Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Alþingi hefur áður gert þál. um þann vilja sinn, að byggð verði örugg geymsla fyrir dýrmætustu hluti íslenzkra safna og þannig tilbúin, að þeir séu auðteknir fram til notkunar, þegar þarf. Eftir að búið var í síðustu styrjöld að koma handritum landsbókasafns og merkustu hlutum þjóðskjalasafns í bráðabirgðageymslu í skólahúsi austur í Hrunamannahreppi, samþykkti Alþ. 9. maí 1941 þá þál., sem getið er í grg. þessarar till., og fól ríkisstj. að annast framkvæmdir. Flm. till., Vilmundur Jónsson, sagði í grg. m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Þó að núverandi hernaði kunni að slota innan ekki mjög langs tíma, fær enginn sagt fyrir, hvenær næsta hrina kann að ríða yfir eða hin næstnæsta, en svo horfir nú, að tæplega færumst vér fjær hættunum, er lengra líður fram. Sífelldum flutningi á söfnunum fram og aftur er samfara margvísleg áhætta fyrir þau, einkum ef til flutnings þarf að grípa í flaustri eða jafnvel í ofboði. Getur margt orðið þeim að meira eða minna grandi við þær ráðstafanir, þó að beinum hernaðaraðgerðum sé ekki til að dreifa, að því ógleymdu, að jafnan verður meira og minna undir hælinn lagt, hvort sá staðurinn, sem í það og það skiptið er flutt til, sé stórum öruggari en hinn, sem flutt var frá. Þá er ótalið, hvert tjón bóklegri menningu landsins er búið af því, ef söfnin verða löngum og löngum algerlega óaðgengileg bæði fræðiiðkendum og öðrum bókmenntamönnum.“ Um þessa skoðun varð enginn ágreiningur á hv. Alþingi. Frsm. nefndar, er um málið fjallaði, Einar Árnason, þm. Eyf., tók það fram, að n. væri öll sammála flm. um að fela ríkisstj. að undirbúa byggingu sprengiheldrar geymslu til varðveizlu safna í framtíðinni. - Ef sá undirbúningur hefur verið hafinn, þá mun hann að engu orðinn nú eftir liðug 12 ár, og hv. Alþingi hlýtur að sjá í því sóma sinn og skyldu að tryggja, að nú verði sá undirbúningur framkvæmdur hið fyrsta. Hér er um það að ræða að búa svo um hnútana, að svo miklu leyti sem í mannlegu valdi stendur, að þau þjóðarverðmæti Íslendinga, sem dýrmætust eru og óbætanlegust, ef þau verða fyrir tjóni eða glatast, verði varðveitt í öryggisgeymslu á tiltölulega óhultum stað. Þessi þjóðarverðmæti eru dýrmæt handrit landsbókasafns, ýmis opinber skjöl þjóðskjalasafns og ágætustu gripir þjóðminjasafns. Hér er um slíka dýrgripi að tefla, að íslenzk þjóð yrði stórum fátækari, ef þeir yrðu fyrir spjöllum; það tjón yrði aldrei bætt. Þetta álit á gildi handrita og skjala var á styrjaldarárunum staðfest með því, að þessum kjörgripum var þá komið burt úr Rvík, eins og ég áðan sagði, vegna þess að allt of áhættusamt þótti að geyma þau í reykvískum söfnum. Nú eru að vísu ekki styrjaldartímar, en þó verður að telja óvarlegt að gera ráð fyrir, að friður haldist um alla framtíð. Saga mannkynsins bendir því miður ekki til þess, að viturlegt sé að gera ráð fyrir ævarandi Fróðafriði. En þá er hins einnig að gæta, að safngripir í reykvískum söfnum eru þar engan veginn öruggir, þótt friðartímar séu. Í þéttbýli bæja og borga er eldhætta jafnan nokkur, og má í því sambandi minnast þess, þótt langt sé um liðið, að Íslendingar hafa beðið óbætanlegt tjón vegna handritabruna. Þá er og rétt að benda á þá staðreynd, að uppskipun hergagna, þ. á m. sprengiefna, hér í Reykjavíkurhöfn hefur nú um sinn aukið mjög alla eld- og sprengihættu. Hníga öll rök að því, að við Íslendingar verðum hið fyrsta að koma upp hentugri öryggisgeymslu fyrir fyrrgreind þjóðarverðmæti. Slík geymsla á að vera tiltæk, ef á þarf að halda, og að öllum líkindum er rétt að geyma þar ýmsa dýrgripi að staðaldri. Nýtt viðhorf, sem herðir á eftir samþykkt þessarar till. og verklegri framkvæmd á næstu missirum, er vonin um heimkomu Árnasafns og sjálf krafa okkar um endurheimt Árnasafns, og ég vil ekki láta þessa umr. liða hjá, án þess að minna á helztu skyldur, sem fylgja því safni. - Mér þætti líklegt, að íslenzkt Árnasafn í Rvík yrði nafn handritadeildar í nánum tengslum við landsbókasafn og heimspekideild háskólans, sem eðlilegt er að beri veg og vanda af útgáfustarfsemi, sem hlýtur að fylgja. Öðru hverju verða væntanlega sýningar og fræðslutímar til að kynna landsmönnum og öðrum Árnasafn og íslenzk fræði í nútíð og fortíð, en þess á milli mundi safnnotkunin mest vera bundin við fræðimenn, sem afmarka sér verkefni hverju sinni og hafa sjaldan nema fá handrit eða fáa tugi handrita undir rannsókn í einu. Árnasafn, ef til kæmi, að við fengjum það, rannsóknarstofnunin sjálf, getur hvergi þrifizt nema í Reykjavík, og það er sú stofnun og sú starfsemi, sem Alþingi hefur fyrir skömmu ákveðið að láta byggja yfir, þegar þörf krefur. Verður að treysta, að efndir þess verði góðar, og má í því sambandi minna á hina almennu fjársöfnun til handritahúss. En samkv. því, sem ég var að segja áðan, er engin þörf að geyma nema lítinn hluta af handritum Árnasafns í rannsóknarstofnun þessari hverju sinni hinn hlutinn, meiri hluti safnsins, ætti að dveljast í öryggisgeymslu, a. m. k. þangað til mannkynið hættir að leika sér, eins og nú, að sprengiefnum í hernaði og iðjurekstri. Handrit Árnasafns rúmast öll í einu herbergi, svo að það er ekki of dýrt, að slíkt herbergi sé haft til á tveimur stöðum. Nefnd sú, sem fær þetta mál til meðferðar, ætti að kynna sér álit safnmanna, t. d. landsbókavarðar og háskólabókavarðar, um þessa hlið málsins, ef henni þykir, eins og ég vænti, ástæða til að gera sér nú þegar bráðabirgðahugmynd um þá húsagerð, sem till. okkar stefnir að. Þetta sjónarmið, að öryggisgeymslan eigi að vera samastaður dýrgripa öldum saman, að öllu óbreyttu, styður einnig þá skoðun, að hún ætti að vera á einhverjum hinum merkasta stað, sem fundinn verði, bæði að sögugildi og framtíðargildi og með höfuðbólsaðstöðu í sveit, en þó ekki nærri krossgötum, sem hættur fylgja. Við flm. þessarar þáltill. teljum, að þetta sjónarmið geti skipt miklu við staðarval, en ekki sé vert eða ástæða til að gera ákveðna till. um það í bili. Þær raddir hafa heyrzt með Dönum og munu enn eiga eftir að heyrast, að hernaðarþróunin hafi gert Reykjavík að öllu ótryggari stað í styrjöld en Kaupmannahöfn er. Þessa röksemd gegn handritakröfum okkar verðum við að gera allt til að kveða niður með þeirri fullvissu, að Íslendingar eru fastráðnir að gæta sögulegra dýrgripa sinna sem sjáaldurs auga síns. Það væri að mínu viti glapræði að ætla að geyma til að mynda Edduhandritin, svo að eitthvað sé nefnt, að staðaldri í safnhúsi í Rvík. Ef við skyldum innan skamms, eins og vonir standa vissulega til, endurheimta m. a. þessa dýrgripi, þá dýrgripi, sem Grundtvig gamli kallaði gimsteinana í kórónu norrænnar menningar, þá megum við ekki láta það henda, að vanrækt sé að varðveita þá neitt það, sem í mannlegu valdi stendur. Við flm. væntum þess, að till. verði vel tekið og að hún fái þá afgreiðslu á hv. Alþingi, sem málefnið krefur. Ég legg svo til, að þessari till. verði að lokinni fyrri umr. vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að fara nokkrum orðum um þetta nauðsynjamál umfram það, sem í grg. segir. - Það hefur um langan tíma háð mjög útgerðinni á Ísafirði og þeim iðnaði, sem hún þarf sérstaklega að styðjast við, eins og vélsmiðjur og skipasmíðastöðvar, að ekki er til þar nægilega stór dráttarbraut til þess að geta tekið skipin á land, sem nú eru þar gerð út. Gamla dráttarbrautin, sem þar er nú, var byggð 1921 fyrir allt að 30 tonna skip og var á sínum tíma ágæt, en er nú löngu orðin allt of lítil og allsendis ófullnægjandi, enda er svo grunnt framan við hana, að sæta verður stórstreymi til að koma stærstu bátunum, sem hún getur tekið, upp í vagninn. Dráttarbrautin var, að ég hygg, upphaflega byggð án opinberrar aðstoðar, og eigendur hennar hafa síðan tvívegis stækkað hana algerlega af eigin rammleik, og sýnir það bezt skilninginn og nauðsynina, sem verið hefur á því að hafa dráttarbrautina nógu stóra. Fyrst var hún stækkuð upp í það að taka 60–70 tonna skip, þegar bátarnir stækkuðu frá því, sem tíðkaðist þar, þegar hún var byggð fyrst, en síðan hefur hún verið stækkuð svo, að nú getur hún tekið 100 tonna báta. Sá annmarki er þó á því, að 100 tonna bátar komast því aðeins upp í brautina, að svo stórstreymt sé, að unnt sé að fleyta þeim inn á vagninn. Þar, sem þessi braut stendur, er ekki heppilegt til frekari stækkunar, en umsóknir um leyfi eða aðra fyrirgreiðslu til þess að byggja nýja og stærri braut hafa enn ekki borið neinn árangur. Ég þarf ekki að lýsa því fyrir þeim, sem útgerðarmálum eru kunnugir, hvað þetta er bagalegt fyrir útgerð skipa og báta vestanlands. Það hefur þráfaldlega komið fyrir, að þurft hefur að draga skip frá Ísafirði alla leið til Reykjavíkur til þess að gera þar við skemmdir, sem auðgert hefði verið að lagfæra vestra, ef til hefði verið nægilega stór dráttarbraut. Stundum hefur á hinn bóginn verið bjargazt við það að fá kafara til að framkvæma aðgerð til bráðabirgða eða fullnaðaraðgerð, ef það hefur verið hægt með þeim hætti, en annars þá aðgerð til bráðabirgða, svo að skipin gætu komizt sjálfkrafa í dráttarbraut. Stundum hefur líka orðið að notast við það að leggja skipunum á land eða í fjöru, en það er ákaflega erfitt vestra vegna þess, hvað munur flóðs og fjöru er lítill, og þegar bjargazt hefur verið við þetta, þá hefur stundum þurft að bíða langan tíma eftir því, að nægilega stórstreymt væri til þess. að nokkur von væri um, að hægt væri að framkvæma þær aðgerðir, sem þurft hefur að gera á skipunum. Við höfum eðlilega fundið þetta bezt, Ísfirðingar, um heimaskipin. En þó gegnir auðvitað sama máli um þann mikla fjölda bæði innlendra og erlendra skipa, sem veiðar stundar úti fyrir Vestfjörðum mikinn hluta ársins. Fyrir öll þessi skip er það aðkallandi nauðsyn að fá úr þessu bætt. Fyrir þau öll hlýzt alltaf annað slagið stórfelldur aukakostnaður og tafir af þessum annmarka. Það er auðskilið hvað miklu seinlegra er og dýrara að vinna verkið; sem vinna þarf við skipið, á kafi í sjó, og maðurinn, sem verkið vinnur, þarf að vera auk þess í þungum kafarabúningi og vinna við lélega birtu og einn, hjálparlítill eða hjálparlaus, niðri í sjónum a. m. k. Og auk þess hlýzt af þessu stórfelldur aukakostnaður, sem af töfinni leiðir. En ef hin leiðin er valin, að taka skipin í fjöru, þá hlýzt af því stórfelldur aukakostnaður við að undirbúa fjöruna og auk þess létta skipin sem kostur er, sérstaklega þann enda þeirra, sem sérstaklega þarf að fá á þurrt, ef ekki þarf að fá allt skipið á þurrt, og auk þess, eins og ég gat um áðan, jafnaðarlega að bíða þess, að nægjanlega stórstreymt verði; til þess að nokkur von sé um, að hægt sé að ljúka verkinu um fjöru. Jafnvel þótt skipin séu nú ekki verr farin en það, að áhættulaust sé að sigla þeim til Reykjavíkur, þá tefur siglingin ein þau alltaf a. m. k. tvo daga frá veiðum, og þar á ofan hafa svo oftlega hlotizt stórtafir af því, að eftir að skipin voru nú komin til Reykjavíkur eða þangað, sem dráttarbraut var nægilega stór, sem gat tekið þau upp, þá hafa þau þurft að bíða, stundum ekki svo að dögum skiptir, heldur jafnvel eina eða fleiri vikur, vegna þess að þá hefur ekki verið rúm í dráttarbrautunum, þegar þau hafa þangað komið. Þá vil ég að lokum fara nokkrum orðum um það, hvernig hagar til um aðstöðu til skipaviðgerða á Ísafirði. Þar er nú til ný og mjög myndarleg vélsmiðja í ágætum húsakynnum og með mikinn og nýjan vélakost og hefur að því leyti sérlega góða aðstöðu til þess að framkvæma hvers konar vélavinnu. Auk þess eru þar þrjár aðrar vélsmiðjur minni. Hvað skipasmíði áhrærir erum við líka vel settir. Skipasmíðastöðvar eru tvær á Ísafirði og hafa báðar á sér ágætisorð fyrir góða og vandaða vinnu, bæði um viðgerðir og nýsmíði. Við skipasmíðar koma raunar til miklu fleiri iðngreinar en þessar tvær, sem ég nú hef nefnt. Við skipasmíðar og viðgerðir þarf rafvirkja. útvarpsvirkja, rörlagningarmenn, málara, svo að eitthvað sé upp talið. Í þessum iðngreinum höfum við líka ágætum iðnaðarmönnum á að skipa vestra, og ef aðstæður hefðu verið betri, þá hefðum við raunar enn fleiri en við höfum núna, vegna þess að sumir þessara ágætu iðnaðarmanna, sem við höfum haft, hafa vegna aðstöðumunarins neyðzt til að flytja sig þangað, sem aðstaðan hefur verið betri. Það hefur enn fremur stuðlað að því að minnka atvinnu þessara iðnaðarmanna á Ísafirði, að útgerðarmenn hafa oftlega neyðzt til þess að senda skip sín þangað, sem þau gætu farið í dráttarbraut, ekki vegna þess, að ekki væru nægir iðnaðarmenn og næg skilyrði að öðru leyti til þess að gera við þau á Ísafirði, og jafnvel það, sem ekki þurfti nú að fara með skipin í dráttarbraut til, hafa þeir þurft að láta gera líka þar, sem dráttarbrautin var, til þess að geta notað þann biðtíma, sem þeir vissu að mundi verða á því, að skipin kæmust í dráttarbraut. En ef þeir hefðu látið gera það vestra, þá hefði biðtíminn ekki notazt þannig, vegna þess að dráttarbrautirnar hafa vitanlega ekki tekið gildan biðtímann, fyrr en skipin væru komin á staðinn og gætu farið í brautina. Í grg. er drepið á það, að aðrir landshlutar hafi fengið fyrirgreiðslu í þessu efni, sem hliðstæð sé við það, sem hér er farið fram á. Skal þá fyrst telja, að í Reykjavík mun aðstoð þeirri, sem veitt hefur verið, hafa verið komið fyrir á svipaðan hátt og hér er lagt til og byggðar þær dráttarbrautir, sem nú eru hér til, með þeim hætti. Hér í Reykjavík er aðstaðan bezt, þó að enn þurfi að bæta hana, og helzt svo, að við getum tekið öll okkar skip á þurrt til viðgerðar, þegar þess þarf með. Á Norðurlandi var fyrir fáum árum byggð allstór dráttarbraut á Akureyri, og í Neskaupstað var fyrir fáum árum byggð dráttarbraut með aðstoð ríkisvaldsins. Þessar dráttarbrautir bættu þá úr brýnustu þörfinni, sem þar var. Það kann að vera, að enn sé úrbóta þörf annars staðar. Skipin hafa undanfarin ár farið sístækkandi, og þá er eðlilegt, að smiðirnir, sem við þau eiga að gera, og iðnaðarmennirnir vilji fá stækkaðar dráttarbrautirnar. En það þykir jafnan skylt, ef ekki er hægt að liðsinna öllum í einu, að láta þá þann ganga fyrir, sem lengst hefur beðið og þar sem brýnust er þörfin, en það tel ég að sé á Vestfjörðum. Og þörfin er ekki aðeins fyrir þá, sem þar búa, heldur felst í þessu mikið öryggi fyrir öll þau skip, sem veiðar stunda þar úti fyrir. Það kann einhver að segja, að ekki þurfi sérstakar ráðstafanir til fjáröflunar til dráttarbrauta, þær megi byggja eftir hafnarlögum með styrk og ríkisábyrgð eins og þar er ákveðið, og það er að vísu rétt, það sem það nær. En ástæður hafnarsjóðs á Ísafirði eru ekki þannig, að í svip sé líklegt, að hann sé aflögufær, og er frekar von um, að iðnaðarmenn og útgerðarmenn þeir, sem mestan áhuga hafa á dráttarbrautinni, geti hrundið málinu í framkvæmd eins fljótt og þarf. Um skilyrði til byggingar dráttarbrautar á Ísafirði hefur farið fram allýtarleg athugun: Höfnin þar er einhver hin bezta á landinu, lífhöfn í öllum áttum, þegar inn er komið. Og slippstæðið er ákjósanlegt og hentugt inni í sjálfri höfninni og nærri skipasmíðastöð og stærstu vélsmiðjunni. Landrými getur einnig orðið þar nægjanlegt, þegar fram í sækir. -Mun ég að sjálfsögðu skýra þetta mál allt nánar og rækilegar fyrir n., sem fær það til meðferðar, og leggja fram bráðabirgðaáætlun og lýsingu á staðháttum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að koma með þá brtt. við þessa till. til þál., að aftan við tillgr. bætist: „og allt að 5 millj. kr. lán til stækkunar dráttarbrautar Akureyrarkaupstaðar.“ Það hefur lengi verið ráði hjá bæjarstjórn Akureyrar að stækka dráttarbraut bæjarins. Eins og nú er háttað, þá hefur dráttarbrautin yfir tveimur sleðum að ráða, og getur stærri sleðinn tekið upp allt að 500 tonna skip, en hefur þó ekki hliðarfærslur. Minni sleðinn er með hliðarfærslum og getur því tekið upp fleiri skip í einu. Bæjarstjórnin hefur viljað stefna að því, að stækkun brautarinnar yrði við það miðuð, að tekin yrðu upp allt að 200 tonna skip, þ. e. á. s. skip af sömu stærð og nýsköpunartogararnir eru. Bæjarstjórninni hefur þegar borizt bráðabirgðakostnaðaráætlun frá vitamálaskrifstofunni, þar sem gert mun vera ráð fyrir því, að stofnkostnaðurinn verði allt að 6 millj. kr., miðað við þá stærð á dráttarbrautinni, sem ég hef þegar getið um. Þessi áætlun mun styðjast við tilboð, sem borizt hefur frá Skotlandi, en það er núna unnið að því áfram að afla fleiri tilboða sem víðast að, svo að ég held, að á þessu stigi sé ekki hægt að segja neitt ákveðið um það, hver kostnaðurinn endanlega yrði, ef ráðizt yrði í að stækka brautina. Það getur ekki orkað tvímælis, að það er mjög mikið hagsmunamál fyrir útgerðina á Akureyri, að í bænum komi sem fullkomnust dráttarbraut, og þetta er að sjálfsögðu líka mikið hagsmunamál fyrir allt Norðurlandið. Eins og stendur, þá eru núna á Akureyri 5 stórir togarar, og það er ákaflega kostnaðarsamt fyrir útgerðina að þurfa að senda öll þessi góðu skip til viðgerðar alla leið hingað suður til Reykjavíkur. Einnig er þannig háttað í bænum, að þar eru mörg og góð járnsmíðaverkstæði, einnig góðar trésmiðjur, og við höfum mörgum ágætum faglærðum mönnum á að skipa, svo að ljóst er, að skilyrðin fyrir þetta fyrirtæki munu í alla staði vera hin ákjósanlegustu. Ríkið hefur nokkrum sinnum ábyrgzt eða gengið í ábyrgð fyrir dráttarbrautir, og er þess skemmst að minnast, að á síðasta ári var samþykkt ábyrgð, allt að 6 millj. kr., fyrir Skipanaust h/f hér í Reykjavík. Það er því mjög eðlilegt, að orðið verði við óskum Ísfirðinga og Akureyringa um, að þeir fái sams konar aðstoð, og að það verði reynt að greiða fyrir því með stuðningi ríkisins, að þessi miklu nytjafyrirtæki komist sem fyrst upp í bæjarfélögunum báðum. Ég held einnig, að það sé alls kostar ljóst, að ekki sé nein hætta fyrir ríkissjóð að ganga í ábyrgð fyrir Akureyrarbæ, jafnvel þó að upphæðin sé allt að 5 millj. kr. Ég er sannfærður um, að dráttarbraut á Akureyri mundi reynast ágætt fyrirtæki, sem komi fullkomlega til með að standa undir eigin rekstri. Og einnig tel ég það sjálfsagt, að Akureyrarbær setji allar þær tryggingar, sem fullnægjandi geta talizt. Ég vil svo eindregið mælast til þess, að þessi till. verði samþ., þó með þeirri breyt., að ríkisstj. sé heimilt einnig að ábyrgjast allt að 5 millj. kr. til stækkunar dráttarbrautarinnar á Akureyri.



Herra forseti. Með l. nr. 128/1947 var kveðið á um ýmsar fjárhagsráðstafanir til þess að ráða bót á miklu öngþveiti, sem þá var talið ríkjandi í efnahagsmálum þjóðarinnar, í fjármálum hennar og atvinnumálum. Í þessum l. var verðlagsuppbót á laun launþega takmörkuð við 300 stig, og fólst í því allmikil kjaraskerðing hjá öllum launastéttum í landinu, sem kaup tóku samkvæmt vísitölu. Þar var enn fremur kveðið á um greiðslu fiskuppbóta á útfluttar sjávarafurðir, en tekna til greiðslu þeirra skyldi aflað með söluskatti á nær allar vörur og með eignaraukaskatti á þann eignarauka, sem orðið hefði í landinu frá árinu 1940. Fyrsti kafli l. var um eignaraukaskattinn, og á það var lögð sérstök áherzla, að eignaraukaskatturinn skyldi vera framlag þeirra ríku í þjóðfélaginu til þeirra ráðstafana, sem verið var að gera og taldar voru óhjákvæmilegar. Lögð var á það sérstök áherzla, að sjálfsagt og eðlilegt væri, að þyngstu byrðarnar lentu á breiðustu bökunum, og greiðsla eignaraukaskattsins átti einmitt að vera framlag þeirra, sem breiðust hefðu bökin í þjóðfélaginu, til að standa undir þeim kostnaði, sem óhjákvæmilegar ráðstafanir voru taldar hafa í för með sér. Þessi lög voru framkvæmd út í yztu æsar að öllu leyti nema því, að eignaraukaskatturinn var ekki greiddur. Því var frestað ár frá ári að innheimta hann, og þar kom, að ákvæði um hann voru algerlega felld niður. Með öðrum orðum: Framlag hinna ríku til þeirra ráðstafana, sem taldar voru óhjákvæmilegar 1947, var aldrei innheimt. Lagaákvæðin um eignaraukaskattinn voru sameinuð l. um stóreignaskatt, sem samþ. voru 1950. Nú er árið 1953, og það er bráðum liðið. Mér hefur skilizt, að innheimtu stóreignaskattsins sé ekki lokið enn. Henni mun að vísu vera komið alllangt, en henni er ekki lokið. Það virðist því ganga mjög illa, eða réttara sagt, það virðist svo sem íslenzk stjórnarvöld hafi ekki sérstakan áhuga á því að láta hina ríku - að láta mennina með breiðu bökin greiða sinn hluta af þeim kostnaði, sem óhjákvæmilegar þjóðfélagsráðstafanir eru taldar hafa í för með sér. Það stendur ekki á að innheimta gjöldin af hinum minni máttar - af þeim tekjulægri, en þegar hinir ríku eiga í hlut, þá er málið dregið á langinn, hinum fyrri skatti var sleppt algerlega, og það gengur treglega að innheimta hinn síðari. Þess vegna hef ég borið þessa fsp. fram. Mig hefur langað til þess að fá að vita, hvað þessi álagning er langt komin, hversu mikið er búið að innheimta og hversu mikið er ógreitt, hversu mikið kann að hafa verið greitt með fasteignum samkvæmt heimildum í l. sjálfum, hvað ríkissjóður kann að hafa fengið fyrir þessar fasteignir og hvort einhverjum hafi fylgt kvaðir, sem komið hafa til frádráttar matsverði, og hvort ríkissjóður hafi haft einhvern kostnað af þeim eignum, sem hann hefur tekið upp í skattinn. Það hefur komið í ljós við framkvæmd þessara l., að þau eru mjög gölluð. Þar var kveðið svo á, að margfalda skyldi fasteignamat með ákveðnum tölum til að fá fram skattmatið. Þessi ákvæði voru undantekningarlaus, og var þetta mjög óhyggilegt. Jafnframt var kveðið svo á í l., að menn mættu greiða skattinn með þeim eignum, sem skattlagðar voru, og við því mati, sem ákveðið var í l. Þetta er í sjálfu sér eðlilegt og ekkert við því að segja, en það hefur komið í ljós við framkvæmdina, að lagaákvæðin hafa verið óskynsamlega fortakslaus, sérstaklega með tilliti til þess, að á eignum geta auðvitað hvílt ýmsar kvaðir, og nær náttúrlega ekki nokkurri átt að telja skattmat eigna, sem kvaðir hvíla á, það sama og skattmat eigna, sem engar kvaðir hvíla á. Sérstaklega varhugavert verður þetta, ef það er heimilað að greiða skattinn með hinum skattlögðu eignum. Þetta má skýra með ofur einföldu dæmi. Gerum ráð fyrir því, að maður eigi tvær eignir, aðra algerlega kvaðalausa og hina með kvöð, þannig að raunverulega sé síðari eignin verðlítil, kannske alveg verðlaus. Þær eru báðar skattlagðar eftir sömu reglum, sem auðvitað er fráleitt. Maðurinn getur þá samkvæmt reglum l. eins og þær eru borgað skattinn, sem lagður er á vegna verðmiklu eignarinnar, með verðlausu eigninni og þannig í raun og veru grætt á því, að stóreignaskatturinn er á lagður. Slíkar reglur eru auðvitað svo fráleitar, að ekki tekur nokkru tali. Mér hefur skilizt, að slík dæmi hafi komið fyrir og það fleiri en eitt, og vil ég gjarnan fá það upplýst. Jafnframt leikur mér forvitni á að vita, hvort þessari óeðlilegu framkvæmd er haldið áfram, að skattleggja eignir með nákvæmlega sama hætti, hvort sem á þeim hvíla kvaðir eða ekki, og hvort haldið er áfram að taka við eignum til greiðslu skattsins, þótt á þeim hvíli kvaðir. Þetta vildi ég leyfa mér að vænta, að hæstv. fjmrh. upplýsi í svörum sínum.



Fyrsta spurningin er um það, hvers vegna ekki er lokið endanlegri álagningu stóreignaskatts þess, sem innheimta skal samkv. lögum nr. 22 1950 og síðari breyt. á þeim lögum. Þessu vil ég svara þannig: Lögum samkvæmt átti álagningu stóreignaskattsins að vera lokið fyrir febrúarlok 1951. Álagningu skattsins eða útreikningi hans eftir lögunum var þó lokið fyrir áramótin, þ. e. a. s. fyrr en tilskilið var í lögum, og tilkynningar sendar til gjaldenda fyrstu dagana í janúar og þær síðustu 8. jan. 1951. Að loknum kærufresti til skattstofu Reykjavíkur og ríkisskattanefndar varð að sjálfsögðu að reikna skattinn upp að nýju vegna breytinga, sem af kærum leiddi, og var því verki lokið í október 1951. En það skal tekið fram, að vegna þess, hvernig þessi skattur er á lagður, þá getur ein breyting hjá einum skattþegni gert það að verkum, að það verður að reikna upp skatt fjöldamargra, t. d. ef um hlutafélag er að ræða. Um áramótin 1951 og 1952 höfðuðu ýmsir gjaldendur skattsins mál á hendur fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs og kröfðust ýmist ógildingar á skattinum í heild eða einstökum atriðum álagningarinnar á þeim forsendum, að ekki hefði verið farið að lögum um álagningu hans. Þennan rétt höfðu menn að sjálfsögðu óskorað, að höfða þessi mál sem þriðju tilraun, eftir að kærur þeirra höfðu ekki verið teknar til greina af skattstjóra í fyrstu umferð eða ríkisskattanefnd í annarri umferð. Alls voru höfðuð á þennan hátt 19 mál á hendur ríkissjóði út af stóreignaskattinum. Varð um það samkomulag milli rn. og samtaka þeirra, sem gjaldendur skattsins höfðu myndað með sér, að ekki yrðu höfðuð fleiri mál en nauðsynlegt væri til þess að fá skorið úr öllum ágreiningsatriðum, en hins vegar fengju allir gjaldendur, sem eins var ástatt um, að njóta lækkana samkv. væntanlegum dómum, hvort sem þeir hefðu sjálfir höfðað mál eða ekki. Hæstiréttur hefur nú kveðið upp dóma í flestum þessara mála, og hefur ríkissjóður unnið þau öll í aðalatriðum. Virðast lækkanir skattsins samkv. þessum dómum ekki munu nema neinum verulegum fjárhæðum. Þá samþykkti Alþ. lög í jan. 1952 um lækkun skattsins vegna skuldataps, samkv. 2. kafla laga nr. 120 frá 1950, og eru þessi lög birt í Stjórnartíðindunum sem lög nr. 21 1952. Varð að gera breytingar á skattinum vegna þessara lagasetninga, og er það framkvæmt um leið og sú leiðrétting fer fram, sem gera verður eftir dómunum. Þessir lokaútreikningar eftir niðurstöðunum við þessi síðustu átök um skattinn, ef svo mætti segja, standa nú yfir og mun verða lokið um næstu mánaðamót, svo framarlega sem hæstiréttur hefur þá fellt dóm í einu eða tveimur málum, sem ódæmd eru, en hafa mjög litla þýðingu. Að lokaútreikningi skattsins og innheimtu er ekki löngu lokið, stafar því einvörðungu af framangreindum málaferlum og framangreindum málsskotum, en fyrir því öllu er gert ráð í l. um stóreignaskatt, og er ekki nema sjálfsagður hlutur, að menn geti leitað þannig réttar síns, og hefði því hv. fyrirspyrjandi getað sparað sér öll svigurmæli í garð þeirra, sem framkvæma þessi mál, um það, að framkvæmdin hafi verið dregin á langinn. Þvert á móti hefur þetta allt gengið hraðar en í raun réttri mátti búast við, af því að það hefur sífellt verið rekið á eftir, bæði þeim, sem höfðu sjálfa álagninguna með höndum, og eins þeim, sem úrskurðuðu kærur, og ýtt á sjálfa dómstólana að ljúka öllum þessum málum sem fyrst. Þá kemur önnur spurningin: Hversu hárri fjárhæð nemur skattur sá, sem þegar hefur verið á lagður? Við ákvörðun stóreignaskattsins eftir kærur til skattstofu Reykjavíkur og ríkisskattanefndar reyndist skatturinn alls 49 millj. og 252 þús., en sú upphæð hefur lækkað um nokkrar þúsundir vegna leiðréttinga, en um verulegar fjárhæðir er ekki að ræða. T. d. nemur lækkun þessi kr. 12200.00 hér í Reykjavík og svipaðri fjárhæð utan Reykjavíkur. Þá eiga eftir að koma til greina lítils háttar lagfæringar eftir þessum síðustu dómum, sem ég greindi hv. þingmönnum frá áður. Þá kemur spurningin: Hversu mikið hefur verið innheimt? Nú hefur ekki verið hafður sá háttur á að bíða með innheimtu skattsins í heild, þangað til öllu þessu væri lokið. Til þess að hraða innheimtunni sem mest, þá hefur verið haldið áfram með hana, þótt óútkljáð hafi verið æði mörg mál, eins og ég gat um áðan. Þrátt fyrir þessi málaferli og áhrif frá þessum þrætum er búið að innheimta núna nærri 42 milljónir af skattinum, og það, sem eftir er, verður innheimt á næstunni með lögtökum eða samningum, eftir því sem til þarf. Þess vegna hefði hv. þm. getað sparað sér að hafa fyrir fram svigurmæli einnig um þetta. Það hefði verið betra fyrir hann að bíða með að dæma, þangað til búið var að svara spurningunni. Fjórða spurningin er: Hversu mikið hefur verið greitt með fasteignum? Það eru 644034 kr., sem hefur verið greitt með fasteignum af þessum 49 milljónum. Og þá er spurt: Hversu mikið fé hefur ríkissjóður fengið fyrir þær fasteignir? Seldar hafa verið nú þegar tvær fasteignir, og voru þær seldar ríkissjóði að skaðlausu. Söluverð þeirra var 149 þúsund. Um frekari sölu á þessum eignum hefur ekki enn þá verið samið, en beðið tækifæris að koma þeim út. Eins og menn sjá af þessu, hefur þessi heimild um það að afhenda eignir upp í skattinn verið svo lítið notuð, að lítil áhrif eða engin áhrif hefur á heildarmyndina, þó að hún hafi verið notuð í einstökum atriðum. Svo kemur sjötta spurningin. - Ég tel gleggst að svara sjöttu og sjöundu spurningunni í einu lagi, og þær eru þannig: Hafa einhverjum þessara eigna fylgt kvaðir, og hafa þær þá komið til frádráttar matsverðinu? - Og sjöunda spurningin: Hefur ríkissjóður haft kostnað af einhverjum slíkum eignum, og þá hversu mikinn? Í lögunum um stóreignaskatt er ákveðið, að öllum skattgreiðendum sé heimilt að afhenda skattlagðar fasteignir upp í skattinn með því verði, sem þær eru skattlagðar. Nú eru ákvæðin um fasteignirnar þannig í l., að skattleggja ber þær með fasteignamati, þreföldu, fjórföldu, fimmföldu og sexföldu, allt eftir því, hvar þær eru á landinu. Það er á almannavitorði, að fasteignir eru yfirleitt miklu verðmætari en nemur matsverði þeirra eftir þessari reglu stóreignaskattslaganna. Hefur því yfirleitt ekki komið til mála af eðlilegum ástæðum eða skiljanlegum ástæðum, að menn notfærðu sér þennan rétt til þess að greiða skattinn með fasteignum verðlögðum á því verðgildismati, sem í l. greinir, nema sérstaklega stæði á, eða m. ö. o. nema þannig stæði á, að fasteignamatið væri óvenjulega hátt á þessum eignum miðað við raunverulegt verðmæti þeirra, annaðhvort af því að eignirnar hefðu gengið úr sér, eftir að fasteignamatið fór fram, eða lægju afskekktar og væri lítið verðgildi þeirra eða þeim fylgdu einhverjar kvaðir, sem gerðu það að verkum, að skattgreiðandi teldi þær ekki þess virði, sem hið lögboðna stóreignaskattsmat gefur til kynna, eða a. m. k. ekki meira virði. Samkv. lögunum er ríkinu alveg skylt að taka á móti öllum fasteignum, sem skattlagðar hafa verið hjá hlutaðeigandi gjaldendum, upp í greiðslu stóreignaskatts þeirra, hvernig sem á stendur. Og þetta ákvæði virðist vera hugsað þannig hjá löggjafanum, að ákveði ríkisvaldið eign hjá skattþegni tilteknu verði til skatts, þá sé sanngjarnt, að hann geti afhent hana upp í skattinn. Eins og áður segir, hafa menn mjög lítið notað sér þennan rétt til þess að afhenda fasteignir, sem og kemur fram af því, að samtals hafa verið afhentar upp í 49 milljónir fasteignir að fjárhæð 644 þús. Nú má vera, að einhverjir af þeim, sem enn eiga eftir að gera skil, ætli sér þetta, þó að mér sé það ekki kunnugt, en það getur ekki verið í stórum stíl. Algengasta ástæðan til þess, að menn hafa notfært sér réttinn til þess að afhenda fasteignir, sýnist sú, að fasteignunum hafa ekki fylgt lóðarréttindi til frambúðar eða fasteignir hafa verið svo afskekktar, að eigendur hafa talið sér þær verðminni af þeim ástæðum. - Eins og áður segir, hefur ríkissjóður þegar losað sig við að skaðlausu eignir að verðmæti 149 þús., en ýmsum eignum er óráðstafað enn þá. Í einu dæmi notfærði Reykjavíkurbær sem lóðareigandi sér rétt sinn til þess að krefjast niðurrifs á fasteign, sem hafði verið afhent upp í skattinn, og varð ríkissjóður fyrir 22609 kr. kostnaði við að fjarlægja þessa eign eftir kröfu bæjarins. Og það er sá eini kostnaður - þetta er sem sagt svar við fsp. 7, ég hef fléttað þetta saman - sem ríkissjóður hefur haft af þessum eignum. Á hinn bóginn hafði ríkið haft um 17 þús. kr. leigutekjur af þessari eign, á meðan hún var í eigu ríkisins. Eign þessi var að fasteignamati 21 þús. kr. rúml. og var af skattgreiðanda afhent upp í skattinn með tilvísun til framangreindra ákvæða um rétt hans. Augljóst var, að þessari eign fylgdi hættuleg kvöð, en á hinn bóginn jafnaugljóst, að skylda ríkissjóðs til þess að taka eignina upp í skattinn var alveg ótvíræð, og var á engan hátt mögulegt að komast undan því. Var því ekki um annað að ræða en að taka við eigninni. Mér væri í raun og veru ekki skylt að segja meira um þetta en komið er, þetta er fullkomið svar við fyrirspurninni, en til þess að menn skilji betur samhengið í þessu máli, þá þykir mér rétt að geta um það í þessu sambandi, að þessi eign, sem reyndist svona lítils virði, af því að eftir rúmt ár vildi lóðareigandi ganga eftir því, að hún væri fjarlægð, og afhent var upp í skattinn og reyndist þannig í raun og veru einskis virði þegar til kom, af því að lóðareigandinn notaði sér þennan rétt, var hluti af miklu stærri eign, sem var í eigu þessa skattgreiðanda, og sams konar kvöð af hendi lóðareiganda hvíldi á allri þessari eign. Var öll þessi eign hjá skattgreiðanda metin að fasteignamati 144 þús. kr., og þegar búið var að margfalda það með sex, þá var hún metin til stóreignaskatts á 864 þús. Þessi eigandi kærði þessa skattlagningu og taldi hana ósanngjarna og vísaði til þeirra kvaða, sem voru í lóðarsamningnum, og taldi, að hún ætti að vera miklu lægra metin, þar sem umræddar kvaðir hvíldu á henni. En þeir, sem úrskurðuðu stóreignaskattskærurnar og áttu að gera það lögum samkvæmt, bæði skattstjóri og ríkisskattanefnd, töldu ekki heimild til annars í l. um stóreignaskatt en að skattleggja þessa eign fullu verði eftir þeim, þrátt fyrir kvöðina, og synjuðu kærunni frá þessum skattgreiðanda. Þá afhenti þessi skattgreiðandi hluta af eigninni upp í skattinn, eins og ég hef áður rakið. - Þetta þykir mér rétt að láta koma fram, til þess að það komi fram rétt mynd af málinu. Ýmis sorpblöð og óvandaðir menn hafa undanfarið verið að narta í mig út af þessu máli, fyrir að gera það, sem skylt var að gera lögum samkvæmt. En það verður allt þeim til skammar, þegar málið hefur nú verið upplýst.



Herra forseti. Hæstv. núverandi fjmrh. er, svo sem kunnugt er, einhver duglegasti skatt- og tollheimtumaður, sem setið hefur í embætti hans. Þess vegna kemur mér það mjög á óvart, að hann skuli telja það til afreka, að hann skuli hafa innheimt 42 millj. af 49 millj. kr. skatti á þremur árum, sem hann hefur til þess haft. Ég er þvert á móti þeirrar skoðunar, að það sé ámælisvert, að enn skuli vera óinnheimtar 7 millj. kr. af þeim stóreignaskatti, sem á átti að leggja samkv. l. frá 1950 og vera búið að leggja á 1951. Það er ekki sýnd þvílík linkind, þegar verið er að innheimta skatta hjá þeim, sem eru minni máttar í þjóðfélaginu og litlar eignir eiga og litlar tekjur hafa. Þeir verða að borgast á sama ári og þeir eru á lagðir, og eftir því er gengið af dugnaði af hálfu hæstv. fjmrh. og starfsmanna hans. En nú virðist hann vera ánægður með það, að stóreignamennirnir í landinu skuli enn eiga eftir ógreiddar 7 millj. af því, sem þeim hefur verið gert að greiða. Ég vil vekja sérstaka athygli á því, að stóreignaskatturinn, sem á er lagður, nemur ekki 50 millj. kr. Þegar það er haft í huga, að þetta er jafnframt eignaraukaskatturinn frá árinu 1947, að þetta er m. ö. o. hlutdeild hinna ríku, hlutdeild stórgróðamannanna í þeim byrðum, sem lagðar hafa verið á íslenzka þjóð til viðreisnar atvinnulífinu síðan 1947, þá sést, hvílík forsmán hér er á ferðinni. Þetta er það, sem stóreignamenn eiga að skila aftur af þeim gróða, sem þeim hefur fallið í skaut síðan 1940. Hvað halda menn. að sá gróði sé mikill? Ég þori ekkert um það að segja, hvað íslenzkir stórgróðamenn kunna að hafa grætt síðan 1940, á þeim 13 árum, sem síðan eru liðin, en þá upphæð á ekki að telja í tugum milljóna, hana verður að telja í hundruðum milljóna. Það, sem hæstv. fjmrh. skýrði nú frá, að þeim sé ætlað að skila af þessum 13 ára stórgróða, eru tæpar 50 milljónir. Og með þetta er hinn bráðduglegi skattheimtumaður að því er virðist harðánægður, þrátt fyrir það að enn eru 7 millj. af því ógreiddar. Hver veit, hvenær þær kunna að vera greiddar? Ég sagði, að ég þyrði ekkert um það að áætla, hversu miklu þessi stórgróði á 13 árum kynni að hafa numið, en ég vil aðeins minna á það, að samkv. skýrslu skattstofunnar voru á s. l. ári eignir 20 ríkustu einstaklinganna í Reykjavík 190 millj. kr. og 20 ríkustu félaganna 366 millj. kr. Tuttugu ríkustu einstaklingar og tuttugu ríkustu félögin í Reykjavík einni áttu m. ö. o. í fyrra 556 millj. kr. Og nú stendur hér hæstv. fjmrh., stoltur og ánægður, og skýrir frá því, að það, sem allir stóreignamenn í landinu eigi að skila aftur af stórgróða sínum síðan 1940, séu tæpar 50 milljónir, 1/10 af því, sem 20 ríkustu einstaklingarnir og félögin eiga samkv. athugun sjálfrar skattstofunnar, hans eigin starfsmanna. Menn hafa oft verið stoltir yfir litlu hér í þessum stól, en sjaldan af svo ósköp litlu eins og hér er af að státa. Hæstv. ráðh. gerði sérstaklega rækilega að umtalsefni svörin við síðustu tveim spurningaliðunum varðandi afhendingar á fasteignum upp í stóreignaskattinn og kvaðirnar, sem á þeim hvíldu. Ég endurtek það, sem ég sagði áðan, að ég tel ekkert við að athuga regluna um greiðslu stóreignaskatts með skattlagðri eign. Sú regla er sjálfsögð. Það er hitt, sem ég fann að og finn að enn, að einmitt vegna þessarar reglu er matsreglan, sem gildir í l., mjög hættuleg, og einmitt vegna hennar bar ráðh. skylda til í öllum vafasömum tilfellum að skjóta til dómstóla skattmatinu á eignum, sem kvaðir hvíldu á. Það skilst mér raunar, að hæstv. ráðh. hafi gert, eftir að reynslan var búin að sýna honum, hversu þessar tvær reglur í samhengi gátu verkað hlægilega. Þær gátu m. ö. o. haft þau áhrif, að hægt væri að velta kostnaði við að fullnægja kvöð á eign af skattgreiðanda yfir á ríkissjóð, en það nær auðvitað ekki nokkurri átt. Ég skal ekki vefengja, að skýra megi lögin á þann hátt, að við þetta sé ekkert að athuga frá lagabókstafssjónarmiði séð. En samt hefur hæstv. ráðh. séð, að áhrif þessara ákvæða eru svo andkannaleg, að hann hefur, að því er mér skilst, skotið slíku máli til dómstóla og fengið þar þann úrskurð, að hann geti neitað að taka við eignum, sem kvaðir hvíla á. Það átti hann auðvitað að gera í upphafi. Þá hefði hann losnað við þann kostnað, sem ríkissjóður hefur nú orðið að bera, samkv. upplýsingum hans, 20 þús. krónur.



Herra forseti. Ég þarf ekki að skýra það mál, sem hér liggur fyrir til umr. Hæstv. fjmrh. sagði í ræðu sinni hér við 1. umr. fjárlaga, að það væri rétt, að það hefði verið tekið skúrræksni, eins og hann orðaði það svo smekklega, til greiðslu á stóreignaskatti. Í ræðu sinni hér áðan um fyrirspurnir hv. 1. landsk. (GÞG) lagði hæstv. fjmrh. á það ríka áherzlu, að ríkissjóði hefði borið skylda til að taka við eignum til greiðslu á þessum skatti. Það er rétt, að í 12. gr. l. nr. 22 frá 1950 stendur svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Til greiðslu á skattinum er heimilt að afhenda eignir með því matsverði, sem ákveðið er í lögum þessum.“ Nú vil ég hins vegar leyfa mér að mótmæla þeim skilningi ráðh. á lögum þessum, að þar sem hér er verið að setja lög um, að ákveðnir aðilar skuli greiða skatt, sérstakan skatt, þá sé í sömu lögum og sömu lagagrein og um skattinn fjallar einnig gert ráð fyrir því, að þeir, sem þessi skattur er lagður á, geti líka losnað við að greiða hann, eins og hefur komið fram í einu tilfelli, eða að þeir geti meira en losnað við að greiða hann, þeir geti varpað á ríkissjóð kostnaði í sambandi við þær eignir, sem þeir afhenda til greiðslu skattsins. Það er m. ö. o. alveg sýnilegt, að löggjafinn ætlast til þess, að þær eignir, sem afhenda má upp í skattinn, séu í einhverju skynsamlegu verðhlutfalli eða verðgildi við þá greiðslu, sem skattgreiðandi átti að inna af hendi. - Þá vil ég líka benda á það, samkvæmt því sem hefur verið upplýst í þessu máli, bæði í umr. og blaðaskrifum um þau, að umrætt skúrræksni, sem fjmrh. svo orðaði, var afhent ríkissjóði til greiðslu á stóreignaskatti, eftir því sem mér hefur verið tjáð af ríkisbókhaldinu, að upphæð 126992 kr. Nú stendur í l., að það megi afhenda fasteign. og þá að mínum skilningi verðmæta fasteign, til greiðslu á þessum skatti á sexföldu fasteignamati, ef í Reykjavík er. Fasteignamatið á umræddu skúrræksni ráðh. er samkv. upplýsingum frá fjmrh. 17900 kr., og sex sinnum það eru 107400 kr. Af því er þá sýnilegt, að lögin, þó að um verðmæta eign hefði verið að ræða, hafa samt verið brotin í þessu tilfelli, þar sem skúrræksnið var tekið til greiðslu á meira en sexföldu verðmæti. Það er þess vegna í sambandi við þetta sérstaka mál allt á sömu bók lært fyrir hæstv. fjmrh., enda þótt hann vildi hér í sinni ræðu áðan telja, að skömmin og svívirðan væri þeirra, sem hefðu vakið máls á þessu hneykslismáli, en ekki hans.



Ég hélt nú satt að segja, að síðasti hv. ræðumaður mundi sjá sóma sinn í því að kúra sig niður í plögg sín, í stað þess að koma hér í ræðustólinn út af þessu máli, enda átti hann hingað lítið erindi. Það, sem hann gerði hér var að lesa upp úr lögunum um stóreignaskatt alveg skýlaust ákvæði um það, að ríkissjóði væri skylt að taka upp í stóreignaskatt eignir með því mati, sem sett væri á þær til skattsins, og taka það síðan fram, að hann - hann ( ! ) liti svoleiðis á, að þetta ákvæði væri markleysa, að skýlaust lagaákvæði væri markleysa. Enginn af þeim lögfræðingum, sem fjmrn. hefur borið þetta undir, hefur verið í nokkrum minnsta vafa um, hvað skylt væri að gera, hver væri meiningin með þessu lagaákvæði, ef hún væri ekki sú, sem skráð er glöggum orðum í lagabálkinum. En náttúrlega þarf hv. þm. að sýna fram á þetta, að lagaákvæðið sé markleysa, ef hann ætti að geta skotið fótum undir þann róg út af þessu, sem hann hefur staðið fyrir bæði utan þings og innan. Svo bætir hv. þm. gráu ofan á svart með því að fara að tala um það, að ofan á allt annað muni skúrinn hafa verið tekinn fyrir meira en sexfalt fasteignamat. Þó var ég að enda við að upplýsa það áðan, samkv. því sem fulltrúarnir í fjmrn. hafa gefið mér upp, að fasteignamatið á skúrnum var 21 þús. rúmlega, og ef það er margfaldað með sex, þá skilst mér, að út komi sú tala, sem skúrinn var á metinn til skatts og upp í skattinn. Hv. 1. landsk. þm. sagði, að það væri stórámælisvert, að af 49 millj. væri ekki búið að innheimta nema 42 á þremur árum. sagði hv. þm. En hv. þm. sleppti bara alveg að athuga, að meginhlutinn af þessum tíma hefur farið í kærufresti, sem menn eiga rétt á eftir lögum, og í það að úrskurða þær kærur manna og í málaferli, sem allt hefur blandazt inn í innheimtu skattsins. Fram hjá þessu er ómögulegt að líta, og ég er algerlega kinnroðalaus vegna útkomunnar á þessu. Nú verður gengið í að innheimta það, sem eftir er, þegar málaferlunum er lokið. Hins vegar ber náttúrlega að játa, að það getur farið eftir dugnaði innheimtumanna á hverjum stað, - það er ekki einn innheimtumaður, sem hefur þetta með höndum, - hvernig gengur um innheimturnar. Hv. þm. sagði, að það væri undarlegt, að nokkur eyrir væri eftir óinnheimtur af þessum skatti, og væri því ekki til að dreifa með aðra skatta, sem þeir fátæku ættu að borga, því að þeir væru allir innheimtir á réttum gjalddögum. Vitanlega veit hv. þm. miklu betur, hann veit það, að það eru ætíð verulegar eftirstöðvar af sköttum, sem dregst fram yfir gjalddaga að innheimta og þarf að innheimta með lögtökum. Það er ekki hægt að koma fram með neina rökstudda gagnrýni á hraðann í þessu máli, að mínum dómi, hvorki álagningu né innheimtu. Hv. þm. sagði, að matsreglan væri mjög vafasöm í lögunum. Kannske hefur hún verið vafasöm, en mönnum var ætlaður þessi réttur, að afhenda eignir með því verði, sem þær voru metnar, og löggjafinn gerði sér vafalaust grein fyrir því fyrir fram, hvernig þetta var vaxið. Fjmrn. var auðvitað skylt og skattstjóra og ríkisskattanefnd að fara eftir l., en ekki einhverju öðru, hlutu að fara alveg eftir lögunum í þessu tilliti. - Hv. þm. sagðist hafa skilið það svo, að fjmrn. hafi skipt um framkvæmd, þegar það sá missmíði á þessu, og farið þá að neita því að taka eignir upp í skattinn nema eftir dómi, en þetta er byggt á einhverjum misskilningi. Þetta er ekki þannig, heldur stendur þannig á, að skattgreiðandi fór í mál út af mati á fasteign, hvort það væri skylt að binda sig undir öllum kringumstæðum við sexfalt í Reykjavík, þótt kvaðir væru á. 



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur nú verið að verja hendur sínar í þessu máli á þann veg, að hann hefði verið bundinn af lögum og hann hefði ekki getað komizt lengra vegna lagaákvæða en hann hefði gert. Staðreyndin er samt sú, að skattheimtan frá stóreignamönnunum á þessum 50 milljónum, sem eru smápeningur þeirra, hefur gengið seint og illa, vegna þá, skulum við segja, fjötra laganna, sem hæstv. fjmrh var i, en niðurstaðan er þessi: Þetta hefur gengið seint og illa. Þessi skattpeningur hefur viljað skila sér seint, einkanlega frá ráðh. ríkisstj., og það er siðferðislegi bletturinn við þetta. 

Vill þm. standa við þetta?

Ja, maður álítur það svo sem augljóst hér í sal hv. sameinaðs Alþingis, hver þarna er úr hópi ráðh., sem hér er um að ræða. Það er sá, sem hefur skyrpentuna á nefinu, það er sá, sem er búinn tvisvar sinnum að vekja athygli á sjálfum sér hér. - En í sambandi við þetta mál vil ég svo segja það: Hæstv. ráðh. hefur upplýst, að það hafi verið mjög fáir, sem hafi gripið til þess að borga með verðlausum eignum, en nokkrir - og hverjir helzt? Ráðherrar úr ríkisstjórninni. Annað dæmi mun vera til í þessa átt, um svona viðleitni. Það var reynt að borga samkv. 1. með verðlitlum eignum á afskekktum stað, þar sem eignirnar voru orðnar lítils virði, og þar með átti að borga stóreignaskatt mikils og auðugs hlutafélags. Ráðh. komst ekki undan þessu, hann varð að gera þetta, vegna þess að lögin mæltu svo fyrir. En þá voru ýmsir hluthafar úr þessu félagi, sem jafnframt voru meðráðherrar hans í ríkisstj. og töldu, að félagið hefði þarna sloppið billega, og vildu nú fá að borga sinn persónulega stóreignaskatt líka með sömu ræksnunum, skúrræksnunum þar, á þessum afskekkta stað, og þá sagði nú hæstv. fjmrh. stopp. Og það urðu úr því málaferli. Ég veit ekki, hvort þetta eru ein af þeim málaferlum, sem enn þá eru óútkljáð, en verið gæti, að svo væri. Það, sem blasir hér nú við hv. þingheimi, er það, að hæstv. ráðh. hefur verið í glímu við meðráðherra sína, og það eru hin fáu dæmi, sem hann segir að séu í þá átt, að menn og félög hafi leitazt við að borga með verðlitlu skrani. Það er sem sé úr ríkisstj. sjálfri, og það er það, sem sýnir, að hér eru ekki háar siðferðislegar kröfur gerðar til ráðh. Og lægstar kröfurnar virðast vera gerðar til þeirra af þeim sjálfum, og það er hneyksli málsins.

Björn Ólafsson Hv. 3. landsk. hefur talið sér sæmandi hér úr ræðustól á þingi að gera það mjög greinilegt fyrir þingheimi, að ég hafi ekki borgað stóreignaskatt minn. Ég ætlast til, að hv. þm., ef hann vill ekki verða að minni manni, sanni þetta fyrir þeim þingheimi, í hvers áheyrn hann nú fullyrðir það. Ég lýsi þetta ósannindi frá rótum. En ef hv. þm. á við það mál, sem hæstv. fjmrh. var að skýra áðan, þá er hér allt öðru máli að gegna. En þessi hv. þm. gerir nú eins og hann er vanur, að loka augunum fyrir sannleikanum og hafa það, sem rangara er, ef það hentar honum betur í málafærslu hans. Það er ekki gott að deila við menn, sem aldrei viðurkenna sannleikann, ef hann hentar þeim ekki. Augsýnilega hentar ekki sannleikurinn í þessu máli hv. þm. Þess vegna heldur hann ekki honum á lofti, heldur hamrar blákalt það, sem rangt er í málinu, og það versta við það er, að hann veit að það er rangt, sem hann segir. Hann kemur hér upp í ræðustól og segir það, sem hann veit að er rangt, hann segir það vísvitandi. Í sjálfu sér á ekki að vera að deila við slíka menn. Það er sama og að elta skuggann sinn. Ég hef raunverulega engu við að bæta það, sem hæstv. fjmrh. sagði um þetta mál. Hann sagði allt, sem þurfti að segja. Hér var um að ræða skattgreiðanda, sem reyndi að ná rétti sínum gagnvart því opinbera, vegna þess að skatturinn hafði verið ranglega á hann lagður. Hæstiréttur hefur staðfest það, að skatturinn á umrætt fyrirtæki var ranglega álagður, vegna þess að eignin lá undir kvöð. Enginn heilbrigður maður gat talið rétt að meta eignina á það verð, sem hún er metin til skattsins. Það getur vel verið, að hv. skattanefnd, ríkisskattanefnd, hafi talið sér skylt samkv. lögunum að meta slíkar eignir sem væru þær kvaðalausar, og í sambandi við þessa eign kveður hún upp þennan dóm, vegna þess að eignin hafði lóðarréttindi daginn, sem stóreignaskatturinn er miðaður við, eða 31. des. 1950. En kl. 12 um kvöldið var eignin lóðarréttindalaus, svo að hér var um eign að ræða eins og margar aðrar eignir, sem hafa komið til stóreignaskatts og voru virtar til stóreignaskatt, á miklu hærra verði en skynsamlegt eða eðlilegt var. Dómur sá, sem fallinn er í hæstarétti í sams konar máli, er út af eign, sem hafði mjög takmörkuð lóðarréttindi. Dómur hæstaréttar gengur út á það, að um slíkar eignir skuli ekki ákvæði laganna gilda, heldur skuli þær metnar að nýju með tilliti til þeirra kvaða, sem á þeim hvíla. Er það þá nokkuð einkennilegt, þótt skattgreiðandi, sem þannig er með farið, sem áður er greint, notfæri sér það ákvæði l. að mega afhenda eitthvað af hinni skattlögðu eign upp í skattinn? Ef eignin er svona mikils virði fyrir skattgreiðandann eins og skattanefndin vill vera láta, þá hlýtur hún að vera það líka fyrir ríkissjóð. Ef svo ríkissjóður heimtar fullan stóreignaskatt af viðkomandi skattgreiðanda af eign hans, sem á er sérstök kvöð, þá er ekki nema eðlileg leið, að eignin fari á fullu verði til ríkissjóðs, sem samkv. l. er skyldur að taka á móti henni. Vegna þess áróðurs, sem hefur farið fram í vissum blöðum hér í bænum út af þessu máli, með ádeilu bæði á mig og hæstv. fjmrh., hef ég gert grein fyrir þessu máli í einu dagblaðanna í dag, svo að hið rétta mætti koma fram. Ég geri ráð fyrir því, að hver einasti maður, að undanteknum þeim tveimur mönnum hér inni, sem hafa það að atvinnu að rægja menn á slíkan hátt sem þeir hafa gert í þessu máli, muni viðurkenna og skilja, hvernig í málinu liggur. En þessir menn, sem hafa haldið uppi róginum, vilja vitanlega ekki viðurkenna það, að þeir hafa haft á röngu að standa, alveg eins og hv. 3. landsk. gerði nú í sinni ræðu.



Herra forseti. Það þykir ef til vill prúðmannlegt orðbragð af hæstv. fyrrverandi menntmrh. að segja frá þessum ræðustóli, að a. m. k. tveir af þm. hafi það að atvinnu að rægja menn persónulega, en af öðrum en þeim, sem hafa verið menntamálaráðherrar, mundi það tæpast vera talið prúðmannlegt orðbragð. En maður veit þá, hvern mann maður hefur haft og með hvaða sérréttindum sem menntmrh. Nú, hann þykist vera alveg saklaus eins og lamb í þessu umrædda máli hér. Spurningin er: Er það rangt, að það hafi verið Björn Ólafsson, sem var eigandi að þessum skúr, sem hæstv. fjmrh. hefur kallað skúrræksni, og það sem ég heyrði, að hann sagði áðan, að það hefði komið í ljós, að eignin hefði verið einskis virði, því að hann mun hafa orðið að taka þessa eign upp í skattgreiðslu frá þessum meðráðherra sínum fyrir 126 þús. kr., en viðurkennir, að það hafi kostað 22 þús. að rífa skúrræksnið og koma honum í burtu? Og hæstv. ráðh. þykist vera með góða samvizku fyrir það, þó að hann hafi borgað með þessum umrædda skúr, hann hafi haft lóðarréttindi þegar borgaður var með honum skatturinn, en kl. 12 á miðnætti sama dags hafi hann verið orðinn lóðarréttindalaus. Þetta er vissulega að hafa góða samvizku og berja sér á brjóst og þykjast vera réttlættur fyrir sjálfum sér En það er fáum gefið eins og þessum hæstv. fyrrverandi ráðh. Ég endurtek það, að það leiðinlegasta af öllu leiðinlegu við þessa viðleitni til þess að borga skatta til ríkisins með öðru en peningum og peningaverðmæti er það, að við þetta mál eru riðnir kannske fleiri en einn af ráðherrum fyrrverandi ríkisstj. og voru þá ráðherrar, þegar þeir reyndu til þess að borga á þann veg, að hæstv. fjmrh. var í nauðvörn og varð að höfða mál í öðru tilfellinu út af þessari viðleitni til þess að borga skatt með ónýtum eignum hlutafélags, sem viðkomandi ætlaði að fá að borga sinn persónulega skatt með. Ég vona, að hæstv. Alþ. reyni að gera breyt. á þessum lögum, svo að hæstv. fjmrh. þurfi ekki að vera í slíkri nauðvörn og fara svo forflótta undan meðráðherrum sínum sem hann hefur orðið að gera í þessu máli vegna lagabókstafsins, sem hann hefur verið bundinn af, úr því að ráðherrar finnast slíkir, sem nota sér slíkan lagabókstaf, og þykjast góðir af.