Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. þessu í fjarveru hæstv. fjmrh. sem er nú bundinn við önnur skyldustörf. Mér skilst, að hæstv. fjmrh. hafi haft samráð við forustumenn þingflokkanna varðandi flutning og efni þessa frv., og leyfi mér að vona að ekki sé ágreiningur um frv. eða efni þess. En eins og segir í grg. var gert ráð fyrir með setningu laga nr. 23 frá 1977 að BSRB hefði lokið sinni samningsgerð fyrir þær tímasetningar sem lögin tilgreindu. Vegna þeirrar óvissu, sem nú ríkir um samninga BSRB, er hér gert ráð fyrir heimildarákvæði um frestun uppkvaðningar Kjaradóms ef með þarf og allir aðilar samþykkja. Taki Kjaradómur afstöðu í máli BHM áður en BSRB hefur lokið samningsgerð má búast við öðru kjaradómsmáli í kjölfar dómsins á grundvelli 7. gr. 1. nr. 46 frá 1973, sbr. 1. gr. laga nr. 23 frá 1977. Endurskoðun nær þó eingöngu til launastigans, en ekki annarra kjaraatriða sem nú eru óljós. Þótt þessar sérstöku ástæður valdi því, að slíkrar lagabreytingar sem þessarar þyki þörf einmitt nú, er fullljóst, að eins og nú háttar er lögunum ábótavant að því leyti, að þau gera ekki ráð fyrir að unnt sé að fresta uppkvaðningu kjaradóma, enda þótt allir málsaðilar æski þess. Því þykir eðlilegra, að sú heimild, sem hér er lagt til að veitt verði, sé ekki eingöngu háð þeim kjarasamningum, sem nú standa yfir, heldur komi að fullu inn í lögin sem varanleg heimild. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að skýra þetta mál nánar. En svo háttar til, að nauðsynlegt er að fá afgreiðslu þessa frv. frá Alþ. í dag, og vil ég því leyfa mér að óska, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til fjh.- og viðskn., og beini einnig ósk til n. að hún flýti afgreiðslu málsins, svo að málið komi aftur til 2. umr. nú síðar í dag.



Herra forseti. Oft er því haldið fram af þeim, sem meta lífsþægindin með veraldlegum og peningalegum mælikvarða, að litlu þjóðfélagi sé ofviða að halda uppi lista- og menningarstarfi með þjóðinni. Þessar raddir eru þó í miklum minni hl., þó svo að eðlilegt sé að gætt sé aðhalds og að menn sníði sér stakk eftir vexti á þessum vettvangi eins og annars staðar. Sinfóníuhljómsveit Íslands hefur starfað um árabil. Hún hefur löngum sannað ágæti sitt og er vissulega rós í hnappagat íslensks menningarlífs. Varla verður því um það deilt, að það sé nauðsynlegt að starfsemi hljómsveitarinnar styðjist við lög og að starf hennar sé mótað með þeim hætti betur en nú er. Ég hygg því að flestir séu sammála um að til lagasetningar þurfi að koma, en ágreiningurinn sé fyrst og fremst um það, hvernig starfsemi hljómsveitarinnar skuli fjármögnuð. Ég held að það sé ekki andstaða gegn starfsemi hljómsveitarinnar þó að vakin sé athygli á þeim mikla kostnaði, sem hlýst af henni, og ágreiningur komi upp um það, hvernig lögin skuli úr garði gerð. Ég skil því athugasemdir minni hl. þeirrar n., sem undirbjó þetta frv., á þann veg, að þar vilji menn fara að með gát. Og vissulega er það rétt, að í fámennu þjóðfélagi eins og okkar verðum við að gera okkur grein fyrir því, hversu merkilegt og skemmtilegt sem viðfangsefnið er, að við verðum að haga okkur í samræmi við efni og fjárráð þjóðarinnar. Um leið og ég stend hér upp og lýsi stuðningi mínum við það, að lög séu sett um starfsemi hljómsveitarinnar, vil ég fagna því, að gert er ráð fyrir breytingu hvað snertir fjármögnun Sinfóníuhljómsveitarinnar á þann veg, að nú er ætlunin að fleiri sveitarfélög en Reykjavíkurborg ein taki þátt í kostnaði af hljómsveitinni. Það gefur auga leið að starfsemi hljómsveitarinnar, sem fram fer hér í Reykjavík, er í þágu fleiri en Reykvíkinga einna. Hljómleikana sækir væntanlega fólk af öllu þéttbýlinu og vonandi af öllu landinu. En vegna staðsetningar hljómleikanna má gera ráð fyrir því, að það sé auðveldara fyrir fólk héðan úr nágrannasveitarfélögunum að sækja þá, og því ekki óeðlilegt að viðkomandi sveitarfélög taki þátt í kostnaði við starfsemi hljómsveitarinnar. Ég fagna því þessari tillögu. Ég vek athygli á því, að nú sem áður er gert ráð fyrir að Ríkisútvarpið taki þátt í kostnaði og rekstri hljómsveitarinnar, og er gert ráð fyrir því í frv., að hlutur útvarpsins sé 28%. Þetta eru veruleg fjárútlát fyrir Ríkisútvarpið, sem ég geri ráð fyrir að sú stofnun sjái í sjálfu sér ekki eftir, en er engu að síður nokkur baggi á þeirri stofnun. Og ég vil trúa því, að um leið og þetta frv. er tekið til athugunar séu jafnframt fjármál Ríkisútvarpsins tekin til endurskoðunar og tryggt að þeirri stofnun sé þetta ekki ofvaxið og að áfram sé nokkurt svigrúm hjá Ríkisútvarpinu til að halda uppi menningarstarfsemi þess þrátt fyrir lagasetningu um að 28% kostnaðar komi frá Ríkisútvarpinu. Ég vil ekki að svo stöddu tjá mig eitt eða neitt um það, hvort það skuli bundið í lögum hversu margir fastráðnir hljóðfæraleikarar starfi hjá hljómsveitinni. Það má athuga vel, og ég tek undir það með síðasta ræðumanni, að það er í sjálfu sér ekki atriði sem fjvn. á að vera að taka ákvarðanir um. Slíkt hlýtur að vera utan verkahrings fjvn., að taka ákvörðun um hvort þeir séu 65 eða einum færri eða fleiri sem starfa hjá hljómsveitinni. Enda skil ég þessa athugasemd og þennan fyrirvara minni hl. n. á þann veg, að það sé verið að benda á að það þurfi að gæta hófs og gæta aðhalds þegar teknar eru ákvarðanir um hljómsveitina nú á næstunni. Ég minni að lokum á, herra forseti, að hér í þinginu hefur lengi velkst án afgreiðslu frv. til l. um Þjóðleikhúsið, og þar sem hér er gert ráð fyrir því, að um samstarf sé að ræða milli þessara tveggja stofnana, þá tel ég nauðsynlegt og mjög áríðandi að það frv. fái afgreiðslu, um leið og þetta frv. er tekið til meðferðar, og reynt sé að hafa náið og gott samstarf þannig að þeir starfsmenn hljómsveitarinnar, sem fastráðnir verða í framtíðinni, komi að gagni og nýtist vel fyrir báðar þessar merku menningarstofnanir.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður um þetta mál. Ég vil þó fyrst segja það, að mér þykir það galli á þessari umr., að hv. þm. Pálmi Jónsson, sem skrifar undir með fyrirvara varðandi þetta frv. og er einn af þeim mönnum, sem í n. voru, skuli ekki geta verið viðstaddur þegar umr, fer fram, eða öllu heldur að málið skyldi verða tekið fyrir að honum fjarstöddum. Það hefði vissulega verið æskilegra að hann hefði átt þess kost að gera hér grein fyrir viðhorfum sínum og þeirra félaga sem skrifa undir fylgiskjal II á bls. 11 í þessu frv. En nóg um það. Ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að það sé sjálfsagt mál að það verði ákveðið við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni, hversu miklum fjármunum verði varíð til rekstrar Sinfóníuhljómsveitarinnar. Ég geri það á svipuðum grundvelli og ég hygg að hv. þm. Pálmi Jónsson og Örn Marinósson, sem skrifa undir þetta fskj., hafi geri. Ég er sem sagt á töluvert öndverðum meiði við skoðun hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar. Ég hygg nefnilega að það sé hægt að reka allmyndarlega sinfóníuhljómsveit þó að það sé gert með tiltölulega fáum einstaklingum. Nú hef ég að sjálfsögðu ekki mikla menntun til að dæma um slíkt, aðrir mér færari þar um, en eigi að síður er ég þeirrar skoðunar að það sé hægt að standa myndarlega að verki í flutningi hljómlistar þó að tiltölulega fáir einstaklingar séu þar með. Að vísu reynir þá meira á hvern einstakling og menn fá þá þeim mun frekar að spreyta sig á því, hversu getan er í raun og veru mikil hjá hverjum og einum. Við þurfum líka á því að halda, að hver og einn einstaklingur fái að spreyta sig, fái útrás, ekki síður á sviði lista en á öðrum sviðum í okkar þjóðfélagi. Ég segi þetta ekki á nokkurn hátt vegna þess að ég sé andvígur rekstri Sinfóníuhljómsveitar Íslands, síður en svo. Hér er um mikið menningarfyrirtæki að ræða. En þá kem ég að því sem hv. þm. Jónas Árnason gerði fyrst og fremst að umtalsefni áðan. Það er ekki oft sem það kemur fyrir, að hv. þm. tala á þann veg að það liggur við að maður tárist af hrifningu. En það vildi nú svo til með þennan hv. þm, að hann talaði í þeim dúr. Hér er auðvitað á ferðinni alveg þaulkunnugur einstaklingur í þessum efnum, að því er varðar listir almennt, og ég er þess vegna ekkert hissa á því, þó að hans ræða væri með slíkum ágætum eins og raunbar vitni. Ég tek fyllilega undir það, að það þurfi að stuðla að menningarlífi á þessu sviði í sambandi við Sinfóníuhljómsveit Íslands og almennt menningarlíf í landinu. En ég tek undir það, sem hv. þm. Jónas Árnason sagði, að við mismunum herfilega í sambandi við stuðning ríkisvaldsins við listir. Hann bar hér saman tölur, sem hugsanlega mundu verða á fjárlögum ársins 1978 annars vegar til rekstrar Sinfóníuhljómsveitarinnar og hins vegar til leiklistar í landinu, annarrar en t.d. í Þjóðleikhússins og þeirra sem eru með fasta styrki. Hér er geysilega mikill munur á upphæðum til þessara listgreina. Og það er því miður með sinfóníuhljómsveitina eins og Þjóðleikhúsið, að starfsemi þessara aðila hefur haft a.m.k. og mér sýnist allt benda til þess að hún kunni að hafa í næstu framtíð fyrst og fremst áhrif hér á þéttbýlissvæðinu. Það er, að ég held orðið miklu minna um það t.d., að Þjóðleikhúsið fari í leikferðalög út á landsbyggðina, heldur en var á tímabili. Það er orðið miklu meira um það, að stórir hópar fólks úti á landsbyggðinni þurfi að taka sig upp með ærnum kostnaði til þess að fá að njóta þessarar listar hér í Þjóðleikhúsinu, sem landsmenn almennt standa undir að er starfrækt. Og sama er að segja um sinfóníuhljómsveitina, bað er tiltölulega afmarkað svæði hér á þéttbýlinu sunnanlands sem hún þjónar fyrst og fremst. Menn segja kannske: Það er útvarpað frá hljómleikum í Ríkisútvarpinu. En það er alls ekki nóg, ekki að mínu viti. Það er ekkert sambærilegt að heyra flutning hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands í gegnum Ríkisútvarpið eða geta verið í hljómleikasalnum á þeim tíma sem hljómleikarnir standa yfir. Það er æðimikill munur á þessu. Það er æðimikill munur á því líka að heyra leikrit flutt í gegnum útvarp eða geta verið í sal þar sem leikritið er flutt. Mér kemur því í hug, meðan ekki eru til þess aðstæður að þessar tvær menningarstofnanir landsins geti verið meira úti á á meðal fólksins á landsbyggðinni, hvort það sé í raun og veru gersamlega útilokað t.d. að sjónvarpa frá hljómleikum Sinfóníuhljómsveitar Íslands annað slagið. Ég hef enga trú á því, að það séu svo miklir annmarkar í þeim efnum að það eigi ekki að vera framkvæmanlegt. Ég minnist þess að vísu, að fyrir nokkrum árum, líklega 2–3 árum, spurðist ég fyrir um það hér á Alþ., hvers vegna ekki væri sjónvarpað frá leiksýningum t.d. í Þjóðleikhúsinu. Hæstv. menntmrh. upplýsti okkur um það, að á því væru svo miklir tæknilegir annmarkar að slíkt væri í raun og veru óframkvæmanlegt. Ég er ekki trúaður á að þetta sé svo. Ég held að það hljóti með nútímatækni að vera hægt að sjónvarpa bæði frá leiksýningum í Þjóðleikhúsinu og eins frá hljómleikum Sinfóníuhljómsveitar Íslands, þannig að þessi ágæta list berist eins vel og hægt er til þess fólks sem hennar vill njóta. Og það væri vissulega þess virði, að það væru athugaðir í því möguleikar og það gaumgæfilega, hvað það er í raun og veru tæknilega séð sem talið er koma í veg fyrir að hægt sé að sjónvarpa í þessum tilfellum beint. Ég tek sem sagt undir það, að vissulega þarf af ríkisins hálfu að standa dyggilega við bakið á þessari menningarstarfsemi. En það má ekki gera það á þann hátt að það verði á kostnað annarra lista. Ég get alveg tekið undir það, sem hv. þm. Ingvar Gíslason sagði um að stuðningur af hálfu ríkisins við listastarfsemi þyrfti að vera miklu meiri en hann er, og hann þarf verulega að aukast, sá styrkur sem hefur verið veittur til almennrar leiklistarstarfsemi í landinu. Hún er vel þess virði, sú starfsemi sem þar er innt af hendi, að vel sé við bakið á henni stutt. Um það, sem hv. þm. Ingvar Gíslason kom hér inn á líka, að það færi í raun og veru allt á annan endann hér ef væri farið að tala um listir hér á hinu háa Alþ., ekkert annað væri talið sjálfsagt hér en daglegt þref um kaup og kjör, þá veit ég ekki til þess, að það hafi nokkurn tíma staðið á alþm. almennt að ræða um listir. Þessum hv. þm. er í lófa lagið hvenær sem er að koma á framfæri umbótum í þessum efnum, ef hann telur að hér sé illa að verki verið. Hv. þm. Ingvar Gíslason sagði líka, að hann teldi fáránlegt að fjvn. ákvæði tölu hljómsveitarmanna. Ég er ekki sömu skoðunar í þessum efnum. Ég tel það eðlilegt. Ég tel að það sé eðlilegt, að fjvn. ákveði hverju sinni við gerð fjárl. hversu miklum fjármunum verði þarna varið og þá um leið hversu margir einstaklingar skipi sinfóníuhljómsveitina. Ég held að þetta sé ekki fyrir utan verkahring fjvn., síður en svo. Ég held að það færi miklu betur á því, að fjvn. gerði meira að því að fylgjast með hvernig fjármunum er í raun og veru varið í þeim tilvikum sem hún er að ákvarða og Alþ. að ákvarða fjárveitingar til hinna ýmsu verkefna. Ég held að það sé miklu meiri þörf á að auka þetta heldur en að draga úr. Ég vil svo að lokum aðeins ítreka það, að ég er þeirrar skoðunar, að það eigi ekki að ákveða í lögum tölu hljómsveitarmanna, það eigi að vera háð ákvörðun fjvn. og Alþ. við gerð hverra fjárl, hversu miklum fjármunum er varíð til þessara hluta.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar ábendingar sem mér þykir rétt að koma fram með við þessa umr., einkum og sér í lagi vegna þess að sá nm., sem skipaður var af fjvn. til setu í þeirri n., sem frv. þetta samdi, hv. þm. Pálmi Jónsson, er hér ekki viðstaddur. En hann hafði mjög mikið og náið samráð við fjvn. í fyrravetur um störf sín, og ég lít svo á að fjvn.-menn hafi a.m.k. ekki verið andvígir því sjónarmiði sem fram kemur í minnihlutaáliti þeirra Pálma Jónssonar og Arnar Marinóssonar varðandi fjölda sinfóníuhljómsveitarmanna. Auðvitað hafa menn getað verið sammála Pálma Jónssyni af ýmsum ástæðum, verið sammála honum vegna þess að menn hafi talið óþarfa að fara eins hátt með fjölda tónlistarmanna Sinfóníuhljómsveitarinnar og frv. gerir ráð fyrir, og ennfremur geta menn verið sammála honum af sömu ástæðu eins og hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason greindi frá áðan. Ég tel að það sé eðlilegt og sjálfsagt af alþm. að reyna að gera sér í hugarlund hvað ýmsar framkvæmdir kosta, hvort sem þær eru á sviði menningar- og menntamála eða á einhverjum öðrum sviðum. Að reyna að gera sér í hugarlund hvað kostar að reka sinfóníuhljómsveit er að sjálfsögðu ekki andstætt menningarlífi eða áhuga á menningarmálum. Við Íslendingar erum fámenn þjóð. Við þurfum í mörg horn að líta og við hljótum að reyna að gera okkur grein fyrir því, hvernig við förum best með fé okkar. Hv. þm. Ingvar Gíslason sem talaði hér áðan, er að vísu varaformaður Kröflunefndar, en ég tel ekki rétt að þau vinnubrögð, sem sú ágæta n. hefur haft, verði almennt notuð í sambandi við framkvæmdir á Íslandi, hvort heldur um er að ræða atriði er varðar menningarmál eða önnur mál. Ég vil einnig láta það koma fram, að einn af þáttum í starfi fjvn. er einmitt að taka ákvarðanir um mannahald opinberra stofnana og fyrirtækja. Hér er langt í frá um að ræða eina verkefni fjvn., heldur lið í verkefnum hennar, þannig að stofnanir og fyrirtæki leggja fram fyrir fjvn. erindi sín og óskir byggðar á starfsáætlun sem þau hafa gert fyrir hvert ár, og einn þáttur í starfsemi fjvn. er að sjálfsögðu að taka afstöðu til þess, hverju af þessum óskum n. treystir sér til að sinna, þ. á m. hversu marga starfsmenn hún treystir sér til þess að kosta úr sameiginlegum sjóði landsmanna. Það var þetta sem ég heild að hafi vakað fyrir Pálma Jónssyni í minnihlutaáliti hans með þessu frv., þ.e.a.s. að honum fyndist eðlilegast að fyrir hvert ár gerði Sinfóníuhljómsveit Íslands nokkurs konar verkefnaáætlun þar sem fram kæmi hvaða stórverkefni Sinfóníuhljómsveitin hygðist hafa uppi á því starfsári, þ. á m. hversu marga hljóðfæraleikara Sinfóníuhljómsveitin þyrfti til þess að sinna þeim verkefnum. Síðan væri það að sjálfsögðu fjvn. að taka afstöðu til þess, hvort n. teldi ráðlegt að ráðast í þær framkvæmdir á þessum sviðum sem Sinfóníuhljómsveitin óskaði eftir, og þá um leið, hversu marga hljóðfæraleikara mætti ráða til ársins. Að ákveða fasta tölu, eins og lagt er til að gert verði í þessu frv., er í raun og veru að festa lágmarksfjárveitingu til þessarar stofnunar, raunverulega án tillits til þess, hvort verkefnaþörfinni sé fullnægt með 65 hljóðfæraleikurum, hvort þeir þurfa að vera færri eða fleiri. Hér er um að ræða að festa ákveðnar lágmarksfjárveitingar til hljómsveitarinnar, festa þá lágmarksfjárveitingu sem nemur launakostnaði þeirra starfsmanna sem hér um ræðir. Ég vil aðeins biðja menn í því sambandi að hugleiða rekstrar- og efnahagsreikning Sinfóníuhljómsveitar Íslands fyrir árið 1976, á bls. 8 og 9 í þessu frv. Þar kemur fram að launakostnaður fastráðinna starfsmanna hljómsveitarinnar er um 107 millj. af alls 135.5 millj. kr. útgjöldum hljómsveitarinnar. Meginhluti þess kostnaðar sem á milli ber, þ.e.a.s. tæplega 30 millj. kr., er annar launakostnaður: launakostnaður vegna lausráðinna manna, launakostnaður vegna ómældrar yfirvinnu, vegna aukastarfa, vegna vaktaálaga o.s.frv. Ég held það megi tæplega gera ráð fyrir því, að þessi launakostnaður minnki mjög verulega, jafnvel þó að hinn fasti launakostnaður sé í lögum ákveðinn hærri en hann hefur verið. Mér finnst að sjálfsögðu mjög eðlilegt að þessi atriði séu skoðuð jafnhliða öðrum, og ég vil aðeins biðja menn að gera sér t.d. grein fyrir því, þegar rætt er um kostnað í þessu sambandi, að á bls. 8 í þessu frv., í rekstrar- og efnahagsreikningi hljómsveitarinnar fyrir árið 1976, kemur í ljós að Ríkisútvarpið greiðir um 46.08 millj. kr. launakostnað vegna Sinfóníuhljómsveitarinnar, þ.e.a.s. 28% framlag upp á 36 millj. og laun fastráðinna starfsmanna greidd af Ríkisútvarpinu 10 millj. kr. Þá er sjálfsagt að menn spyrji hvað komi í staðinn. Í staðinn kemur það, að Ríkisútvarpinu heimilast að senda út beint frá tónleikum Sinfóníuhljómsveitar Íslands til landsmanna allra. Ég veit ekki til þess, ég verð þá væntanlega leiðréttur ef ég fer rangt með, að inni í þessum framlögum Ríkisútvarpsins til Sinfóníuhljómsveitarinnar sé annað frá Sinfóníuhljómsveitarinnar hálfu heldur en þetta, að Ríkisútvarpið útvarpi frá hljómleikum sem haldnir eru í Háskálabíói í Reykjavík. Ef rétt er, þá tel ég að hér sé um að ræða eitt það dýrasta útvarpsefni, a.m.k. miðað við lengd flutnings, sem um getur. Þetta er auðvitað atriði, sem menn verða líka að velta fyrir sér. Er eðlilegt að Ríkisútvarpið borgi jafnmikið fé og hér um ræðir fyrir að fá að útvarpa frá hljómleikum Sinfóníuhljómsveitarinnar? Er ekki eðlilegra að ríkissjóður sjálfur eða aðrir aðilar taki af útvarpinu þennan bagga? Þá vil ég enn fremur benda á, að í 9. gr. í þessu frv. er sagt að Sinfóníuhljómsveit og Þjóðleikhús eigi að hafa samvinnu um flutning söngleikja, þannig að starfsmenn Sinfóníuhljómsveitarinnar fullnægi hluta af starfsskyldu sinni með vinnu á vegum Þjóðleikhússins. Eftir því sem ég best veit mun allur eða mestallur hljómlistarflutningur félaga í Sinfóníuhljómsveitinni á vegum Þjóðleikhússins nú vera greiddur sérstaklega af Þjóðleikhúsinu fyrir utan föst laun. Með því móti, sem segir í 9. gr., er raunverulega verið að - ja, ég veit ekki hvort það er rétt að orða það svo - réttlæta það að Þjóðleikhúsið taki á sig 10% kostnaðar, þ.e.a.s. að með þessu er verið að gefa í skyn að starfsmenn Sinfóníuhljómsveitarinnar eigi að fullnægja hluta af starfsskyldu sinni með vinnu á vegum Þjóðleikhússins. En er það eðlilegt? Er rétt og eðlilegt að búast við að þetta geti orðið? Nú vitum við að auðvitað þarf Þjóðleikhúsið á hljómlistarmönnum að halda við flutning söngleikja og smærri verkefna af öðru tagi. En það er mjög sjaldan sem Þjóðleikhúsið þarf á öllum starfsmönnum Sinfóníuhljómsveitarinnar að halda, og ég held meira að segja að hljómsveitargryfjan í Þjóðleikhúsinu sé svo lítil, að það geti af tæknilegum ástæðum ekki orðið að starfsmenn Sinfóníuhljómsveitar tækju allir þar þátt í tónlistarflutningi. Ef af 9. gr. yrði í framkvæmd, þá mundi hún koma þannig út, að ákveðinn hluti starfsmanna Sinfóníuhljómsveitarinnar, ákveðnir hljóðfæraleikarar, mundu þurfa að vinna hluta af starfsskyldu sinni á vegum Þjóðleikhússins með tónlistarflutningi þar. Hins vegar yrðu aðrir starfsmenn Sinfóníuhljómsveitarinnar sem aldrei mundu stíga þar inn fyrir dyr. Ég er hræddur um að þetta yrði í framkvæmdinni ákaflega erfitt samstarf, m.a. vegna þess að starfsmenn sinfóníuhljómsveitarinnar sjálfir mundu una því illa að sumir þeirra þyrftu að ganga erinda Þjóðleikhússins í vinnutíma sínum, en aðrir ekki, þannig að ég er hræddur um að ákvæði þessarar 9. gr. verði raunverulega aldrei framkvæmd þrátt fyrir setningu þessara laga sem hér um ræðir, einfaldlega vegna þess að á það hefur reynt að þau eru ekki framkvæmd í dag. Þetta eru aðeins ábendingar, sem ég vildi koma fram með við þessa umr. málsins. Ég vil taka það fram í annað sinn, að það er ekki vegna þess að ég hafi neitt á móti Sinfóníuhljómsveit Íslands eða starfsemi hennar, síður en svo, heldur vegna hins, að ég tel það bókstaflega skyldu okkar alþm. að reyna að gera okkur grein fyrir því, hver kostnaður verður af málum sem við erum að afgreiða frá þessari stofnun og hver eðlilegt sé að greiði þann kostnað.



Herra forseti. Þar sem ég á sæti í n. þeirri, sem mun fá frv. til l. um Sinfóníuhljómsveit Íslands til meðferðar, mun ég ekki lengja þessa umr. með því að ræða sérstaklega um einstök atriði í frv. En ég vil ekki láta hjá líða að lýsa ánægju minni yfir að þetta frv. er fram komið á Alþ. Eins og hv. 9. þm. Reykv, vék að, hefur oft verið dökkt í álinn hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands á því tímabili sem hún hefur starfað, og ég tel ekki ofsagt, að að öðrum ólöstuðum muni hann eiga einn drýgstan þátt í því, að hún hefur orðið eins lífsseig og raun hefur á orðið. En þar hafa unnið að margir góðir menn, og nú er svo komið, eins og þessar umr. bera með sér, að það er almannarómur hér á Alþ. að Sinfóníuhljómsveitin sé ómissandi menningarstofnun í þjóðlífinu, en þess er ekki mjög langt að minnast, að það var öðru nær en að einróma væri lokið upp um það munni á Alþ. að sinfóníuhljómsveit bæri að starfa og hana bæri að efla. En þetta er eitt af því sem áunnist hefur með því ötula starfi sem tónlistarmennirnir og stuðningsmenn þeirra hafa unnið síðustu áratugi. Það er fagnaðarefni að þetta frv. er fram komið, og ég vil leyfa mér að taka undir þá von, sem hæstv. menntmrh, lét í ljós, að það fái afgreiðslu á þessu þingi svo hægt verði að taka tillit til ákvæða þess við afgreiðslu fjárlaga. En það, sem ég hef fyrst og fremst ætlað mér að gera hér að umtalsefni, eru ummæli sem fallið hafa í þessum umr. og ég tel ekki að rétt sé að láta fram hjá sér fara athugasemdalaust. Annars vegar eru það ummæli í ræðu hv. 5. þm. Vesturl., sem ég fékk ekki skilið á annan veg, þótt hann léti viðurkenningarorð falla um starfsemi Sinfóníuhljómsveitarinnar, en að hann teldi í rauninni eftir það fé, sem til hennar væri varið og ætlunin væri að verja, vegna þess að hann teldi svo illa búið að leiklistinni í landinu að þar væri í rauninni frá henni tekið. Hv. þm. vitnaði í tölur í nýkomnu fjárlagafrv. og ég skal gera það líka. Þar er liður 973, Þjóðleikhúsið, framlög, það eru 359 millj. 53 þús. Næsti liður, liður 974, er Sinfóníuhljómsveitin. Þar er upphæðin 82 millj. 236 þús. Til Þjóðleikhússins er sem sagt ætluð fjórfalt hærri upphæð og ríflega það heldur en til Sinfóníuhljómsveitarinnar, svo þarna get ég alls ekki fallist á að leiklistinni sé skipað á óæðri bekk en tónlistinni, og skal ekki út í það farið, sem mörgum hefur orðið hált á, að reyna að gera upp á milli listgreina og bera þær saman í tignarröð. Ég tel að þessar tölur sýni, að það sé ekki réttmætt að halda því fram, að framlög til Sinfóníuhljómsveitar Íslands séu á kostnað hliðstæðra framlaga til meginstofnunar þjóðarinnar sem leiklist annast, því vissulega eru Þjóðleikhús og Sinfóníuhljómsveit að vissu leyti hliðstæðar stofnanir, þær hljóta að vera máttarstólpar hvor sinnar listgreinar í landinu. En annað atriði í máli hv. 5. þm. Vesturl. er þó ekki síður aths. vert. Hér í borginni kemur út blað sem nefnist Þjóðviljinn, og við 5. þm. Vesturl. erum vel kunnugir frá fornu fari vegna starfa okkar við það málgagn. Í þessu blaði hefur þess gætt á síðustu missirum, að upp eru risnir spámenn, sem lítt gætti í okkar tíð á þeim vígstöðvum, sem eru svo harðir í fræðunum, að þeir hafa kenningu á reiðum höndum um alla hluti og hafa skilið efnislega söguskoðun á þann veg, að enginn hlutur sé rétt metinn nema það sé gert fyrst og fremst frá stéttarlegu sjónarmiði. Sem dæmi um það, út í hverjar ógöngur menn geta lent þegar þeir taka svona kreddutrú, má nefna það, að ekki eru margir mánuðir síðan í þessu blaði var lofsamlega getið kvikmyndar einnar, og hún hafði verið kynnt í sama blaði af hálfu aðstandenda og höfunda og gerð fyrir því sérstök grein hversu hið stéttarlega sjónarmið væri handterað í sögunni af Ólafi liljurós. Höfundur gat þess, að hið stéttarlega sjónarmið hefði verið leitt til öndvegis í þessari túlkun á Ólafi liljurós á þann hátt, að þar væru sýndar þrár alþýðunnar til saurlífis og gripdeilda. Þótti mörgum að hið stéttarlega sjónarmið væri alllangt leitt í þessu dæmi. Nú virðist mér hv. 5. þm. Vesturl. kominn a.m.k. með aðra litlu tána ofan í þá gryfju sem getur gleypt menn svona hremmilega eins og dæmið um kvikmyndina um Ólaf liljurós sýnir. Hann vill gera það að mælikvarða á starfsemi Sinfóníuhljómsveitar Íslands, og líklega annarra stofnana sem við listir fást, hver sé stéttarleg samsetning þess fólks sem sækir hljómleika hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands, og þá vafalaust líka sýningar í Þjóðleikhúsinu og hjá leikfélagi Reykjavíkur. Þetta tel ég stórhættulegt sjónarmið, og ég vænti þess, að hv. 5. þm. Vesturl. sjái að sér áður en hann fer lengra á þeirri braut, að framlög og stuðningur við listgreinar skuli fara eftir því hvaða þjóðfélagshópar sérstaklega njóti þessara listgreina. Vissulega er æskilegt, og það er mín reynsla, að sú sé raunin, að tónlist jafnt og aðrar listir njóta hylli fólks af öllum stigum í þjóðfélaginu. En að ætla að fara að gera upp á milli listgreinanna eftir því, í hvaða tekjuflokk eða metorðaflokki í þjóðfélaginu njótendur þeirra skiptast, það er braut sem ég tel leiða til ófarnaðar. Það er líka mála sannast, að ef á að fara að reyna að draga tónlist og leiklist algjörlega sína í hvorn dilkinn, þá endar það líka í ófarnaði, því að frá upphafi vega hafa þessar listgreinar stutt hvor aðra. Tónlist hefur komið við sögu við hvers konar leiklist, hvort heldur orð eru þar við höfð eða um leikræna líkamstjáningu er eina að ræða, eins og í dansi og látbragðsleik. Enda er gert ráð fyrir því í frv., sem fyrir liggur að hluti af vinnuskyldu sinfóníuhljómsveitarmanna skuli leystur af hendi með störfum fyrir Þjóðleikhúsið. Ég get ekki fallist á það með hv. síðasta ræðumanni, 8. landsk., að þetta hljóti endilega að koma svo misjafnt niður á tónlistarmönnum að slíkt verði óframkvæmanlegt af þeim sökum, því að kröfur leikhússins eru svo fjölbreyttar, að þó að eitt leikverk og tónlist, sem því fylgir, krefjist ákveðinna hljóðfæraleikara, þá krefst tónlist með öðru verki allt annarra hljóðfæraleikara, svo að þetta er að mínu viti ekki gild ástæða til þess að þetta frv. ákvæði þurfi að stranda. En enn er eitt, sem hv. 5. þm. Vesturl. klykkti út með í ræðu sinni, að það væri eiginlega til mikils vansa að Sinfóníuhljómsveitin væri sífellt að leika gamla meistara og þar á ofan steindauða, en ekki íslensk lifandi tónskáld. Ég sé síður en svo ástæðu til að amast við því, að í tónleikasal komi mjög við sögu fyrri menn af liðnum kynslóðum sem aldirnar hafa sýnt að hafa borið af öðrum í listferli þeirra þjóða sem aðhyllast sömu tónlistarmenningu og við. Þetta á ekki síður við um leikhúsið, eins og hv. þm. hlýtur að sjá af sinni miklu þekkingu á leiklist, ef hann leiðir að því hugann, þá hefur hv. þm. sýnt það með vali tónlistar, sem hann hefur sjálfur annast við sín leikverk, að hann er ekki fyrst og fremst að hlaupa til íslenskra tónskálda, sem nú starfa, til að afla þeirrar tónlistar. Hann fer að vísu ekki heldur til gömlu meistaranna, en til samtíðarmanna þeirra, þeirra tónlistarmanna í Írlandi og Bretlandi sem á miðöldum og á Elísabetartímanum og á tímum Karlanna 1. og 2. bjuggu til tónlist sem lifað hefur á vörum fólksins alla tíð síðan og hefur hrifið hv. 5. þm. Vesturl. svo, að hann hefur gert hana að meginuppistöðu í leikverkum sínum, ásamt auðvitað þeim texta sem hann hefur samið af sinni kunnu leikni. Ég vil einnig vara sérstaklega við því viðhorfi, sem kom fram í máli hv. 5. þm. Vestf., að það skipti ekki höfuðmáli fyrir starfsemi sinfóníuhljómsveitar hvort þar starfi fleiri menn eða færri. Hann komst svo að orði, ef ég hef tekið rétt eftir, að tiltölulega myndarleg sinfóníuhljómsveit gæti leyst af hendi störf sín með tiltölulega fáum hljómlistarmönnum. Nú veit ég ekki hvað hann telur vera tiltölulega myndarlegt og tiltölulega fáa menn í þessu sambandi. En hann útskýrði þetta með því, að þarna þyrfti bara að reyna meira á hvern einstakling og af því hefðu þeir bara gott að spreyta sig á þennan hátt. Það er ekki ástæða til að efast um það, að í Sinfóníuhljómsveit Íslands er fjöldi afbragðs tónlistarmanna. Það hafa menn fengið að reyna á liðnum árum sem sótt hafa tónleika hennar. En að þeir séu slíkir afreksmenn, að þar séu t.a.m. fiðluleikarar sem hafi hæfileika til að leika á tvær eða fleiri fiðlur samtímis, því á ég mjög bágt með að trúa, svo ekki sé nú talað um sellóleikara sem tækju að sér tvö selló eða blásara sem tækju að sér tvær eða fleiri túbur. Þó að sjálfsagt sé að gera háar kröfur og strangar til listamanna, þá er fjarstæða að ætlast til þess að þeir geri það sem allir sjá við nánari athugun að er gjörsamlega ómögulegt. Mergur málsins varðandi mannfjölda í sinfóníuhljómsveit er auðvitað sá, að það fer eftir fjölda hljómlistarmanna, sem hljómsveitin ræður yfir, hvaða verk hún getur valið. Og þetta hefur breyst í sögu tónlistarinnar. Á 18. öld var samin sinfónísk tónlist sem gjarnan má flytja með sinfóníuhljómsveitum sem ern skipaðar tiltölulega fáum mönnum. Smátt og smátt þráaðist gerð sinfónískrar tónlistar á þann veg, að meiri og meiri fjölbreytni og margbreytni varð í hljóðfæravali. Það var sóst eftirfleiri strengjaleikurum, það var sóst eftir margháttaðri blásturshljóðfærum á 19. öldinni, og þetta hefur haldið áfram í sama farvegi, svo að sú tónlist þessarar aldar, sem þegar hefur hlotið viðurkenningu, t.d. tónlistarmanna eins og Mahlers, Stravinsky og Schönbergs og annarra slíkra, gerir kröfur til enn fleiri hljóðfæraleikara í sinfónískri hljómsveit heldur en t.d. þarf til að skipa þær sem fá ráðið við verk manna eins og Beethovens og Brahms frá síðustu öld. Þetta úrlausnarefni er fólgið í eðli þeirrar listgreinar sem tónlistarmenn fást við, og þetta er mál sem menn verða að líta á þegar ákveðið er hversu miklu fé eigi að verja til starfsemi sinfónískrar hljómsveitar. Það er inntakið í því ákvæði sem hér hefur verið mjög rætt, hvort hægt er að tryggja Sinfóníuhljómsveitinni ákveðinn fjölda starfsmanna í lögum eða hvort það á að vera undir hælinn lagt frá ári til árs, hvort hljómsveitin, blátt áfram vegna starfsmannafjöldans, ræður við ákveðin verk eða jafnvel verk frá heilum tímabilum í tónlistarsögunni. Ég hef nú orðið langorðari um þetta efni en ég ætlaði mér þegar ég kvaddi mér hljóðs. En ég tel mjög brýnt að menn misskilji ekki, þegar um svo þýðingarmikið mál er fjallað sem starfsemi Sinfóníuhljómsveitarinnar, grundvallaratriði varðandi starfsskilyrði sem sú listgrein skapar sem sinfóníuhljómsveit færir mönnum í þeim veglegasta búningi, sem tónskáld hafa valið verkum sínum.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir ágætan stuðning við þetta mál. Skilist mér að hver einasti þm., sem hér hefur tekið til máls, hafi lýst stuðningi við frv. Það er t.d. ekki bráðónýtt fyrir mig að fá stuðning tveggja fyrrv. menntmrh. við þetta frv. Því betur kemur það sér fyrir núv. ráðh. þar sem hann þekkir ekki nóturnar og er þar að auki nokkurn veginn laglaus! En ég held að það hafi verið rétt, sem ég fullyrti í framsöguræðu minni, að tilverurétt Sinfóníuhljómsveitar Íslands dregur enginn í efa lengur, a.m.k, ef marka má þverskurðinn af þeim umr. sem hér hafa farið fram. Hv. þm. Ellert Schram sagði að Sinfóníuhljómsveitin væri rós í hnappagati menningarinnar á Íslandi, og þetta er satt svo langt sem það nær. En hún er þó miklu meira, því hún er stórkostlegur starfsvettvangur fyrir tónlistarfólkið og gífurlegur bakstuðningur og hvati fyrir allt tónlistarlíf í þessu landi. Á því held ég að sé enginn vafi. Það hefur dálítið mikið verið rætt um töluna 65, og það er kannske að vonum. Mér líst nú eiginlega enn verr á það ákvæði að láta fjvn. ráða þessu, þegar á það var bent hér í umr. að þá mundi fjvn. í leiðinni athuga verkefnalistann og í raun og veru vera endanlegur úrskurðaraðili um það, hvað spilað væri á tónleikum. Mér líst nú eiginlega enn verr á þetta eftir því sem ég hugsa það betur og eftir því sem það er skýrt betur út, hvað þetta hefði að þýða í raun og veru. Ég hef það fyrir satt, að það sé mjög erfitt að takast á við mörg þau verk, sem Sinfóníuhljómsveit Íslands hefur leikið að undanförnu, og önnur ámóta með öllu færri hljóðfæraleikurum en þeirri tölu sem þarna er nefnd. Að vísu telur hv. 5. þm. Vestf. að svo góðir geti hljómlistarmennirnir verið, svo öflugir, að þeir þurfi ekki að vera svona margir. Koma mér þá í hug ummæli sem höfð eru eftir ágætum menntamanni og skólamanni. Hann hafði verið hér í Þjóðleikhúsinu, séð marga menn að störfum niðri í hljómsveitargryfjunni og spurt hvort þeir þyrftu nú að vera svona margir að þessu. Já, danshljómsveitir eru nú í beinu sambandi við Búrfellsvirkjun, en það er áreiðanlega ekki neitt slíkt sem vakir fyrir hv. 5. þm. Vestf., heldur ofurtrú á mætti einstaklingsins 1 En það sem fyrir mér vakir með því að fallast á töluna 65, eins og sett er í frv. af meiri hl. n., þá geri ég það fyrst og fremst af öryggisástæðum vegna hljómsveitarinnar. Auðvitað er þetta að vísu einnig öryggi gagnvart fjármálahliðinni, að ekki verði farið þar langt fram úr hófi, fram úr því sem geta ríkissjóðs leyfir. En mín hugsun er fyrst og fremst sú, að gera þetta af öryggisástæðum vegna hljómsveitarinnar. Ég er ekki einn af þeim ótalmörgu sem syngja þann sönginn, að það eigi í líf og blóð að draga úr samneyslu og sameiginlegri þjónustu við landsmenn. Ég held að þetta sé varasamur áróður, og mér sýnist nú satt að segja, að það sé aðeins að fjara undan þessu og menn geri sér á ný grein fyrir því, að svo best búum við vel í þessu landi að við leggjum nokkuð hart að okkur til þess að fullnægja hinum sameiginlegu þörfum þjóðfélagsins á ótalmörgum sviðum. Ég held það sé alveg rétt, sem hefur komið hér fram í máli manna, að tilvera Sinfóníuhljómsveitarinnar hafi oft hangið á bláþræði, ekki síst á árum áður, t.d. í þann tíð sem hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, var menntmrh. Hitt er svo annað mál, að það hefur ekki heldur núna síðustu missirin verið alveg sléttur sjór, þó að holskeflur hafi ekki risið eins hátt og þá og auðveldara að komast leiðar sinnar í því sjólagi, sem verið hefur, nú en þá, eins og sést af umr. hér á hv. Alþ. núna. En hv. þm. Jónas Árnason, hv. 5. þm. Vesturl., minntist á leiklistarmálin og taldi að lítið væri til leikstarfsemi varið og sérstaklega til áhugaleikfélaganna. Ég er honum alveg sammála um það, að þar þurfum við að gera betur. En það breytir ekki því sem hér er um að ræða. Það gildir sem skrifað stendur, að þetta bar yður að gera og hitt eigi ógert að láta! Hann telur að miklu fleiri njóti leiklistar heldur en tónlistar, og má vera að það sé rétt. Leiklistarstarfsemi, almenn, var fyrir löngu miklu öflugri í landinu og útbreiddari heldur en hljómlistin. En við erum að reyna að vinna okkur upp á sviði tónlistarinnar. Og ég vil taka undir það sem fram kom hér hjá hv. 3. landsk. þm., ég er alveg andvígur því að við förum að kanna það, hvaða stéttir njóti þessarar eða hinnar listgreinarinnar, fljótt á litið a.m.k. enda hef ég aldrei hugleitt þetta, ég verð að segja það alveg eins og er, að við þurfum nú að fara að rannsaka það hér á Íslandi, þessir 200 þús. menn, hvaða stéttir njóti listgreina. Ég held, að við séum ekki fleiri en svo, að við eigum bara að reyna, t.d. með tónlistina, að þróa hana upp og útbreiða hana almennt meðal fólksins. Og við erum að vinna að þessu, kannske er of mikið að segja að það sé gert á myndarlegan hátt, en þó með ýmsu móti. Það er að vísu allt of lítil tónmenntakennsla í grunnskólunum, og menn hafa uppi ýmsar hugmyndir og þeim hefur verið hreyft hér á Alþ., hvernig þar mætti koma við nýjum aðferðum. En tónlistarskólarnir okkar víðs vegar um landið hafa verið efldir, m.a. með löggjöf nýlega, og eru sífellt að eflast. Og það vita sjálfsagt allir sem reynt hafa, að þar sem þeir hafa starfað gerbreytist viðhorfið og menn kunna betur en áður að meta gildi tónlistar. Við höfum ýmsa sérskóla á tónlistarsviðinu og erum að reyna að efla þá smátt og smátt, og örlítil viðleitni hefur verið sýnd til stuðnings, með því að taka efstu bekki listaskólanna undir námslánakerfið. En sem sagt, ég álít að við eigum að reyna að þróa þessi mál almennt og á breiðum grunni og ekki fara út í að byggja það á sérstökum rannsóknum um hvaða stéttir sæki leikhús og hljómleika o.s.frv. Hv. 1. þm. Norðurl. e. fór nokkrum almennum orðum um afstöðu til fjárveitinga til lista og ýmissa menningarmála almennt. Ég vil af því tilefni aðeins segja það, að í fjvn. starfar sérstök undirnefnd sem fjallar um framlög til skólabygginga. Og auðvitað verðum við að taka svo gríðarlega dýran og stóran þátt eins og skólamálin föstum tökum í sambandi við fjárveitingar og gerum það eftir því sem menn hafa tök á. En ég er honum alveg sammála um að ég er ekki ánægður með það, hvernig staðið hefur verið að verki til lengri tíma þegar fjallað er um fjárstuðning við almenn menningarmál. Þegar við hv. 1. þm. Norðurl. e áttum báðir sæti í fjvn., þá gerðum við tilraun, sem að vísu fór út um þúfur, til þess að fá þessi mál athuguð sérstaklega, ýmsa þessa styrki, sem þó eru ekki stórir í sniðum, en geta haft mjög mikla þýðingu og þyrfti að aukast, eins og t.d. við almennu leiklistarstarfsemina. En þetta mistókst og þessi mál hafa ekki fengið sams konar meðferð, vil ég segja, hjá fjárveitingavaldinu eins og ýmsir aðrir flokkar þjónustumála sem auðvitað kosta meiri fjármuni í heild, eins og hafnamál, vegamál, sjúkrahúsin og fleiri mál sem hvert um sig fær sína undirnefnd í fjvn. Ég held að það væri okkur nauðsynlegt og þeir peningar gætu vel skilað sér, sem væri bætt við í þá fjárhæð sem fer til almennra félags- og menningarmála og listastarfsemi í landinu. Þeir gætu skilað sér í mynd betra uppeldis, því að einn þáttur í listastarfseminni og sérstaklega meðal áhugamanna, en reyndar einnig á öllu því sviði, er sá, að með iðkun lista nýta menn betur tómstundir sínar, sem nú fer fjölgandi góðu heilli, nýta þær betur sér til uppbyggingar og lífsfyllingar heldur en ella. Ég vil nú vona að það fari að rofa til í þessu efni, Ég verð var við það að fjölmenn samtök, ekki síst yngra fólks, veita menningarmálum mikla athygli. Ég hef t.d. nýlega tekið eftir því, að Samband ungra sjálfstæðismanna hefur tekið þessi mál sérstaklega fyrir og gert um þau yfirgripsmiklar ályktanir, og ég fagna þessari athygli sem menn veita menningarmálunum. Þau eru ekki ein um þetta; þessi samtök. Ég held að við þurfum að gefa þeim betri gaum, ekki eingöngu stóru viðfangsefnunum, eins og Sinfóníuhljómsveitinni og Þjóðleikhúsinu sem eru stolt okkar alveg sérstaklega, heldur einnig hinni almennu starfsemi. Af því að ég nefndi Þjóðleikhúsið, þá kemur mér það í hug, að hv. 5. þm. Vestf. taldi að þjónustu Þjóðleikhússins við landsbyggðina hefði hrakað. Ég held að þetta sé misskilningur. Ég held að leikferðir út um land séu stöðugt farnar, en ég hef ekki tölu um það hér við höndina. Hitt veit ég, að Þjóðleikhúsið hefur aukið mjög þjónustu sína í því formi að láta leikfélögum úti á landi í té leikstjóra og ýmsa aðra fyrirgreiðslu og leiðbeiningar. Þetta er auðvitað eins og það á að vera. Svo vil ég líka fullvissa þennan hv. þm. um það, að Ríkisútvarpið gerir það sem það telur sér fært til þess að koma áleiðis til landsmanna því besta sem fram fer í menningarmálunum hér í höfuðborginni. Það er áreiðanlega vakandi fyrir því og teygir sig eins langt að því leyti og það telur sér mögulegt.