Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Stefánsson Jeg ætla aðeins að gera grein fyrir till. okkar Norðmýlinganna um niðurfelling á styrk til Hannesar Þorsteinssonar. Eins og menn vita, hefir honum verið veitt umfangsmikið embætti og aðstoðarmannsembættið verið numið úr gildi. Eru því engin líkindi til þess, að hann geti unnið að því, sem styrkurinn er ætlaður til. En ef mönnum fyndist að ske kynni, að hann gæti sint starfinu lítilsháttar, fluttum við einnig varatillögu. Af þessum ástæðum teljum við sjálfsagt að fella niður þessa fjárveitingu, og í raun og veru að mestu leyti aðeins formsatriði, þar sem telja má ólíklegt, að starfið verði unnið, eða þó a. m. k. bagalítið eða bagalaust, þótt það falli niður að sinni. Hæstv. forsrh. (JM) gat þess í ræðu í gær, að þessi maður (Hannes Þorsteinsson) hefði vel unnið fyrir því fje, sem honum hefir verið veitt að undanförnu í þessu skyni, og í þessari brtt. okkar liggur heldur alls ekki neitt, sem gefur það í skyn, að hann hafi ekki gert það; þarf því ekki að ræða það heldur nú, heldur hitt, að ástæður allar eru nú orðnar svo breyttar, að það eru engar líkur til þess, að hann geti unnið að þessu lengur svo nokkru nemi. Honum er nú ætlað að fara með störf, sem tveir menn hafa unnið að undanförnu. Þess vegna álít jeg þetta vera mestpart formsatriði, að fella þessa fjárveitingu niður og báða þess, að einhver komi fram, sem vill taka þetta starf að sjer og til þess er fær og tíma og ástæður hefir til þess að gefa sig við því starfi. Kemur þá fyrst til álita, hvort rjett sje að veita aftur í fjárlögum fje til þessa.

Hákon Kristófersson Jeg á hjer litla brtt., sem heldur er ekki ókunnug hjer í deildinni, því að jeg hefi borið hana hjer fram áður, en ekki svona háa upphæð eins og nú er farið fram á. Þegar jeg flutti þessa brtt. í fyrra skiftið, gerðu sumir háttv.þdm. gaman úr því, hversu nægjusamur jeg væri, og úr því að háttv.Ed. gaf mjer þetta tækifæri til þess að bera hana hjer fram öðru sinni, sá jeg ástæðu til að hækka hana lítið eitt. Það má vel segja um þessa brtt. mína hvað ríkissjóð snertir eins og karlinn sagði, „hún gerir hvorki til nje frá.“ Jeg hefi mælt hjer fyrir þessari brtt. áður og fer jeg því ekki að endurtaka það aftur að þessu sinni, en það var meðferð hv.Ed. á þessari brtt. minni, sem jeg ætlaði að víkja að fáum orðum. Það er eftirtektarvert um hv.Ed., að hafi hún ekki verið á undan hv.Nd. um bruðlunarsemi á fje ríkissjóðs, hefir hún áreiðanlega ekki verið þar á eftir henni. Raunverulegar hækkanir hv.Ed. á útgjöldum ríkissjóðs hafa numið rúmum 100 þús. kr. Eiginlega mætti segja, að hækkunin næmi rúmlega 200 þús. kr., en ef dregnar eru frá 100 þús. kr., sem af vangá höfðu ekki verið settar inn í frv. hjer í Nd., en áttu þar að vera, verður hækkunin samt, sem Ed. hefir gert á frv., 100 þús. kr. Auk þess, sem háttv.Ed. hefir ekki getað sjeð sjer fært að samþykkja þær verulegu sparnaðartillögur, sem hjer höfðu verið samþyktar, fanst henni helst það horfa til umbóta á hag ríkissjóðs að leggjast á þennan gamla og heiðarlega barnakennara, sem jeg hafði viljað hlynna svolítið að. Það hefði nú mátt búast við því, að hv.Ed. hefði þó sýnt einhverja viðleitni til sparnaðar, eftir að hafa hækkað þannig útgjöldin, en eftir samviskusamlega leit finn jeg ekki, að það hafi átt sjer neinn stað þar, nema ef finna mætti einhver sambærileg tilfelli við þessa brtt. mína, að veist hafi verið að einstökum mönnum. Það er eftirtektarvert, að þeir sömu menn, sem lagt hafa á móti þessari lítilfjörlegu upphæð, sem jeg fór fram á, flytja eða eru meðmæltir till. um útgjöld, sem skifta tugum þúsunda króna. Þessa bruðlunarsemisákæru þurfa ekki þeir að taka til sín, sem ekki voru svo smásmuglegir að vera á móti þessari smávægilegu upphæð, sem jeg fór fram á, að yrði veitt þessum manni. Þessi maður, sem slitið hefir starfskröftum sínum á því að stunda barnakenslu á hinum þjóðnýtasta grundvelli, var valinn til þess að verða fyrir áreitni þeirrar þingdeildar, sem sumir - máske í skopi - hafa kallað höfuð þingsins; en sje þessi deild höfuð þingsins, er það höfuð varla of fult af sanngirni, ef dæma skal eftir verkum hennar. Nei, það eru sömu sjúkdómseinkennin, sem koma fram í háttv.Ed. og alstaðar annarsstaðar, annarsvegar bruðlunarsemi á fje ríkissjóðs, en á hinn bóginn aftur smámunasemi, eltingaleikur og áreitni við einstaka menn. Jeg legg svo þessa litlu brtt. mína undir dóm hv. deildar og vænti þess, að hjer verði henni sýnd hin sama góðvild nú og í hið fyrra skiftið, er hún var hjer á ferðinni. Jeg skal annars geta þess, að mjer þætti það leitt, sem þó má búast við að komi fram, - það er ekki nema eftir öðrum vinnubrögðum háttv.Ed., - að fjárlögin yrðu að fara fyrir sameinað þing vegna þessarar litlu brtt. minnar einnar saman. Jeg finn ástæðu til þess að þakka hv.þm. Dala. (BJ) fyrir brtt. hans á þskj. 460, IV, um fjárveitingu til sjúkraskýlis í Flatey á Breiðafirði. Sumir hafa haldið, að hv.þm. Dala. hafi tekið upp þessa till. vegna tilmæla um það frá mjer, en svo er þó ekki. Hann kom til mín og spurði mig, hvað jeg hefði gert til þess að fá þessu framgengt, vegna þess, að hann hafði sjálfur fengið áskorun frá kjósendum sínum í Dalasýslu, sem vitja læknis út til Flateyjar, um þetta. Jeg þarf ekki að fara að taka það upp aftur hjer, af hvaða ástæðum það var, að hv.Nd. lagðist á móti till. minni um þetta, en tók þann upp, að veita 20 þúsund kr. alls til slíkra framkvæmda á einum 2 eða 3 stöðum. Háttv. Ed. fann auðvitað ástæðu til þess að klípa af þessari sjálfsögðu fjárveitingu, en það sætir mikilli furðu, að þessi háttv. deild skuli leyfa sjer að gera þetta og kalla það af sparnaðarástæðum gert, en fjölgar þó embættum á ýmsan veg og allskonar bruðlunarsemi á mörgum sviðum. Þannig hefir t. d. hv.Ed. viljað leggja fram fje til aukinnar starfrækslu bæjarfógetaembættisins í Reykjavík. Það er að vísu síður en svo, að jeg telji þetta alveg ónauðsynlegt, en jeg tel þess þó varla meiri þörf en að tryggja líf og heilsu almennings. Þá liggur og fyrir þinginu till. til þál. frá tveimur háttv.þm. í Ed. um byggingu landsspítalans, og er þar hið sama uppi og í öðrum till.háttv.Ed., að þar er ekki um neitt smáræði að tefla. Mjer dettur ekki í hug að segja, að þetta sje alveg rangt hjá hv.Ed., en landsspítalinn á engan meiri rjett á sjer en sjúkraskýlin úti um land; þau eiga að hafa sama rjett og Reykjavík. Þeir sömu háttv.þm., sem þetta bera fram, geta þó verið þektir fyrir að leggjast á móti samskonar tilmælum og alveg eins nauðsynlegum, aðeins af því að þau tilmæli hafa komið frá mönnum, sem heima eiga víðsvegar úti um land. (JBald. Það er heldur farið að fækka mönnum hjer í deildinni). Jeg átel það ekki, þó að gestirnir fari, ef aðeins heimamenn geta haldist við á heimilinu. Annars hefir háttv.þm. Dala. (BJ) mælt svo vel fyrir þessari till., að jeg treysti mjer alls ekki að bæta neitt þar um, en vildi aðeins benda á þetta ósamræmi í atferli háttv.Ed. í þessu máli, eins og í mörgum öðrum, t. d. er lagst er á móti sjálfsögðum nauðsynjamálum eins og þessu, líklega aðeins af því, að þau viðkoma meira öðrum hjeruðum landsins en Reykjavík. Jeg sje á þskj. 468 till. frá samgöngumálanefnd Ed., og af því að á það var minst í Ed. í sambandi við þetta mál, býst jeg ekki við, að hæstv. forseti telji mig fara um of út fyrir efni það, sem hjer skal rætt, þó jeg fari nokkrum orðum um þetta atriði. Þó að þessi till. sje fram komin og að samgmn. Nd. hefir enn ekki athugað hana til hlítar, býst jeg ekki við, að hæstv. stjórn skoði þessa till. sem fullnaðarúrskurð í þessu máli. Að þessi till. er nú fram komin, býst jeg við, að stafi af því, að það þarf að semja um styrkinn til Faxaflóabátsins (Suðurlands) og Djúpbátsins fyrir næstu áramót, en jeg býst við, að fullnaðarákvæði um allar aðrar styrkveitingar geti beðið til næsta þings. Jeg get tekið það strax fram, að eftir þeirri stefnu, sem tekin hefir verið í þessu máli, er jeg algerlega mótfallinn því, að 5000 kr. verði veittar til Hornafjarðarbátsins, og jeg geri ráð fyrir, að meiri hluti samgmn. Nd. verði mjer sammála í þessu. Jeg vildi aðeins skjóta þessu fram, til athugunar fyrir hæstv. stjórn, til þess að hún bindi sig ekki um of við þessa till. Að vísu sagði einn mikilsmetinn háttv.þm. nýlega, að stjórnin ætti ekki að binda sig um of við till. samgmn. Nd., en jeg býst við, að þetta megi með jafnmiklum rjetti segja um sömu nefnd í hv.Ed. (PO Nei, miklu síður). Miklu síður, segir háttv.þm. Borgf., en jeg held, að hann hafi alls enga ástæðu til þess að kvarta undan samgmn. Nd.; við höfum ávalt reynt eftir bestu getu að verða við óskum hans kjördæmis. Öll ummæli háttv.þm. Borgf. þessu viðkomandi voru órökstuddir sleggjudómar. En mjer dettur það í hug í sambandi við styrkina til sjúkraskýlanna, að það er alleinkennilegt, að það er hið sama virðulega Alþingi, sem gerir þannig við þau, en samþykkir miklar aukningar á þjóðvegunum; en þrátt fyrir alla þá virðingu, sem jeg ber fyrir glöggskygni og þekkingu hæstv. fjrh. (JÞ) á þeim málum, er það þó trúa mín, að kostnaðurinn við vegina muni fara langt fram úr 25 þús. kr. á næsta ári, eins og hann gerði ráð fyrir. En það er eftirtektarvert, að þetta sama Alþingi veitir minni upphæð til þess að tryggja líf og heilsu almennings og að á þessu sama þingi er því og hreyft að fella niður berklavarnalögin að meira eða minna leyti, sem þó má nærri segja um, að líf allrar þjóðarinnar liggi við, að fái að standa óhögguð; og jeg verð að segja, að það er betra þó ríkið yrði að bera kostnaðinn af sjúkravist eins af hverjum tíu, sem gætu kostað sig, heldur en að níu af hverjum tíu gyldu þess, sem ekki gætu kostað sig af eigin ramleik. Það má enginn skilja þessi orð mín svo, að jeg álíti þessa sparnaðarviðleitni þingsins sprottna af öðrum ástæðum en þröngum hag ríkissjóðs, en jeg vil benda aðeins á þetta til þess að sýna fram á, að það skortir samræmið í gerðum hins háa Alþingis. Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) talaði í gær fyrir till. sinni um hækkun stimpilgjaldsins um ½ milj. kr., og vildi hann láta verja þeim 500 þús. kr. til atvinnubóta. Samkvæmt allri starfsemi þessa hv.þm. í bæjarfjelagi Reykjavíkur, var það ekkert undarlegt, að þessi till. kæmi fram frá honum, enda er það í samræmi við ýmsar aðrar till. hans. Eftir þessu ætti þá ríkissjóður að fara að gefa sig við atvinnubótum í Reykjavíkurbæ. Hann sagði, að á hverjum morgni yrðu 200–300 atvinnulausra manna að halda heimleiðis aftur eftir árangurslausa leit eftir vinnu. Jeg dirfist alls ekki að rengja þessi orð frá svo merkum þm., en hvað sannar þetta annað en að það er of margt fólk í þessum bæ, miðað við þann atvinnurekstur, sem hjer á sjer stað; en jeg býst við, að þetta eigi sjer og stað í svipuðum hlutföllum í öðrum kauptúnum landsins. Ef þetta kæmist á, að ríkið færi að skifta sjer af atvinnubótum, yrði eðlilegasta afleiðingin af því sú, að menn mundu síður beita sjer til þess að leita sjer atvinnu utanbæjar. En ef þetta er rjett, sem hann nú hefir sagt, að of margt fólk sje saman komið í þessum bæ, er það þá ekki í samræmi við frv., sem þessi sami háttv.þm. hefir flutt um breytingu á sveitarstjórnarlögunum, í þá átt, að ekki megi flytja fólk úr öðrum landshlutum, sem styrkþurfar hafi orðið í þessu bæjarfjelagi, burt hjeðan á þess framfærsluhjerað, án þess að samþykki þurfalinganna sjálfra komi til. Þessi háttv.þm. (JBald) benti á það, að hin nýsamþyktu verðtollslög hefðu aukið dýrtíðina í bænum, og því ætti ríkið að hlaupa undir bagga með verkafólkiuu. Jeg er samþykkur hv.þm. í því, að verðtollslögin hafa aukið dálítið á dýrtíðina í landinu; en þau voru samþykt til þess að hlaupa undir bagga ríkissjóðs, er var allhallur, og ef það á að taka þetta fje frá ríkissjóði til atvinnubóta, yrði lítið úr hjálpinni við ríkissjóð. Það hefir verið frv. hjer á ferðinni í þessari hv. deild um bygðarleyfi. Jeg verð að líta svo á, að ekki hafi verið mjög almennur áhugi á því, að þetta frv. gengi fram, úr því að það er ekki komið lengra en það er ennþá. En jeg mundi telja það ekki óverulegan þátt í því, að ráðið yrði fram úr atvinnuleysinu hjer og annarsstaðar, ef banna mætti bygðarleyfi. Jeg veit sem sje ekki til þess, að neitt sje gert til þess að stemma stigu fyrir fólksflutningi til bæjanna úr sveitunum, heldur sje þar tekið tveim höndum við hverjum sem er. Þrátt fyrir hinn mesta velvildarhug minn til verkalýðsins, sje jeg mjer þó alls ekki fært að verða með þessari till.hv. 2. þm. Reykv. af þeim ástæðum, sem jeg nú tók fram, Hann mintist og á það, að bæjarfjelagið hjer hefði látið vinna ýmisleg verk til atvinnubóta, og sýnist mjer sjálfsagt, að bæirnir geri það; þetta sama er oft gert af hreppsfjelögum úti um land, en auðvitað í ofursmáum stíl, enda er þar sjaldan af miklu að taka til þeirra hluta. Jeg hefði sem sagt gjarnan viljað hafa getað greitt atkv. með þessari till.hv. 2. þm. Reykv., en vegna hins erfiða fjárhags sje jeg mjer það þó ekki fært; enda er mjer ekki grunlaust um, að í sumum tilfellum geti þetta orðið til ills eins. Það gæti vel hugsast, að þetta dragi úr tilraunum manna að útvega sjer atvinnu annarsstaðar. Í annan stað get jeg búist við því, að þessi tillaga sje ein af þeim, sem fluttar eru án þess að búist sje við árangri. Jeg held svo, að jeg láti óáreittar brtt. á þskj. 460 og eins frá öðrum háttv.þm., að öðru leyti en því, sem jeg tek afstöðu til þeirra með atkv. mínu, og mun jeg því ekki tala neitt sjerstaklega um þær. Enda vil jeg ekki stuðla til þess, að fjárlagafrv. komist ekki frá deildinni á þessari nóttu.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hafði hugsað mjer að gera nokkrar athugasemdir út af ræðu hv. 2. þm. Rang. (KlJ) í gær, sem mjer þá vanst ekki tími til að svara. En fyrst vildi jeg þó víkja nokkrum orðum að tveim brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Er þá fyrst sú á þskj. 463, um að hækka áætlunina um stimpilgjaldið. Jeg skal ekki vera margorður um þetta, en vænti þess aðeins, að hv. deild sýni ekki þá ljettúð að samþykkja þá hækkun, því þó ástæða væri til að gera það, ef með því fengjust auknar tekjur í aðra hönd, þá er því ekki að heilsa hjer. Þetta 20% stimpilgjald á aðfluttum vörum verður nefnilega mjög óviss tekjustofn. Þykir mjer öllu líklegra, að það verði fremur til þess að draga úr innflutningi heldur en að færa tekjur. Áætlunin hefir líka verið hækkuð úr 300 þús. kr. upp í 600 þús. kr., og álít jeg, að þar sje eins langt farið og forsvaranlegt er, svo framarlega sem þingið vill áætla varlega tekjuhlið fjárlaganna. Jeg get ekki heldur fallist á brtt. frá sama hv.þm. um 500 þús. kr. framlag í atvinnubótaskyni. Það nær ekki nokkurri átt, þegar búið er að samþykkja niðurlagningu allra verklegra framkvæmda, sem hægt er að komast af án í bili. Að samþykkja þetta væri því alger mótsetning við aðrar gerðir þingsins. Enda hygg jeg, að þessi brtt. sje fram komin frekar til þess að sýna skoðun hv.flm. á þessum málum heldur en að hann ætlist til, að þetta verði gert. Þá vil jeg enn minnast á brtt. sama hv.þm. viðvíkjandi heimildinni til að greiða h/f Eimskipafjelagi Íslands 60 þús. kr. sem uppbót fyrir þau stimpilgjöld, sem það greiðir í ríkissjóð. Þetta fjelag á erfiða aðstöðu í samkepninni við önnur skipafjelög, þar sem það hagar ferðum sínum fyrst og fremst eftir þörf landsmanna, og heldur þannig uppi, sjer til skaða, vöruflutningum milli útlanda og hinna smærri hafna. Er það fjelag því alls góðs maklegt og ekki nema sjálfsagt, að ríkissjóður veiti því nokkurn styrk í þessu skyni. Eins og fjárhag þess er komið, er ekki einu sinni hægt að ætlast til, að það geti haldið þessu áfram án hjálpar frá ríkinu, eða geti að öðrum kosti staðist samkepnina. En að láta fjelagið borga þennan styrk með hlutabrjefum er alls ekki rjett. Það mætti vel verða til þess, að hlutabrjefin lækkuðu í verði, og kæmi það þá niður á fjelaginu, m. ö. o., fjeð yrði tekið af því sjálfu. Fjelagið á heldur ekki að auka hlutabrjef sín nema það um leið eignist verðmæti, sem beri það uppi. Að gefa út aukin hlutabrjef til að standast rekstrarkostnaðinn er ekki forsvaranlegt, og það er síst rjett af löggjafarvaldinu að þvinga neitt fjelag til að ganga inn á þá hættulegu braut. Þá vil jeg með nokkrum orðum víkja að fáeinum atriðum í ræðu hv. 2. þm. Rang. (KlJ) frá í gær. Er þá fyrst það, sem jeg hafði gert að umtalsefni, að ávísað var 127 þús. kr. 1923 til símalagninga, lið, sem áætlaður var í fjárlögum 1923 með 20 þús. kr. Jeg deildi ekki á þáverandi stjórn fyrir þetta, en krafði landssímastjóra um heimildir hans fyrir þessu. Nú kveður hv.þm. þessu svo varið, að fjenu hafi verið varið til að ljúka við símalagningar, sem fje hafi verið veitt til 1922, en ekki hafi verið lokið við á því ári. En væri þetta svo, þá hefðu átt að vera um 100 þús. kr. eftirstöðvar af þessum lið það sama ár, 1922, en það var ekki. Fjárveitingin til nýrra símalagninga það ár mun hafa verið notuð til fulls, og þó orðið nokkrar umframgreiðslur. Þessi skýring mun því tæpast vera rjett. Er mjer nær að halda, að þetta stafi fremur af því, að lagðar hafi verið aðrar símalínur samkvæmt símalögum eða á annan hátt. Þá gerði hv.þm. að umtalsefni hækkunina á 7. gr. fjárlaganna. Er þar um að ræða fje, sem áætlað er, að fari til vaxtagreiðslu af lánum ríkisins. Í meðferð þingsins hefir þessi liður hækkað um 216 þús. kr., og er það sem næst því - og þó öllu lægra - sem jeg hafði gert grein fyrir, að þyrfti í þessu skyni eins og nú standa sakir. Hv. þm. vildi gera grein fyrir þessum mismun þannig, að hann taldi hann stafa af gengismun vaxta af erlendum lánum, En svo er það ekki. Pundið var í stjórnarfrv. reiknað á 30 kr. hvert og dönsk kr. á 115 aura íslenska. Þeim grundvallartölum hefir ekki verið haggað og engum athugasemdum hreyft við það, því þó gengið sje óhagstæðara nú, þá er engin ástæða til að ætla, að svo verði 1925. Nei, hækkunin, sem um er að ræða, og sem komin er inn í frv., stafar einvörðungu af innlendum lausaskuldum, sem munu nema um 3700000 kr., en ekkert er áætlað fyrir vöxtum af þeim skuldum í frv. stjórnarinnar. Hv. þm. gat þess, að hann hefði lagt til grundvallar skýrslu um skuldirnar frá ríkisbókhaldinu, en það er ljóst, að sú skýrsla er ófullkomin, því þar eru ekki nær því allar skuldir taldar með. Þá talaði hv. sami þm. um það, að stjórninni væri innan handar að fá lækkaða húsaleigu fyrir skrifstofur ríkisins í Landsbankahúsinu, að minsta kosti svo, að samsvaraði byggingarkostnaði. En nú er það svo, að Landsbankinn hefir lagt til grundvallar kostnaðinn við bygginguna, er hann ákvað húsaleiguna, og telur sig víst ekki geta fært hana niður. Það væri því fremur, ef hægt væri að neyta samanburðar á húsaleigu annarsstaðar. Annars hefði það verið æskilegt, úr því að til stóð, að þessar skrifstofur fengju húsnæði í húsinu, að stjórnin hefði samið um húsaleiguna áður en skrifstofurnar fluttu þangað inn. Viðvíkjandi skýrslunni um laun presta vildi jeg að lokum geta þess, að láðst hefir að taka með í reikninginn, að prestlaunasjóður greiðir líka laun prófasta. Einnig virðist vanta eftirlaun og ellistyrk presta, sem nú mun nema um 20 þús. kr. Hefir sjest yfir að taka það til greina, og vildi jeg grípa tækifærið til að benda á þessa skekkju.

Magnús Jónsson Jeg á XIX. brtt. á þskj. 460. Er þar farið fram á, að veittar verði 900 kr. til útgáfu Laga Íslands. Fjárveiting í þessu skyni hefir áður verið hjer til umræðu, en náði þá ekki fram að ganga. Nú hefir upphæðin verið færð niður. Það er samróma álit allra þeirra manna, sem um þessi efni hafa eitthvað að segja, að það sje mjög nauðsynlegt, að þessu verki sje, haldið áfram, og þarf ekki að fjölyrða um það. Hins hefi jeg aftur orðið var, að þessi styrkur muni eiga erfitt uppdráttar vegna þess, að feldar hafa verið niður eða lækkaðar fjárveitingar til annara hliðstæðra útgáfna, svo sem til Alþingisbóka og Fornbrjefasafnsins. Og það er ekki nema eðlilegt, að þegar feld er niður útgáfa slíkra verka, þá svipist menn líka um eftir fleiri, er hægt væri máske að komast af án. En jeg tel það ekki viturlega ráðið, þó einhver lítilfjörlegur sparnaður megi af hljótast, að höggið sje á þann þráðinn, sem helst þarf að halda áfram að spinna smátt og smátt. Á það er líka að líta, að þegar hefir talsverðu verið varið til að undirbúa þetta verk, en að hinu leytinu ekki um svo mikla fjárupphæð að tefla, að ríkissjóð geti munað um það til nje frá. Vona jeg, að hv. deild fallist á þetta. Það má gera ráð fyrir, að það sje vanþakklátt verk að fjölga mikið brtt. við fjárlagafrv. En jeg get þó ekki látið hjá líða að geta þess, að jeg hefði óskað, að till.hv.þm. Dala. (BJ) um að hafa námsstyrk stúdenta óbreyttan hefði náð fram að ganga. Það er nú ljóst orðið af umræðum um málið, að það hefir ekki verið til þess ætlast, að stúdentar biðu tjón við lækkunina, heldur hefir þess verið vænst, að sáttmálasjóðurinn legði á móti af sínu fje. En nú er það svo, að fje er þar ekki fyrir hendi. Og með því einu móti að láta háskólaráðið víkja alveg frá stefnu sinni og gefnum loforðum, mætti ná örlítilli upphæð, en sem alls ekki gæti fylt skarðið. Jeg vildi óska, að hv.þm. vissu eins vel og við, sem eigum að úthluta þessum styrk, hversu þægilegt það er að skifta honum milli þessara manna, sem flestir eru algerlega eignalausir og sumir allmikið skuldugir. Jeg held því, að seinast megi grípa til þess að spara á þessum lið. Hjer er heldur ekki um neina hækkun að ræða, heldur aðeins um það, að halda styrknum eins og hann hefir verið undanfarið. Gæta verður þess líka í þessu sambandi, þegar verið er að leggja nýjar byrðar á sáttmálasjóð, að með gengisfalli ísl. krónunnar er hann í raun rjettri orðinn helmingi minni en hann var í upphafi. Jeg sje, að hjer er komin fram till. um að fella niður ritstyrk próf. Sigurðar Nordals. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um þetta, en jeg vil minna hið háa Alþingi á það, að það hefir alveg nýlega gengið inn á þá braut að veita styrk til ritstarfa manni, sem þó hann sje allgott skáld og lipur rithöfundur, kemst ekki nálægt próf. Sigurði Nordal á bókmentasviðinu. Hitt væri jeg ekki ánægður með, ef hann ljeti þennan styrk ginna sig til að hafna ágætri stöðu, sem honum býðst annarsstaðar. Er ein ástæðan til þess, að jeg segi þetta, sú, að jeg er ekki viss um nema loforðinu yrði brugðið eftir stuttan tíma, og sæti hann þá eftir með lakari kjör. Fylgja styrknum úr hv.Ed. (frá hv.þm. A-Húnv.) nokkurskonar loforð um að kippa styrknum burt eftir nokkurn tíma. Jeg vil því, að styrkveitingin sje algerlega óháð því, hvort próf. Nordal sest að í Noregi eða dvelur áfram hjer heima. Er það vel, að hann hljóti styrkinn sem viðurkenningu fyrir ágætt bókmentastarf þau árin, sem hann var hjer heima. Ennfremur er komin brtt. um að færa niður styrkinn til Jóhannesar L. Lynge um 1000 kr. frá því, sem samþykt var í hv.Ed. Það má ef til vill segja sem svo, að vel sje gert við þennan mann, þótt hann fái ekki nema 5000 kr., en jeg kysi þó heldur, að brtt. yrði feld og að hann fengi að halda þessum 6 þús. kr. Þeir sem þekkja til kringumstæðna þessa manns, vita vel, að hann getur ekki komist af með minna. Og það er jeg sannfærður um, að svo framarlega sem fjárhagur ríkisins er ekki algerlega ófær, þá hefir Alþingi aldrei nema sóma af að veita þennan styrk. Loks kem jeg þá að gömlum kunningja mínum, þar sem er eftirgjöf af viðlagasjóðsláni til Ólafs Hvanndals myndamótara. Jeg hafði áður farið fram á, að honum yrði gefin eftir afborgun af láninu og vaxtagreiðsla næstu 5 árin. Af þessu hefir nú verið klipið, svo það nær aðeins til afborgunar af láninu og aðeins um 3 ára skeið. Er þess nú að vænta, að hv. deild lofi till. fram að ganga, eftir þann holdskurð, sem á henni hefir verið gerður. Það er alveg víst, að það yrði síst happ að því, að þessi starfsemi legðist niður í landinu, svo senda þyrfti fje út í hvert sinn, sem prenta þyrfti hjer myndir. En það er svo hjer sem annarsstaðar, að þessi iðn á erfitt uppdráttar. Af því að jeg hefi orðið var við það, að tvennar sögur hafa farið af því, hvað gerst hafi í fjvn. þegar viðlagasjóðslánið var veitt til sýslumannsbústaðarins í Borgarfirði, og því hefir verið haldið fram, að nefndin hafi ákveðið, að vextirnir skyldu vera 2% lægri en bankavextir, skal jeg geta þess, að jeg sat þá í nefndinni og man alls ekki að svo væri. Sjest það líka, að nefndin ákvað alls ekki þá rentu, sem inn komst í fjárlögin. Nefndin lagði sem sje til, að vextirnir væru 5%, en svo kom fram till. frá þáverandi fjármálaráðherra um að hækka rentuna af þessu og öðrum lánum upp í 6%, og varð sú niðurstaðan. Þessi renta var þá ekki miðuð við bankana, heldur nokkurskonar slumpareikningur. Jeg hefi í sjálfu sjer ekkert að athuga við þetta mál, en taldi rjett, að þetta kæmi fram. Hjer liggja fyrir tvær brtt. við áætlunarupphæðir, sem í rauninni gera ekkert til fyrir hag ríkissjóðs. Það er till. frá hv.fjvn. um að hækka gjöld til berklaveikisvarna um 100 þús. kr. og till. frá hv. 2. þm. Reykv. (JBald) um að hækka stimpilgjaldið um ½ milj. kr. Jeg er nú sammála hv. samþm. mínum (JBald) um það, að þetta gjald muni ekki verka svo mikið sem innflutningshöft, að tekjurnar af því verði ekki meiri en gert er ráð fyrir, en á hinn bóginn fellst jeg á, að gott sje að áætla alt varlega. Þó má ekki takmarka áætlunina svo mikið vísvitandi, að fjárlög, sem hv.þm. þykjast vissir um að verði tekjuhallalaus, líti út eins og tekjuhalli sje vegna of varlegrar áætlunar á tekjuhlið. Varfærni í þessu efni er altaf mikilsverð, en þeirri reglu að fara varlega má þó ekki fylgja sjer til skaða, svo óhug valdi hjá þeim, sem utan við eru og sjá, að fjárlögin eru afgreidd með tekjuhalla, þó hann sje aðeins á pappírnum í raun og veru. Getur að því verið lánstraustsspilling. Jeg tel því rjett að fella báðar þessar till., og jafna þær að nokkru hvor aðra. Upphæðin til berklavarna hefir nú verið hækkuð um helming frá því, sem hún var í stjórnarfrv., og þó að berklaveikislögunum verði ekki breytt, er ekki víst, að framkvæmdin verði svo dýr sem menn ætla, enda hefir hv.allshn. afgreitt málið með þeirri áskorun til hæstv. stjórnar, að hún reyni að draga það sem hægt er úr kostnaðinum.

Sigurjón Jónsson Það eru aðeins nokkur orð viðvíkjandi fyrstu brtt.fjvn. á þskj. 460. Hv. frsm. nefndarinnar (ÞórJ) lýsti yfir því, að nefndin væri klofin í þessu máli og að brtt. væri komin frá meiri hl. nefndarinnar. Hv. frsm. lýsti skoðun meiri hl. - eins og hans var von og vísa - þó að hann sje sjálfur í minni hl. Mjer fanst því sjálfsagt, að einhver okkar þriggja, sem erum í minni hl., lýsti afstöðu okkar. Þessi styrkur til fangahúsa í Vestmannaeyjum og á Ísafirði, sem hv.Ed. tók upp, er að okkar dómi mjög nauðsynlegur og við fáum ekki sjeð, hvernig hið háa Alþingi fær neitað þessum stöðum um hann. Á hvorugum staðnum er nú nokkurt hús til að geyma í þá menn, sem rjettvísin verður að sjá um, eða til þess að setja þá menn inn í, sem lögreglan álítur nauðsynlegt, að sjeu ekki á almannafæri. Á báðum stöðum, í Vestmannaeyjum og á Ísafirði, er talsvert miklu fje varið til lögreglustarfa, og það er kynlegt, að jeg ekki segi hlægilegt, að þegar lögreglan vill banna einhverjum manni að vera á almannafæri, þá skuli hún ekki hafa neitt húsaskjól handa honum. Það eina, sem hægt væri að koma með á móti þessu, er það, að leigja mætti hús í þessu skyni. En það hefir reynst ómögulegt í Vestmannaeyjum, og hefir staðið í miklu stríði um þetta þar, því enginn vill láta hluta af sínu húsi til þessa. Í Vestmannaeyjum var fangaklefi áður fyrri, en hann var seldur og peningarnir, sem inn komu fyrir hann, runnu í ríkissjóð. Á Ísafirði brann fangahúsið, eins og kunnugt er, í vetur, og var það óvátryggt, svo ekki er um það að ræða, að þaðan komi peningar til að byggja nýtt fangahús fyrir. Annars verða þessar 16 þús., sem hv.Ed. tók upp til þessa, ekki taldar eyðslufje, heldur verða þær lagðar í þessar húseignir. Og þó þessi hús verði ekki bygð 1925, má ganga að því vísu, að það muni kosta ríkissjóð talsvert að koma þessum húsum ekki upp. Því það er ómögulegt hjá því að komast, að fangar þeir, sem rjettvísinni ber að sjá um, verði þá sendir eitthvað eða reynt að bæta úr húsleysinu með því að leigja einhver skýli, ef hægt er. Þetta eru fjölmenn fiskiþorp, sem eins og kunnugt er þurfa oft á lögregluvaldi að halda, og er það brýn nauðsyn að hafa hús þar, sem hægt er að stinga mönnum inn í. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta; jeg hefi nú lýst því, hvað vakti fyrir okkur 3 nefndarmönnum, sem ekki vildum fella þennan styrk niður. Jeg hefi enga ástæðu sem fjárveitinganefndarmaður að tala um aðrar brtt., sem hv.frsm. kemur til að tala um, en jeg vil aðeins drepa á eina brtt., II. á þskj. 460, sem ekki mun vera búið að tala fyrir enn. Það er styrkurinn til aðstoðarlæknisins á Ísafirði. Jeg vil geta þess eins, að jeg heyrði af tilviljun ræðu um þetta mál í hv.Ed. og varð þess var, að sá hv.þm., sem hana hjelt, hv. 5. landsk.þm. (JJ), hefir ekki fengið rjettar fregnir af þessum manni. Það er svo rjettsýnn þm. og grandvar í tali sínu, að orð hans hefðu ekki fallið eins og þau gerðu, ef hann hefði fengið rjettar fregnir af aðstoðarlækninnm. Óhlutvandir menn hafa hjer látið þm. hlaupa með ósannan söguburð. Því þessi aðstoðarlæknir er góður læknir og mikilsmetinn af öllum, sem honum hafa best kynst á Ísafirði. Annað skal jeg ekki um þetta segja.

Pjétur Þórðarson Jeg skal fara fljótt yfir sögu. Jeg vil láta í ljós viðurkenning mína á starfsemi hv.fjvn. fyrir stefnufestu hennar í fjármálum, og því fremur er jeg fús til að gera þetta, sem jeg mun standa með henni í flestu, ef hún kveinkar sjer ekki undan hinum þunga áfellisdómi hv.þm. Dala. (BJ). Þó ber nokkuð á milli mín og nefndarinnar, sjerstaklega þær brtt., sem hún hefir borið fram viðvíkjandi því, sem hv.Ed. hefir breytt í fjárlagafrv. Annars skal jeg taka það fram, að jeg get farið mjer hægt, ef hv.þm. kjósa heldur að hafa aðrar umr. jafnframt eða vera fjarverandi. Það, sem helst ber á milli mín og hv.fjvn., er það, að mjer finst hún ekki hafa verið fyllilega samkvæm sjálfri sjer, þar sem hún hefir ekki tekið með töluvert háa upphæð, sem háttv.Ed. setti inn í fjárlagafrv. Mjer finst, að það hefði verið fyllilega í samræmi við stefnu nefndarinnar, að hún hefði lækkað þennan lið að nokkru eða lagt til, að hann fjelli niður. Á jeg hjer við 16. lið 16. gr., um styrk til erindrekstrar í Miðjarðarhafslöndunum. Jeg get ekki sagt, að mjer og hv.fjvn. beri mikið á milli að öðru leyti, og jeg er, eins og jeg hefi þegar tekið fram, fús til að fylgja henni á hinni þröngu sparnaðaðarleið, því jeg lít svo á, að sparnaðurinn verði að fara þröngan veg hjer á hinu háa Alþingi, og mun jeg þó feta hann með nefndinni, þó jeg verði að játa, að jeg hika við að fylgja henni, ef hún fer svo ógætilega um þessa þröngu leið, að hún kynoki sjer ekki við að stíga ofan á farlama gamalmenni og óvita börn, sem fyrir henni kynnu að verða. Með þessu á jeg við það, að mjer þykir hv.fjvn. nokkuð nærfærin um að skilja ekkert eftir af því, sem hv.Ed. setti inn, ein og t. d. 38. lið 16. gr. Jeg verð líka að segja það, að mjer finst nefndin ekki hafa tekið neitt tillit til þess, með hve miklu atkvæðamagni einstakir liðir hafa verið samþyktir í hv.Ed. Mjer finst þetta varhugavert, þegar auðsjeð er, að ýmislegt hlýtur að verða komið undir samkomulagi beggja hv. deilda að síðustu, og því virðist sem taka verði tillit til, með hve miklu atkvæðamagni hver fjárveiting er samþykt í hvorri deild. Jeg ætla ekki að fara mörgum orðum um þessa styrkveitingu til Hítardalshjónanna. En jeg efast um það enn, að öll hv.fjvn. sje óskift með því að fella þennan lið niður, og það sama er að segja um hv. deild. Jeg vænti þess, að hv.þdm. sýni, að vel má veita þennan styrk án þess að þingið komist í nokkra klípu, og felli því till.hv.fjvn. Jeg mun ekki fara í neinn samjöfnuð eða vekja upp deilur um einstaka liði, sem nú eru orðnir fastir í fjárlögunum, en ef vel er aðgætt, þá hygg jeg, að þar sje ýmislegt, sem í raun og veru hefir ekki meira siðferðilegt gildi til að standa þar ár eftir ár heldur en þessi styrkur að standa þar í eitt skifti. Það eru svo margar fjárveitingar, sem þegar eru viðurkendar, en hafa ekkert lagagildi, heldur standa ár frá ári vegna siðferðilegs og rjettlætisgildis, sakir sanngirninnar í því að láta þær standa. En jeg verð að segja það, að það, sem hv.Ed. samþykti með 12:2 atkv. að veita í þessu efni, megi skoða sem vitnisburð um rjettlætis- og siðferðistilfinning þeirrar hv. deildar, og muni svo fara, að hv.þm. hjer muni láta atkvæði sín falla í sömu átt. Jeg skal svo ekki segja meira um þetta. Af till. einstakra hv.þm. vil jeg aðeins leyfa mjer að minnast á tvær. Sú fyrri er á þskj. 460 og er frá hv.þm. Dala. (BJ), um styrk til að reisa sjúkraskýli og læknisbústað í Flatey á Breiðafirði. Þrátt fyrir sparnaðartal og sparnaðarhug hv.fjvn.Ed. og Nd. get jeg ekki vel áttað mig á því, hvernig þær sjá sjer ekki fært að leggja meira fje til þessara stofnana heldur en gert hefir verið. Jeg get ekki áttað mig á því, þar sem fyrir liggja umsóknir frá 4 hjeruðum í þessu skyni og það er viðurkent, að ríkissjóði ber að leggja fje til þessa. Því það er viðurkent fyrir löngu og verður ekki hægt að kippa að sjer hendinni um fjárframlög í þessu efni, heldur verður að halda þeim áfram í stærri eða smærri stíl. Jeg hygg nú, að það sje sanngjarnt og ekki erfitt að verða við 2 þessum umsóknum að fullu eða mestu leyti, og að það, sem þarf í þessu efni, myndi vinnast, ef tvær slíkar fjárveitingar yrðu veittar á ári. Mjer finst þessi till.hv.þm. Dala. hafa svo mikinn rjett á sjer, að ekki sje laust við, að það særði rjettlætistilfinning manna, ef hún næði ekki samþykki hv. deildar. Jeg veit að vísu, að erfitt er að gera upp á milli hjeraðanna, og jeg er ekki fær um að gera það, en mjer finst það fremur lítill útgjaldaauki, þó að 2 hjeruðum væri sint í þessu efni. Vil jeg því leyfa mjer að mæla með þessari till við þá menn ekki síst, sem hafa líka rjettlætismeðvitund og jeg. Loks skal jeg aðeins leyfa mjer að minnast á fyrri till. á þskj. 467, frá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Jeg ætla aðeins að láta það í ljós, að jeg hefði ekki misvirt það, þó að hann og aðrir hefðu fylgt hv.fjvn. í því að skera niður styrkveitinguna til Hítardalshjónanna. En þessi aðferð til að koma þessari fjárveiting út af fjárlagafrv. finst mjer ekki hæfa eða samsvara þeirri göfugmannlegu aðferð við að leggja með eða móti einhverju máli, sem jeg hefði búist við, að sá hv.þm. (SvÓ) myndi beita. Og jeg verð að segja það, að þó þessi till. komi fyr til atkvæða en till.hv.fjvn. um að fella styrkinn niður, get jeg ekki greitt henni atkvæði. Jeg myndi undir engum kringumstæðum hafa farið eins að, og jeg get ekki litið svo á, að slík till. sje fyllilega samboðin þeirri meðvitund, sem ætti að ráða, þegar menn leggja eitthvað til í fjárveitingum. Á jeg við, að ef einhver flytti fjárveitingartill. og mjer virtist jeg hafa jafnan rjett til að flytja aðra eins, þá myndi mjer ekki detta í hug að flytja hana, ef jeg væri andvígur því, að hin till., sem ætti jafnan rjett á sjer, væri flutt af öðrum. Jeg verð því að lýsa því yfir, að þótt þessi till. verði borin fram á undan till.hv.fjvn. um að fella niður styrk til hjónanna í Hítardal, þá mun jeg greiða atkv. móti þessari till. samt sem áður.

Klemens Jónsson Jeg skal ekki vera langorður, enda þýðir lítið fyrir okkur hæstv. fjrh. að vera að karpa um þau atriði, sem við höfum báðir minst á; þau eru í rauninni fremur smávægileg. En mjer fanst, að jeg yrði að leita umsagnar landssímastjóra viðvíkjandi umframgreiðslunni, er hæstv. fjrh. mintist á, og jeg fjekk skýrslu frá honum, sem jeg birti í gær. Hann skýrði svo frá, að vanalegt væri að kaupa þá símastaura á haustin, sem nota ætti árið eftir, svo að í raun og veru kemur kostnaðurinn niður á tvö árin. Þessa gætti ekki svo mjög meðan fjárhagsárið náði yfir 2 ár, en ber meira á því síðan fjárhagstímabilið nær einungis yfir eitt ár. Þessari reglu hefir verið fylgt frá því fyrst var farið að leggja síma, að staurar og efni er keypt á haustin, en verkið unnið árið eftir. Þá skal jeg minnast á hækkunina á 7. gr.Hæstv. fjrh. vildi halda því fram, að hún stafaði af lausum innanlandslánum. En það er nú einu sinni svo, að einn ráðherra getur ekki haft nefið niðri í öllu. Hann hefir sína undirmenn, er hann verður að treysta á, og sem vinna sín ákveðnu störf. Frá ríkisbókhaldara komu í des. nákvæmar skýrslur um lán ríkissjóðs, og hafa vextir verið reiknaðir eftir þeim. Jeg hefi ekki dregið þar út nema tvær upphæðir, lán úr kirkjujarðasjóði og aðra, er jeg man ekki hver var, og námu þær ekki nálægt 3 miljónum. Önnur þeirra var 120 þús. kr., en hin eitthvað lægri; áttu báðar að borgast í ár, og koma því fjárlagafrv. fyrir 1925 ekkert við. Ef hjer er um einhverjar misfellur að ræða, eru þær ríkisbókhaldinu að kenna. Jeg býst við, að skýrslan finnist í stjórnarráðinu, ef þess gerist þörf, þótt jeg viti það ekki upp á víst. Hitt er satt, að genginu á þessum lánum rjeði jeg. Að því er gjöldin til prestlaunasjóðsins snertir, þá vil jeg taka það fram, að þegar fjárlögin voru undirbúin 1922, kom hver ráðherra fram með sína till. og ræddu síðan frv. í sameiningu. Nú voru ráðherrarnir ekki nema 2 og annar fjarverandi aðallega þann tímann, sem undirbúningur stóð á, og varð jeg því að snúa mjer til skrifstofunnar. Hjer varð því að byggja þessa till. á skýrslum frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu. Jeg er ekki svo kunnugur í því ráðuneyti, sem jeg er ekki í sjálfur, að jeg geti vefengt tölur, sem þar eru fengnar.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg skal ekki vera langorður, enda er það ekki margt, sem jeg þarf að svara. Jeg skal fyrst víkja að þeirri athugasemd hæstv. fjrh. (JÞ), sem hann gerði við þá till.fjvn., að lækka fjárveitingu til flutningabrauta úr 100 þús. kr. niður í 75 þús. kr. Hann sagði, að þetta væri ógerningur vegna vegalaganna nýju. Nefndin átti tal við vegamálastjóra um þetta, sem taldi þetta nægilega hátt, þar sem mundi mega hlaupa upp á ýmsar smáupphæðir, sem ekki yrðu notaðar að öllum líkindum, t. d. 10 þús. kr. til áhaldakaupa. Önnur ástæðan er sú, að þetta fje er alls ekki ætlað til nýbygginga, heldur aðeins til viðhalds. Hæstv. fjrh. hefir nú að vísu lofað hv. 2. þm. Rang. (KlJ) nýbyggingu á Holtaveginum, enda er slíkt engin ný bóla, þegar Suðurland á í hlut.

Að minsta kosti austanfjalls

. Um Norðurland er alt öðru máli að gegna. Þar er jafnvel það efni, er þangað hefir verið flutt í slíku skyni, flutt aftur í burtu með ærnum kostnaði fyrir ríkissjóð. Nefndin leggur því til, að till. verði samþykt. Það er meira að segja ástæða til að ætla, að eitthvað af þeirri upphæð, sem hún leggur til, geti orðið afgangs, er til kemur. - Jeg hefi lítið fleira að segja um athugasemdir hæstv. fjrh. Hann á hjer brtt. viðvíkjandi styrk til prestsekkju einnar. Við því er ekkert að segja, og jeg býst við, að nefndin sje þessu sammála, enda þótt hún hafi ekki borið sig saman um það. En vafasamt þykir mjer, hvernig hinn framliðni eiginmaður hennar hefði litið á þessa lítilfjörlegu 150 kr. fjárveitingu, ef hann hefði verið ofanjarðar. Þá mintist hæstv. fjrh. á liði, sem vantaldir væru í fjárlögunum, til prestsekkna, berklavarna, ríkisfjehirðis o. fl. Þetta er víst alt rjett, enda tekur nefndin tillit til þess. Auk þessa má telja víst, að aðrar upphæðir, um 50 þús. kr., sjeu vantaldar, en nefndin gerði sjer ekki ljósa grein fyrir þessu, einkum þar sem hún bjóst við, að hæstv. fjrh. kæmi með brtt., sem þó hefir ekki orðið úr. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) kom fram með brtt. um, að stúdentar, sem eru við nám erlendis, nytu þar námsstyrks í 1–3 ár. Annars heyrðist mjer skoðun hans beinast í þá átt, að kippa ekki styrknum af neinum, en láta hann heldur vera lægri til hvers einstaks. Nefndin hefir heldur viljað fara hina leiðina, að kippa styrknum af þeim, er ekki hafa verið lengur en eitt ár, því að öðrum kosti mundi hann skiftast á milli svo margra, að hann yrði að engu liði. Þetta er harðræði, það skal jeg viðurkenna, en svo mætti segja um margt fleira, enda er ekki um gott að gera. Þá átti hv. 2. þm. Eyf. aðra till., um að ríkið ábyrgðist 300 þús. kr. lán til að reisa rafstöð á Siglufirði. Fyrst og fremst leggur nefndin á móti þessu af því, að hún telur nógar ábyrgðir á baki ríkissjóðs nú þegar. Í öðru lagi er ekki getið neinnar tryggingar fyrir láninu, enda þótt svo hljóti að vera ákveðið. Í þriðja lagi er efnahagur bæjarins ekki svo glæsilegur, að hægt sje að ganga inn á till. þessa. Svo er talið, að allar eignir bæjarins nemi 130 þús. kr., sem er þá rúmur þriðjungur þeirrar upphæðar, sem bærinn vill láta ríkið ábyrgjast. Þá skal jeg loks snúa mjer að hv.þm. Dala. (BJ). Hann byrjaði á að kvarta yfir því, að hann væri orðinn svo geðgóður, að það væri tæplega vansalaust fyrir hann.

Jeg var ekki að kenna neinum um það

. Jeg bjóst nú ekki heldur við því, að það væri af því að hann hefði komið nálægt portum hins æðsta dómstóls.

Það var af því að mjer lá illa rómur

. Hann byrjaði á að tala um mannval þingsins, en niðraði þó þeim niðurstöðum, er þetta mannval hafði komist að, og gat jeg því ekki skoðað þessi orð hans annað en skop. En hitt mátti lesa út úr orðum hans: Það sjest á störfum þingsins, að jeg hefi ekki verið við. Hann talaði sjerstaklega um meðferð þingsins á fjárlögunum; sagði, að þar hefði verið skorið niður og nurlað, ekkert verið gert til þess að bæta hag ríkissjóðs, en margt til að spilla hag landsmanna. Þetta voru hans óbreytt orð.

Alt rjett haft eftir mjer, og alt rjett, sem jeg sagði

. Jeg veit, að það sjer hver skynbær maður, að öflugur ríkissjóður hlýtur altaf að vera sú stofnun, er fyrst og fremst getur rjett við þjóðarhaginn. Þetta hefir þingið viljað gera. Til að gera ríkissjóð öflugan, hefir verið treyst á gjaldþol skattþegnanna á fremsta hlunn. En þegar ríkissjóður hefir tekið það af gjaldþegnunum, sem hægt er, hvernig á þá að hjálpa ríkinu öðruvísi en með honum? Með lánum, býst jeg við að hv.þm. Dala. segi, eins og fyr. Einhverntíma kemur þó að skuldadögum, og í öðru lagi eru lán nú ófáanleg. Bankarnir hjer hafa lagt meira kapp á að leggja fje í húsaskrokka hjer í Reykjavík heldur en að efla framleiðsluna, enda þótt það sje aðalatriðið. Ríkið verður því að flýja á náðir gjaldþegna sinna. En til þess að halda í horfinu með því móti, verður að beita hörku, fella niður óþörf útgjöld og fresta öðrum meðan hægt er, og þetta er það, sem þingið hefir reynt. Og jeg býst við, að hv.þm. Dala. verði að fallast á, að þetta var eina leiðin, sem fær var. Að minsta kosti hefir hann ekki bent á aðra betri. Þessi hv.þm. talaði um sex svikaþætti, er spunnir hefðu verið á þessu þingi, og snerta þeir þessar fjárveitingar: Til dr. phil. Alexanders Jóhannessonar, til stúdenta erlendis, til Kristins Ármannssonar, til Guðmundar Finnbogasonar, til Jóh. L. L. Jóhannssonar, og þar að auki talaði hann um háskólahalaklipping og ýmislegt fleira. Hv. þm. Dala. hefir nú áður talað um, að þingið efndi illa orð sín. Stóryrði sitja jafnan illa á vitrum mönnum. Jeg skal nú að nokkru athuga þessar staðhæfingar hv.þm. Dala. Þá kem jeg fyrst að dr. Alexander Jóhannessyni. Hann hefir um tíma haft laun í fjárlögum, en aldrei gegnt föstu embætti. Það veit hver maður, að fjárlögin hljóta altaf að vera breytileg og hver liður þeirra út af fyrir sig. Árið 1921 kom fram frv. um að gera þetta embætti dr. Alexanders Jóhannessonar að föstu embætti. Þetta frv. var felt þá með 15 atkv. gegn 10. Þingið lagði þá sinn dóm á þetta mál. Þingið sýndi með þessu, að það vildi ekki festa þetta embætti, maðurinn skyldi gegna þessu starfi meðan fje væri veitt til þess í fjárlögum, en lengur ekki. Þessi var vilji þingins. Þá mintist hv.þm. Dala. á brigðmælgi við stúdenta við erlenda háskóla. Það hefir vitanlega engu verið lofað af þingsins hálfu, að þessir stúdentar skuli fá styrk í 4 ár, þó að mjer sje kunnugt um, að þeir hafa skilið það svo. Jeg býst ekki við, að jafnvel hv.þm. Dala. vilji slá því föstu, að ríkissjóður sje skyldur að halda áfram á þessari leið, hversu margir sem stúdentarnir verða. Næsta ár geta þeir verið orðnir 60, og þá ætti að verja 72 þús. kr. úr ríkissjóði til að styrkja þá. Þetta er alveg óhugsandi. Þessi straumur heldur áfram, og frá nefndarinnar sjónarmiði er ekki vit í öðru en að stöðva hann, og heldur fyr en síðar. Auðvitað verður að beita hörðu til þess, og kemur þetta verst niður á eins árs stúdentum, til þess að hinir geti fengið samskonar upphæð sem áður. Þetta er kallað ranglæti gagnvart stúdentum. En höfum vjer þá engar skyldur gagnvart þjóðinni? Hagur ríkissjóðs var á þann veg síðastliðið sumar, að stöðva varð allar framkvæmdir. Hæstv. fjrh. lýsti yfir í vetur, að þá væri í fjárhirslunni fje til tveggja daga. Ef það er ekki skylda vor gagnvart þjóðinni að stöðva á þessari braut og ef það á ekki að ganga fyrir stúdentum, þá er jeg ekki með. Nefndin vill ekki drepa þjóðina fyrir einstaklingana, heldur vill hún að stúdentarnir dragist fremur aftur úr fyrir þjóðina. Það er eitt, sem ætti að gera hv.þm. Dala. trúaðan á það, að hjer eru ekki svik af hálfu þingsins. Hann er í lögjafnaðarnefnd. Í fyrra lækkaði þingið styrkinn til þessarar nefndar, og taldi hv.þm. þá svikin loforð þings og stjórnar.

Hjer er um laun að ræða, en ekki styrk

. Jeg bið fyrirgefningar á því, að jeg hefi mistalað mig, enda efast jeg ekki um, að nefndin vinni fyrir kaupi sínu. Nefndin ljet ekki við þetta sitja, heldur leitaði til dómstólanna. Nú hefir dómsúrskurður sýnt, að hv.þm. Dala. hefir farið þarna með staðlausu stafi, og hið sama er um alla þessa liði. Hann mundi fá sömu útreið fyrir hæstarjetti um hvern sem væri af þessum liðum. Ætti þetta að hafa kent hv.þm. að tala gætilega um þessa hluti. Það má þó vera, að hv.þm. geti fundið ráð til þess að jafna það upp, sem hæstirjettur hefir dæmt af nefndarmönnum. Jeg hefi sjeð reikninga nefndarinnar frá síðasta fundi, og virðist ekki mikið dregið úr kostnaðinum.

Jeg hefi enga reikninga sent

. Í þessu sambandi get jeg ekki stilt mig um að minnast á brtt. nefndarinnar um að fella niður þá athugasemd, sem hv.Ed. setti við vaxtahæðina af viðlagasjóðsláni Guðmundar sýslumanns Björnssonar í Borgarnesi. Í því máli hefir hv.þm. Dala. gefið vottorð um það, að fjvn. neðri deildar hafi litið svo á, að sýslumaður hefði þann rjett, sem hann telur sig hafa. Skal jeg leyfa mjer að lesa upp kafla úr þessu vottorði: „Nefndin vildi greiða fyrir honum sem best og ákvað að veita honum 60 þús. kr. lán. En þar sem hver banki gat gert honum sama drengskaparbragð um lánið, ákvað nefndin að lána honum fjeð fyrir lægri vexti, og tiltók 6%. Eðli málsins og öll tildrög þess benda að sjálfsögðu til þess, að ætlun nefndar og þings hafi verið sú, að hann borgaði jafnan 2% lægri vexti en bankar taka á hverjum tíma.“ Það er eins og hv.þm. vilji láta í ljós, að nefndin hafi verið í kapphlaupi við bankana um að gera þessum manni greiða. Nú hafa 2 hv.þm., sem áttu þá sæti í nefndinni, hv. 4. þm. Reykv. (MJ) og hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), vottað, að það hafi aldrei borið á góma í nefndinni, að vextirnir skyldu vera 2% lægri en bankavextir. Þá er einkennilegt, að vottorðið nefnir 6%, því að nefndin gerði tillögu um 5%, en þáverandi fjrh. ákvað 6%, og við það sat. Hjer virðist ekki tekið nærri sjer að fara dálítið á svig við sannleikann, Og þannig er nú tilkominn einn svikaþátturinn, sem hv.þm. nefndi. Hvort hyggur nú hv.þm. Dala., að betur standi að vígi í þessu máli, þingið eða hann sjálfur með þetta vottorð.

Jeg mintist ekki á brugðin loforð við Guðmund sýslumann Björnsson, en það er gott, að hv.frsm. bætir nýju við

. Hv. þm. hefir talið alt, sem þessu kemur við, svik af hálfu þingsins. Á sama hátt má rekja alt í sundur, sem hv.þm. bar fram. Það er sama hvar niður er borið, alstaðar er jafnlítið byggjandi á ummælum hans. Í þessu sambandi mintist hv.þm. á þinglóminn, sem breiddi út vængina hjer í hv. deild, væri altaf að berja sjer, skera niður og klípa af. Það er ef til vill ilt að vera þinglómur, en þá má kalla hv.þm. Dala. allsherjar vísindalóm. En hann vantar stjelið til að stýra sjer með innan um allar staðhæfingarnar, svo að þær verði sannfærandi og sannar. Þá gat hv.þm. um veðurspárnar og átaldi nefndina fyrir vitskort, er hún hefði ekki ákveðið miklu stærri upphæð. Í sambandi við þetta gat hann þess, að nú þyrfti að koma upp viðvörunarkerfi um alt land, til þess að vara menn við, er sjó sækja, þegar illviðri færu í hönd. Nefndin lækkaði upphæðina í samráði við forstöðumann þessarar stofnunar. Nú hefir hún verið hækkuð aftur og nefndin látið það afskiftalaust, enda tók hún fram, að hún mundi ekki leggjast á móti hækkun, ef mikil nauðsyn væri á henni. En hitt, um viðvörunarkerfið, hygg jeg ekki tímabært. Veðurspárnar eru ennþá svo óáreiðanlegar, að óhugsandi er að leggja út í slíkt nú þegar. Reynslan hefir sýnt, að þær hafa ekki staðist. Hv. þm. hugsar sjer, að kúlur verði dregnar á stöng í öllum verstöðvum, þegar illviðri fara í hönd. Nú eru veðurspárnar oft vitlausar, eins og jeg gat um, og gæti það því einatt komið fyrir, að óveðursmerki væri gefið og allir sjómenn gintir í land áður en þeir kæmu á miðin, þó að besta sjóveður hjeldist. Hverju skiftir það? Hjer er einnig um stórfje að ræða. Þetta má ekki komast á fyr en spárnar eru orðnar nokkurn veginn öruggar, en það á langt í land. Býst jeg við, að nefndin hafi íhugað þetta mál betur en hv.þm. Dala. Hv. þm. kvað lítið hafa verið gert til að festa gildi peninganna. Hann hefir aldrei haft hugmynd um eða haldið því fram, að styrking ríkissjóðs væri um leið styrking á genginu. En hann hefir trú á öðru, sem sje því, að reikna alt í landaurum. Jeg veit ekki, hvað hann hefir fyrir sjer í því, að það geti bætt gengið. En hitt mun honum frekar ganga til, að við það hækkuðu laun allra starfsmanna ríkisins að mun, því að dýrtíðaruppbótin hefir ekki staðið í rjettu hlutfalli við verðlagið. Sagði hv.þm. ýmislegt í þessu sambandi, sem jeg get hlaupið yfir, endurtók ummæli sín, að þingið sviki gefin loforð og gerði landinu skömm. Þá er að minnast á sjúkraskýlin. Hv. þm. taldi Flateyjarhjerað standa til þess að fá jafnsnemma styrk úr ríkissjóði sem önnur hjeruð. Jeg hefi haldið því fram áður, en þá var hv.þm. Dala. ekki viðstaddur, að þetta hjerað ætti mikla sanngirniskröfu á slíkum styrk, ef sjúkrahúsleysi ylli því, að enginn læknir fengist í hjeraðið, þar sem mjög er erfitt að ná til annara lækna. En þetta mál er mjög illa undirbúið. Taldi nefndin varhugavert að leggja til, að ríkissjóður veiti styrk til sjúkraskýla fyr en fjárreiður hjeraðsins eru svo góðar, að örugt má telja, að skýlið komist upp. Vjer höfum dæmi úr Árnessýslu, sem ætti að vera töluvert lifandi. Þar hefir stórfje verið lagt fram, en sjúkrahúsið er ekki komið upp ennþá. - Þar, sem nefndin hefir lagt til að veita fje í þessu skyni, hefir málið verið komið í svo gott horf, að örugt var um, að nægt fje væri til þess að framkvæma verkið. Jeg skal ekki gera að umtalsefni, hvort rjettara er að veita stjórninni ákveðna upphæð eða ákveða beinlínis, að Borgarfjarðarhjerað skuli njóta þessa styrks, eins og hv.Ed. hefir gert. Sú tillaga kom í upphafi frá nefndinni. Jeg vil ekki gera þetta að ágreiningsatriði, þó að nefndin haldi fram sinni tillögu og þyki hún rjettust. Hv. þm. kom næst að námsstyrk stúdenta, sem nefndin hefir ekki fært niður, en þó gert nokkra breytingu á. Það er ekki rjett, sem hv.þm. segir, að nefndin hafi lækkað styrkinn, heldur lagði hún til, að háskólaráðið legði fje úr sáttmálasjóði til móts við ríkissjóðsstyrkinn. Þetta gerði nefndin í góðri trú. Hæstv. forsrh. (JM) átti tal um þetta við mig, og kvað hann sennilegt, að það mundi geta orðið, eða eitthvað á þá leið; man jeg ekki, hvort hann komst ákveðnara að orði. Rektor háskólans fór fram á það við nefndina, að hún tæki brtt. sínar um þetta efni aftur til 3. umr., þar sem háskólaráðið ætlaði að halda fund um þetta leyti. Nefndin hafði því ástæðu til að telja það nokkurn veginn víst, að háskólaráðið mundi ganga að því að veita einhverja ákveðna upphæð. Þó að upphæð sú væri allhá, sem nefndin tiltók, var ekki fjærri henni að færa hana eitthvað niður, hefði háskólaráðið komið eitthvað á móti nefndinni, sem hún taldi sterkar líkur á. En er háskólaráðið kemur saman, þverneitar það að leggja eyri af mörkum og bar það fram sem aðalástæðu, að þingið hefði engin ráð yfir sjóðnum. Virðist hálfger metnaðarbragur vera á framkomu háskólaráðsins í þessu máli, og mun það ekki hafa íhugað það sem skyldi. Það er von, að hv.þm. Dala. ræski sig við því, að háskólaráðið skuli ekki vilja styrkja námsmenn, sem þó er beinlínis verkefni sjóðsins samkvæmt skipulagsskránni. Eru ekki stúdentar námsmenn?

Eins og t. d. verslunarskólanemendur

. Jeg slæ því föstu, að stúdentar eru námsmenn.

Ekki allir námsmenn

. Það má vera, að þeir sjeu ekki allir góðir námsmenn, og sje það ástæðan til þess, að háskólaráðið vilji ekki styrkja þá.

Fleiri eru námsmenn en stúdentar

. En háskólaráðið treystir þeim ef til vill betur til að hafa gagn af styrknum, ef ríkissjóður leggur hann fram. Undanfarið hefir háskólaráðið veitt ritlaun fyrir vísindalegar ritgerðir. Hv. þm. Dala. veit líklega flestum betur, hve há þau eru, en jeg hefi heyrt, að þau sjeu nokkuð há. Sumar af þessum ritgerðum eru sjálfsagt góðar, en aðaleinkenni þeirra er, hve langar þær eru, og kemur mönnum í hug, að það stafi af því, að ritlaunin eru miðuð við arkatölu. Hv. þm. Dala. kann auðvitað að meta, til hve mikilla þjóðþrifa þessar ritgerðir eru og hvort þarflegra er að verðlauna þær en að styrkja unga námsmenn. Jeg býst við því, að hann muni fallast á skoðun nefndarinnar, að ekki væri óheppilegra að veita úr sáttmálasjóði styrk til stúdenta heldur en greiða þessi ritlaun. Annars er margt, sem segja mætti um stúdentafjölgunina. Hún er áreiðanlega orðin mikið alvörumál. Það er óhugsandi, að ríkissjóður hafi bolmagn til að styrkja stúdenta framvegis svo sem verið hefir; þeir eru orðnir svo margir. Og þessi fjölgun er ekkert undarleg. Sumir af lærðu mönnunum, sem tala mest um hæstarjett, háskóla og vísindi, hafa komið þeirri skoðun inn hjá ungum námsmönnum, að þessi leið sje sjálfsögðust og öruggust til þess að komast áfram í landinu. Þetta er óheppilegt, að mínu áliti. Það er orðinn svo mikill fjöldi, sem fer þessa leið og lítur niður á hinar óæðri stjettirnar, að það verður til að losa um þjóðfjelagsskipulagið. Vinnuskiftingin verður öfug. Það vantar menn til að vinna algenga vinnu, en þessir menn fást ekki til þess; eru svo of margir um þá atvinnu, sem þeir hafa búið sig undir að stunda, og hafa ekkert að gera. Jeg sje ekki fram á annað en að þessi yfirfylling muni verða til þess, að ofhlaðið verður á annað borðið á þjóðarfleytunni, svo að hún hlýtur að taka inn sjó eða jafnvel sökkva. Þetta er því mikið alvörumál. Hv. þm. Dala. þykist auðvitað hafa bent á, hvernig megi gera tilraun til að stöðva þennan straum. En það er áreiðanlega ekki einhlítt. Þetta er komið inn í hugsunarháttinn, og honum þarf að breyta. Það er ekki sjaldgæft að heyra hv.þm. Dala. tala um, hvernig þingið er skipað; bændurnir, sem þar sitji, hafi ekkert vit á æðri mentun.

Hvenær hefi jeg sagt það?

. Hv. þm. hefir oft haldið því fram, að bændur hafi ekki vit á þeim málum. (BJ. Sko sannleikann). Þetta hefir líka heyrst utan þings og sjálfsagt ekki langt á að minnast. Gæti jeg ef jeg vildi tilfært ummæli ýmsra þessara svokölluðu lærðu manna, sem sýna mjög litla virðingu fyrir hinum lægri stjettum. Það má veiða menn með þessu.

Þetta er hauga-, og svo það, sem ekki má segja

. Þeir líta á þetta ekki ósvipað því, sem veiðimenn, er ná í ánamaðkinn á öngulinn, til þess að beita honum. Þarna er ýtt við yngri mönnunum og þeir varaðir við þessari stjett á þingi og hinum óupplýstari stjettum. Þetta er beitan; með þessu er veiðin dregin að landi. Hv. þm. gat þess, að hægt væri að biðja Nathan & Olsen um fjárframlag til stúdenta með eins miklum rjetti og hægt væri að ætlast til þess af sáttmálasjóði, að hann legði þeim til styrk nokkurn. Það má vel vera, að hægt væri að biðja nefnt firma um einhvern styrk í þessu skyni, en jeg býst varla við því, að það telji sjer skylt að veita hann. En jeg vil minna hv.þm. á það, sem hæstv. atvrh. hefir sagt, að vegur myndi vera til þess að láta sáttmálasjóðinn hlýða þessu ákvæði, að greiða stúdentum þann styrk, sem nefndin hefir ætlast til. Enda er jeg viss um það, að stjórn sjóðsins muni verða við þessum tilmælum, þegar til kemur. Hjer er sem oftar verið að þrýsta ríkissjóði til þess að láta sem allra mest af hendi rakna, þó að aðrir sjóðir hafi til þess enn betri aðstöðu. Jeg hefi skrifað það eftir hv. sama þm., að margir stúdentar væru svo skuldugir, að þeir fái ekki undir risið, og að að þeim steðji eyðilegging, ef ríkissjóður hlaupi ekki undir bagga þeim til bjargar. Ef svo er ástatt, þá eru litlar líkur til þess, að námsstyrkur sá, sem stúdentar venjulega fá, komi þeim að verulegu liði, mörgum hverjum. Annars datt mjer í hug dæmi, sem sýnir, að enda þótt stúdentar sjeu oft skuldugir, þá komast þeir áfram þrátt fyrir það. Árið 1918 var jeg í fullveldisnefnd með hv.þm. Dala. Einu sinni þegar hann kom á fund í nefnd. inni bað hann okkur meðnefndarmenn sína um að geta okkur til, hvað hann hefði verið að gera rjett áður en hann kom á fundinn; en enginn okkar gat getið upp á því. Jú, hann hafði verið að borga síðustu skuld sína frá stúdentsárunum. Og hvernig? Með því að taka nýtt lán. Þetta sýnir, að hann hefir komist áfram og að skuldir þessar hafa ekki orðið honum að fótakefli. Jeg þykist vera viss um, að þær hafa í engu stöðvað framgang hans eða starfsemi á neinu sviði. Og svo mun vera um fleiri duglega stúdenta. Skuldirnar munu út af fyrir sig hafa tiltölulega lítil áhrif á lífsferil þeirra, þó að altaf sje betra að vera laus við þær. Það kann að hafa verið rangt af mjer að nefna þetta dæmi, en jeg hefi á engan hátt sagt frá því hv.þm. til lasts, heldur til þess að sýna, að skuldirnar hafa ekki orðið honum til fyrirstöðu. En hitt er skiljanlegt, og það skýrir, hvernig afstaða hv.þm. er oft hjer á þingi, að þetta hefir gert hann of örlátan, þegar komið hefir til að veita öðrum styrki. Það vill oft verða svo, að menn verða fullörlátir, þegar um það er að ræða að koma í veg fyrir, að aðra skorti það, sem þá hefir sjálfa áður vanhagað um. Þetta er ekki nema mannlegt. Þá er dálítið athugaverð till. sama hv.þm. viðvíkjandi styrknum til ísl. stúdenta erlendis, sem hann vill miða við Garðstyrk, að frádregnum 200 kr. Þetta hefir það í för með sjer, að styrkurinn á að greiðast í dönskum krónum, og er það, út af fyrir sig, ekki svo lítil hækkun frá því, sem nú er lagt til í frv. Jeg get þessa, ef svo skyldi vera, að einhverjir hv.þm. hafi ekki gefið þessu atriði gaum. Þá mintist hv.þm. á styrk til listaverkakaupa og vjek þar máli sínu einkum til mín og sagði, að það væri draumur okkar, að landið gæti keypt listaverk. Það er rjett, að jeg hefi sagt og segi enn, að það er rjettara fyrir landið að kaupa listaverk en að veita þennan svokallaða listamannastyrk. En ef hv.þm. vill fá mig til þess að ljá þessari till. sinni atkv., þá verður hann jafnframt að bera fram aðra, um að afnema listamannastyrkinn, og skal jeg fús til þeirra skifta, ef hann vill. Það er engan veginn rjett að styrkja menn þannig áður en þeir eru orðnir nokkrir listamenn, og á því að afnema þann styrk. Það er miklu betra, að landið kaupi sæmileg listaverk, þó að jeg álíti nauðsyn þess heldur ekki svo mikla, að hún verði ekki að hverfa fyrir nauðsyn ríkissjóðs. Þessi listaverkakaup getum við talað saman um, þegar „góðu árin“ koma, og má vel vera, að við getum þá tekið höndum saman í þessu efni. - Annars sagði hv.þm., að það væri „praktiskt“ fyrir landið að kaupa nú þessi listaverk, því að þau gætu orðið þúsund sinnum dýrari síðar. Jeg held nú samt, að við getum beðið rólegir með kaupin þess vegna. Flest þeirra listaverka, sem til mála gæti komið að kaupa, eru víst ekki svo dýrmæt, að nokkur hætta sje á því, að þau þúsundfaldist í verði þangað til við höfum efni á að kaupa þau. Þá kom hv.þm. að Jóhannesi L. L. Jóhannssyni og þóttist nú heldur en ekki hafa tangarhald á mjer, vegna þess, að jeg hafði látið orð hníga í þá átt, að maður þessi væri víst ekki fullkomlega hæfur til þess að gegna því starfi, sem honum eru greidd laun fyrir. Jeg býst samt við því, að ekki verði talið fjarri öllum sanni, þó að nefndin ætlist til þess, að sjera Jóhannes geti starfað jafnframt eitthvað lítilsháttar að einhverju öðru en undirbúningi orðabókarinnar. Háttv. þm. saknaði þess mjög, að ekki væri hægt að kveðja látinn mann, dr. Jón Þorkelsson, til vitnisburðar um hæfileika þessa manns og sína. Vera má, að þeir hafi verið aðrir og betri til þessa starfa, þegar dr. Jón sál. þekti hann, þar sem hann var þá ungur og í fullum lífskrafti, en þó svo væri ekki, þá ætti það engin goðgá að vera, þó að álitið væri, að hann sje ekki fullstarfhæfur nú á þessu sviði, mikið á sjötugsaldri, en gæti þó nokkuð aðhafst á öðrum sviðum. Vil jeg nú nefna dæmi nokkurt, þar sem þessa manns hefði sjálfsagt getað notið við. Það er ótrúlegt, að enginn hafi gegnt grískudósentsembætti hv.þm. Dala. allan þann tíma, sem hann lá veikur nú á dögunum, - svo mikils hefi jeg altaf metið þetta starf hv.þm., að það mætti ekki niður falla um langan tíma, - og býst jeg einmitt við því, að til þess starfa hafi sjera Jóhannes verið valinn maður. Og svona mun um fleiri störf, sem hann gæti gegnt, eftir hæfileikum hans að dæma. Þá er það og alkunna, að það hvílir bæði menn og skepnur að skifta um starf. Það mun því ekki fjarri sanni, þó að mjer yrði á að segja, að sjera Jóhannes gæti starfað að öðru jafnhliða orðabókarstarfanum. Þá kem jeg að styrk til Þórdísar Ólafsdóttur, til þess að halda uppi kenslu í hannyrðum og heimilisiðnaði. Jeg skal játa, að jeg er lítið kunnugur þessari styrkveitingu, en hinsvegar hefi jeg heyrt, að kvenmaður þessi hafi dvalið hjer í Reykjavík í vetur og sömuleiðis síðastliðinn vetur, en nefndinni hefir skilist, að kenslan ætti að fara fram vestur í Dalasýslu.

Það er líka meiningin

. Já, nefndin skildi það líka svo, en þar sem aldrei hafa legið fyrir neinar skýrslur um starfsemi þessarar konu, þá er nefndin að svo stöddu á móti þessari till.hv.þm. En geti hann aftur á móti upplýst, að hún hafi unnið að þessari kenslu, bæði í vetur og eins síðastliðinn vetur, þá skal jeg ekkert um það segja, nema sumir nefndarmenn kunni að fallast á till., þó að þeir sjeu nú á móti henni. Þá er eftir að minnast á síðustu brtt.hv.þm. Dala., um lánsheimild handa sjúklingi vestur í Dölum, til þess, að hann geti leitað sjer heilsubótar erlendis. Það hefir áður legið fyrir frá honum brtt. sama efnis, en hún var feld í þessari hv. deild. Upphæð lánsins er lítil, aðeins 2000 kr., svo að landssjóður ætti að geta veitt það, ef hann á annað borð væri nokkurs megnugur. En það er annað atriði í sambandi við þetta mál, sem sje, að það sýnist eiga að vera auðvelt fyrir mann þennan að fá lánið í hvaða peningastofnun sem er, gegn þeim tryggingum, sem í boði eru, og ætti því að vera óþarfi fyrir hann að leita til ríkissjóðs í þessu skyni. Auk þess sýna læknisvottorð þau, sem lánsbeiðninni fylgja, engan veginn, að víst sje, að maðurinn fengi bata, og jafnvel ekki einu sinni stöðvun sjúkdóms síns, þó að hann fari utan. Í einu þeirra er þó gefið í skyn, að hugsanlegt sje að stöðva sjúkdóminn, og það hjer á landi. Þegar nefndin nú sá, að ekki var víst, að dómi lækna, að manninum kæmi lánið að fullum notum, þannig, að hann fengi bót meina sinna, ef hann kæmist utan, og þegar þess hinsvegar er gætt, að hann ætti að geta fengið lánið annarsstaðar, þá taldi hún ekki rjett, að lagt yrði inn á þá braut, sem samþykt till. beinir til. Hv. þm. gat þess, að ef keypt hefði verið áhald það, gagnvermir, sem talað var um á síðasta þingi, þá hefði verið hægt að stöðva sjúkdóminn hjer. Fjvn. veit ekkert um það, hvers vegna það var ekki gert - og þýðir því ekki að ásaka hana um það. Þá hefi jeg lokið við hv.þm. Dala. og kem næst að hæstv. atvrh. Hann vildi ekki, fremur en hæstv. fjrh., færa niður þá upphæð til viðhalds vega, sem hv.Ed. hefir samþykt. Mjer kom þetta mjög á óvart, því að hann átti áður sæti í fjvn. og hafði þá álitið nóg í lagt að ákveða upphæðina 75 þús. kr., með því að taka fult tillit til vegalagafrv. þess, sem þá lá fyrir þinginu.  (Atvrh. MG: En síðan hefir það frv. verið samþykt)  . Já, að vísu, en hæstv. atvrh. áleit þá, að þessi upphæð væri nóg upp á að hlaupa, þó að vegalagafrv. næði samþykki, ef ekki yrði ráðist í nýjar vegalagningar, sem ekki ættu rjett á sjer. Og nefndin verður að telja það órjett mjög að hlaupa eftir hverri beiðni hjer sunnanlands um nýbyggingu vega, jafnhliða því, sem svikist er um árlega að vinna fyrir ákveðnu tillagi til vega víða á Norðurlandi. Þá mintist hæstv. atvrh. á kauptúnamælingar og skipulagsuppdrætti og gat í því sambandi um mörg símskeyti, sem borist hefðu þessu viðvíkjandi. Jeg gat nú ekki sannfærst af þessu, því að mjer var það fullkunnugt, að fyrir lágu kröfur um þessa uppdrætti frá kauptúnum og kaupstöðum víða um land. Hinsvegar álítur nefndin, að full tök sjeu á því að vinna að einhverju leyti úr þeim mælingum, sem þegar hafa verið gerðar, þar sem kunnugt er, að vegamálastjóri, sem unnið hefir að þessu verki, mun hafa mikið minna að gera í náinni framtíð en hann hefir haft undanfarið. Ennfremur er eins ástatt um aðstoðarmann húsameistara, sem búast má við, að taki laun framvegis og líklegt er, að hafi lítið að gera. Má því ætla, að hægt verði að halda verki þessu eitthvað áfram, þó að ekki sje veitt fje til þess sjerstaklega í fjárlögum. Þar fyrir utan lítur nefndin svo á, að þetta sje ekki svo bráðnauðsynlegt verk, að ekki megi bíða eitt ár eða svo. Hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) gat um styrkinn til Árna Theódórs og breytingu þá, sem hv.Ed. hafði gert á honum. Jeg hefi áður tekið fram, að nefndin hefir óbundin atkvæði í þessu máli, og þarf því ekki að fara frekar út í þá sálma. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) hneykslaðist á því, að jeg hafði kastað því fram, að svo liti út, sem eitthvað af skuldum ríkissjóðs hefði týnst. Sagði hann, að enginn hefði leyft sjer að bera brigður á það, að ríkisbókhaldið væri í lagi. Nú hefi hann nýlega átt orðastað um þetta atriði við hæstv. fjrh., og virtist mjer þá, sem hann vildi kenna ríkisbókhaldinu um það, að hann hefði ekki vitað nákvæmlega um skuldir ríkissjóðs á meðan hann var fjrh. Enda er það ljóst, að í einhverju hefir bókhaldinu yfirsjest, þar sem þingið hefir nú í fjárlagafrv. hækkað vexti af innlendum lánum um 216 þús. kr. frá því, sem upphaflega var gert ráð fyrir í stjórnarfrv. því, sem hann sjálfur lagði fyrir þingið. Það sýnist ekki vera fullkomið ríkisbókhald, ef ráðherra á annað borð leitar til þess, sem getur ekki farið nær hinu rjetta um skuldir ríkissjóðs en svo, að á þriðja hundrað þús. kr. muni í vöxtunum einum. Sami hv.þm. mintist á styrkinn til Guðmundar læknis Guðfinnssonar. Jeg get látið þess getið f. h. nefndarinnar, að meiri hl. hennar vildi fella þennan styrk niður, en minni hl. ekki, vegna þess, hversu sjerstök þörf er á því að fá hingað annan augnlækni til, og svo vegna hins, að nýir erfiðleikar hafa bæst við síðan Guðmundur byrjaði sjerfræðinám sitt. Þá mintist hv.þm. og á bifreiðastyrkinn og skipulagsuppdrættina, og var hann það sanngjarnari en hæstv. atvrh., að hann sagði, að þeir þyldu bið 1–2 ár enn. Er áreiðanlega hægt að taka þau ummæli til greina. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) talaði líka um bifreiðastyrkinn og vildi halda honum í því formi, sem hv.Ed. hafði samþykt, sem eðlilegt er, þar sem það er einkum kjördæmi hans, sem nýtur styrks þessa. Nefndin er nú samt þeirrar skoðunar, að hann sje fullhár eins og hann er nú í frv., og liggja til þess ástæður, sem jeg hefi talað um áður. Þá kem jeg að hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Hann talaði fyrst um stimpilgjaldið, og þótti honum of vægt í sakirnar farið að áætla ekki hækkun þess nema 300 þús. kr. vegna verðtollsins. Jeg held, að hann hafi ekki rannsakað mál þetta nógu rækilega. Hæstv. fjrh., sem hefir kynt sjer málið betur en aðrir eiga tök á, hefir látið uppi það álit, að hv.Ed. hafi áætlað þessar tekjur fullhátt, og hefir hann getið þess við fjvn., að nóg myndi að áætla þær ekki nema 200 þús. kr., vegna þess, að innflutningsbann yrði á mörgum þeim vörutegundum, sem tollurinn næði til. Jeg veit ekki, hvort hv. 1. þm. S.-M. vill ætlast til þess, að ekkert innflutningsbann verði notað; en ef svo er, þá væri rjettara að áætla verðtollinn hærri. Hv. þm. sagði, að fjhn., sem bar verðtollsfrv. fram, hafi áætlað tekjur af því 2 milj. kr. Þetta mun ekki vera rjett. Að minsta kosti minnist jeg þess ekki, að hafa heyrt gert ráð fyrir meiri tekjuauka vegna tolls þessa en 1½ milj. kr., eins og það var upphaflega úr garði gert frá hendi háttv.fjhn. En þegar þess er nú gætt, að innflutningur verður mikið takmarkaður og að enginn veit, hversu tollurinn sjálfur dregur mikið úr innflutningi, og enn það, að í meðförum þingsins á frv. fjell mikið undan verðtollinum af því, sem fjhn. ætlaðist í fyrstu til, þá er ekkert spursmál, að áætla verður tekjur þær, sem hann gefur ríkissjóði, mjög gætilega. Og þó nú að þessi liður yrði færður upp um segjum 100 þús. kr., þá er ekkert unnið við það í sjálfu sjer; síður en svo. Það yrði aðeins til þess, að nýjar útgjaldatill. kæmu fram undir umr., sem þá næðu ef til vill frekar samþykki. Frá þeirri hlið sjeð væri kannske mjög athugavert að hækka þessa tekjuáætlun, en það kemur reyndar ekki til greina hjer, því að upphæðin er nægilega há eins og hún nú er. Þá mintist hv.þm. á till. þá, sem hann hefir steypt saman við till.hv.þm. Mýra. (PÞ) á þskj. 467. Hann hefir gefið hjer saman tvenn hjón, og það sýnir strax, að fljótlega vill bætast við slíkar styrkveitingar, eins og nefndin bjóst við, þegar hún leggur til, að styrkur til hjónanna í Hítardal verði feldur niður. En hv.þm. Mýra. fór reyndar strax fram á hjónaskilnað og vill alls ekki láta sín hjón, Hítardalshjónin, vera í neinu samfjelagi við hjón hv. 1. þm. S.-M. Skildist mjer, að hann vildi meina, að sín hjón hefðu miklu meiri þörf fyrir slíkan styrk heldur en hjón hv. 1. þm. S.-M. Það er nú svo. En þó er því ekki að leyna, að fleiri eru krakkarnir, sem hjón hv. 1. þm. S.-M. eiga. En nú er spurningin: Hvorum þessara þm. á að trúa, þegar þeir togast þannig á? Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að óvíða á landinu væru hjón, sem ættu fleiri börn en þau, sem hann sækir nú um styrk fyrir. Það má vel vera, En hjón með 10 börn eru mjög víða um alt land, sem betur fer. Mun óhætt að fullyrða, að í hverri sveit sjeu dæmi slíks, t. d. veit jeg þess þrjú dæmi í mínum hreppi. Ef því gengið verður inn á þessa braut, sem hv.Ed. hefir gert, þá verður straumurinn óstöðvandi og erfitt mun þinginu reynast að gera upp á milli þeirra styrkbeiðna, sem munu berast því svipaðar þessum. Nei, það eru sveitarfjelögin og hjeruðin, sem hjer eiga að hlaupa undir bagga - þó ekki með sveitarstyrk - en ríkissjóð á að láta þar fyrir utan. Hæstv. forsrh. mintist á ýmsa liði, en þar sem hann er nú ekki viðstaddur, þá get jeg leitt hjá mjer að tala um þá, með því líka að jeg hefi minst á þá áður. Hann drap á fangahúsin, stúdentastyrkinn, tímakenslu mentaskólans o. s. frv. Hafði hann lítið við það að athuga, þó að fjárveitingin til tímakenslunnar yrði lækkuð dálítið, og er það í samræmi við það, sem jeg hefi áður haldið fram. Að því er snertir styrkinn til útgáfu veraldarsögunnar, þá hefi jeg áður getið þess, að nefndin er þeirrar skoðunar, að slá megi því verki á frest. Mun vera hægt að komast af án þess fyrst um sinn, eins og hingað til, og enda er ekki ólíklegt, að dráttur á þessu geti orðið til þess, að ríkissjóði verði útgáfan ódýrari síðar. Hann mintist á styrkinn til leikfimiskenslu og kvað illa farið, að hann væri feldur niður. Það gerði nefndin aðallega af því, að engar skýrslur um kensluna hafa verið lagðar fyrir þingið; það þótti nefndinni óviðfeldið, og einnig leit hún svo á, að hjer væri ekki um svo brýna nauðsyn að ræða, að ekki mætti fella styrkinn niður. Jeg held það sje ekki fleira, sem jeg þarf að minnast á, og vænti þess, að jeg þurfi ekki að segja neitt frekara, því þó hv.þm. Dala. segi sitt af hverju, tek jeg það vel upp fyrir honum eins og oft áður. Þó eru nokkrir punktar, sem jeg verð lítillega að minnast á. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) mintist á styrkinn til Skúla Guðjónssonar læknis. Jeg verð að segja, að nefndin lagði á móti þeim styrk. Hv. þm. gat þess, að brýn nauðsyn bæri til að styrkja hann, svo að hann gæti fullnumað sig í þessum fræðum; ennfremur sagði hv.þm., að hjer væru bygð hús án alls heilbrigðiseftirlits.

Þetta er ekki rjett

. Jeg hefi þetta skrifað hjá mjer. Jeg veit, að hann ætlast til, að þau yrðu fullkomnari, en jeg held að engin umkvörtun hafi komið um, að því sje ábótavant. Annars ætla jeg ekki að mæla sjerstaklega á móti till., en læt hv. deild alveg ráða. Blaðamannafjelagið hefir nefndin áður átt till. um, svo jeg þarf ekki að lýsa afstöðu hennar nú. Þá mintist hv.þm. lauslega á landlækni og ljósmæðraskólann. Jeg get sagt honum, að jeg hefi altaf verið með þeirri styrkhækkun. Hvað snertir hjeraðslækninn, held jeg að ekki verði hjá því komist að greiða þessa upphæð, að samningarnir sjeu þannig úr garði gerðir, að hann eigi heimtingu á henni. Enda álít jeg, að meta megi störf þessa hjeraðslæknis til jafns við störf prófessora við háskólann. Öðru því, sem hv.þm. mintist á, hefi jeg áður svarað. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) á brtt., og bera þær vott um fínan stjórnmálamann. Hann hefir hækkað einn tekjulið á móti fjárveitingunni, sem hann leggur til. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir talað um þessa liði; finn jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um þá. Nefndin lítur svo á, að það sje óhugsandi að framkvæma það, sem hann leggur til. Það er ilt til þess að vita, að í Reykjavík skuli safnast saman svo mikill fjöldi manna til að ganga hjer atvinnulausir mestan hluta ársins. Þetta leiðir til þess, að öll verkalaun hljóta að hækka meira en heilbrigt er. Framleiðslan úti um land getur alls ekki borið sig með því kaupgjaldi. Með þessari gífurlegu fólkssöfnun á einn stað er verið að raska okkar þjóðskipulagi. Jeg hygg, að þetta ólag eigi sinn sterka þátt í að halda peningum okkar niðri. Fyr en þetta lagast geta menn ekki búist við, að krónan hækki að ráði. Ef ríkissjóður færi nú að veita sjerstakt fje í atvinnubótaskyni, finst mjer skörin færast upp í bekkinn. Jeg held, að taka verði til einhverra annara ráða. Úti um landið verða menn að fresta nauðsynlegum framkvæmdum af því að vinnukraftinn vantar. En hjer situr fjöldi manns með höndur í vösum; ómögulegt er að nudda þessu fólki burt úr Reykjavík, fá það í vinnu út um land með þeim kjörum, sem þar er hægt að bjóða. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) mintist á Ólaf Hvanndal. Hann er talsvert iðinn við till. sína. Nefndin leggur enn á móti henni, eftir fengnar upplýsingar frá sama stað og áður. Þetta er tiltölulega lítill styrkur og gæti ekki bjargað manninum, ef því væri að skifta. Álít jeg það mest fyrirtekt af hv.þm. að halda þessu áfram meðan nokkur kostur er á að koma með brtt. Hv. þm. Mýra. (PÞ) var eini maðurinn, sem hældi nefndinni töluvert, - en hann tók það líka alt saman aftur. Hann sagði meðal annars, að hún gengi á örvasa gamalmennum og ómálga börnum. Betra hefði það verið minna og jafnara hjá hv.þm. Þetta kannast jeg alls ekki við fyrir nefndarinnar hönd. Í stað þess að koma með sannanir neinstaðar frá, fór hann með miklum krafti að ákveða hjónaskilnað frá hv. 1. þm. S.-M., af því hann einn hefði rjett til þessa styrks. Jeg ræð hv.þm. til að snúa sjer til hlutaðeigandi sveitarfjelags, en lofa ríkissjóði að eiga sig. Þar á það best við. Með þessu vill nefndin ekki segja, að það sje ekki mannúðarverk að hjálpa þessu fólki, heldur hitt, að það sje ekki rjett eða gerlegt að skella þessu á ríkissjóð. Þá vil jeg lofa hv.þm. Dala. að skamma mig talsvert án þess jeg búist við að svara honum frekar.

Bjarni Jónsson Jeg vil minna menn á það, að í ræðu minni í gær var jeg meinlaus að því leyti, að jeg beindi ekki skeytum mínum til nokkurs manns. Jeg fann að því, hvernig niðurstaðan er orðin af þeim góða vilja, sem þessir ágætu menn hefðu komið með til þingsins; en jeg beindi því ekki að neinum sjerstökum, enda veit jeg ekki, hvernig hver þingmaður hefir greitt atkvæði um hin og þessi mál, þar sem jeg hefi verið fjarstaddur. En jeg sje niðurstöðuna. Fjárveitinganefnd nefndi jeg ekki, en hjer má ef til vill segja máltækið: Veit hundur hvað jetið hefir. Varð jeg hissa á, hvað mikilli reiði hv.frsm. (ÞórJ) hefir safnað við mig. Hann hefir bókstaflega borið á mig lygi og annað þvílíkt. Hann hefir verið að segja frá því, hvað jeg hafi talað við hann fyrir mörgum árum, og það á þann hátt, sem ekki er vant að gera á opinberum mannfundum eða þjóðþingum. Þetta hefir mjer komið undarlega fyrir, með því að jeg hefi ekki unnið til þesskonar hluta. En mest verð jeg hissa, þegar jeg sje, að hv.fjvn. hefir orðið svo reið við mig, að hún leggur á móti alveg sjálfsagðri lánbeiðni handa sjúkum manni. Þó ekki sje ugglaust um, að honum batni, er þó von um að stöðva sjúkdóminn á því stigi sem er. Þegar hv.fjvn. finnur upp á að láta frsm. sinn segja, að þetta lán megi fá í hvaða peningastofnun sem er, þá verð jeg að segja, að hún er ekki vönd að sínum sannleika. Það vita allir á þessu landi, að það er ekki hægt að fá þesskonar lán í nokkurri peningastofnun hjer á landi. Það er frágangssök. Þeir um það, hvort þeir vilja láta saklausan mann gjalda mín, en jeg býst ekki við, að allir hv.þm. geri það. Þá vil jeg minnast á styrkinn til Þórdísar Ólafsdóttur. Hún fjekk styrk fyrir nokkrum árum og var hv.fjvn. falið að bera hann fram. En hann var feldur á síðasta ári, og þess vegna hefir hún ekki unnið að þessu starfi í ár. En fyrir það ár, sem hún hafði styrkinn, hefir þing og stjórn haft skýrslu, og gæti hv.frsm. kynt sjer hana. Vona jeg, að að því athuguðu sjái nefndin ekkert á móti því að fallast á styrkinn. Hv. frsm. mintist á, að jeg hefði talað um marga liði, þar sem brigðmælgi hefði komið fram af þingsins hálfu. Reyndi hann að hrekja staðhæfingu mína, en gat það ekki. Þinginu er sem sje skylt að standa við þá samninga, sem stjórnin gerir. Þegar stjórnin hefir samið við einstakan mann, þá eiga þeir samningar að standa. Þannig var samið við dr. Alexander Jóhannesson. Hann afsalaði sjer launuðu starfi og tók að sjer kenslu í málfræði við háskólann upp á sömu launakjör og dósentar, að hann fengi sömu aldursuppbót og dýrtíðaruppbót eins og þeir. Þetta er samningur, sem á að standa þangað til hann hefir brotið hann af sjer. Það er áreiðanlegt, að væri leitað um þetta til dómstóla í því landi, sem dómstólar eru, mundi landið verða dæmt til að standa við sinn samning. Annars gat hv.frsm. ekki hrakið neitt af þessu. En hann fór að tala um sýslumanninn í Borgarnesi; jeg hafði ekki nefnt, að verið væri að svíkja hann. Jeg vissi, að nefndin gekk út frá 2% lægri vöxtum hjá honum en alment gerist, þó að jeg myndi ekki hvort það voru 5 eða 6%. Jeg get bent á fleiri dæmi um, að þingið hafi brugðist gefnum loforðum. Fyrir nokkru samdi eitt þingið við smið hjer í bænum, sem var launaður eftirlitsmaður við byggingar hjá bæjarstjórn, samdi við hann um að taka að sjer aðstoðarstörf hjá húsameistara ríkisins og veitti honum 7 þús. kr. í laun. Þessir samningar voru sviknir strax á næsta ári. Í fjárlögum var það ákveðið fyrir nokkrum árum, að Árni Th. Pjetursson skyldi fá 500 kr. (árlega) þangað til stjórnin veitti honum jafngott starf og hann hafði áður. Nú er samþykt að breyta þessu. Þó er það loforð Alþingis prentað í sjálfum fjárlögunum. Þá kem jeg að þeirri speki hv.frsm., að þingið geti ómögulega skuldbundið sig nema eitt ár í senn. Hvernig stendur á því, að við keyptum handrit Jónasar heitins Jónssonar dyravarðar og ákváðum fyrstu afborgun, aðra og þriðju? Engum manni datt í hug að svíkja um afborganir.  (Frsm. ÞórJ: Þetta var ákveðið alt í sama skifti)  . Nú er verið að kaupa handrit frá Jóni Jónssyni sagnfræðingi, einn hluta þetta ár og annan hluta hitt árið o. s. frv. Áreiðanlega skuldbindur þingið sig til útborgana í framtíðinni, enda eru ekki dæmi til þess, að nokkur, sem kemst inn í 18. gr. fjárlaganna, hafi verið tekinn burtu þaðan nema dauðinn hafi tekið hann. Þar ákveður eitt þing mönnum æfilanga fjárveiting. Jeg hefi sýnt fram á, að þegar þingið hefir gefið ákveðin loforð, er því skylt að efna þau; enginn dómstóll í heimi - nema ef til vill hjer - myndi vera svo sljóskygn að dæma á annan veg. Við erum ekki hjer til að játa, að alt sje rjett, sem dæmt er; hver má hafa sína skoðun.

Er verið að ráðast á hæstarjett?

. Jeg er ekki að tala um neinn rjett. Hefir nokkur heyrt mig nefna nokkurn rjett? Jeg var ekki að tala um rjett, jeg var að tala um órjett.

Hv. þm. sagði, að hvergi nema hjer yrðu dæmdir svo vitlausir dómar

. Ef til vill, sagði jeg; hvort það verður gert, getur hv.þm. sagt sjer sjálfur. Hv. frsm. hefir ekki hrakið neitt af því, sem jeg hefi sagt um brigðmælgi frá þingsins hálfu, að hún hefir þrásinnis átt sjer stað. Jeg þekki engan hættulegri blett á nokkru löggjafarþingi en þann, að ganga á bak orða sinna og gefa öðrum það fordæmi. Jeg gleymdi í gær að geta þess atriðis, sem helst mætti benda öðrum þjóðum á, hvaða aumingjar hjer væru að verki, og það er sendiherramálið. Þingið vill leggja niður okkar eina sendiherra fyrir nokkrar þúsundir, sem þó er óvíst, að sje hægt að spara við þetta. Þó hv.frsm. vilji bera brigður á það, sem jeg sagði um veðurathuganirnar, þá kemst hann ekki upp með það. Það er ósatt, að veðurspárnar sjeu svo óákveðnar, að þær geti ekki orðið til hjálpar. Það hefir hv.þm. fengið úr sinni eigin smiðju. Í mörgum löndum koma þær að ágætum notum, og svo mun verða hjer á landi, þegar hin væntanlega stöð kemst upp. Hann reiknar þá ekki meira vert að bjarga mannslífum.

Það getur eins orðið öfugt

. Þetta kann auðvitað að vera, ef veðurspáin er skökk. Jeg lít á þetta sem öryggisráðstöfun, sem leiði ávalt til góðs. Þegar kona Gísla Súrssonar barði manninn niður með lurk, álitu margir það Gísla til skaða, en þó mætti ekki setja þá reglu, að það væri altaf til skaða. Þá var eitt, sem hv.frsm. hjelt fram, að jeg hefði ekki talað af einlægni, þegar jeg taldi þessa upphæð smávægilega. Jeg get fullvissað hann um, að svo var. Þeim góðu herrum, sem fara með fjármálin, þyrfti að fara að skiljast það, að fjárhagurinn verður ekki bættur með eintómri þröngsýni, með því að grína í aurana, en gleyma þúsundunum. Hitt gat hv.frsm. ekki sagt nema með vondri samvisku, að jeg hefði aldrei verið viðstaddur. Jeg var viðstaddur í byrjun þings. Þá hjelt jeg ræðu um fjármálin og benti á, hvert skyldi halda, og hv.þm. var frjálst að fara eftir því, hefðu þeir viljað. Hv. frsm. getur sjálfsagt reiknað það út, að jeg, 1/28 hluti deildarinnar, mundi ekki hafa ráðið um niðurstöðu allra mála. Það sagði hann rjettilega, að ríkissjóður væri fyrir þjóðina, en þjóðin ekki fyrir ríkissjóð. Aðeins að hann hefði í tillögum sínum fylgt þessu fram og munað, að ríkissjóður var þjóðarinnar eign, sparisjóður hennar eða banki, sem hún getur notað þar, sem aðrar peningastofnanir komast ekki að eða eru ekki nógu greiðviknar. Lánsstofnanirnar verða auðvitað að fara eftir vissum reglum um lán sín. En sjóður þjóðarinnar getur lagt fram fje, lánað það eða gefið, eftir vild. En að ríkissjóður sje sjóður þjóðarinnar, virðist hvorki hv.fjvn. nje hv. deild hafa gert sjer ljóst. En það á að sálga þjóðinni til þess að koma upp sjóðnum, eins og þjóðin væri til fyrir hann, en hann ekki fyrir þjóðina. Hjer er verið að draga úr framleiðslu landsins til þess að auka sjóðinn, í stað þess að efla framleiðsluna, því að með því móti bætist hagur þjóðarinnar mest. Það er vafalaust gott að eiga sjóð. Og hann gæti orðið mikill, ef hann yrði lagður á vexti og þjóðin gæti beðið eftir því í langan tíma að mega skerða hann. En jeg hygg, að viturlegri sje sú leið, að verja því fje, sem til er, til þess að efla með framleiðsluna, og þar með afkomu alþjóðar. Hv. frsm. mintist á styrkinn til stúdenta. Hann gat þess, að það hefði ekki verið ætlun nefndarinnar að lækka hann, en engu að síður hefir hún lækkað hann um helming. Vildi hv. nefnd skipa öðrum sjóði, sem Alþingi hefir ekkert vald yfir, að leggja jafnmikið af mörkum til stúdentanna. Hv. frsm. sagði margt kynlegt í því sambandi. Hann sagði meðal annars, að það væri hægt að neyða háskólaráðið til þess að leggja fram helming fjárins. Ennfremur hjelt hv.frsm. því fram, að samkvæmt reglugerð sáttmálasjóðsins væri það meðal annars verkefni hans að styrkja íslenska stúdenta. En í reglugerðinni er hvergi talað um stúdenta sjerstaklega, heldur námsmenn yfirleitt. Stúdentar eru að vísu námsmenn, en það eru einnig allir aðrir, er nám stunda. Og háskólaráðið ákvað að láta ekki aðra fá styrk úr sjóðnum en þá, er hefðu lokið kandídatsprófi hjer og vildu fara utan til framhaldsnáms. Sjóðurinn er ekki stærri en það, að hann getur ekki tekið að sjer stúdenta alment, auk þessara kandídata og annara, sem hann samkvæmt reglugerðinni verður að sjá um. Má þar til dæmis nefna útgáfu vísindarita. Verði stúdentum veittur styrkur úr sjóðnum, þá yrði að hætta slíkri útgáfu. Og það er enginn vafi á því, að leggi sjóðurinn fram þennan helming styrksins til stúdenta nú, þá verður hann látinn leggja fram báða helminga næst. Eftir því, sem hv.frsm. og þeir, sem honum fylgja um þetta mál, hafa talað, þá er enginn vafi á því, að það getur orðið verra fyrir háskólann að hafa þennan sjóð heldur en engan. Og það er einnig verra fyrir stúdenta, því að það verður til þess eins, að styrkurinn til þeirra lækkar. Þar sem landssjóður er til vegna þjóðarinnar, þá er ekki nema sjálfsagt og eðlilegt, að þeir fái styrk úr honum, því að þeir eru brot af þjóðinni engu síður en aðrir, og feður þeirra og mæður eru það líka og hafa lagt sinn skerf í þennan sjóð og eru kjósendur; og það verða þessir stúdentar einnig á sínum tíma. Hv. frsm. sagði, að háskólasjóðurinn greiddi kennurum skólans ritlaun fyrir þær bækur, er þeir rita, en svo er ekki. Hann veitir aðeins styrk til útgáfu vísindarita kennaranna, en greiðir engin ritlaun. Væri gaman að vita, hvaða tilberi hefir veitt hv.frsm. þessa fræðslu. Flestir þeir styrkir, sem veittir hafa verið úr sjóðnum til bókaútgáfu, hafa verið svo litlir, að þeir, sem hafa fengið styrk, hafa orðið að bæta við hann úr vasa sjálfs sín og hafa ekki fengið það endurgreitt, nema ef um alþýðlegar bækur hefir verið að ræða. Þá hafa þeir fengið l/20 hluta eða svo. Þó segir hv.frsm., að þeir teygi að óþörfu úr ritgerðunum til þess að fá sem mest fyrir þær. Þó að jeg ef til vill verði rengdur í þessu, sökum þess að jeg starfa við skólann, þá skal jeg taka það fram, að jeg er ekki háskólinn, en hefi leyft mjer að tala um þetta sökum þess, að það er enginn hjer viðstaddur af hlutaðeigandi mönnum til þess að bera blak af háskólanum. Er það hart, að hv.frsm. skuli leyfa sjer, hjer á hinu háa Alþingi, að bera slík brigsl sem þessi á háskólann. Þess ber einnig að geta, að þessi sjóður er ekki stór, sem sjá má af því, að renturnar eru ekki nema 50 þús. kr. á ári. Hv. frsm. sagði, að við, sem vildum veita fje til vísinda og lista, reyndum þar með að innræta þjóðinni, að sem flestir ættu að ganga þennan veg. En jeg hefi aldrei látið slíka skoðun í ljós, því jeg hefi einmitt um tugi ára varað menn við að ganga þá braut, sem jeg tel versta veg, sem hægt sje að ganga í þessu landi. Er það von að jeg líti svo á, þegar sjálfur háskólinn er svívirtur í umræðum á Alþingi. Og jeg veit, að hver sá maður, er verið hefir í þjónustu þessa lands, ræður engum, hvorki ungum nje gömlum, að ganga þá braut, því það er bæði vanþakklátt og illa launað. Þar sem hv.frsm. leyfir sjer að bera það á borð fyrir menn, að jeg hafi gert lítið úr viti og skilningi bænda, þá eru það ósannindi, því jeg er kunnur að því um tugi ára að hafa haldið því fram í stúdentahóp, að bændur beri meira skyn á skáldskap en við hinir svonefndu lærðu menn, og við það þori jeg enn þá að standa, hvernig sem bændur hjer á þingi reynast. Þá hneykslaði það hv.frsm. mjög, að jeg hjelt því fram, að það væri ilt fyrir stúdenta að skulda mikið að námi loknu. Jeg held því þó fram ennþá, að sje vont fyrir menn að koma með 6–7 þús. kr. skuld á bakinu frá prófborðinu, og eiga svo að þjóna landinu, sem vanþakkar alt og launar illa. Þá sagði hv.frsm. sögu af sjálfum mjer. (Frsm. ÞórJ: Jeg ætlaði ekki að meiða hv.þm. með þeirri sögu. Það er rjeft, mjer gramdist heldur ekki saga hans. En úr því farið var að minnast á þetta, þá skal jeg taka það sem dæmi máli mínu til stuðnings, að þegar jeg varð kandídat, þá skuldaði jeg svipaða upphæð og jeg mintist á áðan, sem sje 6–7 þús. kr., og loksins eftir 24 ár varð jeg að greiða síðustu skuldina með nýju láni. Og menn skulu ekki ætla, að þetta hafi verið vaxtalaust öll þessi ár og hafi ekki verið mjer byrði, þó að jeg ef til vill hafi borið það betur en margur annar. Enda hefi jeg átt betra með það en margir, því fáir hafa verið vinsælli en jeg, enda þótt jeg hafi oft verið stórorður hjer á þingi. Þá mintist hv.frsm. á styrkinn til listamanna. Í því sambandi vil jeg taka það fram, að ekki má blanda saman fjárveitingu til þess að kaupa listaverk og námsstyrk. Því fullnuma listamenn á að styrkja með því að kaupa af þeim verk þeirra, en þá, sem eru að læra, á að styrkja til náms, því að þeir eiga ekki minni heimtingu á námsstyrk en þeir, sem geta gengið í alla skóla landsins og notið þar kenslu endurgjaldslaust. Vona jeg því, að till. mínar um listastyrk verði samþyktar og að hv.frsm. greiði þeim atkvæði. Jeg ætla mjer ekki að tala jafnlengi og hv.frsm., enda hefi jeg ekki eins mörgu að svara sem hann, og jeg get ennfremur slept að svara mörgu, sem hann sagði í reiði sinni. Hv. nefnd hefir lagt það til, að styrkur til hjúkrunarnáms verði feldur niður, en jeg vænti þess, að hv. nefnd taki aftur þá till. sína, er hún hefir heyrt, hvernig á stendur. Hjer er ekki um utanfararstyrk að ræða, heldur aðeins lítinn styrk til hjúkrunarkvenna, sem lokið hafa námi hjer, en eiga um tíma að ganga í sjúkrahús til þess sjerstaklega að læra meðferð á tæringarsjúklingum. Er styrkur þessi aðallega ætlaður hjúkrunarkonum, sem dvelja til sveita, og er ekki nema sanngjarnt að veita hann, þegar þess er gætt, að hjúkrunarkonur þessar fá ekkert kaup meðan þær dvelja í sjúkrahúsunum. En erlendis fá slíkir lærlingar húsnæði, mat og kenslu ókeypis, og jafnvel eitthvert kaup. Jeg skal taka það fram, að einn af merkustu læknum landsins bað mig um að tjá hv.þm. þetta, og vænti jeg, að hv.fjvn. haldi ekki till. sinni til streitu, er hún hefir heyrt boðskap þennan. Jeg vil geta þess, að þó jeg hafi borið fram till. um stúdentastyrkinn eftir beiðni og í nafni háskólaráðsins, þá geri jeg það einnig af sannfæringu minni, því jeg veit, að hjer er satt og rjett skýrt frá að því er snertir háskólasjóðinn. Jeg gæti sagt ýmislegt um aðrar brtt.hv. nefndar, en jeg hirði ekki um að vera að karpa við hv.frsm. um þær. Jeg vona, að jeg hafi ekki meitt hv.frsm. í orðum mínum. Það er þó eitt atriði, sem jeg vildi minnast á, og það er styrkurinn til Jóhannesar Lynge Jóhannssonar. Hv. frsm. sagði það í gær, að maður þessi væri ekki fær um að inna þetta starf af hendi, sem hann hefir unnið að undanfarið og notið styrksins fyrir. Hygg jeg vafasamt, að hv.frsm. geti talað um þetta, og hlýtur hann því að hafa þetta eftir öðrum. Jeg bið því hv. þingmenn að virða þessi orð hv.frsm. að vettugi, þar til hann hefir nefnt heimildarmann sinn, og væri gott, að hann gerði það, svo hægt væri að ná í þann sannleikspostula, svo honum líðist ekki að rægja þannig saklausa menn. Það má segja um hann eins og skáldið segir: Þjer má vera þungleikið, þegn, í tuski hörðu. Stærri höfum stykkjum við steypt á bera jörðu. Það hefir verið brotin höggormstönnin úr þeim, sem meinlausari hafa verið en þessi rógberi.

Tryggvi Þórhallason Það voru aðeins örfá orð um nokkrar till. Jeg er einn af þeim hamingjusömu eða óhamingjusömu mönnum, sem eiga sæti í fjvn., og er jeg mjög ánægður með að eigi hlut í þeirri óþökk, er nefndin hefir hlotið fyrir starf sitt hjá hv.þm. Dala. (BJ). Hann átaldi mig fyrir það í gær, að jeg brosti, en þó sat jeg á mjer að brosa í lengstu lög. Annars finst mjer eina rjetta svarið við ræðum hv.þm. sje að brosa að þeim. Og yfirleitt finst mjer þessi innreið hans í þingið nú mjög brosleg. Jeg vildi aðeins víkja að örfáum till. Skal jeg þá fyrst minnast á stúdentastyrkinn. Er till.fjvn. um hann tilraun til þess að fá sáttmálasjóðinn til þess að leggja fram fje í þessu skyni. Það var fyrir 2 dögum haldinn fundur hjer í bænum um þetta mál, og lýsti þá einn af prófessorum háskólans yfir því, að hann ætlaði sjer að fá styrk úr sáttmálasjóðnum til þess að gefa út bók um axarsköft þingsins. En jeg get ekki neitað því, að mjer finst þarfara að styrkja stúdenta en að eyða fje í útgáfu slíkra bóka. Jeg vil beina því að hæstv. landsstjórn, að hún gangist fyrir því með oddi og egg, að háskólaráðið leggi fram af sáttmálasjóði helming á móts við landssjóð til styrktar stúdentum. Styrkur sá, 4 þús. kr., er fjvn. þessarar hv. deildar lagði til, að yrðu veittar til frjettastofu blaðamanna, hefir í hv.Ed. verið lækkaður niður í 2 þús. kr. En það er ómögulegt fyrir frjettastofuna að komast af með svo lítinn styrk. Því hefir hv. 3. þm. Reykv. (JakM) borið fram till. um að laga þetta aftur, og styð jeg þá till. Þetta er þörf starfsemi, sem hefir þýðingu, ekki eingöngu fyrir blaðamenn, heldur og allan almenning, og fje það, sem landssjóður veitir fyrirtækinu, kemur til hans aftur, því það mun mest alt fara í símskeytakostnað. Önnur till. var á ferðinni hjer á dögunum, þáltill. frá 3. þm. Reykv. (JakM) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), um það að skora á landsstjórnina að semja við próf. Sigurð Nordal um að vera kyr við háskólann. Þessi þáltill. var samþykt hjer í hv. deild við fyrri umr., en hæstv. fjrh. (JÞ) hefir ekki álitið sjer skylt að greiða fje eftir þál., og því hefir það ráð verið tekið að setja í fjárlögin upphæð í þessu skyni. Var það samþykt í hv.Ed. Nú bera hv.þm.N.-M. (ÁJ og HSt) fram brtt. um það, að liðurinn falli burt. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um þessa till. Um mál þetta var mikið rætt í hv.Ed. Aðeins vil jeg víkja að höfuðatriðunum í ræðu hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ). Kvað hann það stinga í stúf að veita fjárveitingu í þessu skyni, þegar reynt væri að spara á öllum öðrum liðum. Jeg játa fullkomlega, að það er rjett, að þetta stingur í stúf. En jeg vil halda því fram, að það sje engu að síður rjettmætt, að í þessu efni stingi í stúf, því að í þúsund ár Íslandsbygðar hefir það stungið í stúf, hve mikla rækt Íslendingar hafa lagt við þjóðleg fræði, og það er mesta hrósunarefni Íslendinga til þessa. Allan þennan tíma hefir þjóðin lagt alveg sjerstaka rækt við þjóðlegar fræðiiðkanir, og er þetta því eðlilegt og sjálfsagt framhald af fortíð okkar. Jeg hefi ekki hlífst við að skera niður á öðrum sviðum á þessu þingi, en þegar um þessi innlendu fræði er að ræða, sem við fyrst og fremst eigum að þakka sjálfstæði okkar, þá vil jeg ekki beita hnífnum. Þessi maður, sem hjer er um að ræða, er flestum öðrum betur fallinn til þess að veita mönnum hvatning í því að iðka íslensk fræði, og fyrir því megum við ekki með neinu móti missa hann. Það hefir verið gert á þessu þingi, sem jeg harma stórlega, að skera niður smáfjárveitingar, sem styrktu þjóðlegar fræðiiðkanir, t. d. styrk til Sögufjelagsins, til útgáfu Alþingisbóka, Fornbrjefasafnsins og Jarðabókar Árna Magnússonar. Hjer við bætist svo, að okkar aldursforseti í þeim fræðum, dr. Jón Þorkelsson, er nú dáinn. Það hefir því sneiðst ærið um á þessu sviði, þótt við hrekjum Sigurð Nordal nú ekki í burtu. - Það er því í rauninni harla lítil ástæða fyrir hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) að kvarta um, að hjer stingi í stúf, þótt við viljum halda þessum manni. Við eigum að meta íslenskar fræðiiðkanir meira en alt annað hjer á landi, og jafnvel á þeim tímum, sem við spörum alt, sem sparað verður, þá verðum við á því sviði að feta trúlega í fótspor feðranna. Það var svo ein fyrirspurn, sem jeg vildi víkja til hæstv. stjórnar, og þá helst til hæstv.forsrh. (JM), sem að vísu er nú ekki við frekar en vant er, því þótt hann sje ekki sjerlega stefnufastur maður, þá hefir hann á þessu þingi sýnt frábæra stefnufestu í því að láta sem sjaldnast sjá sig í þessari hv. deild. - Jeg vænti þess þó, að hinir hæstv. ráðherrarnir beri honum ummæli mín. - Þessi fyrirspurn mín snertir frv., sem jeg bar fram í þessari hv. deild 22. febr. á þessu þingi, og var þess efnis að leggja niður sendiherrann í Kaupmannahöfn, en að ákveða skuli í fjárlögum hvers árs, hvort sendiherra skuli hafa. Það er nú rúmur mánuður síðan þetta frv. fór frá þessari hv. deild, og hefi jeg ekki sjeð neitt bóla á því síðan. Jeg hefi fengið grun um það, að það eigi að svæfa það í hv.Ed. Jeg verð að æskja yfirlýsingar hæstv. stjórnar um það, hvað hjer sje á seiði. Að minsta kosti mun hún geta sagt, hvort meiningin muni vera að svæfa málið. Er það meining hæstv. stjórnar að láta þetta fara fram hjá þinginu og veita svo fje til þessa utan fjárlaga? Jeg hefi talsverða löngun til að fá að vita þetta, og jeg hygg, að svo sje um fleiri, því jeg veit, að það er sterkur þingvilji með því, að fje verði ekki veitt til sendiherrans. Skal jeg svo ekki teygja umr. frekar að þessu sinni.

Bernharð Stefánsson Jeg hefði ekki talað nú að þessu sinni, ef jeg hefði ekki þurft að leiðrjetta misskilning, sem að nokkru leyti kann að vera mjer sjálfum að kenna. En úr því að jeg er nú staðinn upp, þá vil jeg um leið minnast á 2 brtt., sem jeg hefi komið fram með. Að því er snertir fyrri brtt., þá vil jeg minna á það, að hv.frsm.fjvn. hefir haldið því fram, að úr því að ekki sje hægt að veita öllum stúdentum, sem nám stunda erlendis, þann styrk, sem um munaði, þá sje betra að veita hann færri, og þá þeim, sem eldri væru við námið ytra. Þetta getur verið alveg rjett, þegar einungis er litið á málið frá hagsmunasjónarmiði ríkisins. En á hitt verður líka að líta, þann órjett, sem nýsigldum stúdentum væri ger með þessu, sem farið hafa utan með sama sem loforð fyrir 4 ára styrk. Það væri hin mesta óorðheldni við þá, að svifta þá með öllu styrknum. Því hefir verið haldið fram, að takmarka þurfi tölu þessara lærðu manna. En það á bara ekki að takmarka hana á þennan hátt, að bregða alt í einu fæti fyrir þá menn, sem þegar eru komnir út á þá þraut, heldur á að takmarka hitt, hve mörgum sje hleypt út á hana. - Þannig var það t. d. um till. um að takmarka tölu námsmanna í mentaskólanum, sem jeg greiddi atkvæði með. Það datt víst engum í hug þá að gera neinar ráðstafanir til að reka þá, sem þegar voru komnir í skólann, heldur til að hindra of mikið aðstreymi að skólanum af nýjum mönnum. Þá kem jeg að síðari brtt., sem er um ábyrgð fyrir Siglufjarðarkaupstað til að byggja rafstöð. Jeg heyrði því miður ekki, hvað hv.frsm. sagði um þetta atriði, en jeg kom inn í því, að hann var að minnast á það, að hagur þessa bæjar væri ekki góður, og því ekki glæsilegt að ganga í þessa ábyrgð. Benti hann meðal annars á, að skuldlausar eignir bæjarins væru ekki nema fyrir 1/3 af þeirri upphæð, sem farið væri hjer fram á í lægsta lagi. Jeg veit nú ekki, hvort það hefir verið mismæli hjá mjer eða að hv.þm. hafi misheyrst. Hafi mjer orðið mismæli, þá skal jeg nú leiðrjetta það og upplýsa, að skuldlausar eignir Siglufjarðar eru talsvert hærri en þessi upphæð, eða samtals 368102 kr. Þegar svo hjer við bætist, að einhver talsverð eign verður þó í þessu fyrirtæki, þá er það auðsætt, að hættulaust er með öllu að ganga í þessa ábyrgð. Bærinn á skuldlausar eignir fyrir meira en þessari upphæð, þótt fyrirtækið sje ekki tekið með, og ætti þetta því að vera fullkomlega örugt. Auk þess fer till. mín ekki fram á að skuldbinda ríkissjóðinn til þessa, heldur að heimila það, ef ríkisstjórnin telur það óhætt. Býst jeg við, að meiri hluti þings muni telja sjer óhætt að treysta á stjórnina í þessu efni. Verði Siglufirði neitað um þetta, þá verð jeg að segja, að þar væri hann beittur hinum mesta mjsrjetti, því ýmsir aðrir kaupstaðir landsins hafa fengið slíkar ábyrgðir, þótt hærri væru og ekki tryggari. Skil jeg ekki í því, ef þeir, sem áður hafa setið hjer á þingi og greitt atkvæði með slíkum ábyrgðum, færu nú að leggjast á móti þessari. Í því fjárlagafrv., sem hjer liggur fyrir, er meira að segja ábyrgð handa Húsavíkurhreppi, og hefir hún verið samþykt hjer í deildinni. Veit jeg þó ekki, hvort hv.fjvn. hefir kynt sjer svo nákvæmlega, hvort sú ábyrgð muni vera öllu tryggari. Þar er að vísu um lægri upphæð að ræða, en þar er líka talsvert minna fjármagn og færra fólk. Jeg vona nú, að hv. nefnd sjái sig um hönd og greiði atkvæði með þessari brtt.

Jón Baldvinsson Hæstv. fjrh. lagði á móti till. minni um að hækka stimpilgjaldið og kallaði það hreinustu ljettúð, ef hún yrði samþykt. Hann gerði þó ekki minstu tilraun til að hnekkja rökum mínum, enda hefði honum gengið það illa, því það er með öllu ómótmælanlegt, að hv fjhn. gerði ráð fyrir miklu meiri tekjum í nefndaráliti sínu heldur en áætlað er í frv. Þegar málið hefir nú skýrst við ýmsar yfirlýsingar hæstv. ráðherra, þá hlýtur að verða farið mjög vægt í að beita innflutningshöftum, og verður verðtollurinn við það hærri. Jeg er þess fullviss, að svo verði aldrei dregið úr innflutningnum, að verðtollurinn komi ekki til að nema 700–800 þús. kr. Það er að vísu oft svo, að þegar vörur hækka í verði, þá dregur úr kaupunum - en aðeins í bili. Þegar frá líður fara menn að venjast verðinu og byrja að kaupa aftur. Og þó að kaupþol almennings sje lítið, þá er jeg viss um, að þessar tekjur nást að minsta kosti. Frá þessu sjónarmiði er því ekkert að hafa á móti till. minni. Hitt er raunar satt, að það er engu tapað, þótt liðurinn sje ekki hækkaður, en þó mun það vera föst regla, sem ekki ætti helst að víkja frá, að reyna að hafa fjárhagsáætlanirnar sem næst sanni. Þá mælti hæstv. fjrh. líka á móti till. minni um framlag til atvinnubóta. Kvað hann hart, ef slík till. yrði samþykt, eftir að skornar hefðu verið niður allar verklegar framkvæmdir af fjárlögunum. En það er einmitt verið að flytja þær hjer inn aftur, en bara í einu lagi. Stjórnin kæmi auðvitað til að ráða því, að hverju yrði helst starfað; hvort það yrði að Flóaáveitunni eða einhverju öðru, sem atvinnu veitir, er í till. ekki tekið fram; og nóg eru verkefnin fyrir hendi. Talað hefir verið um að reisa hjer landsspítala og einnig það að stækka geðveikrahælið á Kleppi. Yfirleitt er alstaðar nóg til að starfa og þetta er svo rúmt orðað, að það liggur algerlega í valdi stjórnarinnar, hvaða framkvæmdir hún velur. Þá andmælti hæstv. fjrh. brtt. minni á þskj. 481 og taldi, að hjer væri aðeins að ræða um fjárhæð, þar sem Eimskipafjelagi Íslands væri endurgoldið skipagjald til ríkissjóðs. En þó svo sje, þá er það í því formi, að ætla má, að það komi ekki til útborgunar, ef menn vissu ekki, að hagur fjelagsins er erfiður. En jeg tel illa farið að veita Eimskipafjelagi Íslands styrk, sem líkist meira fátækrastyrk en nokkru öðru. Þá verð jeg að álíta, að betra sje að kaupa hluti í fjelaginu, sem þessari upphæð nemur, og sje það tekið fram, að brjefin borgist með nafnverði. Hæstv. fjrh. sagði, að styrkur þessi væri greiddur fjelaginu til þess að bæta því halla af strandferðum þeim, sem það hjeldi uppi. Það er rjett, að Eimskipafjelagið hefir verið mjög lipurt við landsmenn í því að senda skip sín á smáhafnir kringum land. En það var líka tilgangurinn með stofnun fjelagsins, að það bætti úr samgöngunum á þennan hátt. Nú hefir fjelaginu orðið mikill kostnaður að því að halda uppi þessum samgöngum. En eigi á annað borð að borga því fyrir strandferðirnar, þá ætti sú fjárveiting að vera á öðrum stað í fjárlögunum og í öðru formi en hjer er hún. Þá er rjett að flytja hana undir þá grein, sem við á, og orða þannig, að hún sje greidd fyrir þær strandferðir, sem fjelagið lætur framkvæma. Hæstv. fjrh. taldi ekki forsvaranlegt að gefa út ný hlutabrjef nema nýtt verðmæti kæmi í staðinn, ráðist yrði í nýjar framkvæmdir, sem þetta hlutafje gangi til. Þetta er ekki rjett. Það má sjá það daglega í erlendum blöðum, að fjelög, sem eru hálfilla stödd, reyna að bjarga sjer með því að fá nýtt hlutafje til þess að geta haldið áfram starfsemi sinni og komist yfir örðugleikana. Mörg hlutafjelög taka það auk heldur til ráðs að gefa út forgangshlutabrjef, sem eru meira virði en almenn hlutabrjef. Þetta er ekki talið óforsvaranlegt. Það er aðeins venjulegt úrræði, þegar fjelög eru í fjárþröng, og jeg sje ekkert því til fyrirstöðu, að Eimskipafjelag Íslands megi vel við það una að fá þetta fje í rekstur sinn og láta ríkið hafa í staðinn hlutabrjef. Auðvitað er betra fyrir hluthafana að fá þetta sem beina gjöf. En jeg sje ekki, að ríkissjóður sje svo vel stæður, að hann sje fær um að gefa slíkar gjafir. Jeg verð því að halda fast við það, að það sje fullkomlega forsvaranlegt að haga þessu eins og jeg hefi lagt til, bæði fyrir ríkissjóð og Eimskipafjelagið. Og það því fremur, sem ekki þarf að svara vöxtum af hlutafjenu nema eftir því, sem hluthafafundur telur fært að samþykkja, og það verður auðvitað ekki greiddur neinn arður nema hagur fjelagsins leyfi. Þá hafa tveir hv.þm. gert að umtalsefni till. mína á þskj. 463,IV, um fjárveiting til lögheimilaðra framkvæmda í atvinnubótaskyni, og hafa þeir báðir talað vinsamlega um hana. Hv. þm. Barð. (H-K) var mjer sammála um það, að hjer væri um nauðsyn að ræða, þó hann raunar sæi sjer ekki fært að greiða till.atkv. Honum þótti líka undarlegt, að jeg skyldi vera því mótfallinn að takmarka þann mannfjölda, sem hingað sækti til Reykjavíkur. En jeg skal þá játa það hreinskilnislega, að jeg hefi ekki komið auga á neitt ráð til þess að hefta innflutning manna hingað til bæjarins.

Frv. um bygðarleyfi!

. Það er nú svo. Jeg álít slík ákvæði ekki hentug þar, sem eins hagar til og hjer á okkar landi, þar sem menn hljóta að flytja sig milli ýmsra landshluta í atvinnuskyni eftir árstíðum. Hingað til Reykjavíkur kemur fjöldi manna í atvinnuleit á vetrarvertíð. En aftur flytur mikill fjöldi Reykvíkinga burt yfir sumarmánuðina, júní–september. Það er dálítið erfitt að setja skorður við þessari atvinnuleit. Og jeg býst við því, að það hafi lengstum verið svo, að menn hafi flutt sig milli hjeraða eftir því, sem atvinna hefir gefist á ýmsum tímum árs, og svo mun lengst verða. Sem sagt, hv.þm. Barð. játaði, að atvinnuleysið væri mikið böl fyrir þjóðina. En jeg verð að segja það, af því að mjer virtist þessi hv.þm. líta svo á, að till. mín ætti eingöngu við atvinnubætur hjer í Reykjavík, að það er alls ekki ætlunin. Það er atvinnubrestur víðar á þessu landi, eins og þessi hv.þm. tók fram, og það er algerlega lagt í vald hæstv. stjórnar, hvar þessu fje er varið til framkvæmda í atvinnubótaskyni. Þá mintist hv.frsm. á þessa till., og jeg býst kannske við því, að hann muni greiða atkvæði á móti henni. En annars talaði hann með svo miklum skilningi um atvinnuleysið og alt það mál, að jeg hefi ekki heyrt það á öðrum stað betur rakið. Það er einmitt eins og hann sagði, að gengi peninga okkar verður ekki lagað fyr en ráðin er bót á atvinnuleysinu í landinu. Það er ef til vill stórfeldast hjer í Reykjavík, en jeg skal þó ekkert um það fullyrða. En jeg er honum algerlega sammála um það, að það er atvinnuleysið, sem fellir gildi íslensku krónunnar. Enda eru menn nú alment komnir til viðurkenningar um þetta víða um lönd. Þetta er líka mjög eðlilegt. Menn þurfa að lifa og eyða, þó að ekkert verðgildi komi í staðinn. Og því meira og langvinnara, sem atvinnuleysið er, því meiri eyðslan og því ver standa peningarnir. Orð eru til alls fyrst. Og nú hefir það verið viðurkent af tveim mikilsmetnum þingmönnum, að hjer sje böl, sem bæta þarf. Og þá er sjálfsagt að hefjast handa og reyna að ráða bót á því á hvern þann hátt, sem vænlegt þykir. En sjálfsagt verður ekki hægt að benda á neitt eitt, sem úr atvinnuleysinu bæti. Menn hafa líka talað um ýms ráð í þessu skyni; þannig hefir allmikið verið um það rætt hjer í Reykjavík að reyna að auka jarðrækt kringum bæinn, og veita mönnum þannig atvinnubót að styðjast við, jafnhliða eyrarvinnu eða sjósókn. Á þennan hátt er sýnilega hægt að bjarga ögn við. En sú hjálp kemur seint, og aldrei, ef ekki verður byrjað á framkvæmdum. En til þess þarf fje, bæði til þess að byggja skýli yfir fólkið og byrja að rækta landið, þó ekki sje meira. Þetta er eitt ráðið til þess að gera mönnum lífvænt og bæta úr atvinnuleysinu. En eins og hv.frsm. sagði, þá er þetta kannske nokkuð þungt í vöfum. Enda ræður af líkum, að ekki verður í einum svip bætt úr þeirri ógæfu, sem að steðjar. Þá hefir verið talað um fleira til bóta í þessu efni, svo sem það að setja á stofn fólksráðningarskrifstofu, þar sem fólki væri bent á atvinnu þar, sem hana væri að fá, svo það gæti flutt sig þangað. En slík skrifstofa er þýðingarlítil meðan ekkert er annað gert en bíða eftir því, að atvinnurekendurnir komi og biðji um menn. En úr því menn eru nú komnir til viðurkenningar um það, að hjer sje um reglulegt þjóðarböl að ræða, þá datt mjer í hug að stinga upp á því, fyrst hv.þm. telja málið svona mikilsvert, hvort þeir geti ekki fallist á það, að skipuð sje milliþinganefnd til þess að gera till. um að ráða bót á atvinnuleysinu. Jeg vildi fyrir mitt leyti fúslega vinna að hverri tillögu, sem fram kæmi í þessa átt. Bændur kunna nú kannske að segja, að nóg sje að gera fyrir fólkið úti um land. Og það er satt, að oft getur verið erfitt að fá menn til vinnu úti um land, en það er þá af því, að menn komast ekki að heiman, erfiðar og dýrar ferðir og oft um stutta vinnu að ræða, sem aftrar því, að menn fáist. Svo kvarta bændur yfir því, að kaupgjaldið sje of hátt. En þess ber að gæta, að kaupgjaldið verður að vera hátt, þar sem sá tími, sem atvinnan stendur, er svo stuttur, sem raun er á. Það er svo um þá, sem í heimskautalöndunum búa, að þeir verða á 2–3 mánuðum að afla sjer vetrarforða. Eins verða verkamenn hjer að fá á 3–4 mánuðum yfir sumarið það kaup, sem þeim nægi til að lifa allan þann tíma, sem þeir eru atvinnulausir. Ef það tekst ekki, þá er auðvitað, að leita verður á náðir sveitarsjóðs. Og þegar þannig gengur til lengdar hjer í Reykjavík t. d., þá endar það þannig, að sá, sem hlut á að máli, er sendur heim á sína sveit, og hún krafin um þann kostnað, sem af manninum hefir leitt í dvalarsveitinni. Þetta er í sjálfu sjer mjög alvarlegt mál og jeg vænti, fyrst menn hafa komið auga á þetta, þá komi öllum saman um það, að gera verði einhverjar ráðstafanir til þess að ljetta af slíkum vandræðum. Jeg er viss um, að því verður mjög vel tekið, ef virkileg viðleitni er sýnd á því að bæta úr atvinnuskortinum. En ef alt er látið standa eins og nú er, þá er langlíklegast, að það endi með því, að allur þorrinn leiti á náðir sveitarsjóðanna, og þegar sveitarsjóðina þrýtur, þá til ríkissjóðs. En það hefir verið svo lítill skilningur á þessu máli, að hv. alþingismenn auk heldur hafa ekki viljað sjá skýrslur um atvinnuleysi í kaupstöðum nje láta safna slíkum skýrslum. Þó er vitanlegt, að í öllum siðuðum löndum eru heil ráðuneyti, sem ekkert gera annað en að sinna slíkum málum. Þar er safnað skýrslum um atvinnulausa menn, og þessar skýrslur eru gefnar út vikulega þar, sem þessum málum er vel fyrir komið, svo einlægt sje hægt að fylgjast með því, hvernig ástatt er í þessu efni. Þó vildu menn hjer hvorki heyra nje sjá þegar jeg bar fram tillögu um þetta. En nú þykir mjer horfa betur, fyrst menn eru þó farnir að sjá, hve alvarlegt þetta ástand er. Og þætti mjer þá allmikill árangur af tillögu minni, þó hún yrði ekki samþykt, ef hún gæti leitt til þess, að atvinnuleysismálið yrði tekið upp hjer á þingi og reynt á einhvern hátt að ráða á því bót, t. d. ef þingið skipaði nefnd til þess að gera tillögur um það, hvernig þessu eigi að haga. Mjer þætti vænt um að heyra frá hæstv. stjórn, hvernig hún tekur í þetta mál, ef sú leið yrði farin. En þá teldi jeg mikinn árangur orðinn af till. minni.

Pjetur Þórðarson Jeg gleymdi því þegar jeg gerði aths. í dag að tala um aðra brtt. á þskj. 462. Það er síðasta till.fjvn. og er þess efnis að fella niður einn lið, sem hv.Ed. setti inn í fjárlagafrv., um vaxtakjör af láni til Guðmundar Björnssonar sýslumanns í Borgarnesi. Það hefir verið talað um það hjer við þessa umræðu, að þessi maður hafði gert sjer vonir um það að fá einhverja lækkun á vöxtunum af þessu láni og bygt þá von sína á ummælum fjárveitinganefndar, þegar um þetta lán var samið. Jeg skal ekkert um það segja, hvort þessar vonir hafa verið bygðar á rjettmætum ástæðum eða ekki, enda mun litlu máli skifta, hvernig á það er litið. En mjer finst þessi till.hv.Ed. eiga mikinn rjett á sjer og öll sanngirni mæla með því, að hún fái að standa, því eins og kunnugt er, fjekk þessi maður 60 þús. kr. lán úr viðlagasjóði til þess að byggja sjer hús, er hann varð húsnæðislaus eftir brunann í Borgarnesi 1920. Vitanlega voru vextir þá háir, enda gert ráð fyrir því, að þeir yrðu háir, miðað við það, sem venja er um slík lán. Nú hafa bankavextir hækkað í svipað horf og þegar um þetta lán var samið í fyrstu, og sýnist ekki nema sanngjarnt, að þessi liður fái að standa, þar sem ekki er farið fram á meira en að vextirnir verði 2% lægri en bankaútlánsvextir. Fari svo, að vextir lækki á því ári, sem fjárlögin gilda, þá er ekki svo mikil áhætta fyrir ríkið, að ástæða sje til þess að neita þessum manni um vaxtalækkun þess vegna. Jeg held, að það væri miklu frekar ástæða til þess að óska eftir því, að bankavextir lækkuðu, og væri þá ríkissjóður betur settur eftir en áður, hvað sem þessum lið líður. Vildi jeg vekja athygli á þessu, af því að ekki hefir verið minst sjerstaklega á till.fjvn. um að fella niður það; sem hv.Ed. hefir lagt til í þessu efni. Vænti jeg, að hv. deild felli till.hv.fjvn. og lofi liðnum að standa óbreyttum, þar sem ekki er um nema 500–600 kr. að ræða að þessu sinni, og fer lækkandi. Úr því að jeg er staðinn upp, ætla jeg að svara fáeinum orðum því, sem háttv.frsm. nefndarinnar sagði í minn garð í síðustu ræðu sinni. Var sumt af því rangfærslur og útúrsnúningar, og leyfi jeg mjer að senda til baka þá fullyrðingu, að jeg álíti, að till.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) um styrk til hjónanna eystra eigi engan rjett á sjer. En þetta sagði jeg aldrei og hitt ekki heldur, að engin till. nema mín ætti rjett á sjer. En nú vill líka svo til, að jeg á hjer enga till., og er það því líka rangfærsla að kalla till. mína till. Þessi till. um styrk til Hítardalshjónanna er frá fjvn.hv.Ed., sem flutti hana með forseta Sþ. í fararbroddi. Auk þess studdu till. forseti Ed., núverandi og fyrverandi forsætisráðherra og svo allir smærri postularnir. Finnist hv.frsm. ekki neins virðandi álit 12 þm. í hv.Ed., þá er ekkert við því að segja, en hann þarf ekki að eigna mjer till. En jeg hefði haldið, að einmitt hv.frsm. metti nokkurs álit þeirra manna, sem studdu málið mest og best í Ed. Annars held jeg, að jeg nenni ekki að vera að elta ólar við hv. frsm, og býst jeg við, að hann hafi haft mesta skemtun sjálfur af ummælum sínum. Og þeirri skemtun vil jeg ekki svifta hann. Þá er till.hv. 2. þm. Reykv. (JBald) um hækkun á áætlun stimpilgjalds á vörum þeim, sem verðtollslögin ná til. Hefði jeg haft mikla tilhneigingu til að fylgja þeirri till., ef hv.þm. hefði ekki farið eins frekt í sakirnar og farið fram á minni hækkun. Annars hafa bæði háttv.flm.till. og hv. 1. þm. S.-M. tekið fram um hana það, sem um hana þarf að segja. Ætla jeg svo ekki að lengja frekar umr. um þessar till.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg á hjer aðeins eina litla till. og raskar hún að engu fjárhæðum frv. og er sparnaðartillaga að því leyti, að lagt er til, að tvö óþörf orð falli niður. Vænti jeg þess, að hún verði samþykt, þar sem liðurinn er sannari eftir en áður, þó að í smáu sje. En svo er kveðið á um fjárveitingu til dr. Helga Pjeturss, að hún skuli vera til jarðfræðirannsókna. Dr. Helgi hefir engin laun annarsstaðar frá og er með öllu frjáls um það, hvernig hann ver fjenu, enda mun ekki kleift að ferðast langt til jarðfræðirannsókna, þegar ekki er af meiru að taka. Munu menn mega vera vissir um, að hann ver því þannig, að fult gjald kemur fyrir, þó að eigi verði það í krónum talið. Finst mjer því rjettara, að í fjárlögum standi ekkert um það, hversu skuli varið fjenu, þar sem þetta er veitt dr. Helga til lífsuppeldis, svo að hann geti unnið að áhugamálum sínum svo sem honum sjálfum sýnist. Þá hefi jeg lofað hv.þm. Vestm. (JJós) að fara nokkrum orðum um till.hv.fjvn. um að fella niður fjárveitingu til fangahúsbyggingar í Vestmannaeyjum. Svo sem allir vita, eru eyjaskeggjar nú orðnir 3 þúsund og á vertíðinni dvelja þar alt að 4 þúsund manns. Auk þessa er þar ekki lítill ágangur af útlendingum, og er því auðsætt, að ilt muni að komast af án fangahúss. Menn munu segja, að hægt sje að leigja herbergi til þess að geyma í fanga. En mundu ekki fáir verða til að leigja herbergi í húsum sínum fyrir þann lýð, er ekki þykir hæfur á götum úti? Nú vill svo til, að landið seldi það fangahús, sem þar var áður, en hefir ekkert látið í staðinn, þrátt fyrir ítrekaðar óskir eyjabúa. Mun ekki vanþörf á fangahúsum bæði í Eyjum og á Ísafirði - með allri virðingu fyrir hv. kjósendum hv.þm. Vestm. og Ísaf. Næst skal jeg minnast á styrkinn til stúdenta við erlenda háskóla. Hæstv. atvinnumálaráðherra hefir nú á fundinum lýst yfir, að hvernig sem alt snúist, þá skuli stúdentar við háskóla Íslands einskis í missa. En svo erfitt sem stúdentar, er lesa hjer við háskólann, eiga, þá er þó enn meiri vorkunn þeim, sem lesa við erlenda háskóla. Hingað til hefir verið svo ákveðið, að þeir skyldu fá 1200 kr. á ári í 4 ár, og er það beint loforð frá þinginu til þeirra, sem þegar hafa byrjað nám erlendis. Tel jeg því rjett að samþykkja till.hv.þm. Dala. (BJ). Um till.hv. 2. þm. Eyf. (BSt), að í stað 2–3 ár komi 1–3 ár, er það að segja, að hún er sjálfsögð, því ef styrkurinn væri aðeins bundinn við þá, sem nám hafa stundað 2–3 ár, þá væru það bein svik við þá stúdenta, sem sigldu til erlendra háskóla í haust. Breytingin má ekki komast í gildi fyr en á hausti komanda. Annars vil jeg geta þess, að jeg tel nauðsynlegt, að komið verði skipulagi á þessi mál. Ætti háskólaráðið helst að ráða þar mestu um, enda væri það vel viðeigandi, að það yrði ekki aðeins háskólaráð fyrir þá stúdenta, er lesa hjer heima, heldur einnig fyrir hina, sem nám stunda við erlenda háskóla, það, er nauðsynlegt má telja fyrir vort þjóðfjelag. Þá er brtt. nefndarinnar um að lækka styrkinn til Þórbergs Þórðarsonar um 200 kr. frá því, sem hv.Ed. hefir gengið frá honum. Hv. frsm. virtist halda, að fjvn. í Ed. hefði ekki flutt till. um hækkun styrksins til Þórbergs, en það er rangt. Það var einmitt fjvn.Ed., sem flutti till. Og þar sem hv.fjvn. mun sem minst vilja hreyfa við gerðum systur sinnar í hv.Ed., þá vænti jeg, að hún taki till. sína aftur.

Hvenær hefir nefndin sagt það?

. Hv. frsm. nefndarinnar sagði, að nefndin hafi miðað till. sínar um Þórberg Þórðarson og Jóhannes L. L. Jóhannsson við till.fjvn.Ed. Jeg ætla ekki að minnast þeirra niðurskurðartill., sem jeg er fylgjandi. Háttv. fjvn. tekur af mönnum ómak af því. En fyrir liggja nokkrar hækkunartill., sem erfitt er að mynda sjer skoðun um, t. d. þrjár tillögur, sem fara fram á styrk til sjúkrahúsbygginga. Ástæðan fyrir einni er sú, að verði sjúkrahúsið ekki bygt, þá missi hjeraðið lækni sinn; annari, að það losni ekki við lækninn, nema sjúkrahúsi verði komið upp, og þeirri þriðju, að það fái alls engan lækni, nema sjúkrahús verði reist. Þetta má nú samt þola, en þá fyrst varð jeg undrandi, þegar jeg heyrði einn hv.þm. segja, að hann greiddi atkv. með styrk til prófessors Nordals í þeirri von, að hann færi af landi burt eftir sem áður. Auðvitað erum við flm.till. þakklátir hverjum þeim, sem vill stuðla að því, að hún nái fram að ganga, en jeg vil ekki, að neinn gangi þess dulinn, að tilgangur okkar með henni er sá, að prófessor Nordal fari alls ekki af landi burt. Þennan styrk á ekki að veita vegna erlendrar menningar, heldur íslenskrar. Það er misskilningur, að hann verði okkur að jafnmiklu gagni, hvort sem hann dvelur hjer á landi eða erlendis. Próf. Sigurður Nordal er líklegur til að skrifa margt, er ekki verður þýtt til fulls, en slíkir rithöfundar verða aldrei að fullu gagni annari þjóð en þeirri, sem hefir alið þá og þeir dvelja með. Viðfangsefni sín hljóta menn og nokkuð að velja eftir því, hvar þeir hafast við. Er því ljóst, að Nordal verður okkur svo best að fullu gagni, að hann dvelji hjer heima. Er hann einn af þeim fáu rithöfundum, sem ágætir mega heita. Kann jeg þá ekki að þekkja klassiskar bókmentir, ef sum af hans ritum eru ekki með þeim blæ. Það er og rangt, að öðrum prófessorum við háskólann sje gert rangt til með þessu. Flestir hinna prófessoranna munu hafa einhver aukastörf með höndum, og ekki þurfa þeir að verða rangeygðir af öfund, þó að Alþingi reynist rjettsýnt um Nordal. Hitt er satt, að þetta stingur nokkuð í stúf við aðrar till. hjer í þinginu, en sú er hin rjetta braut, að vera þeim vel, sem mesta hafa verðleika, en ekki eyða fje til þess, sem er tildur eitt og óþarfi.

Ágúst Flygenring Jeg vildi aðeins gera athugasemd við till.háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) um, að styrkur til Eimskipafjelagsins skuli greiðast með hlutabrjefum, sem sjeu forgangshlutabrjef. Virtist mjer hann halda því fram, að sama væri, hvort styrkurinn væri veittur á þennan hátt eða þannig, að ekkert gjald kæmi fyrir.

Nei, alls ekki

. En hv.þm. ætti að vita, að ekki er krafist forgangshluta, nema um sje að ræða hjálp við stofnanir, sem komnar eru að gjaldþroti. En um þetta er alls ekki að ræða, heldur aðeins augnabliksörðugleika, sem meðal annars munu stafa af afborgunum og vöxtum af hollenska láninu. Styrkurinn verður að skoðast sem ívilnun frá landinu fyrir það, að fjelagið siglir á smáhafnir, sem öðrum fjelögum þykir ekki borga sig að láta skip sin koma á. Er auðvitað leiðinlegt, að fjelagið skuli ekki sjá sjer fært að komast af hjálparlaust. En þetta er ekki nema eðlilegt. Strax og fjelagið hafði eignast fyrstu skip sín byrjaði reiptogið milli Norðlendinga og Sunnlendinga, og vildu hvorirtveggja fá skipin inn á hverja smáhöfn. Er því ekki þess að vænta, að fjelagið gæti orðið gróðafyrirtæki og varð ekki við betra búist en að halli yrði ekki rekstrinum. En bæði Bergenska fjelagið og Sameinaða gufuskipafjelagið hafa grætt stórfje. Vita líka allir, að íslensku skipin eru dýrustu skip, sem sigla hjer austur um haf. Þá er till.hv. sama þm. um 500 þús. kr. til atvinnubóta. Veit jeg, að hv.þm. muni sjá, að slík till. nær ekki nokkurri átt, því að þótt þetta fje væri látið í tje, mundi það ekki bæta hið minsta úr. Fyrir opinbert fje er venjulega unnið eitthvað það, sem alls ekki borgar sig, og benda má t. d. á Öskjuhlíðarfarganið og annað slíkt, sem landið hefir ráðist í. Vil jeg segja, að betra sje að veita fátæku fólki beinan styrk en að leggja út í að láta vinna að framkvæmdum, sem engin skilyrði hafa til að gefa nokkurn arð. Et það aðeins til að halda kaupgjaldi svo háu, að enginn vill leggja hönd á plóginn af einstökum athafnamönnum. Hjer þarf engrar nefndar við og allir vita, af hverju atvinnuleysið stafar, sem annars vilja athuga það. Á sveitirnar þýðir ekki að minnast í þessu sambandi, þar sem það er auðvitað, að sveitabændur geta alls ekki borgað 14 kr. á dag. Atvinnuleysið verður að bæta á skynsamlegan hátt, og það verður ekki bætt með öðru en því, að verkin, sem unnin eru, borgi sig. Það þýðir ekkert að segja þetta kaup vil jeg fá, ef ekki borgar sig að láta vinna fyrir það kaup. Og það er ekki mikið vit í að telja mönnum trú um, að betra sje að fá vinnu einn dag í viku og fá 14 kr. en að hafa vinnu 6 daga vikunnar og fá 50 kr. Það er ekki svo, að þetta verði læknað með peningum einum, heldur verður lækningin að koma og á þann hátt, að breytt verði um skipulag og hugsunarhátt í verkalýðsfjelögunum. En það er einmitt, að hugsunarhætti verkalýðsins hefir verið beint í öfuga átt við það, sem rjett var og sjálf sagt, og er það einmitt þessi hv.þm. (JBald) og aðrir „leiðtogar alþýðu“, sem hafa afvegaleitt verkamennina þannig. Þetta veit hv.þm. sjálfur mjög vel, eins og það einnig er á vitorði alls almennings, enda þótt fáir hafi haft djörfung til að benda leiðtogum verkalýðsins á þennan beiska sannleika. Jeg vildi helst ekki hafa þurft að taka þetta fram, úr því að hv.þm. gaf mjer ástæðu til þess, þá gerði jeg það, ekki síst fyrir þá sök, er hann með eggjandi glotti viðurkennir það, að atvinnuleysið sje ekki af vinnurekendunum einum að kenna; það er alveg rjett hjá hv.þm.; sökin liggur ekki síður hjá hinum málsaðiljanum. Það hefir nýlega verið valdboðið, að verkamönnum skuli greitt hærra kaup, og samtímis er hrópað hátt um það á Alþingi að verja milj. kr. til þess að hækka kaupið. Jeg vildi gjarnan geta átt tal við hv.þm. um þetta. Hjer þarf engrar milliþinganefndar við. Alþingi getur, ef það vill, fyrirskipað þetta.

Jón Auðunn Jónsson Það kendi nokkurs misskilnings hjá háttv.frsm.fjvn., er hann talaði um skipulagsuppdrættina, og skal jeg skýra þetta með fáum orðum að því leyti, sem það snerti uppdrættina frá Bolungarvík; en yfir höfuð virtist mjer hv.frsm. gera mjög lítið úr störfum skipulagsnefndarinnar. En þannig liggur í þessu máli, að ýmsum mönnum í Bolungarvík hafði dottið í hug, að þar mætti gera sæmilegustu höfn án þess að leggja mjög mikið í kostnað. Mál þetta er ennþá alveg órannsakað og jeg býst ekki við, að í náinni framtíð verði gert annað í þessa átt en að fá það rannsakað nánar, hvort þetta mundi vera framkvæmanlegt. Þegar bygginganefnd þorpsins átti tal við hreppsnefndina um þetta mál, varð það að samkomulagi, að gerðir skyldu skipulagsuppdrættir með tilliti til þessarar hafnargerðar, og þar sem nefndin sá, að mjög óverulegar breytingar þurfti að gera á skipulagi þorpsins í sambandi við þetta hafnarstæði, var afráðið, að gerðir skyldu tveir uppdrættir. Var fyrri uppdrátturinn fremur gerður til þess að sýna, að nefndin hefði nákvæmlega gengið frá þessu verki, en hann var sýndur fjvn. án þess að málið væri skýrt fyrir henni á annan hátt. En þó gerðir væru tveir uppdrættir af þessu, var þó sýnt, að ekki þurfti að breyta nema einni götu í þorpinu, ef þetta hafnarstæði verður notað, eins og fyrirhugað er í framtíðinni. Þess vegna var ákveðið að ráðast ekki í neitt, sem riðið gæti í bág við þessar framkvæmdir síðar meir. Það er og víst, að hreppsnefndir í kauptúnum og flest slík bæjarfjelög bíða eftir skipulagsuppdráttum hjá sjer. Það er mjög erfitt að byggja í þröngbýlum bæjum, eins og t. d. á Ísafirði, án slíkra uppdrátta, því menn vilja ógjarnan brjóta í bág við þá. Ef ekki á alveg að fella þetta verk niður, hygg jeg, að það verði nauðsynlegt að áætla eitthvert fje í fjárlögum til þess að unnið verði að þessum uppdráttum. Þetta er sjerstaklega nauðsynlegt fyrir Ísafjarðarkaupstað, sem hefir lítið af byggingarlóðum, og væri það bænum mjög bagalegt, ef það yrði að fresta því um fleiri ára skeið að leyfa mönnum afi byggja. Ýmsir háttv. þingdeildarmenn hafa lagt á móti því, að bygð verði fangahús í Vestmannaeyjum og á Ísafirði. En jeg held það sje illverjandi að draga svo úr rjettarörygginu í landinu, að lamaðar verði framkvæmdir lögregluliðsins t. d. með því, ef fangahús brenna, að leyfa ekki, að þau verði bygð upp aftur. Einkum getur það orðið tilfinnanlegt að hafa ekki fangahús í bæjum, þar sem mikið er um útlenda sjómenn, sem oft gera ýms spell og usla í bænum. Jeg vil annars spyrja hæstv. stjórn, hverjir það eru, sem eiga að líta eftir vátryggingu opinberra bygginga, hvort það er stjórnin sjálf, sem á að sjá um slíkt, eða bæjarfógetar og sýslumenn. Jeg tel það óforsvaranlegt, að þar sem er skylduvátrygging á hverjum kofa í bæjunum, að opinberar byggingar skuli geta brunnið óvátrygðar. Hefðu þeir, sem þessa hafa átt að gæta, gert skyldu sína, hvort heldur það er stjórnin sjálf eða bæjarfógetinn á Ísafirði, hefði þessi fjárbeiðni aldrei þurft að koma hjer fram, því það er enginn vafi á því, að fangahúsið á Ísafirði hefði mátt endurbyggja fyrir vátryggingarupphæðina, eins og flest önnur hús, sem brenna vátrygð.

Jón Baldvinsson Mjer kom dálítið á óvart þessi gusa frá hv. 1. þm. G.-K. (ÁF), því að jeg þóttist alls ekki í þessari síðustu ræðu minni hjer í kvöld hafa gefið tilefni til þess, að hv.þm. talaði eins og hann nú gerði. Í fyrsta lagi verð jeg, ef jeg nokkuð fer annars að athuga þessa ræðu hv. 1. þm. G.-K., að leiðrjetta herfilegan misskilning hans viðvíkjandi brtt. minni um hlutabrjefakaupin, þ. e., að ríkið kaupi hlutabrjef af Eimskipafjelagi Íslands. Einkum tel jeg nauðsynlegt að leiðrjetta þennan misskilning hv.þm., ef svo ólíklega skyldi hafa til tekist, að einhverjir aðrir hv. þingdeildarmanna hefðu skilið orð mín á sama veg og hann. Jeg hefi verið svo heppinn að vera búinn nú þegar að fá þessa ræðu mína í hendur, skrifaða af einum hinum ágætasta innanþingsskrifara deildarinnar, sem hefir ritað niður orðrjett ummæli þau, sem jeg viðhafði, er jeg mintist á þessi hlutabrjefakaup. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp þennan kafla úr ræðu minni eins og innanþingsritarinn hefir gengið frá honum, svo tekinn verði af allur vafi á því, hvernig mjer hafi farist orð um þetta efni: „Einhver skaut því að mjer, er tilrætt varð um þetta, að rjettast væri, að ríkið tæki forgangshlutabrjef í fjelaginu, en jeg taldi það ekki eiga við. Jeg vil ekki líta svo svart á ástæður fjelagsins, að jeg örvænti um hag þess; en það liggur beint við, ef krafist er forgangshlutabrjefa.“ Þannig hljóða þá þau orð, sem innanþingsskrifari deildarinnar hefir tekið upp eftir mjer, en hv. 1. þm. G.-K. bölsótast móti þessari brtt. minni vegna þess, að þar sje aðeins átt við forgangshlutabrjef, með öðrum orðum, að jeg geri ráð fyrir því, að fjelagið sje að fara á höfuðið. Jeg hefi nú sýnt fram á, hversu miklar ástæður þessi háttv.þm. hafði til þess að ærast út af orðum mínum um forgangshlutabrjefin, en þá hafði hann ekki heldur meira fyrir sjer í því, sem hann mælti til mín út af atvinnuleysinu. Þau ummæli hans eru bygð á samskonar misskilningi og nú hefir verið skjalfest hjer í deildinni um hlutabrjefakaupin. Jeg hefi ekki tíma til þess að taka alt það til athugunar og andsvara, sem hv.þm. fór með, en það voru mestmegnis staðlausir stafir. Jeg vil aðeins segja hv. 1. þm. G.-K. það, að ef hann sjer fram á það með fullri vissu, að hann sjálfur þurfi ekki nema aðeins að mæla fram ein tvö orð eða þrjú til þess að öllu atvinnuleysi verði blásið á braut, þá er hvorki hann sjálfur nje almenningur yfir höfuð á flæðiskeri staddur. Jeg er þess fullviss, að hv.þm. yrði mjög eftirsóttur víðsvegar utan úr heimi. Menn eiga við mikið atvinnuleysi að stríða í ýmsum löndum, t. d. Englandi, Frakklandi, Danmörku og í óteljandi stöðum öðrum úti um allan heim, og mundi því mjög verða leitað á náðir þessa hv.þm. til þess að bæta úr atvinnuleysisbölinu, ef það yrði alment vitað, að hann rjeði svo auðveldlega við það. En jeg verð að skilja það sem algerðan skort á velvilja af hans hálfu til hinnar íslensku þjóðar, er hann ekki bætir neitt úr atvinnuleysinu hjer, ef hann veit jafnágætt ráð við því og hann lætur. En mjer fanst kenna allmikillar gremju og kulda hjá hv.þm. til verkalýðsfjelaganna hjer á landi. Jeg gaf enga ástæðu til þess í ræðu minni og viðhafði engin þau orð, sem hann eða aðrir atvinnurekendur þurftu að stökkva upp á nef sjer fyrir. Jeg gaf engum sökina sjerstaklega. Þá varð og vart nokkurrar mótsagnar í ræðulokin hjá þessum hv.þm., sem reyndar er ekki óvenjulegt um hann, er hann komst svo langt, að hann viðurkendi, að atvinnuleysið væri ekki eingöngu atvinnurekendum að kenna, en þá þó að nokkru. Þetta var þó dálítil viðurkenning algengra sanninda, og eina glóran í ræðu hans, því að öðru leyti stönguðust röksemdirnar hjá hv.þm. eins og hrútar á haustdegi.

Pjetur Ottesen Jeg þarf að leiðrjetta það, sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði, er hann mælti með styrk til þessara þriggja sjúkraskýla, er hann tók þó ekki upp í rjettri röð; en jeg hugsa þó, að við höfum báðir haft hinar sömu heimildir fyrir okkur. Það var áðan skotið seðli til mín, þar sem þetta var alt ritað á, og jeg hygg, að það sje rjettast, sem þar stendur, en það er svona: „Um sjúkraskýlin: Vestur-Skaftfellingar þurfa að fá sjúkraskýli til þess að losna við lækninn sinn. Borgfirðingar þurfa að fá sjúkraskýli til þess að halda sínum lækni. Flateyingar þurfa að fá sjúkra skýli til að fá lækni til sín í hjeraðið.“ En fjárveitinganefnd hefir þrætt hinn gullna meðalveg í þeim till., sem hún hefir gert um þetta mál, og er það eftirbreytnisvert fyrir þessa hv. þingdeild.

Tryggvi Þórhallsson Jeg get þess fyrst, að fyrir stuttu hafði hæstv. fjrh. kvatt sjer hljóðs, en nú hefir hann síðan látið strika sig út af ræðumannalistanum. Jeg get þess næst, að jeg hafði borið fram ákveðna fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hvort það væri tilgangur stjórnarinnar að láta þingið setjast á frv. um sendiherrann og veita fje utan fjárlaga til þessa óþarfa embættis. Jeg get þess loks, að ef jeg hefði ekki kvatt mjer hljóðs nú, þá hefði umræðu verið slitið. Er því deginum ljósara, að stjórnin hefir ætlað að láta hjá líða að svara fyrirspurninni og hæstv. fjrh. beinlínis stekkur frá því. Jeg get ekki dregið aðra ályktun af þessu en þá, að hann vilji komast hjá því að svara. En jeg endurtek þessa fyrirspurn mína hjer með og bæti við: Er hjer um kaupskap að ræða milli stjórnarinnar og hv.þm. Dala. (BJ)? Jeg gæti hugsað mjer, að um slík hrossakaup væri að ræða milli þessara tveggja stuðningsflokka stjórnarinnar, Íhaldsflokksins og flokks hv.þm. Dala., að jeg tel líklegt, að hv.þm. Dala. hafi leyft stjórninni að sitja áfram við völdin, en að stjórnin hafi lofað þm. Dala. að láta sendiherrann vera óhreyfðan í Kaupmannahöfn.

Jeg er ekki svo verslunarfróður, að jeg skilji, hvað hv.þm. Str. á við; líklega þarf til þess samvinnuskólaþekkingu

. Aðrir munu skilja, þótt hv.þm. Dala. þykist ekki skilja.

Fjármálaráðherra (JP): Jeg skal gjarnan segja hv.þm. Str., hvers vegna jeg ljet strika mig út af ræðumannalistanum. Fyrirspurn hv.þm. Str. snerti sem sje alls ekki mig, heldur hæstv.forsrh., og því bar mjer ekki að svara þessu fremur en mjer sýndist.

Forsætisráðherra er hjer aldrei viðstaddur

. Það er einmitt það; jeg hafði tekið trúanlegt það, sem hv.þm. Str. hafði sagt, um að hæstv.forsrh. væri þá ekki viðstaddur, og því ljet jeg rita nafn mitt á ræðumannalistann, en um leið og hv.þm. Str. var að enda ræðu sína, mætti jeg hæstv.forsrh. í dyrunum á herbergi stjórnarinnar hjer við hliðina á þingsalnum. Hafði því hæstv.forsrh. verið þar inni og heyrt á ræðu og fyrirspurn hv.þm. Str. Fann jeg því enga ástæðu til að fara að svara þessari fyrirspurn hv.þm. Str., er jeg varð þess var, að hæstv.forsrh. mundi hafa heyrt á ræðu þm. Str., og ljet því strika nafn mitt út, þar eð jeg taldi víst, að hæstv.forsrh. mundi svara þessu, er honum ynnist tími til. Annars álít jeg, að hv.þm. Str. hafi enga heimild til þess að bera fram spurningar til stjórnarinnar með það fyrir augum, að stjórnin svari þeim þegar í stað, um leið og spurningarnar eru bornar upp. Stjórnin getur haft alt öðru að sinna þá stundina, eða þarf máske að leita sjer einhverra upplýsinga áður. Jeg get t. d. vel hugsað mjer, að hæstv. forsrh, hafi nú alt öðru að sinna en að gegna hv.þm. Str. Enda mun svo vera; jeg sje, að hæstv.forsrh. er nú farinn hjeðan. En jeg skal gjarnan segja hv.þm. Str. það, sem jeg veit frekast. Jeg hefi t. d. enga hugmynd um það, hvort frv. hv.þm. Str. kemst klakklaust gegnum Ed. Jeg á ekki sæti í þeirri hv. deild, en hefi ærnum störfum að gegna hjer, til þess að jeg geti leyft mjer að eyða tíma í að grenslast eftir slíku, enda stendur það öðrum nær en mjer, t. d. hv.flm. frv. sjálfum, þm. Str.

Jeg veit um afstöðu míns flokks. - BJ: Á hv.þm. nokkurn flokk?

. Jeg hefi yfir höfuð ekki grenslast neitt um þetta mál og veit ekkert um það, að það eigi að fara á bak við þingið í því að skipa mann í þessa stöðu, þó ekki sje fje veitt til þess í fjárlögum. Jeg þykist jafnvel mega fullyrða, að það sje alls ekki tilgangurinn að skipa mann í þessa stöðu, er Sveinn Björnsson verður leystur frá embætti, sem mun verða eftir liðlega einn mánuð, samkvæmt ósk Sv. B. sjálfs. Jeg hygg þvert á móti, að það sje fyrirhugað að rækja þessi mál á þann hátt, sem til er ætlast í fjárlögum fyrir næsta ár.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg ætla mjer ekki að lengja umræðurnar að þessu sinni. Að vísu hefði jeg haft gaman af að verja nokkrum tíma til þess að svara hv.þm. Dala. Hann fór allgeyst og var oft harðorður mjög; en jeg ætla ekki að fara til þess, en mun halda fram fornri venju og læt jeg vígin mætast, og legg því hvorttveggja að jöfnu; ætla jeg ekkert að metast um þetta við hv.þm. og mun ekki reyna að gera upp okkar í milli í þessum efnum. Hv. þm. Dala. hjelt því fram viðvíkjandi ummælum mínum um eina brtt., sem hann bar fyrir brjósti, að jeg hefði misskilið hann, en jeg held það hafi ekki verið svo. En jeg viðurkenni, að jeg hefði ekki átt að skýra frá orðum, sem hann hafði við mig mælt eitt sinn og ekki komu þessu beint við. Það er rjett, jeg hefði ekki átt að nefna þetta, en hv.þm. Dala. misvirti þetta ekki við mig, og kom þetta sjer því ekki eins illa og annars hefði mátt verða; enda erum við ekki vanir að gera mikið úr því, þótt stundum hrjóti eitthvert harðyrði okkar á milli í þingdeilum. En hvað lánsheimildina til þessa sjúka manns í Dalasýslu snertir, þá er það rjett, að það var ekki tekið fram neitt um tveggja ára afborgunarfrest.

Og ekki heldur um 6% vöxtu

. Það er nú víðar hægt að fá lán með þeim kjörum.

Hvar? Jeg vildi gjarnan fá að vita það!

. Jú, t. d. hjá sparisjóð. Jeg veit, að það hefir tíðkast hjá Sparisjóð Húnavatnssýslna.

Vill hv.þm. veita mjer lán þaðan með þeim kjörum, ef jeg sæki um það?

. Jeg hefi engin umráð yfir Sparisjóði Húnavatnssýslna, en jeg teldi það þó ekki ólíklegt, að þetta yrði látið falt gegn góðri tryggingu.

Jú, það svíkur engan þessi hjálpin

. En jeg tók og aðrar ástæður fram gagnvart þessu. Fjvn. hefir áður sýnt fram á, að hjer er stofnað til talsverðrar óvissu. Það er mikil spurning um það, hvort ekki ætti að krefjast skýlauss læknisvottorðs um það, hvort ekki mundi geta átt sjer stað, að lækningatilraunirnar yrðu árangurslausar við þennan mann.

Læknirinn getur auðvitað ekkert fullyrt um þetta

. En er þá fullreynt, að ekki megi lækna þennan mann hjer á landi?

Læknirinn hefir tjáð mjer, að líklegt hefði verið, að maðurinn fengi nokkra bót hjer, ef „diathermi“-áhaldið hefði verið keypt hingað til landsins

. Hv. þm. talaði og um brigðmælgi þingsins við ýmsa menn, og þýðir ekki að vera að karpa um það, en að því er snertir safn dr. Jóns Aðils, er það engin sönnun fyrir þessu; þar var samið um jafnar afborganir, og er það alt annað en ýmsar fjárveitingar í fjárlögunum, sem enginn veit um, hve lengi eiga að standa þar. Þá drap hv.þm. á einn stóran lið, sem jeg get ekki gengið fram hjá að nefna. Það er satt, fjvn. varð þar ekki sammála, og jeg viðurkenni, að hv.þm. Dala. hefði getað orðið þar fjvn. góður liðsmaður, ef lagt hefði verið til um það, að spara þennan stóra lið, og hefði þá orðið minna um ýmislegt það, sem hv.þm. kallar krukk, er nefndin hefir gert. Það er barnafræðslan, sem jeg á við. Eins og jeg hefi sagt, varð nefndin ekki sammála um það atriði, og töldu þeir í nefndinni, sem gjarnan hefðu viljað draga úr þessum gífurlega fræðslukostnaði, vonlaust um, að því yrði komið við eða fengist samþykt af þinginu. En þar munum við hv.þm. Dala. og jeg hafa verið sammála. Háttv. þm. átaldi það, sem jeg hafði látið mjer um munn fara viðvíkjandi vísindaritgerðum háskólakennaranna, t. d. að þær væru úr hófi langar. Mjer hafði skilist, að þeir fengju ritlaun sín greidd úr sáttmálasjóði, en nú hefir hæstv. fjrh. (JÞ) upplýst, að þau hafa verið greidd úr ríkissjóði.  (Fjrh. JÞ: Jeg átti við Árbók háskólans)  . Annað var þá er þessi sjóður var stofnaður. Jeg minnist vel þeirra mörgu faguryrða, bæði háttv.þm. Dala. og annara, um, hversu mikið sáttmálasjóðurinn mundi geta sparað útgjöld úr ríkissjóði til styrktar stúdentum, og það er vitanlegt, að það mætti spara ríkissjóði ýmisleg útgjöld þar að lútandi með þessu fje. Tekjur sjóðsins eru engin smáupphæð; líklega nú um 60 þús. kr. árlega. Þá talaði hv.þm. um það, að hann hefði varað hina ungu námsmenn við að leggja upp á lærdómsbrautina. Jeg ætla alls ekki að efa það, en árangurinn hefir þá orðið sáralítill.

Veit hv.þm., hversu margir hafa hætt við fortölur mínar?

. Nei, en hafi hv.þm. nefnt þetta við alla þá, sem hann hefir haft undir höndum sem kennari, er áreiðanlegt, að þeir eru margir, sem ekki hafa tekið mark á orðum hans. Hann segist og vera kunnur að því að rífast um þetta í hóp stúdenta, og eins um hitt, að hann hafi haldið bændastjettinni fram. Getur vel verið; en það sýnir aðeins, að það hafa verið fáir, sem hafa viljað taka orð hans til greina. Þá mintist hv.þm. Dala. á hjúkrunarnemastyrkinn og bjóst við, að nefndin hefði misskilið þá till. Það má vel vera, því að nefndin gerði ráð fyrir, að það væri utanfararstyrkur. Það má því vera, að styrkur þessi eigi að vera handa hjúkrunarkonum, sem starfa innanlands. Hvernig nefndin lítur á þetta nú, get jeg ekki sagt, því að hún hefir ekki rætt málið á þessum grundvelli. Þá mintist hv. 2. þm. Eyf. (BSt) á, út af ábyrgð ríkissjóðs fyrir Siglufjarðarkaupstað, að misskilningur hefði verið um eignir kaupstaðarins, því að þær væru 368 þús., en ekki 130 þús. Jeg tek þetta vitanlega trúanlegt, en jeg vil benda hv.þm. á, að það er annað, sem vantar í tillöguna, en það er, að hún ber ekki með sjer, að trygging sú, sem ríkissjóður þarf að fá fyrir ábyrgðinni, sje nægjanleg. Þá var hv.þm. Mýra. (PÞ) gramur yfir því, að jeg hefði snúið út úr fyrir sjer. Þetta er ekki rjett hjá háttv.þm. Jeg sneri ekkert út úr fyrir honum. Þá gat hann líka þess, að það hefði verið fríður flokkur í hv.Ed., sem samþykt hefði tillögu þessa, og taldi upp forseta deildarinnar, forseta Sþ., núverandi forsrh. og fyrverandi forsrh. Það er satt, að þetta er fríður flokkur; jeg neita því ekki. En hv.þm. gat ekki sannað, að þetta væri ekki varhugavert fordæmi, en fyrir það eitt er nefndin á móti tillögunni, því að hún telur, að í sjálfu sjer sje það mikið mannúðarverk að styrkja slíkt fólk. Það er því hreinasti misskilningur að leggja þann skilning í ummæli mín, að jeg hefði verið að snúa út úr fyrir honum. Jeg taldi slíka fjárveitingu hættulegt fordæmi, sem sýndi sig líka fljótlega, er hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) kom strax með önnur hjón, er eins stæði á fyrir. Háttv. þm.N.-Ísf. (JAJ) mintist á skipulagsuppdrættina. Sagði hann, að meðal annars væri búið að gera uppdrátt af Bolungarvík, og skildist mjer helst, að sá uppdráttur, sem nefndinni var sýndur, væri einn af fleirum, sem búið væri að gera, og helst nokkurskonar sýnishorn eða varauppdráttur. Býst jeg við, að seint verði bygt eftir þessum uppdrætti, og hefði því án efa vel mátt dragast að gera hann. Það er satt, að vegamálastjóri hefir þetta mjög á oddinum og sækir það fast. En jeg lít svo á, að ekki sje skaði skeður, þó að það dragist nú fyrst um sinn að gera þessa skipulagsuppdrætti. Enda held jeg, að nægir starfskraftar sjeu til þess, þótt ekki sje farið að veita fje sjerstaklega í þessu skyni.

Bernharð Stefánsson Jeg vil aðeins geta þess út af því, sem hv.frsm. sagði viðvíkjandi ábyrgðinni fyrir Siglufjörð, að tillaga mín er eins orðuð eins og ábyrgðarheimild fyrir Akureyri, sem þingið á sínum tíma sá ekkert athugavert við að samþykkja. Getur það því alveg eins samþykt þessa ábyrgðarheimild, því að það er stjórnarinnar að ganga frá tryggingunni.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Frv. þetta er endursent frá hv.Ed. Hefir hún gert á því tvær smávægilegar breytingar í þá átt að færa lóðargjaldið niður af bygðum lóðum í 0,6% og af óbygðum lóðum tilsvarandi. Eins og hv.þm. muna, þá var hv. deild ekki á eitt sátt um það, hversu hátt þetta gjald skyldi vera, hvort það t. d. skyldi vera af bygðum lóðum 1% eða 0,8% og tilsvarandi af óbygðum lóðum. Þó var meiri hl. þeim megin, sem gjaldið var lægra, og munu þeir hinir sömu hv.þm. síst amast við því, þó þetta gjald verði enn fært niður. Menn verða hvort sem er að gæta þess, að með því er alls ekki verið að minka tekjur bæjarins, heldur er spurningin aðeins sú, hve mikið bæjarsjóður skuli taka inn á þennan hátt og hvað mikið með aukaútsvari. Jeg veit líka, að þeir, sem kynnu að hafa viljað miða við hærri tölurnar, láta þessa lækkun ekki aftra sjer frá því að lofa frv. að ganga fram, þar sem í sjálfu sjer er um mjög smávægilegt atriði og smáar upphæðir að ræða. Vil jeg svo að lokum óska þess fyrir hönd nefndarinnar, að hv. deild samþykki frv. óbreytt eins og það kom frá hv.Ed.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Það mun vera rjett hjá hv. samþm. mínum (MJ), að engin brtt. um lóðargjaldið hefir komið fram, en jeg get þó ekki stilt mig um að láta í ljós, að jeg er alls ekki ánægður með málið eins og það er nú. Það lítur annars út fyrir, að Reykjavík eigi ekki upp á pallborðið hjá þinginu, að minsta kosti ekki hjá hv.Ed., og þá ekki heldur bæjarstjórn Reykjavíkur, því hún hefir jafnan verið sammála um það og má því ætla, að hún hafi bæjarbúa að baki sjer. Hafa, eins og hv.þm. er kunnugt, farið fram kosningar til bæjarstjórnar meðan málið var á döfinni, en það hefir í engu breytt afstöðu hennar til þess. Mál þetta kom til allshn. í hv.Ed. og lagði nefndin til, að frv. yrði samþykt óbreytt. Einn af hv. nefndarmönnum skrifaði raunar undir með fyrirvara, en kom annars ekki með neinar brtt. Þannig fór málið til 3. umr. Leit svo út, að frv. ætlaði að ganga í gegn breytingarlaust. Raunar var það á allra vitorði, að ekki allfáum útsendurum lóðaeigenda hjer í bæ var tíðförult til þm. úr hv.Ed. til að reyna að hafa áhrif á málið. Enda fór svo, að á síðustu stundu reis einn þm. upp til að fá málinu frestað, svo hægt væri að sinna kröfum þeim, sem íhaldinu höfðu borist frá bröskurum þessa bæjar. Síðan var frv. breytt eftir þeirra óskum og kröfum, og þá auðvitað til hins verra. Er það því ranglátara, sem Alþingi hefir áður veitt kaupstöðum og kauptúnum heimild til að leggja jafnhátt lóðargjald á eins og það, sem ákveðið var í upphaflega frv. frá bæjarstjórn Reykjavíkur. En þeim fáu stóreignamönnum, sem þetta gat skift máli, hefir samt tekist að vera svo áhrifaríkir í þinginu, að sá hluti Íhaldsflokksins, sem sæti á í hv.Ed., gerði málið að flokksmáli. Jeg heyri, að hv. Íhaldsmenn hjer í deildinni mótmæla, að málið hafi verið gert að flokksmáli hjá þeim, en það hefi jeg ekki sagt, heldur hitt, sem kunnugt er hjer í þinginu, að Íhaldsliðið í Ed. skaut á fundi til að gera það að flokksmáli að lækka lóðargjaldið í frv. Og voru þó sumir Íhaldsmenn, eins og form. allshn.Ed. (JóhJóh), sem er mestur virðingamaður Íhaldsins á Alþingi, búinn áður að leggja til, að frv. yrði samþ. óbreytt. En flokkurinn í Ed. neyddi hann til að hverfa frá því. Svo var kappið mikið. Skylt er að geta þess, að ýmsir hinir frjálslyndari Ed.-þm. stóðu fast með málinu. En einna merkilegastar voru þó ástæður þær, sem fram voru fluttar fyrir lækkun eignagjaldsins. Lækkunin á lóðargjaldinu var gerð fyrir fátæklingana í Reykjavík! Fátæklinga, sem eiga stórar lóðir og lönd í bænum!! Var það vel samboðið þeim þm., sem bar þetta fram, þar sem hann er löngu orðinn þingviðurkendur öreigi. Svona voru nú ástæðurnar, og getur hver tekið þær gildar, sem vill. En jeg hefi viljað segja frá gangi þessa máls til að sýna, hver áhrif stóreignamennirnir hafa á Íhaldið. Þau hafa í þessu tilfelli verið svo augljós og áberandi, að ekki verður um vilst.

Jakob Möller Í raun og veru er ágreiningurinn minni en gera mætti ráð fyrir, að hann væri, eftir umræðum um málið að dæma, og er rangt að gera það að því deilumáli, sem reynt hefir verið, einkum utan þings. Það er rjett, sem hv. samþm. minn (JBald) segir, að málið hefir verið lengi á döfinni og ekki vakið neinar deilur, svo teljandi sje, fyrri en nú síðustu dagana, sem málið hefir verið fyrir þinginu. En það mun síðar koma í ljós, hversu afarástæðulausar þær deilur eru. Málið er í sjálfu sjer smámál og þetta lóðargjald nemur svo litlu, að engan mann munar um þá upphæð. Jeg skal taka til dæmis, að jeg er í dýru húsi, en samkv. þessu greiði jeg í lóðargjald aðeins 24 kr. Má víst flesta húseigendur gilda einu, hvorumegin hryggjar slíkt gjald liggur. Helst ætti þetta þá að koma niður á mönnum, sem liggja með mikið af óbygðum lóðum í því skyni að braska með þær. Mál þetta hefir heldur aldrei orðið „principielt“ að deilumáli hjer í þinginu, og ekki heldur í bæjarstjórninni. Frv. hefir verið tvisvar sinnum samþykt þar með öllum atkvæðum gegn einu, og kosningar til bæjarstjórnar hafa farið svo fram, að ekki hefir verið á það minst. Spurningin er um það, hvernig löggjafinn skuli standa gagnvart bæjarstjórninni. Fyrir aðra bæi er lóðargjaldið ákveðið ekki minna en 1% og ekki meira en 2%. í frv. bæjarstjórnar var það upphaflega sett 2% af byggingarlóðum, en við flm. frv. breyttum því svo, að það skyldi vera ákveðið alt að 2%. Bæjarstjórn mætti þá ákveða það nánara. Væri þá hægt að fara varlega af stað í fyrstu og lækka það aftur, ef skatturinn þætti of þungbær. En hvaða ástæða er fyrir því að binda hendur bæjarstjórnar Reykjavíkur í þessu efni fremur en bæjarstjórnir annara kaupstaða! Ef lóðamatið er rjett alstaðar - og út frá því verður að ganga - þá á lóðargjaldið að vera eins í þeim öllum. Eins og frv. hefir verið breytt, tekur þingið í sínar hendur, hvað gjaldið skuli vera á hverjum tíma. En það er ekki rjett. Bæjarstjórnin á að hafa þar sitt svigrúm, og er þá sama sem að bæjarbúar sjálfir ákveði gjaldið, því þeir hafa áhrif á bæjarstjórnina gegnum kosningarnar. Til þess að vekja andúð gegn þessu gjaldi hafa einkum verið notaðir kálgarðar og stakkstæði og því um líkt, sem er allmikið að ummáli. En einmitt vegna þessara lóða er lægra gjaldið sett. Undir það falla þær lóðir, sem samið er um, að ekki skuli vera byggingarlóðir. Annars vil jeg ekki verða til þess að stofna til deilu um þetta mál; hefi jeg stuðlað að því, að ekki yrði komið fram með neinar brtt., og vil því mælast til, að það fái góðan byr í hv. deild.

Frsm meiri hl. (Magnús Jónsson) Jeg hefi fáu að svara. Það má vel vera, að það sje satt, að nokkur hiti hafi orðið í hv.Ed. við síðustu umræðu þessa máls þar. En í þessari háttv. deild hefir það vakið lítinn óróa. Það væri þá helst, að það hafi kveikt lítilsháttar í hv. samþm. mínum (JBald), og hefir honum sjálfsagt komið það vel að fá tækifæri til að hella úr reiðiskálum sínum yfir Íhaldsflokkinn. Er gott til þess að vita, ef það fróar honum í bili. - Annars er mál þetta frá mínu sjónarmiði harla smávægilegt. Það hefir ekki verið barist svo mjög gegn þessu lóðargjaldi yfirleitt, heldur hefir ágreiningurinn snúist um hundraðsgjaldið, hve hátt það skyldi vera. Jeg get ekki sjeð neitt undarlegt við það, þótt Alþingi ákveði upphæð gjaldsins eftir því, sem það álítur rjettast. Það stafar eingöngu af því, að ýmsir hv. þingmenn telja 2% gjald of hátt, og búast við því, ef það er langt á vald bæjarstjórnar að ákveða það „alt að 2%“, þá sje það í raun og veru sama og að það sje fastsett 2%. Og jeg sje ekkert á móti því, að Alþingi setji gjaldinu það mark, sem það telur hæfilegt. Annars þýðir ekki að ræða um frv. nú, þar sem engar brtt. hafa verið gerðar við það, og liggur því ekki annað fyrir en að samþykkja það eða fella eins og það er. Jeg tel litlu varða fyrir bæjarsjóðinn, hvort lóðargjaldið er sett 0,8% eða 0,6%. Hann hefir jafnar tekjur eftir sem áður, aðeins af öðrum liðum. En í frv. eru önnur ákvæði, sem eru mikilsverð fyrir bæinn. Og jeg vona því, að þó einstöku hv.þdm. sjeu ekki hæstánægðir með lóðargjaldsupphæðina, þá lofi þeir því þó fram að ganga, vegna annara ákvæða þess, og láti ekki brtt.hv.Ed. verða því að fótakefli.

Frsm. meiri hl. (Jörundur Brynjólfsson) Háttv. Ed. hefir breytt frv. í það horf, að skattgjald ríkisstofnana er sett 3% hærra heldur en það var, er það var afgreitt hjeðan við 3. umr., eða hækkað það úr 5% í 8% af nettóágóðanum. Þá hefir hv.Ed. einnig gert smábreytingu við 2. gr. frv., sem er orðalagsbreyting, sem ekki skiftir miklu máli, en gerir orðalagið heldur skýrara. Brtt., sem samþykt var hjer við 3. umr., gerði það að verkum, að greinin var ekki sem best orðuð. Nú höfum við hv. 2. þm. Eyf. (BSt) leyft okkur að koma með brtt. við 2. gr. frv., í þá átt að færa gjaldið niður í 5%, eins og það var ákveðið hjer við 8. umr. Jeg get ekki sjeð neina ástæðu til þess, að bærinn fái að íþyngja þessum stofnunum með hærra gjaldi en ákveðið var í þessari hv. deild, þegar málið var hjer fyrst til meðferðar. Að rjettu lagi ættu þessar stofnanir að vera skattfrjálsar. Og það, sem gerði það, að við höfum gengið inn á, að þetta gjald sje greitt, er, að það má skoðast sem uppbót fyrir þau not, sem stofnanirnar hafa af bæjunum. Og mjer virðist, að gjaldið hafi verið áður ákveðið hæfilega af þessari hv. deild. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að þegar reiknaður er út nettóarður stofnananna hjer í Reykjavík, þá ber að sjálfsögðu ekki að telja með arð þann, sem orðið hefir af útibúum þeirra, því að þau eru skattlögð hvert á sínum stað, eftir þeim arði, sem á þeim hefir orðið. Mjer þykir rjett að taka þetta fram, til þess að koma í veg fyrir misskilning síðar. Hinn liður brtt. okkar hv. 2. þm. Eyf. er orðabreyting við 2. gr. frv., þannig, að í stað „aðalaðsetursins“ komi: aðalbúsins. Raunar skilst vel, hvort heldur sem látið er standa. En jeg kann betur við þetta orðalag.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Allshn. hefir athugað þær breytingar, sem hv.Ed. hefir gert á frv., og vill meiri hl. nefndarinnar leggja það til, að frv. verði samþykt óbreytt eins og það kemur nú frá hv.Ed. Það má náttúrlega reyna að gera brtt., og það er eðlilegt, að þeir, sem vilja hafa skattgjaldið lægra, vilji breyta. En á hinn bóginn er málinu í heild sinni stofnað í allmikla hættu, ef nú á að senda það aftur til Ed. Og jeg hygg, að það hafi verið afgreitt þaðan með svo miklum atkvæðamun, að ekki sje sennilegt, að deildin vilji fallast á þær, breytingar, sem gerðar kynnu að verða nú. En nú eru sennilega ekki eftir nema örfáir dagar af þingtímanum, og því hæpið um framgang mála, sem þurfa hjer eftir að koma í sameinað þing. Mjer er eftir minni afstöðu til málsins ekkert sárt um það. En þeir, sem gera vilja breytingar á frv., eins og nú er komið þingtímanum, eiga það á hættu, að það dagi uppi. Um orðalagsbreytinguna, sem engum ágreiningi getur valdið, hefi jeg það að segja, að mjer virðist hún mega vera, ef breyta á frv. á annað borð. En hinsvegar sje jeg enga sjerstaka þörf á henni. Aðalaðsetur í frv. þýðir vitanlega aðalverslunina, en ekki bæinn, þar sem hún er rekin. Jeg hygg, að málvenja styðji þetta. Menn segja ekki, að aðalaðsetur einhvers sje þessi og þessi bær, heldur: í þessum og þessum bæ. Það, sem hv. 2. þm. Árn. (JörB) sagði um útreikning nettóágóðans, liggur í sjálfu frv. Það þarf engrar lögskýringar við, að sá staður, þar sem aðalverslunin er rekin, getur ekki lagt á útibúin líka. Jeg held, að þeir hv.þdm., sem áhuga hafa á framgangi þessa máls, ættu að greiða atkvæði með því óbreyttu eins og það kom frá hv.Ed.

Frsm. meiri hl. (Jörundur Brynjólfsson) Mjer kemur enganveginn á óvart, þó að hv. 4. þm. Reykv. (MJ) vilji nota kringumstæðurnar til þess að styðja að því, að frv. verði samþykt óbreytt. En það er lítil átylla, þó ekki sje langt eftir þingtímans, að rjettlæta með því samþykt frv. eins og það liggur hjer fyrir. Tíminn er vissulega nægur, ef menn vilja, að málið gangi fram, þótt því sje breytt nú. Og nái það ekki að ganga fram nú, þá er það fullkomlega á ábyrgð þeirra, sem á móti því standa. Þessi ástæða hv. 4. þm. Reykv. er því ekki mikilsverð. Hann gat þess líka, að frv. hefði verið afgreitt með miklum atkvæðamun frá hv.Ed. En jeg get þá frætt hann á því, að frv. var afgreitt hjeðan til hv.Ed. með um 20 atkvæðum, eða nær helmingi alls þingsins, og jeg veit það með vissu, að meiri hluti þingsins fylgir því þannig, þó að jeg kunni ekki að segja með fullri vissu um atkvæðin í hv.Ed. Ef mönnum sýnist óheppilegt að afgreiða frv. í þessu formi óbreytt, þá er sjálfsagt að breyta því. Ábyrgðin hvílir á þeim, sem á móti málinu standa, ef frv. gengur ekki fram.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hafði búist við því, að hæstv. atvrh. (MG), sem á að vera forsvarsmaður þeirra stofnana, sem hjer eiga hlut að máli, mundi taka hjer til máls. Ekki síst þar sem hann er flm. frv. og gekst einnig fyrir því, að gjaldið var ákveðið 5%, sem leggja mætti á hreinan ágóða þessara stofnana. Annars þarf enginn að vera í vafa um það, hvernig jeg lít á þetta mál, því að jeg flutti brtt. við frv. ásamt hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), um það, að stofnanir ríkisins skyldu vera undanþegnar útsvari; en þegar það fjekk ekki fylgi, þá að gjaldið yrði 2%. Jeg vildi því gjarnan fylgja brtt.hv. 2. þm. Árn. (JörB). En er hjer þá nokkur, sem geti með vissu sagt, að frv. sje ekki þar með dauðadæmt? Hv. 2. þm. Árn. sagðist svona, að svo yrði ekki. En jeg vil fá vissu. Aðalatriðið í þessu máli er það, að Landsverslunin sje ekki óhæfilega skattlögð. En þó frv. verði samþykt óbreytt nú, þá má breyta því á næsta þingi, heldur en eiga á hættu nú að það strandi. Loks vil jeg beina til hæstv. atvrh. (MG) fyrirspurn um það, hvað hann álítur um þetta. Eins og jeg hefi bent á, snertir þetta mál hann og hans verkahring sem ráðherra hvað mest.

Magnús Torfason Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að aðalatriði málsins væri, að frv. kæmist í gegnum þingið. Jeg lít aftur á móti svo á, að það sje alls ekki aðalatriði. Aðalatriði þessa máls er það, hvort rjett sje, að ríkisstofnanir greiði útsvör til sveita og bæja eða ekki. Jeg veit ekki til þess, að það tíðkist í öðrum löndum, að ríkið borgi neitt útsvar til sveitar- eða bæjarsjóða. Ríkið aflar sjer tekna með ýmsu móti, og græði það á verslunarrekstri, þá fá bæjarfjelögin sinn hluta af þeim gróða. Græði t. d. ríkissjóður á þennan hátt eina miljón kr., fær Reykjavík af þeim gróða 400 þús. kr. í lækkun á sköttum, ef það er rjett, að hún greiði 40% af tekjum ríkissjóðs. Nú er fyrir hæstarjetti mál út af þessari skattskyldu ríkisverslananna, og sje jeg ekki, að það hafi neina verulega þýðingu að setja lög um þetta atriði nú á þessu ári, því að þótt hæstirjettur staðfesti dóm undirrjettar um það, að ríkisstofnanirnar sjeu að lögum skyldar að greiða útsvar, þá er ekki nema um eitt ár að ræða, sem slíkt þarf að þolast, því að Alþingi getur hvenær sem það vill sett lög um það, að ríkisstofnanirnar skuli ekki greiða útsvar. Mætti þá til næsta þings leita upplýsinga um slíka venju í útlöndum. Jeg verð því að endurtaka það, sem jeg sagði í upphafi, að jeg vil helst, að ekkert útsvar sje borgað. En jeg get þó, til þess að ekki þurfi að verða meira þref um málið, gengið inn á 5%, en alls ekki hærra gjald. Og verði frv. ekki breytt frá því, sem það kom frá hv.Ed., þá hlýt jeg að greiða atkvæði á móti því.

Tryggvi Þórhallsson Hv. 1. þm. Árn. (MT) þurfti ekki að beina aðfinslum til mín, því að jeg hjelt fram sömu skoðun og hann við fyrri umr. málsins, sem sje þeirri, að ríkisstofnanirnar ættu að rjettu lagi alls ekki að greiða neitt útsvar til sveitar- eða bæjarsjóða. En þegar jeg var atkvæðum borinn um þetta, þá færði jeg mig stig af stigi, frá 2% í 5%. Og nú kýs jeg heldur, að gjaldið sje ákveðið 8%, ef um það er að velja, hvort frv. gangi þannig fram eða alls ekki. Hv. 1. þm. Ám. sagði, að ekki þýddi að setja lög um þetta. En jeg vil benda honum á það, að sá maður, hæstv. atvrh. (MG), sem borið hefir þetta frv. fram, er forsvarsmaður Landsverslunar og var málafærslumaður hennar fyrir hæstarjetti. Jeg bíð nú eftir því að heyra, hvað hann segir um málið. En álíti hann framgang málsins ekki fullkomlega tryggan, ef nú er farið að breyta hundraðsgjaldinu, þá sje jeg mig neyddan til þess að sætta mig við þessi 8% hv.Ed.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer skilst, að hv.þm. Str. (TrÞ) búist við því, að jeg geti leyst úr því, hvort óhætt muni að samþykkja brtt. þá, sem hjer liggur fyrir, eða ekki. Um þetta get jeg ekki sagt neitt ákveðið. Jeg hefi fyrir löngu látið það í ljós, að jeg teldi sanngjarnt að gjalda 5% af nettóágóða ríkisstofnananna. En jeg tek undir með háttv.þm. Str. um það, að ef um það tvent er að velja, að frv. dagi uppi eða gjaldið sje sett 8%, þá tek jeg síðari kostinn. Það er ekki siður minn að ganga milli manna og spyrja þá um það, hvernig þeir muni greiða atkvæði. Jeg spurði einn mann úr nefndinni í hv.Ed., hvernig þessari breytingu mundi verða tekið þar, og sagðist hann ekki vita það. Það verður hver og einn að ráða því, hvernig hann greiðir atkvæði. En jeg býst ekki við því, að jeg þori að greiða atkvæði móti frv. eins og hv.Ed. hefir nú gengið frá því. Hv. 1. þm. Árn. (MT) sagði, að það væri hugsunarvilla í því, að ríkissjóður greiddi útsvar til sveitarsjóða. Það get jeg ekki fundið. En hitt er það, að jeg álít, að í raun og veru sje ríkissjóður ekki skyldur að greiða slíkt útsvar. En nú er annar dómari, eins fær lögfræðingur (bæjarfógetinn í Reykjavík) eins og við hv. 1. þm. Árn. (MT), sem hefir aðra skoðun á þessu máli. Og jeg er ekki sá sjálfbyrgingur, að jeg taki ekki neitt tillit til skoðana slíks manns. En hvað útlönd snertir, þá er ekki víst, að sömu lög gildi þar og hjer, en vitanlega verðum við að fara eftir okkar lögum. Tilgangur þessa frv., eins og jeg tók fram í upphafi, er ekki sá, að slá því föstu, hvort rjett sje, að ríkissjóður greiði útsvar eða ekki, heldur að fara sanngjarnan meðalveg milli hagsmuna ríkisins og bæjanna. Því verður ekki neitað, að þegar ríkið tekur í sínar hendur atvinnurekstur eins og tóbakssölu, þá rýrna tekjur bæjanna, og frá því sjónarmiði er það eðlilegt, að þeim sje bætt það með einhverju gjaldi. - Hitt nær vitanlega engri átt, að hægt sje að leggja á þessar stofnanir ríkisins eftir efnum og ástæðum. Það væri í raun og veru sama og að leggja á ríkissjóðinn í heild sinni.

Sveinn Ólafsson Mjer þykir rjett að gera grein fyrir atkvæði mínu nú þegar, og einmitt á þann veg, að jeg greiði atkvæði með brtt. 479, og auk heldur þótt það leiddi til þess, að frv. dagaði uppi. Falli till., þá mun jeg hinsvegar greiða atkvæði móti frv. Jeg tel það engan skaða, þó að málið dagaði uppi að þessu sinni, ef ekki næst nauðsynleg breyting á frv. Og jeg held, að ef málið er dregið til næsta þings, þá muni verða litið á það annan veg en nú er gert. Jeg verð að segja það, að jeg er sammála hv. 1. þm. Árn. (MT) um það, að ekki fari vel á því að gera stofnanir ríkisins skattskyldar einstökum sveitarfjelögum. Jeg legg ekki svo mikla áherslu á framgang þessa máls nú, áður en dómur fellur um útsvarsskylduna eftir eldri lögum, að jeg vilji samþykkja hið hækkaða gjald til þess eins að varna hækkun afgjalds. Það skiftir ekki svo miklu máli um eins árs útsvar. Hæstv. atvrh. (MG) benti á það, sem áður hefir verið talað um hjer, að verslanir ríkisins, svo sem tóbakssalan, svifti bæjarsjóð rjettmætum tekjum. Það er vitanlegt, að verslunarrekstur ríkisins dregur úr verslun einstakra manna. En þessi einkasala tekur og miklar tekjur af öðrum sveitarfjelögum, því að verslunin var áður í höndum fjölda verslana úti um alt land, þótt nú sje hún komin á eina hönd sem ríkiseinkasala. Það er því ekki rjett að meta svo, sem það sje Reykjavík ein, sem mist hafi hjer tekjulind, og eigi því að hafa einkaleyfi til þess að skattleggja þessi fyrirtæki.

Tryggvi Þórhallsson Jeg get verið þakklátur hæstv. atvrh. (MG) fyrir það, að hann hefir nú látið til sín heyra um þetta mál, þótt ekki væri raunar fullnægjandi. Hann kvaðst ekki vera vanur að ganga á milli manna og spyrja þá eftir afstöðu þeirra til málanna. En mjer finst samt, úr því hann er flm. þessa frv., og úr því þessi stofnun, sem á að verja með frv., er undir hann gefin fyrst og fremst, þá megi búast við því, að hann fylgist fremur öðrum með því, hvernig blæs fyrir frv. Og þar sem hann er líka einn æðsti maður stærsta þingflokksins og ráðherra hans, þá skil jeg ekki annað en að honum og hans flokki sje innan handar að koma málinu fram, og það þótt gjaldinu verði nú breytt í 5% eins og hann lagði sjálfur til upphaflega. Allur Framsóknarflokkurinn er því fylgjandi, og ef hæstv. atvrh. treystist ekki til þess að fá frv. breytt í það horf, sem hann sjálfur lagði til upphaflega, þá er það af því, að hann vantreystir sínum eigin flokksmönnum. Jeg þykist geta fullyrt það, að Framsóknarflokkurinn standi saman um málið. En hæstv. atvrh. (MG) virðist ekki treysta sínum flokki til að fylgja því. Og jeg get alls ekki láð honum það, eftir alla þá mæðu, sem hæstv.forsrh. (JM) hefir átt við að búa út af frv. sínum, svo að jeg nefni nú ekki hæstv. fjármálaráðherra, sem hefir verið við 3. og 4. mann um flest sín áhugamál hjer í deildinni.

Atvinnumálaráðherra (MG): Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði, að ekkert gerði til, þótt þessu máli yrði frestað til næsta þings. En hefir hv.þm. nokkra sönnun fyrir því, að næsta þing verði skipað eins og þetta  Hv. þm. Str. (TrÞ) virtist hissa á því, að jeg skyldi ekki vera nákunnugur afstöðu manna til málsins í Ed. En mjer finst til of mikils ætlast, að ætlast til þess, að jeg spyrji þar hvern einasta þm. um afstöðu hans. Má vel vera, að hv.þm. Str. kynni við þessháttar göngu fyrir hvers manns dyr, en jeg læt slíkt vera. Þá var háttv. sami þm. að tala um það, að jeg treysti ekki Íhaldsflokknum til að fylgja frv., enda hefði hann ekki verið sammála í ýmsum málum. En til þess, að krafist verði, að flokkurinn fylgist að, verða málin að vera flokksmál eða stefnumál. En það eru alls ekki öll mál. Hv. þm. Str. fylgir mjer t. d. nú að málum, og erum við þó ekki flokksbræður. Jeg hefi líka hjálpað honum til að koma fram málum, sem honum hafa verið áhugamál.

Það er þá kaups kaups

. Já, það er kaups kaups, og við ættum því ekki að vera neitt að metast um það, hvernig við greiðum atkvæði, heldur reyna að sjá svo um, að við greiðum atkvæði með rjettu máli. Það á að vera hverjum þm. metnaðarsök.

Jakob Möller Jeg get dáðst að þeirri lotningu, sem hv.þm. bera fyrir þessum ríkisstofnunum, þar sem þeim finnast þær varla sambærilegar við kirkjuna fyrir tignar sakir. Þessum hv.þm. finst, að ekki geti frekar komið til mála, að þessar stofnanir greiði útsvar en kirkjurnar. Auðvitað geta þessir hv.þm. ekki orðið með því, að stofnanirnar greiði útsvar, ekki einu sinni sem nemi 5% af arði. Jeg gleðst þess vegna af því, að þeir ætla að hjálpa mjer til að koma frv. fyrir kattarnef, þó að þeir greiði auðvitað atkvæði á móti því af öðrum ástæðum en jeg. Það er á allra vitorði, að ríkið verður að greiða í bæjarsjóð ýms gjöld. Nýlega hefir t. d. verið samþykt hjer í deildinni frv., sem eykur gjöld þau, sem ríkið þarf að greiða í bæjarsjóð - en það er bæjargjaldafrv. Menn vita það, að ríkið verður að gjalda skatt af lóðum undir opinberum byggingum hjer í bænum. Jafnvel kirkjulóðin mun ekki vera undan því þegin. En ekki er von, að þm. vilji, að landsverslun sje lögð niður, þar sem þeir meta hana jafna kirkjunni. Þeim gengur auðvitað guðsótti til, blessuðum mönnunum. Mjer fyndist nú rjettast að flytja hana í kirkjugarðinn, því að hann einn mun undanþeginn lóðargjaldinu. En jeg vona nú samt, að ýmsir hv.þm. sjái, að eigi ríkið að gjalda í bæjarsjóð af fasteignum sínum, þá sje ekki óeðlilegt, að verslunarstofnanir þess sjeu útsvarsskyldar. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að þær eigi alveg jafnt að borga útsvör og skatta og gróðafyrirtæki einstakra manna. Jeg greiði því atkvæði á móti þessu frv.

Magnús Torfason Jeg verð að skýra dálítið betur, hvað fyrir mjer vakir. Menn telja rjett að leggja á gróðafyrirtæki ríkissjóðs. En jeg vil sýna fram á, að þetta er hugsunarvilla. Ríkissjóður er ekki gróðafyrirtæki, og hjer stendur eins á og með bú Vífilsstaðahælisins. Hreppurinn lagði útsvar á búið og út af því varð mál. Undirrjettur dæmdi búið útsvarsskylt, en hæstirjettur ekki, þar sem búið yrði að skoðast framfærsla stofnunar, sem auðvitað væri ekki útsvarsskyld.  (Atvrh. MG: Það er ekki víst, að dómur hæstarjettar sje rjettari en undirdómurinn)  . Hæstv. atvinnumálaráðherra segir, að það sje ekki víst, að hæstarjettardómurinn sje rjettur, en jeg vil benda honum á það, að öll sveitarstjórnarlöggjöfin miðar að því að leggja á einkastofnanir, en ekki almenn fyrirtæki. Það eru og óskráð lög, að ekki sje hægt að leggja á almennar stofnanir, hvorki ríkis nje aðrar. Aðalafstaða mín í þessu máli er sú, að bíða eftir dómi hæstarjettar og síðan koma með úrslitaákvæði um þetta efni. Fasteignaskattur og sveitarútsvar er alls ekki sambærilegt, því að útsvarið rennur til bæjar- og sveitarfjelaga, en fasteignaskatturinn til ríkissjóðs sjálfs.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það skilur okkur hv. 1. þm. Árn. (MT), að hann vill bíða dómsins, en jeg ekki. Jeg sje enga ástæðu til að bíða dóms hæstarjettar, því að þó að hann verði ekki samkvæmur því, sem í þessu frv. er ákveðið, þá er hægt um hönd að koma á fullu samræmi eftir á. Hv. þm. (MT) tók til dæmis dóminn um bú Vífilsstaðahælisins. En sá dómur er alls ekki afgerandi í þessu máli. Raunar er jeg sammála hv.þm. um það, að ríkisstofnanir sjeu ekki útsvarsskyldar. En jeg er ekki viss um, að við höfum rjett fyrir okkur. Einhver besti dómari landsins er á öðru máli en við. Þegar hv.þm. segir, að það sje hugsunarvilla, að ríkisstofnanirnar sjeu útsvarsskyldar, þá er þar nokkuð þungum steini kastað á dóm einhvers besta dómara landsins.

Á lögin, á lögin, segi jeg

. Á lögin, - en hv.þm. verður að gæta þess, að hæstirjettur dæmir einmitt eftir sömu lögunum. Það gleður mig, að hv.þm. er mjer sammála. En þó að hann sje mikill lögfræðingur og góður dómari, sem jeg efast alls ekki um að hann sje, er jeg þó ekki viss í minni sök, þar sem einhver ágætasti dómari landsins hefir litið öðruvísi á málið.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Ræður hv.þm. hafa alls ekki skorið úr um það, hvort brtt. muni verða frv. að fótakefli, ekki einusinni ræður hæstv. atvinnumálaráðherra. Enda er þess ekki að vænta, því að hjer er enginn maður, sem vald hefir til að rannsaka hjörtu og nýru hv.Ed. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að við bærum ábyrgð á því, hvort þetta frv. dagaði uppi eða ekki. Fer þá skörin að færast upp í bekkinn, ef þeir, sem nú vilja þegar ráða málinu til lykta, eiga að bera ábyrgð á þeim töfum, sem hv. 2. þm. Árn. og hans fylgismenn orsaka. Nei, beri þeir sjálfir fjanda sinn. Annars er jeg ekkert spentur fyrir þessu frv., þó að jeg hafi gengið inn á hundraðsgjald. Má það fyrir mjer sofna og rísa aldrei upp. Jeg er sammála hæstv. atvinnumálaráðherra um það, að rjett sje að þræða sanngjarnan milliveg í málinu. En hvort er sá vegur 5 eða 10%? Jeg lít svo á, að 10% sje sanngjarnt. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að í bæjarajóð greiði Landsverslun tekjuskatt í stað útsvars. Ef reiknað er samkvæmt lögunum um tekjuskatt til ríkissjóðs, yrði hann 26% af svona tekjum, og það er augljóst, að almenn útsvör verða að vera að minsta kosti eins há, ef eftir sömu reglum væru reiknuð. Millivegurinn er þá nær 10%, sem er alt að því helmingurinn. 5% eru aftur á móti ekki einu sinni ¼. Jeg greiði þess vegna atkvæði með því, að skatturinn verði 10% - eða þá með þeirri till., sem næst fer því.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Það er nú þegar liðið langt á nótt, og vil jeg því ekki þreyta menn og lengja fundinn að þessu sinni, og mun því geyma mjer til síðari umr. að gera grein fyrir þessari till. Jeg læt mjer því nægja að óska þess, að hv.þdm. lofi till. að ganga til síðari umr.