Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Thor Thors) Það er orðið alllangt, líklega um 3 vikur, síðan þessi blessuð skepna, sem almennt er kölluð Rauðka, hefir rölt hér um hv. d. Ég var farinn að halda, að hún ætti að fá að hvíla sig og yrði ekki meira leidd inn í hv. d. Við síðustu umr. málsins, sem var útvarpað, voru ýms atriði í ræðum andstæðinganna, sem ég vildi svara. Þessum útvarpsumr. var þannig hagað, að það varð hlutskipti okkar sjálfstæðismanna að hefja umræður, en hæstv. ráðh. nutu þeirrar sérstöðu að taka síðastir til máls, og var í síðustu ræðunum drepið á ýmislegt, sem ekki var hægt að svara í það skiptið, og verð ég að segja, að mér fannst leitt að sjá, hvernig þessir hv. ráðh. notuðu sér aðstöðu sína í þessum efnum. Í síðustu ræðu hæstv.atvmrh. voru ýmsar staðhæfingar, sem nálguðust blekkingar og sóma sér illa á þeim vettvangi, sem þær voru fluttar á. Hæstv. fjmrh. talaði mikið um það í sinni ræðu, að vegna utanríkissamninga og verzlunarástandsins yfirleitt í heiminum væru afskipti hins opinbera nauðsynleg á ýmsum sviðum. Ég býst við, að öllum hv.þm. sé kunnugt um þetta, og því þurfi engar skýringar í þessu efni frá hæstv. fjmrh. Það er ekki svo að skilja, að íhlutun þess opinbera, sem er nauðsynleg vegna utanríkissamninga, valdi nokkrum ágreiningi hér á hv. þingi. Atvikin, sem koma utan að, getum við ekkert við ráðið, og því er ekkert annað að gera í þessu efni en beygja sig undir rás viðburðanna og taka afleiðingunum af þeirri stefnu, sem almennt ríkir í heiminum. Um þetta atriði virðist enginn ágreiningur vera milli flokkanna. Hæstv. fjmrh. varð mjög tíðrætt um kjöt- og mjólkursölulögin. Ég get ekki séð, hvað sú löggjöf kemur þessari n. við, sem hér um ræðir og þeirri rannsóknarheimild, sem hún á að fá. Þessi löggjöf, sem mikið hefir verið rædd hér í hv.þd., er nú orðin að lögum. Hún kemur verksviði þessarar skipulagsnefndar ekkert við. Þá talaði hæstv. fjmrh. um það, að nauðsynlegt væri að hefja nýja markaðsleit fyrir sjávarafurðir og breyta til um verkun fiskjarins. Þetta er líka atriði, sem allir flokkar hér á þingi eru sammála um. Það kemur þessari n. ekkert við. Hæstv. ríkisstj. hefir ekki heldur álitið það koma þessari n. við. Það sýnir frv. um fiskimálanefnd, sem verður til umr. á eftir. Þeirri n. er ætlað að hafa með höndum útvegun nýrra markaða og framkvæmd nýrra verkunaraðferða. Þessi fyrirhyggja skipulagsnefndar fyrir sjávarútveginum réttlætir alls ekki þessa nefndarskipun eða það rannsóknarvald, sem nefndinni er gefið. Ég vil benda hæstv. fjmrh. á það, að hann færði við síðustu umr. þessa máls enga ástæðu fyrir því, hvers vegna ekki var leitað til Sjálfstæðismanna um þátttöku í þessari n. Hann hoppaði í kringum þetta atriði með þeim undarlega hætti að slá því föstu, eftir að andstæðingunum hafði verið varnað máls, að við hefðum gefizt upp við að rökstyðja þetta. Hæstv. fjmrh. talaði líka um nagdýrshátt, sem hann taldi lýsa sér í pólitískri baráttu sjálfstæðismanna. Þessi hæstv. ráðh. ætti sem minnst að minnast á nagdýrshátt. Ég veit ekki, hverjir hafa sýnt meiri nagdýrshátt í íslenzkri stjórnmálabaráttu en einmitt framsóknarmenn, og þá ekki sízt sá maður, sem hæstv. fjmrh. hefir hlotið sitt pólitíska uppeldi hjá. Hv. þm. V.-Ísf. leitaðist við að hrekja þá staðreynd í sinni ræðu, að þessi n. ætti að beita sér fyrir þjóðnýtingu. Hann sagði „með gleðibros á vör“ og gleðihreim í röddinni, að hann byggist við, að menn fengju áfram að búa á jörðum sínum og reka fyrirtæki sín. Ég vil minna hv.þm. á það, að hæstv.atvmrh., sem ráðið hefir þessari nefndarskipun, hefir beinlínis lýst yfir því, eins og ég hefi oft minnzt á í þessum umr., að n. eigi að vinna að þjóðnýtingu, og sama hefir blað hans gert. Ef hv.þm. vill staðhæfa, að þessi sé ekki tilgangur nefndarinnar, þá er hann þar með að gera orð hæstv.atvmrh. ómerk og að engu hafandi. Hv. þm. fór mjög hugðnæmum orðum um þau ágætu frv„ sem fram hefðu komið frá þessi n.

Heyr á endemi!

. Ég verð að segja það, að mér finnst óþarfi að vera að hlaða lofi á nefndina fyrir þau frv., sem frá henni hafa enn komið. Hv. þm. V.-Ísf. og öðrum til leiðbeiningar ætla ég að leyfa mér að fara nokkrum orðum um þessi frv. Fyrst má minna á frv. um fólksflutninga á landi, sem átti svo að heita. Það fékk ekki meira að standa í því frv. en það, að nákvæmlega hverri einustu grein var breytt af allri samgmn. Nd., bæði af hendi flokksmanna nefndarmanna í skipulagsnefnd og eins af hendi stj.andstæðinga. Jafnvel fyrirsögn frv. fékk ekki staðizt almenna gagnrýni. Fyrirsögnin var um fólksflutninga á landi, en frv. átti ekki að ná t. d. til flutninga á hestum, heldur aðeins að vera bundið við flutninga með bílum. Þessu þurfti vitanlega að breyta í frv. Um þetta frv. má segja í heild, að það er mjög vafasamt, hvort þetta mál er nokkur réttarbót fyrir þjóðina. En það getur verið réttarbót fyrir ýmsa einstaka menn, sem gætu haft einhver áhrif á það, hvernig þessum sérleyfum verður úthlutað, sem í ráði er að úthluta fyrir alla fólksflutninga með bílum. Þá kem ég að frv. um póst- og símamál. Það er lítið annað en ný lögfesting á gildandi lögum frá 1929. En þótt hér sé ekki um annað að ræða en að miklu leyti upptekningu á gildandi lagaákvæðum, þá er svo illa frá þessu gengið, að hv. samgmn. sá sér ekki annað fært en að taka sig til og breyta næstum hverri einustu grein frv. Þriðja frv. er um opinberan rekstur. Þetta er eitthvert hégómlegasta frv., sem fyrir þinginu liggur, eins og mun verða sýnt fram á við umr., sem eftir eiga að fara fram. Það hefir í för með sér stofnun 9 nýrra bitlinga. Það á að skipa 3 ráð til þess að hafa eftirlit með rekstri ríkisfyrirtækjanna. Hverju ráði verður ætlað mikið starfsmið, en samt sem áður er ekki gert ráð fyrir því í frv., að störf þessa ráðs verði víðtækari en það, að því nægi að koma saman á fund einu sinni í mánuði. Það sjá allir hversu mikið eftirlit þetta er. Þá kemur frv. um ferðamannaskrifstofu, þar sem farið er fram á það, að ríkið leggi á sig ný útgjöld við starfrækslu þessarar skrifstofu, sem annars hefir lítið sem ekkert verksvið og ekkert vald. Ég vona, að hv.þm. V.-Ísf. sjái, hve mikil ástæða er til þess að vera hugfanginn af þessum afkvæmum nefndarinnar, sem enn hafa komið í ljós. Hæstv. atvmrh. kvartaði yfir því í sinni ræðu, að andstæðingarnir í þessu máli beittu miklum stóryrðum. Ég vil segja það, að ég hefi oft heyrt þennan hæstv. ráðh. halda ræður á meðan hann var í stjórnarandstöðu, og fannst mér það helzt einkenna hans málflutning, hve stórorður hann var oft og tíðum. Ég segi honum þetta ekki til lasts. Ég geri ráð fyrir, að hann hafi oft verið hneykslaður út frá sínu sjónarmiði, á ýmsu því, sem fram kom hjá andstæðingum hans. Eins er með okkur sjálfstæðismenn. Við hneykslumst á ýmsu, sem fram fer hér í kringum okkur og getum ekki lýst okkar skoðunum nema með nokkuð sterkum orðum. Við viljum standa við þau orð, hvar og hvenær sem er. Hæstv. atvmrh. vildi gagnrýna þau orð mín, er ég minntist á það í minni ræðu, að þessi rannsóknarheimild skipulagsnefndarinnar gæti verið ránsheimild. Í 62. gr.stjskr. er eignarrétturinn lögverndaður, ekki einungis eignarréttur á veraldlegum verðmætum, heldur líka andlegum, og þá einnig á lífsreynslu manna og þekkingu þeirra, sem þeir hafa aflað sér með atvinnurekstri sínum. Með þessari rannsóknarheimild er beinlínis leyft að taka hverskonar skýrslur af mönnum, sem þessi n. telur þörf krefja. Þar með er n. að leitast við að seilast eftir verzlunar- og atvinnureynslu manna og þekkingu, til þess að leggja þá þekkingu undir sig án nokkurs endurgjalds. Ég hika ekki við að fullyrða, að það hafi í upphafi verið tilgangur nefndarinnar að ganga mjög langt inn á þessa braut. Þessa staðhæfingu mína vil ég rökstyðja með því að nefna það, að áður en nefndinni var fengin þessi rannsóknarheimild, sem frv. fer fram á, var hún farin að skrifa ýmsum iðnrekendum hér í bænum og krefja þá um mjög nærgöngular skýrslur um atvinnurekstur þeirra. Þessar skýrslur voru þannig lagaðar, að ómögulegt var að skilja þær öðruvísi en að nefndin væri að heimta að fá að vita, hvað þarf til þess að reka slíkan rekstur, sem þessir iðnrekendur hafa með höndum. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að vekja athygli hv. þings á því, hvernig þær skýrslur eru, sem n. krefur smærri iðnrekendur um. N. hefir skrifað þeim öllum sameiginlegt bréf, sem hljóðar svo: Reykjavík, l5. nóv. 1934. Skipulagsnefnd atvinnumála er að láta fara fram rannsókn á því, hversu mikils iðnaðar gæti í atvinnulífi þjóðarinnar, með það sérstaklega fyrir augum að undirbúa löggjöf, sem orðið gæti til styrktar slíkum atvinnurekstri. En með því að hér eru ekki til neinar iðnaðarskýrslur enn, leitum vér til iðnrekendanna sjálfra um þær upplýsingar, er oss eru nauðsynlegar. Leyfum vér oss því að mælast til þess, að þér gerið svo vel að gefa oss þær upplýsingar um starfsemi yðar síðastliðið ár, sem hér segir: Vörutegund eða vörutegundir, er framleiddar eru. Magn framleiðslunnar. Hve mikið af henni er selt á innlendum og hve mikið á erlendum markaði. Hráefni sundurliðuð. Hversu mikið hráefni fer í hverja fullunna einingu.

Menn taki eftir þessu

. Hve mikið er innlent hráefni. Verð á hráefni. Hve mikið er greitt fyrir orku. Starfsmannafjöldi: við framleiðslu, við skrifstofustörf, við flutninga eða dreifingu framleiðslunnar. Kaupgreiðslur. Heildsöluverð framleiðslu pr. einingu. Bendingar, sem þér kynnuð að geta gefið um breytingar á núgildandi lögum, er að einhverju leyti snerta iðnaðargrein yðar. Vér væntum þess að mega sem fyrst vænta svars frá yður. Virðingarfyllst f. h. Skipulagsnefndar atvinnumála. Ragnar E. Kvaran (sign)“. Geta menn hugsað sér, að meira sé hægt að heimta í þessu efni en hér er gert? Hvers vegna er þessa krafizt? Hvers vegna er þess krafizt að fá að vita, hvernig hráefnin eru sundurliðuð, eða hve mikið er af hverri tegund hráefnis fyrir sig í hverri fullunninni einingu. Nefndin er m. ö. o. að biðja iðnrekendur að gefa sér þær formúlur, sem þeir nota við framleiðsluna. Ég get ekki séð, að þetta hafi neina aðra þýðingu fyrir nefndina en þá, að hún geti sjálf eða fulltrúar hennar orðið færir um að taka upp þennan atvinnurekstur af iðnrekendunum. Og ég leyfi mér að fullyrða, að þetta sé gert í þeim tilgangi. Af því, hvernig n. hegðar sér þegar áður en hún hefir fengið þá rannsóknarheimild, sem frv. gerir ráð fyrir, er augljóst, að það á við fullkomin rök að styðjast, þegar ég staðhæfi, að þessi rannsóknarheimild nálgist ránsheimild. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að margir af þessum iðnrekendum hafa byrjað starfsemi sína af litlum efnum og lítilli þekkingu. Þeir hafa aflað sér aukinnar þekkingar ár frá ári í starfsemi sinni og aukinnar reynslu. Nú koma fulltrúar stj.flokkanna og heimta þessa þekkingu og lífsreynslu af þeim með einu bréfi. Það er einnig lýðum ljóst, að margir þessara iðnrekenda hafa orðið að takast á hendur dýrar utanferðir til þess að nema þessar iðngreinir. Hvaða rétt hafa þessir fulltrúar stj.flokkanna til þess að krefja þá um þessa lífsreynslu þeirra? Hæstv. atvmrh. gerði gys að því, að ég sagði, að það væri ástæða til þess að taka í þessum efnum gaumgæfilega eftir ummælum hv. 2. landsk., sem er reyndur og gamall lögfræðingur. Það var engu líkara en að hæstv. ráðh. yrði afbrýðissamur, þegar ég talaði um, að hv. 2. landsk. væri reyndur lögfræðingur. Hv. 2. landsk. benti á það, að það er hv.Alþ., sem ætlar sjálfu sér það vald að rannsaka einstök málefni, eins og gert er ráð fyrir í 34. gr.stjskr. Hann benti einnig á það, að það vald er ætlað hv.þm. einum. Þessi skipulagsnefnd er hinsvegar skipuð mönnum, sem ekki eiga sæti á þingi og það er einkennilegt, ef hv.þm. geta fyrir sitt leyti samþ. að veita utanþingsmanni þann rétt, sem stjskr. ætlar þm. einum. Þá sagði hæstv.atvmrh. í sinni síðustu ræðu, að rannsóknarheimild skipulagsn. væri samskonar vald og t. d. milliþn. í sjávarútvegsmálum hefði. Ég vil benda á mismuninn. Milliþn. í sjávarútvegsmálum er ætlað að kynna sér hag sjávarútvegsins eins. Það er samskonar n. og margar siðaðar þjóðir skipa, þegar þarf að rannsaka einstakar atvinnugreinir. En þessi skipulagsn. á sér enga líka. Hún getur rannsakað allt. Hún er ekki bundin við neitt nema geðþótta nefndarmanna sjálfra. Ennfremur sagði hæstv.atvmrh., að það ætti að gefa skipulagsnefndinni sömu upplýsingar og menn væru hvort sem er skyldugir til þess að láta skattanefnd í té. Hér er einnig um stórfelldan mismun að ræða. Menn gefa skattanefnd aðeins upplýsingar um efnahaginn og skattanefndin má rannsaka, hvort menn gefa réttar skýrslur. En þessi n. hefir aftur á móti, eins og ég er búinn að taka fram, heimild til þess að leggja undir sig lífsreynslu manna og sérþekkingu þeirra í atvinnugreinum þeirra. Þá tók hæstv.atvmrh. það fram, að það, að þessir menn, sem n. skipa, væru pólitískir, væri meiri trygging fyrir því, að þeir kæmu sínum málum áfram. Þar með finnst mér hann sanna, að þetta sé pólitísk nefnd, og vald nefndarmanna, og sérstaklega meiri hl. nefndarinnar, sem er skipaður sósíalistum, er í sjálfu sér nægileg sönnun fyrir því, hvert verkefni n. er. Það hefir nú farið svo, að brtt.hv.þm. V.-Ísf. hefir verið samþ. Hún fer fram á það, að sjálfstfl. sé heimilað að skipa 2 menn í þessa n. Hvort Sjálfstfl. notar sér þessa heimild, er óráðið, en það veitti sannarlega ekki af því, að einhverjir sjálfstæðismenn kipptu í taumana á Rauðku gömlu og reyndu að beina leið hennar í aðra átt. En jafnvel þótt Sjálfstfl. taki þessu boði, er n. samt ranglátlega skipuð. Ef einhver sanngirni ætti að ríkja í skipun n., þá hefði hún átt að vera kosin hlutfallskosningu á Alþingi. Þá hefði fyrst mátt vænta þess, að landsmenn hefðu tekið vel í starfsemi hennar og reynt, að svo miklu leyti sem ópólitískur alvarlegur tilgangur var bak við nefndarskipunina, að greiða götu hennar, svo að störf hennar mættu koma að sem mestum notum. Nú hefir þetta ekki verið gert, og hvernig sem fer um þátttöku sjálfstæðismanna í n., þá er það víst, að þetta fyrirtæki stj.flokkanna á alltaf tortryggni að mæta af meiri hl. þjóðarinnar.

Emil Jónsson Ég hefi lítinn þátt tekið í þessum umr., enda þótt nokkur ástæða hefði verið til þess, þar sem ég á sjálfur sæti í hinni svo kölluðu „Rauðku“, sem gengur hér ljósum logum. Ástæðan fyrir því er aðallega sú, að umr. hafa snúizt meira um ýmislegt annað en greinar frv., sem fyrir liggur, svo sem tilefnið til skipunar nefndar þessarar og hvernig mönnum hún er skipuð. Tilgangurinn með skipun n. hefir verið langstærsta og mesta ágreiningsatriðið, og skal ég ekki fara neitt út í það nú. En því vil ég lýsa yfir, að eftir því sem ég þekki til nefndarmannanna, þá eru þeir fullkomlega færir um að inna af hendi það starf, sem nefndinni er ætlað að vinna. - Því hefir verið haldið fram af hv.þm. Snæf. o. fl., að þar sem nefndarmennirnir væru svo mjög pólitískir sem þeir hafa viljað vera láta, þá hljóti n. að vinna pólitískt, vera aðeins pólitísk n. Þetta er rangt, því að það er vitað, að menn geta unnið ópólitískt, enda þótt þeir séu pólitískir sjálfir. Hitt hefir og verið bent á, að þeir menn, sem hafa sterka pólitíska aðstöðu í stórum stjórnmálaflokkum, hafa meiri tök á að koma till. sínum fram en hinir, sem ekki hafa neinn pólitískan lit. Hv. þm. Snæf. nefndi þrjú frv., sem frá n. hefðu komið: frv. um skipulagning fólksflutninga á landi, frv. um opinberan rekstur og frv. um ferðamannaskrifstofu. Þegar nú þess er gætt, að n. var ekki skipuð fyrr en 24. ágúst, og hefir því ekki haft nema lítinn tíma til umráða, þá er tæplega ástæða til þess að ætla, að hún sé nú þegar búin að koma fram með mikil nýmæli. Þessi þrjú mál sem þegar hafa komið frá henni, eru öll þörf, en þurftu ekki mikilla rannsókna. Um frv. um skipulagning fólksflutninga á landi hefir lítill ágreiningur orðið í þ., svo mjög hafa menn verið á einn máli um það, að bæta þyrfti úr því ástandi, sem er um fólksflutninga á landi hjá okkur, enda er það svo þar sem ég þekki bezt til, sem er um flutninga á milli Hafnarfjarðar og Rvíkur, að þeir, sem þá atvinnu stunda þar, stefna sinni fjárhagslegu getu í hreinan voða. Þar keppa þrjú firmu, sem reyna að ná sem mestu hvert frá öðru og nota til þess ýms ráð, m. a. að láta bílana læðast af stað litlu áður en hinn ákveðni brottferðartími er kominn, hverja á undan öðrum. Um ferðamannaskrifstofuna hefir minna verið rætt. Að erlendum ferðamönnum sé látinn í té sá fróðleikur um land og þjóð, sem mögulegt er með góðu móti, er og verður að teljast nauðsynlegt, og jafnframt, að komið sé í veg fyrir það, að okrað sé á ferðamönnum langt umfram það, sem forsvaranlegt getur talizt. Þá er frv. um eftirlit með opinberum rekstri. Ég vil nú biðja hv.þm. Snæf. að benda á, hvar í því felst pólitískur litur. Þar er beinlínis ákveðið, að í ráðin skuli kosið með hlutfallskosningu í sameinuðu Alþingi. Það ætti kannske að skipa í þau eintómum sjálfstæðismönnum, eins og t. d. í milliþinganefnd í sjávarútvegsmálum. Það myndi þessi hv.þm. ekki kalla pólitískt litað. Þá hefir n. sent frá sér frv. um tryggingar, sem teljast verður þjóðnytjamál. Það má vel vera, að það komist ekki fram á þessu þingi, en það er víst, að það kemst þá fram síðar, og það áður en langt líður. Það, sem minnst hefir verið um rætt, er um skýrslusöfnunina sjálfa. Frv. gerir ráð fyrir því, að n. megi heimta skýrslur, munnlegar eða bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum og stjórnendum félaga og stofnana, um þau atriði, sem hún telur þörf á í starfi sínu. Það verður þá fyrst að gera sér ljóst, hverskonar skýrslur þetta eru, sem skipulagsnefndin á að fá heimild til þess að krefjast. Skýrslur þessar eru aðallega tvennskonar. Annarsvegar skýrslur um framleiðsluhætti landsmanna og afkomu atvinnuveganna, en hinsvegar skýrslur um iðnað og iðnrekstur. Nú vill svo til, skýrslur um sjávarútveg og landbúnað eru til, en að því er viðvíkur iðnaðinum, þá eru þessar skýrslur ekki til. Eitt það fyrsta, sem n. gerði, var að taka upp úr verzlunarskýrslunum það, sem hægt er að framleiða í landinu sjálfu af þeim iðnaðarvörum, sem inn eru fluttar. Hvaða vörutegundir hér væru framleiddar og hvaða hráefni væru notuð vissi n. ekki, og því tók hún það til bragðs að senda út fyrirspurnir til iðnrekenda um það, hvaða vörur hér væru framleiddar, hvaða hráefni væru notuð og hve margir menn hefðu atvinnu við framleiðsluna. Þetta eru þær fyrirspurnir, sem hv.þm. Snæf. hafði einhversstaðar náð í og var að lesa upp áðan. Svör við fyrirspurnum þessum hafa fá borizt ennþá, og til þess munu liggja eðlilegar ástæður. Ég hefi heyrt, að háttv.þm. Snæf. hafi tekið þá rögg á sig að hringja út og austur til iðnrekanda og biðja þá um að svara ekki fyrirspurnum þessum. Nú vil ég leyfa mér að spyrja háttv.þm. Snæf., hvað satt sé í þessu. Sé þetta rétt, þá er ég ekki viss um, nema ég greiði beinlínis atkvæði á móti frv., ef sjálfstæðismenn eigu að taka sæti í nefndinni. Hvað ég geri í þessu efni fer nokkuð eftir svari háttv.þm. Snæf. við þeirri spurningu, sem ég hefi til hans beint. Til þess nú að sýna fram á, hvað nefndin hafði við að styðjast, þegar hún sendi út þessar umræddu spurningar, vil ég fyrst benda á till. sem samþ. var á iðnþinginu í fyrrasumar og hljóðar svo: „Iðnþingið skorar á stjórn landssambands iðnaðarmanna að fá lögunum um framleiðsluskýrslur breytt þannig, að iðnaðarmenn séu skyldaðir að senda hagstofunni slíkar skýrslur og undirbúi hagstofan eyðublöð undir þær.“ Þessa óska iðnaðarmenn sjálfir. Stjórn landssambandsins, sem ég á sæti í, sendi svo ályktun þessa til hagstofunnar með ósk um, að hún beitti sér fyrir því, að frv. um þetta efni yrði lagt fyrir Alþingi það, sem nú situr. Eins og kunnugt er, þá gerði hagstofustjóri þetta, og er frv. nú orðið að lögum. Fyrsta gr. þeirra laga hljóðar svo: „Iðnfyrirtæki þau, sem eru tryggingarskyld samkv. lögum nr. 72. 8. sept. 1931, um slysatryggingar, eru skyld að láta hagstofunni árlega í té skýrslu um magn og verð framleiðslu sinnar, um notkun hráefna og aðstoðarefni, um tölu og samanlagðan vinnutíma verkamanna og starfsmanna ásamt útborguðu vinnukaupi, svo og aðrar upplýsingar um fyrirtækið samkv. eyðublöðum, sem hagstofan semur í samráði við iðnráð Reykjavíkur“. Í þessari lagagrein er allt það upptalið og heimilað, sem skipulagsnefnd atvinnumála hefir sent út í fyrirspurnarformi. Það hefir því ekki verið spurt um neitt það, sem iðnfyrirtækin eru ekki að lögum skyld að gefa upp til hagstofunnar. Þegar samþ. var að senda út þessar umræddu fyrirspurnir, fór skrifstofustjóri nefndarinnar á fund hagstofustjóra og ráðfærði sig við hann um það, hvernig spurningarnar ættu að vera. Hagstofustjóri vildi eitthvað breyta spurningarskemanu frá því, sem nefndin hafði gengið frá þeim, og var ekkert við því að segja. En hitt var með öllu ókleift, að bíða eftir því, að hagstofan safnaði skýrslunum og sendi heildarskýrslu. Það hefði dregizt allt of lengi, jafnvel ár eða meira. Þess vegna varð n. að hverfa að því ráði, að senda spurningarnar út sjálf. Ég þykist nú hafa sýnt fram á, að n. hafi ekki hegðað sér eins illa og háttv.þm. Snæf. vildi vera láta. En hvernig hefir hann nú hegðað sér, þessi háttv. þm? Hann hefir hringt út um allar jarðir til atvinnurekendanna og beðið þá um að gefa ekki þær skýrslur, sem hann sjálfur var með að lögfesta. Ef það er ekki tvöfeldni og undirhyggja, þá veit ég ekki, hvað slíkt er. Eins og ég hefi tekið fram, þá liggja fyrir skýrslur um framleiðslumagn landbúnaðar- og sjávarútvegs, en vanta að því er iðnaðinn snertir, og þess vegna eru fram komnar spurningar um hráefnið, en upplýsingar um það er nefndinni nauðsynlegt að fá, til þess að hún geti gert sínar till. Ég tók það fram áðan og vil endurtaka það enn, að ég er í vafa um, að ég fylgi frv. eins og það er nú orðið, og veitur þar nokkuð á svari hv.þm. Snæf. Hvort hann ætlar að halda uppteknum hætti um vinnubrögð, eða hvort hann ætlar að bæta ráð sitt. Annars virðast mér sjálfstæðismenn hafa sýnt nefndinni þá andúð, að ekki sé neins góðs að vænta af samstarfi við þá. Þá kem ég að því atriði, hvers vegna þeir hafa sýnt þessa andúð. Hv. þm. Snæf. sagði í fyrstu ræðu sinni, að nefndinni væri ætlað það hlutverk að finna veilurnar í atvinnurekstri pólitískra andstæðinga. Þetta er rétt. En henni er ekki einungis ætlað það eitt, heldur á hún líka að finna veilurnar í öllum atvinnurekstri, sem hún hefir afskipti af, ef þær eru einhverjar. Henni er hreint og beint skylt að benda á þær veilur, sem hún finnur hjá hverjum sem er, jafnt framsóknarmönnum sem jafnaðarmönnum. Annars er eins og hv.þm. Snæf. viti um einhverjar veilur hjá flokksmönnum sínum, sem ekki sé hollt, að komi fram í dagsljósið, en það er einmitt það, sem nefndin vill fá fram, veilurnar í alvinnurekstrinum, til þess að geta gert tillögur til umbóta á þeim. Sé nú þetta hin sanna orsök andúðarinnar, sem nefndin hefir fengið hér í deildinni, þá er sýnt, að það er óhollt að fá sjálfstæðismenn inn í nefndina, úr þeirra flokki eru líka flestir atvinnurekendurnir, sem sérstaklega eru á móti öllum afskiptum hins opinbera af atvinnurekstri yfirleitt og á móti ýmsum umbótum, sem tíminn krefur. Það hefir verið talað um, að ákvæði frv. þessa brytu í bág við 62. gr.stjskr., um friðhelgi eignarréttarins, og að þar væri ekki aðeins átt við hin veraldlegu verðmæti, heldur og líka hin andlegu. Hvort hv.þm. Snæf. telur þau verðmæti, sem hér er um að ræða, þ. e. veilurnar í atvinnurekstri einstaklinganna, undir andleg eða líkamleg verðmæti, veit ég ekki, en hitt veit ég, að það þarf að kippa í lag ýmsu, sem aflaga fer í þessum málum.

Garðar Þorsteinason [óyfirl.]: Það er þegar liðið ærið langt síðan mál þetta var hér til umr. síðast, og er því miður ýmislegt af því, sem sagt var þá og ég hefði viljað svara, liðið mér úr minni. Þó eru það nokkur atriði, sem ég vildi taka fram, sérstaklega í sambandi við ræður hæstv. ráðh. Skal ég þá fyrst snúa mér að hæstv. fjmrh. Hann var eitthvað að tala um það, að kjósendurnir úti á landsbyggðinni litu örvæntingarfullir til Alþ. nú á þessum erfiðu tímum, og hann var að skopast að því, hæstv. ráðh., að kjósendur Sjálfstæðisflokksins gerðu það engu síður, en hvers gætu þeir vænzt af fulltrúum sínum, sem væru í minni hl.? Um þetta ætti hann að tala sem minnst, því að hann veit það, að það er Sjálfstfl., sem berst fyrir hinum betri málstað hér á Alþ., enda þótt meiri hl. þess taki lítið tillit til þeirra, þrátt fyrir það þó að baki flokksins standi meiri kjósendafjöldi en að baki þeirra flokka, sem nú skapa þingmeirihlutann. Við 2. umr. þessa máls minntist hæstv. ráðh. á frv. um skuldaskilasjóð sjómanna og sagði, að sjálfstæðismenn hefðu borið það fram, en ekki komið með neina till. um það, hvernig afla skyldi fjár til þess að standast þau útgjöld, sem frv. hefði í för með sér. Það er nú hvorttveggja, að hér er ekki rétt skýrt frá hjá hæstv. ráðh., enda er þetta langt frá öllu lagi. Sjálfstfl. lýsti því einmitt yfir, að hann væri reiðubúinn til þess að semja við stjórnina um að beita atfylgi sínu til þess að afla ríkissjóði þeirra tekna, sem nauðsynlegar væru til þess að koma máli þessu í framkvæmd. Það er þess vegna alveg víst, að þeir kjósendur Sjálfstfl. og annara flokka, sem til Alþ. líta, munu finna það, að andstæðingar stj. bera engu síður velferð almennings fyrir brjósti heldur en stj. og hennar flokkar gera, og þau frv., sem Sjálfstfl. hefir borið fram, en ekki finna náð fyrir augum andstæðinganna, munu á sínum tíma verða lausn þessara mála. Og það vill svo einkennilega til, að jafnvel andstæðingarnir hafa orðið að leita í efni þeirra frv. Sjálfstfl., sem þeir ætla sér að fella, og taka upp úr þeim viss atriði, sem þeir síðan vilja fá fram sem sín málefni. Allt þetta hjal hæstv. ráðh. um það, að sjálfstæðismenn hafi ekki með frv. um skuldaskilasjóð útgerðarmanna bent á neina leið til þess að standast þau útgjöld, sem þar er gert ráð fyrir, verður dálítið broslegt, þegar maður les þskj. 662 frá meiri hl. sjútvn., þar sem gert er ráð fyrir, að ríkisstj. sé heimilað að verja allt að 1 millj. kr. samkv. ákvæðum þessarar gr. Það er einkennilegt, að þeir menn, sem mest hafa áfellt Sjálfstfl. fyrir það að koma ekki með neina till. um það, hvernig ætti að afla tekna til viðreisnar sjávarútveginum yfirleitt, skuli einmitt sjálfir bera fram till. um að auka útgjöld ríkissjóðs um 1 millj. án þess jafnframt að gera nokkra grein fyrir því, hvernig eigi að afla þess fjár, nema þá með láni. Ef þessi till. er jafnnauðsynleg eins og gera má ráð fyrir eftir því, hvernig hún hljóðar, að það skuli þurfa að taka úr ríkissjóði 1 millj. kr., þá er dálítið einkennilegt, ef stj. getur ekki jafnframt fundið einhverja leið til þess að afla þess fjár, sem mundi leiða af samþykkt frv. um skuldaskilasjóð útgerðarmanna, þar sem þar er ekki um eins mikla upphæð að ræða og gert er ráð fyrir á þskj. 662. Það er áreiðanlegt, að hæstv. ráðh., sem nú eru á móti frv. um skuldaskilasjóð vegna þess að ekki sé gert ráð fyrir því, hvernig eigi að afla fjár til þess að standast útgjöld samkv. frv., er ekki alvara að öðru leyti en því, að þeir vilja ekki koma á móts við Sjálfstfl. til lausnar því máli og koma því fram með tylliástæðu, sem sannast á brtt.þskj. 662, þar sem gert er ráð fyrir 1 millj. kr. útgjöldum. Hv. þm. Hafnf. sagði í sinni ræðu hér áðan, að þó skipaðir væru pólitískir menn í slíka n. sem þessa, þá gætu þeir þó starfað ópólitískt. Ég get ímyndað mér, að hv.þm. Hafnf. gæti gert það, ég vil gefa honum þau meðmæli. En hann þarf hinsvegar ekki að ganga þess dulinn, að menn eins og hv.þm. S.-Þ. og hv. 2. þm. Reykv. mundu nota aðstöðu sína pólitískt. Ég hefi aldrei vitað hv.þm. S.-Þ. skýra svo frá nokkru atriði, sem máli skiptir án þess að setja á það pólitískan blæ, og ég hefi heldur aldrei vitað hv. 2. þm. Reykv., a. m. k. ekki á þessu þingi, koma fram með nokkurt mál án þess að setja á það sérstakan pólitískan blæ, sér og sínum flokki til hagsmuna. Ég hefi setið með honum í allshn., og ég hefi ekki einu sinni orðið þess var, að það mætti setja eina kommu eða punkt, ef það gæti á eitthvern hátt breytt pólitískum tilgangi. Það er dálítið einkennilegt af hv.þm. Hafnf. að halda þessu fram, eftir að hafa séð, hvernig 1.-3. gr. frv. eru orðaðar, því það er ekki svo lítið vald, sem þessari n. er gefið við skýrslusöfnun. Þetta er ekki eins og hv.þm. vildi halda fram aðeins prentuð skýrsluform, sem send væru til atvinnurekenda og annara til útfyllingar á sama hátt og hagstofan gerir. Þetta er tvennt ólíkt. Hv. þm. verður að muna eftir því, að ef einhver maður fæst ekki til að gefa þær upplýsingar, sem n. biður um, þá skal hann greiða 10-l00 kr. dagsektir þangað til hann hefir gefið umbeðnar upplýsingar, og ef viðkomandi maður hefir gefið rangar upplýsingar, þá skal hann dæmdur eftir 156. gr. hegningarlaganna fyrir meinsæri. Það er því tvennt ólíkt að bera saman vald þessarar n. til skýrslusöfnunar og þau viðlög, sem þar eiga við, og þá skýrslusöfnun, sem hagstofan sér um. Ég skal að vísu ekki fullyrða, að ekki séu neinar sektir gegn því, að menn ekki verða við skyldu sinni um að senda hagstofunni umbeðnar skýrslur, en ég efast um, að svo sé, og þó svo væri, þá mundi þeim aldrei verða beitt, vegna þess að hagstofan verður að senda út skýrsluform til fjölda manna, bæði atvinnurekenda og annara, svo það væri ókleift verk fyrir hana að sjá um, að allir þeir, sem ekki gerðu skyldu sína í þessu efni væru látnir sæta sektum. Sem sagt, ef þessi ákvæði eru til, sem ég efast um, þá er það vitanlega dauður bókstafur. Hér er því um allt annað mál að ræða. Þessi n., sem er launuð af ríkissjóði, getur ákveðið, hvernig þessi skýrsluform eru, hverjum þau eru send o. s. frv. Hún getur skyldað hvern einasta mann, sem hún telur með þurfa til þess að gefa allar þær upplýsingar, sem henni þykja nauðsynlegar. Ég hefi aldrei vitað, að í nokkrum l. væri svo ákveðið, að allir undantekningarlaust skyldu vera skyldir til að gefa allar þær upplýsingar, sem einhver n. eða stofnun krefðist. Það er t. d. vitanlegt, að þó það sé almenn skylda að koma fyrir rétt og standa sem vitni og gefa þær upplýsingar, sem máli þykja skipta, þá er þó ákvæði í l. um það, að undir vissum kringumstæðum sé vitnið ekki skyldugt til þess að gefa upplýsingar, t. d. um atriði, sem varða fjárhagslega afkomu vitnisins sjálfs, og ekki heldur um atriði, sem snerta þann atvinnurekstur, sem það starfar við jafnvel þó fyrir aðra sé. Þetta kann að vísu stundum að vera matsatriði, en vitnið hefir rétt til að koma með mótmæli gegn því að svara spurningum, sem fyrir það eru lagðar, og það er dómarinn, sem á að úrskurða um það, hvort viðkomandi maður, sem fyrir rétti er staddur, er skyldur til spara eða ekki. En hvernig á þetta að vera samkv. þessu frv.? Þar er gert ráð fyrir, að skyldan til þess að svara spurningum, sem þessi n. leggur fyrir menn, sé svo rík, að ef menn ekki svara, skuli þeir greiða 10-100 kr. dagsektir, þangað til þeir hafi gefið þær upplýsingar, sem um er beðið, og ef þeir geta rangar upplýsingar, skuli þeir dæmdir fyrir meinsæri, einmitt fyrir þau atriði, sem þeir í öðrum löndum mundu vera undanþegnir frá því að svara. Ef þetta frv. yrði ekki samþ. og n. vildi kalla einhvern mann fyrir rétt og fá hann til þess að gefa þessar upplýsingar, þá mundi maðurinn ekki úrskurðaður af dómara til þess að svara þessum spurningum, af því að þær snertu fjárhagsafkomu mannsins sjálfs. En samkv. þessu frv. mundi viðkomandi maður vera skyldur til að gefa allar upplýsingar um hag sinn og atvinnurekstur og allt, sem snerti hann persónulega, ef bara n. áliti það máli skipta, að viðlögðum 10-100 kr. dagsektum. Og svo vill hv.þm. Hafnf. bera þetta saman við þá skýrslusöfnun, sem hagstofan beitir sér fyrir. Ég veit, að hv.þm. hlýtur að sjá, hver munur er á þessu. Eins og ég gat um við 2. umr. þessa máls, þá vantar öll ákvæði um það, hvernig sektunum á að beita. Hverjir eru það, sem ákveða þessar sektir? Á n. að fara dómstólaleiðina og kæra hvern þann, sem ekki vill hlíta boði hennar og banni og krefjast þess, að hann sé dæmdur í 10-100 kr. dagsektir eða dæmdur fyrir meinsæri? Mér er ekki alveg ljóst, hvort þessi leið er nauðsynleg, hvort n. getur bara ekki sjálf með einfaldri bókun í gerðabókinni sagt, að þessi og þessi maður skuli sæta 100 kr. dagsektum o. s. frv., þangað til hana hafi gefið umbeðnar upplýsingar. Mér þætti þetta í samræmi við allt annað í þessu frv., en ég veit ekki, hvernig hv.þm. Hafnf. skilur þetta. Hvernig á svo að tilkynna mönnum þetta? Er það nóg, að hv.þm. S.-Þ. hvísli því í eyra viðkomandi manns eða hv. 2. þm. Reykv. steyti hnefana framan í menn með viðeigandi hótun eða taki upp brotna stólfætur til áréttingar? Þetta gæti allt verið álitamál. Og hvert eiga sektirnar að renna? Það er ekkert ákvæði um það í l. Eiga þær að renna til rekstrarkostnaðar Rauðku eða í flokkssjóð og eftir hvaða hlutföllum þá? Það væri æskilegt að fá að vita þetta, því gera má ráð fyrir, að þarna fáist verulegt fé til umráða. Ég vil skjóta því til hæstv. fjmrh., að þarna sé einn tekjuliður, sem þá Rauðka hefir séð fyrir, og væri æskilegt, að jafnframt væri gerð áætlun um það, til hvers þessum tekjum skuli varið. Nei, hv.þm. Hafnf. ætti ekki að reyna að telja neinum manni trú um það, að þau ákvæði um skýrslusöfnun, sem hér liggja fyrir, séu að nokkru leyti sambærileg við þá skýrslusöfnun, sem hagstofan beitir sér fyrir. Annarsvegar er opinber stofnun, sem á meinlausan hátt útbýtir prentuðum eyðublöðum, sem menn geta útfyllt eftir því, sem þeir vilja, og ég hugsa, að það sé svo um flesta, að þeir gefi þessar skýrslur góðfúslega. En það er vitanlega allt annað mál, þegar pólitísk n., sem hefir lýst því yfir, að hún ætli að beita sér fyrir þjóðnýtingu yfirleitt, fer, með því valdi, sem henni er gefið samkv. þessu frv., að krefjast skýrslna af viðkomandi mönnum. Þetta er tvennt ólíkt, og ég hugsa, að hv.þm. Hafnf. hafi ekki neina sérstöðu gagnvart flokksbræðrum sínum í þessari n. um það hver sé aðaltilgangurinn með starfsemi n. Ég hugsa, að hann hafi undirstrikað eins og flokksbræður hans þær greinar, sem hafa birzt í Alþýðublaðinu um það, að tilgangur n. sé sá eini að koma á þjóðnýtingu atvinnuveganna. Ég veit ekki til þess, að þessi hv.þm. hafi opinberlega tekið neina afstöðu frá þessum yfirlýsta tilgangi jafnaðarmanna eins og hann hefir verið birtur í ritstjórnargreinum Alþýðublaðsins. Það væri a. m. k. æskilegt, að hv.þm. gæfi yfirlýsingu um það, ef svo væri. Og ef hann er nú, eins og ég hygg, að öllu leyti samþykkur þeim tilgangi n.manna, sem sé að koma á þjóðnýtingu atvinnuveganna, þá leiðir af því, að það er annaðhvort barnalegt eða lævíslegt af honum að segja hér á þ., að þessi skýrslusöfnun, sem hér er um að ræða, sé alveg eins og sú, sem hagstofan beitir sér fyrir, meinlaus gögn, sem n. ætlar að safna og skemmta sér svo við að lesa og vinna úr. Nei, n. ætlar sér vitanlega að nota allar þær upplýsingar, sem hún fær í gegnum þessar skýrslur, sem e. t. v. eru margra ára reynsla atvinnurekandanna yfirleitt. Hún ætlar sér að byggja á þessum skýrslum, til þess að geta komið fram með till. um það, hvernig eigi að reka þjóðarbúskapinn, þegar búið er að koma þjóðnýtingunni á. Þessir háu herrar hafa sýnt það, að þeir eru ekki færir til þess að standa fyrir atvinnufyrirtækjum. Þess vegna þurfa þeir að leita til annara og fá það, sem þá sjálfa vantar. En hvernig stendur á því, að hv.þm. Hafnf., sem er svo sannfærður um ágæti þjóðnýtingarinnar, hefir ekki tekizt að láta það fyrirtæki, sem hann stendur fyrir, blómgast betur en raun er á? Og hvers vegna er hv.þm. að kasta hnútum að þeim mönnum, sem standa fyrir samskonar fyrirtækjum og hann sjálfur og segja, að það hljóti að vera einhverjar huldar veilur í þeirra starfsemi og að það þurfi n. að rannsaka? Eru þá einhverjar huldar veilur í þeim atvinnurekstri, sem hann stendur fyrir? Eða hvers vegna hefir bæjarútgerðin í Hafnarfirði ekki borið sig? Og hvers vegna getur hv.þm. ekki sýnt með þessum atvinnurekstri, að hann sé færari en aðrir menn yfirleitt til þess að standa fyrir togaraútgerð? 

Langar hv.þm. til þess að vita, hverju ég var að hvísla að sessunaut mínum? Ég var að hafa það eftir enskum lögfræðingi, að það væru leiðinlegir lögfræðingar, sem alltaf færu með tóma vitleysu

. Ég er þessum lögfræðingi alveg sammála, en það þarf nú ekki lögfræðing til að standa hér á þ. og segja aldrei neitt orð af viti tímunum saman, og það gildir vitanlega jafnt um þá, sem grípa hér fram í og aðra.

Er þá gengið út frá því með lögfræðinga?

. Lögfræðingar geta vitanlega sagt vitleysur eins og aðrir. En það er ekki almenn regla um þá, eins og mér virðist, að það sé regla um allar þær ræður, sem þessi hv.þm. flytur. Hv. m. Ísaf. er einn af þeim mönnum, sem berjast fyrir þjóðnýtingu atvinnuveganna. Hann ætti að líta til sinna heimahaga og sjá, hvernig þar gengur. Hann hefir fengið betri aðstöðu til þess að reka þennan atvinnurekstur, samvinnuútgerðina á Ísafirði, heldur en nokkur prívatmaður hefir í sambandi við rekstur eigin fyrirtækis. Þetta fyrirtæki hefir notið styrks frá Alþ. í stórum stíl, og það hefir fengið meira rekstrarfé heldur en önnur fyrirtæki yfirleitt. Samt hefir þetta fyrirtæki stórtapað, og ef það yrði gert upp, þá mundi verða fjarri því, að það ætti fyrir sínum skuldum. Þessi orð mín skulu samt ekki skilin svo, að ég út af fyrir sig kenni hv.þm. Ísaf. persónulega um þetta, eða að ég álíti hann ófæran til þess að standa fyrir svona fyrirtæki. Ég vil bara minna þessa hv.þm. á það, að þegar þeir eru að dæma um atvinnurekstur sinna pólitísku andstæðinga, þá eiga þeir ekki að vera að gefa í skyn, að þar séu huldar veilur, sem ekki megi koma fram, heldur eigi að þegja yfir, þegar alveg eins fer fyrir þeim í sambandi við atvinnurekstur, sem þeir veita forstöðu, eins og pólitískum andstæðingum þeirra. Þeir ættu að taka sér orðin í munn, dæmið ekki, svo þér verðið ekki dæmdir. Hv. þm. Hafnf. lýsti því yfir, að hann mundi ekki taka sæti í þessari n. áfram, ef Sjálfstfl. ætti einnig að fá þar tvö sæti.  Hæstv. forsrh. talaði þannig við 1. umr. málsins, og lét m. a. s. Morgunblaðið hafa það eftir sér, að það væri alls ekki stefnt að þjóðnýtingu atvinnuveganna með því að skipa þessa nefnd. Nú hefir Alþýðublaðið lýst því yfir, og sá flokkur, sem að því stendur, að þetta sé einmitt verkefni nefndarinnar. Og forsrh. hefir nú væntanlega látið sannfærast um það, því að hann hefir ekki mótmælt ummælum hæstv.atvmrh., sem gengu í alveg þveröfuga átt við yfirlýsingu hans sjálfs í þessu efni við l.umr. málsins, né heldur hefir hann mótmælt þeim ummælum jafnaðarmanna, sem í Alþýðublaðinu hafa birzt um það, hver væri tilgangurinn með skipun þessarar n.Hæstv. forsrh. hefir stundum hælt sér af því að vera stöðugur í rásinni. Mig undrar það því og þykir það lítilmannlegt af honum, ef hann hefir síðan við 1. umr. þessa máls snúizt í því, og viðurkennir nú, að tilgangurinn með þessari n. sé að koma á þjóðnýtingu atvinnuveganna. En vitanlega hefir þessi ráðh. sér það til afsökunar, að það var atvmrh., sem skipaði n. og hefir gefið henni erindisbréf. Hæstv. atvmrh. er því kunnugastur, hver er tilgangurinn með starfsemi þessarar n., og ég geri þess vegna ráð fyrir að hæstv.forsrh. hafi ekki frá upphafi verið kunnug fyrirætlun hæstv.atvmrh. í þessum efnum. Ég hlýt að endurtaka það, að mér finnst það dálítið einkennilegt af hv.þm. Hafnf. að geta vænzt þess af hv. 2. þm. Reykv., að hann muni starfa ópólitískt í þessari n. Þessi maður, sem beitir áhrifum sínum hér á Alþ. til þess að koma fram málefnum, sem eingöngu eru miðuð til þess að auka vald eins stjórnmálaflokks frekar en annara, eins og með l. um vinnumiðlunarskrifstofu, þar sem það vald, sem að l. tilheyrir bæjarstjórn Rvíkur, sem sé úthlutun vinnu í Rvík, er tekið af bænum og lagt í hendur atvmrh. Þessi maður, sem í sambandi við frv. til l. um verkamannabústaði hefir komið því til leiðar, að félag sjálfstæðra verkamanna yrði drepið, og að það ekki gæti notið þeirrar aðstoðar, sem 1. um verkamannabústaði annars heimila. Mér þykir það undarlegt af hv.þm. Hafnf., að hann nú skuli vilja telja mönnum trú um það, að menn, sem starfa þannig hápólitískt, eins og hv. 2. þm. Reykv. gerir í öllu tilliti, að hann muni ekki í þeirri n., sem hann á sæti í, nota áhrif sín sínum flokki til pólitísks framdráttar. Ég held, að enginn maður muni efast um það, að hv. 3. þm. Reykv. muni fyrst og fremst nota sér aðstöðu sína í nefndinni, til þess að koma pólitískum andstæðingum sínum einhvernveginn á kné, og hann muni umfram allt beita sér fyrir þjóðnýtingu atvinnuveganna, sem er hans yfirlýstur vilji. Hv. þm. Hafnf. minntist hér á frv. um líftryggingarstofnun ríkisins. Ég vil aðeins til gamans benda honum á það, af því að í grg. frv. stendur, að á Ítalíu sé rekin líftryggingastarfsemi með ríkisrekstri, að það eru mörg ár síðan þessi einkarekstur ítalska ríkisins var lagður niður. Það er leiðinlegt fyrir þá menn, sem flagga með það, að skipulagsnefnd hafi aflað sér upplýsinga sérstaklega um þetta mál, sem hún flytur, að nefndin skuli þurfa að koma fram með eins ranga skýrslu eins og þessa, sem birtist í grg. frv. og ég gat um. Eins og hv.þm. Snæf. gat um, er það óráðið mál, hvort Sjálfstæðisflokkurinn notar sér þá heimild, sem nú er í frv. um það, að þeir geti skipað 2 menn í skipulagsnefndina. En undir öllum kringumstæðum mun Sjálfstæðisflokkurinn vera á móti frv. sem slíku, og þegar af þeirri ástæðu, að þeir telja það algerlega einsdæmi, ef á að gefa n. slíkt vald sem farið er fram á í þessu frv. Það er áreiðanlegt, að slíkt fordæmi mundi ekki vera nema til ills eins fyrir síðari tíma, ef á að fara þá leið, að gefa pólitískri n., eins og hér er um að ræða, slíkt vald, nefnd manna, sem enga sérstaka hæfileika hefir til þess að rannsaka þau mál, sem henni er ætlað að rannsaka, en hefir þá hæfileika eina að vera mjög pólitísk, og berjast fyrir tvær ákveðnar stefnur og í raun og veru aðeins eina, sósíalismann. Þeir menn eru allir sósíalistar, sem í n. eru. Eins og ég hefi áður tekið fram, þá mun það ekki gefa gott fordæmi, ef á með sérstökum l. að gefa slíkri pólitískri n. það vald, sem felst í þessu frv., og það má mikið vera, ef þetta fordæmi kemur ekki þessum háu herrum einhverntíma sjálfum í koll.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. er komið frá Nd. og er flutt að tilhlutun Félags íslenzkra fiskimjölsframleiðenda. Fjallar það um nauðsyn þess að fyrirskipa mat á þessari vöru, fiskúrganginum. Sjútvn. fellst á efni frv., en ber þó fram brtt. við það á þskj. 646. Fyrri liður brtt. er aðeins leiðrétting við 1. gr. frv., sem virðist vera nokkuð staglsöm. Þar stendur: „Allan hertan fiskúrgang (hryggi og hausa) og úrgang, sem o. s. frv.“ Orðin „og úrgang“ virðast óþörf, og leggur n. til, að þau falli niður. Frv. ber með sér, að aðeins er um hertan úrgang að ræða. Þá bætti n. við orðin „hryggi og hausa“, sem standa innan sviga, orðunum „o. fl.“, til þess að undir þetta gæti komið fleira hert en hryggir og hausar, því að það er fleira, sem hert er og selt. Þá getur n. ekki fellt sig við orðið „skreið“ í 1. gr., því að það þýðir annað í málinu en þarna er átt við. Vildum við láta kalla þetta þurrbein, sbr. t. d. orðið harðfiskur. N. sér ekki betur en þurrbein í einu orði sé fullgott mál. Þótti okkur það betra en t. d. þurrkuð bein. - Að öðru leyti skýrir till. sig sjálf.

Frsm. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Í raun og veru gæti ég látið mér nægja að vísa til grg. frv., því að þar eru þær upplýsingar, sem hægt er að flytja í málinu. Ég vil þó bæta því við, að þegar stofnað var Byggingasamvinnufélag Reykjavíkur, var vöxtur bæjarins einna örastur. Gátu ekki aðrir en þeir, sem voru vel kunnugir í bænum, gert sér grein fyrir þeirri húsnæðisþörf, sem þá var. Félagið fékk upphaflega stuðning bæjarstj. Rvíkur til þess að koma upp húsum, og reisti það 3 timburhús eftir beinni áskorun bæjarstj. Það voru víst hin þyngstu hús, sem félagið hefir reist, og þykir því sanngjarnt, að þessi hús njóti góðs af lánum þeim, sem nú er verið að stofna til úr byggingarsjóði. Lán félagsins hafa yfirleitt verið slæm, mest víxillán með miklum vöxtum. Ef félagið hefði upphaflega verið látið búa við svipuð kjör og verkamannabústaðirnir, hefði ekki þurft að koma til þessa. Fjhn. þessarar d. hefir stutt frv. Hefir orðið samkomulag um þetta milli mín og borgarstjóra Rvíkur. Myndi félagið komast aftur á réttan kjöl, ef það fengi þá upphæð, sem hér er farið fram á, og með svo vægum kjörum sem frv. gerir ráð fyrir. Vona ég, að málið gangi greiðlega gegnum þingið, því að ég geri ekki ráð fyrir, að það muni mæta verulegri mótspyrnu.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Á þskj. 658 er brtt. frá sjútvn. Hún er ekki annað en leiðrétting við l. um atvinnu við vélgæzlu á íslenzkum mótorskipum. Í núv. l. er miðað við 150 hestafla mótorvélar. Þetta var nauðsynlegt að færa til samræmis við frv., og er í því sambandi vitnað í l. nr. 43 frá 3. nóv. 1915, eins og sést á brtt. Þessi breyt. er í samræmi við þá breyt., sem þegar er búið að gera á þessum l., og þætti okkur vænt um, ef d. vildi samþ.brtt.

Jóhann Jósefsson Þessu máli hefir algerlega verið umturnað í Ed., og þarf sjútvn. því að fá tóm til að athuga það. Hefir mér verið falið að gagnrýna breyt. þær, sem á því hafa verið gerðar, og reyna að kippa því í lag. En ég hefi ekki haft tíma til þess að koma því í verk. Ég vil því mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá. Forseti tók málið af dagskrá.

Frsm. (Finnur Jónsson) Þær umsagnir, sem talað var um síðast þegar málið var á dagskrá, hafa borizt sjútvn., en svo seint, að enginn tími hefir unnizt til þess að prenta þær. Fyrsta umsögnin, sem n. barst, er frá Útvegsbanka Íslands h. f., dags. 5. des., og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Vér höfum meðtekið bréf hv. sjávarútvegsnefndar neðri deildar Alþingis, dags. 29. f. m., þar sem leitað er umsagnar og álits bankastjórnarinnar um frv. til laga um fiskimálanefnd o. fl., á þskj. nr. 431. Vér undirritaðir bankastjórar getum fallizt á frv. þetta í aðalatriðum, ef 12. gr. þess félli niður. Þá grein teljum vér bæði óþarfa og varhugaverða. Óþarfa vegna þess, að okkur virðast engin líkindi til þess, að til hennar þurfi að grípa, og varhugaverða vegna þess, að við vitum ekki, hve ófyrirsjáanleg og skaðleg áhrif hún gæti haft á fiskverzlun vora í Suður-Evrópu, ekki aðeins ef hún kæmi til framkvæmda, heldur og þó hér væri aðeins um heimild að ræða. Virðingarfyllst, Helgi Guðmundsson. Jón Ólafsson.“ Þá er næst umsögn frá sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, sem barst sjútvn. í morgun. Hún hljóðar svo: „Reykjavík, 5. des. 1934. Vér höfum móttekið heiðrað bréf yðar, dags. 29. f. m., þar sem þér spyrjist fyrir um álit okkar um frv. til l. um fiskimálanefnd, sem nú liggur fyrir Alþingi. Með hliðsjón af framhaldsstarfsemi S. Í. F. fáum við ekki annað séð en líkindi séu á, að S. Í. F. hljóti að leggjast niður, ef fiskimálanefnd verður lögfest, en hinsvegar örðugt á þessu stigi málsins að gera sér fyllilega ljóst, hver áhrif á framhaldsstarfsemi S. Í. F. framkoma frv. þessa kann að hafa, enda þótt það verði ekki samþ. á Alþingi. Að öðru leyti leyfum vér oss að vísa til síðustu ársskýrslu vorrar, er ber með sér álit og samþykktir fulltrúafundar þess, er haldinn var í nóvember s. 1., ásamt till. stjórnar S. Í. F. viðvíkjandi framhaldsstarfsemi sölusambandsins. Virðingarfyllst, F. h. sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, Richard Thors. Ólafur Proppé. Kristján Einarsson. Magnús Sigurðsson.“ Þá er eftir umsögn Landsbanka Íslands, en hún er ákaflega ýtarleg, og svo löng, að ég veit ekki, hvort ég á að eyða tíma hv. d. til þess að lesa hana upp, nema þess sé sérstaklega óskað. (Margir þm. mæltust til þess). Ef hv.þm. óska þess, þá verð ég að sjálfsögðu við þeim tilmælum, og sparast þá prentunarkostnaður um leið. Umsögnin er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Landsbanki Íslands. Reykjavík, 6. des. 1934. Vér höfum móttekið bréf hinnar hv. sjávarútvegsnefndar Nd. Alþingis, dags. 29. f. m., þar sem hún óskar umsagnar og álits vors um frv. til l. um fiskimálanefnd, útflutning á fiski, hagnýtingu markaða o. fl. Eins og n. mun vera kunnugt hefir undanfarið starfað hér sölusamband ísl. fiskframleiðenda, sem bankarnir ásamt öðrum hafa átt þátt i, að stofnað hefir verið, og hefir það haft á hendi meginhluta saltfiskframleiðslu landsmanna. Vér lítum svo á, að S. Í. F. hafi gert landsmönnum mikið gagn, enda þótt finna megi eitthvað að fyrirkomulagi félagsskaparins og einstökum framkvæmdum hans, en árangurinn mundi hafa orðið ennþá betri, ef útlendingar með aðstoð hérlendra manna hefðu ekki getað tekið þátt í saltfiskverzluninni, án þess að vera í S. Í. F. Það, sem unnizt hefir við þessi samtök, er m. a. að skapa festu í verðlagið, að koma fiskinum á rétta staði á réttum tíma, að sjá um að offylla ekki markaðina, þannig að verðið falli við undirboð, eins og áður átti sér stað, meðan útflutningurinn var í höndum fleiri útflytjenda, og síðast en ekki sízt, að allir fengju jafnt verð fyrir fiskinn eftir gæðum, jafnt smáútgerðarmaðurinn, sem átti fáein skippund, og stórútgerðarmaðurinn, sem átti þúsund skippund. Áður mun það tæplega hafa komið fyrir, að sá fyrrnefndi hafi ekki fengið 5 til 10 kr. minna fyrir skippundið. Að voru áliti hefir S. Í. F. aflað sér almenns trausts út á við og inn á við, þótt einstöku óánægjuraddir hafi heyrzt, eins og ávallt er, og þ. á m. trausts hjá bönkunum, bæði hér og erlendis, og oss er kunnugt um, að erlendis hafa Íslendingar beinlínis verið öfundaðir af að geta komið slíkum samtökum á af fúsum og frjálsum vilja. Ríkisstj. mun oft hafa notið aðstoðar S. Í. F. í málum, sem snerta sölu á fiski, enda munu aðalframkvæmdastjórar félagsins vera manna kunnugastir þeim málum. Á fulltrúafundi S. Í. F. var rætt um framtíðarfyrirkomulag þess, og eru n. kunnar till. þær, sem þar voru samþ. í þessu efni, og voru bankastjórarnir samþykkir þeim fyrir sitt leyti, og leyfum vér oss að skírskota til þeirra. Það skal að vísu viðurkennt, að fyrirkomulag S. Í. F., enda þótt brtt. fulltrúafundarins næðu fram að ganga, er byggt á veikum grundvelli ennþá, en gæta verður þess, að að S. Í. F. standa menn með mjög misjafnar skoðanir á verzlunarháttum, - menn úr öllum flokkum, - framsóknarmenn, jafnaðarmenn og sjálfstæðismenn, og er því erfitt að skipa þessu svo að öllum líki. Hinsvegar virðist oss, að till. þær, sem fram komu á fulltrúafundinum, hnigi í átt til meiri festu í félagsskapnum og til nánari samvinnu í framtíðinni. Vér fáum ekki betur séð, ef umrætt frv. verður að lögum og fiskimálanefnd verður stofnuð, en að þá sé S. Í. F. lagt að velli, og oss virðist það jafnvel við það eitt, að frv. kom fram, þar eð það gefur þeim óánægðu byr undir báða vængi, og þeim, sem græða vilja á glundroða þeim, sem framkoma frv. hefir valdið. Vér munum ekki fara inn á einstakar greinar frv., en aðeins benda á eftirfarandi atriði: Að vér teljum ákvæðin um einkasölu á fiski í 12. grein frv. mjög athugaverð, sérstaklega með tilliti til markaðslandanna í Suður-Evrópu, þar sem sumsstaðar má ekki heyrast nefnt orðið einkasala. Þá er talað um löggilta útflytjendur í frv., sem fiskimálanefnd á að löggilda. Við höfum áður haft útflytjendur marga og „útflytjendagrúppur“ eins og sumir kalla t. d. Alliance með sína viðskiptamenn, Kveldúlf með sína viðskiptamenn, og fisksölusamlagið með sína viðskiptamenn. Hér er því ekki um neina nýja hugmynd að ræða nema löggildinguna. En hitt vitum vér, að undir þessu fyrirkomulagi hafa hinir einstöku útflytjendur barizt á mörkuðunum og lækkað verðið hver fyrir öðrum, öllum landsmönnum til tjóns, og svo mundi enn verða eins, þrátt fyrir ákvæði 5 gr. frv., um að fiskimálanefnd eigi að setja lágmarksverð á fiskinn, því að ekkert er hægara fyrir útflytjendur en að fara í kringum það ákvæði. Ennfremur verður að telja ýms ákvæði í 5. gr. frv. varhugaverð, að því leyti sem þau beinast að kaupandanum ytra. Aðallega er deilt um í þessu máli, hvort ráða skuli í slíkum félagsskap og starfað hefir hér að fisksölu, fiskmagn hvers einstaks einvörðungu eða með vissum takmörkunum, eða höfðatala félagsmanna. Að ráða fram úr því máli á heppilegan hátt, svo að vel megi við una, er markmið þeirra, sem að þessum málum vinna, og þar á meðal þings og stjórnar. En vér lítum svo á, að of snemmt hafi verið að ráða því endanlega til lykta nú, og vel hefði mátt notast við það fyrirkomulag, sem S. Í. F. hefir skapað, þar til menn hafa komizt að fastri niðurstöðu um endanlegt fyrirkomulag á þessum málum, og viðskiptaerfiðleikar þeir, sem nú standa yfir, eru liðnir hjá. Aftur á móti virðist oss rétt, að fiskimálanefnd hefði verið sett á laggirnar til þess að sjá um leitun nýrra markaða, nýrra verkunaraðferða, hafa með höndum úthlutun á verkunarleyfum og fleira, en láta fisksöluna afskiptalausa a. m. k. Að lokum viljum vér bera fram þá áskorun til þings og stjórnar, að reynt verði að ráða saltfisksölumálinu til lykta nú á þinginu fyrir árið 1935, með samkomulagi milli flokkanna, svo að allir megi vel við una, og ekki hljótist af neinir alvarlegir árekstrar, þar eð þessi verzlun er aðalhyrningarsteinninn undir fjárhagslegri getu þjóðarinnar, og mega því engin mistök á því máli eiga sér stað. Með góðum vilja hlýtur að vera hægt að finna veginn. Virðingarfyllst, Landsbanki Íslands. Magnús Sigurðsson. Ludvig Kaaber. Georg Ólafsson.“ Þá liggja hér fyrir við 3. umr. þessa máls þau skjöl, sem æskt var eftir að lægju fyrir við þá umr. málsins. Ég sé ekki ástæðu til þess að koma neitt verulega að því, sem haldið er fram í hverri einstakri umsögn, vegna þess, að rökin bæði með og móti málinu hafa komið fram undir meðferð málsins. En ég vil þó benda á það, að umsagnirnar eru talsvert mismunandi, þannig, að 2 bankastjórar Útvegsbankans leggja með frv., að undanskilinni 12. gr. þess, sem hefir í sér fólgna heimild til einkasölu á saltfiski. Umsögn Landsbankans og sölusambands ísl. fiskframleiðenda eru að vissu leyti samhljóða, en þó er umsögn Landsbankans miklu fyllri heldur en umsögn sölusambandsins. Ég vil benda á eitt atriði, sem þessar tvær umsagnir eru algerlega sammála um, og það eru þau ummæli, að vel sé líklegt, að sölusambandið leysist upp, af því að þetta frv. hefir komið fram hér á Alþ., hvort sem það nær fram að ganga eða ekki. Í báðum þessum umsögnum má sjá ótta um það, að sölusambandið muni leysast upp, hvort sem þetta frv. nær fram að ganga eða ekki, bara vegna þess að það hefir séð dagsins ljós. Ef þessi ótti bankastjóranna og S. Í. F. er á rökum reistur, finnst mér því meiri ástæða fyrir Alþ. að skiljast ekki svo við þetta mál, að afgreiða ekki þetta frv. Ég lít svo á, að umsagnir þessara tveggja aðila séu mjög veigamikil rök fyrir því, að Alþ. beri að afgr. frv. á þessu þingi. Væri það ekki gert, má samkv. umsögninni telja alveg víst, að fullkomið öngþveiti verði í fiskverzluninni nú á næsta ári. Ég get svo horfið frá þessu, en skal nú minnast á brtt. á þskj. 662, sem meiri hl. sjútvn. flytur í samráði við ríkisstj. og er þess efnis, að stj. skuli heimilt að veita einstaklingum og félögum lán eða styrk, til þess að gera þeim kleift að koma upp tækjum til þess að verka fisk og aðrar sjávarafurðir með nýjum aðferðum, svo sem herðingu, hraðfrystingu o. fl., svo og til þess að gera tilraunir með útflutning og sölu sjávarafurða á nýja markaðsstaði. Það er gert ráð fyrir, að fiskimálan. sjái um veitingu þeirra lána og styrkja, og að lánin megi vera vaxtalaus um ákveðið árabil. Einnig er stj. heimilað að taka 1 millj. kr. að láni í þessu skyni. Ég þarf ekki að fjölyrða um þessa brtt., en hún markar þá stefnu, sem stjórnarflokkarnir hafa tekið í þessu máli hér á Alþ., að kapp skuli lagt á að hefjast handa um breyt. og umbætur á verkunaraðferðum, og að áherzla sé lögð á að finna nýja markaði, svo að fiskiflotinn þurfi ekki að stöðvast. Menn eru samdóma um þann voða, sem vofir yfir þjóðinni í þessu efni, og má því til sönnunar benda á grg. fyrir frv. um fiskiráð, sem oft hefir verið rætt hér í d. Þar er hvað eftir annað tekið fram, að gera þurfi ráðstafanir um breyt. á verkunaraðferðum, og það er bent á, að ef ekki verði neitt gert, séu líkur til, að hér liggi í árslok 1935 viðlíka miklar saltfiskbirgðir eins og gera má ráð fyrir, að verði hægt að selja af þeirri vöru árið 1936. Þeir, sem að þessu frv. um fiskiráð standa, koma þó ekki auga á annað, sem hægt sé að gera en að afgreiða frv. um skuldaskilasjóð og um fiskiveiðasjóð, sem á að koma til framkvæmda eftir 6 ár, ennfremur rekstrarlánafélög, sem stj. Landsbankans hefir sagt um, að ekki fæli í sér neitt nýtt, sem ekki væri hægt að gera eftir gildandi l. Þeir vilja og afgr. frv. um fiskiráð, sem á að vera bæði valdalaust og félaust og því ekki nema nafnið tómt. Í grg. þessa frv. um fiskiráð eru tekin fram ýms almenn sannindi, sem allir flokkar geta verið sammála um, svo sem að vandræði vofi yfir. En munurinn á stefnu stj. og andstæðinganna er sá, að andstæðingarnir vilja gera breyt., sem að okkar áliti ganga ekki nógu langt og bæta alls ekki úr þeim markaðsörðugleikum, sem vofa yfir. En stjórnarflokkarnir bera hinsvegar fram fiskimálanefndarfrv., sem hér liggur fyrir, sem miðar að því, að hafizt sé handa um nauðsynlegar athafnir til þess að bjarga sjávarútveginum úr yfirvofandi vandræðum. Og í framhaldi af þessu frv. er lögð fram sú brtt., sem ég gat um, til þess að n. geti fengið það starfsfé, sem hún að áliti stjórnarflokkanna þarf að hafa. Ég sé, að við frv. hafa komið fram brtt. frá hv.þm. V.-Ísf. og í öðru lagi frá hv.þm. Vestm. og hv. 1. þm. Rang. Um brtt.hv.þm. V.-Ísf. get ég sagt það, að mér sýnist, að þær muni ekki verða til skaða fyrir frv., og er rétt að athuga, hvort eigi væri ástæða til að taka þær upp í frv. Í till. er bent til þess, að gefa einu fél., sem byggt er á félagslegum grundvelli, meiri réttindi en löggiltum útflytjendum, og get ég fallizt á, að þetta sé tekið til athugunar.

Jónas Guðmundsson Ég á eina litla brtt. á þskj. 669, sem ég get verið stuttorður um. Hún fer fram á, að fiskimálan. geti veitt undanþágu fyrir smásendingar af verkuðum saltfiski til annara landa en aðalmarkaðslandanna. Þetta er atriði, sem fisksölusamlagið hefir ekki haft neitt við að athuga, en því er ætlað að greiða fyrir smærri verzlunum og atvinnurekendum, sem hafa viðskipti við England eða Norðurlönd. Þetta getur ekki skaðað á nokkurn hátt. Það léttir á aðalmarkaðinum og getur í ýmsum tilfellum greitt fyrir smáviðskiptum við nágrannalöndin. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Ég sé, að hv.þm. Vestm. hefir tekið þetta ákvæði upp í sínar brtt., og mun hann því líka líta svo á, að það sé nauðsynlegt að fá þetta ákveði í frv.



Jóhann Jósefsson Ég skal aðeins minnast á það atriði, sem hv. 6. landsk. sagði, að við mundum hafa hugsað eitthvað líkt um. Ég er honum samdóma um nauðsyn þess, að undanskilja þessar smásendingar, sem hér er um að ræða, til þess að afstýra vandræðum hjá smáútflytjendum. En ég held, að mín till. sé öllu betri en hans, vegna þess hve þetta er klúðrað í sjálfu frv. Það verður ekki séð greinilega, við hvað er átt. En í greininni, sem er 3. gr. frv., stendur þetta: „Enginn má bjóða til sölu, selja eða flytja fisk til útlanda, nema með leyfi fiskimál.nefndar. Eigi má afgreiða farmskírteini fyrir fisksendingum til útlanda, nema slíkt leyfi liggi fyrir. Leyfi til útflutnings á saltfiski skulu aðeins veitt þeim, sem fengið hafa löggildingu sem saltfiskútflytjendur. Þó getur n. veitt undanþágu fyrir smásendingar af óverkuðum saltfiski, ufsa, keilu og úrgangsfiski“. - Það er dálítið óljóst, hvernig þessum undanþágum skuli hagað. Ég skal benda á, að það er altítt við Faxaflóa og í Vestmanneyjum, að stærri og smærri útvegsmenn sendi á vertíðinni lítil fiskipartí til Kaupmannahafnar í því skyni að fá peninga til að létta undir með kostnaðinn. Þeir senda þá með millilandaskipunum kannske upp undir 2000 pakka í einu, og það er algengt, að smærri framleiðendur slái sér þannig saman til þess að fá rekstrarfé. Ef í hvert skipti þyrfti að spyrja fiskimálan., mundi slík sala oft fara út um þúfur. Markaðurinn er lítill og takmarkaður í Kaupmannahöfn og slík kaup verða að geta gerzt með skjótum hætti, ef salan á ekki að fara út um þúfur. Það yrði erfitt í vöfum að þurfa að fá leyfi útflutningsn. í hvert skipti, en hinsvegar ófært að girða fyrir þennan hjálparveg smáútgerðarmanna. Sama gildir um Norðlendinga og Austfirðinga. Þeir senda stundum smápartí til Kaupmannahafnar að haustinu, og í báðum tilfellum er óhætt að fullyrða, að þessi viðskipti yrðu dregin úr höndum manna, ef menn hefðu ekki frjálsræði til að reka þau á kaupmannsvísu. Svo er annað. Það er altítt, að kaupfélög og verzlanir sendi litlar sendingar af verkuðum saltfiski til viðskiptamanna sinna í Englandi og Kaupmannahöfn. Í frv. er ekki gert ráð fyrir þessu, því að þær smásendingar, sem gert er ráð fyrir að fái undanþágu, eru miðaðar við óverkaðan saltfisk, ufsa, keilu og úrgangsfisk. Það er algengt, að verkaður úrgangsfiskur sé seldur í smáslöttum til þessara landa, og það getur ekki á nokkurn hátt skaðað markað okkar í Suðurlöndum. Hömlur í þessu efni væru aðeins til þess að torvelda þessi viðskipti og gera þau erfiðari en ella. Ég hafði tekið eftir brtt.hv. 6. landsk. Hann vill láta ákvæðin standa áfram eins og þau eru í frv., en gerir ráð fyrir, að n. geti veitt undanþágu um útflutning á verkuðum saltfiski til annara landa en markaðslandanna. Ef hans till. yrði samþ. mundi niðurlag 3. gr. hljóða svo: „Þó getur nefndin veitt undanþágu fyrir smásendingar af óverkuðum saltfiski, ufsa, keilu og úrgangsfiski og ennfremur á verkuðum saltfiski til annara landa en aðalmarkaðslandanna“. Hinsvegar leggjum við hv. 1. þm. Rang. það til, að ákvæði þessarar 3. gr. séu alls ekki látin ná til þeirra smásendinga, sem bæði við og hv. 6. landsk. eigum við, þ. e. a. s. smásendingar af verkuðum eða óverkuðum fiski, sem framleiðendur senda beint til StóraBretlands eða Norðurlanda. Við undanskiljum aðalmarkaðslöndin, Ítalíu, Portúgal og Spán, því að við lítum svo á, að höfuðtilgangur frv. sé, að sá markaður sé rétt notaður. Þá er ekki um önnur lönd að ræða, sem slík smáviðskipti fara fram við, en Stóra-Bretland og Norðurlönd, eða Danmörk, Noreg og Svíþjóð, en það er einkum Danmörk, sem hér kemur til greina. Þessi fiskur selst ekki í Þýzkalandi og Hollandi og lítið í Belgíu. Ef hv. d. fellst á að sleppa afskiptum fiskimálan. af þessum smáviðskiptum, sem eru mjög þægileg fyrir smærri útvegsmenn, tel ég réttara að samþ.till. okkar hv. 1. þm. Rang. heldur en till.hv. 6. landsk., þó að við meinum báðir það sama. Hann ætlast til, að um þetta sé leitað leyfis n. í hvert skipti, en ég ætlast til, að þessum smáviðskiptum sé alveg sleppt við opinber afskipti, og held ég, að það sé algerlega hættulaust. Mér finnst rétt, að ekki séu settar meiri hömlur í þessu efni en nauðsynlegt er. . Ég hafði, áður en fundi var frestað, lýst því, hvaða ástæða liggur til grundvallar brtt. á þskj. 681 við 2. gr. 1. brtt. okkar á sama þskj. er um það, að orðin „verkunarleyfi og“ falli burt. Það hefir annaðhvort verið misritun hjá mér eða misprentun, að í brtt. stendur „verkunarleyfi og“, en í frv. „verkunarleyfa og“. Þetta, sem nú var nefnt, er í nánu sambandi við það, að við leggjum til, að 8. og 9. gr. frv. verði látnar falla niður. Okkur virðist sú íhlutun, sem fiskimálan. er ætluð í frv., vera svo víðtæk, að það sé óþarfi og alls ekki rétt á þessu stigi málsins, að láta hana ná til framleiðendanna sjálfra beinlínis, eins og gert er ráð fyrir í frv. með því að gera mönnum skylt að sækja um verkunarleyfi og því um líkt. Það ætti í rauninni að vera hægt að komast hjá þessu með þeim íhlutunum, sem n. er ætlað að hafa í sjálfum fiskútflutningnum, og þeim áhrifum, sem hún að sjálfsögðu hefir samkv. 5. gr. á hina löggiltu útflytjendur, því að í gr. segir, að það megi ákveða með reglugerð, að fiskiútflytjendur séu skuldbundnir til þess að taka fisk til sölu af framleiðendum, gegn hæfilegri hámarksþóknun, og annað það, sem greiðir fyrir því, að allir fiskframleiðendur njóti sem fyllsts jafnréttis um sölu framleiðslu sinnar. Mér virðist líka, að reynslan ætti að mega skera úr því, hvort það væri þörf að ganga svona nærri frelsi manna eins og ætlazt er til samkv. 8. og 9. gr. Maður getur alltaf óttazt, að það verði hrein og bein mistök á slíkri íhlutun um það, hvernig verka skuli. Þess vegna er ekki ástæða til fyrir löggjafann að seilast svo mjög inn á svið framleiðenda, að þeim séu gerð óþægindi og kannske skaði. Ég vil nú taka dæmi um það, hvernig svona íhlutun getur verkað: Það hefir sýnt sig í haust, að það hefði mátt selja meira af söltuðum fiski óverkuðum heldur en var fyrir hendi hjá fisksölusamlaginu. Ég hefi heyrt allmargar álasanir fyrir, að það skyldi ekki vera til nægur saltfiskur þannig verkaður í landinu til að selja. Slíkar ásakanir er vitaskuld mjög hægt að koma með eftir á, en það er dálítið verra að sjá fram fyrir sig um það, hvernig bezt sé að haga verkuninni. Ef fisksölusamlagið t. d. hefði vitað fyrirfram, að aflinn fyrir Norðurlandi mundi bregðast í sumar og haust, þá væri full ástæða fyrir samlagið að gera einhverjar ráðstafanir til að farga ekki saltfiskinum nema að sem minnstu leyti, en þetta gat hvorki samlagið né aðrir séð fyrir. Ég geri ráð fyrir, að það verði alveg eins með þessa nýju stofnun, sem stendur nú til að setja á fót. Það er örðugt að ákveða um það fyrirfram, að svona og svona skuli haga framleiðslunni og verkuninni. Ég álít a. m. k., að þegar verið er að setja löggjöf um þetta efni til að byrja með, þá eigi frekar að prófa sig áfram um þetta heldur en að taka munninn svo fullan sem hér er gert, og það virðist vera harla lítið orðið eftir af frjálsri framleiðslu, þegar á að fara að segja framleiðendum fyrir um það, hvernig þeir verka fisk sinn. Ég veit nú, að hv.flm. þessa frv. og hæstv.atvmrh. muni strax vitna í það, að þetta geti verið nauðsynlegt vegna þeirra slæmu markaða, sem við seljum nú fiskinn á. Ég veit, að núverandi ástand framkallar varúð af okkar hálfu, en ég ímynda mér, að óhætt sé að segja, að það er jafnáhættumikið og jafnábyrgðarmikið að gera of mikið af að grípa fram fyrir hendurnar á mönnum í þessu efni eins og þótt farið væri heldur stilltara af stað í byrjun. Og hvaða yfirvitringar eru það, sem hæstv-.ráðh. ætlar að hafa sér við hönd í þessu máli? Býst hann við, að þessi fiskimálan. geti engin mistök gert? Mér dettur ekki í hug að gera lítið úr vitsmunum hæstv. ráðh., en ég get hinsvegar alls ekki gert svo mikið úr þeim, að hann út af fyrir sig muni vera fær um að deila jafnt sól og regni milli framleiðendanna í landinu fyrirfram, þegar hann er að úthluta þessum verkunarleyfum eins og ætlazt er til eftir frv., svo að hann hafi nokkra tryggingu fyrir því, að hann og hans handlangarar geti hér orðið mönnum til nokkurs framdráttar. Við skulum nefna annað í þessu sambandi viðvíkjandi verkuninni, sem hv.flm. vilja, að allir, sem starfa að saltfisksverkuninni, beygi sig undir. Við skulum taka Vestmannaeyinga sem dæmi. Þeir verka bæði Spánarfisk og Portúgalsfisk. Nú sækjum við um verkunarleyfi samkv. ákvæðum þessa frv. Þá segir atvmrh. við mig og mína líka, að svo og svo mikið megi verka af Spánarfiski og svo og svo mikið af Portúgalsfiski. Þetta er nú allt gott og blessað. Þetta gerum við hvort sem er. En hvorki fiskimálanefnd né atvmrh. er mögulegt að segja fyrirfram um það, hversu mikið er hægt á þessum stað að harðverka svo að það verði Portúgalshæf vara, en það vita allir saltfisksverkendur, að Portúgalsfiskurinn verður að vera miklu harðari en Spánarfiskurinn, sem má vera 3/4 verkaður fiskur, sem kallað er. Nú mundi fiskimálan. vera búin að ákveða, að þetta og þetta mikið ætti að verka af Portúgalsfiski og þetta og þetta mikið af Spánarfiski. En til þess að þetta fari út um þúfur, þarf nú ekki annað en að verkunarsumarið verði óvenjulega votviðrasamt eins og oft getur komið fyrir á þessum stað, Vestmannaeyjum, sem ég tók sem dæmi. Þannig gætu fyrirætlanir fiskimálan. alveg kollvarpazt í þessu efni hvað snertir verkun á Spánar- og Portúgalsfiski. En ég hygg, að raunar þurfi ekki að fara svo langt sem til Vestmannaeyja til þess að benda á, að áætlanir fiskimálan. í þessu efni gætu að engu orðið. Þetta getur líka orðið hér við Faxaflóa, að framan af sumri geta menn ekki vitað, þar sem þurrkhús eru ekki fyrir hendi, hvað mikið þeir geta verkað fyrir hvorn þessara markaða. Þetta og fleira þessu líkt er ástæðan til, að við hv. 1. þm. Rang. álítum að svo komnu máli, að ekki sé vert að seilast inn í athafnasvið framleiðendanna svo mjög sem gert er í 3. og 9. gr. Það gæti reyndar rekið að því, að þeir, sem trúa á það, að þegar búið sé að skrifa eitthvað á pappír og skipuleggja sem þeir kalla, eins og jafnaðarmönnum er gjarnt til, fari þeir að færa sig svo fram, að þeir fari að leggja mönnum ráðin um það og ákveða með valdboði. hvar þessi og þessi maður eigi að fiska, hvaða fisk hann eigi að fiska og hvernig hann megi fiska. Annars held ég, að þessar umsóknir um verkunarleyfi og því um líkt, það sé svo fast í hugsun jafnaðarmanna, sem hafa tekið þátt í smíði þessa frv., síðan ákvæði voru til í öðrum l., sem d. kannast við, en það voru l. um síldareinkasöluna frægu. Þar átti hver maður að senda umsókn um veiðileyfi, verkunarleyfi og allt þessháttar. Þessi ákvæði eru fúlar dreggjar úr þeim forarpolli, síldareinkasölunni, sem þeir voru að baða sig í hér á árunum og allir vissu, hvað leiddi af. Ég kem þá að því, hvað nauðsynlegt sé, að þessi n. hafi mikla íhlutun af sjálfri fisksölunni. Í 3. gr. stendur: „Enginn má bjóða fisk til sölu, selja eða flytja fisk til útlanda nema með leyfi fiskimálanefndar“. Þetta virðist okkur vera óþarflega mikið bann og leggjum til, að orðin „bjóða fisk til sölu, selja eða“ falli burt, en að hitt standi. „Enginn má flytja fisk til útlanda nema með leyfi fisksölunefndar“. Þegar þess er gætt, að í öðrum ákvæðum frv. er fisksölun. heimilað að setja lágmarksverð á fiskinn, sem hún á vitaskuld að nota, er ekki sýnilegt, að nauðsynlegt sé að banna að bjóða fisk eða selja, því að auðvitað flytur enginn fisk út nema til að selja hann, og það er í þessu máli öllu varhugavert að leggja meiri höft á þessa verzlun en er algerlega nauðsynlegt. Sá maður, sem verzlar með fisk, og veit það, eins og verða mundi um fiskútflytjendur undir þessu fyrirkomulagi, að hann má ekki selja við skulum segja Barcelonafisk undir 28 skildingum pakkann kominn til Barcelona, hann fer ekki að leika sér að því að bjóða fisk fyrir lægra verð. En það lágmarksverð, sem gildir, er skilyrði fyrir, að þeir fái að flytja út fisk. Það verður því ekki séð, hvað þessi upptalning á að þýða, þegar allt liggur í valdi n. og hún hefir heimild til að ákveða lágmarksverð, sem verður auðvitað gert að skilyrði fyrir því, að leyfið fáist. Vald hennar er því nægilega sterkt, þegar allir verða að sækja um útflutningsleyfi til hennar. - Um niðurlag gr. og þá undanþágu, sem þar um ræðir, hefi ég áður talað. Við flytjum brtt. við hana, og hefi ég lýst henni áður. Þá komum við að 4. gr. Þar segir svo, að fiskimálan. löggildi saltfiskútflytjendur og ákveði tölu þeirra og löggildingartíma. Þá er gert ráð fyrir, að ef eitthvert félag hefir fengið löggildingu sem saltfiskútflytjandi og hefir umráð yfir 80% eða meira af saltfisksframleiðslu landsmanna, þá geti fiskimálan. ákveðið að veita því útflutningsleyfi fyrir jafnháum eða hærri hundraðshluta af framleiðslunni. M. ö. o., þarna virðist vera heimild fyrir n. að gefa einu félagi, ef það uppfyllir sett skilyrði, nokkurskonar einkarétt á að flytja út fisk. Þeir, sem hafa talað fyrir þessu máli, hafa látið í ljós, að þetta væri gert með tilliti til sölusambands ísl. fiskframleiðenda. Það er út af fyrir sig ákaflega hæpið, að nokkurt eitt félag fái 80% af framleiðslu landsmanna til meðferðar, en útilokað er það kannske ekki. Hinsvegar þótti okkur flm. þessar, brtt. á þskj. 681 rétt að færa þetta nokkuð niður, þó ekki mikið, og gerum ráð fyrir, að svona fél. fiskiframleiðenda gæti fengið löggildingu með þeirri viðbót, sem gr. ákveður, ef það hefir yfir að ráða 75% af fiskmagni landsmanna. Þetta munar ekki miklu, aðeins 5% lægra, en við álítum, að neðar en í 75% sé alls ekki farandi, því að ef um slíkt fél. væri að ræða, hvort sem það væri Sölusamband ísl. fiskframleiðenda eða eitthvert annað fél., þá er bert, að slíkt fél., sem ætti að njóta þeirra fríðinda, að fá einkarétt hjá stj. að flytja út fisk, það verður að vera sterkt og hafa traust og samúð alls þorra fiskframleiðenda. og ljósasti mælikvarðinn um fylgi slíkrar stofnunar er það, hvað margir framleiðendur sameinast um þetta fél. Ég vil í þessu sambandi drepa á það, að hv.þm. V.-Ísf. flutti brtt. um að lækka þetta niður í 65%. Þar er að mínu áliti farið langt of lágt. Þetta er hlutur, sem þarf vel að athuga, því að það er ekki gerandi leikur að því að gefa einni stofnun einkarétt á því að flytja út fisk landsmanna, nema ljósar sannanir liggi fyrir um það, að stórmikill meiri hl. af fiskframleiðendum vilji hlíta forsjá þeirrar stofnunar. Þá eru í þessu stjfrv., sem ég leyfi mér að nefna svo, þó að það sé flutt af nefndarhluta, reistar miklar skorður við því, hvernig fél., sem fengi þessi fríðindi, eigi að vera uppbyggt, svo að það finni náð fyrir augum stj. og fiskimálan. Þarf ég ekki að lýsa því, þar sem það stendur í frv. Um það hafði hv.þm. Ísaf. þau ummæli, að þingið yrði að hafa fullvissu fyrir því, að slíkt félag yrði byggt upp, eins og hann orðaði það, á skipulögðum félagsgrundvelli. Við lítum svo á, sem flytjum þessar brtt., að í hverjum félagsskap séu það meðlimirnir sjálfir, sem eigi að ráða, hvaða skipulag þeir hafa á sínu fél. Þetta er almenn skoðun um öll fél., og það á sannarlega eins við um félagsskap þeirra manna, sem selja fisk. Ef 80% af öllu fiskmagni landsmanna, eða 75% eins og við leggjum til, sópast saman í einn félagsskap, þá er engin ástæða til þess fyrir þingið að vera að setja fyrirfram vissar reglur fyrir því, hvernig atkvæðisréttur eigi að vera í því fél. Slíkum fyrirkomulagsatriðum eiga að mínum dómi félagsmenn sjálfir að ráða. Hitt er sjálfsagt, að ef slíkur félagsskapur væri löggiltur, þá verður hann að vera opinn fyrir alla, sem hafa fisk að selja og vilja koma í félagið, og það höfum við tekið upp í okkar brtt. Þá vil ég í þessu sambandi benda á ummæli landsbankastj. um þetta atriði, og þau mátti heyra í því bréfi, sem hv.þm. Ísaf. las hér upp frá landsbankastj. og m. a. víkja að þessu atriði. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Aðallega er deilt um í þessu máli, hvort ráða skuli í slíkum félagsskap og starfað hefir hér að fisksölu, fiskimagn hvers einstaks einvörðungu eða með vissum takmörkunum eða höfðatölu félagsmanna. Að ráða fram úr því máli á heppilegan hátt, svo að vel megi við una, er markmið þeirra, er að þessum málum vinna, og þ. á m. þings og stj. En vér lítum svo á, að of snemmt hafi verið að ráða því endanlega til lykta nú, og vel hefði mátt notast við það fyrirkomulag, sem S. Í. F. hefir skapað, þar til menn hafa komizt að fastri niðurstöðu um endanlegt fyrirkomulag á þessum málum, og viðskiptaerfiðleikar þeir, sem nú standa yfir, eru liðnir hjá.“ Nú er það vitanlegt, að um sama leyti og stj. lætur málið koma fram í þinginu stóð fulltrúafundur S. Í. F., þar sem ákveðið var, að meðal fiskeigenda skyldi fara fram kosning á framkvæmdastj. fyrir þann félagsskap, og að atkvæðin skyldu miðast við ákveðið magn fiskjar, þannig að eitt atkv. væri fyrir ákveðinn fjölda skp. Ég veit ekki, hvort það er rétt, að stj. Landsbankans hafi deilt á um það, hvernig slíkur félagsskapur skyldi byggður upp. Annars skiptir það ekki miklu máli fyrir fisksölu landsmanna, hvort stj. þessa félagsskapar skuli byggð upp eins og fulltrúafundur S. Í. F. gerði ráð fyrir eða með öðrum hætti, sem fiskeigendur gætu komið sér saman um. Hitt er aðalatriðið, að hlutaðeigendur fái að vera sjálfráðir um það, hvernig þeir byggja upp þennan félagsskap. Þess vegna höfum við í brtt. okkar farið fram á, að sleppt sé þeim reglum, sem í frv. eru og eiga að vera skilyrði fyrir einkarétti til útflutnings fiskjar, en haldið aftur ákvæðunum um, að meiri hl. fiskeigenda verði að vera í þessum félagsskap, og að hann standi öllum opinn, sem í hann vilja ganga. Þá er brtt. okkar við 5. gr. Í 5. gr. frv. segir svo m. a.: „Þeir, sem samkvæmt 4. og 5. gr. fá löggildingu nefndarinnar sem útflytjendur, verða að skuldbinda sig til að hlíta fyrirmælum hennar um framboð og lágmarksverð á fiski, sem seldur er til útlanda, um skiptingu markaðsstaða, útflutningstíma, afhendingu gjaldeyris og annað það, sem n. setur að skilyrði fyrir veitingu útflutningsleyfa samkvæmt lögum þessum.“ Hér er ljóst, að það er enginn hægðarleikur að hreyfa sig innan þessa ramma. Þeir, sem útflutningsleyfi fá, verða að hlíta fyrirmælum n. um það, hvenær þeir bjóða fiskinn fram, hlíta lágmarksverði og ennfremur að hlíta fyrirmælum hennar um skiptingu markaðsstaða. Annars virðist mér ekki vel ljóst, hvað stj. meinar með þessu um skiptingu markaðsstaðanna. Á kannske að skilja það svo, að sumir megi flytja út á markaðinn í Barcelóna og aðrir til Lissabon o. s. frv. - Þá eiga útflytjendur ennfremur að hlíta fyrirmælum n. um útflutningstíma, og einnig á n. að hafa hönd í bagga með þeim um þann gjaldeyri, sem þeir fá fyrir fiskinn, þrátt fyrir það, þó að gjaldeyrislög séu í landi hér. Og að síðustu segir svo, að útflytjendur séu skyldir að hlíta fyrirmælum n. um „annað það“, sem hún kann að setja sem skilyrði fyrir veitingu útflutningsleyfa. Það er erfitt að segja, hvað þetta „annað það“ er, en það er þó sýnilegt, að n. á að geta gripið inn í starf þessara manna svo að segja á hverju augnabliki, sem henni sýnist. Eigi að lögfesta slík ákvæði sem þetta, þá fæ ég ekki séð, hverju útflytjendurnir eiga að ráða. Sé því nokkuð meint með þessu, þá er ljóst, að það á að torvelda svo fisksöluna, að af því getur stafað stór hætta. Það er fiskimálan., sem á að selja fiskinn, þar sem hún á að ráða, hvenær hann er seldur og hvert hann er seldur. Aftur á móti fá þeir menn, sem útflutninginn eiga að hafa á hendi, engu að ráða. Menn, sem gera má ráð fyrir, að fengizt hafi við fisksölu um áratugi, eru gerðir ómyndugir. Yfir þá er þessi n. algerlega sett, sem engin trygging er fyrir, að veljist í menn, sem eins gott vit hafa á fiskverzlun, hvað þá meira, en þeir menn, sem fengizt hafa og koma til með að fást við útflutningsverzlunina á komandi árum. Um þessa gr. frv. hefir stj. Landsbankans látið í ljós álit sitt. Um hana segir svo í bréfi bankastj.: „ ... Ennfremur verður að telja ýms ákvæði í 5. gr. frv. varhugaverð að því leyti sem þau beinast að kaupandanum ytra.“ Í ádeilu minni ákvæði þessarar gr. hefi ég ekki farið inn á það, hve varhugaverð þau væru að því er snertir kaupendurna ytra, heldur leitazt við að sýna fram á, hve lamandi áhrif þau koma til með að hafa á starf þeirra innlendu manna, sem með fisksöluna eiga að fara. En stj. Landsbankans sýnir fram á, hver áhrif þau kunni að hafa á erlenda kaupendur, og að því verður að gefa gaum. Því að í raun og veru er það svo, að það hefir tiltölulega litla þýðingu, hvað þingmeirihlutinn gerir óviturlegt gagnvart landsmönnum innanlands, móts við það, sem hann kann að geta gert gagnvart hinum erlendu kaupendum með þvingunarráðstöfunum og óviturlegum valdboðum. Á því byggist vitanlega öll afkoma okkar fátæka þjóðfélags, að við getum selt framleiðslu okkar á sem hagkvæmastan hátt. Við, sem flytjum brtt. á þskj. 681, álítum ákvæði 5. gr. nægileg, þannig að þeir, sem fái löggildingu fiskimálan. sem útflytjendur, verði að skuldbinda sig til að hlíta fyrirmælum hennar um lágmarksverð á fiski, sem seldur er til útlanda. Þá tókum við og upp í brtt. okkar, að útflytjendur séu skyldir að taka við fiski til sölu af hverjum framleiðanda sem er fyrir hæfilega þóknun, og ennfremur að skylda útflytjendur að greiða fyrir því, að allir fiskframleiðendur njóti sem fyllsts jafnréttis um sölu framleiðslu sinnar. Með þessu þykjumst við hafa sýnt það, að við viljum hlíta allri skynsamlegri íhlutun um þessi efni, en forðast allt það, sem getur orðið til þess að gera kaupendurna óánægða við seljendurna. Í einu orði sagt: við viljum forðast allt það, sem getur orðið til þess að spilla fyrir sölu á ísl. fiski. Þá er síðasta brtt. okkar. Hún gengur lengst af öllum brtt. okkar, og þá sennilega um leið næst hjartarótum þeirra, sem flytja frv. Það, sem við förum fram á, er, að 12. gr. verði felld niður, og er þá um leið felld niður heimild fyrir stj. að taka upp einkasölu á saltfiski. Slík heimild má ekki vera í frv., og verður því að fella hana niður, m. a. til þess að fiskimálan. geti notið sín. Um þá hættu, sem stafa kann af því að leiða slíkt ákvæði í lög, liggja fyrir glögg ummæli frá bankastjórum beggja bankanna, Landsbankans og Útvegsbankans, og vil ég benda á umsögn þeirra um þessa einkasöluheimild í 12. gr. Bankastjórar Útvegsbankans taka þetta fram: „Við undirritaðir bankastjórar getum fallizt á frv. þetta í aðalatriðum, ef 12. gr. þess félli niður. Þá grein teljum við bæði óþarfa og varhugaverða. Óþarfa vegna þess, að við teljum engin líkindi til þess, að til hennar þurfi að grípa, og varhugaverða vegna þess, að við vitum ekki, hver ófyrirsjáanleg og skaðleg áhrif hún gæti haft á fiskverzlun vora í Suður-Evrópu, ekki aðeins ef hún kæmi til framkvæmda, heldur og þó hér væri aðeins um heimild að ræða.“ Bankastjórar Landsbankans benda líka á þessa hættu. Þeim farast svo orð í bréfi sínu: „Vér munum ekki fara inn á einstakar greinar frv., en aðeins benda á eftirfarandi atriði: Að vér teljum ákvæðin um einkasölu á fiski í 12. gr. frv. mjög athugaverð, sérstaklega með tilliti til markaðslandanna í Suður-Evrópu, þar sem lengur má ekki heyrast nefnt orðið einkasala.“ Við, sem setið höfum á Alþingi í mörg ár við hliðina á sósíalistum og öðrum einkasölupostulum, eru orðnir vanir því, að okkur sé mótmælt, og að rök okkar gegn einkasölu séu léttvæg talin af þessum mönnum. En það hefir ekki verið venja að heyra mikið frá bönkunum um þessi atriði. Það mega því teljast stór tíðindi þegar bankastjórar beggja aðalbankanna telja sér skylt að benda Alþ. á þá hættu, sem af því geti leitt að stefna fisksölunni í einkasöluáttina. Jafnvel að hafa aðeins heimild í l. um einkasölu á saltfiski, þó aldrei sé til hennar gripið, getur verið mjög varhugavert, eins og bankastjórar Útvegsbankans komast að orði. Mér virðist því, að hv. dm., og þá ekki sízt þeir, sem venjulega hafa annara hagsmuna að gæta en hagsmuna sjávarútvegsins, ættu að hugsa sig um tvisvar, áður en þeir ljá fylgi sitt til þess að lögfesta ákvæði um fisksöluna, sem af forráðamönnum bankanna eru talin stórhættuleg. Jafnframt vil ég beina því til þeirra, sem telja sig fulltrúa fyrir sjávarútvegskjördæmi, að láta sér ekki til hugar koma að leika sér að þessum eldi, þegar líka þeim er á það bent af þeim mönnum, sem bezt þekkja til um þessi mál. Annars hélt ég, að síðustu mánuðirnir hefðu verið búnir að færa okkur fyllilega heim sanninn um það, að þeir væru nógir örðugleikarnir, sem okkar fátæka þjóð á við að stríða í markaðslöndunum, þó að við förum ekki að auka á þá sjálfir með óviturlegri löggjöf á Alþ. Þá hefi ég lýst brtt. þeim, sem hér liggja fyrir á þskj. 681, frá okkur hv. 1. þm. Rang. Við hefðum víst báðir kosið að þurfa ekki að koma fram með brtt. í þessu máli. Við hefðum víst sannarlega kosið að þurfa ekki að fara að glíma við þennan einkasöludraug, sem stefnir öllu til tjóns, en úr því að hann kom fram, þá var ekki um annað að ræða en reyna að gera sitt ýtrasta til þess að draga úr skaðsemi hans. Og þó að við að sjálfsögðu séum því fráhverfir, að frv. í heild nái fram að ganga, þá teljum við okkur skylt að gera tilraun til þess að breyta þeim ákvæðum þess, sem fyrirsjáanlegt er, að geti orðið til stórtjóns, ekki aðeins fyrir verzlun landsmanna inn á við, heldur og líka fyrir verzlun landsmanna út á við. Það er komin fram ný brtt. í þessu máli, frá meiri hl. sjútvn., sem flytur það. Ennfremur hefir hv.þm. V.-Ísf. flutt margar brtt. á þskj. 684. Ég skal fúslega játa, að ég hefi ekki á þeim stutta tíma, sem við höfum haft mál þetta til meðferðar, getað sett mig inn á það sem skyldi. Ég hefi því ekki getað gert mér fulla grein fyrir því, hvað heppilegast muni vera af brtt.hv.þm. V.-Ísf., en þó hygg ég svona fljótlega álitið, að þær muni flestar miða til bóta á frv., að undantekinni brtt., sem snertir 12. gr. Hún er að mínu áliti gagnslaus, því að þar er gert ráð fyrir, að einkasöluheimildin verði áfram í frv. og að einkasalan geti komizt á. Hinsvegar er í brtt. frá meiri hl. sjútvn. á þskj. 692 allmikið nýmæli á ferðinni, sem kemur sannast að segja dálítið undarlega fyrir sjónir, þar sem ríkisstj. er heimilað að veita einstaklingum og félögum lán eða styrk til þess að koma upp tækjum til þess að verka fisk og aðrar sjávarafurðir með nýjum aðferðum, svo sem herðingu og hraðfrystingu, og til þess að gera tilraunir með sölu fiskjar á nýja markaðsstaði, og verja til þess allt að 1 millj. kr. Það á að verja þessu fé til þess yfirleitt að gera allskonar tilraunir með nýjar verkunaraðferðir og til þess að finna nýja markaði fyrir sjávarafurðir. Að vísu er það gert að skilyrði, að lagt verði fram fé úr markaðs- og verðjöfnunarsjóði í sama skyni. Við þessu eins og það stendur í brtt. er fljótt á litið ekki nema gott eitt að segja, en þó er rétt að athuga það, að allar slíkar tilraunir, eða flestar í þá átt, eru þess eðlis, að rétt er að líta á þær með allri varfærni þegar um stór fjárútlát er að ræða. Viðvíkjandi því, að hér hefir verið mikið talað um hraðfrystingu, og að sumir virðast líta svo á, að allur vandinn sé leystur, ef byggð verði hraðfrystihús víðsvegar um landið, þá vil ég benda á það, að með þessu einu er þó vandinn ekki leystur. Eins og við höfum vikið að í skýrslum milliþingan. í sjávarútvegsmálum, þá er það ekki vandinn að hraðfrysta fiskinn, heldur að finna kaupendur að honum. Og það er hlutur, sem ekki verður leystur í snöggu bili, og það væri mjög varhugavert að hlaupa til og verja heilli millj. kr. í þvílíkar eða þessháttar tilraunir, og ég vil segja það, að réttara sé að hafa vaðið fyrir neðan sig í þessu efni, þar sem um það er að ræða að leggja í mikinn kostnað. Þetta á þó vitanlega ekki að skoða sem mótmæli gegn skynsamlegum tilraunum í þessu efni, eða því, að reynt verði að afla nýrra markaða, en það er öllum kunnugt, að hraðfrystur fiskur er vara, sem á örðugt uppdráttar úti um heiminn. Þeir menn hér heima, sem mesta kunnugleika hafa í þessum efnum, vita, að þetta er rétt. Milliþn. hafði talsvert fyrir því að afla sér upplýsinga um þetta atriði, og niðurstaðan varð sú að því er snertir hraðfrysta fiskinn, að markaðsmöguleikar fyrir hann væru heldur að vaxa, að vísu fyrir það, að unnið væri með kostgæfni að því að kynna hann, en mikil aukning á sölu mundi ekki verða í einu vetfangi, heldur á mörgum árum. Um herðingu fiskjar er nokkuð öðru máli að gegna; um þá aðferð er rætt í till. milliþn. og talsverðar upplýsingar getnar í því máli bæði í Ægi og víðar, en þó sérstaklega í skýrslu fiskifulltrúans Kristjáns Jónssonar. N. bendir á það í áliti sínu, að sjálfsagt sé að herða einhvern hluta af fiskframleiðslunni, en þó að því sé nú horfið, þá lít ég svo á, að ekki þurfi til þess mörg hundruð þúsund kr., hvað þá milljón. Í sambandi við þær verkunarleiðir, sem frv. ræðir um, hlýtur að verða mögulegt fyrir fiskimálan. að fá menn til að herða fisk í þeim verstöðvum, þar sem loftslagið er heppilegast fyrir þá verkunaraðferð, með því að velta til þess nokkurn fjárstyrk, án þess að valdboð þurfi að koma til. Ég skal í því sambandi benda á nokkrar stöðvar á Vesturlandi og jafnvel Akranes, en einkanlega þó þær verstöðvar, þar sem erfitt er með aðflutninga á salti eða þeir eru mjög dýrir. Ég vil sízt hafa á móti því í brtt., er snertir styrki í skynsamlegar áttir til þess að útvega nýja markaði fyrir ísl. fisk, og jafnvel um breyttar verkunaraðferðir, en hitt er nauðsynlegt, að hér sé unnið með hinni mestu forsjá og eftir ráðum hinna kunnustu manna. Það hafa iðulega komið hér fyrir þingið beiðnir um styrk til nýrra veiði- og verkunaraðferða, en margar þeirra hafa ekki verið annað en tilgangslaust fálm oft og tíðum, m. a. s. án þess að nokkur ástæðu hafi verið, hvað þá vissa, fyrir því, að þær aðferðir kæmu að notum. Ég efa það ekki, ef fiskimálan. tekur nú til starfa og hún hefir milljón kr. undir höndum, að þá koma ótal umsóknir um styrk til þess að reyna nýjar veiði- og verkunaraðferðir og til þess að leita nýrra markaða. Úr þessu þarf svo n. að vinza það, sem mestar líkur eru til, að affarasælast verði fyrir þjóðina í framtíðinni. Annars vona ég, að þessar till. meiri hl. sjútvn. fái ekki samskonar viðtökur hjá andstæðingum stj. og milliþn. í sjávarútvegsmálum fékk hjá hæstv.atvmrh. fyrir sínar till. um að bæta hag allra útvegsmanna í landinu, þar sem henni var borið á brýn, að hún hefði vanrækt að sjá fyrir því, að peningar væru fyrir hendi til þess að létta skuldabyrðar sjávarútvegsins, hefði vanrækt sitt aðalstarf. Ég svaraði þessu á sínum tíma og sannaði það, að n. hefði ekkert vanrækt í þessu efni. En ef það hefir verið eina vanrækslan hjá n. að benda ekki stj. á að taka lán til þessarar hjálpar, sem n. lagði til, að sjávarútgerðinni væri veitt, þá sýnist, að létt hefði verið fyrir n. að sleppa hjá ákúrum fyrir till. sínar á þessu þingi. Með brtt. meiri hl. sjútvn. er ríkisstj. falið að verja 1 millj. kr. til tilrauna með nýjar fiskverkunaraðferðir og útvegun nýrra markaða. Blöð stj. segja frá þessu í dag með feitu letri. Það er svo að sjá, sem nú skorti ekki stj. möguleika til þess að leggja fé til styrktar þessum atvinnuvegi. Ég segi ekki annað en vel og gott við því, að stj. hefir aukizt svo ásmegin allt í einu, en á hinn bóginn harma ég það, að hún skuli ekki hafa séð nein ráð til þess að efla fiskveiðasjóð og skuldaskilasjóð, sem þó var mikið rætt um við hana nú á þinginu. Að lokum vil ég minnast á þá sérstöku nauðsyn, sem hv.þm. Ísaf. taldi á því vera að knýja þetta frv. fram einmitt nú. Hann sagði, að þessi nauðsyn væri sérstaklega aðkallandi nú, og hann sagði það, er hann var nýbúinn að lesa upp mótmæli þjóðbankans gegn þessu frv., mótmæli Útvegsbankans, sem sérstaklega er ætlað að bera hag útgerðarmanna fyrir brjósti, mótmæli fisksölusamlagsins, en í þess stj. sitja færustu menn í þessum efnum. Eftir að hann hafði lesið yfir hv.þdm. mótmæli gegn frv. frá öllum þessum aðilum, þá lýsti form. sjútvn., hv.þm. Ísaf., því yfir, að það væri alveg sérstök ástæða til að knýja þetta mál fram, af því að þessi mótmæli lægju fyrir. Ég ætla ekki að gera neina sérstaka aths. um þessa yfirlýsingu þessa hv.þm. aðra en þá að skýra frá, hvaða ályktun hann dregur af þeim mótmælum, sem komið hafa frá þessum mikilsverðu aðilum. En ég vil aðeins segja það, að þegar liggja fyrir önnur eins mótmæli og þau, er ég hefi hér lýst, þá er vissulega full ástæða til þess fyrir Alþ., að gæta þess að lögfesta það eitt, sem menn eru fullkomlega öruggir og vissir um, að sé til hagsbóta fyrir útveginn og hagsmuna fyrir þjóðina. Og þess verða hv.þdm. að gæta, að stuðning við þetta frv. er ekki að finna í þeim bréfum, sem borizt hafa þinginu frá þessum aðiljum. Ég vil beina því til hv. d., að hún taki til greina þessi mótmæli, þessar raddir; að hún hlusti á þessar raddir og taki til yfirvegunar þau atriði í frv., sem sérstaklega er bent á í hinum merku erindum frá þessum stofnunum, sem þær telja sérstaklega varhugaverð. Og ennfremur vil ég beina því til hv. d., að hún líti á till. okkar hv. fyrri þm. Rang., sem ég hygg, að megi segja, að allar miði til þess að bæta frv. mjög, enda er því mjög mikilla endurbóta þörf. Þetta er, eins og ég hefi áður drepið á, svo alvarlegt mál, að það verður að gefa því hinar nákvæmustu gætur, að ekki sé stigið neitt víxlspor í því. Við, sem bendum á hætturnar, getum ekki annað; við getum ekki ráðið niðurlögum þessa máls, en við teljum hinsvegar skylt að gera það, sem við getum til þess að lagfæra frv. Ég játa það, að mörg ákvæði frv. þyrfti að laga, sem brtt. okkar ná ekki til, en eru ekki eins aðkallandi og þau, er við höfum tekið fyrir og ég hefi gert að umtalsefni. En á þessum stutta tíma, sem við höfum haft til að athuga frv., hefi ég tekið fyrir háskalegustu galla þess, og þeir lagfærast, ef brtt. okkar á þskj. 669 verða samþ.

Ásgeir Ásgeirsson Ég hefi skamman tíma til umráða að þessu sinni og mun þó nota hann til þess að gera grein fyrir þeim brtt. sem ég hefi borið fram við þetta frv. Ég hefi eins og fleiri beðið eftir nál. meiri hl. sjútvn. og ennfremur beðið eftir umsögnum bankanna og fisksölusamlagsins, sem ég vildi sjá áður en ég semdi mínar brtt., en það fór þó svo, að ég varð að gera þær áður en ég fékk að sjá þessar umsagnir. Ég varð því að byggja þær eingöngu á þeim kunnugleika, sem ég hefi undanfarið aflað mér á fisksölunni, þekkingu, sem ég skal þó ekki státa af. Fyrsta brtt. mín er um það, að í fiskimálan. megi ekki skipa stjórnarmenn eða starfsmenn neins fiskútflytjendafél. Ég hefi að vísu umorðað þetta í annari brtt., þar eð mér þótti rétt að undanskilja fulltrúa banka, sem kynnu að sitja í stj. fisksölufélags. Þeir eru raunar fulltrúar allra landsmanna og tel ég ekkert því til fyrirstöðu, að fulltrúi banka sé bæði í n. og stj. fisksölufélags í senn. Þá er 2. brtt. um að taka valdið yfir útflutningsleyfum og löggildingu útflytjenda úr höndum fiskimálan. og fá það í hendur ráðh. Ég tel þetta réttara, ef svo verður, sem ég vona, að einn aðalútflytjandi verði löggiltur. Þá fer betur á því, að ráðh. hafi þetta vald, sem verður að mestu leyti pro forma, því vitanlega fer ráðh. mikið eftir áliti þessa stóra útflytjendafélags. Væri þetta vald yfir útflutningnum aftur á móti í höndum nefndar, þá væri nokkur hætta á, að ágreiningur gæti skapazt milli margmennrar n. annarsvegar og stj. fisksölusamlagsins hinsvegar. Ég geri ráð fyrir, að ráðh. mundi útdeila svo stóru félagi árskvóta í einu, ef félagið réði yfir mestöllu fiskimagninu, og svo viðbót, ef ástæður leyfðu. Ef útflytjendur verða hinsvegar margir og smáir, má búast við, að þyrfti að útdeila þeim kvóta smátt og smátt eftir árstíðum, og sé ég ekkert því til fyrirstöðu, að sú útdeiling væri þá í höndum fiskimálan. Þá er á þskj. 684 brtt. á 3. gr. frv., sama eðlis og hin fyrrtalda, að því leyti, að atvmrh. er falið í staðinn fyrir fiskimálan. að veita útflutnings- og verzlunarleyfi, og er það í samræmi við það, sem áður er getið. C-liður þessarar brtt. er þess efnis, að atvmrh. sé heimilt að fela fisksölun. eða almennu fisksölusamlagi úthlutun útflutningsleyfa og framkvæmd annara starfa samkv. þessum l., eftir því, sem ráðlegt þykir. Það er vitanlega rétt, að ef útflutningurinn verður mestur í höndum eins félags, þá eiga framleiðendur að hafa vald yfir útflutningnum sjálfir að mestu, en ef útflutningurinn er á fleiri, smærri höndum, þá þarf þetta vald að vera hjá öðrum en stj., vegna þess, hve yfirgripsmikið starfið yrði. Því hefi ég lagt til, að í því tilfelli hyrfi valdið yfir til fiskimálan., sem hefði þá daglegar upplýsingar um sölu- og markaðshorfur. Þá eru nokkrar brtt. við 4. gr. Sumt er í samræmi við þær brtt., er ég hefi nú talað um, en þar er einnig lagt til, að í staðinn fyrir það, að í frv. er gert ráð fyrir því, að fél., sem hefir 80% af fiskiútflutningnum, megi veita vald yfir útflutningi á þessu fiskimagni eða meiru, þá megi þetta eins þó að félagið hafi ekki ráð á nema 63% af öllum útflutningi eða meiru. Nú var það svo á síðastl. ári, og er kannske eins á þessu ári, að einn útflytjandi, sem er fyrir utan samlagið, hefir vald yfir 12% af öllum útflutningnum, og ef hann heldur áfram að vera utan við samlagið, þá þyrftu aðrir útflytjendur, sem gengju úr samlaginu, ekki að hafa nema 8% af útflutningnum til þess að útilokað sé fyrir ráðh. að veita samlaginu sérréttindi yfir útflutningnum. Af þessu er bert, að skilyrðið er sett of hátt í frv. En er ég sá brtt. minni hl. sjútvn. um þetta atriði, flutti ég varatill. um að miða við 75% af fiskmagni landsmanna. Þessa varatill. flyt ég aðeins vegna þess, að mér leikur grunur á, að erfitt muni að fá svo lága prósentu sem 65% samþ. Þá er annar liður þessarar sömu brtt., um það, að þeir, sem standa utan aðalsamlagsins og hafa þó fengið löggildingu, skuli hlíta fyrirmælum atvmrh. um framboð, lágmarksverð og útflutningstíma á saltfiski. Þetta er nauðsynlegt til þess, að þeir, sem standa fyrir utan aðalsamlagið, geti ekki misbeitt sinni aðstöðu á þann veg að selja eingöngu á bezta tíma og á bezta markað. Mér er kunnugt um, að fisksölusamlagið hefir óskað eftir, að einhver slík heimild væri til, til þess að samkeppnin milli þessara tveggja aðila þurfi ekki að vera óheilbrigð. En undanfarið hefir fisksölusamlagið staðið höllum fæti, því að smáútflytjendur hafa betri tök á að velja sér tíma og markað heldur en stór útflytjandi, sem þarf að fullnægja öllum mörkuðum á öllum tímum. Í brtt. við sömu gr., b-lið, er lagt til, að aðalfélag, sem eftir minni till. hefir 65% af saltfiskframleiðslu landsmanna, en eftir frv. 80%, eigi rétt á löggildingu og þeim hlunnindum, sem um ræðir í frv. Er brtt. mín í vil slíku félagi, en eftir frv. er fiskimálan. sett það í sjálfsvald. hvort slíku fél. séu gefin sérréttindi. En verði útgerðarmenn samtaka, eins og þeir nú hafa verið um skeið, og ég vænti, að þeir verði það framvegis, þá tel ég rétt, að þess gefist enginn kostur, hvorki fyrir ráðh. né fiskimálan. að neita fél. þeirra um löggildingu og önnur réttindi. Þá er 5. brtt. mín, um það ákvæði 5. gr. frv., sem margir óttast mest í þessu frv. Till. mín felur í sér, að 5. gr. nái ekki til almenns fisksölusamlags, heldur komi eingöngu til framkvæmda, ef útflutningurinn skyldi deilast á margar hendur og ekkert stórt yfirgnæfandi fisksölusamlag vera til. Í því tilfelli, að löggiltir séu t. d. fimm útflutningsmenn hver um sig, sem hafa t. d. 20% af útflutningnum hver um sig, þá þarf vitanlega sérstaka nefnd til að sjá um það, að þessi útflutningsfél. keppi ekki hvert við annað til stórskaða fyrir landslýðinn. Ég veit, að ef til þessa kæmi, yrði starf fiskimálan. um að jafna milli þessara fél. ákaflega vandasamt, kannske allt að því óframkvæmanlegt, a. m. k. annan veg en þann, að það yrði stöðugt rifrildi, tortryggni og viðleitni um að fá sérstöðu, og stöðug umhugsun hjá framleiðendum úti um land um það, hvaða fél. stæði bezt að vígi og væri mest innundir hjá fisksölunefndinni eða stj., og hvar þeir ættu að sækja um inntöku til þess að fá sem bezta aðstöðu fyrir sjálfa sig. Þetta hefir svo marga ókosti í för með sér, að ég verð að telja, að einkasöluheimildin í 12. gr. frv. sé nauðsynleg til þess að hindra, ef til kemur, að allt lendi í glundroða, sem slík smáfél. geta valdið. Það er þá ekki kostur annars, ef margir smáútflytjendur eiga að vera um markaðinn, en að láta eitt centralvald ákveða um allt, sem þarf að hafa tök á. bæði til þess að verðið hrapi ekki niður fyrir allt og að ekki verði misskipting á markaðinum. Við 6. gr. flyt ég brtt., en þar hefir inn í a-liðinn slæðzt prentvilla, því að þar stendur „fisksölunefndinni“, sem ekki er til, en á vitanlega að vera fiskimálanefndin, enda hefi ég leiðrétt það á sérstöku þskj. Ég hefi og gert viðbót við þessa gr. vegna þess, að ég í mínum brtt. hefi tekið svo margt undan fiskimálan. og flutt yfir á ráðh., að fiskimálan. hefir ekki sjálf aðstöðu til þess að gera leiðréttingar á því, sem henni finnst athugavert hjá útflytjendum, og yrði því að snúa sér til ráðh. um að fá slíkar leiðréttingar. Er þessi viðbót mín sjálfsögð af þessum ástæðum. Þá er 7. brtt. mín, um það, að verkunarleyfi sé ekki fyrirskipað í frv., heldur sé það látið laust, hvort það er fyrirskipað eða ekki, en þó hafi ráðh. heimild til þess að fyrirskipa verkunarleyfi, ef nauðsyn krefur. Nú er ástandið þannig á markaðinum, að vel má búast við eftir öllum skýrslum og upplýsingum, að þurfi að útdeila verkunarleyfum til þess að menn verki ekki of mikinn fisk á einn markað og vanti svo á annan. Því tel ég rétt, að þessi heimild haldist, og ég þykist vita, að enginn ráðh. fari að setja sig og fisksölun. út í þann vanda, sem fylgir útdeilingu slíkra leyfa, án þess að það sé nauðsynlegt fyrir fiskútflytjendur til þess að skapa jafnrétti meðal landsmanna. Það er töluvert atriði, að þetta sé heimild, en ekki fyrirskipað í lögum, eins og nú er í frv. meiri hl. sjútvn. Þá hefi ég við 12. gr. flutt tvær höfuðbrtt., sem skipta miklu máli. Fyrsta brtt. er um það, að ef til kæmi, að fiskimálan. óskaði eftir að fá einkaútflutningsleyfi og ráðh. fellst á það, þá skuli þó fisksölusamlagið sjálft ráða sínum framkvæmdarstjórum án nokkurrar íhlutunar af hálfu ráðh. eða fiskimálan. Önnur brtt. stendur í sambandi við það, að ef stórt fisksölusamlag starfaði, þá sé á einskis manns valdi að neita um þau hlunnindi, sem heimiluð eru í frv. Þriðja brtt. við þessa gr. er höfuðatriði. Hún er á þá leið, að lendi nú allt í glundroða, og að mörg smærri útflytjendafélög geti ekki leyst svo þetta vandamál, að við það verði unað, og ráðh. og fiskimálan. verði sammála um að fyrirskipa einkasölu, þá verði þó framleiðendum sjálfum gefinn kostur á að reka þá einkasölu sjálfir að öllu leyti, rétt eins og ef þeir eftir 4. gr. hefðu átt frumkvæðið að því að skapa slíkt félag. Þetta hlýtur að draga mikið úr ótta þeirra, sem mest hræðast einkasölu. Að því leyti er þessi till. nauðsynleg, og ég hygg, að þessi mál fari bezt, ef framleiðendur sjálfir stjórna sínu fél. Þó er rétt að setja þeim skilyrði um það. hvernig slíkt fél. er byggt upp, ef þeir eiga að njóta sérréttinda og fara með svona ábyrgðarmikið starf. Hitt get ég ekki fallizt á, a. m. k. ekki eftir þeim upplýsingum, sem komnar eru, að óþarfi sé að hafa þessa einkasöluheimild í frv. Ég vil benda hv.þm. Vestm. á það, að í Noregi er í lögum heimild, sem svarar til þessarar einkasöluheimildar, því að það er heimild til að fyrirskipa fullkomið samstarf milli allra útflytjenda, og Norðmönnum hefir það ekki gert nokkurn skaða til þessa. Og ég man ekki betur en að nefndarmennirnir íslenzku, sem sendir voru niður til Spánar, símuðu mér heim um það, að allt eins vel mundi líka, að aðeins væri einn útflytjandi hér á Íslandi. Og á Ítalíu morar allt af einkasölum. Hvergi í álfunni er meira um einkasölur en þar, fyrir utan í Rússlandi.

Það verður bráðum á Íslandi, ef þessu heldur áfram

. Ég ætla, að hv.þm. G.-K. muni einskis óska frekar en að verða sem líkastur Ítölum af öllum þjóðum álfunnar. Tíminn er stuttur, sem ég hefi til umráða, og takmarka ég mig því alveg við mínar brtt., sem yfirleitt hníga í þá átt, að það verði eitt stórt framleiðslufél., sem hefir fullkomna sjálfstjórn, og hvað sem menn segja í hita bardagans um þá hluti, þá get ég ekki trúað öðru en að nauðsyn þeirra beztu kjara, sem samkv. frv. yrðu veitt slíku félagi, mundi yfirleitt knýja menn saman og valda því, að það yrði byggt á þeim grundvelli, sem „Union“ byggir á sín störf. Það fél. hefir forðað landinu frá stórtöpum, þó að vitaskuld megi margt að því finna, því að allt, sem orðið er, orkar tvímælis, og það þarf ekki að vera svo stórt fyrirtæki sem „Union“, að það geri ekki einhverntíma einhver glappaskot, sem sjá má eftir á. En hitt mættu allir vita, að svo stórt fél. getur ekki til lengdar staðið án skipulags, og þegar allir framleiðendur eru í slíku fél., þá er réttlátt, að farinn sé millivegur um skipun félagsins milli samvinnufélagsskapar og þess, að fiskmagnið eitt ráði. Í félagi, þar sem eru jafnaðarmenn, framsóknarmenn og sjálfstæðismenn, finnst mér heppilegast, að tekið sé tillit til einstaklinganna, sem í því eru, og fiskmagnsins, en ekki eingöngu til annarshvors. Ég geri svo ráð fyrir, að ef þessar brtt. verða samþ., þá muni betur fara en á horfðist eftir ræðum sumra hv.þm. og sérstaklega, þar sem mér er kunnugt um, að sá ráðh., sem á að framkvæma þessi l., muni ekki stefna að öðru en því, að það sé aðeins eitt og sem sterkast fiskframleiðendafélag, sem fer með þessi mál. Og eigi það að stjórnast af framleiðendunum sjálfum þá eru það þeir, sem hafa alla ágóðavonina og áhættuna, og þeir munu bera skaðann með meira jafnaðargeði, ef illa fer, heldur en ef þrýst væri utan að þeim einhverjum annarlegum stjórnendum, sem þeir hefðu ekki valið sjálfir. Það er eitt atriði, sem ég get tekið undir í bréfi Landsbankans, og það er, að það væri sannarlega ekki úr vegi, að allir flokkar settu sína beztu menn til að ráðgast um þetta mál áður en það er afgr. frá þinginu.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Þetta mál hefir legið fyrir samgmn. þessarar d., og er n. í öllum aðalatriðum sammála um að leggja til, að frv. nái fram að ganga. Einn nm. hefir þó skrifað undir með fyrirvara, og er sá fyrirvari fram kominn á þskj. 659. Þær till., sem fluttar eru á nefndu þskj., get ég ekki fallizt á; þó að þær séu ekki veigamiklar að efni til, breyta þær frv. nokkuð. En frv. hefir fengið rækilega meðferð í Nd. og tekið þar stórum breyt., bæði í samgmn. Nd. og frá einstökum þm. Meiri hl. n. lítur því svo á, að þannig sé frá frv. gengið, að brtt.hv.þm.N.-Ísf. séu ekki til bóta. Sé ég ekki ástæðu til að tala um efni þeirra. - Brtt. frá hv.þm. Dal. er í sjálfu sér ekki skaðleg að efni til, að mínu áliti, en ég hefi ekki borið mig saman við meðnm. mína. En ég tel, að mjög orki tvímælis, hvort frv. næði þá fram að ganga í Nd., ef hv. deild samþ. breyt. á því. Þar var ágreiningur um málið eins og það var borið fram, en varð að lokum samkomulag um það eins og það er nú. Ég álít því breyt. varhugaverðar, þó smávægilegar séu. Gætu þær valdið því, að málið dagaði uppi, þar sem skammt mun til þinglausna. Meiri hl. mælir með frv. óbreyttu og leggur til, að það verði samþ.

Jón Auðunn Jónsson Ég get ekki fallizt á það, sem hv.frsm. sagði, að það þurfi að verða frv. að falli, þó breyt. séu gerðar á því. Vissulega eru frv. send í báðar deildir til þess að þau séu athuguð og gerðar breytingar á þeim í báðum d., ef svo sýnist. Annars væri það þýðingarlaust að láta frv. ganga gegnum báðar þingd. Ég get ekki heldur fallizt á, að brtt. mínar séu óþarfar, enda finn ég ekki, að hann hafi bent á neitt, sem mæli gegn þeim. Í fyrsta lagi fara brtt. mínar fram á að veita vöruflutningabifreiðum undanþágu í einstökum tilfellum til fólksflutninga, þó að þær flytji fleiri en 6 farþega. Vil ég hafa sömu undanþágu hvað snertir fólksflutningsbifreiðar. Það gæti hugsazt, að yfirbyggingu þeirra væri breytt svo, að þær gætu flutt fleira fólk í einstökum ferðum en 6 farþega. Brtt. mín við 5. gr. er sú, að í stað orðanna: „og er ráðh. þá heimilt“ komi: póstmálastjórn er heimilt. - Er það í samræmi við fyrri gr. frv. Þá er og gert ráð fyrir í mínum brtt., að sérleyfishafar fái að kjósa 3 manna n., til að vera í ráðum með póstmálastj. um veitingu sérleyfa. Mér finnst sjálfsagt, að leitað sé ráða þeirra, og að ráðh. leiti einnig álits og ráða póstmálastjórnar. En aðalbreytingarnar í till. mínum eru þær, að þeir, sem halda póstflutningum nú og hafa annazt þá undanfarin ár; fái þá flutninga áfram, ef þeir fullnægja settum skilyrðum. Mér þykir dálítið hart, ef þeir, sem ekkert er upp á að klaga og staðið hafa vel í stöðu sinni, fá ekki flutningana eftirleiðis. Það hefir verið venja áður um atvinnurekstur, sem breytt hefir verið með löggjöf, að þeir menn hafa fengið að halda stöðu sinni eða atvinnu, sem stunduðu áður, og mér finnst sjálfsagt að halda þeirri reglu í þessu tilfelli eins og öðrum hliðstæðum. Náttúrlega er sjálfsagt, að sett séu skilyrði eins og ráð er fyrir gert í 5. gr. frv. fyrir því, að leyfið sé veitt. Það má vel vera, að með auknum samgöngum fái fleiri menn leyfi til að starfa á sömu leið. En fyrst og fremst á stefnan að vera sú, að þeir, sem lagt hafa fé í bifreiðir og haldið uppi ferðum í 2-3 ár, fái leyfi til að reka þá atvinnu áfram, ef þeir hafa að öllu staðið vel í starfinu og geta boðið farþegum engu lakari kosti í fargjöldum og farkosti en aðrir. Það eru mörg dæmi í löggjöfinni hliðstæð þessu, að þegar breytt löggjöf hefir verið sett, hefir verið farið þannig að.

Magnús Guðmundsson Ég vildi aðallega fá skilgreiningu hjá hv.n. um 1. gr. frv. Þar stendur, að engum sé „heimilt að hafa með höndum fólksflutninga með bifreiðum, sem stærri séu en svo, að þær rúmi 6 farþega, nema hafa fengið til þess sérleyfi frá ríkisstjórninni“. Mér finnst þetta svo rúmt orðað, að jafnvel sé óheimilt að flytja fólk t. d. til skemmtana, sem er þó algengt, í bílum, sem tjaldað er yfir. Mér þykir ólíklegt, að slíkir fólksflutningar eigi að falla undir þetta ákvæði, og vildi því spyrja hv.n., hvernig hún skilur þetta.

Þetta er skýrt í 2. málsgr. 1. gr. frv.

. Ég sé, hvað stendur þar, en er í efa um, að það sé fullnægjandi, og sé því ekki ástæðu til að falla frá fyrirspurn minni.

Þorsteinn Þorsteinsson [óyfirl.]: Hv. frsm. meiri hl. n. virtist vera á því máli, að brtt. sú, sem ég hefi borið fram og er á þskj. 643, gæti frekar verið til bóta, en samt var að heyra á honum, að hann vildi ekki taka hana til athugunar eða færa inn í frv., vegna þess að hann vildi engar breyt. gera á frv., heldur samþ. það eins og það liggur fyrir. Ég vil taka undir með hv.þm.N.-Ísf., að það er til lítils að láta frv. ganga hér um deildina og setja þau í nefndir, ef ekki má taka til greina þær brtt., sem fram koma og miða til bóta. Ég hélt, að tilgangurinn með athugun frv. og sendingu milli deilda væri að gera þau svo úr garði, að frágangur yrði sæmilegur. Þessi brtt. mín fer í þá átt, að hlutaðeigandi héruð, sem þessar fólksflutningsbifreiðir ganga til, eða héraðsstjórnir hafi tillögurétt um, hverjir eigi að fá sérleyfi á þeirri leið. Ég verð að segja, að það er ekki lítils virði fyrir héruðin, hver bílstjórinn er. Það er geysilegur munur, hver það er, sem hefir þessa flutninga á hendi. Sumir eru klaufar við stjórn, gleymnir og óáreiðanlegir, aðrir eru hið gagnstæða, liprir stjórnendur, samvizkusamir og ábyggilegir. Héruðin ættu að þekkja vel þá menn, sem áður hafa stjórnað ferðum þangað, og mér finnst mjög gagnlegt, að þau fái tillögurétt um þetta, þó þau hafi ekkert úrskurðarvald. En það hefir verið svo nú um tíma, að freklega hefir verið gengið á rétt héraðanna, og er von, að það sé í þessu máli sem öðrum; það eru ýmsir menn, sem miða allt við stjórn hér syðra og að hér skuli vera úrskurður í hverju máli og ráðið úrslitum hér. Ég tel illa farið, ef héruðin eiga ekki að fá að segja sitt álit. Það hefir verið sagt, að erfitt mundi að koma þessu við. Ég tel þetta mjög hægt. Þó í einstaka tilfellum verði að spyrja 2-3 héruð um sama bílstjórann, er hægt að gera það bréflega eða með símskeyti, og geri ég ráð fyrir, að nægi að snúa sér til oddvita sýslunefnda. - Ég skal ekki fara lengra út í þetta, en ég get ekki orða bundizt, því að ég óttast mjög, að svo fari, ef frv. verður samþ., að það verði héruðunum til stórtjóns. Ég geri ráð fyrir, að með einkaleyfum eða sérleyfum sé loku skotið fyrir heilbrigða samkeppni. Og ég ætla þá að segja hv. deild það, að nú er fargjaldið frá Búðardal og hingað komið niður í 10 kr. sætið. Það hefir verið talað um sparnað og ódýr fargjöld af meðhaldsmönnum þessa frv., en ég er viss um, að fargjöldin verða færð upp og að allt verður þvert á móti því, sem boðað er af þeim, er flytja frv. þetta inn á þingið.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég hreyfði andmælum gegn frv. þessu þegar við 1. umr., og hv.n. hefir ekki gert neina tilraun til að bæta úr göllum þess. Þó hefir hv.þm.N.-Ísf. flutt brtt., sem mér þykir miður, að hann hefir borið fram, vegna þess að hann hefir viðurkennt frv., en það á ekki að ganga inn á þessa fáránlegu braut. Ég get tekið undir með hv.þm. Dal., að verið er að brjóta niður framtak þeirra manna, sem undanfarið hafa brotizt í að taka upp nýjar og nýjar leiðir, lækkað fargjöldin og keppzt um að bjóða sem bezta bíla. Það hefir verið svo, að sú bifreiðastöð, sem ætlað hefir að halda uppi ferðum, hefir orðið að endurnýja bilana, fá betri bifreiðar, eða hætta, og þetta er eingöngu að þakka hinni marghötuðu frjálsu samkeppni. Það hefir verið svo, að þeir hafa ekki þolað samkeppnina, sem ekki hafa átt beztu bifreiðarnar. Ég spyr: Hver hugsar um að hafa sem beztar bifreiðar, ef þetta frv. verður samþ., og hver hugsar þá um að lækka fargjöldin? Ég held, að með þessu sé verið að gera tilraun til að stöðva eðlilega þróun á þessu sviði. Þetta frv. mætti eins vel heita sérleyfi bifreiðastöðva til að okra á farþegum. Það er síður en svo, að ég hreyfi þessum andmælum hér f. h. bifreiðastöðvanna. Það er svo fjarri því, að þær hafi hreyft andmælum gegn þessu frv. Þeir eru ánægðir, sem eiga bifreiðastöðvarnar, þeim þykir gott, að landinu er skipt á milli þeirra, svo þeir geti okrað hver á sínum stað. Þeim þykir hentugt að geta eftirleiðis sett þá taxta, sem þeim líkar bezt, til handa landslýðnum. Það er bara sá galli á, að ekki er unnt að sjá, hvaða skaða þetta veldur, því samanburðinn vantar. Er því erfitt að sjá árangur frv. Mér finnst ákaflega óljóst ákvæði í frv. um flutningana. Í 1. gr. frv. er t. d. sagt, að engum sé heimilt að hafa með höndum fólksflutninga í bifreið, er rúmar fleiri en 6 farþega. Hvað er að hafa með höndum fólksflutninga? Hvar eru mörkin á milli? Mér finnst, að það þurfi nánari ákvæði um þetta. Má bílstjóri t. d. ekki taka menn upp af götu sinni? Það þarf nánari skilgreiningu á, hvað eru fólksflutningar. Í 5. gr. frv. stendur: „Nú sækir félag eða einstaklingur um sérleyfi til fólksflutninga á einhverri leið . . . “. En ef enginn sækir nú um sérleyfið á einhverri leið, t. d. af því hún er fáfarin. Má þá enginn flytja farþega á þeirri leið? Það getur verið, að einhversstaðar í frv. sé gert ráð fyrir, að póstmálastjórn taki þá leið að sér, en þetta er mjög óljóst. En þessi einstöku atriði eru fyrir mér ekki aðalatriði, heldur hitt, að verið er að stöðva þá þróun, sem verið hefir. Bifreiðastöðvarnar hafa keppt um leiðirnar, og eru nú komnar á það lag að skipta leiðunum milli sín, svo þær drepi ekki hver aðra. Þetta er það rétta, því svo er öllum frjálst að koma inn á þessar leiðir. Ég get hugsað, að Austfirðir standi verst að vígi, því þeir eru skemmst komnir. En það getur verið, að Dalir fái 10 kr. taxta áfram, sem annars hefði kannske lækkað niður í 8 kr., en ég tel meiri líkur til, að hann hækki nú upp í 18 kr. En hvaða kjörum verða Austfirðingar að sæta, sem ekki hafa neinn samanburð? Ég hefi einu sinni látið blekkjast til að skipuleggja hlut. Það var í alþingishátíðarnefndinni að ég dróst með að skipuleggja fólksflutninga með öllum tilheyrandi umbúðum, forstjóra, töxtum og allskonar kreddum. Flutningarnir austur gengu stirt og illa, en þó keyrði um þvert bak, þegar flytja átti fólkið suður aftur. Þá brotnaði allt kerfið, svo ekki varð við neitt ráðið, og í skyndi var ákveðið að hætta við allt saman og gefa flutningana frjálsa. Ég hefi heitið því að láta ekki teyma mig út í slíka skipulagningu oftar. Og það voru margir bifreiðaeigendur, sem sögðu mér, að þeir hefðu orðið því fegnastir, þegar þeir heyrðu, að átti að setja á þetta skipulag, því að þeir þurftu ekki að hugsa, að þeir hefðu fengið eins há fargjöld og þeir fengu, ef þetta skipulag hefði ekki verið sett. Það sama verður hér. Þetta frv. verður til þess, að þeir, sem ferðast með bifreiðum, verða að borga hærra og fá verri bifreiðar. Það verður það eina, sem almenningur hefir upp úr þessu skipulagi.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Það er út af brtt., er fyrir liggja, sem ég vil segja nokkur orð. - 1. brtt. á þskj. 659 sé ég ekki, að geti orðið til bóta. Sú málsgr., sem þar um ræðir, á sérstaklega við vörubifreiðar, sem verða teknar til fólksflutninga, eins og hv. 1. þm. Skagf. sagði, sérstaklega ef fólk fer í skemmtitúr, en þær bifreiðar, sem eru mest notaðar til fólksflutninga, eru hinar svonefndu drossíur, og þær eru fyrir 6 farþega og minni, auk hinna stærri bifreiða til fólksflutninga, sem notaðar eru á langleiðum og þetta skipulag, sem frv. gerir ráð fyrir, á fyrst og fremst að ná til. Þessar bifreiðar rúma marga farþega og eru notaðar á löngum leiðum, Rvík-Akureyri o. s. frv. Ég tel það til hins verra að setja fólks- og vörubifreiðir undir sama ákvæðið, eins og till. fer fram á. Meiri hl. n. leggur því á móti þessari brtt. Sama er að segja um a-lið 2. brtt.; meiri hl. leggur einnig á móti honum. Síðasta brtt. er bundin sérstaklega við þá, sem hafa áður haft þessar ferðir. En nú getur verið, að einhverjir þeir séu til, sem hafa haldið slíkum ferðum uppi, en vilja ekki halda þeim uppi framvegis. Nei, það verður að vera á valdi þeirrar sem stjórna þessu, hvort þessir menn eiga að hafa þessar ferðir áfram, eða hvort nýir menn eiga að koma til greina, sem vildu taka þessar ferðir upp, það væri hugsanlegt, að einhverjir nýir aðilar kynnu að koma, sem vildu taka þessar ferðir fyrir lægra verð en áður hefir verið. Ég sé því ekki, að þessi brtt. hafi neitt það sér til ágætis, að rétt sé að samþ. hana. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þessar brtt. Meiri hl. n. telur þær alls ekki til bóta og er þeim því mótfallinn. Um brtt. á þskj. 643, frá hv.þm. Dal., skal ég játa það, að það gæti í einstöku tilfellum verið þægilegt að hafa slíkt ákvæði í 1. En hversu margar héraðsstjórnir eru það, sem láta sig nokkru skipta, hvort það er Pétur eða Páll, sem ferðirnar tekur að sér? Þá vil ég beina nokkrum orðum til hv. 1. þm. Reykv. Það er ekkert við það að athuga, þó að hann sé á móti þessu frv., því að það er í samræmi við hans stefnu að vera á móti öllu slíku skipulagi, sem hann segir, að hefti frjálst framtak einstaklingsins, sem hann jafnvel á öðrum sviðum verður að viðurkenna, að sé nauðsynlegt. Í þessu tilfelli vill hann ekki ganga inn á það, en færir það fram sem höfuðástæðu gegn frv., að það gangi á móti þeirri þróun, sem orðið hafi á þessu sviði. Ég vil ekki hefja langa orðasennu við hann út af þessu, en ég hygg, að með þessu frv. sé á engan hátt gripið fram í þá þróun, eins og hann orðar það, sem orðin er í flutningum með bifreiðum. Nú er gert ráð fyrir, að fleira en eitt félag geti keppt um þessar ferðir, og þá verður náttúrlega reynt að hafa þau farartæki í boði, sem ganga bezt í augu þeirra, sem þau eiga að nota. Sennilega tær samkeppnin að komast hér að, sem þm. lofar svo mjög. Ég geri ráð fyrir, að þessi samkeppni, sem hann óttast, að yrði útilokuð, geti notið sín. Skipulagningin á þessu sviði, sem frv. stefnir að, er m. a. sú, að ekki sé settur óeðlilega mikill fjöldi bifreiða á hverja leið (rútu), til þess að tryggja þeim, sem ferðirnar annast, nægilega marga farþega, og með því móti væri unnt að lækka fargjöldin. Hann segir, að beztu bifreiðarnar séu helzt notaðar, og það er rétt að vissu takmarki. Beztu bifreiðarnar eru teknar svo lengi sem þær eru fáanlegar og ef þær eru ekki of dýrar. En ef beztu bifreiðarnar geta ekki fullnægt eftirspurninni, þá verður að nota hinar lélegri. - Annars er það mál út af fyrir sig, hvort við höfum ráð á að nota þessar fínustu luksusbifreiðar til langferðalaga, eins og átt hefir sér stað, því vitanlega eru þær dýrari farkostur. En í þessu sambandi er óþarfi að vera að tala um þessa tegund bifreiða, því þeim er ekki ætlað að koma undir hið fyrirhugaða skipulag. Þó ég hinsvegar sjái, að nauðsyn beri til, að þær gætu heyrt þar undir. Reynslan ein sker úr því. Þá sagði hann, að bifreiðastöðvarnar mundu fagna þessu. Ég hefi ekki kynnt mér sérstaklega, hvernig þeirra skoðun er, en þó veit ég, að það er þó til bifreiðastöð, sem mun vilja vinna á móti þessari skipulagningu eftir því sem hún getur. Ég nafngreini hana ekki hér, en ég get sagt honum það einslega, en hún er hvorki í tölu þeirra aumustu eða minnstu, og hygg ég, að áhrifa hennar hafi nokkuð gætt í andstöðunni gegn þessu máli. Hv. þm. segir, að eftir þessum ákvæðum megi enginn aka vögnum, sem eru 6 manna bifreiðar og minni, á langferðum. Þetta er hártogun, því að frv. bannar mönnum ekki að fara í ferðalag með minni bifreiðum. En til langferða er gert ráð fyrir, að notaðar séu stórar bifreiðar af hálfu þeirra bifreiðastöðva, er selja farmiða. Einstaklingar, sem leigja sér bifreið hvert á land sem er, geta hagað sér eins og þeir vilja. T. d. ef ég og hv.þm. tökum okkur saman um að aka út um land með konur okkar, þá banna þessi ákvæði okkur það ekki. Það eru bifreiðar, sem taka ákveðið gjald fyrir hvern mann, selja farmiða. Um það fjallar þetta skipulag, en það er ekki bannað, að menn leigi sér bifreið fyrir sig og sína. En eins og ég sagði áðan, verður sérleyfi að bindast við bifreiðar, sem eru stærri en 6 manna bifreiðar. Ég skal nú stytta mál mitt, en að lokum taka það fram, að ég hefi enga trú á því, að þetta skipulag valdi því, að fargjöldin hækki, en úr því verður reynslan að skera, eins og hv.þm. Dal. sagði, en ég hefi meiri ástæðu til að ætla, að þau geti lækkað, ef vel er á spilunum haldið. Að síðustu minntist hv.þm. á skipulagninguna á bifreiðum á alþingishátíðinni. Ég skal játa, að það skipulag fór út um þúfur, en það var af því, að ein bifreiðastöð hér í bænum fékk þar forréttindi fram yfir alla aðra og setti á stað þá ólgu, sem varð þess valdandi, að skipulagið var upp hafið, og sízt til heiðurs þeim, er því ollu. Það var ástæðan, og þegar svo var í pottinn búið sem þá, var ekki við að búast, að þeir menn, sem hlut áttu að máli, væru ánægðir. Þetta veit hv.þm. eins vel og ég, að er satt, og því bezt að fara ekki lengra út í þá sálma.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég fékk ekki svar hjá hv.þm. við þessu, sem er þó stórt atriði í málinu, hvað það er, að hafa fólksflutninga um hönd. Ef það er ekki skilgreint, þá er hægt að fara í kringum þetta. Hann segir, að okkur sé ekki bannað að fara í ferð með konur okkar og taka okkur bíl. Er þá ekki hægt að fara í kringum þetta? Við skulum segja, að við ætlum að fara alla leið til Reyðarfjarðar og höfum ráð á stórri bifreið. Til þess að létta undir kostnaðinn, viljum við taka nokkra farþega. Þá verðum við að semja við þessa menn um það, að við förum saman að gamni okkar og tökum bifreiðina á leigu í sameiningu, því að ekki megum við selja þeim farið. Þannig skilst mér, að megi alltaf fara í kringum þetta, svo að það verði ekki nema svipur hjá sjón. Við verðum því að hafa nákvæma skilgreiningu á því, hvað það er að hafa með höndum fólksflutninga. Þá verður líka að gera sér grein fyrir, hvað á að gera við þær leiðir, sem enginn sækir um, en það verður hv.frsm. að játa, að getur vel komið fyrir. Má þá enginn flytja fólk þar? (SÁÓ: Yfirstjórnin sér fyrir því). Hún hefir ekki vald til þess. Þetta getur verið fáförul leið, en það er vont, að enginn haldi uppi ferðum á þeirri leið fyrir því, en það getur komið fyrir, þegar á að rígbinda á þennan hátt allar samgöngur í landinu. Hann segir, að ekkert sé við það að athuga, þó að ég sé á móti þessu. Þá er ekki heldur neitt við það að athuga, þó að hann sé með því. Hann er með þessari skipulagningu, af því að það er í sambandi við hans stefnu. En ég er ekki á móti þessu af teoretiskum ástæðum, heldur af því, að ég held, að þetta verði til óþæginda og tjóns. Ég er ekki á móti því sérstaklega vegna minna kjósenda, ég býst við, að þetta komi tiltölulega létt niður á þeim. En ég álít, að það sé skaðlegt almennt séð að hefta samgöngurnar í landinu. Það er þess vegna, að ég er á móti þessu. Einu sinni átti að skipuleggja bifreiðaferðir í Rvík. Þá voru hér ekki hreyfðir bílar fyrir minna en 3 kr. Mönnum þótti þetta dýrt og sögðu, að gera þyrfti mun á því, hvert farið væri. Stjórnarráðið tók sig til og skipti bænum niður í belti; það var ógurlega flókið, það kostaði svona og svona mikið innan fyrsta beltis, en ef farið væri úr fyrir það og út í annað belti, þá hækkaði það um þetta og þetta. Það skildi enginn neitt í þessu, og bílarnir voru dýrir eftir sem áður, svo að allt þetta kerfi brotnaði niður. En rétt á eftir tók ein bifreiðastöðin upp á því að aka mönnum út um allan bæ fyrir eina krónu. Þá urðu hinar stöðvarnar vegna samkeppninnar að lækka líka hjá sér. Næst kom svo það, að þeir, sem ætluðu að nota gamlar og slæmar bifreiðar, fengu enga farþega. Ég hygg, að ef skipulagning hefði gert það þarna að verkum, að gjöldin hefðu lækkað úr 3 kr., þó að ekki hefði verið nema niður í 2, þá hefði það þótt vel að verið, þó að menn hefðu eftir sem áður orðið að nota gömlu og lélegu bifreiðarnar. Ég verð að viðurkenna það, að hv.frsm. bar þó fram eina ástæðu, sem hefði reyndar ekki átt að koma fram frá honum. Hann sagði, að þótt þessi skipulagning kæmist á, yrði samt sem áður frjáls samkeppni að talsverðu leyti. Mér fannst þetta helzta ljósglætan í þessu, því að þegar farið er að bjóða þetta út, þá munn menn keppa um það. En það skyldi lukka til, að bifreiðastöðvarnar hefðu ekki samtök um að bjóða ekki niður hver fyrir öðrum. Og svo þegar búið er að velta sérleyfið, þá kemst engin samkeppni að í 3 ár. Og það er það minnsta, sem samtök geta verið um, að bjóða ekki allt of mikið niður hver fyrir öðrum. Nei, það er einmitt þessi hugarskíma hjá þessum hv.þm., sem bregzt alveg, því að þessi samkeppni er útilokuð, nema að því leyti, sem farið verður í kringum l., sem verður kannske til að bæta úr mestu göllunum. Hann sagði, að þetta yrði til þess að gefa mönnum atvinnu við að aka þessar leiðir. Hann heldur þá, að ef allt er frjálst, þá yrði samkeppnin svo mikil, að engin atvinna yrði af að aka bíl. Það er þá af umhyggju fyrir bifreiðaeigendum, en ekki fyrir þeim, sem þurfa að kaupa sér far með bifreiðum, að þetta er borið fram, og ég efast ekki um, að það verður góð atvinna að aka með sérleyfi. Ég skal ekki mikið fara út í það, sem hann var að tala um, að ekki gætu allir notað beztu bifreiðarnar, en það er vel séð fyrir því með þessu frv., að menn aki ekki í of fínum bifreiðum. Það eru góðir menn eins og aðrir, sem aka bifreiðum, en þeir eru mannlegir og vilja fá að nota sínar bifreiðar sem lengst, og til þess fá þeir aðstöðu, ef enginn er til að keppa við þá. Hv. þm. sagði, að það væri til bifreiðastöð, sem væri á móti þessu. Ég hugsa, að það væri þá helzt, ef einhver stöð hefði nú meiri flutninga en aðrir vegna góðra bifreiða og bifreiðarstjóra. Ég gæti hugsað, að slíkar stöðvar mundu ekki kæra sig um þetta. M. ö. o., tilgangurinn er að rifa niður þá, sem gera bezt í þessu efni. Hann er ekki viss um, að fargjöldin lækki, en fullyrðir bara, að þau hækki ekki. Til hvers er þetta þá? Er það bara til þess að fargjöld hækki ekki? Ég hélt nú, að þeir mundu halda því fram, að gjöldin lækkuðu, en það er þá svo, að jafnvel helztu forsvarsmenn frv. geta ekki búizt við, að þau lækki. Ég skal svo ekki ræða um þetta meira. Reynslan mun leiða það í ljós, hvílíkt glapræði var framið með samþ. þessa frv. Ég skal ekki tala mikið um það, hvers vegna skipulagið mistókst á alþingishátíðinni, en mér er ekki kunnugt um, að nein bifreiðastöð hafi þá haft sérstaka samninga. Það var settur taxti, sem var hærri en hann þurfti að vera, og af því brotnaði þetta allt. Ég vil svo að endingu óska þess, að hv.þm. svari þessari spurningu, hvað það er, að hafa með höndum fólksflutninga, og hvernig eigi að fara að, ef enginn sækir um sérleyfi á einhverri leið, hvort allar samgöngur eiga þá að falla þar niður.

Pétur Magnússon Það er eitt atriði í sambandi við þessa löggjöf, sem ég býst við, að hv.þm. sé óljóst og hv.frsm. gerði litla tilraun til að hjálpa okkur til réttari skilnings á, og það er það, hvert er tilefnið til þessa frv. Ég hefi ekki heyrt hér gerða neina tilraun til að skýra það fyrir mönnum, hvers vegna þetta frv. er fram komið. Það munu nú vera um 20 ár síðan bifreiðaferðir hófust hér á landi. Þær byrjuðu í smáum stíl, með litlum og lélegum bifreiðum. Vegir voru mjög vondir og það var ekki nema um mjög takmarkað svæði á landinu, sem bifreiðar gátu farið. En þessu hefir fleygt svo ört fram á síðari árum, að undrum sætir í okkar fátæka þjóðfélagi. Bifreiðar fara nú orðið um langmestan hluta landsins, og bifreiðarnar eru yfirleitt vandaðar, og það hefir mjög mikið að segja, eins og vegir eru hér viða hættulegir, að það séu góðar bifreiðar, sem eru notaðar. Hv. frsm. talaði um það, að við hefðum ekki ráð á að nota góðar bifreiðar, en ég segi, að við höfum ekki ráð á að nota lélegar bifreiðar, því að slys af því yrðu alvarlegri en svo, að við það yrði unað til lengdar. Bifreiðastöðvar og bifreiðastjórar hafa líka átt mjög mikinn þátt í því, hve víða hefir verið hægt að komast um landið á bifreiðum. Flutningsgjöldin hafa verið lág, svo að það er ómögulegt að segja annað en að á síðari árum hafi það verið mjög lítið tilfinnanlegt að ferðast með bifreiðum. Það hefir kostað margfalt minna en áður en bifreiðarnar komu til sögunnar, enda þótt dýrtíð hafi vaxið, og án þess að tekið sé tillit til þess tímasparnaðar, sem bifreiðaferðir hafa í för með sér. Það var upplýst, að það hafi kostað síðasta sumar 10 kr. að fara í góðri bifreið frá Reykjavík til Búðardals. Áður fyrr kostaði það a. m. k. þrefalt meira, án þess að tekið sé tillit til þess, að þá tók það þriggja daga ferðalag, í staðinn fyrir, að nú tekur það ekki nema 8-9 stundir.

Það er nú líka búið að leggja þarna mikla vegi

. Já, að vísu, þó allmikill hluti af veginum sé aðeins ruddar götur. Þá hafa íslenzkir bifreiðastjórar fengið mjög mikið orð á sig fyrir það, hversu sýnt þeim sé að fara með bifreiðar og komast klakklaust yfir þær vegleysur, sem þeir víða verða að fara með bifreiðar yfir. Menn, sem ekið hafa í bifreiðum erlendis, láta í ljós stórkostlega undrun yfir því, hversu snilldarlega íslenzkir bifreiðastjórar leysa þetta starf af hendi, enda er það orðið svo, sem betur fer, að bifreiðaslys eru tiltölulega fá, borið saman við það, hvað slysahættan er mikil. Við höfum ströng lög um bifreiðar og eftirlit með þeim, þar sem settar eru fastar reglur um notkun þeirra, og hörð ákvæði, sem lögð eru við vitaverðu framferði bifreiðarstjóra. En þrátt fyrir það, og þó að notaðar séu vandaðar bifreiðar yfirleitt og fargjöldin séu lág, þá virðast bifreiðastöðvarnar þrífast vel, t. d. hér í bænum. Sumar hafa grætt mikið fé og hinar þrífast sæmilega, en fáar hafa tapað. Og svo er verið að tala um, að nú sé sérstaklega nauðsynlegt að skipuleggja þennan atvinnurekstur, sem ég nú hefi lýst. Sannleikurinn er sá, að bifreiðaferðir hafa verið skipulagðar hér í mörg ár, og það sem meira er um vert, að sú skipulagning hefir reynzt ágætlega. Eins og öllum er kunnugt, þá hafa bifreiðastöðvarnar ákveðnar áætlunarferðir til vissra staða samkv. fyrirfram settum áætlunum, einkum þar, sem umferðin er mest, og aukaferðir eftir þörfum, eða þegar krafizt er. Ég hefi ekki skilyrði til að dæma um, hvort í einstökum tilfellum kunni að vera óþarflega margar bifreiðar á einhverjum vegum. En ég ætla, að reynslan muni sýna, að ef bifreiðar eru einhversstaðar of margar, þá liggi það í hlutarins eðli, að stöðvarnar fækki þeim þar sjálfkrafa. En hitt liggur í augum uppi, hvað sem menn annars segja um þessa blessaða skipulagningu, þetta orð, sem er svo óskaplega misnotað, þá er gersamlega óþarft að nýskipuleggja atvinnurekstur, sem gengið hefir mjög vel með núv. skipulagi. Það hafa líka verið færð sterk rök fyrir því, að sú skipulagning, sem ráðgerð er í þessu frv., muni reynast lakari en sú, sem fyrir er. Og sérstaklega virðist það liggja í augum uppi, að þegar farið verður að einoka þessa atvinnugrein og veita einstökum mönnum eða fámennum félögum sérréttindi til fólksflutninga með bilum, þá er mjög mikil hætta á því, að tilkostnaðurinn aukist. Og einnig er mikil hætta á því, að ekki verði hugsað um að hafa bilana í nægilega góðu lagi, eftir að slíkt skipulag væri komið á. Ég hefi yfirleitt ekki orðið þess var, að nokkur óánægja hafi verið meðal almennings undanfarið um það, hvernig fólksflutningum með bifreiðum væri hagað hér á landi. Ég held þvert á móti, að á síðari árum hafi ríkt mjög almenn ánægja meðal manna í því efni. Þetta bendir auðvitað til þess, að á bak við þetta frv. sé einhver önnur ástæða fólgin, sem ekki þyki rétt að hreyfa og hv.frsm. þykir ekki henta að minnast á. En sé svo, þá er bezt fyrir hv.þm. að koma hreinskilnislega fram með það, því að réttast er að hafa hreint mjöl í pokanum. Ég veit, að sú skoðun er almennt ríkjandi hér í bænum, og veit líka, að hv.frsm. hefir heyrt það, að hér liggi aðrar ástæður á bak við en gefnar hafa verið upp. Og þær ástæður eru þannig, að það er mjög hæpið að láta löggjöfina í þessu efni velta á þeim. Ég tek undir það með hv. 1. þm. Reykv., að það er allt of ónákvæmt orðalag í 1. gr. frv. Þar er talað um, að engum sé heimilt að hafa með höndum fólksflutninga með bifreiðum, sem stærri séu en svo, að þær rúmi 6 farþega, nema hafa fengið til þess sérstakt leyfi frá ríkisstjórninni. Mér virðist óhjákvæmilegt að skýra þetta nánar. Hvað segir hv.frsm. um það, þegar bifreiðastöð auglýsir, að hún hafi með höndum bifreiðar til leigu án þess að um fastar ferðir sé að ræða? Er þetta að hafa með höndum fólksflutninga? Hv. frsm. segir, að það sé bundið við ákveðinn sætafjölda í bifreiðum. En ef um 6 manna bifreiðar er að ræða og bifreiðastöð gerir sér þetta að atvinnu, - er það þá heimilt? Mér er þetta ekki vel ljóst. Ef þetta frv. skyldi nú fara í gegnum þingið og verða að lögum, þá væri mjög gott, ef hinn ágæti frsm. vildi láta það í ljós, hvernig hann skilur þetta. Það gæti komið sér vel, þegar þarf að fara að skýra lögin á eftir. Þá er annað ákvæði í 6. gr., sem sýnist vera talsvert varhugavert, og vil ég beina því til n. að athuga það til 3. umr. Þar er gert ráð fyrir, að svo framarlega sem fleiri en eitt félag eða einstaklingur hafi fengið sérleyfi til fólksflutninga á einhverri leið, þá hafi póstmálastjórn heimild til að ákveða, að fargjöldum skuli skipt milli sérleyfishafa eftir tölu sætakílómetra bifreiða þeirra, sem þar eru í förum. Ég skal játa, að ég skil ekki þetta orð: .,sætakílómetra“. En mér skilst, að hugsunin sé sú, að fargjöldin skiptist á milli bifreiða eftir sætafjölda og vegalengd, sem bifreiðarnar fara. Það er augljóst, að ef þetta yrði gert, þá er hætt við, að það skipti sérleyfishafa ekki miklu máli, hvort það er hann eða keppinauturinn, sem fer þessa eða hina ferðina og hlýtur viðskiptin. Sérleyfishöfum verður vitanlega alveg sama, hvort þeir fara með hálffulla bifreið af fólki eða næstum því tóma, ef þeir fá borgun fyrir auðu sætin frá annari stöð. Ég er hræddur um, að þetta verði ekki sérstaklega uppörvandi fyrir sérleyfishafa til þess að þeir leggi sig fram um að hafa bifreiðarnar sem bezt útbúnar fyrir þá, sem eiga að nota þær. Ætli það væri ekki betra, að sérleyfishafar væru á einhvern hátt knúðir til þess að kosta nokkru til, svo að farþegar kysu heldur að fara með bifreiðum þeirra? Þessu vildi ég beina til hv.n., til fyllri athugunar. Annars verð ég að segja það, að mér finnst þau rök, sem flutt hafa verið til meðmæla þessu máli, svo léttvæg - en rökin, sem á móti því mæla, svo þungvæg, - að ég trúi því naumast, að þetta frv. eigi að ganga fram, þó maður hafi nú orðið að reyna margt misjafnt á þessu þingi.

Páll Hermannsson Það var víst hv. 1. þm. Reykv., sem fyrstur óskaði eftir fyllri skýringum á því, hvað það þýddi, sem stendur í 1. gr. frv.: „að hafa með höndum fólksflutninga með bifreiðum“. Ég held, að hv.þm. skilji þetta sjálfur mætavel, enda finnst mér það vel skiljanlegt. Ég lít svo á, að „að hafa með höndum“ o. s. frv. þýði að reka sem atvinnu fólksflutninga með bifreiðum. Mér skilst, að það sé ekki talið að hafa með höndum fólksflutninga, þó að menn fái t. d. far með vöruflutningabifreiðum.

Þetta er þveröfugt við skýringar frsm.

. Ég hefi þá ekki veitt því eftirtekt. En ég skil þetta ákvæði svo, að um sé að ræða þá atvinnu, að flytja fólk um lengri veg. Sami hv.þm. var að spyrja að því, hvernig ætti að fara að á þeim stöðum eða vegum, þar sem ekki væri sótt um sérleyfi til fólksflutninga. Mér sýnist það ógnarlega einfalt mál. Þar, sem ekki verður sótt um sérleyfi, er sennilega ekki um mikla fólksflutninga að ræða, enda verða þar nógir möguleikar til þess að flytja fólkið. Á það má benda, að í manna bifreiðar heyra ekki beinlínis undir þetta frv., en þær eru einmitt mjög almennt notaðar til fólksflutninga þar, sem ekki er um lengri leiðir að ræða.

Ákvæði 7. gr. frv. ná til þeirra

. Það er bara heimild, ef um fastar áætlunarferðir er að ræða. Auk þess er það vitað, að fólksflutningar fara víða fram með vörubifreiðum, sem aðallega eru notaðar til vöruflutninga, og flytja fólk ásamt vörum eina og eina ferð. Þetta er fullkomlega leyfilegt eftir frv. - Mér skilst, að það verði því engin vandræði með fólksflutninga á þeim vegum, þar sem ekki verða veitt sérleyfi. Þar situr við það sama og nú er. Enda engin þörf fyrir sérstök flutningatæki á þeim leiðum. Hv. 2. þm. Rang. áleit, að það væri ekki enn komið í ljós, hver væri hinn upprunalegi tilgangur með þessu frv., eða tilefni þess, að það er fram komið. Mér skilst, að tilefni frv. sé blátt áfram það, að fólk ferðast nú orðið mikið með bifreiðum hér á landi, og að það fer stöðugt vaxandi með hverju ári. Nú er því orðið um svo mikla fólksflutningaþörf að ræða, að löggjafarvaldið telur rétt að hafa þar hönd í bagga, og fulla ástæðu til þess, á þann hátt, að tryggt verði, að fólksflutningarnir geti farið sem bezt úr hendi, fyrst og fremst vegna ferðafólksins, og líka með tilliti til bifreiðastöðvanna, sem reka þessa atvinnu. Hv. 2. þm. Rang. benti á, alveg réttilega, hversu ágætir íslenzkir bifreiðastjórar væru og hvað bifreiðarnar væru vandaðar og vel útbúnar. Mér þykir ekki líklegt, að þetta þurfi neitt að versna, þó að frv. verði að lögum og að hið opinbera hafi íhlutun um fólksflutningana. Hv. 2. þm. Rang. veit það líka fullvel, að það eru ekki allar bifreiðar jafntraustlega eða vel útbúnar. Og vera má, að þær verði það ekki heldur, þó að ríkisvaldið hafi þar hönd í bagga, en ég held, að það spilli engu í því efni a. m. k. En ég hygg, að það sé sízt af öllu verið að koma í veg fyrir opinbert eftirlit með frágangi bifreiða, þó að þessu skipulagi verði komið á um fólksflutninga. Mér virtist það ekki vera alveg rétt, sem hv. 2. þm. Rang. gat um í sambandi við 6. gr. frv., að þegar þetta skipulag væri komið á fólksflutninga og fleiri en ein bifreiðastöð fengju sérleyfi til flutninga á sömu leiðum, þá mætti þeim standa alveg á sama, hvort þær sendu tóman bíl eða fullhlaðinn farþegum, af því fargjöldin ættu að skiptast hlutfallslega jafnt á milli sérleyfishafa. Það er að vísu rétt, að í frv. er áskilið, að fargjöldum sé skipt á milli leyfishafa eftir sætafjölda í bifreiðum og vegalengd. Náttúrlega hlýtur það að vera hverjum skynbærum manni ljóst, að það dregur hverja bifreið mikið niður, sem keyrð er tóm um langan veg, samanborið við þá, sem er fullskipuð fólki, þó að hún fái eitthvað til uppbótar fyrir ómakið. En það má líka nokkuð til sanns vegar færa, ef farþegar fara einungis með öðrumhvorum sérleyfishafa á sömu flutningaleið, þó að tekjum sé þannig jafnað á milli bifreiða.

Þetta er miðað við sætafjölda, en ekki farþega

. Já, það er mér fyllilega ljóst. Hv. 2. þm. Rang. var að tala um einhverjar ástæður, sem lægju á bak við flutning þessa frv. og ekki hefði mátt hreyfa opinberlega á Alþingi. Mér skilst, að hann sé hér að fara með rakalausar dylgjur, sem er ólíkt honum og ekki venjulegt. Ef hv.þm. veit eitthvað til þess, þá ætti hann að skýra frá því hér í þd.; það er engin ástæða til að þegja yfir því. Mér er ekki kunnugt um neina aðra ástæðu fyrir flutningi þessa frv. en þá, að fólksflutningar með bifreiðum aukast óðum hér á landi, og þess vegna skiptir miklu máli, að þeir fari vel úr hendi og séu sem ódýrastir fyrir almenning.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég ætla mér ekki að svara orði til orðs andmælendum þessa frv. - Hv. 2. þm. Rang. var með ýmsar aths. og fjarstæður út af einstökum atriðum frv. En því hefir nú verið svarað af hv. 1. þm.N.-M., og ég ætla ekki að endurtaka það. Hv. 2. þm. Rang. var eitthvað að hártoga ummæli mín og leggja þau út á þann veg, að ég vildi hafa mannflutningabifreiðar sem einfaldastar og ódýrastar. - Ég verð nú að ætla, að það skipti ekki mestu máli að hafa bifreiðarnar sem flottastar. Ég hygg, að menn gefist yfirleitt upp á því að hafa fólksbifreiðar eins fínar og verið hefir, vegna þess hvað það kostar mikið. En bifreiðar geta verið góðar, þó þær séu ekki með öllum nýmóðins luksuseinkennum, og þær geta verið fullkomlega eins öruggar og forsvaranlegar að ferðast með þeim fyrir því. Hv. þm. minntist einnig á, að við ættum ekki öðru að venjast en góðum bílstjórum, og er það yfirleitt rétt. Og mér er einnig kunnugt um, að bifreiðarstjórar hér á landi keyra venjulegar bifreiðar af alveg eins mikilli leikni og kunnáttu og hinar skrautlegu 1. flokks bifreiðar. Þá vildi hv. 2. þm. Rang. halda því fram, að bifreiðastöðvar hér á landi bæru sig ákaflega vel fjárhagslega. En ég veit ekki betur en að bifreiðastöðvar hér í bænum hafi beinlínis siglt sig í strand í samkeppni um fólksflutninga á löngum leiðum. Hv. þm. vill meina, að núv. skipulag á fólksflutningum með bifreiðum sé svo gott, að ekki þurfi um það að bæta. En um það deilum við.

Hvað er að því?

. Ég skal koma að því síðar, í sambandi við það, sem hv.þm. var að spyrjast fyrir um tilefni þess, að þetta frv. er fram komið. Hv. þm. taldi alveg óþarft að breyta til um skipulag á fólksflutningum með bifreiðum. Það væri nú svo gott, að ekki yrði um það bætt, enda allir ánægðir með það. Ég efast ekki um, að honum þykir þetta gott, en það er vandalaust að sanna hið gagnstæða og sýna fram á, að ánægjan með skipulagið er ekki eins almenn og hann vill vera láta. Hv. þm. beindi til mín fyrirspurn um það, hvert væri hið raunverulega tilefni þess, að þetta frv. væri fram komið. Ég álít, að það komi skýrast fram í grg. frv., og skal því leyfa mér að lesa upp kafla úr henni, með leyfi hæstv. forseta: „Fólksflutningar með bifreiðum hafa, eins og kunnugt er, aukizt svo stórfelldlega á síðari árum, að segja má, að bifreiðar séu nú, auk skipa, aðalfarartæki landsmanna. En þessi atvinnurekstur er nú með þeim hætti, að þörf virðist á því, að haft sé eftirlit með honum og hann kerfisbundinn að allverulegu leyti. Er nú svo komið, að eins mikil þörf er á því fyrir landsmenn að skipuleggja þessa tegund flutninga eins og járnbrautarrekstur er skipulagður í öðrum löndum álfunnar. Eins og bifreiðaflutningarnir eru reknir nú, fer mjög mikið fé forgörðum, sökum óþarflegrar samkeppni, án þess að almenningur hljóti þann hag af, sem að nokkru leyti samsvari eyðslunni. Margir aðilar keppa nú um flutningana á þeim leiðum, sem mestan arðinn gefa af sér, en fyrir bragðið eru sjálf farartækin oft miklu fleiri en þörf væri á, ef ferðunum væri komið í fast kerfi. Farartæki þessi og orkugjafa þeirra verður að kaupa frá útlöndum, og skiptir miklu, að sem sparlegast sé haldið á þessum efnum.“ Ég sé ekki betur en að í grg. frv. sé sagt það, sem í raun og veru er kjarni þessa máls, og það, sem segja þarf.

Hvaða þingskjal er þetta?

. Þetta þskj. er nr. 79. Ég taldi ekki þörf á því að rifja þetta upp í minni framsöguræðu, af því að ég hélt, að hv.þm. hefði lesið frv. Þá var því einnig beint til n., hvernig ætti að skilja 1. gr. frv. Það er alls ekki rétt hjá hv. 2. þm. Rang., að ég hafi annan skilning á henni en hv. 1. þm.N.-M. gerði grein fyrir í ræðu sinni. Þetta skipulag á fyrst og fremst að ná til allra þeirra manna eða félaga, sem reka fólksflutninga með stærri bifreiðum en 6 manna, bifreiðarstjóri undanskilinn. Með takmörkun þeirri, sem felst í 7. gr. frv., er 6 manna bifreiðum heimilað að fara sinna ferða utan skipulagsins. Þó er að vísu í 7. gr. talað um, að ráðh. megi láta þetta ná til bifreiða, sem rúma 6 farþega og færri, en það er sérstaklega stílað upp á fastar ferðir á löngum leiðum.

En ef búið væri nú að binda alla fólksbíla yfirleitt undir þetta skipulag?

. Ég veit ekki, hvað hv.þm. á við. Annars geri ég tæplega ráð fyrir því. En þó að til þess kæmi, þá eru allir vöruflutningabílar eftir, sem jafnframt eru afarmikið notaðir til fólksflutninga í sveitum á styttri leiðum. Hv. 2. þm. Rang. beindi einu atriði, síðast í ræðu sinni, sérstaklega til mín. Hann bar það á mig, að ég mundi vita um einhverja sérstaka ástæðu til þess, að þetta frv. væri fram komið, sem ég vildi ekki koma neitt inn á eða láta uppi.

Hefir þm. ekkert heyrt um það í bænum?

. Nei, ég hefi ekkert um það heyrt. Ég vænti, að hv. 2. þm. Rang. sé svo hreinskilinn að koma með þessa ástæðu fram í dagsljósið og sleppi öllum ósæmilegum dylgjum. Ég vil aðeins taka undir það, sem hv. 1. þm.N.-M. sagði, að mér er ekki kunnugt um neina dulda ástæðu á bak við þetta frv. Tilefni frv. er það skipulagsleysi, sem ríkt hefir um fólksflutninga á landi, og nauðsynin til þess, að ráða þar bót á og koma þeim í fastara horf.

Þorsteinn Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég ætla ekki að láta berast inn í þann straum, sem hér hefir myndazt, en einungis halda mér við þá till., sem ég hefi leyft mér að bera hér fram við frv., og minnast á hana örfáum orðum. - Það hafa komið fram tvær ástæður gegn till., ef ástæður á að kalla. Það hefir verið ymprað á þeim aðeins. Önnur er sú, að búið sé að athuga þetta frv. svo vel í hv.Nd. af n. þar og einstökum hv.þm., að ekki muni þar þurfa um að bæta, og yfirleitt kom sá andi fram um það, að úr því að Nd. hefði lagt sig fram til þess að gera frv. vel úr garði, þá sé þessi hv. d. ekki fær um að endurbæta það. Ég vil algerlega mótmæla þessu. Ég sé enga ástæðu til þess, að við getum ekki bætt um það, sem Nd. hefir gert, og tel okkur enga eftirbáta þeirra hv.þm., sem þar eiga sæti. - Ef till. þessi er sæmileg, þá er nákvæmlega sama, hvort hún kemur í bága við gerðir Nd. eða ekki. Hún á þá hér fram að ganga. - Þá var og á það minnzt, að fá héruð myndu um það skeyta, að gera tillögur sínar. Þau um það, ef þau vilja ekki nota þann rétt sinn. En allt um það sé ég ekki ástæðu til annars en leyfa þeim, sem vildu, tillögurétt í þessu efni. Ég æski þessa réttar mjög fyrir sveitahéruðin. Ákvæði frv. snerta þau mjög, og það er ekki nema velvild og sanngirni í því, að löggjafinn verði við þessari ósk.

Pétur Magnússon [óyfirl]: Ég ætla fyrst að minnast örfáum orðum á skilninginn á 1. gr. frv., því orðalagi, að „hafa með höndum“ fólksflutninga. Þegar hv.frsm. talaði í annað sinn og var að svara hv. 1. þm. Reykv., tók hann sem dæmi, að ef nokkrir menn slægju sér saman um bifreið og færu í ferðalag, þá væri þeim það vitanlega heimilt, þótt þeir ætluðu að fara með fjölskyldur sínar og þyrftu að taka bifreið stærri en 6 sæta. Það er vitanlegt, að þær falla ekki að sjálfsögðu undir ákvæði þessara l.

Ég átti við „drossíur“

. Þá er svarið út í hött, og því geta menn ekki varað sig á. Ég hélt, að hv.þm. ætti við, að mönnum væri heimilt að taka „privat“-bifreið, þótt stærri væri en sex sæta. Hv. 1. þm.N.-M. kemur svo á eftir og segir, að undir þetta ákvæði falli að sjálfsögðu allt, sem geti heitið að hafa atvinnu af því að flytja fólk í bifreiðum. Þarna finnst mér vera komið fram ótvírætt ósamræmi, og þótt menn vilji halda sér við þennan þrengri skilning hv. 1. þm.N.-M., þá ætla ég, að erfitt sé að skera úr um það, hvað er að hafa atvinnu af því að flytja fólk í bifreiðum. Hér í Rvík hefir t. d. tíðkazt í mjög stórum stíl, að svokallaðir „kassar“ hafa verið settir á vörubifreiðar og fólk farið í þessum „kössum“ út um sveitir, aðallega á sunnudögum. Er þetta að hafa atvinnu af því að flytja fólk í bifreiðum, úr því að leiga er tekin fyrir bifreiðina? Þurfa þessir menn sérleyfi?

Þeir heyra undir síðari málsgr. 1. gr. - MJ: Ef einhverjir auglýsa nú þessar ferðir á hverjum sunnudegi?

. Já, ef þetta er gert að staðaldri um allar helgar, þá er ég samt ekki viss um, að hægt væri að heimfæra það undir þetta.

Það er nú ætlazt til þess samt

. Það kann að vera. En það hefir komið skýrt fram í þessum umr., að ákvæðin um þetta atriði eru hvergi nærri nógu skýr, þar sem hv.þm. greinir á um, hvernig beri að skilja þetta. - Svo kem ég að tilefninu til þess, að farið var að setja þessa löggjöf, og get þá svarað báðum í einu, hv.frsm. og hv. 1. þm.N.-M. Þeir segja, að tilefnið sé það, að bifreiðanotkun hefir aukizt stórlega á seinustu árum, og séu nú aðalfarartækin, að skipunum undanteknum. Ég fullyrði, að þetta út af fyrir sig gefi alls enga ástæðu til þess að setja þessar reglur, sem hér er farið fram á, svo framarlega sem ekki er sýnt fram á, að skipulagið hafi reynzt illa, og líkindi séu til, að hið nýja skipulag reynist betur. Í grg. frv. segir: „Eins og bifreiðaflutningarnir eru reknir nú, fer mjög mikið fé forgörðum sökum óhóflegrar samkeppni, án þess að almenningur hljóti þann hag af, sem að nokkru leyti samsvari eyðslunni.“ Ég hafði sýnt fram á það, og því ekki verið mótmælt, að fargjöldin með bifreiðum undanfarin ár hafa verið mjög lág. Það er ekki hægt að segja, að það hafi verið mjög tilfinnanlegt fyrir fólkið að ferðast með bifreiðum, miðað við önnur flutningatæki. Það hefir og verið sýnt fram á, að þrátt fyrir lág flutningsgjöld hafa bifreiðastöðvarnar þrifizt vel, og þetta hefir verið sómasamlegur atvinnurekstur. Hvernig stendur þá á því, að hægt er að draga af þessu þá ályktun, að þarna fari mikið fé forgörðum vegna of mikillar samkeppni? Menn verða fyrst að sýna fram á eitt af tvennu: Annaðhvort að flutningsgjöldin séu óþarflega há, - nú held ég að forsvarsmönnum frv. gangi illa að telja mönnum trú um, að þau lækki við skipulagninguna -, eða þá hitt, að rekstur bifreiðastöðva hafi verið og sé svo óarðvænlegur atvinnurekstur, að ástæða sé til þess að grípa fram í þess vegna. Hv. frsm. drap að vísu á það, að einhverjir bifreiðastjórar hjá einni stöð, sem hafa haft flutninga á langleiðum, hafi borið rýran hlut og stöðin orðið að gefast upp. En þetta er einungis eitt einstakt dæmi, sem ekkert sannar. Til þess geta legið margar ástæður aðrar en þær, að bifreiðum hafi verið ofhlaðið á þessar leiðir. Að óánægja hafi verið meðal almennings í þessu efni undanfarið, eins og frsm. drap á, þá held ég, að það sé alveg tilefnislaust hjá honum. Það kann að vera ein og ein óánægjurödd í garð einstakra bifreiðarstjóra, eins og alltaf gerist, en mér þykir ótrúlegt, að ef almenn óánægja hefði verið með þetta atriði, þá hefði ég aldrei orðið hennar var, en það hefi ég aldrei orðið. Ég get því endurtekið það, sem ég áður sagði, að þegar búið er að sýna fram á, að það skipulag, sem nú er á þessum málum, hafi reynzt ágætlega og engin óánægja er með það, þá er fásinna að fara að gera tilraunir með annað skipulag, þótt það e. t. v. geti gefizt vel - um það er ekkert hægt að fullyrða; formælendur þess halda því a. m. k. fram, en um það er ekkert hægt að segja að svo stöddu. Slíkar tilraunir gætu verið réttmætar, ef þessi atvinnurekstur væri í því horfi, að ástæða væri til þess og óánægja almenn. En þegar þetta er ekki fyrir hendi, eru þessar ráðstafanir óréttmætar. - Hv. 1. þm.N.-M. talar um það, að það sé engin ástæða til þess að ætla, að bifreiðarnar versni, verri tegundir verði notaðar og að bifreiðastjórarnir verði ekki eins hæfir til síns starfs undir hinn nýja skipulagi. Aðalatriðið er það, hvort bifreiðarnar eru nú í boðlegu ástandi eða ekki. Ef þær eru það ekki, þá eru það engin meðmæli með hinu væntanlega skipulagi, að þær versni ekki. En ég er ekki óhræddur um nema annað af þessu færi versnandi, bifreiðarnar eða bifreiðastjórarnir, nema hvorttveggja væri. Það er ekki hættulaust, þegar búið er að útiloka alla samkeppni og eigendurnir vita, að fólkið verður að sætta sig við þeirra bifreiðar, hvort sem þær eru góðar eða vondar, að hætt verði að hugsa um, að farartækin séu almenningi boðleg.

Frsm. þótti þær óþarflega góðar

. Já, það er eitthvað til hér af „luksus“-bifreiðum, en ekki mikið af þeim notað á langleiðum. Þessir í manna vagnar, sem ein stöðin hafði í langferðum uni skeið, voru ákaflega vandaðir, en ekki hægt að kalla þá „luksus“-vagna.

Svo falla þeir heldur ekki undir þetta

. Þessir stóru vagnar eru búnir til með tvennt fyrir augum aðallega. Annarsvegar öryggið, og hinsvegar þægindin fyrir farþegana.

Það eru engar „luksus“-bifreiðar

. Nei, og þessar bifreiðar eru mest notaðar á langleiðunum. Vel getur farið svo, að þegar skipulagningin er á komin, minnki áhuginn fyrir því að fá góða og vel hæfa bifreiðarstjóra, af þeirri einföldu ástæðu, að fólkið verður að sætta sig við bifreiðastjórana eins og bifreiðarnar sjálfar. Þetta er stóra hættan við þessa skipulagningu. Það er verið að tala um, að ég fari hér með dylgjur, þegar ég segi, að það sé almennt álitið, að annað liggi til grundvallar þessu frv. en upp sé látið. Það má vel taka það gilt, að hv. 1. þm.N.-M. þykist ekkert vita um þetta, en ég trúi naumast, að hv. 4. þm. Reykv. hafi ekki heyrt þess getið. En annars tel ég mér ekki bera skyldu til þess að skýra frá hinum leyndu ástæðum, því að flestum hv.þm. munu þar kunnar. Það er þeirra, sem mæla fyrir frv., að koma fram með allar ástæður, en ekki þeirra, sem tala gegn því, svo að ef þeir vilja fá ástæðuna fram þá ættu þeir ekki að þykjast of góðir til að nefna hana.

Því ekki að koma fram með dylgjurnar? Þeir, sem brjóta upp á þeim, eiga að koma fram með þær

.

Bernharð Stefánsson Aðeins lítil fyrirspurn til hv.n. um það, hvernig beri að skilja 2. málsgr. 1. gr. frv. Það er nfl. svo í mínu héraði, og e. t. v. víðar, að það eru daglegar ferðir með vörubifreiðum úr sveitinni til kaupstaðarins og svo aftur upp í sveitina á kvöldin. Þessar bifreiðar taka svo fólk jafnframt, og stundum margt fólk. Nú er það svo með þessar bifreiðar, að þær hafa ekki beint farþegarúm fyrir fleiri en e. t. v. einn mann, en sumar þó fyrir 4-5 menn. En þrátt fyrir það fer miklu fleira fólk með þessum bifreiðum, og stendur þá uppi á pallinum. Nú vildi ég spyrjast fyrir um það, hvort n. liti svo á, að þessar ferðir fólksins yrðu heimilar, ef ákvæði 2. málsgr. 1. gr. verða samþ. óbreytt. Mér skilst í fljóta bragði, að þessir fólksflutningar myndu ekki heimilir nema með sérleyfi. Og þótt það fengist, þá yrðu þær samt ekki heimilar á sama hátt og verið hefir, því að vitanlega væri ekki hægt að koma við útbúnaði til öryggis og þæginda, a. m. k. ekki þæginda, sem sjálfsagt yrðu settar kröfur um í reglugerðinni. Ef skilningur minn á þessari málsgr. er réttur, þannig að þessar ferðir, sem ég hefi getið um og bráðnauðsynlegar eru, séu óheimilar samkv. þessu ákvæði, þá vildi ég mælast mjög til þess, að n. tæki þetta til athugunar til 3. umr. Þarna er einungis um mjög stuttar ferðir að ræða, og finnst mér, að vel geti komið til mála að veita undanþágur fyrir stuttar innansveitarferðir. Nú kynni það að vera, að þetta gilti ekki nema um ákveðnar leiðir, sem sérleyfi hefðu verið veitt til, en að því er til míns héraðs kemur, þá verður ein sérleyfisleiðin áreiðanlega leiðin frá Akureyri til Reykjavíkur, og vegurinn frá Akureyri og upp sveitina heyrir alveg þarna undir. Það er nú svo, að í öllu því moldviðri af þingskjölum, sem daglega berst til manns, hefi ég ekki veitt þessu þá athygli sem skyldi fyrr en nú undir umr., annars hefði ég e. t. v. flutt brtt. hvað þetta atriði snertir. Og það getur verið fleira í þessu frv., sem mér, við nánari athugun, finnst athugavert. Mun ég þó greiða atkv. með frv. nú við þessa umr., því að það væri e. t. v. af ástæðulausri tortryggni, ef ég færi að greiða atkv. á móti frv. nú, þar sem ég hefi ekki athugað málið nægilega vel. En þá endanlegu ákvörðun geymi ég mér til 3. umr.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Af því að ég hefi aðeins leyfi til stuttrar aths., skal ég ekki fara út í aukaatriði, en þó verð ég að segja það, að mér finnst undarlegt að jafna bílferðum hér á landi við járnbrautir erlendis, því að ríkin reka yfirleitt sjálf járnbrautirnar, og þá hefði til samræmis við það átt að þykja nauðsynlegt, að ríkið tæki að sér bifreiðaferðirnar.

Það kemur bráðum

. Já, e. t. v.

Það er ekki alstaðar, að ríkið reki járnbrautirnar

. Með þessum 6 manna bifreiðum er átt við það, að 7 manna bifreiðar falli ekki undir l. Ég hélt nú satt að segja, að þær myndu koma undir þetta líka, en heyri nú, að svo er ekki. Ég vil, að það komist alveg tvímælalaust inn í þingtíðindin. Annars finnst mér undarlegt, að spurningum hv. 2. þm. Rang. og mínum um það, hvað sé átt við í þessum vafaatriðum, sem við höfum gert fyrirspurnir um, er bara alls ekki svarað. Hv. frsm.n. tók það sem dæmi, að það félli ekki undir þessi l., ef menn leigðu sér bifreið í félagi til þess að ferðast um landið. Og ég held, að þetta sé alveg rétt. Slíkir menn hafa ekki með höndum fólksflutninga. En með þessu ákvæði er hægt að fara ákaflega mikið í kringum l., ef það er ekki orðað nægilega skýrt og greinilega. Mér virtist hv. 1. þm.N.-M. vilja takmarka mjög þetta ákvæði og hlaupa í það, að allar bifreiðar undir 6 manna væru lausar undan þessu ákvæði, en í 7. gr. frv. er heimild til þess að láta l. líka taka til minni bifreiða. Og það verður að gera ráð fyrir því, að þetta geti komið til framkvæmda. Annars væri meiningarlaust að hafa það í l. Og hvaða bifreiðar eru þá frjálsar? Það er enginn munur gerður á fólks- og vörubifreiðum í þessu efni, svo framarlega sem vörubifreiðarnar flytja farþega. Þetta sést á því, að einungis er sagt „með bifreiðum“, og í síðari málsgr. 1. gr. frv. er sagt frá því, með hvaða skilyrðum megi aka í fólksflutningabifreiðum eða öðrum bifreiðum: „Sérleyfi þarf ekki til fólksflutninga endrum og sinnum með bifreiðum, sem skráðar eru til vöruflutninga, en rúma fleiri en 6 farþega, enda sé umbúnaður þeirra, til öryggis og þæginda farþegum, samkv. reglum, er ráðherra setur, og hafi bifreiðarstjóri þeirra rétt til að stýra leigubifreið til fólksflutninga.“ Þetta sýnir, að þegar svo stendur á sem hér er talað um, þá eru flutningabifreiðar einnig undir þessum l., að svo miklu leyti, sem þær geta flutt þá farþega, sem annars er bannað að flytja nema með sérleyfi. Þetta er tvímælalaust. Annars verð ég að segja það hér sem aukaatriði, - hvers vegna eru ekki vörubifreiðarnar skipulagðar, ef þetta er svo ágætt? Því er það ekki gert og veitt til þeirra sérleyfi? - Eftir þessu frv. og þegar búið er að hagnýta heimild 7. gr., þá er óheimilt að flytja farþega um landið nema með sérleyfi, og þá orðið heldur erfitt að ferðast um á ýmsum þeim leiðum, sem ekki yrði sótt um leyfi til. Ég held, að þetta hafi verið of lítið hugsað mál. - Mér þótti vænt um, að hv. 2. þm. Rang. hreyfði hér umr. um 6. gr., af því að ég gleymdi því áðan í minni ræðu, en það er um það, að ef fleiri en einn fá sérleyfi á sama vegi, þá skuli skipta gjaldinu á milli þeirra eftir á, eftir sæta-km. Nú vil ég taka til dæmis leið eins og til Þingvalla eða Hafnarfjarðar. Mér þykir sennilegt, að flestar stöðvarnar myndu sækja um þetta leyfi, og sennilega yrði að veita flestum stöðvunum það, því að það er svo mikið að gera, að allar stöðvarnar þarf til að fullnægja þörfinni á vissum tímum. Nú vil ég spyrja hv.n.: Hvernig hugsar hún sér að framkvæma þetta ákvæði í 6. gr.? Mér skilst, að hið opinbera verði að hafa sérstakan mann til þess að geta séð um að deila gjaldinu rétt niður, og það innheimtumann í hverri bifreið, til þess að athuga, hvað mikla peninga hver fær og hve marga km. hefir verið ekið. Svo er að reikna út sæta-km. hverrar bifreiðar og jafna gjaldinu niður á hverja stöð. Ég skal játa, að þetta er að vísu bara heimild í l., en til hvers er heimildin, ef ekki á að gera ráð fyrir, að hún verði notuð? Ég skal svo ekki misnota leyfi hæstv. forseta til lengri ræðu, enda tími til að ræða málið nánar við 3. umr.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég mun ekki eyða löngum tíma til þess að svara hv. 1. þm. Reykv. Ég vil benda honum á orðin í niðurlagi 1. gr.: „ef þær hafa fastar áætlunarferðir.“ Nú er það allur fjöldi bíla, sem ekki hefir fastar áætlunarferðir, og þeir koma ekki til greina samkv. þessu ákvæði. - Hv. 1. þm. Eyf. spurði um skilning n. á ákvæðum 1. gr., með tilliti til ástands þess í sínu héraði, sem hann lýsti. Eftir því, sem ég þekki til hér á Suðurlandi, er bannað að flytja fólk lengri leiðir á bifreiðarpalli. Hinsvegar er oft afþiljað farþegarúm í flutningsbifreiðunum, svo að fólkið getur alveg verið óháð vöruflutningunum. Ég veit ekki, hvort nokkrar reglur gilda um þetta, það er komið inn í meðvitund fólks, að þessir flutningar eigi að vera aðskildir frá farþegarúmi, en það skal verða athugað fyrir næstu umr. Hinsvegar eru slíkir mannflutningar á palli algengir hér, þegar bílar flytja menn til og frá vinnustað. En þetta hefir reynzt hættuleg aðferð, og hafa hlotizt stórslys af hér í Reykjavík. Það er því ástæða til að athuga, hvort rétt sé að leyfa slíka flutninga, öryggis vegna. En hv.þm. getur auðvitað borið fram brtt. um þetta atriði, ef hann telur þess þörf, og mun n. taka henni með velvilja. Mér þykir hafa kennt málþófs frá andmælendum þessa frv., og bersýnilegt er, að þeir beita öllum gáfum sínum og rökfimi til þess að gera málið tortryggilegt. Hvort þeir ná tilgangi sínum, að koma frv. fyrir kattarnef, verður reynslan að sýna.

Páll Hermannsson Því hefir verið haldið fram nú við þessa umr., að ég og samnm. minn, hv. 4. þm. Reykv., værum ekki sammála um það, hvernig skilja beri orðtæki frv.: „að hafa á hendi mannflutninga.“ Annaðhvort hafa hv.þm. ekki heyrt mál okkar, eða þetta er tilraun til þess að snúa út úr. Við erum alveg sammála um það, að með þessum orðum sé átt við að hafa mannflutninga með höndum í atvinnuskyni, og öllum hlýtur að vera ljóst af frv., að þar er aðallega átt við flutninga á langleiðum. Ég kalla það að hafa mannflutninga með höndum í atvinnuskyni, þegar atvinna manna byggist á því að halda uppi mannflutningum á langleiðum, t. d. milli Reykjavíkur og Austfjarða, eða á milli Rvíkur og Akureyrar. En það væri að snúa blaðinu við að mínum dómi, ef í því ætti að felast bann við því, að vörubílar mættu flytja fólk til og frá vinnu innan Fljótsdalshéraðs t. d. Og mér skilst, að undantekningarákvæði síðari málsgr. 1. gr. megi skiljast svo, að vörubílum sé heimilt að flytja fólk. - Það hefir í þessu sambandi verið talað um sunnudagsflutning fólks héðan úr bænum. Mér finnst ákvæði 7. gr. taka af öll tvímæli um þetta hvað snertir 7 manna bifreiðar og minni. Heimildin til þess að láta ákvæði l. ná yfir slíkar bifreiðar er nefnilega bundin því skilyrði, að þær fari fastar áætlunarferðir. - Ég held, að hv. 1. þm. Eyf. geti líka alveg verið óhræddur um, að ákvæði l. nái yfir þær kringumstæður, sem hann lýsti, enda tæki ég þá í sama streng og hann. Viðvíkjandi þeirri hættu, sem hv.frsm. benti á af svona flutningum, tel ég sjálfsagt, að eitthvað verði gert til að tryggja öryggið, þar sem mikið er um slíka mannflutninga. En ákvæði um það eiga ekki heima í þessu lagafrv. - Annars tel ég þýðingarlaust að þrátta meira um mál þetta en nú þegar hefir verið gert. Ég skal taka það fram, að þau kynni, sem ég hefi af bílstjórum, eru á þá leið, að þetta séu yfirleitt góðir menn og vel starfi sínu vaxnir. En það er engin sönnun fyrir því, að þeir geti ekki orðið enn betri og færari, og þessa flutninga mætti gera bæði þægilegri og ódýrari. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að það væri skylda þeirra, sem flyttu mál, að vita ástæður til þess og koma fram með þær. Það er hvorki hægt að ætlast til þess af mér eða öðrum, að maður viti um ástæður, sem hvergi eru til nema í ímyndun sumra hv.þm. - Ég get tekið undir það með hv.frsm., að n. skal athuga það fyrir 3. umr., hvort ástæða er til að gera sérstakar ráðstafanir í þá átt, sem hv. 1. þm. Eyf. benti á, en það er mín skoðun, að til þess þurfi ekki að koma.

Bernharð Stefánsson [óyfirl.]: Ég þakka hv.frsm. og hv. 1. þm.N.-M. fyrir loforð þeirra um að taka orð mín til yfirvegunar fyrir 3. umr.Hv. frsm. gat þess, að hér væri það komið í meðvitund fólks, að vöru- og mannflutningar ættu að vera aðskildir. Þessu er ekki svo farið úti á landi, enda hagar þar víða öðruvísi til. Ferð t. d. austan úr sveitum til Reykjavíkur tekur svo langan tíma, að það mundi fara illa um fólk, ef það ætti að vera á bifreiðarpalli alla þá leið. Og hér úr næstu sveitunum eru ferðir svo tíðar, að menn geta alltaf fengið sig flutta á annan og þægilegri hátt. Aftur á móti hagar svo til í mínu héraði, að þar er ekki að ræða um aðrar ferðir úr sveitunum í verzlunarstaðinn en mjólkurbílana, sem fara á hverjum morgni ofan úr sveitunum í kaupstaðinn og aftur upp í sveitirnar að kvöldi. Og oftast nær óskar fleira fólk eftir fari en það, sem kemst fyrir í farþegarúmi bílanna. Ef þessir flutningar væru bannaðir, mundi það valda stórkostlegri truflun í öllu daglegu lífi fólksins. Hv. frsm. talaði um hættu, sem stafaði af svona flutningum. Það má vera, að einhver slys hafi orðið af því hér, en ég veit ekki til, að neitt slys hafi orðið af þessu t. d. í mínu héraði, og eru þó svona flutningar mjög algengir þar, svo að varla er hægt að kenna fyrirkomulaginn um. Ég er alveg sammála hv.þm. um það, að á langleiðum séu þetta óhæfir flutningar, en á 5-10 km. leiðum sé ég ekkert, sem mæli á móti þeim.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Mér fannst það koma mjög skýrt fram í ræðum hv.frsm. og hv. 1. þm.N.-M., að þeir botna ekkert í því, hvernig eigi að skilja ákvæði fyrri málsgr. 1. gr.Hv. 1. þm.N.-M. vill skilja þau svo, að þetta taki aðeins til mannflutnings með bifreiðum í atvinnuskyni, og aðallega sé átt við flutninga á langleiðum, þar sem um áætlunarferðir er að ræða. En víða eru notaðar stærri bifreiðar en 7 manna á langleiðum, og það eru til fleiri ferðir en áætlunarferðir.

Aðalatriðið eru langferðirnar

. Já, það má vera, að sú sé meiningin. En segjum svo, að einhver bílstöð auglýsi bíla til leigu fyrir ákveðna borgun á dag, og þeir taki 6-7 farþega. Fellur þetta undir ákvæði l., má taka þessa bila á leigu í nokkra daga án þess að hafa sérleyfi? Eftir orðanna hljóðan finnst mér, að það ætti ekki að vera, en skildist á hv. 1. þm.N.-M., að hann mundi telja þetta heyra undir l. - Það er eftirtektarvert, að engin tilraun hefir verið gerð til að sýna fram á, að þessi atvinnurekstur sé í því ólagi, sem geri slíka löggjöf sem þessa nauðsynlega. Og það er hreint og beint raunalegt, ef á að fara að knýja fram svona löggjöf og skapa kyrrstöðu í jafnblómlegum atvinnurekstri og þessi hefir verið. Ég er alveg hissa á því, að hv.þm. skuli byrja á slíku gerræði. Öllum er kunnugt það vandræðaástand, sem ríkti hér í flutningum á landi áður en bílarnir komu til sögunnar. Og þessi atvinnurekstur hefir vaxið upp og þróazt og vel verið til hans vandað. Með bifreiðaflutningunum hefir ein sú merkilegasta breyting orðið í þjóðlífi voru síðustu 20 árin, þó að margar hafi þær orðið þýðingarmiklar. - En bifreiðaferðirnar hafa komið því til leiðar, að fjarlægðirnar mega heita að hafa horfið hér á landi.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls nú við þessa umr., en það hefir hvað eftir annað verið lýst eftir ástæðum fyrir því, að þetta frv. er fram komið, og því haldið fram, að n. hafi ekki borið fram nein þau rök, er réttlæti það, að frv. er fram borið. Ég mun ekki fara mörgum orðum um frv. sjálft, hv.n. hefir lofað að athuga það fyrir 3. umr., hvort ekki má gera orðalag greinilegra á stöku stað, sem misskilningi hefir valdið. Annars held ég, að ekki geti orðið miklar deilur um það, hvernig skilja beri ákvæði 1. gr.Hv. 2. þm. Rang. talaði um það, hvort leyfilegt væri að taka stóran bíl á leigu um stuttan tíma. Ég játa það, að ég tel ekki hægt að skilja orðalag frv. svo, að ákvæðið „að hafa á hendi mannflutninga“ nái yfir svona tilfelli. En leiki vafi á einstökum atriðum frv. vegna ógreinilegs orðalags, má vafalaust úr því bæta. - Hv. þm. sagði, að engin rök hefðu fram komið, sem réttlættu flutning þessa frv. Ég vil þá fyrst benda á það, að Norðurlandaþjóðirnar hafa þegar gert svipaðar ráðstafanir hjá sér, og þó hafa þær járnbrautirnar, sem fara ákveðnar áætlunarferðir, sem sérstaklega er hagað með tilliti til fólksflutninga, og hafa sambærilegar ferðir og þessar stóru bifreiðar, sem hér um ræðir. Og því meiri þörf er á því að taka þessa flutninga undir hið opinbera, þar sem það hingað til hefir engin áhrif getað haft um fyrirkomulag mannflutninga, þar sem járnbrautirnar eru engar til. Það hefir verið sagt, að það ætti að knýja þetta frv. fram af flokkslegum þráa, og annað slíkt. Ég vil í því sambandi benda á, að vegamálastjóri hefir í samtali við mig viðurkennt, að full nauðsyn væri á því að taka þessi mál til rækilegrar athugunar, ekki síður hér en annarsstaðar, og eins og ég hefi bent á, frekar hér en annarsstaðar, vegna þess, að við höfum hér engar járnbrautir undir ríkiseftirliti. - Ég vil taka það fram, að frv. þetta er ekki síður borið fram með hagsmuni þeirra manna fyrir augum, sem bifreiðareksturinn hafa, en fólksins, sem notar þessa flutninga. Og það sýnir glögglega, að hv. 2. þm. Rang. hefir ekki sett sig vel inn í afkomu þessa atvinnurekstrar, að hann skuli halda, að þetta sé eitthvað sérstaklega blómlegur atvinnurekstur. Nei, undanfarin ár hefir hvert fyrirtækið eftir annað farið á hausinn vegna skipulagsins, sem á þessum ferðum hefir verið. Á sumum leiðum hefir samkeppnin verið svo hörð, að bifreiðarnar fara stundum tómar fram og aftur. Þetta vita allir. T. d. á línunni milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar hefir verið svo hörð samkeppni milli tveggja bifreiðastöðva, að fjöldinn allur af bifreiðunum gengur tómur þarna á milli, og stórmikið fé eyðist til einskis vegna þessarar vitlausu samkeppni. Þarna er bara um það að ræða, hvor geti svælt hinn út. Samkeppnin hefir verið svo hörð, að bifreiðastjórar þessara félaga hafa borið það hver á annan fyrir rétti, að keppinautarnir hafi keyrt á sig viljandi af tómri vonzku. Þetta er mjög arðsöm lína, og samkeppnin þar verður því óvægin og hlífðarlaus, en það hélt ég, að allir gætu orðið sammála um, að svona skipulag, eða réttara sagt skipulagsleysi, getur ekki gengið til lengdar. Ég mótmæli því eindregið, að frv. sé fram komið af flokkslegum þráa. Hitt viðurkenni ég, að vandi er að semja l. sem þessi, og tel ég vissara að athuga frv. nú enn rækilega fyrir 3. umr. Það getur lengi komið ýmislegt fram í sambandi við svona löggjöf, sem að er gætandi, t. d. eins og aths. hv. 1. þm. Eyf. Að því ber vitanlega að gæta, að l. grípi ekki yfir atriði, sem engin þörf er á og geta ef til vill orðið til skaða. - Skoðun mín er sú, að stóru bílarnir verði járnbrautir okkar Íslendinga. Þessar bifreiðar, sem taka allt að 15 farþegum, eru í reyndinni að verða okkur nokkuð í líkingu við það, sem járnbrautir eru öðrum þjóðum. Það er því engu síður þörf á að skipuleggja þessa flutninga en járnbrautarreksturinn erlendis, og það nær því ekki nokkurri átt að segja annað eins og það, að það sé raunalegt, ef frv. nái samþ. - Það er svo langt frá því, að skipulagning þessara mála er að verða óhjákvæmileg nauðsyn.

Jóhann Jósefsson Ég hafði ætlað mér, áður en gengið væri til dagskrár, að biðja hæstv. forseta að taka sem fyrst á dagskrá frv. til l. um skuldaskilasjóð. Það mál var búið að vera 23 daga í höndum sjútvn., þegar við minnihl.mennirnir í n. neyddumst til að gefa út minnihlutanál., en því var svo útbýtt 4. þ. m. Aðspurður á fundi í sjútvn. taldi meiri hl. sig ekki hafa gefið út neitt nál., og eftir fyrri framkomu hans að dæma, mun hann ekki gera neitt til þess að flýta fyrir málinu. Hinsvegar berast Alþ. áskoranir hvaðanæva af landinu um að sinna þessu máli, og öðrum þeim málum, sem mþn. í sjávarútvegsmálum hefir undirbúið. En mestur áhugi er hjá útgerðarmönnum um það, að frv. um Skuldaskilasjóð gangi fram. Ég þykist þess fullviss, að hæstv. forseti virði svo þann þjóðarvilja, sem kemur fram í hinum mörgu áskorunum, sem Alþ. berast, og hæstv. forseti hefir sjálfur tilkynnt úr forsetastóli, að hann muni verða við þeirri beiðni, að taka málið á dagskrá næstu daga. Ég tel þetta mál svo þýðingarmikið, að það megi ekki bíða.

Finnur Jónsson Hv. þm. Vestm. er vel kunnugt um það, hvernig á því stendur, að dráttur hefir orðið á því, að sjútvn. afgreiddi þetta mál. Honum er vel kunnugt um það, af því að hann hefir sjálfur tekið þátt í fundahöldum um þetta mál með hæstv.ríkisstj. og bankastjórum Landsbankans og Útvegsbankans. Hv. þm. Vestm. var settur í undirnefnd til að ræða þetta mál við hæstv. stj. og bankastjórana, og hygg ég, að síðasti fundur þeirrar n. hafi verið á föstudaginn var. En laugard. 1. des. var þingfrí, og menn mættu því ekki á fundi sjútvn. En daginn áður en reglulegur fundur átti að vera kusu 2 nm. að gefa út álit án þess að bera það undir meðmn. sína. Þessum hv.þm. er kunnugt um það, að af hálfu stjórnarflokkanna hefir komið fram samvinnutilboð um þetta frv., sem hans flokkur hefir ekki viljað fallast á. Það hefir verið tekið fram, að fyrir næstu verið er ekki hægt að gera neinar ráðstafanir til skuldaskila. Ég vænti, að hv.þm. staðfesti þá sameiginlegu skoðun, að þó að þetta mál gangi nú fram á þinginu, þá verði ekki hægt að koma á skuldaskilasjóði fyrir næstu vertíð. Það kemur því sama stað niður fyrir sjávarútveginn, ef hægt er að leysa málið með samkomulagi á næsta þingi, sem mun eiga að koma saman um miðjan marz.

Forseti (JörB): Ég vil mjög beina því til hv.þdm., að þeir lengi nú ekki umr. frekar um þetta efni. En viðvíkjandi ósk hv.þm. Vestm. skal ég geta þess, að það væri mjög æskilegt, ef fyrir lægju álit frá báðum nefndarhlutum, áður en málið er tekið á dagskrá. Ég skal svo kynna mér, hvernig ástatt er hjá hv. meiri hl. sjútvn., og tala við hv.þm. Vestm. að þeim upplýsingum fengnum.

Jóhann Jósefsson Það var óþarfi fyrir hv.þm. Ísaf. að færa fram afsakanir fyrir drætti málsins í n., því engar sakir voru bornar á hann sérstaklega. En ég get upplýst það, úr því að hann gaf tilefni til þess, að mér brugðust tvisvar loforð hv.þm. Ísaf. um að halda fund í sjútvn. Það var fyrst eftir að við sáum, að ekki var hægt að treysta loforðum hv.þm. Ísaf., og að drátturinn var gerður að yfirlögðu ráði, að við hv. 6. þm. Reykv. tilkynntum, að við myndum setja fram nál. Það var ekki þannig, að við hefðum kosið að gera þetta, eins og hv.þm. Ísaf. sagði, heldur neyddi hann okkur til þess. Ég vil svo leiðrétta það, sem hann sagði, að okkur minnihl.mönnunum hefði borizt samvinnutilboð frá hæstv. ríkisstjórn. Þetta er ekki rétt. Það er að vísu rétt, að undirnefnd fjallaði um þetta mál, og að á fundi, sem hún hélt, voru viðstaddir einn af forstjórum Landsbankans, Magnús Sigurðsson, hæstv.atvmrh., 6. þm. Reykv. og ég Ennfremur var viðstaddur form. sjútvn., hv.þm. Ísaf. Þar varpaði hæstv.atvmrh. fram nokkrum aths. frá eigin brjósti, sem ég tel mig ekki hafa leyfi til að bera fram opinberlega. En í þeim aths. fólust engin ákveðin tilboð um þetta mál. Hann tók það einmitt fram, að hann gæti enganveginn ábyrgzt, að hinn stjórnarflokkurinn væri samþykkur sínu hugarfari. Hæstv. forseti sagði, að hann kysi helzt, að fyrir lægju nál. frá báðum nefndarhlutum. Ég vil nú segja honum það, að það bólar ekki ennþá á hreyfingu hjá meiri hl. n., þó að hann hafi haft nógan tíma til þess að koma með nál., og má því hæstv. forseti sjá, að það er af ásettu ráði, að hann kemur ekki með nál. Ég vil því ítreka beiðni mína og vona, að hæstv. forseti taki hana til greina.

Forseti (JörB): Ég vil nú beina því til hv.þdm., að þeir fari ekki að leiða saman hesta sína, áður en málið er tekið á dagskrá. Ég hét hv.þm. Vestm., að ég skyldi leita mér upplýsinga hjá sjútvn. og eiga svo tal við hann. Ég vænti þess, að hann láti sér það lynda, þó að ég gefi ekki nein ákveðin loforð.

Sigurður Kristjánsson Það var aðeins örstutt leiðrétting. Það gæti litið svo út, sem við minnihl.mennirnir í sjútvn. hefðum ekki komið réttilega fram við meirihl.mennina í n. Ég vil þá skýra frá því til viðbótar því, sem hv.þm. Vestm. tók fram, að þegar málið var búið að vera yfir 20 duga í sjútvn., þá var því lofað af hv.þm. Ísaf. að hafa aukafund í n. um málið. Hann átti að vera á föstudaginn var, en hann var aldrei boðaður. Reglulegur fundur átti að vera á laugard. Þá mættum við hv.þm. Vestm., en ekki aðrir. Hv. þm. Vestm. náði í síma tali af form. n., hv.þm. Ísaf., en honum (FJ) tókst ekki að ná í hina nm. Hann lofaði svo að halda fund á mánud. kl. 11 árdegis. en sá fundur var síðan afboðaður af form. n., hv.þm. Ísaf. Ég held, að við minnihl.mennirnir höfum gert það, sem við gátum, til þess að n. gæti orðið samferða um málið. Af því að hæstv. forseti taldi æskilegt, að nál. frá báðum nefndarhlutum fylgdu málinu, þá vil ég segja það, að hann ætti varlega að treysta skýrslu hv.þm. Ísaf. um málið. Það er bert, að honum er ekki óljúft að draga málið á langinn. En ég verð að segja það, að við minnihl.mennirnir gerðum ekkert til þess að tefja n. Við gerðum þvert á móti það, sem við gátum, til þess að n. gæti orðið samferða.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Þessu litla frv. þurfa ekki að fylgja mörg orð. Varð ekki hjá því komizt að setja l. um þetta efni, því að fyrirsjáanlegt er, að Alþingi getur ekki komið saman á reglulegum tíma. Hefir nokkuð verið um það deilt, hvenær það ætti að koma saman, og er í frv. gert ráð fyrir, að samkomudagurinn sé 15. marz. Ýmsir eru e. t. v. þeirrar skoðunar, að þessi undirbúningstími sé of stuttur. Væri e. t. v. heppilegra að færa hann yfir á 20. eða 25. marz. Mun ég ekki láta það neinu máli skipta, þótt svo yrði gert.