Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Við búum okkur nú undir að halda áfram umræðum um þá miklu skýrslu sem hv. þm. Atli Gíslason gerði grein fyrir í ræðu sinni í gær sem er afrakstur nefndarstarfs þingmannanefndarinnar. Hv. þingmaður kallaði þetta sjálfstæðisyfirlýsingu Alþingis. Það voru auðvitað stór orð og metnaðarfull og við skulum vona að þau geti gengið eftir. En ekki byrjar það björgulega því að ástæðan fyrir því að við erum að fresta þessum þingfundi er sú að ríkisstjórnin, framkvæmdarvaldið, treystir sér ekki til að sækja þingfund á þeim tíma sem boðaður hafði verið með góðum fyrirvara og þingmenn eru nú komnir til að sækja. Af þeim ástæðum var hæstv. forseta nauðugur einn kosturinn að fresta fundi. Ætlunin var að hæstv. forsætisráðherra hæfi umræðuna hér núna kl. hálfellefu. Þetta er táknrænt. Það er liðinn nákvæmlega sólarhringur frá því að sjálfstæðisyfirlýsingin var gefin.

Frú forseti. Fyrst við höfum 15 mínútur auðar vildi ég gjarnan koma inn á fundarstjórn forseta sem byrjaði ekki björgulega. Þegar við byrjuðum að ræða skýrsluna og ég ætlaði að fara í andsvar tjáði hæstv. forseti þingheimi að hann ætlaði sér að raða þingmönnum eftir flokkslínum. Það er einmitt undirstrikað í skýrslunni að ekki eigi að fara að flokkslínum eða leiðtogaræði. Ég vildi gjarnan koma þessu að.

Forseti vill tilkynna að með bréfi, dags. 10. september 2010, hefur forseti óskað eftir því við heilbrigðisnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um St. Jósefsspítala – Sólvang. Skýrslan er eftirfylgni á stjórnsýsluúttekt sem unnin var árið 2007. Þetta er í samræmi við reglur um þinglega meðferð skýrslna Ríkisendurskoðunar sem forsætisnefnd samþykkti 12. febrúar 2008.

Gert er ráð fyrir klukkustundarhléi til þingflokksfunda í hádeginu. Nánari tímasetning fer eftir því hvernig stendur á ræðum.

Virðulegi forseti. Níu manna nefnd fulltrúa allra þingflokka, sem kosin var samkvæmt 15. gr. laga um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða, hefur nú skilað Alþingi skýrslu sinni. Ég fagna því að skýrslan sé komin fram og tek heils hugar undir þakkir þingmanna til nefndarmanna og annarra sem komið hafa að vinnu hennar. Vinna þingmannanefndarinnar markar þáttaskil í endurreisnarstarfinu, ekki síst vegna þeirrar staðreyndar að um skýrslu hennar ríkir þverpólitísk sátt, bæði hvað varðar greiningu á orsökum og atburðarás í aðdraganda hruns bankanna og ekki síður um þær leiðir sem fara skal til að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig nokkurn tímann. Skýrsla rannsóknarnefndarinnar var þungur áfellisdómur yfir stjórnkerfinu, stjórnmálamönnum, eftirlitsaðilum og fjármálastofnunum en um leið var hún áskorun um heiðarlegt uppgjör, breyttar leikreglur í stjórnmálum og nýja og skýrari starfshætti í stjórnkerfinu. Ekki síst átti þetta við þar sem almenn ánægja og sátt ríkti um niðurstöður rannsóknarnefndarinnar. Sú yfirsýn sem rannsóknarskýrslan veitti okkur um samhengi atburða, ákvarðana og þróunar hjálpaði okkur sem þjóð til að vinna úr áfallinu sem hrun bankakerfisins hafði í för með sér og gaf okkur fótfestu til að standa þannig að endurreisninni að slíkir atburðir endurtækju sig ekki. Það er gríðarlega merkilegur áfangi og stórpólitísk tíðindi, þegar níu manna nefnd þingmanna úr öllum stjórnmálaflokkum hefur ítarlega yfirfarið efni rannsóknarskýrslunnar lið fyrir lið, rætt sig niður á sameiginlegar leiðir til að bregðast við þeim áfellisdómum og ábendingum sem þar komu fram og skila nánast einróma niðurstöðum. Það hlýtur að efla okkur trú um að nýir tímar séu að renna upp í endurreisnarferlinu og að aukin sátt muni ríkja um þau mikilvægu verk sem fram undan eru. Þessu fagna ég mjög og óska þingmannanefndinni og okkur öllum innilega til hamingju með þetta skref á vegferð okkar allra. Ef vel verður nú á málum haldið mun þessi vinna skila samfélaginu og þjóðinni umbótum til frambúðar. Í mínum huga er grundvallaratriði að almenningur sjái þegar upp er staðið bætt vinnubrögð á öllum sviðum þannig að bæði Alþingi og stjórnkerfið í heild njóti virðingar og trausts í hvívetna. Í skýrslu þingmannanefndarinnar er fjallað um lærdóm sem okkur ber að draga af því sem hér gerðist og olli efnahagshruninu. Skýrt hefur komið fram og viðurkennt er að orsakir hrunsins er að finna í atburðum og ákvörðunum sem áttu sér stað fram til ársins 2006 og fyrstu mánuði ársins 2007. Eftir það varð hruninu vart forðað þótt vissulega hefði verið hægt að draga úr tjóninu og bregðast við með faglegri hætti. Hinar raunverulegu ástæður hrunsins, sem ítarlega var fjallað um í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og nú eru staðfestar með þverpólitískri sátt í þingmannanefndinni, áttu sér stað fyrir árið 2007. Meginástæðan fyrir hruninu verður auðvitað fyrst og fremst rakin til framferðis og stjórnarhátta stjórnenda og aðaleigenda bankanna sjálfra. Um þau mál fáum við stöðugt ný sannindamerki og við hljótum að treysta því að umfangsmiklar rannsóknir sérstaks saksóknara leiði síðan allan sannleikann í ljós áður en langt um líður. Rótina að þessum óförum má hins vegar rekja til einkavæðingar bankanna fram til ársins 2003 og þess óhefta vaxtar sem stjórnvöld og eftirlitsstofnanir létu viðgangast og hvöttu í raun til fram undir það síðasta. Fjármálaeftirlitið og ekki síst Seðlabanki Íslands fá algjöra falleinkunn í þessu samhengi. Ekki síður er orsaka hrunsins að leita í þeim alvarlegu mistökum sem hér voru gerð í efnahagsstjórn á árunum fyrir hrun. Sérstaklega á þetta við um tímabilið frá 2003 til 2007 þegar vöxtur bankakerfisins var sem mestur. Þarna liggja hinar raunverulegu ástæður hrunsins og ég fagna því sérstaklega að um það ríki nú pólitísk sátt. En það var fleira sem brást í stjórnkerfi okkar. Stjórnsýslan og stjórnmálin brugðust í því hlutverki sínu að tryggja hagsmuni almennings. Sérhagsmunir viðskiptalífs þar sem gróðasjónarmið réðu för, gegnsýrðu allt. Of langt var gengið í styrkjum til stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna. Fjölmiðlar og háskólasamfélagið féllu í raun að hluta til einnig á prófinu og öll þurfum við því að líta í eigin barm. Um þennan skilning ríkir einnig pólitísk sátt á Alþingi og við höfum í raun sýnt það í verki á undanförnum árum að við ætlum okkur að læra af reynslunni. Við höfum nú þegar náð saman um fjölda aðgerða til að bæta stjórnsýsluna og starfsumhverfi stjórnmálaflokka og í farvatninu eru enn frekari skref í þeim efnum. Sú pólitíska sátt sem þingmannanefndin hefur náð um þessi mál hlýtur að boða nýja og betri tíma í þessum efnum og því ber okkur að fagna henni sérstaklega. Hæstv. forseti. Það sem nú skiptir mestu máli er að menn byggi á þeim góða grunni sem skýrsla þingmannanefndarinnar er og læri af þeim mistökum sem gerð hafa verið. Efnahagshrunið kallar á gagngera endurskoðun á sviði efnahagsstjórnar. Tryggja þarf aukið samræmi í efnahagsstjórn og miðlun upplýsinga á hverjum tíma til þeirra sem bera ábyrgð á þeim þáttum sem mest áhrif geta haft á þessu sviði. Jafnframt ber að tryggja að fagleg sjónarmið liggi til grundvallar ákvörðunum stjórnmálamanna hverju sinni, bæði á vettvangi ríkisstjórnar og Alþingis. Þingmannanefndin leggur meðal annars til að stofnuð verði sjálfstæð ríkisstofnun sem fylgist með þjóðarbúskapnum og gefi út þjóðhagsspá. Ég er sammála þessari tillögu nefndarinnar enda er kveðið á um þetta atriði í yfirlýsingu í tengslum við breytingar á ríkisstjórninni þann 2. september síðastliðinn. Forsætisráðuneytið mun jafnframt hafa forustu um og tryggja að hafin verði endurskoðun á þeim sviðum sem varða önnur ráðuneyti, svo sem á sviði efnahagsmála, með hliðsjón af tillögum þingmannanefndarinnar. Nefnd um fjármálastöðugleika hefur þegar verið endurskipulögð með nýju erindisbréfi og nýrri skipan. Formfesta hefur verið aukin og nefndin hefur meðal annars unnið að viðbragðsáætlun við hugsanlegum efnahagsáföllum. Forsætisráðuneytið mun fylgja því eftir að tillögur þingmannanefndarinnar er að þessu lúta komi til framkvæmda eftir því sem unnt er. Ég vil sérstaklega nefna þá jákvæðu umfjöllun og viðbrögð sem komið hafa fram í umræðu um skýrslu þingmannanefndarinnar gagnvart því að einkavæðing bankanna verði rannsökuð en því miður reyndist ekki meiri hluti fyrir í þingmannanefndinni. Ég fagna því sérstaklega sem fram kom af hálfu formanns Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins í umræðum hér á Alþingi í gær að vilji sé fyrir því af hálfu þeirra að rannsaka einkavæðinguna og treysti því að breið samstaða náist um það hér á Alþingi. Ég tek jafnframt undir það með þingmannanefndinni að gerðar verði rannsóknir og úttektir á starfsemi lífeyrissjóða, aðdraganda og orsökum falls sparisjóða og á Fjármálaeftirlitinu og Seðlabanka Íslands. Ég hef sjálf sem alþingismaður flutt tillögu um úttekt á lífeyrissjóðakerfinu svo sem um setu forsvarsmanna lífeyrissjóðanna á sama tíma bæði í stjórnum lífeyrissjóða og í stjórnum fyrirtækja sem lífeyrissjóðirnir eiga hlut í, sem ég tel ástæðu til að breyta. Einnig tel ég að tryggja þurfi lýðræðislegra val í stjórnir lífeyrissjóða en nú er. Ég nefni einnig tillögur um úttekt á þróun valds og lýðræðis hér á landi sem ég hvet allsherjarnefnd Alþingis til að yfirfara og meta hvort ekki sé rétt að endurflytja en hliðstæðar úttektir hafa farið fram á öðrum Norðurlöndum. Það er afar mikilvægt að alþingismönnum takist nú að eiga gott samstarf um úrvinnslu þeirra umbótamála sem þingmannanefndin leggur til. Sem forsætisráðherra mun ég beita mér fyrir því að unnið verði hratt og vel úr þeim tillögum sem lúta að stjórnsýslunni og ekki eru þegar í vinnslu. Það er að mínu mati gríðarlega mikilvægt að pólitísk sátt náðist um þau umbótamál og ég fagna því sérstaklega. Umbótastarfið er reyndar þegar komið langt á veg innan Stjórnarráðsins og nefnd undir forustu dr. Gunnars Helga Kristinssonar prófessors hefur skilað forsætisráðuneytinu tillögum um viðbrögð stjórnsýslunnar við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem unnið verður úr á vettvangi allra ráðuneyta, auk þess sem nefnd vinnur nú að endurskoðun starfsumhverfis Stjórnarráðsins. Ég get tekið undir margt í skýrslu þingmannanefndarinnar um að bæta megi vinnubrögð innan stjórnsýslunnar og í forsætisráðuneytinu hafa reyndar þegar verið innleidd mörg úrbótaverkefni sem nefndin bendir á og önnur eru í góðum farvegi. Ég vil segja það hér við þetta tækifæri að mér kom mjög á óvart þegar ég tók við embætti forsætisráðherra hve vinnubrögð á mörgum sviðum voru frumstæð. Það er í raun merkilegt hve lítil umræða hefur farið fram um umgjörð og vinnubrögð ríkisstjórnar og ríkisráðs hér á landi og innan Stjórnarráðsins almennt og hve lítið við höfum litið til þróunar í nágrannalöndum okkar í því efni. Þetta hefur m.a. komið fram í störfum nefnda sem ég hef falið að fara yfir umgjörð Stjórnarráðsins. Ég á von á endanlegum tillögum um úrbætur á næstu mánuðum. Í tengslum við það nefndarstarf er m.a. unnið að rannsóknum á starfsháttum ríkisstjórna, samskiptum ráðuneyta og samskiptum þeirra við stofnanir og bera þær saman við erlendar rannsóknir um sama efni. Við þá skoðun hefur m.a. komið í ljós að völd einstakra ráðherra samanborið við völd ríkisstjórnarinnar virðast almennt meiri hér á landi en í nágrannaríkjum, þrátt fyrir að ríkisstjórnir þeirra landa séu líkt og á Íslandi ekki skilgreind sem fjölskipuð stjórnvöld. Má í því sambandi nefna Noreg, Danmörku og Írland. Ég tel nauðsynlegt að fram fari umræða um kosti þess og galla að breyta fyrirkomulagi ríkisstjórnarskipanar hér á landi svo sem hvort hún eigi að vera fjölskipað stjórnvald. Nefndin, sem vinnur nú að endurskoðun laga um Stjórnarráðið, skoðar einnig stöðu og hlutverk ráðherra, pólitískra aðstoðarmanna og embættismanna innan ráðuneyta. Nefndin skilaði fyrr í sumar áfangaskýrslu þar sem m.a. eru lagðar til umtalsverðar breytingar á ferli ráðninga innan Stjórnarráðsins með skipan sérstakrar ráðninganefndar. Þar er einnig lagt til að lögð verði aukin áhersla á fagþekkingu og betri stjórnun og nýtingu mannauðs innan Stjórnarráðsins sem heildar. Benda má á að í Danmörku fara allar embættisveitingar ráðherra fyrir sérstaka ráðherranefnd, þannig að einn ráðherra tekur aldrei ákvörðun um skipan í embætti án þess að hafa kynnt tillögu sína fyrir fleiri ráðherrum. Slíkt fyrirkomulag tel ég til mikillar fyrirmyndar og vil gjarnan koma því á hér á landi. Þrátt fyrir að nefndin hafi ekki formlega skilað af sér verður samt sem áður horft til þeirra sjónarmiða sem unnið er eftir í nefndarstarfinu t.d. við ráðningar stjórnenda í þau nýju ráðuneyti sem Alþingi hefur ákveðið að setja á fót, þ.e. velferðarráðuneyti og innanríkisráðuneyti. Allt verður þetta skoðað í heild sinni og ráðist í nauðsynlegar breytingar þegar nefndin skilar endanlega af sér í lok næsta mánaðar. Nefndin fjallar jafnframt almennt um hlutverk og skipulag ráðuneyta, ráðningar og starfslok og hlutverk, valdmörk og ábyrgð ráðherra, ráðuneytisstjóra og sérstakra ráðgjafa ráðherra. Nefndin taldi í áfangaskýrslu sinni að skilgreina þyrfti hlutverk ráðuneyta á skýran hátt í stjórnarráðslögunum og fjallaði sérstaklega um stefnumörkun ráðherra og hvernig efla mætti faglega stjórnsýslu. Þingmannanefndin leggur til að lögum og reglum verði breytt þannig að komið verði í veg fyrir að einstakir ráðherrar gangi inn á valdsvið og ábyrgðarsvið hver annars. Skarist valdsvið beri þeim að hafa formlega samvinnu og ítrekuð er ábyrgð fagráðherra á eftirliti með störfum Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. Þetta lýtur að verkstjórnarvaldi forsætisráðherra og valdmörkum ráðherra sem er til umfjöllunar í nefnd sem endurskoðar nú lög um Stjórnarráðið. Ég mun fela nefndinni að taka tillögur þingmannanefndarinnar til sérstakrar umfjöllunar. Með flutningi Seðlabanka Íslands til efnahags- og viðskiptaráðuneytisins haustið 2009 var einnig stuðlað að því að ábyrgð eins og sama ráðherra á bankanum og Fjármálaeftirlitinu yrði skýrari en áður. Eins og ég gat hér um áður hafa margs konar úrbætur á vinnubrögðum þegar verið innleiddar innan Stjórnarráðsins á undanförnum mánuðum og mun ég hér geta þeirra helstu. Forustuhlutverk forsætisráðuneytisins hefur þegar verið eflt með breyttu skipulagi ráðuneytisins, m.a. til þess að tryggja samhæfð vinnubrögð og formfestu í samskiptum innan Stjórnarráðsins. Við höfum unnið að sameiningu ráðuneyta og eflingu þeirra og frekar verður unnið að sameiningu ráðuneyta og stofnana þannig að sérfræðiþekking nýtist betur en áður og þjónustan verði skilvirkari, markvissari og betri en áður og verklag samræmt. Ég tek undir með þingmannanefndinni að brýnt er að í ráðuneytunum sé til staðar sú fagþekking og reynsla sem nauðsynleg er til að sinna þeim verkefnum sem ráðuneytunum ber. Leggja þarf ríka áherslu á formfestu við töku ákvarðana og innleiða meiri aga í vinnubrögð, ekki síst þegar taka þarf ákvarðanir undir miklu álagi. Þetta tel ég að náist m.a. með því að sameina ráðuneyti og stækka þau og efla. Undir forustu forsætisráðherra höfum við sett á fót sérstakar ráðherranefndir, m.a. á sviði efnahagsmála og ríkisfjármála, sem fjalla um þau málefni með formlegum hætti á grundvelli reglna. Fundir eru undirbúnir með dagskrá og formlegar fundargerðir haldnar. Þessir fundir hafa reynst afar mikilvægir og með þeim er tryggt að ráðherrar öðlast með skipulögðum og öguðum vinnubrögðum betri yfirsýn yfir þessa mikilvægu málaflokka en áður. Við höfum samið reglur um undirbúning lagafrumvarpa sem lögð eru fram í ríkisstjórn til þess að tryggja bætt vinnubrögð og meiri gæði. Þá hefur forsætisráðuneytið ákveðið að auka forustuhlutverk sitt og samráð við önnur ráðuneyti fyrir framlagningu þingmálaskrár og mun hafa til hliðsjónar tillögur þingmannanefndarinnar um að stjórnarfrumvörp verði lögð fram með góðum fyrirvara. Jafnframt mun verða tekið til skoðunar í samvinnu við utanríkisráðuneytið hvort setja megi skýrari reglur um innleiðingu EES-gerða, taka tillit til sérstöðu landsins og vanda betur til þýðinga gerðanna. Að nokkru leyti er tekið á þessum málum í endurskoðuðum reglum ríkisstjórnarinnar um undirbúning og meðferð stjórnarfrumvarpa auk þess sem Þýðingamiðstöð utanríkisráðuneytisins hefur verið stórefld að undanförnu. Talsvert hefur verið rætt um það hvort setja eigi á fót lagaskrifstofu á vettvangi Alþingis. Ég tel að bætt vinnubrögð á vettvangi stjórnsýslunnar komi alls ekki í veg fyrir að Alþingi efli starfsemi sína á því sviði. Ég tel að full ástæða sé til þess að lengja þann tíma sem Alþingi hefur til umfjöllunar um mikilvæg mál á sama hátt og ég hef viljað innleiða vandaðri vinnubrögð við vinnslu frumvarpa áður en þau eru lögð fyrir Alþingi. Sú staðreynd að komið hafi verið á fót löggjafarskrifstofu innan forsætisráðuneytisins þarf alls ekki að koma í veg fyrir að Alþingi efli yfirferð yfir frumvörp. Þannig er það á öðrum Norðurlöndum svo sem í Danmörku, þar er sterk lagaskrifstofa fyrir ráðuneytin og einnig er slík þjónusta öflug á vettvangi þingsins. Sem sá þingmaður sem hefur lengstan starfsaldur á Alþingi styð ég heils hugar eflingu Alþingis og fagna henni og tel að faglega sterkt löggjafarþing og faglega sterk stjórnsýsla tryggi sameiginlega vönduð vinnubrögð í hvívetna. Við höfum sett á fót stjórnsýsluskóla fyrir ráðherra, aðstoðarmenn og starfsmenn Stjórnarráðsins, sem mun hefja störf í lok þessa mánaðar. Þar verður meðal annars farið almennt yfir vönduð vinnubrögð, störf ríkisstjórnar, skráningu gagna og almennar reglur stjórnsýslulaga og upplýsingalaga og hér eftir munu nýir ráðherrar, aðstoðarmenn og starfsmenn Stjórnarráðsins fá slíka fræðslu. Siðareglur fyrir ráðherra, aðstoðarmenn ráðherra og starfsmenn stjórnsýslunnar eru þegar í undirbúningi. Kallað hefur verið eftir slíkum reglum í áratugi og er hér um mikið framfaraspor að ræða. Á vettvangi forsætisráðuneytisins hefur verið fjallað um breytt vinnubrögð að því er varðar skráningu fundargerða ríkisstjórnar og það er eitt af verkefnum nefndar um endurskoðun laga um Stjórnarráð Íslands að fjalla um verklag ríkisstjórnar. Nefndin mun skoða þetta sérstaklega á næstu vikum. Þá mun forsætisráðuneytið fela nefndinni að fjalla sérstaklega um starfshætti samráðshópa og funda þegar oddvitar ríkisstjórnar eða ráðherrar koma fram gagnvart aðilum úr stjórnkerfinu eða utanaðkomandi aðilum. Endurskoðun upplýsingalaga er nú á lokastigi. Þar verður lagt til að gildissvið upplýsingalaga verði víkkað þannig að þau taki til einkaréttarlegra aðila sem eru í eigu hins opinbera að 75% eða meira. Einnig verða lagðar til breytingar á kröfum til framsetningar á beiðni um aðgang að gögnum með það að markmiði að almenningi verði gert auðveldara en nú er að óska upplýsinga. Þá verður krafist rökstuðnings af hálfu stjórnvalda fyrir því að ekki sé nýtt heimild til að veita aðgang að gögnum umfram skyldu. Slíkt mun fyrirsjáanlega leiða til að gögn verði frekar afhent en nú er jafnvel þótt það sé ekki skylt að lögum. Þá stendur nú yfir endurskoðun á málaskrárkerfi Stjórnarráðsins og þar verður m.a. sérstaklega fjallað um hvernig bæta megi vinnubrögð út frá skyldu til skráningar upplýsinga. Þá vil ég að sérstaklega verði skoðað hvort og þá hvernig megi auka aðgang fjölmiðla að upplýsingum um þau verkefni sem unnið er að innan Stjórnarráðsins hverju sinni. Hæstv. forseti. Ég hef hér reifað tillögur þingmannanefndarinnar sem snúa að stjórnsýslunni og þær úrbætur sem þegar hefur verið unnið að. Fjölmörg mikilvæg lýðræðis- og umbótamál hafa þegar hlotið umfjöllun og samþykki á Alþingi. Ég nefni stjórnlagaþing sem nú verður undirbúið á þjóðfundi sem haldinn verður 6. nóvember næstkomandi og kosið verður til stjórnlagaþings 27. nóvember. Með þjóðfundinum og stjórnlagaþinginu er stigið stærra skref í lýðræðisátt en fordæmi eru fyrir hér á landi. Ég bind miklar vonir við að stjórnlagaþingið og síðar Alþingi samþykki lýðræðisumbætur sem hafa verið til umfjöllunar áratugum saman. Ég bind jafnframt vonir við að stjórnlagaþingið taki til umfjöllunar og komi fram með tillögur á grundvelli skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þingmannanefndarinnar. Þá hafa verið samþykkt lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna og frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðanda og upplýsingaskyldu þeirra, sem flutt var af öllum stjórnmálaflokkum en undirbúið í forsætisráðuneytinu. Allt eru þetta mikil framfaramál og vil ég nota tækifærið hér og þakka háttvirtum þingmönnum fyrir þeirra miklu og góðu vinnu í þessum efnum. Virðulegi forseti. Ég ítreka það að ég fagna umfjöllun þingmannanefndarinnar um stjórnsýsluna og tel að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis og þingmannanefndarinnar séu gott innlegg í þá úrbótavinnu sem þegar er vel á veg komin innan stjórnsýslunnar. Það er ekki síst mikilvægt að þverpólitísk sátt hafi náðst um vinnslu þessa máls hér á Alþingi. Eins og ég sagði í upphafi tel ég að sú staðreynd marki á vissan hátt þáttaskil í þeirri endurreisn sem við göngum nú í gegnum. Ég vil einnig nota tækifærið til að þakka alþingismönnum fyrir málefnalega umræðu og málefnalega nálgun þessa í senn viðkvæma og mikilvæga verkefnis. Almenningur gerir kröfu um að við vinnum verk okkar með þessum hætti og almenningur á heimtingu á því. Með því móti getum samhent beint tíma okkar og kröftum í uppbyggingu í stað niðurrifs. Ég vil jafnframt benda á mikilvægi þess að vel takist til á stjórnlagaþinginu og að þar verði tekist á um grundvallaratriði í uppbyggingu stjórnskipunar okkar. Ef vel tekst til á stjórnlagaþinginu, eins og ég hef fulla trú á, og ef vel tekst til með þær stjórnsýsluumbætur sem nú eru í farvegi og undirbúningi munum við í framtíðinni búa við heilbrigðari og öflugri umgjörð og betra samfélag en nokkru sinni fyrr hér á landi. Ég heiti því að vinna af fullum krafti að þessum mikilvægu og löngu tímabæru úrbótum sem fólkið í landinu á svo sannarlega skilið að verði komið á til frambúðar. Ég vil þakka nefndinni aftur og ítrekað fyrir mjög góða og efnismikla skýrslu og frábærar tillögur og heiti á samvinnu við þingið að koma þeim til framkvæmda. Ég vil að lokum nefna að ég tel að þær tillögur sem fram hafa verið settar um endurskoðun á lögum um landsdóm og ráðherraábyrgð séu mjög athyglisverðar, mjög til bóta og löngu tímabærar. Um það hef ég ítrekað flutt tillögur og m.a. með þingsályktunartillögu sem lögð var fram á 131. löggjafarþingi 2004–2005. Þar lagði ég til að lög um ráðherraábyrgð yrðu tekin til gagngerar endurskoðunar og að fyrirkomulag landsdóms yrði jafnframt breytt. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsögu hennar í þessu máli. Það er greinilega ýmislegt sem betur má fara og ýmislegt sem búið er að gera, en að vísu hafði hæstv. forsætisráðherra ekki tíma til þess að bíða eftir því að þingmannanefndin kæmist að niðurstöðu í þessu máli, svo mikið lá á að gera hér stjórnkerfisbreytingar. Þar á meðal réðst forsætisráðuneytið í það 1. október 2009 að setja á stofn lagaskrifstofu við forsætisráðuneytið. Það undrar marga að ráðist hafi verið í þær úrbætur á grundvelli skýrslu sem lá þar fyrir frá aðilum úr háskólasamfélaginu, vegna þess að þingmannanefndin var að störfum. Enda kom það í ljós í umræðum á Alþingi í gær hjá formanni þingmannanefndarinnar að tímabært væri orðið að aðskilja framkvæmdarvald og löggjafarvald. Lýsti hann yfir að nú væri sjálfstæðisbaráttan hafin fyrir því að löggjafinn mundi komast undan framkvæmdarvaldinu. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra og óska eftir því að hún svari því enn skýrar en fram kom í framsöguræðu hennar: Hver var ástæðan fyrir því að ráðist var í að stofnsetja lagaskrifstofu í forsætisráðuneytinu í stað þess að sjá til þess að sú skrifstofa væri innan Alþingis og mundi þar skjóta styrkari stoðum undir lagasetningu á Alþingi? Í öðru lagi: Er hæstv. forsætisráðherra tilbúin að taka það skref með þingheimi að stíga hér fram og samþykkja það frumvarp sem fyrir liggur um lagaskrifstofu Alþingis, að leggja niður lagaskrifstofuna í forsætisráðuneytinu til þess að fullur aðskilnaður verði innan tíðar milli þessara greina ríkisvaldsins?

Virðulegi forseti. Ég þekki vissulega áhuga hv. þingmanns á því að koma á fót lagaskrifstofu Alþingis, en stofnun lagaskrifstofu hjá forsætisráðuneytinu kemur ekki í veg fyrir að unnið sé vel að málum innan stjórnkerfisins, eins og ég sagði í framsögu minni. Ég nefndi að slíkt á sér fyrirmyndir á hinum Norðurlöndunum, þar eru bæði lagaskrifstofur innan Stjórnarráðsins og innan þingsins. Ég hef talað lengi fyrir því að auka þurfi gæði frumvarpa. Ég hef orðið vör við að hér hefur stundum verið kvartað yfir því að frumvörp sem koma frá Stjórnarráðinu mættu vera betur unnin. Ég kveinka mér ekkert undan gagnrýni en mér finnst það mjög sérkennilegt að þegar við reynum að bæta störf okkar með því að stofna lagaskrifstofu til þess að auka gæði frumvarpa sé kvartað yfir því í ræðustól. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég tel að þetta eigi að vera til á báðum stöðum, innan Stjórnarráðsins og innan Alþingis þannig að við leggjum okkur öll fram, bæði í stjórnsýslunni og á Alþingi til að gæði lagafrumvarpa verði sem mest.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svar hennar sem var nú kannski ekki það svar sem ég óskaði eftir, því að hv. þm. Atli Gíslason sagði orðrétt í umræðu í gær, með leyfi forseta: „En við segjum að við viljum ekki að Alþingi sé verkfæri í höndum framkvæmdarvaldsins.“ Skýrara getur það ekki verið. Mig langar líka að vísa í umsögn sem barst frá forsætisráðuneytinu varðandi frumvarp til laga um lagaskrifstofu Alþingis, en þar segir, með leyfi forseta: „Ekki er hægt að þróa tvær aðskildar lagaskrifstofur, annars vegar á vegum Stjórnarráðs Íslands og hins vegar hjá Alþingi með áþekk hlutverk. Með því væri hætta á ósamræmi, tvíverknaði og bágri nýtingu sérþekkingar. Gott dæmi um ákjósanlega leið sem farin hefur verið til að auka gæði lagasetningar er að um árabil hefur verið gott samstarf ráðuneytanna og skjaladeildar Alþingis um málfarslegan yfirlestur lagafrumvarpa.“ Frú forseti. Ég er að vísa í umsögn frá forsætisráðuneytinu sem barst allsherjarnefnd við frumvarp um lagaskrifstofu Alþingis. Þarna segir forsætisráðuneytið með öðrum orðum að nefndasvið Alþingis sé fullgott til þess að fara í málfarslegan yfirlestur en eigi að öðru leyti ekki að skipta sér af lagasetningu. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra á ný: Er forsætisráðherra tilbúin að gefa þetta eftir, að auka sjálfstæði Alþingis til lagasetningar og færa þessa skrifstofu til Alþingis þar sem hún á svo sannarlega heima, til þess að auka þennan aðskilnað?

Virðulegi forseti. Ég verð eiginlega að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á þessum málflutningi. Þeir sem þekkja til minna verka hér í gegnum tíðina á Alþingi vita að ég hef margsinnis flutt mál til að styrkja hlut löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdarvaldinu og eru til ótal mál um það. En ég held að við séum náttúrlega komin ansi langt í því ef framkvæmdarvaldið á að koma til þingsins hverju sinni og spyrja hvort það megi flytja mál um þetta og hitt og jafnvel að fara með það inn í þingið til sérstakrar skoðunar þar. Ég held að það hjálpi okkur ekki í málum. Mér finnst það mjög til bóta ef bæði er til lagaskrifstofa á Alþingi og í Stjórnarráðinu eins og ég sagði. Þó að Alþingi vilji ganga langt til að tryggja hlutverk sitt og þrískiptingu valdsins þá styð ég það mjög en það má þá ekki taka allt frumkvæði af framkvæmdarvaldinu, að það megi ekki flytja frumvörp öðruvísi en að spyrja kannski Alþingi um það og megi alls ekki flytja frumvarp ef einhvers staðar hefur komið fram að það sé í undirbúningi á vettvangi hjá einstaka þingmönnum eða þinghópum. Það gengur auðvitað ekki. Við þurfum líka að tryggja sjálfstæði framkvæmdarvaldsins, ekki satt?

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ræðu hennar. Nú kemur fram í niðurstöðum þingmannanefndarinnar að auka þurfi sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, leggja beri meiri áherslu á eftirlitshluta þingsins og auka fagmennsku við undirbúning löggjafar. Nú er það þekkt og menn viðurkenna það almennt að skipta eigi ríkisvaldinu í þrennt; löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Og ég hef alltaf furðað mig á því að flestöll frumvörp sem verða að lögum eru samin og þeim er ritstýrt í ráðuneytum. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra, sem hefur löngum barist fyrir lýðræði og auknu valdi Alþingis, og það er rétt, hvort hún sé sátt við að flest frumvörp sem verða að lögum séu samin og þeim ritstýrt í ráðuneytum, og meira að segja í stofnunum ríkisins sem eiga að framkvæma þau sömu lög. Væri ekki eðlilegra að Alþingi, sem hefur löggjafarvaldið, semji og ritstýri öllum frumvörp þannig að ráðuneyti sem og aðrir í þjóðfélaginu geti beint því til nefnda eða einstakra þingmanna að flytja frumvarp um tiltekið mál. Og þá taki nefndin ákvörðun um það hvort hún vilji flytja viðkomandi mál og ef ráðherrann hefur þingmeirihluta hefur hann það væntanlega í nefndinni líka, þannig að málið verði samið og því ritstýrt af þingmönnum og svo vísað til ráðuneytis til að spyrja hvernig gengur að framkvæma það. Nú er þetta öfugt. Þingmönnum er falið að rannsaka hvort lög frá framkvæmdarvaldinu séu framkvæmanleg. Mér finnst þetta fráleitt. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Væri ekki gott ráð til að bregðast við ádeilum um sjálfstæði þingsins að snúa þessu við?

Virðulegi forseti. Ég hef heyrt þessa ræðu hv. þingmanns áður. Ég veit ekki betur en ég hafi oft og tíðum tekið undir þessi sjónarmið hv. þingmanns og að einhvers staðar séu til greinar eftir mig um að frumkvæðisskylda Alþingis í lagasetningu ætti að vera meiri. Ég styð það því heils hugar að Alþingi hafi meiri frumkvæðisskyldu í því að leggja fram mál. Ég tel að við ættum líka kannski hjá framkvæmdarvaldinu að taka það meira upp, þegar við erum að skipa nefndir og skýrslur hafa verið gefnar út um einstaka mál - ég tala nú ekki um stór mál - að skýrslan sé þá bara kynnt á Alþingi fyrir þingheimi og þingnefndum áður en farið er að semja lagafrumvörp. Ég held að við séum ekkert voðalega langt hvort frá öðru í þessu, ég og hv. þingmaður. En ég legg á það áherslu að það má ekki heldur fara að taka frumkvæðisskyldu af framkvæmdarvaldinu að flytja mörg og brýn mál sem það flytur hér fyrir þingið. Ég styð það að þingið auki frumkvæðisskyldu í þessu máli. Ég er alveg tilbúin að leggja mig fram um það, þegar við erum að fjalla um stór mál sem liggja fyrir skýrslur um, að þingið fái að fjalla um það áður en farið er að ráðast í að útbúa frumvörp þannig að sjónarmið þingsins geti komið fram á undirbúningsstigi máls meira heldur en það fái málið fullbúið inn í þingið.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra jákvæðar undirtektir við þessa hugmynd. Ég vildi gjarnan að hún yrði rædd í hörgul. Hæstv. ráðherra kom í ræðu sinni inn á landsdóm. Hún sagðist hafa lagt til hér í eina tíð, og það er rétt, að leggja hann af og að mál gegn ráðherrum sem öðrum borgurum landsins fari fyrir venjulega dómstóla. Ég vil spyrja hana hvort hún telji að sú þróun sem orðið hefur í mannréttindahugsun í heiminum og þær hugmyndir sem menn hafa um réttarríkið, sem hafa verið að breytast á undanförnum áratugum, hafi gert það að verkum að landsdómur sé úreltur. Ég spyr líka hvort rétt sé að nota hann við núverandi aðstæður til að dæma ef hæstv. forsætisráðherra er í sjálfu sér á móti landsdómi.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt, sem fram hefur komið, og kom fram í framsögu minni, að ég hef nokkrum sinnum flutt frumvarp um breytingu á landsdómi, að hann verði lagður niður og ábyrgð gagnvart ráðherrum verði sótt fyrir almennum dómstólum. Ég tók eftir því í gær að formaður þingmannanefndarinnar, Atli Gíslason, fékk svipaðar spurningar. Hann vísaði til þess að hann vildi svara þeirri spurningu þegar teknar væru fyrir þær þingsályktunartillögur sem lúta að þeim málum. Ég ætla bara að lúta leiðsögn formanns nefndarinnar í því og bíða með að fjalla um það mál.

Frú forseti. Umræða um skýrslu rannsóknarnefndarinnar fór fram hér á Alþingi í kjölfar útgáfu hennar síðasta vor. Niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar ber að taka alvarlega því að þjóðin öll á mikið undir því að okkur auðnist að draga sameiginlegan lærdóm af því sem fór úrskeiðis og fyrirbyggja að það endurtaki sig. Það verður ekki auðvelt verk að draga slíkan sameiginlegan lærdóm. Ég er reiðubúinn til að leggja mitt af mörkum svo að sem víðtækust sátt geti tekist um meginniðurstöður þessarar vinnu. Útilokað er hins vegar að sameiginlegur skilningur verði á endanum um orsakir alls þess sem hér hefur gerst og innbyrðis samhengi hlutanna. Verkefni okkar er að leiða fram niðurstöðu sem færir okkur fram veginn og skilja frá, eftir því sem hægt er, ágreiningsefni sem ekki hafa raunhæfa þýðingu fyrir framtíðina. Hlutverk rannsóknarnefndarinnar var að draga upp heildarmynd af aðdraganda að falli bankanna og greina helstu orsakir þess. Að auki var nefndinni falið að leggja mat á hvort um mistök eða vanrækslu hafi verið að ræða við framkvæmd laga og reglna um fjármálastarfsemi á Íslandi og eftirlit með henni. Niðurstaða nefndarinnar var þungur dómur yfir starfsemi fjármálafyrirtækjanna og starfsháttum víða í viðskiptalífinu. Í fjármálafyrirtækjunum ríkti taumlaus áhættusækni, sérstaklega hjá stóru bönkunum þremur sem uxu langt út fyrir það sem þeir gátu risið undir. Algjört fyrirhyggjuleysi. Þessi hegðun var meginorsök hrunsins. Enginn getur tekið ábyrgðina af þeim sem þar áttu í hlut. Framganga þeirra var ekki í boði neinnar hugmyndafræði sem talað hefur verið fyrir hér í þingsölum. Þetta er undirstrikað í þeirri þingsályktunartillögu sem hér liggur frammi þar sem segir „að stjórnendur og helstu eigendur fjármálafyrirtækjanna á Íslandi beri mesta ábyrgð á bankahruninu.“ Það er hins vegar svo að það er hlutverk stjórnvalda að setja lög, reglur og ramma um atvinnustarfsemina, þar með talið fjármálafyrirtækin. Við verðum að horfast í augu við að þessi lög og þær reglur og þeir rammar sem þarna giltu brugðust okkur. Fram hjá því verður ekki litið. Virðulegi forseti. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er gríðarmikil að vexti. Umfang verksins er slíkt að ómögulegt er að gera því skil í stuttu máli. Umræðan hér á þinginu takmarkast því við meginatriði. Niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis, skýrslan sjálf, koma nú að nýju til umfjöllunar eftir yfirferð þingmannanefndarinnar sem skilar niðurstöðum sínum og tillögum. Það er ljóst að þingmannanefndinni var falið afar umfangsmikið verkefni og vandasamt. Ekki verður annað ráðið af niðurstöðunum og framsögu nefndarmanna en að allir nefndarmenn hafi lagst á eitt um að haga skipulagi vinnunnar þannig að sem víðtækust sátt gæti tekist um meginniðurstöður. Það var skynsamleg nálgun. Hafa ber í huga að vinna af þessum toga er fordæmislaus á Alþingi, enda þurfti að setja sérstakar reglur um starf nefndarinnar þótt nú séu í smíðum almennar reglur fyrir rannsóknarnefndir af þessum toga. Meginhlutverk þingmannanefndarinnar var að fylgja eftir ábendingum rannsóknarnefndarinnar varðandi breytingar á lögum og reglum, auk þess að sjálfsögðu að fjalla um hvaða lærdóma draga megi af efnahagsáföllunum og þar var ekkert undanskilið. Þakka ber nefndarmönnum fyrir þá miklu vinnu sem þeir hafa lagt í verkið undanfarna mánuði. Við höfum fylgst með því aðrir þingmenn í fjarlægð að þeir sem þarna komu að verki hafa varla getað litið upp úr skjölum og verið margan daginn langt fram á kvöld og nótt hér á þinginu, ekki síst undanfarnar vikur. Ekki er hægt að láta hjá líða að minnast á þá einkennilegu ráðstöfun hæstv. forsætisráðherra að skipa aðra sjálfstæða nefnd sem fékk það hlutverk að taka skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis til ítarlegrar umfjöllunar áður en þingið sjálft hafði lokið meðferð málsins. Þannig hratt hæstv. forsætisráðherra af stað vinnu við að meta þau atriði sem sneru sérstaklega að stjórnsýslunni og starfsháttum Stjórnarráðsins til hliðar við vinnu þingsins. Stjórnsýslan skipaði nefnd og komst sjálf að því hvað hún þyrfti að laga. Það var nú ágætt. Það var gott að búið var að ljúka því verki fyrir sumarið. Það er kannski þetta verklag sem menn eiga við hér í umræðunni þegar rætt er um tilhneigingu framkvæmdarvaldsins til að æða fram án tillits til vilja og sjálfstæðis þingsins. Frú forseti. Meiri hluti skýrslu þingmannanefndarinnar er í raun samantekt á skýrslu rannsóknarnefndarinnar og niðurstöðum hennar. Í framhaldi af þeirri samantekt fyrir hvern kafla birtast niðurstöður og ályktanir þingmannanna, nefndarmannanna, ásamt með bókunum einstakra nefndarmanna þar sem það á við. Það er reyndar algengast að sjá eftirfarandi málsgrein í upphafi hvers niðurstöðukafla: „Þingmannanefndin tekur undir niðurstöður og ályktanir rannsóknarnefndar Alþingis og leggur til að þær verði í meginatriðum lagðar til grundvallar við úrbætur á löggjöf.“ Við þessu er í sjálfu sér ekki annað að segja en að það er breið samstaða um tillögur rannsóknarnefndar Alþingis í öllum meginatriðum. Ég ætla að taka til umfjöllunar nokkra valda kafla í skýrslu þingmannanefndarinnar og bregðast í stuttu máli við sumum ályktunum hennar þótt auðvelt væri að nýta allan ræðutímann til að fjalla t.d. eingöngu um fjármálamarkaðinn. En einhvers staðar verður að byrja og ég ætla fyrst að ræða stuttlega um kaflann um efnahagslegt umhverfi og innlenda efnahagsstjórnun. Ég vil byrja á því að segja að ég tel að niðurstöður um þann kafla, sú breiða mynd sem þar er dregin upp, sem vísar í hagstjórnina jafnvel rúman áratug aftur í tímann, séu að mínu áliti komnar talsvert frá kjarna málsins, þ.e. meginorsökum þess að bankakerfið féll. Það er hins vegar augljóst hverjum manni sem kynnir sér efnahagsmálin aftur í tímann, að við misstum tök á þenslunni og það var skortur á samþættingu aðgerða Seðlabankans og hins opinbera til að halda stöðugleika. Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar segir að Seðlabankinn hafi nánast verið látinn einn um að berjast við þensluna. Þannig að ekki er hægt annað en að taka undir þegar fram koma tillögur í rannsóknarnefndarskýrslunni og aftur frá þingmannanefndinni um að samþætta verði aðgerðir hins opinbera og Seðlabankans við að viðhalda efnahagslegum stöðugleika. Þar skortir greinilega mikið á. Það er auðvitað ljóst þegar við lítum til baka að aðhald í ríkisfjármálum var langt frá því að vera nægjanlegt. Í skýrslum rannsóknarnefndarinnar og þingmannanefndarinnar er leitast við að skilja hvernig þetta gat gerst. Við þekkjum dæmi víðs vegar að úr Evrópu þar sem ríki hafa verið með halla á fjárlögum ár eftir ár og lenda í kjölfarið í miklum efnahagslegum erfiðleikum. Það er í sjálfu sér fyrirsjáanlegt þegar ríki eru með halla á fjárlögum ár eftir ár að það muni enda með ósköpum. En var það tilfellið hér á Íslandi? Nei, það var nefnilega ekki tilfellið á Íslandi. Við vorum með ríkisfjárlögin í ágætu jafnvægi ár eftir ár, jafnvel þannig að við vorum að skila metafgangi ár eftir ár. Ég tel að þetta hafi m.a. byrgt mönnum sýn. Þingmannanefndin segir að stjórnmálamenn verði að vera tilbúnir að axla þá ábyrgð að breyta stefnu sinni í samræmi við stöðu efnahagslífsins á hverjum tíma. Gott og vel. En þá verða menn að geta gert sér grein fyrir því hver staða efnahagslífsins er á hverjum tíma. Upplýsingar um hana, áreiðanlegar upplýsingar, verða að vera handbærar og þær þurfa að koma tímanlega fram. Ef við lítum til baka, t.d. til ársins 2004, vanmátu menn þensluna, hagvöxtinn sem þá var að byggjast upp í hagkerfinu, stórkostlega. Það kom ekki í ljós fyrr en í mælingum Hagstofunnar löngu síðar hvaða aðstæður voru í raun í hagkerfinu á því ári. Samt sem áður vorum við hér að stilla saman fjárlögum og miða aðgerðir í ríkisfjárlögum í veruleikanum eins og hann blasti við okkur á þeim tíma. Stóra myndin eins og ég sé hana var eitthvað á þessa leið: Við vorum að greiða niður erlendar skuldir. Jafnframt var verið að greiða inn á lífeyrisskuldbindingar í stórum stíl. Þetta var hægt að gera þrátt fyrir að skattar væru lækkaðir bæði á fólk og fyrirtæki. Á sama tíma og þetta tvennt var að gerast voru framlög til velferðarmála og framkvæmda aukin verulega. Þrátt fyrir að allt þetta væri hægt að gera var mikill afgangur á fjárlögum, verulegur afgangur á fjárlögum. Hvað var það þá eiginlega sem menn sáu ekki í þessari mynd? Hvað var það sem mönnum yfirsást? Ég tel að menn hafi í fyrsta lagi stórlega ofmetið tekjur ríkisins til framtíðar litið, þær voru ekki sjálfbærar. Þær byggðust að hluta til á allt of sterku gengi krónunnar og þessu ofvaxna fjármálakerfi sem var í stöðugum vexti ár frá ári. Og menn vanmátu, eins og ég gat um áðan, þörfina fyrir enn frekara aðhald í ríkisfjármálunum. Í stórum dráttum vanmátu menn líka vöruskiptahallann. Við ræddum um það hér oft í þinginu á þessum tíma: Hann væri jú 15% en þetta mundi snúast mjög hratt við. Ég tel sem sagt að menn hafi stórlega ofmetið getu okkar til að snúa vöruskiptajöfnuðinum við án þess að því fylgdi harkaleg leiðrétting á genginu, eða öllu heldur að það væri mögulegt án leiðréttingar á gengi. Hér hefur oft verið minnst á skattamálin. Ég nefndi það að við lækkuðum skatta á sama tíma og útgjöld voru aukin, vorum samt með afgang. Skattaaðgerðir ríkisstjórnarinnar í dag eru kynntar til sögunnar til að leiðrétta þau mistök sem áður voru gerð í skattamálum fyrri ríkisstjórna. En hvernig var umræðan hér í þinginu á þessum tíma? Hvert var t.d. ástandið eftir kosningarnar 2003? Rifjum það nú aðeins upp. Ég man eftir því, þá nýr þingmaður hér á Alþingi, að hafa t.d. átt orðastað við verðandi varaformann Samfylkingarinnar sem réðst að okkur eftir að skattaáform nýrrar ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks voru kynnt til sögunnar - samfylkingarþingmenn réðust að okkur nýjum þingmönnum og sögðu: „Þið eruð búin að svíkja öll loforðin um skattalækkanirnar, þið ætlið ekkert að gera fyrr en á síðari hluta kjörtímabilsins. Það er bara einn flokkur sem er raunverulegur skattalækkunarflokkur og hann heitir Samfylkingin.“ Þetta sagði hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson héðan úr ræðustól. Í dag eru hins vegar margir þessara sömu þingmanna tilbúnir til að stíga fram og segja: Þetta var allt Sjálfstæðisflokknum að kenna. Þetta var einhverjum öðrum að kenna. Við skulum bara horfast í augu við veruleikann eins og hann var á árinu 2003. Hvað sögðu þingmenn Vinstri grænna á þessum tíma? Ekki ætla ég að halda því fram að þeir hafi yfirboðið hina flokkana. Þeir sögðu þó eitt. Þeir sögðust ætla að verja öllu auknu svigrúmi ríkisins, sem mundi mögulega myndast næstu árin vegna þeirrar hagvaxtarþróunar sem var í kortunum, til frekari ríkisútgjalda, þ.e. það átti að nota það til að leiðrétta kjör þeirra sem Vinstri grænir töldu að orðið hefðu eftir í þeirri uppbyggingu sem átt hafði sér stað árin á undan. Þetta átti allt saman að fara í útgjöld, á útgjaldahliðina, ekki átti þetta að verða til að auka aðhaldið. Þetta vildi ég sagt hafa um efnahagsmálin. Það er rétt sem kemur fram í kaflanum að margt fór úrskeiðis. Mér finnst hins vegar að ýmsar ályktanir sem dregnar eru af því sem þá gerðist og umfjöllun þingmannanefndarinnar að öðru leyti séu dálítið sjálfsögð sannindi, ekki mjög haldbær til að byggja ákveðnar aðgerðir á þó að þar séu inn á milli mjög traustar tillögur. Mig langar líka aðeins til að ljúka þessari umræðu og minnast á hvað það er sem ég er í raun og veru að tala um. Ég er að tala um að það þurfi meiri aga, miklu meiri aga, betri upplýsingar, meiri samþættingu og miklu meiri aga. Það mun ráðast af því hvort okkur tekst að innleiða þennan aga í efnahagsstjórnina hvernig okkur tekst til í framtíðinni, hvort líkur eru til þess að við lendum í sambærilegum erfiðleikum jafnvel innan næsta áratugar. En þeir eru líka til hér í þinginu sem hafa gefist upp á þessu verkefni, vegna þess að þeir telja að þennan aga verði einungis hægt að flytja inn með nýjum gjaldmiðli. Útilokað sé að innleiða þann aga nema með því að ganga í Evrópusambandið. Við ættum kannski að ræða meira um það, hvort það er eina leiðin eða hvort tillögur sem hér eru fram komnar, bæði frá rannsóknarnefnd Alþingis og frá þingmannanefndinni, eru líklegar til að skapa grundvöll undir stöðugleika og aga í ríkisfjármálunum þannig að við tökum ekki þessar dýfur sem við höfum þurft að upplifa undanfarin ár. Setjum þetta í þetta samhengi í ríkari mæli en gert hefur verið fram til þessa. Næst ætla ég að koma inn á umræðuna um þingið. Það eru ágætar tillögur hér í skýrslu þingmannanefndarinnar og reyndar fín umfjöllun líka í rannsóknarnefndarskýrslunni um þingið og stöðu þess. Ég vil byrja á því að segja: Í mínum huga er þetta nokkuð skýrt. Það er algerlega ljóst að þingið er langvaldamest samkvæmt stjórnarskránni. Það ber höfuð og herðar yfir aðrar stofnanir ríkisvaldsins innan þessarar þrískiptingar. Þingið á síðasta orðið. Við höfum hins vegar séð hér á þinginu tilhneigingu til þess að eftirláta framkvæmdinni að ráða för í einstökum málum. Ég tel að sú umræða þurfi að vera miklu meira á forsendum þingræðisins, þingræðisreglunnar, þeirrar hugmyndafræði sem þingræðið byggist á, heldur en á þeim grundvelli sem mér finnst frekar lagður í þessari umræðu, að þingið geti þrátt fyrir þingræðisregluna skapað sér algert sjálfstæði frá ríkisstjórninni. Það verður auðvitað ekki þannig ef við ætlum áfram að byggja á þingræðisreglu. Ég hef hins vegar bæði í ræðu og riti á undanförnum árum vakið athygli á því að ég teldi að styrkja mætti til muna innviði þingsins, auka faglega þekkingu, forsendur okkar þingmanna til að vinna nákvæmar og betur að málum. Í því sambandi hefur mér t.d. verið hugleikið að sjá hver þróunin hefur verið varðandi vöxt aðalskrifstofu ráðuneytanna undanfarin ár í samanburði við skrifstofu þingsins. Á sínum tíma tók ég saman um þetta töflu. Það var mjög auðvelt að sjá að aðalskrifstofur ráðuneytanna voru að vaxa langt umfram þingið í framlögum á fjárlögum. Samt er það þannig að þegar við tökum þessi mál til umfjöllunar hér í þinginu er eins og þingið sjálft sé alltaf svo feimið við að stíga skref sem eru nauðsynleg til að gera eitthvað raunhæft í þessum málum. Hér er ég t.d. að vísa sérstaklega til þess að þingmenn hafi nauðsynlega aðstoð, aðbúnað, aðgang að fólki og upplýsingum til að vinna að gerð lagasetningar. Í þessu sambandi er líka nærtækt að horfa til innleiðingar á ESB-gerðum. Ég sakna þess reyndar að í þingmannaskýrslunni sé ekki minnst á skýrslu utanríkismálanefndar frá því fyrir tveimur árum, að ég hygg, sem er til meðferðar í forsætisnefnd þingsins einmitt um það að við endurskoðum verklagið við innleiðingu ESB-gerða. Ef menn skoða kaflann um þetta atriði í rannsóknarnefndarskýrslunni er svo augljóst, þó að við horfum ekki nema bara á þann takmarkaða þátt málsins, þ.e. innleiðingu reglna á fjármálamarkaðnum, að við höfum algerlega brugðist í eftirlitshlutverki okkar, þetta hefur meira eða minna allt saman verið étið hrátt upp eftir Evrópusambandinu án aðlögunar að íslenskum aðstæðum. Dæmi um það hefur verið nefnt hér í umræðunni og er t.d. kaupaukakerfið. Það er bara eitt dæmið af mörgum. Við getum tekið annað dæmi sem velt er upp í þingmannanefndarskýrslunni, sem er það hvort við eigum að aðskilja viðskiptabanka- og fjármálabankastarfsemi. Þar er mikilvægt að hafa í huga að við getum sett okkur reglur um það fyrir íslenska banka, jafnvel þótt erlendir bankar þurfi ekki að lúta þeim reglum og geti starfað hér þvert yfir landamærin. En við getum sagt um íslenska banka að þeim beri að gera slíkan aðskilnað. Það er í raun og veru stórmerkilegt, eftir allt það sem hér hefur gerst, að við skulum ekki vera komin lengra í þeirri umræðu hér á þinginu. Ég vil taka undir margar af þeim tillögum sem hér eru komnar fram, um að styrkja innviði þingsins, en ég get ekki tekið undir með þeim sem ganga lengst í fullyrðingum um að staða þingsins sé veik vegna þess að formlegt vald þingsins er algerlega óumdeilt. Kannski er það bara þannig, eins og ágætur fyrrverandi forseti þingsins sagði við mig um daginn: „Þingið verður á endanum aldrei sterkara en fólkið sem þar situr.“ Við þurfum kannski að líta í eigin barm og virkja þann rétt sem þingið hefur til að eiga síðasta orðið og stýra málum þyki mönnum of geyst farið eða upplýsingar skorta. Þessa umræðu þarf síðan að taka, eins og ég nefndi áðan, með hliðsjón af því hvort við ætlum áfram að byggja á þingræðisreglunni eða ekki. En mér finnst margir sem lengst ganga í umræðunum um að styrkja sjálfstæði þingsins í raun og veru vera að tala um að leggja af þingræðisregluna. Ég hef samt ekki heyrt það berum orðum. Hér eru til umfjöllunar og meðferðar í þinginu tillögur til breytinga á þingsköpum og fleira, ég fagna því, ég styð að áfram verði unnið að því undir forustu forseta þingsins. Ekki er hægt að ljúka við kaflann sem snýr að þinginu og ráðherrunum án þess að minnast á það að hér kemur fram tillaga frá þingmannanefndinni um að taka til endurskoðunar lögin um ráðherraábyrgð og landsdóm. Við verðum að geta tekið þá umræðu hér, um skýrslu þingmannanefndarinnar, og gert um leið aðgreiningu frá þeim ákærum sem liggja hér frammi í sérstökum þingskjölum. Það verður að vera hægt að ræða hér um prinsippið um það hvort fyrirkomulagið með ráðherraábyrgðina og landsdóm sé skynsamlegt, hvort skynsamlegt sé að byggja á því í dag og til framtíðar. Auðvitað fléttast þetta saman við þær tillögur sem við tökum síðar til umræðu í vikunni um það hvort afgreiða eigi tillögur um ákærur. En við verðum að taka þessa umræðu og mér finnst menn skauta töluvert létt fram hjá henni. Mín skoðun er sú að þessi lög séu úrelt. Ég hefði vel getað séð það fyrir mér sem niðurstöðu þingmannanefndarinnar að segja einfaldlega: Við teljum að þessum lögum hefði fyrir löngu átt að vera búið að breyta, það er okkar niðurstaða eftir að hafa farið vandlega yfir þróun refsiréttarfarsins í landinu og mannréttinda, það er okkar niðurstaða eftir að hafa skoðað grundvöll þessarar löggjafar og sögu hennar að við hefðum fyrir löngu átt að vera búin að leggja hana til hliðar. Á grundvelli þeirrar niðurstöðu hefðu menn síðan getað lagt eitthvað til varðandi ráðherraábyrgðina, en mér sýnist, þó að það komi kannski ekki alveg nægilega skýrt fram, að menn séu í öðru orðinu að segja að þetta sé ágætislöggjöf, það sé vel hægt að byggja á henni, en í hinu orðinu að við verðum að flýta okkur að afnema hana. Þetta krefst nánari skýringa. Um fjármálafyrirtækin, eins og ég sagði, væri hægt að halda langa ræðu. Það eru nokkur grundvallaratriði sem fóru úrskeiðis í regluverki fjármálafyrirtækjanna. Númer eitt þetta með dreifða eignarhaldið. Við skulum bara vera sammála um það, án þess að vera með miklar sakbendingar, eins og menn gera alltaf í þeirri umræðu, að við hefðum átt að byggja á dreifðara eignarhaldi við sölu bankanna. Var rangt að selja bankana? Nei, það tel ég alls ekki. Alls ekki. En það hefði líka verið hægt að setja aðrar reglur jafnvel þótt regla um dreift eignarhald hefði ekki gilt frá upphafi sem hefðu haft mjög mikil áhrif. Þar nefni ég einfaldlega regluna um takmarkanir á viðskiptum eigenda við bankana sjálfa. Sú regla ein og sér hefði leyst hina og allt það sem hún hefði staðið fyrir og gert hana óþarfa. Eða hver hefði verið áhugi þessara aðila á að eiga og fara með svona risastóran eignarhlut í bönkunum ef settar hefðu verið mjög ríkar skorður við viðskiptum þeirra við þann sama banka? Þetta fór allt úr skorðum. Ég ætla ekki að þreyta menn á því að rifja hér upp allt það sem sagt hefur verið í fortíðinni um þessi efni, en það er sjálfsagt að gera það. Vilji menn fara í sérstaka rannsókn á einkavæðingarferlinu finnst mér sjálfsagt að setjast niður með formönnum hinna flokkanna og ræða grundvöll slíkrar rannsóknar. En höfum það þá bara til hliðsjónar að rannsóknarnefnd Alþingis hefur komist að niðurstöðu um ýmsa þætti þessa máls. Ríkisendurskoðun hefur líka fjallað um þessi mál og dregið fram upplýsingar sem hafa orðið grundvöllur umræðu hér í þinginu. Í þingmannanefndinni eru dregnar alls konar ályktanir um einkavæðingarferlið. Allt hefur þetta gerst án þess að önnur sérstök rannsókn á einkavæðingarferlinu hafi átt sér stað. Hvað er það nákvæmlega sem menn ætla að draga fram umfram það sem við vitum í dag? Það er það sem ég mun kalla eftir ef eftir því verður leitað við mig að styðja slíka tillögu. Hér í þingmannanefndarskýrslunni er komið inn á vanrækslu ráðherranna og annarra. Mín afstaða til þessa kafla skýrslunnar er einfaldlega þessi: Eina raunhæfa, skynsamlega leiðin fyrir þingmannanefndina var að fara þá leið sem fulltrúar Sjálfstæðisflokksins mæltu fyrir í nefndinni, þ.e. látum niðurstöður rannsóknarnefndarinnar standa. Það er ekki hlutverk okkar á þinginu að fara að taka þá niðurstöðu þessara sérfræðinga til sérstakrar endurskoðunar. Enda sjáum við hvað gerist þegar menn gera þessar tilraunir. Þá klofnaði nefndin upp í þrennt og hvað gera fulltrúar Samfylkingarinnar? Ég hafði bara ekki áttað mig á því fyrr en ég las og renndi yfir skýrsluna í þriðja eða fjórða skiptið. Fulltrúar Samfylkingarinnar ganga svo langt, þegar þeir fá þetta tækifæri, að sýkna fyrrverandi ráðherra sinn af þeim ásökunum sem bornar eru á hann af rannsóknarnefnd Alþingis. Ég er ekki að tala um spurninguna um ákæru eða ekki ákæru, ég er bara að tala um niðurstöðuna í rannsóknarnefndarskýrslunni um að viðkomandi ráðherra hafi gerst ber að vanrækslu miðað við þau lög sem nefndin var að horfa til. Mér finnst þetta afhjúpa pólitíkina sem býr að baki niðurstöðunni. Það hefði betur farið á því að menn hefðu leyft niðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis að standa. Það var sú niðurstaða sem fulltrúar Sjálfstæðisflokksins komust að og var að mínu áliti skynsamleg. Ef menn vilja fara út í þessa umræðu, mér finnst í raun og veru ekki annað hægt fyrst menn ákváðu að gera þetta svona, og við erum hér í raun með niðurstöðu fulltrúa ákveðins þingflokks í nefndinni um að ekki hafi verið nein vanræksla, þá skulum við bara velta því aðeins fyrir okkur. Var það ekki vanræksla í skilningi hinna laganna að grípa ekki til þeirra aðgerða sem nefndar eru til sögunnar í skýrslunni? Mín skoðun er sú að menn hafi fest sig allt of mikið í smáatriðum, einstökum fundum, einstökum upplýsingum sem mönnum bárust á árinu 2008, allt of mikið. Það stoppaði mig ekki frá því að skrifa blaðagrein í febrúar 2008 og segja: Það verður að taka út stöðuna á bankamarkaðnum strax. Ríkisstjórnin verður að einhenda sér í að forða því sem fram undan getur verið ef endurfjármögnun bankanna mistekst. Ekki var ég bankamálaráðherra. Ekki hafði ég upplýsingar af þessum fundum sem ráðherrarnir voru á. Við vorum hér hvað eftir annað með fundi í þinginu þar sem þessir atburðir og þessi þróun á alþjóðlegum mörkuðum var til umræðu. Fjármálaráðherra, bankamálaráðherra og forsætisráðherra stóðu hér fyrir svörum meira eða minna allt árið 2008. Það er algerlega fráleitt að halda því fram að vegna þess að bankamálaráðherrann hafi ekki fengið að sitja einn og einn fund hafi hann algerlega verið „blankó“ þegar kom að því að grípa þurfti til aðgerða og fylgjast með því sem var að gerast á fjármálamarkaðnum. Þetta er algerlega ótrúleg niðurstaða 

Frú forseti. Hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, kom víða við í ræðu sinni. Það er einkum tvennt sem ég vildi vilja inna hann eftir af því sem hann tæpti á. Hann ræddi sérstaklega um stöðu efnahagsmála, um að ríkisfjármálin hefðu verið í góðu lagi á sínum tíma í aðdraganda þessa hruns. Einkum var hann að ræða um tímabilið eftir 2003. Menn hefðu hins vegar ofmetið ríkistekjur og vanmetið viðskiptahallann ef ég skildi hann rétt. Hann sagði líka að menn þurfi að hafa haldbærar og áreiðanlegar upplýsingar um stöðu efnahagsmála. Í skýrslu nefndarinnar er lagt til að ráðist verði í að stofna sérstaka stofnun, einhvers konar efnahagsstofnun, einhvers konar þjóðhagsstofnun, sem á að vera, eigum við að segja, hlutlaus aðili sem hefur eftirlit með og yfirlit yfir stöðu efnahagsmála almennt, hugsanlega á vegum Alþingis. En ríkisstjórnin tók á sínum tíma, stjórn sem hv. þingmaður studdi, ákvörðun um að leggja niður Þjóðhagsstofnun. Ég vil inna hann eftir afstöðu hans til þeirrar ákvörðunar að leggja niður Þjóðhagsstofnun og þá í framhaldinu hvort hann styður þær hugmyndir sem þingmannanefndin er með um að setja á laggirnar stofnun af þessum toga. Ég vil einnig inna hann eftir því, af því hann gat sérstaklega um afstöðu þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, er í skýrslunni á bls. 25 og 26 gerð grein fyrir bókun þingmannanna Atla Gíslasonar og Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur varðandi afstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á þessum tíma, m.a. vísað í þingmál sem flokkurinn flutti, þar sem m.a. er lagt til að aðhald í ríkisfjármálum verði tryggt og slegið af þenslu m.a. með því að fresta skattalækkunum eins og fram kom í þessum þingmálum. Nú vil ég inna hv. þingmann eftir því hver afstaða hans hafi verið til þessara þingmála þegar þau komu fram hér á árunum 2005 og síðar vegna þess að þingmaðurinn var þá einmitt á þingi og hafði aðstöðu til að ljá þeim stuðning sinn.

Virðulegi forseti. Fyrst aðeins varðandi ríkisfjármálin. Ég held að hv. þingmaður hafi aðeins misskilið málflutning minn varðandi þau. Meginatriðið er að staða ríkisfjármála var ekki eins góð og hún virtist vera á yfirborðinu. Jafnvel þótt við værum með þennan afgang og gætum á sama tíma greitt upp skuldir og lækkað skatta var þetta ástand sem ekki var hægt að viðhalda til lengri tíma. Það var það sem ég var að segja. Varðandi sérstaka þjóðhagsstofnun eða einhvern aðila sem leggur mat á stöðu efnahagsmála hverju sinni og er þinginu og eftir atvikum stjórnvöldum til ráðgjafar þá tel að það sé skynsamlegt. Ég lagði það reyndar til í grein sem ég skrifaði í febrúar 2008 að slíkri rannsóknarstofnun eða skrifstofu yrði komið á innan háskólaumhverfisins þar sem menn tækju út stöðu bankanna, fjármálanna, á hverjum tíma og legðu mat á hættur og tækifæri í stöðunni. En ég er þeirrar skoðunar að það sé skynsamlegt og nauðsynlegt fyrir okkur á þinginu og það er hluti af þeim verkfærum sem við þurfum að hafa til þess að geta lagt mat á forsendur fjárlaga og annað þess háttar að geta átt aðgang að slíkum hlutlausum upplýsingum. Varðandi tillögur Vinstri grænna frá þessum tíma man ég vel eftir þeim umræðum hér. Við vorum m.a. að takast á um það hvort ástæða væri til að hafa áhyggjur af þessum mikla viðskiptahalla. Ég féllst alveg á það. Ég trúði því að við gætum snúið honum við án þess að verulegar breytingar yrðu á genginu innan fárra ára, vegna þess að ég trúði því á sínum tíma að útflutningurinn, sem mundi fylgja þessu háa framkvæmdastigi sem við vorum þá í, mundi hjálpa okkur á þeim árum sem voru fram undan. Ég ofmat þá stöðu eins og svo margir aðrir.  
            

Frú forseti. Nei, ég skildi hv. þingmann alveg nákvæmlega eins og hann var að reyna að skýra, nefnilega þannig að afgangurinn á ríkisfjármálunum á fjárlögum hafi byrgt mönnum sýn og menn hafi ekki séð og áttað sig á því sem var undirliggjandi. Það var afgangur á ríkisfjármálum og þá töldu menn að þar með væri bara öllu bjargað og allt í góðu lagi. Auðvitað reyndist svo ekki vera, ekki var innstæða fyrir því. Þá hefði einmitt einhvers konar stofnun í takt við Þjóðhagsstofnun getað verið góð ef hún hefði verið til staðar vegna þess að þær upplýsingar sem menn voru að reyna að sjá voru allar beint úr stjórnkerfinu sjálfu, frá þessum sömu ráðherrum sem fóru með stjórnina. Nú hristir hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson hausinn, hann verður bara að eiga það við sig hvað hann ætlar að hrista hann lengi. Ég tel að það hafi verið mikil mistök á sínum tíma að leggja Þjóðhagsstofnun niður. Hv. þingmaður svaraði því nú ekki afdráttarlaust hvort hann teldi það, en hann alla vega lýsti sig stuðningsmann þess að einhver stofnun af álíka toga verði sett á laggirnar. Ég fagna því að sjálfsögðu. Varðandi afstöðu þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á sínum tíma verður farið betur yfir það hér í ræðum á eftir. Ég bara ítreka og minni á þau þingmál sem getið er um í skýrslu þingmannanefndarinnar þar sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á þeim tíma varaði einmitt sterklega við þeirri þróun sem var í gangi án þess að á það væri hlustað þannig að þáverandi stjórnvöld skelltu í raun við skollaeyrum og vildu ekki taka alvarlega, kannski vegna þess að þetta kom frá stjórnarandstöðunni. Það er kannski líka til marks um það að við þurfum að taka upp ný vinnubrögð rétt eins og skýrsla þingmannanefndarinnar talar um í samskiptum framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Við þurfum að geta hlustað hvert á annað óháð því hvort við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, vegna þess að eins og einhvers staðar stendur „oft ratast kjöftugum satt orð á munn“ - það getur auðvitað átt við um stjórnarandstæðinga líka.

Virðulegi forseti. Nú er það svo að við getum ekkert fullyrt um það hvað það hefði hjálpað okkur mikið að leggja annað mat á stöðuna að hafa Þjóðhagsstofnun á þessum árum. Það er mögulegt að það hefði eitthvað hjálpað okkur. En það var alls ekki þannig að við höfum verið að renna blint í sjóinn með engar áætlanir og engar forsendur. Þetta lá allt saman hér fyrir. Það var orðað þannig, man ég, hér í þingsölum og í þeim þjóðhagsspám sem við vorum með að við mundum þurfa að glíma við afar krefjandi hagstjórnarlegt verkefni sem mundi væntanlega leiða til þess að vextir Seðlabankans færu upp undir 8%. Við sáum alveg í kortunum að það mundi verða mikill viðskiptahalli. Við gengum þessa leið með opin augun vitandi að þetta yrði mjög erfitt. Við vissum það alveg. Svo komu aðrir utanaðverkandi þættir sem gerðu stöðuna enn erfiðari en við höfðum séð fyrir. Ég vil síðan biðja hv. þingmann að blanda ekki saman tvennu, sem er staða ríkissjóðs við hrunið og afleiðingar fjármálakreppunnar fyrir ríkissjóð og efnahagslífið allt. Þessu tvennu má ekki blanda saman. Það hvernig við rákum ríkissjóð í aðdraganda hrunsins var á margan hátt mjög til fyrirmyndar. Staðan, nettóstaða ríkissjóðs inni í Seðlabanka 170 milljarðar í október 2008. Þannig að ríkissjóður var verulega vel settur og vel staddur til að takast á við vandann þegar krísan reið yfir. Það er síðan allt annað mál að í fjármálakreppu þegar bankar fara á hausinn koma upp endalaus vandamál sem mörg hver lenda í fanginu á ríkissjóði og útheimta mikla skuldsetningu og hallarekstur ríkissjóðs um nokkurra ára tímabil. Þetta eru tvö aðskilin mál.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferð hans. Ég get alveg upplýst að ég deili skoðun með honum í ýmsu því sem hann tjáði sig um en þó fráleitt öllu. Vegna þess að skattstefnu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á árunum 2003–2007 bar á góma kvaddi ég mér hljóðs því að mér finnst ekki hægt að hlusta á þá túlkun sem þingmaðurinn viðhafði í ræðu sinni um afleiðingar og ágæti þeirrar skattstefnu án þess að það sé, sagnfræðinnar vegna, aðeins leiðrétt og túlkað á annan veg. Á tímum ríkisstjórnarinnar frá 2003–2007, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, jókst misskiptingin í samfélaginu meira en dæmi eru um á öðrum tímum. Jöfnunarhlutverki skattkerfisins var raskað með þeim afleiðingum að þeir báru þyngstar byrðarnar sem síst þurftu á því að halda, þ.e. lágtekjufólk og þeir sem verst stóðu í samfélaginu báru í raun og veru þyngstu skattbyrðarnar. Á þeim tíma voru gerð alvarleg hagstjórnarmistök með þensluhvetjandi stjórnunarháttum. Á þeim tíma var ráðist í stærstu framkvæmd Íslandssögunnar á bullandi góðæristímum þegar allar klassískar hagfræðikenningar ganga út á að á slíkum tímum haldi stjórnvöld að sér höndum. Ég tel að sjálfsréttlætingar og hvítþvottur af þessu tagi sé ekki til bóta á þeim stað sem við erum núna þegar kemur að því að draga lærdóma til framtíðar.

Virðulegi forseti. Ég hef nálgast þessa umræðu með því að viðurkenna að sumt af því sem maður hefur trúað og haldið í fortíðinni hafi kannski ekki gengið eftir. Og eins er líka margt af því sem þingmenn úr öðrum flokkum koma með sem innlegg í umræðuna skynsamlegt og ágætt. Staðreyndir eru síðan aftur staðreyndir. Það er staðreynd að við kosningarnar 2003 bauð Samfylkingin upp á verulegar skattalækkanir. Ég sagði ekkert annað í ræðu minni áðan. Það stóð bara til af Samfylkingunni, kæmist hún í ríkisstjórn eftir kosningarnar 2003, að lækka skatta verulega. Við getum síðan tekist á um hvernig það hefði komið út fyrir hina einstöku tekjuhópa. En fyrir mér skiptir mestu að á því tímabili sem við erum að ræða, og við getum farið aftur til ársins 1995/1996, jókst kaupmáttur launa allra tekjuhópa í samfélaginu ár eftir ár, líka þeirra sem hv. þingmaður gerði að sérstöku umtalsefni og vildi meina að hefðu með einhverjum hætti setið eftir. Kaupmáttur þeirra fór einmitt vaxandi á þeim árum sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni. Okkar verkefni hér í þinginu er auðvitað að reyna að bæta lífskjörin hjá fólki og það gekk vel á þeim tíma sem hv. þingmaður vildi meina að allt hefði gengið á afturfótunum. Af því að hv. þingmaður kom líka inn á framkvæmdirnar var það ekki í höndum Sjálfstæðisflokksins eins að taka ákvarðanir um stóriðjuframkvæmdirnar sem vísað var til. Það var gert m.a. með stuðningi frá síðar formanni Samfylkingarinnar, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, og margir samfylkingarmenn studdu þær framkvæmdir eins og hv. þingmaður hlýtur að muna.

Frú forseti. Það er vissulega ágætt að hv. þingmaður Bjarni Benediktsson skuli minna á að Samfylkingin hafi á sínum tíma haft hug á því að lækka skattbyrði því að Samfylkingunni hefur ævinlega verið hugleikið hvernig byrðarnar dreifast á þjóðfélagshópa í samfélaginu. Víst er að hefði Samfylkingin stjórnað aðgerðum og skattalækkun á þeim tíma sem hér um ræðir hefði misskiptingin ekki aukist með þeim hætti sem  Það er líka rétt hjá hv. þingmanni, eins og ég kom reyndar að í andsvari mínu, að á þessum tíma var bullandi góðæri þannig að engan þarf að undra þó að kaupmáttur hefði aukist. En misskiptingin jókst á þeim tíma svo mjög að það eru fá dæmi um annað eins. Í þeirri skýrslu sem þingmannanefndin hefur núna skilað af sér og hjá rannsóknarnefnd Alþingis sömuleiðis kemur fram að orsakirnar af þeim atburðum sem urðu hér 2008 nái langt aftur fyrir þau tímamörk sem rannsóknarnefndin hafði innan seilingar. Eftir árið 2006 var lítið sem ekkert hægt að gera til að sporna við þeim atburðum sem síðar urðu. Sú er með öðrum orðum ábyrgð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem sat hér við völd árin 2003–2007. Ég ætla ekki að fara í sakbendingar, en staðreyndir eru staðreyndir eins og hv. þingmaður kom inn á og fram hjá þeim getum við ekki horft.

Virðulegi forseti. Það var fullmikið af „ef“ og „hefði“ hjá hv. þingmanni til að við komumst að einhverri niðurstöðu í orðaskiptum okkar. Ég tel t.d. - fyrst hv. þingmaður leggur höfuðáherslu á að gæta hagsmuna þeirra sem lægst hafa launin - að ákvörðun núverandi ríkisstjórnar um að afnema verðtryggingu persónuafsláttarins hafi ekki haft sérstaklega jákvæð áhrif í þá átt. Hún tók gildi um síðustu áramót og var í raun og veru afnám á verðtryggingunni frá því að Sjálfstæðisflokkur sat með Samfylkingunni í ríkisstjórn. Það getur ekki verið umdeilt í þessari umræðu að afnám verðtryggingar persónuafsláttar kemur sér verst fyrir þá sem lægst hafa launin. Ætlum við að deila um það? Það tel ég að fáist ekki staðist. Um áhrif þeirra hugmynda sem Samfylkingin kom fram með eftir kosningarnar 2009 og fyrr er auðvitað ekki hægt að fá neinn botn vegna þess að við vitum ekkert um það. Við vitum þó að kjör fólks héldu áfram að batna og við vitum að Sjálfstæðisflokkurinn fékk árið 2007 einhverja glæsilegustu kosningu í sögu flokksins. Það var dómur kjósenda vegna þeirra verka sem flokkurinn hafði innt af hendi á árabilinu 2003–2007. 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að færa þingmannanefndinni þakkir fyrir mikil og vel unnin störf og góða skýrslu. Ég tel að það sé ákaflega gagnlegt sem næsta skref í úrvinnslu hins mikla verks sem rannsóknarnefnd Alþingis skilaði af sér að við höfum fengið á einum stað samanteknar niðurstöður úr þeirri miklu vinnu og við þeim er brugðist skipulega kafla fyrir kafla. Þar eru staðfestar í öllum meginatriðum niðurstöður rannsóknarnefndarinnar, sú meginniðurstaða að höfuðábyrgðina á því sem hér gerðist beri að sjálfsögðu fjármálageirinn sjálfur, bankamenn og forustumenn í viðskiptalífi sem hafa reynst þessari þjóð dýrkeyptir. En þar er líka staðfestur sá þungi áfellisdómur sem stjórnsýslan, eftirlitskerfið og fleiri aðilar í samfélaginu fá, eins og fjölmiðlar og fræðasamfélag. Þetta eru allt saman dapurlegar niðurstöður en samt er á sinn hátt gott að við þurfum þá ekki að deila mikið lengur um greiningu á þessum atburðum, afleiðingarnar og orsakirnar sem urðu, og það er að myndast merkileg samstaða um hluti sem hefði verið óhugsandi litið átta ár aftur í tímann. Ég mun koma nánar að því, t .d. í umræðum um hagstjórn og efnahagsmál á þessum árum. Ég ætla að reyna að fara yfir það sem mér finnst mikilvægast að ræða í þessu og byrja á Alþingi. Sagt hefur verið að þær niðurstöður sem þingmannanefndin kemst að og fjölmargar tillögur um úrbætur á því sviði séu jafnvel sjálfstæðisyfirlýsing Alþingis, með öðrum orðum að Alþingi sé veikt og að það þurfi að styrkja. Ég er sammála því. Vandinn er hins vegar sá að framkvæmdarvaldið á Íslandi er líka veikt og rannsóknarnefnd Alþingis kemst ekki síður að þeirri niðurstöðu að hluti af veikleikunum sem birtust okkur í aðdraganda bankahrunsins, hvernig þar var staðið að málum og kannski fyrst og fremst hvað var ekki gert af því sem hefði átt að reyna að gera, sé að stjórnkerfið samanstandi af fáum, veikburða og dreifðum einingum. Það á m.a. við um Stjórnarráð Íslands. Vandinn er líka til staðar úti í stjórnkerfinu og það er ekki bara Alþingi sem hér á undir. Ég vil líka segja að ég tel að það verði að setja þessa hluti í hið rétta samhengi stjórnskipunarinnar í landinu, í samhengi við þá staðreynd sem ekki verður umflúin - og þar erum við formaður Sjálfstæðisflokksins sammála - að Alþingi er að sjálfsögðu æðsta og valdamesta stofnunin í landinu. Hér liggur löggjafar- og fjárstjórnarvaldið. Alþingi veitir framkvæmdarvaldinu umboð. Hingað sækir ríkisstjórn í þingbundnu fyrirkomulagi umboð sitt eða öllu heldur sækir ríkisstjórnin umboð sitt til kjósenda í gegnum sína kjörnu fulltrúa á Alþingi. Það þurfa menn að hafa í huga þegar þetta er greint. Það þýðir ekki að ekki sé brýnt að gera ýmsar úrbætur í starfsháttum Alþingis og efla þær eftir sem við höfum ráð á að gera. Mig langar að fara aðeins yfir þetta í sögulegu samhengi. Það vill svo til að ég man tímana tvenna í þessu ef ég má taka svo til orða. Þegar ég kom inn á þing 1983 var ekkert nefndasvið. Þá starfaði Alþingi í þremur málstofum, í sameinuðu þingi, í neðri deild og efri deild. Þingmenn höfðu fram að því ekki haft sínar eigin skrifstofur. Í nefndastörfum nutu menn engrar aðstoðar. Þingmenn rituðu sjálfir fundargerðir, formenn þingnefnda eða þingnefndarmenn skiptu því á sig að undirbúa nefndafundi, kalla til gesti, önnuðust öll þau samskipti sjálfir. Á þessu var síðan gerð mikil bragarbót og þeir forsetar sem fóru með embætti á þingi á 9. áratugnum unnu gott starf, Þorvaldur Garðar Kristjánsson og síðan Guðrún Helgadóttir. Það var ráðist í mikla vinnu við að endurskoða skipulag Alþingis sem leiddi til grundvallarbreytinga 1991. Gerðar voru stjórnarskrárbreytingar þar sem Alþingi var sameinað í eina málstofu og þær blessaðar, neðri deild sem starfaði í þingsalnum sem við stöndum í og efri deild hinum megin, voru lagðar niður. Ég sat reyndar í þeim báðum. Það var stofnað nefndasvið og verulega betur búið að störfum þingsins en áður hafði verið. En meira var gert, það var reynt að innleiða þann anda að Alþingi ætti að vera meiri samstarfsstaður og sjálfstæðara í sjálfu sér gagnvart framkvæmdarvaldinu en það hafði áður verið. Þetta birtist m.a. í því að samstaða náðist um að stjórnarandstaðan fór með formennsku í þingnefndum í tvö kjörtímabil á grundvelli ágætrar samstöðu um það. Það fyrirkomulag gafst vel, kannski með einni frægri undantekningu. Þegar ég lít yfir þetta í sögulegu samhengi var Alþingi veikt þegar ég kom inn fyrir 27 árum. Það styrkti stöðu sína á 9. áratugnum, sérstaklega með breytingunum 1991. Í hönd fór tími þar sem þingið var sterkara. Því miður var það síðan allt saman kæft. Það var lagt af að stjórnarandstaðan færi með forustu í nefndum og framkvæmdarvaldið sótti aftur í sig veðrið í krafti sterkra meirihlutaríkisstjórna og foringja í þeim herbúðum sem kunnu vel að meta vald sitt þannig að þingið lét aftur undan síga og fór í langa lægð, var veikara gagnvart framkvæmdarvaldinu þar til nú að ég tel að það hafi aftur styrkt stöðu sína. Frá og með ósköpunum sem yfir okkur dundu hefur Alþingi sett meira mark sitt á framvindu mála af ýmsum ástæðum. Svona gengur þetta kannski í sveiflum og vonandi lærum við af þessu að það er ekki gott að þingið sé veikt. Það þarf að búa þannig að stjórnarandstöðunni, ekki síst, að hún geti sinnt hlutverki sínu en þá verða menn líka að hlusta á stjórnarandstöðuna og taka mark á því sem hún hefur fram að færa. Ég hef lengi verið talsmaður þess, trúi því hver sem vill, að við reyndum að innleiða á Íslandi meiri samstöðustjórnmál, það sem menn kalla „konsensuspólitík“ upp á skandinavísku. Því hefur maður kynnst annars staðar á Norðurlöndunum, m.a. og ekki síst þar sem minnihlutastjórnahefð er rík, og þar styrkja yfirleitt þjóðþingin stöðu sína. Nú er ég ekki endilega að biðja um að við byggjum á minnihlutastjórnum bara til að ná fram þeim markmiðum að þingið styrkist í framhaldinu, en það  Í öðru lagi langar mig að nefna þær tillögur nefndarinnar sem lúta að rannsókn mála í framhaldinu. Hér eru lagðar til, einkum í þingsályktunartillögunni sem fylgir skýrslunni, fjölmargar aðgerðir til úrbóta um endurskoðun laga, það sem snýr að starfi Alþingis o.fl. Í þremur tilvikum leggur nefndin sérstaklega til að ráðist verði í rannsóknir. Í fyrsta lagi á starfsemi lífeyrissjóða. Ég tek alveg undir að á því er rík þörf. Lífeyrissjóðirnir voru þátttakendur í þessu á sinn hátt. Þeir urðu fyrir tjóni í hruninu, blessunarlega þó ekki meira en svo að þeir hafa að mestu leyti endurheimt styrk sinn á nýjan leik - en þeir voru vissulega þátttakendur. Lífeyrissjóðirnir sjálfir hafa ákveðið að setja óháða rannsókn af stað og það er álitamál að mínu mati hvort Alþingi eigi að bíða niðurstöðu þeirrar rannsóknar eða setja sjálfstæða rannsókn af stað til hliðar við hina. Ég tel að báðir kostir komi til greina en í öllu falli er ég algerlega sammála því að eitt af því sem þarf að fara yfir er þáttur lífeyrissjóðanna í þessu og hvernig þeir tengdust inn í ýmsa atburði, þótt ekki væri nema vegna þess að í lífeyrissjóðunum er fólgin einhver allra dýrmætasta framtíðareign Íslands sem við verðum að passa vel upp á. Að því marki sem mönnum varð á í messunni og sem þörf er á að endurskoða lög og reglur, draga úr áhættu, bæta meðferð fjármuna, endurskoða stjórnskipulag eða fyrirkomulag er rétt og skylt að gera það. Í öðru lagi leggur nefndin til að farið verði í stjórnsýsluúttekt á Fjármálaeftirlitinu og Seðlabankanum. Ég styð hvort tveggja og þótt fyrr hefði verið. Það er alveg ljóst þegar maður les rannsóknarskýrsluna stóru, og aftur staðfest í þingmannanefndarskýrslunni, að þessar tvær megineftirlitsstofnanir fá algera falleinkunn, því miður, fyrir frammistöðu sína á missirunum í aðdraganda hrunsins, kannski ekki síst á síðasta hálfa til eina árinu áður en bankarnir hrundu. Nú hefur þar vissulega verið skipt um yfirstjórn og að einhverju leyti breytt lögum en engu að síður eru þetta sömu stofnanirnar með að miklu leyti sömu starfshættina. Það væri stórfurðulegt ef menn færu ekki rækilega ofan í saumana á því hvernig þurfi að betrumbæta vinnubrögð og fyrirkomulag á þessu sviði í ljósi þess hversu afdrifaríkt hlutverk þessara stofnana var, eða öllu heldur hversu dýrkeypt mistök þeirra voru. Eru þar þungbær, ekki síst í peningum talið, þau áföll sem ríkið situr nú uppi með vegna Seðlabankans, vegna þess gríðarlega tjóns sem þar varð og að endurfjármagna þurfti Seðlabankann upp á nýtt. Engu að síður fær Fjármálaeftirlitið af þessum tveimur stofnunum að mínu mati miklu harkalegri falleinkunn í niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar. Það verður að segja það eins og er að það stendur ekki steinn yfir steini í framgöngu Fjármálaeftirlitsins hvað varðar árin fyrir hrunið. Það er mitt mat og mín niðurstaða. Ég tel að sú stofnun, veikburða kannski og hafi sér það að einhverju leyti til málsbóta, hafi allt fram í september 2008 meira og minna flutt boðskap fjármálafyrirtækjanna, sem hún átti að hafa eftirlit með, í samskiptum við erlenda aðila. Þetta er þannig, og skoði menn bréfaskriftir Fjármálaeftirlitsins til hollenska seðlabankans í byrjun september 2008. Þeir trúa mér illa og hrista mikið höfuðið. Að síðustu leggur nefndin til að sparisjóðirnir verði rannsakaðir og að sjálfsögðu ber að gera það. Það má segja að sparisjóðirnir hafi því miður lent í tilteknu einkavæðingarferli, ekkert síður en bankarnir, a.m.k. markaðsvæðingarferli. Það gerðu þeir í kjölfar þeirrar ólánsákvörðunar að leyfa sölu á stofnfjárbréfum á markaði og með yfirverði sem aldrei skyldi verið hafa og var að mínu mati lögbrot. Þess vegna tel ég að í ljósi þess sem hér hefur verið rætt, og vitna ég þá sérstaklega til þess sem formenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sögðu í umræðunni í gær, kunni samstaða að geta skapast um að fara betur yfir og rannsaka a.m.k. skilgreinda þætti einkavæðingar bankanna á sínum tíma. Má þá ekki hugsa sér að gera það í tvíþættri rannsókn sem annars vegar taki til rannsóknar á sparisjóðunum og hins vegar á þessum þáttum í einkavæðingu bankanna. Ég tel að þar þurfi enn að gera betur, jafnvel þótt rannsóknarnefnd Alþingis og núna þingmannanefndin staðfesti í meginatriðum mjög ámælisverð vinnubrögð hvað varðar einkavæðingu bankanna á sínum tíma. Væri hægt að fara yfir það ef tíminn leyfði. Það sem mest stingur í augu er hvernig horfið var frá þó þeim markmiðum sem menn þóttust ætla að hafa að leiðarljósi í vinnunni. Ég gagnrýndi ítrekað á sínum tíma hvernig áformin voru lögð upp, t.d. í greinargerð með frumvarpi þegar ríkisviðskiptabönkunum var breytt í hlutafélög og menn lofuðu í greinargerð með stjórnarfrumvarpi að stíga síðan mjög varlega til jarðar. Menn sögðu: Þetta er formbreyting, það stendur ekki til að rjúka í einkavæðingu á bönkunum. Og það var sagt að næstu fjögur árin yrði það ekki gert nema hugsanlega í einhverjum mæli hvað varðaði það að bjóða upp nýtt hlutafé sem einhverjir meðeigendur gætu þá eignast á móti ríkinu. Það var ekki staðið við eitt eða neitt af þessu. Menn sögðu: Við ætlum að tryggja dreift eignarhald. Það var ekki staðið við það, heldur þvert á móti, og þegar það hentaði af pólitískum ástæðum var skipt yfir í hugtakið kjölfestufjárfesti. Menn sögðu: Við munum gera ríkar faglegar kröfur til þess hverjir geta verið eigendur banka. Þeir þurfa að hafa þekkingu og reynslu á því sviði og menn töluðu í því samhengi gjarnan um kosti þess að fá, eftir atvikum, reynda erlenda banka með sem samstarfsaðila. Hver varð niðurstaðan? Menn gerðu hið gagnstæða. Menn seldu reynslulausum bröskurum tvo af þremur stærstu bönkum þjóðarinnar. Það er því miður niðurstaðan með skelfilegum og dýrkeyptum afleiðingum. Þetta þarf að rannsaka betur en hingað til hefur verið gert. Sumt af því er fyrnt og þeir ráðherrar sem fóru með þau mál og bera á þeim ábyrgð verða ekki sóttir til saka með hefðbundnum hætti á grundvelli laga um ráðherraábyrgð, en það þarf samt að botna þennan þátt og leiða sannleikann í ljós. Rannsóknarnefndin segir sjálf að hún hafi ekki nema að takmörkuðu leyti getað farið ofan í saumana á þessum málum. Ég styð það eindregið að unnið verði úr tillögum nefndarinnar með þeim hætti sem þingmannanefndin leggur til, m.a. hvað rannsóknirnar varðar, og fagna því að við getum náð samstöðu um t.d. það að taka þar inn afmarkaða þætti, a.m.k. sem eftir standa og þarf að botna betur sem snúa að einkavæðingarferli bankanna. Þá kem ég að þeim þætti sem snýr að ábyrgð ráðherra og vísa þá líka til þeirra tillagna sem fyrir liggja í þeim efnum og ég mun kannski ræða síðar þegar þær koma á dagskrá. Þar er án nokkurs vafa um erfiðasta þátt þessa máls að ræða fyrir okkur þingmenn sjálfa. Það má segja að eitt það erfiðasta sem maður hefur nokkurn tíma staðið frammi fyrir á ferli sínum hér sé að þurfa að taka afstöðu til slíkra hluta. Menn hafa gagnrýnt að hér sé um gamalt og óvenjulegt fyrirkomulag að ræða þar sem er landsdómur. Það er út af fyrir sig rétt. En það er eins og það er, stjórnarskrá og lög landsins eru að þessu leyti eins og þau eru og þau eru sambærileg við ákvæði sem enn er notast við í mörgum nálægum löndum. Undan því getum við þar af leiðandi ekki kveinkað okkur. Það er búið að vera í höndum okkar sjálfra að gera þar á breytingar ef við hefðum viljað, m.a. þeirra sem nú færa sérstaklega fram sem rök að þessu hefði þurft að breyta. Var það ekki þáverandi forsætisráðherra Davíð Oddsson sem fékk árið 1999 ábendingar um að kannski ætti að setja þetta fyrirkomulag í endurskoðun? Hann gerði það ekki, beitti sér ekki fyrir því  
             Menn segja að það sé óvíst, og færa það jafnvel fram sem rök, að miklu hefði verið forðað þótt menn hefðu staðið öðruvísi að málum á síðari hluta árs 2007 eða öndverðu ári 2008. Rannsóknarnefndin gefur í skyn að veikleikarnir í bankakerfinu hafi verið orðnir slíkir 2006 að kannski hefði verið erfitt að sjá að síðar hefði verið hægt að gera ráðstafanir til að afstýra falli þeirra. Það er nokkuð til í því að mínu mati - en það leysir menn ekki undan skyldunni að reyna og það leysir menn ekki undan skyldunni sem snýr að því að reyna að lágmarka skaðann. Það er ekki þannig og enginn getur svarað slíkum spurningum í þáskildagatíð. Það er auðvelt að færa fyrir því rök að hefðu menn horfst af meiri meðvitund í augu við aðstæður allt frá árinu 2005, en líka á árunum 2007 og 2008, hefði örugglega verið hægt að draga verulega úr tjóni íslenska þjóðarbúsins. Það er hægt að sýna fram á mjög nærtæk dæmi. Við stöndum frammi fyrir því að sjö af níu þingmönnum í þingmannanefndinni komast að þeirri rökstuddu niðurstöðu að það beri að ákæra a.m.k. þrjá ráðherra. Þetta er alls ekki spurning um hvað menn vilja því að við eigum ekkert frjálst val í þessum efnum. Þetta er spurning um að menn komist að niðurstöðu um hvað er rétt að þeirra dómi og hvað er skylt. Á herðum okkar hvílir það að axla þær skyldur sem starfi okkar fylgja. Síðast buðu sig allir fram til þings vitandi hvernig stjórnarskrá og landslög væru, líka að þessu leyti. Það er ekki neitt skjól fyrir ábyrgð okkar í svona tilvikum þó að við séum út af fyrir sig óánægð með eitthvert fyrirkomulag eða teljum að það þyrfti að sæta endurskoðun. Það er ekki þannig. Þetta eru vissulega óvenjulegir atburðir sem sagan geymir ekki fordæmi um og þetta er m.a.s. fátítt í öðrum löndum. Þar eru málin að vísu miklu oftar leyst með því að stjórnmálamenn axli samtímaábyrgð og segi af sér embætti ef þeim verður á. Þar af leiðandi reynir síður á það fyrirkomulag sem má segja að sé til þrautavara ef menn hafa ekki á réttum tíma axlað hina pólitísku ábyrgð með því einfaldlega að víkja sjálfir. Hér má segja að það sé þrautavaraúrræði. Menn standa frammi fyrir því að svona atburðir hafa átt sér stað. Ég tek það skýrt fram fyrir mína hönd að ég efast ekki um að allt það fólk sem hér á í hlut, þessir fjórir ráðherrar, vilji vel og hafi viljað vel. Þetta snýst ekki um það. Við erum ekki að segja að þetta fólk hafi ekki viljað vel. Það þýðir hins vegar ekki að mönnum hafi ekki getað orðið á, að menn hafi ekki gert mistök, að menn hefðu ekki átt að reyna að gera betur. Það er um það sem þetta snýst. 

Það vantar Icesave.

Ég heyri að þingmenn taka því vel að reynt sé að ræða þetta hreinskilnislega. Ég bið þá þingmenn sem ekki þola þennan málflutning að yfirgefa salinn, þeir eiga þá leið í staðinn fyrir að grípa fram í. Mér er mikið niðri fyrir og mér er það mikið tilfinningamál að þurfa að flytja þessa ræðu. Það er erfitt. Það er mjög erfitt en við verðum líka að muna og hafa aðeins í huga í samhengi við það hversu óvenjulegir þessir atburðir eru að þeir tengjast algerlega einstæðum áföllum í Íslandssögunni. Hættan sem hér var á ferðum er meiri en nokkru sinni. Það hefur sem betur fer aldrei verið þannig fyrr en nú að Ísland stæði frammi fyrir alvarlegri hættu á því að komast í þrot, að hér gæti jafnvel orðið þjóðargjaldþrot. Það hugtak er sem betur fer farið út úr umræðunni en það sveif yfir vötnum í salnum fyrsta árið eftir hrunið og ég bað menn iðulega að hafa ekki uppi slík orð því að þau hjálpuðu okkur lítið. En auðvitað stóðum við frammi fyrir hættu á þungbærum og miklum áföllum. Við gerðum það þegar í aðdraganda hrunsins og það gerir þessar aðstæður algerlega einstakar. Við neyðumst til að meta ábyrgð þeirra sem með völdin fóru í samhengi við stærð hættunnar sem við okkur blasti og skylduna sem á mönnum hvíldi við að reyna að gera þó það sem hægt var til að lágmarka a.m.k. skaðann eða draga úr líkum á algerum ófarnaði. Þegar menn reyna að halda því fram að vegna þess að látið er að því liggja í rannsóknarskýrslunni að á því leiki hvort hægt hefði verið að koma í veg fyrir hrun bankanna með aðgerðum eftir árið 2006 skulum við horfa á hina hlið mála. Er hægt að benda á algerlega skýr tilvik um að svo seint sem á árinu 2008 hefði verið hægt að forða miklu tjóni? Svarið er já. Það blasir t.d. við eitt dæmi sem tengist ákæruskjalinu, sú staðreynd að markvissar aðgerðir og einbeitt eftirfylgni hefði a.m.k. átt að koma í veg fyrir að Landsbankinn opnaði Icesave-reikninga í Hollandi í útibúum í maí 2008. Bara það hefði firrt íslenskt þjóðarbú miklu tjóni,  Þess vegna er okkur ekki skjól í slíku, að lokum verðum við að axla hér ábyrgð á því að taka afstöðu til þessa. Þar geta menn að sjálfsögðu haft mismunandi sjónarmið og mismunandi sannfæringu, sumir komist að þeirri niðurstöðu að forsendur ákærunnar séu til staðar og að líkurnar séu það miklar á sakfellingu að þá beri að ákæra, ekki bara beri, heldur sé mönnum skylt að gera það. Aðrir meta hlutina öðruvísi, að þær forsendur séu ekki uppfylltar. Það verður þá vandi okkar þingmanna þegar kemur að því að ýta á hnappinn að taka afstöðu til þeirra þátta. Ég hefði gjarnan viljað ræða, ef tíminn hefði leyft, lítillega um kaflann um siðferði og samfélag því að mér finnst hann mjög merkilegur, sem og 8. bindi rannsóknarskýrslunnar sem á margan hátt er ekki sá minnst verði hluti þess starfs sem þarna hefur verið unnið. Þar er t.d. fjallað um andann sem var í fjármálageiranum. Þar er rækilega farið yfir einkavæðinguna á bönkunum og sett í samhengi við það viðfangsefni sem þar er greint. Ég hefði gjarnan viljað fara yfir fylgiskjalið um kyngreiningu á þeim anda sem þarna sveif yfir vötnum. Sé ég nú að einhverjir brosa sem enn eiga eftir að þroskast í þessum efnum. Mér finnst það stórmerkilegt innlegg í þetta mál, mjög gagnlegt fyrir okkur að lesa hvernig kynjaheimurinn var og er þarna til staðar, hvernig feðraveldið heldur enn klónum í samfélaginu, stjórnar umræðunni, hugtakanotkuninni og öðru slíku. Ég sé að þetta er mönnum endalaus uppspretta gleði sem hér hlæja úti í salnum  Ég vil svo að lokum nefna það sem bar aðeins á góma í ræðu hv. þm. Bjarna Benediktssonar um hagstjórn í aðdraganda þess að þessi ófarnaður varð. Ég verð að leiðrétta það sem hann hafði hér uppi um afstöðu okkar þingmanna Vinstri grænna á þessum árum, t.d. 2005, að við hefðum verið þeirrar skoðunar að það ætti að auka ríkisútgjöld sem næmi auknum tekjum ríkisins með því að lækka ekki skatta. Það er rangt. Í þingsályktunartillögu á þskj. 1014 sem við fluttum í mars 2005 stendur í 5. tölulið að tryggja þurfi aðhald í ríkisfjármálum og slá á þenslu með því að falla frá hinum glórulausu skattalækkunaráformum. Maður gerir það ekki með því að útdeila öllum peningunum í önnur verkefni. Svo grunnhygginn var ég ekki í hagfræði þegar ég samdi þessa tillögu. Þvert á móti er sá andi sem þar svífur yfir að það verði að koma í veg fyrir að ríkið helli með framgöngu sinni olíu á eld þenslubálsins. Við lögðum þarna til að fallið yrði frá frekari stóriðjuáformum, að Fjármálaeftirlitinu yrði falið að gera vandað áhættumat í bankakerfinu. Meta hvað? Meta t.d. áhrifin af snöggri gengislækkun krónunnar eða lækkun fasteignaverðs vegna þess að þá þegar var orðið ljóst að íslenska þjóðfélagið gæti fengið högg ef hækkandi fasteignaverð og styrking gengis krónunnar endaði í ósköpum með snöggu falli. Var það ekki nákvæmlega það sem gerðist, eða hvað? Erum við ekki núna að glíma við gengishrun og stórlækkun fasteignaverðs með tilteknum efnahagslegum afleiðingum? Við lögðum til að Seðlabankanum yrði falið að beita aukinni bindiskyldu. Til hvers? Til þess að draga úr þenslu á peningamarkaði og huga að öðrum aðgerðum sem gætu stutt þá viðleitni stjórnvalda að endurheimta efnahagslegan stöðugleika. Við lögðum þetta til um aðhald í ríkisfjármálum til að slá á þenslu og lögðum til samstarf við aðila vinnumarkaðarins og heildarsamtök í landinu um þetta mál. Þegar greinargerð þessarar tillögu er lesin og rifjuð upp gögn frá þessum tíma rifjast upp fyrir manni hversu óendanlega dapurlegt það var að þessi hættumerki voru öll skrifuð á vegginn. Þau voru það. Hverjar eru kaflafyrirsagnir hér í greinargerðinni? Verðbólga yfir þolmörkum. Geigvænlegur viðskiptahalli. Hann stefndi á því ári í 11–12% og við héldum að hann mundi fara í 14% árið 2006, og það fannst manni skelfileg tala. Hvar endaði hann? Í 25% af vergri landsframleiðslu. Menn sögðu: Góðkynja viðskiptahalli. Metár í bílainnflutningi í vændum, önnur millifyrirsögn. Erlendar skuldir vaxa hratt. Það rifjast upp fyrir mér að árið 2001 skrifaði ég blaðagrein vegna þess að þá urðu söguleg tímamót á Íslandi, dapurleg tímamót, hreinar erlendar skuldir þjóðarbúsins fóru yfir 100% af landsframleiðslu. Það var á árinu 2001. Það hringdi í mig einn maður og þakkaði mér fyrir greinina, það voru öll viðbrögðin. Menn höfðu ekki stórar áhyggjur á þessum tíma. Þarna voru skuldirnar orðnar 110–120% af vergri landsframleiðslu. Hátt gengi að sliga útflutninginn, segir í annarri millifyrirsögn. Methækkanir á eignaverði. Mikill vöxtur í byggingariðnaði. Verðbólguskot handan við hornið. Brýnt að grípa til aðgerða án tafar. Þetta var allt þarna. Seðlabankinn og greiningardeildir vöruðu sterklega við en það var ekkert gert. Það var komin á sjálfstýring og við flutum sofandi að feigðarósi. Vissulega bera þeir menn sem þarna réðu ferðinni mikla ábyrgð en það gera hinir líka sem voru í aðstöðu til að grípa í taumana, reyna eitthvað þótt seint væri og lágmarka skaðann. Frá þeirri ábyrgð sem því fylgir verður ekki komist.

Virðulegi forseti. Á einni mínútu er ekki tækifæri til að fara yfir mikið en það er margt sem gefur hins vegar tilefni til þess að bregðast við úr ræðu hæstv. fjármálaráðherra. Ég ætla að reyna að taka það í stikkorðastíl. Seðlabankinn, átti hann að setja bankana á hausinn á fyrri hluta ársins 2008? Er það það sem hæstv. ráðherra telur að hann hefði átt að gera með því að stöðva frekari lánveitingar á meðan allir aðrir seðlabankar úti um víðan völl, í Evrópu og í Bandaríkjunum, juku aðgengi bankanna að lánsfé vegna lausafjárkrísunnar? Hvað telur hæstv. ráðherra að neyðarlögin hafi kostað Seðlabankann í töpuðum veðum? Er það virkilega svo að ríkissjóður beri þungar byrðar vegna þess að hann þurfti að leiðrétta eiginfjárhlutfall Seðlabankans? Því hefur ranglega verið haldið að fólki allt frá því árið 2008. Það er bara rugl. Ég verð hér í seinna andsvari mínu að koma inn á önnur atriði og þá ætla ég að fara sérstaklega yfir 

Frú forseti. Það er vissulega svo að bæði Seðlabanka og öðrum var vandi á höndum og það er mjög klemmd staða þegar menn eru komnir með eitthvað brothætt í hendurnar sem getur hrunið ef menn hósta eða stynja. Að sjálfsögðu skiljum við öll þær erfiðu aðstæður sem þarna voru uppi. En menn gátu a.m.k. látið það að vera að fara um lönd og álfur og reyna að eyða misskilningi um styrk íslenska bankakerfisins þegar svo var komið. Nei, að sjálfsögðu var eðlilegt að Seðlabankinn reyndi innan þeirra marka sem einhver vitglóra var í að styðja við bakið á kerfinu og verða þess ekki sjálfur valdandi beint að það hryndi, ég skil alveg þær erfiðu aðstæður. En hann gat þó a.m.k. tekið betri veð og tryggingar fyrir þeirri fyrirgreiðslu, og hann gat líka bara gert það beint í staðinn fyrir þá hjáleið sem farin var með ástarbréfin í gegnum önnur fjármálafyrirtæki. Þegar maður les greiningu rannsóknarnefndar Alþingis á þeim þætti koma tvö orð oftast fyrir: Óskiljanlegt eða illskiljanlegt, segir rannsóknarnefndin aftur og aftur um það hvernig Seðlabankinn stóð þarna að verki.

Virðulegi forseti. Staðreyndin varðandi veðin er sú að sífellt var verið að krefjast minni veða vegna lánveitinga hjá seðlabönkum úti um allan heim. Ég ætla að nota þennan tíma til þess að fara aðeins yfir ráðherraábyrgðina. Hér kom hæstv. fjármálaráðherra upp og fór aðeins yfir það sem við höfum að öðru leyti sammælst um að ræða ekki mikið, sem eru ákærumálin. Hann nefndi eitt ákveðið mál, það væri a.m.k. hægt að einangra eitt ákveðið tilvik og segja: Þar var brugðist skyldunni til þess að lágmarka skaðann með því að hafa ekki gripið til markvissra aðgerða til þess að stöðva opnun útibús Icesave-reikninganna í Hollandi. Ég ætla að upplýsa hæstv. fjármálaráðherra um að það stendur ekkert til að ákæra vegna þess. Ef það er það eina sem hæstv. ráðherra hefur komið auga á verður hann að átta sig á því að það stendur ekki til að ákæra vegna þess. Að öðru leyti skil ég ekki þessa umræðu um Icesave því að hvað er verið að gefa hér í skyn? Er verið að segja að ráðherrarnir hafi brugðist íslenskum ríkisborgurum, fólkinu í þessu landi, með því að koma ekki tjóninu af Icesave yfir til 

Frú forseti. Ég nefndi bara eitt einfalt og skýrt dæmi um það sem hægt er að benda á, að svo seint sem í maí 2008 fór af stað sú ólánssjóferð sem var stofnun reikninga Landsbankans í útibúum í Hollandi. Þá þegar höfðu stjórnvöld miklar áhyggjur af Icesave og þess sér stað víða í kerfinu. Reynt var að koma þeim yfir í dótturfélög í Bretlandi, að það skuli svo á sama tíma og seinna gerast að menn héldu áfram og færðu út kvíarnar í öðru landi. Það er vel að merkja tekið á því sem einu af ákæruatriðunum hversu slælega var staðið að því að reyna að firra landið þeirri voðahættu sem samanstóð af margra milljarða punda og evra reikningum í útibúum íslenskra banka á erlendri grund á ábyrgð innlánstryggingarkerfis okkar. Þegar það lá fyrir - a.m.k. var viðskiptaráðuneytið sem þá var þeirrar skoðunar að Ísland væri ábyrgt eins og skjölin sýna - 

Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir yfirlitið. Það er eitt í sambandi við hagfræðina, hún er nú merkileg að mörgu leyti. Það er ljóst að á árunum fyrir 2008 safnaði ríkissjóður 170 milljörðum kr. inn í Seðlabanka Íslands. 100 milljarðar af þessum u.þ.b. 170 voru notaðir í fyrra til að fjármagna hallann og um 70 á þessu ári. Nú er það svo í hagfræði að þegar svona peningar eru teknir út úr hagkerfi eins og þarna var gert, þá jafngildir það nákvæmlega því að lagður hafi verið á skattur hvað varðar þenslu. Þannig að þetta var sú varúðarráðstöfun sem var gerð, að leggja í kornhlöðurnar. Hæstv. fjármálaráðherra er örugglega glaður að hafa þessa fjármuni núna til þess að borga fyrir viðskiptahallann. Mundi hæstv. fjármálaráðherra fallast á þessa hagfræði hjá mér?

Frú forseti. Doktorinn er svo sprenglærður í fræðunum að ég verð bara mjúkur í hnjáliðunum þegar ég þarf að tjá mig við hann um þessa hluti. Að sjálfsögðu var það til bóta að það mynduðust innstæður í Seðlabankanum, en ég hef líka sagt margoft: Nema hvað? Af þessum 170 milljörðum voru upp undir 100 milljarðar eignasala, sala Símans og fleiri fyrirtækja á þessum árum. Skárra væri það nú þó að menn legðu það til hliðar að einhverju leyti. Vandinn var auðvitað sá að menn gátu látið eftir sér óábyrga hegðun, stórfelldar skattalækkanir sem núna veikja tekjugrundvöll samneyslunnar af því að gríðarlegar froðutekjur af viðskiptahallanum og þenslunni streymdu inn í ríkissjóð. Á öllum hagfræðilegum kvörðum hefði þarna þurft að standa öðruvísi að málum. Í raun og veru hefði afgangurinn og forðinn í Seðlabankanum í lok tímans þurft að vera miklu hærri. Og hefðu menn tekið inn þá tugi og aftur tugi milljarða í skatttekjur á hverju ári sem hefðu fengist á árunum 2003 til 2008 ef ekki hefði verið farið í skattalækkanirnar, þá stæðum við óendanlega mikið betur að vígi. Ekki bara vegna þess að við ættum 

Virðulegi forseti. Ég ætla svo sem ekki að svara síðari ræðubút hæstv. ráðherra vegna þess að hv. þingmaður Bjarni Benediktsson fór mjög vel yfir þetta hér áðan. Það er alveg rétt að þetta var að hluta til byggt á froðu, en það gerði sér enginn grein fyrir því og Þjóðhagsstofnun hefði ekki gert það heldur. Það sem mig langar líka til að spyrja hæstv. ráðherra að er að nú hefur verið talað mjög um að það hafi verið gerð handvömm, það hafi ekki verið gert nægilega mikið, menn hafi flotið sofandi að feigðarósi. Svo skoðar maður það sem gerðist hér 6. október 2008 þar sem algjöru kerfishruni var afstýrt. Innstæður Íslendinga voru tryggðar með því að skipta upp bönkunum. Greiðslumiðlun innan lands féll ekki niður í eina mínútu vegna þess það var hægt að spegla bankana beint inn í Seðlabankann. Allt þetta var árangur af undirbúningi og  Svo langar mig til þess að spyrja að lokum: 

Forseti biður hv. þingmenn að virða ræðutímann.

Frú forseti. Það er ekki verið að slíku hér. Það er ekki verið að saka menn um að hafa valdið hruninu. Þetta snýst um það að menn gerðu ekki eða reyndu ekki að gera það sem mögulega hefði verið hægt að gera til að draga úr tjóninu, a.m.k. til að reyna að draga úr því. Ég vil segja varðandi skuldastöðuna á þessum árum. Að sjálfsögðu var það gott og það er ljós í myrkrinu að ríkið var orðið skuldlaust um það bil. Nema hvað, segi ég nú aftur. En veikleikinn var sá að á sama tíma söfnuðu aðrar máttarstoðir samfélagsins skuldum. Íslensk heimili og íslensk fyrirtæki voru þegar árið 2005 orðin þau skuldsettustu innan OECD, sveitarfélögin mjög skuldug o.s.frv. Þannig að það var takmörkuð huggun þótt það hafi vissulega verið til bóta að ríkið hafi þó verið skuldlaust. Já, það er rétt, það var að mörgu leyti unnið þrekvirki í október 2008 við að koma nýju bönkunum á fót og færa allar innstæður yfir og tryggja að öll kerfin virkuðu, en ýmsu öðru var klúðrað mjög illilega eins og samskiptum við erlend ríki. Af því að rætt var um Seðlabankann hér fyrr í umræðunum þá verð ég nú að láta það eftir mér að segja það og byggi það m.a. á þekkingu minni nú sem fjármálaráðherra og hafandi haft samskipti við bæði 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir hlý orð í garð okkar nefndarmanna, en hæstv. ráðherra fjallaði talsvert um nauðsyn þess að fara í frekari rannsókn á einkavæðingarferlinu. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað á að gera við niðurstöður þeirrar rannsóknar? Og hverju á hún að skila? Við í þingmannanefndinni, níu þingmenn allra flokka sem eru á þingi, erum hér með harðorðar ályktanir um það að skýrsla rannsóknarnefndarinnar sé áfellisdómur yfir verkferlinu við sölu ríkisbankanna og vinnubrögðum þeirra ráðherra sem voru í forsvari við einkavæðinguna. Hvað meira þarf að gera? Og af hverju eða hvernig gátum við í þingmannanefndinni komist að niðurstöðu um þetta, að orða svona harðorðar ályktanir ef við vorum ekki með fullnægjandi gögn í höndunum? Ég skil þessa umræðu ekki og væri gott að fá að heyra hvort hæstv. fjármálaráðherra hafi einhver svör. Er hér verið að tala um sakamálarannsókn? Er það það sem átt er við? 

Frú forseti. Það er alveg rétt, það hefur auðvitað alveg heilmargt komið fram í sambandi við þessa einkavæðingu og mikil framför að menn eru nú orðnir sammála um að átelja vinnubrögðin sem þarna voru og menn tilgreina ýmislegt í þeim efnum. Það er engu að síður eftir sem áður þannig að jafnvel nú síðustu mánuðina hafa verið að koma fram nýjar upplýsingar sem tengjast þessu ferli, svo sem eins og það hvernig var greitt fyrir bankana eða öllu heldur ekki greitt fyrir þá, þá afslætti sem voru veittir og fleira í þeim dúr. Formenn bæði Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafa tekið vel í það að við ræðum hér hvort það sé hægt að ná samstöðu um það sem ég kallaði kannski frekari rannsókn á ákveðnum afmörkuðum þáttum þessa máls. Við skulum hafa í huga að við einkavæðingu bankanna var ríkið ekki bara seljandi, það var líka kaupandi. Hvað gerði kaupandinn með bankana í framhaldinu? Jú, það er að hluta til reynt að lýsa inn í það, en svo deyr það út m.a. vegna þess að rannsóknarnefndin og þingmannanefndin höfðu einfaldlega ekki tíma og aðstæður til þess að rekja þá þræði jafnlangt og mér býður í grun 

Hæstv. forseti. Ég tel mjög mikilvægt að við sem sitjum hér á Alþingi notum þetta tækifæri sem skýrsla þingmannanefndarinnar á grunni skýrslu rannsóknarnefndarinnar gefur til þess að fara að horfa til framtíðar. Það er nóg komið af rannsóknum varðandi einkavæðinguna. Ég held að hæstv. þingmenn, sem sátu hér þegar Davíð Oddsson var forsætisráðherra og virðast enn vera með þann fyrrverandi forsætisráðherra á heilanum, ættu kannski að íhuga það að með því að haga orðum sínum og gerðum alltaf með tilliti til þess hvað sá ágæti fyrrverandi forsætisráðherra gerði eða gerði ekki, eru þeir sömu hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn í raun að segja að Davíð Oddsson stjórni enn þá landinu.

Frú forseti. Ég vona alla vega að hv. þingmaður eigi ekki við mig. Ég get fullvissað hana um að svo er ekki. Ég sef alveg sallarólegur á nóttunni og vakna glaður á morgnana óháð Davíð Oddssyni. Mér býður í grun að hann sé ritstjóri Morgunblaðsins, svona miðað við það hvernig hlutir eru lagðir þar upp, þá sjaldan sem ég sé það blað núorðið, en að öðru leyti hef ég ekki áhyggjur af honum.  En hitt er jafnljóst að við verðum að klára tiltekin mál, gera þau upp og leiða þau í jörð. 

Forseti biður hv. þingmenn að gefa ræðumönnum tækifæri til að ljúka máli sínu.

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í ræðu sinni áðan varðandi þau erfiðu mál sem fram undan eru hér í þinginu að nú þyrfti að gera það sem væri rétt og það sem væri skýrt. Það er auðvitað grundvallaratriði að gera það sem er rétt í þessu máli. Ákvarðanir um ákæru verða eingöngu byggðar á lögum, ekki pólitík. Steingrímur J. Sigfússon, hæstv. fjármálaráðherra, var flutningsmaður frumvarps um rannsóknarnefndina. Getur hann staðfest að þar hafi verið ákveðið sérstaklega að veita nefndinni ríkar heimildir til að fá upplýsingar frá einstaklingum til að leita sannleikans, enda skyldi sú rannsókn sem slík ekki verða grundvöllur sakamáls? Getur hæstv. fjármálaráðherra staðfest að þetta hafi verið skilningur þeirra sem lögðu fram viðkomandi frumvarp haustið 2008?

Frú forseti. Ég get alveg staðfest að það var talið óumflýjanlegt að nefndin hefði ríkar heimildir til þess að upplýsa mál og leita sannleikans. Já, það er alveg rétt. Það er líka alveg ljóst að þeirri nefnd var aldrei ætlað neitt ákæruhlutverk, enda ekki hægt samkvæmt lögum, heldur annars vegar að búa það mál í hendur Alþingis með skýrslu sinni - það vissu allir hvaða kaleikur beið síðan Alþingis eða gátu átt von á því - og hins vegar að vísa þeim málum sem aðra leið áttu að fara eftir atvikum til sérstaks saksóknara. Þannig að ég tel að það hafi á allan hátt verið staðið algerlega eðlilega að því að setja rannsóknarnefnd Alþingis erindisbréf eða starfsreglur að þessu leyti og það sé enginn ágalli á málsmeðferðinni hvað varðar síðan það erfiða hlutskipti sem við höfum með höndum núna og gat aldrei endað annars staðar en hér.

Virðulegi forseti. Þetta er grundvallaratriði í þessu máli. Þingmannanefndin, en meiri hluti hennar lagði til að ákæra skyldi fjóra fyrrverandi ráðherra fyrir að hafa á árinu 2008 sýnt slíka vanrækslu að það sé refsivert og varði fangelsisvist, hafði ekki rannsóknarheimild. Þegar Tamílamálið svokallaða fór fyrir Mannréttindadómstól Evrópu var niðurstaða dómsins að þar hefði verið rétt á málum haldið, enda hafði sú nefnd rannsóknarheimildir til að skoða það mál sem þar um ræddi. Hér skiptir öllu máli að gera það sem er rétt. Hér skiptir öllu máli fyrir þingmenn að fara að lögum. Það eru lög í þessu landi. Þeir sem eru sakaðir um glæpi eins og hér er um að ræða, við skulum tala íslensku, hafa rétt á því að málsmeðferð sé með réttum hætti. Þetta er grundvallaratriði í þessu máli og þessu verða þingmenn að fylgja. 
            

Frú forseti. Ég kem ekki auga á að hv. þingmaður sýni með þessu fram á neina veikleika í sjálfu sér á þeirri málsmeðferð og þeirri aðferðafræði sem hér er upp lögð. 

Frú forseti. Ég held að það sé við hæfi að ég feti í fótspor þeirra sem á undan hafa talað og byrji á því að þakka nefndinni fyrir gríðarlega mikil og vel unnin störf og mikla fórnfýsi í störfum sínum. Það hefur ekki farið fram hjá neinum hér í þinginu að það hefur verið mikið álag á nefndarmönnum og þeir hafa þurft að verja ákaflega miklum tíma í þessa yfirgripsmiklu vinnu. Það er ástæða til að ítreka þakkir til þeirra fyrir það. Margt í skýrslunni og raunar flest finnst mér vera mjög gott. Ég hef náð að lesa megnið af henni og þar eru ýmsar ábendingar sem ég held að muni gagnast okkur mikið við úrvinnslu mála í þinginu á komandi missirum og reyndar árum. Ég ætla að fara yfir nokkur atriði sem ég vil sérstaklega nefna sem jákvæða hluti í þessari yfirferð. Síðan vil ég bæta við örlítilli gagnrýni, eða kannski er gagnrýni ekki rétta orðið heldur vangaveltur, um hvort sumir hlutir mættu hugsanlega vera öðruvísi eða hvort hugsanlega mætti bæta við. Enda hefur tilhneigingin verið sú í umræðu eftir hrunið að allt sem varðar hrunið og aðdraganda þess hefur verið talið yfir gagnrýni hafið. Við þurfum því að reyna að forðast að festast aftur í þeim förum, að ekki megi gagnrýna tiltekna hluti. Ég tek þó aftur fram að það er ekkert sérstaklega mikið gagnrýnivert í skýrslunni, ég ætla bara að velta vöngum yfir því hvort sums staðar megi bæta við. Ég verð líka að biðja nefndina afsökunar á því að það mun líklega skorta formfestu í ræðu minni því að ég ætla að nota þá aðferð að blaða í skýrslunni og ræða málin eftir því sem ég rek augun í þau. Fyrst vildi ég nefna kaflann um Alþingi þar sem segir að auka þurfi sjálfstæði þingsins. Það hefur verið mikið rætt og ég tek heils hugar undir að gríðarlega mikilvægt sé að auka sjálfstæði þingsins. Hér eru ýmsar leiðir nefndar til þess. Einnig er sagt að stjórnmálaumræðuna þurfi að bæta, ég ætla að koma inn á það aftur á eftir. Svo segir hér í skýrslunni: „Alþingismönnum ber að sýna hugrekki, heiðarleika og festu í störfum sínum.“ Þetta er einn af þeim stöðum í skýrslunni þar sem maður hefði viljað sjá nánari útfærslu eða hugmyndir, jafnvel bara dæmi um atvik og hvernig mætti bregðast við þeim. Þótt maður sé sammála flestu í megindráttum mætti sums staðar - og þetta er kannski bara til marks um það hversu vel ég treysti nefndinni - vera nánari útfærsla sem hefði hjálpað í vinnunni sem í hönd fer. Það skiptir kannski ekki öllu máli, það verður þá bara unnið í framhaldinu. Það er líka talað um reglur um nefndafundi, ég ætla að koma inn á það á eftir líka. Varðandi tillögur um stofnun sjálfstæðrar ríkisstofnunar sem starfi á vegum Alþingis og hafi það hlutverk að meta og gefa út spár fyrir efnahagslífið á sama hátt og Þjóðhagsstofnun gerði, þá tek ég undir það. Ég vil þó ítreka að engu að síður er til staðar sú hætta að slík stofnun fari að þjóna framkvæmdarvaldinu á sama hátt og margar stofnanir sem eiga í raun að vera undir Alþingi settar hafa einhvern veginn leiðst undir framkvæmdarvaldið. Greiningin á íslenskum fjármálafyrirtækjum er fín, ég tek þar undir flest. Áður en lengra er haldið með það ætla ég að koma aftur að tveimur atriðum varðandi umræðu um þingið og störf þess. Annars vegar er það umræðuhefðin. Ég get svo sem tekið undir að oft á tíðum er umræðuhefðin ekki til þess fallin að leiða fram bestu rök og gagnrök í málum og komast þannig að niðurstöðu, það er að segja í þingsal. Hins vegar finnst mér þetta vera öðruvísi í nefndunum. Þar finnst mér fara fram prýðileg vinna. Spurningin er: Getur ekki verið að umræðan í þingsal, hvernig þingmenn ræða málin í þingsal, helgist þá af einhverju öðru, hugsanlega því hvernig fjallað er um stjórnmálin? Þá má spyrja hvort tillagan um að opna nefndafundi kunni að skapa hættu á því að nefndafundir fari að líkjast þingfundum. Það er fátt leiðinlegra í amerísku sjónvarpi en að fylgjast með útsendingum frá nefndum bandaríska þingsins, yfirleitt, vegna þess að þar bíða þingmennirnir í röð eftir því að fá að láta ljós sitt skína, eru fyrst og fremst að hugsa um sjónvarpsmyndavélina og síður um rökræður við manninn sem kemur fyrir nefndina eða að fá fram sem bestar upplýsingar. Þetta er ákveðin hætta sem ég sé fyrir mér varðandi tillöguna um að opna nefndafundina, að menn falli þá í sömu gryfju og þeir gera stundum í þingsal. Hins vegar vil ég taka fram varðandi umræður í þingsal að þær eru almennt, ég mundi segja að í 95% tilfella, alveg ágætar, ef við metum þær út frá því hvort þær séu æsingakenndar eða snúist bara um mælskulist og slíkt. Yfirleitt eru þetta tiltölulega hófstilltar og frekar leiðinlegar, þurrar umræður. Ég hef reyndar rætt þetta mál við nokkra eldri þingmenn sem hætt hafa störfum á þinginu, sumir hverjir fyrir margt löngu, sem segja flestir að ástandið sé miklu betra núna hvað þetta varðar en það var í þeirra tíð. Eitt dæmi um þetta er tilhneigingin sem nú er komin upp hjá öllum þingmönnum til að byrja alltaf ræðu sína á því að þakka kærlega fyrir. Svo kemur sá sem farið var í andsvar við og hann þakkar hinum fyrir að hafa þakkað sér. Menn eru komnir býsna langt í þessari kurteisi, væntanlega af ótta við það að vera taldir of leiðinlegir í ræðustól. Ég geri þetta sjálfur, ég byrjaði ræðu mína á því að þakka fyrir. Ég held að við megum ekki gera of mikið úr ástandinu þó að umræðan í fjölmiðlum og bloggi sé á þá leið að hér sé allt ómögulegt og umræðan ömurleg og fyrir neðan allar hellur. Í langflestum tilvikum er það ekki svoleiðis. Enda velti ég því fyrir mér hvort breytingar á umræðuhefðum einar og sér - og nú er ekki talað um að breyta þeim einum og sér, en ef við tökum þær út fyrir - hvort það mundi hafa svo mikil áhrif. Í Bretlandi mæta menn í þingið, hrópa og kalla og veifa blöðum og láta illa, hamast í því að setja á svið einhverja sýningu á meðan í Svíþjóð mæta menn á bolnum í þingið og halda langar og þurrar og hundleiðinlegar ræður sem enginn nennir að hlusta á. Spurningin er: Er sænska leiðin betur til þess fallin að stjórna samfélagi eða að láta þingmenn uppfylla skyldu sína? Breska leiðin kom ekki í veg fyrir það að bankakerfið þar í landi nánast hrundi til grunna, það þurfti að bjarga öllum stærstu bönkum landsins með ríkisaðstoð. Það sama átti við í Svíþjóð. Þar voru flestir bankar, ekki allir reyndar, í verulegri hættu staddir. Nú er ég kominn að því sem er kannski megingagnrýni mín, ef gagnrýni er rétta orðið, að við spáum stundum meira í einkennin en sjúkdóminn. Ég ætla í framhaldinu að velta því fyrir mér hver hinn eiginlegi sjúkdómur er, hvert meginvandamálið er, þótt það sé að sjálfsögðu gagnlegt að skoða einkennin og ég telji að mjög vel sé fjallað um sjúkdóminn í skýrslunni. Áður en ég fer út í það vildi ég þó ítreka það sem ég sagði áðan, að það er ekki allt ómögulegt á Íslandi. Nú hefur nefndin haft það erfiða hlutverk að sitja í um átta mánuði og fjalla nánast einungis um það sem aflögu hefur farið, það sem hefur verið slæmt í samfélagi okkar. Það er ekki öfundsvert hlutskipti, að sitja á endalausum fundum og tala um það sem er slæmt í samfélaginu og heyra sagt frá því. Eðli málsins samkvæmt snýst skýrslan fyrir vikið fyrst og fremst um gallana. En við verðum um leið að muna að það er margt býsna gott við íslenskt samfélag og hvernig það hefur starfað undanfarna öld. Umræðan eftir hrunið minnir mig svolítið á umræðu sem verður alltaf eftir kosningar, t.d. í Bandaríkjunum svo ég fari aftur þangað. Þegar George Bush sigraði Al Gore í kosningum gerði hann það nánast með svindli. Ég held að það sé almennt viðurkennt að Al Gore fékk fleiri atkvæði eftir á að hyggja. Hann fékk að minnsta kosti fleiri atkvæði, svo mikið er víst, en hvort þau voru fleiri í Flórída eða ekki, það er umdeilt. Þetta var mikið og flókið mál sem tók langan tíma og menn eflaust muna eftir því. Svo þegar niðurstaðan kom, og það voru ef ég man rétt hæstaréttardómarar skipaðir af repúblikönum sem réðu þar úrslitum, fóru menn að túlka þetta sem mikinn ósigur Gore. Menn töluðu eins og öll kosningabarátta Al Gore hefði verið ómöguleg, gjörsamlega vonlaus og fundu að því öllu eins og óhjákvæmilegt hefði verið að Gore mundi tapa vegna þess hve kosningabarátta hans var hrikalega slæm. Ef það hefði hins vegar legið þannig að meiri hluti dómara hefði verið skipaður af demókrötum og þeir hefðu komist að þeirri niðurstöðu að Al Gore hefði sigrað í kosningunum, þá hefði umræðan væntanlega verið öll á hinn veginn. Kosningabarátta George Bush hefði verið í alla staði vonlaus, hann hefði tapað vegna þess að hann hefði ekki gert þetta og hitt. Það sem ég er að kalla eftir með þessu er: Jú, það fór mjög mikið úrskeiðis og við leitum ástæðna þess en við skulum passa okkur að henda ekki barninu út með baðvatninu, þ.e. að henda ekki góðu hlutunum um leið og við reynum að laga þá slæmu. Hvar er hætta á för í þeim efnum? Það er t.d. varðandi skriffinnsku. Það er dálítil hætta á því núna vegna þess hve hlutirnir voru lausir í reipunum og menn komust upp með allt of margt og það skorti vissulega formfestu, eins og nefndin gerir ítarlega grein fyrir, að menn geti notað það til að búa til gríðarlegt skrifræði. Það væri ekki gott heldur, reyndar bara stórhættulegt því að stjórnvöld hafa oft á tíðum, þegar alvarlegir atburðir gerast eða þegar hlutirnir fara illa úrskeiðis, notað tækifærið til að styrkja vald sitt með skrifræðinu. Við þekkjum væntanlega öll dæmi þess hvernig skrifræði hefur verið notað af embættismannakerfinu í hinum ýmsu löndum til að viðhalda spillingu, annarri gerð spillingar. Við þurfum að koma í veg fyrir að hér verði algjört embættismannaveldi. Þeir sem eru áhugamenn um breskt sjónvarpsefni hafa eflaust séð þættina Já, ráðherra sem ganga einmitt að miklu leyti út á þetta. Þeir þóttu lýsandi fyrir bresk stjórnmál á þeim tíma, og eru reyndar örugglega enn, sem og stjórnmál í öðrum löndum. Embættismannakerfið og stjórnmálamennirnir nota skrifræðið til að viðhalda ákveðnum hlutum, fela aðra og viðhalda í raun á margan hátt spilltum stjórnmálum. Það að skrá alla hluti og halda upp á þá dugar því ekki eitt og sér, það þarf að minnsta kosti að fara varlega með þau völd. Það er ekki víst að það sé alltaf raunhæft. Ég set spurningarmerki við eitt atriði, þ.e. lýsinguna á því þegar Glitnis-ríkisvæðingin átti sér stað. Ég held að þar hafi ekki verið fyrir hendi aðstæður þar sem menn höfðu mikil tök á að halda fundargerðir. Það þýðir þó ekki að ákvarðanirnar hafi verið réttar á sínum tíma. Ég bendi á þetta til að menn passi sig á því að sveiflast ekki úr einum öfgum í aðra. Það er alltaf hætta á því við aðstæður eins og ríkja nú án þess að ég sé að saka nefndina um það, ég tek það skýrt fram, ég er alls ekki að saka nefndina um tilburði í þá veru. Ég er að ræða um hvernig menn vinna úr því sem nefndin gerði. Þá komum við að hinum raunverulega vanda. Hvað varðar hrunið er gerð góð grein fyrir ýmsum þáttum sem komu þar við sögu. Greiningin á fjármálakerfinu veitir þar mikið innsæi, líka stjórnmálunum o.fl. en spurningin er: Hvers vegna voru hlutir með þessum hætti? Hvers vegna þróuðust þeir á þennan hátt? Af hverju er t.d. umræðuhefðin í þinginu eins og hún er? Af hverju haga stjórnmálamenn sér eins og þeir gera og af hverju haga bankamenn sér eins og þeir gerðu, eða eftirlitsstofnanir? Mér finnst nokkurt verk óunnið enn þá í því að komast til botns í því hver rót vandans er. Nú ætla ég aftur að taka dæmið um umræðuhefðina. Eftir að hafa starfað bæði á fjölmiðlum og í stjórnmálum finnst mér vald fjölmiðlanna, fjórða valdið, oft og tíðum meira en vald löggjafans. Við tölum mikið um löggjafann eða framkvæmdarvaldið og hvernig það vald skiptist, tölum um að styrkja löggjafarvaldið gagnvart framkvæmdarvaldinu, en oft finnst mér löggjafarvaldið svo veikt að það setur sig í rauninni undir fjórða valdið. Með því á ég við það að í stað þess að fjölmiðlar spegli það sem gerist í stjórnmálum spegla stjórnmálin umræðuna í fjölmiðlunum og þingmenn og aðrir í stjórnmálum eru settir í þá stöðu að eltast við tíðarandann og fjölmiðlaumræðuna frekar en að leiða umræðuna. Þá kemur upp áhugaverð spurning: Hvað er hægt að gera í því? Þar verðum við náttúrlega að treysta á m.a. fagleg vinnubrögð í fjölmiðlum annars vegar og hins vegar það að stjórnmálamenn þori að hafa sjálfstæðar skoðanir og sýna frumlega hugsun, koma fram með athugasemdir sem eru ekki bara til að tala upp í umræðuna heldur hugsanlega að leiða mönnum eitthvað nýtt fyrir sjónir. Þetta er hins vegar mjög erfitt. Það er erfitt að ætlast til þess af stjórnmálamönnum ef fjölmiðlamenn sýna ekki ábyrgð í störfum sínum. Þar er vandinn býsna mikill vegna þess að það er alveg skiljanlegt að fjölmiðlar hafi ekki áhuga á því að segja langar og ítarlegar fréttir af umræðum í þinginu um einhver tiltölulega óumdeild mál eða mál sem hafa verið rædd í þaula út frá rökum og fela kannski í sér flókin tæknileg atriði. Það er miklu auðveldara og meira spennandi fyrir fjölmiðla að sýna örstutta ræðubúta, það sem á ensku er kallað „sound byte“, og þá er verið að setja stjórnmálamenn dálítið mikið í þá stöðu að þurfa að fóðra umræðuna með þeim hætti, vera ella settir til hliðar og gleymast. Ég biðla til fjölmiðla um að huga að rökræðunni líka til þess að rökræðan geti orðið góð á þinginu í sem flestum málum. Við höfum aðeins rætt um fyrirhuguð lög um fjölmiðla, fjölmiðlafrumvarp, en þar er ekki tekið á því sem ætti í raun að vera aðalatriðið, til að mynda eignarhaldi á fjölmiðlunum. Við höfum rætt alveg heilmikið um tengsl fjármálalífsins við stjórnmálin en ekki sem skyldi finnst mér um hagsmunatengsl fjármála og fjölmiðla. Fjölmiðlar eru, eins og ég kom inn á áðan, í þeirri stöðu að geta nánast stýrt stjórnmálunum oft og tíðum, a.m.k. ráðið því hvert umræðan fer. Svo magnast upp þetta vandamál þegar skortir á eftirfylgni, þegar menn komast upp með að veita það „sound byte“ eða þá setningu sem hentar í akkúrat það skiptið og svo skiptir engu máli einni eða tveimur vikum seinna hvað sagt var. Aðalatriðið er að menn segja á þeim tímapunkti það sem hljómar best við þær kringumstæður. Eftirfylgni fjölmiðla þyrfti að batna til mikilla muna. Mér fannst t.d. ræða hæstv. fjármálaráðherra áðan með miklum ólíkindum, sá kafli úr henni þar sem hann talaði um hvað það hefði verið gott í gamla daga þegar stjórnarandstaðan fékk formennsku í nokkrum nefndum. Þessi ríkisstjórn tók ekki í mál að stjórnarandstaðan núna fengi formennsku í nefndum, ekki að ræða það. Ég taldi reyndar vilyrði fyrir slíku en komið var í veg fyrir það. Svo tók steininn úr þegar hæstv. fjármálaráðherra fór að tala um foringjaræðið sem hefði verið, hér hefðu verið foringjar sem hefðu kunnað að meta vald sitt. Hafa menn einhvern tíma séð annað eins foringjaræði og núna? Ósvífnin er býsna mikil en það versta er að þetta er ekki sett í samhengi við liðna atburði. Sami ráðherra talaði fyrir nokkrum dögum um að landið væri að rísa, það væri bullandi uppsveifla. Daginn eftir birti Hagstofan tölur sem gengu í þveröfuga átt. Hér er mesta niðursveifla í a.m.k. áratugi. Svo talaði hæstv. fjármálaráðherra líka um að það þyrfti meiri „konsensusstjórnmál“, það þyrfti meira samstarf flokka. Ég hef ekki orðið sérstaklega mikið var við vilja þessarar ríkisstjórnar til samvinnu við stjórnarandstöðuna þrátt fyrir ítrekuð tilboð stjórnarandstöðu þar um. Svo var talað um flokksræðið og að það þyrfti að breytast. Muna menn virkilega ekki hvernig var með flokksræðið til að mynda hér í umræðum og atkvæðagreiðslu um Icesave? Samt leyfir ráðherrann sér að koma og tala algjörlega úr samhengi við gjörðirnar. Þar erum við kannski komin að rót vandans, menn komast upp með að segja eitt og gera svo eitthvað allt annað. Þetta mun ekki breytast nema fjölmiðlarnir, milliliðurinn milli stjórnmálanna og almennings, taki sig á og verði vettvangur fyrir raunverulega rökræðu en sé einnig með eftirfylgni. Þessu til viðbótar: Hvernig gengur að koma af stað umræðu um raunveruleg pólitísk álitamál? Þetta tengist því sem ég var að ræða áðan um rökræðuna. Frá því að ég byrjaði að taka þátt í stjórnmálum höfum við framsóknarmenn ekki fengið aðstöðu til að ræða stjórnmál neitt sérstaklega mikið, pólitískar stefnur eða aðgerðir. Jú, í eitt skipti var rætt dálítið um tillögu framsóknarmanna um aðgerðir vegna skuldamála heimilanna, en það var eingöngu vegna þess að menn sáu ógn í þessu, sáu ástæðu til að ráðast sérstaklega á tillöguna. Þar fyrir utan hefur ósköp lítið verið rætt um pólitík. Um hvað er rætt í tengslum við Framsóknarflokkinn? Á hverju byggir þessi ríkisstjórn tilverurétt sinn að eigin mati? Endalausri umræðu um atburði fyrir 10 árum, hvernig staðið var að einkavæðingu bankanna. Svo er hún alltaf sett í nýtt og nýtt samhengi. Nú er hún sett í það samhengi að einkavæðing bankanna hafi valdið hruninu. Umræðan um einkavæðingu bankanna var byrjuð löngu fyrir hrun. Nú er hún sett í samhengi við það, að einkavæðing bankanna sé ástæðan fyrir hruninu. Það stenst náttúrlega enga skoðun. Var Glitnir einkavæddur? Var Kaupþing einkavætt, sem reyndar gleypti annan litla ríkisbankann? Var Icebank einkavæddur, sparisjóðirnir eða Straumur – Burðarás? Nei, enginn af þessum bönkum var einkavæddur. Samt féllu þeir eins og hinir, og raunar féll Glitnir fyrstur. Raunverulegra skýringa er ekki að leita í einkavæðingunni, það er til þess fallið að drepa málum á dreif. Þar með er ekki sagt að einkavæðingin hafi verið eins og best verður á kosið, en að láta umræðuna alla nú, eftir að þessi svakalega skýrsla birtist og þær upplýsingar sem í henni eru, snúast um þessa margræddu 10 ára gömlu atburði er hluti af því sem ég kalla hinn eiginlega vanda. Þetta er spuni stjórnmálanna. Menn gleypa við þessu. Margir fréttamenn hafa helst talað um hvernig atkvæði féllu í nefndinni um það hvort rannsaka ætti einkavæðingu bankanna. Nýjar upplýsingar eru hins vegar að koma fram um mjög áhugaverða hluti, hluti sem við þurfum að laga, hluti sem eru gríðarlega mikilvægir. Þá er farið í að tala um 10 ára gamla frétt vegna þess að það hentar til að dreifa athygli frá vandræðum ríkisstjórnarinnar núna. Hvað er þá við þessu að gera? Nefndarmenn Framsóknarflokksins útskýrðu mál sitt ágætlega, þeir vildu í raun ganga lengst. Þeir töldu allar upplýsingar um einkavæðingu bankanna liggja fyrir til að þeir gætu kveðið upp -

Hv. þingmaður er beðinn um að losa sig við símann vegna þess að hann truflar útsendinguna.

Ekki skoða SMS-in.

Af hverju, hv. þingmaður?

Hvar var ég? Það var einkavæðing bankanna. Þarna er annað dæmi um hversu góð ríkisstjórnin er í spunanum, akkúrat þegar ég var að koma að kjarna málsins stekkur hæstv. forseti þingsins upp og slær mig aðeins út af laginu. Einkavæðing bankanna var ekki ástæða hrunsins. Það er ekki þar með sagt að ekki hefði mátt standa þar betur að verki. Það er alveg ótrúlegt að sitja stöðugt undir því að umræðan snúist eingöngu um einkavæðingu bankanna á meðan við þurfum að takast á um pólitísk grundvallaratriði, hvernig eigi að koma heimilunum út úr þeirri stöðu sem þau eru í og koma atvinnulífinu aftur af stað. Framsóknarflokkurinn hefur aldrei verið ræddur út frá pólitískri stefnu sinni eða tillögum. Það er alltaf þessi 10 ára gamla frétt. Nú, enn og aftur, á að reyna að drepa málum á dreif þegar ríkisstjórnin er komin í vandræði með því að ræða um einkavæðingu bankanna. Það er ekki hægt að viðhalda þessu ástandi endalaust. Fulltrúar Framsóknarflokksins í nefndinni gerðu ágætlega grein fyrir máli sínu eins og ég kom inn á, töldu allt liggja fyrir til þess að þeir gætu kveðið upp úrskurð rétt eins og kveðinn hefur verið upp úrskurður í fjölmörgum öðrum málum sem hafa verið rannsökuð. Þeir nefndu það hins vegar að ef aðrir teldu ekki nóg að gert væri sjálfsagt mál að ráðast í enn eina rannsóknina. Til að losa stjórnmálin úr þessari endalausu umræðu um það sem gerðist fyrir 10 árum ætla ég að leggja fram breytingartillögu við þá þingsályktunartillögu sem varðar þessa skýrslu þess efnis að ráðist verði í nýja rannsókn á einkavæðingu bankanna, reyndar líka seinni einkavæðingunni, það er ekki síður mikilvægt, hún hefur ekki verið rannsökuð enn. Þá vonandi, þegar fyrir liggur niðurstaða þeirrar rannsóknar, vita menn hvað hægt er að gera við þær niðurstöður - ég held að það þurfi að liggja fyrir frá upphafi - og menn geta í framhaldinu farið að ræða um pólitík og hvernig eigi að bæta ástandið í landinu. Ég er að hugsa um að láta líka fylgja með breytingartillögu þess efnis að kannaðir verði styrkir frá sparisjóðunum til stjórnmálamanna, ég held að það hafi gleymst. Ég vona að samfylkingarþingmenn setji ekki út á þá tillögu frá mér.

Og stofnfjárkaup.

Stofnfjárkaup? Hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson mun væntanlega leggja fram breytingartillögu þar að lútandi. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að við ljúkum einhvern tíma þessum endalausu rannsóknum, komumst að niðurstöðu og vitum hvað við ætlum að gera við þær. Það er ekki hægt núna, næstum tveimur árum eftir hrunið, að halda áfram að tala eingöngu um fortíðina og sitja uppi með ríkisstjórn sem byggir tilveru sína, og tilverurétt að eigin mati, eingöngu á því hver hún er ekki og hvað hún gerði ekki, að hún hafi ekki verið við völd á gefnum liðnum árum eða áratugum, en ekki því sem hún er og því sem hún ætlar að gera. Sérstaklega er þetta undarlegur málflutningur hjá Samfylkingunni sem hefur aldrei átt farsælan dag í ríkisstjórn frá því að sá flokkur var stofnaður en leyfir sér samt að tala eingöngu um Framsóknarflokkinn - sem átti stóran þátt í að Ísland varð mesta framfararíki heims á 20. öld - út frá einum atburði, einkavæðingu bankanna. Samfylkingin hefur aldrei náð árangri í ríkisstjórn, hvorki í þenslu né í kreppu, flokkurinn sem talaði mest fyrir útrásinni vegna þess að hann taldi hana sigur stefnu sinnar og vísaði þar í EES-samninginn. Samfylkingin kom í veg fyrir að dregið yrði úr umsvifum útrásarfyrirtækjanna með sérstöku ákvæði í stjórnarsáttmála með Sjálfstæðisflokki, hinum margumrædda frjálshyggjuflokki. Samfylkingin óttaðist samt að frjálshyggjuflokkurinn mundi reyna að hefta útrásina umfram það sem Samfylkingin taldi æskilegt. Eins og komið hefur fram hjá fyrrverandi formanni þess flokks voru líka mjög náin tengsl milli Samfylkingarinnar og stærsta útrásarveldisins. Af hverju er ég að þylja þetta hér upp? Vegna þess að við verðum að fara að ræða pólitík út frá atburðum dagsins. Samfylkingin verður að komast upp úr því að reyna að fela eigin fortíð með endalausum spuna, endalausu tali um atburði sem koma málinu varla við. Ef ekki verðum við að sjálfsögðu bara til mótvægis að rifja upp aðkomu Samfylkingarinnar. Eins og við sjáum í þessari viðamiklu skýrslu og reyndar í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis vantar ekkert upp á það að Samfylkingin komi þar við sögu. Ekkert nafn kom eins oft fyrir í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og Samfylkingin, og ekki að ástæðulausu. Nú hvet ég samfylkingarmenn og aðra til að horfa til framtíðar. Vonandi verður þessi skýrsla grunnurinn að nýrri og betri framtíð í stjórnmálum og á öðrum sviðum. Hún á að geta orðið það. Svo skulum við rannsaka einkavæðinguna einu sinni enn og vonandi geta þá Samfylkingin og Vinstri grænir farið að horfa til framtíðar. Hver veit nema við fáum þá ríkisstjórn sem fer að huga að vandamálum dagsins í dag, stöðu íslenskra heimila og uppbyggingu atvinnulífsins. Það veitir svo sannarlega ekki af því.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir alþingismenn færa þeim sem skipuðu þingmannanefnd um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis svo og starfsfólki þeirra bestu þakkir fyrir mjög gott starf undanfarna mánuði, mikið og gott starf. Samkvæmt lögum um rannsókn bankahrunsins var Alþingi ætlað að fjalla um niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis um málið. Þar sem í núgildandi skipulagi þingsins er engri fastanefnd Alþingis falið að annast mál er tengjast eftirlitshlutverki þingsins þurfti að sérsníða þá málsmeðferð sem skýrslan fékk. Ég tel að það vinnulag sem forsætisnefnd mótaði fyrir þingmannanefndina í janúar sl. hafi tekist vel og það sé líklegt til að verða fyrirmynd að störfum þeirrar eftirlitsnefndar sem vilji stendur til að koma á fót innan þingsins og tillögur eru um í frumvarpi því sem liggur fyrir Alþingi í mínu nafni sem forseta þingsins. Það var lagt fram til kynningar í vor og ég vonast til að forsætisnefnd flytji það að nýju á næsta þingi. Í þeirri umfjöllun sem orðið hefur um Alþingi í tengslum við bankahrunið hefur þingið ekki síst verið gagnrýnt fyrir að hafa brugðist í eftirlitshlutverki sínu. Sú staðreynd minnir okkur á að Alþingi er ekki eingöngu löggjafarstofnun heldur gegnir það margþættu hlutverki í stjórnkerfi okkar. Vissulega má gagnrýna Alþingi fyrir að hafa ekki sinnt eftirlitshlutverki sínu nægilega vel. Fyrir því eru margvíslegar ástæður. Þar á meðal má nefna það lagaumhverfi sem þingið hefur búið við í þessum efnum. Ég tel hins vegar að á því sviði sé Alþingi nú vel í stakk búið til að gera með skjótum hætti bragarbót á. Ástæðan er ekki síst sú að nokkru áður en til bankahrunsins kom hafði forsætisnefnd Alþingis skipað vinnuhóp til að endurskoða lagareglur um þingeftirlit og gera tillögur um hvernig styrkja mætti eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Vinnuhópurinn skilaði skýrslu sinni fyrir ári síðan, í september 2009, og þar er birt ítarleg greining á eftirlitshlutverki Alþingis. Í skýrslu vinnuhópsins eru settar fram skýrar ábendingar um hvernig efla megi möguleika Alþingis til að sinna eftirlitshlutverki sínu. Þar er að finna á þriðja tug tillagna um ýmis atriði sem hópurinn leggur til að ráðist verði í að endurskoða og bæta. Þingmenn hafa allir fengið skýrsluna um eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Eftir að forsætisnefnd hafði fjallað um tillögur vinnuhópsins gekk nefndin frá aðgerðaáætlun í tíu liðum í því skyni að hrinda tillögunum í framkvæmd. Vinnu við þau atriði sem nefnd eru í aðgerðaáætlun forsætisnefndar er ýmist lokið eða þau eru í lokavinnslu. Eina atriðið sem út af stendur lýtur að endurskoðun laga um ráðherraábyrgð og landsdóm, enda er þar um að ræða þátt sem er í eðli sínu mjög viðkvæmur eftir að niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis lágu fyrir og því voru ekki forsendur til að hefja strax endurskoðun á þeim þætti. Með því frumvarpi til breytinga á þingsköpum sem forseti Alþingis lagði fram í júní sl. má segja að brugðist hafi verið við megintillögum vinnuhópsins um eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Í frumvarpinu er m.a. gert ráð fyrir breytingum á nefndaskipan og eflingu eftirlitshlutverks Alþingis. Samkvæmt tillögunum er m.a. kveðið á um stofnun sérstakrar eftirlitsnefndar sem nefnd er í frumvarpinu stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og sett ákvæði um upplýsingaskyldu ráðherra og stöðu stjórnarandstöðunnar þar sem lagt er til að hún verði bætt með því að hún fái formennsku í fastanefndum í hlutfalli við þingstyrk sinn. Góð samstaða er í forsætisnefnd um meginefni frumvarpsins. Þá liggur nú fyrir frumvarp um opinberar rannsóknarnefndir sem forsætisnefnd lét semja í samræmi við tillögur áðurgreinds vinnuhóps. Um lagafrumvarpið er einnig mjög góð samstaða í forsætisnefnd og hefur það nú verið sent formönnum þingflokka til skoðunar og er til yfirferðar hjá þingflokkunum. Vilji forsætisnefndar er að það frumvarp verði lagt fram á Alþingi á næstkomandi þingi. Það er mikill samhljómur í þeirri aðgerðaáætlun sem forsætisnefnd mótaði í framhaldi af skýrslu vinnuhópsins um þingeftirlit og þeim tillögum sem þingmannanefndin leggur fram í skýrslu sinni og varða þingið og eftirlitshlutverk þess, enda lít ég svo á að tillögum þingmannanefndarinnar í þessum efnum sé ekki síst ætlað að vera stuðningur við þær aðgerðir sem þegar eru komnar í ákveðin farveg innan þingsins. Ég tek heils hugar undir þann boðskap sem felst í skýrslu þingmannanefndarinnar, að tímabært sé að huga að stöðu Alþingis í stjórnskipan okkar með það að markmiði að sjálfstæði þjóðþingsins verði styrkt. Í dag er kallað eftir því að slík breyting á stöðu þingsins birtist með sýnilegum hætti í störfum og starfsháttum Alþingis. Veigamikill þáttur í því er að tryggja fjárhagslegt sjálfstæði þingsins þannig að það geti sinnt hlutverki sínu með sóma. Það er því eðlilegt að framlög til Alþingis á fjárlögum byggist á samkomulagi milli þingflokkanna og fjárlaganefndar þingsins en séu ekki háð ákvörðunarvaldi ríkisstjórnar hverju sinni. Í ljósi þeirra góðu viðbragða sem skýrsla þingmannanefndarinnar hefur hlotið í umræðum á Alþingi treysti ég því að alþingismenn veiti þeim tillögum brautargengi sem forsætisnefnd og þingmannanefndin hafa borið fram. Ég heiti á alþingismenn að sameinast um að ljúka þessari umbótavinnu fyrir lok næsta þings.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir ræðu hennar og mun styðja allar umbótatillögur sem lagðar verða fram. Ég ætla samt að segja að ég hef oft og tíðum verið afar ósáttur í þessum ræðustól yfir því hvernig málum hefur verið háttað á Alþingi. Mér hefur þótt stjórnarandstaðan vera fótumtroðin varðandi þann tímaramma sem henni hefur verið gefinn t.d. við að klára álit í nefndum. Ég veit að hæstv. forseti kannast við bréfaskriftir okkar á milli í þeim efnum en allir vita að nokkrar klukkustundir til að klára nefndarálit er ekki nægilega langur tími. Það sem ég hef hins vegar verið að velta fyrir mér að undanförnu og oft komið upp í ræðustól til að ræða er samþætting framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins. Mér hefur lítið fundist þokast í þá átt og ég hef bent á að við fjárlagagerðina er svokölluð ríkisfjármálanefnd að störfum. Í henni eiga sæti formaður og varaformaður fjárlaganefndar ásamt einstaka ráðuneytismönnum. Þetta þýðir með öðrum orðum að þessi ríkisfjármálanefnd undirbýr fjárlögin og leggur þau fram til fjárlaganefndar þar sem sömu menn og sömdu frumvarpið, þ.e. formaður og varaformaður fjárlaganefndar, munu fjalla um eigin verk. Mig langar að spyrja hæstv. forseta hvort hún sé reiðubúin nú þegar 

Forseti vill biðja hv. þingmenn að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessar fyrirspurnir og vil geta þess, eins og kom fram í máli mínu áðan, að umbótatillögurnar frá forsætisnefndinni liggja fyrir. Bæði liggja fyrir umbótatillögur í frumvarpsformi fyrir þinginu, þær voru lagðar fram í júní í mínu nafni sem forseta þingsins, og sömuleiðis liggja þær fyrir þingflokkunum í frumvarpsformi til skoðunar. Þingflokkarnir eru með þær tillögur til umfjöllunar og forsætisnefnd bíður eftir því að fá viðbrögð frá þingflokkunum um afstöðu þingflokkanna til þeirra. Það er allt saman byggt á þessari skýrslu sem er samhljóma niðurstöðum þingmannanefndarinnar. Ég get alveg tekið undir það og það kom fram líka í máli mínu að skoða þarf vinnu fjárlaganefndar, sérstaklega það sem snýr að fjárveitingum til Alþingis því að það ætti að vera liðin tíð að framkvæmdarvaldið skammtaði þinginu fjárveitingar úr hnefa. Fjárveitingarvaldið er Alþingis og Alþingi á auðvitað að ákveða fjárveitingar til löggjafans en ekki framkvæmdarvaldið. Á það benti ég og það hefur verið rætt í þeirri vinnu sem unnin hefur verið fyrir forsætisnefndina að það sé eitt af því sem skoða þurfi í framhaldinu.

Virðulegi forseti. Það sem ég vakti athygli á er að við höfum skýrt og ljóst dæmi um þessa samþættingu valds, sem ég held að hver einasti þingmaður sem stigið hefur í þessa pontu hafi rætt um. Ég bendi á að framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið vinna saman að fjárlagagerð sem löggjafarvaldið mun svo fá í sínar hendur og sömu menn sitja beggja vegna borðsins. Það var það sem ég vildi ræða og fá svör við því hvort við gætum ekki afstýrt þessari vitleysu í ljósi þess að ég held að það sé mikill þingmeirihluti og vilji fyrir því hjá þinginu að breyta einmitt þessum vinnubrögðum. Við erum alltaf að tala um að við viljum aðskilnað framkvæmdarvalds og löggjafarvalds en við þurfum þá að stíga skrefin í þá átt. Við verðum að finna hvar brotalamirnar eru og koma með umbótatillögur. Það er svo annað mál að það þarf að sjálfsögðu að tryggja fjárveitingar til Alþingis til að það geti sinnt störfum sínum. Fyrir tveimur árum síðan voru gerðar breytingar á þingskapalögum. Ræðutíminn var styttur. Stjórnarandstaðan barðist mjög gegn því að þessar breytingar yrðu að veruleika, það átti að koma í veg fyrir málþóf og að mínu mati voru tæki og tól stjórnarandstöðunnar skert til mikilla muna. Það eru margir sem hafa komið í ræðustól og lýst því yfir að ræðutíminn sé of skammur til að fjalla málefnalega um þetta mikilvæga mál og mörg önnur. Ég velti fyrir mér og vil spyrja hæstv. forseta: Getur verið að þingið hafi fyrir tveimur árum gert þau mistök að telja að umræðurnar ættu að vera líflegri og 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður talar um tök framkvæmdarvaldsins á þinginu og samskipti þess við framkvæmdarvaldið. Allar þær tillögur sem liggja fyrir eru til að breyta þessu og sömuleiðis ábendingar frá þingmannanefndinni til að styrkja þingið og auka sjálfstæði þess. Varðandi breytingar sem gerðar voru á þingsköpum fyrir tveimur árum var það svo að það var gert í samvinnu allra flokka og enn er verið að skoða þau þingsköp sem nú eru í gildi, hvort þar séu einhverjir ágallar á. Og auðvitað er alltaf full ástæða til að endurskoða þingsköpin eftir því sem tíminn líður og ýmsum tillögum hefur verið beint til mín hvað það varðar. En það munum við skoða næst þegar þingsköpin verða endurskoðuð. Ég get ekki séð betur en mjög margar af þeim breytingum sem gerðar voru á þingsköpunum hafi verið til bóta þó að margt mætti jafnvel endurbæta frekar. Ég held að það verði að vera mitt svar.

Frú forseti. Ég vil ekki láta hjá líða frekar en aðrir að byrja á því í þessari umræðu að færa þingmannanefndinni, sem hér hefur verið að skila af sér ítarlegri skýrslu um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, bestu þakkir fyrir vel unnin störf og styrka forustu í því starfi. Það er augljóst hverjum sem fer í gegnum þau skjöl sem frá nefndinni koma að það er ómæld vinna og hugsun á bak við niðurstöðu nefndarinnar, bæði þá sem full samstaða er um og einnig í þeim efnum þar sem nefndarmenn skiptust í fleiri horn. Það er mikilvægt í mínum huga að niðurstöðurnar fái rúma umræðu á vettvangi Alþingis, einnig í fjölmiðlum og úti í samfélaginu almennt. Það má kannski líta svo á að þessi skýrsla sé eins konar sálarspegill á íslenskt samfélag í aðdraganda hrunsins og nokkur ár þar á undan. Þar er að finna þýðingarmikla gagnrýni á grundvallarþætti í íslenskri samfélagsbyggingu, á stjórnmálin, á stjórnsýsluna, eftirlitsstofnanir, fjármálafyrirtæki, fjölmiðla og fræðasamfélag. En um leið er þar að finna gagnrýni á hugarfar, viðhorf og sjálfsmynd þjóðarinnar eins og glöggt kemur fram í umfjöllun um siðferði og samfélag. Ég ætla að tæpa á nokkrum atriðum sem koma fram í skýrslu nefndarinnar og er að finna í tillögu hennar og þá er ég að vísa til þingsályktunartillögunnar sem fylgir þessari skýrslu. Þar er m.a. fjallað um Alþingi. Talað er um hlutverk Alþingis, að mikilvægt sé að binda það í stjórnarskrá frekar en gert er nú þegar og að Alþingi setji sér siðareglur. Þetta tel ég að sé vel rökstutt af hálfu nefndarinnar. Það er mikilvægt að það sé skýrt í stjórnskipun okkar, í grundvallarlöggjöf okkar, hvert hlutverk Alþingis raunverulega er þó að sjálfsögðu sé vikið að hlutverki Alþingis og stöðu í núgildandi stjórnarskrá, fjallað um þrískiptingu ríkisvaldsins og þess háttar. Ég tel einnig rétt að alþingismenn setji siðareglur fyrir sjálfa sig. Það er stundum sagt í þessari umræðu að það sé óþarfi að vera með skrifaðar reglur í þessu efni. Það sé siðferðið sjálft sem skiptir mestu máli og hinar óskrifuðu reglur. En það er einfaldlega þannig að viðmiðin geta bæði verið skrifaðar reglur og óskrifuð viðmið og hvort tveggja þurfa alþingismenn að hafa í huga í störfum sínum. Hér er talað um að styrkja eftirlitshlutverk Alþingis, rétt til upplýsinga, stöðu stjórnarandstöðunnar, sem hér hefur aðeins verið drepið á, aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdarvalds í verki. Í umræðunni um stöðu Alþingis og mikilvægi þess að auka sjálfstæði þingsins vil ég segja að ég tel að þetta séu réttar ábendingar sem við eigum að taka alvarlega. En um leið get ég tekið undir þau viðhorf, sem hér hefur verið hreyft í umræðunni, að Alþingi er sú stofnun sem hefur æðsta valdið í sínum höndum. Við búum við þingræðisskipulag þannig að ef menn eru að velta því fyrir sér að hverfa frá því og greina að fullu og öllu á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, svipað og fyrirkomulagið er til að mynda í Bandaríkjunum, þá er það mjög viðamikil spurning, viðamikið álitaefni og viðamikil breyting sem í því fælist í grundvallarstjórnarháttum okkar sem þarf að taka til mjög gaumgæfilegrar athugunar og verður ekki hlaupið að, heldur þarf að skoða alla kosti og galla þess ofan í kjölinn og um það þarf að fara fram umræða í samfélaginu. En enginn vafi er á því í mínum huga að við þurfum að styrkja störfin á Alþingi, löggjafarsamkomuna. Og hvað fjárstjórnarvaldið varðar, sem einnig hefur verið nefnt, er það auðvitað þannig að fjárveitingavald ríkisins er á Alþingi. Jafnvel þó að við fáum inn á okkar borð fjárlagafrumvarp sem þingmenn eru kannski ekki ánægðir með þá er það tillaga að fjárlögum og þingið sjálft getur gert á því þær breytingar sem það kýs, m.a. að því er varðar hlut Alþingis sjálfs í því efni. Við skulum því ekki heldur gera lítið úr því að við höfum, alþingismenn, það umboð sem felst í því að fara með fjárveitingavaldið. Í skýrslu nefndarinnar er talað um endurskoðun á nefndakerfi Alþingis og starfsháttum. Ég vil leyfa mér að taka undir þær ábendingar sem þar koma fram og fagna þeim hugmyndum sem hafa verið settar fram í frumvarpsformi af hálfu hæstv. forseta Alþingis og ég veit að við munum fjalla um næsta vetur. Það eru margar góðar hugmyndir þar. Fleiri kunna að vera á sveimi og koma fram í þeirri umræðu og það er sjálfsagt að taka góðan tíma í slíkt. Ég ætla líka að nefna EES-málið, sem hefur borið á góma í þessari umræðu, bæði í dag og í gær og ábendingar frá nefndinni um að þar þurfi að vanda meira til verka. Ég er líka sammála því og hef reyndar átt þátt í því á vettvangi utanríkismálanefndar að fjalla um nýjar reglur um þinglega meðferð EES-mála sem forsætisnefnd samþykkti á fundi sínum í ágúst og munu taka gildi 1. október. Ég vænti þess að þar sé búið að setja þau mál í vandaðri búning og þær reglur sem koma frá Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn, aðild okkar að honum, og við þurfum að leiða í lög, fái þá betri umfjöllun á vettvangi Alþingis. Í öllu falli vænti ég þess að reyna muni á þessar nýju reglur núna strax á næsta þingi og gert er ráð fyrir því í þeim reglum að þær verði endurskoðaðar að ári liðnu í ljósi reynslunnar. Mér finnst mikilvægt að nefna ábendingar nefndarinnar um að koma á laggirnar sérstakri stofnun í anda þeirrar stofnunar sem Þjóðhagsstofnun var. Ég tel að það sé líka mikilvægt. Ég tel að það sé mikilvægt fyrir þingið að hafa beint undir sinni stjórn einhvers konar sérfræðiþekkingu og sérfræðiþjónustu á þessu sviði, stofnun sem á að vera hlutlaus en gefa ábyggilegar og vandaðar álitsgerðir og umfjöllun um efnahagsmál almennt, greinargerð um þróun efnahagsmála o.s.frv. þannig að Alþingi sé betur í stakk búið til að takast á við þau viðfangsefni sem bíða hverju sinni á því sviði. Hér hefur nokkur umræða orðið um tillögu nefndarinnar þar sem gert er ráð fyrir í þingsályktunartillögunni að endurskoða eigi löggjöf um ráðherraábyrgð og lög um landsdóm. Ég ætla ekki að fara í umfjöllun hér um þær þingsályktunartillögur sem fylgja frá meiri hluta og minni hluta nefndarinnar, það bíður annars tíma. En ég verð að segja að mér þykja margar yfirlýsingar ýmissa sérfræðinga í þessu efni í fjölmiðlum nú síðustu sólarhringa óvarlegar. Þetta er mjög vandmeðfarið mál. Ég vil líka segja að þegar var verið að setja á laggirnar þingmannanefndina og í tengslum við skýrslu rannsóknarnefndarinnar eða þá vinnu alla var það mál reifað aðeins a.m.k. á milli þingmanna hvort rétt væri að gera breytingar strax á lögum um landsdóm og lögum um ráðherraábyrgð. Þá var það viðhorf flestra sem ég man eftir að hafi tjáð sig um það mál að það væri ekki hægt að gera það í miðjum klíðum ef svo má segja. Það yrði þá að vera seinni tíma mál. Margir þeirra koma nú og segja: Þetta eru handónýt lög og það er ekki hægt að notast við þau. Það finnst mér skjóta dálítið skökku við satt að segja. Ég vil líka benda á að fyrr á þessu þingi, 138. löggjafarþingi, svaraði hæstv. forseti Alþingis skriflegri fyrirspurn frá hv. þm. Arndísi Soffíu Sigurðardóttur þar sem hún spurðist m.a. fyrir um viðhorf forseta til landsdóms og laganna um ráðherraábyrgð og hvort tilefni væri til að gera á þeim breytingar. Ég hvet þingmenn til að kynna sér það svar því að það er ýmislegt fróðlegt sem kemur fram í því sem ég ætla ekki að fara nánar út í hér, ekki í umfjöllun um þetta mál. En það eru áhugaverð atriði þar og m.a. er vikið að því álitamáli sem hefur komið upp og varðar mannréttindavinkilinn á þeirri málsmeðferð sem fyrirskipuð er í gildandi lögum, og ég fæ ekki betur séð en forseti, í skriflegu svari sínu, rökstyðji það að mannréttindamálunum sé vel fyrir komið með því fyrirkomulagi sem er í gildi. Kannski aðeins um fjármálafyrirtækin. Það er alveg ljóst í niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar og í niðurstöðu þingmannanefndarinnar að stjórnendur og eigendur fjármálafyrirtækjanna eru taldir bera mesta ábyrgð á því hruni sem hér varð. Um það held ég að allir geti verið sammála eftir þær ítarlegu skoðanir og rannsóknir sem fram hafa farið um það mál og það er undirstrikað alveg sérstaklega í tillögu til þingsályktunar frá allri nefndinni að það séu stjórnendur og helstu eigendur fjármálafyrirtækja sem beri mesta ábyrgð á bankahruninu. Í skýrslu nefndarinnar er fjallað um, og tiltekið sérstaklega, vanvirðingu við lög og rétt af hálfu fjármálafyrirtækja. Þetta eru vissulega þung orð en segja má að reynsluleysi og ábyrgðarleysi hafi einkennt um of starfsemi fjármálafyrirtækja, þar hafi ákveðin múgsefjun verið í gangi, ákveðin hjarðhegðun og hún hafi náð inn í eftirlitsstofnanirnar líka sem fá harða gagnrýni fyrir sinn hlut í aðdraganda bankahrunsins. Ég á, ég má - það var frasi sem við heyrðum oft í þessari umræðu. Það var það sem sveif yfir vötnum hjá þessum eigendum stórra fjármálafyrirtækja, að vegna þess að þeir ættu hlutabréf og kannski ráðandi hlut í tilteknum fjármálafyrirtækjum mættu þeir hegða sér eins og þeir vildu og gera það sem þeir vildu, jafnvel þó að þeir væru að véla um stórar fjárhæðir sem annað fólk átti og tapaði í hruninu. Það er bersýnilegt að við þurfum að fara rækilega yfir lög er varða fjármálafyrirtæki, líka þær breytingar sem við vorum að gera nýlega fyrr á þessu þingi um starfsemi fjármálafyrirtækja. Það þarf að koma í veg fyrir samþjöppun, það þarf að koma í veg fyrir eigin fjárfestingar stjórnvalda og við þurfum að ræða það sem nefndin álítur að vera eigi viðfangsefni í næstu skoðun, þ.e. að aðskilja viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Eftirlitsaðilarnir brugðust sömuleiðis og sumir telja að engu líkara sé en þeir hafi verið í vinnu hjá fjármálastofnunum en ekki hjá almenningi. Það hafi verið viðhorf þeirra að þeir hafi átt að styðja við íslensku útrásina. Þetta er talandi dæmi um það sem hefur verið kallað múgsefjun eða hjarðhegðun í þessu efni, og hún var alvarleg. En það eru ekki bara opinberar eftirlitsstofnanir. Ég vil gera hlut endurskoðenda að umtalsefni því það er mikið umhugsunarefni og eiginlega ótrúlegt að endurskoðendur sjálfir hafi ekki séð neina ástæðu, að því er séð verður, að skoða eigin verk og ábyrgð í hruninu. Hér þarf augljóslega að fara í saumana á hlutverki og ábyrgð endurskoðenda eins og það er í lögum í dag og gera bragarbót á þó að þessir þættir hafi raunar verið til umfjöllunar á þinginu í vor á vettvangi viðskiptanefndar. Ýmsar úrbætur sem nefndin lagði til mættu andstöðu endurskoðenda en skýrsla þingmannanefndarinnar er í senn gagnrýni á störf þeirra og áskorun um að taka sér tak og rýna í sín eigin verk í þeim tilgangi að betrumbæta. Ég tek heils hugar undir tillögur um stjórnsýsluúttekt á Seðlabanka og Fjármálaeftirliti og nauðsyn þess að ræða hvort sameina eigi þessar stofnanir. Það geta auðvitað verið ólík rök. Það geta verið rök fyrir því að sameina, það geta líka verið rök til hins gagnstæða en þetta þarfnast vandlegrar umræðu og við þurfum að reyna að greina kosti og galla hvors um sig. Í umfjöllun sinni um stjórnsýsluna er ekki hvað síst gagnrýndur skortur á formfestu, ógagnsæi, því sem kallað er oddvitaræði í íslenskum stjórnmálum, að ríkisstjórnin hafi verið sniðgengin í mikilvægum málum, ríkisstjórnin sem heild og ráðherraábyrgðakeðjan rofin. Stjórnsýslan var veikburða. Kraftarnir voru of dreifðir í litlum veikburða stofnunum og ráðuneytum. Hér er líka mikilvægt atriði sem við verðum að hafa í huga þegar við ræðum um stöðu Alþingis og að Alþingi sé veikt gagnvart framkvæmdarvaldinu því að það er satt sem sagt er að framkvæmdarvald á Íslandi er líka veikt. Það kom auðvitað berlega í ljós í þessu hruni að framkvæmdarvaldið er líka veikt og það þarf að styrkja á sinn hátt. Í ráðuneytinu fer fram bæði pólitísk og embættisleg eða fagleg vinna. Við þurfum að viðurkenna það að ráðuneytin þurfa að vinna á báðum þessum sviðum og hvort um sig þarf að vera vel búið mannauði, þekkingu og hæfni. Um þetta er m.a. fjallað í skýrslu rannsóknarnefndarinnar og ég tek undir það. Síðan er sérstök úttekt rannsóknarnefndar Alþingis á siðferðilegum álitamálum mikilvægt innlegg í umræðuna til uppbyggingar og lærdóms. Þar er fjallað um stjórnmálin, forsetaembættið, viðskiptalíf, stjórnsýslu, fjölmiðla, fræðasamfélag og siðmenningu. Hagsmunir almennings eiga ávallt að vera hafðir að leiðarljósi. Í skýrslunni segir: „Ábyrgð almennings er líka rík og því að vera borgari fylgja ekki einungis réttindi heldur einnig skyldur.“ Þetta er líka rétt. Við þurfum öll sem einstaklingar og þjóð að horfa í okkar eigið sjálf og velta því fyrir okkur hvað við getum gert til að bæta samfélag okkar, vinnulag og umhverfi, bæta starfshætti, auka gagnsæi, lýðræði og heiðarleika í okkar samfélagi. Skýrsla þingmannanefndarinnar er mikilvægt framlag fyrir okkur sem þjóð til að vinna okkur úr þessum vanda og því áfalli sem við urðum sannarlega fyrir haustið 2008. Það leggja margir áherslu á að við eigum að horfa fram á veg en ekki vera í baksýnisspeglinum. En það eru gömul sannindi og ný að að fortíð skal hyggja ef framtíð skal byggja. Við verðum að skilja til hlítar hvað fór aflaga og hvers vegna til að geta dregið af því réttan lærdóm og reynslan á að vera okkur veganesti inn í framtíðina, framtíð sem er björt vegna þess að Íslendingar eru dugmikil þjóð sem býr við góðan kost í samanburði við það sem víða gerist í veröldinni og því eigum við ekki að gleyma. Skyldur okkar alþingismanna í þessu efni eins og öllum öðrum eru fyrst og fremst við þjóðina, að rækta almannahagsmuni, að hlúa að blómum réttlætis og jafnaðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem ég held að hafi í meginatriðum verið málefnaleg eins og vænta mátti. Ég deili með honum þeim sjónarmiðum sem hann hafði uppi varðandi stöðu Alþingis og spurninguna um þingræðið. Mér hefur oft og tíðum fundist umræðan vera á miklum villigötum og að fólk ímyndi sér að við komum okkur upp einhvers konar fyrirkomulagi þar sem við hverfum frá þingræðishugsuninni og því að hafa til staðar meirihlutaríkisstjórn sem leggi fram mál á sína pólitísku ábyrgð. Mér finnst reynslan af hæstv. núverandi ríkisstjórn, sem er de facto minnihlutaríkisstjórn eins og stundum hefur verið bent á, ekki góð. Vissulega eigum við að efla eftirlitshlutverk Alþingis og þegar við skoðum það erum við ekki síst að tala um hlutverk og stöðu stjórnarandstöðunnar á hverjum tíma. Vitaskuld á það að vera svo að ríkisstjórn beri hina pólitísku ábyrgð á þeim málum sem hún leggur fram og hlutverk okkar alþingismanna er þá auðvitað að ræða þau mál efnislega, koma með ábendingar um það sem betur má gera og að leggja fram okkar pólitísku valkosti gagnvart þeim sjónarmiðum sem ríkisstjórn leggur fram hverju sinni. Annað atriði sem ég vildi nefna í þessu sambandi er sú umræða sem hefur verið talsverð um endurvakningu einhvers konar nýrrar þjóðhagsstofnunar. Ég hef út af fyrir sig ekkert við það að athuga að menn reyni að koma upp slíkri stofnun. En menn skulu ekki ímynda sér að það hefði leyst öll heimsins vandamál ef við hefðum haft þær upplýsingar á reiðum höndum með slíkri stofnun og orðið til þess að afstýra hruninu eins og hefur stundum mátt glitta í í ræðum sumra hv. þingmanna. Gleymum því ekki að umræða um efnahagsmál hefur sennilega aldrei verið jafnmikil og farið 

Frú forseti. Ég ætla aðallega að nota þennan tíma sem ég hef til að fjalla um spurninguna um þingræðið sem hv. þingmaður vakti máls á. Ég tel að mikilvægt sé að við veltum nákvæmlega fyrir okkur þegar við ræðum samspil framkvæmdarvalds og löggjafarvalds og sjálfstæði þings og styrk þess og styrk ríkisstjórnar í þessu sambandi út frá spurningunni um þingræðið. Ég er þingræðissinni, ég vil búa við það fyrirkomulag, það er mín skoðun. Þess vegna finnst mér mikilvægt ef menn hafa aðrar hugmyndir að þær séu rækilega rökræddar. Þegar þingmaðurinn segir núna að það beri stundum á því að núverandi ríkisstjórn sé ekki meirihlutaríkisstjórn velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður falli á eigin bragði. Er það endilega þannig og felst eitthvað annað í því að ríkisstjórn njóti stuðnings meiri hluta alþingismanna en að meiri hluti þingmanna hyggist verja þá ríkisstjórn hugsanlegu vantrausti? Er það sjálfgefið að allar tillögur og hugmyndir sem koma frá ríkisstjórn í formi frumvarpa eða þingsályktunartillagna hljóti að vera fyrir fram ákveðnar og samþykktar í þingflokkum þeirra flokka sem að ríkisstjórninni standa? Er það hluti af þingræðinu? Það finnst mér ekki sjálfgefið. Mér finnst ekkert að því þegar ég, óbreyttur þingmaður, flyt þingmál að um það kunni að vera skiptar skoðanir, líka í mínum eigin flokki og ríkisstjórnarflokkunum. Mega ekki mál sem koma frá ríkisstjórninni líka vera þannig? Er ekki sjálfsagt að þingið taki þau til sjálfstæðrar skoðunar og geri á þeim breytingar ef það kýs svo? Það finnst mér ekki fara á skjön við að ríkisstjórn sé meirihlutastjórn. Þingmaðurinn kann að vera mér ósammála um þetta en mér finnst alls ekkert að því að ríkisstjórn, sem hefur meiri hluta þingmanna á bak við sig og nýtur trausts meiri hluta þingmanna, þurfi að gangast undir að þingmál hennar taki breytingum í þinginu. Mér finnst það vera styrkur þingræðisins.

Virðulegi forseti. Ég hef margoft sagt að ég telji það á vissan hátt styrk Alþingis og reyndar styrk ríkisstjórna þegar mál taka breytingum á Alþingi. Málið snýst ekki um það. Það sem ég var að vísa til var þegar ríkisstjórn er ósammála um meginmál, hefur t.d. ekki burði til að leggja fram fjárlagafrumvarp sem nýtur stuðnings meiri hluta þingmanna. Varðandi þá hugmynd að búa til einhvers konar sjálfstæða efnahagsstofnun get ég út af fyrir sig tekið undir þau sjónarmið að það kunni að vera skynsamlegt. Þá verðum við hins vegar að velta fyrir okkur af hvaða tagi slík stofnun sé. Erum við að hugsa um að endurreisa Þjóðhagsstofnun af þeirri stærð sem var hér áður og fyrr, með tugum manna? Ég efast um það. Mér finnst áherslan í umræðunni um gildi Þjóðhagsstofnunar, með fullri virðingu fyrir þeirri ágætu stofnun, hafa verið allt of mikil. Menn hafa látið í veðri vaka að hún hefði breytt mikið gangi mála. Það sem ég nefndi aðeins áðan var að efnahagsumræðan í landinu hefði sennilega ekki nokkurn tímann farið jafnvíða fram og á síðustu árum. Gleymum því ekki að menntun á þessu sviði hefur fleygt fram. Núna eru fjölmargir sem geta rætt þessi mál á jafnræðisgrundvelli, hagfræðingar og slíkir aðilar sem hafa þekkingu og eru starfandi víða í þjóðfélaginu. Í öðru lagi þegar ákvörðun var tekin um að leggja niður Þjóðhagsstofnun var líka tekin ákvörðun um að efla sambærilega starfsemi í Seðlabankanum, hagdeild fjármálaráðuneytisins, hjá Hagstofunni og enn fremur tekin ákvörðun um að efla hagdeildir Alþýðusambandsins, auk þess sem háskólasamfélagið gerði sig mun meira gildandi. Með þessu er ég ekki að segja að við eigum ekki að íhuga að setja á laggirnar slíka stofnun, ég er einfaldlega að segja að ég telji að menn megi ekki gera of mikið úr því og heldur ekki láta eins og virk upplýst umræða hafi ekki farið fram þar sem mismunandi sjónarmið komu fram því að þannig var 

Frú forseti. Ég ætla að leyfa mér að lýsa þessu eins og það blasir við mér. Ég held að það sé tvíþætt. Það er umræðan um Þjóðhagsstofnun annars vegar og ákvörðunina um að leggja hana niður á sínum tíma sem ég tel að hafi verið geðþóttaákvörðun tekin í hálfgerðri geðvonsku. Þingmaðurinn hristir hausinn og er bersýnilega ósammála mér. Gott og vel, við getum verið ósammála um það. Þetta held ég að liti dálítið þá umræðu sem fer fram um málið. Hins vegar er eftirspurn eftir því hjá mörgum þingmönnum, sem maður hefur orðið var við, að á vettvangi á þingsins eða af hálfu Alþingis sé hugsanlega til staðar stofnun með þá fagþekkingu sem er nauðsynleg til að auðvelda alþingismönnum eða a.m.k. veita þeim nægjanlegar, góðar, hlutlausar upplýsingar til að taka afstöðu og byggja málflutning og málatilbúnað sinn á. Ég held að það sé eftirspurn eftir því. Reyndar hefur verið flutt tillaga af einum þingmanni Framsóknarflokksins um lagastofnun Alþingis. Það er líka álitamál hvort við þurfum á því að halda að hafa aðgang að sérfræðingum á lagasviði í meiri mæli en við höfum nú. Að vísu eru allmargir lögfræðingar starfandi á vegum Alþingis og eru okkur til ráðgjafar. Það er álitamál en við höfum ekki með sama hætti aðgang að sérfræðingum á sviði efnahagsmála, ríkisfjármála, peningamála o.s.frv. og kannski þurfum við að styrkja það. Það er hinn þáttur málsins. Fyrri þátturinn varðandi aðferðina og ákvörðunina um niðurlagninguna er saga sem er búin. Við getum deilt um hvernig það bar að en við megum ekki einblína á það, hvorki við sem vorum gagnrýnin á þá ákvörðun né þeir sem studdu hana á sínum tíma. Nú erum við hér og talið er af hálfu þingmannanefndarinnar að þennan þátt í starfsemi Alþingis þurfi að styrkja og efla. Ég fagna því.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér um skýrslu þingmannanefndar sem fjallað hefur um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem lögð var fram fyrr á þessu ári. Þessi skýrsla er önnur, ef svo má segja, afurðin af tveimur sem vinna þingmannanefndarinnar hefur skilað af sér. Að lokinni umræðu um þessa skýrslu fer hins vegar fram umræða um ákærur sem sjö af þeim þingmönnum sem sæti áttu í þingmannanefndinni leggja til að gefnar verði út á hendur fyrrverandi ráðherrum í ríkisstjórn Íslands. Um þær ákærur verða skiptar skoðanir hér í þingsölum og þeir alþingismenn sem hér sitja fá þá í hendur vald sem þeir hafa aldrei áður þurft að fara með, ákæruvald gagnvart einstaklingum sem lagt er til að refsað verði fyrir embættisfærslur sínar. Ég ætlaði að reyna að forðast það í þessari umræðu að ræða um ákærurnar þó að þær og efni þeirra tengist óneitanlega ýmsu því sem fram kemur í skýrslunni. Sú umræða verður flókin, erfið og persónuleg og málið mun leggja gríðarlegar skyldur á herðar þeirra þingmanna sem hér sitja en þær lúta m.a. að virðingu þingmanna fyrir grundvallarmannréttindum, meginreglum sakamálaréttarfars og meginreglum um réttláta málsmeðferð. Það verður fróðlegt að sjá hvernig einstakir þingmenn munu rísa undir þeirri ábyrgð sinni. Vegna ummæla hæstv. fjármálaráðherra hér áðan og þess sem fram hefur komið verð ég að segja að ég er ekkert sérstaklega bjartsýnn í þeim efnum eftir að hafa hlustað á hv. þm. Lilju Mósesdóttur lýsa því yfir að fram undan séu pólitísk réttarhöld og uppgjör við markaðshyggju, hv. þm. Þór Saari lýsa því yfir í Silfri Egils að fyrir landsdómi verði menn eftir atvikum dæmdir eftir öðru en lögum, hv. þm. Björn Val Gíslason snúa grundvallarréttarreglum sakamálaréttarfarsins upp í andhverfu sína og hæstv. forsætisráðherra lýsa því yfir að tilgangur ákærunnar sé sá að róa almenning, sem er að mínu mati einkennileg forsenda fyrir því að sækja fólk til saka og krefjast refsingar yfir því og samræmist illa meginreglum réttarríkisins. Um þetta allt saman munum við auðvitað fjalla þegar þingsályktunartillögurnar um ákærurnar verða hér til umfjöllunar. Virðulegi forseti. Ég hef viljað nálgast efni þessarar skýrslu með jákvæðu og uppbyggilegu hugarfari. Þó eru ýmis efnisatriði í þessari skýrslu sem ég get kannski ekki tekið undir og mér finnst uppbygging hennar að mörgu leyti furðuleg. Ég tel t.d. að það sé vandasamt að skrifa útdrátt úr langri skýrslu sem fyrir liggur og talar í raun máli sínu sjálf, að skrifa skýrslu um skýrslu þar sem sum mikilvæg efnisatriði rannsóknarskýrslu Alþingis eru tiltekin en önnur ekki. En þessa leið ákvað þingmannanefndin að fara. Ég fagna því að þingmannanefndin skyldi einróma komast að þeirri niðurstöðu að hún telji að stjórnendur og aðaleigendur fjármálafyrirtækjanna beri mesta ábyrgð á hruni fjármálakerfisins. Í hinni pólitísku umræðu hafa ýmsir stjórnmálamenn nefnilega, t.d. hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, ítrekað skellt allri skuldinni á Sjálfstæðisflokkinn og nafngreinda einstaklinga sem starfað hafa innan hans. En vonandi mun þessi skýrsla leiða til þess að þessum skotgrafahernaði ljúki, þótt ég sé ekkert sérstaklega vongóður um að sú verði raunin. Það breytir því ekki að það er margt í þessari skýrslu sem er gott og við ættum að geta sammælst um, hvar í flokki sem við stöndum, þótt við séum ekki öll sammála þeim forsendum sem tillögurnar byggja á eða höfum efasemdir um útfærslu eða efni þeirra. Þetta segi ég vegna þess að ég ber mikla virðingu fyrir þessari stofnun sem við störfum við, hef metnað fyrir hönd stjórnsýslunnar í landinu og vil allt til þess vinna að hér verði gerðar breytingar á lögum sem horfa til bóta fyrir samfélag okkar, hvort sem þau varða hlutverk og stöðu Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu, stjórnsýsluframkvæmd, löggjöf um fjármálamarkaðinn eða þá eftirlitsaðila sem þar starfa. Við sjálfstæðismenn höfum alltaf viðurkennt að margt hafi farið aflaga í aðdraganda og í kjölfar hrunsins. Við höfum lagt fram fjölmargar tillögur til úrbóta hér á Alþingi frá hruni en því miður hefur meiri hlutinn ekki gert neitt með þær tillögur og varla virt þær viðlits, líklega vegna þess að þær koma frá Sjálfstæðisflokknum en ekki frá ríkisstjórnarflokkunum Samfylkingunni og Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Margar þeirra umbótatillagna sem við sjálfstæðismenn höfum talað fyrir, og þá sérstaklega formaður flokksins, Bjarni Benediktsson, er hins vegar að finna í skýrslu þingmannanefndarinnar og því ber að fagna, en vissulega hefði maður viljað sjá Alþingi taka efnislega afstöðu til þeirra úr því að þær lágu fyrir hér á þinginu áður en þessi skýrsla kom fram. Ég vil síðan segja það, virðulegi forseti, að ég vona að ríkisstjórnarflokkarnir meini eitthvað með þeim tillögum sem fram koma í þessari skýrslu og ætli sér í samráði við stjórnarandstöðuna að vinna að framgangi þeirra. Þótt stjórnarandstaðan á Alþingi gegni mikilvægu hlutverki á hverjum tíma þá er það þannig að ríkisstjórnarflokkarnir bera mesta ábyrgð á því að hrinda umbótum í framkvæmd. Stjórnarandstaðan hefur ekki þá þræði í hendi sér að geta upp á eigin spýtur gert þær breytingar sem nauðsynlegar eru. Til þess hefur hún ekki styrk og sjaldnast áheyrn hjá meiri hlutanum á Alþingi. Ég ætla að ræða örlítið um Alþingi og stöðu þess gagnvart framkvæmdarvaldinu en í skýrslunni er lögð mikil áhersla á að þingið verji og styrki sjálfstæði sitt og að störf og starfshættir á Alþingi verði færð til betri vegar. Raunar gekk formaður þingmannanefndarinnar svo langt að halda því fram að þessi skýrsla væri í raun sjálfstæðisyfirlýsing Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Einstaka stjórnmálamenn, svo sem þeir sem nú leiða ríkisstjórnina, hafa í gegnum tíðina og sérstaklega áður en þeir settust í ráðherrastól haft uppi miklar heitstrengingar um nauðsyn þess að efla Alþingi gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég hef setið á Alþingi með stuttu hléi frá árinu 2003. Frá þeim tíma hafa orðið miklar breytingar hér innan dyra. Ríkisstjórnir hafa komið og farið, mannabreytingar hafa verið gríðarlegar og þingsköpum Alþingis hefur verið gjörbreytt. Á þessum tíma hafa mörg gríðarlega erfið og flókin deilumál verið til umræðu, svo sem mál sem varða fjölmiðla, eftirlaun, stjórnarskrá og vatnamál svo eitthvað sé nefnt. Því miður verð ég að segja að ég tel og ég byggi það á reynslu minni að starfshættir hér á Alþingi hafi versnað á síðustu missirum. Ég tel að okkur hafi farið aftur. Og ég tel að staða Alþingis hafi veikst gagnvart framkvæmdarvaldinu þótt óumdeilt sé að samkvæmt stjórnskipun okkar eigi þingið að vera valdamesta stofnunin. Eins og ég sagði er það mitt mat að því miður hafi okkur farið aftur og sérstaklega eftir að ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna tók við völdum. Ég get auðveldlega nefnt dæmi þeirri skoðun minni til stuðnings. Ég hafði t.d. ekki kynnst því þar til að ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna tók hér völdin vorið 2009, hygg ég, ríkisstjórn sem Framsóknarflokkurinn varði vantrausti, að grundvallarmál í refsilöggjöf okkar, frumvarp sem lá fyrir þinginu, væri afgreitt út úr allsherjarnefnd þingsins án umræðu, án umfjöllunar í nefndinni og án þess að einn sérfræðingur væri kallaður fyrir nefndina til að fjalla um málið. Það gerðist þegar núverandi hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra var formaður allsherjarnefndar, þegar hin svokallaða sænska leið var leidd hér í lög með breytingum á almennum hegningarlögum. Það hafa oft komið upp deilumál eins og það hvort hér eigi að taka upp sænsku leiðina í íslenskum hegningarlögum og það er eðlilegt að til verksins séu kallaðir færustu sérfræðingar á því sviði og að þingmenn fái tækifæri til að fjalla efnislega um efni frumvarpsins. Það var ekki gert í þessu tilviki og ég hygg að það sé einsdæmi að þingnefnd hafi slíkt verklag uppi, a.m.k. hef ég ekki kynnst því frá því að ég settist á þing 2003. Ég tel að vinnubrögðum hjá einstökum ráðuneytum hafi farið hrakandi og sérstaklega hjá einstökum ráðherrum. Þar nefni ég t.d. mál sem var svo illa unnið og illa undirbúið og án allrar stefnumörkunar að þingið sjálft þurfti að taka þau frumvörp sem voru nota bene gríðarlega mikilvæg og endurskrifa frá grunni. Þar á ég við frumvarp hæstv. núverandi efnahags- og viðskiptaráðherra, sem þá var félagsmálaráðherra, um greiðsluaðlögun einstaklinga, lykilfrumvarp sem átti að taka á skuldavanda heimilanna en var algjörlega vanbúið og illa undirbúið þegar það kom hingað til þings. Þá hefur að mínu mati alþingismönnum í tíð þessarar ríkisstjórnar verið gert nánast ókleift að fá upplýsingar frá einstökum ráðherrum í einstökum málum og þeim hefur verið gert ómögulegt að gegna eftirlitshlutverki sínu sem mönnum verður svo tíðrætt um. Það gerðist t.d. þegar ég stóð hér og óskaði eftir upplýsingum um skipun og launakjör núverandi seðlabankastjóra og varpaði fram spurningum til hæstv. forsætisráðherra um það efni. En mér var svarað með útúrsnúningum og dylgjum og stuðningsmenn þessarar ríkisstjórnar gengu m.a.s. svo langt að væna mig, vegna þess að ég spurði hæstv. forsætisráðherra óþægilegra spurninga, um að hafa tekið við greiðslum frá aðilum úti í heimi í tengslum við Icesave-málið, sem er fullkomlega rangt og þeim ágæta hv. þingmanni sem það gerði til fullkominnar skammar. Þá er nærtækt að nefna fyrirspurn formanns Framsóknarflokksins, hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, til fjármálaráðherra hinn 3. júní 2009 þar sem þingmaðurinn spurði ráðherrann hvort til stæði að undirrita Icesave-samningana sem þá voru í burðarliðnum. Hæstv. fjármálaráðherra svaraði spurningunni þannig að ekkert slíkt stæði til. Engu að síður voru samningarnir undirritaðir í hans umboði tveimur dögum síðar, þann 5. júní 2009. Í ljósi þessa sakna ég þess auðvitað að ekki sé lögð á það sérstök áhersla að ráðherrum sé gert að segja undanbragðalaust satt og rétt frá um það sem þeir eru spurðir um og að þeir svari þeim spurningum sem til þeirra er beint undanbragðalaust. Þau dæmi sem ég nefni hér sýna að fullt tilefni er til þess. Í þriðja lagi blasir við, að mínu mati, að svokallað oddvitaræði hér á Alþingi hefur nú aukist frá því sem áður var. Þetta aukna oddvitaræði sýndi sig auðvitað best í Evrópusambandsmálinu fyrr á þessu kjörtímabili. Þar létu þingmenn Vinstri grænna sig hafa það að styðja aðildarumsókn að Evrópusambandinu þvert gegn stefnu eigin flokks og þvert gegn eigin sannfæringu vegna hótana formanns Samfylkingarinnar um stjórnarslit. Þetta oddvitaræði var eftirminnilega rammað inn í sérkennilegustu ræðu sem ég hef heyrt þegar hæstv. umhverfisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, lýsti fullkominni andstöðu sinni við og andúð sinni á Evrópusambandinu og færði afar sannfærandi rök gegn aðildarumsókn að Evrópusambandinu en greiddi síðan atkvæði með því að sótt yrði um aðild. Allt þetta, virðulegi forseti, þarf auðvitað að breytast. Meini þingmannanefndin eitthvað með því sem fram kemur í skýrslu hennar um breytta starfshætti Alþingis og samskipti framkvæmdarvalds og löggjafarvalds er mikil vinna fram undan og ekki síst gagnvart núverandi leiðtogum stjórnarflokkanna. Breytist þetta ekki mun ekki takast að koma á því nýja Alþingi sem að er stefnt. Nokkuð hefur verið fjallað um þær rannsóknir sem lagðar eru til. Nefndin leggur til að gerð verði sjálfstæð og óháð rannsókn á starfsemi lífeyrissjóða á Íslandi og að aðdragandi og orsakir falls sparisjóðanna verði rannsakað. Ég lýsi því yfir að mér finnst sjálfsagt að í þessar rannsóknir verði ráðist. Það hefur líka verið mikið gert úr mikilvægi þess að rannsaka einkavæðingu bankanna. Formenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafa lýst því yfir að þeir séu reiðubúnir að styðja að slík rannsókn fari fram telji menn að eitthvað sé enn þá órannsakað í þeim efnum. Við slíka rannsókn verða menn að halda öllu til haga, t.d. því hverjir það voru sem börðust helst gegn því að eignaraðild hinna einkavæddu banka yrði dreifð. Þar fóru fremstir í flokki núverandi forseti Alþingis, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, og hv. fyrrverandi þingmenn Sighvatur Björgvinsson og Ágúst Einarsson, allt forsvarsmenn Samfylkingarinnar á þeim tíma. Það er rétt að halda þessu til haga vegna þeirrar umræðu sem verið hefur um þessa rannsóknarbeiðni bæði hér á Alþingi og sömuleiðis opinberlega upp á síðkastið. Ég sakna þess hins vegar sárlega að í þessari skýrslu sé ekki lagt til að farið verði í rannsókn á Icesave-málinu, rannsókn á embættisfærslum og ákvörðunum íslenskra stjórnvalda í samskiptum þeirra við bresk og hollensk stjórnvöld, þó að fullt tilefni sé til. Icesave-málið varðar nefnilega líklega mestu þjóðarhagsmuni sem íslensk stjórnvöld hafa þurft að takast á við og ýmislegt bendir til þess að með framgöngu sinni hafi þessi ríkisstjórn gert sig seka um mistök og vanrækslu í hagsmunagæslu sinni fyrir íslenska ríkið, farið út fyrir það samningsumboð sem Alþingi veitti henni, fallið frá lagalegum rétti ríkisins gagnvart viðsemjendum sínum og undirritað lánasamninga sem fyrirsjáanlega voru íslensku þjóðinni fjárhagslega ofviða þrátt fyrir að hafa haft vitneskju um það á sínum tíma að sú ákvörðun hafi ekki notið stuðnings meiri hluta alþingismanna. Ég tel að telji nefndarmenn í þingmannanefndinni yfir höfuð tilefni til rannsókna af hálfu Alþingis ætti að ráðast í rannsókn á Icesave-málinu og ég hef lagt fram ítarlega þingsályktunartillögu þess efnis hér á þinginu sem ekki hefur fengist rædd. Þar eru tiltekin, hygg ég, öll þau gögn sem lögð hafa verið fram opinberlega í þessu máli. Þingsályktunartillagan byggist ekki síst á framgöngu núverandi ríkisstjórnar í Icesave-málinu með hliðsjón af þeim ábendingum og sjónarmiðum sem fram koma í rannsóknarskýrslu Alþingis, og þá einkum í 17. kafla þeirrar skýrslu. Ég fæ ekki séð, virðulegi forseti, að nokkur maður, og þá allra síst nokkur alþingismaður, ætti að geta sett sig upp á móti slíkri rannsókn, a.m.k. ef menn telja sig hafa algjörlega hreinan skjöld í þeim efnum. Ég fæ ekki séð af hverju hæstv. ráðherrar, ef þeir eru mjög öruggir um sig og sínar embættisfærslur og það sem þeir hafa gert, framgöngu sína í Icesave-málinu, hvers vegna þeir ættu ekki að taka því fagnandi að þessari rannsókn verði komið á koppinn. Ég mun auðvitað skoða það við framhald þessa máls hvort ekki sé ástæða til að gera breytingartillögu við þá þingsályktunartillögu sem fylgir þeirri skýrslu sem við ræðum hér og leggja það til að Alþingi taki efnislega ákvörðun um það hvort það telji efni og ástæður til að ráðast í þessa rannsókn fyrst þingið og meiri hluti þingmannanefndarinnar telur að ástæða sé til að rannsaka sparisjóðina, lífeyrissjóðina og einkavæðingu bankanna. Að minnsta kosti tel ég, miðað við þá hagsmuni sem í húfi eru, að full efni séu til að fara ofan í Icesave-málið, það sorglega mál sem við höfum kýtt hér um á síðustu missirum. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég þakka nefndarmönnum störf þeirra. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar hef ég reynt að nálgast efni og tillögur þessarar skýrslu með jákvæðum og uppbyggilegum hætti. Það er margt sem hefur farið úrskeiðis og margt sem fór aflaga í tengslum við þetta hrun, en það er jafnframt margt sem betur má fara í starfsemi Alþingis og sú skylda hvílir ekki síst á ríkisstjórnarflokkunum og meiri hlutanum að reyna að ná fram einhverjum breytingum í starfsemi okkar hér á Alþingi, en það verður þá einnig að gera það í samráði við stjórnarandstöðuna. Og nú tel ég að það reyni verulega á hæstvirta ráðherra í ríkisstjórninni og hv. þingmenn í ríkisstjórnarflokkunum, hvort eitthvað sé að marka þær heitstrengingar sem þeir hafa haft uppi um samráð og samvinnu við þá sem í minni hluta eru.

Frú forseti. Við ræðum skýrslu þingmannanefndar sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Það eru liðin tvö ár síðan gríðarlegt hrun átti sér stað í íslensku samfélagi og í dag búum við við fordæmalausar aðstæður í samfélagi sem hefur gjörbreyst á örstuttum tíma. Íslensk þjóð lenti ekki einungis í efnahagslegu hruni heldur líka siðferðilegu hruni. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson rifjaði það upp, sem er rétt, að Framsóknarflokkurinn studdi nýja ríkisstjórn í ársbyrjun árið 2009 gegn vantrausti hér á þingi án þess þó vera í henni. Það var ekki að ástæðulausu. Traust á íslensku samfélagi, traust á Alþingi Íslendinga, eftirlitsstofnunum, ríkisstjórn og ráðuneytum var ekki neitt. Ég trúi ekki að menn hafi gleymt í hvaða andrúmi við lifðum. Þetta var heiðarlegt tilboð Framsóknarflokksins og heiðarleg tilraun til þess að koma á sátt í íslensku samfélagi. Í kjölfar hrunsins var stofnuð óháð rannsóknarnefnd. Margar efasemdaraddir vöknuðu í samfélaginu um að slík nefnd mundi aðeins verða enn einn kattarþvotturinn en svo reyndist ekki vera. Framúrskarandi skýrsla sem við lásum og maður rak upp stór augu á hverri blaðsíðu. Ég get ekki sagt að í kjölfar skýrslunnar hafi traust á íslensku samfélagi aukist vegna þess að þar birtist okkur sannleikur sem maður trúði varla. Það merkilega var við lestur skýrslunnar og niðurstöðuna að af þeim tugum einstaklinga sem komu á fund rannsóknarnefndarinnar, og viðtal var tekið við, treysti enginn sér til þess eða vildi bera ábyrgð á efnahagshruninu, enginn, ekki einn maður. Við þetta er ekki hægt að búa. Í framhaldinu var ákveðið á vettvangi þingsins að stofna þingmannanefnd til þess að fara yfir skýrsluna, draga saman lykilatriði hennar og sjá hvaða lærdóm við gætum dregið af atburðunum sem átt hafa sér stað í íslensku samfélagi á undanförnum árum. Eftir að hafa lesið skýrslu nefndarinnar vil ég þakka hv. nefndarmönnum þingmannanefndarinnar fyrir mikið og óeigingjarnt starf og að mörgu leyti glæsilegt starf. Ég tel að fólkið sem sat í nefndinni hafi sýnt mikið hugrekki. Þarna er snert á málum sem mörg hver eru óþægileg. Eins og fram hefur komið í umræðu í samfélaginu og innan þings á síðustu dögum eru þessi mál líka mjög persónuleg fyrir viðkomandi þingmenn og reyndar alla þingmenn. Þingmenn hafa verið settir í aðstöðu sem ég held að enginn óski sér að lenda í, þ.e. að þurfa að komast að niðurstöðu um störf fyrrum félaga og vina sem þeir hafa unnið með og þekkt í mörg ár. Framsóknarflokkurinn átti tvo fulltrúa í þessari nefnd hv. þm. Sigurð Inga Jóhannsson og hv. þm. Eygló Harðardóttur. Snemma var ákveðið að þessir ágætu þingmenn skyldu hafa starfsfrið fyrir þingflokki framsóknarmanna, að þeir yrðu ekki fyrir þrýstingi í erfiðum störfum. Það vinnulag hélt allan tímann. Að sjálfsögðu eru mörg mál ekki pólitísk í eðli sínu heldur verður hver og einn að leggja hlutlægt mat á vinnu og niðurstöðu sem kemur út úr skýrslunni. Þingflokkur Framsóknarflokksins hefur ekki og ætlar sér ekki að móta einhverja eina stefnu í þessum efnum. Að mínu viti er þetta mál ekki af þeirri stærðargráðu að menn eigi að skiptast í hreinar línur eftir þingflokkum. Það var ekki hægt og ég get sagt það hér að ég er ekki enn búinn að gera upp hug minn varðandi skýrsluna og það sem í henni stendur. Þetta er heilmikil lesning og menn þurfa að hugsa þessi mál vel. Þess vegna er ekki ljóst hvernig þingflokkur Framsóknarflokksins mun skiptast þegar kemur að einstaka álitamálum sem skýrsluna. Það búið að ræða mikið um fortíðina og það er eðlilegt. Það er mikið búið að ræða um einkavæðingu bankanna og fleira úr fortíðinni. Ég hefði viljað sjá, vegna þess hversu góð skýrslan er að mörgu leyti hvað varðar framtíðina, að menn einbeiti sér meira að núinu, að Alþingi í dag og hvernig við sjáum íslenskt samfélag þróast á næstu árum. Hér eru fjölmargar umbótatillögur sem ég tel að við þingmenn ættum að eyða meiri orku í að ræða um en rífast fram og til baka um orðna hluti. Þeir eru þegar orðnir. Ég er ekkert að fara fram á það að menn breiði yfir sannleikann eða hvað átti sér stað. Ég er einfaldlega að fara fram á það að við eigum uppbyggilega umræðu um margar mjög góðar hugmyndir sem nefndin komst að, alveg sama hvar í flokki menn stóðu. Þetta er lofsvert og ég tel að formaður nefndarinnar, hv. þm. Atli Gíslason, hafi staðið sig mjög vel í því að ná fram sameiginlegri niðurstöðu níu þingmanna úr fimm ólíkum flokkum, sem var ekkert auðvelt verk. Ég hef tekið eftir því í almennri umræðu að hv. formaður nefndarinnar verður fyrir ómaklegri gagnrýni. Ég held að hann hafi viljað ná fram þverpólitískri samstöðu um mikilvæg mál. Þá langar mig að ræða um daginn í dag og hvernig við ætlum að starfa á þessum vinnustað í framtíðinni, vegna þess að við þurfum að byrja á að taka til heima hjá okkur. Ég get ekki tekið undir það sem mér fannst felast í máli hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar að menn þyrftu að sýna fram á að þeim væri alvara með þessum orðum á þessu blaði. Ég efast ekkert um það. Ef mönnum er ekki alvara með því sem stendur í skýrslunni og níu þingmenn hafa lagt fram þá er Alþingi Íslendinga einfaldlega ekki viðbjargandi. Ef við ætlum að detta í einhvern sandkassaleik í umræðu um svo mikilvæg mál sem þessi - og ég ætla ekki að bera brigður á að mönnum er dauðans alvara að byrja upp á nýtt, að sjálfstæðisbarátta Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu, eins og formaður nefndarinnar sagði í gær, væri hafin. Það var mikilvæg yfirlýsing. Ég held að enginn reyni að tala með þeim hætti að honum sé ekki full alvara. Þá erum við komin að því sem mér finnst einkenna þennan vinnustað sem mun væntanlega breytast fljótlega. Menn hafa gagnrýnt forustumenn í ríkisstjórn Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks, Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks og í þessari ríkisstjórn fyrir svokallað ráðherraræði eða oddvitaræði. Hefur það eitthvað breyst? Ekki enn. Nú er þessi skýrsla komin fram og ég ber þá von í brjósti að nýr dagur hafi runnið upp við útkomu hennar og menn taki málin föstum tökum. Það er ekki eðlilegt að tveir aðilar hafi yfirgnæfandi völd í þinginu þar sem sitja 63, að þau ráði hreinlega, og þá er ég að tala um hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, svo miklu sem raun ber vitni. Þetta er ekkert nýtt en ég vil meina að það hafi ekkert skánað, jafnvel versnað. Þetta er eitthvað sem verður að breytast. Það er staðreynd að við í stjórnarandstöðunni sitjum ekki og stöndum eins og þessir hæstv. ráðherrar vilja. Þar reynir á stjórnarmeirihlutann, þ.e. þingmenn stjórnarinnar. Það verður ekkert auðvelt fyrir þá hv. þingmenn. Ég tek þau orð alvarlega að við þurfum að láta af þessum vinnubrögðum og að nú séu nýir tímar runnir upp á vettvangi þingsins. Ég vil einnig fagna því sem kom fram hjá hæstv. forseta þingsins að það eigi að styrkja stöðu stjórnarandstöðunnar í störfum þingsins. Þetta er mikilvæg yfirlýsing sem ég held að muni ala af sér betri störf á vettvangi þingsins. Að sjálfsögðu erum við með gagnrýni en hún er ekki neikvæð. Það er í sjálfu sér jákvætt hugtak að gagnrýna, það getur verið uppbyggilegt. En það er ekki sama hvernig það er gert og þar þarf stjórnarandstaðan, eins og ég beindi orðum mínum að stjórnarliðum áðan, að líta í eigin barm. Það er ekki alveg sama hvernig menn koma máli sínu á framfæri á þingi. Þá erum við komin að umræðuhefðinni sem hér hefur skapast. Þó að við séum ósammála er ekkert að því en menn þurfa að nálgast viðfangsefnið með þeim hætti að þeir beri virðingu fyrir sjónarmiðum og skoðunum hver annars. Mér finnst stundum skorta á það í þessari umræðu. Ég get alveg sett sjálfan mig undir þann hatt, maður hefur sjálfsagt ekki verið barnanna bestur í þeim efnum. Staða stjórnarandstöðunnar og stjórnarliðsins, eins og ég hef rakið hér - ef við breytum þessum þáttum er ég viss um að við munum ná verulegum framförum í störfum okkar hér í þinginu. Svo er annað sem þingið hefur því miður vanrækt á undangengnum árum en það er eftirlitshlutverk þingsins. Það hefur komið fram að mánaðarlega koma skýrslur frá Ríkisendurskoðun til þingsins. Það hefur ekki verið neinn formlegur farvegur fyrir þær skýrslur þar sem sett er út á ýmislegt í stjórnsýslunni sem nefndir þingsins hafa því miður ekki farið nægjanlega vel ofan í. Ég mundi gjarnan vilja að við hefðum betra skipulag á þeirri vinnu vegna þess að það er skylda okkar að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Ríkisendurskoðun er stofnun Alþingis sem á að hjálpa okkur að sinna því eftirliti. Til þess að við séum virk í því þurfum við að fara vel og vandlega yfir það sem Ríkisendurskoðun sendir frá sér. Ég tek undir að Þjóðhagsstofnun verði reist við og verði undir hatti Alþingis og að við fáum aukinn aðgang að stofnunum og sérfræðiráðgjöfum til þess að komast að niðurstöðum um vandasöm mál sem við hér í þinginu þurfum aðstoð við. Þetta vildi ég leggja inn í umræðuna. Við þurfum að byrja hér. Við þurfum að sýna það að nýir tímar hafa runnir upp hér á landi. Við ættum að gera minna af því að kasta skítabombum á milli okkar og segja: Þetta var þér að kenna og hitt var þér að kenna. Heldur þurfum við að byggja á þessari góðu skýrslu sem inniheldur margar merkilegar niðurstöður sem búið er að fara í gegnum í mörgum ágætum ræðum hér á undan. Ég vil að lokum segja það, svo ég detti nú í þann pytt að tala örlítið um fortíðina, að mikið hefur verið rætt um að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hafi alfarið verið á móti því að rannsaka einkavæðingu bankanna árið 2003. Þetta er ekki hægt að lesa úr því sem stendur m.a. í áliti hv. þingmanna Framsóknarflokksins í nefndinni. Þvert á móti er bent á það að menn telji að eftir að Ríkisendurskoðun er búin að taka ferlið út - við erum búin að fá fjöldann allan af minnisblöðum og rannsóknarnefndin líka og það er skoðun út af fyrir sig að menn telja að allt sé komið upp á borðið. Telji menn að fiskur leynist undir steini sem þarf að finna þá leggjast framsóknarmenn að sjálfsögðu ekki gegn því að það verði skoðað. Það má hins vegar líka velta því fyrir sér hvort við þurftum ekki að skoða aðrar einkavæðingar eins og einkavæðingu hinna tveggja stóru ríkisbankanna. Við höfum fengið mun minni upplýsingar um það ferli. Þar var mikil leyndarhyggja yfir því ferli. Ég er alveg viss um að hv. þm. Atli Gíslason og aðrir þingmenn hljóta að vera sammála mér um að nauðsynlegt sé að skoða það ferli líka. Okkur ber skylda til þess sem fulltrúum almennings að fullvissa okkur um að vel sé frá öllu gengið í þessum stóru gjörningum. Við verðum að huga að einu vegna þess að mér finnst við tala mikið um rannsóknir, og nú er verið að stofna rannsóknarnefndir með rannsóknarnefndum, við megum ekkert gleyma okkur í því að Ísland verði eitt allsherjarrannsóknarsamfélag, að við hefjum rannsóknir á öllum málum. Við þurfum að byggja upp traust. Það er lítið traust í samfélaginu og á þessari stofnun. Við þurfum að byrja heima hjá okkur en ég vara við því að ef við horfum alltaf í baksýnisspegilinn, stofnum hinar og þessar nefndir sem rannsaka hina og þessa hluti, við erum 300 þúsund manna þjóð, þá geri stór hluti samfélagsins lítið annað á meðan. Ég er ekki að hafna því að menn skoði hlutina en við megum ekki festast í þessu fari. Ég tel að við eigum að halda áfram með umræðuna á þeim nótum sem nefndin hefur gert svo ágætlega. Hún hefur komið fram með margar góðar tillögur og það sem mest er um vert í þessu stóra máli er að hún hefur náð að sameinast þvert á flokka um stórar og mikilvægar ákvarðanir sem við þurfum að taka hér í þinginu á næstu vikum, mánuðum og árum. Vegna þess að umræðan í samfélaginu hefur verið þannig að þetta eru falleg orð á blaði en síðan verði ekkert með þau gert, þá vil ég lýsa ánægju minni með að sérstök þingmannanefnd verður sett yfir verkefnið sem á að hafa eftirlit og fylgja eftir að hér muni menn standa við stóru orðin. Við þurfum svo sem enga nefnd til þess að fylgjast með því. Við munum á næstu vikum og mánuðum ræða um hin og þessi mál í þinginu og munum örugglega sjá hvort eitthvað hafi breyst, til að mynda gagnvart oddvitaræðinu. Það mun ráðast mjög fljótlega en ég tel að á grunni skýrslunnar getum við komið Íslandi langt fram á veginn og haldið áfram eða byggt upp aukið traust á íslensku samfélagi því að ef við náum ekki trausti á milli manna og trausti á stofnunum og þingi, verður þessi endurreisn mun hægari en annars hefði mátt vera. Ég vil að lokum þakka þingmönnunum, starfsfólki þingsins og þeim sérfræðingum sem hafa hjálpað þingmönnunum í þessari vinnu kærlega fyrir sitt mikla starf. Ég er mun bjartsýnni en ég var eftir að skýrslan kom fram í dagsljósið.

Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka undir þær þakkir sem menn hafa flutt þingmannanefndinni. Þar er á ferðinni alveg gríðarlega mikil vinna og mikið og fórnfúst starf sem menn hafa lagt á sig í þágu okkar allra og í raun ekki hægt að ofþakka það. Mér þykir líka merkilegt og jafnframt gleðilegt að nefndin skyldi þrátt fyrir allt ná samstöðu í öllum meginmálum sem hún fjallaði um. Vissulega standa kannski erfiðustu persónulegu málin út af sem snúa að því hvort, hvernig og hvort ekki eigi að ákæra ráðherra sem voru í öðru ráðuneyti Geirs Haardes en ég mun ekki koma frekar inn á það mál hér. Ég skil mjög vel að menn eigi í meiri erfiðleikum með það og kannski er það ekki einu sinni á færi þingmannanefndar eins og þessarar að ná heildarsamstöðu í slíku máli. Ég vil meina að sú samstaða sem náðist í nefndinni sé í rauninni vitnisburður um að þrátt fyrir allt sem við höfum sagt hér og menn hafa talað um í ræðustól fram undir þetta sé styrkur þingsins gríðarlega mikill. Þingið getur í afar erfiðu máli eins og þessu náð heildarsamstöðu sem gengur þvert á allar flokkslínur. Það skiptir gríðarlega miklu. Ég mun reyna seinna í ræðunni að koma inn á þingsályktunartillögu nefndarinnar sérstaklega en vinnist ekki tími til þess vil ég lýsa því yfir í upphafi að ég styð þessa stóru, sameiginlegu þingsályktunartillögu nefndarinnar heils hugar. Ég tel að þar séu mörg mjög brýn úrlausnarefni á ferðinni og kem inn á það eftir því sem líður á ræðu mína. Ég ætla að reyna að fara nokkuð skipulega í gegnum skýrslu þingmannanefndarinnar í ræðu minni og byrja þá á Alþingi. Nefndin ræðir um mikilvægi þess að setja siðareglur fyrir Alþingi og ég er algjörlega sammála því. Í þeirri vinnu þarf líka að setja einhvers konar viðurlög eða skilmerki sem geta í rauninni gert siðareglurnar að því tæki sem þær geta verið. Ef þær eru ekki til annars en að slá á putta eða sussa á eins og óþekka krakka þá munu þær ekki hafa þann slagkraft eða það bit sem þarf. Ég held að umræða nefndarinnar um að við þurfum að taka á þingsköpum og breyta þeim sé líka mjög mikilvæg. Sem þingmenn eigum við ekki að þurfa að hlusta á uppistand hér tvisvar, þrisvar í viku, það er algjör óþarfi. Það á heima á skemmtistöðum úti í bæ. Það er óþarfi að þingið setji sig í rauninni að mörgu leyti niður við það. Þar undanskil ég engan, hvorki ráðherra í núverandi ríkisstjórn, fyrrverandi ríkisstjórn, þingmenn sem nú sitja né aðra. Við eigum ekki að standa í því. Þar með er ég ekki að segja að ræður eða fundarhöld á Alþingi þurfi að vera leiðinleg, langt í frá. Menn geta hæglega komist hnyttilega að orði og talað fallegt mál án þess að vera í stöðugri brandara- og vinsældakeppni í ræðustól Alþingis. Eins og nefndin segir þarf að skýra rétt þingmanna til upplýsinga. En það þarf líka að skýra rétt þingmanna til að fá mál sín afgreidd á þingi. Það þarf að semja um það skýrar reglur, þ.e. að þingmenn geti ekki nánast treyst því, eins og nú er, að leggi óbreyttir þingmenn fram þingsályktunartillögur verði þeim ýtt til hliðar. Það þarf að vera ferli í gangi sem tryggir að leggi þingmaður fram þingsályktunartillögu eða lagabreytingafrumvarp á Alþingi fái það formlega afgreiðslu, aðra en þá að það sé bara lagt fram. Þetta er afar mikilvægt vegna þess að við getum ekki gefið okkur það, ef við ætlum að að styrkja þingið, að bestu hugmyndirnar komi alltaf frá framkvæmdarvaldinu eða ríkisstjórnarflokkunum. Það er ekki þannig. Við verðum að vera nægilega opin í hugsun til að sjá að þær geti komi víða annars staðar frá. Þingmannanefndin kemur inn á það hvernig þingið hefur samþykkt EES-tilskipanir meira og minna athugasemdalaust og án nokkurra breytinga. Ég er algjörlega sammála því að það þarf að skoða og fara mjög ítarlega ofan í og hreinlega meta það hvaða hagsmunir felast í því fyrir Íslendinga að nýta undanþágur og frávik sem eru þó heimil þegar tilskipanir annars staðar úr Evrópu eru innleiddar. Það er mjög mikilvægt að við tökum ekki bara allt upp hrátt sem þaðan kemur og við eigum svo sannarlega að þýða það sem kemur frá þeim aðilum. Ég er sammála ályktun þingmannanefndarinnar um að það þurfi að koma upp einhvers konar greiningarstofnun eins og Þjóðhagsstofnun var. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Það getur verið þinginu mikill styrkur að hafa beinan aðgang að slíkri stofnun og hún á að vera sjálfstæð. Skýrsla þingmannanefndarinnar á í rauninni að vera þinginu leiðarljós til næstu missira og ára í því hvernig við getum gert starf Alþingis og löggjafarvaldsins skilvirkara og betra. Í skýrslu rannsóknarnefndar og skýrslu þingmannanefndar er mikið rætt um fjármálafyrirtæki og er heill kafli, ansi langur, lagður undir það í skýrslu þingmannanefndarinnar. Í stuttu máli sagt tek ég undir megnið af heildarniðurstöðunum sem þingmannanefndin kemst að, sérstaklega hvað varðar að endurskoða löggjöf í kringum fyrirtækin og að í þeirri löggjöf og í því sem frá þinginu kemur um þau efni, þurfi að vera einhver framtíðarsýn. Við þurfum að leyfa okkur að hafa sýn á það hvar við viljum sjá íslenskt fjármálakerfi, íslenskt fjármálaumhverfi, að við hugsum ekki bara eins og var því miður gert í aðdraganda hrunsins, „meira er betra“. Það virkaði klárlega ekki. Við eigum að vara okkur á slíkum hugsunarhætti. Í því sambandi þarf þingið að setja mjög skýr skilmerki í löggjöfina um með hvaða hætti starfsmenn fjármálafyrirtækja, stjórnendur og eigendur geta til að mynda gengið þar í sjóði eða skammtað sér lán. Slíkt á náttúrlega ekki að líðast. Við eigum að hugsa það alvarlega hvort yfirleitt sé eðlilegt í fjármálafyrirtæki að árangurstengja laun starfsmanna sem þar vinna, því að hvað er árangur í fjármálafyrirtæki? Er það að hluthafarnir fái sem mestan arð? Er það að samfélagið fái sem mesta hagsæld út úr starfsemi fjármálafyrirtækisins eða er það kannski eitthvað allt annað? Eru það eignirnar sem fjármálafyrirtækið kemst yfir í krafti skuldsettra yfirtaka, eru það eignirnar sem fyrirtækið kemst yfir í krafti þess að það hefur gert góð skúbb á markaði? Hvað er árangur í fjármálafyrirtæki? Við þurfum í alvöru, eins og margt annað í sambandi við hrunið, að hugsa þau mál öll upp á nýtt. Fyrir hverja eru þessi fyrirtæki? Eru þau fyrir eigendurna, eru þau fyrir þjóðfélagið, eru þau fyrir þá sem leggja þar inn peninga? Eða hafa þau ríkara samfélagslegt hlutverk en fyrirtækin töldu greinilega sjálf í aðdraganda hrunsins? Það kemur skýrt fram bæði í skýrslu rannsóknarnefndar og skýrslu þingmannanefndarinnar að fjármálafyrirtækin kolféllu á öllum þeim prófum sem mögulega var hægt að taka, a.m.k. hvað varðar trúverðugleika, siðferði og rekstur þeirra. Við þurfum að tryggja að löggjöfin sem utan um þau verður sett í kjölfarið haldi það vel og sé það vatnsheld að við eigum ekki von á að lenda aftur í slíkum hremmingum. Í skýrslu þingmannanefndarinnar kemur fram, herra forseti, að eftirlitsaðilarnir brugðust einnig hrapallega. Ég er algjörlega sammála því sem kemur fram í meginniðurstöðum nefndarinnar að gera þarf stjórnsýsluúttekt á Seðlabankanum og Fjármálaeftirlitinu. Þar þarf greinilega að skýra alla verkferla. Það er raunar gegnumgangandi, eins og hv. þingmenn hafa séð bæði í skýrslu rannsóknarnefndar og skýrslu þingmannanefndarinnar, að formfestuna hefur algjörlega vantað. Það þarf að fara mjög gaumgæfilega yfir það. Við þurfum að komast út úr „redda þessu fyrir helgi“ hugsunarhættinum, það er mjög mikilvægt. Hann er bara ekki boðlegur hugsunarháttur í stjórnsýslu og við þurfum að komast út úr honum. Ég sakna þess kannski svolítið, að vísu tekur þingmannanefndin ágætlega á því, að ekki skuli vera talað meira um endurskoðendur og hlutverk þeirra í þessu öllu saman. Þar þarf að fara fram ítarleg úttekt og skýra miklu betur þá ábyrgð sem raunverulega hvílir á endurskoðendum. Ég held að ákaflega mikilvægt sé að skoða hugmyndirnar sem hafa komið fram, m.a. um að skilgreina hversu lengi endurskoðendur eða endurskoðendafyrirtæki megi þjónusta tiltekna aðila, til að mynda fjármálastofnanir, og skilgreina tímaramma áður en skipta þarf um endurskoðendur. Slíkt getur rofið þau sterku hagsmunatengsl sem smátt og smátt verða á milli fjársterkra aðila og endurskoðunarfyrirtækjanna. Það þarf að horfa mjög til þessa. Í sambandi við Fjármálaeftirlitið finnst mér að skoða þurfi hvort stærð þess og umfang þurfi ekki að vera fljótandi að einhverju leyti og í meiri tengslum við stærð og umfang verkefnanna sem það sinnir á hverjum tíma því að þau kunna að breytast. Eftirlitið sé þannig ekki algjörlega bundið af tilteknum strúktúr frá degi til dags ef strúktúr fjármálakerfisins tekur breytingum. Það þarf að vera miklu meiri sveigjanleiki, þ.e. fjármögnun eftirlitsins þarf að vera það teygjanleg, skulum við segja, að það geti bætt í þegar og ef erfiðleikar eða stór verkefni koma upp. Nefndin talar um að endurskoða þurfi lög um stjórnsýslu og Stjórnarráðið. Þar er ég algjörlega sammála. Ég held að það gæti hjálpað verulega að skilja að með einhverjum hætti löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið, hvort sem það yrði gert beinlínis með því að ráðherrar væru ekki þingmenn eða væru ekki þingmenn þann tíma sem þeir sitja sem ráðherrar. Það mundi líka fá fleiri vinnufúsar hendur inn í þingið sem við tölum öll um að veiti ekki af. Í ljósi aðgerðaleysisins sem er svo augljóst að ríkti í aðdraganda þess að bankarnir hrundu, þarf að skýra betur í stjórnsýslunni hverjir það eru sem eiga að sjá „rauðu ljósin“ og hverjir eiga að bregðast við þeim. Mönnum virðist hreinlega ekki hafa verið það ljóst og það er a.m.k. þannig að ef menn sáu rauðu ljósin þá brugðust þeir ekki nægilega vel við þeim. Það þarf með einhverju móti að taka á þessu. Smæð samfélags okkar krefst þess að formfestan sé miklu, miklu meiri en hún er núna, það er algjört grundvallaratriði. Við þurfum að taka á því. Við þurfum að átta okkur á því að það að skrifa hlutina niður og halda fundargerðir er ekki bara eitthvert leiðinlegt skrifræðisverk. Eins og ég sagði í andsvari fyrr í vikunni er það svo að það sem ekki hefur verið skrifað hefur ekki verið gert. Það er rauði þráðurinn í gegnum alla vinnu rannsóknarnefndar Alþingis og menn hafa koksað algjörlega á því prófi. Í nútímasamfélagi er mjög auðvelt að halda utan um þessa hluti og skrifa niður og halda fundargerðir. Það má gera það þess vegna í gegnum síma og hægt er að fá tæki sem skrifa fundi niður jafnóðum o.s.frv. Það á því ekki að vera neitt stórmál. Hafi menn áhyggjur af trúnaði eða þess háttar er hægt að merkja það. Gögn verða hins vegar að vera aðgengileg og menn verða að vita í hvaða ferlum mál voru. Í kaflanum um siðferði og samfélag er komið inn á marga mjög mikilsverða þætti svo sem að þingið þurfi að endurheimta trúnað og traust þjóðarinnar. Ég vil í því sambandi minna á að trúnaður og traust er ekki eitthvað sem maður fær, maður ávinnur sér það og það tekur tíma. Ég vona að sá bragur sem hefur verið á umræðunni í þinginu fram að þessu sé upptaktur að því að þingið ætli að ávinna sér aftur traust þjóðarinnar. Það skiptir alveg gríðarlega miklu máli. Komið er inn á þætti eins og styrki til stjórnmálaflokka. Þar er töluvert verk óunnið. Við samþykktum nýlega breytingar á lögum um fjármál stjórnmálaflokka. Við þurfum að ganga lengra í þeim efnum og margir þingmenn hafa lýst því yfir í umræðunni að þeir hafi áhuga á því og ég tel að það sé afar mikilvægt. Það þarf að vera eins mikið gagnsæi á fjármögnun og fjármálum stjórnmálaflokka og nokkurs er kostur. Það er þáttur í því að endurheimta traustið sem stjórnmálamenn og stjórnmálasamtök þurfa að hafa. Nokkuð hefur verið komið inn á þátt fjölmiðla í aðdraganda hrunsins, hvernig þeir stóðu sig. Ég held að sú niðurstaða þingmannanefndarinnar að þeir hafi ekki staðið sig nógu vel og ekki verið nægilega gagnrýnir, sé réttmæt. Við sem löggjafarvald þurfum þá líka að vera tilbúin til að finna leiðir til að koma þeim í þann farveg að þeir geti verið gagnrýnir. Það getur þýtt fjárútlát og aukin framlög til stofnana eins og til að mynda Ríkisútvarpsins. Ég fyrir mitt leyti væri tilbúinn til að horfa til þess. Að lokum vil ég segja, eins og ég kom að í upphafi, að í öllum meginatriðum er ég sammála þingsályktunartillögunni sem nefndin leggur fram í sameiningu. Ég tek undir með hv. þm. Birki Jóni Jónssyni, sem kom áðan inn á mikilvægi III. kafla þingsályktunartillögunnar, um að sérstakt eftirlit verði með því að þetta verði raunverulega gert, þ.e. raunveruleg eftirfylgd verði með þeim úrbótum sem kallað er eftir. Það er mjög mikilvægt atriði. Ég held að óhætt sé að óska þinginu til hamingju með skýrsluna. Þar með er í rauninni hægt að óska þjóðinni allri til hamingju með að þingið gat tekið á þessu máli, á meginþáttunum, þeim þáttum sem skipta mestu máli fyrir áframhaldandi starfsemi löggjafar- og framkvæmdarvalds í landinu, á sameinaðan hátt, þverpólitískt, með niðurstöðum sem mér heyrist að lang-, langflestir sem hér taka til máls séu algjörlega sammála. Það er afar mikilsvert.

Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi þrjú dæmi sem mig langar að tengja saman. Hann sagði að í skýrslunni kæmi fram að enginn hefði borið ábyrgð á sínum þætti í hruninu. Í öðru lagi sagði hann að við skyldum gæta vel að EFTA-tilskipunum. Í þriðja lagi hjó ég eftir því að hann talaði um lán til starfsmanna. Nú vill svo til að ég flutti ræðu þann 14. apríl 2010 þar sem ég baðst afsökunar fyrir minn hlut í því að lagasetning um lán til starfsmanna hlutafélaga átti sér stað. Ég ætla, herra forseti, að endurflytja ræðuna: „En því miður áttaði ég mig ekki á því hversu mikil hætta var fólgin í þessu og það eru mín mistök.“ - Þá var ég að tala um gagnkvæmt eignarhald. „Ég ætla að fara í gegnum ákveðið dæmi, sem eru lög nr. 35/1997, afskaplega ómerkileg […] Í 8. gr. segir, tvær línur: „Ákvæði 1.–2. málsliðar eiga þó ekki við um kaup starfsmanna til félagsins eða tengds félags á hlutum eða kaup á hlutum fyrir þá.“ Þarna var opnað fyrir krana sem olli því að Íslendingar fóru að tala um milljarða í staðinn fyrir milljónir og þúsundir milljarða í staðinn fyrir þúsund milljónir. Um þessa grein stendur: „Hið nýja ákvæði er sett með hliðsjón af 2. mgr. 23. gr. 2. félagsréttartilskipunar“ - þ.e. Evrópusambandsins. Þannig var nú það. Síðan mælir hæstv. viðskiptaráðherra Finnur Ingólfsson fyrir þessu frumvarpi og nefnir það að þetta sé að kröfu Eftirlitsstofnunar EFTA. Um þetta mál var engin umræða. Ráðherrann hélt þarna hálfrar síðu ræðu og enginn tók til máls. Frumvarpinu var vísað til nefndar, nefndin skilaði áliti og það voru sjö línur, sagt að gestir hefðu komið o.s.frv. og smáathugasemdir […] Undir þetta nefndarálit rituðu hv. þm. Ágúst Einarsson, Valgerður Sverrisdóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Pétur H. Blöndal, Sólveig Pétursdóttir, Einar Oddur Kristjánsson og Þóra Sverrisdóttir.“ Ég baðst afsökunar á undirskrift minni undir þetta nefndarálit.

Forseti vekur athygli hv. þingmanna á að samkvæmt 56. gr. þingskapa er andsvari ætlað að beinast að ræðu ræðumanns.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri Blöndal andsvarið sem mér fannst vera meira hugvekja, sem er ágætt, en kemur sannarlega inn á það sem bæði þingmannanefndin og ég í ræðu minni áðan komum að, að við Íslendingar skyldum í allt of miklum mæli hafa tekið við tilskipunum frá EES meira og minna óræddum, óskoðuðum. Það er hreinlega ekki nógu gott, það eru ekki nógu vönduð vinnubrögð. Við sem löggjafarvald eigum að hafa miklu meiri metnað en það. Með því vil ég ekki halda fram að allt sem komi frá Evrópusambandinu eða frá EES og stofnunum þess sé húmbúkk og óreiða. Við verðum engu að síður að hafa þann metnað, eins og ég sagði áðan, að skoða hlutina almennilega, meta þá sjálfstætt á eigin forsendum og grípa til þeirra undanþágna og/eða breytinga sem við teljum þurfa til að við getum fellt okkur við þær.

Herra forseti. Ég taldi mig einmitt hafa borið ábyrgð með því að biðjast afsökunar, þegar verið er að tala um að enginn hafi borið ábyrgð. Ég benti einmitt á hvað þær tilskipanir væru varasamar og ég nefndi dæmi um það. Ég nefndi líka dæmi um það hvað lagasetning eins og lán til starfsmanna getur valdið óhemjumiklu tjóni fyrir þjóðfélagið og býr til froðu og hefur hugsanlega frestað gjaldþroti bankanna um einhverja mánuði, jafnvel hálft eða heilt ár, af því að þeir bjuggu sér til eigið fé með þessu. Ég varð að koma inn á þetta og skerpa á því sem hv. þingmaður hefur sagt og benda honum á að það hefði jú einhver tekið ábyrgð á gerðum sínum.

Herra forseti. Já, það er þakkarvert, sannarlega þakkarvert að hv. þm. Pétur Blöndal skuli benda á það að einhverjir voru tilbúnir til þess að gangast við gerðum sínum. Hins vegar er sorglegt og kemur ítrekað fram í skýrslum rannsóknarnefndar og þingmannanefndar hversu sjaldgæfar slíkar yfirlýsingar voru. Menn tóku yfirleitt alltaf þannig til máls, þegar þeir voru að gangast við einhverju í sambandi við hrunið eða í sambandi við fjármálakreppuna, að ábyrgðaryfirlýsingar voru meira og minna skilyrtar, þ.e. ef, hefði, kannski, sjálfsagt mætti ætla, líklega gæti verið o.s.frv. Hv. þm. Pétur Blöndal á þakkir skildar fyrir afdráttarlausa yfirlýsingu um það að hann beri ábyrgð á einhverjum hlutum sem þarna eru. Það mættu fleiri feta í þau fótspor.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka nefndinni sérstaklega fyrir starf hennar. Skýrslan er vönduð og nefndarmönnum til mikils sóma. Ég þakka formanni nefndarinnar, Atla Gíslasyni, sérstaklega fyrir. Ég hlustaði vel á ræðu hans hér í upphafi þar sem hann fór málefnalega og á skýran hátt yfir störf nefndarinnar og beindi því til þingmanna að þeir mundu beina orðum sínum og ræðum að skýrslunni sjálfri, við mundum seinna taka á hugsanlegri ákæru á hendur fjórum fyrrverandi ráðherrum. Það hefur margt gott verið sagt í þessari umræðu, mörg fögur orð verið notuð, orð eins og samvinna, heiðarleiki, gagnsæi, alls kyns rannsóknir og eftirlit. Það sem ég óttast því miður er að þetta séu einungis orðatiltæki sem þingmenn og aðrir nota á tyllidögum. Verkefnið er mun erfiðara en menn halda. Nú tel ég að Alþingi verði að sýna styrk sinn, það er núna eða aldrei. Við skulum líka horfast í augu við það að allt það sem kemur fram í skýrslunni hefur verið margrætt á Alþingi og ég hef haldið ítrekað ræður úr þessum ræðustól þar sem ég beini því til núverandi ríkisstjórnar að breyta um verklag en því miður hefur mér þótt lítið ganga. Þær grundvallarspurningar sem við fjöllum um snúa að því hvernig við ætlum að fara í gegnum þessa erfiðleika sem þjóð og hvernig við ætlum að byggja upp samfélagið til langs tíma litið. Þær snúast um grundvallaratriði eins og þrígreiningu ríkisvaldsins. Af hverju fóru menn út í þær reglur á sínum tíma, fyrir þrem öldum? Jú, vegna þess að menn fundu að vald verður ekki temprað nema með valdi. Það er lykilatriði í þeirri umræðu sem við erum að fást við hér. Við þurfum líka að spyrja okkur spurninga. Hvað þýðir þessi svokallaða þingræðisregla? Hún á að snúast um það að þingið ráði, að hér sé uppspretta lagasetningar á Íslandi, en svo er í rauninni ekki. Við getum tekið eitt dæmi úr íslensku samfélagi sem þurfti hvorki meira né minna en Mannréttindadómstól Evrópu til að breyta. Það var þannig að sýslumenn höfðu heimild til að rannsaka og dæma í málum. Þeir voru sem sagt hluti af bæði framkvæmdarvaldinu og dómsvaldinu. Þarna átti sér stað algjör samþætting valds. Íslendingum þótti þetta flestum allt í góðu lagi vegna þess að þetta var ódýrt, við treystum þeim mönnum sem gegndu þessum embættum og við töldum að ekki væri gengið á rétt sakborninga. Það þurfti mann frá Akureyri sem var tekinn fyrir umferðarlagabrot á hjóli til að breyta þessu. Mannréttindadómstóllinn sagði: Það gengur einfaldlega ekki að sami maður rannsaki og dæmi í máli. Þegar sú niðurstaða lá fyrir, hvað gerðist? Jú, ég held að allir séu meira og minna sammála um það að þetta gekk ekki. Við getum ekki leyft okkur í þessu litla samfélagi að blanda saman valdi, í þessu tilviki dómsvaldinu og framkvæmdarvaldinu, og í því tilviki sem ég ætla að nefna nú sem dæmi, löggjafarvaldinu og framkvæmdarvaldinu. Ég á sæti í fjárlaganefnd. Í eðlilegum heimi mundi framkvæmdarvaldið, eins og reglurnar eru í dag, semja lagafrumvarp og það kæmi til efnislegrar meðferðar á Alþingi. Það mundi koma fyrir fjárlaganefnd þar sem við mundum taka algjörlega óháða afstöðu til frumvarpsins, og allir þeir þingmenn sem þar sætu. Núverandi ríkisstjórn hefur búið til hinn svokallaða ríkisfjármálahóp. Í honum eiga sæti formaður og varaformaður fjárlaganefndar sem og ráðuneytismenn úr fjármálaráðuneytinu. Hlutverk þeirra er að undirbúa fjárlagafrumvarpið. Með öðrum orðum, þegar þessir aðilar eru búnir að semja og leggja línurnar fyrir fjárlagagerð næsta árs munu sömu aðilar fá málið til umfjöllunar á Alþingi, sömu aðilar, formaður og varaformaður fjárlaganefndar, eiga að fjalla um eigið verk. Ég hef margítrekað bent á þetta í fjárlaganefnd og þar hefur það verið rökstutt að menn þurfi á öllu sínu að halda við að undirbúa fjárlögin. Gott og vel, það eru ágæt rök út af fyrir sig. Ég finn heldur ekkert sérstakan vilja hjá sjálfstæðismönnum satt best að segja til að breyta þessu vegna þess að menn telja að þetta sé venjan. Þetta hefur viðgengist árum saman og menn sjá einfaldlega ekki hætturnar sem í þessu leynast. Við verðum að skera á milli, búa til algjöra þrígreiningu valds á Íslandi. Alveg eins og gerðist með dóminn þegar menn töldu að það væri í lagi að sýslumenn rannsökuðu og dæmdu í málum, megum við ekki láta það vera þannig að alþingismenn sitji hér beggja megin borðs. Ég treysti þessum mönnum að sjálfsögðu til þess að gera þetta eins faglega og þeim er unnt, en þetta er bara lítið dæmi sem við verðum að horfast í augu við að gengur ekki lengur. Hvað þarf að gera til að það verði raunveruleg breyting á Alþingi? Jú, þeir sem ráða, þeir sem eru í ríkisstjórn, þeir sem eru ráðherrar, formenn flokka, þeir verða að gefa eftir vald. Engar lýðræðisumbætur hafa átt sér stað, hvergi í heiminum nema einhver hafi gefið eftir vald. Hvaða vald erum við að tala um? Hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra eru formenn flokka sinna og þeir leggja mikið upp úr því, við höfum séð það, að það ríki hinn svokallaði flokksagi. Mjög hefur verið talað um það í mörg ár að við þurfum að koma í veg fyrir hið svokallaða flokksræði. Þá spyr ég enn: Hvort vilja menn að hér sé áfram flokksræði eða að hver og einn þingmaður kjósi eftir sannfæringu sinni? Ég er nefnilega ekki viss um hvað almenningur og sér í lagi fjölmiðlar vilja. Ég man eftir því í Icesave-umræðunni að ritstjórar stærstu dagblaðanna skömmuðust út í þá þingmenn sem vildu kjósa eftir sannfæringu sinni. Ég held að við munum líka eftir því í ESB-málinu þar sem menn áttu að fylgja flokkslínum. Þetta eru einfaldlega hlutir sem við verðum að gera upp við okkur, hvort viljum við? Þetta er ekki sjálfsagt mál, þetta er mun, mun erfiðara en menn ætla. Við skulum minnast orða hæstv. forsætisráðherra þegar hún talaði um að nú væri kominn tími til að formaður Vinstri grænna skyldi smala liði sínu eða smala köttunum eins og það var orðað. Ég held að við þurfum að ráðast í það að hér verði persónukjör. Ég held að það sé eitt mikilvægasta málið á Alþingi að það náist í gegn að hér verði persónukjör eins og víðast hvar í vestrænum ríkjum. Ég held að sú leið sé fyrst og fremst til þess fallin að við losnum undan þessu svokallaða flokksræði, hinum svokallaða flokksaga. Þingmenn verða fyrst og fremst að geta einbeitt sér að því að tala út á við til almennings í staðinn fyrir að gæta að einhverjum duldum flokkshagsmunum. Ég skora á alla þá þingmenn sem sitja hér inni og eru að hlusta á þessar umræður að við berjumst fyrir því að þetta verði að veruleika. Ég skal samt viðurkenna að ég hef fundið fyrir því að það eru ekki allir á þessu, það eru ekki allir á því að koma á fót persónukjöri. Virðing Alþingis er minni en áður, um það er ekki deilt. Mér þykir það miður vegna þess að ég er afar stoltur af því að hafa verið kjörinn til þess að gegna því embætti sem ég gegni sem alþingismaður. En hvað er til ráða? Hér hafa menn komið í ræðustól og sagt að menn þurfi að gæta að orðum sínum úr ræðustól. Ég tek heils hugar undir það. Umræðan verður að vera málefnalegri og ef hún verður málefnalegri verður hún sanngjarnari og um leið mun virðing almennings fyrir Alþingi aukast. Þetta er ekki bara bundið við persónur manna. Ég hef hlustað á þingmenn koma hér upp í ræðustól og tala um hversu mikilvægt það sé að málefnaleg umræða fari fram en koma svo daginn eftir og viðhafa stór orð út í andstæðinga sína á Alþingi. Ég held að við verðum að horfast í augu við að það form sem okkur er búið er einfaldlega ekki að ganga upp. Ég nefndi í andsvari við hæstv. forseta breytingar sem voru gerðar hér fyrir rúmum tveim árum, í lok árs 2007, ef ég man rétt, þegar ég var nýsestur á Alþingi, þ.e. breytingar á þingskapalögum í þá veru að stytta ræðutíma alþingismanna, gera ræðuformið knappara. Þetta var rökstutt með því að umræður á Alþingi ættu að vera líflegri og þær ættu að vera skemmtilegri. Ég held að þar hafi Alþingi gert mikil mistök. Ég held einmitt að áður en þær breytingar áttu sér stað hafi Alþingi og alþingismenn notið mun meiri virðingar. Þar fengu menn einfaldlega að tala út. Hv. þm. Atli Gíslason, formaður þingmannanefndarinnar, nefndi ítrekað í ræðu sinni að hann hefði ekki tíma, hvort sem væri í andsvörum eða ræðu, til að fjalla á sem ítarlegastan máta um þau umfjöllunarefni sem þingmannanefndin tók fyrir. Mér þótti það miður. Ég hefði viljað hlusta betur og heyra dýpri skýringar á því sem fór fram innan þingmannanefndarinnar. Samt fékk hann rýmri tíma til að tjá sig um efnið en hann hefur samkvæmt þingskapalögum. Ég held að við eigum að horfast í augu við það að Alþingi hafi stigið röng skref þegar við á sínum tíma styttum ræðutímann. Ef við náum á ný að hafa hér málefnalegri umræðu, dýpri og skilmerkilegri skoðanaskipti mun virðing Alþingis aukast. Ég held að þeir þingmenn sem hafa lent í því að spyrja ráðherra í fyrirspurnatíma hefðu margir hverjir óskað eftir því að þær umræður hefðu fengið meiri tíma. Ég vil samt taka það fram, vegna þess að forseti Alþingis sagði í svari sínu að það hefði verið breið og mikil samstaða um að breyta þingskapalögum á sínum tíma, að svo var ekki. Vinstri grænir, ég og fleiri lögðumst eindregið gegn því að þær breytingar yrðu að veruleika. Síðan er annað. Hér hafa margir varpað fram og lagt fram tillögur þess efnis að frumvörp þurfi að fá vandaðri umræðu. Sú umræða er af sama meiði. Á móti kemur að margir hafa lýst því yfir að Alþingi þurfi að vera sveigjanlegt, ríkisstjórnin, framkvæmdarvaldið þurfi stundum að geta keyrt mál í gegn án lítils fyrirvara. Ég segi: Ef menn vilja það á það að vera í algjörum undantekningartilvikum. Það á að vera erfitt að koma lagafrumvörpum í gegn. Alþingi á ekki að vera útungunarstöð nýrra og nýrra lagafrumvarpa. Við eigum að vanda lagasetningu, það á að vera erfitt og taka langan tíma að breyta lögum nema í algjörum undantekningartilvikum og ef nauðsyn ber til. Það er einnig lagt til og margir hafa rætt það héðan úr ræðustól að réttur til upplýsinga þurfi að vera meiri og betri, réttur alþingismanna til upplýsinga. Ég sit í fjárlaganefnd og þar hefur það gerst að við erum að fá meiri upplýsingar en fjárlaganefndarmenn hafa fengið áður og það er vel. Ég fagna því. Skýrsla frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum var lögð fram um daginn þar sem fjallað er um breytingar á fjárlagagerðinni. Þar er tiltekið að ekki er nægilegt að dæla upplýsingum stöðugt í alþingismenn. Það verður að vinna úr þeim upplýsingum og þær upplýsingar sem alþingismenn fá verða að skipta máli. Ég held að alþingismenn hafi hér ekkert ráðrúm til þess að lesa langar skýrslur. Þá komum við líka að öðrum þætti sem menn hafa verið að ræða og það er að efla Alþingi faglega. Það er ekki eins einfalt mál og menn vilja vera láta, síður en svo, vegna þess að það kostar það að auka þarf fjármagn til Alþingis. Ef menn vilja styrkja Alþingi faglegar kostar það peninga. Hér hefur mönnum verið gjarnt að skera niður fjármuni til Alþingis á meðan framkvæmdarvaldið hefur bólgnað út. Okkur landsbyggðarþingmönnum var skipaður aðstoðarmaður árið 2007, þ.e. ég fékk einn þriðja af aðstoðarmanni. Ég get sagt að það skipti mig gríðarlega miklu máli. Það er eitt að þurfa að sinna öllum þeim störfum sem alþingismenn þurfa að takast á hendur á Alþingi og annað að þurfa líka að vera vel inni í því sem gerist í kjördæmi þingmanns, sérstaklega þegar það er hinum megin á landinu. Einn þriðji aðstoðarmaður var sko alls ekki of mikið til að létta þá vinnu og gera okkur alþingismenn betur í stakk búna til að fjalla um þau málefni sem gerast í kjördæmum okkar. Þarna liggur hundurinn grafinn. Menn geta ekki endalaust mætt þeim fullyrðingum í samfélaginu að það þurfi að skera niður í launum og starfsaðstöðu þingmanna en svo er sagt um leið að gera verði meiri og ríkari kröfur til þeirra. Þetta fer einfaldlega ekki saman og við þingmenn verðum að þora að segja það. Við verðum að þora að segja það þrátt fyrir að fjölmiðlar og bloggarar landsins muni veitast að okkur. Ég held að aðeins þannig muni Alþingi njóta virðingar ef menn þora að standa í lappirnar að þessu leyti. Launakjör eru eitthvað sem þingmenn þora ekki að ræða almennt úr þessum ræðustól en ég get sagt það að ég hef heyrt þingmenn úr hverjum einasta flokki segja að þetta gangi ekki lengur, það sé mun erfiðara að gegna þessu starfi en áður. Við verðum líka að horfast í augu við það, alveg eins og hv. formaður Sjálfstæðisflokksins sagði áðan, að það fólk sem hér ræður ríkjum ber líka mikla ábyrgð á því hvernig Alþingi birtist almenningi. Hann sagði með öðrum orðum: Þingið verður aldrei sterkara en fólkið sem þar situr og við verðum að skapa þær aðstæður að okkar færasta fólk sem landið á vilji starfa á Alþingi og sækist eftir því.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni fyrir ræðu hans og margt er í henni sem ég get verið algjörlega sammála. Ég er til að mynda algjörlega sammála hv. þingmanni um að svokölluð hraðferð þingmála, sem við sjáum allt of mikið af, eigi að vera algjört neyðarúrræði og studd góðum rökum. Mig langar að spyrja hv. þingmann varðandi það sem hann sagði framarlega í ræðu sinni um framlagningu stjórnarfrumvarpa eins og fjárlagafrumvarps, hvort hann telji að við framlagningu stjórnarfrumvarpa gæti komið til greina að frumvörp frá framkvæmdarvaldinu færu fyrst fyrir viðkomandi þingnefnd sem þyrfti að samþykkja framlagningu þeirra á Alþingi með formlegum hætti áður en frumvarpið verði lagt fram. Telur hv. þingmaður að það mundi styrkja stöðu þingsins sem löggjafa? Mig langar einnig að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvernig hann sæi það fyrir sér að hægt væri að fyrirbyggja málþóf en jafnframt ná fram því markmiði, sem ég tel að sé mjög mikilvægt og hv. þingmaður kom inn á, að umræður á Alþingi geti verið ítarlegar, greinargóðar og skynsamlegar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir spurningar hans. Varðandi fyrri spurninguna tel ég að sú hugmynd að þingnefndir samþykki stjórnarfrumvörp áður en þau koma til umfjöllunar vera allra góðra gjalda verð. Ef hún felur í sér að frumvörpin verði betri og vandað verði til frumvarpsgerðarinnar á upphafsstigi hennar þá mun ég styðja það. Ég hef reyndar sagt í þessum efnum að ég vilji að ráðherrar sitji ekki á Alþingi. Ég segi það fyrst og fremst vegna þess að - við getum tekið Rögnu Árnadóttur sem dæmi - þá eru engin flokkspólitísk tengsl, t.d. við nefndarmann eða formann nefndar sem þarf að hafa í huga, og ég veit að margir víla það fyrir sér í umræðunni vegna þess að það er erfitt að fara gegn frumvarpi sem flokkssystir eða -bróðir hefur lagt fram sem ráðherra. Þess vegna segi ég: Allt sem styrkir aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdarvalds mun ég styðja. Varðandi seinni spurninguna - 

Frú forseti. Ég vil, eins og margir aðrir þingmenn, ef ekki allir, þakka þingmannanefndinni fyrir mjög góð störf og mjög athyglisverðar og vandaðar niðurstöður. Það er greinilegt að mjög hefur verið vandað til verka í þessari vinnu. Það eru afar yfirgripsmiklar tillögur sem þingmannanefndin gerir um alls konar úrbætur á samfélaginu. Ef við ráðumst í það allt, sem ég geri ráð fyrir að við ætlum að gera, er ekkert hægt að lýsa því öðruvísi en að um verði að ræða algjöra gjörbyltingu á stjórnkerfinu, fjármálakerfinu og öllum grundvallarumbúnaði íslensks samfélags. Þarna eru stórar spurningar sem blasa við, við ætlum að fara í ansi stór viðfangsefni, eins og t.d. það að þingmannanefndin leggur til að við förum í þá vinnu að ákveða hvernig fjármálakerfi hentar íslensku samfélagi. Það er ævintýralega stór spurning en það er auðvitað spurningin sem blasir við eftir ófarir síðustu ára að við þurfum að glíma við. Það er ekkert einfalt. Ég ætla að taka ákveðinn vinkil á umræðuna sem mér heyrist ekki margir hafa tekið. Við höfum talað dálítið mikið um fortíðina og hvernig við ætlum að gera hana upp og svo tölum við um að við ætlum að gera ákveðna hluti í framtíðinni. Þeir hafa verið ansi magnaðir, þeir hlutir sem við ætlum að gera í framtíðinni, eins og að endurskipuleggja fjármálakerfið og svoleiðis, en mig langar í þessari ræðu að velta því upp hvað við getum gert hér og nú. Við þurfum líka að glíma við nútíðina, samtímann, og spyrja okkur að kvöldi dags: Hvað getum við gert á morgun, þá þegar, til að bæta ástandið? Hvað er hægt að gera? Það er alveg kristaltært í mínum huga að orsakir ófaranna, orsakir fjármálahrunsins, eru mjög margslungnar. Ég held að á löngum tíma hafi verið teknar margar rangar ákvarðanir sem leiddu til þess að til varð helsjúkt kerfi sem var síðan eiginlega dauðadæmt. Við sáum það líka, a.m.k. fannst mér ég sjá það ansi skýrt, að samfélagið var ansi sjúkt í aðdraganda hrunsins. Gagnrýni var illa séð, gagnrýnin hugsun var almennt illa séð. Það ríkti tortryggni í samfélaginu. Háskólamenn voru tortryggðir og sagðir tala út af annarlegum hvötum eða annarlegum hagsmunum jafnvel. Fjölmiðlamenn voru sagðir leigupennar af minnsta tilefni. Stjórnmálamenn nutu ekki mikillar virðingar þá frekar en nú. Einhvern veginn voru allar mikilvægar stéttir sem eiga að halda uppi gagnrýninni umræðu talaðar niður. Það var ekki gert með neinum reglugerðum, ekki neinum lagasetningum þannig séð, þetta var einfaldlega hegðun. Og hún náði nokkrum sinnum hámarki, það varð til einhvers konar skrímsli í samfélaginu sem hét flokksræði sem við köllum nú líka oddvitaræði, og sú blanda af gagnrýnisleysi og flokksræði leiddi t.d. til þess að Íslendingar tóku þátt í árásarstríði án þess að vera spurðir, án þess að það væri einu sinni rætt í ríkisstjórn. Það var ákveðin birtingarmynd þessa fáránlega sjúka samfélags sem við bjuggum í. Þessir trosnuðu innviðir, þetta helsjúka samfélag var ekki hæft til þess að takast á við meingallað fjármálakerfi sem síðan hrundi. Það þurfti að breyta of miklu. En þetta allt saman, hvernig við högum okkur, hvernig við tölum til annarra, hvort við leyfum gagnrýni, hvort við ákveðum að tortryggja ekki fólk, hvort við ákveðum að sýna hvert öðru sanngirni, hvort við ákveðum að sýna hvert öðru virðingu hér í þingsalnum eða utan hans, er eitthvað sem við getum ákveðið að gera núna, á morgun, strax í kvöld, strax í fyrramálið. Við þurfum ekki að breyta reglum og í raun og veru komum við ekki upp heilbrigðara samfélagi hvað varðar virðingu, sanngirni, gagnrýna hugsun með reglugerðum. Við gerum það með því að sýna það í verki, ef við sýnum hvert öðru virðingu uppskerum við líka virðingu. Ef við sýnum sanngirni fáum við sanngirni. Mig langar út frá þessu að tala um þingið, Alþingi, vegna þess að okkur hefur orðið tíðrætt um það. Það er fagnaðarefni að þessi umræða um skýrslu þingmannanefndarinnar hefur orðið einhvers konar naflaskoðun á Alþingi. Þá held ég að það eigi að vera leiðarljós að við spyrjum okkur: Hvað er það sem við getum gert akkúrat núna? Við getum innleitt meiri virðingu í tal okkar, meiri sanngirni, meiri heiðarleika. Það allt getum við gert bara ef við viljum það. Ástæðan fyrir því að ég tala um þetta er líka sú að við megum ekki í þeirri viðleitni okkar til að breyta þinginu, til þess að gera það meira traustvekjandi, reiða okkur um of á niðurstöðu nefnda eða reglugerðarbreytingar eða breytingar á þingsköpum eða yfirlýsingar um að við ætlum að gera eitthvað í framtíðinni. Það er enginn betri tími til breytinga en núna. Um daginn heyrði ég í útvarpinu talað um sálfræðirannsókn sem leiddi í ljós það sem marga sálfræðinga hafði lengi grunað, að það að segjast ætla að gera eitthvað minnkar í raun líkurnar á því að viðkomandi geri það, t.d. þegar menn segjast ætla að hætta að reykja og eru með um það miklar yfirlýsingar er ákveðin tilhneiging í mannssálinni til að líta á yfirlýsinguna sem slíka sem það mikinn áfanga að líkurnar á aðgerðum minnka í raun. Heilinn nemur hrósið sem hann fær við yfirlýsinguna og metur hrósið það mikils að hann telur ekki ástæðu til að fara í raunverulega verkefnið. Stundum finnst mér umræðan um það hvernig við ætlum að bæta þingið, auka hér virðingu, sanngirni, heiðarleika, skapa meira traust, vera þessu marki brennd. Við erum hér í endalausri umræðu um að við ætlum að breyta til batnaðar. Við rífumst jafnvel um það, við rífumst um skort á samstöðu, við rífumst um að ekki hafi verið samráð haft um hlutina. Orðræðan um að viðkomandi ræðumaður segist af fullri einurð og heiðarleika hafa farið fram á samráð en að slegið hafi verið á útrétta hönd, er mjög algeng. Það er sem sagt býsnast yfir skorti á samráði og menn rífast yfir því af hverju það er ekki meira. Það er eins og sagt var um gamla Alþýðubandalagið, held ég: Það er hver sáttarhöndin upp á móti annarri. Þetta finnst mér vera því marki brennt að við segjum endalaust að við ætlum að gera eitthvað en við gerum það ekki. Það er enginn tími betri en núna til að skapa meiri virðingu, til að skapa meira traust. Við þurfum bara að byrja á því. Nú vil ég meta stöðuna aðeins. Ég held því fram að margt hafi þó verið gert. Ég held að margt hafi breyst til batnaðar í þingstörfum, t.d. eru þingmannamál samþykkt í meira mæli en áður. Það er gott að almennir þingmenn finni að það er einhver von til þess í þessu starfsumhverfi að koma málum í gegn. Það eykur sjálfstæða hugsun og það eykur einfaldlega þá tilfinningu meðal þingmanna að þeir séu mögulega að gera eitthvert gagn. Það er líka ákveðinn vitnisburður um góð störf að við höfum rætt hér í þingsal tvær mjög góðar skýrslur, í því tilviki sem við ræðum núna í dag frá þverpólitískri nefnd þar sem samstarf var mjög gott. Og ég held að margir þingmenn séu sammála um að í nefndum almennt skapast oft mjög gott samstarf. Þetta veit almenningur kannski lítið um, en við höfum margoft orðið vitni að því þegar við þökkum hvert öðru mjög gott samstarf í nefndum. Ég held að við eigum að læra af þessu, við eigum að læra af því sem þó virkar vel. Kannski ættum við þá að auka þennan þátt í starfi þingsins, einhvers konar hópastarf þar sem við sköpum fleiri farvegi til þess að þingmenn geti unnið saman í hópum, ekki endilega í fastanefndum, heldur líka í starfshópum eða einhverju slíku. Það virðist þó ganga vel. Það sem gengur hins vegar illa í þessari stofnun er annars vegar að miðla þeirri hlið starfsins til almennings, að hér fari þó fram fagleg umræða sem leiði til einhverrar niðurstöðu, það gengur illa að koma því til skila. Hins vegar held ég að við séum ekki komin langt á veg með að breyta ákveðnum hlut í starfi þingsins sem snýr að áðurnefndu skrímsli, sem er flokksræðið. Ég held að það sé kerfislæg gjá milli þings og þjóðar sem felst í því að allt of oft í þessum sal deilum við á forsendum flokka. Við komum hér upp í nafni ákveðins flokks og segjum að við sem ákveðnir flokksmenn séum á margan hátt betri en einhverjir í öðrum flokki og höfum sagt eitthvað sem fólk í hinum flokknum sagði ekki og svo svarar fólk í hinum flokknum og segir að það sé rangt o.s.frv. Ég segi að þetta endurspegli gjá milli þings og þjóðar vegna þess að umræða af þessu tagi er afskaplega sjaldgæf meðal almennings. Í heita pottinum er t.d. ekki spurt um flokksskírteini, það er afar sjaldgæft, þar hittist fólk bara í sama vatninu og ræðir saman. Á flestum vinnustöðum hefur a.m.k. dregið úr því að fólki sé skipt í hópa og deili á forsendum hópa. Það er lítið spurt um hvaða hópum menn tilheyra. Maður er miklu frekar bara ákveðin manneskja með ákveðna stöðu og hefur sitt innlegg á grundvelli þess sem maður hefur gert og ætlar að gera. Þess vegna held ég að mjög margir meðal almennings finni sig ekki í þeirri orðræðu sem hér á sér stað. Þeir upplifa þessa tegund orðræðu ekki við eldhúsborðið heima hjá sér, að þar séu menn endalaust að takast á í einhverjum liðum. Ég held að þetta sé spurning um ákveðið sjónarhorn. Ég er ekki á þingi til að vinna fyrir Framsóknarflokkinn, ég er framsóknarmaður á þingi til að vinna fyrir þjóðina. Ég held að flestir þingmenn hafi það sjónarhorn í huga en það virðist oft gleymast. Við birtumst fólki sem fólk á þingi að vinna fyrir flokkana okkar í staðinn fyrir að vera ákveðið flokksfólk á þingi að vinna fyrir þjóðina. Við getum breytt þessu núna, við getum byrjað að hafa þetta sjónarhorn meira í huga. Flokkarnir eru mjög mikilvægir, þeir eiga að vera lýðræðislegir farvegir en ég held að það væri mjög slæmt ef við, í allri þeirri endurskoðun sem við ætlum að fara í á nánast öllum þáttum samfélagsins, mundum undanskilja flokkana. Mér finnst athyglisvert að flokkarnir eiga sér engan stað í stjórnarskránni, flokksformenn eiga sér engan stað í stjórnarskránni. Í stjórnarskránni eru bara þingmenn, forseti, ráðherrar. Þingmenn eru kjörnir af fólki, beint, og eiga að fylgja sinni sannfæringu. Stjórnarskráin gengur meira að segja svo langt að hún segir að þingmenn eigi ekki að fylgja neinum reglum frá kjósendum sínum. Það má túlka stjórnarskrána þannig að hún segi beinlínis að við eigum ekki að hlusta á kjósendur okkar. Að sjálfsögðu vinnum við ekki þannig en svo langt gengur stjórnarskráin. Flokkarnir urðu til eftir að Alþingi varð til. Alþingi varð fyrst til, þingmennirnir komu saman á Alþingi og þeir mynduðu flokka hér. Ég held að við verðum að vera reiðubúin að skoða alveg ofan í grunninn hvaða hlutverk þessir flokkar hafa og ef við erum sammála um að ákveðið oddvitaræði, ákveðið flokksræði, hafi leitt til gagnrýnisleysis og hjarðhegðunar í aðdraganda hrunsins verðum við auðvitað að skoða þessar stofnanir og hvaða hlutverk þær eiga að hafa. Ég lít í mínum huga svo á að flokkarnir eigi að starfa meira úti í samfélaginu, þeir eigi að vera farvegir fyrir fólk sem aðhyllist ákveðnar lífsskoðanir til að koma saman og fjalla um þjóðfélagsmál og komast að niðurstöðu um hvað það telur best og affarasælast fyrir þjóðina. Svo á það að vera kjósendum til hægðarauka og einföldunar að frambjóðendur til þings segjast tilheyra einhverjum af þessum flokkum. Það á vera okkur til einföldunar hér líka að vita af því að menn koma úr ákveðnum hópum. Það sem ég held að okkur hafi mistekist í er að ýta því til hliðar. Við verðum að kunna það, við verðum að kunna að nálgast hvert annað, ekki bara með flokksfána og ekki bara með flokksmerki í barminum heldur líka sem Íslendingar. Við eigum að geta starfað saman hérna sem meira en bara flokksfólk. Ég er framsóknarmaður, og ég er hingað kominn til að vinna fyrir þjóðina á grundvelli stefnu sem Framsóknarflokkurinn hefur en ég er hér líka sem faðir tveggja barna, íbúðareigandi, sem skuldari, sem heimspekimenntaður maður. Það er ýmislegt sem ég hef gert og hef fram að færa á þennan vettvang. Ég held að um leið og við náum að ýta til hliðar þeirri staðreynd að við komum úr ólíkum flokkum muni opnast nýjar hliðar á þinginu sem verði þjóðinni til framdráttar. Þjóðin mun skilja þingið betur. Ef við getum myndað hér andrúmsloft þar sem þingmenn með svipuð áhugamál og svipaðar áherslur, vegna þess hvaða fólk það er, geta starfað saman að framfaramálum án þess að láta flokksstimpilinn flækjast fyrir sér, yrðu ansi stór skref stigin í átt að því að skapa þessari stofnun meiri virðingu og meira traust. Ég held að þetta sé galdurinn. Og ég held að þegar þjóðin endurnýjaði þingið - frá 2007 eru yfir 40 nýir þingmenn - og miðað við hvernig síðustu borgarstjórnarkosningar fóru í Reykjavík hafi hún verið að æpa það á okkur að við eigum að leggja flokkana til hliðar. Við getum komið frá ákveðnum flokkum en við eigum að kunna að leggja þá til hliðar og taka á viðfangsefnum hér á öðrum grunni. Ég held að það sé krafan. Ég held að okkur hafi ekki tekist það, hinu nýja þingi. En það verðum við að gera. Það held ég að sé megininntak þess þegar ég segi að við getum gert ákveðna hluti núna. Það gerum við ekki með reglugerðarbreytingum. Þetta er bara nokkuð sem við ákveðum að gera. Það eru margar leiðir til þess. Okkur verður tíðrætt um hvernig umræðan hefur verið og hún er oft ansi galsafengin og við deilum hart. Mér finnst áríðandi að við horfumst í augu við að þannig verður það örugglega áfram. Ég held að þegar 63 einstaklingar úr mismunandi áttum með áhuga á þjóðfélagsmálum, koma saman í þingsal muni oft sjóða upp úr. Við megum ekki setja markið allt of hátt, við ætlum ekki að vera alveg heilög. Og við munum líka alltaf búa við það að fólk mun hafa misjafnt álit á okkur. Ég ætla að ljúka ræðu minni á einni sögu: Í vor var ég á ferð um Vestfirði, hitti þar vegavinnuverkstjóra sem talaði tæpitungulaust eins og menn gera á Vestfjörðum og ég held að menn muni alltaf gera það á Vestfjörðum, ekki síst í okkar garð, þingmanna. Þessi vegavinnuverkstjóri sagði einfaldlega, með leyfi forseta - nú held ég að ég þurfi leyfi forseta vegna þess að orðbragð hans var þvílíkt: Þið eruð öll drullusokkar. Það kom auðvitað á mig sem ungan þingmann, ég var búinn að vera eitt ár á þingi þá og að vera strax orðinn slíkur fannst mér auðvitað dálítið ósanngjarnt, en hann var ekki að hugsa um hrun bankanna, þessi, hann var að hugsa um að við spornuðum ekki gegn útbreiðslu tófu. Þess vegna vorum við drullusokkar. Ég reyndi nú eitthvað að þræta við hann, en hann var alveg harður á þessu og í raun og veru var niðurstaðan í mínum huga, og ég ætla þá að enda á svona léttþunglyndislegri niðurstöðu,  Og þannig verða kannski þingmenn alltaf, við erum drullusokkar í nákvæmlega þeirri merkingu.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér skýrslu þingmannanefndar sem fjallar um skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Ég vil segja það í upphafi máls míns, þó að ég sé reyndar að hugsa um lokaorð hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar hér áðan, að mér finnst þessi skýrsla sönnun um styrk þingsins þegar við tökum okkur saman. Þarna kemst öll þingmannanefndin að niðurstöðu og skilar til þingsins þessari skýrslu sem er mjög gott og vel unnið plagg. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka öllum þeim hv. þingmönnum sem unnu þetta verk og líka öllu því góða fólki sem aðstoðaði nefndina, bæði á nefndasviði og eins þeim sérfræðingum sem störfuðu með nefndinni. Þessi skýrsla, eins og ég sagði í upphafi máls míns, sýnir mér fram á styrkinn og þann mannauð sem er á þinginu þegar við náum að snúa bökum saman. Ég hef verið dálítið hugsi yfir því, virðulegi forseti, frá því að ég kom inn á þing fyrir rúmu ári að eins og við þekkjum og vitum öll sem störfum á Alþingi fer einungis lítill hluti starfsins sem fram í þingsal. Meiri starfstími og vinnustundir fara í það starf sem við vinnum úti á nefndasviði. Ég hef stundum hugsað um hvernig við byrjum alltaf þingfundi, þ.e. á óundirbúnum fyrirspurnum til ráðherra, tölum undir liðnum um störf þingsins þar sem þingmenn hafa getað spurt hver annan, og yfirleitt er þetta þannig sett upp að menn eru að reyna að klekkja hver á öðrum. Þótt ég geri ekki lítið úr því aðhaldi sem þingið þarf að sýna framkvæmdarvaldinu eins og klárlega kemur fram í þessari skýrslu held ég að mjög umhugsunarvert sé fyrir okkur, hv. þingmenn, að hugsa mjög vandlega um að sýna líka þjóðinni þau störf sem við vinnum á nefndasviði Alþingis. Ég held að það væri mjög umhugsunarvert að sýna meira frá nefndafundum þingsins. Mig langar bara til að árétta þetta, virðulegi forseti. Ég var að hugsa áðan um að ég sit í tveimur nefndum, hv. samgöngunefnd og hv. fjárlaganefnd. Í hv. samgöngunefnd sitja nú níu manns, hver frá sínum flokknum og allri flórunni á þinginu. Aldrei hefur mál verið afgreitt út úr samgöngunefnd nema með samstöðu allra þingmanna frá upphafi þessa kjörtímabils, þ.e. í rúmt ár. Einstaka þingmenn hafa verið með fyrirvara, en þetta sýnir þó fram á hvað við getum unnið gott og vandað starf í þingnefndunum. Ég held að það eigi að vera til umhugsunar fyrir okkur þingmenn að breyta þessum hlutum og sýna líka þjóðinni að við getum staðið saman. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi, mér finnst þessi skýrsla einmitt sönnun um styrk þingsins þegar við snúum bökum saman og nýtum mannauðinn sem býr í öllum flokkum. Virðulegi forseti. Þingmannanefndin tekur undir helstu niðurstöður og ályktanir sem koma fram í rannsóknarskýrslu Alþingis. Hér er hún dregin saman og niðurstaða þingmannanefndarinnar er sú sama, þingmannanefndin tekur undir helstu niðurstöður og ályktanir rannsóknarnefndarinnar. Mig langar aðeins að ræða þingsályktunartillöguna sem fylgir þessari skýrslu og er að sjálfsögðu samhliða til umræðu. Þar kemur margt fram. Mig langar aðeins að vekja athygli á örfáum atriðum því að ég hef að sjálfsögðu ekki tíma til að fara ofan í þetta allt saman, m.a. þessu, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að brýnt sé að starfshættir þingsins verði teknir til endurskoðunar. Mikilvægt sé að Alþingi verji og styrki sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk.“ Það er ekki um það deilt að Alþingi hefur þetta vald í dag. Það fer eftir okkur sem sitjum á þinginu. Mig langar að setja þetta í smásamhengi við þá umræðu sem við höfum upplifað á undanförnum vikum og mánuðum. Þessi texti segir okkur að þingið þurfi að styrkja sig gagnvart framkvæmdarvaldinu, að þetta sé ekki sjálfkrafa afgreiðsla. Við erum með ákall um það, m.a.s. tók hv. þm. Atli Gíslason, formaður nefndarinnar, það djúpt í árinni að segja að þessi skýrsla væri sjálfstæðisyfirlýsing þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Nú hefur ekki farið fram hjá mörgum að nóg er til af álitsgjöfum í þjóðfélaginu, bæði sjálfskipuðum og alla vega, sem vita alltaf hvað er best að gera og sérstaklega eftir á. Ég hugsaði þegar ég las þetta áðan um þá orðræðu sem við höfum haft hérna um flokksræði, oddvitaræði og þar fram eftir götunum. Hér hafa nokkrir hv. þingmenn verið kallaðir órólega deildin eða villikettir. Ég vil túlka það svo að þeir ágætu hv. þingmenn hafa kannski verið að reyna að styrkja þingið og sýna fram á að þingið gæti starfað gegn framkvæmdarvaldinu, ef ég mætti nota það orð, eða sýnt sjálfstæði sitt. Allir þeir álitsgjafar sem ég hef heyrt fjalla um þetta mál - þeir eru margir, spekingarnir - hafa talað um að þetta fólk sé ekki þingtækt. Þess vegna er ég dálítið hugsi yfir þessu, virðulegi forseti, að því leyti til að við erum hér með ákall um að styrkja þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu og svo þegar nokkrir hv. þingmenn sýna tilburði til þess er talað um að þeir hv. þingmenn séu ekki stjórntækir og eigi að snúa sér að einhverju öðru. Við verðum að ræða hlutina í því ljósi sem þeir eru og blasa við okkur. Ég vona innilega, virðulegur forseti, að þessi skýrsla sé upphafið á því sem við munum breyta. Mig langar líka til að drepa aðeins til viðbótar niður í texta þingsályktunartillögunnar, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum, stjórnmálamönnum og stjórnsýslu, verklagi og skorti á formfestu.“ Þetta eru gríðarlega stór orð sem verður að taka mjög alvarlega. Ég þykist vita að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt. Það er hins vegar ekki nóg fyrir okkur að samþykkja þann texta sem stendur hér ef við ætlum síðan ekkert að vinna með hann í framhaldinu. Þess vegna set ég þetta í samhengi við það sem ég sagði áðan um svokallaða órólega deild eða villikettina. Ég vil líka koma aðeins inn á það sem kemur fram í þingsályktunartillögum þingmannanefndarinnar, sem er einhuga og ég fagna því sérstaklega, að gerð verði sjálfstæð óháð rannsókn á starfsemi lífeyrissjóðanna. Ég tel mjög mikilvægt að hún fari fram. Við getum öll verið sammála um það vegna þess að við sáum að í aðdraganda hrunsins voru margir komnir út á hálan ís svo ekki sé sterkara til orða tekið. Síðan er lögð til sjálfstæð og óháð rannsókn á orsökum falls sparisjóðanna, sem ég tel líka mjög mikilvægt að fari fram, og stjórnsýsluúttekt á Fjármálaeftirlitinu og Seðlabankanum. Ég tel líka mjög mikilvægt að hún fari fram vegna þess að við sáum á öllum þeim verkferlum sem lýst er í rannsóknarskýrslunni að það er mjög mikilvægt að stjórnsýsluúttekt fari fram á þessum stofnunum. Ég tek undir orð hæstv. fjármálaráðherra frá því fyrr í dag, það er sami strúktúrinn í þessum stofnunum í dag. Það er ekki nóg fyrir stjórnvöld að henda einum einstaklingi út úr Seðlabankanum og halda að þá sé búið að sótthreinsa. Ég er algjörlega sammála hæstv. fjármálaráðherra um að það er mjög mikilvægt að þessi stjórnsýsluúttekt fari fram. Það kemur líka fram í síðustu línum þingsályktunartillögunnar frá þingmannanefndinni að nefnd á vegum Alþingis eigi að fylgja eftir þeim breytingum sem hér eru lagðar til sem eru margvíslegar, m.a. breytingar á lögum. Ég sagði í andsvörum í gær að ég teldi mjög eðlilegt að þingmannanefndin sjálf mundi fylgja þeim eftir. Þetta eru tillögur hennar og samstaðan og samstarfið er mjög gott í nefndinni þannig að ég teldi ekkert því til fyrirstöðu og mundi styðja það heils hugar ef þeirri nefnd yrði falið að fylgja því eftir og hafa aðhald með þeim breytingum sem við köllum hér eftir með samþykkt þessarar þingsályktunartillögu. Ég tel mjög mikilvægt að starf nefndarinnar fari fram fyrir opnum tjöldum, þ.e. að það verði gert með aðhaldi, að við fylgjum þessu eftir og það verði gert með því að senda út fundi nefndarinnar. Ég tel það mjög mikilvægt. Síðast en ekki síst, virðulegur forseti, lít ég svo á að þessi skýrsla sé hálfgert uppgjör við fortíðina. Með samþykkt þingsályktunartillögunnar ætlum við að horfa inn í framtíðina. Það er gott. Þá langar mig aðeins að komast inn í nútíðina. Það eru nokkrir mánuðir síðan skýrsla rannsóknarnefndarinnar kom fram og eins og ég sagði í upphafi máls míns tekur þingmannanefndin undir helstu niðurstöður og ályktanir rannsóknarnefndarinnar. Þá hef ég verið að hugsa dálítið um hvað er búið að vera að gerast að undanförnu. Hefur eitthvað mikið breyst? Höfum við eitthvað mikið lært? Ég er dálítið hugsi yfir því. Ég ætla ekki að alhæfa um að ekkert hafi breyst til batnaðar en því miður hef ég ekki rekið augun í margt. Ég fagna þó því sem hefur komið fram í máli hv. þingmanna um að hér hafa fleiri þingsályktunartillögur og frumvörp frá stjórnarandstöðunni verið samþykkt. Það er til bóta og skal ekki gert lítið úr því. Mig langar örlítið, virðulegi forseti, til að nefna það umhverfi sem við þingmenn störfum í. Ég varð fyrir verulegu áfalli þegar ég leitaði eftir bæði munnlegum og skriflegum svörum hjá framkvæmdarvaldinu um hvernig nýju bankarnir hefðu verið stofnaðir, þ.e. á hvaða kjörum eða með hvaða afföllum nýju bankarnir hefðu keypt skuldirnar út úr gömlu bönkunum. Í þessu var ég að grúska vegna þess að ég vildi geta unnið faglega og þurfti að sjá þær afskriftir sem fóru á milli gömlu og nýju bankanna. Sem þingmaður vildi ég vita hvert svigrúm nýju bankanna til afskrifta væri gagnvart heimilunum og fyrirtækjunum. Ég flutti munnlega fyrirspurn og fékk engin svör. Ég sendi inn skriflega fyrirspurn og fékk engin svör. Það var bara snúið út úr, viðkomandi skildi ekki spurninguna og svo var alltaf vísað í bankaleynd. Ég fagna því að í skýrslum þingmannanefndarinnar sé einmitt tekið á þessu atriði og sagt að það þurfi að veita þingmönnum meiri upplýsingar en gert hefur verið í dag. Ég tók eftir því að hæstv. forsætisráðherra kom inn á þetta mál. Ég fagna því sérstaklega. Til þess að við getum rækt skyldur okkar sem þingmenn og tekið ábyrga afstöðu þyrftum við þessi svör: Við leggjum til og hugsum að það væri skynsamlegt að veita heimilunum í landinu þetta mikil afföll af lánunum til þess að koma efnahagslífinu í gang og bjarga fjölskyldunum. Í staðinn var sagt: Það er ekki svigrúm. Við höfum hins vegar engar forsendur til þess að meta það á eigin vegum. Það er mjög mikilvægt að þessu verði breytt. Nú er búið að skipuleggja fundi í fjárlaganefnd með sveitarstjórnunum í landinu og aðalhugsun sveitarstjórnarmanna og forustumanna þeirra á undanförnum vikum - ég er búinn að sitja þrjú þing í mínu kjördæmi - er hvað verður um tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Verður aukaframlagið áfram? Verður seinni hækkunin á tryggingagjaldinu greidd áfram og þar fram eftir götunum? Ég hef ekki fengið kynningu á fjárlagafrumvarpinu sem fjárlaganefndarmaður, samt á ég að fara að funda með sveitarstjórnunum og hugsanlega svara þessum spurningum. Þetta er nokkuð sem við verðum að breyta. Ég tel mjög mikilvægt að hæstv. fjármálaráðherra og starfsfólk hans komi á fund fjárlaganefndar og upplýsi okkur um þessi atriði áður en við förum að taka á móti fólki úr sveitarstjórnunum og getum í raun og veru engu svarað, nema hugsanlega formaður og varaformaður nefndarinnar sem eiga sæti í ríkisfjármálahópnum. Þetta eru vinnubrögð sem við verðum að breyta. Það gefur algjörlega augaleið að maður hefur hvorki burði né getu til að svara þeim spurningum sem fyrir mann verða lagðar þegar maður hefur engar upplýsingar um hvernig á að gera það. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir kom að því í andsvörum við mig í gær að það væri mjög mikilvægt að málin væru faglega undirbúin og vel unnin áður en við tækjum ákvarðanir. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um það. Hins vegar kom hún m.a. inn á að það væri mjög mikilvægt að styrkja þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu og þá rifjaðist upp fyrir mér að þegar þingið samþykkti á vordögum svokallað frumvarp um strandveiðar gaf það ráðherrunum algjörlega frjálst umboð til að útfæra reglugerðina um strandveiðarnar. Við gerðum alvarlegar athugasemdir við að þingið gæfi frá sér valdið. Strandveiðarnar áttu að hefjast daginn eftir þannig að reglugerðin hlaut að vera tilbúin. Við vorum að kalla eftir því hvað fælist í reglugerðinni. Samt sem áður tók þingið þá ákvörðun að fela ráðherra að gefa út reglugerðina án þess að kynna hana fyrir þinginu eða fá umræðuna hér. Ég vona að slíkt gerist ekki aftur því að ég var mjög ósáttur við það hvernig sú skipting fór fram og er ekki sáttur við hvernig hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra gerði það. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra er mér oft ofarlega í huga og mér er mjög minnisstætt þegar hann setti takmarkanir á dragnótaveiðar. Það setur fjölda starfa og afkomu margra fjölskyldna í uppnám. Það var engin efnisleg umræða um það í þinginu og ég hef ekki getað rætt við hæstv. ráðherra um þessar takmarkanir. Samt sem áður er þetta sett inn. Þetta er nokkuð sem við verðum að breyta. Við getum ekki haft það þannig að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra eða hvaða ráðherra sem er taki bara einhverja ákvörðun eftir því hvernig hann kemur fram úr rúminu þann daginn. Þess vegna kalla ég eftir svari um það hver raunveruleg ábyrgð okkar þingmanna er á þessum gjörðum. Ég sagði áðan að þessi ákvörðun sem hafði að mínu viti engin fagleg og efnisleg rök hefði samt verið tekin og afkoma tuga fjölskyldna sett í hættu. Þeir aðilar sem stunda dragnótaveiðar eru með samtök sem heita Samtök dragnótamanna og þau sendu öllum þingmönnum fyrir örfáum dögum bréf þar sem þau kvarta yfir því að hafa ekki fengið svar við bréfi sem var sent hæstv. ráðherra í byrjun júlí. Samt sem áður tóku breytingarnar gildi 1. september. Ráðuneytið hefur enn ekki svarað bréfinu. Nú eru þessi ágætu samtök búin að leita á náðir umboðsmanns Alþingis. Þetta er dapurlegt. Er það þetta sem við viljum, virðulegi forseti? Nei, ég held að niðurstaða okkar sé sú að við viljum það ekki. Það er engin smáákvörðun sem þarna er tekin, afkoma tuga fjölskyldna er sett í hættu og formlegt bréf ekki virt viðlits. Þetta er nokkuð sem við verðum að breyta. Mig langar að enda hér, virðulegi forseti, á einu máli til viðbótar. Ég tel mjög mikilvægt núna að þingið sjálft stofni atvinnumálanefnd sem vinni að því að koma atvinnumálum meira fram en gert hefur verið. Gæti sú nefnd hugsanlega átt aðild að stöðugleikasáttmála eða hvað sem það er og verið til hliðar við ríkisvaldið. Ekki það að ég sé að leggja til að hæstv. ríkisstjórn færi það allt yfir, heldur væri atvinnumálanefnd samstarfsvettvangur. Umræða um atvinnumál fer oft um víðan völl þegar við erum að karpa við ráðherrana í stuttum andsvörum og óundirbúnum fyrirspurnum. Að lokum, virðulegi forseti, langar mig að nefna eitt að lokum því að tími minn er þegar að verða liðinn. Á fundi samgöngunefndar í morgun kom fram að nú eru sveitarfélögin í Danmörku í samvinnu við stjórnvöld þar um hvernig hægt væri að minnka þær byrðar sem settar eru á sveitarfélögin. Við vitum að Alþingi setur löggjöfina og skuldbindingarnar eru hjá sveitarfélögunum um að framfylgja lögunum. Það kostar mikið. Við aðstæðurnar núna, virðulegur forseti, tel ég mjög mikilvægt að hv. samgöngunefnd verði falið að vinna með sveitarfélögunum í landinu að því að finna út hvað mætti bæta og hvernig draga á úr kostnaði þeirra við þær aðstæður. Það er grafalvarleg staða í mörgum sveitarfélögum á landinu. Því miður hefur ríkisvaldið verið að færa tekjustofna frá sveitarfélögunum til sín og ég hef gagnrýnt það mjög. Við getum t.d. nefnt tryggingagjald. Síðast en ekki síst eru horfurnar núna hjá sveitarfélögunum í landinu fyrir næsta ár þær að tekjur þeirra muni sannarlega dragast saman um 6,5–7 milljarða kr. Ég tel mjög mikilvægt að við skellum ekki skollaeyrunum við þessu heldur stöndum saman að því að ræða við sveitarfélögin í landinu. Ég tel mjög mikilvægt að hv. samgöngunefnd geri það til þess að finna lausnir á vandamálum sveitarfélaganna svo ekki fari illa fyrir þeim.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu hans. Mig langar í framhaldi að spyrja hv. þingmann um tvö atriði. Annað lýtur að því að fá svör frá framkvæmdarvaldinu eins og hann talaði um. Ég er algjörlega sammála honum, það hlýtur að vera algjört grundvallaratriði svo að Alþingi og löggjafarsamkundan geti í rauninni rækt hlutverk sitt. Nú veit hv. þingmaður að stundum getur verið spurt um mál í þinginu sem eru annaðhvort viðkvæm eða erfið og á köflum er kannski bannað að veita opinberar upplýsingar um þau. Sér hv. þingmaður fyrir sér að hægt væri að koma upp einhvers konar farvegi í undantekningartilvikum þegar um afar viðkvæmar upplýsingar er að ræða og hv. þingmenn gætu þá fengið svör frá framkvæmdarvaldinu sem trúnaðarmál? Síðan langar mig að spyrja hv. þingmann í sambandi við samskipti ríkis og sveitarfélaga sem eru mér eins og hv. þingmanni mjög hugleikin. Hefur hv. þingmaður ákveðnar hugmyndir um hvernig hægt væri að koma á meiri formfestu í þeim samskiptum þannig að sveitarfélögin vissu á hverjum tíma, bæði fyrr á árinu og lengra fram í tímann, með hvaða hætti skattstofnar og tekjur þeirra yrðu? Þá gætu þau unnið miklu betri fjárhagsáætlanir en þau geta í dag og kvarta sáran undan.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni Ólafi Gunnarssyni fyrir andsvarið og vil byrja á að svara seinni hluta spurningar hans. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við komum á miklu betri samskiptum milli ríkis og sveitarfélaga. Nú er unnið að gerð svokallaðs hagstjórnarsamnings sem ég tel að verði mikil framför. Ég vil ítreka að þessi mál eru ekki að byrja í dag með núverandi ríkisstjórn, það má ekki taka gagnrýni minni þannig. Svona hefur þetta verið í áratugi. Ég hef starfað töluvert við sveitarstjórnarmál og það fer ótrúlegur tími sveitarstjórnarmanna, stjórnsýslunnar í Reykjavík og ráðherra og þingmanna í að leysa mjög einföld mál, að mínu viti. Virðulegi forseti. Við samþykkt bandormsins í júní í fyrra voru færðar tekjur frá sveitarfélögunum upp á 700 milljónir til ríkisins, þ.e. lagt var á tryggingagjald. Sem í raun og veru þýðir að fyrri hluti hækkunar á tryggingagjaldinu fyrir árið 2010 var ekki leiðréttur, sem eru 1.200 milljónir. Þarna erum við komin með 1,9 milljarða. Seinni hækkunin á tryggingagjaldinu var upp á 1.200 milljónir, það var greitt úr ríkissjóði gagnvart sveitarfélögunum. Núna berast mér þær fregnir hins vegar, eins og ég sagði áðan, ég hef ekki nánari upplýsingar, mér hefur ekki verið kynnt fjárlagafrumvarpið, að sveitarstjórnarmenn hafi miklar áhyggjur af því að seinni hækkun tryggingagjaldsins verði ekki leiðrétt við sveitarfélögin. Þá erum við komin með 3,5 milljarða sem ríkið hefur fært frá sveitarfélögunum í tekjum til ríkisins sjálfs. Mörg sveitarfélög voru búin að fara í mjög erfiðar aðhaldsaðgerðir. Síðan voru þær þurrkaðar út í einu vetfangi. Eftir stendur, eins og útlitið er núna, að tekjur sveitarfélaganna munu skreppa saman um rúma 6 milljarða á næsta ári. Það er grafalvarlegt. Við megum ekki gleyma því að sveitarfélögin veita mjög viðkvæma grunnþjónustu 

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið og verð að viðurkenna að ég er aðallega kominn í pontu til að gefa honum tækifæri á að svara fyrri spurningunni líka og koma með hugleiðingar sínar um hana. Ég vil taka undir með þingmanninum að meiri formfesta þarf að vera í samskiptum ríkis og sveitarfélaga og að boðleiðir séu skýrar, menn viti nákvæmlega hverju þeir geti átt von á. Það er algjört grundvallaratriði fyrir sveitarfélögin að slíkir hlutir séu á hreinu svo þau geti rækt skyldur sínar gagnvart íbúunum. Það er til að mynda mjög erfitt fyrir sveitarfélögin eins og staðan er í dag að gera fjárhagsáætlanir þegar fasteignamat liggur t.d. ekki fyrir fyrr en í byrjun desember og stundum ekki fyrr en seinni partinn í desember og sveitarfélögum ber skylda til að skila fjárhagsáætlunum sínum fyrir áramót. Það eru mörg svona atriði sem eru ekki í nógu góðu lagi. Við þurfum í sameiningu að vinda okkur í að leysa þessi mál.

Virðulegur forseti. Ég get heils hugar tekið undir það sem hv. þingmaður Ólafur Þór Gunnarsson segir. Það er gríðarlega mikilvægt að þetta umhverfi verði sett í einhvern gegnsærri og eðlilegri farveg. Hv. þingmaður kom inn á að kannski eru gerðar breytingar á miðju ári. Það gerðist akkúrat í fyrra þegar ríkið hækkaði tryggingagjaldið og sogaði til sín á sex mánaða tímabili 700 milljónir frá sveitarfélögunum. Það skýrir að sjálfsögðu, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á, að þá er ekki hægt að gera áætlanir sem halda. Það sem ég hafði reyndar ekki tíma til að ræða nógu mikið áðan var að fela samgöngunefnd hugsanlega að búa til samstarfsvettvang. Verið er að gera hagstjórnarsamning sem mér er sagt að gangi ágætlega. Að mörgu leyti hafi samskipti ríkis og sveitarfélaga kannski ekki versnað, jafnvel skánað. Ég kom aðeins inn á það áðan að í Danmörku er ríkisstjórnin nú að vinna með sveitarfélögunum og hjálpa þeim að komast í gegnum kreppuna. Það er mikilvægt og ég teldi að við þyrftum að gera það hér. Ég nefni eitt dæmi. Hugmyndir sveitarfélaganna um að minnka hugsanlega kennsluskyldu, minnka kennsluna eða fækka skóladögum tímabundið, voru slegnar út af borðinu af hæstv. menntamálaráðherra. Síðan gerir ríkið sjálft akkúrat öfugt. Það frestar gildistöku laga um framhaldsskóla. Þannig að við þurfum í þessu ástandi að bæta samskiptin enda kemur það einnig fram í skýrslu þingmannanefndar að gríðarlegt samspil er á milli ríkis og sveitarfélaga varðandi það sem er að gerast í þjóðfélaginu. Hvað varðar fyrri spurninguna, svo ég gleymi nú ekki að svara því, því ég gleymi mér nú yfirleitt þegar ég fer að tala um sveitarfélögin, að fá svör frá framkvæmdarvaldinu sem eru trúnaðarmál. Þessu verð ég að svara þannig að auðvitað fer það eftir þeim sem fá málin sem trúnaðarmál, hvort þeir halda trúnaðinn. Því miður er það nú oft þannig að þó að jafnvel hv. þingmenn fái trúnaðarmál, er ekki sjálfgefið að þau leki ekki út. Þetta er vandmeðfarið, ég tek undir það með hv. þingmanni. Oft á tíðum er kannski ekki hægt að veita upplýsingar 

Frú forseti. Hv. þingmaður Ásbjörn Óttarsson fór víða í ræðu sinni og kvartaði undan því að samskiptin væru slæm, ráðherrar svöruðu ekki o.s.frv. Nú leggur þingmannanefndin fram verulegar breytingar og formaður nefndarinnar talaði um sjálfstæðisbaráttu Alþingis. Ég held að þeir sem ætla að standa í sjálfstæðisbaráttu verði að trúa því að hún gangi í gegn. Við verðum hreinlega að trúa því að við náum því markmiði sem er að ráðherra svari og öll þau samskipti verði í lagi og við búum ekki lengur við það ráðherraræði sem við höfum búið við hingað til. Ég hvet hv. þingmann til að trúa því sem við erum að leggja til því annars gengur það ekki eftir.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hv. þingmaður Pétur Blöndal segir. Auðvitað trúi ég því að þegar við höfum samþykkt þingsályktunartillöguna munum við gera breytingar. Ég ber sannarlega þá von í brjósti. Ég kom inn á það í upphafi ræðu minnar að mér finnst skýrslan sem lögð er hér fram til umræðu sýna einmitt fram á styrkinn í þinginu þegar hv. þingmenn taka sig saman, snúa bökum saman, komast upp úr skotgröfunum og vinna inn á nefndasviðinu og komast að þessari sameiginlegu niðurstöðu. Það er mikill mannauður í öllum flokkum á þingi. Við þurfum að nýta hann miklu betur, þvert á flokka og línur. Það sem hv. þingmaður kom inn á í sambandi við svörin held ég að sé að mörgu leyti umhugsunarvert. Það olli mér gríðarlega miklum vonbrigðum persónulega þegar ég var að mynda mér ákveðnar skoðanir á því hvernig leysa ætti skuldavanda heimilanna og setti fram rök fyrir þeim í ræðustól Alþingis. Síðan var kannski sagt við mann: Þetta er ekki ábyrgt vegna þess að það er ekki svigrúm til þessara afskrifta. Síðan heyrir maður alls konar sögur um að lánin hafi verið færð frá gamla bankanum yfir í nýja bankann á 40% afföllum, 60% afföllum, 20% afföllum. Þannig að ég hef í raun og veru ekki þær faglegu forsendur sem þarf til að mynda mér ábyrga skoðun og leggja til afskriftir til handa heimilunum í landinu og til fyrirtækjanna ef það verður síðan til þess að bankinn fellur. Það er þess vegna sem ég taldi mikilvægt að fá þær upplýsingar. Ég er hugsi yfir því af hverju ég sem þingmaður fæ þær ekki. Af hverju má þjóðin ekki vita á hvaða kjörum þetta var fært á milli bankanna? Hvaða leynd er yfir því? Það er það sem ég skil ekki.

Frú forseti. Við eigum ekki að vona bara að breytingin muni eigi sér stað, við eigum að vita það. Við eigum hreinlega að segja: Við vitum að Alþingi stendur í sjálfstæðisbaráttu og það mun sigra. Þá mun hv. þingmaður fá þær upplýsingar sem hann vill og þarf á því formi sem nauðsynlegt er, kannski sem trúnaðarmál, en auðvitað þurfum við að geta myndað okkur skoðun á þeim málum sem við fjöllum um þannig að við getum tekið ábyrga afstöðu. Það getur vel verið að það komi fram í svörunum að það sé ekki hægt að svara spurningum sem hv. þingmaður lagði fram. Þá er það bara þannig. Það er mjög mikilvægt að samskiptin séu klár. Ég held að bæði framkvæmdarvaldið og Alþingi munu græða á því að skilin á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds séu alveg klippt og skorin og skýr.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að mikilvægt sé að skilin á milli framkvæmdarvaldsins og Alþingis séu alveg skýr. En eigi að síður er það þannig í dag að þingið hefur það vald sem það vill taka sér. Ef þinginu líkar ekki það sem framkvæmdarvaldið gerir og hefur einhverjar athugasemdir við það, ég nefndi sérstaklega í ræðu minni áðan villikettina, þá getum við gert það og eigum að gera það. Auðvitað bind ég miklar vonir við að núna snúum við á þá braut að vinna meira saman eins og lagt er til hér. Hver eru þolmörk þjóðarinnar fyrir pólitísku argaþrasi við þessar aðstæður? Það getur vel verið að þjóðinni fyndist Alþingi vera mjög fínt og það hefði mikið traust ef allt væri í lagi í samfélaginu en það er bara ekki þannig. Nú þurfum við nefnilega að snúa bökum saman og vinna að því að reisa landið við aftur. Hverja getum við tekið okkur til fyrirmyndar? Við getum tekið okkur til fyrirmyndar sveitarstjórnarfólk í landinu. Í mörgum sveitarstjórnum um allt land er alveg sama hverjir stýra, hvort hægri menn eða vinstri menn eru í forsvari, þeir taka minni hlutann með sér og vinna sameiginlega að verkefnum sem snúa að innviðum sveitarfélagsins til að tryggja þann frið sem þarf að vera til að komast í gegnum erfiðleika, þvert á flokka og þvert á pólitík. Þannig að við ættum kannski að taka sveitarstjórnarfólkið okkur til fyrirmyndar. Ég vil að lokum nefna eitt sem ég tel þó til mikilla bóta og var kynnt á þingflokksfundi fyrir nokkrum dögum. Það var frumvarp hæstv. forseta, hv. þingmanns Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur um breytingar á þingsköpum. Hæstv. forseti sýndi mikið frumkvæði með því að leggja fram þetta frumvarp og óska eftir því að það fengi efnislega umræðu í þingflokkunum til að reyna að mynda sem breiðasta samstöðu um það. Það veit kannski á betri tíma.

Frú forseti. Mig langar að tala svolítið á huglægum nótum. Ég vil byrja á því að vitna í þjóðskáldið góða, Einar Benediktsson, sem orti um samfélagsuppbyggingu á sinni tíð, að vísu við aðrar aðstæður en nú ríkja en þó með hugarfari sem við skiljum í þeim aðstæðum sem við erum í í dag. Hann orti, með leyfi forseta: Þú fólk með eymd í arf! Snautt og þyrst við gnóttir lífsins linda, litla þjóð, sem geldur stórra synda, reistu í verki viljans merki, – vilji er allt sem þarf. Þegar við nú ræðum hér í þinginu skýrslu þingmannanefndarinnar stöndum við frammi fyrir grundvallarspurningum um löggjafarhlutverk þingsins, fjárveitingavald þess og eftirlitshlutverk. Við stöndum frammi fyrir spurningum um valdmörk og verkaskiptingu og við komumst ekki hjá því sem stjórnmálamenn að horfa fast inn á við og spyrja: Hvert er erindi mitt? Ég fullyrði að hver sá sem gefur kost á sér til þingstarfa gerir það af góðum vilja til að vinna og gera þjóð sinni gagn. En þótt áformin séu fróm í upphafi getur margt farið úrskeiðis þegar út í alvöruna er komið. Veruleikinn er annar en draumurinn og amstur hins daglega lífs í argaþrasi stundarumræðunnar tekur of mikinn tíma og orku frá persónum og leikendum á þessu leiksviði lífsins. Fyrr en varir upplifir hinn nýi þingmaður þeytivindu agalausrar stjórnmálaumræðu þar sem umbúðir og yfirlýsingar leysa yfirvegun og meginmarkmið af hólmi. Hann skynjar þungan þrýsting úr öllum áttum, frá félagasamtökum, hagsmunaaðilum og ýmsum þjóðfélagshópum sem allir gera tilkall til að vera „fólkið í landinu“ og „þverskurður þjóðarinnar“ eða a.m.k. sá þjóðfélagshópur sem skiptir máli eins og þingmenn þekkja. Í þeim aðstæðum þyrlast upp margvísleg stundarfyrirbrigði sem þeyta umræðunni um holt og móa og jafnvel langt af leið. Hvað er þá til ráða? Heimspekingurinn og guðfræðingurinn Søren Kierkegaard skrifaði eitt sinn bréf til vinar sem kenndi til í stormum sinnar tíðar. Hann ráðlagði honum að þeytast ekki með þyrilvindum stundarinnar. Fylgstu með því, vinur, sagði hann, hvað mávurinn gerir þegar stormurinn nálgast. Þá hækkar hann flugið og hefur sig yfir ókyrrðina sem annars yrði honum að fjörtjóni. Hvað gerir þorskurinn þegar óveðrið þyrlar upp ölduróti og bylgjur hafsins rífa með sér allt lauslegt? Hann kafar dýpra og dvelur í kyrrð hafdjúpanna uns óveðrið er gengið yfir. Dveldu ekki í storminum, kæri vinur, sagði Kierkegaard, lyftu þér yfir ókyrrð og ásýnd stundarinnar og kafaðu undir ólguna, niður í kyrrðardjúp hugans. Segja má að orðatiltækið „að vera hvorki fugl né fiskur“ fái svolítið nýja merkingu í ljósi þessarar sögu því að galdurinn er að vera hvort tveggja, bæði fugl og fiskur. Við sem sinnum stjórnmálum á þeim tímum sem nú fara í hönd erum fólk sem kennir til í stormum sinnar tíðar, svo sannarlega. En við megum gæta okkar á því að láta ekki eingöngu fyrirberast í ókyrrðinni og tvístra þar með kröftum okkar og yfirsýn. Nú er sú stund runnin upp sem krefst bæði yfirsýnar og djúphygli. Skýrslur rannsóknarnefndar Alþingis og nú þingmannanefndarinnar er ekki hægt að nálgast með neinu öðru hugarfari. Sú skýrsla sem nú liggur fyrir er mikilvægur og þakkarverður þáttur í pólitísku uppgjöri við hrunið. Fulltrúar allra flokka á Alþingi hafa lagt þar hönd að verki og tekið undir meginniðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis. Það er ánægjuefni fyrir mig sem þingmann Samfylkingar að sjá hversu margt í þessum niðurstöðum endurómar þá stefnu og málflutning sem Samfylkingin hefur beitt sér fyrir undanfarin ár. Ég nefni áhersluna á sjálfstæði þingsins, eftirlitshlutverk þess, aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og gæti sjálfsagt talið upp fleira. Skýrslan tekur á fleiru sem flestir þingmenn hljóta að vera samþykkir. Til dæmis er lögð áhersla á aukna fagmennsku við undirbúning löggjafar og bætta rökræðusiði á Alþingi, nokkuð sem við vitum öll að má ekki dragast öllu lengur. Ég tek heils hugar undir þá ályktun nefndarinnar að Alþingi beri að rækja umræðuhlutverk sitt og vera vettvangur lýðræðislegra og málefnalegra skoðanaskipta, að alþingismönnum beri að sýna hugrekki og festu í störfum sínum og afla sér þar með trausts þjóðarinnar með orðum sínum og athöfnum. Þá er ekki annað hægt en að taka undir þær ávítur sem koma fram í skýrslunni á stjórnsýsluna, verklag hennar og skort á formfestu jafnt í ráðuneytum sem sjálfstæðum stofnunum, skort á frumkvæði, gagnsæi og rekjanleika, sem og þá gagnrýni sem þar kemur fram á hið svonefnda oddvitaræði. Sú endurskoðun sem nefndin leggur til á löggjöfinni til að ráða bót á ýmsu því sem aflaga hefur farið er að mínu mati löngu tímabær og ekki síður þær rannsóknir og úttektir sem þar eru lagðar til. Frú forseti. Þeir þingmenn sem talað hafa í þessari umræðu hafa margir haft á orði að nú þurfi þingheimur og samfélagið allt að horfa fram á veginn og hætta að engjast í fortíðinni. Satt er það. Vissulega verðum við að horfa fram á veg. En til þess að takast á við framtíðina verðum við að horfast í augu við fortíðina. Við verðum að sjá mistök okkar og misgjörðir af þeirri einurð og hugrekki sem kallað er eftir í skýrslunni. Við verðum með öðrum orðum að lyfta okkur yfir dægurþrasið eins og fuglinn yfir óveður og kafa síðan undir ólguna eins og fiskurinn til að draga ályktanir og íhuga rökin. Þegar við nú lítum yfir farinn veg og skoðun atburðarásina í ljósi þeirrar skýrslu sem liggur fyrir blasa nokkrir meginþættir við. Í fyrsta lagi. Einkavæðing bankanna og fúskið þegar þessi mikilvægu fyrirtæki í almenningseign voru færð fáum útvöldum í hendur, seld fyrir slikk í hendur manna sem ekkert kunnu með að fara. Í öðru lagi. Hin þunga ábyrgð Seðlabankans sem með aðgerðaleysi brást bæði sem eftirlitsstofnun og viðbragðsaðili. Bankinn tók fálmkenndar ákvarðanir án þess að hafa til þess fullnægjandi forsendur, áhyggjum sínum af stöðu bankanna kom hann ekki formlega á framfæri og viðbrögð hans við hinni alvarlegu stöðu í bankakerfinu voru órökrétt. Þá skorti mikið á að samskipti á milli bankastjórnar Seðlabanka og stjórnvalda hefðu verið í eðlilegu samræmi við góða stjórnsýslu, eins og fram kemur í skýrslunni. Í þriðja lagi vil ég nefna þau skelfilegu hagstjórnarmistök ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknar á árabilinu 2003–2007 sem áttu sinn þátt í því að auka efnahagslegt ójafnvægi sem um síðir leiddi til hrunsins. Í skýrslunni kemur fram að grípa hefði þurft til aðgerða í síðasta lagi árið 2006 til að einhver möguleiki væri á að koma í veg fyrir fall bankanna. Á þessum mesta góðæristíma sögunnar jókst misskiptingin í samfélaginu svo mjög að þess eru engin sambærileg dæmi á lýðveldistímanum og stjórnviskan brást. Sú alþekkta hagstjórn að ríkið haldi að sér höndum þegar vel árar en auki svo umsvif sín og næri þannig atvinnulíf og hagkerfi þegar illa árar var að engu höfð. Það var margt sem brást í aðdraganda hrunsins og sá aðdragandi nær langt aftur fyrir þann tíma sem rannsóknarnefnd Alþingis hafði innan seilingar í vinnu sinni. Eitt af því sem brást og við höfum veigrað okkur við að ræða úr þessum ræðustóli fyrr en núna síðustu tvo daga er Alþingi sjálft. Með veikri löggjöf, hnignandi sjálfstæði, óljósum valdmörkum gagnvart framkvæmdarvaldinu og síðast en ekki síst með yfirborðslegri og afar óyfirvegaðri umræðuhefð hefur Alþingi ekki verið þjóðinni það haldreipi sem ætlast mætti til, hvorki fyrir né eftir hrun. Nú eigum við þess kost að bæta um betur, enda komið að skuldaskilum. Það er komið að því að Alþingi skilgreini loks hlutverk sitt, skapi sér verkrými og reisi viðeigandi skorður við ágengni framkvæmdarvaldsins og ýmiss konar sérhagsmunaþrýstingi utan úr samfélaginu í ókyrrð hinnar daglegu stjórnmálaumræðu sem oftar en ekki snýst um aukaatriði og umbúðir en ekki grundvöll og meginatriði. Þetta er nú lýðum ljóst og það staðfestir sú skýrsla sem þingmannanefndin hefur tekið saman. Það er fagnaðarefni að allir nefndarmenn hvar í flokki sem þeir standa skuli hafa sameinast um niðurstöðurnar sem lúta að þessu og þær tillögur sem gerðar eru til umbóta því að þær eru allar af hinu góða. Ég trega að ekki skyldi hafa náðst eining um það í nefndinni að efna til rannsóknar á einkavæðingu bankanna eins og rannsóknarnefnd Alþingis lagði til í frumskýrslu sinni. En ef marka má yfirlýsingar formanna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks í umræðunum í þingsalnum í gær gæti engu að síður náðst um það samstaða hér á þessum vettvangi og væri ánægjulegt ef svo færi, enda fullt tilefni til. Frú forseti. Það mætti hafa langt mál um þá skýrslu sem hér liggur fyrir. Enn er óræddur sá þáttur sem ekki náðist eining um og mun trúlega skipta þingheimi í fylkingar ef ekki öreindir, en það er ákæruþátturinn varðandi ráðherraábyrgð. Ég mun ekki ræða þann hluta skýrslunnar fyrr en kemur að því að taka afstöðu til þingsályktunartillagnanna um ákærurnar sjálfar. Ég vil þó segja að orsakir bankahrunsins og efnahagsáflallsins eru ekki einhlítar. Undanfari þeirra atburða teygir sig mun lengra aftur en til þess tíma sem rannsóknarnefndin hafði til skoðunar. Ég velti fyrir mér samviskuspurningum varðandi það að taka einungis á vanrækslu og vanhæfni þeirra sem stóðu á sviðinu síðustu mánuðina fyrir hrun. Þegar ljóst er að sambærileg vanræksla og vanhæfni réð gerðum manna á fyrri stigum máls og að hin fyrri stig málsins, t.d. í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks 2003–2007, eru í augljósu orsakasamhengi við það sem síðar gerðist. Nú liggur fyrir að hruninu hefði að öllum líkindum ekki verið forðað með inngripum eftir árið 2006 eins og ég hef þegar sagt og það er jafnljóst að landsdómur nær ekki til þess tíma sem orsaka hrunsins er að leita. Ég hlýt líka að velta fyrir mér þeim athugasemdum sem komið hafa fram í fjölmiðlum að undanförnu um mannréttindaþáttinn varðandi málsmeðferðina fyrir landsdómi í framhaldi af vinnu þingmannanefndarinnar. Þetta eru vissulega rök sem ástæða er til að íhuga vel og velta fyrir sér áður en endanleg ákvörðun er tekin með greiddu atkvæði í þinginu. Svo mikið er víst að kaleikurinn sem okkur þingmönnum er færður í þessu máli er beiskur því að aldrei fyrr hefur Alþingi Íslendinga staðið í viðlíka sporum og þeim sem við nú stöndum í; að þurfa hugsanlega að beita ákæruvaldi, ekki sem ein heild, ekki sem þingheimur, heldur hvert og eitt okkar með því atkvæði sem við greiðum þegar þar að kemur. Sú umræða bíður þó enn um sinn og ekki mun okkur veita af að fá svolítið svigrúm til að íhuga ráð okkar uns þar að kemur. Sá hluti skýrslunnar sem hér er til umræðu felur í sér samhljóm sem ástæða er til að fagna og taka fullt mark á, annað hvort væri nú. Skýrslan sýnir að Alþingi er ekki alls varnað. Hún sýnir líka að ríkisstjórnin sem nú situr hefur ekki setið auðum höndum í umbótastarfi sínu því að ýmis þeirra verkefna sem nefnd eru í skýrslunni eru þegar hafin eða í undirbúningi, eins og hæstv. forsætisráðherra hefur þegar rakið. Mig langar, frú forseti, áður en ég lýk máli mínu að fá að brýna þingheim til dáða í því endurreisnarstarfi sem framundan er með því að vitna aftur í sama ljóð og ég fór með hér í upphafi eftir þjóðskáldið góða Einar Benediktsson er hann orti og ávarpaði að sjálfsögðu syni landsins. Í ljósi jafnréttisbaráttu undanfarinna áratuga ætlast ég til að dætur Íslands taki þetta nú til sín líka, með leyfi forseta: Þú sonur kappakyns! Lít ei svo með löngun yfir sæinn, lút ei svo við gamla, fallna bæinn, byggðu nýjan, bjartan hlýjan, brjóttu tóftir hins.

Virðulegi forseti. Sú skýrsla sem við ræðum hér og nú er í raun og veru ekki afrakstur eiginlegrar, sjálfstæðrar rannsóknar, en byggir engu að síður á gríðarlegri vinnu þeirrar nefndar sem hefur undirbúið skýrsluna og fyrir það ber sannarlega að þakka. Hún byggir hins vegar á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem við ræddum fyrr á þessu ári, enda er það svo að löggjöfin sem við settum í framhaldi af þeirri skýrslu mælti í raun fyrir um það að nefndinni væri ætlað að fara yfir ábendingar þær sem fram kæmu í skýrslu rannsóknarnefndarinnar jafnframt því að leggja fram hugmyndir og tillögur og móta viðbrögð við því sem þar gæti að líta. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að átta okkur á þessu. Þetta er ekki sjálfstætt rannsóknarplagg, en þetta er hins vegar vel unnin skýrsla í þeim skilningi að fanga er leitað mjög víða. Ég er ekki að segja þetta til að rýra á nokkurn hátt starf nefndarinnar, ég veit að þar liggur að baki gríðarlega mikil og einlæg vinna. Enginn vafi leikur á því að í þessari skýrslu er að finna margar gagnlegar ábendingar. Á margan hátt er verið að flytja áfram þær tillögur sem rannsóknarnefndin kynnti í skrifum sínum. Ég get tekið undir fjölmargar þessara tillagna en aðrar er ég hins vegar ekki alveg jafnviss um að ég muni taka undir eða er ósammála þeim. Ég minni líka á orð formanns nefndarinnar, hv. þingmanns Atla Gíslasonar, en hann hvatti til beinskeyttrar umræðu og hvatti til þess að við ræddum málið með þeim hætti. Það er líka mjög mikilvægt þegar við erum að fjalla um svona mál að við setjum okkur ekki bara í þakklætisgírinn heldur reynum líka að skoða þessi mál frá einhverju krítísku sjónarhorni. Hér er verið að fara yfir mjög vítt svið. Nefndin er að spanna svið rannsóknarnefndar Alþingis og lýsir afstöðu sinni til margra þeirra niðurstaðna sem þar getur að líta. Þegar sú skýrsla var til umræðu hér á Alþingi orðaði ég það þannig að hún væri umræðugrundvöllur. Hún getur aldrei og á auðvitað ekki að vera einhver stórisannleikur, þó að taka megi undir ýmislegt sem þar segir. Skýrslan er hins vegar einstæð að því leytinu til að þar eru upplýsingar um mjög margt sem mér, sem er reyndur þingmaður og ráðherra, var a.m.k. hulið alveg fram að því. Það er dálítið vandasamt að átta sig á stöðu málsins. Hér er um að ræða þykka og mikla skýrslu þar sem komist er að niðurstöðu um ýmsa þætti. Í raun og veru er þinginu ekki ætlað með afgreiðslu þessa máls hér og nú að taka afstöðu til alls þess sem segir í skýrslunni. Hluti af þessari skýrslu er tillaga til þingsályktunar þar sem settar eru fram að sumu leyti býsna ákveðnar tillögur, að öðru leyti tillögur sem fela í sér ákall um það að undirbúa frumvörp og breytingar. Við hljótum síðan að taka afstöðu til þeirra þegar þær koma að nýju inn í þingið í öðrum búningi, hvort sem þær verða undirbúnar af einstökum þingnefndum, eins og hvatt er til að hluta til í þessari þingsályktunartillögu, eða ekki. Enn fremur hlýtur auðvitað að koma til kasta framkvæmdarvaldsins, sem hefur nú kannski ekki fengið allt of háa einkunn í þessari umræðu undanfarna daga, að undirbúa þær og leggja síðan fyrir Alþingi. Það sem við þurfum að gera er að fylla inn í þessa mynd, það gerum við í fyllingu tímans. Þá munum við auðvitað takast á um ýmis efnisatriði sem koma fram sem lúta að stjórnarskránni, lögum um ráðherraábyrgð og starfsemi á fjármálamarkaði, svo ég taki bara dæmi úr þingsályktunartillögunni eins og hún liggur hér fyrir. Það sem við sjáum hins vegar á þessu er að þó að tilefnið sé hið mikla efnahagslega hrun sem varð á haustdögum 2008, er það engu að síður þannig að fjölmargt í skýrslu og tillögum nefndarinnar er í sjálfu sér óháð því sem gerðist á árinu 2008. Þar er einfaldlega um að ræða tillögur sem lúta að því að bæta stjórnsýslu okkar og bæta löggjöfina með ýmsum hætti sem út af fyrir sig hefði ekki þurft þetta mikla tilefni til að hrinda í framkvæmd. Þetta eru tillögur sem snerta mjög marga þætti og eru ágætisábendingar um sitthvað sem almennt mætti betur fara og eiga fyllilega rétt á sér án tillits til þess. Hér er ég ekki að leggja endanlegt mat á allar þessar tillögur, en segi að þetta séu efnisatriði sem er verið að velta upp. Það segir líka ýmislegt þarna um þróun efnahagsmála sem má auðvitað draga í efa að hefði haft þau áhrif að það leiddi til efnahagshrunsins. Við vitum að ástæður efnahagshrunsins eru margslungnar og margar. Þær eru að hluta til innlendar, þær eru líka að hluta til erlendar og hægt væri að fara yfir það í alllöngu máli ef tími væri til og þyrfti auðvitað að fara yfir í löngu máli ef eitthvert gagn ætti að vera af slíkri umræðu. Við höfum hins vegar haft tækifæri til að gera það m.a. í umræðunni um stóru rannsóknarnefndarskýrsluna, ég ætla ekki að endurtaka það. Bæði hér og í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram mjög skýr krafa um aukna formfestu. Það er út af fyrir sig jákvæð þróun þó að ég hafi sem stjórnmálamaður mjög oft rekið mig á það að meðal almennings er kannski ekkert sérstakur áhugi á því að auka formfestuna. Hversu oft heyrum við ekki einmitt um ósveigjanleika kerfisins þegar fólk leitar á náðir þess og þar mætir því einmitt að ekki sé hægt að leysa úr málum vegna þess að það sé nú þessi reglugerð og þessi lög og þessi praxís og þessi fordæmi sem geri það að verkum að ekki sé hægt að leysa úr málum. Alveg sama hvernig við reynum að skrifa niður slíkt form, það breytir engu um það að ýmislegt í þjóðfélagi okkar er eðli málsins samkvæmt þannig að sumt af því kallar á það að menn þurfa að leita úrlausnar án þess að geta alltaf stuðst við niðurskrifaða formlega texta og auðvitað verða menn að byggja á einhverju öðru. Þróunin í samfélagi okkar hefur hins vegar verið í þessa átt. Nýju stjórnsýslulögin sem voru sett hér á 10. áratug síðustu aldar gjörbreyttu þessu og gerðu það að verkum að ýmislegt af því sem menn höfðu getað gert og komist upp með að gera gátu menn ekki gert eftir að lögin höfðu verið sett. Eftirlitshlutverkið sem við jukum hér, m.a. með því að gera Ríkisendurskoðun svo sjálfstæða, eftirlitshlutverkið sem við höfum látið í hendurnar á ýmsum eftirlitsstofnunum hefur líka gert það að verkum að ýmislegt af því sem menn gerðu bak við tjöldin svo lítið bæri á án þess að menn kipptu sér neitt upp við það er eitthvað sem ekki verður gert í dag. Þannig að á margan hátt er þetta rökrétt framhald af fjölmörgu af því sem við höfum gert. Ég get ekki tekið undir það að hér hafi allt verið í lamasessi í stjórnsýslunni. Auðvitað hefur mjög margt verið vel gert í stjórnsýslu okkar. Ég hef þau kynni af íslenskri stjórnsýslu að þar starfi fólk sem vill fylgja eftir ströngum formreglum og sem gerir til að mynda kröfu til þess að gengið sé frá fjárveitingu, sem rennur í gegnum ráðuneyti, á grundvelli samninga og þar fram eftir götunum. Ekki hafa allir verið ánægðir með það, en þetta er sú þróun sem hefur orðið og hefur verið og ég held að við eigum að halda áfram á þeirri braut. Mjög margt viturlegt hefur verið sagt í þessari umræðu um stöðu Alþingis. Það er alveg rétt að við þurfum að efla starfsemi Alþingis og sjálfstæði þess. Það er líka hárrétt sem hefur verið bent á að stjórnskipuleg staða Alþingis er auðvitað gríðarlega sterk. Alþingi hefur löggjafarvaldið. Alþingi hefur fjárveitingavaldið. Alþingi hefur þess vegna auðvitað gríðarlega sterka stöðu. Hins vegar vitum við að í því þingræðislega fyrirkomulagi sem við búum við er þetta er samtvinnun framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Ég tel ekkert óeðlilegt við það, eins og ég nefndi í andsvari áðan. Það er auðvitað þannig að það hlýtur að vera hinn pólitíski meiri hluti sem Alþingi ber ábyrgð á sem stendur að ríkisstjórnum, sem leggur fram frumvörp og þar fram eftir götunum. Það dregur hins vegar ekki úr ábyrgð Alþingis að fara vel yfir málin, ræða málin og taka afstöðu sína á grundvelli þess. Ég tel að á margan hátt sé sú umræða sem við tökum þessa dagana viss prófsteinn á ýmislegt af því sem við erum að reyna. Þess vegna eru það mér heilmikil vonbrigði að taka eftir því að ráðherrar ríkisstjórnarinnar, fulltrúar framkvæmdarvaldsins sem við starfandi þingmenn teljum okkur eiga mikið erindi við einmitt þessar klukkustundirnar, hafa í litlum mæli séð sér fært að taka þátt í þessari umræðu og skiptast á skoðunum við okkur með andsvörum eða ræðum. Ég hefði talið að það hefði styrkt umræðuna og verið vísbending um það af hálfu framkvæmdarvaldsins að fullur vilji væri til þess að koma til móts við og svara því ákalli sem sannarlega birtist í þessari skýrslu þingmannanefndarinnar og skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem lýtur að þessu. Á undanförnum árum hefur ýmislegt verið rætt um það hvernig hægt væri að styrkja stöðu Alþingis og hafa fjölmargir fræðimenn skrifað um það. Ég nefni starfsmann Alþingis, Þorstein Magnússon, sem hefur skrifað mjög margt viturlegt um þetta, bók eftir Gunnar Helga Kristinsson sem lýtur að því sama, athuganir Bryndísar Hlöðversdóttur og nefndar hennar í þessa veru. Þannig að við höfum ýmislegt til að byggja á. Auðvitað höfum við reynt að setja reglur til að styrkja stöðu Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu og setja framkvæmdarvaldinu einhverjar skorður. Ég ætla að taka dæmi. Við höfum reglur sem kveða á um það hvenær þingmenn og ráðherrar geta lagt fram mál sem koma til umræðu og afgreiðslu án þess að afbrigða sé leitað. Síðasti skiladagur á þessu þingi var 1. apríl. Ég skoðaði þetta vegna þess að það var mér í minni hvernig mál voru lögð fram einmitt um þær mundir. 1. apríl síðastliðinn fylltust borð þingmanna af stjórnarfrumvörpum sem var rutt inn í þingið á síðasta degi. Þetta má auðvitað kalla að reyna að smeygja sér fram hjá þessari reglu. Þetta var sannarlega síðasti dagurinn sem mátti skila, en auðvitað er ekkert vinnulag á því af hálfu framkvæmdarvaldsins að hrúga öllum málum inn á þessum eina og sama degi. Ég hef aflað mér upplýsinga um það að 92 stjórnarfrumvörp hafi verið lögð fram á vetrarþingi, vorþingi og septemberþingi, helmingur þessara stjórnarfrumvarpa, 46 af 92, var lagður fram síðasta daginn, 1. apríl. Til viðbótar komu 15 frumvörp fram eftir það. 60 af 92 frumvörpum, 2/3 allra frumvarpa ríkisstjórnarinnar, stjórnarfrumvarpa, voru lögð fram annaðhvort á síðasta degi eða eftir að þingsköp Alþingis kveða á um að slík frumvörp eigi að koma fram eigi þau að fá afgreiðslu á annað borð. Hér þarf ekkert að herða reglur. Nefndin hvetur til þess að að þessu máli sé sérstaklega hugað. Reglurnar eru til staðar. Framkvæmdarvaldið hegðar sér í raun og veru eins og menn hegðuðu sér á útrásartímanum þegar verst var - voru að finna smugur, smeygja sér í raun og veru fram hjá reglunum með þeim hætti sem hér um ræðir. Þetta er auðvitað ólíðandi og Alþingi þarf ekkert nýjar reglur eða nýjar ákvarðanir; við þurfum hins vegar sem þingmenn að standa fast að baki hæstv. forseta Alþingis í því að reyna að tryggja að þetta sé eins og hjá fólki. Mig langar að víkja að einu sem var dálítið gert að umræðuefni í gær og það er sú lífseiga kenning að efnahagshrunið hér á landi sé eins konar dauðadómur sem hafi verið kveðinn upp yfir markaðsbúskapnum. Þetta er fráleitt. Þetta finnst mér eins og gamall endurómur frá miðri 19. öld, 1848, þegar menn töldu að kreppurnar kæmu yfir og þá hryndi nú markaðurinn, kapítalisminn, og upp risi hið sósíalíska kerfi. Þetta er einhver endurómur frá þeim tíma. Þetta er auðvitað ekki þannig. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er hvergi verið að vísa markaðsbúskapnum á bug, eins og ætla má af umfjöllun sumra. Það er hvergi vikið að neinu slíku í þeirri skýrslu. Áherslan er hins vegar lögð á það að eftirlit sé nægjanlegt og öflugt, leikreglurnar skýrar og sanngjarnar og það þurfi að setja atvinnulífinu sanngjarnar og eðlilegar skorður. Undir þau sjónarmið hljótum við að taka. Við hljótum hins vegar eftir sem áður að byggja þjóðskipulag okkar m.a. á markaðsbúskap með öflugu aðhaldi til að tryggja þann efnahagslega vöxt sem við viljum sjá að verði. Vesturlönd hafa nær undantekningarlaust ratað í vandræði eins og við vitum. Það talar hins vegar enginn, nema kannski villta vestrið, almennt um að við eigum að hverfa frá því þjóðskipulagi sem við höfum stuðst við upp á síðkastið. Því var líka haldið fram að þetta væri afrakstur einhverrar hugmyndafræði, að málum hafi verið komið þannig fyrir að ætlunin hafi verið að slaka á öllu eftirliti, t.d. með fjármálakerfinu í landinu. Þessu fer víðs fjarri. Það var ekki þannig. Ég hef skoðað sérstaklega þau þingmál sem lúta að þessu. Á hverju einasta ári er hæstv. viðskiptaráðherra, nú efnahags- og viðskiptaráðherra, skylt að leggja fram frumvarp til laga um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi með síðari breytingum. Þar er gert ráð fyrir því að tiltekinn hundraðshluti af veltu fjármálafyrirtækja fari í það að fjármagna Fjármálaeftirlitið. Þessi mál hafa verið hér til umræðu og ég skoðaði 2006 og 2007 sérstaklega. Hvað kemur þar fram? Kemur fram að það hafi verið hugmyndafræðilegur ágreiningur í þessum efnum? Kemur fram að það hafi verið mikil gagnrýni af hálfu þeirra sem nú tala um að einhver sérstök hugmyndafræði hafi verið á bak við það að reyna að veikja þessar eftirlitsstofnanir? Kom þetta fram í umræðum á þeim tíma? Nei, alls ekki. Umræður um þessi mál voru mjög litlar og lutu aldrei að þessu. Þvert á móti var lítil umræða um þetta og pólitísk samstaða um það hvernig þessum málum ætti að hátta, hvernig ætti að fjármagna eftirlitskerfið í landinu. Í nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar frá árinu 2006 segir t.d., með leyfi virðulegs forseta: „Starfsemi íslenskra fjármálafyrirtækja hefur aukist mikið á undanförnum árum. Á árinu 2005 stækkuðu íslensk fjármálafyrirtæki enn frekar og juku jafnframt hlutdeild starfsemi sinnar erlendis. Nefndin fagnar þessari þróun en telur jafnframt að í viðskiptalífinu verði að vera skýrar reglur svo að þeir sem starfa á því sviði viti hvað er leyfilegt og hvað ekki.“ Með öðrum orðum, um það er samstaða. Menn fagna því að fjármálamarkaðurinn okkar hafi stækkað, fyrirtækin vaxið o.s.frv. Hv. þingmaður Atli Gíslason fjallaði einmitt um þessi mál í efnahags- og viðskiptanefnd á árinu 2007, ef ég man rétt, og vakti athygli á því að þróunin hefði verið sú að fjárveitingar til Fjármálaeftirlitsins hefðu hækkað mjög mikið og bar þær saman við fjárveitingar til Samkeppniseftirlitsins og vakti athygli á því að hlutfallið milli framlaga til Samkeppniseftirlitsins annars vegar og Fjármálaeftirlitsins hins vegar væri 1 á móti 3,7, sem sagt að fjárframlög til Fjármálaeftirlits væru 370% af framlögum til Samkeppniseftirlits. Hann fann að þessu, ekki vegna þess að hann vildi veikja Fjármálaeftirlitið, heldur taldi hann að þetta hlutfall væri óeðlilegt og vakti athygli á því að það væru svona 170–200% hærri framlög til fjármálaeftirlita í nágrannalöndum okkar og taldi að gæta þyrfti jafnræðis. Ég undirstrika þetta vegna þess að það er óþolandi að því sé haldið fram að hér hafi verið keyrð áfram einhver hugmyndafræði sem fól í sér að það ætti að slaka á eftirlitinu. Það var ekki þannig. Pólitísk samstaða var um að þetta eftirlit ætti að vera mikið, ætti að vera virkt. Það var pólitísk samstaða um það hvaða fjárveitingar ættu að fara til þessa málaflokks og um það varð enginn ágreiningur. Það breytir ekki því að við getum verið sammála um það að eftirlitskerfi okkar hafi brugðist. Það fer ekkert á milli mála. Því hefði það ekki brugðist væru aðstæður hér með öðrum hætti. Fyrir þessu eru margar ástæður og ég ætla mér svo sem ekki þá dul að tíunda þær allar en vek athygli á því sem þáverandi seðlabankastjóra Davíð Oddssyni benti á á sínum tíma, að valdmörkin milli Fjármálaeftirlitsins annars vegar og Seðlabankans hins vegar væru óskýr. Nú blasir þetta auðvitað við. Við þurfum þess vegna að bregðast við þessu. Ef ég man rétt lagði finnski sérfræðingurinn, sem kallaður var til á sínum til að fara yfir þessi mál, Jännäri, til sameiningu þessara tveggja stofnana. Ef til vill er það skynsamlegt og ég fagna því þá að yfir þessi mál verði farið, eins og kemur fram í plöggum þingmannanefndarinnar og í raun og veru er því gefið mjög undir fótinn að skynsamlegt sé að gera þetta þannig. Höfum við lært eitthvað af þessu? Höfum við sjálf á þessum vetri, á þessu ári, haft þetta í huga þegar við erum að velta fyrir okkur öðrum þingmálum, öðrum frumvörpum sem koma hér inn? Ég vek t.d. athygli á því að nú verður væntanlega til afgreiðslu, sennilega ekki á þessu þingi en því næsta, frumvarp til laga um fjölmiðla. Þar er vakin athygli á því að valdmörk milli eftirlitsstofnana á því sviði séu mjög óljós. Neytendastofa hafi þar lögbundið hlutverk sem greinilega mun skarast á við lögbundið hlutverk hinnar nýju fjölmiðlastofu. Við þurfum ekki bara að fá gagnlegar ábendingar frá þingmannanefndinni eða rannsóknarnefndinni, við þurfum þegar í stað að bregðast við í einstökum tilvikum þegar það á við til þess að lenda ekki í sama pyttinum þótt á ólíku sviði sé. Virðulegi forseti. Ég hef nú ekki nema 20 mínútur til að stikla mjög á stóru yfir fáein atriði. Það hefði auðvitað verið mikil freisting að fara yfir efnisatriði málsins miklu frekar en ég hef gert. Ég fagna því að þessi skýrsla liggi fyrir. Ég tel 

Frú forseti. Ég kem hér í andsvar af því ég hjó eftir þeim hluta ræðu hv. þingmanns Einars K. Guðfinnssonar þar sem hann sagði að í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis væri markaðsbúskap hvergi vísað á bug eða felldir áfellisdómar yfir hugmyndastefnum. Ég vil spyrja þingmanninn: Bjóst hann við því að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis yrði eitthvert pólitískt uppgjör við hugmyndastefnur? Ég bjóst alls ekki við því og tel að hlutverk nefndarinnar hafi ekki verið að gefa stjórnmálastefnum einkunn. Skýrslan var hins vegar harður áfellisdómur yfir framkvæmd þeirrar skefjalausu frjálshyggju sem var iðkuð hér á landi í aðdraganda hrunsins. Þá var keyrð í gegn hugmyndafræði þar sem stjórnmálamennirnir voru í raun og veru blindaðir af ofbirtu eigin kenninga um hvernig ætti að iðka þessa frjálshyggju. Þetta var með öðrum orðum kannski ofstæki iðkað í verki. Það er ekki hlutverk rannsóknarnefndarinnar eða þingmannanefndarinnar að gera upp við stefnuna sem slíka heldur framkvæmdina. Hið hugmyndafræðilega uppgjör hlýtur að fara fram á öðrum vettvangi. Svo verð ég að segja að mér finnst þessi umræðutörn um skýrslu þingmannanefndarinnar ekki rétti vettvangurinn til að fara í það uppgjör þó að það megi gjarnan eiga sér stað innan tíðar.

Virðulegi forseti. Nei, ég bjóst ekki við því að nefndin kæmist að þeirri niðurstöðu að um hrun markaðsbúskaparins væri að ræða vegna þess að það hefði auðvitað verið röng niðurstaða. Ég hefði ekki gert ráð fyrir því að nefndin kæmist að slíkri niðurstöðu. Auðvitað fór hv. þingmaður sjálfur að ræða um að ástæðan væri hin skefjalausa frjálshyggja og það allt saman, frasar sem við erum höfum heyrt í umræðunni um þetta. Ég var hins vegar að vekja athygli á því að það sem við gerðum á Íslandi var að byggja upp markaðssamfélag sem var mjög áþekkt því markaðssamfélagi sem við þekkjum á Vesturlöndum almennt. Þar fór ýmislegt úrskeiðis. Við höfum farið yfir það. Við sjáum í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem þingmannanefndin tekur undir í umfjöllun sinni, að ástæðunnar er fyrst og fremst að leita innan fjármálastofnananna sjálfra og í framferði þeirra. Það sem ég dró fram var að á þeim tíma var í raun og veru ekki ágreiningur um það hér þyrftu að vera skýrar leikreglur. Enginn vafi er á því að okkur mistókst ýmislegt í því að setja þær leikreglur og okkur mistókst ýmislegt í að fylgja þeim eftir. Það hefur hins vegar ekkert með þessa grundvallarspurningu að gera. Að gefnu tilefni velti ég upp umræðunni frá því í gær þegar þessi mál bar á góma með svipuðum hætti og því haldið fram að þetta væri einhvers konar táknmynd fyrir hrun ákveðins hugmyndakerfis. Ég segi: Ég get ekki fundið því stað í þessari skýrslu. Þar er ekkert sem gefur til kynna nokkuð af því taginu. Auðvitað var rannsóknarnefndin ekki í þeim færum eða hafði ekki það hlutverk að leggja hugmyndafræðilegt mat á hrunið að öðru leyti en því að reyna að draga fram ástæðu þess. Hún rakti ástæðuna fyrst og fremst til tiltekinna atriða sem hafa ekki með þessa hugmyndafræðilegu spurningu að gera.

Frú forseti. Það er gott að vita að þingmaðurinn ætlaðist ekki til þess að rannsóknarnefndin færi í pólitískt uppgjör við hugmyndastefnur. Þingmaðurinn segir að ýmislegt hafi farið úrskeiðis á stjórnarárum fyrri ríkisstjórnar 2003–2007. Það er vissulega rétt. Ýmislegt fór úrskeiðis, en það sem fór úrskeiðis í raun og veru hugmyndafræðilega var að stefnan var tekin of langt. Hún ýktist í athöfnum fjármálakerfisins og í athöfnum ráðandi afla og varð þar af leiðandi sjálfstæð stefna í framkvæmd. Það er auðvitað vandinn. Það var það sem fór úrskeiðis. Ég ítreka það að hugmyndafræðilegt uppgjör getur að sjálfsögðu ekki átt sér stað á þessum vettvangi í tengslum við skýrsluna sem hér liggur fyrir. Það er hins vegar mjög brýnt að það fari fram og eigi sér stað fyrir opnum tjöldum og úr því verði skorið í kjörklefanum þegar þar að kemur.

Virðulegi forseti. Ég mótmæli því harðlega að hér hafi verið framkvæmd einhver öfgastefna í stjórnmálum eða efnahagsmálum. Því fer víðs fjarri. Það sem var gert á Íslandi var nákvæmlega það sama eða sambærilegt við það sem átti sér stað t.d. erlendis. Við skulum taka dæmi. Er það t.d. þannig að á bankar á Vesturlöndum séu almennt í eigu ríkisins? Svo er ekki. Það sem hér er vísað til er að á Íslandi voru seldir bankar. Við vitum hins vegar hvernig fór um þá sjóferð varðandi rekstur þeirra. Það hefur ekki með þá hugmyndafræðilegu spurningu að gera hvort bankar eiga að vera í eigu ríkisins eða í eigu einstaklinga eða félaga í þeirra eigu. Ég vakti athygli á því og sýndi fram á það að í umræðunni sem fór fram um kjarna máls, þ.e. hvernig við ættum að haga eftirlitinu, hafi hugmyndafræðilegur ágreiningur ekki verið til staðar. Upp á þetta ívitnaða nefndarálit sem ég nefndi áðan skrifuðu m.a. hæstv. dóms- og mannréttindaráðherra og hæstv. forsætisráðherra sem sátu þá í þeirri þingnefnd. Þeir sögðu: Fjármálamarkaðurinn hefur stækkað, það er gott. Við þurfum að hafa um þetta skýrar reglur. Um þetta voru allir sammála. Þegar kom síðan að því að taka ákvörðun um umfang eftirlitsins og taka ákvörðun um hversu mikla fjármuni ætti að veita til þess, voru menn sömuleiðis algjörlega sammála. Ég er að segja þetta: Það þýðir ekkert að koma eftir á og reyna að skrifa söguna upp á nýtt. Á þessum tíma var um það almenn samstaða að fagna vexti fjármálakerfisins. Við gerðum okkur ekki grein fyrir hversu feisknar stoðirnar voru innan einstakra fyrirtækja, hvernig menn höfðu misnotað vald sitt m.a. með krosseignatengslum, með lánum bankanna til eigenda o.s.frv. Við höfðum gert ráð fyrir því að með því að leggja þetta mikla fjármuni 

Virðulegi forseti. Það er svolítið skrýtið að koma upp eftir þessar heitu umræður um markaðskerfið, sem ég tel að sé það kerfi sem við eigum að búa við. En ég held hins vegar að okkur sé öllum ljóst að það hvernig til tókst á undanförnum árum olli miklu hruni og við þurfum að vanda okkur í því hvernig við umgöngumst markaðshagkerfið eins og reyndar allt annað sem við gerum. Þetta var nú útúrdúr, ég bara gat ekki látið hjá líða eftir þessar heitu umræður að koma aðeins inn á þetta mál. Virðulegi forseti. Það var 12. apríl síðastliðinn sem rannsóknarnefnd Alþingis skilaði skýrslu sinni um bankahrunið, aðdraganda þess og orsakir. Nefndinni var í upphafi ætlað að skila og ljúka starfi sínu mörgum mánuðum fyrr og nokkur óánægja hafði verið með að seinkun varð á skýrslugerðinni eða lokum skýrslunnar. Þegar hún hins vegar leit dagsins ljós held ég að allir hafi verið á einu máli um að fresturinn hefði verið af því góða, því að lýsingin og tíðindin sem var að finna í skýrslunni voru þess eðlis að það skipti meginmáli að engin hrákasmíð væri á því efni sem þjóðinni var kynnt því það voru vond tíðindi sem okkur voru flutt. Vondu tíðindin voru þau að við getum ekki bara kennt bankamönnum um þó að þeir hljóti að bera mesta ábyrgð, vondu tíðindin voru að við getum líka sjálfum okkur um kennt. Þegar ég segi við á ég ekki einungis við stjórnmálamenn eða alþingismenn, heldur flesta þá sem koma að opinberum störfum, hvort sem það var í stjórnsýslu, eftirlitsstofnunum, háskólum eða fjölmiðlum. Allir féllu á prófinu. Við kusum hér á Alþingi níu manna nefnd til að fjalla um skýrsluna og móta viðbrögð Alþingis við henni. Sú nefnd hefur nú lokið störfum og er ástæða til að þakka þingmönnum sem völdust til þess verkefnis þá miklu vinnu sem þeir hafa innt af hendi. Skýrsla þeirra liggur nú fyrir og er skemmst frá því að segja að nefndin tekur undir niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar; stjórnkerfið fær falleinkunn. Alþingi, ríkisstjórn, Seðlabanki, eftirlitsstofnanir, embættismenn, fjölmiðlar, háskólar; allt heila klabbið fær falleinkunn. Þingmannanefndin leggur fram þingsályktunartillögu um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Þegar við samþykkjum tillöguna, sem ég efast ekki um að við munum gera, lofum við bót og betrun. Við lofum að endurskoða veigamikil lög og við lofum að leggja til við stjórnlagaþing breytingar á stjórnarskránni, en hún er auðvitað umgjörð og undirstaða allrar annarrar löggjafar í landinu. Þá munum við leggja til að rannsókn verði gerð á starfsemi lífeyrissjóða á Íslandi og á falli sparisjóðanna og loks verði gerð stjórnsýsluúttekt á Fjármálaeftirlitinu og Seðlabanka Íslands. Allt þetta get ég tekið undir og samþykkt. Einhverjar breytingartillögur, eða kannski ætti frekar að tala um viðbótartillögur, munu væntanlega verða fluttar og ég gæti best trúað að ég geti einnig stutt þær þó að ég ætli nú ekki að lofa neinu þar fyrr en ég sé þær. Virðulegi forseti. Það er ýmislegt sem við getum gert án þess að breyta lögum eða þingsköpum. Ég vil leggja til að við byrjum á því strax. Hæg eru heimatökin og þess vegna vil ég fyrst fjalla um fáein þeirra atriða sem snúa að Alþingi. Lagt er til að alþingismenn setji sér siðareglur. Það er bæði sjálfsagt og eðlilegt. Ég skal samt viðurkenna, virðulegi forseti, að ég hef alltaf verið svolítið kaldhæðin gagnvart siðareglum. Ég er þeirrar skoðunar að fólk eigi að haga sér eins og almennilegt fólk og finnst oft frekar aumt ef það þarf að tíunda það sérstaklega hvernig það á að fara að því. En þetta er eins og ég segi kaldhæðnisleg afstaða. Á síðasta áratug réðust Bretar í mikið starf við að setja þeim siðareglur sem eru í opinberri þjónustu, hvort heldur á þingi eða í stjórnsýslu. Eftir allmikið starf var lagt til að sjö grunngildi yrðu lögð til grundvallar þeim nánari siðareglum sem settar yrðu í stjórnsýslu eða á þingi eða hvar það nú var. Þau voru þessi: ósérhlífni, ráðvendni, hlutleysi, áreiðanleiki, gegnsæi, heiðarleiki og loks stjórnun og forustuhæfileikar. - En með því er átt við að stjórnendum og opinberum fígúrum beri að stuðla að framgangi þessara gilda sem talin voru upp með fræðslu og góðu fordæmi. Ég vil leggja til að við sem hér erum heitum því að temja okkur þetta allt strax og bíðum ekki eftir sérstökum siðareglum þar um. Í þingsályktunartillögunni er lagt til að endurskoðað verði hvernig stjórnarfrumvörp eru lögð fram og kynnt fyrir þinginu. Ég vil nota tækifærið og taka undir vanþóknun hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar á því hvernig öllu var sturtað hér inn í þingið á síðustu þingdögum 30. mars eða síðastliðið vor. Ég skora á samflokksmenn mína sem sitja í ríkisstjórn að hugsa um þetta strax, sem sagt hvernig stjórnarfrumvörp eru lögð fram og kynnt í þinginu. Þetta geta þau lagað. Þau geta gefið nægan tíma. Það er einfaldlega í þeirra höndum. Ég vona þess vegna að við þurfum ekki að bíða lengi eftir þessari bragarbót. Þá vil ég aðeins nefna innleiðingu EES-gerða. Ég er vissulega sammála því að í þeim efnum getum við haft önnur og betri vinnubrögð en við höfum nú. Ég tel samt að við megum vara okkur á því að fara ekki úr einum öfgum í aðrar í þessum efnum, þ.e. að í dag fjöllum við nánast ekkert um þessar gerðir þegar þær eru teknar inn í EES-samninginn þó að vissulega fjöllum við um það ef setja þarf sérstök lög. En það er lítið sem ekkert fjallað um það þegar þær eru teknar inn í samninginn. Ég tel að við verðum að passa okkur á að fara ekki úr þeim öfgunum yfir í það að ætla að rýna hverja einustu gerð. Við verðum að fara þar einhvern meðalveg. Þó að ég sé mikill talsmaður þess og ákafur að greina betur á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds þýðir það ekki í mínum huga að þingið eigi að gera allt og framkvæmdarvaldið ekki neitt. Framkvæmdarvaldsins á að vera það sem þess er og okkar það sem okkar er. Þess vegna vil ég vara við því að þingið hætti að nota þá miklu þjónustu sem framkvæmdarvaldið innir vissulega af hendi, t.d. í sambandi við það hvernig EES-gerðir eru leiddar í lög eða reglur útfærðar hér á landi. Alþingi á hins vegar að hafa eftirlit með þessum þætti í störfum framkvæmdarvaldsins eins og öllum öðrum þáttum. Ég vil sannarlega taka undir það að hvort heldur eru embættismenn eða Alþingi, þegar það á við, þá eiga þeir að huga að íslenskum aðstæðum þegar EES-reglur eru innleiddar og nota það svigrúm sem oft er í þessum gerðum, sem kallaðar eru, að laga þær að þeim raunveruleika sem við búum við hér eða er í öðrum löndum þar sem þessar reglur eru innleiddar. Það er alltaf eða oftast eitthvert svigrúm til að huga að þeim raunveruleika sem fólk býr við. Ég held að við eigum að gera það í þessum efnum. Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að víkja að stjórnsýslunni og þeirri gagnrýni sem kemur fram á hana í skýrslunni og ég tel að eigi fullan rétt á sér. Mig langar líka að nefna það sem stundum er sagður kostur við okkur Íslendinga, og það er að binda okkur ekki of mikið við formið og hinar ströngu leiðir stjórnsýslunnar. Vissulega er hér stutt á milli fólks, styttra en í hinum stóru löndum. Það er oft hægt að taka upp símann og koma erindum áleiðis. Ekki er alltaf þörf á að fara mjög formlega leið. Ég tel að þetta sé kostur sem við eigum að halda í eins lengi og við getum. Það sem ég á við er að við gerum hinum almenna borgara það ekki erfiðara fyrir en þörf er á að vera í viðskiptum við stjórnsýsluna. Ég á við að opinberir starfsmenn séu liprir í allri umgengni sinni við fólkið sem borgar þeim kaup. En lipurheit af þessum toga mega auðvitað ekki verða til þess að gera upp á milli fólks eða koma niður á áreiðanleika stjórnsýslunnar og auðvitað verður að vera hægt að rekja erindi fólks innan stjórnsýslunnar og afdrif erinda í kerfinu. Ég vil líka leggja áherslu á að það þarf ekki bara að setja vinnu- og verklagsreglur, það þarf að fara eftir þeim. Ég er hrædd um að það gleymist stundum. Þegar kemur að stjórnarathöfnum öllum og ekki síst þeim sem snerta æðstu stjórn ríkisins skiptir auðvitað meginmáli að formsatriði séu í heiðri höfð. Það skiptir máli að halda skrár og fundargerðir, hvaða mál voru rædd á fundum og hver var niðurstaða umræðunnar. Því er skemmst frá að segja að ég var nánast orðlaus yfir þeirri fljótaskrift sem virðist hafa verið í slíkum efnum á ríkisstjórnarheimilinu og vona sannarlega að því hafi nú þegar verið kippt í lag og held reyndar að svo hljóti að vera. Ég ætla ekki að ræða sérstaklega þann lista sem þingmannanefndin leggur fram um löggjöf sem þau leggja til að verði endurskoðuð. Við erum væntanlega öll sammála um nauðsyn þess þó að okkur muni eflaust greina á um það í einhverjum atriðum hvernig það verði gert. Ég mun leggja inn í lagabreytingapúkkið á nýju þingi með því að endurflytja frumvarp sem við fluttum 19 þingmenn síðastliðið vor. Verði það frumvarp samþykkt geta þingmenn tekið sér leyfi frá þingstörfum á meðan þeir gegna ráðherraembætti. Þetta er atriði sem ég tel að skipti miklu máli í því að skilja betur á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Ég vona sannarlega að það fái framgang hér í þinginu og að sú venja leggist af, sem löngum virðist hafa ríkt hér á bæ, sem er að fólk telji að ýmislegt megi færa til betri vegar en það sé bara ekki akkúrat tíminn til þess núna. Ég held einmitt að við súpum seyðið af því að menn hafi haft góðan vilja en ekki gert neitt í málunum. Svoleiðis háttsemi þurfum við að breyta.

Frú forseti. Nú eru nærri tvö ár frá því að hrunið varð og fjármálakerfi þjóðarinnar hrundi með óskaplegum afleiðingum fyrir mjög marga, fólk missti vinnuna, fólk missti eignir, lán hækkuðu óeðlilega o.s.frv. Það er fortíð og saga. Þjóðin á líka framtíð. Við þurfum að horfa á framtíðina í auknum mæli og hætta að einblína eins mikið á fortíðina og mér sýnist margir hafa gert. Við eigum að fara að skipta þessu upp í það sem gerðist fyrir hrun og eftir hrun alveg sérstaklega því að einhvers staðar liggur framtíðin. Mér finnst að íslenska þjóðin kalli mjög eftir hugmyndafræði, þ.e. sýn á hvert við erum að fara. Hvert er þjóðin að fara frá þeim stað sem hún er stödd á núna? Mér sýnast allt of margir vera að hugsa um hvar við vorum, hvað við vorum að gera og hvað gerðist. En það eru mjög fáir sem segja þjóðinni: Við ætlum að fara þangað. Mér finnst þetta ferli - rannsóknarnefnd Alþingis sem sett var á með lögum í árslok 2008 stuttu eftir hrun, síðan skýrsla þeirrar sömu rannsóknarnefndar sem var algjörlega frábær, síðan stofnun þingmannanefndar til að vinna úr þeirri skýrslu og hún kom með þær tillögur sem við ræðum hér - þessar tillögur eru framtíðarsýnin. Þær eru sýnin sem segir okkur hvert þjóðin er að fara. Ég hygg að þegar rykið er fallið og menn fara að skoða söguna eftir svona 20, 30 ár, muni þeir segja að þetta hafi verið leyst frábærlega. Það er sannfæring mín að við höfum stigið mjög góð skref í því að vinna úr því sem gerðist og nota það til að búa til framtíðarsýn. Ég er því afskaplega ánægður með það plagg sem við höfum í höndunum, fyrir utan það að bæði rannsóknarnefndin og þingmannanefndin höfðu kjark til þess að taka mjög alvarlega á málunum, segja nákvæmlega hvað gerðist, draga ekkert undan, segja ekkert af tillitssemi við einn eða neinn. Þessar skýrslur báðar eru mjög berorðar. Þær segja það sem segja þarf og ég held að við höfum nálgast sannleikann eins og hægt er. Auðvitað nær maður honum aldrei. En við erum búin að nálgast sannleikann. Mér finnst ég vera kominn með þá mynd af fortíðinni að ég geti dregið af henni ákveðinn lærdóm. Ég ber því miklar væntingar til þess að þjóðin finni framtíðarsýnina sína, að hún finni hana og viti hvert hún er að fara, þá kannski sjatnar reiðin sem margir hafa leyft sér að láta krauma allt of lengi. Reiði er nefnilega mjög neikvæður eiginleiki sem menn ættu ekki að leyfa sér að láta blossa upp því að reiðin er verst fyrir þann sem er reiður, langsamlega verst. Hún eyðileggur líf hans. Reiðin er neikvæður þáttur sem byggir ekki upp, hann brýtur niður. Það er nauðsynlegt fyrir okkur núna að byggja upp og vita hvert við erum að fara. Meginniðurstaða bæði þingmannanefndarinnar og skýrslu rannsóknarnefndarinnar er að það er of mikið samsull á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Það er reyndar nokkuð sem ég hef bent á síðan ég kom inn á þing, að frumvörp eru samin hjá framkvæmdarvaldinu, að Alþingi setur þessa og hina framkvæmdina inn í fjárlög sem enginn getur haft eftirlit með því að það er Alþingi sem á að hafa eftirlit með framkvæmd fjárlaga og getur ekki haft eftirlit með því sem það ákveður sjálft. Það er held ég mjög slæmt fyrir báða aðila. Það er mjög slæmt fyrir Alþingi því að það verður mjög veikt þegar engin frumvörp eru samin hér á þingi, því að sá sem semur frumvarp og sá sem ritstýrir frumvarpi hefur mest um það að segja hvernig lagabálkurinn lítur út. Eins og fyrirkomulagið er núna semur einhver maður eitthvert frumvarp en ráðherra og ráðuneytið þurfa að samþykkja það fyrst, síðan ríkisstjórn og þá stjórnarflokkarnir. Svo er frumvarpið lagt fram og sent til nefndar. Allir þessir aðilar þurfa að rökstyðja breytingar sem upphaflegur höfundur þarf ekki að gera. Þess vegna er vald hans mjög mikið í því að móta hina endanlegu löggjöf. Ég held að það gagnist báðum að gera skilin á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds skarpari. Ef Alþingi semur öll frumvörp - það gæti sem sagt litið þannig út að þeir sem telja að þurfi að gera breytingu á lögum, t.d. ráðuneytin eða ráðherra, snúa sér til viðkomandi nefndar og óska eftir því að hún taki málið upp og semji frumvarp um það erindi sem þeir hafa, þær breytingar sem þeir vilja sjá. Það gætu félagasamtök og einstaklingar líka gert o.s.frv. Til dæmis gæti einstaklingur óskað eftir breytingu varðandi barnaverndarlög, síðan tekur nefndin um það ákvörðun hvort hún vill fara í þær breytingar og semja frumvarp sem nauðsynlegt er, og þá hefur ráðherrann væntanlega meiri hluta í nefndinni. Auðvitað þyrfti að flytja fólk úr ráðuneytunum ef þetta færi svona fram. Við erum með fjárveitingavaldið þannig að við getum alveg borgað þessu fólki sömu laun á nefndasviði Alþingis eins og við borgum því í dag í ráðuneytunum. Afleiðingin af því yrði sú að ráðuneytin mundu bara vinna við að framkvæma og framkvæmdin yrði miklu skýrari en þegar menn blanda því saman við lagasmíð. Verksvið Alþingis yrði líka mikið skýrara. Það mundi semja öll frumvörp að lögum sem hér yrðu lögð fram. Það held ég að yrði mjög jákvætt vegna þess að þingmenn eru jú kosnir af þjóðinni til þess að setja henni lög. Þeir eiga náttúrlega samkvæmt því að setja og semja þau lög sem hér eru samþykkt. Frú forseti. Ef ég fer í gegnum þessar báðar skýrslur, bæði frá rannsóknarnefnd Alþingis og frá þingmannanefndinni, vantar í þær nokkur atriði. Þær eru ekkert alfullkomnar. Þingmannanefndin var sett á laggirnar til að skoða rannsóknarnefndina eða skýrslu rannsóknarnefndarinnar, þannig að það sem vantar inn í skýrslu rannsóknarnefndarinnar vantar líka hjá þingmannanefndinni. Það sem mér finnst vanta eru útlönd. Ég spurði í andsvari í gær hvort menn teldu að Ísland væri eyland, þ.e. algerlega aflokað frá öllum umheiminum. En svo er að sjálfsögðu ekki. Þó að Ísland sé eyja er það langt frá því að vera eyland. Við erum í mjög miklum samskiptum við aðra. Til dæmis mátu matsfyrirtækin bankana ótrúlega hátt, gáfu þeim AAA, sem var alveg ótrúlegt. Ég tel að það sé ekki lítil ábyrgð að gefa einhverjum litlum bönkum þvílíka einkunn sem gerði það að verkum að þeir áttu greiðan aðgang að ódýru lánsfé um allan heim sem þeir ella hefðu ekki fengið. Ábyrgð matsfyrirtækjanna er því mjög mikil. Ábyrgð endurskoðenda er líka mjög mikil. Þeir gáfu þessar forsendur fyrir matsfyrirtækin til að meta bankana. Það hafði í för með sér að hér streymdu inn alveg gífurlegir peningar. Þeir streymdu reyndar ekkert inn, þeir fóru beint aftur út, að ég fullyrði. Það kemur heldur ekki fram í rannsóknarnefndarskýrslunni þó að ég hafi beðið nefndina um það með tölvubréfi að komast að því hvað miklu af þessum gjaldeyri var skipt í krónur af þeim lánveitingum sem bankarnir tóku. Það hefði mátt sjá strax með þeim tækjum og tólum sem rannsóknarnefndin hafði. Ég sé ekki að hún skoðað gert það. Ég held því fram að þessir peningar sem bankarnir tóku að láni hafi farið meira og minna til útlanda, í fjárfestingar í London, í fjárfestingar í Finnlandi o.s.frv. Það kemur fram í hvorugri skýrslunni. Ástæðan fyrir þessu öllu saman, að ég tel, er raðeignarhald og krosseignarhald og lánveitingar til eigenda og kaup í eigendum sem býr til hringstraum af peningum og sýnir gífurlega peninga sem ekki eru til. Endurskoðendur sjá ekki í gegnum þetta vegna þess að þeir skoða bara móður- og dótturfyrirtæki en ekki móðurmóðurfyrirtæki eða dótturdótturfyrirtæki. Svo földu menn eignarhaldið á Tortóla og víðar þannig að það var ekki nokkur leið að rekja hver var eigandi hvers. Það held ég að hafi verið meginástæðan. Það varð til þess að bankarnir sýndu ótrúlega mikið eigið fé, mikinn hagnað, því að það spólar upp hagnað líka. Það spólar reyndar líka upp völd þannig að stjórnir fyrirtækjanna réðu öllu, ekki hluthafarnir. Það varð til þess að matsfyrirtækin gáfu þessum fyrirtækjum háa einkunn, þessum óskaplega ríku fyrirtækjum með mikið eigið fé, og það varð til þess að útlendingarnir komu hingað með sína dýru peninga sem ég hef kallað kannski dálítið niðurlægjandi „vitleysingana sem lánuðu vitleysingunum“ - þeir bera líka ábyrgð. Það vantar inn í skýrsluna að segja frá því að þessir aðilar þrír, þ.e. endurskoðendur, matsfyrirtækin og lánveitendurnir, bera mikla ábyrgð. Og ekki var sagt frá veilunni sem er í hlutabréfaforminu, sem ég hef sýnt fram á og sannað. Það er reyndar vísað í frumvarp mitt um gagnsæ hlutafélög í skýrslu þingmannanefndarinnar, en áhrif þess eru ekki nefnd. Það er sem sagt það sem vantar. Svo er hérna rætt um oddvitaræði og flokksræði, það er dálítill munur á því. Oddvitaræði þýðir að einn maður ræður í flokknum, í þingflokki sínum yfirleitt, en það getur líka gerst að oddvitinn hlusti á flokkinn og móti sér afstöðu þannig að flokkurinn komi fram sem ein heild en ekki þannig að einstakir þingmenn greiði atkvæði samkvæmt samvisku sinni. Það getur veikt lýðræðið mjög mikið á hinu háa Alþingi. Oddvitaræði og flokksræði eru stórhættulegt hvort um sig, enda hef ég ætíð varað við því. Ég hef aldrei sagt „við sjálfstæðismenn“ - ég hef aldrei sagt það. Menn ættu að venja sig af því að segja slíkt. Hrunið var skelfilegt fyrir þjóðina, en við skulum nýta þá kosti þess sem hægt er að nýta. Kostirnir eru nefnilega þeir að hrunið kallar á breytingar. Fólk og flokkar og allir eru tilbúnir til að fara í breytingar. Skýrsla rannsóknarnefndarinnar og sérstaklega þingmannanefndarinnar segir mér að menn eru núna tilbúnir í breytingar. Nú skulum við bara kýla á það. Mótum þjóðinni ákveðna stefnu. Forseti Alþingis kom með bráðskynsamlega tillögu um breytingu á þingsköpum. Ég var yfir mig hrifinn þegar ég las hana, bæði hvernig stjórnarandstaðan er tekin inn og hvernig breyta á öllum vinnuferlum, ég var mjög ánægður með það. Tillagan er til skoðunar í þingflokkunum núna - sem er líka mjög merkilegt, frú forseti, að hún skuli vera til skoðunar í þingflokkunum. Menn geta komið með athugasemdir. Ég skora á þingmenn fram að 1. október að koma með breytingar og hugmyndir og ræða þetta fram og til baka. Hér hefur verið rætt um siðareglur. Ég tek eiginlega undir það sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir sagði áðan um siðareglur, að siðareglan ætti eiginlega bara að vera ein: Skoðaðu og spurðu hverju sinni þegar þú tekur ákvörðun hvort hún er rétt. Hver og einn ætti bara að spyrja sig að því: Er þessi ákvörðun rétt? Að menn viti yfirleitt hvað er rétt og hvað er rangt. Ef þeir vita það ekki breyta siðareglur engu þar um. Það er það sem menn eiga að gera. Ég er með nokkrar tillögur til breytinga á þeim frábæru tillögum sem þingnefndin kemur með. Það er eiginlega meira til að dýpka þær. Hér stendur í 1. málslið tillagnanna: „Alþingi ályktar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé vitnisburður um þróun íslensks efnahagslífs og samfélags undangenginna ára og telur mikilvægt að skýrslan verði höfð að leiðarljósi í framtíðinni. “ Þetta er allt hárrétt, en eftir 20 ár mun enginn skilja um hvað þetta fjallar. Ég vil segja að Alþingi álykti að það sé vitnisburður um þá þróun íslensks efnahagslífs og samfélags undanfarinna ára sem leiddi til hruns bankanna haustið 2008 og telji mikilvægt að skýrslan verði höfð að leiðarljósi í framtíðinni við brýnar úrbætur - að við bætum því við. Þetta er sem sagt meira skerping á því hvað menn eru að segja. Ég hugsa að sé nú enginn á móti þessu. Svo er ég með tillögu sem ég hygg að margir muni gera athugasemd við, sérstaklega þeir sem hafa verið ráðherrar. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt sé að Alþingi verji og styrki sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk.“ Ég legg til að þar komi til viðbótar: „Það verði gert m.a. með því að þingmenn og þingnefndir semji þau frumvörp sem lögð eru fram á Alþingi eða ritstýri þeim.“ Þetta er mjög mikil breyting og ég nefndi áðan hvernig virkja á samskipti Alþingis og framkvæmdarvaldsins. Síðan kemur ein breyting sem undirstrikar sjálfstæði Alþingis: „Alþingi ályktar að það skuli starfa samkvæmt eigin fjárlögum og að þingmenn verði á launaskrá hjá Alþingi.“ Þá hætti ég sem sagt að vera launþegi hjá fjármálaráðherra og fer að verða launþegi hjá Alþingi. Það er meginmunur á því. Ég held menn ættu að ræða það og fara dálítið ítarlega í þá breytingu og skoða hana. Síðan þegar menn tala um hverjir bera mesta ábyrgð vildi ég skjóta inn: „erlendum matsfyrirtækjum og lánveitendum bankanna“ á undan „stjórnendum og helstu eigendum“ til þess að undirstrika að þeir koma líka inn í þessa keðju ábyrgðaraðila. Svo vil ég bæta við „sem og veila í hlutabréfaforminu“, sem ég hef bent á. Svo er ég með eina litla breytingu því að það stendur hérna merkilegt nokk að forsætisráðherra eigi fyrir hönd ríkisstjórnarinnar að koma að því að ráðast í eftirfarandi breytingar. Ég er alfarið á móti því. Alþingi getur ekkert ætlast til þess þegar það býr til skil á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds að framkvæmdarvaldið komi að því að setja reglurnar. Við eigum að bera höfuðið hátt og treysta okkur sjálf í allar þessar breytingar, enda eru þær allar á verksviði Alþingis, þ.e. að semja frumvörp, gera þær rannsóknir sem er lagt til að verði gerðar o.s.frv. Svo er þarna smávægileg breyting sem ég ætla að gera sem er að bæta inn í löggjöf um starfsemi fjármálamarkaða. Þar komi „og lög um hlutafélög og einkahlutafélög“. Þá hef ég í huga þetta raðeignarhald og krosseignarhald sem þarf að taka einhvern veginn á, frú forseti, jafnvel þó að það sé alþjóðlegt vandamál getum við ekki lifað við það lengur. Mér líst mjög vel á þær rannsóknir sem lagt er til að fari fram. Ég held þær séu mjög nauðsynlegar. Ég hef mörgum sinnum lagt fram hugmyndir um að sjóðfélagar kjósi t.d. stjórnir lífeyrissjóða. Það var kolfellt. Ég hef meira að segja komið með litla breytingu sem sagði: „Lífeyrissjóðir eru eign sjóðfélaganna“. Það var líka kolfellt. Ég spyr þá: Hver á þá eiginlega ef ekki sjóðfélagarnir? Þeir eru þeir einu sem eiga réttindi þarna. Síðan er hér lögð til rannsókn á aðdraganda og orsökum falls sparisjóðanna. Ég tel það mjög mikilvægt vegna þess að ég hef grun um að þar hafi ýmislegt verið að, en ég vil ganga miklu lengra. Ég vil að rannsóknin nái yfir þróunina á sparisjóðunum frá 1990, þá keyptu sparisjóðirnir nefnilega Kaupþing og bjuggu til fyrirbæri sem hét Meiður, sem seinna varð Exista sem átti 20% í Kaupþingi og Kaupþing átti 20% í Existu. Það er fyrirbæri sem ég tel mjög mikilvægt að verði rannsakað, hvað gerðist þarna eiginlega? Ég átti reyndar hlut að því þegar ég var í stjórn SPRON, og stóð í þeim slag öllum, að reyna að koma í veg fyrir að stofnfjáreigendur töpuðu því sem þeir áttu því að það hefði gerst. Ég ætla nú ekki að fara nánar út í það. Samanlagt er ég mjög ánægður með þessar tillögur. Við ættum eiginlega að kalla þetta tillögu til þingsályktunar um framtíðina eða breytingar til framtíðar, vegna þess að við tölum um að breyta uppbyggingu íslensks þjóðfélags með því sem við lærum af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Við erum að læra af henni og við erum að draga ályktanir og við erum að gera breytingar. Þetta er framtíðarsýn íslenskrar þjóðar og ég er mjög ánægður með þetta starf. Síðan ræðum við um ábyrgð ráðherranna og slíkt, þá verður tónninn hjá mér kannski ekki alveg eins jákvæður.