Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutningsmaður ( L. H. Bjarnason) Hæstv. ráðherra hefir kosið að svara í dag lotterífyrirspurn minni á þingskj. 53, útbýttri 12. og leyfðri 14. þ. m. Ráðherra einn ræður því, samkv. 31. gr. þingskapanna, sbr. 37. gr. stj.skrárinnar, hvort og hvenær hann svarar leyfðum fyrirspurnum þingmanna. Eg verð því að rökstyðja fyrirspurnina í dag, hvort sem mér þykir það leitt eða ljúft, og hv. deild verður að taka afstöðu til fyrirspurnarinnar, eftir að deildin hefir heyrt svar hæstv. ráðherra við henni. Eins og hv. deildarmönnum er kunnugt, var með lotterífrumvapi Alþingis 1912, þingskj. 326, stofnað til stórtekna fyrir landssjóð í 30 kr. Lotteríið átti að gjalda landssjóði 4% af andvirði seldra seðla, 1. gr. f. Það mátti selja 50,000 seðla á misseri eða 100,000 seðla á ári hverju, 1. gr. a, og mátti selja hvern seðil við 150 franka verði + 2%, eða hvern seðil fyrir samtals 110 kr. 16 au. í hérlendri mynt. Hefði lotteríið selt alla seðla sína, hefðu árstekjur landssjóðs af því numið 440,- 640 kr., auk helmings þeirra vinninga, sem ekki kynni að hafa verið vitjað, 1. gr. c, 4. málsgr. Svo mikilla tekna hefði nú landssjóður tæpast mátt vænta, sízt í upphaf. En honum voru samt trygðar mjög miklar tekjur af lotteríinu, hvort sem það hefði selt mikið eða lítið af seðlum sínum. Það átti sem sé að greiða landssjóði tiltekinn lágmarksskatt á misseri hverju, 138,000 franka, eða árlega 276,000 franka, eða 198,720 kr. á ári í hér gjaldgengum peningum, eða sem næst 200,000 kr. á ári, eða um 400,000 kr. um fjárhagstímabil hvert. Og þessi mikla upphæð hefði verið sama sem fundið fé fyrir landssjóð, því að hann átti ekkert í móti að láta. Þessu mikla gróðafrumvarpi byrjaði svo vel á Alþingi, að einir 3 alþingismenn greiddu atkvæði á móti því í báðum deildum, 2 í hv. Neðri deild, Alþt. 1912, B II, bls. 541, og 1 í hv. Efri deild, Alþt. 1912, B I, bls. 187. Sjálfur ráðherrann mælti eindregið með því. Hæstv. ráðherra mælti meðal annars við 3. umr. um frumvarpið hér í deildinni 9. Ágúst í fyrra á þessa leið: Eg stend að eins upp til að lýsa ánægju minni yfir því, hvað þetta mál er vel á veg komið . . . . Með þessum þætti nást dágóðar tekjur í landasjóð, án þess að leggja nokkurn skatt á almenning. . . . Mótbárurnar, sem komið hafa fram gegn þessu frumv. . . virðast koma meira frá einhverju öðru líffæri en höfðinu, vera bygðar meira á tilfinningum en á skynsamlegri hugsun. ( Alþt. B II, bls. 637–538). Nú er þessum stórgróða landssjóðs kastað á glæ. Það er ein af aðal-ástæðum mínum til fyrirspurnarinnar og jafnframt ein afleiðing þess að frumvarpið féll niður. Samkv. 1. gr. stjórnarskipunarlaganna 1903 á ráðherra, að “bera upp fyrir konungi í ríkisráðinu lög og miklvægar stjórnarrástafanir„. Ráðherraábyrgðarlögin 4. Marz 1904 leggja ábyrgð við uppburðarleysi mála af hendi ráðherra, 2. gr. a: Það varðar ráðherra ábyrgð eftir lögum þessum; ef hann lætur farast fyrir að bera upp fyrir konungi lög, tilskipanir eða aðrar ályktanir, er konunga undirskift útheimtist til, eftir stjórnarskipunarlögunum. Viðurlögunum við broti þessu geta menn kynst í 5. gr. ráðherraábyrgðarlaganna. Hér liggur þannig fyrir brot á stjórnarskránni og ráðherraábyrgðarlögunum. Það er önnur ástæðan til fyrirspurnar minnar og jafnframt önnur afleiðingin af uppburðarleysi ráðherra. En svo er ótalið þriðja atriðið, og ekki ómerkilegasta. Hver verður afleiðingin, haldist ráðherra uppi átölulaust að stinga undir stól alþingisfrumvörpum, jafnvel þeim sem hann hefir mælt sterklega með ? Sú, að úti væri um þingræðið, áhrifum Alþingis á lagasetningu landsins væri spilt. Hyrningarsteinninn undir þjóðfélagsskipuninni væri brotinn. Það er þriðja ástæðan til fyrirspurnar minnar, og um leið þriðja afleiðingin af uppburðarleysi ráðherra. Þegar litið er til nefndra þriggja afleiðinga: tjóns landssjóðs, stjórnarskrásbrotsins og þingræðisskemdarinnar, og svo til þess, að slík hegðun er eins dæmi í þingfrjálsu landi alt til þessa dags, þá er fyrirspurnin væntanlega ekki ófyrirsynju, enda hefir háttv. deild í einu hljóði talið fyrirspurnina sjálfsagða, þrátt fyrir skýrslu ráðherra í sameinuðu þingi 14. þ. m. Að svo mæltu vænti eg skýrslu hæstv. ráðherra um það, hví hann greip til þess óyndsúrræðis að bera ekki lotterífrumvarp síðasta Alþingis upp fyrir konungi til staðfestingar.



Þótt það standi á dagskránni í dag, að ráðherra svari fyrirspurn, þá hefði hitt í rauninni verið réttara að þar hefði staðið, að hann mundi hlýða á fyrirspurn, því að eg hefi þegar gefið skýrslu mína um þetta mál og hefi litlu við hana að bæta. Fyrirspurnin, sem hér er um að ræða, hljóðar svo: Hvernig stendur á því, að frumvarp Alþingis 1912 til laga um stofnun peningalotterís fyrir Ísland, var ekki staðfest af konungi 2. Þessu er fullsvarað með því einu, að frá því er þetta frumv. Var samþykt hér á þinginu og þangað til það varð borið upp fyrir konungi, höfðu verið samin og staðfest lög í Danmörku, sem blátt áfram bönnuðu það, sem lagafrumvarpið hafði gert ráð fyrir að væri leyfilegt í Danmörku. Þessum breyttu kringumstæðum hefir konungur falið mér að skýra þinginu frá. Það hefi eg gert. Þessi ástæða er öllum opinber og einhlít. En um aðrar ástæður hefi eg þegar gefið skýrslu í sameinuðu þingi, meðal annars um það, hvers vegna eg áleit nauðsynlegt að fresta uppburði þessa frumvarps í fyrra haust, þegar in önnur frumv. frá þinginu 1912 voru upp borin. Og eg álit enga ástæðu til þess að endurtaka það alt hér, það er nóg að það standi á einum stað í þingtíðindunum. Eg skal því ekki fara um málið nema fám orðum að þessu sinni. Háttv. fyrirspyrjandi ( L. H. B.) hélt því fram, að eg hafi alls ekki borið þetta frumvarp upp fyrir konungi, og byrði svo á því allar sínar þungu ákærur. En þetta er ekki rétt. Eg hefi borið frumv. upp um leið og eg sigldi með þau stjórnarfrumv., sem nú liggja fyrir Alþingi. En auðvitað gat eg þá ekki, þar sem þessi lög voru komin á í Danmörk, ráðið Hans hátign til þess að staðfesta frumvarpið, þvert ofan í lög, sem hann var sjálfur nýbúinn að staðfesta. Eg áleit heldur ekki ástæðu til beinnar lagasynjanar, og ið eina sem eg gat ráðið Hans hátign til að gera við frumv., var þá að fresta ákvörðun um málið og fela mér að gefa Alþingi skýrslu um þessar “breyttu kringumstæður, til þess að það gæti eftir því hagað frekari aðgerðum, ef það vildi hafa íslenzkt lotterí. Þá virtist mér háttv. fyrirspyrjandi ganga út frá því, að ráðherra sé það skylt, samkvæmt stjórnarskránni, að bera hvert frumv. upp fyrir konungi þegar í stað er hann nær til hans. Þetta nær ekki nokkurri átt, eins og allir geta séð, er stjórnarskrána þekkja. Sú stjórnarskrárgrein, sem hér er um að ræða, mælir einungis svo fyrir, að ráðherra skuli fara svo oft sem nauðsyn er á til Kaupmannahafnar til þess að bera upp fyrir konungi í ríkisráðinu lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir. Hér stendur ekki eitt orð um það, að hann sé skyldugur til þess að bera öll frumv. þingsins upp fyrir konungi undir eins, heldur er hann einmitt frjáls og sjálfráður að því, að gera það þegar honum sýnist það heppilegast. Það er meira að segja gert ráð fyrir því í stjórnarskránni sjálfri, að það geti dregist, og jafnvel að frumvörp kunni enn að vera óstaðfest þegar næsta reglulegt Alþingi kemur saman: Þá fyrst er það fallið niður, en fyr ekki, og sést á því, að alt þangað til, allan þann tíma, frá því eitthvert lagafrumv. er afgreitt sem lög frá Alþingi, og þangað til næsta reglulegt Alþingi kemur saman, er ráðherra frjálst og rétt að að bera það upp fyrir konungi, hvenær sem hann vill. Þar getur verið nm alt að því 13/4 árs svigrúm að ræða. Hér liðu ekki nema rúmlega 8 mánuðir frá samþykt þingsins þangað til málið var upp borið. Þá skírskotaði háttv. fyrirspyrjandi til ráðherraábyrgðarlaganna, og bygði þar á inu sama, sem sé, að eg hafi eigi borið frumv. upp, sem er ekki rétt. En annars hygg eg að sú grein, sem hann þar átti við, geti eins vel skilist á nokkuð annan hátt en hann vildi skilja hana. Þar stendur svo, að það varði ráðherra ábyrgð, ef hann láti farast fyrir að bera upp fyrir konungi lög, tilskipanir eða aðrar ályktanir, er konungsundirskrift útheimtist til. Háttv. fyrirspyrjandi vildi fá það út úr þessu, að hér í lægi bein skipun til ráðherra um, að bera upp fyrir konungi til staðfestingar öll lög, sem Alþingi hefir samþykt, að viðlagðri hegningu laganna. En eg hygg, að beinna liggi við að skilja þennan lagastað á annan hátt. Væri ekki um annað að ræða en “lög„ í þessari tilvitnuðu setningu, þá gæti skilningur fyrirspyrjanda ef til vill legið nærri. En jafnhliða lögum eru nefndar tilskipanir, og aðrar ályktanir, sem Alþingi kemur ekki nærri, en ráðherra sjálfur á frumkvæði til. Hið eina sameiginlega sem þessar “tilskipanir og ályktanir„ hafa við lög er það, að konungsundirskrift útheimtist til þeirra. Eg hygg það sé alveg ómótmælanlegt, að það væri meiningarleysa einber, að leggja þunga hegning á ráðherra fyrir það, að hann beri ekki upp fyrir konungi tilskipanir og ályktanir, er hann sjálfur á frumkvæði að, nema því að eins að hann setji þær í gildi og framkvæmi þær án konungsstaðfestingar. Í inum tilvitnaða lagastað í ráðherraábyrgðarlögunum er ið sama sagt um lög eins og “tilskipanir„, og meiningin getar naumast verið önnur en sú, að varna misbeitingi valds af ráðherra hálfu, koma í veg fyrir; að hann hrifsi til einvald, sem konungi er áskilið, tryggja konungsvaldinu sína stjórnskipulegu hluttöku og vald yfir mikilvægustu stjórnarathöfnunum. En á hvern hátt skyldi eg hafa brotið á móti þessu með því að fresta, eftir því sem atvik lágu til, uppburði eins frumvarps, sem á meðan lá í þagnargildi og ekki var beitt? Hvernig svo sem þetta verður skilið, þá á það ekki við það tilfelli, sem hér liggur fyrir. Eg hefi borið málið upp fyrir konungi í ríkisráði og skýrt honum frá öllum málavöxtum, þeim mótbárum, sem fram höfðu komið gegn frumvarpinu, og þeim breyttu kringum stæðum, sem gerðu það að verkum, að eg gat ekki ráðið honum til að undirskrifa það. Eg verð því að mótmæla því, að hér sé að ræða um nokkurt brot á stjórnarskránni eða nokkuð það sem hægt sé að festa hendur á eftir ráðherraábyrgðarlögunum. Ástæðan fyrir því, að eg frestaði því að bera frumv. upp fyrir konungi, var sú, að eg varð að telja það fullkomna pólitíska nauðsyn. Af skýrslu minni í sameinðu þingi geta menn séð, hver rök til lágu. Það er þýðingarlaust að endurtaka það hér. Eg er sannfærður um, að ef eg hefði lagt kapp á að fá úrskurð og ákvörðun konungs viðvíkjandi staðfesting frumvarpsins, mundi mér eftir á hafa verið legið á hálsi fyrir það, að eg hefði með því eyðilagt önn lagt önnur mál, sem voru margfalt mikilsverðari, og það með miklu meira rétti en aðfinslurnar nú byggjast á. Eg er sannfærður um, að eg hefi gert það eitt, sem skyldan bauð mér að gera, það eitt, sem rétt var. Með annari aðferð hefði eg gert rangt. Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) lagði mikla áherzlu á það, hvað landssjóður hefði mist mikið fé við það að lögin náðu ekki staðfestingu. Það sem hann sagði um það, kann að taka sig vel út í augum alþýðu. En þar er eg hræddur um, að bæði hann og aðrir hafi gert sér of miklar vonir. Þó að lögin hefðu verið staðfest, var engin trygging fyrir því, að leyfisbeiðendurnir hefðu nokkurn tíma tekið leyfisbréf fyrir lotteríinu. Í frumvarpinu var að eins áskilið, að þeir settu trygging fyrir 1/2 árs afgjaldi, svo framarlega sem þeir á annað borð tækju leyfisbréf samkvæmt lögunum, og byrjuðu starfræksluna. Eg er því ekki viss um, að neins sé að sakna í peningalegu tilliti. Það var reyndar von að þinginu í fyrra þætti glæsilegt að taka það fé á þurru landi, ef það gæti fengist, en þá vissi það ekki þau atvik, sem annars liggja að málinu. Það vissi ekki betur en að það væri með sannindum sagt hjá flutningsmanninum og nefndinni, að lögin væru svo undirbúin í Danmörku, að þau gætu komist í framkvæmd, ef þingið samþykti þau, og það vissi ekki, til hvers var stofnað með því að koma á fót lotterfi, sem lifa átti á leynisölu og lagaamýgli í öðrum ríkjum, þar sem sala útlendra lotteríaeðla er bönnuð. Þingið gerði sér vissulega ekki ljóst, að með því að banna sölu hér á landi nema að örlitlu broti, og banna sölu algerlega í Danmörku, var óbeinlínis lögákveðið, að leita sér tekna í öðrum ríkjum, þar sem slíkt víða er óleyfilegt og alstaðar afar illa séð. En jafnvel þótt lotteríið hefði komist á, er eg hræddur um að það hefði aldrei staðið lengi. Eg er sannfærður um, að fljótt hefði rekið að því, að leyfishafarnir hefðu orðið að hætta vegna þess, að þeir hefðu rekið sig á tálmanir fyrir sölu utanlands. Auk þess sem Dönum stóð jafnan opið fyrir að stansa og lama athafnir félagsins í Danmörku, eins og gert er í lögum frá 1. Apríl þ. á. Og þá hefði landssjóður ekkert haft nema tryggingu fyrir hálfs árs gjaldi. Það er ekki svo mikið, að tilvinnandi hefði verið að spilla fyrir ýmsum nauðsynjamálum og eyðileggja sæmd og lánstraust vort út á við fyrir það. Eg finn svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar. Háttv. 1. þm. Rvk.  (L. H: B.)  telur framkomu mína í þessu máli einsdæmi í þingfrjálsu landi. Þau ummæli verða að standa og falla í með hinu, hvort hér sé um stjórnarakrárbrot að ræða eða ekki, og væri þó fullsterkt að orði kveðið hjá honum. Það sem hér er að orðið og ekki hefði átt að vera, stafar af því, hvernig þessu máli var troðið hér inn á þingið. Það er yfir höfuð mein að því, hversu þingmenn nota alt of mikið og misbrúa þá heimild, sem þeir hafa til að leggja privatrumvörp fyrir þingið. Vandasömum frumvörpum er dembt inn alt í einu á laun Við stjórnina, ef einhverjum þingmanni dettur í hug að slá sér upp á því að teljast frumkvöðull að einhverjum lagasmíðum eða faðir að þeim, eða fær einhverja hugsjón, sem tekin er að láni frá öðrum. Mér er það óskiljanlegt, að með annað eina frumv. eina og lotterífrumvarpið, sem stafar frá Kaupmannahöfn, skyldi vera farið á bak við ráðherrann, sem um þær mundir er það var í bígerð um vorið 1912, einmitt var staddur í Kaupmannahöfn. Það er farið með þetta eins og mansmorð og enginn veit neitt fyr en háttv. 1. þm. Rvk. alt í einu kemur með það inn á þingið, með þeim, fagnaðarboðskap; að hann ætli að sjá landssjóði fyrir tekjum á þenna hátt. Geri aðrir betur, segir hann í niðurlagi flutningaræðu sinnar við 1. umr. ( Alþ.tíð. 1912 B II, bls. 488). Hvernig stendur á öðru eins og þessu? Ef frumvarpið hefði fyrst verið lagt fyrir stjórnina, hefði þeim vandræðum verið afstýrt, er síðar komu fram. Tíminn hér á þinginu er svo stuttur og aðstaðan að öðru leyti þannig, að engin tiltök eru að rannsaka hér til hlítar vandasöm mál, sízt þau er út á við horfa. Og hvernig er hægt að heimta það af einum manni í ráðherrasæti, að hann geti á þeim stutta tíma, sem þingið stendur, hlaðinn annríki, sett sig inn í hvert einatakt atriði í hverju einstöku máli ? Það væri sannarlega bráðum tími til kominn að háttv. þingm. færu að takmarka sig dálítið í notun frumkvæðisréttarins, og þingið að bera ögn minna ört á því að hrinda öllum þessum frumvarpagrúa fram. Eg held að það sé nú ekki meira, sem eg þarf að svara í svipinn. Eg skal að eina geta þess, út af því sem hv. fyrirspyrjandi ( L. H. B.) byrjaði á, að það var rétt, að eg hefi látið hæstv. forseta vita, að eg gæti tekið við þessari fyrirspurn í dag. Eg vildi sem skemst láta á mér standa, því að eg þóttist nokkurn veginn vísa um, að háttv. þingm. fyndist hann vera búinn að bíða nógu lengi. Eg vildi ekki draga hann lengur á tækifærinu til þess að koma fram því sem honum er svo ríkt í brjósti.



Ræða hv. ráðherra (H. H.) var bæði lengri og öðruvís en eg gat búist við eftir samtali, sem eg átti við hann rétt fyrir fundinn. Fyrir því neyðist eg til að tala lengra mál en eg hafði ætlað mér. Eg verð því að rekja skýrslu, þá sem hv. ráðherra gaf í sameinuðu þingi þ. 14: þ. mán. og birzt hefir á prenti í blaðinu Lögréttu. Ein af aðalmálsbótunum, sem hv. ráðherra hefir fært fyrir því, að hann hafi ekki borið lotterífrumvarpið. upp fyrir konung til staðfestingar, er sú, að það hafi frá upphafi komið í bága við dönsk lög, 2. gr. 6. marz 1869 um klasselotteríið. “Austri„ flutti í fyrra eftir hv. ráðherra - og síðar hefir “Lögrétta„ staglast á inu sama að það, að frumvarpið væri svo úr garði gert, væri sérstaklega mér að kenna, og ferst hv. ráðherra þar ekki karlmannlegar en eftirmanni hans, sem kendi unga fautanum um sumar gerðir sínar. En eg skal ekki skjóta mér undir fast fylgi ráðherra við lotterímálið. Eg skal fúslega játa, að ef nokkur ljóður væri á frumvarpinu í þessu efni, þá væri það mín sök fremur en annara, því að bæði var eg aðalflutningamaður frumvarpsins og svo heiði eg átt, vegna stöðu minnar, að vera fróðari um það en margir aðrir, hvað við mættum bjóða okkur í þessu efni. Eg tek því fúslega að mér ábyrgðina, ef nokkur er, enda þó að eg sé svo heppinn að vera ekki einn um hituna. Fyrst og fremst get eg borið fyrir mig orð hv. ráðherra í Alþ.tíð. 1912, sem eg las upp áðan og enn fremur ummæli hans í sameinuðu þingi, því að þar gerir hann litið eða ekkert úr lögskýringu dómamálaráðherrans (Bülows). En eg get borið fyrir mig enn þá sterkari stoðir, sem sé fleiri hæstaréttardóma. Fyrsti dómurinn er frá 2. Jan. 1871, sama degi og stöðulögin. Maður í Kaupmannahöfn var kærður fyrir að hafa rekið í leyfisleysi vörulotterí. Hann var fyrst sýknaður í “Kriminal- og Politiréttinum„ og síðan í hæstarétti með þeirra ástæðum í dómnum, að þar sem allir seðlarnir hefðu átt að seljast til útlanda, gæti lotteríið ekki talist koma í bága við nefnd dönsk lotterílög. Þetta má lesa í Hæstaréttartíðindum 1870, bls. 649–650. Þetta var enginn “goluþytur„ í hæstarétti, því að 16. Okt., 17. Okt. og 29. Nóv. 1912 voru kveðnir upp dómar í hæstarétti ekki ólíkir fyrstnefnda dóminum, aðaldóminum. Sbr. Hæstaréttartíðindin 1912, bls. 553–555 og 695. Það er því staðfest með órækum hæstaréttardómum, að það var lögheimilt verk í Danmörku að setja á stofn lotterí og reka það þar, ef seðlarnir væru seldir til útlanda, og þá ætti það engu síður að vera frjást, þó að lotteríhaldið styddist við íslenzk lög og landssjóður ætti að hafa tekjur af því. Auk þess sem eg hefi nú talið, get eg borið fyrir mig sjálfan dómsmálaráðherra Dana, sem 31. Janúar 1913 lagði fram frumvarp til laga, þeirra er staðfest voru 1. Apríl 1913 og banna öll lotterí í Danmörku nema glasse- og Koloniallotteríið. Það mundi hann sannarlega ekki hafa gert, ef hann hefði álitið þá gildandi dönsk lög ósamrýmanleg íslenzka lotteríinu. Með öðrum orðum, íslenzka lotteríið var alheimilt að dönskum lögum þangað til frv. dómsmálaráðherrans var staðfest. Þá ber háttv. ráðherra (H. H.) það fram í skýrslu sinni, að frumvarpið hefði dregið dönsk dómsmál undan dönskum dómstólum. Það er satt, að eftir 1. gr. d. átti stjórnarnefndin að leggja fullnaðarúrskurð á allan ágreining um lögmæti eða gildi dráttanna. En eg fullyrði, að þetta hefði lotteríinu verið leyfilegt án nokkurrar lagaheimildar, hvort heldur í dönskum eða íslenzkum lögum. Hér er ekki um annað að ræða en gerðardómstól milli tveggja aðila, lotterísins annarsvegar og viðskiftamanna þess hins Vegar. Eftir allra landa lögum, þeim er eg þekki til, er mönnum heimilt að undanskilja einkamál sín undan meðferð dómstóla. En þó að lotterífrumvarpið hefði að þessu leyti “legið nærri„ danska löggjafarvaldinu, þá fer því fjarri, að það hefði orðið eins dæmi í íslenzkri löggjöf. Það hefir komið oft fyrir, jafnvel í tíð Nellemanns sál., að sett hafa verið íslenzk lög um svokölluð sammál, sem ekki er heimilt eftir bókstaf l. málsgr. 1. gr. stjórnarskrárinnar. Eg get nefnt hér nokkur dæmi: 14 gr. laga nr. 3, 14. Jan. 1876 um skipströnd; 35. og 39. gr. laga nr. 13, 22. Marz 1890, farmannalögin; 13. gr. laga nr. 31, 13. Des. 1895 um skrásetning skipa; 1. gr. stjórnarskrárlaganna frá 3. Okt. 1903; og lög nr. 17, 3. Okt. 1903, sbr. 6. gr. stöðulaganna svokölluðu. Enn má nefna lög nr. 15, 20. Okt. 1905, um málskotsfrest til hæstaréttar, og lög nr. 17, 11. Júlí 1911, sbr. lög 10. Okt. 1879, Vitalögin, þar sem ráðherra er falið utanríkismál, sem sé, að semja við stjórnir annara ríkja um vitagjald fiskiskipa. Það er því alveg ugglaust, að þessi mótbára er á engum rökum bygð. En þetta hefir hæstv. ráðherra ekki athugað, enda gaf hann sér alt of nauman tíma til að athuga “mótmælabréfið„ frá Bülow. Það er dagsett 21. Okt., en ríkisráðsfundurinn sem frumvarpið átti að leggjast fram á, Var haldinn daginn eftir. En þó að frumvarpið hefði þótt koma í bága Við dönsk lög, þá getur enginn vafi leikið á um það, hvað hæstv. ráðherra hefði átt að gera. Hann hefði átt að heimta stað festingu og hefði fengið hana, ef hann hefði gengið eftir henni, en ekki strax látið að stýrinu hjá Bülow. Jafnvel löggjafarvaldið hefir hvað eftir annað beygt sig fyrir hæstarétti, og Vafalaust, að Bülow hefði líka gert það, ef veitt hefði verið minsta viðnám, enda honum nóg að hafa frjálsar hendur til málshöfðunar, ef lotteríið hefði komist á laggirnar. Auk þess hefði ráðherra ekki þurft að nota lögin, þó að staðfest hefðu verið. Hér var að eins um heimildarlög honum til handa að ræða en ekki um nauðungarlög. Og loka hefði hann getað gefið leyfisbréfið út með fyrirvara um ábyrgðarleysi sér og landesjóði til handa, ef danskir dómstólar kynnu að amast við lotteríinu. Með því að taka líkt í strenginn og hér er lýst, hefði ráðherra vissulega fengið staðfestingu konungs og hvernig sem farið hefði, hann altént bjargað stjórnarskrá, ráðherraábyrgðaxlögum og þingræði frá augljósu broti. Þá hefir hæstv. ráðherra (H. H.) það eftir fjármálaráðherranum danska, að lögin mundu koma í bág við danska hagsmuni. Það er ekki ný bóla, að heyra Dani veifa dönskum hagsmunum gegn íslenzkri framfaraviðleitni. Það kemur t. d. í bág við danska hagsmuni, af millilandaskipin hafi viðkomustaði í Hamborg, og af sömu ástæðu er farmgjaldið frá Leith sett hærra en frá Kaupmannahöfn. Þetta er gamla danska viðkvæðið, en hingað til hafa Íslendingar ekki samsint því. Eg geri því ekki mikið úr þeirri ástæðu, enda sett undir þann leka í 3. gr. frumvarpsins, því að samkepni við “Klasse- og Koloníallottertið„ var útilokuð í Danmörku með því að banna að selja þar seðlana. Og það gátu naumast verið aukin óþægindi fyrir Danmörku gagnvart öðrum ríkjum, þó að eitt lotteríið bættist við þau tvö, sem þeir hafa fyrir. Annað þeirra “Koloniallotterlið„ er fyrir svertingja í Vesturálfu og hefði því mátt búast við því, að óánægja annara ríkja hefði ekki aukist, þó að hvítum Íslendingum yrði ekki gert lægra undir höfði. Það kemur heldur aldrei fyrir að nokkurt framandi land amist við löglegri lagasetningu annars lands, en eg veit ekki til að þjóðaréttur banni nokkru ríki að hafa hjá sér lotterí. Eða getur hæstv. ráðherra bent mér á nokkurt ákvæði í þjóðaréttinum, sem banni slíkt ? Lotterí eru til víða um lönd og víða verið að reisa ný. Allir vita að England og Sviss hafa um langan aldur verið hæli sérstaklega fyrir politíska strokumenn annara ríkja, og veit eg ekki til að þau lönd hafi nokkurntíma ratað í nokkurn vanda út af því, og er þó ólíku saman að jafna. Það hefði því ekki þurft að óttast, að það hefði leitt til nokkurra óþæginda fyrir Dani, þó að þriðja lotteríinu hefi verið bætt við. Enn segir hæstv. ráðherra, að nefnd, sú er skipuð var í lotterímálinu hér í Nd. í fyrra, hafi ekki búist við miklum tekjum af lotteríinu. Þetta er algerlega rangur skilningur, og leyfi eg mér að víga til alþingistíðindanna frá í fyrra. Þar stendur í álíti nefndarinnar á þgskj. 144: “Valt væri að byggja á mjög miklum tekjum af lotteríinu til frambúðar, sem föstum tekjum á fjárlögunum, enda vel til fallið, að eitthvað yrði látið ganga til fastra landsetofnana, svo sem til Landsbankans eða byggingarsjóðs„. Það stendur svo á þessum ummælum nefndarinnar, að einn nefndarmaðurinn, háttv þm. S.-Þing. (P. J.), vildi ekki gera tekjurnar af lotteríinu að eyðslufé, heldur nota þær til þess að hlynna að einhverjum opinberum stofnunum, t.d. Landsbankanum. Vegna hana var tekið þannig til orða í nefndarálitinu. Eg veit að hann man eftir því og kannast eflaust fúslega við það. Þetta er því engin vottur um það, að nefndin hafi ekki búist við tekjum af lotteríinu. Þá var það og heldur ekki rétt hermt, að landssjóður hefði enga tryggingu haft hvorki fyrir því að leyfishafar hefðu tekið leyfisbréf, né fyrir því að landasjóður hefði fengið sitt. Ráðherra mátti veita öðrum leyfisbréf samkvæmt e-lið 1. gr. og samkvæmt f- og g-lið sömu gr. áttu leyfishafar bæði að setja sérstakan tryggingarsjóð fyrir vinningunum og þar að auki tryggingu fyrir missirisgjaldi hverju, enda leyfið tapað ef út af bæri. Hæstv. ráðherra segir, að sér hafi verið heimilt að draga uppburð lotterífrumvarpsins til næsta reglulegs Alþingis. Samkvæmt 10 gr. stjórnarskrárinnar, er alþingisfrumvarp ekki niðurfallið fyr en við setningu reglulegs Alþingis. Það er rétt. En þetta ákvæði í stjórnarskránni er engan veginn leyfisbréf til handa ráðherra til að draga uppburð mála von úr viti, og setja sig með því úr færi að fá þeim framgengt. Nei, þetta ákvæði er til vegna konungs. Stjórnarskrárgjafinn hefir búist við því, að svo gæti staðið á, að konungur þyrfti umhugsunarfrest og heimilað honum hann til næsta alþingis, en engan veginn ætlast til þess, að ráðherra mætti draga uppburð mála og allra sízt spilla framgangi mála með uppburðarleysi fyrir konungi, enda virðist slíkt háttalag af hendi ráðherra fullkomlega í bág við niðurlag 4. gr. ráðherraábyrgðarlaganna frá 4. Marz 1904, sem leggur hegningu við því, að ráðherra “lætur farast fyrir að framkvæma nokkuð það er fyrirsjáanlega geti forðað almenningi eða einstaklingi við tjóni„. Enda verður svo að vera, því að annars væri lagasynjunarvaldið í rauninni tekið af konungi og fengið ráðherra. Það var afaróheppilegt og meira að segja vítavert, að hv. ráðherra leitaði ekki staðfestingarinnar á lotterífrumvarpinu áður en hann fór heim í fyrrahaust, því að þá hefði hann fengið henni framgengt. En að vitni margra manna var hann hættur við að bera frumvarpið upp um mánaðamótin Október og Nóvember. Um það bil sagði hann frá því, að Bülow væri að búa út frv. á móti lotteríinu og því væri ekki hugsanlegt að staðfesting fengist á frumvarpinu. Hann gat þess við þrjá menn, og er einn af þeim hér nærstaddur alþingismaður. En þingmaðurinn hefir beðið mig að nefna ekki nafn sitt. Hina get eg nefnt  Hv. ráðherra segist hafa borið frumvarpið upp fyrir konungi í ríkisráðinu í utanför sinni í vor, en játar þó, að hann hafi hvorki gert það til staðfestingar né til synjunar, heldur hafi þeir að eins skeggrætt málið, segist að eins hafa beðið um leyfi konungs til að skýra Alþingi frá breyttum kringumstæðum og hafi konungur fallist á það form og lýst ánægju sinni yfir. Hvorki stjórnarskráin né nokkur önnur lög þekkja slíkan “uppburð„, enda hlýtur hver maður með heilbrigðri skynsemi að sjá, að þannig löguð reyfing alþingisfrumvarps er algerlega ónóg. Þetta, sem hv. ráðherra segir, að hann hafi rætt málið Við konung og að konungur hafi látið í ljósi ánægju sína yfir gjörðum sínum og falið sér að skýra Alþingi frá breyttum kringumstæðum, er ekki annað en lélegur kisuþvottur, enda öldungis óþarft að skýra oss frá dönsku lotterílögunum, því að þau voru komin í dönsku stjórnartíðindin áður en þeir konungur töluðu saman. “Uppburður„ íslenzkra mála fyrir konungi er annaðhvort ráðlegging til staðfestingar eða synjunar. Tertium non datur (þriðji kostur ekki til); Sbr. Ráðherraábyrgðarlögin 3. gr. a, er lýsir því greinilega, að það er öldungis sama að leggja ekki mál fyrir konung til undirskriftar og enginn uppburður. Séu frv. eigi þannig borin upp fyrir konungi, væri lagasynjunarvaldið tekið af konungi og ólöglega fengið ráðherra í hendur, sbr. og ummæli ráðherra sjálfa á Alþingi 1911 ( Alþt. I. 1911 B. 1617). Ráðherra hefir því ugglaust brotið bæði stjórnarskrána og ráðherraábyrgðarlögin. Hitt er annað mál, að lengi má teygja og toga jafnvel in skýrustu lög. Ein togunartilraunin er það, að ráðherraábyrgðarlögin geti ekki átt við hér, af því að 3. gr. a nefnir “tilskipanir„, eða veit hv. ráðherra ekki, að flestar tilskipanir eru settar samkvæmt lögum, hinum og þessum lögum til nánari útfyllingar. Eftir því sem hv. ráðherra skýrði frá, var það umhyggjan fyrir góðum horfum í sambandsmálinu, sem latti hann til að fylgja lotterimálinu fram. En þær horfur gátu naumast verið til annarstaðar en í augum hyllingasýnna manna. Eg hefi aldrei haft vonir um betri kosti hjá Dönum, en látnir voru falir í millilandafrumvarpinu 1908. Eg greiddi minni hluta breytingunum 1909 að vísu atkvæði, en einungis í trausti þess, að þær væru fáanlegar, en eftir að það kom í ljós árið 1910, að þær höfðu aldrei verið fáanlegar, hefi eg aldrei haft von um betri kosti en þá sem buðust í frumvarpinu frá 1908. Eg vildi það frumv. óbreytt 1912, en fékk ekki nægilegt fylgi með því og gekk þá í sambandsflokkinn, þó með fyrirvara. Eg heimtaði bókað í sambandsflokksbókina 18. Ágúst 1912: “Samþykki tillögurnar með þessum fyrirvara: 1. Greiði þeim atkvæði, sem lausum samningatilraunum, en í fullu vonleysi um framgang þeirra. 2. Tek frumv. frá 1908 óbreytt, hvenær sem fæst. 3. Tek ekki lakari kostum óneyddur„. Þetta álit bygði eg annarsvegar á því, að af Dönum væri ekki meira heimtandi, en gert var 1908, og að Íslendingum væri á hina hliðina ekki minna bjóðandi. Eg hafði enga trú á skírskotun hæstv. ráðherra til bréfs frá einum af dönsku ráðherrunum, enda fékst bréfið aldrei fram í dagsljósið. En hvað sem sambandsmálavonunum frá 1912 líður, sem eg raunar aldrei hefi haft neina trú á, þá er það nú komið á daginn, að þær voru ekki þess virði, að 400 þús. kr. á fjárhagtímabilinu væri kastað á glæ fyrir þær, og því miður þess verðar, að stjórnarskrá og þingræði væri brotið þeirra vegna. Býst eg við, að öllum þorra þjóðarinnar muni finnast það og að minsta kosti þeim mönnum, sem finst Desemberboðskapurinn fullborgaður með 754 kr. 80 a. í ferðakostnað nokkurra þingmanna, og er eg einn þeirra, sem þá skoðun hafa. Hér má eg geta þess, að nægur tími var til að leita konungsstað festingar á frumvarpinu milli Desemberboðskáparins og útkomu dönsku laganna í Apríl, enda ráðherra aðvaraður um það. Þá sagði hv. ráðherra, að ekki hefði mátt stofna til ráðherraskifta út af lotterímálinu, en þar til liggja þau svör, að oft hafa orðið ráðherraskifti um minni mál en nokkur hundruð þús. kr. fjárhagsspursmál, og um annað eins principspursmál og það, hvort skuli meta meira þing eða stjórn, enda hefðu ráðherraskifti ekki heldur verið óhjákvæmileg. Það hefði nægt, að háttv. ráðherra hefði skotið því til úrlausnar þingsins, hvort ráðherraskifti skyldu verða fyrir það, að hann hefði ekki fengið konungsstaðfestingu. Annars er það álitamál, hvort land og ráðherra hefði tapað nokkru Við stjórnarskifti, enda þó að landið hefði þá líklega orðið bæði af Desemberkostunum og gufuskipasamningunum. Þau mál hafa tæpast bætt fyrir ráðherra innanlands og viðskilnaðurinn við Desembersboðkapinn tæplega aukið áhrif hans erlendis. Þá sagði ráðherra það vel farið í skýrslu sinni, að lotterífrumvarpið væri úr sögunni án þess að viðurkenning lægi fyrir af hendi Íslendinga um, að farið hefði verið út fyrir valdsvið Alþingis í því. En eg þykist hafa sýnt skýlaust fram á, að Alþingi hefir alls ekki farið út fyrir valdsvið sitt. Hæstiréttur hefir kannast við það með fyr nefndum dómum, og Bülow hefir játað það óbeinlínis, en skýrt, með tilstofnuninni til nýju lotterílaganna. Hins vegar hefir hv. ráðherra játað óbeinlínis, en skýlaust, með því að bera málið ekki upp fyrir konung til staðfestingar, að hann áliti að Alþingi hafi farið of langt, enda hefir hann lýst yfir því í skýrslu sinni 14. þ. m., að mótbárurnar gegn dómavaldi lotterístjórnarnefndarinnar séu óhraktar og sömuleiðis fjárhagalegar mótbárur Neergaards. Hann hefir því einmitt gert það sem hann hrósar happi yfir að hafa ekki gert. Þá lauk hæstv. ráðherra máli sínu með því að segja, að óheppilegt væri, hve prívatfrumvörp væru mikið notuð hér á þingi, því að af því leiddi oft, að lög kæmu í bága hver við önnur. En eg get hér þegar úr sæti mínu bent á, að sum stjórnarfrumvörp, jafnvel á þessu þingi, koma beint í bága við gildandi meginreglur laga. Læt eg mér nægja að benda til frv., sem er til umr. í dag, um mannanöfn. Þar stendur að foreldrar hafi “foreldravald„ yfir börnum sínum til 18 ára aldurs, en eg hygg að allir löglærðir menn og mjög margir ólærðir á þessu landi, nema ef til Vill hv. ráðherra, verði mér samdóma um, að foreldrar hafi ekki vald yfir börnum sínum nema til 16 ára aldurs. Eg býst Við að þessi villa sé ekki runnin frá honum sjálfum, heldur aðstoðarmönnum hans, en eg nefni þetta til að sýna, að stjórnarfrumv. eru eigi alt af betur úr garði gerð en frumv. þingmanna. Eg var beðinn um að verða flytjandi lotterímálsins þegar í þingbyrjun í fyrra. Er mér engin launung á, að sá sem fyrst bað mig um það, var Sighvatur Bjarnason bankastjóri. Eg dró lengi að flytja frumvarpið, áskildi mér tíma til að rannsaka, hvort það kæmi eigi bága við dönsk lög, og vísaði auk þess beiðanda til ráðherra til þess að heyra álit hans. Og þá fyrst,' er bæði mér og ráðherra, að sögn, sýndist það óbætt, tók eg við málinu til flutnings, enda orðaði enginn lagamaður innan eða utan þings nein vandkvæði á frumvarpinu að þessu leyti. Háttv. þingm. Dal. (B. J.) sagði að vísu meðal marga annars, að frumv. kæmi í bág við dönsk lög, og sagði hæstv. ráðherra þá, að það liti út fyrir, að orð kæmu frá einhverjum öðrum stað en höfðinu. Síðar var mér skrifað frá Kaupmannahöfn í Nóvember, að vafi væri á því vegna danskra laga, hvort við gætum fengið þessi lög staðfest. Fór eg þá og leitaði í hæstaréttartíðindum og fann fyrnefnda dóma. Þótti mér vænt um að sjá, að álit mitt á frv. Var á sama veg og álit hæstaréttar. Fyrir mitt leyti álit eg ekki svar hæstv. ráðherra fullnægjandi. Eg mun því bera fram rökstudda dagskrá, og get eg gjarnan, með leyfi forseta., lesið hana upp strax. Hún hljóðar svo: “Deildin telur frammistöðu ráðherra í lotterimálinu mjög aðfinsluverða; en tekur þó fyrir næta mál á dagskrá í því trausti, að slíkt komi eigi fyrir aftur„ Þegar umræðum er lokið, vil eg biðja háttv. forseta að láta ganga til atkvæða um dagskrána með nafnakalli.



Eg verð að segja það, að eg varð töluvert hissa þegar fyrirspurn háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) kom fram. Háttv. ráðherra hafði þegar í þingbyrjun lýst yfir því á prívatfundi þingmanna, að hann ætlaði að gefa skýrslu um afdrif lotterímálsins o. fl. í sameinuðu þingi, og ins sama hafði hann getið hér í deildinni, að minsta kosti er hann lagði fjárlagafrumv. fyrir næsta fjárhagstímabil fyrir hana. Svo varð eg aftur hissa þegar fyrirspurnin var ekki tekin aftur, er dagskránni fyrir fundinn í samein. þingi 14. þ. m. var úttbýtt, því á henni stóð, að ráðherrann ætlaði að gefa skýrslu, og öllum var það ljóst, að það var um lotterímálið o. fl. Eg skal taka það fram, að dagskránni var útbýtt eftir að fyrirspurnin var prentuð, svo að það er eigi víst, að háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) hafi þá vitað, hvenær hæstv. ráðherra ætlaði að gefa skýrsluna, en mér er það persónulega kunnugt, að dagurinn var ákveðinn áður en fyrirspurnin var prentuð og henni útbýtt, og vænti eg að því verði trúað. Mest var eg þó hissa, þegar fundurinn í Sameinuðu þingi kom og háttv. 9 þingmenn úr þessari deild gripu algerlega að nauðsynja- og ástæðulausu - til þess óyndisúrræðis að hlaupa af fundi til þess að gera fundinn óályktunarfæran. Eg sagði, að nauðsynja- og ástæðulausu, af því að þeim var það vel kunnugt, að enga ályktun átti að taka á fundinum um lotterimálið, eða in önnur mál, sem hæstv: ráðherra ætlaði að gefa skýrslu um. Gátu því þeir háttv. deildarmenn, er sökótt þykjast eiga Við hæstv. ráðherra, alveg eins notað lotterímálið gegn honum síðar, t. a. m. eldhúsdaginn eða við annað tækifæri, ef þeir héldu sig hafa þar höggstað á honum. Lotterífrumvarpið var eins og öll önnur lagafrumv. samþykt af báðum deildum Alþingis og áttu því báðar deildirnar jafnan rétt á að fá skýrslu um málið. Hins vegar virtist það hagkvæmt að gefa skýrsluna í sameinuðu þingi í etað þess að gefa sams konar skýrslu í báðum deildum. Það sparaði tíma þingsins og stytti þingtíðindin. Þá var það og ekkert annað en fyrirsláttur hjá inum háttv. þingmönnum, er þeir kváðust ekki vilja hlýða skýrslu um lotterimálið, er væri fjármál, í sameinuðu þingi, því að hana ætti að gefa fyrst í þessari deild. Það eru, eina og kunnugt er, að eins fjárlagafrumv. og fjáraukalagafrumv., sem eftir stjórnarskránni á að leggja fyrst fyrir í neðri deild, en ekki önnur lagafrumv., þótt venjan sé sú, að frumvörp um tekjur landsins séu fyrst lögð fyrir hana og alls ekki skýrslur. Þótt fundurinn í sameinuðu þingi yrði óályktunarfær, gaf hæstv. ráðherra þó að sjálfsögðu skýrsu sína; hefir ræða hans síðar verið prentuð í blaðinu “Lögréttu„ og eg efast ekki um, að allir hv. deildarmenn hafi lesið hana. Fyrirspurnin getur því nú alls ekki ekki verið borin fram til þess að fá upplýsingar um lotterímálið, heldur til þess að fá tækifæri til þess að gera einhverja deildarályktun út af afdrifum þess eða meðferðinni á því, enda sýnir dagakrá, sú sem fram er komin, að háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B ) að minsta kosti ætlast til þess, að deildin vegi að ráðherra þótt reyndar eigi nema með títuprjóni sé. Eg vænti þess nú samt og treysti því, að þótt svo ólíklega kynni að fara, að meiri hluti deildarinnar vildi stinga ráðherra með títuprjóni með því að samþykkja þessa dagskrá, að hann muni ekki virða tilræðið meira en um er vert og íhuga það, að meiri hluti, sá er um það kann að safnast, er næsta sundurleitur og að einingin nær ekki lengra en til þess að stinga hann, og að hver sá af þessum væntanlega meiri hluta, er kynni að verða eftirmaður hans í ráðherrasætinu, ef honum kynni að detta í hug að víkja, má búast við því - já getur verið viss um, - að verða stunginn, ekki með títuprjónum, heldur lagður sveðju af miklum meiri hluta þessa væntanlega meiri hluta óðar en færi gæfist. Hæstv. ráðherra verður að gæta þess, að þetta þing er svo margklofið, að til einskis flokks í því telst þriðjungur þingmanna, og eg að minsta kosti þykist ekki geta bent á þann mann, er líklegur væri til, hvað þá heldur víssa væri um, að gæti safnað um sig nokkrum ábyggilegum meiri hluta. Ráðherraskifti nú mundu því tefja störf þingsins að mjög miklum mun og kosta landið ærið fé, og ættu sparnaðarmenn þingsins, er með miklum fjálgleik hafa talað um stórar álögur á þjóðina, sízt að stuðla að því, að þau yrðu. Um lotterímálið sjálft, og meðferð hæstv. ráðherra á því, skal eg vera stuttorður. Það er enginn vafi á því, að þingið hefir gengið feti framar en góðu hófi gegndi, er það fór að setja ákvæði um athafnir, sem fara áttu fram í Danmörku, og setja á stofn nefnd manna þar til að skera úr málum, sem heyra undir dómstólana. En þetta kom til af því, að menn trúðu því, að málið hefði verið borið undir þá fjármálamenn, sem mestu réðu í Danmörku, og þeir ekkert fundið við það að athuga. Það var því ekki búist við því hér á þinginu í fyrra, að málið mundi mæta nokkurri mótspyrnu þar, en er það kom á daginn, að ekki var hægt að fá konungsstaðfestingu á lögin, skilst mér að ráðherra hafi haft ástæðu til þess að ætla, að það væri í samræmi við meiri hluta þingsins, að hann setti ekki málið á odd og beiddist lausnar, heldur léti málið bíða og gæfi sig að málaleitun, þeirri sem mikill meiri hluti þingmanna hafði falið honum sérstaklega. Eg fæ því ekki séð, að hér sé ástæða til aðfinslu og tel það með öllu óforsvararlegt að nota þetta mál til þess að reyna að bola hæstv. ráðherra frá, eins og sakir standa nú.



Eg vona að allir háttv. meðbræður mínir beri mér það vitni, að eg sé ekki gjarn á að endurtaka það, sem sagt hefir verkið. En þegar eg bað um orðið, Vakti ið sama fyrir mér sem háttv. 1. þm. N.-Múl. (Jóh. Jóh.), að því viðbættu, að mér finst hæstv. ráðherra hafa verið sýnd stök ókurteisi í þessu máli. Eg hefi aldrei séð eins mikla ókurteisi hafða í frammi - og það af sæmilega mentuðum mönnum, eins og þingmenn eiga að minsta kosti að vera, eins og þegar þeir um daginn eigi vildu hlusta á skýrslu hæstv. ráðherra og gengu af fundi. Þeir vildu ekki hlusta á skýrsluna, heldur að eins æsa þá upp, sem fáfróðir eru og ekkert vita um málið. Rökstudda dagskráin fær því ekki mitt samþykki, þótt eg á hinn bóginn sé ekki ánægður með alt sem hæstv. ráðherra hefir hepnast að gera nú í síðustu tíð. En eg er í svo mikilli óvissu um að við fáum betri mann, þó við hrindum honum úr stóli, auk þess, sem það mundi tefja þingið að miklum mun. Eg vil því ekki samþykkja neitt, sem getur talist sama og vantraustsyfirlýsing á ráðherrann. Það þarf enginn að ímynda sér, að við fáum mann í ráðherrasessinn, sem öll um líki. Að mínu áliti er mikið í það varið að maðurinn sé góður drengur og vilji Íslandi alt það til hags og heilla, sem í hana valdi stendur að framkvæma, og hér höfum vér þann mann. En mótspyrnu geta hans tilraunir auðvitað mætt eins og hvers annars – og því farið á annan veg en æskilegt þætti í sumum atriðum. Að öðru leyti skal eg spara langa ræðu. Eg skil ekki, vegna hvers verið er að eyða fé til að ræða þetta mál nú í dag eftir að sá 14. þ. er liðinn - þá var þetta sama til umræðu og þessum degi því eytt til óþarfa,, eða réttara sagt vegna ókurteisi þeirra 13 manna sem engar skýringar vildu hlusta á þann dag. Þetta er því endurtekning á sem því áður er búið líka og óþarft að leika sér svo með fé landsins.



Mér finst alveg þýðingarlaust að fara að svara lið fyrir lið ræðu háttv. fyrirspyrjanda ( L. H. B.), sem átti að vera svar upp á skýrslu, þá er eg gaf í Sameinuðu þingi. Aðallega hnigu orð hans að því, að Alþingi hefði ekki farið út fyrir valdsvið sitt. En eg he8 alls ekki skelt skuldinni á þingið né lagt áherzlu á, að Alþingi hafi farið út fyrir valdsvið sitt, svo að þessi röksemdatilraun hans er óþörf gagnvart mér. Þvert á móti hefi eg reynt að draga fjöður yfir það atriði, og leiða á allan hátt athygli frá því, er ábótavant kann að hafa verið í því efni. Eg hefi einmitt bæði utanlands og innan talið þá ástæðu eina fyrir afdrifum frumvarpsins, að kringumstæðurnar voru breyttar áður málið kom fram fyrir konung. Eg hefi sýnt í skýrslu minni, að eg hafði fulla ástæðu til þess að fresta því að bera málið upp fyrir konungi í fyrra haust, og að eg hafði fullan rétt samkvæmt stjórnarskránni til að bíða með að koma fram með frumvarpið og nota ekki þann tíma, sem eg áleit óhentugan. Þessar eru varnir mínar, hitt læt eg liggja milli hluta. Eg vil að eins stuttlega minnast á það, sem háttv. fyrirspyrjandi ( L. H. B.) gaf í skyn, að það væri mér að kenna, að ástæðurnar breyttust, eg hafi fyrirfram vitað, að dómamálaráðherrann hafi ætlað sér að breyta dönsku lögunum um lotterí, og þessu til stinnunar segir hann, að eg hafi átt að segja 2 eða 3 mönnum frá því einhvern tíma í Kaupmannahöfn í fyrra haust, að Bülow væri að búa til frumvarp, sem kæmi í bág Við lotterifrumvarpið. Þetta er það, sem á íslenzku er kallað lygi. Eg hefi ekki talað þetta við neinn mann, og gat það ekki af þeirri einföldu ástæðu, að eg hafði ekki hugmynd um að dómsmálaráðherra Bülow ætlaði Sér að búa til nokkurt frumvarp í þessa átt. Mér datt möguleikinn í hug, og þess vegna spurði eg dómsmálaráðherrann um leið og eg kvaddi hann í lok Nóvembermánaðar í fyrra, hvort von væri á nokkrum lagabreytingum út af hæstaréttardómum þeim í Sænska lotteríhlutamálunum, er þá voru nýfallnir, og að vísu snertu ekki beint þá spurningu, sem okkur greindi á um, en kemur þó við skylt efni; en hann kvað nei við því, að nokkuð hefði verið um það talað eða nokkur líkindi til þess. Bæði þá og síðar fullyrti hann við mig, að hann væri alveg hárviss um, að hæstiréttur mundi nú skilja in gildandi lotterílög á sama hátt og hann hélt fram að rétt væri. Eftir því var ekki líklegt, að hann þættist þurfa lagabreyting okkar vegna, enda bera lögin frá 1. Apríl það með sér, að það er ekki tilefni laganna, þó að það slæðist með. Háttv. flutningsmaður ( L. H. B.) var að tala um, að eg hefði fengið áskoranir í vetur um að flýta því, að frumvarpið ræði staðfestingu. Eg kannast við það, að eg fekk bréf í þessa átt frá herra Philipsen einhvern tíma í vetur, þar sem hann sagði mér frá því, að frumvarp væri fram komið í landsþinginu, og bað mig að reyna að stoppa það. En það var hvorttveggja, að eg gat ekki fengið lotterífrumvarpið staðfest fremur þá en í haust, og í annan stað þótti mér ekki hlýða, að eg færi að sletta mér fram í innanríkismál Dana; það hefði ekki verið gott fyrirdæmi né oss sjálfum hentugt, enda sjálfsagt lítils árangurs að vænta. Viðvíkjandi tillögu þeirri til rökstuddrar dagskrár, sem fram er komin, skal eg taka það fram, að þó að eg eftir öllum undirbúningnum geti rent grun í, hvað flutningsmaður ætlast til að hún merki og hverju hann vonast eftir að ná með henni, þá, er hún hins vegar svo tvíræð, að eg get ekki gert honum né öðrum það til geðs að taka þetta sem vantraustsyfirlýsing. Tillagan kemur mér svo fyrir sjónir sem höfundur hennar Vilji halda sér opnum bakdyrum til þess að geta skotið því við eftir á, ef hún yrði samþykt og eg færi frá vegna hennar, að það hefði aldrei verið meiningin. Það er eins og það hafi átt að hafa vaðið fyrir neðan sig til þess að geta sagt, ef kjósendum út um landið ekki líkaði þetta eins vel og þeir nú vona: Hann þurfti alls ekki að fara frá vegna tillögunnar, það var traustayfirlýsing ! Það er einkennilegt, hve vel orðalag þessarar tillögu fellur við lygasögu, þá sem borin hefir verið út um alt land í vor, að eg ætlaði að nota “þetta ómerkilega lotterímál„ til að fá átyllu til að leggja niður embættið og taka við náðugri stöðu í Íslandsbanka með afarháum launum. Þetta hefir verið rækilega innrætt fólkinu víðsvegar. Eg hefi fengið að minsta kosti 10–20 bréf með fyrirspurnum um, hvort þetta væri satt. Það er alveg eins og sagan hafi verið útbreidd í því skyni að undirbúa svona lagaða grímuklædda og tvíræða vanþóknunarlýsing. En ósönn er sagan, bæði um fyrirætlan mína og þessi sældarkjör, sem eigi að bíða mín í háum launum í Íslandsbanka. Eg hefi ekki ætlað mér og ætla mér ekki að hörfa af hólmi um sinn, meðan meiri hluti þingsins óskar ekki stjórnarskifta, og eg vík ekki nú, nema að meiri hluti þjóðkjörinna þingmanna að minsta kosti lýsi yfir ósk um að eg fari frá. Eg veit það vel, að svo framarlega sem meiri hluti í þessari deildinni, þó ekki sé nema 1 manns munur, getur gert mér lífið súrt með því að drepa mál, sem miklu varða eða samþykkja hin og þessi frumvörp, sem ekki væri unt að fá Staðfest, eins og t. d. þetta lotterímál, sem ef til vill hefir líka verið samþykt í þeim tilgangi, en eg á eftir að sjá, hve margir af mínum gömlu vinum og samherjum, sem nú hafa skipast í andþófsflokk, vilja ljá sig til þess konar stjórnmálareksturs. Mér er að vísu kunnugt um það, að sumir mínir gömlu vinir segja mig nú öllum heillum horfinn, telja mér hafa mislánast alt nú á síðari tímum og því ekki bindandi trúss við mig lengur. Eg skal ekkert á móti þessu bera. Það er satt, að margt hefir blásið á móti, og öðruvís farið, en ætlað var. En þrátt fyrir alt þá er eg samt þeirrar skoðunar, að eg standi enn svo á fornum merg, að til séu nokkur þau mál, Sem eg enn þá ef til vill geti gert eins mikið gagn í eins og flestir heiðraðir mótstöðumenn mínir eða keppinautar, og að eg geri því ekki rétt í að leggja strax árar í bát út af því, þótt nokkrir þingmenn hér í deildinni, sem ekki eru meira en þriðjungur þingsins að höfðatölu, séu eitthvað óánægðir með mig. Og eins og þessi óákveðna tillaga er orðuð, lýsi eg yfir því, að eg tek hana ekki sem Vantraustsyfirlýsingu eða ósk um stjórnarskifti, og þar af leiðir, að þó að hún væri samþykt í einu hljóði, þá mundi eg ekki segja af mér hennar vegna.



Eg get verið fáorður og byrjað líkt og hv. þm. N.-MúI. (Jóh. Jóh.). Eg var hissa á ræðu hans, hissa á því, að hann skyldi nenna að segja svo oft “hissa„. Hinsvegar var eg ekki hissa á því, að hann heldur dauðahaldi í ráðherra, og heldur ekki á því, að það sem hann sagði, Var nálega alt endurtekning af því sem ráðherra hafði áður sagt, og vitanlega ekki betur sagt. Það er skiljanlegt, að háttv. þingm. komi illa, að samein. Alþingi varð ekki ályktunarfært, því að meiningin var, þrátt fyrir allar yfirlýsingar, að reyna að fá ályktun um málið þar, enda hefði þm. ekki ella borið sig svo illa út af því, að þingið var gert óályktunarfært, eina og hann gerði í nýlesinni ræðu sinni. Annars ætti löglærðum manni ekki að þykja það undarlegt, þó að haft sé móti því, að sakborinn maður skjóti sér undan réttu varnarþingi og þangað sem hann telur sér Vísa eða líklega sýknun. Háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) skal eg ekki svara öðru en því, að það situr sannarlega ekki á honum að gera sig að dómara um það, hvað fer vel og hvað fer miður. Háttv. ráðherra er óþarfi að svara mörgu. Hann kom ekki fram með neitt nýtt annað en það, að hann hefði ekkert vitað um tilgang Bülows, og því væri það “lygi„, að hann hefði sagt nokkrum, að Bülow ætlaði að leggja fram frumv. í ríkisþinginu, er ónýtti íslenzka lotterífrumvarpið. Eg veit ekki, hvaða áhrif þetta sterka orð hefir á aðra, á mig bítur það ekki. Eg veit annars Vegar, að ráðherra er oft mjög óminnugur á orð sín og hefi hins vegar fyrir mér sögusögn þriggja manna um, að ráðherra hafi sagt þeim þetta í fyrra haust, og voru 2 menn heyrnarvottar að því í annað skiftið, en þriðji maðurinn situr hér á þingmannabekkjunum, enda er innan handar að fá lögfullu sönnun fyrir þessu í rétti, vilji ráðherra að eins endurtaka “lyga„-ásökun sína þar sem ná má til hans. Hinu í ræðu háttv. ráðherra er fullhnekt, að hann hafi “borið frumv. upp. fyrir konungi og haft rétt til að fresta uppburði þess til vors. Það er viðurkenningarvert, að hæstv. ráðherra skuli kannast við, að hann hafi verið óheppinn um margt á síðari göngu sinni, en hitt er lakara, óhepninn hefir verið honum sjálfráð. Hann er ekki sami maður nú og áður. Hæstv. ráðherra þóttist ekki skilja dagskrána, þótti hún loðin; en ræða hana og fylgdarmanna hans lýsti þó inu gagnstæða, enda vona eg að hún sé nógu skýr til að fá nógu marga fylgismenn hér í deildinni. Eg vona að háttv. meirihluta deildarmanna skiljist það, að ráðherra hefir gert þrent í einu, brotið stjórnarskrá, ráðherralög og þingræði, auk þess sem hann hefir spilt stórri tekjuvon landssjóði til handa.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. flutningsmaður ( L. H. B.) hefir tvisvar minst á samtal, sem hann hafi átt við mig fyrir þenna fund, og sem hann hag bygt það á, að eg mundi svo sem ekkert segja í dag. Það er rétt, að við töluðum saman örstutta stund fyrir fund og kvaðst hann mundu verða mjög mildur í framsögu sinni og ekki gefst tilefni til neinnar kappræðu. Eg lét í ljós, að eg hefði alla ekki búið mig undir neina ræðu, og að eg mundi þá að mestu geta látið mér nægja að skírskota til fyrri ræðu minnar. Háttv. flutningsmaður hefir nú verið svo mildur, að bera mér á brýn þrjú smáatriði: að eg hafi kastað á glæ stórgróða, hundruðum þúsunda króna, sem lansdssjóði hafði verið innan handar að fá árlega, ef eg hefði ekki vanrækt skyldu mína; að eg hafi brotið stjórnarakrána, og unnið til ábyrgðar eftir ráðherraábyrgðarlögunum, og loks, að eg hafi kipt hyrningarsteininum undan þjóð lagsskipuninni með því að eyðileggja þingræðið. Þessi smáatriði, tjón lands sjóða, stjórnarskrárbrot og þingræðis skemdir, bar hann upp á mig, auðvitað með þeim milda málrómi, sem honum er tamur, en efnið fanst mér raunar ekki fult eins milt, eins og hann hafði gefið mér í skyn fyrir þingfund. Mér fanst eg ekki getað þagað algerlega við öllu þessu. Argur er sá, sem engu verst, og er þó synd að segja, að eg hafi svarað honum eins og vert var. Eg hefi að eins mótmælt örfáum atriðum, en slept miklu, sem segja hefði mátt, enda býst eg við, að atkvæðin séu ráðin fyrirfram, svo að varnir stoði hér lítið, og enga tilhneiging hefi eg til þess að halda hér uppi leikspili fyrir fólkið.



Eg er samdóma háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) um það, að ráðherraábyrgðarlögin fyrirskipi beinum orðum, að ráðherra skuli leita konungsstaðfestingar á lögum, þeim er Alþingi samþykkir, og ráðherraábyrgðarlögin nefna enga undantekning frá þeirri reglu. En mundi nú þessi regla vera undantekningarlaus, þannig að ráðherra ætti að sjálfsögðu að teljast sekur, ef út af brygði. Eg held ekki, og skal eg að þessu leyti skírskota til stjórnlagakennarans við háskólann, prófessora Lárusar H. Bjarnason. Hann telur það í nýútkominni stjórnlagafræði sinni, góðri bók, ekki vítalaust ráðherra, að útvega konungsundirskrift undir alþingisfrumvarp, er færi í bága við stjórnarskrána. Eg er samdóma þessu. En mundu undantekningarnar þar með tæmdar? Eg held varla. Ef ráðherra kæmist að þeirri niðurstöðu, að alþingisfrumvarp væri hættulegt að einhverju leyti fyrir frelsi eða sjálfstæði landsins, þótt ekki kæmi það í bága við stjórnarskrána, þá væri honum eflaust ekki vitlaust að útvega konungsstaðfestingu á frumvarpið. Hitt er annað mál, að vilji Alþingi halda máli því til streitu, þá verður ráðherra að fara. Og eg held að undantekningarnar séu fleiri. Ef ráðherra kemst að þeirri niðurstöðu, meðan Alþingi ekki er saman, að alþingisfrumvarp komi í bága við rétt annarar þjóðar, einkum ef mótmæli koma fram af hálfu þeirrar þjóðar, þá hygg eg að honum sé ekki vitlaust að leita konungsstaðfestingar á frumvarpinu, að minsta kosti ekki fyr en hann hefir borið málið aftur fyrir þing. Nú er eg þeirrar skoðunar, eins og hátt. þm. Dal. (B. J.), að eitt atriði, og það aðalatriði, hafi verið sett í lotterílögin, er önnur þjóð átti fullan rétt á að mótmæla, nefnilega að starfsemi lotterísins, stjórn, dráttur o. s. frv. skuli vera í Khöfn. Með leyfi hæstv. forseta skal eg lesa upp álit háttv. þm. Dal. um þetta atriði í fyrra. Hann segir svo í minnihlutanefndaráliti sínu um málið: “Alþingi hefir ekki vald til þess, að setja lög um að slíkt fyrirtæki sem þetta skuli eiga heima í Khöfn, því að vér höfum engin yfirráð yfir Dönum. Gætum vér eins vel sett í lögin, að drættir skyldu fram fara í Hamborg eða París. Væntanlegum leyfishöfum yrði slíkt lagaákvæði leyfi hjá stjórn þess lands, eða væri það heimilt eftir þess lögum. Hins vegar getur oss enginn hagur verið í því, að binda þá við Kaupmannahöfn, fremur en einhvern annan stórbæ, einkum þar sem á öðrum stað í lögunum er bannað að selja happdrættismiða í Danmörku. Mundu og flestir hyggja, að hér væri um nýtt nýlendu happdrætti (Koloniallotteri) að ræða, enda mundu Danir leyfa slíkt einmitt í þeirri veru (sbr. orðin utan ríkis í 4. gr.)„. Að ekki var gefinn gaumur að þess um Viturlegu ummælum háttv. þm. Dal., kom af því, að í nefndaráliti meirihl. er gefið í skyn, að Danir muni góðfúslega leyfa þetta. Þar segir svo, að leyfishafar þykist hafa vissu fyrir að mega reka lotteríið í Khöfn, fái þeir leyfi löggjafarvaldsins, konungs og Aþingis, til lotteríhaldsins. Þeir fara þannig í rauninni að eina fram því, að mega kenna lottertið við Ísland. Nú er sagt að vísu, að engin dönsk lög hafi bannað þetta, að lotterídráttur íslenzks lotterís færi þar fram. Hvort svo hafi verið eða eigi, um það skal eg ekkert segja, hvorki til né frá. En engin íslenzk lög gátu hindrað það, að Danir bönnuðu þetta. Eg býst við, að allir séu samdóma um það, að hér sé um tvö algerlega aðskilin löggjafarsvæði að ræða, þar er hvor þjóðin hafi ein ráð á sínu löggjafarsvæði, þannig að hvor um sig eigi rétt á að mótmæla, ef hin fer inn á löggjafaravæði hennar. Mín skoðun er sú, að ekki hafi verið unt annað en taka til greina mótmæli frá Dönum gegn því að rekstur lotterísins færi fram í Danmörku, ekki af því að eg viðurkenni neina yfirdrotnun í því efni, heldur af því, að við höfum sett lög um atriði, sem hliðstætt löggjafarvald þeirra á yfir að ráða, en ekki vér. Þá er það fundið ráðherra að sök, að hann hafi ekki borið málið undir konung í haust, heldur látið það dragast þangað til lög voru komin í Danmörku, sem ónýttu alt málið. Eg skal nú ekki orðlengja um það sem er vitanlegt, að þessi lög gátu Danir eins sett fyrir sig, þótt konungur hefði undirritað íslenzku lotterílögin. En ráðherra hefir ekki brotið á móti ráðherraábyrgðarlögunum, þótt þessi dráttur yrði á því að leitað væri konungsstaðfestingar. Að minsta kosti segir stjórnlagakennarinn við háskólann svo í stjórnlagafræði sinni: Sé um framkvæmdaleysi að ræða eða það, að ráðherra hafi látið óheimila framkvæmd Viðgangast eftir b-lið 2. gr., verður ekki leyst úr því með almennum orðum, hvenær brotið er. Sé að ræða um vanrækslu á að leita undirskriftar konunga undir lagaboð, liggur vanrækslan fyrir, sé ekki undirskriftar konungs leitað áður næsta reglulegt Alþingi kemur saman, því að eftir þann tíma ber, samkv. 10. gr. stj.skr., að álíta Alþingisfrumv. fallin niður. Að öðru leyti er það álitamál, sem leysa verður úr eftir atvikum, í hverju einstöku falli, hvort vitavert framkvæmdaleysi hafi átt sér stað. Samt er því ekki að neita, og eg býst við að hæstv. ráðherra viðurkenni það sjálfur, að honum hefir yfirsést í þessu máli. Hann hefir verið of auðtrúa á það í þinginu í fyrra, að Danir mundu ekki hafa á móti því, að lotteríreksturinn færi fram í Khöfn, treyst of vel ummælum nefndarinnar hér í málinn. En í þessu er þingið honum samsekt, og sérstaklega á nefndin í lotterímálinu í Nd. sök á þessu. Margt kemur fyrir, sem ólíklegt þykir, en bágt á eg með að trúa því, fyr en eg tek á því, að deildin gefi honum sök á þessu, eða að nokkrir þeir þingmenn telji hann ámælisverðan fyrir þetta, sem lotterífrumvarpið samþyktu í fyrra, og þannig eru samsekir, ef ráðherra er sekur. Eg vil að minsta kosti ekki vera í þeirra tölu.



Eg þakka háttv. þm. Vestm. (J. M.), góðum lagamanni, enda prófdómara Við lagadeild háskólans, fyrir þau lofsamlegu ummæli, sem hann hafði um viðleitni mína til að semja stjórnlagafræði Íslands. Háttv. þm. Vestm. játaði það, að ráðherra eigi að leita undirskriftar konunga undir lagafrumv. Alþingis, og þar með óbeinlinís, að ráðherra hefði yfirsést.  (Jón Magnússon: Þetta er ekki rétt hermt)  . Ráðherra hefir ekki borið lotterí frumvarpið upp fyrir konungi og því yfirsést. Hann hefir að eina gefið konungi skýrslu um málið og þann veg brotið skýlaus lagafyrirmæli. En slík aðferð er ekki annað en leikur, því að uppburður fyrir konungi þekkist ekki, nema annaðhvort til synjunar eða staðfestingar. Háttv. þingmaður sagði, að það stæði í stjórnlagafræði minni, að Svo gæti staðið á, að ráðherra þyrfti ekki að bera upp til staðfestingar samþykt lagafrumvörp frá Alþingi, eða bæri jafnvel skylda til að gera það ekki. Þetta er alveg rétt. Ef t.d. Alþingi samþykkir eitthvað, sem kemur í bága við stjórnarskipunarlög landsins, þá er það gefið, að ráðherra á ekki að bera slíkt frumv. upp til staðfestingar. Háttv. þm. nefndi og það tilfelli, að Alþingi samþykti eitthvað, sem akerti frelsi og sjálfstæði landsins. Þetta er einnig rétt. En eg sé ekki að þetta komi þessu máli við. Eða komu lotterílögin í bága við stjórnarskrá landsins, eða skertu þau frelsi þess og sjálfstæði, eða voru þau að öðru leyti þess eðlis, að þau gætu heimilað ráðherra eða gert honum að skyldu að fara ekki fram á staðfestingu við konung? . Eg fullyrði að svo hafi ekki verið. Háttv. þm. sagði að vísu, að þau kæmu í bága við rétt Dana, en það er ekki rétt. Háttv. þm. verður að virða mér það til vorkunnar, þó að eg, með allri virðingu fyrir lögvísi hans og –sjálfstæði, marki meira hæstarétt, sbr. dóminn frá 2. Jan. 1871, en varnartilraun hv. þm. fyrir ráðherra hans. Háttv. þingmaður játaði, að einhverstaðar yrði að draga mörkin. En hver á að gera það? Er það sá sem borinn er sök, eða er það Alþingi? Auðvitað á Alþingi að skera úr því, því að það er Alþingi, sem samkvæmt stjórnarskrá ráðherra-ábyrgðarlögunum og landsdómslögunum á að dæma um það, hvort ráðherra skuli sóttur til ábyrgðar fyrir að hafa farið út fyrir embættistakmörk sín eða farið ranglega með vald sitt. Eg segi þetta ekki af því, að mér detti í hug að þetta mál komi undir landsdóm. Því fer fjærri. En jafnhættulegu fordæmi og hér er um að ræða, verður að mótmæla kröftuglega. Og þau mótmæli berða að koma frá Alþingi. Háttv. þingmaður las langan kafla upp úr nefndaráliti háttv. þm. Dal. (B. J ) frá því í fyrra til sönnunar því, að frv. hefði gengið á rétt Dana. Eg samgleðst háttv. þm. Dal. í því, að hafa, nú fengið “notarial-vottorð„ fyrir þekkingu og skilning á lögum. En því sagði hv. þm. Vestm. þetta ekki í fyrra ? Þá hefði verið meiri ástæða til þess. Og því Segir hann yfirleitt annað í dag en í gær? Því segir hann annað utan þingsins en inni í deildinni? Honum hafa sannanlega farist alt öðruvís orð um þetta mál; en hann las nú upp hér að ráðherra viðstöddum. Það er jafngott, að háttv. þingm. fái að heyra sannleikann einu sinni um hreinskilni sína og festu. Þá er það fullkomlega rakalaust, að nefndinni verði hér kent um nokkuð. Hún segir að eins, að “leyfishafar þykjast hafa vissu fyrir að mega reka lotteríið í Kaupmannahöfn„, ef frumvarpið verði Samþykt og staðfest, en víkur ekki einu orði, að því, hvort það hald sé á rökum bygt eða ekki. Hér var því um enga samsekt að ræða, hvorki af hendi nefndar eða þings. Ráðherra á einn sökina. Það er hverjum manni ljóst, að jafnvel þótt hæstv. ráðherra hefði, vegna samningaumleitana við Dan um sambandsmálið, mátt líta svo á sem rétt væri að fresta uppburði þessa lagafrv. um hríð, þá hefði hann átt að leita konungsstaðfestingar fyrir 1. Apríl, enda var nægur tími fyrir hann til þess að bera lögin upp á tímabilinu frá því að sambands-samningarnir strönduðu og þangað til Bülow fékk staðfestingu konungs fyrir frumvarpi sínu. Eg veit, að útveguð hefir verið konungsstaðfesting á lagafrumv. gagnum símann. Þessa hefir ráðherra ekki freistað. Og býst eg við, að það sé af því, að hann hafi aldrei frá því hann kom til Khafnar með frumvarpið ætlað sér að bera það upp til staðfestingar, enda harla ósennilegt, að 3 menn, sem ráðherra hefir átt tal við í Október, hafi farið að skrökva því upp þá, að hann hafi sagt þeim, að hann væri orðinn afhuga að bera lotterífrumvarpið nokkurn tíma upp, vegna þess að frumv. Væri á leiðinni frá Bülow, sem hindraði framkvæmd laganna. Eg sagði og segi enn, að hefði ráðherra borið upp lögin áður en danska frumvarpið kom fram, þá mundi staðfesting hafa fengist. Þar með er ekki sagt, að lögin hefði orðið potuð. Þetta voru að eins heimildarlög. Ráðherra þurfti ekki að nota heimildina. Og þótt hann hefði notað hana, gat hann gert það með þeim fyrirvara, að það væri ekki á hans ábyrgð, hvort lögin kæmu í bága við danska hagsmuni eða dönsk lög. Það má vera, að tekjunum hefði verið spilt með þessu móti, en stjórnarskránni og þingræðinu hefði verið borgið. Það sem háttv. þm. Vestm. (J. M.) var að fara með úr stjórnlagafræðinni um framkvæmdarleysi, á ekki við hér. kað er til sérstök grein í ábyrgðarlögunum, sem ætti við uppburðarleysi ráðherra, því að það kæmi ekki í bága við gildandi lög, svo sem það vafalaust gerir. Eg á við 4. gr. ábyrgðarlaganna, sem leggur ábyrgð við svokölluðum “Konduite„ -brotum, eða brotum á góðri ráðsmensku. Það verður að heimta af ráðherra, að hann velji heppilegasta tíma til þess að vinna þau verk, sem honum eru falin á hendur. Tækifærið var nóg fyrir hv. ráðherra. Honum stóð alt opið fram að 1. Apríl, en hann kom ekki með frumvarpið fyr en það var orðið of seint. Jafnvel þótt honum væri kunnugt um frumvarp Bülows, þá bar honum bein lagaskylda til þess að bera frumvarpið upp til staðfestingar. Hann gat ekki gert að því þótt konungur segði “nei„. Og eg hygg, að það hefði verið hollara fyrir hæstv. ráðherra og þann flokk, sem hann styðst við, að einu sinni hefði verið teflt hreint. Ef ráðherra á að vera einráður dómari um það, hvað framgengilegt sé eða ekki, þá gæti afleiðingin af því orðið sú, að önnur lög frá Alþingi yrðu ekki borin upp fyrir konungi, en þau sem danskir valdhafar hefðu fyrirfram samþykt. Og hvað væri þá orðið af löggjafarvaldi Alþingis? Hér er stofnað stórhættulega fordæmis, sem ekki má með nokkru móti láta óátalið. Alt talið um ósamræmi frumvarpsins við dönsk lög er næsta einkennilegt, þegar litið er til þess, að enginn af lagamönnum þessum, hvorki hæstv. ráðh. (H. H.) né háttv. þm. Vestm. (J. M.), skyldu anda í þá átt í fyrra, enda þó efasemdum væri hreyft um það af hv. þm. Dal. (B. J.), heldur þvert á móti kveða þær efasemdir niður, svo sem ráðherra gerði mjög rækilega. Eg gat ekki gert betur en vísa þeim leyfisbeiðendum, sem til mín komu, til hæstv. ráðherra til þess að leita álits hans einmitt um þetta atriði. Þeir segjast hafa átt tal við hann og hann hafi ekkert séð athugavert við frumvarpið, enda tók hæstv. ráðherra af skarið um það, svo sem greinilega sést á margnefndu svari hans þá til hv. þm. Dal. (B. J.). Hæstv. ráðherra hermdi samtal okkar fyrir fund í dag rétt að nokkru leyti. Hann kvaðst mundi láta sér nægja að vísa til skýrslu sinnar í Sameinuðu þingi - og kvaðst eg þá mundi verða stuttorður. En hæstv. ráðherra gerði dálítið meira. Hann kom með ekki alveg meinlausar tilgátur til okkar flutningsmanna og varð eg þess vegna að verða langorðari en eg ætlaði mér, varð að rökstyðja fyrirspurn mína, enda vona eg að mér hafi tekist það. Eg ætlaði mér sannarlega ekki að kappræða dagskrána, enda hafa umræður allra verið hóflegar og hitalausar, líklega meðfram af því, að ráðherra svaraði fyrirspurninni áður en búist var við, af hvaða ástæðu sem það kann að hafa verið.



Það er að eins örstutt athugasemd viðvíkjandi ræðu hv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.). Hann hermdi ekki rétt orð mín, þegar hann sagði, að eg hefði álitið það yfirsjón hjá hæstv. ráðherra að bera lögin ekki upp til staðfestu. Eg sagði einmitt, að hann hefði ekki átt að gera að, þar sem þeim var mótmælt af Dönum og gripu inn á löggjafarsvið þeirra.



Það er eitt atriði, sem háttv. 1. þm. Rvk ( L. H. B ) er altaf að endurtaka, nefnilega það, að staðfesting hefði verið auðfengin ef eg hefði sagt konungi, að leyfið skyldi alls ekki verða notað og lögin ekki framkvæmd. Og ekki veit eg, hvaðan honum kemur sú vitneskja, að eg hefði komist hænufeti lengra, þótt eg hefði beitt slíkum klókindum. Sömu ástæðurnar hefðu verið á móti frv., þótt eg fyrir mitt leyti hefði viljað gefa einhver loforð um að lögin yrðu ekki notuð. Hvernig hefði eg átt að ábyrgjast slíkt? Hvernig átti eg að verja slik undirmál? Hverja heimild hafði eg til þess að leika svo? Hver var meining Alþingis með lögunum önnur en sú, að þau yrðu framkvæmd, ef þau yrðu staðfest? Hvert gagn hefði landssjóðurinn haft af lotteríinu, ef það hefði aldrei komist í framkvæmd? Hvað varð þá um öll hundrað þúsundin, sem háttv. fyrirspyrjandi ( L. H. B.) segir, að eg hafi kastað á glæ? Nei, slíkt yfirskot hefði engum að liði komi. Eg veit að lögunum hefði jafnt verið synjað staðfestingar fyrir því, þótt eg hefði borið þau upp með slíkum brellu-tilboðum, en háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) Veit ekki neitt um það sem hann er að fullyrða um og getu ekkert um það dæmt. Eg hefi aftur á móti persónulega vitneskju um það, hvernig á stóð, og eg er sannfærður um, að ið eina rétta var það sem eg gerði, að fresta málinu og sjá, hvort ekki gæfist tækifæri til að fá því framgengt seinna. Að það mistækist, gat hvorki eg né annar séð fyrirfram. Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) heldur því fram, að hér sé nauðsynlegt að “statuera exemplum„, annars geti ráðherra einn ráðið því, hvernig eigi að fara með málin og uppburð þeirra. En mér er spurn: Hverjir aðrir eiga að taka ákvörðun um það, hvað gera beri í einstöku tilfelli eins og þessu ? Hverir hafa tækifæri til þess? Undir hvers: dóm átti eg að skjóta þeirri spurningu, hvort eg ætti að fresta málinu eða ekki, þegar sú spurning lá fyrir og krafðist svara? Átti eg kannske að telegraphera til háttv. 1. þm. Rvk ( L. H. B.) og spyrja hann til ráða? Eg efast ekki um, að svarið hefði verið velviljað og vísdómsfult. En samt efast eg um, að eg hefði verið nokkru nær um það, hvað rétt væri og forsvaranlegt. Það liggur í hlutarins eðli, að ráðherra verður einn að afráða um það, hvernig á að fara með málin og uppburð þeirra í gefnu tilfelli. Svo getur þingið komið eftir á og dæmt um, hvort hann hefir gert rétt eða rangt. Og eg á eftir að heyra réttar forsendur fyrir þeim dómi, að eg hafi gert rangt, þó að síðar hafi komið fram nýjar ástæður, sem gerðu framgang málsins ómögulegan, og þótt þær málaleitanir, er fóru fram í sambandsmálinu, hefði ekki fyllilega þann árangur, sem meiri hluti þingsins hafði óskað eftir. Eg gat ekki miðað við annað en kringumstæðurnar eins og þær voru þá, þegar eg varð að taka ákvörðunina. Eg vissi ekki óorðna hluti. Spurningin er að eins þessi: var það rétt, eftir því sem á stóð, að setja lotterífrumvarpið á odd þá, þegar ríkisráðsfundurinn 22. Október kallaði að, eða var hitt forsvaranlegt, að bíða átekta. Eg varð að álíta, að með því að bera málið þá upp, væri það alveg úr sögunni. Aftur á móti gat eg ekki vitað nema málinu kynni að fást framgengt seinna, ef eg frestaði uppburði þess að sinni. Það hefir margt breyst á skömmum tíma. Það var t.d. ekki útilokað að ný stjórn kæmist til valda í vor, sem kynni að verða liðlegri í samningum um þetta mál. Um það var ekkert hægt að fortaka. Enda kom það á daginn, að stjórnarskifti urðu, en þá voru in nýju lög Dana frá 1. Apríl í gildi gengin. Eg vil svo loks reka til baka þau ummæli háttv. 1. þm. Rvk ( L. H. B.) um að leyfisbeiðendurnir hafi komið til mín í fyrra og spurt mig, hvort nokkuð myndi þessu máli til fyrirstöðu í Danmörku. Þetta er hreinn tilbúningur. Þeir hafa aldrei beint til mín neinni slíkri spurningu. Eg hefi aldrei átt tal við herra landshöfðingja M. Stephensen um þetta mál og aldrei talað um það við hr. Philipsen hér á landi. Hinn eini af leyfisbeiðendunum, sem minst hefir á þetta mál við mig hér á landi, er herra bankastjóri Sighvatur Bjarnason. Hann mintist eitthvað á þetta mál við míg niðri í Íslandabanka, en alls ekki til þess að segja um það, hvernig Danir mundu líta á málið, heldur var það að eins kunningjasamtal við mig um það, hvernig mér litist á fyrirtækið eða hvort eg mundi vera málinu meðmæltur eða ekki. Þessar sögur, sem háttv. 1. þm. Rvk ( L. H. B ) er að dylgja með eða sjá um sig með, eiga sér því engan stað. Eg bygði það á staðhæfingu þessa háttv. þm. sjálfs í fyrra, sem kvaðst hafa kynt sér málið svo vel og rækilega, að búið væri að ganga úr skugga um, að dönsk stjórnarvöld hefðu ekkert á móti því að lotteríið yrði rekið á þann hátt, sem frumvarpið greindi. Satt að segja finst mér það því koma úr hörðustu átt, þegar þessi sami maður, sem eg treysti í þessu efni, og hefði átt að mega treysta sem flutningamanni og framsögumanni eftir ýtarlega nefndaríhugun, er að bregða mér um það og brigzla mér fyrir, að eg hafi sagt það sem hann staðhæfði.



Það eru aðallega lögfræðingar, sem tekið hafa til máls um þessa fyrirspurn, sem hér er fram komin. En þó gildir hér sem oftast endranær sannmælið: “Engin regla er án undantekningar„. Það er sem sé háttv. samþingismaður minn, sem ekki getur talist í flokki lögfræðinganna, sem hefir látið til sín heyra viðvíkjandi þessu máli. Og þess vegna finst mér að eg þurfi ekki að fyrirverða mig fyrir, þótt eg láti mína skoðun á því ljósi þótt ekki sé eg löglærður maður fremur en hann. Hvað þessa fyrirspurn snertir, þá get eg ekki álitið, að það sé ófyrirsynju, að hún er fram komin. Mér finst ákvæði stjórnarskrárinnar hér að lútandi vera svo skýr, að engin tvímæli geti á því legið, að hv. ráðherra hafi ekki í þessu tilfelli fullnægt þeim. Þar stendur fullum stöfum, að ráðherra skuli bera upp lög og mikilsvarðandi stjórnaráðstafanir fyrir konungi. Og vitanlega er þar átt við uppburð mála, annað hvort til staðfestingar eða til synjunar. Annað er ekki og getur ekki talist neinn uppburður. Það vita og skilja allir, hvort sem þeir eru löglærðir eða ekki. Hins vegar get eg skilið það, að hæstv. ráðh. Væri það vorkunnarmál, þó hann bæri ekki frumvarpið strax upp fyrir konungi jafnhliða hinum öðrum frumvörpum, vegna þess, að þá var hann að leita samkomulags Við Dani um sambandsmálið og alls ekki fjarri sanni að lita svo á, að uppburður frv. um það leyti gæti orðið samkomulagstilraunum til fyrirstöðu. En þessi afsökun kemur ekki til greina nema á meðan verið var að leita samkomulags um sambandsmálið eða fram í Desembermánuð. Þegar búið var að halda Desemberfundinn margumrædda, þá vissi hv. ráðh. það mjög vel á undirtektum, þeim sem málið fékk á þeim fundi, að ekki var tiltækilegt að halda samningstilraunum lengur áfram í þetta skifti. Það var því nægur tími til stefnu eftir þau málalok fyrir hæstv. ráðherra til þess að bera lotterílögin upp fyrir konungi, án þess að sambandsmálið riði í nokkurn bága við það, þar sem það þá var sama sem fallið úr sögunni. En til þess hefði hæstv. ráðherra vitanlega þurft að sigla aftur Svo að segja um hæl. En þótt hann hefði þurft þess, þá hefði það vissulega getað talist tilvinnandi, þar sem um svo mikið var að tefla. - Eg fyrir mitt leyti get ekki annað en séð eftir þeim tekjum, sem landssjóður, að því er virðist, hefir farið á mis við, vegna þess að lögin voru ekki borin upp fyrir konungi. En þó er það ekki aðalatriðið fyrir mér, heldur hitt, hve hættulegt fordæmi þetta getur skapað í framtíðinni. Því að ef rh. á nú að haldast uppi átölulaust að fara svona með lög frá Alþingi, þá er enginn vafi á því, að sama má einnig gera seinna, þótt um enn þýðingarfyllra mál kynni að vera að ræða. Eg verð því að líta svo á, að hér sé um vanrækslu af hálfu hæstv. ráðherra að ræða, sem ekki má standa óátalin. Eg lít einnig svo á, að bæði í eg og aðrir hafi rétt til að finna að því sem aðfinsluvert er, jafnvel þótt hæstv. ráðherra eigi í hlut. Að minsta kosti bind eg mig ekki Við nein nöfn. Eins og eg hiklaust hefi fylgt og mun fylgja ráðherra Hannesi Hafstein, þegar eg tel hann gera það sem rétt er, eins hiklaust er eg á móti honum, þegar eg álít hann gera það sem rangt er. Mannaþræll hefi eg aldrei verið og mun aldrei verða, að minsta kosti ekki meðan lífskringumstæður mínar neyða mig ekki á neinn hátt til þess.



Þar sem eg, eins og kunnugt er, stend fyrir utan flokkana, hefi eg engan þátt átt í afskiftum þeirra af þessu máli hingað til, en nú þykir mér rétt að láta í ljósi álit mitt um og lýsa afstöðu minni til fyrirspurnar þessarar, og þeirrar rökstuddu dagskrár, sem komin er fram hér í deildinni. Það er um það spurt, hvernig á því standi, að lotterílögin hafi ekki verið staðfest af konungi. Mér finst satt að segja fyrirspurn þessi nokkuð undarleg, bæði vegna þess að mönnum var þegar fyrir þing kunnugt um afdrif lotterímálsins og hvernig á þeim stóð og líka Vegna hins, að hæstv. ráðherra hafði þegar í þingbyrjun lýst yfir því, að hann mundi gefa þinginu skýrslu um lotterímálið í sameinuðu þingi við fyrsta tækifæri. Þá skýrslu hefir hann nú gefið, og höfðu allir þm. kost á að vera þar viðstaddir og hlýða á hana. - Öllum athugulunum mönnum hlaut að vera orðið það kunnugt, sem um er spurt. Hver er þá kjarninn í málinu? Hann er sá, að Alþingi hefir sþ. lög, sem ekki gátu orðið staðfest eða framkvæmd Vegna þess, að talið er að þau komi í bága við lög og hagsmuni annarar þjóðar. Þetta er sannleikurinn. Og það er ekki ástæða til þess fyrir Alþingi að kasta ábyrgðinni fyrir lagasmíð þessa, sem á því hvílir, yfir á aðra. Hún hlýtur að lenda á Alþingi sjálfu, sem hefir samþykt lög, sem Danir álíta að komi í bága við dönsk lög og danska hagsmuni. Og þegar valdhafarnir í Danmörku líta svo á og beita því valdi, sem þeir hafa, þá er það vissulega ekki auðvelt fyrir ráðherra að koma málinu fram. Eg er ekki í neinum vafa um það, að honum er ekki gefandi sök á þessu. Það er sama, hvaða mann við hefðum sent út til Danmerkur með lögin, og jafnvel þótt við hefðum sent heila “Deputation„ - það hefði alt farið á einn veg. Það var vikið að því í fyrra af hv. þm. Dal. (B. J.), að lög þessi gætu ekki orðið samþykt vegna þess að þau kæmu í bága við dönsk lög, eða öllu heldur fyrir þá sök, að Alþingi færi út fyrir verkahring sinn og valdsvið, er það samþykti lög um lotterídrátt í Danmörku. Sjálfur bar eg kvíðbeyg fyrir þessu, en eg taldi mig ekki þá hafa rannsakað þessa hlið málsins nægilega ítarlega, og kom því eigi fram með ákveðin mótmæli, er lotterifrumvarpið var fyrir þinginu, enda treysti eg flutningsmönnum frv. til þess að hafa athugað þetta efni sem skyldi. En hina vegar lét eg þessar efasemdir minar í ljósi við nefndina, sem hafði málið til meðferðar, og benti henni á ákvæði, þau sem mér þóttu varhagaverð. Nú er það á daginn komið, að lögin gátu eigi orðið staðfest fyrir galla, sem taldir voru vera á þeim. Eg hygg nú, að hæstv. ráðherra hafi í þessu máli fullnægt skyldu sinni, eins og af honum mátti heimta, og tel skýrslu hans fullkomlega ábyggilega í þessu atriði. Það hefir verið erfitt fyrir ráðherra að eiga við þetta, þegar það kom á daginn erlendis að lögin fóru í bága við dönsk lög eða danska hagsmuni. Þá hefir vakað fyrir honum sú spurning: Hvað á eg að gera ? Á eg að setja málið á oddinn, sem kallað er? Á eg að fara með málið í ríkisráðið og bera það þar upp, vitandi fyrirfram, að því muni verða synjað staðfestingar? Eg býst við, að eg hefði farið eins að, ef eg hefði verið ráðherra, og kosið að taka ekki á móti synjun konungs í ríkisráðinu. Eða hvað var unnið við að sækja synjunina í ríkisráðið? Eg hygg, eftir atvikum, að ráðh. hafi í þessu erfiða máli ekki gert annað en það, sem eðlilegast og réttast hafi verið. Með öðrum orðum, eg skil ekki, að hægt sé að gera ábyrgð gildandi gagnvart honum í þessu. En það mætti ef til vill segja annað, sem sé að ráðherra hefði á þinginu í fyrra átt að vara Alþingi við að samþykkja þessi lög og benda því á agnúana, sem það hefði í för með sér. En þetta er eigi gert. En hitt er víst, að það er Alþingi, sem ber ábyrgðina fyrir að hafa samþykt lögin. Nú liggur hér fyrir ályktun í dagskrárformi út af þessu máli, og er mjög óvíst, hvernig atkv. greiðast um hana. En menn verða að gera sér það ljóst, hverjar afleiðingar það getur haft, að samþykkja þessa dagskrá. Þeir sem líta svo á, að ráðherra hafi ekkert afbrotið í þessu máli, greiða sálfsagt atkvæði á móti henni. En þeir þar á móti, sem álfta að hann hafi ekki farið að sem skyldi, verða að spyrja sjálfa sig: Á eg að greiða atkv. með eða móti? Og hver er meiningin með þessari ályktun?. Eg hygg fyrir mitt leyti, að tilgangurinn sé sá, að leitast við að hrinda ráðherra af stóli með samþykt dagakrárinnar. Og held eg eigi að um það þurfi að efast, að til þessa sé stofnað. En hvað tæki þá við ? Hefir nokkur gert sér ljóst, hvernig þá muni standa mál vor, ef þeir, sem bera fram þessa ályktun, fá vilja sínum framgengt? Það er enginn vafi á því, að bak við þessa ályktun standa tvö flokksbrot hér í deildinni, sem hafa runnið saman til þess eins, að bera hana fram, og að þau munu óðara renna sundur aftur, þegar er þessi dagskrá er búin að ná tilgangi sínum - hefir unnið það sem hún á að vinna, því að þessi flokksbrot eiga eigi betur saman en eldur og vatn. Það er því engin von um það, að þessi flokksbrota-sambræðingur geti bygt upp og sett á laggirnar stöðuga stjórn; til þess eru þau of sundurleit. Áður en núverandi ráðherra er hrundið, verður að leysa úr þeirri spurningu, hver taka skuli við ráðherraembættinu; að minsta kosti verður að vera völ á einhverjum manni, er meiri hluti þings geti sameinað sig um. Meðan sú spurning er ekki útkljáð, má segja, að stefnt sé í beina óvissu, og eg vil segja fullkomið myrkur. Eg held að við eigum ekki að tefla á neina óvissu í því efni, heldur vera vissir um, hvað við hreppum, þegar við höfum hrundið núverandi stjórn. Eg fyrir mitt leyti vil ekki hrinda núverandi ráðherra úr sæti, ef eg veit ekki, hver verði ráðherra á eftir honum. Á hinn bóginn má vel segja, að skilja megi þessa ályktun á annan hátt, en eg hefi bent til nú nýlega, því að hún er svo loðin, að ekkert ákveðið er sagt með henni, en í því liggur einmitt, hve varhugaverð hún er. Skeð getur, og er eigi ótrúlegt, að menn hafi verið fengnir til að lofa þessari rökstuddu dagekrá fylgi sínu með því, að telja þeim trú um að hún væri alveg meinlaus, og væri þá æskilegt að þeir inir sömu vildu láta í ljós skoðun sína í þá átt. Og verði þá dagskráin samþ. hér í deildinni í dag, má óhikað líta svo á, að deildin vilji ekki láta skilja það svo sem kröfu eða bending um, að ráðherra skuli fara frá.

Flutningsmaður ( L. H. Bjarnason) Hæstv. ráðherra taldi það fullvíst, að staðfesting hefði ekki fengist. Það hefir verið sagt um mig, að eg væri stundum óspar á fullyrðingar. Eg skal ekki dæma um það, en það finst mér, að ekki sé háttv. ráðherra sparari á þær, hvorki nú né fyr. Þegar bræðingurinn sæli var á ferðinni, taldi hæstv. ráðherra t.d. fullvíst, að hann gengi fram. Það hefir nú sést, hvað varð af því. Mundi ekki áviðlíka hafa farið geta um synjunarfullyrðinguna, ef hann hefði gert skyldu sína í tíma. Enginn sakar nokkurn ráðherra fyrir það, þótt hann komi ekki fram öllum málum hjá konungi. En ráðherra verður að leita staðfestingar á öllum þingfrumvörpum. Og hvað sem staðfestingu þessara umræddu laga leið, þá átti hæstv. ráðherra að gera hreint fyrir sinum dyrum. En það hefir hann ekki gert. Hann kannast við, að hann hafi ekki borið frumvarpið upp við konung til Staðfestingar. Háttv. ráðherra kvaðst hafa orðið að taka ályktun um meðferð lotterífrumv. upp á eindæmi sitt, en það er ekki rétt. Hann gat leitað ráða hjá stjórnum þeirra flokka, sem hann studdist við, og átti að gera það. Og hann gat ennfremur og átti sérstaklega að leita ráða hjá Desemberþinginu svokallaða. Fundurinn atóð í 2 daga og því nægur tími og ærin hvöt til að leita álíta hans um jafnþýðingarmikið mál. Vegna þessa einræðis ráðherra verður deildin nú að taka fram í, enda var háttv. ráðherra svo ljúfur að játa því, að þingið mætti dæma þessar gjörðir sínar sem aðrar eftir á. Slíks dóms er nú óskað og einskis annars. Það var því minni ástæða til að heykjast strax fyrir bréfi Bülows, sem það hótar engri staðfestingarsynjun, segir að eins að lögin komi í bága Við dönsk lög. Það því síður sem hæstv. ráðherra hafði fyrir sér prentaða dóma hæstaréttar, sem studdu málstað vorn kröftuglega. Hæstv. ráðherra heldur því enn fram, að hann hann hafi frestað uppburði frumv. til vors vegna vonar um, að úr rættist um málið, en þessu getur enginn trúað, sem trúir því ekki, að 3 menn hafi tekið sig saman um að skrökva upp á ráðherra, enda kemur þetta beint í bág við margendurtekna fullyrðingu ráðherra um staðfestingar-vonleysi. Hæstv. ráðherra neitaði því líka, að leyfisbeiðendur hafi leitað álits síns 1912, nema Sighvatur Bjarnason bankastjóri. Sé það satt, hefir verið skrökvað að mér, en því á eg bágt með að trúa, enda nægði að einn leitaði hans. Annars sannfærðist eg af sögusögn þeirra 3 manna, er höfðu tal af ráðherra í Khöfn, og svo af gagnstæðri sögusögn S. B. um það, að ráðherra hefði hér ekki “hreint mjöl í pokanum„. Háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) hóf mál eitt með því að þykjast standa utan flokka. En hvað er að vera utan flokka? Mér er sagt, að hann mæti á stjórnarflokksfundum og greiði þar atkvæði. Hann sagði, að þessi rökstudda dagskrá myndi eiga að koma ráðherranum frá völdum, og óttaðist mjög eftirköstin, hvort sem það nú hefir verið af persónulegum ástæðum eða ekki; en hann getur nú verið öldungis rólegur, því að hæstv. ráðherra er búinn að lýsa yfir því, að hann fari ekki. Háttv. þm. spyr, hver sé meiningin með dagskránni, og svaraði þó spurningunni sjálfur með því að segja, að hún væri í rauninni vantraustyfirlýsing, sem hún og vitanlega er, enda þó að meiningin með henni sé aðallega nú, að verja þingið fyrir hættulegu fordæmi. Eg skal ekki blanda öðrum málum inn í umræðurnar um dagskrána, en geta verður þó þess, að meðferð deildarinnar á nokkrum mikilvægum stjórnarfrumv. bendir á, að hæstv. ráðherra hafi ekki það fylgi, sem þingræðisráðherra ætti að hafa og verður að hafa. Aðalmeining mín með dagskránni var þó sem sagt sú, að verja þingið þeirri hættu og þjóðina því slysi, að ráðherra gerðist eftirleiðis svo ráðríkur, að ráða því sjálfur, hver mál hann ber upp fyrir konung og hver ekki. Þá gat háttv. þm. þess, að hann hefði þegar í fyrra óttast, að frumv. mundi stranda, og bætti því við, að hann hefði aðvarað nefndina. Seinni hluti þessarar setningar er tilhæfulaus, eins og öll nefndin veit. Um sálarbeig hans veit eg aftur á móti ekki, en hitt veit eg, að hann greiddi því atkvæði fyrirvaralaust.



Eg tala hér ekki fyrir hönd míns flokks, en þó að eg tali ekki fyrir hönd bændaflokksins á þingi, sem eg er í, þá vona eg að eg tali máli fjölda bænda víðsvegar um land. Það er upplýst af skýrslu hæstv. ráðherra (H. H.), að ef hann hefði framfylgt lotterímálinu til streitu, þá hefði það spilt fyrir tilraunum hans við Dani viðvíkjandi sambandsmálinu, ef ekki eytt þeim með öllu. Þetta er það helzta, sem eg hefi getað dregið út úr þessum umræðum, og því hefir ekki verið mótmælt. Það sem við því höfum hér helzt að gera, er að dæma um, hvort réttara hefði verið af ráðherra að láta lotterímálið niður falla eða að fyrirgera þeim vonum, er menn höfðu gert hér í sambandsmálinu, sem í raun réttri er mál málanna, falið núverandi ráðherra af meira en 3/4 þingmanna á síðasta þingi. Mér er óhætt að fullyrða, að lotterímálið var alls eigi borið fram á þingi í fyrra með þeirri hugsun, að af því hlytist nokkuð það, að til mála gæti komið að ráðherra yrði hrundið vegna þess, og því síður að það gæti orðið skaðlegt fyrir sambandsmálið. Málið var borið fram og flutt undirhyggjulaust með öllu. Af þessari ástæðu er eg fullviss um það, og eg hygg allir að kalla, sem sambandsmálinu unna, að það var samvizkusamlega gert af hæstv. ráðherra, að láta undan siga í lotterímálinu, heldur en að skaða þær vonir, sem menn gátu gert sért sér í sambandsmálinu. Það er því að minni hyggju ekkert að því að finna, sem hæstv. ráðherra gerði í þessu máli Í fyrra haust. En svo er það, að þótt lotterílögin hefðu hlotið staðfestingu, þá hefðu þau orðið gagnslaus lög fyrir okkur alveg eins fyrir því. Það er augljóst, að úr því að Danir gátu með lögum komið í veg fyrir að við hefðum nokkuð gagn af lotterílögunum, þá hefði leyfið orðið alveg gagnslaust fyrir leyfishafa. Eg ætla mér svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, en akal að eins lýsa því yfir að endingu, að eg mun greiða atkvæði. á móti öllum yfirlýsingum út af því.



Þótt nefndarálitið sé stutt, skal eg leyfa mér að skírskota til þess um tillögur nefndarinnar, því að það er verkdrýgra að eg bíði átekta og tali ekki mikið um málið að svo stöddu, áður en háttv. þingdeildarmenn hafa látið í ljósi álit sitt. Eg ætla að eins örlítið að drepa á fáeinar br.till. 5. br.till. Viðvíkjandi gagnfræðaskólanum á Akureyri er bygð á því, að búið er að brúka hátt á 4. þús. krónur af þessari upphæð sem á frumv. stendur, en aftur á móti ekki útlit fyrir að gert verði neitt verulegt við skólahúsið í haust; til þess vantar bæði tæki og efni. Nefndinni virtist því ekki ástæða til að veita meira fé á fjáraukalögum, en þegar er búið að brúka, og hefir hún því eftir samráði við skólameistarann, sem hér er staddur eins og menn vita, lagt til að fjárveitingin verði minkuð um kr. 4188.00. Það er ekki meiningin að minka tillagið til að gera við skólahúsin, heldur að eins færa það til fjárlaganna fyrir 1914–1915. Þá er 8. br.till. Jakob Björnsson síldarmatsmaður á Siglufirði hefir kvartað til þingsins um, að hann hafi verið vanhaldinn af styrk, þeim sem veittur var 1910 til utanfarar tveggja síldarmatsmanna. Hann segir svo frá, að það hafi verið samkomulag milli sín og þáverandi ráðherra, að hann fengi ekki nema 200 kr. í svipinn, en kveðst hafa búist við að sér yrði bætt það upp seinna með 400 kr. viðbót, svo að hann yrði jafn hinum síldarmatsmanninum, sem fekk 600 kr. Það hefir nú farist fyrir að kippa þessu í lag á þinginu 1911, að líkindum vegna veikinda fyrv. ráherra (B. J.). Nefndin álítur rétt að leiðrétta þetta og veita honum 200 kr. viðbót, svo að hann fái helming þeirrar fjárveitingar, sem upphaflega var ætluð síldarmatsmönnunum báðum. Þá er 12. br.till. nefndarinnar við 9. gr., sú, að 3. liður - söluheimildin á prestaskólahúsinu - falli burt. Það er ekki svo að skilja, að nefnd. sé ekki stjórninni sammála um það, að rétt sé að selja þetta hús. Það er einmitt ekki ástæða til þess, að nota lóð á þessum stað í bænum undir opinberar byggingar, en hins vegar álítur nefndin, að heppilegra muni vera að draga að selja húsið, því að eftir því sem hafnargerðinni miðar áfram, eru líkur til að verð á lóðum muni hækka í miðbænum. Þess vegna vildi nefndin fella þessa athugasemd burt úr frumvarpi stjórnarinnar í þetta skifti. Loks er breytingartillagan um að fella niður fjárveitinguna til viðbótarbyggingar við pósthúsið. Hún er ekki til orðin af því, að nefndin hafi á móti því, að það þurfi að bæta við pósthúsið, en nefndinni þótti ekki ástæða til þess, að setja þann kostnað á fjáraukalögin, með því að ekki eru líkur til þess, að teljandi verði unnið að því verki fyr en eftir næsta nýár. Þó er nefndinni þetta ekkert kappsmál, og skal eg því ekki fjölyrða um það.



Eg skal vera stuttorður, eins og hv. framsögum. (P. J.). Yfirleitt getur stjórnin verið ánægð með undirtektir hv. fjárl.nefndar undir þetta frv., og er sérstaklega að athuga það, að þótt hún leggi til. að kippa burtu einstökum liðum, þá er það ekki til þess að fella þær fjárveitingar, heldur að eins að færa þær til. En um inn helzta af þeim liðum, pósthúsviðbótina, er það að segja, að eg get ekki séð að það sé rétt að færa þá upphæð aftar í fjárlögin fyrir 1914–1915, og þess vegna gladdi það mig að heyra, að háttv. fjárlaganefnd er ekki sú tillaga föst í hendi. Eg er alveg sannfærður um það, að það verður meira en nóg við peningana að gera á næsta fjárhagstímabili, þótt ekki séu allar stórupphæðir látnar bíða þangað til. Hins vegar höfðum við nú nóg fé til þess á yfirstandandi fjárhagstímabili, og ef þessi liður kemst á fjáraukal , þá ætti enginn vafi að vera á því, að byrjað verður ú byggingunni þegar fyrir nýár. Ella er ekki hægt að byrja fyr en eftir nýár, og það tefur fyrir verkinu, sem er bráðnauðsynlegt, og fjárhæðin sú sama, hvort sem er. Þar sem ekki verður unnið að steinsteypu aðal-vetrarmánuðina, nema í alveg óvenjulegu árferði, og verkið því sennilega mundi tefjast til næsta vors, ef ekki verður byrjað á því bráðlega, þá vil eg fyrir mitt leyti mikillega mælast til þess, ef nefndin sér sér fært, að hún haldi ekki fram þessari br.till. sinni, heldur verði þessi liður látinn halda sér í fjáraukalögunum. Sama er að segja um fjárveitinguna til gagnfræðaskólans á Akureyri; samkv. upplýsingum, sem stjórnarráðið hefir fengið, er óhjákvæmilegt að gert verði við húsið, og það sem fyrst. Þá er einn liðurinn, sem háttv. fjárlaganefnd vill stryka út, styrkurinn til Vífilsstaðahælisins til þess að eignast Röntgens-áhöld. Mér þykir illa farið, að háttv. nefnd skuli leggja þetta til. Það er alt af að verða meira og meira viðurkent, að þessi áhöld séu alveg bráðnauðsynleg fyrir hvert brjóstveikrahæli, ef vel á að Vera.  (Lárus H. Bjarnason: Verða sett inn í fjárl með samþykki læknisins)  . Jæja, gott er það, en eg vil geta þess, að þótt keypt verði Röntgensáhöld handa háskólanum, þá hefir heilsuhælið þeirra ekki not. Það er ekki hægt að flytja menn þaðan hingað dauðveika, þegar kann að þurfa að skoða þá. verkfærin verða að vera á staðnum þar sem á að nota þau. Viðvíkjandi öðrum br.till. skal eg geta þess, að mér þykir vænt um að sjá að hér hefir verið bætt inn endurgreiðslu til Rángárvallasýslu fyrir framlag til Garðsaukasímans. Það er eins ástatt með hann og 2 aðra símaspotta, sem standa í frv. stjórnarinnar. Auðvitað hefir þingið gengið út frá því í fyrra, að Rangárvallasýsla fengi þessa upphæð, en legði aftur fram tillag til Víkursímans að sínum hluta, og Vestmannaeyjar sömuleiðis. Mundi stjórnin hafa komið fram með viðaukatill. um endurgreiðsluna, ef hv. nefnd hefði eigi gert það. Um þá till. að fresta heimild stjórnarinnar til þess að selja prestaskólahús ið, skal eg ekki fara mörgum orðum, en þó finst mér sú br.till. óþörf. Sjórninni ætti að vera trúandi til þess, að selja ekki húsið, nema fyrir viðunanlegt verð. Þá á eg hér eina viðaukatill. á þgskj. 197, þess efnis, að bætt verði við 200 kr. styrk til dýralækninganáms. Háttv. deild er ef til vill kunnugt um það, hvílík vanhöld hingað til hafa orðið á þeim mönnum, sem landið hefir styrkt til þessa náms. Þeir hafa helzt úr lestinni, hver eftir annan, svo að enn eru ekki nema 2 dýralæknar á öllu landinu, og svo er einn við nám, sem allar líkur eru til að taki próf næsta sumar. Hinn, sem styrkinn hafði í fyrra, hefir nýlega gefist upp. Það er því laust annað nemendapláss það, sem styrkurinn er veittur til í fjárlögum, en hitt losnar vænt anlega um Júlí byrjun næsta ár. Nú hafa boðist til þessa náms 2 ungir og efnilegir menn, sem báðir hafa gengið í mentaskólann - annar hefir 4., en hinn 5. bekkjar próf -, og hafa, sýnt vottorð sín, og eru miklar líkur til að þeir muni ljúka náminu. Auk þess hafa aðatandendur þeirra beggja, sem eru áreiðanlegir og efnaðir menn, undirgengist það, að endurgreiða alt það, sem þeim kynni að verða veitt í þessu skyni, ef þeir skyldu hætta við nám af ástæðum, sem þeim eru ekki ósjálfráðar. Það skilyrði fann stjórnarráðið sig knúð til að setja, sökum inna sífeldu vanhalda, sem átt hafa sér stað í þessu. En nú er ekki hægt að veita nema öðrum þeirra styrk þegar í stað, nema viðbót fáist fyrir tímann frá því í haust, til Júníloka næsta ár. Þess vegna hefi eg komið fram með þessa viðaukatillögu. Sá af umsækjendum, sem eldri er og meira hefir numið, hefir þegar fengið loforð fyrir styrkupphæð, þeirri sem til er. En hinn, sem líka er efnilegur piltur, hefir óskað að fá styrkinn nú þegar, því að annars missir hann eitt ár frá námi. Þetta yrði ekki til þess, að auka útgjöldin, heldur að eins flýta þeim, og það flýtti um leið fyrir námi þessa manns, svo að hann ætti að geta komið ári fyr að gagni, ef hann gæti byrjað nám strax 1. Sept. í haust. Hér er ekki um neinar stórupphæðir að ræða, en hins vegar samkvæmt vilja þingsins hingað til, að styðja að því að dýralæknum geti fjölgað. Eg hefi að vísu heyrt sagt, að okkur ætti að nægja 4, einn í hvern landsfjórðung, en það liggur í augum uppi, að ekki veitir af að hafa að minsta einn til vara, ef einhver hinna félli frá. Eg vil því mæla ið bezta með þessari till. Um aðrar br.-till. skal eg ekki tala, eg er þeim fyllilega samþykkur.



Mér virðist háttv. fjárlaganefnd ekki hafa athugað frumvarp þetta að öllu leyti svo vel sem skyldi. Þar eru ýmsir póstar, sem eg hefði gjarna viljað að hún hefði minst á, og einkum sakna eg þó athugasemda um það, hversu ákaflega fjáraukalaga-upphæðin hefir farið vaxandi, ár frá ári upp á síðkastið. Það er ekki útlit fyrir annað, en að þau fari bráðum að jafnast við fjárl. sjálf. Það er beinlinis orðinn siður, að þegar stjórnin fær ekki fé til einhvers, þá er því bara dembt á fjáraukalög.; þá er alt samþykt. Eg hefi nú litið yfir fjáraukalög frá síðustu 20 árum. Þau hafa alt af verið tvenn fyrir hvort fjárhagstímabil og það er fljótséð, að þau hafa mjög farið hækkandi. Sérstaklega hattar alveg fyrir þegar við fengum innlenda stjórn. Áður, í landshöfðingjatíðinni, var farið miklu varlegar í þær sakir. Eg ætla nú að leyfa mér að gefa yfirlit yfir fjáraukal. frá þessum árum. Eg hefi tekið þau eina og þau voru lögð fyrir þingið, öll nema ein, því að eg fann ekki það bindi af Alþ.tíð. og varð því að fylgja sjálfum lögunum í Stjórnartíðindunum. Upphæð þess fjár, sem farið var fram á á fjáraukalögum, var árin: 1892–3 kr. 5.331 - - 8.064 samt. 13.395 1894–5 - 3.851 - - 2.100 - 5.951 1896–7 kr. 18.051 - - 16.132 samt. 34.183 1898–9 - 32.283 - - 17.721 - 50.004 1900–01 – 24.300 - - 18.906 - 43.206 1902- 3 – 46.130 - - 25.044 - - 38.225 - 109.399 1904–5 - 65.683 - - 12.050 - 77.733 1906–7 - 143.062 - - 278.655 -421.717 1908–9 - 133.936 - - 91.077 - 225.013 1910–11 - 112.951 - - 120.664 - 233.615 1912–13 - 135.891 - -- ? Hver kann um það að segja, hve há verða síðari fjáraukalögin fyrir þetta fjárhagstímabil? En eftir því sem á undan er farið, megum við eiga von á góflunni! Þetta álít eg að sé svo athugavert mál, að full ástæða hafi verið fyrir nefndina að taka það til rækilegrar íhugunar, hvort ekki mætti komast hjá því, að veita svona mikið fé utan fjárlaga. Að eins á einum stað hefir verið gerð athugasemd, enda hafði þá skörin farið að færast upp í bekkinn, þegar Hvanneyrarskólinn byggir helmingi dýrara hús en ráð var fyrir gert, án þess að talað væri við nokkurn mann, eða gerð nokkur grein fyrir þessu. Þetta dæmi sýnir einmitt, hvernig á er litið út í frá. Það er álitið óhætt að gera alt mögulegt í leyfisleysi, og því að eins eru akólar og aðrir svona frekir, að stjórnarráðið hefir verið of vægt. Viðgerðir geta verið dýrar, en varla svo, að ekki sé hægt að sjá þær betur fyrir en þetta. Annað er, þegar aðsóknin er svo mikil að skólum, að skifta þarf bekkjum og auka kenslukrafta. Við því verður eigi séð. Þá ætla eg líka að líta á nokkra einstaka liði. T. d. annan af inum nýju liðum í 6. gr. Þar eru tveir styrkir, og hefi eg ekkert að athuga við inn fyrri, styrkinn til Olympíufaranna, og eg hefi eigi heldur neitt á móti næsta styrkinum - 1000 kr. handa konu til að fara til Búda-Pest - í “principinu„. Það getur verið, að stjórnin verði að grípa til fjáraukalaga í svona tilfelli, þar sem hún er svona herfilega stödd, að hafa ekkert fé til frjálsra umráða milli þinga, sem eg einmitt vildi að hún hefði. En mér þykir þessi styrkur, sem eg var að tala um, helzt til ríflegur, sérstaklega í samanburði við hinn styrkinn, sem eg nefndi. Hann var til 7 eða 8 manna, sem þurftu að vera töluvert lengi í ferðinni, og fengu þeir þó ekki nema 2.500 kr., en hér eru einum veittar 1000 kr.  (Jón Ólafsson: En það þurfti túlk!)  . Jú, en við það verður ekki miðað. Í bæði skiftin er farið fyrst til Khafnar, og ferðin er ekkert lengri þaðan til BúdaPest, en til Stokkhólms. Eg verð enn að geta þess í sambandi við þetta, að það er ekki farið jafnvarlega nú og áður var. Eg man það, þegar farið var fram á fjárveitingu hérna á árunum í nokkuð svipuðu skyni, og var þó nokkuð meira máli að gegna. Það Var þegar til stóð að banna flutning á lifandi sauðfé héðan til Englands, og það var stórt fjárhagsatriði fyrir Ísland. Þá var stungið upp á því, að senda mann, Schierbeck, sem hér var einu sinni landlæknir, til Englands, til þess að sannfæra Bretann um, að hér væri engin hættuleg sýki, og fá hann ofan af þessu. En þá þorði ekki Nellemann gamli, sem ekki lét sér þó ævinlega alt fyrir brjósti brenna, að veita féð. Svona var hann strangur. Og endirinn varð sá, að Vídalín og Zöllner urðu að leggja fram peningana úr eigin vasa og eiga á hættu að fá þá ekki endurgoldna, ef Alþingi neitaði að veita þá. Í 8. gr. frumvarpsins fer stjórnin fram á styrk eða eftirlaun til ekkjufrúar Valgerðar Jónsdóttur frá Múla, 360 kr. á ári. Stjórninni finst þetta sjálfsagt og nefndin hefir ekkert við það að athuga. Þetta; er sjálfsagt sæmdarkona og ekkja eftir sæmdarmann. En þó er þetta talsvert athugavert, ekki svo mjög fyrir það að upphæðin sé í sjálfu sér mikil, heldur er það “principið„, sem er varhugavert. Þetta er þingmanns ekkja. Á þá að innleiða þá reglu, að allar þingmanna ekkjur skuli hafa eftirlaun? Og þegar það fer saman, að embættismenn eru þingmenn, á þá að bæta Við eftirlaun ekkna þeirra? Það er tekið fram í athugasemdinni við greinina, að styrkurinn virðist ekki geta Verið lægri. Eiga þá þingmanna ekkjur að hafa hærri eftirlaun en t. d. prestsekkjur? Þær hafa alment 100 kr., eða svo var það að minsta kosti. Læknisekkjur hafa, eftir skránni sem prentuð er aftan við fjárlagafrumvarpið, 187.50 kr., ein jafnvel ekki nema 81.25 kr. og ein sýslumannsekkjan 100 kr. Mér er spurn, Við hvað er miðað þegar sagt er, að styrkurinn megi ekki vera lægri? Eitt er enn þessu viðvíkjandi, sem nefndin hefir ekki athugað. Það er alls ekki upplýst, hvort viðkomandi ekkja hefir sótt um nokkurn styrk. Eg hefi heyrt, að hún hafi alls ekki sótt. Og það hefi eg heyrt fullyrt, að hún hafi 1500 kr. frá Zöllner, svo að þörfin virðist ekki hafa verið sérstaklega mikil, að minsta kosti ekki svo mikil, að hún hafi þurft hærri eftirlaun en prestsekkjur og aðrar embættismannaekkjur. Eins og eg tók fram áðan, er það aðallega “principið„, sem eg tel varhugavert, og að svo er tekið til orða, að þetta sé “sjálfsagt„. Þá er enn ein grein, 9. gr. frv. Þar er farið fram á, að greiddur sé ferðaostnaður nokkurra þingmanna á fund í Reykjavík í Desember 1912. Við þetta gerir nefndin engar aðrar athugasemdir en þær, að hún leggur til eftir atvikum að greinin verði samþykt með 100 kr. hækkun, og að tekið sé fram, að fæðispeningar þingmanna séu fólgnir í kostnaðarupphæðinni. Þessi fjárveiting er stórkostlega athugaverð, ekki fyrir það, að hún sé svo há, heldur frá “principelu„ sjónarmiði. Á þenna fund voru boðaðir margir þingmenn utan af landi, en gengið fram hjá öðrum, sem engan ferðakostnað hefði þurft að greiða, af því að þeir áttu heima hér í Reykjavík. Og fram hjú þeim var gengið fyrir þá sök, að þeir vildu ekki sinna þeim málaleitunum, er til meðferðar voru á fundinum. Um það var ekkert hugsað, að í jafnþýðingarmiklu máli var það afar-mikils vert að heyra “oppositionina„ - andþófsskoðanirnar. En hér er það sérstaklega athugavert, að fé er veitt til þess að kalla menn saman á pólitískan flokksfund. Það var stjórnarflokkurinn, sem hélt fundinn, og þeim er fundinn sátu eru greiddir ferðapeningar og dagpeningar. Eg hefi heyrt, að einum fundarmanninum hafi líkað þetta svo illa, að hann hafi ekki þegið féð, en sætt sig loksins við, að taka við því nú, og það séu þegar 100 kr., sem nefndin leggur til að bætt sé Við. Eg veit ekki fullar sönnur á þessu atriði, en háttv. framsögumaður upplýsir það væntanlega. En þetta er ekki öll upphæðin. Síminn var óspart notaður, en það kann að vera, að hann hafi fengist fyrir ekki neitt. En það er líka minst vert um upphæðina. Það er “principið„ - fordæmið, sem gefið er, sem er athugavert. Ef þetta verður samþykt, er því slegið föstu, og eg slæ því hér með föstu, að hver stjórn hefir leyfi til að vaða í landssjóðinn og ausa úr honum peningum handa flokksmönnum sínum.  (Lárus H. Bjarnason: Það er gróflega þægilegt)  . Það kann að vera. En hvernig ætli færi í Englandi, þar sem engin skrifuð stjórnarskrárlög eru, en alt fólgið í fordæmum, ef slíkt kæmi fyrir þar? Fjárlaganefndin gerir enga athugasemd við þetta.  (Lárus H. Bjarnason: Eftir atvikum)  . Já, eftir atvikum, en út úr því er ekkert hægt að fá. Þetta er svo varhugavert, að það er alveg óskiljanlegt, að nefndin skuli ekki hafa tekið eftir því. Það kann að hafa verið erfitt fyrir hana að gera athugasemdir við þetta, þar sem í henni sitja sumir þeir menn, er á fundinum voru, og tekið hafa á móti peningunum fyrir það. Þeir hafa væntanlega ekki greitt atkvæði. Hinir hafa svo hikað við að koma með aðfinningar. Ef svo færi að flokksráðherrar héldu áfram sama stryki, gengju í landasjóðinn eftir fé handa þeim mönnum, er þeirra flokk fylla, þá væri sannarleg siðspilling - “corruption„ komin í stjórnmálin. Eg er sammála Konungsskuggsjá, að það er versta óáranin þegar óáran kemur í mannfólkið. Mér er það óskiljanlegt, að fjárlaganefndin skuli hafa hlaupið slíkum hérafótum yfir frumvarpið. Það hefði strax verið munur, ef hún hefði sagt um þenna lið, að það yrði að vera svo í þetta eina skifti, en slíkt mætti ekki koma fyrir oftar. Eg fyrir mitt leyti get ekki greitt atkvæði með honum eins og hann er.



Eg skildi ekki, hvað hv. þm, Sfjk. (V.G.) meinti með öllum þessum lestri um fjáraukalögin. Það er fyllilega leyfilegt samkvæmt stjórnarskránni, 24. gr., að gefa út fjáraukalög. Auðvitað getur það verið óheppilegt að veita fé á fjáraukalögum þegar ekkert fé er fyrir hendi. En þegar fé er til er ekkert á móti því, hvorki frá fjárhagslegu sjónarmiði eða öðru. Heldur ekki er það neinn háski, þótt stjórnin, þegar svo ber undir, veiti dálítið fé upp á væntanlega fjárveitingu eftir á. Það er meira að segja, eina og hér hagar til, þar sem fjárhagstímabilið er tvö ár, ómögulegt að komast hjá því. Og því meiri áhuga sem stjórnin hefir á öllum framkvæmdum, því meira sem hún lætur alla hagi landsins til sín taka, því fremur getur til slíks komið. Þetta sem háttv. þingmaður sagði um gömlu dönsku stjórnina, það sýnir ekkert annað en áhugaleysi hennar, t. d. dæmið, sem hann tók um Nellemann. Ef stjórnin á að leitast við að gera alt sem hún getur landinu til þrifa, þá verður hún að hafa hugrekki til, ef svo ber undir, að verja nauðsynlegu fé, jafnvel þótt svo kunni til að bera, að nauðsynina beri að höndum milli þinga. Viðvíkjandi fjárveitingunni til ekkjufrúar Valgerðar Jónsdóttur frá Múla, skal eg geta þess, að stjórnarráðinu var flutt beiðni þess efnis, raunar ekki skrifleg frá henni sjálfri, heldur var sótt fyrir hennar hönd. Beiðnin kom rétt í því að verið var að senda frumvarpið í prentsmiðjuna, og þar sem hér var að ræða um þekta konu, ekkju eftir þjóðkunnan merkismann, þá hikaði stjórnin sér ekki við, að taka beiðnina til greina. Háttv. fjárlaganefnd hefir gert þá breytingu, að styrkurinn veitist að eina eitt skifti fyrir öll. Sú breyting er víst vegna nýrra upplýsinga um styrk annarstaðar frá, sem ekkjan hefir síðan fengið. Þá skal eg segja nokkur orð um fundarhaldið í vetur. Það er rangt, að fundurinn hafi verið flokksfundur, og allar ályktanir út frá því, og alt sem háttv. þingm. (V. G.) sló föstu, er þess vegna á engum rökum bygt. Fundurinn var haldinn vegna þess, að þingið hafði falið stjórninni, með þingsályktun, erindi, sem hún varð að vinda bráðan bug að ákvörðun um. En það vildi hún ekki gera og gat, eftir því sem fastmælum hafði bundið verið, ekki gert upp á sitt eindæmi, án þess að heyra vilja sem flestra þingmanna. Þeir voru allir kallaðir, sem hægt var að ná í, nema einir þrír menn, sem ótvírætt höfðu látið í ljós, að þeir vildu ekki ganga að þeim tillögum um málið, sem menn höfðu áður komið sér saman um, og þá auðvitað ekki að tillögum um tilslakanir frá því. Því fór þó fjarri að fram hjá þeim ætti að ganga með öllu, því að þeim var skrifað, að svo framarlega sem eitthvað yrði úr þessum málaleitunum í þá átt, að menn vildu að frumvarpið væri upp tekið og lagt fyrir þjóðina, mundi þeim þegar verða boðið á fundinn til þess að taka þátt í ákvæðum um, hvenær og á hvern hátt málið skyldi borið undir þjóðina. En af því að það varð ofan á, hjá þeim sem fyrst voru boðaðir, að málið skyldi bíða, kom aldrei til þeirra hluta. Það er engin hæfa fyrir því, að á fundinum hafi einungis verið menn úr sambandsflokknum. Eg get nefnt ýmsa háttv. þingmenn, sem á fundinn voru kvaddir, en ekki voru í sambandsflokknum og ekki hafa gengið í hann enn. T.d. háttv. þm. Borgf. (Kr. J.), háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) og háttv. 1. konungkj. (J. H.). Þó að 9. gr. fjáraukalagafrumvarpsins verði samþykt, er þess vegna engu slegið föstu um það, að ráðherranum veitist heimild til að kalla saman flokksfundi á landssjóðs kostnað. Eg áleit þetta skyldu mína, og allir þeir þingmenn sem eg bar það undir, töldu það sjálfsagt og í samræmi við vilja meirihluta þingsins, að kostnaður við slíkan fund greiddist af landssjóði.



Herra forseti! Það er út af því sem háttv. þm. Sfjk. (V. G.) sagði um tillögu til fjárveitingar til ekkjufrúar Valgerðar Jónsdóttur frá Múla, að eg ætla að segja fáein orð. Hann spurði, hvort með þessu ætti að gefa það fordæmi, að öllum þingmannsekkjum skyldi veita eftirlaun. Því er til þess að svara, að slíkt sem hér er farið fram á, hefir verið gert og er gert til þess, að sýna sóma látnum merkismönnum, sem þjóðfélagið á mikið og gott upp að inna, hvort heldur þeir hafa verið þingmenn eða ekki. Hitt dettur engum í hug að mynda fordæmi, sem nái til allra þingmanna. En það get eg sagt háttv. þm. Sfjk. (V. G.), að ef hann gæti gert alla þingmenn að jafnokum Jóns heitins í Múla, þá mundi landið stórgræða á því, þó að veita þyrfti ekkjum þeirra riflegri eftirlaun en hér um ræðir. Að því er snertir eftirlaun úr annari átt, þá held eg að mér sé óhætt að fullyrða, að það sé eingöngu þjóðsaga  (Valtýr Guðmundsson: Það er engin þjóðsaga.)  og er illa gert að hlaupa með slíkar kviksögur inn á þing, ef maður veit ekki neinn sann á þeim. Að öðru leyti vil eg ekki fjölyrða um þetta mál. Úr því að eg stóð upp, ætla eg að minnast á annað atriði. Stjórnin hefir farið fram á að henni veitist heimild til að selja gamla prestaskólahúsið. Þetta er arðlaus eign, og sé eg því ekki annað en að full ástæða sé til að stjórninni veitist þessi heimild. Háttv. nefnd hefir felt þetta niður, en tilfærir enga ástæðu. Ef hún hefði ætlast til að hagstofan hefði hæli þar, þá væri það skiljanlegt, en ef hún hefir ekki hugsað sér neina nytsama hagnýtingu hússins, verð eg að álíta rétt, að fallast á till. stjórnarinnar.

Lárus H. Bjarnason Hv. ráðherra fann að því, að fjárlaganefndin hefir dregið út af fjáraukalögunum 60 þús. kr. til pósthússgerðar, og fært þá fjárveiting yfir á fjárlögin. Nefndinni skildist svo, að húsið ætti að vísu að byggja sem fyrst, en þó ekki svo bráðlega, að verulega yrði unnið að byggingunni á þessu ári, enda var naumast hægt að gera ráð fyrir því eftir tillögunni, sem fyrir lá. Henni fylgdi t. d. engin kostnaðaráætlun. Nefndin hefir átt tal við póstmeistarann og símastjórann. Póstmeistarinn hafði ekki aðrar skýrslur að þessu lútandi, en það sem komst fyrir á dálitlum pappírslappa. Teikningin var mjög ófullkomin, vantaði t.d. alveg gegnumskurð. Báðir, póstmeistarinn og símastjórinn, telja heppilegast, að hvor búi að sínu, að fullur aðskilnaður sé gerður á pósthúsinu og símastöðinni. Annar vill jafnvel að húsin standi sitt á hvorum stað. Þetta, í sambandi við það, að ólíklegt er að hægt verði að vinna að byggingunni á þessu ári, vegna þess að haust er í nánd, hefir valdið því að fjárlagar nefndin leggur til að fjárveitingin verði dregin út við þessa umræðu. Það er ekki sagt, að svo verði gert við 3. umræðu, heldur má fremur búast við því, að hún verði þá tekin upp aftur að einhverju leyti eftir frekari samfundi við póstmeistara og símastjóra. Þessu vænti eg að hæstv. ráðherra uni. Við víkjandi Vífilsstaðahælinu skal eg taka það fram, að nefndin dró fjárveitinguna út, vegna þess að hún hélt, að það gæti yfirleitt notað sama verkfærið og háskólinn. Röntgensáhaldið mun vera notað til tvenns, til skoðunar og til lækninga. Háskólaáhaldið ætti hælið að geta notað til skoðunar, því að flestir sjúklingar, sem á hælið fara, eiga leið um Reykjavík. Hitt er auðvitað ekki kleift, að flytja sjúklingana hingað til lækninga. Þetta lá ekki ljóst fyrir nefndinni fyrst, en síðan hefir henni komið saman um að leggja til, að tilsvarandi upphæð verði veitt hælinu á fjárlögunum, án þess þó að binda fjárhæðina við kaupin á þessu áhaldi. Og það er meðfram af því, að nefndin vill halda fram, að Vífilsstaðahælið sé landsstjórninni óviðkomandi, enda má hælinu á sama standa, með hvaða orðum féð er veitt. Um prestaskólahúsið er það að segja, að nefndin var á þeirri skoðun, að miklu meira væri hægt að fá fyrir húsið, þegar hafnargerðinni væri lokið. Það má telja vafalaust, að húsið, sem stendur á jafngóðum stað, muni þá hækka mikið í verði. Auk þess er skólinn notaður nú í landsstjórnarinar þjónustu, bæði fyrir póst og annað. Ef bygt væri sæmilega yfir annaðhvort, mætti eflaust koma prestaskólanum í sæmilegt verð. Viðvíkjandi því, sem háttv. þm. Sfjk. (V. (G.) sagði um frú Valgerði, skal eg geta þess, að mér er að vísu ekkert kappsmál um þessa litlu fjárhæð, en álit þó rétt að hún fái að standa eitt skifti fyrir öll, með því líka að nefnd ekkja mun eigi hafa notið styrks annarstaðar að fyr en nú upp á síðkastið, enda ekkja þjóðnýta manns. Háttv. þm. þarf þá ekki að óttast neitt ilt fordæmi í þessu efni. Viðvíkjandi því sem sami þm. sagði um kostnaðinn við Desemberfundinn, vil eg fyrst geta þess, að eg bjóst satt að segja við, að hann mundi tala betur um jafn útásetningavert fjárframlag, og þar næst vísa þeirri ásökun á bug að fjárlaganefndin hafi ekki fundið að þessu. Nefndin segir um 6. gr.: “Nefndinni þykir ástæða til að brýna það fyrir stjórninni, út af 49. líð og fleirum atriðum, að fara mjög varlega í greiðslur úr landssjóði, sem eigi er fyrirfram gefin heimild fyrir„. Þessi athugasemd á sérstaklega við Desemberfundinn. Hún var orðuð við 49. lið af því að hann varð fyr fyrir nefndinni í frumvarpinu. Við endurskoðunarmenn landsreikninganna höfum rækilega brýnt það fyrir stjórninni, að hún væri mjög varkár í þessu efni og legði ekki í útgjöld nema að bráðnauðsynleg væri, enda getur hún útvegað sér lögformlega heimild til að taka fé utan fjárlaga, beri brýna nauðsyn óvænt að, sem sé með bráðabirgðafjáraukalögum. Ef sá siður kæmist á, mundi stjórnin verða varkárari í að leggja út óveitt fé úr landssjóðnum. En það sem fyrir mér vakti aðallega um Desemberfundarkostnaðinn, var það sem hæstv. ráðherra (H. H.) sagði, að ef fjárframlagið yrði strykað út af fjáraukalögunum, þá yrði það að takast úr hans eigin vasa. Eg vildi ekki verða til þess, alveg fyrirvaralaust, úr því að þingið hefir liðið fyrverandi stjórnendum hingað til að taka óveittar fjárhæðir úr landssjóði átölulaust eða átölulítið. Eg verð eftir atvikum að álíta það nauðsynlegt að stjórnin sé alvarlega ámint, áður en til þess konar ráðstafana væri gripið. Nú er slík áminning gefin, svo að hér eftir getur þingið tekið harðara á óveittum, algerlega nauðsynjalausum greiðslum.



Yfirleitt get eg fyrir mitt leyti skrifað undir nefndarálitið. En það er einn liður, sem reyndar er ekki mjög stór, sem eg ætla að leyfa mér að drepa á, því hann er með öllu óþarfur, 1440 kr. til Courmont í viðurkenningarskyni fyrir að hafa kent frönsku hér í bænum undanfarin tvö ár. Hingað til hefir skáldarófan í fjárlögunum verið alíslenzk, en nú virðist mér sem farið sé að slá á hana frönskum blæ, því eg get ekki séð annað en að þetta sé nokkurs konar skáldastyrkur. Verð eg að segja, að mér þykir með öllu óþarft að leggja þessum franska manni í fjárlögunum, og vil eg fyrir mitt leyti ekki stuðla að því. Eg vil leggja sem minst fé í óarðberandi fyrirtæki, og við getum þó allir orðið sammála um, að ekki muni vera mikill hagnaður að þessari frönskukenslu. Franska er að vísu fínt mál, en vér lærum líka frönsku austur á fjörðunum. Lízt mér ekki á, ef vér eigum að fara að fá t. d. styrkbeiðnir frá öllum frönskum skipstjórum á Fáskrúðafirði, sem kent hafa mönnum þar eystra þetta mál. Eg er þannig á móti því að Courmont verði veittur þessi styrkur.



Eg stend upp að eins vegna breyt.-till. á þgskj. 125. Hefði eg máske getað sparað mér ómakið, því eg er svo heppinn, að framsögumaður nefndarinnar staðfestir orð mín, er eg ber fram, að það er með samþykki háttv. fjárlaganefndar, að till. mín er fram komin. Samt álít eg rétt að minna á það, sem eg hefi áður skýrt frá, að þannig löguðu eftirliti hefir verið haldið uppi í Garðssjó í sumar með ágætum árangri. En mótorbát til eftirlitsins var ekki hægt að fá fyrir minna en 4 þús. kr., þar af þurfti að fá helminginn úr landssjóði, en þó að stjórnin hafi ekki séð fært að veita meira en 1500 kr., var þó ráðist í fyrirtækið í trausti til þess, að Alþingi veitti síðar það sem á vantaði, og þess vegna er beiðnin og breyt.-till. þessi fram komin. Eg býst við að háttv. þingm. sé málið svo kunnugt, að óþarfi sé að hafa um það fleiri orð.



Eg dró áðan að nefna breyt.till., þær sem hafa komið fram frá öðrum en nefndinni, enda er ekki mikið um þær að segja. Eg kannast við að fjárlaganefndin er hlynt fjárveitingunni til að auka eftirlit með fiskiveiðum í Garðsjó. Viðvíkjandi tillögu á þgskj. 197 frá hæstv. ráðherra, þá hefir nefndin ekki haft tækifæri til að ræða um hana, en eg skil ekki að nefndin verði henni mótfallin; finst mér hún vera eðlileg og í samræmi við vilja þingsins undanfarin ár, því heldur sem reynt er nú að gera tryggara, að styrkur til dýralæknisnema verði að notum. Það eru sérstaklega till. á þgskj. 122 og 172 frá nefndinni, sem eg vildi minnast á. Þær hafa fallið úr, eða ekki verið athugaðar, þegar nefndin samdi álit sitt. Sú fyrri er um fjárveitingu til Ásólfsskálakirkju, að söfnuðurinn taki að sér kirkjuna. Það er mikil viðleitni og hefir Verið af hendi byskups að koma því til leiðar, að söfnuðirnir taki að sér kirkjur, þær sem hafa verið landssjóðs eða lénakirkjur. En nú er komið svo með lénakirkjur, að þær eru komnar undir umsjá landssjóðs. Álítur nefndin að heppilegt Sé, að Söfnuðirnir taki að sér þessar kirkjur. Það er áreiðanleg reynsla fengin fyrir því, að í fjárhagslegu tilliti farnast þeim kirkjum, er landssjóður annast um, langtum ver en þeim, sem söfnuðirnir hafa umsjón með. Fjárlaganefndin vill því verða við óskum þeim, sem fram komið hafa frá byskupi í þessu efni. Nú sem stendur eru lénskirkjur, sem ekki eru komnar í hendur söfnuðum, rúmar 40, en þeim fækkar til muna árlega. Þá er á þgskj. 172 viðaukatillaga um fjárveitingu til að styrkja símalínurnar. á Fjarðarheiði, Fljótsheiði og víðar. Hefir landsímastjórinn sýnt fram á, að þessi fjárveiting sé alveg nauðsynleg til að varna bilunum á þessum símalínum að vetrarlagi. Það er nauðsynlegt að þessi fjárveiting komi í fjáraukalögunum til þess að hægt sé að gera við símalínurnar í sumar. Viðvíkjandi ræðu hæstv. ráðherra, hefir háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) tekið það fram, sem athugavert var. Skal eg að eins bæta því við og taka skýrt fram, að nefndin tekur aftur í þetta sinn breytingartillöguna um pósthúsið; vill fresta því máli til 3. umr., án þess þó að nefndin sé fallin frá áliti sínu í þessu máli. Háttv. þm. Sfjk. (V. G.) hafði ýmislegt að athuga við nefndarálitið, en mér fanst verða minna úr því þegar til kom, heldur en eg hafði búist við. Hann kom með skýrslu um það, hve fjárveitingar á aukafjárlögum hefði farið hækkandi þing eftir þing. Eg skal skýra frá því, að nefndin leit svo á, að á aukafjárlögum ætti menn að vera sparir og ekki setja þar nema það sem brýn þörf væri til að flýta. Hefir hún látið þetta álit í ljós með því að vilja nema fjárveitinguna til pósthússins út úr frumv. Í 6. gr. nefndarálitsins er stjórninni auk þess bent á að fara sem varlegast í fjárgreiðslur úr landssjóði, sem eigi væru lög fyrir. Hins vegar er engin gefin regla fyrir því, hve mörgum hundruðum eða þúsundum aukafjárlög megi nema. Þar Verður nauðsynin í hvert sinn að ráða. Við verðum líka að gæta þess, að lífið er farið að ganga örara í öllu en áður, en reglulegt þing ekki nema annaðhvert ár. Þannig var á aukaþingi 1902 ráðið af það stórvirki, að útrýma fjárkláðanum um alt land og veitt stórfé til þess á aukafjárlögum. Ef framkvæmdarsöm og snarráð stjórn vill ráðast í eitthvert nýmæli, sem þarfnast samþykkis þingsins, ber henni að búa málið Vel undir þingið. Með því móti getur svo þingið með fjárveiting á aukafjárlögum látið byrja á því fyrirtæki í tækan tíma. Eg held því að skýrsla um, hversu mikið hafi verið veitt á aukafjárlögunum þetta eða hitt árið, hafi ekki svo mikið að þýða, heldur hversu áríðandi málefni það hafa verið, sem fénu hefir verið varið til í hvert sinn. Því sem rætt hefir verið um þingmannafundinn, hafa þeir svarað hæstv. ráðherra og háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B). Auðvitað áleit nefndin, að ekki bæri að gefa fordæmi til þess, að stjórnin gæti tekið fé úr landssjóði til þess að halda flokksfundi. En nefndin leit svo á, að hér væri ekki um flokksfund að ræða, því eins og hæstv. ráðherra tók fram, sátu fundinn fleiri en flokksmenn. Aðalatriðið fyrir nefndinni var, eins og hæstv. ráðherra skýrði, að þessi fjárveiting er afleiðing af ályktun síðasta Alþingis viðvíkjandi sambandsmálinu. Það er eitt atriði enn í tillögum nefndarinnar, sem eg vildi minnast á; það er viðvíkjandi smíðakenslunni á Hólum í Hjaltadal. Stjórnin hefir lagt það til, að veitt væri í aukafjárlögunum 500 kr. til trésmíðakenslu á Hólum. En þegar nefndin sá, að það átti að kaupa járnsmíðaáhöld handa Hólaskóla, þótti nauðsynlegt að breyta til um fyrirsögnina á þessum lið eins og gert hefir verið í nefndarálitinu. Það er óþarfi að tveir menn hafi smíðakensluna á hendi og að verja til þeirra tvennum 5 hundruð krónum, því nefndinni er kunnugt um, að sá maður, sem hefir haft trésmíðakensluna á hendi, er fær um að kenna járnsmíði. Mundi hann því geta tekið að sér hvoratveggju kensluna. Eg hefi svo ekki fleira að segja að sinni.



Það hefir nú borið við, sem sjaldan verður, að eg er ósammála háttv. þingm. Sfjk. (V.G.). Lagði hann áherzlu á það, sem og var rétt, að stjórninni bæri ekki að veita fé á fjáraukalögunum, sem ekki hefir verið heimilað í sjálfum fjárlögunum. En stjórninni kemur ekki við, hvað þingið vill veita. Það er líka sitt hvað, að stjórnin leggi til, að veitt sé fé úr landssjóði, og að hún borgi það sjálf út áður en samþykki Alþingis er fengið. Fyrir mitt leyti verð eg að játa, að að mín reysla er sú, að stjórnir, þær sem eg hefi þekt, hafa verið sparar á að veita fé úr landssjóði án þess að leyfi Alþingis væri fengið. Stjórnir, þær sem eg hef unnið undir, hafa ekki viljað samþykkja að veita lítilfjörlegar upphæðir til að senda sýnishorn af íslenzkum afurðum á útlendan markað. Það er fyrst stjórn, sú sem nú situr að völdum, sem hefir ráðist í að greiða kostnaðinn við að senda sýnishorn af kjöti til Þýzkalands upp á væntanlegt samþykki Alþingis. Hér er þó um atriði að ræða, sem beinlínis snertir hag landsins. Það sýnist því ekki ástæða til að telja það veitt að óþörfu. Það var líka háttv. sami þm , sem vildi gera svo mikið upp á milli ferðarinnar til ólympisku leikanna í Stokkhólm og ferðarinnar til kvennamótsins í Buda-Pest. Finst mér það algerlega rangt, því að stjórnin gat alls eigi litið öðrum augum á íþróttamótið, en kvennasamkomuna. Að vísu mun íþróttamótið vekja meiri athygli manna út um heim, en hins vegar var þetta alþjóðafundur kvenna og hefir oss eigi fyr gefist kostur á að senda fulltrúa til slíks fundar. Eg er einn þeirra manna, sem halda því fram, að kvenfólkið eigi að hafa fult jafnrétti við karlmenn. Tel eg því fjárveitinguna, sem hér er um að ræða, sjálfsagða, einkum af því, að hún var sérstaklega veitt konum og miðaði í þá átt að gera þeim eigi lægra undir höfði en karlmönnum. Í sambandi við þetta Vil eg minnast á, að eg álít rétt að veita stúdentafélaginu styrk til þess að geta sent mann til fundar, sem boðaður hefir verið í Osló í haust. Nefndin hefir af misskilningi ekki tekið fjárveitinguna upp í fjáraukalögin, áleit að það heyrði undir fjárlögin. En það er augljóst, að svo er ekki, því fundurinn á að haldast í haust. Tel eg vel farið, að varið sé fé til þess að Ísland komi fram út á við. Höfuðóvinur okkar í allri framsóknarbaráttunni hefir verið, hvað aðrar þjóðir hafa lítil kynni af okkur. Erlendar þjóðir þekkja oss alls ekki, ef eg undantek nokkra kaupmenn í Kaupmannahöfn, sem lært hafa lagið á því, hvernig þeir eigi að komast með sem hægustu móti í vasa okkar. Annars er svarta myrkur. Fjögur atriði þykjast þó allir vita um Ísland: að þar er Hekla, að þar er Geysir, að þar búa Eskimóar og að Danir eigi landið. Því fé er jafnan vel varið, sem veitt er til þess að auka þekkingu annara þjóða á landinu, og þori eg að fullyrða, að það borgast með um umbótum á verzlun og viðskiftum. Mun eg enn endurtaka það, sem eg hefi eitt sinn áður sagt, að verð á dönsku smjöri megi vel þakka Alberti Þorvaldssyni, er bar nafn Danmerkur um allan heim. En þótt hann væri Íslendingur, höfum vér enga hlutdeild haft í þeim gæðum, sem frægð hans hefði mátt leiða yfir þetta land. Verðum vér því að vera ljúfir á að styrkja til slíks verks þá krafta, sem vér eigum nú völ á. Um þetta atriði get eg því ekki verið samþykkur hv. þm. Seyðf. (V. G.). Aftur á móti um greiðslu á kostnaði við þingmannafund í vetur verð eg það að segja, að ef sá fundur hefir verið flokksfundur, fæ eg ekki skilið, þótt eg hafi hlotið lof fyrir lögspeki í dag, hvaðan heimild kæmi til þeirrar fjárveitingar. Eg veit ekki, hvort eg hefi skilið nefndina rétt í því, er hún leggur til um Röntgens-áhöld til Vífilsstaðahælisins. Eg verð að telja þess fulla nauðsyn, að hælið fái áhöldin fyrr í dag en á morgun. Hitt játa eg, að ef hælið getur fengið áhöldin til láns þangað til fjárlögin eru komin á, þá má á sama standa. Þá sný eg mér að Sunnmýlingunum. Þeir eru sjálfum sér sundurþykkir. Annar vill veita í notum þess, að maðurinn var nýtur, en hinn er reiður því, að veitt sé, af því maðurinn er nýtur. Þetta er erfitt. En það játa eg, að dæmalaus hæverska var það hjá háttv. 2. þm. S.- Múl. (G. E.), að blanda stúlkum sínum þar eystra inn í þetta mál, og vart mun hann hafa ætlað sér annað að launum en hýrlegt bros, er austur kæmi. En gamanlaust þykir mér það eiga illa við að amast við lítilli fjárveitingu handa vorri helztu stofnun, háakólanum, til að launa manni, sem jafndyggilega hefir staðið í stöðu sinni sem þessi maður. Loks læt eg þess getið, að eg er samþykkur 200 kr. fjárveitingu til dýralæknisnáms. Það hefir sýnt sig, að dýralæknar eru hér alt of fáir, og mun eg því vera með fjárveitingum til þess náms, þar til er bætt er úr þeirri þörf.



Viðvíkjandi fjárveitingunni til Courmonts vil eg láta þess getið, að það er misskilningur hjá háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), að líkja þeim styrk við skáldastyrk. Þegar háskóli vor var settur á stofn gerðu Frakkar það kurteisisbragð að bjóðast til að senda þennan mann til að kenna frakknesku við háskólann. Var það boð þegið með þökkum, og þótti bæði til sæmdar og gagna. Þessi maður hefir nú kent hér í 2 ár, og komist svo vel niður í íslenzku, að fádæmum sætir. Þegar fjárlagafrumvarpið var í smíðum í vetur, spurðist franska stjórnin fyrir um það, hvort vér vildum, að hingað væri sendur nýr maður í stað Courmonts, sem nú er kvaddur heim til þess að inna af höndum herþjónuatukvöð. En jafnframt óskaði stjórnin þess, að vér sýndum ofurlitlum vott, að oss væri þægð í sendingu þessa manns, með því að veita svo sem 1000 fr. á ári til hans. Þetta var tekið upp í fjárlagafrumvarpið, en í samræmi við það þótti hlýða að veita sömu upphæð til Courmonts, sem nú er farinn héðan, fyrir vel unnið starf. Það er að vísu engin réttarkrafa. En hins vegar virðist mér það sjálfsögð kurteisi við góðan mann, sem vafalaust mun verða landi voru að gagni í framtíðinni.