Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með því að setja sérstök lög um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu er stefnt að því að tryggja svo sem auðið er með löggjöf, að náttúrufari þessa sérstæða landssvæðis og lífríki þess verði ekki raskað og að komið verði í veg fyrir mengun í Mývatni og Laxá. Ákvæði þessa frv. taka til Skútustaðahrepps og Laxár með hólmum og kvíslum allt að ósi árinnar við Skjálfanda, ásamt 200 m breiðum spildum meðfram Laxá upp frá báðum bökkum árinnar. Aðalefni frv. felst í þrenns konar ákvæðum: 1) Ákvæðum um skipulag og eftirlit með mannvirkjagerð. 2) Ákvæðum um, að reisa skuli og reka náttúruverndarstöð við Mývatn. 3) Ákvæðum um varnir gegn hvers konar mengun á svæðinu. Á landssvæði því, sem frv. tekur til, skal hvers konar mannvirkjagerð og jarðrask óheimilt, nema leyfi Náttúruverndarráðs komi til. Heimilar skulu þó framkvæmdir, sem nauðsynlegar og eðlilegar teljast til búskapar á lögbýlum, nema spjöllum valdi á náttúruverðmætum að dómi Náttúruverndarráðs. Enn fremur eru heimilar, án sérstaks leyfis Náttúruverndarráðs, byggingar samkv. staðfestu skipulagi. Þá kveður frv. á um, að reisa skuli og reka náttúrurannsóknarstöð við Mývatn. Menntmrn. skipar stjórn stöðvarinnar samkv. tilnefningu Náttúrufræðistofnunar Íslands, verkfræði- og raunvísindadeildar Háskóla Íslands, hreppsnefndar Skútustaðahrepps, Landeigendafélags Laxár og Mývatns og Náttúruverndarráðs. Skal fulltrúi Náttúruverndarráðs vera form. stjórnarinnar. Stjórn stöðvarinnar sér um framkvæmdir á hennar vegum og rekstur stöðvarinnar. Með starfsemi hennar á að veita stjórnvöldum ráð um allt það, er lýtur að framkvæmd laga þessara. En í reglugerð, er menntmrn. setur að fengnum till. Náttúruverndarráðs, skal nánar kveðið á um starfshætti stjórnarinnar og starfsemi stöðvarinnar, m.a. um samstarf við heimamenn og aðstöðu til námskeiðahalds fyrir háskólanema í náttúrufræðum. Í sambandi við varnir gegn mengun eru þau ákvæði sett í frv., að menntmrn. setur að fengnum till. heilbrn. og Náttúruverndarráðs reglugerð um varnir gegn hvers konar mengun svæðis þess, er lögin taka til, og skal þar m.a. kveðið á um sérstakar mengunarvarnir Kísiliðjunnar við Mývatn. Í reglugerðinni skal ennfremur kveðið á um verndun lífríkis á svæðinu og skynsamlega nýtingu þess, svo sem um takmörkun á aðgangi ferðamanna að tilteknum stöðum á því svæði, sem frv. tekur til. Hið sérstæða vistkerfi Mývatns og Laxár hlýtur að vera mjög næmt fyrir hvers konar utanaðkomandi truflunum, og það í heild verður aldrei sterkara en veikasti hlekkur þess. Ber því að gæta ítrustu varúðar í sambandi víð hvers konar mannvirkjagerð og atvinnurekstur, sem vænta má, að geti haft neikvæð áhrif á náttúrufar svæðisins. Með setningu sérstakra laga um þetta efni og reglugerðar samkv. þeim, eins og hér er stefnt að, þá mundi vera hægt að sameina í eina heild öll ákvæði, sem lúta að náttúruvernd þessa viðkvæma svæðis, og á grundvelli þess að hafa nokkurn veginn fullt vald á því, hvað aðhafst er um mannvirkjagerð á þessu svæði. Frv. þetta hefur hlotið afgreiðslu í hv. Nd. Menntmn. Nd. mælti með samþykkt frv., en lagði til, að gerðar yrðu á því smávægilegar breyt., og var það tekið til greina við afgreiðslu málsins í Nd. Menntmn, þessarar d. hefur fjallað um frv. og leggur til, að það verði samþ. N. ber ekki fram neinar brtt. við frv., en einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til þess að bera fram sérstakar brtt. eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Það er því einróma till. n., að frv. þetta verði samþ.



Herra forseti. Mál þetta og næsta mál, 5. dagskrármálið, frv. um skólakerfi og grunnskóla, eru svo náskyld og grípa svo hvort inn í annað, að ég hyggst ræða þau hér saman í einni framsöguræðu, eins og verið hefur áður, þegar þessi frv. hafa verið til meðferðar á Alþ., ef enginn gerir aths. við, að sá háttur sé á hafður. Þessi frv. komu fyrst fram fyrir 3 árum rúmum og hafa síðan hlotið endurskoðun og undirgengið miklar breyt. Þau eru mjög sitt með hvoru móti hvað form snertir. Frv. til l. um skólakerfi er stutt og laggott, og er þar kveðið á um, hvernig megindrættir skuli móta skólakerfi landsins. Frv. til l. um grunnskóla er aftur á móti langt og ítarlegt, svo að ýmsum þykir nóg um, en þar eru ákvæði um undirstöðu þess skólakerfis, sem um er fjallað í hinu frv., skyldunámið, sem á að vera sameiginlegur þáttur og grundvöllur að annarri skólamenntun í landinu, og þetta skólastig hefur í þessu frv. hlotið nafnið grunnskóli. Það er ekki einungis, að þessi mál hafi verið ítarlega rædd í hv. Nd. oftar en einu sinni. Þau hafa einnig mjög verið til umr. manna á meðal á opinberum vettvangi, í blöðum, öðrum fjölmiðlum og á mannfundum. Og þegar frv. komu úr endurskoðun fyrir rúmu ári, var efnt til skipulags fundahalds um land allt, þar sem þeir, sem að endurskoðuninni höfðu staðið og að nokkru leyti að samningu þessara frv. frá öndverðu, ferðuðust um landið og gerðu þeim, sem einkum töldu sig málið skipta, grein fyrir þeim í heild. Þessa fundi sóttu hundruð manna, einkum þó skólamenn og sveitarstjórnarmenn á þeim stöðum, þar sem fundirnir voru haldnir. Grundvallarsjónarmiðin, sem bæði þessi frv. byggjast á og kveðið er á um sér í lagi í frv. til l. um skólakerfi, eru þessi helst: Skólakerfið skal vera samfellt, svo að þar sé bein leið milli skólastiga, að menn þurfi ekki að leggja á sig á námsbrautinni útúrkróka til þess að komast í þá námsáfanga, sem hver telur sér best fallna, - að sérhver, sem á annað borð er heilsu sinnar vegna fær um að sækja almennan skóla, hljóti þar þá undirstöðumenntun, að hann eigi kost á framhaldsnámi við sitt hæfi, eftir að skyldunámi er lokið, - og í þriðja lagi, að námsaðstaða sé jöfnuð eins og nokkur er kostur, svo að þar ríði það ekki baggamuninn, hversu foreldrar námsmanna eða námsmenn sjálfir eru efnum búnir né hvar þeir eru búsettir á landinu, í strjálbýli eða þéttbýli. Það er öllum ljóst, að því fer fjarri, að jafnræði hafi ríkt á undanförnum tímum um námsaðstöðuna, og sérstaklega er það búsetan, sem þar skiptir sköpum, enda bera þess merki þær töflur, sem fylgja frv. til l. um grunnskóla. Þær sýna, að langtum stærri hluti hvers aldursflokks í þéttbýli lýkur hinum hærri prófum á miðskólastigi í þéttbýli heldur en í strjálbýlinu. Þetta stafar að sjálfsögðu af mörgum samverkandi ástæðum, en meginástæðan er sú, að hvergi nærri hefur tekist að skapa sömu fræðsluskilyrði í strjálbýli og í þéttbýli. Einnig er það alkunna, að framhaldsskólar eru misjafnlega á vegi staddir. Í framhaldsskólakerfinu í heild hallast á á þann veg, að bóknámi er, þegar á heildina er litið, gert hærra undir höfði en verkmenntun. Skilyrði til þess að rétta þennan halla er ekki síst, að almennur menntunargrundvöllur, undirbúningsmenntunin, sé ein og hin sama um land allt, að allir, sem undirstöðumenntunar geta notið, standi jafnt að vígi til framhaldsnáms, þegar henni lýkur, að þar sé ekki eins og nú er óbrúað bil á milli skyldunámsins og þeirra inntöku skilyrða, sem ríkja við framhaldsskólana flesta eða alla. Til þess að þeim tilgangi, sem ég hef nú lýst í fáum orðum, verði náð, þykir sýnt, að upp verði að taka í ríkum mæli nýja starfshætti á skyldunámsstiginu. Um það er bæði að ræða, að námsefni sé endurskoðað, greiningu námsefnis breytt og þó sér í lagi, að í efstu bekkjum grunnskólans komi til sögunnar bæði breyttir kennsluhættir, breytt námsefni og breytt námsfyrirkomulag. Þar er gert ráð fyrir, að tekið verði upp verknám í tengslum við atvinnulíf. Þar eiga að koma til sögunnar valgreinar og nokkur aðgreining námssviða í því sambandi, og til þess að þessu námsefni verði annað, er gert ráð fyrir lengingu skólaárs. Árangurinn af þessum breyt. á að verða sá, að úr hinu almenna undirstöðunámi komi nemendur stórum betur undirbúnir en nú er. Til þess er talið, að bæta þurfi 9. skyldunámsárinu við þau 8, sem fyrir eru, svo að skyldunámíð lengist um eitt ár. En með þeim breyttu kennsluháttum og þeim breyt. á námsefni, sem gert er ráð fyrir, er til þess ætlast, að þessi námstími nýtist þannig, að námsferillinn styttist í heild um eitt ár, miðað víð það, sem nú er, fyrir mikinn þorra þeirra, sem hefja nám á framhaldsskólastigi strax að skyldunámi loknu. Ráð er fyrir því gert, að þegar níu ára skyldunám er komið til framkvæmda, geti 3 ára nám nægt til menntaskólanáms í stað 4 ára nú. Sömuleiðis er ráð fyrir því gert, að stórlega sé hægt að draga úr, ef ekki sleppa öllu kennslu í ýmsum almennum greinum í verknámsskólum á iðnskólastigi, svo að þar sé hægt að einbeita skólastarfinu að þeirri sérþekkingu, sem ætlast er til, að nemendur hljóti, og þeirri sérstöku þjálfun, sem þeir þurfa, áður en þeir hljóta atvinnuréttindi sín. Þessar breyt. krefjast að sjálfsögðu endurskoðunar á fyrirkomulagi náms og skólaskipulagi á framhaldsskólastiginu, eins og tekið er fram í aths. víð grunnskólafrv., og gert er ráð fyrir, að sú endurskoðun hefjist jafnskjótt og þessi mál hafa hlotið afgreiðslu. Þá fjalla veigamiklir þættir frv. um grunnskóla um þær ráðstafanir, sem gert er ráð fyrir að þurfi að hafa í frammi til þess að tryggja, að skólinn og skólaveran nýtist öllum, sem hafa heilsu og hæfileika til að sækja almennan skóla, til þess að hljóta þann almenna undirbúning, sem til framhaldsnáms þarf. Þar er fjallað um sé°kennslu, um námsráðgjöf og sálfræðiþjónustu, sem sérstaklega er gert ráð fyrir að komi til skjalanna í efri bekkjum grunnskólans, hvað námsráðgjöfina varðar. Sumir þættir þessa sérstaka stuðnings við skólastarfið hafa þegar komist á og tíðkast um misjafnlega langan tíma í þéttbýlustu skólahverfunum. Nú eru drög að því lögð í frv. um grunnskóla, að skólakerfið allt, í strjálbýli jafnt og þéttbýli, verði aðnjótandi þessa stuðnings og þessarar aðstoðar. Gert er ráð fyrir, að þessi þjónusta fari fram á vegum fræðsluskrifstofa, sem settar verði á stofu í hverju kjördæmi landsins. Þessar fræðsluskrifstofur munu, verði frv. að lögum, taka við ýmsum þeim verkefnum, sem hingað til hafa verið í verkahring menntmrn. Gert er ráð fyrir, að þessar fræðsluskrifstofur verði undir stjórn fulltrúa í fræðsluráðum og að landshlutasamtökin kjósi fræðsluráðsmennina 6 af 7, eftir þeirri breyt., sem Nd. gerði á frv. um grunnskóla. Um það er deilt, hvort hér sé nógu langt gengið og æskilega langt gengið í því að dreifa um landið og út til héraðanna valdi yfir þeim þáttum fræðslukerfisins, sem um er að ræða. Það er álit mitt, að hvað sem menn telja æskilegt, þá sé hér gengið ákjósanlega langt, miðað við, hvernig aðstæður eru, - að hér sé gengið eins langt og fært er og landshlutasamtökin fái undir risið, eins og þau eru nú á veg komin. Vera má, að þau verði fær um það síðar að taka á sig stærra hlutverk. Þá er að líta á það, en í þessu máli tel ég, að miða verði við ríkjandi ástand. Hvað kostnað snertir, fylgir frv. um grunnskóla ítarlegt yfirlit um þann kostnað, sem felst í auknu starfsmannahaldi og framkvæmd grunnskólakerfis. Á verðlagi öndverðs árs 1972 reiknast hann 289 millj. kr., þar af 60 millj., sem koma mundu í hlut sveitarfélaga og landshlutasamtaka. Að sjálfsögðu má færa þessa tölu fram til samræmis við hreyt. á verðlagi, síðan hún var reiknuð. En einnig er á það að líta, að í meðförum hv. Nd. hefur nokkuð verið dregið úr mannahaldi í sambandi við breyt., sem d. gerði á nokkrum þjónustuþáttum, og hefur það að sjálfsögðu áhrif til lækkunar á heildartöluna. Varðandi áhrif samþykktar frv. um skólakerfi og grunnskóla á stofnkostnað skóla vil ég segja það, að miðað við kerfin tvö, ríkjandi kerfi og það kerfi, sem gert er ráð fyrir að taki við samkv. grunnskólafrv., er ekki stórkostlegur munur á miðað við fulla skólagöngu, vegna þess að við upptöku grunnskólakerfis fellur brott 4. bekkur þess gagnfræðaskóla, sem nú er. Hins vegar koma til sögunnar liðir, sem hækka byggingarkostnað almennt, t.a.m. við það, að gert er ráð fyrir sem skyldu, að í hverju skólahúsi sé aðstaða fyrir nemendur til að læra undir næsta dag. Gert er ráð fyrir mjög auknum umsvifum skólabókasafna, og þarf þá auðvitað húsrými að auki fyrir það, og einnig er gert ráð fyrir, að í öllum skólahúsum sé aðstaða fyrir nemendur til að neyta málsverðar í matarhléum. Þetta tvennt síðar nefnda, námsaðstaða til að búa sig undir kennslustundir næsta dags og aðstaða til að neyta málsverðar, eru hlutir, sem þegar er ráð fyrir gert í öllum nýjum skólabyggingum, sem nú eru undirbúnar, án þess að það sé lögbundin skylda, vegna þess að þetta þykir svo sjálfsagt og greiða svo fyrir eðlilegu og samfelldu skólastarfi. Þarna er því alls ekki alfarið um að ræða viðbót við byggingarkostnað miðað við þann, sem nú ríkir, en eins og Nd. gekk frá frv. um grunnskóla, eru þessir framkvæmdaþættir gerðir að skyldu. Heildarkostnaður við skólabyggingar fyrir skyldunámsskóla á landinu ræðst ekki einungis af því, hvaða skólakerfi ríkir, heldur ekki siður af því, hversu tekst að laða sveitarfélögin til samstarfs, að mynda í strjálbýlinu skólahverfi með samstarfi nokkurra sveitarfélaga. Þar sem það tekst, er reynsla fengin fyrir því, að við byggingu allstórra skóla, sem ná yfir viðeigandi svæði, næst fram meiri hagfeldni, og það víða svo að mjög miklum fjárhæðum skiptir, heldur en ef byggt væri sitt í hvoru lagi í hverju sveitarfélagi um sig. Þetta liggur í augum uppi, að skólahúsnæðið nýtist því betur sem nemendahópurinn er stærri, sem þar getur hlotið kennslu. En einnig helst það í hendur, að sérhæfðir kennslukraftar nýfast betur, þar sem skólaeiningarnar eru stærri en þær væru, ef eitt og eitt sveitarfélag ætti að standa að sinum skóla. Skólaskipan á stórum svæðum á landinu er enn óráðin. Menntmrn. hefur á undanförnum árum gennið frá till. um skólaskipun í flestum landshlutum. Þær till. hafa verið ræddar við heimamenn, og er þeim viðræðum misjafnlega langt komið eftir landshlutum, en enginn vafi er á því, að samþykkt laganna um skólakerfi og um grunnskóla mundi veita ákjósanlegar forsendur til að hraða því, að skiptingin í skólahverfi sé ráðin sem fyrst. Og þegar því er lokið, þegar sýnt er, hvaða sveifarfélög sameinast um skólabyggingar, er fyrst hægt að gera og leggja fram viðhlítandi áætlanir um kostnaðinn við skólabyggingar á landsmælikvarða. Ljóst er, að sveitarfélögin standa og hafa staðið mjög misjafnt að vígi að fullnægja sínum hluta af byggingarkostnaði skóla, og hefur það staðið skólabyggingum fyrir þrifum á ýmsum stöðum. Reynt er að bæta úr þessum annmarka í frv. um grunnskóla með því að taka þar inn ákvæði, sem heimilar, að ríkið láni sveitarfélögum, sem þannig eru á vegi stödd, fé fyrir þeirra hluta af byggingarkostnaðinum, sem þau endurgreiði svo síðar á lengri tíma, en gert er ráð fyrir, að hlutur sveitarfélaga í skólabyggingum greiðist ella. Ástæða er til að vekja sérstaka athygli á því, að í frv. um grunnskóla er breytt gagngert reglunum um greiðslu skólakostnaðar. Þær breyt. hafa í för með sér, að útreikningurinn verður smærri skólahverfunum, sem erfiðast eiga uppdráttar, mun hagstæðari en verið hefur til þessa. Þessi atriði, sem ég hef nú talið, og enn fleiri munu að mínum dómi tvímælalaust stuðla að því, að greiðara gangi en verið hefur hingað til að fá sveitarfélög til að sameinast um skóla, einkum þó fyrir eldri bekkina. Til þess að við verði komið þeirri kennslugreiningu og þeim kennslutækjum, sem grunnskólafrv. gerir ráð fyrir, þarf tvímælalaust allstórar skólaeiningar í efstu bekkjunum. Yngri árgangarnir í strjálbýlinu munu hins vegar samkvæmt því, sem frv. um grunnskóla kveður á, sækja að verulegu leyti skóla, sem verða útibú frá þessum stærri skólum, og þessi útibú verða reist sem næst heimilum nemenda, eftir því sem aðstæður leyfa á hverjum stað. Svo er ráð fyrir gert, að hvarvetna sem því verður við komið og nemendur geta ekki sótt skóla heiman frá sér, sé viðhafður heimanakstur og alls ekki eigi sér stað, að nemendur af yngstu árgöngunum, innan við 10 ára aldur, séu vistaðir í heimavistarskólum. Þá er einnig gert ráð fyrir, að þar sem svo er ákveðið geti sumarskóli komið í stað einhvers hluta af því skólastarfi, sem fram hefur farið samfellt yfir veturinn hingað til, og þykir sýnt, að það muni talið hagkvæmt á ýmsum stöðum. Því er ekki að leyna, að mér, eins og líklega fleiri mönnum í hv. d., hefur þótt hv. Nd. allfastheldin á þessi frv. En nú hefur hún látið þau af hendi. Ég vil beina þeim eindregnu tilmælum til þeirrar n., sem fær málið til athugunar, að hún hagi svo störfum sínum, að frv. geti hlotið afgreiðslu á þessu þingi. Eftir afgreiðslu þeirra bíður endurskoðun námsbrauta á framhaldsskólastigi. Skólaskipunin víða um land ræðst af því, hvort frv. hljóta afgreiðslu eða ekki. Þótt skiptar séu skoðanir um einstök atriði í þessum frv., tel ég þó, að í stórum dráttum megi segja, að skólamenn og sveitarstjórnir hyggi gott til að takast á við verkefni sín í skólamálum á þeim nýja grundvelli, sem þessi frv. hafa að bjóða. Allir virðast sammála um markmiðin, sem sett eru: jafnrétti til menntunar og í skyldunámi án tillits til búsetu, efnahags eða kynferðis. Hingað til hefur búsetan gert mestan mun og strjálbýlið búið við skarðan hlut. Ein meginástæðan til, að frv. um grunnskóla er eins ítarlegt og raun ber vitni, er, að höfundar vildu búa svo um hnútana, að tryggt væri eftir föngum, að allir sætu við sama borð gagnvart hinni almennu undirstöðufræðslu. Ágreiningur er um einstaka þætti í þeirri leið, að settu marki, sem frv. benda á. Ég tel einsýnt, að leiðin, sem valin er í frv., tryggi betur en nokkur önnur, sem til tals hefur komið, að markmiðin, sem allir virðast sammála um, náist, og því beri að velja þá leið. Ég leyfi mér að leggja til. herra forseti, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. sagði í lok ræðu sinnar, að allir væru sammála um markmið skólalöggjafar. Ég tek heils hugar undir þetta. Við hljótum að vera sammála um markmiðin. Og hæstv. ráðh. lagði áherslu á þau markmið að jafna aðstöðumuninn milli strjálbýlis og þéttbýlis og jafna aðstöðumuninn milli ríkidæmis og fátæktar líkt, en sá aðstöðumunur er ekki eins mikill nú í okkar þjóðfélagi og kann að hafa verið áður, enda kom það fram í ummælum hæstv. ráðh., að það, sem hann hefði fyrst og fremst í huga í sambandi við jöfnun aðstöðumunar, væri jöfnun milli aðstöðu strjálbýlis og þéttbýlis. Það er engin tilviljun, að hæstv. ráðh. leggur hér, þegar hann talar fyrir þessu máli, mesta áherslu á þetta markmið. Mér finnst það eðlilegt. Það er líka í grg. með grunnskólafrv. lögð alveg sérstök áhersla á þetta markmið. Mér hefur virst, að í öllum umr, um þetta mál hafi fátt borið hærra en þetta markmið. Það á ekki við aðalhöfunda og forsvarsmenn grunnskólafrv. frekar en hina, sem hafa haft uppi gagnrýni. Meira að segja hefur mér svo virst, að það væri oftast nær mætt gagnrýni um einstök efnisatriði þessara frv. með því, að það mætti ekki gagnrýna, vegna þess að við yrðum að ná því markmiði að jafna aðstöðumuninn. Og þá hefur fléttast inn í það mál það atriði, sem einna umdeildast hefur verið í umr. um þetta mál, spurningin um lengingu skólaskyldunnar. Mér hefur virst, að formælendur þessarar nýju löggjafar legðu svo mikla áherslu á það atriði að lengja skólaskylduna vegna þess, að það væri svo þýðingarmikill þáttur í að jafna aðstöðumuninn. Það er þessi röksemdafærsla, sem hefur gert mig tortryggnari en ella gagnvart þessum frv. Ég fæ ekki betur séð en hér sé um algjör falsrök að ræða og að mínu viti ámælisvert, þegar menn eru að halda því fram og berjast fyrir því, sem þeir kalla jöfnun á aðstöðu dreifbýlis og þéttbýlis, með því að berjast fyrir lengingu skólaskyldunnar. Það er ekki það, sem skiptir máli í þessu efni. Það skiptir ekki máli, hvort skólaskyldan er einu ári lengri eða skemmri, til að jöfnuður náist. Það er engu ábótavant í skólamálum dreifbýlisins fyrir þær sakir, að nemendur þar hafi gert uppreisn og ekki viljað fara í skóla og það þurfi þess vegna að setja lög til þess að skylda þá til slíks á þessu æviskeiði, sem um er að ræða. Það er ekki það, sem hefur skeð. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, hvað það er, sem veldur aðstöðumuninum á milli strjálbýlis og þéttbýlis. Það er ekki neitt, sem viðkemur skólaskyldunni. Það er hins vegar það, sem viðkemur fræðsluskyldunni, og við verðum í umr. um þessi mál að halda þessu tvennu aðskildu, en ekki að leyfa okkur þann munað, sem margir af formælendum þessara frv. leyfa sér, að rugla þessum hugtökum saman eða nota hæði orðin um sama hugtakið og hyggja svo sína röksemdarfærslu á því. Þar sem skórinn kreppir að í strjálbýlinu, er það þannig, að það er allt of víða, sem hefur ekki verið hægt að fylgja eftir í framförum síðustu ára og áratuga í uppbyggingu aðstöðu til þess að veita fræðsluna, byggingu skóla og annarra mannvirkja, sem tilheyra skólastarfinu. Það er í þessu efni, sem skortir á. Ef við ætlum að jafna hér aðstöðumuninn, skulum við ganga hreint til verks og ræða þetta, en ekki vera með þá firru, að allt sé komið undir því, að skólaskyldan sé lengd um eitt ár. Það er hægt að lengja fræðsluskylduna um eitt ár án þess að lengja skólaskylduna, og ég hygg, að það sé enginn ágreiningur um, að það sé rétt að lengja fræðsluskylduna. Og ég hygg, að það sé enginn ágreiningur um að stuðla þannig að því skipulagi, sem komi upp samfelldu menntakerfi í landinu. Ég hygg, að menn geti verið sammála um þetta. En það er aðalatriðið, hvað við getum gert til þess að jafna aðstöðumuninn varðandi framkvæmd fræðsluskyldunnar. Hér er um að ræða fyrst og fremst fjárhagsvandamál. Spurningin er sú, hvort það skipulag, sem nú er í þessum efnum, sé gott eða í einhverju ábótavant og hvort þar kunni ekki að felast þeir ágallar, sem til verður rakinn sá ójöfnuður, sem í dag er á milli strjálbýlis og þéttbýlis í þessum efnum. Og þetta er mál, sem ýmsir hafa verið að velta fyrir sér, ekki einungis síðustu ár, heldur um alllangt skeið. Og þá hefur athygli manna beinst að því, hvort það þyrfti ekki að gera gagngerða breytingu á grundvallarskipulagi þessara mála og endurskoða frá grunni verkefnaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga í þessu efni. Þessar umr. hafa ekki síst átt sér stað á vettvangi sveitarstjórnarmanna, og sú skoðun, að hér þurfi að gera gagngerða breyt., hefur ekki síst átt fylgi að fagna meðal sveitarstjórnarmanna. Samband ísi. sveitarfélaga hefur látið þetta mál mjög til sín taka. Þar er ríkjandi skoðun, að taka eigi verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og samtaka þeirra til heildarendurskoðunar og gera hana einfaldari og gleggri en nú er. Þá er gert ráð fyrir, að sameiginlegum verkefnum ríkisins og sveitarfélaganna verði fækkað. Einstök verkefni framkvæmdavaldsins yrðu þá falin þeim aðila, sem eðlilegast er að hafi þau með höndum, þannig að saman fari hjá sama aðila frumkvæði og framkvæmd, og sá sami aðili standi að öllu leyti undir kostnaði við framkvæmdina. Samkvæmt þessu er rætt um, að ríkið hafi með höndum verkefni, sem varða alla landsmenn nokkurn veginn jafnt án tillits til búsetu, svo og verkefni, sem fela í sér jöfnun á aðstöðu sérstakra byggðarlaga. Sveitarfélögin annist staðbundin verkefni, sem fyrst og fremst snerta íbúa sveitarfélagsins og varða daglegt líf þeirra meira og minna. Þá er haft í huga, að sveitarfélögin hafi samvinnu um að leysa tiltekin verkefni, þar sem það þætti henta, t.d. á héraðsgrundvelli eða í einstökum landshlutum. Með þessum hætti yrði ríkisvaldinu dreift út um landshlutana, eftir því sem unnt yrði og hentugt þætti. Þessi almennu rök, sem ég hef hér aðeins drepið á og færð hafa verið fram fyrir nauðsyn endurskoðunar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, eiga hvergi meiri rétt á sér en einmitt í skólamálum. Ríkið og sveitarfélögin annast sameiginlega skólamál á skyldunámsstigi og allt til loka gagnfræðanáms svo og iðnnám og húsmæðranám, enn fremur framhaldsdeildir gagnfræðaskóla. Skólamálin eru einn stærsti samskiptavettvangur ríkis og sveitarfélaganna. Kostnaðarsamskipti ríkisins og sveitarfélaganna eru margslungin og flókin. Grunnskólafrv. er byggt á gildandi lögum um verkaskiptingu og kostnaðarsamskipti ríkisins og sveitarfélaganna. Ég tel vera brýnt verkefni að gjörbreyta, umbylta skipun skólamála í landinu með það fyrir augum að auka hlut sveitarfélaganna og samtaka þeirra og minnka að sama skapi hlutverk ríkisins í þessum málum. Við þessa breyt. þarf einnig að gera verkaskiptinguna milli ríkis og sveitarfélaganna einfaldari og gleggri en nú er og gæta þess, að framkvæmd og fjármálaábyrgð séu á einni hendi, til að tryggja sem mesta hagkvæmni og árangur. Samkv. þessu er það skoðun mín, að sveitarfélögin og samtök þeirra eigi ein að annast ákveðin hluta fræðslumálanna að öðru leyti en því, sem varðar ákvörðun námsefnis og námseftirlit. Hér er um að ræða, að sveitarfélögin standi undir stofnkostnaði og rekstri skóla á skyldunámsstigi, en ríkið greiði öll kennaralaun, þar sem það ráði kennslumagninu. Enn fremur greiði ríkið kostnað vegna skólaaksturs nemenda og vegna heimavistar til að jafna aðstöðu milli sveitarfélaga. Sama verkefnaskipting eins og varðandi skyldunámið ætti að mínu viti að gilda um skóla á framhaldsskólastigi í beinum tengslum við skyldunámið, þ.e.a.s. gagnfræðaskóla og fjölbrautaskóla. Aftur á móti ætti ríkið að reka og kosta að öllu leyti skóla á háskólastigi svo og sérskóla, t.d. tækniskóla, vélskóla, hótelskóla, stýrimannaskóla, húsmæðrakennaraskóla, búnaðarskóla, fiskvinnsluskóla o.s.frv., og þá ætti ríkið að kosta a.m.k. fyrst um sinn skóla, sem eingöngu starfa sem menntaskólar og húsmæðraskólar. Þessi skoðun á nýrri verkefnaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaganna ætla ég að sé í fullu samræmi við þær hugmyndir, sem nú njóta stuðnings Sambands ísl. sveitarfélaga. En til þess að hægt sé að framkvæma svo umfangsmikla breyt. á verkaskiptingu í skólamálum landsins, þurfa sveitarfélögin og samtök þeirra að fá miklar viðbótartekjur til þess að standa undir framkvæmd verkefnisins. Það þarf því fyrst að efla tekjustofna sveitarfélaganna, svo að um munar. Hér er því um miklu víðtækara mál að ræða. En nú starfar hins vegar stjórnskipuð n., sem hefur það verkefni að endurskoða sveitarstjórnarlögin, og bað felur í sér að gera heildarendurskoðun á hlutverkaskiptingu og tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaganna. Það mun hafa verið gert ráð fyrir því, að þessi n. hraðaði svo störfum, að hún jafnvel gæti skilað frv., sem lagt yrði fyrir Alþ. það, er nú situr, þó að raunar bóli nú ekki, að því er ég best veit, á þessu frv. En ég hygg, að það sé óhætt að segja það, að af hálfu Sambands ísl. sveitarfélaga sé við þessa endurskoðun á hlutverkaskiptingu og tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga stuðlað og unnið að því að fá breytt þessari verkefna- og tekjuskiptingu í þá átt, sem ég hef hér verið að gera grein fyrir. Með tilliti til þessa vil ég láta hér koma fram skýrt þá skoðun mína, að hagkvæmust vinnubrögð hefðu verið að láta endanlega afgreiðslu grunnskólafrv. í heild bíða, þar til fyrir lægi, á hvaða grundvelli verði byggt eftir fyrirhugaðar lagabreytingar varðandi verkefna- og tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaganna. Ég tel mjög óhyggilegt að gera svo umfangsmiklar breyt. á skólamálum landsins sem felast í grunnskólafrv., þegar ekki er tjaldað nema til einnar nætur, ef m.ö.o. að við stöndum frammí fyrir þeirri staðreynd eftir eitt eða tvö missiri kannske, að það sé komin allt önnur skipan á hlutverkaskiptingu og tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaganna en er í dag. Þessari skoðun var lýst þegar í hv. Nd. við 1. umr. þessa máls af formanni þingflokks Sjálfstfl. Við þm. Sjálfstfl. erum eindregið á þeirri skoðun, að um málsmeðferð alla hafi tekist hrapallega að þessu leyti. Undir þessar skoðanir hefur ekki verið tekið af hálfu stjórnarliðsins eða þeirra, sem höfuðábyrgðina bera, og ekki af hæstv. menntmrh. Þvert á móti hefur verið lögð hin mesta áhersla á að þrýsta þessu máli fram og fá afgreiðslu þess á yfirstandandi þingi. Ég tel, að það sé mjög miður farið, að þetta skuli þurfa að ske í svo þýðingarmiklu máli sem menntamálin eru og grundvallarskipun þeirra er og í máli, sem mér virðist og ég hygg, að flestir ættu að geta tekið undir með mér, að sé í eðli sínu óflokkspólitískt. Ég hygg, að það hefðu verið eðlilegri og skynsamlegri vinnubrögð fyrir alla og þá ekki síst hæstv. menntmrh. að líta með velvilja og skilningi á þau sjónarmið, sem sjálfstæðismenn settu fram þegar við 1. umr. þessa máls í Nd. Ég held, að ef þannig hefði verið farið að, hefði margt áunnist. Með því móti hefði verið möguleiki til þess að gera miklu róttækari og gagngerðari breyt. á skólalöggjöfinni heldur en hér er stefnt að og gera raunhæfar aðgerðir til þess að ná því markmiði, sem hæstv. menntmrh. lagði svo mikla áherslu á og ég hygg, að allir aðrir séu honum sammála um, að jafna aðstöðumuninn milli strjálbýlis og þéttbýlis. En það þýðir ekki að vera hér með neinar harmatölur út af því, hvernig komið er. Ég þykist vita, að það komi fram þau sjónarmið, að með þessu hefði málinu verið teflt í vissa tvísýnn, - það hefði verið frestað framkvæmd ýmissa þátta frv., sem ekki þyldu bið, og því hefði þetta verið óhyggileg leið. Ég vil algjörlega mótmæla því, að slíkar ástæður geti verið góðar og gildar fyrir því að hafa farið svo í málsmeðferðina eins og gert hefur verið. Auðvitað er það svo, og ég vil ekki leggja neina dul á það, að ég hygg, að það séu allir sammála um, að ýmis atriði í grunnskólafrv. séu þess eðlis, að það sé bæði rétt og nauðsynlegt að lögfesta þau. Ég nefni aðeins sem dæmi í þessu sambandi atriði eins og t.d. ákvæðin um fræðsluumdæmi og fræðslustjóra, bókasöfn, afbrigðileg börn, forskóla, og fleira mætti nefna. En þetta eru atriði, sem var undir þeim kringumstæðum, sem hér eru og ég hef lýst, eðlilegt að koma með inn í þingið sem frv. um breyt. á núgildandi lögum. Ég hygg, að þessu öllu eða kannske, svo að ég tali varlega, nær öllu hefði verið eðlilega hægt að koma fyrir og eins vel borgið með slíku. Og það mætti segja mér, að það væru kannske nokkrir mánuðir, svo að ég tali nú ekki um nokkur ár, af því að þetta frv. er nú búið að vera á ferðinni í nokkur ár, liðin frá því að við hefðum fengið þessi gagnlegu atriði, sem ég var að telja upp, lögfest, ef þessi leið hefði verið farin. Það verður ekki með nokkrum rétti heldur sagt, að við, sem vildum hafa haft önnur vinnubrögð í þessu máli, séum fjandsamlegir umbótum eins og þeim, sem ég hef hér nefnt dæmi um. Ég vil ekki gera lítið úr vilja hæstv. menntmrh. og hans fylgismanna, en hygg, að við hin, sem erum hæstv. ráðh. ekki alls kostar sammála í þessum efnum, viljum ekkert síður vinna að því að efla fræðslu- og menntamálin í landinu. En þessi málsmeðferð hefur ekki náð fram að ganga, og það hefur verið unnið í þessu máli í þeim anda og beitt þeirri málsmeðferð, sem hæstv. ráðh. hefur viljað og hefur getað komið í gegn. Þess vegna hefur ekki verið annað ráð fyrir okkur sjálfstæðismenn, en að freista þess að fá fram breyt. á þessu frv. Samkv. þessu hefur hv. þm. Ellert B. Schram lagt fram ítarlegar brtt. í hv. Nd. Þær till. ganga í þá átt að laga og endurbæta það frv., sem hér er, - reyna að sníða af helstu hnökra og missmíði og freista þess að laga frv. þannig, að þess væri kostur þrátt fyrir allt að greiða atkv. með því að slíkum áorðnum breytingum. Ég verð að segja, að því miður hafur ekki ýkjamikið náð fram að ganga af þessum till. Að vísu hafa náð fram að ganga nokkrar af þessum till., en þær eru þó yfirleitt um veigaminni atriði. Þó vil ég ekki gera lítið úr þeim atriðum. En hér er ekki um þau atriði að ræða, sem ég hygg, að mestu mál skipta og skiptastar skoðanir hafa verið um og mestar deilur hafa verið um varðandi þessi mál, eins og t.d. spurninguna um lengd skyldunámsins. Það hafa líka í meðferð málsins í Nd. komið fram margar till. frá hv. menntmn. Nd. Ég skal ekki fara út í þær till. Þar kennir ýmissa grasa, bæði efnislega og svo líka að því leyti, að það er tekinn upp sá furðulegi háttur í störfum þessarar n. í þessu máli, að n. ber fram till., sem upplýst er, að sumir af nm. séu á móti. Ég ætla ekki að fara út í það myrkviði að finna út, hver á hvað í þessu, hver er með og hver á móti. Mér þykir gott, ef hv. Nd. hefur komist klakklaust út úr því við afgreiðslu þessara till. Víst er það, að afgreiðslu hv. Nd. á þessu máli verður ekki sögð beint traustvekjandi og í sjálfu sér mikil meðmæli með málinu. Jafnframt því sem samþ. voru hreyt. í hv. Nd., sem að mínu viti eru tvímælalaust til bóta, þá kom þó nokkuð af breyt., sem ég hygg, að varla orki tvímælis, að séu ekki til bóta, og raunar sumar til hins verra. Meðferð málsins í hv. Nd. hefur verið ákaflega reikul og mér liggur við að segja stefnulaus, eins og berlegast kom fram við atkvgr. við 2. umr. um frv. Nú er þetta mál komið til þessarar hv. d. Það hefur verið, eftir því sem fróður maður tjáði mér, í þrjú ár í Nd. Einhver sagði, að það væri nú ekki í of mikið lagt, þótt við reiknuðum með, að það yrði þá 11/2, ár í þessari hv. d. Ég skal engu spá um það. Auðvitað erum við, sem hér eigum sæti, sammála um, að það getur nú skeð, að þessari d. takist betur upp en hv. Nd. Og eigum við ekki að vænta þess, að til þess geti komið. Að vísu, ef það er meiningin að afgreiða þetta frv. á þessu þingi, þá verður að hafa snör handtök á við öll n. störf, sérstaklega ef við eigum að freista þess að gera verulegar breyt. til bóta. Ég hef enga tilhneigingu til þess að gera neitt í þeim tilgangi sérstaklega að tefja þetta mál. Hins vegar hef ég mikla löngun til þess að stuðla að því, að við gætum fengið breyt. fram, verulegar breyt. á frv. hér í þessari d. Og ég vildi vera aðili að því. En ég vil láta það koma þegar fram, að ef það tekst ekki, þá fæ ég ekki séð, hvað sem líður þeim í hv. Nd., að það samrýmist hefðbundnum vinnubrögðum þessarar d. að afgr: málið á þessu þingi, og þá eigum við kannske einskis annars úrkosta, til þess að vera sjálfum okkur samkvæmir, en að vísa málinu frá.



Herra forseti. Það mun víst vera mála sannast, að skóla- og menntamál hafa verið einhver mestu umræðu- og hitamál á undanförnum árum. Það er sannast sagna, að um þessi mál hefur verið þyrlað upp miklu moldviðri. Það hefur verið talað um sérstakt ófremdarástand í okkar skólamálum, og það hefur hreinlega verið lenska eða tíska að hafa um þessi mál mörg og stór orð, flest eða öll á hinn neikvæðari veg, svo að maður hefur stundum, þegar maður hefur staðið í því sjálfur að taka þátt í kennslu, spurt sjálfan sig að því oft og tíðum, hvort maður væri virkilega að vinna eitthvert glæpaverk eða hvort maður væri að vinna það, sem maður hélt, að maður væri að gera, gott verk í þágu uppeldismála á sínum heimastað. Það er auðvitað engu að síður staðreynd, að það hefur margt farið á annan veg í okkar skólamálum en æskilegast hefði verið. Til þess eru auðvitað ýmsar ástæður. Hér hefur ekki þýtt að kenna neinu einstöku um. Hér hefur ekki heldur þýtt að vera eingöngu með neikvætt nöldur og eingöngu neikvæða gagnrýni, án þess að þeir sömu menn, sem hafa verið með þessa neikvæðu gagnrýni, hafi í raun lagt nokkuð jákvætt til mála til úrbóta, sem ég hef séð, að raunhæft gæti talist og væri hægt að vinna að í náinni framtíð. Þessir framúrstefnumenn okkar margir hverjir í skólamálum hafa sem sagt ekki verið að mínu skapi að því leyti til, að þó að gagnrýni þeirra hafi verið að sumu leyti réttmæt, þá hefur vantað mikið á, að þeir kæmu fram með þær till. til úrbóta, sem maður gæti vænst frá þeim aðilum, sem svo djarft tala og taka svo stórt upp í sig. En það eru ýmsar ástæður til þess, að skólamál okkar og menntamál í heild hafa verið á margan hátt öðruvísi en þau hefðu átt að vera, og á þeim verður engin gagngerð breyt. í einu vetfangi, hvað sem liður allri lagasetningu. Framkvæmd þessara mála allra er svo viðamikil og hún hvílir á svo mörgum herðum og tekur til svo margra, að það þarf enginn að ímynda sér, að þar verði nokkurn tíma fundin ein allsherjar patentlausn, sem fullnægi öllu réttlæti og geri uppeldismálin þannig, að menn verði um þau sammála, þau séu í lagi. Við höfum t.d. átt við örar breyt. að etja, - ég segi að etja, því að það er gott að vera opinn fyrir þeim nýjungum, sem bestar eru, en það getur líka verið, að nýjungagirnin fari út í öfgar í kennslunni, og mér er ekki grunlaust um það, að við höfum þar farið í mörgu of geyst, enda hefur þar orðið raunin á, að við höfum oft orðið að hverfa til baka. Í þessu er öruggt, að hóf er hest í hverjum hlut. Ég held, að megi segja, að þetta frv. um grunnskóla, sem hér liggur fyrir, sé um margt, kannske ekki um allt, en um margt niðurstaða og samsöfnun þeirra hræringa og nýjunga, sem í skólakerfi okkar hafa verið að gerjast á undanförnum árum. Ég tel, að þar hafi verið farið í mörgu meðalhófið. Og það er sannast sagna, að það er knýjandi, að mál þetta nái fram að ganga, að mínu viti. Allar breytingar og endurbætur í raunhæfa átt hafa í raun og veru beðið þessa frv., beðið nýrra laga, og ekki síst þess vegna tel ég á því mikla nauðsyn, að þetta frv. nái hið fyrsta fram að ganga. Þetta frv. er að vísu svo viðamikið, að það er erfitt að gera því nokkur tæmandi skil. Ég ætla mér ekki heldur þá dul hér og dettur síst af öllu í hug að ætla mér að fara að tefja hér umr. frekar en orðið er, því að Nd. hefur fjallað svo rækilega um þetta, að manni hefur þótt nóg um að sumu leyti, jafnvel menn flutt þar sömu ræðurnar margsinnis, til þess sjálfsagt að sannfæra sjálfa sig nógu vel um eigin skoðun í málinu. Það kann að vera, að margt orki tvímælis. Það kann að vera, að þarna sé um ýmsar nýjungar að ræða, sem óvíst er um framkvæmdina á. Það kann líka að vera, að ýmis atriði séu þarna tæpast nægilega ljós. En þar á reynslan örugglega eftir úr að skera. Nú upp á síðkastið hefur kostnaðarhliðin á framkvæmd lagasetningar í þessa átt orðið mörgum umhugsunarefni, og vissulega hlýtur kostnaðarhliðin að koma hér mjög inn í. En hefur nokkrum dottið það í hug yfirleitt, að hægt væri að framkvæma einhverjar úrbætur í menntamálum þjóðarinnar, án þess að þær kostuðu mikið fé, án þess að þar þyrftu menn að leggja mikið á sig, sérstaklega ef menn ætluðu að breyta þar í verulegum atriðum? Aðaldeilurnar hafa þó orðið um skólaskylduna og lengd skólatímans. Það verð ég að segja, að þar hafa sannarlega verið sögð mörg undarleg orð, öfgarnar verið sannarlega nægar, alveg sérstaklega í andstöðunni við þær breyt., sem frv. gerir ráð fyrir, en það mun ég ræða síðar. Ég lýsti í fyrra við annað tækifæri yfir samþykki mínu við meginstefnu þessa frv., og ég endurtek það samþykki nú. Ég bendi t.d. sérstaklega á tilfærsluna út í héruðin: aukin heimastjórn á ýmsum sviðum, fræðslustjórar og fræðsluskrifstofur í landshlutunum. Þetta er búið að vera mikilvægt baráttumál landsbyggðarmanna lengi, og ég hygg, að hvað sem um þessar fræðsluskrifstofur megi segja og framkvæmdina, sem þar muni á verða, sé þarna verið að ganga til móts við kröfur landsbyggðarinnar, - kröfur, sem ekki verða niður þaggaðar. Um nánari framkvæmd sker reynslan, og það má vissulega sníða af annmarka síðar. Þegar þetta grunnskólafrv. hefur verið rætt hér á Alþ., þar sem ég hef á það hlustað, þá er eins og menn hafi reiknað með því sem einhverjum óumbreytanlegum hlut, þannig að ef einhverjir greinilegir annmarkar kæmu í ljós á framkvæmd einhverra atriða frv., þá væri hreinlega vonlaust að sníða þá af. Svo miklar öfgar, svo mikil þröngsýni hefur komið fram hér í sölum Alþingis varðandi þetta grunnskólafrv., að maður blátt áfram blygðast sín fyrir það. Aðalatriðið blífur nefnilega, að það verður aukin heimastjórn í fræðslumálum, og það er heimamanna að knýja á um framkvæmd þess. Það er heimamanna að knýja á um það, að þessar fræðsluskrifstofur og fræðslustjórar verði eins styrkar stoðir í fræðslukerfinu og mögulegt er. Ég bendi alveg sérstaklega á þá félagslegu þætti, sem frv. hefur á hærra stig frá því, sem verið hefur og áður hefur verið viðurkennt í skólamálum okkar. Sannleikurinn er sá, að félagsmál í skólum yfirleitt, hinn félagslegi þáttur skólastarfsins hefur að miklu leyti verið áhugastarf eitt. Þetta mál þekki ég mjög vel. Ég hygg, að þessi námsleiði svokallaði, sem allt of mikið er raunar úr gert, sé að einhverju leyti því að kenna, að samband kennara og nemenda hefur aðeins verið í gegnum námsbækur og námsefnið eitt. Nánara og einlægara samstarf eftir ýmsum félagslegum leiðum er einmitt leið að settu marki til þess að létta námsleiðanum af þessu fólki, til þess að skapa betri og heilbrigðari anda í skólastofnuninni. Þroskaaukinn fyrir nemendurna við þátttöku þeirra í félagsmálum er ótvíræður, og gróðinn fyrir kennarana er einnig ótvíræður með nánara og fjölbreyttara sambandi við nemendurna. Ég fagna því sérstaklega, að þetta er nú viðurkennt, - ég vil segja í fyrsta skipti, - sem beinn og öflugur þáttur alls skólastarfs. Ég vil benda á ýmiss konar atriði, sem varða aukna þjónustu við skólana, alveg sér í lagi úti á landsbyggðinni og alveg sérstaklega gagnvart ýmsum vanda þeirra nemenda, sem við marga og misjafna erfiðleika eiga að etja. Sú vanræksla, sem þar hefur viðgengist, hefur verið vítaverð og hættuleg, og þar hafa minnstu skólarnir orðið harðast úti. Svo kann enn að verða, ef ekki verður framkvæmt myndarlega í anda væntanlegra laga. Seinfærir og afbrigðilegir nemendur ýmiss konar hafa of oft og of víða gleymst, þeir hafa hreinlega ekki verið viðurkenndir sem slíkir í skólastarfinu, þeir hafa hreinlega verið utangarðs. Námsleiða, svo að ég nefni hann aftur, og ýmsu öðru hefur verið um kennt. Þetta þekki ég sem skólamaður af sárri raun, og ég þekki það einnig af sárri raun, hve erfitt hefur verið hér úr að bæta, hve litið tillit hefur verið tekið til þessara aðila í raun. Það má segja, að sjálfboðastarfið eitt, sem bæði hefur verið ófullnægjandi og fálmkennt, hafi verið allsráðandi, og það er hreinlega til skammar íslensku skólastarfi, að þessi þáttur skuli ekki fyrir löngu hafa verið tekinn vandlegar í gegn, alveg eins og gert er nú í því frv., sem hér liggur fyrir. Sannleikurinn er nefnilega sá, að rammi skólakostnaðarlaganna hefur hreinlega ekki leyft neitt að ráði þessu fólki til handa, - þessu fólki, sem ekki má og ekki á að gleyma. Ég lít svo á, að frv. rúmi þetta allvel. Á framkvæmdina verður svo að treysta. Það er svo, að sumir leggja býsna lítið upp úr sálfræðiþjónustu og ýmsu varðandi sérfræðilega aðstoð við nemendur. Ég viðurkenni, að oftrú á þessa hluti er ekki góð, en það er enginn vafi á gagnsemi þessa. Kannske eru engir viðkvæmari fyrir því en við Íslendingar, ef talað er um það, að við séum heimskir, ef talað er um það, að einhver nemandi geti ekki lært vegna gáfnaskorts. Það má tilnefna næstum hvaða atriði sem er önnur en gáfnaskortinn, þau eru öll réttlætanleg og foreldrar taka þeim býsna vel, þangað til kemur að því, að maður verður kannske að segja: Nemandinn hreinlega getur ekki lært, - þá móðgast foreldrið, því að slíkt á ekki að vera til á Íslandi. Mál þeirra seinfærustu geta þess vegna vissulega verið viðkvæm, og hlutlaus athugun sálfræðinga eða annarra slíkra aðila er ein fær, til þess að þar megi úr bæta. Ég fagna því þeirri breyt. til batnaðar, sem frv. gerir ráð fyrir um aukna sálfræðiþjónustu, ekki síst úti á landsbyggðinni. Þátttaka foreldra og nemenda í skólastarfinu sjálfu, í uppbyggingu skólastarfsins hefur mér alltaf verið ljós sem ein mesta nauðsyn þess og undirstaða. Með þessu frv. er um margt farið inn á rétta leið með aðild og hlutdeild þessara aðila. Vissulega er frjálst samstarf og samvinna góðra gjalda verð í ýmsu, t.d. eins og með foreldrafélögum og öðru slíku. En ég tel á því brýna nauðsyn, að það sé hreinlega sett í lög, að foreldrar hafi vissar skyldur við skólana, og það mætti jafnvel gera það í enn frekara mæli en er gert í þessu frv. Það er vissulega staðreynd, að foreldrar hafa almennt litið þannig á, að skyldur þeirra við uppeldi barna sinna færi minnkandi, skólinn ætti í síauknum mæli að taka á sig þessar skyldur, og marga foreldra þekki ég, sem hafa hreinlega velt ábyrgðinni af uppeldi barna sinna á skólana eingöngu. Þessa krafta þarf að virkja á ný, því að foreldrarnir hljóta auðvitað að vera ásamt skólanum virkustu aðilarnir til mótunar á uppeldi æskulýðsins. Það er gert í þessu frv. að nokkru. Ég teldi, að það hefði mátt vera skýrara. En engu að síður tel ég, að allt, sem um það er í frv., sé tvímælalaust til bóta og einnig þar sem nemendur koma til á hærri skólastigum. Ég vil fagna því einnig, að forskólahaldið er viðurkennt í þessu frv. Það er rík nauðsyn á þessu forskólahaldi. Ég hef af því góða reynslu. Ég er ekki að segja mér það til hróss, en á Austurlandi hóf ég forskólahald fyrstur manna, og aðrir fetuðu svo mjög fljótlega í fótspor okkar á Reyðarfirði um þetta mál, og það var fyrst og fremst vegna þess, að reynsla okkar af þessu forskólahaldi var góð. Auðvitað höfðum við fyrirmyndina annars staðar að og vissum, að forskólahaldið var til bóta, alveg sérstaklega ef það var ekki haft í beinu skólaformi, heldur fyrst og fremst lögð áhersla á það, að hér væri verið að kenna þessu fólki ýmislegt, t.d. tillitssemi við hvert annað, sem því miður ber mikið á, að börn sýni ekki hvort öðru, og stafar m.a. af því, að ríkjandi skoðun okkar fullorðna fólksins er sú, að við eigum ekki heldur að taka tillit hvert til annars, við eigum fyrst og fremst að hugsa um sjálf okkur. Vitanlega síast þetta viðhorf okkar fullorðna fólksins inn í börnin, og þetta viðhorf hafa skólarnir svo verið, af veikum mætti víl ég segja, - að reyna á einhvern hátt að uppræta, þótt af vanefnum væri kannske, og e.t.v. höfum við þar einnig átt við erfiðleika að stríða af þeim persónulegu ástæðum, að við höfum vitanlega verið breysk í þessu einnig. Ég lýsi því t.d. alveg ótvírætt yfir, og ég held, að það sé reynsla margra annarra, að hún fari síminnkandi sú prósentutala barna, sem koma inn í skólana og hafa yfirleitt hugmynd um það, hvað það er að hlýða settum reglum, hvað það er t.d. að eiga að sitja kyrr, þó að ekki sé meira sagt. Sú prósenta hefur farið síminnkandi, og sumir af mínum yngstu nemendum, ágætisfólk í alla staði með ágætt upplag og eðlisfar, - þessir nemendur hafa blátt áfram orðið forviða, þegar ég hef ætlast til þess, að þau hlýddu því, sem ég hef verið að segja þeim. Vitanlega hafa þau heyrt, að ég var að skipa þeim hitt og þetta, en þau hafa verið jafnforviða á því, að ég ætlaði ekki bara að segja það, heldur ætlaði ég einnig að láta þau hlýða því. Ég held því, að forskólahaldið eigi að miklu leyti að beinast í þessa átt, vera þroskandi fyrst og fremst fyrir nemandann, m.a. með tilliti til þess, að nemendur læri aukna tillitssemi hver við annan. Okkur veitir aldeilis ekki af því í þessu velmegunarkapphlaupsþjóðfélagi, sem við lifum í, að reyna á örlítinn hátt að sporna við því hugarfari, að aðaltilgangur okkar í lífinu sé að trana okkur sjálfum fram og troða skóinn hver niður af öðrum. Um námsmatið og prófin, sem hér er farið inn á og er að mörgu leyti veigamikil breyt., þá er ég að mörgu leyti ánægður með það, að nýrra leiða skuli leitað. Ég hef vissulega gert mér ljóst, að gallar prófanna, eins og þau eru framkvæmd í dag, eru óneitanlega miklir. Spurningin er svo aðeins um það, hvað eigi að koma í staðinn og hvort við getum formað þá leið nógu vel, sem þarna ætti að koma í staðinn og við gætum notað sem skynsamlegan og réttlátan mælikvarða. En hitt skulum við gera okkur ljóst, að fullgildur og óskeikull mælikvarði á gáfur, þroska og getu nemandans verður seint fundinn. Því er það, að ég er sannfærður um, að um þessi atriði þarf mörgu að breyta og marga annmarka af að sníða, þegar þetta frv. verður orðið að lögum, sem ég trúi og vona að verði og til verði tekið við framkvæmd þess. Ég get ekki stillt mig um að minnast hér á eitt lítið atriði, sem ég hef heyrt töluvert um talað. Það hefur verið talað mikið um það, að skólastjórarnir yrðu fyrir mikilli valdsskerðingu. Þetta er kannske að nokkru leyti rétt. Ég er hins vegar fullkomlega sammála því, að samábyrgð um stjórn skóla sé affarasælust, þar eigi að vísu einn maður að geta tekið af skarið, en ábyrgðarleysi þeirra, sem stjórna með manninum, getur líka oft gengið út í hreinar öfgar. Og ég þekki það einnig af eigin raun, hvernig það er að stjórna skóla, þar sem kennaraliðið er í byrjun allandstætt manni af ýmsum ástæðum, sem ég ætla ekki út í að fara, og getur um leið skotið sér sem mest á bak við ábyrgðarleysi, eins og mín varð raun á, þegar ég tók við starfi. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar, að við ættum að flytja allt heimanám inn í skólana, það sé framtíðarmarkmiðið. Ég hef lengi talið brýna nauðsyn á því, að að því væri stefnt. Ég álít sem sagt, að þegar skóladegi er lokið, eigi um leið að mestu vinnudegi barnsins að vera lokið. Það hefur einnig alltaf verið mín skoðun, að kennari eigi að undirbúa nemendur að vissu marki fyrir næsta dag í hverri grein. Það er mjög misjafnlega gert að vísu. Mér óar blátt áfram heimavinna þeirra nemenda, sem enga aðstöðu hafa til aðstoðar heima og kennari setur bæði mikið fyrir og gerir ekkert til þess að létta undir með fyrir næsta dag. Ég veit, að þetta er dýrt, þetta er kostnaðarsamt, en að þessu verður þó að stefna, þrátt fyrir það að kostnaðarhliðin hefur auðvitað orðið mönnum mikið áhyggju- og umhugsunarefni. Þess vegna þarf að taka heimanámið í áföngum inn í skólana, en vinna markvisst að því, að lokamarkinu verði engu að síður náð og við getum fært sem allra mest nám nemendanna inn í skólann. Það er óforsvaranlegt, að nemandi, sem er samviskusamur, en um leið allseinn og hefur litla hjálp, þurfi að leggja á sig 60–70 vinnustundir á viku til þess að komast einhvern veginn í gegnum sitt nám. Hæstv. ráðh. minnti áðan á samstarf og samvinnu sveitarfélaga um skólahald. Ég legg áherslu á það, að þar verði þó ekki til baka haldið í neinu, þ.e. að enginn skóli, enginn staður fái minni rétt en verið hefur. Á því tel ég brýna nauðsyn. Það þarf að vera frumforsenda allra till., sem rn. lætur frá sér fara. Ég veit það um fyrstu tillögugerð rn., að þar þótti mér ógætilega af stað farið um sumt, og ég vara við öllu flani í því, sérstaklega ef á að færa einhvern stað til baka með þau réttindi, sem hann hefur áður haft. Samstarf við heimamenn og samþykki þeirra þarf að koma til, en þar með er ég ekki að neita því, að víða þurfi á að knýja, þar sem óþörf íhaldssemi og hreppasjónarmið ríkja ofar öllu öðru, eins og sums staðar er raunin á. Breytingin varðandi skólakostnaðarhlutföllin sjálf er ánægjuleg fyrir smæstu skólahverfin. Ber að fagna hverju skrefi, sem stigið er í þá átt að bæta aðstöðu þeirra. Í því tilfelli er ég ekkert hræddur um framkvæmd til bóta. Hún verður staðreynd víðast hvar, af því að þar munu heimamenn sjálfir á knýja að fá sinn fulla og óskoraða rétt fram, og því er ég ekki hræddur um framkvæmd þess máls, ef frv. þetta verður að lögum. Þá er ég kominn að þeim atriðum, sem hafa verið viðkvæmust og menn hafa mest um talað. Það er í fyrsta lagi lenging skólaskyldunnar um eitt ár, Ég hef lýst því margsinnis yfir, að ég áliti þessa lengingu sjálfsagða, réttlætanlega, fullkomlega réttlætanlega, og ég álít að reynslan muni sanna, að þessi lenging verði fyrst og fremst réttarbót fyrir dreifbýlið. Ég hef af þessu sjálfur persónulega reynslu. Ég veit, í hvaða erfiðleikum við áttum með það að fá eitt ár til viðbótar við skyldunám i mínu heimahéraði. Reynslan af þessu varð sú eftir mikið japl og jaml og fuður og heldur leiðinlega reynslu af ýmsum starfsmönnum, sem þarna komu nálægt, að þegar við loksins vorum búnir að fá skólann viðurkenndan, að vísu aðeins stundum, stundum ekki, - stundum var okkur neitað um það, þá varð reynslan sú, að nær allir og stundum allir nemendur, sem komu upp úr 2. bekk, fóru í þennan 3. bekk á staðnum. Áður var prósentan oft innan við 50%, ég man meira að segja eftir henni fyrir innan 40% nemenda úr 2. bekk, sem héldu áfram þar rétt næstu árin á undan. Ég veit það af samtölum mínum við þetta fólk, að það hefur enginn séð eftir þessu viðbótarári, ekki nokkur, og reynslan var sú, að 75–90% þessara nemenda, sem voru í þessum 3. bekk hjá okkur, - þótt ófullkominn væri og að mörgu leyti veitti alls ekki næga kennslu og nógu góða kennslu, - að 75–95% þessara nemenda héldu svo áfram og luku sínu gagnfræðaprófi. Það segir einnig sína sögu. Með lengingunni skapast líka nýir möguleikar, eins og frv. gerir ráð fyrir, með skiptingu kennsluefnis í efstu bekkjunum, þannig að nemendur geti búið sig undir fleira en langskólanámið eitt eða háskólanámið eitt. Aukin fjölbreytni og eins aukið frjálsræði um náms- og efnisval mun áreiðanlega hamla gegn hinum svokallaða námsleiða. - Annars verð ég að segja, að mér hundleiðist þetta sífellda námsleiðatal. það er nefnilega teygjanlegt orð, þessi námsleiði, það hefur bæði verið misnotað og það hefur verið ofnotað. Við verðum að gá að því, þegar við tölum um nám, að þá er allt, sem heitir leti, blátt áfram horfið úr málinu, það heitir allt námsleiði. Og við skulum líka gera okkur grein fyrir því, að þessa leti, sannkölluðu leti, má víða finna. Hana er ekki bara að finna hjá nemendunum, hana er líka að finna hjá okkur kennurunum, og hana er líka að finna hjá fólki á vinnustöðunum hana er víða að finna í þjóðfélaginu, og þá verða menn líklega að fara að tala um vinnuleiða eins og námsleiða og finna um þetta eitthvað finni orð. Við erum sem sagt ekki alveg laus við þann mannlega breyskleika að vera löt við eitthvað, að nenna ekki að gera eitthvað. Ég gæti meira að segja trúað því, að það gætu margir fundið vissar tilhneigingar - ekki í vinnuleiða, heldur í hreinni leti hjá okkur þm. Í námsleiðanum svokallaða, sé hann staðreynd, að svo miklu leyti sem fram er haldið, þá verðum við að gera okkur grein fyrir því, að þar kemur til hlutur kennarans, hlutur kennslubókanna, hlutur foreldranna, sem gæla blátt áfram við þetta fallega orð, af því að það er svo miklu betra og fallegra að tala um það, að krakkinn þeirra sé hundleiður á öllu skólanáminu, en hann sé latur. Ég veit það, að breyt, til bóta í þessum efnum gætu verið margvíslegar, og ég geri mér fulla grein fyrir því, að grunnskólafrv. gefur möguleika til margra slíkra umbóta. Þar verður vitanlega eins og um aðra hluti að treysta á framkvæmd, treysta á það, að félagslegur þáttur skólastarfsins verði aukinn, - séð um það, að kennslubækurnar verði gerðar aðgengilegri og skemmtilegri, - séð um það, að kennarar haldi betur á sínum hlut en verið hefur,, því að þar eiga þeir einnig sök, - séð um það, að foreldrar gæli ekki sífellt við þetta fallega orð, sem þeim er orðið svo munntamt, námsleiðann, - og margt fleira gæti til komið. Þessu Út af fyrir sig breytir ekkert frv. til l. um grunnskóla, það er rétt. Þessu breytir engin lagasetning út af fyrir sig. Margt í þessu frv. er þó þannig, að það gefur vonir, það gefur möguleika, og þá möguleika á að nota. Menn hafa talað um það, að nær væri að setja fræðsluskyldu en skólaskyldu. Og nú fer orðið fræðsluskylda í staðinn fyrir orðið skólaskyldu að verða næstum eins mikið uppáhaldsorð og námsleiðinn. Sem sagt, það á að halda skólana, hvort sem nemendur eru fyrir hendi eða ekki, og það á að gefa þeim þarna um frjálst val. Ég veit, að það er fallega sagt, að nemendur eigi þarna að ráða nemendur eigi að velja. En hvað eigum við að ganga langt i fræðsluskyldunni? Eigum við þá ekki að afnema alla skólaskyldu og hafa þá bara fræðsluskylduna allsráðandi. Hvar eigum við að setja mörkin, hvar telja menn það eðlilegt, hvað eigum við að fara langt niður á við í þessum efnum? Hafa menn gert sér grein fyrir því, að þetta snýst ekki bara um þetta eina ár? Þetta snýst þá um það, hvort við eigum að gjörbreyta þessu og færa þetta úr skólaskyldunni, eins og hún er í dag, í fræðsluskyldu, þar sem meira og minna frjálsræði réði ríkjum. Ég ætla nú að leyfa mér af minni reynslu í skólamálum, að segja það, að ég er hreinlega hræddur við þetta skref til baka í sambandi við fræðsluskyldu í stað skólaskyldu, hvort sem hún nær til eins árs eða fleiri. Þessi skylda er ekki eins óskapleg og menn vilja vera láta, og margir nemendur eru seinna guðs lifandi fegnir því, að þessi skylda var til, - þeir eru guðs lifandi fegnir. Ég hef engan heyrt af mínum nemendum lýsa því yfir við mig, að hann hafi dauðséð eftir því námi t.d., sem hann bætti við sig með einu ári, En ég hef heyrt marga segja það, spyrja mig að því og skamma mig fyrir það: Hví í ósköpunum rakstu mig ekki til þess að fara í eitthvað, bara í eitthvað, læra eitthvað meira? - Menn skjóta sér hins vegar á bak við þessa skólaskyldu á svipaðan hátt og námsleiðann i tíma og ótíma og finna þar stærstu sökina. Mér dettur oft í hug, hvort ýmis svipuð rök hafi ekki verið að finna, þegar þegar hér var komið á almennri fræðsluskyldu, og þó þá enn sterkari. Skyldu menn þá ekki hafa séð hreina vá fyrir dyrum? En skyldi þó ekki þarna hafa verið um að ræða eitt mesta framfaramál íslenskrar þjóðar? Viðkvæmast af öllu hefur mér þó virst lengd skólatímans ár hvert. Það er það atriði frv., sem hefur valdið mér mestum heilabrotum og vangaveltum. Þar hafa öfgar verið hvað mestir. Þar hefur verið talað um sálarmorð, þrælalög og ámóta orð hafa jafnvel heyrst. Þótt ég viðurkenni, að hér verði að hafa á öllu gát, þá get ég vart séð, að takmarki þessa frv., þ.e. raunverulegri styttingu námsins um eitt ár fyrir þá, sem það geta, verði komið í framkvæmd öðruvísi. Og ég styð þetta takmark. Ég styð það vegna þeirra fjölmörgu nemenda, sem geta auðveldlega lokið þessu námi á þennan hátt og eiga fullkominn rétt á því að vera lausir einu ári fyrr en þeir hafa verið. Ég vil að vísu fara hér varlega, og ég vil fara varlega í því einnig að skerða árlegan námstíma mikið frá því 9 mánaða aðalmarkmiði, sem i frv. gildir. Ég tel eðlilegt og réttlætanlegt, að í eldri bekkjunum gildi mánaðar frávik, og e.t.v. má ganga það langt, að eins og hálfs mánaðar frávik gildi í yngri bekkjunum, en ég teldi það einnig algjört hámark. Tal um atvinnulífið og tengslin við atvinnulífið er mikið notað hér. En þar þarf svo sannarlega allt annað til að koma, svo að úr megi bæta. Þar er auðvitað fyrsta skilyrði að koma á nýjum námsbrautum í tengslum við atvinnulífið. Það er það, sem koma skal Það er það eina, sem getur breytt ástandinu, þ. e. að hefja ekki beinlínis háskólanámið ofar öllu öðru námi, heldur láta annað nám verða jafnrétthátt, gera það reglulega eftirsóknarvert. Það er ekki á þessu stigi, ekki aðeins á þessu skyldustigi, sem þessi tengsl við atvinnulífið eru svona bráðnauðsynleg. Og þegar er veríð að flytja till. um það og samþ. þær hér á Alþ., að skólanemendur eigi að taka sér frí frá störfum og fara út í atvinnulífið, - kannske um tíma vegna vetrarvertíðar og annars því um líks, - mætti maður þá kannske ekki fara að dæmi Maos í Kína og heimta, að skrifstofufólkið og ýmislegt annað fólk, sem hefur svo sannarlega lítið við að vera, verði líka rekið út i atvinnulífið og því gert að skyldu að auka tengsl sín við það, því að ýmislegt af því, sem það er að aðhafast, á sannarlega lítið skylt við þær frumatvinnugreinar, sem við byggjum á? Ætli það mætti þá ekki fara að hugsa um einhverja fleiri en bara nemendurna? Ég hefði viljað það. Ég hálfskammast mín fyrir að svo áfram, þannig að menn t.d. ynnu einhvern tíma á árinu það, sem ég kalla ærlegt handtak. - Grunnskólafrv, kemur ekki í veg fyrir þetta. Það gerir það þvert á móti kleift. Það er einmitt að finna breyt., sem getur leitt til þess, að tengslin við atvinnulífið geti orðið virkari á hinum hærri skólastigum. Og ég treysti því, að í framhaldi af samþykkt þessa frv. verði einmitt gengið rösklega til verks um námsbrautir í nánum tengslum við atvinnulífið sjálft. Meginniðurstaða mín af þessu, - nú skal ég ekki lengja mál mitt meira, - er sú, að hér sé um rétta stefnu í aðalatriðum að ræða. Nýrra leiða er leitað, og þær á að reyna. Reynslan sker svo úr um það, hvaða einstök atriði standast, hverjum þarf að breyta, hvaða annmarka þarf af að sníða. En sannfæring mín er sú, að sú reynsla verði í miklu fleiri atriðum jákvæð en neikvæð. Þar um gildir auðvitað, hver framkvæmdin verður og hvort raunhæfar aðgerðir í ýmsu öðru fylgja í kjölfarið. Og þá er ég hræddur um, að nöldur þeirra úrtölumanna, sem sjá vá í hverri gátt, eigi áreiðanlega eftir að verða sér til skammar í mörgu.



Herra forseti. Þessi frv., sem hér eru til umr., um skólakerfi og um grunnskóla, hafa verið lengi á leiðinni hingað til Ed., eins og minnst hefur verið á hér í d., ein 3 ár, að ég ætla. Ástæðan fyrir þessu er að sjálfsögðu sú, að frv. um grunnskóla, eins og það er sett fram, og þetta nýja skólakerfi, sem gert er ráð fyrir að taka hér upp, hafa mætti mikilli andstöðu, bæði meðal almennings einkum í strjálbýli, einnig meðal kennarastéttarinnar, einkum hjá framhaldsskólakennurum, og einnig hér á hinu háa Alþ. Það, sem þetta frv. byggir á, er það, að í stað þeirrar unglinga- og barnafræðslu, sem átt hefur sér stað nú í barnaskólum, unglinga- og gagnfræðaskólum og hefur lokið með gagnfræðaprófi eða landsprófi, á að taka upp einn skóla, svokallaðan grunnskóla, og er við það miðað, að grunnskólanum ljúki á landsprófi eða gagnfræðaprófi og skólaskyldan sé jafnlöng grunnskólanum. Við fyrstu sýn má vera, að mönnum hafi ekki þótt þetta óeðlilegt né vond hugmynd. Ástæðan fyrir því er m.a. sú, að ýmsir, sem lokið hafa unglingaprófi, hafa rekið sig á það síðar, að þeim hafa verið lokaðar ýmsar leiðir í framhaldsskóla, þar sem þeir hafa ekki landspróf eða gagnfræðapróf. Tilgangurinn með þessum grunnskóla var sá að setja undir þann leka. Nú hafa hins vegar fræðslumálin þróast með þeim hætti, að jafnvel þótt þessi breyt. nái fram að ganga, mun grunnskólaprófið ekki gefa rétt til allra framhaldsskóla, eins og meiningin var fyrst í stað, þannig að ekki er hægt lengur að ná þessu markmiði, eins og þessi frv. liggja fyrir. Þessi kjarni þessara frv., lenging skólaskyldunnar um eitt ár, hefur verið rökstuddur með því, að með því sé verið að koma til móts við strjálbýlið. Ég mun koma að því síðar, að þetta er nú alls ekki rétt hugsun og að sjálfsögðu fyrst og fremst vegna þess, að grunnskólafrv. er byggt upp með það fyrir augum að gera sem flesta unglinga að langskólamönnum í bóklegum greinum, og þar með gengið út frá þeirri forsendu, - þeir, sem sömdu þetta frv., hafa sýnilega gefið sér þá forsendu, - að bóklega námið eigi að ganga fyrir öllu, það sé æðra en annað nám og þroskavænlegra fyrir unglingana, hvernig svo sem þeir eru af guði gerðir. Að því mun ég einnig koma nánar síðar. En áður en við tölum um það, að við ætlum að lengja skólaskylduna, væri nauðsynlegt að fá upplýsingar um það, hvernig tekist hefur að framkvæma þá skólaskyldu, sem við erum nú með. Það væri t.d. fróðlegt að fá upplýsingar um það, hversu margir unglingar það eru, sem setjast í 2. bekk gagnfræðaskóla, síðasta bekk skólaskyldunnar, og hrökklast svo frá námi í þessari síðustu deild, án þess að fræðsluyfirvöld né barnaverndarnefnd né nokkur aðili hafi þar nein afskipti af. Í öllum þeim töflum, sem eru með grunnskólafrv., er ekkert yfirlit yfir þetta, og mér er ekki ljóst heldur af þeim samanburði, sem hér er gerður, hvort þar er átt við þá unglinga, sem hafa lokið unglingaprófi, eða hvort átt er við þá unglinga, sem setjast í unglingabekkinn strax að hausti. Um þetta er að sjálfsögðu nauðsynlegt að fá upplýsingar, og það er að sjálfsögðu einnig íhugunarefni fyrir hv. alþm., hvernig fræðsluyfirvöld hafa komið fram og komið til móts við þá unglinga, sem ekki hafa lokið skólaskyldunni nú. Það er eftirtektarvert. Þessi lenging skólaskyldunnar byggist á því, að börnin eða unglingarnir hafi gott af að koma í skólana, - það hlýtur að vera kjarni málsins, að unglingarnir sæki eitthvað í skólana. Ég er sannfærður um það og hef borið það undir menn, sem eru menntaðir í sálfræðilegum og uppeldisfræðilegum greinum og hafa haft með þessi mál að gera, að skólarnir, eins og þeir eru nú úr garði gerðir, bjóða ekki þá námsskrá og þær námsgreinar, að þær verki sem hvatning á unglingana. Ég hef sagt það áður hér í hinu háa Alþ., að það er svo um marga nemendur, að þeir eru þegar farnir að heltast úr lestinni, jafnvel snemma á barnaskólaaldri, síðan er reynt að láta þá tosast áfram bekk úr bekk, án þess þó að þeir hafi sýnt nokkurn námsárangur. Ég get nefnt dæmi um það, að börn hafa ekki náð barnaskólaprófi, foreldrar hafa beðið um það, að börnin fengju að sitja eftir í barnaskólanum, til þess að þau gætu náð einhverjum tökum á því námsefni, sem kennt var í efsta bekk barnaskólans, en því hefur verið hafnað og börnunum kastað inn í fyrsta bekk gagnfræðaskólans og þar lagt fyrir þau námsefni, sem þau hefðu engin tök á að ráða við, þegar alla undirstöðu vantar. Þessi börn og þessir unglingar verða að sitja á hverjum degi, alla virka daga vikunnar, frá kl. 8 að morgni fram að kaffi í kennslustundum, tíma eftir tíma, og fást við viðfangsefni, sem fyrirfram er vitað, að þau ráða ekki við. Við getum tekið þau börn, sem verst eru undirbúin, og rétt ímyndað okkur, hvernig gengur að kenna þeim, t.d. skildagatíð, afbrigðilega germynd og þar fram eftir götunum. Það þarf ekki lengi að velta vöngum yfir því. Kennarar gera sér að sjálfsögðu grein fyrir því, að þetta er ekki hægt. Samt sem áður ber þeim skylda til þess samkv. námsskrá að reyna að komast yfir það námsefni, sem tilskilið er, en árangurinn verður að sjálfsögðu enginn. Afleiðingin af öllu þessu verður svo sú, að unglingarnir komast í andstöðu við skólann. Þeir líta á skólann og kennarana sem sína höfuðóvini, og smátt og smátt komast þeir í andstöðu við þjóðfélagið, vegna þess að skólinn og kennararnir eru í þeirra augum fulltrúar þjóðfélagsins, ríkiskerfisins, þeirrar skepnu. Ég hef sett fram þá kenningu og er þeirrar skoðunar, - það hefur ugglaust verið gert af öðrum mönnum einnig, - að við getum rakið að nokkrum hluta glæpafaraldur meðal unglinga einmitt til þessa, að þau hafa ekkert viðfangsefni við hæfi, ekkert þroskandi nám, enga hvatningu, enga uppörvun. Þessi börn eru ekki upplitsdjörf, þegar þau fá einkunnabækur að vorinu og þegar baráttan stendur um það, hvort þau nái 4 á unglingaprófi. Og svo hefur farið og fór m.a. s.l. vor, að það varð að nema úr gildi lágmarkseinkunnir í stærðfræði og íslensku, svo að ekki féllu of mörg börn á unglingaprófinu, sem sýndi náttúrlega, að námsskráin og prófverkefnið, sem lagt var fyrir, var engan veginn á færi þessara nemenda. Ég er þeirrar skoðunar, að á meðan við getum ekki ráðið við þá annmarka, sem eru á skólaskyldu upp að 15 ára aldri, og meðan við getum ekki komið til móts við þau börn og unglinga, sem verst verða úti á þessum aldri, eigum við ekki að lengja skólaskylduna. - Ég vil taka fram, að til allrar hamingju er það náttúrlega tiltölulega mjög lítill hópur, sem verst fer út úr þessu í skólanum. Það er líka tiltölulega lítill hópur, sem ekki menntar sig neitt eftir unglingapróf. Ég vil í þessu sambandi einnig minna á það, að sú skoðun hefur komið fram hjá námsstjórum ýmsum, m.a. í Noregi, að það sé rétt að gefa unglingum kost á að velja á milli vinnu og frekari skólagöngu eftir fermingu, og tel ég, að slík vinna eigi að vera undir eftirliti fræðsluyfirvalda, til þess að með því sé fylgst, að unglingarnir séu ekki að slæpast, séu ekki í iðjuleysi, og til þess að reynt sé að greiða fyrir því, að þeir fái einhverja vinnu. En því miður hefur það verið svo með ýmsa, sem hrökklast hafa úr 2. bekk gagnfræðaskólans, að þeir hafa ekki tollað í vinnu og hafa verið svo skemmdir, að það hefur reynst erfitt að koma þeim áleiðis. Ég vil nú segja þetta almennt fyrst um lengingu skólaskyldunnar og vil í því sambandi aðeins svara því, sem hv. þm. Helgi Seljan sagði um það efni, þar sem hann gerði athugasemd við það, að notað væri orðið námsleiði, - þótti það heldur vont orð og slæmt og vildi í þess stað nota orðið leti. Nú þekki ég dæmi þess, að ýmsir þeir nemendur, sem einna verst hefur gengið í sjálfu skólakerfinu og kannske ekki staðið sig vel. hafa lagt sig mjög mikið fram og lagt á síg langan vinnudag, en uppskorið lítið, og þetta hefur náttúrlega fyrr eða síðar leitt til uppgjafar. Það er svo, að þegar einhver er sleginn niður hvað eftir annað, þá kemur að því, að hann gefst upp, og námsleiðinn er náttúrlega afleiðingin af því. Ef menn eru ekki leiðir á einhverju og ef mönnum finnst eitthvað skemmtilegt, þá eru þeir venjulega duglegir við það. Það má auðvitað segja, að í sumum tilfellum fari þetta saman, námsleiði og leti. Auðvitað er fullt af unglingum og börnum í skólunum, sem geta lært meira en þau gera, þó að það sé fullmikið af því góða, eins og sá hv. þm. sagði, að börnin vinni allt að 60–80 klst. á einni viku, sem mér finnst vera all hátt. Í 2. gr. grunnskólafrv. segir svo í 2. mgr.: „Grunnskólinn skal leitast við að haga störfum sínum í sem fyllstu samræmi við eðli og þarfir nemenda og stuðla að alhliða þroska, heilbrigði og menntun hvers og eins.“ Í 3. mgr. heldur áfram: „Grunnskólinn skal veita nemendum tækifæri til að afla sér þekkingar og leikni og temja sér vinnubrögð, sem stuðli að stöðugri viðleitni til menntunar og þroska. Skólastarfið skal því leggja grundvöll að sjálfstæðri hugsun nemenda og þjálfa hæfni þeirra til samstarfs við aðra“. Þetta eru auðvitað afskaplega falleg markmið, og að sjálfsögðu eru þetta hin sömu markmið og við höfum haft í okkar skólastarfi nú, og þarf engin ný lög um það efni. Í þessu atríði er spurningin sú, hvernig okkur tekst að ná þessum markmiðum, og það kom fram hjá hv. 6. landsk. þm., að hann taldi, að okkur hefði að ýmsu leyti mistekist það, - kenndi þar um m.a. kennurum, sem að sjálfsögðu eru misjafnir, námsskránni og einnig foreldrunum. Ég álít, að ein höfuðástæðan fyrir því, að okkur hefur ekki tekist að ná þessum markmiðum, sé sú, að við höfum bundið skólakerfið of mikið saman. Við ætlum okkur að láta alla nemendur læra allt það sama í of ríkum mæli. Ég hef kennt, - svo ég vitni til þess, - bæði í 1. bekk, 2. bekk, 3. bekk og 4. bekk gagnfræðaskóla, jafnframt hef ég kennt í svonefndri framhaldsdeild gagnfræðaskóla hér í Reykjavík, en í þeirri deild eru unglingar, sem ekki hafa náð unglingaprófi og hafa þess vegna setið eftir. Í þessari framhaldsdeild kenndum við með allt öðrum hætti en kennt var í hinum venjulegu unglingadeildum, hinum venjulega 2. bekk. Við höguðum prófkröfum og námsefni öðruvísi, og ýmsir þeir nemendur, sem náðu því prófi, sem við lögðum fyrir þá um vorið, - þeir þurftu að ná tilskilinni lágmarkseinkunn, - héldu síðan áfram í 3. bekk og reyndust sumir miklu betur á vegi staddir. Það, sem þarna kemur til. er annars vegar það, að nemendurnir eru orðnir ári eldri, þannig að það er að mörgu leyti auðveldara að kenna þeim, en einnig kemur hitt til, að það námsefni, sem fyrir þá var lagt, var allt öðruvísi byggt upp heldur en í hinum almenna gagnfræðaskóla, og það hefur að sjálfsögðu mikið að segja, fyrir svo utan það, að til þess að þroska og þjálfa nemendur til samstarfs við aðra, þá ætla ég, að nauðsynlegt sé að leggja miklu meiri áherslu á verklega námið en gert hefur verið, og sakna þess, að ekki skuli hafa verið gerð nein tilraun til þess, að Gagnfræðaskóli verknáms, sem einu sinni var, yxi upp og reyndi að verða sú stofnun, sem yrði hlutverki sínu vaxin, eins og til hennar var stofnað, en því miður hefur sá draumur ekki ræst. Hér er talað um það í 3. gr., að grunnskóli sé 9 ára skóli. Nú kemur það ekki beint fram í þessu grunnskólafrv., við hvaða prófkröfur er miðað. Mér hefur þó skilist á því, sem sagt hefur verið, að meiningin sé að kenna nemendum á 9 árum það, sem þeir læra nú á 10 árum, lélegri helmingurinn af þeim, og þessu markmiði á að ná með þeim hætti, að það á að lengja hið árlega skólaár. Nú er þetta náttúrlega algjörlega rangt hugsað. Það er hægt að kenna nemendum allt annað og standa allt öðruvísi að verki í samstarfi við nemendur eftir því, hvort þeir eru 13 ára, 14 ára, 15 ára eða 16 ára. Nemendur eru afskaplega mismunandi þroskaðir á þessum árum. Það er kannske mesti munurinn á manneskjunni einmitt á þessum skólaárum, og það kemur í ljós, t.d. þegar farið er að kenna ögn eldra fólki, eins og 18 ára, þá er hægt á undraverðum tíma að láta það tileinka sér ýmis skilningsatriði, sem hafa verið sem lokuð bók fjórum árum áður, þannig að í raun yrði grunnskólinn náttúrlega, eins og hann er núna, miðað við kröfur, að vera 10 ára skóli fyrir lakari helminginn og 9 ára skóli fyrir þá betri. Það er alveg útilokað, að hægt sé að koma sama námsefni í alla nemendur. Ég get í því sambandi aðeins vitnað til þess könnunarprófs í stærðfræði, sem lagt var fyrir nemendur í landsprófsdeild fyrir jól. Þar var árangur þeirra í kringum 6.6 meðaleinkunnin. Sama próf var svo lagt fyrir hinn almenna 3. bekk um vorið, þegar hinn almenni 3. bekkur hafði farið yfir sama námsefni með sömu kennurum, og þar voru 2 nemendur yfir 4. Þarna var sem sagt um sama námsefni að ræða og sömu kennararnir. Í öðru tilfellinu notuðu nemendur helmingi skemmri tíma til námsins og náðu meðaleinkunn 6, í hinu tilfellinu voru 2 yfir 4 eftir helmingi lengri námstíma. Þetta segir auðvitað fulla sögu um það, sem hér er um að ræða, og þarf ekki frekar um það að ræða. Hér segir í 6. gr.: „Forráðamaður skólaskylds barns ber ábyrgð á, að það innritist í skóla, þegar það hefur náð skólaskyldualdri, og að það sæki skóla. Verði verulegur misbrestur á skólasókn skólaskylds barns, án þess að veikindi eða aðrar gildar ástæður hamli, og skólastjóri fær ekki við ráðið, skal hann tilkynna fræðslustjóra um málið. Fræðslustjóri kynnir sér málsatvik og ástæður á heimili og í skóla og beitir sér fyrir úrbótum. Vilji forráðamaður barnsins ekki hlíta ákvörðun fræðslustjóra, getur hvor aðili um sig vísað málinu til barnaverndarnefndar.“ Í grg. frv. segir um þetta atriði m.a.: „Óviðunandi er því, að skammsýn sjónarmið einstaklings fái því ráðið, að barn eða unglingur fái ekki að neyta þessa réttar síns. Jafnframt er það og skylda nemandans við sjálfan sig og þjóðfélagið, að hann notfæri sér þennan rétt.“ Auðvitað er það alveg rétt, ef hið háa Alþ. samþ. að lengja skólaskylduna, þá er auðvitað einhver ábyrgur fyrir því, ef svo fer, að unglingarnir rækja ekki þessa skyldu. En ég segi nú aftur eins og ég sagði áðan: Meðan við erum ekki einu sinni menn til þess að ráða við þau tilfelli, þegar unglingar mæta ekki í 2. bekk gagnfræðaskóla, á meðan það reynist algjörlega árangurslaust að leita til barnaverndarnefndar eða annarra slíkra aðila um úrlausn þeirra mála, hvaða tilgangi þjónar þá að vera að lengja skólaskylduna um eitt ár í viðbót? Það mun að sjálfsögðu hafa þær afleiðingar, að það verður reynt eftir megni hér í Reykjavík að fullnægja þessu ákvæði, en svo mun reynslan verða sú, að úti í strjálbýlinu mun takast enn verr en nú að uppfylla ákvæðin um skólaskylduna. Ég sé því ekki, að þarna sé neitt verið að rétta hlut strjálbýlisins, ef það er sú hugsun, sem býr þarna á bak við, nema síður sé. Og svo spyr ég einnig um dreng, sem orðinn er 16 ára gamall eða stúlku, - við skulum hugsa okkur dreng, t.d. sem langar til þess að fara á sjóinn og hann getur farið allt aðra leið til þess að ljúka námi, t.d. í stýrimannaskóla. Af hverju er það eðlilegt, að hið opinbera banni honum þann rétt ungum að stunda þessa atvinnugrein? Reyndir skólamenn hafa oft talað um, að það sé nauðsynlegt, að unglingarnir og börnin kynnist þeim verkum, sem unnin eru í þjóðfélaginu. Þau þroskast af því að standa að verki með fullorðnu fólki, og þau fá hvatningu af því að fást við þau viðfangsefni, sem hugur þeirra stendur til. - En um þetta atriði þarna, þessa 6. gr., þá lít ég á hana bara sem orðin tóm, nema hægt sé að sannfæra mig um það, eins og nú standa sakir á þessu herrans ári 1974 og nú í lok skólaárs, að þá hafi virkilega verið gripið inn í, ef verulegur misbrestur hefur orðið á skólasókn skólaskylds barns. Ég þykist hins vegar vita, að það sé margt um það að segja víðs vegar um landið. Í 12. gr. frv. hefur hv. Nd. bætt við einu undarlegu atríði undir tölul. 5, en það er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Það (fræðsluráð) skal skipuleggja viðræðufundi fyrir nýja kennara í samráði við Kennaraháskóla Íslands, hafa umsjón með þeim og setja þeim leiðsögukennara að fengnum till. hlutaðeigandi skólastjóra. Rn. setur leiðsögukennurum erindisbréf að höfðu samráði við Kennaraháskóla Íslands.“ Ég segi nú um þetta atriði: Til hvers er verið að breyta gamla kennaraskólanum í kennaraháskóla, ef þeir nemendur, sem þaðan koma, fullmenntuð kennaraefni, þurfa einnig á sérstökum leiðsögukennara að halda eftir allt háskólanámíð? - Þetta er alveg fáránlegt, og ég geri ekki ráð fyrir því, að í þessari hv. d. verði nein mótstaða gegn því að nema þetta aftur brott, enda er þetta ekki í hinu upphaflega frv.  Ég vil aðeins vekja athygli á því, að það er gert ráð fyrir því fortakslaust, að fulltrúi foreldrafélags og formaður nemendaráðs eigi rétt til setu á fundum skólastjóra og kennararáðs svo og á kennarafundum með málfrelsi og tillögurétti. Hins vegar var samþ. í Nd. till. um það, að ekki megi gefa öðrum upplýsingar um einkunnir nemenda en foreldrum eða nánustu aðstandendum. Það er nú svo á kennarafundum, að þar er stundum fjallað einmitt um nemendur sjálfa, um einkunnir þeirra og annað. Það má vel vera, að þetta séu skynsamlegar till., en þær munu að sjálfsögðu valda því, að kennarar munu breyta sínum kennarafundum og munu ræða mál nemendanna, sem vandasöm eru, í sinn hóp, og þetta mun ekki hafa að því leyti neina truflun á vinnubrögðum skólanna. En mér finnst þetta óeðlilegt ákvæði, að fulltrúar foreldrafélags og einkanlega þó formanni nemendaráðs eigi undir öllum kringumstæðum að vera heimilt að sitja kennarafundi. Það er nú svo með unglinga, að það er mjög hæpið, að þeir séu mjög mikið viðstaddir, þegar verið er að ræða kannske viðkvæm mál skólasystkina þeirra og sé ég ekki, hvaða tilgang þetta hefur fyrir unglinga. Við erum allir á því núna að opna alla hluti og það sé best að draga sem mest úr því, að hægt sé að stjórna skólum og öðru með gamla laginu, enda er nú komið svo m.a. úti á landi. Mér er kunnugt um það úr skóla fjarlægum Reykjavík, að einn af kennurum skólans gerði reisu á fund Fylkingarinnar hér í Reykjavík með 4 eða 5 nemendur skólans, gagnfræðaskóla, sem að sjálfsögðu skólanefndin gerði athugasemd við, en það er kannske rétt að hafa þetta sem frjálsast o.s.frv. Mér þykir vænt um að sjá það hér í 27. gr., að vel skuli séð fyrir listskreytingu skólamannvirkja og því sé meiri gaumur gefinn en t.d. verklegu námi. Í 35. gr. er það athyglisverða ákvæði, að um vinnutíma og kjör starfsmanna grunnskóla fari eftir ákvæðum laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna og kjarasamningum stéttarfélaga, eftir því sem við á. - Nú er þetta svo í ýmsum öðrum greinum frv., að þar eru ákvæði, sem ganga þvert ofan í gildandi kjarasamninga kennarastéttarinnar við ríkisvaldið, og get ég raunar ekki séð, hvaða ástæða er til þess hjá hinu háa Alþ. að taka kennarastéttina svona sérstaklega út úr og setja um hana margvísleg lög, sem brjóta í bága við gildandi kjarasamninga og þau tilboð, sem uppi eru núna hjá ríkisstj. til kennarasamtakanna í þeim samningum, sem nú eru fram undan, eins og t.d. í 36. gr., þar sem stendur, að til þess að öðlast afslátt, þegar kennarinn nær 55 ára aldri og 60 ára aldri, þá var fyrst talað um, að hann þyrfti að hafa 20 ára kennsluferil, en eftir 3. umr. í Nd. er þetta komið í 28 ára kennsluferil. Við sjáum, að það má bara breyta þessu og segja: Eftir 28 ára kennsluferil skal starfsskylda hans minnka um 1/6, - því að hann er þá undir flestum kringumstæðum orðinn 55 ára. Í þeim kjarasamningum, sem nú eru í gildi, og í gömlu lögunum frá 1946, er ekki um neinar slíkar takmarkanir að ræða. Ég fæ alls ekki skilið, hvernig stendur á því, að í grunnskólafrv., sem borið er fram af einum af hæstv. ráðh. þessarar ríkisstj., skuli vera að finna ákvæði, sem gengur þvert ofan í gildandi kjarasamninga við kennarastéttina, - ekki aðeins í þessari einu grein, heldur einnig í því, sem tekur til lengdar árlegs námstíma, en þar segir svo í þessu frv., að miða skuli við 9 mánuði, en í kjarasamningum við kennara er nú gert ráð fyrir 34 virkum vikum, og það væri fróðlegt að fá um það einhverjar upplýsingar, að hve miklu leyti, í hve mörgum frv. og í hve mörgum dæmum þessi hæstv. ríkisstj., sem kennir sig við vinnandi stéttir, reynir með einum og öðrum hætti að pota í sína starfsmenn, taka af þeim þau réttindi, sem þeir hafa náð sér með samningum og hafa haldið um mörg ár. Þetta eru að sjálfsögðu algerlega óþolandi vinnubrögð og til skammar. Við urðum vitni að því hér áðan, hvernig sá maður, sem var kjörinn forseti Alþýðusambands Íslands á síðasta þingi þess, greiddi atkv. á móti því í sambandi við mat fasteigna, að þeir menn, sem þar væru ráðnir, skyldu hafa sömu starfskjör og gert er ráð fyrir í lögum um réttindi og skyldu opinberra starfsmanna. Þessi hæstv. ráðh., sem þar er talað um, hefur einnig sett sig upp á móti því, að Félagsmálaskóla alþýðu, þar sem gert er ráð fyrir, að mennta og þroska launþega, til þess að þeir geti betur staðið vörð um hagsmuni sína í sambandi við kjarasamninga og annað - hann hefur lagt sig á móti því, að opinberir starfsmenn og Farmanna- og fiskimannasambandið eigi þar aðild að. Þetta eru ekki einu dæmin. Ég hef áður minnst á það hér, oft t.d. hefur það komið fram á fundum BSRB, að í sjálfu stjórnarráðinu hefur verið kippt í menn og sagt, að ef þeir gegni vissum trúnaðarstörfum fyrir launþegahreyfinguna, þá skuli þeir ekki vænta frekari frama í því rn. Enn eru dæmi um það, að menn hér í Reykjavík hafa verið ráðnir til ríkisstofnana eftir samningum Verslunarmannafélags Reykjavíkur og farið þannig aftan að þeim. Enn eru dæmi um það og sífjölgandi, að menn séu ráðnir með þeim skilmálum í opinbera þjónustu, að þeir fái ekki aðild að lífeyrissjóði opinberra starfsmanna, þannig að ýmsir menn hafa orðið að hafa milligöngu um það við stjórn BSRB, að hún kippti þeim málum í lag. Hér er svo enn eitt dæmið. Þarna er verið að lauma inn í lög á Alþ. lítilli setningu, sem lítið ber á, en tekur af kennarastéttinni þau réttindi, sem hún hafði þegar áunnið sér með lögum 1946, eru staðfest í gildandi kjarasamningum og eru m.a. staðfest í því tilboði, sem ríkisstj. nú hefur lagt fram til kennarastéttarinnar. En á sama tíma og hún leggur það fram, hugsar hún sér, að bið háa Alþ. kippi öllu til baka með lagasetningu hér á hinu háa Alþ. Þetta eru þokkaleg vinnubrögð og síst þeim til sóma, sem tala um það, að þeir séu sérstakir forsvarsmenn vinnandi stétta, eins og sá hv. þm., sem nú gekk hér í salinn. Í 41. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir því, að fræðsluráð og skólanefnd geti í upphafi skólaárs ákveðið, hvort skólakerfi skuli vera 5 eða 6 daga skólavika. Nú vita það allir menn og er kunnugt, að ég ætla, að það var ekki ósk kennarasamtakanna eða fræðsluyfirvalda, að farið var í 5 daga vinnuviku í skólunum. Sú þróun að miða skólavikuna við 5 daga er að kenna breyttum þjóðfélagsháttum, og það hefur m.a. komið fram í því, að sókn nemenda í skólana á laugardögum hefur verið minni en aðra daga vikunnar, og er því m.a. um að kenna, að foreldrar eru hættir að vinna laugardagana og fara þess vegna oft frá yfir helgar, þannig að börnin fá leyfi til þess að fara með þeim. Einnig veldur það miklu, að börnin verða oft og tíðum eini meðlimur fjölskyldunnar, sem þarf að vakna á laugardagsmorguninn, sá eini, sem fer á fætur, og þetta hefur valdið margvíslegum erfiðleikum. Af þessum sökum hefur komið þrýstingur á skólana um að færa kennsludagana niður í 5 hverja viku. Svo hefur verið haldið á þessum málum, að þrátt fyrir það, að dögunum fækki þannig um einn, hefur vikulegum kennslustundum ekki verið fækkað, heldur hefur laugardagsstundunum verið skipt niður á hina dagana með þeim afleiðingum, að nemendurnir eru í skólunum frá 8 á morgnana oft til 3 og 4 á daginn hvern einasta dag og eiga þá eftir allt heimanám og eru að sjálfsögðu orðin slit- og dauðuppgefnir, þegar þeir loksins sleppa úr skólanum. Reynslan hefur líka orðið sú hjá kennurum, að þeir hafa ekki gert mikla tilraun til þess að fara í ný eða verulega þung atríði í síðustu kennslustundum dagsins, þar sem börnin hafa verið orðin svo uppgefin, að þau hafa ekki getað tekið við meiru. Það er enginn vafi á því, að ég styð þá fullvissu mína við skoðun margra reyndra skólamanna, að það væri hægt að ná jafnvel meiri árangri, það væri hægt að kenna jafnvel meira á viku hverri með því að fækka vikulegu kennslustundunum, - við getum sagt kannske um þessar fjórar stundir, um 10%, og skipuleggja vinnubrögðin betur á þeim tíma, sem eftir er. Það má breyta námsskrá. Það má lagfæra kennslubækur og á margan hátt auðvelda nýja sókn í þessu efni. Það er undarlegt, að á sama tíma og talað er um aukna framleiðni í öllum þáttum þjóðfélagsins, - það er alls staðar talað um, að það þurfi að bæta vinnubrögðin o.s.frv., þá skuli engin hreyfing í þá átt koma innan sjálfs skólakerfisins, heldur skuli þar alltaf haldið við sömu gömlu reglurnar. Ég sagði áðan, að þeir 9 mánuðir, sem hér er gert ráð fyrir, stönguðust á við gerða kjarasamninga við kennarastéttina. Ég vil jafnframt benda á það til enn frekari rökstuðnings því, að þarna sé rangt að miða við það, að skólinn skuli byrja 1. sept. og standa yfir til 31. maí, að þegar skólarnir voru lengdir um einn mánuð, frá 7 mánuðum upp í 8 mánuði, þá töldu margir skólamenn og hlökkuðu til þess, að nú gæfist kostur á að kenna verulega miklu meira en áður hafði tekist, þessi eini mánuður mundi nú auðvelda að kenna nemendunum meira en áður. Skólastjórar ræddu svo um þetta mörgum árum síðar, hvernig þessi lenging skólaársins hefði reynst, og niðurstaða þeirra varð sú, að það væri síður en svo, að meira væri núna kennt á 8 eða 81/2 mánuði en áður var kennt á 7 mánuðum. Ég hef hitt reynda og röska skólamenn, sem eru þeirrar skoðunar, að ef við lengdum enn skólaárið, þá muni það koma fram í minnkandi námsafköstum. Inn í þetta mál, hvernig í þessu frv. er á allan hátt reynt að skera niður frí og lengja skólana, þá er í 45. gr. ákvæði um að stytta jólaleyfi 7 og 8 ára barna, að þau megi ekki eiga frí fram að þrettándanum, eins og verið hefur, eftir jólin í svartasta skammdeginu. Ég fæ nú ekki séð, að það sé mikið tjón að því, þó að litlu skinnunum sé leyft að eiga jólin sín í friði, og það vinnist mikið með þessu. Í svartasta skammdeginu mundu börnin ella vera innilokuð í skólanum allan þann tíma, sem nokkur birta er og afleiðingin af því yrði náttúrlega sú, að þarna yrði um stöðuga innisetu að ræða. Ég fæ ekki séð, að þetta hafi mikinn tilgang, og er algerlega andvigur því a.m.k. með þau, sem yngst eru, að það sé verið að skera niður fyrir þeim jólaleyfi með þessum hætti. Það getur vel verið, að eftir að börnin verða ögn eldri, geri þetta ekkert til, með þau, sem elst eru, en mér finnst þetta fullmikil smámunasemi með litlu skinnin, og eins finnst mér heldur snemmt að skera niður fyrir þeim páskaleyfið. Ég álít, að það megi vera nokkur önnur regla um yngstu skólaþegnana og sé alveg óþarfi að binda þetta með þessum hætti svona, enda eru barnaskólakennarar mjög andvígir þessari breytingu. En þarna rekum við okkur sem og annars staðar í þessu frv. á þá ómanneskjulegu afstöðu, sem þarna er höfð. Það er ekki litið á börnin og unglingana sem lifandi verur, heldur eru þetta einhvers konar peð, sem hægt er að skáka til, og af því að þetta fellur ekki inn í einhverjar stjórnarráðsdeildir hér í Reykjavík að leyfa börnunum að leika frjálsum þessa fáu daga, sem um er að tefla, leyfa þeim að hvíla sig svolítið á þessari löngu skólavist, þá verður að breyta þessu svona, án þess að það hafi nokkurn tilgang. Þetta er ómanneskjuleg tilhneiging, og ég trúi ekki öðru en það verði samkomulag um það hér í hinni háu deild, að lagfæra þetta atríði gagnvart minnstu þegnunum. Það er eins og fram kom í mörgum ræðum í Nd., - ég man ekki, hvort það kom fram hér einnig, - að það er margt í þessu frv., sem alls ekki á heima í lögum, miklu frekar í reglugerð og þarf nú ekki mikið um að tala. - En í 44. gr. er enn einu sinni fjallað m.a. um frímínúturnar. Þar er gert ráð fyrir því, að í stundarhléi grunnskóla skuli að jafnaði vera 15 mínútur á móti hverjum 100 mínútum, sem kennt er. Ekki veit ég, hvernig þessi tala er fundin. Ég veit, að þessi tala stangast á við gildandi kjarasamninga við kennarasamtökin, eins og ýmislegt annað í þessu frv., og hefur ekkert verið rætt við kennarasamtökin um það. Ég veit einnig, að þessi tala, 15 mínútur móti hverjum 100 mínútum, er ekki sama tala og viðast er á Norðurlöndum, en þar er miðað við það, að 10 mínútna frímínútur komi eftir hverja kennslustund. Ég fæ ekki skilið, hvaða markmið það getur verið hjá hinu háa Alþ. að vera að skera niður frímínúturnar. Ekki er það sparnaður í ríkisrekstrinum, sem vinnst við það. Það er vísindalega rannsakað og hefur verið sannað með niðurstöðum erlendra rannsókna, að það tekur t.d. nemendur 25 mínútur til þess að ná fullum árangri. Er þeir t.d. læra eitt erlent tungumál í einum tíma, ensku, og eiga svo að læra dönsku í næsta tíma, þá tekur það 25 mínútur fyrir börnin að jafna sig á dönskunni. Ég veit, að í einum gagnfræðaskóla hér í Reykjavík hefur verið talað um það að stytta frímínúturnar niður í 3 mínútur. Ég er á móti þessu. Ég er þeirrar skoðunar, að sérstaklega börn og unglingar hafi gott af því að hreyfa sig svolítið á milli kennslustunda, og er miklu hlynntari því að lengja heldur frímínútur en stytta. Ég álít, að það sé miklu heilbrigðari og réttari stefna að gera það og í sambandi við það reyna þá að láta þau hreyfa sig meira og koma blóðinu á hreyfingu. En inniseta af þessu tagi er alveg fráleit að mínu mati og heldur hjákátlegt að setja þetta inn í lög til þess eins, að erfiðara sé að breyta því. - Ég hef fyrr rekið mig á það, að frímínútur fara óskaplega í taugarnar á ýmsum stjórnarráðsfulltrúum, og þetta hefur mengast af þeirra skoðunum. Til allrar hamingju var í 49. gr. bætt inn ákvæðum um það, að heimilt sé fyrir nemanda að hverfa frá grunnskólanámi að loknum 8. bekk í allt að eitt ár vegna þátttöku í atvinnulífinu, og lyki nemandi þá grunnskólanámi þeim mun síðar. Heimilt skal að meta þessa þátttöku nemandans í atvinnulífi til jafns við nám í tilteknum valgreinum 9. bekkjar. Þetta er mjög jákvætt ákvæði. Að vísu skil ég ekki, af hverju þarna er miðað við eitt ár. Það getur vel verið, að það sé rétt. Ég hef alltaf heyrt talað um það, að í sambandi við þá nemendur, sem hverfa frá námi og koma aftur, hefur gjarnan verið miðað við 18 ára aldurinn og talið, að það væri heppilegur tími til að hverfa til baka. En ég hef engar skoðanir á því. Það getur vel verið, að þetta sé eins gott. Ég vildi nú víkka þetta ákvæði og heimila nemanda að hverfa frá grunnskólanámi að loknum 7. eða 8. bekk, þannig að nemendur geti bæði á fermingarárinu og eins á næsta ári á eftir horfið frá námi um stundarsakir og komið svo aftur síðar til náms, ef endilega verður að halda sig við þessa 9 ára skólaskyldu. En ætli það sé ekki búið að sauma svo fast að hv. þm. stjórnarmeirihlutans, að þeir greiði nú flestir atkv. með þeirri lengingu, þótt mér hafi virst á einkaviðtölum við þá suma hverja, einkanlega fyrir einu ári, að þeir væru ekki allt of sannfærðir um, að hér væri rétt stefnt. Í 52. gr. er fjallað um það, hvernig fara skuli með þau börn sum, sem ekki stunda grunnskóla. Ég er að sjálfsögðu andvigur þessu. Ég hef oft sagt áður, að ég tel, að það eigi að koma þessum börnum í vinnu og sjá, hvaða áhrif það hefur á þau. Ég er ekki allt of trúaður á sálfræðingana og uppeldisfræðingana. Sumir þeirra eru ágætt fólk og hafa reynst vel í sínu starfi, en þeir eru misjafnir, og ég hef meiri trú á því, að hæfilegt starf, þroskavænlegt starf, geti komið mörgum unglingunum jafnvel og vera á einhverjum sérstofnunum eða undir handleiðslu einhverra háskólamenntaðra manna. Það er nú svo, að ýmsir menn, þó að þeir stundi erfiðisvinnu, eru býsna miklir sálfræðingar, og ég veit a.m.k., að margur bóndinn hefur vakið hjá þeim unglingum, sem til hans hafa komið á unga aldri að sumarlagi, mikinn og góðan áhuga á því að standa sig vel og standa vel að verki og kennt þeim ýmislegt. Ég hef meiri trú á því, að t.d. gott sveitaheimili geri börnum gott, en einhver sálfræðiþjónusta við einhverja dauða stofnun, hvar sem hún er sett niður á landinu. Í 58. gr. er fjallað um samræmd könnunarpróf. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Menntmrn. skal leggja skólunum til samræmd könnunarpróf og stöðluð próf í a. m.k. móðurmáli og stærðfræði, svo fljótt sem við verður komið. Skal einkum við það miðað, að þessi próf veiti glögga vitneskju um árangur skólastarfsins á þeim stigum, þar sem eðlileg skil verði í náminu.“ Mig minnir, að meðaleinkunn í þessu staðlaða prófi eða samræmda prófi í stærðfræði á gagnfræðaprófi hafi verið s.l. vor eitthvað rétt um 4. Það gaf glögga mynd af því, að algerlega hafði verið rangt staðið að þeirri kennslu, og hefur verið svo um nokkurt árabil, eftir að þessi samræmdu próf komu upp, að það hefur sýnt sig, að námskröfur og námsskrá í stærðfræði er algerlega ofvaxin nemendunum. Það hefur einnig komið í ljós í sambandi við þær kröfur, sem gerðar hafa verið í hinum samræmdu könnunarprófum, t.d. í móðurmálinu, að þar eru t.d. gerðar í málfræði minni og lægri kröfur að mörgu leyti heldur en í unglingaprófi um málfræðilega þekkingu. Reynslan hefur sýnt, að unglingar í strjálbýlinu fjarri Reykjavík standa verr að vígi á þessum samræmdu prófum heldur en í öðrum prófum jafnþungum, sem samin eru og lögð fyrir af sjálfum kennurunum eða í samráði við kennarana, og ástæðan fyrir þessu er afskaplega einföld. Hún er hreinlega sú, að t.d. hefur það verið fastur háttur, eða var það meðan ég kenndi hér í Reykjavík, að kennarar hér héldu fundi með þeim mönnum, sem sömdu og samræmdu prófin, og þar var fjallað um það, hvaða kröfur skyldi gera í prófunum og hvernig að þeim skyldi staðið. Hins vegar hafa kennarar úti á landi margir hverjir ekki átt kost á því að sækja þessa fundi og þannig ekki haft nægilega góða vitneskju um það, hvaða kröfur yrðu gerðar, og ekki heldur um það, hvernig yrði staðið að prófunum. Þá hefur það einnig komið í ljós í sambandi við þessi samræmdu próf, að þau eru að mörgu leyti frekar gáfnapróf heldur en að þau séu nokkur mælikvarði á þann námsárangur, sem orðið hefur, - á það, hvort nemandinn hafi tileinkað sér það, sem kennarinn hefur verið að fjalla um um veturinn. Þau hafa þess vegna að verulegu leyti misst marks, og ég er þeirrar skoðunar, að þarna verði að fara aðra leið, og tel líka, að það sé óeðlilegt, að allt skólastarfið í landinu fari eftir einhverri einni hraut, svo að megi hvergi víkja þar út frá. Ég var svo heppinn að fá að kenna um skeið í gagnfræðadeild Menntaskólans á Akureyri. Þessi gagnfræðadeild var rekin með allt öðrum hætti en allar gagnfræðadeildir aðrar í landinu, og t.d. var hið venjulega unglingapróf ekki lagt fyrir í þeim skóla. Þar var námsskráin að mörgu leyti öðruvísi, og ég er þeirrar skoðunar, að þetta hafi ekki verið nema gott. Það gerir ekkert til, þótt aðeins sé staðið öðruvísi að skólunum á Norðurlandi en Suðurlandi og Austurlandi en Vesturlandi. Það örvar kennara til þess að hafa frumkvæði að nýjungum og breytingum og hlýtur að gera skólastarfið að mörgu leyti skemmtilegra og frjórra. Ég er þess vegna á móti allri þessari samræmingu, sem koma á á fót, og tel. að í móðurmálskennslu og stærðfræði liggi miklu meira á því að semja almennilegar kennslubækur og laga námsskrár þannig, að einhver von sé til þess, að hægt sé að kenna eftir þeim og fara eftir þeim. Svo er þetta kórónað með því að segja, að samræmdu, stöðluðu prófin skuli færð sem sjálfstæðar einkunnir, en einkunnir kennara hafi ekki nein áhrif á þær. Það er nú alveg til að kóróna vitleysuna og misræmið, sem af þessu kann að hljótast. Í 60. gr. er verið að skera niður eða gefa mjög strangar reglur um það, hvernig standa skuli að prófum. Nú eru afskaplega mismunandi skoðanir um gildi prófa og hvernig að þeim skuli staðið. Ég sé ekki, af hverju verið er að setja það í lagasafnið, hversu mörgum dögum skólaársins megi verja til prófa. Mér finnst það algerlega út í hött. Menntmrn. getur gefið fyrirmæli um, hvernig að þessu skuli staðið. IX. kafli frv. fjallar um ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu,en hlutverk þessarar ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu skal vera, eins og segir svo í 67. gr., með leyfi hæstv, forseta: „a) að nýta sálfræðilega og uppeldisfræðilega þekkingu í skólastarfi; b) að vera ráðgefandi um umbætur í skólastarfi, sem verða mættu til að fyrirbyggja geðræn vandkvæði; c) að annast rannsókn á afbrigðilegum nemendum og þeim, sem ekki nýtast hæfileikar í námi og starfi; d) að leiðbeina skólastjórum, kennurum og foreldrum um kennslu, uppeldi og meðferð nemenda, sem rannsakaðir eru (sbr. c-lið); e) að taka til meðferðar nemendur, sem sýna merki geðrænna erfiðleika, og leiðbeina foreldrum og kennurum um meðferð þeirra; f) að annast hæfniprófanir og ráðgjöf í sambandi við náms- og starfsval unglinga; g) að annast ýmis rannsóknarstörf og athuganir í sambandi við ráðgjafarþjónustu sálfræðideilda.“ Í 71. gr. er svo fjallað um það, hvaða skilyrði þeir menn skulu uppfylla, sem eiga að annast þetta. Þar er ekkert um það rætt, að viðkomandi menn skuli hafa kennarareynslu, og ekki heldur, að þeir eigi að hafa kennsluskyldu jafnframt þessu starfi. Þetta tel ég vera afskaplega illa farið og algerlega nauðsynlegt. Þetta er afskaplega viðamikið verk, sem þessum mönnum er falið, og sannleikurinn er sá, að til þess að menn geti leiðbeint skólastjórum og kennurum og foreldrum um kennslu, uppeldi og meðferð nemenda, er náttúrlega lágmarkið, að viðkomandi menn séu í kennslunni sjálfir, í einhverri snertingu við það, sem þeir eiga að leiðbeina um, og hafi einhverja kennslureynslu. Að öðrum kosti verður þetta ekkert annað en utanaðbókarsnakk úr kennslubókum, sem viðkomandi hefur lært í einhverjum háskóla og verður auðvitað metið sem slíkt af þeim mönnum, sem við vandkvæðin eru að fást. Ég er hræddur um, að nýútskrifaðir sálfræðingar segi gömlum og reyndum skólastjórum harla lítið um það, hvernig eigi að örva og hvetja nemendur til náms. Ég geri mér ekki alveg ljóst, hvort þetta er allt saman nauðsynlegt. Ég veit ekki, hvað þessir menn eiga að vera margir, sem er fjallað um í þessum kafla, og veit ekki, hvað þeir eiga að kosta ríkissjóð. En það er rétt eftir öðru að velja þetta ár og þennan mánuð, aprílmánuð, 19. apríl, þegar við erum að bíða eftir því, hvort hæstv. ríkisstj. hefur kjark í sér til þess að leggja till. um lausn á vanda efnahagsmálanna fyrir þingið, að þá skuli þeir dagar notaðir til þess að reyna að knýja í gegn frv., sem felur í sér jafnmikla hækkun ríkisútgjaldanna og hér er gert ráð fyrir, og svo algerlega tvísýnt um það, að nokkur árangur náist, og má raunar segja, að það sé táknrænt, að það skuli vera fjallað um heilsuvernd nemenda næst á eftir því, sem fjallað er um ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu, og mun áreiðanlega ekki veita af í sumum tilfellum. Mér er a.m.k. kunnugt um það, að í þau skipti, sem ég hef beðið um að fá aðstoð af þessu tagi, hefur hún ekki reynst svo vel, að ég mundi leggja á mig mikið ómak að endurtaka slíka göngu. Það er svolítið gaman að lesa 42. gr. og fróðlegt fyrir hv. alþm. að bera saman, hvernig í núgildandi lögum er talað um það, sem kenna skuli, og hvernig það er í þessu frv. Í núgildandi lögum segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í verknámsdeild skal verja allt að helmingi námstímans til verknáms. Til verknáms telst ýmiss konar handavinna, matreiðsla, þjónustubrögð, teiknun, skrift, vélritun, íþróttir o.fl. Leitast skal við að haga verknámi eftir þörfum og hæfileikum hvers nemanda, að öðru leyti skal námstímanum varið til bóknáms og einkum lögð áhersla á íslensku op íslensk fræði reikning, stærðfræði og náttúruvísindi. Í bóknámsdeild skal 3/4 hlutum námstímans hið minnsta varið til bóknáms, en allt að fjórða hluta til verknáms. Megináhersla skal lögð á íslensku, íslensk fræði, reikning, stærðfræði og erlend tungumál, en auk þess skulu kennd önnur hagnýt og menntandi fræði, eftir því sem ákveðið er í námsskrá.“ Lengra nær þetta ekki. En í þessu nýja plaggi er langur listi yfir allt það, sem á að kenna. Mér skildist svo á hv. 6. landsk. þm. áðan, að það hefði ráðið úrslitum hjá honum um stuðning við þetta frv., að með því væri raunverulega hægt að stytta námíð um eitt ár. En þetta er algjörlega út í bláinn. Ég skal ekki þreyta hv. alþm. á því að lesa þetta allt saman, en ég vil benda á nokkur atríði, sem standa í c-lið og ákvæði skulu sett um. Það stendur barna: „Þroskun fagurskyns, listhneigðar og hagleika, með kennslu í tónmennt, myndlist og handíðum.“ Það er nú ekkert annað. f-lið stendur: „Kennsla um efnisheiminn, um frumatriði líffræði, umhverfisfræði, eðlisfræði og efnafræði.“ Í g-lið stendur: „Kennsla í erlendum tungumálum, og séu forsendur fyrir vali þeirra annars vegar að varðveita tengslin við uppruna þjóðarinnar og norræna menningu og hins vegar að opna Íslendingum leið til samskipta við sem flestar þjóðir.“ Þetta er bara einhvers konar ritgerð. Þetta er bara snakk. Það er verið að reyna að finna þarna falleg orð til að setja á pappír. En hvað ætli þeir menn, sem skrifuðu þessi orð, hafi ætlað að verja löngum tíma í það t.d. að kenna unglingunum frumatriði líffræði, umhverfisfræði, eðlisfræði og efnafræði? Hvað ætli hafi átt að fara langur námstími í það og á hvaða árum auk alls annars? Það væri gaman að sjá einhverja námsskrá um öll þessi ósköp. Auðvitað verður þessi upptalning þarna aldrei neitt annað en bara punt. Það getur vel verið, að þetta fari vel í einhverjum bæklingum og blöðum um það, hvað við Íslendingar stöndum vel að menntun og menningu unglinganna. En hins vegar, eins og frv. var lagt fram á Alþ., var ekki sérstakur liður um verklegt nám. Það var ekki. Það var varið í alls konar bóklegt nám einum, tveim, þrem, fjórum, fimm, sex, sjö, átta liðum, en undir ýmsum valgreinum átti loksins að koma verklega námið. Því var ekki gert hærra undir höfði en þetta. Og þá er spurningin: Hversu margir Íslendingar skyldu nú í raun og veru vera bókhneigðir? Hvað skyldu það vera margir Íslendingar, sem sætu með bækur á kvöldin og hefðu yndi af því að kynna sér og lesa um þessi fræði? Og hversu margir menn skyldu hafa meira yndi af og vera hneigðari fyrir alls konar verkleg störf og verklega áreynslu og stunda slík störf? Ætli unglingarnir og börnin séu nokkuð öðruvísi en við hin að þessu leyti? Hv. þm. Helgi Seljan, hv. 6. landsk. þm., var að slá sér upp á því með viðlíkum hætti og annar hv. þm. hér í vetur, að þeir hafa verið að tala um það, að þm. gerðu aldrei ærlegt handtak. Nú efast ég ekki um, að hann sé duglegur maður, og efast ekki um, að hann hefur gert meira að því um ævina en margur annar hér að gera eitthvað. Ég efast ekki um það. En þetta voru lítil rök í því máli, sem hann var að tala um, þar sem hann var að gera lítið úr því, að unglingar gætu haft gott af því að vinna með fullorðnu fólki, og var að tala um Mao í því sambandi. Það var tilgangurinn með þessu. En auðvitað voru þau orð, sem hann sagði í því efni, afskaplega léttvæg og ekki til að tala mikið um. - En ástæðan fyrir því, að ég er svo langorður um þetta og kem svo oft að þessum þætti um verklega námið, er sú, að þetta frv. er byggt upp með hliðsjón af því, að bóklega námið eigi að vera algjörlega ofan á í grunnskólanum. Það á allt að miðast við bóklega námið. Enda tók hv. 6. landsk, þm. sérstaklega fram í því sambandi, að maður yrði einnig að huga að öðru námi en háskólanáminu, það væri hugsanlegt. Þess vegna er það, að það verður að vísa þessu frv. heim til föðurhúsanna, að forsendan fyrir því er röng. Menn eru mikið að tala um það, hvernig í ósköpunum standi á því, að fólk í strjálbýli skuli í minna mæli en aðrir ljúka prófum í 3. og 4, bekk gagnfræðaskóla. Það er rétt, sem fram kom hjá hv. 6. landsk. þm., að allt og oft hefur það komið fyrir, að unglingar utan af landi hafi ekki átt kost á setu í heimavistarskólum, og stundum hefur það meira að segja komið fyrir á skólaskyldualdri, að nemendur hafi ekki átt kost á því að sækja nám, ef þeir hafa verið þannig búsettir. En hitt skiptir þarna líka miklu máli, höfuðmáli, og það er það, að unglingurinn, sem ætlar að leggja fyrir sig búskap, unglingurinn, sem ætlar að leggja fyrir sig sjósókn eins og faðir hans, verða formaður á bát eða eitthvað því um líkt, hann hefur ekkert að sækja í skólann. Skólinn vekur ekki áhuga hjá honum. Skólinn fæst ekki við þau daglegu viðfangsefni, sem verið er að fást við allt í kringum hann, í sjálfu lífinu. Hún er fræg sú saga, sem sögð er af litla drengnum hans Skúla heitins Thoroddsens augnlæknis, þegar hann var spurður að því, hvað hann ætlaði að verða. Þá sagði hann: „Ætli maður verði ekki læknir, það er hvort sem er það eina, sem maður kann.“ Þannig langaði þennan dreng til að feta þann veg, sem faðir hans hafði gert. Eins er það um þá drengi, sem alast upp víða úti um landið, þá langar til þess að búa áfram á þessum stað og halda áfram þeirri uppbyggingu, sem hafin hefur verið af foreldrum, systkinum og frændum og öðrum héraðsbúum. Við getum líka horft öðruvísi á þetta mál. Liggur nokkuð fyrir um það, að margur hver, sem sóst hefur eftir bóklega náminu, hafi orðið nokkuð hamingjusamari í þjóðfélaginu, og hefur honum nokkuð vegnað betur en kannske einhverjum öðrum, sem hefur sóst eftir því að fara annað og rækja önnur störf? Sú mikla vantrú, sem hefur verið hér á landi á hinu verklega, þarf að hverfa og það sem allra fyrst. Og þó að svo fari gegn von minni, að þetta frv. nái fram að ganga, þá mun reynslan áreiðanlega verða sú, að það mun koma fram krafa um það, að þessum lögum verði hreytt og það fyrr en síðar og skólarnir og skólastarfið byggt upp með hliðsjón af því fólki og af því lífi, sem er í landinu. Við eigum að geta byggt upp hér á landi miklu manneskjulegra og betra skólakerfi en hægt er í hinum stóru löndum, vegna þess að við erum hér miklu færri. Við þekkjum hvert annað. Þjóðfélagið er miklu viðráðanlegra, og þau mörgu samfélagslegu vandamál, sem stóru borgirnar og stóru löndin hafa við að glíma, eru hér í algjöru lágmarki. Því miður eru þau að byrja hér í Reykjavík, en það er rétt hverfandi hjá því, sem annars staðar er. Hér segir: „Við setningu námsskrár og skipulagningu námsefnis fyrir grunnskóla skal þess sérstaklega gætt, í samræmi við markmið skólans, sbr. 2. gr., að öllum nemendum séu gefin sem jöfnust tækifæri til náms, jafnframt því sem skólinn komi til móts við þá og viðurkenni mismunandi persónugerð, þroska og getu og áhugasvið nemenda.“ Við getum ekki komið til móts við þetta markmið nema með því að halda áfram og byrja aftur að reyna að byggja upp meira verklegt nám í skólunum en við höfum gert. Það er eina leiðin til þess að koma til móts við og viðurkenna þær mismunandi persónugerðir, sem eru í skólunum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð miklu fleiri. Ég hef nú talað miklu lengur en ég ætlaði mér, og má segja um þetta margt fleira. Ég harma það, að í Nd. skuli ekki hafa verið fallist á það að stytta nokkuð vinnutíma skólanemenda, sem er orðið mikið áhyggjuefni margra skólamanna, og ég harma einnig, að í grunnskóla og í því, sem hér er fjallað um það efni, skuli ekki vera fjallað sérstaklega um fyrirkomulag fullorðinsfræðslu, sem ég álít, að sé mjög nauðsynleg.



Herra forseti. Án efa er skólakerfi, lög um skólakerfi og skipun skólamála, eitt af meginhornsteinum þjóðfélagsins, og það, hvernig tekst til um lagasetningar í því sambandi, getur að sjálfsögðu varðað heill og hamingju komandi kynslóða. Án efa er það svo. Nú höfum við verið að endurskoða okkar skólalög eftir að hafa búið við nokkurn veginn sömu lög í 20–30 ár, og þá hafði maður búist við, þegar tekið er tillit til allra þeirra breytinga, sem hafa orðið í tækniefnum og möguleikum á kennslu á þessu tímabili, að hér mundi koma fram eitthvað virkilega nýtt, einhver nýmæli, og að samþykkt þessara laga, sem hafa verið svo lengi í undirbúningi og eru undirbúin af mestu skólamönnum þessa lands, mundi marka tímamót í skólasögu landsins. En við lauslega yfirvegun virðist mér, að svo sé ekki. Ég sé ekki annað en hér sé fyrst og fremst um eðlilega þróun að ræða. Ég sé ekki annað en hér séu mörg orð og margar setningar og kannske margar siður, sem hefði mátt sleppa og frv. staðið jafngott eftir. En hvað um það, ýmislegt er hér til framfara, en þó er það sitthvað, sem knýr mig til að segja hér nokkur orð, og þá er það fyrst og fremst það, að ég á svolítið erfitt með að fella mig við skólaskyldu frá 7 til 16 ára aldurs. í fyrsta lagi lít ég svo á, að skólaskylda eða skólavera eigi að hefjast við 5–6 ára aldurinn og henni skuli lokið við 14 ára aldurinn. Sem sagt skólaskyldan má gjarnan vera 9 ár, en frá mínu sjónarmiði á hún að vera frá 5 ára aldri til 14 ára. Þetta byggist á því, að ég sé ekki annað en að með breyttum skipulagsháttum, sem hér eru að ske, þar sem meiri hluti húsmæðra vinnur utan heimilis, þar sem heimilin hafa minni og minni tök á því að fylgjast með og sjá um börn á þessum 5–6 ára aldri og einnig þar sem opinberir aðilar, sveitarfélög og ríki, taka þegar í nokkrum mæli tillit til þessara þarfa með því að byggja dagheimili fyrir þennan aldursflokk, þá sé það í raun og veru sjálfsagt, að þessi dagheimili og þessir verustaðir fyrir 5–6 ára börnin séu tekin inn í skólakerfið. Rök mín fyrir þessu eru þau í fyrsta lagi, að það er viðurkennt, að börn á þessum aldri eru bæði næm og opin fyrir námi og þroska, í öðru lagi, að þau eru meðfærileg og það er færra, sem glepur fyrir þeim en unglingum á seinni hluta skyldustigsins, og svo í þriðja lagi, að ég sé ekki annað en að með minnkandi afskiptum foreldra, sem er bein afleiðing af þeirri nauðsyn, að fleiri en einn aðili sjái um framfærslu heimilisins, sé nauðsyn að hafa þessi börn í skóla á þessu aldursskeiði. Þetta er ekki sagt út í bláinn. Þetta hefur verið reynt, og ég veit ekki betur en þetta hafi gefist vel. Aftur á móti felli ég mig ekki vel við, að konur séu fram á giftingaraldur í barnaskóla. Ég sé enga ástæðu til þess, að skyldunámið sé fram til 16 ára aldurs. Hins vegar, ef ekki er hægt að koma þeim nauðsynlegu hlutum í unglingana á þessu tímabili, þá er auðveld leiðin að breyta inntökuskilyrðum framhaldsskólanna. Hér var sagt áðan nokkuð um þátttöku unglinga í atvinnulífinu í sambandi við skóla, og var heldur óvirðulegum orðum um það farið. En ég verð að segja það, að ég lít öðruvísi á það mál. Ég gat þess áðan, að seinna tímabil skólaskyldunnar, þó að hún væri aðeins til 14 ára aldurs, sérstaklega ef hún væri til 16 ára aldurs, væri viðkvæmt tímabil. Það er breytingatímabil hjá unglingum, þegar „karakter“ breytist jafnan og kynhvöt þeirra vaknar, og það eru ótal erfiðleikar, sem þau verða fyrir á þessum aldri, og þess vegna er þeim bæði andleg og líkamleg nauðsyn, að vel fari um þá og þeir lifi sæmilega fjölbreytilegu lífi. Ég hygg, að það yrði best framkvæmt með því, að frá 14 ára aldri yrði árinu skipt milli unglinganna í 6 mánaða bóklegt nám í skóla og 6 mánaða þátttöku í atvinnulífi, að fráteknum einhverjum frítíma. Og ég hygg, að það kynni að koma fyllilega til greina, að þessu 6 mánaða bóklega skeiði yrði skipt í tvo eða þrjá kafla, þar sem skólatímabilið yrði - við skulum segja 2 mánuðir eða 3 mánuðir, þar sem sérstök fög væru tekin fyrir í hverri önn og þeim áfanga lokið á þessu tímabili. Með þessu móti mundu unglingar úr framhaldsskóla ekki koma til vinnu algjörlega kunnáttulausir í ástandi atvinnulífsins og öllum aðstæðum þar, algjörlega þekkingarlausir á þjóð sinni utan skóla. Og ég held, að með því móti að kenna 6 daga í viku og kannske að fækka eitthvað frídögum, sem nú gerast í skólum, mætti kenna unglingum jafnmikið á 2 sinnum 3 mánaða tímabili eins og gert er nú á 8 mánuðum. Þar að auki er ekki vafi á því og mér finnst það mikill ljóður á þessu frv., að maður fær enga hugmynd um, að teknir séu í notkun þeir möguleikar til kennslu, sem nú eru fyrir hendi gegnum sjónvarp, gegnum myndsegulband og ýmsar aðrar nýjungar, sem hafa komið fram í sambandi við tækniþróun heimsins. Ég held, að ýmis af þeim fögum, sem verið er að troða í krakkana og unglingana mánuðum saman á hverju ári, mætti hæglega kenna frá einum stað á landinu og þá gætu nemendur, hvort sem væri á Horni, á Austfjörðum eða í Reykjavik, notið sama kennarans og gætu svo tekið próf í greininni í sinum skólum heima fyrir. Á þennan hátt held ég, að námsskráin, framhaldsskólarnir og grunnskólinn verði í raun og veru allt að ræðast í einu lagi, og mér fellur það ekki, að ekki skuli nú, þegar verið er að setja hér ný lög, sem eiga sannarlega að standa í meginatriðum a.m.k. um 10–20 ár, einkum ef maður hefur í huga, að það er ætlast til, að þau verði ekki komin til fullra framkvæmda fyrr en eftir 10 ár, þá finnst mér vanta einhverjar þær nýjungar, sem gerðu okkur kleift að prófa eitthvað annað en við búum við í dag. Hvað sem segja má um aðstöðumuninn milli dreifbýlis og fjölbýlis, þá held ég, að það fari ekki á milli mála, að það vantar eitthvað í okkar skólakerfi hér í fjölbýlinu. Námsárangur virðist fara versnandi ár frá ári, enda þótt við fáum sí og æ betri kennara og fjölhæfari og betri aðstöðu í skólunum fyrir unglingana. Ég er ekki að segja, að þetta sé endilega leiði eða leti, en það vantar þarna eitthvað í, og ég hef þá trú, að það sé þessi langa skólavera, bæði um árafjölda og langan tíma á hverju ári, sem gerir það að verkum, að hluti af unglingunum beinlínis gefist upp. Ég neita því ekki, að það er í þessu frv. margt til bóta og m.a. það, að tekið er meira tillit til þeirra, sem erfitt eiga með nám, en áður var. En ekkert af þessu er neitt nýmæli. Þetta hefur verið gert áður og er gert víða nú í dag. Sama er að segja um sálfræðiþjónustu, hún er fyrir hendi, en nú á að auka hana og ráðgjöfina, og því ber ekki að neita, að því vafasamara sem skólakerfið er, þeim mun meiri þörf er á öflugri sálfræðiþjónustu. En ég Ket ekki hugsað mér annað og hef þá trú á því, að í framtíðinni verði tímabilinu skipt meira milli skólanáms og vinnu og ekki bara í grunnskóla, ekki bara í barnaskóla og unglingaskóla, heldur einnig í framhaldsskólum og háskóla. Ég lít svo á, að það sé þroskandi fyrir nemendur bæði andlega og líkamlega, hvort sem menn ætla að verða læknar, lögfræðingar, prestar eða iðnaðarmenn, að þá sé það þroskandi að taka þátt í sem fjölbreytilegustu atvinnulífi. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að þetta gæti orðið okkar þjóð í framtíðinni til mikilla heilla, þótt ekki væri nema það, að með því að fjölga svo á vinnumarkaðinum eins og mundi gerast með þessari aðferð, þá gæti e.t.v. sú 40 stunda vinnuvika, sem nú hefur verið lögleidd, orðið meira en pappírsgagn eitt. Að sjálfsögðu yrði þetta ekki gert í einni svipan, en það á ekki heldur að framkvæma grunnskólafrv. í einni svipan. Og mér þætti leitt, ef n., sem fær þetta mál til umsagnar hér, reyndi ekki að afla sér upplýsinga um það, hvort þeir mætu menn, sem standa að þessu frv., hafa hugleitt þessa hluti og þá ekki síst lengingu skólaskyldunnar niður á við. Ég held það hljóti að vera. Það væri fróðlegt að heyra, hvort þar finnast á þeir gjaldgengu agnúar, þannig að þetta sé ekki framkvæmanlegt. Því hefur verið haldið fram, að þetta mundi valda mikilli útgjaldaaukningu. Ég held, að það sé alls ekki tilfellið. Dagheimilum fjölgar og innan tíðar verða flest börn í landinu á aldrinum 5–6 ára á dagheimilum. Og ef dagheimilin á að nota sem geymslustofnanir, þá er ómetanlegur skaði skeður. Þroski 7 ára barna hlýtur að sjálfsögðu að fara eftir því, hvernig að þeim hefur verið búið og hvernig viðurgerning, andlega og líkamlega, þau hafa haft frá tímabilinu 3–7 ára. Og með því að skólakerfið taki við þeim snemma ætti að fást möguleiki til þess, að þau gætu 14 ára verið búin að gleypa í sig allt það, sem 16 ára unglingar eiga að vita eftir þessu frv. Ég held, að ég leggi ekki í að fara út í einstakar gr. þessara frv. Þau hafa verið rækilega rædd hér. Eins og ég segi, þá er að sjálfsögðu margt til bóta í þessu frv. eða þessum frv. báðum, en þar er líka geysilega margt, sem er vafasamt og veldur mikilli útgjaldaaukningu. Og það vil ég segja, að það hefur verið mikið gert hér úr aðstöðumuninum milli dreifbýlis og fjölbýlis, en ég leyfi mér að efast um, að árangurinn af skólastarfi í dreifbýlinu sé miklu lélegri en í fjölbýlinu. Þetta byggist á því, að þegar við tölum um hina lélegu aðstöðu dreifbýlisins, þá ferst fyrir að minnast á kostina og þeir eru í fyrsta lagi: Börnin munu vera betur búin undir skólavist, þegar þau koma 7 ára gömul til skóla frá sveitaheimilinu heldur en frá heimilinu í fjölbýlinu. Þetta er einfaldlega vegna þess, að þar eru foreldrarnir gjarnan báðir heima og vinnan fer fram á búunum og þess vegna meiri tími til þess að sinna börnum. Fyrir nokkrum árum, þegar ég þekkti þetta, þá veit ég ekki betur en að þau börn, sem komu inn í menntaskóla frá dreifbýlinu, væru betur búin undir skólann en fjölbýlisbörnin. Og þetta er hreint ekki óeðlilegt, því að það er svo margt og miklu fleira, sem glepur hér í stóru stöðunum, en úti í fámenninu. Ég ætlaði ekki að fara að tala hér langt mál. Mig langaði aðeins að koma þessu á framfæri. Ég sakna þess, að ekki skuli brotið blað í skólasögunni með samþykkt þessara frv. Ég sé ekki, að svo verði, og vildi gjarnan óska eftir því, að þessi mál yrðu hugleidd lítils háttar, hvort ekki væri hægt að gera hér tilraunir með nýjar aðferðir í stað þess að elta þær leiðir, sem nágrannaþjóðir okkar hafa farið og þær sjálfar eru jafnvel orðnar hundleiðar á, fáum árum eftir að þær tóku þær í notkun. Ég held, að í framtíðinni muni það verða svo, að fólkið verði lengur að læra, það verði fleiri ár í skóla en styttri tíma í einu, - að það skiptist á skóli og vinna, eins og ég hef getið um, og þetta gerist ekki aðeins á unglingsárunum, heldur upp úr og að fullorðinsnám eigi eftir að vaxa í stórum stíl.



Herra forseti. Ég skal reyna að hafa þetta stutt.. Ég verð að segja það, að ég tek undir með hv. 3. þm. Reykn., Oddi Ólafssyni, það er vissulega athyglisverð hugmynd, sem hann kemur með um skólaskyldualdurinn. Ég held, að ég sé alveg tilbúinn að skoða hana í góðu tómi, og það er reyndar í samræmi við þær leiðir, sem ég hef farið í sambandi við eigin skólastörf, að færa einmitt námið nokkru neðar, ekki námið kannske beint, heldur taka nemendur inn og gera þá ýmislegt annað fyrir þá en sem lyti að beinu skólanámi. Það eru aðeins örfá atriði, sem ég vildi gjarnan leiðrétta hér út af minni fyrri ræðu, sem mér virðist hafa verið örlítið misskilin. En fyrst vík ég að því, að ég er hræddur um, að við gerum nú kannske fullmikið af því, ef við förum beinlínis að rekja til skólanna orsakir - við skulum segja eins og glæpafaraldurs unglinga, eins og minnst var á hér áðan. Ég er þeirrar skoðunar, að þó að skólarnir geti verið einhver orsök í því, þá sé hún mjög óveruleg. Ég held, að sérstaklega hið rangsnúna lífsgæðamat í þjóðfélaginu, peningamatið, sé aðalorsök þessa og þar sé að finna meginræturnar að ýmsu því, sem unglingar finna upp á, og þá ýmsu líka því, sem unglingar finna að og gera uppreisn gegn og er býsna rotið í okkar þjóðfélagi. Við verðum að viðurkenna, að það er, svo að ég vil fara fara varlega í því að kenna skólunum eða hreinum námsleiða þar um. Ég held, að ég hafi ekki sagt það eða það var a.m.k. ekki mín meining að segja það, að námsleiðinn væri ekki til af ýmsum ástæðum. En námsleiðinn er bara notaður svo víðtækt í dag. Hann er notaður yfir hugtak, sem við þekkjum mætavel, að er til, hann er notaður yfir letina, og hann er notaður sem afsökun fyrir letina. Og það er það, sem er stórhættulegt. Það eru kennarar og foreldrar, sem hafa í raun og veru gengið of langt í notkun þessa orðs og hafa þetta orð uppi um það, sem er bara hrein leti. Hvort tveggja er til. Það er örugglega einhver námsleiði af ýmsum ástæðum, eins og ég benti á, ekki af einni, heldur mörgum, en við megum ekki flokka allt undir þennan námsleiða. Það er líka til vissulega sá löstur, sem leti heitir. Hv. þm. Halldór Blöndal vék hér nokkuð að atriði í sambandi við árlegan starfstíma kennara. Mér er þetta mál einnig nokkuð kunnugt, og ég álít, að lenging starfstíma kennara sé einmitt að mörgu leyti nauðsynleg vegna þess, að hin löngu sumarleyfi kennara hafa verið notuð sem helsta röksemdin fyrir því að halda kaupi kennara niðri. Þó að kennarar hafi bent á, að þeir ætluðu ýmislegt annað að nota sumarleyfi sitt en til þess bara að leika sér, t.d. til námskeiða og annars slíks, þá hefur gengið illa að fá þetta viðurkennt. Ég álít, að ef kennarar fá á sig lengingu um einhverjar vikur, þá eigi þeir að hafa sterkar röksemdir um leið fyrir því, að kjör þeirra eigi að verða betri og ég álít, að þetta geti þýtt hreinlega kjarabót fyrir kennara. Þetta þekkir hv. þm. jafnvel og ég. Þetta hefur verið notað sem aðalröksemdin gegn því, að kennarar sætu við sama borð og aðrar stéttir, þ.e.a.s. það, að þeir fengju svo langt frí. Ég teldi líka ólíklegt, ef kennarastéttin lengdi þannig starfstíma sinn, þennan beina starfstíma, og hún færi ekki fram á það af fullri djörfung um leið, að launakjör kennara yrðu færð til samræmis við það. Það þykir mér sjálfsagt. Ég verð að segja það, að ekki get ég fyllilega tekið undir með hv. þm. Halldóri Blöndal um það, að við ættum að koma seinfærustu nemendum okkar í vinnu. Ég hef einmitt um svona vinnu þessara nemenda ömurleg dæmi. Við vitum líka dæmi um hið gagnstæða, og hann nefndi þau, - en hvort tveggja er til, - þar sem þetta er bara notað sem hreinn vinnukraftur, án þess að nokkuð sé fyrir unglinginn gert að öðru leyti. Því er nú verr og miður, að þau sveitaheimili eru nú orðin fá, sem vilja taka við unglingum hreinlega til uppeldis, til góðra uppeldisáhrifa. Sveitaheimilin nú á dögum vilja því miður fá þessa unglinga til þess að setjast upp á dráttarvél og aka á henni jafnt á þjóðvegum sem á túni. Því er nú verr og miður, og ég hygg, að þessi lausn, sem vissulega hefur bjargað mörgum unglingum, sé ekki lengur til nema í svo litlum mæli, að það þýði ekki að vera að nefna hana. Ég skal játa, að það réð miklu um stuðning minn við þetta grunnskólafrv., að góðir nemendur eiga þess kost að ljúka þessu námi á styttri tíma, en ég ætlaðist alls ekki til þess, að það yrði gert á kostnað hinna. Ég mælist einmitt til þess og ég hef skilið frv. þannig og ég hef þá misskilið hæstv. ráðh. og þá aðra menn, sem hafa staðið að samningu þessa frv., - ég hef þá misskilið þá, ef þetta frv. á ekki einmitt að stefna að því að gera hlut þeirra seinfærustu einnig betri, þó að það kosti jafnlangan tíma og þeir eru við námið í dag. Ég hef aldrei neitað því, að þeir þyrftu ef til vill að nota til þess jafnlangan tíma og þeir seinfærustu. Ég reikna alveg með því.  En svo var þetta með atvinnulífið og uppsláttinn og allt það. Þarna fór örlítið að bera á misskilningi á milli okkar hv. 3. þm. Reykn. og hv. 2. þm. Norðurl. e. og það hefur sennilega stafað eitthvað af því, að ég fór að blanda félaga Mao í spilið. Þeir hafa þess vegna misskilið orð mín í sambandi við það og haldið, að ég væri á einhvern hátt að mæla óvirðulegum orðum um það, að unglingar tækju þátt í atvinnulífinu. Unglingarnir gera það nefnilega í dag í þessum framleiðsluatvinnugreinum okkar, sem ég kalla hið raunverulega atvinnulíf, sem allt í raun og veru snýst um. Ég er síður en svo á móti því að unglingar geri það. Ég læt mína unglinga gera það, mína syni og dætur, og ég vil einnig láta aðra unglinga gera þetta. En ég sagði bara, að það ættu fleiri að koma inn í þetta dæmi og þar ættum við að fylgja félaga Mao. Og mér heyrðist á hv. þm. Halldóri Blöndal og reyndar hv. 3. þm. Reykn., að þeir hefðu svo sem ekkert á móti því að fylgja máli mínu í þessu efni, og ég fagna því sannarlega. Ég tel ekki, að unglingar hafi illt af því að vinna með fullorðnum, þar er langur vegur frá, og ég vona, að ég hafi ekki sagt neitt, sem gat skilist í þá áttina. Það vona ég svo sannarlega. En hafi þeir misskilið eitthvað orð mín um þetta ærlega handtak og haldið, að ég hafi ætlað að slá mér upp á því, að ég væri að brigsla þm. hér um leti og segja, að þeir ynnu ekki neitt, þá var það alls ekki mín meining. Þetta er nú einu sinni sú stétt, sem ég er í í dag, og þess vegna fannst mér ósköp nærtækt að vitna til sjálfs mín með þetta. Og ég skal játa það í þessum ræðustól hreinlega, að það er mikil sálubót að því að koma heim í páskafrí, ekki til þess að fara á fundi þvers og kruss um héraðið, eins og ég þurfti reyndar líka að gera, heldur að fara og gefa rollunum sínum og annað slíkt, eins og ég gerði nú í páskafríinu. Og það er mikil sálubót að því einnig að heyja handa þessum sömu rollum yfir sumarið. Ég gat þess vegna tekið þetta sem persónulegt dæmi, án þess að ég væri að brigsla þm. um það, að þeir ynnu ekki störf sín af fullkomnum heiðarleika. Það eru ekki mín orð. En það eru margra annarra orð utan þings, að við stöndum illa í okkar starfi, en ekki vil ég taka undir það.



Herra forseti. Iðnn. deildarinnar hefur haft til athugunar frv. til l. um rétt manna til að kalla sig verkfræðinga, húsameistara, tæknifræðinga eða byggingafræðinga. Frv. þetta er þess efnis, að þeir einir hafi rétt til að kalla sig auglýsingateiknara, húsgagna- og innanhúshönnuði, sem fengið hafa til þess leyfi frá ráðh., og síðan er í frv. greint frá því, hvaða skilyrðum menn þurfi að fullnægja til þess að fá áðurnefnt leyfi. Iðnn. hefur fengið margar umsagnir um frv. þetta, ekki færri en 13 talsins, og reyndist þetta mikið ágreiningsmál. Bandalag háskólamanna, Félag ísl. teiknara, Stjórn Byggingafræðingafélags Íslands og Félag húsgagnaarkitekta ásamt Tæknifræðingafélagi Íslands og Arkitektafélagi Íslands skiluðu öll jákvæðum umsögnum um frv. og mæltust til þess, að frv. yrði samþykkt. Stjórn Verkfræðingafélags Íslands lagði hins vegar til. að frv. yrði vísað frá, fyrst og fremst á þeim forsendum, að ákvæði um réttindi manna til þess að kalla sig auglýsingateiknara eða húsgagna- og innanhúshönnuði ættu ekki heima í þessum lögum. Og með því að setja inn ákvæði í þessi lök, þ.e.a.s. bæta við fleiri starfsheitum inn í þau lög, sem fyrir voru og fjölluðu áður um verkfræðinga, húsameistara, tæknifræðinga og byggingafræðinga, væri hætt við, „að öryggissjónarmiðin, sem við teljum megintilgang laga nr. 73 1968, riðluðust,“ eins og tekið er til orða í umsögn Verkfræðingafélagsins. N. komst þó að þeirri niðurstöðu, að þessi aths. væri ástæðulaus og ekki mundi hallað á rétt þeirra, sem áður höfðu fengið lögfestan rétt sinn, þótt hætt væri við ákvæðum um aðrir stéttir. Félag kvikmyndagerðarmanna tekur ekki heina afstöðu til frv., en telur þó, að ýmis ákvæði í grg. þess séu varhugaverð, og telur, að þar sé hugsanlega verið að ganga á rétt kvikmyndagerðarmanna með því, að auglýsingateiknarar fái þann rétt, sem lögin greina. Aðrir umsagnaraðilar voru einkar neikvæðir til frv. og skal þeirra hér getið í örfáum orðum. Í fyrsta lagi er um að ræða Félag ísl. prentiðnaðarins, sem segir m.a. í umsögn sinni: „Starfsemi auglýsingateiknara beinist fyrst og fremst að gerð hugverka, og vill stjórn félagsins vara við afleiðingum þess, að afmörkuðum hópi sé veittur einkaréttur á að kalla sig hugmyndasmiði í þessum efnum eða öðrum.“ Og í bréfinu segir að lokum: „Stjórnin leggur því til, að umrætt lagafrv. verði því ekki samþykkt, þar sem lagasetning um þessi atríði verði að teljast óeðlileg og að eðlilegast sé, að málin þróist á sama hátt og verið hefur til þessa.“ Hið ísl. prentarafélag sendi n. langa grg. og harðorða, og er niðurstaða hennar sú, að lagasetning á þessu sviði sé ónauðsynleg og röng. Hún gangi í berhögg við eðlilega þróun um opnun námsbrauta, að bókagerðarmaður með 4 ára iðnskólanám í hönnun og gerð prentgripa, skuli þurfa 4 ára nám við Myndlista- og handíðaskóla Íslands eða próf frá stofnun, sem áðurnefndur skóli viðurkennir, til þess að geta stundað í atvinnuskyni eftirtalin störf í auglýsingagerð: Gerð merkja, bréfhausa, léttra umbúða o.s.frv. - Aths. þessi er sama eðlis og hin fyrri, að umsagnaraðilinn telur, að með þessu sé gengið á rétt prentiðnaðarins og að með frv. sé verið að veita auglýsingateiknurum einkarétt til starfa, sem lengi hafi verið á hendi prentara. Sama eðlis er aths. í umsögn frá Bókbindarafélagi Íslands, sem leggur til. að frv. þetta verði fellt á Alþ., svo að allir geti „unnið saman í friði og spekt eins og hingað til.“ eins og segir í umsögninni, og þar eru færð rök að því, að bókbindarar hafi unnið verk, sem auglýsingateiknarar séu nú að krefjast einkaréttar til, og þarna sé stofnað til hins mesta ófriðar og ástæðulaust sé að samþ. frv. af þeirri ástæðu. Umsögn Bóksalafélags Íslands er sama eðlis, og ég ég ekki ástæðu til að rekja hana í smáatriðum, en stjórn Bóksalafélagsins leggur til. að lagafrv. þetta verði ekki samþ., þar sem hún telur lagasetningu um þessi atriði óþarfa og ranga og bendir jafnframt á, að þróun þessara mála hafi verið og hljóti að vera eðlileg án lagasetningar. Rökin eru sem sagt öll þau sömu sem áður hafa verið greind hjá aðilum prentiðnaðarins. Að öllum þessum umsögnum fengnum er því ekki að leyna, að iðnn. var í nokkrum vafa um, hvað gera skyldi, og þegar litið var nánar á grg. frv., virtist ljóst, að samkv. grg. kynni að vera að því stefnt að veita þeim aðilum, sem nefndir eru í frv., einkarétt til þeirra starfa, sem greind eru þar. M.a. segir í grg.: „Er því síst að ófyrirsynju, að þeim, sem hafa aflað sér slíkrar sérþekkingar, sé mikið í mun, að þeir hafi erindi sem erfiði og þ. á m. að þjóðfélagið virði framlag þeirra og framtak, m.a. með því að veita þeim opinbera viðurkenningu í mynd starfs- og stéttarheita til að tryggja rétt þeirra gegn hugsanlegum ágangi annarra, sem ekki hafa til brunns að bera svo ítarlega þekkingu og sérhæfni sem hér er krafist.“ Fleiri ummæli í grg. stefna í svipaða átt. Eftir að n. hafði rætt þetta mál allmikið, komst hún að þeirri niðurstöðu, að hér hlyti að vera um allmikinn misskilning að ræða. Frv. fjallar um það eitt, að menn öðlist rétt til að kalla sig ákveðnum stéttarheitum - í þessu tilviki auglýsingateiknara og húsgagna- og innanhúshönnuði, en frv. veitir alls ekki einkarétt til að rækja þau störf, sem kynnu að felast í viðkomandi hugtökum. N. telur því, að mótmæli þeirra aðila, sem hér voru nefndir áðan, séu á misskilningi byggð. N. viðurkennir hins vegar, að ákveðin ummæli í grg. eru villandi, og er því eðlilegt, að þessi misskilningur sé upp kominn. Iðnn. leitaði til iðnrn. og lagði fram þá ákveðnu spurningu, hvort ætlunin væri að veita mönnum sérréttindi til ákveðinna verka með flutningi þessa frv., og fékk svar, þar sem ótvírætt var borið á móti því. Þar segir m, a.: „Í lögunum er viðkomandi starfsstéttum, sem rétt eiga til starfsheitis, ekki jafnframt veittur einkaréttur til starfa á viðkomandi sviði. Rétturinn til starfsheitis tryggir þá, sem aflað hafa sér tilskilinnar lágmarksmenntunar, gegn ágangi á starfsheitið, án þess að þeim sé jafnframt tryggður réttur, hvað þá einkaréttur til viðkomandi starfs.“ Að fengnum þessum upplýsingum frá iðnrn. taldi n. sér fært að mæla með samþykkt frv. með ákveðinni breyt., en hún er sú, að aftan við frv., sem er hálfgerður bandormur, þar sem það er endurtekning á ákveðnum starfsheitum fyrst og síðan í næstu grein, hvað til þurfi, til að hægt sé að veita viðkomandi leyfi, og síðan kemur næsta starfsstétt, og þannig eru taldar upp sex starfsstéttir í röð, - n. telur sem sé eðlilegast, að aftan við þessi efnisatriði frv. og væntanlegra laga komi ný grein, svo hljóðandi: „Réttur sá til starfsheitis, sem lögum þessum fylgir, felur ekki í sér einkarétt til ákveðinna verka.“ Með því að bæta þessari setningu inn í frv. yrði tekin af öll tvímæli um, að ekki er verið að ganga á rétt þeirra stétta, sem unnið hafa verk, sem hugsanlega falla undir þau starfsheiti, sem frv. fjallar um.