Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta var lagt fram í hv. Ed., og gerði deildin engar verulegar breytingar á frumvarpinu. Í aprílmánuði 1962 voru samþ. hér á hv. Alþ. lög um atvinnubótasjóð. Hlutverk sjóðsins var að veita lán eða styrki til þess að auka framleiðslu á þeim stöðum í landinu, þar sem þörfin er brýnust, og stuðla þannig að aukinni atvinnu og jafnvægi í byggð landsins. Stofnfé sjóðsins var þá ákveðið 100 millj. kr., sem greiddust með jöfnum greiðslum á næstu 10 árum, og eftirstöðvar lána þeirra, sem veitt höfðu verið til þess að bæta úr atvinnuörðugleikum á vissum stöðum á landinu. Sjóður þessi hefur síðar komið að verulegum notum, þar sem lánveitingar hans eða styrkir hafa oft og tíðum ráðið úrslitum um það, hvort unnt hefur verið að stofnsetja fyrirtæki úti um land, og einnig orðið til þess að hjálpa til í sambandi við rekstur margra fyrirtækja. Með þessu frv., sem hér liggur nú fyrir, er lagt til af hálfu hæstv. ríkisstj., að stofnaður verði nýr sjóður, atvinnujöfnunarsjóður, sem taki að sér fyrrgreint hlutverk, að veita lán og styrki til framkvæmda í þeim landshlutum, þar sem brýn þörf er fjölbreyttara atvinnulífs. Er það í samræmi við yfirlýsta stefnu ríkisstj. um, að unnið verði eftirleiðis með skipulegri hætti að þessu nauðsynjamáli jafnframt því, sem ráðstöfunarfé f þessu skyni verði stóraukið frá því, sem verið hefur. Það er gert ráð fyrir því í stuttu máli, að stofnfé sjóðsins verði eignir atvinnubótasjóðs, sem námu á síðustu áramótum kringum 116 millj. kr. Þá er framlag úr ríkissjóði, 15 millj. kr., á næstu 10 árum, í fyrsta sinn nú á þessu ári, 55 millj. kr. af mótvirði óafturkræfs framlags Bandaríkjastjórnar 1960, sem greitt verður á árunum 1966-1969, 43 millj. af eftirstöðvum mótvirðissjóðs, sem greiða átti til Framkvæmdabanka Íslands, og komi þetta fé til ráðstöfunar á næstu 4 árum. Þá er einnig lagt til, að sjóðurinn fái meginhlutann af skattgjaldi væntanlegrar álbræðslu við Straumsvík, sem gera má ráð fyrir að taki til starfa á árinu 1970. Eins og fram kemur í aths. við frv., mun ráðstöfunarfé sjóðsins af eigin fjármunum nema á yfirstandandi ári 44 millj., á næsta ári 50 millj., og það fer síðan ört hækkandi og verður í kringum 112 millj. á árinu 1975. Í 6. gr. frv. er veitt heimild til lántöku hjá framkvæmdasjóði ríkisins, og einni er þar veitt heimild til þess, að sjóðurinn megi taka allt að 300 millj. kr. erlent lán. Ef þessar heimildir verða notaðar, mun geta sjóðsins að sjálfsögðu mjög mikið aukast. Fjhn. hefur athugað frv. efnislega, og allir nm. hafa lýst yfir stuðningi sínum við frv. En minni hl. n. hefur þó kosið að skila séráliti, og einnig flytur hann nokkrar brtt. við frv. Hins vegar leggur meiri hl. n. til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég hef kosið að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa frv. í sérstöku nál., se prentað er á þskj. 590. Í því kemur fram, að ég get stutt frv., svo langt sem það nær, en tel hins vegar, að miklu meira þurfi til að koma, til þess að verulegur árangur eigi að fást til lausnar á þeim vandamálum, sem við er glímt í sambandi við flutning á þessu frv. Með þessu frv. er að vísu gert ráð fyrir því, að nokkru meira fjármagn gangi til stuðnings byggðarlögum úti á landi, þar sem skortur er á atvinnu, heldur en verið hefur nú um nokkra hríð. En þó er hér ekki um neinar stórbreytingar að ræða frá því, em verið hefur. Og sérstaklega er það ljóst, að breytingarnar koma tiltölulega seint, og ef það er svo haft í huga, að einmitt nú er verið að gera ráðstafanir til þess að efna til stórframkvæmda hér í aðalþéttbýli landsins, er ósköp hætt við því, að sá fjárstuðningur, sem yrði samkv. þessu frv., kæmi að harla litlu gagni til þess að vega á móti þeim áhrifum, sem þær miklu framkvæmdir hlytu að hafa á byggðajafnvægið í landinu. Ég tel, að með sérstöku tilliti til þessara stórframkvæmda þurfi að taka hér miklu rösklegar til hendinni en gert er samkv. þessu frv. Þó legg ég á það höfuðáherzlu í sambandi við það vandamál, sem hér er um að ræða, að ég tel, að það sé ófullnægjandi með öllu að treysta á hjálparsjóð svipaðan þeim, sem gert er ráð fyrir að mynda samkv. þessu frv., sem hefði það hlutverk að veita aðstoðarlán eða viðbótarlán og í vissum tilfellum nokkra styrki. Ég held, að ef á að takast að stöðva fólk flóttann utan af landi, þá þurfi að koma til miklu samfelldari ráðstafanir af hálfu hins opinbera heldur en slíkar styrkja- eða lánveitingar sem hér er um að ræða. Það, sem sérstaklega mundi koma að gagni að mínum dómi, væri, að yfirstjórn fjárfestingarmála í landinu væri með þeim ætti, að samkv. yfirlögðu ráði yrði að því efnt að byggja upp atvinnulífið á raunhæfan átt víða úti á landi, þar sem fólkinu fækkar nú mest og þar sem mest þrengir að í þessum efnum nú. Það er enginn vafi á því, að það þarf að gera stórfelldar ráðstafanir varðandi framkvæmdir í landinu og uppbyggingu atvinnulífsins til frambúðar á þann hátt, að að því sé stefnt að treysta undirstöðurnar einmitt í þeim landshlutum, þar sem hin atvinnulega undirbygging er veikust nú. Þetta er gert að meira eða minna leyti í ýmsum nálægum löndum, þar sem upp hafa komið vandamál af svipuðu tagi og það, sem við glímum við í þessum efnum. Það er alkunna, að t.d. í Bretlandi er það þannig, að ýmsum fyrirtækjum stendur þar til boða að fá tiltölulega hagstæð framkvæmdalán og jafnvel beina styrki og ákveðin skattfríðindi, ef þau ráðast í byggingu á sínum verksmiðjum í þeim héruðum landsins, þar sem erfiðleikar eru af þessu tagi, en slík fyrirtæki eiga hins vegar ekki kost á því að fá stofnlán til sinna framkvæmda, ef þau hugsa sér að byggja sínar verksmiðjur í þéttbýlinu. Enn þá sterkari tökum eru þessi mál tekin víða annars staðar, þar sem settar eru á stofn stofnanir af hálfu hins opinbera, sem hafa mikil fjárráð og geta beinlínis staðið fyrir uppbyggingunni og fylgt á eftir þeim rekstri, sem er verið að byggja upp. Ráðstafanir af þessu tagi, held ég, að þurfi að koma til frá okkar hálfu, jafnhliða því sem gerðar væru síðan ráðstafanir á ýmsum öðrum sviðum en beinlínis á atvinnumálasviðinu, t.d. varðandi menningarmál eða skólamál almennt, einnig varðandi ýmiss konar þjónustu. Ef skipulega væri unnið að því að leysa vandamál landsbyggðarinnar á þessum sviðum fyllilega til jafns við það, sem þekkist í fjölbýlinu, en ekki gera strjálbýlið á þann hátt háð fjölbýlinu í þeim efnum öllum, eins og það er nú, þá held ég, að það mundi takast að snúa straumnum við. En þótt um sé að ræða hjálparsjóð, sem getur lánað út á ári hverju 30 millj. eða 40 millj., sem dreift verður til margra aðila sem smávægileg viðbótarlán eða styrkir til þess að halda uppi atvinnu, í mörgum tilfellum í mjög svipuðu formi og verið hefur, slíkar ráðstafanir held ég, að komi að harla litlu gagni, enda höfum við beinlínis fyrir augum okkar reynsluna af slíkum ráðstöfunum. Ég vil þó ekki segja, að sjóður svipaður þeim, sem hér er gert ráð fyrir að byggja upp, geti ekki komið að nokkru gagni og auðvitað því meira gagni, sem hann ræður yfir meira fjármagni. En ég held þó, að Alþ. þurfi að gera sér grein fyrir því, að þessi miklu vandamál varðandi misvægið í byggð landsins verða ekki leyst eftir þessari styrkjaleið. Það þarf að taka þau allt öðrum tökum. Það bætir lítið úr að mála upp á óraunhæfan hátt það, sem raunverulega er verið að gera í þessum efnum. Hér eru menn t.d. í sambandi við þetta mál að reikna út alllangt fram í tímann, a.m.k. 1-2 áratugi, hvað geti komið há fjárhæð út úr þeim fjárveitingum, sem hér er verið að ákveða, og á þann hátt er auðvitað, þegar 10-20 ár eru lögð til grundvallar, hægt að fá allmyndarlega fjárupphæð út úr dæminu, og svo er þessu hampað og í það látið skina, að hér muni nú um tiltektirnar. Þannig er þessu t.d. varið í sambandi við uppsetningu 2. gr. þessa frv. B-liður gr. er um það, að framlag ríkissjóðs skuli vera 150 millj. kr., sem greiðist með jöfnum fjárhæðum á næstu 10 árum, í fyrsta sinn á árinu 1966. En framlagið til atvinnubótasjóðs, sem starfað hefur að sama verkefni, er t.d. á fjárl. nú 15 millj. kr., og fjárveitingar til þessa sjóðs hafa um langan tíma verið mjög nærri þessari upphæð. Það breytir því engu að leggja þetta nú saman fram í tímann í 10 ár og fá þannig út 150 millj. kr. og halda slíku á loft, því að það gefur aðeins falskar vonir. Sannleikurinn er sá að ég teldi í rauninni miklu eðlilegra að tilgreina, að framlag á fjárl. skyldi nú vera 15 millj. kr., því að ef verðlagsþróunin verður eitthvað svipuð á næstu 10 árum eins og hún hefur verið á næstliðnum 10 árum, þyrftu auðvitað þessar 15 millj. að vera orðnar að 30 millj. á ári a.m.k.. ef hin raunverulega fjárveiting ætti að koma að hliðstæðum notum þá eins og 15 millj. kr. fjárveitingin gerir nú. En það er rétt, það er þó gert ráð fyrir í þessu frv. að auka framlögin til þessa sjóðs frá því, sem verið hefur, og það ber vitanlega að fagna því út af fyrir sig. Ég hef leyft mér að flytja hér brtt. við frv. á þskj. 591. Það eru sams konar till. og hv. 4. þm. Norðurl. e. flutti í Ed., þegar þetta mál var þar til afgreiðslu. Samkv. þeim till. er gert ráð fyrir að auka tekjur þessa sjóðs talsvert frá því, sem lagt er til í frv., m.a. að sjóðurinn fái nú þegar 100 millj. kr. af því fé, sem geymt er á bundnum reikningi í Seðlabankanum. Þetta fé er til staðar, og það er hægt að verja því í þessu skyni, ef vilji er fyrir hendi, og ég sé enga ástæðu til þess að binda þetta við aðeins 55 millj. kr. og gera síðan ráð fyrir því, að þessar 55 millj. kr. skuli greiddar sjóðnum á næstu 4 árum. Það er hægt að láta sjóðinn hafa álit þetta fé strax, og það mætti vera ríflegra en það er samkv. frumvarpinu. Þá legg ég einnig til, að þessi sjóður fái fast framlag á fjárl., sem nemi 1 1/2 % af áætluðum skatt- og tolltekjum ríkissjóðs á viðkomandi fjárlagaári. Þessi tekjustofn mundi auka tekjur sjóðsins allverulega, og þó fer fjarri því að mínum dómi, að hér séu gerðar till. um nægilegt ráðstöfunarfé handa slíkum sjóði sem þessum ef hann ætti að geta leyst verkefni sitt vel af hendi. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál. Mál þetta hefur verið hér oft til umr. áður, dreifbýlisvandamálið, og skoðanir manna og flokka hafa komið fram í því. En með sérstöku tilliti til þess, sem nú er verið að gera í atvinnu- og efnahagsmálum landsins, og þar á ég fyrst og fremst við þær stóriðjuframkvæmdir, sem eru fyrirhugaðar hér í þéttbýlinu, er vitanlega nú enn þá meiri þörf en áður að gera myndarlegt átak í þessum efnum, annað tveggja að áætla þeim sjóði, sem á að veita stuðningslán og styrki, miklu meira fjármagn en gert er ráð fyrir í þessu frv. eða þá að unnið verði að því, sem ég teldi langsamlega þýðingarmest, að unnið yrði að því á skipulegan hátt að beina fjárfestingunni í ýmsum efnum til þeirra héraða, þar sem vandinn er mestur í þessum málum nú, en það er vitanlega hægt, ef yfirstjórn er á efnahagsmálum landsins, þá er hægt að vinna að lausn þessara mála eftir þeirri leið. Ég vænti þess, að þær brtt. fáist nú samþ., sem ég flyt hér, en það skal þó tekið fram, að ég tel, að frv. stefni þó, það sem það er, í rétta átt.



Herra forseti. Í fjarveru frsm. okkar í 2. minni hl. fjhn. þessarar hv. d. þykir mér rétt að segja aðeins örfá orð um það nál., sem við höfum látið frá okkur fara á þskj. 613, svo og þær brtt., sem við flytjum við frv. á þskj. 597. Þetta frv. er komið frá Ed., og fulltrúar Framsfl. í fjhn. þeirrar d. fluttu við frv., að ég hygg, 4 brtt. Þar af voru tvær samþ., sem ég tel að hafi verið báðar til bóta á frv., eins og það var lagt fram í sinni upphaflegu mynd. En tvær till. þeirra voru felldar, og það eru þær brtt., sem við hv. 1. þm. Norðurl. v. og ég höfum leyft okkur að taka upp við þessa umr. hér í Nd. Ég þarf ekki að hafa langa framsögu fyrir þessum brtt. Þetta mál hefur nokkuð verið rætt, bæði í hv. Ed. og eins hér í þessari hv. þd., og það hefur komið fram í öllum þessum umr., að Framsfl. er efnislega samþykkur þessu frv., og þarf það út af fyrir sig engum á óvart að koma, þar sem vitað er, að þm. þess flokks hafa undanfarin 4 ár a.m.k. flutt frv. um skipulagðar ráðstafanir til þess að auka jafnvægi í byggð landsins hér á hv. Alþ. Þessi frv. um jafnvægissjóð, eins og þessir þm. kölluðu sjóðinn, sem þeir fluttu frv. um, hafa aldrei fengið hér jákvæða afgreiðslu, ýmist enga eða þá að þau hafa verið felld, og ég vil segja, að það er okkur framsóknarmönnum mikil ánægja að verða varir þeirrar hugarfarsbreytingar hjá hv. stjórnarliði, sem lýsir sér í þessu frv., sem hér er til umr., og er vissulega ástæða til þess að fagna því. Aðeins ber að harma, að allur sá tími skuli hafa verið látinn líða, sem þessi frv. hafa legið fyrir Alþ., án þess að neitt væri gert til framdráttar þessu máli. Ég hygg, að það sé óþarfi fyrir mig hér að fara að tíunda þau rök, sem liggja að nauðsyn þess, að þessar skipulögðu ráðstafanir af hálfu ríkisvaldsins séu upp teknar. Hvort tveggja er, að þessi rök hafa margsinnis verið flutt hér á hv. Alþ., svo og hitt, að sýnilegt er nú, að þau hafa loksins borið árangur. Ég læt þess vegna nægja að gera örstutta grein fyrir þeim brtt., sem við flytjum á þskj. 597, en þær eru tvær, eins og ég áðan sagði. Fyrri brtt. er við 3. gr. og fjallar um það, að a-liður gr. orðist svo, en þar er rætt um tekjur atvinnujöfnunarsjóðs, að tekjur skuli verða 2% af árlegum heildartekjum ríkissjóðs, í fyrsta sinn 1967, og miðast framlagið hvert ár við tekjurnar, eins og þær voru áætlaðar samkv. fjárl. næstliðins árs. Við teljum, að það sé réttara, að tekjur sjóðsins séu miðaðar við ákveðinn hundraðshluta af fjárl. og þær greiðist úr ríkissjóði beint, frekar en hafa þann hátt á, sem frv. gerir ráð fyrir, að láta tekjur af álbræðslu ganga til sjóðsins. Með því fyrirkomulagi, sem við leggjum til, teljum við betur tryggt, að dýrtíðin geri ekki framlagið minna með hverju árinu sem líður, eins og ávallt er hætta á með þær fjárhæðir, sem ákveðnar eru með öðrum hætti en hlutfallsreikningi. auk þess sem við bendum á að tekjur af álbræðslu verða ekki handbærar fyrr en eftir 3 ár, þegar bræðslan tekur til starfa. Hins vegar er augljóst, að ójafnvægisafleiðingar álbræðslunnar byrja þegar við upphaf byggingar hennar, og eykur það því enn þörfina á því, að ekki dragist, að þetta framlag komi til. Síðari brtt. er í formi ákvæðis til bráðabirgða. Hún fjallar um það, að stjórn þess atvinnujöfnunarsjóðs skuli þegar eftir gildi töku laganna gera með aðstoð Efnahagsstofnunarinnar bráðabirgðaáætlun um sérstaka skyndiaðstoð víð byggðarlög eða byggðarhluta, em eru í bráðri hættu fyrir því að fara í eyði eða dragast ört aftur úr því, sem almennt gerist nema til komi stuðningur við aðkallandi framkvæmdir og uppbygging atvinnuvega, enda séu þar viðunandi atvinnuskilyrði frá náttúrunna hendi til lands eða sjávar. Svo er í þessu bráðabirgðaákvæði talað um, að það skuli leita, eftir því sem við eigi og þurfa þyki, álits einhverrar af þessum stofnunum: Landnáms ríkisins, Búnaðarfélags Íslands. Fiskifélags Íslands og Iðnaðar álastofnunar Íslands, um þau úrræði, sem helzt eru tiltæk á hverjum stað. Til framkvæmd á þessari bráðabirgðaáætlun er lagt til, að stjórn sjóðsins sé heimilt að veita óafturkræf framlög úr sjóðnum, allt að þriðjungi tekna hans til ár loka 1968, og að þessi framlög skuli veitt sveitar og sýslufélögum með fyrirmælum, sem sjóðsstjórnin setur um notkun þeirra. Það hefur svo oft verið undirstrikuð nauðsyn þess að koma til aðstoðar við ýmis byggðarlög hér, tiltekin byggðarlög, sem hafa verið nefnd hér sérstaklega á hv. Alþ., að ég ætla alveg að sleppa að geta um það, hvar þessi bráðabirgðaaðstoð þyrfti fyrst að koma, en ég hygg, að þær umr., sem hér hafa farið fram á hv. Alþ., staðfesti það, að þeirra sé fyllilega þörf. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þessar brtt. okkar á þskj. 597, vonast aðeins til þess, að þær fái jákvæðar móttökur hér í hv. þd.



Herra forseti. Ég skal reyna að lengja ekki umr. hér í þessari hv. d., og þó að freistandi væri að gera að umtalsefni ýmislegt af því, sem hefur komið fram, ekki hvað sízt hjá hv. 5. þm. Austf., sem kom inn á svo mörg atriði, sem fróðlegt hefð verið að ræða nánar, skal ég stilla mig um að. Ég sé hins vegar ástæðu til að þakka það, að öll hv. n., sem hefur haft málið til meðferðar, er sammála um það í meginefnum, að þetta frv. sé til bóta. Hitt er svo annað mál, sem ætíð vill verða, að mönnum finnst nokkuð misjafn um það, hvað gert er, hvort það sé nægilegt, og er ekkert að undra, þó að stjórnarandstaða afi stundum aðrar skoðanir á því efni og vilji láta lengra ganga. Ég get að vísu ekki stillt mig um tilefni af ummælum hv. 11. þm. Reykv., sem annars flutti hér mjög hógvært mál, eins og hans er venja, að geta um það, þó að það auðvitað skipti ekki neinu máli varðandi þetta mál að vera að rifja upp fortíðina, að ég gæti kannske með nokkrum rétti snúið við ummælum hans um að, að því bæri að fagna, að ríkisstj. hefði tekið upp mál þeirra hv. framsóknarmanna, af því að það vildi svo til, að ég var meðal þm., sem höfðu fimm sinnum áður en hv. framsóknarmenn hófu sitt góða mál flutt frv. um þetta efni, bæði meðan samstjórn var á milli Sjálfstfl. og Framsfl. og einnig á tímum vinstri stjórnarinnar, og án þess að það frv. fengi áheyrn. Ég skal ekki nánar út í þá sálma fara, því að eins og ég segi, skiptir það ekki öllu máli um mál, þegar það liggur fyrir, að karpa um fortíðina. Það skiptir auðvitað mestu máli, að menn geti verið sammála um það, hvort stefnt sé í rétta átt með því, sem verið er að gera á hverjum tíma. Ég vil svo aðeins segja örfá orð í tilefni af þeim brtt., sem hér liggja fyrir og eru þær sömu og komu fram í hv. Ed. Þessar brtt. eru nokkuð svipaðar að því leyti, að þar er gert ráð fyrir frá báðum minni hl. n. að taka hluta af ríkistekjum í þennan sjóð, sem nemur vissulega allverulegum fjárhæðum eða frá 50-80-90 millj. kr., fer að sjálfsögðu eftir atvikum hverju sinni. Vissulega væri það mjög ánægjulegt, ef þetta væri hægt að gera, en ég er ekki alveg víss um það, þegar að því kæmi, að fjmrh. þyrfti að fara að afla tekna til þess að mæta þessum útgjöldum, að það mætti alveg sama skilningi og óskirnar nú um að verja þessu fé úr ríkissjóði. Ég treysti mér því ekki til þess að mæla með því, að þessar till. verði samþ., þó að, eins og ég segi, það væri mjög ánægjulegt, að það væri hægt að hafa meira fé, því að vissulega hefur sjóður sjaldan eða aldrei yfir of miklu fé að ráða. En ég hygg nú raunar, að báðir hv. minni hl. n. geri sér fulla grein fyrir því, að hér sé ekki um raunhæfar till. að ræða, þó að þeim sé hreyft í framhaldi af fyrri málflutningi um þau efni. Varðandi það í till. frá hv. 5. þm. Austf., þar sem hann leggur til, að 100 millj. kr. verði ráðstafað til sjóðsins af óafturkræfu framlagi Bandaríkjastjórnar 1960, er ekki heldur auðið að fallast á þá till., m.a. og fyrst og fremst fyrir þá sök, að það er gert ráð fyrir því, að það þurfi að nota það fé annars vegar til stofnfjárframlags vegna Búrfellsvirkjunar og hins vegar til byggingar kísilgúrverksmiðju, þannig að það yrði þá að leita a.m.k. annarra ráða til þess að afla fjár til þeirra framkvæmda, og það skal játað, að þau ráð verða ekki séð eins og sakir standa nú. Varðandi það atriði að greiða til atvinnujöfnunarsjóðs allt framlag mótvirðissjóðs, þess sérstaka mótvirðissjóðs, sem greiða átti til Framkvæmdabankans, eða greiða sjóðnum það strax á árinu 1966, er það vitanlega formsatriði, en ég tel ekki, að það sé ástæða til að gera slíkt, m.a. vegna þess, að nú liggja ekki fyrir svo fullkomnar áætlanir, hvorki um heildarframkvæmdir í landshlutum né á sérstökum stöðum, að það sé ástæða til þess að halda, að á árinu 1966 þurfi á svo miklu fé að halda. Það þarf auðvitað að vinna skipulega að þessum málum, svo sem bæði hv. 5. þm. Austf. réttilega nefndi og fleiri hafa bent á og löggjöfin í rauninni byggist á, þannig að hér sé ekki um handahófskenndar aðgerðir að ræða, og ég er hv. 5. þm. Austf. algerlega sammála um það, að misvægi í byggð landsins verði ekki lagað með styrkjum, heldur þurfi skipulega að vinna að þessum málum, bæði á atvinnusviðinu og fleiri sviðum, til þess að forðast jafnvægisleysi. Ég tel því ekki ástæðu til þess að breyta þeim fyrirhuguðu áætlunum til þess að greiða þetta til sjóðsins á næstu 4 árum. Það er alveg rétt, sem hefur verið bent hér á, að tekjur af álbræðslu fari ekki að koma til fyrr en eftir þann tíma eða um 1970 og upp úr því, og einmitt af þeim sökum hafa verið gerðar hinar sérstöku ráðstafanir til að afla meira fjár til sjóðsins nú. Till. hv. 2. minni hl. fjhn, um ákvæði til bráðabirgða tel ég ekki þörf á og í raun og veru ekki nema að nokkru leyti jákvætt. Ég tel, að það eigi ekki að slá því föstu, að það eigi að leysa viðfangsefnin nú á næstunni sérstaklega með því að nota verulegan hluta af fé sjóðsins til styrkveitinga, heldur eigi umfram allt að leggja áherzlu á að reyna að byggja upp arðbæran atvinnurekstur. Ég tel það svo sjálfsagt að öðru leyti, að stjórn atvinnujöfnunarsjóðs hljóti að gera þær áætlanir, sem lagt er til í bráðabirgðaákvæðinu, ella starfar hún ekki með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir, þannig að að því leyti er um efnislega rétt mál að ræða, sem ég tel af þessum sökum ekki ástæðu til þess að lögfesta frekar en margar aðrar reglur um starfsemi sjóðsstjórnarinnar. En það hefur verið talið eðlilegt, að starfssvið hennar væri nokkuð rúmt, einmitt með hliðsjón af því, að hægt væri að þjóna þá þeim margþættu verkefnum, sem hv. þm. ýmsir hafa bent hér á, að þyrfti að þjóna. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. frekar, herra forseti, en endurtek aðeins að lokum, að ég tel það vel farið, að allir þeir hv. þm., sem hafa rætt um þetta mál, telja, að það horfi til verulegra bóta, og vonast ég því til, að hv. þd. geti fallizt á að tryggja framgang málsins, eins og það liggur nú fyrir.



Herra forseti. Það var aðeins örstutt aths. vegna ummæla og ræðu og reyndar grg. hv. 5. þm. Austf., Lúðvíks Jósefssonar. Hann segir í sinni grg. og sinni ræðu, að ófullnægjandi sé með öllu að veita fjármagn til atvinnuaukningar í hinum dreifðu byggðum, nema til komi skipulagning og heildarstjórn á veitingu fjárframlaga, lána og styrkja til slíkra framkvæmda. Ég hygg, að það sé einmitt svo ráð fyrir gert í frv., að ráðstöfun fjármagnsins skuli fara fram með hliðsjón af slíkum áætlunum. Í grg. frá 1. minni hl. fjhn. segir á þá leið, að það þurfi m.ö.o. að efna til framkvæmda samkv. áætlunum, sem beinlínis eru við það miðaðar að tryggja atvinnujafnvægi og eðlilega búsetu í landinu. í 6. gr. frv. til l. um atvinnujöfnunarsjóð segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, að stjórn sjóðsins „lætur gera áætlanir og undirbýr lánsákvarðanir með aðstoð Efnahagsstofnunarinnar“, og síðan orðrétt: „Skal láta fram fara skipulegar rannsóknir á atvinnuástandi, samgöngum og menningarmálum einstakra byggðarlaga og landshluta. Á þessum rannsóknum skal reisa áætlanir um framkvæmdir, er að dómi sjóðsstjórnar beri helzt að styðja með lánveitingum eða styrkjum í samræmi við ákvæði 1. gr. áætlanir þessar skulu jafnan gerðar í samráði við hlutaðeigandi sýslunefndir, bæjarstjórnir og hreppsnefndir og aðra þá aðila, er sérstakra hagsmuna hafa að gæta í þessu efni.“ Ég leit svo á, að undir þetta félli áætlunargerð, sem þegar er hafin, sbr. Vestfjarðaáætlun og þann undirbúning, sem nú er hafinn í Efnahagsstofnuninni að Norðurlandsáætlun. Og þó að mér fyndist persónulega eðlilegra, að um slíka áætlunargerð hefðu jafnvel verið sett sérstök lög, er það þó svo í ýmsum löndum, að það eru einmitt í ákvæðum um sjóði, af því hve fjármagnið er talið mikilsvert, ákvæði um slíka áætlunargerð og rannsóknir og ég tel, að í þessari 6. gr. sé fyllilega svo um hnútana búið, að tryggt sé, að fjármagnsveiting til eflingar atvinnulífi fari fram með hliðsjón og í samræmi við skipulagða áætlunargerð.



Herra forseti. Eins og hv. þd. minnist, samþ. allshn. einróma að mæla með frv., eins og það kom frá Ed. Við 2. umr. málsins kom fram brtt. frá hv. 1. þm. Reykn. þess efnis, að leyfilegt væri fyrir dómsmrh. að heimila allt að 90 km ökuhraða á klst. á einstökum vegum, hraðbrautum, og binda þá heimild við ákveðna árstíma. Allshn. d. tók þetta mál til meðferðar og sendi það þegar til umsagnar umferðarlaganefndar og svo hljóðandi umsögn barst frá umferðarlagan. til allshn. í gær, með leyfi forseta: „ Allshn. Nd. Alþ. hefur með bréfi, dags. 23. þ. m., sent umferðarlagan. til umsagnar brtt. frá Matthíasi Á. Mathiesen við frv. til l. um breyt. á umferðarl. á þskj. 557. Á fundi sínum í gær tók umferðarlagan. erindi þetta til athugunar. Voru nm. sammála um að mæla með því, að umferðarl. verði breytt á þann veg, að 4. málsgr. 50. gr. laganna orðist þannig: „ Dómsmrh. getur sett nánari reglur um ökuhraða, þ. á m. ákveðið lægri hámarkshraða almennt en að framan greinir eða á einstökum vegum. Dómsmrh. getur ákveðið hærri hámarkshraða en að framan greinir, allt að 90 km á klst., á einstökum vegum (hraðbrautum) og bundið þá heimild við ákveðna árstíma. Í kaupstöðum og kauptúnum má setja slíkar reglur í lögreglusamþykktum.“ Nm. Eru sammála því, að rétt sé að heimila hækkun á hámarkshraða á hraðbrautum, sem fullgerðar hafa verið og byggðar eru fyrir meiri hraða en heimilaður er í umferðarl. N. getur fyrir sitt leyti fallizt á, að umrædd heimild verði miðuð við 90 km hámarkshraða á klst. N. tekur þó fram, að hún telur, að ekki beri að nota þessa heimild að fullu, fyrr en fengin hefur verið nokkur reynsla af hækkun hámarkshraðans. Mundi n. því leggja til, að til að byrja með ákveði ráðh. ekki hærri hámarkshraða en 80 km á klst. N. telur rétt, að umrædd heimild til hækkunar hámarkshraða verði sett í 4. málsgr. 50. gr. umferðarl., og er það gert með tilliti til þess, að jafnframt verði unnt að hækka hámarkshraða almenningsbifreiða fyrir 10 farþega og fleiri og vörubifreiða, sem eru 3.5 smál. eða meira að heildarþyngd, en skv. 3. málsgr. 50. gr. umferðarl. gildir lægri hámarkshraði fyrir þær bifreiðar. Telur n., að af öryggisástæðum sé ekki heppilegt að auka til muna bil milli leyfðs umferðarhraða þessara bifreiða og annarra bifreiða, enda mundi það leiða til mjög aukins framúraksturs, sem dregur úr umferðaröryggi. N. telur, að ráðh. væri heimilt að binda hækkun hámarkshraða við ákveðna árstíma, þótt eigi væri það beinlínis tekið fram í lögunum. N. mælir þó með því, að orðalag flm. haldist óbreytt hvað þetta snertir. Er með því gefin bending um, að heimildin verði ekki notuð nema á þeim árstíma, þegar umferðarskilyrði eru hagkvæm. Eins og n. leggur til, að 4. málsgr. 50. gr. verði orðuð, er einnig veitt heimild til hækkunar á hámarkshraða á hraðbrautum í þéttbýli, en skv. 1. málsgr. 50. gr. er hámarkshraði þar 45 km á klst. Telur n. þessa heimild æskilega til samræmis við ráðagerðir í sambandi við aðalskipulag Reykjavíkur og nágrennis.“ Undir þetta bréf skrifar formaður umferðarlagan., Sigurjón Sigurðsson lögreglustjóri, en í n. eiga sæti auk hans Sigurður Jóhannsson vegamálastjóri, Benedikt Sigurjónsson hæstaréttardómari og Theódór Lindal, og auk þeirra Ólafur Walter Stefánsson. Þegar allshn. d. fékk þessa umsögn frá umferðarlagan., var málið enn tekið fyrir, og n. varð sammála um það að gera till. um, að þessi till. umferðarlaganefndar yrði samþ., þó með þeirri breytingu, að ráðh. setti slíkar nánari reglur um ökuhraða að till. umferðarlagan. Því er sú brtt. frá allshn., sem hér liggur fyrir til umr. á þskj. 596, komin fram. Jafnframt vil ég geta þess, að hv. 1. þm. Reykn. hefur tjáð n., að hann sé fyrir sitt leyti ánægður með þessa lausn og dragi brtt. sína á þskj. 557 til baka, en allshn. er sammála um að mæla með brtt. á þskj. 596.



Herra forseti. Það er ekki langt síðan hámarkshraði var aukinn upp í 70 km, og enn liggur fyrir till. um heimild handa dómsmrh. að auka hann meir. Að vísu á þetta að gilda á hraðbrautum eða þar sem vegir eru góðir. En ég vil vara við svona breytingum á ökuhraðanum. Mönnum finnst kannske, að það sé ekki mikil hætta á ferðum að auka hann úr 70 upp í 80 eða kannske 90 km á vegi eins og Reykjanesbraut. En ég held, að reynslan sé sú, að slysin verða jafnvel mest, þar sem vegirnir eru beztir, og að sá hraði, sem nú er í lögum ákveðinn, 70 km, sé ærið nógur og af auknum hraða geti jafnvel enn aukizt slysahættan. Það er ekki langt síðan slys varð á hinni nýju Reykjanesbraut og það mjög alvarlegt, og auðvitað er tiltölulega mestur hluti allra slysa fyrir of hraðan akstur. Ég held, að Alþ. ætti að fara varlega í það að vera að auka þennan hraða. Og hvað er unnið við þetta? Það kann að vera, að menn verði örfáum mínútum fljótari suður í Keflavík með þessu móti, og munar þó sáralitlu. En hættan eykst, og ég vil alvarlega vara við þessu, að það sé látið undan kröfum um að auka enn hraðann. Það er að vísu sagt, að þetta eigi að vera á vissum tímum árs, og þar mun vera átt við sumarið, þegar ekki eru frost a.m.k. venjulega og ekki hætt við klaka, þá verði þetta leyft, en ekki á öðrum tímum árs. En frost geta komið að sumrinu, ísing getur komið að sumrinu á þennan veg, og þá er hann stórhættulegur. Mér finnst ávinningurinn við þetta nauðaómerkilegur, en hættan ákaflega mikil. og ég mun því ekki greiða atkv. með þessari tillögu.



Herra forseti. Ég minnist þess, að það eru ekki ýkjamargir dagar liðnir síðan þessi hv. þm., sem hér var að ljúka máli sínu, og reyndar fleiri í hv. þd. töldu, að áfengi og þó sérstaklega ef áfengt öl kæmi á markað hér á Íslandi mundi valda öllum umferðarslysum hér á landi eða allflestum. Nú segir þessi hv. þm., að flest eða mest allra slysa, eins og ég held, að hann hafi orðað það, verði vegna of hraðs aksturs. Auðvitað má fara lengra út í þetta og segja sem svo, að of hraður akstur skapist vegna ölvunar við akstur. Við skulum samt sem áður hafa í huga, að það er alveg sama, hvort maður sé ekki ölvaður eða hann sé það, góður vegur verður alltaf til þess að auka hraða, og auðvitað eru góðir vegir lagðir til þess, að við náum meiri hraða á þessum vegum. Og við höfum kallað slíka vegi eins og um Reykjanesbraut hraðbrautir, og við erum m.a. að leggja þessa vegi til þess að vera fljótir á milli staða, til þess að auka hagkvæmni í umferð. Hann kom auðvitað með þá skýringu á því, sem reyndar var komin fram hjá flm. till., sem ég gat um áðan, hv. 1. þm. Reykn., þá, að dómsmrh., - og það liggur reyndar í brtt. allshn. líka, - að dómsmrh. hefur ekki heimild til þess að auka hraðann á þessari einu hraðbraut, sem við eigum að mínu mati, nema við töluðum um vissa kafla innanbæjarbrauta hér í Reykjavík, - hann hefur ekki heimild til þess að auka hraðann nema á þeim tíma árs, sem engin hætta er á ísingu. Og ég vil undirstrika þetta mjög, að það verður ekki aukinn hraði á þessum brautum, nema þegar allt öryggi er fyrir hendi, að hægt sé að keyra á þessum hraða, sem lagt er til. Ég vil benda hv. síðasta ræðumanni á það, að slíkar hraðbrautir eins og við erum nú að ráðast í, að vísu af litlum mætti, eru þekktar um áratugaskeið, ekki aðeins í nágrannalöndum okkar, heldur um allan heim. Það hefur ekki verið talið til aukinnar slysahættu að auka hraðann um leið, heldur hið gagnstæða. Ég vil benda þessum ræðumanni á það, að fréttir birtust um það frá Englandi fyrir nokkru, ég vil segja fyrir nokkrum missirum, að þar var í tilraunaskyni aukinn hraði á góðum vegum, og staðreyndin varð sú, að það dró stórkostlega úr slysum. Við höfum alltaf þá menn fyrir okkur í umferð, sem vilja keyra eins og þeir telja, að hæfilegt sé. Það er kannske mat annarra, að annar hraði eigi að vera. Upp úr þessu skapast framúrakstur. Ef hægt er að finna einhvern meðalhraða, sem flestir geti unað við, er kannske hægt að sjá fyrir því, að það, sem hættulegast er í umferðinni, framúraksturinn, verði ekki fyrir hendi. Þessi reynsla Englendinga á hraðbrautum þeirra leiddi í ljós, að slysum á þessum sömu vegum stórfækkaði. Hafandi það í huga, að dómsmrh. hefur þessa heimild, þó ekki nema að till. þeirra manna, sem gerst þekkja nú til okkar umferðarvandamála, held ég, að það sé mjög reynandi að fara þessa leið til þess að vita einmitt, hvort við komumst ekki fram úr þeim vanda, sem við höfum m.a. lent í vegna ísvandamálsins á vissum tímum árs á þessari einu hraðbraut, sem við eigum, hvort einmitt verður ekki með þessu hægt að undirstrika, að það er hættulegra að keyra á þessari braut á vissum tímum árs heldur en öðrum, en það er líka öruggara að keyra á þessari sömu braut með meiri hraða en annars staðar á öðrum árstímum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil eindregið hvetja hv. þd. til þess að samþykkja þessa till., sem hér er borin fram. Ég vil fullyrða sem maður, sem hef stundað akstur, - það hefur verið atvinna mín fyrst og fremst, og ég skammast mín ekki fyrir það, - að það er alger nauðsyn að breyta þarna til. Ef það hraðahámark, sem gildir um okkar almennu vegi í dag, er hæfilegt, er það alger fjarstæða að ætla, að sömu reglur gildi um þennan veg. Það er alger fjarstæða. Og þá stöndum við andspænis því, að þar erum við með ákvæði, sem allir, sem þarna eiga hlut að máli, finna með sjálfum sér, að ekki er réttlætanlegt, og löggjöf, sem almenningur finnur sig knúinn til þess að brjóta, vegna þess að það séu óeðlileg ákvæði. Þeirri löggjöf eigum við að breyta. Það liggur í hlutarins eðli, að um veg, sem er jafnöruggur og þarna er um að ræða, samanborið við aðra þjóðvegi landsins, hlýtur að mega láta gilda aðrar reglur. Þarna er leyfilegt í dag að aka á 70 km hraða. Það er einnig leyfilegt á okkar þjóðvegum annars staðar, sem eiga þó við að búa þá vankanta, sem við allir þekkjum. En þarna er öruggur vegur. Þetta er bundið við vissa árstíma. Það er talað um ísingarhættuna. Jú, hún er fyrir hendi þarna og hlýtur ávallt að vera á öllum akbrautum, sem hafa varanlegt slitlag og sléttan flöt. En ég vil ekki viðurkenna, að það sé ísingarhætta að sumri til á Reykjanesbrautinni, ekki í venjulegu árferði, og það er áreiðanlegt og ég staðhæfi, að hraðatakmörkin kveða ekki á um í því efni, hvort þar verða umferðarslys eða ekki, því að umferðarslys í ísingu verða hér mjög tíð innan Reykjavíkur á götum, sem hafa allt niður í 25 eða 35 km hámarkshraða. Á Hafnarfjarðarveginum, sem hefur 45 km hámarkshraða, eru hvað tíðust umferðarslys af ísingarhættu, þannig að umferðarhraðahámarkið segir ekkert til um þetta. Þetta er óviðráðanlegt, ef svo má segja, og velflestir ökumenn gera sér grein fyrir ísingarhættunni. En þar kemur til annað, sem ekki er hægt að ráða við. Of hæg umferð er hins vegar atriði, sem allt of lítið hefur verið gefinn gaumur að í okkar umferðarmálum, og á brautum eins og Reykjanesbrautinni væri miklu fremur ástæða til þess að setja ákvæði um lágmarkshraða heldur en hámarkshraða, - miklu fremur að mínu áliti. Það er eins og síðasti ræðumaður tók fram, einmitt eitt ökutæki, sem ekur kannske á Reykjanesbraut með 20-30-40 km hraða, það er miklu, miklu hættulegra þar heldur en það ökutæki, sem fer eitthvað yfir núverandi hámarkshraðamark á þeirri braut, - miklu hættulegra. Það skapar það, að verið er að aka fram úr, og það er einmitt framúraksturinn, sem veldur velflestum slysunum, þannig að við skulum hiklaust gera það upp við okkur, að þarna eru breyttar aðstæður frá okkar malarvegum. Við eigum að viðurkenna það. Annars væri gagnslitið að vera að keppa að því að setja upp vegakerfi eins og Reykjanesbrautina, ef við um leið viljum ekki viðurkenna, að það sé eðlilegt að leyfa þarna meiri hraða en á malarvegunum. Ég vil eindregið skora á hv. þd. að samþykkja þessa brtt., því að annað er algerlega óraunhæft að dómi allra þeirra, sem vit hafa á þessum málum, fullyrði ég.



Herra forseti. Frv. þetta um breyt. á l. um Framleiðsluráð landbúnaðarins hefur legið fyrir hv. landbn. þessarar d. og svo sem fram kemur á nál., sem hér liggur fyrir, varð hún ekki á eitt sátt um afgreiðsluna. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson skilar séráliti, og mun það reyndar ekki koma þdm. á óvart, og leggur til, að frv. verði fellt. En meiri hl. n., aðrir 6 nm., stendur sameiginlega að áliti, þar sem hann leggur til, að frv. verði samþ. Að vísu skrifar einn þeirra, hv. 5. þm. Norðurl. v., undir nál. með fyrirvara og hefur áskilið sér rétt til að flytja brtt. Þegar mál þetta var lagt hér fyrir til 1. umr. af hæstv. landbrh., fylgdi hann því úr hlaði með ýtarlegri ræðu og reyndar í báðum hv. þd., þar sem hann skýrði bæði efni þess og aðdraganda allan, en svo sem kunnugt er fór þannig á s.l. hausti, að rofið var af hálfu A.S.Í. það samkomulag, sem hafði verið um verðlagningu innan Sexmannanefndar, og afleiðingin varð sú, að sett voru brbl. sem verðlagningin byggðist þá á. Í framhaldi af því var svo skipuð af ríkisstj. hálfu sjö manna n., þar sem hvor aðili, neytendur og framleiðendur, lagði til sína þrjá hvor, en formaður n. var Ólafur Björnsson prófessor og alþm. Segja má, að það frv., sem hér liggur fyrir, sé í megindráttum árangur af starfi þessarar n. Það hefur orðið samkomulag meðal 6 nm. um þær breyt., sem felast í þessu frv., og með hliðsjón af því, að hér er, svo sem þm. vita, um allerfitt úrlausnarefni að ræða, sem hefur kostað mikið samningaþóf, og með hliðsjón af því, að það hefur orðið samkomulag um þær breyt., sem í þessu frv. felast, leggur n. sem sagt til, að frv. verði samþ. Ég sé ekki ástæðu til að flytja nánari ræðu um þetta á þessu stigi, en vitna til þeirra skýringa og framsögu, sem hæstv. landbrh. flutti hér við I. umr. málsins.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vestf. (HV), sem gefið hefur út nál. um málið á þskj. 606, er ekki viðstaddur hér, eins og stendur, en ég tel alveg víst. að hann hefði hér gert grein fyrir afgreiðslu málsins í n. af sinni hálfu. En e.t.v. verður hann nú kominn hér áður en umr. lýkur. Ég mun ekki ræða hér um málið af hans hálfu, heldur langaði mig til þess að segja hér nokkur orð almennt um þetta mál og lýsa nokkuð minni skoðun eða afstöðu til þess. Með frv. þessu er verið að gera ráðstafanir til þess að taka að nýju upp það fyrirkomulag um verðlagningu á landbúnaðarafurðum, sem í gildi hefur verið nú um nokkra hríð, og þó með nokkrum breytingum. Eins og skýrt hefur komið fram hér í umr. um málið, rofnaði grundvöllurinn fyrir verðlagningu landbúnaðarafurða á s.l. hausti, þár sem einn af þeim aðilum, sem áttu að standa að Sexmannanefndinni, sem sé A.S.Í., lýsti því yfir, að það vildi ekki eiga fulltrúa í þessari n. lengur og teldi ekki lengur vera grundvöll til þess að standa að verðlagningunni á þann hátt, sem gert hafði verið þá um nokkurra ára bil. Nú hefur komið fram í þessum umr. einnig, að afstaða A.S.Í. í þessum efnum er óbreytt. Það er því ekki um það að ræða að setja upp sexmannanefndarskipulagið að nýju, byggt á þeim grundvelli, sem áður var. Þeir, sem standa að þessu frv., gera sér að sjálfsögðu fulla grein fyrir því, að þeir eru hér að móta allt annað skipulag en ríkjandi hefur verið samkv. lögum. Það á að vísu að koma ný Sexmannanefnd, en það er alveg augljóst, að það er ekki hægt að tala um það, að viðsemjendur fulltrúa bænda um verðlagsmálin verði þeir fulltrúar neytenda, sem miðað hefur verið við fram til þessa. En það er vitanlega hægt að halda í meginatriðum þessu kerfi, sem verið hefur, á þann hátt, að alltaf séu til einhverjir sex menn í nefnd, sem eigi að þinga um verðlagsmálin. En hinu verður að sjálfsögðu ekki neitað, að það er horfið frá þeim grundvelli, sem byggt hefur verið á í þessum málum nú um langa hríð. Ég tel, að það hafi verið ofur eðlilegt, að til þess leiddi, að taka þurfti til endurskoðunar það skipulag, sem var á verðlagsmálunum, áður en það rofnaði nú á s.l. hausti. Það var ekkert um það að villast, að upp var komin mikil óánægja með þetta skipulag bæði í hópi bænda og í samtökum verkalýðsfélaganna í landinu, sem þarna var stærsti mótaðilinn. Það var auðvitað alveg ljóst, að eftir að þær breyt. voru gerðar á efnahagsmálum landsins, sem ákveðnar voru með efnahagslögunum árið 1960, og ákveðið var. að ekki mætti miða útreikninga á kaupgjaldi við verðlagsvísitölu lengur, hlaut vitanlega til þess að koma, að þetta gamla skipulag fengi illa staðizt. Þetta kom mjög greinilega fram í ritum bændasamtakanna, en þar var því beinlínis lýst yfir, að það væri skoðun margra í röðum bænda, að með þeirri lagasetningu hefði verið kippt grundvellinum undan því samstarfi, sem annars gat átt sér stað samkv. framleiðsluráðslögunum áður, því að þegar það var orðið þannig, að launþegar höfðu samið jafnvel upp úr vinnudeilu um tiltekna launahækkun og síðan kom á eftir sem beinn fylgifiskur ákveðin hækkun á landbúnaðarvörum, sem vitanlega tók þá aftur til baka talsverðan hluta af þeirri kauphækkun, sem um hafði verið samið, hlaut það að leiða til þess, að óánægja skapaðist í röðum launþega, sem þá áttu ekki lengur neinn rétt til þess að fá laun sín bætt að nýju vegna hækkunarinnar á landbúnaðarafurðum. Eins og ég segi, hafði komið fram mjög greinilega í ritum bænda full viðurkenning á þessu. Reynslan varð líka sú, að það var ekki hægt að standa að verðlagsmálunum á eftir í Sexmannanefnd nema með mestu hörmungum, og það var greinilega um vaxandi úlfúð að ræða á milli bænda og launþega í þorpum og kaupstöðum, eftir að svona hafði verið skipað málum. Af hálfu bænda komu fram ítrekaðar samþykktir úr ýmsum áttum um það, að breyta yrði gildandi lögum um verðlagsmál. Og hvað eftir annað komu fram kröfur um það, að bændur fengju óskoraðan samningsrétt um mál sín en ekki slíkan takmarkaðan rétt, sem þeir byggju við með ákvæðunum um yfirnefnd samkv. gamla skipulaginu. Í þessum efnum vil ég m.a. vitna til þess, að samþykkt var gerð á búnaðarþingi árið 1961, þar sem m.a. er sagt um þetta mál orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Skoraði þingið því á stjórn Stéttarsambands bænda að semja frv. til l. um breyt. á nefndum lögum (þ.e.a.s. um verðlagningarmálin), er tryggi aukinn rétt bænda í þessu efni og skapi landbúnaðinum jafnréttisaðstöðu við aðra atvinnuvegi.“ Að þessari samþykkt stóð m.a. forseti Stéttarsambands bænda, sem nú er, Gunnar Guðbjartsson. Úr ýmsum áttum komu aðrar og jafnvel enn þá háværari samþykktir frá bændasamtökum í landinu um það, að ekki yrði lengur unað við það skipulag í þessum málum, sem bændastéttin þá bjó við, sem sagt það, að komið gæti til úrskurðar yfirnefndar um það, hver verðlagningin á landbúnaðarvörum yrði hverju sinni. Það er því ekkert um að villast, og er hægt að færa fram mörg sönnunargögn um það, að í röðum bænda voru orðnar uppi sterkar kröfur um það að fá breytingar á þessu verðlagsfyrirkomulagi, og óánægja þeirra með verðlagninguna ár eftir ár var slík og síðan málflutningur fulltrúa þeirra, sem að verðlagsmálunum höfðu staðið, að það gat ekki leitt til annars en þess, að það hitti ýmsa af forustumönnum verkalýðssamtakanna, sem m.a. höfðu þarna verið við samningaborðið, og því miður hafði ekki tekizt samkomulag á milli þessara aðila um niðurstöðu í verðlagsmálum. Þetta leiddi síðan til þess, að A.S.Í. tekur þá afstöðu, að það óskar eftir því að draga fulltrúa sinn til baka og vera ekki aðili að þessum verðlagsmálum lengur, og grundvallarástæðan til þess, að þetta er gert, er sú, að forustumenn verkalýðssamtakanna vilja ekki eiga hlut að því, að það skapist fullur fjandskapur á milli vinnandi fólks í sveitum landsins og vinnandi fólks við sjávarsíðuna eða í þéttbýlinu. Ég skal taka það fram í þessu sambandi, að það hefur lengi verið skoðun mín, að það væri æskilegt að efla samstöðu með vinnandi fólki í sveitum landsins og hinu, sem vinnur við sjávarsíðuna, og einnig varðandi verðlagsmál landbúnaðarins þyrfti einmitt að nást samstaða með þessum aðilum. en það verður þá að vera grundvöllur fyrir því, að hægt sé að standa að lausn þeirra mála á þann hátt, að æskileg samstaða geti orðið. Sú reynsla, sem við höfum af verðlagsmálunum á þessum síðustu árum, eða því. hvernig að þeim var staðið og hvernig þau gengu, var sannarlega ekki á þann veg, að hún yki á samstarf þessara stétta, heldur þvert á móti. Þegar þessi mál voru komin svona, var ofur eðlilegt, að það sjónarmið kæmi upp meðal forustumanna í verkalýðshreyfingunni að taka undir þær óskir, sem mjög höfðu komið fram frá bændum, og bjóðast til þess að standa með því, að þeir fengju fullan samningsrétt um mál sín og semdu við þá aðila um verðlagninguna, sem eðlilegast væri að semja við, eins og málum var þá komið. Það er að vísu rétt, að sú breyting hefur aftur orðið á, að verkalýðshreyfingin í landinu knúði það fram, að vísitölutrygging á kaup var aftur tekin upp. En þó að það fengist, sem skapaði talsvert betri aðstöðu þó, til þess að vinna að þessum málum á gamla grundvellinum, þá er ekkert um það að villast, að verðlagsmálin í landinu, almennt séð, voru orðin þannig, að það var mjög erfitt að komast hjá því að eiga beina samninga við ríkisvaldið í hvert skipti, sem átti að ganga frá verðlagsmálum landbúnaðarins, enda varð líka reynslan sú nú á síðustu árum, að það var ekki hægt að ganga frá ákvörðunum um verð á landbúnaðarvörum án þess að eiga þýðingarmikla samninga um leið við ríkisstj. um ýmsar hliðarráðstafanir. En þegar málin höfðu skipazt á þennan hátt, bregður svo undarlega við, að ýmsum þeim mönnum í röðum forustumanna bændastéttarinnar, sem óánægðastir höfðu verið með verðlagninguna ár eftir ár og gert grein fyrir sérafstöðu sinni og þeirri gífurlegu óbilgirni, sem komið hefði fram af hálfu fulltrúa neytenda, og mjög haldið á lofti því, að bændastéttin jafnvel ein allra í landinu byggi við raunverulegan gerðardóm í kaupgjaldsmálum sínum, snýst allt í einu hugur, og þeir vilja fyrir alla muni halda í gamla kerfið og jafnvel standa að því að þvinga þann aðila inn að samingaborðinu á móti sér, sem mest hafði verið kvartað undan viðskiptunum við áður. Þetta verð ég að segja, að er alveg furðuleg afstaða í mínum augum. Ég skil mætavel afstöðu hæstv. landbrh., þegar hann vill gjarnan hafa Sexmannanefnd áfram í eitthvað svipuðum búningi og hún var, til þess að hann eigi svolítið betra með að skjóta sér undan hinni beinu ábyrgð í þessu vandasama máli. Hann vill síður mæta fulltrúum bændastéttarinnar við samningaborðið og bera beina ábyrð á samningunum við bændastéttina um verðlagningu landbúnaðarafurða. Hann vill gjarnan hafa einhvern stuðpúða fyrir sér til að taka svona af sér mestu erfiðleikana í þessu efnum. Ég ásaka hann ekki fyrir þetta, síður en svo. Ég skil hans afstöðu mætavel. En afstöðu ýmissa fulltrúa Framsfl. í málinu skil ég ekki með neinu móti og allra sízt á þann hátt, sem afstaða þeirra kemur nú fram í sambandi við stuðninginn við það frv., sem hér liggur fyrir. Ég tek undir þá skoðun, sem hér hefur komið fram, að langeðlilegast sé, eins og þessum málum er háttað nú í okkar landi, að við tökum upp nokkuð svipað skipulag varðandi ákvörðunina í verðlagsmálum eins og er í gildi í Bretlandi og Noregi. Upplýst er, að þar eiga sér stað samningar á milli samtaka bænda annars vegar og ríkisvaldsins hins vegar. Þetta hefur hvað eftir annað verið undirstrikað, m.a. í ritum þeim, sem gefin eru út á vegum bændastéttarinnar hér á landi, og þá hefur alltaf verið skrifað um þetta sem tiltölulega æskilegt fordæmi. Þar væri viðurkenndur samningsréttur bænda á alveg ótvíræðan hátt, en hér væru þeir undir þá sök seldir, að ákveðinn yfirdómur gæti ákveðið þeim verðið. En þegar tillögur koma nú fram um það að taka upp skipulag, sem byggt yrði á þessum grundvelli, ja, þá bregður svo við, að þeir fulltrúar, sem áður höfðu mjög fundið til gallanna á því skipulagi, sem við höfum búið við og verið óánægðir með framkvæmdina, geta ekki hugsað sér að taka upp slíkt skipulag, en vilja reyna að þvinga fram gamla skipulagið á nýjan leik, jafnvel þó að þeir viti það, að stærsti aðilinn, sem hefur verið við samningaborðið með þeim, sem sagt fulltrúi A.S.Í., fáist ekki til þess að vera þar við samningaborðið lengur. En það er meira einkennilegt í þessum málum en það, sem ég hef hér gert aðallega að umtalsefni, og það er einnig varðandi þann búning, sem frv. það, sem hér liggur fyrir, hefur, því að þar er þó gert ráð fyrir nokkrum breytingum á því fyrirkomulagi, sem gilt hefur í þessum efnum. Það á að vísu að vera Sexmannanefnd, sem á að fjalla um samkomulag, en nú er lagður með þessu frv. nokkuð annar grundvöllur en áður var. Áður hafði verið gengið út frá því, að verðlagningin skyldi fara fram á þeim megingrundvelli, að launakjör bænda yrðu í sem nánustu samræmi við launakjör verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna í landinu, og tiltölulega fastar reglur höfðu skapazt um það, hvernig finna átti út laun þessara stétta og hver viðmiðunin skyldi vera um laun bændanna hverju sinni. Nú er hins vegar lagt til að hverfa frá þessum grundvelli og skv. 5. gr. frv. á grundvöllurinn nú að vera þessi: „Í verðlagsgrundvelli skal, sbr. ákvæði 6. gr., tilfæra ársvinnutíma bóndans, skylduliðs hans og hjúa á búi af þeirri stærð, sem miðað er við hverju sinni, og virða vinnutíma til samræmis við kaupgjald verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, eins og það er við upphaf hvers verðlagstímabils. Eigi skal þó taka til viðmiðunar ákvæðisvinnu verkamanna og iðnaðarmanna né aflahlut sjómanna.“ Hér er um mjög mikla efnisbreytingu að ræða. Það fer auðvitað ekkert á milli mála, að þau viðmiðunarlaun, sem gengið hefur verið út frá, hafa að talsverðu leyti verið jafnhá og þau hafa verið vegna þess, að heildarlaun verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna hafa verið lögð til grundvallar, þ.e.a.s. það kaup, sem kemur út úr yfirborgunum fram yfir kauptaxta eða kaupsamninga, eða það kaup, sem kemur fram vegna uppmælingartaxta eða hins tiltölulega háa aflahlutar sjómanna, sem nú hefur verið í nokkur ár. En nú á sem sagt að slá því föstu, að viðmiðunarkaupið verður ekki þetta. Það á að vera hið umsamda tímakaup verkamanna, sjómarina og iðnaðarmanna. Það skal ekki taka tillit til aflahlutar sjómanna. Ja, ég vek aðeins athygli á því, að hér er greinilega verið að slá því föstu, að viðmiðunin á að vera á lægra stigi en verið hefur áður. Og þegar menn hafa svo það einnig í huga, að kauphækkun bæði verkamanna og iðnaðarmanna hefur nú síðustu árin að langmestu leyti komið einmitt fram samkvæmt ýmsum launagreiðslureglum, sem ekki falla inn í hið tiltekna kaup fyrir hvern vinnutíma, þ.e.a.s. allverulegur hluti af laununum hefur fengizt eftir yfirgreiðslureglum eða uppmælingartöxtum eða öðru slíku eða bónus-fyrirkomulagi, þá er vitanlega alveg augljóst mál, að hér er beinlínis stefnt að því að miða við lægra kaup en áður hefur verið. Ég á líka von á því, að þetta sé meining fulltrúa Alþfl., þeir þykist hafa náð þessum árangri í samningunum. En hins vegar koma svo þeir, sem tala hér sérstaklega fyrir hönd bænda, og ég á líka von á því, að þeir segi, að þeir hafi nú ekki verið að semja um lægri viðmiðunargrundvöll en áður hefur verið, m.a. vegna þess, að í þessari gr. er það að finna, að nú skuli tilfæra í sambandi við verðlagninguna ársvinnutíma bóndans og skylduliðs hans við búið og það skuli virða vinnutímann til samræmis við kaupgjald verkamanna og iðnaðarmanna. En hver veit, hvað þetta þýðir? Hefur nokkur reynzt fær um að skýra það hér í þessum umr.? Hver vill skýra þetta? Ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um skýringuna. Ég veit það, að einn aðilinn, sem stendur að þessu samkomulagi, meinar þetta og annar meinar hitt.  Það er vitanlega hægt að deila lengi um það, hvort það viðmiðunarkaup, sem gengið hefur verið út frá á undanförnum árum í sambandi við verðlagninguna á landbúnaðarafurðum, hefur verið of hátt eða of lágt. Ég fyrir mitt leyti er þó á þeirri skoðun, að það sé enginn vafi á því, að reynslan hafi leitt í ljós, að það kaup, sem bændastéttin hefur borið úr býtum miðað við þessa verðlagningu, hefur, þegar á meðaltalið er litið, reynzt lægra en hjá viðmiðunarstéttunum. Ég vil þó ekki taka undir þau orð, sem sumir fulltrúar bænda hafa látið frá sér fara um þetta raunverulega kaup, sem hafi komið út úr verðlagningunni til handa bændum, þar sem þeir hafa dregið sínar ályktanir af skýrslum Hagstofunnar um þessi efni. Ég tel, að þær ályktanir, sem ýmsir fulltrúar bænda hafa dregið af þeim, séu rangar, en hitt segi ég sem mína skoðun, að það muni þó vera þannig, að það kaup, sem bændur hafa að meðaltali fengið á liðnum árum út úr verðlagningunni, hafi raunverulega legið nokkuð fyrir neðan það, sem viðmiðunarstéttirnar hafa haft. Ég tek því það fram sem mína skoðun, að ég sá enga ástæðu til þess og sé enga ástæðu til þess að fara að breyta viðmiðunarreglunni frá því, sem verið hefur. Ég hef heyrt hér þær skoðanir settar fram áður, að það sé ekki eðlilegt að taka með inn í meðaltalsútreikninginn, þegar viðmiðunarkaupið er fundið, aflahlut sjómanna, vegna þess að hann geti farið upp, geti hækkað mikið, þegar um aflahrotur sé að ræða. Jú, það er nú svo, að það getur vissulega átt sér stað. En ég er á þeirri skoðun, að það sé eðlilegt að taka kaup sjómanna eins og það kemur inn í viðmiðunina, og það sé engin ástæða til að fella þar niður aflahlutarkaupið fremur en annað. Eins og verðlagningin hefur verið byggð upp, er þetta ekki aðeins hagnaður fyrir bændurna. Það er rétt, að það er vitanlega hagnaður fyrir þá við verðlagninguna, þegar kaup sjómanna hækkar mikið vegna hagstæðs afla. En svo kemur aftur hitt, að það getur vitanlega hlaupið á snærið hjá bændum líka. Það getur komið góðæri til landsins ekki síður en til sjávarins. Framleiðsla landbúnaðarins getur stórvaxið á einu ári vegna góðæris. Kjötframleiðslan getur stórlega aukizt á einu ári bara vegna þess, að meðalþungi dilka er mun hærri á einu ári en öðru. Og jarðargróður getur líka stórlega aukizt. Og þegar það gerist, er líka tekið fullt tillit til þess við næstu verðlagningu og þá fá ekki bændur að njóta þessa einir sér, því að í næstu verðlagningu er einmitt miðað við það, að meðalbúið hafi skilað meira en áður var, og þetta er því algjörlega gagnkvæmt út af fyrir sig. Í mínum augum er spurningin aðeins þessi: Er það réttmætt og er það framkvæmanlegt að reyna að tryggja bændunum í landinu sambærilegt kaup við það, sem aðrar vinnustéttir hafa? Ég held, að þrátt fyrir ýmsa erfiðleika í sambandi við okkar landbúnað, sé hægt að tryggja bændum þetta kaup. Og þó að við verðum í ýmsum tilfellum að taka á okkur nokkuð hátt verðlag á landbúnaðarafurðum, lít ég þannig á, að talsverður hluti af því sé hreinlega dreifbýlisvandamál, sem verður að borga. Flestar þjóðir, sem reyna að glíma við hliðstætt vandamál hjá sér, verða að verja umtalsverðum fjármunum til þess. Sums staðar í slíkum strjálbýliseða harðbýlishéruðum landanna er það t.d. beinlínis ákveðið, að hið almenna kaupgjald skuli vera miklu hærra á hverja einingu en annars staðar. Ég álít því fyrir mitt leyti, að þó að þurft hafi að leggja nokkuð á sig til þess að standa hér undir tiltölulega háu landbúnaðarvöruverði á undanförnum árum, þá hafi íslenzka þjóðarbúið ekkert látið of mikið til íslenzku bændastéttarinnar, þegar á allt er litið. Ég veit, að það eru til ýmsir menn og jafnvel heilir flokkar, sem halda, að þeir slái einhverjar pólitískar keilur á því að segjast vilja skammta bændum minna en gert hefur verið. En ég fyrir mitt leyti tek ekkert undir slíkan söng. Ég álít, að hann sé mjög óeðlilegur og rangur. En það hefur nú gerzt í sambandi við þetta stóra hagsmunamál bænda, að nú hafa allt í einu orðið ásáttir þeir aðilar, sem mest hafa óskapazt út í stuðninginn við bændastéttina og hið háa landbúnaðarvöruverð, þeir, sem í tíma og ótíma hafa haldið ræður um vandamál landbúnaðarins, og svo hinir, þessir sjálfstimpluðu bændavinir í ýmsum flokkum, nú hafa þeir orðið ásáttir um það frv., sem hér liggur fyrir. Og það er þá byggi á þeim grundvelli m.a. að ákveða fyrir fram, að viðmiðunarkaupið, sem á að miða kaup bóndans við, skal vera lægra en það hefur verið og inn í þá viðmiðunarupphæð skal ekki ganga sú kauphækkun, sem sannanlega hefur orðið til verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna, en fer hins vegar ekki fram í gegnum kauptaxtana sjálfa. Ef hún fer fram eftir samningum um bónuskerfi, uppmælingarkerfi eða annað slíkt, sem meiri hlutinn af kauphækkuninni er farinn að gera nú, skal ekki tekið tillit til þess samkv. því frv., sem hér liggur nú fyrir. Það er því í mínum augum alveg furðulegt, að til skuli vera þeir forsvarsmenn bændastéttarinnar, sem nú vilja neita því að fylgja eftir þeim samþykktum, sem ýmis bændasamtök hafa verið að gera á undanförnum árum, að vinna að því að tryggja stéttarsamtökum bændanna fullan og óskoraðan samningsrétt um verðlagsmálin og á þann hátt koma bændastéttinni undan því að þurfa að búa við gerðardómsákvæði, gerðardómsákvæði yfirn., og um leið að leggja það á sig að vilja taka upp skipulag, sem allt bendir til að verði bændastéttinni stórum óhagstæðara en það, sem þó var miðað við áður. Ég vildi láta þessa afstöðu mína koma hér skýrt fram í sambandi við þetta mál. Ég tel, að eins og þessum málum hefur þokað fram að undanförnu, þá eigi að viðurkenna þá staðreynd, að grundvöllur gamla sexmannanefndarfyrirkomulagsins er hruninn, hann er ekki til staðar lengur. Þeir aðilar, sem þar var byggt á, treysta sér ekki til þess að standa að því lengur. Og þegar svo er komið, er ofur eðlilegt, að byggt verði upp skipulag, sem beinlínis geri ráð fyrir því, að bændastéttin fái samningsaðstöðu við þann eina aðila, sem raunverulega getur samið við hana um þessi mál, eins og nú er komið. Og ég vorkenni ekki fremur íslenzku ríkisstj. og landbrh. hér, en ríkisstj. í Noregi eða Bretlandi og kollegum hans þar að taka á sig þann vanda að standa í samningum við bændastéttina um þessi mál. Það er vitanlega sjálfsagt að reyna að byggja það skipulag upp þannig, að samningar geti átt sér stað á tiltölulega traustum upplýsingagrundvelli, m.ö.o. reynt að bæta upplýsingakerfið um rekstur landbúnaðarins og afkomu hans verulega frá því, sem að nú er. Og það held ég, að yrði líka gert, ef ríkisstj. yrði þarna beinn aðili að samningum, en þá held ég líka, að bændastéttin fengi nokkuð svipaða aðstöðu og aðrar stéttir hafa. Hitt er eins og hver annar fyrirsláttur, sem hér kom fram m.a. hjá hæstv. landbrh., að það sé ekki gott skipulag fyrir bændur að þurfa að semja við ríkið, vegna þess að ríkið sé svo sterkur aðili. Ég hygg, að launasamtökin í landinu verði nú m.a. að semja við ríkið í ýmsum greinum og stundum um mjög mikilvæga kaupgjaldsþætti, þar sem ríkið er alveg beinn samningsaðili. Og ég held, að þetta volduga ríki hafi ekkert kinokað sér við að koma fram að samningaborðinu á beinan eða óbeinan hátt, þar sem launþegarnir hafa átt í hlut. Og sé því slegið föstu fyrirfram með löggjöf, að tryggja skuli bændastéttinni hliðstæð launakjör við tilteknar atvinnustéttir, eins og verið hefur, þá ætla ég, að það sé ekkert of gott fyrir ríkisstj. að beita bændasamtökin í landinu órétti í slíkum samningum. Takist ekki samningar á milli ríkisvaldsins og samtaka bænda, er vitanlega sjálfsagt, að samtök bænda búi við nákvæmlega hliðstæð kjör og samtök launþega í landinu. Þau geta vitanlega auglýst sitt verð á landbúnaðarafurðunum, ef þau vilja. Verkamenn eiga kost á því að auglýsa kaupgjaldstaxta sinn. Það getur hins vegar kostað talsvert að reyna að halda slíkri auglýsingu í fullu gildi. En þá sem sagt sæti bændastéttin nákvæmlega við sama borð og aðrar stéttir í þessum efnum og yrði vitanlega að vinna að sinum hagsmunamálum á eðlilegum stéttarlegum grundvelli. En feluleikur í þá átt, að verið sé að tilnefna, jafnvel með valdi, ákveðna aðila, sem eiga að semja við bændastéttina, og síðan er ákveðinn yfirdómur, sem getur fellt úrskurð, það er vitanlega ekki skemmtilegt fyrirkomulag, eins og greinilega hefur komið fram í afstöðu bænda. Ég skal ekki að svo komnu máli lengja mál mitt frekar, en vildi gjarnan lýsa þessari almennu afstöðu minni til málsins.



Herra forseti. Ég gerði nú varla ráð fyrir að tala í kvöld, því að það er orðið svo framorðið, og það er svo erfitt að koma mönnum í stemmningu, þegar þeir eru orðnir syfjaðir. Það var nú nefndarfundur hjá okkur, eins og gerist og gengur, í búnaðarmálanefnd, mál tekið fyrir, eins og venja er. Ég stakk upp á því, að við læsum greinarnar yfir og athuguðum þær eitthvað. Ég er nú mikill vinur form. n. og okkur kemur yfirleitt vel saman, sérstaklega í atvinnumálum og raunar í öllu. Ég bjóst því við, að samkomulagið yrði gott og þetta yrði rætt í bróðerni. Mér var tilkynnt, að það væri ekki til neins að vera að ræða þetta mál, það væri ákveðið og í því yrði engu orði breytt, hvað þá heilli setningu, svo að það varð úr, að hv. 5. þm. Vestf. fór að lesa upp frv., sem hann var búinn að semja um þetta, og við sátum nú þegjandi og vorum svona að glugga í frv. hinir, nema hv. 2. þm. Sunnl., hann var næstur Hannibal og hann var alltaf að játa því, sem Hannibal las, og þegar hann var búinn að játa 40–50 sinnum, spurði ég hann, hverju hann væri að játa, og hann sagðist vera að játa því, að hann skildi það, sem Hannibal væri að lesa. Svona voru nú störfin hjá þessari n. Ég skrifaði undir með fyrirvara. Svo fór ég nú að lesa þetta betur og kynna mér þetta frv., og eins og þið vitið, hef ég gert lítið að því að deila á hæstv. landbrh. og ekki hef ég nú verið skammaður fyrir það af mínum flokksmönnum, en ekki a.m.k. hælt fyrir það. Ég hef borið honum frekar gott orð en hitt og talið hann vera vinveittan bændum, sem hann er og, og yfirleitt aldrei deilt við hann nema helzt út af skógræktarbeltunum um daginn, sem voru tóm vitleysa, enda frv. ekki samið af honum frekar en önnur frv. Annars er það að verða furðulegt, þetta þing hjá okkur, því að yfirleitt eru málin ekki ákveðin hér. Á meðan Hermann Jónasson var stjórnarformaður, það var kölluð vinstristjórn á þeim árum, þá var talað um það, að samið væri um málin úti á götunni eða einhvers staðar svona við lýðinn, og ég var ekkert að hæla því. Ég álít það náttúrlega út af fyrir sig, að þingið hafi löggjafarvaldið og eigi náttúrlega að ráða, og það á ekki að semja við eina stétt frekar en aðra endanlega, það er sjálfsagt að hafa eins gott samstarf við stéttirnar og hægt er og taka tillit til þeirra. En það var mikið fundið að þessu og einkum af sjálfstæðismönnum, sem voru í stjórnarandstöðu þá, en nú sé ég ekki annað en afgreiðsla mála sé komin enn meira út fyrir þingsalina. Fjármálin eru yfirleitt ákveðin uppi í Seðlabanka, bæði gengismál, vaxtamál og yfirleitt bankamálin. Bændamálin eru ákveðin í einhverri n., sama er að segja um sjávarútvegsmálin, og við höfum eiginlega ekki ,nema einhver frv. að fjalla um, og þegar við fáum svo tilkynningu um, að engu orði megi breyta, þegar komið er á nefndarfundi, - ég veit nú ekki, hvaðan sú ordra hefur komið, hvort það er frá landbrh. eða stjórninni í heild, - sé ég ekki, að það hafi ákaflega mikla þýðingu, að halda þessa nefndarfundi. Það væri þá réttast bara, að ráðh. tilkynnti: Það verður engu breytt í viðkomandi frv. og þarf engan nefndarfund að hafa. - Nú, þetta er farið að breiðast út meðal þjóðarinnar, að þm. ráði engu og séu yfirleitt ekki til neins og þori ekki að segja meiningu sína. Þeir þori varla að hafa skoðun, því síður að halda henni fram og enn síður að fylgja henni eftir. Og ef þessu heldur áfram, sé ég ekki annað, ef eitthvað er eftir af virðingu fyrir þinginu, en hún hverfi með öllu. Ég sé ekki betur. Jæja, ég fór nú að kynna mér þetta frv. og las grg. alla líka, og þá er þetta svo skrýtið, að þetta byggist aðallega á 5. gr., þar sem segir: „Við 4. gr. bætast 2 nýjar málsgr. svohljóðandi.“ Ég fór að lesa þetta, því að á því byggjast allar tekjur bóndans, og hæstv. 5. þm. Austf. ræddi dálitið um það áðan, og þá sé ég, að þetta er alveg nákvæmlega það sama og Sæmundur Ólafsson lagði til. Ég vil ekki deila á n. fyrir þetta. Nákvæmlega sama orðalagið og alveg eins og Sæmundur lagði til, að væri tekið upp, því að það hefur einhvern veginn verið athugunarleysi, að grg. hefur ekki verið breytt, þó að frv. hafi verið breytt, þannig að í grg. er gert ráð fyrir því að leggja skatt á fóðurbæti og þar er talað um þennan ágreining við Sæmund og hvað Sæmundur leggur til. Það er sérstakt álit frá honum, og það er alveg tekið upp í grg., en felldur niður fóðurbætisskatturinn, í stað þess er heimilt að leggja skatt á mjólkina, sem má nota til útflutningsuppbóta. Það, sem skeður, virðist vera samkv. þessu, að hæstv. landbrh. - ég hef nú oft dáðst að honum, og það dró nú ekki úr aðdáun minni á honum, þetta síðasta afrek - virðist hafa samið um það, eftir að n. lýkur störfum, að fella niður skattinn af fóðurbætinum, en skattleggja mjólkina og ganga að kröfum Sæmundar til þess að gera hann góðan. Nú gefur það auga leið, að það er skattlagt, sem kemur frá kúnni, en ekki það, sem hún étur. Mjólkin er skattlögð, en ekki fóðurbætirinn. Nú skulum við athuga í hverju þetta liggur. Það er af því, að sunnlenzku bændurnir gefa meiri fóðurbæti. Á búnaðarþingi voru deilur um þetta, þeir afsögðu fóðurbætisskattinn, og þeir afsögðu hann, af því að þeir gefa meiri fóðurbæti, og svo er þessu dembt á alla landsbyggðina og skaðar þá okkur vitanlega, sem gefum minni fóðurbæti. En svo er ég nú ekki allra óánægðastur með þetta, heldur er ég óánægðastur með það, sem stendur í a-lið 2. gr., en þar er Framleiðsluráði heimilt að ákveða mismunandi hátt útborgunarverð til framleiðenda eftir árstímum og innheimta verðjöfnunargjald af innveginni mjólk. Framleiðsluráði er sem sagt gefin heimild til að ákveða mismunandi verð eftir árstíðum og innheimta verðjöfnunargjald af mjólk. Þið skuluð athuga það, að þarna eru tveir óskyldir liðir. Framleiðsluráði er gefin heimild til þess að segja við mjólkurfélögin: Þið hafið þetta hærra verð að vetrinum og þetta hærra að sumrinu. Ég skal viðurkenna, að þetta er nauðsynlegt, þar sem um neyzlumjólkurframleiðslu er að ræða, en það er ekki nauðsynlegt t.d. hjá okkur í Húnavatns- og Skagafjarðarsýslum, jafnvel í Dalasýslu og á Héraði er það ekki nauðsynlegt. Og mjólkin, sem framleidd er að sumrinu, er mörgum sinnum ódýrari, þannig að með því að gera geysilega mikinn verðmun á sumarmjólk og vetrarmjólk, er mjólkurframleiðslan gerð dýrari, það verður farið að leggja meiri áherzlu á að framleiða að vetrinum og minna að sumrinu, og það er kannske allt að því þrefalt dýrari mjólk en ef kýrin bítur gras úti og kostar miklu meiri fóðurbætisgjöf. Og á þetta atriði vil ég alls ekki fallast. Ég er búinn að semja brtt., en hef ekki lagt hana fram og vil orða þetta þannig „að ákveða mismunandi verð til framleiðenda eftir árstímum, þar sem verulegur hluti mjólkurframleiðslunnar er seldur sem neyzlumjólk. Verðmunurinn skal ákveðinn í samráði við stjórnir viðkomandi mjólkurbúa. Framleiðsluráði er einnig heimilt að ákveða og innheimta verðjöfnunargjald af innveginni mjólk.“ Það er allt annað, verðjöfnunargjaldið, sem heimilt er að nota til uppbóta á útflutningsafurðir, heldur er það að ákveða verðmismuninn. Og svo álít ég ekki rétt að fá Framleiðsluráði þetta skilyrðislausa vald án þess að hafa neitt samráð við fulltrúa bændanna, sem eru í stjórn þessara félaga. Ég viðurkenni, að þar sem um mikla neyzlumjólk er að ræða, verður að greiða vetrarmjólkina hærra verði. Annars álit ég, að Framleiðsluráð og bændasamtökin hafi ekki tekið rétta stefnu í þessu máli. Við eigum hvorki að skattleggja mjólkina til að bæta útflutningsvörurnar né heldur að skattleggja fóðurbætinn. Við eigum einfaldlega að skipuleggja mjólkurframleiðsluna, eins og ég talaði hér um í vetur, og ég hef talað við marga bændur um þetta og þeir taka því allir vel. Ég er sannfærður um, að félagsþroski bændanna og skilningur er það mikill, að þeir mundu sætta sig algjörlega við það, að gerð væri hreinlega áætlun um, hvað mikla mjólk þjóðfélagið þyrfti og því væri skipt á milli héraðanna. Þar yrðu vitanlega mættir fulltrúar frá mjólkursamlögunum, og svo deildu þau aftur á milli einstaklinganna. Það væri hægt að skipuleggja þetta svona og þá þyrfti hvorugt, og á þann hátt væri hægt að gera framleiðsluna ódýrari, draga úr fóðurbætisgjöfinni. Þá gerðu bændur þetta upp við sig, hvort ætti að framleiða þetta mjólkurmagn af töðu eða hrúga fóðurbæti í kýrnar, og á þann hátt einan er hægt að draga úr kostnaðarverði framleiðslu hvers lítra. En þarna er farið herfilega með okkur, að ætla bæði að fá Framleiðsluráði óskorað vald til að ákveða verðmun vetur og sumar og þar að auki að skattleggja mjólkina, því að eðlilega verður þessi skattur tiltölulega þyngstur á þá, sem gefa minnstan fóðurbæti, og þeir, sem láta kýrnar bera að vorinu, eins og við gerum yfirleitt fyrir norðan, gefa tiltölulega lítinn fóðurbæti. Ég viðurkenni það, að yfirleitt hafa Sunnlendingar haft hærra mjólkurverð en við, og þeir mega gjarnan fá það, meðaltalsmjólkurverð yfir árið, þegar þeir framleiða meiri vetrarmjólk. En ég vil ekki fá Framleiðsluráði vald til þess að hafa vetrarmjólkina miklu hærri en sumarmjólkina. En svo er nú annar galli á þessu. Hér stendur í þessari sömu gr. „að ákveða mismunandi hátt útborgunarverð til framleiðenda.“ Ég veit, að hér er átt við endanlegt verð, en útborgunarverð er bara allt annað en endanlegt verð, svo að þarna er ekki rétt orð notað. Það á annaðhvort að vera verð eða endanlegt verð. Útborgunarverð hefur ekkert að segja, því að með uppbótunum er hægt að jafna allan muninn, svo að þá er það alveg þýðingarlaust, svo að þarna er um málfræðilega vitleysu að ræða, eða réttara sagt ekki rétt orðað. Út úr þessu er hægt að snúa, því að útborgunarverð er það, sem borgað er strax, en endanlegt verð er það, sem menn fá, þegar allar uppbætur koma, eða þá bara verð. Og það hef ég haft, ég hef bara haft verð, og þá úrskurðað sem endanlegt verð. En útborgunin verður annað. Viðvíkjandi 5. gr. er tekin upp till. Sæmundar, ekkert annað. Og þarna þykist hver hafa leikið á hinn, Sæmundur hafa komið ár sinni vel fyrir borð að fella niður hlut sjómanna og akkorð iðnaðarmannanna og bændurnir halda, að þeir geti leikið á Sæmund og fólkið, eða viðsemjendurna, með því að teygja vinnustundir fjölskyldunnar. Ég held, að þetta sé byggt dálítið á sandi. Ég hygg, að þarna séu ótal smugur til að deila um óendanlega. Ég vil ekki fullyrða algjörlega um, hvernig þetta kæmi út, það fer eftir túlkun, en ég geri ekki ráð fyrir, að það yrði til margra ára hægt að snúa á neytendur í því atriði, það yrðu gerðar rannsóknir það ýtarlegar á því, að ég hygg, að það yrði ekki til langframa. En þetta er líka ákaflega klaufalega orðað. Hér segir t.d. og er eiginlega varla sæmandi fyrir þingið að láta það fara frá sér: „Í verðlagsgrundvelli skal, sbr. ákvæði 6. gr., tilfæra ársvinnutíma bóndans, skylduliðs hans og hjúa á búi af þeirri stærð, sem miðað er við hverju sinni, og virða vinnutíma til samræmis við kaupgjald verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna.“ Hér er talað um að virða vinnutíma til samræmis við kaupgjald verkamanna og sjómanna. Þið sjáið, að það er ekki sama vinnutími og kaupgjald. Það er ekki hægt að virða vinnutíma til kaupgjalds. Það verður að virða vinnutíma á móti vinnutíma og kaupgjald á móti launum. Ég vil orða þetta þess vegna þannig „að miða vinnutíma og kauphæð til samræmis við meðallaun og meðalvinnutíma o.s.frv.“ Ég vildi nú vita, hvort form. n. vildi ekki halda annan fund, ég hef ekki lagt fram till. enn þá, og fá leyfi hjá landbrh. til þess, að við mættum breyta orðalagi, svo að það yrði sómasamlegt mál á því a.m.k., að við mættum halda fund fyrir 3. umr. og ræða um þetta, hvort það væri ekki leyfilegt að fá þarna smábreytingar. Því að þótt ég komi hér einn með brtt., veit ég, að hún kemst ekki í gegn og ekki þó að við gerðum það meira að segja nokkrir framsóknarmenn, sem ég veit ekki, hvort þeir kæra sig nokkuð um, þannig að ef n. getur ekki staðið saman um einhverjar orðalagsbreytingar, fást þær ekki í gegn. Mér finnst nú eiginlega, að ef um svona mállýti er að ræða og í raun og veru hugsanavillur, þá ættum við að fá leyfi til þess. Og helzt vildi ég fá leyfi til þess eða fá n. til þess að samþykkja það að fá ekki Framleiðsluráði þetta óskoraða vald á verðmuni vetur og sumar hjá þeim, sem ekki þurfa að framleiða vetrarmjólkina. Ef ekkert af þessu tekst, ætla ég að bera fram a.m.k. við 3. umr. brtt. viðvíkjandi 3. gr. frv., sem kemur við 2. gr. I. En helzt af öllu vildi ég, að næðist samkomulag um þetta. En ég gat bara ekki náð þessu á nefndarfundinum, því að þar var bara tilkynnt, að engar breyt. kæmu til greina. Þess vegna hef ég nú minnzt á þetta hérna.



Herra forseti. Það frv., sem liggur hér fyrir til umr. um skipulag afurðasölumála landbúnaðarins, er eins konar vinnulöggjöf bændastéttarinnar. Það er því ekki að ástæðulausu, þó að ég taki hér til máls einmitt fyrir þá sök, að ég hef átt sæti í þeirri n., sem undirbjó þetta frv., og hef nú á undanförnum árum haft með höndum einn þátt þessara mála, þ.e.a.s. ég hef setið í Sexmannanefnd, sem fjallað hefur um verðlagsmál landbúnaðarins. Þegar menn meta og gera upp við sig, hvaða kerfi eigi að hafa um verðlagsmál landbúnaðarins, koma einkum til greina þrjár leiðir: Í fyrsta lagi, að frjáls verðlagning sé á þessum vörum, eins og gengur og gerist um ýmsa aðra verðmyndun í landinu og engin sérstök löggjöf gildir um. Það er þannig í ýmsum öðrum löndum ekki langt frá okkur, að verðlag á þessum vörum á markaði mótast af framboði og eftirspurn, en víðast er þessu þó þannig varið, að um þetta gildir sérstök löggjöf, sem ákveður meðferð þessara vara og verðlagningu þeirra. Önnur tilhögun, sem kemur til greina í þessu efni, eru samningar stéttarsamtaka bændanna annað hvort við kaupendur varanna, sem í þessu tilfelli eru neytendurnir, eða ríkisvaldið, eins og sums staðar á sér stað meðal nágrannaþjóða okkar, og svo í þriðja lagi, að einhvers konar útreikningsstofnun hafi með höndum að reikna út verðlagið eftir ákveðnum reglum, sem settar eru með sérstakri löggjöf. Öll þessi atriði komu til umr. og athugunar í n. þeirri, sem undirbjó það frv., sem hér er til umr., og þessar leiðir voru allar metnar, miðað við þær aðstæður, sem við eigum við að búa í verðlagsmálum yfirleitt. Og þegar við lítum á, hvaða leið skuli velja, hljótum við að meta út frá þeirri aðstöðu, sem við eigum við að búa, Íslendingar, í þessum efnum og framleiðsluaðstöðu íslenzkra bænda. Það er mjög mikið rætt um, hvort ekki væri æskilegt og eðlilegt, að hér yrði frjáls verðmyndun á þessum vörum og að bændasamtökin fengju þá að ráða verðlagningunni sjálf. En það var álit margra, sem um þetta ræddu innan n., að því aðeins væri hægt að koma slíku frelsi við, að um leið yrði rétturinn takmarkaður á þann hátt, að leyfður yrði innflutningur á erlendum landbúnaðarvörum að einhverju vissu marki. Það var álit okkar í Stéttarsambandi bænda og fulltrúa bænda í þeirri n., sem undirbjó þetta frv., að við gætum ekki, eins og ástæður okkar eru nú í framleiðslumálum, gengizt undir það að taka upp frjálsa verðlagningu með þeirri kvöð, að leyfður yrði innflutningur erlendra vara í samkeppni við íslenzka framleiðslu. Við töldum það útilokað, að bændastéttin gæti sætt sig við það og við það unað, eins og ástæður eru hér hjá okkur nú. Þá kom til athugunar sú leið, sem ég taldi hér númer þrjú, þ.e.a.s. að það yrði ákveðið með sérstökum útreikningsreglum af einhverri sérstakri stofnun, hvaða verð ætti að vera á landbúnaðarvörum til framleiðenda og í útsölu til neytenda. En til þess að koma slíkri verðlagningu á, þurfti að gera ýmsar undirbúningsráðstafanir, sem hægt væri að byggja slíka útreikninga á, en því miður er okkar statistik varðandi landbúnaðinn ekki þannig upp byggð, að við höfum slíka aðstöðu nú. Það var því álit okkar, að við gætum ekki byggt á slíkum útreikningum, og þess vegna töldum við rétt, af því að það var möguleiki til samkomulags með meiri hl. n., að fallast á þá leið, sem ég kalla hér númer tvö, þ.e.a.s. samninga á milli bændasamtakanna annars vegar og kaupenda varanna, neytendanna, hins vegar. Nú hefur komið mjög mikið til umr. í þessu sambandi, að það hefði kannske verið alveg eins gott, að þessir samningar færu fram á milli bændasamtakanna annars vegar og ríkisvaldsins hins vegar, eins og gerist með sumum nágrannaþjóðum okkar. En það var nú eftir nákvæma athugun okkar álit meiri hl. n., að það væri ekki rétt á þessu stigi a.m.k. að fara inn á þá braut, og það eru ýmsar ástæður, sem því valda, og m.a. þær, að reynsla þeirra þjóða, sem búa við slík kerfi, þ.e.a.s. Norðmanna og Svía, sem við höfum mikil kynni af í þessum efnum, er svo léleg, þ.e.a.s. að kjör bændanna eru svo bágborin þar í hlutfalli við kjör annarra stétta þjóðfélagsins, að við teljum ekki æskilegt að taka upp það kerfi, ef það kynni að verka eins hér á landi og það hefur verkað þar. Og það er svo mikil óánægja meðal bænda í þessum löndum með það kerfi, sem þeir búa við, að þeir vilja fá því breytt og hafa m.a. leitað hingað til Íslands að fyrirmyndum um breytingar á sínu verðlagskerfi. Þetta m.a. gaf okkur bendingu um það, að ekki væri æskilegt að fara inn á þá braut að taka upp beina samninga milli bændasamtakanna og ríkisvaldsins um þessi efni, auk þess sem þessu fylgja ýmsir aðrir annmarkar, sem kannske líka er rétt að víkja að. Það kom fram hjá hv. 5. þm. Austf. (LJós), að það hefði átt að fara þessa leið í uppbyggingu þess kerfis, sem á að gilda um verðlagningu landbúnaðarvara, og taldi hann, að það væri sú eina leið, sem rétt væri, vegna þess að ríkisvaldið væri sá aðili, sem gæti verið samnefnari allra þeirra neytenda, sem kaupa landbúnaðarvörur, gagnvart bændasamtökunum. En ef fara ætti þessa leið, yrði það nú að vera þannig í fyrsta lagi, að ríkisstj. tilnefndi samninganefnd, sem semdi við bændasamtökin, og eins og hæstv. 5. þm. Austf. túlkaði þetta, ætlast hann til, að ekki yrði nein yfirnefnd slarfandi, heldur fengju bændasamtökin eins konar sölustöðvunarrétt, ef ekki næðust samningar við ríkisvaldið. Það virðist nú vera nokkuð óeðlilegt að ætlast til þess, að ríkisvaldið setji löggjöf, sem ætlar ríkisstj. ákveðinn rétt í samningum við vissa hagsmunahópa í þjóðfélaginu, en að í þeirri löggjöf verði sett ákvæði, sem geti þvingað ríkisvaldið til samninga við einstaka tiltölulega smáa hagsmunahópa, ef ekki næst samkomulag í beinum samningum, og væri næsta óeðlilegt að ætlast til þess, að nokkur ríkisstj. gengist undir slík ákvæði og ætti svo að framfylgja þeim gegn sjálfri sér eins og í þessu tilfelli yrði að vera. Það er því ekki rökrétt að hugsa sér, að það geti orðið bændastéttinni til hagsbóta að byggja upp löggjöf, sem fæli í sér slíkt verðlagningarform á landbúnaðarvörum, auk þess sem það atriði, sem lagt hefur verið mikið upp úr í þessu sambandi, þ.e.a.s. að bændurnir fengju sölustöðvunarrétt í þeim tilfellum, þegar ekki næðust samningar við ríkisvaldið um þessi mál, væri ákaflega veikt fyrir bændastéttina, þó að færa megi nokkur rök að því, að það sé að sumu leyti sambærilegt við verkfallsrétt launastéttanna. En hjá bændunum gildir allt önnur aðstaða í þessu efni en hjá launþegunum. Þegar launþegar ná ekki samningum við vinnuveitendur um kjaramál sín, leggja þeir niður vinnu. Að sjálfsögðu tapa þeir sínum vinnulaunum, meðan þeir ekki vinna, en aðaltjónið af því að leggja niður vinnu lendir þó á vinnuveitandanum, sem getur ekki látið atvinnurekstur sinn ganga eðlilega á meðan verkföll standa yfir. En ef bændur ættu að beita þessu vopni, að stöðva sölu á afurðum sínum, til þess að knýja fram samninga, sem ættu að verða þeim til hagsbóta einhvern tíma, þá tapa þeir vissulega launum sínum eins og launþegarnir, en það er meira, sem þeir tapa. Þeir verða að halda áfram að vinna eftir sem áður til þess að halda bústofni sínum lifandi og öllum búrekstrinum gangandi, af því að þeir eru raunverulega atvinnurekendur öðrum þræði, þannig að þeir geta ekki eins og launþegarnir hvílt sig á meðan. Þeir verða að greiða kostnað við að reka sínar stofnanir, sem vinna úr landbúnaðarvörunum, eins og mjólkurbúin, og greiða það af því verði, sem þeir fá fyrir vörurnar eftir að samningar hafa tekizt eða niðurstaða fengizt um verðlagningu, og það er þeim beint tjón til viðbótar við það, sem þeir tapa vegna sölustöðvunarinnar sjálfrar. Auk þess yrðu þeir að halda uppi eftirliti með því, að sölustöðvunin yrði ekki brotin niður, samhliða því sem þeir vinna á sínum eigin búum, þannig að aðstaða þeirra til þess að halda uppi sölustöðvun hliðstæðum verkföllum launþega er allt önnur og miklu erfiðari í framkvæmd. Og svo kemur eitt til enn, sem má segja, að dæmi þennan möguleika alveg úr leik, og það er, að eins og tækni er komið nú og möguleikum til þess að geyma matvæli á heimilum með frystigeymslum ýmiss konar, þá geta kaupendur landbúnaðarvara tryggt sig með birgðir af þessum vörum til alllangs tíma, þannig að sölustöðvun mundi ekki verka á afkomu þeirra allverulegan tíma, og þannig mundi hún missa algerlega marks til þess að knýja fram samninga eða úrlausn í verðlagsmálum fyrir bændastéttina. Af þessum sökum er það, að meiri hl. þeirrar n., sem undirbjó þetta frv., gat alls ekki fallizt á það að fara þessa leið, með því að hún tryggði ekki betur rétt bændanna en hin leiðin gerir. Og hún féllst því á það að reyna að ná samkomulagi um að endurbæta það kerfi, sem gilt hefur á undanförnum árum, þ.e.a.s. sexmannanefndarkerfið, með samningum milli bændasamtakanna og samtaka neytenda. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. 5. þm. Austf., að bændasamtökin hafa oft á undanförnum árum látið það í ljós, að þau teldu, að lögin, eins og þau hafa verið, tryggðu ekki kjör bændanna svo vel sem þau ættu að gera, þ.e.a.s. þannig, að þeir hefðu laun sambærileg öðrum stéttum, og það hefur komið fram í ýmsum hagskýrslum á undanförnum árum, að svo hefur verið. T.d. voru meðaltekjur bænda árið 1962 99 þús. kr., þegar meðaltekjur allra stétta þjóðfélagsins voru 131 þús. Árið 1963 voru tekjur bænda 118 þús., þegar aðrar stéttir höfðu 164 þús. og árið 1964 voru tekjur bænda 161 þús., þegar aðrar stéttir höfðu 204 þúsund að meðaltali. En hvers vegna var þetta svo? Það eru ýmsar ástæður, sem hafa valdið því, að bændur hafa ekki náð sambærilegum kjörum við aðrar stéttir, og það var ósk bændasamtakanna og hefur komið fram í samþykktum þeirra um þessi mál, að þau óskuðu eftir, að úr þessum göllum I. yrði bætt, en ég held, að það megi leita með logandi ljósi í samþykktum bændafunda mörg undanfarandi ár eftir því, að bændur vildu leggja niður verðlagskerfið eins og það hefur verið í meginatriðum, og það mundi ekki finnast nokkur till., sem gengi út frá því, að það ætti að leggja niður þetta kerfi eins og það hefur gilt að undanförnu í megindráttum. Hitt er hægt að finna víða, að bændasamtökin hafa óskað eftir endurbótum á kerfinu. Og ég hygg, að það hafi ekki komið fram núna um fjöldamörg ár, að bændur óskuðu eftir því t.d. að leggja niður yfirnefndina, sem hefur úrskurðað verðlagið, þegar Sexmannanefnd hefur ekki náð samkomulagi, því að bændum hefur verið ljóst, að það yrði að vera einhver endahnútur á þessum málum, ef samningar gætu ekki tekizt í Sexmannanefnd. Og eftir að aðrar stéttir hafa farið að lúta ákvörðunum yfirdóms eða gerðardóms, eins og útgerðarmenn og sjómenn verða nú að gera og opinberir starfsmenn og ýmsir fleiri starfsmannahópar í þjóðfélaginu, þá hefur bændastéttin ekki kvartað undan því að verða að búa við þetta ákvæði, að yfirnefnd úrskurðaði, þegar ekki næðust samningar í Sexmannanefnd. En það, sem ég tel, að hafi valdið mestu um það, að bændur hafa ekki náð sambærilegum kjörum við aðrar stéttir á undanförnum árum, er fólgið sérstaklega í þrem atriðum. Í fyrsta lagi er það vegna þess, að þeir hafa oftast verið á eftir með að fá kauphækkanir til sín, og kauphækkanir þeirra hafa alltaf verið miðaðar við þær kauphækkanir, sem hafa verið komnar til annarra stétta alllöngu á undan, og þetta hefur, þegar verðþensla er mikil í þjóðfélaginu og launaskrið mikið, orsakað það, að bændur hafa orðið tekjulægri. Í annan stað hefur þetta verið vegna þess, að afurðalánin hafa ekki verið það mikil, að það hafi verið hægt að greiða bændum nógu mikinn hluta afurðaverðsins út, strax eftir að það hefur verið ákveðið, og þeir hafa oft orðið að bíða eftir verulegum hluta þess, stundum ár og stundum meira, en nokkur bót varð á þessu haustið 1964 með samningum milli fulltrúa bænda í Sexmannanefnd. og landbrh., sem kemur líka greinilega fram í kaupi bóndans það ár, því að það hækkar þá mjög mikið frá því, sem var árið á undan. Og svo er eitt atriði enn, sem ég tel mjög mikilvægt í þessu sambandi, að það hefur vantað að taka nokkurn hluta þeirrar vinnu, sem er við búreksturinn, inn í verðlagninguna, vinnu annarra fjölskyldumeðlima en bóndans þ.e.a.s. eiginkonunnar og barna innan 16 ára aldurs. Og þetta hefur ráðið mjög miklu um það, að tekjur bænda hafa orðið lægri að meðaltali en fjölskyldumanna í öðrum stéttum, því að það hefur sýnt sig í sambandi við úrtakskannanir á tekjum manna í öðrum stéttum, að vinna barna og konu í þeim stéttum er talsverður hluti af tekjum hverrar fjölskyldu. Það kom okkur í bændasamtökunum allmikið á óvart í haust, þegar A.S.Í. dró sinn mann úr Sexmannanefnd og vildi ekki tilnefna mann í n., og okkur fannst það eiginlega óeðlilegt, að A.S.Í. gerði það á þeim tíma, sem það var gert fyrirvaralítið, þegar þurfti að fara að vinna að verðlagningu, og alveg sérstaklega vegna þess, að það var ekki langt síðan búið var að breyta ákvæðum um vísitölutryggingu launa þannig, að hækkanir á afurðaverði komu að verulegu leyti inn í kaupgjaldið af sjálfu sér vegna vísitölugreiðslna á laun, og þess vegna átti að vera miklu auðveldara fyrir fulltrúa launþeganna að vinna að verðlagningunni og minni áhætta fyrir þá gagnvart umbjóðendum sínum að fallast á eðlilegar verðlagshækkanir á landbúnaðarvörum. Og ég verð að segja það, að mér fannst ádeila hv. 5. þm. Austf. varðandi afstöðu okkar bændafulltrúanna í sambandi við þær breytingar, sem felast í þessu frv., sem hér er til umr., stangast nokkuð á við það, sem komið hefur oft fram hjá fulltrúa A.S.Í. í Sexmannanefnd á undanförnum árum, þar sem hann hefur lagt höfuðáherzlu á að gera yrði þá breytingu á útreikningi á kaupgjaldslið bóndans í verðlagsgrundvellinum, að þar væri miðað við vinnutímann og vinnutíminn væri reiknaður til verðs í samræmi við annað kaupgjald í landinu. Einmitt í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er gengið inn á þá braut, að í framtíðinni skuli verðleggja vinnuna við búreksturinn í samræmi við annað kaupgjald og reikna hana eftir raunverulegu tímamagni við framleiðsluna. Og það vill svo skemmtilega til, að þetta fellur líka saman við samþykktir okkar bændanna bæði á búnaðarþingi og á stéttarsambandsfundum. Við höfum margsinnis óskað eftir því, að einmitt sú breyting yrði gerð á löggjöfinni um þetta efni, að sá vinnutími, sem raunverulega færi í það að vinna að framleiðslunni, yrði verðlagður til samræmis við aðra vinnu í landinu, og ég tel, að í þeirri gr. frv., sem um þetta fjallar, þ.e. 5. gr. frv., sem er viðbót við 4. gr. l. um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum, þar sem segir, að í verðlagsgrundvelli skuli tilfæra ársvinnu bóndans, skylduliðs hans og hjúa á búi af þeirri stærð, sem miðað er við hverju sinni, og virða vinnutímann til samræmis við kaupgjald verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, eins og það er við upphaf þess verðlagstímabils og enn fremur, að kaupgjald skuli teljast hvers konar samningsbundin fríðindi, felist viðurkenning á því, sem bændur hafa talið eitt þýðingarmesta atriðið í sambandi við breytingar og lagfæringar á löggjöfinni, og líka það, sem ýmsir fulltrúar, a.m.k. launþeganna, hafa talið þýðingarmikið, að gert yrði, til þess að hægt væri að vinna að verðlagningunni. Að mínu viti felast í þessu grundvallarleiðréttingar frá sjónarmiði bændanna, þ.e.a.s. að það er skylt að verðleggja vinnu skylduliðs bóndans, taka það með í verðlagninguna hér eftir, sem ekki hefur verið gert hingað til, og að taka líka inn í verðlagið hvers konar samningsbundin fríðindi launþega. Þar hljóta undir að koma lífeyrissjóðsréttindi, sem eru mjög þýðingarmikil réttindi og gætu orðið bændastéttinni til mikilla hagsbóta, þegar þau koma inn í verðlagið. Ég vil því ætla, að í þessari grein felist veruleg leiðrétting fyrir bændastéttina, um leið og hún gengur til móts við það sjónarmið margra fulltrúa launþeganna, að það sé auðveldara að vinna að verðlagningunni hér eftir en verið hefur hingað til. Þá er líka í þessu frv. ákvæði, sem tryggir það, að alltaf sé til samningsaðili til þess að vinna að verðlagningunni, og það er líka mjög þýðingarmikið atriði frá sjónarmiði bændastéttarinnar. Það má vel vera, að það fari svo, ef sjónarmið A.S.Í. verður óbreytt á næstunni eins og það var s.l. haust, að þeir vilji ekki vinna að þessum verðlagsmálum og það verði fulltrúi frá félmrh., sem vinnur að þessu í þeirra stað, og smám saman færist þetta kannske inn á það svið að það verði fulltrúi frá ríkisvaldinu, sem vinni að verðlagningunni af hálfu þeirra, sem kaupa vöruna. En ég hygg þó, að þau sjónarmið geti nú breytzt og kannske fyrr en varir, og það munu fleiri launþegar líta svo á, að það sé hagsmunaatriði fyrir þá að starfa að verðlagningunni og að þeir muni heldur vilja eiga þann rétt og nota hann en að sleppa honum í hendur ríkisvaldsins. Þá er í þessu frv. mjög þýðingarmikið ákvæði um heimild til aukinnar verðjöfnunar á milli bænda í hinum ýmsu landshlutum og eftir aðstöðu, og það tel ég til stórra bóta frá því, sem verið hefur, og í samræmi við þær óskir, sem bændastéttin hefur oft borið fram um það efni, og ég held, að ekki þurfi að óttast það, sem hv. 5. þm. Norðurl. v. ræddi hér um, að heimila Framleiðsluráði að ákveða mismunandi útborgunarverð á mjólk eftir árstímum og innheimta sérstakt verðjöfnunargjald af innveginni mjólk. Ég held, að þetta verði ekki misnotað. Það verður því aðeins notað, að það þyki nauðsynlegt og geti orðið bændastéttinni í heild til góðs, og ég hygg, að það muni geta orðið nauðsynlegt að grípa til þess í einstökum tilfellum, en það verður áreiðanlega ekki notað nema brýna nauðsyn beri til. Ég vil því vænta þess, að hæstv. Alþ. samþ. þetta frv. eins og það liggur fyrir. Ég tel, að það feli í sér breyt. til bóta frá sjónarmiði bændastéttarinnar, þó að við vitum ósköp vel, að í því felist ekki allt, sem við hefðum kosið að færa til leiðréttingar á þessum málum. En þó er það nú svo, þegar um samkomulagsfrv. er að ræða, eins og þetta er, að þá er aldrei hægt að búast við að ná öllu fram í einum áfanga, sem menn óska eftir, en í því felast þó þýðingarmiklar breytingar til bóta frá því, sem verið hefur, og ég vil því vænta þess, að það verði samþykkt.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja fundinn og gæti raunar fallið frá orðinu, því að ég ætlaði aðeins að svara fsp., sem hv. 5. þm. Norðurl. v. (BP) beindi til mín, en ég sé nú, að hann er horfinn úr d. Hann spurði mig að því, hvort ég gæti ekki sem form. landbn. stuðlað að því, að n. kæmi aftur saman til þess að ræða þetta mál. Ég sé ekki neina ástæðu til þess, að hún geri það, og mun ekki kalla saman fund í n. út af því, nema þá eitthvað alveg sérstakt komi fyrir annað en það, að þessi hv. þm. virðist ekki enn vera búinn að koma í verk að móta þessa brtt., sem hann hefur þó haft í höfðinu núna í nokkra undanfarna daga. Svo vil ég um leið alveg mótmæla því, að honum hafi verið sýnt nokkurt ofríki í n. Honum var alls ekki meinað þar að bera fram brtt. eða ræða málið. Það var í rauninni nokkuð liðið á fundartímann, þegar hv. þm. birtist í n., en þá var ég búinn að gera þá till., að við samþ. frv. óbreytt. Síðan kom þessi hv. þm. og fór að ræða við okkur um breyt. á því, og við hlustuðum á hann, en að honum hafi verið sýnt nokkurt ofríki, því mótmæli ég alveg. Annars fannst mér ræða þessa hv. þm. áðan vera á þá lund, að honum væri ekki eiginlega vel ljóst, um hvað hann væri að tala, einhvern veginn verkaði hún þannig á mig. Hann hafði mest á móti a-lið 3. gr., að Framleiðsluráði landbúnaðarins skuli heimilast að ákveða mismunandi hátt útborgunarverð til framleiðenda eftir árstímum. Nú skildist mér raunar á honum, að hann hefði ekkert á móti því, að það væri mismunandi útborgunarverð. Hann hefur mest á móti því, að Framleiðsluráði skuli heimilað þetta. En ég vil aðeins segja það, að ég get varla séð, að það sé hægt að hafa annan hátt á þessu en að heimila Framleiðsluráði að gera þetta, og ég vil segja það fyrir mig sem búandi í sveit, að ég verð að treysta Framleiðsluráði til þess að gera það réttasta, sem það ætlar í þessurg málum. Og þegar maður lítur á það, hvernig Framleiðsluráðið er skipað, finnst mér, að þessi hv. þm. ætti ekki að vantreysta því svo mjög því að það er skipað, ef ég kann rétt frá að skýra, fimm mönnum frá Stéttarsambandi bænda og svo öðrum fjórum, sem Stéttarsambandið skipar eftir tilnefningu fjögurra aðila, þ.e. þeirrar deildar Sambands íslenzkra samvinnufélaga, sem fer með sölu á landbúnaðarvörum, Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, Sláturfélags Suðurlands og mjólkurbúanna utan mjólkursölusvæðis Reykjavíkur. Ég held, að Framleiðsluráð sé þannig skipað, og yfirleitt held ég, að við verðum að líta svo á, að þessir menn, sem þarna starfa, séu allir fulltrúar bændanna og við verðum að treysta þeim. En ef það reynist svo, að þeir brjóti á okkur rétt, verðum við að hafa annan hátt á og reyna þá a.m.k. að kjósa aðra menn í þetta en þá, sem við höfum treyst til þess að fara með þessi störf fram að þessu.



Herra forseti. Ég skal nú ekki gerast langorður um þetta mál, úr því sem komið er þessum fundartíma, enda hefur nú ekki gefizt mikið tilefni til þess að lengja þessar umr. verulega, en þó voru nokkur atriði, í ræðu hv. 3. þm. Vesturl., sem ég vildi gera aths. við. Þessi hv. þm., sem jafnframt er formaður í Stéttarsambandi bænda, sagði hér í ræðu sinni, að ein ástæðan til þess, að hann sem fulltrúi bænda gæti ekki fallizt á þá leið, að gengið yrði út frá samningum á milli samtaka bænda og ríkisvaldsins, væri sú, að reynslan hér frá nágrannalöndunum væri slík, að menn óskuðu ekki eftir að hverfa að þessu skipulagi. Þetta kemur mér heldur spánskt fyrir. Það vill nú svo til, að ég er hér með fyrir framan mig rit, sem bændasamtökin gefa út, þar sem alveg sérstaklega er einmitt skrifað um þessi mál, og þar segir ritstjóri þessa rits frá ferðalagi sínu til Noregs, þar sem hann hafði m.a. verið að kynna sér alveg sérstaklega fyrirkomulag þessara mála þar og hvernig norskir bændur litu einmitt á sitt kerfi. Í þessari grein, sem birtist hér í 1. hefti af Árbók Landbúnaðarins frá 1962, er niðurstaða ritstjórans þessi, eftir að hann hafði verið í Noregi og setið þing bændanna þar: „Það kom líka fram á allsherjarþingi bændasamtakanna norsku, er háð var um miðjan júní s.l. sumar, en þar mætti ég sem gestur, að meiri hluti fulltrúanna var mjög sæmilega ánægður með þá kosti, er bændum voru veittir.“ Svo heldur frásögnin áfram, og er býsna fróðleg til íhugunar í sambandi við þá báglegu reynslu, sem þeir eiga að hafa af þessu. Ritstjóri Árbókarinnar segir orðrétt: „Um verðlagningu afurðanna samkv. þessum samningum er það annars að segja, að norskum bændum eru með þeim ætlaðir 78.75–79.75 norskir aurar fyrir hvern ltr. af mjólk á þessu ári, og svarar það til kr. 4.75–4.83 í íslenzkum peningum, eins og gengið er, þegar þetta er skrifað, og má telja það sama verð og framleiðendum er ætlað hér samkv. okkar verðlagsgrundvelli. Hins vegar er bændum í Noregi ætlað rúml. 50% hærra verð fyrir sláturafurðir en hér.“ Og í þessari sömu grein er svo skýrt frá samningum eða fyrirkomulagi þessara mála í Bretlandi og látið mjög vel af öllu fyrirkomulagi. Nei, ef miða má við þau rit, sem gefin eru út á vegum bændasamtakanna, getur það ekki verið af þeim ástæðum, sem hér voru færðar fram af hv. 3. þm. Vesturl., formanni Stéttarsambands bænda, að þau geta ekki fallizt á að taka upp þetta fyrirkomulag. Það er eitthvað annað, sem hefur þvælzt fyrir mönnum í þessum efnum miðað við þær túlkanir, sem hafa komið frá bændum varðandi þessi mál. Þessi sami hv. þm., 3. þm. Vesturl., sagði einnig varðandi það, sem ég hafði sagt hér áður, að það mætti ábyggilega leita með logandi ljósi eftir því í samtökum bænda, að þeir hefðu gert einhverjar samþykktir um það, að þeir vildu fella niður sexmannanefndarkerfið og sérstaklega ákvæðin um yfirdóm, því að þeir gerðu sér það allir ljóst, að slík ákvæði eins og yfirdómsákvæðin yrðu að vera í l. Ég þurfti ekki að fletta lengi þessu riti, sem ég hafði hér fyrir framan mig af mestu tilviljun, til þess að finna eina svona samþykkt, og hún talaði býsna skýru máli. 1 þessu riti landbúnaðarins er skýrt frá samþykkt, sem ég skal hér lesa orðréttan kafla úr: „Almennur bændafundur haldinn að Breiðumýri 12. febr. 1962 að tilhlutan Búnaðarsambands Suður-Þingeyinga samþykkti með öllum atkv. að skora á Stéttarsamband bænda að beita sér fyrir breytingum á l. um framleiðsluráð o.fl. nr. 59 1960, sem m.a. feli í sér 1) að ákvæði l. um starf Sexmannanefndar og yfirdóm falli niður.“ Það er ekki verið að draga neitt úr því. Þessir menn höfðu alveg gert sér fulla grein fyrir því, að þetta mætti missa sig. Enda er vitanlega hægt að tilfæra ótal samþykktir úr ritum bænda að undanförnu, meðan þeir voru að óskapast út af niðurstöðum yfirdómsins og tala um það, hvað þetta væri óbilgjarnt allt saman og hvað fulltrúar viðsemjendanna hefðu verið óbilgjarnir í samningum, þá var þetta ekki par gott. Við skulum bara viðurkenna það, að það var svona. Og það var einmitt þetta sem leiddi að verulegu leyti til þess, að fulltrúar launastéttanna óskuðu ekki eftir því að hafa slíka aðstöðu áfram, þar sem beinlínis var hægt að síga saman bændum landsins og launþegum á þann hátt, sem því miður var gert varðandi þessi mál. Eins og ég hef sagt hér áður, er enginn vafi á því, að það væri hið æskilegasta, að vinnandi menn í sveitum landsins og í þorpum og kaupstöðum gætu staðið saman um hagsmunamál sín, en því miður hefur nú ekki tekizt svo til í sambandi við framkvæmdina á þessum l., og til þess hafa auðvitað legið ýmsar ástæður. Grundvöllurinn var orðinn mjög hæpinn hérna til þess að byggja á. En ég ætla svo ekki að fara að karpa hér neitt um það atriði, sem alveg má vera öllum mönnum augljóst í sambandi við þessa lagasmíð, að þeir, sem þar hafa gert samkomulag sín á milli, meina sitt hver. Sæmundur Ólafsson berst mjög ákveðið fyrir því að lækka greiðslurnar til bænda. Hann telur, að þær hafi verið of miklar og það þurfi að koma hér inn ákvæðum í þá átt. Þeir, sem óánægðir hafa verið með verðniðurstöðuna á undanförnum árum, standa nú hins vegar að þessum breytingum og þykjast vera að fá stórbættan grundvöll. Eins og ég hef sagt, getur hæstv. landbrh. verið nokkuð ánægður með það, að honum hafi tekizt vel til að þvæla þessu saman á þennan hátt. Hann hefur gengið á milli þessara aðila og komið þessu svona fyrir, en svo koma skuldadagarnir. Það kemur að því, að það þarf að fara að framkvæma þessi ákvæði. Það kemur að því, að það þarf að fara að ákveða verðið á næsta hausti, og þá koma fram túlkanir hvers um sig á þessum atriðum. Alþfl. hefur það ábyggilega út úr þessu, að hann getur mjög státað af því núna, t.d. í næstu bæjarstjórnarkosningum, að hann hafi komið sínum málum vel fram í sambandi við verðlagningu landbúnaðarafurða. Og Framsfl. getur eflaust minnzt á það, a.m.k. fram að næsta hausti, að vel hafi honum til tekizt. En hvað verður svo, þegar verðlagningin kemur á næsta hausti? Ég er hræddur um, að þá verði þau heldur haldlítil, þau loðnu ákvæði, sem er að finna í þessu frv. Ég hef hér lýst nokkuð afstöðu minni til þessara mála. Afstaða mín er sú, að ég tel, að grundvöllurinn hafi raunverulega verið hruninn undan sexmannanefndarkerfinu og það hafi verið óhjákvæmilegt, eins og þróun málanna var, að vinna að því að byggja hér upp nýtt fyrirkomulag, og ég held, að í því nýja fyrirkomulagi hafi átt að byggja einmitt á því, að bændurnir fengju fullan og alveg óskoraðan samningsrétt við þann eina aðila, sem hægt er að semja við um verðlagið á landbúnaðarafurðum, eins og málum háttar nú í okkar landi, en það er ríkisvaldið sjálft, á svipaðan hátt og gert er bæði í Bretlandi, Noregi og Svíþjóð. Og ég held, að það hefði verið langeinlægast, að stéttarsamtök bændanna hefðu staðið í þessum samningum við þennan aðila og það hefði verið langeðlilegast líka, að fulltrúi ríkisvaldsins hefði þorað að standa í þessum samningum sjálfur beint, án þess að bregða nokkrum stuðpúða fyrir sig. Og ég hygg líka, að það muni draga til þess, að slíkt skipulag verði tekið upp hér, þó að menn reyni nú þennan hliðardans, sem hér er lagt til að reyna í einn umgang eða svo. En ég er andvígur því að samþ. þetta frv. í þeim búningi, sem það er, og tel eðlilegt, að næsta verðákvörðun hefði verið með beinum samningum á milli Stéttarsambands bænda og ríkisvaldsins. Takist ekki samningar, eins og ég hef sagt hér áður, er vitanlega það eðlilega fyrirkomulag, að bændurnir eiga rétt á því að auglýsa sitt verð og fylgja því eftir, alveg hreint eins og launastéttirnar eiga rétt til þess, ef þær ekki fá samninga. Bændastéttin getur vitanlega gripið til framleiðslustöðvunar eða sölustöðvunar að því leyti til, sem henni þykir það ráðlegt eða hagstætt. Það er auðvitað mesta fjarstæða, að hún geti ekki þrýst á eftir sínum kröfum með slíku í vissum tilfellum, ekki öllum. Það eru til mörg dæmi um það, að til slíks hafi verið gripið. Og ýmsir aðilar, sem stendur mjög svipað á um og bændurna, t.d. útvegsmenn, þeir, sem eiga dýr framleiðslutæki, mundu vitanlega taka á sig svipuð útgjöld og svipaða erfiðleika eins og bændurnir mundu gera, þegar þeir grípa til rekstursstöðvunar, jafnvel þó að þeir sitji uppi með allmikinn fastan kostnað, sem þeir geta með engu móti vikið sér undan. En ég fyrir mitt leyti vil ekki gera neitt aðalatriði úr því, að bændurnir geti knúið sitt fram með framleiðslustöðvun eða sölustöðvun. Ég veit, að á því eru vissir erfiðleikar, en hitt liggur vitanlega beint við, að auglýsa verð, ef ekki hefur náðst samkomulag, en ég vil ætla, að það eigi að vera allar líkur til þess, að fengizt geti samkomulag í samningum við þann aðila, sem með eðlilegum hætti getur gert samningana, þegar því er slegið föstu fyrirfram, á hvaða grundvelli á að semja, þegar á að tryggja bændum sambærileg launakjör við tilteknar starfsstéttir í landinu. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar. Ég þykist hafa gert grein fyrir minni afstöðu til málsins.



Herra forseti. Það eru örfá atriði, sem hafa komið fram í þessum umr., sem mig langaði til að víkja að og þó aðeins mjög stuttlega. Út af því, sem fram kom hér í ræðu hv. 5. þm. Norðurl. v. um verðjöfnunina, vil ég aðeins segja það, að ég undrast, að sá hv. þm. skuli ekki gera sér betur grein fyrir því, hvernig ástatt er í sölumálum landbúnaðarins í dag. Flestir aðrir hv. þm. hafa gert sér það alveg ljósi og skilja að það er óhjákvæmilegt að hafa einhverja möguleika til verðjöfnunar. Og það fylgir þá náttúrlega, að það verður að gefa einhverjum aðila rétt til að framkvæma verðjöfnunina, og þar er varla um nema einn aðila að ræða og það er Framleiðsluráð landbúnaðarins. Ég sé ekki annað en andmæli, sem fram hafa komið gegn þessu atriði og það raunar eingöngu frá þessum eina hv. þm., séu algerlega út í bláinn. Þá eru það örfá atriði, sem hafa komið fram í ræðum hv. 5. þm. Austf., sem ég vil aðeins minnast á. Hv. þm. sagði í sinni fyrri ræðu eitthvað á þá leið, að í sambandi við verðlagninguna undanfarin ár hefði gætt vaxandi úlfúðar milli bænda og launþega í þorpum landsins. Ég vil bara leyfa mér að mótmæla þessu algerlega hvað snertir þau svæði, sem ég þekki til. Ég kannast ekkert við slíka úlfúð manna á milli, og ég skil ekki, hvaðan hv. þm. hefur þetta. Ég veit, að það hafa oft orðið hörð átök í samninganefndinni, en eftir að búið er að ákveða verðlagið, hefur ekki verið mikill ófriður um verðið, eftir að búið er að ákveða það alls ekki. Þá þykir mér rétt, að fram komi örlítið nánari skýringar á afstöðu bændastéttarinnar til þeirra tveggja leiða, sem hefur verið nokkuð talað um hér og auðvitað víðar og ekki sízt innan samtaka bændanna sjálfra, þ.e., hvort semja skuli við fulltrúa frá neytendum eða við fulltrúa frá ríkisstj. Það er alveg rétt hjá hv. 5. þm. Austf., að það hefur verið mikið um þetta rætt innan bændastéttarinnar og það hafa verið gerðar samþykktir, eins og samþykktin frá 1962, um það, að það þyrfti að losa um gerðardóminn og breyta til og taka upp samninga við ríkisstj. Þetta haggar þó í engu því, sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði, að eftir að það hefur nú mjög færzt í vöxt, að ýmsar stéttir í þjóðfélaginu lúti gerðardómi um kjaramál sín, hefur dregið úr gagnrýni bænda á því ákvæði, og það munu ekki hafa gengið samþykktir um það síðar innan bændasamtakanna að fella niður gerðardóminn. En gangurinn í þessu máli innan bændasamtakanna er í stuttu máli þessi: Á búnaðarþingi 1961 var, eins og hv. 5. þm. Austf. tók fram, gerð samþykkt og skorað á Stéttarsamband bænda að semja frv. um breyt. á framleiðsluráðsl. og breyt. á verðlagningunni. Og þetta var gert. Það var sett mþn. af hálfu þessara samtaka beggja til þess að athuga þetta mál, og hún starfaði heilan vetur, fór rækilega í gegnum framleiðsluráðsl. og lagði fram frv. að breyt. á l. og rökstuddi það með ýtarlegri grg. N. varð ekki sammála. Einn nm. var sér á báti, meiri hl. n. vildi halda sexmannanefndarkerfinu með nokkrum breyt. Minni hl. vildi hins vegar taka upp beina samninga við ríkisstj. Það var aðallega það, sem greindi þarna á milli. Síðan var þetta mál tekið fyrir á aðalfundi Stéttarsambands bænda 1963. Frv.-uppkastið var lagt þar fram og álit meiri hl. n. fékk einnig meiri hl. á fundinum, þó að ekki væri hann stór, og þannig liggur það fyrir, að í heildarsamtökum bænda var á þessum tíma meiri hl. fyrir því að halda við gamla kerfinu. Síðar gerist það að sjálfsögðu í framhaldi af þessu, að bændasamtökin leita eftir því hjá þeim stjórnarmeirihluta og þingmeirihluta, sem þá var, að fá þetta mál flutt og fá samkomulag um framgang þess, en þáv. og raunar núv. hæstv. landbrh. var ósammála ýmsum atriðum í frv. og var ekki unnt að fá samkomulag um að leggja það fram á þingi með stuðningi ríkisstj. Þess vegna var það aldrei flutt á Alþ., því að bændur höfðu aldrei áhuga á því að fá málið hér inn í þingið til þess að deila um það, heldur eingöngu, ef líkur væru til þess að fá framgengt þeim breyt., sem meiri hl. fundarins var sammála um að leggja til að gera á verðlagskerfinu. En það er rétt, að það komi hér einnig fram, hvað hefur síðar gerzt í bændasamtökunum, einmitt í sambandi við skiptar skoðanir manna um þessar tvær leiðir. Og það hygg ég, að mætti frekar verða til fyrirmyndar öðrum stéttarsamtökum, að á aukafundi í Stéttarsambandinu, sem haldinn var beinlínis út af þessum málum í vetur, voru deilur um hinar tvær leiðir lagðar til hliðar, en samþykkt að fela fulltrúum bænda í mþn. að vinna að því að afla samtökunum á ný aðildar að verðlagningunni og með hvorri leiðinni sem vera skyldi, ettir því sem hentast þætti til að koma málinu fram. Nm. var þannig algerlega falið umboð til þess að ganga frá málinu á hvorn veginn sem væri. Mér finnst rétt út af þeim umr., sem hafa farið fram um afstöðu bændanna í þessu efni, að það komi hér alveg skýrt fram, hvernig þessi mál hafa rakið sig innan stéttarsamtakanna. Og út frá þessu, sem ég hef nú sagt, hygg ég, að öllum megi vera það ljóst, að það var ekkert sjálfsagðara fyrir fulltrúa bændanna en vinna að því að fá fram þær breyt., sem kostur var á og þeir og samtök þeirra töldu, að miðuðu þó í rétta átt. Þá vil ég aðeins víkja að því tali hv. 5. þm. Austf. hér í hv. þd., að hann vilji fyrst og fremst tryggja bændunum óskoraðan samningsrétt og ekki takmarkaðan, eins og hann sagði í fyrri ræðu sinni til frekari áherzlu. Þetta eru vissulega ljómandi falleg orð, en þá verða menn bara að gera sér fulla grein fyrir, hvað í þessu felst og hvað það er, sem hann er að bjóða upp á. Hann hefur alveg ákveðið talað um það sem heppilega lausn, alveg eins og hv. 5. þm. Vestf. gerði í n., að taka upp beina samninga við ríkisstj. En hvernig á þá þeim samningum að lykta, ef ekki næst frjálst samkomulag? Það er spurningin. Og það finnst mér vera nokkuð óljóst hjá hv. 5. þm. Austf. Hann hefur í fyrsta lagi talað hér um það, að mér skilst, að bændur auglýstu verð, ef ekki semst. Það væri kannske gott og blessað, en þó er það mismunandi þýðingarmikið að fá slíkan rétt, eftir því hvernig á stendur. Það gat verið þýðingarmikið fyrir bændasamtökin, ef hér hefði verið vöntun á landbúnaðarvörum, en með smjörfjallið að baki og að öðru leyti mikla framleiðslu og meiri en hægt er að nota innanlands, notast þessi réttur ekki nema að mjög takmörkuðu leyti, því að ríkisstj. hefur þá á valdi sínu að lækka útflutningsbæturnar. Bændur eru því í sjálfheldu og geta alls ekki auglýst verðið, fært það upp eftir því, sem þeim sýnist, af þessum sökum. Auk þess er það vitanlega takmörkum háð, hvað markaður þolir. Í öðru lagi talar hv. þm. um þann möguleika að ljúka málum, ef ekki semst við ríkisstj., með verkfalli. Ég gerði nokkra grein fyrir því við 1. umr. þessa máls, hvernig ég lít á þá hluti. Hv. 3. þm. Vesturl. gerði einnig nokkra grein fyrir því frá sinni hálfu, og ég hygg, að okkar skoðanir í þeim efnum falli nokkuð saman við það, sem almennt er álit bændanna á því máli, þegar það hefur verið skoðað ofan í kjölinn. Þó eru atriði, sem ekki hefur verið minnst á í þessu sambandi, eins og t.d. það, hversu óeðlilegt það væri í deilu á milli bænda og ríkisstj. að hefja sölustöðvun gegn neytendum. Þetta virðist mjög óeðlilegt. Og svo er þetta: Sölustöðvun á mjólk veldur þeim fjárhagslegu tjóni, sem gera hana, en ekki hinum, sem henni er beitt gegn, varla einu sinni óþægindum fyrstu dagana, því að það er algerlega vandalaust, þegar sölustöðvun er boðuð með nokkurra daga fyrirvara að birgja sig upp af þessari vöru til nokkurra daga eins og nú er komið og á þó eftir að verða auðveldara með bættum umbúðum og meiri tækni í meðhöndlun mjólkurinnar. Þá er það eitt atriði enn í sambandi við þessa lausn, sem ekki hefur verið drepið á, og það vil ég láta koma skýrt fram: Það skyldi ekki vera hætta á því, að þá myndaðist úlfúð á milli bænda og verkamanna í bæjunum, ef bændur gerðu tilraun til þess að stöðva sölu á nauðsynjavörum þeirra? Það er ég hræddur um, að væri meiri og sterkari leikur til þess að stofna til illinda á milli þessara stétta, sem vissulega eiga að vinna saman, heldur en hitt, þó að fulltrúar þeirra, kjörnir samkv. lagafyrirmælum, ræði verðlagsmálin sín á milli og jafnvel þó að þeir deili um þau hart. Nei, það er ekki enn þá kominn botninn í þann frjálsa og óskoraða samningsrétt. Hann er ekki kominn enn þá, nema ef vera skyldi, að hann felist í þeim till. hv. 5. þm. Vestf., sem liggja hér fyrir í nál. þar sem lagt er til, að till. bændafulltrúanna verði lagðar fyrir alla bændur í landinu og látnar gilda sem verð, ef þeir samþykki þær sjálfir! Og það má hver sem vill taka slíkar till. hátíðlega, en ég get a.m.k. ekki gert það. Ég vil svo aðeins að lokum endurtaka það og árétta, sem ég lét koma hér fram við l. umr. þessa máls, að um þær breyt., sem um ræðir í frv.,var fullt samkomulag í n., sem skipuð var fulltrúum frá bændum og neytendum, samkomulag allra nm. annarra en Hannibals Valdimarssonar. Við fulltrúar bændanna teljum það meginatriði, og er það í fullu samræmi við þær samþykktir, sem gerðar voru á aukafundi Stéttarsambands bænda um þetta mál, að fá bændasamtökunum aftur beinan rétt til aðildar að verðlagningunni. En auk þess, eins og ég hef margtekið fram, teljum við, að í þeim breyt., sem yrðu á l., ef þetta frv. verður samþ., felist verulegar úrbætur frá því, sem áður var. Ég held ég hafi þessi orð ekki fleiri, en mér þótti rétt að láta þessi atriði koma fram.



Herra forseti. Undanfarin 10–12 ár hef ég fylgzt nokkuð vel með verðlagningu landbúnaðarvara, eins og sú verðlagning hefur farið fram samkv. því kerfi, sem er - má segja - undir lok liðið, en á nú að endurreisa með nokkuð sérstökum hætti. S.l. sex ár hef ég átt sæti í sjálfri verðlagsnefndinni. Ýmislegt það, sem hér er sagt um þessi mál, kemur því ekki ókunnuglega fyrir mín eyru. En þó furðaði mig á því, þegar hv. 3. þm. Vesturl. sagði hér áðan, að það hefði komið bændasamtökunum, forystumönnum þeirra, mjög á óvart, þegar A.S.Í. hætti aðild að Sexmannanefndinni s.l. sumar. Að vísu hefur þessi hv. þm. ekki mjög lengi átt sæti í verðlagsnefndinni. Þó hygg ég, að honum ætti að vera það vel kunnugt, að í sjálfri verðlagsnefndinni hefur einmitt þetta sjónarmið mjög komið fram á undanförnum árum af hálfu neytendafulltrúanna og þá ekki sízt af minni hálfu sem fulltrúa A.S.Í., og má raunar segja, að oftar en einu sinni hafi legið við, að þessi ákvörðun yrði tekin. Aðstaða verkalýðshreyfingarinnar varðandi þessi mál er býsna erfið. Ég ætla, að einn meginvandinn, sem verkalýðshreyfingin á við að etja í þessum efnum og er þó ekki einangrað við verðlagningu landbúnaðarvara einna, sé sá, að þegar við förum í okkar kaupgjaldsbaráttu, baráttu, sem við heyjum til þess að gera okkar hlut betri, til þess að fá meira í okkar hlut, þegar afrakstrinum er skipt í þjóðarbúinu, má segja, að svo sé komið, að við séum ekki aðeins að keppa um okkar eigin kjör, heldur sé hitt réttara, að við erum að draga vagninn fyrir svo til alla aðra í þjóðfélaginu. Þetta er sá meginvandi, sem verkalýðshreyfingin á við að stríða. Ég veit, að bændur landsins eiga við margs konar erfiðleika og mikinn vanda að glíma varðandi sín mál. En það er líka alveg augljóst, að á undanförnum árum, þegar um verðlagninguna hefur verið fjallað, er verið að fjalla um vandamál, sem eru bein afleiðing af ýmiss konar ráðstöfunum öðrum í þjóðfélaginu og þó einkum þeim, sem hafa orðið til þess að magna verðbólguna sífellt meir og meir. Það hefur verið augljósara með hverju árinu, að verðlagsmálin ein gátu ekki leyst þennan vanda bændastéttarinnar, má segja, á sama hátt og verkalýðshreyfingin hefur í ríkari mæli á undanförnum árum séð, að kaupgjaldsbaráttan ein leysti ekki hennar vandamál. Sjálf verðlagningin var því kannske ekki orðin nema einhver hluti af þessu stóra vandamáli. En þegar verið er að færa afleiðingar verðbólgunnar einvörðungu yfir í verðlagninguna, þá náttúrlega opnast alltaf meiri og meiri möguleikar til þess, að nærri vonlaust væri, að fulltrúar verkalýðssamtakanna í Sexmannanefnd og fulltrúar bændasamtakanna gætu orðið sammála, enda hefur það færzt í vöxt, að til úrskurðar yfirnefndar hefur komið. Þetta eru nú svolitlar hugleiðingar um sjálfan vandann, en spurningin er sú: Hvað á að koma í staðinn? Hér hefur ýmislegt verið sagt og ekkert nýtt. Öll þessi kerfi, allar þessar hugmyndir eru margræddar, þær hefur borið á góma ár eftir ár. Manni hefur oft fundizt það mjög ofarlega í huga fulltrúa bændasamtakanna, að frjáls samningsréttur og frjáls verðlagning væri það, sem æskilegast væri fyrir samtök þeirra. En hitt skal ég þó einnig vitna um, að öll þau ár, sem ég hef haft kynni af þessum málum, hefur farið svo, að þegar til kastanna hefur komið og raunverulega hefur reynt á, að bændastéttin fengi þennan rétt, hafa forystumenn hennar ekki verið á því, að það væri rétt. Það er þeirra mál, og ég ætla mér ekki þá dul, hvorki hér né annars staðar, að fara að segja bændasamtökunum fyrir verkum í þessum efnum. Þetta eru hlutir, sem þeir sjálfir verða að ráða. En að sjálfsögðu verða þeir að taka tillit til þess, að það er vara, sem þeir eru að selja, og svo framarlega sem hún selst vegna verðákvarðana, verða þeir náttúrlega að taka afleiðingum af því. Ég hef allan þann tíma, sem ég hef haft afskipti af þessum málum, sagt það alveg fullum fetum við fulltrúa bændastéttarinnar, að yfirnefndin á að hverfa. Þið eigið ekki að búa við gerðardóm. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að samningar ættu að vísu að fara fram, en ég er ekkert að fullyrða, við hvaða aðila. Ég hef aldrei gert tillögur um það. En ef hins vegar samningar næðust ekki, ættu samtök bændanna að hafa frjálsan rétt til verðlagningar. Hins vegar teldi ég alveg óhjákvæmilegt, að á meðan útflutningsuppbætur eru greiddar, og hvort heldur bændasamtökin semdu við hina svokölluðu fulltrúa neytenda eða beint við ríkisvaldið, hlyti ríkisvaldið að hafa einhvers konar stöðvunarrétt, það held ég að væri óhjákvæmilegt. Hins vegar held ég, að ef bændurnir hefðu þennan rétt, kæmu þeir áreiðanlega fram sem svo ábyrgur aðili, að það mundi sjaldan koma til, að beita þyrfti slíkri stöðvun, mjög sjaldan áreiðanlega. Ég hef a.m.k. þá trú á forystumönnum þeirra eftir alllanga viðkynningu. Nú, eins hefur ríkisstj. á hverjum tíma það á valdi sínu, ef henni þætti verðlagningin fara langt úr hófi, að leyfa einhvern takmarkaðan innflutning á landbúnaðarvörum. Það er ráðstöfun, sem hvaða ríkisstj. sem er getur gert. Þetta eru nú þær hugmyndir, sem ég hef á undanförnum árum haft um það, hvernig ætti að skipa þessum málum. En eins og ég sagði áðan,vil ég taka það skýrt fram, að ég álit, að það sé bændasamtakanna sjálfra að ákveða það. Og ég vil ekki heldur láta með lögum fyrirskipa einhverjum aðila að vera þátttakandi í verðlagningu landbúnaðarvara, sem ekki vill vera það, það á ekki að gera. Varðandi viðmiðunina, sem hér hefur æðimikið verið rædd, held ég, að menn geri sér ekki grein fyrir, hvernig þetta í raun og veru hefur gengið fyrir sig og hvernig það muni raunverulega ganga fyrir sig. Eins og lögin eru, - það er engin tillaga um að breyta því, a.m.k. ekki í því frv., sem hér liggur fyrir, - eiga bændur að bera úr býtum svipað og aðrar vinnandi stéttir. Það, sem hefur verið deilt um í Sexmannanefnd undanfarin ár, er ekki út af fyrir sig, hvort ætti að miða við laun verkamanna, sjómanna, iðnaðarmanna o.s.frv. Það, sem deilt hefur verið um, er það, hvort ætti að taka svokallað úrtak gilt sem slíka viðmiðun eða ekki. Hér er í raun og veru það, sem við höfum ævinlega haldið fram, hinir svokölluðu fulltrúar neytenda í Sexmannanefnd, það er að ákveða sjálfan grundvöllinn eða réttara sagt kaup bóndans í grundvellinum í samræmi við þá vinnu, sem lögð væri fram. Hver hún er, er sjálfsagt mjög vandasamt að ákveða. Og ég hef enga trú á því, að það verði út af fyrir sig ákveðið með þeim rannsóknum, sem ráðgert er að fram fari. Þetta hljóta að verða meiri og minni samningamál. En það má vera, að það verði möguleiki að komast nær því, hver hinn raunverulegi vinnutími er við ákveðnar einingar í sjálfum búrekstrinum. Þetta hefur ævinlega verið okkar hugmynd. Lengi vel var það svo, að bóndanum var ákveðinn vinnutími við þetta svokallaða meðalbú. Viðmiðunin á síðan aðeins að vera til að ákvarða hreyfinguna, hreyfinguna á sjálfu kaupgjaldinu fyrir þennan ákveðna vinnutíma, og þá mundi ég segja, að það væri miklu eðlilegra og í rauninni frá mínum bæjardyrum séð sjálfsagt, ef á annað borð þessi viðmiðun á að vera, sem ég held hins vegar, að ætti ekki að vera, bændurnir ættu án viðmiðunar að semja um sín kjör, en ef þessi viðmiðun á að vera, á það að vera hið fasta, samningsbundna kaupgjald, en ekki hlutur sjómanna eða uppmælingartaxtar. Hins vegar má segja, að þegar svona væri komið, væri bóndinn sjálfur farinn að vinna samkvæmt uppmælingu eða ákvæðisvinnutaxta, vegna þess að það, sem hann gæti unnið betur eða á skemmri tíma en sjálfur grundvöllurinn segði til um, það væri hans ágóði, alveg á sama hátt og það er tímaeining, sem lögð er til grundvallar ákvæðisvinnutöxtunum, og þeir, sem geta unnið verkið á skemmri tíma en meðalgrundvöllurinn þar er, græða, hinir ekki. Ég held nú, að málin séu nokkurn veginn svona einföld. Það eru ýmis atriði, sem hér hafa komið fram og væri út at fyrir sig fróðlegt að ræða. En ég vil nú segja það, að einkanlega varðandi stöðu bændanna heyrir maður nú hér alveg nýtt hljóð, að þeir geti ekki í raun og veru farið í framleiðslustöðvun. Svo oft hefur nú þetta verið orðað á þeim vettvangi, sem ég hef starfað á í þessum efnum, á undanförnum árum, og talið fullkomlega mögulegt og ekki aðeins orðað, heldur hótað oftar en einu sinni. Ég verð að segja, að ég hef alltaf litið á þetta sem algerlega realhlut, og ég veit, að bændur geta framkvæmt hann. Það er að vísu rétt, að það hefur sinn kostnað í för með sér, en það er líka hjá öðrum, sem stöðva vinnu eða framleiðslu. En þegar menn telja sig svo aðkreppta, að ekki sé um annað að ræða, gera menn þetta og það mundu bændurnir einnig gera. En hins vegar álít ég, að þeir eigi hreinlega að hafa frjálsræði til þess að ákveða sjálfir verðið, ef ekki eru möguleikar á samningum. Ég ætla ekki að lengja hér umræður frekar, það er ýmislegt í þessu, sem ég tel til bóta. En sjálft kerfið, það skuli menn bara alveg gera sér ljóst, það er hrunið eins og það hefur verið, og ég mundi segja, að með þeim breytingum, sem hér er verið að gera, séu síður en svo horfur á því, að verið sé að ákveða eitthvað, sem getur orðið varanlegt, og ég held, að bændasamtökin ættu að taka þessi mál öðrum tökum en gert hefur verið núna.



Aðeins örfá orð, herra forseti. Ég hlýddi með athygli á ræðu hv. 3. landsk. þm. Það er vitanlega öllum ljóst, að öll vandamál landbúnaðarins verða ekki leyst í gegnum verðlagið. Eigi að síður þarf að hafa löggjöf um verðlagsmálin, og það er nú einmitt það mál, sem hér er til umræðu. Ég vil aðeins skjóta því hérna inn í, að mér finnst það nokkuð mikið út í hött, þegar menn eru að tala um það, og jafnvel setja þá skoðun fram á prentuðu þskj., að útflutningsuppbæturnar komi eingöngu til góða stærstu bændunum, og það er látið í það skína, að þetta geti verið einhvern veginn öðruvísi og enginn vandi sé að kippa þessu í lag. Þetta er náttúrlega auðvelt að segja, en það sjá allir, að þetta tal er alveg út í bláinn. Það er varla hugsanlegt að verðleggja sömu vöru mismunandi hátt eftir því, hvað búin eru stór. Hvað ætli útgerðarmenn segðu um það að verðleggja síldina eftir því, hvað bátarnir öfluðu mikið? En það var nú ekki fyrst og fremst þetta, sem ég vildi minnast á. Hv. þm. sagði áðan í ræðu sinni, að það hefði nú einhvern veginn verið þannig, þegar fulltrúar bændanna hefðu staðið frammi fyrir því að fá sjálfsákvörðunarrétt um verðlagninguna, þá hefðu þeir hikað og ekki viljað taka hann. Ég átta mig ekki vel á þessu og ég man ekki til þess, að okkur hafi nokkurn tíma staðið hann raunverulega til boða. Ég hef heyrt það og m.a. frá bændum, að í haust, þegar upp úr slitnaði í Sexmannanefnd, hefði enginn vandi verið fyrir fulltrúa bænda að verðleggja bara sjálfir. Sjálfum finnst mér þetta ekki raunhæft, eins og allar aðstæður voru. Hv. síðasti ræðumaður sagði: „Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar, að yfirnefndin eigi að hverfa. Ef samningar nást ekki, eiga samtök bænda að hafa frjálsan rétt til verðlagningar, rétt til að auglýsa verðið.“ En hann sagði enn fremur: „Á meðan útflutningsbætur eru, hlýtur ríkisstj. að hafa stöðvunarrétt.“ Og hann sagði enn fremur, að hann tryði því, að bændur væru svo ábyrgir, að þeir færu sjaldan lengra en fært væri, ekki lengra en ríkisstj. leyfði. Og þarna finnst mér komið að kjarnanum: Vilja bændur láta ríkisstj. segja síðasta orðið um verðlagninguna, því að þarna er ekki um neitt annað raunverulega að ræða - eða yfirdóm? Ég ætla ekki að tefja hv. d. með því að fara að rökræða um þetta aftur og fram. En ég vil aðeins minna á eitt hliðstætt atriði í þessu sambandi, samninga opinberra starfsmanna við ríkisstj. Þeir hafa verið látnir ganga til dóms. Ég veit það, að opinberir starfsmenn vilja gjarnan fá dóminn afnuminn og fá verkfallsrétt, eins og mörg önnur launþegasamtök hafa. En ég spyr: Mundu opinberir starfsmenn óska eftir þeirri breytingu að fella gerðardóminn burt og láta ríkisstj. segja síðasta orðið?



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, er komið frá hv. Ed. og var samþ. þar samhlj. með þeirri breyt. einni, sem frá greinir á þskj. 584, um að fjölga stjórnarmönnum landshafnarinnar úr 5 mönnum í 7 menn. Að öðru leyti var frv. samþ. eins og það var upphaflega fram lagt. Frv. er að meginefni það, að þær framkvæmdir, sem þegar hafa verið gerðar í Þorlákshöfn og fyrirhugaðar eru, verði gerðar að landshöfn, þeirri þriðju í röðinni. Þegar undan eru skildar aðgæzluverðar hafnir á Eyrarbakka og Stokkseyri og þær byrjunarframkvæmdir, sem átt hafa sér stað í Þorlákshöfn, er ennþá um algert hafnleysi að ræða á allri suðurströnd landsins, vestan frá Grindavík austur að Hornafirði. Úti fyrir landinu eða í Vestmannaeyjum er að vísu fullkomin og ágæt höfn, en þar er um að ræða stærstu verstöð landsins með sífellt stækkandi vélbátaflota, og vart verður hægt að gera ráð fyrir, að sú höfn annist mikla þjónustu umfram þá, sem nauðsyn ber til að veita heimaflota Vestmanneyinga, ásamt óumflýjanlegri þjónustu við kaupskipaflota þar. Það er óþarft að fara mörgum orðum um það, hver nauðsyn er á að úr þessum vanda verði bætt fyrir suðurströnd landsins. Þar eru ein fengsælustu fiskimið landsins og hafa stundum verið nefnd einar gjöfulustu gullkistur íslenzks sjávarútvegs. Á tímum áraskipanna var útræði frá Þorlákshöfn verulegt, en lagðist niður með tilkomu vélskipanna. Þrátt fyrir þær mismunandi öru breytingar, sem átt hafa sér stað á stærð og útbúnaði veiðiflotans, má segja, að umræður um staðsetningu hafnar í Þorlákshöfn hafi verið uppi allt frá síðustu aldamótum, og er merkust sú áætlun, sem N. B. Kirk verkfræðingur gerði um framkvæmdir í Þorlákshöfn árið 1919 og frá er skýrt í grg. frv. Framkvæmdir samkv. þessari áætlun urðu þó minni en ráð hafði verið fyrir gert. Byggðir voru nokkrir skjólgarðar, er bættu lítið eitt lendingarskilyrði í svokallaðri Norðurvör í Þorlákshöfn, enn fremur byrjað á smíði Suðurgarðs. Árið 1946 taka sýslurnar, þ.e. Árnes- og Rangárvallasýslur, höndum saman um að hrinda framkvæmdum af stað á ný. Jörðin Þorlákshöfn er þá keypt og nauðsynlegar endurbætur eru gerðar á þeim litlu mannvirkjum, er fyrir voru, ásamt vegagerð til Þorlákshafnar. Þær framkvæmdir, sem með þessum hætti eiga sér stað í Þorlákshöfn til ársloka 1960, kosta um 14 millj. kr., og er greinilega frá þeim skýrt í grg. frv. Yfirstandandi framkvæmdir í Þorlákshöfn hefjast svo með útboði Vitamálaskrifstofunnar árið 1961 með undangengnum undirbúningsrannsóknum. Samkv. útboði þessu var ætlazt til, að höfnin myndaði 1900 fm athafnasvæði fyrir vélbáta. Verksamningur samkv. útboði þessu var undirritaður við fyrirtækið Efrafall s.f. í maí 1962, og hófust framkvæmdir skömmu síðar. En ári eftir undirritun þessa samnings er aftur undirritaður viðbótarsamningur, sem gerir ráð fyrir tvö þús. fm aukningu á athafnasvæði hafnarinnar. Á grundvelli framangreindra samninga hafði hinn l. des. s.l. verið unnið fyrir nálega 50 millj. kr. Þrátt fyrir þessar háu fjárhæðir telur vitamálastjórnin, að enn muni skorta 30 millj. kr., miðað við núverandi verðlag, til að ljúka þeim áfanga, sem boðinn var út 1961. Af framangreindum tölum er ljóst, að þau héruð, sem hér eiga landfræðilega hlut að máli, geta af eigin rammleik ekki staðið undir afborgunum og vöxtum af þegar fengnum lánum og þá að sjálfsögðu enn síður undir kostnaði við framhaldsframkvæmdir. Það fer því ekki á milli mála hjá þeim, sem raunsætt vilja á málið líta, að áframhaldandi framkvæmdir í hafnarmálum Þorlákshafnar verður að leysa með atbeina og beinni forgöngu ríkisins. Af framangreindum ástæðum er í frv. þessu lagt til, að Þorlákshöfn verði gerð að landshöfn. Í sambandi við þær framkvæmdir, sem ég nú minnist á, að þegar hefðu verið gerðar í Þorlákshöfn, og vegna þeirra blaðaskrifa, sem orðið hafa opinberlega um þessar framkvæmdir, óskaði ég eftir því við vitamálastjórnina, að gerð yrði nokkru nánari grg. eða grein fyrir þeim framkvæmdum og hvernig þær hefðu átt sér stað, því að ég tel rétt nú við þessa i. umr. málsins hér að gefa eftirfarandi upplýsingar, sem vitamálastjóri hefur látið mér í té. En þær eru svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Þýzka verktakafyrirtækið Hochtief gerði á sínum tíma athuganir og áætlun og útboðsteikningar varðandi stækkun Þorlákshafnar. Á þeim grundvelli var verkið boðið út og síðan gerður samningur við Efrafall s.f. í maí 1962 um framkvæmdir verksins. Sá samningur var byggður á hreyttri gerð mannvirkja samkv. till. Efrafalls. Við frekari athugun á aðstæðum kom í ljós, að ýmsir annmarkar voru á framkvæmd verksins, svo sem upphaflega hafði verið gert ráð fyrir. Meginorsök þess var, að þar sem álitið var, að fastur botn væri fyrir hendi, var ekki um hann að ræða, heldur aðeins grjótlag, sem ekki hafði verið komizt í gegnum við fyrri boranir. Þá var það, að steypuefni og fyllingarefni, sem hugsað hafði verið að taka í næsta nágrenni hafnarinnar, var mjög til þurrðar gengið, þar sem ekki þótti ráðlegt að taka frekara efnismagn úr malarkömbunum sunnan hafnarinnar, þar sem allmikil hætta var þá á skemmdum á landi af völdum sjávargangs. Þessar tvær meginástæður urðu til þess, að endurskoða varð byggingaráætlun og gerð mannvirkja alla. Var sú endurskoðun gerð á vegum Efrafalls í samráði við vitamálaskrifstofuna og leiddi til breyttrar gerðar mannvirkja, þannig, að í fyrsta lagi var aðalgarðurinn breikkaður úr 12.5 m í 14.5 m og undirstöðum hans breytt. Þá var og fengið steypuefni að með ærnum tilkostnaði. Verð suðurgarðsins samkv. tilboði, þegar tekið er tillit til aðkeypts steypuefnis, hefði átt að vera 20 millj. 526 þús. kr., en einingarverð, reiknað á sama hátt, - þýðir verkið eins og það var unnið, þ.e.a.s. með breikkun og öðrum breytingum, er gera varð, - var 26 millj. 729 þús. kr., þannig að hækkanir vegna breytinga voru um 6.2 millj. kr. eða 33%. Ef tilboði Hochtief hefði verið tekið, má búast við, að tilsvarandi breytingar hefði orðið að gera á mannvirkjum með tilsvarandi hækkunum. Endanlegur kostnaður til verktaka vegna efniskaupa við suðurgarðinn hefur orðið um 35 millj. kr., þannig að hækkanir af völdum verðlagsbreytinga hafa orðið um 7.6 millj. kr., eða 28% af grunnverði mannvirkisins. Hvað varðar norðurgarðinn, þá var hann í upphafi ráðgerður 12 m breiður og 187 m langur, þ.e.a.s. hinn nýi hluti hans. Með tilkomu hinna stóru báta og sívaxandi útgerðar í Þorlákshöfn var síðan ákveðið að breikka garðinn um rúma 2 m, þannig að hann yrði gerður 14.35 m breiður og jafnframt ákveðið að lengja hann um 13 m, þannig að heildarlengingin verður nú um 200 m. Jafnframt var framálmu garðsins snúið nokkuð, þannig að allmiklu meira rými fæst innan garðanna en áður, auk þess sem með frekari lengingu garðsins er möguleiki á að auka það rými enn frekar. Samhliða þessari breytingu var jafnframt athugað, hvort ekki væri hægt að gera innri garðinn nokkuð ódýrari en tilboð Efrafalls bar með sér. Ef reiknað er með, að aukning á breikkun garðsins kosti jafnmikið á rúmmetra og aðrir hlutar garðsins, sem er mjög nálægt lagi, þá hefði garðurinn fullbúinn, 187 m langur, átt að kosta 31.4 millj. kr., miðað við einingarverð verðtilboðsins, eða 168 þús. kr. á lengdarmetra. Eftir endurskoðun og útreikninga á nýrri gerð verksins, virðist svo sem hver metri í garði ætti ekki að kosta meira en 130 þús. kr., miðað við einingarverð, þannig að um allverulegan sparnað hefði verið að ræða við endurskoðunina. Af innri garðinum hafa þegar verið fullgerðir 53 m, og hefur kostnaðurinn við það orðið alls um 9.5 millj. kr. Þá var og eldri hluti norðurgarðsins hækkaður og breikkaður, og varð kostnaður við það tæplega ein millj. kr. Áætlað verð þess, sem eftir er af nyrðri garðinum, miðað við verðlag í dag, er rúmar 30 millj. kr. Heildarkostnaður við verkið, eins og það stendur í dag, mun vera um 51 millj. kr., og er þá reiknaður allur kostnaður vitamálaskrifstofunnar og verktaka, efnis birgðir og kostnaður greiddur fyrirfram í innréttingum á vinnustað, stálmótum og öðru þess háttar, sem afreiknast mun á þeim hluta verksins, sem eftir er. Samkvæmt framanskráðu má draga niðurstöðurnar saman þannig, að tilboðsverð var 43.67 millj. kr., en verður eftir breytingar þær, er nauðsynlegt var að gera vegna breyttra áðstæðna, 58.1 millj., eða hækkun um 33%. Líklegt heildarverð mannvirkjanna að óbreyttu verðlagi frá því sem nú er er 82 millj. kr., þ.e. verðhækkanir um 24 millj., eða 41%.“ Þessar upplýsingar taldi ég rétt að kæmu fram nú þegar að gefnu tilefni, eins og ég áðan skýrði frá, að gefnu tilefni á opinberum vettvangi. Sú takmarkaða hafnaraðstaða, sem þegar er fyrir hendi í Þorlákshöfn, hefur sannað, svo að ekki verður um villzt, nauðsyn á lúkningu hafnarinnar, bæði hvað fiskiskipaflotann áhrærir hvaðanæva af landinu og ekki síður þann þjónustuauka, sem farskip hafa þar þegar fengið með upp- og útskipun hvers konar nauðsynjavarnings. Það verður vart dregið í efa af neinum, sem kynnir sér alla málavöxtu, að eðlilegt sé að gera Þorlákshöfn að landshöfn, þeirri þriðju í röðinni. Ég skal ekki tefja tímann með því að fjölyrða um einstakar gr. frv., þar sem þær eru í aths. frv. mjög greinilega skýrðar hver um sig, en þær eru almennt efnislega samhljóða gildandi l. um landshafnir í Njarðvíkum og Rifi. En í sambandi við framkomu þessa máls hér nú vildi ég í sambandi við flutning þessa frv. og framkomu þess hér nú í hv. þd. nota tækifærið til að lýsa því yfir, að ríkisstj. hefur ákveðið, að fram verði látin fara endurskoðun á hinum almennu hafnarlögum í framhaldi af þeim athugunum, sem nú standa yfir, á tekjumöguleikum hinna einstöku hafna. Herra forseti. Það er till. mín, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. með málþófi. Ég get þó ekki látið hjá líða í sambandi við þetta frv. til l. um landshöfn í Þorlákshöfn að leyfa mér að mótmæla því alveg eindregið sem rökum fyrir þörfinni á þessu Þorlákshafnarmáli, sem kom fram í ræðu hæstv. sjútvmrh., að úr hafnarþörfinni við Suðurland verði ekki bætt, eins og hæstv. ráðh. vék að, með því að stóla þar á Vestmannaeyjahöfn, sem í engu muni geta bætt við sig því, sem hún þurfi að hafa til að bera til þess að geta sinnt öðru en Vestmannaeyjaflotanum einum. Ég beinlínis leyfi mér að mótmæla því, að þetta séu rök fyrir þörfinni á landshöfn í Þorlákshöfn á sama tíma og við vitum það, að í dag, sennilega á þessu augnabliki, sem við stöndum hér, munu vera líklega á annað hundrað bátar víðs vegar af landinu að fá sína fullkomnu þjónustu í Vestmannaeyjahöfn. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram og skal svo ekki þreyta þingheim á því að taka frekari þátt í þessum umr. um Þorlákshafnarmálið.



Herra forseti. Það mun hafa verið árið 1958, að samþykkt var hér á hv. Alþ. svo hljóðandi till. til þál.: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta í samráði við vitamálastjóra gera 10 ára áætlun um nauðsynlegustu hafnarframkvæmdir í landinu og sé fyrst og fremst við það miðað, að framkvæmdirnar geti stuðlað að öruggri og aukinni útflutningsframleiðslu. Einnig verði endurskoðuð gildandi lagaákvæði um skiptingu kostnaðar við hafnargerðir milli ríkis og sveitarfélaga, svo og ákvæðin um landshafnir og önnur þau atriði l. um hafnargerðir, er ástæða þykir til að breyta með hliðsjón af fenginni reynslu og til samræmis við aðrar niðurstöður athugunar þessarar. Jafnframt verði endurskoðuð l. um hafnarbótasjóð og athugað, hvort ekki sé tiltækilegt að efla starfsemi hans, svo að hann geti m.a. veitt hagkvæm lán til langs tíma til nýrra hafnarframkvæmda.“ Þessari endurskoðun er nú fyrir alllöngu lokið, og hv. þm. er það öllum kunnugt, að ríkisstj. hefur verið sent frv., sem samið hefur verið á grundvelli þessarar endurskoðunar. Hæstv. ríkisstj. hefur hins vegar að svo vöxnu máli ekki talið sér fært að flytja þetta frv. Með frv. því, sem hér liggur fyrir, er hins vegar lagt til, að I. verði sett um þriðju landshöfnina, þ.e.a.s. um einungis eitt atriðið, sem gert var ráð fyrir, að heildarendurskoðun færi fram á. Ég skal ekki fara út í það að ræða mikið um landshöfn í Þorlákshöfn og skal raunar ekki andmæla því, að þetta frv. verði samþ. En ég tel þó, að þessi ráðstöfun orki mjög tvímælis af mörgum ástæðum m.a. meðan engri höfn hefur verið veittur slíkur stuðningur á öllu Norðurlandi, Vestfjörðum og Austfjörðum. Mörg ákvæði gildandi hafnarlaga eru löngu úrelt orðin, t.d. ákvæðin um hlutföllin milli framlaga ríkissjóðs og sveitarfélaganna til hafnanna. Mjög nauðsynlegt er einnig að efla hafnarbótasjóð verulega, ef hann á að geta sinnt hlutverki sínu. Hæstv. sjútvmrh. lýsti því yfir hér í framsöguræðu sinni, að ríkisstj. hefði ákveðið að gera nú gangskör að því að ljúka heildarendurskoðun hafnarlaganna, og fagna ég þeirri yfirlýsingu. En ég vildi nú samt gjarnan fá að heyra öllu meira um það frá hæstv. ráðh., hvað skjótt þessi endurskoðun á að gerast. Mér finnst varla hægt að ætlast til þess af okkur, stuðningsmönnum hæstv. ríkisstj., að við samþykkjum þetta frv., án þess að vita hið minnsta um það, hver eigi að verða örlög hinnar almennu endurskoðunar hafnarlaganna. Ég mundi þess vegna óska þess að fá að heyra nánar um það frá hæstv. sjútvmrh., hvort hann hyggist leggja frv. um þessi efni, almenna endurskoðun hafnarlaganna, fyrir næsta reglulegt Alþ., eða hvort vænta má frekari dráttar á þessari nauðsynlegu endurskoðun. Ég hika ekki við að segja það, að fylgi mitt við þetta frv. fer nokkuð eftir því, hvert svar hæstv. ráðh. verður um þetta atriði.



Herra forseti. Í sambandi við þær tvær ræður hv. þm., sem haldnar hafa verið frá framsöguræðu minni, vil ég aðeins taka það fram varðandi ræðu fyrri þm., hv. 3. þm. Suðurl. (SJJ), að þó að ég nefndi það sem eina af ástæðunum, eru það alls ekki nein höfuðrök, að Vestmanneyingar gætu e.t.v. ekki bætt á sig allri þeirri þjónustu, sem sístækkandi fiskveiðifloti hlyti að krefjast á ókomnum árum, það eru engin grundvallarrök út af fyrir sig fyrir hafnargerðinni í Þorlákshöfn, heldur hitt, að það hefur sýnt sig, eins og ég lagði nú höfuðáherzlu á í minni ræðu, að á þeim litlu framkvæmdum, sem þegar hafa átt sér stað í Þorlákshöfn, hefur verið full þörf og að framhaldsframkvæmdir munu ekki eiga sér stað í þessari höfn, ef aðstoð ríkisins í formi landshafnaraðstoðar kemur ekki til greina. Það er því um það að velja að hafa höfnina þannig hálfgerða, eins og hún er nú, eða að ríkið komi í ríkari mæli til aðstoðar þessari nauðsynlegu höfn en gert er með almennri hafnaraðstoð. Ég vænti þess, að þetta dugi sem svar við aths. hv. þm. Varðandi þá fsp., sem hv. 2. þm. Vestf. (SB) beindi til mín sérstaklega og taldi að gæti varðað afstöðu sína til afgreiðslu þessa frv., þ.e.a.s. þá yfirlýsingu mína, sem ég gaf í framsöguræðunni, að hugað væri að lúkningu endurskoðunar á hafnarlögunum, sem yfir hefur staðið of lengi, þá skal ég taka undir það með hv. þm., en það hefur nú reynzt ýmsum erfiðleikum háð að fá samstöðu um þá endurskoðun og þó kannske öllu frekar um útvegun þess fjármagns, sem nauðsynlegt er til þeirra framkvæmda, sem allir eru sammála um, að nauðsynlegar séu. Ég vil lýsa því yfir sem skoðun minni, að að því mun verða stefnt, að niðurstaða þessarar endurskoðunar liggi fyrir í frv.-formi til afgreiðslu á næsta Alþ.



Herra forseti. Þetta er eitt af allmörgum frv. um jarðasölu, sem legið hafa fyrir þessu þingi. Það var flutt í hv. Ed. þetta frv. og felur í sér að heimila ríkisstj. að selja bóndanum á Kársstöðum í Helgafellssveit eyðibýlið Örlygsstaði í sömu sveit. Lönd þessara jarða liggja saman, og er talið, að búsetuskilyrði á Kársstöðum yrðu miklu betri, ef bóndinn þar fengi þetta kot keypt. Landbn. þessarar hv. d. leggur til, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur haft þetta frv. til athugunar, og hefur n. orðið sammála um að leggja til. að frv. verði samþ., og var það samþ. af 6 nm., en einn nm., Hannibal Valdimarsson, var fjarstaddur við afgreiðslu málsins. Eins og fram kemur í nál., þá bendir n. á það, að nauðsynlegt sé, að fram fari endurskoðun á lagaákvæðum um fjárhagsaðstoð, sem látin er í té ýmsum stofnunum og félögum í svipuðu formi og gert er ráð fyrir í þessu frv., með það fyrir augum, að heildarlöggjöf verði sett um aðstoð við þessa aðila. Mér þykir rétt að geta þess, að n. barst erindi frá stjórn Geðverndarfélags Íslands, þetta erindi kom 22. apríl, en þar fer félagið fram á það, að það fái einhvern ákveðinn tekjustofn til þess að standa undir sinni starfsemi, og sendir með afrit af bréfi, sem það skrifar til landlæknis 27. marz og afrit af bréfi landlæknis til dómsmrn. Vegna þess hversu seint þetta erindi kom fram og að Ed. var búin að afgreiða þetta mál, þá taldi n. ekki rétt, þar sem ekki var meiri tími til stefnu, að verða við erindi Geðverndarfélags Íslands að þessu sinni, en það er ekki af því, að n. líti síður á starfsemi þess félags en hinna tveggja félaganna, sem hér eiga hlut að máli.



Herra forseti. Í sambandi við afgreiðslu þessa máls nú og með hliðsjón af framkominni till. í Sþ. til þál. um sama efni vil ég lýsa því yfir, að ríkisstj. vill beita sér fyrir endurskoðun á umræddum ákvæðum fiskveiðilöggjafarinnar, sem um er fjallað í báðum þessum tilfellum.