Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jónas Jónsson) Mál þetta lá fyrir þessari hv. deild í fyrra og mun þannig til komið, að árlega komu fram kröfur frá sóknarnefnd Reykjavíkur um, að landið legði fram fje til kirkjugarðsins hjer. Fjvn. þessarar hv. deildar komst að þeirri niðurstöðu í fyrra, að kirkjugarðurinn ætti að bera sig sjálfur fjárhagslega að svo miklu leyti, sem mögulegt væri. Bar hún því fram frv. um að hækka legkaupið. Komst frv. út úr þessari deild og var nær því útrætt í hv.Nd., er þingi sleit. Lagði svo stjórnin frv. fyrir þingið nú eins og Ed. gekk frá því í fyrra, en hv.Nd. lækkaði legkaupið. Hefir allshn. ekki getað fallist á ástæðurnar fyrir lækkun þessari, því að útfararkostnaður er altaf svo hár hjer, að lítið sem ekkert munar um þessa lækkun á legkaupinu. Hefir nefndin því lagt til, að legkaupið verði fært aftur til hins sama og það var í frv. stjórnarinnar. Þó að mál þetta sje ekki stórmál, stefnir það þó í rjetta átt, þá átt, að ljetta af landinu þeim gjöldum, sem ekki er ástæða til, að það beri, og jafnframt, að kirkjurnar verði ekki baggi á landssjóði.

Frsm. (Eggert Pálsson) Það er ekki ástæða til að fjölyrða um frv. þetta. Það er upprunalega samið af bæjarstjórn Reykjavíkur, og var áður búið að gera samning við dönsk brunabótafjelög. Var því nauðsynlegt að koma fram með frv. hjer. Frv. var flutt af öllum þm. bæjarins í hv.Nd. og fór þar í allshn. Sú nefnd hefir ekki gert neinar breytingar á því. Hjer fór frv. einnig til allshn. deildarinnar, og fanst henni ekki ástæða til að gera nokkra breytingu á því. Nefndin leggur því til, að frv. verði samþykt óbreytt, enda má gera ráð fyrir, að bæjarstjórnin sjálf viti best, hvað bænum sje hentast í þessu efni.

Flm. (Jón Magnússon) Jeg skal þegar taka það fram, að hæstv. forseti hefir bent mjer á það, að breyta þarf 38. gr. hæstarjettarlaganna frá 1919, ef 1. gr. frv. þess, sem hjer liggur fyrir, verður samþykt; vænti jeg því þess, að hæstv. forseti bæti 38. gr. inn í upptalninguna fyrst í frv., ef svo færi, að 1. gr. frv. yrði samþykt. Jeg álít óþarfa fyrir mig að tala langt mál um frv., því eins og sjest af nál., þá hefir nefndin orðið sammála um breytingarnar að öðru leyti en því, að hv. 5. landsk. taldi rjettara, að málaflutningur væri skriflegur, eins og hann hjelt fram við 1. umr. málsins. Nefndin vildi ekki ganga svo langt, og varð það að samkomulagi að koma fram með ákvæði, er gerði mönnum hægra fyrir en áður að fá leyfi til skriflegs málaflutnings. Er eftir því ekkert því til fyrirstöðu, ef annarhvor málsaðilja eða umboðsmanna þeirra óska þess. Skal jeg svo ekki fjölyrða um málið, en læt mjer nægja að vísa til nál. að öðru leyti.

Forsætisráðherra (SE): Jeg sje, að hv. nefnd, sem og rjett var, hefir lagt þetta mál undir dóm hæstarjettar sjálfs, og er hann, eins og sjest í nál., mótfallinn breytingu á tölu dómaranna. Vil jeg leyfa mjer í þessu sambandi að minna hv. deildarmenn á það, hvernig ástatt var hjer í þessu efni, er æðsti dómstóll landsins var í Danmörku. Þá var hjer, eins og mönnum er kunnugt, æðsti dómur innanlands yfirdómurinn, er 3 dómendur sátu. Kostnaður við það, að hæstirjettur fluttist inn í landið, varð því ekki mikill, þar sem aðeins bættust við 2 dómendur og svo ritarinn. Og hvað launahækkun þessara dómara snertir, þá mun hún ekki meiri en hún hefði orðið, ef yfirdómurinn hefði haldið áfram. Það er því ómögulegt að segja, að það hafi orðið þjóðinni mikill kostnaðarauki, að hæstirjettur fluttist inn í landið. Það hafði um langt skeið verið ósk þjóðarinnar að fá þennan æðsta dómstól inn í landið, og um leið mun sú ósk hafa verið ríkjandi með öllum góðum og gætnum mönnum, að sem best yrði og traustast um þessa stofnun búið, bæði að mannvali og fyrirkomulagi, sjerstaklega þar eð miðstigið var lagt niður. Finst mjer því kenna nokkurrar fljótfærni í því að koma fram með frv. sem þetta, er gengur í þá átt að fækka tölu dómenda þessa dómstóls og gera þar með tilraun til þess að veikja traust þjóðarinnar á honum. Skal jeg leyfa mjer, með samþykki hæstv. forseta, að lesa upp álit dómstólsins sjálfs um þetta atriði. Hann segir: - „Út á við mundi þessi fækkun dómendanna hafa þau áhrif að rýra álit rjettarins og veikja traust almennings á honum. Mundu þá þau verðmæti tapast, er vissulega vega meira en upp á móti krónusparnaði þeim, er á að vinnast með frumvarpinu. -“ Geri jeg ráð fyrir, að hv. deild og Alþingi láti ekki jafnsterk orð hæstarjettar sjálfs sem vind um eyrun þjóta, en taki tillit til þess, sem dómendurnir sjálfir segja um þetta atriði. Hv. Alþingi hefir tekið mörg ummæli til greina, sem minni þungi hefir hvílt á. Ennfremur er ekki úr vegi að benda á þá veiklun á málstaðnum, sem kemur fram í því, að hv. nefnd viðunkennir það, að æskilegra hefði verið að þurfa ekki að fækka dómendum í rjettinum. Og ennfremur segir meiri hl. nefndarinnar, að æskilegt væri, að til væri miðstigsdómur fyrir mál, er áfrýjað er frá hjeraðsdómi, sjerstaklega utan Reykjavíkur. En jeg vildi aðeins leyfa mjer að benda hv. deild á það, að ef meiningin er sú, að stofna eigi miðstig þá og þegar, þá er sparnaðurinn við frv. orðinn æðilítill. Hv. nefnd gerir ráð fyrir því, að lög þessi komi til framkvæmda er sæti fasts dómara losnar næst í hæstarjetti. En hvernig fer þá með það bráðabirgðaástand, sem nú ríkir í rjettinum? Eins og menn vita, er nú einn maður settur til þess að gegna þar dómarastörfum í bili. En ef fleiri ár líða án þess að sæti losni, - á þá að hafa allan þann tíma settan mann í dómarasætinu? Er jeg hissa á því, að þetta skuli koma frá hv. 4. landsk., sem er nákunnugur þessu máli og er auk þess gamall og góður dómari. Nú skulu menn hugsa sjer þann möguleika, að núverandi justitiarius, vegna frv., óskaði að draga sig í hlje. Hann getur það hvenær sem hann vill og á samkvæmt stjórnarskránni rjett til 10 þús. króna árlegra eftirlauna - sem sje fullra launa. Hvað er þá orðið um allan sparnaðinn af frv.! Með öðrum orðum, breyting þessi er sem sparnaðarráðstöfun í mesta máta vafasöm. Ef miðstigsdómur verður stofnaður, þá verður kostnaðurinn meiri en nú, og ef justitiarius fer frá, þá á hann rjett til fullra launa. Og við þetta bætist sá möguleiki, að hafa þurfi settan mann í einu dómarasætinu þangað til einhver dómendanna dregur sig í hlje. Þá kem jeg að því atriði, að nú má ekki lengur eftir frv. halda áfram með að skipa dómstjóra, eins og hingað til hefir tíðkast. Nú á rjetturinn að kjósa hann. Mjer verður á að spyrja: Er þetta nokkurskonar forboði um víðtækari kosningarrjett á þessu sviði! Kemur næst að því, að sýslumenn verði kosnir, og þá að sýslumenn kjósi hæstarjett? Mjer virðist þetta benda á, að nýir straumar sjeu að gera vart við sig hvað kosningarrjett snertir. Af hverju eigi að halda honum fyrir utan þetta mál. Jeg veit ekki betur en að samvinnan í rjettinum sje góð eins og skipulagið er nú. Jeg hefi ekki rannsakað erlenda löggjöf í þessu efni, en ekki lætur háttv. nefnd þess getið, að neitt slíkt kosningaskipulag eigi sjer stað í öðrum löndum. Jeg get mikið fremur ímyndað mjer, að slíkar kosningar yrðu til þess að skapa óróa í rjettinum, kosningaundirróður og annað, sem slíkt hefir oftast í för með sjer. Jeg hefi ekki vitað til þess hingað til, að neinn ófriður hafi verið í rjettinum, og því álít jeg mjög vítavert að vera að leiða hann inn með þessu frv. Jeg hefi altaf verið með því að veita kjósendum víðtækan kosningarrjett, en jeg er ákveðinn á móti því að innleiða það „princip“ á svið dómstólanna. Ennfremur slær frv. engu föstu um kjörtímabil dómstjórans. Hv. nefnd segir, að það geti verið álitamál, hve langt það eigi að vera. Máske verður það 1. árið eitt ár og verður svo lengt seinna. Yfirleitt get jeg ekki látið hjá líða að endurtaka það, sem jeg tók fram við 1. umr. þessa máls, að mjer finst vanta hjer á þingi þetta góða, gamla íhald. Því verður ekki neitað, að það eru altaf einhverjar góðar hliðar á öllum flokkum, og eins er það með íhaldið, - það er gott, þegar það heldur í það, sem er undirstöðusteinar þjóðfjelagsins, og það er æðsti dómstóll landsins. Í öðrum löndum er ekki verið að gera miklar breytingar á slíkum stofnunum. Þar haldast víða ýmsir gamlir siðir, sem mörgum munu jafnvel finnast broslegir. En hjer er annað uppi á teningnum. Hjer er umhleypingasemin svo mikil, að menn eru altaf að breyta kjarnaatriðum þjóðfjelagsins. Hæstirjettur, háskólinn, sendiherrann, - þessum stofnunum er þinginu hugleiknast að breyta. Umhleypingasemin og afturhaldið tvímenna á báðum stóru flokkunum í þinginu, íhaldinu og framsókninni, og berja fótastokkinn fast. Jeg vænti þess fastlega, að hv. deild fallist á það, að óráð sje að leiða það í lög, að dómendur hæstarjettar kjósi dómstjórann.

Frsm. (Jón Magnússon) Það er ekki nema eðlilegt, að menn sjeu á mismunandi skoðun um slík mál sem þetta. En mjer skilst, að menn sjeu sammála um það, að nauðsyn beri til að spara sem allra mest, og á þeirri skoðun hefir einnig hæstv. stjórn verið. Er jeg fyrir mitt leyti ekki hræddur við að ráðast sumpart á elstu og sumpart á æðstu stofnanir landsins í því skyni. - Það, sem menn aðallega greinir á um, er, hvað gera eigi til þess að spara, og í því efni er jeg og hæstv.forsrh. (SE) á gagnstæðri skoðun. Jeg er á móti því að afnema biskupsembættið og hæstv.forsrh. getur ekki sætt sig við að fækka dómendum í hæstarjetti. Jeg skal ekki deila um það. Menn eru sammála um það, að spara þurfi, af því að þeir treysta því ekki, að hægt sje að auka tekjur landsins að nokkrum mun. Nefndin álítur, að hægt sje að fækka dómendum hæstarjettar, og því hefir hún lagt til, að svo verði gert. Jeg get ekki verið samþykkur hæstv.forsrh. um, að sparnaðar gæti ekki nokkuð fljótt. Gætir hans þegar nokkuð, og er nú einn dómarinn aðeins settur í þetta embætti.  (Forsrh. SE: Þetta er aðeins bráðabirgðaráðstöfun)  . Já, þetta er ágætt.  (Forsrh. SE: Má þetta vera svo máske í 4–5 ár?)  . Mjer fyndist ekkert óttalegt, þótt svo væri. Vjer verðum í þessu sem öðru að sníða oss stakk eftir vexti, og álít jeg þessa fækkun dómaranna vel forsvaranlega hjá ekki fjölmennari þjóð heldur en vjer erum. Finst mjer líka athugunarvert, hvort ekki mætti færa ýmsar stofnanir, sem komið hefir verið á stofn á síðustu árum, í svipað horf og var áður. Jeg álít ekki, að álit dómsins þurfi að rýrna neitt, þótt dómurum yrði fækkað úr 5 í 3. Menn spáðu líka illu, þegar flytja átti hæstarjett hingað frá Danmörku. En eftir að æðsta dómsvaldið var flutt inn í landið, hefi jeg ekki heyrt neinar raddir, sem þætti það lakara. Mjer finst það ekki veikja ástæður nefndarinnar, þótt sagt sje, að í raun og veru hefði hún ekki komið með þessar brtt., ef ekki hefði þurft að spara. Menn hafa álitið það æskilegt að fá miðstigsdóm, jafnvel þótt dómarar í hæstarjetti hjeldu áfram að vera fimm. Er það ekki síður heppilegt, er dómurum hefir verið fækkað í hæstarjetti. Og hafa menn hugsað sjer, að hægt myndi vera að stofna miðstigsdóminn ríkissjóði að kostnaðarlitlu, með því að fá háskólakennarana til þess að sitja í honum. En þetta er framtíðarspursmál og munu líða mörg ár þangað til mönnum þyki fært að leggja í nokkum kostnað við það. Það er að vísu ekkert sparnaðaratriði, hvort forseti dómsins skuli kosinn eða ekki. En jeg sje ekki, að þetta þyrfti frekar að vekja ágreining heldur en til dæmis kosning háskólarektors. Það hefir verið talað um, að þetta væri forboði þess, að nú eigi að fara að kjósa embættismenn landsins. Vil jeg þó benda á, að þetta er kosning milli áður skipaðra embættismanna. En þessi forboði, sem um er rætt, er þegar kominn með lögunum um að kjósa skuli biskup.  (Forsrh. SE: Þetta er þá víst morgunroðinn)  . Jeg álít mjög skynsamlegt að taka upp kosningu biskups, og liggja fyrir því skýrar ástæður. En vitanlega þykir hverjum sinn fugl fagur, og verð jeg að segja, að mjer finst þessi till. mín vera ógnarlega skynsamleg og langt frá því að skaða dóminn. Og það er óþarfi að óttast, að þetta þurfi að vekja nokkra úlfúð út á við. Jeg held einnig, að enginn geti með neinum rjetti borið öðrum breytingagirni á brýn, því að líkt mun vera á komið með okkur öllum. Hæstv. forsrh. var einnig að tala um gamla, góða siði, og er það rjett, að þeir eru fáir hjá oss fastir frá gömlum tíma. Vjer höfum a. m. k. um margar aldir verið demókratar. En Englendingar hafa haft ýmsar gamlar venjur og siði, svo sem hárkolluna og ullarpokann; en vjer verðum sjálfsagt að gera oss það að góðu að vera án þess alls.

Jóhannes Jóhannesson Jeg get verið háttv.flm. frv. samdóma um það, að það sje gerlegt, úr því að hag þjóðarinnar er nú svo komið, að spara verður alt það, er spara má, án þess þó að í hættu sje stofnað menningu hennar og sjálfstæði, að fækka dómendum í hæstarjetti úr 5 niður í 3. Jeg er honum einnig samdóma um, að fækkunin sje miklu tiltækilegri en hitt, að hlaða á dómarana öðrum störfum, sem ekkert eiga skylt við dómarastarfið, eins og t. a. m. kenslu við háskólann. Jeg er og í vafa um það, að þjóðin hafi ráð á því að 5 af hennar allra færustu mönnum, eins og hæstarjettardómararnir eru, hafi ekki annan starfa opinberan á hendi en þann, að kveða upp dóma í 40–60 málum á ári. Jeg er á því, að þessi fækkun dómenda í hæstarjettinum sje tiltækileg nú, einkum af þeirri ástæðu, að jeg fæ ekki sjeð, að komist verði hjá því í náinni framtíð að breyta dómaskipun landsins, að minsta kosti að því er Reykjavík snertir, og hygg þá, að við þá breytingu muni verða sett á stofn millistig milli hjeraðsdómara utan Reykjavíkur og hæstarjettar, en að í málum hjer í Reykjavík, að minsta kosti allflestum, dæmi fleiri en einn dómari. Ástæðan til þess, að jeg hygg, að ekki verði komist hjá því að breyta dómaskipun landsins í náinni framtíð, að minsta kosti að því er Reykjavík snertir, er sú, að málafjöldinn hjer í Reykjavík hefir vaxið svo afskaplega síðan 1920, að ef vöxturinn heldur áfram, verður það einum manni ofvaxið að hafa á hendi dómarastörf í þessum bæ, auk hinna annara mörgu og þýðingar miklu starfa, sem á bæjarfógetanum hvíla sem skiftaráðanda, fógeta, uppboðshaldara, yfirfjárráðanda, svo að jeg nefni aðeins hið helsta. Fram til 1920 var tala þeirra dóma, sem kveðnir voru upp af bæjarfógetanum í Reykjavík, kringum 200 á ári, og það ár 186. Árið 1921 varð dómafjöldinn 393, eða helmingi hærri en árið áður. Árið 1922 voru kveðnir upp 505 dómar; árið 1923 komst dómafjöldinn upp í 777. Með öðrum orðum: meira en 2½ dómur á dag, ef virkir dagar eru taldir 300 í árinu. Jeg vona nú, að allir sanngjarnir menn, sem skyn bera á slíka hluti, verði að viðurkenna, að hjer hvílir mikið og vandasamt starf á einum manni, sem auk þess hefir öðrum störfum að gegna, einkum þegar þess er gætt, að með dómum eru ekki taldir úrskurðir, sem eru þó allmargir á ári, einkum í fógetarjetti, t. a. m. um skyldu manna og stofnana til að greiða útsvör, skatta eða önnur opinber gjöld, og eru þeir oft engu vandaminni eða síður tímafrekir en dómar í eiginlegum dómsmálum. Ef dómafjöldinn í Reykjavík fer vaxandi úr því, sem var árið 1923, og á því eru allar horfur, því að mál, sem tekin hafa verið fyrir á þessu ári, eru fleiri en um sama leyti í fyrra, þá hygg jeg, að óumflýjanlegt verði að gera aðra skipun á bæjarfógetaembættinu en nú er, og tel hana muni leiða til stofnunar miðstigs milli hjeraðsdómara utan Reykjavíkur og hæstarjettar, líkt og „Landsover-, samt Hof- og Stadsretten“ var áður í Danmörku. En jeg skal ekki nú í þessu máli fara að gera nánari grein fyrir því, hvernig jeg hugsa mjer fyrirkomulagið. Því miður eru engar skýrslur komnar frá hagstofunni um málafjölda í landinu síðustu árin, svo að ekki verður vitað með vissu, hvort málafjöldinn hefir vaxið eins úti um land og í Reykjavík, en jeg hygg, að svo muni ekki vera, og jeg veit, að mjer er óhætt að fullyrða, að hjer eru kveðnir upp helmingi fleiri dómar á ári en á öllu landinu utan Reykjavíkur til samans. Auðvitað stendur málafjöldinn í nánu sambandi við dýrtíðina, og því von um, að hann minki aftur, er henni ljettir af. En hvenær verður það? En mjer þykir leitt, að háttv.flm. hefir blandað inn í sparnaðarmál þetta vali forseta hæstarjettarins. Jeg er í því efni sammála hæstv.forsrh. (SE), að það mundi geta rýrt álit rjettarins, ef forseti er kosinn, en ekki skipaður fastur embættismaður. Dómstjórastaðan er ábyrgðarmikil og vandasöm, og verður dómstjóri að koma fram fyrir hönd rjettarins og dómarastjettar landsins um leið, bæði utan lands og innan. Jeg vil ekki taka þann vanda af stjórninni, sem er því samfara að skipa mann í þessa stöðu. Við 3. gr. frv. hefi jeg ekkert að athuga, og felli mig einnig við 4. gr. Álít jeg ritarastarfann ekki svo mikið starf, að til þess þurfi óskifta starfskrafta manns. Verður þó vitanlega ætíð að gegna því starfi góður lögfræðingur. Og vænti jeg þess, að yrði ritaraembættið lagt niður, sem jeg tel vel fært, þá verði gert vel við þann mann, sem nú gegnir því, en honum ekki kastað út á klakann. Er hann alls góðs maklegur fyrir langa og góða starfsemi í þágu hins opinbera. - Jeg er einnig samþykkur ákvæðum 5. greinar. Hefi jeg því ekkert verulegt út á frv. að setja, nema ákvæðið um val dómstjóra, og vil skora á allshn. að fella niður það ákvæði úr frv.

Jónas Jónsson Jeg vil aðeins taka fram örfá atriði. Nefndin er í sjálfu sjer sammála um alt, sem fram kemur í frv. En jeg hefi þó þá sjerstöðu, að jeg álít skipun æðstu dómstóla vorra geta orðið enn kostnaðarminni áður en langt um líður, og mundi því styðja það, að gengið væri enn lengra í sparnaðaráttina. Jeg tek þetta fram, enda þótt þessi breyting liggi ekki fyrir nú, og ætla jeg ekki að leiða það inn í umr. að öðru leyti, en get þessa aðeins til skýringar á afstöðu minni til málsins. Jeg get ekki sjeð, að háttv.þm. Seyðf. (JóhJóh) hugsi nógu skarplega, þar sem hann heldur því fram, að þær miklu annir, sem dómarinn í Reykjavík nú hafi, þurfi að leiða til þess, að skipaður verði miðdómur. Eiginlega liggur beint við að auka einungis starfskraftana hjá bæjarfógetanum. Jeg vil í sambandi við hækkun málafjöldans hjer í bænum benda á, að ekki virðist manni þetta starf vera bæjarfógetanum um megn, þar sem hann hefir, ofan á öll önnur störf sín, bætt á sig því ómaki að sitja á þingi, sem þó er ekki embættisskylda hans. Í öðru lagi býst jeg við því, að ef kostnaður hefir vaxið við embættið með vaxandi málafjölda, þá hafi bæjarfógetinn fengið sjer aðstoðarmenn með leyfi stjórnarinnar, þannig, að aukið annríki leiði ekki af sjer neinar kröfur um allsherjarbreytingar á þessari dómaskipun. Aftur á móti finst mjer það ekki heppilegt, að dómarinn í Reykjavík eigi að dæma árlega í 600 málum, en að 5 dómarar hæstarjettar dæmi á sama tíma í 50–60 málum.

Jóhannes Jóhannesson Jeg gleymdi að geta þess, að eins og nál. ber með sjer, hefir einn nefndarmanna talið æskilegt, að málsókn við hæstarjett færi fram skriflega. Jeg er sömu skoðunar og teldi það mikinn sparnað, ekki einungis hinu opinbera, heldur og landsmönnum yfirleitt. Áhugi manna fyrir munnlegum málsóknum í rjettinum hjer er mjög lítill, og tel jeg ekki líklegt, að það mundi breytast verulega á næstunni. En jeg býst við því, að væri málsókn höfð skrifleg, hefði maður meiri tryggingu fyrir því, að forsendur dómsins væru betri en nú. Dómurinn mundi semja forsendur að nýju, í stað þess að þær forsendur, sem nú eru prentaðar, eru forsendurnar fyrir undirrjettardómunum því nær eingöngu. Auk þess yrði þetta stórmikill sparnaður fyrir hið opinbera og einstaka menn. Samkvæmt taxta málaflutningsmanna er lægsta gjald fyrir málflutning við hæstarjett 300 kr., en ekki nema 40 kr. Við undirrjett. Þrátt fyrir dómafjölgun í Reykjavík á síðustu árum, hefir málum í hæstarjetti ekki fjölgað að ráði. Álít jeg það koma af því, að málsóknin er þar of dýr. Menn áfrýja ekki málum nema mikið sje í húfi og þeir þykist vissir um að vinna þau. Jeg álít, að þessi breyting hefði átt að verða samferða hinni, því að báðar hafa mikinn sparnað í för með sjer.

Forsætisráðherra (SE): Jeg þykist hafa sýnt það í verkinu, að jeg hefi viljað skera niður ónauðsynleg embætti og jafnframt, að jeg hefi viljað láta embættismenn þjóðarinnar hafa nóg að gera, og nægir þar að benda á frv. það, er jeg bar fram í fyrra um fækkun sýslumanna. Um biskupsembættið vil jeg taka það fram, að þó jeg vildi láta leggja það niður, þá átti biskupinn eftir sem áður að vera til sem andlegur forustumaður kirkjunnar, því að vígslubiskupinn í Skálholtsbiskupsdæmi átti að hafa þann starfa með höndum. Hinsvegar lagði jeg áherslu á, að þar sem veraldlegt vald biskupsins væri aðeins sem skuggi, þá mætti það hverfa með öllu. Jeg rjeðist því ekki á hið gamla og góða með tillögum mínum, því að hinn andlegi kjarni biskupsvaldsins átti að vera hinn sami og áður var. Jeg vil ekki hrófla við undirstöðuatriðum þjóðfjelagsbyggingarinnar. Meðal þeirra tel jeg hæstarjett. Borgararnir þurfa að hafa sem besta tryggingu fyrir því, að rjettlátur úrskurður falli um mál þeirra. Jeg nefndi gömlu siðina á Englandi, hárkolluna o. fl., sem dæmi upp á það, hvað Englendingar væru fastheldnir í venjum sínum, bæði að því er hæstarjett og parlamentið snertir, en ekki af því, að jeg ætlaðist til, að farið yrði að taka þá upp hjer. Jeg sje nú ekki annað en í nál. sje fyrirboði þess, að miðdómstig verði sett á stofn mjög bráðlega. Enda bjóst háttv.þm. Seyðf. (JóhJóh) við, að svo myndi verða. Það er því spá mín, að verði hæstarjetti breytt nú, þá muni slíkt dómstig koma á næsta ári. Þetta er vitanlega spádómur, en jeg býst fastlega við, að hann netist. Sjá þá allir sparnaðinn, sem af þessari breytingu leiðir, því að slíkt dómstig myndi kosta miklu meira en það, sem sparast við þessa breytingu á hæstarjetti. Það má ekki villa neinum sýn, þó að dómarar í hæstarjetti sjeu fáir. Hitt er aðalatriðið, að þessir dómar hafa róttæka þýðingu fyrir borgarana. Og aðeins það, að eiga traustið og virðinguna fyrir hæstarjetti, það skiftir afarmiklu máli fyrir þjóðina. Jeg er þakklátur hv.þm. Seyðf. fyrir það, að hann tók í sama strenginn og jeg, að ekki væri rjett að losa dómsmálaráðherrann við þá ábyrgð, sem á honum hvílir með að skipa dómstjóra, því að kosning dómstjóra myndi ekki vekja virðing fyrir rjettinum. Jeg trúi því ekki, að hv. 4. landsk.þm. (JM) vilji láta kjósa undirdómara, og láta þá aftur kjósa hæstarjett. Jeg tek ennþá fram, að jeg tel mjög óviðurkvæmilegt að draga æðsta dómstól landsins inn í stöðugar þingdeilur og hafa stjórnarskrána að stöðugum leiksoppi. Með öðrum orðum, jeg vil láta sníða embættisstakk þjóðarinnar eftir getu hennar, án þess þó að veikja þá hyrningarsteina, sem þjóðskipulagið hvílir á.

Frsm. (Jón Magnússon) Ræða hæstv.forsrh. (SE) hefir í raun og veru ekki gefið mjer tilefni til andsvara. En því vil jeg svara bæði honum og hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), að jeg get ekki skilið, að það á nokkurn hátt geti rýrt álit hæstarjettar, þó að dómendur kjósi sjer sjálfir dómsforseta. En telji hv.þm. Seyðf. þetta mjög óheppilegt ákvæði; getur hann komið með brtt. til 3. umr., því að jeg þori ekki fyrir nefndarinnar hönd að lofa því, að þetta atriði veiði fært í það horf, er hann óskar. En hvernig fer um þetta, tel jeg ekkert aðalatriði. Þá get jeg heldur ekki fyrir nefndarinnar hönd sagt, hvað gera eigi við ritara hæstarjettar, ef embættið verður lagt niður. En jeg þykist vita, að nefndin telji núverandi hæstarjettarritara eiga alt gott skilið. En þar sem hann er maður á besta aldri og mjög vel starfhæfur, er þess að vænta, að hann þurfi ekki að bíða lengi þar til hann gæti fengið embætti aftur. Það var mikið talað um það í launanefndinni, hvernig ætti að fara með menn, er svona stæði á um. Og kom öllum saman um, að ekki væri hægt að setja þá á biðlaun, þegar eftirlaunin væru afnumin, því að það væru greinar af sama stofni. En nefndinni kom aftur saman um, að væri embætti lagt niður, þá kæmi það til kasta þingsins, og því yrði að treysta, að það gerði vel við manninn, ef embætti hans væri lagt niður. En allshn. hefir ekki tekið afstöðu til þessa. Hvað snertir hinn skriflega málaflutning, sem hv.þm. Seyðf. var að tala um og taldi mjög æskilegan, get jeg vísað til nefndarálitsins, því að þar sjest, að nefndin er ekki fjarri þeirri breytingu og hyggur, að það, sem hún leggur til, megi mikið bæta úr þeirri misfellu og sje stórt spor í áttina að hafa skriflegan málaflutning við hæstarjett. Því að jeg býst við, að rjetturinn muni verða fús að breyta til og taka upp hinn skriflega málaflutning, ef þess væri óskað.

Forsætisráðherra (SE): Út af ákvæði 1. gr. frv., um að dómararnir kjósi sjer sjálfir forseta, vil jeg skjóta þeirri fyrirspurn til háttv.frsm. (JM), hvort þar sje ætlast til, að einn sje forseti þetta árið og annar hitt.

Já

. Úr því svo er, má telja víst, að þar verði eilífur eldur, eilífur flokkadráttur árs árlega. Ennfremur vil jeg beina þeirri fyrirspurn til hv.frsm., hvort hann ætlist til, að hafður sje settur maður í dómaraembættinu jafnvel 4–5 ár. Því það er altaf talið mjög vont að þurfa að hafa setta menn í dómarastöðum eins og þessum, því með því veikist aðstaða dómsvaldsins gegn umboðsvaldinu.

Frsm. (Jón Magnússon) Út af síðustu fyrirspurn hæstv.forsrh. (SE) vil jeg benda honum á, að það er beinlínis lögskipað, hverjir taki sæti í hæstarjetti, ef dómararnir falla frá, og eins og hann mun vita, eru það lögfræðiskennarar háskólans. Verður því að teljast nokkurnveginn trygt, að þau sæti verði altaf nokkurnveginn vel skipuð, þó að sett sje í þau.

Frsm. meirihl. (Eggert Pálsson) Hvorugt nál., meiri- eða minnihlutans, um mál þetta er langt. Umr. við 1. umr. voru langar mjög, og munu þar hafa verið tekin fram flestöll rök beggja málsparta. Það er því frá sjónarmiði mínu ekki ástæða til langrar framsögu, nje heldur þörf á löngum nál. Eins og tekið er fram í greinargerð sjálfs frv., þá var það sparnaður, sem vakti fyrir flm. þess. Þeir álíta ekki nema gott og eðlilegt að prenta Þingtíðindin, þegar ekki eru sjerstakar ástæður til sparnaðar, en álíta hinsvegar, að ekki sje nema rjett og sjálfsagt á þessum erfiðu tímum, þegar alt verður að spara, sem hægt er, að þá sjeu feld niður þau útgjöld, sem hægt er að komast hjá. Og prentun Þingtíðindanna var og er eitt af því, sem vjer flm. frv. álítum, að hægt væri að vera án. Eins og mönnum er kunnugt, er prentunarkostnaðurinn mjög mikill, og lítum vjer flm. svo á, að með því að fella niður prentunina mundi sparast um 20 þús. krónur eða vel það, og er það alls ekki svo lítið fje. Það er upplýst í málinu, að Alþingistíðindin eru keypt af rúmum 100 mönnum, og bendir það óneitanlega ekki til þess, að menn sjeu mjög fíknir í að lesa þau. Alþingistíðindin eru að vísu mun dýrari nú en áður, eins og aðrar bækur, líklega um 10 kr. En áður en dýrtíðin byrjaði voru þau mjög ódýr, eða 3 kr., en þá voru þau ekki keypt meira en nú. Það er vitanlegt, að hreppstjórar og oddvitar fá 1 eintak hver, og eru þau eintök yfirleitt, að jeg held, lítið notuð. Virðist því eftir öllum atvikum ekki nema rjett og sjálfsagt, þar sem svo þröngt er í búi hjá oss, að sparnaðurinn komi einnig fram í þessu efni. Og því fremur sem ekki er hægt að segja, að nokkur bíði verulegt tjón við þann sparnað. Ef svo fer - sem vonandi er - að úr greiðist örðugleikunum, þá má altaf taka prentunina upp aftur, ef svo sýnist. Annars er óþarfi að eyða að þessu mörgum orðum nú. Það hefir hver fyrir sig myndað sjer sína skoðun á málinu og atkv. manna sýna það. Jeg býst því ekki við, að fleiri eiginleg rök komi fram í þessu máli en þegar hefir verið bent á, þótt deilunum um það verði haldið lengur áfram.

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Við 1. umr. þessa máls stóð nokkur deila um það, hverjar ástæður hefðu legið til þess, að mál þetta kom fyrst fram á þingi 1909. Vil jeg leyfa mjer að koma hjer fram með nokkrar skýringar á því atriði, sem mjer voru eigi kunnar þá, en jeg nú hefi aflað mjer. Eins og hv. deild er kunnugt, var það Björn heitinn Jónsson, sem flutti málið á þingi 1909. Jeg sagði við 1. umr., að því hefði að nokkru valdið prentsmiðjustyrjöld. Var þessu mótmælt af einum háttv.þm. Skal jeg því leyfa mjer að gera nánari grein fyrir fullyrðing minni. Frá 1885 til 1903 hafði Ísafoldarprentsmiðja haft á hendi prentun Alþingistíðindanna, ef ekki að öllu leyti, þá að miklum hluta. 1905 og 1907, á þeim árum, er Heimastjórnin ríkti hjer á landi, var Ísafoldarprentsmiðja svift þessari atvinnu við prentun tíðindanna, en Gutenberg fengin hún í hendur. Þegar nú flm. málsins 1909 var eigandi þess fyrirtækis, sem þannig var svift þessari atvinnu, þá er eigi óskiljanleg óánægja hans, nje það, að einmitt hann verði til þess að flytja fram þetta mál. Viðvíkjandi ræðu hv. 1. þm. Rang. (EP) skal jeg leyfa mjer að færa fram mótsögn, sem verður æðiþung á metunum í máli þessu, sem sje skoðun háttv. 4. landsk. (JM) á því 1909, en hann var þá, sem kunnugt er, þm. Vestmannaeyja. Háttv. þm. var þá mjög eindregið á móti því að fella niður prentímana; og þó að jeg sje ekki altaf sammála þessum hv.þm., þá er jeg í öllum atriðum samþykkur skoðun hans um mál þetta 1909. Vona jeg, að hæstv. forseti leyfi mjer að lesa upp fáeinar línur úr ræðu hv.þm. (JM) um þetta mál 1909, sem er svar við ræðu Björns Jónssonar. Talsmaður minn segir meðal annars: „Það er að vísu lofsvert og fagurt að spara landsfje, en slíkur sparnaður og hjer ræðir um er ekki rjettmætur.“ Litlu síðar undirstrikar hann þá miklu þýðingu, sem Þingtíðindin hafi fyrir sögu landsins. Um það kemst hann svo að orði: „Fyrir sögu landsins hefir það mikla þýðing, að umræðurnar á Alþingi sjeu prentaðar; því verður alls eigi neitað, vjer værum nú miklum mun ófróðari um sögu landsins síðan um 1850, ef við hefðum ekki Alþt. Fyrir hvern þann, er rannsaka vill sögu landsins eftir þann tíma, eru Þingtíðindin, ekki síst umræðuparturinn, óþrjótandi auðsuppspretta. Það má máske segja, að fyrir sagnfræðingana nægi, að umræðurnar sjeu skrifaðar og geymist í handriti, en fyrst er nú það, að slíkt handrit er ekki svo vel aðgengilegt fyrir marga, og svo er hitt, að þá sparaðist ekki borgunin til ritaranna. Og að segja það, að blöðin gætu flutt tíðindin af þinginu, það er ekki til neins, því að það er vitanlegt, að blöð vor eru eigi fær um, enn sem komið er, að flytja nema mjög ófullkomnar frjettir af þingi, svo að segja með höppum og glöppum.“ Og hvað lögfræðingana snertir, þá segir ræðumaður ennfremur: „Við skýringar þeirra laga, er frá þinginu koma, er það mjög mikilsvarðandi að hafa Þingtíðindin, ekki síður oft og einatt umræðurnar en skjölin; það vita allir þeir, er nokkuð hafa þurft að eiga við lögskýringar.“ Ennfremur segir hv. ræðumaður: „Jeg tel það afturför, ef hætt yrði að prenta Alþt., þótt ekki væri nema fyrir þá sök, að þau eru mörgum til fróðleiks og skemtunar. - - - “ Og enn bætir ræðumaður við: „Þjóðin á rjett á að sjá, hvað hjer gerist, enda þótt fáir lesi mikið af því.“ Þetta eru aðalatriðin í ræðu háttv. 4. landsk. (JM), þá þm. Vestm. Þó vil jeg leyfa mjer að lesa upp ennþá einn kafla úr ræðu hans, þar sem hann kemst svo að orði: „Á hinn bóginn virðast menn hafa lagt ótrúlega mikið kapp á þetta; það hafa verið gerð afbrigði frá þingsköpunum til þess að koma þessu máli á dagskrá í dag. Mætti ætla, að hjer lægi eitthvað það á bak við - ef til vill - er ekki er gert opinskátt.“ Nú urðu miklar umræður um þetta mál, og til þess að sanna, að jeg hafi eigi á röngu að standa, ef jeg segi, að á bak við málið hafi legið prentsmiðjustyrjöld, þá skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp lítið eitt úr ræðu Björns Jónssonar. Hann segir í svarræðu sinni til þm. Vestm. þáverandi (JM): „Að öðru leyti vil jeg vísa frá mjer þeim aðdróttunum háttv.þm. Vestm. (JM), að hjer liggi eitthvað á bak við annað en málið sjálft.“ Og síðar, í annari ræðu, segir sami ræðumaður: „Háttv. 1. þm. Rvk. (Jón Þorkelsson) beindi þeirri spurningu til háttv. forseta, hvort búið væri að lofa annari prentsmiðju prentun á umræðuparti Þingtíðindanna. Mjer kemur ekki við að svara því; en jeg leyfi mjer að mótmæla því, að það sje gert, án þess að spyrja aðrar prentsmiðjur um það, hvort þær fáist til að gera verkið fyrir minna verð. Á síðasta þingi var prentunin falin einni prentsmiðju, án þess að aðrar fengju tækifæri til þess að bjóða í hana. Jeg þykist vita, að það hafi verið gert, ekki af því að þingforsetarnir þá hafi verið hluthafar í þeirri prentsmiðju, svo sem jeg hefi heyrt fullyrt, en sel ekki dýrara en eg keypti.“ Kemur í þessum orðum ræðumanns skýrt fram, hvernig á því stóð, að máli þessu var hreyft þá á þinginu. Þá segir þáverandi þm. Vestm. (JM) í einni ræðu sinni um þetta sama mál þessi hárrjettu og eftirtektarverðu orð: „Fyrir mjer er það mikilsvert, að það, sem gerist hjer á Alþingi, verði alþjóð kunnugt. Mjer finst það undarlegt, ef hjer á að ríkja þingræði og þjóðræði, að gera kjósendum ómögulegt að kynna sjer framkomu þingmanna sinna á Alþingi. Því er heldur ekki hægt að neita, að margur hefir fengið mikinn „pólitískan“ fróðleik úr Alþingistíðindunum, og við gerum alt of lítið úr þm., ef það er alt einskisvert, sem þeir segja. Hjer á Alþingi eru þó saman komnir alla jafna þeir menn, er eigi eru sístir meðal þjóðarinnar, og oft hafa þar verið bestu menn hennar.“ Þá kemur enn pukursmálið inn í umræðurnar í ræðu Jóns Ólafssonar. Hann segir meðal annars: „Jeg er samþykkur háttv. flutnm. um það, að óviðurkvæmilegt sje að laumast til að prenta Þingtíðindin í kyrþey, án þess að öðrum prentsmiðjum sje gefinn kostur á að bjóða í prentunina. En því kynlegra er, ef satt er, að hv.þm. Barð. (B. J.) skuli sjálfur hafa laumast til í kyrþey að taka undir sig prentun skjalapartsins. Annars vil jeg ekki fara nánara út í þetta atvinnuspursmál, því að það er, eins og jeg tók fram áðan, málinu alveg óviðkomandi.“ Þarna kemur enn skýrar fram en áður, hvernig á máli þessu stóð 1909. - Og að lokum segir þáverandi þm. Seyðf. (JóhJóh), sá hinn sami hv.þm., er nú situr í þessari hv. deild fyrir sama kjördæmi: „Hinsvegar hefir hann sjálfur (þ. e. B. J.) í dag komið fram með aðdróttun um það, að forsetar síðasta þings hefðu einmitt í þessum efnum misbeitt valdi sínu, og úr annari átt er gefið í skyn, að jafnvel einnig núverandi forsetar hafi eigi farið sem best með þetta vald sitt. Þetta gerir mig, sem fylgdi frumv. við 1. umr., nokkuð hikandi í máli þessu, því jeg vil ekki auka vald forsetanna til þess, að enn meiri misbeiting geti átt sjer stað.“ Jeg vil ennþá einu sinni undirstrika það, að 1909 hefir hv. núverandi aðalflm. frv. fært fram allar þær ástæður, sem fyrir því eru, að sjálfsagt er á öllum tímum að prenta Alþingistíðindin. Endirinn varð sá á málinu 1909, að það náði ekki fram að ganga, og jeg þykist vita, að svo fari einnig nú. Jeg býst við, að hv.flm. sje svo minnugur á fyrri rök sín í máli þessu, og að hann gangi eigi á móti þeim nú, sjerstaklega þar sem rök hans nú eru mjög veigalítil. Jeg skal benda á það, að eina skynsamlega ástæða hv.flm. fyrir því að vera á móti prentun Alþt. væri sú, að honum fyndist Alþt. ekki auka veg sinn í augum þjóðarinnar. Það er ekki nema eðlilegt, að þeim, sem skifta algerlega um skoðun í hinum helstu þjóðmálum, þyki það leiðinlegt og óþægilegt, að slíkt skuli vera prentað og hægt er að sanna með upplestri, eins og jeg nú hefi gert, algerð skoðanaskifti þeirra. Hv. 6. landsk. (IHB) vjek að einu atriði í ræðu sinni, er stendur í nánu sambandi við prentun Alþt.Hv. þm. hafði sem sje orðið fyrir vantrausti norðlenskra kvenna út af afskiftum sínum af máli einu hjer á þingi í fyrra. Kemur þetta vantraust til af því, að landslýður vissi, vegna Alþt., hvað hjer gerðist á þinginu. Og þegar það frjettist, að hv.þm. hafði lagst á móti húsmæðraskólamálinu, þá þótti kvenþjóðinni það svo óskynsamlegt, að hún gaf hv.þm. þetta vantraust. Fyrir þá þingmenn, sem komast í mótsögn við sjálfa sig, er það óneitanlega þægilegt, að Þingt. sjeu eigi prentuð. Vona jeg, að þó að frv. verði samþ. hér í þessari hv. deild, þá verði það felt með miklum meirihl. í hv.Nd. Málið er í eðli sínu hið sama og 1909, og það var rækilega tekið fram þá af þáverandi þm. Vestm. (JM), núverandi hv. 4. landsk., að sparnaðurinn við að fella niður prentunina verður aldrei svo mikill, að óhagnaðurinn við það vegi eigi upp á móti honum. Og lítið finst mjer samræmi í því, að sömu menn, sem fyrir fáum dögum feldu frá nefnd frv., er gekk í þá átt að sameina tvö embætti, menn, sem hafa svæft í nefnd till. um að skipa sparnaðarnefnd, - að þeir sömu menn skuli nú standa sem einn maður að þessu frv. Bæði frammistaða hv.flm. í sparnaðarmálunum og rök hv. 4. landsk. (JM) 1909, sem enn þá eru í gildi, sanna það, að það á að halda áfram að prenta Alþt.

Jón Magnússon Jeg get ekki neitað því, að mjer þótti mjög gaman að hlusta á ágæta ræðu eftir mig 1909, og tek jeg mjer til inntekta lofsamleg ummæli hv. 5. landsk. um mig. En eigi þurfti hv.þm. að flytja þetta erindi vegna þess, að jeg sagði honum þegar við 1. umr. málsins, að jeg hefði verið á móti því 1909 og sömuleiðis í Nd. fyrir nokkrum árum. Við hv.þm. Dala. (BJ) áttum tal um þetta mál þá, og vorum við hvor á sinni skoðun um það. Jeg hefi átt tal um þetta mál við sögufróðan mann, og hefir hann sagt mjer, að Alþt. sjeu á seinni árum miklu minna virði fyrir sögulegar rannsóknir en áður. Enda er það skiljanlegt, þar sem blöðin eru eigi sambærileg nú og áður, þar sem þá þektust eigi dagblöð, en nú eru þau 3 hjer í bænum. Annars held jeg, að það hafi oltið á ýmsu hjá þingmönnum í máli þessu frá því fyrsta, og eigi hvað síst hjá þingmönnum Framsóknarflokksins. Annars þýðir ekki að vera að deila um þetta mál. Jeg býst við, að niðurstaðan breytist lítið fyrir það. Hvað það snertir, að jeg var fyrst á móti þessu máli, þá er það rjett, en er jeg fór að hugsa meira um það, þá sannfærðist jeg um, að hjer væri um útgjaldalið að ræða, sem mætti spara, ef þörf gerðist. Jeg veit það, að hv.þm. hefir sagt það í spaugi, að þeir, sem bæru þetta frv. fram, gerðu það af því þeir væru hræddir við að láta þjóðina sjá athafnir sínar á þingi. Jeg býst við, að um slíkt sje ekki að ræða, hvorki hjá hv. 5. landsk., nje 4. landsk.; býst við, að þeir þykist báðir góðir fyrir sinn hatt. Jeg skal svo eigi orðlengja þetta. Jeg hefi að eins fært fram þau rök, að hjer sje um sparnað að ræða, og það tel jeg aðalatriðið. Hitt verða menn sjálfir að meta, hvort svo mikils sje í mist við þetta, að eigi sje vert að samþykkja frv. Er það hið sama og um hæstarjett. Hæstv. forsrh. (SE) segir, að við það frv. missist mikið, en hv. 5. landsk. (JJ) segir, að lítið missist. Eins og jeg hefi áður tekið fram, álít jeg þýðingarlaust að deila um þetta, enda býst jeg við, að langar ræður hafi engin áhrif á mat manna á máli þessu.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi áður lýst afstöðu minni til þessa máls. Jeg vildi aðeins taka það fram, að það er eigi alt af nóg að spara, heldur verður einnig að athuga, hvort sparnaðurinn borgar sig. Jeg álít rangt að loka þinginu fyrir þjóðinni. Jeg mundi hlýða óánægður á það, að mörg atkvæði yrðu greidd þessu máli hjer í hv. deild, ef jeg eigi vissi, að það strandar í hv.Nd. Skoða jeg það sem sjúkdóm á hv.Ed., að mál þetta skuli hafa fengið hjer svo góðan byr, en jeg veit, að heilbrigð skynsemi hv.Nd. mun taka í taumana. Og hvað sparnaðinum viðvíkur, þá kosta óþarfa umræður, eins og hjer hafa átt sjer stað um þetta mál, miklu meira fje.

Sigurður Jónsson Háttv. 4. landsk. kveðst hafa talað við mann á Suðurlandi, sem fengið hafi Þingtíðindin, og hafi sá hinn sami verið beðinn um þau að láni að eins einu sinni á 20 árum. Jeg veit ekki, hvað háttv.þm. hefir viljað sanna með þessu. Jeg hefi haft Þingtíðindin undir höndum í yfir 30 ár, og hefir eftirspurnin eftir þeim verið mjög mikil og þau mikið lesin. Talað hefir verið um skrifuð eintök fyrir þingið sjerstaklega, og býst jeg ekki við, að þau verði kostnaðarlaus, og varla mun almenningur fá aðgang að þeim. Háttv. frsm. gat um, að Þingtíðindin væru lítið keypt. Má vera. En taka verður tillit til þess, hve mörg eintök eru send út og lesin á þann hátt. Og fyrst og fremst lesa þeir þau, sem mestan áhuga hafa á stjórnmálunum og mest áhrif hafa í þeim málum innan síns kjördæmis. Talað er um, að sparnaðurinn, sem yrði með því að fella niður prentun umræðupartsins, sje nálægt 20 þús. kr. Þetta er mjög óviss upphæð. Á síðasta þingi, þegar mál þetta var þar til umræðu, var talað um, að þetta næmi um 15 þús. kr. Finst mjer, að nánari greinargerð hefði þurft að fylgja frv. Þótt jeg vilji fylgja þeim að málum, sem vilja spara, þá finst mjer, eins og nú horfir við, að þessi sparnaður sje ekki þess virði, sem hann yrði keyptur fyrir.



Jeg ætla ekki að verða langorð að þessu sinni. Jeg var ein af átta, sem frv. þetta flutti. Hefir háttv. 5. landsk. (JJ) beint því til mín, að jeg myndi vera meðal þeirra, sem kæmi betur, að Þingtíðindin væru ekki prentuð. Hann vitnaði, máli sínu til stuðnings, til ummæla í ársriti norðlenskra kvenna (Hlín), þar sem lýst sje yfir óánægju yfir framkomu fulltrúa kvenna á þingi 1923, sökum þess, að hann hafi verið því mótfallinn, að Staðarfellsskólanum yrði komið á fót þá þegar. Vitanlega án alls undirbúnings! En hvað gerir það svo sem til? Og ennfremur vegna þess, að kvenfulltrúinn hafi greitt atkv. með undanþágunni frá bannlögunum. Þetta eru nú syndir mínar í þessu falli. En þótt mjer sje borið þetta á brýn, get jeg tekið því með stillingu. Og vil jeg taka það fram, að þótt jeg ætti kost á að greiða atkv. á ný um þessi mál, þá mundi jeg gera það á sama veg og áður. Síðastliðið sumar, á landsfundi kvenna hjer í Reykjavík, hafði jeg tækifæri til þess að skýra frá afstöðu minni í Staðarfellsskólamálinu og framkomu minni í því á þingi. Rakti jeg þar á fjölmennum fundi í Bárubúð allan gang þessa máls, og virtist fundarkonum það þá fyllilega ljóst, að ekki var hægt að hrapa að jafnmikilsverðu máli undirbúningslaust. Síðan hefir ekkert gerst í þessu máli. Viðvíkjandi atkvgr. um undanþáguna frá bannlögunum vil jeg geta þess, að jeg varð þá, eins og svo margir góðir og gildir bannmenn í þinginu, að beygja mig fyrir nauðsyninni. Fann enga hvöt hjá mjer til þess að skerast úr leik eingöngu í því augnamiði að látast. Í Nd. greiddi aðeins einn maður atkv. á móti undanþágunni og í Ed. ekki heldur nema einn. Fann jeg eigi, að vegur minn myndi á neinn hátt vaxa, þótt jeg hefði greitt atkv. öðruvísi en jeg gerði. - Álít jeg, að ásökununum í minn garð sje þar með svarað.

Guðmundur Ólafsson Manni verður oft á að taka til máls, þegar margir tala. Þar eð meira en helmingur þessarar háttv. deildar er flytjandi þessa frv., er auðsætt, að örlög þess eru fyrirfram ákveðin. Var því óþarfi að eyða öðrum tíma í það en til nefndarstarfa og atkvgr. Mig undrar, að flm. frv. skuli eigi sjá, að því lengri sem umræðurnar verða, því betur kemur í ljós, hve frv. þetta er fráleitt, og því stærri og dýrari verða Þingtíðindin. Vita allir, að langar umr. eru og síst fallnar til þess að skýra málin vel, og hefir fyrir löngu verið sagt um þetta mál alt, sem sagt verður um það, og reyndar talsvert meira. Háttv. frsm. sagði, að ekki væru keypt nema, að mig minnir, um 100 eint. af Þingtíðindunum; síðar sagði hann, að þau væru um 150.

Ekki nærri hundrað.

Nú seinast voru keypt 115 eint.

Má vel vera, að fá eintök sjeu keypt, en 2 eint. eru send í hvern hrepp. Þar, sem jeg er kunnugur, eru eintök hreppstjóra og oddvita alveg útslitin af útlánum. Háttv. frsm. vildi spara með þessu, a. m. k. um tíma. Með því að segja þetta, viðurkennir hann nauðsynina á Þingtíðindunum. Jeg þyki ekki þingmanna ósparsamastur, en jeg get ekki talið mjer það til gildis, að jeg hafi nokkurntíma viljað spara prentun Þingtíðindanna. Jeg get ekki sagt sem háttv. 4. landsk., er hann taldi sjer til tekna, að hann væri nú orðinn sjálfum sjer ósamkvæmur, og hefði skoðun þveröfuga við þá, er hann hafði 1909. Vitaskuld er langur tími liðinn síðan, og margir þm. hafa nú breytt skoðun á skemri tíma. Jeg gæti best búist við því, að meirihluti þessara háttv.flm. þessa frv. komi áður en þessu þingi lýkur með frv. um að stofna nýtt, feitt embætti, sem æti upp meira en helming þess, er hjer á að sparast. Man jeg eftir því, að slíkt hefir komið fyrir áður, og verið borið fram af þessum sama flokki og drifið af með miklu ofurkappi og afbrigðum frá þingsköpum í þinglokin.

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Jeg er sammála háttv. 4. landsk. (JM), um að ræðan hans frá 1909 var ágæt, og miklu betri en margar ræður hans á þingi í vetur. Hann hafði því fullkomna ástæðu til þess að telja sjer ræðuna til tekna. En tekjur hans hefðu orðið ennþá meiri, ef hann hefði haldið við þá sannfæringu, sem hann hafði þá, og aldrei snúist í málinu. Jeg held, að enginn maður hafi nokkum tíma reynt að tæma allar röksemdir þessa máls, bæði með og móti, eins og háttv. 4. landsk. (JM) hefir reynt á þingi 1909 og nú. Háttv. flm. hjelt því fram, að nú yrði að spara fyrir hvern mun. En hví hleypur eigi sparnaðarnefndin af stokkunum? Hví ýtir ekki sparnaðarmaðurinn undir flokksbræður sína, háttv.þm. Seyðisf. (JóhJóh), svo að hann láti sparnaðarnefndina koma úr umbúðunum? Háttv. flm. þessa frv. eru í rauninni engir sparnaðarmenn. Verður því varla fundin önnur ástæða líklegri fyrir því, að þeir bera fram frv., en sú, að þeim komi illa, að almenningur fái vitneskju um, hvað þeir aðhafast á þingi og segja. Þessir menn knúðu fram stofnun embættist við bankaeftirlit í fyrra, með háum launum, en ósýnilegu verkefni. Svona var sparnaðurinn þá, og svona er hann enn. Gremja háttv. 6. landsk. (IHB) yfir þessum atburði, sem jeg mintist á, verður ekki skilin öðruvísi en svo, að háttv.þm. þyki fyrir, að kjósendur hans hafa vitað svo vel um framkomu hans alla á þingi. Samhengið verður þá ofurskiljanlegt og eðlilegt, að kjósendur hafi breytt skoðun á háttv.þm., er þeir fengu frjettir af þinginu. Og ef jeg man rjett, er ritstj. tímaritsins, sem jeg gat um, kona, sem einnig var á landkjörslista kvenna og bar þann lista fram til sigurs. Aðstaðan er jafnan erfið, og óþægilegt fyrir þann, sem snúist hefir frá góðum málstað til verri málstaðar.

Jeg hefi ágætan málstað

. En kunnugleiki kjósenda af þingmálum mun hafa valdið framkomu vantraustsins. Háttv. 6. landsk. (IHB) kom því upp við 1. umr., að eitthvert samband mundi vera milli vantraustsins og umræðuparts Þingtíðindanna. En þau ráð vil jeg gefa háttv. 6. landsk. (IHB) og bræðrum hans, að vera eigi svo hörundssárir, en sætta sig við það, þótt þingið sje opið og dæmd verði frammistaða þeirra. Þingmenn geta, ef verkast vill, fengið vantraustsyfirlýsingu, rjett eins og ráðherrar, og verður þá að eiga það á hættu.



Jeg er yfirleitt mjög á móti því að nota um of mælgi á þingi. Jeg er ein af átta, sem fer fram á þann sparnað, sem verður, ef umræðupartur Þingtíðindanna er ekki prentaður. Annars vil jeg leiðrjetta þann leiða misskilning hv. 5. landsk. (JJ), að það er sitthvað að láta í ljósi óánægju sína og að lýsa vantrausti sínu á einhverjum. Veit jeg líka, að hv. 5. landsk. þm. er það kunnugt, að jeg vildi frestun til undirbúnings í Staðarfellsskólamálinu, en var, eins og Þingtíðindin einmitt bera með sjer, málinu að öðru leyti hlynt. Vona jeg, að hv. 5. landsk. væni mig ekki um það, að jeg vilji ekki hlynna að bættum rjetti kvenna og aukinni mentun þeirra.

Frsm. meirihl. (Eggert Pálsson) Hv. 5. landsk. (JJ) las kafla úr umr. á Alþingi 1909 um þetta mál. Þykir mjer lestur sá verða honum ljelegt vopn. Er hagur landsins ólíku verri nú en þá var hann, og allar ástæður aðrar orðnar. Er frv. þetta nú borið fram í hreinu og beinu sparnaðarskyni, en þá (1909) var eigi þörf slíkrar sparneytni. Þá var oftast frekar um tekjuafgang en tekjuhalla að ræða, en nú er tekjuhalli fjárlaganna talinn 1½–2 milj. kr. Gat hv. 4. landsk. (JM) þá vitanlega verið á móti slíku frv. með jafngóðri samvisku sem hann nú er því fylgjandi. Það breytist margt á skemri tíma. Fyrir nokkrum árum greiddi t. d. jeg atkv. með því að hafa í hæstarjetti 5 dómendur, en nú greiði jeg aftur á móti atkv. með því að hafa þar aðeins 3 dómara, án þess að nokkur geti talið slíkt ósjálfstæði eða hringlandaskap. Valda þessu vitanlega breyttar aðstæður. Hv. 5. landsk. (JJ) kvað okkur ekki hafa viljað spara með því að flytja grískudósentinn að mentaskólanum, eins og hann stakk upp á. Jeg mundi hafa verið með því, hefði hann komið með það á þeim tíma og í því formi, sem hægt hefði verið að fylgja. En því var ekki að heilsa. Frv. um að leggja grískudósentsembættið niður var þegar komið fram í Nd., og var því tilgangslaust hjer. En að flytja til í annað embætti mann þann, sem hefir grískukensluna við háskólann á hendi, var ekki efni í frumvarp, heldur eingöngu þingsályktun. Auk þess var einnig sá galli á, að embætti við mentaskólann, sem flytja átti manninn í, var alls ekki til, svo alt var þannig algerlega ómögulegt. Þá gat hv. 5. landsk. (JJ) um það, hve afaráríðandi mönnum þætti að fá Alþingistíðindin og hve víða þeim væri slitið upp á örskömmum tíma. Jeg efast um þenna áhuga manna, en hitt veit jeg, að á skammri stund má slíta alveg upp óinnbundinni bók, þótt ekki sje mikið lesin eða gangi mjög margra milli. Hv. 5. landsk. (JJ) mintist á vantraustsyfirlýsingu í tímaritinu Hlín, til hv. 6. landsk. (IHB). En mjer er spurn: Voru Þingtíðindin þá komin út, þegar sú vantraustsyfirlýsing var borin upp eða samþykt? Jeg býst við því, að þær þingfregnir, sem vantraust þetta á að hafa verið bygt á, sjeu öðru vísi til komnar heldur en beint eftir sjálfum Alþingistíðindunum. Þetta sýnir ekki annað en að forsprakkar þessa vantrausts, eða hvað sem það skal kallast, þykjast ekki hafa þurft sjálfra Alþingistíðindanna til að byggja á.

En í Þingtíðindunum er heimildin!

. Hæstv. forsrh. (SE) kvað þetta frv. mundu verða drepið í Nd., þótt það næði samþykki þessarar hv. deildar. Veit jeg ekki, hvort þessi spádómur muni rætast; það leiðir tíminn í ljós, eins og annað. En það verð jeg að segja, að mjer finst hæstv.forsrh. (SE) ekki vera sjerlega spámannlega vaxinn. Spámenn eiga, samkvæmt þjóðtrúnni, að vera lágir menn og kubbaralegir að útliti, alls ólíkir forsætisráðherranum.

Jóhann Jósefsson Jeg sá mjer ekki fært að grípa fram í við 1. umr. þessa máls. Þá lifðu hv. deildarmenn mestmegnis í gömlum endurminningum, sem þeir hafa reyndar gert aftur í dag, og vildi jeg því ekki trufla þá, enda þótt full ástæða sje fyrir okkur, sem ráðist höfum í það stórræði að flytja frv. þetta, að taka til máls um það. Fundið hefir verið að því, að við skyldum flytja frv. - og jeg mun ekki hirða um að endurtaka öll þau stóru orð, sem fallið hafa í okkar garð. Það er sjerstaklega ein röksemd, sem tveir hv. andmælendur frv. hafa vegið að því með. Þeir hafa sagt, að með frv. væri gerð tilraun til að loka þinginu. Það, að þessir örfáu menn, sem nú lesa Þingtíðindin, fá ekki haldið því áfram, á að vera hið sama og að þinginu sje lokað fyrir þjóðinni. En hvað er það svo, sem þessir fáu menn lesa í umræðupartinum? Þar lesa þeir ekki nærri því altaf það, sem hv.þm. hafa sagt, heldur hitt, hvað þeir vildu sagt hafa. Það þýðir sem sje ekkert að leyna því, að þm. laga ræður sínar eftir eigin geðþótta, svo að það, sem prentað er, er einungis það, sem þeir eftir á komast að raun um, að þeir vildu sagt hafa. Svo það er eiginlega ekki þingið, sem lokað verður, ef um lokun er að ræða, heldur hugur þeirra, sem þar tala, eftir að þeir hafa ráðið við sig, hvað þeir vildu hafa sagt. Það er sagt, að þjóðin fái ekki að vita, hvernig vjer höfum skipað oss í hinum ýmsu málum, hv. deildarmenn, ef frv. þetta nær fram að ganga. En þetta er ekki rjett. Það á eftir sem áður að gefa út skjalapart Þingtíðindanna með atkvgr., - og á því verður meira að græða fyrir landsmenn en ræðum, sem máske eru eingöngu fluttar fyrir kjósendur, til þess að kitla eyru þeirra. Jeg veit ekki betur en nú sje einmitt talað um að gera alt, sem er „praktiskt“ og miða má til sparnaðar. Og gert hefir verið alt mögulegt, og jeg vil segja ómögulegt, í þessa átt. Nú er t. d. búið að gefa út reglugerð um innflutningsbann á ýmsum vörum, sem ekki nær nokkurri átt að banna. Frv. liggja fyrir þinginu um gífurlegar tollhækkanir o. s. frv. - og samt er talinn ósómi að bera fram þetta frv. Hv. 5. landsk. (JJ) sagði, að eina skynsamlega ástæða okkar, sem ekki viljum láta prenta umræðupart Þingtíðindanna, sje sú, að við þyrftum að fela eitthvað fyrir þjóðinni. Þetta er harður dómur, ekki síst þegar þess er gætt, að hann er ekkert annað en getsakir og órökstuddur sleggjudómur. Það er vitanlegt, að kjósendur geta fengið að vita, hvað við höfumst að hjer á þingi, þó að hætt verði að prenta umræðupartinn, því að enda þótt blöðin hafi ekki verið nægileg 1909, þá er það ástand nú gerbreytt. Við sjáum blöðin flytja daglega mjög ítarlegar þingfrjettir, stundum nærri orðrjettar ræður þm. Það er því enginn ósómi, þó að ráðist verði í að spara hjer nokkra tugi þús. og sjá hvernig fer. Að vísu efaðist hv. 2. landsk. (SJ) um, að sparnaðurinn að frv. þessu væri þess virði, sem hann væri keyptur. Hann er keyptur því verði, eins og jeg tók áður fram, að nokkrir menn geta ekki lengur lesið orði til orðs það, sem þingmenn vildu sagt hafa. Ef því þessi sparnaðartilraun er keypt of dýrt, þá hygg jeg, að sama megi segja um allar hinar, sem fram hafa komið. Þetta er því út af fyrir sig engin röksemd. Talað hefir verið um skoðanir hv. 4. landsk. (JM) í máli þessu fyr á tímum. Hann hefir að vísu svarað fyrir sig, en jeg held satt að segja, að ástæður þjóðarinnar hafi breytst svo mjög á síðari tímum, að þeir, sem stöðugt „citera“ í skoðanir manna frá fyrri tímum, haldi á nokkuð tæpum röksemdum, og ef mikill sparnaður er að öllum þeim lestri, þá fer nú flest að verða sparnaður. Það er eitt atriði í ræðu hv.þm. A.- Húnv. (GÓ), sem jeg vildi undirstrika. Hann sagði, að langar umræður hefðu sjer síst þótt fallnar til að skýra málin. Ef þetta er rjett, sem jeg hygg, þá ætti afleiðingin af því að vera sú, að hv.þm. stuðluðu sem mest að því að tefja ekki þingið um of með óþörfum ræðuhöldum. Og ef það mark verður sett, þá mun því betur verða náð með því að hætta að prenta umræðupartinn en ella, því að margar ræður myndu sparast, ef þm. vissu, að þær yrðu ekki prentaðar.

Forsætisráðherra (SE): Háttv. frsm. meirihl. (EP) gat þess, að jeg hefði sagt hið sama og jeg hefði svo oft sagt áður. Þetta sama hefir hv. 4. landsk. (JM) tekið fram um mig í sambandi við önnur mál. Jeg verð að játa, að þetta er satt. Skoðanir mínar í þessum málum hafa ekkert haggast, og fæ jeg ekki betur sjeð, en það sje mjer fremur til lofs en lasts. Hv. þm. Vestm. (JJós) sagði, að landsmenn gætu af skjalapartinum og atkv.gr. sjeð afstöðu þm. til mála þeirra, sem fyrir koma. En því er til að svara, að flestar atkvgr. fara fram án nafnakalls, svo að ómögulega verður af þeim sjeð afstaða hvers einstaks þm. Hitt, að ræður þm. í Þingtíðindunum sjeu alt öðruvísi en þær eru fluttar, mun langt frá því að vera í samræmi við sannleikann. Jeg hygg, að þm. geri yfirleitt lítið að því að breyta ræðum sínum og að þjóðin fái því mjög rjetta mynd af því, sem haldið er fram á þingi. Jeg vil ekki segja neitt um okkar góðu þingskrifara, en þó verð jeg að segja, að ekki er jeg hrifnari af ræðum mínum eins og þær koma frá þeim, heldur en þær eru fluttar. Og jeg held, að flestir kjósi að fá ræður sínar eins og þeir halda þær, og vilji þar engu breyta. Það má segja hið sama um allar þessar till., sem bornar eru fram í hinu heilaga nafni sparnaðarins, að enda þótt sumar þeirra sjeu góðar, þá mega menn ekki halda, þó að þær verði allar samþyktar, þá muni þær nokkuð stuðla að því að lækna fjárhag landsins í augnablikinu. Til þess þarf miklu víðtækari og alvarlegri ráðstafanir. Hitt er sjálfsagt, að við þurfum að laga embættastakk þjóðarinnar, svo að hann verði við hennar hæfi, vegna framtíðarinnar. Það eru ein rök, sem jeg hefi altaf haldið fram gegn þessu máli, og þau eru óhrekjandi. Ef hætt verður að prenta umræðupart Þingtíðindanna, þá hættir þjóðin að fylgjast með störfum þingsins. Móti þessu þýðir ekkert að mæla. Þingið verður lokað fyrir þjóðinni. Það þýðir heldur ekkert að halda því fram sem rökum, að fáir lesi Þingtíðindin. Allir leiðandi menn úti um land lesa þau, og það skiftir einmitt svo miklu máli. Þá hefir verið talað um, að umræður hafi enga þýðingu hjer á þingi, yfirleitt. Kanske næsta sporið verði að ákveða með þingsköpum, að enginn megi halda hjer ræðu, heldur að eins greiða atkv., en þá verður væntanlega ákveðið, að nafnakall skuli viðhafa við allar atkvgr. - Nei, þrátt fyrir allan sparnað, þá eru vissir hlutir, sem þar má ekki draga undir, og þar á meðal er einmitt prentun Þingtíðinda. Þar sem kjósendur hafa svo mikið vald í stjórnmálum sem hjer, væri slíkt ósæmilegt. Jeg skal svo ekki lengja umr. frekar, og það því fremur að jeg veit, að frv. þetta nær aldrei að komast í gegn um hv.Nd., enda þótt jeg sje ekki spámannlega vaxinn að dómi hv.frsm. meirihl. (EP).

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Ræða sú, eftir hv. 4. landsk., sem jeg las upp úr áðan, er slíkur brunnur af röksemdum gegn frv. þessu, að ausa mætti þar úr hverri fötunni af annari, yfir stuðningsmenn þess. Vænti jeg, að fyrverandi þm. Vestm. (JM) gangi svo frá málstað hv. 4. landsk. og skoðanabræðra hans, að jeg þurfi þar litlu við að bæta. Hvort kvennfundurinn norðlenski hafi lýst yfir vantrausti eða bara óánægju gagnvart hv. 6. landsk. (IHB), verða rjettir aðiljar að koma sjer saman um. En jeg vona, að fundarkonurnar norðlensku fái þessar skýringar hv. 6. landsk. (IHB) einmitt í gegn um Þingtíðindin - og er hjer ein ástæða m. a. til þess, að haldið verði áfram prentun þeirra. Þar sem hv. 6. landsk. notaði tækifærið til að lýsa hinum mikla áhuga sínum á skólamálum kvenna, þá vil jeg minna hv.þm. (IHB) á það, að hann studdi að því á síðasta þingi, að till. minni um stofnun húsmæðraskóla var vísað til stjórnarinnar og hinn eini skóli í Rvík í þeirri grein, með 12 „plássum“, látinn nægja húsmæðraefnum vorum. Hv. frsm. meirihl. (EP) sagði, að hinar almennu ástæður fyrir máli þessu hefðu gerbreytst frá 1909. Þær ástæður, sem núverandi hv. 4. landsk. (JM) bygði á mótmæli sín gegn því að fella niður prentun umræðupartsins, eru óbreyttar. Þingtíðindin eru sami liðurinn í hinu pólitíska uppeldi þjóðarinnar nú sem þá. Hin sama er þörf þeirra fyrir sögurannsóknir, hin sama fyrir dómara og aðra lögskýrendur. - Og þá átti líka að fella niður prentunina í sparnaðarskyni. Barlómurinn var engu minni þá en nú. Sami hv.þm. (EP) segir, að þar, sem hann þekki til, sjeu Þingtíðindin lítið lesin. Aftur á móti segja aðrir hv.þm., að þeir viti til, að þau sjeu mikið lesin. Hvað sýnir þetta? Ekki annað en að kjósendur hans vita hjer um bil, hvað mikið af skemtilegu efni þessi hv.þm. (EP) muni leggja til í Þingtíðindin. Þeir þekkja sína heimamenn og hafa fengið nóg af því ræðuglundri. Aðeins önnur ástæða er til um stuðningsmenn hv. 1. þm. Rangæinga, að þeir sjeu svo óþroskaðir í stjórnmálum, að þeir vilji ekki fylgjast með störfum þingsins. Sami hv.þm. (EP) segir ennfremur, að ekki sje merkilegt, þó að hv. 4. landsk. (JM), sem er í stjórn flokks hans, hafi snúist hugur í máli þessu. Þetta er alveg rjett. En þá getur hann sjálfur alveg eins snúist. Því að eftir höfðinu dansa limirnir. Þá slapp hv.þm. (EP) ekki eins vel frá grískudósentinum og hann vildi. Er engin ástæða til að ætla, að það mál hefði dagað uppi, þó að því hefði verið vísað til nefndar. Það hefði að sjálfsögðu farið til allshn., og þar á hann einmitt sæti sjálfur, svo að hann hefði getað ráðið því, að nefndin legðist ekki á málið, ef honum er svo ant um afnám embættisins sem hann lætur. Sjerstaklega var ástæða fyrir hann að drepa ekki það frv., þar sem æðsti maður flokks hans hafði í hv.Nd. borið fram frv. um háskólann, sem m. a. gerði ekki ráð fyrir afnámi embættisins í bráð. Jeg læt hjer staðar numið, en treysti því, að hin þungu rök hv. 4. landsk. (JM) gegn hans eigin frv. verði því að bana.

Frsm. meirihl. (Eggert Pálsson) Hin stutta aths., sem hv. 5. landsk. (JJ) fjekk leyfi til að gera, varð brátt að langri ræðu, eins og hann á vanda til. Jeg ætla mjer ekki að eltast við hana alla, heldur að eins minnast á grískudósentinn. Hv. þm. (JJ) vildi meina, að frv. hans hafi verið felt af því, að meirihlutinn - og þar á meðal jeg - hafi viljað halda hlífiskildi yfir embættinu. Þetta er algerlega rangt, og vil jeg gersamlega vísa slíkri aðdróttun á bug, hvað mig snertir. Því hvenær sem frv. um afnám þessa embættis kemur fram á formlegan hátt, mun jeg greiða því atkv. mitt. Háttv. þm. (JJ) gat þess, að málinu mundi hafa verið vísað til allshn., þar sem jeg á sæti. En fyrir því er engin vissa. Það gat alveg eins komið til mála að vísa því til hv. mentmn., og enda þótt hv. 5. landsk. (JJ.) eigi sæti í þeirri nefnd, er engin sönnun fyrir því, að hún hefði ekki svæft frv. Því vel má vera - og enda sennilegast - að hv.þm. (JJ) hafi borið frv. fram eingöngu til þess að sýnast. Því að ef nokkur alvara hefði legið á bak við, er ótrúlegt, að hann hefði ekki getað fært málið í sæmilega frambærilegt form. En, eins og jeg áður hefi sýnt fram á, var frv. hans sá óskapnaður, að engum manni með fullri skynsemi var unt að greiða því atkv. í alvöru.

Guðmundur Ólafsson Jeg vil taka í sama streng og hæstv.forsrh. (SE) um það, að enda þótt ræður þm. kunni að vera prentaðar í Þingtíðindunum með nokkuð öðrum orðum en þær eru talaðar, þá kemur þó sú skoðun, sem þm. hefir haldið fram, skýrt í ljós. Um það er jeg ekki í nokkrum vafa. Þá hefir verið talað um, að kjósendur gætu sjeð afstöðu þingmanna til þeirra mála, sem fyrir koma, af skjalapartinum. Nokkuð mun hæft í þessu, en ekki er það einhlítt. Tökum t. d. mál það, sem nú er verið að ræða um og telja má stórmál. Lítið verður á skjalapartinum að græða í þessu máli. Nefndarálitin eru ekki lengri en 3½ lína annað og 2½ hitt, og þó eru nál. venjulega greinilegri, er nefndir klofna. Auk þess verður þm. gert mun óhægra fyrir, ef hætt verður að prenta umræður, því að þeir nota þingtíðindin mjög mikið. Þá er ekki víst nema þeir, sem mest tala, taki upp á því að skrifa löng nál., kannske 2–3 arkir í sínum áhugamálum, svo þar verði sjeð, hverju þeir halda fram, og nafnakall við flestar eða allar atkvæðagreiðslur, ef hætt verður að prenta umr., og verður sparnaðurinn þá minni, ef til vill sama sem enginn. Eins og jeg hefi áður sagt, er bæði ófært og mjög óviðkunnanlegt að fella niður prentun Þingtíðinda, en ef þm. vildu stytta ræður sínar, þá væri mikið unnið. Hv. þm. Vestm. (JJós) vildi halda því fram, að þm. myndu tala minna, ef hætt væri að prenta umr., en það hygg jeg fjarri sanni. Virðist reynslan, sem fæst á lokuðum fundum þingsins, síst benda í þá átt. Aldrei er talað meira en einmitt þá - og þó eru þær umr. ekki prentaðar. Jeg skildi ekki vel, hvað hæstv.forsrh. (SE) fór, þegar hann virtist halda því fram, að enginn sparnaður, sem þingið kynni að gera, kæmi að notum.  Að minsta kosti mátti skilja á honum, að hann áliti embætta- og starfsmannastakk þjóðarinnar ekki of stóran, heldur færi hann dálítið illa, en væri annars góður. Mjer dettur ekki í hug að halda því fram, að alls enginn sparnaður verði að því að fella niður prentun umr.partsins, en þó er jeg á móti því, vegna þess meðal annars, að mjer finst svo margt eiga að ganga á undan, sem lítil eða engin eftirsjá er að.

Forsætisráðherra (SE): Ummæli hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) um tveggja og þriggja lína nefndarálitin voru fyndin, því þau sýndu, hve fróðleikur sá er djúpur, sem menn oft og einatt mundu ausa úr skjalapartinum. Hv. þm. (GÓ) misskildi ummæli mín um sparnaðinn. Auðvitað veit jeg, að gott er að spara 70 þús. kr. á óþörfum embættum eða hverju sem er, en sá sparnaður, þó von væri á honum, sem ekki er, mundi ekki lausn á fjárhagsörðugleikum vorum. Á honum mun krónan eða gengi hennar ekki velta. Til þess þarf dýpri ráð. Og því er það, eða ætti ekki að vera nóg, til þess að friða hina fjárhagslegu samvisku, að rita á blað um niðurlagningu embætta, sjerstaklega ef það svo ekki verður lagt niður. En þrátt fyrir það, vegna framtíðarinnar, þá skiftir það miklu fyrir þjóðina, að embættastakkurinn sje sniðinn efir vexti hennar, því að óþörf embætti eru illgresi í akrinum. Annars hefir baráttan um sum embættin verð brosleg. Að grískudósentinum er gerð hríð á hverju ári, og allir vita þó, að hann verður ekki lagður niður, meðan þessi maður er í embættinu. En einhverja tröllatrú hafa menn að ráðast á hann á hverju ári, þó að sú barátta kosti mörg þús. kr. En eiga menn nú vissa von á náð hjá þjóðinni, þó að þeir standi í þessari vonlausu, dýru baráttu árlega?

Íhaldið bjargaði því núna

. Já, og gerir það vonandi að ári.

Guðmundur Ólafsson Mjer skildist hæstv.forsrh. (SE) halda því fram, að 60–70 þús. kr. sparnaður hefði engin áhrif á fjárhag þjóðarinnar nú, eða gengi hinnar íslensku krónu. Máske svo sje, en mjer þætti þá gaman að vita, hversu mikill tekjuhalli mætti vera á fjárlögunum, til þess að það hefði nokkuð að segja í því máli, að hans áliti. En hvernig sem annars er á þetta mál litið, þá finst mjer þó, að það væri góð byrjun að spara 60–70 þús. kr. á fyrsta þinginu, sem fyrir alvöru vill leggja inn á sparnaðarbrautina.