Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti Íslands hefur gefið út svohljóðandi bréf: ,,Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda þriðjudaginn 28. janúar 1997 kl. 13.30. Gjört á Bessastöðum, 23. janúar 1997. Ólafur Ragnar Grímsson. ------------------- Davíð Oddsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.`` Framhaldsfundir Alþingis hefjast því nú á ný. Hæstv. forseta, hv. alþingismönnum, svo og starfsmönnum Alþingis óska ég gleðilegs árs og þakka hið liðna, býð menn velkomna til þingstarfa og læt í ljós þá ósk og von að störf okkar megi vera landi og lýð til blessunar.

Ég þakka hæstv. forsrh. góðar óskir í minn garð og okkar alþingismanna og starfsmanna þingsins. Ég óska jafnframt alþingismönnum og starfsmönnum Alþingis gleðilegs árs og vænti þess að störf okkar á síðari hluta þessa þings verði þjóðinni til farsældar. Mörg mál liggja enn fyrir þinginu og fleiri eiga eftir að koma fram. Þau munu koma til umræðu á þingfundum og í nefndum á næstu vikum og mánuðum. Í þessu sambandi tel ég mikilvægt að fastanefndir þingsins hefji störf af fullum krafti nú að loknu þinghléi og reyni sem fyrst að ljúka afgreiðslu þeirra mála sem vísað var til þeirra fyrir þinghlé. Það gildir um þessi mál sem og þau sem enn eru ekki komin fram og ætlunin er að samþykkja á þessu þingi að brýnt er að ekki verði beðið með afgreiðslu þeirra úr nefnd þangað til í nefndavikunni fyrri hluta aprílmánaðar, ella er ljóst að mál munu hrúgast upp á dagskrá þingsins og álagið á þingstörfum síðustu vikurnar fyrir þinglok verður þá æðimikið. Einnig er mikilvægt að þau mál sem ríkisstjórn á enn eftir að leggja fyrir þingið komi sem fyrst fram, enda þýðingarmikið fyrir árangursríkt starf í nefndavikunni að nefndum hafi tekist að senda frumvörp til umsagnar og fengið svör áður en nefndavikan hefst. Það er ætlun forseta að eiga fund með nefndaformönnum um þá reynslu sem fékkst af nefndavikunni á haustþinginu. Þó að sú breyting hafi orðið á starfsáætlun Alþingis að þinghléið hafi lengst um eina viku tel ég að þingið eigi að geta lokið störfum 16. maí eins og gert er ráð fyrir í starfs\-áætluninni. Ég legg reyndar ríka áherslu á að svo megi takast. Um þetta atriði vænti ég góðrar samvinnu við ríkisstjórn og þingmenn almennt. Ég vænti þess að sá góði starfsandi sem einkenndi haustþingið fylgi okkur áfram á þessu þingi.

Einar Ingimundarson, fyrrverandi alþingismaður, bæjarfógeti og sýslumaður, andaðist laugardaginn 28. desember. Hann var 79 ára að aldri. Einar Ingimundarson var fæddur 29. maí 1917 í Kaldárholti í Holtum, Rangárvallasýslu. Foreldrar hans voru hjónin Ingimundur Benediktsson bóndi þar og Ingveldur Einarsdóttir húsmóðir. Hann lauk stúdentsprófi í Menntaskólanum í Reykjavík vorið 1938 og lögfræðiprófi í Háskóla Íslands 1944. Héraðsdómslögmaður varð hann 1949. Að loknu lögfræðiprófi var hann um tíma blaðamaður hjá dagblaðinu Vísi, síðan fulltrúi í skrifstofu tollstjóra í Reykjavík 1944--1945, fulltrúi borgarfógeta 1945 og fulltrúi sakadómara 1946--1952. Árið 1952 var hann skipaður bæjarfógeti á Siglufirði og gegndi því embætti til 1966. Eftir það var hann sýslumaður í Gullbringu- og Kjósarsýslu og bæjarfógeti í Hafnarfirði til 1973, sýslumaður í Kjósarsýslu og bæjarfógeti í Hafnarfirði og Seltjarnarneskaupstað 1974--1987, einnig bæjarfógeti í Garðakaupstað frá 1976. Við alþingiskosningar 1953 var Einar Ingimundarson í kjöri fyrir Sjálfstæðisflokkinn á Siglufirði og hlaut kosningu. Hann var þingmaður Siglfirðinga 1953--1956 og 1959 og þingmaður Norðurlandskjördæmis vestra 1959--1966, sat á 11 þingum alls. Hann sat á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 1955 og var fulltrúi á fundum Þingmannasamtaka Norður-Atlantshafsríkjanna 1961 og 1962. Einar Ingimundarson var í stúdentaráði Háskóla Íslands 1940--1942, formaður ráðsins 1941--1942, og formaður Stúdentafélags Reykjavíkur 1944--1945. Í stjórn Dómarafélags Íslands var hann 1972--1973. Hann var kosinn í kosningalaganefnd 1954, í okurnefnd 1955 og í áfengismálanefnd 1964 og hann var skipaður 1962 í nefnd til að endurskoða lög um tollheimtu og tolleftirlit. Hugur Einars Ingimundarsonar hneigðist snemma að stjórnmálum. Á háskólaárunum lét hann að sér kveða í samtökum stúdenta. Eftir ársdvöl á Siglufirði völdu íbúar kaupstaðarins hann til setu á Alþingi. Um tug ára var hann þingmaður Siglfirðinga jafnframt bæjarfógetastörfum. Þegar hann var skipaður í umsvifamikið og annasamt embætti og fluttist til Hafnarfjarðar afsalaði hann sér þingmennsku og hætti opinberum afskiptum af stjórnmálum. Einar Ingimundarson var góðviljaður, vandvirkur og réttlátur embættismaður. Hann ávann sér traust og vinsældir hjá samstarfsmönnum og samborgurum. Á Alþingi reyndist hann starfssamur og glöggskyggn við afgreiðslu mála. Hann var heilsteyptur í því sem hann tókst á hendur. Ég bið háttvirta alþingismenn að minnast Einars Ingimundarsonar með því að rísa á fætur. --- 
            

Að lokinni umræðu um 2. dagskrármálið, Varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, fer fram utandagskrárumræða. Málshefjandi er Kristín Halldórsdóttir. Efni umræðunnar er álver á Grundartanga og umhvrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 50. gr. þingskapa. Það er samkomulag um að umræðan geti staðið í allt að tvær klukkustundir. Málshefjandi og ráðherra hafa allt að 10 mínútur. Talsmenn annarra þingflokka allt að sjö mínútur en aðrir þingmenn og ráðherrar fimm mínútur. Málshefjandi og ráðherra hafa allt að fimm mínútur í lok umræðunnar. Mælendaskrá er opin og forseti óskar eftir að þeir sem hyggjast biðja um orðið geri aðstoðarmanni aðvart þannig að raða megi niður á mælendaskrána. Að lokinni þessari utandagskrárumræðu fer fram önnur utandagskrárumræða. Þar er málshefjandi Hjörleifur Guttormsson og umhvrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa. Efni umræðunnar er breytingar umhvrh. á reglugerð um mengunarvarnir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til nýrra heildarlaga um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum sem útbýtt var á hinu háa Alþingi laust fyrir jólahlé. Jafnframt vil ég vekja athygli á að samhliða frv. þessu var útbýtt skýrslu Veðurstofu Íslands um úttekt á mögulegum varnarkostum í þeim sveitarfélögum sem talið er að búi við snjóflóðahættu, en sú skýrsla var unnin að beiðni umhvrn. og kom út í október á sl. ári. Ég vil þá víkja fáeinum orðum að forsögu máls þessa og að þeirri nefnd sem um málið vélaði. Frv. þetta er samið af sömu nefnd og þeirri er ríkisstjórnin fól að endurskoða samnefnd lög á árinu 1995 en þau eru að stofni til frá árinu 1985. Þeim lögum var þrívegis breytt í kjölfar hinna hörmulegu atburða á Súðavík og Flateyri, og áttu breytingarnar allar rót sína að rekja til þeirra. Þá gafst enginn tími eða tóm til að taka mál sem þessi lög skipa til endurskoðunar í heild sinni og voru því í fullu samráði við alla hagsmunaaðila einungis gerðar á þeim þær breytingar sem brýnastar þóttu, einkum til að tryggja líf og öryggi fólks eins og frekast er kostur. Þess í stað lagði ríkisstjórnin til að heildarendurskoðun laganna færi fram á árinu 1996, enda væri þá bæði komin reynsla á þá nýskipan sem komið var á með breytingunum sem og fyrstu niðurstöður úr rannsóknum vísindamanna á eðli og afleiðingum snjóflóða er hægt yrði að hafa til hliðsjónar við þá endurskoðun. Á þessa tilhögun mála var fallist hér og á því hnykkt með samþykkt 10. gr. laga nr. 151/1995, sem bauð að frv. þetta yrði lagt fyrir Alþingi í desembermánuði sl. eins og úr varð. Í nefndinni sem undirbjó málið áttu sæti prófessor Eiríkur Tómasson formaður, ráðuneytisstjórarnir í umhvrn., dóms- og kirkjumrn. og félmrn. og bæjarstjórinn á Ísafirði, Kristján Þór Júlíusson, sem tilnefndur fulltrúi Sambands ísl. sveitarfélaga. Er ástæða til að taka fram að nefndin var einhuga um tillögur sínar og stóð öll að því frv. sem hér er til umræðu. Áður en ég vík að helstu breytingum sem frv. þetta miðar að vil ég láta þess getið að það byggir í öllum meginatriðum á núgildandi lögum og þó sér í lagi á þeirri nýskipan sem fólst í samþykkt laga nr. 151/1995. Nýmæli eru þó nokkur og til að fella þau að eldri skipan á aðgengilegan og heilsteyptan hátt þótti að öllu virtu rétt að færa hvort tveggja saman í nýtt og sjálfstætt lagafrv. Meginmarkmið lagasetningar sem þessarar hljóta og að vera ætíð hin sömu, að forða því að manntjón hljótist af ofanflóðum, jafnt snjóflóðum sem skriðuföllum, og þó einkum og sér í lagi að koma í veg fyrir að fólk slasist og láti lífið á heimilum sínum. Að þessu markmiði verður einkum unnið á tvo vegu, annars vegar með öflugu og sívökulu almannavarnakerfi og hins vegar með forvörnum við skipulag og uppbyggingu byggðar í framtíðinni og með varnarvirkjum við þær byggðir sem fyrir eru og búa við hættu af völdum ofanflóða. Vík ég þá, herra forseti, að efnisskipan frv. og fjalla nokkuð um helstu breytingar. Efnisskipan frv. má skipta í fernt þannig að 1. og 2. gr. mynda nokkurs konar inngang að því sem á eftir kemur og árétta m.a. þá skipan sem á var komið með lögum nr. 151/1995, að umhvrh. fari með yfirstjórn varna gegn ofanflóðum. Þá mynda 3.--8. gr. aðra heild utan um þau ákvæði er lúta að eftirliti með flóðahættu, aðgerðum sem grípa ber til þegar hættuástand skapast og rannsókn á orsökum og afleiðingum ofanflóða. 9.--15. gr. taka til varnarvirkja og húseigna á hættusvæðum og loks eru í 16. og 17. gr. hefðbundin niðurlagsákvæði, þó með ákveðnum lagaskilareglum sem komið verður að síðar. Mun ég þá, herra forseti, víkja að helstu breytingum sem frv. gerir ráð fyrir að núgildandi lög taki. Í fyrsta lagi er lagt til að reglum um hættumat verði breytt í nokkrum atriðum en um þær er fjallað í 4. gr. frv. Í fyrri máslið 1. mgr. 4. gr. er eftir sem áður gengið út frá að hættumat verði gert í öllum þeim sveitarfélögum þar sem ofanflóð hafa fallið á byggð eða nærri henni eða hætta er talin á slíku. Í síðari málslið sömu málsgreinar er hins vegar talið réttlætanlegt að leggja sérstaka áherslu á að hættumat á þéttbýlisstöðum hafi ákveðinn forgang umfram dreifbýlli staði. Enda er gerð hættumata bæði tímafrek og kostnaðarsöm. Jafnframt er í 3. mgr. 4. gr. lagt til að markmið hættumats verði skilgreind með lögum en slík skilgreining hefur ekki áður verið lögfest. Þá er lagt til að eldri hættumöt sem gerð voru fyrir árið 1996 verði úr gildi felld með 2. mgr. 17. gr. frv. enda hefur reynslan sýnt að þær aðferðir sem áður voru notaðar verða að teljast ófullnægjandi. Þangað til nýtt hættumat hefur verið gert og staðfest er því lagt til í ákvæði til bráðabirgða að umhvrh. verði heimilað að setja bráðabirgðareglur um skipulag nýrrar byggðar og nýbygginga í þeim sveitarfélögum sem búa við snjóflóðahættu svo þróun byggðar stöðvist ekki algjörlega á þeim stöðum. Er ástæða til að árétta að varfærnisjónarmið verða að sjálfsögðu að ráða mestu um hvar mörk verða dregin fyrir örugg byggingarsvæði meðan slíkt ástand varir. Í öðru lagi er áfram byggt á því kerfi sem tekið var upp með lögunum nr. 151/1995 og Veðurstofunni falið það hlutverk að gefa út viðvörun um staðbundna snjóflóðahættu og lýsa yfir hættuástandi sem lögreglustjóra og almannavarnanefnd á viðkomandi stað er skylt að bregðast við með þeim hætti að rýma húsnæði á tilteknum svæðum. Á þessa tilhögun hefur nú þegar reynt nýlega bæði á Siglufirði og Seyðisfirði við góða raun. Ég er sannfærður um að hún hefur verið til gæfu. Ákvarðanir sem þessar þarf að taka á hlutlægum grundvelli, fljótt og örugglega þar sem huglæg sjónarmið og alls kyns þrýstingur í návíginu heima fyrir eiga ekkert erindi og mega engin áhrif hafa. Heima fyrir kunna hins vegar að skapast aðstæður sem staðbundin stjórnvöld bera betra skynbragð á. Þess vegna er í 7. gr. hnykkt á því, til að taka af allan vafa, að lögreglustjóra er eftir sem áður heimilt í samráði við almannavarnanefnd að rýma eða láta rýma húsnæði vegna ofanflóðahættu þótt hættuástandi hafi ekki verið lýst yfir af hálfu Veðurstofunnar og á stærri svæðum en fram koma á rýmingaruppdráttum hennar. Í þriðja lagi er í 8. gr. brugðist við ábendingum um að æskilegt geti verið að fela hlutlægum og óháðum aðila að rannsaka orsakir og afleiðingar ofanflóða í því markmiði að draga úr hættu af völdum þeirra. Þannig er í frv. lagt til að slík rannsókn fari fram undir svipuðum formerkjum og flugslys og sjóslys eru rannsökuð með skipun sérstakrar rannsóknarnefndar við nánar tiltekin skilyrði. Í fjórða lagi er í 10. og 11. gr. gengið út frá því sem aðalreglu að varnarvirki verði reist með stuðningi ofanflóðasjóðs á þeim stöðum sem hætta er á ofanflóðum, einkum snjóflóðum, en húseignir verði aðeins keyptar eða fluttar á brott í undantekningartilvikum. Er þetta lagt til í samræmi við þá meginniðurstöðu skýrslu þeirrar sem minnst var á í upphafi að almennt sé hagkvæmara að reisa varanleg varnarvirki til að draga úr hættu á tjóni af völdum ofanflóða en að kaupa eða flytja húseignir í sama skyni. Sé hið síðarnefnda hins vegar talið hagkvæmara eru tekin af tvímæli um að það sé hlutverk sveitarstjórnar í samræmi við ákvörðun ofanflóðanefndar. Ef ofanflóðasjóður tekur þátt í hluta af kostnaði af þessum sökum leiðir einnig af 14. gr. frv. að hámark kaupverðs miðast við staðgreiðslu markaðsverðs eða framreiknað kaupverð húseignar ásamt kostnaði eigenda af endurbótum á henni en ekki brunabótamat eða endurstofnverð svo sem heimilað er í núgildandi lögum. Í fimmta lagi geymir frv. nokkrar breytingar á reglum um svonefndan ofanflóðasjóð og stjórn hans. Þannig er umhvrh. falin skipun ofanflóðanefndar og verkefni hennar skýrgreind í 9. gr. og umhvrn. falin varsla ofanflóðasjóðs í 12. gr. í stað Viðlagatryggingar Íslands. Tekjustofn sjóðsins verður eftir sem áður árlegt gjald sem lagt er á allar brunatryggðar húseignir í landinu og innheimt ásamt iðgjaldi til Viðlagatryggingar Íslands. Til að tryggja sjóðnum nægar tekjur til að standa undir uppbyggingu á nauðsynlegum varnarvirkjum er hins vegar lagt til að gjaldið hækki úr 0,2 prómillum af vátryggingarverðmæti húseigna í 0,3 um leið og brott fellur hlutdeild sjóðsins í iðgjaldatekjum viðlagatryggingar og aukaálag á iðgjaldið en sá háttur á fjármögnun sjóðsins hefur sætt réttmætri gagnrýni m.a. af endurtryggjendum Viðlagatryggingarinnar. Heildartekjur sjóðsins eiga þó að verða nokkurn veginn óbreyttar frá því sem nú er. Í sjötta lagi er komið að þeirri málamiðlun sem náðst hefur gagnvart þeim kröfum sveitarfélaganna að ríkið beri allan kostnað af uppbyggingu varnarvirkja en fyrirsjáanlegt er að hann verður talsverður í þeim sveitarfélögum þar sem helst er talin hætta á ofanflóðum. Flest ef ekki öll telja þau sér fjárhagslega ofviða að standa undir þeim tíunda hluta sem núgildandi lög gera ráð fyrir að þau beri og enn er lagt upp með í 13. gr. frv. Á hinn bóginn yrði ekki heldur við það unað að ábyrgð á hönnun og framkvæmd við byggingu varnarvirkja færðist öll úr höndum heimamanna með þeim áhrifum sem þau hljóta að hafa á umhverfið, skipulag og uppbyggingu byggðar í viðkomandi sveitarfélögum og ef til vill á efnahag, a.m.k. um skeið. Til að koma til móts við sjónarmið sveitarfélaga í þessu efni er hins vegar í 2. mgr. 13. gr. lagt til að ofanflóðasjóði verði heimilað að veita þeim sveitarfélögum sem þannig háttar til um lán til að standa undir umræddri kostnaðarhlutdeild með þeim kjörum að árleg endurgreiðsla fari aldrei hærra en sem nemur 1% af uppfærðum höfuðstól lánsins en við þá fjárhæð bætast 0,15 prómill af álagningarstofni fasteignaskatts á íbúðarhúsnæði í sveitarfélaginu og 50% af hreinum tekjum sveitarfélagsins af sölu og leigu á eignum sem það hefur eignast við uppkaup samkvæmt 11. gr. Með þessum móti er tryggt að umtalsverður hluti slíkra lána verður endurgreiddur en það sem eftir kann að standa að liðnum 15 ára lánstíma fellur niður. Það er mat mitt og annarra sem að þessu hafa komið að lengra verði ekki gengið til móts við sjónarmið sveitarfélaganna að þessu leyti en jafnframt að menn hafi nálgast þau mjög til að ásættanleg niðurstaða fengist og fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga í nefnd þeirri er undirbjó málið gæti við hana unað. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fylgja þessu frv. eftir með fleiri orðum. Ég legg áherslu á og ítreka að frumvarpshöfundar standa einhuga að baki þeim hugmyndum sem hér eru fram komnar og höfðu við smíði þeirra víðtækt samráð við alla þá sem að ofanflóðavörnum koma og mesta reynslu hafa af framkvæmd núgildandi laga sem almennt verður að teljast góð. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. umhvn.

Virðulegur forseti. Það stjfrv. sem hæstv. forsrh. hefur mælt fyrir um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum er hið mikilsverðasta mál sem þarf að fá vandaða skoðun af hálfu þingsins. Ég ætla ekki að ræða þetta mál efnislega þótt ástæða væri til, einkum vegna þess hvernig þingstörfum er háttað hér á þessum degi en vil aðeins þakka fyrir að frv. skuli koma til umræðu í upphafi vorþings. Ráðrúm ætti því að vera til að það fái góða skoðun og afgreiðslu á þessu þingi. Það er afar mikilvægt að hægt sé að bregðast við þeim aðstæðum sem frv. fjallar um með góðum fyrirvara og þau ýmsu álitaefni sem þarna eru fái vandaða athugun áður en til framkvæmda kemur í krafti nýrra laga. Ég er sammála hæstv. forsrh. um að sú reynsla sem fengist hefur nýlega í sambandi við þessi efni bendir til að brugðið hafi verið á rétt ráð í sambandi við ákvarðanir og vald til rýmingar ef hættuástand skapast. Hér þurfa menn auðvitað að feta sig áfram og læra af reynslu. Það mun vafalaust verða. Þessi mál eru komin í allt annan og farsælli farveg en var áður en síðasta áfallahrina skall yfir byggðarlög og landsmenn alla með þeim fórnum sem fylgdu og er það vel. Auðvitað hefðum við mörg hver og öll vafalaust talið að það hefði verið efni til að bregðast fyrr við en um það er ekki að sakast. Aðalatriðið er að sjálfsögðu það að nú verði brugðið á rétt ráð. Nú sýni menn ábyrgð og fyllstu aðgæslu í þessum efnum. Menn verði varúðarmegin í sambandi við ákvarðanir þegar hættu ber að höndum og umfram allt að menn taki ákvarðanir að því er varðar skipulag, bæði byggðar, umferðar og að öðru leyti sem lúti að því að sem minnst hætta sé á áföllum og tjóni og þá ekki síst manntjóni af völdum þeirra náttúruhamfara sem frv. fjallar um. Ég á sæti í þeirri þingnefnd sem mun fá málið til meðferðar og mun þar að sjálfsögðu taka þátt í umfjöllun þess og stuðla að því að frv. geti orðið að lögum, eftir atvikum með einhverjum breytingum, á því vorþingi sem nú er hafið.

Herra forseti. Ég vil aðeins leggja örfá orð í belg í umræðu um þetta frv. og fjalla annars vegar um fáein efnisatriði þess og hins vegar almennt um þann grundvöll sem það hvílir á. Ef við víkjum fyrst að einstökum efnisatriðum þá eru í frv. nokkur nýmæli sem ástæða er til að taka til athugunar. Mér sýnist að sum þeirra geti verið til bóta ef rétt er á málum haldið. Mér finnst athyglisverð sú tillaga að komið verði á rannsóknarnefnd, eins og lagt er til í 8. gr. frv., sem hafi það hlutverk að rannsaka atvik með það í huga að koma í veg fyrir að sambærileg atvik endurtaki sig. En ég velti fyrir mér hvort ekki sé of þröngt skilgreint hlutverk nefndarinnar. Mér finnst einnig athyglisverð sú tillaga að veita lögreglustjóra heimild umfram það sem hefur verið þar sem hann getur rýmt svæði án þess að fyrir liggi ákvörðun Veðurstofu Íslands um þá rýmingu. Ég tel að það geti vel komið til greina og verið til bóta að hafa heimild af þessu tagi í lögunum. Önnur atriði í frv. sem ég vil víkja að eru fáeinar ábendingar. Það er fyrst í 11. gr. frv. þar sem mælt er svo fyrir um að sveitarfélög kaupi upp íbúðir á svæðum þar sem talið er dýrara að reisa varnarvirki en kaupa upp íbúðir. Það er ekki ágreiningsefni af minni hálfu að þannig skuli staðið að málum þegar kostnaður er meiri við varnarvirki en uppkaup. En ég set spurningarmerki við það ákvæði 11. gr. að sveitarfélög eigi að vera eigandi fasteignarinnar en ráðherra á að ráða hvort sveitarfélagið geti gert nokkuð við þær. Mér finnst ekki fara saman að einum aðila sé gert skylt að eiga eign en annar aðili hafi í hendi sinni hvernig hún er nýtt. Ég hygg að löggjafinn verði að treysta sveitarfélögunum til að nýta fasteignirnar skynsamlega fyrst menn eru á þeirri skoðun að eðlilegt sé að sveitarfélögin eigi þær. Ef menn treysta ekki sveitarfélögunum til að nýta fasteignirnar skynsamlega þá er ekki ástæða til að skylda sveitarfélögin til að eiga þær. Þetta getur ekki farið saman að mínu viti eins og frá málinu er gengið í frv. Þá bendi ég á að í 13. gr. frv. er fjallað um endurgreiðslu af láni sem sveitarfélag getur fengið hjá ofanflóðasjóði fyrir sínum kostnaðarhlut. Þar er sett fram regla um hvernig endurgreiðslu skuli háttað og við hvað skuli miðað. Ein viðmiðunin er álagningarstofn fasteignaskatts í sveitarfélaginu, þ.e. að ákveðið hlutfall af þeim stofni er notað sem viðmiðun til þess að ákveða hve mikið sveitarfélag eigi að endurgreiða af láninu. Þarna finnst mér vanta að bæta inn í eða taka fram að ekki sé reiknað með í álagningarstofni fasteignaskatts, skatti af því íbúðarhúsnæði sem hefur verið keypt upp í sveitarfélaginu. Það dæmi höfum við fyrir okkur nú þegar í Súðavík þar sem eru allmörg íbúðarhús sem munu standa auð eða verða eign sveitarfélagsins í framtíðinni og væntanlega vera lítið notuð og gefa af sér litlar tekjur en íþyngja hins vegar endurgreiðslu sveitarfélagsins verulega ef lagasetningin verður í samræmi við frv. eða þetta ákvæði í 13. gr. frv. Þá vil ég vekja athygli á 15. gr. frv. en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Fella skal niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og virðisaukaskatt af efni og tækjum sem flutt eru hingað til lands eða framleidd eru hér á landi til varna gegn ofanflóðum.`` Þetta er hið þarfasta ákvæði en ég bendi á, af því sú mikla hógværð er sýnd í þessu frv. að ekki er á það minnst, að fyrir þinginu liggur annað frv. þar sem þetta er lagt til. Það var lagt fram snemma á þessum þingvetri af fimm hv. þingmönnum og 1. flm. er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Fyrsta grein þess frv. á þskj. 156 er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Fella skal niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og virðisaukaskatt af efni og tækjum sem framleidd eru innan lands eða flutt sérstaklega til landsins til varna gegn ofanflóðum.`` Mér hefði fundist eðlilegt, virðulegi forseti, af því fyrir liggur frv. nákvæmlega sama efnis í þessu tilviki, að í stjfrv. hefði þess verið getið. Mér finnst það óþarfa hæverska að láta hvorki í athugasemdum við málið í heild né við einstakar greinar þess getið að þetta mál lá þegar fyrir þinginu þegar þetta stjfrv. var lagt fram.  Þá vil ég, virðulegi forseti, segja fáein orð um málið í heild sinni svo sem eðlilegt er við 1. umr. máls að fjalla um þá pólitísku hugsun sem er að baki málinu. Það er fyrst sú lína sem dregin er upp og er í gildandi lögum, að sveitarfélög eigi að taka þátt í þessu máli. Við erum að tala um öryggisatriði og það hefur orðið niðurstaða fram til þessa og er lagt til að svo verði áfram, að sveitarfélög beri á þessu öryggismáli nokkra ábyrgð sem endurspeglast í því að þeim er gert að borga ákveðinn hlut af kostnaðinum auk þess að hafa frumkvæði við gerð hættumats o.s.frv. Ég er ekki alveg viss um að þetta sé eðlilegur gangur máls, a.m.k. vek ég athygli á því að þetta er ekki í samræmi við önnur sambærileg atvik sem menn geta borið saman við. Mér er ekki kunnugt um að sveitarfélög séu gerð ábyrg fyrir skaða á eignum manna sem verða af öðrum ástæðum en þessum. Við getum nefnt umferðaróhöpp. Við getum nefnt tjón af völdum eldsumbrota eða jarðskjálfta. Ég velti því fyrir mér hvort það sé rétt almenn lína að í þessum atvikum líka eigi að gera sveitarfélögin ábyrg fyrir málinu og láta þau bera hluta af kostnaðinum sem af atburðunum verða. Ég er viss um að það þættu, t.d. í Reykjavíkurborg, nokkuð harðir kostir ef þessi hugsun yrði útfærð víðar en gert er í þessu máli og Reykjavíkurborg gert að bera ábyrgð á tjóni af völdum annarra náttúruhamfara eða slysa og borga hlutdeild í því tjóni. Mér finnst mikið vafamál að hafa tvær reglur í gangi í þessum málum, aðra varðandi snjóflóð og skriðuföll og síðan hina regluna í öðrum tilvikunum. Mér finnst eðlilegt að sama regla gildi yfir allt þetta svið en útiloka ekki að sú regla sem hér er lögð til geti gilt í hinu tilvikinu líka. Þá er ég mjög ósammála því ákvæði frv. í 6. gr. sem er sambærilegt við núgildandi lög, að Veðurstofa Íslands sé sá aðili sem lýsir yfir hættuástandi og sér um að taka þá ákvörðun að rýma skuli. Ég tel að sérfræðingar eigi að vera til ráðuneytis en ekki til þess að stjórna þessum málum. Ég tel að það eigi að vera á ábyrgð manna á hverjum stað að taka af skarið um það hvort og hvenær beri að rýma hús á því svæði sem menn búa. Mér finnst eðlilegast að þeir sem búa á einstökum stöðum glími við þetta mál og miklu eðlilegra en að taka málið úr þeirra höndum og flytja það til Veðurstofu Íslands. Hins vegar er mjög eðlilegt að þar sé safnað saman ákveðinni þekkingu og sérfræðingum sem eru síðan til ráðuneytis þeim sem eiga að bera endanlega ábyrgð á málinu. Ég er mjög ósammála því að svo hafi til tekist að menn hafi ákveðið að treysta ekki íbúunum á einstökum stöðum fyrir þeirri ákvörðun að rýma hús þegar ástæða þykir til. Ég vil svo segja um kostnaðarþáttinn að öðru leyti að ég er sammála því að hann verði leystur með því meginsjónarmiði að allir leggi sameiginlega í sjóð sem síðan er sótt í til þess að borga bætur eða bæta tjón sem hlýst af völdum snjóflóða eða skriðufalla. Það er eðlilegt í tilviki sem þessu að koma upp samtryggingarsjóði sem þjóðin öll stendur sameiginlega á bak við sem tryggingaraðili og allir landsmenn eru jafnréttháir til að sækja úr honum við sambærilegar aðstæður. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að það er ekki samhljómur um þessa stefnu í þjóðfélaginu og fjárln. var gerð grein fyrir því á liðnu ári, í desember sl. þegar fulltrúar Reykjavíkurborgar komu til fundar við fjárln. að þeir voru ósammála þessari stefnu og töldu að það fé sem innheimt verður af fasteignum eins og lagt er til ætti að renna til varna í því sveitarfélagi sem það kemur frá. Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að lesa upp minnisblað sem fulltrúar Reykjavíkurborgar lögðu fyrir fjárln. Þar segir svohljóðandi um þetta forvarnagjald sem þá hét: ,,Samkvæmt upplýsingum Fasteignamats ríkisins er heildarbrunabótamat fasteigna í Reykjavík 699,9 milljarðar. Húseigendur í Reykjavík munu því á næsta ári þurfa að greiða um 140 millj. kr. í forvarnagjald sem samkvæmt heiti laganna hlýtur að verða nýtt til þess að verja húseignir borgarbúa gegn snjóflóðum og skriðuföllum.`` Þetta sjónarmið kom mér alveg í opna skjöldu því ég hafði ekki gert mér grein fyrir því fram að þeim tíma að sú skoðun væri uppi í höfuðborginni að menn ættu ekki að styðjast við samtryggingarkerfi eins og ég rakti áðan og lagt er til í frv. heldur ætti hver að hugsa um sig. Í minnisblaðinu er því ekki andmælt að leggja þetta gjald á heldur einungis hvernig því skuli ráðstafað. Ég er mjög ósáttur við það að fulltrúar höfuðborgarinnar skuli koma fram með þetta sjónarmið, þ.e. að tekjur af þessu gjaldi sem koma héðan úr Reykjavík eigi einvörðungu að verja til varnaraðgerða í Reykjavík. Ég tel það afar hættulega þróun ef fulltrúar einstakra sveitarfélaga fara að líta svo á að þeirra verkefni sé að hugsa einvörðungu um hagsmuni íbúa í sínu sveitarfélagi en ekki þjóðarinnar allrar. Ég vænti þess að breyting verði á þessari afstöðu Reykjavíkurborgar þó svo að ekki hafi komið annað fram í þessari heimsókn fulltrúa Reykjavíkurborgar en að þeir stæðu fastir á þessari skoðun sinni. Virðulegi forseti. Ég vil láta þetta nægja af minni hálfu sem umfjöllun um þetta mál en hvet til þess að hæstv. ríkisstjórn leggi sig fram um það að ná sáttum í þjóðfélaginu um það fyrirkomulag að viðhafa samtryggingarkerfi eins og lagt er til í frv.

Herra forseti. Það sem ég ætlaði að ræða er ákvæði 15. gr. sem hv. síðasti ræðumaður kom reyndar lítillega inn á. Fyrir þinginu liggur frv. um efnislega sams konar breytingar á gildandi lögum, um að það fáránlega misræmi verði leiðrétt að heimilt sé að fella niður aðflutningsgjöld og gjöld af innfluttum búnaði til snjóflóðavarna en ekki heimilt að endurgreiða hann á sama hátt ef um innlenda framleiðslu er að ræða að þetta. Ég held að það sé miklu nær að tala hér um leiðréttingu á augljósum ágalla í lögum sem enginn maður getur mælt bót. Nú vill svo til að á þetta ákvæði hefur reynt. Framleiðandi að íslenskum búnaði hefur verið með sölusamninga um sinn búnað en það hefur staðið í vegi fyrir kaupunum að innflutningur er sem þessu nemur ódýrari. Og það nær auðvitað engri átt, herra forseti, að við mismunum beinlínis í lögum innlendri framleiðslu í óhag eins og hér er gert. Vegna þess að nú kann svo að fara að hv. þingnefnd telji sig þurfa nokkurn tíma til að vinna að þessu máli og jafnvel fram undir vorið, vil ég beina því til hæstv. forsrh. og jafnframt til hv. umhvn. hvort ekki megi athuga að taka þetta einstaka efnisatriði út úr og lögfesta þessa breytingu strax. Ég hef enga trú á öðru en að um það sé algjör pólitísk samstaða hér á þingi og ég bendi á að flutningsmenn að frv. sem liggur fyrir í hv. umhvn. eru þingmenn úr öllum flokkum og þingmenn úr jafnmörgum kjördæmum og flokkarnir eru sem allir þekkja vel til mikilvægis þessara mála. Herra forseti. Reyndar var komið á dagsskrá að reyna að afgreiða þetta mál fyrir jólaleyfi en það tókst ekki í önnunum þá þannig að ég kem þessari góðlátlegu ósk hér á framfæri.

Herra forseti. Ef umhvn. þarf það langan tíma, sem vel má vera, til að fara yfir þetta frv. þá mun ég ekki sjá ástæðu til að setja mig gegn því að sú tillaga sem liggur fyrir og er efnislega samhljóða verði afgreidd.

Þakka.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins með örfáum orðum láta í ljós ánægju mína yfir því að þetta frv. er fram komið og ég tel að í öllum meginatriðum sé hér um að ræða mjög skynsamlega stefnumótun sem menn hafa komist að samkomulagi um eftir nokkuð ítarlega yfirferð og í ljósi þeirrar reynslu sem við höfum fengið af framkvæmd laganna sem í gildi hafa verið. Eins og mönnum er ljóst hefur löggjöf um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum tekið allmiklum breytingum á síðustu árum í ljósi mjög sárrar reynslu sem við öll þekkjum og engin ástæða er til að orðlengja um. Fram að því höfðu gilt reglur sem gerðu ráð fyrir því að sveitarfélög greiddu 20% af kostnaði við ofanflóðavarnir. Við sáum að sveitarfélögunum var þetta mjög víða ofviða og þegar menn fóru að skoða ofanflóðavarnirnar kom það í ljós að víða höfðu þær verið látnar drabbast niður einfaldlega vegna þess að kostnaðurinn við að viðhalda þessu var sveitarfélögunum mörgum um megn. Þar sem þörf er á ofanflóðavörnum háttar yfirleitt þannig til að um er að ræða frekar lítil sveitarfélög og oft vanmáttug til þess að takast á hendur þessi miklu og dýru verkefni. Þess vegna held ég að það hafi verið mjög skynsamlegt þegar Alþingi breytti kostnaðarskiptingunni í þá veru sem núna er í gildandi lögum. Það hefur auðvitað komið á daginn að sveitarfélög eru eftir sem áður misjafnlega sett þrátt fyrir að hlutur þeirra hefur verið minnkaður úr 20% í 10%. Það blasir við að í tilvikum eins og í Súðavík þar sem við erum ekki að rýma eina götu eða hverfi heldur einfaldlega að færa heila byggð, heilt sveitarfélag nánast til, er augljóst mál að sveitarfélaginu er ofviða að standa straum af því, að svo miklu leyti sem núgildandi lög gera ráð fyrir. Þess vegna vil ég láta í ljós mikla ánægju yfir því og lýsa alveg sérstökum stuðningi við það jöfnunarákvæði sem gert er ráð fyrir að sett verði í lögin, hér í 13. gr. frv. og hæstv. forsrh. hefur þegar gert ágætlega grein fyrir. Ég vil svo enn fremur vekja athygli á því að almenna reglan í þessari lagasetningu er sú að það beri að verja byggðina og það er í raun og veru gengið út frá því í riti Veðurstofu Íslands um þörf fyrir snjóflóðavarnarvirki á Íslandi sem kynnt var á liðnu hausti. Almenna reglan er að verja byggðina. Í þeim tilvikum sem það er ekki skynsamlegt eða fjárhagslega hagkvæmt er heimilt að kaupa upp húseignir eins og hefur verið gert til að mynda í Hnífsdal þar sem mun skynsamlegra var að fara þá leiðina heldur en að verja mannvirki. Loks vil ég aðeins víkja að 7. gr. frv. sem ég tel að komi mjög til móts við sjónarmið heimamanna sem höfðu gagnrýnt þau ákvæði í núgildandi lögum að hlutur heimamanna væri mjög fyrir borð borinn. Þau mál voru sérstaklega rædd við lagasetninguna síðast. Niðurstaðan var þá að almenna reglan væri sú að Veðurstofan sæi um rýminguna en heimamenn væru ráðgefandi. Hérna er hins vegar opnað á það að lögreglustjóri í heimabyggðinni geti í samráði við almannavarnanefnd ákveðið að rýma húsnæði vegna hættu ofanflóðum. Ég held að þetta sé mjög skynsamlegt og mjög í anda þess sem rætt var og muni mæta þeirri gagnrýni sem verið hefur á núgildandi ákvæði í lögum. Virðulegi forseti. Það er engin ástæða til að orðlengja þetta mál. Ég vil ítreka stuðning minn við frv. og tel að hér hafi verið komist að farsælli og góðri niðurstöðu og veit að það mun fá vandaða málsmeðferð í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta frv. Mér sýnist að í stórum dráttum sé frv. samkomulagsmál og þó að þeir sem hér hafa talað hafi komið með ábendingar, má segja að í jafnviðkvæmu máli og þessu hafi náðst mikil og góð samstaða um hvernig með skuli fara. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að með frv. er eiginlega verið að ljúka því verki sem hafið var fyrir tveimur árum með að flytja þá þætti málsins sem áður heyrðu undir félmrn. sem sveitarstjórnaráðuneyti undir umhvrn., með því að ofanflóðasjóður verður núna vistaður í umhvrn. Mér finnst þetta skipta miku máli. Það er skoðun mín að ekki hafi verið gott að málefni ofanflóða hafi verið á höndum tveggja ráðuneyta auk þess sem eftirlits- og almannavarnaþátturinn var í dómsmrn. Það er afar brýnt að hafa sem besta yfirsýn í svona málum og eins skýra og gagnsæja yfirstjórn og unnt er. Þess vegna var það ekki gott að þessi mál voru í mörgum ráðuneytum og örlítið greindi menn á hvað heyrði undir hvern á tímabili þegar hin verstu mál voru að skella yfir þó það hafi nú sem betur fer ekki haft nein áhrif á viðbrögð stjórnvalda í snjóflóðunum. Það er mjög mikilvægt að fá nýtt hættumat og eins öruggt og unnt er þó við verðum auðvitað að hafa í huga að við munum seint í okkar landi geta tryggt og sagt að eitthvert svæði sé alveg öruggt gagnvart náttúrunni. Hins vegar er mjög mikilvægt, af því að það þarf að afnema gamla hættumatið áður en hið nýja verður til, að farið verði varlega með bráðabirgðareglurnar á meðan. Það eru vissulega höfð hér orð um að mörkin verði örugg fyrir byggingarsvæði vegna varfærnissjónarmiða og ég legg mikla áherslu á það. Ég skil líka áhyggjur manna eins og hv. 5. þm. Vestf. af því að þeir sem hafi á hendi forræði þess að rýma svæði séu fyrir sunnan. En ég tel að ákvæðið sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson nefndi, þ.e. að heimild lögreglustjóra, ef maður getur orðað það svo, ætti að eyða þessum áhyggjum. Það er auðvitað oft þannig að heimamenn geta lent í því að meta hættuna á annan veg en stofnun og þá hafa þeir möguleika á að taka sjálfstæða ákvörðun þar um. Það er líka lögð áhersla á að almennt sé hagkvæmara að reisa varanleg varnarvirki en að kaupa og flytja húseignir. Þetta er mjög mikilvæg stefnumörkun og mikilvægt að í framtíðinni verði leitast við að haga byggðaþróun í samræmi við þetta eins og unnt er og með tilliti til þeirra orða sem ég lét falla hér áður. Reynslan hefur sýnt okkur að í þróun byggðar hefur gætt ákveðinnar óaðgæslu og menn fóru kannski svolítið frjálslega með hin ýmsu svæði þegar þeir voru að skipuleggja byggð. Mönnum finnst e.t.v. að ég slái úr og í með sjónarmiðin varðandi þetta vegna þess að ég hlýt að vekja athygli á því að frá örófi alda hafa íbúar á þeim svæðum sem hér um ræðir búið við ógn til lands og sjávar og þess vegna er skiljanlegt að á þessum tíma hafi byggðin þróast jafnvel inn á þau svæði sem síðar reyndust vafasöm. Við höfum öðlast bitra reynslu á liðnum árum í því hvernig aðstæður geta breyst og náttúran eiginlega snúið allri reynslu okkar frá fyrri árum upp og niður og við hljótum eins og við getum að taka mið af því. Ég tek undir orð Steingríms J. Sigfússonar um að nefndin taki ákvæði úr frv. þeirra sem hér var til skoðunar fyrir jól og fagna orðum forsrh. þar að lútandi. Virðulegi forseti. Ég er mjög ánægð með að forsrh. skuli mæla fyrir máli sem svo mikil sátt er um þó ábendingar komi að sjálfsögðu.

Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég vona að þetta frv. sem mér finnst vera hið besta mál fái skjótan framgang hér. Ég held að málið þurfi ekki að dvelja lengi í þinginu og þurfi ekki mjög langa meðferð í hv. umhvn. Það er búið að vinna vel að undirbúningi og fjöldamargir hafa komið að því þannig að mér finnst eðlilegra að afgreiða þetta mál sem tekur yfir allt sviðið fremur en þá tillögu sem menn hafa gert hér að umræðuefni. Mér finnst þetta vera skynsamlegt frv. Hér er þræddur millivegur. Það er samfélagsleg hugsun í frv. Ég tel eðlilegt að samfélagið beri meginhluta kostnaðar af þessum framkvæmdum en jafnframt tel ég líka eðlilegt að sveitarfélögin komi að málinu með ákveðnum hætti. Þeim ber að gæta hagsmuna íbúanna. Það er eðlilegt að þau hafi íhlutunarrétt um málin. Jafnframt bera þau ábyrgð á skipulagi og vissa ábyrgð á því hvernig byggt hefur verið á hinum einstöku stöðum í fortíðinni. Ég tel að það hafi verið fundin mjög mjúk lending fyrir þeirri kostnaðarþátttöku sem sveitarfélögin eiga að bera. Það er komið mjög langt til móts við óskir sveitarfélaganna sem kviðu því að þurfa að bera 10% kostnaðar og það var þeim greinilega ofviða, a.m.k. flestum. Það er eitt atriði sem mér finnst að þurfi að skoða í hv. umhvn. og ég vil biðja menn að hafa í huga. Það er 4. töluliður 13. gr., þ.e. að sveitarfélögin greiði 40% og ríkið 60% af viðhaldi þessara varnarvirkja. Við getum hugsað okkur að það verði óhapp, það falli skriða og varnarvirki skemmist mjög og þá gæti það orðið mjög þungur baggi fyrir sveitarfélag að endurnýja það. Þetta eru verkefni upp á milljarða og mér finnst að það þurfi að velta því fyrir sér hvort þarna sé ekki verið að leggja óþarflega þungan bagga á sveitarfélögin. Varðandi bréf Reykjavíkurborgar sem hv. 5. þm. Vestf. vitnaði til þá vil ég persónulega helst gleyma því bréfi því að ég varð undrandi þegar ég sá það. Hér er um náttúruvá að ræða og ég efa ekki að ef náttúruvá yrði í Reykjavík þá mundi samfélagið allt koma til aðstoðar. Ef hér yrði tjón af eldgosi, jarðskjálfta eða stórfelldum sjávarflóðum þá tel ég það alveg sjálfsagðan hlut að samfélagið allt taki þátt í því að bæta þar úr.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir undirtektir við frv. þetta og vænti þess að það megi fá góða athugun og eins hraða og eðlilegt er í gegnum þingið. Ég tel að umhvn. geti tekið þær athugasemdir til athugunar sem hér hafa fram komið og ég þurfi ekki út af fyrir sig að fjalla um þær. Ég er þeirrar skoðunar að það sé augljóst að hér eigi að vera um samábyrgð þjóðarinnar að ræða. Ég reyndar tel að íbúar landsins hafi greitt óbeint um það atkvæði við söfnunarátakið fyrir Flateyri og Súðavík þegar safnaðist vel á sjötta hundrað millj. kr. á 24 eða 30 tímum eða svo. Ég tel því að þjóðin hafi sýnt að þegar við slíka vá er að eiga þá á þjóðin að taka á því máli sameiginlega og hún vill hafa það þannig. Að öðru leyti þakka ég fyrir þær umræður sem hér hafa átt sér stað.

Herra forseti. Sú harða andstaða sem myndast hefur gegn álveri á Grundartanga gæti markað tímamót í atvinnu- og umhverfismálum hér á landi. Hún er til marks um aukinn skilning á nauðsyn umhverfisverndar og þeim miklu möguleikum sem felast í náttúru landsins, í hreinu og lítt spilltu umhverfi. Hún er þungvæg áminning til ráðamanna um hverja ábyrgð þeir bera á því að þeim möguleikum verði ekki spillt í skammsýnni sókn eftir stundargróða. Og þá erum við ekki aðeins að tala um möguleika til þeirrar lífsnautnar sem sérstæð náttúra landsins býður upp á né þá möguleika til vísindaiðkana sem í henni felast, heldur einnig þá miklu atvinnumöguleika sem byggjast á hreinu og óspilltu umhverfi. Fyrirhugað álver á Grundartanga er í brennidepli umræðunnar en málið er í raun miklu víðtækara en svo að það snúist aðeins um eitt álver. Það snýst um stefnu okkar í atvinnumálum, um val milli atvinnukosta og möguleika til uppbyggingar. Það snýst um alþjóðlegar skuldbindingar í umhverfismálum. Það snýst um lýðræðislegan rétt landsmanna til áhrifa á eigið umhverfi og það snýst um ábyrgð gagnvart afkomendum okkar sem eiga að erfa landið. Um áratuga skeið hefur uppbygging orkufrekrar stóriðju verið áhersluatriði í atvinnustefnu íslenskra stjórnvalda. Miklum fjármunum og tíma hefur verið varið í leit að erlendum fjárfestum í því skyni og þar hafa iðnrn. og Landsvirkjun lagt saman krafta og mikið fjármagn. Fréttir hafa birst með reglulegu millibili um gang viðræðna við hina og þessa aðila og um áhuga erlendra fjárfesta frá ýmsum löndum, fyrirtækjum og fyrirtækjasamsteypum. Á vissan hátt hefur manni oft fundist sem ráðherrar og ýmsir ráðamenn teldu og vildu láta almenning halda að orkufrek stóriðja, úrvinnsla málma af einhverju tagi, en þó allra helst álframleiðsla væri helsta bjargræði okkar í atvinnumálum. Í rauninni hefur atvinnustefna stjórnvalda einkennst af furðu einhæfum hugmyndum og aðgerðum með höfuðáherslu á beislun fallvatna og mengandi stóriðju. Þau hafa jafnvel egnt fyrir erlenda fjárfesta með yfirlýsingum um lág vinnulaun hér á landi, lágt orkuverð og lágmarkskröfur um mengunarvarnir. Gagnrýni á þessa stefnu hefur jafnóðum verið mætt með miklum slagkrafti og andmælendur nánast úthrópaðir sem afturhaldssamir ofstækismenn, andvígir hvers kyns framförum og það er ekki laust við að slíkar raddir heyrist nú í þeirri heitu umræðu sem spunnist hefur út af áformum um álver á Grundartanga og tillögu Hollustuverndar ríkisins um starfsleyfi vegna slíks álvers. Andstaðan gegn fyrirhuguðu álveri á Grundartanga byggist á nokkuð mismunandi forsendum. Í fyrsta lagi eru þeir sem eru andvígir slíkri atvinnustarfsemi yfirleitt hér á landi. Þeir benda á umhverfisspjöllin sem henni fylgja, sjónmengun og landsspjöll, mengun lofts og umhverfis, staðbundna og tímabundna þenslu á vinnumarkaði vegna framkvæmda og gríðarlegan kostnað að baki hverju starfi í stóriðjuverum. Og þeir benda á neikvæð áhrif mengandi stóriðju á þá ímynd hreins og ómengaðs umhverfis sem önnur atvinnustarfsemi byggist á, svo sem ferðaþjónusta, lífræn ræktun og matvælavinnsla. Og ekki síst leggja þeir áherslu á aðild okkar að alþjóðlegum skuldbindingum um varnir gegn mengun. Í öðru lagi eru þeir sem fyrst og fremst andmæla staðsetningu álvers í Hvalfirði. Rök þeirra eru í raun nákvæmlega hin sömu og fyrr eru talin, en þeir telja hins vegar aðra staði hér á landi koma til greina þar sem minni skaði yrði að sjómengun og öðrum áhrifum á mannlíf og atvinnustarfsemi. Í þessum hópi eru sennilega flestir heimamanna sem látið hafa til sín taka í þessu máli, svo og margir bændur og starfandi fólk í ferðaþjónustu. Þessa afstöðu má lesa út úr ályktunum Ferðamálaráðs Íslands, Bændasamtaka Íslands og Félags bænda í lífrænni ræktun þar sem lýst er miklum áhyggjum vegna stefnu stjórnvalda og lögð áhersla á eflingu atvinnu sem fellur betur að þeirri ímynd sem við höfum skapað okkur um hreint og ómengað land eins og segir, með leyfi forseta, orðrétt í ályktun stjórnar Bændasamtaka Íslands. Tímans vegna get ég ekki lesið upp þessar ályktanir sem hljóta að vega þungt í umræðunni en andi þeirra allra felst í þeim orðum sem ég vitnaði til. Það þarf meira en litla trú á hjálpræði stóriðjustefnunnar ef hæstv. umhvrh., sem reyndar er einnig landbrh., telur sig þess umkominn að skella skollaeyrum við varnaðarorðum þessara aðila. Í þriðja lagi eru svo þeir sem fyrst og fremst gagnrýna málsmeðferð, gagnrýna hvernig staðið var að umhverfismati og tillögugerð og telja kröfum um mengunarvarnir áfátt. Herra forseti. Íbúar í nágrenni Grundartanga, hagsmunasamtök í ferðaþjónustu, landbúnaði og matvælavinnslu og fjöldi náttúruvísindamanna og áhugafólks um verndun íslenskrar náttúru og umhverfis horfa nú til hæstv. umhvrh. og bíða viðbragða hans. Ég hef dregið áhersluatriði umræðunnar saman og óskað svara hæstv. ráðherra við eftirfarandi 10 liðum: 1. Hvernig hyggst umhvrh. bregðast við mótmælum íbúa í nágrenni iðnaðarsvæðisins á Grundartanga gegn áformum um álverksmiðju sem þeir telja andstæð hagsmunum sínum? 2. Telur ráðherra rétt að fullyrða um fjárhagslegan ávinning af álveri sem einangruðu fyrirbæri alveg án tillits til annarra kosta? Hefði ekki verið rétt og eðlilegt að freista þess að leggja mat á áhrif álvinnslu á aðra atvinnustarfsemi í nærliggjandi héruðum, svo sem lífræna ræktun, vinnslu matvæla og ferðaþjónustu? 3. Telur umhvrh. rétt að miða umhverfismat við aðeins einn hluta viðamikilla framkvæmda, í þessu tilviki álver á Grundartanga, í stað þess að horft sé á alla myndina í einu, þ.e. álverið ásamt tilheyrandi orkuverum og línulögnum? 4. Hvers vegna er í umhverfismati og tillögu að starfsleyfi gert ráð fyrir allt að 180 þúsund tonna álframleiðslu á Grundartanga en ekki 60 þúsund tonna framleiðslu eins og verksmiðjan er miðuð við? 5. Telur ráðherra að sá mengunarvarnabúnaður sem kröfur eru gerðar um í tillögu Hollustuverndar sé miðaður við fullkomnustu tækni sem völ er á? Ef svo er, hvers vegna geta þá samsvarandi verksmiðjur náð mun betri árangri í mengunarvörnum? Ég tek fram að hér vísa ég til upplýsinga í greinargerð Högna Hanssonar líffræðings, sem er sérmenntaður á sviði mengunar og mengunarvarna, en þetta álit var sent öllum alþingismönnum og birtist raunar í Morgunblaðinu sl. föstudag. 6. Mun umhvrh. sjá til þess að farið verði gaumgæfilega yfir athugasemdir Högna Hanssonar líffræðings og m.a. kannaðar mengunarvarnir sem notaðar eru í Svíþjóð og eru sagðar tryggja margfalt betri árangur en sá hreinsibúnaður sem reiknað er með í fyrirhuguðu álveri á Grundartanga? 7. Viðurkennt er að heildarútblástur koltvíoxíðs muni aukast hér á landi um 4,7% vegna 60 þúsund tonna álframleiðslu og hátt í 11% við 180 þúsund tonna framleiðslu. Hvernig ætlar umhvrh. að réttlæta slíka aukningu með tilliti til rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar sem skuldbindur aðildarþjóðir og Íslendinga þar með til þess að sjá til þess að útstreymi koltvíoxíðs verði ekki meira um aldamótin en það var árið 1990? 8. Hvernig bregst umhvrh. við nýlegri ályktun Ferðamálaráðs Íslands þar sem lýst er og ég vitna beint með leyfi forseta: ,,miklum áhyggjum af afleiðingum áætlana um virkjanir og stóriðjuuppbyggingu sem nú er unnið eftir hérlendis``? Og segir raunar á öðrum stað: ,,Áform um umfangsmikla stóriðju og virkjanir á viðkvæmum stöðum með tilheyrandi náttúruspjöllum og sjónmengun skjóta verulega skökku við ímynd landsins meðal erlendra ferðamanna``. Framkvæmdastjórn Ferðamálaráðs lýsir því yfir að það telji ,,að þegar hafi orðið umhverfisslys með tilliti til útlits og staðsetningar stóriðjuvera``. 9. Þá spyr ég: Hvernig svarar umhvrh., sem jafnframt er landbrh., nýlegum ályktunum stjórnar Bændasamtaka Íslands og stjórnar Félags bænda í lífrænni ræktun þar sem í báðum þessum ályktunum koma fram veigamiklar athugasemdir við áform stjórnvalda um álver á Grundartanga? 10. Telur umhvrh. að enn frekari uppbygging stóriðju samrýmist því markmiði sem sett er fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og ég vitna beint, með leyfi forseta ,,að Ísland hafi ímynd hreinleika og umhverfisverndar``?

Hæstv. forseti. Eitt af meginverkefnum stjórnvalda á hverjum tíma, þar með talið bæði þingsins, löggjafarsamkomunnar og ríkisstjórna, hlýtur að vera það að skapa traust atvinnulíf í landinu, treysta efnahagslífið, skapa fjölbreyttari kosti og setja atvinnulífinu leikreglur sem hægt sé að fara eftir. Íslensk stjórnvöld hafa á undanförnum árum, kannski má segja áratugum, alla vega um langt árabil, leitað eftir því hvernig hægt sé að nýta okkar auðlindir, okkar orkulindir þar með talið, og fá markaði fyrir okkar orku sem við teljum vera eina af þeim auðlindum sem við þurfum að virkja og nýta til þess að skapa þá velmegun og það efnahags- og atvinnulíf sem við viljum búa við. Þegar stóriðju hefur borið á góma eða komið til tals hefur ævinlega staðið ágreiningur um staðarval, ekki endilega af umhverfis- eða mengunarvarnasjónarmiðum, heldur einnig vegna byggðaþróunar, vegna atvinnuþróunar og vegna ýmissa annarra þátta sem áhrif hafa á ástand þjóðfélagsins og umgerð en ekki aðeins á umhverfi eða mengun þó að það sé aðvitað líka eitt af því sem deilt hefur verið um. Nú hefur svo borið við eftir langan tíma og miklar umræður og umfjöllun að fyrirtæki hafa sýnt áhuga á að leita eftir því hvort hér sé hægt að fá aðstöðu til atvinnurekstrar af þessu tagi og þá hefur verið bent á hvaða staðir hafa komið til greina og hvar sé mögulegt að skapa aðstæður fyrir þessa starfsemi. Umhvrn. er ekki gerandi aðili í þessu efni. Það hafa aðrir annast og þá fyrst og fremst iðnrn. og Landsvirkjun, þeir sem hafa verið að reyna að selja orkuna okkar, en umhvrn. kemur fyrst og fremst að málunum auðvitað sem vöktunaraðilinn, sem eftirlitsaðilinn, umsagnaraðilinn og sá aðili sem fjallar um mat á umhverfisáhrifum af ákveðinni starfsemi, á ákveðnum stöðum og fjallar síðan um starfsleyfið þegar að því kemur ef framgangur málsins að öðru leyti hefur gengið eftir. Í þessu tilfelli sem hér er nú verið að tala um, í sambandi við Hvalfjörðinn og hugsanlega stóriðju á því svæði eða staðsetningu iðjuvers þar, þá er ljóst að þar hefur farið fram svæðaskipulag, sem reyndar er mjög mikilvægt og þyrfti að vera almennt aðdragandi að atvinnustarfsemi af þessu tagi og reyndar hvers konar annarrar nýtingar á landi og landsvæðum. Þar hefur m.a. komið fram að landið geti hentað að hluta til, eða ákveðin svæði þar, fyrir stóriðju og þar hefur stóriðju þegar verið valinn staður svo að það er ekkert nýtt í sjálfu sér í því. Þetta var vitað og þetta lá fyrir. Þegar síðan næsti áfangi í þessu ferli kemur upp, þá er það umhverfismatið. Það er það sem kemur næst á borð umhvrh. og er reyndar kannski það fyrsta í málinu eftir að ég tek við störfum sem umhvrh. því að svæðaskipulagið var búið að vinna og undirrita og staðfesta áður en ég kom í umhvrn. Menn þekkja nú reyndar umhverfismatið og þurfa ekki að spyrja mig um það, því að þeir geta lesið sér til um það sem þar stendur og þar er sett fram. Stóriðju hefur sem sagt verið valinn staður í Hvalfirði með þessu umhverfismati og talið að það væri ásættanlegt miðað við lög okkar, reglur og þá samninga sem við erum aðilar að. Við höfum sett okkur ákveðnar leikreglur til þess að fara eftir. Við vitum það líka að í þeim leikreglum okkar eru nokkuð aðrar viðmiðanir heldur en sums staðar annars staðar eru, m.a. í nágrannalöndunum, vegna þess að við höfum talið að hér væru aðrar aðstæður þannig að við gætum og það væri --- ég veit ekki hvort ég þori að nota orðið ásættanlegt, vegna þess að það er auðvitað spurning hver getur tekið sér það orð í munn og gerst dómari í því efni, --- en það væri viðunandi fyrir þær aðstæður sem hér ríkja m.a. vegna veðurfars og náttúrufarseðlis, vegna jarðvegs og annarra þátta. Ég tel að umhvrn. hafi farið fram í þessu efni, í þessu máli öllu í samræmi við þau lög sem því ber að vinna eftir, í samræmi við þær reglur og reglugerðir sem settar hafa verið og þá samninga sem við erum aðilar að og okkur ber að fylgja. Við höfum unnið þá vinnu samviskusamlega, ráðuneytið, starfsmenn þess og ráðherrann. Ég ætla að reyna að hlaupa aðeins á fjölmörgum spurningum sem hv. málshefjandi lagði fyrir mig. Í fyrsta lagi hvernig bregðast skuli við mótmælum íbúa. Það auðvitað kemur nú þegar fram í því að við höfum fjallað um staðsetninguna. Umhverfismatið hefur farið fram að því leytinu sem varðar umhvrn. og afstaða þess liggur fyrir. Nú er hins vegar verið að skoða starfsleyfið. Það er í vinnslu. Fjölmargar athugasemdir hafa verið gerðar af íbúum svæðisins, af sveitarstjórnum og öðrum þeim sem telja sig málið varða og vilja koma skoðunum sínum á framfæri. Þær eru allar til skoðunar hjá Hollustuverndinni og hjá stjórn Hollustuverndar. Auðvitað verður reynt að fara ítarlega í gegnum það og bregðast við og taka tillit til þeirra þátta sem menn telja nauðsynlegt og mögulegt að taka tillit til en svara þá öðrum atriðum. Varðandi fjárhagslegan ávinning af álveri sem einangruðu fyrirbæri, þá veit ég ekki alveg hvað átt er við. Ég tel a.m.k. að við getum ekki litið á það sem einangraðan þátt. Við eigum auðvitað að skoða stóriðju sem hluta af okkar möguleikum í atvinnuuppbyggingu og nýta okkar orkulindir og okkar kosti. Þannig hljótum við að hugsa stóriðjuna sem einn þátt af okkar atvinnustarfsemi ef við teljum að hún geti að öðru leyti verið réttlætanleg og fallið að því að treysta atvinnu og byggð. Það teljum við að hún geri á þessu svæði og að hún hafi ekki áhrif á þá þætti sem hér eru nefndir, eins og landbúnað og lífræna ræktun utan þynningarsvæðisins sem fram kemur í umhverfismatinu og ég kannski kem aðeins að síðar ef tími vinnst til. Þá er spurt um að meta aðeins einn hluta viðamikilla framkvæmda en ekki alla aðra þætti sem geta verið samverkandi í þessu efni. Ég tel að eins og málið er lagt upp, þá er umhvrn. falið að meta aðstæður til þessarar tilteknu atvinnustarfsemi, þessa tiltekna fyrirtækis, á þessu tiltekna svæði og það hafi verið það sem okkur bar að gera í þessu tilfelli. Við þurfum að meta það sérstaklega þegar farið er í vegaframkvæmdir, þegar ráðist er í virkjanir, þegar farið er í línulagnir eða hvað annað er, jafnvel námugröft eða námuvinnslu, sem er yfir tiltekinni stærð. Hvert verksvið hefur verið talið eðlilegt að meta sér. Það kemur reyndar ítarlega fram í úrskurði mínum um mat á umhverfisáhrifum og þarf ekki að orðlengja það. Um starfsleyfi fyrir 60 þús. tonna framleiðslu en ekki 180 þús. eins og verksmiðjan er miðuð við er því til að svara að það er sótt um 180 þús. tonna verksmiðju. Það er sótt um leyfi til þess að starfrækja allt að 180 þús. tonna framleiðslu og mat umhverfisáhrifa og starfsleyfi hlýtur að taka mið af því því annars erum við ekki að svara þeirri spurningu sem lögð er fyrir okkur. Varðandi mengunarvarnaútbúnaðinn og miðað við þær kröfur sem við gerum til þurrhreinsunar, við höfum ekki gert kröfu til vothreinsibúnaðar, þá er hér um að ræða fullkomnustu tækni sem völ er á miðað við þá vinnsluaðferð sem er talin ásættanleg, svo ég noti það orð aftur. Það þýðir að við hleypum ekki þessum úrgangsefnum í vatn, sem þau fara auðvitað annars, þau fara í vatn eða sjó. Það er ekki eins og þau gufi upp þó að notaður sé vothreinsibúnaðurinn en auðvitað menga þau ekki andrúmsloftið. Það má nefna að með þurrhreinsiaðferðinni er það efni endurnýtt sem fer í þurrhreinsibúnaðinn en er ekki nýtt ef það fer í vothreinsibúnað og til hafs. Athugasemdum Högna Hanssonar hefur þegar verið svarað í ráðuneytinu, svaið var sent fjölmiðlum og birtist m.a. í Morgunblaðinu í dag og ég læt hv. alþm. eftir að lesa það þar. Varðand útblástur koltvíoxíðs verð ég tímans vegna að leyfa mér að vitna til ítarlegs svars sem gefið er við fyrirspurn frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og var dreift í þinginu í dag. Þar er m.a. bent á að núna er verið að vinna í útfærslu á samningnum frá Ríó um loftslagsbreytingarnar. Ísland er aðili að samningnum og þarf að taka virkan þátt í þeirri vinnu allri saman hvernig staðið verður að framkvæmd hans, en ég minni á að sá samningur er ekki lagabindandi fyrir einstakar þjóðir heldur er þetta samstarfsvettvangur. Við erum hér að tala um að nýta hreinni orku heldur en nýtt er til framleiðslu af þessu tagi í sumum nágrannalöndum okkar. Má þá einnig nefna, með leyfi forseta, að í samþykkt ríkisstjórnarinnar um þátttöku í samningaviðræðum sem í gangi eru er þessa m.a. getið, þ.e. að tekið sé tillit til þess við hugsanlega stóriðju að nýttar séu endurnýjanlegar orkulindir, en auðvitað er það okkar vilji eða skoðun að koma þessu á framfæri í samningaferlinu en ekki eitthvað sem hefur komið frá samningnum í Ríó af því að því hefur stundum verið blandað saman. Hv. þm. spyr um nýlega ályktun Ferðamálaráðs og ég ítreka það aftur að ég tel nauðsynlegt að stilla saman alla þá strengi sem við höfum til þess að nýta allar okkar náttúruauðlindir í þágu atvinnuveganna. Þótt ég hafi ekki á takteinum haldbærar tölur um hvernig ferðmannaþjónustan, samgönguþátturinn, hefur áhrif á okkar loftslag, þá eru þau umtalsverð og menn verða að muna eftir því og taka tillit til þess að svo er háttað um fleiri atvinnugreinar en stóriðjuna. Það er ekki eins og við þurfum ekki að búa við það líka, við þurfum að glíma við breytingar af loftslagsáhrifunum frá sjávarútveginum, frá samgöngunum og frá fleiri þáttum. Hæstv. forseti. Ég á enn eftir að svara þremur spurningum. Ég verð að fá að nota seinni tíma minn til þess að gera það.

Hæstv. umhvrh. nýtur þeirra forréttinda að fá að tala tvisvar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál til umræðu. Ég tel að uppbygging stóriðjunnar, hvar sem hún er í landinu, gefi vissulega tilefni til þess að um hana sé rætt í þinginu og tekið á þeim fjölmörgu erfiðu viðfangsefnum sem lúta að henni. En ég verð að segja, hæstv. forseti, að ég harma hversu mér fannst bregða fyrir mikilli neikvæðri afstöðu hjá hv. þm. til iðnaðaruppbyggingar. Þó að vissulega þurfi að draga fram varnaðarorð verðum við að taka fordómalaust afstöðu, ræða fordómalaust um þau mál sem varðar uppbyggingu atvinnulífsins í landinu og það er auðvitað hið mikilvæga verkefni. Á undanförnum árum hafa stjórnvöld á Íslandi verið sökuð um að ganga of hægt fram í uppbyggingu iðnaðarstarfsemi, ganga of hægt fram í því að skapa atvinnutækifæri fyrir fólkið í landinu. Það hefur verið mjög horft til þess að virkja fallvötnin og nýta þá orku í iðnaðaruppbyggingu. Þegar síðan kemur að því að hlutirnir fara að gerast þá bregðast menn við til varnar. Ég tel eðlilegt að bregðast til varnar og hafa uppi varnaðarorð og sjá til þess að hvorki sé gengið of nærri náttúrunni né leyfð mengandi starfsemi. Við erum hins vegar svo lánssöm að við eigum marga ágæta vísindamenn í landinu sem við verðum að treysta á og leggja áherslu á að séu okkur til leiðsagnar þegar kemur að því að meta mengun frá atvinnustarfseminni og meta hvort við göngum of nærri náttúrunni með einum eða öðrum hætti. Við stjórnmálamennirnir eigum ekki annarra kosta völ en að treysta á vel menntaða Íslendinga til þess að veita okkur leiðsögn á þeirri erfiðu vegferð þar sem er uppbygging iðnaðarins og nýting fallvatna landsins. Meðal þess sem okkur ber skylda til að sjá um er að sveitarfélögin á hverju svæði vinni sína vinnu. Á undanförnum árum hefur það gerst að við Hvalfjörðinn hafa sveitarfélögin lagt í töluvert mikla vinnu vegna þess að þar er stóriðjufyrirtæki og vegna þess að lögð hefur verið áhersla á að byggja upp iðnaðarfyrirtæki á tilteknum svæðum og þar á meðal við Hvalfjörðinn. Þess vegna lögðu sveitarfélögin sunnan Skarðsheiðar í vinnu við svæðaskipulag sem m.a. tók til þess að þar yrði byggður upp iðnaður í kringum járnblendiverksmiðjuna og á því svæði. Ég hef verið í þeirri góðu trú að heimamenn væru að vinna heimavinnuna sína þannig að við þingmennirnir gætum stutt dyggilega við bakið á aðilum hér, þ.e. iðnrh. í þessu tilviki, við að leita allra kosta til að koma upp iðnaðarfyrirtækjum á Grundartangasvæðinu. Ég lít svo á að sú skipulagsvinna sem sveitarfélögin hafa lagt í, svæðaskipulag fyrir svæðið sunnan Skarðsheiðar, sé mikilvægur þáttur í þessu. Síðan hefur komið í ljós, eins og eðlilegt er, að það hafa verið skiptar skoðanir. Menn hafa vissar áhyggjur af því að mengun verði frá álveri og frá aukinni stóriðju. Ég lít svo á að það sé skylda bæði til þess kjörinna sveitarstjórnarmanna á svæðinu og einnig skylda okkar þingmanna að setja okkur mjög vandlega inn í þessa hluti, en við megum ekki gera það með fyrir fram fordóma í huga. Eins og ég sagði áðan verðum við að treysta á vísindamennina okkar en spyrja þá spurninga engu að síður sem við verðum að ætlast til þess að fá svör við. Málshefjandi fór nokkrum orðum um þátt ferðamennskunnar. Ég hef verið einn þeirra sem hafa lagt mjög ríka áherslu á að við ættum marga kosti við uppbyggingu ferðaþjónustu. Auðvitað megum við ekki hætta neinu í þeim efnum, en við megum heldur ekki gleyma því að ferðaþjónustan verður að gæta sín einnig. Forsvarsmenn Ferðamálaráðs verða að gæta sín á því að þeir eru að leggja mikið á íslenska náttúru þegar þeir draga hingað marga ferðamenn til landsins og það þarf einnig að gæta að því. Ég vil að lokum, virðulegur forseti, vitna til þeirrar fréttatilkynningar sem sveitarstjórnarmenn sunnan Skarðsheiðar hafa sent frá sér. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Sveitarfélögin sunnan Skarðsheiðar leggja áherslu á jákvætt viðhorf til staðsetningar álvers á Grundartanga og telja æskilegt að nýta Grundartangasvæðið skynsamlega í samræmi við fyrirliggjandi svæðisskipulag og tillögu að deiliskipulagi. Sveitarfélögin hafa enn fremur ályktað að ekki verði dregið á nokkurn hátt úr kröfum um varnir gegn mengun. Framþróun atvinnulífsins á svæðinu á næstu árum ræðst að stóru leyti af því að öflug uppbygging iðnaðar eigi sér stað á grundvelli þess sem sveitarfélögin hafa undirbúið um leið og þess er gætt að starfsemin valdi ekki spjöllum á náttúru svæðisins og framkvæmdir við iðjuver verði felldar vel að landi og umhverfi.`` Hér hef ég vitnað í hluta af þeirri fréttatilkynningu sem forsvarsmenn sveitarfélaganna á þessu svæði við Hvalfjarðarströndina hafa sent frá sér. Ég legg áherslu á að það þurfi að hlusta á þá sem bera ábyrgð á sveitarfélögunum á þessu svæði og tel að þeir hafi unnið sína heimavinnu mjög vel. Við þurfum að taka tillit til þeirra sjónarmiða, en auðvitað eigum við að gæta okkar og sjá til þess að landið verði ekki mengað.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur fyrir að hafa vakið máls á þessu þarfa efni. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að einmitt á þessum tímamótum reynum við að fara yfir þá stóriðjustefnu sem við höfum á síðustu árum fylgt og hefur verið tiltölulega breið samstaða um, að mér hefur fundist, á meðal Íslendinga. Í þessum efnum er vandratað meðalhófið og við eigum, eins og hv. þm. Sturla Böðvarsson sagði áðan, auðvitað að treysta á sérfræðinga en við verðum samt líka að hlusta á fólkið eins og hægt er. Það hefur ekki alltaf verið farsælt að treysta einvörðungu á sérfræðinga. Við höfum séð að það hafa orðið slys þegar við höfum bara hlustað á þá. Ég þarf ekki að minna á það. Ég nefni bara fyrirbæri eins og Sogsvirkjanir. A.m.k. eina virkjun þar hef ég kallað mesta umhverfisslys sem orðið hefur í sögu lýðveldisins. Það er líka hægt að benda á það hvernig atbeini fólksins og andstaða almennings hefur leitt til þess að fyrirhuguðum áætlunum um virkjanir hefur verið breytt. Þetta er nauðsynlegt að komi fram, herra forseti. Hins vegar höfum við Íslendingar, eins og ég sagði, fylgt ákveðinni stóriðjustefnu sem hefur verið nokkuð víð samstaða um innan margra stjórnmálaflokka og minn stjórnmálaflokkur hefur fylgt mjög dyggilega á síðustu árum. Það verður að segjast að veður skipast skjótt í lofti. Fyrir aðeins örfáum missirum hygg ég að sá iðnrh. sem hefði komið með þann samning sem núna liggur á borðinu varðandi Hvalfjörð hefði verið klappaður upp. En staðan er þannig að hæstv. ríkisstjórn er lent í kröppum dansi fyrir að standa í samningum um byggingu álvers á stað þar sem er stóriðja fyrir og þar sem hefur verið gert ráð fyrir um nokkurra ára skeið samkvæmt skipulagi, sem ég staðfesti á sínum tíma, að stóriðja yrði aukin. Enginn hreyfði um langt skeið mótmælum við þessu. Þess vegna verð ég að segja að ég get ekki áfellst hæstv. iðnrh. Ég get heldur ekki séð að hann hafi farið út fyrir mörk laga og reglna og hann hefur í raun ekkert til saka unnið nema fylgja fram þeirri stefnu sem síðasta ríkisstjórn fylgdi, sömu stefnu og hefur verið tiltölulega víð samstaða um í flestum íslensku stjórnmálaflokkunum. Það er þess vegna ekki hægt að segja að það sé stefnubreyting af hálfu stjórnvalda sem hefur valdið þessari úlfúð og deilum sem hafa sprottið um fyrirhuguð áform, heldur er það fyrst og fremst, að ég tel, að almenningur er góðu heilli farinn að velta þessum málum fyrir sér upp á nýtt. Menn eru farnir að endurmeta þá afstöðu sem þeir höfðu til stóriðju og ég tel það jákvætt. Ástæðan fyrir þessu er ekki aðeins aukin áhersla á umhverfisvernd heldur líka breyttar kringumstæður í atvinnu- og efnahagsmálum. Við skulum ekki gleyma því að á síðasta kjörtímabili leiddu ytri aðstæður til þess að hér skapaðist djúp kreppa. Menn bundu þá miklar vonir við stóriðju og ég minnist þess að það voru aðallega taldar hjáróma raddir sem drógu í efa nauðsyn stóriðju fyrir Íslendinga þá. Nú eru hins vegar breyttar aðstæður. Samkvæmt yfirlýsingum margra landsfeðranna erum við að sigla inn í mikið góðæri, sumir segja mesta góðæri aldarinnar, þannig að hin efnahagslega nauðsyn á erlendri stóriðju er ekki jafnrík og áður í atvinnulegu og efnahagslegu tilliti. Þess vegna er tóm til þess að staldra við núna og velta þessum málum fyrir sér. Það er líka óhjákvæmilegt að velta fyrir sér í þessu samhengi að ríkisstjórnin hefur ítrekað lýst því yfir, bara rétt fyrir jólin í umræðunni um ríkisfjármál, að vegna framkvæmda í stóriðju þyrfti að grípa til sérstakra samdráttarviðbragða til að koma í veg fyrir of mikla þenslu. Ríkisstjórnin nefndi þar sérstaklega fyrirhugað álver í Hvalfirði. Slíkar yfirlýsingar skapa að sjálfsögðu jarðveg fyrir efasemdir og ég segi alveg óhikað að yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um þetta hafa ekki stuðlað að kyrrð í kringum álverið á Grundartanga. Það hefur komið fram í umræðum um þetta mál, og jafnvel örlað á því þegar í þessari umræðu, að Kjósverjar hafi verið gagnrýndir fyrir sein viðbrögð. Það hefur verið á það bent, m.a. af hæstv. umhvrh., að það hefur legið fyrir staðfest skipulag sem er samið að tilhlutan sveitarfélaganna á svæðinu þar sem var opnað fyrir mikla stóriðju í framtíðinni. Þeim til varnar verður hins vegar að benda á að um margra ára skeið höfðu menn uppi miklar væntingar og mikil áform um stóriðju sem urðu aldrei að veruleika. Þó að á skipulagi væru sýndar allmargar lóðir á Grundartanga sem væru ætlaðar undir stóriðjuver, þá sýndi reynslan einfaldlega að þessi stóriðjuver komu ekki. Það voru litlar líkur á því þá að stóriðjuverin risu. Þvert á móti dreg ég athygli manna að því að meira að segja á fyrri hluta síðasta kjörtímabils komu upp efasemdir um framtíð járnblendisins. Nú er staðan hins vegar gerbreytt. Það liggur fyrir að járnblendiverksmiðjan verði stækkuð, það er álver á næsta leyti, það hefur verið rætt um annars konar stóriðju á Grundartanga og samkvæmt skipulaginu, eins og ég sagði áðan, eru enn fleiri lóðir fráteknar undir frekari stóriðju. Og er nema von að mönnum bregði í brún og Kjósverjar sjái sína sæng upp reidda. Það eru þrjú atriði í tengslum við álver á Grundartanga og raunar stóriðju almennt sem ég vil drepa á. Það er í fyrsta lagi sú löggjöf og reglur sem við búum við og tengjast stóriðju. Það er enginn snefill af efa í mínum huga um það að bæði hæstv. iðnrh. og umhvrh. hafa fylgt bókstaf laganna. Ég get ekki séð að þeir hafi farið út fyrir ramma hans. En lögin og reglurnar hafa sætt gagnrýni, bæði innan lands og erlendis og það er spurning hvort okkar löggjöf er í þessum efnum nægilega í takt við vilja almennings. Þar að auki er nauðsynlegt að hafa líka í huga að tækninni fleygir fram og það er réttmætt að menn skoði reglubundið hvort lög og reglur séu í samræmi við þær tækninýjungar sem gera breytingar og framþróun mögulega á sviði hreinsibúnaðar. Í öðru lagi er það röksemd sem mælir með stóriðju að hún skapar mörg vel launuð störf þó að umsvifin í atvinnulegu tilliti séu langmest á meðan á byggingu veranna stendur og ekki síst á meðan virkjanirnar eru í uppbyggingu. En við verðum að skoða þessa hluti í samhengi. Og hvert er þetta samhengi í dag? Við erum að fara í stækkun álvers í Straumsvík. Við ætlum að stækka járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Við áformum nýtt álver á Grundartanga, enn annað er í umræðunni á Keilisnesi. Hæstv. iðnrh. ræðir um stórfelldar virkjanir á hálendinu til að selja hráa orku um streng til útlanda og þar fyrir utan eru á sveimi fleiri lausar hugmyndir um enn frekari stóriðju á Íslandi. Andspænis þessu er óhjákvæmilegt að staldra við og spyrja: Hvaða áhrif hefur þetta til langs tíma á náttúru landsins? Hver verða áhrifin á þann gullmola sem við eigum í ferðaþjónustunni? Getur verið að stóriðjustefnan, sem við fylgdum um árabil, sé ekki samrýmanleg hagsmunum ferðaþjónustunnar sem er þegar orðin ómetanlegur burðarás í atvinnulífi Íslendinga? Ég er ekki á móti stóriðju og ég geri mér grein fyrir því að hún er nauðsynleg. En við þurfum að koma henni fyrir þannig að hún raski hvorki öðrum atvinnugreinum né náttúru landsins. Ég er í vaxandi mæli að verða þeirrar skoðunar að það sé nauðsynlegt að við hugsum upp á nýtt okkar viðhorf gagnvart stóriðju og m.a. út frá langtímahagsmunum ferðaiðnaðarins.

Virðulegi forseti. Hv. síðasti ræðumaður talaði um víðtæka samstöðu um þá stefnu sem núverandi ríkisstjórn fylgir og hjáróma raddir einar hefðu heyrst sem efuðust um að þar væri rétt stefna við hún. Sennilega er átt m.a. við þann sem hér talar og okkur talsmenn Alþb. og Kvennalistans sem höfum á mörgum undanförnum árum varað sterklega við þeirri mjög einhliða áherslu á uppbyggingu orkufreks iðnaðar á kostnað annarra atvinnugreina og án þess að taka tillit til þeirra mörgu þátta sem ber. Alþb. varð fyrst íslenskra stjórnmálaflokka til að móta samræmda stefnu til stóriðjuuppbyggingar og nýtingar orkulinda landsins. Það var gert þegar á árinu 1976. Við höfum lagt áherslu á að menn færu sér hægt í þessum efnum, menn tækju tillit til annarrar atvinnustarfsemi og svigrúms þjóðarbúsins, menn vönduðu undirbúning sem mest, menn tryggðu ýtrustu mengunarvarnir og einnig hófsemi í sambandi við virkjanir, menn gættu byggðasjónarmiða og vernduðu ímynd landsins. Stefna ríkisstjórnarinnar gengur gegn öllum þessum markmiðum. Þar er stefnt í kollsteypu með áformuðum framkvæmdum. Framkvæmdapakki upp á 38 þús. millj. kr. liggur fyrir aðeins á þessu og næsta ári. Reynt er að fá útlendinga til að fjárfesta í fleiri og enn stærri iðjuverum á næstunni og beitan sem notuð er er lágt orkuverð og afsláttur frá mengunarvörnum. Öllu er síðan hlaðið á eitt landshorn, þessum stóru framkvæmdum með þeim gífurlegu áhrifum sem það mun hafa á byggðaþróun í landinu. Síðan varðandi undirbúninginn að álbræðslu á Grundartanga. Sá undirbúningur leiðir vissulega í ljós marga vankanta á gildandi kerfi, lögum og reglum og kynningu mála gagnvart almenningi. Auglýsingar ná ekki til almennings sem skyldi og þröng túlkun er á því hverjir eru taldir hagsmunaaðilar. Það er brýnt að breyta lögum um mat á umhverfisáhrifum, sérstaklega þannig að óháður úrskurðaraðili fjalli um kærur í stað umhvrh. Í niðurstöðu sinni vegna mats á umhverfisáhrifum ógilti umhvrh. úrskurð skipulagsstjóra ríkisins í flestum atriðum, en embætti hans hefur með höndum úrvinnslu þessara mála. Í stað þess að líta heildstætt á framkvæmdir vegna álbræðslunnar var rofið allt samhengi milli verksmiðju, efnistöku, raflína og virkjana. Þetta gengur í senn gegn heilbrigðri skynsemi og anda laganna. Segja má að ráðherra hafi með úrskurði sínum niðurlægt embætti skipulagsstjóra og allt það ferli um mat á umhverfisáhrifum eins og þau eru í lögunum. Hæstv. ráðherra leyfði sér áðan að orða það á þá leið að allt væri eðlilegt í sambandi við þetta að það þurfi ekki að orðlengja það. Hver vill ekki orðlengja það? Það er sjálfur hæstv. ráðherra sem tekur ákvörðunina og slær niður mat skipulagsstjóra samkvæmt lögunum. Þá um starfsleyfi til álbræðslunnar sem nú er í vinnslu og tillögur Hollustuverndar þar að lútandi. Aðeins nokkrar staðreyndir nefndar. Álbræðslan stenst ekki mælikvarðann um bestu fáanlegu tækni, m.a. varðandi losunarmörk. Heimiluð losun á flúor er a.m.k. 50% hærri en auðvelt er að ná og gildir um nýjar álbræðslur í Noregi og Svíþjóð. Engin hreinsun er á brennisteinssamböndum sem er heimiluð tífalt hærri samkvæmt tillögunum en gerist á Norðurlöndum. Stjórnvöld skáka í því skjóli að hafa ekki viljað gerast aðilar að alþjóðasamningum um að draga úr losun brennisteinssambanda. Gert er ráð fyrir að mati Hollustuverndar ríkisins að rykmengun frá álbræðslu á Grundartanga verði langtum meiri en frá álbræðslunni í Straumsvík. Vatnsöflun til álbræðslu á Grundartanga hefur ekki verið tryggð, mér vitanlega, hvorki til fyrsta áfanga, hvað þá til 180 þús. tonna álbræðslu. Hávaðamengun og sjónmengun eru stórir þættir sem ekki hafa fengið þá athygli sem ber á undirbúningsstigi. Einn ljótasti þátturinn, herra forseti, í þessu máli og stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar varðar hins vegar túlkun og viðhorf til rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Ríkisstjórn landsins hefur að fengnu samþykki Alþingis staðfest þennan samning sem hefur þjóðréttarlegt gildi. Samt ætlar ríkisstjórnin að láta ákvæði hans sem vind um eyru þjóta. Á fundi þingsins hefur verið dreift ljósriti af skriflegu svari umhvrh. við fyrirspurn minni frá því í desember um losun gróðurhúsalofttegunda. Það sem þar kemur fram segir meira en mörg orð í hvert óefni stefnir. Lítið á bls. 3 og 4 í svari hæstv. umhvrh. ef stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar nær fram að ganga. Viðbótin frá fjórum verksmiðjum, sem nú er stefnt að af hálfu iðnrn., mundi meira en tvöfalda heildarlosun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi en án tilkomu þeirra er áætlað að hún verði árið 2000 rúmlega 3 millj. tonna. Viðbótin frá verksmiðjunum fjórum, og fleiri hugmyndir eru uppi, yrði hins vegar samtals 3,7 millj. tonna af gróðurhúsalofttegundum, mun meira en tvöföldun. Eru menn með réttu ráði? Þó ekki kæmi til álbræðsla á Grundartanga eða stækkun járnblendiverksmiðjunnar stefnir að því að Ísland keyri langt fram úr skilmálum þessa rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar, hvað þá ef þessi stóriðjuver yrðu staðreynd. Ríkisstjórnin vísar í fjármagn til landgræðslu og skógræktar. Ef beita ætti þeirri aðferð til að vinna upp það sem tapast varðandi loftslagsbreytingar með tilkomu álbræðslu á Grundartanga þyrftu 6--7 milljarðar kr. að koma til til ræktunar. Nú er unnið að því á alþjóðavettvangi að ná saman um gerð lagalega skuldbindandi samnings um þessi efni til þess að lækka losun gróðurhúsalofttegunda um sem nemur 50%. Ríkisstjórn Íslands er með réttu að reyna að fá lagalega skuldbindandi alþjóðasamning gegn losun þrávirkra lífrænna efna í hafið og að reyna að ná samkomulagi gegn losun geislavirkra efna. Ég tek undir spurningar hv. frummælanda um þessi mál og spyr: Hvað veldur því að verið er að miða gildistíma starfsleyfis við tíu ár en ekki t.d. fimm ár, sem eðlilegt væri að fenginni fyrstu reynslu? Ég segi að lokum, virðulegi forseti: Sú vakning og það frumkvæði sem komið hefur frá fólki í sveitunum við Hvalfjörð og er að vekja stjórnmálamenn til vitundar um hvað málið snýst, hvað hér er í húfi, er mikið fagnaðarefni. Ég tel að ríkisstjórnin ætti að taka áformin um álbræðslu á Grundartanga til endurskoðunar í heild áður en stefnt er í meira óefni.

Herra forseti. Undanfarin ár hefur verið allgóð sátt um að leita að erlendum fjárfestum inn í atvinnulífið. Hvert átakið á fætur öðru hefur verið gert í þeim efnum til að laða að erlenda fjárfesta til Íslands. Flestir flokkar hafa verið sammála að nauðsynlegt væri að fara þá leið. Þrátt fyrir þetta hefur ekkert eða sáralítið gerst í þessum efnum í 20 ár --- í 20 ár hefur verið stöðnun á þessum sviðum. Við höfum búið við 0,1% erlendrar fjárfestingar á landsframleiðslu á meðan þjóðirnar í kringum okkur eru með 1% og Evrópuþjóðirnar upp í 2--3%. Svo er krafist á sama tíma að við Íslendingar eigum að búa við sambærileg kjör ef ekki betri en þjóðirnar í kringum okkur. Þess vegna verðum við líka að búa hér sambærilegar aðstæður í atvinnulífinu til þess að slíkt sé hægt. Það er mikill misskilningur hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og Össuri Skarphéðinssyni þegar þeir halda því fram að verið sé að byggja hér fjöldann allan af verksmiðjum og nefna Keilisnes, Grundartanga, magnesíumverksmiðju og þar fram eftir götunum. Þetta er gamla stefnan þegar menn útbjuggu verksmiðjurnar á skrifborði ráðherranna og þeir komust aldrei út í atvinnulífið. Frá þessu hefur verið horfið. Eina ákvörðunin sem tekin hefur verið er sú að byggja 60 þúsund tonna viðbót við álverið í Straumsvík. Það er ekki búið að taka ákvörðun um byggingu álverksmiðju á Grundartanga þó margt bendi til þess. Þarna falla jafnaðarmennirnir saman. Nú hefur Alþfl. snúið við stefnunni í stóriðjumálum og vill draga þar úr á sama tíma og Alþb. er á hraðri leið með þjóðina inn í Evrópusambandið. Þarna hafa þessir flokkar loksins náð saman. En tilgangurinn með þeim aðgerðum, sem hér er verið að leggja áherslu á, er atvinnusköpun, uppbygging og fjölbreytni í atvinnulífinu til að tryggja efnahagslega afkomu og stöðugleika, til að tryggja hagvöxt og fjölga störfum í framtíðinni og skapa möguleika til aukinna kjarabóta. Það ætti þess vegna að vera kappsmál stjórnvalda og verkalýðshreyfingar einmitt núna um þessar mundir að leggja áherslu á að fá erlenda fjárfestingu inn í landið, byggja upp atvinnulífið þannig að það sé raunverulega til innstæða fyrir þeim kjarasamningum sem þeir ætla núna að fara í. Og menn ættu að hafa í huga orð Guðmundar J. Guðmundssonar, fyrrv. alþm. Alþb. og formanns Dagsbrúnar, sem hann lét hér falla árið 1991: Þeir sem eru á móti álveri eru þeir sem eru með atvinnuleysi. Það ætti að vera kappsmál þessara aðila að ná saman um uppbyggingu atvinnulífsins. Staðreyndin er sú að gangi þessi áform eftir mun erlend fjárfesting aukast hér um 12 milljarða kr. Störfum mun fjölga um 600 með þessu. Útflutningsverðmæti þjóðarinnar munu aukast um 6,3 milljarða kr. Svo stefna menn hér sífellt saman og etja saman atvinnugreinum. Ég tel að atvinnugreinar geti lifað saman ef skynsamlega er á haldið, t.d. ferðaþjónusta og stóriðja. En við skulum hafa það líka í huga að á hvern starfsmann sem starfandi er í stóriðjunni eru útflutningsverðmætin fjórum sinnum meiri heldur en í ferðaþjónustunni þannig að menn mega ekki gera hlut ferðaþjónustunnar meiri en hann er þótt hann sé afskaplega mikilvægur. Að undirbúningi og staðsetningu álvers á Grundartanga hefur verið staðið eðlilega að eins og lög mæla fyrir um. Óskir heimamanna frá 1991 um staðsetningu álvers á þessum stað. Svæðaskipulag samþykkt í apríl 1994, staðfest af þáv. umhvrh. Össuri Skarphéðinssyni. Mat á umhverfisáhrifum hefur farið fram og umræður um hugsanlega byggingu álvers á Grundartanga hafa staðið yfir í eitt ár. Ég hef hins vegar fullan skilning á því að ganga verður fram af varfærni og mikilli nærgætni við náttúruna þegar stórframkvæmdir eru á döfinni eins og þessar. Það verður gert og það hefur verið gert. En þetta er auðvitað ekki í fyrsta skiptið sem umræða fer fram á þessum nótum þar sem risið er upp og mótmælt slíkum framkvæmdum. Þetta þekkja menn frá byggingu álversins í Straumsvík og þetta þekkja menn líka frá byggingu járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Við höfum ekki langa reynslu af því að starfa í nábýli við verksmiðjur eins og álverksmiðjur. En hver er reynslan þann skamma tíma? Hafnfirðingar lifa í góðri sátt við álverið í Straumsvík. Meðalstarfsaldur starfsmanna álversins í Straumsvík er einn sá hæsti á Íslandi. Laun iðnaðarmanna í álverinu í Straumsvík eru 40% hærri en laun iðnaðarmanna á almennum markaði. Þegar járnblendið var byggt voru svipaðar umræður uppi líka. Þá voru engir sumarbústaðir til í Kjósinni. En hvað hefur gerst? Þrátt fyrir járnblendið hefur sumarbústöðum stórlega fjölgað í Kjósinni. Þetta er gleggsta dæmið um að ferðaþjónustan og stóriðjan eiga saman á þessu sviði og það eiga menn að halda utan um.

Herra forseti. Ég verð í upphafi máls míns að lýsa yfir undrun á því að þetta mál skuli vera á dagskrá að beiðni hv. málshefjanda. Hv. málshefjanda á að vera fullkunnugt um að þetta mál verður á dagskrá umhvn. á næstu dögum og hefur reyndar ítrekað verið reynt af hálfu formanns að koma nefndinni saman til fundar en ekki tekist vegna fjarveru þingmanna í fundarhléi. Að mínu mati snýst þetta mál ekki fyrst og fremst um mengun. Þetta snýst fyrst og fremst um ímynd þeirra hreppa, þeirra sveitarfélaga sem eru á því svæði þar sem álverið á að byggja. Það fer ekki hjá því að menn horfist í augu við að þeir sem þarna búa hafa heilmikið til síns máls því að þetta álver, til viðbótar þeirri verksmiðju sem er á svæðinu, mun hafa mjög mikil áhrif á allt umhverfið. Ég get ekki neitað því að ég get vel hugsað mér aðra staðsetningu á þessu álveri en þá sem hér er um að ræða. En þá rekumst við á skipulag þessa svæðis og reyndar skipulag Skilmannahrepps þar sem reisa á álverið. Við verðum að horfast í augu við það að ef við ætlum að vera sannfærandi gagnvart þeim erlendu fjárfestum sem við viljum laða hingað til lands, ekki bara til þess að fjárfesta í stóriðju heldur líka til þess að fjárfesta í öðrum greinum eins og ferðaþjónustu, þá getum við ekki verið duttlungafull í skipulagsmálunum. Við verðum að standa við þær ákvarðanir sem við höfum tekið. Þannig að það sé hægt að treysta á okkur, bæði í uppbyggingu og viðskiptum. Málið er því eiginlega í þeirri stöðu að það er undir byggingaraðilanum komið hvort hann vill vegna mótmælanna leita að annarri staðsetningu en hann hefur fram til þessa hugsað sér. Sú umræða sem hefur farið fram að undanförnu um þetta mál hefur að mínu viti verið mjög til góðs og við getum margt af henni lært. Það eru þrjú atriði sem ég vil þó draga fram sérstaklega. Það er í fyrsta lagi hvað varðar kynningu á skipulagstillögum og kynningu á umhverfismati. Það er alveg ljóst að sú kynning sem fer fram í dag á þessum hlutum er ekki nægjanleg. Hún vekur ekki upp þá umræðu sem við þurfum á að halda til þess að fá niðurstöðu sem fólk sjáanlega mun sætta sig. Sem betur fer höfum við tækifæri til að gera breytingar á þessu því að skipulagslögin eru til umfjöllunar í umhvn. í dag og munu væntanlega ný skipulagslög, reyndar skipulags- og byggingarlög verða afgreidd frá yfirstandandi þingi. Í öðru lagi er það staðsetningin á stóriðjuverum, hvort sem um álver eða aðrar stóriðjuverksmiðjur er að ræða. Við verðum að gera okkur grein fyrir því hvar við viljum koma slíkri starfsemi fyrir í samhengi við annað atvinnulíf í landinu. Ég held að eftir sem áður verði um einhverja stóriðjuuppbyggingu að ræða í framtíðinni. Við þurfum á fjölbreytni að halda í okkar atvinnulífi og við getum ekki kastað frá okkur tækifæri eins og stóriðjunni. Það er hins vegar vandaverk að fá þetta allt til þess að spila saman og það er það sem við þurfum að vinna að. Þetta tengist því líka hvar við virkjum á hálendinu. Menn tala yfirleitt um að við séum einungis búin að virkja 10% af því sem virkjanlegt er á hálendinu, en 10% er bara heilmikið. Við þurfum því að huga að því hvar við virkjum og hvenær við virkjum og hvers vegna við virkjum. Í þriðja lagi er það starfsleyfið sem við þurfum að huga að. Við verðum að gera mjög strangar kröfur til stóriðjuvera en um það verður fjallað í umhvn. á næstu dögum. Mér finnst hins vegar skjóta aðeins skökku við í þessari umræðu hjá hv. kollegum mínum hér á Alþingi. Mér finnst þeir beina svolítið spjótum sínum hver að öðrum. Það fer ekki hjá því að menn horfist í augu við að einn aðilinn að þeirri virkjunaruppbyggingu, sem er forsenda þeirrar stóriðju sem hugsanleg er á næstunni, er R-listinn í Reykjavík. Það væri væntanlega ekki verið að virkja í dag á Nesjavöllum nema R-listinn í Reykjavík stæði þar að máli og styddi við það. Þess vegna finnst mér að málflutningur hv. málshefjanda og hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar ekki bera vott um mikla grósku í samstarfi þessara aðila innan sinna eigin flokka eða á vinstri vængnum þar sem þeir beina spjótum sínum að borgarstjóranum og forseta borgarstjórnar í Reykjavík.

Herra forseti. Ég tel að þessi umræða hefði átt að fara fram eftir að umhvn. Alþingis hefur fjallað um stöðu málsins eins og ákveðið hefur verið. Það hefur verið farið eftir öllum vinnureglum og lögum við undirbúning að starfsemi álvers á Grundartanga. Eina spurningin er: Þarf að breyta þeim starfsreglum sem unnið hefur verið eftir? Við verðum öll að taka ábyrga afstöðu í þessu máli. Stefna Alþfl. er óbreytt. Vörn Vesturlands gegn hnignun hefur af hálfu alþingismanna, sveitarstjórnarmanna og íbúa svæðisins verið leit að atvinnutækifærum. Miðað við íbúafjölda á Íslandi er nú söguleg mannfæð á Vesturlandi. Vegna hvers? Vegna samdráttar í hefðbundnum atvinnugreinum, t.d. landbúnaði og vegna fiskveiðistjórnarkerfisins. Árið 1990 buðu sveitarstjórnirnar sunnan Skarðsheiðar Grundartangasvæðið fram fyrir stóriðju, nánar tiltekið fyrir allt að 400 þús. tonna stóriðju eða álver. Á sama tíma var hafin svæðisskipulagning og er umrætt svæði eitt af fáum sem er fullskipulagt að öllu leyti á Íslandi fyrir stóriðju og iðnaðarsvæði þar með talið. Það eina sem hefur vantað er atvinnustarfsemi. Fulltrúar Íslands buðu Columbia Venture svæðið við Grundartanga. Á svæðinu sunnan Skarðsheiðar hefur fækkað yfir 400 manns á sl. 16 árum. Bara á Akranesi um meira en 350 manns. Vörn Vesturlands felst í atvinnusköpun. Að fá umrædda álverksmiðju er ámóta og að fá 25--30 þús. tonna þorskkvóta úthlutaðan á Vesturland. Vinna við undirbúning álvers Columbia Ventures á Grundartanga er komin svo vel á veg að ég tel að ekki verði aftur snúið, þ.e. ef fjármögnun fyrirtækisins tekst. En nú fyrst á síðustu vikum hafa komið í ljós áhyggjur af mengun svo sem kunnugt er. Andstæðingar álvers fara offari eins og ávallt hefur verið í sambærilegum tilvikum. Þegar sementsverksmiðjan var byggð sögðu mótmælendur að fiskiðnaður mundi leggjast af á Akranesi. Niðurstaðan er sú að þar hefur aldrei verið meiri fullvinnsla sjávarafla en núna. Þegar Íslenska járnblendifélagið fór af stað sögðu andstæðingar að eftir þrjú ár yrði allt svæðið sviðin jörð. Niðurstaðan er sú að það hefur aldrei verið meiri gróður og trjárækt í nánasta umhverfi og nágrenni Grundartanga. Hver er svo stefna Columbia Ventures sem loks hyllir undir í allri uppbyggingu á Vesturlandi? Hún er skilgreind í Morgunblaðinu 9. janúar sl.: ,,Að koma fram við alla þá sem hlut eiga að máli --- starfsmenn, viðskiptavini, bæjarfélög, birgja og almenning --- af heiðarleika, reisn og virðingu. Að fara að öllum gildum lögum og reglum og ávinna fyrirtækinu orðspor sem góður og gildur þegn í þjóðfélaginu. Að ávinna sér gott orð fyrir fyrsta flokks gæði vöru og þjónustu meðal viðskiptavina, innan og utan fyrirtækisins, um leið og unnið er samkvæmt öllum settum reglum í umhverfismálum.`` Herra forseti. Umhverfismál skipta alla máli. Ein af auðlindum Íslands er mikilvæg og umhverfisvæn orka. Við verðum að gera hana að útflutningsvöru með fullvinnslu eftir því sem unnt er á Íslandi. Við eigum að setja fram kröfur um fullkominn mengunarvarnabúnað. Við eigum að treysta sérfræðingum okkar til þess að svo sé um hnúta búið að fyllsta öryggis sé gætt gagnvart náttúrunni, skepnum og mönnum. Mín niðurstaða, herra forseti, er að við heimilum byggingu álvers Columbia Ventures á Grundartanga með mengunarvörnum sem standast strangar íslenskar kröfur, sköpum atvinnutækifæri fyrir Vestlendinga. Það er vörn Vesturlands. Keilisnesið er frátekið fyrir miklu umfangsmeiri stóriðju en hér um ræðir og það mundi ekki vera farið af stað með þessa verksmiðju á Keilisnesi miðað við þær forsendur sem fyrir liggja.

Hæstv. forseti. Ekki er að undra þótt þeir séu allmargir sem líta svo á að bygging álvers verði okkur bjargræðisvegur í baráttunni við atvinnuleysið. Ef við ætlum okkur að skapa hér u.þ.b. tólf þúsund ný störf fyrir aldamót eins og framsóknarmenn lofuðu fyrir kosningar getum við að sjálfsögðu illa sleppt þvílíku tækifæri. Ég get að ýmsu leyti skilið þetta sjónarmið þó mér hrjósi að vísu hugur við því að auglýsa Ísland á markaðstorgi hins frjálsa framtaks veraldarinnar á þeim forsendum að hér sé orkuverð lágt og laun með þvílíkum endemum að löngu er hætt að gera ráð fyrir því að verkamenn geti lifað af þeim. Þeir verði að huggast við þá kaupmáttaraukningu sem hæstv. ríkisstjórn reiknar þeim og liggur einhvers staðar langt fyrir vestan allan raunveruleika. En jafnvel þetta nægir þó ekki. Lág laun og lágt orkuverð eru ekki nægilegt framlag til að heilla hingað álfurstana. Við virðumst líka verða að slá af kröfum um mengunarvarnir. Viljum við fá hingað álver verðum við að sætta okkur við meiri mengun en ásættanleg þykir í nálægum löndum. Það er á þessum punkti sem menn hika við og spyrja hvort þetta sé nú rétt stefna. Þegar það svo bætist ofan á að hugmyndin er að setja umrætt álver niður í blómlegu landbúnaðarhéraði þá er okkur nóg boðið og við spyrjum: Hvað í ósköpunum réð þessu staðarvali? Ég heyrði reyndar þá skýringu að forstjóri Columbia-álversins hefði komið hingað til lands til að velja stað undir álverið sitt. Honum var boðið upp á Helguvík, Keilisnes, Straumsvík og Grundartanga og hann valdi að sjálfsögðu það síðastnefnda vegna þess að þar væri fallegast. Næstum væri þar jafnfallegt og heima hjá honum sjálfum. Svo hefði fleirum farið. Sumum kann að finnast að þessi aðferð til að finna stað undir mengandi stóriðju sé ekki fram úr hófi skynsamleg. Við höfum lagt í það umtalsvert fé að skapa þá ímynd Íslands að hér sé að finna óspillta náttúru, hreint loft, ómengaðar laxveiðiár o.fl. í þá veru sem gerir eitt land heillandi í augum þeirra ferðamanna sem við sækjumst eftir að leggi leið sína hingað til lands. Ferðamenn hvaðanæva að hafa lagt hingað leið sína til að komast í tæri við ósnortna náttúru. Við höfum líka lagt í það fé og mikla fyrirhöfn að reyna að stuðla að lífrænni ræktun sem sé söluvænni en önnur framleiðsla. Í þeirri stefnu er líka fé að finna. Þar er líka að finna atvinnutækifæri. Væntanlegt álver er ekki heppilegur nágranni fyrir slíkan atvinnurekstur. Þegar um er að ræða annars vegar mengandi stóriðju og hins vegar lífræna og vistvæna ræktun og ferðaþjónustu verða menn að velja. Fyrir nokkrum áratugum þótti e.t.v. sjálfsagt að virkja og byggja nánast hvar sem var. Nú er önnur afstaða. Ferðamannaþjónusta, lífræn og vistvæn ræktun og óspillt náttúra eru auðlindir ekki síður en sú orka sem e.t.v. er seljanleg til stóriðju. Hæstv. forseti. Við Íslendingar eigum víða örfoka strendur fyrir opnu hafi og við kvörtum yfir fólksflótta til suðvesturhornsins. Það lengsta sem hæstv. ríkisstjórn hefur komist í að hamla gegn honum er að flytja Landmælingar ríkisins upp á Akranes. Væri til of mikils mælt, í ljósi þeirra staðreynda, að tekin yrði önnur og skynsamlegri ákvörðun um staðsetningu fyrirhugaðs álvers?

Herra forseti. Mörg undanfarin ár hefur þjóðin verið full eftirvæntingar vegna áforma og umræðna um uppbyggingu stóriðju hér á landi þar sem sérstaklega hefur verið litið til bygginga álvera og vegna þess að í tengslum við það gætum við nýtt þá auðlind sem við eigum í orkunni. Mjög mikill meiri hluti þjóðarinnar hefur verið þessu fylgjandi enda ljóst að slík uppbygging muni skila þjóðinni auknum atvinnutækifærum og þjóðartekjum. Í tengslum við þessa umræðu er skemmst að minnast þess að togast hefur verið á um það á milli landsvæða hvar skuli reisa næstu álver þar sem flestir virðast vilja slíka starfsemi á sínu svæði. Þá má einnig rifja það upp að þjóðarsálin virðist hafa orðið fyrir hverju áfallinu af öðru á undanförnum árum vegna þess hve lítið hefur miðað í uppbyggingu stóriðju hér á landi þrátt fyrir miklar væntingar sem skapast hafa vegna stöðugra áforma og umræðna þar um. Eftir að núverandi hæstv. iðnrh. tók til starfa hefur hann oft og tíðum komið fram í fjölmiðlum til að svara spurningum um það hvort álver verði reist við Grundartanga í Hvalfirði. Ráðherrann hefur svarað þessu af varfærni, væntanlega með það fyrir augum að forðast að vekja óeðlilegar væntingar meðal þjóðarinnar um að nú verði byggt álver og ráðist í auknar virkjunarframkvæmdir í þeim tilgangi að bæta hag þjóðarbúsins. Umræður um áform um byggingu og rekstur álvers við Grundartanga hafa verið meðal þjóðarinnar í töluverðan tíma og því getur það ekki hafa komið fólki á óvart að það skuli nú allt að því orðið að veruleika. Í þeirri umræðu sem nú á sér stað í þjóðfélaginu um þetta mál hafa andstæðingar málsins farið mikinn og látið mjög að sér kveða. Málstað sinn byggja andmælendur m.a. á umhverfissjónarmiðum er snúa að mengunarhættu fyrir nánasta umhverfi. Rætt er um sjónmengun af væntanlegu álveri. Fullyrt að ímynd landsins sem náttúruperlu sé í hættu og fullyrt að tilkoma álvers á þessu svæði muni skaða stórlega möguleika ferðaþjónustunnar í næsta nágrenni og jafnvel á landsvísu. Þá eru einstaka aðilar sem fullyrða að málið hafi ekki borið að með eðlilegum hætti hvorki út frá skipulagslegum né umhverfislegum sjónarmiðum. Það er fullkomlega eðlilegt og í raun fagnaðarefni að fólk skuli vera vakandi yfir umhverfi sínu og vilji standa vörð um að vernda náttúru landsins. Hins vegar er ljóst að þetta mál hefur eins og önnur a.m.k. tvær hliðar. Ég hef að undanförnu hlustað af athygli á umræðuna um þetta mál, átt þess kost að sitja fundi þar sem sjónarmiðin eru rædd og einnig átt persónuleg samtöl við ýmsa aðila um málið. Það er ljóst að nokkuð skiptar skoðanir eru um málið eins og eðlilegt er. Hvað varðar umhverfissjónarmið þá er ljóst að við hljótum að gera ýtrustu kröfur um mengunarvarnir í umræddu álveri til þess að tryggja eins og kostur er að náttúran í nágrenni álversins skaðist ekki af starfseminni. Ég hygg að engum hafi komið til hugar að leyfa starfsemi álversins vitandi það að starfsemi þess mundi stórskaða nánasta umhverfi sitt. Hvað varðar sjónmengun vegna mannvirkja á svæðinu þá er sjónmengun á sinn hátt afar afstætt hugtak þar sem hver og einn leggur sitt mat á það. Hins vegar hafa slík mannvirki verið reist þannig að vel fari við nánasta umhverfi og má benda á að mörgum finnst járnblendiverksmiðjan á Grundartanga vel heppnuð hvað það varðar. Fram hefur komið að gerðar verði strangar kröfur um þessa þætti ef til þess kemur að umrætt álver rísi á Grundartanga. Hvað varðar þá hættu að ímynd landsins hljóti skaða af verði álverið starfrækt við Hvalfjörð og að hagsmunir ferðamannaiðnaðar skaðist þá hefur komið fram að skiptar skoðanir eru um það meðal ferðaþjónustuaðila. Ég hygg að ef talin er veruleg hætta á mengun vegna tilkomu álversins þá sé ekki síður nauðsynlegt að fjalla um mengunarhættu á ýmsum sviðum vegna aukins ferðamannastraums til landsins. Má þar meðal annars nefna mikla mengun frá flugumferð til og frá landinu og ekki síður það hvort og hvernig náttúra landsins er í stakk búin til að taka við verulega aukinni umferð ferðamanna um landið. Þetta mál hefur ýmsar hliðar þó svo að við þurfum að sjálfsögðu að halda áfram uppbyggingu ferðamannaiðnaðarins í okkar landi sem bætir og styrkir okkar þjóðarbúskap. Það er ljóst að tilkoma álvers við Grundartanga mundi skipta mjög miklu máli fyrir atvinnulíf og uppbyggingu á Vesturlandi þó svo að áhrifin kæmu til með að verða mest og helst í suðurhluta kjördæmisins. Tilkoma álversins mun koma til mótvægis gegn þeirri þróun sem verið hefur á þessu svæði þar sem landbúnaðarframleiðsla hefur dregist verulega saman, atvinnutækifærum hefur fækkað og fólksfækkun hefur verið mörg undanfarin ár. Tilkoma álversins mun fjölga atvinnutækifærum bæði beint og óbeint og styrkja búsetu fólks á þessu svæði. Það liggur fyrir að á síðustu árum hefur verið stefnt að því að stóriðja verði reist á þessu svæði. Það kemur m.a. fram í svæðisskipulagi fyrir svæðið sunnan Skarðsheiðar sem staðfest var af Össuri Skarphéðinssyni, þáverandi umhvrh., árið 1994. Og það hefur verið staðfest í máli sveitarstjórnarmanna á þessu svæði, m.a. í viðtali sjónvarpsins við bæjarstjórann á Akranesi í sjónvarpsfréttum í gærkvöldi. Sveitarstjórnirnar hafa lýst yfir eindregnum vilja til þess að álverið rísi á Grundartanga og einnig hafa samtök  Herra forseti. Það er eðlilegt og nauðsynlegt að fram fari umræða um jafnmikilvægt og margþætt mál og hér er rætt því það er mjög mikilvægt að það ríki sem mest sátt meðal þjóðarinnar um það hvernig við eigum að fara með þau málefni sem hér eru til umræðu.

Hæstv. forseti. Fyrir rúmlega fimm árum varð þáverandi iðnrh., Jón Sigurðsson, að viðurkenna frammi fyrir alþjóð að áform um álver á Keilisnesi væru runnin út í sandinn þrátt fyrir óbilandi trú hans á glæstri framtíð áliðnaðar. Síðan er mikið vatn til sjávar runnið. Umræðan um skyldur okkar gagnvart umhverfinu og nauðsyn þess að draga úr mengun hefur tekið á sig form alþjóðasamninga sem fela í sér margháttaðar skyldur. Ég fæ ekki betur séð, hæstv. forseti, en að ríkisstjórn Íslands sé að koma sér undan því að sinna þeim skyldum og stefni að aukinni mengun í stað þess að draga úr henni. Ég hygg að varla nokkur maður hafi trúað því að eitthvað kæmi út úr viðræðunum við Columbia Ventures fyrirtækið eftir allt það sem á undan var gengið í tilraunum til að fá hingað álver. Verð á áli hefur sveiflast upp og niður og líkur verið litlar á því að nokkrir framleiðendur hefðu áhuga á því að byggja nýjar verksmiðjur hér þrátt fyrir gylliboð um lágt raforkuverð, lág laun og minni mengunarkröfur en í öðrum löndum í sjálfri náttúruparadísinni Íslandi. Því er það ekki fyrr en nú þegar samningur er nánast í höfn að landsmenn eru að vakna upp við vondan draum og það hressilega. Hæstv. forseti. Enn eru ekki öll kurl komin til grafar. Fyrirtækið á eftir að fjármagna dæmið. Það er enn hægt að hætta við, í það minnsta að endurskoða staðarvalið, þótt álver á öðrum stað valdi að sjálfsögðu sömu mengun bara á annan hátt. Umræðan um álver á Grundartanga er margslungin. Hún snýst um atvinnustefnu okkar Íslendinga. Hún snýst um alþjóðlegar skuldbindingar okkar í umhverfismálum. Hún snýst um það hvort mengandi stóriðja fer saman við uppbyggingu á lífrænum landbúnaði og ferðamennsku sem fyrst og fremst byggist á skoðun á ósnortinni náttúru. Hún snýst um það hve langt skuli gengið í virkjunum á hálendinu og hvaða áhrif miðlunarlón, háspennumöstur og raflínur hafa á ásýnd landsins, náttúruna og ferðamennskuna. Ætlum við að vernda ósnert víðerni landsins og hafa tekjur og ánægju af því að njóta þeirra eða fórna hluta þeirra til framleiðslu á raforku sem óhjákvæmilega kostar miklar fjárfestingar, lántökur og skuldir sem tekur þjóðina áratugi að greiða án þess að víst sé að kaupendur séu til staðar? Hæstv. forseti. Það eru u.þ.b. þrír áratugir síðan menn fóru almennt að gera sér grein fyrir þeim mikla skaða sem umsvif mannsins hér á jörðu hafa valdið náttúrunni og eiga einkum rætur að rekja til iðnbyltingarinnar. Eyðing skóga og ósonlags, mengun vatna og hafsvæða af völdum eiturefna, gróðurhúsaáhrif, koltvísýringsmengun, kjarnorkuúrgangur, sorp og bruni á eldsneyti með tilheyrandi loftmengun eru meðal þeirra umhverfisvandamála sem við er að glíma. Sameinuðu þjóðirnar hafa leitt þjóðir heims saman á ráðstefnum og sáttmálar hafa verið samþykktir um sjálfbæra þróun og aðgerðir til að draga úr mengun og eyðileggingu á umhverfinu, m.a. að dregið verði úr koltvísýringsmengun sem margir telja ógna framtíð mannkyns og lífs á jörðinni umfram annað. Það ætti að vera öllum ljóst að Vesturlandabúar verða að söðla um, breyta lifnaðarháttum sínum, draga úr neyslu og eyðslu og stefna að samfélagi sjálfbærrar þróunar. Því miður gengur hægt og það er ekki hægt að segja að íslensk stjórnvöld séu til fyrirmyndar í þeim efnum. Á meðan almenningur um allan heim verður æ virkari í umhverfisvernd og meðvitaðri um umhverfis sitt gangast íslensk stjórnvöld fyrir því að auka hér mengandi stóriðju. Hvaða áhrif mun það hafa á ferðaþjónustuna? Hingað til lands kemur fyrst og fremst fólk sem vill njóta náttúrunnar og fer því sem betur fer fjölgandi. Hvort felast meiri möguleikar til atvinnusköpunar og tekjuöflunar í vaxandi ferðaþjónustu eða orkusölu og mengandi stóriðju? Þessum spurningum verðum við að svara. Hvernig viljum við skila landinu til komandi kynslóða? Í mínum huga er ótvírætt að hagsmunir stóriðju og ferðaþjónustu stangast á eins og Ferðamálaráð hefur bent á. Það er framtíðinni í hag að hafna mengandi stóriðju og þá áður en við eyðileggjum þá ímynd sem miklu fjármagni hefur verið varið til að byggja upp. Við getum deilt um magn mengunar, áhrif hennar, staðarval o.s.frv. en það er alveg ljóst að verið er að auka mengun þvert á það sem við Íslendingar höfum heitið að gera og það dugar ekki að planta þúsundum trjáa, jafnvel milljónum, til mótvægis. Staðarvalið er afar óheppilegt miðað við þá starfsemi sem er í nágrenninu. Það er alveg sama hvað verkfræðingar og aðrir sérfræðingar halda fram um mengun umhverfisins, mengandi stóriðja á ekki heima í nágrenni sumarbústaðalanda eða bújarða, þótt ýmsir bændur megi huga betur að þeirri mengun sem landbúnaður veldur. Ef svo er eins og hæstv. iðnrh. sagði, hvernig væri þá að setja niður álver á Snæfellsnesi eða t.d. í Vík í Mýrdal? Hæstv. forseti. Sú atvinnustefna sem felst í því að laða hingað mengunariðnað sem aðrar þjóðir eru að reyna að losa sig við er tímaskekkja. Íslensk stjórnvöld hafa um áratuga skeið látið sig dreyma háspennudrauma um raflínur þvers og kruss um landið, nú síðast í kapli til útlanda á meðan vaxtarbroddar atvinnulífsins eru í litlum fyrirtækjum, sjávarútvegi og margnefndri ferðaþjónustu sem miklu nær væri að styðja og styrkja. Þar eru möguleikar sem við eigum að nýta.

Herra forseti. Umræðan um fyrirhugaða byggingu álvers fyrirtækisins Columbia á Grundartanga hefur verið nokkuð sérstök að undanförnu. Það virðist svo sem ýmsum komi á óvart að reisa eigi nýtt stóriðjuver á Grundartanga þótt það hafi um langt árabil ekki verið spurning hvort heldur hvenær að slíkum framkvæmdum kæmi. Á skipulagi svæðisins sunnan Skarðsheiðar sem samþykkt var 1994 er skýrt markað stórt iðnaðarsvæði á Grundartanga. Engar athugasemdir komu fram þar að lútandi en öllum mátti ljóst vera að þarna var verið að afmarka svæði fyrir stóriðju eins og fram kemur í greinargerð með skipulaginu. Flestir þeir erlendu aðilar sem sýnt hafa áhuga á að fjárfesta í orkufrekum iðnaði hér á landi á undanförnum árum hafa talið Grundartanga ákjósanlegan stað fyrir slíka starfsemi. Fyrir því eru ýmsar ástæður, svo sem gott landrými, raforkuvirki, góð hafnaraðstaða og að stutt er í gott vinnuafl. Þá veit ég að góð samskipti stjórnenda og starfsmanna Járnblendifélagsins hafa einnig virkað vel á þá aðila sem hafa kynnt sér aðstæður á Grundartanga en þess má geta að þar hefur aldrei komið til vinnustöðvunar þau 20 ár sem verksmiðjan hefur starfað. Forráðamenn hreppanna sunnan Skarðsheiðar og Akraneskaupstaðar hafa á undanförnum árum lagt mikla áherslu á frekari uppbyggingu á Grundartanga og að kynna kosti svæðisins. M.a. rituðu þeir iðnrh. bréf í maí 1990 þar sem iðnaðarsvæðið á Grundartanga var boðið til nota fyrir álver sem Atlantsálhópurinn hugðist þá reisa hér á landi. Forráðamenn þessara sveitarfélaga sendu frá sér fréttatilkynningu í gær þar sem þeir leggja áherslu á jákvætt viðhorf sveitarfélaganna til staðsetningar álvers á Grundartanga, að sjálfsögðu að því gefnu að ekki sé dregið á nokkurn hátt úr kröfum um varnir gegn mengun og að þess verði gætt að framkvæmdir við iðjuver verði felldar að landi og umhverfi. Hvers vegna skyldu nú sveitarstjórnarmenn á þessu svæði leggja svona mikla áherslu á meiri stóriðju á Grundartanga? Það er mikið talað um það hér að öllu sé hrúgað á suðvesturhornið en hver hefur þróunin verið á þessu svæði á undanförnum 10 árum? Jú, íbúum hefur fækkað í Borgarnesi, hreppunum fjórum sunnan Skarðsheiðar og á Akranesi um yfir 400 manns eða 5--6%. Ástæðan er sú að störfum hefur fækkað mikið, m.a. var Mjólkursamlaginu í Borgarnesi lokað, Hvalstöðin í Hvalfirði hefur ekki starfað í sjö ár, þó að vonandi standi það til bóta. Störfum fækkaði verulega við sameiningu fiskvinnslufyrirtækja og fækkun togara á Akranesi. Hefðbundin landbúnaðarframleiðsla hefur dregist mjög saman á svæðinu og t.d. hefur framleiðslu verið hætt á 12 jörðum af 24 í Hvalfjarðarstrandarhreppi einum samkvæmt upplýsingum oddvitans. Allt að 40 störf munu tapast á veitingastöðum í Hvalfirði og á Akraborginni með tilkomu Hvalfjarðarganga. Það hefur allt of lítið komið í staðinn. Þess vegna fækkar fólki stöðugt og þess vegna er það gífurlegt hagsmunamál fyrir íbúa þessa svæðis, suðurhluta Vesturlandskjördæmis, að af þessari uppbyggingu verði. Ef járnblendiverksmiðjan verður stækkuð og Columbia reisir álver á Grundartanga skapast þar hátt í 200 störf að viðbættum störfum við þjónustu við þessi fyrirtæki og starfsmenn þeirra. Það er rétt sem hæstv. iðnrh. sagði hér áðan að launatekjur starfsmanna í stóriðjufyrirtækjum eru hærri en víða gerist á vinnumarkaðnum og meðalstarfsaldur manna er mjög hár, jafnt á Grundartanga sem í Ísal. En að sjálfsögðu verður að tryggja að fyrirtækin uppfylli þær ströngu kröfur sem settar eru um mengunarvarnir. Til þess höfum við Hollustuvernd ríkisins. Ég treysti þeirri ágætu stofnun vel til þeirra verka. Ég tek undir það sem sagði í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins í fyrradag að það hefur enginn sýnt fram á það með nokkrum skynsamlegum rökum að sérstök ástæða sé til að hafa áhyggjur af áhrifum álversins á umhverfi þess. Mótmæli andstæðinga álvers á Grundartanga minna mig mjög á andstöðu við byggingu járnblendiverksmiðjunnar fyrir 20 árum. Sú andstaða var að vísu mun almennari og mun háværari heldur en núna. Ég man m.a. að alþýðubandalagsmenn ágætir efndu til hópferðar að Grundartanga og reistu þar níðstöng á lóð fyrirtækisins. Margir spáðu því að mengun frá verksmiðjunni mundi leggja umhverfi hennar í rúst allt til Akraness. Allar reyndust þessar hrakspár sem betur fer tóm vitleysa og stjórnendur fyrirtækisins á Grundartanga hafa lagt áherslu á að starfa í sátt við umhverfi sitt eins og glöggt má sjá á gróðurfari og dýralífi í nágrenninu. Enda heyrast engin mótmæli við fyrirhugaðri stækkun járnblendiverksmiðjunnar. Herra forseti. Ég tel að væntanleg uppbygging á Grundartanga geti skipt sköpum fyrir atvinnulíf og íbúaþróun í sveitarfélögunum í kringum Grundartanga. Því fagna ég þessum framkvæmdum ef af verður en ítreka að þessi fyrirtæki verða að sjálfsögðu að uppfylla okkar ströngustu kröfur um mengunarvarnir.

Herra forseti. Stjórnvöld hverju sinni hafa þá skyldu við fólkið í landinu að horfa lengra en til næstu kosninga þegar framtíðarhagur þjóðarinnar er annars vegar. Tólf þúsund störfum var lofað á kjörtímabilinu. En var það hvað sem það kostar? Óvarkár uppbygging stóriðju nú gæti kostað okkur þúsundir starfa í framtíðinni. Þar vísa ég til mikilla tækifæra í vistvænni ferðaþjónustu. Stóriðjuframkvæmdir geta grafið undan þeirri ört vaxandi atvinnugrein ef ekki er því betur á málum haldið. Stöðvaðar hafa verið framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu til að koma í veg fyrir þensluáhrif stóriðjuframkvæmda vegna álvers í Hvalfirði, framkvæmdir í Ártúnsbrekku stöðvaðar og löngu tímabærum endurbótum á okkar aðalinnanlandsflugvelli, Reykjavíkurflugvelli, frestað. Allt vegna álvers á Grundartanga, álvers sem reisa skal í ósátt við fólkið í firðinum. Álver á að starfsetja án þess að nokkrar rannsóknir hafi farið fram á náttúrufari Hvalfjarðar eða mengunaráhrifum þar vegna járnblendiverksmiðjunnar sem er þar fyrir. Eru þetta verk sama flokks og Eysteinn Jónsson var í forgöngu fyrir á sínum tíma? Ágætir framsóknarmenn, erum við ekki betur komin með störfin sem skapast við að halda framkvæmdaáætlun hér á höfuðborgarsvæðinu? Skilaboð ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar eru út og suður í atvinnu- og náttúruverndarmálum. Heildstæð atvinnustefna er ekki til. Hæstv. samgrh. kynnti stefnu ríkisstjórnarinnar í ferðamálum á síðasta ári þar sem lögð er áhersla á vistvæna ferðamennsku og sjálfbæra nýtingu auðlinda í þágu ferðaþjónustu. Á sama tíma sendir viðskrh. frá sér glansbæklinga með gylliboðum til erlendra fjárfesta í útlöndum um orku á útsölu, um menntað vinnuafl á þrælakjörum þróunarlanda og þriðja flokks umhverfiskröfur. Hæstv. umhvrh., sem hefur lagt áherslu á vistvænan landbúnað sem landbrh., virðist vera kominn alveg undir hælinn á hæstv. iðnrh. ef marka má tíðindi undanfarinna vikna og mánaða. Við eigum hér mikinn auð sem er ósnortin einstök náttúrufegurð en slíkt er að verða æ sjaldgæfara í heiminum. Náttúra, hreinleiki, friðsæld og hálendið, er það sem sérstaklega laðar erlenda ferðamenn hingað samkvæmt könnun Ferðamálaráðs. Það er ljóst að stóriðja og ferðaþjónusta fara illa saman. Viðhorf til atvinnumála hafa breyst. Stóriðja er ekki lengur það eina sem koma skal í hugum þorra fólks. Við höfum gengist undir alþjóðlega sáttmála sem allir hníga að því að okkur beri að vernda umhverfið. Það sem fram undan er í stóriðjuframkvæmdum virðist fara þvert á þær skuldbindingar í ýmsu. Það getur vel verið að mengunarkröfurnar við framkvæmdirnar í Hvalfirði standist íslensk lög en það segir okkur ekki að við séum ekki komin aftur úr í lagasetningu í umhverfismálum og að íslensk lög þurfi ekki að endurskoða og færa til samræmis við kröfurnar í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við. Hér verður að krefjast bestu mengunarvarna, ekki aðeins vegna efnamengunar heldur einnig sjónmengunar, og gera kröfur um að umhverfi þeirrar stóriðju sem hér er verði þannig að hún falli inn í umhverfið svo hún skaði ekki þá ímynd sem við viljum gefa landinu. Við verðum að endurskoða lög um mat á umhverfisáhrifum. Það verður að vera víðtækara, óvilhallir aðilar verða að koma þar að og gera verður almenningi betur kleift að koma með faglegar athugasemdir við fyrirhugaðar framkvæmdir. Uppbygging atvinnulífs verður að vera heildstæð og byggð á framsýni. Það er mikilvægt í viðkvæmu landi eins og okkar. Atvinnugreinarnar sem við byggjum atvinnulíf okkar á verða að vera þannig að þær grafi ekki undan hver annarri heldur styðji hver aðra. Framtíðarhagsmunir ferðaþjónustu og náttúruverndar mega þar ekki fara halloka.

Herra forseti. Á elleftu stundu þegar nýtt álver er í burðarliðnum rís upp mikil óánægja með staðarval þrátt fyrir mikinn og langvinnan undirbúning heimamanna til að ná slíkum atvinnukostum til sín. Hvers vegna er slíkt að gerast? Það er ekki nema ein skýring á því í mínum huga og það er mengun sem hefur komið frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Staðreyndin er nefnilega sú að járnblendiverksmiðjan á Grundartanga hefur ekki staðið undir þeim væntingum um mengunarvarnir sem við mátti búast af þeim aðilum sem þar halda um stjórnvölinn, því er nú verr og miður. Þar hefur eflaust ýmislegt komið til. Ég held að fyrst og fremst sé það slælegt eftirlit þeirra sjálfra og hugsanlega opinberra aðila eða þá að reglur eru ekki nógu skýrar gagnvart þessari stóriðju sem í rauninni er mjög hagkvæm íslensku þjóðarbúi þegar á heildina er litið. Þess vegna held ég að það sé brýnast í þessari umræðu að gera ráð fyrir því að mengunarvörnum hjá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga verði komið í það horf að viðunandi sé. Er ástæða til að óttast álver? Menn geta velt því fyrir sér líka. Eru mengandi þættir álvers svo geigvænlegir að það sé stórhættulegt hverju búi að hafa það nálægt sér? Ef við lítum á þá þróun sem hefur orðið í mengunarmálum álvers þá getum við séð svipaða þróun hjá álverinu í Straumsvík og hjá öðrum atvinnurekstri á landinu. Það er að mengun fer síminnkandi, sem betur fer. Auðvitað fylgir öllum atvinnurekstri einhver mengun. En hjá álverinu í Straumsvík hefur til að mynda sú þróun átt sér stað að rykmengun, sem var árið 1982 um 1.400 tonn er árið 1996 um 100 tonn. Menn sjá að þarna hefur orðið gríðarleg breyting sem átti sér að mjög miklu leyti stað árið 1992 þegar lok voru sett á kerin í álverinu í Straumsvík. Ef við lítum á flúoríð þá fóru árið 1982 um 680 tonn af því út í loftið en árið 1996 fara 130 tonn af sama efni út í loftið. Að þessu leyti sjáum við gríðarlega þróun til betri vegar í þessu máli einnig. Brennisteinstvísýringur hefur staðið í stað. Sá þáttur mengunar veldur súru regni sem kunnugt er og af sérfræðingum íslenskum er það ekki talið skaða gróður á Íslandi vegna þess hversu basískur jarðvegur á Íslandi er. Þess vegna hafa okkar sérfræðingar ekki talið nauðsynlegt að koma upp vothreinsibúnaði við álverið í Straumsvík. Ef við lítum á aðra þætti sem yfirmenn álversins í Straumsvík hafa skoðað þá eru tekin gróðursýni í kringum álverið í mjög stórum radíusi sem nær í raun allt upp í Hvalfjörð. Það hafa verið tekin samanburðarsýni á nákvæmlega sömu stöðum alveg frá árinu 1968 eða ári áður en álverið fór af stað. Það er tekið sýni í birki, í laufi, í grasi og í mold. Niðurstöðurnar eru þær að 1996 mælist ekki meiri mengun innan þessa radíuss í þessum gróðri en 1968, ári áður en álverið tók til starfa. Það er staðreynd málsins. Þess vegna held ég að að sé óhætt að draga þá ályktun af því sem gerst hefur í álverinu í Straumsvík að þetta sé ekki hættuleg starfsemi og það sé auðvelt að koma í veg fyrir að starfsemin skaði umhverfi sitt. Þess vegna vil ég segja það hér, herra forseti, að í mínum huga er það alveg klárt að slík starfsemi þarf að uppfylla ströngustu kröfur um mengunarvarnir sem hægt er að fá og boðið er upp á í heiminum í dag. Ég mun stuðla að því að innan umhvn., þar sem ég á sæti, verði farið faglega yfir þessi mál eins og ég geri ráð fyrir að aðrir nefndarmenn vilji gera. Ef við náum þeim niðurstöðum sem hafa orðið í Ísal eða hjá álversstarfsmönnum þá þurfum við ekkert að óttast með staðsetningu uppi í Hvalfirði og íbúar í Kjósarhreppi eða annars staðar eiga ekki að þurfa að óttast rykmengun eða sýnilega mengun umfram það sem gerist í álverinu í Straumsvík sem ég þekki sjálfur af því að keyra þar fram hjá tvisvar á dag að er sáralítil sem engin.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka upp þessa umræðu og vil jafnframt fagna þeirri bylgju, mér liggur við að segja vakningu sem orðið hefur í tengslum við þetta mál í kjölfar þess að íbúar við Hvalfjörð og ekki síst Kjósverjar hafa risið upp til varnar umhverfi sínu. Ég spái því, herra forseti, að við séum frekar að sjá upphaf heldur en endi af umræðum og breyttum viðhorfum í þessum efnum. Hvalfjörðurinn er að sönnu viðkvæmur staður en það munu verða fleiri árekstrar af sama toga, og víðar um land, ef svo heldur sem horfir með atvinnuuppbyggingu í landinu. Það verður ekki hjá því komist að árekstrum mun fjölga milli vaxandi stóriðjuuppbyggingar annars vegar og breyttra viðhorfa til landnytja og varðveislu óspilltrar náttúru og ómengaðs umhverfis hins vegar. Þetta dregur, herra forseti, athyglina að því að í raun og veru vantar hér á Íslandi alla heildarstefnu í þessum efnum. Það vantar framtíðarstefnu um nýtingu landsins, um það að hve miklu leyti við ætlum að byggja á varðveislu ósnortinnar náttúru, ferðaþjónustu, lífrænum og vistvænum búskapar- og atvinnuháttum í landinu annars vegar og að hve miklu leyti við ætlum að taka inn á okkur mengandi stóriðjustarfsemi hins vegar. Ég er ekki í þeim hópi, herra forseti, sem útilokar iðnaðaruppbyggingu þó stóriðja sé og jafnvel ekki málmbræðslu af því tagi sem hér á í hlut. Ég segi hins vegar alveg hiklaust: Við erum á rangri braut, Íslendingar, ef við ætlum að byggja okkar framtíðaratvinnusköpun á þessu. Þetta eru atvinnugreinar gærdagsins. Mengandi stóriðjustarfsemi er á útleið. Hátækni- og þekkingariðnaður er það sem á við. Og það er dæmigert í þessu máli að álverið sem á að reisa á Grundartanga er verið að taka niður í Þýskalandi og loka því. Við erum sem sagt að verða eins konar ruslakista fyrir atvinnu sem aðrir eru að ýta af höndum sér. Það er ekki mjög féleg framtíðarsýn, herra forseti, að við skulum sitja uppi með soraiðnaðinn af meginlandi Evrópu en tala í hinu orðinu um það að við ætlum að byggja framtíðina hér á ferðaþjónustu og öðrum slíkum greinum. Ég minni á, herra forseti, að í sambandi við allar þessar stóriðjuframkvæmdir, sem hæstv. iðnrh. er að boða með viðræðum út og suður við hina þessa aðila um fabrikku hér og fabrikku þar, fylgja virkjanir. Því fylgja ákvarðanir um stórfelldar umhverfisbreytingar á hálendi landsins m.a. og brjálæðustu áformin af því tagi eins og vatnaflutningarnir miklu á norðausturhálendinu munu valda borgarastyrjöld ef eftir á að ganga. Þvílík umhverfisröskun er þar á ferðinni. Hér, herra forseti, vísa margir til gagnrýninnar varðandi staðsetningu járnblendiverksmiðjunnar á sínum tíma en telja það síðan sérstök rök í málinu hversu vel það allt saman hafi gengið. Hafa þeir menn sem svo tala þá ekki orðið varir við óánægjuna með einmitt mengun frá þeirri starfsemi? Hefur ekki komið á daginn að það er ekki nóg að hafa fínan hreinsibúnað í verksmiðjunni ef hann er ekki notaður? Ég held að menn ættu kannski að fara pínulítið varlega í að vitna alveg sérstaklega til þess hversu fagurt fordæmi væri þar að finna. Núverandi ríkisstjórn er mjög sérkennilega sett í þessu máli. Annars vegar kemur hæstv. samgrh. með geysilega áferðarfalleg plön um ferðaþjónustu og vistvæna og græna ferðamennsku og guð má vita hvað, sést síðan ekki í dag þegar Framsfl. mætir með sína ráðherra, sem einnig eru nokkuð sérkennilega settir í þessu, svo ekki sé minnst á ósköpin að stórvinur minn, hæstv. landbrh. og umhvrh., á í dálítilli innri baráttu, trúi ég, þegar hann er að þjóna tveimur herrum og með iðnrh. í næsta sæti við sig sem eins og kunnugt er er með alls konar skrifstofur og markaðsfulltrúa flengríðandi um heiminn, auglýsingar í stórblöðum hversu ákjósanlegt sé að koma í lágu orkuna og lágu launin uppi á Íslandi og svo séu menn ekkert sérstaklega uppteknir af mengunarreglugerðum þar. Nei, herra forseti. Þetta mál verðskuldar sannarlega þá umræðu sem um það hefur vaknað og auðvitað er þessi verksmiðja á skökkum stað ef hún átti að rísa á annað borð og þó ekki stærri álbræðsla en þetta í fyrsta áfanga. Þá átti þó ekki væri af neinu öðru en byggðapólitískum ástæðum að velja henni heppilegan stað einhvers staðar út við ströndina fyrir norðan eða austan. Að síðustu, herra forseti, vil ég vekja athygli á því að á víðfrægum miðstjórnarfundi Alþb. var nokkuð fjallað um þetta mál og ég tel rétt að það komi hér fram í umræðunni að um þetta var ályktað eftirfarandi: ,,Miðstjórnin gagnrýnir harðlega framgöngu stjórnvalda við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda á Grundartanga í Hvalfirði þar sem um viðkvæmar aðstæður er að ræða.  Herra forseti. Þetta dregur kjarnann saman í því sem segja þarf. Það er auðvitað neðan við allar hellur að íslensk náttúra sé sett á útsölu til þess að laða hingað atvinnustarfsemi sem aðrir eru að ýta af höndum sér.

Herra forseti. Nú er vandlifað. Eina stundina eru stjórnvöld ásökuð um að sitja auðum höndum meðan atvinnuleysið magnast, en um leið og hagsveiflan snýst upp virðast áhyggjur víkja fyrir óraunsærri rómantík og hástemmdri náttúrudýrkun. Rómantíkerar, sem nú spretta upp eins og gorkúlur, hefðu gott af því að lesa ljóð Einars Benediktssonar, Tínarsmiðjur, sem hann orti eftir að hafa litið yfir verksmiðjuhverfi í Newcastle og hrifist af mikilfengleik þeirrar sjónar. Þar kveður við nokkuð annan tón heldur en hjá þeim sem í dag tala gegn stóriðjuframkvæmdum. Stjórnvöld hafa síðustu áratugina unnið að því að skjóta nýjum stoðum undir atvinnulíf landsmanna með því að laða að erlenda stóriðju og frekar verið gagnrýnd fyrir lítinn árangur en hitt. Mér þykja því mótmæli nú skjóta skökku við þó að ég sé þeirrar skoðunar að auðvitað þurfi líka að leggja áherslu á uppbyggingu annarra greina. Í andófi gegn stóriðju er rætt um að með rekstri nýs álvers hér á landi muni Íslendingar stórauka losun á koltvíoxíði út í andrúmsloftið og að sú aukning skerði möguleika okkar, að því er mér skilst, á því að stunda aðra mengunarstarfsemi, svo sem að auka við bílaflota landsmanna eða fjölga togurum. Ég verð nú bara að segja það eins og er að hvorugt er forgangsverkefni í dag hjá mér, að fjölga bílum eða stækka togaraflotann. Þegar verið var að reisa álverið í Straumsvík var hafður uppi svipaður málflutningur og þá voru miklar hrakspár um þá flúormengun sem af starfseminni hlytist. Ekki gengu þær hrakspár eftir, enda var þetta fyrir þann tíma að skólayfirvöld fóru að gefa börnum flúortöflur til inntöku. Í dag verður ekki annað séð en full sátt sé á milli álversins í Straumsvík og nágranna þess og ég minnist þess ekki að hafa séð að álverið í Straumsvík hafi þurft að auglýsa eftir verkafólki, enda er mér sagt að þar skrái fólk sig á biðlista eftir vinnu. En það má spyrja af hverju þessi órói sé nú. Það er enginn nýr sannleikur fólginn í því að störfum nútímamannsins fylgi óæskileg áhrif á umhverfið. Slíkt er einfaldlega það gjald sem við gjöldum fyrir þá lifnaðarhætti sem við höfum valið okkur og það er mikil einfeldni að halda að menn losi jarðarkringluna við aukna mengun með því að hér verði ekki reist nýtt álver. Eftirspurn eftir áli í heiminum mun ráða því hvað fer af óæskilegum efnum frá álverum út í andrúmsloftið en ekki það hvort Kjósverjar ná að kála einu álveri eða ekki. Ef lifnaðarhættir okkar, sem við ráðum auðvitað mestu um sjálf, kalla á aukna framleiðslu á áli þá rísa álverksmiðjur einfaldlega annars staðar ef Íslendingar vilja þær ekki. Og með hagsmuni alheimsins í huga verð ég að segja að betur treysti ég íslenskum stjórnvöldum til eftirlits með slíkum rekstri en mörgum öðrum löndum sem eru tilbúin að taka við slíkum álverksmiðjum. Því hefur verið haldið fram að verksmiðja á Grundartanga muni valda sjónmengun þegar farið er um Hvalfjörð. Ég verð að segja að ég er ekki sammála þessu, enda er Hvalfjörður þeirrar náttúru að hann er því aðeins fallegur að menn aki inn fjörðinn.  Herra forseti. Það er í rauninni ekkert nýtt að uppi séu órökstudd upphlaup sem tengjast svæðinu í kringum Grundartanga. Það þarf ekki að fara til baka nema rúma öld til að rifja upp að þá fengu einhverjir á þessu svæði þá flugu í höfuðið að það byggi skrímsli í Katanestjörn. Það sló miklum óhug á íbúa og gerður var út leiðangur þá eins og nú. Í það skiptið, eins og þegar síðasti leiðangur fór um, var ljósmyndari með í för. Þessi ljósmyndari skyldi mynda skrímslið. En það sem var öðruvísi þá var að þá var líka höfð með skytta til að skjóta skrímslið. Óvætturin fannst ekki þá frekar en núna en það sem hins vegar gerðist í leiðangrinum núna var að menn fundu fyrir engilásjónu iðnrh. Ég hygg að þegar frá líður og menn ná aftur áttum, þá sjái fólk að álverið verður engin óvættur og vel og örugglega verður staðið að nýrri og stórhuga sókn til fjölbreyttara atvinnulífs á Vesturlandi.

Virðulegi forseti. Umhverfismál hafa frá upphafi verið eitt af megináherslusviðum Kvennalistans eins og vel hefur komið fram í okkar málflutningi á Alþingi í gegnum tíðina. Í stefnuskrá okkar segir m.a.: ,,Umhverfisspjöll, mengun, stríðsátök og ójöfnuður ógna öllu lífi á jörðinni. Kvennalistinn vill snúa við blaðinu og stefna á sjálfbært þjóðfélag þar sem þegnarnir virða móður jörð og rétt komandi kynslóða til lífs og velfarnaðar.`` Eins og fram kom í málflutningi málshefjanda fyrr í dag er ýmislegt gagnrýni vert að mati okkar kvennalistakvenna vegna fyrirhugaðrar álverksmiðju á Grundartanga. Þar ber fyrst að nefna atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar almennt með ofuráherslu á mengandi stóriðju án þess að séð verði að gerðar séu ýtrustu kröfur um mengunarvarnir. Og jafnvel þó að þær væru gerðar mun álver blása út miklu af koltvísýringi og það stríðir gegn þeim samþykktum sem við höfum þegar gert á alþjóðavettvangi. Þessi atvinnustefna er auk þess gagnrýni verð vegna þess að störfin sem skapast eru lítið stunduð af konum sem nú eru víða að missa atvinnu sína vegna stöðu fiskvinnslunnar víða um landið. Að okkar mati væri vænlegra að hafa fjölbreytilegri atvinnustefnu sem tryggir störf bæði fyrir konur og karla. Þessi atvinnustefna, áhersla á mengandi stóriðju er mjög varasöm og fer ekki saman við þá ímynd sem margir telja okkar dýrmætustu auðlind og margir hafa gert að umræðuefni hér í dag, nefnilega ímynd hreins lofts og fagurs lands, tærs lofts og ósnortinnar náttúru. Þessi ímynd er enn möguleg hér og hún gæti orðið einstök í heiminum og því erfitt að verðleggja hana. Þessi ímynd er lykill að lífrænni ræktun og grænni ferðamennsku. Bæði staðarvalið og mengunarvarnarkröfurnar vegna fyrirhugaðrar verksmiðju ógna þessari ímynd og því tek ég undir þau sjónarmið að það verði að gera meiri mengunarkröfur og finna þessari verksmiðju annan stað ef hún á að rísa. Þau kröftugu mótmæli sem íbúar í nágrenni við Hvalfjörð hafa haft uppi að undanförnu og viðbrögð fólksins í landinu við þeim sýna að mínu mati að umhverfismál eru að fá mjög vaxandi vægi í þjóðfélaginu. Til dæmis er umræðan nú af allt öðrum toga en þegar álverið í Straumsvík var stækkað og það má að mínu mati skýra með ýmsu. Meðal annars var þá til afgangsorka og nú er efnahagsástandið skárra en þá. Þessi umskipti eru mjög ánægjuleg og verða vonandi til þess að stjórnvöld fái meira aðhald frá almenningi á þessu sviði í framtíðinni. En það er annað atriði þessa máls sem ég vil gera að umræðuefni hér, herra forseti, og það er sú gagnrýni sem fram hefur komið á meðferð íslenskra stjórnvalda á málinu varðandi umhverfismatið og fyrirhugaða veitingu starfsleyfis. Bent hefur verið á að hlutlausan aðila vanti, óháðan aðila sem allir málsaðilar geti treyst til að gera umhverfismat vegna fyrirhugaðra framkvæmda af þessu tagi. Í því sambandi vil ég vekja athygli á nýlegri tillögu um stefnumörkun í umhverfismálum frá umhverfismálanefnd háskólaráðs Háskóla Íslands sem samþykkt var í háskólaráði 27. júní 1996. Tillagan gengur út á að komið verði á fót sérstakri rannsóknarstofnun, umhverfisstofnun Háskóla Íslands. Eitt af fyrirhuguðum verkefnum þessarar stofnunar er ráðgjöf og upplýsingar í umhverfismálum. Það mætti leita til slíkrar stofnunar í alls konar ágreiningsmálum sem upp koma á sviði umhverfismála. Ég tel að þessi stofnun eigi meiri möguleika á að geta talist óháður aðili en aðrar stofnanir sem hér eru, með fullri virðingu fyrir Hollustuvernd sem ég tel að vinni gott verk. Hollustuvernd fer eftir þeim lögum sem eru í gildi og getur ekki talist hlutlaus aðili. Ég vil að lokum, herra forseti, óska íbúum Hvalfjarðar til hamingju með þann árangur sem þeir hafa þegar náð og vona að þetta verði til þess að verksmiðjan verði flutt og að meiri mengunarkröfur verði gerðar. Þetta er gott dæmi um það að fulltrúalýðræðið dugar ekki. Við þurfum að taka upp beinar atkvæðagreiðslur fólks og meiri þjóðaratkvæðagreiðslur. Ég vil taka undir að það er atvinnustefna gærdagsins að taka upp mengandi stóriðju. Hlustum á fólkið. Ríkisstjórnin fær ekki orma í eyrun við það.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. fyrir svör hans við spurningum mínum og hv. þm. fyrir innlegg þeirra í umræðuna. Hún hefur að vissu leyti verið góð, að öðru leyti hefur hún valdið miklum vonbrigðum. Ég rakti í upphafi umræðunnar mismunandi forsendur fyrir afstöðu manna til álvers á Grundartanga og til mengandi stóriðju yfirleitt hér á landi og umræðan hefur staðfest það yfirlit. Ég biðst undan því að menn rugli saman rökstuddum skoðunum við fordóma eins og mér fannst koma fram í máli hv. talsmanns Sjálfstfl. Sumir hv. þingmenn, eins og t.d. hv. 2. þm. Vestf. sem talaði áðan, ræddu jafnvel um stóriðjumengun eins og um meinhollt fyrirbrigði væri að ræða. Ég verð að segja að ræða hans var satt að segja furðuleg. Ég vil líka lýsa undrun minni yfir athugasemdum a.m.k. tveggja ræðumanna þess efnis að þessi umræða sé ekki tímabær. Það er meira en ár síðan skýrsla Hönnunar hf. um umhverfismat kom fram og nokkrar vikur síðan tillaga Hollustuverndar að starfsleyfi kom fram og heitar umræður hafa staðið í margar vikur svo að þessi umræða var sannarlega tímabær. Innlegg hæstv. iðnrh. kom ekki á óvart. Hann beitir óspart fyrir sig tölum um gróða og hagvöxt en lætur ógert að velta fyrir sér hver hagnaðurinn getur verið af því að beina áherslum að visthæfari leiðum. Hann sér hjálpræðið í stóriðjuverum og gaf jafnvel til kynna að þau drægju að sér ferðamenn og sumarbústaðaeigendur. Mér stendur reyndar hálfgerð ógn af þeirri hugsun og þeim viðhorfum sem fram koma í máli hans. Af einhverjum ástæðum kom mér í hug sagan um hestaeigandann sem vildi kanna hvað hann kæmist af með lítið fóður handa hestinum sínum. Tilraunin gekk vel þangað til hesturinn drapst. Við höfum ekki efni á tilraunastarfsemi í þessum efnum, herra forseti, því að tilraunin gæti endað með ósköpum. Nokkrir þeirra sem hér töluðu bentu á að við ættum að treysta sérfræðingum okkar og það sagði m.a. hæstv. umhvrh. og það hefur hæstv. iðnrh. ítrekað sagt. En þeir treysta bara sumum sérfræðingum en ekki öðrum. Við eigum ekki bara sérfræðinga hjá Hönnun hf. sem vann umhverfismatið eða hjá Hollustuvernd ríkisins. Við eigum líka sérfræðinga í Náttúruverndarráði og við eigum sérfræðinga í ferðaþjónustu, í landbúnaði og þar á meðal í lífrænni ræktun og við eigum fjölda líffræðinga sem deila áhyggjum með þessum sérfræðingum og með fólkinu í nágrenni Grundartanga. Líffræðingafélag Íslands hélt t.d. ráðstefnu í nóvember sl. um kolefnisbúskap Íslendinga og þátt hans í vaxandi gróðurhúsaáhrifum sem eru af mörgum talin mesta umhverfisógnun sem mannkynið á við að glíma. Þetta er t.d. skoðun ráðamanna í Bandaríkjunum. Um það vitna m.a. orð hins nýja utanrrh. Bandaríkjanna, Madeleine Albright, sem rætt var við á CNN-sjónvarpsstöðinni í gærkvöldi. Sama er uppi á teningnum hjá vísindamönnum og ráðamönnum víða um heim og við getum ekki sagt pass í þeirri umræðu. Við eigum að sýna fordæmi. Ráðstefna Líffræðingafélagsins ályktaði m.a. um nauðsyn þess og mikilvægi að stjórnvöld og almenningur vinni markvisst og á raunhæfan hátt að takmörkun á losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið. Áform stjórnvalda ganga því miður þvert á þau markmið og eru í andstöðu við þá ímynd sem við viljum að land okkar og þjóð hafi í augum umheimsins. Herra forseti. Svör hæstv. umhvrh. ollu mér vonbrigðum. Ég hafði vonast til að hann nýtti þetta tækifæri til að sýna það og sanna til hvers umhvrn. var stofnað en svör hans eru í takt við stefnu stjórnvalda sem ég lýsti í upphafi máls míns. Hann er talsmaður hinnar hóflegu stóriðju, eins og ég sá einhvers staðar eftir honum haft, og aumt er það hlutskipti umhvrh. Það vekur athygli í allri þeirri umfjöllun sem verið hefur undanfarna daga þegar send er út fréttatilkynning frá Hollustuvernd ríkisins með upplýsingum um losun gróðurhúsalofttegunda frá Íslandi og hvernig hún skiptist milli greina. Þær upplýsingar eru reyndar ekki nýjar af nálinni en er greinilega ætlað að draga úr áhyggjum fólks vegna mengunar frá álvinnslu í anda þess fræga málsháttar að svo mál böl bæta að benda á annað verra. Því miður hefur sú mengun sem sannarlega er gríðarleg frá umferð bíla, flugvéla og skipa ekki virst mikið áhyggjuefni stjórnvalda til þessa. En vissulega þurfum við að bregðast við þeirri mengun með öllum tiltækum ráðum og þar er mengun af völdum ferðaþjónustu ekkert undanskilin. En það veitir stjórnvöldum enga fjarvistarsönnun í álmálinu, alls enga. Herra forseti. Þessu máli er ekki lokið. Athugasemdir vegna tillögu Hollustuverndar um starfsleyfi fyrir álver á Grundartanga eru enn til umfjöllunar. Hæstv. umhvrh. á eftir að segja sitt síðasta orð bæði í þessari umræðu og í umfjöllun sinni um tillögur Hollustuverndar. Hver sem niðurstaðan verður hefur öll þessi umfjöllun og umræða verið til góðs. Framtak og samstaða fjölmargra af íbúum í nágrenni Grundartanga er lofsverð. Hún hefur vakið marga til umhugsunar og vitundar um lýðræðislegan rétt og ábyrgð okkar allra á umhverfi okkar. Að því leyti a.m.k. hafa þeir haft erindi sem erfiði.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst taka undir með hv. málshefjanda að ég tel að þessi umræða hafi út af fyrir sig verið þörf og það er auðvitað sjálfsagt að löggjafinn taki umræðu um stórmál af þessu tagi sem eru til meðhöndlunar eða meðferðar og umræðu í þjóðfélaginu. Annað væri í raun ekki sæmandi en við færum yfir málin og skiptust á skoðunum. Örfá atriði eru hér sem hafa komið fram í umræðum. Mig langar fyrst að segja út af orðum hv. 4. þm. Austurl. Mér fannst hann aðeins vilja snúa út úr fyrir mér þegar ég sagði, og hann hafði orðrétt eftir, að ekki þyrfti að orðlengja það þegar verið væri að tala um afstöðu eða niðurstöðu umhvrh. varðandi úrskurðinn um matið á umhverfisáhrifunum. Ég átti fyrst og fremst við það að í þessari umræðu þyrfti ekki að orðlengja það frekar. Úrskurðurinn liggur fyrir. Það þarf í raun ekki að spyrja um það hér vegna þess að það kemur þar fram. Ekki það að ég geti ekki fallist á að um þetta geti verið skiptar skoðanir, það er allt annað mál og menn geta haldið áfram umræðunni. En afstaðan lá fyrir og tímans vegna ekki þörf á að fara frekar yfir það. Hún er sýnilegt. Það var mín meining með orðum mínum í þessu efni. Hér hafa hins vegar farið fram umræður um hvar á að staðsetja stóriðju og athugasemdir komið fram um það frá mörgum aðilum sem ég get vel tekið undir. Val á staðsetningu, hvar á hún að vera og hvernig og hvar á að virkja? Auðvitað er þetta umræða sem við hljótum að þurfa að hafa á hverjum tíma og kannski enn frekar nú en hingað til vegna þess að viðhorf og afstaða manna til umhverfismála almennt og náttúruverndar er og hefur verið að breytast. Það vil ég fyllilega taka undir. Hv. 8. þm. Reykn. velti fyrir sér hvað réði staðarvalinu. Það var ekki umhvrh. og þar sem umhvrh. er hér fyrst og fremst til svara, þá var það ekki hann sem bauð fram ákveðin svæði heldur var bent á svæði, sem hv. þm. réttilega taldi upp, af því að það eru svæðin sem menn hafa þegar gefið sér að kæmu til greina fyrir stóriðju ef hún á að vera einhvers staðar. Það var ekkert nýtt í því. Ég fór yfir það í upphafi að þetta er einn af þeim stöðum, ég man ekki hvort hún taldi fjóra staði eða hvað marga, þar sem farið hefur fram svæðisskipulag og gert er ráð fyrir starfsemi af þessu tagi. Var þá óeðlilegt að bent væri á þann stað? Það var út af fyrir sig ekki mitt verk og þarf ekki að hafa um það fleiri orð af minni hálfu. Ég var þegar tíma mínum lauk áðan að svara næstsíðustu eða þriðju síðustu spurningu hv. málshefjanda og vil ljúka máli mínu með því að fara yfir það sem þá var eftir. Ég var að tala um ferðaþjónustuna eða þá spurningu sem laut að ályktun Ferðamálaráðs, þ.e. nauðsyn þess að samstilla þá möguleika, sem ég tel að við höfum, og það getur þá verið viðhorf mitt, eins og hv. þm. orðaði það í lok síns máls, að ég vildi hóflega stóriðju. Ég tel að við eigum að nýta náttúruna okkar og þær auðlindir sem hún hefur upp á að bjóða. Ég tel ekki að náttúruvernd sé fyrst og fremst í því fólgin að halda öllu óbreyttu, þ.e. að náttúruvernd þýði að allt eigi að vera óbreytanlegt og megi engu til hnika. Ef það er náttúruvernd í almennum skilningi og skilja mætti af því sem hér hefur komið helst fram í umræðunni, þá er það ekki sú stefna sem ég hef viljað fara eftir. Ég vil benda á að ég tel að ferðamannaiðnaðurinn hafi í mörgum tilfellum farið vel saman með framkvæmdum, t.d. orkuframkvæmdum. Ætli ein orkuvirkjunarstöðin okkar sé nú ekki vinsælasti ferðamannastaðurinn á landinu og sennilega sá sem er mest þekktur í útlöndum? Það er Bláa lónið við Svartsengi. Nesjavellir eru mjög oft heimsóttir af ferðamönnum og innlendir áhugamenn um ferðalög og útivist nýta sér veiðivötn á hálendinu sem hafa orðið til við virkjunarframkvæmdir þannig að ég tel að þetta megi og geti farið saman. Hvað varðar Bændasamtökin er það talið og kemur fram, svo ég vísi einu sinni enn í úrskurðinn um mat á umhverfisáhrifum þar sem fjallað er um mengun af völdum ýmissa tegunda snefilefna og lífræna ræktun, að þynningarsvæðið svokallaða er nánast hið sama og svæði járnblendiverksmiðjunnar þannig að þetta mun ekki hafa áhrif út fyrir það. Ég vil, með leyfi forseta, lesa eina málsgrein: ,,Miðað við þær forsendur sem liggja til grundvallar útreikningum og eru viðurkenndar er ekki talið að mengun frá starfsemi álversins hafi áhrif á umhverfið utan þynningarvæðis. Í starfsleyfi fyrir verksmiðjuna verður m.a. skilgreint nánar umfang og tíðni umhverfisrannsókna og verður haft samráð við sveitarstjórn Kjósarhrepps og bændur hvað það varðar og sett upp mælistöð í Kjósarhreppi. Einnig, komi í ljós við reglubundna vöktun að umhverfisáhrif mengunar verði önnur en áætlað var, verði gerðar ráðstafanir til að koma í veg fyrir það og starfsleyfið endurskoðað.`` Þetta kemur reyndar fram líka í drögum að starfsleyfi sem nú er enn til meðhöndlunar. Allra seinustu orðin, hæstv. forseti. Í ríkisstjórninni hefur að sjálfsögðu verið fjallað um mikilvægi þess að nýta sem best þá kosti sem landið okkar býr yfir til að treysta atvinnulíf og efnahagslíf landsmanna og skapa fjölbreyttari atvinnutækifæri. Viðhorfin breytast og e.t.v. er ekki hægt eða talið rétt í dag að nýta kosti eða fara fram með sama hætti og við töldum að hægt hefði verið í gær. Þetta á t.d. við um að 10% séu virkjuð af virkjanlegum kostum í landinu. Ég hygg að við séum búnir að virkja meira en 10%, sennilega miklu meira vegna þess að önnur viðhorf eru til þess í dag. Þó hægt sé að gera það á reikniborðinu með útreikningum þá er það ekki talið ásættanlegt af öðrum sjónarmiðum. Ríkisstjórnin hefur fjallað um að mótuð verði langtímastefna um staðarval og umfang stóriðju og orkuframkvæmdir með tilliti til náttúruverndar og umhverfissjónarmiða. Ég tel það nauðsynlegt og tel að það sé hægt að gera svo vel fari.

Virðulegur forseti. Ég hef óskað eftir þessari umræðu út af máli sem snertir mjög náið samskipti löggjafar- og framkvæmdarvalds og mikilvægt er að Alþingi fjalli um í þessari umræðu og ef til vill síðar. Ég tel mjög alvarlegt mál hér á ferðinni, þ.e. breytingar umhvrh. á mengunarvarnareglugerð sl. sumar, og mun færa nokkur rök fyrir því. En í tengslum við þetta mál hlýt ég að minna á annað mál þessu skylt sem gerðist á haustmánuðum 1995 þegar meiri hluti stjórnar Hollustuverndar ríkisins, m.a. pólitískt skipaðir málsvarar þar inni, aðstoðarmaður hæstv. landbrh., varaformaður, fyrir utan formanninn skipaðan af hæstv. ráðherra, brugðu á það ráð að þrengja stórlega aðgengi almennings að málsmeðferð varðandi starfsleyfi orkufrekra iðnfyrirtækja og fleiri fyrirtækja, og sem birtist í því að athugasemdum mínum við málið, sem var stækkun álbræðslunnar í Straumsvík og umhverfisáhrif hennar og starfsleyfi sem þá lá fyrir í drögum, var vísað frá vegna þess að mér kæmi málið ekki við. Ég vísaði því efni lögum samkvæmt, sem ég átti rétt til, til úrskurðarnefndar sem starfar á grundvelli laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit og sú nefnd veitti mér réttinn á nýjan leik og dæmdi frá þau atriði sem meiri hluti stjórnar Hollustuverndar ríkisins bar fyrir sig. Hæstv. ráðherra hefur hins vegar ekki séð ástæðu til að breyta ákvæði þessarar reglugerðar þannig, eins og það er nú í reynd, að allir Íslendingar eigi aðkomurétt. Auðvitað hefði átt að breyta reglugerðinni þannig að hún væri skýr að þessu leyti. Hvað var hér á ferðinni? Það var verið að reyna að ýta frá óþægilegum málsatriðum og þrengja rétt almennings. Síðan kemur að næstu álbræðslu, álbræðslu á Grundartanga. Þá virðist farið að leita leiða af hæstv. umhvrh. til að þrengja á nýjan leik möguleika manna til þess að láta reyna á athugasemdir í tengslum við afgreiðslu starfsleyfa með því að klippa á tengslin, lögboðin tengsl þeirra sem athugasemdir gera við þessa úrskurðarnefnd og raunar að víkja einnig stjórn Hollustuverndar ríkisins til hliðar sem úrskurðaraðila. Eftir þessu tók ég þegar ég fór að líta á drög að starfsleyfi fyrir álbræðslu á Grundartanga og vakti athygli á því hér á Alþingi í fyrirspurn sem hæstv. umhvrh. svaraði 11. des. sl. Mitt sjónarmið var eindregið það að reglugerðin stangast á við lög. Ég hef dreift hér þessari umræðu eins og hún liggur fyrir í þingtíðindum á borð hv. þm. og þar geta menn kynnt sér svar ráðherrans sem var eindregið það að hann hefði lög að mæla í þessu máli. Fyrir hverjum vitibornum manni, og þarf enga lögfræðikunnáttu til, mátti vera augljóst að reglugerðin stangaðist á við lög. Og það finnst mér kannski vera stóra málið í þessu. Ég hlýt að spyrja, herra forseti: Hvað er hægt að gera, hvað er rétt að gera? Verður ekki Alþingi að láta þetta mál til sín taka? Eðlilegast væri að umhvn. tæki málið til athugunar. Hvaða ástæður lágu að baki þessari aðför að rétti almennings? Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að ég hef nokkrar áhyggjur almennt séð af stjórnsýslu umhvrn. eins og hún birtist okkur hér í frv. eftir frv. sem að mörgu leyti virðist heldur illa undirbyggt þannig að einnig þar gæti verið þörf á almennri stjórnsýsluúttekt, ekki vegna þessa máls sérstaklega. Ég spyr hæstv. ráðherra í tilefni þessa máls: Til hvaða ráða hyggst ráðherrann grípa eftir þau afglöp sem hann hefur gert sig beran að í sambandi við þessar reglugerðir? Ætlar ráðherra að gera starfsmenn ráðuneytisins ábyrga fyrir málavöxtum eða taka á sig alla ábyrgð? Hvaða afleiðingar hefur væntanleg endurútgáfa reglugerðar á undirbúning og vinnslu starfsleyfis fyrir álbræðslu á Grundartanga sem nú stendur yfir? 

Hæstv. forseti. Út af þeirri umræðu sem hér er hafin af hálfu hv. 4. þm. Austurl. vil ég fyrst víkja að síðustu spurningum hv. þm., um hverjir séu ábyrgir. Ætlar ráðherrann að draga starfsmenn til ábyrgðar í þessu efni eða er hann sjálfur ábyrgur fyrir þessu? Auðvitað er það svo að ráðherrann hlýtur að vera það. Hann er ábyrgur fyrir þeim reglugerðum sem hann hefur skrifað undir, farið yfir og honum hefur verið gerð grein fyrir. Nú er það auðvitað svo að ráðherrar hljóta að þurfa að styðjast æðimikið við trausta starfsmenn varðandi hina ýmsu þætti sem þeir eru ekki sérfróðir um eða á sviðum þar sem þeir eru ekki sérfræðingar. En ábyrgðin er auðvitað þeirra og þeir skjóta sér ekki á bak við það. Það reyni ég ekki að gera heldur. Það sem fram kom í svari mínu við athugasemdum frá hv. málshefjanda 11. des. sl. var að hugsunin varðandi reglugerðarbreytinguna sem gerð var á sl. sumri hefði fyrst og fremst verið sú að úrskurður eða starfsleyfi sem ráðherra gefur út sé endanlegt og því verði ekki vísað til úrskurðarnefndarinnar. Það var meiningin. Auðvitað hlýtur starfsleyfi sem út er gefið af ráðherranum að vera endanlega niðurstaðan og ábyrgðin hans og því sjálfsagt hægt með réttarfarsreglum að vísa eða skjóta til dómstóla eins og við er að búast og vera ber. Þar geta mál endað sem málsaðilar telja sig ekki geta sætt sig við ef stjórnkerfið og þar með talið auðvitað ráðherrarnir vinna einhvern veginn öðruvísi en viðkomandi telja ásættanlegt og vilja leita réttar síns lengra. Það var meiningin. Það var ekki meiningin af minni hálfu, ég segi það hér og ég sagði það þá, sem svar við spurningu hv. þm., og segi það aftur, að brjóta lög eða ganga á rétt almennings eða einstaklinga eða þeirra sem telja sig málið varða og telja sig hafa athugasemdir við það að gera. Þegar þessar athugasemdir höfðu komið fram hér í þinginu, mjög alvarlegar athugasemdir af hálfu hv. þm., athugasemdir höfðu reyndar komið fram af hálfu Hollustuverndar þar áður og verið teknar til umræðu og umfjöllunar í ráðuneytinu samkvæmt bréfi frá Hollustuvernd, dags. 4. nóv. á seinasta ári, og eftir frekari umfjöllun í stjórn Hollustuverndarinnar þótti mér sýnt að við yrðum að taka málið til enn frekari skoðunar. Vegna þess, og ég segi það aftur, að meining mín var fyrst og fremst að skýra leikregluna og skýra það hvernig málin ættu fram að ganga. Það var ekki meining mín að taka rétt af mönnum til þess að nota þann rétt sem lög heimila og veita viðkomandi aðilum. Að öllu þessu gerðu og skoðuðu varð það niðurstaðan að við yrðum að breyta reglugerðinni aftur, fara yfir hana á ný, vegna þess að eins og hún leit út eftir breytinguna á síðasta sumri þá væri hún vart í samræmi við lög. Þetta er því skýlaust eins og það lítur út í dag. Ég vænti þess að reglugerðin komi í Stjórnartíðindum í dag eða á morgun, ég veit ekki nákvæmlega hvern daginn það er, en hún lítur dagsins ljós þessa dagana. Af því að hv. málshefjandi spurði um það í lokin hvort það breytti ferlinu fram að þessu þá tel ég að það geri það ekki. Menn hafa haft allan rétt til að koma að sínum athugasemdum við alla málsmeðferð hingað til án þess að reglugerðin eins og hún hljóðaði frá því í sumar hafi haft þar nokkur áhrif. Það verður engin breyting á því. Starfsleyfistillögurnar eins og þær eru núna, ef við tökum þetta einstaka dæmi sem er til meðferðar í augnablikinu og reglugerðin eða starfsreglurnar kunna auðvitað að hafa áhrif á, eru í meðhöndlun hjá Hollustuverndinni. Stjórn stofnunarinnar fer yfir málið í ljósi þeirra athugasemda sem fram hafa komið og fer yfir þær athugasemdir eða kærur eða hvað við köllum það og skal innan ákveðins tíma hafa gert endanlega starfsleyfistillögu sem fer til ráðherra. Þá kemur til þessi kærufarvegur fyrir málsaðila sem enn sætta sig ekki við hina endanlegu starfsleyfistillögu, að kæra hana þá til úrskurðarnefndarinnar og fer þá með það samkvæmt stjórnsýslulögum. Þetta er það ferli sem verður viðhaft og ég vona að sé þá ásættanlegt gagnvart öllum málsaðilum sem telja sig þurfa og eiga auðvitað að hafa möguleika til þess að neyta réttar síns eins og lögin kveða á um, að ekki sé brotið á þeim í þessu efni.

Herra forseti. Ég vil ekki láta þennan dag líða svo að mér gefist ekki kostur á að beina ákveðinni spurningu til hæstv. umhvrh. og það er út af tilefni sem gafst í umræðunni fyrr í dag. Ég gat ekki beint spurningunni til hans þá vegna þess að þá var umsaminn ræðutími og umsamin ræðulok. Því verð ég að bregða á það ráð að gera það nú. Ég vil taka það sérstaklega fram að ég gagnrýni hvorki hæstv. umhvrh. né hæstv. iðnrh. fyrir þau vinnubrögð sem þeir hafa haft í álversmálum og afstaða Alþfl. hefur í engu breyst í þeim efnum. Við ræddum það síðast á flokksþingi okkar í nóvembermánuði. En það kom mér mjög á óvart þegar einn þingmaður Framsfl., sem tók þátt í þessum umræðum fyrir hönd flokksins, lýsti því yfir að sú framtíðarsýn sem flokkurinn hefði fyrir augum væri sú sýn sem kemur fram í kvæðinu Tínarsmiðjur, eftir Einar Benediktsson. Það vill svo til að ég þekki nokkuð til þess sem Einar Benediktsson hefur kveðið og þar á meðal til kvæðisins Tínarsmiðjur. Ég vil leyfa hæstv. umhvrh. að heyra fyrsta erindið og vil spyrja hann að því hvort það sé rétt að hér sé verið að lýsa framtíðarsýn Framsfl. hvað varðar umhverfi Hvalfjarðar. En fyrsta erindið í kvæðinu Tínarsmiðjur er svona, virðulegur forseti: Eldar brenna yfir Tíni, eins og sterkir vitar skíni. Myrkrið ljósin magnar óðum. Málmlog gjósa af hverri stó. Skolgrátt fljótið fram í sjó flýtur allt í rauðum glóðum, eins og járn úr hundrað hlóðum herðir sig í straumsins þró. Er það rétt, herra forseti, að þetta sé framtíðarsýn Framsfl. um umhverfi Hvalfjarðar?

Forseti vill geta þess að efni þessarar umræðu eru breytingar umhvrh. um reglugerð um mengunarvarnir.

Herra forseti. Ég stend ekki upp til að gera það að tillögu minni að hæstv. umhvrh. fyrir hönd Framsfl. taki fyrsta eða annað vers Einars Benediktssonar í Tínarsmiðjum inn í mengunarvarnareglugerð. Ástæðan er önnur. Með reglulegu millibili verða umræður á Alþingi um skil milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Menn kvarta sáran um að Alþingi sé í vaxandi mæli að tapa sjálfstæði sínu frammi fyrir framkvæmdarvaldinu. Menn tala um að Alþingi sé eins konar framkvæmdarvaldsalþingi, eins konar stimpilpúði fyrir vilja ráðherra. Hæstv. forseti hefur öðrum fremur látið sér annt um að snúa þessu tafli við og auka sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu og talað um nauðsyn þess að þingmenn stæðu saman í þeirri togstreitu. Það er ekki bara að menn kvarti undan því að framkvæmdarvaldið undirbúi löggjöf. Menn tala um að oft sé kastað til þess höndum, að löggjöf sé oft meingölluð, að umfjöllun nefnda Alþingis sé oft gölluð, m.a. einatt vegna tímaskorts og þeirra hrakningsvinnubragða sem verða við tímaskort fyrir jól og þinglok. En síðan ræða menn sér í lagi um hversu oft það hafi gerst að ráðherrar fari yfir öll eðlileg mörk með reglugerðarvaldi sínu. Nú er komið upp dæmi sem er alveg sígilt. Ég stend hér fyrst og fremst upp til að segja alveg eins og menn hafa í þessari umræðu í dag fjallað um nauðsyn þess að umhvn. fari rækilega ofan í þau mál sem eru til umræðu og tek undir með hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni sem segir: Þetta mál er þannig vaxið að það ætti að vera sjálfsögð krafa að umhvn. fjallaði alveg sérstaklega um það. En það er einfaldlega þannig vaxið að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vekur athygli þingheims á því að hæstv. ráðherra hefur sett reglugerð sem hann, þingmaðurinn, fullyrðir að standist ekki lög. Hæstv. ráðherra fullyrðir á móti að víst standist þetta lög. Nú er orðið upplýst að stofnanir, sem heyra undir hann, t.d. Hollustuvernd ríkisins hefur fjallað um málið og talið að þingmaðurinn hafi haft margt til síns máls en viljað vísa því frá. Að lokum er málið búið að vera í höndum úrskurðarnefndar sem kveður alveg upp úr um það að hér var um lögbrot að ræða. Hæstv. ráðherra sagði áðan að vart væri annað hægt en að breyta reglugerðinni. Hún muni taka breytingum á morgun. Hann hefur í rauninni viðurkennt að ásökun þingmannsins hafi verið á rökum reist. Hér hafi verið um það að ræða að hann hafi farið yfir lagaheimildir sínar, reglugerðin hafi ekki fengist staðist en hann hefur ekki beðið þingheim afsökunar. Bæði það og svo hins vegar spurningin fyrir þingnefndina um hvaða ályktanir megi draga af þessu máli er meira en einnar messu virði í umhvn.

Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé komið að kjarnanum í öllum okkar störfum. Ég vil taka undir þær óskir sem hafa verið bornar fram um að umhvn. verði látin fara yfir þetta mál mjög rækilega lið fyrir lið, m.a. til að kanna hvaða ástæður stóðu á bak við það að menn gáfu út reglugerð til að þrengja rétt almennings. Hvaða hagsmunir voru það sem heimtuðu að réttur almennings yrði þrengdur? Það verður að ganga skýrt frá því í þessum efnum. Það er nauðsynlegt að nefna það í þessu sambandi, herra forseti, að greinilegt er af þessu máli og mörgum öðrum málum að umhvrn. er of veikt. Það er stjórnsýslulega of veikt ráðuneyti. Það er stórkostlega alvarlegt vegna þess að veruleikinn er sá að umhverfismálin eru mál málanna. Þau eru mál augnabliksins og þau eru mál framtíðarinnar. Öll þau mál sem við munum fjalla um á næstunni, atvinnumál, samgöngumál eða hvað þau nú heita eru í raun og veru umhverfismál. Þess vegna verður að taka á því að umhvrn. verði endurskipulagt og það treyst á faglegum grunni og faglegri þekkingu. Þar á hv. umhvn. auðvitað að koma að verki. Ég skora á umhvn. að sýna meiri reisn í þessu máli en hún gerði sl. vor þegar var verið að fjalla um frv. um náttúruvernd þar sem lágkúran var alveg ótrúleg í meðferð málsins að mínu mati. Ég vil líka segja hæstv. ráðherra og öðrum til huggunar að þess eru dæmi að nefndir hafi rekið reglugerð ofan í ráðherra. Það gerðist á síðasta kjörtímabili þegar hv. iðnn. rak reglugerð ofan í kokið á þáv. hæstv. iðnrh., Jóni Sigurðssyni, sem hafði gefið út ótrúlega vitlausa reglugerð um Rafmagnseftirlit ríkisins og er þá langt til jafnað. Þessi reglugerð var þannig að hún stangaðist á við lögin og hæstv. ráðherra Sighvatur Björgvinsson, eftirmaður hans, tók gömlu reglugerðina til baka og gaf út nýja. Þess vegna eru dæmi þess að þingnefndir taki á málum þegar ráðherrar gerast sekir um mistök af þessu tagi. Ég skora á umhvn. að gera það og forsn. að sjá til þess að það verði gert vegna þess að málsmeðferðin, eins og hún er, er þinginu til skammar ef það verður liðið.

Herra forseti. Hér er ákaflega athyglisvert mál á ferðinni og í rauninni háalvarlegt eins og hv. málshefjandi hefur lýst og rakið raunar tvívegis í umræðum hér á Alþingi. Ég vil þakka hv. 4. þm. Austurl. fyrir árvekni hans og sömuleiðis hæstv. umhvrh. fyrir viðbrögð hans þó þau hefðu vissulega þurft að koma fyrr. Það er ekki traustvekjandi að atburðarásin skyldi þurfa að vera með þeim hætti sem raunin var. Þessi atburðarás sýnir svo ekki verður um villst að ekki veitir af að halda vöku sinni svo hæstv. ráðherrar misbeiti ekki því valdi sem hv. Alþingi veitir þeim oft og einatt með heimild til setningar reglugerðar um ýmis mál. Slíkar reglugerðir verða að sjálfsögðu að hafa lagastoð og embættismenn verða að ganga úr skugga um að svo sé. Þetta mál er skólabókardæmi um vond vinnubrögð en ég fagna því að hæstv. ráðherra hefur séð að sér. Ég ætla rétt að vona að bæði hæstv. ráðherra og embættismenn dragi réttan lærdóm af þessu máli og hv. þingmenn hljóta að gera það líka og ég vil taka undir hvatningarorð hv. síðasta ræðumanns um að umhvn. láti málið til sín taka.

Virðulegur forseti. Þetta mál þarf auðvitað að athuga alveg sérstaklega í ljósi þeirrar umræðu sem fór hér fram 11. desember. Að því leyti er þetta mál nánast einstakt. Ég vil nefna það að það er stjórn Hollustuverndar ríkisins sem í raun kemst að sömu niðurstöðu og ég hélt fram um þetta efni og til þess að hæstv. ráðherra næði áttum í málinu þurfti það að koma til. Ég spurði hæstv. ráðherra hvaða afleiðingar þetta mál og endurútgáfa reglugerðar á morgun eða hinn daginn hafi á vinnuferli um það starfsleyfi fyrir álbræðslu á Grundartanga sem nú er í gangi. Mér fannst svörin ekki rökræn að svo miklu leyti sem svarað var. Er ekki eðlilegt, hæstv. ráðherra, og ég spyr um það í fyllstu alvöru, að endurútgefa þessa auglýsingu um tillögur að starfsleyfi? Ég er ekki að segja að menn þurfi að senda athugasemdir inn á nýjan leik, en í auglýsingu og í drögum að starfsleyfi var ítrekað vitnað í þá reglugerð sem nú er dregin til baka og mönnum verði gefið færi á því sem vilja koma að athugasemdum í ljósi þessa. Í öðru lagi vil ég ítreka þá spurningu mína: Er ekki dagljóst að hæstv. ráðherra getur ekki hlutast til um mál sem úrskurðarnefndin kemst að niðurstöðu um þegar hann gefur út endanlegt starfsleyfi, ef til kemur í þessu tilviki sem og öðrum sem síðar koma? Ég held að hæstv. ráðherra verði að vanda sig í þessu efni og líta á hvernig stjórnsýslulögin hafa verið túlkuð að því er varðar sérstakar úrskurðarnefndir sem koma að kærumálum eins og hér er um að ræða. Það er nú nóg að verið í þessu efni að því er snertir álbræðslurnar bæði í Straumsvík og á Grundartanga. Ég fagna, herra forseti, þeim undirtektum sem fram hafa komið við það sjónarmið mitt að umhvn. þingsins taki málið til sérstakrar skoðunar í ljósi þess sem gerst hefur. Ég held að þingið þurfi að læra af þessu í miklu víðara samhengi varðandi útgáfu reglugerða sem ættu auðvitað að jafnaði að fylgja með þegar lagafrumvörp, meiri háttar frumvörp eru sett hér fram en sem skortir yfirleitt á að gert sé, þó að dæmi séu um hið gagnstæða. Ég tel, virðulegur forseti, að þessu máli sé langt frá því að vera lokið. Það er alveg ljóst að þeim sem gert hafa athugasemdir við álbræðslu á Grundartanga, við starfsleyfistillögur, gefst nú tækifæri til þess ef þeir sætta sig ekki við niðurstöðu Hollustuverndar að leita til úrskurðarnefndar með sín mál.

Hæstv. forseti. Aðeins fyrst út af spurningu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, þá er það nú svo að einstakir þingmenn hljóta að bera ábyrgð á sínum tilvitnunum og þeim skoðunum eða stefnum sem þeir vilja hafa uppi. Framsfl. hefur nýlega haldið sitt flokksþing og ályktað þar um umhverfismál og ég vísa til þess en hef ekki tíma til að lesa það upp þó það hefði sjálfsagt verið þörf lesning.

Það var ekki í bundnu máli.

Það var ekki í bundnu máli, hv. 9. þm. Reykv. En það sem kom fram í máli þess hv. þm. þá var auðvitað út af fyrir sig alveg rétt að það þarf að gæta sín í reglugerðarsetningu í þinginu. Ég hef stundum viljað telja mig löggjafarmann eða þingræðissinna eða hvað við viljum kalla það, þannig að ég vil út af fyrir sig ekki misbeita valdi gagnvart löggjafarvaldinu með reglugerðarsetningu sem ekki stenst eða ekki hefur lagastoð. Út af ummælum hv. 12. þm. Reykv. sem talar um misbeitingu valds, þá ítreka ég það aftur að það er ekki minn vilji að nota reglugerðir til að misbeita valdi. Það var ekki sú hugsun sem fólst í þeim breytingum sem gerðar voru á sl. sumri og ég hef áður reynt að gera grein fyrir en þarf ekki að ítreka. Það er síðan, eins og hv. 9. þm. Reykv. og hv. málshefjandi og líklega fleiri undirstrikuðu, um nauðsyn þess að umhvn. þingsins komi að málinu. Ég hef að sjálfsögðu enga athugasemd við það að gera enda geta nefndir þingsins tekið upp hvaða mál sem þær vilja og tekið til skoðunar og athugunar og gera það þá að sjálfsögðu. Hv. þingmenn sem hér hafa tekið þátt í umræðu eiga sumir sæti í þeirri nefnd þannig að þeir geta auðvitað komið því á framfæri þar án atbeina ráðherrans. Ég set mig að sjálfsögðu ekki á móti því að umhvn. taki mál til skoðunar. Allra seinast sagði hv. 4. þm. Austurl. að það bæri að vanda sig í þessu máli og líklega er nú lexían sem sumir hafa lært í því þess eðlis að það ber að vanda sig og þess vegna kannski best að segja sem minnst öðruvísi en skoða málin vel. Út af starfsleyfistillögunni ítreka ég það sjónarmið sem ég setti fram áðan að það ferli sem þar hefur enn verið uppi ætti ekki að hafa breyst neitt eða þessar breytingar að hafa haft áhrif á það, en það er sú skoðun sem ég set hér fram, til þess að svara þó hv. þm. einhverju. En auðvitað er það svo að þetta mál þarf að vinna eins og lög og reglur kveða á um og ég hef engan vilja til að fara öðruvísi að því en þar er mælt fyrir.

Herra forseti. Almenningsbókasöfn eru meðal elstu og jafnframt mikilvægustu menningarstofnana á Íslandi. Um aldurinn er þá miðað við að rætur þeirra liggja í lestrarfélögum sem rekja upphaf sitt hér á landi aftur til loka 18. aldar. Fyrstu lög um almenningsbókasöfn með þeirri yfirskrift voru sett árið 1955. Áður voru í gildi lög um lestrarfélög og kennslukvikmyndir, að stofni til frá 1937. Í þeim lögum var gert ráð fyrir að lestrarfélög utan þeirra kaupstaða eða kauptúna þar sem amts-, bæjar- eða sýslubókasöfn væru starfandi nytu styrks úr sérstökum styrktarsjóði lestrarfélaga sem fjármagnaður var með álagi á skemmtanaskatt. Áskilið var a.m.k. jafnhátt styrkframlag frá hreppi eða sýslu. Hliðstæð framlög til bókasafna í kaupstöðum voru á þessum tíma veitt í fjárlögum án þess að sérstökum lagaákvæðum um slíkan stuðning væri til að dreifa. Eftir að almenningsbókasafnalögin frá 1955 tóku gildi var gert ráð fyrir framlagi úr ríkissjóði til bókasafnanna samkvæmt ákveðnum reglum á móti framlagi frá sveitarfélögunum. Sú skipan hélst í nýjum lögum sem sett voru 1963 en árið 1976 voru enn sett lög um almenningsbókasöfn, þau sem enn eru í gildi lítið breytt, lög nr. 50/1976. Með þeim var sú breyting gerð að ákvæði um fjárframlög úr ríkissjóði til safnanna voru felld niður og kostnaðarleg ábyrgð á rekstri þeirra, annarra en stofnanasafna, falin sveitarfélögunum að fullu. Þessari skipan er ekki fyrirhugað að breyta með frv. því sem hér flutt þótt gert sé ráð fyrir tímabundnum framlögum úr ríkissjóði til að stuðla að því að almenningsbókasöfn geti notfært sér kosti nýrrar upplýsinga- og samskiptatækni. Margt hefur breyst á þeim liðlega 20 árum sem liðin eru frá því að núgildandi lög um almenningsbókasöfn voru sett. Óvíða í samfélaginu hafa breytingar og framfarir verið örari og víðtækari en á því sviði sem kennt er við upplýsingatækni. Þar er komið inn á starfsvettvang almenningsbókasafna og því eðlilegt að ástæða þyki til að huga að því hvort sá lagarammi sem þeim er búinn hæfi þessum breyttu aðstæðum. Önnur atriði sem ýta undir slíka endurskoðun eru m.a. sameining sveitarfélaga og aukið samstarf þeirra á annan hátt sem víða breytir rekstrargrundvelli almenningsbókasafna og löggjöf um Landsbókasafn Íslands -- Háskólabókasafn sem leggur þessari öflugu stofnun í nýrri Þjóðarbókhlöðu skyldur á herðar gagnvart öðrum bókasöfnum í landinu. Í athugasemdum við frv. það sem hér er flutt er gerð nánari grein fyrir tildrögum þess. Þar er m.a. bent á tengsl vinnunnar að undirbúningi frv. við þá stefnumörkun um nýtingu nýrrar upplýsingatækni sem birt hefur verið af hálfu ríkisstjórnarinnar og menntmrn. Í því samhengi hljóta bókasöfn að gegna mjög mikilvægu hlutverki, ekki síst til að stuðla að því að allur almenningur eigi þess kost að færa sér möguleika upplýsingatækninnar í nyt. Nú skal stuttlega vikið að helstu breytingum og nýmælum sem í frv. felast miðað við gildandi lög. Að öðru leyti er vísað til athugasemda við frv. og einstakar greinar þess. Í 1. gr. frv., þar sem hlutverk almenningsbókasafna er skilgreint, er lögð áhersla á þátt þeirra sem alhliða upplýsingastofnana er veiti aðgang að nýjustu tölvutækni til að afla margháttaðra gagna. Dregið er úr lögbundinni skiptingu almenningsbókasafn í mismunandi tegundir en reynt að búa í haginn fyrir skipulag sem stuðlað geti að myndun öflugra umdæmissafna. Það hefur verið talinn einn helsti annmarkinn á núverandi skipan almenningsbókasafna að bókasafnsumdæmi væru of mörg og smá til að svonefnd miðsöfn, sem ætlað er að veita víðtæka þjónustu hvert í sínu umdæmi, hefðu nægilegt bolmagn til að rækja hlutverk sitt. Að breytingu í þessu efni þarf að vinna í samráði við samtök sveitarfélaga svo sem rakið er í ítarlegum athugasemdum við 5. og 6. gr. frv. Í gildandi lögum eru nákvæm og talsvert margbrotin ákvæði um lágmarksframlög sveitarfélaga til almenningsbókasafna, mismunandi eftir tegund safns og tengslum sveitarfélags við það. Frv. gerir ráð fyrir að þessi ákvæði verði felld brott en mælt er fyrir um að framlög skuli ákveðin í árlegri fjárhagsáætlun hvers sveitarfélags. Í 1. gr. frv. er kveðið ótvírætt á um lagaskyldu sérhvers sveitarfélags til að standa að bókasafnsþjónustu. Eðlilegt er hins vegar að sveitarfélögin beri sjálf fulla ábyrgð á að þessu hlutverki sé sinnt á viðunandi hátt eins og öðrum mikilsverðum verkefnum sem þeim eru falin að lögum. Í lögum um Landsbókasafn Íslands -- Háskólabókasafn kemur skýrt fram að þeirri stofnun er ætlað að vera öðrum bókasöfnum í landinu haukur í horni. Meðal hlutverka þess er þannig samkvæmt lögunum að stuðla að samræmingu starfshátta í íslenskum bókasöfnum, veita þeim faglega ráðgjöf og eiga við þau sem víðtækast samstarf. Í frv. er þetta ráðgjafar- og samstarfshlutverk áréttað með skírskotun til laganna um Landsbókasafn Íslands -- Háskólabókasafn. Þáttur þess hlýtur að vera mikilvægur til að tryggja eftir föngum að bókasafnskerfi landsins starfi sem samvirk heild en á það leggur frv. þunga áherslu. Gert er ráð fyrir að niður falli ákvæði um sérstakan fulltrúa í menntmrn. sem annist málefni almenningsbókasafna. Menntmrn. fer samkvæmt frv. með yfirstjórn þeirra mála en ekki þykir ástæða til að lögbinda sérstaka starfsskipan í ráðuneytinu á þessu sviði. Með hliðsjón af breyttum aðstæðum kynni að þykja hentugt að fela öðrum aðilum sum þeirra verkefna sem ráðuneytið hefur nú með höndum á sviði almenningsbókasafna, t.d. öflun og úrvinnslu tölfræðilegra upplýsinga um starfsemi safnanna enda gerir frv. ráð fyrir slíkum möguleika. Almennt er og ástæða til að huga að því hvernig þjónustu við söfnin verði best fyrir komið að því leyti sem forsendur eru til að ríkið eigi þar hlut að máli. Ákvæði frv. er lúta að menntunarkröfum til starfsmanna almenningsbókasafna eru nokkuð sveigjanlegri en í gildandi lögum en lögð áhersla á að leitast við að tryggja söfnunum starfsfólk með sérmenntun sem hæfir verksviði þeirra. Loks er að geta ákvæðis til bráðabirgða þar sem gert er ráð fyrir árlegu framlagi úr ríkissjóði um fimm ára skeið, eigi minna er 4 millj. kr. á ári, til að stuðla að því að almenningsbókasöfn verði fær um að bjóða þjónustu sem styðst við nútímatækni og til að greiða fyrir tengingu bókasafna landsins í stafrænt upplýsinganet. Hér er byggt á tillögu nefndar á vegum menntmrn. sem falið var að kanna hvernig þessum markmiðum yrði náð. Einnig var höfð hliðsjón af tillögum sem fram komu í tengslum við stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um upplýsingasamfélagið. Í álitsgerð sem varðar m.a. þátt bókasafna var reifuð tillaga um svonefnd kjarnasöfn sem yrðu fyrirmynd annarra bókasafna um beitingu upplýsingatækni í þjónustu við almenning. Um yrði að ræða samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga og mismunandi söfn á hverjum tíma. Ljóst er að söfnin eru mjög misjafnlega á vegi stödd í þessum efnum og þeir fjármunir sem frv. gerir ráð fyrir að ríkið leggi af mörkum leysa ekki allan vanda. Eðlilegt er að í reglum um úthlutun fjárins verði m.a. kveðið á um mótframlög frá rekstraraðilum safns sem skilyrði fyrir styrkveitingu. Með slíku samstarfi ætti að vera unnt að koma talsverðu til leiðar á því árabili sem ákvæðið miðast við. Ætlast er til að úthlutun framlaga af því fé sem hér um ræðir verði tekin að fengnum tillögum ráðgjafarnefndar um málefni almenningsbókasafna. Um skipan og hlutverk þeirrar nefndar er mælt í 13. gr. frv. en ekki í þeirri 14. eins og því miður hefur misritast í ákvæði til bráðabirgða og þarf sú villa leiðréttingar við í þingmeðferð frv. Sérstök ástæða er til að víkja að 14. gr. frv. sem fjallar um greiðslur úr ríkissjóði í Rithöfundasjóð Íslands fyrir afnot bóka íslenskra höfunda í almenningsbókasöfnum. Eins og fram kemur í athugasemdum við þessa grein miðast orðalag hennar við að tryggja óbreytta stöðu meðan beðið er niðurstöðu af starfi nefndar sem menntmrn. skipaði í sumar sem leið til að kanna forsendur fyrir breytingum á gildandi lagaákvæðum um þóknun vegna afnota bóka í bókasöfnum. Nefnd þessi hefur nú skilað áliti sínu og tillögum og hef ég fengið heimild ríkisstjórnarinnar til að leggja frv. til laga um bókasafnssjóð höfunda fyrir Alþingi og er frv. nú til meðferðar í þingflokkum stjórnarflokkanna en samkvæmt því frv. mundi þessi grein, sem nú er 14. gr. í frv. um almenningsbókasöfn, falla niður og ný lagaákvæði leysa hana af hólmi, lagaákvæði um bókasafnssjóð höfunda, þar sem ekki aðeins væri miðað við að höfundar fagurbókmennta fengju þóknun vegna bóka í bókasöfnum heldur einnig höfundar fræðirita og kennslugagna og höfundar mynda og tónhöfundar sem tengjast bókaútgáfu. En þetta frv. mun væntanlega verða lagt fram á Alþingi innan tíðar. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir höfuðþáttum í þessu frv. til laga um almenningsbókasöfn sem tekur mið af breyttum aðstæðum í umhverfi safnanna án þess að hróflað sé við þeirri meginskipan sem gildir, að sveitarfélögin reka bókasöfnin en hér er mælt með því að ríkisvaldið leggi nokkuð af mörkum á næstu árum til þess að auðvelda bókasöfnunum að tileinka sér hina nýju upplýsingatækni. Jafnframt hef ég gert grein fyrir því að á næstunni mun verða lagt hér fram á Alþingi frv. til laga um bókasafnssjóð höfunda sem mun, ef það verður samþykkt, verða til þess að það frv. um almenningsbókasöfn sem ég hef kynnt breytist, þ.e. ein grein í því frv.

Herra forseti. Ég met það svo að það frv. sem hér liggur fyrir sé fyllilega í takt við tímann og eðlilegt að þau ákvæði sem þar eru til breytinga á lögunum frá 1976 komi til umfjöllunar og verði síðan lögfest að aflokinni vandaðri skoðun hv. menntmn. Ég er sammála því markmiði sem mér sýnist að skíni hér í gegnum frv. að bókasöfn ,,þróist í alhliða upplýsingamiðstöðvar sem tryggi öllum viðskiptavinum sínum greiðan aðgang að upplýsingum á tölvutæku formi``, eins og stendur í athugasemdum við lagafrv. Það kemur fram að lögð sé áhersla á það markmið að bókasöfnin verði alhliða upplýsingastofnanir þar sem almenningur eigi kost á að nýta m.a. nýjustu tölvutækni til að afla upplýsinga og margháttaðra gagna, ekki bara til skemmtunar heldur einnig til menntunar og til hagsbóta fyrir atvinnulífið. Ég held þess vegna að það sé alveg á sínum stað, sem ráðherra kynnti í umræðunni, að ákvæði um þóknanir til rithöfunda fari út úr lögum um almenningsbókasöfn en fari inn í sérstök lög sem hann nefnir hér lög um bókasafnssjóð höfunda vegna þess að það er augljóst að það verða ýmsir fleiri en rithöfundar sem eiga hagsmuna að gæta varðandi notkun hugverka sinna ef þetta frv. verður að lögum. Ég held líka að það sé til bóta að einfalda flokkun almenningsbókasafna frá því sem gert er í núgildandi lögum og vissulega eru mörg þeirra safna sem starfandi eru í landinu ekki til mikilla átaka sökum smæðar og þess hversu fáir standa að þeim. Mér sýnast ákvæði þessa frv. heldur ýta undir það að sveitarfélög eigi með sér samstarf um söfn og ég er alveg viss um það að ákvæðið til bráðabirgða þar sem gert er ráð fyrir tímabundnu átaki ríkisins til þess að efla söfnin muni auka þeim metnað og kjark til þess að takast á við ekki bara uppbyggingu og sameiningu safnanna heldur líka að ráðast í það að skoða umvherfi sitt, skoða þá þjónustu sem þau hafa veitt og þá þjónustu sem þau geta veitt ef þau taka þátt í þeirri uppbyggingu sem hér er fyrirhuguð. Ég þykist vita að einhverjir hrökkvi við þegar þeir sjá að til stendur að afnema þau ákvæði í núgildandi lögum sem eru um lágmarksframlög sveitarfélaga til almenningsbókasafna. Það hefur jafnan gerst þegar ríkið hefur dregið til sín höndina og ekki lengur skammtað sveitarfélögunum umfang þess fjármagns sem lagt skuli til tiltekinna verkefna og þá einlægt borið á þeirri tortryggni að sveitarfélögunum sé ekki treystandi. Reynslan af slíkum ákvæðum hygg ég að sé hins vegar sú að þetta hefur ekki reynst lágmarksframlag heldur hefur orðið sú tala sem greidd hefur verið eins og lágmarksframlag hefur reyndar tilhneigingu til að verða. Ég er á þeirri skoðun að reynsla sú sem við höfum af því að sveitarfélögin taki verkefni alfarið að sér og taki ákvarðanir sjálf um þá peninga sem til þeirra eiga að fara, sé góð og það sé ekki ástæða til að hafa áhyggjur af því þótt ákvæði um lágmarksframlag séu afnumin. Ég held að þau séu í mjög eðlilegum takti við sjálfstæði sveitarfélaganna sem sífellt er verið að hlúa að og byggja upp. Það liggur fyrir að ef þetta frv. verður að lögum þá verði ekki sérstakur fulltrúi í menntmrn. sem annist málefni almenningsbókasafna. Ég geri ráð fyrir að skoðað verði í hv. nefnd hvort það er heppilegt. Aðalatriðið er að menntmrn. fer áfram með yfirstjórn málanna. Verkefnið verður þar áfram. Það er álitamál á hverjum tíma hvernig verkefnum er fyrir komið. En ég held að það þurfi einfaldlega að skoða hvort það fyrirkomulag sem hér er boðað er nákvæmlega það besta og hv. nefnd muni gera það. Ég fagna sérstaklega bráðabirgðaákvæðinu. Ég held að það muni örva sveitarfélögin til dáða. Ég held að það sé kannski lykillinn að því sem ég í upphafi máls míns taldi að væri meginmarkmið eða meginstoðir þessa frv., þ.e. að gera þau að almennum upplýsingaveitum og það er vel. Ég á sæti í hv. menntmn. sem kemur til með að fjalla frekar um frv. þannig að ég ætla ekki að varpa hér fram spurningum en vildi einungis setja fram þessar hugleiðingar eftir að hafa lesið frv. yfir og hlýtt á mál hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Frumvarp þetta er flutt að ósk stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Skv. 25. gr. laga nr. 66/1995, um grunnskóla, greiða sveitarfélög framlag í sérstakan sjóð til þess að standa straum af launum kennara og skólastjóra við grunnskóla vegna námsleyfa allt að einu ári. Í lögum nr. 66/1995, um grunnskóla, og í samningum milli ríkis og sveitarfélaga um flutning grunnskólans til sveitarfélaganna var gert ráð fyrir að halda óbreyttum möguleikum kennara og skólastjórnenda til námsleyfa vegna viðbótarnáms og endurmenntunar. Að jafnaði hefur verið unnt að veita um 30 námsleyfi á ári, en umsóknir hafa yfirleitt verið þrefalt til fjórfalt fleiri. Í sama mund og sveitarfélög tóku við grunnskólum, 1. ágúst 1996, hófu 30 kennarar og skólastjórar námsleyfi sem veitt voru í lok árs 1995. Við setningu grunnskólalaganna var miðað við að 1% af dagvinnulaunum dygði til að halda fjölda námsleyfa óbreyttum eftir flutning grunnskólans eða um 30 námsleyfi á ári. Komið hefur í ljós að þessi viðmiðun er of lág. Til að halda óbreyttum fjölda námsleyfa á ári eftir flutning grunnskólans til sveitarfélaganna þarf viðmiðunartalan að vera 1,3%. Af hálfu Sambands íslenskra sveitarfélaga er viðurkennt að við ákvörðun um tekjustofna vegna flutnings grunnskólans til sveitarfélaganna hafi verið reiknað með 30 námsleyfum. Breytingin sem hér er lögð til á 25. gr. grunnskólalaganna leiðir því ekki til aukins kostnaðar fyrir ríkissjóð heldur er um að ræða leiðréttingu til að tryggja lagagrundvöll fyrir námsleyfasjóð á vegum sveitarfélaga. Í 1. gr. er lagt til að viðmiðunartala fyrir framlag sveitarfélaga í námsleyfasjóð verði hækkuð úr 1% af dagvinnulaunum kennara og skólastjóra í 1,3%. Ég legg þetta frv. hér fram með ósk um að því verði vísað til hv. menntmn. og 2. umr.

Herra forseti. Frumvarp þetta er lagt fram í þeim tilgangi að greiða fyrir framkvæmd tilskipana Evrópusambandsins um gagnkvæma viðurkenningu á menntun og prófskírteinum og byggist á þeirri reynslu sem fengist hefur af framkvæmd þeirra til þessa. Alþingi hefur lögfest tilskipanir 89/48/EBE og 92/51/EBE um viðurkenningu á prófskírteinum vegna starfsmenntunar. Í efnisákvæðum tilskipananna er vísað til viðauka sem varða útfærslu á tilteknum ákvæðum þeirra. Samkvæmt gildandi lögum þarf að leita samþykkis Alþingis í hvert sinn sem þessum viðaukum er breytt. Reynslan af lögfestingu tilskipananna er á þann veg að menntamálaráðuneytið telur eðlilegt að fara fram á almenna heimild frá Alþingi til að hrinda viðaukum við þær í framkvæmd. Er ljóst að þannig verða aðeins gerðar breytingar á flokkun starfsheita samkvæmt umræddum tilskipunum. Með lögum nr. 83/1993 var kveðið á um gagnkvæma viðurkenningu á menntun og prófskírteinum ríkisborgara í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins og taka þau til starfa sem falla undir tilskipun 89/48/EBE. Einnig taka lögin til samninga um sama efni sem ríkisstjórnir Norðurlanda gera og hafa öðlast gildi að því er Ísland varðar. Samkvæmt upphaflegu frumvarpi áttu lögin að gilda almennt um gagnkvæma viðurkenningu á störfum sem löggildingu, leyfi eða aðra jafnsetta viðurkenningu þyrfti til og féllu undir þær tilskipanir Evrópubandalagsins (nú Evrópusambandsins) sem samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið næði til. Lögin voru hins vegar aðeins látin taka til tilskipunar 89/48/EBE sem fjallar um almennt kerfi til viðurkenningar á prófskírteinum sem veitt eru að lokinni sérfræðimenntun og starfsþjálfun á æðra skólastigi sem staðið hefur að minnsta kosti í þrjú ár. Með lögum nr. 76/1994 var kveðið á um að lögin skyldu einnig taka til tilskipunar 92/51/EBE sem fjallar um annað almennt kerfi til viðurkenningar á starfsmenntun og starfsþjálfun til viðbótar tilskipun 89/48/EBE. Þessi tilskipun tekur til starfa sem krefjast þjálfunar og starfsmenntunar á framhaldsskólastigi eða háskólastigi og falla ekki undir tilskipun 89/48/EBE. Einnig eru undanskilin nokkur störf sem talin eru upp í viðauka A. Í viðauka C við tilskipun 92/51/EBE eru talin upp störf sem sett eru í flokk með störfum sem að jafnaði krefjast menntunar og starfsþjálfunar á háskólastigi eða krefjast sérstakrar ábyrgðar enda þótt menntunin fullnægi ekki þeim skilyrðum formlega séð. Með nýrri tilskipun ESB, 94/38/EBE, var viðauka C við tilskipun 92/51/EBE breytt á þann veg að bætt var inn nýjum starfsheitum fyrir Þýskaland og starfsheiti fyrir Ítalíu felld niður. Í viðauka D er fjallað um starfsmenntun sem sérstaklega á við í Bretlandi. Með tilskipun 94/38/EBE er einnig bætt við lýsingu á sérstöku námi í Þýskalandi sem er svipaðrar gerðar. Breytingar á viðaukum þeirra tilskipana, sem þegar hafa verið lögleiddar hér á landi, verða fyrirsjáanlega nokkuð tíðar og því er lagt til með frumvarpi þessu að skýrt verði kveðið á um að lögin taki til allra breytinga sem kunna að verða gerðar á upptalningu starfa sem falla undir viðauka við tilskipanir 89/48/EBE og 92/51/EBE. Frumvarpið nær ekki til breytinga sem hugsanlega verða gerðar á þeim meginreglum sem gilda um viðurkenningu á menntun og prófskírteinum heldur einvörðungu til breytinga á viðaukum við tilskipanirnar varðandi flokkun á starfsheitum. Ég legg til, herra forseti, að þetta mál fari til hv. menntmn. og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um upplýsinga- og fræðslumiðstöð háskólastigsins á Austurlandi. Flutningsmenn ásamt mér að þessari tillögu eru hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir og Jón Kristjánsson. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að sjá til þess, í samvinnu við samráðsnefnd framhaldsskóla á Austurlandi, Samtök sveitarstjórna í Austurlandskjördæmi og Atvinnuþróunarfélag Austurlands, að hið fyrsta verði komið á fót upplýsinga- og fræðslumiðstöð háskólastigsins á Austurlandi. Verkefni miðstöðvarinnar verði fyrstu árin að auðvelda og þróa tengsl nemenda framhaldsskóla, almennings og atvinnulífs á Austurlandi við skóla og nám á háskólastigi og stuðla að fræðslu og námi á þessu skólastigi heima fyrir, m.a. með námskeiðum og fjarkennslu.`` Þetta er efni tillögunnar. Við flutningsmenn teljum ekki raunhæft að stíga stærra skref í bráð heldur en hér er lagt til. Ýmsir hefðu e.t.v. kosið að hér lægju fyrir hugmyndir að sjálfstæðum háskóla á Austurlandi. Það töldum við skref sem ekki væri raunsætt að leggja til við hv. Alþingi. Miklu vænlegra þótti okkur að stíga það spor sem hér er verið að leggja til, þ.e. að tengja Austurlandsfjórðunginn markvisst við háskólastigið og að fundinn verði samnefnari fyrir þá starfsemi til að gera hana markvissari sem væri sú upplýsinga- og fræðslumiðstöð sem hér er lagt til að verði sett á fót. Ég vil taka fram að ég er þeirrar skoðunar að ekki þurfi í fyrstu a.m.k. að vera um að ræða mjög kostnaðarsama starfsemi eða fjölmenna miðstöð. Ég held að hægt sé að ná árangri með tiltölulega fáum starfsmönnum sem kæmu að þessu og ná árangri. Það er gert ráð fyrir að verkefnasvið þessarar miðstöðvar verði fyrst í stað einkum tvíþætt eins og kemur raunar fram í nafngiftinni, upplýsinga- og fræðslumiðstöð, þ.e. að þróa víðtæk tengsl við skóla og nám á háskólastigi annars staðar á landinu og miðla þeim tengslum til nemenda framhaldsskóla, almennings og atvinnulífs á svæðinu. Og í öðru lagi að stuðla að fræðslu og námi á þessu skólastigi á Austurlandi, m.a. í formi námskeiða og fjarkennslu. Það er ljóst, virðulegur forseti, að endurmenntun, símenntun og fjarkennsla í samstarfi við háskóla sem fyrir eru gætu orðið meðal helstu verkefna miðstöðvarinnar og tengst skólum, fyrirtækjum og starfsgreinafélögum innan fjórðungsins. Hugsun okkar flm. er sú að aðilar atvinnulífsins sem standa m.a. að Atvinnuþróunarfélagi Austurlands og sjóði honum tengdum komi að þessu máli og hafi aðgengi að þessu því fátt er brýnna en að koma þekkingu sem greiðast inn í atvinnustarfsemina og til þeirra sem að henni koma. Það er ef til vill fljótlega hægt að byggja upp stuttar háskólabrautir í tengslum við framhaldsskóla eða sem viðbót við framhaldsskóla sem eru starfandi á Austurlandi. En ég legg þó áherslu á að við verðum að horfa til háskólastigsins sem sjálfstæðs skólastigs. En jafnsjálfsögð og nauðsynleg eru tengslin við framhaldsskóla og upplýsingar náttúrlega til þeirra sem þar eru að ljúka námi og horfa til frekara náms. Horfur eru á að framhaldsskólanám til stúdentspróf styttist innan tíðar úr fjórum árum í þrjú ár og það mætti hugsa sér að í stað fjórða árs framhaldsskóla kæmi nám á háskólastigi, samanber t.d. tölvuháskóla sem starfræktur er innan Verslunarskóla Íslands sem eins og kunnugt er er skóli á háskólastigi. Við leggjum áherslu á að þetta mál er nátengt hugmyndum okkar um að efla stöðu þessa svæðis, Austurlands. Þannig er það nátengt þeirri byggðaþróun sem nauðsynlegt er að leggja grunn að með nýjum hætti eða að minnsta kosti að stíga skrerf til viðbótar þeirri viðleitni sem uppi hefur verið. Þar er að okkar mati menntunin eitt það brýnasta sem þarf að hlúa að og verulegur hugur er í mörgum. Ég vænti og efast ekki um að hæstv. menntmrh. er þeirrar skoðunar að þar þurfi að taka vel á og reyna að tryggja möguleika fólks, þótt búsett sé utan höfuðborgarsvæðisins og næsta nágrennis þess, til þess að tengjast háskólastiginu. Hin nýja tækni hefur gert þetta mögulegt í áður óþekktum mæli og jafnvel í dreifbýli geta menn með fjarnámi og tengslum við það kerfi sem stundum er kennt við alnetið og aðra möguleika sem gera það kleift að stunda nám heima fyrir að talsverðu leyti þó að kannski þurfi að koma til sókn í skóla sem hluta af námi. Þannig var t.d. sú hugsum sem bjó að baki stofnunar háskóla á Akureyri liður í því að styrkja háskólanám utan höfuðborgarsvæðisins og visst andsvar við því að starfsemi Háskóla Íslands hefur fyrst og fremst verið tengd svæðinu í Reykjavík og grennd. Ég tel að sú viðleitni sem hefur verið uppi varðandi Háskólann á Akureyri, sem ég hef frá upphafi stutt hér á þingi að fengi eðlilegt vaxtarrými, hafi þegar borið góðan ávöxt þó að þar megi margt frekar til koma. Og auðvitað er Háskólinn á Akureyri ekkert síður en Háskóli Íslands sem og aðrir skólar meira í formi sérskóla á háskólastigi sem starfandi eru og mig minnir að séu eitthvað nærri 14 talsins ef ég hef tekið rétt eftir. Hugmyndirnar um tengsl við háskólastigið og við nám á því stigi á Austurlandi eru ekki alveg nýjar af nálinni. Það hefur verið viðleitni uppi í fjórðungnum til þess að efla slíkt nám í formi fjarnáms m.a. Rakið er í greinargerð að þegar árið 1984 komu fram hugmyndir sem samþykktar voru um tengsl við Kennaraháskóla Íslands og þær báru ávöxt. Þar komu m.a. að máli Berit Johnsen, sem var sérkennslufulltrúi við fræðsluskrifstofu Austurlands, og þáv. fræðslustjóri á Austurlandi, Guðmundur Magnússon. Þau hlúðu að þessu og það bar þann ávöxt að um skeið fór fram framhaldsmenntun fyrir kennara á svæðinu og má segja að þessi viðleitni hafi orðið til að renna stoðum undir það sem síðar varð fjarskóli Kennaraháskóla Íslands. Einnig hefur verið starfræktur farskóli á Austurlandi sem hefur einkum tengst stjórnunarlega séð Verkmenntaskóla Austurlands sem hefur aðalaðsetur í Neskaupstað. Sú stofnun gæti sem best og ætti að tengjast þessu með svipuðum hætti og framhaldsskólarnir og sjálfsagt að líta til þess sem þar hefur vel tekist og hægt er að bæta við og gæti orðið til þess að styrkja þá viðleitni sem hér er gert ráð fyrir. Þá er þess að geta, það er nauðsynlegt að það komi hér fram, virðulegur forseti, að aðalfundur Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi sem haldinn var í lok ágúst á síðasta ári fól stjórn sambandsins að undirbúa í samvinnu við stjórnvöld og forsvarsmenn skóla á háskólastigi að koma á fót háskólamenntun á Austurlandi, eins og það er orðað í tillögunni, í tengslum við austfirskt atvinnulíf og til að efla menntun og þekkingu í fjórðungnum. Það má segja að þessi ályktun, þessi vilji endurspeglist að nokkru leyti eða komi fram í þessari tillögu og hafi verið hvatning fyrir okkur flutningsmenn að færa málið inn á Alþingi. Ég tel mjög nauðsynlegt að menntmrn. komi að þessu máli frá upphafi, mótun þessara tengsla sem hér er gert ráð fyrir. Háskólastigið er á ábyrgð hæstv. menntmrh. og hans ráðuneytis og þar veit ég að er litið til með þessum málum almennt varðandi landið. Ég vænti góðs atbeina hæstv. ráðherra og hans starfsmanna við þetta mál þannig að mótun þess, ef tillagan nær samþykki á Alþingi, geti orðið til að það falli að öðrum hugmyndum sem uppi er um þróun og eflingu þessa skólastigs. Eins og tillagan gerir ráð fyrir er reiknað með því að heimaaðilar komi frá upphafi inn í þessa stefnumörkun. Það leggjum við áherslu á. Þannig held ég að þetta mundi þegar geta farið að skila árangri á meðan að stefnumótun er unnið og það má í rauninni ekki dragast mjög lengi að þarna verði um verulega þróun að ræða og aðgerðir. Ég vænti þess að hv. Alþingi sjái sér fært að taka undir þessa tillögu. Það reynir auðvitað á það í þingnefnd en ég geri tillögu um að að lokinni umræðu verði tillögunni vísað til hv. menntmn.

Herra forseti. Hér er hreyft merkilegu máli og ágætu sem hv. menntmn. mun skoða að sjálfsögðu. Ég vil aðeins fá að koma því að hér í þessum umræðum því að hv. þm. vék sérstaklega að háskólastiginu að ég hef fullan hug á að leggja fram á vorþinginu frv. til laga um háskólastigið, rammalöggjöf um háskólastigið sem ég tel nauðsynlegt að sé fyrir hendi, m.a. með hliðsjón af hugmyndum eins og þeim sem hér hafa verið kynntar þar sem verið er að ræða um að háskólar þróist öðruvísi heldur en hingað til. Til þess þurfum við að hafa lagaramma þannig að menn átti sig á því hvaða kröfur eigi að gera og hvernig sé best að standa að því að skipuleggja háskólanám. En sú bylting er að verða fyrir utan afskipti okkar stjórnmálamannanna sem við getum markað með ályktun hér á þingi eða lagasetningu að fjarlægðir eru að verða að engu þegar háskólanám er annars vegar og steinsteyptar byggingar eða miðstöðvar gegna minna hlutverki nú en áður heldur en þekkingin og vitneskjan og hæfileikinn til að miðla henni með öðrum hætti heldur en í kennslustofum eða á einhverjum ákveðnum fræðslumiðstöðvum. Við vorum áðan að ræða frv. til laga um almenningsbókasöfn þar sem m.a. er gert ráð fyrir því að almenningsbókasöfnin fái nýtt og betur skilgreint hlutverk sem upplýsingamiðstöðvar með hinni nýju tækni. Og ég sé það fyrir mér að slík söfn, þar sem aðgangur verður að boðveitum sem nýta hina nýju upplýsingatækni, geti orðið þær miðstöðvar sem hér var talað um, að unnt verði að byggja upp á hverjum stað í landinu einhverja miðstöð þar sem menn geta sótt upplýsingar. En einnig eiga þeir að geta, hver um sig með tæknibúnaði frá sínum heimilum, stundað fjarnám jafnt frá háskólum og framhaldsskólum eins og nú er. Verkmenntaskólinn á Akureyri hefur unnið brautryðjendastarf hér á landi á undanförnum missirum í fjarnámi á framhaldsskólastigi. Vöxturinn þar er mun meiri en menn gerðu sér grein fyrir og er æskilegt að leggja fram á hinu háa Alþingi skýrslu um það efni og greinargerð hvernig það nám hefur þróast til að menn átti sig á því hvaða hljóðláta bylting hefur átt sér stað á framhaldsskólastiginu. Það verður að segjast eins og er að á háskólastiginu hefur þetta ekki verið eins. Þó hefur það gerst m.a. gagnvart Austfjörðum og nú fleiri landshlutum að Kennaraháskóli Íslands hefur verið með í boði fjarnám fyrir kennara og einnig hefur félagsvísindadeild Háskóla Íslands verið með framhaldsnám eða fjarnám fyrir framhaldsskólakennara þannig að á háskólastigi er þó þetta fjarnám veitt. En betur má ef duga skal og ég held að við eigum að íhuga þær hugmyndir sem hér hafa verið kynntar og eiga fullan rétt á sér í þessu ljósi, hvernig getum við nýtt þessa tækni, hvernig getum við gert sem flestum kleift að nota menntun án þess að við séum að fjárfesta í steinsteypu eða koma upp stofnunum um landið allt. Hitt er aftur áhyggjuefni finnst mér þegar við ræðum sérstaklega um Austfirði, þar sem útgerð er mikil og sjávarútvegur er greinilega undirstaða eins og við vitum alls efnahagslífs og mannlífs, hve lítill áhugi er í þeirri atvinnugrein að njóta menntaðs starfsfólks. Aðeins 1% af þeim karlmönnum sem vinna við fiskvinnslu í landinu hefur háskólamenntun og samkvæmt nýlegu yfirliti hefur engin kona sem vinnur við fiskvinnslu í landinu háskólamenntun. Þannig að maður spyr sig: Ef atvinnulífið í viðkomandi landshlutum gerir ekki meiri kröfur til starfsfólksins um menntun, hvaða forsendur og hvaða hvati er þá á þeim stöðum til þess að menn leggi eitthvað á sig til þess að afla sér menntunar og nýti sér þau tækifæri sem fyrir hendi eru? Þetta er atriði sem mér finnst að við getum ekki litið fram hjá og er atriði sem þarf að ræða hér eins og annars staðar og velta því fyrir sér hvort kröfurnar sem þessi undirstöðuatvinnugrein gerir til menntunar starfsmanna sinna séu nægilega miklar. Og ef þær kröfur aukast og menn vilja gera auknar kröfur til starfsfólksins þá finnst mér að það eigi að nýta þessa tækni, m.a. til þess að auðvelda fyrirtækjunum að fá menntað fólk og skapa því menntaða fólki það umhverfi að það geti endurmenntað sig. Því að staðreyndin er einnig, hvernig sem menn skoða tölur, að þeir sem leggja mesta áherslu á endurmenntun eru best menntaða fólkið. Það er háskólamenntað fólk sem leggur mest upp úr því að halda við sinni menntun þannig að það þarf að skapa ákveðið umhverfi á hverjum stað sem hvetur til þess að menn hafi áhuga á að nýta sér það sem í boði er og þá sérstaklega á sviði háskólamenntunar. Þetta finnst mér mál sem menn verða að velta fyrir sér þegar þeir ræða um þá ágætu hugmynd sem hér hefur verið kynnt og hvernig við getum best staðið að því að skapa þær aðstæður sem víðast í landinu að menn sækist eftir sem bestri menntun og auðveldað mönnum að gera það.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. flm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir þetta mjög svo athyglisverða mál. Ég tel þetta bæði raunsæja tillögu og mjög athyglisverða. Við erum greinilega alveg sammála því, herra forseti, ég og flm. að við getum auðvitað ekki haft endalaust marga háskóla á landinu og margir spáðu því að það væri ekki einu sinni pláss fyrir Háskólann á Akureyri þegar hann hóf starfsemi sína. Ég held að hann hafi nú sannað að það var full þörf fyrir þá stofnun og ég er alveg sannfærð um að sú hugmynd sem hér er sett fram mun geta orðið mjög mikil lyftistöng fyrir menntamál á Austurlandi og án þess að til komi mjög mikill kostnaður. Með þeim fjarskiptamöguleikum sem nú eru tel ég að það geti orðið veruleg bót að þessari stofnun, upplýsinga- og fræðslumiðstöð háskólastigsins á Austurlandi. Ég vil taka undir með hæstv. menntmrh. að það sé þörf á því að fá fram frv. til laga um háskólastigið í heild þannig að þessi mál verði skipulögð með heildstæðum hætti. En ég tel að bæði fjarnámið í Kennaraháskólanum sem hefur náð til kennaramenntunar um allt land svo og nýjustu fréttir af mastersnámi í hjúkrunarfræði erlendis frá Háskólanum á Akureyri sýni að við getum gert mjög margt núna með fjarskiptatækninni. Og ég tel að það sé mjög mikilvægt að menntamálin þróist í nánum tengslum við atvinnulífið á hverjum stað. Þó að e.t.v. sé rétt að ekki séu gerðar miklar menntunarkröfur í atvinnulífinu á Austfjörðum, getur vel verið að það sé vegna þess að menntunin er ekki til staðar. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að það verði látið reyna á það að efla og treysta menntun fólks sem þar starfar og það mun vafalaust líka eiga sinn þátt í því að fólk verður ánægðara á svæðinu og flyst ekki eins í burtu. Ég vil því fagna þessu máli og mun taka því vel þegar það kemur til menntmn. og mun sjá til þess að það fái vandaða umfjöllun og vona svo sannarlega að það nái fram að ganga ef ekki leynast einhverjir duldir gallar á því sem ég sé ekki í fljótu bragði. En ég vil þó ítreka að það hefur verið niðurskurður til menntamála hér á undanförnum árum. Háskóli Íslands hefur verið sveltur og ég mundi ekki verða því fylgjandi að þetta mál yrði til að skera niður fjármagn til Háskóla Íslands eins og því miður var með Háskólann á Akureyri, þar hefði auðvitað átt að koma til viðbótarfjármagn. Því miður hafa þessar stofnanir verið að bítast um fjármagn sem hefur komið verulega niður á Háskóla Íslands að mínu mati. Ég tel að nú sé mikilvægt að leggja aukið fé í menntamálin, að allt landið og miðin jafnvel líka --- maður heyrir jú um togarasjómenn sem núna stunda nám --- sé tengt inn í samhæft net. Þess vegna tel ég jafnvel að þessi hugmynd geti eins vel átt við á Vestfjörðum eða í öðrum landshlutum. Ég veit vel að á Austurlandi hefur verið mjög kröftugt starfsfólk í tengslum við kennaramenntunina sem reyndar er nafngreint í tillögunni sumt hvert. Þess vegna er þessi tillaga fullrar athygli verð og ég er enn þá bjartsýnni við að heyra góðar undirtektir menntmrh. Ég vona svo sannarlega að þetta verði til þess að frekara átak verði gert á háskólastiginu en verði ekki til þess að draga enn frekar úr fjárframlögum til Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri.

Virðulegur forseti. Ég þakka umræðuna sem hér hefur orðið um þessa tillögu. Ég þakka hæstv. menntmrh. og hv. 19. þm. Reykv. fyrir þeirra innlegg í þessa umræðu. Mér þykir mjög gott að heyra að hæstv. ráðherra leggur þessari hugmynd gott lið þegar málið kemur hér á dagskrá, átti raunar ekki von á öðru. Mér fannst ýmislegt af því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra réttmætt og athyglisvert og fagna því að væntanleg er löggjöf um háskólastigið. Ég hef raunar lengi litið svo til að mikil þörf væri á slíkri löggjöf. Ég hef nú síðari ár ekki verið í menntmn. þingsins, sem ég átti sæti í með núverandi hæstv. menntmrh. um skeið, þar sem m.a. var fjallað um Háskólann á Akureyri og eflingu hans svo það sé nú nefnt hér. Ég ítreka það sjónarmið sem ég kom með vegna þess að menn eru að velta fyrir sér kostnaði, sem eðlilegt er þegar svona mál koma upp, að ég held að þetta þurfi ekki að kosta stórfé til að gera verulegt gagn. Hæstv. ráðherra vék að því að ekki ætti að þurfa að vera um að ræða fjárfestingar í steinsteypu í miklum mæli í kringum hugmyndir af þessu tagi. Það er mér ekki í huga. Þetta er ekki skólastofnun sem hér er verið að hugsa til. Framkvæmdin getur farið fram á stöðum og stofnunum og í húsnæði sem fyrir er. Þetta er aðallega sem tengi- og skipulagningarmiðstöð. Ég held hins vegar að það þurfi að vera þarna kraftar til þess að gera þetta að veruleika, hversu margir vil ég ekki leggja neitt mat á. Ég held að þeir þurfi ekki að vera margir, a.m.k. ekki í upphafi og vafalaust ekki eftir því sem menn og stofnanir búa betur af þeim fjarskiptabúnaði sem tæknin nú veitir okkur aðgang að. Svoleiðis að mér finnst að hugsunin í kringum þetta falli mjög saman, eins og undirtektir voru hjá þeim báðum, hæstv. ráðherra og hv. 19. þm. Reykv., sem hér töluðu. Mér þótti athyglisvert það sem hæstv. ráðherra nefndi í sambandi við atvinnulífið á Austurlandi og almennt úti um byggðir landsins þar sem sjávarútvegur er undirstaða. Ég er þeirrar skoðunar að vöntun á menntun hjá þeim aðilum sem að sjávarútvegi koma og þróun hans sé veruleg hindrun í vegi þeirrar þróunar sem þarf að verða til að auka verðmæti okkar ágæta sjávarafla verulega og auka bæði sjálfsvitund og metnað þeirra sem starfa í greininni og að það sé eitt það allra brýnasta hér. Við þurfum á því að halda að þessar afurðir þróist og verði nær neytendastiginu heldur en tekist hefur. Ég hef oft vísað til þess --- er reyndar enginn höfundur að því --- hvað tekist hefur í mjólkuriðnaði landsmanna, úrvinnsluiðnaði með ostagerð sem ágætt dæmi. En þar er að verki fólk sem býr yfir þekkingu og hefur notið þjálfunar, sumpart erlendis, og hefur síðan gert að verkuleika drauma sem, ég efast um að Nóbelsskáldið okkar, Halldór Laxnes, sem skrifaði ágætar greinar milli stríðsáranna, mig minnir um frumstæði íslenskrar landbúnaðarframleiðslu og alveg sérstaklega ostagerðar, hefði tæpast dreymt um að hægt væri að ná þessum árangri á meðan hann enn lifði. En þetta tel ég að sé í rauninni ástæða til að gefa gaum að. Það eru engin örlög Íslendinga að vera í frumvinnslu og komast ekki meira úr sporum í úrvinnslu okkar sjávarafla og hráefnis á því sviði. Auðvitað á þetta við almennt og í víðara samhengi. Tölurnar sem hæstv. ráðherra nefndi eru vissulega sláandi og til umhugsunar. Vegna þess að hæstv. ráðherra kom að almenningsbókasöfnum í þessu sambandi vil ég leyfa mér, þótt ég setti mig ekki sérstaklega inn í það frv. sem hér var mælt fyrir áður og tók ekki þátt í umræðu um það, að taka undir þá hugsun, sem var ítrekuð í tengslum við möguleikana á að byggja upp almenningssöfnin og vel að merkja auðvitað í annarri og fjölbreyttari mynd heldur en við höfum tengt við bókasöfn fram að þessu, sem eru þegar farin að þróast í þá átt að búa yfir tækni af öðrum toga, að þarna eru miklir möguleikar. Ég fékk eiginlega sýn til þessara mála fyrir allnokkru síðan. Árið 1973 heimilaði menntmrn. þeim sem hér talar og tveimur arkitektum að fara í eins konar námsferð eða leiðangur til Bandaríkja Norður-Ameríku til að kynna sér uppbyggingu skóla þar. Ástæðan var Menntaskólinn á Egilsstöðum. Ég var settur til að leiða byggingarnefnd hans á þessu nefnda ári og starfaði að því þangað til ég kom inn á Alþingi. Sá heimur sem opnaðist manni við að fara á milli skóla, ekki bara háskóla, en raunar háskóla, framhaldsskóla og grunnskóla í Massachusetts-fylki í Bandaríkjunum. Það var nýr heimur sem vísaði í þá hluti sem hér eru að komast aðeins úr sporunum. Þetta varð til þess að hugmyndir voru lagðar fram í umræddri nefnd. Við gáfum reyndar út skýrslu um þessa ferð, og mundi hæstv. menntmrh. segja að það hafi ekki verið sú fyrsta eða eina sem fram hafi komið frá undirrituðum, þar sem þessir hlutir voru raktir. Síðan voru mótaðar tillögur um að það yrði reynt að koma upp svona gagnasafni, tengdu Menntaskólanum á Egilsstöðum, ekki aðeins bókasafni skólans heldur gagnasafni með allri þeirri tækni sem unnt væri að ná til og tengja almenningsbókasafn héraðsins þessu og opna þar með skólann fyrir almenningi sem ætti erindi á gagnasafn eða bókasafn, opna þannig skólann og sýn til hans og draga niður þá múra sem oft eru á milli almennings og skólastofnana. Þetta var samþykkt innan nefndarinnar en einnig af stjórn héraðsbókasafns á svæðinu sem var viljugt til þess arna. En því miður stirðnuðu þessar hugmyndir eða gufuðu upp framkvæmdalega séð þegar til kastanna kom, ég var reyndar kominn þá til annarra verka. En þetta er hugsun sem ég held að ætti heima sem víðast enda vikið að því beint í því 4. gr. frv. sem hæstv. ráðherra nefndi, um heimild til að, svo ég leyfi mér að nefna það í tengslum við þetta mál, stofna til samningsbundins rekstrar- og þjónustusamstarfs milli almenningsbókasafns og bókasafns við skóla, framhaldsskóla eða á háskólastigi þar sem slík tilhögun telst henta vegna sérstakra aðstæðna. Við erum á réttri leið hér, sýnist mér, í þessum hugmyndum og það er rétt sem hv. 19. þm. Reykv. sagði að fjármagnið er af allt of skornum skammti. Manni finnst þegar verið er að velta fyrir sér stóru tölunum í sambandi við þau mál, m.a. sem voru til umræðu fyrr á þessum fundi, að það mætti skoða betur aðra þróunarkosti en þá sem mest fjármagn er ætlað að streyma til á næstu árum og hvort þar er ekki nokkuð að sækja, sem sagt aukna menntun þjóðarinnar sem undirstöðu fyrir atvinnustarfsemi og náttúrlega velferð almennt í landinu því ekkert er betra neinum manni heldur en það að víkka sjónhring sinn, hvort sem það er með sjálfsnámi eða með námi sem tengist skólastofnunum af hvaða tagi sem er. Þarna þurfum við í rauninni að bæta stöðu okkar mjög verulega. Það er verið að minna okkur á þetta með alls konar samanburði og ekki ætla ég að draga það í efa að margt sé réttmætt sem kemur út úr slíkum athugunum. En það er þó grundvallarskilningurinn sem mestu skiptir í þessum efnum, að menn virkilega finni þörfina og hafi metnað til að rækta eigin garð á þessu sviði og dýpka þar með og plægja akurinn fyrir íslenskri menningu sem er það sem mestu skiptir að fái haldið hér velli og fái dafnað og þróast með öðrum og öflugri hætti en nú er í þessum ólgusjó fjölþjóðamenningar sem upptekur fólk. Ekki ætla ég að hafa á móti þeim tengslum út af fyrir sig en þau verða aldrei dýrmæt og menn nýta þau aldrei til hlítar nema þeir standi sæmilega traustum fótum í eigin þjóðmenningu.