Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hafa svo litlar athugasemdir komið fram við framsöguræðu mína fyrir áliti meiri hl. hv. fjhn., að ég hef ekki ástæðu til að vera langorður. En í tilefni af örfáum athugasemdum og atriðum í ræðum hv. frsm. minni hl. ætla ég að segja örfá orð til viðbótar. Hv. 1. þm. Norðurl. e. vitnaði nokkuð í skýrslu, sem norski hagfræðingurinn Per Dragland, sem dvaldist hér á landi s.l. sumar, gerði um efnahagsmálin. Áður en lengra er haldið, tel ég rétt aðeins að leiðrétta þann misskilning, sem virtist koma fram í ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e., að Dragland hefði verið hér á vegum ríkisstj. og bæri að skoða hann sem sérstakan erindreka hennar. Það rétta í málinu er, að það var alls ekki hæstv. ríkisstj., sem kvaddi Dragland hingað, heldur nokkur heildarsamtök launþega í landinu, önnur en Alþýðusambandið, og er ekki annað vitað um a.m.k. sum þessara samtaka en að stjórnarandstæðingar ráði stjórnum þeirra. Að gefnu tilefni að öðru leyti vegna tilvitnana í skýrslu Draglands vildi ég vekja athygli á því, að sú mynd, sem fram kom í tilvitnunum hv. 1. þm. Norðurl. e. í álitsgerðina, hefði orðið réttari af niðurstöðum Draglands, ef þessi hv. þm. hefði lesið þær setningar úr álitsgerðinni, sem fóru á undan og eftir þeirri einu setningu, sem hann vitnaði í, og vil ég því leyfa mér -  „Það er að mínum dómi lífsnauðsyn fyrir alla þjóðina, að þessi tilraun takist. Stöðvun verðbólgunnar er nauðsynleg, til þess að framleiðsluaukning geti hafizt aftur á heilbrigðum grundvelli, og umfangsmikil og frjáls utanríkisverzlun er nauðsynlegt skilyrði þróunar og velmegunar í landi, sem hefur svo fáa íbúa og einhliða atvinnuvegi. En fullan arð af þeim viðskiptum fær þjóðin ekki fyrr en jafnvægi er náð og gjaldeyrisforði er nægilegur til. að bæði útflytjendur og innflytjendur geti notið frelsis á heimsmarkaðinum.“ Því næst kemur - það er alveg rétt - sú setning, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. vitnaði aðallega í, en hún hljóðar þannig: „Ráðstafanirnar fela í sér svo mikla kjaraskerðingu hjá allri alþýðu, að tilfinningar mínar gera mér erfitt að mæla með þeim.“ En svo bætir Dragland við: „En ég fæ ekki séð, að um nokkrar aðrar og betri leiðir sé að velja. Vandamálin, sem krefjast úrlausnar, eru hvorki sök aðgerðanna né þeirra manna, sem standa að þeim. Vandamálin hafa verið til staðar í mörg ár. Allar tilraunir til að stöðva verðbólguna hafa farið út um þúfur, og ástandið hefur versnað ár frá ári. Allt fram að þessu hafa erfiðleikarnir verið faldir með erlendum lántökum. Á þennan hátt hefur landið nálgazt það mark fet fyrir fet, að allir lánamöguleikar væru tæmdir, og þá hlaut breytingin að koma, hvort sem þjóðin vildi eða ekki. Einnig án þessara aðgerða mundu lífskjör almennings brátt hafa versnað. Ég lít á ráðstafanirnar sem tilraun til að láta breytinguna fylgja fyrir fram gerðri áætlun, takmarka tjónið og dreifa byrðunum af nokkurri sanngirni.“ Undir öllum kringumstæðum gefur þetta, sem ég nú hef lesið upp, réttari mynd af heildarniðurstöðunni af athugunum Draglands. Úr því að Dragland hefur hér að öðru leyti borið á góma, þá er rétt að taka fram, að það er rangt, sem fram hefur komið í málgögnum hv. stjórnarandstæðinga, að Dragland hafi ekki rætt við aðra en efnahagsmálaráðunauta hæstv. ríkisstj. Það kemur mjög skýrt fram, ef litið er á skýrslu hans sem heild, að það, sem hann einmitt fyrst og fremst byggir á sínar niðurstöður, eru skýrslur þær, sem ég minntist á í framsöguræðu minni og las upp úr einstakar tilvitnanir, er vinstri stjórnin lét sérfræðinga sína gera haustið 1958 og útbýta þá m.a. á Alþýðusambandsþingi. Í þessar skýrslur og niðurstöður þeirra vitnar Dragland hvað eftir annað, en miklu minna, ef hann yfirleitt gerir það, í efnahagsmálaráðunauta hæstv. ríkisstj. Að lokum tel ég rétt, með leyfi hæstv. forseta, að lesa eftirfarandi setningu úr álitsgerð Draglands, sem einmitt sérstaklega snertir það mál, sem hér er til umræðu, en hún hljóðar þannig: „Meðalfjölskyldu munu við lækkun tekjuskattsins sparast álíka mikil útgjöld eins og aukningunni vegna hækkunar á söluskatti í innflutningi og söluskatti í smásölu nemur. Fyrir fjölskyldur með lágar tekjur og mörg börn hafa fjölskyldubæturnar sérstaklega mikla þýðingu, en fyrir fjölskyldur með hærri tekjur mun skattalækkunin vera þýðingarmeiri. Nettóáhrifin verða þannig mismunandi fyrir mismunandi fjölskyldur eftir stærð þeirra, tekjum og neyzluvenjum.“ Þetta er í fullu samræmi við það, sem ég og hæstv. fjmrh. höfum haldið hér fram um það, að álagning þessara söluskatta og samsvarandi lækkun á tekjusköttunum ætti ekki að hafa rýrt hag almennings í landinu, ef á heildina er litið. Ég tel einnig rétt að taka það fram að gefnu tilefni, að auðvitað fer því mjög fjarri, að þó að þetta frv. verði samþ., þá sé sagt síðasta orðið hvað snertir lækkun aðflutningsgjaldanna. Eins og hér hefur verið upplýst, stendur nú yfir gaumgæfileg athugun á aðflutningsgjöldunum. Það ættu að vera allmiklir möguleikar fyrir hendi að breyta þeim þannig, að sú byrði, sem á almenningi hvílir vegna þeirra, gæti lækkað, án þess að ríkissjóður yrði fyrir verulegum tekjumissi, því að þess ber að gæta, að núverandi aðflutningsgjöld og hæð þeirra, hvað snertir einstaka vöruflokka, eru að meira eða minna leyti byggð á gamla vísitölugrundvellinum, sem nú er, eins og kunnugt er, löngu úreltur, enda hefur hann verið lagður niður. Þó að ekki væri um annað að ræða en tilfærslu á aðflutningsgjöldunum með tilliti til þess, þá ætti að vera möguleiki á að framkvæma þar einhverja lækkun. En auðvitað þarf slíkt mál athugunar með, sem tekur sinn tíma. En eins og hæstv. ríkisstj. hefur þegar lýst yfir, þá munu, svo fljótt sem athugunin er komin á það stig, verða lögð fram frumvörp um breytingar á aðflutningsgjöldunum. Hvort slíkt getur orðið á því þingi, sem nú situr, get ég auðvitað ekki sagt um, en ég er sannfærður um, að það verður gert svo fljótt sem við verður komið. Ræða hv. 5. þm. Norðurl. e. gaf að mínu áliti ekki sérstakt tilefni til athugasemda. Hann birtir í sínu nál. tölur, sem eiga að sanna það, að hér sé um verulega nýja skattlagningu að ræða. Ég held, að hér sé um miður vandaða meðferð talna að ræða, því að eftir því sem ég hef komizt næst, þá byggist niðurstaða hans að mestu leyti á því, að gamli söluskatturinn rann að verulegu leyti í útflutningssjóðinn, eins og hv. þdm. mun vera kunnugt. Þegar útflutningssjóðurinn er lagður niður, færast skuldbindingar hans og þá um leið þær tekjur, sem til hans var aflað, til ríkissjóðsins. En hitt er auðvitað auðsætt, að það þýðir ekki neinar nýjar skattaálögur, þó að skattar, sem áður voru innheimtir til útflutningssjóðs, renni nú í ríkissjóðinn. Hv. 5. þm. Norðurl. e. bar það af sér, að hann vildi hvetja til verkfalla. Ég minntist á það í framsöguræðu minni, að orð hans við 1. umr. málsins hefði mátt skilja sem dulbúna hótun um, að hvatt yrði til verkfalla, ef ekki yrði komið til móts við kröfu alþýðusamtakanna um lækkun á aðflutningsgjöldum. Ég tók það einnig fram, að e.t.v. væri þetta á misskilningi byggt og það mundi gleðja mig, ef það upplýstist, að svo væri. Að fenginni þessari yfirlýsingu hv. þm. get ég endurtekið það. Ég vil þá að lokum víkja að þeirri spurningu, sem ég beindi til hv. 5. þm. Norðurl. e. í framsöguræðunni, en hún var á þann veg, að ég spurði, hvar launþegar hefðu tryggingu fyrir því, ef til verkfalla kæmi nú síðar í vetur, sem leiða kynnu til, að samið yrði um meiri eða minni kauphækkanir, að ekki færi eins með slíkar kauphækkanir og allar þær kauphækkanir, sem orðið hafa s.l. 15 ár, að þær rynnu út í sandinn. Hv. 5. þm. Norðurl. e. gaf greið og skýr svör við þessari spurningu, og tel ég honum það til sæmdar, ekki sízt með tilliti til þess, að ég er því vanur af samherjum hans, að þeir víkja sér gjarnan með vífilengjum undan því að svara slíkri spurningu, ef fram er borin. Hann sagði í stuttu máli og hreinskilnislega: Það er enga slíka tryggingu hægt að gefa. - Mér finnst það þess vert, að þetta svar veki nokkra athygli launamanna; því að hv. 5. þm. Norðurl. e. og orð hans ætti að vera nokkuð, sem tillit væri tekið til á þeim vettvangi, vegna mikilvægra trúnaðarstarfa, sem hann hefur gegnt og gegnir enn í þágu launþegasamtakanna. En hann sagði það skýrt og skorinort, að um enga slíka tryggingu gæti verið að ræða. Hann bætti því að vísu við, að það, sem yrði bezta tryggingin í því sambandi, væri það, eins og hann orðaði það, að ríkisstj. vinveitt verkalýðnum gerði annað af tvennu að breyta tekjuskiptingunni í landinu launþegunum í hag eða gera ráðstafanir til þess að auka framleiðsluafköstin. Nú er ég hv. þm. fyllilega sammála um það, að annað af þessu tvennu verður að eiga sér stað, ef verkalýðurinn og launþegarnir eiga að geta öðlazt raunhæfar kjarabætur. Annaðhvort verður tekjuskiptingin að breytast þannig, að þeir fái meiri hlut af þjóðartekjunum en þeir áður hafa haft, eða þá að meira verði til skipta eða þjóðarframleiðslan aukist. Er það að mínu áliti alveg réttilega sagt hjá hv. þm. En skýringin á því, að allar kauphækkanir hafa, frá því að seinni heimsstyrjöldinni lauk, runnið út í sandinn, er sú, að hvorugt þessara skilyrða hefur verið fyrir hendi, og eins og ég rakti í framsöguræðunni, þá fór því mjög fjarri, að vinstri stjórnin svokallaða væri nokkur undantekning í því efni. Hún gerði hvorki ráðstafanir til þess að auka hlutdeild launþega í þjóðartekjunum né heldur til að auka framleiðsluafköstin. Hvað fyrra atriðið snertir, þá skal það þó viðurkennt, að ég ligg ekki vinstri stjórninni frekar en öðrum ríkisstjórnum svo mjög á hálsi fyrir það að hafa ekki framkvæmt slíkar aðgerðir, því þó að það láti að vísu vel í eyrum launþeganna, að það þurfi að gera ráðstafanir til þess að auka hlutdeild þeirra í þjóðartekjunum, þá er það nú einu sinni svo, að það er hægara sagt en gert að gera ákveðnar tillögur í því efni. Þær verða ekki hristar fram úr erminni. Og í því sambandi er ekki meiri ástæða til að hallmæla vinstri stjórninni en öðrum ríkisstjórnum. Hitt er aftur meira ámælisvert, að þessi ríkisstj. lét það algerlega undir höfuð leggjast, að gera þær lagfæringar á efnahagskerfinu, sem skapað hefðu getað möguleika á auknum framleiðsluafköstum. Þessar ráðstafanir voru ekki gerðar, og þess vegna var ekki um annað að ræða fyrir vinstri stjórnina en að taka með þeim ráðstöfunum, sem hún gerði, aftur allar þær kauphækkanir, sem verkalýðurinn hafði áunnið í verkfallinu 1955. Með þeim efnahagsráðstöfunum, sem gerðar voru á s.l. vetri, er einmitt verið að gera alvarlega tilraun til að bæta úr þessu, þ.e. að koma á því jafnvægi í efnahagsmálum, að þess megi vænta á næstu árum, að launþegar á Íslandi geti á sama hátt og launþegar í nágrannalöndunum vænzt aukinna framleiðsluafkasta og þar af leiðandi bættra kjara. Hvort sú tilraun tekst eða ekki, er of snemmt að spá um á þessu stigi málsins. En eins og segir í áliti Draglands, sem ég vitnaði í áðan, og að mínu áliti ætti í rauninni ekki að vera ágreiningur um meðal þeirra, sem um þessi mál vilja hugsa af alvöru, það, hvort þjóðin getur vænzt batnandi lífskjara á næstunni, verður einmitt fyrst og fremst undir því komið, að þessi tilraun megi takast.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, virðist benda til þess, að hæstv. ríkisstj. hugsi sér þann tekjustofn, sem það fer fram á, sem eilífðartekjulind fyrir ríkissjóð og það þrátt fyrir gefin fyrirheit á s.l. vetri um, að þessi tekjustofn væri einungis til bráðabirgða, á meðan hæstv. ríkisstj. væri að finna aðrar heppilegri og betri leiðir að eigin áliti til þess að sjá sínu skipi borgið framvegis og þar með að reyna að koma atvinnulífinu í landinu á bjargfastan grunn, eins og hæstv. ríkisstj. orðaði það. Tíminn líður ótt, og senn nálgast jólin, og þetta frv. er ein af jólagjöfum hæstv. ríkisstj. til almennings í landinu. Hv. 11. þm. Reykv. minntist nokkuð á jólagjafir vinstri stjórnarinnar, sem kölluð er. En hv. þm. fór að sama skapi mjög fáum orðum um þessa jólagjöf, sem hann var þó raunverulega að tala fyrir, og það hygg ég að hann hafi gert vegna þess, að maðurinn er að eðlisfari sanngjarn og prúður og hann hefur ekki viljað lýsa þessari jólagjöf eins og hún raunverúlega er. En þessi jólagjöf færir ekki hverri fimm manna fjölskyldu í landinu 5–6 þús. kr., heldur tekur hún af hverri fimm manna fjölskyldu í landinu 5–6 þús. kr. árlega. Hún er á þann veg, þessi jólagjöf. Það er vert að minnast þess, að sjálfstæðismenn hafa allt frá því 1956 talið þjóðinni trú um það, að Sjálfstfl. einn allra stjórnmálaflokka í landinu gæti bætt hag fólksins, og mun ég gera gleggri grein fyrir því nokkuð hér á eftir. Hafi flokkurinn sagt þetta satt, bar honum að framkvæma það á þann hátt, að það kæmi í ljós, en hafi hann vísvitandi sagt fólkinu ósatt og fengið stjórnarforustuna á þann veg, þá er það sannarlega vítavert af stærsta stjórnmálaflokki landsins að haga sér á þann veg: Hér stigu í stólinn í gær tveir hv. þm. Alþfl., og voru þeir að gera tilraun til að verja sitt mál með því að ræða ekki efni þessa frv. sérstaklega, heldur um aðferðir til skattheimtu. Þetta er eitt mál og skattheimtan annað. Loforðin og efndirnar eru líka mál út af fyrir sig. Þessir þingmenn ásamt fleiri lýstu yfir fyrir síðustu kosningar, að Alþfl. mundi vinna að óbreyttu verðlagi og óbreyttu ástandi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Alþfl. væri nú búinn að lækna dýrtíðina og hann einn flokka mundi vinna að því, að sú stefna héldist áfram í þjóðmálum okkar Íslendinga. Þetta er undirstrikað mjög ýtarlega oft og einatt í Alþýðublaðinu og ekki sízt þann 25. okt. 1959, þann daginn, sem kjósendur skyldu ganga að kjörborðinu. „Óbreytt verðlag, óbreytt ástand,“ var kjörorð þessa hv. Alþfl. fyrir síðustu kosningar, og þetta er undirstrikað á þeim heiðursdegi, sem þjóðin á að velja og hafna um stefnur og menn til að fara með sín þjóðmál í framtíðinni. Og samhliða þessu er birt stór mynd af hv. 10. þm. Reykv., Eggert Þorsteinssyni, til að undirstrika það, að þessi hv. þm. muni ekki síður en aðrir vinna að óbreyttu verðlagi og óbreyttu ástandi í landsmálum. En hver er nú reynslan, þegar hún er borin saman við loforðin? Hafa efndirnar orðið á sama veg og loforðin? Þessir hv. þm., sem þessu lofuðu, áður en þeir stigu inn fyrir þingdyrnar, hafa nú hvorki meira né mínna en lagt á þjóðina um 1200 millj, kr. í nýjum sköttum og álögum þrátt fyrir loforðin um óbreytt verðlag og óbreytt ástand í efnahagsmálum. Og þó er ekki ýkjalangur tími liðinn, síðan þeir fengu völdin að nýju. Og það er nokkuð hart að þurfa að hlusta á þessa menn lýsa yfir einu og framkvæma allt annað, þegar þeir sjálfir hljóta að sjá sínar vanefndir á flestum, ef ekki öllum sviðum, þar sem þeir hafa komið nokkuð við sögu. Alþfl. taldi raunar þjóðinni trú um það, að hann væri búinn að stöðva dýrtíðina, og einnig töldu Alþfl.-menn fólkinu trú um það, að þeir einir byggju yfir því töframeðali, sem haldið gæti öllu verðlagi í skefjum í landinu, þeir gætu treyst verðgildi krónunnar og kaupmátt launa, eins og þeir orðuðu það. Það hefur enginn einn stjórnmálaflokkur blekkt þjóðina jafnmikið og Alþfl.-menn gerðu fyrir síðustu kosningar, og ég hygg, að þeir muni vita þetta og sjá, þótt þeir hafi ekki þann manndóm til að bera, að þeir vilji viðurkenna það á opinberum vettvangi. Fólk finnur þetta ákaflega vel, ekki sízt nú, er það undirbýr aðalhátíð ársins, jólahátíðina. Það er trúlegt, að þau endist skammt í buddunni, loforðin um óbreytt verðlag og óbreytt ástand í efnahagsmálum. Þau duga skammt. Buddan segir til sín, og henni ber ekki saman við það, sem Alþfl.-menn lofuðu fyrir síðustu kosningar. Það er nokkuð víst. Það frv., sem er verið að fjalla um hér, um framlengingu á söluskatti, er þess eðlis, að það er ekki hægt að taka því þegjandi. Áhrif söluskattsins á lífsafkomu manna eru á þann veg, að þeim mun fjölmennari og þeim mun stærri og þeim mun barnfleiri sem ein fjölskylda er, þeim mun þyngri byrðar þarf hún að bera vegna þessa skatts. Og þótt á hinn bóginn því sé haldið fram, að fjölskyldubæturnar eigi þarna um að bæta, þá hrökkva þær skammt til þess að bæta úr hjá þeim, sem hafa mjög barnmargar fjölskyldur, því að þess er vert að minnast, að þessir menn höfðu einnig fjölskyldubætur áður og hækkunin á þeim er ekki það ýkjamikil, að hún taki allan þann þunga, sem þessi skattur ásamt fleiri gjöldum felur í sér fyrir fjölskyldurnar, sem margar eru stórar og þurfa því helzt hjálpar með. Það er í þessu sambandi gott að hugleiða nokkuð af því, og þó verður fátt eitt með tekið af því, sem stjórnmálamennirnir, sem nú fara með völdin í landinu, lofuðu á undanförnum árum, ef þjóðin veitti þeim brautargengi í þjóðmálum, eins og hún gerði í þeim kosningum, sem fram fóru fyrir rúmu ári. Hæstv. núv. forsrh., Ólafur Thors, talaði í þinginu vorið 1957 og sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Við sjálfstæðismenn munum berjast öfluglega fyrir því, að sem fyrst verði tekin upp hin mikla framfarastefna okkar, sem leitt hefur þjóðina til meiri velsældar, jafnari og betri lífskjara en nokkur dæmi eru til um í sögu Íslendinga.“ Miðar þetta frv. að því að jafna og bæta lífskjör almennings í landinu? Ég segi nei og aftur nei. Þetta frv. undirstrikar svikin, sem nú eru á flestum sviðum í hávegum höfð af hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsliði. Þeir lofuðu miklu, en þeir sýna fátt eitt til þess að efna það, er þeir lofuðu. Þá sagði annar ræðumaður Sjálfstfl., þáv. hv. þm. N-Ísf., Sigurður Bjarnason, - hann sagði þetta vorið 1957, með leyfi hæstv. forseta: „Við sjálfstæðismenn munum halda áfram að berjast fyrir frjálslyndri framkvæmdastefnu, sem byggir á framtaki einstaklingsins, viðskipta- og athafnafrelsi, en gegn höftum, hlutdrægni og hvers konar valdníðslu, en gæta þess þó, að réttur hins minni máttar verði ekki fyrir borð borinn.“ Þetta eru fögur loforð. En aumari framkvæmd á gefnum fyrirheitum mun varla þekkjast annars staðar betur en hjá núv. hæstv. ríkisstj. í þessum efnum. Eða hvar eru hinar miklu framkvæmdir hæstv. ríkisstj., hin mikla umbótastefna og athafnafrelsi hjá sjálfstæðismönnum? Eða hver gætir þess nú hjá sjálfstæðismönnum, að réttur hinna minni máttar sé ekki fyrir borð borinn? Hver gætir þess? Enginn. Gefin fögur fyrirheit í þessum efnum fyrirfinnast ekki nema á stefnuskrá, en ekki í framkvæmd hjá hæstv. ríkisstj. Í staðinn fyrir félagslegt öryggi hins mínni máttar, sem áður var, er komin valdníðsla nokkurra manna, svo að ótti og kvíði ríkir nú, þar sem áður ríkti athafnafrelsi og félagslegt öryggi. Það er nú svo komið, að enginn venjulegur borgari hugsar til þess að koma upp eigin húsnæði yfir höfuðið, og athafnafrelsið er að færast yfir á þá braut, að hinir minni máttar verða að hugsa sig vel um, hvað þeir geta lagt sér til munns næsta dag, ef daglaunin eiga að hrökkva fyrir nauðþurftunum. Og ekki bætir þetta frv. um fyrir þessu fólki. Það hefur gleymzt í öllu ölæði hæstv. ríkisstj. að sjá hag hins minni máttar borgið þrátt fyrir öll loforð þar um áður fyrr. Þá voru ekki ófögur fyrirheit hæstv, núv. dómsmrh., Bjarna Benediktssonar, er hann hét þjóðinni í þingræðu vorið 1957, með leyfi hæstv. forseta: „Við sjálfstæðismenn erum málsvarar gróandans í þjóðlífinu, lífskraftarins, hugkvæmninnar, framkvæmdarinnar og frelsisins.“ Þetta eru fögur fyrirheit. En hvar er nú þessi gróandi í þjóðlífi okkar Íslendinga? Og hvar er okkar frelsi? Er ekki einmitt nú verið að nota okkar frelsi til að semja af okkur óskoraðan rétt, að því er varðar landhelgi landsins? Er verið að nota gróandann, sem hefur verið í þjóðlífi Íslendinga, og frelsi okkar til þess að semja af okkur skýlausan rétt? Ég spyr. Og hvað verður um okkar athafnafrelsi innan tíðar, þegar aðrar þjóðir eru búnar að eyðileggja okkar fiskimið, sem okkar framfara- og athafnafrelsi hefur byggzt á til þessa? Það er kaldhæðni örlaganna, að þessi hæstv. dómsmrh. skuli verða til þess að skerða lífskraft íslenzku þjóðarinnar, jafnframt því sem framkvæmdir minnka og gróandi þjóðlífsins þverr. Það hefði verið farsælla að lofa minna, en reyna að standa við eitthvað af hinum gefnu fyrirheitum. Þá sagði núv. hæstv. fjmrh. í þingræðu vorið 1957 um þáv. ríkisstj., með leyfi hæstv. forseta, - hæstv. núv. fjmrh. sagði m.a.: „Kjósendur landsins eiga að nota fyrsta tækifæri til að gefa ríkisstj. og ráðherrum hennar lausn í náð, svo að þeir geti snúið sér að öðrum verkefnum, sem þeir kunna að vera hæfir til að sinna, en séu ekki lengur að föndra við stjórn landsins, sem reynslan hefur sýnt, að er þeim algerlega um megn.“ Þetta sagði núv. hæstv. fjmrh. um þá stjórn, sem þá ríkti. En hvernig er nú umhorfs hjá núv. hæstv. ríkisstj.? Ég held, að það sé nú sannarlega tími til kominn, að kjósendur kveði upp sinn dóm yfir núv. hæstv. ríkisstj., svo að þessi stjórn geti farið að sinna þeim verkefnum, sem hún hefur áhuga á og getu til að leysa, því að það hefur þegar sýnt sig, að hæstv. núv. ríkisstj. er að föndra við hluti, sem hún hefur enga getu til að leysa, og þess vegna er bezt, að hún fari frá völdum, og því betra, því fyrr. Það eru því sannarlega orð í tíma töluð 1957 af hæstv. núv. fjmrh., að hann skyldi hitta einmitt á að lýsa þeirri hæstv. fyrstu ríkisstj., sem hann tekur sæti í á Íslandi, því að sannara orðalag um eina ríkisstj. mun hvergi vera heppilegra eða betra til, þótt leitað sé í þingsögunni. Ég vænti því þess, að jafnmikill skýrleiksmaður og hæstv. fjmrh. er gefi nú sem fyrst þjóðinni kost á að veita sér og sínu ráðuneyti lausn í náð, svo að hægt sé að koma þeim mönnum til valda, sem eru færari um að fara með völdin og ráða málefnum þjóðarinnar og finna betri leiðir en sú hæstv. ríkisstj. hefur getað, sem nú situr að völdum. Þessi jólagjöf hæstv. ríkisstj., söluskattsfrv., er vottur þess, hvað hæstv. ríkisstj. er skammsýn, er hún lofaði því fyrir nokkrum mánuðum, að þetta yrði einungis til bráðabirgða, en sér nú engin úrræði til að standa við það. Þetta frv. er kóróna vanefndra loforða á fjölmörgum sviðum, sem hæstv. ríkisstj. hefur gefið þjóðinni. Og þessi jólagjöf kemur þeim mun harðar niður á fólkinu, sem þess efni og kjör að öðru leyti eru lakari. Það er því kominn tími til nú, að þjóðin fái farsæla stjórn, sem bæði vill og getur treyst grundvöllinn að félagslegu öryggi og athafnafrelsi fólksins í landinu. Ég rakst hér í morgun á gamalt Alþýðublað frá 23. okt. 1959, og þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Er Ólafur Thors almáttugur? - Ólafur Thors talaði í útvarpið á þriðjudagskvöld eins og hann væri almáttugur í íslenzkum stjórnmálum. Sjálfstfl. veit allt og getur allt undir hans forustu. Þess vegna eiga Íslendingar að ráða sig í skiprúm á freigátu Sjálfstfl. og fá Ólafi Thors stjórnvölinn í hendur. Ekki var strandkapteinninn svona almáttugur í vetur, þegar hann gafst upp við stjórnarmyndun. Nei, menn sigla ekki mikinn, ef skipið situr fast á skerinu.“ Héldu Alþýðuflokksmenn, að Ólafur Thors væri almáttugur, þegar þeir réðu sig á freigátu hans fyrir rúmu ári? Héldu þeir, að hægt væri að fela svikin loforð innan borðstokka þeirrar freigátu? Var það ástæðan fyrir því, að þeir gengu á bak orða sinna? Eða var það valdafýsnin ein, sem svæfði loforðin um sama verðlag og sama ástand í þjóðmálum og þeir hétu fyrir kosningarnar haustið 1959? Það er satt, að menn sigla ekki mikinn, ef skipið situr fast á skerinu. Það er alveg satt hjá Alþfl. En er ekki freigátan að stranda með Ólaf Thors, hæstv. forsrh., við stýrið og hv. þm. Alþfl. innan borðstokksins? Það eru ekki þannig horfur nú í atvinnumálum okkar Íslendinga, að þessi freigáta hæstv. ríkisstj. sigli fram hjá skerinu. Fögur loforð forða ekki skipsstrandi, þegar skipstjóri og áhöfn gera ekki sitt bezta til að sigla eftir þeim áttavitum, sem þeir tendruðu, þegar þjóðin veitti þeim brautargengi í kosningunum haustið 1959. Þess er því ekki að vænta, að þessi freigáta sigli fram hjá skerinu. Og þess er ekki heldur að vænta, að það verði lengi innan þessarar freigátu, sem Alþfl. tekst að fela fyrirheitin um sama verðlag og sama ástand í efnahagsmálum og verið hafði árið 1959.



Herra forseti. Hv. 11. þm. Reykv. taldi, að ég hefði ranglega látið að því liggja, að norski hagfræðingurinn, Per Dragland, hefði verið á vegum stjórnarflokkanna. Hann sagði, eins og satt er, að samstarfsnefnd launþegasamtaka hefði staðið fyrir því að fá hann hingað. Þetta haggar ekki því efnislega, sem ég lét að liggja í minni ræðu í gær. Formaður þessarar nefndar, Sigurður Ingimundarson alþingismaður og stjórnarliði, stóð fyrir þessum málum, eins og sést í Morgunblaðinu frá 15. sept. í haust, þar sem hann gerir grein fyrir komu mannsins og störfum. Og til frekari sönnunar því, að hér sé ekki um hrein altæk launþegasamtök að ræða, er það, að enginn aðili að þessari nefnd er í Alþýðusambandi Íslands. Í raun og veru er það Alþýðusambandið, sem skipti mestu máli að væri aðili, ef fenginn væri maður til að dæma um efnahagsaðgerðirnar, vegna þess að efnahagsaðgerðirnar koma harðast niður á því fólki, sem er almenningur landsins, lágtekjufólkinu, meðaltekjufólkinu. Í skýrslu eða grg. hagfræðingsins kennir margra grasa. Það er auðfundið, að hann vill hughreysta þá, sem orðið hafa fyrir efnahagsaðgerðunum. Hann vill hughreysta þá. En jafnframt skýtur upp hér og þar í álitsgerð hans ugg hans um það, að efnahagsaðgerðirnar fari illa með fólkið, fari illa með almenning. Ég las upp í gær þrjár glefsur úr álitsgerð hagfræðingsins, gripnar upp hér og þar, sem sanna það, sem ég segi, að þessi uggur hefur búið í hug hagfræðingsins, þó að hann teldi ekki sitt erindi hingað að rífa niður það, sem búið var að setja upp í fast kerfi, eins og þessar efnahagsaðgerðir. Ég las sérstaklega það, sem hann sagði um söluskattsviðaukann, og þar kom fram áherzlan, sem hann leggur á það, að hann eigi að sinum dómi að afnemast svo fljótt sem við verður komið. Og hann tekur einnig fram, að sér hafi verið sagt, að hann ætti aðeins að vera til bráðabirgða. Hv. 11. þm. Reykv. las upp þátt úr álitsgerðinni til þess að sýna, að í raun og veru hefði hagfræðingurinn litið svo á, að kjaraskerðingin væri ekki stórkostleg. Af þessum kafla einum saman, sem hv. þm. las upp, mætti ráða, að eiginlega væru ekki skert kjör, svo að teljandi væri. En hér segir á öðrum stað í álitsgerðinni, og ég vil - með leyfi hæstv. forseta - lesa það upp að gefnu tilefni, - hér segir hagfræðingurinn, að hann hafi fengið Hagstofu Íslands til að reikna út áhrif aðgerðanna á afkomu meðalfjölskyldu í Reykjavík, og út af þeim útreikningum ályktar hann orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Aðgerðirnar munu auka útgjöldin hjá meðalfjölskyldunni um ca. 3000 kr. nettó, miðað við heildarútgjöldin. Þetta þýðir 4.5% lækkun kaupmáttarins.“ Þetta er niðurstaðan að því er snertir meðalfjölskylduna, ef hún getur reiknað sér til sparnaðar hækkun fjölskyldubóta og lækkun tekjuskatts. En nú er langt frá því, að allir geti reiknað sér á sama hátt hækkun fjölskyldubótanna til sparnaðar á móti auknum álögum af efnahagsaðgerðunum eða lækkun tekjuskattsins. Þeir, sem voru þannig settir, að þeir höfðu ekki tekjur svo miklar, að þeir þyrftu að greiða tekjuskatt, svo að teljandi væri, fara algerlega á mis við þennan sparnað. Og þetta er það, sem ég fyrir mitt leyti hef allra mest við efnahagsaðgerðirnar að athuga og sérstaklega þá söluskattinn, að hann leggst með fullum þunga á þá, sem eru minni máttar, jafnvel mestum þunga, af því að hann er neyzluskattur. Það hefur í þessum umr. verið dálítið minnzt á skoðanaskipti Alþfl., sem nú gengur með í þeim leik að taka upp óbeina skatta í stað beinna skatta. Vitanlega þarf ekkert að vera við skoðanaskipti að athuga. Séra Arnljótur Ólafsson á Sauðanesi, sá merki maður, var einu sinni borinn brigzlum á Alþingi fyrir það, að hann hefði skipt um skoðun. Hann svaraði: „Já, ég hef fengið nýja og betri skoðun.“ Það er ekkert við skoðanaskipti Alþfl. að athuga, ef hann gæti svarað eins og Arnljótur: Ég hef fengið nýja og betri skoðun. - Gallinn er, að hann hefur fengið verri skoðun en hann hafði, gamla íhaldsskoðun. Tímarnir eru að vísu nýir, eins og hv. 9. landsk. þm. sagði réttilega í gær, en skoðunin, sem Alþfl. hefur fengið, er gömul. Hún er bara ný fyrir hann. Þess vegna getur hann ekki afsakað skoðanaskipti sín gagnvart þeim, sem hann hefur aðallega umboð fyrir. Sú skoðun, sem hann hefur tekið upp í þessum efnum, er ekki við hæfi flokks, sem kennir sig við alþýðu. Stefna hans með upptöku óbeinna skatta eingöngu er ekki miðuð við hagsmuni alþýðunnar. Tekjuöflun fyrir ríki og sveitarfélög getur verið heppilegt að hafa með meira en einu móti, þ.e. bæði í formi beinna og óbeinna skatta samtímis. En að afnema beina skatta, eins og Alþfl. virðist vilja nú, og taka upp háan söluskatt í staðinn, er ekki stefna flokks, sem getur sagt: Ég fylgi nýrri skoðun og betri fyrir almenning. Það var rétt athugað hjá hv. 9. landsk. þm., að Framsfl. hefur stundum verið með því að leggja á söluskatt. Söluskattur er alls ekkert bannorð hjá Framsfl. En það eru takmörk fyrir því, hvað Framsfl. getur gengið inn á að hafa háan söluskatt. Hér er um að ræða, hvort leggja eigi framvegis 16.5% söluskatt á allan innflutning. Við framsóknarmenn teljum það nú allt of háan söluskatt, ekki sízt af því, að hann er liður í efnahagskerfi, sem við teljum allt of harkalegt í garð almennings að öðru leyti líka. Kerfi þessu erum við andvígir í heild og þar með þessum háa söluskatti. Við viljum gerbreytingu á þessu kerfi og teljum, að í ljós sé komið, að það sé vél, sem brýtur hjól sín. Talnafræðingar settu upp þessa vél, en sást yfir, að mannlífið lýtur ekki lögmálum dauðra hluta. Nú er kreppa að koma yfir þjóðina, heimagerð kreppa af völdum þessa kerfis. Samdráttarlögmál kerfisins leiða af sér lífskjararýrnun, meiri og meiri. Söluskattsviðaukinn er einn kreppuvaldurinn, og við erum á móti honum sem slíkum. Við teljum ekki lappandi upp á kerfið og viljum, að það sé lagt niður og horfið frá samdráttarstefnunni og tekin upp framfarastefna, sú stefna, sem hefur það að markmiði að skapa almenningi skilyrði til að efla hag sinn og sigrast á örðugleikunum, sem við er að fást í landi voru. Á annan hátt sigrast þjóðin aldrei á örðugleikunum. Um leið og við erum á móti skattaukanum, erum við á móti samdráttarstefnunni og viljum alls ekki lappa upp á hana, teljum okkur ekki hafa neinar skyldur við hana, þvert á móti skyldur til að standa gegn henni. Við bentum á aðrar leiðir, þegar samdráttarkerfið var tekið upp. Við töldum, að það ætti að gera efnahagsaðgerðir í áföngum, ekki gera kerfisbyltingu og fara að með ósköpum, eins og gert var með þeim afleiðingum, sem nú eru að koma í ljós. Og nú kemur mér enn norski hagfræðingurinn Per Dragland í hug og álitsgerð hans. Hv. 9. landsk. sagði, að hann fyndi ekki út úr orðum þeim, er ég las úr skýrslu hagfræðingsins í gær, að hann vildi leggja niður söluskattsauka. Ég skal endurtaka eina setningu, sem ég las úr álitsgerðinni: „Slík lækkun“ - þar á hann við skattaukann - „ætti að mínum dómi að ganga fyrir, jafnskjótt og hægt er að framkvæma hana.“ Ráðlegging hagfræðingsins er ótvíræð. Hans dómur er, að afnema eigi skattinn, jafnskjótt og hægt er að framkvæma afnámið. Það er margt fleira í skýrslunni, sem ég tel styðja skoðun okkar framsóknarmanna. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Allir, sem heimsækja Ísland, hljóta að verða undrandi á þeirri öru þróun, sem á sér stað í landinu. Ég fyrir mitt leyti hef oft spurt sjálfan mig, hvernig 170 þúsundir manna geti fengið slíku áorkað á svo mörgum sviðum. Menn verða að gera sér ljóst samhengið milli þessarar öru þróunar og jafnvægisleysisins, sem landið á við að stríða. Sama jafnvægisleysi rekumst við á í öðrum löndum með hraðfara þróun, þar sem stjórnarfar er lýðræðislegt og samtakafrelsi ríkjandi fyrir hina mismunandi hagsmunahópa. Engu að síður verður að leiðrétta skekkjurnar smám saman til þess að koma í veg fyrir, að þær ógni áframhaldandi þróun. Efnahagsaðgerðirnar eru að mínum dómi síðbúin, en róttæk tilraun til slíkrar leiðréttingar: Þetta virðist mér vera af skilningi mælt um framfarirnar, sem orðið hafa á Íslandi fyrir kraft þeirrar félagslegu og lýðræðislegu umbótastefnu, sem hér var ríkjandi síðustu áratugi. Við framsóknarmenn töldum einmitt eins og Per Dragland, að leiðrétta yrði smám saman skekkjurnar, sem orðið höfðu. Við vildum leiðrétta þær í áföngum, smátt og smátt, án þess að stöðva framfaraþróunina, enda viðhald hennar skilyrði til þess, að hægt væri að leiðrétta án mikilla þrenginga. En hæstv. stjórnarflokkar völdu „róttæka tilraun“, eins og Per Dragland segir, tilraun, sem í dag er fyllilega útlit fyrir að misheppnist gersamlega. Frv. um framlengingu söluskattsins upp á 170 millj., sem ekki átti, þegar tilraunin var hafin, að standa nema til ársloka, er hrópandi auglýsing um, að áætlanirnar hafa brugðizt. Annars er það táknrænt um ónákvæmni og flumbruhátt þessarar róttæku tilraunar, að stjórnarflokkarnir hækkuðu við 2. umr. fjárl. áætlun um 7% skattinn af innfluttum vörum úr 148 millj. í 156.5 millj., eða um 8.5 millj., en létu bráðabirgðasöluskatt - 8% - standa áfram í 168 millj., en af því að hann er reiknaður af nákvæmlega sama innflutningi, sömu innflutningsupphæðum, þá hefði hann auðvitað átt að hækka líka í sama hlutfalli, eða um tæpar 10 millj., og áætlunin um tillag til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga um tæplega 2 millj. þar af. En stjórnarflokkarnir eru ekki að dútla við að hafa þess háttar nákvæmni við hina „róttæku tilraun“ sína, - milljónatugs ósamræmi eða skekkja, hvað er það? Þeir eru kannske farnir að hugsa í sambandi við þessa róttæku tilraun líkt og Bjartur í Sumarhúsum í hliðstæðum kringumstæðum. Hann sagði: „Ég held, að það þurfi ekki að hafa nákvæm handtök, kerlingin er dauð hvort sem er.“ En svo var það aftur Per Dragland. Álitsgerð hans er fyrst og fremst miðuð við, eins og ég sagði áðan, að sætta við orðinn hlut. Auðvitað var hann líka fenginn í þeim tilgangi að blessa yfir þessa „róttæku tilraun“. En eins og ég hef sýnt með tilvitnunum úr álitsgerð hans, er ekki allt, sem hann þar segir, huggun eða blessunarorð. Hann ráðleggur launþegunum að fara gætilega, - það gerir hann. Og hann segir á einum stað í því sambandi, með leyfi hæstv. forseta: „Það er með öðrum orðum ekki um það að ræða að velja milli fyrrverandi ástands og efnahagsaðgerðanna, heldur milli aðgerðanna og einhvers annars, sem enginn þekkir takmörk á.“ Hvað felst í þessum orðum hagfræðingsins? „Það er með öðrum orðum ekki um það að ræða að velja milli fyrrverandi ástands og efnahagsaðgerðanna, heldur milli aðgerðanna og einhvers annars, sem enginn þekkir takmörk á.“ Mér virðist augljóst, að í þessum orðum felist, að hagfræðingurinn telji ekki óeðlilegt, að menn vildu aftur það ástand, sem var, þegar „róttæka tilraunin“ var hafin, - fá það aftur, eins og nú er komið, til þess að geta valið aðra leið. En hann undirstrikar, að því miður er það ekki hægt. Menn hafa ekki um það að velja, eins og komið er, og hinar „róttæku tilraunir“, þ.e. efnahagsaðgerðirnar, heldur hafa menn aðeins að velja milli aðgerðanna og „einhvers annars, sem enginn þekkir takmörk á.“ Með því segir hagfræðingurinn það, sem við raunar öll vitum, að hin „róttæka tilraun“ er glæfraspil og stofnar til óútreiknanlegrar upplausnar og hrakfalla, „sem enginn þekkir takmörk á,“ ef hún kemst á það lokastig að springa, eins og stefnt virðist að. Ég spyr: Væri nú ekki ráð, að allir tækju höndum saman að eyða stórsprengingarhættunni með því að lækka spennuna af hinni „róttæku tilraun“, leiðrétta skekkjurnar smátt og smátt, svo að ég noti orð Per Draglands, og byrja þá á því að fella niður þennan almenna söluskatt á innflutningi vara, sem við erum að ræða um, leita í staðinn tekjuauka hjá þeim, sem bezt eru settir efnalega í þjóðfélaginu? Ég legg til, að við gerum það og fellum þetta frv. Fall frv. hlýtur að knýja til skjótrar og rækilegrar athugunar á því, hvar við stöndum og hvað er helzt til úrræða, eins og nú er komið.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Vesturl. deildi hér nokkuð á Alþfl. áðan og sagði, að hann hefði fyrir síðustu kosningar boðað óbreytt verðlag og óbreytt ástand. Hér er ekki nema hálfur sannleikurinn sagður og tæpast það. Ég hygg, að Alþfl. hafi verið eini flokkurinn, sem í kosningabaráttunni í fyrrahaust benti einmitt á þær hættur, sem væru fram undan. Í ræðu, sem Gylfi Þ. Gíslason hélt í útvarpsumr. þá, benti hann rækilega á, að það gæti ekki gengið áfram sú stefna, að ríkissjóður eða reyndar útflutningssjóður keypti gjaldeyrinn á hærra verði en hann væri seldur aftur. Það var einmitt þetta, sem var kippt í lag með gengisbreytingunni. Þessi hv. ræðumaður var einnig að ásaka Alþfl. fyrir það, hvernig það gæti samræmzt að telja sig hafa unnið bug á verðbólgunni og standa svo aftur að ráðstöfunum, sem leiddu til allmikillar hækkunar vöruverðs. Það, sem Alþýðuflokksstjórnin áorkaði á árinu 1959, var fyrst og fremst að eyða innanlands víxláhrifum kaupgjalds og verðlags til hækkunar. Það var það, sem hún gerði fyrst og fremst. Hitt getur náttúrlega enginn ráðið við, og þó að menn séu allir af vilja gerðir til þess að halda verðlagi níðrí og sporna gegn verðbólgu, þá er vitanlega ekki hægt að standa gegn því, að vöruverð hækki, þegar litið er til þess, á hvaða grundvelli vöruverðið hvíldi fyrir gengisbreytinguna. En vöruverðið hér innanlands hvíldi raunverulega á þeim grundvelli, að hluti af vöruverðinu var greiddur niður með lánsfé frá erlendum lánsstofnunum. Slíkt gat auðvitað ekki gengið til lengdar. Þjóðin verður auðvitað, þegar fram líða stundir, að greiða sínar vörur sjálf, en ekki fá þær niðurgreiddar af erlendu lánsfé. Það var þess vegna ekkert brot á þeirri grundvallarstefnu Alþfl. að berjast gegn verðbólgu, þó að það yrði að gera ráðstafanir, sem hefðu þessar óhjákvæmilegu hækkanir í för með sér. Hins vegar kemur svo vitanlega til, þegar þessar hækkanir eru yfirgengnar, að stöðva aftur. Þá hélt þessi hv. þm. því einnig fram í sambandi við söluskattinn, að það væru barnmargar fjölskyldur, sem borguðu mest. Þetta tel ég ekki vera rétt. Það eru fyrst og fremst þær fjölskyldur, sem eyða mestu, sem borga mest, þ.e.a.s. fjölskyldur efnafólksins og hátekjufólksins. Eins og allir vita, eru bæði innlendar landbúnaðarvörur, sem eru auðvitað mjög mikill hluti neyzlu alls almennings, og einnig kaffi, sykur og hveiti, þetta er allt niðurgreitt, og þetta er auðvitað gert fyrst og fremst í þágu láglaunafólksins og barnmargra fjölskyldna. Þá spurði þessi hv. þm. einnig, beindi því til okkar Alþfl: manna, hvort Ólafur Thors væri almáttugur. Ég vil nú svara því til, að svo almáttugur er hann ekki, að hann hafi ekki þörf fyrir góða menn í skiprúm. En í þessu sambandi má benda á það, að Tíminn sagði í stórri fyrirsögn, ég held daginn, sem núv. ríkisstj. var mynduð, að Ólafur Thors tæki sæti í henni og væri atkvæðislaus, þannig að ef Ólafur Thors hefur verið almáttugur eftir þessum orðum Tímans, þá hefur Alþfl. tekizt að svipta hann almættinu. Hv. 1. þm. Norðurl. e. beindi hér nokkrum orðum til Alþfl. Hann taldi, að það væri út af fyrir sig ekkert við því að segja, þó að Alþfl. hefði skipt um skoðun í skattamálum, hitt væri lakara, að hann tæki nú upp verri skoðun en fyrr. Að vísu held ég, að Alþfl. hafi það að litlu, hvað þessi hv. þm. segir um stefnu hans í skattamálum. Það er fyrst og fremst almenningur í landinu og kjósendurnir, sem dæma um það, hvort þetta sé verri eða betri stefna. Ekki held ég, að þessi hv. þm. eða aðrir beri á móti því, að Alþfl. boðaði þessa breyttu stefnu sína greinilega í kosningabaráttunni, þannig að kjósendur gátu þar dæmt um. Þessar kosningar fóru þannig, að Alþfl. fékk heldur fylgisaukningu, þannig að ekkí benti útkoman úr kosningunum til þess, að kjósendur í landinu teldu flokkinn hafa tekið upp verri stefnu í skattamálum en áður, heldur þvert á móti benti þetta til hins gagnstæða. Annars tel ég í raun og veru, að kórónan á málflutningi hv. stjórnarandstæðinga hér við þessar umr. um viðaukasöluskattinn sé sú yfirlýsing hv. 1. þm. Norðurl. e., þar sem hann segir, að þeir telji sér ekki skylt að benda á neinar leiðir fyrir ríkissjóð til þess að afla þeirra tekna, sem hann mundi missa í, ef viðaukasöluskatturinn yrði felldur niður, því að ekki heldur stjórnarandstaðan því fram, að ríkissjóður geti án þessara tekna verið. Þeir telja sér hins vegar óskylt að benda hér á úrræði eða neinar leiðir, og er þetta í raun og veru yfirlýsing um það, að stjórnarandstaðan gegni ekki sinni frumskyldu og sé ábyrgðarlaus og ráðalaus.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls fór ég nokkrum orðum um Alþfl. eða beindi nokkrum orðum til hans og minnti á fyrri afstöðu hans til söluskattsálagningar og benti á, hversu öll framkoma hans á svo að segja öllum sviðum nú er í algeru ósamræmi við fyrri stefnu og afstöðu flokksins. Nú hafa tveir hv. Alþfl.-þm. í þessari hv. d. tekið til máls og reynt að réttlæta skoðanaskipti Alþfl. í skattamálum. Jafnframt hafa þeir lýst fylgi sínu við það frv., sem hér liggur fyrir. Nokkuð viku þeir einnig að ummælum mínum um Alþfl. og voru ekki alls kostar ánægðir með þau, sem varla var við að búast. En ekkert af því, sem ég sagði, gátu þeir samt hrakið, enda var ekki hægt um vik, af því að ég lét Alþýðuflokksforingjana sjálfa tala, og byggði á óvefengdum ummælum þeirra, og frá þeim fyrri ummælum sínum komast þeir ágætu heiðursmenn ekki. Nú er það svo, að ég hef síður en svo löngun til þess að eiga sérstaklega í þrætum við Alþýðuflokksmenn, og það vil ég taka skýrt fram, að það er langt frá því, að ég telji þá vera höfuðmálsvara þessa máls, sem hér er til umr., og ég eigna þeim auðvitað ekki sérstaklega það mál. En samt sem áður kemst ég ekki hjá því að gera nokkrar athugasemdir í tilefni af ræðum hv. Alþýðuflokksþingmanna. Ástæðan til þess, að ég vék alveg sérstaklega að Alþfl., var einfaldlega sú, að ég taldi nokkrar líkur til þess, að þar fyndust menn, sem vildu stöðva þetta mál, sem vildu koma í veg fyrir, að það næði fram að ganga. Þetta byggði ég m.a. á fyrri afstöðu flokksins og að sumu leyti á nýlegum yfirlýsingum og samþykktum úr þeirra röðum. Þess vegna höfðaði ég sérstaklega til Alþýðuflokksþingmanna. - Ég taldi gagnslítið eða gagnslaust að skírskota til sjálfstæðismanna. Ég gerði ráð fyrir, að þeir væru alveg pottþéttir fyrir öllum rökum í þessu máli, enda er það sannast sagna, að skattlagningaraðferð sú, sem hér er fylgt, er í raun og veru í samræmi við stefnu Sjálfstfl. En því miður, og það veldur mér vonbrigðum, þá hefur það nú komið á daginn í þessum umræðum, að Alþýðuflokksþingmennirnir eru líka algerlega pottþéttir fyrir öllum rökum í þessu efni. Ummæli mín um Alþfl. voru siður en svo sprottin af nokkrum illvilja, í hans garð. Það var því alveg úr lausu lofti gripið hjá hv. 10. þm. Reykv., þegar hann sagði tortímingu Alþfl. vera óskhyggju framsóknarmanna. Allar bollaleggingar hv. þm. þar um voru óþarfar og ástæðulausar. Ég gaf ekkert tilefni til þvílíkra ályktana. Ég hef jafnan talið, að Alþfl. hefði eða gæti haft þýðingarmiklu hlutverki að gegna í íslenzkum stjórnmálum. Ég hef jafnan talið stjórnarhætti á Norðurlöndum, þar sem alþýðuflokkar þeirra landa hafa staðið mjög framarlega, til fyrirmyndar, og þess vegna hef ég talið, að Alþfl. hér, ef hann hefði svipaða stefnuskrá og starfaði á svipaðan hátt og þessir bræðraflokkar, sem hann heyrist stundum nefna svo, á Norðurlöndum starfa eftir, hefði hlutverki að gegna. Og afstaða Framsfl. til Alþfl. gefur síður en svo tilefni til þessara ummæla, sem hv. þm. viðhafði. Framsfl, og Alþfl. hafa oft og tíðum verið í samstarfi og haft vinsamlega samvinnu, og þeir hafa í sameiningu hrundið mörgum góðum málefnum fram á við. Og ég hygg, að Alþfl. hafi enga raunverulega ástæðu til þess að kvarta undan þeim samskiptum og þeirri samvinnu, sem þessir flokkar hafa verið í, og hún gefi hv. þm. alls ekkert tilefni til þess að álykta sem svo, að Framsfl. óski sérstaklega eftir tortímingu Alþfl. Ég mótmæli því algerlega, að það hafi nokkuð sérstaklega komið fram. Hins vegar óskar Framsfl. að sjálfsögðu eftir því, að Alþfl. bæti sitt ráð, hverfi frá þeirri umskiptingsstefnu, sem hann fylgir nú, og að fyrri og betri stefnu. En þó að Alþfl. eigi Framsfl. margt og mikið upp að unna, þá er það samt sem áður misskilningur hjá hv. 10. þm. Reykv., að ummæli mín bæri að skilja á þá lund, að þess væri að vænta, að einhver konungssonur úr Framsfl. kæmi Alþfl. til bjargar og beindi honum inn á réttar brautir. Það, sem ég átti við, var vitaskuld þetta, eins og í þjóðsögunni, þar sem það var húsmóðirin - móðirin, sem hirti umskiptinginn og kom því þar með til leiðar, að barninu hinu betra var skilað. Það, sem ég átti við, var auðvitað þetta, sem þarf að gerast, að fólkið, sem hefur fylgt Alþfl. að málum, fólkið, sem hefur byggt upp flokkinn, hirti sína forustumenn og komi þeim á rétta braut. Það er einmitt aflið og uppsprettan í Alþfl., eins og hverjum öðrum flokki, sem verður að taka í taumana, þegar stýrt er í ógöngur. Þeir töluðu báðir, þessir hv. þm. Alþfl., um skoðanaskipti Alþfl. í skattamálum, viðurkenndu þau, en reyndu að réttlæta þau, og er það í sjálfu sér skiljanlegt, að þeir reyni það, og ekkert við því að segja. Í sjálfu sér er heldur ekkert við því að segja, þótt skoðanaskipti eigi sér stað um einstök mál og þá auðvitað alveg eins um skattamál og önnur mál. Og ég vil taka það skýrt fram, að ég tel, að í skattamálum hljóti óhjákvæmilega að koma til athugunar ýmsar leiðir og að þar sé engin ein leið, sem er algerlega rétt, heldur verði að meta það nokkuð hverju sinni, hvað réttmætt og heppilegt er í því efni. En það er nú þannig, eins og reyndar kom fram í minni frumræðu við 1. umr. þessa máls, að það er ekki svo ljóst í þessu efni, hver stefna Alþfl. í skattamálunum er, eða stefnan gagnvart þessum söluskatti, vegna þess að þetta hefur verið nokkuð sitt á hvað. Ég rakti í minni frumræðu ummæli þau, sem Alþýðuflokksforingjarnir höfðu um söluskattinn á Alþingi 1953, hvernig þeir voru þá algerlega á móti honum og fundu honum allt til foráttu. En þessir tveir hv. þm., sem ég hef vitnað í, vildu - og sérstaklega hv. 9. landsk. þm. - halda því fram, að Alþfl. hefði skipt um skoðun í þessu efni og hefði ákveðið að hverfa frá þeirri stefnu, sem hann hefði áður fylgt, að telja beina skatta heppilegasta, og taka nú upp óbeina skatta eða tolla í æ ríkara mæli. Og mér skildist, að þessi breytta stefna ætti rætur að rekja allar götur aftur til ársins 1956, þá hefði einhver ályktun verið gerð um það og síðan hefði sú ályktun, að mér skildist, verið endurnýjuð og áréttuð í einhverri till., sem þm. Alþfl. hefðu borið fram á Alþingi í efnahagsmálum. Ég held nú, að það hafi ekki komið glöggt fram í þeirri ályktun, og mér er ekki kunnugt um þessa samþykkt, sem gerð á að hafa verið á Alþýðuflokksþingi 1956. En ég vil aðeins benda á það, sem ég reyndar drap á í minni frumræðu, að á þessu ári, 11. marz 1960, skrifaði Alþýðublaðið í þeim dúr, að það taldi söluskattinn, sem um er hér að ræða, algerlega óréttlátan. Það komst orðrétt þannig að orði, með leyfi forseta: „Þegar lífskjör alþýðunnar eru svo kröpp, að hún getur ekkert leyft sér nema nauðþurftir, er að sjálfsögðu mjög óréttlátt að leggja á þær vörur söluskatt.“ Þarna talaði málgagn Alþfl. og lýsir því yfir, að álagning söluskatts á nauðþurftir sé óréttlát. Það er ekki að sjá af þessum skrifum, að þeir hafi haldið fast við þá stefnu, sem mörkuð var áður af Alþfl., eftir því sem þessir hv. þm. sögðu. En annars vil ég benda á, að þrátt fyrir yfirlýsinguna í Alþýðublaðinu 11, marz 1960 um, að þetta sé óréttlátt, og þó að því hafi verið lýst yfir, að því að virðist, í samþykkt Alþýðuflokksfélags hér í bæ, að söluskattinn bæri að afnema, þá ætla þessir hv. þm. samt að fylgja frv. því um söluskattinn, sem hér liggur fyrir, eftir því sem þeir upplýstu í umræðunum hér. Þeir játuðu það að vísu báðir, þessir hv. þm. Alþfl., að þeir væru svo sem ekkert sérstaklega ánægðir yfir þessum skatti, þeir teldu hann eiginlega óréttlátan, að mér skildist. En þeir sögðu bara sem svo: Ríkið þarf á þessum skatti að halda, og það væri ábyrgðarleysi af okkur að vera ekki með þessari skattlagningu, og stjórnarandstæðingar hafa ekki bent okkur á neinar leiðir, sem við gætum valið að fara í stað þessara, sem hér liggja fyrir. - Ég held nú satt að segja, að það sé ekki hægt að ætlast til þess af stjórnarandstöðunni, að hún bendi sérstaklega á skattheimtuleiðir. Ég held, að það sé fyrst og fremst hlutverk stjórnarandstöðunnar að gagnrýna á heilbrigðan hátt, en ekki að kenna stjórninni sérstaklega ráð, benda á þær leiðir, sem fara á. En um leið og þm. Alþfl. lýsa þessu yfir, þá játa þeir það, að þeir geti ekki sjálfir bent á eða fundið aðra skattlagningaraðferð réttlátari en þessa söluskattsinnheimtu. Alþfl.-þingmennirnir báru sig illa undan mínum ummælum, og það var náttúrlega von. En ég vil benda á það, að þau ummæli mín voru alls ekki byggð á þeim skoðanaskiptum einum, sem hafa átt sér stað hjá Alþfl. í skattamálum. Það eru mörg önnur mál og málaflokkar, sem Alþfl. hefur í tíð núverandi hæstv. ríkisstj. algerlega breytt um stefnu í frá því, sem áður var. Ég skal aðeins með örfáum orðum rifja upp þau mál til þess að minna hv. Alþfl.-menn á það. Þá vil ég fyrst nefna stefnuna í vaxtamálum. Ég hygg að það sé ekki hægt að benda á neitt einasta dæmi þess í sögunni, að Alþfl. nokkurs staðar hafi beitt sér fyrir eða samþykkt jafngífurlega vaxtahækkun og þá, sem átti sér stað. Það verður þá leiðrétt hér í umræðunum á eftir, ef hægt er að benda á slík fordæmi. Ég hygg, að sú stefna að hafa vexti svo háa eins og hér er nú og hækka vextina svo gífurlega eins og gert var síðastliðinn vetur sé í algeru ósamræmi við þá stefnu, sem Alþfl. áður hélt fram. Ég nefni aðeins sem annað dæmi gengisfellinguna. Sú var tíðin, að Alþfl. var algerlega á móti gengislækkun, taldi hana hið mesta óráð. Og til þess að gefa Alþýðuflokksmönnum aftur orðið og sanna mitt mál, þá vildi ég mega vitna til þess, sem hæstv. núverandi viðskmrh. sagði í nál. um gengislækkunarfrv. 1950, en þá sagði hann m.a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Að öðru leyti er það um þetta að segja, að ég tel það ekki eiga vera eitt höfuðmarkmið þeirrar stefnu, sem fylgt er í efnahagsmálum, að hægt sé að halda uppi svonefndri frjálsri verzlun. Ég tel höfuðmarkmiðið eiga að vera, að haldið sé uppi fullri atvinnu og að full hagnýting allra framleiðslutækja sé tryggð. Svo álít ég, að verzlunin eigi að vera eins frjáls og samrýmist þessu höfuðmarkmiði. Ýmis fræðileg rök og gömul og ný reynsla virðist benda til þess, að vafasamt sé, að hvort tveggja geti farið saman, algerlega óheft framtak í framleiðslu og viðskiptum annar s vegar og full atvinna og full hagnýting atvinnutækja hins vegar.“ Beri menn svo þessi ummæli saman við þá stefnu, sem upp var tekin í efnahagsmálunum síðastliðinn vetur, að því er varðar gengisfellingu, að því er varðar stefnuna í verðlagsmálum og að því er varðar stefnuna í verzlunarmálum. Stefnan í öllum þessum málum, sem tekin var síðastliðinn vetur, er í algeru ósamræmi við þessi ummæli, sem ég vitnaði til. Og sú var tíðin, að Alþfl. barðist fyrir og taldi það eitt aðaleinkenni á sinni stefnu, ef ég man rétt, að styðja með opinberri aðstoð ýmiss konar framkvæmdir. Þeirri stefnu eru óhjákvæmilega samfara nokkur afskipti þess opinbera. Þessi stefna, sem víða er nú fylgt um lönd, og gengur undir nafninu velferðarstefna eða velferðarríkisstefna, var stefna Alþfl. hér lengi vel, að ég held. En nú er aftur á móti, að því er virðist, horfið mjög frá þeirri stefnu. En um þessar tvær stefnur talaði einmitt hæstv. viðskmrh. mjög skynsamlega 1950 og gerði samanburð á þeim, og ég vildi, með leyfi hæstv. forseta, aðeins lesa það upp, sem hann sagði þá: „Síðan stríði lauk, hafa verið uppi tvær stefnur í efnahagsmálum í nálægum löndum. Á Norðurlöndum og Bretlandi, þar sem jafnaðarmenn hafa verið við völd, hefur megináherzlan verið lögð á að tryggja öllum atvinnu, bæta lífskjör almennings og stuðla að auknum jöfnuði. í öðrum löndum, svo sem í Vestur-Þýzkalandi, Belgíu, Frakklandi og Ítalíu, þar sem íhaldssinnaðir flokkar hafa farið með stjórn, hefur verið farin leið hinna svokölluðu frjálsu viðskipta. Þar er alls staðar viðtækt atvinnuleysi og mikil dýrtíð.“ Síðan heldur viðskmrh. áfram: „Nú er hæstv. ríkisstjórn“ - þ.e. ríkisstjórnin 1950 – „að taka upp íhaldsstefnuna, sem fylgt hefur verið í Vestur-Þýzkalandi, Frakklandi og Ítalíu, stefnuna, sem fært hefur þessum löndum atvinnuleysi, dýrtíð og ójöfnuð, og meira að segja slæmt afbrigði af henni. Það er rétt, að í löndum hinna frjálsu viðskipta er meira að sjá í búðargluggum og hægt að borða betur á veitingahúsum. Á slíku mun nú einnig von hér. En hvorki hér né annars staðar hefur almenningur lifað af því, sem hann hefur mátt horfa á í búðargluggum án þess að geta keypt, og það er ekki alþýðan, sem nýtur þess, þótt krásir séu á borðum veitingahúsa. Almenningur krefst þess að geta keypt nauðsynjar sinar, mat, föt og húsnæði, við hóflegu verði. Við það vilja jafnaðarmenn í öllum löndum láta miða stefnuna í efnahagsmálum. Fylgjendur hinna frjálsu viðskipta telja það aðalatriði, að búðirnar séu fullar, þótt almenningur geti litið keypt. Það liggur við, að þeir telji velmegunina þeim mun meiri, sem meira er af vörum í búðunum, en minna hjá almenningi. Það er þessi stefna, þessi íhaldsstefna, sem hæstv. ríkisstjórn er nú að leiða yfir Íslendinga.“ Þetta sagði hæstv. núverandi viðskmrh. á Alþingi 1950, og má lesa þessi ummæli í B-deild Alþingistíðindanna á bls. 1412. En ég hefði nú haldið að þessi lýsing, sem hann gefur þarna á þeirri stefnu, sem fylgt hafi verið í Vestur-Þýzkalandi og víðar, sé að sumu leyti lýsing á þeirri stefnu, sem hér hefur verið upp tekin í þessum málum. Hitt er svo annað mál, hvort sú stefna, sem hér hefur verið upp tekin, ber að öllu leyti þann árangur, sem stefnan, sem upp var tekin í Vestur-Þýzkalandi, bar, en á því virðast nú engar horfur. En hitt er víst og ljóst af þessum ummælum, sem ég vitnaði til, að í þessum efnum hefur Alþfl. einnig algerlega skipt um skoðun. Og hvað er að segja um landbúnaðarmálin? Það má kannske segja, að Alþfl. hafi aldrei haft neinn sérstakan áhuga á landbúnaðarmálum, en hitt er þó jafnvíst, að þegar Alþfl. var í stjórn með Framsfl., lagði hann lið mjög mörgum málefnum landbúnaðarins. Það verður að segjast, að það er nokkuð annað en fram kemur hjá Alþfl. nú í þeim ræðum, sem fluttar hafa verið af hans hálfu, þegar þau mál hafa verið til umræðu hér í deildinni. Og það er reyndar nokkuð annað en sú stefna, sem kemur fram hjá hæstv. ríkisstj., t.d. í lánamálum landbúnaðarins, sem rædd hafa verið hér nokkuð, og það hvað eftir annað. En síðast, en ekki sízt skal ég þó aðeins nefna einn málaflokk, þar sem Alþfl, hefur enn algerlega skipt um skoðun, og það eru kaupgjaldsmálin. Hvenær var Alþfl. áður fyrr fylgjandi bindingu kaupgjalds? En það hefur hann verið í tíð þessarar hæstv. ríkisstj. Það er þess vegna ekki á skoðanaskiptum Alþfl. í skattamálunum einum, sem ég byggði ummæli mín við 1. umr. þessa máls, heldur á mjög mörgum öðrum málum, og það má í stuttu máli segja, að það sé eiginlega sama, hvar drepið er niður, að í öllum stefnumálum Alþfl. hefur hann tekið algerlega kollsteypu. Stefna hans nú er þar hvarvetna í algeru ósamræmi við þá stefnu, sem hann hafði áður fyrr. Um samanburðinn á þeirri nýju stefnu og hinni fyrri get ég látið nægja að vísa til þess, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. gat hér áðan um, og skal ekki fara út í það nánar. En ég ætla, að með þessum orðum hafi ég sýnt fram á það, svo að ekki verður vefengt, að það er um algera stefnubreytingu hjá Alþfl. að ræða, og hann verður að láta sér lynda, að það sé sýnt fram á það hér, og það mun verða sýnt fram á það annars staðar, og hann verður að standa sínum kjósendum, sínum umbjóðendum reikningsskil þeirrar stefnubreytingar. Það hefur verið rætt hér allýtarlega um þá kjaraskerðingu, sem þetta frv. um viðbótarsöluskattinn felur í sér, eða þó ef til vill öllu heldur, hverri kjaraskerðingu mætti aflétta, ef frá álagningu hans væri horfið. Ég skal ekki lengja mikið mál mitt um það. En það hefur verið sýnt fram á það alveg greinilega hér, að í tíð núverandi hæstv. ríkisstjórnar hafa verið lögleiddar nýjar söluskattsálögur, að þær þýða nýjar álögur að mjög verulegu leyti. Það var sýnt fram á það rækilega af hv. 5. þm. Norðurl. e., hver væri munur á nýju og gömlu sköttunum að því leyti. Hann sýndi fram á það, að á yfirstandandi ári væru slíkir skattar 178 millj. kr. hærri og eftir áætluninni yrðu þeir á árinu 1961 238 millj. kr. hærri. Ég get ekki annað séð en sá samanburður sé algerlega réttmætur. Ég get ekki fallizt á það, sem kom fram hjá hv. 11. þm. Reykv., þar sem hann taldi, að þetta mætti ekki bera saman, þar sem sleppt væri út úr þessum samanburði þeim sköttum, sem áður hefðu runnið til útflutningssjóðs. En þess er einmitt þar að gæta, að í staðinn fyrir útflutningssjóðinn og það hlutverk, sem hann hafði, er gengisfellingin komin, svo að ég get ekki annað séð en þetta sé algerlega sambærilegt. Og það stendur þó, það álit norska hagfræðingsins, sem nefndur hefur verið í þessum umr. og vitnað hefur verið til, það stendur þó hjá honum það álit, að lækkun eða niðurfelling þessa viðaukasöluskatts mundi þýða 3% sparnað hjá meðalfjölskyldu. Þeir hafa haldið því fram, hv. stjórnarmenn, að þessar álögur væru ekki meiri en áður. En með þessu, sem nú hefur verið sagt og áður hefur komið fram í umr., er einmitt sýnt fram á, að þær eru meiri. Hitt er svo auðvitað ekki síður atriði, að það skiptir máli, á hverjum álögurnar lenda. Það hefur komið fram í þessum umr., og það kom margoft fram í umr. í fyrravetur, að talsmenn stjórnarinnar héldu því fram, að hér væri ekki um nýjar álögur að tefla, heldur aðeins tilflutning á gjaldheimtu. En í nál. meiri hl. fjhn. í fyrravetur var alveg réttilega á það bent, að það, sem hér væri um að ræða, væri breyting á skattstofnum, - og það er mergurinn málsins, að þessi söluskattur, sem hér er um að tefla og var lagður á með söluskattslögunum, er einmitt lagður á allt aðra, lendir á allt öðrum en þeir skattar, sem áður var um að tefla. Og í því er meginbreytingin fólgin. Það er alveg rétt, sem hv. 9. landsk. sagði hér í umr., að þegar um skatt er að tefla, þá skiptir það auðvitað höfuðmáli, til hvers sköttunum er varið. En ég vil segja, að hitt skiptir ekki minna máli, á hverja skattarnir eru lagðir. Það skiptir víssulega mjög miklu máli, þegar rætt er um það eða metið, hverja skattlagningaraðferð beri að velja. Það hefur verið lögð á það áherzla hér af talsmönnum stjórnarinnar, að stjórnarandstaðan benti ekki á neinar tekjuöflunarleiðir. Ég hef nú þegar bent á það, að þess verður tæplega krafizt af stjórnarandstöðu, að hún bendi á tekjuöflunarleiðir. En annars kom það fram í sambandi við umr. um þetta mál s.l. vetur, hverjar aðrar leiðir stjórnarandstaðan hugðist fara í þessu efni. Og ég vil bæta því við, að ef það væri óhjákvæmilegt að innheimta söluskatt eða afla svo mikilla tekna með söluskatti eins og gert er ráð fyrir að þessi söluskattur nemi, þá álít ég, að það ætti að hafa þann söluskatt breytilegan eftir vöruflokkum. Það er einmitt eitt meginatriði í sambandi við þessa skattlagningaraðferð. Ég álít, að óbeinir skattar séu sjálfsagðir, og ég álít, að það séu takmörk fyrir því, hve hægt er að ganga langt í beinum sköttum. En ég álít, að það eigi að vera eitt höfuðeinkennið á óbeinum sköttum, að þeir séu misjafnlega háir eftir því, hverjar vörur eiga í hlut. Með þeirri skattlagningaraðferð er hægt að skattleggja eyðsluna, en með því að hafa skattinn jafnan á allar vörur er um hreinan neyzluskatt að ræða. Ég ætla svo að lokum aðeins að segja þetta, að það var í sambandi við meðferð efnahagsmálanna í fyrra látið í það skina, að þeim fylgdi lítil sem engin kjaraskerðing. Í öðru orðinu var að vísu viðurkennt, að nokkra kjaraskerðingu mundi þar af leiða, en í hinu var sagt, að hún mundi vera uppborin af þeim hlunnindum, sem mönnum féllu í skaut, og þá var talað hátt um leiðina til bættra lífskjara, og þetta var talin vera leiðin til bættra lífskjara, - og það var talað um viðreisn. Ég vil aðeins, um leið og ég lýk máli mínu, benda á, að það er komið allt annað hljóð í strokkinn hjá þessum hv. þm. nú. Þeir tala miklu minna um leiðina til bættra lífskjara nú en þá, og þeir tala miklu mínna um viðreisn nú en þá. Og þeir eru meira að segja farnir að viðurkenna það alveg ótvírætt, að kjaraskerðing fylgir þessum ráðstöfunum, og þeir eru meira að segja, eins og hv. 11. þm. Reykv., farnir að segja, - en hann sagði það hér áðan, - að á þessu stigi væri auðvitað ekkert hægt að segja um það, hvort þessi tilraun bæri árangur eða ekki. Þetta er þýðingarmikil játning, og það er ástæða til þess að spyrja þessa menn einmitt nú, hvar viðreisnin sé. Hvar er viðreisnin, sem átti að fylgja í kjölfar efnahagsráðstafananna? Birtist hún í aukinni framleiðslu eða blómlegum atvinnuvegum? Er útgerðin t.d. betur á vegi stödd nú en þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum ? Eða er hún betur á vegi stödd nú en þegar Alþfl: stjórnin tók við völdum í árslok 1958? Ég hygg, að það sé erfitt að svara því játandi, að hagur útgerðarinnar hafi batnað á þessu viðreisnartímabili. Ég hygg, að útgerðarmenn hafi allt aðra sögu um það að segja, og sú saga hefur verið sögð að undanförnu á því þingi eða á þeim fundi, sem útvegsmenn hafa háð, og hún hefur birzt í ályktunum, sem sá fundur hefur látið frá sér fara, og hún hefur birzt í þeim kröfum, sem sá fundur hefur gert á hendur hæstv. ríkisstj. Nei, það hefur sannarlega ekki farið mikið fyrir viðreisninni þar á því sviði. En hvað er þá um landbúnaðinn? Er ekki mikill viðreisnarsvipur á honum á þessu ári, sem liðið er frá myndun núv. hæstv. ríkisstj.? Ætli landbúnaðinum hafi ekki orðið vaxtahækkunin til mikilla hagsbóta? Hvað ætli sé að segja um lánamál landbúnaðarins? Það hefur verið gefið loforð af hálfu hæstv. ríkisstj. um fé í lánasjóði eða fjárfestingarsjóði landbúnaðarins, gefið hvað eftir annað. Því var lýst yfir af hæstv. landbrh. í sambandi við þál., sem var til meðferðar hér á þinginu s.l. vor, að hann mundi sjá fyrir því, að fé kæmi til veðdeildarinnar. Í byrjun nóvember gaf hæstv. landbrh, það svar við fyrirspurn frá mér, að hann mundi á næstu dögum útvega veðdeild Búnaðarbankans 3 milljónir og útlán úr veðdeildinni mundu geta hafizt alveg næstu daga. Mér er ekki kunnugt um, að sú fjárhæð sé enn komin í veðdeildina og að þau útlán séu enn hafin. Það hefur verið búizt við svo að segja vikum saman, að eftir hver vikulok gætu útlán hafizt úr ræktunarsjóði og byggingarsjóði Búnaðarbankans, en það hefur ekki orðið af því enn, og það er af því, að það hefur staðið á fjárútvegunum í þessa sjóði. Viðreisnin hefur ekki getað leyst vandræði þessara sjóða. Og hvað er að segja um framkvæmdir á sviði landbúnaðarins? Skyldu þær hafa aukizt á þessu ári, sem hæstv. ríkisstj. hefur setið að völdum, eða skyldu þær hafa dregizt saman? Og hvað segir verzlunin um þessa viðreisn? Skyldi verzlunin yfirleitt vera ákaflega ánægð? Skyldi hún telja hag sinn hafa batnað á þessu ári, sem hæstv. ríkisstj. hefur setið að völdum? Hefur viðreisnin fært launþegum hagræði? Ja, hvað segja þeir? Nú er nýlega lokið Alþýðusambandsþingi. Ég veit ekki betur en að hafi verið gerð samþykkt, þar sem því var lýst yfir, að þeir teldu óhjákvæmilegt að gera kröfur um verulegar launabætur, og ég veit ekki betur en á því þingi hafi verið og að þeirri samþykkt hafi staðið jafnvel þingmenn úr liði stjórnarflokkanna. Og annar flokkur launamanna er líka nýbúinn að halda þing, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Mér er ekki kunnugt um annað en á því þingi hafi verið gerð ályktun, þar sem því var lýst yfir, að kjör opinberra starfsmanna væru svo bágborin, að ekki væri við það unandi, og ákveðnar kröfur gerðar um launauppbætur til handa ákveðnum hópum opinberra starfsmanna. Mér er ekki um annað kunnugt en að þessum samþykktum hafi staðið þingmenn úr stjórnarflokkunum, að ég hygg meira að segja hv. 11. þm. Reykv., hv. frsm. meiri hl. n. Það eru þess vegna vissulega gerðar kaupkröfur, ekki aðeins frá samherjum hv. 5. þm. Norðurl. e., heldur hvarvetna af fylgismönnum hæstv. ríkisstj., svo að ekki lítur út fyrir, að viðreisnin hafi bætt hag launamanna. Og hvað er að segja um skattana? Hefur viðreisnin ekki lækkað skattana? Nei, það hefur nú verið sýnt svo rækilega fram á það í þessum umr., að ég skal ekki fjölyrða um það frekar. Hvað er að segja um fjárl.? Hefur viðreisnin ekki lækkað fjárl.? Nei. En skuldir ríkissjóðs, hafa þær ekki lækkað á þessu viðreisnartímabili? Skuldir ríkissjóðs við útlönd munu ekki hafa lækkað á þessu tímabili. Það er vissulega svo, að það munu vera fáir, sem hafa þá sögu að segja, að viðreisnin hafi fært þeim hagsbætur. Hv. 9. landsk. þm. var að ráðleggja það, ef menn væru í vafa um, hversu kjaraskerðingin, sem orðin væri, væri mikil eða lítil, þá væri ekki annað en hringja í Per Dragland, norska hagfræðinginn, þá mundi hann geta leyst úr þeirri spurningu. Ég vildi segja honum það, að ég held, að hann þurfi ekki að fara svo langt til þess að fá leyst úr þeirri spurningu. Ég hygg, að hann geti farið hér um t.d. í borginni og talað við húsmæður og spurt þær þessarar spurningar, hvort kjörin hafi batnað eða versnað. Og ég held, að það sé alveg sama, hvað allir útreikningar sýni, að þá verði erfitt að koma almenningi í skilning um annað en kjör hans hafi stórkostlega versnað. Þess vegna er það, að þegar allt þetta er athugað, sem rakið hefur verið og komið hefur fram í þessum umr., þó er það alveg augljóst, eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. sagði, að stjórnin er komin út í fen, og hún heldur áfram út í þetta fen æ lengra og lengra og mun þess vegna sökkva æ dýpra og dýpra, ef ekki verður snúið við. Og það er einmitt þetta, sem þarf að gera. Það þarf að snúa við. En skilyrðið fyrir því, að hægt sé að snúa við, er einmitt það, að stjórnin segi af sér. Og það er þetta, sem ég lagði áherzlu á í minni fyrri ræðu, en hv. 10. þm. Reykv. (EggÞ) nokkuð færði á annan veg. Það er nauðsynlegt, að stjórnin fari frá sem fyrst, til þess að það gefist tækifæri til þess að leita að nýjum leiðum í þessu efni, eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. gat um í sinni ræðu.



Herra forseti. Í fyrri ræðu um þetta mál hef ég svarað þeim aths. flestum, sem fram hafa komið, en auk þess hafa þeir hv. 10. þm. Reykv. (EggÞ) og hv. 9. landsk. þm. (JÞ) ásamt frsm, meiri hl. fjhn. svarað hér svo ýtarlega, að það er örfátt, sem ég þarf við að bæta. En þó er það fyrst og fremst út af nál. á þskj. 199 og framsöguræðu hv. 2. minni hl. fjhn., sem ég tel rétt og óhjákvæmilegt að leiðrétta nokkrar tölur og fullyrðingar. Þegar söluskattsmálið var til umr. á síðasta þingi og fjárl., skýrði ég frá því, að í meginatriðum væri hér um að ræða breyt. á skattakerfinu, tilflutning þannig, að þessar breyt. ættu að gefa ríkissjóði svipaðar tekjur og aðrir skattstofnar, sem var breytt eða voru afnumdir. Ég skal aðeins rekja þetta hér til þess að rifja það upp fyrir mönnum. Það var gert ráð fyrir þá, að sú tekjuskattslagabreyting, sem fyrirhuguð var, mundi gefa ríkissjóði 110 millj. kr. minni tekjur en að óbreyttum skattalögum. Þá er að sjálfsögðu miðað við það, að ef hin eldri skattalög hefðu gilt á árinu 1960, þá hefði tekju- og eignarskattur samkvæmt áætlun skattstofunnar í Reykjavík, orðið um það bil 180 millj., en eftir skattalagabreytingarnar var áætlað, að hann yrði um eða rúmlega 70 millj. Það var sem sagt gert ráð fyrir, að tekjuskattslagabreytingin mundi rýra tekjur ríkissjóðs um 110 millj. kr. eða um það bil. Í annan stað var svo afnám 9% söluskattsins, sem verið hafði í gildi, þannig að 6% höfðu runnið til útflutningssjóðs, en 3% í ríkissjóð. Það var gert ráð fyrir, að hefði þessi skattur staðið áfram á þessu ári, mundi hann hafa gefið um það bil 114 millj. kr. Samtals eru því þessir tekjustofnar, sem ríkissjóður var annaðhvort sviptur eða voru rýrðir fyrir honum á þessu ári, 224 millj. kr. Þessar tekjur þurfti ríkissjóður að fá með öðrum hætti, og 3% söluskatturinn og 8% innflutningssöluskatturinn, sem lögleiddir voru á síðasta þingi, áttu að gefa þessa upphæð. Þessi upphæð, 224 millj., var líka sett inn í fjárl. M.ö.o.: þessir nýju söluskattar, 3% söluskatturinn og 8% söluskattur af innflutningi, áttu að veita ríkissjóði þær tekjur, sem hann missti af hinum fyrrgreindu ástæðum, og þessar tölur stóðust á. Þetta er nauðsynlegt að rifja upp í sambandi við nál. hv. 2. minni hl. fjhn. og framsöguræðu hans, sem var full af ekki aðeins fullyrðingum, heldur miklum stóryrðum í minn garð um rangar tölur í þessu sambandi. Ég vil nú aðeins lítillega líta á þetta dæmi, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ) setur upp á bls. 2 í nál. sínu. Og ég verð sannast sagna að lýsa yfir mikilli undrun, að nm. í hv. fjhn, skuli leyfa sér að bera aðrar eins tölur á borð og þær, sem í þessu nál. og framsöguræðu hans getur, og enn meiri undrun yfir því, að síðasti hv. ræðumaður, jafnglöggur maður og hann er, skuli gleypa þessar tölur athugunarlaust, því að ég veit, að hann hefur ekki athugað þær, þegar hann lýsir samþykki sínu eða blessun yfir þeim. Í fyrsta lagi er í þessu nál. hv. þm. sagt, að tekjuskattur 1959 hafi verið áætlaður 130 millj. Þessi tala er röng. Áætlunin í fjárl. fyrir 1959 er 145 millj. eða 15 millj. hærri, og veit ég ekki, hvaðan í ósköpunum hv. þm. hefur tekið þessa tölu, nema ef vera kynni úr fjárlagafrv., eins og það hefur upphaflega verið lagt fyrir, ég hef ekki kannað það, en a.m.k. er talan röng, því að fjárl. segja 145 millj. Hins vegar er þess að gæta, þegar verið er að gera samanburð á tekju- og eignarskatti 1959 og væntanlega fyrir 1961, þá er náttúrlega fróðlegt í því sambandi að athuga, hver tekju og eignarskatturinn raunverulega varð á árinu 1959, en ekki eingöngu þá áætlunartölu, sem fyrir tveimur árum var sett inn í fjárl. Og þá liggur það nú fyrir, að tekju- og eignarskattur á því ári, ásamt stríðsgróðaskatti, sem er þar hluti af og er mjög lítil upphæð, nam 185 millj. kr. M.ö.o.: fyrsta tala hv. þm. er röng. Ef við tökum fjárlagatöluna, skakkar þar 15 millj. Ef við tökum tölu ríkisreiknings, skakkar 55 millj. á þessum eina lið. Önnur tala hv. þm. er söluskattur fyrir árið 1959, hann sé áætlaður 145 millj. Þessi tala er líka röng. Í fjárl. fyrir það ár er söluskatturinn áætlaður 151.4 millj. eða 6.4 millj. hærri en hv. þm. tekur upp í sínu þskj. Ef við lítum svo, eins og með tekjuskattinn, á reynsluna, hver var útkoma á þessu ári, þá varð söluskattur ríkissjóðs ekki 145 millj., eins og þarna greinir, heldur 164 millj. En auk þess er hér farið með mjög blekkjandi tölur, vegna þess að 2/3 hlutar af þessum söluskatti á innlendri þjónustu og vörum, sem þá gilti, runnu ekki beint í ríkissjóð, heldur í útflutningssjóð, og honum var létt af, um leið og ríkissjóður hins vegar tók að sér vissan hluta af verkefni útflutningssjóðs eða niðurgreiðslurnar. Vitanlega er það ekki réttur samanburður að sleppa því, að 6% af þessum 9% skatti hafi verið felld niður. Þegar það er tekið með, varð söluskatturinn á árinu 1959 ekki þessar 145 millj., sem hv. þm. setur í sitt nál., heldur 237 millj. M.ö.o.: þarna skakkar frá tölu hv. þm. og reynslunni, það skakkar hvorki meira né minna en 92 millj. kr. Og ef þarna eru teknar þær réttu tölur, sem sagt hver tekjuskatturinn og eignarskatturinn varð á árinu 1959 og hver söluskatturinn raunverulega varð, þá skakkar þarna hvorki meira né minna en 147 millj. kr., sem þessir skattar gáfu meira en hv. þm. gefur upp. Með þessu er náttúrlega gersamlega dottinn botninn úr öllum fullyrðingum hans. Hann segir í nál. sínu, með leyfi hæstv. forseta, að hækkun söluskatts frá því fyrir viðreisn umfram lækkun tekjuskatts og lækkun útsvara sé óumdeilanlega orðin 238.5 millj. á árinu 1961. Með þessum leiðréttingum, sem ég hef hér gefið upplýsingar um, eru þá þessar 238 millj. hans komnar strax niður í 91.5 millj., og má nú segja, að minna geri gagn. En auk þess er hér beitt hinum mestu blekkingum, því að hingað til hefur það aldrei verið talið til skattahækkana, ef sami skattstigi eða sami tollstigi var í gildi, þó að hann gæfi ríkissjóði meiri tekjur eitt árið en annað. Ef t.d. innflutningur er heldur meiri eitt árið og gefur því nokkru meiri tekjur í ríkissjóðinn, en að óbreyttum tollstigum, þá hefur hingað til engum manni dottið í hug að kalla það tollahækkanir. Alveg sama sagan er með tekjuskattsstigann, og ef á að fá hér réttan samanburð, þá átti hv. þm. auðvitað að setja dæmið upp þannig: Hvað mundu tekjuskattslögin og eignarskattslögin frá árinu 1959 gefa í ríkissjóð á árinu 1961, ef þau eru óbreytt? Ég ætla, að sú upphæð mundi þá verða væntanlega eitthvað í kringum 200 millj. kr., - ég skal ekki fullyrða um það, það hefur ekki verið nákvæmlega útreiknað. Ég nefni þessar tölur hér og leiðréttingar til að sýna fram á, hversu hér er farið alveg blygðunarlaust með rangar tölur til þess að búa út einhver dæmi. Og ég verð að segja, að þessar villur allar og veilur hefðu þótt heldur léleg frammistaða í reikningi á barnaprófi, hvað þá á landsprófi. Þá er því slegið hér föstu, að við í ríkisstj. höfum lofað því, að efnahagsráðstafanirnar mundu alls ekki hafa í för með sér neina kjaraskerðingu, heldur kjarabætur. Þetta er einn tilbúningurinn og skáldsagan ein enn hjá hv. stjórnarandstæðingum. Þeir hafa m.a. búið til þau ósannindi, algeru ósannindi, að ég hafi lofað því f.h. ríkisstj., að þessi 8% skattur yrði ekki framlengdur á árinu 1961. Þetta vita þessir hv. þm. að er rangt, m.a. vegna þess, að ég lýsti því yfir hér í fyrra oftar en einu sinni í þessari hv. d., að þó að skatturinn væri bráðabirgðasöluskattur og þá ekki ákveðið um gildi hans nema fyrir árið 1960, þá væru engin fyrirheit eða loforð um það, að hann yrði ekki framlengdur á árinu 1961, og það yrði aldrei hægt að ákveða, fyrr en fjárlfrv. fyrir 1961 lægi fyrir. Það yrði að gerast upp í sambandi við það. Þetta eru líka alger ósannindi. Ríkisstj. hefur aldrei haldið því fram, að efnahagsaðgerðirnar frá í febrúar mundu ekki skerða lífskjör landsmanna um sinn. Einmitt þvert á móti. Við höfum alltaf bent á að þessar efnahagsaðgerðir mundu leiða af sér víssa kjaraskerðingu, og til þess að lina þá kjaraskerðingu, eftir því sem unnt væri, m.a. af þeirri ástæðu var farið í það að hækka stórlega fjölskyldubæturnar, auka niðurgreiðslurnar og hækka almannatryggingar. Þrátt fyrir þessar ráðstafanir er auðvitað um kjaraskerðingu að ræða. Hitt er svo annað mál, að þó að það sé ljóst, að á þessu ári sé um kjaraskerðingu að ræða, þá er það von okkar og trú, að ef efnahagsaðgerðirnar takast, sem ég hef fulla trú á að þær muni gera, þá auðvitað munu kjör Íslendinga batna á næstu árum og ekki aðeins vinna upp þessa kjaraskerðingu, sem nú hefur orðið á þessu ári, heldur miklu meira. Varðandi þessar breytingar á skattakerfinu vil ég enn fremur rifja það upp hér, sem ég sagði í fyrravor í þessari hv. d., að þegar tekin væri annars vegar lækkunin á tekjuskattinum, lækkunin á útsvörunum og afnám 9% söluskattsins, þegar þetta væri tekið annars vegar og hins vegar sú hækkun, sem leiddi af 3% nýja söluskattinum og 8% innflutningssöluskattinum, þá næmi lækkunin hærri upphæð fyrir meðalfjölskyldu en hinar nýju álögur. Þessar yfirlýsingar standa alveg óhaggaðar, og ekki aðeins það, heldur hefur útreikningur hagstofunnar nú í haust sýnt, að útkoman fyrir meðalfjölskylduna er að þessu leyti, við þennan tilflutning eða breytingar á skattakerfinu betri en ég hafði haldið fram, og skal ég nú skýra frá niðurstöðum hagstofunnar í því efni. Hér er miðað við meðalfjölskyldu eða þá, sem vísitalan er byggð á. Lækkun tekjuskatts hjá þessari fjölskyldu nam á þessu ári 1444 kr., lækkun útsvars hér í Reykjavík nam á þessari sömu fjölskyldu 924 kr. Lækkun útgjalda, vegna þess að 9% söluskatturinn var niður felldur, nam 1357 kr. Samtals er því lækkun útgjalda meðalfjölskyldunnar 3725 kr. á þessu ári. Hækkanirnar eru hins vegar: Vegna hins nýja 3% söluskatts 1527 kr., hækkun útgjalda vegna 8% innflutningssöluskattsins er 1700 kr., samtals 3227 kr. Sem sagt lækkun útgjalda þessarar fjölskyldu er nær 500 kr. meiri en hækkun útgjaldanna af þessum tveim nýju sölusköttum. Þetta liggur skjallega fyrir og er reiknað út af hagstofunni, og ég efast um það, að þessir hv. þm., þótt þeir leyfi sér margt, að þá leyfi þeir sér að vefengja útreikninga hagstofunnar í þessum atriðum. Hér liggur það fyrir sannað, sem ég hélt fram í vor og studdist þá líka við athugun hinna hæfustu manna, að þessar breyt. út af fyrir sig á skattakerfinu, lækkun tekjuskatts, lækkun útsvars, afnám 9% söluskattsins, á móti hins vegar 8% og 3% söluskattinum, að þetta er fremur kjarabót en kjararýrnun fyrir vísitölufjölskylduna. Það þýðir svo ekkert að ætla að drepa þessu á dreif eða snúa út úr þessum tölum með því að túlka orð mín þannig, að ég sé með þessu að segja, að við efnahagsráðstafanirnar hafi ekki orðið kjararýrnun í bili í heild. Það hefur vitanlega orðið. Vitanlega hafa kjör manna rýrnað í bili, svo sem öllum var augsýnilegt að hlaut að verða, hvaða aðgerðir sem farið var í til þess að rétta við það ófremdarástand, sem fjármál og efnahagur landsmanna voru í. Nú segir hv. frsm. 1. minni hl., að þetta hafi allt saman verið óþarft, að fara að vera svona róttækur, því að kerfisbreytinguna, sem sé að kippa öllu í lag, hefði átt að framkvæma í áföngum. Jú, við höfum reynsluna af því. Vinstri stjórnin, sem tórði í tvö og hálft ár, reyndi að framkvæma þessa kerfisbreytingu, sem hún taldi víst að mundi leiða til viðreisnar, að fara hana í áföngum, og hún fór hana í tveimur áföngum. Fyrri áfanginn var með jólagjöfinni 1956 og hinn síðari með bjargráðunum vorið 1958. Hverjar voru svo afleiðingar af þessum tveimur áföngum vinstri stjórnarinnar til að rétta -við efnahag og fjármál landsmanna? Afleiðingin var í stuttu máli þessi: Þegar vinstri stjórnin tók við í júlímánuði 1956, var framfærsluvísitalan 185 stig. Í desember 1958, þegar vinstri stjórnin eftir sína tvo áfanga lét af völdum, var hún komin úr 185 stigum upp í 220. Og samkvæmt yfirlýsingu forsrh. sá sú stjórn engin úrræði, og í henni var engin samstaða til þess að ráða bót á efnahagsmálunum. Þessi var í stuttu máli sagt niðurstaðan af tilraun vinstri stjórnarinnar til að fara í tveim áföngum.