Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Bjarni Bjarnason: Ég hafði búizt við, að hv. frsm. landbn. talaði fyrir þeim till., sem hér liggja fyrir frá n., en þar sem hann er ekki viðstaddur, vil ég segja fáein orð um þá till., sem ég er 1. flm. að á þskj. 112. Er hún viðvíkjandi 7. gr. frv. og felur í sér mjög litla breyt. Gr. sjálf tekur beint fram, hverjar af námsgreinunum skuli vera verklegar og hverjar bóklegar. Til þessa virðist ekki ástæða, og kom það fram í umr., að nokkur ágreiningur varð um, hvort viss námsgrein tilheyrði bóklegu eða verklegu námi. En með því að telja upp námsgr. án þess að tilgreint sé, hverjar séu bóklegar og hverjar verklegar, er hægt að komast fyrir allan ágreining í þessu efni. Það, sem aðallega var ágreiningur um síðast þegar málið var hér til umr., voru vissir hlutir verklega námsins, sem sé að hve miklu leyti skyldi kenna námsmeyjum við húsmæðraskóla húsdýrarækt. Í brtt. landbn. var nefnd í þessu sambandi aðeins alifuglarækt, en mér fannst, að kennsla um önnur húsdýr ætti eins mikinn rétt á sér. Þess vegna batt ég þetta allt í orðinu húsdýrarækt. Og þar sem vitað er, að ekki er hægt að kenna neitt verklegt í þessari grein, og sama má segja um garðrækt, að þetta getur ekki urðið nema dálítil vakning í þessu sambandi, þá hefi ég orðað þetta eins og brtt. ber með sér. og vil ég mælast til. að hv. d. vilji fallast .! að orða gr. þannig. Mér finnst það miður, ef ekki er gert ráð fyrir í þessu frv., ef að l. verður, að hægt sé að hafa með höndum, að svo miklu leyti sem hægt er, kennslu í húsdýrarækt og garðrækt. Um garðræktina er sama að segja, að hún getur aldrei orðið nema takmörkuð á svona skóla, þar sem garðrækt í þess orðs fyllstu merkingu er mikið og erfitt nám. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um brtt. á þskj. 112, en vil aðeins endurtaka þá ósk mína, að hv. d. vilji fallast á hana. Ég kann verr við að tala um hinar till. strax, og vil a. m. k. sjá, hvort ekki vilja einhverjir hv. þm. mæla fyrir þeim fyrst.

*Steingrímur Steinþórsson: Hv. frsm. landbn., þm. Mýr., er ekki við, svo að ég tel rétt, að einhver úr n. segi örfá orð um þær brtt., sem n. hefir horið hér fram og eru ekki stórvægilegar. Við 2. umr. málsins voru það einkum 2 atriði, sem deilt var um. Í fyrsta lagi var það ákvæði 5. gr. um aldurstakmark nemenda. Var nokkuð deilt um, hvort það skyldi vera 16 ár, eins og upphaflega var í frv., eða 18 ár, eins og landbn. lagði til. Við tókum till. aftur við 2. umr. og erum nú sammála um að fara meðalveginn og leggja til, að aldurslágmarkið skuli vera 17 ár. Væntum við, að um það geti orðið samkomulag, þar sem þar að auki er gert ráð fyrir, að velta megi undanþágu frá þessu. Ég skal taka fram að ég lít svo á, að ekki sé ástæða til að æskja eftir, að stúlkur fari á húsmæðraskóla yngri en 17 ára; a. m. k. þykist ég hafa þá reynslu um pilta á bændaskólum, að óheppilegt sé, að þeir komi þar yngri en 18 ára, gott ef þeir eru upp að 20 ára að aldri. Ég veit, að stúlkur eru nokkru bráðþroskaðri, en ég hygg, að hér sé stillt í hóf hvað þetta snertir. Þá er hér brtt. við 9. gr., og það er um styrkinn til þessara húsmæðraskóla. Var nokkuð deilt um það um daginn, hvort rétt væri að neita þessum skólum um styrk, þótt nemendatala væri mjög lág. Komu fram mótmæli gegn þeirri brtt. n., að ekki væri skylt að styrkja skólana, ef nemendatala færi eitt skólaár niður fyrir 10. Nú hefir landbn. reynt að fara meðalveg í þessu líka og leggur til að síðasta málsgr. 9. gr. orðist eins og hér er gert ráð fyrir, með leyfi hæstv. forseta: „Nú fer nemendatala skóla niður úr tíu eitt skólaár, og á hann þá ekki kröfu á styrk á næsta skólaári, nema því aðeins, að nemendur verði þá tíu eða fleiri“. Eins og hv. þdm. sjá, er hugmyndin með þessu sú, að ekki sé skylt að styrkja skóla, sem hafa fleiri ár í röð mjög lága nemendatölu. Sé ég ekki annað en það sé sanngjarnt, að ríkisstj. geti gripið í taumana og neitað um styrk til skóla, ef þar er mjög lág nemendatala fleiri ár í röð. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessar brtt., en nú sé ég, að hv. frsm. n. er hér kominn, og getur hann þá bætt við, þar sem hann telur þörf á. Skal ég svo ekki segja fleira um það atriði. Ég skal að síðustu taka það fram viðvíkjandi brtt. við 7. gr., frá hv. þm. Árn., að ég held, að n. hafi ekki tekið neina fasta afstöðu til hennar, svo að nm. hafa um hana óbundin atkv., og ég fyrir mitt leyti geri það ekki að neinn kappsmáli, hvort kr. verður samþ. eins og þar er lagt til eða óbreytt eins og hún er í frv.

*Finnur Jónsson: Ég ætla ekki að ræða einstök atriði þessa frv., en ég vil láta þess getið um leið og það væntanlega verður afgr. frá þessari d., að ég hefði talið viðkunnanlegra, að jafnframt því, sem séð er fyrir húsmæðrafræðslu í sveitum, væri einnig séð fyrir húsmæðrafræðslu í kaupstöðum, því að þó að þeir skólar, sem hér er gert ráð fyrir, verði starfræktir, þá fullnægir það hvergi nærri húsmæðrakennsluþörfinni hér á landi yfirleitt, og ég hefði talið, að þetta frv. hefði fremur átt heima í menntmn. en landbn., þar sem þetta mál snertir ekkert síður húsmæðrafræðslu í kaupstöðum heldur en í sveitum, og þörfin fyrir húsmæðrafræðslu þar er engu minni. Ég vil á engan hátt gerast meinsmaður þessa máls, en vil taka fram, að ég treysti því, að þeir, sem nú standa fyrir því, að þetta frv. verði afgr. á Alþingi, vilji einnig taka vel undir, og vildi ég gjarnan heyra undirtektir landbn. um það, hvernig hún mundi vilja taka svipuðu frv. um húsmæðrafræðslu fyrir kaupstaðina, því að ég tel nauðsynlegt, að þessi mál ráðist til lykta jafnframt. Ég vil óska þess, að hv. landbn. svari þessari fyrirspurn. Ég skal taka fram, að það er húsmæðrafræðsla hjá okkur á Ísafirði, sem hefir nokkurn árlegan styrk, þó tæplega svo háan sem gert er ráð fyrir í þessu frv., og ekki hefir sá skóli heldur fengið greiddan neinn hluta stofnkostnaðarins. eins og frv. gerir ráð fyrir. Það er augljóst, að þetta mál snertir ekki síður kaupstaðina en sveitirnar, og væri því æskilegt, að hv. landbn. vildi láta álit sitt í ljós, hvernig hún tæki till. um svipaða húsmæðrakennslu í kaupstöðunum eins og hér er gert ráð fyrir, að sveitirnar verði aðnjótandi.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Ég get verið fáorður um þetta mál, því að hv. 2. þm. Skagf. hefir tekið af mér ómakið. Ég skal þegar svara þeirri fyrirspurn fyrir mítt leyti, sem hv. þm. Ísaf. bar fram um, hvernig n. mundi taka samskonar frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum. Ég skal þá endurtaka það, sem fallið hefir áður í umr. um þetta mál, bæði frá landbn. og fleirum, að hún viðurkenndi vissulega nauðsyn á því, að húsmæðrafræðsla í kaupstöðum yrði styrkt á svipaðan hátt og sveitirnar eiga nú að fá samkv. þessu frv. En við álitum, að það sé talsvert öðru til að dreifa um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum en í sveitum. Þetta mál er tekið upp á svipuðum grundvelli og bændafræðslan. Þess vegna hefir þetta frv. verið flutt af landbrh. og farið til landbn. Hinsvegar býst ég ekki við, ef fram kæmi frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum, að það kæmi til kasta landbn., heldur menntmn. Ég get lýst því yfir fyrir mína hönd, og ég hygg einnig fyrir hönd meðnm. minna, að við sem alþm. mundum taka slíkri málaleitun vel. Viðvíkjandi brtt., sem fram hafa komið við frv., skal ég fyrst geta þess, að af vangá, sem er líklega mér að kenna, hefir fallið niður úr brtt., sem n. hafði samþ. við 11. gr., sem sé gr. um skólagjald, að aftan við hana bætist: Þó er heimilt að taka húsaleigu af nemendum, allt að 40 kr. - Þessa brtt. hafði n. komið sér saman um, en hún hefir af vangá fallið niður. Vil ég því leyfa mér að bera hana fram skriflega og vænta, að hæstv. forseti beri hana upp í d. Þá skal ég minnast á brtt., sem fram hafa komið frá hv. þm. Árn. og 2. þm. Rang. um umorðun á 7. gr. Ég get lýst því yfir fyrir hönd n., þó að ekki hafi farið fram atkvgr. um það, þá álítur hún hana lakari en það, sem samþ. var við síðustu umr. málsins. Eins og við vitum, þá er t. d. þannig ástatt um einn þessara skóla, að hann hefir ekkert skólahús; það yrði því erfitt að veita þar kennslu í þessum efnum. Annars stend ég við það, sem ég hefi tekið fram áður undir þessum umr., að mér finnst þessi kennsla eiga betur heima við bændaskólana, en mun eftir ástæðum geta gengið inn á, að greinin verði orðuð á þann veg, að kennsla í hirðingu húsdýra skuli fara eftir því, sem við verði komið. Þá er brtt. á þskj. 111, frá mér og hv. þm. Borgf., að engu skuli slegið föstu um það, að húsmæðrakennaraskólinn skuli vera að Laugarvatni, verði hann stofnaður, heldur skuli það vera látíð óbundið, við hvern héraðsskólanna hann verði.

*Bjarni Bjarnason: Ég skal fyrst víkja að því atriði í ræðu hv. þm. Mýr., að óhagkvæmt sé að orða 7. gr. frv. eins og við flm. brtt. á þskj. 112 leggjum til, því að sumir skólarnir hafi engan búrekstur. Á þessa röksemd hv. þm. get ég alls ekki fallizt, því að alltaf má þó ganga út frá því, að við alla skólana hagi svo til, að þar megi hafa einhverja garðrækt. Um hitt atriðið, húsdýraræktina, er það að segja, að við alla skólana hagar þó svo til, að skýra má þetta atriði fyrir nemendum. Hinsvegar skal ég viðurkenna þá stefnu, sem almennt ríkir, ekki aðeins að því er snertir þessa kennslu, heldur og yfirleitt alla kennslu, að hún sé sem næst raunhæf, en ég býst bara við, að það verði ennþá alllangt í land, þar til hægt verður að koma kennslu ungmenna alstaðar í það horf. Annars býst ég ekki við, að rök þau, sem hv. þm. Mýr. var að reyna að færa fram gegn þessu, breyti neitt skoðunum manna um þessa hluti. Um brtt. á þskj. 110, frá hv. landbn., við 5. gr. frv., skal ég vera fáorður. Í frv. er tekið fram, að forstöðukonur skólanna geti veitt undanþágu frá aldurstakmarkinu. Skiptir því litlu máli, hvort lágmarksaldur námsmeyjanna verður settur 16 eða 17 ár. Ég tók það fram við 2. umr. þessa máls hér í d., að ég legði áherzlu á, að aldurstakmarkið væri ekki sett fast við 18 ára aldur, og byggði ég þá kröfu mína á þeirri staðreynd, sem fengin er fyrir því, hvað fólk sækir yfirleitt fast að geta haldið námi sínu áfram þegar eftir fermingu, þó að ég geti hinsvegar tekið undir það, að í flestum tilfellum sé það ekki eftirsóknarvert fyrir nemendurna sjálfa eða skólana. Hvort sem aldurstakmarkið verður því sett við 16 eða 17 ár, þá er ég þess fullviss, að fjölda margar undanþágur verða veittar, úr því heimild er á annað borð til þess. Ég skal ekki fara mikið inn á umr. um það, hvar húsmæðrakennaraskóli skuli settur niður, verði hann stofnaður. En það, sem vakti fyrir mér með því að lögákveða ákveðinn stað, var að útiloka alla togstreitu um staðinn, og um það mun vart verða með rökum deilt, að Laugarvatn sé einhver bezti staðurinn, a. m. k. af héraðsskólasetrunum, fyrir slíkan skóla. Að fram skyldi koma brtt. í þá átt að fella það niður úr frv., að skóli þessi skuli verða að Laugarvatni, bendir ótvírætt í þá átt, hvað fram undan muni vera í máli. Hygg ég því, að bezt sé fyrir alla þá hv. þm., sem fyrirbyggja vilja togstreitu um þetta efni, að tryggja nú ,þegar góðan stað fyrir þennan fyrirhugaða skóla, en það gera þeir bezt með því að greiða atkv. með 13. gr. frv. eins og hún er nú, en á móti brtt. á þskj. 111. Út af ummælum hv. þm. Ísaf. um frv. og húsmæðrafræðslu bæjanna vil ég endurtaka það, sem ég sagði við 2. umr. þessa máls, að ég tel sjálfsagt, að húsmæðrafræðslu bæjanna verði komið í svipað horf og hér er farið fram á að skipa húsmæðrafræðslu sveitanna, en ég tel réttara, að það verði gert með sérstökum lögum, frekar en setja ákvæði inn í þessi lög um hana beinlínis. Annars þarf enginn að halda það, að húsmæðraskólar sveitanna verði eingöngu fyrir sveitastúlkur, eða kaupstaðarskólarnir fyrir kaupstaðarstúlkur. Skólarnir verða vitanlega sóttir sitt á hvað af stúlkum bæja og sveita. Um annað getur aldrei orðið að ræða, þó að staðhættirnir eðlilega skapi það, að meginþorrinn í hverjum skóla verði úr þeim byggðarlögum, sem skólinn er í.

*Finnur Jónsson: Ég vil þakka hv. þm. Mýr. fyrir þær góðu undirtektir, sem hann galt við fyrirspurn minni, að hann sem þm. og landbn. teldi sjálfsagt, að húsmæðraskólar kaupstaðanna væru styrktir á sama hátt og sveitaskólarnir. Ég skoða þetta sem loforð frá hendi hans og hv. landbn. að styðja till., sem fram kynni að koma í þessa átt. Annars sagði hv. form. landbn., að tilgangur frv. þessa væri m. a. sá, að til væri ætlazt að leggja húsmæðrafræðslu sveitanna undir landbúnaðarráðherra eins og t. d. fræðslu bændaefnanna. Þó aldrei nema svo kunni að reynast, eins og hv. 2. þm. Árn. gat til, að stúlkur úr kaupstöðum sæki að einhverju leyti sveitaskólana, þá kynni ég samt betur við, að í fyrirsögn frv. og 1. gr. þess komi nokkuð skýrara fram um tilgang þess, eins og hv. þm. Mýr. skýrði hann, heldur en virðist eftir því, sem þar er kveðið á nú. Eftir því sem 1. gr. hljóðar nú, þá segir svo: „Landbúnaðarráðherra hefir yfirstjórn húsmæðrafræðslu samkv. lögum þessum“. En ég hefði talið réttara, að greinin væri orðuð á þann veg, að landbúnaðarráðherra hefði yfirstjórn húsmæðrafræðslu í sveitum landsins samkvæmt lögum þessum. Og ennfremur vildi ég leggja til, að fyrirsögn frv. væri: Frv. til laga um húsmæðrafræðslu í sveitum. Ég fæ ekki séð, að menn geti haft neitt sérstakt við það að athuga, þó að ekki liti svo út, að frv. þessu sé ætlað að bæta úr húsmæðrafræðsluþörfinni almennt. Brtt. í þessa átt, sem ég nú hefi tekið fram, leyfi ég mér því hér með að afhenda hæstv. forseta.



Það hafa þegar orðið nokkuð miklar umr. um þetta mál, og skal ég því vera fáorður. Að ég kvaddi mér hljóðs nú, er sérstaklega sakir þess, að við 2. umr. þessa máls var fellt hér í deildinni, að taka mætti 50 kr. skólagjald af stúlkum, sem skóla þessa kæmu til með að sækja. Vil ég því leggja áherzlu á brtt. hv. þm. Mýr., að taka megi 40 kr. húsaleigugjald. Verði brtt. þessi ekki samþ., þá hefir það í för með sér annað tveggja, að hækka verður tillög ríkisins til skólanna eða framlög héraðanna, en þau hafa eins og kunnugt er flest fullt í fangi með að standa undir þeim greiðslum, sem á þeim þvíla nú, þó að ekki sé á þær bætt. Eftir þeirri reynslu, sem fengin er um aðsókn að bændaskólunum, þá tel ég enga ástæðu til að óttast, að aðsókn að húsmæðraskólunum verði ekki nægileg, enda þótt gjald þetta verði sett. Það virðist því engin þörf á að fara að íþyngja héruðunum eða ríkissjóði vegna þessa. Hvað snertir till. um að fyrirskipa kennslu í húsdýrarækt við húsmæðraskólana, vil ég segja það eitt, að ég sé enga ástæðu til þess að fara að samþ. hana nú, þar sem tekið er fram í frv., að með reglugerð megi ákveða fleiri námsgreinar en þar eru taldar. Það má vera, að ýmsum finnist eðlilegt og rétt að samþ. brtt. hv. þm. Ísaf. um, að frv. skuli heita frv. til laga um húsmæðrafræðslu í sveitum. En það er ekki rétt, og nægir því til sönnunar að benda á, að t. d. einn húsmæðraskólinn er í kauptúni, og getur því slík fyrirsögn sem þessi í frv. komið illa við. Ég skal fúslega viðurkenna, að það er full þörf aukinnar húsmæðrafræðslu j kaupstöðum landsins, engu síður en í sveitum. En ég vil aðeins benda á, að hvað snertir styrk til þeirrar fræðslu frá hendi hins opinbera, þá gegnir þar nokkuð öðru máli. Í kaupstöðunum geta nemendur almennt búið heima hjá sér, og verður því allt önnur aðstaða hvað þá snertir en við sveitaskólana, þar sem nemendur verða að geta fengið fæði og húsnæði keypt.

*Finnur Jónsson: Ég verð að segja það, að mér fannst röksemdafærsla hv. þm. A. Húnv. fyrir því, að ekki mætti breyta fyrirsögn frv., dálítið einkennileg. Blönduósskóli stæði í kauptúni, og því mætti fyrirsögn frv. ekki vera um húsmæðrafræðslu í sveitum. Ég var ekki ánægður með hans undirtektir um styrk til húsmæðrafræðslu í kaupstöðum. Það, sem hv. þm. Mýr. lofaði, tók hv. þm. A.- Húnv. aftur. Ef ekki verður breyt. á þessari yfirlýsingu, er full ástæða fyrir þm. kaupstaðanna að vera vakandi fyrir rétti þeirra, þegar málið kemur fyrir Ed. Hv. þm. A.- Húnv. sagði, að styrkur í kaupatöðum þyrfti ekki að vera eins hár á nemanda og í sveitum, því að þar gætu nemendurnir verið þeima hjá sér. En ef um heimavistarskóla er að ræða, þá gildir þetta ekki, og heimavistarskólar hljóta þessir skólar yfirleitt að verða, meðan ekki eru komnir kvennaskólar í alla kaupstaði landsins. Vil ég mælast til þess við hv. þm. A.- Húnv., að hann athugi þetta.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Ég tók það fram, þegar ég svaraði fyrirspurn hv. þm. Ísaf., að landbn. teldi nauðsynlegt, að húsmæðraskólum í kaupstöðum yrði veittur hliðstæður stuðningur þeim, sem veittur yrði húsmæðraskólum í sveitum. Hitt hefi ég ekki gert upp við mig, hvort skólar í kaupstöðum muni þurfa eins mikinn styrk og skólar í sveitum. Ég held t. d., að kennslukraftar í kaupstöðum geti orðið ódýrari, og fleira slíkt gæti komið til greina, en það má athuga, er frv. um húsmæðraskóla í kaupstöðum kemur fram, hvaða styrkur þeim beri. Ég skal geta þess, að hv. 7. landsk., sem á sæti í landbn., hreyfði þessu máli hvað eftir annað, og vildi hann láta taka afstöðu til þess samtímis að því er kaupstaði og sveitir snertir. En hann gat þess, að ekki myndi þörf á jafnmiklum styrk í kaupstöðunum. Ég skal ekki fara að deila við hv. 2. þm. Árn., en aðeins geta þess, að þó að nú væri lögfest, hvar skólar þessir ættu að standa, er engan veginn loku fyrir það skotið, að síðar kæmu upp deilur um það, hverjir væru heppilegustu staðirnir. Deilur um þetta verða tæplega útilokaðar, fyrr en skólarnir eru komnir hver á sinn stað.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Mér virðist, hó að þetta frv. hafi fengið sæmilegan undirbúning, að það sé ekki að ófyrirsynju, að æskilegt hefir verið talið, að það yrði tekið til yfirvegunar á ný. Nú vil ég að vísu ekki gera það að till. minni, að hv. landbn. fái málið aftur til athugunar í þessari hv. d. En mér virðist málið vera svo mikilvægt, að hv. þm. ættu að geta verið sammála um, að það ætti að koma ljóst fram, hver tilgangurinn sé og hve víðtækur hann skuli vera, ekki sízt þar sem ekki verður með nokkru móti sagt, að málið sé pólitískt. Nú var svo ákveðið í 1. gr. frv., að landbrh. skyldi hafa yfirstj. allrar húsmæðrafræðslu í landinu. Þetta var ekki bundið við sveitirnar einar. Hefir nú þessu verið breytt í frv. í rétta átt. Það er að vísu oft keppikefli, að ákveðinn ráðh. skuli gleypa svo og svo mikið af málum, en það var þó um of, að landbrh. skyldi hafa yfirstj. allrar húsmæðrafræðslu í landinn. Þetta hefir þó ekki verið lagfært nægilega. Þegar litið er á, hvað það er, sem hér á að kenna, kemur í ljós, hversu lítill eðlismunur er á þeirri fræðslu húsmæðra, sem víð á í sveitum og kaupstöðum. Samkv. þskj. 112 eiga námsgreinarnar að vera þessar: Íslenzka, reikningur, bókfærsla, matarefnafræði, heilsufræði, uppeldisfræði, sönguríþróttir, hússtjórn, matreiðsla, þvottur, ræsting og handavinna. Nú spyr ég hv. þdm., hvort þessar námsgreinar séu ekki jafnnauðsynlegar fyrir húsmæður í kaupstöðum og í sveitum. Ég fullyrði það. - síðan er bætt við, að ennfremur skuli leiðbeina nokkuð í garðrækt og húsdýrarækt. Menn héldu almennt, að hér væri aðallega átt við alifuglarækt, og þar sem skrifl. brtt. ákvað, að þetta skyldi gerast eftir því, sem við yrði komið, þá er auðséð, að ákvæðið gildir ekki síður um kaupstaðina en sveitirnar. En fyrst svo er, þá verður það lítt skiljanlegt, hvers vegna á að einskorða þessa löggjöf við sveitirnar. Enn er það svo hér á landi, og verður vonandi framvegis, að lítill munur er á því, sem húsmæður þurfa að vita og vinna í sveitum og kaupstöðum. Hefði það því verið í samræmi við okkar þjóðfélagsháttu að hafa frv. sem víðtækast. Þá er fyrirsögn I. kafla, sem takmarkar þetta algerlega við sveitirnar. En ef það er raunverulega tilgangur hv. flm. og landbn., þá fer að verða nokkur ástæða til að taka undir þær raddir, sem fram hafa komið frá öðrum, um að stofna sérstaka skóla í kaupstöðum, og fallast þá jafnframt á till. hv. þm. Ísaf., að útiloka húsmæðraefni frá kaupstöðum og kauptúnum frá að geta komizt að á sveitaskólunum, nema þær ætli sér að ganga þann veg, sem í frv. er ráð fyrir gert, þó að vart sé hægt að krefjast þess af þeim ungu stúlkum, sem á þessa skóla fara 16 ára gamlar eða þar um bil, að þær séu eða geti verið ráðnar í því, hvar þær ætli að setjast að sem húsmæður. Gæti vel farið svo, að meiri hluti þeirra stúlkna, sem þarna yrðu rígskorðaðar sem sveitastúlkur, yrðu síðar meir húsmæður í kaupstöðum. En hvaða meining er þá í þessu frv.? Eðli málsins krefst þess vitanlega, að þessi lagasetning, sem hér er um að ræða, sé miðuð við almenna húsmæðraskóla. En þá væri líka fráleitt að ákveða, að þeir skyldu heyra undir landbrh. En það er nú orðin tízka, eins og kunnugt er, að ef nefndur er bóndi eða gras eða jörð, þá vilji landbrh. gína yfir því öllu, sem þar við kemur. En slík almenn fræðsla yrði vitanlega að hlíta sömu reglum sem önnur skólafræðsla í þessu landi, en ekki þeim reglum, sem gilda um bændaskóla og slíkt, er einungis viðkemur landbúnaðinum. Þegar talað er um kaupstaðaskóla, þá koma auðvitað ekki aðelns sjálfir kaupstaðirnir til greina, heldur einnig kauptúnin, því að í kaupstöðum og kauptúnum ríkir sama hússtjórnarfyrirkomulag að mestu leyti. Ef aðskilja ætti sveitir og kaupstaði, eins og tilgangurinn virðist vera með frv., yrði óhjákvæmilegt að taka fullt tillit til kauptúnanna, og kæmi þá til greina að ákveða, hver íbúatala kauptúns mætti vera mest, svo að það gæti enn talizt til sveita. Ég hefði talið það æskilegt, að aðiljar hefðu viljað taka málið aftur til rækilegri undirbúnings. Þó læt ég mig þetta ekki miklu skipta. Ef til vill er hv. Ed. þess um komin að taka betur á málinu eða fresta því, þar sem engin nauðsyn ber til að flýta því um hóf fram.

*Sigurður E. Hlíðar: Herra forseti! Mér er það ljóst, eins og þeim tveim hv. þm., sem síðast töluðu, að með þessu frv. á þskj. 26 eru ekki leyst áhugamál kaupstaðanna að því er húsmæðrafræðslu snertir. Þar að auki tel ég líklegt, að liðhlaup myndu verða frá þessum sveitaskólum í kaupstaðina, því að ég geri ráð fyrir, að kaupstaðabúar muni sækja sér konur í sveitirnar hér eftir sem hingað til, sem og öfugt. Ég hefi orðið var við, að talsverður reipdráttur hefir átt sér stað milli sveita og kaupstaða um húsmæðrafræðsluna, og í þessu frv. hafa kaupstaðirnir orðið útundan. Ég mun þó ekki spyrna við því, að húsmæðrafræðsla geti komizt í gott horf í sveitunum, í þeirri von, að kaupstaðirnir komi þá á eftir. Mun ég því taka liðlega á málinu og veita því atkv. mitt. Hér eru nú komnar fram nokkrar brtt. og sumar skrifl., sem ég hefi ekki enn náð til. Um brtt. á þskj. 112 er það að segja, að hún hefir sætt talsverðum andmælum, og það úr hörðustu átt, sem sé frá hv. landbn. Virðist það vera keppikefli þessarar hv. n. að láta ekki samþ. aðrar till. en sínar. Þó tel ég þessar brtt. á þskj. 12 talsvert miklu betri en brtt. hv. n. Í brtt. á þskj. 112 er sagt, að leiðbeina skuli nokkuð í garðrækt og húsdýrarækt. Virðist til ,þess ætlazt, að þetta séu að vísu aukanámsgreinar, en að í þeim skuli þó fara fram nokkur kennsla. Ég tel garðrækt a. m. k. sjálfsagða námsgrein, og ég skil ekki, hví hv. þm. A.-Húnv. er að stympast á móti henni. Hann taldi þessa námsgrein óeðlilega, af því að skólarnir myndu ekki starfa á sumrin. En er hv. landbn. ekki kunnugt um, að allur undirbúningur garðræktar fer fram að vorinu? Um húsdýraræktina er það að segja, að ég býst ekki við, að hér sé átt við húsdýrarækt almennt, heldur eigi að kenna alifuglarækt og auk þess mjólkurmeðferð, mjaltir og slíkt, sem sérstaklega snertir verkahring húsmæðranna. Viðaukatill. hv. þm. Mýr., að bæta skuli aftan við næstsíðustu málsgr. brtt. á þskj. 112 orðunum „eftir því, sem við verður komið“, tel ég óþarfa, því að í sjálfri gr. er nægilegur fyrirvari, þar sem sagt er, að leiðbeina skuli nokkuð í þessum námsgreinum. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu, að ég tel brtt. á þskj. 112 betri en brtt. hv. landbn.

*Sveinbjörn Högnason: Hér hafa orðið talsverðar deilur um þetta frv. til l. um húsmæðrafræðslu, að því er snertir viðhorfið til sveitanna annarsvegar og kaupstaðanna hinsvegar, og hv. þm. Ísaf. hefir jafnvel komið með till. um að einskorða frv. algerlega við sveitirnar og taka það fram í fyrirsögn þess. Mér finnst nú, eins og hv. þm. V.-Sk., að ekki sé svo mikill munur á því, sem húsmæður þurfa að kunna í sveitum og kaupstöðum. En mér finnst, að með þessu frv., sem gerir áætlun um a. m. k. 7 skóla í sveitum landsins, sé stigið svo stórt byrjunarspor, að ekki sé þörf á að ræða um húsmæðraskóla í kaupstöðum jafnframt. Ég sé ekki, að það sé neitt höfuðskilyrði, að skólarnir séu reistir á alveg ákveðnum stöðum, t. d. í tilteknum kaupstöðum. Fyrir mitt leyti tel ég það heppilegra, að uppeldisstofnanir sem þessar séu fluttar út úr þéttbýlinu, og hygg ég, að uppeldisáhrif þeirra muni yfirleitt verða því betri sem þær eru fjær kaupstöðunum. Mér er kunnugt um, að beztu húsmæðraskólar erlendis standa margir utan kaupstaðanna, þar sem strjálbýlið er meira. Ég sé enga ástæðu til, að jafnhliða því, sem Alþ. lögleiðir, að ríkið styrki 7 húsmæðraskóla í landinu, þá sé rætt um að koma upp öðrum sjö í kaupstöðunum. Það er sannarlega ekki allt undir því komið að sefja skólana á ákveðna staði, heldur að þeir geti fullnægt því, sem þeim er ætlað að vinna. Aðalatriðið er, að það sé hægt að fullnægja þörfinni á hverjum tíma. Ég tel það stórt spor, sem stigið er með því að styrkja þessa 7 skóla af ríkinu, og tel sjálfsagt að sjá til, hversu mikil aðsókn verður að þeim og hversu vel þeir fullnægja þörfinni, áður en farið er að deila um að láta aðra sjö sigla í kjölfar þeirra. Ég held satt að segja, að þéttbýlið sé búið að fá til sín ef til vill meira af skólum en hollt er fyrir þjóðfélagið. Ég tel alls ekki sjálfsagt, að hver unglingaskóli eigi rætur sínar í þéttbýlinu. Þetta eru almennar hugleiðingar, sem ég vildi koma með, því ég tel, að það eigi ekki við að koma hér upp almennri togstreitu milli sveita og kaupstaða um þetta efni, því fyrst er að sjá, hvaða gagn þessir skólar vinna. Um brtt. frv. er það að segja, að það er aðeins ein, sem ég tel ástæðu til að minnast ofurlítið á, en það er brtt. á þskj. 11l, frá hv. þm. Mýr. og hv. þm. Borgf., sem ég tel misráðið, að skuli vera fram komin hér á Alþ. við þetta mál. Það er ekki vegna þess, að ég telji miklu máli skipta, við hvaða héraðsskóla þessi húsmæðrakennaraskóli skuli reistur. Ég hygg, að það skipti ekki miklu máli, því það er sjálfsagt, að hann sé reistur þar, sem staðhættir eru beztir. En ég tel, að þeir, sem undirbjuggu þetta frv., og ekki sízt hv. landbn., hefðu átt að geta komið sér saman um þetta atriði, áður en málið var flutt inn í hv. d., því með því að flytja það í ágreiningi inn í hv. d., þá leggur hún mikinn þröskuld í veg fyrir það, að þessi húsmæðrakennaraskóli verði reistur sem fyrst hér á landi. Ef til vill er fáum kunnugra um, hversu hættulegt er að stofna til togstreitu um það, hvar skóli skuli standa, heldur en þeim, sem um nokkurt skeið hafa lifað á Suðurlandsundirlendinu, þar sem um 20 ár stóð á því, að við fengjum héraðsskóla eða unglingaskóla af þeirri ástæðu einni, að það var togazt á um það milli 2 sýslufélaga, hvar skólinn ætti að standa. Ég fullyrði, að eftir að þessi skóli, sem þessi togstrelta stóð um, hvar ætti að standa, er búinn að starfa í 8 ár, þá hafa héruð þau, sem hans eiga að njóta, ekki enn borið bætur þessarar togstreitu. Ég fullyrði, að það er mikið af fólki, sem ekki sækir skólann vegna þess, að það eimir eftir af þeirri harðvítugu deilu og togstreitu, sem var um það, hvar skólinn skyldi reistur. Ég harma þess vegna, að hv. landbn. skyldi ekki bera gæfu til þess að ákveða alveg samhuga, hvar skólinn skyldi reistur. Ég tel, að það skipti ekki öllu máli, hvar hann sé, heldur að það sé ákveðið og það sé útilokað, að togstreita um það, hvar hann eigi að standa, standi í vegi fyrir því, ef til vill um mörg ár, að hann verði reistur, en ég tel fulla þörf á því, að það verði sem fyrst. Það er rétt hjá hv. form. landbn., þm. Mýr., að togstreita er ekki útilokuð með þessum l. Það er hægt að breyta l. En hún er síður útilokuð, ef gefið er svigrúm fyrir fleiri og fleiri staði. Ég vil þess vegna eindregið ráða hv. þdm., ef þeir hafa áhuga fyrir því, að húsmæðrakennaraskóli komi upp sem fyrst, til þess að fella þessa till. frá hv. þm. Mýr. og hv. þm. Borgf., sem aðeins getur orðið til þess, eins og hv. þm. Mýr. réttilega minntist á, að togstreita verði um staðinn, sem verði svo til þess að fresta því um mörg ár, að þessi skóli komist upp. Ég tel ekki máli skipta um aðrar brtt. Ég tel, að þær liggi nokkuð ljóst fyrir, því það er búið að ræða málið mikið. Ég vil þó lýsa því yfir, að ég er fylgjandi brtt. á þskj. 112, og tel ég þarna ganga nær því rétta en brtt. landbn.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Hv. þm. Ak. skal ,ég svara því, að ég er honum sammála um, að æskilegt sé, að dömur þær, sem þar séu „lærisveinar“, eins og hann orðaði það, geti fengið sem margháttaðasta fræðslu. En það eru takmörk fyrir því, hvað hægt er að kenna stúlkum á jafn stuttum tíma eins og hér er um að ræða. Það verður því að takmarka kröfur þær, sem gera verður til náms og námsgreina, sem læra á á svo stuttum tíma. Eins og komið hefir fram áður í umr., sem ég ætla ekki að fara út í nú, þá hygg ég, að námsgreinar þær, sem hér eru taldar upp, séu nógu margar, þó ekki sé farið að bæta við námsgreinum frá bændaskólunum. Ég skal viðurkenna, að það væri gott, að þær gætu notið dýralæknismenntunar, ef þær gætu aðeins komizt yfir það á þessum stutta tíma. En ég ber ekki fram brtt. um það, af því ég álít, að þær hafi nógu margar námsgreinar aðrar. Hv. þm. V.-Sk. vil ég svara því, að mér finnst gæta nokkurs misskilnings hjá honum, þegar hann er að tala um, að þetta frv. geti eins átt við um kaupstaðaskóla og sveitaskóla, af því að í sveitaskólunum séu kenndar sömu námsgreinar og í kaupstaðaskólunum. Það er rétt. en það er ekki aðalatriðið. Ég hygg, að kennslan verði þó með nokkuð öðrum hætti í sveltaskólunum, þar sem henni er hagað með það fyrir augum að undirbúa húsmæðraefni til þess að starfa í sveit. Ég hygg, að það verði nokkur munur þar á, þó hinar sömu námsgreinar verði kenndar í hvorum tveggja skólunum. Ég vil í þessu sambandi benda á, að ég geri ráð fyrir, að hinar sömu námsgreinar séu kenndar í unglingaskólum í sveit og í kaupstað, en þó geri ég ráð fyrir, að það gildi sín l. um hvora skólana, og sitt hverjar reglur um styrk til þeirra. Þetta er af því, að það er miklu meiri örðugleikum háð að reisa og starfrækja skóla í tiltölulega strjálbyggðri sveit heldur en í þéttbýli kaupstaða. Þess vegna hygg ég, að allt annað eigi við, bæði um fyrirkomulag og styrkveitingu til þessara skóla. Ég skal m. a. benda á, að ekki er unnt að halda uppi húsmæðrafræðslu í sveit, nema að byggja vönduð skólahús. En það mun svo ástatt í sumum kaupstöðum, að þar er hægt að fá leigð skólahús, og því ekki nauðsyn á sama styrk til þeirra skóla eins og til hinna. Ég álit þess vegna sömu rök fyrir því, að hafa húsmæðrafræðslu til sveita í l. út af fyrir sig, elns og er með unglingafræðsluna í sveit og kaupstað. Það eru ekki námsgreinarnar einar, sem þarna skilja á milli, heldur ýmsar aðrar ástæður. Ég tel því, að þarna séu skil á milli, svo ég get vel fallizt á brtt. hv. þm. Ísaf. Hv. þm. Rang. skal ég segja það, að frá mínu sjónarmiði er það að vísu rétt, að það hefir sína kosti að hafa skólana í sveit, jafnvel þó kaupstaðarunglingar ættu að vera þar. En ég hygg, að það sé þó ekki með frv. fullnægt þeirri þörf, sem er í landinu fyrir húsmæðrafræðslu. Ég hygg, að það verði ekki hjá því komizt að stofna skóla í kaupstöðunum líka, þó þessir verði fullskipaðir. Ég hygg, að það verði ekki unað við það til lengdar, að kaupstaðirnir fái ekki fullboðlega skóla líka til þess að mennta þær konur, sem þar alast upp og af ýmsum ástæðum eiga hægra með að sækja sitt nám í kaupstaðina heldur en að fara upp í sveit. Það hefir verið talað um, að hér sé stofnað til togstreitu um stað fyrir húsmæðrakennaraskóla. Ég sé ekki, að það sé frekar stofnað til togstreitu um skólann, þó það sé látið laust og óbundið, hvar skólinn eigi að standa, heldur en það sé ákveðið í frv., hvar hann skuli standa. Ég vil segja, að þar sem einn staður er tekinn fram yfir annan, þá sé stofnað til togstreitu.

*Eiríkur Einarsson: Ég ætlaði mér ekki að taka til máls, því það hafa nógu margir orðið til þess. En það voru nokkur orð, sem féllu hjá hv. 1. þm. Rang., sem hafa knúið mig til þess. Ég álít, að það sé ekki rétt að láta atriði, sem koma þar fram, ómótmælt. Þar var minnzt á togstreitu, sem hefði orðið við stofnun ákveðins héraðsskóla, Laugarvatnsskólans, og hvernig hún verkaði enn á nokkurn hluta á skólasvæðinu á þann hátt, ef ég hefi tekið rétt eftir, að menn sendu ekki nemendur til skólans. Ég álít, að það hafi verið óheppilegt og óviturlegt af hv. 1. þm. Rang., að fara að vekja máls á þessu hér á hv. Alþ. Mér finnst, þegar í svo víðtæku og viðkvæmu máli hefir verið togstreita og hiti í mönnum um skólastaðinn, að þeim, sem standa að skólanum, muni vera það kærast, að ekki sé minnzt meir á það, og sízt af öllu minnzt á það í þeim tón, þar sem álitamál er, hvort rétt sé frá skýrt um afleiðingar þess, sem orðið hefir. Ég held, að það, sem hv. þm. gat um, að menn létu skólann gjalda þess, að þeir voru á móti skólastaðnum í öndverðu, sé nokkuð ofsögum sagt. Ég hygg, og ég vil segja það fyrir munn þeirra foreldra, sem eru á því svæði, sem liggur einna næst skólanum, að þetta er ofsagt hjá hv. þm., og geri ég ráð fyrir, að það sé af því, að hann hyggur það vera eins og hann lýsir því, en ekki af því, að hann segi þetta á móti betri vitund. Ég veit, að það eru margir úr Árnessýslu, sem vildu í upphafi skólann á allt öðrum stað heldur en á Laugarvatni, sem senda börn sín þangað, eins og ekkert hefði í skorizt. Um það, hvort hægt sé að finna dæmi þess, að menn sendi síður börn sín þangað vegna þess, að þeir vildu hafa skólann annarsstaðar, get ég auðvitað ekki fullyrt neitt um frekar en hv. 1. þm. Rang. Það mætti kannske tilfæra önnur dæmi um menn, sem ekkert höfðu við þennan stað að athuga. en hafa átt börn, sem voru á því þroskaskeiði, að það svaraði til námstíma á Laugarvatni, en hafa þó ekki sent börn sín þangað, heldur á aðra skóla. Þetta gengur þannig á margan veg. Ég vil fullyrða, að það kapp, sem einu sinni var um Laugarvatn, er dottið niður, og þá fyrst og fremst í Árnessýslu. Og ég vil segja þeim til lofs, sem eiga við slíka skóla að búa, hvort sem það er Laugarvatn eða aðrir héraðsskólar, að þeir senda börn sín í skólana eftir því, hvernig er að vera þar, og eftir því, hverjum þroska þeir álita, að börnin muni taka þar. Fyrst ég stóð upp, þá vil ég segja það, að margir af þeim, sem voru upphaflega á móti því, að skólinn væri reistur á Laugarvatni, eru allra manna fúsastir til að viðurkenna það, sem ber að viðurkenna og má gott um skólann segja. Það má auðvitað eitthvað að öllu finna. Ég veit, að héraðsbúum er, eftir því sem reynslan hefir sagt þeim til vegar um það, ljúft að viðurkenna, að skólastjórinn á Laugarvatni hefir, þegar hann er heima og hans nýtur við, reynzt ágætur húsbóndi. Hv. þm. mega vara sig á því, þó þeir í hita dagsins fái ef til vill blóðhita, sem er eitthvað fram yfir normalhita, að þeir komi þá ekki með ummæli, sem betra er að séu óhreyfð. Ég held, að Sunnlendingar séu yfirleitt þeir jafnvægismenn, að þeir séu yfirleitt búnir að ná sér eftir þann hita, sem var í mönnum út af því, hvar skólinn ætti að standa. Ég vil þess vegna mótmæla orðum hv. þm. um þetta, og tel ég þau ósanngjörn og óréttmæt.

*Pétur Ottesen: Ég ætla að segja nokkur orð út af því, að fram er komin brtt. frá hv. þm. Ísaf. um að breyta fyrirsögn þessa frv. Ég fyrir mitt leyti get ekki fallizt á, að það sé rétt að gera tilraun til þess að binda það í fyrirsögn þessa frv., hvaðan af landinu þær konur séu, sem gert er ráð fyrir, að sæki skólana. En mér virðist að hv. flm. þessarar till. vilji slá því föstu með henni, að þessir skólar séu eingöngu fyrir konur úr sveltum landsins. Hann var að vitna í það, að fyrirsögnin fyrir 1. kafla hljóðaði um húsmæðraskóla í sveit. En fyrirsögnin fyrir kaflanum segir ekkert annað en að skólarnir eigi að vera í sveit, eins og gr. bendir til, þar sem því er slegið föstu, hvar skólarnir eigi að vera. Þeir eigi allir að vera í sveit, að undanteknum einum, sem á að vera í sveitaþorpi, sem er svo nátengt sveit, að þar verður naumast skilið á milli. Þess vegna er ekkert ósamræmi í fyrirsögn frv. og fyrirsögn 1. kafla. Ég vil þess vegna mælast til þess, að hv. dm. greiði atkv. á móti þessari brtt. Ég get vel fallizt á það, sem hv. 1. þm. Rang. sagði hér áðan, að með lausn þessa máls, þar sem gert er ráð fyrir að koma upp öllum þessum húsmæðraskólum, þá sé svo langt gengið í þessu efni, að ekki sé nauðsyn á að fara að lögbjóða, eins og sakir standa, frekari útfærslu á húsmæðrafræðslunni en hér er gert. Það er víst, að nú starfa í sumum kaupstöðum skólar, sem njóta nokkurs styrks frá ríkinu til þessara hluta, og að því leyti, sem aukning á héraðaskólunum leysir ekki þetta spursmál fyrir kaupstaðina, þá geri ég ráð fyrir, að haldið verði áfram á þeirri braut. Mér virðist, þegar á þetta er litið, þá sé það beinlínis til hins lakara og andstætt þeim tilgangi, sem liggur á bak við þetta frv., að slá því föstu í fyrirsögn þess, að gert sé ráð fyrir því, að skólarnir séu ekki sóttir nema af konum úr sveit. Ég vænti þess, að hv. dm. séu sammála um að láta fyrirsögn þessa frv. standa óbreytta. Út af því, sem hv. 1. þm. Rang. fór að tala um brtt., sem við hv. þm. Mýr. flytjum og hefir komið á stað umr. um alveg óskylt efni því, sem hér liggur fyrir, þá vil ég segja það, að ég er dálítið undrandi yfir því, að hann getur ekki verið okkur sammála um, að eins og þetta mál horfir nú við, þá sé það ekki aðeins rétt, heldur líka sjálfsagt, að vera ekki neitt að ákveða um það í l., hvar þessi væntanlegi húsmæðrakennaraskóli skuli reistur. Það má því miður gera ráð fyrir, að þess verði ekki kostur að reisa skólann nú þegar, og þess vegna gæti á þeim tíma, sem kann að líða frá því að frv. verður að l., ef það verður samþ., og þar til að því kemur að fara að reisa þennan skóla, þá gæti ýmislegt komið fram, sem benti til þess, að hyggilegra væri að hafa skólann frekar á einhverjum öðrum stað heldur en þeim, sem ákveðinn hefði verið í l., og þess vegna er það miklu eðlilegra, að þetta standi opið heldur en að vera að slá einhverju föstu um það fyrirfram. Ég held, að það þurfi ekki að vera að hræða menn með dæminu, sem dregið hefir verið inn í þessar umr. Þar var eingöngu að ræða um héraðskryt, sem sérstaklega snerti 2 sýslur, sem skólinn er sérstaklega reistur fyrir, þó hans leiti menn víðsvegar að. En hér er um það að ræða að reisa einn skóla, sem á að taka að sér þetta hlutverk fyrir allt landið. Þess vegna held ég, að það þurfi ekki að hræða með héraðskryt í þessu efni. Það tryggir líka í sjálfu sér ekkert, þó þetta sé ákveðið í l., því viðhorfið getur orðið allt annað, þegar á að fara að reisa skólann. Það er því réttara, að það sé látið standa opið, hvar þessi skóli verður reistur. Það má ráða af líkum, að það er ekki af neinum illvilja til þessa máls, að við hv. þm. Mýr. flytjum þessa brtt. Við höfum unnið að því að greiða götu þessa máls og átt þátt í því að semja þetta frv. gersamlega um, því frv. var þannig úr garði gert, þegar það barst n., að þess var þörf. Þessi þörf hefir verið viðurkennd af hv. dm. með því að fallast á allar þær brtt., sem n. hefir flutt, að undanteknum þeim, sem snerta eitt eða tvö atriði frv., sem ágreiningur hefir risið upp um. En það snertir ekki frágang málsins. Af þessu má það vera ljóst, að fyrir okkur vakir ekkert annað en að leggja það til, sem sé endanlegri lausn þessa máls fyrir beztu

*Sigurður E. Hlíðar: Herra forseti ! Út af þeim fáu orðum, sem ég sagði áðan, sérstaklega í sambandi við brtt. á þskj. 112, fann hv. þm. Mýr. köllun hjá sér til að andæfa því, og lagði hann meira í orð mín en hann hafði leyfi til. Ég er enginn till.-maður hér og fór ekki út fyrir það svið að mæla með brtt., og þarf hv. þm. ekki að hafa orð um, að ég vilji þenja út tölu námsgreinanna á þessum takmarkaða skólatíma, þar sem ég var að mæla með annara till. Það er vel farið, að þessi hv. þm. sjái að sér, en ég sé á frv. sjálfu, að hann er 2. flm. þess, og í 7. gr. frv. er talað um garðrækt og hirðingu húsdýra. Þar er komið næstum það sama og í brtt., en hv. n. breytti því í alifuglarækt, og það er vissulega að hirða húsdýr, þótt það nái ekki til allra húsdýra, enda mætti gera ráð fyrir, að til að læra það færi mjög mikill tími. En í brtt. er aðeins farið fram á, að í kennslunni verði innifaldar leiðbeiningar um garðrækt og húsdýrahirðingu, og vildi ég benda á, að annað er það ekki, sem fyrir mér vakir.

*Sveinbjörn Högnason: Hv. 10. landsk. fann ástæðu til að kveinka sér undan ummælum, er ég lét falla um deilu þá, er staðið hafði um skólastað á Suðurlandsundirlendinu um mörg ár. Hv. þm. sagði, að þetta efni væri of viðkvæmt mál, og virðist mér framkoma hans benda til, að hann muni hafa haft rétt að mæla, en ég álit, að við eigum að láta okkur vítin að varnaði verða og ekki leggja sama þránd í götu jafngóðu máli og húsmæðrafræðslunni, sem við viljum allir koma áfram. Þegar sama hætta og áður hefir komið í ljós virðist vofa yfir góðu máli, eigum við ekki að Iáta það þegjandi framhjá fara. Um það, að ég hefði ofsagt þegar ég sagði, að um tugi ára hefði þessi togstreita staðið í vegi fyrir því, að við fengjum skóla á Suðurlandsundirlendinu og að enn í dag eimdi nokkuð eftir af þessari togstreitu í þeim héruðum, sem að skólanum eiga að búa, þá vil ég aðeins benda á, hve hv. 10. landsk. er þetta viðkvæmt mál, og þá mun það eins geta verið viðkvæmt enn í hugum fleiri manna. Í eitthvað 50 ár var skólinn tafinn af þessari togstreitu um það, hvar hann ætti að standa. 50 ár liðu þar til Laugarvatnsskóli var kominn upp frá því að fram kom till. um sameiginlegan skóla á Eyrarbakka. Öll þessi ár urðu Árnes- og Rangárvallasýsla að vera skólalausar vegna þessarar togstreitu. Þegar hv. þm. segir, að ekki beri á þessu lengur, þá er það e. t. v. vegna þess, að hann þekkir ekki til nema í Árnessýslunni, og þar hafa menn eðlilega gleymt þessu fyrr, þar sem þeir báru sigur úr býtum og fengu skólann til sin. Sennilega hverfur þetta smátt og smátt vegna þess, hve skólinn hefir reynzt góður og fengið gott orð á sig, hve staðurinn hefir reynzt heppilegur og mikið mannval valizt að skólanum, en það er ekki alveg horfið enn úr Rangárvallasýslu. Ég vil biðja þm. að líta á, hve lítil aðsókn hefir í raun og veru verið að skólanum úr Rangárvallasýslu. Það er eingöngu vegna þessarar miskliðar. Ég hygg því, að ég hafi sízt ofmælt í þessu efni. Því er ekki ástæða til að stofna svipuðu máli í samskonar hættu, máli, sem við viljum þó allir, að nái fram að ganga. Hv. þm. Borgf. sagði, að í þessu máli hefði aðeins verið að ræða um héraðakryt. Ef hann hefir megnað að tefja mál í áratugi, hve lengi getur þá togstreita milli 6 aðilja tafið málið? En að því stefnir einmitt með till. hv. þm. Borgf. og hv. þm. Mýr., því þar er sagt, að skólinn skuli vera í sambandi við einhvern héraðsskólanna, og þeir eru, eftir því sem ég bezt veit, sex talsins. Ég vil biðja menn að gera sér þetta vel ljóst, því þessu ágæta máli er stórhætta búin, ef brtt. hv. þm. Mýr. og hv. þm. Borgf. nær fram að ganga. Hvaða samræmi er líka í því, þegar hv. landbn. hefir getað komið sér saman um alla hina skólastaðina, Hallormsstað, Laugar, Laugaland, Blönduós, Staðarfell, Laugarvatn og Reykholt, að þá skuli ekki eins mega ákveða stað þessum eina skóla. Getur ekki eins orðið ágreiningur um, hvort þessir staðir séu þeir heppilegustu, á sínum tíma? Þar sem aðeins eru heimildarlög, sem á að samþ. fyrir þessum eina skóla, þá er ennþá meiri ástæða að leggja ekki slíkan þröskuld í veg hans og láta hann ekki skrölta lausbeizlaðan milli sex staða á landinu. Þar sem ég þykist vita, að hv. þm. Borgf. og hv. þm. Mýr. séu þessu máli velviljaðir, vil ég mælast til, að þeir taki brtt. sína aftur, þegar þeir sannfærast um, að þeir geta ekki gert málinu meira ógagn á annan hátt en með henni.

*Eiríkur Einarsson: Það gladdi mig, þegar ég heyrði, að hv. 1. þm. Rang. vildi draga úr því, er hann sagði í fyrri ræðu sinni. Auðvitað þekki ég þar hezt til, sem ég er kunnugastur, og get því bezt borið um afstöðu manna í Árnessýslu um þetta mál. Ég tel það ekki alveg rétt hjá hv. þm., að það hafi orðið 10 ára töf, er hlauzt af þessari togstreitu um skólamálin. Mig minnir, að það væri á Alþ. 1921 eða '22, sem ég og fleiri bárum fram þáltill. um stofnun héraðsskóla, og það mál hlaut frá því fyrsta hinar beztu undirtektir frá löggjafarvaldinu. Held ég svo, að Laugarvatnsskóli hafi verið reistur árið 1928, svo hv. þm. sér, að ekki var um neina áratugatöf að ræða; það hefir hann aðeins sagt til að gefa orðum sínum meira áhrifamagn í augnablikinu. Ég veit ekki betur en að þeir bændur, sem á annað borð ætla að láta börn sín í héraðsskóla, sendi þau nú að Laugarvatni og erfi þannig alls ekki þessa gömlu misklíð. Einnig tel ég það ekki rétt hjá hv. þm., að 50 ár séu liðin frá því að farið var að tala um skóla á Eyrarbakka og að þar hafi verið átt við héraðskólann. Nei, það var annar þáttur í menningarmálum okkar. En það hefir verið með þennan ágreining sem annan, að því fyrr, sem menn geta sætzt, því betra. Hvað viðvíkur Laugarvatnsskóla, þá er það mál nú komið á þann slétta sjó, og mun það ekki sízt vera því að þakka, hve þangað hefir valizt ágætur skólastjóri. Auðvitað hefir sá skóli eins og aðrir sína kosti og galla, en þá tel ég ekki að eigi að telja skólastjóranum til lasts. Það er ekki hægt að synda fyrir öll sker í þeim málum, og þau þurfa alltaf að standa til bóta. Fyrir þinginu liggur nú till. um að auka verklegt nám við skólana, og hygg ég, að það mál sé að öðrum þætti borið fram af skólastjóra Laugarvatnsskólans, og er það gott og réttmætt.

*Pétur Ottesen: Mitt erindi með því að standa upp er ekki annað en það, að vara hv. þm. við því að láta þann anda, sem hv. 1. þm. Rang. hefir verið að reyna að koma inn í þetta mál með því að draga inn í það óskylt efni, hafa nokkur áhrif á afstöðu sína um að koma þessu máli áfram. Hann hefir reynt að stofna til sundrungar um þetta mál, en þar verður happadrjúgast sem annarsstaðar, að samvinna og samtök séu um að hrinda því áfram. En þessa sundrunarstarfsemi verðum við að láta hv. þm. einan um. Ég þarf ekki að tala um þau rök, sem hv. þm. var að seilast til um það, að nú þegar ætti að slá föstum þeim stað, sem húsmæðrafræðsluskóli þessi ætti að standa á. Það er svo auðséð, að heppilegra er að láta það standa opið í þessum l., hvar hann verður reistur, svo haga megi því eftir því, hvar horfurnar virðast beztar á þeim tíma, sem byggja á hann. Enda hefir hv. þm. engar undirtektir fengið með þetta, ekki einu sinni hjá hv. 2. þm. Arn., sem þó hefði verið eðlilegt, að vildi halda þessu að þeim skólastað, sem hann hefir helgað krafta sína og tekið ástfóstri við. Ég veit, að fullkomlega má treysta þeim mönnum, sem verða á Alþ. og í ríkisstj. á þeim tíma, sem þetta kemur til framkvæmdar, til að velja þann stað, sem heppilegastur verður.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Ég vil algerlega neita því, að við hv. þm. Borgf. séum að koma nokkurri togstreitu inn í þetta mál. Hefði það verið ætlun okkar, þá hefðum við sennilega borið fram brtt. um, að skólinn yrði reistur í Reykholti. En hitt er annað mál, að við álítum langtum eðlilegra, að ekki verði nú þegar farið að binda það með l., hvar skólinn skuli vera. Það er enn nægur tími til þess. Ef t. d. Laugarvatn reynist heppilegri staðurinn, þá munu kostir þess vera eins auðsæir á þeim tíma, og þá er auðvitað sjálfsagt, að skólinn verði þar. Um það mun ekki verða nein óánægja, en komi togstreita í þetta mál, þá mun hún orsakast af því, að hv. 1. þm. Rang. heldur áfram að flytja þetta mál á sama hátt og hann hefir gert hingað til.

*Bjarni Bjarnason: Ástæðan fyrir því, að umr. um þetta mál eru orðnar nokkuð langar, er sú, að einlægt eru að koma fram skrifl. brtt., sem sýna, að hv. landbn. hefir ekki hugsað málið eins og skyldi, og vil ég út frá því minnast á tvö atriði úr ræðu hv. þm. Borgf. Í fyrsta lagi það, að hann sagði, að n. hefði samið frv. alveg um, en eins og allir sjá, eru brtt. hv. n. alls ekki margar né merkilegar og minnst af þeim annað en orðalagsbreyt., enda hefir ekki ein einasta efnisbreyt. frá n. ennþá verið samþ., og að till. n. að því er snertir form hafa því aðeins verið samþ., að menn hafa ekki talið þær neinu máli skipta, og því borgar sig ekki að deila um þær. Einnig vildi ég leiðrétta það atriði í ræðu hv. þm. viðvíkjandi brtt. á þskj. 111, þar sem hann sagði, að ég hefði tjáð mig persónulega mótfallinn till. Ég sagði aðeins, að ég gæti skilið, að ýmsum öðrum hv. þm. fyndist fleiri staðir á landinu vel fallnir fyrir kvennaskóla. Einnig vildi ég minnast á það atriði, sem minnzt hefir verið á í þessu sambandi, að ég væri að hugsa um kaupstaðina. Ég álít sjálfsagt, að einnig sé tekið á móti stúlkum þaðan á þessa skóla svo lengi sem rúm leyfir, og þar að auki að sjá kaupstöðunum fyrir skólum eftir því, sem þörf þeirra krefur. En ég sagði ekkert um, hvernig því skyldi haga Eg vil benda á í sambandi við brtt. hv. þm. Ísaf., að hann virðist misskilja, hvað þarna er um að ræða og hverju hann í rauninni vilji halda fram; þ. e. með því að breyta nafni frv. Með því yrði lögfest, að skólarnir væru eingöngu fyrir stúlkur úr sveltum, og stúlkum úr kaupstöðum og kauptúnum þar með bannaður aðgangur að þeim. En það skiptir ekki miklu máli, hvort svona skólar eru í bæ eða sveit. Námsgreinarnar eru að miklu leyti þær sömu, og margar stúlkur frá kaupstöðunum æskja heldur að sækja skóla út til sveita. Ég veit t. d. með námskeið þau, sem við höfum árlega á Laugarvatni, að þau sækir fjöldi stúlkna úr Reykjavík í hvert sinn. Væri nú einhversstaðar lögfest, að þær mættu ekki sækja skólann, þá mætti ég ekki veita þeim viðtöku, þótt nóg rúm væri fyrir þær. Þetta er það, sem hv. þm. Ísaf. hefir ekki hugsað til hlítar. Ég get látið máli mínu lokið að öðru leyti en því, að til sönnunar því, að mál þetta hafi verið nægilega hugsað af minni hálfu, vil ég geta þess, að ég hélt því fram, að við ættum að láta standa í frv. handavinnu, sem skiptist svo í fleiri greinar, sauma, vefnað o. s. frv., en hv. landbn. vildi heldur nefna þetta vefnað og handavinnu. Þetta sýnir, að hv. n. hefir ekki gagnhugsað þetta atriði, sem og fleiri. Ennfremur að því er snertir húsdýr, vildi n. binda það við alifugla, en ég vildi binda það við húsdýr yfirleitt. Þannig gæti ég tilnefnt ýmis dæmi fleiri um, að þeir hv. landbnm. hafa ekki skilið þetta betur en þeir, sem staðið hafa með mér að málinu.

1) GSv: vísa til ræðu minnar og greiði ekki atkv.

* Frsm. (Emil Jónsson): Það er ekki mikill tími til þess að reifa þetta mál eins og vert væri, því að það er ákaflega stórt og þýðingarmikið. Fyrir rúmu ári síðan skipaði þáv. atvmrh., hv. þm. Seyðf., menn til þess að gera till. um rafveitumál, sérstaklega með hliðsjón af þeim möguleikum, sem opnuðust við Sogsvirkjunina. Menn voru óþreyjufullir að fá álit og till. um, hvernig orkuleiðslum og öllu skipulagi yrði fyrir komið. N. þessara manna hefir starfað frá því í jan. 1937 þangað til nú nýlega og sent álit sitt til iðnn. Alþingis. N. hér í d. flytur þetta frv. óskipt, en einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja við það brtt. Til að skýra frv. verð ég að drepa á verkefni rafveitunefndarinnar. Það var í fyrsta lagi að gera sér grein fyrir, hvaða möguleikar væru fyrir leiðslum út frá Sogsstöðinni. Rafveitunefnd ríkisins hefir gert áætlun um þrjár meginlínur, Stokkseyrarlínu, Reykjaneslínu og Borgarneslínu. Fyrsta línan liggi til Eyrarbakka og Stokkseyrar, en frá henni tvær hliðarlínur til Hveragerðis og til Vestmannaeyja. Þessar línur eru áætlaðar: Frá Sogi til Stokkseyrar ........ 255 þús. kr. Hliðarlína til Hveragerðis ...... 99 - - Hliðarlína til Vestmannaeyja .1266 - - Hafnarfj.lína (til að byrja með) 295 - - (Hafnarfjarðarlínan fullgerð .. 338 - -) Keflavíkurlína frá Hafnarf. .... 377 - - Grindavíkurlína ................ 143 - - Sandgerðislína ................. 198 - - Akraneslína .................... 367 - - Borgarneslína .................. 292 - - Hvanneyrarlína ................ 89 - - Hafnarfjarðarlínan er talin munu hækka úr 295 í 353 þús. kr., þegar þarf að endurnýja leiðsluna frá Vífilsstöðum til Hafnarfjarðar, eins og óhjákvæmilegt er við framlenging höfuðlínunnar fram á Reykjanes. Þannig er gert ráð fyrir, að þessar linur kosti allar um það bil 31/2 millj. kr. Þess skal geta, að þar eru meðtaldar nokkrar innanbæjarleiðslur, sem ekki er gert ráð fyrir, að fyrirtæki bæjanna taki að sér að setja á stofn og reka. Þó að áætlun sé gerð um að veita frá Soginu raforku langar leiðir til Borgarness og Vestmannaeyja, og í sambandi við síðarnefndu leiðsluna viða um neðri hluta Árnes- og Rangárvallasýslu, þá er því ekki slegið föstu, að þær línur skuli lagðar, heldur kemur einnig til mála að virkja fossa, sem liggja nær notkunarstöðunum, eins og t. d. Andakílsfossa fyrir Borgarnes, ef það reyndist ódýrara. Áætlun um leiðslurnar verður fyrst að liggja fyrir til samanburðar, áður en nokkuð er fullráðið. Fyrir utan orkuveitusvæði Sogsins, sem nær til upp undir 20 þús. manna utan Reykjavíkur, hefir einnig verið talað um orkuveitur út frá rafvirkjun Akureyrar við Laxárfossa. Þörfin á því, að eitthvað sé gert til þess að koma á rafveitum út frá stöðvum, er víðar til staðar en á orkuveitusvæði Sogsins. Þó að Sogið sé, eins og kunnugt er, virkjað af Reykjavíkurbæ, eru möguleikar til þess, að fleiri geti gengið inn í fyrirtækið. Það, sem mest knýr á, er að koma orkunni út til allra, sem geta haft hennar not, og það er einmitt verkefnið, sem ætlazt er til, að leyst verði með þessu frv. og framkvæmd þess, ef að lögum verður. Ýmsir möguleikar eru til á því, hvernig þessu skuli hagað. Í fyrsta lagi gæti komið til greina, að orkustöðin sjálf tæki að sér flutning orkunnar; í öðru lagi að héraðasambönd gerðu það; eða í þriðja lagi ríkið, og hér er sá möguleikinn valinn. Allir hafa þeir verið ræddir í n. og staðnæmzt við þennan. Þar hefir verið stuðzt við erlenda reynslu. Þar, sem áður voru héraðasambönd, virðist ríkið nú vera að taka við þeim, t. d. í Noregi, og í Svíþjóð er ríkið að færast í aukana á þessu sviði. Auðvitað eru ýmsar hættur fólgnar í því skipulagi, eins og þær, að einstaklingar, sem hafa þörf, en ekki getu, til þess að fá orkuna, láti ríkið færa sér hana með kostnaði, sem aldrei borgar sig. En með ákvæðum 4. gr. frv., þar sem segir, að rafveitur ríkisins megi ekki taka að sér orkuveitu, nema rannsóknir og nákvæmar áætlanir sýni, að hún muni bera sig fjárhagslega, a. m. k. síðar meir, ætti að vera fullnægjandi trygging fyrir því, að þessara agnúa gæti ekki nema að litlu leyti. Og það þótti sýnt, að yfirburðir þessa fyrirkomulags væru mun meiri en annara. Takmark þessara rafveitna verður fyrst og fremst að vera það, að koma sem mestu af því rafmagni, sem ónotað er, til þeirra manna, sem hafa þörf á að nota það. Ef t. d. héraðasambönd yrðu stofnuð um þetta, þá yrði alltaf hætta á því, að héruðin, sem byrjuðu á þessu, mundu miða framkvæmdirnar við sinn eiginn hag, en hefðu ekki eins hag heildarinnar fyrir augum. Það var af þessum ástæðum, að sú leið var valin, sem hér er lagt til, að verði farin. Frá landbn. liggja fyrir ýmsar till. um það, hvernig þessum rafveitum skuli hagað, og nákvæmar áætlanir hafa verið lagðar fram hér í þingi, svo að hv. þm. geti gefizt kostur á að kynna sér málið. Ég þarf þess vegna ekki að fara út í það, enda er þess ekki kostur í stuttu máli. Ég þarf ekki heldur að tala um þá almennu nauðsyn, sem er á því að koma þessu rafmagni út um landið, því að ég veit, að hv. þm. mun sú nauðsyn fyllilega ljós. Það eina, sem um getur því verið að deila í sambandi við þetta mál, er leiðin, sem fara á. Raforkunefndin, ríkisstj. og iðnn. töldu heppilegast að fara þá leið, sem frv. leggur til, að farin verði. Þess skal þó getið, að allir nm. áskilja sér rétt til að koma fram með brtt. við frv., ef þeir teldu sig þurfa þess. Í frv. er gert ráð fyrir, að ekki megi ráðast í byggingu á neinum af þessum veitum, nema undangengin rannsókn hafi sýnt, að líkindi séu til, að veitan geti borið sig og samþykki Alþ. hafi komið til. Þó er talið, að veita beri sig, þótt hún sýni halla fyrstu árin, ef hún getur náð þeim halla upp. Nú er það vitað mál, að rafveitur hafa misjöfn skilyrði til að geta borið sig, eftir fólksfjölda og öðrum aðstæðum. Þetta er ein ástæðan fyrir því, að æskilegra er að gefa rekið þessar rafveitur sem eina heild.