Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Ástæðan til þess, að útvarpsumr. um vantraust á ríkisstjórnina hafa dregizt svo mjög, er sú, að ríkisstjórnin krafðist þess, sem forseti sameinaðs Alþingis tók til greina, að afgreiða þáltill. um landhelgismálið, áður en umr. um vantraustið færi fram. Þessi háttur á málum er nokkuð umhendis, því þótt næg tilefni séu til að lýsa vantrausti á ríkisstjórnina, er þetta vantraust þó fyrst og fremst borið fram vegna aðgerða ríkisstj. í landhelgismálinu og til þess að sannprófa, hvort ekki finnist í stjórnarliðinu hér á Alþ. þingmenn, sem telji, að bikar ríkisstj. sé fullur. Mér vinnst ekki tími til að ræða uppgjöf ríkisstj. í efnahagsmálum, enda gert af öðrum svo sem tími vinnst til. Síðan landhelgismálið var rætt í útvarpi frá Alþ., hefur ýmislegt skýrzt nokkuð, og skal það rakið. Það hafa ekki fengizt á því neinar frambærilegar skýringar frá ríkisstj., hvað hefur knúið hana til að gera þennan samning með fordæmalausum réttindaafsölum og það eftir að allar þjóðir höfðu viðurkennt landhelgi okkar í verki og Bretar höfðu orðið sér til minnkunar og orðið að gefast upp. vegna þess að ofbeldið svaraði ekki kostnaði. Helzt má skilja á ummælum ráðherra, að uppgjöfinni valdi nýjar hótanir Breta um ofbeldi, en auðvitað er það þá tvöfeldni ríkisstj. og linka, sem hefur framkallað þær hótanir. Ríkisstj. hefur hvað eftir annað borið fyrir sig þrjár afsakanir, allar falskar: að samningurinn nú sé svipaður og till., sem Íslendingar báru fram í Genf 1958 og 1960, að það sé eins og það, sem vinstri stjórnin léði máls á 1958, og að okkur sæmi ekki annað, enda bezt borgið með því að láta alþjóðadómstólinn dæma í málum okkar. Till., sem íslenzka sendinefndin bar fram í Genf, var um það, að ríki, sem væru sérstaklega háð fiskveiðum, gætu sér til hagsbóta krafizt friðunar á veiðisvæðum utan landhelginnar, eins og hún er á hverjum tíma, og skyldu vísindamenn og gerðardómur ákveða, hvort friðunar væri þörf. Þetta er auðvitað gerólíkt því að leggja stærð landhelginnar undir alþjóðadóm, eins og Davíð Ólafsson og Hans Andersen sýndu fram á með skýrum rökum í bók, sem gefin var út um ráðstefnuna í Genf 1958. Margsinnis hefur verið sýnt og sannað, að 1958 var vinstri stjórnin að fullnægja lögboðinni sáttatilraun við NATO-ríkin, þar sem reynt var á undirbúningsstigi að fá viðurkenningu þeirra fyrir einhliða rétti okkar til útfærslu í 12 mílur, áður en reglugerðin tók gildi og áður en nokkur sýndi okkur ofbeldi. Nú höfum við samið við einu ofbeldisþjóðina án þess að fá viðurkenningu hennar beinum orðum, en viðurkennum sjálfir, þótt rangt sé, með því að opna aftur landhelgina fyrir erlendum skipum, að við höfum verið óheimildarmenn að útfærslunni 1958. En auk alls þessa er svo í þokkabót gert það, sem engum íslendingi hefur fram til þessa komið til hugar að ljá máls á, að afsala réttindum um aldur og ævi. Nú hefur það skeð, að þessi ríkisstj. hefur sett þjóðina undir það ok að mega ekki breyta svo mikið sem einni grunnlínu, ekki færa út landhelgina um einn metra án þess að sækja um leyfi til ofbeldisþjóðarinnar og leggja málið undir alþjóðadómstólinn, þar sem Bretar ásamt öðrum andstæðingum okkar hafa meiri hluta og miklu sterkari aðstöðu til málafylgju. Þetta nálgast það að selja Bretum, versta andstæðingi okkar í landhelgismálinu, sjálfdæmi í málinu. Íhaldssemi alþjóðadómstólsins kom vel í ljós í máli Noregs og Bretlands um, hvort leyfilegt væri að draga beinar grunnlínur fyrir firði og flóa. Beinar grunnlínur höfðu verið í gildi í Noregi og hjá fjölda þjóða um óratíma. Samt fengust aðeins 8 dómarar af 15 til þess að samþ. þessa reglu. Bretar vita eins og endranær, hvað þeir eru að gera með því að draga okkur fyrir þennan dóm um aldur og ævi. Hitt gegnir furðu, að nokkur íslenzk ríkisstjórn skuli selja undir þennan dóm, sem smærri þjóðirnar treysta mjög takmarkað, stærsta lífshagsmuna- og sjálfstæðismál þjóðarinnar, því að helgun okkar á landgrunninu er lífsbjargarnauðsyn þjóðar, sem tvöfaldast að mannfjölda á næstu 30–40 árum. Ég vík nú að einu því furðulegasta, sem komið hefur fram í þessum umr. Utanrrh. sagði, aðspurður á Alþ. 7. febr., að ríkisstj. hefði engar till. gert í viðræðunum víð Breta í landhelgismálinu. En Alþýðublaðið upplýsir 5. þ.m., að samningar hefðu tekizt á tveim fundum, sem Guðmundur Í. Guðmundsson og brezki utanrrh. hefðu átt með sér fyrir jólin í skrifstofu brezka utanrrh. í Downing Street. Eftir þessu að dæma er málsmeðferðin sú, að orðsending íslenzka utanrrh. er samin í utanrrn. brezka. Guðmundur Í. Guðmundsson tekur hana með sér til Íslands. Hún er skoðuð hér af ríkisstj., og síðan sendir hún hana aftur sem tilboð til Downing Street, þaðan sem hún er upprunnin. Það fer ýmsum að skiljast, hvers vegna ekki má breyta einum stafkrók í þessari tvíræðu og loðnu orðsendingu. Í orðsendingunni er tekið svo til orða, að Bretar falli frá mótmælum á 12 mílna landhelgi Íslands. Ríkisstj. segir, að þetta þýði hið sama og að viðurkenna landhelgina óafturkallanlega, og safnar um það vottorðum. Hernámssamningurinn við Bandaríkin 1941 var óljós að orðalagi á einum stað. Bandaríkin sögðu, að vegna þessa orðalags væri þeim ekki skylt að hverfa héðan með herinn, þegar vopnaviðskiptum lauk, og við það sat. Ef „falla frá mótmælum“ þýðir sama og viðurkenna, hvers vegna má þá ekki nota hin réttu og skiljanlegu orð? Dettur nokkrum í hug, að sérfræðingar Breta, sem ákváðu þetta orðalag, hafi ekki gert það í ákveðnum tilgangi, sem eigi að nota á sínum tíma? Í orðsendingunni er hvergi tekið fram einu orði, að Bretar lofi að hverfa úr íslenzkri landhelgi eftir þrjú ár. Stjórnarandstaðan bar fram þá brtt. að Bretar skuldbyndu sig til að hverfa héðan með skip sín að þrem árum liðnum. Till. var felld. En í stað þess dró utanrrh. upp leynibréf til sín frá brezku ríkisstj., þar sem hún segir, að hún hafi ekki í huga að krefjast framlengingar á fiskveiðum í landhelgi eftir þrjú ár. Þetta er tryggingin, sem okkur er boðin. Hvað halda menn að yrði úr svona tryggingu í höndum núv. stjórnar? Hvenær hefur verið guggnað fyrir brezku ofbeldi, án þess það hafi fært sig enn meira upp á skaftið? En þótt allt þetta séu stór atriði, er þó enn ótalið það atriði orðsendingarinnar, sem er stærst og hættulegast. Það er afsal okkar Íslendinga á því að mega um aldur og ævi færa út landhelgina nema með samþykki Breta eða alþjóðadómstóls. Þetta er auk alls annars aðalinntak samningsins, segja brezk blöð, sem bezt vita. Við höfum í 13 ár reynt að ná í þetta réttindaafsal úr hendi Íslands, en árangurslaust. Nú höfum við náð því, og það er aðalatriðið. Nú getum við haldið íslendingum innan við 12 mílur. Við héldum, að þeir mundu heimta miklu meira, segir blað brezkra togaraeigenda. Það er rétt. Bretar hafa í mörg ár setið um að ná í þetta fjöregg okkar, eins og kölski um synduga sál og nú hafa þeir náð því úr hendi íslenzku ríkisstj. Þeir hafa afvopnað okkur. Þeir hafa kúgað ríkisstj. eða lokkað til þess að afhenda þeim það vopn, sem okkur hefur eitt dugað til þess að stækka landhelgi okkar, fyrst í 4 mílur, síðan í 12. Án þessa vopns væri landhelgin sennilega 3 mílur enn í dag. Um 30 þjóðir í heiminum hafa nú 12 mílna landhelgi og sumar þeirra meira, allt unnið með þessu vopni, einblína útfærslu. Engin þessara þjóða nema við hefur, svo að ég viti, látið þröngva sér til að afhenda þetta vopn og selja stærð landhelgi sinnar undir alþjóðadómstólinn. Þess vegna er enginn dómur frá alþjóðadómstólnum til um stærð landhelgi. Við höfum alltaf fram á þennan dag sagt, hvaða ríkisstjórn sem hefur setið að völdum: Ef þær þjóðir aðrar, sem hafa 12 mílna landhelgi og meira, gangast undir það að láta alþjóðadómstólinn dæma um stærð landhelginnar, skulum við einnig gera það. En að við, sú þjóð, sem þarf stærstu landhelgi, gerum þetta einir þjóða, kemur aldrei til mála. - Nú hefur þetta gerzt. Undanfarin ár hefur landhelgi smærri og sumpart undirokaðra þjóða sífellt verið að stækka. Þær hafa brotið sér leið og byggt á siðferðilegum og landfræðilegum rétti, þótt ekki hafi verið viðurkennt sem alþjóðalög. Þetta hefur ekki verið í andstöðu við réttinn, en ekki heldur samkvæmt neinum viðurkenndum alþjóðalögum. Við höfum verið í þessari fylkingu þjóða, sem með siðferðilegum og landfræðilegum rétti hafa verið að skapa þessa þróun. Nú gerumst við einir liðhlaupar úr þessari fylkingu og verðum í þess stað forustuþjóð í því að láta binda hendur okkar í þá tvöföldu fjötra að þurfa að sækja um leyfi til frekari stækkunar - og það til þjóðar, sem hefur misboðið okkur með ofbeldi. Og ef Bretar óska, verðum við að fara fyrir alþjóðadóm. Hvað yrði um framtíðarstækkun landhelgi, ef forustuþjóðirnar í þeirri baráttu gerðu sama og við, afhentu vopn sín og létu binda hendur sínar? Bretar hafa fyrr og síðar haldið því fram, að þeir ættu sögulegan rétt til landgrunnsins í kringum Ísland, því að þeir hefðu byrjað að fiska það löngu á undan íslendingum. Með því að láta Íslendinga gangast undir tilkynningarskylduna eru Bretar að reyna að láta líta svo út, að í þessu felist viðurkenning þess, að þeir eigi rétt til landgrunnsins móts við Íslendinga sjálfa. Í þessu felst stórkostleg hætta síðar meir. Það var ófrávíkjanleg regla, sem Jón Sigurðsson setti í sjálfstæðisbaráttunni, að afsala aldrei réttindum, hvaða fríðindi sem voru í boði. Á þjóðafundinum 1851 var lagt fram af Dana hálfu frv. um stjórnarfyrirkomulag Íslands. Ýmsum fríðindum var heitið gegn réttindaafsölun. Hótað var þá, að ef við Íslendingar ekki samþ. þetta frv., fengjum við aldrei neitt. Íslendingar höfnuðu þessu boði - og er sú saga kunn. Um þetta segir Eiríkur Briem í ævisögu Jóns Sigurðssonar: „Hefðu Íslendingar sætt sig við frv. þetta, þá hefði verið úti um öll þjóðleg réttindi þeirra“, og enn fremur: „Þjóðlífi Íslendinga hafði verið háski búinn, en honum var nú afstýrt.“ Sagan sannaði, eins og endranær, þótt bið yrði á því, að ofbeldið guggnaði fyrir einhug og manndómi. Vegna þess að Íslendinga skorti hvorugt þá og síðar, endurheimtum við landið okkar. Landgrunnið okkar varð og verður að endurheimta með sömu vinnubrögðum. Stjórnarandstaðan nú bauð fram einhug til að standa gegn ofbeldi Breta. Þeir voru að hopa. það veit allur heimur. En í stað þess að standa nú einhuga á réttinum með manndómi og fullkomna sigurinn, eins og áður var gert, guggnar ríkisstjórnin og afsalar sérrétti okkar til þess, sem okkur er dýrmætast næst landinu sjálfu, landgrunnsins, niðurlægir okkur undir leyfisbeiðni til Breta og lögsögn alþjóðadómstóls, sem andstæðingar okkar ráða. Og þessu réttindaafsali verður ekki náð til baka nema með langri og þrotlausri baráttu. Hér er brotið blað í Íslandssögunni. Ríkisstj. hefur unnið sér til óhelgi um margt. En þótt ekki væri nema þetta eitt, á hún að víkja, áður en hún vinnur meira tjón. - Verið þið sæl.



Herra forseti. Háttvirtu hlustendur, fjær og nær. Ekki er tími til þess í fárra mínútna ræðu að taka til meðferðar nema fátt eitt af misheppnuðum verkum hæstv. núv. ríkisstj. í stað þess mun ég því meira tala um stefnu stjórnarinnar. Stjórnarstefnan er vitanlega uppspretta hinna misheppnuðu stjórnarathafna. Greinilegt er, að stefna núv. ríkisstjórnar er allt önnur stefna en ríkti hjá þjóðinni síðustu þrjá áratugi og var mjög sigursæl til framfara. Snorra-Edda geymir margs konar sígilda lífsspeki - oft í dæmisögustíl. Á einum stað segir frá því, að Ása-Þór óð ána Vimur, sem er áa mest. Áður en Ása-Þór lagði út í ána, gyrti hann sig orkugjafanum Megingjörðum, og er Þór kom í miðja ána, þá óx svo mjög áin, að uppi braut á öxl honum. En því meira sem áin óx, því sterklegar óð Þór og kvað um leið til árinnar: „Veiztu, ef þú vex, þá vex mér ásmegin jafnhátt upp sem himinn.“ Af þessari sögn er sprottinn gamli íslenzki talshátturinn „að vaxa með Vimur“. Stefnan, sem þjóðin fylgdi síðustu þrjá áratugina, var hin hetjulega stefna „að vaxa með Vimur“. Í upphafi tímabilsins gyrti þjóðin sig megingjörðum bjartsýninnar, efldi sig framfaraáhuga og sjálfstrausti, trausti á kosti Íslands og trú á samtakamátt almennings. Þessi stefna, sem Framsfl. hefur verið frumkvöðull að í íslenzkum stjórnmálum og mun halda áfram að þjóna, varð aflvaki framfara á öllum sviðum þjóðfélagsins í sveit og við sjó. Henni á þjóðin mikið að þakka. Eldra fólk þekkir umskiptin, sem orðið hafa. Þjóðin leysti sig á þessum árum úr ánauð hinnar sáru fátæktar og óttans við sult og klæðleysi og hóf sig á stig velmegunar og fjölþættra lífsþæginda með svo skjótum hætti, að til tíðinda er talið meðal grannþjóða okkar. Íhaldsflokkurinn gamli tapaði svo rækilega fyrir þessari stefnu, að hann varð hræddur við sitt eigið nafn og tók upp heitið Sjálfstæðisflokkur og fór að reka tækifærispólitík. Alþýðuflokkurinn átti fyrrum góðan þátt í því með Framsfl. að vinna að alhliða umbótum og kveða íhaldið niður. Þá skildi hann nafn sitt og vann margt fyrir alþýðuna. En valt er völubeinið. Nú hafa foringjar Alþfl. gefið sjálfum sér í blaði sínu heitið toppkratar, auðvitað til aðgreiningar frá hinum alþýðlegu kjósendum sínum, sem þeir líta á sem lágkrata. Með myndun núv. ríkisstjórnar urðu tímaskipti. Toppkratarnir vöktu upp gamla íhaldið með því að bæna sig á leiði þess, og nú hefur afturgangan þá á valdi sínu. Í stað alhliða framfarastefnu undanfarinna áratuga tók þessi ríkisstjórn upp samdráttar- og kreppustefnu, felldi gengi krónunnar með grófum hætti, fyrirskipaði hærri útlánsvexti en þekkjast hjá öðrum þjóðum, stytti lánstíma og lét minnka útlánastarfsemi, fyrirskipaði sparisjóðum og innlánsdeildum kaupfélaga að leggja fé sitt til bindingar í Seðlabankann, hversu mikil þörf sem fyrir það fé er heima fyrir, breytti skatta- og útsvarslöggjöf í ójafnaðarátt, þrengdi kosti almenningssamtaka, svo sem samvinnufélaga og verklýðsfélaga, minnkaði stuðning við framkvæmdir almennings. Sýnt hafði verið fram á, í þann mund sem núv. stjórnarflokkar tóku völd, að halda mætti kaupmætti launa eins háum og hann var í október 1958, ef meiri hluti fengist til þeirra aðgerða. Nú hafa kjör almennings verið stórkostlega skert frá þeirri viðmiðun með efnahagsráðstöfunum ríkisstj. Alltaf herðir meira og meira að. Ég hef ekki tíma til að rökstyðja þetta með dæmum, enda veit ég, að menn þreifa á þessu daglega hver hjá sér og eigin reyndin er ólygnust. Vinnustöðvanir á þessu ári hafa verið til stórtjóns fyrir hlutaðeigendur og þjóðarheildina. Ríkisstj. reyndi ekki að leysa þær. Þvert á móti ýtti hún fast á þá, er krafizt var kjarabóta af, að láta ekki undan, þó að hún vissi, að undan yrði að láta að lokum og þjóðartapið af vinnustöðvununum yrði hundruð millj. króna, eins og orðið hefur. Samdráttarstefna stjórnarinnar dregur úr framförum og framleiðslu og þar með atvinnulífi og þjóðartekjum, skapar hugarfar bölsýninnar, kyrrstöðu, afturför, upplausn og skort. Hún sviptir þjóðina megingjörðum bjartsýninnar og um leið þróttinum til að sækja fram og vaxa með straumnum, sem vaða þarf. Hún veldur lömun þjóðarlíkamans, eins og sjálfstæðismaðurinn, formaður Landssambands íslenzkra útvegsmanna, sagði réttilega í vetur. Hún er lömunarstefna. Sú ríkisstj., sem hefur með aðgerðum sínum valdið lömun þjóðarlíkamans og heldur áfram á þeirri braut, verðskuldar vantraust. Hún er þjóðinni hættuleg. Og svo hefur ríkisstj. bætt samningum við Breta í landhelgismálinu ofan á allt annað. Það er eins og álög hvíli á þessum mönnum í stjórnarstólunum. Vinstri stjórnin færði með reglugerð í krafti einhliða ákvörðunar fiskveiðilandhelgina út í 12 mílur 1. sept. 1958. Þurft hafði að beita Alþfl. hörðu í stjórninni, til þess að hann féllist á þetta. Sjálfstfl., sem var þá í stjórnarandstöðu, en hafði haft fulltrúa í nefnd, sem stjórnin hafði sér til ráðuneytis um málið, vildi ekki bera ábyrgð með hinum á útfærslunni. Eftir að útfærslan hafði verið ákveðin vorið 1955 og þar til hún kom til framkvæmda um haustið, síendurtók Morgunblaðið ádeilur út af henni, og foringjar Sjálfstfl. létu óánægju í ljós á mannfundum. Bretar fylgdust vel með þessu og birtu það í blöðum sínum sem innlegg fyrir sig til andstöðu gegn útfærslunni. Þegar landhelgisútfærslan kom til framkvæmda, viku allar þjóðir úr landhelginni nema Bretar, sem héldu áfram veiðum undir vernd herskipa. Töldu Bretar líklegt eftir skrifum og tali foringja í stærsta stjórnmálaflokknum, að Íslendingar mundu láta undan, ef slík harka væri sýnd, og höfðu rökstudda ástæðu til að ætla þetta eftir framkomu sjálfstæðismanna, og sjálfsagt hafa þeir líka haft fréttir af tregðu foringja Alþfl. í málinu. En almenningur á Íslandi reis einhuga gegn aðförum Breta og krafðist þess, að ekki yrði undan þeim látið í neinu, þó að þeir beittu ofbeldi. Nú fóru stjórnarskipti í hönd. Sjálfstfl. myndaði stjórn Alþfl. í svartasta skammdeginu 1958. Sú stjórn stofnaði til tveggja kosninga 1959. Vorið 1959, áður en gengið var til kosninga, tóku stjórnarflokkarnir þátt í að samþ. ályktun um að víkja aldrei - víkja aldrei - í landhelgismálinu. Bretar fögnuðu stjórnarskiptunum, en gátu þess í blöðum sínum, að þeir skildu, að stjórnarfl. gætu ekki slakað til í landhelgismálinu fyrir kosningarnar. Í kosningunum sóru frambjóðendur stjórnarflokkanna eins og við hinir að hvika hvergi í þessu máli. Það var eina málið, sem þjóðin var líka einhuga í, enginn hefði náð kosningu, ef hann hefði lýst sig hikandi. Ekki leið langur tími, frá því að núv. ríkisstjórn var mynduð upp úr kosningunum, þangað til það fréttist, að Bretar leituðu eftir því að semja við hana um eftirgjöf í landhelgismálinu. Vafalaust hefur stjórninni ekki verið þetta geðfellt. En nú kom henni í koll það, sem Morgunblaðið og foringjarnir höfðu sagt sumarið 1958. Með því höfðu þeir gefið Bretanum undir fótinn. Svo kom að því, að stjórnin léði máls á að semja við Breta. Ekki gaf hún stjórnarandstöðunni neinn kost á að vera með í ráðum, eins og vinstri stjórnin gerði 1958 og ófrávíkjanlega er skylt í þingræðislandi, þegar um svo þýðingarmikið mál er að ræða. Í upphafi þessa þings sagði stjórnin aðspurð, að hún mundi hafa samráð við Alþ., ef eitthvað markvert gerðist í málinu. Síðast 6. febr. var á utanrrh. enn þá að skilja, að frá alls engu væri að segja. En 27. febr. er samningnum við Breta kastað inn í þingið á síðdegisfundi fyrirvaralaust. Vitnaðist um þetta leyti af grein í blaði utanrrh., að þessi samningslausn hafði orðið til í London í utanför ráðh. í desember, hann komið með hana heim fyrir jólin og hún verið lögð fyrir þm. stjórnarflokkanna, þegar þeir komu úr jólafríi 15. jan. Sex vikna tími hafði svo gengið fyrir luktum dyrum í að umþótta þingmennina í stjórnarflokkunum. En öllu var haldið á meðan leyndu fyrir nærri helmingi alþingismanna. Þannig var þetta mál gert að myrkraverkum, enda niðurstaðan ekki ljósi samboðin á Íslandi. Orðalag samningsins er yfirleitt tvírætt af Breta hálfu, en skuldbindandi fyrir Íslendinga. Bretar fá að veiða innan landhelginnar milli 6 og 12 mílna í næstu 3 ár á tilteknum stórum svæðum. í staðinn, segir ríkisstj., fá Íslendingar útfærslu fjögurra tilgreindra grunnlína, rétt eins og Bretar hafi átt grunnlínusvæðaviðbótina. En samkv. lögum og viðurkenndum alþjóðareglum hafði Ísland rétt til grunnlínubreytinganna, hvað sem Bretar hefðu sagt. Þessi borgun Breta minnir á það, þegar maður einn fyrir mörgum árum kom á bæ og bað húsmóðurina þar að selja sér smjörpund. Hún bauð manninum til baðstofu, og þar beið hann um stund eftir veitingum. Þegar hann fór, afhenti konan honum smjörið, en hann greiddi henni með peningi, sem henni sýndist vera tveggja króna silfurpeningur. Konan var nærsýn, og eftir á, þegar hún fór að athuga peninginn, sá hún, að þetta var svonefndur „lukkupeningur“, sem hún hafði sjálf átt, frá því að hún var barn. Maðurinn hafði stolið honum í baðstofunni og borgað henni svo með honum. Þannig hefur ríkisstj. á Íslandi einnig látið Bretann leika á sig. Auk þessa hafði stjórnin ekki manndóm til að færa út grunnlínur til jafnréttis fyrir alla landshluta og sýnir með því hug sinn til dreifbýlisins yfirleitt. Ísland gat komið fiskveiðilandhelgi sinni út í 12 mílur eingöngu vegna þess, að það notaði einhliða rétt sinn til þess, en engin viðurkennd alþjóðalög eru til, sem banna slíka útfærslu. Um 30 þjóðir hafa nú 12 mílna fiskveiðilandhelgi eða meira, allar í skjóli einhliða réttarins. Það atriðið, sem er allra alvarlegast og hreint og beint sorglegt við samning ríkisstj. við Breta er, að hún afsalar fyrir hönd Íslands um aldur og ævi réttinum til einhliða útfærslu og skuldbindur Íslendinga óuppsegjanlega til að tilkynna Bretum ævinlega með 6 mánaða fyrirvara, ef Íslendingar áforma að færa út landhelgina, líka að því er grunnlínur snertir, og lofa, ef Bretar krefjast þess, að leggja málið undir úrskurð alþjóðadómstólsins. Þetta hefur engin önnur þjóð í heiminum gert. Ríkisstj. hefur þannig, eins og Hermann Jónasson sagði áðan, afhent Bretum um alla framtíð eina vopnið, sem okkar litlu þjóð hefur dugað í þessum málum. Hugsið ykkur þá forherðingu og glannaskap þessarar ríkisstj. að gera slíkan samning fyrir land sitt um afsal réttinda, er gilda skal um aldur og ævi. Eftir eru svo auðvitað samningar við þær þjóðir, sem virtu útfærsluna og viku af miðunum. Hver vill láta þær gjalda þess, að þær komu vel fram, um leið og Bretar eru látnir njóta þess, að hafa sýnt ofbeldi? Samningur þessi við Breta var ræddur hér í Alþingi við 2. umr. samfleytt í 4 daga og mikinn hluta úr þrem nóttum. Aðeins sumir ráðherranna og frsm. n. tóku til máls af hálfu stjórnarliðsins, aðrir menn stjórnarflokkanna þögðu, eins og þeir væru tunguskornir. Við atkvgr. að lokum komu þeir þó upp einsatkvæðisorðunum já og nei. Þeir sögðu fyrirvaralaust nei við öllum úrbótatillögum stjórnarandstöðunnar, en skilyrðislaust já við öllum atriðum samningsins. Enginn skarst úr leik. Þeir greiddu allir atkvæði gegn því að leggja samninginn undir þjóðaratkvæði. Hver maður hlýtur þó að skilja, að sjálfsögð skylda þessara manna, sem höfðu nú tekið afstöðu með því, sem þeir lofuðu fyrir kosningar að vera á móti, var að láta kjósendurna sjálfa ráða endanlega úrslitum. En þeir þorðu það ekki, svo rækilega höfðu þeir verið umþóttaðir –á sex vikna umþóttunartímanum. Í þessu máli öllu kemur fram mikið hugleysi og ósjálfstæði hjá þeim, sem á málstað Íslands hafi haldið. Hér eftir ætti Sjálfstfl. að nefna sig ósjálfstæðisflokk og foringjar Alþfl. að kalla sig hopkrata. Ég efast þó ekki um, að mönnunum hefur liðið illa sem Íslendingum. En Bretar, sem uppgefnir voru orðnir á því að ræna á Íslandsmiðum undir herskipavernd, hafa lagzt á þá með sívaxandi þunga og tekið þá á orðum þeirra sjálfra frá 1958. Þessir menn voru ekki gyrtir megingjörðum bjartsýni. Þeim óx ekki ásmegin eins og Þór, því meira sem á reyndi. Þetta eru höfundar lömunarstefnunnar og lamaðir af henni sjálfir. Þeir höfðu aukið skuldir landsins erlendis um hundruð milljóna þrátt fyrir loforð um að minnka þær. Öll járn ósigra í efnahagsmálum stóðu á þeim, og þeim fannst sér lífsnauðsyn á vinsemd og aðstoð að utan. En ef Bretar hefðu ekki hótað áframhaldandi vopnuðu ofbeldi, hefði þó vafalaust ekkert af samningum orðið. Samningurinn er þess vegna réttnefndur nauðungarsamningur. Áróðurslið stjórnarflokkanna segir, að við framsóknarmenn séum í sama bát og kommúnistar í þessu máli, og vilja með því vekja tortryggni gagnvart okkur. Það geta þeir ekki. Allir skynibornir menn vita, að rétt mál verður ekki rangt, þótt kommúnistar fylgi því. Við framsóknarmenn börðumst gegn samningi þessum sem nauðungarsamningi. Hann hefur nú tekið gildi og að formi til er hann óuppsegjanlegur. En af því að hann er nauðungarsamningur, hefur hann ekki siðferðilegan bakhjall, eins og samningur, sem gerður er af frjálsum vilja. Vonlaust er því ekki, að sá tími komi. að hnútar hans leysist vegna vaxandi sanngirni í málefnum heimsins. Að því vill Framsfl. vinna að rekja upp hnúta hans og leysa þjóðina af oki hans. Hér hefur þó stórkostlegt slys hent, sem enginn veit, hvort úr tekst að bæta eða hvenær. Eins og nú er komið, liggur næst fyrir að reyna að koma í veg fyrir, að samningurinn verði framkvæmdur af sama undirlægjuhætti og hugleysi af Íslands hálfu og hann hefur gerður verið. Núverandi ríkisstj. er óhæf til að framkvæma hann. Henni væri meira en trúandi til að rýmka og framlengja veiðileyft Breta innan landhelginnar. Hún á nú þegar að víkja, rjúfa þing og láta þjóðina fá að kjósa. - Verið þið sæl.



Herra forseti. Já, margt er skrýtið í kýrhausnum. Það er ekki ofsögum af því sagt, þegar maður þarf nú að heyra hv. 2. þm. Vestf., Hermann Jónasson, halda þá ræðu, sem hann hélt hér áðan. Og eitthvað er nú púðrið lélegt, þegar skot jafnlandskunnrar skyttu geiga svona illilega. Á ræðu hv. þm. Karls Kristjánssonar þarf enginn að láta í ljós neina undrun. En báðir voru þessir hv. þm. hálfgrátandi í nafni Jóns Sigurðssonar. Það skilst kannske betur, hvað fyrir þeim vakir og undir býr, þegar gærunni er svipt af. Hvert einasta málsatriði, sem hv. þm. Hermann Jónasson sagði um landhelgismálið, er margrætt hérna á Alþingi og í blöðunum, og það þarf karlmenni. sem hann nú er, til að jórtra þetta enn þá einu sinni í áheyrn alþjóðar, hlustenda, sem flestir eru búnir að heyra þetta og líka að heyra það hrakið með jafnföstum rökum og gert hefur verið. Ég skal nú varpa ljósi yfir þetta mál. Það var mánudaginn 27. febr., sem ég skýrði nokkrum forustumönnum stjórnarandstöðunnar frá því samkomulagi, sem ríkisstj. átti kost á til lausnar landhelgisdeilunni við Breta og Alþingi nú hefur samþykkt. Ég hafði gaman af því, að viðbrögðin urðu nákvæmlega þau, sem við í ríkisstj. höfðum gert ráð fyrir. Kommúnistar sáu strax, að forn vinátta við Breta yrði með þessu endurreist og hættulegum ásteytingarsteini með því rutt úr götu vestrænnar samvinnu. Það var þetta, sem þeim sárnaði mest. Framsóknarmenn hins vegar skildu, að samningarnir voru ekki eingöngu stórsigur þjóðarinnar, heldur líka stjórnarinnar. Það sveið þeim sárast. Báðir áttu sammerkt í því að setja önnur sjónarmið ofar heill ættjarðarinnar. Reiði sumra leiðtoga Framsóknar heltók þá svo gersamlega, að meðfædd hyggindi fengu ekki notið sín. Þess vegna lét Hermann Jónasson í fljótræði ginnast til að verða við óskum kommúnista um flutning á vantrauststill. þeirri, sem hér er til umræðu. Fögnuðu kommúnistar þessu ákaft. Þeir hafa lengi gengið með þann alveg ástæðulausa ótta, að við tækjum Framsókn í stjórnina. Nú töldu þeir sig hafa sett undir lekann, þegar sjálfur Hermann Jónasson lánaði nafn sitt sem fyrsti flm. á vantraustinu. En það er í fleira en þessu, sem reiðin hefur yfirbugað skynsemi þeirra Hermanns Jónassonar og Eysteins Jónssonar í þessu máli. Það er auðvitað ömurleg tilhugsun, að það skuli geta hent aðalleiðtoga næstfjölmennasta flokks þjóðarinnar að fyllast reiði og heift, þegar þjóðin vinnur einn sinn eftirminnilegasta sigur, í stað þess að gleðjast, fagna og þakka. Hitt er svo frá flokkslegu sjónarmiði nær enn auðnulausara, að þeim, sem allt of oft hættir til að miða allt við einhliða hagsmuni flokks síns, skuli bregðast svo herfilega bogalistin, þegar mest á ríður. Hvað mundu þeir Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson og aðrir slíkir ekki vilja til vinna nú, þegar nær öll þjóðin fagnar sigrinum í hjarta sínu og ekkert síður framsóknarmenn en aðrir, að þeir hefðu borið gæfu til að vera meðal sigurvegaranna, en ekki í félagi við hinn fokreiða Breta. Denna Welsch og aðra slíka? Hvað var auðveldara en tefla taflið þannig. Ef öfundin í okkar garð yfir sigrinum hefði ekki lamað dómgreind þeirra, mundu þeir án efa hafa viðhaft þann vopnaburðinn, sem þeim er tamastur, þ.e.a.s. eigna sjálfum sér heiðurinn af annarra gerðum. Þá hefðu þeir sagt: Jú, stórsigur, satt er það. En hverjum er hann að þakka nema okkur, sem þjörmuðum svo að stjórninni, að hún þorði beinlínis ekki annað en að herða kröfurnar gegn Bretum? - Að sönnu var auðsannað, að framsóknarmenn höfðu engin áhrif í þessu, hvorki til né frá. En hvað um það, ólíkt hefði þetta þó verið skárra hlutskipti en hitt, sem þeir í blindni völdu sér og lauk með því að greiða atkvæði: 1) gegn því að semja frið á hafinu og bægja með því mikilli hættu frá dyrum varðskipsmanna og annarra íslenzkra sjómanna, 2) gegn því, að Bretar viðurkenni 12 mílurnar, 3) gegn því, að Bretar viðurkenni nýja fiskveiðilögsögu okkar utan 12 mílnanna að stærð 565 þús. km2, 4) gegn því, að Bretar skuldbindi sig til að láta hlutlausan dómstól, en ekki vopnavald útkljá hugsanlegan ágreining um fiskveiðilögsögu okkar um alla framtíð, 5) gegn því, að Íslendingar haldi áfram að afla heimildar til og viðurkenningar á áframhaldandi stækkun landhelginnar, - svo að sumt af því helzta sé nú nefnt. Það er sannarlega ekki ofmælt, að þetta séu auðnulausir og heillum horfnir menn, sem vissulega þurfa að læra betur af lífinu. Bezta ráðið til þess hefði kannske verið að fallast á tillögu þeirra um þjóðaratkv. Þá hefðu þeir fengið það, sem þeir verðskulduðu. Það er mikil fórn af okkar hálfu að standa gegn þessari sjálfsmorðstilraun þeirra. En hvorki í þessu máli né öðru má Alþingi víkja undan skyldu sinni né skapa varhugavert fordæmi. Ég ræði þetta stórmál ekki frekar. Það er margrætt, útrætt og afgert. Sagan geymir það á spjöldum sínum, og við, sem sigurinn unnum, teljum okkur gæfumenn, en andstæðingana brjóstumkennanlega. Ég vík þá aðeins stuttlega að öðru, sem hér hefur komið fram. Hv. hlustendur heyrðu ræðu aðalákærandans, Hermanns Jónassonar. „Mér vinnst ekki tími til að ræða brigðmæli ríkisstj. í efnahagsmálunum,“ sagði hann. Til þess þurfti tunguliprari og skáldmæltari mann, þ.e.a.s. hv. þm. Karl Kristjánsson. En af hverju skyldi ekki Hermanni Jónassyni hafa verið trúað fyrir þessu? Ástæðan er sú, að vinir hans sögðu hver við annan: „Öðrum ferst, en honum ekki.“ Þetta er nefnilega sami maðurinn sem 1956 myndaði stjórn og tilkynnti þjóðinni í nafni sjálfs sín og Karls Kristjánssonar: „Stjórnin hefur verið stofnuð til samstarfs á grundvelli nýrrar stefnu.“ Nú átti að aflétta sköttum, hætta niðurgreiðslum og uppbótum, greiða skuldir, lægja verðbólguna, og umfram allt skyldi varnarliðið rekið úr landi. Tæpum fimm missirum síðar gaf þessi sami maður út aðra tilkynningu, svo hljóðandi: „Í ríkisstj. er ekki samstaða um nein úrræði í þessum málum, sem að mínu áliti geti stöðvað hina háskalegu verðbólguþróun, sem verður óviðráðanleg.“ Síðan gafst hann upp og baðst lausnar frá ábyrgð og önnum stjórnarformennskunnar. Það var ekki ýkjalangt milli þessara tilkynninga Hermanns Jónassonar. En furðumörgum heitum hafði vinstri stjórninni þó tekizt að bregðast. Sköttum var ekki aflétt, heldur hækkaðir sem nam 1090 millj. kr. árlega, auk stóreignaskattsins. Niðurgreiðslum og uppbótum var ekki hætt, heldur stórauknar. Skuldir ekki lækkaðar, heldur hækkaðar um 436 millj. kr. Verðbólguskessan var ekki svelt í hel, heldur þyngdist hún um fjórðung. Varnarliðið var ekki hrakið á brott, heldur varð það áhorfandi að þessu fátíða fyrirbrigði, og hafði Bandaríkjaforseti greitt inngangseyri fyrir það allt með tölu með bandarísku gulli úr þeim sjóðum, sem ætlaðir voru til að tryggja öryggi Bandaríkjanna. Allt er þetta flestum í fersku minni, sorgarsaga, sem m.a. veldur því, að aðstaða Hermanns Jónassonar til árása og brigzlyrða út af brigðmæli annarra er örðug, svo að hóflega sé að kveða. Það er nefnilega svo, að sá, sem leggur svona mikinn vanda óleystan á annarra herðar, heldur bezt heiðri sínum og sjálfsvirðingu með því að vera sanngjarn og dómmildur, en ekki reiður og ofsafullur. En engin ríkisstj. má telja sínum heiðri borgið með því einu, að einhver annar hafi verið henni verri. Núv. stjórn vill því skoða sjálfa sig í spegli reynslunnar, frá því að hún tók við völdum hinn 20. nóv. 1959. Við viljum standa og falla með eigin gerðum, en hvorki gerðum né misgerðum annarra. Fyrst er þá að athuga, hverju stjórnin hét þjóðinni við valdatökuna 20. nóv. 1959. Ég gaf þá út svo hljóðandi yfirlýsingu á Alþ. fyrir hönd stjórnarinnar: „Að undanförnu hafa sérfræðingar unnið að ýtarlegri rannsókn á efnahagsmálum þjóðarinnar. Skjótlega eftir að þeirri rannsókn er lokið, mun ríkisstj. leggja fyrir Alþ. tillögur um lögfestingu þeirra úrræða, er hún telur þörf á. Athuganir hafa þó þegar leitt í ljós, að þjóðin hefur um langt skeið lifað um efni fram, að hættulega mikill halli hefur verið á viðskiptum þjóðarinnar við útlönd, tekin hafa verið lán erlendis til að greiða þennan halla og að erlend lán til stutts tíma eru orðin hærri en heilbrigt verður talið. Munu tillögur stjórnarinnar miðast við að ráðast að þessum kjarna vandamálanna, þar eð það er meginstefna ríkisstj. að vinna að því, að efnahagslíf þjóðarinnar komist á traustan og heilbrigðan grundvöll. Þannig að skilyrði skapist fyrir sem örastri framleiðsluaukningu, allir hafi áfram stöðuga atvinnu og lífskjör þjóðarinnar geti í framtíðinni enn farið batnandi. Í því sambandi leggur ríkisstj. áherzlu á, að kapphlaup hefjist ekki á nýjan leik milli verðlags og kaupgjalds og að þannig sé haldið á efnahagsmálum þjóðarinnar, að ekki leiði til verðbólgu. Til þess að tryggja, að þær heildarráðstafanir, sem gera þarf, verði sem réttlátastar gagnvart öllum almenningi, hefur ríkisstj. ákveðið: 1) að hækka verulega bætur almannatrygginganna, einkum fjölskyldubætur, ellilífeyri og örorkulífeyri, 2) að afla aukins lánsfjár til íbúðabygginga almennings, 3) að koma lánasjóðum atvinnuveganna á traustan grundvöll, 4) að endurskoða skattakerfið með það fyrir augum fyrst og fremst að afnema tekjuskatt á almennar launatekjur. Varðandi verðlag landbúnaðarafurða mun reynt að fá aðila til að semja sín á milli um málið. Ella verður skipuð nefnd sérfræðinga og óhlutdrægra manna, er ráði fram úr því. Ríkisstj. mun taka upp samningu þjóðhagsáætlana, er verði leiðarvísir stjórnarvalda og banka um markvissa stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar, beita sér fyrir áframhaldandi uppbyggingu atvinnuveganna um land allt og undirbúa nýjar framkvæmdir til hagnýtingar á náttúruauðlindum landsins. Þá þykir ríkisstj. rétt að taka fram, að stefna hennar í Landhelgismálinu er óbreytt, eins og hún kemur fram í samþykkt Alþingis hinn 5. maí 1959.“ Þetta eru loforð okkar og fyrirheit öll með tölu og við teljum okkur nú þegar hafa efnt flest þeirra og komið hinum áleiðis, svo sem nú skal sannað. Við hröðuðum rannsókn sérfræðinganna, tókum ákvarðanir, en lögðum síðan heildartillögur okkar fyrir Alþingi. Þær réðust að „kjarna vandamálsins“, eins og heitið var. Ætlunin var að stöðva verðbólguna, þessa óðaverðbólgu, sem Hermann Jónasson taldi óumflýjanlega, er hann baðst lausnar, og skapa nýjan grundvöll fyrir heilbrigt atvinnulíf í landinu. Það hefur tekizt betur en við þorðum að vona, þegar stjórnin var mynduð. Vísitalan er í dag aðeins 104 stig í stað óðaverðbólgunnar. Atvinnuleysinu, sem stjórnarandstaðan boðaði og hlakkaði yfir að verða mundi banabiti stjórnarinnar, hefur okkur tekizt að bægja frá dyrum almennings þrátt fyrir aflabrest á togurum og síldveiðum og verðfall á mjöli og lýsi, en þetta hvort tveggja veldur því samkvæmt nýrri skýrslu frá Framkvæmdabanka Íslands, að þjóðartekjurnar minnka um 500 millj. kr. árið 1960. Fram til síðustu daga hefur tekizt að hindra kapphlaup kaupgjalds og afurðaverðs, enda þótt Framsókn og Alþb. hafi með ráði og dáð reynt að endurvekja verðbólguna til lífs með því óbrigðula ráði og ef til vill nokkuð komizt áleiðis síðustu vikurnar. Er það grár leikur með fjöregg þjóðarinnar. En hvað þá um hin loforðin? spyrja menn. Því er fljótsvarað: 1) Fjölskyldubætur, ellilífeyrir og örorkulífeyrir hefur verið aukið úr 126 millj. kr. árið 1959 í 282 millj. kr. á árinu 1960 og verður á þessu ári 348 millj. kr. 2) Ríkisstj. tókst á árinu 1960 að afla svo mikils fjár til íbúðabygginga almennings, að útlán húsnæðismálastjórnar námu 72 millj. kr. Til samanburðar er, að vinstri stjórnin útvegaði í þessu skyni ekki meira fjármagn en svo, að útlán húsnæðismálastjórnar árið 1957 námu aðeins 45.7 millj. kr. og árið 1958 48.8 millj. kr. 3) Varðandi lánasjóðina hefur stjórninni tekizt að útvega allmikið lánsfé. Er sjóðum landbúnaðarins að vísu enn fjár vant. En aðkoman var þar svo herfileg, að fyrsta átakið var að bjarga þeim frá gjaldþroti, en síðan voru þeim útvegaðar 36 millj. kr. 4) Loforðið um lækkun tekjuskatts og útsvars einstaklinga var af mikilli röggsemi efnt strax í fyrra, og í byrjun haustþingsins verða lögð fram ýtarleg frv. til svipaðrar leiðréttingar félögum til handa. Þetta eru stórvirki, sem aðrar þjóðir ætla sér áratug eða tugi til. 5) Stjórninni tókst í þinghléinu um áramótin 1959 og 1960 að leiða deiluna um landbúnaðarverðið til farsælla lykta. 6) Samning þjóðhagsáætlunarinnar er í undirbúningi. 7) Fyrirheitið um landhelgismálið hefur stjórninni nú tekizt að efna svo farsællega, að mörgum þykir með ólíkindum og flestir fagna í hjarta sínu af heilum hug. Eru þá upp talin öll loforðin. En margt fleira hefur stjórnin unnið sér til ágætis. Nefni ég þar til sem dæmi niðurlagningu innflutningsskrifstofunnar, stóraukið verzlunarfrelsi, nýju bankalöggjöfina, einkum að því er Seðlabankann varðar, sameiningu tóbaks- og áfengisverzlananna, skjóta afgreiðslu fjárlaga, merkan undirbúning stórhuga framkvæmdaáætlunar íslenzku þjóðarinnar á næstu árum, aðra margþætta og merka löggjöf á sviði dómsmála, menntamála, iðnaðarmála, landbúnaðarmála og sjávarútvegsmála þ. á m. 400 millj. kr. lánalenginguna, sem ætlað er að létta af skuldaklafanum, sem vinstri stjórnin lagði á útveginn, o.s.frv. Ég þarf ekkert um þetta meira að segja. Hygg ég, að engin íslenzk stjórn hafi komizt nær að efna að fullu öll sín fyrirheit á jafnskömmum tíma, en koma jafnframt mörgu öðru þörfu til leiðar og glíma þó við ýmsan ófyrirsjáanlegan vanda, svo sem aflabrest og verðfall. Það er á þessa stjórn, sem Hermann Jónasson ber nú fram vantraustið. Ákærandinn, Sökin. Sakborningurinn. Er að furða, þótt brosað sé um breiðar byggðir og hlegið í sölum Alþingis? Við Hermann Jónasson höfum oft átt samleið í stjórnmálum og af því leitt ýmislegt gott. Við deilum hins vegar oft hvor á annan, og er þá hvorugur mjúkhentur. Launa ég honum nú vantraustið með því að aðvara hann. Hermann Jónasson er sízt meiri kommúnisti en hvað annað. En samt sem áður er hann kominn vel áleiðis með að gera Framsfl. að hreinu handbendi kommúnista. Og hér innan veggja þinghússins vita allir, að kommúnistar eru búnir að umvefja hann og Eystein Jónsson svo greypilega, að talið er vonlaust að ná þeim þaðan lifandi nema með keisaraskurði. Að lokum þetta : Í engri af þeim samsteypustjórnum, sem ég hef átt sæti í, hafa samstarfsmenn mínir verið jafnstarfhæfir og dugmiklir menn sem nú og ekki heldur skilið jafnvel á báða bóga, að ágreiningsmálin verða að bíða betri tíma. Hvort tveggja þetta veldur miklu um skjót og örugg handbrögð stjórnarinnar. Hef ég fyrir því allgóðar heimildir, að stjórnin hefur stækkað, en ekki minnkað af störfum sínum og á nú miklu og vaxandi fylgi að fagna. Vona ég, að æ fleiri mætir menn í öllum flokkum leggist á sveif með okkur, svo að okkur megi öllum auðnast að koma miklu og góðu til leiðar fyrir land og lýð.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þegar rædd er till. sú til þál., sem hér liggur fyrir um vantraust á ríkisstj., verður ekki hjá því komizt að líta nokkuð til baka og gera sér grein fyrir þróun mála hér á landi nú hin síðustu ár. Þegar stjórn Ólafs Thors lét af völdum og stjórn Hermanns Jónassonar, hin svokallaða vinstri stjórn, tók við að afloknum kosningum á miðju ári 1956, tók sú stjórn vissulega við blómlegu búi. Tveir þeirra flokka, sem að vinstri stjórninni stóðu, höfðu gefið mörg loforð og stór fyrirheit í kosningabaráttunni þá um sumarið, og eftir stjórnarmyndunina gerðu margir vinstri sinnaðir menn sér vonir um, að nú væri setzt að völdum sterk stjórn, sem lengi mundi sitja. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum að því, hvernig um þessa stjórn fór. Þjóðinni er það enn í fersku minni og því óþarfi að vera um það margorður. Hún endaði daga sína, eins og kunnugt er, með yfirlýsingu forsrh. hennar á Alþingi hinn 4. des. 1958, þegar hann tilkynnti stjórnarslitin, sem hann rökstuddi með því, að skollin væri yfir verðbólgualda og engin samstaða eða úrræði væru innan stjórnarinnar til þess að stöðva þessa háskalegu þróun. Ég held, að formaður Framsfl., þáv. forsrh., hafi á þeirri stundu verið raunsær. Og hvort sem hann hefur gert sér það ljóst eða ekki, mun hann aldrei hafa unnið þjóð sinni meira gagn en þegar hann með stjórnarslitunum viðurkenndi mistök sín, eftir að honum var orðið ljóst, að stjórnarstefna hans hafði leitt efnahagsmál þjóðarinnar fram á hengiflug óðaverðbólgunnar og fram af því hengiflugi yrði stigið, ef haldið yrði áfram um eitt skref á þeirri braut, sem stjórnarstefna hans hafði markað. Þegar þess nú er gætt, að tveir af þeim flokkum, Framsfl. og Alþb., sem að vinstri stjórninni stóðu, bera fram það vantraust, sem hér liggur fyrir, og hjá flm. hlýtur að vera tilraun til þess að ná aftur stjórnartaumunum í sínar hendur, hlýtur að vakna sú spurning, hvort sá möguleiki sé til í lýðfrjálsu landi, að slíkt geti tekizt. Ég hef þá trú á dómgreind íslenzkra kjósenda, að svo sé ekki. Þessir flokkar, Framsfl. og Alþb., sem fyrir aðeins rúmum tveimur árum viðurkenndu hér á hinu háa Alþingi, að þeir væru þess vanmegnugir að hafa stjórnarforustuna í sínum höndum, geta ekki vænzt þess, að þeir á þeim stutta tíma, sem síðan er liðinn, hafi aftur öðlazt trúnað þjóðarinnar. Þegar stjórn sú, sem nú situr, var mynduð fyrir rúmu ári, lá það ljóst fyrir, að forsrh. vinstri stjórnarinnar hafði vissulega haft rétt fyrir sér, þegar hann við stjórnarslitin í des. 1958 tilkynnti þingheimi, að öll efnahagsmál þjóðarinnar væru komin á yztu nöf og róttækra aðgerða væri þörf, ef bjarga ætti málunum við. Núv. ríkisstj. gerði sér ljóst, að hér þýddi ekkert hálfkák. Segja varð þjóðinni sannleikann um, hvernig málum væri komið, og gera þær ráðstafanir, sem gerðar voru, þó að þær í fyrstu gætu orðið óvinsælar. Annað var ekki til bjargar. Útflutningsframleiðslan hafði of lengi verið rekin á fölskum forsendum. Uppbótakerfið, sem hafði magnazt og margfaldazt í tíð vinstri stjórnarinnar, var gengið sér til húðar. Ekki kom til greina annað en að skrá gengi krónunnar opinberlega eins og það raunverulega var orðið og láta útflutningsframleiðsluna standa á eigin fótum án beins fjárhagsstuðnings frá ríkinu. Árangur þessara ráðstafana er þegar farinn að koma í ljós. Allur almenningur hefur öðlazt skilning á nauðsyn þeirra, og mun stjórnarandstaðan óttast það mest, að sú ríkisstj., sem hafði dug og þor til þess að leiða þjóðina út úr þeim ógöngum, sem hún var komin í, í efnahagsmálunum, muni öðlast traust hennar og stuðning. Stjórnarandstaðan veit það eins vel og aðrir, að allur almenningur var orðinn þreyttur á og hræddur við stanzlausar víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags, sem viðstöðulaust rýrðu gildi sparifjár landsmanna og hefðu gert það verðlaust með öllu, ef haldið hefði verið áfram á þeirri braut, sem vinstri stjórnin undir forustu Framsfl. hafði markað í efnahagsmálum. Launþegum er þetta ekki síður ljóst en öðrum. Víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags eru þeim ekki hagstæð þróun. Fyrir þá hlýtur atvinnuöryggi og vaxandi kaupmáttur launa að vera aðalatriðið. Og það er einmitt það, sem stefnt er að með því efnahagskerfi, sem við nú búum við. Vantrauststill. þá, sem umr. þessar snúast um, bar stjórnarandstaðan fram í tilefni af þáltill. ríkisstj. um lausn fiskveiðideilunnar við Breta. Mál þetta var rætt hér á hv. Alþingi mestalla síðustu viku. Í þeim umr. kom það berlega í ljós, að fyrir hv. fulltrúum Alþb. hér á Alþingi vakir það fyrst og fremst að halda áfram deilunni við Breta. Þetta þarf engum að koma á óvart. Þeir hafa frá byrjun viljað nota þetta mál til þess að skapa ágreining milli vestrænna þjóða innan Atlantshafsbandalagsins og Sameinuðu þjóðanna. Þess vegna var áframhaldandi deila milli Íslendinga og Breta þeim mjög að skapi. Afstaða hv. fulltrúa Framsfl. er aftur á móti torskilin. Þeir hafa fram að þessu talið sinn flokk fylgjandi vestrænni samvinnu, en því miður nú ánetjazt svo kommúnistum í stjórnarandstöðunni, bæði í sambandi við þetta mál og önnur, að þar virðist enginn skilsmunur vera á orðinn. Ég tel, að eftir umr. hér á hv. Alþingi liggi málið alveg ljóst fyrir. Annars vegar var um það að ræða að halda áfram deilunni við Breta með þeim geigvænlegu afleiðingum, sem það gat haft í för með sér, eða að leysa deiluna á grundvelli þess samkomulags, sem ríkisstj. lagði fyrir Alþingi og óneitanlega er þjóðinni miklu hagstæðara en nokkurn hafði órað fyrir að til greina kæmi. Með samkomulaginu, sem nú hefur hlotið staðfestingu Alþingis, er úr sögunni erfitt og viðkvæmt deilumál Íslendinga og Breta og hefur á ný skapazt eðlilegt samband á milli þessara tveggja gömlu viðskiptaþjóða, og er viðurkenning Breta á útfærslu grunnlínanna og á 12 mílna fiskveiðimörkunum stór ávinningur og sókn í landhelgismálinu af hálfu Íslendinga. Ég veit ekki, hvort landsmenn hafa gert sér ljóst, hversu geysilega þýðingu útfærsla grunnlínanna hefur fyrir landsmenn alla. Á helztu veiðisvæðunum eru nú 6 mílna mörkin frá hinum nýju grunnlínum langt fyrir utan það, sem 12 mílna mörkin voru áður. Bretar eru nú eftir útfærslu grunnlínanna algerlega útilokaðir frá sumum helztu veiðisvæðunum, en athafnasvæði Íslendinga einna hefur stækkað að sama skapi. Þennan ávinning, þessa sókn í landhelgismálinu, leyfa hv. stjórnarandstæðingar sér að kalla undanhald. Á þeim stöðum, þar sem samkomulagið gerir ráð fyrir að Bretar fái að fara inn að 6 mílna mörkunum næstu þrjú árin, verður engin breyting á frá því, sem áður var. Íslendingar hafa hingað til orðið að nýta þessi mið í samkeppni við Breta, sem allt fram að þessu hafa ruðzt inn á veiðisvæði batanna, allt inn að 4 mílna mörkunum, þegar þeim hefur boðið svo við að horfa, og þá ávallt fyrst og fremst þar og á þeim tíma, sem einhver aflavon hefur verið. Ég tel það sjálfsblekkingu að ætla, að á þessu hefði orðið nokkur breyting, ef samkomulag hefði ekki náðst. Samkomulagið tryggir einnig, að eftir aðeins 3 ár er allt svæðið innan 12 mílna markanna, þar með talin þau þýðingarmiklu svæði, sem viðurkenning Breta náðist fyrir með útfærslu grunnlínanna, orðið athafnasvæði Íslendinga einna - og Íslendinga einna að gera ráðstafanir til að firra þau ofveiði, ef þörf þykir. Erlend skip eða erlendir aðilar koma þar ekki til greina lengur. Samkomulagið í heild er alveg ótvírætt svo mikilvægt fyrir Íslendinga, að íslenzka ríkisstj. hefur að mínum dómi alveg óvefengjanlega unnið mikið og þarft verk fyrir þjóðarheildina með því samkomulagi um lausn fiskveiðideilunnar við Breta, sem hún lagði fyrir Alþingi til staðfestingar. Og ég er sannfærður um, að hún með því hefur aflað sér trausts og virðingar allra hugsandi þegna þjóðfélagsins. - Og þó að stjórnarandstaðan sé nú svartsýn og það svo mjög, að reyndir og mætir menn innan hennar líki ástandinu hér á landi í dag við það, þegar móðuharðindin gengu yfir landið, þá er það ekkert að óttast. Ég tel, að íslenzka þjóðin hafi aldrei getað litið framtíðina bjartari augum en einmitt nú. Landsmenn hafa á undanförnum árum aflað sér nýrra og stórvirkra atvinnutækja, bæði til lands og sjávar. Skapa þessi atvinnutæki aðstöðu til stóraukinnar framleiðslu útflutningsverðmæta og aukinnar atvinnu fyrir þjóðarheildina. Sérhver einstaklingur, sem vinnufær er, á að geta haft örugga atvinnu, hvort heldur er í sveit eða við sjó. Þjóðfélag, sem þannig er ástatt um, þarf vissulega engu að kvíða. Ríkisstj. Ólafs Thors, sem nú fer með völd í landinu, hefur tekið þjóðmálin föstum tökum og sýnt sig færa um að ráða fram úr þeim vanda, sem að höndum hefur borið. Það er því gersamlega vonlaust verk hjá hv. stjórnarandstæðingum að bera fram þá vantrauststill., sem hér liggur fyrir. Þeir, sem að henni standa, fengu sitt tækifæri, er vinstri stjórnin var mynduð, árið 1956. Þeir tóku þá við blómlegu þjóðarbúi úr höndum þeirrar stjórnar, sem þeir tóku við af, en tókst þó á aðeins 2½ ári að koma efnahagsmálum þjóðarinnar í slíkt ófremdarástand, að þeir stóðu ráðalausir uppi og sáu þann kost einan að hlaupast burt frá vandanum. „Til þess eru vítin að varast þau,“ segir gamalt máltæki. Og vonandi er þess langt að bíða, að þeim hv. stjórnarandstæðingum, sem vantrauststill. bera fram, verði aftur falin yfirstjórn á málefnum þjóðarinnar, svo dýrkeypta reynslu sem þjóðin af þeim hefur. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ákvörðun stjórnarandstöðunnar á Alþingi um að flytja vantraust á ríkisstj. var tekin, þegar það var alveg ljóst orðið, að hæstv. ríkisstj. hafði þegar gert milliríkjasamning við Breta um minnkun íslenzkrar landhelgi og um afsal á lögsögu Alþingis yfir landgrunninu við Ísland samkvæmt landgrunnslögunum frá 1948 í hendur alþjóðadómstóls. Þessi samningur hefur nú verið samþykktur á Alþingi, án þess að nokkrum stafkrók í honum, sem nokkru máli skiptir, hafi fengizt breytt í meðförum þingsins. Þinglið stjórnarinnar hefur fellt tillögu stjórnarandstöðunnar um, að samningurinn yrði borinn undir kjósendur í þjóðaratkvgr. og taki ekki gildi, nema því aðeins að meiri hl. þjóðarinnar samþykki hann. Með þessum aðgerðum hefur ríkisstj. í fyrsta lagi svikið loforð til stjórnarandstöðunnar um að hafa samráð við hana, áður en úrslitaákvörðun um samninga við Breta yrði tekin, í öðru lagi rofið endanlega þá samstöðu allra flokka, sem allar ríkisstj. nema þessi hafa reynt að halda við og þrátt fyrir allt hefur verið haldið við um meginstefnu Íslendinga í landhelgismálum í meira en 13 ár. Ríkisstj. hefur klofið þingið og þjóðina í tvær andstæðar fylkingar í því máli, sem við höfum allir talið mesta lífshagsmunamál þjóðarinnar og sameiginlegt baráttumál hennar gagnvart öðrum þjóðum nokkuð á annan áratug, - máli, sem allir, sem kynna sér það til nokkurrar hlítar, komast að sömu niðurstöðu um, þeirri að afkoma og líf þjóðarinnar á komandi áratugum hljóti að veita á úrslitum þess og þess vegna sé henni lífsnauðsyn að standa saman um það einhuga og einbeitt þrátt fyrir ágreining í þjóðfélagsmálum. Með samningunum við Breta hefur íslenzk landhelgi ekki einungis verið minnkuð í fyrsta sinn, síðan Íslendingar tóku að ráða málum sínum sjálfir, heldur hefur ríkisstj. með þeim algerlega horfið frá meginstefnu allra ríkisstj. og allra flokka í landhelgismálum, a.m.k. síðan 1948, - stefnu, sem áréttuð hefur verið af öllum flokkum og samþykkt af þjóðinni í öllum kosningum síðan og síðast í kosningunum, sem fóru fram fyrir aðeins 16 mánuðum, í október 1959. Formlega kann ríkisstj. með tæpan meiri hluta á Alþingi að hafa leyfi til að gera hvað sem er, sé það ekki beint stjórnarskrárbrot. En siðferðilega hefur engin ríkisstj. né þingmeirihluti leyfi til að skipta algerlega um stefnu í mikilvægasta hagsmunamáli þjóðarinnar og baráttumáli hennar gagnvart öðrum þjóðum án þess að bera hina nýju stefnu sína undir þjóðina fyrir kosningar. En hvaða kjósandi á Íslandi minnist þess nú í dag, að stjórnarflokkarnir hafi fyrir kosningarnar í október 1959 boðað þá stefnu, að Íslendingar ættu að semja við Breta og allar aðrar þjóðir, sem það kysu, um minnkun landhelginnar, hleypa ef til vill 500 togurum inn í landhelgina upp að 6 mílum og á eftir þeim dragnóta- og síldveiðiflota allra þeirra þjóða, sem kynnu að vilja nota sér ótvíræðan rétt til þess að halda inn í landhelgina í kjölfar Breta til veiða? Þetta mun nú gerast næstu daga, næstu vikur næstu mánuði. Reynslan ein mun skera úr því, hvaða afleiðingar það hefur fyrir Íslendinga, hvaða eyðileggingu á fiskimiðunum, hve mikla aukna lífshættu, erfiði og veiðarfæratjón fyrir íslenzka sjómenn. Trúi því svo hver sem vill, að Bretar og með þeim allar aðrar þjóðir, sem fá nú ótvíræðan rétt samkvæmt samningnum til þess að veiða innan 12 mílna landhelgi, muni fara þegjandi og hljóðalaust út úr landhelginni aftur eftir þrjú ár, án þess að reyna t.d. að bindast samtökum um að knýja Íslendinga til að framlengja samninginn. Hvar er í samningnum trygging fyrir því, að við verðum ekki aftur beittir efnahagslegum og fjárhagslegum ofbeldisaðgerðum, eins og með löndunarbanni eða hótunum um aðrar kúgunarráðstafanir hálfu verri, sem menn eins og núv. hæstv. ráðh. teldu sér nauðugan einn kost að beygja sig fyrir? Ég get ekki rætt öll atriði samningsins að þessu sinni. Ég mun snúa mér að því höfuðatriði hans, að með honum skuldbinda Íslendingar sig til þess að tilkynna Bretum hverja frekari útfærslu fiskveiðilandhelgi sinnar með 6 mánaða fyrirvara, og neiti Bretar að fallast á útfærsluna, þá skuldbinda Íslendingar sig til þess að samþykkja, að útfærslan skuli lögð fyrir alþjóðadómstólinn í Haag til endanlegs úrskurðar. Hæstv. ríkisstj. hefur lýst því yfir á Alþingi. að þessi skuldbinding af hálfu Íslendinga skuli gilda um aldur og ævi, þessi samningur sé óuppsegjanlegur og bindandi fyrir komandi ríkisstj., fyrir Alþingi um alla framtíð, fyrir komandi kynslóðir á Íslandi. Stjórnarandstöðuflokkarnir hafa lýst því yfir, að þeir telji sig ekki bundna af þessum samningi og muni neyta fyrsta tækifæris til þess að losa þjóðina undan oki hans. Það er þetta atriði samningsins, sem forvígismenn brezkra útgerðarmanna telja tryggingu fyrir því, að íslenzk fiskveiðilandhelgi verði ekki færð frekar út en orðið er um næstu áratugi en harma aðeins, að það hafi tekið 13 ár að sannfæra Íslendinga um, að þetta sé hið eina rétta, og það afrek að fá þetta atriði inn í samninginn, sem hæstv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, telur stærsta stjórnmálasigur, sem nokkur maður, þ.e.a.s. auðvitað hann sjálfur, hafi unnið í allri stjórnmálasögu Íslands. Hæstv. ráðherra hefur með þessum ummælum sýnt, að hann er grobbnastur allra stjórnmálamanna, sem nú eru uppi á Íslandi. En ástæðan til þess, að ráðherrann fer með svo heimskulegt grobb, er augljós öllum, sem þekkja hann. Hún er sú, að hann kvelst hið innra með sér af vanmáttarkennd og nagandi ótta um, að hann verði af framtíðinni og jafnvel samtíð sinni borinn saman við sinn ágæta föður, sem barðist af alefli alla sína ævi gegn öllum samningum um afsal á réttindum Íslendinga. Hæstv. ráðherra er hræddur um, að hann verði álitinn föðurverrungur vegna síns hlutar í gerð þessa samnings og annarra þvílíkra, og telur því vænlegast til þess að afstýra slíkum dómi að grípa til stórkostlegustu ósanninda og blekkinga, sem stjórnmálasagan getur um. Lítum á sigur hans. Hann á samkvæmt skýringum hæstv. dómsmrh. að vera fólginn í því, að framvegis geti Bretar ekki gripið til hernaðarofbeldis gegn Íslendingum til að kúga þá til að afturkalla stækkun íslenzkrar landhelgi. M.ö.o.: það er skilningur hæstv. ráðherra á sambúð einnar smæstu þjóðar veraldar og eins mesta flotaveldis heimsins, sem smáþjóðin er í hernaðarbandalagi við, að smáþjóðin verði um alla framtíð að gera ráð fyrir því, að herveldið, sem á að vernda hana fyrir árásum, geri hernaðarárás á hana til að kúga hana til að afturkalla ráðstafanir, sem hún gerir til að tryggja líf sitt, - ráðstafanir, sem hæstv. ráðherra gerir sjálfur ráð fyrir að stæðust fyrir alþjóðadómi. Lítum nánar á sigur hæstv. dómsmrh. Fyrir rúmu ári gáfust Bretar upp á hernaðarofbeldi sínu gegn Íslendingum og kölluðu herskipin heim. Það var áður en Genfarráðstefnan síðari hófst og var réttilega sett í samband við hana. Hver var árangurinn af þessum síðasta sjóhernaði, sem brezki flotinn hefur háð? Pétur Sigurðsson forstjóri landhelgisgæzlunnar lýsti þessum árangri þannig, þegar hernaður Breta hafði staðið hér nákvæmlega eitt ár, orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, - Pétur Sigurðsson sagði: „Í heilt ár hafa nú að jafnaði daglega verið 13 brezkir togarar á veiðum innan takmarkanna og þeirra gætt þar dag og nótt af fjórum brezkum herskipum auk birgðaskipa, en samtals hafa um 250 togarar og 37 herskip komið þar við sögu. Af öllum togarahópnum hafa þó aðeins 4–5% stundað veiðar hér reglulega allt árið, hinir eftir aðstæðum, þar af yfir helmingur farið hingað aðeins 1–2 veiðiferðir. Svæðin þrjú, sem þessar ólöglegu veiðar hafa verið stundaðar á,“ heldur Pétur Sigurðsson forstjóri landhelgisgæzlunnar áfram, „eru yfirleitt 90 sjómílur að lengd, eða um það bil 1/10 af landhelgislínunni. en flatarmál þeirra er þó ekki meira en 3½% af allri fiskveiðilandhelginni. eins og hún er nú.“ Þetta sagði Pétur Sigurðsson forstjóri landhelgisgæzlunnar, þegar sjóhernaður Breta hér við land hafði staðið nákvæmlega eitt ár. Og hann hélt áfram: „Á þessum 13 brezku togurum, sem að meðaltali hafa verið hér að ólöglegum veiðum hvern dag, munu vera um það bil 250 manns, en samtals munu áhafnir herskipanna, sem gæta þeirra hverju sinni, vera um 1000 manns. Þó mun réttara að reikna með því, að til gæzlunnar þurfa a.m.k. helmingi fleiri herskip en hér eru hverju sinni. M.ö.o.: að undanförnu hafa 8–10 herskip með um 2000 manns séð um, að 13 brezkir togarar með 250 manns um borð geti óáreittir stundað ólöglegar veiðar hér við land. Fjárhagslega getur þessi útgerð því varla borgað sig. Hún hlýtur að hafa allt aðra og víðtækari meiningu eins og allar hersýningar.“ Hér enda ég orðrétta tilvitnun í orð og lýsingu Péturs Sigurðssonar forstjóra landhelgisgæzlunnar á árangrinum, sem Bretar höfðu náð eftir eins árs sjóhernað við Ísland. En hvernig borgaði þá þessi hersýning Breta sig? Það var orðin viðurkennd staðreynd um allan siðaðan heim, að hún hefði mistekizt, orðið Bretum til skaða og skammar og gert þá hlægilega, væri auk þess stórhneyksli innan Atlantshafsbandalagsins og því til skammar. Bretar höfðu ekki sent flota sinn gegn neinni af þeim 30 þjóðum, sem höfðu fært út landhelgi sína í 12 mílur eða meira, t.d. ekki kommúnistum í Kína, aðeins gegn smæstu þjóð heimsins, sem þetta hefði gert og af mestri nauðsyn, - þeirri einu þjóð, sem var og er í hernaðarbandalagi við Breta. Hvað sagði hæstv. ráðh. Bjarni Benediktsson sjálfur um stöðu okkar í stríðinu um 12 mílurnar í sumar og í haust? Hann sagði orðrétt: .,Landhelgismálið er leyst. 12 mílurnar er búið að vinna.“ En sjálfur hóf hann undanhaldið, þegar Bretar höfðu gefizt upp, með því að hann hæstv. ráðherra, gerðist sá vinur og velgerðarmaður brezku veiðiþjófanna, sem höfðu samkvæmt opinberum skýrslum gert ítrekaðar tilraunir til að myrða íslenzka sjómenn, að gefa þeim upp allar sakir, alls nær 300 manna. Íslendingar hafa í meira en 13 ár staðið í baráttunni við aðrar þjóðir um stækkun á landhelgi Íslands. Í upphafi þeirrar baráttu gerðu þeir sér ljósar þessar staðreyndir: 1) Íslenzka þjóðin hefur tvöfaldazt að tölu á s.l. hálfri öld. Íbúatalan mun aftur tvöfaldast á næstu 30 10 árum. Íslendingar verða þá, ef sú fólksfjölgun, sem verið hefur undanfarinn áratug, heldur áfram, um 360 þúsundir manna. 2) Eins og nú er komið og verður fyrirsjáanlega um næstu áratugi, byggir þjóðin tilveru sína og sókn til menningar á nýtingu fiskimiðanna kringum Ísland. Fyrir 1940 öfluðu Íslendingar aðeins 30% af öllum þeim afla, sem veiddist á Íslandsmiðum. Fiskimiðin eru því stærstu auðlindir landsins. Þau eru á öllu landgrunninu, sem er skýrt afmarkað kringum landið. Það er vísindalega sannað, að þessi fiskimið eru í hættu vegna ofveiði fjölda erlendra þjóða. Ekkert getur tryggt afkomu komandi kynslóða á Íslandi nema það, að Íslendingar einir nýti fiskimiðin á landgrunninu öllu. 3) Voldugar þjóðir eins og Bandaríkin höfðu lýst því yfir strax eftir stríðslokin með einhliða ákvörðun, að allt landgrunnið við lönd þeirra væri þeirra eign, sem þeim bæri lögsaga yfir, þ.e. réttur til að setja lög og reglur í löndunum sjálfum. Fjöldi annarra þjóða, - þær eru nú komnar yfir 30, lýsti fiskimiðin á landgrunni sínu frá 12 mílum og allt upp í 200 mílur sína eign og lögsögu yfir þeim. Allar þessar þjóðir gerðu þetta með einhliða ákvörðunum, þar sem þær töldu það innanríkismál sitt og fullkomlega, löglegt að þjóðarétti, þar sem engin regla væri til í þjóðarétti, sem bannaði slíkt, þegar lífsnauðsyn þjóðar lægi við. Engin þessara þjóða hefur tekið í mál að semja um fiskveiðilandhelgi sína við aðrar þjóðir né heldur bera hana undir úrskurð alþjóðadómstólsins. Íslendingar ákváðu þegar 1948 að fara þessa sömu leið einhliða ákvörðunar, lýsa lögsögu Alþingis yfir landgrunninu öllu með það mark fyrir augum, að Íslendingar einir nytji fiskimiðin á landgrunninu öllu. Við vissum, að leiðina að þessu marki yrði að fara í áföngum. Við vissum einnig, að við áttum sterkust rök allra þjóða, sem stefndu að sama marki. Þessi leið einhliða ákvörðunar, sem allar þjóðir hafa farið, sem nokkuð hefur orðið ágengt, hefur í tveimur áföngum fært okkur þann árangur, að landhelgi okkar hefur nærri þrefaldazt á 8 árum. Þegar ákveðið var að fara þessa fullkomlega löglegu leið einhliða ákvörðunar, þá vissu allir, hvað hún þýddi: í fyrsta lagi, að ekki kæmi til mála að semja við neina þjóð um víðáttu landhelginnar, í öðru lagi, að ekki væri heldur hægt að bera ákvörðun hverju sinni undir þann alþjóðadómstól, sem allir vissu að hafði engar viðurkenndar reglur um víðáttu landhelgi til að dæma eftir, en verður að mestu að dæma eftir venjum. Á undanförnum hálfum öðrum áratug hafa tugir þjóða verið að koma á venju um fiskveiðilandhelgi og að hún yrði minnst 12 mílur með viðurkenndum forgangsrétti til fiskveiða á landgrunninu öllu, en hafa allar forðazt að leggja slíkt mál fyrir alþjóðadóm. Þetta hefur verið stefna allra ríkisstj. hér á Íslandi frá 1948, þangað til núv. ríkisstj. sneri við og hóf undanhaldið. Það ætti ekki að þurfa að sanna þetta með tilvitnunum í orð þeirra manna, sem hér hafa farið með völd. Hæstv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, sagði eftirfarandi í orðsendingu til Breta 15. maí 1952: „Ólafur Thors lagði áherzlu á það, að íslenzka ríkisstj. áliti, að hinar fyrirhuguðu ráðstafanir væru í samræmi við alþjóðalög og ekki væri hægt með milliríkjasamningi að afsala réttinum til að taka einhliða ákvarðanir um mestu velferðarmál þjóðarinnar. Hinn 13. júlí í sumar lýsti hæstv. utanrrh. því yfir á fundi utanrmn., að afstaða núv. ríkisstj. hefði verið sú sama og fyrri ríkisstj., að hafna tilmælum um samningaviðræður, þar eð ekkert væri við Breta að semja um víðáttu fiskveiðilögsögu við Ísland. Um hugsanlegt málskot til alþjóðadómstólsins sagði hæstv. forsrh., Ólafur Thors, í Morgunblaðinu 9. júní 1953: „Hvers vegna skyldu Íslendingar líka vera að leita uppi einhverja þá aðila. Haagdómstólinn eða aðra, sem kynnu að einhverju leyti að vefengja gerðir Íslendinga? Ég þvertók þá fyrir að verða við þeirri ósk. Ég benti á, að samkvæmt Haagdómnum væri það einhliða réttur strandríkis að ákveða sjálft og eitt fiskveiðilandhelgi sína.“ Og aðalráðunautur flestra ríkisstj. í landhelgismálinu, Hans G. Andersen ambassador, lýsti stefnu Íslands og því, hversu útilokað væri að ætla gerðardómi, - og gildir þá vitanlega sama um alþjóðadómstól. - að úrskurða landhelgi nokkurrar þjóðar, ef ekki væru fyrir hendi ákveðnar reglur til að byggja úrskurðinn á. Hann sagði orðrétt í ræðu á Genfarráðstefnunni 1958: „Af hálfu Íslands er, eins og áður segir, haldið fram, að hvert ríki eigi sjálft að ákveða sín fiskveiðitakmörk með hliðsjón af öllum aðstæðum hverju sinni. Þeirri mótbáru er venjulega hreyft, að slík regla mundi auðveldlega leiða til misnotkunar, þannig að mjög miklar kröfur yrðu gerðar, jafnvel þar sem engin þörf væri fyrir hendi. Hefur og stundum verið gerð tillaga um, að einhvers konar gerðardómur skyldi hafa úrskurðarvald. Ýmsar tillögur af þessu tagi náðu ekki fram að ganga á fundum þjóðréttarnefndarinnar sjálfrar, enda mundi það vissulega verða erfiðleikum bundið og jafnvel útilokað að fela slíkri stofnun þetta hlutverk, ef ekki væru fyrir hendi ákveðnar reglur, sem byggja bæri úrskurðinn á.“ Að lokum sagði þessi talsmaður íslenzku ríkisstj. að það, sem Ísland hefði gert, væri hið eina rétta, nefnilega að áskilja sjálfu sér, áskilja íslenzkri ríkisstj. nauðsynlega lögsögu yfir fiskveiðunum innan endimarka landgrunnsins og banna útlendingum fiskveiðar á því svæði, að svo miklu leyti sem nauðsynlegt er til að sjá þörfum Íslendinga borgið á forgangsgrundvelli. Þetta hefur verið stefna allra ríkisstj. á Íslandi, eins og ég áðan sagði síðan 1948. En nú koma talsmenn hæstv. ríkisstj. og snúa alveg við blaðinu. Ríkisstj., sem hefur hér aðeins örnauman meiri hluta, hefur nú samið við höfuðóvininn, ríki, sem við höfum kært fyrir hernaðarárás, brot á stofnskrá Sameinuðu þjóðanna og Atlantshafsbandalagsins, og ákvörðunarrétti um íslenzka landhelgi, lögsögunni yfir landgrunninu, er afsalað um aldur og ævi úr höndum Íslendinga í hendur alþjóðadómstólsins. Samtímis er hafinn hér hinn hræsnisfyllsti áróður, sem heyrzt hefur í þessu landi, um það, að við eigum einskis annars úrkosta, ef við viljum ekki heita ofbeldisþjóð, sem vilji ekki hlíta lögum og rétti, en að semja við Breta og leggja þetta stærsta lífshagsmunamál okkar undir úrskurð alþjóðadómstólsins. Ég hef ekki í annan tíma orðið meira forviða en þegar ég heyrði hæstv. fjmrh. segja í útvarps. umræðunum um þetta mál: „Nú ætla ég, að það sé nokkuð sammála álit ábyrgra manna í lýðræðislöndum, að réttarríki geti ekki skorazt undan því að bera ágreining við annað ríki undir alþjóðadómstólinn, ef það vill njóta trausts og virðingar meðal þjóðanna.“ Þetta sagði hæstv. fjmrh. Skyldi hæstv. fjmrh. telja Bandaríkin meðal siðaðra þjóða? Skyldi hann telja það réttarríki? Hæstv. menntmrh. hafði sams konar ummæli hér, en ég fyrirgef honum af öllu hjarta, því að ég veit, að hann er ekki nema berstrípaður fáfræðingur í öllum þessum málum. En skyldi hæstv. fjmrh., fyrrverandi prófessor í þjóðarétti við Háskóla Íslends, telja Bretland til réttarríkja? Veit hann, hvað þessi aðalstórveldi meðal lýðræðisríkjanna, sem kalla sig forusturíki frjálsra þjóða, - veit hann, í hve mörgum tugum tilfella þau hafa neitað að leggja mál sín undir alþjóðadómstólinn í Haag? Skyldi hann telja, hæstv. fjmrh., t.d. Indland til réttarríkja og lýðræðisríkja? Það er ekki ár síðan Indland gaf nýja yfirlýsingu um það til Sameinuðu þjóðanna og alþjóðadómstólsins, að það neyddist til þess að undanskilja undan þeim málum, sem það hafði áður skuldbundið sig til að leggja undir lögsögu alþjóðadómstólsins, öll þau mál, sem Indland teldi sig hafa lögsögu yfir sjálft. Þetta var gert að dæmi Bandaríkjanna og Bretlands. Bandaríkin gerðu þegar í upphafi þann fyrirvara um alþjóðadómstólinn, að þau samþykktu ekki að leggja neitt mál fyrir hann, sem þau teldu Bandaríkin eiga lögsögu um sjálf, og þau mætu það sjálf. Skyldi hæstv. fjmrh. telja Ástralíu, eitt af samveldislöndum Bretaveldis, til réttar- og lýðræðisríkja? Ástralía lagði nýlega fram til alþjóðadómstólsins nýja fyrirvara og undanþágur um málaflokka, sem hún vildi ekki láta heyra undir lögsögu alþjóðadómstólsins. Það voru fjölmargir málaflokkur, en einn af þeim var sérstaklega eftirtektarverður. Ástralía sagði: Við munum aldrei leggja lögsögu okkar yfir landgrunninu við Ástralíu undir lögsögu alþjóðadómstólsins. Hæstv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, hefur í síðustu ræðum sínum um þetta mál á Alþingi hafið þann söng, að alþjóðadómstóllinn sé sjálfsögð stofnun fyrir okkur Íslendinga til að eiga undir lífshagsmuni þessarar þjóðar. Hann hefur lýst alþjóðadómstólnum svo, að hann sé skapandi í þjóðarétti, skapandi afl í þjóðarétti, og nefndi þar sem dæmi mál Breta gegn Norðmönnum, sem var dæmt 1951 í dómstólnum. Hæstv. dómsmrh. hefur mál skjölin í þessu máli undir höndum, ég veit það. En hann veit líka hitt, að almennir hlustendur í þessu landi hafa ekki þau málsskjöl undir höndum. Hann veit það, að málsskjölin sýna það svart á hvítu, að bæði málflutningsmenn Norðmanna og dómurinn sjálfur sló því algerlega föstu, að það væri ekkert nýtt réttarlega né að þjóðarétti, sem Norðmenn hefðu gert. Það, sem væri nýtt, væri aðeins vaxandi ágengni og rekja brezkra togara. Línurnar, sem voru dregnar fyrir flóa og firði í Noregi. 30 mílna langar, árið 1881, 70 árum áður. voru auðvitað staðfestar. Dómstóllinn sjálfur sagði í dómsniðurstöðunni, að reglugerð frá 1812, norsk. 140 ára gömul tæki af tvímæli um það og fjölmörg önnur gögn, að grunnlínurnar fyrir flóa og firði í Noregi hefðu verið í gildi um langan aldur, án þess að önnur ríki hefðu mótmælt. Það hafði engin ný réttarsköpun farið fram hjá alþjóðadómstólnum, og þetta veit hæstv. dómsmrh. vel. En hann skákar í því skjóli, að þm. og hlustendur almennt hafi ekki málsskjölin til þess að gæta í og ganga úr skugga um hið sanna í þessu máli. Ég get ekki farið út í einstök atriði þessa samnings. En eitt atriði verð ég að minnast á. þ.e. hvað gerist, ef að því kemur, að Íslendingar vildu færa út fiskveiðilandhelgi sína frekar en orðið er, en Bretar neituðu því og skytu málinu til alþjóðadómstólsins. Hvað gerist á meðan? Allir vita, að málsmeðferð hjá alþjóðadómstólnum tekur alltaf langan tíma. Hún hefur tekið í sumum tilfellum upp í 5 ár. Hvað gerist á meðan? Eiga Íslendingar að bíða með þessa útfærslu, eða fá þeir að koma henni á, þangað til dómurinn fellur? Fyrir þessu er fordæmi, sögulegt fordæmi, í sögu alþjóðadómstólsins. Árið 1951 urðu stórátök milli ríkisstj. í Persíu og stórs olíufélags þar, sem Bretastjórn á meiri hluta í. Bretar vísuðu málinu til alþjóðadómstólsins og gerðu kröfu um það samstundis, að dómurinn úrskurðaði samkv. heimild í samþykktum hans að skylda Persíustjórn til þess að fresta og hætta við allar aðgerðir gegn olíufélaginu. Og dómurinn lét ekki standa á sér. Hann varð við þessari kröfu Breta og skyldaði Persastjórn til þess að láta niður falla allar aðgerðir gegn olíufélaginu, meðan dómurinn sæti. Hann skipaði meira að segja, dómstóllinn, sérstaka eftirlitsmenn til þess að sjá um það, að fyrirskipun dómsins yrði hlýtt. Síðan sat dómurinn í heilt ár og hugleiddi málið. Þegar liðið var rúmlega ár, frá því að öllum aðgerðum Persastjórnar gegn olíufélaginu hafði verið frestað samkvæmt bráðabirgðaúrskurði dómsins, kvað dómurinn upp úrskurð sinn. Og hvernig var hann? Hann kvað upp þann úrskurð, að hann væri ekki bær til þess að dæma um málið efnislega, og því var vísað frá. Það var Bretum nóg. Ég veit, að öllum er það ljóst, að nú er þessi alþjóðadómstóll tekinn við lögsögu yfir landgrunninu við Ísland í stað Alþingis. En ég er ekki viss um, að öllum sé það vel ljóst í þessu landi, hvaða stofnun þessi alþjóðadómstóil er. Er hann sambærilegur við okkar eigin hæstarétt? Er hann sambærilegur við æðstu rétti menningarríkja? Nei, hann er það ekki á nokkurn hátt. Hann er það ekki að skipan sinni, því að hann er kosinn pólitískri kosningu. Dómarar hans, 15 að tölu, eru kosnir pólitískri kosningu innan Sameinuðu þjóðanna, innan öryggisráðsins og allsherjarþingsins, þar sem valdaklíka vestrænna stórvelda ræður öllu, og eru engar líkur til þess, að það breytist, enda ber skipun dómsins í dag þessu fullkomið vitni. Af 15 dómurum í dómnum eru 9 frá ríkisstjórnum, sem hafa verið okkur Íslendingum andstæðastar, fjandsamlegastar í okkar landhelgismálum. Hæstv. ráðh., Bjarni Benediktsson, sagði hér nýlega í ræðu: Nú er að verða á þessu breyting. Smáþjóðunum og meðalstóru þjóðunum er að vaxa fiskur um hrygg innan Sameinuðu þjóðanna. Til er gott dæmi um það frá því í nóvember í haust um kosningu til dómsins. Þá átti að ganga úr dómnum Norðmaður, fulltrúi smáríkis, sem hefur setið í honum frá upphafi, valinkunnur, þaulreyndur dómari. Hvað gerðu réttar- og lýðræðisríkin? Þau spörkuðu honum. Þau sáu um, að hann fékk ekki nema rúmlega 20 atkv., þá að Norðurlöndin öll og mörg smáríki með þeim beittu sér af alefli fyrir kosningu hans. Stórveldunum, Bretum og Bandaríkjamönnum, lá á að fá Ítala með sér í dóminn. En skipan dómsins er jafnvel ekki það versta við hann. Mér dettur ekki í hug að bera brigður á, að dómararnir sjálfir eru valinkunnir og hálærðir menn. En þeir líta á sig sjálfrátt og ósjálfrátt sem fulltrúa þeirra ríkisstjórna, sem hafa kosið þá, og þetta er hægt að sanna. Það var ekki fyrr en á sjöunda starfsári dómsins, að það kom fyrir í fyrsta skipti, að nokkur einasti dómari greiddi atkv. gegn málstað þeirrar ríkisstj., sem hafði kosið hann, og þetta þótti stórsögulegur viðburður í sögu dómsins og hefur ekki komið fyrir aftur í neinu máli, sem nokkru máli hefur skipt. En það er annað, enn annað, sem gerir þennan æðsta rétt þjóðanna allt öðruvísi en hæstarétt. Allir verðum við að eiga undir hæstarétti mál okkar. En það er ekki svo með þjóðirnar. Það getur hver þjóð, sem vill neitað því að leggja mál sitt undir alþjóðadómstólinn, og þær hafa gert það í svo stórum stíl, að á miðju árinu 1959 voru aðeins 14 þjóðir af 85 þjóðum, sem þá voru í Sameinuðu þjóðunum, sem höfðu skilorðslaust játað að leggja öll deilumál sín við önnur ríki undir lögsögu dómsins. Öll hin ríkin treystu sér ekki til þess að eiga öll sín mál, hver sem væru, öll sín stærstu hagsmunamál, undir lögsögu þessa dóms. Dómurinn hefur af þessum ástæðum fengið færri og færri mál til úrskurðar. Þegar hann hafði starfað í 13 ár, höfðu aðeins komið til hans 32 mál, sem hann flokkaði sjálfur sem deilumál milli ríkja. Og af þeim hafði hann vísað frá 3/5 hlutum, vegna þess að ríkin, sem aðild áttu að málunum, höfðu beðizt undan eða mótmælt lögsögu hans. Á 12. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna lýsti Dag Hammarskjöld framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna yfir stórum áhyggjum sínum á þessari þróun og sagði orðrétt: „Ég get ekki látið hjá líða að láta í ljós áhyggjur mínar um, að svo kunni að fara, ef þessi þróun verður ekki stöðvuð hið fyrsta, að allt kerfið, sem stefndi að skuldbundinni lögsögu dómstólsins, verði dauður bókstafur.“ En þessi þróun hefur haldið áfram síðan. Færri og færri þjóðir vilja eiga jafnvel venjuleg deilumál undir þessum ágæta dómstóli. Nú eigum við samkv. ákvörðun hæstv. ríkisstj. að eiga framvegis og það um allan aldur okkar mesta lífshagsmunamál undir þessum dómstóll, sem nú er skipaður að fullkomnum meiri hluta fulltrúum þeirra ríkisstjórna, sem hafa verið okkur andstæðastar og fjandsamlegastar í landhelgismálum. Og eins og ég áður sagði, verður að hafa það hugfast, að dómararnir, þó að þeir séu mætir menn, þeir eru bundnir sínum ríkisstjórnum og auk þess við kenningar, sem þeir hafa haldið fram í þjóðarétti. Ég hef ekki tíma til að rekja önnur mál. þar sem hæstv. ríkisstj. hefur brotið af sér við íslenzka þjóð. En mér fyrir mitt leyti finnst það nóg, sem hún hefur gert í landhelgismáli Íslendinga, því að það er ekki aðeins afbrot gegn þeim, sem nú lifa og starfa í dag. Það er afbrot gegn komandi kynslóðum á Íslandi.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Flokkar stjórnarandstöðunnar hafa borið fram till. um vantraust á ríkisstjórnina. Þessi útvarpsumr. er ríkisstj. kærkomið tilefni til þess að gera þjóðinni grein fyrir stefnu sinni og þeim árangri, sem ráðstafanir hennar hafa borið. Ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar óttast ekki opinberar umr. um þjóðmál. Við óttumst ekki dóm reynslunnar um gerðir okkar og enn síður stóryrði andstæðinga okkar. Við höfum bjargfasta sannfæringu um það, að við höfum verið að gera rétt, að við höfum verið að gera það, sem var nauðsynlegt og þjóðinni fyrir beztu. Á sínum tíma mun stefna ríkisstj. verða lögð undir dóm kjósenda. Þá mun þjóðin sjálf votta ríkisstj. traust eða vantraust. Ég hef þá trú á dómgreind Íslendinga, að engin ástæða sé til að kvíða þeim dómi. Ég mun í þessari ræðu fjalla um efnahagsmál. Að einu leyti eru umr. um þau mál hér á Íslandi mjög frábrugðnar því, sem gerist í nágrannalöndum okkar. Hér er haldið á lofti opinberlega gerólíkum og algerlega ósamrýmanlegum staðhæfingum um staðreyndir í efnahagsmálum. Menn deila um, hvort sannleikurinn sé þessi eða hinn, og þegar greinir á um staðreyndirnar, þá er ekki við því að búast, að ályktanirnar verði hinar sömu. Almenningi er t.d. sagt alveg sitt hvað um jafnmikilvæga staðreynd og það, hvort greiðslujöfnuður þjóðarinnar gagnvart útlöndum sé að batna eða versna, hvort sparnaður sé nú hlutfallslega meiri en áður eða minni, hverja þýðingu vaxtahækkun hafi fyrir útveginn, svo að nokkuð sé nefnt. Það ætti að mega teljast augljóst mál. að skoðun manna á því, hvort t.d. greiðslujöfnuður haft batnað eða versnað, á ekki að þurfa að fara eftir því, hvort menn eru stjórnarsinnar eða stjórnarandstæðingar. Hér er um staðreynd að ræða, sem hægt er að fá óyggjandi vissu um, ef menn vilja og hafa til að bera þá þekkingu og þann skilning, sem nauðsynlegur er til sannrar vitneskju um þetta atriði eins og önnur. En hvernig stendur á þessum sífelldu deilum hér um slík atriði sem þessi, samtímis því sem deilur um þessi efni eru orðnar nær óþekktar í nágrannalöndunum, t.d. á hinum Norðurlöndunum? Ég held, að ástæðan sé ekki sú, að Íslendingar, hvorki stjórnmálamenn né þjóðin yfirleitt, séu verr gefnir eða fáfróðari en grannþjóðir okkar né heldur hafi menn hér tilhneigingu til þess að vera óheiðarlegri í málflutningi en annars staðar. Ég held, að skýringin sé annars vegar sú, að töluskýrslur okkar um efnahagsmál hafa til skamms tíma verið mjög ófullkomnar og eru enn ekki orðnar eins ýtarlegar og æskilegt væri, og hins vegar, að menn hafa enn ekki áttað sig á því hér, þótt menn hafi gert það í öllum nágrannalöndunum, að efnahagsmál eru flókin vandamál. sem talsverða þekkingu þarf til að átta sig á, hvað þá tala um og skrifa. Menn gera sér almennt grein fyrir því, að ekki er unnt að tala eða skrifa um læknisfræði eða eðlisfræði, málfræði eða lögfræði, nema menn hafi aflað sér sérstakrar þekkingar á því, sem um er að ræða. Hins vegar skortir enn skilning á því, að nákvæmlega hið sama á við um efnahagsmál. Blaðamenn telja það auðvitað ekki í sínum verkahring að skrifa t.d. um orsakir sjúkdóma, þar eð þeir vita, að til slíks þarf talsverða sérþekkingu í læknisfræði. En þegar þeir skrifa um greiðslujöfnuð, sparnað, verðbólgu, gengismál o.s.frv., virðist þeim ekki jafnljóst, að einnig hér er þörf sérþekkingar, bæði til þess að skilja sjálfur og geta skýrt fyrir öðrum. Með þessu er ég auðvitað engan veginn að segja, að engir eigi að skrifa eða tala um efnahagsmál aðrir en sérfræðingar. Hitt vildi ég sagt hafa, að nokkur þekking er í þessum efnum eins og öllum öðrum nauðsynleg, og hún þarf að vera meiri en menn virðast almennt hafa gert sér ljóst. Þetta er orðið viðurkennt í löndunum umhverfis okkur. Þess vegna hafa þau losnað við mestan hluta deilnanna um staðreyndirnar, sem enn setja leiðindasvip á opinberar þjóðmálaumræður hér á landi og rugla dómgreind almennings meira en flest annað. Að vísu er ekki svo að skilja, að okkur hafi ekki undanfarna áratugi farið talsvert fram í þessum efnum, eins og reyndar flestum öðrum. Það eru ekki nema þrír áratugir, síðan aðaldeilur á vettvangi íslenzkra þjóðmála snerust um það, hverju ríkisskuldirnar næmu og hvernig afkoma ríkissjóðs væri í raun og veru. Þetta átti annars vegar rót sína að rekja til ófullkomins ríkisbókhalds og hins vegar til skilningsskorts á atriðum í opinberri reikningsfærslu, sem mönnum mundi nú finnast næsta ótrúlegur. En það er skoðun mín, að á mestan hluta þeirra deilna, sem nú eru háðar um það, hvort afkoma þjóðarbúsins sé að batna eða versna, hvort greiðslujöfnuðurinn sé að verða hagstæðari eða óhagstæðari, hvort sparnaðurinn sé að vaxa eða minnka, muni síðar meir verða litið eins og allir kunnugir líta nú á deilurnar um ríkisskuldirnar og afkomu ríkissjóðs á sínum tíma. Íslendingar eiga nú orðið á að skipa álitlegum hópi sérfróðra manna um efnahagsmál, sem vinna störf á stjórnarskrifstofum, í bönkum og atvinnufyrirtækjum. Meðal þessara manna er ekki sá ágreiningur um staðreyndir, sem stjórnmáladeilurnar mótast svo mjög af. Íslendingar eru og aðilar að alþjóðlegum stofnunum, þar sem fjallað er um efnahagsmál þeirra eins og annarra. Sérfræðingar þeirra komast og alltaf að einni og sömu niðurstöðu. þegar um athuganir á slíkum staðreyndum er að ræða, og birta um þær skýrslur. En stjórnmálamenn og blaðamenn halda samt áfram að deila um þessar sömu staðreyndir og halda að almenningi ólíkum ályktunum út frá hinum ólíku staðhæfingum. Mér hefur þótt rétt að benda á þessi atriði vegna þess, að þjóðinni er sagt tvennt gerólíkt um það, hvernig ástand íslenzks þjóðarbúskapar hafi verið, þegar ríkisstjórn Hermanns Jónassonar fór frá völdum. Stjórnarandstaðan hefur haldið því fram, að hér hafi í rauninni allt staðið í blóma og engin ástæða verið til þeirra róttæku ráðstafana, sem fyrsta stjórn Emils Jónssonar og síðan núv. ríkisstj. greip til. Stjórnarflokkarnir hafa hins vegar haldið því fram, að ástandið hafi á ýmsum sviðum verið orðið svo alvarlegt, að stefnubreyting hafi verið algerlega óhjákvæmileg. Við því er ekkert að segja, þótt menn greini á um, hvaða ráðstafanir séu líklegastar til þess að ráða bót á vanda, sem að steðjar. Það er eðlilegt. Grundvallarskoðanamunur í þjóðfélagsmálum getur valdið slíkum ágreiningi. En menn á alls ekki að þurfa að greina á um, hvort um einhvern eða engan vanda sé að ræða. Þetta hefur menn samt greint á um hér, og almenningi er sagt sitt hvað um þetta efni. Þetta á ekki aðeins að vera óþarfi, heldur er það íslenzku stjórnmálalífi til lítils sóma. Ég skal nú fara nokkrum orðum um vandann, sem við var að etja í árslok 1958, og aðdraganda hans. Ég skal gæta þess að segja ekki annað og meira en allir sérfróðir menn, sem ég þekki til innlendir og útlendir, hafa verið sammála um. Allar götur síðan á stríðsárunum hafði verið verðbólga á Íslandi. Verðlag og kaupgjald hafði hækkað á víxl og verðgildi peninga minnkað. Þetta dró úr því, að menn vildu leggja sparifé sitt í banka eða kaupa fyrir það verðbréf, en ýtti mjög undir hvers konar fjárfestingu. Þjóðin notaði árlega meiri gjaldeyri til neyzlu og framkvæmda en hún aflaði sér. Fyrst eftir stríðið notaði hún gjaldeyriseignir þær, sem henni áskotnuðust á stríðsárunum, síðan kom Marshallaðstoðin til skjalanna. og eftir að henni lauk, hafði þjóðin um skeið óvenjulega miklar gjaldeyristekjur af framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli. Þegar þær minnkuðu á árunum 1955–58, var neyzlunni og framkvæmdunum enn haldið óbreyttum í aðalatriðum, en tekið að ganga á þá litlu gjaldeyrisvarasjóði, sem til voru, og afla erlends lánsfjár, bæði til langs og stutts tíma, til þess að koma í staðinn fyrir þann gjaldeyri. sem áður hafði verið til ráðstöfunar í eigin sjóði, frá Marshallstofnuninni eða vegna varnarliðsframkvæmda. Í árslok 1958 var svo komið, að greiðslubyrðin af erlendum skuldum vegna skuldbindinga, sem búið var að samþykkja, var orðin hér þyngri en hæfilegt þykir og meiri en átti sér stað víðast hvar í heiminum. Það skiptir ekki höfuðmáli í þessu sambandi, þótt á þessum árum hafi verið unnið í landinu að nytsömum framkvæmdum, sem ykju gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Það var líka unnið mikið að framkvæmdum, sem auka gjaldeyrisöflunina lítið eða ekkert. Aðalatriðið var, að þjóðin var búin að stofna til svo mikilla erlendra skuldbindinga, að greiðslubyrðin vegna þeirra var orðin meiri en samrýmist heilbrigðum búskaparháttum og öryggi í viðskiptum og, að gjaldeyrisvarasjóðurinn var þrotinn. Þess vegna var nauðsynlegt að gera sem fyrst ráðstafanir til þess að draga stórlega úr notkun erlends gjaldeyris, þar eð ógerningur væri að auka gjaldeyristekjurnar með aukningu þjóðarframleiðslunnar skyndilega svo mikið, að unnt yrði með því móti að standa undir hinni vaxandi greiðslubyrði. Ég endurtek, að ég þekki engan sérfróðan mann, hvorki innlendan né útlendan, sem er ekki í einu og öllu sammála því, sem ég hef nú sagt um ástandið í efnahagsmálum okkar í árslok 1955 og aðdraganda þess. Engu að síður eru til stjórnmálamenn og blöð, sem endurtaka í sífellu, að ástand þjóðarbúskaparins hafi verið ágætt í árslok 1958 og engin ástæða hafi verði til neinna sérstakra ráðstafana. Því til sönnunar er t.d. bent á, að gjaldeyrisstaða bankanna hafi batnað á árinu 1958. Það er rétt. Skýringin á því er sú, að árið 1958 er eitt hið gjöfulasta til sjós og lands, sem á þessu landi hefur komið. Á fyrri hluta þess árs voru og gerðar víðtækar ráðstafanir til þess að draga úr jafnvægisleysinu innanlands og færa innlent verðlag til samræmis við erlent með stórhækkuðu yfirfærslugjaldi eða óbeinni gengisbreytingu. En síðast á árinu raskaðist jafnvægið aftur vegna mikilla kauphækkana, þótt þær næðu ekki að hafa veruleg áhrif á afkomu ársins. Hagstæð gjaldeyrisafkoma ársins 1958 er því engin sönnun þess, að reka hafi mátt á reiðanum áfram, heldur afleiðing óvenjulegs árferðis og skynsamlegra efnahagsráðstafana á fyrri hluta ársins. En árangur þeirra var einmitt eyðilagður undir lok þess, og hann var eyðilagður svo rækilega, að ríkisstj, sundraðist. Samt er því haldið fram, að vandinn hafi í raun og veru enginn verið, í raun og veru mætti eins halda því fram, að stjórn Hermanns Jónassonar hafi alls ekki klofnað. Ég vona, að þetta sé nægilegt til þess, að allir, sem á annað borð vilja vita hið sanna og rétta um þessi mál, geri sér þess grein, að við fráför ríkisstj. Hermanns Jónassonar var gífurlegur vandi á höndum í efnahagsmálum þjóðarinnar, og það, sem fyrst og fremst var nauðsynlegt, var að koma á auknu samræmi milli gjaldeyristekna og gjaldeyrisnotkunar þjóðarinnar. Jafnvægisleysið í þjóðarbúskapnum og greiðsluhallinn gagnvart útlöndum var orðinn svo langvinnur og svo mikill að Ísland hafði ekki lengur eðlilegt lánstraust erlendis. Þegar að þessu hefur verið vikið í umr. hér á hinu háa Alþingi, hefur hvað eftir annað verið á móti þessu borið, og hafa fulltrúar stjórnarandstöðunnar ekki viljað við það kannast, að þetta sé rétt. Ríkisstj. Hermanns Jónassonar tók nokkur stór lán erlendis. Hið fyrsta þegar um fimm mánuðum eftir að hún tók við völdum, hjá Bandaríkjastjórn. Þá gerði hún og samning í apríl 1957 við Bandaríkjastjórn um mjög hagkvæm lán í sambandi við útflutning bandarískra landbúnaðarafurða, svonefnd PL-480 lán, sem Íslendingar hagnýta sér enn þá. En þegar enn var leitað eftir stórláni hjá Bandaríkjastjórn árið 1957, var því hins vegar synjað, fyrst og fremst með þeirri röksemd, að það væri ekki verjandi að lána Íslandi meira fé vegna hins alvarlega halla, sem væri á viðskiptum þjóðarinnar við önnur lönd. Það var sama, hvert ríkisstj. sneri sér. Hún fékk alls staðar sama svarið. Það var ekki hægt að lána Íslandi meira fé. Auknar lántökur leysa ekki þann vanda, sem við er að etja í efnahagsmálum þjóðarinnar. Áframhaldandi lántökur, án þess að sá vandi sé leystur, stefna fjárhag landsins í voða. Innan ríkisstj. gat ekki náðst samkomulag um þá stefnubreytingu, sem nauðsynleg hefði verið til þess að komast hjá nýjum erlendum lántökum. Það var ógerningur að auka gjaldeyristekjurnar skyndilega um jafngífurlegar fjárhæðir og nauðsynlegt hefði verið til þess að geta haldið áfram neyzlunni og fjárfestingunni óbreyttri án erlends lánsfjár. Ef komast átti hjá lántökunum, varð að gera annað tveggja eða helzt hvort tveggja: minnka neyzluna og draga úr fjárfestingunni. Alþfl. hefði verið reiðubúinn til slíkra ráðstafana. Alþb. vildi ekki sætta sig við nokkra minnkun neyzlunnar, en lýsti sig fylgjandi samdrætti fjárfestingar. Framsfl. vildi hins vegar ekki draga úr þeirri fjárfestingu. sem nauðsynlegt var að takmarka, en lýsti sig fylgjandi ráðstöfunum til að minnka neyzluna. Hið eina, sem samkomulag gat orðið um, var að reyna að halda bæði neyzlunni og framkvæmdunum áfram, en það var óframkvæmanlegt án þess að fá mikil erlend lán. En þar eð þau fengust ekki með eðlilegum hætti hjá þeim aðilum, sem fram að þessu höfðu lánað Íslendingum, urðu Framsfl. og Alþfl. sammála um að leita aðstoðar Atlantshafsbandalagsins til þess að afla hins erlenda láns. Þetta var mjög óvenjuleg ráðstöfun. Það þarf engra skýringa við, að til hennar hefði ekki verið gripið, ef ríkisstj. hefði talið nokkurn minnsta möguleika á að fá lán lengur með venjulegum hætti. Atlantshafsbandalagið sendi hingað sérfræðinga í efnahagsmálum sumarið 1957 frá höfuðstöðvum sínum í París. Að lokinni athugun sinni á fjárhagsmálum þjóðarinnar sögðu þeir hið sama og allir innlendir og erlendir sérfræðingar í efnahagsmálum hafa sagt undanfarin ár, að greiðsluhallinn gagnvart útlöndum hafi verið óhæfilega mikill, gengisskráningin óraunhæf og jafnvægisleysi í fjárhagsmálunum innanlands. En þar eð þeir töldu sig verða vara við skilning á þessu hjá þeim valdamönnum, sem þeir ræddu við, og vilja til þess að breyta til, einkum þó ef þjóðinni yrði forðað frá þeim erfiðleikum, sem skyndileg minnkun erlends lánsfjár hefði í för með sér, þá mæltu þeir með því, að Atlantshafsbandalagið greiddi fyrir því, að Íslendingar gætu fengið lán hjá einhverju bandalagsríkjanna. Niðurstaðan varð sú, svo sem kunnugt er, að ríkisstjórnir Bandaríkjanna og Vestur-Þýzkalands veittu sitt hvort lánið fyrir tilmæli Atlantshafsbandalagsins. Ráð var fyrir því gert, bæði af hálfu lánveitenda og ráðherra þeirra tveggja flokka ríkisstj., sem að öflun lánanna höfðu unnið, að þessi nýju lán gætu veitt svigrúm til þess að framkvæma þær ráðstafanir í efnahagsmálum, sem óhjákvæmilegar voru. Reyndin varð hins vegar sú, að enn skorti samkomulag í ríkisstj. um nægilega víðtækar ráðstafanir, sem gætu gert þjóðarbúið óháð því að þarfnast æ meiri erlendra lána. Á það reyndi ekki. hvernig farið hefði í þessum efnum, ef stjórninni hefði enzt líf einu ári lengur. Alþfl. hefði ekki tekið þátt í því að leita öðru sinni til Atlantshafsbandalagsins. Hann hefði heldur aldrei samþykkt að leita fyrir sér um stóra lántöku í Sovétríkjunum, eins og stungið var upp á af hálfu Alþb. Til átaka um þessi efni í ríkisstj. kom þó ekki, því að hún sundraðist um haustið, þegar ný verðbólgualda skall yfir og engin samstaða var til innan ríkisstj. um úrræði. Það féll í hlut ríkisstj. Emils Jónssonar að bægja frá bráðasta voðanum og stöðva verðbólguhjólið og síðan þessarar ríkisstj. að leggja nýjan grundvöll að traustu efnahagskerfi, er í kjölfar fórna og átaka tryggir framfarir og vaxandi velmegun. Með því, sem ég hef nú sagt, hef ég viljað leggja áherzlu á og undirstrika, að þessi ríkisstj. tók við gífurlegum vanda í efnahagsmálum þjóðarinnar, - vanda, sem ríkisstj. Hermanns Jónassonar hafði glímt við og því miður ekki tekizt að leysa, fyrst og fremst vegna djúptæks ágreinings milli Alþb. og Framsfl. En nú láta þessir flokkar ekki aðeins eins og þessi ágreiningur hafi aldrei verið til, heldur virðast þeir einnig vera sammála um, að vandinn hafi heldur aldrei verið til. Þeir virðast alveg vera búnir að gleyma vandamálunum, sem þá greindi svo alvarlega á um, hvernig bregðast ætti við, að ríkisstj., sem þeir áttu aðild að, sundraðist. Þegar því er haldið fram, að ástand íslenzkra efnahagsmála hafi um áramótin 1958–59 verið þannig, að engin ástæða hafi verið til gagngerðra ráðstafana og stefnubreytingar, er beinlínis verið að fara rangt með staðreyndir. Á því getur enginn flokkur og enginn stjórnmálamaður hagnazt til frambúðar. Hitt er hins vegar ekki óeðlilegt, að mönnum sýnist nokkuð sitt hvað um jafnvíðtækar ráðstafanir og hér var orðið nauðsynlegt að gera, ekki hvað sízt þegar þær snerta bókstaflega hvern einasta mann í landinu. í ríkisstj. Hermanns Jónassonar vildi Alþb. leysa vandann með minnkaðri fjárfestingu. að svo miklu leyti sem ekki væri hægt að halda öllu óbreyttu með áframhaldandi lántökum erlendis. Ég er að vísu þeirrar skoðunar, að slíkar ráðstafanir einar hefðu aldrei nægt, auk þess sem lántökustefnan var bæði varhugaverð og raunar óframkvæmanleg áfram. En tillögur Alþb. í þeirri ríkisstj. báru þó vott um, að því var þá ljóst, að um vanda var að ræða, þótt það virðist nú gleymt, í þeirri ríkisstj. vildi Framsfl. hins vegar leysa vandann með minnkaðri neyzlu, að svo miklu leyti sem samdráttur yrði á erlendum lántökum. Í því að jafna hallann eingöngu með neyzluminnkun hefði að vísu verið lítil sanngirni, einkum í garð launþega. Það, sem núv. ríkisstj. hefur gert, er að mæta vandanum með því að gera hvort tveggja: draga úr neyzlu og fjárfestingu samhliða ráðstöfunum til þess að búa þannig að atvinnuvegunum, að framleiðsluaukning verði sem mest, svo að bæði neyzla og fjárfesting geti aftur aukizt sem fyrst og lífskjör batnað sem mest. Ég skal ekki ræða það, í hverju ráðstafanir ríkisstj. voru fólgnar. Það hefur verið gert oft og rækilega. En mig langar til þess að fara um það nokkrum orðum, hvort þær hafi borið góðan eða vondan árangur. Ég ætla að nefna nokkur atriði, sem ég tel taka af öll tvímæli um það, að ástand efnahagsmálanna var á s.l. ári heilbrigðara en verið hefur áður um langt skeið: 1) Allir hafa haft verk að vinna og öll framleiðslutæki hafa verið hagnýtt, án þess að atvinnureksturinn hafi notið bóta eða styrkja af almannafé, af því að gengisskráningin hefur verið rétt, og framleiðslan hefur getað beinzt inn á hagkvæmari brautir en átti sér stað, meðan bóta- og styrkjakerfið var við lýði. 2) Gjaldeyrisstaða bankanna hefur farið batnandi, bæði í frjálsum gjaldeyri og vöruskiptagjaldeyri, og er batinn meiri en svarar minnkun birgða af útflutningsvörum. Þegar ég tala um gjaldeyrisstöðu bankanna, á ég við muninn á allri gjaldeyriseign þeirra og öllum skuldbindingum þeirra, að meðtöldum yfirdráttarskuldunum hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í Washington og Evrópusjóðnum í París. Auk bankanna skulda innflytjendur eitthvað í sambandi við gjaldfrest á vörukaupum, og hafa slíkar skuldir eflaust vaxið eitthvað, þar eð þær eru nú leyfðar, en voru það ekki áður. En slíkar skuldir eru áreiðanlega ekki orðnar hærri en þær mega vera og geta verið áfram. Af föstum erlendum lánum var tekið lítið á síðasta ári og miklu minna en nokkurn tíma áður um langt skeið. Afborganir fastra lána námu miklu hærri upphæð en ný föst lán. 3) Miklu meira frjálsræði var á innflutnings- og gjaldeyrisverzluninni en áður hefur átt sér stað um áratuga skeið, og hefur það bæði haft í för með sér aukið vöruval og minnkaða skriffinnsku og þar með þjóðhagslegan sparnað. Viðskipti með gjaldeyri á svörtum markaði eru að mestu leyti úr sögunni. 4) Sparnaður þjóðarinnar hefur vaxið, þar eð þjóðin hefur fengið aukna trú á verðgildi gjaldeyrisins. Útlánaaukning bankanna hefur haldizt í samræmi við aukningu sparifjárins, þannig að ekki hefur verið um verðbólgu að ræða, eins og átt hefur sér stað áður. 5) Ríkisbúskapurinn hefur verið hallalaus. 6) Verðlag hefur að vísu farið hækkandi vegna gengisbreytingarinnar, en hækkunin hefur orðið svo að segja alveg jafnmikil og gert var ráð fyrir. Með víðtækum ráðstöfunum í tryggingamálum og skattamálum hefur hins vegar verið leitazt við að dreifa byrðum óhjákvæmilegra verðhækkana sem réttlátast á borgarana. Verðhækkanatímabilinu er nú lokið, og á þessu ári á engin frekari kjaraskerðing vegna gengisbreytingarinnar að vera nauðsynleg. Hins vegar eru kjarabætur enn torveldar vegna hinnar þungu greiðslubyrði, sem þjóðin verður enn á þessu ári að standa undir, og sömuleiðis vegna þeirrar brýnu nauðsynjar, sem á því er, að þjóðin eignist gildan gjaldeyrisvarasjóð, eins og allar viðskiptaþjóðir okkar eiga. Þótt allt þetta séu dæmi um jákvæðan árangur af ráðstöfunum ríkisstj., gerðist á s.l. ári ýmislegt annað, sem valdið hefur erfiðleikum, og á ég þar fyrst og fremst við hið gífurlega verðfall á mjöli og lýsi sem og lélega síldarvertíð og aflabrest togaranna í kjölfar mikils tilkostnaðar, en hvort tveggja þetta rýrði þjóðartekjurnar mjög frá því, sem ella hefði orðið. Þótt verðlag fari nú aftur hækkandi. Vantar enn mikið á, að hið fyrra tjón hafi jafnazt. Með sérstakri hliðsjón af þessu, eru þær mikla kauphækkunarkröfur, sem nú eru hafðar uppi, mjög alvarlegar. Eins og málum er nú háttað í íslenzkum kaupgjaldsmálum, yrði ógerningur, enda ekki réttmætt, að einskorða kauphækkun við neinn ákveðinn hóp launþega. Kauphækkunin yrði almenn fyrr en varir, en almenna kauphækkun þolir útflutningsframleiðslan ekki. Hún yrði þá rekin með halla og hlyti smám saman að stöðvast og valda atvinnuleysi, sem ekki yrði bætt úr nema með nýrri gengisbreytingu. Hver er þá bættari með kauphækkun? Mér virðist því hiklaust, að halda eigi áfram á þeirri braut, sem farin hefur verið. Við erum komnir yfir erfiðasta hjallann. Það væri mikill ábyrgðarhluti að steypa því nú í rúst, sem búið er að byggja upp, einmitt þegar tími hins jákvæða árangurs er að koma. Hallarekstur, atvinnuleysi, uppbætur og gengislækkun á nú allt saman að vera að baki, og ekki á að þurfa að koma til neins slíks framar, ef við kunnum fótum okkar forráð, sýnum gætni og ábyrgðartilfinningu. Það er stefna ríkisstj. að forða þjóðinni frá þeim voða, sem í slíku felst. Þessi stefna ríkisstj. er skýr og ljós. Það er hins vegar mjög óskýrt og óljóst, hver stefna stjórnarandstöðuflokkanna raunverulega er. Þeir gagnrýna, þeir fjölyrða um, hvað fari aflaga, hvað ekki hafi átt að gera, hvað beri að forðast, en þeir segja sáralítið um, hvað hefði átt að gera eða hvað eigi að gera. Öll stjórnmálastarfsemi þeirra grundvallast á neikvæðri gagnrýni, og gagnrýnin er svo lík hjá andstöðuflokkunum. að undrum sætir. Mönnum þarf ekki að koma þetta á óvart að því er kommúnista snertir. En afstaða Framsfl. í stjórnarandstöðu hefur hins vegar komið mönnum á óvart og valdið miklum vonbrigðum, þegar haft er í huga, að hann hefur verið í stjórn nær óslitið í þrjá áratugi undanfarið. Menn áttu sannarlega von á öðru en því, að í nær engu mætti greina málflutning og afstöðu flokks íslenzkra samvinnumanna frá málflutningi og afstöðu flokks íslenzkra kommúnista, í landhelgismálinu, sem nú er mönnum í fersku minni, gekk ekki hnífurinn á milli framsóknarmanna og kommúnista, í kaupgjaldsmálunum virðist afstaða þeirra hin sama. Þjóðviljinn gerir varla svo ábyrgðarlausa kröfu, að Tíminn taki ekki undir hana. Framsfl. gagnrýnir af engu minni hörku en Alþb. ráðstafanir, sem hann hefur sjálfur haft forgöngu um oftar en einu sinni og gert tillögur um í önnur skipti, svo sem gengisbreytinguna. Hann hefur jafnvel gengið enn lengra en Alþb. í ábyrgðarlausri tillögugerð við afgreiðslu fjárlaga, þótt hann hafi farið lengur með fjármál ríkisins en nokkur annar flokkur í afstöðu sinni til ýmissa stórmála, svo sem endurskoðunar seðlabankalöggjafarinnar, hefur hann verið enn neikvæðari en Alþb. Það má furðulegt teljast, ef Framsfl. hefur ekki öðlazt meiri þroska en svo við að vera í 30 ár í ríkisstj., að hann skuli ekki í einu einasta smáatriði geta verið sammála ríkisstj., sem hann á ekki sjálfur fulltrúa í. Ég þykist vita, að það muni vera alveg tilgangslaust að beina um það fsp. til Framsfl. eða Alþb., hvað þeir hefðu viljað láta gera í fyrra eða hvað þeir vildu nú láta gera í efnahagsmálunum. En fjórum einföldum spurningum langar mig til að beina til þeirra og fara mjög eindregið fram á það við málsvara þeirra, að þeir svari þeim annað kvöld. Hin fyrsta er þessi: Ef Framsfl. og Alþb, fengju meiri hluta í næstu kosningum, mundu þeir þá gera tilraun til stjórnarmyndunar einir? Hin önnur er þessi: Ef þeir mynduðu ríkisstj., mundu þeir keppa að því að halda einu og sama gengi fyrir alla útflutningsframleiðsluna, eða mundu þeir taka aftur upp bótakerfi? Hin þriðja er: Ef þeir mynduðu ríkisstj., mundu þeir þá keppa að því að viðhalda því viðskiptafrelsi, sem nú hefur verið komið á, eða mundu þeir taka upp aftur þau víðtæku innflutningshöft, sem áður höfðu verið við lýði í nærfellt 30 ár? Hin fjórða er þessi: Ef þeir mynduðu ríkisstj. mundu þeir segja tafarlaust upp varnarsamningnum við Bandaríkin? Þetta eru einfaldar spurningar, sem vandalaust er að muna. Flokkar, sem borið hafa fram saman vantraust á ríkisstj., ættu ekki að vera í vandræðum með að svara þessum spurningum. Þeir ættu að vera fegnir því að fá tækifæri til að skýra afstöðu sína. Ég endurtek, að ég legg mikla áherzlu á að fá ljós og skýr svör við þessum spurningum. Þjóðin á heimtingu á að fá að vita, hvort flokkarnir, sem gátu ekki unnið saman í stjórn Hermanns Jónassonar, eru nú orðnir reiðubúnir til þess að gera aðra tilraun. Hitt er svo annað mál, hvort þjóðin óskar þess, að slík tilraun sé gerð, og vill veita þeim umboð til þess. Þjóðin á líka heimtingu á að fá að vita, hvort þessir flokkar mundu taka aftur upp bóta- og haftakerfi, og ekki sízt á hún kröfu á vitneskju um, hvort þeir ætla að segja upp varnarsamningnum eða ekki. Þjóðin vill áreiðanlega fá skýrar og ótvíræðar upplýsingar um þessi einföldu meginatriði. Framsfl. var Alþfl. sammála um það í árslok 1958, að reynslan hefði sýnt, að ekki væri unnt að stjórna landinu með kommúnistum. Er flokkurinn nú, tveim árum síðar, reiðubúinn til þess að taka höndum saman við kommúnista á ný og meira að segja þá eina? Alþb. taldi sig í stjórn Hermanns Jónassonar hafa komist að raun um, að reykvískir launþegar gætu aldrei unað stefnu þeirrar ríkisstj., sem Framsfl. mótaði að verulegu leyti, vegna einstrengingslegrar hagsmunastreitu hans og óbilgirni í samningum. Er Alþb. nú, tveim árum síðar, reiðubúið til þess að reyna að stjórna landinu með Framsfl. einum? Þetta þarf íslenzka þjóðin að fá að vita, og svarið verður að vera hreint og beint, án útúrsnúninga eða hálfyrða. Þessi spil á að vera hægt að leggja á borðið. Ef flutningur þessarar vantrauststillögu yrði til þess, að gleggri vitneskja en áður fengist um raunverulega stefnu og fyrirætlanir stjórnarandstöðunnar, hefur flutningur hennar sannarlega ekki orðið til einskis. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Öldum saman varð íslenzka þjóðin að heyja harða baráttu fyrir frelsi sínu og sjálfstæði. Þeirra manna, sem bezt stóðu vörð um málstað Íslands, er jafnan minnzt með aðdáun og virðingu. Það var mikið fagnaðarefni, þegar náð var lokamarki í þeirri baráttu með stofnun lýðveldis. Lýðræðisskipulagið grundvallast á almennum kosningarrétti og að kjósendurnir velji fulltrúa til að fara með löggjafarvaldið. Það er grundvallaratriði. að kjósendurnir geti treyst orðum og yfirlýsingum þeirra fulltrúa, sem kjörnir eru, og að verk stjórnmálaflokkanna séu í samræmi við stefnuyfirlýsingar þeirra. Bregðist þetta, bilar grundvöllur þingræðisins. Nú eru liðnir 16 mánuðir, síðan kosningar til Alþingis fóru fram. Reynslan af stjórnarathöfnum á þeim skamma tíma hefur leitt í ljós, að fullkomið ósamræmi er milli orða og gerða núv. stjórnarflokka. Yfirlýsingar annars vegar og verk hæstv. ríkisstj. hins vegar bera þessu vitni. Hér gefst ekki tími til að benda á þau fjölmörgu sönnunargögn, sem fyrir hendi eru um þetta, en fáein sýnishorn skulu þó tekin. Fyrir kosningar lofuðu stjórnmálaflokkarnir almenningi batnandi lífskjörum. Sjálfstæðismenn sögðu: „Leiðin til bættra lífskjara er að kjósa Sjálfstæðisflokkinn.“ „Leggja þarf inn á nýja braut, sem sneiðir hjá verðbólgu og samdrætti.“ Alþýðuflokksmenn sögðust heimta óbreytt ástand í verðlagsmálum frá því, sem var fyrir kosningar. Þeir sögðust vilja halda atvinnuvegunum gangandi og afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög án nýrra byrða á almenning, en leysa vandamál atvinnuveganna með sama hugarfari og á sama hátt og gert hatði verið á árinu 1959. Sá, sem kysi Alþfl. væri að kjósa vinnufrið í landi, afkomuöryggi allra, jafnvægi í sveit og við sjó. Hvernig er reynslan af verkum ríkisstj.? Í stað þeirrar framfarastefnu, sem sett hefur svip á þjóðlífið um langt skeið vegna forustu Framsfl., hefur verið tekin upp harkaleg samdráttarstefna, þungar fjárhagsbyrðar lagðar á almenning með stórkostlegum verðhækkunum, sem eiga rót sína að rekja til löggjafar, er stjórnarflokkarnir hafa knúið fram, og atvinnuvegum landsmanna bundnir svo þungir baggar, að þeir fá ekki undir risið. Ríkisstj. sjálf hefur ekki komizt hjá því að viðurkenna þetta í verki og beita sér fyrir setningu nýrrar löggjafar um aukin stofnlán til sjávarútvegsins og leita þannig fulltingis Alþingis til að slá stoðum og skáskífum undir þá viðreisnarhöll, sem ríkisstj. taldi sig vera að reisa, svo að sú bygging hrynji ekki til grunna. Stjórnarflokkarnir gáfu fyrirheit um afkomuöryggi allra. Reynslan er sú, að heimatilbúin kreppa með ótrygga atvinnu og vinnustöðvanir í kjölfarinu ógnar nú afkomuöryggi almennings. Frumskilyrði þess, að jafnvægi í byggð landsins raskist ekki frá því, sem þegar er orðið, er það, að af hálfu ríkisvaldsins sé þess gætt að dreifa fjármagni til framkvæmda, stuðla að því að bæta atvinnuskilyrði í hverri byggð og gera lífskjör fólksins, hvar sem er í landinu, sem jöfnust. Morgunblaðið hefur með stórum fyrirsögnum túlkað stefnu Sjálfstfl. þannig: Fjölþætt atvinnulíf til tryggingar afkomuöryggi og jafnvægi í byggð landsins. - Og fyrir síðustu kosningar töluðu Alþýðuflokksmenn meira að segja um jafnvægi í sveit og við sjó. Nú eru af hálfu stjórnarflokkanna gerðar ráðstafanir til að hleypa ótakmörkuðum fjölda erlendra fiskiskipa inn í landhelgina og láta þau með samþykki íslenzkra stjórnvalda yrja upp fiskimiðin inn að 6 mílum til stórtjóns fyrir sjávarútveginn. En ekkert er jafnáhrifaríkt til að raska jafnvægi í byggð landsins og kippa þannig fótum undan arðgæfum atvinnurekstri víð sjávarsíðuna í heilum landshlutum, og með allri stjórnarstefnunni er unnið kröftuglega gegn jafnvægi í byggð landsins. Landhelgismálið er þáttur af sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar og lífshagsmunamál hennar. Fyrir síðustu kosningar hétu allir stjórnmálaflokkarnir þjóðinni því að standa vörð um ótvíræðan rétt hennar í þessu máli. Fyrir 10 mánuðum flutti hæstv. utanrrh. gervalli þjóðinni þennan boðskap: „Við munum berjast gegn öllum frádrætti, hverju nafni sem nefnist, tímatakmörkunum og öðru, gegn öllu, sem veitir öðrum þjóðum fiskveiðiréttindi innan 12 mílna við Ísland. “ Sjálfstfl. hefur þrem sinnum, síðan landhelgissamningurinn frá 1901 féll úr gildi. samþykkt á landsfundum stefnuyfirlýsingar í landhelgismálinu, þar sem áherzla er lögð á, að það sé stefna Sjálfstfl. að halda óhagganlega á rétti Íslendinga í landhelgismálinu og hvika hvergi frá gerðum samþykktum. Í marzmánuði 1959, þ.e. eftir að samstarf núv. stjórnarflokka hófst, gerði landsfundur sjálfstæðismanna samþykkt um landhelgismálið. Hún er birt í Morgunblaðinu 19. marz 1959. Þar segir svo orðrétt: „Landsfundurinn lýsir óhagganlegu fylgi sjálfstæðismanna við þá stefnu, sem mörkuð var í landhelgismálinu árið 1948 með setningu laganna um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins, og áréttar samþykkt landsfundar 1956 um, að leita beri lags um frekari friðun fiskimiðanna, þangað til viðurkenndur er réttur Íslands til landgrunnsins. Landsfundurinn skorar á alla Íslendinga að sýna þrátt fyrir mistök fyrrv. ríkisstj. algeran einhug í málinu, láta ekki undan síga fyrir erlendu ofbeldi né sætta sig við minni fiskveiðilandhelgi en nú hefur verið ákveðin, heldur sækja fram, þar til lífshagsmunir þjóðarinnar eru tryggðir.“ Mörgum mun finnast ótrúlega breitt bilið milli þeirra orða utanrrh., að hann berjist gegn öllu, sem veitir öðrum þjóðum fiskveiðiréttindi innan 72 mílna við Ísland, og þeirra verka, sem hann hefur beitt sér fyrir að unnin eru í landhelgismálinu, sem farin eru að bera þann árangur t.d., að í dag bárust þær fréttir frá Austfjörðum, að 20–30 brezkir togarar séu þegar komnir á bátamið Austfirðinga og í gær hafi þrír austfirzkir bátar, sem voru að veiðum 9 mílur suður af Papey, verið hraktir þaðan af brezkum togurum. Og flestum mun finnast, að sjálfstæðismönnum liggi andvirki nær garði en að túlka sérstaklega þau rök, sem Bretar reyna að færa fram þeim til málsbóta í landhelgismálinu, það sé nærtækara verkefni að gera þjóðinni grein fyrir því, hvort og þá hvernig samningarnir við Breta samrýmast stefnuyfirlýsingu Sjálfstfl. En hið fullkomna ósamræmi, sem er annars vegar milli stefnuyfirlýsingar Sjálfstfl. og hins vegar framkvæmda hans nú í landhelgismálinu, má m.a. greina af þessu: Lýst er yfir óhagganlegu fylgi sjálfstæðismanna við þá stefnu, sem mörkuð var í landhelgismálinu með setningu l. um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins. Í framkvæmd er stefnunni nú haggað ekki minna en svo, að þessi lög eru raunverulega gerð óvirk. Í orði er tekið fram, að leita beri, hvenær sem fært er, lags um frekari friðun fiskimiðanna, á borði afsalað rétti Íslendinga til einhliða ákvörðunar um stækkun landhelginnar og komið í veg fyrir frekari útfærslu hennar nema með samþykki Breta eða úrskurði alþjóðadómstóls. Í orði er skorað á alla Íslendinga að sýna algeran einhug í landhelgismálinu, í verki brotið gegn venju fyrrv. ríkisstjórna um að leita samstarfs milli allra flokka um framkvæmdir í landhelgismálinu. Í þess stað er nú unnið að því með leynd í marga mánuði að semja við Breta um tímabundna skerðingu á fiskveiðilandhelginni og réttindaafsal um aldur og ævi. Síðan reynt að smeygja þessum fjötri á þjóðina á sem skemmstum tíma á Alþingi, eftir að raunverulega er búið að ganga frá málinu gagnvart Bretum, og þannig er farið að, þótt ríkisstj. ylti fyrir fram, að um slíkar ráðstafanir geti aldrei orðið einhugur meðal Íslendinga, og þótt ólíklegt sé, að ríkisstj. hafi meiri hluta þjóðarinnar á bak við sig í þessu máli. Fyrirheit er gefið að láta ekki undan síga fyrir erlendu ofbeldi og skorað á þjóðina að veita fulltingi til þess að fylgja fram þeirri stefnu. Efndir eru þannig: Samið um undanslátt og afsal réttinda við þá einu þjóð, sem hafði beitt Íslendinga ofbeldi og ekki viðurkennt í verki 12 mílna fiskveiðilandhelgina. Í orði er skorað á alla Íslendinga að sætta sig ekki við minni fiskveiðilandhelgi en 12 mílur, í framkvæmd er brezkum togurum hleypt inn að 6 mílum samkvæmt samþykkt Alþingis og fyrirmælum ríkisstj. og játað, að skip fleiri þjóða muni á eftir koma. Fellt er að láta fara fram þjóðaratkvgr. um málið. Að síðustu er í stefnuyfirlýsingu Sjálfstfl. áskorun til þjóðarinnar að sækja fram í landhelgismálinu, þar til lífshagsmunir þjóðarinnar eru tryggðir. Í verki er nú meiri hluta á Alþingi beitt til að loka þeirri leið, að afsala einhliða rétti Íslendinga til að stækka landhelgi sína, en þjóðinni ætlað um aldur og ævi að hlíta í því efni úrskurði erlendra aðila. Þannig er samræmið milli stefnuyfirlýsingar Sjálfstfl. og framkvæmda hans í lífshagsmunamáli þjóðarinnar. Þekkir nokkur meira öfugmæli? Ríkisstjórn, sem þannig starfar, getur ekki notið trausts þjóðarinnar. Þess vegna er tímabært að samþ. till. þá, sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Aldrei fyrr mun nokkur ríkisstjórn hafa svo gersamlega glatað tiltrú sinni og áliti með þjóðinni eins og sú, sem nú situr. Aldrei fyrr man nokkur ríkisstjórn hafa stjórnað svo þveröfugt við kosningaloforð sín sem núv. ríkisstjórn. Aldrei fyrr mun nokkur ríkisstjórn hafa jafnblygðunarlaust rofið einingu þjóðarinnar í mikilsverðu sjálfstæðis- og hagsmunamáli og afsalað dýrmætum réttindum án samráðs við þjóðina. Allt þetta hefur núv. ríkisstjórn gert á hinum stutta valdaferli sínum. Það er því ekki að ófyrirsynju, að vantrauststill. hefur verið flutt hér á Alþingi á ríkisstjórnina. Stuðningsflokkar stjórnarinnar lofuðu fyrir kosningar bættum lífskjörum. Efndirnar eru 15–20% lífskjaraskerðing. Stuðningsflokkar stjórnarinnar lofuðu mikilli skattalækkun. Efndirnar eru skattalækkun á hátekjumönnum og nýir söluskattar á allar lífsnauðsynjar, sem notaðar eru frá vöggu til grafar - og jafnvel þar er ekki staðar numið. Stuðningsflokkar stjórnarinnar lofuðu sparnaði í ríkisrekstri. Efndirnar eru 50–60% hækkun fjárlaga, nýtt ráðuneyti, ný bankastjóraembætti og mörg önnur embætti, og s.l. föstudag var útbýtt hér á Alþingi frv. til laga um nýtt ríkisbákn. Stuðningsflokkar stjórnarinnar lofuðu stöðvun dýrtíðarinnar, efndirnar eru meiri dýrtíð en nokkru sinni fyrr. Stuðningsflokkar stjórnarinnar ætluðu að hætta erlendum lántökum. Efndirnar eru stórfelldari lántökur en nokkru sinni fyrr, - ekki til framkvæmda, heldur til eyðslu. Stuðningsflokkar stjórnarinnar lofuðu aukinni aðstoð við byggingu íbúðarhúsa. Efndirnar eru lánsfjártakmörkun, vaxtaokur og 50–70% hækkun á öllu byggingarefni. Stuðningsflokkar stjórnarinnar ætluðu að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Efndirnar eru lækkun á atvinnuaukningarfé, synjun ríkisábyrgðar nema fyrir þá, sem eiga fyllstu tryggingar. Stuðningsflokkar stjórnarinnar lofuðu heilbrigðum rekstrargrundvelli fyrir atvinnuvegina. Efndirnar eru lánsfjárkreppa og vaxtaokur með þeim árangri. að mörg atvinnufyrirtæki eru nú í dauðateygjunum. Kunnur útgerðarmaður í Vestmannaeyjum lét svo um mælt á landsfundi L.Í.Ú. í vetur: „Enn þá hefur ekkert eitur verið framleitt í heiminum, sem orkar fljótar á meindýr en efnahagsmálapólitík ríkisstjórnarinnar verkar á sjávarútveginn.“ Þetta er einföld og skilmerkileg lýsing. Árangurinn er samdráttur í öllum framkvæmdum. Iðnaðurinn hefur þegar fækkað fólki í ýmsum greinum, en sumum þeirra verið lokað. Þegar svo er komið, er atvinnuleysið á næsta leiti. Vinnutími hefur víða verið styttur, og við það minnka tekjur verkamanna og iðnaðarmanna. Mánaðarkaup þeirra með venjulegri dagvinnu er 4100 kr. Ýmsar aðrar stéttir, eins og kennarar og venjulegt skrifstofufólk, eru litlu betur settar. Ríkisstj. hefur vanrækt að gefa út leiðbeiningar fyrir almenning, hvernig þau kraftaverk eiga að ske, að fjölskyldur geti lifað af 4–5 þús. kr. á mánuði, með þeirri dýrtíð, sem ríkisstj. magnar jafnt og þétt. Hefði verið ástæða til, að slík bók fylgdi viðreisnarbæklingi þeim, sem sendur var af hálfu ríkisstj. á hvert heimili í fyrravetur. Alþfl. gengur í þessum málum enn lengra en Sjálfstfl., sbr. ræðu hæstv. menntmrh. hér áðan. Má segja, að Alþfl. skipi sér hægra megin við Sjálfstfl. í kjaramálunum. En allt það, sem að framan er sagt, hverfur þó nú í skuggann fyrir meðferð ríkisstj. á landhelgismálinu. Meiri brigðmæli við kjósendur og virðingarleysi við þá hefur engin ríkisstjórn sýnt, hvorki fyrr né síðar. Er sama, hvort litið er á málið sjálft, meðferð þess undanfarna mánuði eða afgreiðslu þess hér á Alþingi. Allt er jafneinstætt. Eftir að stuðningslið stjórnarinnar hefur í tvennum kosningum 1959 svarið hollustu sína við 12 mílna landhelgi, gert ályktun á Alþingi 5. maí 1959 um, „að ekki komi til mála minni fiskveiðilandhelgi en 12 mílur frá grunnlínum umhverfis landið, “ það undanhald tekið upp, sem alþjóð er nú kunnugt um. Baráttan fyrir stækkun landhelginnar er einn þátturinn í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar og hyrningarsteinninn að fjárhagslegu sjálfstæði hennar. Stjórnarfarslegt sjálfstæði Íslendinga var unnið í áföngum, þar til lokasporið var stigið 1944. Stækkun landhelginnar hefur sætt sömu vinnubrögðum. Nú er brotið blað í sögu landhelgismálsins, fiskveiðilögsagan færð inn um 6 mílur a.m.k. næstu 3 árin umhverfis mestallt landið á þeim tíma árs, sem fiskigöngur eru mestar á hverjum stað. Afsalað er þeim rétti, sem þjóðinni hefur verið dýrmætastur frá upphafi, að færa fiskveiðilögsöguna út einhliða. Það hefur gefið þjóðinni hvern sigurinn af öðrum. Hér hafa hinir slyngu samningamenn, Bretarnir, gripið tækifærið til að afvopna þjóðina til frekari útfærslu á næstu árum, enda geta brezk blöð ekki dulið þá ánægju sína og telja einmitt þetta ákvæði kjarna samkomulagsins. Með þessu hafa Bretar náð því kverkataki á Íslendingum, sem þeir hafa lengi sótzt eftir. Íslendingum er nú farið sem stríðsmanni, sem sofnar á verðinum og er rændur vopnum sínum. Hvers er hann megnugur á eftir? Bretar höfðu tapað stríðinu við Íslendinga. Þeir notuðu tækifærið, þegar Genfarráðstefnan hófst í marz 1960, að hætta veiðum með herskipavernd. Sú veiði gaf litlar tekjur, var áhættusöm að vetrinum, er ekki var hægt að fá hér læknishjálp né viðgerðir á skipum, og allur heimurinn hló að þessu uppátæki Breta. Um 30 ríki höfðu fært fiskveiðilögsögu sína út í 12 mílur, og var Ísland eina ríkið, sem Bretar níddust þannig á. Það voru hverfandi líkur fyrir því, að Bretar byrjuðu aftur veiðar undir herskipavernd. Hér hafa því sigruðum andstæðingi verið afhent vopnin, svo að hann geti byrjað á nýjan leik. Næstu tveir mánuðir eru hábjargræðistíminn fyrir sjómenn og útgerðarmenn á Suður- og Vesturlandi, þegar „sá guli“ gengur upp á landgrunnið. Nú eru þessum mönnum gefin fyrirheit um það, að hundruð útlendra togara verði sendir á miðin til að skafa upp hvern ugga, er þar leynist, og gereyðileggja þann mikla árangur, sem friðunin hefur borið undanfarin ár. Er þetta líkast því, að stóði væri beitt á vel ræktað tún mánuðina júní, júlí og ágúst, en það fengi að vera í friði annan tíma ársins. Skýrir það betur en allt annað, hver blekking mánaðarútreikningurinn er, þegar þess er gætt, að Bretar fá hvert veiðisvæði nákvæmlega á þeim tíma, þegar fiskurinn er þar mestur. Þegar síldveiðin hefst fyrir Norðurlandi, í júní og fram í september, og allur vélbátafloti landsmanna er þar kominn, þá er opnað inn að 6 mílunum fyrir erlendum veiðiskipum. Er líklegt, að Rússar, Norðmenn og aðrar þjóðir, sem mikla áherzlu leggja á síldveiðar, notfæri sér þetta ríkulega. Veiðavæðið fyrir Austurlandi er svo opið sitt á hvað allt árið. Þar verður engu hlíft. Sjómenn hugsa til þess með hryllingi, er togaravargurinn kemur á beztu mið þeirra næstu daga og hirðir björgina frá þeim. Mega þeir þakka fyrir, meðan veiðarfærin verða ekki líka hirt. Hvaða ráðstafanir hyggst ríkisstj. gera til að bæta úr slíku fjárhagstjóni? Hv. 3. þm. Sunnl., fulltrúi úr útvegsbæ, Guðlaugur Gíslason, lét í ljós ánægju sína hér áðan yfir þessu og sagði, „að allir hugsandi menn í landinu væru ánægðir með þetta“. Það eru væntanlega ekki margir hugsandi menn á Íslandi að hans dómi hér eftir. Það er furðulegt, þegar þm. úr útvegsbæjum gerast slíkar vindmyllur á burst Ólafs Thors. Þegar Íslendingar friðuðu flóa og firði 1952 og færðu landhelgina úr 3 mílum í 4, mótmæltu Bretar og settu löndunarbann á íslenzkan fisk. Það stóð í 4 ár, en þá gáfust Bretar skilyrðislaust upp. Aðrar þjóðir ýmist viðurkenndu eða virtu 4 mílur strax. Þá var núv. hæstv. forsrh., Ólafur Thors, sjútvmrh. Eftir að löndunarbannið hafði staðið í eitt ár og viðskiptastríð hafið milli þjóðanna, ávarpaði hann sjómenn og aðra Íslendinga á sjómannadaginn, 7. júní 1953, og sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Í janúar 1952 fór ég til London til að tilkynna brezku stjórninni, að Íslendingar hefðu í hyggju að hagnýta sér fyllsta rétt Haagdómsins.“ Er þar átt við dóminn í máli Norðmanna, sem þá var nýlega fallinn þeim í vil. „Ég benti á,“ segir ráðh. áfram, „að samkvæmt Haagdómnum væri einhliða réttur strandríkis að ákveða sjálft og eitt fiskveiðilandhelgi sína. Að sjálfsögðu yrði sú ákvörðun að byggjast á lögum og rétti, en það væri líka einmitt það, sem Íslendingar hefðu í hyggju að gera. Um slíkan einhliða rétt, sem Íslendingar ættu lífsafkomu sína og jafnvel þjóðfrelsi undir að gernýta, kæmi ekki til mála að semja, hvorki við Breta né neina aðra.“ Þessar röksemdir Ólafs Thors eiga enn við. Honum hefði verið óhætt að endurtaka þær í viðræðum við forsrh. Breta á Keflavíkurflugvellinum á s.l. hausti. Þessi ummæli og fleiri þau, sem hér fara á eftir, eru bezta svarið við því einstæða gorti, sem þessi hæstv. ráðh. flutti hér áðan um stórsigur stjórnarinnar í landhelgismálinu, - mesta ósigur, sem nokkur stjórn hefur beðið í nokkru máli. Um Haagdóminn sagði: Ólafur Thors í sömu ræðu: „Hvað yrði mikið vatn runnið til sjávar, áður en allir þeir dómar yrðu gengnir, og hversu margar millj. hefði sá málarekstur kostað Íslendinga?“ Hann bendir réttilega á það, að sá málarekstur tekur langan tíma og kostar mikið fé. Er fróðlegt að bera þetta saman við þá oftrú á alþjóðadómstólinn, sem nú hefur gripið stjórnarliðið. Hvenær skyldu Íslendingar hafa endurheimt sjálfstæði sitt, ef þeir hefðu einatt átt að sækja það undir úrskurð alþjóðlegra stofnana? Um afstöðu ríkisstj. segir Ólafur Thors í sömu ræðu: „Stjórnin mun hvergi hopa, heldur sækja fram til sigurs. Íslendingar munu aldrei þola ríkisstjórn sinni undanhald í málinu. Rík þjóðarþörf og einhuga þjóðarvilji eru slagbrandur fyrir öllum útgöngudyrum til undanhalds í þessu mikla velferðarmáli Íslendinga. Tillögur ríkisstj. liggja ljóst fyrir. Þeim verður ekki breytt. Það fyrirheit tel ég mig geta gefið íslenzkum sjómönnum á þessum hátíðisdegi þeirra, enda treysti ég því, að sérhverri stjórn, sem reynir að bregðast hagsmunum Íslendinga í þessu máli. muni tafarlaust vikið frá völdum.“ Fyrir þessi skörulegu orð og ákveðnu fyrirheit ríkisstj. var Ólafur Thors gerður að heiðurssjómanni Íslands, og er forsíðumynd af þeirri athöfn í Morgunblaðinu 9. júní 1953. Nú er þessi heiðurssjómaður Íslands orðinn eftirlæti Breta. Ætli hann gæti ekki orðið Sir? Þessi hæstv. ráðh. virtist hér áðan hafa miklar pólitískar áhyggjur af forustumönnum Framsfl. Hann ætti að líta sér nær. Alþjóð er nú fullkunnugt, að Bretar hafa gleypt Ólaf Thors. Áreiðanlega munu þeir ekki selja honum upp, og lítil von er til, að hann bjargist, ekki einu sinni með keisaraskurði. Þessi sami ráðh., sem svo djarflega mælti 1953, veitir nú forstöðu þeirri ríkisstj., sem tekið hefur „slagbrandinn“ frá útgöngudyrunum og hafið undanhald í þessu mesta velferðarmáli Íslendinga. Skyldu sjómennirnir, sem þetta bitnar harðast á, geta treyst slíkum mönnum, sem svo illa bregðast, eftir að raunverulegur sigur hafði unnizt og nær alger friðun ríkt innan 12 mílna markanna á þriðja ár? Þeir munu öllu fremur fá að kenna á því. hvernig lífsafkoma þeirra er gerð að verzlunarvöru. Hvað býr hér á bak við, spyr maður eftir mann hvað hefur komið ríkisstj. til svo ótrúlegra vinnubragða? Þjóðin var jafneinhuga að standa fast á rétti sínum, í landhelgismálinu og að endurreisa lýðveldið á Þingvöllum 1944. Samþykktir voru gerðar um allt land veturinn 1958 og 1959, alveg einróma, þar sem ofbeldi Breta var mótmælt, landhelgisgæzlunni þökkuð vel unnin störf og skorað á stjórnarvöld landsins að halda fast við 12 mílna landhelgi. gefa hvergi eftir, enda réttur Íslendinga ótvíræður. Að samþykktum þessum stóðu öll hugsanleg félög, félagasambönd, bæjar- og sveitarstjórnir. Aldrei kom nein hjáróma rödd. Eftir að það spurðist í fyrrasumar, að viðræður hefðu verið teknar upp við brezku stjórnina, hófst mótmælaaldan á ný með samþykktum, almennum undirskriftum, og voru slík mótmæli enn að birtast, er samningurinn fullmótaður var lagður fyrir Alþ. 27. febr. s.l., svo að ekki mátti breyta nema prentvillum. Hér hefur því freklega verið gengið gegn þjóðarviljanum. Nú er það íslenzku þjóðarinnar að endurheimta þann rétt, sem undanhaldsmennirnir hafa afhent. Þjóðin verður að rísa einhuga upp gegn því óhæfuverki, sem ríkisstj. og stuðningslið hennar hefur framið í einu mesta velferðarmáli hennar. Vantrauststill. sú, sem hér er rædd í kvöld, er upphafið. Þjóðin verður að láta ríkisstj. finna, svo að ekki verði um villzt, að hún hefur glatað áliti og tiltrú og ætti því að sjá sóma sinn í því að hverfa sem fyrst frá völdum. Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Að lokum vil ég enn minna á ummæli hæstv. forsrh. í sjómannadagsræðu þeirri. sem áður er vitnað til. Hann sagði: „Og loks sagði ég í viðræðum, er ég átti um síðustu áramót við stjórn Bretlands, að hvorki núv. ríkisstj. Íslands né nein önnur vildi víkja í þessu máli. Það gæti heldur engin íslenzk stjórn gert, þótt hún vildi. Sú stjórn. sem það reyndi, yrði ekki lengur stjórn Íslands. Hún yrði að láta sér nægja að vera fyrrverandi ríkisstjórn.“ Þessi ummæli Ólafs Thors eru enn í fullu gildi. Undir þessi réttmætu orð vil ég nú taka. - Góða nótt, góðir hlustendur, fjær og nær.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það féll margt miður fagurt orð í þeim löngu og leiðigjörnu ræðum, sem hv. stjórnarandstaða flutti hér í hinu háa Alþingi í vikunni sem leið, þegar þáltill. um lausn fiskveiðideilunnar við Breta var til umr. Þetta sama hefur gerzt hér í kvöld. Orð eins og nauðung, ok og svik og afsal landsréttinda og mörg önnur slík leika á tungum hv. stjórnarandstöðu. Og þessi orð hafa verið prentuð með stærsta letri nú undanfarna daga í blaðakosti stjórnarandstöðunnar. Dagblaðið Tíminn, sem segist vera „blað handa bændum“, gaf tóninn og átti lengst leiðsöguna í þessu ósæmilega orðbragði. Því gat þó hitt aðalblað stjórnarandstöðunnar, Þjóðviljinn, ekki unað til loka og sló metið, daginn eftir að þáltill. var samþ. hér í þinginu. Á skrif blaðsins þá um hæstv. dómsmrh. og hæstv. utanrrh. mun ávallt verða litið og til þeirra vitnað sem eins hins mesta velsæmisskorts í íslenzkri blaðamennsku. Öll hafa þessi svikabrigzl stjórnarandstöðunnar og allt tal hennar um afsal landsréttinda verið með einstæðum móðursýkisblæ og hefur aðeins sýnt enn ljósar það, sem þó var ljóst orðið, að sú stjórnarandstaða, sem við eigum nú við að búa. er ráðvillt og máttvana í andróðri sínum gegn hæstv. ríkisstj. Sá vanmáttur verður ekki hulinn með stórum og ljótum orðum, og það mega þeir vita, þeir góðu menn, sem slíkum gífuryrðum beita, að þau eru þeim sjálfum til minnkunar, en sverta ekki þá, sem þeim er að beint. Það er vissulega svo, að fyrir því er engin ástæða að vera með brigzlyrði í garð hæstv. ríkisstj. um svik við íslenzkan málstað og bera fram vantraust á hana fyrir þá lausn, sem hún hefur náð í þessari vandamiklu og hættulegu fiskveiðideilu, enda sýna viðbrögð þjóðarinnar og undirtektir hennar undir þann andróður, sem stjórnarandstaðan hugðist hefja gegn lausn málsins, svo skýrt, að ekki verður um villzt, að mikill meirihluti þjóðarinnar metur réttilega þá lausn, sem náðst hefur. Þjóðin fagnar þessari lausn, telur hana vera - sem hún er - sigur fyrir íslenzkan málstað, og þakkar, hversu giftusamlega hefur til tekizt. Þessi viðbrögð þjóðarinnar hafa orðið stjórnarandstöðunni mikil og sár vonbrigði, enda viðurkenndi hv. 7. þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson, það í umr. hér um daginn, að svo hefði verið. Hann sá það réttilega, að meiri hluti þjóðarinnar styður ríkisstj. í þessu máli. Það er því hreint óðagot, hreint ráðleysi ringlaðra manna. þegar stjórnarandstaðan flytur nú vantraust á ríkisstj., fyrst og fremst vegna þessa máls og þess framgangs og endalykta, sem það hefur nú hlotið. Nei, hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa ekkert í þessu máli svikið. Það er síður en svo. Svo hagkvæm okkur virðist mér lausn deilunnar vera að segja má, að við höfum ekkert af hendi látið, sem við áður höfðum, heldur þvert á móti fengið það, sem við höfðum ekki. Bretar hafa viðurkennt 12 mílna fiskveiðilögsögu okkar. Með hinum nýju grunnlínubreytingum hafa náðst inn fyrir 12 mílna mörkin mikilsverð hafsvæði. Bretar fallast á, að þegar til frekari útfærslu kemur af okkar hálfu og ef til ágreinings kemur við þá um þá framkvæmd, þá skuli ágreiningnum skotið til alþjóðadómstólsins og hlíti báðir aðilar úrskurði hans. Allt þetta höfum við fengið, og við höfum fengið meira. Við höfum fengið frið. Það hefur náðst lausn í hættulegri deilu, hættulegum ófriði, sem við, ein minnsta þjóð veraldar, höfum átt í við stórveldi, sem beitt hefur okkur ofbeldi og yfirgangi. Nú er af þessu ofbeldi látið og ófriðnum lokið. Það er þakkarefni öllum góðum mönnum. Hv. stjórnarandstaða virðist ekki leggja mikið upp úr því, að deilan er leyst, að friður er fenginn. Þeim hv. stjórnarandstæðingum nægir sýnilega ekki sú hætta, sem íslenzkir sjómenn ávallt og ævinlega eiga við að búa í störfum sínum. Nei, þeir skulu líka að áliti stjórnarandstöðunnar eiga að mæta gapandi fallbyssukjöftum brezkra bryndreka og eiga yfir höfði sér stöðuga hættu á árekstrum aðila, sem standa í harkalegri deilu. Það hefur komið glögglega fram, að kommúnistar vilja halda stríðinu áfram. Þetta þurfti engum að koma á óvart. Sjónarmið þeirra er rússneska sjónarmiðið. Það efast heldur enginn um, þegar þeir hamast gegn farsælli lausn þessarar deilu, að þeir fara að óskum lærifeðra sinna og yfirboðara austan við járntjaldið. Þeir herrar, er í Kreml ráða húsum, eiga að sjálfsögðu fáar óskir heitari en að ríki sem bæði eru aðilar að Atlantshafsbandalaginu, eldi með sér grátt silfur og eigi í sem alvarlegustum árekstrum og illvígustum deilum. En að þetta skyldi einnig verða sjónarmið og viðhorf forustuliðs Framsfl., það kemur að sjálfsögðu ýmsum undarlega fyrir sjónir. Að einnig þeir skuli vilja viðhalda deilu, sem eitrar andrúmsloftið í samstarfi þessara vestrænu lýðræðisríkja, það er mörgum furðuefni. En hver er skýringin á þessari afstöðu, afstöðu þess flokks, sem telur sig öðrum flokkum fremur vera flokk íslenzkra bænda, þeirrar stéttar, sem hefur fengið orð á sig fyrir gætni og ábyrgðartilfinningu? Ég sé ekki aðra skýringu á þessu fyrirbæri en það sé hið innilega samband, sem er á milli forustumanna Framsfl. og kommúnista, a.m.k. þeirra manna úr forustuliði Framsfl., sem ráða þar mestu nú. Það er engu líkara en þessir menn séu gengnir kommúnistum á hönd. Þeim virðist ekki ósvipað farið og mönnunum í þjóðsögunum, sem létu heillast af álfum og gengu í björg. Og eins og heillaðir menn eru oftast sem viljalaus verkfæri, þannig fer ýmsum forustumönnum Framsóknar nú, þeir hlýða kommúnistum í öllu og styðja þá í öllu. Við, sem sjáum vinahót framsóknarmanna og kommúnista hér í þinginu og nær óbrigðula samstöðu þeirra í flestum málum, vitum, að þetta er skýringin á afstöðu Framsfl. til lausnar fiskveiðideilunnar. Svo blindaðir eru þeir af óvild til hæstv. ríkisstj. og gramir yfir sigri hennar í vandamiklu máli og svo uppteknir af þeirri sinni heitustu þrá að komast í valdaaðstöðu við hlið kommúnista, að þeir fórna ábyrgri afstöðu til mikilvægra mála, hvort heldur er að ræða um innanríkis- eða utanríkismál. Og ég spyr: Hvað segið þið, bændur og búalið, sem hafið fylgt Framsfl. að málum? Er ykkur það fagnaðarefni, að forustulið ykkar gengur til liðs með kommúnistum til þess að viðhalda illindum milli okkar og einnar mestu lýðræðisþjóðar heims, - þjóðar, sem við um langan aldur höfum átt góð samskipti og viðskipti við, þar til þessi deila bar skugga á? Er ykkur það fagnaðarefni, að forustulið ykkar er með framferði sínu vitandi eða óvitandi að leiða ykkur inn fyrir járntjald kommúnismans? Nei, ég veit, að ykkur er þetta áhyggjuefni, en ekki gleðiefni. Allt kommúnistadekur er fjarlægt vilja og hugsunarhætti íslenzkra bænda, enda vita þeir, hvað þeirra bíður, ef ríki kommúnismans kæmist hér á. Einn meginþáttur lýðræðis og þingræðis er sannsýn og ábyrg stjórnarandstaða. Margir telja það eitt mesta veikleikamerki stjórnarfars okkar Íslendinga, hversu mjög stjórnarandstöðuna skortir þessar eigindir. Það þykir ýmsum broslegt, þegar stjórnmálaflokkur skiptir alveg um skoðun í sama málinu eftir því, hvort hann er í stjórnaraðstöðu eða stjórnarandstöðu. En þetta er síður en svo broslegt. Þetta er stórhættulegt fyrir þjóðlíf okkar og heilbrigða og stjórnarfarslega þróun í landinu. Ég skal ekki segja, að í þessum efnum eigi einn flokkur alla sök og annar enga. En aldrei hafa þó þessi hamskipti orðið algerri en þau hafa orðið hjá Framsfl., frá því að hann var í stjórnaraðstöðu, svo að áratugum skipti, og þar til hann hefur nú komizt í stjórnarandstöðu í rúm tvö ár. Sönnun þessarar fullyrðingar minnar blasir hvarvetna við. Hún hefur komið greinilega fram í umr. um landhelgismálið. Nú heitir það afsal landsréttinda að skjóta ágreiningsefnum til alþjóðadóms. Þetta sama var boðið af ríkisstj., sem Framsókn átti sæti í, eftir að fyrsta útfærslan var gerð 1952. Nú er býsnazt yfir því, að Bretum er leyft að veiða á takmörkuðum svæðum og um takmarkaðan tíma á milli 12 mílna og 6 mílna markanna gegn því, að þeir viðurkenni 12 mílna fiskveiðilögsögu okkar og hætti hernaði sínum gegn okkur og valdbeitingu. Þetta sama bauð vinstri stjórnin Bretum og þó með enn óhagstæðari kostum en nú hafa fengizt. Framsfl. snerist af allri sinni orku gegn aðgerðum núv. stjórnarflokka í efnahagsmálunum á s.l. vetri. Þó höfðu framsóknarmenn lagt fyrir samstarfsflokka sína í vinstri stjórninni tillögur um lausn vandans í efnahagslífinu, sem mjög gengu í sömu átt og það, sem gert var í fyrra. Þannig má dæmin rekja. Ábyrgðarleysi Framsóknar í stjórnarandstöðunni fær engum dulizt. Við afgreiðslu fjárlaga ber hún fram kröfur um milljóna króna hækkun á útgjöldum ríkissjóðs án þess að leggja fram nokkrar raunhæfar tillögur um öflun tekna til þess að mæta þessum útgjöldum. Framsóknarmenn flytja nú hér á Alþingi fjölmörg lagafrumvörp, sem kosta mundu ríkissjóð háar fjárfúlgur, ef fram næðu að ganga. En við þessum málum, sem raunar má segja að mörg séu nytsamleg, hróflaði Framsfl. hins vegar ekki, meðan hann var og hét í vinstri stjórninni. Í áróðri gegn ríkisstj. og viðreisnarstefnunni skilur ekkert á milli stjórnarandstöðuflokkanna. Báðir hamra þeir á sömu fjarstæðunum og rökleysunum. Því er haldið fram, að viðreisnarstefna ríkisstj. hafi sligað atvinnuvegina. Á sama tíma krefst stjórnarandstaðan þess, að þessir að þeirra dómi sliguðu og bjargþrota atvinnuvegir greiði stórhækkað kaupgjald, og skirrist ekki við að efna til víðtækra verkfalla um mesta bjargræðistímann til þess að knýja fram slíkar kauphækkanir, sem þó með engu móti geta komið launþegum að gagni, geti atvinnuvegirnir ekki raunverulega undir þeim staðið. Á þennan veg vinna kommúnistar sitt niðurrifsstarf í þjóðfélaginu, og forustulið Framsfl. lætur ekki á sér standa að styðja þá í hvers konar óþurftarverkum þeirra. Þeirra sjónarmið er þetta eitt: Geti ég með einhverju móti spillt fyrir núv. hæstv. ríkisstj., þá geri ég það. Og nú ber þessi óábyrga stjórnarandstaða fram vantraust á ríkisstj. Segja má, að í rauninni hafi ábyrgðarleysi stjórnarandstöðunnar í engu komið skýrar fram en í þessum vantraustsflutning, því að það veit alþjóð, einnig þeir sem að þessu vantrausti standa, að þó að nú svo færi, að þeir kæmu fram vilja sínum og stjórnin segði af sér, þá gætu ekki þessir tveir flokkar stjórnað landinu saman. En vitaskuld verður stjórnarandstöðunni ekki að ósk sinni. Við stuðningsmenn núv. hæstv. ríkisstj. styðjum hana óhvikulir. Við gerum það af því, að við vitum, að það er þjóð okkar fyrir beztu, að þessi stjórn fari með völdin. Við stjórnarandstöðuna vil ég svo segja þetta: Flutningur þessarar vantrauststillögu á hæstv. ríkisstj. er eitt af axarsköftum ykkar. Þið áttuð að gera annað. Þið áttuð að bera fram vantraust á sjálfa ykkur, þ.e.a.s., þið áttuð að taka ykkur á og íhuga ykkar ráð. Þið áttuð að reyna að skilja, að í stjórnarandstöðu ykkar gangið þið villir vegarins. Ef þið skilduð þetta og reynduð að taka ykkur á, mætti svo fara, að stjórnarandstaða ykkar yrði með skaplegri hætti en hún nú er og einkenndist ekki af því ráðleysisfálmi, sem flutningur þessarar vantrauststillögu ber greinilega vitni um. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Fyrsta verkefni núv. hæstv. ríkisstj. var að leita úrræða til þess að koma þjóðinni út úr ógöngunum, sem vinstri stjórnin hafði leitt hana í. Vegna þess, hvernig komið var, gat engum dulizt, að ekki yrði komizt hjá róttækum aðgerðum, sem í bili krefðust fórna af öllum almenningi í landinu. Þjóðin væri í sömu aðstöðu og einstaklingur, sem lifað hefur um efni fram. Síðustu fimm árin hafði greiðsluhallinn við útlönd numið samtals um 1100 millj. kr. Erlendis hauguðust upp skuldir, sem greiða átti á skömmum tíma. Á árunum 1951–55 greiddi þjóðin um 3% af gjaldeyristekjum sínum í afborganir og vexti af lánum. Nú var sá útgjaldaliður kominn yfir 10% af gjaldeyristekjunum. Leið skuldasöfnunar varð ekki lengur farin, ef þjóðin átti að halda efnahagslegu sjálfstæði sínu. En þá var ekki um annað að gera en hverfa frá uppbótakerfinu og skrá gengið miðað við þarfir og nauðsyn útflutningsframleiðslunnar. Jafnframt varð ekki komizt hjá ráðstöfunum til þess að tryggja jafnvægið í efnahagsmálunum innanlands og í viðskiptunum við útlönd og þá ekki sízt til þess að koma í veg fyrir verðbólguþróun, sem eyðilagt hafði allar fyrri aðgerðir. Nú eftir rúmt ár er fengin reynsla af breytingunni í efnahagsmálunum. í öllum meginatriðum hefur hún borið tilætlaðan árangur. Atvinna hefur yfirleitt verið góð um land allt og einnig í þeim byggðarlögum, sem oft hafa átt við þröngan kost að búa í þeim efnum. Í sumum atvinnugreinum hafa ráðstafanirnar leitt af sér samdrátt, sem búast mátti við, en hleypt aftur á móti nýju lífi í aðrar. Eftir verðhækkanirnar, sem óhjákvæmilega leiddi af gengisbreytingunni, hefur verðlag haldizt stöðugt og framboð verið á vörum, sem áður skorti. Í viðskiptunum við útlönd hefur orðið mikil breyting til batnaðar og sparifjáraukning veruleg. Þegar aðstæður eru metnar, verður að taka tillit til þess, að árið sem leið varð þjóðarbúskapurinn fyrir miklu áfalli vegna aflaleysis togaraflotans og verðfalls á mjöli og lýsi. Fram undan eru margvísleg verkefni, sem ríkisstj. er ýmist að vinna að eða hefur til athugunar og frekari undirbúnings. Vil ég geta nokkurra þeirra. Þannig hafði verið skilið við aðalstofnlánasjóð landbúnaðarins, ræktunarsjóð, að hann var raunverulega gjaldþrota eftir lögfestingu yfirfærslugjalds vinstri stjórnarinnar og svo gengisbreytinguna. Þrátt fyrir þennan hörmulega viðskilnað var á s.l. ári lánuð hærri upphæð úr ræktunarsjóði en nokkru sinni áður, eða 49.6 millj. kr. Úr byggingarsjóði voru lánaðar 13.3 millj. kr., sem einnig er hæsta lánveiting á einu ári. Nú er verkefnið að finna leiðir til þess að tryggja fjárhag sjóðanna. svo að þeir geti gegnt hinu merka hlutverki sínu fyrir landbúnaðinn. Bændur landsins vita, hvaða þýðingu það hefur. Sjávarútvegurinn hefur átt í erfiðleikum, sem m.a. stafa af áföllum eins og verðfalli á mjöli og lýsi og aflaleysi togaranna. Það er svo annað mál, að útgerðina hefur skort lánsfé með hagstæðum kjörum til þess að standa undir fjárfestingunni. Af því hefur leitt allverulega bindingu rekstrarfjár og söfnun lausaskulda, einkum í bönkunum. Til þess að létta undir með útgerðinni í þessum efnum hefur ríkisstj. gert ráðstafanir til þess, að komið verði upp nýjum lánaflokki við stofnlánadeild sjávarútvegsins í þeim tilgangi að breyta allmiklu af skuldum, sem eru til skamms tíma, í löng lán. Með þessu er raunverulega verið að lána út á framkvæmdir liðinna ára, sem þá fengust ekki löng lán til, en voru í þess stað greiddar með bráðabirgðalánum. Að hve miklum notum þessar ráðstafanir í peningamálum koma fyrir útgerðina í heild, verður ekki sagt að svo komnu máli, en tvímælalaust er stefnt í rétta átt með þessari nýbreytni. Með hverju ári sem líður hefur þýðing iðju og iðnaðar í atvinnulífinu farið vaxandi. Af hinni öru uppbyggingu iðnaðarins hefur leitt brýna þörf fyrir aukið stofnfé. Hæstv. iðnmrh., Bjarni Benediktsson, hefur látið athuga, eftir hvaða leiðum mætti efla iðnlánasjóð, og mun álitsgerð þegar liggja fyrir eða vera á næstu grösum. Á þessu ári hefur sjóðnum verið tryggt 15 millj. kr. lánsfé til þess að endurlána iðnaðarfyrirtækjum. Verið er að framkvæma víðtæka athugun á því, hvaða stóriðja komi einna helzt til greina hérlendis og hvaða skilyrðum hún muni hvað. Tvímælalaust er hér um að ræða eitt mesta hagsmunamál þjóðarinnar, ef hagstæðar niðurstöður fást og vel tekst til um framkvæmdir. Rannsóknir á virkjunarskilyrðum í stórám landsins eru nátengdar þessum athugunum, og eru þær nokkuð á veg komnar. Í tilefni af ádeilum stjórnarandstöðunnar varðandi húsnæðismálin er fróðlegt að kynna sér lánveitingar úr veðlánakerfinu síðustu árin. Árið 1955, er lögin um húsnæðismálastjórn o.fl. tóku gildi, voru lánaðar 27.4 millj. kr., ári síðar 63.6 millj. Í valdatíð vinstri stjórnarinnar var mjög verulegur afturkippur í lánveitingum, þannig að árið 1957 voru ekki lánaðar nema 45.6 millj. og árið 1958 48.7 millj. kr. Þessi mikil samdráttur stakk illa í stúf við loforð vinstri flokkanna um útvegun fjár í veðlánakerfið. Á s.l. ári lánaði veðdeildin 71,8 millj. kr., sem byggðist á því, að ríkisstj. hafði forgöngu um að útvega deildinni fjármaga. Þegar veðdeildinni vex fiskur um hrygg, sem vonandi verður innan tíðar, þarf að endurskoða ákvæði laga um hámark lánsupphæðar, en það er nú þegar orðið ófullnægjandi vegna hækkunar byggingarkostnaðar, enda staðið óbreytt síðan 1955. Ríkisstj. hefur beitt sér fyrir allverulegum sparnaði í fjármálum ríkisins og spornað gegn hækkunum á rekstrarliðum fjárlaganna. Hins vegar hafa útgjöld til almannatrygginga. og til niðurgreiðslna á vöruverði hækkað vegna efnahagsráðstafananna. Einnig hafa framlög til verklegra framkvæmda, eins og til vegamála og raforkumála, verið allmikið aukin. Að undanförnu hefur fiskveiðideilan við Breta verið efst á baugi. Víst er, að þeir, sem á annað borð óskuðu eftir lausn deilunnar, una vel við þá samninga, sem nú hafa tekizt. Afstaða kommúnista til þessa máls hefur alltaf verið skýr. Þeir hafa viljað halda deilunni, hernaðarástandinu áfram, til þess að geta með því móti spillt fyrir samskiptum okkar við vestrænu ríkin. Afstöðu Framsóknarleiðtoganna verður og að skilja og raunar að afsaka í ljósi þeirrar staðreyndar, að þeir hafa í einu og öllu verið á móti stjórnarflokkunum. Í umr. hér fyrir skömmu kom það m.a. fram og var ekki andmælt, að vinstri stjórnin undir forustu formanns Framsfl. bauð á sínum tíma upp á samkomulag um að hleypa brezkum fiskiskipum upp að 6 mílunum allt umhverfis landið og án nokkurrar útfærslu á grunnlínum. Nú segja þessir sömu menn, að samningur sé svik við þjóðina, þótt hann sé á allan hátt miklu hagstæðari en sá, sem þeir höfðu sjálfir einu sinni forgöngu um að bjóða upp á. Þá upplýsist það einnig, að vinstri stjórnin lagði til á Genfarráðstefnunni 1958, að aðgerðir strandríkis utan hinnar eiginlegu fiskveiðilögsögu skyldu háðar úrskurði gerðardóms. Þessi till. var að efni til tekin upp af núv. ríkisstj. á Genfarráðstefnunni síðari og með fullu samþykki hv. 2. þm. Vestf., Hermanns Jónassonar, og hv. 4. þm. Austf., Lúðvíks Jósefssonar. Það situr því sízt á framsóknarmönnum og kommúnistum að ærast yfir því, að komizt sé að niðurstöðu um, að Íslendingar leggi ágreining um fiskveiðiréttindi utan 12 mílna landhelginnar undir alþjóðadómstólinn, stofnunina, sem smáríkin fyrst og fremst telja sína aðalstoð og styttu í baráttunni fyrir rétti sínum. Ég læt mér nægja að benda á þetta sem dæmi um ósamræmið, sem fram hefur komið í athöfnum stjórnarandstæðinga og orðum þeirra hér í þingsölunum. Með orðsendingum íslenzku og brezku ríkisstjórnanna varðandi landhelgina, sem Alþingi hefur nú staðfest, hefur okkur Íslendingum verið tryggður rétturinn til 12 mílna landhelgi frá tilteknum grunnlínum um aldur og ævi. Jafnframt fáum við þegar í stað viðurkenndar grunnlínubreytingar, sem tryggja okkur þýðingarmikli fiskimið innan landhelgi okkar. Til þess að fá þessa mikilsverðu viðurkenningu höfum við orðið að fórna nokkru, en aðeins í bili. Eftir því sem þróunin verður í þessum málum og eftir því sem fært þykir, munum við Íslendingar halda áfram að vinna að útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Ef til ágreinings kemur, munum við flytja mál okkar fyrir þeirri stofnun, sem á að skera úr um það, hvort rétt sé að farið í samskiptum þjóða. Getur varnarlaus þjóð vænzt betra hlutskiptis? Sigurinn í landhelgismálinu er m.a. í því fólginn, að sá aðilinn, sem við höfum staðið í illdeilum við, hefur nú fallizt á að hilla samkvæmt dómsúrskurði réttum lögum, ef til ágreinings kemur, í stað þess að beita okkur valdi. Herra forseti. Tími minn er á þrotum. Með tilvísun til þess, sem ég hef nú gert nokkra grein fyrir, og aðgerða ríkisstj. yfirleitt tel ég, að henni hafi vel tekizt að leysa verkefnin, og legg því til, að till. á þskj. 432 um vantraust á ríkisstjórnina verði felld.



Herra forseti. Heiðruðu tilheyrendur. Í síðustu tvennum alþingiskosningum gengu þeir fóstbræðraflokkar, sem nú fara með stjórn í landinu, fram fyrir þjóðina með mörg og fögur loforð letruð á skildi. Hin helztu voru þessi: Aukin þjóðarframleiðsla og bætt lífskjör. Verðstöðvun án nýrra skatta. Samstarf stéttanna og trygging vinnufriðar. Stöðvun skuldasöfnunar við útlönd. Hallalaus ríkisbúskapur. Og síðast, en ekki sízt, að í engu yrði hvikað frá yfirlýstri 12 mílna fiskveiðilögsögu og sótt fram til friðunar alls landgrunnsins fyrir erlendri ágengni. Knappur meiri hluti kjósenda trúði á heilindin að baki þessara loforða og veitti flokkunum, sem þau gáfu, valdaaðstöðu í þeirri trú, að þau yrðu efnd. Loforðin annars vegar og traust kjósenda á þeim hins vegar voru því hin óumdeilanlega forsenda fyrir völdum núv. ríkisstj. Hér og nú er um það fjallað, hvort þessi forsenda sé lengur fyrir hendi eða ekki. Sé hún brostin, ber ríkisstj. að víkja, annaðhvort sjálfviljugri eða fyrir ákvörðun Alþingis, og leggja verk sín öll undir þjóðardóm í nýjum kosningum, eins og stefnt er að með vantrauststillögu okkar stjórnarandstæðinga. Við hverfum að loforðalistanum frá 1959 og spyrjum: Hefur þjóðarframleiðslan vaxið? Hafa lífskjörin batnað? Hvað er það, sem við blasir í þessum efnum? Í fyrsta lagi það, að stefna aukinnar framleiðslu hefur verið brotin á bak aftur og tekin hefur verið upp harðvítug samdráttarstefna á öllum sviðum atvinnulífsins. Í öðru lagi, að vinnustéttunum er ætlaður og skammtaður stórfellt minni hlutur í þjóðartekjunum en áður, lífskjör þeirra skert meira en nokkur dæmi eru til á síðari tímum. Það hefur komið í ljós eftir kosningar, að flokkarnir, sem hétu þjóðinni að leiða hana inn á braut batnandi lífskjara og aukinnar framleiðslu, byggja stefnu sína, á þeirri hugmyndafræði. Að aukin framleiðsla, aukin öflun lífsgæða sé síður en svo nokkurt aðalatriði til lausnar á vandamálum þjóðfélagsins, heldur jafnvel hið gagnstæða. Það er ekki von, að vel fari, þegar siglt er eftir slíkum leiðarmerkjum, enda afleiðingarnar eftir því, sem til er stofnað. Í undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, sjávarútveginum, er ástandið í dag þannig, að nýting framleiðslutækjanna hefur aldrei verið minni, í hraðfrystihúsum landsins hafa verið framleidd um og yfir 40% af öllu útflutningsverðmæti þjóðarinnar. Síðustu mánuði fyrra árs stóðu nær öll þessi frystihús ónotuð, meðan togararnir sigldu með afla sinn óunninn á erlendan markað og seldu hann á minna en hálfvirði þess, sem fæst fyrir unna vöru, og enn nú á hávertíðinni er slagbröndum slegið fyrir sum þeirra, en önnur vinna stopult og slitrótt. Í dag liggur meira en fimmti hluti togaraflotans aðgerðalaus, en gjaldþrot og stöðvun vofir yfir verulegum hluta þess, sem enn er gerður út. Bátaflotinn hefur legið í höfnum inni stóran hluta vetrarvertíðarinnar. Á s.l. ári minnkaði sá hluti fiskaflans, sem unninn var í frystihúsum, um 17%, en á sama tíma þrefaldaðist útflutningur óunnins fisks. Enginn vafi leikur þó á, að hér er aðeins um upphaf geigvænlegrar þróunar að ræða. þróunar, sem hlýtur að valda alvarlegu atvinnuleysi fyrr en varir og um leið stórminnkandi þjóðartekjum. Það liggur ljóst fyrir, að í kjölfar svikanna í landhelgismálinu á að ýta öllum togaraflotanum og stærri fiskibátum til siglinga með afla sinn til Bretlands og Vestur-Þýzkalands mestan hluta ársins, en um leið hrynur ein sterkasta stoð fiskiðnaðarins, sem verið hefur undirstaðan í vaxandi þjóðarframleiðslu á undanförnum árum. Þannig á að hrinda okkur á ný niður á stig nýlenduþjáða, á sama tíma og aðrar þjóðir Vestur-Evrópu banna með lögum að flytja út óunnin hráefni, sem vel eru fallin til iðnaðar í þeim löndum sjálfum. Í landbúnaði og iðnaði er á hliðstæðan hátt stefnt að samdrætti. Á s.l. ári varð þessi samdráttur þó ekki eins geigvænlegur og auðsætt er að hann verður framvegis, ef sömu stefnu er fylgt, vegna þess að þá naut enn að nokkru áhrifa af framleiðslustefnu vinstri stjórnarinnar. En hitt liggur augljóst fyrir, að gengisfelling, vaxtaokur, lánahömlur og þverrandi kaup- og framkvæmdamáttur mun á því ári, sem nú er að líða., stöðva með öllu aukna framleiðslu þessara atvinnugreina og víða minnka hana stórkostlega. Við þörfnumst stöðugrar aukningar í framleiðslu landbúnaðarins, en bændum er hún nú raunverulega bönnuð. Við þurfum að auka húsakost þjóðarinnar um 13–1500 íbúðir á ári. Aðeins til þess að geta mætt eðlilegri fólksfjölgun þurfum við að byggja upp húsakost og atvinnutæki, sem svarar til þess, að Akraneskaupstaður væri byggður frá grunni á tæpu ári eða Akureyri á rúmlega tveimur árum. Við þörfnumst vaxandi iðnaðar til innanlandsþarfa til þess að geta búið sómasamlega að vaxandi þjóð. Á öllum þessum sviðum er nú verið að stöðva eðlilega þróun. í stað þess að við höfum á undanförnum árum þrátt fyrir allt aukið raunverulega þjóðarframleiðslu um 6.3% árlega að meðaltali og þannig skapað skilyrði fyrir bættum launakjörum, þótt okkur hins vegar hafi ekki notazt þau skilyrði vegna áhrifavalds afturhaldsafla á Alþingi og í ríkisstjórnum og vegna skorts á heildarstjórn þjóðarbúsins, er nú að renna upp tímabil minnkandi þjóðarframleiðslu. Þannig er ekki einasta verið að gera þjóðina alla fátækari, heldur er jafnframt verið að stofna til þeirrar skuldasöfnunar, sem bindur þjóðinni í framtíðinni þunga fjötra um fætur. Ef við byggjum í ár eða á næsta ári 1000 færri íbúðir en eðlileg þörf er fyrir, látum byggingariðnaðarmenn okkar ganga atvinnulausa, þá erum við að safna skuldum, sem greiða verður á sínum tíma, þegar hin aðþrengda þörf brýzt fram. Sama gildir auðvitað um allar aðrar nauðsynjaframkvæmdir, sem nú eru í helgreipum samdráttarstefnunnar. Þetta er skuldasöfnun þeirrar tegundar, að hún svarar nákvæmlega til þess, að lán sé tekið, en andvirðinu sé hent í skólpræsið. Þannig höfum við fengið miskunnarlausustu samdráttarstefnu í stað stefnu aukinnar framleiðslu, samdráttarstefnu, sem varpað hefur verið fyrir borð jafnvel í harðsvíruðustu auðvaldslöndum og vart á sinn líka annars staðar í heiminum, nema ef vera skyldi hjá Salazar hinum portúgalska. Þessi stefna gat því aðeins hafizt til vegs, að um leið væri gengið hröðum skrefum aftur á bak eftir þeim vegi til bættra lífskjara, sem stjórnarflokkarnir lofuðu 1959 að genginn yrði fram á við. Því var það fyrsta verk ríkisstj. að framkvæma slíka kaupskerðingu vinnustéttanna, að kaupmáttur þeirra hefur, frá því er viðreisnin hófst, minnkað svo, að laun þyrftu nú að hækka um 17%, til þess að þau jafngiltu launum eins og þau voru við valdatöku hennar, en um 24%, ef reiknað er með kaupráninu öllu í tíð núv. stjórnarsamstarfs, allt miðað við opinbera útreikninga stjórnarvaldanna sjálfra, sem segja þó ekki nema hálfa sögu. Þannig hefur leiðin til bættra lífskjara reynzt vinnustéttunum. Einn áfanginn á þeirri leið átti að verða verðstöðvun án nýrra skatta. En í stað þess loforðs Alþfl. var heilt yfir þjóðina gengisfellingu, sem hækkaði gjaldeyrisverð erlends neyzluvarnings eins um 570 millj. kr. En skattahækkanir höfum við þó ekki fengið eða hvað? Árið 1958 námu allir skattar og tollar til ríkissjóðs 637 millj. kr. Það var síðasta fjárlagaár vinstri stjórnarinnar. En á öllu viðreisnarárinu 1961 er fyrirhugað að innheimta 1268 millj. kr. í sköttum og tollum eða því sem næst nákvæmlega 100% hærri upphæð en 1958, á sama tíma og launin eru stórlækkuð. En er þá ekki fulltryggt, að búskapur ríkissjóðs sé rekinn hallalaust, sem talið var algert sáluhjálparatriði? Ekki verður með vissu sagt um útkomu ársins 1960, því að henni hefur verið haldið leyndri til þessa, en hitt vita allir hv. alþm., að stórfelldur hallarekstur er fyrirsjáanlegur á þessu ári. Skattheimta til ríkissjóðs hvílir nefnilega á kaupgetu almennings að langmestu leyti, og þegar hún þverr, eins og til hefur verið stofnað nú, er aðeins tvennt fyrir hendi: hallarekstur eða ný skattpíning, sem aftur rýrir kaupmáttinn og svo koll af kolli, meðan helstefnan er ekki brotin á bak aftur. Aðaltilgangur og um leið höfuðafsökun fyrir viðreisninni var sú, að þjóðin hefði á síðari árum lifað um efni fram, hún hefði safnað slíkum skuldabyrðum erlendis, að þjóðarvoði væri fyrir dyrum, ef ekki væri spyrnt við fótum, sultarólin hert að almenningi og lántökur stöðvaðar. Skyldi byrði erlendra skulda og skuldbindinga þá ekki hafa létzt geysilega., síðan ráðdeildarflokkarnir tóku við? Jú, hún hefur létzt þannig, að raunveruleg gjaldeyrisstaða okkar hefur versnað um meira en 1000 millj. kr., síðan þeir tóku við völdum, og aðeins á s.l. ári einu - fyrsta viðreisnarárinu um á sjöunda hundrað millj. króna. Þótt stutt vörukaupalán séu þar ekki meðtalin, en líklegt er, að þau nemi 100–200 millj. kr. Hið óhugnanlegasta við þessa þróun er þó ekki upphæð skuldanna sjálfra, heldur þær staðreyndir, að sáralítill hluti þessarar gífurlegu aukningar hefur farið til gjaldeyrisaflandi framkvæmda og að þjóðin þess vegna og vegna samdráttarstefnunnar er nú miklu verr fær um að standa undir þessum byrðum en þeim, sem hún áður þurfti að axla. Núv. ríkisstj. hafði skamma hríð setið að völdum, þegar hún hafði svikið öll sín heit, hvert einasta eitt, nema eitt: það að halda fast á rétti þjóðarinnar í landhelgismálinu. Í lengstu lög vonuðu menn, að það færi ekki sömu leiðina og öll hin. En einnig sú von hefur orðið sér til skammar. Hún og allt þinglið hennar hefur nú rifið í tætlur yfirlýsingu Alþingis frá 5. maí 1959 um það að hvika ekki frá 12 mílna fiskveiðilögsögunni frá grunnlínum umhverfis landið. Hinir sömu hafa rofið orð sín og eiða frá kosningunum 1959 um, að þeir skyldu standa fast á þeirri yfirlýsingu og þeim rétti, sem þjóðin hafði aflað sér til fiskimiða sinna, gengið þvert gegn margyfirlýstum vilja þjóðarinnar, eins og hann hefur mótazt í algerri þjóðareiningu í 3 ár, Þverbrotið íslenzk lög og rétt með raunverulegu afnámi landgrunnslaganna frá 1948, allt í þeim tilgangi að hleypa 200–300 brezkum togurum til veiða árið um kring innan íslenzkrar landhelgi og í kjölfar þeirra hverjum erlendum veiðiskipum sem hafa vilja næstu þrjú árin a.m.k., en jafnframt tekið sér vald, sem engin ríkisstj. hefur, til þess að afsala öldum og óbornum Íslendingum réttinum til þess að taka sjálfir ákvarðanir um verndun fiskimiðanna, sem þjóðin byggir efnalegt sjálfstæði sitt á, - afsala honum í hendur erlends dómsvalds, erlends valds. Og loks var valdníðslan fullkomnuð með því að synja þjóðinni að fá að útkljá málið með þjóðaratkvæði. Einnig þá lágmarkskröfu til pólitísks siðgæðis reyndist ríkisstj. um megn að uppfylla. Góðir tilheyrendur. Lýðræðislegar forsendur fyrir völdum þeirrar ríkisstj., sem hér er borin vantrausti, eru brostnar. Ríkisstjórnarflokkarnir höfðu að baki sér aðeins 54% atkv. við síðustu kosningar. Það var meðan einhver gat trúað loforðunum, sem þeir þá gáfu þjóðinni. Um það er ekki lengur að ræða. Þau hafa verið svikin öll sem eitt. Stjórnarstefnan - viðreisnin - hefur beðið algert skipbrot. Í stað öruggs rekstrar atvinnuveganna, sem hún var sögð mundu skapa, er svo komið höfuðatvinnuveginum, að ekki gengur þar á öðru en rekstrarstöðvunum og hvers konar reiðileysi. Í öðrum atvinnugreinum þjóðarinnar er stórfelldur samdráttur ýmist yfirvofandi eða þegar skollinn yfir. Atvinnuleysis er þegar farið að gæta. Síminnkandi kaupmáttur almennings eykur á samdrátt framleiðslu og framkvæmda og gagnkvæmt. Eðlileg fjármagnsmyndun í formi sparifjár fer síminnkandi. Hallarekstur er fyrirsjáanlegur á ríkisbúskapnum, þrátt fyrir tvöföldun skattheimtu á þrem árum. Stefna minnkandi framleiðslu er að leiða þjóðina í hreinan og vísan voða með stórfelldari skuldasöfnun erlendis en nokkru sinni áður hefur átt sér stað. Og loks er undirstaða efnahags okkar fiskimiðin - ofurseld erlendum ránskap og rányrkju. Að þessum afbrotum öllum frömdum gegn íslenzku þjóðinni hefur ríkisstj. svo í hótunum um miskunnarlaust stríð við láglaunafólk landsins, sem allar þessar aðgerðir samanlagðar hafa leikið svo, að það á nú um enga leið að velja aðra en þá að fá hlut sinn bættan með hækkuðum launum, og skirrist ekki við að lýsa því yfir, að hún muni rifta öllum þeim samningum, sem um slíkt eru gerðir, með nýrri gengisfellingu, nýju dýrtíðarflóði. Slíkar hótanir ofan á allt annað munu vissulega ekki hræða íslenzkar vinnustéttir frá því að brjóta af sér þá fjötra hrakandi lífskjara, sem nú er verið að reyna að læsa þær í. En þær munu verða þeim og öllum frjálslyndum Íslendingum. hvar sem þeir hafa áður í flokki staðið, hvöt til þess að sameinast um þá kröfu, að ríkisstjórnin viki, viki frá þeim völdum, sem hún nú fer með í andstöðu við mikinn meiri hluta þjóðarinnar. Og það er líka sú eina krafa, sem héðan af verður til hennar gerð.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Mikill meiri hl. þjóðarinnar hefur í dag ríka ástæðu til að lýsa vantrausti sínu á hæstv. ríkisstj. og stefnu hennar. En enginn hópur manna hefur þó ríkari ástæðu til þess en launþegarnir og þá sérstaklega hinir lægst launuðu. Fyrir þá og þeirra framtíð er það beinlínis fyrir öllu, að stjórnin verði knúin til að breyta um stefnu eða fari frá völdum ella. Svo grátt hefur viðreisnarstefna hennar leikið þetta fólk. Ofan á kaupránið 1959 var skellt nýju dýrtíðarflóði með gengislækkunarlögunum í fyrravetur. Allt verðlag snarhækkaði og hækkaði meira í einum áfanga en nokkur dæmi eru til um áður. En þó voru settar rammar skorður fyrir hækkun á einu sviði. Kaupgjald mátti ekki hækka, hvað sem verðlaginu leið. Samningafrelsi verkalýðshreyfingarinnar var skert. Með lagaboði voru afnumin úr frjálsum samningum verkalýðsfélaganna þau ákvæði, að kaup skyldi greitt eftir vísitölu á þennan hátt hefur verið framkvæmd stórfelld kauplækkun, - kauplækkun, sem nemur kr. 3.50 á klst. fyrir verkamann á lágmarkskaupi Dagsbrúnar eða 730 kr. á mánuði, og er þá aðeins miðað við, hvað vísitalan segir um hækkanir á vöruverði, og ekki reiknað með kaupráninu 1959. Svo getur hver og einn lagt niður fyrir sér, hvað hann muni fá til baka á mánuði í auknum fjölskyldubótum eða skattalækkunum. sem fyrst og fremst voru gerðar fyrir hátekjumenn og atvinnurekendur. Þessu til viðbótar hefur svo viðreisnarstefna ríkisstj. leitt til samdráttar í atvinnu- og viðskiptalífinu, og af þeim sökum hafa atvinnutekjur margra manna stórlækkað, t.d. vegna þess, að eftirvinna hefur verið lögð niður, og hér í Reykjavík hafa verkamenn í vetur kynnzt atvinnuleysinu á ný í fyrsta sinn um mörg ár. Allt þetta hefur leitt til þess, að kaupgeta almennings hefur minnkað til mikilla muna. En minnkandi kaupmáttur leiðir svo aftur af sér aukinn samdrátt, og ætti þá að vera fullljóst, hvert stefnir, verði ekki að gert. Það er deginum ljósara, að slík stjórnarstefna þjónar ekki hagsmunum hins almenna manns í landi okkar, enda forskriftin gefin af erlendu fjármálavaldi. Til að framkvæma þessa stefnu sína verður ríkisstj. að halda fullan frið við þetta útlenda vald, og hún verður að eiga greiðan aðgang að miklu erlendu fjármagni. Þegar við höfum þetta í huga, eru svikin í landhelgismálinu ekki neinum ráðgáta. Uppgjöfin fyrir ofbeldisaðgerðum Breta og afsal á sjálfsákvörðunarrétti okkar um frekari útfærslu fiskveiðilögsögunnar í hendur erlends valds, þetta síðasta afrek hæstv. ríkisstj. hlaut að koma. Það er rökrétt og óhjákvæmileg afleiðing sjálfrar stjórnarstefnunnar. Og þannig mun halda áfram að siga á ógæfuhliðina, verði ekki snúið við í tíma. Kaupgjald má ekki hækka. þá er viðreisnin búin að vera, segir ríkisstj., og þetta virðist orðin eins konar trúarjátning hennar. En það er hægt að fullvissa ríkisstj. um, að þessi stefna hennar fær ekki staðizt, og ætti henni raunar þegar að vera það fullljóst. Verði þessari stefnu haldið til streitu, leiðir hún til nýrra stórátaka milli stéttanna. Á þessum vetri hafa þegar orðið framleiðslutafir og stöðvanir af þessum sökum, og það eru ekki aðeins sjómenn og verkafólk, sem hefur viljað fá hlut sinn bættan, heldur hafa bátaútvegsmenn einnig fundið sig til knúna að beita stöðvun til að rétta sinn hag. Að sjálfsögðu hefur verkalýðshreyfingin mótmælt þessari kauplækkunarstefnu og sett fram kröfur sínar um bætt kjör. Og það eru ekki aðeins verkalýðsfélög undir stjórn vinstri manna, sem þetta hafa gert, heldur einnig félög, sem lúta stjórn manna úr ríkisstjórnarflokkunum. Má þar til nefna Iðju í Reykjavík, Verkakvennafélagið Framsókn o.fl. Öll hafa þessi félög gert kröfur um hækkað kaup, styttan vinnutíma og annað fólki sínu til handa. Ég fæ ekki séð, að ríkisstj. hafi neina ástæðu til að ætla, að stjórnum þessara félaga sé ekki full alvara, þegar þær bera fram þessar kröfur. Eða heldur hún kannske, að hér sé um sýndarleik að ræða? Nei, auðvitað ekki. Fólkið í verkalýðsfélögunum er til knúið að bera fram kröfur sínar og fylgja þeim eftir. Kröfur þessara félaga sem annarra eru auðvitað fullkomið vantraust á gerðir og stefnu ríkisstj. Það er vantraust fólksins í landinu, sem nú er flutt hér inn í þingsalina. Þegar ríkisstj. hefur beinlínis stofnað til þess, að hér verði stórfelld stéttaátök, sjáum við daglega í blöðum hennar, að verkalýðshreyfingin er sökuð um að vilja stofna til verkfalla, og nú er eftirlætisslagorð þessara sömu blaða: Kjarabætur án verkfalla. Látið er liggja að því, að verkalýðshreyfingin vilji umfram allt fá verkföll og sé á móti kjarabótum án þeirra. Auðvitað er þetta hinn herfilegasti rógur. Verkalýðsfélögin beita aldrei verkfallsvopninu, fyrr en allar aðrar leiðir eru lokaðar, og þessari ríkisstj. hefur verkalýðshreyfingin sýnt alveg eindæma þolinmæði og gefið henni öll tækifæri til að sýna stefnu sína í framkvæmd. Jafnhliða kröfum sínum um hækkað kaup hefur verkalýðshreyfingin gert þá kröfu til ríkisstj., að hún geri ráðstafanir til lækkunar á vöruverði og annað, er mætti verða til þess að auka kaupmátt launanna. Því hefur margsinnis verið lýst yfir að verkalýðshreyfingin muni meta hverja slíka ráðstöfun til jafns við kauphækkun. Í októbermánuði á s.l. hausti óskaði stjórn Alþýðusambandsins eftir að ræða þetta efni við ríkisstj. Viðræður fóru fram 3. nóv. Við fengum þá engin svör, en var lofað framhaldi viðræðnanna og að næsti fundur skyldi boðaður. Röskir fjórir mánuðir eru síðan liðnir og enn hefur ríkisstj. ekki boðað til næsta fundar. Þetta á sjálfsagt að sanna áhuga hennar fyrir kjarabótum án verkfalla. Nú hefur samninganefnd Dagsbrúnar og nokkurra annarra verkalýðsfélaga annars vegar og samninganefnd Vinnuveitendasambandsins og Vinnumálasambands samvinnufélaganna hins vegar óskað sameiginlega eftir viðræðum við ríkisstj. um sama efni, og á sá fundur að verða í fyrramálið, og vonandi stendur nú ekki á svörum. Stefna ríkisstj. í kaupgjaldsmálunum hefur egnt atvinnurekendur til hatrammrar andstöðu gegn hógværum og sjálfsögðum kröfum verkalýðsfélaganna. Kröfum Dagsbrúnar og annarra félaga um, að kaup verkamanna hækki úr 992 kr. á viku í 1180 kr., svöruðu þeir með því að fullyrða, að kaup gæti ekkert hækkað, og lýstu ábyrgð á hendur þeim, sem til þess hvettu. Kannast menn við siðferðið? Fyrst er hinn saklausi rændur, og þegar hann ber hönd fyrir höfuð sér og leitar réttar síns, lýsir ræninginn ábyrgð á hendur honum. Síðan hafa þeir enn sótt í sig veðrið og boðið samninga, sem fela í sér stórskert kjör frá því, sem nú er. Þeir ættu sjálfir, þessir herrar, og raunar hæstv. ráðh. einnig að reyna að lifa af 990 kr. á viku. Það væri býsna fróðlegt að sjá, hvernig þeim tækist það. Fyrir nokkrum dögum gat að lesa í leiðara Morgunblaðsins, að 2–3% árleg aukning þjóðarteknanna væri eðlileg og þá ætti verkalýðurinn fullan rétt á kjarabótum. Látið er í það skína, að þessi aukning sé ekki aldeilis til staðar hér. Sannleikurinn er þó sá, að á árunum frá 1948 til 1958 hefur verðmæti þjóðarframleiðslunnar á verðlagi ársins 1954 aukizt á hvern íbúa að meðaltali um 3.5% á ári og sennilega mun meira síðustu fimm árin. Á sama árabili hefur kaup verkamanna lækkað, miðið við verðlag. Hlutdeild þeirra í aukningu þjóðarteknanna er því minni en engin. Þar hafa aðrir fleytt rjómann. Það er því hverju orði sannara, sem Morgunblaðið segir í þessu efni: Verkalýðurinn á fullan rétt á kauphækkun og kjarabótum. Kjörum verkafólks er nú svo komið, að ekki verður við unað. Þetta vita allir og viðurkenna. og ræður þar litlu um, hvaða stjórnmálaskoðanir menn hafa. Þetta ætti ríkisstj. einnig að gera sér ljóst hið allra fyrsta og beita sér fyrir samningum við verkalýðsfélögin, samningum um kjarabætur án verkfalla. Geri hún þetta ekki, fær hún ekki lengi umflúið endanlegan áfellisdóm þjóðarinnar, því þótt peningavaldið, sem hún styðst við, sé sterkt, eru þó hinir mörgu og smáu sterkasta aflið í þjóðfélagi okkar, þegar þeir fylkja sér saman, og það munu þeir nú gera.