Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Frv. þetta gerir ekki mikla breyting á núgildandi Landsbankalögum, og þarf jeg ekki að fara mörgum orðum um það því að í nefndarálitinu er gerð grein fyrir þeim og sömuleiðis afstöðu nefndarinnar til þeirra. Fyrsta brtt. nefndarinnar er sú, að í 4. gr. frv. falli burt orðin: „við sparisjóðsdeild“. Í þeirri grein er bankastjórninni heimilað að skipa sjerstakan gjaldkera við sparisjóðsdeild bankans. En nú hefir bankastjórnin óskað að fá þessu breytt þannig, að annar fjehirðirinn annist innborganir, en hinn útborganir. Nefndin sá ekki ástæðu til að hafa á móti þessari beiðni bankastjóranna, og hefir því borið fram þessa brtt. Annað nýmæli er það í þessari grein, að bankastjórn megi veita einum af starfsmönnum bankans umboð til að rita undir skuldbindingar í fjarveru tveggja bankastjóra. Nefndin telur ekki ástæðu til að leggja á móti þessu. Það hefir áður komið fyrir, að setja hefir orðið bankastjóra til þess eins, að skrifa undir slíkar skuldbindingar. Hjer er því í raun rjettri ekki um annað að ræða en formsatriði. Þá er í 5. gr. frv. talað um laun bankastjóra, bókara og fjehirðis, og mun það vera aðaltilgangur frv. að bæta þau. Tveir af nefndarmönnum hafa skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara um það atriði; mun annar þeirra telja launin sett of lág, en hinn of há. Að öðru leyti geri jeg ráð fyrir að þeir muni hvor um sig gera grein fyrir atkvæði sínu og ágreiningi. Aðalbreyting nefndarinnar er við 8. gr. Í stjórnarfrv. er gert ráð fyrir, að stofnaður sje eftirlaunasjóður handa starfsmönnum bankans, ekkjum þeirra og ómegð, og að lagt sje í sjóð þennan 3% af ársarði bankans, þangað til sjóðurinn nemi 200000 krónum. Nefndinni þótti hjer of langt farið, þar sem í lífeyrisfrv. stjórnarinnar er ætlast til, að eigi sjeu lagðar nema 50000 kr. úr ríkissjóði í lífeyrissjóð handa öllum starfsmönnum ríkisins, þeim er laun eiga að taka eftir launalögum. Leggur nefndin því til, að upphæðin sje færð mjög mikið niður og að greiddar sjeu eitt skifti fyrir öll 25000 kr. í sjóðinn: er þetta tillag þó tiltölulega mun ríflegra en það, sem ríkissjóður leggur fram í lífeyrissjóð handa sínum starfsmönnum. Í sambandi við þetta stendur önnur brtt. nefndarinnar, sú að allir sem fá fasta atvinnu við bankana eftir að lög þessi öðlast gildi, skuli skyldir að greiða í eftirlaunasjóðinn 3% af árslaunum sínum, gegn því að fá rjett til að öðlast styrk úr honum, og að sama rjett öðlist þeir, sem eru starfsmenn bankans þegar lögin ganga í gildi, ef þeir greiða gjald þetta frá þeim tíma. Þessi skyldukvöð er samkvæm kvöð þeirri, sem ætlast er til að hvíli á embættismönnum ríkisins, að sjá sjer fyrir ellistyrk. Nefndin sá þó ekki fært að ákveða árgjaldið í eftirlaunasjóðin hærra en 3% af launaupphæðinni. Henni þótti 5% eins og embættismönnum er gert að greiða, helst til hátt, þegar þess er gætt, að ýmsir sem í þjónustu bankanna ganga, eru ungir menn með lágum byrjunarlaunum. Um starfsmenn bankans, þá sem eru þegar lögin öðlast gildi, er það að segja, að þeim er gefinn kostur á að greiða gjald í eftirlaunasjóðinn og öðlast þá jafnframt eftirlaunarjett. Lengra er ekki farið hjer, því það mundi hafa þótt nokkuð harðdrægt að skylda þá til að taka þessa kvöð upp á sig. Við 9. gr. ber nefndin fram þá brtt., að lögin skuli öðlast gildi 1. jan. 1920. Þykir henni eðlilegast, að svo sje. Enn fremur þykir nefndinni rjettast, að burt sjeu feldar nokkrar lagatilvitnanir, sem í frv. standa, því þar er að ræða um lög, sem þegar eru fallin úr gildi, og þarf því ekki að upphefja þau að nýju.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg skal ekki tefja hv. deild með langri framsögu um frv. og brtt., því að fyrir flestum brtt. nefndarinnar er gerð grein í nál., og þarf nefndin því litlu við að bæta. Að minsta kosti mun jeg láta hjá líða að bæta miklu við, nema jeg heyri andmæli frá hv. þgdm. eða þeir óski sjerstaklega skýringar á einhverju atriði. Skal jeg fyrst geta þess, að verði þessar brtt. nefndarinnar samþyktar, valda þær um 70 þús. kr. útgjaldaauka. Aftur hefir nefndin borið fram eina brtt., sem minkar útgjöldin um 30 þús. kr., svo að það er að eins 40 þús. króna útgjaldaauki, sem brtt. nefndarinnar valda, verði þær samþyktar. En þess er að gæta, að þó að þessi brtt. lækki um 30 þús. kr. útgjöld fjáraukalaganna, þá er ekki svo að skilja, að ríkissjóður losist við að greiða þessa upphæð. Það er brúin á Norðurá, sem ekki er hægt að gera á yfirstandandi ári, en nefndin ætlast til að verði tekin upp í fjárlög 1920–21. Aftur er þess að geta, að þótt brtt. þessar sýnist valda útgjaldaauka, þá er fæst af þessu nýjar upphæðir. Flestar eru bygðar á samþyktum undanfarandi þinga annaðhvort beinar endurveitingar eða eftirábreytingar um verk, sem þingið hefir samþykt að framkvæma t. d. vitarnir, sem ákveðnir voru í fjárlögum 1916–17. Það eru því í raun og veru að eins ca. 10 þús. kr., sem getur talist nýtt. Skal jeg þá snúa mjer að þeim brtt. nefndarinnar, sem þörf er að tala frekar um. Er þá fyrst 3. brtt., af því að þar er verið að gera það, sem er alveg nýtt, að veita fje til að kaupa malarflutningabifreið. Vegamálastjóri hefir skýrt frá því, að hann hafi lengi langað til að reyna önnur flutningatæki til að flytja slitlag (ofaníburð) en tvíhjóla kerrur. Vill hann sjerstaklega reyna það nú, þegar alt er dýrara en áður, hestleiga t. d. fimmfaldast og kaup verkamanna þrefaldast. Víða hagar þannig til, að erfitt er að ná í slitlag, nema með löngu millibili, og þarf að flytja langar leiðir. Það eru ekki tilgreind dæmi í nál., en vegamálastjóri hefir nefnt sem dæmi kafla á Flóaveginum, þar sem flytja þarf slitlag 18 km. leið. Upphaflega var talað um, að landssjóður gæti, án þess að kaupa bifreið, fengið lánaða bifreið til reynslu frá umboðsmönnum „Overland“ eða „Ford“. en þegar til kom, var það ekki hægt. Önnur verksmiðjan flutti þá ekkert hingað, en hin var við búin að selja, er til hennar var komið. Var því annaðhvort að hrökkva eða stökkva, kaupa þetta flutningatæki eða ekkert yrði úr tilrauninni. Jeg skal líka geta þess viðvíkjandi þessu flutningatæki, að á því er sjerstakur útbúnaður, svo að vjelin sjálf hvolfi úr vagninum. Vegamálastjóri átti líka tal við vegamálastjórnina í New-York, og höfðu þessi tæki reynst þar vel. Nefndinni finst, að athuguðum öllum málavöxtum, sjálfsagt að gera þessa tilraun, ekki síst þar sem nú eru þeir tímar, að það er um að gera að finna önnur tæki eða öfl, til þess að spara hið dýra og torfengna mannsafl. Enn fremur gerir vegamálastjóri ráð fyrir því, að hvort sem nú verði ráðist í miklar nýjar vegagerðir eða ekki þá sje fyrir því sjeð, að þetta flutningatæki hafi nóg að gera, svo sem að flytja olíu til skurðgröfunnar í Skeiðaáveitunni, brúarefni og yfirleitt allskonar flutninga. Býst jeg því við, að hv. deild taki þessari brtt. tveim höndum og telji þetta hinn mesta búhnykk, ef svo fer, sem ráð er fyrir gert. Er sjálfsagt ef þetta reynist vel og sparar bæði vinnukraft og fje, að þetta verði fyrsta áhaldið, en ekki síðasta, af slíku tægi. Þá skal jeg minnast á athugasemdina við 6. lið, um Hvanneyrarskólann. Eins og háttv. þingdm. hafa sjeð, er í fjáraukalagafrv. stjórnarinnar till. um 60 þús. kr. fjárveitingu til þess að byggja nýtt íbúðarhús á Hvanneyri, í stað þess er brann. Nú lágu fyrir nefndinni ýms skjöl viðvíkjandi kostnaðinum og áætlun um hann og auk þess átti nefndin tal við skólastjórann. Eftir þessari áætlun að dæma er kostnaðurinn við fyrirhugaða byggingu rúm 185 þús. kr. Auk þess er þar svo gert ráð fyrir rafstöð, og bætast þá við 17 þús. kr. Verður þá alt saman rúm 200 þús. kr. Nú þótti nefndinni það ekki koma nógu glögt fram í frv. stjórnarinnar, hvort tilætlun hennar hefði verið sú, að 60 þús. kr. væri nóg til íbúðarhússins. Og er þessar upphæðir voru svo sundurleitar, sá nefndin sjer ekki fært að afgreiða málið frá sjer, en afgreiddi það til stjórnarinnar aftur, til þess að fá frá henni upplýsingar og rökstuddar tillögur um málið. Þess vegna lætur nefndin upphæðina standa í frv., en þar með er ekki sagt af nefndinni, hvort hún gerir frekari athugasemdir eða tillögur til næstu umr. Jeg geri annars ráð fyrir, að stjórnin gefi einhverjar skýringar nú, því mjög langt er síðan þetta fór til stjórnarinnar frá fjárveitinganefndinni. Jeg vil að eins geta þess um brtt. 7 b, að til þess er ekki ætlast, þótt í brtt. standi 750 kr. til skólans á Núpi í Dýrafirði, að það sje ný fjárveiting, heldur ætlast nefndin til, að skólinn fái fullan ársstyrk þann, sem í fjárlögunum stendur, þótt hann hafi ekki getað starfað nema síðari hluta vetrar. Nefndinni þótti rjettara að setja þetta þarna í tölum en að taka það að eins fram í athugasemdum sínum, enda þótt það hafi oft við gengist og stjórnin látið sjer það nægja. Þá skal jeg geta einnar brtt., sem ekki er gerð grein fyrir í nál., en það er styrkaukinn til Stefáns Eiríkssonar trjeskera. Hann sendi þinginu erindi, þar sem hann fór fram á aukinn styrk þann, sem honum er veittur til kenslu í trjeskurði. Eins og kunnugt er, hefir hann haft 1000 kr. árlega í mörg ár. Geta allir skilið, að kostnaður við kenslu þessa hafi mjög vaxið í dýrtíðinni, bæði til ljósa, hita og húsnæðis, svo að eðlilegt sje, að hann fari fram á uppbót. Nefndin verður að telja manninn alls góðs maklegan, og leggur til, að honum sje veitt 500 króna viðbót, og verður það að teljast sanngjörn og hógvær krafa. Hann hefir kent 24 eða 25 mönnum trjeskurð síðustu árin, og hlýtur það að valda allmiklum tilkostnaði fyrir hann í þeim greinum er jeg nefndi. Jeg ætla nú ekki að svo komnu að fara fleiri orðum um brtt. nefndarinnar, en vil taka það fram, að svo framarlega sem einhverjum háttv. þingdm. nægja ekki skýringar mínar á einstökum atriðum, þá vona jeg, að þeir láti til sín heyra. Jeg skal geta þess, að það voru fleiri erindi, sem lágu fyrir nefndinni, þar á meðal eitt, sem hún hefir leyft sjer að vísa til stjórnarinnar. Gerði hún ráð fyrir brtt. frá stjórninni um það atriði og hefir þess vegna ekki gert hana. Það er uppbót á samningsvinnu við skurðgröft í Miklavatnsmýri. Jeg get þess þeim þingmönnum til athugunar, sem áhuga hafa á því máli, svo að þeir viti, að nefndin hefir athugað það, en stjórnin lofað framkvæmdunum. Þá skal jeg með nokkrum orðum minnast strax á brtt. frá ýmsum háttv.þm., þótt þeir hafi ekki gert grein fyrir þeim. Er þá fyrst brtt. á þgskj. 200, frá háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), sem fer fram á 12,000 kr. til sjúkrahússbyggingar á Hvammstanga. Nefndin vill mæla með þessari brtt., það er að segja ef þessar 12,000 kr. eru allur styrkurinn, sem veittur verður til þessa. Samkvæmt venju hefir styrkurinn verið miðaður við íbúatölu, þannig, að styrkurinn sje ekki hærri en 3000 kr. á hverja 1000 íbúa. Nú eru hjeraðsbúar að eins 2000, og gætu því ekki samkvæmt fjárlögunum fengið nema 6000 kr. En nefndin telur rjett að veita nú 6000 kr. viðbótarstyrk, þar sem þetta hús er svo dýrt, og auk þess hafa þeir bygt læknisbústað í sambandi við sjúkrahúsið. Þá er brtt. á þgskj. 208, frá háttv.þm. Borgf. (P. O.). Nefndin telur hana í samræmi við 1. brtt. sína og er henni því meðmælt. Um brtt. á þgskj. 209 er það að segja, að óskum um fjárveitingar til samgangna á sjó hefir nefndin altaf vísað til háttv. samgöngumálanefndar. Hefir svo samgöngumálanefndin gert sínar till. og borið þær síðan undir fjárveitinganefndina. Nú hefir að eins fyrri brtt. á þgskj. 209 verið borin undir nefndina, en ekki hin síðari. Get jeg því ekki sagt um afstöðu nefndarinnar til hennar, en hún er hinni fyrri meðmælt. Þá er brtt. um styrk til læknisvitjunar handa Grímseyingum, frá háttv.þm. Eyf. (St. St. og E. Árna.). Nefndin getur fallist á, að þessi málaleitun Grímseyinga sje sanngjörn, miðuð við aðrar sveitir. En henni þykir tillaga háttv.þm. of há, sjerstaklega borið saman við kostnað þann, sem erindi það er fyrir nefndinni lá, bar með sjer að þeir hefðu haft. Hallast nefndin að því, að veittar sjeu 300 kr. hvort ár eða 600 kr. á fjárhagstímabilinu. Vona jeg, að háttv.þm. uni við þessa brtt. nefndarinnar sem hún hefir flutt á þgskj. 210. Brtt. á þgskj. 207 kemur nefndinni alveg að óvörum. Er hún alls ekki búin að athuga þetta mál, vegna þess, að ekkert plagg eða nokkuð þess háttar hefir komið fram um þetta eða verið lagt fyrir nefndina. Nefndin furðar sig á, að þetta skuli vera komið fram. Ekkert hefir heldur komið frá stjórninni. Skal jeg að svo komnu ekki tefja hv. deild með frekari málalengingum. Jeg vil að eins skjóta því til hæstv. stjórnar viðvíkjandi einni athugasemd hennar, er ekki kemur brtt. við, og er um borgun til yfirfiskimatsmannsins, að nefndin árjettar enn það, sem í nál. stendur, að þessa upphæð beri að innheimta aftur hjá fiskikaupmönnunum. Jeg vildi að eins taka þetta fram til frekari árjettingar, svo að stjórnin geri nauðsynlegar ráðstafanir í því efni.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Í tilefni af fjárupphæð til að endurreisa skólahúsið á Hvanneyri skrifuðu fjárveitinganefndirnar stjórninni. Stjórnin gat ekki sint málinu fyr en á morgun, að það var til umræðu á fundi ráðuneytisins, og kom stjórnin sjer þar saman um að óska samtals við fjárveitinganefnd. Vona jeg að þetta viðtal geti átt sjer stað sem fyrst til nánari skýringa og tefjist því málið ekki til skaða. Brtt. á þgskj. 209 býst jeg við að stjórnin geti gengið inn á, og um brtt. á þgskj. 207 er það að segja, að mjer fyrir mitt leyti finst sanngjarnt, að ívilnun sú sje veitt, sem þar er farið fram á, en jafnframt sjálfsagt að athuga þetta nánar.

Björn R. Stefánsson Það er viðvíkjandi brtt. á þgskj. 209, að jeg vildi segja fáein orð. Hvað fyrra lið hennar snertir, þá hefir hann legið fyrir fjárveitinganefnd og hún samþ. hann. En síðari liðurinn lá fyrst fyrir í gærkvöldi hjá samgöngumálanefnd og hefir því ekki komið fram fyrir fjárveitinganefnd. Það hefir lengi staðið 400 kr. styrkur til vjelbátsferða um Hvalfjörð í fjárlögunum, en hefir ekki verið hækkaður á seinustu árum, eins og aðrir samskonar styrkir Hann hefir því hvergi nærri verið fullnægjandi, og t. d. í fyrra dugði hann að eins í tveggja mánaða tíma. En af því að þörfin var brýn áfram til slíkra ferða, sáu hlutaðeigendur sjer ekki annað fært en að gera samning við vjelbátseigendur og lögðu sjálfir fram fje á móti því, sem veitt var úr landssjóðnum. Þörfin fyrir þessar ferðir eykst stöðugt, því að verslanir eru nú risnar upp sitt hvoru megin fjarðarins, svo margir, sem áður sóttu í Borgarnes og Akranes, sækja nú þangað. Svo hefir það oft komið fyrir, að menn hafa mist af því að koma vörum sínum til útflutnings og sölu hjer í Reykjavík á rjettum tíma, vegna flutningavandræðanna. Jeg tel því sjálfsagt að veita þennan viðbótarstyrk. Um fyrra lið brtt. skal jeg taka fram að í fjárlögunum var Breiðafjarðarbátnum ætlaðar 18.000 kr. á ári, og hafði stjórnin gert samning við eigendur vjelskipsins „Svanur“ að halda uppi ferðunum gegn því, að allur styrkurinn gengi til þess skips. En svo bilaði „Svanur“, og varð þá að fá annan bát, sem fekst ekki nema gegn 1000 kr. borgun fyrir ferðina. Stjórnin hafði nú enga fjárveitingu við höndina til bátsins utan þessar 18000 kr., og tók því 1000 krónur frá „Svan“, sem naumast var sanngjarnt, vegna þess, að báturinn var bilaður, og þetta var ekki á þeim tíma, sem „Svanur“ var skuldbundinn til að ganga samkvæmt samningnum. Jeg tel því fulla sanngirni, ef ekki skyldu þingsins, að veita þennan 1000 kr. viðbótarstyrk til ferðanna á Breiðafirði síðastliðið ár.

Forsætisráðherra (J. M ): Jeg vil taka það fram, að jeg skildi háttv.frsm. (M. P.) þannig, að hálfan styrk, eða 750 kr., ætti ungmennaskólinn á Núpi að fá þetta ár, þó að hann væri ekki starfræktur í vetur. Mjer finst þetta líka sanngjarnt og rjett, en vildi að það kæmi skýrt fram í frv. Annað atriði vildi jeg minnast á út af 13. gr. Yfirfiskimatsmaðurinn í Reykjavík talaði um það við mig á sínum tíma, að hann vildi fá borgun hjá fiskkaupmönnum fyrir aukið starf, vegna mats á óverkuðum fiski er kaupmenn eða útgerðarmenn kaupa. Tók jeg það þá fram við hann, að jeg teldi ekki rjett að yfirfiskimatsmaður tæki nokkra borgun hjá útgerðarmönnum, því að hann eigi að vera alveg óháður þeim, er fiskinn flytja út, auk þess sem slíkt gæti orðið til að draga úr því trausti sem nauðsynlegt er að hann njóti, sjerstaklega erlendis. Sagðist jeg eindregið vilja vara hann við því að taka nokkra slíka aukaborgun heldur snúa sjer þá til stjórnarinnar, og mundi hún þá leggja það til við þingið, að honum verði veitt uppbót. eins og jeg tel sjálfsagt, því það er víst ómælt, hvað landið hefir grætt bæði beinlínis og óbeinlínis á þessum manni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil þakka háttv. fjárveitinganefnd fyrir góðar undirtektir við fjáraukalögin, því að breytingarnar sem hún hefir gert á þeim eru ekki miklar. Fjárframlögin hefir hún hækkað um 70.000 krónur en lækkað á öðrum liðum um 30.000, svo að hækkunin nemur ca. 40,000 krónum en lækkunina 30 þúsundir, á þessu frv. á að færa inn á fjárlögin svo að raunverulega sparast ekkert við þessa hækkun. Við brtt. hefi jeg lítið að athuga. Að eins vil jeg minnast lítillega á síðustu brtt. Bæjarstjórnin samþykti í vetur að taka lán til rafveitu, alt að 2 miljónum. Danskir bankar settu sem skilyrði fyrir lánveitingu til fyrirtækisins að landsstjórnin tæki ábyrgð á láninu, en þar sem tilboðið var bundið við 1. janúar. varð að gefa svar fyrir þann tíma. Enginn tími vanst til þess fyrir stjórnina að láta rannsaka fyrirtækið að nýju, enda varð að byggja á því að bæjarstjórn höfuðstaðarins legði ekki út í málið án nákvæmrar íhugunar. Þar sem sýnilegt var, að fjárhætta var engin fyrir landssjóð að takast þessa ábyrgð á hendur en hinsvegar líklegt að það spilti lánstrausti landsins, ef neitað væri um ábyrgð fyrir sjálfan höfuðstaðinn. þá afrjeð landsstjórnin að takast þessa ábyrgð á hendur upp á væntanlegt samþykki þingsins.

Sigurður Sigurðsson Jeg skal leyfa mjer að gera grein fyrir brtt. á þgskj. 207 og hvers vegna hún kom ekki fram fyr en þetta og þar af leiðandi lá ekki fyrir fjárveitinganefnd til athugunar. Mig furðar því ekkert á, þótt hv.frsm. (M. P.) komi till. undarlega fyrir sjónir, er hún kemur þannig fram á síðustu stund. En það kom til af því, að jeg var altaf að vonast eftir skilríkjum frá hlutaðeigendum um flutningskostnað o. fl. Í öðru lagi skal jeg geta þess, að málið hafði í sumar verið borið undir stjórnina, þótt sú málaleitan muni hafa fremur verið munnleg en skrifleg. En jeg veit um fjóra nafnkenda menn, sem töluðu við ráðherrana um það, og töldu sig hafa fengið góðar undirtektir. Enda lýsti atvinnumálaráðh. (S. J.) því yfir áðan, að hann áliti þessa málaleitun sanngjarna. Jeg hefi líka minst á þetta við forsætisráðherra, og fanst mjer hann vera málinu meðmæltur. Ástæðurnar fyrir þessari málaleitun eru þær, að meiri hlutanum af fóðursíld þeirri, sem Árnesingar og Rangæingar höfðu pantað síðastl. haust, og flutt var að norðan með landssjóðsskipinu „Willemoes“. varð ekki, eins og til stóð, skipað upp á Eyrarbakka og Stokkseyri sökum veðurs og brims, heldur varð að fara með síldartunnurnar til Reykjavíkur og skipa þeim þar upp. Síðan varð að fá vjelbáta til að flytja þær austur, og varð sá flutningur kostnaðarsamur. Kaupfjelögin austan fjalls önnuðust um flutninginn á fóðursíldinni og urðu að leigja mótorbáta til þess. Kostnaðurinn við þetta varð afarmikill eða 7 kr. á hverja tunnu. Ef jeg man rjett, var tala tunnanna eitthvað um 2000. Aukakostnaður þessi við flutninginn á fóðursíldinni hjeðan og austur hefir því orðið ca. 14.000 krónur. Hins vegar fóru fyrnefndir menn aldrei lengra í málaleitun sinni við stjórnina en það, að fá að eins helmingsívilnun á flutningskostnaðinum, en ráðherrarnir munu aldrei hafa gefið vilyrði fyrir meiri ívilnun en 2 kr. á tunnuna. Og till. mín er líka miðuð við það. Jeg tel því till. mjög sanngjarna og vona að hv. fjárveitinganefnd sjái það og mæli með henni, þegar hún hefir kynt sjer málið og ekki síst vegna þess, að sumir ráðherrarnir hafa gefið góðar vonir um, að þeir mundu greiða fyrir þessu máli. Jeg held líka, að dæmi sjeu til, að önnur hjeruð hafi fengið svipaða ívilnun, t. d. Borgfirðingar. Að síðustu vil jeg fara fram á það við hæstv. forseta, að geymt verði að greiða atkv. um till. til 3. umr., þar sem hv. fjárveitinganefnd hefir enn ekki átt kost á að kynna sjer allar ástæður.

Forsætisráðherra (J. M.) Hv. 1. þm. Árn. (S. S). sagði, að ráðherrarnir hefðu lofast til að greiða fyrir því að styrkur til síldarflutningsins austur yrði veittur. Það er of mikið sagt, að minsta kosti hvað þá alla snertir. Það er satt, að það var talað um málið við mig og mjer sagt um leið, að búið væri að tala við hina, og sagði jeg þá þetta því jeg man hvernig orðin fjellu: „Ef hinir ráðherrarnir hafa lofað samþykki sínu, þá verð jeg ekki meinsmaður málsins.“ Annað og meira sagði jeg ekki. Að öðru leyti get jeg búist við, að hv. fjárveitinganefnd geti komist að þeirri niðurstöðu. við nánari athugun, að málaleitunin sje ekki ósanngjörn.

Þórarinn Jónsson Jeg get verið þakklátur háttv. fjárveitinganefnd fyrir undirtektir hennar við brtt. á þgskj. 200, enda er þar um fulla sanngirniskröfu að ræða. En til þess að skýra það nánar fyrir hv. deild vil jeg fara örfáum orðum um málið og ástæður þær, sem drógu óumflýjanlega til þess, að hverfa varð eindregið að framkvæmdum þessa máls. Það var svo ástatt á Hvammstanga, þar sem læknisbústaður er ákveðinn, að læknir sá sem þangað var nýlega kominn, fjekk hvergi húsnæði og lá því ekki annað fyrir en að hann hyrfi á brott úr hjeraðinu. Og ef svo hefði orðið, þá hefði það verið nokkurn veginn áreiðanlegt, að annar læknir hefði ekki fengist um óákveðinn tíma. Þess vegna varð að byggja læknisbústað til viðbótar við skýlið. Það var búið að gera ráðstafanir með efni áður en það hækkaði svo mjög, sem raun varð á, og ef framkvæmdum hefði verið frestað, þá gat það orðið til þess, að efnið hefði eyðilagst. Og eftir mjög ítarlega athugun sýslunefndar og hjeraðsbúa varð það ofan á, að enginn kostur væri að fresta málinu, frá hvaða hlið sem skoðað var. Og með þennan gífurlega dýrtíðarkostnað fyrir augum var lagt út í fyrirtækið. Skýlið er eftir áliti landlæknis eitt það allra vandaðasta, sem bygt hefir verið, og lýkur hann í hvívetna lofsorði á það. Hann hefir lýst því í brjefi frá 7. apríl og skýrir þar frá fyrirkomulagi þess. Kostnaðurinn við bygginguna var 9. des. 1918 orðinn 48,213 kr. 32. a., og áætlaður kostnaður til þess að fullgera bygginguna var 685 kr., eða skýlið uppkomið og fullgert kostaði 54,798 kr. 32 a., og nemur þetta um 28 kr. á hvern hjeraðsbúa. Það var því auðsætt, að hjeraðið hefði orðið illa úti, ef það hefði átt að búa við lögákveðna styrkinn einan. Landlæknir hefir því lagt til að dýrtíðaruppbót yrði veitt á styrknum. Jeg hefi ekki viljað fara lengra en hann lagði til, sem ekki er nema 3 kr. á hvern hjeraðsbúa, og þeir eru um 2000, þrátt fyrir það þótt þeir, sem hjer eiga hlut að máli, hafi farið fram á 25,000 kr., og margar ástæður mæli með. Hefi jeg ekki viljað ganga svo langt. Jeg álít, að það eitt eigi að bera fram í þessu máli, sem er fullkomlega sanngjarnt, borið saman við fjárhag ríkisins og allar kringumstæður og það, sem landlæknir leggur til. Ástæðan fyrir því, að stjórnin hefir ekki tekið þessa fjárveitingu í frv. sitt er ekkert vantraust á sanngirni hennar. Það er að eins sprottið af því, að málið kom svo seint fram að ekki vanst tími til að koma því í frv. stjórnarinnar. Jeg tel engan vafa á því, að stjórnin hefði viðurkent rjettmæti þessa styrks og borið hann fram, ef hún hefði fengið tækifæri til þess. Þegar jeg lít á það, að unnið hefir verið að framkvæmd þessa máls á þessum dýrtíðartímum, sem talið hefir verið óþarft, þá verður mjer að bera það saman við vitabyggingar, sem gerðar hafa verið á sama tíma. Kostnaður við þá hefir fjórfaldast og þar yfir. En þó er þetta gert. Og af hverju? Af því það þykir nauðsyn að tryggja mannslífin, fyrirbyggja slys á sjó Hjer er alveg um sömu nauðsyn að ræða. Sjúkrahúsin eiga að tryggja mannslífin. Jeg finn ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Jeg vona, að brtt. gangi greiðlega í gegnum deildina.

Fjármálaráðherra (S. E): Jeg vildi að eins gera athugasemd við brtt. á þgskj 207. Jeg var ekki við, þegar hv.flm. (S. S.) talaði um hana; jeg var bundinn í háttv.Ed., því þar var mál, sem jeg varð að taka þátt í umr. um. En eftir því, sem mjer hefir verið sagt af ræðu háttv flm. (S. S.), þá vil jeg láta þess getið, að jeg hefi ekkert loforð gefið um það, að þessi upphæð verði greidd. En hinu lofaði jeg, að líta með fullri sanngirni á málið. En til þess verður líka að taka tillit til annara hjeraða, athuga, hvað gert hefir verið í þeim eða hvað gera ber.

Bjarni Jónsson Það er örstutt athugasemd. Jeg þarf ekki að skýra frá fjárbeiðni til Breiðafjarðarbáts. Háttv. frsm. fjárveitinganefndar (M. P.) gat hennar og taldi hana sanngjarna. Það hefir einnig enginn orðið til þess að vefengja sanngirni hennar, og þess vegna vænti jeg þess, að flestir greiði henni atkv. sitt. Aðra athugasemd vildi jeg gera, og hún er sú, að þegar veitt er lán á ábyrgð Íslands, þá á það ekki að eiga sjer stað að þar verði sett aukaskilyrði. Það á að vera hverjum sem er full trygging að lána á ábyrgð Íslands, og það getur ekki annað en veikt lánstraust þess, að taka í mál skilyrði fyrir veitingu lánsins. Þá kem jeg að stórmálinu - síldarmálinu. Jeg get verið því meðmæltur, að þessi styrkur verði veittur. Mjer þykir vænt um, að beiðnin er komin hjer fram, og því vænna, sem henni vegnar betur. Jeg fæ þá ástæðu til að fara fram á 10–20,000 kr. til handa Dalasýslu í sama skyni.  (S. S.: Þar stendur öðruvísi á)  . Jú, þar stendur öðruvísi á, að því leyti, að allar leiðir eru lengri og örðugri. Við skulum sjá hvort jeg get ekki sýnt fram á, að ekki sje síður þörf í Dalasýslu en annarsstaðar, og við skulum sjá hvort jeg herja ekki út þann styrk sem hún þarf á að halda, ef þessi styrkbeiðni verður viðurkend.

Stefán Stefánsson Jeg sje ekki ástæðu til að halda neina ræðu, ætla að eins að lýsa því yfir að við flm.brtt. á þgskj. 156 föllumst á brtt. fjárveitinganefndar.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg þarf ekki að halda langa ræðu en úr því jeg stóð upp, þykir mjer leiðinlegt að enginn úr hæstv. stjórn er viðstaddur, því aðallega ætlaði jeg að beina orðum mínum að hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) og hæstv. forsætisráðh. (J. M.). En nú er ekki annað fyrir mig að gera en að snúa mjer að síldarmálinu. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði að jeg hefði tekið till. hans vel. Þessu verð jeg að mótmæla. Jeg gat ekki tekið ákveðnari afstöðu til málsins en jeg gerði, þar sem jeg er frsm. nefndarinnar. Sjerstaklega þykir mjer hv.þm. (S. S.) ganga illa að færa rök fyrir loforðum stjórnarinnar. Annars get jeg vísað til þess sem jeg hefi áður sagt um þetta mál. Úr því að hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J) er kominn, þá ætla jeg að fara nokkrum orðum um Hvanneyrarmálið. Stjórnin óskar nú eftir viðtali við nefndina. Jeg legg þar ekkert til málanna; það verður hún að eiga við formann nefndarinnar um. En jeg get ekki neitað því, að mjer kemur þetta hálfkynlega fyrir. Nefndin hefir talað við stjórnina eins og hún þarf, og við höfum farið fram á að stjórnin ljeti í tje skriflegar till. En það er eins og hæstv. stjórn sje ekkert um það, það er eins og hún vilji heldur skrafa sig út úr öllu saman. Þá vík jeg mjer að hæstv. forsætisráðh. (J. M.). Jeg held, að það kenni misskilnings hjá honum í ummælum hans um yfirmatsmanninn. Nefndin vill ekki brjóta í bág við erndisbrjef hans um það efni, að hann megi ekki taka þóknun annarsstaðar frá en úr landssjóði. En hins vegar finst nefndinni ekki nema rjett, að hann fái aukaþóknun fyrir það, sem hann gerir og er ekki skyldugur til. Landssjóður getur hæglega greitt honum þessa þóknun, og það er í alla staði viðkunnanlegra og formlegra og kemur þá ekki í bága við erindisbrjefið. Og þó landssjóður aftur taki fjeð hjá kaupmönnum, þá get jeg ekkert haft við það að athuga. Till. nefndarinnar hefir ekki verið mótmælt og verð jeg þá að líta svo á sem menn sjeu þeim samþykkir því annars mundu þeir hafa hreyft mótmælum. Jeg þarf þess vegna ekki að ræða þær frekar, vona að eins að háttv. deild taki þeim vel við atkvæðagreiðsluna eins og við umræðurnar og samþykki þær allar, og eins þær till. sem nefndin hefir mælt með.

Atvinnumálaráðherra (S. J): Það eru að eins örfá orð viðvíkjandi Hvanneyri. Háttv. frsm. (M. P) þótti kynlegt, að stjórnin hefði ekki komið fram með skriflega till., en æskti viðtals við nefndina. Mönnum þykir það ef til vill ekki eins kynlegt eins og hv.frsm. (M. P.) þótti það, eftir að þeir hafa heyrt brjef það sem nefndin sendi stjórninni. Með leyfi nefndarinnar og hæstv. forseta ætla jeg að lesa það hjer upp . *) Þannig er þá þessu máli varið, og ef nefndin, eftir það samtal sem stjórnin mun eiga við hana, heldur enn fast við að fá skriflega till., þá býst jeg við að stjórnin geti orðið við því. *) Brjefið vantaði í ræðuna.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) taldi styrkinn til skýlisins á Hvammstanga sem fjárveitingu til læknisbústaður. Mjer liggur í ljettu rúmi, hvort það er kallað svo, eða dýrtíðar- eða viðbótarstyrkur til skýlisins. Fjárveitinganefnd 1917 tók afstöðu til þessa máls, og taldi það skylt landinu að styrkja að jöfnu læknabústaði og sjúkraskýli. Þess vegna er mjer sama um hvað styrkurinn á að nefnast. Jeg skal geta þess, að jeg hefi ekki getað lesið próförk af nefndarálitinu, og þess vegna eru í því prentvillur. Jeg vildi því biðja menn að bera það saman við brtt., því þær eru rjettar.

Þórarinn Jónsson Jeg skal taka það fram, út af ræðu háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að styrkurinn er ekki veittur til læknisbústaðar. Byggingin varð að vísu dýrari vegna hans, en þó er um styrkinn sótt vegna dýrtíðar á efni og vinnu, og landlæknir hefir mælt með styrknum sem dýrtíðarstyrk.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Það er öldungis óþarft að fara mörgum orðum um þetta frv. nú að þessu sinni. Það lá fyrir þinginu 1917 og var þá töluvert rætt og íhugað. Jeg vildi að eins geta þess, að nú er komið fram frv. í hv.Ed., sem er svipaðs efnis, að því er snertir forkaupsrjett á jörðum, sem seldar eru úr sjálfsábúð. Jeg hefi talað við flutningsmann þessa frv., og hefir það orðið að samkomulagi, að þetta frv. mitt gangi sinn gang, því að þar er safnað í eitt ákvæðum um forkaupsrjett, bæði leiguliða og þeirra jarða, sem eru eða verið hafa í sjálfsábúð. Skal jeg svo ekki segja fleira um málið, en vona, að frv. verði vísað til 2. umr. og til landbúnaðarnefndar.

1880Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg hefi leyft mjer, ásamt hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), að bera fram frv. þetta. Hjer er ekki um nýmæli að ræða, því að þingið hefir áður sett heimildarlög á ýmsum sviðum, og með því viðurkent, að þau geti verið nauðsynleg og rjettmæt. Reynslan hefir og sýnt, að slík lög eru yfirleitt ekki varúðarverð og naumast mun þurfa að óttast, að þessi heimildarlög komi ranglátlega niður, þótt hjer sje farið inn á nýtt svið. Það má heita lífsskilyrði fyrir landið, ekki síst fyrir landbúnaðinn, að vegagerð um sveitirnar gangi sem greiðlegast. En það vantar mikið á, að svo sje. Ríkissjóður hefir í mörg horn að líta, og hefir hingað til ekki getað lagt fram nægilegt fje til hraðfara vegabóta. Sýsluvegasjóðir eru þess ekki heldur megnugir, eins og högum er nú háttað. Þetta frv. er komið fram til þess að ljetta undir fyrir mönnum með að hrinda fram vegagerðum í sveitum, þar sem menn vilja leggja á sig aukagjöld, til að flýta fyrir þeim. Það er gert til þess, að einstakir menn sem vilja hliðra sjer hjá að leggja fram fje til þeirra vegagerða, sem mikill meiri hluti manna í bygðarlaginu vill leggja út í og telur nauðsynlegar og arðvænlegar, geti ekki orðið þar þrándar í götu, eða skotið sjer undan tillagi til vegagerða, sem líklegt er að þeir hafi þó eigi síður gagn af en hinir, sem vegagerðina kosta. Þessi ákvæði geta varla orðið varúðarverð, eins og um er búið í frv. Það er gert ráð fyrir, að samþyktir um vegalagningar þær, sem frv. ræðir um, sjeu bornar undir vegamálastjórn landsins, og með því það er hún, sem á að afmarka alt vegakerfi landsins og hafa glögt yfirlit yfir það, þá má vænta þess, að einstökum sveitum leyfist ekki að efna til vanhugsaðrar vegagerðar eftir þessum lögum, heldur muni stjórnin grípa í taumana og synja samþykt um slíka vegagerð staðfestingar. Jeg legg til, að frv. þessu sje að loknum umræðum vísað til samgöngumálanefndar. Að endingu skal jeg geta þess, að jeg hefi borið málið undir vegamálastjórann, og virtist honum hjer vera stigið spor í rjetta átt.

Pjetur Þórðarson Það gleður mig, að frv. þetta er fram komið, og vildi jeg sjerstaklega mæla með því. En það var eitt atriði, sem jeg hefði gjarnan viljað skjóta til nefndar þeirrar, er væntanlega fær málið til meðferðar. Það er hvort ekki mætti ráða einhverja bót á því, sem talað er um í frv., að óskir, er koma fram um það að fá gerðar samþyktir fyrir sýslu, eða einhverja hluta hennar, skuli teknar til greina, eftir að fengið er álit og tillögur vegamálastjóra. Jeg vildi skjóta því til væntanlegrar nefndar, hvort ekki sje hægt að gera einhverjar ráðstafanir til tryggingar því að þetta álit og tillögur vegamálastjóra komi ekki of seint. Það hefir stundum gengið hægt að fá það. Jeg veit um það, að í Mýrasýslu hefir verið óskað slíks álits; um vissa vegagerð í samfleytt 5 ár. Síðastliðið haust fjekst skoðun vegarstæða að nokkru leyti, en var þá af svo skornum skamti, að ekki varð fult gagn að. Situr það því enn óútkljáð, og mun verða að hefja nýja atlögu til að fá þetta álit og tillögur vegamálastjóra. Það er vitanlegt, að vegamálastjóri er svo önnum kafinn og hefir ónóga aðstoð í sínu umfangsmikla starfi, svo að hjer virðist til of mikils mælst. Það, sem jeg vildi því að nefndin yfirvegaði sjerstaklega, er það, hvort ekki mætti í lögunum á einn eða annan hátt tryggja vegamálastjóra næga aðstoð, til þess að hann geti látið álit sitt í ljós sem bráðast, er þess er óskað.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Það er sjálfsagt, að nefndin athugi þetta, þótt jeg geti ekki sjeð, að við þessu verði gert í lögunum. Vegamálastjóri hefir sjálfsagt misjafnlega mikið að gera við önnur störf, og mun ekki hægt að einskorða hann neitt í lögum þessum. Í sambandi við þetta vil jeg gjarnan geta þess, að í mínu hjeraði hefir verið mikið að því gert að bæta vegi, og álít þau, sem leitað hefir verið hjá vegamálastjóra, hafa komið mjög fljótt. Þannig var hægt að byrja á dýrri og umfangsmikilli vegagerð hálfu ári eftir að fyrst var leitað til hans. Mjer kemur það því undarlega fyrir, ef svo er, að hann hafi vanrækt skyldur sínar á sumum stöðum. Það getur auðvitað hafa komið fyrir, ef hann hefir haft miklum öðrum störfum að gegna. Jeg hygg það trauðla hægt að binda vegamálastjóra með lögum til að gefa álit sitt fyrir einskorðaðan tíma.

Gísli Sveinsson Jeg vildi að eins gera athugasemdir við tvö atriði, sem hjer hafa komið fram. Annað er um síldina eða till.háttv.þm. Árn. (S. S. og E. A.) um uppbót á flutningsgjaldi á fóðursíld. Jeg vil benda á það, að þetta mál getur snert fleiri. Það geta verið fleiri hjeruð, sem þurfa að fá ívilnun á þessu flutningsgjaldi. Jeg trúi því, að það sje rjett, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði um þetta mál í Árnes- og Rangárvallasýslu, að þeir hefðu orðið harðara úti en þeir, sem gátu fengið síldina beint. Mjer þykir það líka sennilegt, að þessar 2 kr. á síldartunnu muni nema því, sem síldin varð þeim dýrari. En svo ber þess að gæta, að þessi uppbót kemur aðallega þeim að notum, sem við hafnirnar búa, því að þá er eftir versta og dýrasta leiðin með síldina, svo að flutningskostnaðurinn verður það mikill, að þessar 2 kr. gera varla neitt til nje frá. Það er síður en svo, að jeg sje að hafa á móti þessari uppbót; jeg tel hana í alla staði rjetta og sanngjarna, en jeg vildi að eins benda á þetta til athugunar. Hitt atriðið, sem jeg vildi gera athugasemd við, er brtt. á þgskj. 200. frá 1. þm. Húnv. (Þór. J). Jeg var ekki inni, þegar hann talaði fyrir þessari till. sinni, en mjer hefir skilist það, að af þessum styrk væru 6000 kr. ætlaðar til læknisbústaðar. Jeg vil benda á það, að þetta dregur dilk á eftir sjer, því að svo er ástatt í því nær öllum hjeruðum landins, að þar vantar læknisbústað. Jeg er þeirrar skoðunar, að landið eigi að sjá embættismönnum sínum fyrir bústað. Það er hart að halda uppi heilli stjett, skipa menn í embætti og senda þá svo til að gegna því - en hvert? Það getur farið svo, að hvergi sje hægt að fá inni fyrir slíka menn, síst svo að viðunandi sje, og á þetta kemst aldrei regla fyr en landið tekur að sjer að sjá um það. Ef litið er til Vestur- Skaftafellssýslu, þá hefir hún um árabil átt læknisbústað í Síðuhjeraði, en hún hefir haldið hann á sinn kostnað, og er eflaust farin að þreytast á því. Jeg get skotið því inn í, að þó að hjeraðið hafi svona mikið fyrir þessu, þá er það samt sem áður læknislaust. Síðuhjerað, sem liggur fyrir austan Mýrdalssand, hefir engan lækni öðru hvoru. Það þýðir lítið að tala um stofnun nýrra læknishjeraða, þegar læknar fást ekki í þau, sem fyrir eru, ekki einu sinni í jafngott hjerað og Síðuhjerað. Jeg hefi gert þennan útúrdúr til að benda á, að landið verður að fara betur með embættismenn sína en það gerir, og þá fyrst að útvega þeim bústað eða yfirleitt samastað. Þá ætlaði jeg að víkja nokkrum orðum að fjárupphæðinni, sem áætluð er vegna „kvefpestarinnar“. Svo stóð á að Vestur- Skaftafellssýsla gat varið sig, og þar með alt Austurland og þá skyldu menn ætla, að slíkt hefði kostað ærið fje. Því vörnin var meira en nafnið eitt; það var hafður sjerstakur varðmaður eða menn og sjerstakir póstflutningar o. fl. En það var síður en svo, að þessi upphæð, sem til þess fór væri mikil: mjer liggur við að segja hana sáralitla, þó að alls eigi sje tekið tillit til þess skaða, sem pestin gerði að öðru leyti er nú er ætlað að reyna að bæta fyrir að litlum mun með kostnaðargreiðslum. Og til þess fer mest af hinni áætluðu upphæð. Það kostaði tæpt 1 þús. kr., eða nákvæmlega 990 kr. 20 aura, að verja Skaftafellssýslu og þar með alt Austurland. Af þessu má marka, hvort ekki hefði verið hægt, kostnaðarins vegna, að verja landið, og reynslan hefir sýnt, að það var hægt að öðru leyti.