Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Halldór Stefánsson) Fyrir hönd n. hefi ég ekki annað að flytja en það, sem segir í nál. á þskj. 177. Í frv. er leitað aukafjárveitingar á öllu því, sem yfirskoðunarmenn landsreikninganna gera till. um, og leggur n. til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Fyrir n. hönd get ég að mestu leyti látið nægja að vísa til nál. á þskj. 178. Reikningurinn sjálfur, með aths. yfirskoðunarmanna, svörum ráðh. og till. yfirskoðenda til úrskurðar hefir legið fyrir og hann gefur nákvæmt yfirlit, svo að ekki er hægt að gefa jafnnákvæmt yfirlit í ræðu. Yfirskoðunarmenn hafa gert allmargar aths. og till. til úrskurðar, að fengnum svörum ráðh. Það væri of langt mál að rekja þetta allt hér, enda er það óþarfi, af því að þetta liggur allt fyrir skjallega með landsreikningnum. Yfirskoðunarmenn hafa verið sammála um allar till. nema eina, 38. till. En sú till. verður borin sérstaklega undir álit og atkv. d., með því að hv. 2. þm. Skagf., sem er yfirskoðunarmaður og einnig í fjhn., hefir borið fram brtt. á þskj. 179 út af þessari aths. Jafnframt má geta þess, að þáltill. sú út af samþ. LR., sem fjhn. ber fram, snertir einnig þetta sama atriði. Um leið og n. leggur til, að reikningurinn verði samþ., visar hún almennt til till. yfirskoðunarmanna. Sérstaklega vill hún þó vekja athygli á 23., 27., 33. og 34. till. Að svo stöddu hefi ég ekki fyrir n. hönd meira að segja, og leyfi mér að leggja til, að frv. verði að lokinni umr. vísað til 3. umr.

Magnús Guðmundsson Eins og hv.frsm.fjhn. tók fram, á ég brtt. á þskj. 179 við þetta frv., og til þess að skýra hana vil ég vísa til 38. aths. yfirskoðunarmanna LR. fyrir 1929. Þar er bent á, að á árinu 1929 hefir verið greitt úr ríkissjóði á aðra millj. króna, sem síðan er talið endurgreitt í maí 1930 og fært undir 31. des. 1929. Svo er þetta fært sem gjöld á árinu 1930 og verður þannig til þess að minnka útgjöld á árinu 1929, en auka þau á árinu 1930. Hér er um að ræða stórar upphæðir, sem skipta verulegu máli. Það er til síldarbræðslustöðvarinnar 450 þús. kr. rúmar, til Þingvallavegar rúml. 250 þús. kr., til Arnarhváls 115 þús. kr. og til landsspítalans 225 þús. krónur. Ég verð að segja það, að mér finnst það undarleg reikningsfærsla að telja, að svo mikil upphæð sé endurgreidd ríkissjóði, þegar langt er komið fram á næsta reikningsár, án þess að nokkur endurborgun hafi átt sér stað. Það er búið til í bókum ríkisins, að þessar endurborganir hafi farið fram, en þær hafa aldrei farið fram. Þetta hefir þau áhrif, að 1929 er enginn tekjuafgangur, heldur tekjuhalli, þótt á reikningnum sé tekjuafgangur talinn tæp 1 millj. kr. Í LR. kemur þetta þannig fram, að talið er í 18. liðnum, að sjóður hafi aukizt á árinu um rúml. 1 millj. 300 þús. kr., í stað tæpl. 300 þús. kr., því það er upplýst, að af þessari upphæð, sem talin er aukinn sjóður, er búið að greiða reikninga, sem eru talsvert á 2. millj. kr. Hér er því um beina villu að ræða. Mér finnst því hvorki sæmilegt né rétt af Alþingi að samþ. reikninginn eins og hann liggur fyrir. Það getur verið, að mér verði svarað því, að það hafi komið fyrir áður, að greiðslur hafi verið fluttar milli ára, og er það rétt, en það hefir verið í svo smáum stíl, að ekki hefir verið ástæða til að gera aths. við það, því að það hefir fjárhagslega ekki skipt máli. En þegar þessar millifærslur nema milljónum eða meira, þá verður þingið að grípa í taumana, því reikningar ríkissjóðs mega ekki gefa ranga hugmynd um afkomuna, en það gerir þessi reikningur. Til þess að sýna, að hér er ekki farið í neina lúsaleit í þessu efni, heldur aðeins teknar þær upphæðir, sem máli skipta, skal ég geta þess, að það eru ýmsar fleiri upphæðir, sem greiddar eru á árinu 1929 og taldar endurgreiddar pr. 31. des. 1929, en eru svo færðar til gjalda á árinu 1930. Ég hirði ekki um að greina þessar tölur hér, en hefi þær á reiðum höndum, ef á þarf að halda. Þessar upphæðir skipta þó nokkrum tugum þúsunda, og þori ég að fullyrða, að áður hefir það ekki þekkzt að færa stærri upphæðir milli ára. Ég skal svo ekki fyrst um sinn segja meira um þessa till., en ætla að drepa hér á örfáar af þeim athugasemdum, sem endurskoðendur landsreikninganna hafa gert. Ég skal fyrst nefna 1. aths., sem er um það, hve síðbúinn landsreikningurinn 1929 var. Það ætti að vera hægt að hafa landsreikninginn tilbúinn ekki síðar en um miðjan október næsta ár á eftir, enda ætlast endurskoðendur til, að það verði svo framvegis. Þá vil ég nefna hér 20. aths., sem er viðvíkjandi holdsveikraspítalanum í Laugarnesi. Það sést af reikningum ríkissjóðs, að árið 1929 var varið hárri upphæð til þess að gera við holdsveikraspítalann og að ennfremur hafa verið gerðar þar íbúðir fyrir ýmsa menn, en á reikningnum er ekki færð til tekna nein leiga af þessum íbúðum. Nú hefir stj. svarað því á þann veg, að leigan muni nema því, sem svarar vöxtum af því fé, sem varið hefir verið til íbúðanna, og er þess að vænta, að hún komi til tekna á reikningnum 1930. Annars er mér sagt, að þessar íbúðir séu leigðar óhæfilega ódýrt. Auk þess er hér að gæta, að eftir því sem ég veit bezt, er þetta hús ekki eign ríkissjóðs nema á meðan þess er þörf fyrir holdsveika menn, og ætti þess vegna auðvitað ekki að leggja í kostnað nema með samþykki eigenda þess, og þá ekki nema að fáist a. m. k. fullir vextir af því fé. Þá vil ég ennfremur benda á 21. aths. Hún sýnir, að ríkissjóður hefir í árslok 1929 skuldað Eimskipafél. vegna strandferða nær því 70 þús. kr. Þessi upphæð er hvergi færð með lausum skuldum ríkissjóðs í árslok 1929, eins og hefði átt að gera. En náttúrlega hefir þessi upphæð verið greidd 1930, svo þetta skiptir ekki verulegu máli, en réttur verður þó reikningurinn ekki með þessu lagi. Um 23. aths. er það að segja. að mér skildist hv.frsm. beinlínis ítreka það, sem endurskoðunarmennirnir fara fram á, að fá greinilega reikninga yfir byggingarkostnað Laugarvatnsskóla frá byrjun til ársloka 1930, því að reikningarnir, sem endurskoðunarmennirnir fengu, voru svo ógreinilegir, að okkur fannst ekki vera hægt að átta sig á þeim. Enda þótt ekki sé borin hér fram bein till. um þetta frá n., fannst mér allir nm. vera með því, að þessir reikningar væru gerðir og lagðir fram. Þá vil ég nefna hér 29. aths. Þar er kostnaður til viðhalds búinu í Breiðuvík í Rauðasandshreppi talinn hátt á 5. þús. kr. Það er upplýst, að þetta er kostnaður við bú, sem fyrrv. sýslumaður Barðstrendinga átti þar. Núv. sýslumaður þar hefir sagt mér, að þetta sé allur rekstrarkostnaður búsins, en svo hafi komið tekjur af búinu um 2000 kr., svo tap ríkissjóðs hefir verið um 3000 kr. á tveim árum. Það er mikill vafi, hvort ríkissjóður hefði þurft að hafa þennan halla af búrekstrinum, því það sýnist svo, sem hefði mátt selja búið strax þótt málinu væri áfrýjað, þar sem sýslumaður mun hafa skilið það eftir í reiðuleysi, og átti stj. þá að fara sem hagkvæmlegast að fyrir alla hlutaðeigendur og selja búið strax. 33. aths. er viðvíkjandi kostnaði við eftirlit með bifreiðum. Sá kostnaður þykir okkur yfirskoðunarmönnum mjög mikill. Er ég þess fullviss, að þegar þingið setti lögin um bifreiðaeftirlit, var ekki við því búizt, að þau myndu valda ríkissjóði útgjöldum. Talsvert mikill hluti þessara útgjalda er vegna bifreiðakaupa og laun handa eftirlitsmönnum. En ég veit, að það var meining þingsins, að allur kostnaður af eftirlitinu væri greiddur af bifreiðaeigendum. Það er vitað, að þessar bifreiðar, sem voru keyptar til eftirlitsins, hafa verið notaðar miklu meira til annars en eftirlits samkvæmt bifreiðalögunum. Það er eins og stj. hafi verið hálfsneypt yfir öllum þessum kostnaði, því að honum er peðrað á fjölda liða. Jafnvel á ótrúlegustu stöðum, svo sem í saka- og lögreglumálakostnaði, er hann að finna. Er þar talin milligjöf 2–3 þús. kr.

Hefir þá einhver stolið bifreið?

. Ég skil ekki í því, að ríkissjóður hafi þurft að gefa í milli, þótt einhver hefði stolið bifreið. Hér sýnist vera um bifreiðaskipti að ræða. Í 19. gr. er bifreiðakostnaður og á landhelgisgæzlureikningnum er talið um 12 þús. kr. af þessum kostnaði. Þá hefir landhelgissjóður kostað hesta fyrir um 5000 kr. og um 5000 kr. hafa farið til risnu, og sér maður því, að landhelgissjóður hefir ekki farið varhluta af útgjöldunum heldur. 34. aths. ræðir um eftirlit með verksmiðjum og vélum. Hefir til þess verið varið árið 1929 rúmlega 11 þús. kr. En það er beinlínis brot á lögunum um eftirlit með verksmiðjum og vélum. Stj. hefir ráðið 2 menn með föstu mánaðarkaupi til þessa eftirlits, en lögin mæla svo fyrir, að þeir taki borgun hjá þeim mönnum, sem þeir framkvæmdu eftirlitið hjá. Nú hefir á árinu 1929, þrátt fyrir þessi gjöld, sem bæði eru laun og skrifstofukostnaður, ekki verið greiddur einn eyrir í ríkissjóð fyrir þetta eftirlit, en vera má, að eitthvað greiðist árið 1930, og hefir því ekki þótt rétt að gera beina till. út af þessu. Er rétt að sjá, hvort þessi upphæð fæst endurgreidd síðar með eftirlitinu. En það var ekki tilætlun þingsins, að þannig væri farið að. Þá er 39. aths., sem er viðvíkjandi viðlagasjóði. Á landsreikningnum 1928 var gerð aths. um það, að viðlagasjóður skuldaði ríkissjóði um ½ millj. kr. Var því þá svarað af hálfu stj., að sú skuld væri öll endurgreidd á árinu 1929, en svo þegar reikningurinn 1929 kemur, skuldar viðlagasjóður ríkissjóði ennþá 207 þús. kr., en aftur hefir viðlagasjóður tekið lán hjá bjargráðasjóði, um 300 þús. kr. Það er auðsætt á því, hvernig reikningurinn er færður, að þessi ½ millj. kr., sem viðlagasjóður skuldaði ríkissjóði í árslok 1928, var talin peningar í sjóði. Var þá gerð aths. um þetta, en þegar það svar kom frá stj., að þessir peningar væru endurgreiddir, var ekki gert meira í því. En þegar það sýnir sig, að þetta svar er rangt, er ekki hægt að láta þetta ganga svo lengur, því ekki má una við það, að ár eftir ár séu hundruð þúsunda kr. talin í sjóði, sem þó eru í láni hjá öðrum, og jafnvel svo um samið, að þær skuldir skuli endurgreiðast á 8 árum, eða svo er það um skuldir viðlagasjóðs við ríkissjóð, að því er stj. hefir upplýst. Ég hygg, að Búnaðarbankinn hafi lofað að borga 1/8 af þessum 207 þús. kr. á ári, og náttúrlega getur það ekki gengið að telja þá upphæð í sjóði, sem lánuð er út til 8 ára. Ég skal svo ekki þreyta hv. d. lengur í bili.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég gat ekki hlýtt á alla ræðu hv. 2. þm. Skagf., en það eru 2 atriði í ræðu hv.þm., sem ég vil víkja að. Annað atriðið er skipti viðlagasjóðs og ríkissjóðs. Ástæðan fyrir þeim skiptum er sú, að Alþingi hefir oft heimilað ríkisstj. að veita lán úr viðlagasjóði, og hefir það sumt verið til þeirra framkvæmda, sem Alþingi og ríkisstj. hafa lagt mikla áherzlu á, að kæmust á, t. d. til frystihúsa, til kjötútflutnings eða rjómabúa. En þar sem viðlagasjóður gat ekki lánað þessa peninga, urðu þessi skipti hans við ríkissjóð til, að ríkissjóður lagði út peningana. Þessi skipti voru vitanlega öll gerð upp um leið og viðlagasjóður var afhentur Búnaðarbankanum, en að það hafi ekki allt verið gert upp í reiðum peningum, þarf engum að koma á óvart. Enda eru skiptin milli ríkisins og Búnaðarbankans þannig, að það stendur upp á ríkið að veita peningum til Búnaðarbankans, svo það er enginn stórkostlegur hlutur, þótt bókaðar séu upphæðir milli ríkisins og Búnaðarbankans. Hv. þm. minntist hér á eftirlitsmenn með verksmiðjum og vélum. Ég ætla að geta þess, að það var óhjákvæmilegt, að þessir starfsmenn fengju föst mánaðarlaun, því þeir hafa enga aðstöðu til þess að innheimta sjálfir gjöldin fyrir eftirlitið. Það eru lögreglustjórar, sem innheimta þau, og er ekki hægt að hafa það öðruvísi. Ég veit ekki betur - ég hefi ekki fylgzt svo vel með í atvinnumálaráðuneytinu upp á síðkastið - en að það, sem inn kemur, hrökkvi nú fyllilega fyrir gjöldunum, en hitt er rétt, að fyrsta árið urðu tekjurnar minni en laun eftirlitsmannanna.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. hefir dálítið misskilið það, sem ég sagði um lánveitingar úr viðlagasjóði. Ég nefndi ekki, hvort lánveitingarnar hefðu verið réttmætar eða ekki. Mér er kunnugt um, að þær voru margar réttmætar, en sumar voru líka óréttmætar. Það voru ekki lánveitingarnar, sem ég var að ávíta, heldur hitt, að telja, að þessar upphæðir væru í sjóði ríkisins. Það er röng reikningsfærsla, sem ekki má láta viðgangast. Ég hefi ekkert á móti því, að þetta fé sé lánað til 8 ára, en það má ekki færa það sem það sé í handraðanum hjá ríkissjóði. Það verða allir menn að játa, að slík reikningsfærsla er óhafandi. Hæstv. ráðh. sagði, að það stæði upp á ríkið að veita peningum til Búnaðarbankans. Þetta er víst rétt, og það gefur tækifæri til þess að spyrja, hvort ríkissjóður hefir greitt Búnaðarbankanum þær 1 millj. 300 þús. kr., sem samkvæmt skýrslu fjmrh. á síðasta þingi stóðu inni í ríkissjóði til ráðstöfunar þaðan, eftir því sem þar segir. Mér hefir skilizt, að þessi upphæð hafi átt að fara til Búnaðarbankans, og þar sem það er kunnugt, að hann er mjög peningalítill nú, væri æskilegt, að hann fengi þessa upphæð, ef hann er ekki þegar búinn að fá hana. Ég vildi gjarnan heyra, hvað hæstv. ráðh. segir um þessa upphæð, hvort hún liggur enn ónotuð í ríkissjóði, sem ég býst þó ekki við, þar sem ríkissjóður hefir orðið að taka bráðabirgðalán til daglegra greiðslna, eða hann hefir þegar borgað Búnaðarbankanum hana. Þá er eftirlitið með verksmiðjum og vélum. Hæstv. forsrh. sagði, að öll hin greidda upphæð mundi endurgreiðast ríkissjóði. Reynslan sýnir þetta, en það verður ekki skafið út, að í lögunum um eftirlit með verksmiðjum og vélum stendur berum orðum, að skoðunarmenn eigi að fá borgun hjá þeim, sem þeir skoða vélar hjá, og þá samkv. gjaldskrá, en ekki hafa föst mánaðarlaun, eins og hæstv. ráðh. hefir látið þá fá.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Ég skal fyrst minnast á brtt.hv. 2. þm. Skagf. á þskj. 179, sem fer fram á það að taka upp í reikninginn tilteknar upphæðir, sem greiddar voru á árinu, en fluttar hafa verið til næsta árs og nema lítilsháttar á 2. millj. kr. Þetta eru, eins og, menn sjá af aths. sjálfri, tilteknar 4 upphæðir, sem eru reikningar tiltekinna ríkisframkvæmda, sem ekki hafa fullgerða reikninga í árslok, og hefir því verið tekið það ráð að flytja þær til næsta árs og færa til útgjalda í einu lagi, þegar reikningar þessara stofnana verða fullgerðir. Það virðist ekki hafa úrslitaþýðingu. hvort gert er, að taka þetta upp í reikninginn og breyta niðurstöðutölum hans. eða játa við svo búið standa. Það væri ekkert um það að segja, þó að gerð væri till. um að taka þetta upp í reikninginn, ef þetta væri einstakt fyrirbrigði. En nú er ekki svo, heldur er það almenn venja um lengri tíma undanfarið. Ég vil ekki sérstaklega vera að mæla með þeirri reikningsaðferð, að flytja ólokna reikninga til næsta árs; þó þykir mér ekki ástæða til þess að fara að taka upp nýja hætti í þessu efni, sem taka til atvika liðins tíma. N. hefir þó viljað lýsa áliti sínu í þessu máli, og kemur það fram í þáltill. þeirri, er n. flytur út af aths. við LR. Með þáltill. er þinginu gefinn kostur á að gefa úrskurð sinn um það, hvernig þessu skuli haga eftirleiðis Það eitt skiptir máli. Ástæðan til þess, að meiri hl. n. getur ekki fallizt á till.hv.flm., er sú, að slíkur flutningur á milli ára er ekkert einsdæmi, þar eð það hefir verið gert áður óátalið, og í öðru lagi það, að till. tekur aðeins til liðins tíma, en nær ekki til framtíðarinnar. Til þess að benda á, að hér er ekki um neitt einsdæmi að ræða, skal ég greina nokkrar færslur úr LR. fyrir 1926. Tek ég þó til samanburðar aðeins einn málaflokk úr einni grein fjárl., vegamálin, og fæst alls ekki um að fara víðar yfir. Á LR. fyrir 1926 eru færðar til útgjalda við Kjalarnesveg 8000 kr., en unnið að veginum fyrir tæp 31 þús. kr. Á þessum eina lið eru því tæpar 23 þús. kr. fluttar til næsta árs, eða næstum þrefalt á við fjárveitinguna. Fjárveiting til Holtabrautar er 20 þús. kr., fært á reikninginn 20 þús. kr., en flutt til næsta árs 8500 kr. Miðfjarðarbraut: Fjárveiting 20 þús. kr. Eytt til brautarinnar 251/3 þús., 51/3 þús. fært yfir á næsta ár. Til Sauðárkróksbrautar er fjárlagaveiting 20 þús. kr. og jafnhá upphæð færð á reikning, en 9½ þús. flutt til næsta árs. Til Hróarstunguvegar eru tæpar 17 þús. kr. greiddar umfram fjárveitingu, til Vaðlaheiðarvegar 14½ þús. umfram fjárveitingu, og loks er á því ári eytt til Norðurárdalsvegar tæplega 30 þús. kr., sem engin fjárveiting var fyrir, - allt flutt til næsta árs. Til Vestmannaeyjavegar eru greiddar þús. kr., sem engin fjárveiting var fyrir, og til gistihúss í Fornahvammi 51 þús. kr., og allt flutt til næsta árs. Þetta er nú aðeins um þennan eina lið LR. 1926, og þó kom þá engin till. um að taka það upp í reikninginn, sem þó hefði verið nokkru nær en um sjálfstæð fyrirtæki. Annars er ágreiningurinn um þetta ekki róttækur. Hann er ekki efnislegur, heldur aðeins formlegur, og allri n. sýnist að leggja meira upp úr því að gefa hendingu um framtíðina heldur en að gera reikningsbreyt., sem aðeins hafa þýðingu fyrir liðinn tíma og engu raska um raunverulegan hag ríkissjóðs nú. Um þær sérstöku aths., sem hv. 2. þm. Skagf. gerði við reikninginn, skal ég geta þess, að bæði í nál. og í framsöguræðu minni vísaði ég til aths. og till. yfirskoðunarmanna út af þeim, sem fyrir liggja með LR. Ætlast n. til, að þær till. verði teknar til greina eftirleiðis, eftir því sem ástæður liggja til. Og þar sem bent var á sérstakar till. í ræðu minni, gerði ég það til þess að leggja áherzlu einmitt á þær, þar á meðal var t. d. till. yfirskoðunarmanna út af reikningum Laugarvatnsskólans. Ég hefi ekki ástæðu til að finna að því, þó að hv. 2. þm. Skagf. færi að rekja upp einstakar aths., svör stj. og till. yfirskoðunarmanna til úrskurðar. Hinsvegar er það þýðingarlaust og óþarft, því að það liggur allt skjallega fyrir með LR. sjálfum. Hefi ég svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta mál að sinni fyrir hönd n. eða þess n.hluta, sem ekki getur fallizt á brtt.hv. 2. þm. Skagf.

Frsm. (Páll Hermannsson). Þetta frv. er lestum hv.þdm. kunnugt frá vetrarþinginu síðasta. Ríkisstj. lagði þá fram frv. þessa efnis fyrir þessa hv. d. Það frv. var rækilega yfirvegað í nefnd og varð fyrir allmiklum breyt. og var afgr. frá þessari hv. d. með góðu samkomulagi. Nú hefir frv. þetta verið lagt fyrir Nd. og er nú komið þetta áleiðis. Það hafa verið gerðar á því nokkrar breyt. í Nd., en allar eru þær aðeins orðabreyt. eða leiðréttingar, en engar efnisbreyt. Þetta frv. var rætt ýtarlega í vetur og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka þær umr. nú, þar sem þdm. eru flestir þeir sömu. Það, sem ætlazt er til að með frv. náist, eru aukin gæði og aukið verð á landbúnaðarvörum, kjöti og skinnum, og er nokkur von til þess, að sá tilgangur náist. Hinsvegar er um hættu að ræða í þessu sambandi. Bæði er hugsanleg sýkingarhætta af innfluttu fé og sömuleiðis spjöll með kynblöndun á hinum innlenda fjárstofni. En gegn þessu setur frv. þær varúðarráðstafanir, sem ættu að nægja. Vitanlega stafar af þessu kostnaður fyrir ríkissjóðinn, bæði strax í byrjun og síðar. En maður hefir mikla ástæðu til að ætla, að sá kostnaður borgist margfaldlega með hættum atvinnurekstri. Vil ég ekki þreyta hv. d. með lengri umr., en legg til fyrir hönd landbn. að frv. verði samþ. óbreytt.

Jón Baldvinsson Við umr um fjárl. í Nd. í gær, bar hæstv. fjmrh. fram brtt., sem fól í sér heimild handa stj. til þess að draga allt að 25% af þeim fjárveitingum fjárl., sem ekki eru lögboðnar eða samningsbundnar, ef stj. álítur þess þörf sökum fjárhagsörðugleika. Þetta er mjög alvarleg till. og hefir í för með sér mikinn niðurskurð á þeim litlu framkvæmdum, sem gert er ráð fyrir í frv. stj. Það er alveg víst, að útgjaldalækkun þessi lendir nær eingöngu á verklegu framkvæmdunum, og með því er þá stigið stórt spor í þá átt að skapa erfiða afkomu og jafnvel neyð hjá þeim, sem undanfarið hafa notið þessarar vinnu. Þetta frv. um búfjárrækt, sem er nú til síðustu umr. hér í d., fer fram á aukin útgjöld úr ríkissjóði til landbúnaðarins um 20–30 þús. kr. á ári fyrst um sinn eftir því sem hv.þm. Mýr. sagði. En hann gerði ráð fyrir, að þessi upphæð myndi innan skamms nema hundruðum þúsunda. Það yrði alls ekki langt þangað til hún kæmist upp í 150–200 þús. kr., vegna þess að fleiri og fleiri vildu auðvitað nota sér þau hlunnindi, sem frv. veitir bændum landsins. Þegar svo alvarleg tíðindi gerast, eins og hæstv. fjmrh. hefir sjálfsagt orðað það, þegar hann bar fram þessa brtt. í Nd., að draga þarf úr verklegum framkvæmdnm ríkisins vegna fjárskorts, þá er sannarlega ekki ástæða til þess að setja af stað nýja útgjaldabálka, heldur fresta því svo lengi sem menn hyggja, að þetta erfiða ástand muni vara. Hv. 1. þm. Reykv. og ég höfum því borið fram brtt. um að fresta framkvæmd þessara laga til ársins 1933. Það er gert ráð fyrir því í brtt. okkar, að lögin komi því aðeins til framkvæmda 1. júlí 1933, að verklegar framkvæmdir á árinu 1932 hafi eigi verið minni en fjárl. gera ráð fyrir. Þessi till. er í anda og samkv. stefnu stj. og flokks hennar, svo að ekki ætti að vera nein mótstaða frá þeirra hálfu um að fresta að koma þessum lögum í framkvæmd og frelsa þannig ríkissjóð frá auknum útgjöldum. Það hefir sýnt sig, að þótt byrjað sé í smáum stíl á slíkum útgjöldum, sem frv. þetta fer fram á, þá vaxa þau afarört, sökum hinna víðtæku ákvæða laganna. Við leggjum því eindregið til, að frv. verði samþ. með þessum breyt., sem við berum fram. Ég vona, að Framsóknarfl. verði sjálfum sér samkvæmur viðvíkjandi meðferð frv., eins og hann hefir verið við afgreiðslu fjárl., og samþ. því þessa brtt. okkar.

Frsm. (Jón Jónsson) Þessari till. hefir nú fyrst verið útbýtt hér á fundinum, svo að ekki hefir gefizt tóm til mikilla athugana. Ef til vill væri ástæða til þess að fá málið tekið út af dagskrá, en þar sem þessi till. er ekki stórvægileg, þá mun ég þó ekki fara fram á það. Mér skilst, að með till. sé stefnt að frestun á framkvæmdum laganna um hálft annað ár. Ég sé í sjálfu sér enga ástæðu til þess að samþ.till. Hér er um mjög merkilegt frv. að ræða, sem tryggir eflingu allskonar búnaðarframkvæmda. Landbúnaðinum er einmitt hin mesta þörf á slíkri löggjöf, þar sem hann er enn á byrjunarstigi. Ég álít því, að ekki sé rétt að stemma stigu fyrir framkvæmd þessara laga. Hvað því fjárhagsbjargráði viðvíkur, sem hv.flm. virðast halda, að í till. felist, þá held ég, að frestun á framkvæmd laganna um hálft annað ár geti ekki orðið mikið bjargráð. Það er ekki líklegt, að það, sem ríkið þarf að greiða vegna þessara l., taki svo miklum breyt. á jafnstuttum tíma og hálfu öðru ári, að það komi að neinu haldi, þótt það fé yrði sparað. Við nm. létum reikna það út, hve mikil aukin fjárútlát mundu verða frá því, sem nú er, með svipaðri starfsemi og nú, og það reyndist að geta orðið um 20–30 þús. kr. Ég skil ekki, að rétt sé að standa á móti þessum framkvæmdum, þegar þær kosta ekki meira fé, og vil ég því vona, að hv. d. sjái sér ekki fært að samþ. þessa till., þar sem það getur haft í för með sér mikla þýðingu fyrir landbúnaðinn, en skiptir ríkissjóð engu.

Páll Hermannsson Hv. 2. landsk. er aðalflm. að brtt. við frv. um búfjárrækt. Þessi sami hv.þm. hefir átt sæti í landbn. þessarar d. um nokkurt skeið, og því er ekkert undarlegt, þótt fram komi frá honum till., sem snerta landbúnaðinn, en þessi brtt., sem hann nú kemur fram með, er að mínu viti algerlega misheppnuð og afarundarleg, með tilliti til þess, að hv.flm. hefir jafnmikla æfingu í landbúnaðarmálum. Það, sem ég sérstaklega set út á till., er það, að ég álít, að hún sé í raun og veru ekki miðuð við eða orðin til vegna þessa búfjárræktarfrv., heldur vegna afgreiðslu fjárl. í gær. Ég kann illa við það, að samþ.brtt. við ákvæði frv., sem miðað er við allt annað mál. Svo er nú brtt. sjálf þannig vaxin, að ég held, að hún sé mjög óvenjuleg. Það er tekið fram í till., að lögin um búfjárrækt skuli ekki koma til framkvæmda fyrr en 1. júlí 1933. Þetta út af fyrir sig er ekki athugavert, en svo er sett skilyrði fyrir því, að ef verklegar framkvæmdir ríkisins verði minni en í fjárl. er ætlað á árinu 1932, þá eigi lögin, að mér skilst, aldrei að koma til framkvæmda. Þetta er að mínum dómi afaróeðlileg og óvanaleg brtt., og ég mun gera mitt til þess að hún verði felld. Ef hv.flm. líta svo á, að frv. sjálft eigi að standa eða falla með þessari brtt., þá eiga þeir um það við sjálfa sig. Ég ætla, að það stafi þá af því, að þeir geti ekki fallizt á, að þær umbætur, sem í frv. felast, séu kaupandi svo dýru verði sem fyrir þær þarf að koma. Það, sem hv.l.flm. benti á í sambandi við þau útgjöld, sem ætla mætti, að frv. hefði í för með sér, skal ég ekki deila neitt um við hann, hve mikil þau kunna að verða þegar fram líða stundir, en hitt held ég hljóti að vera fjarri sanni, að fyrst um sinn þurfi að nefna þær upphæðir í þessu sambandi, sem hann nefndi. 150–200 þús. kr. á ári.

Jón Baldvinsson Þeir tala öðruvísi nú, þessir framsóknarmenn, en þeir töluðu í Nd. í gærkvöldi.  Hv. 3. landsk. sagði, að engin ástæða væri til að samþ. þessa till., sem við höfum borið hér fram. Ég bar fram sem ástæðu afgreiðslu fjárl. og till.hæstv. fjmrh. um að draga allt að ¼ af framkvæmdum þessara fjárl. En ef það er ekki ástæða til að spara útgjöldin nú, þá veit ég ekki, hvenær það er. Ég sé ekki annað en að þessi till. hafi fullkomlega rétt á sér, þegar ríkisstj. álítur nauðsyn á að draga stórum saman nauðsynlegustu útgjöld til framkvæmda í landinu. Það er rétt, sem hv. 3. landsk. sagði, að þetta er merkilegt mál og nauðsynlegt að styðja að því, að búfjárrækt verði gerð arðvænlegri, - en hvaða orðalag nota framsóknarmenn hér á þingi, þegar þeir eru að mæla á móti ýmsum till., sem mega að gagni koma? Þeir segja, að á svona vandræðatímum verði að draga úr útgjöldunum og ekki ráðast í það, sem hægt er án að vera. Hv. 3. landsk. segir, að landbúnaðurinn þurfi þessa fjár með, og það er alveg rétt. En heldur þessi hv.þm., að verkafólk þarfnist ekki meiri atvinnu en gert er ráð fyrir að verði árið 1932 samkv. fjárlagafrv., eða að landsmenn þurfi ekki meira af vegum, símum, höfnum eða vitum en gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. því, sem nú er verið að afgreiða upp til Ed.? Sannarlega þurfa menn allt þetta. Við, sem flytjum þessa till., höftun ekkert annað gert en að taka upp rök framsóknarmanna í Nd., sem sýndu sig þar við umr. og atkvgr. um fjárlagafrv. - Hv. 3. landsk. gerir ekki ráð fyrir, að það verði nema um 20–30 þús. kr. útgjöld fyrir ríkissjóð fyrst um sinn. Þetta orðalag hendir til þess, að það væri æskilegt, ef hægt væri að láta mikið fé í þetta, og ég býst við, að það yrði svo eftir skamman tíma. Við þekkjum, hvernig slíkir útgjaldaliðir margfaldast jafnvel á einu ári. Ég geri ráð fyrir, að árið 1933 mundi þessi kostnaður verða kominn langt yfir 100 þús. kr. Ég býst við, að kostnaðurinn fyrsta árið mundi verða um 50 þús. kr., því að bændur mundu fljótt sjá, að þarna væri þeim veittur mikill stuðningur, og þeir mundu auðvitað nota sér hann alveg eins fljótt og þeir hafa verið fljótir að nota sér þann fjárstuðning, sem hingað til hefir verið veittur landbúnaðinum aðallega með sérstakri löggjöf. Hv. 2. þm.N.-M. var fyrst að ræða um starf mitt í landbn. þessarar deildar að undanförnu og sagði, að það væri undarlegt, að slík till. sem þessi skyldi koma frá þessum æfða landbúnaðarmanni, sem bæri hag landbúnaðarins fyrir brjósti. Ég þykist hafa sýnt það með atkv. mínu að undanförnu, að ég hefi ekki gengið á móti styrktarmálum landbúnaðarins, en ég skil, að þessi bústjóri ríkisins og lærður búfræðingur þykist hafa í öllum höndum við mig og mína þekkingu í þessu máli, því að honum er kunnugt um það eins og öðrum, að ég hefi ekki fengizt við sveitabúskap, þó að ég hafi einu sinni verið smali og sé alinn upp í sveit. Ég viðurkenni hans miklu þekkingu á þessum málum, enda er það sannleikur, að hann hefir ekki verið ánægður yfir því, að ég skuli hafa setið fyrir honum í landbn. að undanförnu. Ég man ekki, hvort hann er kominn þangað nú, en ég hugsa, að hann komist bráðum þangað og geti þá látið þar ljós sitt skína. Hv. þm. kom svo loks að ástæðunni fyrir því, að ekki ætti að samþ. þessa brtt., og það var þá aðallega formsatriði. Hann lýsti því ekki af sinni miklu þekkingu og lærdómi, hvílíkt gagn þetta gæti unnið landbúnaðinum, heldur var það bara formsatriði, sem hann talaði um, og þótti mér það undarlegt af búlærðum manni. Hv. þm. sagðist kunna illa við, að fram væri borin till., sem kæmi fram vegna annars máls. Er þetta frv. þá ekkert áhangandi fjárlagafrv.? Útgjöld vegna búfjárræktarlaganna hljóta að lenda á fjárl. á næsta þingi, svo að í þessu er fullt samræmi að forminu til. Hv. þm. sagði ennfremur, að þetta væri óvanaleg og óeðlileg till. Þetta eru nú engin rök, en ef þessi till. er óvanaleg og óeðlileg. hvers miklu fremur mætti þá ekki segja það um brtt.hæstv. fjmrh. á þskj. 207, sem veitir stj. heimild til að draga úr öllum framkvæmdum ríkisins að ¼ hluta, eða 25%, þegar hún hefir leyft sér að eyða meira en 25% fram yfir það, sem Alþingi hefir heimilað. Ef það er vanaleg till. í augum hv.þm., þá sé ég ekki betur en að mín till. sé í alla staði rétt og viðeigandi. Þá hefi ég minnzt á það, sem fram hefir komið viðvíkjandi þessari till., og bent á, hversu veigalítið það er. Ég hélt, að till. mundi ekki verða tekið svona, heldur mundu framsóknarmenn grípa þetta fegins hendi og reyna að spara landsfé með því að fresta þessum útgjöldum um nokkurt skeið, eins og þeir þykjast vilja spara á fjárl.

Magnús Torfason Þessi till., eins og hún er orðuð hér, er varla frambærileg, því að ef það skilyrði kemur fram, sem í till. er sett, að verklegar framkvæmdir árið 1932 verði minni en samkv. fjárl. það ár, þá koma lögin aldrei til framkvæmda, jafnvel þó að árið 1933 yrði mokár að tekjum. Þetta nægir til þess, að þeir, sem nokkuð leggja upp úr þessu frv., geta ekki gengið að þessari till. Þá skal ég svara hv. 2. landsk.- Það, sem hann sagði um þessa till., hafði við nokkuð að styðjast að sumu leyti, en ekki að sumu leyti. Það stendur svo á því, að slík lög sem þessi eru ekki aðeins til útgjalda, heldur eru þau líka tekjulög. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég hefir svo mikla trú á þessum lögum til bóta fyrir landbúnaðinn og til fjáröflunar fyrir þá atvinnugrein, að þetta verði undirstaða fyrir allmiklar tekjur ríkissjóði til handa í framtíðinni. Frá þessu sjónarmiði verður að líta svo á, að við verðum að leggja kapp á, að lögin gangi sem allra fyrst í gildi.

Jón Baldvinsson Hv. 2. þm. Árn. sagði, að þessi till. væri ekki frambærileg, því að samkv. henni kæmu þessi lög aldrei til framkvæmda, ef þau ættu ekki að koma fyrst til framkvæmda 1933. En það koma væntanlega saman tvö þing þangað til lögin féllu niður samkv. þessu, svo að þau þing gætu eftir ástæðum breytt þessu. Hv. 2. þm. Árn. gerði jafnvel ráð fyrir því, að fjárl. mundu ekki verða framkvæmd samkvæmt áætlun árið 1932. En ef ekki er nægilegt fé til að framkvæma áætlun fjárl., þá er sannarlega ástæða til að láta þetta frv. ekki koma til framkvæmda á því ári, svo að á þann hátt er till. fullkomlega frambærileg, - eða hefir það enga þýðingu í augum hv. 2. þm. Árn., ef ekki er hægt að framkvæma fjárl.? Hv. þm. sagði, að þetta væru líka tekjulög; þau mundu verða til fjáröflunar fyrir landbúnaðinn og ríkissjóði þannig til styrktar. Það er vitanlega svo með allan slíkan stuðning, að hann er til óbeins fjárafla fyrir ríkissjóð. Það má einnig segja þetta um það fé, sem fer til verklegra framkvæmda, að það kemur aftur nokktir hluti af því í ríkissjóð, af því þeir, sem fá þar atvinnu við, kaupa fyrir það ýmsar nauðsynjar, sem ríkissjóður hefir fengið gjald af. Sama er að segja um t. d. vegi, sem eru lagðir til að gera mönnum alla framleiðslu auðveldari, svo að það er ekkert sérstakt með þetta búfjárræktarfrv. En það er ekkert tekjuaukafrv., eins og hv. 2. þm. Árn. veit vel, heldur er hér aðeins um óbeinan hagnað að ræða. En spurningin er, hvort ekki megi fresta þeim útgjöldum, sem frv. felur í sér, þegar fjárl. eru afgr. með þeim ummerkjum, sem Nd. hefir nú gert.

Páll Hermannsson Það er í sjálfu sér gagnslaust að vera að elta ólar um þetta við hv. 2. landsk. Ég tel víst, að hv.þdm. hafi áttað sig á því, sem hér er að gerast. Það er misskilningur hjá hv. 2. landsk., að ég væri að sneiða að honum og hans störfum í landbn.; samskonar misskilningur og þau orð, sem hann beindi til mín. Hv. þm. sagði, að ég væri lærður búfræðingur, en ég hefi aldrei komið í búnaðarskóla. En ég ætlaðist til þess af hv.þm., af því hann hefir átt sæti í landbn. og að jafnaði reynzt þar vel, að till. hans í landbúnaðarmálum væru bornar fram með hliðsjón af þeim málum - landbúnaðarmálunum - og í fullri alvöru, og að hann geri sér grein fyrir, hvort þær umbætur, sem í frv. felast, séu þess verðar, að lagt sé út fyrir þær það fé, sem frv. gerir ráð fyrir. Hann hefir ekkert um þetta talað, heldur verið aðallega að tala um fjárl. Það situr því illa á honum að tala um, að aðrir komi ekki með rök. Hinsvegar álít ég það, að það sé ekkert aðalatriði, hvort þessi lög koma fyrst til framkvæmda 1932 eða 1933. Hitt er aðalatriðið, hvort þau koma nokkurntíma til framkvæmda, en auðvitað bezt sem fyrst.

Pétur Magnússon Það er hjákátlegt að heyra hv. 2. landsk. rökstyðja þessa brtt. sína með því, að ríkissjóði eigi að sparast útgjöld með þessu. Hann hefir í öllum ræðum sínum talað um, að með þessu mætti spara ríkissjóði 150–200 þús. kr. En hv.frsm. landbn. tók fram við 2. umr., að sá maður, sem bezt þekkir til þessara hluta, hefði upplýst landbn. um það, að þessi kostnaður mundi verða nálega 20 þús. kr. árið 1932. Ég hefi nú hlustað á ræður hv. 2. landsk. og hann hefir alltaf verið að tala um þennan stórkostlega kostnað, sem þessi lög hefðu í för með sér. Þó að hagur ríkissjóðs sé nú öðruvísi en æskilegt er, þá gera þessar 20 þús. hvorki til né frá. Það vildi svo vel til, að ráðunautur sá, sem með þessi mál hefir að gera, var nú staddur í næsta herbergi, og ég bar undir hann, hvort það væri ekki rétt skilið, að kostnaðurinn mundi verða um 20 þús., og hann játaði því. Þá vil ég benda á annað, sem ekki hefir verið hreyft við hér áður, að það er óheppilegt, að lögin komi til framkvæmda á miðju ári, af því að mikill hluti af þeim gjöldum sem til búfjárræktarinnar færu, gengur í gegnum Búnaðarfél., en eftir brtt. á þskj. 219 ætti kostnaðurinn við búfjárræktina 1933 að skiptast milli Búnaðarfélagsins og ríkissjóðs. Ég ætla, að þetta mundi verða mjög óheppilegt. og get ekki komið auga á, hvaða ástæða er til að gera þetta. Það væri þá skynsamlegra að fresta framkvæmdinni til l. jan. 1934.

Jakob Möller Ég er meðsekur hv. 2. landsk. við þetta frv., og finnst mér skylt að gera grein fyrir, hvers vegna. Það er vegna þess að stj. hefir verið veitt heimild í Nd. til að skera niður framkvæmdirnar, ef hún álítur fjárhaginn krefjast þess. En ef Alþingi vill binda svo verklegar framkvæmdir, þá eigum við nú að ganga á undan að takmarka þær nýju framkvæmdir, sem samþ. eru á þessu þingi, þær framkvæmdir, sem er ekki bráðnauðsynlegt, að fram komi á því ári. Ef nokkur sanngirni er í því að veita stj. heimild til að draga úr framkvæmdunum, þá er sjálfsagt, að ný lög eigi að lúta því sama, og þó öllu frekar en framkvæmd fjárl. Hv. 4. landsk. segir, að þetta sé ekki svo stór upphæð. Það má nú eins segja um ýmislegt af því, sem stj. er leyft að draga 25% af. Margar fjárveitingar fjárl. eru miklu minni en 25–30 þús., svo að ¼ af þeim er auðvitað miklu minna.

Pétur Magnússon Ég er samþykkur hv. 1. þm. Reykv. um það, að það er óheppileg leið, sem Nd. hefir valið, þegar hún að nokkru leyti afsalaði sér fjárveitingavaldinu og í hendur stj., en það verður að gá að því, að fjárlagafrv. er ekki komið í gegnum þingið og þessi till. á eftir að koma hér til umr. og atkv., og ég er sannfærður um það, að þessi hv. d., sem hefir orð á sér fyrir að vera varkár í fjármálum, lætur það óhapp ekki henda sig að láta þessa till. ganga fram, heldur tekur tíma úr fjárl. hér, og hv.l.þm. Reykv. mun sanna, að svo fer.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég vil henda á það, að ef' þessi till. er samþ., þá er það ekki eingöngu, að ríkissjóði séu spöruð þessi útgjöld, heldur er þá líka komið í veg fyrir ýmsar framkvæmdir búfjárræktarinnar, og það verð ég að telja mjög óheppilegt, því að ég held, að allir hljóti að vera sammála um það, að okkur riði mest af öllu á að efla okkar atvinnuvegi, því að á þeim byggist velmegun þjóðarinnar. Þessi till. virðist veru fram komin af gremju út af þessari till., sem samþ. var í Nd., en það er óviðeigandi að gera svona mikla rekistefnu út af henni nú; það gefst væntanlega tími til að ræða hana seinna. Ég vil leggja áherzlu á það, að þessi till. getur, eftir þeim áreiðanlegustu upplýsingum, sem hægt er að fá, alls ekki sparað meira yfir þennan tíma en 20–30 þús. kr., svo að það skiptir ekki miklu máli á þá hlið, en getur á hinn bóginn orðið til að draga allmikið úr merkilegum framkvæmdum fyrir annan aðalatvinnuveg landsbúa, landbúnaðinn. Hv. 2. landsk. talaði um, að við framsóknarmenn skildum ekki, að þörf væri á framlagi til neins nema landbúnaðarins. Því fer fjarri, að svo sé, en það er okkar skoðun, að mest velti á því, að atvinnuvegirnir séu styrktir. Ég hygg, að Nd. hafi samþ. í gærkvöldi till., sem miða talsvert að því, að skoðun hv. 2. landsk., að styðja líka hinn atvinnuveginn og þá verkamennina í landinu, svo að hann þarf ekki neitt yfir þessu að kvarta. Annars held ég og vona, að þessir hv. jafnaðarmenn geri fullmikið úr þessu atvinnuleysi í landinu. Það er verið að tala um, að fjöldi fólks sé atvinnulaus í Reykjavík og þorpunum, en þegar verið er að biðja um að fá það upp í sveit, þá er ekki hægt að fá nokkra manneskju. Það má, því miður, búast við alvarlegu atvinnuleysi hér í bænum, þegar fram á vetur kemur. Bærinn hefir dregið að sér meira fólk en atvinnuvegir hans hafa þolað, og því eðlilegt, að bærinn verði sjálfur að súpa seyðið af því og þurfi að verja fé til að bæta úr atvinnuleysinu, þegar kreppir í ári.

Frsm. (Jón Þorláksson) Nefndin hefir athugað þetta frv. og borið það saman við frv., sem samþ. var í þessari d. á síðasta þingi. Finnur n. ekkert við það að athuga og leggur til, að það verði samþ. óbreytt. Vegna þeirra hv.þdm., sem ekki sátu síðasta þing, vil ég taka það fram, að aðalatriði frv. er það, að þegar tilbúinn hlutur er tollfrjáls, ef fluttur er til landsins, þá geti iðnaðarmenn, sem búa þann hinn sama hlut til hér í landinu, fengið endurgreiddan toll af þeim vörum, sem til þess þarf að búa hann til. Þetta er gert til að forðast það, að tollalöggjöfin verði til verndar erlendum vörum. Sömuleiðis ef hluturinn er tollaður lægra en efni það, sem til hans þarf, þá endurgreiðist iðnaðarmanninum tollmismunurinn. Svo er ráð fyrir gert, að fjmrn. setji reglur um það, hvernig þessu verður framfylgt. En ef óttast yrði, að það yrði erfitt að hafa eftirlit með, að þetta yrði ekki misnotað, þá má benda á það, að iðnaðarmaðurinn verður að sanna rétt sinn til endurgreiðslunnar. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, en legg til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Eins og getið var um við 2. umr. málsins, þá ákvað sjútvn. að flytja brtt. við þetta frv., og þær liggja nú fyrir á þskj. 215. 1. og 2. brtt. eru lítilfjörlegar orðabreyt. Dálítil efnisbreyt. er að vísu í 1. brtt., að því leyti, sem formaður Fél. ísl. botnvörpuskipaeigenda á að koma sem 3. maður í viðbót við forseta Fiskifél. og fulltrúa sjútvn. Alþ., til þess að gera till. til atvmrn. um ágreining, sem upp kann að koma. 3. brtt. er um launakjör þessara manna. Sjútvn. sá sér ekki annað fært en að bæta að nokkru launakjör yfirfiskimatsmanna. Það er í samræmi við þá breyt., sem n. hafði gert ráð fyrir að bera fram við 2. umr. um hækkun á launum þeirra, en var ekki tilbúin þá. N. kaus að setja launaákvæðin beint inn í frv. Ég vil geta þess fyrir mitt leyti, að þótt ég hafi ekki gert ágreining út af þessu í n., þá er ég hvergi nærri ánægður með launakjörin eins og till.n. hljóðar um. Ég áleit þó þýðingarlaust að gera ágreining um þetta, þar sem meiri hl. n. var ófáanlegur til þess að hafa launin hærri en hér er ákveðið. En verði frv. að lögum, er svo miklum auknum skyldum bætt á yfirmatsmennina, að ég álít algerlega óhjákvæmilegt að bæta laun þeirra.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég benti á það við 1. umr. þessa máls, að það væri heppilegt að gera einhverjar breyt. á 7. gr. frv., til þess að setja skorður við því, hvaða kostnaði yfirmatsmenn gætu hætt á ríkissjóð, með því að gera tilraunir með nýjar og bættar verkunaraðferðir og aðrar rannsóknir, sem getið er í gr. Ég leiddi þá nokkur rök að því, að ástæða væri til þess að setja þessu takmörk og gerði ráð fyrir, að hv. sjútvn. mundi taka það til athugunar, enda lét frsm. svo um mælt. Nú vil ég spyrja hv.n., hvort hún hafi haft þetta að engu, eða henni hafi láðst að taka þetta til athugunar, og ef svo er, legg ég til, að málið verði tekið út af dagskrá, til þess að n. geti talað saman um, hvort þessar aths. mínar séu á viti byggðar.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Síðan hv.þm. G.-K. kom fram með tilmæli sín hefir enginn reglulegur fundur verið haldinn í n. Tíminn hefir allur farið í afgreiðslu fjárl. Hinsvegar höfum við talað um þetta okkar í milli, sumir nefndarmanna, og mér hefir virzt, að þeim hafi, eins og mér, ekki litizt hér svo hættulegt ákvæði á ferðum, að nauðsynlegt væri að gera sérstakar breyt. á því nú þegar. Það mætti a. m. k. sjá, hvort svo reyndist í framkvæmdinni, að þetta yrði nokkur stórkostlegur útgjaldaliður fyrir ríkissjóð. Þessi 7. gr., sem hv.þm. er að fetta fingur út í, er þannig, að fyrst er yfirmatsmönnum gert að skyldu að ferðast um í umdæmi sínu og utan þess, til að leiðbeina í fiskimeðferð og fiskimati. Þá er þeim einnig gefin heimild til þess að banna fisksöltun úr salti, sem þeir álíta ónothæft; þetta er ekki sett að ástæðulausu, því að það kemur fyrir, að einstaka menn vilja spara fé með því að nota skemmt salt. Fyrir þetta fá þeir ferðakostnað greiddan úr ríkisjóði samkv. þeirri venju, sem nú gildir, þ. e. eftir reikningi, sem ráðuneytið samþ. Þá er í þessari gr. um leið ákvæði um það, að þeir fái á sama hátt, eftir úrskurði, greiddan kostnað við tilraunir um verkunaraðferðir, rannsóknir á salti, geymsluþoli fiskjar og öðrum tilraunum. og enn fremur nauðsynlegan símakostnað, en það hefir verið áður. Það, sem er nýtt í þessari gr., er því þetta: Yfirfiskimatsmenn geta sjálfir gert tilraunir um bættar verkunaraðferðir og rannsóknir á salti, og beinan kostnað fá þeir borgaðan eftir á, eftir reikningi, sem ráðuneytið úrskurðar. Ég sé ekki, að með þessu sé svo mikil hætta á ferðum, að þurfi að óreyndu að setja takmarkanir gegn þessu. Einn af milliþinganefndarmönnunum vildi hafa þetta miklu sterkara, þannig að yfirmatsmönnum yrði gert að skyldu að fást við þessar rannsóknir, og með tilliti til kostnaðarins hefði hann þá orðið miklu meiri en yrði samkv. þessu frv., þar sem þeim er þetta aðeins heimilt, en ekki skylt. Yfirfiskimatsmenn munu ekki fara að leggja út í mikinn kostnað án þess að fá fyrirfram samþykki ráðuneytisins um kostnað, sem af þessum tilraunum og rannsóknum muni hljótast. Þeir eiga alltaf undir högg að sækja um, hvað þeim verður endurgreitt, því að álíti ráðuneytið kostnaðinn óhóflegan, getur það dregið að sér höndina með að borga hann. Það yrðu því aðeins minni háttar tilraunir, sem kostuðu lítið fé, sem skynsamir og athugulir fiskimatsmenn mundu gera samkv. þessari gr. Við nm. höfum ekki álitið þetta svo veigamikið atriði, að þyrfti að kalla saman fund í n. vegna þess, og ég er þeirrar skoðunar, að ákvæði 7. gr. séu engan veginn svo hættuleg, að þau megi ekki fara í gegnum þingið nú. Það yrði þá fyrst, ef ráðuneytið færi að kvarta yfir reikningunum, að ástæða væri til þess að draga úr þessu ákvæði. Á hinn bóginn er það rétt, að áhugasamir og reyndir yfirfiskimatsmenn hafa samkv. frv. leyfi til þess að gera eitthvað í þessa átt, jafnvel þó það kostaði einhverjar smáupphæðir. En eins og nú er hafa þeir ekkert leyfi til þess að stofna til neins kostnaðar vegna rannsókna í þessu efni. Með ákvæðum 7. gr. er opnuð leið til slíkra tilrauna, en algerlega lagt undir úrskurð ráðuneytisins, hve langt megi fara, og þetta ætti ekki að þurfa að valda ágreiningi, a. m. k. ekki meðan ekki er farið að sjást, að þetta sé misbrúkað.

Ólafur Thors í [óyfirl.]: Ég ætla ekki að þessu sinni að fara langt út í rökræður um þetta mál, af því ég hugsa mér að bera fram þá ósk við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá, til þess að mér gefist tækifæri til að bera fram brtt. Til að rökstyðja þessa ósk mína, vil ég skýra frá því, að mér er persónulega kunnugt um, að gerðar hafa verið tilraunir í þessu efni, sem kostuðu þann, sem þær gerði, tugi og jafnvel hundruð þúsunda. Og það er misskilningur, ef hv.þm. Vestm. hyggur, að ráðuneytið hafi í hendi sinni að neita að borga reikninga, að því leyti sem þeir eru réttir. Gr. segir skýrt, að yfirfiskimatsmenn eigi að fá greiddan úr ríkissjóði kostnað vegna tilrauna með nýjar eða bættar verkunaraðferðir, rannsókna á salti, geymsluþoli fiskjar og öðrum tilraunum, sem lúta að auknu verðmæti hans. eftir reikningi, sem atvmrn. úrskurðar. Það að úrskurða reikning þýðir ekki, að ráðuneytið megi neita honum, ef hann er réttur. Það þýðir að dæma um, hvort reikningurinn er réttur eða rangur, og hann á að greiðast, ef hann er réttur. Samkv. 7. gr. er yfirmatsmönnum heimilt að gera tilraunir, og ef þeir senda ekki reikning fyrir öðru en kostnaðinum við þær, þá á ráðuneytið að greiða hann. En ég vil ekki gefa þeim svo óbundnar hendur, af því að mér er sjálfum kunnugt um, hvað þetta getur kostað, en það er ekki af því, að ég telji slíkar tilraunir ekki nauðsynlegar: um það er ég sammála hv.frsm.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég vildi fara fram á það við hæstv. forseta, að þetta yrði ekki til þess að tefja málið, svo að það yrði því að aldurtila, því ég álít það heldur lítilvægar ástæður, sem hér eru færðar fram, til þess að taka það af dagskrá. Þetta er nauðsynjamál, og ef það verður nú tekið út af dagskrá, vil ég mælast til, að það verði fljótlega tekið fyrir aftur.

Ólafur Thors Ég vil varpa þeirri spurningu fram, hvort ekki sé hugsanlegt, að málið verði ekki tekið af dagskrá. heldur frestað umr. nú. Ég get þá borið fram skrifl. brtt., og þetta er svo einfalt mál, að hv. dm. geta þegar áttað sig á því, hvort þeir vilja svona víðtæka heimild fyrir yfirfiskimatsmennina. Það er rétt hjá hv.frsm., að þetta er nauðsynjamál, og vil ég ekki stuðla að því, að á því verði ónauðsynlegar tafir. Ég hygg, að megi leysa þessa þörf með því að fresta málinu í bili.

Ólafur Thors Ég get látið nægja að vísa til þess, sem ég sagði áður en umr. var frestað. Ég færði þá rök fyrir því, að það væri nauðsyn til þess að fella breyt. aftan við 3. málsgr. 7. gr., og þar sem hv. sjútvn. hefir ekki tekið aths. mína til greina, mun ég leyfa mér að bera fram skrifl. brtt. um þetta, sem tryggir, að tilraunir þær, sem um ræðir í 7. gr., verði ekki gerðar á kostnað ríkissjóðs, nema samþykki ráðuneytisins hafi komið til. Ég geng út frá því, að þegar ráðuneytinu berst fyrirspurn frá matsmönnum um það, hvort ráðuneytið samþykki að borga kostnaðinn við slíkar tilraunir, þá snúi ráðuneytið sér til hinnar ráðgefandi nefndar og fái sem ýtarlegast álit hennar um gagnsemi þessara tilrauna, og að fengnu þessu áliti taki ráðuneytið sínar ákvarðanir. Þessi till. er með öllu óskaðleg, en nauðsynleg til að tryggja það, að kostnaður verði ekki úr hófi.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifleg brtt., svo hljóðandi: „Við 7. gr. Aftan við 3. málsgr. bætist: enda hafi ráðuneytið samþykkt, að slíkar tilraunir skyldu gerðar“. Til þess að brtt. þessi megi koma til umr. og atkv., þarf að leita afbrigða frá þingsköpum.

Brtt. 215,1 samþ. með 17 shlj.atkv. - 215,2 samþ. með 15 shlj.atkv. - 215,3 samþ. með 15:1 atkv. - 236 samþ. með 18 shlj.atkv. Frv., svo breytt. samþ. með 19 shlj.atkv. og afgr. til Ed.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Meiri hl. fjhn. hefir leyft sér að flytja hér brtt. við þetta frv. Þótt það sé nú svo, að meiri hl. n. flytji þessa till., þá er það ekki vegna þess, að minni hl. hafi tjáð sig andvígan henni, heldur vegna þess, að hv. 1. landsk. var ekki viðstaddur, þegar meiri hl. tók þessa ákvörðun. En hún er tekin eftir bendingu frá bankastj. Landsbankans. Brtt. fer fram á, að lögin öðlist gildi nú þegar. Vona ég svo, að menn sjái ekki ástæðu til þess að greiða atkv. gegn þessari brtt.

Vilmundur Jónsson Ég þarf varla að taka það fram, að ég er alveg sammála brtt. á þskj. 100, við mína brtt. á þskj. 79, og legg því til, að hún verði samþ.

Frsm. (Bergur Jónsson) Allshn. leggur til, að þetta frv. verði samþ. með nokkrum breyt., og vísa ég til nál. þeim viðvíkjandi. Þær eru flestar smáar, t. d. er brtt.n. við 4. gr. aðeins orðabreyting. Fyrsta breyt. snertir tryggingar sjómanna. Nú er svo ástatt, að ef bátar stunda ekki sjó a. m. k. einn mánuð samfleytt á ári hverju, er ekki skylt að tryggja sjómennina. Þetta er svo óákveðið og getur oft orðið orsök til ágreinings, að við álítum heppilegast, að það ákvæði væri fellt niður. Smærri bátar, sem látnir eru sækja sjó t. d. aðra hverja viku eða annan hvern hálfan mánuð voru þannig ekki tryggingarskyldir, þótt sjósóknartími þeirra samtals yfir árið skipti fleiri mánuðum, en bátar, sem stunduðu sjó einn mánuð samfleytt, og svo ekki meira það ár, voru aftur á móti tryggingarskyldir. Í b-lið 1. gr. er tekið upp ákvæði um, að þeir, sem stjórna landbúnaðarvélum, svo sem dráttarvélum, skuli vera tryggðir. Í c-lið sömu gr. er sleppt úr ákvæðinu: Þar sem 5 manns eða fleiri vinna, eða aflvélar eru notaðar að staðaldri, enda virðist það meiningarlaus takmörkun. Í 2. gr. er það lögfest, að forstjóri tryggingarstofnunar ríkisins skuli eiga sæti í stjórn slysatryggingarinnar, og virðist það sjálfsagt. Í 4. gr. eru sett ákveðin skilyrði um bótakröfur frá þeim, sem slasast við atvinnurekstur þar, sem frjáls trygging gildir, - þar er m. a. sagt, að bótakröfur verði því aðeins teknar til greina, að iðgjöld hafi verið greidd áður en atvinnan byrjaði. Þá er það brtt. á þskj. 100, sem er önnur orðun á brtt.hv.þm. Ísaf. á þskj. 79. Þar er tekið greinilega fram, að fingur- og handarmein heyri undir lögin. - Með þessum áorðnu breyt. leggur n. eindregið til, að frv. verði samþ.

Halldór Stefánsson Ég vil fyrir hönd okkar flm. þessa frv. lýsa yfir ánægju minni yfir afgreiðslu allshn. á málinu. - Málið hefir verið afgr. þaðan ágreiningslaust og ýmsir lagt sig í líma til þess að gera það sem bezt úr garði, og álít ég, að brtt. séu yfirleitt til bóta. Ég vil beina þeirri áskorun til hæstv. forseta, að hraða afgreiðslu þessa máls eins mikið og unnt er, og ég mun við 3. umr. bera fram viðaukatill. þess efnis, að lögin gangi nú þegar í gildi. N. hefir komið fram með orðabrtt. við 4. gr. Viðvíkjandi henni ætla ég að vekja athygli á því, að ég held, að hv.n. hafi ekki skilið, hvað átt er við með orðinu „framsenda“, fyrst hún leggur til, að „senda“ verði sett í staðinn. Á bak við það liggur það, að málin eiga fyrst að sendast til lögreglustjóra, hann skrásetur tryggingarnar og hefir eftirlit með því, hvort viðkomandi sé tryggður, síðan sendir hann málið áfram - framsendir - til tryggingarinnar. Þetta er því hárrétt greining á því, sem fram fer um afgreiðslu málsins, og getur orðið til leiðbeiningar. Íslenzkan hefir margar hliðstæður við þetta orð, t. d. framleiða. framvísa o. s. frv. Þetta er auðvitað aukaatriði, en ég held, að alveg eins færi vel á því að nota orðið „framsenda“.

Bergur Jónsson Ég skal taka það fram út af orðum hv. 1. þm.N.-M., að þessi brtt.n. var aðeins hugsuð sem orðabreyting. Okkur þótti betur fara að nota orðið „senda“, því að hitt minnti of mikið á danska orðið „fremsende“. Annars munum við ekki gera þessa orðabreyt. að kappsmáli.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta er gamall kunningi hér á Alþ. og ekki sízt í þessari hv. d., og hér er það góður kunningi, því að Ed. hefir nokkrum sinnum afgr. það, þótt aldrei hafi það orðið að lögum. Þó er rétt að geta þess, að í þessum búningi, sem það nú er í, hefir það verið aðeins einu sinni áður, því að nú er ekki aðeins gert ráð fyrir heildsölu á tóbaki, heldur líka á eldspýtum. Rök þarf ekki mikil fram að færa, því að þau hafa áður verið borin fram. Auk þess var áður einkasala á tóbaki um nokkur ár og reynslan sýndi, að ráðstöfun sú var ekki lítill tekjuauki fyrir ríkissjóðinn. Ég get minnt á ummæli fyrsta flm. þessa máls um það leyti, sem tóbakseinkasalan var lögð niður, að hún hefði uppfyllt þær vonir, sem hann hafði haft og færði rök fyrir tekjuöflun hennar. Fjhn. gat ekki orðið sammála. Ég og hv. 2. þm. Árn. leggjum til, að frv. þetta verði samþ., en leggjum þó fram á þskj. 204 nokkrar minniháttar brtt. Um þessar brtt. vil ég fara nokkrum orðum. 1. brtt. er í 2 liðum. A-liður er aðeins leiðrétting, þannig, að óhjákvæmilegt þótti að vísa til 14. gr. um sektir. Um b-lið er það að segja, að þar er aðeins um málleiðréttingu að ræða. 2. brtt. er við 5. gr., og er hér ekki heldur um verulega efnisbreyt. að ræða. Við leggjum til að orða greinina upp og bæta því við að ríkisstj. semji reglugerð um reksturinn. Af því að það er gert ráð fyrir reglugerð, teljum við rétt, að þessi ákvæði komi hér. 3. brtt. er við 6. og 7. gr., og er sú, að í staðinn fyrir l. sept. komi 1. okt. - Fyrra ákvæðið er sýnilega fram komið fyrir þá sök, að frv. var borið fram á vetrarþinginu og talið þá óhætt að setja þetta tímatakmark svona snemma. En þar sem nú er orðið svona áliðið, þá er óhjákvæmilegt að færa þetta til. 4. brtt. er við 13. gr. og er efnisbreyt. Í gr. stendur að umbúðir allar um eldspýtur og tóbak skuli merktar með álímdum miðum. Þetta má skilja á þann hátt, að ekki skyldi merkja fyrr en hér á landi. Við töldum réttara að orða það þannig, að á umbúðirnar skuli letra: „Tóbakseinkasala ríkisins“. Þá er það óbundið, hvort það er merkt í verksmiðjunni eða hér heima. Við töldum rétt að halda báðum þessum leiðum opnum. Síðasta brtt. er komin fram af þeim ástæðum, að í frv. er ekkert um það, hvenær lögin skuli öðlast gildi. En óumflýjanlegt er, að þau öðlist vildi þegar í stað. Þess vegna bættum við við 15. gr. Þykist ég svo ekki hafa ástæðu til að segja meira fyrir hönd meiri hl. n.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Nál. minni hl. var ekki tilbúið við þessa umr., en ég vænti, að það geti komið við 3. umr. málsins. Ég vil aðeins taka það fram, að ég er mótfallinn þessu frv., og það fyrst og fremst af fjárhagslegum ástæðum fyrir hönd ríkissjóðs. Þegar litið er á tekjur ríkissjóðs af tóbaki fyrir og eftir að tóbakseinkasalan var tekin upp, þá kemur í ljós, að það dregur úr notkun og innflutningi vörunnar. a. m. k. löglegum innflutningi þegar einkasalan kemst á. Þegar hún er lögð niður í árslok 1925, er tollurinn hækkaður um það, sem nam nokkrum hluta álagningarinnar. En þá jukust tekjur ríkissjóðs, og þó nam tollurinn ekki nema nokkrum hluta álagningarinnar, og sumar tóbakstegundir lækkuðu í verði. Ef nú er til þess hugsað að halda áfram sama tolli og á var lagður 1925 og bæta svo álagningu ofan á, þá er það ekki hægt með öðru en því, að hækka verð vörunnar, og væri hugsanlegt að ná tekjum á þann hátt, ef menn tryðu því, að þessi vara þyldi meiri álagningu en nú er. En ég er sannfærður um, að hækkun verðs mundi leiða til þess að draga úr neyzlunni, og yrði þá af því enginn tekjuauki, heldur tekjurýrnun. Ef menn vilja fá auknar tekjur af tóbakinu, lægi betur við að hækka tollinn ofurlítið. Sérstaklega er það vitanlegt, að á fyrsta ári, sem einkasalan starfaði, myndu tekjur minnka stórkostlega. Það kemur til af því, að þegar birgðir þær, sem til eru í landinu, eru færðar saman á eina hönd, þá dregur mjög úr innflutningi. Það kom mjög ljóst fram í fyrra skiptið sem einkasalan var sett á stofn. Þessi tekjurýrnun kæmi þá fyrst og fremst niður á árinu 1932, sem verið er að setja fjárlög fyrir á þessu þingi. En nú þykir mjög tvísýnt, hvort hægt verði að veita fé til mjög nauðsynlegra framkvæmda, sem áætlaðar eru, og virðist þá allhæpið að leggja það til að skerða tekjustofna ríkissjóðs. Ég þarf ekki frekar að ræða þetta nú, en geymi til 3. umr. að leggja fram þær tölur, sem sanna staðhæfingu mína um það, að ekki sé hentug leið til tekjuaukningar að taka upp einkasölutilhögun. Og ég mun þá auk þess koma einnig að öðrum atr., sem í mínum augum gera það mjög varhugavert að taka upp einkasölu.

Jón Baldvinsson Ég fékk það út úr ræðu hv. 1. landsk., að hann áleit ekki, að þetta mundi auka tekjur ríkissjóðs, heldur þvert á móti mundu tekjur minnka fyrsta árið, og síðan mundi ríkissjóður ekki fá nema litlar tekjur af innflutningi tóbaks. En nú hefir það sýnt sig þessi ár, sem tóbakseinkasalan var, að hún gaf yfir 200 þús. kr. hagnað árlega. Og hv.þm. játaði, að tollur ætti ekki að lækka. Hitt játa ég að geti verið, að innflutningur tóbaks minnki eins og á öðrum vörum, þegar menn draga vil sig. Það sást berlega á árunum 1922–23, því að þá dróst allt saman, minna var flutt inn og minna keypt. Nú vil ég þakka hv. meiri hl. n. fyrir meðferðina á frv. og brtt., sem sumpart gera ekkert til, en sumpart eru til bóta. Ef ég ætti þá yfirleitt að vera að þakka hv.þm., því að hv. framsóknarmenn hafa talið sig fylgja þessu máli frá upphafi, þó að misbrestasamt hafi orðið hjá þeim um framkvæmdir. Þeir hafa jafnan verið fúsir til einhverra ráða til að láta það ekki ná samþ., þingsins.

Þeir eru gráðugir!

. En í sambandi við þetta ætla ég að spyrja hv.fjhn. um fylgi við frv. um rafveitulánasjóð Íslands, sem gert er ráð fyrir, að hagnaður af tóbakssölunni renni til. Ég vil spyrja, hvað því frv. liði. Ég álít það ætti að koma samhliða þessu frv. í hv. d. Þetta mál er eitt af því, sem flokkarnir í þinginu hafa talið mikilsvert mál, þó að menn hafi ekki ennþá sameinazt um úrlausn rafveitumálanna. Ég vildi því mælast til, að hv.n. léti þetta mál koma fram sem fyrst, því að það á að fylgja þessu máli, sem nú er hér til umræðu.

Jónas Jónsson Út af þeim orðum hv. 2. landsk., hvernig flokkar hafa staðið að þessu máli, vildi ég gefa þá skýringu, að ég held, að allir þeir þrír þingflokkar, sem hafa þingmenn, hafi meira og minna staðið að þessari einkasöluhugmynd. Það er kunnugt, að einn af leiðtogum Íhaldsflokksins, núv. hv. 2. þm. Skagf., bar hana fram, -- ekki að ég held af löngun til ríkisrekstrar eða til að geðjast Framsóknarflokknum, heldur af því, af hann áleit þetta eðlilega leið til að afla tekna í ríkissjóð. Það fór líka svo, að þessi leið reyndist betur en upphaflega var búizt við. Og það var sú reynsla, sem sannfærði okkur framsóknarmenn um það, að þessu fyrirkomulagi ætti að halda áfram. Það, að socialistar halda fram ríkisrekstri og ríkisverzlun, hefir náttúrlega stutt þetta mál á þann hátt, að þeirra flokkur hefir orðið velviljaður málinu fyrir það, að þeim fannst verið að koma inn á þeirra stefnu. En það hafði engin áhrif á okkur framsóknarmenn, sem álítum ekki, að það sé yfirleitt örugg vissa, að ríkið geri alla hluti betur en einstaklingar. Ég býst við, að það hafi einnig verið gert einungis af beinum fjárhagsástæðum hjá þeim flokki, sem kom þessu máli fyrst í gegn. Síðan mun það vera mála sannast, að þegar Íhaldsflokkurinn tók við völdum, var það kaupmannastéttin, sem sveigði flokkinn frá þessari stefnu, sem hv. 2. þm. Skagf. hafði tekið upp, og kom því til leiðar, að flokkurinn hné að því ráði að rífa niður verk hv. 2. þm. Skagf. Kaupmannastéttin óttaðist, að ef vel reyndist ríkisverzlun með tóbak, þá kynnu fleiri vörutegundir að koma á eftir, og væri þá þrengt að hagsmunum verzlunarstéttarinnar. Ég held, að hér sé um þrjár stefnur að ræða. Ein er stefna socíalista, sem fylgja yfirleitt ríkisrekstri. Í öðru lagi erum við framsóknarmenn með þessu, af því að við, eins og hv. 2. þm. Skagf. 1921, álítum það gróða fyrir ríkið að verzla með þessa vörn. Þá er stefna íhaldsmanna, að vilja ekki tóbakseinkasöluna, af því að kaupmenn flokksins vilja hana ekki. Í því lýgur engin játning um það, að hv. 2. þm. Skagf. hafi haft á röngu að standa þegar hann bar hugmyndina fram. Hið gagnstæða var einmitt viðurkennt, en hagsmunir íhaldsmanna kröfðust afnáms einkasölunnar. Það má því segja, að við framsóknarmenn stöndum að þessu leyti á sama grundvelli og þessi umræddi íhaldsmaður, sem flutti málið á þinginu 1921, og það er raunar sá eini grundvöllur, sem getur komið til greina. Hér skiptir engu máli, hvort verzlunarstéttin er fylgjandi tóbakseinkasölu. Það er heldur engin ástæða að hafa einkasölu, af því að það sé socialistum að skapi. Það eina sem skiptir máli, eru þjóðhagslegar ástæður, hvort ísl. þjóðin vill af skattfræðilegum ástæðum taka upp þann sama sið sem Frakkar og Svíar hafa haft um óralangan tíma. Ég álít ekki þörf að lengja mjög umr. um þetta mál. Það liggur alveg ljóst fyrir og er sannað af reynslu, að það er mjög arðvænlegt ríkissjóði að reka þessa verzlun, og að það stendur ekkert í vegi nema hleypidómar einnar stéttar. En geti kaupmannastéttin vakið þann mótblástur gegn málinu, að ekkert verði úr, þá er það gott fyrir hana eina, en ekki fyrir landið. Ég treysti því, að þessi hv. d. vilji láta hag landsins sitja fyrir, og hraði þessu máli áleiðis.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það hefði verið nokkur ástæða til að benda hv.flm. á, að það virðist sem verið sé að sveigja hann nokkuð af þeirri leið, sem hann þóttist vera að ganga. Hann ætlaði að útvega tekjur í ákveðnum tilgangi. Það er að vísu tekið góðfúslega á móti tekjum. - hvað miklar þær kunna að verða, áreynslan eftir að sýna - en tilganginum virðist bara algerlega vísað á bug. Þetta er dálítið eftirtektarvert einmitt í sambandi við það, sem við vorum að tala um á dögunum um frv. sem flokkur hv þm. er að bera fram í Nd. Ég var að benda honum á, að ekki væri alveg víst, að tekjunum yrði varið samkv. því, sem til væri ætlazt. Það gæti farið svo, að hæstv. stj. færi þá eftir sínum geðþótta. Ég vil nú henda hv.flm. á, hvort ekki sé ráð að stöðva framgang frv. þangað til séð verður, hvað meiri hl. fjhn. ætlar að gera við rafveitulánasjóðsfrv. Hv. 5. landsk. talaði um menn, sem vildu styðja að landshagsmunum í sambandi við þetta mál. Ég vil leyfa mér að spyrja þennan hv.þm., hvað hann hefir verið að gera fjögur undanfarin ár. Mér virðist hann hafa setið á landshagsmununum allfast, því að ég veit ekki betur en það hefði verið algerlega á hans valdi að koma einkasölu á á þingi 1928.  Annars vil ég lýsa yfir því, að ég er sömu skoðunar um þetta mál og hv. 1. landsk. Ég er sannfærður um, að einkasala verður ekki til hagsmuna fyrir ríkissjóð, heldur þvert á móti. Ég vil benda á, að með einkasölufyrirkomulagi á síldarverzlun er alveg verið að eyðileggja þennan atvinnuveg fyrir landsmönnum, og koma honum algerlega í hendur útlendinga. Verður væntanlega ekki langt að bíða þess, að við verðum að biðja útlendinga að koma aftur og veita okkur vinnu við þennan atvinnurekstur. Og við vitum um reynsluna af einkasölu á tóbaki. Það voru stórir landshlutar, sem sama sem ekkert skiptu við einkasölu ríkisins, heldur öfluðu sér tóbaks á einn eða annan hátt. Ég man það, að þegar ég var á ferð eitt sinn úti á landi, var mér sagt, að tóbak fengist yfirleitt ekki í búðum, menn öfluðu sér þess á annan veg. Oft var það, að verzlunarmaður átti eitthvað til sinna nota, og gat hjálpað öðrum, ef lá á. Í þetta horf mun sækja aftur, ef einkasala kemst á. Þess vegna vildi ég óska, að hv. 5. landsk. og aðrir vildu gera svo vel að sitja sem allra fastast á þessum „landshagsmunum“, eins og þeir hafa setið fast á þeim fjögur undanfarin ár.

Jón Baldvinsson Hv. frsm. meiri hl. n. hefir nú skýrt frá, að n. hafi ekki enn tekið til yfirvegunar frv. um rafveitulánasjóð, sem ég bar fram og vísað var til fjhn. Skildist mér í orðum hans felast, að tóbakseinkasalan ætti að ganga á undan því máli, til þess að hægt væri að koma því í framkvæmd. Þóttist ég kenna velvildar til málsins í þeim ummælum. Vil ég því vænta, að hv. form. n. láti málið koma fljótlega fram. Ég hefi reynt hv. 2. þm. S.-M. að því að vera orðvaran og gætinn mann og áreiðanlegan, er segði ekki meira en hann ætlaði að standa við. En mér skildist hann vilja hraða afgr. málsins eftir því sem n. kemst til. Hv. 1. þm. Reykv. bjóst við, að n. mundi ekki taka mínar till. til greina um það, hvernig ætti að verja þessu fé. En í hans augum er hér ekki um að ræða neinar tekjur í ríkissjóð. Hann spáir, að tekjur í ríkissjóð muni minnka frá því, sem nú er, a. m. k. ekki aukast, svo að í hans augum má það vera sama, hvort þetta verður samþ. til þess að fá stj. peninga. Hitt er það, að bæði hann og ég verðum að horfast í augu við það, að Framsóknarflokkurinn hefir meiri hl. á þingi og skipar nú stj.; en það hindrar okkur ekki í því að bera fram ýmsar till., jafnvel þótt okkur sé ljóst af undangenginni reynslu, að stj. Framsóknarfl. skirrist ekki við að ganga í berhögg við það, sem þingið setur, - og það svo mjög, að menn líta svo á, að hún jafnvel gangi á svig við sjálf ákvæði stjórnarskrárinnar. Samt komum við með till. til þess að tryggja rétt þingsins. Og m. a. talaði hv. 1. landsk. í fyrradag, þegar rætt var um verðtollinn, um það að setja einskonar „haft“ á stj. í fjárl., með till., sem flokksmenn hans fluttu í Nd. Við jafnaðarmenn viljum líka setja haft á hæstv. stj. með sérstakri löggjöf. Það haft ætti að vera sterkara en haftið í fjárl., því að sýnt er það, að hæstv. stj. „respekterar“ ekki fjárl. frekar en henni gott þykir. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að tala frekar um þetta. Hv. frsm. hefir lýst fylgi sínu við málið og talað vinsamlega um það.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Það lá fremur vel á hv. 1. þm. Reykv. þegar hann flutti sína, ræðu. Ég skal ekki segja, hver var orsökin, en það gaf mér ástæðu til að álykta, að rétt væri að taka, ýmislegt af því, sem hann sagði, í spaugi. Hann sagði m. a., að þegar tóbakseinkasalan var hér áður, hefðu stórir landshlutar engin viðskipti haft við einkasöluna, heldur aflað sér tóbaks á annan hátt. Þetta hefir hann sagt í spaugi, því að ef það er í alvöru sagt, þá felst í því allþungur dómur fyrst og fremst á landsmenn almennt, en ekki síður á þá ríkisstjórn og starfsmenn hennar úti um land um slæmt eftirlit.  (Rödd af þingbekkjum: En kaupmenn?)  . Kaupmenn falla auðvitað undir þennan dóm líka. Ég er nú viss um, að þetta er ofur vel hægt að rannsaka, aðeins fara í reikninga einkasölunnar frá þeim tíma. Og þeir munu sýna, að ekki er nokkur landshluti, sem ekki skipti við hana.

Tala nú mjög varlega

. Svo að þessi ástæða er mjög veigalítil. En ef á að taka þetta alvarlega, þá verður að líta svo á, að þessi öflun tóbaks hafi horfið eftir að verzlunin var gefin frjáls, - ekki fyrir það, að tóbak yrði ódýrara, en þá aðeins fyrir það, að eftirlit með tollgæzlu hefir batnað. Þar liggur ástæðan, ef nokkur fótur er fyrir fullyrðingu hv.þm. En svona órökstudd ummæli geta ekki verið nokkur mótbára gegn frv., því að það vita allir, að það er verðlagið á tóbakinu, sem gefur freistinguna til að fara utan hjá l., en ekki það, hvort kaupmenn verzla með tóbakið eða ríkisverzlun. Nú vita menn, að meiri hl. tóbaksverzlunar hér á landi er í höndum eins félags. Býst ég ekki við, að kaupmenn úti um land geri það í gustukaskyni við Tóbaksverzlun Íslands að skipta við hana, ef þeir hafa ekki skipt við einkasöluna áður. Ég tel yfirleitt ekki sæmilegt á Alþingi að slá svona ummælum fram í alvöru, en hinsvegar fyrirgefanlegt, ef það er í gamni gert.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég held, að hv. 2. þm. S.-M. hafi nú verið að tala í spaugi. Því að ég held satt að segja, að honum hljóti að vera þetta nokkurn veginn eins kunnugt og mér, og sennilega töluvert betur. Annað mál er það, að hv.þm. hefir ekki nákvæmlega rétt eftir það, sem ég sagði. Hann kvað mig sagt hafa, að enginn kaupmaður í þessum landshlutum hefði haft nokkur viðskipti við einkasöluna. Ég sagði lítil, svo að tóbak var nálægt því ófáanlegt í búðum. Og þetta sagði ég blátt áfram sem reynslu og í fullri alvöru. Og ég held, að hv.þm. hljóti að vera þetta að einhverju leyti kunnugt. En það er ekki heldur rétt hjá hv.þm., að tóbaksverðið eitt geri það að verkum, að svona getur farið. Það er verzlunarmátinn. Það er þetta, að aðeins einn aðili hafi tóbaksverzlunina í höndum sínum, sem veldur töluvert miklu. T. d. bara það, að þegar fleiri eru seljendur, þá er samkeppni, og þá er auðveldara fyrir kaupmenn að fá vöruna heldur en þegar einn selur og hefir allt í hendi sinni, en stj. einkasölunnar hefir lítilla hagsmuna að gæta í sambandi við verzlunina. Mér er líka vel kunnugt, að það gekk oft erfiðlega fyrir kaupmenn að fá tóbak hjá einkasölunni, en nú hafa kaupmenn mjög greiðan aðgang að vörunni. Um þennan landshluta, sem ég minntist á, get ég ekki fullyrt nú fyrir víst, hvort þar er verzlað á þann löglega og eðlilega hátt: ég hefi ekkert grennslast eftir því. Ég held, að það séu tyllivonir einar, er hv. meðmælendur frv. álíta, að ríkissjóði myndi verða tekjuhækkun að því, að frv. yrði samþ. Það ætti að vera öllum hv. dm. ljóst, að fyrst í stað, á næsta ári, myndi það hafa í för með sér óhjákvæmilega tekjurýrnun fyrir ríkissjóð, að einkasalan væri sett á stofn. Það er þess vegna mjög gálauslegt af hv. framsóknarmönnum að ætla að koma einkasölunni á fót nú, einmitt þegar ríkissjóður þarf nauðsynlega að fá allar þær tekjur, sem hann getur fengið. Og fyrst hv. stjórnarflokkur hefir ekki hreyft þessu máli í 4 síðastl. ár, þá held ég, að hann ætti að fresta því a. m. k. um eitt ár ennþá.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Ég stend aðallega upp til þess að mótmæla þeirri fullyrðingu hv. 1. þm. Reykv., að mér sé fullvel kunnugt um, að vissir landshlutar hafi aflað sér tóbaks á landsverzlunartímunum án þess að skipta við Landsverzlun Íslands. Þessi fullyrðing hv.þm. er gersamlega rakalaus uppspuni. Hann mun hér eiga við Austfirðingafjórðung, því að þar er ég kunnugastur. Ég veit aftur á móti ekki til, að hann hafi komið þar nema rétt snöggvast á tveggja ára fresti, og hefir hann því þekkingu sína þaðan næstum eingöngu frá öðrum. Ég hefi sjálfur notað tóbak um margra ára skeið og skipti alltaf vil landsverzlunina, meðan hún var við lýði. Mér er líka kunnugt um, að hver einasta verzlun í mínu byggðarlagi fékk tóbak sitt frá landsverzluninni. Þessar fullyrðingar hv.þm. eru því rakalausar dylgjur og ekkert annað, enda hefir hann skort þekkingu á því í þessum landsfjórðungi, sem snerti hann og hans stöðu frekar heldur en viðskipti héraðsbúa við Landsverzlun Íslands.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég geri nú ráð fyrir, að hv. 2. þm. S.-M. finnist blóðið renna til skyldunnar að halda uppi vörnum fyrir sína sveit en það, sem ég sagði, er jafnrétt eftir sem áður, því að ég hefi það eingöngu eftir íbúunum í því héraði, sem um var rætt, jafnframt því sem ég hefi það frá mér sjálfum, því að þegar ég gekk í búðir á þessum stöðum til þess að fá tóbak, þá fékk ég þar þau svör, sem ég hefi áður greint frá. - Auðvitað getur hv.þm. sagt, að þetta sé uppspuni, en verkin segja annað, því að margir fleiri en ég hafa rekizt á þetta sama. Annars er þetta svo algeng afleiðing af einkasölufyrirkomulagi, að óþarfi er fyrir hv.þm. að taka það nærri sér, að á það sé minnzt.

Frsm. (Einar Árnason) Þetta frv. er enginn nýr gestur hér í hv. d. Það hefir þó nokkrum sinnum áður legið fyrir þinginu og verið samþ. áður hér í hv. d. Nú er það borið fram óbreytt eins og það var á síðasta þingi, og hefir allshn. fengið það til meðferðar, en hefir ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. n. leggur til, að það verði samþ. óbreytt, en minni hl. leggur til, að það verði fellt. Ég sé ekki ástæðu til þess að færa nein rök fyrir máli mínu í þetta sinn, þar sem málið er flestum hv. dm. svo kunnugt. Ég vil aðeins leggja til, fyrir hönd meiri hl. n., að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Pétur Magnússon Eins og nál. á þskj. 192 ber með sér, hefir allshn. ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa máls. Meiri hl. vill samþ. frv. eins og það liggur fyrir, en ég legg til, að frv. verði fellt. eins og ég gerði á síðasta þingi. Ég gerði þá nokkra grein fyrir því, hvernig á því stendur, að ég get ekki léð frv. fylgi mitt. Ég get ekki verið að endurtaka hér öll þau rök, er ég færði þá móti frv., en skal þó með örfáum orðum gera grein fyrir því, hvers vegna ég er andvígur því, að frv. þetta verði samþ. Í fyrsta lagi er ég frv. mótfallinn vegna þess, að ég tel það óþarft. Í 63. gr.stjskr. eru ákvæði, sem heimila hinu opinbera að taka eignarnámi þær eignir, sem það þarf á að halda. Þessi ákvæði hafa alltaf verið skilin frjálslega. Ég veit ekki til þess, að hinu opinbera hafi nokkurn tíma verið neitað um að beita þessum ákvæðum, þótt ekki hafi virzt sterk rök fyrir nauðsyn þess, að eignarnám væri framkvæmt. Af þessum ástæðum er frv. því óþarft, en ekki er rétt að setja lög nema því aðeins, að þörf reki til. Önnur ástæða, sem mér finnst að mæli móti frv., er sú, að forkaupsréttarákvæði hafa reynzt illa í íslenzkri löggjöf. Lögin um forkaupsrétt leiguliða hafa t. d. verið misnotuð í ríkum mæli. Reglan hefir áreiðanlega verið sú, að jarðirnar hafa verið boðnar hærra verði en þær raunverulega hafa átt að seljast. Sama máli gegnir um forkaupsrétt bæjarfél. á erfðafestulöndum. Það er því mjög vafasamt, að bæjarfélögin myndu hagnast á þessu frv. Þá vil ég benda á það, að með frv. þessu er ekki náð þeim tilgangi, sem vakað hefir fyrir fylgismönnum frv., nefnil. að tryggja sveitar- og bæjarfélögum eignarhald á þeim eignum, sem þau þurfa á að halda. Frv. gerir þetta ekki kleift nema því aðeins, að sala fari fram á eignunum. Það er vitanlegt, að margar eignir eru ekki seldar svo áratugum skiptir, og eru ákvæði frv. því gagnslaus gagnvart þeim. Þá benti ég einnig á það á síðasta þingi, að ekki væri óhugsanlegt, að ákvæði frv. yrðu misnotuð, þannig, að bæjar- eða sveitarstjórnir gætu beitt þeim til þess að útiloka menn, af pólitískum eða persónulegum ástæðum, frá því að stunda atvinnu sína, einkum í kaupstöðum. Ennfremur gæti stafað af þessu óreiða á ýmsan hátt. Eignir gætu þá gengið kaupum og sölum án þess að kaupandi vissi nokkuð um kvaðir þær, sem á þeim hvíldu, fyrr en kaupin væru gerð. Það þyrfti a. m. k. að vera ákvæði í frv., sem gerði að skyldu að þinglýsa kvaðir þær, sem á eignunum hvíla, svo að kaupandi vissi jafnan, að hverju hann gengi, er hann gerði kaup sín. Hitt gæti valdið miklum óþægindum og truflunum, ef kvaðirnar kæmu fyrst í ljós eftir að kaupin væru komin í kring. Ég álít, að þetta séu höfuðrökin, er mæli á móti því, að þessi löggjöf sé heppileg. Hv. þdm. verða svo að meta, hvort þeir kostir, sem kunna að vera við frv., vega upp á móti göllum þess, sem ég nú hefi bent á og sem ég tel ótvíræða.

Jón Baldvinsson Mér finnst ekki nema eðlilegt, að þeim hv. dm., sem setið hafa ár eftir ár undir umr. um þetta mál, sé nú farið að leiðast að hlusta á umr. um það. Það, sem hv. minni hl. allshn. bar nú fram á móti frv., var það sama og hann færði fram gegn því á síðasta þingi. Í fyrsta lagi sagði hv.þm., að í 63. gr.stjskr. væru ákvæði, er gerðu þetta frv. óþarft. En þar ber að aðgæta, að eignarnám verða ekki tekin, nema því aðeins, að Alþingi heimili það með sérstökum lögum, og getur það auðvitað ekki orðið á öðrum tíma en þingtímanum, og eru þetta því mjög þröng ákvæði. Það er vitanlegt, að oft getur staðið svo á, að kaupin þurfi að fara fram á öðrum tíma. Bæjarstjórnir og hreppsnefndir koma saman a. m. k. tvisvar í mánuði, og nefndir þeirra oftar, og hafa þess vegna miklu betri aðstöðu til þess að fylgjast með í þessum efnum. Ég vil benda á eina sterka stoð, er hnígur undir þessa skoðun, nefnilega þá, að stóreign á Akureyri var seld án vitundar bæjarstjórnarinnar, sem hafði viljað tryggja bænum þessa eign, en ekki vissi, þegar eignin var til sölu. Frv. myndi tryggja það, að slíkt þyrfti ekki að koma fyrir í framtíðinni. Ennfremur myndu ákvæði frv. gera það að verkum, að minna yrði spekúlerað með lóðir og aðrar eignir heldur en nú er gert. Þá gæti þessi löggjöf einnig orðið til þess að draga mjög mikið úr dýrtíðinni í Reykjavík. Ætti bærinn allar þær lóðir, sem hann er byggður á, þá myndi það ekki lengur koma fyrir, að ferm. væri seldur á 500 kr., eins og átt hefir sér stað hér í bænum. Þá talaði hv. 4. landsk. um að lögin myndu verða misnotuð. Það er svo farið um flestöll lög, að hægt er að misnota þau. Er ég hræddur um, að sú stétt, sem hv. 4. landsk. heyrir til, bæri lítið úr býtum, ef engir gerðust brotlegir við lögin. Alþingi skirrist yfirleitt ekki við að setja nýjar reglur og nýja löggjöf, þótt það viti, að lögin kunni að vera misnotuð, því að við því er auðvitað ekkert hægt að gera. Þetta er því ekki gild ástæða móti frv. Ég vil svo að endingu þakka hv. meiri hl. n. fyrir góða afgreiðslu þessa máls.

Pétur Magnússon Út af því, sem hv. 2. landsk. sagði um sölu á eign Höepfnersverzlunar á Akureyri, verð ég að segja það, að það er ákaflega ótrúlegt, að hv.þm. sé svo ókunnugur því máli, að hann haldi, að Akureyrarbær hefði fengið þá eign fyrir það verð, sem hún var seld fyrir. Og ég trúi ekki, að hv.þm. haldi það. Hann er þá lítið kunnugur þessu máli.

Hefði verðið orðið hærra, ef hún hefði verið boðin bænum?

. Já, miklu hærra. Og þannig mun þetta alltaf verða. Menn vilja græða á því, ef sá, sem forkaupsrétt hefir, gengur inn í kaup. Það hefir oft reynzt ómögulegt að fá menn ofan af því, að bjóða ekki þeim, sem forkaupsrétt hafa, eignir fyrir hærra verð en þeir geta annars fengið fyrir þær, jafnvel þó þeim sé bent á, að þetta geti orðið alvarlegt fyrir þá, ef það komist upp. Þá vil ég benda hv.þm. á það, að það er mikill misskilningur hjá honum, ef hann heldur, að það séu engin mótmæli gegn lagasetningu, að hætta sé á misnotkun hennar. Það eru einmitt ákaflega sterk mótmæli, ef hættan á misnotkun er þannig, að ekki er hægt að koma í veg fyrir hana af ríkisvaldinu. Og hér er einmitt ákaflega sterk hvöt eða freisting fyrir menn til misnotkunar, og það er ekki mögulegi að koma í veg fyrir hana. Því þó einhver bjóði forkaupsréttarhafa eign við hærra verði en hann getur selt hana öðrum, þá er ekki hægt að sanna það. Sá, sem býður, sér um að láta ekki hinn hafa nein sönnunargögn í hendur. Þetta er því principielt alveg rangt hjá hv.þm., að setja lög, sem maður sér fram á, að verða misnotuð, svo framarlega sem ríkisvaldið sér sér ekki fært að koma í veg fyrir þá misnotkun.

Jón Baldvinsson Það eru vitanlega engin lög til, sem ekki eru brotin, og það eru engin lög sett til þess, að þau verði misnotuð. En hitt hræðir hvorki. mig né aðra frá því að samþ. þetta frv., þó möguleikar séu til að brjóta lögin. Það er yfirleitt svo með öll lög. Og þetta veit þessi hv.þm. öllum mönnum betur í þessari hv. d., því væri það ekki gert, þá yrði sennilega rýr atvinna hjá hans stétt, sem, eins og vitanlegt er, byggist á því, að lög séu brotin. Viðvíkjandi sölu á Akureyrareignunum, þá held ég, að það sé fullyrðing út í loftið, að Akureyrarbær hefði alls ekki getað fengið þær fyrir sama verð og þær hefðu verið seldar fyrir á sama tíma. Þeir, sem fást við kaup og sölu, eru þó vanir að segja, að krónurnar séu jafngóðar, hvaðan sem þær koma, og býst ég við, að það hefði ekki síður gilt í þessu tilfelli en öðrum. Þetta er svo hjákátlega vitlaust hjá hv.þm., að það opinbera hljóti að verða að kaupa dýrara en einstaklingar. En þrátt fyrir það, þó að bæjar- og sveitarfélög yrðu að borga meira en aðrir, er þeim það nauðsynlegt að eignast löndin, sem liggja að höfnum, til tryggingar atvinnurekstri íbúanna. M. a. hefir þetta haft stóra þýðingu fyrir Ísafjarðarkaupstað, að hann hefir tryggt sér mikið af eignum í kaupstaðnum og fyrir utan hann, sem bæði er hægt að nota til atvinnurekstrar og til atvinnubóta. En það er nú ekki alstaðar gert eins mikið og á Ísafirði að því að kaupa eignir. En hér er vegur til umbóta, því þetta frv. á að veita bæjarstjórnum rétt til að ganga inn í kaup, þegar þær eignir eru seldar, sem bæjunum er nauðsynlegt að fá.

Pétur Magnússon Ég vil ítreka það, að ef svo stendur á, að bæjarstjórn í raun og veru þarf að ná eign, þá á hún kost á því samkv. 63. gr.stjskr. að fá eignina tekna eignarnámi. Og það er varasamt að vera að ýta undir þessar stofnanir að vera að spekulera með eignir, og mun ekki verða til gæfu fyrir bæjar- né hreppsfélögin.

Jakob Möller Ég held, að slík lög sem þessi muni verka þveröfugt við þann tilgang, sem þeim er ætlað að hafa. Í stað þess, að það vakir fyrir hv.flm. að halda niðri verði lóða og mannvirkja, verður þetta til að skrúfa það upp. Ég vil nú biðja hv.flm. og aðra, sem þessu frv. ætla að fylgja, að athuga nokkur dæmi um kaup hins opinbera á svona eignum. Reynslan hefir sýnt, að þær eru allar keyptar fyrir toppverð. Reynslan er þessi, að þegar einhver ætlar að selja því opinbera fasteign, setur hann verðið eins hátt og mögulegt er - setur verðið það allra hæsta, sem hugsanlegt er að fá. Hann fær málamyndatilboð í eignina, og segist svo hafa þetta boð í hana. Og við höfum dæmi þessa hér í þinginu, ekki mörg dæmi að vísu, en nógu mörg til þess að vita, að þau kaup, sem gerð hafa verið á eignum fyrir hönd ríkissjóðs hér í Reykjavík, hafa öll hnigið að því að skrúfa upp verðið og hækka eignirnar í gangverði manna á milli, en ekki að því að lækka þær. Þetta veit hv. 2. landsk. Hann þekkir þetta vel. Ef menn vilja, skal ég rifja þetta upp og taka t. d. tilboðið um lóð undir símastöð við Hafnarstræti, söluna á lóðinni undir nýju símastöðina við Thorvaldsensstræti, og jafnvel síðustu kaupin: á eigninni við Austurstræti.

Bjarni Ásgeirsson Mér virðist nú sem séð séu fyrir örlög Karþagóborgar. Það er útlit fyrir, að réttur ljónsins yfir músinni eigi að ráða, þar sem um það er að ræða, að stærsta bæjarfélag landsins ætlar að svæla undir sig hluta af minnsta héraðinu. Því hefir verið haldið fram, að fulltrúar sveitanna hefðu tilhneigingu til að ganga á rétt Reykjavíkur, en í þessu máli virðist það sýnilegt, að svo er ekki, því að vitanlegt er það, að nú munu nokkrir sveitaþm. ætla sér að greiða atkv. með þessu innlimunarfrv. Það þýðir því ekki að fjölyrða mikið um þetta valdarán, enda stóð ég frekar upp til þess að mæla hér fyrir brtt., sem ég hefi borið fram. Mér virðist, að ef þessu á fram að fara, þá eigi Kjósarsýsla heimting á að fá bættan þann skaða, sem henni er með þessu ger. Nú er málum svo háttað, að af gjöldum til sýslusjóðs mun Seltjarnarneshreppur greiða rúmlega helminginn, en Skildinganeskauptún líklega helminginn af því. Mundi því Kjósarsýsla vera svipt ¼ af tekjum sínum með samþykkt þessa frv., og þess vegna hefi ég borið fram till. á þskj. 166, sem tryggir það, að réttur sýslunnar sé ræddur og gerðar þær ráðstafanir, sem tiltækilegar mega álítast til að koma í veg fyrir þau spjöll, sem ger væru á fjárhag sýslunnar með þessu. Nú hefir hv.allshn. borið fram brtt. á þskj. 181, sem er sama efnis og b-liður minnar till., en þó nokkuð fullkomnari, svo að ég tek þann lið till. minnar aftur, í trausti þess, að brtt. verði samþ.

Frsm. (Jón Ólafsson) Ég get ekki vel setið hjá þegar önnur eins ummæli hafa komið fram og fram komu hjá hv.þm. Mýr. Hér er ekki um það að ræða, að verið sé að gleypa dýrmætan bita eða ásælast neitt í hagnaðarskyni, heldur er Reykjavíkurbær að reyna að hindra það, að þarna rísi upp óskipulegt og illa byggt þorp, eins og full ástæða hefir verið til að ætla, enda ekki fyrir neina heilskyggna menn að horfa á slíkt. Það er alrangt hjá hv.þm., að Reykjavík sé þarna að hrifsa hluta af Seltjarnarneshreppi, því að vitanlegt er það, að Skildinganesþorp er nú orðið svo mannmargt, að það getur hvenær sem er krafizt bæjarréttinda og látið þá þau gjöld, sem íbúarnir greiða, renna í bæjarsjóð. Hér er því aðeins um það að ræða, hvort þetta þorp á í framtíðinni að vera sérstakur bær eða hluti af Reykjavík. Annars verð ég að lýsa yfir því, að ég er mjög hissa á þessum hv.þm., sem mjög hefir ásælzt eignir bæjarins handa ríkinu, að hann skuli ekki vilja sýna neina viðleitni í þá átt að bæta bænum það upp.

Bjarni Ásgeirsson Ég skal ekki fara í langt karp við hv. 1. þm. Rang., en ég verð að segja það, að fyrir mig er það alveg spánný upplýsing, ef rétt er, að þetta mál sé ekkert hagsmunamál Reykjavíkur. En ef þetta er ekki hagsmunamál Rvíkinga, þá vil ég ganga til samninga við hv. 1. þm. Rang. um að bæta úr göllum þeim, sem hv.flm. telja á skipulagsmálum kauptúnsins. Ég er fús til samkomulags við hv.þm. um að semja lög um skipulag bygginga á Skildinganesi. Það gægðist nú reyndar út úr orðum hv. 1. þm. Rang., að Rvík þyldi ekki, að kauptún sprytti upp við hliðina á henni, og að hagsmunir Reykvíkinga stæðu að baki frv. Hv. þm. sagði, að ég hefði lagt því lið að ásælast land bæjarins og ætti því að bæta fyrir brot mitt með því að vera með þessu frv. Ég hefi nú ekki lagt mikla áherzlu á það að ásælast land bæjarins, þó ég að vísu greiddi atkv. í gær með kaupum á lóð handa ríkinu. Í því frv. var ekkert ákvæði um að flytja þessa umþráttuðu lóð út yfir lögsagnarumdæmi borgarinnar. Það er því allt annað að vilja taka hálfan hrepp út úr lögsagnarumdæmj Kjósarsýslu.

Einar Arnórsson Hv. þm. Mýr. hóf ræðu sína á þá leið, að örlög Karþagóborgar væru ákveðin, og frv. mundi verða samþ. En ég vil taka það fram, að samlíking hv.þm. er ekki heppileg, þegar vel er að gáð. Það er ekki tilætlunin að leggja Skildinganes í eyði, því það verði innlimað í Reykjavíkurbæ. Nei, miklu fremur á að reisa það upp. Ég hefi tekið það fram áður, og mér finnst að ég sýni það með till. á þskj. 165, að það er ekki ætlun Reykjavíkur að níðast á neinum. Rvík á einmitt eftir till., sem fram er komin, að greiða hrepps- og sýslufélaginu bætur að því leyti sem því yrði að skipta. Hv. þm. Mýr. sagði, að Kjósarsýsla mundi missa ¼ af tekjum sínum, ef þessi hluti Seltjarnarneshrepps yrði lagður undir Rvík. Ég skal nú ekki um þetta fullyrða, en auðvitað losnar sýslan líka við ýmsar skyldur, svo sem að leggja vegi og fleira, og ber fyllilega að taka það til greina. Hvort Rvík þarf að bæta fyrir önnur mannvirki en vatnsveituna, er mér ekki kunnugt um. En það verður þá samningsmál eða matsatriði. Það getur vel verið, að það sé rétt hjá hv. 1. þm. Rang. að halda því fram, að það sé ekki hagsmunamál fyrir Reykjavíkurbæ, að þessi hreppshluti sé innlimaður. En ég hefði nú samt haldið, að það hlyti að vera það, því að öðrum kasti mundi bæjarstjórnin ekki hafa óskað eftir því, að þetta mál væri flutt. Þessi hreppshluti er inniluktur af Reykjavík og hans landfræðilega lega segir því til um það, að hann eigi að vera undir Rvík, og eins og ég hefi tekið fram áður, þá tilheyrir hann Rvík um lögreglustjórn og tollstjórn. Það mundi ekki heldur verða langt að bíða þess, að það kæmi beiðni um það, að slökkviliðið annaðist eldraunir þar. Úr því að svo er nú komið, að Reykjavík verður að annast hreppshlutann að miklu leyti, þá sýnist ekki nema eðlilegt, að hann heyri undir Reykjavík. Það eru líka mjög margir íbúar í þorpinu, sem óska eftir því, að sameining fari fram. - Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið.

Bjarni Ásgeirsson Út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um það, að málshátturinn um örlög Karþagóborgar væri ekki heppilega valinn, hvort sem maður tæki Skildinganes eða Kjósarsýslu, skal ég þó geta þess, að hér er um að ræða að svipta þessa landshluta nokkru af því sjálfstæði, sem þeim ber samkv. landslögum, og möguleikunum til fjárhagslegra og menningarlegra framfara. En það má nú auðvitað líta svo á, að séð séu fyrir örlög Karþagóborgar Skildinganess þegar svo er komið, að Reykvíkingar virðast horfa á það með köldu blóði, að hús á Skildinganesi brenni upp til kaldra kola, ef það verður ekki innlimað í Reykjavík. Það er öðruvísi en í sveitunum, þar sem allir hlaupa upp til handa og fóta til aðstoðar, þegar kviknar í hjá náunganum. Það má því segja, að örlögin séu ákveðin, því ef frv. verður ekki samþ., þá má búast við, að þorpið verði látið brenna upp til agna, ef svo vill verkast. Hv. þm. vildi færa það fram sem sterk rök fyrir því, að Reykjavíkurbær innlimaði Skildinganes, að hann umlyki það á alla vegu. Ef þetta væri rétt, þá ætti Kjósarsýsla að eiga jafnan rétt til Rvíkurbæjar og geta gert sterkar kröfur til hans, þar sem hún umlykur bæjarlandið fram í sjó beggja vegna. Ég vildi að lokum benda fulltrúum bænda á það, að þar sem hefir nú verið talað um að gera Rvík að fríríki, þá er það ekki hyggilegt að láta hana sölsa undir sig meira af landinu að sinni,því þá stendur hún þeim mun betur að vígi í þessari umræddu uppreisn sinni gegn hinu gamla Íslandi.

Einar Arnórsson Hv. þm. Mýr. sagði síðast í ræðu sinni, að Reykjavík horfði aðgerðarlaus á það, þó Skildinganes brynni upp. En þetta er grálega mælt og ósatt. Þegar eldur kom þar upp um daginn, þá fór slökkvilið Reykjavíkur þegar á vettvang, og þó því tækist ekki að bjarga timburhjalli þar frá því að brenna upp, þá tókst því þó að verja nærliggjandi hús. En það var ekki svo vel um búið hjá forráðamönnum þar, að vatni yrði náð úr vatnsveitu þeirra. Þeir hafa ekki haft hugsun á því, að nauðsynlegt væri að ná í vatn utanhúss til að nota við eldsvoða.

Það er miðað við þeirra slökkvilið

. Já, ef miðað væri við þeirra slökkvilið, sem er = 0, þá þyrfti náttúrlega ekkert vatn. Það var sniðug röksemd hjá hv.þm. Mýr., að af því að Reykjavík væri umlukt af Kjósarsýslu, þá ætti hún að innlimast í sýsluna. Ég væri þakklátur hv.þm. Mýr., ef hann vildi innlima Reykjavík í Kjósarsýslu, því að það yrði bæði Rvík og Kjósarsýslu til mikils hagræðis. Ég er algerlega með honum í því að koma svo ágætu hagsmunamáli fram, og skal með ánægju ganga inn á, að frv. verði orðað svo, að Kjósarsýsla innlimi Rvík. Bæjarstjórn Rvíkur verður þá auðvitað lögð niður, en sett í staðinn sameiginleg stjórn fyrir þessa landshluta.

Ólafur Thors Ég ætla ekki að orðlengja mikið um þetta mál. Ég tel brtt., sem fram hafa komið á þskj. 166 og á þskj. 181, til bóta. Og sama má segja um till.hv. 2. þm. Reykv. á þskj. 165. Ég álít Reykjavíkurbæ rétt og heimilt og skylt að kaupa vatnsveitu Skildinganess, ef úr sameiningunni verður. Hv. 2. þm. Reykv. gat þess, að hann vissi ekki um önnur mannvirki, sem þyrfti að bæta fyrir, en ef þau væru einhver, þá myndi Rvík bæta þau. Það gleður mig að heyra, að flm. skuli ætlast til þess, að fullar bætur komi fyrir tjón það, sem sýslan og hreppurinn verða fyrir. Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir því, að þeir menn, sem mér finnst að sýni hér ekki full, sanngirni, vilja þó sýna sanngirni með því að bera fram þessar brtt. um það, að hreppurinn fái bætur fyrir tjón það, sem hann verður fyrir.

Frsm. (Jón Ólafsson]: Af því að frv. er að ganga hin síðustu skref út úr d., þá sé ég ekki ástæðu til að fræða hv.þm. Mýr. í málinu yfirleitt, en mér vitanlega hefir það aldrei verið talið fjárhagslegt hagsmunamál fyrir Rvík að fá þennan skika. En það er annara hagsmuna að gæta þar, nefnilega þeirra, að verða ekki skemmdir af öðrum. Og það getur líka verið hagsmunamál að sjá um, að svo sé ekki, að aðrir komi og skemmi fyrir manni. En hv.þm. ætti að vera ljóst, að þetta þorp er svo samgróið Rvík, að það verður að gæta strax þess samræmis, sem á að verða í framtíðinni. En hér er ekki verið að ásælast tekjur eða eignir neins, frekar en þörf gerist. Hv. þm. G.-K. áleit, að hreppurinn og sýslan misstu þarna tekjulið svo mikinn, að það var að heyra engu líkara en að hinir partar sýslunnar lifðu á þessum skika. En það mun sönnu nær, að Rvík þurfi í byrjun að leggja fram fé til rafmagns og vatnsveitu o. fl., sem skikinn borgaði svo á sínum tíma. Og þó að ég vildi hafa þessa heimild til skaðabóta, þá álít ég, að hann eigi engar bætur að fá. Manni dettur í hug að brosa, þegar verið er að tala um að leggja Mosfellssveit undir Rvík. Satt að segja vildi ég sízt ágirnast hana af öllu, jafnvel þó Rvík væri lýðríki.

Ólafur Thors Ég vil ekki láta því ómótmælt, að það sé eðlilegt, að landshluti sé tekinn án þess að bætur komi fyrir. Og það er í rauninni ekkert vit í því hjá hv. sessunaut mínum (JÓl) að vera að halda því fram. Það er líka undarlegt hjá honum að vilja sölsa þetta undir Rvík að nauðsynjalausu og vilja engar bætur játa fyrir það, og telja þó, að þetta sé ekkert hagsmunamál fyrir Rvík. En það ætti að vera öllum mönnum augljóst, að það getur ekki átt sér stað, að þessi landshluti sé af hendi látinn án þess að fyrir komi ríkulegar skaðabætur.

Frsm. (Einar Arnórsson) Allshn. hefir orðið sammála um að mæla með 1. gr. frv. óbreyttri til samþykktar. En hún leggur til, að lítilsháttar breyt. verði gerð á 2. gr. Þegar gert er ráð fyrir í skipulagningu kauptúna, að eignir einstakra manna skerðist að einhverju leyti sökum skipulagsbreyt., er það bæði sanngjarnt og eðlilegt, að þeim verði bætt það tjón að fullu. En hinsvegar finnst n. eigi ástæða til þess að lögfesta, að viðkomanda verði greiddar bætur fyrr en hann sannar eða gerir sennilegt, að fyrirhuguð skipulagsbreyting valdi honum tjóni, og leggur n. því til, að 2. gr. verði breytt á þá leið.