Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um fundahaldið í dag og næstu daga tekur forseti þetta fram: Um klukkan fjögur í dag verður utandagskrárumræða um ráðstöfun sýslumannsembættisins á Hólmavík. Málshefjandi er hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og hæstv. dómsmrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða. Á morgun klukkan ellefu verður umræða um skýrslu viðskrh. um málefni Landsbanka Íslands hf. Samkomulag er milli þingflokka um fyrirkomulag umræðunnar svo og við hæstv. viðskrh. Að öðru leyti verða þingmannamál á dagskrá á morgun og fyrir hádegi á fimmtudag. Síðari hluta fimmtudags verða mál úr nefndum og stjórnarfrumvörp. Á föstudag og laugardag verða nefndarfundir eins og áður hefur verið tilkynnt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á tollalögum. Þetta er þskj. 1050, 619. mál. Helsta breytingin sem lögð er til í frv. er að lögfestur verði viðauki við tollalög þar sem tilgreindar verði ýmsar vörur á sviði upplýsingatækni sem ekki verði heimilt að leggja toll á. Jafnframt falli niður tollur af þeim vörum sem falla undir viðaukann og bera nú tolla. Á ráðherraráðstefnu í Singapore í desembermánuði 1996 gerðust 28 ríki, sem starfa í Alþjóðaviðskiptastofnuninni, aðilar að ráðherrayfirlýsingu um niðurfellingu tolla í þrepum fyrir árið 2000 af ýmsum vörum á sviði upplýsingatækni. Síðar hafa fleiri ríki gerst aðilar að yfirlýsingunni og alls eru nú 43 ríki aðilar að henni og talið er að þau stundi um 93% heimsviðskipta með vörur á sviði upplýsingatækni. Í yfirlýsingunni er því lýst yfir að aðildarríki hennar skuli þróa viðskiptahætti sína þannig að það auki möguleika fyrir markaðsaðgang vara á sviði upplýsingatækni en jafnframt skuli aðildarríkin afnema toll af vörum sem tilgreindar eru í viðaukum við yfirlýsinguna. Niðurfelling og binding tolla af þessum vörum áttu samkvæmt yfirlýsingunni að gerast í tilteknum áföngum og skyldi vera að fullu lokið 1. jan. árið 2000 en þó var hvatt til örari niðurfellingar. Í framhaldi af gerð þessarar yfirlýsingar lagði hvert ríki fyrir sig fram skuldbindingaskrá yfir þær vörur sem féllu undir ákvæði yfirlýsingarinnar og tollar skyldu afnumdir af. Á listanum, sem var lagður fram af Íslands hálfu, eru vörur sem tilgreindar eru í lista sem lagt er til að verði hluti af viðauka II og ber heitið viðauki IIC. Þar er að mestu leyti um að ræða vörur sem engir tollar eru á í dag og hefur þess vegna tiltölulega litla þýðingu fyrir ríkissjóð eins og síðar verður vikið að. Vörur sem tollar falla niður af og óheimilt verður að leggja tolla á samkvæmt yfirlýsingunni eru m.a. óáteknir miðlar, hugbúnaður, rafmyndasímtæki, hljóðnemar, hátalarar, símsvarar svo og ýmiss konar fjarskiptaútbúnaður. Fæstar þeirra vara sem falla undir ákvæði ráðherrayfirlýsingarinnar bera nú tolla og hefur Ísland reyndar þegar skuldbundið sig til að leggja ekki tolla á margar þeirra. Þó eru tilteknar vörur sem falla undir yfirlýsinguna sem bera nú tolla og tollar munu því falla niður af. Þar ber helst að nefna rafmyndasímtæki, hljóðnema, hátalara, símsvara og svokallaða óátekna miðla, þ.e. segulbönd, myndbönd og diska. Eins og ég sagði áður er erfitt að áætla hvert árlegt tekjutap ríkissjóðs verður við niðurfellingu tolla. Í heild má þó ætla að tekjutapið verði vart meira en 25 millj. kr. á ári. Á móti kemur að afnám tolla af þessum vörum auðveldar útflutning af ýmsum vörum á sviði upplýsingatækni sem framleiddar eru hérlendis en öllum er kunnugt um að íslenskur iðnaður, hugbúnaðariðnaður, hefur verið í mikilli framför á undanförnum árum. Í annan stað er lagt til í þessu frv. að dregið verði úr ábyrgð þeirra aðila sem koma fram fyrir hönd innflytjenda við tollafgreiðslu á því að aðflutningsgjöld verði greidd. Samkvæmt ákvæðum tollalaga er meginreglan sú þegar einhver annar aðili en innflytjandi kemur fram gagnvart tollyfirvöldum við tollafgreiðslu ábyrgist sá aðili in solidum ásamt innflytjanda að aðflutningsgjöld verði greidd. Sem dæmi um slíka aðild má nefna flutningsmiðlanir, hraðflutningsfyrirtæki og rekstraraðila tollvörugeymslna. Standi innflytjandi ekki í skilum með greiðslu aðflutningsgjalda er því hægt að krefja umboðsaðilann um greiðslu aðflutningsgjaldanna. Telja verður að ábyrgð umboðsaðila á greiðslum aðflutningsgjalda sé of víðtæk, m.a. vegna þeirra breytinga sem urðu á tölvukerfi og tollafgreiðsluháttum á síðasta ári en þá var umboðsaðilum gert kleift að skuldfæra aðflutningsgjöld beint á innflytjendur, þ.e. þá sem njóta greiðslufrests í tolli. Því er lagt til í frv. að ábyrgð umboðsaðila falli brott við skuldfærslu aðflutningsgjalda á innflytjanda. Þó er gert ráð fyrir að umboðsmaður beri áfram solidaríska ábyrgð í þeim tilvikum er umboðsaðili hefur ekki haft heimild til að skuldfæra aðflutningsgjöld á innflytjanda eða þegar umboðsmaður vissi eða mátti vita að upplýsingar sem voru veittar við tollafgreiðslu væru rangar eða ófullnægjandi. Í þriðja lagi, virðulegi forseti, er lagt til í þessu frv. að ríkistollstjóri og tollstjórar í stað fjármálaráðherra nú skipi tollverði við embætti sín. Þó er gert ráð fyrir að fjmrh. skipi áfram yfirtollverði, aðaldeildarstjóra og deildarstjóra. Það fyrirkomulag að fjmrh. skipi tollverði þykir of þungt í vöfum og er breyting því lögð til. Það skal tekið fram, virðulegi forseti, að svipuð breyting var gerð eða var fyrirhugað að gera með framlagningu laga um lögregluna --- ég man nú ekki lengur nákvæmlega hvaða lög það eru --- þar sem gert var ráð fyrir að nokkur breyting yrði á skipun lögreglumanna en þó ekki yfirlögregluþjóna og annarra yfirmanna lögreglunnar. Ég fer ekki nánar út í þá sálma enda kann sú tillaga að hafa breyst í meðförum þingsins.  Í fjórða lagi er lögð til breyting á málsmeðferðarákvæðum tollalaga í því skyni að ákvæðin verði skýrari og að ótvírætt verði að endurákvörðun tollstjóra og ríkistollstjóra sé kæranleg beint til ríkistollanefndar án þess að fyrst verði að kæra hana til viðkomandi tollyfirvalds. Í fimmta lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna sem varða skylduaðila sem koma fram fyrir hönd innflytjenda til varðveislu gagna um innflutninginn. Lagt er til að geymsluskyldan verði að meginstefnu til hjá innflytjendunum sjálfum ef þeir eru bókhaldsskyldir, geymsluskylda umboðsmanna takmarkist hins vegar við tölvutæk gögn sem varða tollafgreiðsluna sjálfa. Loks eru í sjötta lagi lagðar til orðalagsbreytingar á einstökum greinum laganna sem miða að því að færa orðalag þeirra til samræmis við breytingar sem orðið hafa á póststarfsemi á undanförnum árum og til að gera orðalag einstakra greina skýrari og leiðrétta ónákvæmt orðalag. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni 1. umr. verði málið afgreitt til 2. umr. og sent hv. efh.- og viðskn. til frekari umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 63/1970, um skipan opinberra framkvæmda, og lögum nr. 52/1987, um opinber innkaup, með síðari breytingum, en frv. gerir ráð fyrir breytingum á hvorum tveggja þessum lögum. Þetta frv. er að finna á þskj. 1051 og er 620. mál þessa þings. Á undanförnum árum hafa sífellt verið gerðar strangari kröfur til opinberra aðila um hvernig staðið skuli að innkaupum vöru, þjónustu og framkvæmda. Er það í samræmi við það sem gerist í löndunum í kringum okkur. Einnig hefur samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið gert strangari kröfur um hvernig að þessum málum skuli staðið. Þrátt fyrir þetta má segja að fyrirkomulag innkaupa ríkisins hafi verið gott miðað við önnur lönd. Hér á landi fór snemma að tíðkast notkun útboða við innkaup og formfastar reglur voru settar um tilhögun þeirra. Má að nokkru leyti þakka það því að auk þess að leita fyrirmynda í Evrópu var á sínum tíma einnig fylgst með skipan þessara mála í Bandaríkjunum. Ég vil, virðulegi forseti, nefna í þessu sambandi sérstaklega lög nr. 63/1970, sem hér er verið að breyta, sem Magnús Jónsson, fyrrv. fjmrh., hafði forgöngu um að setja, en sú löggjöf held ég að hafi skipt sköpum um þróun þessara mála hér á landi. Þau lög, sem nú eru í gildi og ég nefndi og varða innkaup ríkisins, eru annars vegar lög nr. 63/1970, um skipan opinberra framkvæmda, og hins vegar lög nr. 52/1987, um opinber innkaup. Breytingar voru gerðar á þessum lögum með lögum nr. 55/1993 vegna aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið en í þeim samningi eru gerðar miklar kröfur um hvernig haga skuli innkaupum opinberra aðila. Í maí 1993 samþykkti þáverandi ríkisstjórn útboðsstefnu ríkisins og var hún þáttur í því umbótastarfi sem stjórnvöld hafa unnið að til að koma á nýskipan í rekstri ríkisins. Gerðar voru kröfur um aukin útboð á vegum ríkisins og að skýrar reglur giltu um útboð þannig að jafnræðis væri gætt milli þeirra sem bjóða ríkinu viðskipti. Jafnframt var það markmið útboðsstefnunnar að auka hagkvæmni í rekstri ríkisins og efla samkeppni í einkageiranum. Nokkur reynsla er nú komin af þeim tilmælum sem fólust í stefnunni. Útboð hafa aukist verulega og gætir yfirleitt ánægju með það hjá seljendum vöru, þjónustu og framkvæmda. Á svipuðum tíma og útboðsstefnan var samþykkt gaf stjórn opinberra innkaupa út reglur um innkaup ríkisins. Þeim var ætlað að skýra samskipti og skapa traust milli kaupenda og seljenda. Jafnframt gaf stjórnin út handbók um innkaup innan Evrópska efnahagssvæðisins og var henni ætlað að vera opinberum aðilum leiðsögn í þeirri skyldu sem aðild að EES hafði í för með sér varðandi opinber innkaup. Nýlega voru reglur um innkaup ríkisins og ýmis atriði útboðsstefnunnar fest í sessi með því að sameina ákvæði þeirra reglugerð um opinber innkaup í reglugerð um innkaup ríkisins, nr. 302/1996. Frumvarp til breytinga á lögum um opinber innkaup og skipan opinberra framkvæmda var lagt fram sl. vor en hlaut ekki afgreiðslu. Frumvarp þetta er byggt á því frumvarpi. Helsta breytingin frá því frumvarpi sem lagt var fram á síðasta þingi er að horfið er frá þeirri hugmynd að skipa sérstaka kærunefnd útboðsmála. Gert er ráð fyrir að farið verði með brot á lögum samkvæmt almennum reglum þannig að verktakar, birgjar og þjónustuaðilar geti leitað til dómstóla og eftir atvikum sýslumanns, sé brotið á rétti þeirra. Ætlunin er að ákvæði um sérstakt úrskurðarvald fjmrh., þar sem ráð gert er fyrir því að leitað sé til hans áður en mál séu borin undir dómstóla, verði felld brott. Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert athugasemd við þessa skipan mála og bent á að fjmrn. og önnur ráðuneyti eigi oft hagsmuna að gæta í innkaupamálum. Hins vegar er ekki talið skylt að láta sérstaka úrskurðaraðila fjalla um kærumál vegna brota á reglum EES-samningsins um opinber innkaup. Í Noregi og Bretlandi er t.d. fjallað um þessi mál í almenna dómskerfinu. Þá eru lagðar til nokkrar breytingar á þeim ákvæðum laganna sem fjalla um viðmiðunarfjárhæðir en þær breytingar eiga rót að rekja til breytinga sem gerðar voru á tilskipun um opinber innkaup síðasta haust. Tilskipun þessi var sett til að laga löggjöf Evrópusambandsins að reglum GATT-samningsins um opinber innkaup. Til skoðunar er að Ísland gerist aðili að þeim kafla GATT-samningsins sem fjallar um opinber innkaup. Slíkt mundi kalla á frekari lagasetningu. Loks eru lagðar til ýmsar breytingar í því skyni að kveða skýrar á um atriði er þykja óljós í núgildandi lögum. Frv. er m.a. ætlað að koma til móts við athugasemd Eftirlitsstofnunar EFTA vegna núverandi skipunar kærumála. Það hefur verið sent til stofnunarinnar til umsagnar að því er þetta atriði varðar. Nauðsynlegt kann að vera að gera einhverjar breytingar á frv. að fengnum athugasemdum stofnunarinnar. Virðulegi forseti. Ég vil geta þess að í Evrópulöndum sem eru aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu og Evrópusambandinu mun vera vaxandi áhugi á því að taka upp ákvæði um stjórnvald sem úrskurðað geti í málum þar sem ágreiningur er m.a. um opinber innkaup. Það er hins vegar ekki talin vera skylda og af hálfu íslenskra stjórnvalda var ákveðið að fara þessa leið. Íslensk stjórnvöld og hv. Alþingi verða á næstu árum að fylgjast vel með þessum málum og breyta löggjöfinni til samræmis við það sem gerist í nágrannalöndum okkar ef við viljum njóta þess hagræðis sem öllum er ljóst að er af því að geta boðið út á stærra svæði en íslenska ríkisvaldið nær til. Virðulegi forseti. Að lokum legg ég til að frv. verði afgreitt til 2. umr. og sent hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Samkvæmt venju liggur frammi frv. til fjáraukalaga. Ég vil byrja á að segja að ég teldi það afar gott ef hv. Alþingi gæti afgreitt þetta frv. til fjáraukalaga, svokallað seinna frv., vegna ársins 1997. Þar er árið 1997 gert upp eins og tíðkast hefur með undangengin ár. Ég vil einnig segja frá því að vonandi mun verða hægt að leggja fram ríkisreikning vegna sl. árs innan tíðar. Fjmrn. stefnir að því að á næstu árum verði hægt að leggja það frv. fram, frv. til laga um ríkisreikning vegna fyrra árs, á vorþinginu jafnvel þótt frv. fái ekki afgreiðslu á því þingi. Það væri auðvitað bráðnauðsynlegt, m.a. vegna upplýsinga sem þar koma fram og snerta undirbúning fjárlagagerðar á hverjum tíma. Af þessu tilefni, virðulegi forseti, vil ég rifja það upp að fyrir nokkrum árum þurfti ég að mæla fyrir einum sex eða sjö ríkisreikningum í röð. Ég vil sérstaklega taka fram að ég tel að á undanförnum árum hafi verið tekið ærlega til í þessum málum af hálfu ráðuneytisins og við höfum reynt að leggja frv. fram snemma til að geta mætt þeim eðlilegu óskum hv. þm. og almennings að fyrir liggi sem allra nýjastar upplýsingar um ríkisfjármálin þegar fjallað er um fjárlög og fjárlagafrv. næsta árs. Í greinargerð með frv. til fyrri fjáraukalaga ársins 1997 er fjallað um meginatriðin í framvindu ríkisfjármála á sl. ári og rakin helstu frávik tekna og gjalda frá fjárlögum. Þar koma einnig fram ítarlegar skýringar á nýjum fjárveitingum sem óskað var eftir til viðbótar við heimildir fjárlaga. Fyrir Alþingi verður lögð skýrsla um ríkisfjármál árið 1997 þar sem afkoma ríkissjóðs eftir greiðsluuppgjör er skýrð. Á síðasta ári var gerð sú breyting á uppsetningu lagagreina þessa frv. miðað við fyrri ár, að eingöngu var sótt um heimildir fyrir greiðslum umfram fjárveitingar í fjárlögum og fyrri fjáraukalögum ársins. Niðurfelling óhafinna fjárveitinga var því ekki tilgreind sérstaklega í lagagreinum frv. Sami háttur er hafður á uppsetningu frv. í ár. Samkvæmt greiðsluuppgjöri var ríkissjóður rekinn með 5 milljarða kr. afgangi á síðasta ári. Er það í fyrsta sinn um langt skeið sem rekstur ríkissjóðs skilar tekjuafgangi. Þá eru undanskildar vaxtagreiðslur sem námu 3,8 milljörðum kr. og voru færðar til bókar á greiðslugrunni í kjölfar sérstakrar innköllunar á mörgum eldri flokkum spariskírteina. Við þá endurfjármögnun falla vaxtagreiðslur ríkissjóðs til fyrr en ella. Að þessari sérstöku aðgerð meðtalinni var tekjuafgangurinn 1,2 milljarðar kr. á greiðslugrunni. Ég vil, virðulegi forseti, af þessu tilefni minna á að á undanförnum árum hef ég lagt mig fram um að kalla inn flokka spariskírteina sem borið hafa háa vexti. Það hefur fyrst og fremst verið gert til þess að spara ríkissjóði fjármuni, jafnvel þótt sá sparnaður komi ekki fram fyrr en eftir minn dag í fjmrn., en styttist nú mjög í dvöl minni þar eins og sumir vita.

Ha?

Ég vona að sumir hafi frétt af þessu. Hins vegar skiptir það kannski meira máli að með þeim breytingum sem við höfum staðið að í þessu sambandi, hefur okkur tekist að lækka vexti verulega á skuldbindingum ríkissjóðs. Það hefur leitt til þess að ríkið greiðir nú miklu minna í vexti. Þannig gefst færi á að greiða niður skuldir ríkissjóðs hraðar eða nýta þá fjármuni til annars. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem sýnt hafa skilning á því að við fjárlagagerð á hverjum tíma var ekki hægt að setja þessi atriði í frumvörpin. Það var ekki hægt að gera fyrr en fyrir lágu upplýsingar frá viðeigandi opinberum stofnunum eftir ítarlega skoðun. Ég ætla ekki að gera það að aðalmáli hér. Ég er fyrst og fremst að segja þetta til skýringar, m.a. á því hvers vegna vaxtagreiðslur hafa á greiðslugrunni á undanförnum árum verið hærri en ella. Þetta hefur hins vegar ekkert með svokallaðan rekstrargrunn að gera. Hann er sá grunnur sem fjárlög nú byggjast á og munu byggjast á í framtíðinni. Þannig eru ríkisreikningur og fjárlög á sama grunni og þar er því sambærilegar tölur að finna. Heildartekjur ríkissjóðs árið 1997 urðu um 132 milljarðar kr. eða um 200 millj. kr. hærri en gert var ráð fyrir í endurskoðaðri áætlun fjmrn. sem fram kom í fyrri fjáraukalögum ársins 1997. Hlutfall ríkistekna af landsframleiðslu árið 1997 er áætlað 25%. Það er ívið lægra en árið áður. Hækkun tekna, frá því sem reiknað var með við setningu fjárlaga, nam um 5,8 milljörðum kr. og veldur það mestu um afkomubata ríkissjóðs. Þar gætir áhrifa af hagstæðri efnahagsframvindu á árinu. Heildarútgjöld ríkissjóðs á sl. ári urðu 127 milljarðar kr. að frátöldum framangreindum áhrifum af sérstakri innlausn spariskírteina. Þau voru um 0,8 milljörðum kr. hærri en gert var ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga. Hlutfall útgjaldanna af landsframleiðslu er áætlað 24,1% og lækkar verulega frá árinu áður eða um 1,7%. Óhafnar fjárveitingar ráðuneyta námu alls 5,7 milljörðum kr. í árslok 1997 en greiðslur umfram veittar heimildir námu nærri 2,9 milljörðum kr. Sótt er um heimildir fyrir umframgreiðslunum í þessu frv. til síðari fjáraukalaga eins og fram kemur í niðurstöðusamtölu í 2. gr. frv. Mismunur afgangsheimilda og umframgreiðslna nemur 2,9 milljörðum kr. eins og fram kemur í samtölu gjalda í 1. gr. Í fskj. I eru sýndar fyrirhugaðar breytingar á fjárveitingum í fjárlögum ársins 1998 vegna stöðu fjárheimilda í árslok 1997, svonefndar yfirfærslur milli ára. Í fskj. II eru sýnd umframgjöld og afgangsheimildir sem falla niður í lok ársins 1997 og ekki er fyrirhugað að draga frá eða bæta við fjárveitingar ársins 1998. Þetta eru samtals um 1.300 millj. kr. Virðulegi forseti. Við 1. umr. hefur ekki verið venja að fjalla um einstök ráðuneyti, um heimildir til útgjalda á vegum þeirra og hvernig útgjöld hafi staðist fjárlagaheimildir, né heldur um það yfirlit sem fylgir með þessu frv. Hins vegar ber að benda á töflu á bls. 17 sem sýnir breytingar framlaga 1998 vegna óhafinna fjárveitinga og umframgjalda 1997. Á töflunni má sjá hvernig fjárveitingar fara yfir áramót. Tekið skal fram, og það verður kannski aldrei of oft gert, að vafalítið hefur það haft gífurlega mikla þýðingu fyrir stjórn ríkisfjármálanna á undanförnum árum að geta sagt að óhafnar fjárveitingar geti færst á milli ára. Fyrir nokkrum árum var það þannig að einstakir stjórnendur í ríkisrekstri reyndu að eyða fjármunum sem þeir höfðu samkvæmt fjárlögum síðast á árinu, af ótta við það að ef þeir verðu ekki fjármununum til tiltekinna nota yrðu þeir fjármunir teknir af þeim í fjárlögum næsta árs. Sparnaður var ekki dyggð. Dyggðin var að koma peningunum í lóg. Með breyttum stjórnunarháttum sem m.a. koma fram í þessu hefur það gerst að menn treysta mun betur en áður því að eðlileg og góð og aðhaldssöm ráðdeildarstjórn í ríkisrekstrinum skili mönnum fjármunum en ekki hinu gagnstæða. Ég legg áherslu á að það sem hefur gerst á undanförnum árum er þáttur í því hve vel hefur tekist til í ríkisfjármálunum. Ég viðurkenni hins vegar að það er ekki alltaf auðvelt að átta sig á þessari töflu en það er hægt að vísa til 2. gr. Ef við drögum fyrsta dálkinn frá öðrum dálki, þ.e. dálkinn fyrir umframgjöld 1997 frá dálki fyrir óhafnar greiðslur 1998, þá er mismunurinn 2,8 milljarðar kr. Það eru þeir fjármunir sem um getur í 1. gr. frv. Ef við hins vegar leggjum tölurnar saman, og þá verður auðvitað að líta á að sumar þeirra eru neikvæðar í þriðja til sjötta dálki, eru 1.576 millj. kr. færðar yfir til ársins 1998. Um það er nánar getið um í fskj. I. Ég vona að þetta hafi ekki ruglað hv. þm., það átti að vera til skýringar. Þetta hefur hins vegar verið til umræðu hér á hverju einasta ári að undanförnu. Ég vonast til að við áttum okkur betur en áður á því hvernig þessi tafla er byggð upp. Ég tel ástæðulaust, virðulegi forseti, að fara mörgum fleiri orðum um frv. Hv. fjárln. fær það til meðhöndlunar og fer auðvitað yfir einstaka þætti þess með þeim aðilum sem gefið geta sem besta upplýsingar um málið. Að lokinni þessari umræðu vil ég gera tillögu um frv. verði samþykkt til 2. umr. og sent til hv. fjárlaganefndar til frekari umfjöllunar og afgreiðslu.

Herra forseti. Mér finnst ekki nokkur leið önnur en að hæstv. fjmrh. fái einhverjar umræður um þetta merka fjáraukalagafrv. sem hann mælir hér fyrir  Vissulega á hæstv. fjmrh. talsvert verk að vinna að ná upp þeim mikla halla á ríkissjóði sem var á fyrri hluta starfstíma hans. Hann mun eins og kunnugt er einnig hafa slegið Íslandsmet í hallarekstri ríkissjóðs á fyrri hluta starfsferils síns en samanlagður halli ríkissjóðs á þeim árum var af stærðargráðunni í kringum 40 milljarðar kr. og þarf því afgang þann sem nú er á ríkissjóði um nokkuð langt árabil til að ná jöfnu. En til þess að horfa fyrst og fremst á björtu hliðarnar eins og segir í kunnum dægurlagatexta, þá skulum við gleðjast með hæstv. ráðherra við leiðarlok hans sem fjmrh. yfir því að staðan er þó þessi. Við þökkum honum að sjálfsögðu fyrir samstarfið hér á undangengnum árum. Herra forseti. Það eru fyrst og fremst tvö málefni sem ég ætlaði lítillega að gera að umtalsefni. Ég hafði reiknað með að sérfræðingar vorir í ríkisfjármálum, fjárlaganefndarfólk eða aðrir slíkir, yrðu búnir að opna hér umræður. En úr því svo er ekki vil ég koma að því máli sem ég ætlaði að víkja lítillega að. Það eru málefni tveggja ráðuneyta eða tveir málaflokkar. Það fyrra er blessað utanrrn. Við ræddum lítillega um útafkeyrslu utanrrn. í tengslum við fjáraukalaga- og fjárlagaumræður í nóvember og desembermánuði sl., að vísu við litla hrifningu sumra. Ég hygg að húsbóndinn, hæstv. utanrrh., hafi verið með brosminna móti undir þeim umræðum. En staðreyndin er sú að það á ekki að persónugera slík mál heldur líta á það sem þarna hefur gerst. Það vakti mikla athygli svo ekki sé meira sagt að þessu tiltölulega litla ráðuneyti, utanrrn., skyldi takast að keyra svo hressilega út af á árinu 1997 að tæpan hálfan milljarð þurfti í aukafjárveitingar eða fjáraukaheimildir þegar fyrra fjáraukalagafrv. ársins 1997 var til hér umfjöllunar. Ég er með það skjal, herra forseti, þ.e. stöðuskjalið eftir 2. umr., eftir að brtt. meiri hluta fjárln. við 2. umr. höfðu verið samþykktar. Þá voru heimildir utanrrn. komnar í 492 millj., 492,6 millj. Ég ætla ekkert að endurtaka þá umræðu alla. Það var út af fyrir sig verið að gefa skýringar á þessu. Það hefði mjög óvænt komið upp á að það þyrfti að opna sendiráð í Finnlandi og svo hefði þurft að leggja í gífurlegan kostnað vegna sendiráðsbústaða í bæði London og Washington. Menn spurðu sem svo: ,,Hvernig í ósköpunum má vera að slíkt komi svo mjög á óvart að menn séu algjörlega varnarlausir gagnvart því og þurfi að taka slíkar tölur inn á fjáraukalög?`` Ég tel að þær skýringar sem fram komu hafi ekki verið fullnægjandi eða tæmandi í öllu tilliti, alla vega ekki til marks um að allt sé alveg 100% í fjármálastjórn og áætlunargerð í þessu ágæta ráðuneyti og það verða menn að taka til skoðunar og reyna að kippa því í liðinn. Menn vakna ekki upp einn góðan veðurdag þegar langt er liðið á fjárlagaár við að útgjöld af þessari stærðargráðu verði að koma inn á fjáraukalög, svo nemur hundruðum milljóna króna og að heilir og hálfir sendiráðsbústaðir erlendis séu allt í einu í uppnámi og þurfi að fá peninga svo nemur t.d. 290 millj. vegna eins þeirra, eins og átti við um tilfellið í London. Ég er að rifja þetta upp, herra forseti, vegna þess að utanrrn. heldur áfram í þessu fjáraukalagafrv., númer 2 fyrir árið 1997. Ég sé ekki betur en að það fái fullkomlega sinn hlut svona hlutfallslega í viðbót við hálfa milljarðinn tæpa frá því fyrir jólin. Það eru sem sagt rétt tæpar 80 milljónir sem nú þarf að bæta við heimildir vegna utanrrn., en upphaf 2. gr. orðast svo, með leyfi forseta: ,,Leitað er eftir heimild til greiðslu gjalda til viðbótar ákvæðum 4. gr. fjárlaga fyrir árið 1997, sbr. 2. gr. laga nr. 120/1997 ...`` Þ.e. 2. gr. fjáraukalagafrv. hins fyrra. Hérna er með öðrum orðum verið að fara fram á viðbótarútgjaldaheimildir til viðbótar fjárlögunum og fjáraukalögunum sem samþykkt voru fyrir jól. Það vekur auðvitað enn athygli að utanrrn. skuli þurfa tæpar 80 millj. í viðbót vegna alls konar liða. Tökum til dæmis blessað sendiráðið í Finnlandi, sem ræðumaður er, vel að merkja, eindreginn stuðningsmaður að sé komið þar á fót. Gleymdist nú ekki óvart að áætla fyrir tækjum og búnaði og slíkum hlutum? Maður spyr sig auðvitað að því: ,,Hvernig getur það gerst?`` Hér eru ótrúlegustu hlutir sem maður er satt best að segja mjög undrandi á. Að það skuli þurfa að leita eftir umtalsverðum fjáraukaheimildum þegar komið er inn á næsta fjárlagaár vegna rekstrar t.d. sendiráða eða fastanefnda sem eiga að vera í tiltölulega föstum skorðum. Það er ekki um neina nýja hluti að ræða. Ég veit ekki betur en að sendiráðið í París og aðild okkar að OECD og UNESCO sé löngu ákveðinn hlutur og það er ekkert nýtt í því á árinu 1997. Af hverju þarf þá allt í einu tæpar 6 milljónir í aukafjárveitingu til slíkra hluta? Er það vegna þess að eitthvað nýtt hafi komið upp á eða er það vegna þess að grunnurinn að fjárlagatillögum ársins sem leið frá viðkomandi ráðuneyti sé svona illa unninn, það vanti svona mikið í hann? Mér finnst ástæða til að farið verði yfir þetta og ég beini því til hv. fjárln., auk þess sem auðvitað væri áhugavert að heyra svör hæstv. fjmrh. við þessu ef einhver eru, ef hann hefur skýringar á reiðum höndum. Það er skiljanlegt, herra forseti, þegar hlutir eins og gæslulið Sameinuðu þjóðanna eða friðargæsla á átakasvæðum þurfa skyndilega á meira fjármagni að halda. Það er ,,eðlilegur``, ef svo má að orði komast, fjáraukalagaliður þegar augljóslega er um að ræða verkefni sem erfitt er að áætla útgjöldin og eru breytingum undirorpin. En það vekur auðvitað athygli að það skuli þurfa svona mikið í fastarekstur sendiráða eða fastanefnda og annarra slíkra hluta.  Þá að því síðara, herra forseti, sem ég ætlaði að gera að umtalsefni. Það kemur væntanlega ekki mikið á óvart en það er heilbr.- og trmrn. Það er skaði að hæstv. heilbrrh. er ekki viðstaddur því að æskilegt er að fagráðherra sé til staðar jafnframt til að gefa skýringar á sínum málum. Heilmikil umræða var um stöðuna í heilbrigðismálunum og þá gríðarlegu fjárvöntun sem var til þess málaflokks í fjáraukalagafrv. á síðari hluta ársins 1997 sem var auðvitað sönnun þess sem við í stjórnarandstöðunni héldum fram við afgreiðslu fjárlaga í desember 1996, að það væri stórkostlegt gat í fjárlagafrv. hvað varðaði útgjöld til heilbr.- og trmrn. Það kom heldur betur á daginn því að niðurstöðutala fjáraukalagafrv. eftir 2. umr. samkvæmt stöðuskjali var upp á rétt tæpa tvo milljarða kr., 1.981,5 millj. kr. Þar voru mjög stórir liðir sem tengdust t.d. stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík og vanda í heilsugæslunni og á sjúkrahúsum úti á landi. Þeim liðum var þannig lokað að settir voru upp stórir pottar, óskiptir pottar t.d. fyrir sjúkrahús almennt á landsbyggðinni. Síðan áttu menn að sækja í þessa potta um einhvern hluta af óbrúaðri fjárþörf á árinu 1997. Það er að mínu mati, herra forseti, eðlilegt að hér við þessa umræðu eða í allra síðasta lagi við 2. umr. þessa fjáraukalagafrv. verði gefið tæmandi yfirlit yfir það hvernig ráðstöfun þessara potta hefur verið og hvernig staðan er hjá einstökum stofnunum sem áttu að sækja í þennan óskipta lið vegna þess að vandi þeirra er í raun falinn, honum er drekkt í þessum potti þannig að ekki er hægt út frá þessu skjali eða öðrum gögnum sem við þingmenn höfum í höndunum að átta sig á því hvernig hver einstök stofnun stendur, fyrir utan það að við heyrum fréttir af og til í fjölmiðlum af vanda einstakra stofnana. Við vitum að síðan var haldið áfram sama leik við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1998. Þeim var logið saman með miklu gati hvað varðaði raunverulega þörf vegna stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík, vegna Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri og fleiri slíkra stofnana. Samt er það svo að í fjárlaukalagafrv. sem við ræðum nú, er farið fram á á 800 millj. kr. í heilbr.- og trmrn. Þar eru áfram stórar tölur á ferð, t.d. vegna Ríkisspítala, 124,4 millj. Það fer væntanlega beint inn í rekstur þess batterís. Stjórnarnefnd, vegna viðhalds 106 millj. kr. Þar er væntanlega átt við stjórnarnefnd Ríkisspítala. Síðan eru nýframkvæmdir á Landspítalalóð með 31,9 millj. Það eru sem sagt um 260 millj. kr. sem Ríkisspítalar og mannvirkjagerð á Landspítalalóðinni fá þarna í viðbót samkvæmt þessu fjáraukalagafrv. Við spyrjum þá um stöðuna hjá Sjúkrahúsi Reykjavíkur og Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Menn hafa e.t.v. tekið eftir fréttum af miklum vanda sem Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri stendur núna frammi fyrir. Þar er verið að tala um að ganga enn lengra í lokunum og fækka aðgerðum og lengja biðlista þvert ofan í það sem gefið var í skyn við afgreiðslu fjárlaga og fjáraukalaga í desembermánuði sl., að þannig yrði leyst úr vanda Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri að ekki þyrfti að koma til stórfelldrar skerðingar á þjónustu. Hvar eru nú þau fyrirheit? Getur hæstv. fjmrh. upplýst okkur um það? Ætlar hann að skilja þannig við þetta embætti að fjárveitingar til sjúkrahúsanna séu allar í uppnámi? Vill ekki hæstv. fjmrh. sýna af sér svolítið örlæti í lokin og taka almennilega á vanda þessara stofnana sem hann er búinn að kvelja undanfarin ár og þjarma að eins og allir vita og hefur gert hvern heilbrrh. á fætur öðrum gráhærðan. Þessi mál hafa meira og minna verið í upplausn allan þennan tíma. Herra forseti. Mér finnst annað ómögulegt en við fáum einhverjar skýringar á þessu. Ég lýsi sérstaklega eftir því hvernig staðan er varðandi rekstur stóru sjúkrastofnananna. Hvað hefur orðið úr efndum? Hvernig hefur verið unnið að uppskiptingu óskiptu pottanna síðan í desember? Hvar eru þau mál á vegi stödd og hvað veldur því t.d. að Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri stendur núna frammi fyrir ákvörðun um stórfelldan niðurskurð í rekstri og þjónustu þvert ofan í fyrirheit um annað sem gefin voru í jólamánuðinum? Hvað hefur orðið um þá fjármuni sem þar voru til ætlaðir og voru reyndar allt of litlir eins og var rækilega bent á af talsmönnum stjórnarandstöðunnar og sannast enn í þessum plöggum að svo miklu leyti sem hægt er að átta sig á því út frá ósundurliðuðum pottum sem þetta byggir allt á. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri. Að sjálfsögðu mætti ræða margt fleira og væri eðlilegt að gera en ég ætla að einskorða mig fyrst og fremst við þessi tvö mál.

Herra forseti. Það frv. til fjáraukalaga sem liggur fyrir sýnir endanlega útkomu ríkissjóðs fyrir árið 1997. Fjárlögin eru í eðli sínu heimildir um rekstur og umfang í ríkisstarfseminni en þótt fullt jafnvægi sé á í umfangsmiklum rekstri er vandkvæðum bundið að láta standa upp á krónu um áramót að notaðar séu þær heimildir sem fjárlögin veita. Athyglin hlýtur á þessu stigi að beinast að því sem út af stendur á hvorn veginn sem er þegar uppgjörsfjárlög eins og þessi líta dagsins ljós. Ég mun víkja örlítið nánar að því síðar. Niðurstaðan nú er sú að ríkissjóður er rekinn með hagnaði og eins og hér hefur komið fram markar þetta tímamót því að tölur hafa ekki verið réttum megin við strikið í rekstri síðan 1983 og mörg orð hafa fallið á undanförnum árum um hættuna á skuldasöfnun ríkissjóðs og hallarekstri síðustu ára. Því er ekki að neita að uppsveifla í þjóðfélaginu hefur fært ríkissjóði tekjur sem ráða úrslitum um þessa útkomu fremur en að útgjöld hafi verið skorin niður. Það skal enn einu sinni endurtekið að brýn nauðsyn er til að hluti efnahagsbatans nýtist til að greiða niður skuldir þjóðarinnar, það rennir stoðum til frambúðar undir það velferðarkerfi sem við viljum hafa hér á landi. Þegar betur árar eins og nú er mjög áríðandi að hafa þetta í huga. Meiri tekjur leysa okkur ekki undan því að forgangsraða í útgjöldum ríkissjóðs. Það hefur þegar komið í ljós í þróun efnahagsmála á þessu ári að áhrif minnkandi lánsfjárþarfar ríkissjóðs af vaxtakerfinu í landinu hafa verið mjög jákvæð. Þar að auki er beinn hagnaður í ríkisfjármálum fólginn í lækkuðum vaxtagjöldum. Þá fjármuni sem losna við lækkandi skuldastöðu er hægt að nýta til enn frekari greiðslu á skuldum eða til brýnna verkefna sem eru ætíð fyrir hendi í rekstri ríkissjóðs eins og hefur komið fram í umræðunni. Uppsetning fjárlaga fyrir árið 1998 er sem kunnugt er með öðrum hætti en árið 1997 og er reiknað með að gerð verði áætlun um að þau verði afgreidd hallalaus á greiðslugrunni þegar skuldbindingar hafa verið reiknaðar með. Nauðsynlegt er að framhald verði á hinni hagstæðu þróun ríkisfjármála sem útkoma fyrir árið 1997 sýnir. Eins og fram hefur komið er um uppgjörsfjárlög að ræða og athyglin hlýtur því að beinast að þeim sem hafa farið fram úr fjárheimildum. Nauðsynlegt er fyrir fjárln. að kalla eftir skýringum í þessu sambandi hvort um rangar áætlanir sé að ræða eða umfang starfsemi umfram heimildir. Ríkissjóður hefur þegar skilað skýrslu um afkomu ríkissjóðs og gert fjárln. grein fyrir henni en nauðsyn ber til að kalla eftir skýringum fjmrn. og einstakra ráðuneyta eftir því sem tilefni gefst til. Varðandi þá umræðu sem hefur farið fram og ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. vil ég segja að ég ætla ekki að endurtaka þá umræðu sem fram fór um málefni utanrrn. við afgreiðslu fjárlaga og fjáraukalaga en að sjálfsögðu mun verða leitað eftir skýringum á þeim atriðum sem koma fram í frv. Sömuleiðis vona ég að liggi fyrir staða mála fyrir 2. umr. málsins um ráðstöfun þeirra fjármuna sem voru ætlaðir til að bæta halla sjúkrahúsanna. Sá starfshópur eða talsmenn hans sem fóru í það mál gerðu fjárln. grein fyrir áformum sínum í upphafi starfs síns og er ætlunin að fylgjast með því áfram. Ekki er síður nauðsynlegt að fara yfir ónýttar heimildir og hvað liggur að baki þeirra upphæðna og þeirra innstæðna sem má sjá í frv. Ég tek fram að eðlilegt er að heimildir séu gefnar til að draga ónotaðar heimildir í einhverju mæli yfir áramótin og ég tek undir að það hefur leitt í mörgum tilfellum til betri meðferðar fjármuna ríkissjóðs og er sammála hæstv. fjmrh. um það. Uppgjör ríkissjóðs má ekki leiða til kapphlaups stofnana til að nýta heimildir sínar fyrir áramót. Hitt er svo annað mál að full ástæða er til að fylgjast grannt með yfirfærslum og ákvörðunum, hvort þær eru leyfðar eða ekki, eða hvort heimildir eru felldar niður. Það verður að gera í framhaldi af framlagningu þessa máls hér. Áætlanagerð um vaxtagjöld hefur vakið athygli í þessu sambandi og hefur verið bent á um 590 millj. kr. ónotaða heimild í vaxtagjöld ríkissjóðs. Tilefnið er í sjálfu sér ánægjulegt og vissulega er brýn nauðsyn að áætlanagerð sé sem nákvæmust. Batnandi efnahagsástand sést víðar í frv., m.a. í ónotuðum heimildum til greiðslu launa vegna gjaldþrota. Allt þetta vitnar um batnandi efnahagsástand en nauðsynlegt er fyrir alla sem fjalla um fjárlögin að gera allt til að áætlunin, sem þau byggjast á, sé sem nákvæmust. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta mál að sinni enda hef ég tækifæri til að koma að málinu nánar við athugun hv. fjárln. á frv. og einnig þegar það kemur til 2. umr. Ég sé ekki ástæðu til að halda kveðjuræðu fyrir hæstv. fjmrh. eins og gert hefur verið hér á undan. Í tíð hans hefur orðið mikil breyting á framsetningu fjárlaga og meðferð allri í ríkisfjármálunum og ég hygg að þær breytingar sem gerðar hafa verið á síðustu árum auðveldi þeim starfið sem eiga að halda utan um þessi mál í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Ég get ekki látið þetta tækifæri fram hjá mér fara til að ræða fjármál ríkisins, væntanlega í síðasta sinn við hæstv. fjmrh. sem eins og boðað hefur verið mun ganga í raðir almennra þingmanna í næstu viku. Þá getum við farið að ræða við hann almennt eins og hvern annan og hætt að ávarpa hann hæstvirtan hvað sem það svo stendur lengi. Það eru nokkur atriði í þessu frv. sem mig langar að fá skýringar á ef hæstv. fjmrh. hefur þær handbærar. Eins og hefur komið fram endurspeglar frv. auðvitað þá miklu breytingu sem orðið hefur í íslensku efnahagslífi og hér er enn verið að leiðrétta tekjutölur ríkisins frá því sem þegar hafði verið gert á síðasta ári. Hér hafa tekjuskattur og eignaskattar skilað sér enn betur en þær áætlanir sem við samþykktum síðast gerðu ráð fyrir. En það sem vekur athygli er að menn virðast hafa ofmetið skatta á vöru og þjónustu upp á 169 millj. kr. Ég minnist þess að þegar góðærisins fór fyrst að gæta kom það fram að svo virtist sem virðisaukaskattur og aðrir slíkir tekjustofnar skiluðu sér ekki eins og menn höfðu vænst. Ég hygg að þar hafi komist á jafnvægi því að virðisaukaskatturinn skilar sér að hluta til eftir á en fróðlegt væri að fá skýringu á því hver er meginskýringin á þessari tölu, 169 millj., sem menn hafa ofætlað skatta á vöru og þjónustu. Það eru örfá atriði sem mig langar að spyrja út í og ég ætla ekki að gera utanrrn. sérstaklega að umtalsefni en þar sem ég sit í hv. utanrmn. hefur ekki farið fram hjá mér, frekar en væntanlega öðrum þingmönnum hve verkefni ráðuneytisins hafa aukist mikið og hve þörfin er þar brýn fyrir fleira starfsfólk og jafnframt að menn reyni að forgangsraða verkefnum en ég kann auðvitað ekki frekar en hv. 4. þm. Norðurl. e. skýringar á þessum vanáætlunum sem hér er að finna. Þetta eru ekki allt háar upphæðir og hugsanlega hafa gengisbreytingar og fleira slíkt einhver áhrif en það er auðvitað nauðsynlegt að fá skýringar á þessu þar sem er meira og minna um fastákveðnar upphæðir að ræða. Mig langaði að spyrja út í einn lið sem heyrði undir landbrn. og er þar langsamlega stærsti liðurinn. Það er um uppkaup á fullvirðisrétti. Hér er beðið um 46,7 millj. umfram það sem áætlað hafði verið og það er í rauninni kominn tími til að við förum að gera okkur grein fyrir því hér á hinu háa Alþingi hvernig sá samningur sem gerður var við sauðfjárbændur á sínum tíma hefur gengið og hvernig hefur gengið að kaupa upp fullvirðisréttinn. Ef ég man rétt fór þetta afar hægt af stað og það var svo sem búast mátti við tregða hjá bændum. Svo ég rifji upp ummæli bóndans á Torfalæk sem sagði að það væri lífsstíll að vera bóndi þá hætta menn auðvitað ekki búskap nema brýna nauðsyn beri til en ætlunin með þessum samningi var auðvitað m.a. sú að reyna að fækka bændum og gera þeim kleift að hætta sem það vildu. Nú sé ég að formaður landbn. gengur í salinn og hér situr einnig í salnum hv. þm. Egill Jónsson sem er varaformaður hv. landbn. ef ég man rétt. Kannski kunna þeir frekari skýringar á þessu en ráðherrann en vissulega er ástæða til að staldra við og átta sig á því hvernig þetta hefur gengið eftir. Varðandi dóms- og kirkjumrn. vekur það athygli mína að opinber réttaraðstoð hefur farið hvorki meira né minna en 22,2 millj. fram úr því sem áætlað var og í skýringum segir að þetta sé fyrst og fremst vegna gjafsóknar. Það væri afar fróðlegt að fá skýringar á þessu. Kannski er það hreinlega efni í fyrirspurn hvað þarna er á ferðinni. Er það að aukast að dómsmrn. veiti gjafsóknir? Hvers konar mál eru þar á ferð? Hvað býr að baki? Þetta er nokkuð há upphæð. Einnig vekur það athygli hve lögreglustjóraembættið í Reykjavík, sem mikið hefur verið í umræðunni að undanförnu, hefur farið fram úr fjárlögum. Í frv. er sú skýring gefin að hér sé fyrst og fremst um laun að ræða. Ég verð nú að segja að þarna er farið ansi langt fram úr og æskilegt væri að fá skýringar á því hvað veldur. Er þetta fjölgun starfsmanna eða eru þetta einfaldlega þær launahækkanir sem samið var um á síðasta ári? Þarna hefur bæst við býsna há upphæð. Varðandi heilbr.- og trmrn. get ég ekki látið hjá líða að nefna að þar eru heldur betur gamlir kunningjar á ferð. Ár eftir ár hefur þurft að sækja um auknar fjárveitingar vegna þess að ráðuneytið hafi vanáætlað útgjöld. Það verður þó að segjast að úr því hefur dregið verulega. Á undanförnum árum hefur verið sótt um hundruð milljóna til sjúkratrygginganna og slysatrygginga og annarra tryggingaflokka. Hafa menn hreinlega tekið sig á í áætlanagerðinni og hætt þessum bókhaldsbrellum, sem ég vil meina að hafi verið beitt á undanförnum árum? Þar var reynt að sýna fram á sparnað í ráðuneytinu. Er hér um einhverja raunverulega breytingu að ræða? Hér er líka endurtekið efni, aukin framlög til Ríkisspítalanna og Sjúkrahúss Reykjavíkur, þó hið síðarnefnda komi ekki fram hér sem sérstakur liður heldur inni í öðru. Auðvitað er rétt að minna á að vandi stóru sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu hefur alls ekki verið leystur, langt í frá. Enn er glímt við niðurskurð þar, þó ég vilji á engan hátt gera lítið úr vanda sjúkrahúsa úti á landi, svo sem á Akureyri. Þá langar mig til þess að spyrja hæstv. fjmrh. sérstaklega út í lið sem heyrir beint undir hans ráðuneyti og það er gerð kjarasamninga. Þar er farið 11,7 millj. fram úr áætlun. Fróðlegt væri ef hæstv. ráðherra upplýsti hvað gerð kjarasamninga kostaði fjmrn. á síðasta ári. Það kemur hér fram og við vitum auðvitað að kjarasamningar voru gerðir við nánast hvern einasta hóp opinberra starfsmanna og aðra þá sem ríkið semur við. Ég held því fram að menn hafi ekki beitt mjög skynsamlegum vinnubrögðum í kjarasamningagerð hjá ríkinu á undanförnum árum og áratugum. Beðið er fram á síðasta dag með að hefja umræður, og síðan taka menn þetta í löngum lotum, í næturvinnu og miklum törnum. Fróðlegt væri að fá að vita hvað þetta kostar þegar sjálf kjarasamningagerðin hefur farið 11,7 millj. fram úr því sem áætlað var. Ég býst við að megnið af þessu sé launakostnaður þó annað kunni að vera þar inn í. Að lokum vil ég nefna umhvrn. Því tengjast sérkennilegar skýringar í frv., hæstv. forseti. Hér er liður sem heitir Ýmis umhverfisverkefni, og í skýringum í frv. á bls. 27 segir, með leyfi forseta: ,,Frávik á viðfangsefninu ýmis umhverfisverkefni á fjárlagalið 190 Ýmis verkefni er 21,9 millj. kr. Skýringar eru margþættar en aðallega er um vanda frá árinu 1996 að ræða.`` Engar frekari skýringar eru gefnar. Hér er sem sagt vandi frá 1996 sem hefur farið yfir á árið 1997 sem skýrður er sem ,,vandi í ýmsum umhverfisverkefnum``. Fróðlegt væri að fá skýringar á þessu. Þetta eru auðvitað ekki nein stórmál, hæstv. forseti. Ástæða er til að fagna því að í þessu frv. má sjá ýmsar afleiðingar laganna um fjárreiður ríkisins. Að mínum dómi er um skýra og skilmerkilega uppsetningu að ræða og greinargóðar töflur um fyrirhugaðar breytingar á framlögum vegna óhafinna fjárveitinga. Ég held að allt þetta geri Alþingi, alþingismönnum og öðrum sem koma að fjármálum ríkisins auðveldara að fylgjast með því sem er að gerast og hvernig fjármunum ríkisins er varið. Það er ánægjulegt að svo miklar framfarir hafi orðið í þessum efnum. Að lokum vil ég ítreka það sem ég sagði í upphafi. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir samstarfið á undanförnum árum og óska honum alls hins besta í því sem við tekur hjá honum. Hvenær og hvar sem það verður. Þótt eflaust megi segja ýmislegt um hæstv. ráðherra þá verð ég að segja honum það til hróss að hann hefur verið mjög iðinn við að ræða við þingmenn. Hann hefur ekki skirrst við að svara því sem til hans hefur verið beint og þar mættu ýmsir aðrir ráðherrar taka hann sér til fyrirmyndar. Ég held að við þingmenn metum það þegar ráðherrar sitja undir umræðum og fylgjast með og svara okkur þingmönnum þegar við leitum skýringa.

Herra forseti. Þetta er að snúast upp í allsherjar kveðjuræður hér og kannski fyllilega við hæfi. Hæstv. ráðherra lét í ljós þá ósk að þetta frv. yrði afgreitt í vor. Ég efa ekki að það ætti að vera hægt. Þó að hv. fjárln. sé ekki alveg jafnverkefnalaus og hv. 4. þm. Norðurl. e. vildi vera láta, þá held ég að það sé fullur hugur í nefndarmönnum að afgreiða málið í vor. Því er ekkert til fyrirstöðu en það er hætt við því að það verði ekki afgreitt í tíð núv. fjmrh. ef marka má flugufregnir. Þetta merkilega þingmál er ekkert smámál. Þetta er síðara frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1997 og lokaniðurstöður fjárlagadæmis þess árs. Þær eru um margt athyglisverðar, eins og hér hefur komið fram, ekki síst með tilliti til þess að við afgreiddum fyrri fjáraukalög í desember, örskömmu fyrir jól. Maður skyldi halda að þá væri orðið nokkuð ljóst um niðurstöður tekna en þó fyrst og fremst um gjöldin í öllum megindráttum. Hér kemur reyndar annað á daginn og ber ekki þess vott að menn hafi nægilega góð tök og yfirsýn yfir það sem er að gerast á hinum ýmsu stöðum í ríkiskerfinu. Það varpar nokkrum skugga á þær glæsilegu niðurstöður sem hæstv. fjmrh. hefur nú kynnt. Ég hlýt auðvitað enn einu sinni að minna á álit minni hluta fjárln. og viðvörunarorð, bæði við afgreiðslu fjárlaga ársins 1997 og við afgreiðslu fjáraukalaganna í desember sl. Við höfum margsinnis sýnt fram á að þar var um stórfelldar vanáætlanir að ræða, bæði tekju- og gjaldamegin. Enn einu sinni sannast að ekkert hefur verið ofsagt í þeim efnum og langt frá því. Við höfum að sjálfsögðu viljað hafa vaðið fyrir neðan okkur og töldum upphaflega tekjuhliðina vanáætlaða um 1--2 milljarða. Nú hefur komið á daginn að tekjur ríkissjóðs hafa verið vanáætlaðar um rétt tæpa 6 milljarða kr. Sú niðurstaða var raunar orðin ljós við afgreiðslu fyrri fjáraukalaga í desember og þar munar sáralitlu. Gjaldahliðin og þær upplýsingar sem koma fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga ársins 1997 vekja nokkra furðu. Við í minni hlutanum vorum ákaflega ósátt við ýmsar ráðstafanir á gjaldahliðinni og vildum þar hafa annan hátt á. Það var einkum í sambandi við rekstur sjúkrastofnana sem hart er tekist á um á hverju einasta ári og ekki útséð um þau átök. Það voru mikil vonbrigði að meiri hluti Alþingis skyldi ekki taka tillit til ábendinga minni hlutans og ráðast að vanda sjúkrahúsanna, einkum stærstu sjúkrahúsanna í landinu. Þau eiga í vök að verjast og auðvitað hefur komið á daginn að betur hefði verið hlustað á það sem minni hlutinn hefur haft fram að færa. Flestar forsendur hafa legið ljósar fyrir og sýnt að brýn þörf er á að hækka fjárveitingar til þessara sjúkrastofnana ef við ætlum að halda því ágæta þjónustustigi sem þær hafa hingað til veitt. Tillögur minni hlutans hafa því miður verið felldar og þó að meiri hlutinn hafi viljað taka á þeim vanda á vissan hátt þá er vandinn óleystur enn þá. Minni hlutinn sýndi hins vegar mikinn skilning á fjárþörf sendiráðanna, eins og hér hefur komið fram. Nú er reyndar komið í ljós að sá mikli skilningur var auðvitað algjör ofrausn. Samkvæmt viðauka II í skýrslu Ríkisendurskoðunar eiga sendiráðin enn þá inni á annað hundrað millj. kr. í ónýttum fjárheimildum. Almennt eiga sendiráð inni rúmar 89 millj. og sendiráð Íslands í Brussel 15,6 millj. Þessi mikli skilningur var því ónauðsynlegur í þetta sinn. Ýmsar fjárheimildir sem hér eru sýndar í viðauka II í skýrslu Ríkisendurskoðunar hafa ekki verið nýttar nú í mars 1998. Sýnilegt er að hér eru margar stofnanir og verkefni sem eiga inni heilmiklar ónýttar fjárheimildir. Þetta vekur auðvitað spurningar sem við hljótum að leita svara við í störfum okkar í nefndinni. Í þessari skýrslu og raunar í frv. kemur fram að ónotaðar fjárheimildir nema alls 4,2 milljörðum kr. Mikið af þessum fjárheimildum koma fram við afgreiðslu fjáraukalaga í desember þegar árið er nánast liðið. Áætlanir eru því ekki mjög nákvæmar á þessum bæ. Þetta er talsvert hærri fjárhæð en á árinu 1996 en þá nam samsvarandi upphæð um 2,7 milljörðum kr. Þar er fjmrn. reyndar ofarlega á blaði sem hefur ætlað sér miklu meiri vaxtagjöld en varð. Það vekur einmitt upp þá spurningu hvernig áætlanagerðinni er eiginlega háttað í fjmrn. að þeir skuli ekki átta sig betur á tölum í desember en raun ber vitni. Margar athyglisverðar upplýsingar koma mjög skýrt fram í viðauka í skýrslu Ríkisendurskoðunar og þarf virkilega að fara yfir og leita skýringa á hvað er á bak við allar þær tölur. Það þarf að leggja í þá vinnu, hjá því verður ekki komist. Vissulega eru ýmsir liðir sem vitað er að voru ætlaðir til framkvæmda sem hafa tafist af einhverjum orsökum en fyrst og fremst vekja rekstrartölurnar undrun. Maður spyr sig hvers vegna í ósköpunum aðalskrifstofa félmrn. hefur t.d. allt of háar fjárveitingar fjögur ár í röð, hún hefur sem sagt ónotaðar heimildir á hverju einasta ári um áramót og Brunamálastofnun ríkisins hefur mjög háar ónotaðar heimildir miðað við umfang þeirrar skrifstofu. Fleiri dæmi mætti nefna, t.d. ábyrgðasjóð launa, liðinn Félagsmál, ýmis starfsemi. Það vekur auðvitað spurningar að hér eru bæði Ríkisspítalar og Sjúkrahús Reykjavíkur sýnd með ónotaðar heimildir en það mun vera vegna framkvæmda sem ekki var farið í fyrir áramótin. Eins og ég segi, það er auðvelt að skýra þau atriði þar sem um framkvæmdir er að ræða því alltaf getur eitthvað slíkt komið upp á. En það mætti margt tína hér til, skýrsluvélakostnaður er með vannýtta heimild upp á rúmlega 80 millj. og þannig hefur það verið á hverju einasta ári þau fjögur ár sem hér eru sýnd. Þetta þarf allt saman að fara yfir. Sama er að segja um lista sem er í viðauka I í skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem taldir eru upp nokkrir liðir sem fóru 7 millj. kr. eða meira yfir fjárheimild. Það þarf að leita skýringa á því. Það hlýtur að þurfa að hækka verulega t.d. liðinn Jöfnun á námskostnaði sem hefur farið undanfarin fjögur ár ævinlega talsvert fram úr fjárheimildum. Eins er um Bændaskólann á Hólum sem hefur í þrjú ár farið talsvert fram úr fjárheimildum að ekki sé minnst á sýslumanninn á Akranesi sem hefur á hverju ári í fjögur ár farið myndarlega fram úr  Það hlýtur að þurfa að skoða þá liði þar sem farið er fram úr á hverju ári. Það geta verið eðlilegar orsakir, einfaldlega of lágt áætlaður rekstrarkostnaður eða eitthvað slíkt og yfir það þarf að fara því að það gengur ekki að setja þetta þannig fram ár eftir ár án þess að leitað sé skýringa á því hvað þarna er að baki. Ýmislegt fleira væri gaman að fara út í sem kemur fram í skýrslunni. Ég vil aðeins nefna eitt atriði sem er stjórnendum ríkisins til nokkurs lofs vegna þess að oft hefur verið talað um ofvöxt og útþenslu í ríkisgeirunum og að þar sé fjöldi starfsmanna sem geri helst ekkert annað en naga blýanta. Hvað sem því líður þá hefur heildarfjöldi reiknaðra ársverka ekki aukist á síðasta ári, þeim fækkaði reyndar en ef leiðrétt er fyrir flutningi á rekstri grunnskólans frá ríkinu yfir til sveitarfélaganna á síðasta ári stóðu ársverk því sem næst í stað milli ára og það er athyglisvert. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frv. Ég vil aðeins segja að það er auðvitað fagnaðarefni að ríkissjóður standi vel. Það er reyndar tími til kominn eftir langvarandi hallarekstur undanfarinna ára sem er nú farinn að nálgast afskriftir ríkisbankanna á sama tíma í stærðargráðu. Enginn mótmælir því að markmið um hallalaus fjárlög er markmið sem á að stefna að og helst góðum afgangi. En ég hlýt að undrast og gagnrýna áætlanagerð af því tagi sem okkur birtist og ég hef verið að benda á þar sem menn eru að veita heimildir langt umfram þörf að því er virðist og það á síðustu dögum fjárlagaársins en um leið er þráast við að taka á augljósum vanda heilbrigðisstofnana í landinu.

Virðulegi forseti. Ég byrja á því að þakka þær ágætu umræður sem hafa farið fram um þetta mál sem kemur reyndar alltaf fram um þetta leyti árs ár eftir ár og enda þótt það sé ekki alltaf nákvæmlega eins þá fjallar það oft um svipaða hluti. Ég vil segja það almennt í upphafi að ég mun í þessari ræðu ekki fara nákvæmlega ofan í allar þær fyrirspurnir og athugasemdir sem gerðar hafa verið en ég óska eftir því með öðrum að hv. nefnd fái tækifæri til þess að skoða þau atriði sem hér hafa verið nefnd til sögunnar sérstaklega og afla skýringa á þeim og það verður ekki gert í stuttri umræðu í dag. Núna liggja fyrir bæði skýrslur Ríkisendurskoðunar og skýrsla um ríkisfjármál frá fjmrn., frá fjmrh., sem dreift var í dag. Þar er að finna ýmsar upplýsingar. Jafnframt hygg ég að óendurskoðaður ríkisreikningur fyrir sl. ár, jafnvel endurskoðaður, gæti legið fyrir innan tíðar og allt þetta hjálpar til að hv. þm. fái eðlilegar upplýsingar um stöðu ríkisfjármálanna. Það er einu sinni þannig að margt af því sem samþykkt er í fjárlögum á hverju ári eru áætlanir og ekki nokkur lifandi leið að ætlast til þess að hægt sé að fara nákvæmlega eftir þeim áætlunum. Sífellt breytist umhverfið sem leiðir til þess að útgjöldin breytast og útgjaldahorfurnar breytast jafnvel á mjög skömmum tíma. Ég minni á að það er alveg hárrétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., sagði í umræðunni að á fyrri hluta þessa áratugar jukust skuldir ríkissjóðs verulega vegna hallareksturs sem var þó langsamlega mestur árið 1991. Það er umræða sem við, ég og hv. þm., höfum margoft tekið hér og ég held að sé ekki neinum til gagns að rifja upp. Við gátum lært af því sem gerðist þá. Það er þó ástæða til þess að segja það --- ég er ekki að kasta rýrð á stjórn eins eða neins með því að segja það --- að klaufaskapurinn var að loka ekki lánsfjárlögunum fyrir jól. Lánsfjárlögin voru skilin eftir opin fram yfir jól eftir að fjárlög höfðu verið samþykkt og lánsfjárlögin fyrir 1991 urðu eins konar fjárlög númer tvö. Það eru einhver skrautlegustu lánsfjárlög íslenska ríkisins sem hafa fæðst á síðustu áratugum og gott skólabókardæmi um það hvað getur gerst þegar menn hafa opnar fjárheimildir um of skömmu fyrir kosningar. Ég ætla ekki að fara frekar út í þá sálma en nefna að frá 1991 til 1997 hefur það gerst að árangurinn, ef við mælum hann í afkomu ríkissjóðs, er sá að 15 milljarða munur er á afkomunni 1997 og 1991 þrátt fyrir það að allar þær skuldir sem söfnuðust upp á fyrri hlutanum hafa auðvitað kostað veruleg vaxtaútgjöld allan þennan tíma. Við skulum hins vegar ekki gleyma því sem hefur ekki komið fram og ástæða er til að halda til haga að við erum að njóta þess þessi árin að við erum sjálfsagt á besta stað í efnahagssveiflunni. Við getum ráðið því heilmikið hve þessi sveifla tekur langan tíma með því að haga okkur skynsamlega, þar á meðal í ríkisfjármálunum. Við megum ekki gleyma því að við, eða ríkissjóður réttara sagt, nærist á því nú eins og á tímum hv. þm. og fyrrv. fjmrh. Ragnars Arnalds, að innflutningur er talsvert meiri en útflutningur og við erum að skattleggja viðskiptahallann sem þýðir auðvitað að í normal árferði, þegar jafnvægi er á viðskiptum við önnur ríki, fengjum við ekki jafnmiklar tekjur og við höfum í dag. Þetta ber að hafa í huga og er auðvitað sérstök áminning til okkar allra þegar við hugum að því hvers ríkissjóður er megnugur á hverjum tíma. En mér hefur stundum sýnst að almenningur og hv. þm. hafi á stundum gert nokkuð harðar kröfur til ríkissjóðs þó ég skuli fyrstur manna viðurkenna að mér finnst að andinn í garð ríkissjóðs og skilningur á ríkisfjármálunum hafa vaxið stórkostlega á þessum áratug, ekki síst í kjölfar þess að ýmsum aðilum í þjóðfélaginu, stjórnvöldum og aðilum á vinnumarkaði og fleirum, tókst að ná verðbólgunni niður sem skipti auðvitað öllu máli til að hægt væri að stýra þjóðfélaginu og hafa fjármálastjórnina í lagi. Ég ætla ekki að fara í frekari umræður um utanrrn. en gert var þegar síðasta fjáraukalagafrv. var til umræðu. Þá urðu harðar umræður um það mál og gefnar að ég held nokkuð góðar skýringar á því hvers vegna utanrrn. eða útgjöld utanrrn. fóru fram úr heimildum. Að verulegum hluta til var þetta vegna þess að ákveðið var að fara í mjög dýrar framkvæmdir og viðgerðir á húsum sem íslenska ríkið á erlendis og ber að líta á að það er ekki rekstur heldur er verið að byggja upp eignir sem Íslendingar eiga þar. Ég skal viðurkenna að heilbrigðis- og tryggingamálin er sá málaflokkur sem er langsamlega erfiðastur þegar rætt er um ríkisfjármálin. Það gildir ekki einungis hér á landi heldur víðast hvar í heiminum að sá málaflokkur tekur sífellt til sín meiri fjármuni og í öllum löndum er rætt um hvernig eigi að fjármagna þau útgjöld sem krafist er til heilbrigðismála. Ég er ekki í nokkrum vafa um að hér á landi er eitt besta heilbrigðiskerfi í heimi og ég held að allir stjórnmálaflokkar á Íslandi séu sammála um að við eigum að reyna að viðhalda því. Hins vegar liggur ljóst fyrir að nokkuð skortir á að stjórn þessara mála sé viðunandi þegar horft er á þessi mál frá sjónarhóli þess sem situr t.d. í fjmrn. og þá er ég ekki að tala um stjórn heilbrrn. sem slíka, heldur almennt stjórn í þessum málaflokki, á sjúkrahúsum og víðar. Hér er ekki verið að saka neinar persónur um eitt eða neitt heldur að benda á að kerfið gefur því miður tilefni til að oft er lítið samræmi í því sem samþykkt er á hinu háa Alþingi og því sem síðan kemur út þegar niðurstaða fæst. Ég hygg að það verði eitt stærsta verkefnið í ríkisfjármálum á næstu árum að reyna að ná tökum á þessu vandamáli og að ná niðurstöðu um aðferð sem nokkuð víðtæk sátt er um í þjóðfélaginu þegar við ræðum um þessa hluti. Við verðum að geta fundið aðferð sem allir eru sáttir við þannig að það sé tiltrú þeirra sem eru fagmenn og starfa t.d. á dýrum spítölum að það sé rétt gefið þegar fjárlög eru samþykkt og það sé líka á hinn bóginn nokkuð ljóst að Alþingi, fjárveitingavaldið, geti treyst því að þeir sem stjórna samkvæmt lögum sem Alþingi setur virði þá löggjöf. Ég ætla ekki að fara frekar út í þessa sálma, þetta allt er þingmönnum auðvitað vel kunnugt. Ég tel að ekki þýði að leysa málið í þingsal með hávaðasömum umræðum. Þetta er eitt af því sem menn verða að einhenda sér í, ef ég má svo að orði komast, og ná lausn á á næstu árum. Það verður ekki gert nema í víðtæku samkomulagi við mjög marga aðila sem koma að málinu því að þessi málaflokkur er svo opinn, það er svo auðvelt að koma miklum útgjöldum fyrir og það eru svo miklar þarfir sem menn telja fyrir hendi og ýmis sjónarmið sem koma fram sem leiða til þess að það er mjög erfitt að stunda aðhaldsstarfsemina sem þarf að vera til staðar á hverjum tíma. Ég vona að þessi orð um þennan mikilvæga málaflokk leiði ekki til þess að umræður í dag fari eingöngu í hann, ég vil fyrst og fremst leggja áherslu á að þessi viðkvæmi málaflokkur krefst þess að hann sé skoðaður af fullri alvöru og einbeitni á næstu árum. Með því er ég engan veginn að segja að draga eigi úr fjármunum sem fara til þessa málaflokks. Ég hef trú á að útgjöld heilbr.- og trmrn. muni vaxa verulega á næstu árum en sem almennum skattgreiðanda og þjóðfélagsþegn er mér hins vegar ekki sama hvernig það gerist. Ég tel að tími sé kominn til og reyndar fyrir löngu að tekið sé viðeigandi á þessum málaflokki og ég tek skýrt fram að ekki er verið að ráðast á einn eða neinn, hér er ekki verið að gera lítið úr því starfi sem unnið hefur verið í heilbr.- og trmrn. heldur er fyrst og fremst verið að staðfesta að þessi málaflokkur er erfiðastur viðureignar í útgjaldamálaflokkum ríkisins. Það er ekkert annað sem ég er að segja. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir gerði athugasemdir við nokkra liði sem koma fram í frv. og nefndi til sögunnar tekjuliði upp á 170 millj. kr. Frá því er að segja að hér er leiðrétting frá fjáraukalögum sem komu fram í haust og þegar tillit er tekið til þess að hér er um að ræða tekjur upp á vel á annað hundrað millj. er þetta ekki stórt. Það vill svo til að einmitt um áramótin sést ekki alveg nákvæmlega hvernig tekjustraumarnir verða og þess vegna getur það gerst að einhver mismunur komi upp. Ég hygg að ef starfsmenn fjmrn. eru spurðir finnist þeim 160--170 millj. ekki vera stór biti í þeim efnum. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að á sínum tíma kom í ljós að fjmrn. gat ekki spáð með góðu móti fyrir fram um virðisaukaskattinn. Við þekktum hann ekki nægilega vel til að sjá hvernig hann skilaði sér á vissum tímum hagsveiflunnar. Við fundum fyrir því þegar atvinnulífið byrjaði að starfa eðlilega á nýjan leik, fjárfestingar jukust, að þá dró úr virðisaukaskattskilum. Það á sér auðvitað þær skýringar að innskattur t.d. vegna byggingaframkvæmda kemur á móti útskattinum og dregur því úr skattskilum á tilteknum tíma. Hins vegar getur það leitt til þess að skatturinn skili sér betur á árunum þar á eftir. Virðisaukaskatturinn er það nýr í íslenska skattkerfinu að menn verða sjálfsagt smám saman að læra á það hvernig skattskilin verða við mismunandi aðstæður í efnahagslífinu. Um landbrn. skal ég vera stuttorður. Uppkaupin urðu miklu minni en menn áttu von á. Ég verð að rifja upp að gerður var samningur milli ríkisstjórnarinnar annars vegar, auðvitað með fyrirvara um samþykki Alþingis, og landbúnaðarforustunnar, bændaforustunnar hins vegar um sauðfjárframleiðsluna hér á landi. Hv. Alþingi fékk samninginn og breytti honum. Sú breyting var gerð að tilhlutan hv. landbn. Það er rétt að virðulegur forseti, Guðni Ágústsson, er þar formaður og átti sjálfsagt hlut að málum. Í mjög grófum dráttum er breytingin byggð á því að ef uppkaupapeningarnir yrðu ekki notaðir til uppkaupa væri m.a. hægt að nota þá til markaðssetningar ef ég man rétt. Síðan kom í ljós að uppkaupin urðu miklum mun minni en menn óraði fyrir og sumt af fjármununum var notað til markaðssetningar en að öðru leyti var ákveðið að fresta greiðslunum í fjárlagafrv. Loks endaði það með nýjum samningi við bændaforustuna núna þar sem þessir fjármunir voru notaðir til annarra nota fyrir landbúnaðarframleiðsluna í landinu. Það er lengri saga en svo að ég sé að fara út í hana hér en eins og allir hv. þm. vita hefur það lengi verið svo að bændaforustan og landbúnaðurinn hér á landi hefur kvartað undan því að vera í spennitreyju og geta ekki endurnýjað hús og ýmislegt sem þarf til framleiðslunnar og í framhaldi af því var gerður nýr samningur. Ég vona að ég fari nokkurn veginn rétt með þessi mál en ég veit að í salnum eru menn meiri sérfræðingar en ég í þessum málum. Ég hygg að hjá lögreglunni í Reykjavík sé það rétt sem hv. þm. sagði að launahækkunin er meiri en menn áttu von á. Lögreglumenn hafa ekki verkfallsrétt og í samningum þeirra er gert ráð fyrir að launin séu reiknuð á ákveðinn hátt. Ákveðin nefnd, sem hagstofustjóri á m.a. sæti í, reiknar laun þeirra miðað við þá hækkun sem hefur orðið hjá öðrum stéttum og það skiptir verulegu máli hvenær það er gert. Ég hygg að hækkun á launum til lögreglumanna hafi orðið meiri en menn áttu von á og fjárlög gerðu ráð fyrir þótt ég útiloki ekki heldur að þarna komi til aðrir hlutir. Varðandi gerð kjarasamninga vil ég taka fram að í fjárlögum yfirstandandi árs ... 

Tíminn er liðinn.

Fyrir löngu? Það kemur enginn tími fram hér.

Ég bið hæstv. ráðherra afsökunar en ljósið virðist vera bilað.

Ef ég mætti, virðulegi forseti, og ef því er ekki mótmælt, fá að segja örfá orð að allra síðustu þar sem mér var ekki ljóst hvenær tímanum lauk og enginn gerir athugasemd. Þá eru það 17,7 millj. í venjulegu árferði. Þetta þýðir að yfirvinna og annar kostnaður sem hefur lent á samninganefndinni vegna yfir 100 samninga sem hafa verið gerðir á árinu eru þeir fjármunir sem þarna koma fram. Virðulegi forseti. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir gagnrýndi nokkuð að ekki skyldu standast á fjárheimildir og útgjöld. Þessi umræða hefur reyndar margoft farið fram en ég minni á að það er ekki við að búast að svo gerist að fjárheimildir standist alveg á við greiðsluútgjöld viðkomandi árs. Hins vegar er ugglaust rétt sem kemur fram hjá Ríkisendurskoðun að það þyrfti að fara yfir þetta annað slagið, stokka upp og kannski slétta út. Eins og ég hef margoft sagt held ég að sá háttur sem hefur verið stundaður nokkur undanfarin ár hafi verið til mikils gagns. Á þessu ári er tekinn upp rekstrargrunnur og í tilefni af því verða breytingar á yfirstandandi áis. Varðandi það að vaxtagjöldin skuli fara 600 millj. kr. fram yfir er frá því að segja að það var ekki gerð, ef ég man rétt, nein breyting á þessu í desember heldur var ákveðið að bíða og sjá hver niðurstöðutalan yrði. Það kann að vera að við höfum lækkað vextina eitthvað en verið er að tala um tölur eins og 13--14 milljarða sem greiddir eru í vexti á hverju ári. Við vitum ekki fyrir fram hve mikið við tökum af lánum innan lands og hve mikið erlendis og eiginlega er ekki nokkur leið að áætla þetta rétt þannig að ekki skakki a.m.k. upp undir hálfum milljarði. Ég vek athygli á því að þetta er nánast eina atriðið sem Ríkisendurskoðun gerir einhverja athugasemd við, þ.e. að vextirnir skyldu vera 600 millj. kr. lægri en við gerðum ráð fyrir í upphafi árs og það varð til þess að skýrsla Ríkisendurskoðunar varð ekkert fréttaefni í blöðum. Ég er gjörsamlega sammála öllu því sem kemur fram í skýrslunni og get tekið undir að það er eðlilegt að litið sé á þetta tiltekna atriði sérstaklega í framhaldi af því. Aðalatriðið finnst mér vera það, virðulegi forseti, að bilið á milli áætlunar fjárlaga og niðurstöðutalnanna er sífellt að minnka. Ef við skoðum þetta núna yfir heilan áratug kemur sífellt betur í ljós að við erum að ná tökum á áætlanagerðinni og það skiptir auðvitað mestu máli. Virðulegi forseti. Ég veit að ég er að misnota aðstöðu mína og tala umfram það sem ég má. Ég vil að lokum þakka fyrir þau góðu orð sem fallið hafa í minn garð í umræðunni og vonast til að þetta sé ekki síðasta ræða mín á þingi því ég á heilmikið eftir að gera, flytja annað frv., en vil nota tækifærið til að þakka hv. alþm., sem töluðu í umræðunni og hafa gert ár eftir ár, kærlega fyrir samstarfið og málefnalegt framlag þeirra þegar þessi mál hafa verið til umræðu.

Hæstv. forseti. Hæstv. fráfarandi fjmrh. ræddi um fjármál sjúkrahúsanna í landinu, að þau væru erfið og hefðu löngum verið erfið. Ég skal taka undir að ekki er ástandið gott og ég held að fátt hafi verið mér erfiðara við afgreiðslu fjárlaga í vetur en að skilja svo við þann pakka sem þar var gert að það stefndi inn í fleiri milljarða áframhaldandi hallarekstur á sjúkrahúsunum í landinu. Mér finnst mikið hafa skort á að stefnumótunarumræða færi fram í fjármálum sjúkrahúsanna og ég held það sé viðurkennd staðreynd, t.d. erlendis, að það má spara mikið fjármagn í heilbrigðiskerfinu t.d. með því að styrkja sjúkrahúsin og gera þau fjárhagslega sterkari, gera þau færari um að ráða til sín hæfa sérfræðinga sem vinna þar í fullu starfi við að lækna fólk. Það er líka hægt að spara peninga með því að styrkja heilsugæsluþáttinn með því að taka upp tilvísanakerfi sem ekki hefur eiginlega mátt minnast á hér. Þetta liggur fyrir. Hins vegar er hægt að eyða endalaust í heilbrigðismál ef við hleypum sérfræðingastéttinni lausri í einkaklíníkum úti um borg og bý, þar sem endalaust er verið að krefjast betri tækjabúnaðar og meiri fjárútláta af hálfu ríkisins og sjúklinga fyrir aðgerðir. Ég bara vonast til að þessi umræða sem hæstv. ráðherrann, sem því miður er fráfarandi, drap á að þyrfti að fara fram, fari hér einmitt fram einhvern tíma á næstunni um stefnumótun í heilbrigðismálum á Íslandi.

Forseti verður því miður að biðjast afsökunar á því að ljósið er bilað hér og verður því að hafa gömlu mælinguna í gangi.

Herra forseti. Ég vona að gamla mælingin sé hagstæð, það sé hagstætt mál í henni. Fyrst vil ég segja vegna orða hv. þm. Jóns Kristjánssonar, formanns fjárln., að okkur er auðvitað stórkostleg huggun að vita að hv. fjárln. ætlar að rukka eftir skýringum á þeim atriðum sem þurfa skýringa við, eins og t.d. útafkeyrslu utanrrn. Ég mun rukka eftir þeim skýringum sem fjárln. hefur fengið frá ráðuneytinu og annars staðar að, vegna þess að ég tel ástæðu til þess að fara þannig rækilega yfir hlutina. Alþingi verður náttúrlega að taka eftirlitshlutverk sitt að þessu leyti mjög alvarlega og fara ofan í saumana á þeim hlutum sem hér eru lagðir fyrir í frumvarpsformi af hálfu hæstv. ráðherra. Herra forseti. Að öðru leyti komu ekki skýringar eða svör við spurningum mínum. Varðandi t.d. heilbrigðismálin liggur alveg ljóst fyrir að þar þarf að kalla eftir upplýsingum um stöðu mála. Hv. þm. nefndi að starfshópur sem mun hafa verið settur í að ausa upp úr pottunum hafi kynnt fjárln. vinnufyrirætlanir sínar eða áform þegar hann var að hefja störf. En síðan skildist mér að meira lægi í raun og veru ekki fyrir um það hjá fjárln. hvernig að því hefði verið unnið. Því endurtek ég spurningar mínar um það hvernig þau mál standa gagnvart vanda einstakra stofnana eins og t.d. Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri þar sem stjórnendurnir neyðast þessa dagana til að taka ákvarðanir um stórfelldan niðurskurð, lokanir, fækkun aðgerða og annað því um líkt, kannski óafvitandi um hvað að lokum kemur upp úr þessum pottum og í þeirra hlut. Um vinnubrögðin að þessu leyti, herra forseti, þá tek ég undir það sem fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni, 8. þm. Reykn., Sigríði Jóhannesdóttur, að auðvitað skortir hér á stefnumótun, þ.e. faglega stefnumótun í heilbrigðismálum þannig að menn geti hætt þessu pottasulluverki hér á hverju ári, þessum nauðungar-, þvingunar-, sparnaðaraðgerðum þar sem áætlaðar eru ónógar fjárveitingar til stofnananna. Síðan er búinn til pottur sem menn eiga að sækja í, koma skríðandi á hnjánum til hins háa ráðuneytis og einhverrar nefndar, biðja um framlag úr pottinum og þiggja svo það sem þaðan er rétt og afsala sér í leiðinni möguleikanum til þess að halda uppi gagnrýni eða krefjast meiri fjárveitinga. Það er það sem gerist. Þetta er í raun mjög lúaleg aðferð, herra forseti, til þess að hjartstinga stjórnendur þessara stofnana og múlbinda þá, handjárna eða hvað við viljum nú kalla það. Ég bendi á það sem mun vera tilfellið varðandi vinnubrögðin núna með pottana, fínu pottana, þar sem er verið að ausa upp 500 millj. kr. kannski eða hvað það nú er, alla veganna 200 millj. til sjúkrastofnana úti á landsbyggðinni. Það sem ég hef af því starfi frétt, herra forseti --- ég þáði m.a. upplýsingar í þingsalnum áðan --- er að þar sitji tíu manna starfshópur kófsveittur við þetta núna og hafi gert vikum saman, tíu manna starfshópur og þrír menn í fullu starfi. Það er því búið að búa til nýtt fjárlagabatterí, nýja fjárlaganefnd úti í bæ sem situr við það að skipta upp 500 millj. kr. með tilheyrandi kostnaði. Er þetta hagræðing, herra forseti, að hafa fjölda manns í fullri vinnu við einhvers konar framhaldsfjárlög sem eru samin úti í bæ? Þetta er náttúrlega argasta framsal á fjárveitingavaldi, a.m.k. skiptavaldinu, og vinnubrögð sem ég hef stórfelldar efasemdir um að séu til bóta hvað fagleg sjónarmið eða gegnsæi í stjórnsýslunni eða annað því um líkt áhrærir. Hverjir eru svo settir í nefndirnar? Hverjir eru gerðir að starfsmönnum í þessum hópum? Jú, það eru forsvarsmenn viðkomandi sjúkrastofnana. Þeir eru neyddir í þá aðstöðu að fara inn í einhvern starfshóp eða gerast starfsmenn í svona nefndarstarfi, slást þar við kollega sína um hlutdeild í þessum óskipta potti og fara með dúsuna heim sem þeir ná að krafsa til sín en bera líka ábyrgð á því í leiðinni að þeir fá ekki meira því þeir eru aðilar að skiptingunni. Ég vil leyfa mér að segja að ég held að þetta séu fullkomlega óheilbrigðir stjórnsýsluhættir sem hér er verið að koma á í gegnum þetta pottaverk. Mér finnst að hv. formaður fjárln. og allt það merka fólk sem situr í þeirri nefnd ætti að hugleiða hvaða einkunn það er að gefa sjálfu sér með því að skrifa upp á vinnubrögð af þessu tagi. Af hverju gekk ekki fjárlaganefnd hreint til verks og sá um þetta og kláraði það, t.d. í samráði við heilbr.- og trn.? Af hverju er þetta sett út í bæ? Af hverju er ekki fjárlagagerðin unnin á Alþingi og það til loka? Mér finnst þetta, herra forseti, vera mikið umhugsunarefni sem þarna hefur verið að gerast og vera á skjön við þau vinnubrögð sem menn hafa verið að reyna að taka hér upp undanfarin ár, þ.e. bætta áætlanagerð, skýrari verkaskiptingu framkvæmdarvalds og löggjafarvalds og hreinni vinnubrögð að þessu leyti. Þetta pottasullumverk í heilbrigðismálunum er algjörlega á skjön við þetta, gengur þvert á þetta og er afturför en ekki framför í þessu tilliti. Herra forseti. Að lokum vil ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svörin og hans tölu áðan. Ég tek undir það sem einhver af fyrri ræðumönnum nefndi, að hæstv. ráðherra hefur tamið sér, og það er vel, að vera virkur þátttakandi í umræðum og svara þegar hann er spurður. Ýmsir mættu taka sér það til eftirbreytni. Ég nefni t.d. hæstv. dómsmrh. og hæstv. sjútvrh. í einum og sama manninum sem stundum er fullsnubbóttur í svörum að mér finnst og sýnir innleggi þingmanna og umræðum oft ekki mikla virðingu þegar hann svarar jafnvel með einu jái eða neii og finnst fyndið. Það er þvert á móti virðingarvert að hæstv. ráðherrar sýni sjálfum sér, málaflokki sínum og auðvitað í leiðinni Alþingi þann sóma að virða slíka umræðu með málefnalegri þátttöku og innleggi. Ég kemst ekki hjá því aðeins að nefna vegna þess að hæstv. ráðherra gerði það, hið merka ár 1991, árið er stjórnarskipti urðu. Það eru oft dálítið sérstök ár eins og kunnugt er, m.a. er stundum pexað um hver beri ábyrgðina á því sem þá gerist, hvort allt sé á ábyrgð fyrri ríkisstjórnar vegna þess að hún hafi gengið frá fjárlögum eða hvort þeir sem við taka beri þar einnig vissa ábyrgð. Þeir hafa að sjálfsögðu vissa möguleika á að grípa í taumana ef þeir svo kjósa þó að liðið sé nokkuð á ár. Um það ætla ég ekki að deila. Ég hallast þó að því að það sé að breyttu breytanda eðlilegara að gjaldfæra það sem gerist á þeim árum á fráfarandi ríkisstjórn, sérstaklega með þeim rökum að hún hefur gengið frá fjárlögum, lánsfjárlögum og öðru slíku yfirleitt áður en hún fer frá völdum. En við verðum þá líka þegar við berum saman ár og ræðum atburði að taka til greina og sýna fulla sanngirni þeim aðstæðum sem voru á líðandi stundu. Aðstæður ársins 1991 og áranna þar á undan voru um margt sérstakar. Ég veit að ég þarf ekki að rifja það upp fyrir hæstv. fjmrh. eða öðrum viðstöddum að árin 1990 og 1991 voru mjög sérstök m.a. vegna þess að þá var verið að ráðast í umfangsmiklar aðgerðir til að ná niður verðbólgunni og innleiða þann stöðugleika sem við síðan búum að og hefur nú ekki síst nýst hæstv. núv. fjmrh. til að ná smátt og smátt tökum á ríkisfjármálum og öðru slíku. Það er alveg ljóst að þjóðarsáttinni á sínum tíma og ýmsum aðgerðum í kringum hana á árunum 1990 og 1991 fylgdu mikil útgjöld. Það var ekki bara almenningur sem þó vissulega færði mestu fórnirnar heldur lagði ríkissjóður þar líka heilmikið í púkkið. Að ógleymdu því að á árunum 1989--1991 var mikil niðursveifla í tekjum ríkissjóðs. Þá hélt efnahagslægðin innreið sína frá gósenárunum 1987--1988 og þess sá að sjálfsögðu stað. Alvarlegast við ástandið núna hins vegar, herra forseti, er viðskiptahallinn eins og hæstv. ráðherra kom inn á og eru ákveðin óveðursský við sjóndeildarhring þrátt fyrir að ýmsu öðru leyti séu jákvæðar horfur í efnahagsmálum.

Virðulegur forseti. Ég skal vera örstuttorður. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur fyrir ræðu hennar áðan. Ég held að hún hafi alveg réttilega sagt að það þarf að ræða þessi mál, málefni sjúkrahúsanna og heilbrigðisþjónustunnar í landinu nokkuð öðruvísi en við höfum verið að gera á undanförnum árum. Það þarf að draga þar alla til ábyrgðar, ekki einungis þingmenn, ekki einungis þá sem eru í ráðherrastól á hverjum tíma, heldur láta umræðuna ná til allra þeirra sem starfa í þessum málaflokki án þess að framselja valdið til þeirra. Ég leyfi mér að skilja hv. þm. þannig að það þyrfti að styrkja fjármálastjórn sjúkrahúsanna fjárhagslega og heilsugæsluna og þá það forvarnastarf sem þar er unnið. Ég er alveg tilbúinn til að svara því játandi að ég er sammála hv. þm. um þetta. En þá verða leikreglurnar, aðferðin, að vera þannig að ljóst sé að stjórnendur geti og vilji fara að fjárlögum íslenska ríkisins. Það er ljóst og var kannski angi af þessari umræðu þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gagnrýndi pottaaðferðina sem svo er kölluð, að hún er auðvitað hallærðisbragð, neyðarbragð af hálfu stjórnvalda vegna þess að það hefur gerst ár eftir ár að einstök sjúkrahús hafa keyrt verulega fram úr fjárlögum. Og stundum hefur það gerst því miður að þessi sömu sjúkrahús hafa ekki einu sinni getað haldið útgjöldum innan eigin fjárhagsáætlana sem gerðar voru þegar nokkuð var liðið á árið. Það eitt sýnir hve mikinn vanda er við að etja í þessum málum og hve nauðsynlegt er að finna aðferð sem heldur í þessum efnum því það er einskis virði frá mínum bæjardyrum séð að henda sífellt meiri fjármunum í þessa starfsemi. Það verður fyrst að finna þá aðferð sem við ætlum að nota og hægt er að fara eftir og það verði að vera vilji til þess að fara eftir þeim fjárlögum sem íslenska ríkið samþykkir, þ.e. sem Alþingi samþykkir á hverjum tíma. Það var ekki meining mín að fara að deila við hv. þm. um árin 1990 og 1991. Ég minni hins vegar á að á þessum árum gerðist það líklega í fyrsta skipti að stjórnarandstaðan, a.m.k. Sjálfstfl. sem stjórnarandstöðuflokkur, studdi kjarasamninga sem gerðir voru. Það var held ég í fyrsta skipti sem það gerðist vegna þess að áður fyrrum þótti það sjálfsagt --- og stundum hefur það nú reyndar gerst síðar --- að stjórnarandstöðuflokkarnir færu gegn öllu því sem ríkisstjórnin er að gera hversu skynsamlegt sem það svo er. Mig langar að allra síðustu að geta þess, af því spurt var um umhvrn. og útgjöld sem eru kölluð Ýmis umhverfisverkefni, að stærstu liðirnir sem þar er að finna í þessum 23 millj. kr. eru mengunarvarnir við hafnir annars vegar og lyfta við hús umhvrn. hins vegar sem samþykkt var að fara í af alkunnum ástæðum. Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að ákjósanlegt væri ef hv. nefnd gæti afgreitt þetta mál fyrir vorið. Þannig stæðum við á næsta hausti með samþykkt fjáraukalög með fyrirliggjandi reikning fyrir liðið ár og fjárlagafrv. þá til umræðu á grundvelli nýjustu upplýsinga sem tiltækar eru sem er nauðsynlegt fyrir hið háa Alþingi þegar teknar eru jafnafdrifaríkar ákvarðanir og í fjárlögum á hverjum tíma.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 30/1992, um yfirskattanefnd, með síðari breytingum. Að undanförnu hafa í þjóðfélaginu farið fram allmiklar umræður um þá hlið skattamála sem snýr að samskiptum skattborgara við skattkerfið. Sú umræða er að sjálfsögðu af hinu góða og nauðsynlegt fyrir skattyfirvöld að gefa henni gaum, taka þátt í henni og draga af henni ályktanir í þeim tilgangi að bæta úr þeim ágöllum sem til staðar kunna að vera á hverjum tíma og laga skattkerfið að þeirri þróun sem sífellt er í gangi. Þessi þróun hefur á undanförnum árum verið sérstaklega ör að því er tekur til stjórnsýslumála og réttarstöðu borgaranna en umræðan um skattamál hefur ekki síst snúist um þessi atriði. Í umræðunni hafa stofnanir skattkerfisins, skattstofur landsins, embætti ríkisskattstjóra og yfirskattanefnd sætt gagnrýni. Þegar litið er til þess hlutverks þessara aðila er gagnrýni ekki óeðlileg og hún á að hjálpa þeim að gegna sem best hlutverki sínu og stjórnvöldum til að gera þær breytingar og ráðstafanir sem nauðsynlegar eru í þeim tilgangi. Til að svo megi verða er nauðsynlegt að sú gagnrýni sem í frammi er höfð sé málefnaleg og snúi að raunverulegum ágöllum. Óánægja með það að borga skatt, sem réttilega er ákveðinn samkvæmt gildandi lögum, á ekki að vera tilefni til ádeilna á skattframkvæmdina og þaðan af síður gremja þeirra sem kunna að vera hindraðir í því að smeygja sér fram hjá skyldum sínum í því efni. Ég hef sem fjmrh. tekið þessa gagnrýni alvarlega og látið kanna réttmæti hennar ítarlega. Í þeim tilgangi m.a. var sett á laggirnar nefnd sem skipuð er fulltrúum fjmrn., skattkerfisins, og fulltrúum tilnefndum af Lögmannafélagi Íslands annars vegar og Félagi löggiltra endurskoðenda hins vegar til að fjalla um þessi mál og koma með ábendingar eða tillögur um úrbætur. Þeirri gagnrýni sem fram hefur komið á skattkerfið að undanförnu má skipta í tvennt. Annars vegar hefur það verið gagnrýnt að réttur skattborgaranna sé að mörgu leyti fyrir borð borinn í samskiptum þeirra við skattyfirvöld. Bent hefur verið á að skattyfirvöld virði ekki þann frest sem þau hafa til afgreiðslu á málum, ekki sé jafnræði með gjaldendum og yfirvöldum hvað frest varðar, ekki sé nægilegt samræmi í gerðum og afstöðu aðila innan skattkerfisins og að skortur sé á að reglur séu nægilega gagnsæjar og úrskurðir séu birtir. Hins vegar hefur verið látið að því liggja að skattyfirvöld og jafnvel dómstólar séu vilhallir í ágreiningsmálum og láti hollustu við ríkisvaldið og persónulega hagsmuni fremur ráða gjörðum sínum en rétta túlkun á lögum. Ráðuneytið telur að sú gagnrýni sem beinist að meintri hlutdrægni úrskurðaraðila í skattkerfinu, einkum yfirskattanefndar, eigi ekki við rök að styðjast og engar vísbendingar séu til þess að svo sé. Sé litið til þess hvernig úrskurðir yfirskattanefndar hafa fallið kemur í ljós að nærri helmingur þeirra hefur fallið gjaldendum í hag, þ.e. leitt til lækkunar á gjöldum frá því sem skattstjóri hafði áður ákveðið. Þess má geta að hlutföll þessi eru svipuð og í Danmörku sem býr við hliðstætt kerfi. Þetta bendir til þess að nefndin sé óhlutdræg. Hins vegar hefur verið bent á að svo hátt hlutfall breytinga frá úrskurði skattstjóra sé óeðlilegt og bendi til þess að eitthvað skorti á nægilega góða málsmeðferð á því stigi. Svo kann að vera en þó ber að gæta þess að oft eru lögð fram fyrir yfirskattanefnd af hálfu kærenda ný gögn og upplýsingar sem skattstjóra hafði ekki gefist tækifæri til að taka afstöðu til. Afdrif þeirra mála sem yfirskattanefnd hefur úrskurðað í segja einnig nokkra sögu um áreiðanleik verka hennar. Í miklum meiri hluta tilvika una gjaldendur og ríkið við úrskurði nefndarinnar. Í þeim tilvikum, sem miklu færri eru, að niðurstöður hennar eru bornar undir dómstóla, standast þeir í flestum tilvikum. Sú gagnrýni sem fram hefur komið á skipun nefndarinnar á heldur ekki rétt á sér og er á misskilningi byggð. Yfirskattanefnd er hvorki dómstóll né gerðardómur. Hún er hluti af skattkerfinu og er sem slík hluti af stjórnsýslukerfinu. Samkvæmt grunnreglum stjórnsýsluréttar skulu ákvarðanir stjórnvalds vera kæranlegar til æðra setts stjórnvalds. Þegar um er að ræða tiltekin ágreiningsmál varðandi skattlagningu hefur því verið skipað þannig með lögum að úrskurður í þeim málum sé í höndum yfirskattanefndar en ekki fjmrh. Yfirskattanefnd er þannig stjórnvald í skilningi stjórnsýsluréttar með það hlutverk að endurskoða ákvarðanir skattstjóra. Nefndin er í störfum sínum ekki bundin af öðru en lögum. Samkvæmt þessu er fullkomlega eðlilegt að nefndin sé skipuð af fjmrh. Önnur skipan mála, svo sem að skipa nefndina fulltrúum gjaldenda, væri í andstöðu við alla venjulega stjórnsýslu og mundi gerbreyta eðli nefndarinnar. Það mundi gera hana að einhvers konar gerðardómi. Með því yrði endurskoðun úrskurða á stjórnsýslustigi afnumin og dregið úr réttaröryggi borgaranna. Um þá gagnrýni að sá háttur sem á er um skipan í nefndina kunni með beinum eða óbeinum hætti að hafa áhrif á afstöðu nefndarinnar eða einstakra nefndarmanna skal það eitt sagt að ekkert dæmi er þess að fjmrh. eða fjmrn. hafi gert tilraun til að hafa áhrif á afstöðu yfirskattanefndar eða túlkun hennar á skattalögum, hvorki almennt né við úrlausn einstakra mála. Ekkert dæmi er til þess að við skipun eða endurskipun í nefndina hafi verið svo mikið sem litið til þess hver afstaða viðkomandi hafi verið almennt eða í einstökum málum. Einungis fagleg sjónarmið hafa ráðið vali á mönnum í nefndina. Þeir þættir gagnrýninnar sem snúa að samskiptum borgaranna við skattkerfið, réttarstöðu þeirra og skilvirkni skattkerfisins að því er varðar afgreiðslu ágreiningsmála, eiga fullan rétt á sér og kalla á úrbætur. Meðal annars af þeim ástæðum ákvað ég að leggja fram frv. sem hér er til umræðu ásamt öðru frv. sem þegar hefur verið mælt fyrir um bindandi álit í skattamálum. Frv. voru samin í fjmrn. Efni þeirra var kynnt í nefndinni sem ég gat um áður og í sitja m.a. fulltrúar Lögmannafélags Íslands og Félags löggiltra endurskoðenda og var það rætt ítarlega. Nefndin var sammála um að efni frv. væri til mikilla bóta. Í þessum tveimur frv. eru gerðar tillögur um ýmsar breytingar sem í senn er ætlað að bæta réttarstöðu borgaranna og að gera meðferð skattkerfisins á úrlausn ágreiningsmála skilvirkari. Með lögum um bindandi álit gefst sá möguleiki að skattaðili fái fyrir fram bindandi afstöðu skattyfirvalda til þess hvernig tilgreindar ráðstafanir af hans hálfu verða skattalega meðhöndlaðar. Með því á réttaröryggi að aukast og þeim málum sem leiða til ágreinings fyrir yfirskattanefnd og dómstólum að fækka. Með því frv. sem hér er mælt fyrir um, breytingar á lögum um yfirskattanefnd, er ætlunin að bæta málsmeðferð fyrir nefndinni og skapa forsendur fyrir því að raunhæft verði að standa við þann frest sem nefndinni er settur í úrlausn mála. Mikilsvert er að ágreiningsmál á sviði skattamála séu leyst á skilvirkan og einfaldan hátt. Það er ekki viðunandi að meðferð þessara mála sé ekki í samræmi við þær reglur sem kveðið er á um í lögum. Að þessu hefur ítrekað verið fundið, m.a. í álitum umboðsmanns Alþingis. Með frv. þessu eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um yfirskattanefnd sem ætlað er að miða að skilvirkari málsmeðferð fyrir nefndinni og tryggja að unnt verði að standa við lögákveðna fresti. Helstu vandamál og ástæður fyrir seinvirkri málsmeðferð fyrir nefndinni má rekja til fjölda þeirra mála sem berast henni. Þá gætir verulega árstíðabundinna sveiflna á því hvenær mál berast henni. Þannig berst nefndinni um helmingur allra mála á hverju ári á þriggja mánaða tímabili, frá 15. október til 15. janúar. Reynslan hefur leitt í ljós að ekki er hægt að ætlast til að leyst verði úr öllum málum sem berast á þessu tímabili innan lögákveðinna tímamarka, nema með mjög auknum mannafla hjá nefndinni sem þá yrði verkefnalítill utan annatímans. Slík lausn er ekki talin viðunandi. Vegna þessara atriða eru eftirfarandi breytingar lagðar til með frv.: Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir lengingu kærufrests til yfirskattanefndar. Hann verður lengdur úr 30 dögum í þrjá mánuði. Með þessari breytingu má vænta þess að kærur til nefndarinnar dreifist á nokkuð lengra tímabil en nú er og vinnuálag á nefndinni verði jafnara. Jafnframt er gert ráð fyrir að upphaf kærufrests miðist við póstlagningu úrskurðar skattstjóra eða ríkisskattstjóra. Þótt ástæða sé til að ætla að ágreiningsmálum um skatta og gjöld hafi verið leidd til lykta svo fljótt sem verða má hefur reynslan sýnt fram á að kærufrestur til yfirskattanefndar er of skammur í mörgum tilvikum. Með lengingu kærufrests er bæði dregið úr líkum á því að skattaðilar glati kæruheimild til nefndarinnar vegna fjarveru, misskilnings á kærufresti eða af öðrum ástæðum, og þeim gefið aukið ráðrúm til að færa kæruna í endanlegan búning af sinni hálfu. Þá eru sett ítarlegri skilyrði en eru í gildandi lögum um form og efni kæru og gagnaöflun fyrir nefndina. Í öðru lagi er lagt til að frestur yfirskattanefndar til að kveða upp úrskurði verði lengdur úr þremur mánuðum í sex mánuði. Samkvæmt núgildandi lögum er frestur yfirskattanefndar til að úrskurða um kærur þrír mánuðir, nema mál sæti sérstökum málflutningi, skv. 2. mgr. 7. gr. laganna, en þá er frestur nefndarinnar sex mánuðir. Að viðbættri þeirri breytingu sem vænta má að leiði af lengingu kærufrests og gerð er grein fyrir hér að framan, svo og með öðrum aðgerðum sem ráðist verður í samhliða þessu, m.a. fjölgun starfsfólks hjá nefndinni, má telja víst að unnt verði að virða frest þennan í öllum tilvikum nema sérstakar ástæður liggi að baki. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að ríkisskattstjóri geti gefið skattaðila kost á endurákvörðun skatts í þeim tilvikum að ný gögn eru lögð fyrir yfirskattanefnd og ekki hefur verið tekin afstaða til á fyrri stigum málsins. Með þessu úrræði er stefnt að því að ýmis smærri mál geti hlotið fljótvirkari afgreiðslu en ella og yfirskattanefnd verður þar með leyst undan því að fjalla um hin einföldustu afgreiðslumál auk þess sem slík mál munu fá skjótvirkari lausn en ella. Til viðbótar við ofangreind atriði er í frumvarpinu gert ráð fyrir heimild til yfirskattanefndar til að úrskurða skattaðila málskostnað í þeim tilvikum sem úrskurður fellur skattaðila í vil, að hluta eða öllu leyti. Það skilyrði er sett fyrir greiðslu málskostnaðar að krafa hafi verið gerð um greiðslu málskostnaðar og að skattaðili hafi orðið fyrir verulegum kostnaði sem eðlilegt var að hann stofnaði til og telja megi ósanngjarnt að hann beri kostnaðinn sjálfur. Slíkt ákvæði getur einnig veitt starfsmönnum skattstofanna eðlilegt aðhald þegar þeir kveða upp úrskurði. Að lokum er að finna ákvæði sem heimilar yfirskattanefnd að fresta réttaráhrifum úrskurðar ef fjmrh. ákveður að bera lögmæti hans undir dómstóla að fullnægðum tilteknum skilyrðum. Tillaga um þetta ákvæði er gerð samkvæmt áliti umboðsmanns Alþingis. Virðulegi forseti. Ég legg til að máli þessu verði vísað til hv. efh.- og viðskn. að umræðunni lokinni og til 2. umr. að sjálfsögðu.

Herra forseti. Ég fæ ekki betur séð samkvæmt dagskrá Alþingis í dag og næstu daga og af væntanlegum ráðherraskiptum sem boðuð hafa verið af hæstv. forsrh. en að þetta sé síðasta mál sem hæstv. núv. fjmrh. mælir fyrir, sá sem hefur verið í embætti fjmrh. lengst allra manna. Ég vil því nota þetta tækifæri, þar sem ég hef bæði verið samherji hans og andstæðingur, til að þakka honum fyrir samstarfið sem hefur verið mjög gott undir öllum kringumstæðum og árna honum góðs.

Virðulegi forseti. Þó að það teljist nú kannski hálfgerð nauðgun á þingsköpum að ræða þessi mál hér og nú vil ég samt nota tækifærið til að þakka hv. þm. fyrir þetta andsvar og svara því á þann veg að ég hef notið þess í mínu starfi sem fjmrh. og sem þingmaður að eiga samstarf við hv. þm. bæði sem samherja og andstæðing þannig að hvergi hefur skugga borið á.

Herra forseti. Það frv. sem við ræðum hér um breytingu á lögum um yfirskattanefnd er mjög mikilvægt og merkt mál. Það þarf að skoða, herra forseti, í tengslum við annað þingmál sem varðar bindandi álit í skattamálum. Hæstv. fjmrh. talaði fyrir því máli fyrir nokkru.  Bent var á í þeirri umræðu að það frv. væri gallað hvað viðvék því atriði að ekki var kveðið upp úr um fresti hjá ríkisskattstjóra varðandi bindandi álit. Nú hefur hv. efh.- og viðskn. haft þetta mál til umfjöllunar og komist að samhljóða niðurstöðu að afgreiða málið til 2. umr., þ.e. frv. um bindandi álit í skattamálum og gerir á því breytingar. Þær veigamestu eru að kveða upp úr um ákveðinn frest sem ríkisskattstjóri hefur til að gefa bindandi álit. Það er mjög mikilvægt að frestir séu settir hjá stjórnvöldum við að taka ákvarðanir gagnvart þegnunum. Það má ekki líðast að stjórnvöld nýti fresti eða ef frestir eru ekki til staðar til að draga mál von úr viti. Ég geri þetta að sérstöku umtalsefni, herra forseti, vegna þess að yfirskattanefnd hefur einmitt verið þessu markinu brennd. Mál hjá yfirskattanefnd hafa dregist um langan tíma, í allt að tvö ár, jafnvel þó segi í lögunum að yfirskattanefnd skuli afgreiða mál í meginatriðum innan þriggja mánaða og í undantekningartilvikum innan sex mánaða. Í þessu frv. er lagt til að gera almennan frest til afgreiðslu hjá yfirskattanefnd sex mánaða. Ekki ætla ég svo sem að hafa á móti því, jafnvel þó að fresturinn verði lengdur, ef því fylgir þá sá vilji löggjafans og framkvæmdarvaldsins að standa við þá fresti. Það er satt best að segja alveg ólíðandi að við skulum hafa ákvæði í lögum sem kveða upp úr um tiltekna fresti, eins og er í lögunum um yfirskattanefnd, en svo er það brotið og menn yppta öxlum og gera ekkert í málinu. Við gerðum betrumbót í efh.- og viðskn. á frv. um bindandi álit í skattamálum og ég fagna því sérstaklega að það vorum við í stjórnarandstöðunni sem höfðum frumkvæði í því að gera þá breytingu á frv. Það var samhljóða niðurstaða eins og í mjög mörgum málum sem við fjöllum um frá hæstv. fjmrh. Ég tel brýnt að frv. fái skjóta meðferð í þinginu. Ég held að þetta sé brýnt mál og það eigi lögfestingu skilið og menn eigi ekki að láta frv. daga uppi. Ég held að þetta sé gott mál. Það þarf vitaskuld að fara vel yfir það, sérstaklega hvað varðar þá þætti að tryggja réttarstöðu þegnanna, sem greiða skatta hér á landi, að ekki sé brotið á þeim með því að fara fram yfir lögbundna fresti. Sú hugmynd hefur vaknað hvort ekki ætti að vera refsi\-ákvæði í skattalögum, ekki gagnvart þeim sem brjóta skattalögin heldur gagnvart skattyfirvöldum, ef þau fara fram úr þeim frestum sem lögbundnir eru. Það var ekki útfært þannig í hv. efh.- og viðskn. varðandi bindandi álit í skattamálum. Hugmyndin er samt athyglisverð vegna þess að það er brýnt, herra forseti, að mínu mati að hugað verði betur að réttarstöðu skattgreiðendanna, að staða þeirra sé gerð betri gagnvart fjmrn. og skattyfirvöldum. Auðvitað þarf ákveðið jafnvægi að vera þarna á milli og sanngjarnar reglur og það hefur tekist að nokkru leyti. En fyrst og fremst verðum við að ganga frá löggjöfinni þannig að umgjörðin sé skýr og öll deilumál hafi farveg sem leiðir til skjótrar niðurstöðu og vitaskuld megum við ekki gleyma því að hvort sem það viðvíkur bindandi álitum eða úrskurði skattyfirvalda þá hafa þegnar landsins vitaskuld dómstólaleiðina alltaf sem úrræði. Ýmsar ábendingar sem eru núna að koma fram í frumvörpum hjá hæstv. fjmrh. eru einmitt byggðar m.a. á ábendingum umboðsmanns Alþingis, og það er vel þegar brugðist er við með þeim hætti. Ég tel, herra forseti, að þetta frv. sé í meginatriðum af hinu góða. Það bætir réttarstöðu fólksins í landinu, það íþyngir ekki almannavaldinu og það er eðlilegt að stuðla að samþykkt þess. Ég vil að lokum, herra forseti, nota þetta tækifæri þar sem svo háttar að þetta er síðasta þingmál hæstv. ráðherra, þ.e. hæstv. fjmrh. Friðriks Sophussonar, og segja örfá orð. Væntanlega erum við að hlusta á síðustu ræðu hans sem ráðaherra. Hann mun hins vegar sitja á Alþingi áfram enn um stund eftir því fréttir herma. Ég veit ekki, herra forseti, hvaða siðir eiga við hér á Alþingi þegar ráðherra hverfur úr sínu embætti. Ég ætla hins vegar að fara nokkrum orðum um störf ráðherrans. Hæstv. fjmrh., Friðrik Sophusson, hefur setið mjög lengi í stóli fjmrh. Það er eitt annasamasta embætti ríkisstjórnar Íslands og hefur verið það lengi. Stundum er fjmrh. öfundaður af þeirri stöðu en oftar en ekki ganga yfir hann sjóir miklir og öfundin verður í minna lagi oft og tíðum. Það verður hins vegar að segjast þegar horft er yfir ráðherraferil hæstv. ráðherra, Friðriks Sophussonar, að margar breytingar hafa verið gerðar, fjölmargar til bóta, aðrar miður eins og gengur. En í meginatriðum finnst mér að segja megi að honum hafi verið umhugað um að bæta áætlanagerð, bæta fjárreiður ríkisins, og hann hefur staðið fyrir faglegum vinnubrögðum. Ég hef hins vegar oft og tíðum verið ósammála hæstv. ráðherra, Friðriki Sophussyni, en hann hefur aldrei skotið sér undan málefnalegri umræðu. Hann hefur verið hreinskiptinn gagnvart okkur þingmönnum, einnig stjórnarandstöðuþingmönnum, og það er ekki sjálfgefið, herra forseti, að ráðherra hegði sér svo. Véfréttir einar vita hvað hæstv. ráðherra tekur sér fyrir hendur, en ég vil óska honum velfarnaðar í framtíðinni og þakka honum fyrir samstarfið þann tíma sem hann var ráðherra.

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þm. vil ég fyrst segja varðandi frestinn sem minnst var á, en verið er að lengja frest nefndarinnar, yfirskattanefndar, úr þremur mánuðum í sex mánuði, þá held ég að það sé fyllilega raunsætt. En ég vil jafnframt láta það koma fram að sem betur fer hefur nefndin unnið aðeins á kúfnum, eins og sést á bls. 3 í athugasemdum við lagafrv., þar sem fram kemur að óafgreidd mál í lok tímabilsins árið 1994 voru tæplega 1.300 á meðan þau voru rúmlega 900 árið 1997. Ég held að það sé rétt að lengja þennan tíma í sex mánuði og þá sé fyllilega raunsætt að standa við þá tímafresti. Ég held einnig að sú nýbreytni sem bryddað er á, að skattborgarinn eigi kost á því að fá greiddan kostnað þegar hann vinnur mál gagnvart ríkinu, sé af hinu góða og ætti að halda starfsmönnum skattkerfisins, sem ég ber mikla virðingu fyrir að sjálfsögðu og tel flesta hverja vera ágæta starfsmenn, dálítið við efnið, því að öðrum kosti mun það kosta ríkið heilmikil útgjöld, þ.e. ef úrskurðir eru ekki réttir og annað kemur í ljós þegar yfirskattanefnd fjallar um þá. Ég held, virðulegi forseti, að stundum sé erfitt að sjá skóginn fyrir trjánum þegar maður starfar í stjórnsýslunni, ekki síst fyrir ráðherra sem starfar í ríkisstjórn um hríð og jafnvel þótt um lengri tíma sé. En ég er alveg sannfærður um að þessa tíma, tíunda áratugarins, verður minnst með því að stjórnsýslan hefur verið að breytast á mjög mörgum sviðum. Við höfum verið að setja ný stjórnsýslulög, upplýsingalöggjöf þar sem stjórnvöld eru skyldug til að veita ákveðnar upplýsingar. Við höfum séð hvernig umboðsmaður Alþingis hefur tekið á stjórnsýslunni og Ríkisendurskoðun, svo nefnd séu nokkur dæmi, og dæmi sem kannski þeim sem hér eru nokkuð nærtæk. Almennt held ég að hægt sé að fullyrða að hv. alþingismenn, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, hafi haft mikinn skilning á því að bæta stjórnsýsluna og allt eru þetta liðir og atriði sem byggja á löggjöf sem Alþingi hefur sett. Þetta eru mikilvægar breytingar. Þær kosta að vísu talsvert rót, kosta að menn þurfa að vinna sína heimavinnu mjög vel. Það er fjöldi manns í ráðuneytunum sem þarf að vinna að þessum breytingum. Það er meiri hraði í stjórnsýslunni og oftast kemur mönnum í hug sú einfalda lausn að nauðsynlegt sé að fjölga starfsfólki. Ég er á móti þeirri aðferð. Ég tel, og ætla að gera það að lokaorðum mínum hér, að betri aðferð sé að breyta lögum og reglum þannig að hægt sé að koma í veg fyrir árekstra og gera framkvæmdina og stjórnsýsluna þannig úr garði að hún geti verið skjót, viðbrögðin séu skjót, niðurstöðurnar skýrar og ágreiningsmálum milli hennar og almennings geti fækkað. Það er betri aðferð en að fjölga sífellt fólki í ráðuneytunum og slíkt getur einungis endað með skelfingu. Ég vil að allra síðustu enn á ný, ég veit ekki einu sinni í hvaða skipti í dag, þakka hv. þingmönnum fyrir samstarfið meðan ég hef verið ráðherra. Ég er nú ekki dauður enn þá reyndar. Ráðherraskiptin eiga sér ekki stað fyrr en á fimmtudaginn, sem er í síðari hluti vikunnar en nú er enn þá fyrri hluti vikunnar. Ég vil þó sérstaklega þakka hv. þm. Ágústi Einarssyni fyrir okkar samstarf sem hefur verið mikið og kannski meira en gengur og gerist vegna þess að hv. þm. hjálpaði mér á sínum tíma þegar hann var utan þings á tímabili við ákveðna erfiða þætti í starfi mínu, sem var kjarasamningagerð á sínum tíma. Virðulegi forseti. Þetta er orðið svo mærðarlegt allt saman að ég held að ástæða sé til að setja punkt hér og segja amen á eftir efninu. Ég vænti þess að stuðningur hv. nefndar við þetta mál speglist í ummælum hv. þm.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tiltölulega litlu frv. um breytingu á lögum um Lánasjóð landbúnaðarins, nr. 68/1997, sem flutt er á þskj. 1072 og er 625. mál þingsins. Frv. er aðeins tvær greinar og sín málsgreinin hvor grein en getur þó haft nokkra þýðingu fyrir þá sem um ræðir ef það verður að lögum. Frv. er flutt að tilhlutan stjórnar Lánasjóðs landbúnaðarins sem hefur óskað eftir því við landbrn. að það beiti sér fyrir breytingu á ofangreindum lögum í þá veru að lánstími verði lengdur á tilteknum lánum sjóðsins, þ.e. þegar í hlut eiga lán til nýrra bygginga, jarðakaupa, jarðræktarframkvæmda og annarra framkvæmda sem teljast varanlegar, sbr. 1. mgr. 10. gr. núgildandi laga en þar segir, með leyfi forseta: ,,Lán til nýrra bygginga, jarðakaupa og ræktunar mega vera til allt að 25 ára, svo og til þeirra framkvæmda sem varanlegar teljast, en lán til vélakaupa, bústofnskaupa og annars þess sem hefur skemmri endingu til allt að 12 ára.`` Tillagan er um að 25 ára lánstími verði lengdur í 40 ár og til þess gert að létta greiðslubyrði og auðvelda nýframkvæmdir og husanlega nýliðun í landbúnaði. Í fskj. með frv. frá fjárlagaskrifstofu fjmrn. kemur fram að ekki er gert ráð fyrir að frv. leiði til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóð þótt það verði að lögum, hins vegar er gert ráð fyrir að það breyti nokkru um innstreymi í sjóðinn þar sem lánstíminn verður 15 árum lengri ef ákvæðinu verður beitt að fullu en það er auðvitað ákvörðun stjórnar og framkvæmdastjóra á hverjum tíma. Að lokinni umræðunni legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn. og ég vænti þess að frv. geti orðið að lögum á þessu þingi.

Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að missirum saman hafa verið árekstrar og ágreiningur milli dómsmrn. og dómsmrh. annars vegar og sýslumannsins á Akranesi hins vegar. Fyrir tilstuðlan ráðuneytisins var gerð stjórnsýsluathugun hjá sýslumanni sem leiddi ekki til þess að neinar athugasemdir væru gerðar við embættisfærslur hans. Sennilega var það að tilstuðlan ráðuneytisins sem viðvera sýslumanns á vinnustað var könnuð og leiddi það ekki til að neinar athugasemdir væru gerðar. Mér er sagt frá því að núv. dómsmrh. hafi orðað við sýslumann fyrir u.þ.b. fjórum árum að flytja hann í veigaminna embætti þótt ekki hafi orðið af því. En fyrir nokkru var hins vegar sýslumanni veitt áminning vegna meðferðar hans á svokölluðu ÞÞÞ-máli þannig að enginn vafi er á að það er álit hæstv. dómsmrh. að embættisfærsla sýslumanns sé ekki að hans skapi. Hins vegar kom mjög á óvart þegar fregnir bárust af því nú fyrir páskana að í bréfi hafi hæstv. ráðherra tilkynnt sýslumanni að hann íhugi að nota heimild í stjórnarskrá til að flytja sýslumanninn á Akranesi til starfs á Hólmavík og sýslumanninn á Hólmavík til starfs á Akranesi. Ekkert var rætt við sýslumann áður en bréfið var sent og mér er ekki kunnugt um að nein ástæða sé gefin í bréfinu fyrir því að þessir nauðungarflutningar eigi sér stað heldur sé sýslumanni aðeins gefinn andmælaréttur til 20. þessa mánaðar. Hér er um að ræða dæmalaust mál og mjög óeðlilega málsmeðferð af hálfu hæstv. dómsmrh. og því hlýt ég að kalla eftir svari við þeirri einföldu spurningu hver ástæðan er fyrir því að gripið er til slíkra úrræða. Þá spyr ég einnig hæstv. dómsmrh. hver ástæðan sé fyrir að hann tekur þá ákvörðun að flytja sýslumanninn á Akranesi nauðugan til Hólmavíkur. Ég veit ekki betur en þar hafi verið sýslumaður í starfi á Hólmavík en svo undarlega vill hins vegar til að á sama tíma var laust eða að losna annað sýslumannsembætti úti á landsbyggðinni, þ.e. sýslumannsembættið í Vestmannaeyjum en sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum hafði þá verið ráðinn til starfa sem varalögreglustjóri í Reykjavík. Hvers vegna nýtti hæstv. ráðherra sér það ekki eða orðaði við sýslumanninn á Akranesi hvort hann væri reiðubúinn að færa sig þangað þar sem sýslumannsembættið var laust? Hver er ástæðan fyrir því að hann valdi sýslumannsembættið á Hólmavík þar sem sýslumaður sat í embætti fyrir og var ekki vitað til að sá sýslumaður hefði leitað eftir embætti annars staðar? Í þriðja lagi kemur fram að Vestfirðingar eru mjög ósáttir við þetta ráðslag hæstv. ráðherra. Stjórn Fjórðungssambands Vestfirðinga sendi honum bréf þann 8. apríl 1998 þar sem hún mótmælir framferði hans. Bæjarstjórnin í Bolungarvík hefur 14. apríl gert samþykkt þar sem tekið er undir bréf stjórnar Fjórðungssambands Vestfirðinga og mér barst afrit af því í dag. Að auki hafa hv. 1. þm. Vestf. verið afhent mótmæli yfir 200 Strandamanna við ráðstöfun hæstv. ráðherra þar sem þingmenn Vestfirðinga eru hvattir til að hlutast til um að fyrrnefnd embættismannaskipti komi ekki til framkvæmda. Þá er spurning mín til hæstv. ráðherra hvort hann engu að síður ætli að halda fast við ákvörðun sína og flytja sýslumanninn á Akranesi nauðungarflutning norður til Hólmavíkur og hver sé þá ástæðan fyrir slíkri aðgerð.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Vestf. spyr um ástæður fyrir því að sýslumanninum á Akranesi hefur verið tilkynnt um þau áform ráðuneytisins að flytja hann til starfa á Hólmavík. Áður hefur komið fram af minni hálfu að ein meginástæðan fyrir því er sú að ráðuneytið telur að betur fari á því að sýslumaðurinn á Akranesi stýri minna embætti en hann hefur gert. Að vísu er ekki mjög algengt að embættismenn séu fluttir á milli embætta en kemur alltaf fyrir öðru hverju og oft hefur gefist mjög vel að flytja menn þannig á milli og menn hafa staðið sig með ágætum þegar þeim hafa verið fengin ný verkefni sem eru betur við þeirra hæfi. Ég vona satt best að segja að sú verði einnig raunin á í þessu tilviki. Ég tek eftir því að hv. 4. þm. Vestf. talar á annan hátt um þetta mál á Alþingi en hann hefur gert að undanförnu í fjölmiðlum, líkir ekki Hólmavík lengur við Brimarhólm eða Síberíu og fer í sjálfu sér mjög vel á því. Hv. þm. nefndi það ekki í þingræðu sem hann hefur gert opinberlega að réttara hefði verið að víkja sýslumanninum á Akranesi frá störfum. Ég lít svo á að þótt það sé mat ráðuneytisins að embættissýslan á Akranesi hafi ekki verið sem skyldi séu ekki tilefni til að grípa til slíkra aðgerða og í þessu falli sé eðlilegra að taka tillit til meðalhófsreglu stjórnsýslulaganna. Stjórnsýslulögin og ekki síst 36. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins gerir beinlínis ráð fyrir að embættismenn séu fluttir þannig til og stjórnarskráin gerir það einnig og í athugasemdum við 36. gr. laganna um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er þess sérstaklega getið að æskilegt sé að hafa heimild til að flytja starfsmenn þannig á milli embætta. En það er rétt að geta þess að samkvæmt stjórnarskránni eiga embættismenn rétt á því að hafna því að taka við embætti og taka við eftirlaunum í staðinn og það er ákvörðunaratriði þeirra sem eiga hlut að máli í slíkum tilvikum og rétt er að taka fram að sýslumanninum á Akranesi hefur verið veittur andmælaréttur vegna þessara áforma til 20. þessa mánaðar. Þá er að því spurt hvers vegna Hólmavík hafi orðið fyrir valinu í þessu tilviki. Það var mat ráðuneytisins að það væri eðlilegt að finna minna sýslumannsembætti sem væri minna að umfangi og hefði færri mál til afgreiðslu í þessu tilviki. Það kom svo heim og saman að á Hólmavík var einnig sýslumaður sem við treystum mæta vel til að takast á við stærra embætti og því var afráðið að þeir tveir embættismenn hefðu skipti á embættum. Varðandi andmæli íbúa á Hólmavík og Ströndum er það að segja að því fer alveg víðs fjarri að með þessari ráðstöfun sé á nokkurn hátt verið að óvirða íbúa á þessum svæðum. Aldrei hefur verið uppi það sjónarmið í fyrri tilvikum þegar embættismenn hafa verið fluttir til. Ég hef staðið að slíkum ákvörðunum áður og minnist þess ekki að menn hafi haft slíka gagnrýni í frammi en sýslumaður á lögmætan andmælarétt og endanleg ákvörðun verður að sjálfsögðu ekki tekin fyrr en svör hafa borist frá honum en aðrir eiga lögum samkvæmt ekki rétt til andmæla.

Herra forseti. Óneitanlega er um allsérstætt mál að ræða sem vakið hefur upp mikla reiði í Strandasýslu og víða um Vestfirði. Hér var nefnt áðan að um 200 Strandamenn hafa sent mótmæli til þingmanna Vestfjarða. Ég vænti þess að þau mótmæli finni sér stað hjá þeim flokki sem stendur að þessum gjörningi. Hitt er svo annað mál að það kann vel að vera að menn hafi misst svolítið áttir í því hvað menn telja að sé að hjá þessum ágæta manni sem þarna er um að ræða, Sigurði Gizurarsyni. Hann hefur lent eitthvað upp á kant við dómsmrn. og att kappi við menn þar um lagatúlkanir í nokkurn tíma. Hins vegar megum við ekki gleyma því að þetta er maður sem hefur að baki mjög góðan námsferil, maður sem á eitthvert hæsta lögfræðipróf sem tekið hefur verið á Íslandi. Þetta er líka maður sem Alþingi hefur í tvígang kosið í nefnd til að semja frv. eða drög að nýrri stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland og þetta er maður sem er menntaður bæði frá Frakklandi og Sviss og á að baki nokkuð góðan feril sem fagmaður í grein sinni. Ég held því að þótt þetta sé óvenjuleg gerð hjá hæstv. dómsmrh., sem ég vona að hann vindi ofan af og leysi með öðrum hætti, þá megum við ekki gleyma að þessi ágæti einstaklingur sem þarna á í hlut, Sigurður Gizurarson, er að öllu leyti hinn vænsti maður sem kann sitt fag og það er fráleitt að tala um að senda hann í einhverja Brimarhólmsvist norður til Hólmavíkur því að það vita þeir sem þekkja Hólmavík og landið þar í kring að það er svo fráleitt að það sé afleitur staður til að vera á. Samt sem áður, miðað við hvernig þessi mál hafa skipast þá vona ég að hæstv. dómsmrh. finni aðra lendingu í málinu en núna er stefnt að.

Virðulegi forseti. Það vakti óneitanlega mikla undrun þegar það spurðist út um fyrirætlanir hæstv. dómsmrh. og dómsmrn. um hrókeringar á sýslumönnum milli Hólmavíkur og Akraness. Málið er að sýslumann, sem dómsmrn. taldi með réttu eða röngu að réði ekki við starf sitt á Akranesi, átti að senda til Hólmavíkur. Ég ætla út af fyrir sig ekkert að leggja dóm á embættisferil þessa tiltekna sýslumanns. Það er ekkert í mínum verkahring eða mínu valdi. En það er hins vegar óneitanlega mjög sérkennilegt að úr því að það er mat dómsmrn. að þessi viðkomandi sýslumaður ráði ekki við starf sitt á einum stað þá sé svarið að senda hann til starfa á öðrum stað. Hvað er það sem gefur til kynna að þetta sé skynsamleg ráðstöfun? Þetta hefur valdið mjög miklum sárindum og óánægju og reiði á Vestfjörðum. Mótmæli hafa borist frá Fjórðungssambandinu. Það hafa borist mótmæli frá einstökum sveitarfélögum og í dag bárust mér mótmæli yfir 200 atkvæðisbærra manna í Strandasýslu sem safnað var á örfáum dögum, sárafáum dögum. Og það liggur fyrir að fleiri mótmæli eru á leiðinni. Það er mjög mikill þungi á bak við þessa kröfu sem kemur fram í undirskriftalistanum úr Strandasýslu, þar sem kjósendur mótmæla harðlega ákvörðun dómsmrh. um boðuð sýslumannsskipti og þar sem okkur þingmönnum Vestfjarða er falið að hlutast til um að fyrrnefnd embættismannaskipti komi ekki til framkvæmda. Ég tel að þetta hafi verið mjög óheppileg og mjög óskynsamleg ákvörðun, að sjálfsögðu ekki gerð af illum hug, en hún er alls ekki til farsældar. Það er ógeðfelld tilhugsun okkar sem búum í hinum dreifðu byggðum að út á land séu sendir menn sem eru ekki taldir standa sig í þéttbýlinu. Ég hafði vænst þess, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra endurskoðaði afstöðu sína og það veldur mér vonbrigðum að það er ekki gert. Ég skora því enn og aftur á hæstv. dómsmrh. að endurskoða þessa afstöðu sína.

Herra forseti. Ég verð að taka undir með hv. málshefjanda og þeim þingmönnum Vestfirðinga sem hér hafa talað að þessi ákvörðun hæstv. dómsmrh. er afar undarleg stjórnsýsla svo ekki sé nú sagt beinlínis forneskja, að ætla að fara að senda embættismann sem ráðuenytið hefur átt í útistöðum við og þar á ofan áminnt, í annað embætti. Það lýsir að mínu mati fráleitum viðhorfum til þeirrar þjónustu sem hér á í hlut og auðvitað til íbúa viðkomandi svæða, að lélegur embættismaður, sem hann hlýtur að vera að mati ráðuneytisins eða tæpast fær um að sinna sínu starfi, sé nógu góður fyrir fólk á minni stöðum úti á landi. Það er það sem í raun felst í þessari yfirlýsingu hæstv. ráðherra. Þau rök að umfang embættisins sé eitthvað minna eru engin rök vegna þess að það þýðir ekki að neinn eðlismunur sé á starfseminni sem sýslumenn hafa með höndum í minni umdæmum en stærri. Það er enginn eðlismunur á verkefnum sýslumanna eftir stærð umdæma, einungis munur á umfangi. Og það þýðir sem sagt að í lagi sé að menn séu vanhæfir ef það er í minna magni eða ef menn eru hroðvirkir þá sé það í lagi ef það bitni á mönnum í færri tilvikum. Þetta er ekki frambærileg framsetning á málum, herra forseti. Og verði þetta að fordæmi, við hverju má þá búast? Verða þá hinir brottreknu bankastjórnar Landsbankans ráðnir sem útibússtjórar í litlum útibúum af því það sé í lagi þar ef þau eru nógu lítil? Og verður lögreglustjórinn í Reykjavík, sem eitthvað hefur nú gengið misjafnlega hjá að undanförnu, kannski gerður að pólitíi á Borgarfirði eystra? Þetta gengur ekki svona, herra forseti, þetta er algjör fjarstæða. Þetta eru stjórnsýsluhættir sem ekki ganga upp. Ráðherrar og ráðuneyti verða að taka afstöðu til hæfis embættismanna á öðrum forsendum en út frá staðsetningu eða landafræði. Landafræði er ónýtur mælikvarði á það hvort menn séu hæfir eða ekki hæfir embættismenn. Svo er það að lokum, herra forseti, þannig að ein ástæða þess að deilur hafa orðið milli sýslumannsins á Akranesi og dómsmrn. er svonefnt ÞÞÞ-mál. Gæti það hugsast að hér ætti að finna blóraböggul í því máli, hengja bakara fyrir smið? En stjórnsýsla sjálfs ráðuneytisins í þeim málum öllum og reyndar frekar tveggja ráðuneyta en eins, hefur nú ekki fengið háa einkunn, m.a. hjá Ríkisendurskoðun.

Herra forseti. Embættisfærsla hæstv. ráðherra sýnir lítilsvirðingu. Hæstv. ráðherra sýnir fólkinu á Hólmavík og á Vestfjörðum lítilsvirðingu. Hæstv. ráðherra sýnir sýslumönnunum báðum lítilsvirðingu. Ekki var leitað eðlilegs samráðs við þessa ákvörðun. Embættisfærslur Þorsteins Pálssonar sem dómsmrh. síðustu mánuði orka orðið mjög tvímælis. Það er í fyrsta lagi, herra forseti, þetta mál um nauðarflutninga sýslumanna, í öðru lagi málsmeðferð í fíkniefnamálum og í þriðja lagi mál lögreglustjórans í Reykjavík. Ráðherrar bera ábyrgð. Hér eru mörg tilvik sem sýna vissulega vanhæfi ráðherrans. Hæstv. ráðherra ætti að hugleiða hvort hann sé fær um að gegna þessu háa embætti svo vel sé.

Hæstv. forseti. Fyrir nokkrum vikum var ég á fundi með konum á Vestfjörðum á Ísafirði. Það var þungt í þessum konum ekki síst vegna þess hvernig fjölmiðlar fjölluðu ítrekað um svæðið en þær upplifðu það sem lítilsvirðandi umfjöllun. Það var niðurstaða þessa fundar að eitt af því brýnasta sem lægi fyrir væri sameiginlegt átak um að bæta ímynd svæðisins. Þegar ég kom í haust til starfa í fjárln. var hv. fjárln. nýkomin úr ferðalagi um Vestfirði og höfðu nefndarmenn fengið létt menningarsjokk á Hólmavík þar sem þeir skoðuðu sýslumannsembætti staðarins. Var það oft nefnt á fundum nefndarinnar fram til jóla að þarna yrðum við að bæta úr því að þvílíkt væri ástand þessa embættis, þ.e. aðbúnaðurinn, og voru allir sammála um þetta. En nú hefur Sjálfstfl. í hæstv. ríkisstjórn fundið leið til að nýta sér þetta volæði. Hann ætlar að nota það til refsivistar fyrir þá sýslumenn aðra á landinu sem ekki hafa farið að vilja ráðuneytisins. Hvers eiga Vestfirðingar að gjalda? Það bætir trauðla ímynd svæðisins að senda þangað til refsivistar sýslumann sem hefur þann dóm frá hæstv. ráðuneyti að hann valdi ekki starfi sínu.

Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða hér fyrirhugaða færslu sýslumannsins á Akranesi til Hólmavíkur né heldur embættisfærslur Sigurðar Gizurarsonar og ágreining hans við dómsmrn. Almennt held ég að Sigurður hafi komist ágætlega af við íbúa Akraness enda Akurnesingar almennt löghlýðið friðsemdarfólk. En það sem ég vil hins vegar láta koma fram við þessa umræðu og vil beina til hæstv. dómsmrh. er að ég tel að það eigi að gera sýslumönnum það að skilyrði að þeir hafi búsetu í sínu umdæmi. Sýslumaðurinn á Akranesi flutti með fjölskyldu sína til Seltjarnarness fyrir nokkrum árum og hefur alllengi farið daglega á milli staða með Akraborginni til að sækja vinnu. Mér finnst ekki í lagi að yfirvaldið á staðnum, sýslumaðurinn sem er æðsti yfirmaður löggæslunnar og fulltrúi í almannavarnanefnd staðarins sé ekki á Akranesi nema að hámarki 30 klukkustundir á viku. Það er sjálfsagt ekkert í ráðningarsamningi sýslumanna sem gerir þeim þetta skylt en ég tel að því þurfi að breyta. Flestar ríkisstjórnir og allir stjórnmálaflokkar hafa haft á stefnuskrám sínum síðustu 20 árin að auka starfsemi hins opinbera á landsbyggðinni, m.a. með því að flytja opinber störf frá höfuðborginni út á land. Síðustu tvær ríkisstjórnir hafa reynt í litlum mæli að fara eftir þessari stefnu og mætt harðri andstöðu í kerfinu. Í nýrri skýrslu sem Rekstur og ráðgjöf vann fyrir Byggðastofnun kemur skýrt fram hvernig þróunin hefur verið á undanförnum árum en fjölda stöðugilda A-hluta ríkissjóðs fækkar jafnt og þétt á landsbyggðinni en fjölgar í Reykjavík. Þannig fækkaði þessum stöðum um 31 á Vesturlandi á árunum 1994--96 á sama tíma og þeim fjölgaði um 236 í Reykjavík. Þá voru stöðugildi á hverja þúsund íbúa 45 á Vesturlandi en 105 í Reykjavík. Þegar á það er litið að þeim opinberu störfum sem þó eru til staðar á landsbyggðinni er í auknum mæli sinnt af fólki sem býr á höfuðborgarsvæðinu þá eykst þessi munur enn. Þetta á ekki bara við um sýslumanninn á Akranesi heldur presta og fleiri embættismenn. Mér finnst þessi þróun ákveðin niðurlæging fyrir landsbyggðina sem ástæða er til að taka á. Herra forseti. Ég ítreka að ég er ekki að gera athugasemdir við embættisfærslur Sigurðar Gizurarsonar og sjálfsagt er hann í fullum rétti að búa þar sem hann kýs. Ég legg hins vegar áherslu á að þessu þarf að breyta þannig að þegar sýslumannsembætti eru veitt þá sé búseta á viðkomandi svæði skilyrði.

Virðulegi forseti. Það hefur nú komið fram í þessari umræðu sem ekki lá ljóst fyrir áður að ástæðan fyrir því að sýslumaðurinn á Akranesi á að flytjast nauðungarflutningi til Hólmavíkur er sú að hæstv. dómsmrh. er þeirrar skoðunar að hann standi sig ekki í starfi án þess þó að hæstv. dómsmrh. hafi getað sannað á hann nokkuð slíkt. Það hefur líka komið fram í þessari umræðu að hæstv. ráðherra telur rétt við slíkar aðstæður að flytja embættismann nauðungarflutningi í annað umdæmi þar sem fólkið er færra. Segja menn svo að eitthvað óeðlilegt sé við það að segja um þessar athafnir valdsmanns, að grípa þannig inn í embættisfærslur undirmanna sinna, að þetta sé eins og hér fyrr á öldum þegar valdsmenn sendu til afplánunar á Brimarhólm þá sem þeir felldu sig ekki við, án þess að þurfa að sanna á þá sakir. Með því er ekki verið að líkja saman þessum tveimur stöðum, Brimarhólmi og Hólmavík, heldur þeim valdsmönnum sem þarna eiga hlut að máli og starfsháttum þeirra. Virðulegi forseti. Það var annað sem vakti athygli mína og það var að hæstv. dómsmrh. er ánægður með þessa gjörð sína og virðist ekki ætla að láta það hafa nein áhrif á sig þó að Vestfirðingar og hans eigin flokksmenn, m.a. einstaklingar sem hafa stutt við bakið á honum á þeim tíma á hans pólitíska ferli þegar honum lá mest við, biðji hann um að skipta um skoðun. Hann ætlar ekki að láta það hafa nein áhrif á sig. Hann sendir Vestfirðingum þessa kveðju úr ræðustóli: ,,Mér er alveg sama hvað þeir segja. Þetta valdaafskipti mitt skal standa. Maðurinn skal fluttur nauðungarflutningi hvort sem hann vill það eða vill það ekki, hvort sem þið viljið það eða viljið það ekki.``

Herra forseti. Fram kom talsverður misskilningur í máli hv. 4. þm. Vestf. þar sem hann sagði og fullyrti að ákvörðunin í þessu tilviki, þ.e. að færa til sýslumann, hefði byggst á því að fólkið væri færra á Hólmavík. Það sem ég sagði var að talið var eðlilegt að færa sýslumanninn til þannig að hann fengi umfangsminna embætti til að sýsla með og það er oft gert. Ég hef til að mynda flutt sýslumann vestan af fjörðum og til Reykjavíkur í umfangsminna starf, þó miklu meira fjölmenni sé hér í Reykjavík en fyrir vestan. Ég man ekki eftir að nokkur hafi kvartað yfir því. Það var einfaldlega talin eðlileg ráðstöfun. Sú var svipaðs eðlis og þessi, þó að hún hafi verið gerð með samkomulagi aðila. Einnig er ástæða til að gera athugasemdir við það sem hér hefur verið sagt að dómsmrn. hafi lent upp á kant við viðkomandi sýslumann. Dómsmrn. fylgist með störfum sýslumannanna eins og annarra embættismanna sem undir það heyrir og ber skylda til að grípa til þeirra ráðstafana sem nauðsynlegar teljast til þess að halda stjórnsýslunni í góðu horfi. Ég get tekið undir það sjónarmið sem fram kom hjá 8. þm. Reykn. um að þörf sé á að bæta aðstöðu sýslumannsins á Hólmavík. Aðstaðan hefur batnað varðandi íbúðarhúsnæði sýslumannsins en aðstöðu sýslumannsembættisins þarf að bæta. Að lokum, herra forseti, þá get ég tekið undir það sem fram kom hjá hv. 4. þm. Vesturl. um búsetu sýslumanna. Þó tel ég að til þess að unnt sé að setja þau skilyrði þá þurfi að hafa bein fyrirmæli þar um í lögum.

Herra forseti. Í frv. því sem hér er lagt fram um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum er lagt til að sérstök ákvæði gildi um þær veiðar þrjár komandi vertíðir. Norsk-íslenski síldarstofninn hefur um margt sérstöðu. Það leiðir til þess að enn er ekki tímabært að ákveða skipulag veiða úr stofninum til frambúðar. Fyrir hrun stofnsins í lok sjöunda áratugarins var þetta stærsti fiskstofn í Norður-Atlantshafi. Héldu hinir eldri árgangar hans sig að mestu innan þess svæðis að sumarlagi sem nú er íslensk lögsaga og höfðu vetursetu fyrir austan land. Veiðar úr þessum stofni voru mikilvæg uppistaða í atvinnulífi víða um land og hrun stofnsins var eitt mesta efnahagsáfall sem Ísland hefur orðið fyrir á síðsutu áratugum. Síðustu árin hefur stofninn rétt nokkuð við og hefur hinn kynþroska hluti hans aftur farið að leita vestur á bóginn út frá ströndum Noregs. Langt er þó frá að stofninn hafi tekið upp sitt fyrra göngumynstur og hafa veiðar íslenskra skipa úr honum á síðustu þremur vertíðum að langmestu leyti farið fram utan íslenskrar lögsögu. Veiðarnar hafa farið fram á fáum vikum í maí og júní og hefur síldin á þeim tíma verið erfið til manneldisvinnslu, m.a. vegna átu. Afli íslenskra skipa hefur því að mestu farið í bræðslu. Við þessar aðstæður hefur loðnuflotinn hentað mjög vel til veiðanna en í honum eru öflug skip sem vel henta til að sækja langt og veiða mikið magn á skömmum tíma. Taki síldin aftur upp sitt fyrra göngumynstur munu aðstæður mjög breytast varðandi veiðar og nýtingu síldarinnar. Veiðitímabilið verður væntanlega mun lengra, frá júní og fram á vetur. Veiðisvæðin verða að mestu nærri landi og líklegt er að öll veiði íslenskra skipa verði innan íslenskrar lögsögu. Nýting síldarinnar mun í auknum mæli verða til manneldis. Um fiskveiðar utan lögsögu Íslands gilda nú lög nr. 151/1996. Samkvæmt 4. gr. þeirra skal sjútvrh. binda veiðar íslenskra skipa á úthafinu sérstökum leyfum sé það nauðsynlegt vegna alþjóðlegra samningsskuldbindinga Íslands. Á síðustu vertíð voru veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum leyfisbundnar á grundvelli þessarar heimildar. Öll skip, sem leyfi höfðu til veiða í atvinnuskyni, áttu kost á leyfi til síldveiðanna. Að öðru leyti miðaði stjórn síldveiðanna fyrst og fremst að því að tryggja að heildarafli íslenskra skipa færi ekki yfir leyfilegt heildarmagn. Kom því hvorki til úthlutunar aflahlutdeildar né aflamarks til einstakra skipa. Flestir eru sammála um að sú leið sem farin var til stjórnar veiðanna á síðustu síldarvertíð er mjög óhagkvæm, m.a. fyrir þær sakir að hún stuðlar að aukinni sókn vanbúinna skipa til veiðanna. Er því ekki fýsilegt að stjórna veiðum áfram á sama hátt. Norsk-íslenski síldarstofninn veiðist bæði innan og utan íslenskrar lögsögu og er því svonefndur deilistofn. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 151/1996 er gert ráð fyrir mismunandi leiðum til stjórnar veiða úr deilistofnum eftir því hvort samfelld veiðireynsla er úr þeim stofnum eða ekki. Veiðireynsla telst samfelld hafi ársafli íslenskra skipa úr viðkomandi stofni þrisvar á undangengnum sex árum svarað til a.m.k. þriðjungs þess heildarafla sem til ráðstöfunar er af hálfu íslenskra stjórnvalda og háttar svo til um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum. Á grundvelli núgildandi laga er því heimilt að skipta leyfilegum aflaheimildum Íslands úr stofninum milli einstakra skipa með úthlutun varanlegrar aflahlutdeildar til þeirra, enda byggist sú aflahlutdeild alfarið á veiðireynslu þeirra. Kröfur Íslands til hlutdeildar í veiðiheimildum úr norsk-íslenska síldarstofninum hafa m.a. byggst á því að miklar líkur séu á að hann taki aftur upp sitt fyrra göngumynstur eins og áður var rakið. Hvenær það verður er hins vegar óvíst. Verður í ljósi þessa að telja óeðlilegt að ákveða til framtíðar skipulag veiða úr þessum stofni í samræmi við ákvæði laga nr. 151/1996 og láta veiðireynslu sem myndast hefur við aðstæður sem væntanlega eru gjörólíkar þeim sem ríkja munu í framtíðinni ráða aflahlutdeild einstakra skipa. Því er lagt til að sett verði lög er kveði á um að tímabundið skuli gilda sérstakar reglur um stjórn þessara veiða. Í frv. er kveðið á um hvernig skuli standa að stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum á árunum 1998, 1999 og 2000. Lagt er til að veiðiheimildum verði skipt þannig milli skipa að allt að 90% af heildarmagninu sem í Íslands hlut fellur komi í hlut þeirra skipa sem stunduðu veiðar úr stofninum á árunum 1995, 1996 og 1997. Þá er gert ráð fyrir að eftirstöðvum verði skipt milli þeirra skipa sem ekki hafa stundað þær veiðar og þannig gefst möguleiki til að veita nýjum skipum leyfi til veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum. Einnig er gert ráð fyrir að heimildir til framsals árlegra veiðiheimilda verði takmarkaðar þannig að ekki verði heimilt að framselja frá hverju skipi meira en 50% af sama hlutfalli þess úr árlegum heildarafla og sem nam hlutfalli þess úr heildarafla þriggja síðustu vertíða. Með þessu móti er unnt að nýta flutning veiðiheimilda til að ná fram hagkvæmni í rekstri og fullri nýtingu á hlut Íslands í heildaraflanum. Á hinn bóginn verður einnig að líta til þess að lagt er til að veiðiheimildum verði skipt á milli skipa án tillits til aflareynslu. Því þykir rétt að takmarka rétt til framsals svo að útgerðir, sem ekki hafa sannað veiðihæfni skipa sinna, geti ekki framselt veiðiheimildir þær sem þær fá úthlutað á grundvelli þessara laga. Til að tryggja fulla nýtingu veiðiheimildanna er gert ráð fyrir að ráðherra setji frekari reglur um framkvæmd veiðanna, þar með talið hvernig standa skuli að endurúthlutun veiðiheimilda ef það virðist nauðsynlegt. Herra forseti. Ég hef þá gert grein fyrir aðalefni þessa frv. en vil minna á að þar sem veiðar hefjast innan tíðar er mjög æskilegt að unnt verði að hraða afgreiðslu málsins í þinginu. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og meðferðar hjá hv. sjútvn.

Herra forseti. Það verður að segjast eins og er að það hefur verið ákaflega mikið hringl með málin, veiðistjórnun og í raun og veru alla málsmeðferð varðandi veiðar okkar á norsk-íslensku síldinni. Eiginlega er sama hvar borið er niður, hvort það er veiðistjórnunin, samningagerðin eða annað. Það hefur allt verið mjög skrautlegt. Til marks um það mætti nefna að öll árin sem veitt hefur verið úr þessum stofni, frá því að veiðar hófust 1994, hefur verið breytt um kerfi. Ég held að ég fari rétt með það að í hvert einasta skipti sem menn hafa hugað að því, að áliðnum vetri, hvernig standa ætti að veiðunum, síðan farið var að stjórna þeim, þá hefur nýtt fyrirkomulag verið prófað að einhverju leyti. Veiðarnar hófust þannig að menn fóru til veiða á alþjóðlega hafsvæðinu milli Íslands, Færeyja og Noregs, út í Síldarsmuguna sem sumir kalla á árinu 1994 og náðu strax nokkrum árangri. Fyrstu síldinni var landað snemmsumars 1994, ef minni mitt svíkur ekki. Þá voru veiðar frjálsar og um þær ríktu ekki neinar reglur. Þau skip sem fyrst fóru til veiða og náðu mestum árangri sýndu fram á að ganga síldarinnar væri orðin þannig að íslenski flotinn gæti veitt hana í verulegu magni. Árið 1995 byggði þetta á einhliða ákvörðun Íslendinga og Færeyinga í samkomulagi. Árið 1996 var úthlutunin mjög sérstök. Þá var úthlutað vissu magni á skip á grundvelli ákveðinna reglna þar sem burðargeta réði nokkru. Árið 1997 voru veiðarnar gefnar frjálsar innan ramma þess heildaraflamarks sem kom í hlut Íslands á grundvelli fjórhliða samninga Íslands, Færeyja, Noregs og Rússlands. Þá voru sem sagt stundaðar ólympískar veiðar innan þessa magns. Nú, á árinu 1998, á að ganga í gildi ný regla, enn ein reglan og hún er til þriggja ára. Þetta hringl, herra forseti, er auðvitað mjög bagalegt og ég þekki þess mörg dæmi að þetta hafi gert útgerðarmönnum og vinnsluaðilum ókleift að ráðast í fjárfestingar eða gera breytingar sem þeir höfðu hug á að gera. Auðvitað er ólíkri aðstöðu manna saman að jafna, t.d. til að tryggja sér hráefni í vinnslu eftir því hvort um er að ræða ólympískar veiðar eða úthlutun og á hvaða grunni sú úthlutun er. Að þessu slepptu tel ég, herra forseti, að það þurfi auðvitað að vera allveigamikil rök til þess að hverfa frá ákvæðum laga sem Alþingi hefur sett og eru almenn lög sem eiga að gilda um málsmeðferð varðandi fiskstofna almennt við landið. Það er lagt til hér. Að taka 5. gr. laga um úthafsveiðar úr sambandi í þrjú ár og setja alveg sérstakar reglur, lagareglur um málsmeðferðina hvað varðar þennan stofn í þrjú ár. Við hljótum að spyrja okkur að því, ef ekki stendur til að gjörbreyta almennum leikreglum gagnvart öðrum stofnum, hver sú brýna þörf sé. Hver er sú ríka ástæða og rök sem valda því að þessi sérstaka málsmeðferð eigi að gilda í þessu tilviki? Ákvæði 5. gr. laga um fiskveiðar utan lögsögu Íslands eru tiltölulega skýr. Ég tel að ekki hafi leikið nokkur vafi á því hvað vakti fyrir úthafsveiðinefndinni á sínum tíma og síðan Alþingi með lögfestingu þeirra leikreglna. Í fyrsta lagi er það svo, herra forseti, að um veiðar utan lögsögu Íslands úr stofnum sem veiðast bæði innan og utan hennar, þ.e. íslenskum deilistofnum, skulu gilda ákvæði laga um stjórn fiskveiða eftir því sem við getur átt, samanber þó ákvæði þessarar greinar. Hin almennu lög um stjórn fiskveiða og ákvæði þessarar greinar, sem fjallar um deilistofna, eiga að gilda. Og síðan segir, með leyfi forseta: ,,Sé tekin ákvörðun um að takmarka heildarafla úr slíkum stofni sem samfelld veiðireynsla er á skal aflahlutdeild einstakra skipa ákveðin á grundvelli veiðireynslu þeirra miðað við þrjú bestu veiðitímabil þeirra á undangengnum sex veiðitímabilum.`` Síðan er veiðireynslan skilgreind og sagt til um hvað þurfi til að veiðireynsla teljist samfelld: ,,Veiðireynsla telst samfelld samkvæmt lögum þessum hafi ársafli íslenskra skipa úr viðkomandi stofni a.m.k. þrisvar sinnum á undangengnum sex árum svarað til a.m.k. þriðjungs þess heildarafla sem er til ráðstöfunar af hálfu íslenskra stjórnvalda.`` Það ákvæði þessarar málsgreinar er þegar uppfyllt. Það er nær því að vera í fjögur ár en þrjú að svo mikið hafi veiðst á einu ári að það svari til þriðjungs eða meira af því sem íslensk stjórnvöld hafa nú til ráðstöfunar á grundvelli alþjóðasamninga um veiðar þessarar tegundar, eða um 200 þús. tonn. Veiðarnar hafa a.m.k. óumdeilanlega gefið það af sér sl. þrjú ár, 1995, 1996 og 1997. Þetta ákvæði þessarar greinar er því uppfyllt. Þá spyr ég: Hvaða skilning leggja menn í orðin ,,skal aflahlutdeild einstakra skipa``? Ég tek eftir því að í greinargerð frv. er talað um að heimilt sé, á grundvelli núgildandi laga, að skipta aflaheimildum Íslands milli einstakra skipa o.s.frv. Það virðist með öðrum orðum vera skoðun ráðuneytisins ef marka má greinargerðina að þetta sé heimildarákvæði en ekki skylduákvæði og ég spyr hæstv. ráðherra hvað liggi því mati ráðuneytisins til grundvallar. Hefur ráðuneytið látið gera lögfræðilega úttekt á því hver staða málsins er? Hverjar telur ráðuneytið að væru málsástæður útgerða sem á grundvelli óbreyttra laga færu fram á að þeim yrði reiknuð aflahlutdeild? Svo vil ég segja, herra forseti, að þegar kemur að þeirri reglu sem frv. leggur upp um meðferð þessara mála næstu þrjú árin fullyrði ég að sú regla sem ráðuneytið leggur hér til er í ósamræmi við anda gildandi laga. Út af fyrir sig tel ég alveg ljóst að Alþingi getur ákveðið að setja ný lög, aftengja úthafsveiðilögin og búa til sérstakar leikreglur um þriggja ára skeið. En það getur tæplega verið eðlilegt að sú reikniregla sem notuð er til skipta milli einstakra aðila á því þriggja ára tímabili gangi gegn almennum ákvæðum fiskveiðistjórnarlaganna og gegn anda úthafsveiðilaganna sjálfra. Ég vek athygli á að í 2. gr. frv. segir í e-lið að að öðru leyti en því sem í fyrri hluta 2. gr. er rakið skuli ákvæði laga nr. 151/1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, um veiðar á norsk-íslenska síldarstofninum eiga við eftir því sem við geti átt. Hlýtur það þá ekki að skiljast sem svo að þessi sérregla eigi að vera eftir því sem kostur er í samræmi við anda almennu fiskveiðistjórnarlaganna og laganna um úthafsveiðar og ég svara hiklaust játandi. Hvers vegna er það, herra forseti, sem ég tel að sú aðferð að taka eingöngu mið af burðargetu skipa og að hluta til úthluta þeim öllum jafnt í stað þess að horfa a.m.k. að einhverju leyti til veiðireynslu sé í andstöðu við anda laganna? Það er vegna 2. mgr. sem ég hef þegar vitnað í en það er líka vegna upphafs 6. mgr. en þar segir, herra forseti: ,,Sé ekki fyrir hendi samfelld veiðireynsla úr viðkomandi stofni skal ráðherra ákveða aflahlutdeild einstakra skipa. Skal hann við þá ákvörðun m.a. taka mið af fyrri veiðum skips.`` Þegar gengið var frá reglunum í 5. gr. úthafsveiðilaganna var alveg ljóst að í báðum tilvikum ætlaðist Alþingi til þess að veiðireynsla væri tekin inn í dæmið. Hvort heldur sem hún lægi fyrir sem samfelld veiðireynsla eða ef notuð væru ákvæði 6. mgr. og næstu málsgreinar þar á eftir í 5. gr., ef ekki væri fyrir hendi samfelld veiðireynsla þá skyldi taka mið af fyrri veiðum skips en væri heimilt að líta einnig til gerðar og búnaðar skips o.s.frv. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. sjútvrh. hvernig hann telur í ljósi þessara ákvæða 5. gr. um úthafsveiðar að þetta sé hægt eða rétt, nema verið sé að fara fram á það við Alþingi að kúvenda í afstöðu sinni til þessara mála, að hafna veiðireynslu með öllu þegar kemur að því að úthluta til einstakra aðila þótt um sé að ræða sérstaka ráðstöfun í þrjú ár. Ég vek athygli á að eftir sem áður væri að sjálfsögðu hægt að byggja hina sértæku úthlutun innan þriggja ára tímabilsins að einhverju leyti á veiðireynslu. Það er afstaða mín að það eigi að gera og það er afstaða mín að það sé bersýnilega ósanngjarnt í garð þeirra skipa sem riðu á vaðið, lögðu í kostnað og sýndu sérstaklega fram á það með veiðum fyrstu tvö árin, 1994 og 1995, að íslenski flotinn var orðinn í færum til að veiða umtalsvert magn úr stofninum. Hvað var það sem lagði grunninn að kröfugerð Íslands í samningum við Noreg og Rússland annað en það að íslenski flotinn hafði þegar sýnt fram á veiðigetu sína í þessu sambandi? Ekkert annað. Á þá að meta það einskis? Herra forseti. Það er einnig í algjöru ósamræmi við það sem gert var á Flæmska hattinum og gert var á Reykjaneshryggnum því að þar var gengið lengra. Þar var beitt svonefndri frumherjareglu sem þýddi að menn fengu sérstaka umbun fyrir að hafa brotið ísinn, fyrir að hafa riðið á vaðið og lagt grunn að samningsstöðu eða kröfugerð Íslands. Því er öllu hent hér. Enginn veit hvað á að taka við í framhaldinu. Þess vegna, herra forseti, teldi ég í fyrsta lagi að Alþingi hljóti að þurfa að fara mjög vel yfir það. Eru rök fyrir að grípa til þessarar sérstöku ráðstöfunar með þeim einu rökum, að ég fæ best séð, að síldin hafi ekki enn þá tekið upp eitthvað sem þeir í sjútvrn. kalla náttúrulegt göngumynstur? --- Reyndar hef ég nú oftar heyrt það orð notað af hæstv. utanrrh. --- Og þá lýsi ég eftir hvert hið löggilta náttúrulega göngumynstur norsk-íslensku síldarinnar er. Bíðum við, hvernig var það á síðustu árunum eða jafnvel áratugunum áður en hún hætti að veiðast hér við land? Hegðaði hún sér alltaf eins? Nei, ætli það nú. Var ekki verið að byggja bræðslur á Vestfjörðum og síðan austur eftir öllu Norðurlandi en á endanum var öll veiðin út af Austfjörðum? Hvað af þessu göngumynstri á að taka sem hið eina og sanna og löggilta göngumynstur síldarinnar? Er alveg öruggt mál að síldin muni hlýða þessu og hegða sér alveg nákvæmlega eins? Ég er ekki viss um að síldin muni hlýða fyrirmælum úr sjútvrn. Hún hlýðir ekki einu sinni Hjálmari og þá held ég sé nú ekki mikil von til að hún hlýði kontóristunum í ráðuneytinu. Herra forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að ég varð mjög undrandi þegar ég las þetta frv. Þetta er að mínu mati mjög merkilegur samsetningur og þegar farið er yfir það hver áhrifin verða af beitingu þessarar reglu kemur mjög margt sérkennilegt í ljós. Menn skulu átta sig á því að með þessu reikniverki er verið að færa til alveg gífurlega hagsmuni. Hvað mun koma út úr þeirri reglu ráðuneytisins sem hendir öllu sem heitir aflareynsla frá undanförnum árum en tekur í staðinn tvær mælieiningar, í hlutföllunum 60/40? Það er burðargeta skipanna eins og hún stendur nú og það er jafnt á öll skip sem hafa yfir höfuð farið til veiða eða landað einu einasta kílói á einhverju af undangengnum þremur árum. Það þýðir að í sumum tilvikum færast þúsundir tonna frá skipum sem hafa stundað þessar veiðar undanfarin ár og náð árangri í þeim veiðum yfir á önnur skip sem sukku í fyrstu eða annarri veiðiferðinni, sem lögðust á hliðina á leiðinni til lands með eina farminn sem þau hafa nokkurn tímann náð um borð, eða skipum sem fóru út á mið, bleyttu nótina einu sinni, náðu aldrei einu einasta kvikindi um borð og fengu gefins af öðrum bátum og lönduðu því. Skipum sem á þriggja ára tímabili náðu því að landa nokkrum tonnum. Dæmi: Sæborg með skipaskrárnúmer 254 náði að landa 15 tonnum. Hún sökk í fyrstu eða annarri veiðiferðinni og á að fá úthlutað eftir sem áður 1.535 tonnum samkvæmt þessari fínu reiknireglu ráðuneytisins. Ætli það vefjist ekki eitthvað fyrir því skipi að ná því? Hið merka skip Flosi, sem vann sér það til frægðar að fara á hliðina í fyrstu veiðiferðinni og sennilega einu, hefur samt komið með 19 tonn og má samkvæmt þessu framselja 9,5 tonn og á að fá úthlutað 1.568 tonnum. Þannig má taka hvert skipið á fætur öðru. Sæljón, sem mun ekki hafa veitt mikið sjálft, hefur aflareynslu upp á 114 tonn, á að fá úthlutað 2.574 tonnum. Hvað ætli togarinn Venus hafi aflað á þessu tímabili? Hver er meðalaflareynsla hans þegar tekið er besta meðaltal áranna 1995, 1996, 1997? Það eru 4 tonn. Hann mundi þá samkvæmt 50% reglunni mega framselja 2 tonn. Það munar um það. Hin tvö þyrfti hann þá að veiða sjálfur en Venus á að fá úthlutað samkvæmt reiknireglu ráðuneytisins 2.723 tonnum. Það er dálaglegur stabbi. Gaman væri að vita hvernig þeim gengur að klára það miðað við þau 4 tonn sem þeir náðu. Svipað má segja um togarann Hoffell. Þeir náðu þó hvorki meira né minna en 5 tonnum. Það var nú talsvert meira og fá úthlutað umtalsvert magn. Hvaðan kemur þá sú mikla úthlutun umfram veiðireynslu sem þessi skip hafa? Hún kemur að sjálfsögðu frá skipunum sem náðu mestum árangri við veiðarnar þar á meðal og ekki síst skipunum sem fóru strax af stað. Af því að samúð með einstaklingsútgerðum er mjög í tísku í stjórnarflokkunum get nefnt sem dæmi útgerð Súlunnar EA sem er eins skips útgerð, var með fyrstu skipum, gott ef ekki fyrsta skipið sam landaði norsk-íslenskri síld á Íslandi eftir 27 ára hlé á Raufarhöfn. Þar munar hvorki meira né minna en því að ef Súlan fengi tekið eðlilega tillit til veiðireynslu sinnar, þótt ekki væri nema að hluta til, gæti úthlutun til hennar numið nálægt 5.000 tonnum en verður samkvæmt reiknireglu þessari um 3.700 tonn. Þarna getur munað kannski 1.300 tonnum. Ég hef undir höndum útreikninga sem er ekkert leyndarmál að eru ættaðir frá Farmanna- og fiskimannasambandinu þar sem menn hafa verið að skoða hvernig það kæmi t.d. út ef aflareynslan væri látin vega 70% og burðargetan 30% eða 67% og 33% eða eitthvað í þeim dúr. Þá kemur í ljós að þetta lagfærist talsvert miðað við aflareynslu og minna er úthlutað út á burðargetuna eða veiðileyfið eitt og sér. Ég teldi, herra forseti, að verði það niðurstaðan að fara út í sérreglu af þessu tagi hljóti menn að þurfa að skoða það að breyta reiknireglunni. Mér finnst annað svo bersýnilega ósanngjarnt að ég fer fram á að það verði skoðað að gera þær breytingar í meðförum málsins á Alþingi. Ég vil líka leyfa mér að minna menn á að það er talsverð tímamótaákvörðun hvað aðferðafræði snertir ef menn hverfa algjörlega frá því í þessu tilviki að horfa eitthvað a.m.k. til þeirrar veiðireynslu sem fyrir er. Ætli það verði ekki þannig að lokum og þegar upp verður staðið að vandfundin verði skárri viðmiðun þegar til kastanna kemur en sú að láta dóm reynslunnar um það hverjir náðu árangri í viðkomandi veiðum, a.m.k. að einhverju leyti, skera úr um það hvernig réttindunum er útdeilt? Ætli það reynist ekki líka þjóðhagslega skynsamlegt fyrirkomulag frekar en að úthluta þessu aðallega til hinna sem ekki náðu árangri í veiðunum? Til hvers er það? Hvaða tilgangi þjónar það? Þegar framsalsmöguleikarnir eru hafðir mjög takmarkaðir eins og hér á að gera mun það fyrst og fremst skapa vandamál í framkvæmdinni. Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að endurúthluta því sem togarar, sem náðu fjórum tonnum og mega framselja tvö, geta nýtt sér sjálfir? Hvenær á að taka þær ákvarðanir á vertíðinni, á vertíð sem tekur aðeins þrjár, fjórar vikur? Hvernig á að tryggja að þjóðarbúið njóti þessara verðmæta öðruvísi en að gera þeim skipum sem hafa getuna til að ná aflanum kleift að gera það? Það mun reynast þjóðhagslega mjög vitlaust, herra forseti, og óhagkvæmt í öllu tilliti að hafa þetta á nokkurn annan hátt en þann. Það er margt fleira, herra forseti, sem ég hefði haft áhuga á að fara aðeins inn á í sambandi við þetta mál og geri það kannski í seinni ræðu ef tilefni gefast til en ég tel framsetningu málsins, herra forseti, meingallaða og verulega þörf á að gera breytingar á frv. ef á að afgreiða það á annað borð.

Virðulegi forseti. Við lestur frv. velti ég því fyrst og fremst fyrir mér hvaða nauður rekur menn til þess að leggja fram frv. af þessu tagi. Hvers vegna er verið að leggja fram frv. sem felur í sér að útdeila eigi aflaheimildum eða aflaréttindum að þessu leytinu á einstök skip þó eingöngu sé til þriggja ára? Hver er ástæðan? Nú þekkjum við það úr umræðunni um veiðistjórnun að það hefur a.m.k. í orði kveðnu ávallt verið reynt að skýla sér á bak við það að um sé að ræða líffræðilega nauðsyn. Það þurfi að takmarka aðganginn að auðlindinni, við höfum svo mikinn og öflugan flota að það sé ljóst að einhvers konar veiðistjórnun þurfi að vera og þetta hefur alltaf og ævinlega verið rökstuðningurinn fyrir því að kvótasetja með einhverjum hætti aflaheimildirnar á Íslandsmiðum. Ef við skoðum núna norsk-íslenska síldarstofninn og veltum því fyrir okkur hvort þetta sé ástæðan fyrir að það þurfi að skipta þessum aflaheimildum niður á einstök skip þá kemur á daginn að svo er alls ekki. Það er ekki þessi gríðarlega þörf á því að raða niður heimildum upp á grömm og kíló á einstök skip varðandi norsk-íslenska síldarstofninn. Þegar þessi mál voru rædd á síðasta ári kom fram hjá einstökum útgerðarmönnum að það fyrirkomulag við veiðistjórn sem gilti á síðasta ári væri hin mesta ósvinna. Það mundi leiða til sóunar, það mundi leiða til þess að ekki væri hægt að nýta aflann skynsamlega og þar fram eftir götunum. Allt þetta reyndist tóm vitleysa vegna þess að þegar upp var staðið kom á daginn að við náðum ekki einu sinni að veiða þær heimildir sem við höfðum í norsk-íslenska síldarstofninum. Sumir útgerðarmenn sem unnu við síldveiðar og síldarvinnslu bentu á þetta strax á síðasta ári, þegar leið á árið, að ekki mundi takast að ná þessum aflaheimildum, þessum heimildum sem við hefðum til veiða. Þær upplýsingar sem ég hef eru þær að við höfðum heimildir til þess að veiða um 230 þúsund tonn af 1.500 þúsund tonna kvóta, en það veiddust um 220 þúsund tonn. Það er því alveg deginum ljósara að við erum ekki að fjalla um frv. sem kemur fram vegna þess að líffræðilegar ástæður hafi verið til þess að verja þennan síldarstofn sem geri það að verkum að við ætlum að taka upp þessa aðferð við veiðistjórn. Það eru með öðrum orðum allt aðrar ástæður. Við þekkjum reyndar fleiri dæmi um að tekin hafi verið ákvörðun um að kvótabinda einstakar tegundir og síðan hefur kvótinn verið settur nánast nákvæmlega jafnmikill og veiddist á undanförnum árum. Dæmi um þetta er steinbíturinn sem nú er í kvóta. Kvótinn er svipaður og menn hafa verið að veiða árum saman þannig að hér er ekki um að ræða veiðistjórn. Hér er um að ræða efnahagsstjórn. Við heyrum reyndar strax í máli t.d. hv. 4. þm. Norðurl. e., formanns sjútvn., að hann fer strax að velta því fyrir sér hvort ekki sé um að ræða einhverjar tilfærslur á afla miðað við aflareynslu eða einhverjar aðrar úthlutunarreglur sem brúkaðar eru. Það er auðvitað alveg ljóst að þegar menn fara að skoða þetta þá er hér fyrst og fremst um að ræða frv. sem felur í sér ákveðna efnahagslega stjórn. Á bak við þetta liggur sú hugsun að óskynsamlegt sé að stjórna veiðunum með sóknartakmörkunum eða með því að setja heildarpott. Það kemur fram í athugasemdum við frv. þar sem því er haldið fram, því er slegið hér fram án þess að það sé út af fyrir sig rökstutt neitt sérstaklega, að flestir séu sammála um að sú leið sem farin var til stjórnar veiðanna á liðinni síldarvertíð sé mjög óhagkvæm. Hvaða úttekt liggur fyrir um þetta? Hefur þetta einhvers staðar sannast? Alls ekki. Það liggur einfaldlega fyrir að við náðum ekki kvótanum. Og það var ekki vegna þess að menn hefðu ekki frelsi til sóknarinnar. Svo var ekki. Heldur einfaldlega vegna þess að síldin gaf sig ekki til og menn náðu ekki aflaheimildunum. Það er augljóst mál að miklu minni líkur eru á því ef við förum að skipta þessu síðan niður á skip, að við náum þessum heimildum. Þess vegna segi ég: Það eru miklu meiri líkur á því að sú óhagkvæmni, það óhagræði og sú sóun sem ævinlega virðist fylgja kvótakerfi í hvaða mynd sem það er sett upp, aukist. Við getum að vísu velt því fyrir okkur hvort þetta sé tillaga um kvótakerfi. Eins og hér hefur komið fram í máli hæstv. ráðherra og hv. formanns sjútvn., er verið að setja þessar reglur til þriggja ára. Gert er ráð fyrir því að þessu sé útdeilt á skipin. Þau eigi ekki að afla sér veiðireynslu, ef ég hef skilið þetta rétt. Þau eigi ekki að mynda stofn til varanlegra aflaheimilda. Þetta er gert á grundvelli stærðar en ekki aflareynslu. Út af fyrir sig getum við ekki svarað því hér og nú með neinni vissu hvernig þessi mál munu þróast. En við skulum aðeins velta fyrir okkur hver staðan verður á Alþingi eftir árið 2000 þegar skip hafa verið að veiða þrjú ár í röð á grundvelli einhverrar úthlutunar sem þau hafa fengið. Það verður auðvitað lögð á það ofuráhersla af fulltrúum slíkra skipa og útgerðarinnar í heild spái ég, að verja þær heimildir sem hvert og eitt einstakt skip hefur fengið. Og með þessu frv. verður búið að loka pottinum. Það er ekkert flóknara en það. Og menn munu strax, um leið og þessi úthlutun liggur fyrir, á árinu 1998, fara að meta réttinn til að veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum til fjár í mati á einstökum fyrirtækjum og verðmæti skipanna. Við fengum þessa reynslu varðandi úthafskarfaveiðarnar. Áður en búið var að kvótasetja þær veiðar lá fyrir að menn voru búnir að meta huglægt til fjár þessar veiðiheimildir eða þennan rétt til veiði. Út af fyrir sig geri ég ekkert með það hvort menn útdeili þessum heimildum á grundvelli aflareynslu eða á einhverjum öðrum forsendum. Ég geri mér alveg grein fyrir því að menn munu rífast um það daginn út og daginn inn, árið út og inn, hvor aðferðin sé heppilegri og skynsamlegri. Það er alveg rétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði að upp á síðkastið og frá því að lögin um stjórn fiskveiða voru sett árið 1983 hefur oftast verið stuðst við grundvallarregluna um veiðireynslu. Það er þó alls ekkert einhlítt. Það hefur oft og tíðum verið brotið. Ég tek sem dæmi grálúðuna og fleiri tegundir. Auðvitað er nærtækast að nefna í þessu sambandi það sem gerðist áður en þau lög tóku gildi og þeim aflaheimildum var deilt út á grundvelli allt annarrar lagasetningar, en það er loðnukvótinn sjálfur. Honum var ekki úthlutað nema að mjög litlu leyti, mig minnir að einum fjórða, á grundvelli veiðireynslu. Hitt var á grundvelli stærðar skipanna og síðan jafnt, með öðrum orðum nokkuð svipað og lagt er til í þessu frv. Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég kaus að ræða þetta mál var sú að ég var ekki í þingflokki Sjálfstfl. þegar þetta mál var rætt. Ég vil hins vegar að það komi fram að þetta er mitt sjónarmið og hefur alltaf verið og ég hef sett það fram áður í opinberri umræðu að ég tel að það standi einfaldlega engin efni til þess að úthluta þessum aflaheimildum, hvort sem það er til lengri eða skemmri tíma, á þessum tímapunkti niður á einstök skip. Það á einfaldlega að nýta þann sóknarmöguleika sem er í skipunum í dag til þess að ná þessum kvóta og ná þessum aflaheimildum sem við væntanlega höfum og það mun frekar styrkja okkar stöðu heldur en hitt. Ég óttast að sú staða gæti komið upp að við næðum enn þá minni hluta af okkar heimildum á síldinni og þar með væri staða okkar til frekari samningaviðræðna miklu veikari en ella.

Herra forseti. Íslenskur sjávarútvegur er bundinn þröngu sovétkerfi. Það er með ólíkindum þegar litið er á þau lög og reglur sem gilda um íslenskan sjávarútveg hvernig hann er rekinn. Það er nánast eins og útgerðarmenn séu ekki fjárráða. Tekinn er af þeim hver fiskur, hver sporður, hann er veginn og vigtaður og gjöld eru tekin af þessu. Þetta er borgað inn í sjóði og síðan fær útgerðarmaðurinn eftir dúk og disk það sem honum ber, þ.e. afganginn. Það er nánast eins og ríkiskerfi, ríkisapparat, reki íslenskan sjávarútveg. Við erum með lög um hlutaskipti og ef menn gefa sér tíma og tóm til að lesa þau lög þá eru þau með ólíkindum. Talið er upp í smáatriðum hvað eigi að gera og hvað megi gera. Síðan erum við með lög um Þróunarsjóð. Útlendingum er bannað að fjárfesta í íslenskum sjávarútvegi og svo erum við hv. þm. nýbúnir að setja lög um Kvótaþing og Verðlagsstofu og ég veit ekki hvað og hvað. Það eru þvílík lög og reglur sem gilda um íslenskan sjávarútveg að ég fullyrði að hann er ekki lengur einkaframtak. Hann er ekki lengur venjulegur rekstur. Þetta er ríkisrekstur, stjórnað héðan ofan úr hv. Alþingi. Eins og ég gat um áðan þá eru útgerðarmenn ekki fjárráða. Ef Jóna framleiðir vöru og selur Gunnari koma þau sér saman um verð og greiðslutilhögun og svo greiðir Gunnar Jónu fyrir vöruna. En svo er ekki í sjávarútvegi. Þar er allt saman skipulagt ofan frá af grænum skrifborðum ráðuneytisins. Herra forseti. Víða um heim eru menn að hverfa frá slíkri miðstýringu. Við þekkjum örlög Sovétríkjanna þar sem menn hurfu frá 70 ára tilraun sem hafði í för með sér gífulega hörmulegar afleiðingar. Og það er meira að segja talað um slíkt fráhvarf frá miðstýrðu kerfi hér á landi þó að minna sé um efndir og minna sé um gerðir. Menn tala um að einkavæða og að hverfa frá ríkisvæðingu á fjármálamarkaðinum þó það gangi hægt og alls staðar er verið að tala um að hverfa frá þessari ríkisvæðingu. Nema í sjávarútvegi. Hann skal vera áfram á forræði ríkisins, á forræði löggjafarsamkundunnar meira að segja. Herra forseti. Harðvítugt sjómannaverkfall og verkföll undanfarið eru afleiðing af undarlegu eignarhaldi á kvótanum. Sumar útgerðir hafa fengið kvóta gefins. Þar fá sjómennirnir hundraðkall fyrir kílóið. Aðrar útgerðir hafa þurft að kaupa kvótann og þurfa að kaupa hann og þar fá sjómennirnir 40 kr. og jafnvel niður í 30 kr. fyrir kílóið. Þetta er ástæðan fyrir þessum harðvítugu verkföllum. Og þetta er vandamálið með eignarhaldið. Hv. þm. Einar Kr. Guðfinnsson gat þess rétt áðan að myndast muni verð á þann kvóta sem hér er meiningin að fara að úthluta eftir undarlegum reglum. Að sjálfsögðu myndast verð á hann og það verð mun skekkja þetta dæmi enn frekar. Herra forseti. Ég hef lagt til í þingsályktun á hv. Alþingi að árlegum kvóta verði skipt á alla íbúa landsins á nægilega löngum tíma þannig að allur kvóti yrði settur á markað. Hver einstaklingur mundi reyna að selja sinn hlut í kvótanum og ein allsherjar markaðsvæðing yrði á eignarhaldinu á kvótanum og allur kvótinn færi þar af leiðandi á markað. Þetta er tillaga í anda Thatcher hinnar bresku, alþýðukapítalismi og markaðsvæðing. Ég vil endilega að menn skoði þá tillögu. Í þessu tilfelli sem við erum hér að ræða erum við að tala um nýjan stofn til að veiða og þar er engin reynsla. Þar er engin veiðireynsla. Enginn telur sig eiga rétt á því að veiða þennan stofn. Því væri tilvalið að byrja á því að senda öllum Íslendingum, öllum íbúum landsins, heimild til að veiða alla síld úr norsk-íslenska stofninum næstu þrjú og jafnvel fimm árin og sjá svo til hvernig hverjum og einum tekst að selja. Það er náttúrlega erfitt að meta hvað útgerðirnar væru tilbúnar til að borga fyrir þessa veiðiheimild en ég giska á að það yrðu svona 2, 3 jafnvel 4 milljarðar. Þetta yrðu svona 10--15 þús. kr. á hvern Íslending og yrði alveg ágætis æfing í því að prófa svona markaðsvæðingu á kvóta. Þetta gæti orðið byrjun í átt að því kerfi sem ég hef lagt til, þ.e. að þjóðin eigi allan kvótann og svo reyni hver um sig að selja sinn hlut.

Herra forseti. Það er viðbúið að ágreiningur rísi um mál af þessu tagi þar sem verið er að skammta hagsmuni eða verðmæti eða rétt eða hvað við viljum kalla það vegna þess að það er svo sannarlega gert þegar verið er að móta reglur um það hverjir fái að veiða og þá hversu mikið úr þessum tiltekna stofni. Það er í sjálfu sér tillaga að ákveðnu kvótakerfi sem hér er verið að búa til. Ekki sú sama og verið hefur, ekki sú sama og getið er um í lögunum um stjórn fiskveiða og ekki heldur sú sem menn vildu horfa til þegar lög voru sett um veiðar á úthafinu. Enda á 1. gr. þessa frv. að kippa 5. gr. þeirra laga úr sambandi þannig að þau ákvæði um hvernig skuli úthluta veiðiheimildum séu ekki í gildi, e.t.v. vegna þess að nú gat verið komið að því að á reyndi að komin væru árin þrjú sem dygðu til að úthluta veiðiheimildum varanlega, innan gæsalappa þó. En ég hef á tilfinningunni, herra forseti, og það er kannski meira en tilfinning, að þetta afkvæmi sem hér liggur fyrir í frv. til laga um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum sé fyrst og fremst afkvæmi deilna um hvernig eigi að stjórna þessum veiðum. Deilna sem eigi rót sína að rekja til þess þegar lögin voru sett um veiðar á úthafinu en þá gerðist það, herra forseti, að meiri hluti sjútvn. tók það sérstaklega fram í nál. sínu að það væri hans skilningur, með leyfi forseta að: ,,Veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum verði á grundvelli leyfa til veiðanna á sambærilegum forsendum og verið hafa. Veiðireynsla úr þessum stofni myndi ekki grunn að fastri aflahlutdeild.`` Það kom sem sé fram, herra forseti, strax í lok árs 1996 að ekki var vilji meiri hluta sjútvn. að veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum mynduðu grunn að fastri aflahlutdeild. Þeir voru ýmsir sem undirstrikuðu þennan vilja sinn og skilning hér í þingsal þegar þau lög voru afgreidd frá Alþingi. Ég hygg að þarna sé grunnurinn að því að nú er gripið til þess ráðs að kippa 5. gr. laganna um veiðar á úthafinu úr sambandi og frv. lagt fram til sérstakra laga um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum. Við þær aðstæður, herra forseti, er ekki óeðlilegt þótt þeir sem hafa verið að afla sér reynslu í veiðunum og hafa að sumu leyti mátt trúa því að þeir væru að gera það, vegna þess að bæði kveða úthafsveiðilögin á um hvernig það skuli gert og einnig hitt að hæstv. ráðherra hefur ekki verið fáanlegur til að kveða upp úr um hvernig þessum málum yrði háttað, þá hefur þeim aðilum sem hafa verið að afla sér reynslu verið leyft að trúa því að staðið yrði við þessi ákvæði úthafsveiðilaganna sem birtast í 5. gr. laganna. Í fyrravor spurði ég hæstv. ráðherra einmitt út í þessi mál og reyndi að fá hann til að senda mönnum þau skilaboð, klár og kvitt, að þeir væru ekki að afla sér veiðireynslu. Það fékkst ekki. Því segi ég það aftur, herra forseti, að menn máttu trúa því miðað við það hvernig hæstv. ráðherra hefur komið fram í þessu máli að þeir væru að afla sér veiðireynslu. Þess vegna er ekkert skrýtið þótt einhverjir þeirra séu sárir og reiðir og sárreiðir þegar það kemur í ljós að ákveðið hefur verið að búa til eina regluna enn, að búa til nýja reglu sem ekki byggir á því sem þeim var þó leyft að halda að yrði gert og höfðu e.t.v. byggt einhverjar áætlanir á. Nú á að snúa þessu við og horfa til burðargetu og svo á að skipta jafnt og síðan eiga að vera eftir ákveðin prósent fyrir þá sem vilja fá að spreyta sig en hafa ekki gert það áður. Það er þó ekki rétt að segja að alls ekki sé horft til veiðireynslu vegna þess að það eru jú þeir sem hafa einhverja reynslu af veiðunum, og eins og fram hefur komið fyrr í þessari umræðu nægir að hafa bleytt veiðarfæri til að flokkast sem slíkur, en það eru þessir aðilar sem fá 90% af þeim veiðiheimildum sem úthlutað verður. Þessar veiðiheimildir skiptast síðan eftir burðargetu að 60% til, og að 40% jafnt. Eftir standa þá allt að 10% eins og það er orðað og á ráðherra að setja reglur um hvernig þeim verður úthlutað. Ég tel rétt að hæstv. ráðherra upplýsi strax hvernig það er hugsað. Ég held að mjög óeðlilegt sé að senda þessi 10% algjörlega opin til umsagnar án þess að ljóst sé hvaða reglur ráðherra er með í huga varðandi þessi 10%. Ég met það á svipaðan hátt og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson að eftir þrjú ár, af því að verið er að móta nýjar reglur til þriggja ára, hafi menn tilhneigingu til að líta svo á að búið sé að loka síldarpottinum. Ég á a.m.k. erfitt með að sjá hvernig hægt verður að komast hjá því að þá teljist menn enn á ný vera búnir að afla sér tiltekinnar reynslu eða vinna sér inn tiltekinn rétt og það geti orðið snúið að taka þann rétt af þeim. Hins vegar getum við auðvitað að fenginni reynslu einnig allt eins átt von á því að strax næsta haust komi frv. til breytinga á þessum lögum af því þá þurfi að hringla eitthvað með þessa nýju reglu af því hún hafi að einhverju leyti ekki reynst nógu vel. Ef til vill kemur líka í ljós það sem segir í þessari merkilegu greinargerð, sem að stórum hluta til er í viðtengingarhætti og fylgir þessu frv., að þær veiðar sem voru undir núverandi verklagi hafi einfaldlega ekki reynst nægilega hagkvæmar og áfram verði leitað leiða til frekari hagkvæmni. Mætti þá segja mér að sá vísir að frjálsu framsali sem hér er að finna gæti e.t.v. spírað enn frekar í frumvarpsgerð hér í þinginu. En í viðtengingarhætti, sagði ég, herra forseti, því það er furðulegt að lesa í grg. frv. þær vangaveltur sem fram koma um hugsanlegt göngumynstur norsk-íslenska síldarstofnsins þegar og ef hann kæmi nú inn fyrir landhelgina. Það er eiginlega merkilegt í ljósi þeirrar sögu og þeirrar þekkingar sem við Íslendingar eigum að hafa á síldarstofninum, að menn skuli setja annað eins og þetta frá sér á prenti. Það er kannski allt í lagi að tala um þessa hluti en stjórnarfrv. til nýrra laga um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum hefur aðra stöðu og á að hafa aðra stöðu en þá að menn varpi fram hugmyndum sem ekki byggja á merkilegri grunni en hér virðist vera. Herra forseti. Ég þykist skilja og átta mig á því af hverju meiri hluti þingmanna og ríkisstjórnin ákveður að fara fram með þetta frv. Það hefur komið fram í máli mínu að ég tel það vera til að forða sér undan því að veiðireynsla í þessum stofni myndi grunn að fastri aflahlutdeild eins og meiri hluti sjútvn. bókaði sem sinn skilning og kom fram við afgreiðslu á úthafsveiðilögunum. Ég vil hins vegar minna á að fyrir þinginu hefur legið og verið til vinnslu í sjútvn. frv. jafnaðarmanna, sem flutt var bæði á síðasta þingi og endurflutt á þessu, um breytingar á lögum um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, einmitt um síldina, ákvæði þess efnis, herra forseti, að ráðherra skuli bjóða út veiðiheimildir í norsk-íslenska síldarstofninn. Ég held að ástæða sé til að rifja það frv. upp við þessa umræðu því mér sýnist, herra forseti, að hægt verði að komast hjá ýmsum þeim vanda sem hér er verið að reyna að sniðganga með því einfaldlega að samþykkja það frv. Með því gætu menn náð þeirri hagkvæmni sem greinilega er ekki talin hafa náðst með hinum frjálsu veiðum á síðasta ári og ég er nokkuð viss um að menn þykjast ekki heldur ná þó að þetta frv. verði að lögum eins og það liggur fyrir núna. Vil ég þar m.a. benda á takmarkað framsal og ljóst er að einhvers staðar í miðri ánni verður skipt um takt því að í d-lið frv. er gert ráð fyrir að ráðherra geti ákveðið endurúthlutun þegar eitthvað er liðið á vertíð og við getum átt von á að settar verði nýjar reglur eða einhverju breytt þannig að menn búi skyndilega við allt aðrar aðstæður en þeir gera við upphaf vertíðar. Það mun þykja óhagkvæmt bæði fyrir þá sem stunda veiðar og vinnslu. Í öðru lagi er það einnig svo að ef menn bjóða út þessar veiðiheimildir í síldina þarf ekki að takast á um þá hagsmuni sem hér er verið að skammta. Þá þarf ekki að takast á um hvort það er veiðireynsla, burðargeta eða annað sem á að ráða. Þá einfaldlega bjóða þeir í sem treysta sér til að veiða síldina með arðbærum hætti. Ég held við hljótum öll að vera sammála um að sá háttur sé eðlilegastur í þessu tilliti þegar allt kemur til alls. Ég hef tekið eftir að sú hugmynd um að norsk-íslenski síldarstofninn sé tekinn út fyrir sviga hefur átt ákveðnu fylgi að fagna. Til dæmis hefur formaður Framsfl., þegar hann hefur verið í mátulegri fjarlægð frá umræðu um þetta mál, lýst því yfir að hann væri nokkuð hrifinn af þeirri hugmynd og gæti hugsað sér hana á einhvern hátt. Við sjáum hins vegar hvernig fór um þá hrifningu þegar þetta frv. var lagt fram því hann hlýtur að hafa samþykkt það í ríkisstjórn fyrst og síðan stutt það í gegnum sinn þingflokk og inn í þingsal. Það er a.m.k. alveg ljóst að eitthvað annað hefur orðið ofan á en hrifning hans á því að bjóða upp veiðiheimildir í norsk-íslenska síldarstofninum. En ég held, herra forseti, að rétt væri að við litum til þess að fara þá leið frekar en vera á flótta undan því að veiðireynsla úr þessum stofni myndi grunn að fastri aflahlutdeild eins og mér sýnist vera hér í gangi, að við ákveðum að síldin lúti öðrum lögmálum hvað varðar stjórn veiða en aðrar veiðar með því að bjóða upp heimildirnar, reynum þannig að ná hagkvæmni og réttlæti umfram það réttlæti sem felst í því að breyta úthlutunarreglum, að breyta skömmtun, ókeypis skömmtun ár frá ári á flótta undan því sem ekki má verða samkvæmt skilningi meiri hluta sjútvn.

Herra forseti. Hér er fram komið frv. sem sérstaklega á að gilda um deilistofninn síld næstu þrjú árin. Það var mér mjög eftirminnilegt þegar við afgreiddum í fyrra lögin um fiskveiðar utan lögsögu hvernig ákvæðin um síldveiðarnar þvældust fyrir bæði sjútvn. og þinginu. Mig minnir að atkvæðagreiðsla hafi verið stöðvuð á seinustu stundu vegna þess að ákvæði til bráðabirgða var ekki nákvæmlega í samræmi við skilning annars stjórnarflokksins. Hér er komið frv. sem er að mörgu leyti mjög athyglisvert og ég tek undir með hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni að augljóslega er fyrst og fremst um efnahagsstjórnunarfrv. að ræða fremur en að líffræðilegar forsendur skýri hvers vegna það er til komið. Undanfarin ár hafa síldveiðarnar verið frjálsar að því leyti að þær hafa ekki verið kvótasettar og menn hafa verið að safna sér veiðireynslu og vonast til að hún nýttist og um það eru skýr ákvæði í áðurnefndum lögum sem á að taka úr sambandi. Ég verð að segja það, herra forseti, að ég er sammála því að varhugavert sé að byggja úthlutun á kvóta í síld á veiðireynslu nokkurra undafarinna ára og ég held að við þingmenn verðum að hafa í huga hversu umdeild upphaflega kvótaúthlutunin var árið 1983 þegar þorskurinn var kvótasettur. Hér er farin sú sérkennilega leið að veiðireynslan er virt, en á afmarkaðan hátt. Veiðireynslan síðustu þrjú ár á að gilda sem aðgöngumiði inn í pottinn en síðan er það stærð skips sem á að gilda að hluta eða 60% og jafnt að öðru leyti eða 40%. Það verður því erfitt en ekki útilokað fyrir nýliða að byrja síldveiðar því það verða eingöngu 10% af kvótanum sem þeim verða hugsanlega opin en það er eftir náð og miskunn hæstv. sjútvrh. hvernig þær reglur verða. Hérna er um gífurlega mikla hagsmuni að ræða, 10% af síldarkvótanum á ári hverju eru mikils virði ef veiðar verða á næstunni eins og þær hafa verið undanfarin ár og ég tek undir með hv. síðasta ræðumanni að það er í hæsta máta óeðlilegt að ráðherra ráði þessu einhliða. Þess vegna mun ég mælast til þess að hv. sjútvn. taki það til umræðu hvort ekki sé rétt að setja einhverjar leiðbeinandi reglur um leið og ég fagna því að það eru þó a.m.k. 10% sem eru utan við fyrir þá sem hafa ekki veiðireynslu nú þegar. Enda þótt framsal sé takmarkað við 50% er kapphlaupið virkilega að byrja að mínu mati. Þessi þrjú ár verða þannig að eftir þann tíma verður mjög erfitt að snúa við. Það er alveg ljóst að það 50% framsal, sem nú á að heimila, mun ganga kaupum og sölum. Hver fær andvirði kvótans? Er það þjóðin sem á auðlindina, a.m.k. á meðan hún er inni í efnahagslögsögunni? Nei, það verða áfram útgerðarmennirnir sem koma til með að skiptast á summum sem nemur andvirði þessa kvóta. Ég tel því að það verði mjög erfitt að bakka eftir þrjú ár og við séum því í raun að gefa rásmarkið með frv. og það hafi að hluta til verið gert fyrir þremur árum því að það eru eingöngu þeir sem hafa veitt síðustu þrjú árin sem komast í aðalkapphlaupið. Ég tek sérstaklega undir með hv. síðasta ræðumanni um að réttara væri að taka öðruvísi á málinu og samþykkja frv. sem hér liggur fyrir frá jafnaðarmönnum, frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni og fleirum. Ég tel að það væri mun vænlegri leið til að komast hjá því að þurfa að taka ákvarðanir af þessu tagi að veita sumum einstaklingum en ekki öðrum, bara eftir handahófsreglum ráðherrans eða lögum þingsins, þau gífurlegu verðmæti sem eru í húfi. Ég tel að eðlilegra væri að veiðileyfin væru boðin út og að allir geti komið að þessum veiðum eða þeir sem telja sig geta stundað þær á hagkvæman hátt. Þá er ég ekki síst með komandi kynslóðir í huga. Ég tel að það yrði skelfilegt ástand ef það yrði svo að eftir nokkur ár hoppi þeir sem nú stunda síldveiðar af bátnum fyrir gífurlegar upphæðir og allir nýliðar þurfi að kaupa sig inn í greinina þannig að þeir geti varla stundað hana. Þess vegna tel ég alveg augljóst að frv. er málamiðlun milli margs konar hagsmuna og það er augljóst að jafnvel við stjórnarandstæðingar teljum að það sé of mikið af þessu en ekki nógu mikið af hinu, við erum ekki einhuga í málinu. Málið er mjög mikilvægt og ég tel að þessi leið sé að sumu leyti skiljanleg miðað við núverandi aðstæður en hún er mjög varhugaverð.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. sem hér talaði síðast að frv. er um margt málamiðlun. Það er líka athyglivert að hlusta á athugasemdirnar sem hafa komið fram. Þær lýsa mjög vel þeim mismunandi sjónarmiðum sem eru uppi, ekki bara um norsk-íslensku síldina, heldur almennt þeim viðhorfum sem eru uppi í íslenskum sjávarútvegi. Segja má að í ekki fleiri ræðum en hér hafa verið haldnar hafi a.m.k. komið fram þrjú meginsjónarmið fyrir utan það sem liggur að baki þeirri málamiðlun sem er í frv. Hér hafa komið fram kröfur um úthlutun alfarið á grundvelli veiðireynslu, hér hafa komið fram kröfur um uppboð á veiðiheimildum og hér hafa verið sett fram þau sjónarmið að hvorki sé líffræðilega né efnahagslega þörf á nokkurri stjórnun á veiðunum. Auðvitað lýsir þetta þeim vanda sem menn standa frammi fyrir þegar úrlausnarefni af þessu tagi blasa við að sjónarmiðin eru æðimisjöfn og það fer auðvitað ekki endilega eftir flokkum. Það getur líka farið eftir landshlutum og hvaða hagsmuni einstakir þingmenn telja eðlilegt að verja. Sjónarmiðin geta verið skipt, ekki endilega eftir flokkum, heldur eftir ýmsum öðrum sjónarmiðum. Hv. 4. þm. Norðurl. e. varpaði fram þeirri spurningu hver væri sú brýna þörf að setja fram frv. Ástæðan er sú að menn eru mjög almennt þeirrar skoðunar, þó að það sé ekki án undantekningar, að ekki sé rétt að ráðstafa veiðirétti í norsk-íslensku síldinni varanlega á þessu stigi málsins. Eins og lögin eru gera þau hins vegar ráð fyrir því að úthlutun fari varanlega fram fyrir upphaf næstu vertíðar samþykki Alþingi ekki nýja skipan þeirra mála. Það skal skipta aflahlut á milli skipa eins og kveðið er á um í gildandi lögum þannig að annað hvort standa menn frammi fyrir því að gera breytingar á lögunum ellegar að úthluta varanlega veiðiheimildum á grundvelli aflareynslu undangenginna ára. Með því að það er mjög almennt sjónarmið að ekki sé rétt að gera það á þessu stigi málsins er lagt til að horfið verði að því ráði að skipa þessum málum til bráðabirgða fyrir þrjár næstu síldarvertíðir. Hv. 4. þm. Norðurl. e. vék svo að því að sú aðferð sem lagt er til að verði notuð til bráðabirgða sé ekki í samræmi við þau meginsjónarmið varðandi úthlutun á veiðiheimildum sem eru í fiskveiðistjórnarlögunum og úthafsveiðilögunum. Að vísu er um margt rétt að þar er fyrst og fremst byggt á veiðireynslu. En eins og fram hefur komið í umræðunum má þó minna á að upphafleg úthlutun veiðiheimilda í loðnu og síld byggðist á öðrum forsendum, fjölda skipa og stærð þeirra. Á vissan hátt má segja að þessi bráðabirgðaráðstöfun taki mið af þeirri úthlutun eða úthlutunarreglum sem átt hafa sér stað varðandi uppsjávarveiðar fram til þessa. Ugglaust er rétt hjá hv. þm. að mörg rök geta mælt með því að nota veiðireynslu fremur en aðrar viðmiðanir. Við erum þó í þeirri aðstöðu í þessu tilviki að ekki er hægt að nota veiðireynslu alfarið ef menn ætla að halda þessum hópi opnum þannig að nýir aðilar geti komið inn. Að einhverjum hluta þarf a.m.k. að byggja á öðrum sjónarmiðum. Niðurstaðan er vissulega málamiðlun en byggir á því að 90% af aflaheimildunum fari til skipa sem hafa verið að veiða á undanförnum árum og hafa veiðireynslu. En úthlutunin á milli þeirra fer eftir öðrum reglum og vissulega kemur sú úthlutun öðruvísi niður en ef byggt hefði verið á veiðireynslu og sitthvað kann að þykja skjóta skökku við í því efni. En um leið er þessi hópur opinn þannig að ný skip geta komið inn í veiðarnar. Ég hef talið mjög mikilvægt að hafa heimildir til framsals þannig að þær verði ekki afnumdar með öllu til þess að koma í veg fyrir að ráðuneytið þurfi að vera að stjórna þessum veiðum með reglugerðum og endurúthluta með ákveðnu millibili. En það er líka vandkvæðum bundið að hafa framsalsmöguleikann algjörlega opinn þegar aðgangurinn er opinn með þessum hætti sem hér er lagt til og úthlutun til nýrra skipa fer væntanlega fram eftir fjölda þeirra eða stærð eða svipuðum reglum og frv. gerir ráð fyrir því að það er ekki ætlunin að fara að úthluta til skipa einvörðungu til þess að þau fari að selja veiðiheimildir aftur. Þess vegna er framsalstakmörkunin miðuð við veiðireynslu skipanna á undanförnum árum. Við væntum þess að með því að þessi framsalsmöguleiki er fyrir hendi reyni a.m.k. mjög lítið á að til endurúthlutunar þurfi að koma en engan veginn er hægt að útiloka að svo kunni þó að fara og þess vegna eru heimildir til að setja reglur þar að lútandi. En ég get tekið undir það með hv. 4. þm. Norðurl. e. að auðvitað væri æskilegra að hægt væri að standa þannig að verki að ekki þyrfti til þess að koma að endurúthluta meðan á vertíðinni sjálfri stendur. Það skapar alltaf óvissu og verður trauðla gert þannig að öllum líki. Ég hef þá vikið að helstu atriðum sem hér hafa komið fram. Auðvitað má ræða lengi um grundvallarviðhorf sem uppi eru í þessum efnum, hvort heldur menn eru að mæla fyrir uppboði á aflaheimildum eða stjórnlausum veiðum. Ég sé ekki ástæðu til þess á þessu stigi að fara mörgum orðum um þau grundvallarsjónarmið sem menn deila um í þeim efnum en hef reynt að víkja að þeim meginspurningum sem hafa komið fram um frumvarpið sjálft.

Herra forseti. Í ræðu minni áðan óskaði ég eftir því að ráðherrann gerði okkur grein fyrir þeim hugmyndum sem eru um úthlutun 10 prósentanna. Ég vil fá skýrt hvort sá skilningur minn á c-liðnum reynist réttur, að skip sem fær úr 10%-pottinum í ár, verði þetta frv. að lögum, sé á næsta ári komið með rétt til framsals. Talað er um þrjár síðustu vertíðir og ljóst að þau skip sem fá úr 10%-pottinum í ár, þar hafa menn ekki sannað veiðihæfni skipa sinna eins og það var orðað í greinargerð, mega því ekki framselja. Það má ekki framselja nema veiðihæfni skipanna sé fyrir hendi, svo merkilegt sem það virðist. Ef þeim tekst nú að sanna veiðihæfni skipa sinna, eftir úthlutun úr 10%-pottinum í ár, mega þeir þá framselja það sem þeir fá á næsta ári eða 50% þess?

Herra forseti. Ég gat þess í ræðu minni áðan að ég reiknaði með að úthlutun til nýrra skipa yrði svipuð og á milli þeirra skipa sem hafa veiðireynslu. Þar hefur þó endanleg ákvörðun ekki verið tekin. En varðandi spurninguna um túlkun á c-liðnum er það svo að þegar nýtt skip hefur aflað sér veiðireynslu getur það árið eftir framselt með tilvísun til þeirrar veiðireynslu sem þá er orðin til.

Herra forseti. Heldur hefur spurningunum fjölgað við þessar umræður en að þeim hafi fækkað. Sú sem er einna áleitnust nú --- og ég vísa þar m.a. til orða hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar, 1. þm. Vestf. --- er spurningin um það hvaðan frumkvæðið að þessu máli er komið. Hver hefur beðið um að þetta mál yrði flutt? Hvaða aðilar í þjóðfélaginu hafa þrýst á sjútvrn. með að flytja þetta mál? Það kom ekki fram að það væri sérstakt kappsmál ráðherra að gera þessar breytingar. Ég lýsi eftir frumkvöðlunum að þessu máli. Er það vegna óska frá síldarverkendum eða fiskvinnslunni í landinu? Mig grunar að svo sé ekki. Er þetta samkvæmt beiðni LÍÚ eða að óskum útgerðarmanna? Mig grunar að svo sé ekki heldur þvert á móti. Er þetta vegna þess að Hafrannsóknastofnun hafi farið fram á að þetta yrði haft öðruvísi en á síðasta ári? Mig grunar að svo sé ekki. Er það vegna þess að Fiskistofa eða samskiptaaðilar okkar í þessum efnum, Norðmenn, Færeyingar og Rússar hafi beðið um breytingar af hálfu Íslands á fyrirkomulaginu? Mig grunar að svo sé ekki. Hver biður um þetta mál? Hvers vegna mega lögin ekki gilda óbreytt? Ég spyr spurninga hér, herra forseti, eins og: Hvað, ef þetta verður að lögum, verður um veiðireynslu skipa frá umliðnum árum, t.d. ef þau eru seld? Nú liggur það í hlutarins eðli að menn hafa lagt í kostnað og útbúið sín skip til veiða á nýjum stofnum í ljósi ákvæða úthafslaganna og reynslunnar. Þeir væru þá kannski að fá á móti þeim kostnaði, þeirri áhættu og óvissu sem fylgir nýrri útgerð, hlutdeild í verðmætum og sú reynsla mundi fylgja skipum þeirra. Hvað verður um það? Verður því öllu hent? Öfugt við það sem gert var á Reykjaneshryggnum og Flæmska hattinum? Hvað eiga útgerðarmenn í þessari stöðu að halda? Myndar reynslan á þessu þriggja ára tímabili, ef að lögum verður, einhvers konar grunn til síðari tíma nota eða ekki? Það er einnig eðlilegt að þessar spurningar komi upp. Hvernig á að fara með málin í framhaldi þessa þriggja ára tímabils, eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson einmitt nefndi, ef það á að vera einhver eyða í reynslusögunni. Ég spyr hæstv. ráðherra hvernig þá eigi í komandi tilvikum að tryggja að eitthvert frumkvæði, einhver hvati verði til að nýta nýja fiskistofna eða leita nýrra möguleika. Það er óumdeilanlegt að eitt af því sem ýtti undir sóknina og lagði grunninn að þeim viðbótarréttindum sem íslenski flotinn hefur fengið á Flæmska hattinum, á Reykjanesshryggnum og uppi í Smugu, var sá ávinningur sem útgerðarmenn gerðu sér vonir um að fá á móti þeim kostnaði og þeirri áhættu sem þeir tóku. Sú er hugsunin á bak við svonefnda frumherjareglu í úthafsveiðilögunum. Hvað eiga þeir að halda sem lagt hafa í sambærilegan kostnað vegna upphafsveiðanna á norsk-íslensku síldinni? Við skulum taka annað nærtækt dæmi, þ.e. kolmunnann, ef menn, á þessu ári eða hinu næsta sem mikil þörf er á að gera, reyna fyrir sér með veiðar úr þeim stofni sem er stór og í góðu ástandi. Þessi stofn gengur inn í íslensku lögsöguna að hluta til en við höfum lítið sem ekkert nýtt okkur hann. Að mínu mati gæti hér verið uppistaða veiða sem næmu tugum ef ekki hundruðum þúsunda tonna. Ef menn leggja í þann kostnað, eiga þeir þá að reikna með því að samt sem áður verði farið eins með þær veiðar þeirra og hér á að gera gagnvart norsk-íslensku síldinni? Menn taki áhættuna af því að frumkvæði þeirra og veiðireynslu þeirra á fyrstu árum slíkra veiða verði einskis metin og henni verði hent. Ég fer fram á að hæstv. sjútvrh. svari þessu. Við getum tekið túnfiskveiðar eða önnur slík dæmi. Er hin nýja hugsun í þessum efnum að hafa engan hvata fyrir hendi með því að gelda jafnharðan ákvæði úthafsveiðilaganna eins og hér á að gera gagnvart norsk-íslensku síldinni? Telur hæstv. sjútvrh. það skynsamlegt fyrirkomulag? Telur hæstv. sjútvrh. það líklegt til að hvetja til þess á komandi árum að menn leiti fyrir sér með veiðar á nýjum tegundum? Ég tel það sorglegt afturhvarf til fyrri tíma, til heimóttarhugsunarháttarins þegar sjóndeildarhringur manna náði aldrei út fyrir 200 mílna lögsöguna. Allt of lengi sátu Íslendingar fastir innan þeirrar ósýnilegu girðingar og ég hélt að reynsla síðustu ára og þeir landvinningar sem menn hafa þó náð og skilað ómældum viðbótarverðmætum inn í greinina hefðu kennt mönnum eitthvað. Það virðist ekki vera ef marka má þetta. Sem betur fer, herra forseti, eru þrátt fyrir allt enn miklir ónýttir möguleikar, a.m.k. möguleikar sem við Íslendingar höfum ekki tekið þátt í að nýta. Við ættum þó að veiða úr þessum stofnum. Ég nefni aftur þar dæmi eins og kolmunnann og túnfiskinn. Í þessu frv., herra forseti, er sú mikila mótsögn að veiðireynsla undanfarinna þriggja ára skuli notuð til að afmarka þá sem úthlutað er til. Þá er það látið gilda. Það skulu aðeins vera skip sem veiddu eitthvað eða töldust veiða eitthvað á sl. þremur árum og síðan er 90% úthlutað til þeirra á grundvelli þessarar merkilegu reiknireglu. Á hinn bóginn er veiðireynslunni hent þegar að því kemur að skipta. Þá er veiðireynslan einskis metin og eins og ég fór yfir í fyrri ræðu minni, koma út skrautleg dæmi um báta á hafsbotni, báta sem fóru á hliðina í einu veiðiferðinni eða togara sem náðu fjórum eða fimm tonnum að meðaltali á þessum þremur árum, þ.e. þá tólf eða fimmtán tonnum yfir allt tímabilið. Þeim er úthlutað fleiri þúsundum tonna. Þannig kemur það út. Í sama mæli er tekið af skipum sem sannarlega gætu nýtt getu sína á þessu sviði. Ég spyr hæstv. sjútvrh. hvort hann sé ekki spenntur að fara að beita ákvæðum d-liðar 2. gr. frv. um að setja reglur. Ég óska hæstv. ráðherra alveg sérstaklega til hamingju og ráðuneytinu með þá ánægjulegu daga sem ráðuneytið á fram undan í maí og byrjun júní á þessu ári. Þá verður þetta sennilega ekki nægjanlegt að gera eins og sl. vor þegar fyrst var gefin út reglugerð fyrir vertíðina, svo var gefin út önnur reglugerð til að skipta upp afgangnum svo næmi einni veiðiferð á hvert skip. Svo fóru skipin út. Þá kom bræla og sum skipin neyddust til að leita vars eða fara í land með slatta. Ráðuneytið varð að gefa út þriðju reglugerðina til að þau mættu fara út aftur, enn aftur og klára slattana sína. Útkoman úr þessu öllu varð sú að við náðum ekki kvótanum. Það var nú allur árangurinn af þessu glæsilega reglugerðarverki ráðuneytisins. Þetta verður enn þá verra. Næst þarf hæstv. ráðherra, einhvern tímann á miðri vertíðinni, að meta hvað togararnir sem veitt hafa 4 og 5 tonn en fá 2--3 þús. tonnum úthlutað, eigi langt í land með að ná sínum hlut. Auðvitað verður hæstv. ráðherra að endurúthluta því, þegar líður á vertíðina og sjáanlegt er að láréttu útgerðirnar, þær á hliðinni eða hafsbotnsútgerðirnar, nái ekki miklu. Hann verður að endurúthluta því. Þá hefur hellingur skipa sótt um á grundvelli 10% reglunnar, fengið slöttum úthlutað og margir hverjir munu ekki veiða eitt einasta kvikindi af því. Þá verður ráðherra að meta hvernig hann fer með restina af því og úthlutar því. Þá mun hann gefa út reglugerð sem gengur út frá burðargetu skipanna í einni veiðiferð, þá kemur bræla, skipin fara í land með slatta. Þá verður að gefa út eina reglugerð enn um að þau megi klára slattana sína o.s.frv. Þetta er tóm della. Þetta er óskilvirk stjórnun og vitleysa vegna þess að þarna þarf að veiða takmarkað magn af uppsjávarfiskum á mjög stuttri vertíð. Í raun og veru þarf að drífa þetta magn í land á nokkrum vikum. Síldin er hvort sem er ekki í vinnsluhæfu ástandi. Hugmyndir um að gera stórt grand í því eru að mínu mati óraunhæfar þangað til við höfum náð gagnkvæmum samningum við Norðmenn um að mega elta stofninn inn í norsku lögsöguna og veiða hann þar að haustinu. Þá getum við gert okkur vonir um að fara að nýta þetta til manneldis í einhverju verulegu mæli. Ég tek undir það með hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni að fyrsta spurningin er auðvitað: Til hvers er þessi lagasetning yfir höfuð? Önnur spurning er: Ef menn vilja aftengja ákvæði 2. mgr. 5. gr. um varanlega úthlutun, af hverju er það þá ekki gert með einföldu ákvæði? Af hverju er það ekki gert með einni línu sem segir að þetta skuli þó ekki gerast næstu þrjú árin en reglurnar að öðru leyti látnar standa? Þannig væri fyrirkomulagið sambærilegt því sem var á síðasta ári og ég hallast að því að það væri illskásti kosturinn. Til vara geri ég þá kröfu að menn líti til þess að lagfæra reikniregluna sem á að gilda í þessi þrjú ár, ef sú verður niðurstaðan, og taki veiðireynsluna inn að einhverju marki. Allt annað, herra forseti, er að mínu mati bersýnilega ósanngjarnt og óhagkvæmt. Annað væri heimskulegt og mundi gera stjórnun og framkvæmd þessara mála óskilvirkari og flóknari en vera þarf. Það er hægt að setja um þetta tiltölulega einfaldar reglur sem ganga vel upp og þarf ekki að vera að hringla með eftir að vertíðin er hafin. Ég hvet hæstv. ráðherra eindregið til að leita eftir samkomulagi um breytingar á frv. í þá veru.

Herra forseti. Við fyrirspurnum hv. þm. er það að segja að þegar hann spyr hvað verði um veiðireynslu skipa sem verið hafa að veiðum árin áður en þau þau verða seld, þá er það ljóst fyrir að engum veiðirétti hefur verið úthlutað. Fyrirkomulagið sem hér er mælt fyrir um er ráðstöfun til þriggja ára. Þegar kemur að lokum þess tímabils þarf að taka ákvarðanir um það hvernig standa eigi að framhaldinu. Hér er ekki kveðið á um hvaða reglur koma til með að gilda, eftir árið 2000. Þá spurði hv. þm. hvort viðhorf mitt væri að þessi regla ætti að gilda um aðrar úthafsveiðar og hvort draga ætti úr þeim hvata sem úthafsveiðilögin gera ráð fyrir varðandi aðrar veiðar. Ég get svarað því mjög skýrt. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel að sá hvati sem felst í úthlutun samkvæmt veiðireynslu sé mjög mikilvægur. Ég tek undir með hv. þm. um að mjög brýnt er að við getum farið að hefja tilraunaveiðar með kolmunna. Við vitum að í undirbúningi eru tilraunaveiðar á túnfiski. Að mínu mati er eðlilegt, þegar kemur að úthlutun aflaheimilda úr þessum stofnum, að það byggist á grundvelli veiðireynslu í samræmi við meginreglur úthafsveiðilaganna. Varðandi síðustu spurninguna um þá spennu sem fylgir því að setja reglur af því tagi sem hv. þm. var að lýsa, þá er það ágallinn við aðferðir eins og þessar að hugsanlega þarf að taka ákvarðanir um endurúthlutun á miðri vertíð. Ég tek undir það með hv. þm. að það er ágalli. Aðferðir eins og þessar geta gert það óhjákvæmilegt.

Herra forseti. Mér er að vísu vel ljóst að það er rétt að það hefur engum varanlegum veiðiréttindum verið úthlutað og verður þá ekki næstu þrjú árin ef þetta yrði gert svona. En ég veit að ég þarf ekki að útskýra fyrir hæstv. sjútvrh. að útgerðarmenn eða eigendur skipa sem hafa stundað þessar veiðar að undanförnu velta þessum hlutum mjög mikið fyrir sér. Og það er alveg ljóst að ef óvissa ríkir um það hvort einhver réttindi fylgja skipi við kaup sem eru leidd af liðnum tíma, þá verkar það sem hemill á að menn geti tekið slíkar ákvarðanir að eðlileg þróun geti orðið af þessu tagi. Ég þekki beinlínis dæmin um að deilur hafa akkúrat staðið um það hvernig með slík réttindamál ætti þá að fara. Það hefur jafnvel valdið því að viðskipti sem sýndust báðum aðilum hagkvæm og skynsamleg hafa ekki getað orðið vegna þess að menn náðu ekki niðurstöðu um það hvernig ætti að fara með yfirfærslu á hinum hugsanlegu réttindum sem þarna gætu verið á ferðinni. Þess vegna er allt grautarlag af þessu tagi mjög slæmt hvað þetta varðar. Í öðru lagi er dapurlegt fyrir hæstv. ráðherra að þurfa að svara því þannig að hæstv. ráðherra telji mikilvægt að fyrir hendi sé hvati í löggjöfinni til að menn leiti leiða við að nýta nýja stofna en mæla svo hér fyrir frv. um algjörlega hið gagnstæða því það er hæstv. ráðherra að gera. Frv. felur í sér fráhvarf frá því, er í raun ávísun á hið gagnstæða. Og menn munu spyrja sig áður en þeir leggja í mikinn kostnað eða taka mikla áhættu t.d. sem frumkvöðlar eða brautryðjendur í kolmunnaveiðum, dýrum veiðum, áhættusömum veiðum, sem einungis mjög sérhæfð og öflug skip geta gert sér vonir um að stunda með árangri: ,,Verður svo farið eins með okkur og þá sem riðu á vaðið við veiðar á norsk-íslensku síldinni? Verður eftir þrjú til fimm ár komið með frv. klippir á ákvæði úthafsveiðilaganna og gerir veiðireynslu okkar að engu?`` 

Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að ræða þessi mál saman þar sem líta má á 8. dagskrármálið, þ.e. frv. til laga um breytingu á lögum um Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga, sem fylgifrv. með frv. um atvinnuleysistryggingar, sem er á þskj. 1127 og er frv. til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 12/1997. Nú er komin nokkur reynsla af nýjum lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð ég taldi að rétt væri að breyta nokkrum atriðum í lögunum. Ég vil taka það fram að þessi atriði eru öll ívilnandi. Þó er eitt atriðið bæði ívilnandi og eins með nokkrum hömlum. Þetta er sem sagt frv. sem er samið samkvæmt tillögum stjórnar Atvinnuleysistryggingarsjóðs sem mér voru kynntar. Helstu breytingarnar á gildandi lögum sem felast í frv. eru þær að lagt er til að jafnaður verði réttur fiskvinnslufólks sem ekki á rétt á að gera kauptryggingarsamning samkvæmt 16. kafla kjarasamnings VMSÍ og VSÍ/VMS og þeirra sem eiga þann rétt. Það er ákveðið óréttlæti í því að mismuna verkafólki eftir því hvort það eigi rétt á kauptryggingarsamningi eða ekki þannig að um þetta ákvæði held ég að engum geti blandast hugur að sé mjög til bóta. Í öðru lagi er kveðið á um rétt manna til geyma áunninn bótarétt í allt að 24 mánuði. Ákvæðið felur í sér umtalsvert svigrúm fyrir þá sem misst hafa vinnu sína til að leita að nýrri vinnu án milligöngu vinnumiðlunar og án þess að sjálfstæð leit þeirra leiði til skerðingar bótaréttar. Samkvæmt gildandi lögum leiðir það til skerðingar bótaréttar skrái hinn atvinnulausi sig ekki strax hjá vinnumiðlun þegar starfslok verða. Þetta fyrirkomulag hefur sætt mikilli gagnrýni bæði af hálfu þeirra sem eru atvinnulausir og hinna sem starfa við atvinnuleysistryggingar og vinnumiðlun. Ég hygg að það megi segja það sama um þetta atriði og hið fyrra að það sé skynsamlegra fyrirkomulag að svipta fólk ekki réttindum til atvinnuleysisbóta fyrir það eitt að skrá sig ekki strax. Þá er í þriðja lagi lagt til að sá sem hverfur af vinnumarkaði vegna töku fæðingarorlofs öðlist rétt til að geyma áunninn bótarétt í allt að 24 mánuði. Gildandi lög kveða á um að réttur til atvinnuleysisbóta geymist aðeins á meðan á töku fæðingarorlofs stendur eða í sex mánuði að meginreglu. Hér er sömuleiðis um leiðréttingaratriði að ræða og eðlilegt að gefa móðurinni tækifæri til þess að vera heima lengur en þessa sex mánuði hjá barni sínu án þess að yfir henni vofi réttindasvipting til atvinnuleysisbóta. Þá er mælt fyrir um rýmkun á rétti fanga gagnvart atvinnuleysisbótakerfinu. Samkvæmt gildandi lögum um atvinnuleysistryggingar geymir fangi áunninn rétt meðan hann er í afplánun en þó að hámarki í 24 mánuði. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að fangar geymi áunninn rétt sinn til atvinnuleysisbóta svo lengi sem afplánun varir. Svo er í frv. að finna ákvæði um rétt manna sem gegna hlutastarfi til hlutabóta. Í gildandi lögum er ekki kveðið á um tilvist þessa réttar. Rétt er að hafa það alveg skýrt að hvergi í lögum er gert ráð fyrir því að hlutabætur séu greiddar. Hins vegar hefur sú venja verið undanfarin ár að greiða hlutabætur og nú eru um 20% af þeim sem eru á atvinnuleysisskrá á hlutabótum. En þær eiga ekki stoð í lögum og út af fyrir sig væri einfalt að ákveða að héðan af yrðu hlutabætur ekki greiddar. Hér er farin sú leið að fá þeim lagastoð og það er ívilnandi. Hins vegar er þessi réttur takmarkaður með tvennum hætti; annars vegar að réttur þessi geti verið til staðar í allt að tvö ár á bótatímabili og hins vegar að réttur til hlutabóta falli niður fari tekjur af hlutastarfi yfir ákveðin viðmiðunarmörk. Þá er einnig gert ráð fyrir í frumvarpinu að þeir sem stunda hlutastörf geti geymt áunninn bótarétt í allt að 24 mánuði hafi starfshlutfall þeirra verið hærra áður en þeir réðu sig í viðkomandi starf. Er þetta ákvæði til rýmkunar á réttarstöðu fólks sem gegnir hlutastörfum þar sem gildandi lög hafa verið túlkuð á þann veg að þessir einstaklingar verði að skrá sig sem umsækjendur um atvinnuleysisbætur á móti hlutastarfinu en sæta skerðingu áunnins bótaréttar ella. Að lokum, herra forseti, er skýrt kveðið á um hvaða greiðslur úr Tryggingastofnun eða lífeyrisjóðum komi til frádráttar atvinnuleysisbótum. Í þinginu er til meðferðar frv. frá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, sem tekur á þessu atriði. Það er mjög óeðlilegt að ekknabætur skuli vera látnar skerða atvinnuleysisbætur og það voru mistök við setningu laganna að undanskilja þær ekki. Skert er hjá ekkjunni vegna þeirra bóta sem hún fær en t.d. konan sem á lifandi mann á sjónum sem hefur jafnvel háar tekjur, hefur fullan rétt og þar er ekki skert vegna tekna sem bóndinn dregur í búið. Þetta ákvæði frv. gengur sem sagt í sömu átt og frv. hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur sem ég hef áður lýst stuðningi við í þinginu. Prentuð er umsögn um frv. sem fskj. frá fjmrn. og þar segir, með leyfi herra forseta, í niðurlagi: ,,Mat á heildaráhrifum frumvarpsins á kostnað ríkissjóðs er ekki einhlítt og fer eftir því hversu margir nýta sér hin nýju ákvæði. Þó má ætla að kostnaður ríkissjóðs breytist óverulega, verði frumvarpið að lögum, jafnvel lækki lítils háttar. Þetta var um frv. um atvinnuleysistryggingar. Hvað varðar frv. um Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga á þskj. 1128, þá er þar einungis verið að fjalla um samhljóða ákvæði til samræmis við hið fyrra frv. þannig að sömu meginreglur gildi bæði um Atvinnuleysistryggingasjóð og Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga. Mér er ljóst, herra forseti, að nú er skammur tími til stefnu til afgreiðslu málsins og vera má að ekki vinnist tími til að afgreiða það á þessu þingi nema þá að um það sé allsherjarsamstaða. Þetta er hins vegar lítið mál. Í því eru réttlætisatriði og skynsamleg og ég vil leyfa mér að vona að hv. þingheimur treysti sér til að afgreiða málið fyrir vorið. Ég geri tillögu um að hv. félmn. fái frv. til meðferðar. Ef hún treystir sér ekki til þess að afgreiða þau fyrir þinglok þá verða þau auðvitað að bíða haustsins. En þakklátur væri ég ef hv. félmn. sæi sér fært að fjalla um málið og afgreiða það fyrir þinglok.

Hæstv. forseti. Vegna þessara síðustu ummæla hæstv. félmrh. vil ég harma það hve seint þessi frv. koma fram því að vissulega er hér um réttarbætur að ræða. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra hefur ýmislegt komið fram um framkvæmd laganna um atvinnuleysistryggingar. Ýmsir hnökrar hafa verið á þeim og margt sem upp hefur komið á vinnumarkaði hefur beint sjónum að því hvernig lögin virka í raun og veru þegar fer að reyna á. Því er hér um leiðréttingar að ræða sem ég lýsi fullkomnum stuðningi við og hefði viljað hafa tíma til að vinna í hv. félmn. Ég skal svo sannarlega gera mitt til að reyna að sjá til þess að nefndin afgreiði þessi mál. En það verður að segjast eins og er að tíminn er vægast sagt naumur og hv. félmn. er að vinna við afar stór mál þar sem eru húsnæðisfrumvörp hæstv. félmrh. og jafnréttisáætlun ríkisstjórnarinnar sem ég hefði mjög gjarnan viljað klára á þessu vori. Mér þykir afar slæmt að landið skuli vera án jafnréttisstefnu mánuðum saman þó að sumum finnist þar kannski vera bættur skaðinn. En staðan er sú að skammt lifir þings, skammur tími er til stefnu og við verðum að sjá hverju fram vindur. Þingmenn minnast þess eflaust að á sínum tíma varð allnokkur rimma um núverandi lög um Atvinnuleysistryggingasjóð og einnig um Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga. Við í stjórnarandstöðunni vorum býsna ósátt við margt sem þar var verið að gera og þau mál öllsömul tengdust líka hinni nýju Vinnumálastofnun félmrn. sem vinnur eftir lögum um vinnumarkaðsaðgerðir. Vissulega fer að verða tímabært að skoða rækilega hvernig sú stofnun hefur farið af stað, hvað þar er verið að gera og hvernig þetta hefur allt saman virkað til að draga úr atvinnuleysi og aðstoða þá sem eru að leita sér að vinnu. Sem betur fer hefur efnahagsþróunin komið okkur til aðstoðar og það hefur dregið úr atvinnuleysinu. Jafnframt hafa ýmis séreinkenni þess komið í ljós. Þar vil ég sérstaklega rifja upp og nefna það sem við ræddum reyndar fyrr í vetur sem er langvarandi og stöðugt atvinnuleysi kvenna. Atvinnuleysi kvenna er enn þá mun meira en atvinnuleysi karla. Ákveðinn hópur fólks býr við langtímaatvinnuleysi og einnig er mjög vert að gefa gaum ungu fólki sem er því miður oft illa menntað eða hefur ekki lokið skóla, það á greinilega erfitt með að fá vinnu. Við þessu öllu þarf að bregðast. Ég vil geta þess, hæstv. forseti, að mér gafst kostur á því núna fyrir u.þ.b. hálfum mánuði að sækja ráðstefnu Norðurlandaráðs um velferðarkerfið og vinnumarkaðsmál. Það var afar fróðleg ráðstefna sem ég á reyndar eftir að finna tíma til að gera almennileg skil og ég hef svo sannarlega hugsað mér vegna þess að þar kom margt athyglisvert fram, ekki síst það sem snertir atvinnuleysi. Þá verður mér einkum hugsað til þess sem Svíar eru að gera í þeim efnum. Það tengist annars vegar því að þó að margt megi segja um Evrópusambandið hafa þeir mjög miklar áhyggjur af því mikla atvinnuleysi sem er í ríkjum Evrópusambandsins. Það hefur verið samþykkt í ráðherraráðinu að setja aðgerðir gegn atvinnuleysi þar mjög ofarlega á blað og grípa til sameiginlegra og samræmdra aðgerða gegn atvinnuleysinu. Á ráðstefnunni sem ég sótti í Stokkhólmi var einmitt fulltrúi frá sænska vinnumálaráðuneytinu sem greindi frá ýmsum hugmyndum og aðgerðum sem þar væru á döfinni. Mér fannst þar sérstaklega athyglisvert að þeir eru að taka upp svokallaðar hundrað daga áætlanir sem beinast einkum að ungu fólki. Þar er stefnt að því að reyna að endurmennta, þjálfa og koma viðkomandi í vinnu á hundrað dögum. Ef ekki hefur ræst úr eftir 90 daga eru sérstakir samningar við sveitarfélögin til vara. Mér fannst einna athyglisverðast að þetta unga fólk fer beint yfir til sveitarfélaganna, sem setur það í ákveðin verkefni, og þá hefst þar nýtt ferli. Þetta er mjög athyglisvert að kynna sér nánar sem aðgerð til þess að draga úr atvinnuleysinu. Því nefni ég þetta, hæstv. forseti, að mér finnst mjög forvitnilegt að reyna að átta mig á því hvað gerst hefur í kjölfar nýrra laga um Atvinnuleysistryggingasjóð og Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga og vildi gjarnan beina því til hæstv. félmrh. að hann greini okkur aðeins frá því í umræðunni hvert mat hans er á þessum breytingum. Ég hef heyrt ýmsa gagnrýni á lögin og m.a. kom upp töluverð umræða síðasta sumar um framkvæmdina og að ákveðinn hópur fólks hefði orðið fyrir skerðingu á bótum. Eftir því sem ég best veit var reynt að kippa því í liðinn og eflaust hefur ýmislegt komið upp. Ég hef líka heyrt gagnrýni á hina nýju Vinnumálastofnun. Umræða hefur verið um úthlutunarnefndirnar og mörgum finnst að stofnunin hafi farið hægt af stað og að þar sé ekki nægilega mikil sérþekking á málunum. Þetta er mjög ung stofnun og eflaust á margt eftir að koma þar í ljós. Ég verð að viðurkenna að við í félmn. höfum ekki getað gefið okkur tíma til að fylgjast nógu vel með þróuninni og það er eitt af því sem stendur til hjá okkur fljótlega að heimsækja stofnunina og sjá hvernig gengur og hvert mat þeirra sem þar vinna er á því hvernig gengið hefur. Áður en ég vík að frv. væri líka afar fróðlegt að heyra frá hæstv. félmrh. hvernig gengið hefur með Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga, hvernig hefur gengið að skilgreina þá hópa sem eiga þar rétt, hvað eru deildirnar orðnar margar, hversu margir fá bætur o.s.frv. Í umræðunni var talað um að hæstv. ráðherra ætlaði að skoða sérstaklega ákveðna hópa einyrkja, t.d. þýðendur, og ég vildi biðja hæstv. félmrh. að upplýsa okkur um það hvort þessi hópur hefur farið af stað. Hefur eitthvað gerst í málefnum þýðenda og annarra einyrkja sem vöktu athygli á stöðu sinni þegar frv. var til umræðu? Þær breytingar sem verið er að leggja til sýnist mér að muni sérstaklega koma konum til góða og ég fagna því alveg sérstaklega, ekki síst í ljósi þess eins og ég nefndi hér fyrr að konur eru mun fjölmennari í hópi atvinnulausra en karlar. Það kom einmitt fram þegar verkfall sjómanna var yfirvofandi hve fiskvinnslufólk og þá ekki síst konurnar standa oft veikt að vígi. Það er því hið besta mál að hér skuli lagt til að jafna rétt þeirra. Eins líst mér mjög vel á það og ég held að það sé mjög þarft að fólk geti geymt bótarétt sinn lengur en nú er heimilt vegna þess að mjög margt getur valdið því að fólk hverfur af vinnumarkaði um skeið og oft getur tekið langan tíma að finna vinnu þó að fólk geti kannski á einhvern hátt séð sér farborða á meðan. Eins er með fæðingarorlofið. Það er mjög algengt að konur teygi fæðingarorlofið í heilt ár og jafnvel lengur og auðvitað er mjög slæmt að missa réttinn til atvinnuleysisbóta þegar þannig stendur á að foreldrar eru að reyna að vera heima til þess að sinna sínum litlu börnum. Ég fagna alveg sérstaklega því sem hér er lagt til um rýmkun á rétti fanga. Ég vil rifja það upp að þegar við vorum að fjalla um lögin um Atvinnuleysistryggingasjóð var vakin sérstök athygli okkar á erfiðri stöðu fanga sem eiga oft mjög erfitt með að fá vinnu og koma út réttindalausir sem verður því miður oft til þess að þeir fara út af mjóa veginum og lenda oft og tíðum aftur á þeim breiða í heldur slæmum félagsskap. Ég minnist þess að hv. þm. Margrét Frímannsdóttir vakti athygli á þessu og við fengum fulltrúa frá Fangelsismálastofnun og öðrum aðilum til þess að kanna þetta sérstaklega en því miður gafst ekki tími til þess að gera á þessu breytingu þegar lögin voru endurskoðuð í heild. Það er mjög gott að hér skuli vera tekið undir tillögu hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur sem benti réttilega á hve skerðingar á tryggingabótum geta oft verið óréttlátar og hér er verið að koma til móts við þau sjónarmið. Allt það sem verið er að leggja til er eftir því sem ég best fæ séð mjög til bóta og þó að það sé nú svolítið erfitt að átta sig hér á umsögn fjárlagaskrifstofunnar, hún bendir á að ýmislegt eykur kostnaðinn en annað kemur sem sparnaður á móti og fer allt eftir því hversu margir nýta sér viðkomandi ákvæði þá virðist útkomman svona vera einhvers staðar nálægt núllinu. Sannast að segja er afar erfitt að átta sig á því hver útkoman er. En það skiptir minnstu máli að mínum dómi. Það sem mestu skiptir er að hér er um réttarbætur að ræða. Það hefur dregið mjög mikið úr atvinnuleysinu og þar af leiðandi þeim kostnaði sem er við atvinnuleysið en við þurfum svo sannarlega að sinna vel þeim hópi sem er atvinnulaus, greina hann og reyna að átta okkur á því hvaða aðgerðir koma því fólki best til góða og við megum auðvitað ekki gleyma því að það eru og verða áfram sveiflur í efnahagslífinu og það getur gerst hér eins og annars staðar að atvinnuleysi vaxi að nýju. Töluverður uppgangur hefur t.d. verið í efnahagslífi Danmerkur en þar er samt sem áður mikið atvinnuleysi og hefur verið lengi og viðvarandi þannig að við þurfum svo sannarlega að vera vakandi yfir breytingum sem eiga sér stað í atvinnulífinu, tæknilegar breytingar, samruna fyrirtækja og fleira og fleira sem veldur því að störfum fækkar. Þess vegna þurfum við að sníða kerfi okkar og laga sem best að því að aðstoða fólk við það að vera virkt í vinnu og að reyna að skipuleggja endurmenntun og símenntun og andlega og líkamlega uppbyggingu sem kemur hinum atvinnulausu best að notum. Ég ítreka stuðning minn þessi frv. og vona svo sannarlega að okkur gefist tími til þess að klára þau fyrir vorið en ég verð að viðurkenna að ég er ekki mjög bjartsýn í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur og hæstv. félmrh. Páls Péturssonar er ýmislegt í þeim frv. sem hér eru til umræðu sem horfir til bóta, annað sem er umdeilanlegt og sumt gagnrýnivert. Ég vil byrja á að fagna því sérstaklega að með þessum frv. skuli orðið við þeim tillögum sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir bar fram í þinginu þess efnis að hætt yrði að skerða atvinnuleysisbætur hjá fólki sem fær makalífeyri eftir látinn maka. Þetta var eflaust slys á sínum tíma þegar sú breyting var gerð eins og reyndar kom fram í máli hæstv. félmrh. þegar frv. hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur var til umræðu. Hann lýsti því þá yfir að þetta yrði lagfært og það er gert með þessum frv. Ég vil sérstaklega fagna því að það skuli gert. Af öðrum þáttum sem horfa til bóta í þessum frv. má nefna ákvæði þess efnis að einstaklingum er heimilað að geyma áunninn bótarétt í tvö ár og að sá réttur taki einnig til þeirra sem nýta sér fæðingarorlof. Reyndar mun þetta hafa verið við lýði í fyrri lögum en ekki á eins afdráttarlausan hátt og hér er varðandi fæðingarorlofið. Þessu vil ég einnig fagna. Þá vil ég taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur varðandi rétt fanga til að geyma bótarétt en vil beina því til hæstv. ráðherra hvort ekki væri æskilegt að setja í lögin ákvæði þess efnis að fangar gætu áunnið sér rétt til atvinnuleysisbóta með vinnu í fangelsum. Þetta er nokkuð sem mætti taka til athugunar í meðförum þingsins. Það sem ég tel umdeilanlegast í þessum frv. og gagnrýnivert er ákvæði þess efnis að skerða réttindi hlutavinnufólks. Það kemur fram í frv. að einstaklingar sem hafa unnið fulla vinnu en er þröngvað til að taka að sér hlutastörf, eru þó yfir frítekjumarki sem mun vera rúmar 78 þúsund kr., 78.636, missa réttinn til atvinnuleysisbóta. Ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hverjar áætlanir séu um fjölda einstaklinga. Hvað er líklegt að skerðing atvinnuleysisbótanna taki til margra einstaklinga? Í skýrslu Vinnumálastofnunar sem birt var 23. mars sl. kemur fram að 17,6% þeirra sem voru skráðir atvinnulausir í lok febrúar er í hlutastörfum. Hér erum við að tala um rúmlega eitt þúsund manns. Spurning mín til hæstv. ráðherra, sem er að leggja til með þessum frv. að atvinnuleysisbætur hlutavinnufólks sem er yfir því frítekjumarki, sem ég vísaði til áðan, verði skertar, er þessi: Hvað ætlar félmrn. að um marga einstaklinga sé að ræða sem verði fyrir skerðingu af völdum þessarar lagabreytingar, ef af verður? Við þekkjum að það er mikið kappsmál allra að koma atvinnuleysinu niður, útrýma atvinnuleysi í landinu. Þar í ofanálag er það kappsmál stjórnvalda að koma atvinnuleysistölunum niður. Spurningin er þessi: Hvað gerist þegar farið er að höggva í bæturnar á þann hátt að fólk sjái ekki lengur hag sinn í því að skrá sig atvinnulaust og mun þetta eitt ekki koma til með að gefa okkur falska mynd um ástandið þegar fram líða stundir? Þetta er nokkuð sem hefur tíðkast í fyrirtækjum og einnig stofnunum á vegum hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, að þegar kreppir að er fólki oft stillt upp við vegg. Ég þekki þess mörg dæmi, t.d. á sjúkrahúsum þar sem starfsstéttir hafa hreinlega verið spurðar hvort þær vilji horfa upp á að félögum þeirra verði sagt upp störfum eða að taka hinn kostinn að minnka við sig vinnu og fara í hlutastörf. Einstaklingur sem er með allsæmilegar tekjur, við skulum segja 150--160 þúsund kr. á mánuði, og færi niður í helmingsstarf fengi engar atvinnuleysisbætur. Við vitum að hrapið úr tekjum sem einstaklingur hefur í fullu starfi niður í atvinnuleysisbætur eða niður í hálft starf, ef því er að skipta, veldur miklum búsifjum hjá fólki og miklum vandræðum. Hér er á ferðinni lagafrv. sem skerðir kjör þessa fólks í krónum talið. Og spurning mín er: Um hve marga af rúmlega eitt þúsund manns sem er á atvinnuleysisskrá í hlutastörfum er að ræða sem verða fyrir skerðingu af völdum þessara frv. ríkisstjórnarinnar? Því við þurfum að hafa þetta vel kortlagt áður en við göngum frá lagafrv. og áður en við samþykkjum þau á Alþingi. Ég vil vekja athygli á því að enda þótt atvinnuleysi hafi lítillega minnkað þá er atvinnuleysi á Íslandi mjög mikið. Það er mjög mikið hjá þjóð sem frá stríðslokum og fram á þennan áratug þekkti varla atvinnuleysi, ef undantekin eru árin í lok sjöunda áratugarins. Atvinnuleysi var mjög sjaldan yfir einu prósentustigi. Núna mælist atvinnuleysi 3,7% og á árinu 1997, síðasta ári, þá voru 5.230 manns að meðaltali atvinnulausir á Íslandi. Þetta er mikill fjöldi. 5.200 vinnufærir einstaklingar höfðu ekki atvinnu. Það sem mér finnst vera áhyggjuefni er hve þetta málefni, málefni atvinnulausra, hefur vikið til hliðar í þjóðmálaumræðu á Íslandi. Það er engu líkara en þjóðin sé farin að sætta sig við þetta ástand og það er mjög alvarlegur hlutur vegna þess að rúmlega fimm þúsund manns atvinnulausir eru rúmlega fimm þúsund mönnum of mikið á atvinnuleysisskrá. Ég vil af þessu tilefni vekja athygli á þáltill. sem flutt var á þinginu fyrr í vetur. 1. flm. var hv. þm. Svavar Gestsson en flm. voru auk hans Kristín Ástgeirsdóttir, sá er hér stendur, og Guðmundur Árni Stefánsson, þar sem við leggjum til að skipuð verði nefnd með fulltrúum allra stjórnmálaflokka og vinnumarkaðarins til að semja heildstæða skýrslu um réttindi þeirra sem ekki hafa atvinnu, eru að leita sér að vinnu eða hafa misst vinnu, og gera tillögur til að bæta hag þeirra og tryggja þeim skilyrðislaust sömu mannréttindi og aðrir hafa. Í þessari þáltill. eru tilgreind nokkur atriði sem við viljum að verði tekin sérstaklega til könnunar. Af þessu tilefni vil ég líka rifja það upp að hér heyrast annað veifið úr munni stjórnmálamanna mjög fordómafullar yfirlýsingar í garð atvinnulauss fólks. Þannig var að skilja á hæstv. fjmrh. í fjölmiðlum ekki alls fyrir löngu að atvinnuleysisbætur væru of háar. Þær hömluðu því að hægt væri að koma atvinnuleysisstiginu niður í það horf sem það var fyrir þann tíma sem atvinnuleysið hóf innreið sína í stórum stíl. Það væri fróðlegt að heyra álit hæstv. félmrh. á þessum yfirlýsingum samráðherra hans um atvinnuleysisbæturnar. Mönnum til upplýsingar eru atvinnuleysisbætur nú tæpar 60 þús. kr. á mánuði, 59.636 kr., og held ég að fæstum finnist það vera of há upphæð og ljóst að enginn lifir góðu lífi af slíkri fjárupphæð, ef menn yfirleitt geta lifað af slíkri fjárupphæð. Þetta lýsir náttúrlega mikilli vanþekkingu á kjörum fólks, það lýsir vanþekkingu á kjörum atvinnulausra og það lýsir vanþekkingu á kjörum láglaunafólks á Íslandi þegar ráðherra leyfir sér að koma fram með fullyrðingar af þessu tagi. Af þessu tilefni hafa samtök launafólks ályktað og mótmælt þessum yfirlýsingum ráðherrans. Stjórn BSRB samþykkti í byrjun þessa mánaðar ályktun þar sem lagt er til að aðilar vinnumarkaðar og stjórnvöld leggist á eitt um að útrýma atvinnuleysi hér á landi fyrir aldamót. Í þessari ályktun sem kemur frá stærstu heildarsamtökum opinberra starfsmanna er vakin athygli á því að atvinnuleysi hjá konum er umtalsvert meira en hjá körlum, sem er umhugsunarvert í ljósi þeirra aðgerða sem stjórnvöld hafa gripið til til að draga úr atvinnuleysi. Þær aðgerðir hafa fyrst og fremst beinst að hefðbundnum karlastörfum á sama tíma og skorið hefur verið niður við störf þar sem konur vinna, t.d. í heilbrigðisþjónustunni, í umönnunarstörfum og annarri þeirri starfsemi þar sem konur eru helst við störf. Ég ætla að leyfa mér að ljúka máli mínu með því að lesa upp niðurlagið í þessari ályktun sem kom frá BSRB og er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Stjórn BSRB hvetur stjórnvöld og aðila vinnumarkaðarins til þess að sameinast um markvissa stefnu til að útrýma atvinnuleysinu fyrir árið 2000. En það verður ekki gert með því að lækka bæturnar heldur einungis með því að auka framboð á störfum fyrir þá hópa sem eru atvinnulausir. Það er m.a. hægt með því að snúa þeirri þróun við sem verið hefur í heilbrigðisþjónustunni þannig að við verðum áfram í fremstu röð í heiminum á því sviði.`` Ég ætla ekki að hafa orð mín miklu fleiri um þetta. Ég bíð þess að heyra frá hæstv. félmrh. nánari upplýsingar um hvert sé mat félmrn. á fyrirhuguðum skerðingum á atvinnuleysisbótum til hlutavinnufólks. Það er ljóst að margir einstaklingar verða fyrir umtalsverðum skerðingum. Í máli mínu hefur komið fram að hlutavinnufólk er 17,6% allra þeirra sem eru á atvinnuleysisskrá, rúmlega eitt þúsund einstaklingar. Hve margir þessara einstaklinga verða fyrir skerðingu vegna þeirra frv. sem hæstv. félmrh. hefur lagt fyrir þingið?

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir jákvæðar undirtektir við þessi frumvörp sem ég er að mæla fyrir. Sannleikurinn er sá að hér er um tiltölulega einföld ákvörðunaratriði að ræða þannig að ég held að það þurfi ekki að fara í löng eða mikil nefndastörf í kringum þau til þess að gera sér grein fyrir því hvernig þetta er. Annaðhvort vilja menn hafa þetta svona eða halda óbreyttu ástandi og ég á von á að nefndarmenn telji að það sem er lagt til í þessum frumvörpum sé betra en það sem er í gildandi lögum og það fyllir mig ákveðinni bjartsýni. Vinnumálastofnun er að komast á laggirnar. Satt að segja hefur þar ýmislegt gengið hægar enn ég hefði viljað. Þarna er um mikið verkefni að ræða að koma þessu öllu á laggirnar. Þarna eru veruleg nýmæli og þetta er að komast á fullan skrið. Ég tel að mjög æskilegt væri ef hv. félmn. vildi gefa sér tíma að þingi loknu --- ég geri ekki ráð fyrir að það geti orðið meðan þing stendur eða fyrr en eftir þinglok --- til að heimsækja Vinnumálastofnun og jafnframt félmrn. Þau væru mjög velkomin í félmrn. Við vildum gjarnan kynna ykkur vinnuklúbbinn og þau önnur tiltæki sem við erum með á prjónunum eða starfrækjum til að reyna að hamla gegn langtímaatvinnuleysi og til að hjálpa fólki til vinnu. Við erum í námskeiðahaldi og jafnframt held ég að gagnlegt væri að kynna betur starfsmenntun í atvinnulífinu. Það er töluvert umfangsmikil starfsemi og nauðsynleg sem er í gangi. Jafnframt væri æskilegt ef nefndin hefði tækifæri eða tíma til þess að heimsækja einhverja af þeim svæðisvinnumiðlunum sem komnar eru í gang. Fyrir nokkru var formlega opnuð svæðisvinnumiðlun á Blönduósi og þar var jafnframt settur jafnréttisfulltrúi með tilheyrandi starfsemi með áherslu á atvinnulíf eða að útvega konum atvinnu með tilliti til þess að í því kjördæmi er atvinnuleysi meðal kvenna skráð hæst á landinu og hefur svo verið því miður um marga mánuði. Á þessum svæðisvinnumiðlunum á að gera starfsleitar\-áætlanir með hverjum einstaklingi sem hefur verið atvinnulaus í tíu vikur samfleytt og þar á eftir er honum borgað fyrir að fylgja sinni starfsleitaráætlun, þ.e. fyrir það að leita sér að vinnu. Varðandi Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga, þá hefur gengið sorglega hægt að samræma þar sjónarmið varðandi reglugerðarsetningu og ég verð að taka það á mig að mér finnst að það hafi gengið allt of hægt og harma að svo hefur verið en vonandi er það nú að komast í lag. Hvað varðar málefni þýðenda, þá hef ég fyrst og fremst í huga þá sem þýða fyrir sjónvarp því að þeir hafa verið í sambandi við okkur í ráðuneytinu, þá hefur verið lögð töluverð vinna í það að reyna að finna einhvern botn í þeirra málum, en það er bara ekkert einfalt. Þessir menn eiga undir annað ráðuneyti að sækja, þ.e. stofnanir sem heyra undir menntmrn. og niðurstaðan varð sú og ég hélt í góðu samkomulagi lögfræðinga í félmrn. og fyrirsvarsmanna þýðenda, að reyna að leysa þeirra mál í samstarfi við menntmrn. En þeir eru sem sagt ekki orðnir aðilar að tryggingasjóðnum, m.a. vegna þess að þeir hafa ekki félag með sér. Þetta eru verktakar eða þeim hefur verið haldið sem verktökum og þeir eru ekki skipulagðir í sinni verkalýðsbaráttu og þeirra tengsl eru mjög lausleg. Minnst var á verkfall sjómanna. Það er rétt að segja frá því svo að það komist inn í Alþingistíðindi að meðan á verkfalli sjómanna stóð kom upp hugmynd að reyna að koma í veg fyrir að stór hópur fiskverkafólks yrði rekinn á atvinnuleysisskrá. Ég tók þá ákvörðun að Atvinnuleysistryggingasjóður greiddi fyrirtækjunum til þess að halda fólkinu á launaskrá og fannst það miklu heppilegri lausn en að fyrirtækin færu að segja fólkinu upp og reka það beinlínis á atvinnuleysisbætur. Allmörg fyrirtæki urðu við þessu og röskuðu þá ekki háttum fiskverkafólks, starfsfólksins síns, eins og annars hefði orðið. Í þetta fóru töluverðir peningar og hugsanlega þarf að grípa til einhverra ráðstafana síðar á árinu ef sá kvóti sem til þess er ætlaður klárast. Hv. 17. þm. Reykv. spurði nokkurra spurninga. Hann talaði um skerðingu á réttindum hlutavinnufólks. Ég hef ekki hér tölu þess fólks sem kæmi til með að skerðast hjá. Það er tiltölulega auðvelt að nálgast hana og ég vonast eftir að geta komið henni til nefndarinnar ef hún er að starfa að þessum málum. Ég skal strax fara fram á það við Vinnumálastofnun að fá þessar upplýsingar. Ég hafði ekki útbúið mig með þær undir þessa umræðu. Sannleikurinn er sá að það er mjög torvelt að fá hlutavinnufólk til að taka fullt starf. Við höfum reynt töluvert til þess að fá það til að taka fullt starf. Í byggðarlagi sem ég þekki var fyrirtæki sem sótti um að flytja inn útlendinga. Þar var töluvert atvinnuleysi og farið var fram á það við viðkomandi fyrirtæki og viðkomandi vinnumiðlun að þeim sem voru á skránni væri boðin sú vinna sem í boði var. Það bara gekk ekki og voru þó á milli 20 og 30 á atvinnuleysisskrá í byggðarlaginu. Margt af því var hlutavinnufólk og ekkert af því treysti sér til þess að taka þá vinnu sem þarna var í boði. Síðan er ein hlið enn á þessu. Til eru fyrirtæki sem eru farin að praktísera það að láta vaktirnar ekki vera nema sex klukkustundir og skerða þannig starfshlutfall fólksins en ná á sex tímum sömu eða svipuðum afköstum hjá fólkinu og á átta tímum, en ætla svo Atvinnuleysistryggingasjóði að borga sem svarar skerðingunni á starfshlutfallinu. Það er ólag á þessu hlutabótaskipulagi og það er mjög nauðsynlegt að lagfæra það. Rétt er að hafa í huga í þessari umræðu að frítekjumarkið kemur líka til. Atvinnuleysisbætur eru rétt tæpar 60 þús. kr. á mánuði en atvinnuleysisbætur plús frítekjumarkið eru 78.974 kr. þannig að ef maður skoðar annars vegar fólk sem er á strípuðum atvinnuleysisbótum og hefur e.t.v. ekkert annað og hins vegar hlutabótafólkið sem vinnur hálfan daginn eða vinnur að hluta og nær þó nærri 80 þús., þá er þarna nokkurt ósamræmi og ég held að þetta frítekjumark sé sæmilega rýmilegt. Það er auðvitað matsatriði hvenær atvinnuleysi er mikið og hvenær lítið. Ég tel að atvinnuleysi hér sé of mikið og er einbeittur í því að við þurfum að lækka það, við þurfum að minnka það. Það er engum greiði gerður með því að vera atvinnulaus. Við eigum að reyna að stuðla að því að sem allra flestir sem geta unnið hafi vinnu. Þess vegna er það mikil þversögn að hér skuli vera þvílíkur vinnuaflsskortur sem raun ber vitni. Við erum með í vinnu á Íslandi líklega í kringum 3.000 erlenda ríkisborgara. Á atvinnuleysisskrá voru í fyrra til jafnaðar 5.230 mínus 20% vel að merkja ef við drögum hlutabótafólkið frá sem var oftast í kringum 20%. Í máli hv. 17. þm. Reykv. kom fram tilvitnun í vangaveltur sem hæstv. fjmrh. --- ég segi nú ekki hæstv. fyrrv. fjmrh. --- lét hafa eftir sér á Akureyri. Þar held ég að hann hafi verið en ekki veit ég hvað hann var að gera. En hann var með einhverjar vangaveltur um að atvinnuleysisbætur væru of háar. Nú kann það að vera hans mat en það er ekki mitt mat og það stendur ekki til að lækka atvinnuleysisbætur þannig að það liggi ljóst fyrir. Það stendur ekki til að gera það og menn geta sofið rólega þess vegna. Atvinnuleysisbætur hafa fyllilega hækkað í takt við þá launaþróun sem hefur verið í landinu og ég vænti þess að þær muni gera það áfram. Fleira var það ekki, herra forseti.

Hæstv. forseti. Ég vildi aðeins tæpa á nokkrum atriðum. Hæstv. félmrh. segir að víða sé erfitt að fá fólk til að taka fullt starf. Ég staðhæfi að það sé mjög algengt að fólk sé þvingað til að taka hlutastarf, fólk sem vill vinna fullt starf er þvingað til að taka hlutastarf. Ég þekki það úr starfi stéttarfélaga að það er algengt að þetta gerist, ekki bara á almennum markaði heldur hjá opinberum stofnunum, hjá ríkisstofnunum og hjá sveitarfélögum. Ég get nefnt fjölmörg dæmi þessa. Það er hjá þessu fólki sumu sem gerð er tillaga með þessum frumvörpum um skerðingu. Mér finnst mjög mikilvægt að ráðherrann upplýsi Alþingi um hve háar upphæðir er að ræða og um hve mikinn fjölda einstaklinga er að ræða. Þá vil ég nefna að þó að svo kunni að vera að ýmis fyrirtæki eða einhver fyrirtæki eða einhverjir einstaklingar reyni að misnota þetta kerfi eins og önnur kerfi þá er ekki þar með sagt að það réttlæti skerðingu á stuðningi samfélagsins. Bent var á það fyrir fáeinum árum að ýmsir læknar ávísuðu á óþarflega dýr lyf og þá var ráð ríkisstjórnarinnar að auka kostnað sjúklinga --- ég man að hæstv. félmrh. var mér þá innilega sammála um það --- að láta það ekki bitna á fátækum sjúklingum. Á sama hátt megum við ekki láta sviksemi einhverra eða veilur í kerfinu bitna á saklausu fólki en það er hætt við því að það gerist með þessu móti. Að lokum þetta: Það þarf ekki að vera nein þversögn fólgin í því að skortur sé á vinnu á sama tíma og útlendingar koma til landsins. Ég kem að því nánar hér á eftir því að ég veit að mér gefst kostur á að koma aftur upp.

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan hef ég ekki tiltækar upplýsingar um hversu margir mundu verða fyrir skerðingu en ég mun útvega nefndinni þær upplýsingar svo fljótt sem verða má. Þess eru dæmi að fyrirtæki ætli Atvinnuleysistryggingasjóði að greiða hluta af launum. Ég þekki það og get staðfest það sem hv. 17. þm. Reykv. sagði, að þess eru dæmi að fólk hafi verið knúið til þess að minnka við sig vinnu, þ.e. stytta vinnutíma sinn og beinlínis vísað á Atvinnuleysistryggingasjóð til þess að borga restina. Varðandi greiningu á atvinnuleysinu þá hefur það verið gert sums staðar á landinu að greina af hvaða orsökum atvinnuleysið er komið. Ástæðurnar eru margar og ég hef séð töluvert fróðlegar greiningar á þeim, en ætla ekki að orðlengja um það hér að svo komnu máli.

Hæstv. forseti. Ég ætla að gera lítið annað en botna það sem ég náði ekki að gera áðan. Það sem ég vildi sagt hafa er að það þarf ekki að vera þversögn fólgin í því þótt um sé að ræða skort á vinnuafli á einu sviði en umframframboð á öðru og ég gat um það áðan að ráðstafanir stjórnvalda á liðnum árum hafa fyrst og fremst beinst að því að skapa hefðbundin karlastörf á sama tíma og skorið er niður á starfssviðum þar sem konur starfa einkum. Ég vitnaði í þáltill. sem fjórir alþingismenn hafa flutt og ég vitnaði í tillögusmíð frá BSRB. Við erum að hvetja til þess að gerð verði könnun á atvinnuleysinu, hvers eðlis það er þannig að unnt verði að grípa til ráðstafana sem útrýma atvinnuleysi í landinu.

Herra forseti. Við framsóknarmenn bentum á það fyrir síðustu kosningar að við teldum að fjölga þyrfti störfum á Íslandi um 12 þúsund til aldamóta. Nú eru allar líkur á að þau verði ekki bara 12 þúsund heldur a.m.k. 13 þúsund sem bætast við. Það er alveg ljóst að við þurfum að flytja inn fólk til þess að sinna hluta af þessum störfum. Nú þegar er vinnuaflsskortur víðast hvar um land, ekki eingöngu í karlastörfum heldur líka í kvennastörfum og í fjölbreyttum störfum. Það er ekki bara í fiski sem vantar fólk. Það eru ýmis önnur störf sem atvinnurekendur telja sig ekki geta mannað með innlendu vinnuafli.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 22/1968, um gjaldmiðil Íslands, með síðari breytingum. Efh.- og viðskn. sem hefur gefið út þetta nefndarálit. Nefndin hefur fjallað um málið og sent það hefðbundnum umsagnaraðilum til umsagnar og fengið nokkrar ábendingar. Nefndin gerir tillögu um að frv. verði samþykkt með tveimur breytingum. Þær eru: Við 1. gr. Í stað orðanna ,,fimmtíu aurum eða lægri fjárhæð sleppt, en fimmtíu og einn eyrir`` í 2. málsl. efnisgreinarinnar komi: lægri fjárhæð en fimmtíu aurum sleppt, en fimmtíu aurar. Þetta er spurningin um það hvenær hækkað er upp og hvenær lækkað er niður. Í öðru lagi er gerð sú tillaga að lögin taki gildi 1. janúar 1999 en ekki við samþykkt frv. Undir þetta nefndarálit ritar öll efh.- og viðskn. fyrir utan Sólveigu Pétursdóttur sem var fjarverandi afgreiðslu málsins.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um áframhaldandi gildi samninga með tilkomu evrunnar. Þetta nefndarálit er frá efh.- og viðskn. Frv. var sent til umsagnar til hefðbundinna aðila og fjallað um það í nefndinni. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum að annars vegar falli 2. mgr. 4. gr. niður, sem fjallar um gildistöku en að gildistakan verði í sérstakri grein sem orðist svo: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Hæstv. forseti. Undir þetta nefndarálit ritar gjörvöll efh.- og viðskn. utan Sólveigar Pétursdóttur sem var fjarverandi afgreiðslu málsins.