfjörðum, er mjög í hóf stillt, og eins og sakir standa virðist þetta einmitt vera eina ráðið, að gera meiri fjölbreytni í framleiðslunni og koma upp iðnaði, sem getur unnið úr þeim efnum, sem nú fara forgörðum. Mér þótti rétt að láta þessi fáu orð fylgja frv. nú strax við 1. umr., en mun ekki fara frekar inn á málið að því er snertir áætlun um bygging og rekstur verksmiðjunnar, fyrr en málið kemur frá n. Mál þetta er flutt eftir beiðni bæjarstj. í Neskaupstað, og hefir hún látið framkvæma allar nauðsynlegar rannsóknir til undirbúnings málinu, sem verða fengnar þeirri n., sem fær málið til meðferðar. Varð það að samkomulagi milli okkar þm. S.-M., að málið væri borið fram í Nd. Þótti okkur það á ýmsan hátt hentugra, því að mál vilja jafnan dvelja þar lengi; bæði er málafjöldi þar meiri en hér, og d. enda miklu mannfleiri. Af þessum ástæðum er það heppilegt fyrir framgöngu mála, að þau séu borin fram í Nd. - Sjútvn. Nd. flutti málið, og var það afgr. í d. mótmælalaust. Vænti ég, að málið fái sömu undirtektir hér. Vil ég svo að lokum aðeins leggja til, að frv. verði vísað til sjútvn. að umr. lokinni.

Frsm. (Thor Thors) Allshn. hefir haft þetta frv. til athugunar. Hefir öll n. orðið sammála um að leggja til, að það næði fram að ganga. N. hefir borið fram tvær brtt. við frv., og er þar lagt til, að þegar þessi 1. hafi öðlazt gildi, skuli tafarlaust leiðrétta kjörskrár í öllum kaupstöðum landsins til samræmis við ákvæði þessara l. Þá er og ætlazt til, að 3. gr. frv. falli niður, af þeim ástæðum, að allshn. ber fram þáltill. um, að öll þessi l. verði endurskoðuð og samræmd við l. um kosningar til Alþingis, eftir því sem æskilegt kann að þykja. Ég mun, þegar þessi till. verður hér til umr., gera grein fyrir, hvað fyrir n. vakir með henni.

Guðbrandur Ísberg Ég vil leyfa mér að þakka hv. sjútvn. fyrir afgreiðslu þessa máls. Að vísu hefir hún borið fram brtt. við 1. gr. frv., en það kemur ekki að sök, því að upphaflega var gert ráð fyrir því, að Akureyrarkaupstaður mundi ganga í endurábyrgð gagnvart ríkissjóði. Hinu sama var gert ráð fyrir að því er snertir ábyrgð á rekstrarláni til handa tunnuverksmiðjunni á Siglufirði, að Siglufjarðarbær ábyrgðist lánið gagnvart ríkissjóði. Er samvinnufélagið á Akureyri að þessu leyti sett á sama bekk, og verður eigi undan því kvartað, en þess óskað, að málið fái að ganga áfram óhindrað.

Jón Sigurðsson Ég vil benda á, að landbn. hefir ekki haft tækifæri til að athuga brtt. þær, sem hér liggja fyrir. Form. og frsm.n. er ekki heldur viðstaddur, og væri því æskilegast, að málið yrði ekki tekið fyrir að þessu sinni.

Jón Pálmason Ég vil aðeins skýra frá því, að landbn. hefir ekki ennþá athugað þetta mál, og hv. form. n. er ekki heldur viðstaddur hér nú.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Landbn. hefir tekið frv. þetta til flutnings samkv. ósk atvmrh. og Pálma Hannessonar. Frv. felur í sér þrjár breyt., sem er með öllu óumflýjanlegt að gera á núgildandi laxveiðalögum og hafa komið ljós við framkvæmd laganna. Hér er ekki farið inn á að þessu sinni nein þau atriði, sem breyta stefnu þessara 1., og væri þess þó full þörf. Þau atriði, sem hér er farið fram á að breyta, eru: Í fyrsta lagi að setja ákvæði um, hve lengi megi veiða lax á stöng fram eftir hausti, en slík ákvæði vantar með öllu. Í öðru lagi um gamlar lagnir, að mat skuli skera úr, hver skuli víkja, ef 2 eða fleiri eiga og of stutt er á milli þeirra samkv. ákvæðum laganna. Þá er hér ákvæði um það, er menn þurfa að fá seiði til klakhúsa. Í núgildandi l. er veiði til klaks aðeins heimiluð í því fiskihverfi, sem klakið er i. En þráfaldlega verður að koma upp klakhúsum, þar sem enginn kostur er stofnfiskjar, og verður því að leita þar til annara. Í þessu frv. er því lagt til, að þessu verði breytt, en þó svo vægilega í sakirnar farið, að veiði til klaks í öðru fiskihverfi en þar, sem klakið er, er því aðeins heimiluð, að viðkomandi veiðieigendur og fiskiræktarfélag samþykki. Ég held því ástæðulaust að taka málið af dagskrá nú. Breyt. þær, sem frv. felur í sér, eru engar stórvægilegar, en óánægja yfir l. eins og þau eru er það mikil, að nauðsyn er að breyta þeim nú þegar.

Pétur Ottesen Við 1. umr. skaut ég því til hv.n., hvort hún vildi ekki athuga í sambandi við atvmrh. eitt eða tvö atriði í þessu máli, sem mér er kunnugt um, að leitað hefir verið til ráðuneytisins um. Nú vil ég spyrja n., hvort hún hafi orðið við þessum tilmælum mínum, að tala við atvmrh. um þetta, og ef svo er ekki, hvort hún ætlar að gera þetta eða ekki.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Hv. form. n. er ekki við, en ég vil geta þess, að ég er þess fullviss, að n. vill verða við þessum tilmælum, en enn sem komið er mun þetta ekki hafa verið gert.

Flm. (Magnús Jónsson) Fyrir nokkrum dögum var samþ. hér í d. þáltill. um að fela stj. að rannsaka, hvort ekki væri hægt að koma 2 söfnum fyrir í þjóðleikhúsinu, og var meiningin, að húsnæðið yrði aðeins notað í þessum tilgangi á meðan þjóðleikhúsið væri enn ekki tekið til þeirra notkunar, sem það aðallega er ætlað til. Veit ég ekki, hvað mikið húsnæði kann að vera laust í þjóðleikhúsinu þangað til, en ég gæti ímyndað mér, að það væri meira en fyrir þessi söfn. Það sést utan á húsinu, að það hefir mikið húsrými innan veggja. - Að því leyti er þessi till. annars eðlis en till., sem samþ. var hér um daginn, að hér er um stofnun að ræða, sem mundi eiga rétt til að hafa samastað í þjóðleikhúsinu, jafnvel eftir að leikhúsið tekur til starfa. Tónlistarskólinn var stofnaður fyrir 3 árum og bætti þá úr mikilli þörf, sem ég skal ekki fara frekar út í, en aðeins benda á það, hve þarflegt það er, að menn geti lært hér meðferð ýmiskonar hljóðfæra, svo að við þurfum ekki að sækja tónlistarmenn til útlanda í tugatali. Eftir að þjóðleikhúsið er tekið í notkun, þarf það á stórri og fullkominni hljómsveit að halda, og ef ekki á að sækja þá krafta til útlanda, verður tónlistarskólinn að ala þá upp, svo að það fer vel á, að honum verði einmitt gefinn samastaður í þjóðleikhúsinu, þar sem starf skólans verður svo nátengt því. Með þessari till. er þó ekki farið fram á meira en aðeins að fela stj. að rannsaka möguleikana til að koma þessu við, jafnhliða því, sem stj. lætur rannsaka, hvort fært sé að útbúa geymslupláss fyrir söfnin í þjóðleikhúsinu. Ég vænti þess, að hv. d. taki till. vel engu síður en hinni till., ekki sízt þar sem hér er um stofnun að ræða, sem stendur í sérstöku sambandi við hið væntanlega þjóðleikhús sjálft, eins og ég hefi nú bent á.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Ég vil aðeins mælast til, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til fjvn.