Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Pétur Ottesen: Ég var á móti þessu máli, þegar það var borið fram á síðasta Alþ., og er á móti því enn. Þótt það komi nú fram í öðru formi en það var í þá, er samt stefnan hin sama. Og það, að ég greiði nú atkv. með þessu frv., er vegna þess, að mér er kunnugt um, að eitthvað er eftir af þeim félögum, sem gætu notið hlunninda af samþykkt þessara laga, og fá samskonar umbætur og hlunnindi og þau félög hafa fengið, sem búið er að taka til meðferðar, og ég vil ekki standa í vegi fyrir því, að þau fái líka þá réttingu mála sinna, sem hér er um að ræða, þótt ég sé mótfallinn þeirri stefnu í heild sinni. Það er eingöngu af þeirri ástæðu, að ég vil, að þetta gangi jafnt yfir, að ég segi nú já við þessa atkvgr., því að öðrum kosti myndi réttur ýmsra félaga verða fyrir borð borinn.



Þegar þetta frv. var fyrst borið fram, var ég því andvígur og taldi meira en nóg að framkvæma það, sem ákveðið var með fjárlagaákvæðinu. Nú er það hinsvegar upplýst, að það eru tvö félög, sem þessar réttarbætur gætu náð til. Annað er í Vestmannaeyjum, en hitt í Stykkishólmi. Ég hefi ekki kynnt mér, hvernig þetta mál kemur við Stykkishólmsbúa, en ég ætla að nota tímabilið til 3. umr. til þess að kynna mér það og segi því já. 2.–16. gr. samþ. með 15:2 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 15:7 atkv.

Flm. (Sigurður E. Hlíðar) : Herra forseti! Í þessu frv. á þskj. 38 er steypt saman í eina heild tveim lagabálkum. Ég vildi fyrst og fremst vekja athygli á ákvæðum um dýralækna, er var steypt saman í frv. Mér fannst óþarfi að hafa þau í tvennu lagi. Aðaltilgangurinn með þessu frv. er þó annar. Dýralæknar hafa undanfarið óskað eftir, að viðurkenning á gjaldskrá fyrir embættisverk þeirra fengi staðfestingu stjórnarráðsins. Þetta hefir ekki tekizt hingað til, vegna þess, að stjórnarráðið áleit sig bresta heimild fyrir því að staðfesta, að dýralæknar megi taka einn einasta eyri fyrir það, sem þeir gera sem aukastörf. Þetta hefir þó ekki verið meining löggjafarvaldsins, að dýralæknar, sem hafa lægst laun allra lækna, mættu ekki fá laun fyrir sín aukastörf eins og aðrir læknar. Atvmrh. taldi nauðsynlegt að koma slíku ákvæði í 1. um skipun dýralækna og mælti með því. Ég hefi gert breyt. við fyrstu gr. frv. í framhaldi af frv., framkomnu frá hv. þm. N-Ísf.. á þskj. 10 um fjölgun dýralækna, sem er samkvæmt ósk um að fá einn dýralækni til Vestfjarða. Í núgildandi lögum er ákveðið, að þeir skuli vera fimm. En ég hefi leyft mér að bæta einum við, þannig að þeir verði þá sex. Býst ég eindregið við, að þetta nái fram að ganga, þar sem einhuga áskoranir hafa komið frá Vestfirðingum um að fá sinn dýralækni. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um þetta mál. Hér er aðeins um sanngirniskröfu að ræða og ekki mjög fyrirferðarmikla. Vildi ég óska þess, að þessi sanngirniskrafa okkar dýralækna mæti skilningi hér í hv. deild, og óska eftir, að frv. verði vísað til hv. landbn.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson): Sjútvn. hefir haft þetta frv. til meðferðar, og hefir hún, eins og nál. á þskj. 32 ber með sér, lagt til, að frv. verði samþ. Þó hefir einn nm., hv. þm. Ísaf., áskilið sér rétt til að bera fram brtt., og hefir hann nú ásamt hv. þm. Borgf. borið fram brtt. Ég skal ekki gera þá brtt. að umtalsefni, enda hefir n. ekki haft hana til athugunar, og gæti ég því trúað, að hún verði tekin aftur til 3. umr. Einn nm., hv. þm. Mýr., var ekki á fundi, þegar málið lá fyrir n., og er nafn hans því ekki undir nál. Ég þarf ekki að fara neitt út í efni frv., því ég gerði það við 1. umr. Það gengur í þá átt að breyta lítils háttar ákvæðinn í 14. gr. verksmiðjulaganna, en hún er viðvíkjandi gjaldi því, sem verksmiðjunum er gert að greiða til sveitarfélaga á hverjum stað. Það er þar takmarkað á tvennan hátt. Í fyrsta lagi er gjaldið ½ af hundraði og í öðru lagi má það ekki fara fram yfir 25% af álögðum útsvörum. Frv. fer fram á að breyta síðara ákvæðinu þannig, að það megi ekki fara fram yfir 50% af álögðum útsvörum. N. leggur til, eins og ég hefi áður sagt, að frv. verði samþ.



Síðan þetta frv. fór til 2. umr., hafa Alþ. borizt mótmæli gegn því frá stjórn síldarverksmiðja ríkisins. Ég fékk þessi mótmæli í hendur í gær, og hefi ég því ekki fengið tækifæri til að koma þeim til skila, þar sem ekki hefir verið haldinn fundur síðan í sjútvn. Ég mun að sjálfsögðu leggja þau fram í n. og einnig sjá um, að þau verði lögð fram í lestrarsal. Verksmiðjustjórnin hefir einum rómi mótmælt því, að þetta frv. nái fram að ganga eins og það er. Það er talið, að það muni ekki geta snert heildarútsvarsupphæðina á öðrum stöðum en í einum hreppi, Presthólahreppi, þar sem verksmiðjurnar greiða annarstaðar lægri hundraðshluta heldur en frv. segir til um. Hinsvegar hefir útsvarshundraðshluti verksmiðjunnar í Presthólahreppi numið 26,29% af öllum útsvörum þess hrepps árið 1937. Ef úr því verður, að verksmiðjan verði stækkuð á Raufarhöfn, þá er sennilegt, að útsvarshluti sá, sem verksmiðjunni er gert að greiða þar, geti farið upp í helming útsvaranna í þeim hreppi. Ég taldi skyldu mína að skýra frá mótmælum verksmiðjustj., en þau eru ágreiningslaus. Þá hefir verksmiðjustjórnin beðið sjútvn. að flytja breyt. við frv. til l. um breyt. á l. um síldarverksmiðjur ríkisins, þannig að verksmiðjurnar séu undanþegnar fasteignaskatti samkv. l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga. Í samræmi við þessa beiðni, sem er undirrituð af formanni verksmiðjustjórnar, Þormóði Eyjólfssyni, Sveini Benediktssyni og Jóni Þórðarsyni, hefi ég ásamt hv. þm. Borgf. leyft mér að bera fram brtt. við frv. það, sem fyrir liggur frá hv. þm. N.-Þ. Með því móti, að síldarverksmiðjurnar greiði bæði útsvar samkv. verksmiðjulögunum upp í ½% og auk þess fasteignaskatt samkv. l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga, þá eru útgjöld ríkisverksmiðjanna orðin svo há, að þær eru verr staddar hvað útgjöld snertir heldur en verksmiðjur einstakra manna. Ég skal geta þess, að á Siglufirði, en hann er það eina sveitarfélag, sem hefir notað þessa heimild, hefir tekizt svo til, að lóðir ríkisverksmiðjanna eru settar í efsta flokk, og þykir mér það undarlegt, hvernig það má vera, að slíkt hefir farið framhjá hæstv. atvmrh., þegar hann samþykkti reglugerðina. Í 1. flokki eru taldar upp allar lóðir undir íbúðarhúsum, og í 2. flokki allar þær lóðir, sem notaðar hafa verið til síldarsöltunar, en í 3. flokk koma aðrar lóðir, og undir það koma lóðir ríkisverksmiðjanna. Nú hefi ég heyrt, að bæjarfógetinn á Siglufirði hafi hælt sér af því, að hann hafi fengið atvmrh. til þess að samþ. þessa reglugerð, án þess að atvmrh. hafi tekið eftir þessu klækibragði. Vegna þessa hefi ég talið ástæðu til, að það kæmi fram frv. um það, að ríkisverksmiðjurnar væru undanþegnar þessu gjaldi, þar sem ég tel, að það nái ekki neinni átt að setja þær í hærri flokk heldur en síldarsöltunarstöðvar.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson): Ég hafði gert ráð fyrir, að hv. þm. Ísaf. myndi taka aftur brtt. sína til 3. umr. En ég tók ekki eftir því, að hann gerði það í ræðu sinni, og mun það því ekki vera meining hans. Annars kemur mér sumt í afstöðu þessa hv. þm. óskiljanlega fyrir, og skal ég nefna það, að hann skýrir frá því, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins hafi sent erindi til sjútvn. og beðið hana að flytja ákveðna brtt. um þetta. Vegna þessara tilmæla, sem sjútvn. eiga að hafa borizt, segir hann, að hann og hv. þm. Borgf. flytji brtt. þá, sem hér liggur fyrir. Mér virðist, að þetta sé að fara aftan að siðunum, þegar þessir 2 ágætu þm. fara að flytja brtt., sem sjútvn. kann að hafa verið beðin að flytja, áður en n. fær hana til meðferðar. Mér þykir það líka undarlegt, sem hv. þm. var að upplýsa, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins hafi einum rómi samþ. mótmæli gegn frv. því, sem hér liggur fyrir. Ég get ekki betur munað en hv. þm. Ísaf. sé í stjórn verksmiðjanna, en í sjútvn. mælti hann með frv. Eitthvað hlýtur að vera bogið við þetta, því hann hefir varla tekið aðra afstöðu í sjútvn. heldur en í stjórn síldarverksmiðja ríkisins. Eins og tekið hefir verið fram, er ákvæðið í verksmiðjul. þannig, að gjaldið, sem verksmiðjunum er gert að greiða, má ekki fara fram úr 25% af álögðum útsvörum viðkomandi hreppseða bæjarfélags. Þetta snertir ekki þann stað, þar sem verksmiðjureksturinn er mestur, því útsvörin á Siglufirði eru það há og hljóta í framtíðinni að vera það há, að verksmiðjurnar munu ekki greiða nálægt því 25% af útsvörunum. Það skiptir því ekki neinu máli fyrir greiðslu verksmiðjanna á Siglufirði, hvort upphæðin má vera 25% eða 50%. En í 2 hreppum, þar sem ríkið hefir verksmiðjur, í Presthólahreppi og Flateyrarhreppi, getur þetta ákvæði komið sér illa. Það er ekki rétt athugað, að þetta snerti eingöngu verksmiðjuna í Presthólahreppi, því það snertir verksmiðjurnar á Sólbakka og á Raufarhöfn. Ef þetta hefði verið komið í gildi 1937, þá hefði það verkað þannig, að Presthólahreppur hefði ekki fengið ½% af framleiðslunni. Hinsvegar skiptir þetta ekki verulegu máli fyrir verksmiðjuna. Árið 1937 mundi þetta hafa numið 2–400 kr., og ef verksmiðjureksturinn ykist, þá mundi það verða eitthvað meira. - Eins og menn sjá, þá er þarna um að ræða ástæðulaust ranglæti gagnvart 2 hreppsfélögum. Brtt. hv. þm. Ísaf. og hv. þm. Borgf. fjallar í fyrsta lagi um það, að lækka 50% niður í 40%, og er það ekki mikill munur, og get ég ekki skilið, hvers vegna hv. þm. hafa verið að bisa við að gera þá breyt. Í öðru lagi fer brtt. fram á það, að þar, sem verksmiðjur eru, skuli ekki greiða af þeim fasteignaskatt til bæjar- og sveitarsjóða. Þetta mun sérstaklega koma niður á Siglufirði. Ég veit ekki, hvað það nemur miklu, en ég hefi heyrt, að það muni vera nokkur fúlga, sem hann yrði sviptur með þessu. En um þetta má náttúrlega deila, en ég get þó ekki fallizt á, að þótt ríkisverksmiðjurnar verði að greiða fasteignaskatt, þá verði þær verr settar en verksmiðjur einstakra manna, því hann er á sama hátt lagður á verksmiðjur einstakra manna. Hv. þm. drap á það áðan, að reglugerð hafi verið staðfest, sem geri það að verkum, að ríkisverksmiðjurnar á Siglufirði lendi í háum skattflokki. Ef um reglugerðarákvæði er að ræða, þá er sú leið fyrir hendi að breyta reglugerðinni. Í sjálfu sér er hér að ræða um brtt., sem er stærra efnis heldur en frv. sjálft, og get ég ekki fellt mig við, að hún nái fram að ganga að svo stöddu, þótt ég hafi ekki umboð til að tala fyrir n. hönd.



Það kann í fljótu bragði að líta svo út, að hv. þm. N.-Þ. hafi nokkuð til síns máls, að það sé óviðkunnanlegt, að ég og hv. þm. Borgf. skulum bera fram till., sem sjútvn. er beðin að flytja. En ég geri ráð fyrir, að hv. þm. hafi tekið eftir því, að ég sagði, að mér hefði borizt nokkur hluti till. í gær, en síðan hefir ekki verið haldinn fundur í sjútvn. Þessi till. er eiginlega í 2 liðum. Fyrri liðurinn er um útsvar það, sem lagt er á samkv. verksmiðjulögunum, en síðari liðurinn viðkemur fasteignagjaldi því, sem heimilt er að leggja á fasteignir samkv. l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga. Ég gat þess, að komið hefði til sjútvn. beiðni um að flytja brtt. um það, að verksmiðjurnar væru undanþegnar þessum fasteignaskatti. Það erindi var ekki fullsamið, því það vantaði í það 2 tölur, og því var ekki hægt að leggja það fyrir n. En þar sem það var komið inn í hv. d., þá taldi ég rétt að freista þess að koma málinu fram núna, svo hægt væri að komast hjá að flytja um það sérstakt frv. Ríkisverksmiðjurnar voru frá fyrstu tíð undanþegnar útsvari, en á næstsíðasta þingi var þeim gert að greiða útsvar af umsetningu ½% í bæjar- og sveitarsjóði. Á Siglufirði hefir þetta numið síðastl. ár 16500 kr. Auk þess var þeim gert að greiða fasteignagjald af fasteignum, og er það rétt hjá hv. þm. N.-Þ., að þar eru ríkisverksmiðjurnar ekki verr settar en verksmiðjur einstakra manna. En ég benti á það, sem ég held, að verði ekki hrakið, að ríkisverksmiðjurnar verða með þessu móti verr settar heldur en verksmiðjur einstakra manna, vegna þess, að engin sveitarfélög hafa ennþá notað þessa heimild. Þessi fasteignaskattur hefir numið á Siglufirði 23300 kr. á ári, og þó það kunni að vera hægt að breyta reglugerðarákvæði, þá vil ég benda hv. þm. á, að slíkt er alls ekki á valdi þingsins. Það er bæjarstjórnin á Siglufirði, sem hefir samið reglugerðina um þetta efni, þar sem lóðir ríkisverksmiðjanna eru hafðar í hæsta flokki. Hæstv. atvmrh. hefir staðfest þessa reglugerð, en það er ekki á hans valdi að breyta henni. Það er aðeins á valdi bæjarstj. á Siglufirði. Ef þingið vill leiðrétta þetta ranglæti, þá sé ég ekki aðra leið til þess en að gera það með lagasetningu. Þegar athugað er, hvernig ríkisverksmiðjurnar verða verr úti hvað gjöld snertir en verksmiðjur einstakra manna, þá er vert að geta þess, að þær 2 stærstu verksmiðjur, sem eru í eign einstakra manna, verksmiðjurnar á Hjalteyri og á Djúpavík, greiða ekki vörugjald af innfluttum og útfluttum vörum. Það nemur hjá ríkisverksmiðjunum á Siglufirði 30–40 þús. kr. á ári. Fasteignagjald þurfa þessar verksmiðjur ekki að greiða, en það nemur hjá ríkisverksmiðjunum um 23 þús. kr. Útgjöld ríkisverksmiðjanna eru þannig 50–60 þús. kr. á ári umfram útgjöld verksmiðja í eigu einstakra manna. Ég geri ráð fyrir, að útsvar það, sem ríkisverksmiðjurnar greiða, sé sambærilegt við það, sem hinar verksmiðjurnar greiða. Þar sem ríkisverksmiðjurnar ráða að nokkru leyti síldarverðinu, þannig að það verð, sem þær ákveða, er líka greitt af verksmiðjum einstakra manna, þá tel ég, að þinginu beri skylda til að gera aðstöðu ríkisverksmiðjanna þannig, að þær verði samkeppnisfærar við verksmiðjur einstakra manna. Þó að það kunni að vera nokkuð hart gagnvart Siglufjarðarkaupstað, verð ég að telja, að alþjóðarnauðsyn geri það réttmætt, að slík till. nái fram að ganga.



Í sambandi við umr. hér um brtt. á þskj. 40 vildi ég beina því til hv. flm., hvort þeir gætu ekki tekið brtt. aftur til 3. umr., svo að sjútvn. geti fengið hana til athugunar áður en gengið er frá málinu. En ef þeir sjá sér það ekki fært, vildi ég gera það að till. minni, að málinu verði vísað aftur til sjútvn. til nánari athugunar. Út af því, sem hv. þm. Ísaf. sagði um fasteignagjaldið, vil ég taka það fram, að þegar l. um tekjustofna bæjar- og sveitarfél. voru afgr. í fyrra, voru undanskildar slíkum gjöldum ákveðnar upptaldar fasteignir, og það hefir ekki verið athugað, þegar l. voru sett, að undanþiggja síldarverksmiðjur ríkisins. Vegna þess að upptalningin á fasteignum, sem eru undanþegnar þessu gjaldi, er tæmandi, er ekki hægt fyrir ráðuneytið að gera þar á breyt., og við staðfesting á reglugerðum er það eitt hlutverk ráðuneytisins að athuga, að reglugerðarákvæðin séu innan þess ramma, sem l. setja. Það er ósanngjarnt, að síldarverksmiðjur ríkisins greiði þessi fasteignagjöld í viðbót við umsetningargjöld, og með því að ákveða ½% gjaldið hefir þingið vafalaust ætlazt til, að verksmiðjurnar væru lausar við frekari gjöld til bæjar- og sveitarsjóða. Ég er því samþykkur brtt. að því er þetta atriði snertir. Það er réttlátt, að síldarverksmiðjurnar séu undanþegnar þessu gjaldi, og vegna þess, hvernig gengið var frá l. um fasteignagjald í fyrra, er ekki hægt að gera þetta nema með nýrri lagasetningu. Ég tel rétt, að sjútvn. fái tækifæri til að athuga till. í heild, og vildi óska, að flm. tækju hana aftur til 3. umr.

*Garðar Þorsteinsson: Brtt. á þskj. 40 er í tvennu lagi, annarsvegar um að takmarka það gjald, sem ríkisverksmiðjurnar greiða, við 40% af útsvörum viðkomandi bæjar- eða sveitarfél. í stað þess, að í frv. eru tiltekin 50%. Hinn liður brtt. er annars eðlis, sem sé um, að verksmiðjurnar greiði ekki fasteignaskatt. Ég legg lítið upp úr fyrra atriðinu, en meiri hl. sjútvn. hefir nú fallizt á það, sem í frv. segir, nefnilega 50%. Um hitt atriðið, greiðslu fasteignaskattsins, er það að segja, að Siglufjarðarkaupstaður hefir í fjárhagsáætlun sinni fyrir þetta ár gert ráð fyrir, að þetta gjald, sem nemur rúml. 20 þús. kr., komi í bæjarsjóð, og væri undarlegt, ef Alþ. færi að nema burt einn af þeim gjaldstofnum, sem bærinn hefir með réttu gert ráð fyrir. Eins og Alþ. er kunnugt hefir að undanförnu verið mikið um það rætt, hvernig hægt væri að veita bæjarsjóðum og sveitarsjóðum tekjur. Einn af þeim kaupstöðum, sem erfitt veitist að standa straum af útgjöldum sínum, er Siglufjarðarkaupstaður. Til þess að ná inn nógum tekjum, ákvað bæjarstj. að nota sér heimildina frá síðasta Alþ. Hitt er mál út af fyrir sig, hvort bæjarstj. hefir sett verksmiðjur ríkisins í of háan flokk. Ef Alþ. hefir veitt viðkomandi yfirvöldum heimild til að ákveða, í hvaða flokki verksmiðjurnar séu, á Alþ. ekki að afnema l., þó að fram komi raddir um, að verksmiðjurnar séu í of háum flokki. Það liggur nær að kippa því í lag með því að setja verksmiðjurnar með l. í annan flokk. Það er rangt, sem hv. þm. Ísaf. sagði, að verksmiðjurnar greiddu með ½% gjaldinu jafnt og annars í útsvör. Því að það er vitað, að ef lagt væri á þær eins og á aðra gjaldendur hlutfallslega, þá væri það gjald til bæjarsjóðs miklu hærra en það, sem þær greiða nú. Ég fæ ekki heldur séð, að það sé sanngjarnt, að einstaklingar greiði þetta af sínum lóðum, eða að einstaklingar, sem eiga verksmiðjur, borgi þennan skatt í bæjar- og ríkissjóð, en verksmiðjurnar ekki. Ég held, að það sé misskilningur hjá hæstv. ráðh., þegar hann segir, að það hafi verið meining þingsins, að verksmiðjurnar greiddu ekki önnur gjöld en ½% gjaldið. Í fyrsta lagi greiða verksmiðjurnar ýms gjöld, sem talin eru sjálfsögð, t. d. vörugjald, enda hefir það eflaust verið af ráðnum hug sem verksmiðjurnar voru ekki undanþegnar, þegar l. voru sett. Upphæð sú, sem hér er um að ræða, rúmar 20 þús. kr., munar rekstur verksmiðjanna engu, en er hinsvegar töluverð upphæð fyrir bæinn. Og þó að ekki væri annað en að bærinn hefir í fjárhagsáætlun sinni gert ráð fyrir þessum tekjum, þá ætti það að nægja til þess, að ekki væri hægt að afnema þær á þessu þingi.

*Pétur Ottesen: Það hefir að undanförnu um langt bil staðið styr um það hér á Alþ., hvort leyfa ætti útsvarsálagningu á síldarverksmiðjur ríkisins. Það hefir verið litið svo á, að það fylgdu því svo mikil hlunnindi fyrir viðkomandi kaupstað að fá þessar verksmiðjur reistar hjá sér, að það væri réttlætingarvert, þó að þeir, sem við verksmiðjurnar skipta, væru ekki skattlagðir til kaupstaðarins, því að rekstri verksmiðjanna er svo hagað, að útsvörin mundu beinlínis tekin úr vasa hvers einstaks, sem leggur síld inn í verksmiðjurnar. Það er alkunna, að þessir menn skapa mikla atvinnu, fyrst og fremst fyrir fólkið á staðnum, auk þess sem viðskiptin auka mjög verzlunarveltuna á staðnum. Þannig skapa þessi viðskipti óbeinar tekjur, og er þetta í stærstum stíl á Siglufirði, af því að síldarverksmiðjurnar þar bera af öðrum verksmiðjum um stærð og afköst. Af þessum ástæðum hefir verið litið svo á, að rétt væri að standa gegn áleitni kaupstaðanna og leyfa ekki útsvarsálagningu á verksmiðjurnar. Nú var á síðasta þingi látið undan og heimilað að leggja ½% á veltu verksmiðjanna og settar þær takmarkanir, sem hv. þm. N.-Þ. vill fá breytt vegna verksmiðjunnar á Raufarhöfn. En Siglufjarðarkaupstaður hefir ekki sætt sig við þetta, heldur hefir hann enn fært sig upp á skaftið í þessu efni, því að eftir að búið er að heimila að leggja þetta útsvar á, grípur hann til heimildarinnar um að leggja á fasteignaskatt. og hefir nú getað aflað sér viðbótartekna frá þeim, sem leggja síld inn í verksmiðjurnar, er nema 23–24 þús. kr. Þannig hefir Siglufjarðarkaupstað á einu ári tekizt að gera síldarverksmiðjurnar að skattstofni fyrir sig, í stað þess, að hann hafði enga slíka leið áður. Ég er viss um, að það er rétt hjá hæstv. atvmrh., að ef þessi aðferð hefði verið vituð áður en heimildin var í lög sett, hefði aldrei komið til neinnar heimildar, svo að hér er gengið lengra í álagningu á síldarverksmiðjurnar en Alþ. hefir ætlazt til. Það leiðir því af sjálfu sér, að ef aðstaðan hér er lík og áður, þá verður tekið í taumana og látið sitja við ½% útsvarið. Það er yfirleitt svo ástatt um útgerð landsmanna nú, að frekar er ástæða til að reyna að rétta fram hjálpandi hönd en leggja á hana nýja skatta, sem ekki er hægt að sjá, að sé nein sanngirni í. Þó að Siglufjarðarkaupstaður sé búinn að taka þessar 23–24 þús. kr. upp í sína tekjuáætlun, er það ekkert afgerandi atriði. Aðalatriðið er þetta: Er skatturinn sanngjarn eða er hann það ekki? Það leiðir af sjálfu sér, hvað það eru mikil hlunnindi fyrir Siglufjarðarkaupstað að hafa verksmiðjurnar innan síns umdæmis, með 3½ millj. kr. veltu, enda hafa þær skapað aðstöðu til meiri síldarsöltunar á Siglufirði en nokkurstaðar annarstaðar, því að ekki er hægt að koma við síldarsöltun nema þar, sem verksmiðjur eru. Og allt hefir þetta geysimikla fjárhagslega þýðingu fyrir kaupstaðinn. Auk alls þessa fær kaupstaðurinn beinar tekjur til hafnarinnar í vörugjöldum, og nema þær einar 30–40 þús. kr., og er þó bryggjan eign síldarverksmiðjanna sjálfra. Út af hinum hluta brtt.. um 40% takmark í stað 50% í frv. hv. þm. N.-Þ., vil ég segja það, að munurinn er máske ekki ýkjamikill, en við bendum þó á millileið, sem ekki er ósanngjarnt, að farin verði. Ég vil benda á, þó að það skipti e. t. v. ekki miklu fyrir verksmiðjuna á Raufarhöfn, hvort hún greiðir nokkrum hundruðum kr. meira, að það eru þegar heimildir til frá Alþ. um að stækka ríkisverksmiðjuna á Raufarhöfn, og að áliti sjómanna er full þörf á slíkri stækkun, með tilliti til þess, hve mikið veiðist af síld þar nærri og hve gott er að leggja veiði þar á land í stað þess á Siglufirði. En ef slík stækkun yrði gerð, skilst mér, að með meðalveiði mundu tekjur hreppsins geta farið upp í 15 þús. kr. á ári, og er það ekki smávegis auki fyrir svo fámennan hrepp. Ég get tekið undir till. hæstv. atvmrh. um, að málið verði tekið út af dagskrá og að n. taki það til athugunar af nýju með hliðsjón af brtt. okkar og mótmælum síldarverksmiðjanna gegn frv.



Ég ætla að taka undir með hæstv. atvmrh. um, að málið verði tekið af dagskrá, svo að sjútvn. geti athugað mótmælin gegn frv. og gegn fasteignagjaldinu á verksmiðjurnar. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í ræður þeirra, sem talað hafa, en ég vil benda hv. 7. landsk. þm. á, að ég hefi ekki borið saman útsvar síldarverksmiðjanna á Siglufirði við útsvar einstakra manna þar, heldur gert samanburð á gjöldum síldarverksmiðjanna og gjöldum síldarverksmiðja, sem eru eign einstakra manna, og bent á, að ríkisstj. þurfi að sjá um, að gjöldin verði ekki hærri á ríkisverksmiðjunum en öðrum verksmiðjum, því að ríkisverksmiðjurnar ráða síldarverðinu, og óeðlileg hækkun á útgjöldum þeirra verður til þess að lækka bræðslusíldarverðið fyrir sjómönnum. Þetta stendur óhrakið.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson): Ég sé satt að segja enga ástæðu til þess. að þetta mál verði tekið af dagskrá. Það er þegar búið að taka það tvisvar af dagskrá vegna þessarar brtt., sem hér er á ferðinni, og virðist vera óþarft að taka það nú í þriðja sinn af dagskrá. - Ég vil benda á tvær leiðir í þessu máli. Fyrri leiðin, sem er eðlilegri, er sú, að flm. taki til. aftur, og þó að till. verði felld nú, þá er leið til þess að taka hana upp aftur fyrir 3. umr., ef mönnum sýnist ástæða til þess. Þá vildi ég leiðrétta þann misskilning hjá hv. þm. Borgf., að eins og löggjöfin er nú geti komið til mála, að verksmiðjan á Raufarhöfn greiði 15 þús. kr. útsvar til hreppsins. Til þess að þetta gæti átt sér stað, þyrftu álögð útsvör í hreppnum að vera 60 þús. kr., eða nærri því þreföld við það, sem þau eru nú. Þetta er því megnasti misskilningur hjá hv. þm. Það er oft um það talað, að þeir staðir, þar sem verksmiðjum hefir verið komið á fót, njóti svo mikilla hlunninda við það, að ekki væri nema sanngjarnt að sleppa slíkum fyrirtækjum við að greiða skatt. Þetta kann að virðast réttlát kenning, en þó hygg ég, að í henni séu talsverðar veilur, sem myndu koma í ljós, ef kenningin yrði útfærð. Það er svo með hverskonar atvinnufyrirtæki, hvort sem þau eru rekin af ríkinu eða öðrum, að þau eru að vissu leyti til hagsbóta fyrir þann stað, sem þau eru starfrækt á, þar sem þau veita atvinnu og auka umsetningu. En mönnum dettur samt sem áður ekki í hug að útfæra þá kenningu, að hvert atvinnufyrirtæki eigi að vera laust við öll opinber gjöld, vegna þess að slíkt er ekki mögulegt. Mér virðast því vera allmiklar veilur í þessum hugsunarhætti. Og þótt engan veginn sé vert að gera lítið úr þeim hlunnindum, sem slík atvinnufyrirtæki veita, þá er það nú svo, að þau hafa líka í för með sér aukin útgjöld fyrir viðkomandi bæjar- eða sveitarsjóði. Meðal þess fólks, sem sækir atvinnu á þessa staði, eru alltaf einhverjir, sem þurfu á opinberri hjálp að halda. Auk þessa koma til greina ýms opinber störf, sem hljóta að hafa allmikil útgjöld í för með sér. Það er því ekki rétt að benda eingöngu á hagnaðinn, heldur verður einnig að líta á hina hliðina. Og rökin, sem færð eru fram fyrir því, að þessi fyrirtæki ættu að vera laus við opinber gjöld, geta því ekki staðizt, þegar nánar er að gætt. Hv. þm. Ísaf. var að kvarta undan því áðan, að á Siglufirði legðust ýmiskonar gjöld á þessar verksmiðjur, t. d. ½% gjaldið, fasteignaskattur, vörugjöld og önnur gjöld til hafnar og því um líkt. Ég skal ekki rengja hv. þm. um það, að slík gjöld hafi lagzt á þessi fyrirtæki á Siglufirði, og ég held, að þetta sé bending til þessa hv. þm. og annara, sem eru því sérstaklega fylgjandi að hafa sem mest af þessum verksmiðjum á Siglufirði. Ég benti á það hér á þinginu í fyrra, þegar verksmiðjumálið var til umr., að þessi stefna, að stækka stöðugt verksmiðjurnar á Siglufirði, væri ekki allskostar holl. En þetta fékk engan byr. Sú síðasta stækkun, sem gerð hefir verið á verksmiðjunum, var gerð á Siglufirði með góðu samþykki þessa hv. þm. og allrar stj. síldarverksmiðjanna. Ég held, að það sé svo ekki fleira, sem ég hefi fram að taka viðvíkjandi þessu máli. Eins og ég hefi áður sagt, tel ég ekki ástæðu til þess að taka málið af dagskrá, en ef brtt. verður ekki tekin aftur, mun ég greiða atkv. á móti henni.

*Garðar Þorsteinsson: Ég vildi leyfa mér, til viðbótar við það, sem ég sagði áðan, að benda hæstv. ráðh. á, að 1. frá 1937 um tekjur bæjar- og sveitarfélaga og eftirlit með fjárstjórn bæjar- og sveitarstjórna voru sett með samkomulagi flokkanna, enda hafði starfað mþn. í því augnamiði að finna leið til þess að afla bæjar- og sveitarsjóðum nægilegra tekna. Í 1. og 4. gr. l. eru ákvæði um það, hversu skatturinn megi vera hár og af hvaða húseignum hann eigi að greiðast og hvaða eignir séu undanskildar. Og eins og hæstv. ráðh. tók fram, hlýtur að vera ætlazt til þess, þegar um tæmandi upptalningu er að ræða, að heimilt sé að leggja skatt á aðrar eignir en þær, sem sérstaklega eru undanskildar. Af þessum ástæðum á hæstv. ráðh. að staðfesta þá samþykkt, sem bæjarstj. á Siglufirði gerði um gjald af síldarverksmiðjum ríkisins til bæjarsjóðs. Það mætti segja, að það væru allt að því brigðmæli, ef nú yrði farið, þvert ofan í þetta samkomulag, að rýra tekjur Siglufjarðar og annara þeirra kaupstaða, sem vildu nota þessa heimild, með því að afnema þessa heimild í l. Þegar hv. þm. Borgf. er að tala um hina góðu aðstöðu, sem Siglufjarðarkaupstaður hafi vegna þessara síldarverksmiðja, sem þar hafa verið reistar, þá er það rétt, að þær hafa veitt Siglufirði aukna atvinnu. En það verður líka að gæta að því, sem staðreyndirnar segja, að Siglufjarðarkaupstaður hefir ekki getað risið undir sínum gjöldum og orðið að leita til Alþ. með ýms erindi, til þess að afla viðbótartekna. Nú hefir bærinn gert ráð fyrir þessum tekjustofni, og nær engri átt, að Alþ. fari að svipta 23 þús. kr. tekjum frá bænum. Ef hv. þm. Borgf. getur með sanngirni bent á aðra heppilegri leið til þess að ná inn þessum tekjum, þá gerir hann það sjálfsagt. En ég hygg, að það sé ekki hægt. Og hvorki hv. þm. Borgf. né hv. þm. Ísaf. getur neitað því, að þau gjöld, sem verksmiðjurnar á Siglufirði greiða til bæjarsjóðs, eru miklu lægri heldur en greitt myndi vera af samskonar fyrirtækjum, ef þau væru í einstakra manna eign. Á það er líka að benda, að þessi rekstur var á sínum tíma í einstakra manna höndum, þótt hann væri ekki þá í eins stórum stíl og nú. Þá var fyrirkomulagið þannig, að þeir, sem höfðu viðskipti við Siglufjarðarkaupstað ákveðinn tíma. greiddu til hans visst útsvar. Ég hygg, að hv. þm. Borgf. myndi ekki óska eftir því, að þessu yrði breytt frá því, sem nú er, til þess, sem áður var, þannig að útsvörin yrðu framvegis lögð á þá, sem skipta við verksmiðjurnar. Ég fæ ekki heldur séð, að nein ósanngirni sé í því, þótt þeir, sem njóta þessarar góðu aðstöðu, sem Siglufjörður veitir, verði að leggja á sig einhver lítil gjöld til þess að standa undir þeim kostnaði, sem Siglufjörður hefir af þessum rekstri. Þegar þetta gjald, 23 þús. kr., skiptist á þá umsetningu, sem verksmiðjurnar hafa haft á Siglufirði, er ljóst, að sú upphæð er hverfandi lítil á hvern bát, sem leggur þar upp síld. Það getur ekki komið til mála, að ekki hefði orðið að greiða margfaldar þær upphæðir, ef gamla fyrirkomulaginu væri fylgt, sem sé að greiða útsvörin beint til bæjarsjóðs Siglufjarðar, enda verður því ekki neitað, eins og hv. þm. N.-Þ. tók fram, að Siglufjörður hefir haft allskonar útgjöld vegna þess, að síldarverksmiðjurnar eru þar. Og reynslan hefir orðið sú, að þrátt fyrir það, þótt síldarverksmiðjurnar á Siglufirði hafi stöðugt aukizt undanfarin ár. hefir afkoma bæjarins verið svo slæm, að ekki hefir verið unnt að reka bæjarfélagið nema með tapi. Og Siglufjörður er einn af þeim kaupstöðum, sem leitað hafa til skuldaskilasjóðs með beiðni um lán. Það er ekki rétt hjá hv. þm. Borgf., að hér sé verið að koma inn heimild til þess að leggja á nýjan skatt. Heimildin liggur fyrir í l. frá 1937. Það, sem hv. þm. Borgf. og hv. þm. Ísaf. vilja gera, er þetta: að afnema heimild til að innheimta skatt, sem lagður hefir verið á.

Hann hefir aldrei verið lagður á fyrr en nú

. Það kemur til af því, að reglugerðin hefir ekki verið staðfest fyrr. Hér er ekki um neinn nýjan tekjustofn að ræða, heldur heimild, sem áður hefir verið til. Ef hv. þm. Ísaf. ber saman útsvör, sem verksmiðjur utan Siglufjarðar greiða, við þau gjöld, sem verksmiðjurnar á Siglufirði greiða með þessu ½% gjaldi, þá er það ekki réttur samanburður, vegna þess að útsvörin eru svo misjöfn, eftir því, hvar þau eru greidd. Það er eðlilegt, að útsvör verksmiðjunnar á Hjalteyri séu lægri en samskonar gjöld á Siglufirði, því öll gjöld til sveitarsjóðs Arnarneshrepps eru prósentvís miklu minni en samsvarandi gjöld á Siglufirði. Og ef síldarverksmiðjan á Hjalteyri væri komin til Siglufjarðar og í eign einstaks manns, myndi sjást, að gjöldin til bæjarsjóðs Siglufjarðar yrðu margfalt hærri en hliðstæð gjöld til sveitarsjóðs Hjalteyrar, og einnig miklu hærri en það, sem nú er greitt með ½% gjaldinu á Siglufirði. Ef gera á slíkan samanburð og hér um ræðir, verður hann að vera gerður á fyrirtækjum, sem eru á sama stað og í einstakra manna eign. Ég vil því eindregið mælast til, að þessi till. hv. þm. Borgf. og hv. þm. Ísaf. verði felld.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Þær umr, sem hér hafa farið fram um þetta mál, hafa aðallega snúizt um brtt. á þskj. 40. Ég ætla líka fyrst og fremst að snúa mér að þeirri brtt. Ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir hv. þm., í sambandi við þessa brtt., að gera sér ljóst, hverskonar stefna þingið óskar eftir að tekin verði viðvíkjandi þeim bæjum, sem eru að rísa upp kringum okkar nýju verksmiðjur. Hvernig óskar Alþ. eftir, að þessir bæir verði? Eiga þetta að vera bæir, sem líta sóðalega út, þar sem menningarleysi ríkir og fólk hefir slæman aðbúnað? Eða á frá upphafi að sjá til þess, að þeir standi sig fjárhagslega, geti gert eitthvað fyrir sína íbúa og unnið að því, að þarna megi rísa upp menningarstöðvar? Það er þetta, sem við verðum að gera okkur ljóst, þegar rætt er um fjárbag þessara bæja. Það er mikið talað um. að það sé hagur fyrir bæ eins og Siglufjörð að fá þangað verksmiðjur. En það verður líka að líta á hina hlið málsins, að verksmiðjueigendur gera kröfu til þess, að þarna sé verkalýður, sem vinni við allt þetta, og megnið af þessum verkalýð verður að vera þarna til taks, til þess að vinna 2–3 mánuði ársins. Og þó að þetta fólk reyni að flækjast á milli verstöðvanna, þá er afarerfitt að fá vinnu utan síns samastaðar, eins og nú standa sakir. Það hvílir því á bæjum eins og Siglufirði að sjá til þess, að nægilega mikið af verkalýð setjist þar að, og þá um leið að sjá þeim verkalýð fyrir sæmilegum aðbúnaði. Þess vegna er það skylda þjóðfélagsins - ekki sízt þegar tekið er tillit til þess, að um helmingur alls útflutnings landsmanna fer frá þessum stöðum, - að tryggja það, að þessir staðir séu ekki beittir rangindum og að þeim verði ekki með lagasetningum gert ómögulegt að notfæra sér þann auð, sem þarna hefir skapazt, til hagsbóta fyrir fátækasta hluta íbúanna. Hv. þm. Ísaf. talaði um, að það væri ranglátt, að Siglufjörður notfærði sér heimildina til þess að leggja á fasteignaskatt, sem samþ. var á þinginu 1937, þegar hún væri ekki notuð af hálfu annara sveitarfélaga. Ég álít, að í stað þess að svipta Siglufjörð þessum réttmætu tekjum, væri nær að skylda hin sveitarfélögin til þess að leggja þennan skatt á líka, og sjá svo um. að þau notuðu hann til þess að búa betur að því fólki, sem í þessum sveitarfélögum býr. Hinsvegar finnst mér ekki ná nokkurri átt, einmitt þegar sýnd er viðleitni í þá átt að reyna að gera bæjarfélögin íslenzku sæmilega fjárhagslega stæð, að kippa fótum undan þeirri viðleitni. Nú ætlar Siglufjarðarbær að notfæra sér heimild þá um álagning fasteignaskatts, sem hér um ræðir, og gera stórkostlega tilraun til þess að reisa bæinn fjárhagslega við og hrinda í framkvæmd mörgum aðkallandi verketnum, sem lengi hafa beðið úrlausnar. Og það eru beinlínis hagsmunir ríkisins, að þetta megi sem bezt takast, svo að bærinn verði fjárhagslega sjálfum sér nógur. Í sambandi við þau mörgu orð, sem hér hafa fallið um þau hlunnindi, sem ríkið veiti Siglufjarðarbæ með verksmiðjunum, vil ég benda á, að Siglufjörður veitir ríkinu ekki síður ýmis hlunnindi, og vil ég sérstaklega benda á varnargarð þann, sem nú er verið að byggja á Siglufirði, öldubrjótinn. Þessi öldubrjótur er beinlínis byggður til þess að vernda bryggjur ríkisverksmiðjanna fyrir sjógangi. Hann mun kosta, uppkominn, um 600 þús. kr., og manni virðist liggja nærri, að ríkisverksmiðjurnar eða ríkið ættu að borga megnið af þessari upphæð. En sannleikurinn er sá, að Siglufjarðarbær leggur fram ? hluta af þessum kostnaði, eða um 400 þús. kr. Má segja, að bærinn leggi að sínu leyti mjög mikið fram til þess að gera þessar eignir ríkisins öruggar og tryggja það, að þær geti verið arðbærar.

Er garðurinn byggður til verndar fyrir ríkisverksmiðjurnar?

. Hann er a. m. k. hugsaður þannig. þótt bærinn hafi hinsvegar seinna fundið út, að það má nota hann sem upplagningarplan, en upphaflega var ekki ætlunin að nota hann til slíkra hluta. Hv. þm. Borgf. virtist þeirrar skoðunar í ræðu sinni, að verið væri að beita þá útgerðarmenn. sem leggja upp á Siglufirði, sérstakri ósanngirni. Ég vil biðja þennan hv. þm., og aðra sömu skoðunar, að athuga, hvernig stendur á með þau gjöld, sem aðkomumenn, er atvinnu reka á Siglufirði, eru látnir borga þar. Þeir sleppa svo að segja algerlega við útsvar til bæjarins. Þess vegna finnst mér harla einkennilegt að telja það eftir, sem útgerðina munar ekkert um, eins og er með þennan fasteignaskatt og þetta ½% frá ríkisverksmiðjunum. Og ég vil minna á, að upphaflega var hér gert ráð fyrir 1%, en þessu var breytt í frv. og gjaldið lækkað niður í ½%. Þá má ennfremur geta þess, í sambandi við það, sem hv. þm. Borgf. og hv. þm. Ísaf. minntust á, að verksmiðjurnar yrðu að borga svo og svo mikið í bryggjugjöld, jafnvel þó að útskipunin færi fram á þeim bryggjum, sem þær ættu, að þessu er svo varið, að verksmiðjurnar nota hafnarbryggjurnar við alla sína útskipun, en samt verða hafnarbryggjurnar að sjá um almenna vegi og annað slíkt. Ég vil sérstaklega vekja eftirtekt á því, að það er hin mesta skammsýni af þeim mönnum. sem bera hagsmuni útgerðarinnar fyrir brjósti, að beita sér móti því, að Siglufirði sé séð fyrir sæmilegum tekjum. Það er vitanlega eingöngu vegna þess, hvað Siglufjörður hefir verið illa stæður fjárhagslega, að vanrækt hefir verið að gera hitt og annað, sem brýna nauðsyn ber þó til, að búið væri að hrinda í framkvæmd fyrir löngu síðan. Má þar til nefna dýpkun innri hafnarinnar á Siglufirði. Er það eitt af þeim framkvæmdum, sem bærinn hefir hugsað sér að ráðast nú í, enda þarf það mál bráðrar úrlausnar við. Þá má geta þess í sambandi við þennan fasteignaskatt, að um það leyti, sem hann var lagður á, munu aðrir skattar eða önnur gjöld, sem ríkisverksmiðjurnar urðu að greiða, hafa minnkað, eins og t. d. sjóvarnarskattur lækkaður um 5 þús. kr. Það er langt frá því, að þetta séu eins og aðrar tekjur fyrir Siglufjörð. Ég álít því mjög nauðsynlegt, að hv. þm. hafi þetta í huga um leið og rætt er um brtt. á þskj. 40, en hvað það snertir, er ég sammála því, sem hv. 7. landsk. (GÞ) hélt fram, að það væri óverjandi ráðstöfun að fara að svipta Siglufjörð þessum tekjum, sem hv. Alþ. hefir ákveðið með l., er samþ. voru fyrir nokkru. Ég er á móti brtt. á þskj. 40 og vil eindregið leggja til, að hún sé felld.



Þegar rætt er um þessi gjöld, sem nú hvíla á ríkisverksmiðjunum til viðkomandi bæjar- og sveitarfélaga, finnst mér ekkert á móti því að athuga, hvað ríkisverksmiðjurnar greiddu áður en þessi nýju l. voru sett, sem sé l. um síldarverksmiðjur ríkisins og l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga. Ég vil, í tilefni af því, sem hv. 7. landsk. hélt fram, benda á það, að ríkisverksmiðjurnar voru undanþegnar útsvarsgreiðslu áður en ½% gjaldið af umsetningu þeirra var lögákveðið. Ég skal ekkert fullyrða um hugarfar hv. 7. landsk. þegar þessi l. voru sett, en ég vil halda því fram enn, eins og ég hefi áður bent á, að margir hv. þm. virðast ekki hafa komið auga á nauðsyn þess að undanþiggja síldarverksmiðjurnar fasteignagjaldinu, þegar lögin um það efni voru sett. Það má ennfremur benda á það, að þótt þessi heimildarl. væru sett, mátti láta sér til hugar koma, að þeir staðir, sem höfðu um leið fengið heimild til þess að leggja gjald á verksmiðjurnar, sem var miðað við umsetningu þeirra, létu sér þetta nægja, en notuðu ekki heimildina til þess að leggja á þær fasteignaskatt jafnframt. Ég vil því undirstrika það, að ég er sammála hv. þm. Borgf. um það, að þeir kaupstaðir landsins, sem hafa fengið síldarverksmiðjur, njóta ákaflega mikilla fríðinda við það, beint og óbeint, ekki aðeins vegna þess, að þessar verksmiðjur veita mörgum atvinnu í viðkomandi kaupstöðum, heldur einnig vegna mikilla viðskipta, sem þau skip hljóta að skapa, er leggja afla sinn á land hjá verksmiðjunum, og slíkt veitir viðkomandi kaupstöðum og þorpum mjög mikinn hagnað. Ég er ekki í minnsta vafa um það, að sérhvert bæjar- og sveitarfélag á landinu myndi fagna því, ef ríkið setti þar upp síldarverksmiðju eins og þær, er það hefir nú látið reisa á Siglufirði, og jafnvel þótt ekki væri heimiluð útsvarsálagning á þann atvinnurekstur. Ég sé ekki ástæðu til þess að taka fleira fram um þetta mál út af ræðu hv. 7. landsk., og ég tel ekki heldur ástæðu til að svara samherja hans, hv. 5. þm. Reykv. (EOl). Mér gekk illa að fylgjast með þræðinum í ræðu þess síðarnefnda. Það kom fram í ræðu hans, að hann taldi ríkið verða aðnjótandi sérstaklega mikilla hlunninda frá Siglufirði í sambandi við þau hafnarmannvirki, sem er verið að reisa þar á þessu ári. En þau fríðindi, sem hér er um að ræða, eru í því fólgin, að ríkið hefir fengið að borga nokkra tugi þúsunda kr. árlega til þessara hafnarmannvirkja. Það væri vafalaust hægt að fá fleiri bæjarfélög til að veita ríkissjóði svipuð hlunnindi. Ég vil svo endurtaka tilmæli mín til hv. flm. brtt. á þingskj. 40 (FJ og PO), að þeir taki hana aftur til 3. umr. þessa frv., svo að sjútvn. geti fengið hana til athugunar.

*Pétur Ottesen: Ég er nú alveg hissa á því, sem hv. 7. landsk. (GÞ) hélt fram í ræðu sinni, og einnig á ummælum hv. 5. þm. Reykv. (EOl), að hann skuli freista þess að rétta hlut sinn eða Siglufjarðar á þann hátt, að rökstyðja málstað sinn með því að gera sem minnst úr því, hve hin miklu verksmiðjubákn, er hafa verið reist á Siglufirði, hafa mikla þýðingu fyrir afkomu bæjarins. Þessir menn horfa aðeins á það, sem enga verulega þýðingu hefir fyrir afkomu kaupstaðarins. Þeir tala um það, að ef samskonar fyrirtæki væru í eign einstakra manna eða einstakra félaga, gætu þau ef til vill orðið meiri tekjustofn fyrir bæjarfélagið. En hvers vegna hafa þau ekki verið reist á þeim grundvelli? Það stafar af því, að á þeim tíma, sem þau voru stofnuð, var hagur útgerðarmanna þar þannig, að ekki var unnt að hafa fyrirkomulag þeirra með öðrum hætti en gert var; að öðrum kosti myndi hafa reynzt ókleift að koma upp þessum stóru verksmiðjubáknum. Það hefir orkað mjög tvímælis, hvort það hefir verið rétt eða til hagsbóta að hrúga svona mörgum verksmiðjum upp á Siglufirði. Það hefir raunar getað orðið til hagsbóta fyrir útgerðarmenn, en mér er kunnugt um það, að fjöldi sjómanna telur hagkvæmara, að nokkrar þeirra hefðu verið reistar á Skagaströnd, því að þegar þeir eru að veiðum á Húnaflóa, þar sem oft veiðist mikið af síld, þá skiptir það miklu máli fyrir þá, hvort þeir geta lagt afla sinn upp á Skagaströnd eða þurfa að sigla með hann þvert yfir Skagafjörð norður til Siglufjarðar. Hér hefir verið gengið á snið við hagsmuni sjómanna, og hagur Siglufjarðar gerður þeim mun betri, þar sem meiri hluti skipa er bundinn við að leggja afla sinn á land við síldarverksmiðjurnar á Siglufirði, og aðallega við hina stóru síldarverksmiðju ríkisins, sem þar er. Þessar ráðstafanir hafa verið gerðar beinlínis til skaða fyrir sjómenn, en þær hafa orðið til hagsbóta fyrir Siglufjörð. Menn hafa að vísu komið upp söltunarstöðvum á Sauðárkróki og annarstaðar við Skagafjörð, en slíkt skapar engin viðskipti til móts við það, sem verða myndi ef síldarverksmiðja yrði reist þar, því að með því eina móti er unnt að nota aflann til fulls, - alltaf verður meira eða minna af úrgangssíld, sem aðeins er nothæf til bræðslu. Það yrði til mikilla hagsbóta fyrir sjómenn, þegar góð síldveiði er á Skagafirði, að geta siglt með allan afla sinn til hafnar þar, í stað þess að þurfa að sigla með hann norður til Siglufjarðar. En nú hafa öll þessi miklu viðskipti verið dregin til Siglufjarðar. Það er miklu meiri hagnaður fyrir ríkið, enda hefir verið ráðizt í meiri opinberar framkvæmdir þar en unnt er að benda á, að gerðar hafi verið í nokkrum öðrum kaupstað hér á landi. Á undanförnum árum hefir víða um landið verið ráðizt í stórfelldar framkvæmdir, hafnarbætur og bryggjugerðir. Ég hygg, að víðast hvar hafi þær orðið ákaflega þungar í vöfunum fyrir viðkomandi kauptún. Það er nú svo með flestar hafnargerðir, að tilkostnaðurinn hefir orðið mikill, og þessi kauptún segjast alveg vera að sligast undir kostnaðinum af þessum hafnargerðum. En hvernig er því nú farið með þær hafnarbætur, sem gerðar hafa verið á Siglufirði, og hvernig hafa tekjur bæjarins ávaxtazt af þeim hafnarmannvirkjum, sem þar hefir verið lagt í? Er það vegna þessara gífurlegu ráðstafana, sem gerðar hafa verið af hálfu hins opinbera til að draga viðskiptin sem mest til þessa kaupstaður, að mjög mikið fé hefir verið lagt af mörkum til hafnarbóta á Siglufirði, eins og hv. 5. þm. Reykv. minntist á? Hann sagði, að þar hefðu verið reist hafnarmannvirki fyrir 600 þús. kr. og af því fé hefði ríkissjóður lagt fram 200 þús. kr. En hvernig ávaxtar svo Siglufjarðarkaupstaður þær 400 þús. kr., sem hann hefir lagt fram til þessa mannvirkis? Hann ávaxtaði þær þannig, að á síðastl. ári hafði höfnin tekjur, sem námu 200 þús. kr., þ. e. a. s. tekjur hafnarinnar á þessu eina ári námu helmingi stofnkostnaðar. Hvað hefir skapað honum þessa aðstöðu? Það eru hin miklu ríkisverksmiðjubákn. Þessar verksmiðjur hafa meiri áhrif í þessu efni en nokkuð annað, sem sjá má af því, að bæjarsjóður getur á tveim árum uppborið allan þann kostnað, sem hann hefir lagt fram til hafnargerðar, í hreinum tekjum, sem renna í sjóð kaupstaðarins. Ég held, að þegar á þetta er litið, þá hljóti menn að sjá, að það er harla ósanngjarnt að vera að kúga þessar verksmiðjur með fasteignaskatti, kúga fé út úr þeim mönnum, sem þannig hafa látið bæjarsjóði stór fríðindi í té. Það er svo hróplegt ranglæti, að það má eigi koma fyrir, enda sést það bezt, hve fjarstætt þetta er, ef það er athugað, að annarstaðar á landinu eru engar slíkar álögur lagðar á ríkisverksmiðjurnar. Siglufjörður er eini kaupstaður landsins, sem getur tekið þetta ½% af umsetning stórra verksmiðja, og þá hefði aldrei átt að vekja máls á því, að láta hann hafa 20–30 þús. kr. í fasteignaskatt af þeim í ofanálag. Það kemur vitanlega ekki til mála, að Alþ. láti Siglufirði haldast það uppi að leggja fasteignaskatt á ríkisverksmiðjurnar, sem auðvitað yrði meiri og meiri eftir því, sem fleiri verksmiðjum yrði bætt við. Það leiðir því af sjálfu sér, að einhver mistök hafa valdið því, að þetta ákvæði var sett inn í frv., og þessi mistök verður að leiðrétta. Ég ætla ekki að fara lengra út í þetta mál að sinni, en ég get lýst því yfir, að ég ætla að verða við tilmælum hæstv. atvmrh., að taka brtt. mínar aftur við þessa umr. málsins og athuga málið betur, en við, sem flytjum till., höldum fast við það, að þetta þurfi að leiðrétta. Það var aldrei meiningin að láta Siglufjörð hafa betri aðstöðu en aðra kaupstaði, þar sem síldarverksmiðjurnar hafa verið reistar, en það yrði, ef hann gæti lagt á þær fasteignaskatt.

*Einar Olgeirsson: Ég ætla ekki að orðlengja um þetta mál, en ég vil lýsa undrun minni yfir þeirri kynlegu röksemdafærslu og þekkingarleysi á málinu, sem kom fram í ræðu hv. þm. Borgf. Hann hélt, að hafnarmannvirkin á Siglufirði hefðu kostað 600 þús. kr. Þessi hv. þm. hefir skilið ræðu mína á þá leið, að öll hafnarmannvirkin þar hefðu kostað 600 þús. kr., en þar átti ég aðeins við sjóvarnargarðinn, því að öll hafnarmannvirkin á Siglufirði hafa áreiðanlega kostað yfir 1 millj. kr. Hann hélt einnig, að Siglufjörður hefði lagt fram 400 þús. kr. til að byggja hafnarmannvirkin og af þeim hefði hann 200 þús. kr. tekjur á einu ári. Ef hv. þm. Borgf. byggir brtt. sínar á álíka mikilli þekkingu, þá eru þær ekki byggðar á traustum grundvelli. Hafnargerðin ein hefir kostað meira en 150 þús. kr. Tekjur Siglufjarðar af hafnarmannvirkjum bæjarins koma því ekki við, hvað hafnarbætur hafa kostað. Hæstv. atvmrh. talaði í þessu sambandi um það, að Siglufirði mætti þykja fengur í, að þessi sjóvarnargarður var byggður. En ég ætla að halda fast við það, sem ég sagði áðan, að þessi garður hefir fyrst og fremst verið byggður með hagsmuni ríkisverksmiðjunnar fyrir augum, til þess að verja hana fyrir sjávarágangi. En ef á að fara að rannsaka þetta mál ennþá betur, mætti einnig rannsaka, hvað framsóknarmenn hafa keypt mikið af lóðum í nánd við verksmiðjuna, og fyrir hvaða verð. En þessar lóðir hafa þeir keypt í því skyni, að tryggja sér verðhækkun á þeim síðar, er myndi verða eftir að sjóvarnargarðurinn var byggður. Það myndi alls ekki hafa verið heppilegt út frá sjónarmiði Siglufjarðarkaupstaðar að leggja 400 þús. kr. í þetta mannvirki. Frá sjónarmiði bæjarins hefði verið miklu heppilegra að dýpka höfnina fyrir innan eyrina, svo að hún yrði nothæf. Ég mun svo ekki orðlengja frekar um þetta mál að sinni, af því að brtt. hafa verið teknar aftur til 3. umr. og frv. verður vísað til sjútvn. til athugunar.