Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til fjárl. fyrir árið 1971 var vísað til fjvn. hinn 20. okt. og hefur n. síðan haft málið til athugunar og rætt það á 36 fundum sínum. Auk þess hefur n. nú sem fyrr skipt með sér verkum þannig, að einstakir nm. hafa starfað í undirnefndum til athugunar á sérstökum málaflokkum frv. Hafa þau vinnubrögð auðveldað n. störfin og flýtt fyrir afgreiðslu málsins í heild. Þá er þess að geta, að á þessu ári var svo sem á s. l. ári að tilhlutan fjmrn. starfandi undirnefnd fjvn., sem í átti sæti einn maður frá hverjum stjórnmálaflokki, sem fulltrúa á í n. Undirn. vann síðan í nánu samstarfi við fjárlaga- og hagsýslustofnunina allan þann tíma, sem á sjálfri fjárlagagerðinni stóð. Ræddi n. um ýmis atriði fjárlagafrv. og leitaðist við að gera sér grein fyrir, hvar spara mætti í ríkisrekstrinum eða koma á hagkvæmara rekstursfyrirkomulagi. Eitt þeirra mála, sem undirnefndin athugaði sérstaklega, var rekstur hinna ýmsu véla- og viðgerðaverkstæða, sem ríkisfyrirtækin reka. Mál þetta hefur nú verið alllengi á dagskrá. Fjvn. er sammála um, að hér má gera ráðstafanir, sem af leiðir verulegan sparnað. N. er hins vegar ljóst, að nokkurn tíma tekur að gera þá skipulagsbreytingu og framkvæmd, sem af þessu leiðir, en allt fyrir það ber að vinna áfram að máli þessu og fleiru í ríkisrekstrinum, sem leiða kann til aukinnar hagkvæmni. Á meðan n. hefur nú haft fjárlagafrv. til athugunar, hefur hún notið aðstoðar forstöðumanns fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar, dr. Gísla Blöndal, en hann hefur setið flesta fundi n, og veitt henni margvíslegar upplýsingar, sem málið varða. Svo sem kunnugt er, er öll viðmiðun hvað verðlag snertir miðuð við það verðlag, sem í gildi var, þegar Alþ. kom saman. Hitt er svo öllum ljóst, að ef ekki kæmu til einhverjar þær ráðstafanir af hendi þess opinbera, sem hömluðu gegn þeirri óheillaþróun, sem af víxlhækkunum verðlags og kaupgjalds leiðir, hlyti svo að fara, að dýrtíðarhjólið héldi áfram að snúast með þeim afleiðingum, að allur atvinnurekstur í landinu yrði í yfirvofandi hættu og stóraukin útgjöld mundu hlaðast á ríkissjóð. Það má hins vegar fullyrða, að með tilkomu hinna nýju laga um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis, sem Alþ. hefur nú nýverið afgreitt, hafi meiri festa og atvinnuöryggi skapazt í landinu. Af verðstöðvunartill. leiðir hins vegar, að gera verður verulegar breytingar á fjárlagafrv., tekjuliðir frv. hækka vegna þeirra ráðstafana um samtals 370 millj. kr. Það er sá hluti af hækkun launaskattsins og auknum tekjum Áfengis- og tóbaksverzlunar, sem gert er ráð fyrir, að verði á verðstöðvunartímabilinu frá áramótum til 1. sept. n. k. Lækkanir á gjöldum í frv. af sömu ástæðum eru áætlaðar verðlagsuppbætur, sem eru þar felldar niður, en sá liður var að upphæð 150 millj. kr. og liðurinn „til útflutningsuppbóta“ lækkar um 115 millj. Á gjaldalið fjárlagafrv. verða að öðru leyti þær breytingar, sem tengdar eru verðstöðvunarlögunum, eins og fram kemur á þskj. 215, að niðurgreiðslur hækka um 550 millj. kr. og fjölskyldubætur hækka um 145 millj. Að öðru leyti eru þær brtt., sem meiri hl. n. flytur við tekjuhlið frv., byggðar á nýrri endurskoðun, sem Efnahagsstofnunin hefur framkvæmt, og vísast í því efni til þess, sem fram kemur á þskj. 215. Á meðan athugun fjvn. á fjárlagafrv. hefur farið fram, hefur hún nú sem áður haft þann hátt á að fá til viðtals við sig ýmsa af forstöðumönnum þeirra ríkisstofnana, sem fé er veitt til á fjárl. Í mörgum tilfellum hafa þessar viðræður leitt til þess, að n. hefur fallizt á að auka fjárveitingar, en í öðrum tilfellum hefur n. sannfærzt um, að með hliðsjón af því fjármagni, sem ríkissjóður hefur yfir að ráða, verður að fara varlega og í sumum tilfellum að sýna um fjárveitingar til málefna, sem nauðsynlegar mega þó teljast. Í þeim efnum gegnir sama máli varðandi ýmis þau erindi, sem fjvn. hafa borizt frá ýmsum aðilum, einstaklingum og stofnunum um fjárbeiðnir til styrktar margvíslegum málefnum. Í þeim efnum hefur n. nú sem fyrr reynt að koma á móti aðilum eftir því, sem n. hefur séð sér fært. Enn sem komið er hefur n. ekki lokið við afgreiðslu á öllum þeim erindum, sem henni hafa borizt. Eftir eru einnig nokkrir fjárlagaliðir, sem afgreiðslu bíða til 3. umr., þ. á m. eru fjárveitingar til undirbúningsframkvæmda við barnaskóla og gagnfræðaskóla, og einnig fjárveitingar til sömu skóla hvað varðar byrjunarframkvæmdir, en þar er umverulega upphæð að ræða. Þá bíður einnig afgreiðslu n. till. um heiðurslaun og nokkur fleiri mál. Um styrki til flóabáta mun samvn. samgm. skila till. við 3. umr. málsins. Og loks er að geta þess, að af eðlilegum ástæðum hefur fjvn. ekki enn sem komið er getað fjallað um breytingar á launum til opinberra starfsmanna, en samningar við þá standa enn yfir. Þess er þó vænzt, að niðurstöður þeirra muni liggja fyrir við 3. umr. málsins. Svo sem fram kemur í nál. um fjárlagafrv. náðist ekki samstaða um algreiðslu málsins innan n. En varðandi brtt. á þskj. 214 flytur þó n. þær till. sameiginlega. Ég vil svo færa meðnm. mínum öllum þakkir fyrir ágæta samvinnu um afgreiðslu málsins og vel unnin störf. Ég vænti þess, að enda þótt afgreiðsla fjárlagafrv. af hendi meiri hl. hafi skipazt nokkuð á annan veg heldur en fulltrúar minni hl. í n. hefðu kosið, telji þeir sig ekki hafa verið órétti beitta í sambandi við vinnubrögð í n. eða afgreiðslu málsins í heild. Ég mun nú í stuttu máli gera grein fyrir brtt. n. við gjaldahlið frv. Koma þá fyrst brtt., sem n. flytur á þskj. 214, sem falla undir forsrn. Þar er fyrst lagt til, að launaliður við rn. hækki um 278 þús. kr., en það eru laun eins fulltrúa. Þá er lagt til að veita 200 þús. kr. vegna flutnings á gestaskálanum, sem stóð á baklóð ráðherrabústaðarins, er brann á Þingvöllum á s. l. sumri, en í nánu sambandi við þessa till. leggur n. einnig til, að í 6. gr. frv. verði ríkisstj. heimilað að gefa Styrktarfélaginu Tjaldanesi umræddan skála. Þá er að lokum till. n., að framlag til Kanadasjóðs, sem er að upphæð 45 þús. kr., komi undir forsrn., en liður þessi er í fjárl. yfirstandandi árs færður undir menntmrn. Næst koma brtt. fjvn. á sama þskj., en sem falla undir menntmrn. Þar er lagt til, að fjárveiting til Háskóla Íslands vegna viðskiptadeildar hækki um 280 þús. kr. En það er vegna aukins kennslukostnaðar, sem stafar af ófyrirséðri fjölgun stúdenta í deildinni að þessu sinni. Þá er lagt til, að vegna viðhaldskostnaðar við Náttúrufræðistofnun Íslands hækki fjárveiting um 100 þús. kr. Á undanförnum árum hefur verið veitt nokkurt fé á fjárl. til byggingar menntaskóla á Ísafirði. Samtals mun upphæðin vera um 9.7 millj. kr. Af þeirri fjárupphæð hefur nú þegar verið notuð 1 millj. kr. til breytinga á núverandi húsnæði skólans og gert er ráð fyrir, að verja verði svipaðri upphæð til breytinga á efri hæð hússins fyrir næsta starfsár skólans. Þá er einnig ætlað að verja nokkru fjármagni vegna stofnkostnaðar við nauðsynlegan kennsluútbúnað í eðlis- og efnafræði. Láta mun því nærri, þegar tillit er tekið til þessa, að af heildarfjárveitingunni sé handbært fé um 6 millj. kr. Samkv. till. fjárlagafrv. er lagt til, að varið verði til byggingarframkvæmdanna við skólann 2.5 millj. kr. Svo sem kunnugt er, hóf skóli þessi starfsemi sína á s. l. hausti, en kom þá þegar í ljós, að miklir erfiðleikar voru á því að koma nemendum fyrir í leiguhúsnæði og því fyrirsjáanlegt, að sá vandi mundi aukast, þegar bekkjardeildum fjölgar. Það er því talið óhjákvæmilegt, að hafizt verði handa um byggingu heimavistar fyrir 50 nemendur ásamt íbúð fyrir skólameistara. Kostnaðaráætlun við framkvæmdina er gert ráð fyrir, að verði um 33 millj. kr., og með hliðsjón af þessu leggur n. til, að fjárveiting til stofnkostnaðar Menntaskólans á Ísafirði hækki um 5 millj. kr., og verður þá handbært fé til byggingarframkvæmda á næsta ári um 13.5 millj. kr. Til Kennaraskóla Íslands var á fjárlögum yfirstandandi árs 5 millj. kr. fjárveiting til byggingarframkvæmda. Áður hafði skólanum verið veitt 1 millj. kr. í sama skyni, en meginhlutinn af þessari fjárupphæð hefur verið lánaður til þess að flýta framkvæmdum við æfinga- og tilraunaskóla Kennaraskólans, sem nú mun að mestu lokið framkvæmdum við. Það er öllum kunnugt, að Kennaraskóli Íslands hefur á undanförnum árum búið við mjög mikil þrengsli í húsnæðismálum. Hvort tveggja er, að miðað við aðsókn að skólanum, sem hefur verið óvenjumikil á þessum árum, skortir verulega almennt kennsluhúsnæði, og einnig ber þess að geta, að við skólann er ekkert íþróttahús, sem hefur leitt til þess, að nemendur hafa orðið að stunda íþróttaiðkanir í leiguhúsnæði á fleiri stöðum í borginni. En þá er einnig þess að geta, að meðan n. hafði þessi málefni Kennaraskólans til sérstakrar athugunar, barst henni áskorunarskjal undirritað af hátt á 3. hundrað foreldrum barna þeirra, sem nám stunda við æfinga- og tilraunaskóla Kennaraskólans, þar sem vakin var athygli á því, hversu illa er séð fyrir íþrótta- og leikfimikennslu við skólann. Þar gegnir sama máli og fyrir Kennaraskólann sjálfan, að ekkert íþróttahúsnæði er á staðnum. Nú er hins vegar um það rætt að gera breytingar á stöðu Kennaraskólans, hvað snertir inntökuskilyrði. Í því sambandi má segja, að erfitt sé í dag að gera sér fulla grein fyrir þeirri stærð skólans, sem ráðandi verður í framtíðinni. Það er því mat fjvn., að bygging íþróttahúsnæðis fyrir þessa tvo skóla yrði látin sitja í fyrirrúmi hvað byggingarframkvæmdir snertir. Er því till. n., að til byggingar íþróttahúss fyrir Kennaraskóla Íslands sé tekin inn fjárveiting að upphæð 8 millj. kr. og ætti því handbært fé til framkvæmdanna að vera a. m. k. um 14 millj. kr. En varðandi fjárveitingu til æfinga- og tilraunaskólans er hins vegar lagt til, að liðurinn „gjaldfærður stofnkostnaður“ að upphæð 3 millj. verði felldur niður, enda er n. tjáð, að framkvæmdum við sjálft skólahúsið sé nú að fullu lokið. Til Húsmæðrakennaraskóla Íslands er lagt til, að inn verði tekinn nýr liður, gjaldfærður stofnkostnaður, að upphæð 200 þús. kr. Er ætlunin að verja þessari upphæð til undirbúnings á bættri húsnæðisaðstöðu fyrir skólann, en skóli þessi býr nú við mjög þröngan húsakost. Á fjárl. yfirstandandi árs er veitt 250 þús. kr. til að gera tilraun með skólasjónvarp í eðlisfræði. Samkv. upplýsingum frá fræðslumyndasafninu stendur þessi tilraun nú yfir og gert er ráð fyrir, að sjónvarpað verði 10 kennslutímum í eðlisfræði fyrir 10 ára börn og 1. bekk í gagnfræðaskóla. Auk þeirra fjárveitinga, sem veittar eru til þessa í fjárl., mun fræðslumyndasafnið fá nokkra greiðslu frá sjónvarpinu til að standa undir kostnaðinum. Allt fyrir það telur n. óhjákvæmilegt að leggja til, að þessi fjárlagaliður verði hækkaður um 100 þús. kr. Þá eru næst till. n. um, að fjárveiting til iðnskóla, gjaldfærður stofnkostnaður, hækki um 1 millj. 134 þús. kr. Að öðru leyti vísast til þess, er fram kemur á sérstöku yfirliti varðandi iðnskólana á þskj. 214. Þá leggur n. til, að húsmæðraskólaliðurinn, gjaldfærður stofnkostnaður, lækki um 177 þús. kr. og heildarupphæðinni, 8 millj. 823 þús. kr., verði skipt milli 7 húsmæðraskóla, eins og fram kemur á sérstöku yfirliti á þskj. Lagt er til, að fjárveiting til Myndlista- og handíðaskólans hækki um 50 þús. kr., sem ætlað er að verja til kaupa á kvikmyndasýningavél til notkunar við kennslu í skólanum. Þrátt fyrir það, að fyrir liggur, að Veðurstofan muni í náinni framtíð flytja úr húsnæði Stýrimannaskólans í sitt eigið húsnæði, sem nú er í byggingu, er talið mjög aðkallandi, að Stýrimannaskólinn og Vélskólinn fái aukið húsnæði, og þá sérstaklega vegna aukinnar kennslu í véltækni, siglingatækni og rafmagnsfræði, en einnig vegna sívaxandi aðsóknar nemenda að skólunum. Skólar þessir eru, sem kunnugt er, báðir til húsa í sjómannaskólahúsinu, sem tekið var í notkun 1945, og hefur Stýrimannaskólinn búið við sama húsrými síðan. Gerðar hafa verið teikningar og kostnaðaráætlanir um fyrirhugaða viðbótarbyggingu til handa skólunum. Þar er gert ráð fyrir, að umræddri byggingu verði skipt í tvo áfanga, og er áætlaður kostnaður á hvorum áfanga fyrir sig rúmlega 20 millj. kr. Leggur fjvn. til, að inn verði tekinn nýr liður vegna fyrri áfanga byggingarinnar að upphæð 7 millj. kr. Til Verzlunarskóla Íslands leggur n. til, að fjárveiting hækki um 4 millj. og 900 þús. Er sú till. n. byggð á sérstakri athugun, sem fjármáladeild menntmrn. gerði og byggð er á því, að ríkissjóður taki á sig þann hluta af reksturskostnaði skólans, sem fellur til vegna framhaldsmenntunar til stúdentsprófs. - Þá er till. um, að framlag til Stýrimannaskólans í Vestmannaeyjum hækki um 100 þús., kr., en það er vegna aukins rekstrarkostnaðar við skólann. Við héraðsskólana er lagt til, að fjárveiting hækki um 7 millj. 970 þús. kr., og koma þá til skipta til byggingarframkvæmda við héraðsskólana 24 millj. 670 þús. kr., - um skiptingu á framkvæmdafénu vísast til þess, sem fram kemur á sérstöku yfirliti á þskj. 214. Þá koma næst brtt. fjvn. um framlög til stofnkostnaðar gagnfræðaskóla, barnaskóla og íbúða fyrir skólastjóra samkv. ákvæðum l. nr. 41 1955. Heildarupphæð til þessara framkvæmda leggur n. til, að verði 97 millj. 504 þús. kr. og skiptist hún þannig, að til stofnkostnaðar barnaskóla verður varið 77 millj. 254 þús. kr. og til gagnfræðaskóla 20 millj. 250 þús. Um skiptingu á milli einstakra framkvæmda vísast hér einnig að öðru leyti til þess, sem fram kemur á sérstöku yfirliti samkv. till. n. á þskj. 214. Þessu næst eru till. fjvn. til greiðslu stofnkostnaðar skóla, sem byggðir eru samkv. l. nr. 49 1967, framhaldsfjárveitingar. Eru þar fyrst till. um barnaskóla. Lagt er til, að heildarfjárveiting til þessara skóla verði 103 millj. 239 þús. kr. og til gagnfræðaskóla samkv. sömu lögum 28 millj. 532 þús. kr. En um skiptingu á milli einstakra skólabygginga vísast hins vegar til þess, sem fram kemur á sérstöku yfirliti á þskj. 214. Loks leggur n. til, að fjárveiting til Krýsuvíkurskóla verði 4 millj. 310 þús. kr., en það er jafnhá upphæð og veitt er til sama skóla á yfirstandandi ári. Hér er um heimavistarskóla að ræða, en með því að skólinn er ætlaður til handa börnum úr þéttbýlinu á Reykjanesi og hér sunnanlands, er lagt til, að fjárveiting verði háð því skilyrði, að jafnhátt framlag komi annars staðar að. Mér er tjáð, að ákveðið sé af aðilum, að byggingarframkvæmdir við þennan skóla hefjist á næsta ári. Ég tel rétt að geta þess, að við ákvörðun n. um fjárveitingar til greiðslu stofnkostnaðar við skóla, sem byggðir eru samkv. l. nr. 49 frá 1967, lágu fyrir hjá undirnefnd fjvn., sem vann að athugun og tillögugerð um skólabyggingar, þær upplýsingar, að nokkrir af þeim skólum, sem gert hafa samning um framkvæmdir, hafa ekki getað staðið við skuldbindingar af sinni hálfu. Við afgreiðslu n. varðandi fjárveitingar til þessara skóla, var því sú ákvörðun tekin að jafna heildarkostnaðinum á árin, sem eftir eru af framkvæmdatímabilinu. Komi hins vegar í ljós, að framkvæmdir við einstakar skólabyggingar þessar fari fram úr því, sem í till. fjvn. felst, mun menntmrn. standa við greiðsluskuldbindingar ríkissjóðs hvað þá skóla snertir. Með þessum till. n. um fjárveitingar til skóla hefur hún lokið við tillögugerð sína varðandi allar þær skólabyggingar, sem nú eru á framkvæmdastigi. Með þeim till., sem ég hef þegar lýst um framlag til skólabygginga og þeim hækkunum, sem fyrir eru í fjárlagafrv. miðað við fjárlög ársins 1970, má ljóst vera, að um stórfellda hækkun fjárveitinga til byggingarframkvæmda skóla er að ræða. Í fjárlögum ársins 1970 var varið til byggingar barna- og gagnfræðaskóla 162 millj. 954 þús. kr., og eru þá ekki meðtaldir nýir skólar á fyrsta framkvæmdastigi, þar sem till. um þá að þessu sinni liggja ekki fyrir fyrr en við 3. umr. málsins. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1971 er á sama hátt, að viðbættum þeim till., sem n. hefur leyft sér að flytja við þessa umr. málsins, veitt 234 millj. 560 þús. kr. Er því nú þegar um hækkun að ræða varðandi þessa liði skólabygginganna, sem nemur 71 millj. 606 þús. kr. Á sama hátt, ef borin eru saman fjárlög þessara tveggja ára, kemur í ljós, að til annarra skólabygginga var á árinu 1970 varið samtals 98 millj. 566 þús., en í fjárlagafrv. 1971 að viðbættum till. n. er þessi upphæð samtals 178 millj. kr. og 24 þús. kr. eða hækkun frá fyrra ári að upphæð um 79 millj. 458 þús. kr. Samtals er því um hækkun að ræða á fjárveitingum til skólaframkvæmda, sem nemur 151 millj. 64 þús. kr., og er þá, eins og ég hef áður um getið, ekki tekin með sú hækkun, sem óhjákvæmilega hlýtur að verða nokkur til byrjunarframkvæmda við nýja barna- og gagnfræðaskóla, en brtt. vegna þeirra framkvæmda bíða afgreiðslu hjá n. til 3. umr., eins og ég hef áður um getið. Þá leggur n. til, að framlög til styrktar- og útgáfustarfsemi undir liðnum náms- og fræðimenn hækki um 350 þús. kr., og verði þá samtals 3 millj. 150 þús. Er þá haft í huga, að af þessum fjárlagalið verði veittir m. a. eftirtaldir nýir útgáfustyrkir: Til Þjóðvinafélagsins 100 þús. kr. til útgáfu á bréfum Stephans G. Stephanssonar, til Hins íslenzka bókmenntafélags 100 þús. kr. til útgáfustarfsemi sinnar og til sögunefndar Þingeyinga til útgáfu ritsins Ættir Þingeyinga 50 þús. kr., til Siglufjarðarprentsmiðju vegna fyrirhugaðrar útgáfu á íslenzkum þjóðlögum eftir séra Bjarna Þorsteinsson tónskáld, en gert er ráð fyrir, að bókin verði tilbúin árið 1974, 100 þús. kr. Til útgáfu á söngvasafni Þórðar Kristleifssonar 50 þús. kr., til að ljúka samningu íslenzk-þýzkrar orðabókar 75 þús. kr. Til Félagsstofnunar stúdenta er till. um að hækka fjárveitingu um 600 þús. kr. Þá verður heildarupphæðin 4 millj. 80 þús. kr. Lagt er til, að fjárveiting til Landsbókasafnsins, önnur rekstrargjöld, hækki um 150 þús. kr. og er upphæðin ætluð til kaupa á handritum af tónverkum Sigurðar Þórðarsonar tónskálds. Til Þjóðminjasafnsins er lagt til, að launaliður hækki um 228 þús. kr., en það er vegna ráðningar á smið við safnið. Þá er einnig lagt til, að liðurinn 092 við Þjóðminjasafnið, til sveitarfélaga, hækki um 200 þús. kr., og skal upphæðin ganga til styrktar byggðasafna eftir nánari ákvörðun. Til Listasafns Íslands er lagt til, að fjárveiting hækki um 150 þús., er skiptist á þrjá rekstrarliði listasafnsins. Við endurskoðun á fjárhagsáætlun Þjóðleikhússins kom í ljós, að tekjuáætlun er talin of há. Féllst n. á þetta sjónarmið og leggur því til, að áætlaðar tekjur verði lækkaðar um 2 millj. kr. og fjárveiting til Þjóðleikhússins hækkar um sömu upphæð. Til bæjar- og héraðsbókasafna hækkar framlag um 50 þús. kr., sem rennur til Amtsbókasafnsins á Akureyri, til geymsludeildar safnsins. Lagt er til, að fjárveiting til tónlistarskóla hækki um 500 þús. kr., en það er m. a. vegna vanáætlunar. Varðandi fjárveitingu til Barnamúsíkskólans kom í ljós, að fjárveiting samkvæmt fjárlagafrv. er of há, sem nemur 200 þús. kr., og er því um leiðréttingu að ræða, sem gerð er að höfðu samráði við skólastjórann. Til lúðrasveita er lagt til, að fjárveiting hækki um 30 þús. Til leiklistarstarfsemi er lagt til, að liðurinn hækki um 100 þús., en gert er ráð fyrir, að sú fjárveiting gangi til Leikfélags Akureyrar, en það félag hefur með höndum allmikla leiklistarstarfsemi. Til listasafna er lagt til, að fjárveiting hækki um 275 þús. kr., en upphæðin skiptist á milli listasafnsins á Ísafirði 75 þús. kr., Listasafns A. S. Í. 100 þús. kr. og loks fær safnið á Selfossi 100 þús. kr. Þá er lagt til, að liðurinn vísinda- og fræðimenn hækki um 50 þús. kr. Er það vegna mannfræðirannsókna dr. Jens Pálssonar, en til þeirrar starfsemi eru einnig ætlaðar 100 þús. kr. á þessum fjárlagalið samkv. fyrri ákvörðun. Til Íþróttasambands Íslands hækkar liðurinn um 2 millj. og 9 þús. kr. Þar af er hækkuð áætlun um tekjur af vindlingagjaldi, sem rennur til Íþróttasambandsins, 509 þús. kr., þannig að raunveruleg hækkun á fjárveitingu er 1.5 millj. króna. Þá er lagt til, að liðurinn varðandi rekstur íþróttaskóla Sigurðar Greipssonar falli niður, þar sem skóli sá er nú hættur störfum. Til Skíðaskólans í Kerlingarfjöllum er till. um fjárveitingu að upphæð 100 þús. kr. Er hér um stofnfjárstyrk að ræða, en skóli þessi heldur uppi skíðakennslu árlega a. m. k. um tveggja mánaða skeið og eru eigendur skólans nú að leggja í fjárfrekar virkjunarframkvæmdir, sem kosta munu um 900 þús. kr. Skóli þessi, sem borinn er uppi af áhugamannahópi, hefur einu sinni áður hlotið opinberan styrk, en það var á fjárlögum 1969, 100 þús. kr. Lagt er til, að tímaritið Veðrið fái hækkaða fjárveitingu, sem nemur 10 þús. kr. Til Bandalags ísl. leikfélaga hækkar fjárframlag um 100 þús. kr. Fjárveiting til Leikfélags Reykjavíkur hækkar samkvæmt till. n. um 750 þús. kr., og verður þá heildarfjárveiting til félagsins 1.5 millj. kr. Leikfélag Reykjavíkur, sem hefur með höndum mikla menningarstarfsemi, á í verulegum fjárhagsörðugleikum, og telur því fjvn. rétt, að komið verði til móts við óskir leikfélagsins með þeirri hækkun á fjárveitingu, sem n. leggur hér til. Til Rithöfundasambands Íslands er till. um 35 þús. kr. hækkun, og er þá fjárveiting til sambandsins alls um 50 þús. kr. Lagt er til, að fjárveiting hækki um 25 þús. kr. til Hins íslenzka náttúrufræðifélags. Til Hins íslenzka stærðfræðifélags er lagt til, að fjárveiting hækki um 20 þús. Og til Taflfélags Reykjavíkur hækkar fjárveiting um 10 þús., en það er byggingarstyrkur. Fyrir eru 40 þús. inni í fjárlagafrv., svo heildarupphæðin til Taflfélags Reykjavíkur verður 50 þús. kr. Til Skáksambands Íslands hækkar fjárveiting um 70 þús. Til Bandalags ísl. skáta er á fjárlögum yfirstandandi árs styrkur, sem nemur 350 þús. kr. Skátafélagsskapurinn hefur með höndum fjölbreytta æskulýðsstarfsemi, sem þrátt fyrir mikla sjálfboðavinnu áhugamanna hlýtur að kosta allmikið fé. Leggur n. til, að fjárveiting til Bandalags íslenzkra skáta verði hækkuð um 150 þús. kr. Til Fuglaverndunarfélags Íslands hækkar fjárveiting um 15 þús. Til Kvenfélagasambands Íslands er lagt til, að fjárveiting hækki um 150 þús., en sambandið hefur nú fært út starfsemi sína og ráðið fastan starfsmann, sem hefur með höndum ýmsa fræðslu og leiðbeiningarstörf fyrir húsmæður. Þá leggur fjvn. til, að inn verði teknir eftirtaldir nýir liðir: Dýrasafn Kristjáns Jósefssonar 100 þús. kr., og er þá gert ráð fyrir, að sett verði sérstök stofnskrá fyrir þetta safn, sem staðfest verði af menntmrn. Blindravinafélag Íslands, vegna ferða um landið til að aðstoða blinda og alvarlega sjónskerta, 100 þús. kr. American Field Service, - samtök þessi aðstoða skiptinemendur, sem eru á þeirra vegum, til námsdvalar í Bandaríkjunum. Er lagt til, að veitt verði fjárveiting 100 þús. kr. Til Landssambands ísl. menntaskólanema 50 þús. kr. til að standa straum af nemendaráðstefnu, sem haldin var á Akureyri á þessu hausti. Til Samtaka ísl. kennaranema 15 þús. kr. Til Hagsmunasamtaka einstæðra foreldra 50 þús. kr. Kvennaheimilið Hallveigarstaðir 200 þús. kr. Samband norðlenzkra kvenna til námskeiða í heimilisgarðrækt 25 þús. kr. Til Íslendingafélagsins í Osló, 50 þús. kr. vegna kaupa á húsgögnum í húseign félagsins, og til greiðslu á viðhaldskostnaði á gömlu rjómabúi á Baugsstöðum í Árnessýslu er till. um 50 þús. kr. fjárveitingu. Ákveðið hefur verið, að norrænu safnmannafélögin haldi hér sameiginlegan safnmannafund á næsta ári. Hafa fundir þessir verið haldnir oftsinnis áður og þá jafnan á hinum Norðurlöndunum. Það er því í fyrsta sinn, að slíkur safnmannalundur er haldinn hér á Íslandi, en fundir þessir eru mjög fjölmennir. Leggur fjvn. til, að tekin verði upp fjárveiting að upphæð 200 þús. kr. til þess að standa undir kostnaði vegna safnmannafundarins. Á Sauðárkróki standa nú yfir framkvæmdir við að fullgera safnahús. Hefur hús þetta verið í smíðum undanfarin ár. Er nú unnið að því af heimamönnum að fullgera safnahús þetta, svo að vígsla þess geti farið fram á næsta ári, en þá verður þess minnzt sérstaklega, að 100 ár eru liðin frá sögu fyrstu byggðar á Sauðárkróki. Leggur fjárveitinganefnd til, að veittar verði 250 þús. kr. sem byggingarstyrkur til þessa safnahúss. Þá er lagt til, að málfundafélagið Magni í Hafnarfirði fái 200 þús. kr. styrk til umbóta í garði sínum Hellisgerði. En málfundafélagið Magni átti sem kunnugt er 50 ára afmæli fyrir fáum dögum. Þessi félagsskapur eða þessi starfsemi, sem það hefur með höndum, hefur aldrei hlotið opinberan styrk áður frá Alþ. Lagt er til, að inn verði teknar fjárveitingar til að reisa minnisvarða um þá Jón Eiríksson konferenzráð, Guðmund góða og Ara fróða, 35 þús. kr. til hvors málefnis. Á árinu 1972 verður efnt til Ólympíuleika, sem haldnir verða í München í Þýzkalandi, en það hefur verið venja, að styrkur vegna þátttöku í Ólympíuleikunum sé dreifður á fleiri en eitt ár. Að þessu sinni leggur fjvn. til, að tekin verði inn fjárveiting vegna væntanlegrar þátttöku Íslendinga í þessum Ólympíuleikum, að upphæð 250 þús. kr. Loks leggur n. til, að inn komi nýr liður, til Frjálsíþróttasambands Íslands, vegna Evrópumeistaramóts í frjálsum íþróttum, sem haldið verður í Helsingfors í Finnlandi á næsta ári, að upphæð 75 þús. kr. Þá er næst till., sem fellur undir utanrrn. Lagt er til, að inn verði tekin fjárveiting til að greiða tillag til Alþjóðasjómælingastofnunarinnar, alls 175 þús. kr. Síðan koma till., er falla undir landbrn. Þar er lagt til, að fjárveitingar til Skógræktar ríkisins undir liðnum „skóggræðsla“ hækki um 800 þús. kr. Telur skógræktarstjóri, að stofnunina vanti verulegt fjármagn sérstaklega til girðingarframkvæmda, og er vonazt til þess, að upphæð þessi verði til að ráða þar nokkra bót á. Til tilraunastöðvarinnar á Mógilsá er till. um 100 þús. kr. lækkun, en það er nánast leiðrétting, og enn fremur er lagt til, að inn verði tekinn nýr liður, dánarbætur, að upphæð 300 þús. kr., en það er vegna hins hörmulega atburðar, sem átti sér stað, er Einar Sæmundsen skógræktarfræðingur fórst í bílslysi. Til Landgræðslunnar leggur n. til, að á liðnum „gjaldfærður stofnkostnaður“ verði hækkun, sem nemur 1.5 millj. N. bárust erindi frá félagssamtökunum Landvernd og átti einnig viðræður við fulltrúa þeirra samtaka, sem fóru þess á leit, að til þeirra yrði sérstaklega varið verulegri upphæð af því fjármagni, sem veitt er til landgræðslu. Fjvn. lítur svo á, að ekki sé rétt að dreifa þessu fjármagni á fleiri aðila, en telur sjálfsagt, að samtök þessi njóti fyrirgreiðslu og fái ókeypis hráefni, svo sem áburð og fræ til sinnar starfsemi í gegnum Landgræðsluna. Þá koma næst till. n. um fjárveitingu í fyrirhleðslur. Leggur n. til, að upphæðin hækki um 475 þús. kr., en um skiptingu á milli framkvæmda vísast að öðru leyti til þess, er fram kemur á sérstöku yfirliti á þskj: 214. Til Garðyrkjufélags Íslands er till. um 20 þús. kr. hækkun. Til Efnarannsóknastofu Norðurlands er lagt til, að fjárveiting hækki um 50 þús. kr. Og að lokum, að inn verði teknir þrír nýir liðir: Til rannsóknastöðvarinnar Kötlu að Víkurbakka 25 þús. kr., Tilraunastöð Búnaðarsambands Suðurlands 200 þús. kr. og til norræns dýralæknamóts, sem haldið verður árið 1973, 100 þús. kr. Þá eru brtt. við Bændaskólann á Hvanneyri. Lagt er til, að aukin verði fjárveiting vegna viðhaldskostnaðar um 500 þús. kr. Er það vegna óhjákvæmilegra endurbóta á raflögnum eldri skólahúsanna. Er þá einnig lagt til, að gjaldfærður stofnkostnaður við skólann hækki um 500 þús. kr. Næstar koma till., sem falla undir sjútvrn. Til reikningaskrifstofu sjávarútvegsins er lagt til, að fjárveiting hækki um 500 þús. Er þá gert ráð fyrir því, að upphæðin nægi til að standa straum af fastráðningu eins starfsmanns og til að standa undir kostnaði af ferðum hans út um landið. Það er talið mjög nauðsynlegt fyrir reikningaskrifstofuna, að hún hafi möguleika á að auka tengslin við útgerðarmenn víðs vegar um landið og að aðstoða við skýrslugerð. En með því mundi fást öruggari grundvöllur fyrir starfsemi skrifstofunnar og þá aðila, sem þurfa á slíkum gögnum að halda. Er það von n., að með þessari fjárveitingu megi bæta nokkuð úr í þessum efnum. Þá er lagt til, að fjárveiting hækki til Fiskmats ríkisins. Launaliður hækkar um 500 þús. kr. og önnur rekstrargjöld einnig um 500 þús. kr. Hér var um vanáætlun að ræða, sem átti sér stað við tillögugerðina. Að lokum leggur n. til varðandi till.-gerðir við þetta rn., að inn komi nýr liður, tækniaðstoð til umbóta í hollustuháttum í fiskiðnaði, að upphæð 500 þús. kr. Þá koma brtt. við dóms- og kirkjumálarn. Lagt er til, að launaliður við sýslumannsembættið á Patreksfirði hækki um 280 þús. kr. Er það vegna ráðningar á föstum starfsmanni. Þá er einnig lagt til, að liðurinn „gjaldfærður stofnkostnaður“ við sama embætti hækki um 545 þús. Er sú fjárveiting nauðsynleg vegna óhjákvæmilegra endurbóta á sýslumannshúsinu. Til vinnuhælisins á Litla-Hrauni er lagt til, að gjaldfærður stofnkostnaður hækki um 2 millj. kr., og er þá haft í huga, að unnt verði að ljúka þeim byggingarframkvæmdum, sem nú eiga sér stað á hælinu. En húsið mun nú vera því sem næst fokhelt. Til vinnuhælisins á Kvíabryggju er lagt til að hækka fjárveitingu um 120 þús. kr. Upphæðinni er ætlað að standa undir kostnaði við að fjarlægja veg, sem nú liggur um hlað hælisins. Næst koma nokkrar brtt. n. varðandi fjárveitingar til þjóðkirkjunnar. Þar er lagt til, að fjárveiting vegna kirkjuþings hækki um 100 þús. kr. Til æskulýðsstarfa þjóðkirkjunnar 300 þús. kr. hækkun. Er þá gert ráð fyrir, að ráðinn verði einn nýr æskulýðsfulltrúi. Til sumarbúðastarfs þjóðkirkjunnar er einnig till. um 300 þús. kr. hækkun, en á vegum þjóðkirkjunnar eru nú starfandi 5 starfsnefndir, sem hafa eftirlit með starfinu, en sumarbúðir eru nú starfræktar á sex stöðum víðs vegar um landið. Með þessari viðbótarfjárveitingu verður upphæðin samtals 1.5 millj. kr. Þá er lagt til, að fjárveiting vegna embættiskostnaðar presta og prófasta hækki um 2.5 millj. kr. Til bygginga á prestssetrum er till., sem nemur 900 þús. kr. hækkun, og verður þá liðurinn samtals 4.5 millj. Til biskupsbústaðar er lagt til, að fjárveiting lækki um 473 þús. kr., en hér er um leiðréttingu að ræða í sambandi við lánagreiðslur. Framlag til útihúsa á prestssetrum hækkar um 250 þús. Síðan er lagt til, að inn verði teknir fjórir nýir liðir: Til útgáfu rits presta í Hólastifti 25 þús., til Kirkjuvogskirkju í Höfnum 150 þús. kr., til Hallgrímskirkju í Saurbæ 25 þús. kr., til Kirkjukórasambands Íslands 25 þús. kr. Þá koma næst till. við félmrn. Þar er fyrst till. n. um, að framlag til A. S. Í., samkvæmt liðnum 981, hækki um 100 þús. kr. Er upphæðinni ætlað að standa straum af kostnaði við rekstur Menningar- og fræðslusambands alþýðu. Fyrir er í fjárlögunum um 200 þús. kr. upphæð í þessu skyni. Til Iðnnemasambands Íslands er till. um 25 þús. kr. hækkun. Til Rauða kross Íslands er lagt til, að fjárveiting hækki um 200 þús. kr., sem er ætlað að standa undir auknum kostnaði m. a. vegna þátttökugjalda Rauða krossins til erlendra félagssamtaka. Til Slysavarnafélags Íslands er lagt til, að framlag hækki um 649 þús. kr. 150 þús. kr. af upphæðinni er viðbótarfjárveiting til að standa undir kostnaði við tilkynningarskyldu íslenzkra skipa, en 509 þús. kr. eru vegna breyttrar tekjuáætlunar. Orlofssjóður húsmæðra: Lagt er til, að liðurinn hækki um 250 þús. kr., og verður hann þá samtals 1 millj. Loks er lagt til, að við þetta rn. verði teknir inn þrír nýir liðir: Styrktarsjóður lamaðra og fatlaðra 500 þús. kr., sem er byggingarstyrkur. Blindrafélagið 200 þús. kr., sem er hækkun á byggingarstyrk. Og til Foreldra- og styrktarfélags heyrnardaufra 50 þús. kr. Rekstrarmálefni ríkisspítalanna hafa verið til sérstakrar athugunar hjá fjvn., einkum að því er tekur til starfsmannahalds. Við undirbúning og upphaf hvers fjárlagafrv. hafði þeirri reglu verið beitt í meginatriðum að heimila ekki aukningu starfsfólks nema þar sem um var að ræða opnun nýrra sjúkradeilda. Að vísu var þá ljóst, að ýmis vandamál voru óleyst í þessu efni, en rétt var talið að athuga þau nánar í fjvn. Þessi vandamál komu fyrst og fremst fram í því, að fjárveitingar til ýmissa starfa, sem heimiluð eru, hafa af stjórnendum ríkisspítalanna verið notaðar til þess að ráða í önnur óheimiluð störf, þegar starfskraftar hafa ekki fengizt í hin fyrrnefndu. Var gerð sérstök athugun á máli þessu við afgreiðslu frv. nú. Kom þá í ljós, að allveruleg brögð voru að slíkri nýtingu starfsfólks þannig, að allmargar heimilaðar stöður voru ekki notaðar og enn fleiri stöður mannaðar án heimildar. N. telur nauðsynlegt, að þessi mál verði framvegis í föstum skorðum, enda þótt ljóst sé, að eðli málsins samkvæmt munu vera einhver tímabundin frávik frá heimildum sennilega innan hvers árs, þar sem um svo viðamikinn rekstur er að ræða. Í samræmi við þetta leggur n. til, að tilteknar heimilaðar stöður verði nú lagðar niður, þar sem reynslan hefur leitt í ljós, að ekki hefur verið unnt að ráða fólk til starfa, og líklegt má teljast, að svo verði einnig í náinni framtíð. Á hinn bóginn leggur n. til, að heimilaðar verði nokkrar stöður, sem brýnar verða að teljast og fólk jafnvel er þegar starfandi í. Því er lagt til, að á Landsspítala verði lagðar niður þrjár stöður röntgentækna og tvær stöður vinnuþjálfa. Á Vífilsstöðum verði lögð niður ein staða aðstoðarlæknis og í Blóðbankanum staða eins meinatæknis. Þess í stað verði heimilaðar eftirtaldar ráðningar hjá ríkisspítölunum. Á Landsspítala: sérfræðingur í þvagfærasjúkdómum í hálft starf á handlækningadeild; sérfræðingur í nýrnasjúkdómum í hálft starf, sérfræðingur í hjartaþræðingum í hálft starf og aðstoðarlæknir í hálft starf, - öll þessi störf eru á lyflækningadeild. Sérfræðingur í barnasjúkdómum í hálft starf á Barnaspítala Hringsins. Aðstoðarlæknir í hálft starf á taugasjúkdómadeild. Sérfræðingur í röntgengreiningu í hálft starf og þrír aðstoðarmenn á röntgendeild. Meinaefnafræðingur frá 1. september 1971 og meinatæknir á rannsóknadeild. Tæknimaður í elektróní á eðlisfræði- og tæknideild. Þá er lagt til að heimila stöðu forstöðukonu og tveggja fóstra á dagheimili og loks stöður þriggja aðstoðarstúlkna á sótthreinsunardeild. Á fæðingardeild Landsspítalans er lagt til, að ráðinn verði ritari, á Kleppsspítalanum verði heimiluð aukning starfsfólks fyrir upphæð, sem nemur 2 millj. kr., og skal það gert í samráði við yfirlækna spítalans. Á Vífilsstaðahæli sérfræðingur og sjúkraþjálfi á Kópavogshæli, vegna sameiginlegrar þjónustu frá miðju ári 1971, iðjuþjálfi, ræstingarstjóri og aðstoðarkona, á Rannsóknastofu háskólans aðstoðarlæknir og aðstoðarmaður við krufningar. Við Blóðbankann 2 hjúkrunarkonur og á Kristneshælið sjúkraþjálfi, auk hækkunar á öðrum rekstrargjöldum og viðhaldi, sem samtals nemur 830 þús. kr. Loks leggur n. til, að heimiluð verði ráðning starfsmannastjóra og innkaupastjóra á skrifstofu ríkisspítalanna. En brýn nauðsyn er að búa svo að þeirri stofnun varðandi mannahald, að ítrustu aðgæzlu sé hægt að beita, svo miklir fjármunir sem þar fara um. Framangreindar mannaráðningar hafa í för með sér útgjaldaaukningu, sem nemur 10 millj. 585 þús. kr. Á móti kemur sparnaður af niðurlögðum stöðum, að fjárhæð 2 millj. 63 þús. kr., þannig að bein hækkun á framlagi ríkissjóðs til ríkisspítalanna nemur 8 millj. 522 þús. kr. auk áðurnefnds viðbótarframlags til almenns reksturs á Kristneshæli. Til byggingar sjúkrahúsa, sjúkraskýla, læknamiðstöðva og læknabústaða leggur n. til að fjárveitingar hækki um 14 millj. 817 þús. kr. Verður þá heildarfjárveiting samkvæmt þessum lið 74 millj. og 200 þús. kr. Um skiptingu á upphæðinni vísast til þess, sem fram kemur á sérstöku yfirliti á þskj. 214. Við liðinn 399 er lagt til, að komi nýr liður, þing skurðlækna á Norðurlöndum, sem halda á hér á landi á næsta ári, þar er till. um 150 þús. kr. fjárveitingu. Þá er lagt til, að framlag til gæzluvistarsjóðs hækki um 1700 þús. kr., og verður þá fjárveiting samkvæmt því til gæzluvistarsjóðs samtals 10 millj. kr. Koma þá næst brtt. n. við fjárlagaliði, sem falla undir fjmrn. Þar er lagt til, að launaliðir skattstofunnar í Reykjavík hækki um 972 þús. Til skattstofu Norðurlandsumdæmis eystra hækki fjárveiting um 324 þús. og til skattstofu Reykjanesumdæmis einnig um 324 þús. kr. Þá er lagt til, að liðurinn 991, ýmis lán ríkissjóðs, 0 70, vextir, hækki um 1 millj. 201 þús. kr. Og við liðinn „lánahreyfingar út,“ er till. um 1 millj. 488 þús. kr. hækkun. Varðandi báða þessa liði er um leiðréttingu að ræða. Þá koma brtt. n. við fjárlagaliði, sem falla undir samgrn. Þar er fyrst till. um, að liðurinn 211, vegagerð, til einstaklinga, heimila og samtaka, hækki um 75 þús. kr. En það er vegna styrkja, sem veittir eru til að halda uppi skiptingu á byggð í sveitum landsins. Í till. n. um fjárveitingar til hafnarmannvirkja og lendingarbóta er um hækkun að ræða, sem nemur 19 millj. 315 þús. kr. Um skiptingu á fjárupphæðinni milli einstakra framkvæmda vísast til þess, sem fram kemur á þskj. 214. Um röð þeirra framkvæmda, sem hér um ræðir, má segja, að í stórum dráttum sé farið eftir þeirri framkvæmdaáætlun hafnarmála, sem gerð var af vita- og hafnarmálastjórninni fyrir árið 1971 og 1972. Alls er þá varið 97 millj. 365 þús. kr. til hafnarmannvirkja og lendingarbóta samkv. þessum lið. En því til viðbótar eru fjárveitingar til þriggja landshafna, 52 millj. 998 þús. kr. og til hafnarbóta framlag 17 millj. kr. Til hafnarmannvirkja, svokallað halafé, 25 millj. 200 þús. og til ferjubryggja 3 millj. 281 þús. kr. eða til hafnarmála veitt samtals í fjárlögum, verði þessar till. n. samþ., 195 millj. 834 þús. kr. Til sjóvarnargarða er till. um 765 þús. kr. hækkun og vísast um skiptingu milli einstakra framkvæmda til þess, sem fram kemur á sérstöku yfirliti á þskj. 214. Við flugmálastjórn er ein brtt., um hækkun á launalið að upphæð 230 þús. kr., en það er vegna ráðningar á einum fulltrúa við stofnunina. Til Veðurstofu er lagt til, að fjárveiting verði hækkuð um 242 þús. kr., en það er vegna fastráðningar eins starfsmanns við jarðeðlisfræðideildina, en maður þessi hefur um nokkur undanfarin ár starfað sem lausráðinn starfsmaður við stofnunina. Þá eru brtt. við iðnrn. Þá er fyrst lagt til, að önnur rekstrargjöld við Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins hækki um 160 þús. kr. Til Heimilisiðnaðarfélags Íslands er till. um 75 þús. kr. hækkun. Hafa félagssamtök þessi að undanförnu aukið verulega starfsemi sína bæði hvað snertir leiðbeiningarstörf og sölustarfsemi í sambandi við heimilisiðnaðarframleiðsluna. Varðandi till. n. undir töluliðnum 105 til 110, um hækkun launa til ríkisspítalanna, vil ég vísa til þess, sem ég hef áður sagt þar um. Að lokum leggur n. til, að inn verði teknir tveir liðir á heimildagrein fjárlagafrv., þ. e. að heimilað verði að selja eftirtaldar fasteignir póst- og símamálastjórnarinnar: 1. Hús pósts og síma að Kaupvangi 2 í Egilsstaðakauptúni, ásamt tilheyrandi Íóðarréttindum. 2. Hús pósts og síma að Egilsbraut 11, Neskaupstað, ásamt tilheyrandi lóðarréttindum. 3. Eignarhluta pósts og síma í núverandi póst- og símstöðvarhúsi í Búðardal, ásamt tilheyrandi lóðarréttindum. Önnur till. er, að heimilað verði að afhenda Styrktarfélaginu Tjaldanesi að gjöf gestaskálann, sem nú stendur á baklóð ráðherrabústaðarins á Þingvöllum, sem brann í sumar. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir brtt. þeim, sem fjvn. og meiri hl. n. hefur leyft sér að bera fram við þessa umr. Verði þessar till. samþ. leiðir af því, að á greiðsluyfirliti ríkissjóðs hækka tekjur um 942 millj. 807 þús. kr., og verða þá samtals 11 milljarðar 535 millj. 764 þús. kr. Gjöld hækka samtals um 857 millj. 641 þús. kr. og verða samtals 10 milljarðar 897 millj. 557 þús. kr. eða tekjur umfram gjöld 638 millj. 207 þús. kr. Á lánabreytingum út hækkar um 1 millj. 488 þús. kr. og verður samtals 244 millj. 876 þús. kr. Lánahreyfingar inn eru óbreyttar, og verður þá mismunur á lánahreyfingum út 241 millj. 76 þús. kr. Verður þá greiðslujöfnuður þannig á greiðsluyfirliti ríkissjóðs: Á rekstrarreikningi, tekjur umfram gjöld 638 millj. 207 þús. kr. Á lánahreyfingum út 241 millj. 76 þús. kr. og þá greiðsluafgangur 397 millj. 131 þús. kr. Herra forseti. Ég hef þá lokið við að gera grein fyrir till. fjvn. og meiri hl. fjvn. varðandi brtt. við fjárlagafrv. Ég leyfi mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Mér er ljúft að byrja þessa ræðu mína með því að þakka formanni og öðrum nm. í fjvn. fyrir samstarfið í n. og get tekið undir það, sem formaður sagði hér áðan, að þó að leiðir skiljist um afgreiðslu fjárlaga, svo sem venja er og eðli málsins samkv., þegar um er að ræða meiri hl. og minni hl. Alþ., þá er það ekki af því að við teljum, að meiri hl. n. hafi beitt okkur ofríki í sambandi við nefndarstörfin. Þau hafa gengið með eðlilegum hætti og samstarf þar allt verið með ágætum. Mér er því ljúft að þakka fyrir það. Það breytir ekki neinu um það, þó að viðhorf okkar til afgreiðslunnar verði nokkuð á annan veg, minnihlutamanna, heldur en hinna, sem meiri hl. skipa. Um aðild okkar að till. fjvn. vil ég segja það, að það er eins og venja er, að við höfum fyrirvara um þá afgreiðslu, - enda þótt við séum meðflm. að þeim till., þá höfum við fyrirvara um afgreiðslu á einstökum till. og til þeirra í heild. M. a. stafar það af því, að við höfðum ekki tækifæri til þess að bera okkur saman við okkar flokksmenn fyrr en afgreiðslu var raunverulega lokið í n. Ég vil nú einnig taka það fram í upphafi máls míns, að samstarf okkar í minni hl. við hagsýslustjóra hefur verið með ágætum og hefur hann greitt út þeim erindum, sem við höfum leitað eftir hjá honum. Ég tel, að fjvn. hafi með starfsemi sinni gert ýmsar bætur á fjárlagafrv., svo að málaafgreiðslur þar hafi orðið til þess að bæta frv. frá því, sem það áður var að þeim till., sem raunverulega voru till. n. Hins vegar hafa komið inn í þessa afgreiðslu stórvægilegar brtt., sem hafa verið gerðar vegna þeirra pólitísku ákvarðana, sem teknar hafa verið hér á hv. Alþ. í sambandi við niðurgreiðslur á verðlagi. Eins og kom fram í ræðu hv. 2. þm. Vesturl., frsm. meiri hl. fjvn., eru nokkur málefni, sem bíða afgreiðslu til 3. umr. Þar er veigamesti þátturinn, að hann hyggur, launakjör ríkisstarfsmanna, sem nú er verið að semja um og ekki er séð, hvað muni kosta ríkið í sambandi við þá fjárlagaafgreiðslu, sem nú er verið að gera. Hins vegar má gera ráð fyrir því, að þar verði um allverulega upphæð að ræða, sem kemur inn á fjárlagafrv., áður en það verður endanlega afgreitt. Meðan þessi stóri málaliður er ekki til meðferðar í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, er raunverulega erfitt að gera sér grein fyrir því, hver heildarniðurstaða útgjaldanna kann að verða. Þá er einnig eftir að afgreiða nýbyggingar skóla á barna- og gagnfræðastiginu og einnig þá skóla, sem kunna að fá undirbúningsfjárveitingu að þessu sinni. Ekki er vafi á því, að hér er um nokkuð stórfellda fjárhæð að ræða, þar sem umsóknir um nýjar skólabyggingar eru verulegar nú, eins og verið hefur, og full þörf á því að leysa úr þeim. Enn fremur er það, eins og öllum hv. alþm. er kunnugt, að verðhækkanir á framkvæmdum hafa orðið verulegar á þessu ári, sem nú er senn liðið, sem hefur áhrif á framkvæmdamátt framkvæmdafjárins á næsta ári. Þá eru eftir nokkrir smærri málaflokkar, sem bíða afgreiðslu við 3. umr. Þegar fjárlagafrv. er lagt fram við 2. umr. að þessu sinni, eru heildarniðurstöðutölur á teknahlið fjárlagafrv. 11 milljarðar 536 millj. kr. Hér er um stórfelldari hækkun að ræða heldur en nokkru sinni fyrr á fjárlagafrv., þar sem hækkunin ein nemur 3 milljörðum 139 millj. kr. Á undanförnum þingum hafa hv. alþm., og þar á meðal ég, gert að umtalsefni þær hækkanir, sem hafa orðið á fjárlagafrv., en ég verð nú að viðurkenna það, að allt, sem hefur gerzt um þá hluti á undanförnum árum, eru smámunir einir samanborið við það, sem nú er að gerast. Það má geta þess, að árið 1965 eða fyrir 6 árum voru niðurstöðutölur fjárlagafrv. 3 milljarðar 529 millj. kr. eða 390 millj. hærri tala heldur en hækkunin ein er nú. Þá má einnig geta þess, að þegar gengið var til kosninga 1967, voru niðurstöðutölur fjárlagafrv. 4 milljarðar 700 millj. kr., svo að hækkunin nú nemur 2/3 af heildarupphæð fjárl. fyrir 4 árum. Þessi þróun er a. m. k. greinileg, svo að ekki verður um deilt, að hraustlega er að staðið í hækkun fjárlagafrv. Það má vel vera, að að dómi þeirra, sem að þessu standa, sé hér vel gert og rétt stefnt, þó að okkur hinum sýnist, að svo sé ekki. Mér varð það að orði í sambandi við 1. umr. fjárlagafrv. núna á yfirstandandi hausti, að fjárl. væru spegilmynd af þeirri stjórnarstefnu, sem fylgt væri, og enn fremur, að stjórnarstefnan hefði áhrif á efnahagsmál þjóðarinnar og hækkun verðbólgunnar í landinu. Ég sá það í ræðu þeirri, sem hæstv. fjmrh. flutti eftir að ég hafði lokið máli mínu þá, að þá taldi hann, að þessi orð væru mælt gegn betri vitund. Ég vissi betur, að fjárlagafrv. og afgreiðsla fjárl. hefði ekki áhrif á verðbólguna í landinu, heldur hefði verðbólgan áhrif á fjárl. og það mætti því frekar segja, að fjárl. væru spegilmynd af efnahagsástandinu í landinu, sem ríkisstj. að sjálfsögðu réð ekki við. Í sambandi við þessi ummæli og það fjárlagafrv., sem hér er nú til afgreiðslu, þykir mér rétt að víkja nokkuð að þessu, því að mér finnst það allsögulegur viðburður að afgreiða fjárlög á verðstöðvunartímabili, sem eru á 4. milljarð eða svipuð fjárhæð og fjárl. voru í heild fyrir 5 árum síðan. Ég vil geta þess eða minna á það réttara sagt, að árið 1969 mátti heita rólegt ár í efnahagsmálum þjóðarinnar. Með gengisbreytingunni haustið 1968 voru við þá afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1969 teknar inn þær hækkanir, sem gert var ráð fyrir, að stöfuðu af gengisbreytingunni haustið 1968 voru þá við afkaupgjaldið í landinu lækkaði þá um haustið og hreyfingar í kaupgjaldsmálum urðu ekki neinar sem heitið gátu á árinu 1969. Það var því fullkomin ástæða til að ætla, að hæstv. ríkisstj. notaði einmitt þetta ár til þess að reyna að gera verðstöðvun í landinu varanlega og reyna að koma til móts við fólkið um það, að verðhækkanir ættu sér ekki stað og ný verðskriða kæmi ekki til. En hvað gerðist við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1970? Þá gerðist það, að þrátt fyrir það að verðlag hefði yfirleitt ekki hækkað í landinu á árinu 1969, þá hækkuðu fjárl. um 1.3 milljarða kr. Þannig var tekið af þjóðinni 1.3 milljarði kr. meira til fjárl. 1970 heldur en árið áður. Þetta stafaði þó ekki af því, að nein sérstök verðskriða hefði átt sér stað eða kaupgjald í landinu verið hækkað nema síður væri. Þessi áhrif eru að minni hyggju stefna hæstv. ríkisstj., sem þarna var að verki, en ekki stefna frá fólkinu sjálfu, eins og hæstv. fjmrh. vildi vera láta í sinni ræðu í haust. Og ávöxturinn af þessari þróun er nú að segja til sín. Ég vil minna á það einnig og í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna fyrir árið 1970, einmitt þegar meiri rólegheit voru í efnahagsmálum þjóðarinnar heldur en verið hafði um langt bil, þá var gerð sú breyting á tekjuöfluninni, að söluskattur var hækkaður verulega þannig, að hann gaf um milljarð í tekjuviðbót. Þessi söluskattur lagðist á allan almenning og mestu nauðsynjavörur fólksins. Á þinginu í fyrra fluttum við framsóknarmenn frv. til l. um breytingu á söluskatti. Þar var gert ráð fyrir því að fella niður söluskatt af mestu nauðsynjunum, einmitt þeim vörum og þeirri þjónustu, sem allur almenningur í landinu varð að njóta. Hvernig var þessu máli tekið hér á hv. Alþ.? Þetta var að minni hyggju mál til þess raunverulega að sporna gegn verðbólgu, sporna gegn því, að ný verðbólguskriða kæmi til. En hvernig var tekið á þessu máli hér á hv. Alþ.? Því var haldið fram, eins og venja er hér af hv. stjórnarsinnum um till. okkar og tal okkar um fjárhag ríkisins, að þar sé ábyrgðarleysið eitt á ferðinni, sem ekki sé mark á takandi. Og hvernig ætti svo að mæta þessari hækkun? Hvernig ætti ríkissjóður að fara að, ef hann missti þessar tekjur? Nú liggur svarið nokkurn veginn fyrir. Við héldum því fram, að ef úr þessum útgjöldum yrði dregið hjá fólkinu í landinu, þá mundi það hafa áhrif á kröfugerð þess, mundi hafa áhrif á það, hve mikilla tekna það þyrfti að afla, til þess að komast sæmilega af. Og þess vegna mundi ríkissjóður fá tekjur af betri afkomu fólksins og aðrar kröfur verða minni. Það er gert ráð fyrir því, að eins og verðlagið var fyrir 1. nóvember mundi þetta vera tekjumissir hjá ríkissjóði hátt í 400 millj. kr. En hvað gerði þetta svo að öðru leyti? Það gerði það að verkum, að það hækkaði vísitöluna um nærri 2 vísitölustig, - og hvað þarf nú hæstv. fjmrh. og ríkissjóður til þess að greiða niður vísitölustigin? Það eru um eða yfir 200 millj. Þannig er þessu varið með söluskattinn, sem við vildum láta fella niður til þess að hlífa þeim, sem minni höfðu tekjurnar, það hefði verið fyrst og fremst hagur fyrir þá, við vildum ekki una þeirri tekjubreytingu, að höfuðtekjustofn ríkisins væri tekinn af því fólki, sem minnsta hefði getuna. En inn á þessa braut var farið með breytingunum á tekjuöfluninni á þinginu í fyrra. Og nú verður ríkissjóður að greiða niður vísitölustigin með meiri fjárhæð heldur en hann hefur upp úr því að innheimta þennan söluskatt. Það geta þeir, sem vilja, kallað búmennsku að haga sér svona. En hvað er þetta búið að kosta ríkissjóð? Hvað er þetta búið að vera mikill þáttur í verðbólgufjárlögunum, sem við erum nú að afgreiða? Hvað á einmitt þessi ákvörðun mikinn þátt í þeirri 3200 millj. kr. hækkun fjárl., sem hér er nú verið að ræða um? Það geta þeir, sem vilja, kallað slíka tillögugerð ábyrgðarleysi og annað eftir því. En ef það er ábyrgð að standa að afgreiðslu fjármála á þennan hátt að innheimta söluskatt hjá þeim, sem minnsta hafa getuna, af því, sem þeir verða að borga, af húsunum, sem þeir verða að hita upp, og greiða svo aftur niður vísitöluhækkunina með fleiri krónum, þá kann ég nú ekki að skilja hvað ábyrgð er. Ég verð því að halda því fram sem fyrr, að stefna hæstv. ríkisstj., það sé hún, sem er stærsti verðbólgugjafinn, það sé hún, sem kyndi undir verðbólgunni, og það sé hún, sem beri ábyrgð á þeim hækkunum fjárlagafrv., sem hér er til umr. Ég undirstrika það, að hæstv. ríkisstj. gerði ekkert á árinu 1969 í sambandi við afgreiðslu fjárl. fyrir 1970, til þess að koma í veg fyrir þá verðbólguskriðu, sem nú er hlaupin af stað. Hæstv. fjmrh. heldur því fram og hæstv. ríkisstj. yfirleitt, að það sé ekki til nema ein stefna í efnahagsmálum, það sé aðeins ein stefna rétt, það sé sú stefna, sem núv. hæstv. ríkisstj. fylgir og framkvæmir með þeim árangri, sem allir þekkja. Það er ekki talin stefna, þó að við leggjum til og tölum fyrir því, framsóknarmenn, að draga úr kostnaði við reksturinn í landinu. Það er okkar skoðun og okkar mat, að til þess að snúast gegn raunverulegri verðbólgu verði að draga úr reksturskostnaði í landinu, það verði ekki hægt að sporna gegn verðbólgunni nema með því að draga úr reksturskostnaðinum. Það eru mörg atriði, sem þar koma til greina, sem ég ætla ekki að fara út í að þessu sinni, en stefnan er þessi. Við höldum því einnig fram, að það verði að hafa stjórn og skipulag á fjárfestingu, það sé ekki hægt að láta fjárfestinguna gerast með þeim hætti, eins og gert hefur verið núna, að það sé allt tómt skipulagsleysi og það sé farið að finna verkefni handa framkvæmdunum, eftir að þær hafa verið gerðar. Það verði fyrst að hugsa, til hvers eigi að gera fjárfestingarframkvæmdina, hvaða hlutverki hún eigi að þjóna, en það eigi ekki að gerast á eftir, eins og mörg dæmi eru til frá síðustu árum. Við höldum því fram, að það verði að gera áætlun um uppbyggingu atvinnuveganna. Við höfum lagt fram frv., sem gengur í þessa átt, og lýst þessari skoðun okkar í ræðu og riti. Við teljum, að það verði ekki séð vel fyrir atvinnumálum þjóðarinnar nema það sé gerð áætlun um atvinnuuppbygginguna. Við teljum, að það verði að endurskoða starfsemi opinberra sjóða og banka og leita eftir því að gera þessa starfsemi einfaldari og sameina það, sem sameina á og hentar vel til þess að gera reksturinn ódýrari og einfaldari heldur en nú er. Við höldum því einnig fram, að það eigi að sameina stofnanir í ríkisrekstrinum til þess að draga úr kostnaði við ríkisreksturinn og það sé orðið margt í starfsemi ríkisstofnana, sem áður hentaði, en henti ekki nú. Þetta er það, sem við framsóknarmenn m. a. höldum fram sem stefnu til þess að stöðva verðbólguna. Þetta er það, sem við teljum, að þurfi að gera til þess að koma í veg fyrir óðaverðbólgu eins og hér hefur átt sér stað m. a., og fleira kemur þar til. Þetta er hins vegar það, sem hæstv. fjmrh. segir, að sé moðreykur einn, aðeins moðreykur, þegar slíku er haldið fram. Það má vel vera, að það sé svo frá hans bæjardyrum séð, en ég fæ ekki séð, að þetta sé ekki frambærileg stefna, frambærileg rök til þess að vinna að málum engu síður nema frekar þó heldur en gengislækkanir og verðbólguskriður núv. valdhafa með stöðvunum í kringum hverjar kosningar. Ég sé ekki, að það sé meiri ábyrgð í slíkum vinnubrögðum og slíkri stefnu, sem eys fjórða hvert ár nokkrum hundruðum millj. kr. í niðurgreiðslur til þess að halda verðlagi í skefjum í nokkra mánuði, meðan á kosningaundirbúningi stendur. Og hver er svo árangurinn af stefnu hæstv. ríkisstj., þessari einu réttu, þessari ábyrgu? Árangurinn er þessi, sem ég nefndi áðan,.að fjárl. eru 11 milljarðar 536 millj. kr. og hækkunin ein er 3139 millj. kr., - og hvert fara svo þessir fjármunir? Í niðurgreiðslurnar er áætlað nú, að fari 1127 millj. kr., Í milljarður 127 millj. kr. En það er ekki öll sagan sögð með þessu, því að þegar 1. september kemur, þá eru engar tekjur til þess að greiða niður, vegna þeirrar ákvörðunar, sem nú hefur verið tekin um niðurgreiðslur og hófust 1. desember, þá er búið að kjósa og þá þarf ekki að hugsa um verðstöðvun lengur. 550 millj. kr. kosta niðurgreiðslurnar, sem voru ákveðnar 1. desember til 1. september, frá 1. janúar til 1. september. Eftir það þarf ekki að sjá fyrir þeim. Og það er meira en það, því að þá þarf ekki einu sinni að ætla fé til þess að greiða ríkisstarfsmönnum verðlagsuppbætur á laun, þá hækkun, sem kynni að verða við það, að þessi breyting væri gerð. Í fjárlagafrv., sem er upp á 11 500 millj. kr., er þó ekki rúm til þess að halda verðbólgunni í skefjum lengur en til 1. september næsta ár. Þá er búið að éta upp þær tekjur, sem til þess arna eru áætlaðar. Ekki er nú hægt í þessu sambandi að tala um ábyrgðarleysi, því að hér er nú af fullri ábyrgð unnið. Og ef við svo lítum okkur nær, gerum við okkur grein fyrir því, að það árferði, sem nú er í landinu, er eitt það bezta, sem hugsazt getur. Verðlag á útfluttum sjávarafurðum er nú hærra heldur en nokkru sinni fyrr og árferði til sjávarsíðunnar hefur verið sérstaklega gott. Þetta gerir það að verkum, að tekjur ríkissjóðs vaxa gífurlega og eru meiri heldur en nokkru sinni fyrr vegna þess arna. Þrátt fyrir þetta getum við ekki afgreitt fjárlög, sem geta haldið óbreyttri stefnu og óbreyttu verðlagi nema í 8 mánuði á næsta ári. Hvað mundi gerast í landinu, ef harðnaði á dalnum frá því, sem nú er orðið, fyrst búskapurinn er með þessum hætti við þær aðstæður, sem nú eru fyrir hendi? Við skulum líka gera okkur grein fyrir því, hv. alþm., að það eru mörg verkefni, sem eru óleyst og verða óleyst við þessa fjárlagaafgreiðslu, sem þó er ekki hægt að komast hjá að leysa fyrr en seinna. Og við þurfum jafnframt að gera okkur grein fyrir því, hvert þær hækkanir fara á fjárl., sem við erum nú að afgreiða, frá því sem var á yfirstandandi ári. Af þeim hækkunum, sem fyrir liggja nú við 2. umr., eru um 28 millj. kr., sem ganga til skólabygginga, frá því sem var á s. l. ári. Þá er átt við barna- og gagnfræðaskóla, og er hér ekki um mikla fjárhæð að ræða. Hins vegar má gera ráð fyrir því, að þessi tala breytist verulega til hækkunar við 3. umr., þegar endanleg afgreiðsla verður á skólamálunum. Til annarra skóla ganga 60.3 millj. kr. frá því sem var á þessu ári. Er þar háskólinn með 30 millj. kr. til fjárfestingar, og aðrir skólar skipta hinum hlutanum. Til sjúkrahúsa, læknabústaða og læknamiðstöðva fara 16.6 millj. kr. Það er öllum augljóst, að hér er um allt of lága fjárhæð að ræða, sem ekki verður hugsanlegt, að geti farið óbreytt í gegnum 3. umr. Þessi mál hafa verið mjög á dagskrá hjá okkur og ýmis vandkvæði komið þar upp, sem nauðsyn ber til að bæta úr. Eitt af því, sem hefur verið unnið að á síðari árum, er að koma á skipulagsbreytingu um læknaþjónustu í landinu, þar sem fleiri læknar störfuðu saman, og átti það að verða til þess að tryggja öruggari læknaþjónustu og betri heldur en nú er. Þrír staðir hafa nú ákveðið að koma upp læknamiðstöðvum hjá sér. Á Egilsstöðum var byrjað á þessu á yfirstandandi ári og verður haldið áfram, en nú er ákveðið að koma upp læknamiðstöðvum í Borgarnesi og á Ísafirði. Fjárveitingar þær, sem um er að ræða í fjárlagafrv. nú til framkvæmda á næsta ári, eru of lágar, og við í minni hl. höfum flutt brtt. til hækkunar á þessum lið. Við munum hins vegar taka þá afgreiðslu aftur til 3. umr., þar sem við gerum okkur vonir um, að samstaða náist í fjvn. um að hækka fjárveitingar vegna þessara læknamiðstöðva, til þess að hægt sé að ná vissum áfanga í framkvæmd þeirra á næsta ári. Hér er um stórmál að ræða, sem ekki verður hægt fram hjá að horfa og ríkisvaldið verður að leggja sig fram um að bæta úr, þar sem samstaða hefur tekizt um þessa breyttu skipan í von um, að hún muni koma að þeim notum, sem hugsað er og að er stefnt. En heilbrigðismálin í okkar landi eru nú með þeim hætti, að allt verður að gera sem unnt er til þess að bæta úr þeim. Ég geri mér vonir um það og tel nokkurn veginn öruggt, að fjvn. muni taka þessi mál til frekari athugunar á milli 2. og 3. umr. Hafnarmannvirkin hækka um 19.3 millj. kr. frá því, sem var í gildandi fjárl., og er hér að vísu ekki um háa fjárhæð að ræða miðað við þau verkefni, sem í hafnargerðunum eru, og mun það ekki gera öllu betur heldur en að mæta þeim verðhækkunum, sem hafa orðið á hafnarframkvæmdum á þessu ári. Þá kemur inn að þessu sinni nýr liður til vegamála, um 50 millj. kr., og verður með þeim hætti reynt að laga ofurlítið fjárhag Vegasjóðs, sem er mjög erfiður eins og kunnugt er, m.a. vegna þess hve verðlag allt hefur hækkað á árinu og framkvæmdir því orðið dýrari en gert var ráð fyrir. Hér er um að ræða mál, sem frekari athugunar þarf við, til þess að séð verði fyrir eðlilegum framkvæmdum á næsta ári. Til rafvæðingar sveitanna er hækkun aðeins 4.9 millj. kr. frá gildandi fjárl., og er hér um að ræða það litla fjárhæð, að undrum sætir. Það kom fram í fjvn. hjá framkvæmdastjóra Rafmagnsveitna ríkisins, að til þess að hægt væri á næstu 5 árum að ljúka sæmilega dreifingu raforkunnar um sveitirnar, þyrfti um 60 millj. kr. fjárveitingu eða fé til að vinna fyrir á ári miðað við svipað verðlag og nú væri. Það er svipuð fjárhæð og unnið verður fyrir á árinu 1970. Framkvæmdastjórinn taldi, að með þessum hætti mætti koma í framkvæmd að rafvæða upp að 4 km vegalengd, og gerði hann þá ráð fyrir, að segja mætti, að þessu verki væri lokið. Nú er unnið að því að taka þessi mál til endurskoðunar á nýjan leik, gera sér grein fyrir því, hvað eftir er að rafvæða í sveitunum, og setja upp heildaráætlun um þá framkvæmd, og ber þá nauðsyn til, að gerð verði áætlun um það, hvernig ljúka á þessu, á hvaða tíma, svo að hægt verði að gera fólki grein fyrir því með öruggum hætti. Við leggjum til að hækka þessa fjárveitingu upp í 60 millj. kr., svo að á árinu 1971 verði raunverulega hafin þessi framkvæmd, sem rafmagnsveitustjórinn minntist á í heimsókn sinni í fjvn. Til rannsókna á sviði vísinda er hækkunin 17 millj. kr. og mun það ekki verða til þess að mæta þeim hækkunum, sem hafa orðið á kostnaði miðað við verðlagsbreytinguna á þessu ári eða þær kaupgjaldsbreytingar, sem núna eru komnar fram. Á fjárlagafrv. er gerð till. um fjárveitingu til Kennaraskóla Íslands. Þessi stofnun hefur búið við mjög þröngan húsakost, svo að undrum sætir, þar sem í húsnæði Kennaraskólans er gert ráð fyrir, að séu að námi 240–260 nemendur, en eru núna milli 800–900 nemendur. Hér er eiginlega um mjög alvarlegt mál að ræða og hafa nemendur og forráðamenn skólans sent m. a. frá sér myndir, þar sem nemendur eru sýndir uppi í rishæð hússins, þar sem þeir geta ekki staðið uppréttir nema í gluggatóftunum. Þetta mál er lengi búið að vera mjög mikið vandræðamál og hefur þó ört verið vaxandi vegna aðsóknar að skólanum. Nú er gert ráð fyrir að veita 8 millj. kr. til framkvæmda í Kennaraskólanum, en fyrir er nokkur fjárhæð, svo að hægt verður á þessu ári að hefjast handa um framkvæmdir við skólann. En jafnhliða því, sem skólann vantar kennsluhúsnæði, vantar hann einnig íþróttahús, því að hann hefur enga íþróttaaðstöðu nema í leiguhúsnæði út um bæ. Gert er ráð fyrir því, að þessi fjárveiting, sem nú er veitt, gangi til þess að hefja byggingu íþróttahússins. Nú er það skoðun okkar, sem minni hl. skipum, að það hafi ekki verið hægt að komast fram hjá því að gera einnig þá till., að Kennaraskólinn fengi fjárveitingu til framkvæmda í sambandi við kennarahúsnæðið. Þó að við metum og styðjum till. um byggingarframkvæmd íþróttahúss, þá sýndist okkur, að hinn þátturinn gæti ekki legið eftir. Í sambandi við framkvæmdina á íþróttahúsinu hefði mér fundizt eðlilegt, að sú framkvæmd hefði verið miðuð við það, að skólarnir, sem eru nærliggjandi, eins og Hamrahliðarmenntaskólinn, Æfinga- og tilraunaskólinn og Kennaraskólinn, fengju sameiginlegt íþróttahús þarna á þessu svæði, þar sem nemendur ættu auðvelt með að sækja nám í það hús einmitt þarna úr þessu umhverfi. Ég hefði því talið og við, sem minni hl. skipum, eðlilegt, að þessi uppbygging á íþróttahúsinu væri miðuð við samstarf fleiri skóla og ekki eingöngu bundið Kennaraskólanum. Ég vil líka láta koma fram þá skoðun, að nauðsyn ber til, að það íþróttahúsnæði, sem þarna verður byggt, sé miðað m. a. við þá íþróttaleiki, sem æskan í dag sækir mjög eftir og iðkar mjög. Það hefur einmitt verið tekin upp sú stefna nú á síðari árum, að íþróttasalir skólanna hafa verið minnkaðir frá því, sem áður var og þeir geta því ekki þjónað þeim tilgangi, sem bæði handknattleikir og ýmsir leikir innanhúss þurfa húsnæði til. Ég vona því, að í sambandi við þetta mál ríki sú framsýni og sú víðsýni, að það verði byggt fyrir fleiri aðila og það verði byggt með þeim hætti, að æskan fái fullkomna íþróttaaðstöðu, einnig til kappleikja. Þá vil ég nefna það, að við höfum gert till. okkar í minni hl. um að hækka framlag til Atvinnujöfnunarsjóðs um 20 millj. kr. Í þessum fjárl. er ekki, þrátt fyrir mikla fjárhæð þeirra, gert ráð fyrir því að skapa með þeim verulegt atvinnuöryggi, og enda þótt við vitum, að þessi till. okkar getur ekki breytt þar miklu um, þá mundi Atvinnujöfnunarsjóður, með því að hún yrði samþ., halda þeirri fjárveitingu, sem hann hafði á árinu 1970, og fá þær auknu tekjur, sem hann hefur frá álverksmiðjunni, það yrði tekjuauki fyrir sjóðinn. Við væntum því, að hv. Alþ. sjái sér fært að verða við þessari till. okkar. Þá höfum við á þskj, því, sem við flytjum okkar brtt. á, lagt til að hækka fjárveitingu til að jafna aðstöðu skólafólks úr 12 millj. í 25 millj. Það hefur komið í ljós, þegar unnið var að því að skipta þessari fjárveitingu, sem var 10 millj. á yfirstandandi ári, að það var mjög erfitt, vegna þess hve fjárhæðin var lág, og m. a. hefur framkvæmdin verið með þeim hætti, að nemendur, sem stunda nám í heimavistarskólum, hafa orðið algerlega fyrir utan þessa aðgerð, og það hefur heldur ekki verið gerð önnur ráðstöfun, sem gæti komið þeim að sama gagni, eins og t. d. það að greiða starfsfólki við mötuneyti og þjónustu eins og á sér stað í barnaskólunum og þeim skólum, sem eru á skyldunámsstiginu. Við teljum, að 12 millj. kr. fjárveiting nú muni reynast enn þá minni heldur en 10 millj. kr. fjárveiting á árinu 1970 og eftir því, sem við höfum sagnir af um áætlanir eða till., sem fram hafa komið hjá þeim, sem unnið hafa að skiptingunni, þá mundu 25 millj. kr. nægja til þess að mæta þeim till., sem þar er gert ráð fyrir. Nú er um það að segja, að þær till. eru algert lágmark, en eru þó miðaðar við það að taka flesta flokka nemenda með, sem hér um ræðir, og eru því á réttri leið. Og till. okkar gengur ekki lengra en það að reyna að mæta lágmarkinu, svo að öllum sé sinnt. Þá vil ég þessu næst víkja að því, að á s. l. sumri, þegar undirnefnd fjvn. var að störfum, þá heimsótti hún ríkisspítalana hér í Reykjavík, svo og Borgarsjúkrahúsið og Vífilsstaðahæli. Þessi heimsókn var í sjálfu sér mjög mikil og dýrmæt reynsla fyrir nm. og þeir kynntust, með samtali við og við að skoða þessar stofnanir ásamt stjórn ríkisspítalanna, þessum málum betur heldur en áður hafði verið, og höfðu því meiri möguleika til þess að meta það, sem þarna þurfti að meta, og starfsemi þessara stofnana. Það kom í ljós, að á þessum stofnunum var í raun og veru mjög mikill skortur á starfsfólki til þess, að hægt væri að halda starfseminni eðlilega uppi, og það kom einnig í ljós í þeim skýrslum, sem fjvn. fékk frá framkvæmdastjóra ríkisspítalanna, að það var margt starfsfólk, sem þarna var að starfi, sem engin samþykkt hafði fengizt fyrir, að mætti vera að störfum hjá ríkisspítölunum. Var það á milli 40–50 manns, sem þannig starfaði við ríkisspítalana, án þess að samþykkt hefði verið. Hins vegar hafði ekki verið ráðið í öll þau störf, sem samþykkt voru, og fjármunir þess vegna verið notaðir á þennan hátt. Nú kom það fram í umr. í fjvn., að nauðsyn bæri til að breyta þessu, eins og fram kom í ræðu hv. frsm. meiri hl. n., hv. 2. þm. Vesturl. Og í framhaldi af því fékk fjvn. till. frá stjórnarnefnd ríkisspítalanna um það, hvað hún teldi lágmark, að þyrfti til - eða endurskoðaðar till. um það lágmark, sem hún taldi sig geta unað við - í sambandi við fjölgun á starfsmönnum spítalanna. Hér var um allverulegar hækkanir að ræða, og í útgjöldum mundu þær hækkanir hafa kostað um 28.2–28.3 millj. kr. Við það að yfirfara þessar till. virtist það nú koma í ljós, að erfitt yrði að komast fram hjá því að sinna þessu. jafnframt var gerð grein fyrir því, að þó að einhverju af þessu yrði frestað, yrði það að koma til framkvæmda á næsta ári. Meðal þeirra atriða, sem komu fram í þessum umr., var það, að til að spítalarnir, þ. e. Landsspítalinn og Kleppsspítalinn, gætu fengið hjúkrunarkonur til starfa, varð að setja upp barnaheimili við þessar sjúkrastofnanir, til þess að börn hjúkrunarkvennanna gætu fengið þar gæzlu. Þessi heimili eru búin að starfa í nokkur ár, en starfsfólk, sem að þeim vinnur, - eða tilvera þeirra hefur aldrei verið viðurkennd af þeim, sem fjármálum stjórna í þessu landi. Þetta hefur því verið gert í trássi við þá, sem hafa farið með fjárveitingavaldið og framkvæmd þess. Eitt af því, sem fram kom í þeim umr., sem fram fóru við undirnefnd fjvn. í sumar, var einmitt það, að þarna yrði að koma viðurkenning á. Það væri ekki hægt fyrir þessar stofnanir að halda uppi starfsemi sinni, ef þær misstu þessa starfskrafta. Nú hefur það áunnizt í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna að þessu sinni, að þessi barnaheimili, starfsemi þeirra við Landsspítalann og á Kleppi er viðurkennd, og það er viðurkennt, að þar skuli ráða forstöðukonu og fóstru, þó að það hafi ekki verið teknir þeir starfskraftar allir, sem um var beðið. Ég er sannfærður um það, að þó að nú hafi verið skorið niður verulega stórkostlega frá till. forstöðumanna stofnananna, verulega frá till. sjúkrahúsnefndarinnar og enn verulegar frá þeim endurskoðuðu till. sjúkrahúsnefndarinnar á starfsfólki og öðru, er lýtur að rekstri þessara sjúkrahúsa, þá verður ekki hjá því komizt að taka þetta til endurskoðunar fyrir árið 1972 og bæta þar verulega úr. Og það, sem mestu máli skiptir í þessu sambandi, er það, að það má ekki endurtaka sig, að það séu tugir fólks að störfum við þessar stofnanir, sem ekki er viðurkennt, að séu þar eða eigi að vera þar í starfi. Ég vil líka minna á stofnun eins og Kleppsspítalann, sem starfar að nokkru leyti í gömlu húsi. Elzti hluti Kleppsspítalans er timburhús og ég álít, að það sé í raun og veru mikill ábyrgðarhluti að hafa sjúklinga í þeim hluta hússins, því að það væri meira en lítið áfall, ef slys henti þar í sambandi við eldsvoða, því að erfitt yrði að verja það hús, ef eldur kæmi upp. Ég vil líka minna á það, að við það, að komin er við Borgarsjúkrahúsið lítil deild fyrir þá sjúklinga, sem er að öðru leyti sinnt á Kleppi, þá er aðstaða þess fólks, sem vinnur við Kleppsspítalann, svo mikið verri heldur en við Borgarsjúkrahúsið, að það mun ekki una því til lengdar, einmitt það fólk, sem bezt er og kann að meta starfsaðstöðu og vill hafa hana í lagi. Þess vegna tel ég, að brýna nauðsyn beri til að taka ekki sízt mál Kleppsspítalans til sérstakrar athugunar. Það hefur nokkuð verið bætt úr húsakynnum þar og þau líta vel út, en betur má, ef vel á að fara. Eins er að segja með Vífilsstaði. Þar er nú gert ráð fyrir, að þær breytingar, sem yfirlæknirinn þar óskaði eftir, verði gerðar á næsta ári að því leyti, sem þær eru ekki komnar til framkvæmda, en það gerbreytir því gamla húsi, sem var alveg óviðunandi eins og það var, áður en farið var að byrja á breytingunum. Þessa þætti heilbrigðismálanna má ekki yfirstjórn heilbrigðismála eða fjárveitingavaldið láta eins og það sjái ekki. Hér er um slíkt stórmál að ræða. Ég hef áður vikið að því í sambandi við umr. um fjármál, að það er mín skoðun, og svo er um okkur, sem stöndum að nál. minni hl., að nauðsyn bæri til að taka ríkisreksturinn til endurskoðunar, og það séu ýmsar stofnanir í ríkisrekstrinum, sem bæri að leggja niður starfræksluna á með að sameina þær öðrum. Þessar stofnanir voru góðar og nauðsynlegar, þegar til þeirra var stofnað margra hverra, og m. a. var þjóðfélagið þá á því stigi, að það hafði enginn aðili efni á eða möguleika til að setja upp sumt af þessum stofnunum. En það segir ekki, að þær séu jafnnauðsynlegar nú eða gegni því hlutverki, sem þær áður gegndu, og það ber nauðsyn til þess, að við reynum að laga þetta að nútímaháttum. Í ferðalögum undirnefndar fjvn. í sumar kom n. m. a. í stofnanir, þar sem mörg vinnutæki stóðu inni og ekki var útlit fyrir, að yrðu hreyfð á þessu sumri. Það er mín skoðun, að einmitt í opinberum rekstri verði að gæta þess að hafa ekki meira af vinnutækjum en svo, að þegar lágmarksvinnu er um að ræða, séu þau samt fullnýtt, því að ef svo er ekki, þá annaðhvort standa þau óhreyfð eða farið er að skapa verkefni til þess að hreyfa þau. Þetta tel ég, að þurfi að taka til endurskoðunar, og við höfum í sambandi við umr. um þetta m. a. vikið að viðgerðarverkstæðum, sem ýmsar ríkisstofnanir hafa. Það er mín skoðun og það mun vera sameiginleg skoðun okkar í minni hl., að það væri nauðsynlegt að gera á þessu breytingu. Það hefur verið í athugun, en úr framkvæmdum hefur ekki orðið. En það eru ýmsar stofnanir með kannske fleiri en eitt viðgerðarverkstæði. Svo er t. d. í flugmálunum. Það er eitt viðgerðarverkstæði vegna Reykjavíkurflugvallar og annað vegna flugvalla úti á landi. Starfsemi eins og viðgerðarverkstæði hjá vélasjóði, Landnámi ríkisins og fleiri slíkum stofnunum, sýnist mér vera mjög fráleit, þetta hljóti að verða dýrt, þetta sé skipulagslaust og það væri miklu auðveldara að vinna þetta á einum stað eða færri stöðum, þar sem tæki og starfskraftar væru einmitt miðaðir við það, sem bezt gæti orðið. Ég er á þeirri skoðun, að í mörgum tilfellum sé illa búið að ríkisrekstrinum, og ég held, að það væri miklu betri leið að búa vel að þeim ríkisrekstri, sent eðlilegt er, að sé í landinu, heldur en halda honum öllum uppi eins og nú er. Það er eins með ýmsar stofnanir, sem settar hafa verið á stofn á síðari árum. T. d. finnst mér, án þess að ég hafi nú getað athugað það sem skyldi, að verkefni þau, sem Efnahagsstofnuninni voru upphaflega ætluð, séu nú að nokkru eða verulegu leyti komin til Seðlabankans og sumt til hagsýslunnar, fjármáladeildar menntmrn., og svo hefur Hagstofan vissan þátt í þessu. Ég hef áður hreyft því hér á hv. Alþ., hvort ástæða væri til þess að vera að halda þessari stofnun uppi lengur, hvort það væri ekki hægt að sameina hana Hagstofunni og velja Hagstofunni þau verkefni, sem eftir eru hjá þessari stofnun. Ég kynntist því um daginn, að ýmislegt getur verið svona vafasamt og jafnvel skrýtið í framkvæmdum í okkar opinbera rekstri. T. d. kom það fram við 1. umr. fjárl., að Rafmagnsveitum ríkisins hefur verið sett stjórn. Um daginn fór ég að kynna mér ákvörðun þessarar stjórnar um verð á rafmagni til dreifiveitna og vegna þess að þetta hafði verið flokkað. 1. flokkur var Suðurlandið, af því að þar var hagkvæmust og mest salan, 2. flokkur var svo Vestmannaeyjar og Andakílsveitan og í 3. flokki kom svo Patreksfjörður, Ísafjörður, Sauðárkrókur og Reyðarfjörður. Þarna var nú látin gilda sú regla, að þeir, sem erfiðari áttu aðstöðuna og voru minni fyrir sér, áttu að greiða meira. Út af fyrir sig er það stefna hjá þeim, sem þeirri stefnu fylgja, þótt það sé öðru vísi heldur en ég og slíkir menn hugsa. Við það að fá nú upp, hvaða fjárhæð var þarna um að ræða, sást, að hún er svo lítil, að hún er næstum hlægileg. Þetta munaði einhverjum þúsundum í þessum milljónahítum, sem þarna er um að ræða. Svo fór ég að spyrja, hvernig þetta væri ákvarðað. Þá var það þannig, að fyrst tók stjórn Rafmagnsveitnanna ákvörðun um verðið. Svo leitaði hún umsagnar hjá Efnahagsstofnuninni og síðan var það svo sent aftur í rn. og þannig var það nú staðfest þar endanlega. En formaður stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins er forstöðumaður Efnahagsstofnunarinnar. Hann sendi sjálfum sér málið til umsagnar, sem hann hafði ákveðið sem formaður stjórnar Rafmagnsveitnanna. Nú geta menn víst gert þetta, hvort sem þeir vilja gera sér þetta til gamans eða af öðrum ástæðum, en ósköp held ég að sé nú lítils virði að fá umsögn Efnahagsstofnunar um ákvörðun forstjórans sem stjórnarformanns í Rafmagnsveitunum. En út af fyrir sig þá er þetta nú ekki mergur málsins heldur hitt, að ég tei, að við gætum komið verkefnum Efnahagsstofnunarinnar vel fyrir hjá Hagstofunni, að því leyti sem það er ekki komið til annarra stofnana, og fjárlaga- og hagsýslustofnuninni að því er varðar tekjur ríkisins. En ég vil undirstrika það, að það ber nauðsyn til þess, að við endurskoðum ríkiskerfið og reynum að færa saman ríkisstofnanir og fækka þeim og gera málin bæði ódýrari heldur en nú er og að mörgu leyti einfaldari heldur en þau eru nú í framkvæmd. Herra forseti. Ég fer nú senn að ljúka máli mínu, en ég vil minna á það, áður en ég lýk því, að einmitt nú við þessa fjárlagaafgreiðslu erum við á því tímabili, sem hefur verið óskatímabil hæstv. ríkisstj., í sambandi við kosningar að vera búin að koma á l., sem þeir hafa kallað verðstöðvunarlög. Þetta er nú í þriðja sinn, sem sá háttur er endurtekinn og settur á leiksvið og nú stórfelldari heldur en nokkru sinni fyrr, því nú kostar hann enn þá meira, heldur en hann kostaði 1959 og 1967. Það þarf enginn að efast um, hvernig framhaldið verður á leiksýningunni, þegar kosningarnar verða búnar, enda segir fjárlagafrv. alveg þar til um, ef núverandi valdhafar ráða þá áfram. Því með því að gera ráð fyrir því að borga niður verðlag aðeins fram yfir kosningar og eiga ekki aura í buddunni lengur til þeirra verka, þá er verið að sanna fólkinu í landinu það, að það er sami hugsunarhátturinn á bak við þessa framkvæmd og fyrri ráðstafanir hæstv. ríkisstj. um verðstöðvun. En ég vil svo jafnframt minna á í lokin og leggja áherzlu á það, að þrátt fyrir það, þó ríkisstj. sé nýbúin að afgreiða l., sem hún kallar verðstöðvun og eiga að tryggja það, að stöðugt verðlag verði í landinu, þá er hér verið að afgreiða hærri fjárlög en nokkru sinni fyrr og fjárlög, sem hækka á 4. milljarð frá yfirstandandi fjárlögum. Framkvæmdamáttur þess fjár, sem gengur til uppbyggingar í landinu, rýrnar með hverju ári sem líður, og verður framkvæmdaféð í þessum fjárlögum engin undantekning frá því. Ekki hrökkva tekjur fjárlagafrv. til þess að halda óbreyttu verðlagi nema í 8 mánuði af þessu fjárlagaári. Mörg stór og nauðsynleg verkefni krefjast aukins fjármagns þegar á árinu 1972, eins og ég hef áður vikið að, og verður þess vegna það að vanta fjármuni til niðurgreiðslnanna, sönnun fyrir því, að enn þá þarf að halda áfram á sömu braut um hækkun fjárlaga. Skuldir vegna verklegra framkvæmda, sem unnar hafa verið á undanfarandi árum, eru nú hærri en nokkru sinni fyrr. Ekki verður komizt hjá því að afla Vegasjóði nýrra tekna, til þess að hægt sé að halda áfram þeim framkvæmdum, sem sjóðurinn vinnur nú að og ákveðið er. Árferðið nú til tekjuöflunar er með því bezta, sem gerist, þrátt fyrir það er ekki hægt að ná þeim tekjum, sem þarf til þess að afgreiða fjárlögin fyrir allt næsta ár. Þarf nokkurn að undra, þegar þannig er að staðið, þó að til séu menn í landinu, og það margir, sem álíta, að stefnan sé röng, stjórnarstefnan sé röng, og að staðreyndin sé þessi, að ef ekki tekst að snúa frá verðbólgustefnu ríkisstj., þá sé allt unnið fyrir gýg og beinn voði fyrir dyrum.



Herra forseti. Við 1. umr. um frv. til fjárlaga fyrir næsta ár gerði ég grein fyrir afstöðu minni til frv., og hv. 3. þm. Vesturl. hefur nú skýrt þær brtt., sem við flytjum sameiginlega sem minni hl. fjvn. Þegar frv. kemur nú til 2. umr., eftir að fjvn. hefur haft það til meðferðar á nærri 40 fundum, þá vil ég færa meðnefndarmönnum mínum þakkir fyrir ánægjulegt samstarf og þá sérstaklega formanni n. fyrir lipurð og samstarfsvilja. Í frásögnum af því þingi, sem nú situr, er því æðioft haldið fram, að það beri merki þess, að kosningar til Alþ. eru á næsta leiti - þetta þing sé kosningaþing - og er þá jafnan vitnað til flutnings einstakra þm. á frv. og þáltill., sem líklegar eru taldar til þess að falla kjósendum vel í geð. Nú er það svo, að þessi frv. og þáltill. eru jafnan æðimikið í samræmi við það, sem á undan er gengið í flutningi mála fyrr á þinginu, þótt meira kunni að verða tínt til nú á þessu þingi en fyrr á kjörtímabilinu. En í raun eru það ekki aukin umsvif einstakra þm., sem bera því öruggast vitni, að kosningar séu í nánd. Öruggasta merkið um yfirvofandi kosningar er, nú sem fyrr, skyndilegur og afar tímabundinn áhugi ríkisstjórnarflokkanna á verðstöðvun, - áhugi, sem vissulega er í æðimiklu ósamræmi við stefnu og störf ríkisstj. hinn hluta kjörtímabilsins. Stöðvunarstefna er í miklu ósamræmi við aðrar athafnir ríkisstj., sem á einum áratug hefur fellt gengi gjaldmiðilsins 4 sinnum og með stefnu sinni valdið örari verðbólguþróun en þekkzt hefur nokkurs staðar annars staðar í heiminum, nema þá kannske í einstaka ríki í S-Ameríku, þar sem fjármálaóstjórnin mun hafa komizt á enn hærra stig. Svo langþreyttur er almenningur á þessari þróun, að ríkisstj. veit, að henni duga nú ekki einstakar vinsælar þáltill. Þess vegna hefur síðustu mánuðina fyrir nær hverjar kosningar blossað upp áhugi á verðstöðvun, og sá áhugi hefur jafnan enzt nákvæmlega fram yfir kosningar. En þá hafa stjórnarflokkarnir snarlega hætt að bera sprek í stífluna, en þess í stað hleypt yfir þjóðina þeirri uppistöðu, sem safnazt hefur fyrir síðustu mánuði kjörtímabilsins. Þetta gerðist 1959, þetta gerðist 1966 og þetta er að gerast nú. Það þarf því ekki að deila um það, hvort þess sjáist merki í störfum hv. Alþ., að það dregur að kosningum, en ný sýndarverðstöðvun er hin opinbera tilkynning hæstv. ríkisstj. um kosningar til Alþ. En hún ætti vegna ítrekaðrar reynslu um leið að vera aðvörun til Alþ. um nýja efnahagskollsteypu að ári, ef þessum flokkum tekst að halda völdum, því það er engin hætta á öðru en að þá muni þeir standa verðbólgubröskurunum skil á sínu. Það er ekki ýkjalangt síðan flýta varð umr. hér á hv. Alþ. einmitt um verðstöðvunina, til þess að stuðningsmenn kosningasjóðs Sjálfstfl., þeir sem margir hverjir hafa framfæri sitt af verðbólgu, gætu átt notalega stund með foringjum flokksins. Og það fara ekki af því sögur, að þeir hafi haft áhyggjur af þessari vanalegu verðstöðvun. Þeir vita, hvaða hlutverki henni er ætlað að gegna og hve langir lífdagar henni eru ætlaðir. Nei, kaupmenn í Reykjavík þurfa ekki að hafa áhyggjur af verðstöðvun, þótt þeir hafi lýst því yfir, að kaupmannastéttin muni ekki þola langa verðstöðvun. Verðstöðvanir hafa reynzt þeim sem eins konar umbúðir utan um jólagjöfina, innan í hafa þeir svo fengið gengislækkanir og fleiri ámóta gróðavænlegar ráðstafanir, t. d. afnám vísitölubóta á laun. Eftir verðstöðvunina 1959 kom stórfelld gengislækkun og afnám vísitölubóta á laun nokkrum mánuðum eftir kosningar. Varanlegri varð verðstöðvunin ekki þá. Fjárlagafrv., sem flutt var verðstöðvunarhaustið 1966 rétt fyrir alþingiskosningarnar, var í nokkrum einstökum atriðum miðað við verðstöðvunina, svo sem að því er varðar auknar fjárveitingar til niðurgreiðslna, en heildarniðurstöður þess báru óumdeilanleg merki fyrri verðbólgufjárlaga viðreisnarstjórnarinnar með stórfelldri útþenslu á rekstrarliðum, sem voru í hrópandi mótsögn við alla viðleitni til þess að hamla gegn verðbólgu. Á engar rætur verðbólgunnar var skorið, enda fylgdu tvær gengislækkanir í kjölfarið. Sama er að segja um það fjárlagafrv., sem hér er til umr. Það er í nokkrum tilteknum atriðum miðað við þá tímabundnu verðstöðvun, sem nú hefur verið ákveðin, niðurgreiðslur eru auknar um 545 millj. kr. frá gildandi fjárlögum og framlag til fjölskyldubóta hækkað fyrir 3. umr. um 175 millj. kr. frá því, sem var í frv. Þessar upphæðir, að frádregnum niðurfellingum verðlagsbóta og lækkun útflutningsbóta, samtals 265 millj. kr., nema um 3.7% af heildarútgjöldunum, en að öðru leyti er fjárlagafrv. markað af afleiðingum verðbólgustefnu ríkisstj. undanfarin ár í enn ríkara mæli en nokkru sinni fyrr. Þrátt fyrir tímabundna verðstöðvun, einkennist fjárlagafrv. fyrir árið 1971 fyrst og fremst af þeirri verðbólgustefnu ríkisstj., sem nærzt hefur á stjórnleysi í fjárfestingum, innflutnings- og verðlagsmálum. Stefnu, sem hefur haft þær afleiðingar, að með skömmu millibili hefur orðið að grípa til afdrifaríkra og harkalegra efnahagsaðgerða, vegna þess að framleiðsluatvinnuvegirnir hafa verið að komast í þrot mitt í hinum mestu góðærum, sem þjóðin hefur lifað. Þegar fjárlög voru afgreidd fyrir u. þ. b. ári, hækkuðu þau frá árinu áður um 1300 millj. kr. og það var þá langsamlega mesta hækkun, sem orðið hafði á fjárlögum á einu ári. Í íþróttum er talið, að þegar einhver garpurinn er tekinn að skara svo fram úr öðrum, að hann hefur ekki lengur neina keppni, þá dragi úr afrekum hans. Hæstv. fjmrh. hefur fyrir löngu náð því afreksstigi í hækkun fjárlaga, að hann hefur við engan orðið nema við sjálfan sig að keppa, a. m. k. ekki á innlendum vettvangi. En það virðist þó ekki standa nýjum afreksverkum hans fyrir þrifum. Fjárlagafrv. er nú við 2. umr. orðið um 3100 millj. kr. hærra en fjárlög þessa árs eða um 37% hærra en núgildandi fjárlög. Hækkunin frá árinu á undan er um 140% meiri en hún var í fyrra frá árinu þar á undan. Þrátt fyrir öll hin miklu fyrri afrek viðreisnarstjórnarinnar á þessu sviði, stendur hæstv. fjmrh. svo sannarlega ekki í neinu tvísýnu sentimetrastríði við sjálfan sig, það er nú eitthvað annað. Hækkunin ein frá fjárlögum ársins 1970 nemur nú við 2. umr. ríflega tvöfaldri fjárlagaupphæðinni árið 1961 og mun þó hækkunin hafa aukizt enn meir, þegar frv. verður endanlega samþ. Að vísu hefur uppsetningu fjárl. verið nokkuð breytt á þessum tíma, en eftir sem áður er þessi þróun geigvænleg. Þetta er árangur stjórnarflokkanna í því aðalverkefni, sem þeir töldu sig hafa tekið að sér haustið 1960, að hafa hemil á verðlagsþróuninni. Þegar alþjóðastofnanir hafa verið að gefa út skýrslur um verðbólguna í ýmsum löndum heims, hafa fundizt einhver ríki í S-Ameríku, sem hafa til þessa skákað jafnvel viðreisnarstjórninni hér á Íslandi, en ég veit sannarlega ekki, hvar það ríki finnst á jörðinni, sem á þessu ári getur státað af meir en 40% hækkun fjárlaga á einu ári. Á undanförnum verðbólguárum hefur þróun fjárlaga einnig verið sú, að rekstrarútgjöld hafa þanizt út, en framlög til verklegra framkvæmda hafa orðið æ minni þáttur heildarútgjaldanna. Enn heldur sú þróun áfram. Af þessari gífurlegu hækkun, heildarhækkun fjárlaganna, 3100 millj. kr., hafa þeir sem sagt 10% til verklegra framkvæmda og atvinnuveganna. Er þar þó engan veginn um að ræða raunverulega aukningu sem því nemur, því hækkunin í krónutölu dugir ekki til þess að mæta rýrnandi raungildi krónunnar. Heildarupphæðir til nýrra framkvæmda hverfa því gersamlega í skuggann af útþenslu rekstrarkostnaðar á einstökum liðum fjárlagafrv. T. d. hækkar framlag ríkisins til hafnarmannvirkja og lendingarbóta úr rúmlega 78 millj. kr. í rúmlega 97 millj. eða um 19.3 millj. kr. En hækkunin til aðalskrifstofa rn. nemur um 32.5 millj. kr. á árinu. Rekstrarkostnaður þeirra hækkar úr 80.7 millj. kr. í 113.2 millj. Kostnaðurinn við skattstofur, þar sem einu sinni var lofað sérstökum sparnaði, hækkar úr 60.6 millj. í 76.2 millj. kr. eða um 15.6 millj. Og kostnaður við tollstjóraskrifstofuna í Reykjavík vex um nærri 11 millj. kr. á árinu. Þessar tölur um aukinn rekstrarkostnað ríkisembætta munu þó eiga eftir að hækka allverulega áður en afgreiðslu fjárlaga lýkur, ef rétt er, að á döfinni sé hækkun á launum opinberra starfsmanna að meðaltali um þriðjung til viðbótar 15% frá í vor og um allt að 80% hjá þeim embættismönnum, sem hæst eru launaðir. Þjóðartekjur Íslendinga á mann hafa vegna mikilla afkasta sjávarútvegsins verið taldar með hinum hæstu í heimi. Hins vegar hafa tímalaun verið lægri hér á landi en í nokkru landi öðru með sambærilegar þjóðartekjur á mann. Og er vissulega orðið tímabært, að hlutur launþega úr þjóðartekjunum hækki frá því, sem hann hefur verið. Verulegur hluti opinberra starfsmanna er lágt launaður, og því ekki nema eðlilegt að sjá svo um, að þar verði um launabætur að ræða. En þegar stjórnarvöld taka nú loks að viðurkenna, að hlutur launþega úr þjóðartekjunum hefur verið of rýr, þá mun sú viðurkenning að sjálfsögðu hafa þau áhrif, að launakröfur þeirra, sem erfiðustu framleiðslustörfin vinna, þ. e. a. s. sjómanna, muni nú við kjarasamninga, sem þeir standa í, njóta meiri skilnings en þær hafa átt að mæta undanfarin ár, þegar löggjafanum hefur sérstaklega verið beitt til þess að skerða hlut sjómanna. Þegar skilningur ráðamanna virðist nú loks vera að vakna á því, að laun eru of lág í landinu, þá er þess vissulega að vænta, að sjómönnum og öðrum þeim, sem mikilvægustu framleiðslustörfin vinna, verði tryggð svo rífleg laun, að sótzt verði eftir þeim störfum, sem eru undirstaðan undir allri þjóðarframleiðslunni. Bætt tækni og stóraukið afurðaverð hefur aukið þjóðartekjur Íslendinga verulega á undanförnum árum. Sú kynslóð, sem nú er á bezta aldri, hefur vissulega lagt hart að sér til að ná þessum árangri, enda notið hans á ýmsan hátt. Grundvöllinn lagði þó sú kynslóð, sem er að hverfa af starfsvettvangi og lifir nú sín elliár. Hversu miklu af hinni auknu verðmætasköpun hefur yngri kynslóðin getað séð af til hinnar eldri, þeirrar, sem komin er á ellilaunaaldurinn? Hafa ellilaunin hækkað í samræmi við auknar þjóðartekjur s. l. áratug? Því fer fjarri. Ætli staðreyndin sé ekki sú, að af aukningu á aflafé þjóðarinnar hafi svo til ekkert farið til raunverulegrar hækkunar á ellilaunum á þessu tímabili. Ákvæði almannatryggingalaga um heimild til að greiða uppbót á ellilífeyri, ef ellilífeyrisþegi kemst ekki af án hækkunar, hefur einkum verið notað til þess að gera vistmönnum á elliheimilum kleift að greiða dvöl sína þar, því ellilaunin sjálf duga hvergi nærri til þess. Með þessari uppbót hefur orðið að hækka ellistyrkinn nú síðast úr 120% í 125%, til að hann dugi fyrir dvalarkostnaði á elliheimili, sem nú nemur 10200 kr. á mánuði. Hver hefur þá verið hlutur þeirra, sem reynt hafa að búa í heimahúsum og verða flestir hverjir að láta sér duga einfaldan ellilífeyri, sem í dag nemur 4259 kr. á mánuði? Í Danmörku fær gamla fólkið, sem litlar eða engar tekjur hefur, í ellilífeyri 9700 kr. á mánuði miðað við ísl. kr. Þessi þróun hefur orðið á sama tíma og stjórnarvöldin stæra sig af verulega auknum þjóðartekjum á hvern mann í landinu undanfarin ár. Það er út af fyrir sig vissulega ánægjulegt, að fjölskyldur í landinu hafa nú fengið 84% hækkun fjölskyldubóta með einu barni og um 45% hækkun með hverju barni úr því. Var vissulega þörf á hækkun, þegar haft er í huga, að kaupmáttur bótanna er, miðað við vísitölu vöru og þjónustu, með þeirri hækkun heldur lægri en fyrir 10 árum. Og það ætti að lýsa traustri greiðslugetu ríkissjóðs, ef rétt er, að stjórnarvöldin séu u. þ. b. að hækka laun æðstu embættismanna ríkisins um allt að 80%. Á sama tíma er boðuð aðeins 8.2% hækkun á bótum lífeyristrygginganna, annarra en fjölskyldubóta, frá næstu áramótum, einungis til að mæta rýrnun á kaupmætti þeirra síðasta hálfa árið. Enn dragast því ellilaunin og örorkubæturnar aftur úr í launakerfi þjóðarinnar. Þrátt fyrir 3100 millj. kr. hækkun fjárlaga á næsta ári, er ekki gert ráð fyrir, að ein einasta króna fari til raunverulegrar hækkunar á þessum bótum. Hagur þeirra, sem hafa ekki annað en ellilaunin eða örorkubætur að lifa af, hefur verið látinn sitja á hakanum á tímum aukinnar þjóðarframleiðslu og hvaðeina annað hefur verið látið sitja fyrir á fjárlögum ríkisins. Á þessu þarf að verða gagnger breyting. Þjóð, sem framleiðir svo mikil verðmæti á hvern íbúa sem Íslendingar, má ekki una því lengur að láta þá þjóðfélagsþegna, sem komnir eru á elliár, búa við svo skarðan hlut sem nú er. Lífskjör þeirra, sem hafa einungis elli- eða örorkulífeyri sér til lífsframfæris, eru í svo hrópandi ósamræmi við lífskjör þeirra, sem fulla starfsorku hafa að það er siðferðileg skylda þjóðar, sem hækkar fjárlög ríkisins um rúml. þrjá milljarða á einu ári, að hækka þennan lífeyri svo að um muni, og það er furðuleg lítilþægni hjá Alþýðublaðinu þessa dagana að blása sig út af sjálfsánægju, vegna þess að bætur lífeyristrygginga eiga frá næstu áramótum að hækka um 8.2%, til þess að þær beinlínis lækki ekki að kaupgildi, vegna verðlagsbreytinga, sem orðið hafa frá 1. júlí s. l. Ef vel á að vera, þarf ellilífeyrir að tvöfaldast frá því, sem hann er nú, og sé það ekki talið kleift í einum áfanga, þá verður að setja þeirri framkvæmd ákveðið tímamark og ná því marki í áföngum. Til þessa hafa allar aðrar framkvæmdir og ráðstafanir verið látnar sitja í fyrirrúmi og síðan, þegar bezt lætur, athugað, hvort eitthvað er eftir af fjármagni til að veita til umbóta í tryggingamálum. Þessu þarf að snúa við. Það verður að láta aðra hluti í þjóðfélaginu aðlaga sig þeirri ákvörðun, að elli- og örorkulífeyrir nægi til að greiða eðlilegan framfærslukostnað. Stjórnarvöldin þurfa tæpast að óttast, að almenningur muni kveinka sér undan þeim útgjöldum, sem fylgja þeirri ákvörðun að auka svo að um munar nú þegar og tvöfalda á tilteknum tíma þær bætur, sem lakastar eru í tryggingakerfinu, elli- og örorkulífeyrinn. Slíkri ákvörðun yrði án efa mætt með skilningi og jafnvel með öllu meiri skilningi en þeirri staðreynd, að stjórnarvöldin telja ástæðu til þess nú, að allt að því tvöfalda laun þeirra embættismanna ríkisins, sem hæst hafa launin fyrir. Ríkisstj. hefur með stefnu sinni rænt það með verðbólgu undanfarinn áratug og hefur með afgreiðslu hverra fjárlaga þurft að krefjast hundraða milljóna króna, og nú 3100 millj. kr., í auknar skattgreiðslur, til þess að standa undir útþenslunni í rekstrarkostnaði ríkiskerfisins. Ríkisstj., sem gerir að keppikefli stefnu, sem hefur slíkar afleiðingar, mun seint telja sig hafa efni á því, að láta elli- og örorkulífeyrisþega hljóta sinn hlut af auknum þjóðartekjum. Hvað þá enn ríflegri hlut. Grundvallarskilyrði þess, að mannsæmandi afstaða verði tekin til þessara þjóðfélagsþegna er því það, að óðaverðbólgustefnu ríkisstj. verði hnekkt og valdatíma hennar ljúki sem fyrst. Stefna stjórnarflokkanna, sem leitt hefur af sér óðaverðbólgu við hverja gengisfellinguna eftir aðra, hefur á hinn margvíslegasta hátt mismunað þegnunum. Og má þar sérstaklega minna á, hvernig mörg þau sveitarfélög úti á landi, sem ráðizt hafa í hafnargerðir fyrir erlent lánsfé, hafa verið leikin. Á sama tíma og verzlunarstórhýsi eru reist í Reykjavík fyrir innlent lánsfé, sem greitt er til baka með smærri og smærri krónum með hverri gengislækkun, hefur fólkið í þorpunum úti á landi, fólk, sem vinnur svo til allt að gjaldeyrisöflun fyrir þjóðarbúið, orðið að kosta sjálft með útsvörum ríflegan hluta þeirra hafnarmannvirkja, sem nauðsynleg eru til þess að kleift sé að nota vinnuafl þess við framleiðslustörfin, - svo að þeir, sem verzlunarstórhýsin hafa reist, geti fengið þann gjaldeyri, sem þeir þurfa til þess að geta grætt í þessum húsum sínum. Við hverja gengislækkun, sem minnkar skuldirnar á verzlunarhúsunum, hækka svo hafnarlánin í krónutölu og verða óviðráðanleg fámennum sveitarfélögum. Þessar hafnir eru fiskiskipahafnir, en til Reykjavíkurhafnar renna gjöldin af svo til öllum innflutningi landsmanna, gjöld, sem fólk úti á landsbyggðinni sem aðrir verður að greiða í vöruverðinu. Hlutur ríkissjóðs í kostnaði við tilteknar hafnarframkvæmdir hefur að vísu verið aukinn, en ég held, að það hljóti að fara að verða hverjum manni ljóst, að það verkefni, að byggja nauðsynleg hafnarmannvirki í verstöðvum úti á landi, til þess að sjómönnum á þessum stöðum sé kleift að vinna þau störf, sem eru undirstaða þjóðarbúsins, er óskipt verkefni ríkisins, þjóðarheildarinnar, en ekki að neinu leyti sérverkefni þess fólks, sem þar leggur fram vinnu sína til gjaldeyrisöflunar fyrir þjóðarbúið dag hvern. Slíkar framkvæmdir eiga að greiðast að fullu úr sameiginlegum sjóði landsmanna, a. m. k. ekki síður en rándýrar vegaframkvæmdir langt inn í bæjarland Reykjavíkur, sem Vegasjóður kostar nú að fullu. Það ár, sem nú er brátt liðið hefur verið þjóðinni gjöfult ár. Aflabrögð hafa verið með eindæmum og afurðaverð farið hækkandi allt til þessa dags. Og tekjur ríkissjóðs eru í samræmi við það. Það ætti því ekki að vera erfitt að koma saman fjárlögum nú í slíku árferði, sem er ekkert meðalárferði heldur langt fram yfir það. En það er reynsla þjóðarinnar af hæstv. ríkisstj., að þegar þjóðartekjurnar hafa fallið úr hæsta toppi niður í meðaltal fyrri ára, hefur óðar skollið á atvinnuleysi um land allt, þegar hins vegar, eins og nú, betur árar, þá flæða verðhækkanirnar hömlulaust yfir og allt fer úr böndunum og grípa verður til sérstakra efnahagsráðstafana mitt í góðærunum. Þessi reynsla af stefnu ríkisstj. er rækilega staðfest nú. Í mesta góðæri í sögu þjóðarinnar, þegar auðveldara var en nokkru sinni fyrr að hækka kaup launafólks, a. m. k. upp í það raungildi, sem það áður hafði haft, þá er þeim launabótum mætt með flóði verðhækkana, þar til í algert óefni er komið og ríkisstj. sér ekki annað fært vegna kosninganna á næsta ári en að grípa til verðstöðvunar.  Þrátt fyrir nær 40% hækkun fjárlaga rúmast þó ekki framlag til þess, að verðstöðvunin geti haldizt allt fjárlagaárið, ef þeir, sem með völdin fara á næsta sumri, kysu að halda henni áfram allt árið, né heldur er þá í staðinn gert ráð fyrir framlagi til greiðslu þeirra verðlagsbóta á kaup, sem ríkissjóður yrði að greiða, ef verðstöðvun yrði afnumin áður en fjárlagaárinu lyki. Þannig er fjárlagafrv. lagt fram til 2. umr. án þess að endar nái saman að þessu leyti. Vegna eindæma aflabragða og stórhækkaðs afurðaverðs verður verðmætasköpunin í landinu meiri á þessu ári en nokkru sinni fyrr. Ef íslenzka þjóðin byggi við stjórnarstefnu, sem markaðist af skipulags- og félagshyggju, hefði nú verið fyrir hendi eitt stórfelldasta tækifærið í sögu hennar til sérstakra átaka í þágu landsmanna allra. En markmið stjórnarflokkanna er ekki það að miða notkun afrakstursins við sameiginlega hagsmuni landsmanna allra. Gróðahyggja einstaklinganna er látin sitja í algeru fyrirrúmi. Eina matið, sem stjórnvöldin leggja á nauðsyn uppbyggingar og framkvæmda, er það, hvort unnt sé að skapa einhverjum gróða. Í slíku mati er verzlunarhöll mikilvægari en skóli, bankaútibú mikilvægara en sjúkrahús. Á sama tíma og framlögum til uppbyggingar og framkvæmda á fjárlögum ríkisins er haldið í lágmarki er tekið í notkun hér í Reykjavík nýtt verzlunarhúsnæði, sem mælt er í dagsláttum, og Morgunblaðið segir í Reykjavíkurbréfi s. l. sunnudag, að almenningur geti glaðzt. Þessi dagslátta mammons teljist til þjóðareignar. Þ. e. a. s. það fé, sem fjáraflamönnum áskotnast úr vösum annarra þjóðfélagsþegna og fyrir sérstakan aðgang að innlendu lánsfé, segir Morgunblaðið, að sé fé íslenzku þjóðarinnar og eignin hluti þjóðareignarinnar. Þannig eiga þeir landsmenn, sem búa við ófullnægjandi skólahúsnæði, ónógt sjúkrahúsarými og jafnvel skort á viðunandi vegakerfi að gleðjast yfir því, að þótt góðærið mikla hafi ekki gert þjóðinni kleift að vinna átak til úrbóta á þessum sviðum, þá er þjóðareignin samt að aukast suður í Reykjavík og þeirra hlutur þá um leið, svo að ekki hafa nú máttarvöldin litið alveg fram hjá þeim. Þeir flokkar, sem byggja stefnu sína á því sjónarmiði, að gróðavon einstaklinga eigi að vera hreyfiaflið í þjóðfélaginu, hafa fyllilega gefið ákveðnum aðilum aðstöðu til að nýta til gróðaöflunar þá verðbólgu, sem af þessari stefnu hefur leitt. En að sama skapi hefur þessi stefna gert ríkissjóði ókleift að nýta aukna verðmætasköpun þjóðarinnar til sameiginlegra átaka fyrir allan almenning í landinu. Þrátt fyrir hundruð millj. kr. hækkun fjárlaga hvert eitt undanfarið ár, og nú 3100 millj. kr. hækkun, er ekki rúm fyrir slíkar ráðstafanir, allt hverfur í verðbólguhítina. Þrátt fyrir hækkun fjárlaga á einu ári um rúml. þrjá milljarða fer ekkert raunverulega til aukinna verklegra framkvæmda og ekkert til nýrra félagslegra átaka. Þær verklegu framkvæmdir ríkisins, sem eitthvað kveður að um þessar mundir, lagning varanlegra akbrauta í nágrenni Reykjavíkur, eru unnar fyrir erlent lánsfé. Hefði stjórnarstefnan á undanförnum árum verið byggð á skipulags- og félagshyggju í stað ræktunar verðbólgu, þá hefði slíkt árferði, sem nú er, verið gullið tækifæri til sérstakra stórátaka ríkisins, sem þjóðin verður nú af, því vegna verðbólgunnar eru allar auknar ríkistekjur gleyptar í útþenslu rekstrarkostnaðarins. Það ætti því að vera þjóðinni ljóst, í alþingiskosningunum næsta sumar, að það er ekki nóg, að árferðið sé hagkvæmt, aflabrögð góð og afurðaverð hátt, til þess að slíkar ytri aðstæður nýtist þjóðinni sem heild, landsmönnum öllum, hvar sem þeir búa, en ekki einstökum fjáraflamönnum. Það þarf að verða grundvallarbreyting á þeirri stjórnarstefnu, sem ríkt hefur í landinu undanfarinn áratug.



Herra forseti. Ég vil fyrst nota tækifærið til þess að færa hv. fjvn. þakkir fyrir hennar miklu vinnu, sem hún hefur innt af hendi nú sem endranær, og fyrir sérstaklega góða samvinnu við undirbúning fjárlagafrv. fyrir þessa umr. Hv. talsmenn stjórnarandstöðuflokkanna í fjvn. hafa hér flutt alllangar ræður og komið víða við. Margt af því, sem þeir hafa sagt, gæfi vissulega tilefni til þess að flytja hér alllangt mál, en ég skal ekki lengja um of fundartímann með því að hefja almennar umr. um efnahagsmál. Þeir hafa farið um það mörgum orðum, hversu fjárl. væru geigvænlega há og hækkun þeirra geysileg miðað við síðustu fjárlög, og ég skal fullkomlega taka undir þau orð. Ég sagði það í fjárlagaræðunni, þegar ég lagði fjárl. fyrir þingið, að þar væri um óhugnanlegar hækkanir að ræða, en sem hins vegar tjóaði þó ekki annað en horfast í augu við, og ég hef ekki enn þá í þessum umr. heyrt nokkrar leiðbeiningar um það, hvernig ætti að komast hjá því að hækka útgjöld ríkissjóðs eins og fjárl. gera ráð fyrir, og hefur ærið miklu verið við bætt nú milli umr., sem ég hygg einnig, að menn geti verið sammála um, að hafi verið óhjákvæmilegt. Að vísu geta menn sagt sem svo, stjórnarandstæðingar, að það séu ekki þeir, sem standi að verðstöðvun og öðru slíku, sem leiði til mikilla útgjalda fyrir ríkissjóð. En ég hygg þó, að verðstöðvunin sem slík hafi notið einróma stuðnings hér á hv. Alþ. og í rauninni hafi menn ekki verið andvígir því og viðurkennt þau sannindi og staðreyndir, að það yrði að afla fjár til þess að framkvæma þessa verðstöðvun. Ég sé því ekki annað en að sú staðreynd blasi óneitanlega við augum og henni hafi ekki verið haggað hér, að ekki hafi verið um annað að gera í sambandi við afgreiðslu fjárl. nú og verði ekki um annað að ræða en horfast í augu við þessar staðreyndir, sem við blasa, og meðan menn benda ekki á aðferðir til þess að lækka verulega ríkisútgjöldin, þá verð ég nú nánast að taka mér í munn það orð, sem hv. 3. þm. Vesturl. hér áðan sagði eða eignaði mér og ég kann að hafa notað einhvern tíma við svipað tækifæri, að þetta sé nánast moðreykur, sem fluttur er, þegar haldið er uppi harkalegum ádeilum á fjárlagaafgreiðsluna og talað um, hvað hún sé óhæfileg og ríkisútgjöldin hækki stórkostlega ár frá ári. Því hefur verið haldið fram hér, að það sé algert met, hversu fjárlög hafi hækkað mikið, og ekki sízt nú hafi mér tekizt að slá öll mín met, og því er haldið fram, að ég eigi þó öll fyrri met í þessu efni líka. Nú er það að vísu ákaflega gaman að vera methafi, má segja, ef á það er horft eitt út af fyrir sig, þó að sumir muni þá væntanlega segja, að það sé ekki gaman að vera methafi, þegar það sé að endemum. En þetta fer nú eftir því, hvernig á málið er horft, vegna þess að það auðvitað tjóar ekki að horfa á upphæðina eina saman, heldur hlutföll. Og vissulega eru það geigvænleg hlutföll, sem við stöndum nú andspænis varðandi hækkun fjárlaga, og miklu hærri en hafa þó verið síðustu árin, þar sem fjárlög hækka um 36 eða 37% miðað við þá hækkun, sem nú eru horfur á að verði. En ég vil nú samt vekja athygli þessara ágætu þm., sem hér hafa talað, á því, að þeir ættu að reikna út hlutfallstölu frá þeim árum, þegar flokkar þeirra fóru með stjórn landsins síðast, í tíð vinstri stjórnarinnar. Það var að vísu höfð sú aðferð þá að halda stórum hluta útgjaldanna utan við ríkissjóð, búa til annan ríkissjóð, sem komst upp í það að vera jafnstór eins og ríkissjóðurinn sjálfur. Vitanlega var hér um algera blekkingu að ræða og ég held, að þeir ættu að reikna út hlutfallstölurnar, sem þá voru hækkaðar ár frá ári, áður en þeir fara að auglýsa sérstaklega, hver muni vera methafi í því að leggja fram há fjárlög. Mér dettur ekki í hug að ásaka þann mann, sem þá var fjmrh., fyrir það, að þetta hafi verið hans sök, en viðhorfið var þannig og efnahagsþróunin, að það varð ekki hjá því komizt að horfast í augu við þær staðreyndir, sem við blöstu í sambandi við ríkisútgjöldin á þeim tíma, alveg nákvæmlega á sama hátt og við verðum að gera í dag. Hv. 3. þm. Vesturl. lagði nokkra vinnu í það, og ég skil hann vel, að afsanna þau orð mín, sem ég flutti hér við 1. umr. fjárlagafrv., að fjárl. væru ekki orsakavaldur að verðbólgu í þjóðfélaginu, heldur væru þau fyrst og fremst spegilmynd af því ástandi í efnahagsmálum, sem væri hverju sinni, og væru í rauninni afleiðing af því, sem áður hefði gerzt. Þetta vildi hann afsanna með því að benda á, að á árinu 1969 hefðu engar þær hækkanir orðið, sem hefðu réttlætt þá stóru útgjaldahækkun, sem varð hjá ríkissjóði nú á árinu 1970, í fjárl. yfirstandandi árs. Ekki minnist ég þess, að þessar skoðanir hv. þm. kæmu fram á þann hátt, að það væri gert ráð fyrir útgjaldalækkun hjá ríkissjóði, þegar fjárl. voru afgreidd nú síðast. Hann benti að vísu á það, að það hefði verið einfalt mál að fallast á till. um það að lækka söluskatt á tilteknum nauðsynjum og rýra stórkostlega tekjustofna ríkissjóðs. Hann gat þá um, að það hefði leikið á hundruðum millj., vegna þess að þetta hefði hitt ríkissjóðinn aftur í höfuðið nú í haust að greiða þetta niður. Hér er auðvitað um algerar firrur að ræða. Hefði söluskatturinn ekki verið hækkaður um síðustu áramót, hefði þess verið enginn kostur annar en það hefði orðið stór halli á ríkisbúskapnum nú á þessu ári, vegna þess að til þess að koma við verðstöðvunaraðgerðunum núna, verður einmitt að gera ráð fyrir nýjum tekjum, til þess að standa undir þeim útgjöldum, en ekki notaðar þær tekjur, sem þá var gert ráð fyrir. Þetta veit ég, að hv. þm., sem er mjög glöggur maður, veit mætavel, að þetta fær ekki staðizt, þessi röksemdafærsla. Og það, sem á því stigi kostaði ríkissjóðinn að láta vísitöluna hækka um 2%, - hún hækkaði nú ekki sérstaklega af söluskattinum, heldur komu nú tollalækkanir þar á móti og skal ég nú ekki segja um, hvernig það dæmi kemur endanlega út, en þá auðvitað er hver prósenta í kauphækkun allt önnur heldur en í sambandi við niðurgreiðslur, hver kauphækkanaprósenta fyrir ríkið eins og málið þá blasti við, kostar að sjálfsögðu margfalt minni fjárhæð heldur en það kostar að greiða niður hvert vísitölustig, og þessi röksemdafærsla hv. þm. er því algerlega út í hött - hefði þá leitt til þess, að það hefði orðið verulegur hallarekstur hjá ríkissjóði miðað við þær horfur, sem þá voru um tekjuöflun ríkisins, og ég er alveg sannfærður um það, að ef þessi hv. þm. hefði átt að bera ábyrgð á afgreiðslu fjárl., sem hann ekki gerði nú, þá hefði honum aldrei hugkvæmzt sá tillöguflutningur, sem þá kom fram. Ég held, að því sé því algerlega ómótmælt, að fjárl. nú eru spegilmynd af þeirri þróun, sem orðið hefur síðast nú á þessu ári, og meðan ég ekki heyri neinar upplýsingar um það, hvernig á að skera niður þessi útgjöld, þá finnst mér það nánast út í hött að vera með ásakanir og fordæmingar fyrir það, að ég láti þessar tölur koma fram í fjárlagafrv. Ríkið getur t. d. ekki eins og útgerðin og jafnvel atvinnuvegirnir geta að vissu marki veit launahækkunum sínum yfir á aðra. Það verður að koma fram í beinum, auknum útgjöldum ríkisins og miðað við það, sem sagt er í grg. í nál. minni hl. fjvn., þá er það síður en svo, að það sé fundið að því, að laun hafi verið hækkuð, og það liggur þá í augum uppi jafnframt, að það verður að taka afleiðingunum af þessum hækkunum. Og þessar launahækkanir ganga í gegnum allt kerfið, sem ég þarf ekki að rekja hér. Gerð er nákvæmlega grein fyrir því í fjárlagafrv., hvernig meginhluta útgjaldaaukans nú má rekja til launahækkananna, sem urðu fyrr á þessu ári. Hinu er svo ekki að leyna, að þessar launahækkanir og aukin kaupgeta almennings hefur leitt til þess, að það er hægt að standa straum af útgjaldaauka ríkissjóðs af þessum sökum, ef við litum frá verðstöðvuninni, sem er sérstakt mál, án þess að grípa til neinnar nýrrar tekjuöflunar. Og ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að það er yfirleitt svo í öllum nálægum löndum og það er raunar áhyggjuefni alls staðar í þessum löndum, að í hvert skipti, sem afgreidd eru fjárlög, verður að grípa til nýrrar tekjuöflunar. T. d. er það svo á öllum Norðurlöndunum og er ár eftir ár, og þetta stafar auðvitað bæði af verðbólguþróun, þó að hún sé nú minni þar en hér, - að vísu er hún þar stórvaxandi, - og einnig vegna þess að það eru gerðar sífellt meiri og meiri kröfur til þess opinbera, sem því er ætlað að rísa undir. Það, sem við líka heyrum jafnhliða því, að fordæmt er, að þetta séu verðbólgufjárlög og óhæfileg eyðsla hjá ríkinu eða óhæfilegur útgjaldaauki, þá er jafnframt haldið fram, og það hafa talsmenn minni hl. gert hér báðir, að það vanti stórkostlega fé til alls konar þarfra hluta. Ég get alveg tekið undir þetta með þeim, það væri vissulega æskilegt að geta unnið að margvíslegum umbótamálum, sem ekki er hægt að sinna. En þess er enginn kostur, ef við ætlum að forðast það, að hér verði um beina útgjaldahækkun að ræða, sem leiði til stóraukinna skatta til þarfa ríkissjóðsins sjálfs, svo að ég enn þá endurtaki það, að ég undanskil þar verðstöðvunaraðgerðirnar, sem eru sérstaks eðlis. Ég legg því á það áherzlu og vek á því sérstaka athygli, að hér hafa ekki komið fram neinar till., sem neinu máli skipta varðandi sparnað eða niðurskurð útgjalda, heldur eingöngu fordæmingar á útgjaldahlið fjárlaga, hvað útgjöldin hafi aukizt jafnhliða því, sem er svo lagt til að auka útgjöldin enn meir. Þessu er að vísu svarað með því, að það sé engin von til að gera till. um samdrátt útgjalda, vegna þess að efnahagsstefnan sé þannig, að þetta verði ekki gert, meðan þessi efnahagsstefna ræður. Vitanlega er það efnahagsstefnan, það er rétt, að það er efnahagsþróunin, skulum við segja, sem hefur áhrif í þessa átt. Og efnahagsþróunin hefur vissulega orkað meira til verðbólgumyndunar heldur en æskilegt hefði verið, það hygg ég, að við getum allir verið sammála um. Og það hefur enginn ágreiningur verið um það, ríkisstj. hefur hvað eftir annað lagt áherzlu á það og varað við því, þegar hefur verið haldið uppi óraunhæfum kröfum í þjóðfélaginu, að það leiddi til verðbólgumyndunar. Ég man hins vegar ekki til þess, að hv. talsmenn stjórnarandstöðunnar hafi nokkurn tíma tekið undir þær aðvaranir, nema síður sé. Það hefur allt verið sjálfsagt, sem horft hefur í hækkunarátt, og það hafa verið studdar allar þær aðgerðir í þjóðfélaginu, sem leitt hafa til verðbólgumyndunarinnar; en síðan er óskapazt yfir því, að verðbólgan skuli hafa orðið. Í þessu er ákaflega litið samræmi, en nóg um það. Ég skal ekki fara lengra út í þá sálma að ræða um efnahagsmálin almennt. Það er kannske rétt að segja nokkur orð varðandi það atriði, að ekki sé gert ráð fyrir í þessu fjárlagafrv. að sjá fyrir fé til verðstöðvunaraðgerða nema til 1. september. Þetta er alveg rétt. Fjárlagafrv. er miðað við þau lög, sem sett hafa verið hér á Alþ. um verðstöðvun til 1. september. Og ég skal fúslega á það fallast, að það er ekki gert ráð fyrir sérstakri tekjuöflun á þessu stigi til að standa straum af útgjaldaauka, sem kann að verða vegna þess, sem ég enn segi, kann að verða, þegar þessi lög renna út. Ég held nú hins vegar, að menn hljóti að gera sér grein fyrir því, að það er gersamlega útilokað á þessu stigi að gera slíkar ráðstafanir, vegna þess að við höfum enga hugmynd um það, til hverra ráða þá verður gripið. Því er auðvitað haldið fram, - og væri merkilegt, ef það væri ekki gert til þess að gera verðstöðvunina tortryggilega, af því að allir hv. stjórnarandstæðingar vita, að hún í eðli sínu er mjög vinsæl, - að hún sé eingöngu hugsuð sem kosningamál og síðan eigi að láta sprengingu verða, eins og þeir orða það, næsta haust, eins og var haustið 1967. Þessi fullyrðing er auðvitað algerlega út í hött. Verðstöðvanir eru alltaf tímabundnar og þær verðstöðvanir, sem hefur verið gripið til á Norðurlöndunum t. d., eru allar tímabundnar og þeim er ætlað að stuðla að því að bæta aðstöðu atvinnuveganna, styrkja þá vissan tíma og gera þeim þannig mögulegt að standast betur áhrifin af hækkuðu kaupi jafnhliða því, sem ætlunin er að orka á vinnumarkaðinn, þ. e. a. s. samninga launþega og vinnuveitenda um það, hvernig kaupgreiðslu verði háttað, þegar verðstöðvunartímabili lýkur. Og það vill svo til, að launasamningar verða einmitt á næsta hausti, þegar verðstöðvunartímabilinu nú lýkur og það hlýtur auðvitað að verða mat og verða að koma þá til mats í samningum milli aðila vinnumarkaðarins, hvernig horfurnar eru í þjóðfélaginu, að hve miklu leyti atvinnuvegirnir geta tekið á sig nýjar kauphækkanir eða að hve miklu leyti þeir verða að vera undir það búnir að taka á sig hækkanir, sem leiða af því, að verðstöðvunartímabilið þá rennur út, og það er ekki nema eðlilegt, að það megi gera ráð fyrir því, að atvinnuvegirnir verði þá færir um að taka á sig einhvern aukinn þunga miðað við það, að svo langur tími hefur liðið, að þeir hafa fengið 8–9 mánaða frest til þess að aðlaga sig, þá geti þeir tekið á sig að einhverju leyti þær verðstöðvunaraðgerðir eða afleiðingar þess, að þær falla niður að einhverju eða öllu leyti og að hve miklu leyti þeir geta umfram það verið færir um það að bæta við sig kauphækkunum. Ég sé ekki, að það sé neitt óraunhæft að gera ráð fyrir því, að þetta gerist með þessum hætti. Og það eru nákvæmlega, eins og ég segi, sömu rökin, sem eru fyrir verðstöðvuninni bæði í Danmörku og Svíþjóð og nú er ætlunin að gerist í Noregi, að verðstöðvuninni er ætlað að veita frest og vera aðhald að aðilum vinnumarkaðarins hvað snertir kaupkröfur, þegar kemur að næstu samningsgerð. Þetta held ég, að liggi alveg í augum uppi, og þetta verða menn að horfast í augu við, bæði stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins, því að ég held, að það hafi engum getað komið það til hugar og reyndar allir varað við því. Og það er vissulega rétt, sem fram hefur komið, að of löng stöðvun á þennan hátt getur leitt til þess, að það verði óeðlilegt misræmi í raunverulegri verðlagsmyndun í þjóðfélaginu við það, sem er látið koma fram í verðlaginu vegna niðurgreiðslna og verðstöðvunar. En ég sé ekki annað en það, sem menn horfast þá í augu við næsta haust, þurfi á engan hátt að vera neitt óviðráðanlegt dæmi, ef aðilar vinnumarkaðarins og stéttafélögin líta það raunhæfum augum, hvernig staða atvinnuveganna verður þá. Menn geta vel hugsað sér að framkvæma að einhverju leyti og framlengja þá tekjuöflun, sem hér er gert ráð fyrir, til þess að það sé hægt að einhverju leyti a. m. k. að halda verðlaginu áfram niðri. Þeir tekjustofnar falla líka niður næsta haust, og þetta er auðvitað það, sem komandi ríkisstj., hver sem hún verður, verður að taka til athugunar. Og það, að þetta sé einhver kosningabeita, því verður auðvitað ekki svarað. Því verða menn að trúa eða trúa ekki, eftir því sem þeim sýnist. Ég álít, að þetta hafi verið gert á réttri stund og einmitt á þeirri stund, þegar við gátum við þessi vandamál ráðið og það var ekki farið að halla undan fæti. Það álít ég, að hafi verið hvað gæfusamast við þessar aðgerðir, að það var einmitt ekki beðið eftir því, að það færi að halla undan fæti fyrir atvinnuvegunum og gjaldeyrissjóðurinn að renna út, heldur gert áður en órói komst á efnahagskerfið. Við vitum mætavel, að verðstöðvunin 1966 og 1967 var hugsuð - og það var beinlínis tekið fram, hún var gerð með það í huga, að menn vonuðust til, að verðhrunið, sem varð þá á útflutningsvörum sjávarútvegsins, yrði tímabundið, og það var aldrei farið dult með það. Ég sagði það hvað eftir annað fyrir kosningar í mínum ræðum, að þetta ylti allt á því, framtíðin í þeim efnum, hvort verðlagið næði sér á strik aftur. Það hélt bara áfram að falla. Það var hægt að halda verðstöðvuninni þá áfram vissan tíma, vegna þess að afkoma ríkissjóðs var það góð og það var notaður greiðsluafgangur hjá ríkissjóði og í rauninni teflt á tvær hættur með það. Það skal játað. En með þessu móti var hægt að halda uppi kjörum almennings hér um bil ári lengur heldur en annars hefði verið hægt. Fólkinu var þarna borgað þetta fé aftur, sem ella hefði runnið til einhverra opinberra þarfa í þjóðfélaginu. Ég skal ekki, herra forseti, orðlengja frekar um þessi almennu atriði. Ég get vel fallizt á það, sem hv. frsm. minni hl. sögðu hér varðandi nauðsyn ýmissar endurskipulagningar í ríkiskerfinu. Þeir eiga báðir sæti í þeirri undirnefnd fjvn., sem komið var á laggirnar til samvinnu við fjárlaga- og hagsýslustofnunina og fjmrh., - ég hygg, að þetta sé 3. árið, sem sú n. starfar, - og ég álít, að það hafi verið til mikils góðs, að þeirri á. var komið á laggirnar, a. m. k. höfum við síðan ekki þurft að standa í deilum um ríkiskerfið og starfsemi þess í þrengri merkingu, heldur hafa umr. meira farið inn á þá braut, sem er eðlilegt, að þær fari, svo sem hv. 3. þm. Vesturl. gat um, að menn eru ekki sammála auðvitað um fjármálastefnuna. Um það yfirleitt skiptast menn í flokka í stjórn og stjórnarandstöðu. Það er fjármála- og efnahagsstefnan, sem er afgerandi um afstöðu manna í ríkisstj. og stjórnarandstöðu. En það er ákaflega mikils virði, að menn hafa náð því samstarfi, sem hér hefur orðið, og samráði, að menn deila ekki lengur um það, að það er hægt að vinna saman að umbótum í ríkiskerfinu og ríkisrekstrinum, án þess að halda því fram, eins og oft hefur viljað við brenna, oft og tíðum vegna aðstöðuleysis og þekkingarleysis, að t. d. stjórnarandstaða hefur haldið fram ýmsum atriðum, sem hafa meira og minna verið byggð á misskilningi. Nú hefur það ekki gerzt, og þetta tel ég ákaflega mikils virði. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að það sé ekki margt, sem mætti gera og þurfi nauðsynlega að gera til endurbóta í stjórnsýslu ríkisins. Hér var minnzt t. d. á eitt stórt vandamál, sem er lengi búið að vera mitt áhyggjuefni og miklar viðræður og umr. hafa orðið um, þ. e. a. s. spítalakerfið, sem er mjög alvarlegt mál og þarf að finna einhverja lausn á, því að þarna er um að ræða þann þátt ríkisþjónustunnar, sem vex hvað mest orðið ár frá ári, ekki sízt eftir að nýju, daggjaldareglurnar voru settar, sem skapa visst vandamál í þessu efni, og ég er líka fullkomlega sammála um það, að það er hægt að samræma betur starfsemi ríkisstofnananna. Eitt af því, sem nú hefur verið til meðferðar í fjárlaga- og hagsýslustofnuninni um nokkurt skeið og sérstök n. starfar að, er t. d. að sameina öll verkstæði ríkisins, eins og hv. 3. þm. Vesturl. vék hér að, en það er mikið nauðsynjamál að gera og má ábyggilega spara með því verulegt fé. Og ég vonast til, að hægt verði að koma því í framkvæmd. Annars vék ég í framsöguræðu minni við 1. umr. fjárl. að flestum þeim atriðum, sem hér hefur verið vikið að af hv. talsmönnum minni hl. í fjvn., og sé ekki ástæðu til þess að endurtaka það, en aðeins taka undir, að mér er fullkomlega ljós nauðsyn þess að hefja sem allra víðtækasta endurskipulagningu á ríkisrekstrinum, þó að margt hafi þar vissulega komizt í betra horf en áður, m. a. vegna tilkomu fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar, þannig að hægt hefur verið að vinna markvisst að þessum efnum, og vegna starfsemi undirnefndar fjvn., sem hefur þar af leiðandi miklu betri aðstöðu en áður til þess að vita, hvernig raunverulega ástatt er með ríkiskerfið og ríkisreksturinn í heild. Svo sem hv. frsm. meiri hl. n. gat um, eru enn þá nokkur mál, sem eru óleyst og hefur verið frestað. Um sumt af því hafa að vísu verið fluttar hér brtt. frá einstökum hv. þm. M. a. er þar eitt atriði, sem ég vildi vekja athygli á og ég man ekki, hvort hv. frsm. meiri hl. n. vék að í sinni ræðu, og það er um fjárveitingar til bókasafna, sem eru enn til athugunar hjá n. og verða það til 3. umr. Ég sé, að það eru fluttar um það brtt. núna, sem æskilegt er, að væru þá teknar aftur, og það er svo um sum önnur atriði, sem brtt. eru fluttar um. Veigamesti þátturinn, sem bíður afgreiðslu til 3. umr., er að sjálfsögðu laun ríkisstarfsmanna. Þeim samningum er enn ekki lokið, en að þeim hefur verið unnið af kappi á undanförnum vikum, í rauninni má nú segja á undanförnum tveimur árum. Eins og þm. er öllum kunnugt, þá er unnið að því að reyna áð leysa þetta vandamál með alveg nýjum hætti, þ. e. a. s. með því að koma á svokölluðu kerfisbundnu starfsmati, og hygg ég, að það megi teljast æðimiklum tíðindum sæta, ef tekst að ná samkomulagi um slíkt starfsmat. Menn vita, hversu erfitt er stundum að fást við samninga einstakra verkalýðsfélaga, en ég held, að menn hljóti að gera sér grein fyrir því, hversu hitt er mörgum sinnum vandasamara að ná samkomulagi í einu lagi um laun eða launahlutföll milli jafnfjölbreyttra og ólíkra hópa og skipa raðir opinberra starfsmanna. Það er sannarlega enginn leikur og þarf mikinn skilning og tillitssemi frá báðum aðilum, til þess að auðið sé að ná árangri á því sviði. Ég vil ekki fullyrða á þessu stigi, hvernig til tekst, en leyfi mér þó að láta í ljós von um það, að samkomulag náist endanlega um þetta mál og það með þeim hætti, sem til var stofnað í upphafi, að þetta starfsmat geti orðið grundvöllur að kjarasamningum. Á þessu stigi get ég ekki nefnt þá tölu, sem þetta kostar, en ég vonast til og vitanlega verður fyrir 3. umr. fjárl. að vera möguleiki til þess að gera sér nokkurn veginn grein fyrir því, hvað þetta muni kosta ríkissjóð á næsta ári. Ég held svo ekki, herra forseti, að ástæða sé að sinni til þess að fara um þetta fleiri orðum. Ég hef reynt að fara ekki út í annað í þessu efni heldur en almennt að ræða um það, sem ræður minni hl. gáfu tilefni til, og ég tel ekki ástæðu til þess að fara út í almennar umr. um efnahagsmál varðandi fjárl. Bæði hafa þær umr. nú farið fram mjög rækilega í sambandi við verðstöðvunina, þannig að ég hygg að menn bæti sig ekki mikið á því að endurtaka það, sem þar fór fram, og vafalaust verður einnig tækifæri síðar á þessu þingi til þess að ræða þau mál frekar.



Herra forseti. Mér sýnist, að gert sé ráð fyrir nokkuð snöggsoðinni afgreiðslu fjárlagafrv. við 2. umr. Og það er ekki mjög auðvelt fyrir einstaka þm. að gera sér grein fyrir þeim þskj., sem fyrir liggja frá hv. fjvn. Hv. frsm. minni hl. gat þess í ræðu sinni, að afgreiðslu mála í fjvn. hefði borið svo bráðan að, að hann og félagar hans hefðu ekki haft tækifæri til að bera sig saman við flokksmenn sína um meiri háttar atriði í þessari afgreiðslu, enda mun aðallega hafa verið að henni unnið eftir að þingfundum lauk í s. l. viku þangað til þeir hófust aftur í þessari viku. Og það, sem hann sagði, er að sjálfsögðu rétt. Það er þá einnig svo, að ekki hefur heldur verið ráðrúm til þess í hinum einstöku þm.-hópum kjördæmanna að gera sér grein fyrir meðferð málsins í fjvn, fyrr en henni var lokið og tel ég, að þetta sé ekki heppilegt, að þm. hafi svo stuttan tíma, sem raun er á, til þess að gera sér grein fyrir starfi hv. fjvn., en ætlunin mun vera, að atkvgr. fari fram á morgun eftir því, sem ég hef heyrt. Um þetta skal ég nú ekki hafa fleiri orð, en koma þá að því, að við höfum þrír þm., hv. 3. þm. Norðurl. e., hv. 5. þm. sama kjördæmis og ég, orðið ásáttir um að flytja á þskj. 224 og 227 þrjár brtt. við fjárlagafrv. Og þessar brtt. eru IV og VII á þskj. 224 og IV á þskj. 227. Ég vil taka það fram strax, að við óskum ekki eftir, að þessar brtt. komi til atkv. við 2. umr., heldur að þeim verði frestað, og viljum mælast til þess við hv. fjvn. og hæstv. fjmrh., að þær verði teknar til nánari athugunar af þessum aðilum á þeim tíma, sem líða mun milli umr. Ég skal þá fyrst, þó að það fari ekki eftir röð í fjárlagafrv., víkja að till. á þskj. 224, VII, sem varðar ferjubryggju á Árskógssandi á Árskógsströnd við Eyjafjörð. Í fjárlagafrv., eða a. m. k. í till. fjvn., er kafli, þar sem gert er ráð fyrir fjárveitingum til ferjuhafna, og hefur svo oft verið áður í seinni tíð. Þetta eru yfirleitt ekki stórar upphæðir, en fyrirsögn þessa kafla skýrir, hvað við er átt. Á Árskógssandi er lítið sjávarþorp og útgerð, og fyrir nokkrum árum var gerð þar bryggja, þar sem heitir við Flatasker, og er þarna jöfnum höndum aðstaða fyrir fiskibátana á Árskógssandi og aðstaða fyrir ferju, sem gengur á milli Hríseyjar og Árskógssands, þannig að þetta er ferjubryggja. Hreppsnefnd Árskógshrepps mun á sínum tíma, í októbermánuði, hafa ritað vitamálastjóra um fyrirætlanir sínar þarna um auknar framkvæmdir, og það var gert ráð fyrir því, að þeirri málaleitun, sem þar var fram borin yrði sinnt af hafnamálaskrifstofunni. Er þetta mál hins vegar nokkuð seint fram borið við þm. og fjvn., en þó var þetta erindi fram komið um það leyti, sem álit komu frá fjvn. En hér er um það að ræða að fjarlægja flúð eða grynningar milli hafnargarðs og lands, sem er til ákaflega mikils baga. Það er búið að vinna nokkuð að þessu, en verkinu er þó enn ólokið. En í þessu bréfi er frá því skýrt, að það hafi oftar en einu sinni komið fyrir, að bátar hafi rekizt á þessar grynningar og orðið fyrir skemmdum, og það er óskað eftir því, að veitt verði nokkurt fé til þessa verks. Jafnframt er þess getið, að af hálfu hafnarmálaskrifstofunnar hafi verið gefið einhvers konar vilyrði um, að til þessara framkvæmda kæmi fé úr ferjubryggjusjóði eða af þeim peningum, sem ætlaðir eru til að byggja ferjubryggjur, og við höfum einmitt leyft okkur að fara fram á það, að veittar yrðu þarna til þessarar nauðsynlegu umbótar á Árskógssandi 100 þús. kr. úr ferjubryggjusjóði. En fénu á að verja, eins og ég sagði áðan, til þess að ljúka við að nema brott þessar grynningar, sem valdið hafa miklum óþægindum, jafnvel skemmdum á bátum, sem leggjast að þessari bryggju. Ég skal þá næst koma að IV á þskj. 224, en það er till. um það, að framlag til efnarannsóknastofu Norðurlands eða Rannsóknastofu Norðurlands verði hækkað upp í 500 þús. kr. Í fyrra voru veittar 250 þús. kr. til þessarar rannsóknastofu. Fjvn. hefur lagt til, að framlagið yrði hækkað um 50 þús., en það sýnist okkur, að þetta sé um of skorið við nögl. Þessi Rannsóknastofa Norðurlands, efnarannsóknastofa Norðurlands, sem hér er um að ræða, er á vegum Ræktunarfélags Norðurlands, sem er merk stofnun, sem lengi hefur starfað og margir kannast við. Hún hefur haft aðalbækistöðvar sínar á Akureyri, en að rannsóknastofunni standa ásamt Ræktunarfélaginu sjálfu að ég ætla, búnaðarsamböndin á Norðurlandi. Þessi rannsóknastofa tók til starfa árið 1965 og hefur haft með höndum mjög merkileg verkefni í þágu landbúnaðar, einkum á Norðurlandi. Og ég skal lauslega gera grein fyrir þessum viðfangsefnum rannsóknastofunnar samkv. erindi, sem stjórn Ræktunarfélagsins hefur sent hv. fjvn. og fleiri aðilum. Á þessum árum, sem rannsóknastofan hefur verið starfandi á vegum Ræktunarfélagsins og búnaðarsambandanna, hafa verið tekin til efnagreiningar um það bil 13 þús. jarðvegssýni úr Norðlendingafjórðungi og bændum sendar niðurstöður þeirra með leiðbeiningum um áburðarnotkun á hverja túnspildu, sem sýni hefur verið tekið úr, auk þess sem hverjum bónda hafa verið sendar ábendingar um áburðarþörf, sem gefa þær upplýsingar, sem aflað er við töku sýnanna ásamt niðurstöðum efnagreininganna, mikilsverðar almennar upplýsingar um ýmsa þætti, er jarðrækt og íslenzkan landbúnað varða. Er nú þegar búið að vinna úr ýmsu af þessum gögnum, en meira bíður þó þess, að svo rýmkist um starfsaðstöðu og fjárhag, að betur megi gera. Á vegum Rannsóknastofu Norðurlands voru gerðar fyrstu athuganir á brennisteinsskorti í íslenzkum túnum, en brennisteinsskortur hafði valdið allverulegu uppskerutjóni á ýmsum stöðum á Norðurlandi og það er rétt að vekja athygli á því í þessu sambandi, að eiginlega höfðu menn ekki gert ráð fyrir því, að um brennisteinsskort gæti verið að ræða í íslenzkum túnum, vegna þess að landið er eldfjallaland. En við rannsóknir þessarar stofnunar kom í ljós, að svo var, og hefur verið tekið tillit til þessarar niðurstöðu, þessarar uppgötvunar í jarðræktarmálum. Þegar á fyrsta ári rannsóknastofunnar voru tekin til efnagreiningar um 500 heysýni frá ýmsum stöðum á Norðurlandi. Athugað var í þessum sýnum steinefnamagn og fékkst þannig nokkurt yfirlit yfir magn helztu steinefna í heyi. Steinefnaathugunum á heyi var síðan haldið áfram í nokkrum mæli á hverju ári, en á s. l. ári var ráðinn að rannsóknastofunni fóðurfræðingur, og hafa nú rannsóknir á fóðri verið stórauknar. Hafin er nú vinna við stórt rannsóknarverkefni, nýtt. Valdir hafa verið í rannsóknina 22 bæir víðs vegar á Norðurlandi, og er ætlunin að taka jarðvegs- og heysýni á öllum túnum til rannsóknar. M. a. er áætlað að mæla snefilefnamagn þeirra, en slíkar rannsóknir eru svo til óplægður akur í landbúnaðar- og rannsóknarmálum. Þá er ætlunin að fylgjast ítarlega með heilsufari búfjár á þessum bæjum og, ef þörf verður, að taka blóð, þvag og mjólk til efnagreiningar. Rannsóknum þessum verður haldið áfram í nokkur ár og er það von þeirra, sem að þessu standa, forstöðumanns rannsóknastofunnar, Ræktunarfélagsins og búnaðarsambandanna, að niðurstöður þessara rannsókna geti orðið grundvöllur að bættri fóðrun og betra heilbrigði í búfé landsmanna. Það hefur verið gerð grein fyrir því, að áætlað er, að útgjöld rannsóknastofunnar verði á árinu 1971 um 1.3 millj. kr. og er það von þeirra, sem hér standa fyrir þessum vísindalegu rannsóknum, að Alþ. sýni skilning á þessu merkilega starfi í þágu landbúnaðarins á Norðurlandi, sem einnig gæti orðið mikilsvert fyrir landbúnaðinn í öðrum landshlutum. En að öðru leyti en því, sem ríkissjóður leggur fram, er þessi starfsemi borin uppi af bændum þar nyrðra og samtökum þeirra. Ég vil þá að lokum leyfa mér að koma að þeirri brtt., sem fer fram á stærst fjárframlag, en það er brtt. á þskj. 227 og varðar Akureyrarhöfn. Á sínum tíma eða árið 1969 var lögð fram hér á hinu háa Alþ. fjögurra ára áætlun hafnarmálastjórnarinnar um hafnargerðir hér á landi og sú áætlun er hv. þm. kunn. Þessi áætlun, þessi fjögurra ára áætlun frá hafnarmálastjórninni er að vísu ekki bindandi á sama hátt og t. d. vegáætlun, en í henni felst þó samþykki hafnarmálastjórnarinnar á þeim mannvirkjum, sem þar eru tilgreind og nánar lýst í áætluninni á árunum 1969–1972. Í þessari áætlun er gert ráð fyrir miklu hafnarmannvirki á Akureyri sunnan á Oddeyri og segir svo um þetta í grg. hafnarmálastjóra: „Með tilliti til þýðingar Akureyrarbæjar sem flutningamiðstöðvar fyrir Norðurland, er nauðsynlegt, að komið verði upp góðri aðstöðu til afgreiðslu venjulegrar stykkjavöru í bænum. Eru uppi hugmyndir um að byggja hafskipabakka sunnan á Oddeyrinni með vörugeymslum og tilheyrandi útigeymslusvæði á bak við. Jafnframt er nauðsynlegt, að innan tíðar verði hafizt handa um byggingu nýrrar bátahafnar, þar sem núv. bátakví við Torfunef hlýtur að hverfa mjög bráðlega.“ Þetta var árið 1969 og á grundvelli þessara hugmynda, sem hér eru nefndar, er áætlað, að á áætlunartímabilinu verði byggður sunnan á Oddeyri 120 metra stálþilsbakki og að dýpkað verði framan við þetta stálþil. Þarna er einnig áætlun um bátahöfn, en ég ræði það ekki, því að það mál er ekki til meðferðar hér, og hefur verið fallizt á, að þeirri framkvæmd verði frestað fram yfir áætlunartímabilið, ef sæmilega verður stutt að hinni aðalframkvæmdinni. Það hefur þegar verið nokkuð mikið unnið að hafnarbakkanum og uppfyllingunni og dýpkuninni og er gert ráð fyrir því að halda verkinu áfram á næsta ári. Þetta er ákaflega mikið mannvirki og dýrt, og mun kosta upp komið eitthvað yfir 30 millj. kr. Eimskipafélag Íslands sótti á sínum tíma um að fá að byggja vöruskemmu eina mikla á þessari uppfyllingu, og er verkið þegar hafið. En framhald þeirrar byggingar er undir því komið, að hægt sé með nægilegum hraða að koma upp þessum hafnarbakka. Ég skal taka það fram, að það er gert ráð fyrir því, að síðar meir verði hafnarbakkinn lengri heldur en þetta, en þetta er hinn svonefndi 1. áfangi þessa mannvirkis, sem brýn nauðsyn er á að koma upp. Það væri mjög alvarlegt mál, ef það færi svo, að vegna fjárskorts yrði að stöðva þessa framkvæmd, því að þá mundi, að því er mér er tjáð, einnig stöðvast þær byggingarframkvæmdir, sem Eimskipafélagið hefur hafið á þessum stað. Í öðru lagi er svo þess að geta, að eins og kunnugt er er á Akureyri dráttarbraut nýgerð og stór skipasmiðja, sú stærsta á landinu, sem hefur skilyrði til að smíða stór skip, og var á sínum tíma gerður við þessa skipasmíðastöð samningur um smíði tveggja strandferðaskipa, en þarna er hægt að smíða stærri skip en þau, og upp í dráttarbrautina er hægt að taka til viðgerðar skip að stærð milli 2 og 3 þús. lestir að ég ætla. Þessi framkvæmd er vel á veg komin og hafa þegar verið tekin upp stór skip til viðgerðar. Dráttarbrautin er orðin dýrt mannvirki, en það kemur í ljós við reynslu, að skipaeigendum þykir ekki þarna nægilega örugglega um búið og það er hætta á því, ef ekki verður úr bætt, að svo geti farið, að dráttarbrautin og skipasmiðjan mikla missi þarna af viðskiptum, sem hún annars mundi fá vegna hinnar góðu aðstöðu að öðru leyti á Akureyri. Þess vegna leggur nú hafnarstjórnin á það mjög mikla áherzlu að bæta hér úr því nauðsynlegasta og er gerð áætlun um þessar umbætur, sem samtals mundu nema, það, sem nauðsynlegt er talið, 10 millj. kr. í stofnkostnaði og er þar hluti ríkissjóðs 4 millj., því að ríkið greiðir 40% af mannvirkjum af þessu tagi. Nú hefur hv. fjvn. lagt til, að veittar verði nokkrar fjárupphæðir til þessara tveggja hafnarmannvirkja, sem að vísu kunna að þykja töluvert háar við fyrstu sýn miðað við ýmsar fjárveitingar til annarra hafna, og er þó fjárveitingin eða till. um fjárveitingu til hafnarbakkans svona álíka eins og til sumra annarra hafna, nýrri hafna, en hér er um óvenjulegt mannvirki að ræða, sem kostar ákaflega mikið fé, en mundi hins vegar gerbreyta hafnaraðstöðunni á Akureyri, sem er hin eðlilega vöruflutningamiðstöð Norðurlands á sjó að því leyti, sem skip frá útlöndum koma ekki til annarra hafna beint, og bæði þetta að koma upp hafnarbakkanum og endurbæta dráttarbrautina er ákaflega brýn nauðsyn. Við höfum leyft okkur að leggja til, að báðar þessar upphæðir, sem hv. fjvn. leggur til, að veittar verði til þessara mannvirkja, verði hækkaðar til mikilla muna, og ef ekki verður séð fyrir því á einhvern hátt, að hafnarsjóði Akureyrar verði gert mögulegt að framkvæma þetta á næsta ári, þá er þar allmikið í húfi. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, en ég vil, eins og ég sagði í upphafi um allar till. þrjár, mælast til þess varðandi þessar till., að það verði tekið til alvarlegrar athugunar af þeim aðilum, sem fjalla einkum um málið á milli umr. eins og ég nefndi áðan, að leysa þetta vandamál Akureyrarhafnar á þann hátt, að hafnarstjórnin eða hafnarsjóðurinn telji sér fært að framkvæma þessa mannvirkjagerð nú á næsta ári. En eins og ég sagði áðan, þá óska ég ekki eftir því, að þessar till. okkar komi til atkv. við þessa umr., þó að við flytjum þær nú.



Herra forseti. Ég flyt hér eina brtt. við 2. umr. fjárl. Ég ætla að leyfa mér að gera grein fyrir henni með örfáum orðum, en ekki að blanda mér í þær umr. um fjármál ríkisins, sem hér hafa af eðlilegum ástæðum farið fram og standa yfir. Till. sú, sem ég flyt, er prentuð á þskj. 220 og meðflm. minn að henni er hv. 4. þm. Sunnl. Hún fjallar um framlag til gæzluvistarsjóðs, það framlag verði tvöfaldað, hækkað úr 8.3 millj. kr. í 16.6 millj. Þetta mál, málefni gæzluvistarsjóðs og áfengissjúklinga, hef ég svo oft rætt hér, að það má segja, að það sé að bera í bakkafullan lækinn að endurtaka þær ræður og áheyrendur eru með færra móti, svo að ég skal reyna að stytta mál mitt. En ég vil þó nota tækifærið til þess að rifja upp fyrir hv. þm. það ástand, sem skapazt hefur í málefnum drykkjusjúklinga á undanförnum árum. Það var árið 1964, sem ný lög voru sett um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Í þeim lögum er gert ráð fyrir því annars vegar, að það sé farið með ölvaða menn á sjúkrahús, sem séu til þess fær að veita þeim viðtöku, og í II. kafla er gert ráð fyrir því, að á geðsjúkrahúsi ríkisins og síðar á móttökudeild þess, er byggð verður, skuli vera unnt að veita drykkjusjúklingum meðferð og framkvæma á þeim nauðsynlegar rannsóknir. Í þessu skyni, segir í l., skal auka sjúkrarými stofnananna, svo að unnt verði að vista þar drykkjusjúklinga til skammrar sjúkrahúsmeðferðar. En í tengslum við geðsjúkrahúsið á að rísa lækningastöð fyrir þá, sem ekki þarfnast innlagningar, enn fremur til eftirmeðferðar þeirra, sem inn hafa verið lagðir, og í tengslum við geðsjúkrahúsið á að reisa og reka sérstök hæli til meðferðar þeirra, sem ekki er talið, að veitt verði viðhlítandi meðferð á annan hátt. Ekkert af þessu hefur komizt til framkvæmda á þeim 6 árum, sem liðin eru síðan l. voru sett. Jafnhliða því að kveða á um byggingu þessara stofnana, er í l. sérstakur tekjustofn ætlaður til þessara framkvæmda. Af ágóða Áfengisverzlunar ríkisins á að greiða til svokallaðs gæzluvistarsjóðs 7.5 millj. kr. ár hvert. Sjóðurinn hefur það hlutverk að standa undir kostnaði af framkvæmd laga þessara og þá fyrst og fremst að auka og reisa stofnanir þær, sem um getur í 4. og 9. gr. l., það eru þær stofnanir, sem ég var að gera grein fyrir. Þegar þessi lög voru upphaflega sett, var hér allrausnarleg fjárveiting á ferðinni. Þá voru 7.5 millj. kr. um það bil 2.3% af ágóða Áfengisverzlunar ríkisins. Þessi sjóður fær enn þá 7.5 millj. kr. á ári, en ágóði Áfengisverzlunarinnar hefur hækkað úr 320 millj. í 730 millj. miðað við s.l. ár. Og 1969 var hlutur sjóðsins tæplega 1% af tekjustofninum. Ef hlutfallinu hefði verið haldið, hefðu tekjur sjóðsins 1969 átt að vera 16.8 millj. kr., ef það væru árlegar tekjur sjóðsins, mundu þessi hæli rísa fljótt, ef þeirri stefnu hefði verið haldið, sem mörkuð var 1964, þá væru þessi hæli trúlega komin. Þetta ár, 1964, þegar l. voru sett, voru niðurstöðutölur fjárl. 2242 millj. kr. Það fjárlagafrv., sem hér er til umr., er fimm sinnum hærra, 11 536 millj. kr. Ég hef á tveim s. l. þingum flutt sérstakt frv. um þetta mál, þar sem ég hef lagt til, að tekjur gæzluvistarsjóðs verði til frambúðar ákveðnar þannig, að hann hafi einhverja möguleika á því að rækja hlutverk sitt, og tiltekið 2.5% af tekjustofninum sem hæfilega greiðslu til gæzluvistarsjóðsins. Þegar þetta frv. var flutt fyrst á s. l. þingi, þá var það ekki afgreitt. Ég gerði þá tilraun til þess við afgreiðslu fjárl. að fá tillagið hækkað um 5 millj. kr. Sú till. var felld. Þegar ég flutti þetta frv. aftur nú í haust, var því vísað til heilbr.- og félmn. Ed. og formaður þeirrar nefndar hefur tjáð mér, að hann hafi oft gengið á fund ráðh. til þess að mæla með því, að tillag til gæzluvistarsjóðs yrði hækkað. Þess verður að geta, sem gert er, að tillagið er samkv. frv. ákveðið 10 millj. kr. og er þar um að ræða 1700 þús. kr. hækkun frá því, sem var í fjárl. yfirstandandi árs. En þegar þess er gætt . . .  Ég hafði von um það, að hæstv. ráðh. og hv. fjvn. mundu koma rösklegar til móts við þær háværu kröfur, sem daglega má segja komi fram um aðgerðir í þessu máli, og ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því, að hv. alþm. felli þá till., sem ég hef borið fram ásamt hv. 4. þm. Sunnl. og ég er hér að mæla fyrir. Sérstaklega get ég ekki trúað því, að þeir hv. alþm., sem annars staðar hafa samþykkt áskoranir á Alþ. um a. m, k. að tvöfalda framlagið til gæzluvistarsjóðs, treysti sér til að hafa aðra skoðun á málinu, þegar til atkvgr. kemur á hv. Alþ.  „17. október var samþ. í borgarstjórn Reykjavíkur að beina þeirri eindregnu áskorun til Alþ. og ríkisstj., að framlag til gæzluvistarsjóðs verði tvöfaldað á næsta ári, þannig að unnt verði þegar að hefja undirbúning að stofnun lokaðs hælis fyrir áfengissjúklinga.“ Fyrir um það bil hálfum mánuði var haldið 9. þing Landssambandsins gegn áfengisbölinu. Þar voru nokkrar samþykktir gerðar. Sú, sem skiptir máli í þessu sambandi, er, að þingið mælir eindregið með frv. á þskj. 17, eins og segir í samþykkt þess, en það er þetta frv., sem ég hef verið að gera hér að umtalsefni. Væntir landsþingið, að verði gæzluvistarsjóður efldur, eins og þar er lagt til, verði lagt kapp á að framkvæma í fyllra mæli en verið hefur ákvæði nefndra l. og einkum að því er snertir ákvæði 17. gr. l. um að reisa nauðsynlegar stofnanir. Þingið telur mikla nauðsyn, að meðal þeirra stofnana verði lokuð hæli fyrir áfengissjúklinga, konur og karla, auk móttökudeilda fyrir slíka sjúklinga, sem þurfa bráðrar meðferðar við. Ég hygg, að talsverður undirbúningur hafi þegar farið fram til byggingar slíks hælis hér í grennd við Reykjavík og það, sem vantar, sé einungis fjármagn. Ég beini þeirri eindregnu áskorun til þeirra, sem ráða því, hvernig fjárlög ársins 1971 verða, að þeir komi til móts við þessar óskir, og ég mun taka till. aftur við atkvgr. við 2. umr. í trausti þess, að þetta mál verði athugað að nýju, því að ég óttast og ég veit raunar, að verði fjárveitingin látin standa óbreytt, dugar fjármagnið ekki til byggingarframkvæmda, þá situr allt í sama farinu og þessi vandræðamál fá ekki þá lausn, sem nauðsynleg er. Ég held, að ég hafi heyrt það nú síðast í hádegisfréttum, áður en ég kom til þessa fundar, að Bandalag kvenna hafi haldið fund og þar hafi það samþykkt mjög eindregna áskorun til Alþ. og hæstv. ríkisstj. að tvöfalda framlagið til gæzluvistarsjóðs. Ef hægt yrði að koma til móts við þá beiðni, sem sett er fram á þskj. 220, þá má einu gilda að þessu sinni, hvort frv. okkar hv. 4. þm. Sunnl. fær afgreiðslu eða ekki, því að þá er tilganginum með því náð að sinni. En ég álít, að til frambúðar verði þessi mál aldrei leyst nema nú um nokkuð langt árabil geti þessi sjóður treyst því að hafa öruggan tekjustofn, sem til þess dugir að hægt sé að reisa þau hæli, sem honum er ætlað, því að málið þolir, að ég held, ekki bið. Ég veit, að hæstv. fjmrh. hefur skilning á þessum málum, og ég leyfi mér að beina þeirri ósk til hans, að hann endurskoði þessa afstöðu milli umr., og ég geri það í þeirri von, að þá verði niðurstaðan jákvæð fyrir allan þann fjölda manna, sem á um sárt að binda vegna þess sjúkdóms, sem hér er um að tefla og sem engin lækning virðist vera við.



Herra forseti. Það hefði verið freistandi að ræða almennt um fjárlagafrv., vegna þess að það gefur ákaflega skýra vísbendingu um hina raunverulegu stefnu hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum. Eins og bent hefur verið á hér í umr. í dag, hækkar fjárlagafrv. í samanburði við fjárl. í fyrra svo mikið, að til eindæma má telja, ekki aðeins hér á landi, heldur vafalaust þó að víðar væri leitað. Hækkunin verður auðsjáanlega, þegar allt er komið í kring, hálfur fjórði milljarður. Þessi hækkun bætist við vöruverðshækkun, sem orðið hefur á þessu ári og jafngilti á 4 mánuðum 2–3 milljörðum kr. Ofan á þessa hækkun á fjárl. bætast hliðstæðar hækkanir, sem verða á fjárhagsáætlunum Reykjavíkurborgar og annarra sveitarfélaga á Íslandi. Þannig verður á stuttum tíma búið að auka allar fjárhæðir um óhemjulegar upphæðir og ég held, að það dyljist engum raunsæjum manni, að öll þessi þróun stefnir vitandi vits að nýrri kollsteypu á næsta hausti, nýrri gengislækkun. Ég held að um þetta atriði verði ekki deilt, að að þessu er stefnt og þetta vita sjálfsagt engir betur en hæstv. ráðh. Sú verðstöðvun svokallaða, sem framkvæmd er um þessar mundir, er framkvæmd með niðurgreiðslum og niðurgreiðslurnar í þessu fjárlagafrv. eru komnar upp í hvorki meira né minna en 1127 millj. kr. Sú upphæð, sem varið er í niðurgreiðslur, jafngildir þannig 20–25 þús. kr. á hverja fjölskyldu í landinu og er varið í að borga niður smjör og kartöflur, kjöt og mjólk og osta. Allir sjá, að þetta er bráðabirgðaástand, sem ekki fær staðizt lengi, enda er ráð fyrir því gert, að þessar niðurgreiðslur standi aðeins til september næsta haust, og það er ekki gert ráð fyrir neinu fjármagni í slíka hluti eftir þann tíma. Þá eiga ósköpin að dynja yfir, og að þessu er stefnt af ráðnum hug. Og þetta er atriði, sem er ekki sízt fróðlegt fyrir launamenn. Launamenn hafa á þessu ári verið að berjast fyrir hækkuðu kaupgjaldi og náð nokkrum árangri. Okkur er sagt, að opinberir starfsmenn eigi að fá verulega kauphækkun núna á næstunni. En með þessari þróun, sem ég var að lýsa hér áðan, verða þessar kjarabætur að engu gerðar næsta haust, nema fyrir þá, sem fá sérstaklega mikla kauphækkun, þ. e. a. s. þá opinbera starfsmenn, sem eru í hæstu launaflokkunum fyrir. Þessi stefna ríkisstj. miðar einmitt að þessu að gera að engu árangur kjarabaráttunnar, sem háð var snemma á þessu ári, gera hann að engu, gera Ísland á nýjan leik að láglaunasvæði. Vissulega hefði verið mjög freistandi að ræða frekar um þetta - þessa heildarmynd, sem fjárl. eru til marks um, - en ég læt það bíða betri tíma. Ég mun láta mér nægja í máli mínu hér að gera grein fyrir nokkrum brtt., sem ég hef lagt fram í sambandi við fjárlögin. Þær brtt., sem ég flyt hér einn, eru engar af flokkspólitísku tagi. Þar er bent á málefni, sem ekki er um raunverulegur ágreiningur á milli flokka og sem ég geri mér vonir um, að alþm. geti metið hver á sínum forsendum án þess að endilega þurfi að koma til einhver fyrirmæli frá flokkum. Hæsta till., sem ég flyt, er um Kennaraskóla Íslands. Hún er um það, að fjármagn til byggingarframkvæmda skólans verði 20 millj. kr. Ég hef flutt á hverju ári undanfarið till. um fjárveitingar til þess að auka húsnæði Kennaraskóla Íslands. Þessar till. hafa ævinlega verið felldar síðustu árin af flokkum hæstv. ríkisstj. Á sama tíma hefur hins vegar verið að magnast ákaflega erfitt ástand í þessum skóla, og raunar er saga þessa skóla ákaflega skýrt dæmi um vinnubrögð okkar á æðimörgum sviðum. Þau einkennast oft af upphlaupum og síðan er ekkert gert í langan tíma á eftir. Það dróst ákaflega lengi, að komið væri upp nothæfum húsakynnum fyrir Kennaraskólann, eins og menn vita. Hann var lengi í ákaflega óviðunandi húsnæði. Síðan var loks ráðizt í að byggja nýja byggingu, þ. e. a. s. áfanga að nýrri byggingu, því að það, sem í var ráðizt, var aðeins helmingur þess, sem fyrirhugað var. Þessi bygging Kennaraskólans bar vott um nokkurt yfirlæti óneitanlega og mér virtist einnig, að hæstv. ríkisstj., og ekki sízt hæstv. menntmrh. væri nokkuð yfirlætisfullur, þegar hann var að vígja þetta hús. Hann hélt þá mjög hátíðlega ræðu, eins og honum er lagið, og lét guma mikið af því í málgögnum sínum, hvað hann væri framtakssamur fyrir þennan skóla. En því miður stöðvaðist framtakssemin. Það var ekki haldið áfram byggingu skólans, þótt þetta væri aðeins helmingurinn, eins og ég hef vikið að. Ár eftir ár var ekkert fé veitt til þessa skóla. En á sama tíma varð þróunin sú, að nemendum fjölgaði í sífellu, þar til svo var komið á síðasta ári, að þótt húsið ætti réttilega að rúma aðeins innan við 200 nemendur, var búið að troða þar inn 956 nemendum. Það varð að tvísetja í allar kennslustofur. Það varð að hafa nemendur hvar sem hægt var að koma þeim fyrir, einnig uppi á hanabjálka í húsinu. Við höfum nýlega séð það í fréttum, að borgarlæknir hefur orðið að gefa sérstök fyrirmæli um það, hvað nemendur megi lengi hafast við í tilteknum vistarverum þarna, þannig að aðstæðurnar í þessum nýja skóla eru hreinlega heilsuspillandi. Þetta er auðvitað algerlega ósæmilegt ástand og þetta ástand hefur vissulega verið ljóst í allmörg ár, en ég hygg, að á því hafi verið vakin það hressileg athygli að undanförnu, að þm. ættu að gera sér ljóst, að þarna er um að ræða vandamál, sem verður að leysa. Þegar fjárlagafrv. var lagt fram, var þar ekki gert ráð fyrir einni einustu krónu til þess að halda áfram byggingarframkvæmdum við Kennaraskólann. Þetta hefur svolítið batnað í meðförum fjvn. Hún hefur lagt til, að skólinn fái 5 millj. nýjar, en auk þess 3 millj., sem teknar verði af æfinga- og tilraunaskólanum, sem er að minni hyggju næsta fráleit ráðstöfun. En till. mín um 20 millj. er einfaldlega till. skólastjóra Kennaraskólans. Hann fór fram á það að fá þessa upphæð. Hann taldi hana nauðsynlega, bæði til þess að byggja við skólann og til að koma upp íþróttahúsi. Og þessi till. skólastjórans hlaut meðmæli hæstv. menntmrh., þó að sú till. virðist ekki hafa fundið náð fyrir augum hæstv. fjmrh. Ég verð að gera ráð fyrir því, að hæstv. menntmrh. flytji slíka till. með samþykki þingflokks síns, og mér er nær að ætla, að stjórnarandstaðan sé sammála því að gera verði stórt átak til þess að halda áfram framkvæmdum við þennan skóla. Ef Alþfl. stendur með þessari afgreiðslu formanns síns, ætti að vera meiri hl. hér á þingi fyrir þessari till. og það verður óneitanlega nokkuð fróðlegt að sjá, hvort sú verður e. t. v. raunin. 2. till., sem ég flyt og er á þskj. 224, er um það, að tekinn verði upp nýr liður í sambandi við almennar greiðslur til barna- og gagnfræðaskóla: Til sálfræðiþjónustu í barna- og gagnfræðaskólum, 2 millj. kr. Sálfræðiþjónusta er nýlunda við skóla hér á Íslandi, þó að hún sé orðin almenn regla í ýmsum nágrannalöndum okkar, t. d. á Norðurlöndum. Slík þjónusta á að vera til leiðbeiningar og aðstoðar fyrir nemendur, sem eiga í erfiðleikum í sambandi við nám sitt, og einnig til ráðgjafar um námsleiðir og námsaðferðir fyrir nemendur almennt. Reykjavíkurborg hefur haft forustu um þetta mál og hefur komið á laggirnar hjá sér þó nokkurri stofnun sálfræðinga og félagsráðgjafa og kennara til þess að sinna þessum verkefnum. Mér er kunnugt um það, að sérfróðir menn telja þessa starfsemi mjög nauðsynlega. Hins vegar hefur komið í ljós, að Reykjavíkurborg hefur ekki átt þess kost að fá greiðslur frá ríkinu til móts við framlag sitt til þessara verkefna, og það væri mjög eðlilegt, að um þetta mál væri fjallað í samræmi við skólakostnaðarlög og að ríkið greiddi hluta þessarar þjónustu af sinni hálfu. Mér er ekki kunnugt um, hvers vegna ríkið neitar að taka þátt í þessari sjálfsögðu starfsemi, en vera má, að það sé af því, að hér er ekki enn þá um að ræða almenna starfsemi í skólunum og á þetta kunni að verða fallizt, þegar þetta er orðið almennt í skólakerfi okkar, eins og það verður vafalaust. Þess vegna hef ég lagt til, að þangað til verði þetta tekið upp sem sérstakur liður á fjárlögum til þess að Alþ. viðurkenni þann vilja sinn að stuðla að þessari þróun og taka þátt í þessari starfsemi, þar til þessu verður komið í endanlegt horf. Á þskj. 220 flyt ég till. um framlag í byggingarsjóð til Leikfélags Reykjavíkur, 2 millj. kr. Ég veitti því athygli að fjvn. hækkaði fjárframlag til Leikfélags Reykjavíkur í sambandi við rekstur Leikfélagsins, og er það í sjálfu sér mjög lofsverð ákvörðun og fullkomlega makleg. Hins vegar eru erfiðleikar Leikfélags Reykjavíkur ekki sízt tengdir því, að húsakynni félagsins eru fyrir löngu orðin óviðunandi með öllu, og um það hefur verið rætt áratugum saman að koma upp nýju borgarleikhúsi í þágu Leikfélags Reykjavíkur. Því miður hefur raunin orðið sú, eins og oft vill verða hjá okkur, að þetta hefur orðið lítið annað en umtalið, og það er ekki einu sinni enn þá búið að ákveða lóð undir slíkt leikhús. Því miður er hætta á því, að framkvæmdir geti dregizt enn í langan tíma, ef ekki verður ýtt undir eins og hægt er. Mér er vissulega kunnugt um það, að svo er, litið á, að þetta eigi að vera verkefni Reykjavíkurborgar, og ég hef ekki nokkra minnstu löngun til þess að draga úr frumkvæði Reykjavíkurborgar á þessu sviði. En ég held, að starfsemi Leikfélagsins sé svo myndarleg, að það sé full ástæða til þess, að Alþ. ýti undir það, að byggingarframkvæmdum verði hraðað eftir því, sem kostur er. Í því sambandi held ég, að það sé mikilvægt að gera sér grein fyrir því, að menningarstarfsemi á Íslandi má aldrei verða í sérstökum hólfum, þannig að sagt sé: Hér er verkefni fyrir Reykjavík, en ekki aðra. Leikfélag Reykjavíkur hefur að undanförnu í raun orðið að Leikfélagi Reykjavíkur og nágrennis. Það er tekið að fara með leiksýningar sínar á ýmsa staði í nágrenninu, og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að þróunin verður sú hér á landi, að skipulögð verður menningarstarfsemi, sem tengir saman Reykjavík og félagsheimilin úti um allt land. Við munum þurfa á því að halda að skipuleggja þau mál þannig, að leikhúsin í Reykjavík aðstoði félagsheimilin úti um land með því að fara þangað með sýningar og með því að taka þátt í leikstarfsemi þar. Ég er sannfærður um það, að við munum þurfa á því að halda á sínum tíma að fara fram á fyrirgreiðslu frá Leikfélagi Reykjavíkur að þessu leyti, og því tel ég það mjög eðlilegt, að ríkið verði einhver aðili að byggingu í þágu Leikfélagsins. Síðasta till., sem ég vil minnast á er till. um það, að í þann lið fjárl., sem fjallar um hafnamál, verði tekinn nýr liður: Ráðstafanir gegn mengun í höfnum, 5 millj. kr. Eins og þm. vita, er hér um að ræða mikið stórmál. Mengun í höfnum er mikið og alvarlegt og vaxandi vandamál á Íslandi og um það er m. a. fjallað í skýrslu frá n., sem Rannsóknaráð ríkisins stofnaði s. l. bauðst til þess að fjalla um vandamál mengunar í náttúru Íslands. Þar segir svo með leyfi hæstv. forseta: „Á stöku stað hafa sýni af sjó við strendur landsins verið tekin og rannsökuð, einkum þar sem sjór er notaður við fiskverkun, og hefur komið í ljós, að hann er víða allmengaður kóligerlum umhverfis þorp og bæi og þá ónothæfur til fiskverkunar. Einnig hefur sjórinn við sjóbaðstað Reykvíkinga í Nauthólsvík reynzt það mengaður kóligerlum, að þurft hefur að loka honum af heilbrigðisástæðum. Á þessu sumri fór fram umfangsmikil rannsókn á mengun sjávar umhverfis Reykjavík á vegum Reykjavíkurborgar og undir leiðsögn erlendra sérfræðinga á þessu sviði. Öll þessi mengun stafar fyrst og fremst frá skólpi íbúðarhúsa og iðjuúrgangi, sem veitt er í skólpleiðslur og víðast hvar leitt stytztu leið til sjávar, án þess að reynt sé að hreinsa það, og oft ná þessar skólpleiðslur ekki einu sinni niður fyrir stórstraumsfjöruborð.“ Og síðar í skýrslunni er komizt svo að orði um þetta atriði: „Sjórinn við strendurnar er allvíða mengaður af skólpfrárennsli þorpa og bæja, eins og áður er getið og einnig af frárennsli frá fiskiðju og þarf hið fyrsta að hefja athugun á því, á hvern hátt er hægt að leysa það vandamál, því að ekki er endalaust hægt að nota firði og víkur og fjörur þeirra sem sorpgeymslu. Í rauninni ætti að setja strangar reglur um sorp- og skólpmál um allt land, byggðar á niðurstöðum rannsókna í þessum efnum.“ Þessar lýsingar eru eins og menn heyra mjög alvarlegar og þeir, sem kunnugir eru á ýmsum stöðum hér við landið, vita, að þetta er mikið og alvarlegt vandamál. Hv. þm. Guðlaugur Gíslason hefur vakið athygli á þessu vandamáli með frv., sem hann flutti hér fyrr á þessu þingi. Hann er kunnugur þessu frá Vestmannaeyjum, en einmitt í Vestmannaeyjahöfn er þetta mjög alvarlegt vandamál, vegna þess að þar er sá háttur hafður, eins og raunar víðar, að fiskibátarnir eru þvegnir upp úr sjónum í höfninni, eins og hann er nú. Í sambandi við stöðu okkar sem matvælaframleiðenda þá er þetta ástand, sem ekki má standa. Hv. þm. Guðlaugur Gíslason lagði til í frv. sínu að breytt yrði hafnalögum, þannig að aðgerðir til þess að koma í veg fyrir mengun yrðu eitt af verkefnum, sem ráð er fyrir gert í sambandi við hafnarframkvæmdir og fengju þar með styrk úr ríkissjóði. Ég tel þetta vera mjög eðlilegt frv., og ég trúi ekki öðru en það verði samþ. En þá þurfum við einnig að sjá til þess um leið, að á fjárlögum sé gert ráð fyrir fjármunum í þessu skyni. Sú upphæð, sem ég nefni, 5 millj., er ekki há. Ég er hræddur um það, að þegar ráðizt verður í þessi verkefni þá muni þau reynast ákaflega kostnaðarsöm. Samt mundi þessi upphæð geta dugað til þess að hrinda af stað rannsóknum á þessu efni, því ég hygg, að það sé nauðsynlegt að gera heildarrannsókn á þessu, og byggja svo á henni heildaráætlun um framkvæmdir, til þess að bæta úr þessu vandamáli. Ég vil vænta þess, að þm. almennt hugsi um þetta veigamikla mál í fullri alvöru og íhugi það með sér, hvort ekki er ástæða til þess, að tekin verði upp fjárveiting á þessum fjárlögum til þessa verkefnis.



Herra forseti. Ég hef leyft mér, ásamt hv. 1. þm. Austf., 4. þm. Austf. og 5. þm. Austf. að bera fram nokkrar brtt., og eru þær prentaðar á þskj. 226. Þessar brtt. eru um það, að fá nokkrar fjárveitingar til viðbótar því, sem kemur fram í till. fjvn. til fyrirhleðslna og til hafnargerða á þrem stöðum. Í þessum till. okkar er þó farið mjög hófsamlega í fjárkröfur til þessara verkefna. Fyrirhleðslur vatna eru á mörgum stöðum mjög mikilvæg landvörn. Það er sem betur fer vaxandi áhugi á því með þjóðinni að efla landgræðslu og gæta þess, að náttúrufar landsins spillist sem minnst. En það má telja, að sú landvörn, sem felst í fyrirhleðslum vatna, sé einn þáttur í þessu, og er það þess vegna óhjákvæmilegt, að þessu máli sé nokkur gaumur gefinn í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Þá má og geta þess, að framkvæmdakostnaður vex mjög með vaxandi dýrtíð. Við kynnumst því, hvernig framkvæmdakostnaður við vegagerð vex óðfluga, og ég hygg, að innan skamms muni verða lagt fyrir þm. yfirlit, er sýnir, hvernig þróunin er á því sviði. En hið sama gildir um fyrirhleðslur, framkvæmdakostnaður við þær helzt mjög í hendur við vegagerð, þar sem um hliðstæð verkefni er að ræða. Ég skal þá víkja með fáum orðum að þeim atriðum, sem í till. greinir, hverju um sig. Við leggjum til, að til fyrirhleðslu við Jökulsá á Dal verði veittar 200 þús. kr. Hv. fjvn. hefur ekki séð sér fært að taka upp fjárveitingu til þessarar fyrirhleðslu. Og það hefur komið fram, enda sýna brtt. n. það, að heildarfjárveitingin til fyrirhleðslna hefur hækkað í meðförum n. um 475 þús. kr., að ég ætla. En þetta fyrirhleðslufé skiptist á milli 50–60 verkefna samkvæmt till., sem fyrir liggja. Ég tel því alveg auðsætt, að fjvn. hafi verið í miklum vanda að skipta svo takmarkaðri fjárhæð, og tel víst, að hún hafi við þá skiptingu viljað sýna fyllstu sanngirni. En við leggjum til, að teknar verði upp 200 þús. kr. til fyrirhleðslu við Jökulsá á Dal og er það vissulega ekki há fjárhæð miðað við þær tölur, sem um er fjallað í þessu frv. Jökulsá er, eins og kunnugt er, eitt af stórvötnum landsins og hún brýtur niður bakka sína, sérstaklega er það á vissum kafla við syðri bakka árinnar, þar sem mikil þörf er á að stemma stigu við því, að hún grafi jarðveginn undan bakkanum og að gróðurland falli niður í farveginn í stærri og stærri stykkjum. Um þessa fyrirhleðslu hefur verið gerð kostnaðaráætlun af hálfu vegamálaskrifstofunnar og sýnir hún, að þetta er allkostnaðarsamt verk, en ég vil minna á, að til þessarar fyrirhleðslu voru veittar 100 þús. kr. á fjárlögum þessa árs, og mun það fé vera geymt og vera handbært. Með þeirri viðbót, sem við leggjum nú til, að veitt verði í þetta verk, álítum við, að hægt verði að hefja verkið svo að mikið gagn yrði að. Þá leggjum við til, að framlag til fyrirhleðslu í Norðurdalsá í Breiðdal verði hækkað um 70 þús. kr., þ. e. a. s. í staðinn fyrir 30 þús., sem þessari fyrirhleðslu er ætlað að fá samkvæmt till. fjvn., komi 100 þús. kr. Þarna er verk á þremur stöðum, sem þarf að vinna að, og sú hækkun, sem við förum fram á, mun vissulega ekki nægja til þess að ljúka því verkefni að fullu, en mundi þó koma að gagni og tryggja það, að um nokkrar framkvæmdir yrði að ræða á næsta ári á þessum stað. Í þriðja lagi leggjum við til, að veitt verði smáfjárhæð, 30 þús. kr., til fyrirhleðslu í Hofsá í Álftafirði. Það er dálítið verk, sem þarf að vinna, og þessi lága fjárhæð, sem við leggjum til að veitt verði, mundi a. m. k. ýta undir það, að kleift yrði að vinna það verk á næsta ári. Í till. okkar er lagt til, að veittar verði 2 millj. kr. til hafnargerðar í Borgarfirði eystra. Þetta byggðarlag á við erfiðleika að etja í ýmsum efnum. Hafnarskilyrði eru ótrygg og stendur það vélbátaútgerð fyrir þrifum og veldur líka erfiðleikum við afgreiðslu strandferðaskipanna. Þessi till. okkar miðar að því að koma til móts við óskir heimamanna á þessum stað um nokkurt framlag til hafnarbóta. Þá leggjum við til, að til hafnargerðar á Breiðdalsvík verði veittar 2 millj. kr. Þar eru ástæður þannig, að höfnin er ótrygg, þegar hafalda er mikil og leitar inn á skipaleguna. Til þess að bæta úr því hefur verið ráðizt í það að gera garð til varnar höfninni og er þegar byrjað á því verki, en þessi brtt. okkar miðar að því, að tryggt verði, að því verki verði haldið áfram á næsta ári. Loks er í till. okkar farið fram á, að til hafnarinnar í Fáskrúðsfirði verði veitt Í millj. kr. Það er fyrirhugað af hálfu heimamanna þar að gera nokkrar hafnarbætur einkum í sambandi við smábátaútgerð þar á staðnum og mundi þessi fjárhæð, ef samþ. yrði, flýta fyrir því, að þær framkvæmdir yrðu af hendi leystar. Ég skal taka það fram, að við viljum gjarnan, að fjvn. gefist kostur á að athuga þessar till. á milli umr. og munum því taka þær aftur við atkvgr. eftir 2. umr. eða þá að taka þær upp síðar, ef ekki næst samkomulag milli umr. við fjvn., að hún taki þær upp eða komi til móts við þær óskir, sem hér eru fram bornar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér hér að bera fram tvær brtt. ásamt þeim hv. 1. þm. Vesturl., Ásgeiri Bjarnasyni, hv. 2. þm. Austf., Páll Þorsteinssyni, hv. 5. þm. Austf., Vilhjálmi Hjálmarssyni, hv. 3. þm. Vestf., Halldóri Kristjánssyni, og hv. 1. þm. Norðurl. v., Ólafi Jóhannessyni. Þessir liðir eru hér á þskj. 224, III. liður og eru um: a) Framleiðnisjóð landbúnaðarins 25 millj. kr. og b) Veðdeild Búnaðarbankans 10 millj. kr. Eins og hv. alþm. er kunnugt, þá var flutt hér fyrr á þinginu af sömu mönnum, eða flestum þessara manna, frv. um Framleiðnisjóð landbúnaðarins, þar sem gert er ráð fyrir því, að þessi upphæð einmitt verði til hans lögð á hverju ári. Enn fremur liggur hér frv. fyrir frá hæstv. ríkisstj. um Framleiðnisjóð landbúnaðarins, og hæstv. landbrh. gat um það í sinni framsöguræðu, að það þyrfti að athuga það í sambandi við afgreiðslu fjárlaga nú, hvort ekki væri hægt að leggja sjóðnum til eitthvert fé á ári hverju frá 1971. Ég sé það, að þetta er ekki enn þá komið inn á fjárlög, og er því þessi till. hér fram borin. Í sambandi við Veðdeild Búnaðarbanka Íslands, þá er hv. alþm. það kunnugt, að veðdeildin er í raun og veru ekki starfhæf. Það liggja núna lánsbeiðnir í deildinni eitthvað rúmlega 100 að tölu, og jafnvel þótt gert sé ráð fyrir, að þær séu ekki allar þannig, að þær séu lánshæfar, þá tel ég, að líklegt sé, að það séu a. m. k. um 75 af þeim, sem þyrfti að afgreiða nú fyrir áramótin. En þetta eru flest umsóknir, sem hafa borizt á þessu ári, en að vísu nokkrar frá fyrra ári, sem af ýmsum ástæðum var ekki hægt þá að veita lán út á, og aðallega af þeim ástæðum, að það voru ekki tilskilin gögn í lagi, en sumar af þessum umsóknum eru nú í lagi. En ef þetta eru um 75 umsóknir, þá sjá menn það, að þrátt fyrir þessa allt of lágu upphæð, sem veðdeildin lánar, þ. e. a. s. 200 þús. kr. hámark, sem er óbreytt frá 1966, þá þarf til þess allverulega fjármuni eða á að gizka einhvers staðar á milli 13 og 15 millj. kr. Veðdeildin er þannig stödd gagnvart Búnaðarbankanum í dag, að reikningslega skuldar hún honum 5 millj. kr., og í sambandi við ýmsar skuldbindingar gagnvart lausaskuldalánunum frá 1962, þá munu bætast við rétt eftir áramótin nokkrar millj., mér er ekki kunnugt um hvað margar, þannig að það er sýnilegt á þessu, að starfsemi veðdeildarinnar er alveg í voða, og þar sem menn hafa treyst á það, sem hafa sótt um lánin, að fá þetta jafnóðum, eiginlega um leið og lánsumsóknirnar berast, þá sjáum við, hvernig muni vera ástatt í þessum efnum. Ég tók eftir því, þegar ég sá fjárlagafrv., að þar er Iðnlánasjóður, honum er áætlað þar 15 millj. kr. þrátt fyrir Iðnþróunarsjóðinn. Ekki dettur mér í hug að halda því fram, að Iðnlánasjóður sé ekki í þörf fyrir þessa peninga, en veðdeildin er ekki síður í þörf fyrir einhverja töluverða fjármuni. Ég vonast til þess, að það verði hægt að verða við þessum óskum, og ef ekki koma fjármunir nú fyrir áramótin, þá liggur það ljóst fyrir, að þessar umsóknir verður ekki hægt að afgreiða frá Búnaðarbankanum, og væri það alveg hörmulegt, eins og ástandið er. Ég vil svo leyfa mér að leggja hér fram eina skriflega till., sem er flutt af mér ásamt hv. 1. þm. Norðurl. e., Gísla Guðmundssyni, en hún er við 56. tölulið og er nýr liður: Tilraunastöð Búnaðarsambands Eyjafjarðar 200 þús. kr. Eins og hv. þm. er kunnugt þá er merkileg starfsemi rekin norður í Eyjafirði, það er nokkurs konar tilraunastöð, afkvæmistilraunastöð fyrir sæðingarstöðina á Hvanneyri, og er það mjög merkilegt starf, sem þar er unnið. Ég tók eftir því, að það hafði komið inn núna breyting, sem gerir ráð fyrir því, að Búnaðarsamband Suðurlands fái þessa sömu upphæð, og mér er kunnugt um, að á því er full þörf, en það er ekki síður þörf á því, að tilraunastöðin, sem er rekin af Búnaðarsambandi Eyjafjarðar, fái svipaða fyrirgreiðslu. Ég verð að biðja forseta að óska eftir afbrigðum, þar sem þessi till. er skriflega og of seint fram borin. Og í síðasta lagi vil ég svo gera að mínum orðum það, sem hv. þm. Einar Ágústsson sagði hér í dag um gæzluvistarsjóðinn. Þau mál eru öll þannig, að það er ekki vanzalaust fyrir hv. Alþ. að sinna þeim málum ekki betur en gert er, og ég vil sem sagt gera hans orð hér að mínum og sé ekki ástæðu til þess að fara út í það frekar á þessu stigi málsins.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. 11. þm. Reykv. tvær till. á þskj. 224. Fyrri till. fjallar um það að hækka styrkveitingu til Alþýðusambands Íslands úr 200 þús. kr. í fjárlögum í 400 þús. Styrk þennan notar Alþýðusambandið til að halda uppi námskeiðum um félagsmál, sem eru tvímælalaust mjög nauðsynleg fyrir verkalýðshreyfinguna, og þyrfti að sjálfsögðu miklu fremur að auka þá starfsemi en hið gagnstæða og helzt að stefna að því, að hreyfingin gæti eignazt sinn eigin félagsmálaskóla, eins og frv. liggur fyrir um á Alþ. Alþýðusambandið mun hafa sótt um það, að þessi styrkur verði hækkaður í 400 þús. kr. og verður ekki sagt, að þar sé farið fram á mikið, eins og öllum kostnaði er nú háttað, en fjvn. hefur samt ekki treyst sér til að hækka þennan styrk nema upp í 300 þús. kr., sem fullnægir ekki þeim tilmælum, sem Alþýðusambandið bar fram. Ég held, að allir hv. þm. hljóti að viðurkenna, hversu mikilvægt það er, að jafnstór og áhrifamikil félagsmálahreyfing geti haldið uppi nægilegri fræðslustarfsemi, og þeir ættu ekki að horfa í það að bæta við þessum 100 þús. kr., sem Alþýðusambandið fer fram á umfram það, sem fjvn. hefur lagt til. Erlendis hafa slíkar félagsmálahreyfingar mjög öfluga fræðslustarfsemi. Og þarf að sjálfsögðu að stefna að því, að slíkt komist einnig á hér. Ég vil minna á það í þessu sambandi, að ríkisfyrirtæki leggja til Vinnuveitendasambands Íslands miklu stærri upphæð heldur en þá, sem Alþýðusambandið fer hér fram á. Þetta gerist á þann hátt, að mörg fyrirtæki, sem ríkið ræður yfir, eru meðlimir í Vinnuveitendasambandi Íslands og greiða því háar upphæðir á þann hátt eða sem félagsmeðlimir. Og það væri ekki nema til að skapa jafnvægi, til að vega upp á móti þessu, að Alþ. veitti Alþýðusambandinu þann styrk, sem það fer hér fram á, fullkomlega. Og þar sem hér munar nú ekki nema 100 þús. kr. á því, sem Alþýðusambandið fer fram á, og því, sem fjvn. leggur til, þá held ég, að hæstv. ríkisstj. og hv. þm. hljóti að fallast á þetta, þegar líka svo er komið, að heildarupphæð fjárlaganna, útgjaldabálkur fjárlaganna, verður eitthvað um 12 milljarðar kr., þegar öll kurl koma til grafar. Síðari till., sem ég flyt ásamt hv. 11. þm. Reykv., er um að hækka framlagið til orlofssjóðs húsmæðra. Það er ákveðið, lagt fyrir í fjárlögum, að það verði 750 þús. kr. Fjvn. hefur hækkað það upp í eina millj., en við leggjum til, að það verði hækkað upp í tvær millj., og er það vissulega ekki stór upphæð, eins og öllum kostnaði er nú komið. Eins og kunnugt er, þá hefur verið stefnt að því á undanförnum árum, að ýmsar stéttir, sem eiga óhæga aðstöðu, fengju styrk eða framlög til þess að njóta orlofs, en það hlýtur að vera öllum nokkurn veginn ljóst, að sú stétt, sem hefur einna erfiðasta aðstöðu í þeim efnum, eru húsmæður. Þess vegna var hafizt handa um það fyrir allmörgum árum, ýmis félagssamtök beittu sér fyrir því, að fátækar mæður gætu fengið nokkurt orlof. Hér í bænum var það Mæðrastyrksnefnd, sem beitti sér fyrir slíku á tímabili, síðar voru það verkalýðssamtökin, ég held sérstaklega verkakvennafélagið Framsókn og slík félög, sem beittu sér fyrir því, að verkalýðshreyfingin ynni að því, að húsmæður í verkalýðsstétt gætu notið orlofs á einhvern hátt, þó litið væri, og í framhaldi af því, af þeirri baráttu, þá var tekin upp fjárveiting á fjárlögum 1957 til þess að stuðla að því, að efnalitlar húsmæður gætu notið nokkurs orlofs. Kvenfélagasamband Íslands tók málið síðan upp á sína arma, og fyrir forgöngu þess þá voru sett lög á þingi 1959 eða 1960 um orlofssjóð húsmæðra. En þar var ekki gengið lengra í kröfuhörku heldur en það, að lagt var til, að ríkið greiddi í orlofssjóð húsmæðra sem næmi 10 kr. á hverja húsmóður í landinu. Og þetta hefur staðið óbreytt í lögunum síðan. Þrátt fyrir það, þótt þessi fjárveiting hafi ekki verið hærri nú á undanförnum árum, en ég hef nú skýrt frá, þá hafa verið talsverð not af þessum fjárveitingum. Samkvæmt lögunum um orlofssjóð húsmæðra hafa starfað sérstakar n. á vegum húsmæðrasamtakanna eða héraðssamtakanna víða um landið, og þessu fé, sem orlofssjóðurinn hefur til umráða, er skipt á milli þeirra. Þó fjárveitingin sé ekki meiri en þessi, þá hefur þetta víða komið að góðum notum, þannig að hægt hefur verið að styrkja efnalitlar húsmæður til þess að njóta nokkurs orlofs, sem þær hefðu sennilega ekki gert ella. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja, að á undanförnum árum og sérstaklega á þessu ári hefur allur kostnaður stórhækkað í landinu, og eigi þessi starfsemi að koma að verulegum notum er óhjákvæmilegt að hækka þessa fjárveitingu talsvert frá því, sem nú er. Og þess vegna er lagt til samkvæmt þessari till., að veittar verði 2 millj. kr. á næsta ári í orlofssjóð húsmæðra. Að sjálfsögðu hefði verið freistandi að bera fram till., sem hefði gengið miklu lengra heldur en þessi, en eins og aðstæður allar eru, þótti ekki líklegt, að það væri hægt að fá stuðning við frekari hækkun hjá hæstv. ríkisstj. og meiri hl. Alþ. En ég vænti hins vegar, að þessir aðilar geri sér grein fyrir því, að hér er um slíkt nauðsynjamál og ég vil segja réttlætismál að ræða, að þess megi vænta, að þessi till. nái fram að ganga. En ég tel, að það sé alveg óþarft að brýna það fyrir þm., að húsmæður eru sú stétt í landinu, sem hefur kannske mesta þörf fyrir orlof, en a. m. k. þær, sem tilheyra hinum efnaminni stéttum, hafa minni möguleika til þess heldur en flestir eða allir aðrir. Og þess vegna er hér um mikið nauðsynjamál og réttlætismál að ræða. Ég flyt svo á sama þskj., ásamt hv. 1. þm. Norðurl. v. og hv. 1. þm. Vestf., till. um það, að tekinn verði upp nýr liður á fjárl. til fræðslu um skaðsemi sígarettureykinga samkv. ákvörðun heilbrmrn., og verði þessi fjárveiting 2 millj. kr. Ég ætla ekki að fara að halda hér erindi um skaðsemi sígarettureykinga, vegna þess að það mál hefur verið svo mikið rætt að undanförnu, bæði hér og annars staðar, að ég hygg, að öllum hv. þm. sé það ljóst, hve mikil nauðsyn það er, að það sé reynt að vinna gegn þeim og draga úr þeim og það verður ekki gert á annan hátt en með fræðslustarfsemi. Það má segja, að nokkur spor hafi verið stigin í þá átt með þeirri till., sem Pétur heitinn Benediktsson bar fram hér á Alþ. um merkingu á sígarettupökkum, en það er ekki nema eitt af því, sem aðrar þjóðir hafa gert í þessum efnum eða eiga að gera. Þetta mun vera komið í framkvæmd fyrir nokkru í Bandaríkjunum og mun talið, að það hafi haft nokkur áhrif þar. Norðmenn eru að ræða um að taka þetta upp og fleiri þjóðir. En þó að þetta sé spor í rétta átt, er það áreiðanlega ekki nema eitt af því, sem gera þarf í sambandi við þá fræðslustarfsemi, sem hér þarf að hefja. Fyrir Alþ. liggur nú till. frá þm. úr öllum flokkum, þar sem skorað er á ríkisstj. að gera sérstakar ráðstafanir til að draga úr tóbaksreykingum og þá fyrst og fremst með margvíslegri fræðslustarfsemi. Í þessari till. er t. d. talað um það, að taka upp víðtæka upplýsingastarfsemi um skaðvænlegar afleiðingar sígarettureykinga í dagblöðum, hljóðvarpi og sjónvarpi. Þá er rætt um það að taka upp í skólunum reglubundna kennslu um heilsufarslega hættu sígarettureykinga. Enn fremur er talað um það, að flutt verði regluleg fræðsluerindi fyrir kennara og kennaraefni um þessi mál, og þá er lagt til, að stofnaðar verði sérstakar deildir, eins konar sjúkrastofur, sem stjórnað sé af sérfróðum læknum, og þar geti reykingamenn fengið aðstoð til þess að hætta reykingum, og á fleira er minnzt í þessari till. En það liggur í augum uppi, að ef hefjast á handa um slíkar framkvæmdir, svo að eitthvað muni um þær, verður það ekki gert á annan hátt en þann, að til þessarar starfsemi verði varið talsverðu fjármagni. Og við, sem að þessari till. stöndum, teljum, að ekki sé ráðlegt að fara af stað með öllu minni fjárhæð en 2 millj., eins og öllum kostnaði við fræðslustarfsemi er nú háttað. Ég þekki það frá gamalli tíð, að hæstv. fjmrh. er mikill stuðningsmaður bindindis, bæði á áfengi og tóbak, og þess vegna treysti ég því alveg sérstaklega, að þessi till. finni náð fyrir augum hans eða hann vinni að samþykki hennar. Ég skal svo ekki taka lengri tíma til þess að mæla fyrir þessum till. Ég vildi aðeins að lokum beina einni fsp. til hæstv. fjmrh. Ég sé það, að í till. fjvn. eða meiri hl. fjvn. er gert ráð fyrir því, að tekjur ríkisins af tekjuskatti einstaklinga hækki um 70 millj. kr. og þar af leiðandi verði tekjurnar af tekjuskatti einstaklinga áætlaðar um 300 millj. kr. hærri á næsta ári en á þessu ári. Ég vildi í þessu sambandi gera þá fsp. til hæstv. fjmrh., hvort það sé búið að ákveða, hver skattvísitalan eigi að vera á næsta ári, því að að sjálfsögðu fer það mjög eftir henni, hve miklir skattar það verða, sem einstaklingar greiða. Þeir geta jafnvel orðið hærri en þetta, ef ekki verður veruleg breyting á skattvísitölunni, og ég tel, að það sé nú líka erfitt að vera með nokkrar áætlanir um þetta efni, fyrr en búið er að taka ákvörðun um, hver skattvísitalan verður.



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 227 brtt. þess efnis, að varið verði 500 þús. kr. til byggingar sjómannastofu á Akranesi, gegn jafnmiklu framlagi annars staðar frá. Þá er að sjálfsögðu átt við það, að framlagið komi frá viðkomandi byggðarlagi. Á Akranesi er mikill útgerðarstaður. Sjómenn, sem þaðan róa, eru ekki allir heimamenn. Allmargir eru aðkomumenn, og í landlegum og á hvíldardögum eiga þeir yfirleitt ekki í neitt hús að venda, heldur verða að hafast við í lúkarnum um borð í bát sínum, sem oft er að sjálfsögðu heldur dauflegur staður. Það dregur eflaust enginn í efa, að það er mikil nauðsyn á sjómannastofu á slíkum stað vegna þessara aðkomumanna, en jafnframt vegna sjómanna, sem þarna búa, heimamannanna, enda horfir það að sjálfsögðu til menningarauka, að þeir hafi eitthvert félagsheimili að dveljast á og nota þá undir sína félagsstarfsemi og skemmtanahald og til síns tómstundalífs. Ég álít sem sé, að slík sjómannastofa mundi koma að gagni til þess einnig. Og með tilliti til þessa vænti ég þess, að þessi till. eigi skilningi að mæta hjá hv. þm.



Herra forseti. Þegar ég sá þessa till. á þskj., lét ég skrifa mig og taldi sjálfsagt, að ég segði nokkur orð í sambandi við þetta mál. Það er rétt, sem flm. hélt hér fram, að sjómannastofur eru nauðsynlegar, þar sem mikið er um aðkomusjómenn og til þess að dvelja á, þegar landlegur eru. Og það var svo fyrir allmörgum árum á Akranesi, að þá var nokkuð mikið um aðkomumenn á bátunum. Nú var það svo fyrir nokkrum árum síðan, og einmitt með tilliti til þess arna, að Akranesbær byggði sjómannaheimili eða sjómannastofu á mjög góðum stað rétt við höfnina. Akranesbær gaf sjómannadeildinni og verkalýðsfélaginu þetta hús. Það var aðeins eitt skilyrði, sem fylgdi gjöfinni, og það var það, að þetta hús yrði rekið sem sjómannastofa. Nú liðu árin og tiltölulega fljótt fór svo, að þeir, sem húsið var afhent, óskuðu eftir því að þurfa ekki að framfylgja þessari gjafaskyldu, og í stað þess að reka sjómannastofuna eða hafa hana opna, þó að ekki væri nema 2–3 tíma á dag, var húsnæði þetta notað fyrir verkalýðsfélagið, fyrir starfsemi þess og sem félagshús. Fyrir aðeins tveimur árum fara þessi félagasamtök fram á það við bæjarstjórnina á Akranesi, að hún samþykki eða fallist á það, að þeir fái að selja þetta hús, sem er mjög góð bygging. Hún er ekki mjög stór, en þar er góð stofa eða salur og eldhús, herbergi og önnur aðstaða. En það er ekki lengra síðan en, eins og ég segi, 1½ ár og bæjarstjórnin sá ekkert athugavert við það með tilliti til þess, að þeir, sem báðu um þetta, hlytu að skilja eða vita, að það væri ekki nauðsynlegt að halda slíkum rekstri áfram. Og það var fallizt á þetta. Þess vegna hygg ég, að það sé af ókunnugleika hjá flm., að hann flytur nú þessa till., því að ég tek undir það með honum og ég harma það, að sjómannadeildin og verkalýðsfélagið á Akranesi skyldu ráðstafa þessari ágætu eign, sem þeim var gefin einmitt í þessu augnamiði, að reka slíka starfsemi eins og sjómannastofa er, og það verður að segja, að enda þótt það sé svo nú á Akranesi, að bátarnir séu að verulegu leyti gerðir út eða mannaðir af heimamönnum, þá er alltaf þó nokkuð af aðkomumönnum, eins og gerist og gengur í svo stórum bátaflota. En með tilliti til þess, sem gerzt hefur í þessum efnum, þá sé ég ekki, að það sé ástæða til þess að flytja slíka till., sem hér hefur verið flutt. Það er ekki hægt að kenna því um, að slíkt hús hafi ekki verið hagstætt til slíks rekstrar. Það er síður en svo. Húsið er alveg niður við höfnina. Þetta er steinbygging og vandað hús, að svo miklu leyti sem það er, og nægði að sjálfsögðu fyllilega til þess arna, vegna þess að hér er ekki um svo stóran hóp að ræða. En sem sagt, ég taldi rétt, af því að ég er kunnugur þessum málum og þessi till. kom hérna fram, að gefnu tilefni að skýra frá þessu. En svona hefur gangurinn verið í þessu máli



Herra forseti. Það eru nokkur atriði, sem ég vildi víkja að í sambandi við ræðu hæstv. fjmrh. í kvöld og þá fyrst og fremst til þess að skýra það betur, sem okkur ber á milli í sambandi við áhrif eða vöxt verðbólgunnar, sem við virðumst túlka ofurlítið hvor á sinn veg, þó að í ræðu hæstv. ráðh. kæmi fram, að raunverulega erum við komnir nær hvor öðrum heldur en virtist vera í upphafi. Og ég vona a. m. k., að við séum alveg búnir að gera okkur grein fyrir því, að það er vegna mismunandi skoðana á þessu atriði, sem við deilum um það, en ekki af hinu, að við förum vísvitandi með rangt mál í þessu sambandi. Það get ég ekki séð, að ég hafi gert. En áður en ég vík að því, vil ég víkja að því, sem hæstv. ráðh. sagði um hækkun fjárl. hér áður fyrr, hlutfallslega hækkun fjárl., og vitnaði þar til vinstri stjórnaráranna. Ég hef í því sambandi athugað þetta, síðan hann kom að þessu, hæstv. ráðh., og tekið áratuginn frá 1950–960 og fjárlög verða þar hæst, hlutfallsleg hækkun þeirra verður mest 1956, 28.2%. Annars er hún tiltölulega lítil og fer niður í 1%, en þetta er sem sagt hlutfallslega mesta hækkun fjárl., en það, sem nú er um að ræða í sambandi við fjárlagafrv., sem við erum að ræða nú, það er 37% hækkun. Hæstv. ráðh. kom að því, að meðan ekki væri að finna neinar till. hjá okkur stjórnarandstæðingum til þess að draga úr útgjöldum ríkisins, þá leyfði hann sér að nota orðið moðreykur í sambandi við okkar málflutning. Það, sem ég tel, að mestu máli skipti í sambandi við hækkun fjárl., er sú stefna, sem ríkisstj. fylgir, og það er í raun og veru það atriði, sem við deilum um. Það er áhrif stefnunnar á útgjöld fjárl., sem ég tel, að sé mergur málsins og hafi afgerandi áhrif, en ekki einstaka till., því að ef svo væri, mundum við haga okkur öðruvísi í sambandi við tillögugerð heldur en við gerum. Hæstv. ráðh. sagði, að ég orðaði þetta svo, að fjárl. hefðu áhrif á þróun efnahagsmálanna. Hann hins vegar orðaði það svo, að efnahagsþróunin hefði áhrif á fjárlagagerðina. Og þetta virðist mér, að okkur beri í milli. En ég held því fram, að það sé ríkisstj., sem ráði mestu um efnahagsþróunina í landinu, það sé hennar stefna, sem þar sé það afl, sem ráði mestu um efnahagsþróunina og sambandið á milli fjárlagagerðarinnar og efnahagsstefnunnar sé, eins og ég hef oft orðað það áður, sé spegilmynd af efnahagsstefnunni, séu fjárlögin, svo að mér sýnist, að þegar við berum saman, getum við deilt um það, hvort efnahagsstefnan hefur áhrif á fjárlagagerðina eða fjárl. á efnahagsstefnuna, en við komumst raunverulega að sömu niðurstöðu, vegna þess að það hlýtur að vera ríkisstj. á hverjum tíma, sem mótar efnahagsstefnuna. Og ef okkur þykir betra að orða það þannig, þá er ég reiðubúinn til þess. Ég vil undirstrika þetta betur með dæminu, sem ég ræddi um og hann líka, hæstv. ráðh., um söluskattinn. Hann taldi, hæstv. ráðh., að ef ég hefði verið í stjórnaraðstöðu á s. l. vetri, hefði ég ekki staðið fyrir að flytja till. um að fella niður söluskattinn á mestu nauðsynjunum. Ég held því hins vegar fram, að ég mundi gera það, hvort sem við værum í stjórnarandstöðu eða stjórnaraðstöðu. Það er mín skoðun, að þetta sé svo mikið atriði, meðal annars mikill verðbólgugjafi, að ég vil ekki standa að því, auk þess sem ég lít svo á, að þetta sé eitt af grundvallaratriðunum í stjórnmálum, stjórnmálaskoðunum, hvort á að taka ríkistekjurnar í verulegum mæli hjá þeim, sem minni hafa getuna, eða hjá þeim, sem hafa hana meiri. Og ég vitna til þess, að á þeim árum, sem Framsfl. mótaði efnahagsstefnuna, þá fylgdi hann þeirri stefnu að hafa ríkistekjurnar mismunandi háar eftir því, hvort um var að ræða hinar mestu nauðsynjavörur, sem allir þegnar landsins urðu að kaupa, hvort sem það voru þeir getuminnstu eða hinir. Mismunurinn var sá, að hafa hærri tollana á þeim vörum, sem voru miður nauðsynlegar og þeir keyptu, sem meiri höfðu getuna. Og þarna álít ég, að sé grundvallaratriði, sem gerir þennan mismun okkar. Og ég leyfi mér líka að vitna til þess, að ég álít, að einmitt þetta atriði að leggja 11% söluskatt á hinar mestu nauðsynjar hafi verið og eigi verulegan þátt í þeirri verðbólguskriðu, sem sett var af stað árið 1970, verulegan þátt. Og ég vil leyfa mér að bera - kalla mér til stuðnings eitt vitni, sem ég tel, að hafi verið með fremri þm. á þeim tíma, sem ég hef fylgzt með stjórnmálasögunni, og þetta var Haraldur Guðmundsson. Ég hef alltaf litið á Harald Guðmundsson sem merkilegan þingskörung og mætan mann. En hann sagði m. a. svo um söluskatt í umr. um það mál 1953, með leyfi hæstv. forseta: „Í öðru lagi liggur í augum uppi, að söluskattur hlýtur að hækka verðlag í landinu og þar með dýrtíðina.“ Þetta er nákvæmlega sú skoðun, sem ég hef, og ég tel, að það hefði verið allt annað að fást við kaupsamningana í sumar, ef það hefði verið búið að fella niður 11% af verðlaginu á mestu nauðsynjavörunum, sem var um að ræða í sambandi við þetta frv. okkar. Ég efast ekki um það, að ríkissjóður er nú þegar búinn að greiða þessi 11% mörgum sinnum aftur í gegnum verðbólguna. Ég vil líka minna á það í sambandi við þetta mál, að það er verið að mikla sig af þeim tryggingabótum, og ég tók eftir því í sjónvarpsviðtali við hæstv. viðskmrh. í gærkvöldi, að hann gerði mikið úr tryggingabótunum, sem þeir höfðu beitt sér fyrir á þessum áratug. En hvað verða tryggingaþegarnir að láta mikið af þessum tekjum sínum aftur í gegnum 11% söluskattinn? Hæstv. ráðh. talaði um það, að Framsfl. hefði ekki verið eins liðlegur í þeim málum eins og núverandi samstarfsmenn hans. En Framsfl. lagði ekki slíka skatta á mestu nauðsynjar eins og nú er staðið að. Hann lagði ekki söluskatt á mestu nauðsynjarnar, eins og nú er gert. Ég held því hiklaust fram, og það er nú vitað, að fjölskyldubæturnar eru ekki eins mikils virði þrátt fyrir hækkunina núna upp í 8 þús., eins og þær voru 1960, en þegar við svo bætum því við, bætum söluskattinum við, þá er það augljóst mál, að staða þeirra, sem eiga nokkur börn, og staða gamla fólksins er verri heldur en hún var fyrr á þessum áratug eða fyrst og fremst vegna þessarar ráðstöfunar. Ég álít, að hér sé um afgerandi atriði að ræða, sem hafi orðið verulegur verðbólguvaldur á þessu ári, og það séu slík atriði í stefnu hæstv. ríkisstj., sem eigi verulegan þátt í verðbólgunni. Það þarf ekki hér orðum að því að eyða, að t. d. ef á árinu 1970 hefði persónufrádráttur til skatts verið gerður eins og hann átti raunverulega að vera samkv. verðlagsvísitölu, ef það hefði verið farið inn á þá skattastefnu, þá hefði það einnig haft þau áhrif á kaupliði samninganna í sumar, að þeir hefðu orðið hagstæðari. Það er segin saga, að fólkið sækir aftur það, sem af því er tekið, í gegnum hækkandi kaupkröfur. Það þarf ekkert að vera að velta þessu fyrir sér. Þetta er staðreynd. Við vitum það líka, að atvinnureksturinn í landinu hefur sífellt verið að sækja aftur út í verðlagið háu vextina, óhagstæðu stofnlánin og annað eftir því. Þetta segir sig sjálft, að eftir því sem þetta er óhagstæðara, þurfa bæði einstaklingarnir og atvinnufyrirtækin hærri tekjur, en það gerir meiri vöxt í dýrtíðina. Hæstv. ráðh, vék að því, að við hefðum ekki gert till. til lækkunar, og ég hef þegar gefið á því þá skýringu, að ég tel, að höfuðatriðið í sambandi við fjárlagagerðina sé stefnubreyting en ekki einstaka till. auk þess, sem ég vil undirstrika það, að ég tel, að tillögugerð þar um þurfi að undirbúast, og við höfum verið sammála um það og þess vegna höfum við báðir talið það, að starf undirnefndarinnar í fjvn. væri til bóta, vegna þess að þar er unnið á þann hátt, að það er reynt að gera sér grein fyrir því, hvernig hægt er að breyta málunum á raunhæfan hátt, og ég tel, að tillögugerð, sem ekki byggist á því, sé óskaplega haldlítil. Og ég hef oft látið í ljós þá skoðun mína, að til þess að hægt væri að draga saman í ríkisrekstrinum í einstökum liðum þar, þá yrði sú leið að sameina stofnanir og draga á þann hátt saman það, sem farsælast mundi reynast. Ég vil líka segja það, að við erum mjög hófsamir um það að gera till. um hækkun útgjalda, því að þær till., sem minni hl. flytur sem slíkur, munu vera 0.7% af heildarútgjöldum fjárlagafrv., svo að það er nú hægt að segja, að þar sé hófsemi mikil. Hæstv. ráðh. sagði, að hækkandi kaupgjald skapaði líka hækkandi ríkistekjur, og ég er honum sammála um það, að því betri sem afkoma fólksins í landinu er, því meiri verða ríkistekjurnar. Og ég man það, að ég notaði einmitt þau rök í sambandi við söluskattsmálið hér á Alþ. í fyrra, að ef við bættum hag þegnanna, yrðu tekjur ríkissjóðs meiri, og ég er því hæstv. ráðh. alveg sammála um þetta. Þá var hæstv. ráðh. dálitið undrandi á því, að við skyldum telja eða ræða um það mikið, að verðstöðvunin væri tengd kosningunum, heldur væri það svo, að getan til þess að koma í framkvæmd verðstöðvun nú, skapaði möguleikana til þess, en ekki annað. Það má nú vel vera, að svo sé, en hitt er líka merkilegt, að þetta skuli alltaf falla saman við kosningar. Það er líka merkileg tilviljun, ef afkoma ríkissjóðs eða möguleikar ríkissjóðs til þess að koma á verðstöðvun þurfa endilega að koma fyrir, þegar kosningar eru í nánd. Mér finnst, að það þurfi ekki að hagræða hugsuninni mikið til þess að finna það út, að það er samband á milli kosninganna og ráðstöfunar ríkisstj. um verðstöðvun. Þá kom hæstv. ráðh. að því, að ekki væri ástæða til að ganga þannig frá málunum nú í sambandi við verðstöðvun, að það væri gert ráð fyrir áframhaldi hennar eftir 1. september. Nú má það vel vera og það er rétt hjá hæstv. ráðh., að það er ekki hægt að halda slíku ástandi nema takmarkaðan tíma, því að auðvitað er verðstöðvun ekkert annað heldur en verðlagseftirlit af hæstu gráðu, þar sem allt er sett undir smásjá. Og það er ekki hægt að halda slíku lengi, heldur takmarkaðan tíma, vegna þess að auðvitað koma inn alls konar atriði önnur, sem geta breytt þessu, og við skulum nú gera ráð fyrir því, að niðurgreiðslurnar hætti eftir 1. september. En þá kem ég að öðru atriði, sem mér finnst og hæstv. ráðh. vék að því, að það gæti líka verið, að ástand atvinnuveganna væri þá með þeim hætti, að þeir gætu bætt þessu á sig og meira en það. Nú getur það vel verið, að svo sé. En þá finnst mér aftur, að það vanti í fjárlagafrv., eins og ég vék að í dag, að ríkissjóður geti tekið að sér að greiða verðlagsuppbætur, sem leiddu af þessari breytingu, því að ég hef ekki trú á því nema þá verði gerðar nýjar ráðstafanir, sem ekki er talað um nú, að verðlagsuppbætur á laun verði þá felldar niður, þar vantar í dæmið, að ríkissjóður hafi einhverja fjárhæð til þess að mæta þeirri aukagreiðslu, sem kann að verða hinn 1. sept. Nú er ég ekki að halda því fram endilega, að það eigi að vera áframhaldandi niðurgreiðslur, þó að það hins vegar geti orðið mjög hættulegt, ef þeim er hætt skyndilega, t. d. mundi það hafa mjög alvarleg áhrif á sölu landbúnaðarafurða, sem nú eru verulega niðurgreiddar, ef svo einn góðan veðurdag yrði horfið frá þeirri stefnu og þar breytt til fyrra verðlags, svoleiðis að þessi atriði eru varasöm mjög, þegar svo mikið er að gert í niðurgreiðslum, eins og nú er. En alla vega finnst mér, að málið sé ekki leyst nema þá sé gert ráð fyrir að eiga fjármuni til þess að mæta því, sem hæstv. fjmrh. talaði um, að atvinnuvegirnir gætu þá tekið að sér að sínu leyti, því að ríkissjóður sem atvinnuveitandi yrði þá að taka sinn þátt í þeim ráðagerðum. Hæstv. ráðh. impraði aðeins á því, að framlenging yrði á þeim tekjustofnum, sem settir voru í samband við niðurgreiðslurnar, og ekki er það nú fjarri mér að halda, að ef hæstv. ríkisstj. situr að völdum þá, sem ég vona nú, að verði ekki, þá verði nú hugað að því að framlengja þessa tekjustofna, eins og ég spáði, þegar var verið að ræða hér þetta verðlagsfrv.



Herra forseti. Ég skal hvorki lengja þessar umr. mikið né taka upp almennar orðræður við hv. 3. þm. Vesturl. Það voru aðeins örfá orð, sem ég vildi þó segja. Í fyrsta lagi vegna fsp. frá hv. 4. þm. Reykv., þar sem hann spurðist fyrir um, hvort væri búið að ákveða skattvísitöluna, og tilefnið var það, að gert er ráð fyrir auknum tekjum af tekjuskatti. Þær auknu tekjur stafa nú m. a. af því, að það er gert ráð fyrir launahækkunum. Þó að það sé ekki endanlega ákveðið enn þá, hverjar þær verða, þá hygg ég, þó að menn tali að vísu mikið um það, að það muni vera vel gert við opinbera starfsmenn, að það muni nokkuð af því aftur hverfa kannske til síns heima, eins og þar segir, því að það á að greiða þeim launin aftur í tímann frá 1. júlí s. l. að telja. Nú er þetta að vísu ekki höfuðatriðið í þessari breytingu, heldur hitt, að það fór fram nánari athugun á því, hver verðlagsþróunin mundi verða á þessu ári, þar sem það lá nokkurn veginn ljóst fyrir eftir verðstöðvunina nú í haust, hvernig verðlagsþróunin mundi verða, og þá þótti fært að gera ráð fyrir hækkuðum tekjuskatti. Það hefur auðvitað aldrei verið meiningin annað en menn borguðu tekjuskatt af hækkuðum rauntekjum. Það hygg ég, að sé ekki ágreiningur milli okkar hv. þm. um, þó að það sé nokkur ágreiningur og hafi verið um það, hvort ætti að miða við framfærsluvísitölu eða kaupgjaldsvísitölu. En ég get ekki nefnt þá tölu enn þá, sem á að miða við, m. a. vegna þess, eins og hv. þm. hefur vikið að oft áður, að það er nú gert ráð fyrir því að leita umsagnar um það, áður en það endanlega er ákveðið, þó að það að vísu sé á valdi fjmrh., hvort hann fer eftir þeirri umsögn eða ekki, að hve miklu leyti, það er rétt, en þá er sjálfsagt að fylgja þeirri reglu og það hefur verið gert, og vísitalan mun verða ákveðin um áramótin. En ég endurtek það, sem ég hef áður sagt, að það er gert ráð fyrir því, að vísitalan verði það há, að hún fyllilega samsvari þeim verðlagshækkunum, sem orðið hafa nú á þessu ári, þannig að þær verði bættar mönnum að fullu. Ég hef verið að lesa hér í gegn till., sem útbýtt hefur verið, ég skal ekki gera þær að umtalsefni hverja fyrir sig, en þær eru margar og flestar þarfar og góðar, ef við hefðum til þess fjármuni, en með hliðsjón af því, að ég hef hlustað á það og vissulega skal játa það, að fjárlögin væru geigvænlega há, þá sýnist mér, að hv. þm. og ekki eingöngu minni hl. hv. fjvn., hann er ekki óhófssamastur í því efni, heldur hafa ýmsir þar slegið met, af því að talað er um að slá met í hækkunum, þannig að mér telst til, að þær till., sem hér liggja fyrir til afgreiðslu við þessar umr., eitthvað kann að bætast við enn, - þær nemi rúml. 500 millj. króna í hækkun. Það er nú hvorki meira né minna. Þannig að einhvern veginn er það svo, að mönnum virðist ekki ofbjóða það, sem komið er. Þessu taldi ég aðeins rétt að vekja athygli á. Svo aðeins örfá orð út af ræðu hv. 3. þm. Vesturl., án þess að ég ætli að fara að halda áfram neinum deilum við hann. Ég geri nú ráð fyrir, að við getum sætzt á það af því að, eins og hann sagði, þá er nú ekki orðið svo langt á milli okkar skoðana varðandi orsök og afleiðingu verðbólgu og áhrif fjárlaga í því efni. Þetta sé nú kannske að nokkru leyti spíralhækkun, svo sem kannske ekki nákvæmlega eins og á sér stað með búvöruverð og verðlag, en vitanlega er hætt við því, að ef að útgjöld ríkissjóðs t. d. hækka það mikið, að það þarf að leggja beinlínis á nýja skatta aftur á næsta ári, til þess að jafna upp metin, þá auðvitað verka fjárlögin aftur á þann hátt að leiða til aukins tilkostnaðar í þjóðfélaginu. Hins vegar verka þau ekki þannig, ef ekki þarf að grípa til nýrra skatta. Það er önnur saga. Ég hygg, og vitna ég þar ekki í ómerkari mann en fyrrv. form. Framsfl., af því að ég vann nú æðilengi með honum í fjárlögum, að hann hafi látið nákvæmlega uppi þá sömu skoðun og ég lét hér uppi, að það væru fjárlögin, sem kæmu alltaf á eftir, þannig að ég er þá ekki í svo slæmum félagsskap, þó að ég haldi fram svipaðri kenningu. Um það að ríkisstj. ráði efnahagsþróuninni, þá er það nú svo, hún ætti að gera það, en við vitum það nú báðir, að hún gerir það ekki nema að takmörkuðu leyti. Það eru margvísleg öfl, sem grípa þar inn í, og ég efast t. d. um það, að hv. þm. vilji skrifa undir það, að það hafi verið eingöngu fyrir óstjórn vinstri stjórnarinnar, að hún fór frá haustið 1958, vegna þess að óðaverðbólga væri þá yfirvofandi og í rauninni skollin á, þannig að hún teldi sér ekki fært að stjórna. Ég held því ekki fram, að þetta hafi verið vegna stjórnleysis vinstri stjórnarinnar, heldur vegna þess að menn hefðu ekki viljað haga sér eftir þeim ábendingum, sem höfðu verið gefnar af stjórnvöldum, og þetta er nákvæmlega það, sem alltaf hefur verið að gerast undanfarna áratugi, menn hafa gert meiri kröfur en framleiðni í þjóðfélaginu hefur getað risið undir, og þess vegna hefur farið sem farið hefur, að engin ríkisstjórn hefur getað ráðið við verðbólguna. Þetta er kjarni málsins og þetta er, held ég, sá vandi, sem hver sú stjórn fær við að glíma, sem situr að loknum kosningum, - við skulum engu spá um það, hver hún verði, það er annað mál. Ég skal ekki fara út í hugleiðingar okkar að öðru leyti um söluskattinn og um það, að Framsfl. hafi ekki lagt skatta á nauðsynjar, ég skal sleppa því, en ég veit nú ekki, hvort allir hafa gleymt sköttunum, sem þá voru. Um þetta skal ég ekki ræða, en aðeins víkja örlítið að lokum að verðstöðvuninni, sem hv. þm. að vísu fullyrti ekkert um að væri kosningamál, en sagði, að væri einkennilegt að félli saman við kosningar. Ég vil í því sambandi aðeins vekja athygli á því, að það hefur ekkert farið dult, að það hafi verið skoðun Sjálfstfl. almennt, að það væri rétt að hafa kosningar í haust, þannig að hann hefur að minnsta kosti ekki verið búinn að finna þetta þjóðráð með verðstöðvun, þegar hann hélt því fram, að þetta væri rétt að gera, því að þá hefði nú þessu vafalaust ekki verið haldið fram. En sannleikurinn er sá, að ástæðan til þess, að við - og ég get tekið það fram, að ég var þeirrar skoðunar, að það yrði mjög erfitt að eiga við stjórn efnahags- og fjármála, þegar kosningar væru fyrir dyrum. Ástæðan var fyrst og fremst sú, að við, sem höfðum þessa skoðun, töldum, að það gæti orðið mjög erfitt um vik að fá samvinnu um þær ráðstafanir, sem þyrfti að gera, enda hefur það komið í ljós, að það samstarf, sem efnt var til, það hefur ekki tekizt, og ég hygg, að það hefði verið með töluvert öðrum hætti, ef það hefðu ekki verið kosningar á næsta leiti. Hins vegar er ég ekki í neinum vala um það, að fyrir hvaða ríkisstj. sem það er, sem á að taka við, hvort sem það verður sama stjórn eða ekki, þá verður það til mikilla hagsbóta og tryggir mjög möguleika þeirrar stjórnar til þess að taka á þessum málum, að þessi verðstöðvun skuli vera framkvæmd nú. Ég hika ekki við að fullyrða það. Varðandi atriði, sem hv. þm. kom einnig að, þá viðurkenndi ég að vísu, að það væri rétt, að hugsanlegt væri, að það gæti verið sá bati í efnahagslífinu, atvinnuvegirnir gætu tekið við einhverri hækkun, þannig að það mætti hverfa frá verðstöðvuninni að einhverju leyti a. m. k., en þá gat hann um það, að það vantaði a. m. k. í fjárlagafrv. tekjuöflun til þess að rísa undir ríkishlutanum í þessum útgjaldaauka. Ég er ekki viss um það, vegna þess að tekjuöflun fjárlagafrv. er miðuð við mjög hófsamlega þróun efnahagsmála á næsta ári. Þannig að það gæti vel farið svo, eins og reyndin hefur orðið á þessu ári og miðað við þær horfur, sem jafnvel virðast vera, - þó maður geti aldrei spáð því, allra sízt í okkar þjóðfélagi, sem er mjög hverfult, - þá gæti orðið sá bati, að tekjur ríkissjóðs yxu einmitt beinlínis af þessum sökum. Því það fer saman bætt afkoma ríkissjóðs og bætt afkoma atvinnuveganna, vegna aukinnar veltu í þjóðfélaginu. Þetta hygg ég, að við hv. þm. getum verið sammála um, að sé mjög líklegt að fari saman. Ég skal svo ekki, herra forseti, lengja umr. af minni hálfu, nema eitthvert sérstakt tilefni gefist til með ákveðnum fyrirspurnum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja eina brtt. við fjárlagafrv. Hún er á þskj. 227 og merkt þar með tölunni II. Hún fjallar um vatnsveitur, þ. e. a. s. hún fjallar um vatnsveitu Vestmannaeyja. Svo sem hv. alþm. er vel kunnugt, er þessi vatnsveita mesta mannvirki og sérstæðasta, sem á Íslandi hefur verið lagt í, og um leið er hún langdýrust af þeim öllum. Því fer mjög fjarri, að vatnsveitan sé eingöngu gerð fyrir þá íbúa, sem í Vestmannaeyjum eru, hún er það að öðrum þræði, en að hinu leytinu er hún algert nauðsynjamál fyrir þá útflutningsframleiðslu, sem þaðan kemur. Það má segja, að eðlilegt sé, að Vestmanneyingar beri sjálfir kostnað af þeim hluta vatnsveitunnar, sem fyrir bæjarbúa er. Þó tíðkast það nú, að ríkið styrki slíkar vatnsveitur. En að Vestmanneyingar eigi að borga þann hlutann af vatnsveitunni, sem er fyrir útflutningsframleiðsluna, það fæ ég ekki séð að sé réttlætanlegt, þar verður ríkið að leggja hönd á plóginn og vænti ég þess, að engir muni neita þeirri skyldu ríkisins, en eins og sakir standa, þá eru Vestmanneyingar látnir, að öllu óbreyttu, borga einnig þennan kostnað að verulegu leyti. Ekki svo að skilja, að ríkissjóður taki engan þátt í kostnaði við þetta mannvirki, en enn sem komið er þá gerir ríkið það ekki nema í svo smáum stíl, að greinilegt er, að Vestmanneyingar eru ekki einasta látnir borga sína vatnsveitu, heldur einnig vatnsveituna, sem þarf til þess, að framleiðslan þar geti verið í góðu horfi. Á fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 10 millj. kr. fjárveitingu úr ríkissjóði til vatnsveitna. Þar af mun vera fyrirhugað, að vatnsveitan í Vestmannaeyjum fái 5½ millj. Hins vegar liggur það fyrir, að á næsta ári, árinu 1971, munu vaxta- og afborganagreiðslur þær, sem Vestmannaeyjakaupstaður verður að standa undir, verður að inna af höndum, nema 24.3 millj. kr. Tekjur vatnsveitunnar geta hins vegar ekki orðið nema 7 eða rösklega 7 millj. kr. Það er því greinilegt, að einhvers staðar frá, annars staðar en frá fyrirtækinu sjálfu, verða að koma upp í þessar afborganir og vexti 17 eða rösklega 17 millj. kr. Ef nú væri reiknað með því, að þetta yrði að jöfnu greitt úr ríkissjóði og úr bæjarsjóði Vestmannaeyja, þá mundi láta nærri, að hvor aðili um sig yrði að bera 8½ millj. Ég hef gert till. um það, að ríkissjóðsframlagið til vatnsveitna verði hækkað úr 10 í 13 millj. kr. og að hið fyrirhugaða framlag ríkissjóðs til Vatnsveitu Vestmannaeyja verði hækkað um þessar 3 millj. Þetta er efni þeirrar till., sem ég hef hér lagt fram, og ég vænti þess, að menn sjái, að hér er hvorki farið fram á stórkostlega hluti né heldur ósanngjarna og get ég gjarna, ef fjvn. vildi athuga þetta á milli umr., lofað till. að liggja þar til við 3. umr., ef að svo ber undir, en ég tel augljóst, að hér sé um réttlætismál að ræða, sem ekki gildi einasta þessi fjárlög, heldur hljóti það svo að vera, a. m. k. hin allra næstu ár, að ríkið sjái sóma sinn í því að greiða a. m. k. helming mismunar á vaxta- og afborganagreiðslum og tekjum þeim, sem til þess gætu fallið, úr sjóði vatnsveitunnar sjálfrar. Það er að þessu sinni 17 millj., en mundi auðvitað aukast, þegar fram líða stundir, því næsta sumar er fyrirhugað að bæta við annarri vatnsleiðslu undir sjóinn milli lands og Eyja og verður Vestmannaeyjakaupstaður að sjálfsögðu að leita á náðir ríkisins a. m. k. um ábyrgðarheimildir í því sambandi, en það er nú e.t.v. rétt að lofa því máli að bíða við afgreiðslu þessara fjárlaga í trausti þess, að ríkisvaldið telji það einnig sinn hag að greiða fyrir þessum framkvæmdum, og skal því ekki vantreyst að óreyndu. En þessi till. er þess efnis, að ef ríkið vill ekki hreinlega láta þá íbúa, sem draga á land þann fisk, sem úr landinu er seldur, einnig standa undir kostnaðinum af því að þvo hann almennilega, svo að hann sé hæf markaðsvara, þá verður að taka upp þessa stefnu, að borga a. m. k. til jafns við Vestmannaeyjakaupstað þennan mismun á afborgana- og vaxtagreiðslum, sem ég hef nú nefnt, og að óreyndu vantreysti ég því ekki, að hv. alþm. sjái nauðsyn á því.



Herra forseti. Mér þykir rétt í sambandi við þessa till. að gera nokkra grein fyrir því fyrirtæki, sem hér er um að ræða, því það er rétt, sem frsm. till. sagði, að hér mun vera um að ræða stærstu framkvæmd einstaks sveitarfélags utan Reykjavíkur. Það er einnig rétt, að þetta er nokkuð sérstakt fyrirtæki og átti sér fram að síðasta ári enga hliðstæðu, að því er ég bezt veit, í Evrópu. Það var fyrst árið 1969, að sams konar leiðsla og hér er um að ræða var lögð út í eyjar við Júgóslavíu. Þannig var, að Vestmanneyingar voru fyrstir til að ryðja braut vatnsleiðslulögn af þeirri gerð, sem hér er um að ræða, og sérfræðingar telja, að muni eiga eftir að ryðja sér til rúms víðar. Alþ. hefur frá fyrstu tíð, að ég tel, veitt fyrirtækinu verulega fyrirgreiðslu. Það hefur staðið Vestmanneyingum til boða að fá þær ríkisábyrgðir, sem á hefur þurft að halda, en fram að þessu hefur þess ekki þurft með, því þau lán, sem hafa verið tekin, hafa fengizt án ríkisábyrgðar, eingöngu með ábyrgð Vestmannaeyjakaupstaðar. Mér þykir því til hlýða eins og ég sagði í upphafi, að gera nokkuð grein fyrir þessu fyrirtæki, svo hv. alþm. geti áttað sig á því, hvað þarna hefur verið að gerast og hvað mun gerast á næsta ári. Það má segja, að vatnsveitan hafi á undanförnum árum verið byggð í ákveðnum áföngum. Fyrsti áfanginn var 1967, þegar leiðslan var lögð frá uppsprettu í brekkum lands, sem var í eigu Syðstu-Merkur, og fram í Landeyjasand. Þetta var venjuleg vatnsveituframkvæmd, þ. e. a. s. leiðslan var þarna grafin niður í jarðveginn og lögð um 22 km leið til sjávar. Annar áfangi varð 1968 þegar 4 tommu neðansjávarleiðsla var lögð frá Landeyjasandi og út í Eyjar. Þriðji áfangi má telja, að orðið hafi á árinu 1969, þegar byggð var sú dælustöð, sem á að gera það kleift, að þegar á því þarf að halda, þá sé hægt að auka flutningsgetu þeirrar leiðslu og þeirra leiðslna, sem lagðar verða í framtíðinni, mjög mikið, eins og nú er a. m. k. að þrefalda flutningsgetuna. Á árunum frá 1967 og til dagsins í dag, og svo mun einnig vera árið 1971, hefur verið unnið kerfisbundið að bæjarkerfinu, þannig að við teljum okkur sjá fram á, að á næsta ári verði búið að tengja öll hús í kaupstaðnum við vatnsveitukerfið. Hafizt var handa um byggingu vatnsgeymis, 5000 tonna vatnsgeymis, á árinu 1969 og standa vonir til, að því verki verði lokið á næsta ári eða á árinu 1971. Heildarkostnaður er, eftir því sem reikningar vatnsveitunnar sýna í árslok 1969 og að því viðbættu, sem vitað er að kostnaðurinn hefur orðið á þessu ári, þá er heildarkostnaður orðinn um 140 millj. kr. Þar af mun kostnaður við bæjarkerfið vera um 42 millj. Stofnæð og það, sem henni fylgdi og talið er styrkhæft samkvæmt vatnsveitulögum er því aðeins knappar 100 millj. kr., að því bezt verður séð nú í dag. Þetta fyrirtæki hefur verið fjármagnað þannig, að danska fyrirtækið NKT, Nordiske Kabel- og Trådfabrikker, sem framleiðir neðansjávarleiðslur, þá neðansjávarleiðslu, sem keypt hefur verið, lánaði allt andvirði leiðslunnar til 10 ára og varð kostnaðarverð hennar 36 millj. ísl. kr. miðað við gengið í dag. Lánasjóður sveitarfélaga mun hafa lánað um 23 millj. kr. til vatnsveitunnar, Atvinnujöfnunarsjóður 8 millj. kr. og Brunabótafélag Íslands um 2½ millj. Og lán hjá Hambros Bank, sem upphaflega var 12 millj. eða röskar 12 millj., er nú að eftirstöðvum um 4 millj., en lán Hambros Bank og lán Atvinnujöfnunarsjóðs eru bráðabirgðalán, sem þarf að greiða upp á mjög skömmum tíma, önnur lán eru til 10 og 15 ára. Framlag ríkissjóðs, að meðtöldu árinu 1970, nemur 16 millj. og 700 þús. kr. og skiptist þannig, að árið 1967 voru veittar 3 millj. á fjárlögum, árið 1968 2.7 millj., árið 1969 5.5 millj. og árið 1970 aftur 5.5 millj.; og er nú gert ráð fyrir eftir till. rn., að sama upphæð verði veitt árið 1971 á fjárlögum. Það skal tekið fram, að auk þessa beina framlags á fjárlögum hefur Alþ. samþ. heimild til handa fjmrh. að veita eða endurgreiða eins og það mun heita í 6. gr. fjárlaga, að endurgreiða aðflutningsgjöld af aðkeyptu erlendu efni, og er þar um að ræða bæði neðansjávarleiðsluna og eins það erlenda efni, sem flutt er til dælustöðvarinnar á Landeyjasandi. Ég hef það ekki handbært, hvað miklu þetta nemur, en það mun vera að sjálfsögðu um verulega upphæð að ræða, þar sem þarna mun vera erlent efni, sem nemur andvirði 45–50 millj. ísl. króna. Samkvæmt þessu, og kemur það heim við reikninga vatnsveitunnar, hefur bæjarsjóður lagt fram um 50 millj., sem tekið hefur verið með álögðum útsvörum á bæjarbúa. Þetta er, eins og málin standa nú í dag og í stórum dráttum, það sem gerzt hefur í þessu máli frá upphafi. Ég hef áður hér við afgreiðslu fjárlaga rakið undirbúning málsins, sem tók alllangan tíma og var, að ég hygg, að flestra dómi mjög vandað til, og ætla ég því ekki að endurtaka það nú. En þá kemur að því, sem ég mundi kalla 4. áfanga, en það er lögn nýrrar neðansjávarleiðslu frá Landeyjasandi og út í Eyjar, og er þar um að ræða mun sverari leiðslu heldur en þá, sem nú er, eða 7 tommu leiðslu í stað fjögurra tommu leiðslu, sem áður var lögð. Kostnaður þessarar leiðslu mun vera um 60 millj. og er þá átt við leiðsluna fulllagða og frágengna, en ekki er þar reiknað með aðflutningsgjöldum. Lánsloforð hefur fengizt fyrir andvirði þessarar leiðslu að mörgu leyti mjög hagstætt, en til þess að hægt sé að notfæra, eða til þess að Vestmanneyingar geti notfært sér það lán, þarf á sjálfskuldarábyrgð ríkissjóðs að halda, og hefur það mál verið rætt bæði af mér og bæjaryfirvöldum heima við hæstv. fjmrh. Við áttum- þess kost í haust, þegar verið var að semja um kaup á þessari leiðslu við hið danska fyrirtæki, að fá fyrir andvirði hennar danskt lán, en það var í alla staði miklu óhagstæðara heldur en það lán, sem síðar fékkst hjá Scandinavian Bank í London. Eins og fram kemur af þessu, standa vonir til, að þetta stóra fyrirtæki, ég segi risafyrirtæki á mælikvarða ekki stærra bæjarfélags, að það verði komið, sem við teljum, í heila höfn í árslok 1971. Flutningsgeta þeirra tveggja leiðslna, sem þarna verður um að ræða, fjögurra tommu leiðslunnar, sem lögð var 1968, og þeirrar leiðslu, sem fyrirhugað er að leggja á árinu 1971, er samtals á milli 5500 og 6000 tonn á sólarhring, og er þá miðað við, að leiðslurnar séu báðar fullnýttar með þeirri dælustöð, sem fyrir hendi er uppi í Landeyjasandi. Þetta vill segja, að miðað við, að Vestmannaeyjabær þróist eðlilega og fiskiðnaður fari þar vaxandi, þá hygg ég, að menn geri almennt ráð fyrir, að búið sé að sjá þessum málum borgið fyrir byggðarlagið, bæði neyzluvatnsþörf bæjarbúa og þörf fiskiðnaðarins, um það bil 20 ár fram í tímann. Þetta mál var, eins og ég sagði í upphafi, mjög vel athugað, áður en út í það var farið, því að við gerðum okkur það ljóst strax í upphafi, að þarna var um mjög fjárfrekt fyrirtæki að ræða og þess vegna yrði til þess að vanda eins og frekast var kostur, og aðstæður væru alveg sérstæðar, þar sem þurfti að leggja leiðsluna 12 km veg frá Landeyjasandi og út í Eyjar á hafsbotninn, þar sem vitað er, að brim getur orðið einna mest hér við strendur landsins. En þeir erlendu sérfræðingar og reyndar innlendir líka, sem fengnir hafa verið til þess að skoða þetta mál og þær leiðslur, sem keyptar hafa verið, telja, að leiðslurnar muni standast þá raun, sem þeim er ætlað, og höfum við ekki ástæðu til þess að ætla, að um bilun verði að ræða. Ég skal sérstaklega, vegna þess að hv. þm. hafa eflaust tekið eftir því og frétt það, að talið var, að um bilun á leiðslunni hefði verið að ræða í mynni Vestmannaeyjahafnar nú í haust, geta þess, að það er ekki neitt í sambandi við framleiðslu leiðslunnar sjálfrar eða styrkleika hennar. Það urðu þarna tæknileg mistök, þegar leiðslan var lögð. Hún var lögð í boga til að forðast vissan hluta innsiglingarinnar, hún var lögð í boga upp undir berg, sem er norðan megin við innsiglinguna og verkaði þannig, að straumdráttur myndaðist þar, sérstaklega þegar brim voru. Sjórinn frá berginu féll niður á grynnra vatn heldur en er þó í innsiglingunni sjálfri og varð til þess, að nokkur hreyfing komst á leiðsluna. Hún lá þar við steinklöpp. Þetta sýndi sig, þegar leiðslan var skoðuð, og hafði yzta borð hennar lítils háttar skaddazt. En ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að hvorki við sjálfir né þeir aðilar, sem hafa verið okkar trúnaðarmenn, erlendir og innlendir, telji, að nokkur hætta sé á, að leiðslan bili við eðlilegar aðstæður og eins og reiknað var með frá upphafi, og sú nýja leiðsla, sem verður lögð næsta sumar, verður ekki lögð þá leið inn um hafnarmynnið, sem fyrri leiðslan var lögð, og má segja, að það hafi að vissu marki verið heppilegt, að þetta skyldi þó koma í ljós, því að það hefði orðið erfiðara viðureignar, hefðu báðar leiðslurnar legið þá leið, sem valin var fyrir hina fyrri leiðslu. Ég skal geta þess að lokum, að ég skrifaði fjvn. í haust, eftir að hún hafði hafið störf sín, og fór fram á, að framlag til Vatnsveitu Vestmannaeyja yrði hækkað. N. hefur ekki enn eða lauk ekki fyrir 2. umr. að afgreiða það erindi, en ég vænti þess, að hún taki það til athugunar nú fyrir 3. umr.



Herra forseti. Ég flyt hér nokkrar brtt. ásamt öðrum þm. Alþb. Flestar þessar brtt. eru á þskj. 228, en ein mun vera á þskj. 227. Ég skal nú gera grein fyrir þessum brtt. í stuttu máli. 1. till., sem ég flyt ásamt Gils Guðmundssyni, er um það, að tekinn verði upp liður í fjárl., sem nemi 5 millj. kr., stofnkostnaður fiskiðnskóla. Ég veit, að það er öllum hv. þm. fullkunnugt, að mikið hefur verið um það rætt nú um alllanga hríð að koma upp fiskiðnskóla. Það hafa verið skipaðar nokkrar n. til þess að kynna sér málið, og alltaf hefur verið unnið að athugun á málinu, eins og það hefur verið orðað hér á hv. Alþ., en okkur sýnist nú vera kominn tími til þess, að Alþ. taki ákvörðun um það, að slíkur skóli skuli byggður með því að áætla á fjárl. næsta árs ákveðna fjárhæð til byggingar skólans. Auðvitað er hér aðeins um fyrstu fjárveitingu að ræða, en við teljum, að kominn sé tími til þess, að Alþ. taki skýlausa afstöðu til þessa máls með því að áætla þessa upphæð til byggingar skólans. Í öðru lagi flyt ég svo brtt. í þremur liðum, með Jónasi Árnasyni og Steingrími Pálssyni. Í fyrsta lagi, að framlag ríkisins til félagsheimilasjóðs verði hækkað úr 15 millj. kr. í 20 millj. kr.. En það er öllum hv. þm. kunnugt, að félagsheimilasjóður stendur í miklum skuldum við fjöldamörg félagsheimili í landinu, sem síðan eiga aftur í miklum fjárhagserfiðleikum, vegna þess að það hefur staðið á framlagi sjóðsins til bygginganna. Í öðru lagi flytjum við svo till. um það, að framlag ríkisins til íþróttasjóðs verði hækkað úr 5 millj. kr. í 10 millj., en þar er svipað ástatt og með félagsheimilasjóð, að það hefur einnig staðið stórlega á framlögum sjóðsins til þeirra framkvæmda, sem hann hefur ákveðið að styðja. Í þriðja lagi leggjum við svo til, að tekinn verði upp nýr liður, svo hljóðandi: „Sérstakur stuðningur við íþróttastarfsemina í landinu, sem sé varið í samráði við ÍSÍ og UMFÍ, 5 millj. kr.“ Það fer ekki á milli mála, að íþróttahreyfingin í landinu er þess makleg, að hún sé studd frekar en gert er, og það er heldur enginn vafi á því, að hún þarf verulega á auknum fjármunum að halda í þeirri dýrtíð, sem nú er orðin, ef hún á að geta haldið uppi a. m. k. þeirri starfsemi, sem hún hefur verið að fást við á undanförnum árum. Af því leggjum við til, að þessi fjárveiting komi til nú að þessu sinni til þessara aðila. Í þriðja lagi flyt ég svo ásamt Gils Guðmundssyni till. um það, að fjárveiting til sumardvalarheimila, dagheimila og vistheimila verði hækkuð úr 900 þús. kr. í 2 millj. kr., en það fer auðvitað ekki á milli mála, að þátttaka ríkisins í rekstri þessara þörfu stofnana, sem nú eru reknar viða um land, er orðin allt of lítil og í rauninni hinu opinbera til skammar. Hér er um mjög þýðingarmikla starfsemi að ræða, sem hvílir orðið mjög þungt á flestum sveitar- og bæjarfélögum í landinu og á samtökum áhugafólks, sem hefur fundið þörfina á því að reka þessar stofnanir, og hefði í rauninni verið full ástæða til þess, að ríkið styrkti þessa starfsemi á svipaðan hátt og ríkið styrkir almenna skólastarfsemi í landinu. En hér er nú aðeins lagt til að auka framlög ríkisins að nokkrum hluta til þessarar þörfu starfsemi. Í fjórða lagi flyt ég svo till. með Jónasi Árnasyni um það, að varið verði til tilrauna með nýjar heyverkunaraðferðir á næsta ári 2 millj. kr. Alþ. gerði samþykkt á síðasta ári um það, að það teldi mjög nauðsynlegt að styrkja tilraunir í þessu skyni, og það hafa að sjálfsögðu farið hér fram nokkrar rannsóknir í þessa átt. En það er enginn vafi á því að okkar dómi, að hér þarf að leggja fram miklu meira fé en gert hefur verið, ef á að fást sæmileg lausn á þessu mikla vandamáli, sem hér er um að ræða. Í fimmta lagi flyt ég svo hér till., ásamt Þórarni Þórarinssyni, um það að greiða Benedikt Gíslasyni frá Hofteigi í viðurkenningarskyni fyrir heyverkunartilraunir 150 þús. kr. Það þarf ekki mörgum orðum að fara um þessa till. Ég veit, að allir hv. alþm. hafa fylgzt með þeim merkilegu tilraunum, sem Benedikt Gíslason frá Hofteigi, sá mikli áhugamaður um landbúnaðarmál, hefur staðið fyrir að undanförnu. Það fer ekki á milli mála, að Benedikt hefur í þessum efnum lagt í allmikinn kostnað, sem hann hefur ekki fengið greiddan, þrátt fyrir örlítinn styrk af hálfu hins opinbera. Hér væri aðeins um það að ræða, að greiða Benedikt nokkurn hluta af þeim beina kostnaði, sem hann hefur lagt út í þessu sambandi. Ég tel fyrir mitt leyti, að þær tilraunir, sem Benedikt hefur gert varðandi þetta mál, séu athyglisverðar og þess eðlis, að það sé full ástæða til þess að greiða honum þessa upphæð í viðurkenningarskyni fyrir það, sem hann hefur lagt af mörkum til þessa máls. Þá flyt ég í sjötta lagi till., 5. till., ásamt Jónasi Árnasyni, Gils Guðmundssyni og Steingrími Pálssyni varðandi sjávarútvegsmál, en þar leggjum við til í fyrsta lagi, að varið verði sérstaklega til humar- og rækjuleitar 3 millj. kr. umfram það, sem gert hafði verið ráð fyrir í till. Hafrannsóknastofnunarinnar. Ég veit, að flestir hv. þm. þekkja það, að það er sótt á um rannsóknir í þessum efnum um leit að nýjum humar- og rækjumiðum. Það er sótt á um frekari rannsóknir en Hafrannsóknastofnun hefur getað innt af hendi vegna takmarkaðrar fjárhagsgetu stofnunarinnar, og við teljum því réttmætt að verja sérstaklega 3 millj. kr. í þessu skyni. Þá leggjum við til í öðru lagi, að varið verði til fiskileitar og veiðarfæratilrauna 3 millj. kr., einnig umfram það, sem að öðru leyti hefur verið gert ráð fyrir að verja af Hafrannsóknastofnuninni í þessu skyni. Hér er um geysilega mikið og víðtækt verkefni að ræða og þarft verk, og það þarf að leggja hér á mun meiri áherzlu en gert hefur verið. Þá leggjum við til í þriðja lagi, að varið verði 1 millj. kr. sérstaklega til rannsóknar á skelfiskmiðum við landið. Það hefur þegar sýnt sig, að hafin er skelfiskvinnsla á nokkrum stöðum á landinu, þýðingarmikil framleiðsla, sem kemur að mjög góðu gagni, sérstaklega á vissum tímum ársins, og hér er líka um verðmætan útflutning að ræða, en það þarf vitanlega að rannsaka miklu betur en gert hefur verið skelfiskmiðin við landið, úr hverju þar er að spila, hversu mikil verðmæti er þarna um að ræða og hvað mikið má byggja á þessu í sambandi við rekstur á þessu sviði. Þá leggjum við til í fjórða lagi, að tekinn verði upp nýr liður svo hljóðandi: „Rannsóknir og leiðbeiningastarfsemi í þágu niðursuðu- og niðurlagningariðnaðar 10 millj. kr.“ Við teljum, að það sé mjög brýnt verkefni, að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins geti lagt í miklu meiri rannsóknir vegna niðursuðu- og niðurlagningariðnaðarins og unnið miklu meira að almennri leiðbeiningarstarfsemi í þágu þeirra fyrirtækja, sem eru að fara af stað með þessa framleiðslu, en þessi stofnun hefur getað gert til þessa. Hér er vitanlega um stórkostlegt framtíðarverkefni fyrir okkur Íslendinga að ræða og við verðum að leggja fram fé, m. a. í þessar fræðilegu rannsóknir. Í fimmta lagi leggjum við svo til, að tekinn verði upp annar nýr liður, sem hljóði þannig: „Til stuðnings við niðursuðu- og niðurlagningariðnað og aðra fullvinnslu sjávarafurða til útflutnings, sérstaklega til markaðsleitar og söluþjónustu, 40 millj. kr.“ Það er skoðun okkar, að það þurfi að leggja alveg sérstaka áherzlu á það að greiða fyrir sölu á þessari framleiðslu og leggja þar út í alldýrar eða kostnaðarsamar framkvæmdir. Þessar tegundir af vörum komast ekki inn á markaði erlendis, án þess að haft sé verulega fyrir því. Við þurfum að kosta þar menn til þess að bjóða fram þessa vöru og við þurfum að leggja mikið í auglýsingakostnað og yfirleitt í markaðsleit. Það er engin von til þess, að nýgræðingar í þessari framleiðslu, hin nýju fyrirtæki, geti tekið að sér allt þetta verkefni í byrjun. Mjög sennilega ætti að fela einhverri ríkisstofnun þetta verkefni, eins og t. d. síldarútvegsnefnd, en verkefni hennar minnkar nú óðfluga, eins og sakir standa a. m. k., eða þá að fela þetta fiskimálanefnd. Fyrri reynsla okkar í þessum efnum hefur sýnt það, að það er þörf á því, meðan verið er að byggja upp nýjar framleiðslugreinar eins og þessar, að einhver opinber aðili taki að sér forgöngu í málinu. Þannig var þetta með frosna fiskinn á sínum tíma. Það var opinber stofnun, sem þar varð að ryðja brautina og stíga öll fyrstu og erfiðustu skrefin, en það var fiskimálanefnd á sínum tíma og síðan uxu upp úr þessu þær sölustofnanir, sem nú eru starfandi, og svipað hefur þetta orðið á öðrum sviðum. Það er engin von til þess, að þau nýju fyrirtæki, oft veikburða, sem byggð eru upp á þessu sviði, geti tekið að sér þetta kostnaðarsama og vandasama verkefni, sem alveg óhjákvæmilega þarf að leysa. Þá flyt ég í sjöunda lagi till. ásamt Gils Guðmundssyni um það, að tekinn verði upp nýr liður, sem hljóði þannig: „Framlag til þeirra sveitarfélaga, sem gera sérstakar ráðstafanir að kröfu opinberra aðila til að bæta hreinlætisaðstöðu við frystihús og aðrar framleiðslustöðvar matvæla, gegn jafnháu framlagi annars staðar að, 10 millj. kr.“ Ég veit, að flestum hv. þm. er vel kunnugt um það vandamál, sem hér er við að eiga. Það er þegar komið þannig, að opinberir aðilar hafa tilkynnt ýmsum frystihúsum í landinu og öðrum matvælaframleiðslustofnunum, að þær munu ekki fá leyfi til þess að vinna að sinni útflutningsframleiðslu á matvælasviði, nema breytt verði mjög verulega til með allar aðstæður til hreinlætis varðandi framleiðslu þessara stöðva. Hér er sérstaklega um það að ræða, að það þarf í mörgum tilvikum að gera átak í frárennslismálum og vatnsveitumálum og einnig varðandi það að steypa eða malbika talsvert svæði til aukins hreinlætis í kringum stöðvarnar, til þess að lágmarkskröfum hreinlætis sé fullnægt í sambandi við alla aðstöðu þessara stofnana. En hér yrði sýnilega um svo fjárfrekar framkvæmdir að ræða, að það er alveg óhugsandi, að ýmis sveitarfélög í landinu, sem standa frammi fyrir þessum vanda, geti haldið áfram þeirri framleiðslu, sem þau nú hafa með höndum, ef hart verður gengið eftir, sem fyllilega er eðlilegt, að sé gert í þessum efnum, án þess að til komi einhver opinber aðstoð við þessi sveitarfélög til þess að koma fram umbótum í þessum efnum. Við leggjum því til, að ríkið verji í þessu skyni á næsta ári 10 millj. kr. gegn því, að viðkomandi aðilar, sem hér eiga hlut að máli, leggi fram jafnháa upphæð á móti. Þá væri hægt að hefjast handa um það að bæta úr þessu og laga til a. m. k. á allmörgum stöðum, og síðan yrði verkinu haldið áfram. Þá flyt ég hér í áttunda lagi till. með Gils Guðmundssyni um það, að rekstrarstyrkur til sjómannaheimila í landinu verði hækkaður úr 50 þús. kr. í 800 þús. kr., og verð ég að segja, nú eins og áður, þegar þetta mál hefur verið hér rætt, að mig undrar það stórlega, að það skuli ganga hér þing eftir þing, að fjvn. skuli skila frá sér fjárlagafrv. þannig að ætla að verja til rekstrarstuðnings við þær sjómannastofur, sem starfandi eru í landinu, aðeins einum 50 þús. kr. Þetta er vitanlega til skammar, og það á að breyta þessu. Það eru þegar starfandi nokkuð margar sjómannastofur, en þær verða skiljanlega ekki reknar nema með allmiklum framlögum af hálfu viðkomandi sveitarfélaga og það er eðlilegt, að ríkið ýti nokkuð undir eða aðstoði nokkuð í þessum efnum með því að leggja fram nokkuð meira en það hefur gert til reksturs þessara þörfu stofnana. Sjómannastéttin á það fyllilega skilið, að þetta fé sé lagt fram í þessu skyni. Ég vil líka benda á það í sambandi við það, sem hér hefur áður verið sagt í þessum umr. varðandi sjómannastofur, að því fer víðs fjarri, að sjómannastofur þurfi aðeins að vera á þeim stöðum, þar sem mikið er um aðkomusjómenn. Sannleikurinn er nú sá, að útgerð okkar er fyrir löngu komin á það stig, að okkar fiskiskip fara frá stað til staðar og verða að dvelja fram og til baka á hinum ýmsu stöðum eftir því, sem aflinn gefst og veðurfar er, og það verður því vitanlega alls staðar talsvert um það að ræða, að aðkomusjómenn séu á stöðunum. En það þarf líka að hafa sjómannastofur í útgerðarbæjum landsins fyrir heimasjómennina. Þeir þurfa líka að hafa sitt eðlilega afdrep til þess að koma saman, til þess að ræða sín mál og njóta sinna frístunda, en ekki að þurfa að búa við það félagslega aðstöðuleysi, sem þeir búa við í dag. Ég vænti nú þess, að hv. fjvn. athugi alveg sérstaklega að lagfæra till. sínar í þessum efnum, varðandi framlögin til sjómannastofanna í landinu, til reksturs þeirra. Á þskj. 227 flytjum við allir þm. Alþb. eina stóra till. Hún er um það, að gert verði ráð fyrir á næsta ári að hækka bótagreiðslur lífeyristrygginga almannatrygginganna, þ. e. a. s. fyrst og fremst elli- og örorkubæturnar, um 40% frá því, sem þær eru nú, og að gert sé ráð fyrir ríkishlutanum í sambandi við þessar auknu bótagreiðslur, og mun sá hluti þá nema í kringum 210 millj. kr. Hér er vissulega um stóra till. að ræða og allmikil aukin útgjöld fyrir ríkið, en það hafa komið hér fram í þessum umr. áður af hálfu okkar Alþb.-manna skýr og ótvíræð rök fyrir því, hvað hér er um eðlilegt og nauðsynlegt málefni að ræða, málefni, sem engin ástæða er til eins og nú háttar með okkar þjóðarbúskap, að ríkið skjóti sér undan. Það þarf að hækka þessar tryggingabætur, a. m. k. um 40%, og ég endurtek það, sem hér hefur verið sagt, að sé mögulegt að verða við því að hækka laun opinberra starfsmanna eitthvað í líkingu við það, sem upplýsingar hafa verið gefnar um af hálfu stjórnarliðsins, m. a. í stjórnarblöðunum, séu möguleikar á því að hækka laun opinberra starfsmanna svo mikið, þá leikur enginn vafi á því, að þá er réttmætt og sjálfsagt að hækka þessar tryggingabætur um 40%. Hér er auðvitað um þær launagreiðslur að ræða, sem mest þörf er á að hækka í okkar þjóðfélagi. Ég hef þá gert hér grein í örstuttu máli fyrir þeim till., sem ég er hér 1. flm. að, en aðrir hafa gert grein fyrir öðrum till., sem ég styð eða ég stend að. Það er rétt, að þær till., sem við Alþb.-menn stöndum hér að, gera að sjálfsögðu ráð fyrir talsverðri hækkun á útgjöldum ríkissjóðs, en hér er þó ekki um mikla hækkun að ræða, þegar á allt er litið, þegar á það er litið, hvað heildarútgjöld ríkisins eru orðin mikil, og ég fyrir mitt leyti geng ekki inn á það sjónarmið fremur nú en áður, að það sé réttmætt að segja: Nú eru útgjöld fjárlaga orðin svona mikil, komin yfir 10. milljarðinn, og þið eruð ábyrgðarlausir, sem komið nú á eftir og leggið til einhver aukaútgjöld á fjárlagafrv. Ég hef ekki fyrir mitt leyti staðið að því að samþykkja öll þessi útgjöld, sem fjárlagafrv. fjallar um. Ég er hreinlega á móti ýmsum þeim útgjöldum, sem þar er gert ráð fyrir. Það er ekki réttmætt, að ríkisstj. taki þessi mál þannig, að fyrst segi hún: Fyrst ráðstafa ég öllu fénu og síðan, ef þið komið með einhverjar till., þá er það ábyrgðarleysi. Við hinir eigum okkar rétt til þess að leggja fram till. um það, hvernig við álítum, að eigi að verja þeim fjármunum, sem úr er að spila. Ég hef æðioft við afgreiðslu fjárlaga lagt hér fram allmargar till. um lækkun á ýmsum útgjöldum. Ég gæti gert það enn. Maður hins vegar þreytist á því að leggja fram slíkar till., sem alltaf eru felldar hér ár eftir ár. Ég skal aðeins nefna hér nokkur atriði til útgjalda, sem ég teldi fyrir mitt leyti, að mættu sannarlega missa sig úr frv. eins og það er nú. Það er nú í fyrsta lagi að þurfa að hafa sérstakt sendiráð og sérstaka sendinefnd hjá NATO, eins og við höfum ekki eitthvað af sendiherrum úti í heimi og sendiráðum til þess að vinna okkar störf þar. Það er gert ráð fyrir að eyða aðeins í það sendiráð 6.4 millj. kr. Svo er sett upp eitt nýtt sendiráðið enn í skyndi vegna aðildar okkar að EFTA, og það kostar 4.4 millj. kr., það sendiráð, bara hjá EFTA. Auk þessa alls er svo gert ráð fyrir í frv. að verja aðeins sem fastatillagi til NATO 4.8 millj. Ég er á móti þessum útgjöldum og auk þess er svo gert ráð fyrir því að styrkja sérstaklega þingmannasamband NATO um 350 þús. kr. Fastatillagið til EFTA, sem ég var líka andvígur, að við gerðumst aðilar að, þar er um að ræða Í millj. 250 þús. Eða varnarmáladeildin, hversu þýðingarmikil skyldi hún vera? Hún kostar 4.4 millj. Að maður nú ekki tali um lögreglustjóraembættið á Keflavíkurflugvelli, sem kostar orðið nærri 30 millj. Bara lögreglukostnaðurinn einn þar innan girðingar nemur orðið nærri 13 millj. Ég er á móti þessu fyrir mitt leyti, tel enga þörf á þessu. Þannig væri auðvitað hægt að benda hér á fjöldamarga liði aðra, sem ýmist mætti lækka eða fella út með öllu, og ég tel fyrir mitt leyti, að útgjöld t. d. til þessara liða séu á engan hátt réttmætari eða eðlilegri heldur en það að auka nokkuð framlög til íþróttahreyfingarinnar í landinu eða til þess að íþróttasjóður geti staðið við sínar skuldbindingar, félagsheimilasjóður geti staðið við sínar skuldbindingar eða styrkja nokkuð meira en nú er rekstur sjómannastofa víðs vegar um landið. Þetta er hins vegar aðeins ágreiningur á milli manna og flokka um það, hvað sé nauðsynlegast, og við álítum það Alþb.-menn, að það sé eins og nú er komið mjög brýn þörf á því að hækka örorkubætur og ellilaun í landinu, og því leggjum við megináherzlu á það í okkar till. að verja fé í því skyni. Ég skal svo ekki fara frekar út í almennar umr. um afgreiðslu fjárl. Það hefur hér verið gert af öðrum. Ég hef hér gert grein fyrir þeim till., sem við Alþb.-menn stöndum að og ég er 1. flm. að.



Herra forseti. Á þskj. 224 hef ég leyft mér að flytja fáeinar brtt. við fjárlagafrv. undir lið II, till. 1–8. Um þessar till. vil ég nú fara fáeinum orðum. Þrjár fyrstu till. fjalla allar um það, að ríkið leggi nokkru meira af mörkum til almenningsbókasafna heldur en það hefur gert nú um skeið og heldur en ráð er fyrir gert í fjárlagafrv. fyrir 1971. Ég vakti á því athygli á þinginu í fyrra með flutningi þáltill., að nauðsyn bæri til að taka til endurskoðunar lög um almenningsbókasöfn. Þessi lög, sem eru frá árinu 1963, voru merk löggjöf og hafa tvímælalaust gert verulegt gagn. Þau höfðu hins vegar þann annmarka, að þau fjárframlög, sem ákveðin voru af hálfu ríkisins til stuðnings almenningsbókasöfnum, voru bundin við tiltekna krónutölu og þau hafa að því er ég bezt veit verið óbreytt þessi ár. Þetta hefur orðið til þess, að stuðningur ríkisvaldsins við almenningsbókasöfnin hefur farið að raungildi hraðminnkandi í hinni stórvaxandi dýrtíð. Till. mín um endurskoðun þessara laga varð ekki útrædd í fyrra, en þó hygg ég, að hún hafi gert sitt gagn, því að skömmu áður en Alþ. hófst nú í haust var tilkynnt, að hæstv. ríkisstj. eða hæstv. menntmrh. hefði skipað n. til þess að endurskoða lög um almenningsbókasöfn. Eftir því sem ég veit bezt, þá er þessi endurskoðunarnefnd tekin til starfa, en enda þótt ég vænti þess, að hún starfi vel og rösklega, þá er tæplega við því að búast, að endurskoðað frv. komi frá henni nægilega snemma á þessu þingi til þess að fá endanlega afgreiðslu. Þess vegna tel ég, að það sé í fullu samræmi við þá viðurkenningu, sem þegar er fengin af hálfu hæstv. ríkisstj. fyrir því, að hér þurfi verulegra umbóta við, þá sé það eðlilegt, að nú við afgreiðslu fjárlaga verði ákveðið, að þessar greiðslur til almenningsbókasafna hækki allverulega eða, eins og ég legg til, um helming eða rúmlega það í einu tilfellinu. Ég held, að það sé ástæðulaust að fara um það mörgum orðum, hversu mikilvægt það er að efla starfsemi almenningsbókasafna. Það er enginn efi á því, að með því að efla slík söfn er verið að vinna íslenzkum uppeldis- og menntamálum mjög mikið gagn. Og ég tel, að það sé sízt of mikið í lagt, þótt gert sé ráð fyrir því, að ríkið styrki hin mörgu almenningsbókasöfn með því, sem svarar kostnaði við eins og einn miðlungs framhaldsskóla. Það er enginn efi á því, að þessi söfn eru það miklar uppeldis- og menntastofnanir, að því fé, sem til þeirra yrði varið af opinberri hálfu, yrði vel varið. Fyrsta till. mín hljóðar um það, að framlagið til bæjar- og héraðsbókasafna hækki úr 3 millj. 250 þús. kr. í 71/2 millj. Í 7. gr. laganna um almenningsbókasöfn frá 1963 eru ákvæði um framlag ríkisins til bæjar- og héraðsbókasafna. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Úr ríkissjóði greiðist fjárhæð, sem nemur 15 kr. á íbúa kaupstaðar eða hrepps, þar sem safnið er staðsett, og 5 kr. á íbúa á móti framlagi sýslna.“ Þá er einnig sagt í þessari grein, að ríkið skuli greiða 50% á móti því, sem sýslur kunna að leggja söfnum til umfram lögbundið framlag sýslnanna, en þó svo, að umframgjald ríkisins nemi ekki hærri upphæð en 7 kr. á íbúa. Þessi ákvæði eru, eins og ég hef þegar nefnt, orðin algerlega úrelt, og ég tel, að það væri ekki of í lagt, þó að þetta verði leiðrétt nú á næsta ári, með því að ríkið gerði hér nokkru betur heldur en þessi 7 ára gömlu lög skylda það til, þannig að þessi fjárhæð til bæjar- og héraðsbókasafna verði ríflega tvöfölduð. Hið sama er að segja um 2. og 3. brtt. Þær fjalla á sama hátt um styrki til sveitarbókasafna og lestrarfélaga, að sá styrkur tvöfaldist, fyrir Í millj. komi 2 millj., og að styrkurinn til bókasafna í heimavistarskólum og opinberum stofnunum tvöfaldist einnig, í stað 300 þús. kr. komi 600 þús. Ég lít svo á, að hér yrði aðeins um bráðabirgðaleiðréttingu að ræða, þangað til sú almenna endurskoðun, sem nú er hafin á lögunum um almenningsbókasöfn, sér dagsins ljós eða niðurstöður hennar, og Alþ. kemur til með að fjalla um það mál, sem ég vona að verði heldur fyrr en seinna. 4. brtt. mín er um það, að styrkur til listasafna, þ. e. a. s. annarra heldur en þess listasafns ríkisins, sem hið opinbera stendur straum af, hækki upp í 475 þús. kr. Ég sé að vísu, að hv. fjvn. leggur til, að þessi stuðningur hækki nokkuð frá því, sem hann er í fjárlögum, en á fjárlagafrv. er hann mjög lítilfjörlegur, aðeins 50 þús. kr. En n. leggur til, að hann hækki upp í 325 þús. kr. Þetta er að vísu veruleg breyting til bóta, en ég leyfi mér þó að leggja til, að þessi styrkur verði 475 þús. kr. Það er hvort tveggja, að það eru þegar komin á fót slík listasöfn, eins og listasafn Alþýðusambands Íslands og listasafn Suðurlands, sem eru alls góðs makleg, og víðar er risinn upp vísir að slíkum listasöfnum, sem full ástæða væri til að styrkja, því að það er enginn efi á því, að þau gegna mjög mikilvægu menningarhlutverki. Þrjár síðustu, 5. 6. og 7. brtt., sem ég flyt, snerta allar listamannalaun. Eins og kunnugt er, þá er listamannalaunum nú skipt í þrennt af Alþ. sjálfu. Það eru í fyrsta lagi heiðurslaun listamanna samkvæmt ákvörðun Alþ. Slíkra heiðurslauna njóta, ef ég man rétt, 11 listamenn, og samkvæmt fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að til þeirra sé varið 1 millj. 686 þús. kr. Ég legg til, að þessi upphæð verði 2½ millj. kr. Það er bæði til þess, að Alþ. hafi möguleika til þess að bæta við einum eða tveimur ágætum listamönnum, ef ástæða þykir til, á þessa skrá yfir þá, sem njóta heiðurslauna, og þá ekki síður e. t. v. til þess, að það nálgist það frekar en verið hefur, að þetta geti heitið heiðurslaun, að hægt sé að hækka upphæðirnar nokkuð. Þá legg ég til, að starfslaun listamanna hækki allverulega eða úr 674 þús. í 2 millj. kr. Ég hygg, að það muni koma í ljós, ekki sízt þegar nokkuð líður fram, að það hafi verið farið inn á rétta braut fyrir tveim árum, þegar sá háttur var tekinn upp að veita listamönnum, einkum ungum listamönnum og listamönnum, sem eru í fullu fjöri, veita þeim allverulegan stuðning um tiltekinn tíma til þess að leysa af höndum tiltekin verkefni. Ég held, að þarna hafi, eins og ég segi, verið farið út á rétta braut og það eigi að auka til muna þessa starfsemi, hækka þessa fjárveitingu allverulega. Loks geri ég í sambandi við listamannalaunin till. um það, að hin almennu listamannalaun hækki nokkuð eða úr 5 millj. 130 þús. kr. upp í 7 millj. 8. og síðasta till. mín er þessu nokkuð skyld. Hún er um það, að styrkur til vísinda- og fræðimanna hækki úr 530 þús. kr. í 1 millj. Mér er um það kunnugt, að þessa takmarkaða styrks njóta býsna margir vísinda- og fræðimenn, bæði á sviði bóklegra fræða, náttúrufræða og fleiri greina, og það er miklum örðugleikum bundið að skipta þessari mjög svo takmörkuðu fjárveitingu. Annars held ég, að ég hafi flutt hækkunartill. um listamannalaun flest eða öll þau ár, sem ég hef setið hér á þingi, og reynt að færa rök fyrir því, að það sé þjóðhagslega skynsamlegt frá mörgu sjónarmiði að styðja listamenn betur heldur en við höfum gert. Ég sé ekki ástæðu til í þetta sinn að endurtaka þau rök, en vil með tillöguflutningi mínum enn á ný leggja á það áherzlu, að ég tel, að okkur beri, Alþ. beri að gera sómasamlega við sína listamenn, að það hafi ekki gert það fram að þessu, ekki svo sem vera bæri, og yrði tæplega gert, þó að mínar mjög svo hóflegu till. yrðu samþ., en þó mundum við þokast mjög í áttina til þess, sem sómasamlegt gæti talizt.