Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Sigurðsson) : Herra forseti. Það er hérna brtt., sem landbn. hefur flutt við frv. í samráði við landbrh. Það hefur verið unnið að þessari fyrirhleðslu fram á haust, og vegamálastjóri sagði, að hann hefði látið gera hana, þó að héraðið hefði ekkert lagt af mörkum, en lagt fram fé til þess úr ríkissjóði, vegna hinnar miklu nauðsynjar verksins. - Ég orðlengi þetta svo ekki nánar, en vildi aðeins vekja athygli á þessu og vona, að brtt. fáist samþ.

Frsm. (Jón Sigurðsson) : Herra forseti, Ég vil geta þess f. h. landbn., að við munum flytja brtt. við 3. umr. til þess að fyrirbyggja, að jörðin lendi í braski eða hreppurinn selji hana.



Herra forseti. Mér sýnist, að þörf geti verið á því að athuga þetta litla frv. nánar, áður en það verður afgr. Í 1. gr. er ákvæði um breyt. á l. nr. 15 24. marz 1944, en í 2. gr. er sagt, að l. nr. 15 24. marz 1944 falli úr gildi, um leið og þessi öðlist gildi. Virðist því lítill árangur af því að samþ. frv. svona. Ég vildi nú beina því til sjútvn. að taka frv. til nánari athugunar og legg til, að umr. verði frestað.



Herra forseti. Mér þykir rétt að segja örfá orð, áður en málið fer til n., til ábendingar fyrir þingn. þá, sem fær það til athugunar. Á fyrra ári flutti mþn. í sjávarútvegsmálum till. um landshöfn við Faxaflóa, en það frv. kom ekki til umr. í þinginu. Þannig var til komin þessi hugmynd um landshöfn. Á þessu þ. hefur hv. þm. N.-Þ. flutt frv. um landshöfn á Þórshöfn. Það er því fyrsta frv., sem komið hefur til umr. á Alþ. um þetta efni. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er hið næsta og er í sama formi og frv. hv. þm. N.-Þ. Þó er það frábrugðið í tveimur atriðum, sem ég, vil vekja athygli á. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að ásamt hafnargerð reisi ríkið verbúðir og fiskvinnslustöðvar. Þetta er nýmæli í hafnarlögum og grundvallaratriði, sem hv. alþm. hljóta að taka afstöðu til við síðari umræður málsins. Frv. hv. þm. N.-Þ. er flutt skv. beiðni þeirra, sem hlut eiga að máli, eins og grg. ber með sér. Ekki verður það séð af grg. þessa frv., að svo sé háttað um þetta mál, enda kom það ekki fram í ræðu hv. flm. Mér er kunnugt um, að menn heima í Hornafirði gáfu auga frv. mþn. um landshöfn, en þó mun ekki liggja fyrir beiðni frá þeim um flutning þessa frv. Í júlí s. 1. var haldinn sýslufundur í A.-Skaftafellssýslu, þar sem fram kom erindi hafnarn. í Hornafirði um ábyrgð sýslunnar fyrir láni til hafnarbóta þar. Sýslunefndin ræddi málið og samþ. með öllum atkv. að verða við beiðni hafnarn., en ekki var rætt um landshöfn á þeim fundi, eða a. m. k. engin ályktun gerð, sem hnígur í þá átt. Í byrjun þessa Alþ. ritaði ég hafnarn. bréf út af höfninni og væntanlegri hafnargerð á Hornafirði. Ég hef ekki enn þá fengið neitt svar við þessu bréfi, og engar till. eða óskir hafa komið frá hafnarn., sem gangi í þá átt, sem þetta frv., sem hér liggur fyrir. Og mér er kunnugt um - ég hef kynnt mér það - að skrifstofu Alþ. hafa ekki borizt neinar óskir eða skilríki, sem lúti að þessu. Þar sem þetta mál ber að með þessum hætti, þá tel ég ekki eðlilegt og jafnvel ekki viðeigandi að það sé afgr. í skyndi nú á þinginu, án þess að fyrir liggi umsögn og álit hafnarnefndar Hafnarkauptúns og hreppsnefndar Nesjahrepps, þ. e. a. s. þeirra, sem eru aðilar um þetta mál fyrst og fremst heima í héraði. - Þetta vildi ég sérstaklega taka fram, áður en málið fer til nefndar, og leggja á þetta nokkra áherzlu, og ég vænti þess, að hv. sjútvn., sem fjallar um þetta mál, taki þessar aths. mínar til athugunar við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég þyrfti í raun og veru ekki að taka til máls nú, því að ég geri ráð fyrir, eins og sá hv. þm., sem síðast talaði, að þetta mál gangi til þeirrar n., sem ég á sæti í. En á þessu stigi málsins vil ég þó, vegna hv. flm. og vegna þeirrar ræðu, sem hv. þm. A.-Sk. flutti nú, taka fram, að það er alveg rétt, að þetta mál er ekki þann veg undirbúið, sem milliþn. í sjávarútvegsmálum taldi óhjákvæmilegt skilyrði fyrir því, að hún sendi frá sér frv. um landshöfn á þessum stað. Og þetta gildir ekki um þennan stað einan, heldur er um fleiri staði að ræða, sem milliþn. í sjávarútvegsmálum hefur bent á sem líklega staði fyrir landshafnir. Milliþn. hafði alveg sérstaklega til athugunar, hvar svo væri ástatt, að auðug fiskimið væru undan landi, en fámenn og fátæk sveitarfélög, þar sem helztu lendingarstaðir koma til greina. Sýndist n., að á slíkum stöðum yrði ríkið að taka að sér að kosta hafnir, ef fiskimiðin ættu að nytjast eins og nauðsyn bæri til fyrir hag landsins, en ekki þýddi að ætlast til þess, að fátæk sveitarfélög tækju þar á sig t. d. þrjá fimmtu kostnaðar. Því að það mætti búast við því, að hin veika aðstaða sveitarfélaganna yrði til þess, að byrjað yrði miklu smærra, og jafnvel þá að stórt yrði byrjað, þá kæmi strax kyrkingur í framkvæmdirnar, og því þýddi ekki annað en að ríkið hefði þetta algerlega með höndum. Og vænta má, að slíkar hafnarframkvæmdir komi sveitarfélögum og héruðum í nánd alveg að sama gagni, þó að sá háttur væri hafður á eins og milliþn. lagði til, að hafnir þessar, sem við kölluðum landshafnir, yrðu sjálfseignarstofnanir. Milliþn. í sjávarútvegsmálum hafði athugað skilyrði, eins og ég áður tók fram, á nokkrum stöðum á landinu fyrir landshafnir, sem fyrst og fremst yrðu fiskihafnir. En svo stóð þá á, að fullkomnar rannsóknir og fullkomnar kostnaðaráætlanir lágu ekki fyrir um neinn af þessum stöðum, sem milliþn. hafði einkum í huga, nema um Njarðvík á Reykjanesi. Milliþn. lét sér þess vegna nægja að semja frv. um þann eina stað og senda ríkisstjórninni. Og frv. þetta var prentað í handriti og útbýtt meðal þm. í fyrra, eins og hv. þm. A.-Sk. tók fram. En n. skrifaði ráðh. hins vegar bréf og benti á fjóra aðra staði, sem hún teldi, að ætti að gera sérstaka athugun á, hvort ekki ættu að byggjast upp sem landshafnir, og óskaði n. alveg sérstaklega eftir, að skilyrði fyrir landshöfn í Hornafirði væru rannsökuð. Nú er mér ekki kunnugt, að slík rannsókn hafi farið fram síðan, en má þó vel vera, að svo sé. Og þó ég tæki ekki eftir því hjá hv. flm. frv., að þeir skýrðu frá því, þá gæti það vel verið. En það eru svo alveg sérstök lendingarskilyrði í Hornafirði, að það er nauðsynlegt, að nákvæm rannsókn fari fram á því, hvort hægt er að byggja þar höfn og þá hve stóra, áður en lög eru samþ. um það með ákveðnum fjárframlögum, að þarna skuli verða byggð höfn og það skuli vera landshöfn. Um málið ræði ég ekki frekar, því að það kemur til sjútvn., og n. getur látið skoðanir sínar koma fram í nál. fyrir hv. þd. En það er rétt að taka það fram nú þegar, að fiskibátafloti Austfirðinga hefur ekki haft annað að flýja á síðari árum að heita má á vetrarvertíð en til Hornafjarðar. Því að það hefur reynzt vera svo miklum erfiðleikum bundið að sækja verstöðvar við Faxaflóa, að flestir Austfirðingar hafa gefizt upp á því, þótt fiskimiðin séu ágæt. Og ástæðan er sú, að hafnarskilyrðin hafa verið léleg, en mjög langt fyrir Austfirðinga að fara í þessa selstöð, og þeir hafa því orðið að fara til Hornafjarðar. Og þar eru ágæt fiskimið, þó að þau í sumum árum hafi brugðizt. En ég tel, að alveg nauðsynlegt sé, áður en ákveðið er, hvort þarna kemur landshöfn, að hafnarskilyrði þarna verði rannsökuð til hlítar.

Flm. (Ásmundur Sigurðsson) : Herra forseti. Ég verð að segja það, að ég er mjög hissa á því, að nokkur maður skuli vera á móti því, að þetta frv. gangi sæmilega greiðlega gegnum þingið, og ég tel ekki miklar líkur til þess, að hv. þm. A.-Sk. fái miklar þakkir fyrir það austur í Hornafirði. - Sá hv. þm. byrjaði á því að minnast á það, að þetta frv. væri í tveimur atriðum frábrugðið frv., sem hv. þm. N-Þ. flytur um landshöfn á Þórshöfn, þ. e. a. s., að við flm. þessa frv., tökum fram í þessu frv., að þarna á Hornafirði þurfi að byggja fiskvinnslustöðvar o. fl. auk hafnarmannvirkja, og í hinu atriðinu ólíkt því frv. að því leyti, að frv. þetta væri ekki flutt að tilhlutun hafnarnefndar á viðkomandi stað. En við flm. frv. förum fram á, að reist verði fiskvinnslustöð og fleiri mannvirki auk hafnarinnar, til þess að útgerðarskilyrði batni við það verulega á. þessum stað. Því fiskvinnslustöð er alveg nauðsynlegur liður í þeim framkvæmdum, sem gera þarf til þess að svo megi verða. Það er ekki nægilegt að gera höfn þarna, ef ekki eru síðan til tæki til þess að vinna úr aflanum. Þessa taldi hv. þm. A.-Sk., að hv. þm. þyrftu alveg sérstaklega að taka afstöðu til. Um þetta verður sjálfsagt athugað í sjútvn. - En viðkomandi því, er hv. þm. A-Sk. talaði um, að frv. þetta væri ekki flutt að tilhlutun hafnarnefndar Nesjahrepps, þá var ekki annað að skilja á hv. þm. en að hann meinti, að við flm. mundum fá óþökk þar eystra fyrir að hafa flutt frv. En ég er nú kunnugri því, hvers menn þarna yfirleitt óska, heldur en hann. Það vill nú svo til, að ég þekki hvert mannsbarn þarna í Höfn í Hornafirði, en örlögin hafa hagað því þannig, að hv. þm. A-Sk. á heima í tiltölulega afskekktri sveit langt fyrir vestan Hornafjörð og kemur hv. þm. lítið á Hornafjörð, nema til þingmálafunda. Vegna kunnugleika míns þarna veit ég, að þetta frv. hefur óskipt fylgi þeirra manna, sem hlut eiga að máli. Og ég bori að fullyrða, að það berst til þingsins eitthvað um þetta mál bráðlega. Hitt er rétt, sem hv. þm. sagði, að á sýslufundi hefði hafnarnefnd Nesjahrepps farið fram á, að sýslunefndin ábyrgðist fyrir hönd sýslunnar lán, sem hreppurinn tæki til þess að hrinda hafnarframkvæmdum af stað, móti framlagi úr ríkissjóði. En þetta var vegna þess, að þessir menn, sem þarna eiga hlut að máli, hafa í hyggju að reyna að komast af stað með það allra nauðsynlegasta, sem þarf að gera til þess að bæta hafnarskilyrði þarna, í trausti þess, að framkvæmdir þær, sem hreppurinn gerði í því efni, verði yfirteknar af ríkinu, ef það sjónarmið verður ofan á í hæstv. Alþ., að þarna skuli gerð landshöfn. Hitt er ljóst, að hreppur, sem ekki telur nema 300 manns, hefur litla möguleika til þess að ráðast í framkvæmdir, sem hljóta að kosta fleiri millj. kr., eins og það mundi kosta að ganga svo vel frá höfn þarna sem gera þarf. En hins vegar verður það afkoma útgerðarinnar allrar á Austurlandi, sem bíður tjón við það að láta ógert í þessum efnum það, sem þarf að gera til þess að bæta útgerðarskilyrði þarna, og svo mun fara, ef ríkið tekur þetta mál ekki í sínar hendur. Ég vil benda á það líka að hér er algerlega um tvö sjónarmið að ræða, þegar um er að ræða annars vegar landshafnir, en hins vegar hafnir, sem viðkomandi hreppar eiga að gera. Þar sem um það er að ræða, að hreppar vinni þessi verk, þá er gengið út frá því sjónarmiði, að það sé fyrst og fremst mál hreppanna. En um þessa hafnargerð segi ég hiklaust, að hún sé ekki sérstaklega fyrir Hornafjörð, heldur Austfirðingafjórðung allan, og þess vegna er ómögulegt að ætlast til þess, að Hafnarkauptún geri höfn þarna eftir venjulegum reglum um hafnargerðir að öllu leyti, með venjulegum styrk á móti úr ríkissjóði. - Það vakti fyrir okkur flm. frv. að fá það sjónarmið viðurkennt á Alþ., að þau mannvirki, sem þarna þarf að framkvæma til þess að bæta hafnarskilyrði, eigi ríkið að gera, vegna þess að það mundi auka stórkostlega möguleika sjávarútvegsins í heilum landshluta. Enn fremur vil ég benda á það, sem ég gerði í framsöguræðu minni líka, að það eru fleiri en við flm. frv., sem líta svona á málið. Ég minntist á það þá, að samþykktir Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Alþýðusambands Íslands hnigu algerlega í þessa átt. - Hv. þm. A-Sk. taldi, að ekki væri ástæða til þess að afgreiða þetta mál í skyndi hér á Alþ., án þess að óskir um það lægju fyrir frá hafnarnefnd Hafnarkauptúns. Ég vona þá, að ef þær óskir koma fram, þá. breyti sá hv. þm. fljótt afstöðu sinni í þessu efni. - Ég óska svo, að málinu verði vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég hef ekki ástæðu til að segja mörg orð til viðbótar því, sem ég sagði áðan. Ég held, að það sé ákaflega hæpið fyrir hv. 2. landsk. þm. (AS) að draga þá ályktun af þeim forsendum, sem fyrir liggja frá minni hálfu, að ég mæli á móti þessu frv. Hitt vil ég endurtaka, að ég tel ekki eðlilegt og tæplega viðeigandi, að þetta frv. verði afgr. á Alþingi í skyndi, án þess að leitað sé umsagnar aðila heima fyrir, sem um þessi má1 eiga að fjalla þar. Þetta vil ég endurtaka, og mér finnst sjálfsagt, að sjútvn. geri það, og þess vegna lagði ég áherzlu á það vegna vinnubragða n. - En um hitt atriðið, sem er nýtt í þessu frv., að tengja byggingu frystihúsa, niðursuðuverksmiðju, beinamjölsverksmiðju og lýsisvinnslustöðvar við hafnargerð, þá held ég, að það hafi ekki verið ofmælt í þessu sambandi, þó að ég segði, að hv. alþm. yrðu að taka afstöðu til þess við síðari umr. og við afgreiðslu þessa máls. Mál þetta fer að sjálfsögðu til hv. sjútvn., og gefst þeirri hv. n. þá tækifæri til athugana á málinu, sem nauðsynlegar kunna að vera.



Herra forseti. Mig langar til að segja um þetta mál örfá orð, áður en því er vísað til n. - Í þinglokin síðustu var útbýtt hér í handriti á meðal þm. frv. til 1. um landshöfn í Njarðvíkum, sem samið hafði verið af milliþn. í sjávarútvegsmálum og sent ráðuneytinu til fyrirgreiðslu. Þetta frv. fór í þá átt, að ríkisstj. yrði heimilað að byggja í Njarðvíkum, höfn á ríkisins kostnað með hliðsjón af því, að þar væru auðug fiskimið, en lítill hreppur við lendingarstaðinn ómegnugur til stórra framkvæmda, og þangað sæktu bátar víða að af landinu og mundu gera það í ríkari mæli, ef hafnarskilyrði væru þarna betri. Þetta voru þau rök, sem milliþn. í sjávarútvegsmálum færði fyrir sínu máli og mér fannst mjög skynsamleg rök og eðlileg. Þess vegna var sá háttur hafður á um þetta mál þá - af því að komið var nærri þinglokum og ekki von til, að málið gengi fram á því þingi, - að kynna mönnum málið með því að senda þetta í handriti, svo að það gæti orðið athugað til næsta þings. Árangurinn af þessari kynningarstarfsemi hefur orðið sá, að hér hafa komið fram tvö önnur frv., annað um landshöfn á Þórshöfn, en hitt frv. er um landshöfn í Hornafirði, en ekki það frumvarpið, sem fyrst og næst lá fyrir, um landshöfn í Njarðvíkum. En það á sínar orsakir, að það síðast talda er ekki komið, því að það hefur verið í stöðugum undirbúningi til síðustu stundar, en hefur verið sent sjútvn. til flutnings, og ég vona, að það komi hér til umr. í hv. d. bráðlega. En hafnargerð í Njarðvíkum hefur verið þrautundirbúin í mörg ár. Það hafa verið gerðar ýmsar fyrirkomulags teikningar og kostnaðaráætlanir um ýmis mannvirki þar, sem líka liggja fyrir. Það hafa verið athugaðir allir nærliggjandi staðir og möguleikar til slíkra framkvæmda þar. Það hefur verið rætt um málið við hafnarnefndir og útgerðarmenn á þessum stöðum um samkomulag við þessa aðila um þátttöku í framkvæmd málanna. - Það er ekki hægt að segja um þessa tvo staði, sem frv. eru komin fram um að gera landshafnir á, þ. e. a. s. Þórshöfn og Hornafjörð, neitt svipað því í þessu tilliti eins og hægt er að segja um Njarðvíkur. Að vísu hafa farið fram bráðabirgðaathuganir á þessum stöðum, sem reyndar gefa vissar bendingar í þá átt, hvert þróunin stefnir. En það er svo fjarri því, að á þessu stigi málsins sé undirbúningi þess svo langt komið, að það sé tímabært, að mínu viti, að flytja frv. um þessa staði í þeirri meiningu að samþ. nú þegar að byggja landshafnir þar. Ég geri ráð fyrir, - eins og ég sagði, þegar til umr. var frv. til l. um landshöfn á Þórshöfn, - að þarna séu ýmsir möguleikar til byggingar landshafnar, sem sjálfsagt sé að athuga, og ýmislegt, sem bendi til þess, að þróunina muni bera í þá átt að gera þarna landshöfn. En ef hér er farið að setja af stað tvö landshafnafrv., meira og minna óundirbúin, við hliðina á því frv., sem er mest undirbúið og hefur mesta möguleika til skjótrar framkvæmdar, þ. e. a. s. um landshöfn í Njarðvíkum, það tel ég mjög illa farið, því að það gæti torveldað framkvæmdir á þeim stað eða stöðum, þar sem málið er vel undirbúið. Hér hefur af hv. þm. verið hlaupið fram fyrir það, sem eðlileg þróun er fyrir hendi um, þó búast megi við, að seinna komi landshafnir á þessum stöðum. - Byggingar stórra hafna, eins og hér er um að ræða, eru gífurlega stór mannvirki. Það hefur verið gert ráð fyrir því, að byrjunarframkvæmdir landshafnar í Njarðvíkum muni kosta - eftir frv. - um tíu millj. kr. Hér í frv. um landshöfn í Hornafirði eru nefndar sex millj. kr. Og í frv. um landshöfn á Þórshöfn fjórar millj. kr., þannig að það er vitað mál, að ætti að gera þessar landshafnir mjög fljótlega, ásamt landshöfn í Njarðvíkum, þá mundi þurfa að einbeita þangað ákaflega mörgum kröftum og miklum, sem ég efast um, að okkur tækist að hafa ráð á samtímis. Ég hafði hugsað mér í þessum hlutum þá framkvæmd mála, að fyrst væri tekin ein landshöfn, sem bezt væri undirbúin og mestir möguleikar til, að kæmi sem fyrst að notum, sem ég tel tvímælalaust Njarðvíkur. Tel ég hagkvæmast, að þessar framkvæmdir verði unnar þar svo, að þær kæmu að verulegum notum, áður en farið væri að dreifa kröftunum að verulegu leyti til annarra staða. Hitt er annað mál, að athuga, hvað hægt er að gera til þess að bæta úr brýnustu þörf barna eystra, á þann hátt sem tíðkazt hefur. - Þegar milliþn. í sjávarútvegsmálum hafði þetta mál á döfinni, voru hjá henni nefndar fimm eða sex hafnir, sem gætu komið til mála sem landshafnir, sem hún taldi eðlilegt að nefna í því sambandi. En þær eru, auk Njarðvíkur, Þorlákshöfn, Hornafjörður, Þórshöfn og Skagaströnd og ein á utanverðu Snæfellsnesi. Á öllum þessum stöðum eru ýmsir möguleikar, sem benda til þess, að fyrr eða síðar verði horfið að því ráði að gera þarna einmitt landshafnir kannske í svipuðum stíl og menn hugsa sér nú um Njarðvík. En þó - eins og ég sagði í upphafi - tel ég málið vera það lítið undirbúið á öllum þessum stöðum öðrum en Njarðvík, að það sé ekki rétt að slá föstu með lagasetningu, að þetta skuli gert þegar í stað. Ég skal líka benda á, að á þessum stöðum hafa verið uppi till., svo að segja öllum, um svipaðar aðgerðir á nærliggjandi stöðum. Og þó ég fyrir mitt leyti álíti, að varla komi til greina svipaðar framkvæmdir þar og á þessum stóðum, sem ég nýlega nefndi, þá tel ég þó rétt, að það yrði betur athugað, áður en málinu yrði endanlega ráðið til lykta viðkomandi hverjum þessara staða fyrir sig. Sömuleiðis vildi ég einnig mega á það benda, að ef samþ. verða nú tvö, þrjú eða fjögur landshafnafrv. samtímis, þá er nokkurn veginn víst, að fleiri frv., þ. e. a. s. um hina staðina, sem ég áðan nefndi, koma á eftir, Þorlákshöfn, Skagaströnd og á Snæfellsnesi. Og ég tel, að þessar hafnir allar, sem nefndar hafa verið, aðrar en Njarðvík, hafi nokkurn veginn jafna aðstöðu og megi færa nokkurn veginn jafnsterk rök fyrir nauðsyn byggingar landshafnar á þessum stöðum öllum. Ef frv. um þessar hafnir allar eru borin fram í einu og samþ. og kröftunum svo dreift, að byrjað verði á mörgum stöðum í einu, en á engum lokið né gert svo mikið, að nægi til mikilla bóta, teldi ég verr farið en heima setið. Ég tel skynsamlegustu leiðina í þessum málum að byrja á fáum stöðum í einu, kannske aðeins einum, og fara þar það langt með verkið, að verulegur árangur sæist þegar á fyrstu árum. En ef byrjað er að byggja landshafnir á mörgum stöðum í einu, er hætt við, að líði langur tími, áratugur eða meira, þangað til verkið er komið á það stig, að hægt sé að hafa þess veruleg not. Ég vil að vísu síður en svo amast við því, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, fari til n. og verði athugað. Ég tel sjálfsagt, að svo verði gert. En ég vil aðeins skjóta þessari aths., sem ég hef borið hér fram, til þeirrar hv. n. og beina því til hennar, að hún athugi nokkuð þau sjónarmið, sem ég hef hér greint, áður en hún afgreiðir þessi tvö landshafnafrv. sem hér liggja nú fyrir hæstv. Alþ. Frv. um landshöfn í Njarðvíkum veit ég ekki annað en að komi mjög bráðlega fram á Alþ., og því fylgja allar þær upplýsingar, sem á þessu stigi málsins er hægt að láta í té um það mál. Og ég tel það svo undirbúið, að í það megi fara nú þegar að byrja á byggingu landshafnar í Njarðvíkum, sem ég tel allra veigamesta staðinn af þessum sex, sem milliþn. í sjávarútvegsmálum hefur talið, að komið geti til mála sem landshafnir.

Flm. (Ásmundur Sigurðsson) : Herra forseti. Aðeins örfá orð vildi ég segja út af ræðu hv. þm. A-Sk. Ég efast ekkert um það, að það þarf að fara fram meiri rannsókn en þegar er gerð til undirbúnings byggingar landshafnar í Höfn í Hornafirði, áður en allt þetta er framkvæmt, sem lagt er til í þessu frv., að framkvæmt verði þar í sambandi við hafnargerð þar. - En ég vil benda á, að vitamálaskrifstofan hefur þegar gert áætlanir um þau mannvirki, sem hún telur sérstaklega að þurfi að gera vegna hafnarinnar. Á grundvelli þessara rannsókna er það, sem Nesjahreppur hyggst að gera þær framkvæmdir, vegna þess að hann treystir því, að það sé óhætt, og við flm. frv. teljum, að það sé óhætt fyrir Nesjahrepp að gera framkvæmdir á grundvelli rannsókna, sem niðurstöður um hafa komið frá vitamálaskrifstofunni. Og við lítum svo á, að það mundi vera lítil áhætta fyrir ríkið að hefja framkvæmdir á þessum allra nauðsynlegustu hlutum, sem þarf að gera til þess að bæta höfnina þar. Ég hygg, að vitamálastjóri sé því samþykkur, að það megi ekki dragast lengur. Og þá væri það að mínu áliti ekki hætta fyrir hæstv. Alþ. að samþ. það, að ríkið tæki verkið að sér á þeim grundvelli, sem frv. þetta gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Ég vildi bara taka það fram í sambandi við ræðu hv. 2. landsk. þm. (ÁS), að mér er kunnugt um þær áætlanir, sem gerðar hafa verið um Höfn í Hornafirði í þessu efni, því að þær hafa allar verið gerðar undir minni stjórn, og þær eru ekki gerðar með hliðsjón af fiskveiðahöfn, heldur miðaðar að þrennu: Að auðvelda skipakomur inn á innri höfnina með nauðsynlegri dýpkun til þess. Í öðru lagi til að skapa skjól fyrir ísreki og stormum fyrir fiskibátaflotann. Og í þriðja lagi miða þær að því að tengja Hornafjörð við samgöngur út um land. Þetta eru þau þrjú höfuðsjónarmið, sem hafa legið til grundvallar, viðkomandi athugun á umbótum á höfninni í Höfn í Hornafirði. Hins vegar hefur ekki sú athugun verið gerð með sérstöku tilliti til þess, að þarna komi upp stór landshöfn með mjög auknum bátaútvegi og framkvæmdum í sambandi við það. Það sjónarmið var ekki við þessa athugun sem aðalsjónarmið, heldur hitt, að auka skipakomur til þessa staðar og tengja þær við aðra staði landsins og skapa nokkurt skjól, bæði fyrir ís og stormi: - Ég teldi því, að ef þarna ætti að gera landshöfn með mjög auknum bátaútvegi og einnig með öllum þeim fiskvinnslustöðvum, sem er hér gert ráð fyrir, þá þyrftu þessar áætlanir mjög að endurskoðast. Og ég er viss um, að það þyrfti að breyta þeim mjög verulega, ef þessar till. frv. ættu að verða að veruleika. - Þetta tek ég fram af því, að mér er vel um þessar áætlanir kunnugt, sem hv. 2. landsk. þm. minntist á, því að ég hef látið gera þær.



Herra forseti. Ég vildi aðeins gera þá stuttu athugasemd við ræðu hæstv. samgmrh., þar sem hann var að tala um, að það mundi ekki vera rétt að setja lög um fleiri landshafnir en eina í einu og ekki vit í að leggja samtímis í fleiri slík mannvirki að ég vil benda honum og hv. sjútvn. á, að í frv., sem ég flutti um landshöfn á Þórshöfn, er ekki gert ráð fyrir, að í framkvæmdir þar verði ráðizt fyrr en fé er veitt til þess í fjárl., og þó að frv. væri samþ., mundi ekkert verða framkvæmt þar fyrr en fé væri veitt til þess í fjárl. Svo að hættan við að samþ. þessi frv. er, eftir því sem ég bezt fæ séð, ekki nein fyrir ríkisstjórnina. Annað vil ég drepa á í sambandi við það, sem hann var að telja upp hafnir, sem milliþn. í sjávarútvegsmálum minnist á í sínu nál. og telur eðlilegt, að ríkið kosti jafnvel að öllu leyti. Viðkomandi Þorlákshöfn er það að segja, að ég hef heyrt, og það síðast í morgun frá hv. þm. Árn., að það muni ekki vera tilætlun þeirra, sem búa í héraðinu þar umhverfis, að ríkið beri kostnað við þá höfn, nema að því leyti að styrkja hafnarframkvæmdir þar með beinum framlögum og einnig með því að ganga í ábyrgð fyrir láni til framkvæmdanna. Það mun vera ríkjandi skoðun í héraðinu, að héraðið sjálft eigi að eiga þá höfn, svo að ég hygg, að hæstv. ráðh. þurfi ekki að óttast það, að samþykkt frv. um landshöfn í Þorlákshöfn verði sótt fast á Alþ., ekki a. m. k. að svo stöddu. - Hættan við að samþ. frv. um landshöfn á Þórshöfn, eins og ég flutti það snemma á þessu þingi, virðist því ekki vera nein fyrirríkissjóð, vegna þess að það er ekki ætlazt til, að svo mikið sem framlög til byrjunarframkvæmda eigi sér stað fyrr en Alþ. veitir fé til þeirra í fjárl.

Flm. (Ásmundur Sigurósson) : Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér að taka fram, að ég vænti þess fastlega, að frv. þetta fari til hv. sjútvn. og hún athugi það vel. Og jafnvel þó að það yrði ekki samþ. nú á þessu þingi, þá væri það stór vinningur fyrir málið, ef það fengist upp úr þessum flutningi frv., að rannsókn yrði gerð, til þess að málið gæti þá komið til meðferðar á næsta þingi.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég tel enga ástæðu til þess að fara að hafa um þetta mál langar umr. nú, því að það ber ekki svo mjög mikið á milli mín og hv. flm. þessara tveggja frv., sem hér er um að ræða, hv. þm. N-Þ, og hv. 2. landsk. þm. Og ég endurtek það, að þessir staðir báðir, sem hér eru nefndir í þessum frv., hafa komið til álita sem landshafnir og munu koma til álita í því efni. Það eina, sem á veltur, er það, hvort það er heppilegt fyrir málið í heild, að þessi frv. um þessa tvo staði komi fram á þessum tíma og það sé farið að bera þá saman við og jafnvel deila sköpum með þeim og frv., sem hefur verið vel undirbúið. Það verður að sjálfsögðu bætt úr því, sem á kann að vanta um undirbúning byggingar landshafna á þessum stöðum öllum, sem milliþn. hefur nefnt í því sambandi og ég hef greint nú í umr., og kannaðir möguleikarnir, sem fyrir hendi eru til þess að þessar hafnir verði byggðar. En að fara að samþ. þessi frv. áður en þær rannsóknir liggja fyrir - ja, það má kannske segja um það eins og hv. þm. N-Þ. sagði, að það væri enginn skaði skeður, því að það verði ekki hafizt handa urri framkvæmdir fyrr en fé er veitt til þess af fjvn. og Alþ. Og það er alveg rétt. En það er nú svona, að þegar búið er að samþ. 1. af þessu tagi, þá byrjar strax næsta stig baráttunnar að útvega þetta fé, sem til vantar, - það þekkjum við allir, sem nokkuð höfum átt sæti á þingi, að fyrst kemur þetta stig, sem hv. þm. N-Þ. vill ná með samþykkt frv., sem hann flutti, og svo það næsta, sem ég gat um, - og baráttan endar svo kannske með einhverri ekki fullhugsaðri framkvæmd. Og það er aðeins þetta, sem ég teldi rétt að reyna að forðast.



Herra forseti. Á öndverðu þingi flutti ég fyrirspurn til hæstv. atvmrh. um olíumál, en hún hefur ekki verið tekin á dagskrá enn þá, og vonast ég eftir, að það verði gert fljótlega, þar eð mig er farið að lengja eftir því, og vona ég, að hæstv. forseti athugi það.



Herra forseti. Það var fyrir nokkrum dögum, sem rætt var um þessa mjólkurflutninga, þ. e. það frv., sem fyrir liggur, og umr. var ekki lokið. Hv. flm. frv. leitaðist þá við að gera grein fyrir því, af hvaða ástæðum málið væri flutt fram í þinginu. Og þó að þau orð, sem ég sagði hér við umr., hefðu ekki verið til annars en þess að kalla það fram, þá tel ég þó ekki unnið fyrir gýg að hafa sagt þau orð hér. Hv. þm. ætti eftir þær umr., sem fram fóru um málið, að vera það orðið ljósara, hvað hér er ætlazt til, að gert sé og hvað hv. þm. er boðið upp á að vinna. Það ætti að vera alveg þarflaust að gefa skýringar á því, hvers konar verk hér er verið að vinna. Og furðulegt er að heyra af vörum hv. flm. þessa frv., að hann skuli tala um einræði í sambandi við þetta mál. Ég mun koma síðar betur að þessu einræðistali hv. þm., til þess ef vera mætti, að hann öðlaðist skilning á því, hvað er lýðræði og hvað er einræði. En mér skilst að þetta frv. hefði getað verið ákaflega stutt og einfalt. Það kom á daginn, alveg eins og ég bjóst við, að annars vegar væri Kaupfélagið Þór, og svo stendur það fast í heilabúi þessa hv. þm., að hins vega sé Egill Thorarensen. Hefði ekki verið óviðeigandi, að einhvers staðar hefði staðið í þessu plaggi, að ef Kaupfélagið Þór gæti ekki annazt þessa flutninga, þá skyldi það undanþegið refsiaðgerðum í þessu efni. Þannig hefði þetta getað hljóðað, og þá hefði tilefni þessa frv. komið fram og málið orðið einfaldara. Þá hefði þetta ekki þurft að ná til annarra manna, ekki einungis til þeirra stofnana, sem nú eru til staðar, heldur og um langa framtíð, því að gera má ráð fyrir, a. m. k. af hálfu hv. flm., að hann álíti áfram þörf á slíkri löggjöf, sem hér um ræðir. Ég ætla þá, í sambandi við ummæli hv. flm., að víkja nokkru nánar að því, hvernig þetta verður, ef frv. verður að l. - Ég gerði hér áður nokkra grein fyrir því, hvernig háttað væri mjólkurflutningum víðs vegar um land og hvernig þessu „einræði“ er háttað, sem hv. flm. talar um. Það fyrirkomulag, sem nú ríkir í þessum málum, er vitaskuld félagsmál þeirra manna, sem að þeim standa, og hefur ekki borið á öðru en að það hafi farið fram með friði og spekt, og mér vitanlega hafa ekki komið upp raddir um það, að þessum málum væri illa ráðið. Það er að vísu nokkuð mismunandi, hvernig fyrirkomulagið í þessum málum er, en það byggist á því, að þeir menn, sem þessar stofnanir eiga, ráða einir um þær. Hv. flm. sagði, að ég hefði ekki átt að vera að minnast á t. d. Kaupfélag Eyfirðinga og Kaupfélag Skagfirðinga, en ég gerði það til þess að bregða upp ljósi yfir það, hvernig þessum málum er fyrir komið. Til frekari áréttingar hvað Skagafjörð snertir, þá er það kaupfélagið, sem annast mjólkurflutningana, og hið sama gildir um Eyjafjörð. Það er nákvæmlega hið sama, hvort það er ein stofnun, sem annast þessi mál, eða fleiri, sem skipta þeim með sér, og skiptir að sjálfsögðu ekki máli, hvort það eru viðskiptamenn kaupfélagsins í Skagafirði, sem annast mjólkurflutninga þar. Hvað Kaupfélag Borgfirðinga snertir, þá hefur það annazt mjólkurflutninga þar. Annars hefur það verið með nokkuð öðru móti þar og gefizt mjög vel. Þetta er það, sem hv. flm. kallar óskaplegt einræði. En þó er þetta frjáls tilhögun, sem félagsmenn hafa ákveðið. Þetta er það, sem snertir þetta atriði málsins, en svo er að athuga það nánar, hvernig framkvæmdin ætti að verða, ef skipta ætti mjólkursvæðunum niður eftir verzlunum. Í fyrsta lagi gæti þetta rekið sig á, því að verzlunarsvæðin geta verið dreifð sitt á hvað hjá hinum einstöku stofnunum, svo að þetta er ekki hægt að leggja til grundvallar fyrir slíkri skiptingu. Það yrði þá að taka ákveðið mjólkurmagn, eftir því sem frv. hermir, og skipta því þannig niður, en þegar þessi skipting færi fram, þá er ekki eins og mjólkurmagnið haldist jafnt; það er sitt á hvað og fer eftir árstíðum og er mjög mismunandi frá ári til árs. Ætti þá að skipta mjólkurmagninu upp, jafnóðum og þetta færist til? Ég er hræddur um, að þetta færi eitthvað skrítilega úr hendi. Hv. flm. sagði út af því, að ég gerði það að umtalsefni, að þetta yrði dýrt, að ekki væri ætlazt til, að bílarnir væru að skrönglast hálftómir, heldur ættu þeir að hafa fulla hleðslu. En hvernig á að sjá um það? Er alveg víst, að saman fari full bílhleðsla í réttu hlutfalli milli þeirra, sem rétt eiga til flutninga? Hræddur er ég um, að þetta mundi rek sig dálítið á. Þetta er að sjálfsögðu svo fjarri öllu lagi, að það sér hver maður í hendi sér, að engu tali tekur. Þetta eru nú flutningarnir heima fyrir, sem gætu komið svona út. Á leiðinni frá Ölfusárbrú til Reykjavíkur eru mestir mjólkurflutningar, og kostar bíllinn 60 kr. hvora leið. Flytur hann ca. 400 lítra mjólkur annan hvern dag í bæinn, og er flutningskostnaður 15 aurar á hvern mjólkurlítra. En þegar hann flytur ekki nema nokkra lítra, út á hvern gengur það? Út á bændur og stofnanirnar. Þetta er m. a. eitt atriði, hvernig tækist til með þessar stofnanir. Svo koma vetrarflutningarnir. Nú gæfi ég ekki um að staðhæfa það, en eftir því sem 1. gr. frv. er orðuð, þá ætti líka að skipta flutningunum frá búunum, hvort heldur mjólk fluttri frá búunum eða mjólkursvæðunum, og þá ætla ég að gera að umtalsefni mjólkurflutninga yfir Hellisheiði, sem ég gæti trúað, að tækjust stundum ekki sem bezt. Ég hefði viljað mega eiga von á því, að hv. 2. þm. Rang. þekkti það vel til, hve miklum óskapa vandkvæðum það er bundið í vondri tíð og ófærð að koma flutningum yfir Hellisheiði, og þó að svo kunni að vera, að Kaupfélagið Þór hefði nægan bílakost til þess að annast sína flutninga og gæti ef til vill haft í takinu í bíla til þess að koma sínum hluta, þótt hann væri ekki nema einn bílfarmur, þá er ekki alveg víst, að aðrir, sem fyndu upp á því að óska eftir mjólkurflutningum, hefðu það mikinn bílakost. Fyrir utan það, hvernig það er fyrir þessar stofnanir, að þær gætu allt í einu átt von á því að fá kröfu frá mönnum um að flytja svo og svo mikið af vörum, og menn skyldu ekki halda það, að þessi viðskiptavelta, sem leggja á til grundvallar hjá verzlunum, þurfi endilega að vera við bændur - ekki nema að litlu leyti. Viðskiptaveltu verzlananna, hvernig sem hún er, á að leggja til grundvallar. Við skulum hugsa okkur staði úti á landi, þar sem mjög mikil viðskipti eru við verzlun af hálfu allt annarra manna en bænda. Eftir frv. því, er hér liggur fyrir, á að leggja hana til grundvallar fyrir flutningum og fyrir utan, hvað þessu er slegið á dreif. Hv. flm. sagði einmitt viðvíkjandi því atriði, sem ég gerði að umtalsefni, hvað flutningar kynnu að komast á margra hendur, að það hefði verið ofmælt hjá mér, hve margir kaupmenn gætu komið hér til greina að hafa mjólkurflutninga á hendi á mjólkursvæði Flóamanna. Það kann að vera, en um þetta getur hv. þm. ekkert staðhæft, því að um þetta hefur hann ekkert við að styðjast, og úr því getur reynslan ein skorið. Ég drap á, hvað verzlanirnar væru nú margar og tilnefndi töluna 15, og það fannst hv. þm. ofmælt. Þetta er alveg þvert á móti, því að það geta vel komið fleiri til greina á þessu svæði, jafnvel upp undir 20. Hvort þær svo afla sér eða fullnægja þeim skilyrðum, sem sett eru, það getum við ekkert sagt um, en eftir frv. að dæma virðist ekki vera svo erfitt að gera það. Verzlunin þarf að vísu yfirlýsingu eða meðmæli frá 40 mjólkurframleiðendum, sem senda mjólk til mjólkurbús og skipta við verzlunina, en ekkert orð er um það, hve mikil viðskipti mjólkurframleiðandinn þarf að hafa við verzlunina til þess að yfirlýsingin fullnægi, og ekkert orð er um það, að hann megi ekki óska eftir því, að fleiri en ein verzlun annist þessa flutninga. Ég ímynda mér, að sami maðurinn, sem hefur viðskipti við verzlun, eina eða fleiri, og fullnægir settum reglum, geti látið í ljós óskir sínar um þessa flutninga við 2–3 aðila eða fleiri. Það er ekkert því til fyrirstöðu, svo að það er heldur auðvelt að koma þessu atriði í kring, en hvort menn gera þetta, um það veit hvorki ég né hv. þm. Hv. þm. bað mig að nefna með nafni þær verzlanir, sem hér koma til greina. Get ég ekki verið að tefja tímann á því, en skal gefa honum upp tölur, svo að hann geti rannsakað þetta nánar, ef hann vill. Þær munu vera 14 verzlanirnar í Árnessýslu. Ég tel, að þær séu 4 í Rangárvallasýslu, en geta vel verið fleiri. Síðan er Kaupfélagið í Vík og ein verzlun þar. Hv. þm. rökstyður óskir sínar í þessu máli með því, að hann segist hafa að baki sér 150 bændur, og finnst það hart, ef þeir gætu ekki komið því til vegar, að þetta félag hans gæti flutt fyrir þá mjólkina, og kallar það einræði, að slíkt skuli ekki fást. Hvað eru nú margir félagar í Mjólkurbúi Flóamanna? Þeir munu vera hátt á ellefta hundrað. Þegar þetta mál var afgr. á síðastliðnu vori, ætla ég, að 38 fulltrúar hafi verið þar á fundi. Af þeim voru 34 á móti því að dreifa mjólkurflutningunum og að Kaupfélagið Þór fengi þá, en einir 4 voru með því. Ég held, að þetta bragði ekki beinlínis af einræði, þótt hv. þm. hafi ekki fengið þessu framgengt, og ég vil ráða honum til þess, ef hann vil vinna þá á sitt mál, sem um þetta mál hafa fjallað, að hann sýni það, að hann vilji fara eftir lýðræðislegum vinnubrögðum, en fari ekki að flytja málið inn á Alþ. til þess að brjóta á bak aftur verzlun þeirra manna, sem þessar stofnanir eiga. Ég get líka í þessu sambandi vikið að því, að ég tel það jafnvel mjög hæpið, hvort slíkt frv. sem þetta, ef það gengur fram, gangi ekki í bága við 69. gr. stjskr., því að með þessu frv., eins og það er í pottinn búið, er tvímælalaust lagt haft á atvinnufrelsi manna. - Hv. þm. var að tala talsvert mikið um Egil Thorarensen kaupfélagsstjóra og sagði, að honum gengi það til að hafa þessa flutninga á þann hátt sem þeir eru, að hann ætlaði sér að ná viðskiptum manna þar eystra. Ég var hér áður búinn að gera grein fyrir því, að hann ræður um þessi mál ekki nema að sínum hluta, því að í stjórn Mjólkurbús Flóamanna eru aðrir tveir menn, sem eru meiri hluti, og úr því að stjórnin hefur þetta þannig, þá skilst mér, að það sé meiri hluti stjórnar Mjólkurbús Flóamanna, sem óski eftir að hafa þessum málum þannig hagað. Og efalaust er það hún, sem hefur samið við stjórn Kaupfélags Árnesinga, sem eru allt aðrir menn, svo að þetta er samkomulag þeirra á milli. Þegar kemur svo til fulltrúa bænda sjálfra, þá er búið að gera grein fyrir því áður, þannig að það eru 34, sem eru á móti breyttu fyrirkomulagi á þessum málum, en 4 með því. Í tölunni 34 hljóta margir að vera úr Rangárvallasýslu, sem eru á móti þessu, og er hægt að fá nánari upplýsingar um það síðar og liggur í eðli málsins, að svo hlýtur að vera. Mér hefði ekki dottið í hug og ég skil það ekki, að þeir 4 menn, sem vilja breyta svona til til að fá að annast þessa flutninga og láta sér annara um ímyndaða hagsmuni kaupfélaga sinna, að þeir mundu grípa til slíks örþrifaráðs sem hv. flm. þessa frv. ætlar að gera. - Hv. þm. vildi færa það sem ástæðu fyrir því, hvernig háttað væri þessum flutningum hjá Agli í kaupfélaginu, að ekki fengist flutt svo mikið sem einn eldspýtustokkur. Ég veit ekkert um það og hef ekki verið að grafast fyrir slíkt, en þessir bílar mundu ekki geta stanzað á þessum ferðum sínum upp á það að taka hleðslu hér og þar í mörgum verzlunum. En varðandi þau kynni, sem ég hef haft af þessum flutningum hvað mig persónulega áhrærir, þá hafa þessir bílar oft komið með ýmislegt til mín annars staðar frá en frá kaupfélaginu, en það liggur í hlutarins eðli, að slíkt getur ekki orðið í stórum stíl. Hv. þm. sagðist mótfallinn því, að verzlanirnar gætu ekki staðið sig við flutninga, þótt þeim yrði skipt upp. Það er einfalt að segja slíkt fyrir fram, og ég legg lítið upp úr þeim mótmælum. Er auðvelt að sjá það í hendi sér, ef flutningum yrði dreift eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, að ekki færi hjá því, að meiri og minni misbrestur yrði á flutningunum og þessari vöru áreiðanlega stefnt í stórhættu. Þá sagði hv. þm., að það væri algert einræði í Kaupfélagi Árnesinga og þessum félagsskap. Hvað áhrærir mjólkina, þá er ég búinn að gera það að umtalsefni og þarf ekki að endurtaka það. Eins og áður er sagt, eru deildir út um sveitirnar, sem bændur kjósa sína fulltrúa í, og mæta þeir á einum allsherjar samkomustað, þar sem þeir ráða málum sínum, og um afgreiðslu mála ræður meiri hluti. En hann vill meina það og sagði það beinlínis, að þessi óskaplegi og ógurlegi maður, Egill Thorarensen, ætli sér að sitja yfir hugum manna. Mér finnst hér koma fram mikill ókunnugleiki hjá hv. þm. á þessum manni, því að það, sem ég þekki til Egils Thorarensens og starfa hans sem formanns stjórnar Mjólkurbús Flóamanna og forstjóra Kaupfélags Árnesinga, er ekki nema allt hið bezta um hann að segja og það hygg ég, að nær allir bændur við hvora þessa stofnun sem er hafi sömu söguna af honum að segja. Hann hefur til að bera dugnað og ósérplægni í störfum og er fullur vilja til að láta þau fara sem bezt úr hendi, svo að sem mest hagræði verði að því, hvernig málum bænda er ráðið. Kaupfélag Árnesinga er byggt upp á svipaðan hátt og Mjólkurbú Flóamanna. Það eru deildir úti um sveitirnar og þar eru kosnir fulltrúar fyrir hverja deild. Fulltrúarnir koma síðan saman og ráða sínum málum, og hefur aldrei borið á því, ef ágreiningur hefur verið um eitthvert mál, að því hafi ekki verið ráðið til lykta á lýðræðislegan hátt og meiri hluti fulltrúanna ráðið eins og í stjórn félagsins, og þannig held ég, að það ætti að vera, ef lýðræði á að vera ríkjandi. En það er þetta lýðræði, sem hv. 2. þm. Rang, virðist ekki geta sætt sig við. Svo að það er ætlunin að taka ráðin af margföldum meiri hl. Ég skal láta það liggja milli hluta, hversu réttmætt það er, en aðeins geta þess, að ég veit, að á tíunda hundrað bænda er á móti þessum ráðagerðum. Þá sagði hv. þm., af því að ég hafði gert 5. gr. frv. að umræðuefni, en hún er á þá leið, að eldri samningar um mjólkurflutninga skuli upphafnir, þegar frv. þetta sé orðið að lögum, - að sérstök ástæða hefði verið til þess, að þetta ákvæði var haft í frv. Hann gat um ástæðuna, sagði hana þá, að stjórn mjólkurbúsins hefði gert samning við Kaupfélag Árnesinga um mjólkurflutninga til allt að 10 ára. Það ber þá að skoða flutning þessa frv. sem herbragð gegn þessum samningum. Hv. þm. sagði mig kunnugan þessum samningi og hefði ég gert 5. gr. frv. að umræðuefni af þeirri sök. Mér stendur á sama, hvað hann heldur um það. En það væri ekki nema eðlilegt, þótt þessi samningur hefði verið gerður. Það er ekkert athugavert, þótt samningar séu gerðir til nokkurra ára, þegar hægt er að komast að hagkvæmum skilmálum. Hitt er annað mál, að mér þykir viðurkvæmilegra, þó að löggjafinn grípi inn í, að eldri samningar séu látnir renna út. Nú segist hann hafa vitað um þennan samning milli mjólkurbússtjórnarinnar og kaupfélagsins og ætlar að sjá ráð við þessu herbragði, þetta skuli þeir fá yfir sig. Er hann nú alveg viss um, að sopið sé kálið, þótt í ausuna sé komið ? Er hann viss um nema þessi félagsskapur eigi kröfu til ríkisvaldsins til skaðabóta? Hann lítur kannske svo á, að þetta sé svo mikið mál, að ekki sé horfandi í slíkt. En það getur verið, að hæstv. Alþ. horfi í þetta og væri það ekki vansalaust, ef það samþ. frv. og þessar yrðu afleiðingarnar. Þetta er ekki að grípa inn í á lýðræðislegan hátt. Þetta er kúgun og félagsskapnum til skaða og skapraunar. Bændur hafa ekki þurft á þessari hjálp að halda til þess að ráða fram úr málum sínum, og vildi ég gjarnan sjá nöfn þeirra bænda, sem þessa aðferð vilja þekkjast. Þetta er til þess eins að spilla málstað bænda og sýnir gerla, hvernig hv. þm. vill með þá fara. Hann lét þau orð falla, að Egill Thorarensen réði einn í málum bænda eystra og bæri þá ráðum. Svo að hv. þm. hefur ekki þótt nóg að kveðið með því? Hann vill, að ríkisvaldið hafi úrskurðarvald í málum bænda. Ég ætla, að ég hafi nú gert grein fyrir því, hvers konar mál þetta er. En úr því að hv. þm. fór að gera flokksbönd og flokksviðjar að umtalsefni, má ekki minna vera en að ég bregði upp ljósi yfir þá hlið málsins. Hann færði fram ummæli, sem einhver framsóknarmaður hafði átt að viðhafa á fundi og voru á þá leið, að hann hefði talið sig of flokksbundinn og gæti ekki unað því. Ég get ekki dæmt um, hvort þessi orð eru rétt hermd, enda skiptir það litlu. En að þessi maður, þessi hv. þm., skuli vera að tala um flokksbönd, maður, sem er í þessum flokki og það rétt eftir að búið er að afgreiða hér í þ. það einstakasta mál gagnvart bændastétt landsins, mál, sem felur í sér fullkomna sviptingu mannréttinda fyrir bændastéttina. Og hér hafa átt hlut að máli þm., sem eiga þingsetu sína að þakka bændum. Ég vil ekki ætla þessa hv. þm. svo skyni skroppna, að þeir sjái ekki, hvað þeir eru að gera. En menn munu verða langminnugir þessa verks þeirra. Þess mun getið verða í sögu Íslands um aldir fram. Það hefði ekki verið neitt umtalsmál, þótt þessir menn hefðu gerzt málsvarar þeirra, sem minnst mega sín. En þeir þykjast þess fullvissir, að ekki geti til þess komið, að þeir komist í minnihlutaaðstöðu síðar. Þetta lýtur að þeim, sem greiddu umræddu máli atkv. En þetta verður ekki sagt um þennan hv. þm. (IngJ). Eitthvað fram á sumar var hann talinn andvígur núv. ríkisstj., en aðeins fram á sumar. Ætla mætti, að eitthvað hefði gerzt, sem olli breyt. þeirri, sem á stefnu hans varð. En „sá, sem ekki er með mér, er á móti mér.“ Hann snerist til fylgis við stjórnina. Þessi hv. þm. tók þann kost við fyrstu atkvgr. um búnaðarráð, að hann greiddi ekki atkv., en við aðra atkvgr. sama máls gekk hann út. Ég hygg, að ekki sé hægt að nefna annað mál hentara til þess að brýna bændur á að vera móti stjórninni. En í þessu máli stóð þessi hv. þm., sem á þingi situr fyrir atbeina bænda, ekki með þeim, heldur með stjórninni, og það liggur við, að ég trúi því, að til þess hafi ekki þurft neinn húsaga. Ég held, að til þess hafi ekki þurft meira en skelk þann, sem hv. þm. ber í brjósti til valdamannanna. Ég held, að hann hafi ekki þorað að vera á móti þeim. Maður skyldi þó halda, að ekki hefði þurft mikla brýningu til þess að vera á móti slíku máli. En það liggur fyrir, hvernig hv. þm. stóð sig þar. Það hefði nú átt að vera komið nóg, þar sem þetta mál um búnaðarráð er, en svo virðist ekki vera. En ég verð að segja, að ég hefði kosið v. þm. annað hlutskipti en að berjast á þessum vettvangi, þar sem hann nú er staddur. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er þjóðinni til óþurftar, og vil ég til lengstra laga taka það sem óviljaverk, að hv. þm. (IngJ) skuli hafa staðið að flutningi þess. Ég hef ekki nema gott til mannsins að segja, bæði á afmælisdögum og öðrum stundum, og er mér ljúfast, að honum takist vel í sínum vinnubrögðum. Ég vona, að við eigum eftir að koma hvor til annars og að hvorugur þurfi að bera nokkra beiskju í brjósti til hins. Þetta á að vera frjálst mál bænda, en sízt af öllu, að ríkisvaldið grípi á þennan hátt inn í félagsmál stéttarinnar.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt af menntmn. d. að beiðni hæstv. menntmrh. Frv. er samið af milliþn. í skólamálum. Menntmn. hefur ekki rætt frv. að neinu ráði og raunar næstum ekki, og hafa einstakir nm. því óbundnar hendur um afstöðu til þess á síðari stigum. En n. mun taka það til rækilegrar athugunar - eins og önnur frv., sem hjá henni eru, - að lokinni 1. umr. Um málið vil ég að öðru leyti taka fram, að í lögum um Kennaraskóla Íslands, frá 14. apríl 1943, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stofna skal, svo fljótt sem því verður við komið, æfingaskóla í sambandi við kennaraskólann með öllum ársdeildum venjulegra barnaskóla.“ Þetta frv. er flutt fyrst og fremst til fullnægingar á þessu ákvæði l. um Kennaraskóla Íslands. Eins og öllum er kunnugt, hlýtur undirbúningur kennaraefna að öðrum og verulegum þræði að vera fólginn í því, að þeir fái raunverulega æfingu við kennslustarf. Þessar æfingar fyrir kennaraefni hafa verið í kennaraskólanum um alllangt skeið, en við slæmar aðstæður, eins og kemur fram í því, að sett var í l., að „stofna skyldi svo fljótt sem því verður við komið“ sérstakan æfingaskóla fyrir kennaraskólann. - En þetta er ekki nema annar höfuðtilgangur frv. Hinn er að koma á fót rannsóknarstofnun í uppeldismálum og leiðbeiningastofnun fyrir kennara almennt. Við ætlumst til þess, að í þessum skóla fari fram tilraunir um nýjungar í kennslutækni, og miðað einnig við það, að skólanum verði falið að gefa út leiðbeiningarrit fyrir kennara og aðra uppalendur, eftir fyrirlagi fræðslumálastjóra, þar sem árangur af tilraunum skólans í kennslu sé birtur. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta mál á þessu stigi, en óska, að frv. verði, að lokinni umr., vísað til 2. umr. og lýsi yfir, að menntmn. mun taka frv. til rækilegrar meðferðar á milli 1. og 2. umr.



Herra forseti. Það gegnir líku máli um þetta frv. eins og að, sem er á þskj. 173 og ég hef nýlokið að mæla fyrir. Þetta frv. er flutt á sama hátt af menntmn. að beiðni hæstv. menntmrh. - Þetta frv., sem hér liggur fyrir, fjallar um kennaramenntun, og hefur í því verið safnað saman á einn stað öllum ákvæðum um allar þær stofnanir, sem til þessa hafa veitt kennaramenntun hér á landi. - I. kafli frv. fjallar um sjálfan kennaraskólann. Á l. um kennaraskólann er þó ekki lagt til með þessu frv. að gera verulegar breyt., enda starfar hann samkv. l. frá 1943, sem þá voru mjög rækilega og vel undirbúin. Tvennt er þó í þessu frv., sem er nokkru fyllra og nokkuð með öðrum hætti en í núgildandi l. um kennaraskólann. Annars vegar eru það inntökuskilyrðin. Þau eru hér ákveðnari og reyndar nokkru strangari en samkv. núgildandi l. Hér er gert ráð fyrir, að inntökuskilyrði í kennaraskólann verði þau sömu og inntökuskilyrði í menntaskóla, miðskólapróf úr bóknámsdeild. Með þessu verður kennaraskólinn hliðstæður menntaskólum og fær hliðstæð réttindi. Það eru í frv. þau nýmæli, að ýmsar höfuðnámsgreinar kennaraskólans fái sama gildi sem námsgreinar menntaskóla, þ. e. a. s., að próf í þeim jafngildi prófi í sömu greinum frá menntaskóla. Nemandi, sem lokið hefur kennaraprófi samkv. þessum till., þarf, til þess að öðlast stúdentsréttindi, ekki að taka próf nema í nokkrum námsgreinum, í máladeild í latínu og nokkrum öðrum málum, og í stærðfræðideild fyrst og fremst í stærðfræði og eðlisfræði. Þetta eru gagnkvæm réttindi þeim, sem stúdentar öðlast. Þeir þurfa að bæta við sig námi í uppeldisfræði og kennsluæfingum til þess að öðlast kennararéttindi. II. kafli er um kennaradeild við Háskóla Íslands. Þar er um nýmæli að ræða, þar sem gert er ráð fyrir því, að stofnað verði til sérstakrar deildar við háskólann, sem veiti kennslu í uppeldisfræðum, og að þangað geti þeir farið, sem lokið hafa kennaraprófi, þótt ekki hafi þeir lokið stúdentsprófi. Hlutverk deildarinnar er: Að veita barna- og unglingakennurum framhaldsmenntun, að búa þá, sem lokið hafa almennu kennaraprófi eða stúdentsprófi, undir kennslustörf við miðskóla og gagnfræðaskóla og að annast rannsóknir og leiðbeiningar í þágu uppeldismála landsins, meðal annars með stöðuval. Það er gert ráð fyrir, að þessi deild starfi í mjög nánu sambandi við Kennaraskóla Íslands og þó sérstaklega við æfinga- og tilraunaskólann. III. kafli frv. fjallar um Íþróttakennaraskóla Íslands. Sú stofnun er til og er starfandi á Laugarvatni, og er ekki gert ráð fyrir í þessu frv., að neinar breyt. verði á hennar l. Þó er hér lagt til, sem ekki hefur áður tíðkazt, að til þess að sá, sem lokið hefur prófi frá íþróttakennaraskólanum, öðlist íþróttakennararéttindi. Þurfi hann einnig að hafa lokið almennu kennaraprófi. Að sjálfsögðu geta menn til þess stundað nám utan kennaraskólans, þó að þeir hafi ekki lokið kennaraprófi, en það nám veitir þeim ekki réttindi til þess að kenna við skóla landsins. Hins vegar gætu þeir orðið leiðbeinendur um íþróttir og kennt á námskeiðum. IV. kafli frv. er um Handíðakennaraskóla Íslands. Það er gert ráð fyrir því í frv., sem fyrir þ. liggur og samið er af milliþn. í skólamálum, að horfið verði að því ráði að auka mjög verklegt nám við unglingaskóla landsins. En það er ljóst, að mjög mun á það skorta, að við höfum nóga hæfa kennara til þess að annast þessa kennslu. Hér í þessu frv. er lagt til, að úr þessu verði bætt með því að koma upp sérstökum handíðakennaraskóla, sem væri þá á sínu sviði hliðstæður Íþróttakennaraskóla Íslands, og þyrftu nemendur að hafa lokið almennu kennaraprófi til þess að handíðakennaraprófið veiti þeim sérkennararéttindi. Þessi stofnun er starfandi nú þegar, því að í handíðaskólanum hér í Reykjavík njóta nú kennaraefni frá kennaraskólanum sérkennslu í verklegum greinum. Og þessi kennsla er kostuð af ríkinu, eins og kennsla kennaraefna að öðru leyti. N. taldi rétt, að vel mætti fela handíðaskólanum þetta starf fyrst um sinn, eins og verið hefur, en sjálfsagt væri rétt að gera ráð fyrir, að þessi kennsla fari í framtíðinni fram í eins konar framhaldsdeild í sambandi við Kennaraskóla Íslands. V. kafli frv. er um hússtjórnarkennaraskóla. Sá skóli er nú þegar til. Er ekki lagt til að gera verulegar breyt. á stjórn hans og starfsháttum, nema það, sem hliðstætt er við aðra skóla, sem frv. er um, að stúlkur, sem stunda nám í þessum skóla, þurfi að hafa lokið almennu kennaraprófi og prófi frá þessum skóla til þess að fá sérkennararéttindi. VI. kafli frv. fjallar um almenn réttindi kennara. Sé ég ekki ástæðu til að rekja efni þess kafla á þessu stigi málsins. Menntmn. mun taka málið til rækilegrar athugunar á milli 1. og 2. umr. Einstakir nefndarmenn hafa óbundnar hendur um einstök atriði frv.