Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur beiðni frá efh.- og viðskn. um að þessum fundi verði frestað í hálftíma þar sem nefndarstörf rekist á við störf þingsins. Ósk hefur komið fram frá einstökum nefndarmönnum um að þingfundi verði frestað þar sem þessi fundur nefndarinnar sé mjög áríðandi. Ég verð við þessu en vil áminna formenn nefnda um að láta ekki slíkan árekstur verða í framtíðinni. Fundi er frestað til kl. 11.

Hæstv. forseti. Nú hefur það borið til tíðinda í Austurlöndum nær að Sádi-Arabar hafa lagt fram tillögu til að reyna að stuðla að friði á milli Ísraela og Palestínumanna. Ástæða er til þess að fagna þessum málatilbúnaði, ekki síst vegna þess að með honum er reynt að fylkja nágrannaríkjum Ísraels á bak við hugmyndir sem gætu leitt til sátta og friðar fyrir botni Miðjarðarhafs. Í Fréttablaðinu í morgun mátti lesa um jákvæð viðbrögð utanrrh. við þessum tíðindum. Mig fýsir að vita, herra forseti, hvort hæstv. utanrrh. hyggist beita sér í þessu máli og þá hvernig. Þingflokkur Samfylkingarinnar skoraði í gær á ríkisstjórn Íslands að leggja sitt af mörkum til að tillögurnar fái nauðsynlega umfjöllun á alþjóðlegum vettvangi. Það skiptir miklu máli að við, jafnt sem aðrir á Vesturlöndum, beitum okkur af alefli fyrir friði í Ísrael og Palestínu. En eins og alkunna er þá er brottkvaðning herliðs frá hernumdu svæðunum forsenda þess að friður komist á fyrir botni Miðjarðarhafs. Ég spyr hæstv. utanrrh. hvort hann muni beita sér í þessu máli og til hvaða ráðstafana hann muni grípa.

Herra forseti. Ég tek undir að það er mikið fagnaðarefni þegar fram koma tillögur í þessu stóra og viðkvæma máli þegar einhver von er til að koma hreyfingu á málin. Við höfum lýst skoðunum okkar í þessu máli. Þær hafa verið mjög skýrar. Ég hef tjáð mig um það að ég telji þessar tillögur með þeim hætti að Ísraelsmenn hljóti að taka í útrétta sáttarhönd Arabaríkjanna. Íslendingar munu beita sér, innan þeirra alþjóðastofnana sem þeir starfa að, fyrir því að haldið verði áfram að þrýsta á málin. Hingað til lands kemur sendiherra Ísraels hér á landi í byrjun marsmánaðar og mun eiga viðræður við okkur um ástandið í Ísrael. Það liggja líka fyrir heimboð til utanrrh., bæði til Ísraels og Palestínu. Verið er að kanna hvenær það geti orðið að veruleika. Það stóð til að það yrði í september sl. en gat ekki orðið af því vegna ýmissa ástæðna. Það er hins vegar í áframhaldandi athugun og við munum leggjast á sveif með öðrum Norðurlöndum með að þrýsta á að samningar hefjist á nýjan leik eins og svo mörg önnur ríki Evrópu. Með þeim hætti getum við Íslendingar best lagt okkar af mörkum til þess að skriður komist á málin. Hins vegar er ljóst að þeir sem þarna skipta mestu máli eru að sjálfsögðu Arabaríkin og Bandaríkjamenn og ekki má gleyma Evrópusambandinu. Það eru þessir sterku aðilar sem koma til með að skipta meginmáli varðandi framhaldið fyrir utan, að sjálfsögðu, Ísraelsmenn sjálfa og Palestínumenn. Yasser Arafat, sem réttkjörinn leiðtogi Palestínumanna, verður að sjálfsögðu að standa við skuldbindingar sínar eins og aðrir.

Virðulegi forseti. Það var áhugavert að heyra svar hæstv. utanrrh. en mér fannst það ekki nógu afgerandi. Þetta er þýðingarmikið mál sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, tekur hér upp. Vissulega væri það sómi fyrir okkur Íslendinga ef Alþingi og stjórnvöld mundu aðhafast í málefnum Palestínu. Við, Norðurlönd og Evrópuþjóðir, höfum öll verið sammála um að ástandið sé óviðunandi fyrir botni Miðjarðarhafs. Góð orð hafa verið látin falla um að pressa eigi á Bandaríkin. Það hefur vakið vonir að öll þessi lönd, allir utanríkisráðherrar þeirra hafi verið sammála um það. Pressan á Bandaríkin hefur hingað til verið máttlaus. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Er ekki kominn tími til að þessar þjóðir beiti sér af hörku við stjórnvöld í Bandaríkjunum og reyni að fá stuðning þeirra við þær tillögur sem fram hafa komið og þær aðgerðir sem stjórnvöld í Evrópu hafa viljað grípa til svo að leysa megi deiluna? Það vita allir sem vilja vita að Sharon fer sínu fram í trausti þess að Bandaríkin fari ekki gegn honum. Það hefur komið fram og verið vakin athygli á því að Bandaríkin lýsa ekki enn þá stuðningi við tillögurnar. Þau lýsa aðeins yfir að gott sé að þær hafi komið fram en afstaða þeirra er lykill að lausninni. Herra forseti. Við erum öll sek. Við höfum horft á það í áratugi, án afskipta, að þjóð hefur verið undirokuð. Hún er núna afgirt á 220 víggirtum smásvæðum. Nú virðist hægt og sígandi eiga að tortíma þessari þjóð og það er gesturinn í landinu sem er tortímandinn. Þessu eigum við ekki að una.

Herra forseti. Fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs vil ég taka undir hvatningu til ríkisstjórnarinnar og hæstv. utanrrh. um að beita sér í þágu friðar í Miðausturlöndum. Það er rétt sem fram kom hjá hæstv. ráðherra, að horft er til hinna sterku aðila, Bandaríkjanna, Evrópusambandsins og fleiri ríkja. Hins vegar er mikilvægt að við tölum skýrt og höfum sterka siðferðilega rödd í þessum efnum. Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs ályktaði um Palestínu á sunnudaginn. Þar beindum við enn á ný til ríkisstjórnar Íslands að koma á framfæri mótmælum vegna ofbeldisverka gegn varnarlausu fólki. Með leyfi forseta, segir orðrétt í ályktun VG: ,,Harðnandi átök fyrir botni Miðjarðarhafsins hafa leitt til víxlverkandi ofbeldis sem bitnar á saklausum borgurum á svæðum Palestínumanna og einnig í Ísrael. Við slíkar aðstæður ber alþjóðasamfélaginu að beita sér í þágu friðar. Íslandi er skylt að beita sér á alþjóðavettvangi fyrir sjálfstæðu ríki Palestínumanna, enda er það í samræmi við ályktun Alþingis um málefni Palestínu frá 1988. Þar til sjálfstætt ríki Palestínumanna er orðið að veruleika ber að tryggja palestínsku þjóðinni alþjóðlega vernd.``

Herra forseti. Ég tel að íslenska ríkisstjórnin, undir forustu Halldórs Ásgrímssonar hæstv. utanrrh., hafi talað með mjög afgerandi hætti í þessu máli og látið rödd Íslands hljóma mjög sterkt, tekið harða afstöðu til málsins sem honum hefur borið að gera og gert með miklum ágætum. Starfsmenn utanrrn. fylgja hvarvetna þessari stefnu eftir. Auðvitað er það ekki gert með einhverjum básúnuhljómi eða lúðrablæstri. Það fer ekki vel á því að þjóð eins og Ísland standi þannig að málum. En þessu er fylgt mjög fast eftir, þ.e. þeim sjónarmiðum sem hæstv. utanrrh. hefur kynnt. Hins vegar vil ég vara við ummælum af því tagi sem féllu áðan hjá hv. 4. þm. Reykn., Rannveigu Guðmundsdóttur, þegar hún segir að það sé gesturinn í landinu sem svona hagar sér. Í þeim orðum felst væntanlega að gesturinn eigi að koma sér burtu til síns heima, hvar sem það er nú. Ef hæstv. utanrrh. talaði með þessum hætti, að Ísraelsmenn væru gestir í þessu landi og ættu að fara á brott, kannski á haf út eins og var í tísku að tala um forðum tíð, yrði ekki mikið á hann hlustað. Slík ummæli eru stórvarasöm, að tala um Ísraelsríki sem gest á þessu svæði. Hvert á gesturinn að fara fyrst svo óvarlega er talað?

Af hernumdu svæðunum.

Nei, það er gesturinn í landinu, sagði hv. þm. Ég heyri að þingmaðurinn hefur bersýnilega áttað sig á því að þessi orð voru afskaplega gáleysislega sögð. Ég heyri á því frammíkalli sem þarna kom að sem betur fer hefur þingmaðurinn áttað sig á því.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svörin. Það er mjög margt sem bendir til þess, herra forseti, að hér á hinu háa Alþingi sé þverpólitísk samstaða um stuðning við sjálfstæði Palestínu og friðarumleitanir fyrir botni Miðjarðarhafs. Það sem er nýtt í stöðunni og mikilvægt að halda til haga í þessari umræðu er að nú virðast Arabaríkin ætla að reyna að sameinast um tillögur sem gætu leitt til friðar í Austurlöndum nær. Enn mikilvægara er því að ríkisstjórn Íslands tali enn skýrar en hún hefur þegar gert. Hún hefur talað skýrt, því skal einnig haldið til haga, en þarf að beita sér gagnvart vinaþjóðum og bandalagsþjóðum. Við þurfum að beita okkur í þessu máli ásamt Evrópusambandinu og Bandaríkjastjórn. Það liggur fyrir, herra forseti, að hæstv. utanrrh. þarf að fara þess sérstaklega á leit við stjórnvöld, bæði í Bandaríkjunum og við yfirmenn Evrópusambandsins, að þessir aðilar beiti sér fyrir því að tillögur Arabaríkjanna verði ræddar af fullri alvöru á alþjóðlegum vettvangi. Þannig getum við lagt okkar litla lóð á vogarskálarnar og stuðlað að friði í Ísrael.

Herra forseti. Málið sem við ræðum hér er svo alvarlegt að við eigum ekki að draga það niður á plan hártogana eins og hæstv. forsrh. var með hér áðan. Það er honum ekki sæmandi að koma með þessum hætti inn í umræðuna þar sem menn eru á málefnalegum grunni og hafa málefnaleg rök að vopni, eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, við að reyna að glöggva sig á því með hvaða hætti Íslendingar geti lagt sitt lóð á vogarskálarnar. Forsendan er auðvitað sú sem kemur fram í tillögu krónprinsins frá Sádi-Arabíu, um að hinn óboðni gestur dragi sig brott frá hernumdu svæðunum. Sumir hafa kallað þetta land fyrir frið. Herra forseti. Okkur rennur blóðið til skyldunnar vegna þess að Ísland, hið litla ríki, kom að upphafi þessa máls. Íslendingar áttu stóran hlut að máli þegar Ísraelsríki var stofnað eins og við munum eftir. Við höfum þess vegna sögulegan rétt en líka sögulegar skyldur. Mér hefur þótt hæstv. utanrrh. tala af nokkrum skörungsskap í þessu máli og ég hef yfirleitt verið ánægður með málflutning hans varðandi Palestínu. Mér hefur fundist hann taka nokkuð skýrt á því með hvaða hætti þeir hafa verið ofurliði bornir og beittir ranglæti. Mér fannst hins vegar sem hæstv. ráðherra talaði ekki nógu skýrt í þessu máli í dag. Ég er þeirrar skoðunar að miðað við þróunina sé vel við hæfi að hið háa Alþingi tjái, eins og svo oft áður, skoðun sína með einhverjum hætti. Þess vegna mun ég kanna hvort ekki sé rétt, í fyrsta lagi, að utanrmn. verði kölluð saman til þess að ræða með hvaða hætti Ísland eigi að beita rödd sinni á alþjóðavettvangi hvað þetta mál varðar. Ég spyr í öðru lagi hvort ekki sé rétt að þingheimur sameinist um sérstaka ályktun til að styðja það frumkvæði sem komið hefur frá Sádi-Arabíu.

Herra forseti. Hv. þingmenn hafa talað um að ekki sé talað nægilega skýrt í þessu máli og við þurfum að beita okkur af meiri krafti og aðhafast. Við höfum verið að beita okkur og munum halda áfram að beita okkur í þessu máli. Það er hins vegar nýtt að síðustu daga hefur allt í einu kviknað ákveðin von. Tillögur arabaríkjanna kveikja von í brjósti heimsbyggðarinnar um að þarna geti á nýjan leik hafist friðarferli og við þurfum að einbeita okkur að því. Við sjáum líka að í Ísrael eru skiptar skoðanir. Það eru skiptar skoðanir innan ríkisstjórnar Ísraels. Það eru meira að segja skiptar skoðanir innan hersins og varnarmálaráðherrann þarf að leggja sig allan fram við að halda hernum saman. Þannig er alveg ljóst að stórkostlegt tækifæri hefur skapast til að koma á friðarviðræðum á nýjan leik. Við eigum að leggjast á þá sveif og munum leggjast á þá sveif. Ég veit ekki hvernig á að tala skýrar. Ég hef áður fordæmt atferli Ísraelsmanna en ég geri mér vonir um að nú muni Ísraelsmenn snúa við blaðinu vegna þess að þarna kemur útrétt hönd. Ég sé ekki að þeir eigi neinn annan kost. Úr þeirri stöðu þarf að vinna og ég er viss um að allir friðelskandi menn í heiminum, hvort sem það er hér á Alþingi Íslendinga eða annars staðar munu leggjast á þá sveif.

Herra forseti. Núna þótti mér kveða við annan tón í ræðu hæstv. utanrrh. Hann sagði réttilega að opnast hefði stórkostlegt sögulegt tækifæri. Hann sagði réttilega að það hefði kviknað von. Hann sagði réttilega að nú væri komið fram frumkvæði sem menn þyrftu að reyna að vinna með. Það er nákvæmlega það sem ég vildi heyra frá hæstv. utanrrh. Þegar hæstv. ráðherra kemur og spyr hvernig hægt sé að tala skýrar þá svara ég: Það er hægt að tala skýrar með því að segja hvernig hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn Íslands ætla að beita áhrifum sínum á alþjóðavettvangi til þess að styrkja þetta frumkvæði. Það vill svo til að hæstv. forsrh. hefur mörgum sinnum lýst því hversu góð tengsl forusta ríkisstjórnarinnar hefur t.d. við háttsetta áhrifamenn í Evrópusambandinu. Væri ekki ráð að hæstv. forsrh. sem oftar en ekki hefur sýnt áhuga sinn á utanríkismálum, jafnvel í þeim mæli að sumum hefur þótt nóg um, notfæri sér þessi tengsl til þess að leggja áherslu á þessar skoðanir sem sá sem mótar utanríkisstefnu íslenska ríkisins, hæstv. utanrrh., tjáir okkur hér. Er það ekki svo, herra forseti, að Ísland hefur sérstök tengsl við Bandaríkin í krafti aðildarinnar að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamnings við Bandaríkin? Að sjálfsögðu. Við vitum af reynslu að við náum eyra Bandaríkjamanna betur heldur en margar stærri þjóðir. Hvernig væri, herra forseti, að hvísla nú í það eyra þeim skoðunum sem við höfum á þessum málum? Herra forseti. Þingsköpum samkvæmt á utanrmn. að vera hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn til ráðuneytis um hvernig við fylgjum fram stefnu okkar á alþjóðavettvangi. Ég held að það sé einboðið að stjórnarandstaðan óski eftir því að þau ráð komi fram ríkisstjórninni til liðsinnis, að utanrmn. verði kvödd og hæstv. utanrrh. líka til fundar til að hægt sé að leggja saman höfuð um hvernig hægt verði að styðja þetta frumkvæði.

Herra forseti. Þetta var nú meira galgopatalið um alvarlegt mál og merkilegt, að menn geti ekki komið sér hjá því að tala um jafnalvarlegt mál með öðrum hætti en galgopahætti af því tagi sem hér var um að ræða. Auðvitað vekur það sérstaka athygli varðandi Ísland, ef menn hefðu einhvern minnsta snefil af vitsmunum eða þekkingu á utanríkisstefnu Íslendinga fyrr og síðar, þá vekur það mestu athygli að hæstv. utanrrh. skuli tala með þeim hætti sem hann gerir með stuðning allrar ríkisstjórnarinnar á bak við sig vegna þess að ríkisstjórn Íslands hefur gegnum tíðina viljað styðja fast og hart við bakið á Ísrael. Að Ísrael hefur verið þrengt. Ísland á forsögu, langa sögu, langt samstarf og hefur lengi stutt Ísraelsríki. Þess vegna er eftir því tekið þegar hæstv. utanrrh., ekki með neinum hávaða eða hrópum eins og sumir virðast kalla eftir, lætur í ljósi efasemdir frá Íslands hlið um framgöngu þessa vinaríkis okkar, Ísraels. Menn taka eftir því að þetta ríki, Ísland, sem jafnan og ætíð hefur stutt fast við bakið á Ísrael, að meira að segja það og talsmaður ríkisins í þessum málaflokki talar með þeim hætti sem íslenski utanrrh. gerir. Eftir því er tekið. Það þarf ekkert að hvísla í eyru manna um slíka hluti. Með þessu er fylgst af þeim þjóðum sem í hlut eiga. Evrópusambandið hefur verið á réttu róli í þessum málum. Við þurfum ekki að koma því á neitt spor. Það hefur algerlega verið á réttu róli í þessum málum og Javier Solana hefur fylgt málinu fram með mjög kröftugum hætti. Þeir þurfa ekkert á okkar aðstoð að halda enda á réttri leið. Menn mega ekki tala hérna eins og þeir séu í menntaskóla, með galgopahætti um þessi mál í þingsalnum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um lögskráningu sjómanna, nr. 43/1987, með síðari breytingum. Árið 1997 var lögfest það skilyrði í lögum um lögskráningu sjómanna að til að fá lögskráningu yrði viðkomandi að hafa sótt námskeið í öryggisfræðslu hjá Slysavarnaskóla sjómanna eða öðrum sambærilegum viðurkenndum aðila. Jafnframt var sett ákvæði til bráðabirgða þar sem veittur var frestur til að gefa mönnum tíma til að sækja slíkt námskeið. Þessi frestur hefur verið framlengdur í tvígang. Reynslan er sú að menn hafa frestað því að sækja námskeið á meðan lögin veittu svigrúm til þess. Með frumvarpi þessu er því lagt til að sá sem sækir um lögskráningu og hefur ekki sótt tilskilið öryggisfræðslunámskeið fái einn frest fram að þeim tíma sem hann er skráður á námskeið. Sæki hann ekki það námskeið sem honum hefur verið úthlutað fær hann ekki lögskráningu eftir það tímamark fyrr en hann hefur lokið námskeiðinu. Frv. er unnið í samráði við hagsmunasamtök sjómanna og útgerðarmanna, skólastjóra Slysavaraskóla sjómanna og Siglingastofnun Íslands. Í frv. er gert ráð fyrir að Siglingastofnun Íslands veiti undanþágur samkvæmt lögum þessum og annist jafnframt eftirlit með því að þeim sé framfylgt. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur hér í umboði samgrh. flutt mál sem ég held að ekki þurfi að eyða miklum tíma í að ræða. Mér sýnist þetta sjálfsagt mál og eiga að fá hálfgerða hraðferð í gegnum hv. samgn. sem ég sit í ásamt öðrum. Hér á að festa í lög, réttara sagt verið að þrengja það svigrúm sem hefur verið í lögum um það að veita skipverjum sem sækja um lögskráningu á skip undanþágu frá að sækja öryggisfræðslunámskeið. Ég held að það sé af hinu góða. Það kemur fram í athugasemdum með frv. að menn hafi nýtt þessa fersti mjög mikið og fram kemur að nokkur námskeið hafi fallið niður vegna þess að sjómenn hafi ekki sótt þau námskeið. Það kemur fram að ekki hafi tekist að fylla hátt í 200 námskeiðspláss frá ársbyrjun 2000 til loka mars 2001. Ég held að það segi allt sem segja þarf um þetta en hér er sem sagt þrengt að þessu, þ.e. að þeir sem sækja um lögskráningu en hafa ekki farið í Slysavarnaskóla sjómanna fái ekki lögskráningu nema þeir hafi fast námskeiðspláss. Sá frestur sem hefur verið í lögunum hefur gert það að verkum að námskeið hafa verið illa sótt en núna þegar lögskráningarmenn eru farnir að ganga eftir þessu hlaðast biðlistar upp í Slysavarnaskóla sjómanna. Nú er því svo komið að verið er að skrá nemendur á námskeiði í desember eins og kemur fram í athugasemdum. Einnig er verið að jafna mun á milli þeirra sem eru að hefja sjómennsku eða koma aftur til þeirra starfa og hinna sem eru á sjó í dag. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan held ég að ekki þurfi að ræða þetta frv. mjög mikið. Hins vegar blandast óneitanlega inn í þetta mál, vegna þess að við höfum auðvitað heyrt af sjómönnum sem hafa lent í skipsskaða, að við höfum heyrt sjómenn lýsa því hvernig Slysavarnaskóli sjómanna og sá lærdómur sem þeir fengu í þeim skóla hafi bjargað lífi þeirra. Það hefur sannarlega komið oft fram að í slysavarnaskólanum læra menn mjög mikið, t.d. um þyrlubjörgun, eldvarnir, flotbúninga o.s.frv. Í velflestum tilfellum er það sennilega útgerðin sem hefur borgað þessi námskeið sem taka 5--6 daga. Mér er ekki kunnugt um hve hátt gjaldið er en vonandi munu Slysavarnaskóli sjómanna og gamla Akraborgin fara um landið og halda námskeiðin á viðkomandi svæðum. Þannig verður sjómönnum gert kleift að halda sig í sinni heimabyggð eða í námunda við heimabyggð sína meðan þeir sækja námskeiðið. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan blandast ýmis fleiri mál inn í þetta, t.d. þeir skipskaðar sem hafa orðið að undanförnu. Umræða um tilkynningarskyldu hefur einnig farið hátt að undanförnu en ég ætla ekki að fjalla um þau atriði hér. Án þess að hafa verið búinn að skoða þetta mál mjög vel held ég, með smáfyrirvara, að hv. samgn. eigi ekki að þurfa að taka langan tíma í það.

Herra forseti. Hér er þarft mál á ferðinni. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. Kristjáni L. Möller, að það ætti ekki að taka langan tíma hjá hv. samgn. að afgreiða þetta mál. Ég átti því láni að fagna í jólahléi Alþingis að fara á námskeið hjá Slysavarnaskóla sjómanna. Þannig háttaði til að þar voru skráðir 16 aðilar. Ég hafði orð á því við skólastjóra Slysavarnaskólans að ég væri þá ekki að taka pláss frá öðrum. Talað var um að ég yrði þá yfirskips ef svo bæri undir en það gerðist að af þeim 16 sem þá voru búnir að bóka sig á námskeiðið mættu aðeins 14. Það sýnir í hversu miklum vanda menn hafa verið. Í þessu máli var ekki fastar tekið á málum en raun bar vitni og þess vegna gerðist þetta æ ofan í æ eins og hér hefur komið fram og kemur fram í greinargerðinni að sjómenn voru eitthvað að lufsast við að mæta á þessi námskeið af því að þeir áttu undanskotsleið. En nú hefur þetta verið fest svo í sessi að nánast hvert rými er upptekið fram í desember. Þess vegna er eðlilegt að tekið sé á þessu og enn fremur, eins og hér kemur fram, áttu þeir nýliðar sem voru að stíga í fyrsta skipti á skipsfjöl möguleika á undanþágu frá því að fara í skólann. Þeir sem hins vegar höfðu verið til sjós í áraraðir áður en höfðu verið í landi ákveðinn tíma áttu ekki möguleika á slíkum fresti sem nýliðarnir. Hér er það leiðrétt og lagað. Ég vildi aðeins taka fram, í framhaldi af því sem hv. þm. Kristján Möller kom inn á varðandi þau sjóslys sem mikið hafa verið í umræðunni, að ég mun sem formaður samgn. beita mér fyrir því að á næsta fund hv. samgn. verði kallaðir til okkar þeir aðilar sem hafa fjallað um og sýslað með sjálfvirka tilkynningarskyldu og jafnframt þeir sem eru í hvers konar þjónustu við eða móttöku hjá neyðarlínu, loftskeytastöðvum o.s.frv. Ég held að það sé full ástæða til að hv. samgn. kanni af eigin rammleik hvernig á þessu máli er haldið. Ég held að það sé ekki eðlilegt, varðandi þessa sjálfvirku tilkynningarskyldu, að menn séu farnir að hugsa um að leita einhverra annarra leiða í sjálfvirkum tilkynningarskyldubúnaði heldur en þess sem lögfestur hefur verið. Það er full ástæða til að þetta mál verði skoðað í heild sinni og það munum við gera í hv. samgn.

Herra forseti. Þetta frv. til laga um breytingu á lögum um lögskráningu sjómanna kveður á um að styrkja enn frekar lagastoð fyrir því að sjómenn sæki tilskilin námskeið sem sérstaklega lúta að öryggisfræðslu vegna vinnu á sjó. Þetta er hið besta mál og Alþingi er að sjálfsögðu skylt að tryggja með lögum sem bestan grunn fyrir því að fræðsla og þekking um öryggismál sjómanna sé sem best og öruggust, þannig að hafi þótt vankantar á þeim lögum sem um það gilda nú, þá er alveg sjálfsagt að flýta fyrir því að þar verði bætt úr. Mér finnst þó mikilvægt að í meðferð málsins verði skoðað hvers vegna þetta hefur ekki gengið upp með þeim hætti sem vænst hafði verið. Í grg. með frv. er rakið að sjómenn og þeir sem hefðu átt að sækja þessi námskeið hafi ekki gert það eða skráð sig af námskeiðunum og þetta hafi ekki gengið eftir með þeim hætti sem við hafði verið búist. Það hlýtur líka að þurfa að skoða hvers vegna það er. Það er ekki nóg að setja lög um að gera það skylt. Það verður líka að kanna hvers vegna þetta gekk ekki upp eins og vænst var, því að ég hef þá trú og þykist þess fullviss þar sem ég þekki til, að sjómenn vilja í sjálfu sér fyrstir manna standa sem best að þekkingu og færni í öryggismálum á sjó. Mér finnst þurfa að skoða og kanna framkvæmdina og hvað hefur brugðist í þeirri framkvæmd sem er hvatinn að því að hér er aukin lagaskylda til að sækja þessi námskeið. Er það vegna þess að Slysavarnaskóli sjómanna hefur ekki fjármagn, búnað eða aðstöðu til að reka þetta mál nægilega vel og með öruggum hætti? Er þetta vegna þess að of mikill kostnaður leggst á sjómenn í formi beins námskostnaðar og ferðakostnaðar og vinnutaps? Mér finnst afar mikilvægt að farið sé í gegnum alla þá þætti sem hafa áhrif á og tryggja að þetta geti gengið upp eins og til er vænst. Ég legg áherslu á að sjálfsagt er að hraða þessu máli en það sé unnið í nánu samráði við sjómenn og þá hagsmunaaðila sem hér koma að, auk Slysavarnaskóla sjómanna og þegar gengið verði endanlega frá þessum lögum, þá sé það tryggt að þarna sé verið að skapa betri umgjörð. Ég dreg enga dul á þá skoðun mína að í þessum atriðum gagnvart einum mikilvægasta atvinnuvegi landsmanna sem byggir á sjómennsku sé mjög mikilvægt að kostnaður og aðrir slíkir mikilvægir grunnþættir í framkvæmdinni sé sameiginlegur af þjóðinni allri og eigi ekki að verða til þess að hamla starfi og öryggisfræðslu, ekki síst á þessum sviðum. Ég veit ekki hvort svo sé í þessu tilviki en mikilvægt er að það sé tryggt. Það legg ég áherslu á, virðulegi forseti, jafnframt því sem ég á sæti í hv. samgn. og mun að sjálfsögðu stuðla að því að málið fái bæði öruggan og góðan framgang í gegnum nefndina eftir slíka efnislega meðferð.

Herra forseti. Ég vil aðeins bæta inn í og þakka hv. formanni samgn., Guðmundi Hallvarðssyni, fyrir skjót viðbrögð. Við ræddum í morgun um þessi mál sem hafa verið mikið í umfjöllun, sjálfvirku tilkynningarskylduna og það allt saman. Út af skipsskaðanum síðasta við Vestmannaeyjar þá þarf hv. samgn. að taka á því máli. Ég þakka formanni fyrir að bregðast svo skjótt við og vænti þess að fundur verði boðaður sem allra fyrst og tekið á málinu og aðilar kallaðir til. Ég vil geta þess að ég tel að fara þurfi yfir ýmis fleiri mál og segja frá því að sl. sumar þegar Una í Garði fórst fyrir norðan land, þá gerðist þar ýmislegt sem sýndi brotalamir í kerfinu. Það var greinilegt að björgunarbátur t.d. á Siglufirði, björgunarsveitin þar var ekki kölluð út og skip, rækjutogarar og aðrir sem voru í námunda við slysstað vissu ekki af því. Það var ýmislegt skulum við segja óheppilegt sem gerðist sem full ástæða er til að ræða um. Ég óskaði þá strax eftir fundi í samgn. til að ræða það mál en málið féll niður út af öðrum ástæðum, millibilsástandi sem var í samgn. Ég tel, herra forseti, að það þurfi að fara í gegnum þetta vegna þess að ég minnist þess þegar ég, nýorðinn þingmaður, var boðaður til að mæta niður í Slysavarnahús þegar sjálfvirka tilkynningarskyldan var formlega tekin í notkun, hvað ég var ákaflega stoltur sem Íslendingur yfir því kerfi sem við værum að búa til og hvað þetta væri mikið öryggiskerfi fyrir sjómenn. En svo virðist vera sem einhverjar brotalamir séu í því kerfi, vonandi byrjunarörðugleikar sem rétt er að fara yfir. Ég vildi rétt í lokin segja að ég held að þetta þurfi að ræða í hv. samgn. og vona að það verði gert og tel að við samgöngunefndarmenn allir munum flýta okkur að finna tíma til að sá fundur geti orðið sem allra fyrst. Ég vil líka skjóta því að að ég mun óska eftir því að ýmsir aðilar sem vinna að björgunarmálum á landsbyggðinni verði kallaðir til þess fundar til að ræða björgunarmál og sérstaklega þar sem ég veit um menn sem hafa geysilega margt fram að færa varðandi sjóslysið fyrir norðan land síðasta sumar sem ég gerði að umræðuefni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um Vísinda- og tækniráð sem er eitt þriggja lagafrumvarpa sem ríkisstjórnin flytur um nýskipan mála á sviði vísinda, rannsókna og tækniþróunar. Auk þessa frv. er um að ræða frv. til laga um opinberan stuðning við vísindarannsóknir sem hæstv. menntmrh. flytur og frv. til laga um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins sem hæstv. iðnrh. flytur en mál þessi verða rædd saman eins og kom fram í ákvörðun hæstv. forseta. Í samræmi við ákvæði í lögum um Rannsóknarráð Íslands, nr. 61/1994, hefur endurskoðun þeirra staðið yfir að undanförnu í samráði við ýmsa þá sem gerst þekkja til starfsemi þess og þeirra breytinga sem orðið hafa á rannsóknarumhverfinu á síðustu árum. Niðurstaða þessarar endurskoðunar liggur nú fyrir og felur í sér tillögur um að verulegar breytingar verði gerðar á stjórnskipulagi Rannsóknarráðs og tengdrar starfsemi. Ábyrgð á málum rannsókna og þróunar í þágu atvinnulífsins hefur um langt skeið hvílt á herðum einstakra fagráðuneyta að mestu án heildarsamræmingar þar á milli. Rannsóknarráði Íslands var þó falið að gegna ákveðnu samræmingarhlutverki á sínu sviði eftir að Rannsóknaráð ríkisins og vísindaráð voru sameinuð í því árið 1994 og hefur í því skyni annast ýmis alþjóðatengsl, safnað upplýsingum um framlög til rannsókna og lagt áherslu á samstarf opinberra rannsóknastofnana, háskóla og atvinnulífs. Með hliðsjón af þeirri reynslu, alþjóðlegri þróun og vaxandi mikilvægi þessa málaflokks þykir nú tímabært að færa samræmda umfjöllun um málefni vísinda og tækni á efri stig stjórnsýslunar. Ljóst er að framlög atvinnulífsins til rannsókna fara ört vaxandi og jafnframt eykst metnaður vísindasamfélagsins í réttu hlutfalli við góðan árangur þess. Þótt framlög ríkisins til mennta- og vísindamála hafi lengst af verið hlutfallslega mikil miðað við framlög atvinnuveganna má nú búast við að kröfur til stjórnvalda um aukin framlög til vísinda og tækni og til stuðnings við nýsköpun aukist á næstu árum. Því verður æ mikilvægara að ákvarðanir séu teknar með heildarsýn í fyrirrúmi á grundvelli stefnu sem mörkuð er af stjórnvöldum. Taka þarf mið af þörfum sem varða starfssvið margra ráðuneyta því vísindaframfarir og ný þekking nýtist þvert á þá skipan. Ljóst er að skipan opinberra rannsóknastofnana þarfnast endurskoðunar og örar breytingar eru að verða á verkaskiptingu milli opinberra aðila og einkageirans á sviði rannsókna og þróunar um þessar mundir. Þá breytast viðhorf á sviði vísinda og tækni sem og atvinnulífsins mjög hratt og mikilvægt að stjórnvöld séu vel upplýst og í aðstöðu til að bregðast við með breyttum áherslum. Aukin samkeppni, breyttar aðstæður og ytri skilyrði gera kröfu til þess að fjármunir sem varið er til vísindarannsókna og tækniþróunar séu nýttir á markvissari hátt en áður og dugi til að ryðja nýrri þekkingu braut. Með markvissri stefnumótun, aukinni samvinnu og samhæfingu rannsóknastofnana og skýrri verkaskiptingu þeirra er hægt að nýta betur opinbert fjármagn sem rennur til rannsókna og þróunar og auka samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Jafnfram er mikilvægt að stefna í vísindum, rannsóknum og þróun setji ótvíræðan svip á almenna stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahags- og atvinnumálum, enda getur verið erfitt fyrir Ísland að halda stöðu sinni í fremstu röð þjóða nema málaflokkurinn fái þann sess sem honum ber í stefnumótun stjórnvalda hverju sinni. Í samræmi við þessi markmið fela tillögur ríkisstjórnarinnar það í sér að stefnumótun á sviði vísinda, rannsókna- og tækniþróunar verði í höndum sérstaks Vísinda- og tækniráðs. Til að tryggja starfsemi þess, þá pólitísku athygli sem viðfangsefnið verðskuldar, er lagt til að fjórir ráðherrar eigi þar föst sæti en auk þeirra verði ráðið skipað 14 fulltrúum tilnefndum af stjórnvöldum, samtökum í atvinnulífinu og vísindasamfélaginu. Gert er ráð fyrir að þessir fulltrúar skipti síðan með sér verkum á þann hátt að helmingur þeirra taki sæti í vísindanefnd og annar helmingur í tækninefnd sem undirbúi stefnumótun og starfsemi ráðsins. Er sú verkaskipting jafnframt í samræmi við þá tilhögun sem frv. tvö gera ráð fyrir, frv. tvö sem hæstv. ráðherrar munu kynna hér á eftir, en hún felst í meginatriðum í því að undir menntmrn. heyri opinber stuðningur við vísindarannsóknir, en undir iðnrn. opinber stuðningur við tækniþróun og nýsköpun í atvinnulífinu. Í því skyni gerir frv. menntmrh. ráð fyrir að á hans vegum verði starfræktur Rannsóknasjóður sem ætlað er að styrkja grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir en frv. iðnrh. að starfræktur verði Tækniþróunarsjóður til að styrkja tækniþróun og nýsköpun. Hvorum sjóðnum um sig er aftur ætlað að starfa í samræmi við þá stefnu sem mótuð verður af Vísinda- og tækniráði sem jafnframt er ætlað að tryggja nauðsynlega samhæfingu í starfi sjóðanna. Mun ég þá, herra forseti, víkja stuttlega að einstökum greinum frv. eftir því sem þörf er á en vísa að öðru leyti til athugasemda sem með frv. fylgja. Í 1. gr. frv. er mælt fyrir um þau markmið sem stefnumótun Vísinda- og tækniráðs skv. 2. gr. og undirbúningur hennar í vísindanefnd og tækninefnd hlýtur að taka mið af. Stefnumótun á þessu sviði varðar starfsemi opinberra rannsóknastofnana og opinberra úthlutunarsjóða, áherslur á sviði vísinda og tækni, þar með talið vísindarannsóknir, vísindamenntun og tækniþróun. Þannig er gert ráð fyrir að umfjöllun ráðsins taki til almennrar þróunar á sviði vísinda og tækni og samhæfingar opinberra stofnana á sviði vísindarannsókna, aðgerða sem miða að þróun tækni og aukinnar nýtingar hennar og skiptingar fjármuna ríkisins til vísinda- og tæknimála. Í 3. gr. er mælt fyrir um skipan Vísinda- og tækniráðs og í 4. gr. um skipan vísindanefndar og tækninefndar. Loks er í 5. gr. gert ráð fyrir að viðeigandi ráðherrum verði heimilað að mæla nánar fyrir um starfsemi ráðsins og nefndanna með reglugerðum, enda er frv. sjálft fáyrt um starfshætti þeirra. Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um frv. að svo stöddu, herra forseti, enda er það einfalt í eðli sínu en vænti þess að menntmrh. og iðnrh. geri ítarlega grein fyrir öðrum breytingum hvor á sínu sviði. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frv. þessu verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ástæða fyrir þeirri skipan vísinda og rannsókna sem hér hefur verið mælt fyrir og felur í sér m.a. aukna aðkomu ráðherra og stjórnmálamanna er ekki síst rakin til þess í greinargerðum þeirra frumvarpa sem hér liggja fyrir að hefðbundin skil milli atvinnugreina séu að hverfa með tilkomu nýrrar þekkingar og nýrra atvinnugreina sem byggja á þeirri þekkingu. Vísindamenn og ýmsir fleiri hafa líka bent á að stofnanakerfi atvinnulífsins þarfnist endurskoðunar vegna þess að skipulag eftir hefðbundnum atvinnuvegasviðum og skipting í ráðuneyti sé ekki sérstaklega hagkvæm lengur. Mig langar þess vegna til að spyrja hæstv. forsrh. sem er með fyrirsvar í þessum málum hvort fyrirhugað sé að endurskoða skipulag Stjórnarráðsins á sömu forsendum og hér er verið að huga að skipulagningu vísinda- og rannsóknasamfélagsins. Mér sýnist að sömu rök eigi við og ég veit að hæstv. forsrh. þekkir þá umræðu sem aftur og aftur fer hér fram um það hvað t.d. þau mál sem koma til atvinnuveganefnda þingsins og þá væntanlega atvinnuvegaráðuneytanna einnig hafa orðið á mörgum sviðum mikla skörun, ekki síst þegar um nýjar atvinnugreinar er að ræða. En spurningin er sem sagt þessi: Er verið að endurskoða skipulag Stjórnarráðsins með sambærilegum rökum og menn eru hér að fara í breytingar á vísinda- og rannsóknarsamfélaginu?

Herra forseti. Fram kom við stjórnarmyndun og í niðurstöðum stjórnarmyndunarviðræðna 1999 að ríkisstjórnin og forráðamenn stjórnarflokkanna teldu nauðsynlegt að fara yfir skipulag Stjórnarráðsins, skiptingu þess í ráðuneyti og að því hefur nokkuð verið unnið innan forsrn. Sennilegast verður þó að við það verði miðað að þær tillögur geti legið fyrir við þinglok fyrir næstu kosningar en ekki verði gerð stökkbreyting eða uppstokkun á ráðuneytunum í samræmi við þær tillögur sem menn eru að vinna að fyrr en dregur að lokum kjörtímabilsins af ýmsum ástæðum sem ég hygg að skýri sig flestar sjálfar.

Herra forseti. Ég sé ástæðu til að fagna þeim svörum sem hér hafa komið fram, að menn horfi á þetta í þessu stóra samhengi. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt að við horfum til þess hvernig við skipum málum okkar á vegum Stjórnarráðsins, í ráðuneyti og stjórnarstofnanir með tilliti til þeirra breytinga sem eru að verða. Eins og ég sagði áðan hefur það margoft verið rætt hér hver skörun er gjarnan á milli atvinnuvegaráðuneytanna ekki síst, þar sem nýjar atvinnugreinar eru nánast heimilislausar og menn eru að vandræðast með þær og verkefni nefnda þingsins skarast líka. Þó að ég tali svona um uppstokkun ráðuneytanna, herra forseti, sem mér hefur lengi þótt brýn, þá er ekki þar með sagt að ég sé að leggja blessun mína yfir þær breytingar á vísinda- og rannsóknasamfélaginu sem hér á að fara að ræða. Ég rak einfaldlega augun í það að þessi rök eru notuð en ég er ekki viss um að sú niðurstaða sé rétt sem hæstv. ríkisstjórn virðist hafa komist að en það ræðum við síðar í umræðunni.

Herra forseti. Ég flyt frv. til laga um opinberan stuðning við vísindarannsóknir og er það hluti af þeim frumvörpum sem við, þrír ráðherrar, flytjum í tilefni af nýskipan á vísinda- og tækniskipulagi á vegum ríkisstjórnarinnar. Þetta mál hefur verið lengi á döfinni og það eru um tvö ár síðan ég hóf umræður um þetta á vettvangi Rannsóknarráðs Íslands innan vísindasamfélagsins og eftir því sem málið hefur verið meira rætt, þeim mun meiri stuðningur hefur orðið við þá skipan sem hér er lögð til. Hún á rætur í rannsóknum sem voru gerðar í upphafi síðasta áratugar. Eins og menn sjá á greinargerð frv. til laga um Vísinda- og tækniráð sem hæstv. forsrh. flytur, þá var það þegar árið 1992 sem fram komu ábendingar frá OECD þess efnis að skynsamlegt væri fyrir Íslendinga að sameina kraftana við stefnumótun með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í frv. til laga um Vísinda- og tækniráð. Það skref var ekki stigið með breytingum á lögum um Rannsóknaráð ríkisins og vísindaráðs árið 1994 en er stigið núna því að ljóst er að vilji Íslendingar njóta sín sem framsækin þjóð í þekkingarsamfélaginu og á alþjóðavettvangi, þá er nauðsynlegt hér eins og annars staðar að laga starfsumhverfi slíkra stofnana að breyttum aðstæðum. Ég tel ákaflega mikilvægt að þessi frv. komi fram og að þau endurspegli þá þróun sem hefur orðið í íslenska þekkingarþjóðfélaginu og séu til marks um það að ríkisstjórnin leggur megináherslu á að þessir þættir setji svip sinn á þróun efnahags- og atvinnulífs þjóðarinnar. Frv. sem ég flyt er um opinberan stuðning við vísindarannsóknir. Markmið frv. og laganna ef frv. verður samþykkt er að efla vísindarannsóknir og vísindamenntun á Íslandi með því að styrkja grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir og stuðla að samvinnu þeirra aðila sem starfa að vísindarannsóknum jafnframt því að tryggja áreiðanleik og gæði upplýsinga um vísindi og rannsóknir í landinu. Þegar litið er til nýmæla frv. þá er lagt til að nýr sjóður, Rannsóknasjóður, taki við hlutverki Vísindasjóðs og Tæknisjóðs samkvæmt lögum um Rannsóknarráð Íslands. Stjórn Rannsóknasjóðs tekur við hlutverki því sem úthlutunarnefndir höfðu áður og þá er lagt til að Tækjasjóður taki við hlutverki Bygginga- og tækjasjóðs samkvæmt sömu lögum. Einnig er lagt til að þjónustumiðstöð vísindarannsókna taki við meginhluta þeirrar starfsemi sem nú er unnin af skrifstofu Rannsóknarráðs Íslands samkvæmt þessum sömu lögum. Hins vegar er lagt til að Rannsóknarnámssjóður starfi áfram. Rannsóknasjóður hinn nýi mun gegna lykilhlutverki varðandi styrkveitingar til vísindarannsókna, bæði grunnrannsókna og hagnýtra rannsókna. Sjóðurinn mun styrkja rannsóknir samkvæmt skýrum kröfum um vísindalegan framgang, birtingu og skil á vísindalegum niðurstöðum hvort sem tilgangur er hagnýtur eða ekki. Hin óþörfu mörk milli sjóðanna sem hindrað hafa samanburð umsókna vegna mismunandi uppruna þeirra munu hverfa. Áhersla verður lögð á að rannsóknir séu styrktar eftir gæðum sem metin verða samkvæmt faglegum kröfum á viðkomandi sviði. Með þessu er verið að tryggja að sambærileg viðmið gildi við mat á umsóknum um styrki hvort sem um er að ræða grunnrannsóknir eða hagnýtar rannsóknir. Þá er gert ráð fyrir að Tækjasjóður taki við hlutverki Bygginga- og tækjasjóðs. Lagt er til að hlutverk Tækjasjóðs verði að veita rannsóknastofnunum styrki til kaupa á dýrum tækjum og búnaði vegna rannsókna. Það er nýlunda í þessu frv. að sömu aðilar sitji í stjórn Rannsóknasjóðs og stjórn Tækjasjóðs og úthluti styrkjum á þann hátt sem hér er lagt til. Með því að hafa sömu stjórn í báðum sjóðunum er leitast við að samþætta úthlutanir Tækjasjóðs við úthlutanir úr Rannsóknasjóði. Í frv. er gert ráð fyrir að Rannsóknarnámssjóður styrki rannsóknatengt framhaldsnáms til meistara- og doktorsgráðu við íslenska skóla á háskólastigi sem bjóða framhaldsnám og stunda vísindalegar rannsóknir. Gert er ráð fyrir að einungis nemendur sem stunda framhaldsnám við íslenska háskóla geti fengið styrk úr sjóðnum. Þetta er nýlunda. Í núverandi reglum um Rannsóknarnámssjóð nr. 974/2000 er unnt fyrir nemanda að fá styrk úr sjóðnum þó hann stundi nám í erlendum háskóla svo framarlega sem rannsóknarverkefnin fjalli um íslenskt viðfangsefni. Framboð framhaldsnáms í háskólum hér á landi hefur aukist mjög frá því að Rannsóknarnámssjóðurinn var settur á fót árið 1995 og mun fleiri stunda framhaldsnám hérlendis en áður. Mikilvægt er að styrkir Rannsóknarnámssjóðs nýtist til að efla framhaldsnám á Íslandi. Þessi skilyrði hindra ekki að nemendur geti tekið hluta af námi sínu við erlenda háskóla, enda sé nemandinn skráður í háskóla hér á landi. Menn sjá það t.d. á grein í Morgunblaðinu í dag hve hlutur framhaldsnáms hefur stóraukist hér á landi á undanförnum missirum og þar hefur orðið gjörbreyting og frv. tekur mið af því. Að sjálfsögðu er um álitamál að ræða þegar hugað er að því hvernig staðið er að styrkveitingum að þessu leyti en ég tel að það markmið og sá rammi sem hér er skilgreindur sé í góðu samræmi við þá þróun sem hefur verið hér á landi. Hitt þarf að sjálfsögðu að hafa í huga og er markmið í sjálfu sér að auðvelda Íslendingum að stunda framhaldsnám við alþjóðlegar háskólastofnanir eins og tíðkast hefur lengi og skilað hefur góðri raun en við verðum að haga skipulaginu í samræmi við þróunina og taka þá mið af því umhverfi sem við viljum skapa í kringum íslenska háskóla því að þeir sem stunda framhaldsnám og rannsóknarnám í háskólum erlendis eiga yfirleitt greiðan aðgang að styrkjum þar með sama hætti og hér eru veittir styrkir til rannsókna og framhaldsnáms við íslenska háskóla. Hafa verður þetta umhverfi í huga. Við erum að skapa sambærilegt umhverfi í kringum háskólastigið á Íslandi og menn hafa skapað erlendis með framhalds- og rannsóknarstyrkjum við skóla erlendis sem Íslendingar geta að sjálfsögðu notið eins og aðrir sem stunda slíkt nám í slíkum menntastofnunum erlendis. Nauðsynlegt er að líta til þessa þegar menn velta þessu fyrir sér en að sjálfsögðu er um nýmæli að ræða sem sjálfsagt er að ræða. Hv. menntmn. mun vafalaust kynna sér mismunandi sjónarmið varðandi þetta en við töldum skynsamlegt að leggja frv. fram með þeirri áherslu sérstaklega til að undirstrika mikilvægi þess að standa vel að framhalds- og rannsóknarnámi við íslenska háskóla. Samkvæmt frv. tekur þjónustumiðstöð vísindarannsókna að mestu leyti við hlutverki núverandi skrifstofu Rannsóknarráðs Íslands en tekur þó ekki þátt í stefnumótunarstarfi Vísinda- og tækniráðs á annan hátt en að veita ráðgjöf og upplýsingar sé eftir því óskað. Er það í samræmi við markmið endurskoðunar á lögum nr. 61/1994 sem byggist á því að skýrari mörk verði dregin á milli stefnumótunar á sviði rannsókna annars vegar og úthlutunar styrkja og þjónustu við rannsóknaraðila hins vegar. Munu menntmrn. og iðnrn. því annast umsýslu fyrir vísindanefnd og tækninefnd, svo sem að annast undirbúning og boðun funda og ritun fundargerða. Ég vil að lokum, herra forseti, aðeins geta þess varðandi þann þátt því menn hafa talið, og því hefur verið slegið fram án þess að fyrir því séu nokkur rök, að í þeirri nýskipan sem verið er að taka upp hér sé verið að auka íhlutunarvald stjórnmálamanna inn á hinn faglega þátt við úthlutun á styrkjum og öðru slíku. Svo er alls ekki því að eins og menn sjá þegar þeir lesa 4. og 5. gr. frv. þá er ítarlega fjallað um það hvernig komið er að því að úthluta styrkjum og einnig eru þar ákvæði um fagráð sem eiga að koma að því að gera tillögur um úthlutun úr styrkjum. Það er því ekki verið að seilast af hálfu stjórnmálamanna eða annarra aðila inn á styrkveitingarnar sjálfar heldur er markmiðið með þeirri pólitísku stefnumótun sem gert er ráð fyrir að þessari mikilvægu starfsemi og sívaxandi starfsemi sé skapaður sá sess innan efnahags- og atvinnukerfis þjóðarinnar sem nauðsynlegur er til að slík starfsemi nái að vaxa og dafna enn frekar. Með þessum orðum, herra forseti, legg ég frv. fram og óska eftir því að eftir umræðuna verði því vísað til hv. menntmn.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra lýsti hér nýstárlegu umhverfi rannsókna sem tengjast doktors- og meistaraprófsnámi. Ég ætla ekki á þessu stigi að lýsa því yfir að ég sé honum sammála um það. Það má deila um það fyrirkomulag. Ég áskil mér rétt til að vera það á síðari stigum málsins. En mig langar þá til þess að spyrja hann: Leiðir þá ekki af sjálfri röksemdafærslu hæstv. ráðherra að erlendir námsmenn við Háskóla Íslands muni vera jafnvígir til styrkveitinga og íslenskir námsmenn? Ég tel að það sé óhjákvæmilegt miðað við röksemdafærslu hæstv. ráðherra en vildi gjarnan heyra hann útfæra það nánar. Í öðru lagi spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig hyggst hann beita sér fyrir því að ná því markmiði sem lýst er í 1. gr. frv. um að styrkja grunnrannsóknir? Ég er þeirrar skoðunar að það sé ákaflega farsælt fyrir framvindu þjóðarhags hjá sérhverri þjóð til langs tíma að styrkja grunnrannsóknir en þær verða jafnan í hættu á að verða út undan. Í þeim frv. sem liggja hérna fyrir er öll megináherslan lögð á svokallaðar hagnýtar rannsóknir. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig telur hann að verið sé að styrkja grunnrannsóknir sérstaklega í þessu frv. og frumvörpum? Í þriðja lagi: Hyggst hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin beita sér fyrir því að þessari breytingu fylgi aukið fjármagn? Hvergi í þessum frv. sé ég merki um aukið fjármagn. Víða er þó bent á að mikill hagvöxtur þjóða eins og Íra og Finna helgist af auknum fjárfestingum í rannsóknum. Í fjórða lagi: Í framhaldi af athyglisverðum yfirlýsingum hæstv. forsrh. áðan um uppstokkun á verkaskiptingu Stjórnarráðsins spyr ég hæstv. menntmrh.: Telur hann ekki þörf á því að kanna rækilega svipaða uppstokkun á rannsóknastofnunum innan lands?

Herra forseti. Ég þakka þessar fyrirspurnir. Varðandi erlenda námsmenn hér á landi þá lít ég þannig á að þeir standi að sjálfsögðu jafnfætis íslenskum námsmönnum. Við erum í alþjóðlegri samkeppni. Við erum í alþjóðlegu umhverfi og okkur ber skylda til þess að mismuna ekki námsmönnum eftir uppruna ef þannig má að orði komast, eða þjóðerni. Það er akkur fyrir íslenska vísindastarfsemi að fá hingað frábæra og góða erlenda vísindamenn eins og við sjáum t.d. hjá fyrirtæki eins og Íslenskri erfðagreiningu. Okkur vantar fleiri starfsmenn í raunvísindagreinum og verðum þess vegna að skapa það umhverfi að við löðum hingað líka menn í doktors- og framhaldsnám á þessum sviðum. Það erum við að gera og út frá því göngum við í að styrkja líka það umhverfi á þann hátt sem lagt er til hér. Varðandi grunnrannsóknirnar þá er í frv. eins og þessum hæpið að forgangsraða með almennum hætti og fara inn á forgangsmarkmið í sambandi við einstaka rannsóknarþætti. Það hefur verið nefnt í umræðunni um þetta hvort unnt væri að gera það. Ég tel að svo sé ekki. Hv. þm. getur kynnt sér allar vangaveltur um gildi rannsókna og grunnrannsókna og muninn á grunnrannsóknum og hagnýtum rannsóknum og eins og hann veit sjálfur sem vísindamaður er oft mjög erfitt að draga þarna skil á milli. En ég tel að frumvörpin og áherslurnar í þeim séu þess eðlis að það eigi að verða til þess að efla stuðning við grunnrannsóknir umfram hagnýtar rannsóknir, að mínu mati, þegar litið er til þessara mála. Varðandi fjármagnið þá er rétt að við erum ekkiað flytja fjárlög. Við erum að flytja frumvörp um önnur málefni en fjárhagsleg málefni. En ég tel, og rökstuðningurinn fyrir þessu er sá, að með því að setja frumvörpin fram með þessum hætti og breyta skipulaginu þá séu líkur á því að aukið fé fáist frá opinberum aðilum og einkaaðilum. Varðandi uppstokkun á rannsóknastofnunum þá tek ég undir með hv. þm. að nauðsynlegt er að huga að því ekki síður en þessum þáttum.

Herra forseti. Mér þótti mikilvægt að heyra þá yfirlýsingu frá hæstv. ráðherra að það er enginn vafi á því að erlendir námsmenn muni njóta jafnræðis á við íslenska námsmenn varðandi rannsóknastyrki við íslenska háskóla. Ég er algerlega sammála hæstv. ráðherra um að það er mikill akkur í því fyrir íslenskt rannsóknalíf og háskólalíf að fá erlenda námsmenn til þess að taka þátt í rannsóknum hér á landi. Hæstv. ráðherra styður fingri sínum á þróun sem er að verða vandamál í íslensku atvinnulífi, þ.e. skorti á hámenntuðum raunvísindamönnum. Við sjáum t.d. að ef svo fer að Íslensk erfðagreining, sem er spútnikfyrirtæki á tveimur sviðum íslensks atvinnulífs, setur hér upp lyfjaframleiðslufyrirtæki á næsta áratug þá kann að skorta 100--150 íslenska eða útlenda rannsóknavísindamenn, þ.e. fyrir þetta fyrirtæki. Það er að koma í ljós að verulegur skortur er á hámenntuðum vísindamönnum sem hafa farið í langt nám. Eitt af því sem við þurfum að skoða til framtíðar er að innan skamms munum við sjá fram á miklu alvarlegri vanda vegna þess að námslánakerfi okkur og styrkjakerfi er slíkt að það kallar ekki á það, eins og í þá daga þegar ég fór til náms og var ákaflega lengi í námi, að menn geri það. Þetta verður vandamál eftir því sem atvinnulífinu fleygir fram og það verður flóknara. Ég vil svo hvetja hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn til að vinda sér í að kanna möguleikana á því að stokka upp íslenskar rannsóknastofnanir. Skipting þeirra í dag er úrelt og hún þjónar ekki þörfum atvinnulífsins. Hún þjónar ekki heldur þörfum grunnrannsókna. Ég held að hægt væri að spara og fá miklu meira út úr því ef menn færu í að kanna möguleikana á sameiningu og jafnvel taka sum verkefni sem þarna eru og setja þau út á markað.

Herra forseti. Ég vil árétta það sem ég sagði í lok máls míns um rannsóknastofnanirnar og hv. þm. nefndi sérstaklega. Ég tel nauðsynlegt að huga að þessu og það er liður í þeim skipulagsbreytingum sem við erum að leggja til hér til að auðvelda það verk sem hv. þm. nefndi. Ég tel einnig varðandi þá nýskipan sem verið er að taka upp t.d. í Háskóla Íslands um samstarf við einkaaðila um uppbyggingu á þekkingarþorpi og vísindagörðum, að þar sé líka með dramatískum hætti, ef þannig má að orði komast, verið að skapa ný skilyrði fyrir vísindastofnanir til þess að starfa saman við nýjar og spennandi aðstæður. Ég held að það sé nauðsynlegt og ég hef lagt mikla áherslu á að það sé skylda ríkisvaldsins að standa vel að grunnrannsóknum og menntun ungra vísindamanna. Rannsóknastofnanir sem eru ekki þátttakendur í því að efla grunnrannsóknir og taka þátt í að mennta unga vísindamenn munu hverfa og gufa upp þegar fram líða stundir. Því er mjög nauðsynlegt að mínu mati að efla tengslin á milli háskólanna og rannsóknastofnananna og gjörbreyta þessu umhverfi líka. Ég tel að með nýjum háskólalögum og nýjum samningum við Háskóla Íslands um rannsóknir innan vébanda háskólanna sé verið að ýta undir þessa þróun og að við séum markvisst að stefna að því að skilin á milli vísindasamfélagsins og háskólasamfélagsins falli betur saman og þar með líka að stofnanaumhverfið breytist.

Herra forseti. Hér er um afskaplega viðamikið mál að ræða. Áður en eiginlegar umræður um þau hefjast í þingsal að loknum framsöguerindum sem hæstv. ráðherrar flytja nú, er rétt að óska eftir því við hæstv. menntmrh. að hann varpi ljósi á eitt efnisatriði úr frv. því er hann fylgdi úr hlaði í ræðu sinni. Það varðar 5. gr., herra forseti, sem fjallar um fagráð Rannsóknasjóðs. Það kemur ekki fram í greininni hversu mörg fagráð er gert ráð fyrir að stofnuð verði, en upphaf greinarinnar hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Stjórn Rannsóknasjóðs skipar fagráð til tveggja ára í senn á helstu sviðum vísinda sem skulu hafa það hlutverk að vera ráðgefandi fyrir stjórn Rannsóknasjóðs ...`` Það kemur sömuleiðis fram í greinargerð með frv., eða réttara sagt fylgiskjali, þ.e. umsögn fjárlagaskrifstofu fjmrn., að ekki sé hægt að lesa af frv. hversu mörg þessi fagráð séu en þau eigi greinilega að vera nokkur. Ég tel nauðsynlegt, herra forseti, áður en almennar umræður um þetta mál hefjast að hæstv. ráðherra varpi ljósi á hversu mörg fagráð hann sér fyrir sér.

Herra forseti. Ef það hefði verið vilji ráðuneytisins að binda þetta í lögum þá hefðum við lagt það til. Ég tel hins vegar mjög óskynsamlegt í lögum af þessu tagi að segja að ráðin eigi að vera fjögur, fimm eða átta eða hvað menn vilja hafa þau mörg. Ég held að það sé lykilatriði þegar menn fjalla um þessi mál að hafa löggjöfina almenna sem síðan verði hægt að móta betur þegar menn standa frammi fyrir því að taka afstöðu til þess með hliðsjón af þróun vísindanna í landinu hvað ráðin eigi að vera mörg. Í upphafi athugsemda um 5. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Stjórn Rannsóknasjóðs er ætlað að skipa 5--7 manna fagráð til tveggja ára á helstu sviðum vísinda. Fagráðum er ætlað að veita faglega ráðgjöf og meta umsóknir um styrki. Skipan í fagráð til tveggja ára veitir möguleika á að endurnýja þau reglulega. Þau fagráð sem vænta má að stjórn Rannsóknasjóðs skipi fjalla um hug- og félagsvísindi, líf- og læknisfræði, raunvísindi og verkfræði. Stjórn Rannsóknasjóðs setur fagráðum erindisbréf.`` Þarna er markaður rammi en það á ekki að setja það endanlega inn í löggjöfina hvað þessi fagráð eiga að vera mörg, enda á það náttúrlega að fara eftir því hvernig vísindin þróast og hvaða fagsviðum menn telji að sérstök ráð þurfi að sinna. Ég held að nálgast verði málið frekar með þeim opna huga en ætla með löggjöf að loka sig inni í einhverjum ramma sem kannski dugar ekki nema til skamms tíma.

Herra forseti. Ekki skal standa á mér að taka þessi mál til umfjöllunar með opnum huga og það var ekki meining mín að ætla að loka fyrir eitt eða neitt með þessu andsvari. Mér þykir hins vegar gott að hafa heyrt það frá hæstv. ráðherra að hér sé ekki verið að njörva hlutina niður í fjögur til fimm fagráð heldur sé jafnvel möguleiki að sjá þau fyrir sér átta. Það er talan sem hæstv. ráðherra nefndi í andsvari sínu þannig að við skulum bara halda áfram að hafa hugann opinn og láta hina fersku vinda blása. Mér þykir samt mikilsvert að heyra að hér sé ekki verið að hugsa um örfá fagráð heldur mögulega allt upp í átta og jafnvel fleiri. En við skulum jafnframt gera okkur grein fyrir því að gífurlegur kostnaður er samfara því að stofna fagráð af þessu tagi og því fleiri sem þau verða því meiri kostnaður fellur til. Ég er alls ekki að segja að ekki eigi að auka verulega kostnað hins opinbera við þær breytingar sem hér verða. Ég vil bara segja að mér sýnist hæstv. ríkisstjórn hafa lokað augum sínum fyrir því, af því að við erum að tala um lokaða hluti og opna, að þessar tillögur hljóti að hafa í för með sér umtalsvert aukinn kostnað frá því sem verið hefur.

Herra forseti. Ég geri mér ekki grein fyrir því að þessar tillögur um fagráðin hafi í för með sér aukinn kostnað. Þá verða menn að bera saman kostnað við úthlutun styrkja núna á vegum Rannsóknarráðs Íslands, hvernig þau fagráð starfa og hvaða kostnaður þar er. Ég held að umgjörðin í þessu sé ekki þess eðlis að menn séu að stefna að því að stórauka kostnaðinn. Hins vegar eru ákvæðin um fagráðin ákaflega mikilvæg í ljósi allra þeirra umræðna sem fram hafa farið um þessi mál og uppbyggingu þeirra því að hér er lagt til að fagráðin verði öflug og að vísindamenn komi þar að einmitt til þess að styrkja hina faglegu hlið við úthlutun á styrkjunum þar sem, eins og segir í 2. gr. þessa frv., eru gerðar mjög strangar kröfur og lögð höfuðáhersla á að lagt sé mat á einstaklinga. Og þessir einstaklingar, fullyrði ég, starfa í meira samkeppnisumhverfi en nokkrir aðrir í íslensku þjóðfélagi, samkeppnisumhverfi innan lands og alþjóðlegu samkeppnisumhverfi. Það er mjög mikilvægt að búa þannig um hnúta að þeir séu öruggir um að fjallað sé faglega, vel og skipulega um þeirra mál til þess að komast að niðurstöðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins, sem er 553. mál þingsins á þskj. 868. Frv. þetta er hluti af þeirri nýskipan vísinda- og tækniþróunar sem grunnur er lagður að í frv. til laga um Vísinda- og tækniráð sem forsrh. hefur mælt fyrir. Í því frv. er gert ráð fyrir að til verði nýtt ráð, Vísinda- og tækniráð, sem starfi undir yfirstjórn forsrh. og fari með heildarstefnumótun um málefni er tengjast vísindarannsóknum og tækniþróun. Ávinningur þess er einkum sá að vægi málaflokksins vex og að stefnumótunin og framkvæmd hennar verður markvissari en áður. Eitt helsta inntak þessarar nýskipunar er að stefna í vísindarannsóknum og tækniþróun verði tengd stefnu ríkisstjórnarinnar á hverjum tíma í efnahags- og atvinnumálum. Þetta mun geta leitt til þess að ný fræðasvið með sterka atvinnutengda tilvísun nái að gefa af sér efnahagslegan ávinning fyrir þjóðina fyrr en ella hefði verið. Vísinda- og tækniráðinu er ætlað að fjalla bæði um vísindarannsóknir og nýsköpunarmálefni. Vísindarannsóknir heyri undir menntmrh. samanber frv. það sem hann hefur mælt fyrir um opinberan stuðning við vísindarannsóknir en nýsköpun og tækniþróun í þágu efnahagslegra framfara fari undir iðnrh. samanber frv. þetta. Frv. hefur að markmiði að efla samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Því markmiði verður best náð með því að byggja upp tæknilega getu fyrirtækja og frumkvöðla til að takast á við tækniþróun sem leitt geti til nýsköpunar atvinnulífsins. Frv. fjallar um þær aðgerðir sem beita þarf til þess að vísindaleg þekking geti orðið að söluhæfum afurðum vöru og þjónustu og þannig skilað fjárfestingum í vísindarannsóknum út í atvinnulífið. Farvegur þessara aðgerða er annars vegar nýsköpunarmiðstöð fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki og hins vegar tækniþróunarsjóður. Kveðið er á um nýsköpunarmiðstöð fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki í 3. og 4. gr. frv. Henni er ætlað að verða vettvangur fyrir miðlun þekkingar til fyrirtækja og frumkvöðla þar sem m.a. verður veitt leiðsögn um stofnun og rekstur fyrirtækja, tæknileg úrlausnarefni leyst og nýrri þekkingu miðlað til atvinnulífsins. Þessi þekkingarmiðlun er forsenda þess að atvinnulífið geti fylgst með alþjóðlegri þróun og staðist aukna samkeppni á alþjóðamarkaði. Að auki er nýsköpunarmiðstöðinni ætlað að hafa frumkvæði um gagnvirkt samstarf á milli vísindamanna, stofnana og fyrirtækja um málefni er lúta að nýsköpun. Hér er ekki um nýja starfsemi að ræða heldur fyrst og fremst verið að festa í sessi starfsemi sem rekin hefur verið í nokkur ár sem reynsluverkefni hjá Iðntæknistofnun undir nafninu IMPRA. Þessi starfsemi fær nú víðtækara hlutverk við miðlun vísindalegrar þekkingar og umbreytingu hennar í söluhæfar afurðir. Um Tækniþróunarsjóð er fjallað í 4.--7. gr. frv. Tækniþróunarsjóði er ætlað að koma að fjármögnun þróunar nýsköpunarverkefna í samræmi við meginstefnu Vísinda- og tækniráðs. Um er að ræða aðkomu á frumstigi nýsköpunarinnar við lok hagnýtra rannsókna. Á frumstigi nýsköpunar eiga sér stað markvissar rannsóknir og tækniþróun með markaðs- og notendatengdum áherslum. Það er á því stigi sem reynir á hvort hin vísindalega þekking getur orðið að söluhæfri vöru. Áherslur Vísinda- og tækniráðs á hverjum tíma verða ráðandi um starfsemina en mikilvægt er að ráðið geti tryggt að vísindaþekkingin fái eðlilega útrás og leiði í reynd til eflingar atvinnulífinu og til efnahagslegra framfara fyrir þjóðina. Sjóðnum er ætlað að vera brú á milli þess er stuðningur Rannsóknarsjóðs samkvæmt frv. menntmrh. um opinberan stuðning við vísindarannsóknir sleppir og þess að framtaksfjárfesta fýsir að koma að nýjum nýsköpunarverkefnum. Mjög hefur skort á opinberan stuðning við þetta frumstig nýsköpunarinnar. Hæstv. forseti. Ég vænti þess að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn. Ég vil þó benda á að mikilvægt er að frumvörpin þrjú sem hér hafa verið lögð fram verði skoðuð sem heild.

Herra forseti. Með þessum þremur frumvörpum sem nú hefur verið mælt fyrir er verið að leggja drög að nokkurri breytingu á því stjórnkerfi og rannsóknarumhverfi sem verið hefur og við hljótum að spyrja: Hver er ástæða þess? Við veltum því fyrir okkur af hverju nú er verið að breyta því umhverfi? Er það vegna þess að sú staða sem við höfum haft, sá uppbyggingarstrúktur sem verið hefur hefur ekki gagnast okkur? Höfum við ekki náð nægjanlega langt vegna þess að Rannís hefur ekki staðið sig? Hefur verið óánægja í vísindaheiminum með það fyrirkomulag sem við búum nú við? Hefur verið óánægja hjá atvinnulífinu með þetta fyrirkomulag eða af hverju er verið að breyta? Herra forseti. Viðhorf til starfsemi Rannsóknarráðs Íslands hefur verið kannað, ekki bara einu sinni heldur í tvígang. Bæði hefur vísindasamfélagið verið spurt, svo og atvinnulífið og stjórnvaldsstofnanir hafa líka verið spurðar hvernig þessir aðilar telja að ráðið hafi sinnt hlutverki sínu nú á síðari árum og jafnframt hversu trúverðugt það er í störfum sínum. Herra forseti. Viðhorfin hafa verið mjög jákvæð og mál flestra að ráðinu hafi farið fram, ef má orða það þannig, og menn séu sífellt að gera betur. Hins vegar hefur það verið harðlega gagnrýnt að það fjármagn sem ráðið hafi til að styrkja vísindastarf sé allt of lítið. Þar hefur gagnrýnin legið. Gagnrýnin hefur sem sé ekki verið á fyrirkomulagið, hvorki hjá vísindasamfélaginu, atvinnulífinu eða þeim stjórnvaldsstofnunum sem hefur verið rætt við. Gagnrýnin hefur verið á það að fjármagn sé of lítið. Þess vegna veltir maður því fyrir sér, af hverju er verið að breyta? Hver er ástæða þeirra breytinga sem hæstv. menntmrh. eignar sér hugmyndina að vegna þess að eins og segir á heimasíðu hæstv. ráðherra þar sem hann fjallar um Tækni- og vísindaráð, þá er nú um eitt og hálft ár liðið síðan hann sagðist hafa hreyft því fyrst á fundi með Rannsóknarráði Íslands að nauðsynlegt væri að skapa vísinda- og tæknistarfsemi í landinu nýjan lagaramma. Ástæða hans var sú að hann vildi auka hlut vísinda og tækni við mótun almennrar efnahags- og atvinnustefnu þjóðarinnar. Þá hljótum við að leita þar að ástæðunni. Er þá ástæðan sú að áherslur Rannís hafi ekki fylgt nægjanlega eftir almennri efnahags- og atvinnustefnu þjóðarinnar eða ekki verið nægjanlegur hluti atvinnu- og efnahagsstefnu þjóðarinnar. Herra forseti. Þegar farið er yfir greinargerð þess frv. sem hæstv. iðnrh. mælti fyrir áðan, þá segir, með leyfi forseta: ,,Eitt helsta inntak þessarar nýskipunar er að stefnumótun í vísindarannsóknum og tækniþróun byggist á stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahags- og atvinnumálum á hverjum tíma.`` Þegar við skoðum þetta allt og leggjum saman, þá blasir það einfaldlega við að hæstv. ríkisstjórn vill breyta uppbyggingu þessara mála vegna þess að hún vill að vísindarannsóknir í landinu séu í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahags- og atvinnumálum á hverjum tíma. Ég spyr, herra forseti: Er þetta nútímaleg nálgun? Er þetta sú nálgun sem við teljum rétta og eðlilega á 21. öldinni, að stjórnmálamenn taki að sér að segja vísindunum hvað þau eigi að rannsaka vegna þess að það er einfaldlega það sem hér liggur fyrir, herra forseti? Þetta er ekki flóknara. Hér liggja fyrir þrjú frumvörp hverra tilgangur er að breyta hlutunum á þann veg að stjórnmálamenn geti haft áhrif á það langt umfram það sem verið hefur í hvaða farvegi vísindarannsóknir á Íslandi eiga að vera. Ég verð að segja, herra forseti, að það fer um mig léttur hrollur þegar ég les setningar eins og þá sem hér er að finna í greinargerð frv. hæstv. iðnrh. vegna þess líka að eins og ég gat um áðan og margoft hefur komið fram, þá er það ekki hvað síst fjárskortur sem menn hafa kvartað um og enn þá hefur ekkert það komið fram sem segir okkur að þessi breyting leiði til þess að stjórnvöld setji meiri peninga til þessara hluta. Það sem ég óttast, herra forseti, er að þær breytingar sem hér er verið að leggja til leiði einfaldlega til þess að þeim fjármunum sem til ráðstöfunar verða --- og ég óttast að muni ekki aukast að ráði --- verði beint til svokallaðra hagnýtra rannsókna, rannsókna sem koma að beinu gagni, hverra sést beinn árangur fljótlega í samræmi við efnahags- og atvinnustefnu ríkisstjórnar á hverjum tíma en að grunnrannsóknir verði útundan. Af því að hæstv. menntmrh. sagði áðan að stundum væri erfitt að greina á milli grunnrannsókna og hagnýtra rannsókna, þá er það út af fyrir alveg rétt og auðvitað geta rannsóknir sem menn töldu að ættu að vera hagnýtar orðið grunnrannsóknir af því að þær eru kannski fyrst og fremst að afla nýrrar þekkingar sem nýtist ekki augljóslega og svo öfugt. En það er samt ein aðferð sem er líklega óbrigðul þegar menn vilja greina á milli grunnrannsókna og hagnýtra rannsókna og hún er sú að markaðurinn er tilbúinn að fjármagna hagnýtar rannsóknir. Það er alveg ljóst. Þess vegna hefur það auðvitað verið hlutskipti hins opinbera að sjá um grunnrannsóknir í stærra mæli en hagnýtar. Og ég spyr, herra forseti: Hvernig verður umhverfið hér eftir einhver ár ef sú stefna sem verið er að boða að vísindasamfélagið eigi að beygja sig undir efnahags- og atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar á hverjum tíma og þar með verði áherslan á hagnýtar rannsóknir í fyrirrúmi, hvernig verður ástandið þá ef við horfum á rannsóknir sem við köllum grunnrannsóknir, rannsóknir sem leita þekkingar, ef við horfum á þær þorna upp? Hvert stefnum við þá í nútímanum þegar menn eru á einu máli um það, flestir, sem koma að þessari umræðu að rannsóknir séu alfa og ómega hagvaxtar. Að hagvöxtur byggi fyrst og fremst á mannauði, þ.e. fólki sem hefur aflað sér nýrrar þekkingar. Herra forseti. Þessar áhyggjur mínar varð ég að láta í ljósi. Ég vona að hæstv. ráðherrar geti komið hér og bætt um betur frá því sem verið hefur í morgun og sannfært mig og aðra sem ég veit að hafa nákvæmlega þessar sömu áhyggjur um það að þær séu ekki á rökum reistar, að það sem hér stendur sé klaufalega orðað, auðvitað eigi þetta að vera allt öðruvísi, og þó að stjórnmálamenn, ráðherrar hæstv. ríkisstjórnar, ætli sér að ráða meiri hluta í hinu nýja Vísinda- og tækniráði ætli þeir sér samt sem áður ekki að beita þeim meiri hluta með þeim hætti sem hér er þó því miður sagt að eigi að gera. Ég ætla að vona, herra forseti, að þeir sannfæri okkur um eitthvað annað í dag. En af því að ég er farin að tala um það sem er ástæða til að hafa áhyggjur af ætla ég að nefna annað. Ég tók eftir því fyrst þegar farið var að reifa þessar hugmyndir að ýmsir fulltrúar vísindasamfélagsins, ef má orða það þannig, létu í ljósi nokkrar áhyggjur. Síðan hefur orðið ákveðin þöggun, og ég hef áhyggjur af því, herra forseti, að einhverjir þeir aðilar sem gagnrýna þessa hluti, gagnrýna það sem þeir óttast að hér sé að gerast, komi gagnrýni sinni ekki opinskátt á framfæri eins og vera bæri í frjálsu samfélagi. Ég hef áhyggjur af því ef þetta er að gerast, sem virðist vera, vegna þess að það segir mér að vísindamenn á Íslandi hafa áhyggjur af stöðu sinni, þeir hafa áhyggjur af því í þessu þrönga samfélagi sem við búum í að ef þeir beita sér gegn stjórnvöldum muni það segja til sín einhvers staðar síðar. Þetta varð ég að segja, herra forseti, af því að það verður að koma fram í þessari umræðu, einfaldlega vegna þess að þetta er skýring mjög margra á því hvers vegna umræðan um þessi mál er í þeim farvegi sem hún er. Eðlilega hafa menn áhyggjur af þeim breytingum sem hér standa fyrir dyrum. Menn hafa áhyggjur af því þegar stjórnmálamenn telja sig til þess bæra að mynda meiri hluta í Vísinda- og tækniráði þegar tilgangurinn er sá sem ég hef rakið að efnahags- og atvinnustefna ríkisstjórnar ráði síðan ferðinni. En eins og ég sagði áðan, herra forseti, vænti ég þess að hæstv. ráðherrar vindi ofan af þeim áhyggjum sem ég hef viðrað, ekki bara fyrir mig heldur fyrir býsna marga sem eru tilbúnir til að ræða þessi mál einhvers staðar annars staðar en opinberlega einhverra hluta vegna. Ég fór aðeins yfir það áðan, herra forseti, hver staða okkar er í rannsóknaheiminum. Á undanförnum árum hefur fé til rannsókna á Íslandi verið að stóraukast, ekki vegna þess að opinberir aðilar hafi verið að setja svo mikið fé til rannsókna heldur hafa einkafyrirtæki, ekki síst líftæknifyrirtæki, sett mjög mikla peninga til rannsókna. Hins vegar leiðir það líka hugann að því hvernig staðan væri hér í menntamálum ef málum hefði verið stýrt eftir þeirri efnahags- og atvinnustefnu sem ríkisstjórnir á hverjum tíma fylgdu. Ég er alveg handviss um það að ef þeir sem hafa viljað stýra því hversu margir fá að stunda tiltekið nám hefðu fengið að ráða hefðum við ekki menntað eins marga líffræðinga og við gerðum fyrir svona einum til tveimur áratugum. Þá ættum við heldur ekki þá vísindamenn sem við eigum á þessu sviði í dag og þá hefðum við heldur ekki stöðu til þess að byggja upp líftækniiðnað með þeim hætti sem við höfum gert. Þetta nefni ég í þessu samhengi vegna þess að ég held að okkur sé öllum hollt --- og þegar ég segi okkur öllum er ég að tala um okkur stjórnmálamenn --- að átta okkur á því að það er okkar að móta hinar breiðu línur en við erum ekki miklir sjáendur á öllum sviðum. Það er ekki hollt fyrir samfélag okkar ef stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar, ríkisstjórnir, taka utan um þróunina og gefa sér að nokkrir sterkir aðilar innan þeirra vébanda hafi réttast fyrir sér og hafi þá forsagnargáfu að geta séð fyrir hvernig samfélag okkar muni þróast. Þar eiga og þurfa miklu fleiri að koma að á hverjum tíma. Í því tilfelli sem við ræðum hér er afar farsælt, herra forseti, að vísindin fái að vera sem frjálsust, að menn fái að leita þekkingar þekkingarinnar vegna, að menn fái svigrúm til þess að komast að hinum óvæntu niðurstöðum. Með þessu er ég ekki að kasta rýrð á hagnýtar rannsóknir. Þær eru vissulega mjög nauðsynlegar en eins og ég gat um áðan sýnist mér að því miður teikni allt til þess í þessum frv. að þeim verði veittur óeðlilegur forgangur vegna þess, herra forseti, að það sem hefur verið helsta umkvörtunarefnið hingað til, þ.e. fjárskortur, hefur ekki verið ræddur af hálfu hæstvirtra ráðherra sem vandi heldur virðist fyrst og fremst sá vandi sem þeir vilja takast á við vera að stjórnmálamenn hafi ekki haft hér næg áhrif. Herra forseti. Þetta er stórt mál og ég veit að það verður rætt fram eftir degi. Ég vænti þess að geta komið inn í umræðuna aftur síðar þegar hæstv. ráðherrar hafa skýrt nokkuð það sem fyrir mér vefst sem, eins og ég sagði áðan, ég er svo bjartsýn að trúa að hljóti að liggja einhvern veginn öðruvísi. Ég ræddi í upphafi þessa fundar í andsvari við hæstv. forsrh. um skil milli atvinnugreina sem eru alls ekki eins og áður, og það finnum við í þinginu þegar nýjar atvinnugreinar koma inn. Það kom fram í máli hæstv. forsrh. að verið er að endurskoða reglugerð Stjórnarráðsins þannig að þær hugmyndir að breyttu fyrirkomulagi ættu að liggja fyrir við lok kjörtímabilsins. Það er mjög praktískt og gott og mér finnst því að hæstv. ríkisstjórn ætti að vinna að því. Það er óþolandi með öllu fyrir þá sem vinna hér í málum að atvinnugreinar sem við lítum á sem vaxtarsprota séu hér sem eins konar munaðarleysingjar í kerfinu en þyrftu ekki að vera það ef við ríghéldum ekki í hina gömlu atvinnuvegaskiptingu. Herra forseti. Hér er hæstv. menntmrh. mættur sem er, ef marka má orð á heimasíðu hans, hugmyndasmiðurinn á bak við þessi frv. og ég vænti að hann muni þá sannfæra okkur um að hér sé ekki einungis um það að ræða að vilji ríkisstjórnar á hverjum tíma í efnahags- og atvinnumálum nái fram að ganga með atbeina meiri hluta stjórnmálamanna í Vísinda- og tækniráði. Ég vænti þess jafnframt að hann hafi meðtekið þau stærstu umkvörtunarefni sem hafa verið á undanförnum árum varðandi umhverfið sem við búum við, sem er ekki Rannís eða faglegir möguleikar þess, heldur fyrst og fremst fjárskortur og að við fáum að heyra eitthvað frekar um það á eftir.

Virðulegi forseti. Í upphafi þessarar umræðu um hin mjög svo merku frv. sem hér liggja fyrir vil ég fagna því að stefnumörkun skuli nú eiga að fara fram því að það er sannarlega alveg tímabært að stefnumörkun í þessu vísinda- og rannsóknastarfi okkar öllu saman sé komið á. Ég fagna sömuleiðis fyrirheitum hæstv. ríkisstjórnar um eflingu rannsókna á ýmsum sviðum, hvort sem er á sviði grunnrannsókna eða hagnýtra rannsókna. Hér er greinilega í orði kveðnu um það að ræða að ríkisstjórnin vill efla rannsóknirnar. Á hinn bóginn tek ég undir þau orð sem hér féllu hjá fyrri ræðumanni, hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur, og ítreka sömuleiðis mín eigin orð í andsvari við hæstv. menntmrh. áðan, að það er eðlilegt að við beinum sjónum okkar að fjármununum því að eflingin getur varla farið fram án þess að fjármálin komi þar aðeins við sögu. Í annan stað vil ég segja, herra forseti, að forskrift sú sem ríkisstjórnin gefur Alþingi og vísindasamfélaginu er sannarlega afar varhugaverð. Ég tek undir þau orð hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur sem talaði á undan mér að það er alveg eðlilegt að tortryggni okkar vakni þegar þessi efling er beinlínis tengd efnahags- og atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar á hverjum tíma, herra forseti, því að það má til sanns vegar færa að vísindin efli alla dáð að því tilskildu að þau séu frjáls og óháð. Allir sem um slík mál fjalla vita að vísindin mega aldrei vera bundin á klafa pólitískra hagsmuna eða vera ofurseld velvilja einkarekinna fyrirtækja úti á markaði. Vissulega eru ákveðnir tónar í þeim greinargerðum sem fylgja þessum frv. og þeir segja okkur að þarna sé hætta fólgin. Þess vegna er algerlega nauðsynlegt að þingmenn stigi varlega til jarðar, hafi hugann opinn, láti ferska vinda blása en skoði jafnframt inn í öll þau skúmaskot sem hér geta leynst. Herra forseti. Varðandi fjármálin er það alveg vitað að gagnrýni þeirra sem hafa talað um þessa málaflokka síðustu missirin hefur fyrst og fremst beinst að því að Rannsóknarráð Íslands og úthlutunarnefnd hefur ekki haft þá fjármuni sem eðlilegt gæti talist miðað við þann mikla vilja sem greinilegur er í vísindasamfélaginu og miðað við þá miklu ásókn sem er í þetta fé, miðað við þær öflugu umsóknir sem berast á hverju einasta ári. Þessi gagnrýni hefur verið hávær og málefnaleg. Það er auðvitað alveg ljóst að við fjöllum ekki um þennan málaflokk án þess að ræða af alvöru hvað hæstv. ríkisstjórn er tilbúin til að fara út í mikla aukningu á fjárframlögum til þessarar starfsemi. Einhvers konar viljayfirlýsing verður að liggja fyrir frá hæstv. ríkisstjórn varðandi þau mál. Ekki er hægt að una við það að umsagnir fjmrn. sem fylgja frumvörpunum skuli vera með þeim hætti sem þar gefur að líta. Fjmrn. telur ónógar upplýsingar liggja fyrir til þess að hægt sé að segja fyrir um hvort þau hafi yfir höfuð í för með sér aukningu á útgjöldum ríkissjóðs eða ekki. Við vitum öll að Írar og Finnar hafa eflt mjög rannsóknir og þess er getið í greinargerðum frumvarpanna. Við vitum jafnframt að það hafa Finnar og Írar ekki gert án þess að setja í rannsóknirnar aukið fé. Eða hyggst ríkisstjórnin varpa af sér ábyrgðinni á því að vísindarannsóknir séu efldar með auknum fjármunum frá hinu opinbera yfir á einkaaðila úti á atvinnumarkaði? Er það ábyrg stefna, herra forseti? Ég vil að lokum segja það, herra forseti, að í þessum frv. sem eru þrjú talsins tengjast hlutirnir auðvitað nánast órjúfandi böndum þannig að það er algerlega eðlilegt eins og hér hefur verið gert að spyrða þau saman. Nú hefur framsaga farið fram um þau öll þrjú og ég tel þess vegna eðlilegt og vil leggja það til, herra forseti, að þau fái áfram að halda þessum tengslum, verði bundin í þessa kippu þannig að þær nefndir þrjár, sem nefndar hafa verið til sögu og fá þessi frv. til umfjöllunar, fjalli um þau öll jafnt, það verði ekki þannig að það frv. sem hæstv. forsrh. fjallaði um og talaði fyrir og óskaði eftir að beint yrði til hv. allshn. fái ekki jafnframt umfjöllun í hv. menntmn. heldur fái þau að halda þessum tengslum. Frv. eru bundin nánast órjúfanlegum böndum og ég tel eðlilegt að þau fái að halda þeim tengslum í umfjöllun nefndanna. Að öðru leyti vil ég einungis segja það að umræðan í dag verður að öllum líkindum efnismikil og kemur til með að verða gott veganesti inn í störf nefndanna. Ég treysti því að hæstv. ráðherrar komi til með að varpa frekara ljósi á þau gagnrýnisorð sem koma til með að falla og hafa þegar fallið.

Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess að þegar menn tala um áhrif á efnahags- og atvinnustefnu er ekki verið að fjalla um hana í því ljósi að hún eigi að ráða styrkveitingum. Það á að leggja faglegt og vísindalegt mat á þær. En bæði hér á landi, í Evrópusambandinu, á norrænum vettvangi, alls staðar þar sem menn sinna þessum málum vill fjárveitingavaldið, Alþingi hér á landi og ríkisvaldið, hafa afskipti af því hvaða meginstraumar ráða þegar þessu fé er ráðstafað. Við erum þátttakendur í rammaáætlunum Evrópusambandsins þar sem þetta er mótað. Við erum jafnframt þátttakendur í norrænu samstarfi sem leggur þessar línur. Mismunandi áherslur eru lagðar á ýmsar greinar vísinda á ýmsum tímum til þess að þróunin sé með skipulögðum og góðum hætti. Það er þessi stefnumörkun sem ég held að okkur sé akkur í að fá hingað inn á Alþingi í meira mæli en áður hefur verið og líka á vettvang ríkisstjórnarinnar. Varðandi aukið fé vil ég láta þess getið að á næstu þremur árum er í fjárlögum ríkisins gert ráð fyrir 450 millj. kr. aukningu til rannsóknarmála.

Herra forseti. Í sjálfu sér má segja að þetta sé afar jákvætt innlegg frá hæstv. ráðherra. Hins vegar má ekki draga úr því að hér er hætta á ferðum sem við þurfum að vera meðvituð um. Hér eru gryfjur sem við þurfum að girða fyrir og við þurfum að vera viss um að við dettum ekki ofan í. Þess vegna ítreka ég það sem ég hef sagt, það verður auðvitað að sjá til þess að starf fagráðanna og Rannsóknarráðsins sé hafið yfir allan vafa þannig að fólk þurfi ekki að sitja undir þeirri gagnrýni að um pólitísk tengsl eða hagsmunagæslu sé að ræða sem verði of sterk og stjórni styrkveitingum í vísindasjóðina. Auðvitað verður að ræða það á Alþingi og taka af, eins og ég segi, allan vafa til þess að vísindastefna ríkisstjórnarinnar geti notið fyllsta trausts, bæði hjá þjóðinni og innan vísindasamfélagsins.

Herra forseti. Ég held að í þessu tilviki eigi annars vegar að hugsa um þá meginstefnu sem við gerum ráð fyrir að verði mótuð í Vísinda- og tækniráðinu og hins vegar úthlutunarkerfið. Ég er viss um að þegar þingmenn fara í gegnum það í menntmn. eða nefndum þingsins átta þeir sig nákvæmlega á því hvernig þetta er uppbyggt og þessi ótti sem hv. þm. reifaði mun hverfa úr huga þeirra. Hitt er aðalatriðið að að sjálfsögðu eiga stjórnvöld landsins, bæði Alþingi og ríkisstjórn og einstök ráðuneyti, að koma að þeirri stefnumörkun sem ræður því á hverjum tíma í hvaða meginþætti við viljum beina rannsóknum okkar og starfi á þessum sviðum. Aðeins þannig verður stefnumörkunin skýr og þá getur fjárveitingavaldið fylgst með því hvert aukið fé rennur. Þess vegna tel ég þennan ramma vera nauðsynlega forsendu fyrir því að við látum aukið fé renna til rannsókna.

Herra forseti. Ég mun gera það sem í mínu valdi stendur til að lægja öldur óttans í huga mínum og sjá til þess að þar verði lýst inn í öll þessi mál en vil einungis segja að við verðum að vera okkur meðvituð um þessa hluti. Við verðum að sjá til þess að umfjöllun nefndanna verði það yfirgripsmikil að við sjáum vel til botns í þessu máli. Mér finnst í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að alþingismenn hreyfi svona efasemdum þegar til þess er horft að gagnrýni sú sem höfð hefur verið uppi hingað til á það fyrirkomulag sem við þekkjum hefur fyrst og fremst beinst að því litla fjármagni sem ríkjandi stjórnvöld hafa sett í málaflokkinn. Ég tel því ekki að hér sé verið að mála hlutina sterkari litum en eðlilegt getur talist. Og ég er sannfærð um að hv. nefndir Alþingis fara mjög vel ofan í saumana á hlutunum og lýsa með sínu skæra ljósi til botns í þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að beina þeirri fyrirspurn til forseta þingsins hvort einhver af þeim þremur ráðherrum sem flytja þessi mál sé viðstaddur í húsinu.

Hæstv. forsrh. er í húsinu. Óskar hv. þm. eftir að honum séu send boð?

Ég hefði haldið að viðeigandi væri, meðan umræða fer fram um þessi mál sem skipta miklu fyrir íslenskt vísindaumhverfi, að þeir ráðherrar sem bera ábyrgð á málinu væru viðstaddir.

Hæstv. forsrh. hafa verið send boð um að nærveru hans sé óskað í þingsal.

Hæstv. forseti. Það mun hafa verið 9. apríl í fyrra sem hæstv. menntmrh. Björn Bjarnason gerði í mjög ítarlegu máli, á aðalfundi Rannís, grein fyrir hugmyndum sínum um nýtt skipulag í vísindaheiminum á Íslandi, ef svo má orða það. Það fór nokkur hrollur um ýmsa, verður að segja, og margir höfðu samband við mig í framhaldi af þessum fyrirlestri, sem ég gat því miður ekki verið viðstödd. Ég bað þá um utandagskrárumræðu um málið. Þær fóru fram í aprílmánuði. Ég átti þar orðastað við hæstv. menntmrh. Síðan við áttum orðaskipti hefur orðið nokkur breyting á því sem hæstv. ráðherra hafði í huga. Alla vega horfir þar sumt til hins betra. Mér virðist sem hér sé ekki eins afdráttarlaust að orði komist með að aðeins einstaklingar geti notið þessara styrkja. Þetta hefur verið orðað þannig að nú er vinnandi vegur að þeir sem sækja um þessa styrki geti verið stofnanir, sem sækja t.d. líka um styrki frá norrænum aðilum eða frá Evrópusambandinu. Ég verð að segja að það er auðvitað til mikilla bóta. Þó finnst mér að það hefði mátt orða þetta afdráttarlausar. Hér er talað um að á undanförnum áratug hafi blásið nýir vindar í íslensku atvinnulífi. Það er eins og fleira í þessum frumvörpum. Mér finnst sterk framtíðarsýn í þeim en hins vegar hefur ekki enn orðið af öllu því sem hæstv. ráðherrar virtust binda vonir við að gerðist á árunum eftir að þeir væru farnir að móta stefnuna. T.d. er talað um aukið frelsi á fjármálamarkaði á Íslandi. Það má auðvitað til sanns vegar færa. Einnig er vísað sérstaklega í einkavæðingu ríkisfyrirtækja. Þegar maður fer að hugleiða það þá hefur hún kannski ekki gengið alveg eins og til var stofnað. Það hefur ekki tekist að einkavæða nema Stofnfisk og Áburðarverksmiðjuna. Ef við lítum enn þá lengra til baka þá var SR-mjöl einkavætt. Önnur einkavæðing sem áformuð var á þessu kjörtímabili hefur ekki gengið eftir, ekki eins og áformað var. Það verður kannski breyting á því, ég er ekki að segja það geti ekki orðið. Margt í þessu virðist hins vegar miðað við einhverja framtíðarsýn ráðherrans og mikla bjartsýni. Að sumu leyti vil ég deila þeirri bjartsýni með honum. Ég held að fjárfesting í menntun, vísindarannsóknum og tækniþróun sé afar mikilvæg. Ég held að þessi mál hafi aldrei borið svo á góma á hv. Alþingi að ég hafi ekki reynt að koma þeirri sýn minni að. Ég tel mjög mikilvægt að hlúa að þeim vaxtarsprotum sem eru í þjóðfélaginu en ég tel að það sé skot yfir markið að breyta grundvallarskipulagi vísindasamfélagsins eins og hér er ráð fyrir með þessum tillögum. Hér er vísað til þess að Efnahags- og þróunarsamvinnustofnunin hafi nýlega bent á að menntun, rannsóknir, nýsköpun og framtakssemi séu drifafl hagvaxtar í þekkingarþjóðfélaginu. Ég tek heils hugar undir þau orð. Ég tel að þau hafi verið sögð margoft á Alþingi, m.a. af nokkrum hv. þingmönnum sem hér sitja í salnum og ekki þurfi að leita langt út fyrir landsteinana eftir þeim vísindum. Ísland hefur á síðustu árum staðið sig allvel í alþjóðlegum samanburði. Eins og með annað er það töluvert háð þeim viðmiðunum sem við höfum. Hér kemur fram að umtalsverðar breytingar hafi orðið frá því sem áður var að þjóðin varði hlutfallslega litlum fjármunum til vísindarannsókna og umhverfi til nýsköpunar var óhagstætt fyrir aðrar greinar en sjávarútveg. Ég vil segja að samkvæmt skýrslu Vilhjálms Lúðvíkssonar á nýliðnum fundi Reykjavíkurakademíunnar hefur framlag til Vísindasjóðs á undanförnum árum því miður ekki farið hækkandi. Framlag Vísindasjóðs var árið 1994 um 90 mannár, en árið 2000 er framlag Vísindasjóðs ekki nema rúmlega 50 mannár. Samkvæmt þeim reikningskúnstum sem ég hef reynt að tileinka mér um dagana eru þetta ekki aukin framlög til vísindarannsókna, a.m.k. ekki á vegum Vísindasjóðs. Ég veit auðvitað að tala má um að vísindarannsóknir í landinu, t.d. á vegum fyrirtækja eins og Íslenskrar erfðagreiningar. Þar hefur auðvitað orðið gríðarlegur vöxtur. En það er ekki beint hægt að heimfæra það undir fjármuni frá ríkinu. Hér segir að ,,þótt framsækni nýrra fyrirtækja á nýjum sviðum veki mesta athygli má ekki gleyma því að hefðbundnir atvinnuvegir byggja einnig á nýrri þekkingu sem fæst með rannsóknum og þróunarstarfi og aðgangi að menntuðu fólki sem tryggt getur endurnýjun á þekkingarinnviðum fyrirtækja og stofnana. Þörf fyrir vísindalega þekkingu og þjálfun fer vaxandi á öllum sviðum þjóðlífsins, ekki síst í mörgum þjónustugreinum, bæði á vegum hins opinbera og í einkageiranum.`` Þetta er mjög vel sagt í þessu frv. eins og raunar ýmislegt annað því að að samningu þessa frv. hafa komið margir og miklir gáfumenn. En ég ekki alveg sammála hæstv. ráðherrum í hvaða samhengi þetta er sett og hvað er talin forsenda fyrir því að þessi þróun geti átt sér stað. Hér er vísað til þess að Rannsóknarráð Íslands, sem tók við árið 1994 eftir sameiningu Rannsóknaráðs ríkisins og Vísindaráðs, sé samkvæmt lögum sjálfstæð stofnun sem hefur ítarlega skilgreint hlutverk. Það á að vera til ráðuneytis um stefnumörkun á sviði vísinda og tækni og gera árlega tillögur um útdeilingu framlaga úr ríkissjóði til vísinda- og tæknimála, móta úthlutunarstefnu og veita styrki úr þeim sjóðum sem eru í vörslu ráðsins, annast kynningu á rannsóknastarfsemi, mat á árangri rannsóknastarfs og samvinnu við hliðstæðar stofnanir erlendis, beita sér fyrir, í samráði við rannsóknastofnanir og atvinnulíf, áætlun um rannsóknir og þróun og skila árlega skýrslu til menntmrn. Þetta starf hefur verið unnið í gegnum fagráð þannig að margir hafa komið að því. Fagráðin gera m.a. stefnumótandi tillögur um mál sem varða verksvið þeirra hvers um sig. Að þessu starfi hafa fjölmargir vísindamenn komið og fyrirkomulagið hefur reynst gegnsætt, lýðræðislegt og opið eins og vera ber. Þess vegna hefur ríkt góð sátt um starfið undanfarin ár, öfugt við það sem var áður þegar mikillar tortryggni gætti oft og tíðum um starfsemi Rannsóknaráðs ríkisins. Ég verð að segja að mér kom á óvart að einmitt núna skyldi þurfa að fara að gera meiri háttar skipulagsbreytingar á fyrirkomulagi þessara mála á Íslandi. Svo mikil sátt hefur í rauninni verið um skipanina undanfarin ár þrátt fyrir að fjármagnið hafi verið allt of lítið og farið minnkandi. Vandinn sem hefur verið við að etja hefur fyrst og fremst verið vegna fjársveltis. Nú þykir tímabært, segir í frv., ,,að færa samræmda umfjöllun um málefni vísinda og tækni á efsta stig stjórnsýslunnar``. Ég tek undir með mörgum sem hafa haft samband við mig og þessi mál varða að þarna gætir ákveðinnar tortryggni. Ég veit að hæstv. menntmrh. telur það ástæðulausa tortryggni eftir því sem hann sagði í andsvörum áðan og telur að ekki verði reynt að hafa áhrif frá þessum æðstu stöðum stjórnsýslunnar á úthlutun styrkja. En með því að þarna er ætlað að hafa áhrif á stefnumótun er náttúrlega um leið verið að hafa áhrif á það hvert styrkirnir renna. Svo kemur ein af þessum bláeygu fullyrðingum um að ,,framlög atvinnulífsins til rannsókna fari ört vaxandi``. Ég hef heyrt marga efast um þetta og segja að framlög atvinnulífsins yfirleitt til rannsókna hafi síst farið vaxandi. Það eru ákveðin rannsóknarfyrirtæki eins og ég hef áður getið um sem hafa gert góða hluti og auðvitað veitt mikið fé til rannsókna en atvinnulífið yfirleitt er lítt tilbúið til að veita fé til rannsókna nema það sé í rauninni algjörlega gulltryggt að þar séu niðurstöður á borðinu, a.m.k. innan tveggja ára. Atvinnulífið á Íslandi er ekki og hefur ekki hingað til verið tilbúið til að taka áhættu í fjárveitingum til rannsókna. Þetta er ein af þeim fullyrðingum í frv. sem ég dreg í efa. Þótt framlög ríkisins til mennta- og vísindamála hafi lengst af verið hlutfallslega mikil miðað við framlög atvinnuveganna má búast við að kröfur til stjórnvalda um aukin framlög til vísinda og tækni og til stuðnings við nýsköpun aukist á næstu árum. Þurfti þess vegna að taka þetta algjörlega í greip sér þannig að ekkert færi annað en það sem ríkisvaldinu kæmi best? Hér er setning sem veldur okkur mörgum svolitlu hugarangri sem eigum að fara að fjalla um þessi frv. í framhaldinu. Hér stendur: ,,Með markvissri stefnumótun`` --- sem fer fram í ráðherranefndinni, og aumingja ráðherrarnir sem ekki fá að koma að þeirri stefnumótun hljóta náttúrlega að missa töluvert af sinni ,,prestige`` þá þegar. --- ,,Með markvissri stefnumótun, aukinni samvinnu og samhæfingu rannsóknastofnana og skýrri verkaskiptingu þeirra er hægt að nýta betur opinbert fjármagn sem rennur til rannsókna og þróunar og auka samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs.`` Það á sem sagt að taka þetta núna föstum tökum. Ráðherrarnir móta skýra og ákveðna stefnu um hvert fjármagn til vísindarannsókna á Íslandi á að fara svo að það skili snöggum árangri og markvissum. Ef ég stundaði rannsóknir á t.d. nýrri gerð lygamæla, svo að ég segi bara það, hvernig stendur þá á því að hæstv. dómsmrh. fær ekkert að koma að málinu og þess vegna fæ ég kannski engan styrk? Mér finnst þetta bara verulegt áhyggjuefni og þannig geta fjöldamörg atriði snert aðra ráðherra en einmitt þá sem þarna er ráðgert að komi að.

Þetta getur nú snert mörg ráðuneyti.


             Niðurstaða þeirrar endurskoðunar sem hefur farið fram á undanförnu einu og hálfu ári --- og hugmyndafræðinni gerði hæstv. menntmrh. grein fyrir á aðalfundi Rannsóknarráðs 9. apríl sl. --- liggur fyrir þannig að hér er reiknað með að lögð verði fram þrjú frv. Þetta frv. sem ég hef verið að vitna í greinargerðina með lagði hæstv. forsrh. fram og það er um Vísinda- og tækniráð. Þar á stefnumótunin að fara fram, stefnumótun í málefnum vísinda-, rannsókna- og tækniþróunar, og þar eiga fjórir ráðherrar sæti. Þar koma einnig að vísindamenn og fulltrúar atvinnulífs. Ég sé hins vegar hvergi njörvað niður að þeir fulltrúar sem ráðherrarnir tilnefna þurfi endilega að vera vísindamenn. Ég hefði áhuga á því að við meðferð í hv. nefnd yrði heldur betur hnykkt á þessu því að, eins og við vitum, geta ýmsir verið stjórnskipaðir hér á landi til að sitja í hinum merkustu ráðum eins og nýleg dæmi sanna. Við gætum sem best raðað okkur þar niður, þingmennirnir, við hliðina á ráðherrunum okkar til að gulltryggja stefnumörkunina. Það er ýmislegt vel sagt í þessu frv. og það eru mörg spök ummæli sem ég vildi gjarnan taka undir. Ég sé hins vegar ekki að þörf sé á þessari skipulagsbreytingu, sérstaklega þar sem samkvæmt sérstakri umsögn fjmrn. í þessum þremur frv. er ekki gert ráð fyrir einni krónu til viðbótar í þennan málaflokks. Og finnst mér vera fugl í skógi þar sem flogið hefur fyrir, hæstv. forseti, að það að ráðherrarnir beri orðið meiri ábyrgð leiði til þess að þeir tryggi betur fjármagn.

Virðulegur forseti. Ég hlýt að nálgast þetta mál að nokkru frá leikmannssjónarmiði og velta fyrir mér styrkleika og veikleika þeirra hugmynda sem hér eru á ferðinni í frumvarpsformum þessara þriggja frv. sem eru til umræðu. Ég nálgast þetta mál, virðulegi forseti, í heilu lagi. Ég geri ekki greinarmun á því eða tala t.d. um vísindarannsóknir. Í fyrsta lagi er ástæða til að velta því fyrir sér sem er í frv. sem hæstv. forsrh. lagði fram og talaði fyrir. Þar er um að ræða gjörbreytingu á Rannsóknarráði Íslands sem felst í því að ráðherrar forsrn., menntmrn., sjútvrn., landbrn., umhvrn. og fjmrn. verði í ráðinu auk vísindamanna og fulltrúa atvinnulífsins. Þetta er það sem frv. fjallar í fyrsta lagi um og það sem ég velti fyrir mér og er mér umhugsunarefni er hvort menn séu á réttri leið með aðkomu ráðherranna í Vísinda- og tækniráði. Mér fyndist farsælli leið að frekar yrði myndað ráðherraráð sem hefði það hlutverk með höndum að fara yfir tillögur og ákvarðanir varðandi verkefni sem vísindamenn leggja til að hafin verði vinna við. Ég óttast að skilin verði ekki nógu skörp milli vísindarannsókna og nýsköpunar með því lagi sem verið er að leggja til að vinna eftir. Mín skoðun er að þetta þurfi að vera algjörlega aðskilið í grunni. Á síðari stigum nýsköpunar, svo dæmi sé nefnt, komi vísindarannsóknir frekar og meira inn í dæmið. Rannsóknastarf þarf að vera eins sjálfstætt og óháð og mögulegt er. Þetta tel ég vera mjög mikið lykilatriði og ítreka að rannsóknastarf þurfi að vera eins sjálfstætt og óháð og mögulegt er. Vísindasamfélagið getur að mínu mati líklega best skipað sínum málum með tilliti til árangurs og ég segi að aðkoma ríkisstjórnar ætti að byggjast á ráðgjöf varðandi fjárveitingar og val verkefna. Ríkisstjórn á hverjum tíma er skylt að móta stefnu í tækni-, mennta- og vísindamálum ef við orðum þetta þannig og hún verður að vera opin fyrir þeim stórfelldu möguleikum sem felast í framþróun tækni og vísinda. Virðulegur forseti. Ég hef tekið eftir mjög athyglisverðum framförum hjá frændþjóð okkar, Finnum, og nágrannaþjóð og frændþjóð okkar Írum. Þeir hafa náð mjög langt á síðustu árum á sviði vísinda og tækni. Mér finnst að hægt sé að styðjast við þann grunn sem þeir hafa byggt upp á síðustu árum. Mér finnst ekki að finna þurfi upp grundvallaratriði, þ.e. skipan og framkvæmd á hverju sviði. Við eigum að nota okkur reynslu annarra þjóða á þessu sviði sem öðrum. Ég geri mér grein fyrir því, virðulegur forseti, að í frv. sem hæstv. forsrh. mælti fyrir er stuðst við reynslu að einhverju leyti en við erum samt að setja hér á nýskipan eins og ég skil málið. Þess vegna er mér til efs að sú skipan Vísinda- og tækniráðs sem hér er fyrirhuguð sé í samræmi við þær aðferðir sem ég var að vitna til. Ég hef reynt að kynna mér þessi málefni eftir föngum með hliðsjón af þeirri þekkingu sem ég hef út frá tæknimenntun og fróðleik sem maður óhjákvæmilega nálgast í þessu starfi. Til að koma skoðunum mínum að í sem stystu máli, þá væri líklegt til árangurs og samstöðu um þetta málefni að ríkisstjórnin skipaði nefnd sem fjallaði um vísinda- og tæknimál. Líklega væri hægt að fallast á það og skynsamlegt að í þeirri þröngu nefnd sætu forsrh. og menntmrh. ásamt þremur fulltrúum vísindaakademíunnar og sú nefnd mundi móta stefnu og verkaskiptingu milli ráðuneyta og gerði tillögu um fjárveitingar til fjárln. og fjmrh. því að þar er endapunkturinn, hjá fjárln., hvaða fjármunir eru veittir til þessarar starfsemi. Með þessum orðum er ég að undirstrika að ég er ekki á móti breytingum. Því ber að fagna sem hér kemur fram í frv. að stefnt er að því að þessi mál séu til endurskoðunar á þriggja ára fresti þannig að unnt sé að aðlaga stefnumótun að þeim aðstæðum sem eru á hverjum tíma. Það er ekki síst vegna setu minnar í fjárln. sem ég tek þátt í þessari umræðu því að framlög ríkisins sem stöðugt þurfa að vaxa hafa mjög mikil áhrif á umfjöllun um fjárlagagerð og framtíðarafkomu. Herra forseti. Raunaukning hefur að vísu orðið í útgjöldum til rannsókna og þróunar á Íslandi ef litið er beint til krónutölunnar eins og hún er sett fram og þá er ég að miða við þau fjárlagafrv. sem ég hef verið með í að fjalla um og þekki til á síðustu árum. Ég nefni að í síðasta fjárlagafrv. var um að ræða tæpa 9 milljarða samtals í fjárframlögum úr ríkissjóði að meðtöldu sjálfsaflarfé frá öllum stofnunum. Þetta er frá öllum ráðuneytunum samtals. Ég hef ekki eins og ég sagði áðan aðgreint þessi þrjú frv. Ég horfi í raun á þetta allt saman sem eina heild. Herra forseti. Það er almennt viðurkennt að mikla fjármuni þarf til rannsókna og vísindastarfa, ekki síður til þróunar tækninýjunga og það eru margir í samfélagi okkar sem telja að allt of litlum fjármunum sé varið til þessa. Menn verða að ákvarða á hverjum tíma hvernig fjármunum er ráðstafað til framtíðarfjárfestinga. Vísinda- og tæknirannsóknir eru ekki verkefni sem leyst verða með áhlaupum en til lengri tíma litið er víst að ef við drögumst aftur úr öðrum í frumkvöðlastörfum og vísindarannsóknum, þá drögumst við einnig aftur úr efnahagslega. Virðulegur forseti. Þar sem hér er líklega um að ræða lokamálflutning hæstv. menntmrh. að sinni, þá er ástæða til að þakka honum samstarf og óska honum velfarnaðar á nýjum vettvangi og ég geri það hér með.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs um frv. þrjú sem hér eru til umræðu einungis til þess að hnykkja á nokkrum atriðum sem flest hafa þegar komið fram í málflutningi hv. þingmanna Samfylkingarinnar. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða eins og ég hygg að allir hafi sagt við þessa umræðu og ekki síst vegna þess að stefnumótun í þeim efnum skiptir okkur miklu máli hér á landi um langa framtíð. Því skiptir miklu að ákveðin skilaboð fylgi inn í nefndirnar sem eiga að fjalla um málin og ég leyfi mér að byrja á því, herra forseti, að gera nokkrar athugasemdir við það hvernig sú umfjöllun verður eða lítur út fyrir að verða verði þessum frv. vísað til hv. allshn., iðnn. og menntmn., hvort í þessu máli, eins og kannski öðrum stórmálum af þessum toga, sé ekki nær að grípa til þess að nefndirnar reyni með einhverjum ráðum að funda saman og halda sameiginlega fundi og kveðja til sín fólk og fá umsagnir sameiginlega. Ég leyfi mér einnig að benda á í þessu máli eins og reyndar í öðru sem var til umræðu um daginn og varðaði frv. til laga um Kárahnjúkavirkjun, að slík stórmál í samfélaginu þyrftu auðvitað að ræðast á opnum nefndarfundum og mættum við að því leyti taka aðrar þjóðir okkur til fyrirmyndar þannig að sem flestir eigi þar aðgang að og geti hlýtt á mál manna og þær athugasemdir sem fram koma. En ég geri mér grein fyrir því, herra forseti, að vinnulagið er auðvitað í höndum meiri hlutans og forsn. og nefndarformannanna, en ég vildi koma þessu á framfæri í byrjun. Hvað fyrsta frv. varðar, frv. til laga um Vísinda- og tækniráð sem hefur kannski hlotið mesta umfjöllun hér, þá vil ég taka undir með hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur um hverjir verði tilnefndir af ráðherrunum, þ.e. hér er verið að ræða um sex fulltrúa sem eru tilnefndir af sex ráðherrum í Vísinda- og tækniráðið og svo sitja þar einnig fjórir hæstv. ráðherrar samkvæmt þessari tillögu, átta manns koma frá Alþýðusambandinu og samstarfsnefnd háskólastigsins, fjórir og fjórir. Það liggur alveg fyrir að hér er um að ræða meiri hluta í nefndinni sem skipaður er af þeim meiri hluta sem ræður á Alþingi hverju sinni, verði þetta frv. samþykkt og gert að lögum. Ég hygg að það skipti mjög miklu máli að einhver skilyrði séu sett um það hverjir fulltrúar ráðherranna séu, þ.e. hvers konar menntun þeir hafi, hvers konar bakgrunn hvort heldur er í vísindasamfélaginu, atvinnulífinu eða annars staðar. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að við blasi að hér hljóti að vera um vísindamenn að ræða, við hljótum að leita þangað þar sem þekkingin býr í hverjum málaflokki og í þessu ráði. Mér skilst einnig, herra forseti, að hér sé farið að erlendri fyrirmynd að einhverju leyti, finnskri, um það hvernig svona ráð eru upp sett og því hefur verið haldið fram að það auki mjög pólitíska þyngd málaflokksins að ráðherrar séu í Vísinda- og tækniráði og ég ætla ekki að mæla því mót. En það eykur auðvitað líka, herra forseti, hið beina pólitíska vald yfir vísindasamfélaginu. Við komumst ekkert fram hjá því. Þetta er þannig uppbyggt mál. Því hlýtur maður líka að benda á að það skiptir mjög miklu máli að Vísinda- og tækniráð, svo og þeir einstaklingar sem í því sitja hafi vinnureglur og temji sér starfshætti sem eru að sjálfsögðu í takt við góða stjórnsýslu, en að starfsreglur ráðsins liggi fyrir og þær séu mótaðar nú þegar, að það sé ekki látið fylgja einhvern tíma síðar. Það er nokkuð sem þarf að halda til haga í umræðunni. Herra forseti. Frv. til laga um Vísinda- og tækniráð fylgir fylgiskjal frá fjárlagaskrifstofu fjmrn. Þar eru leiddar líkur að því eða gengið er út frá því að í heildina hafi breytingin, þ.e. fyrirhuguð breyting sem lögð var fram í frv., ekki áhrif á útgjöld ríkisins þótt þau muni augljóslega skiptast öðruvísi en nú hefur verið, þ.e. útgjöldin. Hinum frv. tveimur fylgja álíka klásúlur frá fjmrn., frv. til laga um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, sem hæstv. menntmrh. mælti fyrir. Þar er tekið fram að það geti leitt til lægri stjórnsýslukostnaðar, verði frv. að lögum, en þó liggi ekki nægar upplýsingar fyrir til að meta fjárhæðir í því sambandi. Síðan rak ég augun í eitt, herra forseti, að það muni leiða til 28,5 millj. kr. sparnaðar árlega eftir að stöður rannsóknarprófessora hafi verið lagðar niður. Nú er mér ekki kunnugt, herra forseti, hversu margar stöður rannsóknarprófessora eru við háskólann en ég hygg að þær séu allnokkrar og væri fróðlegt að fá við því svör hvort eitthvað eigi að koma á móti eða hvort hér sé beinlínis um niðurlagningu þessara prófessorsstaðna að ræða. Í þriðja og síðasta lagi, hæstv. forseti, segir í frv. til laga um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins, sem hæstv. iðnrh. mælti fyrir, með leyfi forseta: ,,Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki séð að það hafi áhrif á kostnað ríkissjóðs.`` Ég geri mér fulla grein fyrir því að hér er auðvitað ekki verið að leggja fram frv. til laga um fjárlög, að sjálfsögðu ekki. Hins vegar hafa þessar tillögur ekki þá þyngd sem þær þurfa að hafa í umræðunni ef engin loforð eða fyrirheit um stóraukið fjármagn til rannsókna fylgir. Það er til lítils að breyta skipaninni með svo gagngerum hætti og hér er lagt til ef ekki fylgja peningarnir. Að sjálfsögðu reiknar maður með því, herra forseti, að peningarnir fylgi en maður skyldi samt ekki alveg gera ráð fyrir því að þeir komi sisvona, herra forseti, og sérstaklega ekki, eins og komið hefur fram í máli flutningsmanna, að hér er verið að tengja vísindastefnuna í raun og veru, stefnumótun í rannsóknum og vísindum á Íslandi, við stefnu ríkisstjórnar á hverjum tíma í efnahags- og atvinnumálum. Og taki hv. þingmenn og hæstv. forseti eftir því að ekki er verið að tengja þetta stefnu ríkisstjórnar á hverjum tíma í vísindum og rannsóknum, heldur í efnahags- og atvinnumálum. Þetta tvennt þarf ekkert endilega alltaf að fara saman. Það eru, eins og fram hefur komið áður, grunnrannsóknir, rannsóknir sem kannski skila ekki árangri fyrr en eftir ár eða jafnvel áratugi. Það getur oft reynst mjög erfitt að fá fé til slíkra rannsókna og það hlýtur þá að vera undir stefnumörkun stjórnvalda komið hvernig fé er veitt til slíkra rannsókna. Sé það vilji stjórnvalda að styrkja grunnrannsóknir af öllu tagi þá hlýtur að þurfa að marka stefnu þar um en ekki segja berum orðum eins og hér kemur fram að á hverjum tíma skuli rannsóknir tengdar efnahags- og atvinnumálum. Það þýðir ekkert annað en það, herra forseti, að svokallaðar hagnýtar rannsóknir hafa alltaf forgang, eitthvað sem skilar árangri fljótt og vel, eitthvað sem markaðurinn er tilbúinn til þess að styðja, eins og hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir benti á í upphafi umræðunnar. Ég ætla að láta máli mínu lokið, herra forseti, við 1. umr. um þessi þrjú frv. en ítreka að það er til lítils að ganga í stórkostlegar breytingar af þessu tagi á starfsumhverfi íslenskra vísindamanna og rannsóknarmanna ef ekki er algerlega tryggt að þeim fylgi fjárhæðir sem duga.

Herra forseti. Hér er fjallað um þrjú frv. í senn sem kveða á um nýskipan á sviði vísindarannsókna. Eins og fram hefur komið við umræðuna eru allir sammála því að mjög mikilvægt er að búa vel að vísindarannsóknum í landinu þannig að þær gagnist samfélaginu sem best og þar með atvinnuvegunum. Með þessum frv. er verið að samtvinna vísindin hagsmunum atvinnulífsins í ríkari mæli en verið hefur áður, en ekki nóg með það, það á ekki að samtvinna þau atvinnuvegunum eins og þeir þróast heldur eins og ríkisstjórnin vill þróa atvinnuvegina því að í athugasemdum með þessum lagafrv. segir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Eitt helsta inntak þessarar nýskipunar er að stefnumótun í vísindarannsóknum og tækniþróun byggist á stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahags- og atvinnumálum á hverjum tíma.`` Á síðustu öld urðu geysilegar framfarir á nánast öllum sviðum samfélagsins. Þessar framfarir áttu fyrst og fremst grunn í samfélagslegu átaki. Í nánast öllum löndum heims sem höfðu einhverja efnahagslega burði var lögð áhersla á kröftugar grunnrannsóknir. Þessar grunnrannsóknir skiluðu sér til samfélagsins á tvennan hátt, annars vegar í beinum uppgötvunum á sviði lækninga, lyfja og á ýmsum sviðum tækninnar. Hins vegar skiluðu þær sér út í atvinnulífið í vel menntuðu fólki sem var fært um að takast á við verkefni sem þar buðust. Hvernig þróuðust þessar rannsóknir sem skiluðu eins miklum framförum og dæmin sanna? Hver var sá farvegur sem stjórnvöld mótuðu? En það er einmitt slíkur farvegur sem er til umfjöllunar í þessum þremur frv. ríkisstjórnarinnar. Við erum að fjalla þar um stefnu stjórnvalda í þessum málum. Farvegurinn, þ.e. hin opinbera stefna, byggði á einu grundvallaratriði, frelsi. Hún byggði á frelsi, frelsi vísindamanna, frelsi akademískra stofnana. Þetta hefur verið grundvallaratriðið. Menn hafa oft tekist á um það að hvaða marki sé rétt að takmarka frelsi vísindanna. Á sínum tíma, fyrir ekki mjög mörgum árum, var um það rætt hvort við ættum að innleiða þann sið hér að tryggja fólki atvinnuleysisbætur sem ekki fengi störf við sitt hæfi eins og það var kallað. Slíkt fyrirkomulag viðgekkst alla vega erlendis, á Norðurlöndunum einhvers staðar, þ.e. að fengirðu ekki starf í þínu takmarkaða, afmarkaða fagi þá ættirðu rétt til atvinnuleysisbóta. Ég hafði alltaf miklar efasemdir um þetta, mjög miklar efasemdir. Hvers vegna? Ég hafði áhyggjur af því að þetta mundi leiða til takmörkunar á frelsi. Ef ríkið eða hið opinbera væri gert ábyrgt fyrir einstaklingnum að loknu námi þá væri sú hætta fyrir hendi að ríkið vildi líka ráða hvað hver og einn tæki sér fyrir hendur í sínu námi. Þetta er varasamt sjónarmið, mjög varasamt sjónarmið. Hér eigum við að treysta á frjálsar akademískar stofnanir og frelsi einstaklingsins til að velja og til að vera leitandi og leyfa sér að vera leitandi. Það er í þessu andrúmi sem framfarirnar hafa orðið. Það er hér sem ríkisstjórnarfrumvörpin koma við sögu því að nú er gert ráð fyrir að fara inn á nýjar brautir, að takmarka frelsið og samtvinna stefnu í vísindarannsóknum hagsmunum atvinnulífsins. Ég hef miklar efasemdir um það þó að ég vilji að vísindarannsóknir komi atvinnulífinu að gagni. Að sjálfsögðu vil ég það. Ég er sammála því. En ég tel þetta ekki heppilega leið til slíks. Það er alveg rétt sem segir í fylgigögnum með þessu frv. að það blása nýir vindar. Hverjir eru þessir nýju vindar? Mjög víða --- menn vísa hér í reynslu erlendis frá, því miður ekki alltaf góð fordæmi --- er verið að draga úr grunnrannsóknum og setja þær út á markaðinn sem hefur fyrst og fremst gegnt svokölluðum hagnýtum rannsóknum. Það var ágætlega sagt hér áðan í ræðu hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur að línan þarna á milli, milli hagnýtra og grunnrannsókna, væri oft óglögg. Hæstv. menntmrh. kom reyndar að því líka í sínu máli. Ein skilgreining heldur þó og hún er sú að markaðurinn fæst fyrst og fremst við svokallaðar hagnýtar rannsóknir eðli máls samkvæmt, rannsóknir sem er talið fyrirsjáanlegt að muni skila gróða og hagnaði. Þegar hins vegar litið er á framfarirnar og sögu vísindanna kemur í ljós að margar merkustu uppgötvanir, t.d. í læknavísindum og í ýmsum öðrum rannsóknum, hafa orðið til nánast fyrir tilviljun í kröftugu rannsóknarumhverfi að vísu. Þær byggja á því að búa við kröftugt rannsóknarumhverfi. Mér finnst að við eigum frekar að fara inn á slíka braut og efla þá braut, frjálsræði og frelsi akademískra stofnana og búa betur að þeim aðilum sem hafa séð um styrkveitingar til þessa vegna þess að vandinn hefur ekki verið skipulagslegur fyrst og fremst. Hann er fjárhagslegur. Rannís hefur einfaldlega ekki haft nægilega fjármuni til að ráðast í rannsóknir. Menn horfa nú til fyrirtækja t.d. í líftækniiðnaði. Menn horfa til Íslenskrar erfðagreiningar. Bent var á að ekki hefði verið nægur mannafli ef ekki hefðu verið grunnrannsóknir bæði hér á landi og annars staðar til að sjá fyrir vinnuafli. Menn skyldu ekki halda að þeir peningar sem þar eru til hagnýtra rannsókna komi af himnum ofan. Auðvitað eru þeir teknir út úr íslensku atvinnulífi og þar erum við að tala um milljarða. Þessir aðilar, fyrirtæki á markaði, hafa milljarða að spila úr á sama tíma og kreppt hefur verið að öðrum grunnrannsóknum í landinu. Þetta er mergurinn málsins. Á Íslandi hafa verið stundaðar mjög merkilegar rannsóknir á ýmsum sviðum í mörgum stofnunum um áratugaskeið. Ég hef stundum furðað mig á, þó ég dáist í bland að því, að hógværð íslenskra vísindamanna yfir sínum afrekum og sem hafa oft verið unnin í kyrrþey á þessum vísindastofnunum. Við eigum að hlúa að þessu. Við eigum hlúa að og styrkja þennan grunn. En sú stefna að gera tvennt í senn, að færa rannsóknir út á markaðinn og njörva rannsóknirnar síðan undir pólitískt fagráð meira og minna --- þeir ætla sér að sitja þarna fjórir hæstv. ráðherrar --- tel ég mjög vafasama og tel að þetta muni ekki þjóna þeim göfugu markmiðum sem menn kveðast vissulega vera að reyna að ná í sínum skýrslugerðum sem fylgja þessum frv. Ég hvet því mjög eindregið til þess að þetta verði skoðað mjög rækilega og leitað mjög víða fanga áður en ákvarðanir verða teknar. Ég studdi það að þessi frv. væru rædd öll saman vegna þess að þau eru að sjálfsögðu nátengd. Öll þessi frv. eru nátengd. En þannig eiga þau líka að fylgjast að í frekari vinnslu í þinginu. Þau þurfa öll að fara inn í menntmn. og eiga öll að skoðast af hverri nefnd og helst fleiri nefndum einnig. Þetta voru þær megináherslur sem ég vildi að kæmu fram í mínu máli við 1. umr. málsins.

Herra forseti. Ég hugsa að við hv. þm. teljum álíka nauðsynlegt að leggja mikla áherslu á grunnrannsóknir. Við erum sammála um að markaðurinn skirrist heldur við að setja fjármagn í þróunarstarf sem skilar ekki árangri í beinhörðum verðmætum fyrr en eftir mörg ár. Því tel ég, eins og mér skildist að hv. þm. gerði líka, ákaflega nauðsynlegt að veita fjármagn til grunnrannsókna og ég deili áhyggjum hv. þm. um að í þeim þremur frv. sem hér liggja fyrir sé áherslan á grunnrannsóknum ekki nógu skýr. Ég kem hér upp til þess að lýsa því viðhorfi mínu að ég tel að uppgötvanir sem gerðar eru í krafti vísindalegrar vinnu verða ekki fyrir tilviljun, síður en svo eins og hv. þm. sagði. Þær verða að sönnu til í kröftugu rannsóknarumhverfi vegna skipulegrar rannsóknarvinnu. Það er ekki þannig að sú vinna skili af sér stökum miklum uppgötvunum. Þetta er stöðug framþróun nýrrar þekkingar á nýjum sviðum. Það er hins vegar tilviljanakennt eða kannski mætti frekar segja að það ráðist af framvindu markaðar hvenær uppgötvanir sem gerðar hafa verið og menn hafa ekki endilega fundið sérstaka nauðsyn fyrir verða skyndilega hagkvæmar. Allt í einu stendur markaðurinn frammi fyrir verkefnum sem þarf að leysa og þá blasir við oftar en ekki að lausnirnar eru fyrir hendi. Þær er að finna í niðurstöðum sem hafa komið fram við grunnrannsóknir. Því vil ég leggja fram þann skilning minn að nauðsynlegt er að styrkja grunnrannsóknir og vera með skipulega rannsóknarvinnu vegna þess að þær leiða af sér flaum nýrra uppgötvana. Síðar er það okkar og markaðarins að nýta þær.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Maður þarf að gæta að sér í orðavalinu þegar sagt er að uppgötvanir verði til fyrir tilviljun. Þannig held ég að það hafi nú reyndar oft verið. En ég bætti því við, eins og hv. þm. gerði reyndar einnig, að ég talaði um kröftugt rannsóknarumhverfi. Auðvitað eru menn ekki í einhverju hugsunarleysi í sinni vinnu. Menn eru ekki bara að þjóna markaði, þeir eru að sækja fram, leita inn á ný svið upplýsinga og tækni til þess að bæta heiminn, bæta samfélagið, sækja fram í lækningum o.s.frv. Það er ekki bara markaðurinn sem þarna stýrir för. Ég held að það hafi verið styrkur vísindasamfélagsins á síðustu öld hve þessi heimur var í rauninni óháður markaðnum. Það er ekki þar með sagt að menn séu ekki markvisst að sækja fram til framfara.

Herra forseti. Grunnrannsóknir skapa stöðugan straum nýrrar þekkingar sem við getum sagt að samanstandi af einstökum uppgötvunum. Ég held ekki að uppgötvanir séu gerðar fyrir tilviljun heldur í krafti skipulegrar vinnu. Markaðurinn þróar þekkingu með tvenns konar hætti. Í fyrsta lagi stendur hann andspænis skilgreindum vandamálum sem hann reynir að leysa og tekst oft að leysa, en jafnan á grundvelli þekkingar sem búið er að skapa áður einhverju sinni með grunnrannsóknum. Í öðru lagi getur hann stundum gengið beint að lausnum sem eru til í krafti grunnrannsókna. Mikilvæg svið á sviði tölvuvísinda tengjast Íslendingum að því leyti að íslenskur stærðfræðiprófessor sem starfaði í Bandaríkjunum, Sigurður Helgason, hafði áratugum unnið að ákveðnum mjög flóknum stærðfræðilegum rannsóknum sem höfðu áratugum saman ekkert hagnýtt gildi. En skyndilega stóð markaðurinn frammi fyrir vissum vandamálum og gat nánast tekið lausnirnar af hillu þessa íslenska stærðfræðiprófessors, sem lengi vel bjó við Ægissíðuna, ekki langt frá hv. þm. Þetta er til marks um að framþróun á markaði helst alltaf í hendur við framþróun grunnvísinda. Þetta er kannski ekki pólitískur ágreiningur en hann er vísindapólitískur milli mín og hv. þm. að því leyti að ég legg áherslu á að ég er andstæðrar skoðunar varðandi það hvernig nýþekking verður til. Hún verður ekki til fyrir tilviljun eins og hv. þm. sagði heldur í krafti skipulegrar rannsóknarvinnu.

Herra forseti. Þessi umræða skiptir vissulega miklu máli. Hér erum við að fjalla um grundvöllinn sem við reisum vísindarannsóknir á. Við erum sammála um það, ég og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að það er mjög mikilvægt að styrkja grunnrannsóknir. Ég hef af því áhyggjur að þessi frv. og stefnubreytingin sem þau boða leiði til þess að grunnrannsóknir veikist þegar fram líða stundir. Að sjálfsögðu er mikilvægt að grunnrannsóknir séu í markvissum farvegi. Ég held því hins vegar fram að til að tryggja markvissa vinnu verðum við að tryggja frelsi þeirra sem stunda þessa vinnu, hvort sem það eru stofnanir eða einstakir vísindamenn, til þess að fara sínu fram. Þá getur líka verið mikilvægt að frelsa þá undan oki markaðarins. Markaðurinn gerir þá kröfu að við sækjumst fyrst og fremst eftir hámarksarðsemi sem er síðan allt önnur blaðsíða. Það er varasamt sjónarmið og hefur ekki verið sá drifkraftur sem hefur fært okkur tækniframfarir 20. aldarinnar.

Herra forseti. Það er kannski ekki hefðbundið og ekki mikil kurteisi af mér að taka upp þráðinn þar sem hann slitnaði í andsvörum okkar hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Ég tel að það sem greinir á milli okkar, sé að ég er þeirrar skoðunar að markaðurinn gegni miklu hlutverki við að búa til nýja þekkingu, ekki bara að setja hana í hagnýtt form heldur held ég að starfsemi markaðarins og sú vísindalega viðleitni sem hann er knúinn til að sýna í krafti hagnaðarvonar leiði oft af sér nýja þekkingu, stundum þekkingu sem segja má að falli með vissum hætti í sama pott og sú sem verður til í krafti grunnrannsókna. Oft og tíðum er þar um að ræða þekkingu sem ekki nýtist fyrr en eftir dúk og disk en hún nýtist. Öll þekking nýtist einhvern tíma. Ég tel að það sem við erum að ræða um núna sé mjög mikilvægt mál. Verðugra hlutskipti finna stjórnmálamenn vart en einmitt að velta fyrir sér heppilegri og farsælli stefnu á sviði mennta og vísinda. Það er athyglisvert, ef maður skyggnist aftur í tímann, að sjálfstæðisbarátta Íslendinga hafði framan af síðustu öld og jafnvel þarsíðustu, vissan vísindalegan undirtón. Jón forseti, sem við höfum steypt í eir hér úti á Austurvelli, skrifaði lítinn bækling 1848 um nýsköpun í sjávarútvegi. Hann lagði þar áherslu á nauðsyn þess að efla vísindalegar rannsóknir vegna þess að þær ásamt verslunarfrelsinu væru undirstaða framfara þjóðar okkar. Það er merkilegt að skoða sögu okkar á síðustu öld og verða þess áskynja að Íslendingar hófu mjög snemma að byggja upp kerfi til að treysta grundvöll þekkingar sem menn notuðu til nýsköpunar í atvinnuvegunum. Ég nefni nöfn frumherja eins og fiskifræðinganna Árna Friðrikssonar og Bjarna Sæmundssonar. Ég nefni Björn Sigurðsson á Keldum, af því að ég veit að sú rannsóknastöð stendur hjarta hv. þm. nær. Við erum að velta fyrir okkur heppilegri pólitík til að laða fram, í krafti þess fjármagns sem við höfum yfir að ráða, sem mesta þekkingu. Þessi frv. sem við erum að ræða eru allrar athygli verð. Ég sagði áðan að ég hefði ekki mótað mér endanlega skoðun á þeim. Ég áskil mér rétt til þess að leggjast gegn þeim eða vera þeim samþykkur eftir að hafa skoðað málið betur og séð þau rök sem liggja þessum frumvörpum til grundvallar. Í stórum dráttum, herra forseti, sýnist mér að reyni maður að draga saman það sem fram kemur í þessum frv. þá sé það að gerbreyta uppbyggingu vísindarannsókna á Íslandi. Hið nýja kerfi sem lagt er til er þannig að gert er ráð fyrir því að hinu endanlega valdi um stefnumótun sé í reynd komið fyrir í höndum forsrh. Segja má að á öld valddreifingarinnar stríði þessi viðleitni gegn straumnum. Sumir kynnu að kalla þetta miðstýringaráráttu. Undir forsrh. eða með honum sitja nokkrir ráðherrar sem eiga að koma að mótun stefnu um vísindi og rannsóknir. Undir þeim er síðan 14 manna Vísinda- og tækniráð. Undir því eru síðan tvær nefndir, vísindanefnd sem forsrh. skipar eftir tilnefningum menntmrh. og síðan er sérstök tækninefnd, einnig sjö manna, sem hæstv. iðnrh. kemur að með sama hætti. Þá er eftir fjármögnunarþátturinn. Nýbreytnin sem þarna má segja að komi fram varðandi fjármögnunina er að undir iðnrh. verður til sérstakur Tækniþróunarsjóður en undir menntmrh. verða til tveir sjóðir, Rannsóknasjóður og Tækjasjóður. Áherslan á fjármögnun verkefna, sýnist mér af lestri þessara frv., mun liggja nokkuð þungt á það sem kalla má hagnýtar rannsóknir. Af því leiddi sú fyrirspurn sem ég varpaði til hæstv. menntmrh. í upphafi þessarar umræðu: Með hvaða hætti á að tryggja það að grunnrannsóknir verði ekki út undan? Ég segi það hreinskilnislega að ég óttast að svo verði. Það er svo mikil áhersla innan rannsóknageirans í dag að framkalla þekkingu sem hægt er að nýta svo að segja strax að mér sýnist vægi grunnrannsókna alltaf að minnka. Þeir sem stunda hreinar grunnrannsóknir eiga alltaf örðugra með að verða sér úti um fjármagn. Sérstök áhersla er lögð á það, í þeim frv. sem hér liggja fyrir, að styrkja einstaklinga án þess að taka sérstaklega tillit til þeirra stofnana sem þeir starfa við. Það kann að vera að með þeim hætti megi fremur hjálpa þeim einstaklingum sem eru að berjast í grunnrannsóknum en ég er ekki sannfærður um það. Þetta er eitt af því sem þarf að skoða rækilega í nefnd. Ég er eins og hér hefur fram komið alfarið þeirrar skoðunar að þjóð okkar verði að verja umtalsverðum peningum til grunnrannsókna vegna þess að þær eru stökkpallurinn sem við notum til þess að kasta okkur áfram inn í iðu hinnar hagnýtu tækniþróunar. Ég ætla á þessu stigi ekki að gera miklar athugasemdir við þá sjóði sem eru undir menntmrh. Þó vildi ég spyrja hæstv. menntmrh. hvernig þeir styðja betur en hið fyrra fyrirkomulag það yfirlýsta markmið sem hefur komið fram í ræðum ráðherrans og í andsvari áðan, að efla unga vísindamenn. Ég tel í fyrsta lagi nauðsynlegt að skapa umhverfi hér á landi sem kallar unga íslenska vísindamenn heim. Í öðru lagi finnst mér nauðsynlegt að hvetja þá sem eru hér við nám og rannsóknarstörf og hafa ekki hleypt heimdraganum til að kasta sér út í frekari rannsóknir innan lands. Þar, herra forseti, er verið að stytta ferilinn á milli uppgötvana og hagnýtingar þeirra í framleiðslunni. Hvernig stuðlar það fyrirkomulag sem hér er lagt til að því að fjölga og efla unga íslenska vísindamenn? Ég verð síðan, herra forseti, að gera nokkrar athugasemdir við frv. sem hæstv. iðnrh. hefur lagt fram varðandi stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins. Þar er lagt til að á vegum Iðntæknistofnunar verði rekin sérstök nýsköpunarmiðstöð fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Nú er það svo, herra forseti, að ég er því hlynntur að fyrirtæki af þessum toga verði studd. Minn flokkur, Samfylkingin, hefur lagt sérstaka áherslu á að ríkisstjórnir beiti sér hverju sinni fyrir aðgerðum til að styrkja þau. Við höfum t.d. lagt fram hugmyndir í þinginu, herra forseti, í umræðum um skattalagabreytingar, um að stjórnvöld taki upp sérstakt fyrirkomulag á skattgreiðslum sem ívilni litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Það kom mér á óvart þegar helstu skattasérfræðingar þingsins töldu að þar væri ókleift fjall við að eiga, ekki væri hægt að finna fyrirkomulag sem leyfði og gerði tæknilega mögulegt að ívilna litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Ég nefni þetta hér, herra forseti, vegna þess að samkvæmt þeim upplýsingum sem við í Samfylkingunni höfum síðan viðað að okkur fara fjölmörg lönd þessa leið. Eitt þeirra er t.d. Írland. Ef ég man rétt, herra forseti, þá er að finna þriggja laga kerfi í Írlandi þar sem örsmá fyrirtæki greiða mjög lítinn skatt og síðan stighækkar hann. Það er alveg ljóst að ef við ætlum að bera okkur saman við Íra þá er hægt að fara skattalagaleiðina til að styrkja lítil og meðalstór fyrirtæki. Hlutverk nýsköpunarmiðstöðvarinnar virðist mér í reynd að taka við Impru, sem var verkefni innan Iðntæknistofnunar. Þá vil ég, herra forseti, koma að því sem ég drap á í andsvari mínu við hæstv. ráðherra menntamála fyrr í dag. Iðntæknistofnun er ágæt stofnun. Hún hefur lengi verið til. Stundum hefur mér ekki þótt tilgangur hennar mjög augljós. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvort ekki sé nauðsynlegt að ráðast í róttæka uppstokkun á rannsóknastofnunum íslenska ríkisins. Sé svo, þá er alveg ljóst að Iðntæknistofnun er ein þeirra stofnana sem hlýtur að leggjast í það púkk. Ég hefði talið, herra forseti, áður en menn fara þessa leið, sem mér sýnist að leiði af því að Iðntæknistofnun breytist í einhvers konar nýsköpunarmiðstöð, þá hefðu menn átt að skoða þetta betur. Innan Iðntæknistofnunar eru ýmsir geirar sem færa má rök fyrir að eigi heima annars staðar. Ég tel að þessa stofnun, hluta af Orkustofnun, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og mögulega hluta af fleiri íslenskum vísindastofnunum eigi að sameina. Ég held að menn eigi að skoða með róttækum hætti tilgang slíkrar sameinaðrar stofnunar. Sum af þeim verkefnum sem þarna eru unnin væri hægt að flytja út á markaðinn. Ég er þeirrar skoðunar og ég skoðaði þetta talsvert fyrr á árum og komst að þessari niðurstöðu. Ég spurði hæstv. menntmrh. áðan hvort hann teldi ekki, í framhaldi af þeirri yfirlýsingu sem hæstv. forsrh. gaf hér um að fyrir lok þessa kjörtímabils kæmu fram tillögur um breytta verkaskiptingu Stjórnarráðsins, að einnig ætti að fara í uppstokkun á rannsóknastofnunum. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh.: Hvaða hugmyndir hefur hann gert sér um uppstokkun á hinum opinberu rannsóknastofnunum íslenska ríkisins? Þegar ég skoða Tækniþróunarsjóðinn sem lagt er til að stofnist af samþykkt þessa frv. hæstv. iðnrh. kemur í ljós að hvergi er talað um fjárframlög til hans. Hann er nýr sjóður og hlutverk hans er reifað með nokkrum fögrum orðum. En það er tekið fram í fylgiskjali frá fjmrn. að ekki sé gert ráð fyrir neinu sérstöku framlagi sem eigi að fylgja þessu. Þar eru reifaðir fyrri styrkir eða fyrri smásjóðir sem er að finna hér og hvar. Ég hlýt því að spyrja hæstv. iðnrh.: Er það svo að hinum nýja Tækniþróunarsjóði fylgi ekki neitt nýtt framlag? Mig langar í annan stað að spyrja hæstv. iðnrh.: Hversu mikið fjármagn leggur hún af stað upp með fyrir sjóðinn? Ég geri mér ekki alveg grein fyrir því af lestri greinargerðar frv. hversu miklir þessir litlu sjóðir og peningar sem áður var veitt til ýmissa verkefni undir iðn.- og viðskrn. og eftir atvikum Iðntæknistofnun, eru þegar þeir eru allir lagðir saman. Herra forseti. Hverju vilja menn helst ná fram með þessu breytta skipulagi? Vel kann að vera að það sé, svo maður sletti erlendu orði, ákveðinn ,,prestige`` fyrir forsrh. að hafa þessa tauma í sínum höndum. Það kann líka að vera hægt að rökstyðja þessa skipan mála með því að í nútímaþjóðfélagi má ekki rekja nema u.þ.b. helming verðmætasköpunarinnar beint til fastra fjármuna og vinnuafls, náttúruauðlinda eða hinna hefðbundnu framleiðsluþátta hagkerfisins. Hinn helmingurinn, raunar rífur helmingur, sprettur fram af nýrri þekkingu. Þar með má halda því fram að rannsóknir séu orðnar hagstjórnartæki. Það er ein röksemd sem hægt er að nota til þess að styðja þessa skipan mála. Ég tek hins vegar eftir því að í þeim greinargerðum sem frumvörpunum fylgja er ekki orð um það. Ég fann heldur ekki þann skilning í máli hæstv. menntmrh. eða forsrh. er þeir mæltu fyrir þessum frv. að þeir litu svo á að eðlilegt væri að rannsóknir lytu endanlegu valdi hæstv. forsrh. sökum þess að þær væru á nýjum tímum tæki til þess að stýra framvindu efnahagslífsins. Þær eru í reynd tæki til þess að skjóta burðugri stoðum undir hagvöxt. Það eru rök, finnst mér. Mér sýnist samt að ástæðan fyrir þessari tillögu sé fyrst og fremst von þeirra sem hafa afl og burði í vísindaheiminum um að nánari tengsl stefnumótunar á sviði rannsókna og fjárveitingavaldsins leiði til þess að auðveldara verði að draga fjármagn til rannsókna. Þó að hæstv. menntmrh. tali oft um að framlög til rannsókna- og þróunarmála hafi aukist mjög þá held ég að það sé umdeilanlegt. Það kom fram áðan að ef ráðstöfunarfé Vísindasjóðs er skipt niður í fjölda kostaðra mannára þá hefur þeim fækkað frá dögum þeirrar ríkisstjórnar sem ég sat í úr 90 mannárum til svona tæplega 60, 55--60 mannára, svo að ég leyfi mér að lesa hér út úr grafi sem ég hef frá Rannís. Samkvæmt því, herra forseti, hefur nú heldur sigið á ógæfuhliðina. Stundum er vísað til þess að Finnar hafi náð mjög miklum árangri með því að fara þá leið sem hér er lögð til. Ég hjó eftir því að í ræðu sem rakin var í fjölmiðlum í apríl á síðasta ári taldi hæstv. menntmrh. að tillögur sínar byggðu á því sem hann taldi vera skipulag Finna í þessum málum. Það er rétt að Finnar hafa svipaða ráðherranefnd og hér er lögð til að móti stefnu í vísindum og tækni. Þeir hafa hins vegar sér til hliðar finnsku akademíuna sem hefur starfað í meira en 100 ár og undir henni eru a.m.k. fjögur rannsóknaráð. Þeir hafa líka ýmsa sjóði sem veita styrki til rannsókna og þróunar. Það sem skiptir máli í Finnlandi er að fjárveitingar til rannsókna- og þróunarverkefna hafa árum saman aukist um 15%. Nú ber ekki að lasta það, herra forseti, að vel kann að vera að þau nánu tengsl sem í hinu finnska líkani eru á milli stjórnvalda, vísindamanna og atvinnulífsins hafi leitt til þess að opinberir fjármunir til vísindarannsókna hafi eflst sem þessu nemur. Þetta er eitt af því sem við hljótum að hafa í huga sem viljum treysta straum fjármagns úr opinberum sjóðum til rannsókna. Herra forseti. Ég tek eftir að hér er rætt um rannsóknarnám og ég er eindreginn stuðningsmaður þess að rannsóknarnám við íslenska háskóla verði eflt. Eins og ég sagði áðan þá styttir það leiðina mjög á milli framleiðslu nýrrar þekkingar og hagnýtingar. Samkeppnishæfni atvinnulífs og samfélags í dag helgast mjög af því að leiðin á milli framleiðslu á þekkingu og síðan hagnýtingar hennar í einhvers konar framleiðslu verði eins stutt og hægt er. Ég er stuðningsmaður þess og því tel ég nauðsynlegt að styrkja rannsóknartengt framhaldsnám, meistarapróf og doktorsnám. Það er mín reynsla sem gamals vísindamanns og hafandi starfað um skeið með fjölmörgum vísindamönnum að þessi partur hinnar vísindalegu ævi sé sá frjóasti. Fjölmargir heimsþekktir vísindamenn, sem alla ævi sína eru að framleiða nýja þekkingu sem hægt er að nýta með ýmsum hætti eru að vinna úr hugmyndum sem verða til á þessu frjóasta skeiði háskólamannsins. Þess vegna skiptir miklu máli að við höldum fólkinu í landinu á meðan það er að framleiða þessa þekkingu í staðinn fyrir að það hverfi til útlanda og komi e.t.v. ekki aftur eða skilji obbann af sínum góðu hugmyndum eftir. Þetta er mjög jákvætt og við þurfum að gera það sem hægt er til þess að styrkja þetta rannsóknartengda nám. Farið er fögrum orðum um það hér í frv. en ekkert er talað um að það eigi að efla fjárveitingar til þess. Að lokum, herra forseti. Þrátt fyrir áherslu mína á að stytta ferlið á milli framleiðsluþekkingar og hagnýtingar hennar verð ég að leggja endanlega í máli mínu áherslu á að það sem skiptir ekki síður máli er að við gleymum ekki grunnrannsóknunum.

Herra forseti. Við ræddum aðeins í andsvari hér áðan samhengið á milli vísindarannsókna, markaðar og framfara og hvernig þetta tvinnaðist saman. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson segir að öll þekking nýtist einhvern tíma. Ég held að þetta kunni að vera rétt. Þannig hefur verið bent á að nýjungar í tengslum við vopnaiðnað hafi komið að notum á alls óskyldum sviðum. Nú vitum við að vopnaiðnaðurinn hefur löngum verið arðvænlegur vegna stefnu stjórnvalda í herveldunum. Vandinn er hins vegar sá að ef við beinum rannsóknarstarfi fyrst og fremst í þágu markaðar og hámarksarðsemi erum við komin út á mjög hála braut. Það hefur t.d. verið bent á að á sviði lyfjarannsókna beini lyfjafyrirtækin fyrst og fremst kröftum að því að finna lyf sem lækna sjúkdóma þeirra sem eru aflögufærir en beini síður sjónum sínum að sjúkdómum fátæks fólks í Asíu og Afríku. Af þessu hafa menn miklar áhyggjur og á þetta hefur verið bent og um þetta fer fram mikil umræða. Þetta vildi ég segja um þessa tengingu milli markaðar, arðsemi og rannsókna.

Herra forseti. Fleira en hjörtunum svipar saman í Súdan og Grímsnesinu. Öllum mannslíkamanum svipar saman á þessum tveimur ólíku slóðum. Ég dreg í efa að þeir sjúkdómar sem landlægir eru í Afríku og Asíu séu mjög frábrugðnir þeim sem hrjá okkur á Vesturlöndum. Hvaða sjúkdómar eru efst á baugi í þessum álfum? Eyðni, svipað og hjá okkur. Lyfjaiðnaðurinn er alltaf að framleiða nýja þekkingu sem gagnast þessum löndum líka. En það er að vísu rétt að hann hefur sett upp hátt verð og skapað þannig kínamúra sem hafa komið í veg fyrir að lyfin nýtist sem skyldi. Ég vísa þá til þess hvað brasilíska ríkisstjórnin gerði og til þess sem við jafnaðarmenn allra flokka, allra landa erum að berjast fyrir, þ.e. að þessir alþjóðlegu lyfjarisar verði knúnir til þess að láta af höndum lyf á skaplegu verði. Það vill svo til að ég þekki örlítið til lyfjaiðnaðar í einu vanþróuðu landi í Suður-Ameríku. Ég varð þess áskynja þar --- ég þekki menn sem starfa þar við framleiðslu --- að framleiðslukostnaðurinn er ótrúlega lítill þar þannig að verðið er ótrúlegt. Tengslin milli ólíkra rannsóknarsviða geta hins vegar verið ótrúlega rík. Sá kimi vísindasamfélagsins í dag sem fleygir hvað örast fram er erfðafræði og erfðatækni. Það er hins vegar ómögulegt að brjóta út jaðar þeirra í hagnýtum tilgangi nema að þróa um leið gerólíka vísindagrein sem er siðfræði. Þarna eru tvær algjörlega ólíkar vísindagreinar sem nánast verða að ganga hönd í hönd. Við getum ekki leyft ákveðna hluta innan erfðafræðinnar nema vera búin að kanna hinar siðfræðilegu afleiðingar. Það gerum við með því að efla grunnrannsóknir á sviði siðfræði.

Herra forseti. Að lokum þetta: Ég var að vekja athygli á því hvernig rannsóknarfjármagni er beint inn í vopnaiðnað þar sem rannsóknirnar og fjárfestingin gefur mest af sér. Ég er einnig að benda á umræðu sem fram fer innan vísindasamfélagsins þar sem því er haldið fram að hlutfallslega meira fjármagn fari í rannsóknir á þeim sjúkdómum sem hrjá okkur hér í hinum ríkari hluta heimsins en til að lækna mannslíkamann í hinum fátækari hluta. Þetta er nokkuð sem menn hafa áhyggjur af. En menn ræða líka hitt, og vísa ég þar í greinar í erlendum læknatímaritum nýlega þar sem menn hafa af því áhyggjur að verið sé að draga úr grunnrannsóknum og færa rannsóknir í ríkari mæli yfir á markaðinn. Þetta er hlutur sem er að gerast og ég hef af því áhyggjur að við séum að byrja að feta okkur inn á þessar brautir. Menn dáðust mjög að japanska módelinu hér fyrir nokkrum árum þar sem menn samtvinnuðu á ,,korpórótískan`` hátt ríki og markað og atvinnulíf. Við erum svolítið að feta okkur inn á þessa braut. Ég spyr: Verður e.t.v. opnuð ný deild í tengslum við áliðnað í háskólanum núna á komandi mánuðum? Hver veit?

Herra forseti. Það er þannig að þegar alúminíum losnar úr jarðvegi og streymir t.d. út í straumvötn þá getur það við vissar aðstæður drepið allt kvikt þannig að ég tel ekkert mæla á móti því að í tengslum við nýtt álver og ný álver verði einmitt reitt af höndum fjármagn til þess að rannsaka slíkt. Hv. þm. verður að reyna að skoða hlutina af fordómaleysi. Ég og hann erum báðir á móti stríði. En hergagnaiðnaðurinn hefur samt ýmislegt gott af sér látið leiða. Má ég taka dæmi? Öll þjónusta og verslun í dag er í æ ríkari mæli, eins og öll mannleg samskipti, háð samskiptum okkar um netið. Hvernig varð netið til? Með vissum hætti tengdist þróun netsins hergagnaiðnaðinum að því leyti að það varð til sem upplýsingaveita innan Pentagon, sem er auðvitað angi af hergagnaiðnaðinum þó að það megi segja að það sé hluti af ...

Nú förum við að nálgast tilviljunarkenninguna.

Nú erum við ekki að nálgast tilviljunarkenninguna, herra forseti, heldur var í þessu tilviki um að ræða skipulega rannsóknarvinnu sem beindist að því að leysa ákveðin vandamál, þ.e. samskipti innan húss. Þau voru leyst svo frábærlega að þegar upp var staðið fólu þau í sér lausnina að ótrúlega hagkvæmum samskiptum ekki innan húss heldur um allan heiminn, milli allra húsa í heiminum. Þetta má kalla afsprengi þess sem hv. þm. mundi sennilega kalla ,,hernaðarbrölts Bandaríkjamannanna`` af því að hann er alltaf fullur fordóma gagnvart öllu slíku.

Lifi Pentagon.

Það er ekki ályktunin, herra forseti. Ég dreg ekki þá ályktun. En það er hægt að benda á svo fjölmargt jákvætt sem hefur hlotist af rannsóknarvinnu sem menn hafa ráðist í í ekki mjög göfugum tilgangi. Herra forseti. Ég er að öðru leyti sammála hv. þm. um að við verðum að reyna að gæta þess að misbeita ekki rannsóknarfé. Við eigum að nota það naumt skammtaða fé sem við höfum í eins jákvæðum og göfugum tilgangi og hægt er.

Herra forseti. Ég vil þakka þær góðu umræður sem hér hafa farið fram um þessi frumvörp og tel mjög mikilvægt að þessi mál, vísinda- og tæknimál, séu rædd í sölum Alþingis og áhrif þeirra á þróun samfélagsins. Það var einmitt einn tilgangurinn með frumvörpunum að skapa grundvöll fyrir slíkar umræður í þinginu. Hér hafa farið fram umræður um frumvörpin en ég er sannfærður um að verði frumvörpin að lögum muni verða hér umræður um framkvæmd þeirra áætlana sem menn munu setja fram og inntak og hvernig að þessum málum verður staðið. Og það verður til þess að efla þennan málaflokk og styrkja forsendur fyrir fjárveitingu til málaflokksins og þar með ná þeim markmiðum sem við setjum okkur með frumvörpunum. Rætt hefur verið um fjármagn og það er vissulega rétt að huga þarf að því hvernig unnt er að efla rannsóknir hér á landi og rannsóknaumhverfið með opinberu fé. Aukið opinbert fé hefur verið veitt til þessara málaflokka á undanförnum árum. Við sjáum það líka í frv. og í grg. sem fylgir frv. hæstv. forsrh. Þar koma fram þær upplýsingar um útgjöld til rannsókna og þróunar á Norðurlöndunum frá 1999 að Ísland var með hæstu árlegu raunaukningu á Norðurlöndum á síðasta áratug eða um 12,6%. Einnig kemur fram ef menn líta á hlutfallstölur og samanburð á hlutfalli af landsframleiðslu til rannsókna að orðið hefur stórstökk hér á landi. Áður vorum við í neðstu sætunum, nú erum við að komast upp í efstu sætin þegar litið er á slíkar hlutfallstölur. Það er sama hvernig menn líta á þetta, við höfum verið að auka okkar hlut en spurningin er: Hver á að vera hlutur ríkisins og hvernig á að standa að fjárveitingum á vegum ríkisins? Gert er ráð fyrir því að móta þann farveg í þessum frumvörpum og það hefur síðan líka verið gert með samningum við háskólana um rannsóknafé til þeirra. Og þar kem ég að því sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi þegar hann spyr: Hvar kemur það fram í þessum frumvörpum að menn tali um að efla sérstaklega unga vísindamenn og menntun ungra vísindamanna? Það kemur vissulega fram þegar menn fjalla um Rannsóknarnámssjóðinn, en ég vil lesa úr grg. með frv. til laga um vísinda- og tækniráð þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Krafan um að vel sé fylgst með nýtingu opinbers fjár felur í sér að skilgreina verður hlut ríkisins í stuðningi við vísindi og tækni með skarpari hætti en gert hefur verið. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að á sviði menntamálaráðuneytisins verði höfuðáherslan lögð á að styrkja og styðja við bakið á vísindarannsóknum, án tillits til þess hvort þær megi flokka undir grunnrannsóknir eða hagnýtar rannsóknir, jafnframt því að stuðla að menntun ungra vísindamanna. Hlutverk ríkisins á þessu sviði verður samkvæmt því annars vegar að fjármagna öfluga sjóði til þess að styrkja vísindarannsóknir og hins vegar að stuðla að meistara- og doktorsnámi á háskólastigi.`` Það er gert með samningum við háskólana, bæði um kennslufé til háskólanna og líka rannsóknarfé. Menn verða því að líta á það í heild þegar menn átta sig á heildarstefnumörkuninni að líta bæði á það sem við höfum verið að gera í þessum málum varðandi þá sjóði sem hér eru til umræðu og hins vegar þá samninga sem við höfum verið að gera við háskólana og hvernig við höfum nálgast það að gera þeim kleift að auka framhaldsnámið og rannsóknarnámið, ekki síst Háskóla Íslands, sem á að vera í fararbroddi. Þar vil ég leggja áherslu á að gæði til háskólanáms verður náttúrlega að tryggja og kröfurnar verða að vera skýrar. Í þeirri alþjóðlegu samkeppni sem við erum má ekki slaka á kröfunum sem menn gera til náms á háskólastigi, hvort sem háskólarnir eru ríkisreknir eða einkareknir. En Háskóli Íslands er í fararbroddi sem rannsóknaháskóli hér á landi og stendur á 90 ára starfi eins og við vitum. Það minnir okkur á að bera saman við 100 ára starf akademíunnar í Finnlandi og þróun þar. Að sjálfsögðu getum við ekki sett okkur í sömu spor og Finnar miðað við þeirra langa tíma og hvernig þeir hafa byggt upp kerfi sitt í grunninn með vísindaakademíu sem við höfum ekki. Við höfum 90 ára gamlan háskóla og við höfum rannsóknakerfi sem má rekja 70 ár aftur í tímann eða svo þegar menn fóru fyrir stríðið að velta fyrir sér hvernig Íslendingar gætu staðið á eigin fótum ef til styrjaldar kæmi. Þá var það eitt af því sem þeir ákváðu að gera að fara út í rannsóknir og efla rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Við erum ekki í sambærilegri stöðu að þessu leyti en við getum sett okkur markmið og byggt upp skipulag sem gerir okkur kleift að nálgast úrlausnarefnin með svipuðum hætti og gert er í Finnlandi. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson ræddi um grunnrannsóknir og það er vissulega mál sem við höfum tekið afstöðu til í þessum frumvörpum og greinargerðum og ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta, úr grg. um frv. til laga um Vísinda- og tækniráð þar sem segir: ,,Í núverandi skipulagi sjóða í vörslu Rannsóknarráðs eru mörkin dregin milli grunnrannsókna annars vegar og hagnýtra rannsókna og þróunarverkefna hins vegar. Þessi skilgreining er hefðbundin en að margra mati úrelt. Einkum hafa hugtökin grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir nálgast mjög í hugum þeirra sem fást við rannsóknir. Það er til dæmis tímanna tákn að rannsóknir á ýmsum sviðum hátækni og líftækni eru oftar en ekki grunnrannsóknir í þeim skilningi að aflað er nýrrar þekkingar á meginundirstöðum fyrirbæra, þótt þær séu hagnýtar í þeim skilningi að þeim er beint að sérstökum hagnýtum markmiðum. Mörkin eru einnig óljós í jarðvísindum svo annað dæmi sé tekið. Markmið tækniþróunar og nýsköpunar lýtur hins vegar fyrst og fremst að hagnýtingu vísindalegrar þekkingar til að skapa nýjar afurðir og aðferðir eða bæta þær sem fyrir eru.`` Sú skilgreining sem við erum með í grg. byggist að sjálfsögðu á mati þeirra sem að þessu verki hafa komið, sem eru færir vísindamenn ásamt lögfræðingum og sérfræðingum á vegum ráðuneytisins og þannig tekið mið af því hvernig menn skilgreina þetta í samkeppnislöndum okkar og leggja upp með þegar rætt er annars vegar um grunnrannsóknir og hins vegar um hagnýtar rannsóknir. En ég tek undir það með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að meginatriðið í öllu þessu máli er, og vikið er að hér einnig, að skapa tengslin á milli þessa rannsóknastarfs og hins vegar að nýta þekkinguna, nýta rannsóknirnar til þess að það skili okkur út í þjóðfélagið, að fara út úr rannsóknaumhverfinu yfir í þekkingarþjóðfélagið og verði verðmæti í þekkingarþjóðfélaginu með þeim hætti sem við getum lagt annars konar mælistiku á. Það tel ég að sé grunnþáttur í því kerfi sem við erum að byggja upp, að leiðin á milli þess sem menn eru að rannsaka og þess sem menn eru að framleiða á grundvelli rannsóknanna er að styttast. Það á að verða tengingin á milli þessara sjóða, annars vegar þess starfs sem unnið er undir forræði sjóðanna sem menntmrn. fer með og hins vegar sjóðsins sem iðnrn. fer með. Og dæmið gengur ekki upp að mínu mati nema gráa svæðið þarna á milli verði sem minnst og það verði leið sem menn sjá með sínar uppgötvanir og rannsóknir og niðurstöður, það verði leið sem sé skýr og það er lykilatriði og ég tek undir þau orð sem hv. þm. lét falla um það. En ég tel að hugmyndir hans um muninn á milli grunnrannsókna og hagnýtra rannsókna, ótti hans í því efni eigi kannski rætur að rekja til þess að hann nálgast skilgreiningarnar á annan hátt en við gerum í þessum frumvörpum, en í því felst ekki að við séum að draga úr áherslunni á grunnrannsóknir. Menn verða einnig að líta á hvaða hugtök það eru sem við notum og þau hugtök eru skilgreind nánar í grg. En allt eru þetta mál sem mér finnst eðlilegt að menn ræði um, einnig á vettvangi nefndanna og kalli til sín sérfræðinga til þess að átta sig á þessum hugtökum sem eru ákaflega mikilvæg í þessu sambandi. Ég var spurður um rannsóknarprófessorana. Það er rétt að gert er ráð fyrir að stöður þeirra leggist niður. Það eru fimm rannsóknarprófessorar sem voru skipaðir fyrir fimm árum og skipunartímabilið er að renna út. Heimild er í lögum að framlengja tímabil þeirra um tvö ár ef svo ber undir. Viðræður hafa farið fram varðandi tvo af prófessorunum sem jafnframt eru prófessorar við Háskóla Íslands, og verið er að vinna í því að fara yfir óskir þeirra. Háskóli Íslands mun taka það verkefni með þeim hætti sem honum ber lögum samkvæmt, en ekki er gert ráð fyrir því í þessum frv. að stöður rannsóknarprófessora verði áfram heldur er áherslan flutt yfir á það sem við köllum ,,öndvegisrannsóknir`` þar sem menn stuðla þá frekar að því að veita stóra styrki líkt og verið er að gera á vegum Rannsóknarráðs Íslands nú þegar, að búa til rannsóknaumhverfi með stærri styrkjum. Varðandi uppstokkun á hinum opinberu rannsóknastofnunum þá ætla ég ekki í sjálfu sér að fara út í það í smáatriðum, enda er tími minn að renna út hér, ég verð að fá tækifæri til að gera það með öðrum hætti. En ég er sammála því að það þarf að endurskipuleggja og ég hef oft talað um það á ársfundum Rannsóknarráðs Íslands að smákóngaveldið í rannsóknaheiminum hér sé of mikið, það verði að stækka þessar einingar og að auka verði samstarfið. Við vitum að þverfaglegar rannsóknir eru hvað mest spennandi rannsóknir núna og þær ná ekki að þróast nema menn séu reiðubúnir til þess að starfa saman að ólíkum rannsóknasviðum og skapa þar með eitthvað nýtt.

Herra forseti. Tvennt lagði ég áherslu á í ýmsum ræðum mínum um þetta frv. hér fyrr í dag. Í fyrsta lagi að fyrirsjáanlegur skortur væri á hámenntuðum ungum vísindamönnum í tilteknum greinum raunvísinda sem gæti staðið þróun atvinnulífsins á vissum sviðum fyrir þrifum. Í öðru lagi lagði ég áherslu á að nauðsynlegt væri að reyna að stytta tímann frá framleiðslu þekkingar yfir í umbreytingu hennar sem afurðar á markaði. Og þá langar mig, herra forseti, að spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann telji ekki að hægt væri að ráða einhverja bót á hvoru tveggja með því t.d. að reyna að laða fyrirtæki eins og Íslenska erfðagreiningu til þess að ráða unga vísindamenn sem þau fá til að sinna ákveðnum rannsóknum sem gagnist þeim til meistaraprófs og doktorsnáms. Nú er ég sannfærður um að slíkt prógramm er að einhverju leyti í gangi undir forsjá menntmrn. og í samvinnu við slík fyrirtæki. Með því hins vegar að veita þeim fyrirtækjum skattalegar ívilnanir þá hlýtur að vera hægt að örva þau til þess að ráða ungt fólk til starfa á tilgreindum sviðum. Það er mín reynsla að ekkert vinnuafl á sviði vísindanna er jafnódýrt og er jafnframsækið og framleiðið og einmitt ungir vísindmenn sem eru búnir með fyrsta hluta háskólanáms síns og eru að hefja rannsóknarnám. Það er frjóasta skeið ævinnar og það yrði öllum til hagsbóta, íslenska ríkinu, viðkomandi fyrirtæki, ég tala nú ekki um þeim sjálfum og jafnvel hv. þm. Ögmundi Jónassyni, sem sendir mér ýmis svipbrigði undir þessari framsæknu ræðu.

Herra forseti. Menntmrn. í sjálfu sér er ekki með slíkar áætlanir á sínum snærum, þær eru á vegum háskólanna og milli háskóla og einstakra stofnana. En Rannsóknarnámssjóðurinn hefur stofnað til slíkra samstarfsverkefna einnig og hann hefur aflað fjár bæði af fjárlögum og einnig frá fyrirtækjum og hann hefur verið hvataaðili til þess að stofna til slíks samstarfs á milli fyrirtækja og stofnana og háskóla. Hv. þm. þekkir þetta af eigin reynslu enda menntaður vísindamaður frá útlöndum. En það sem er að gerast hér er að þetta er að byrja núna á síðustu fáeinum árum. Og það er hin mikla breyting sem er að verða á umhverfi okkar að þessu leyti að það er ekki eins og menn sjá í grein sem þeir geta lesið í Morgunblaðinu í dag að það er kannski á síðasta áratug sem þessi þróun hefst fyrir alvöru og menn setja sér það mark að efla hér rannsóknar- og framhaldsnám í þeim tilgangi einmitt sem hv. þm. nefnir. En vöxturinn hefur líka verið miklu örari en menn óraði fyrir. Það er því alveg greinilegt að góður grundvöllur er undir þessa starfsemi og það ber að leggja rækt við hana. Hins vegar verðum við líka að hugsa í þessu eins og ég sagði hér í ræðu minni áður --- við búum líka að því, Íslendingar, að margir okkar fremstu vísindamenn hafa numið við bestu háskóla í heimi og það er ekki markmið okkar í sjálfu sér að einangrast í þessu tilliti. Við viljum að þetta flæði haldi áfram og það er styrkur íslenska vísindasamfélagsins hvað margir vísindamenn koma úr ólíkum áttum og skapa eitthvað nýtt með því. En þekkingarþorp Háskóla Íslands mun t.d. ekki byggjast upp nema okkur takist að fjölga kandídötum í raunvísindagreinum. Það er alveg ljóst. Og þörfin fyrir hámenntað raunvísindafólk mun aukast hér í réttu hlutfalli við þróun þjóðfélagsins í átt til þess að meiri þekkingar verði krafist í öllum atvinnurekstri.

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að mikil breyting hefur orðið í vísindasamfélaginu vegna þessa rannsóknatengda náms. Ég var einmitt í ríkisstjórninni sem hratt því af stað sem hæstv. ráðherra hefur síðan sinnt af miklum dugnaði. Nú búum við hins vegar við sérstakar aðstæður. Þær speglast m.a. í því að við sjáum fram á skort á langmenntuðum mönnum á sviði ákveðinna raunvísinda. Hann mun standa t.d. þróun lyfjaiðnaðar á Íslandi fyrir þrifum, sérstaklega þeirrar tegundar lyfjaiðnaðar sem tengist erfðafræði. Við munum þurfa að ráða bót á þessu. Við erum búin að kalla heim alla Íslendingana sem völ er á. Jú, við erum að flytja inn útlenda vísindamenn og það er mjög gott. En ég held að þróunin sé slík að við þurfum að ráðast til atlögu við þetta vandamál, og þá er tvennt til, herra forseti. Við þurfum e.t.v. í framtíðinni að beita styrkjum til að laða fólk í nám af þessu tagi eða í öðru lagi, herra forseti, getum við gert fyrirtækjunum kleift að ráða þetta fólk fyrir tiltölulega lágt verð með því að veita þeim skattaívilnanir. Það er leið sem ég bið hæstv. ráðherra að íhuga líka. Að öðru leyti, herra forseti, er ég algjörlega sammála hæstv. ráðherra í því að alþjóðleiki hins íslenska vísindasamfélags er einn helsti styrkur þess og meginauðlind. Það vill svo til að Ísland er á mörkum tveggja heima og við höfum sótt nýjustu þekkingu, sökum smæðar okkar, bæði vestur og austur um haf og hér hefur verið ákveðinn suðupottur þessara tveggja vísindalegu menningarheima sem er mikill styrkur okkar. Þó að við förum þá leið sem ég sting upp á þýðir það samt ekki að úr því verði dregið. Þróunin er einfaldlega slík að við sem áður hleyptum heimdraganum og komum heim með doktorspróf erum ekki nema miðlungi menntuð í dag því það er frekara nám sem skiptir máli, það er hin ítarlega sérhæfing sem í dag skiptir allra mestu máli.

Herra forseti. Það er enginn ágreiningur á milli okkar um þetta þótt við skiptumst hér á andsvörum því við höfum sömu markmið í þessu efni. Ég tel t.d. mjög mikilvægt þegar ég lít á þetta að það umhverfi sem við ætlum að skapa með þessum frv. og þær breytingar sem hafa orðið á háskólastiginu eru ákveðnir grunnþættir sem við höfum unnið að hér heima fyrir og gera bæði vísindasamfélaginu og háskólasamfélaginu betur kleift en áður að taka þátt í þessari samkeppni. Annar þáttur sem ekki má gleymast er mikilvægi þess að við keppum á alþjóðlegum mörkuðum um styrki eins og í Evrópusambandinu þar sem við fáum mælikvarða á það starf sem við vinnum hér og við komum vel út úr því. Við höfum líka látið framkvæma rannsóknir á gildi grunnrannsókna á Íslandi eins og unnt er að meta þær í alþjóðlegu samhengi og við komum vel út úr því. Við verðum að halda fast í þessar kröfur. Á sama tíma og við höfum þetta nána samstarf við Evrópuþjóðirnar í rannsókn á menntamálum höfum við einnig verið að styrkja tengsl okkar vestur um haf. Íslensk erfðagreining og fyrirtækin sem byggja á þeirri tækni eru náttúrlega að keppa við öflugustu fyrirtæki í heimi á þessu sviði, sem eru í Bandaríkjunum, og við höfum gert samninga um vísindasamstarf við Bandaríkin. Kanadamenn hafa áhuga á vísindasamstarfi við okkur þannig að við erum einnig að opna ný tengsl í vísindasamvinnu með opinberum samningum, og með því að vekja áhuga á samstarfi erum við að opna þessi tengsl. Ég tel að hvergi sé mikilvægara fyrir okkur Íslendinga --- um það erum við hv. ræðumaður líka sammála --- að standa vel að alþjóðlegu samstarfi en á þessum sviðum. Ef við gerðum það ekki væri hætta á að við drægjumst aftur úr. Við verðum að fá menntað fólk og við verðum líka að gera stofnunum okkar kleift að þróast og starfa í nánu samstarfi við öflugustu alþjóðlegu stofnanir á þessum sviðum.

Herra forseti. Það er ljótt að vera að trufla samkvæmið þegar menn eru að hefja sig upp í mikla stemmningu. Staðreyndin er hins vegar sú að vísindarannsóknir á Íslandi búa við mjög þröngan kost, og allt of þröngan kost. Nú erum við að ræða hér þrjú frv. til laga sem munu þrengja að vísindunum í þeim skilningi að þau verða niðurnjörvuð á stefnu stjórnvalda. Það eru vissulega ýmsir vaxtarsprotar hér, til marks um það er Íslensk erfðagreining sem menn hafa haft ýmsar skoðanir á en við blasir í Vatnsmýrinni sá munur sem annars vegar er á högum þess fyrirtækis og hins vegar Háskóla Íslands. Hér hefur staðið hálfkarað í Vatnsmýrinni glæsilegt hús Náttúrufræðistofnunar. Því er ekki lokið og háskólanum hefur ekki verið heimilað að taka lán til að ljúka við þá byggingu, eða var a.m.k. ekki til skamms tíma. Hún stóð því hálfkláruð á sama tíma og glæsilegt húsnæði Íslenskrar erfðagreiningar var reist. Rannís hefur haft allt of takmarkaða fjármuni. Þeir hefðu þurft að margfaldast til að koma að notum. Ef við berum saman það fjármagn annars vegar og hitt sem Íslensk erfðagreining hefur haft til ráðstöfunar er himinn og haf á milli. Og allt eru þetta fjármunir sem eru teknir út úr íslensku efnahagskerfi, við skulum ekki gleyma því. Ég vara við þeirri hugsun og þeirri stefnu sem hér hefur verið fylgt, að lækka stöðugt skatta á fyrirtækin og núna hugsanlega að fara að ívilna fyrirtækjum sem ráða vísindamenn til starfa, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson stakk upp á áðan, í stað þess að tryggja þessum vísindastofnunum framlag sem þær síðan ráðstafa sjálfar. Hér er verið að færa valdið yfir rannsóknunum undir markaðinn og undir þessi arðsemissjónarmið sem við ræddum lítillega áðan, ég og hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Ég tel að hér sé verið að fara inn á rangar brautir. Það er verið að þrengja, það er verið að draga úr og skerða frelsi vísindamanna til rannsókna og því miður getur ríkisstjórnin ekki hælt sér af því framlagi sem látið er af hendi rakna úr almannasjóðum til vísindarannsókna á Íslandi.

Herra forseti. Ég er í öllum atriðum ósammála hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Mér finnst viðhorf hans vera furðu forstokkað og afturhaldssamt að ekki sé meira sagt að því er varðar viðhorf til atvinnulífs í upphafi 21. aldar. Ég get ekki fallist á að þeir peningar sem hafa farið í Íslenska erfðagreiningu séu teknir út úr íslensku efnahagskerfi, síður en svo. Ég tel að með því sé verið að taka peninga og verja þeim tiltölulega vel til að byggja upp nýja tegund af atvinnulífi á Íslandi. Fyrir tilstilli þess fyrirtækis, hvað sem okkur kann að þykja um einkaleyfi þess og tilurð, hefur dregist til Íslands sennilega á þriðja hundrað hámenntaðra ungra Íslendinga. Ég hygg, herra forseti --- af því að hv. þm. er yfirleitt á móti álverum --- að Íslensk erfðagreining sé ígildi u.þ.b. eins og hálfs, jafnvel tveggja, meðalálvera. Það er heldur betur orkustöð. Þarna er verið að framleiða nýja þekkingu, þekkingu sem hv. þm. sagði í fyrri ræðum sínum að beindust aðallega að því að lækna sjúkdóma einhverra tiltölulega vel stæðra Vesturlandabúa. Ég er algjörlega ósammála því líka. Í grunninn var hv. þm. að mótmæla því sem ég sagði um að það ætti að beita íslenska skattkerfinu, í fyrsta lagi til að stytta ferilinn milli framleiðsluþekkingar og hagnýtingar hennar og í öðru lagi til að bæta úr fyrirsjáanlegum skorti á hámenntuðum Íslendingum. Ég tel það mjög jákvætt skref ef menn stíga einhver spor í þá átt. Ég held að rétt sé að beita skattalegum ívilnunum til að lyfta undir nýjar greinar í atvinnulífinu. Það hef ég margsinnis sagt og Samfylkingin líka. Í engri grein í heiminum er í dag jafnstutt á milli hagnýtingar þekkingar og framleiðslu hennar eins og í erfðafræði og erfðagreiningartækni. Við eigum að notfæra okkur það og ríða þennan öldufald til hagsbóta fyrir íslenskt samfélag.

Herra forseti. Auðvitað er það fagnaðarefni að fyrirtæki á borð við Íslenska erfðagreiningu skuli hasla sér völl þótt ég hafi verið mjög ósammála þeim grunni sem fyrirtækið er að hluta til reist á, þ.e. upplýsingagrunninum úr heilbrigðiskerfi Íslendinga. Það er önnur saga. Hitt er náttúrlega staðreynd, og menn eiga að geta rætt það alveg reiðilaust og fordómalaust, að auðvitað hafa þessir peningar verið teknir út úr íslensku atvinnulífi. Hvaðan heldur annars hv. þm. að peningarnir hafi komið sem keyptu amerísku áhættufjárfestana út þar sem Búnaðarbankinn hafði forgöngu og aðrir bankar? Þetta eru bara staðreyndir sem blasa við, að við ráðstöfum að sjálfsögðu peningum úr íslensku atvinnulífi.  Okkur greinir á um grundvallarstefnu í skattamálum og á hvern hátt eigi að styðja við rannsóknir og vísindastarf. Ég tel mjög mikilvægt að við styðjum dyggilega við bakið á þeim stofnunum sem hafa með mjög góðum árangri stundað hér ýmsar grunnrannsóknir í hjartasjúkdómum, svo ég nefni bara dæmi. Það var vísað í Keldur. Það er hægt að vísa í fjölmargar aðrar og síðan höfum við smíðað okkur sjóði og þar erum við með Rannís sem veitir fjármagn til rannsóknarverkefna, bæði á markaði og á vegum opinberra aðila. Ég tel heppilegri leið að styrkja þessar stofnanir heldur en að fara skattalækkunarleiðina. Ég held að hin muni hins vegar gagnast atvinnulífinu og að sjálfsögðu vil ég búa svo um hnútana að vísindarannsóknir komi að notum í atvinnulífinu. Ég vona að enginn sé að reyna að snúa út úr orðum mínum á þann veg.

Herra forseti. Ég er ekki að reyna að snúa út úr orðum hv. þm. að þessu leyti. Ég er honum sammála um þetta. Herra forseti. Það sem ég vil draga hérna fram er hin gjörólíka afstaða mín andspænis afstöðu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um beitingu skattkerfisins til að örva íslenskt atvinnulíf. Ég hef margoft sagt að það sé allt í lagi að beita skattaívilnunum, t.d. til þess að styðja ákveðin fyrirtæki á landsbyggðinni. Ég hef sagt að það eigi að beita sérstökum skattalækkunum fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki og skammast mín ekkert fyrir það. Hv. þm. fer algjörlega villur vegar ef hann telur að með þessum hætti sé verið að skerða framlag til samneyslunnar. Af hverju fer hann villur vegar? Út af eftirfarandi: Ef við getum með skattaívilnunum fengið fyrirtæki eins og Íslenska erfðagreiningu til að ráða unga vísindamenn til þess að hámennta sig innan vébanda þeirra gagnast það í fyrsta lagi íslenska vísindasamfélaginu, í öðru lagi þeim háskóla sem viðkomandi ungi vísindamaðurinn tengist og í þriðja lagi íslensku samfélagi fyrst og síðast, vegna þess að atgervi viðkomandi Íslendings tapast ekki til útlanda. Hann verður á Íslandi. Hann fullnumar sig hér. Hann verður að hálaunamanni hér og greiðir skatta sína og skyldur til íslenska samfélagsins í staðinn fyrir að greiða það til Bandaríkjanna eða einhverrar annarrar þjóðar. Þegar upp er staðið og við gerum upp þessa reikninga verður lítil en dálagleg summa eftir í vösum íslenskra skattborgara til að standa undir því velferðarsamfélagi sem ég og hv. þm. teljum nauðsynlegt að halda uppi.

Herra forseti. Þetta er að sjálfsögðu mjög flókin umræða, hvernig beita eigi skattkerfinu til að örva atvinnulífið. Það hefur verið rætt, m.a. hér í þingsölum á undanförnum dögum, hvernig eigi að styrkja atvinnulíf á landsbyggðinni. Ég ber fulla virðingu fyrir þeim sem vilja leita þar einhverra ráða í skattalegu tilliti. Ég hef hins vegar haft þá skoðun sjálfur að ekki eigi að fara þá leið, hinu opinbera beri að stuðla að góðri stoðþjónustu á landsbyggðinni og síðan aðgangi að ódýru fjármagni, tryggu, ódýru fjármagni. Það er þetta sem stendur mörgum fyrirtækjum fyrir þrifum og einnig nýsköpunarfjármagni, og um þetta höfum við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði sett fram ýmsar hugmyndir og tillögur. Það sem þessi mál sem hér eru til umræðu snúast um í grundvallaratriðum núna er á hvern hátt við getum tryggt frelsi vísindanna, frelsi vísindarannsókna. Og ég vara við því að færa valdið yfir þeim í of ríkum mæli í hendur markaðarins. Um það snýst málið frá mínum sjónarhóli.

Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í skattadeilur þeirra hv. þm. sem hér skiptust á skoðunum. Hins vegar vil ég segja að ég skil ekki almennilega það sjónarmið hv. þm. Ögmundar Jónassonar að styrkja beri stofnanir þegar við erum að fjalla um stuðning við vísindamenn og eflingu vísindanna. Við eigum að sjálfsögðu að halda þannig á málum að styrkirnir renni til vísindamanna, að lagt sé vísindalegt, faglegt mat á hvernig þetta fé er nýtt og vísindamennirnir fái styrkina en ekki stofnanirnar. Ég skil heldur ekki að hv. þm. telji annars vegar að hann geti ekki samþykkt þessi frv. vegna þess að það sé gert ráð fyrir því að ráðherrar komi að því að móta meginstefnu í vísindamálum en talar hins vegar um nauðsyn þess að hækka skatta til að meira fé komi í ríkissjóð til að verja til stofnana sem starfa að vísindum. Hann mælir gegn því að öflug einkafyrirtæki fái þróast hér á landi á sviði vísinda og rannsókna og talar eins og að Íslensk erfðagreining sé ekki hluti af íslenska efnahagskerfinu heldur einhver aðskotahlutur í þjóðfélaginu sem ekki beri að líta til þegar við tölum um efnahagsþróun í landinu. Mér finnast öll þessi sjónarmið þingmannsins mjög einkennileg og bera þess vott, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur bent á, að hann er á róli í þessu máli sem stangast á við almenna þróun í þjóðfélaginu hér og annars staðar. Það kemur mér ekki á óvart þegar Vinstri grænir eiga í hlut. Þeir virðast vera á móti hvort sem það eru einkafyrirtæki sem starfa að þróun og rannsóknum og vísindum eða opinber fyrirtæki sem sinna orkuöflun. Allt sem tilheyrir nútímanum í huga okkar flestra virðist stangast á við hugmyndafræði þeirra. Mér finnst að þetta sjónarmið, að það eigi að hækka skatta á einkafyrirtæki til þess að auka styrki til opinberra stofnana, mjög gamaldags viðhorf sem stangast á við það sem verið er að leggja til með þessum frv. sem við erum að fjalla um hér í dag.

Herra forseti. Mér fannst áðan hæstv. menntmrh. vera kominn í mikla stemmningu og miklar hæðir. Nú er hann kominn niður á jörðina og mér heyrist hann kominn alveg niður í kjallara. Ég hef aldrei andæft því að Íslensk erfðagreining sé hluti af íslensku efnahagskerfi  Ég var að lýsa stuðningi við og ánægju með að fyrirtæki á þessu sviði væru að hasla sér völl á Íslandi, þó að ég væri að gagnrýna stefnu stjórnvalda varðandi gagnagrunn á heilbrigðissviði, sem er allt önnur saga. Menn skulu ekki snúa út úr orðum mínum að þessu leyti. Varðandi stofnanirnar er ég að vísa til Háskóla Íslands. Ég nefndi stofnanir og starfsemi á borð við Hjartavernd, ég nefndi Keldur og ég get nefnt fjölmargar aðrar. Þar starfa að sjálfsögðu vísindamenn sem sinna vísindarannsóknum. Að sjálfsögðu mælist ég til þess að fjármagnið renni til þeirra og að vísindamennirnir hafi aukið frelsi en ekki skert frelsi. Þetta var ég að leggja áherslu á og ég vildi að þeir kæmu meira og betur að allri stefnumótunarvinnu en ekki stofnunin, ríkisstjórn Íslands, sem ætlar að hlussa sér þarna í formi fjögurra hæstv. ráðherra í stjórnun þessa batterís. Sú stofnun er mér ekki að skapi í þessu samhengi.

Herra forseti. Ég áttaði mig ekki á því þegar hv. þm. var að ræða um stofnun að hann væri þá að tala um ríkisstjórnina. Ég hef nú aldrei heyrt hv. þingmenn tala um ríkisstjórnina sem sérstaka stofnun í þjóðfélaginu. Það sem við erum að fjalla um hér eru frv. til laga um umhverfi í rannsóknum og tækniþróun sem gerir ráð fyrir að stefnumörkunin sé unnin hér á þessum vettvangi, á Alþingi, með tilstyrk ríkisstjórnar og Vísinda- og tækniráðs. Það er ekki flóknara en svo. Mér finnst hv. þm. því kominn í hring þegar hann fjallar um þessi mál. Hv. þm. hefur nú dregið í land núna varðandi Íslenska erfðagreiningu o.fl. en kjarninn í máli hans var: Það ber að hækka skatta á fyrirtæki, ég er á móti hugmyndum um að lækka skatta á fyrirtæki, ég vil að þeir séu hækkaðir til þess að hægt sé að láta meira fé renna til opinberra stofnana. Þetta var það sem hann sagði. Nú segir hann: Ja, ég vil að það renni til vísindamanna sem starfa hjá opinberum stofnunum, ágætum stofnunum eins og á Keldum. Í þessum frv. er gert ráð fyrir því að menn keppi. Það er mikil samkeppni. Ég endurtek það hér og hef sagt það margsinnis áður: Ég held að hvergi sé samkeppni meiri á Íslandi um nokkurn hlut en þetta rannsóknafé sem vissulega er takmarkað. Það er ekki aðeins samkeppni innbyrðis meðal vísindamanna á Íslandi heldur er hún háð í alþjóðlegu umhverfi sem er mjög kröfuhart og samkeppnin hörð á þeim vettvangi líka. Ég held að hvergi sé meira samkeppnishugarfar nokkurs staðar en meðal þeirra vísindamanna sem keppa um það fé sem við ræðum hér um. Þessi lög og frumvörpin sem við erum að kynna mæla fyrir um að settar verði skýrar reglur um hvernig þessu fé sé úthlutað, sanngirni gætt og faglegra sjónarmiða. Markmiðin þurfa að vera skýr og menn verða að vita að hvaða marki er stefnt með ráðstöfun á opinberu fé. Ég tel því að umræðurnar í dag hafi gert mér kleift að skýra hvað í þessum frv. felst. Ég sé ekki annað, og dreg þá niðurstöðu af umræðunum, en að menn séu sammála um meginniðurstöðuna þó að við getum náttúrlega aldrei náð jafnlangt til vinstri og Vinstri grænir eru.

Það er ekkert nýtt, herra forseti, að ríkisstjórnin vilji ekki teygja sig í skynsemisátt og í átt til sanngirni. Það er ekki nýtt. En það er alveg rétt hjá hæstv. menntmrh., að ég er hlynntur háum og miklum sköttum. Ég vil hins vegar réttláta skatta. Ég er ekki hlynntur stefnu ríkisstjórnarinnar í skattamálum sem hefur lækkað skatta á aflögufær fyrirtæki og þá einstaklinga sem hafa mestar tekjur í þjóðfélaginu en aukið skattaálögur á hina sem standa höllum fæti, hvort sem það eru einstaklingar eða fyrirtæki. Ég er því ekki hlynntur þessari ríkisstjórnarstefnu í skattamálum. En minnisvarðarnir um þessa ríkisstjórn standa m.a. í Vatnsmýrinni. Ég vísaði til hálfkaraðs Náttúrufræðihúss sem hefur staðið lengi í fjársvelti og ekki verið hægt að ljúka því. Ég vísaði til Rannís og fjármuna sem varið er til rannsókna hér á landi, hve mjög þær eru af skornum skammti. Hvað hin faglegu sjónarmið varðar, sem þessi ríkisstjórnarfrumvörp eru sögð hvíla á, eru þau nú ekki faglegri en svo að stefna ríkisstjórnarinnar sem nú situr er að ráða vísindarannsóknum á Íslandi. Og ég hef miklar efasemdir um að sú stefna sé hyggileg, en fagleg er hún alla vega ekki.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir skýrslu samstarfsráðherra Norðurlanda um störf norrænu ráðherranefndarinnar árið 2001. Finnland fór með formennsku í ráðherranefndinni það ár og beindi í formennskuáætlun sinni, Norðurlandabúa 2001, kastljósinu að einstaklingnum sem norrænum borgara. Í samstarfinu var því lögð áhersla á starfsemi sem snýr að réttindum almennings, aðallega þess hluta sem flyst milli norrænu landanna. Meðal annars var kannað hvernig þeir norrænu milliríkjasamningar reynast sem ætlað er að bæta hag þessa hóps. Könnunin leiddi í ljós að þeim sem fara á milli landanna til lengri eða skemmri tíma er margvíslegur vandi á höndum. Ein ástæða þess er að stjórnvöld virðast ekki þekkja nægjanlega vel til þeirra skuldbindinga sem felast í þessum norrænu samningum. Því verða í næsta mánuði lagðar fram tillögur til úrbóta. Hugmyndin er m.a. að opnuð verði aðgengileg upplýsingaveita, bæði fyrir almenning og stjórnvöld, þar sem unnt verði að nálgast upplýsingar um flest af því sem brennur á þeim sem flytja milli landa. Annar þáttur, sem trúlega er enn mikilvægari þessum hópi Norðurlandabúa, er þjónustusíminn Halló Norðurlönd. Starfsemi hans var styrkt á árinu og hugmyndir eru um að styrkja þá starfsemi frekar enda sýnir mikil aðsókn að þörfin er ótvíræð. Starfsemi ráðherranefndarinnar er bæði víðtæk og fjölbreytt. Allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar komu að henni á einn eða annan hátt. Þó að forsætis- og utanríkisráðherrar norrænu ríkjanna sitji ekki í ráðherranefndum eiga þeir sem aðrir ráðherrar með sér reglubundið norrænt samstarf og hafa bein tengsl, bæði við ráðherranefndina og Norðurlandaráð. Að starfseminni koma og æðstu embættismenn ráðuneytanna og fjöldi annarra. Ráðherranefndirnar áttu gott samstarf við Norðurlandaráð á samstarfsárinu. Sérstök alúð var af hálfu beggja lögð við að vinna úr athyglisverðri skýrslu hins svokallaða vitringahóps ,,Norðurlönd 2000 -- umleikin vindum veraldar``. Niðurstöður ráðsins og ráðherranefndarinnar um viðbrögð við skýrslunni birtust á árinu undir formerkjunum ,,Ný norræn dagskrá`` og voru tillögurnar samþykktar á þingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn haustið 2001. Ráðið breytti þegar í kjölfarið nefndarskipan sinni sem nú samræmist betur en fyrr skipan mála hjá ráðherranefndinni. Viðbrögð ráðherranefndarinnar við skýrslunni snúast nánast alfarið að þeim áherslum samstarfsins. Samkvæmt þeirri stefnumótun sem lögð var fram í Nýrri norrænni dagskrá verður megináherslan næstu ár lögð á fimm víðtæk og þverfagleg svið. Þessi svið eru: 1. Tækniþróun, sérstaklega hvað varðar upplýsingasamfélagið og rannsóknasvið þar sem Norðurlöndin skara fram úr. 2. Velferðarkerfi, þar með talin réttindi íbúa Norðurlanda og möguleikar þeirra til að búa, starfa og stunda nám í norrænu nágrannaríki, ásamt málefnum sem tengjast lýðþróun og fólksflutningum. 3. Innri markaður á Norðurlöndum, að meðtöldu samstarfi sem beinist að afnámi landamærahindrana. 4. Samstarf við nágrannalönd og -svæði. 5. Umhverfismál og sjálfbær þróun. Af áherslusviðunum, sem ég tel öll vera mikilvæg við núverandi aðstæður, vil ég gera að umræðuefni þrjú, þ.e. samstarf við grannsvæðin, tækniþróun og sjálfbæra þróun. Áherslusviðið Samstarf við nágrannalönd og -svæði tekur í raun til alls svæðisins kringum Norðurlönd, þ.e. grannsvæðanna við Eystrasalt, Evrópusambandssvæðið auk norðlægra og vestlægra grannsvæða. Um samstarfið við ESB segir eftirfarandi í skýrslunni Ný norræn dagskrá: ,,Samrunaferlið í Evrópu og sér í lagi stækkun ESB og framtíðarþróun þess er einn mikilvægasti viðmiðunarrammi fyrir aðgerðir Norðurlanda og norrænt samstarf. Þegar þörf og sameiginlegir hagsmunir krefjast, munu málefni sem ofarlega eru á baugi innan ESB og EES hafa áhrif á skipulag alls samstarfs innan norrænu ráðherranefndarinnar í formi upplýsingaflæðis, samráðs, samræmingar og sameiginlegra aðgerða. Þetta starf mun í framtíðinni verða nauðsynlegur og eðlilegur þáttur í norrænu samstarfi.`` Vestlæg grannsvæði Norðurlandanna hafa hingað til ekki verið meðal þeirra svæða sem skilgreind hafa verið sem hluti þeirra grannsvæða sem norrænt samstarf nær til. Það er því nýmæli, sem ég met mikils, að slíkt skuli fært í letur í skýrslunni þó að orðalagið sé varfærið. Reyndar er þegar fyrir hendi vísir að slíku samstarfi. Í fyrra var haldin í Færeyjum gagnleg ráðstefna um verndun sjávar og sjálfbæra auðlindanýtingu í Norður-Atlantshafi. Auk ráðherra frá öllum norrænu ríkjunum sátu ráðstefnuna ráðherrar frá Skotlandi og Kanada auk fulltrúa frá ESB og Hjaltlandseyjum. Fyrirhugað er að sömu aðilar hittist á ný á Hjaltlandseyjum árið 2003. Ég bind vonir við að þetta samráð geti leitt til gagnlegra viðbragða til hagsbóta fyrir Norður-Atlantshafssvæðið. Annað áhersluatriði sem ég vil nefna hér, virðulegur forseti, er tækniþróunin. Það svið tekur m.a. til samstarfs um málefni upplýsingasamfélagsins og samstarfs um rannsóknir þar sem Norðurlöndin skara fram úr, en það er mikilvægt nú á tímum þar sem hnattræn samkeppni ríkir nánast á öllum sviðum að styrkja samkeppnisfærni Norðurlandanna. Við á Norðurlöndum erum þegar í hópi þeirra þjóða sem fremstar standa í flokki á sviði upplýsingatækni og á ýmsum öðrum sviðum vísinda og hátækni. Ætlunin er að stuðla í sameiningu að frekari framgangi á þessum sviðum en huga jafnframt að verndun tungu og menningar og jafnræði þegnanna hvað varðar möguleika á að tileinka sér þá tækni. Undir formerkjum tækniþróunar eru einnig athyglisverð áform um stofnun norrænna öndvegissetra. Þannig gengst ráðherranefndin í samstarfi við rannsóknaráðin í löndunum fyrir áætlun um nettengingu milli vísindahópa á Norðurlöndunum sem skara fram úr. Þeir hópar sem í upphafi munu starfa saman sem norræn öndvegissetur stunda grunnrannsóknir á áhrifum hnattrænna breytinga á veðurfræði, loftslag og hafstrauma. Áætlun sú sem gerð hefur verið um norræn öndvegissetur nær til áranna 2002--2007. Þriðja áherslusviðið sem ég vil nefna er sjálfbær þróun. Norðurlandaráð samþykkti á starfsárinu áætlun ráðherranefndarinnar um sjálfbæra þróun á Norðurlöndunum fram til ársins 2020. Þetta er að mínu mati merkur áfangi sem vert er að fylgja eftir innan og utan Norðurlandanna enda hafa norrænu umhverfisráðherrarnir nú þegar ákveðið að kynna áætlunina og leggja fram á leiðtogafundi Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun, sem haldinn verður í Jóhannesarborg í september nk. Áætlunin er sú fyrsta sem samþykkt hefur verið í heiminum um sjálfbæra þróun á svæði sem nær yfir fleiri lönd. Jafnframt er nú unnið af hálfu umhverfisráðherranna að Staðardagskrá 21 fyrir Norðurlönd og Eystrasaltslöndin. Fjárlög ársins 2001 voru 774 milljónir danskra kr. eða um 9,3 milljarðar ísl. kr. Fjárveitingarnar skiptast þannig að 3 / 4 fjárlaganna runnu til hefðbundins norræns samstarfs, 17% til starfs um málefni grannsvæðanna og 8% til samstarfs um Evrópumál. Eins og fram kemur í skýrslunni sem mælt var fyrir árið 2000 var gerð úttekt á norrænu fjárlagagerðinni og lagðar fram fjölmargar tillögur til úrbóta. Markmiðið var að nýta fjárlögin betur en áður til að stýra fjármagninu til pólitískra forgangsverkefna. Breytingar þær sem gerðar voru í kjölfarið komu að fullu til framkvæmda við fjárlagagerðina fyrir árið 2003. Meðal helstu markmiða er að bæta forsendur Norðurlandaráðs til áhrifa á fjárlagagerðina jafnframt því sem ábyrgð fagráðherranefndanna verður aukin. Sátt ríkti í stórum dráttum um tillögur úttektarinnar nema um þann þátt er sneri að rekstri norrænu stofnananna. Hvað þær varðaði var lagt til að teknar yrðu upp af hálfu samstarfsráðherranna samningaviðræður við forsvarsmenn stofnana um róttækar breytingar á rekstrarforminu. Í stað slíkrar heildarendurskoðunar ákváðu samstarfsráðherrarnir að fela fagráðherranefndunum, hverri á sínu sviði, að meta ef ástæða þætti til, í samstarfi við stjórnir stofnananna möguleika þess að bæta eða breyta rekstrinum. Ég hef hér gripið niður í ýmsa þætti skýrslunnar án þess að hafa gefið heildarmynd af samstarfinu sem er of fjölþætt til að þess sé kostur. Þess í stað vísa ég til skýrslunnar, sem að venju er gerð í samstarfi allra ráðuneytanna og er afar efnismikil. Ég tel að norrænt samstarf liðins árs hafi verið frjósamt og gagnlegt. Meðal mikilvægra áfanga tel ég vera sameiginlega niðurstöðu Norðurlandaráðs og ráðherranefndarinnar um viðbrögð við ,,vitringaskýrslunni`` svokölluðu sem náðist í góðu og trúnaðarfullu samstarfi þeirra. Að endingu, virðulegi forseti, vil ég segja að ég bind vonir við þær breytingar sem Norðurlandaráð og ráðherranefndin ákváðu og tóku til framkvæmda á árinu og ég bind vonir við að þær leiði til aukins samráðs á næstu árum þeirra á millum, bæði um norrænu fjárlögin og um markmið og innihald starfsins á hinum fjölmörgu fagsviðum þess.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég þakka samstarfsráðherra Norðurlandanna, Siv Friðleifsdóttur, fyrir þessa ágætu skýrslu. Ég hugsaði með mér þegar ég fletti henni hversu mikill fróðleikur um fjármögnun verkefna, um verkefni, um gott samstarf Norðurlandanna og þýðingarmikið væri að finna í samantekt af þessu tagi og hvað það væri í raun og veru mikilvægt að skýrsla eins og þessi færi víðar, væri ekki bara dreift hér til þingmanna sem eru fyrir u.þ.b. að drukkna í pappír og fæstir gefa sér tíma til að lesa slíka skýrslu nema þeir sem eru í samstarfinu fyrir og þekkja þar af leiðandi mun betur til þess en aðrir, og svo þeir sem leita til ráðherraskrifstofunnar. Ég ætla að vona að einhverjir fjölmiðlar gefi sér tíma til að glugga í gegnum slíkar skýrslur eins og ræddar eru hér í dag vegna þeirra upplýsinga sem þar er að finna og að umfjöllun um það sem hér er að finna geti vakið áhuga fólks á norrænu samstarfi í ríkari mæli en er. Það er fyrst og fremst tvennt sem mig langar að koma inn á í stuttri ræðu minni. Annars vegar það sem ráðherrann drap á í inngangi ræðu sinnar sem eru réttindi Norðurlandabúa, verkefni sem sett var af stað af Finnum og þar átti að beina kastljósinu að einstaklingnum sem norrænum borgara og kanna réttarstöðu Norðurlandabúa. Eins og kemur fram í skýrslunni sýndu niðurstöðurnar að mjög margir þættir eru í löggjöf landanna og í framkvæmd löggjafar sem gerir fólksflutninga erfiðari en fólk hefur haldið fyrir fram. Við höfum alla tíð síðan norræna samastarfið varð virkt hreykt okkur af því að að það að flytja á milli Norðurlandanna væri tilsvarandi því að flytja til annarra bæja í okkar eigin landi, réttindi fylgdu með og réttindin væru jöfn. Þetta væri það sem skildi Norðurlöndin að frá öðrum þjóðum og samskipti okkar innbyrðis markaði öðruvísi samvinnu, nánari, og í henni fælist meiri virðing fyrir einstaklingnum en þekktist annars staðar. Nú kemur það í ljós þegar við förum að skoða niðurstöður í skýrslunni hverju er ábótavant. Það eru miklar landamærahindranir og sérstaklega kemur það fram varðandi fólk á vinnumarkaði, en það kemur líka fram á öðrum sviðum. Það kemur fram hjá námsmönnum sem búa við öðruvísi búsetu, hafa kannski lent í þriðja landi, og það kemur fram líka hjá ellilífeyrisþegum sem af einhverjum orsökum búa annars staðar en í heimalandinu og búa við allt önnur kjör. Í skýrslunni er lögð mikil áhersla á það að um leið og við beinum athygli að vandamálum þá verðum við að skoða stjórnsýsluna og að meðlimir ráðsins eigi möguleika á að fylgja ákvörðunum eftir í þjóðþingunum. Ég hef velt því fyrir mér að hvaða leyti þetta er rétt. Á þessu eru miklar takmarkanir vegna þess að við erum oft að taka ákvarðanir í ráðunum um samvinnu á ákveðnum sviðum og að sameina löggjöf, en í raun og veru höfum við engar forsendur til að vita hver löggjöf hinna landanna er þegar löggjöfin í framhaldi af slíkum samþykktum kemur til okkar lands. En sífellt fleiri vinna og búa í fleiri en einu landi eða fara til annars lands til að nema eða starfa. Þá koma þessi vandamál upp sem skapa svo mikið ergelsi og fer í taugarnar á fólki. Munur er á skattlagningu, munur er á velferðarkerfinu, sérstaklega hvað varðar ellilífeyri og stefnu í fjölskyldumálum, það er munur á stefnu í menntamálum og kvartað hefur verið yfir símakostnaði og flókinni bankaþjónustu. Sérstaklega vil ég taka fram að Norðurlandaráð tók á þessu með bankaþjónustuna á síðasta fundi sínum núna á útmánuðum og gerði samþykktir ráðherranefndarinnar um að bæta þar úr, hversu gífurlega dýrt það er að flytja fjármuni á milli landa og að það getur kostað 100 danskar kr. að flytja 100 danskar kr. á milli svæða. Ég gleðst yfir því að ráðherrann lýsir því yfir að í næsta mánuði liggi fyrir tillögur um úrbætur út af því sem kom fram í skýrslunni en ég velti því fyrir mér hvernig það verði hjá okkur að hrinda því í framkvæmd. Þegar Ole Norrback, sem leiddi starfið við réttindi Norðurlandabúa, fylgdi skýrslunni úr hlaði á vettvangi Norðurlandaráðs fyrir skömmu nefndi hann hversu mikilvægt væri að setja tímasetningar um hvenær samþykkt ætti að vera komin til framkvæmda, hann fór ekki nánar inn á hvað framkvæmdin getur í raun og veru verið flókin. Hann taldi að hvert land yrði að kynna ákvarðanir eða skort á framkvæmdum í ráðinu og að sameina yrði eða samtvinna lagaákvæði sem varða frjálsa för fólks og þar sem ólíkar reglur og ólík réttindi væru, í rauninni yrðu þingin að bera saman ný lög með tilliti til laga í öðrum norrænum löndum. Af því að ég ætla að tala um annað málefni samhliða þessu þá get ég ekki leyft mér að fara mjög djúpt í þetta mál en það er alveg ljóst --- og það benti ég á í umræðu um skýrsluna --- að þarna er ekki bara umræða uppi um að lagfæra eða sameina reglur. Þarna er í raun og veru um að ræða pólitíska stefnumörkun vegna þess að ástæðan fyrir því að ólík staða er hjá ellilífeyrisþegum í löndunum er af því að ólík lög eru hjá okkur, það eru ólík réttindi í okkar landi í fjölskyldumálum miðað við t.d. Danmörku. Það eru mjög ólíkar reglur um lánasjóð námsmanna í okkar landi og hinna. Eitt af því sem er nefnt er að einstaklingur sem býr í landinu og er í þeirri stöðu að hann eigi í raun og veru að sækja rétt sinn í landinu þar sem hann býr, það eigi að tryggja að hann geti fengið sömu styrki og námsmenn í heimalandi hans, verður mjög flókið af því að við, Íslendingar, búum ekki við sams konar lánamöguleika og styrki og t.d. námsmaður í Danmörku. Þetta vil ég benda á vegna þess að það er þýðingarmikið að taka á þessum málum en það er ekki einfalt vegna þess að við erum að tala um grunnpólitík, við erum að tala um stefnumörkun og viðhorf til velferðarþjóðfélagsins, hvort heldur sem það varðar nám eða starf, félagsleg réttindi, eftirlaun eða annað. Þetta vildi ég sagt hafa um þá skýrslu sem væri í raun og veru ástæða til að taka til umræðu í heild sinni. Annað sem ég vil víkja að, herra forseti, er Norræni menningarsjóðurinn. Það er vegna þess að þar á ég sæti í stjórn sjóðsins og geri mér mjög vel grein fyrir því hvað þessi sjóður er mikilvægur og hann er mikilvægur fyrir okkur á Íslandi. Hann er mikilvægur fyrir menningarlíf á Íslandi og fjárveitingar sem fara til Íslands hafa skipt mjög miklu máli fyrir þá menningarstarfsemi sem á sér stað hér og á milli Norðurlandanna og fólk sem á möguleika á að fá stuðning úr þeim sjóði. Í skýrslunni kemur fram að á síðasta ári bárust 826 umsóknir í sjóðinn og af þeim voru 135 óstyrkhæfar en styrkir voru veittir til 247 verkefna, sem þýðir að tæpur þriðjungur af umækjendum fékk styrk. Hins vegar bárust 28 styrkhæfar umsóknir frá Íslandi og styrkveitingarnar voru 14, sem þýðir að helmingur þeirra sem leituðu fengu styrk. Við skulum alveg gera okkur grein fyrir því að það er ekki öllum sem finnst að það eigi að renna jafnmikið eða meira til Íslands en til stóru landanna en það er mikilvægt fyrir okkur að það sjónarmið sé uppi að það beri að styrkja ekki bara Ísland heldur Vestur-Norðurlöndin. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að Ísland og önnur Vestur-Norðurlönd fá góða styrki úr þeim sjóði. Ég vil líka nefna það, af því að verið er að gera breytingu á samþykktum sjóðsins, að nú er það að gerast að Færeyjar, Grænland og Áland, sem áður hafa sameinast um einn fulltrúa í sjóðnum, fá hvert land um sig fulltrúa inn í sjóðinn með fullum réttindum þannig að þau sjálfstjórnarsvæði eru nú meðlimir í stjórn sjóðsins. Það er einn galli á Norræna menningarsjóðnum, umsóknir í hann eru mjög flóknar eins og umsóknir í aðra sjóði svo sem eins og hjá Evrópusambandinu. Fólki finnst flókið að fylla þær út, það áttar sig ekki alveg á hvað þarf að vera í umsóknunum og þess vegna hefur verið reynt að fá einhvern í viðkomandi landi til að vera með góðar upplýsingar. Sjóðurinn hefur leitað eftir því að upplýsingaskrifstofan á Akureyri, sem er líka tiltölulega ný starfsemi, taki að sér að veita þeim sem ætla að sækja um í Norræna menningarsjóðinn þessar upplýsingar. Ég tel að þetta geti verið mjög þýðingarmikið fyrir það fólk sem er í menningarstarfi hér og þarf að fá aðstoð. Auðvitað erum við sem erum í stjórn sjóðsins alltaf tilbúin að veita þær upplýsingar og aðstoð sem við getum en þetta er flóknara en svo, fólk þarf aðstoð við umsóknirnar. Hér er sagt frá tvennu. Annað er sérstök áhersla á norræn sýningarverkefni sem sjóðurinn hefur ákveðið að setja peninga í, að annað hvert ár verði veittur sérstakur styrkur, allt að 3 millj. danskra kr. til yfirgripsmikils verkefnis sem verður þá hin norræna sýning þess árs. Fyrsta verkefnið getum við sagt að sé vestnorrænt verkefni sem unnið er í Færeyjum og heitir ,,Fangst í Vest-Norden``. Stórt framlag var veitt til þessarar sýningar í fyrra og þó að það væri ekki af sömu stærð og vísað er til í þessum texta er litið svo á að þetta sé fyrsta verkefnið. Sú sýning verður farandsýning og kemur til Íslands og Grænlands, hún verður líka sýnd í Skotlandi og hugsanlega á fleiri stöðum. Menn eru síðan að láta sig dreyma um að ferill hennar endi á Íslandsbryggjunni í fyllingu tímans. Hitt verkefnið er sérstakt átak varðandi norrænt tungumálasamstarf. Þar á líka að veita upphæð 3 millj. danskra kr. til að gera yfirgripsmikla rannsókn. Fyrir 25 árum fór slíkt rannsóknarverkefni fram og var mjög athyglisvert. Nú, 25 árum síðar, á að fara í slíkt verkefni og veita til þess fjármagn og bera saman tungumálaskilning í löndunum. Þetta verkefni mun að sjálfsögðu líka ná hingað til Íslands. Og þá hlýt ég að segja frá því sem við heyrum æ oftar núna á Norðurlandavettvangi, hvað málskilningur á Íslandi hafi breyst gífurlega á einum áratug. Fyrir einum áratug hafi það fólk sem kemur hingað til funda á vettvangi Norðurlandaráðs eiginlega getað snúið sér hvert sem var, hvort heldur var í verslunum, til unglinga eða varðandi leigubíla eða á hótelinu og talað Norðurlandamál, en nú sé alltaf svarað á ensku. Enska er orðin samskiptamálið á Íslandi. Það verður fróðlegt að vita hvað kemur út úr norrænu rannsókninni á málskilningi. Ég hlakka mjög til að sjá það vegna þess að ég vona að staðan sé betri en það sem félagar mínir segja að sé orðin staðreynd hér. Það síðasta sem ég vil nefna varðandi sjóðinn, herra forseti, er að hann er orðinn sjálfstæður lögaðili og ég vil sérstaklega þakka þeim ráðherrum sem að því máli komu, Siv Friðleifsdóttur sem samstarfsráðherra, og Birni Bjarnasyni sem menntamálaráðherra, fyrir þeirra þátt. Þetta var ekki einfalt mál, það var þýðingarmikið að sjóðurinn hefði ákveðið sjálfræði og það skipti miklu máli í vinnunni sem í hönd fór að þessir tveir ráðherrar brugðust vel við umleitunum okkar, íslensku fulltrúanna í sjóðnum, og við gátum verið stolt af því þegar við mættum á fund í sjóðnum hvernig ráðherrar okkar höfðu tekið fyrstu málaleitan um þetta. Við höfum nú fullt sjálfræði til að vinna með sjóðinn, m.a. að skoða hvort hægt sé að breyta umsóknartímasetningum. Bara er unnt að sækja um tvisvar á ári og það er mjög vont fyrir Ísland vegna þess að Íslendingar eru svo oft að vinna áætlanir um að gera eitthvað stórt með stuttum fyrirvara og reka sig þá á að næsti fundur verður haldinn kannski eftir að verkefnið kemur til og þá má ekki veita til þess. Fleiri umsóknartímasetningar henta Íslandi því vel og við munum skoða þessi mál og hafa heimildir til að vinna að þeim eins og okkur þykir best.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir ágæta ræðu frá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur sem hefur staðið vaktina í norrænu samstarfi um árabil með miklum ágætum. Hv. þm. kom inn á þessa yfirgripsmiklu skýrslu sem við fjöllum hér um og það er rétt sem kom fram hjá henni að það eru auðvitað geysimiklar upplýsingar sem felast í svona skýrslugerð þar sem öll ráðuneytin sem eru í norrænu samstarfi leggja í púkkið, og áhugavert er að fara í gegnum skýrsluna. Vera má að við getum kynnt hana enn frekar en við gerum í dag en hún fer þó á fjölmarga staði. Hún fer til fjölmiðla og til þeirra ráðuneyta sem hafa með norrænt samstarf að gera. Hún er líka send í Norræna félagið og Norræna húsið og ekki bara hér á Íslandi heldur jafnframt í nágrannaríkjum okkar, t.d. í Færeyjum og á norrænu upplýsingaskrifstofurnar annars staðar á Norðurlöndunum. Hún er send í stærstu bókasöfnin á Íslandi og liggur að sjálfsögðu frammi á skrifstofunum hjá norrænu ráðherranefndinni og Norðurlandaráði. Alþingi sendir út nokkur hundruð eintök og síðan munum við einnig láta hana liggja frammi á þemaráðstefnunni sem haldin verður í Reykjavík núna í apríl um lýðræði í tilefni af því að norrænt samstarf er 50 ára í ár. Hún fer því nokkuð víða en vera kann að menn geti enn frekar kynnt hana, a.m.k. er hún hafsjór af fróðleik um norrænt samstarf. Hv. þm. kom líka inn á skýrsluna sem Ole Norrback vann að ásamt hópi fólks, um réttindi Norðurlandabúa. Og það er rétt eins og hér kom fram að það voru nokkuð óvæntar niðurstöður úr þeirri skýrslu sem sýndu að mál eru ekki í eins góðum farvegi og menn kannski höfðu haldið um það að flytja á milli landa og halda réttindum sínum og greiða úr þeim málum. Þess vegna stendur til að bregðast við með ýmsum hætti, m.a. gegnum gagnabanka. Og það hefur líka sýnt sig, ekki bara í þessari skýrslugerð sem unnin var núna varðandi réttindi Norðurlandabúa, heldur líka í upplýsingum sem menn hafa fengið í gegnum símann ,,Halló Norðurlönd`` sem rekinn er í samstarfi við norrænu félögin. Þar hefur fjöldi fólks hringt inn eða sent tölvupóst með alls konar spurningum þannig að það er virkileg þörf á að bregðast við. Auðvitað er lagaumgjörðin mjög flókin og lög sem snúa að réttindum manna geta verið mjög flókin, og þó að við höfum haft langvarandi samstarf við Norðurlöndin á öllum stigum, m.a. á embættismannastigi, hefur þessari lagaumgjörð mikið til skolað hingað annars staðar að af Norðurlöndunum. Okkar lagaumgjörð er mjög lík lagaumgjörð annarra landa, m.a. í gegnum norrænt samstarf, en samt eru séráherslur milli landa og mismunandi stjórnmálalegar áherslur líka sem valda því að það er ekki nógu mikið samræmi í réttindum og því að flytja yfir réttindi eins og gæti verið. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir kom einnig inn á lauslega úttekt Norræna félagsins á bankaþjónustu og það þegar ákveðin upphæð er flutt milli landa. Það er mjög mismunandi hvað bankarnir taka mikið fyrir þá þjónustu og sumar niðurstöðurnar voru þannig að það kostaði tvöfalt meira að senda fjármagnið heldur en upphæðin sem senda átti hljóðaði upp á. Strax komu viðbrögð við þessari könnun norrænu félaganna frá nokkrum bönkum sem gagnrýndu hana. Könnunin stendur samt alveg fyrir sínu. Hún var mjög einföld og gekk ekki út á að spyrja í hverjum einstökum banka: Hvað kostar að senda þessa upphæð? Manneskja af holdi og blóði kom bara inn í bankann með ákveðna upphæð og sagði: Ég vil senda þessa peninga á ákveðinn stað í öðru landi, hvað kostar það? Og sú manneskja fékk þá leiðbeiningar um eitthvað ákveðið. Þannig var þetta bara raunveruleg staða þessa tiltekna íbúa með þetta fjármagn sem vildi senda það á milli landa og útkoman var mjög sérstök. Samstarfsráðherrarnir ræddu þetta á sínum síðasta fundi og þetta mál er í frekari skoðun hjá ráðherrum bankamála og neytendamála. Vonandi koma því einhver viðbrögð við þessum niðurstöðum þannig að upplýsingagjöf til fólks sem kemur inn í bankakerfið verði meiri um möguleikana sem það hefur á að senda fjármagn á milli. Ég þakka líka hv. þm. sérstaklega fyrir umfjöllun hennar um Norræna menningarsjóðinn sem er afar mikilvægur fyrir okkur Íslendinga, eins og hér kom fram, og þungavigtarstoðin í norrænu samstarfi er auðvitað þessi hefðbundna stoð sem tekur til sín meginstarfið og meginfjármagnið og lýtur m.a. að menningarmálum. Það er alveg ljóst að miðað við þær upplýsingar sem hér komu fram fáum við Íslendingar helmingsskor þegar við sækjum um í þennan sjóð, má segja, miðað við umsóknir en við borgum 1% inn í norrænt samstarf og þar á meðal þennan sjóð. Það er því afar gott fyrir okkur sem lítið land að vera í þessu samstarfi í sjóðnum. Það var ágætt líka að koma inn á það við þetta tækifæri að búið er að leysa farsællega þær hálfgerðu deilur sem voru um lögformlega stöðu sjóðsins og vonandi er það mál frá. Ég vil að endingu, virðulegur forseti, taka undir það sem kom fram í umræðunni um stöðu tungunnar. Það er áhyggjuefni hvernig staða og þróun hinnar norrænu tungu er og maður rekur sig bara á það sjálfur þegar maður fer um að það virðist vera stutt í að menn grípi til enskunnar og mun styttra en áður fyrr. Það er ekki bara hér á Íslandi, ég hef líka fundið það í vaxandi mæli á hinum Norðurlöndunum, t.d. fór ég um daginn í gegnum Kaupmannahöfn, þurfti að bera mig eftir einhverri þjónustu úti á Kastrup og spurði tvisvar sinnum um ákveðnar upplýsingar á norrænni tungu en fékk svörin í bæði skiptin á ensku. Það fannst mér mjög ankannalegt þar sem ég var ekki að biðja um flóknar upplýsingar en það var eins og starfsfólkið þar hefði fengið --- hugsanlega af því að þetta er alþjóðaflugvöllur --- upplýsingar um að það ætti að reyna að svara sem mest á ensku. Manni auðvitað krossbregður þegar svona er komið. Það er því ástæða fyrir okkur til að reyna að halda eins vel og við getum utan um menningarsamstarf og tungumálasamstarf við norrænu þjóðirnar. Að lokum, virðulegur forseti, þakka ég fyrir þessar umræður og þátttöku hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur í þeim sem stendur hér enn vaktina í norrænu samstarfi.

Herra forseti. Í upphafi þakka ég hæstv. samstarfsráðherra, Siv Friðleifsdóttur, fyrir hennar góðu skýrslu og það öfluga starf sem hún hefur beitt sér fyrir í norrænu samstarfi. Reyndar þakka ég líka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir umræðuna áðan en Rannveig er einmitt fulltrúi Íslands í Norræna menningarsjóðnum. En ég kynni hér sem formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs útdrátt úr skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs um norrænt samstarf árið 2001. Að öðru leyti vísa ég til skýrslunnar sem í heild birtist á þskj. 767 sem er 483. mál. Þar er annars vegar fjallað um störf Íslandsdeildar og hins vegar er farið stuttlega yfir störf fagnefnda Norðurlandaráðs í heild. Helstu einkenni starfsársins 2001 voru miklar skipulagsbreytingar. Sérstakur vinnuhópur á vegum forsætisnefndar Norðurlandaráðs, stefnumótunarhópurinn, vann tillögur um nýtt skipulag Norðurlandaráðs sem samþykkt var á 53. þingi ráðsins í Kaupmannahöfn sem haldið var 29.--31. október sl. Horfið var frá þremur svæðisnefndum sem voru Norðurlandanefnd, Evrópunefnd og nærsvæðanefnd, en í stað tekið upp skipulag með fimm málefnanefndum auk forsætisnefndar, þ.e. menningar- og menntamálanefnd, velferðarnefnd, borgara- og neytendanefnd, umhverfis- og náttúruverndarnefnd og efnahags- og viðskiptanefnd. Árið 1999 setti Norræna ráðherranefndin á fót sérstaka nefnd til að fara ofan í saumana á norrænu samstarfi, svokallaða aldamótanefnd, undir forustu Jóns Sigurðssonar, forstjóra NIB, eða Norræna fjárfestingarbankans, en hann var einnig fyrrverandi ráðherra og þingmaður hér á Íslandi. Nefndin skilaði gagnmerkri skýrslu, ,,Norðurlönd 2000 -- umleikin vindum veraldar``, en skýrslan var kynnt og rædd á 52. þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík, en það þing þótti takast einstaklega vel. Niðurstöður birtust í sameiginlegri skýrslu þessara aðila undir nafninu ,,Ný norræn dagskrá -- svar við skýrslu aldamótanefndar``. Einnig lagði stefnumótunarhópurinn fram forsætisnefndartillögu um breytingar á vinnutilhögun Norðurlandsráðs. Þær tillögur voru einnig samþykktar á 53. þingi Norðurlandsráðs. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir, sem er fyrrverandi forseti Norðurlandaráðs, mun segja nánar frá starfi stefnumótunarhópsins. Næst vík ég að starfsemi Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Alls voru haldnir tíu formlegir fundir deildarinnar. Að venju var þátttaka í þemaráðstefnu og þingi Norðurlandaráðs undirbúin. Skipulagsbreytingar Norðurlandaráðs voru í brennidepli. Meðlimum Íslandsdeildar var umhugað um að tryggja þátttöku sem flestra í hinum nýju nefndum. Málefni eins og sjálfbær þróun og gagnkvæm upplýsingatækni, voru ofarlega á baugi. Einnig hófst og stendur nú yfir undirbúningur að þemaráðstefnu sem haldin verður í Reykjavík 14.--16. apríl nk. um lýðræði. Í upphafi árs skipuðu Íslandsdeildina þau Ísólfur Gylfi Pálmason, formaður, Sigríður Jóhannesdóttir, varaformaður, Sigríður A. Þórðardóttir, Sighvatur Björgvinsson, Arnbjörg Sveinsdóttir, Hjálmar Jónsson og Steingrímur J. Sigfússon. Varamenn voru Árni Johnsen, Rannveig Guðmundsdóttir, Drífa Hjartardóttir, Hjálmar Árnason, Ásta R. Jóhannesdóttir, Ásta Möller og Þuríður Backman. Þegar Sighvatur Björgvinsson lét af þingmennsku 13. febrúar 2001 tók Rannveig Guðmundsdóttir sæti hans í Norðurlandaráði og varð Guðrún Ögmundsdóttir nýr varamaður. Hinn 1. október 2001 voru þingmennirnir endurkjörnir til setu í Norðurlandaráði, þó með þeirri breytingu að Drífa Hjartardóttir var kjörin aðalmaður í stað Hjálmars Jónssonar sem skömmu áður hvarf af þingi. Í laus varamannasæti Drífu Hjartardóttur og Árna Johnsens voru valin þau Kjartan Ólafsson og Katrín Fjeldsted. Á fyrsta fundi Íslandsdeildar hinn 8. október var Ísólfur Gylfi Pálmason endurkjörinn formaður og Sigríður Jóhannesdóttir varaformaður. Á 52. þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík 6.--8. nóvember 2000 var Sighvatur Björgvinsson kjörinn til setu í forsætisnefnd, Sigríður A. Þórðardóttir, Sigríður Jóhannesdóttir og Ísólfur Gylfi Pálmason í Norðurlandanefnd en Sigríður A. Þórðardóttir var jafnframt kjörin varaformaður nefndarinnar. Hjálmar Jónsson var kjörinn í nærsvæðanefnd og kjörnefnd, Arnbjörg Sveinsdóttir í Evrópunefnd og eftirlitsnefnd, og Steingrímur J. Sigfússon í Evrópunefnd. Þessi nefndaskipan hélst út starfsárið 2001 nema Rannveig Guðmundsdóttir tók sæti Sighvats Björgvinssonar í forsætisnefnd, Drífa Hjartardóttir tók við af Hjálmari Jónssyni í nærsvæðanefnd og Sigríður A. Þórðardóttir tók sæti Hjálmars í kjörnefnd. Auk nefndarsetu sátu meðlimir Íslandsdeildar í vinnuhópum á vegum Norðurlandaráðs, auk þess sem þeir sátu í stjórnum stofnana og ráða tilnefndir af Norðurlandaráði. Sigríður A. Þórðardóttir sat í stefnumótunarhópnum sem mótaði tillögur um framtíð norræns samstarfs og nýtt skipulag Norðurlandaráðs. Sighvatur Björgvinsson sat í vinnuhópi um friðargæslu og aðgerðir til að koma í veg fyrir átök en Rannveig Guðmundsdóttir tók síðar sæti hans. Steingrímur J. Sigfússon sat í vinnuhópi um byggðastefnu Evrópusambandsins á vegum Evrópunefndar og Arnbjörg Sveinsdóttir var í vinnuhópi um matvælaöryggi. Steingrímur J. Sigfússon gegndi stöðu áheyrnarfulltrúa Norðurlandaráðs hjá þingmannanefnd um norðurskautsmál og sat í stjórn Norræna ráðsins um málefni fatlaðra. Ísólfur Gylfi Pálmason átti sæti í eftirlitsnefnd Norræna fjárfestingarbankans og Rannveig Guðmundsdóttir í stjórn Norræna menningarsjóðsins. Íslandsdeildin hélt tvo fundi með Siv Friðleifsdóttur, samstarfsráðherra Norðurlanda. Skipst var á skoðunum um helstu mál er snerta starfsemi Norðurlandaráðs, m.a. sjálfbæra umhverfisstefnu, þing Norðurlandaráðs, framtíð norrænnar samvinnu og margt fleira bar á góma. Íslandsdeild þáði boð Norðurlandaráðs um að senda þingmenn á ýmsar alþjóðaráðstefnur sem tengjast starfsemi ráðsins. Um þær ráðstefnur verður nánar fjallað síðar í skýrslunni. Fréttamannastyrkir Norðurlandaráðs að upphæð 90.000 danskra kr. voru veittir á fundi Íslandsdeildar 25. júní sl. Eftirfarandi fréttamenn hlutu styrki: Sigríður Hagalín Björnsdóttir hlaut 26.000 danskar kr., Hjálmar Jónsson og Björn Ingi Hrafnsson 21.000 danskar kr. hvor, og Óðinn Jónsson og Haukur Holm 11.000 danskrar kr. hvor. Í byrjun maí tók Stígur Stefánsson við starfi ritara Íslandsdeildar Norðurlandaráðs af Einari Farestveit. Belinda Theriault, forstöðumaður alþjóðasviðs, hafði þó yfirumsjón með rekstri Íslandsdeildar og sinnti málefnum forsætisnefndar. Þessu góða fólki eru þökkuð góð störf í þágu Norðurlandaráðs. Stígur Stefánsson er boðinn velkominn til starfa um leið og við þökkum Einari Farestveit fyrir farsælt starf. Herra forseti. Næst vík ég að starfsemi Norðurlandaráðs og einstakra nefnda en viðkomandi þingmenn munu fjalla ítarlegar um störf nefndanna. Sighvatur Björgvinsson sat í forsætisnefnd en Rannveig Guðmundsdóttir, sem er gamalreyndur nordisti, tók við starfi hans. Daninn Sven Erik Hovmand, núverandi skattamálaráðherra Danmerkur, tók við embætti forseta Norðurlandaráðs af Sigríði Önnu Þórðardóttur, en bæði gegndu þau því starfi með stakri prýði. Finninn Outi Ojala tók við starfi forseta ráðsins eftir kosningar í Danmörku nú í nóvember. Forsætisnefnd er skipuð forseta og tólf fulltrúum sem kosnir eru á þingi Norðurlandaráðs. Rannveig Guðmundsdóttir mun á eftir fara yfir störf nefndarinnar. Eins og ég gerði grein fyrir í upphafi ræðu minnar var settur á fót sérstakur stefnumótunarhópur um framtíðarskipan norræns samstarfs. Sighvatur Björgvinsson sat í vinnuhópnum fyrir hönd jafnaðarmanna en þegar hann hætti í febrúar 2001 urðu breytingar á skipan hópsins. Í kjölfar þeirra breytinga tók Sigríður Anna Þórðardóttir sæti í hópnum sem fulltrúi hægri manna. Sigríður Anna Þórðardóttir mun segja frá starfi nefndarinnar hér á eftir. Norðurlandanefnd var skipuð þremur fulltrúum Íslandsdeildar, þeim Ísólfi Gylfa Pálmasyni, Sigríði Jóhannesdóttur og Sigríði Önnu Þórðardóttur, sem jafnframt var varaformaður nefndarinnar. Sigríður Jóhannesdóttir er varaformaður Íslandsdeildar og mun segja frá starfi nefndarinnar hér á eftir. Í nærsvæðanefnd var Hjálmar Jónsson en síðar Drífa Hjartardóttir. Hún tók í raun við starfi Hjálmars er hann hætti á þingi. Fulltrúar Íslands í Evrópunefnd voru Arnbjörg Sveinsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon. Hlutverk nefndarinnar er að sinna starfsemi Norðurlanda og EES/ESB-ríkja. Arnbjörg Sveinsdóttir sat í eftirlitsnefnd sem kannaði m.a. aðgang erlendra ríkisborgara sem búsettir eru á Norðurlöndum að hinum ýmsu stofnunum Norðurlanda. Einnig kannaði nefndin hvernig styrkir til rannsókna á verkefnum norrænu ráðherranefndarinnar hefðu nýst. Þá vík ég að verðlaunum sem úthlutað er á vegum Norðurlandaráðs. Verðlaun Norðurlandaráðs eru þrenn: bókmenntaverðlaun, tónlistarverðlaun og náttúru- og umhverfisverðlaun. Bókmennta- og tónlistarverðlaunum Norðurlandaráðs var úthlutað í tengslum við þemaráðstefnu Norðurlandaráðs sem haldin var í Ósló í apríl. Umhverfisverðlaunin voru hins vegar afhent í tengslum við Norðurlandaráðsþingið í Kaupmannahöfn í lok október. Bókmenntaverðlaunum Norðurlandaráðs hefur verið úthlutað á hverju ári frá 1962 og eru veitt fyrir bókmenntaverk á norrænu tungumáli. Markmið verðlaunanna er að auka áhuga á norrænum bókmenntum. Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 2001 hlaut norska skáldið Jan Kjærstad fyrir skáldsögu sína Oppdageren. Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs voru fyrst veitt árið 1965. Fram til ársins 1988 voru þau einungis afhent annað hvert ár. Frá 1990 hafa þau hins vegar verið veitt á ári hverju, annað árið til tónskálda og hitt árið til tónlistarflytjenda. Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs árið 2001 komu í hlut danska trompetleikarans, hljómsveitarstjórans og tónskáldsins Palle Mikkelborg. Á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík árið 1995 voru samþykkt tilmæli um að Norðurlandaráð veitti árlega náttúru- og umhverfisverðlaun. Verðlaunin á að veita einstaklingi sem hefur sett mark sitt á náttúru- og umhverfisvernd á Norðurlöndum eða hópi fólks, samtökum, fjölmiðlum, fyrirtækjum eða stofnunum sem hafa í störfum sínum tekist að sýna náttúrunni aðdáunarverða tillitssemi. Náttúru- og umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs árið 2001 voru afhent á þingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn og hlaut Svíinn Mats Segenstram verðlaunin. Verðlaun Norðurlandaráðs nema 350 þúsund dönskum krónum. Herra forseti. Þá vík ég næst að ráðstefnum og þingum á vegum Norðurlandaráðs. Þemaráðstefna Norðurlandaráðs 2001 fór fram í Ósló dagana 2.--3. apríl. Yfirskrift ráðstefnunnar var ,,Sjálfbær þróun -- ný stefna fyrir Norðurlönd``. Norræna áætlunin tekur til þriggja sviða. Í fyrsta lagi þverfagleg viðfangsefni eins og loftslagsbreytingar, líffræðilegur fjölbreytileiki, hafið, efni og efnavörur, og matvælaöryggi. Í öðru lagi orkumál, samgöngur, landbúnað, atvinnulíf og framleiðsluvörur, fiskveiðar, veiðar á sjávarspendýrum og nýting skóga. Í þriðja lagi þróun þekkingargrunns, stjórntækja og hagkvæmrar nýtingar náttúruauðlinda. Þriðji sameiginlegi fundur Norðurlandaráðs og Eystrasaltsríkjanna var haldinn 31. maí og 1. júní sl. Rætt var um stækkun ESB til austurs. Þá var rætt um svæðisbundna samvinnu. Einnig var rætt um þátttöku þingmanna í hinni norrænu vídd. Þá var og mikil umræða um stækkun NATO. 6. aukaþing Norðurlandsráðs var haldið dagana 25.--26. júní í Kungälv í Svíþjóð. Til þingsins var boðað til þess að afgreiða tvær tillögur Norrænu ráðherranefndarinnar um norræna umhverfisáætlun annars vegar og hins vegar um norræna áætlun um sjálfbæra þróun. 53. þing Norðurlandaráðs var haldið í Kaupmannahöfn dagana 29.--31. október sl. Tveir málaflokkar voru sérstaklega í brennidepli á þinginu. Annars vegar framtíð norrænnar samvinnu og hins vegar utanríkismál, en atburðir í Bandaríkjunum þann 11. september voru mönnum eðlilega ofarlega í huga. Þá var einnig fjallað um Evrópu og grannsvæðin. Fjallað var um kynþáttafordóma, samstarf þvert á landamæri og margt fleira. Eins og ég greindi frá í upphafi ræðu minnar var ákveðið að hverfa frá landfræðilegri skiptingu í þrjár nefndir eins og Norðurlandaráð hafði áður starfað frá 1995, þ.e. að hverfa frá því að vera með nærsvæðanefnd, Evrópunefnd og Norðurlandanefnd. Á þinginu var samþykkt að taka upp skipulag með fimm málefnanefndir auk forsætisnefndar, þ.e. menningar- og menntamálanefnd, velferðarnefnd, borgara- og neytendanefnd, umhverfis- og náttúruauðlindanefnd og efnahags- og viðskiptanefnd. Miðvikudaginn 31. október fóru fram kosningar í nefndir og kjör forseta Norðurlandaráðs. Forseti var kjörin finnski þingmaðurinn Outi Ojala og tók hún formlega við embætti 1. janúar 2002 en hún hafði verið starfandi forseti í þrjár vikur eftir að Sven Erik Hovmand fráfarandi forseti sagði af sér til að taka við ráðherradómi. Outi Ojala er fyrsti forseti í sögu Norðurlandaráðs sem kemur úr flokkahópi vinstri sósíalista. Eftir kosningar til hinna nýju nefnda Norðurlandaráðs er nefndaseta Íslandsdeildar sem hér segir: Rannveig Guðmundsdóttir heldur sæti sínu í forsætisnefnd. Í menningar- og menntamálanefnd sitja Sigríður Jóhannesdóttir og Ísólfur Gylfi Pálmason sem jafnframt er varaformaður nefndarinnar. Í efnahags- og viðskiptanefnd sitja Sigríður A. Þórðardóttir sem formaður og Steingrímur J. Sigfússon sem varaformaður. Arnbjörg Sveinsdóttir var kosin í borgara- og neytendanefnd en flutti sig um set yfir í umhverfis- og náttúruauðlindanefnd í lok janúar 2002. Jafnframt heldur Arnbjörg sæti sínu í eftirlitsnefnd. Drífa Hjartardóttir situr í velferðarnefnd. Næsta þing Norðurlandaráðs, sem jafnframt er 50 ára afmælisþing, verður haldið í Helsingfors 29.--31. október 2002. Í lokin vil ég þakka nefndarmönnum fyrir afar gott samstarf, bæði því reynda Norðurlandaráðsfólki sem hefur setið um árabil í Norðurlandaráði og er þar afar virkt og einnig þeim sem eru að stíga sín fyrstu skref í norrænu samstarfi. Samstarfsráðherra Norðurlanda, Siv Friðleifsdóttur, þakka ég fyrir hönd Íslandsdeildar mjög gott samstarf og því góða starfsfólki sem við höfum hér í hinu norræna samstarfi. Fram undan er 50 ára afmæli Norðurlandaráðs og verður þeirra tímamóta minnst við hæfi. Ég tek undir orð samstarfsráðherra hér áðan um að norrænt samstarf er mjög frjósamt og starfsamt.

Herra forseti. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Ísólfs Gylfa Pálmasonar einkenndist norrænt samstarf af miklum breytingum starfsárið 2001. Sérstakur vinnuhópur á vegum forsætisnefndar Norðurlandaráðs, stefnumótunarhópurinn, vann tillögur um nýtt skipulag Norðurlandaráðs og voru þær samþykktar á 53. þingi ráðsins sem haldið var í Kaupmannahöfn dagana 29.--31. okt. sl. Í stuttu máli sagt fólust breytingarnar í uppstokkun á nefndaskipulagi Norðurlandaráðs þar sem horfið var frá þremur svæðisnefndum og þess í stað tekið upp skipulag með fimm málefnanefndum auk forsætisnefndar. Vil ég nú gera grein fyrir bakgrunni þessara breytinga. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs setti á laggirnar stefnumótunarhóp um framtíðarskipulag norræns samstarfs í ársbyrjun 2001. Stefnumótunarhópnum var falið að undirbúa umfjöllun forsætisnefndar um skipulag norræns samstarfs og leggja fyrir forsætisnefnd tillögur um væntanlegar breytingar á störfum Norðurlandaráðs, m.a. varðandi skipulag og tengsl við aðildarríkin. Markmið stefnumótunarhópsins var að móta nýtt skipulag Norðurlandaráðs sem væri í betra samræmi við skipulag norrænu ráðherranefndarinnar og væri skiljanlegt utanaðkomandi aðilum, svo sem öðrum alþjóðlegum stofnunum. Jafnframt var lögð áhersla á að nýtt skipulag tryggði sveigjanleika og möguleika til að fjalla um þverfagleg efni og til að veita sérstökum málum flýtimeðferð. Sú sem hér talar átti þar sæti fyrir flokkahóp hægri manna. Í álitsgerð stefnumótunarhópsins með tillögum að breyttu nefndakerfi kemur m.a. fram að gömlu svæðisnefndirnar þrjár, Evrópunefnd, Norðurlandanefnd og nærsvæðanefnd, hafi gegnt mikilvægu hlutverki við að gera þrískiptingu norræns samstarfs sýnilega en hinar þrjár stoðir samstarfsins eru samvinna innan Norðurlanda, samvinna Norðurlanda og Evrópu auk samvinnu Norðurlanda og nærsvæða. Hins vegar hafi skapast vandamál varðandi samstarf við nefndir þjóðþinganna og norrænu ráðherranefndina. Markmið hins nýja nefndakerfis fimm málefnanefnda og forsætisnefndar er að tryggja betra samspil við norrænu ráðherranefndina, þjóðþingin og alþjóðastofnanir, segir í álitsgerðinni. Þetta er gert til að skýrara sé hvar einstök málefnasvið eru vistuð þannig að samskiptin við t.d. nefndir þjóðþinga verði gagnsærri. Þrátt fyrir að vikið sé frá svæðisbundnum nefndum er lögð áhersla á að svæðisbundnu stoðirnar verði áfram þáttur í starfi málefnanefndanna en þeim ber að fjalla um mál frá sjónarhóli Norðurlanda, Evrópu og nærsvæða. Í hinu nýja nefndakerfi annast forsætisnefnd víðtæk pólitísk og stjórnunarleg málefni, m.a. fjárhagsáætlun Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar. Hún ber jafnframt ábyrgð á utanríkis- og öryggismálum sem eru á síðustu árum orðinn mikilvægur þáttur í starfi Norðurlandaráðs. Málefni sem nú eru ofarlega á baugi eru friðargæsla og málefni hinnar norðlægu víddar ESB. Þá sér forsætisnefnd um tengsl við svæðisbundnar og alþjóðlegar stofnanir þó að einstakar fagnefndir komi inn í það samstarf þar sem við á. Ég vil geta sérstaklega um fyrirvara flokkahóps hægri manna varðandi nýju nefndaskipunina, en hægri menn telja að skynsamlegra hefði verið að búa til sérstaka utanríkis- og öryggismálanefnd og það hefði þá mátt gera með þeim hætti að sameina verkefni borgara- og neytendanefndar og velferðarnefndina þannig að fagnefndirnar yrðu þá fimm en ein af þeim yrði þá sérstök utanríkis- og öryggismálanefnd. Niðurstaðan varð hins vegar sú að fagnefndirnar fimm eru: Menningar- og menntamálanefnd, velferðarnefnd, borgara- og neytendanefnd, umhverfis- og náttúruauðlindanefnd og efnahags- og viðskiptanefnd, en utanríkis- og öryggismálin eru, eins og ég nefndi hér fyrr, hjá forsætisnefndinni. Til viðbótar eru síðan sérstök eftirlitsnefnd og kjörnefnd. Tengsl Norðurlandaráðs við aðildarríkin voru mikið til umræðu í stefnumótunarhópnum og var sérstök áhersla lögð á að hinar nýju málefnanefndir Norðurlandaráðs ættu samstarf við hliðstæðar nefndir þjóðþinganna. Tengslin við ríkin byggjast á mörgum þáttum en stefnumótunarhópurinn nefndi eftirfarandi samverkandi þætti, þ.e. samræmi á milli sérsviðs þingmanna í þjóðþingum og nefndarsetu þeirra í Norðurlandaráði, að dagskrá Norðurlandaráðs endurspegli aðkallandi málefni í aðildarríkjunum og ESB, að ríkisstjórnir geri þjóðþingunum grein fyrir því hvernig tilmælum Norðurlandaráðs er fylgt eftir, gagnkvæmt upplýsingastreymi á milli ritara landsdeilda og nefndaritara Norðurlandaráðs um störf ráðsins og störf þjóðþinganna. Stefnumótunarhópurinn fjallaði um hvort Norðurlandaráð skyldi halda eitt eða fleiri þing árlega. Niðurstaðan varð sú að Norðurlandaráð héldi eitt þing árlega en hægt væri að boða til aukaþings ef sérstök ástæða þætti til. Stefnumótunarhópurinn ræddi ekki um breytingar á flokkahópsfyrirkomulaginu sem komið var á 1995. Það var almenn ánægja með það fyrirkomulag. Áður komu fulltrúar Norðurlandaráðs til funda fyrst og fremst sem fulltrúar sinna landsdeilda en eftir að flokkahópunum var komið á hafa fulltrúarnir í auknum mæli undirbúið sig fyrir fundi í Norðurlandaráði í flokkahópunum. Stefnumótunarhópurinn lýsti yfir ánægju með flokkahópsfyrirkomulagið og telur að aukið vægi flokkahópanna í frumkvæði, undirbúningi og meðferð mála hafi átt þátt í því að gera innra starf Norðurlandaráðs þróttmeira. Eftir sem áður munu flokkahóparnir sjá um tilnefningar við nefndakjör á Norðurlandaráðsþingum. Herra forseti. Norðurlandaráð byrjaði að starfa eftir nýja nefndakerfinu nú um áramótin þannig að lítil reynsla er enn þá komin á það. Ég held hins vegar að þetta nýja fyrirkomulag verði til mikilla bóta fyrir starfsemi ráðsins. Það er auðvitað mikil vinna fram undan við að treysta grundvöll hinna nýju nefnda og tryggja skilvirkt samstarf við ráðherrana. Sú vinna er öll á réttri leið og það er enginn efi í mínum huga að Norðurlandaráð mun standa sterkara eftir þessar breytingar en áður.

Virðulegi forseti. Í yfirgripsmiklu erindi formanns Íslandsdeildar hefur verið farið mjög vel yfir þetta mál og eins af hálfu hv. alþingismanns Sigríðar Önnu Þórðardóttur. Ég mun því bara stuttlega greina frá því sem mér var falið. Ég vil þó í uphafi segja að mér hefur fundist mjög fróðlegt að fylgjast með þeim breytingum sem hafa orðið á störfum Norðurlandaráðs. Þegar ég tók þátt í því á árum fyrr þá voru nefndir starfandi sem voru sambærilegar við nefndir ráðherrasamstarfsins og þá nokkuð sambærilegar við þjóðþingin. Síðan var breytingin gerð í þá þrjá stólpa sem Sigríður Anna Þórðardóttir hefur rakið hér og ég get fallist á að kastljósið hafi með því farið á þessa þrískiptingu í starfi Norðurlandaráðs. En ég er afskaplega ánægð með að nú hefur þessu verið breytt til baka í nefndir og forsætisnefnd. Ég var alltaf efins um norðurnefndina og ánægð núna með að búið er að samræma nefndarstarfið í Norðurlandaráði við ráðherrasamstarfið og ég er sannfærð um að það er til góðs. Formaður Íslandsdeildar bað mig að fara nokkrum orðum um forsætisnefndina. Hún er skipuð forseta og tólf fulltrúum sem eru kosnir á þingi Norðurlandaráðs. Allar landsdeildir og allir flokkahópar eiga fulltrúa í forsætisnefnd. Það er ekki langt síðan við Íslendingar vorum með þrjá fulltrúa í forsætisnefndinni og vorum þar með nokkuð vel skipuð, ef hægt er að orða það svo. Nú er fulltrúinn aðeins einn. En þetta breytist auðvitað frá einum tíma til annars. Íslendingar hafa almennt gert sig mikið gildandi í umræðu í norræna samstarfinu og eru, að ég held, mjög virkir í því samstarfi. Hér voru nefnd sérstaklega tvö stór verkefni á vettvangi forsætisnefndar á síðasta ári. Annað var norræna víddin, sem starfshópur skilaði skýrslu um, og hitt var friðargæslan. Sjálf átti ég sæti í friðargæsluhópnum. En hvað varðar norrænu víddina var lögð mjög mikil áhersla á að --- já, ég vil taka það fram að hún var upphaflega stefna Evrópusambandsins og hún tekur til Eystrasaltslandanna og norðvesturhluta Rússlands og hefur það markmið að styðja lýðræðisþróun, öryggi, stöðugleika og sjálfbæra þróun. Það var Paavo Lipponen, þegar hann var formaður Evrópusambandsins, sem fékk þessa stefnumörkun inn í Evrópusambandið og vildi með því beina sjónum Evrópuríkjanna að Norður-Evrópu og ég held að það hafi verið mjög farsælt að ná þeirri stefnummörkun inn. Hún skiptir máli fyrir samstarfið í Norður-Evrópu og á Norðurlöndunum við vesturhluta Rússlands og við Eystrasaltslöndin. Norðurlönd hafa átt mjög yfirgripsmikið samstarf við Eystrasaltslöndin fyrst og fremst á jafnræðisgrundvelli þar sem þau hafa sitt baltneska ráð og samstarfið er ráðanna í milli. Með norðlægu víddinni vilja menn ýta undir frelsi, lýðræði, öryggi, stöðugleika og sjálfbæra þróun og helstu svið sem Norðurlandaráð leggur áherslu á innan norðlægu víddarinnar eru t.d. kjarnorkuöryggi, umhverfis- og félagsmál, hagþróun, uppbygging innviða hagkerfis, barátta gegn skipulagðri glæpastarfsemi þvert á landamæri og stuðningur við lýðræðisþróun. Eins og kom fram hér í ræðum þeirra sem á undan mér hafa talað er nú aukin áhersla lögð á utanríkis- og öryggismál í starfi forsætisnefndarinnar. Þannig er að margir óttuðust á sínum tíma að Norðurlandaráð mundi gliðna eða missa kraft við að þrjú af Norðurlöndunum urðu aðilar að Evrópusambandinu. Frekar miklar hrakspár heyrðust um framtíðina á sínum tíma. Niðurstaðan hefur orðið sú að starfið er ekki kraftminna. Það hefur sinn sess. Enginn vafi er á því að það var þýðingarmikil ákvörðun að taka upp umræðuna um öryggis- og utanríkismál og þær umræður marka mjög þing Norðurlandaráðs nú, ekki síst liðið haust miðað við atburði haustsins. Ég mundi vilja nefna aðeins það samstarf sem ég tók þátt í fyrir hönd Norðurlandaráðs og forsætisnefndar sem var starfshópur um ,,krishantering`` eða friðargæslu. Skýrsla um það var lögð fram á þinginu í haust og féll mjög að umræðum um utanríkis- og öryggismál sem þá fóru fram í kjölfar atburðanna 11. september og þá eftir upphaf hernaðar í Afganistan sem mótaði mjög umræðuna á þinginu. Niðurstaða starfshópsins um friðargæslu var að auka þyrfti norrænt samstarf hvað varðar sameiginleg verkefni, þjálfun og uppbyggingu sérþekkingar á sviði friðargæslu, og því var beint til ríkisstjórna Norðurlanda að kanna möguleika á að koma á samnorrænu hraðliði á sviði borgaralegrar friðargæslu. Þegar talað er um friðargæsluna á norrænum vettvangi er í raun verið að tala um aðgerðir til að fyrirbyggja átök, áhættustjórnun eða ,,krishantering`` þegar átök eru á einhverju svæði og svo uppbyggingarstarf á eftir. Allt þetta heyrir undir það sem við köllum borgaralega friðargæslu hér. Norðurlöndin hafa áralanga reynslu af alþjóðasamstarfi og sameiginlegu átaki í friðar- og mannréttindamálefnum. Starfshópurinn fór yfir stefnumörkun og verkefni hjá þeim alþjóðasamtökum og -stofnunum sem Norðurlöndin tengjast og sú vinna studdi þá afstöðu starfshópsins sem Norðurlandaráð gerði að sinni, að Norðurlönd ættu að auka samvinnu á þessu sviði, ekki síst við fyrirbyggjandi aðgerðir. Ef löndin samtvinna bæði mannskap og sérfræðiþátttöku í löndunum verður unnt að auka og efla sameiginlega þátttöku og gera hana breiðari. Niðurstaða starfshópsins var að leggja fram tillögu um tvær samnorrænar vinnunefndir, önnur skyldi kanna möguleika á að samtvinna þátttöku í því sem kallast friðargæsla eða aðgerðir til að fyrirbyggja átök og hin að kanna forsendur og möguleika á sameiginlegu norrænu hraðliði. Þessar tillögur voru samþykktar á þinginu og það er ánægjulegt frá því að segja að á fundi, sem forsn. hélt með utanríkisráðherrum Norðurlandanna meðan á þinginu stóð, sem sóttur var af Siv Friðleifsdóttur í fjarveru Halldórs Ásgrímssonar utanrrh., fengu þessar tillögur afar góðar undirtektir og kastljósinu var mjög beint að átökunum fyrir botni Miðjarðarhafs sem við ræddum reyndar í upphafi fundar í morgun og það kom fram í máli utanrrh. að utanríkisráðherrar Norðurlanda mundu beita sér í samstarfi alls staðar í Evrópu, og Evrópulönd mundu saman þrýsta á Bandaríkin um að taka á með þeim í stefnumörkun varðandi svæði fyrir botni Miðjarðarhafs. Þess vegna er svo mikilvægt, og ástæða til að árétta það enn á ný með tilliti til þess sem þar var rætt, að það er vilji utanríkisráðherra Norðurlandanna og utanríkisráðherranna í Evrópu að fá Bandaríkin með sér í að taka á í málum fyrir botni Miðjarðarhafs til að reyna að stuðla að því að Palestína verði sjálfstætt ríki. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að eftir að hafa unnið að þessum málum fyrir hönd forsn. í Norðurlandaráði og tekið þátt í umræðum um utanríkismál fyrir hönd forsætisnefndar og þeim fundi sem ég hef vísað hér til, þá er ég afskaplega sátt við að þessi mál séu rædd á vettvangi Norðurlandaráðs og að við vinnum saman að þessum þýðingarmikla málaflokki sem aldrei var ræddur og ekki mátti ræða fyrir nokkrum árum vegna eðlis samvinnunnar þá. Herra forseti. Ég ætla að láta mér nægja að fara þessum orðum um skýrsluna. Henni hafa verið gerð góð skil og við eigum margar skýrslur eftir svo ég lýk máli mínu núna.

Hæstv. forseti. Í kjölfar ræðu formanns Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, hv. þm. Ísólfs Gylfa Pálmasonar, vil ég greina örstutt frá því starfi sem ég hef komið að í tveimur nefndum Norðurlandaráðs, Evrópunefnd og eftirlitsnefnd, á síðasta starfsári. Fulltrúar Íslands í Evrópunefndinni voru sú sem hér stendur og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hlutverk Evrópunefndar var að sinna samstarfi Norðurlanda og EES/ESB-ríkja og fjalla um stefnu norrænu ríkjanna í þeim málaflokki. Nefndin hefur einkum fjallað um atvinnumál, hagstjórnarmál, neytendamál og meðferð evrópskrar löggjafar á Norðurlöndum, auk þess að fjalla um starfsáætlanir formennskuríkja og framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Nefndin hélt sex fundi árið 2001. Evrópunefndin fór í fræðslu- og fundaferð til Strassborgar í mars. Hélt nefndin fundi með varaforseta Mannréttindadómstóls Evrópu, Elisabet Palm, þar sem rætt var um réttindaskrá ESB og þau mál sem lágu fyrir dómstólnum. Þá kynnti Evrópunefnd sér starfsemi Rannsóknarmiðstöðvar um Evrópumál og ræddi stöðuna í samrunaþróun Evrópu eftir Nice-sáttmálann. Enn fremur voru haldnir fundir Evrópunefndar með þingmönnum Evrópuþingsins og loks með umboðsmanni ESB, Jacob Söderman. Á síðastnefnda fundinum var m.a. aðgangur almennings að skjölum ESB til umfjöllunar en opin stjórnsýsla hefur verið sérstakt baráttumál þeirra Norðurlandaþjóða sem eru í Evrópusambandinu. Sumarfundur Evrópunefndar var haldinn í Dyflinni. Nefndin átti m.a. viðræður við Evrópunefnd írska þingsins og fulltrúa írsku ríkisstjórnarinnar um stefnu landsins í Evrópumálum og þá staðreynd að Írar höfnuðu Nice-sáttmálanum. Einnig voru Iðnþróunarstofnun Írlands og Evrópustofnunin um lífs- og starfsskilyrði heimsóttar. Í viðræðum við forsvarsmenn þessara stofnana voru rædd vinnumarkaðs- og skattamál á Írlandi auk félagslegra afleiðinga sameiginlegs gjaldmiðils Evrópusambandslanda og áhrif stækkunar ESB á vinnumarkaði sambandsins. Auk setu í Evrópunefnd var ég eins og fyrr segir fulltrúi Íslands í eftirlitsnefnd Norðurlandaráðs árið 2001. Nefndin tók tvö málefni til sérstakrar skoðunar á starfsárinu. Í fyrsta lagi kannaði hún aðgang erlendra ríkisborgara frá ríkjum utan ESB/EES, sem eru búsettir á Norðurlöndum, að hinum ýmsu stofnunum, verkefnum og styrktarsjóðum á vegum Norðurlandaráðs. Niðurstaða athugunarinnar varð sú að umræddir erlendir ríkisborgarar hafa óskoraðan aðgang að starfsemi á vegum ráðsins ef undan er skilin Nordjobb-áætlunin um sumarvinnu fyrir ungt fólk. Á 53. þingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn í október sl. brást ráðið við þessari niðurstöðu og beindi þeim tilmælum til Norrænu ráðherranefndarinnar að tryggja ungum íbúum Norðurlanda með erlent ríkisfang aðgang að Nordjobb-áætluninni. Seinna verkefni eftirlitsnefndar var úttekt á norrænum styrkjum til rannsókna sem veittir eru í gegnum fjárlög Norrænu ráðherranefndarinnar. Það verkefni er nú á lokastigi og verður kynnt menningar- og menntamálanefnd Norðurlandaráðs á næsta nefndarfundi. Sá fundur verður haldinn í tengslum við þemaráðstefnu Norðurlandaráðs um lýðræði sem fram fer í Reykjavík þann 15. og 16. apríl nk. Herra forseti. Ég tek undir með fyrri ræðumönnum sem greint hafa frá breyttu nefndakerfi Norðurlandaráðs um að þar sé breyting til batnaðar. Með því að hverfa frá skipulagi þriggja stórra svæðisnefnda og taka upp málefnanefndir er verkaskipting Norðurlandaráðs skýrari en áður. Tel ég því að hin nýja nefndaskipan muni styrkja ráðið og starf þess í framtíðinni. Að lokum má geta þess að eftirlitsnefnd hefur ákveðið að fylgjast grannt með því hvernig starf Norðurlandaráðs gengur samkvæmt hinu nýja skipulagi á þessu fyrsta starfsári. Að ári liðnu getur mat eftirlitsnefndar legið til grundvallar frekari fínstillingu á skipulagi ráðsins ef þurfa þykir.

Hæstv. forseti. Ég mun koma hér örstutt inn á starfsemi Norðurlandanefndar sl. ár en í Norðurlandanefnd sátu hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason sem hér situr sem forseti þingsins og er formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, sú sem hér stendur og hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir. Hún var jafnframt annar tveggja varaformanna nefndarinnar á síðasta ári. Nefndin hélt fimm fundi á árinu. Auk þess hittust vinnuhópar og formenn nokkrum sinnum. Málefni Norðurlandanefndar voru --- ég segi voru vegna þess að skipulagið gjörbreyttist alveg um áramótin --- fyrst og fremst norræn samstarfsmálefni, menning, menntun, félagsmál, jafnréttismál og réttindamál. Norðurlandanefnd gerði vinnuáætlun fyrir starfsárið 2001 og ákvað að sérstaklega yrði unnið að eftirfarandi málefnum: byggðastefnu og fjölmenningu á Norðurlöndum. Þar var unnið afskaplega gott starf sem lofaði góðu og verð ég að segja að þegar ég heyri síðustu fréttir frá Danmörku óttast ég mjög um þann árangur sem hafði náðst í starfsemi Norðurlandanefndar varðandi fjölmenningu á Norðurlöndum. Þar var fjallað um lífskjör og rannsóknir, eins og við höfum verið að gera í allan dag, rannsóknaumhverfið í landinu, vísindarannsóknir og tungumálastefnu á Norðurlöndum. Varðandi byggðastefnu var einkum rætt um landamærahindranir á Norðurlöndum sem hefur komið í ljós að eru meiri en fólk hafði gert sér grein fyrir. Það hefur aukist mjög á síðustu árum, sérstaklega með tilkomu brúarinnar yfir Eyrarsund, að fólk býr í öðru landinu og starfar í hinu. Í ljós hefur komið að þarna er gríðarlegt misræmi í nánast öllum sköpuðum hlutum, meira að segja þar sem menn töldu sig hafa samið um sérstakar norrænar ívilnanir. Þá virðast embættismenn ekki þekkja þá samninga. Þetta hefur m.a. komið fram í símanum ,,Hallo Norden`` sem fólk alls staðar að af Norðurlöndunum hringir í og þar eru því miður ekki fluttar lofgerðarrullur um norrænt samstarf heldur mjög ljótar sögur um hvernig fólki er mismunað milli landa og ég held að það sé alveg einboðið að þarna verði að taka fast í taumana og auka aðgerðir sem gera hreyfanleika milli landanna auðveldari. Þessi sérstaki vinnuhópur sem fjallaði um kynþáttahatur og útlendinga, andúð og baráttu gegn kynþáttahyggju á Norðurlöndum sem ég gat um áðan hafði skilað alveg sérstaklega góðu starfi sem ég batt miklar vonir við. Nú er ég svolítið uggandi um framhald þess starfs eftir það sem gerst hefur í Danmörku síðan. Tekið var á lífskjörum á Norðurlöndum og margs konar málum sem varða borgararéttindi og jafnrétti. Þar voru t.d. lagðar fram tillögur og samþykktir gegn verslun með konur og börn og aðgerðir gegn nauðungarhjónaböndum og um áætlanir til verndunar vitna í réttarhöldum. Á rannsóknasviðinu var lögð fram tillaga um að gera Norðurlönd að einu rannsóknasvæði. Um áramótin varð svo þessi gagngera breyting á starfi Norðurlandaráðs og hluti af þeim málum sem enn þá höfðu ekki verið afgreidd voru þá afgreidd til annarra nefnda og sum þeirra til menningar- og menntamálahóps sem ég hef þá ánægju að sitja núna í ásamt hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni sem er varaformaður þeirrar nefndar. Þar verður fjallað um málefni er varða menningu og listir á Norðurlöndum og fjölmenningarleg Norðurlönd, kvikmyndir og fjölmiðla, tungumál, íþróttir, óháð félagasamtök, menningu barna og unglinga, grunnmenntun, framhaldsmenntun, fullorðinsfræðslu, rannsóknir, menntun vísindamanna og fræðimannasamskipti. Maður sér á þessari upptalningu að búið er að afmarka mjög starfsemi nefndarinnar en það var áður galli á starfinu að t.d. Norðurlandanefnd var með of mörg verkefni og of óskyld. Verkefnin voru svo mörg að það var ekki hægt að vinna hvert þeirra um sig nægilega vel. Mig langar að geta um eitt sem er til umræðu núna í menningar- og menntamálanefnd, var rætt á þessum eina fundi sem er búið að halda í þeirri nefnd, og það er að koma á stofn nýjum verðlaunum á vegum Norðurlandaráðs, kvikmyndaverðlaunum. Þá erum við að tala um verðlaun sem verða veitt fyrir bestu kvikmynd á Norðurlöndum, ekki leikstjórn eða besta leik í aukahlutverki eða eitthvað slíkt heldur bestu kvikmynd á Norðurlöndum. Um þetta fór fram mikil umræða og ef þessi tillaga verður samþykkt mun forsn. í framhaldinu annast úthlutun verðlaunanna. Ég hef farið í stórum dráttum yfir það sem þessar tvær nefndir hafast að og ætla ekki að lengja umræðuna frekar.

Herra forseti. Mér þætti vænt um ef hæstv. utanrrh. mundi verða viðstaddur mína örstuttu ræðu sem fjallar um tiltekið en afmarkað svið í samstarfi Norðurlandaþjóðanna. Fyrr í dag, herra forseti, fóru fram umræður um málefni Palestínu. Málefni Palestínu tengjast Norðurlandaráði á ýmsan hátt. Þau hafa oft komið til umræðu innan vébanda ráðsins. Í ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur kom fram að forsætisnefnd Norðurlandaráðs hefði í haust átt sérstakan fund með utanríkisráðherrum Norðurlanda þar sem fjallað var um ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs. Þar var því komið á framfæri við utanríkisráðherrana að þeir mundu hvarvetna á vettvangi samstarfs landa sinna við aðrar Evrópuþjóðir beita sér fyrir því að Evrópuþjóðirnar reyndu að nýta sér áhrif sín gagnvart Bandaríkjamönnum til þess að hvetja þá til að hafa áhrif á ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs. Herra forseti. Ég tel að þarna hafi verið vel ráðið af hálfu forsætisnefndar Norðurlandaráðs og gladdist yfir þeim upplýsingum hv. þm. að utanríkisráðherrarnir tóku vel í þetta. Danski ráðherrann sem þá var í forsvari, Lykketoft, lýsti því yfir á fundinum að þetta yrði gert. Síðar endurtók hann þau ummæli sín í dönskum fjölmiðlum. Ég vildi því gjarnan af því hæstv. utanrrh. er viðstaddur umræðuna varpa fram þessari spurningu til hans: Hafa íslensk stjórnvöld, hefur íslenski utanríkisráðherrann orðið við þeim tilmælum sem þarna voru samþykkt þó óformleg væru? Íslendingar eiga í margvíslegu og flóknu samstarfi við aðrar Evrópuþjóðir. Ég nefni sérstaklega Evrópska efnahagssvæðið sem veitir okkur beinan aðgang að æðstu stjórn Evrópusambandsins og þó ekki síður hins gamalgróna ráðherraráðs EFTA. Þarna er um að ræða tvær stofnanir sem eru í tengslum, mismunandi miklum, við Bandaríkin. Því er ljóst að hæstv. ráðherra hefur haft tækifæri til að koma þessu viðhorfi, hinu sameiginlega viðhorfi utanríkisráðherra Norðurlanda á framfæri. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra með hvaða hætti það hefur verið gert.

Herra forseti. Við komum viðhorfum okkar á framfæri á þeim fundum þar sem við höfum aðstöðu til þess. Það liggur náttúrlega alveg ljóst fyrir að íslenska utanríkisþjónustan kemur líka slíkum sjónarmiðum á framfæri þegar við höfum tækifæri til þess. Við höfum hins vegar ekki átt neinn sérstakan fund með Bandaríkjamönnum út af þessu máli. Það hafa ekki verið neinir tvíhliða fundir milli Íslands og Bandaríkjanna á undanförnum mánuðum. Þannig gengur þetta fyrir sig og hefur alltaf gengið þannig fyrir sig. Evrópusambandið hefur að sjálfsögðu miklu betri aðstæður til þess að beita sér í slíku máli sem þessu og gerir það. Ísland og Noregur taka undir ályktanir Evrópusambandsins í ýmsum málum og pólitísk samráð eiga sér stað þótt í litlum mæli sé milli Íslands og Evrópusambandsins á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Þau pólitísku samráð mættu vera meiri og áttu að vera meiri samkvæmt samningnum í upphafi en dregið hefur úr því. Á þann hátt komum við sjónarmiðum okkar á framfæri. Ég tel að við höfum gert það mjög skýrt og ekkert standi upp á okkur í þeim efnum.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. segir að hann hafi fyrir hönd íslensku þjóðarinnar komið þessum sjónarmiðum ríkisstjórnarinnar tryggilega á framfæri, ég dreg það ekki í efa. Hitt er ljóst að í máli hæstv. ráðherra kom fram að engir tvíhliða fundir hafa átt sér stað millum Íslands og Bandaríkjanna frá því fundur forsætisnefndar Norðurlandaráðs og utanríkisráðherra Norðurlandanna var haldinn. Það hefur því ekki gefist tækifæri til að koma þessum málum og þeim viðhorfum sérstaklega á framfæri við Bandaríkjamenn. Nú er ljóst að það eru þeir sem skipta meginmáli við lausn deilunnar fyrir botni Miðjarðarhafs. Mætti því spyrja, herra forseti, hvort hæstv. utanrrh. teldi ekki ástæðu til þess að koma viðhorfum íslensku ríkisstjórnarinnar beint á framfæri bréflega eða með samræðum við sendiherra Bandaríkjanna hér á landi. Vera kann auðvitað að einhvers konar blæbrigðamunur sé millum æðstu manna ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Óneitanlega hjó ég eftir því í dag, herra forseti, að meðan afstaða hæstv. utanrrh. var skýr þegar leið á þá umræðu að því er varðaði þróunina fyrir botni Miðjarðarhafs, þá var hæstv. forsrh. þeirrar skoðunar að það eitt að við hefðum látið í ljósi andúð á aðgerðum Ísraelsstjórnar væri nóg. Afstaða forsrh. byggðist á því að við hefðum jafnan fylgt Ísraelsmönnum að málum sökum þess sögulega hlutverks sem við gegndum þó smáþjóð værum við stofnun Ísraelsríkis, þá væri það í sjálfu sér nóg. En það er ekki svo, herra forseti. Íslendingar þurfa með skýrum hætti að láta heyra í sér í þessum efnum. Hæstv. utanrrh. skortir ekki viljann til þess en mér finnst hins vegar, herra forseti, að ríkisstjórnin sé ekki fyllilega samstiga í þessum efnum. Ég held þess vegna að það væri alveg tímabært að taka af skarið og ríkisstjórnin talaði beint við Bandaríkjamenn um þetta.

Herra forseti. Það gefst tækifæri til þess að ræða um málefni Palestínu á ýmsum fundum. Til dæmis er fundur Eystrasaltsráðsins í Kaliningrad í næstu viku. Þar mun ég hitta ýmsa ráðherra og mun m.a. eiga sérstakan fund með utanríkisráðherra Rússlands. Þetta mál mun koma þar á dagskrá. Mjög margir ráðherrar hér á landi verða í tengslum við fund Atlantshafsbandalagsins í vor. Ljóst er að þessi mál verða þar á dagskrá með tvíhliða hætti milli margra ríkja og það liggur alveg ljóst fyrir að á þeim fundi munu Íslendingar eiga tvíhliða viðræður við mjög margar þjóðir, m.a. Bandaríkjamenn. En ég held að hv. þingmenn vanmeti það að mjög lítið sé fylgst með umræðum hér á landi. Hér eru mörg sendiráð. Þau taka vel eftir því hvað Íslendingar segja í þessu máli. Og því er komið skilmerkilega á framfæri við viðkomandi þjóðir. Það er líka alveg ljóst að Ísraelsmenn fylgjast með þeirri umræðu sem á sér stað hér á landi. Ég held því að hv. þingmenn þurfi ekkert að óttast um það að bæði sjónarmið þeirra og íslenskra stjórnvalda komast fyllilega til skila.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessi svör sem voru tvímælalaus. Hæstv. utanrrh. lýsti því yfir að hann mundi í næstu viku á vettvangi Eystrasaltsráðsins taka upp málefni Palestínu í tvíhliða viðræðum við aðra forustumenn sem hann hittir þar. Mér þykir það mikils um vert. Þó þykir mér sýnu meira virði að hæstv. utanrrh. lýsir því yfir að á hinum mikilvæga og fjölmenna fundi Atlantshafsbandalagsins sem haldinn verður hér í vor, þá mun hann fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar í tvíhliða viðræðum við Bandaríkin og við önnur forusturíki innan Atlantshafsbandalagsins, taka upp málefni Palestínu. Mér þykir það drengilega mælt af hæstv. utanrrh. og þakka honum fyrir það. Það er nú ekki rétt hjá hæstv. að við gerum okkur ekki grein fyrir því að fylgst sé með umræðum um þessi mál hér á hinu háa Alþingi. Við erum þess mætavel meðvitaðir, þingmenn sem hér sitjum, að erlend sendiráð fylgjast með þeim og viðhorf okkar sem tökum til máls um málefni Miðjarðarhafslandanna eru færð til viðkomandi ríkisstjórna. Ég ímynda mér að hæstv. utanrrh. skilji að það er einmitt þess vegna sem við erum að leita eftir viðhorfum hans og fá þau fram með skýrum hætti. Mér fannst hæstv. forsrh. ekki tala skýrt þegar við ræddum þetta fyrr í dag en hæstv. utanrrh. hefur talað skýrt um þessi mál. Ég vil síðan varpa því fram sem hugmynd, herra forseti, að hæstv. utanrrh. velti því fyrir sér hvort ekki sé rétt að hann fari í opinbera heimsókn til Palestínu til þess að ítreka á skýran og skýlausan hátt þann mikla stuðning sem hefur vaknað með íslensku þjóðinni gagnvart Palestínumönnum andspænis því gríðarlega ofbeldi sem þeir sæta nú af hálfu Ísraels og sér í lagi ísraelska forsætisráðherrans.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að samskipti okkar í ýmsum alþjóðasamtökum skipta sköpum um að rödd Íslands heyrist. Það er m.a. ástæðan fyrir því að við höfum lagt á það áherslu að ríki Atlantshafsbandalagsins og allra samstarfsþjóða þeirra, 46 talsins, komi saman hér á Íslandi. Það gefur ákveðinn þunga. Það vekur athygli á Íslandi. Það vekur athygli á því að við höfum eitthvað að segja. Þess vegna er það mikilvægt að við tökum virkan þátt í alþjóðasamtökum. Það eru ýmsir sem leggja ekki endilega mikið upp úr því að við tökum þátt í samtökum eins og Eystrasaltsráðinu. Við erum ekki við Eystrasaltið, en þar höfum við tækifæri til þess að hitta samstarfsaðila okkar og það er ekki á hverjum degi sem eiga sér stað tvíhliða fundir milli Íslands og Rússlands. En það verður einn slíkur fundur í næstu viku. Ekki er langt síðan að ég var í opinberri heimsókn í Rússlandi. Fram undan er heimsókn forseta Íslands til Rússlands. Fram undan er að utanríkisráðherra Rússlands komi hingað til lands og einnig að utanríkisráðherra Bandaríkjanna komi hingað til lands. Í þessu samhengi höfum við möguleika á því að hafa áhrif. Ég vil sérstaklega þakka það hve flokkur hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, Samfylkingin, hefur haft fullan skilning á mikilvægi þess að við höldum þennan stóra fund í vor, sem er stærsti alþjóðlegi fundur sem hér hefur verið haldinn. Einnig er mikilvægt að hv. alþingismenn sem koma að utanríkismálum séu í nálægð þess fundar og hafi möguleika á því að fylgjast með honum og hitta aðila sem kynni vera áhugavert fyrir þá að hitta og komast í snertingu við. Hins vegar liggur fyrir að þessi fundur tekur nokkurn tíma. Hann byrjar snemma að morgni og endar seint að kvöldi. En ég tel að mikilvægt sé að utanrmn. kynni sér þá dagskrá sem þar liggur fyrir þannig að þingmenn sem sitja í utanrmn. geti komið að fundinum með viðeigandi hætti. Að því er varðar heimsókn til Palestínu þá hef ég lýst yfir áhuga mínum á því að fara bæði til Palestínu og Ísraels. Það liggur alveg ljóst fyrir að af slíkri heimsókn getur ekki orðið nema heimsóknin sé bæði til Ísraels og Palestínu. Ég tel það vera mikilvægt. Legið hefur fyrir heimboð frá Ísrael og verið er að kanna hvenær hægt er að koma því við. Ég hef lýst yfir vilja mínum til að gera það við fyrstu hentugleika. Það liggur líka fyrir heimboð til Palestínu til að heimsækja bæði Vesturbakkann og Gazasvæðið. Þannig hafa heimsóknir utanríkisráðherra Evrópuríkjanna verið að undanförnu. Þær hafa bæði verið til Ísraels og Palestínu. Utanríkisráðherrar Evrópuríkjanna leggja á það áherslu að sem flestir fari þangað því að með því sé skapaður ákveðinn þrýstingur í sambandi við málið. Ég tel að Íslendingar eigi að taka þátt í því með öðrum Evrópuríkjum. Við höfum lýst yfir vilja okkar til þess. Þetta var sérstaklega rætt á utanríkisráðherrafundi Norðurlandanna fyrir stuttu. Þar kom fram að ríki Evrópusambandsins ætla sér að halda áfram stöðugum heimsóknum ti Palestínu og Ísraels til þess að koma sem best skoðunum sínum á framfæri. Það vill nú þannig til að Evrópuríkin eru mjög samstiga í þessu máli sem er e.t.v. merkilegasta dæmið um það hvernig Evrópusambandsríkin hafa komist að sameiginlegri niðurstöðu á sviði utanríkismála. Það er ekki langt síðan að Evrópuríkin voru sitt á hvað í afstöðunni til Miðausturlanda. Eins og kom fram hjá hæstv. forsrh. í umræðu í morgun þá erum við mjög samstiga ríkjum Evrópusambandsins í þessum málum. Ég tel að hæstv. forsrh. hafi í morgun talað afskaplega skýrt þegar hann sagði að full samstaða væri innan ríkisstjórnarinnar um þann málflutning sem utanrrh. hefur haft í frammi um þetta mál að undanförnu. Milli okkar er enginn skoðanamunur í þessu máli. Það vill líka svo vel til að mjög lítill skoðanamunur er milli Evrópuríkjanna í málinu. Hins vegar hef ég orðið var við að þjóðir vilja tala af varkárni í þessu máli, t.d. Noregur. Noregur hefur gegnt ákveðnu lykilhlutverki og haft forustu í málefnum Miðausturlanda á undanförnum árum og þeir fylgjast mjög grannt með öllu sem þar er að gerast. Ég hef orðið var við að það gengur áfram með svipuðum hætti þó nýir flokkar komi í ríkisstjórn í Noregi, hvort sem hafa verið Verkamannaflokkurinn, Hægri flokkurinn eða Kristilegi þjóðarflokkurinn þá hefur málflutningur Norðmanna verið mjög svipaður til margra ára. Þeir gera sér hins vegar grein fyrir því að þeir hafa ákveðnu lykilhlutverki að gegna og þurfa því að ganga fram af varfærni og gera kröfur til beggja aðila því þeim er mikið í mun að koma deiluaðilum inn á sporið á nýjan leik í samræmi við Óslóarsamkomulagið. Það sama má segja um Bandaríkjamenn. Þó okkur finnist að þeir hafi nú talað oft og tíðum af einum of mikilli varfærni þá líta þeir á sig sem mikilvægan aðila sem hafi mesta möguleika til þess að ná fram sáttum. Það er nú svo undarlegt í þessu máli að margir segja að Bandaríkjamenn séu með allt of mikil afskipti í utanríkismálum og af málefnum heimsbyggðarinnar, líti á sjálfa sig sem sjálfskipaða sáttaaðila og jafnvel lögreglu í ýmsum viðkvæmum utanríkismálum. En í þessu máli kallar heimsbyggðin á afskipti Bandaríkjanna. Heimsbyggðin kallar ekki á afskiptaleysi Bandaríkjanna. Hún kallar á afskipti Bandaríkjanna. Það sýnir að þrátt fyrir allt gera menn sér vonir um að Bandaríkin séu líklegust til þess að hnýta ákveðinn endahnút í þessum málum og það gerist að sjálfsögðu ekki nema fyrir tilstuðlan Arabaríkjanna. Nú hafa Arabaríkin stigið fram og þar með hafa skapast alveg nýir möguleikar í málinu. Þar með skapast líka nýir möguleikar fyrir Bandaríkin til þess að stíga fram því þeim er mikið í mun að halda vinsamlegum samskiptum við arabaheiminn og jafnframt viðhalda nánum tengslum við Ísrael. Við vitum það mjög vel að margir áhrifaríkir hópar eru innan Bandaríkjanna þar sem gyðingar hafa mikil áhrif og þeir hafa mikil áhrif inn í pólitíska umræðu í Bandaríkjunum og í reynd miklu meiri áhrif inn í Demókrataflokkinn en í Repúblikanaflokkinn. Hér er því um afskaplega flókna mynd að ræða og það er mikilvægt að rödd okkar heyrist, skoðanir okkar. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þrátt fyrir allt þá hjálpar það þeim sem eru líklegastir til að vera þyngsta lóðið á þessa vogarskál til þess að beita sér í málinu og það sem mest er um vert er að ísraelska þjóðin kallar líka á slíka lausn. Það er því ekki svo að ísraelska þjóðin sé að biðja um afskiptaleysi í þessu máli. Það eru skiptar skoðanir þar, þannig að öll þessi umræða hjálpar vonandi til að finna lausn. En það verða hv. þingmenn að skilja líka að þarna þurfa menn að stíga fram af mismunandi varfærni því þegar upp er staðið verða einhverjir að vera eftir sem hafa nægilegt traust beggja aðila til þess að sáttin náist fram.

Herra forseti. Rödd Íslands þarf að heyrast, sagði hæstv. ráðherra. Ég hvet þess vegna hæstv. ráðherra til þess að fara hið skjótasta í opinbera heimsókn til Palestínu og til Ísraels eins og boð standa til samkvæmt því sem hann hefur hér upplýst. Ég vissi ekki að fyrir lægi heimboð bæði frá Ísrael og Palestínu til hæstv. utanrrh. Ég held að það mundi þjóna tvenns konar tilgangi. Í fyrsta lagi mundi það undirstrika þá miklu samstöðu sem er óvanalega breið hér á landi með Palestínumönnum. Í öðru lagi mundi það veita möguleika á að koma skýrum skilaboðum beint á framfæri við forustumenn í Ísrael. Ég tel reyndar að hæstv. utanrrh. ætti að íhuga hvort ekki væri rétt að láta þá sendiför með einhverjum hætti endurspegla þá breiðu samstöðu sem er hér á hinu háa Alþingi í þessu máli. Hæstv. ráðherra ræddi hér líka gagnsemi þess að eiga í alþjóðlegum samskiptum. Um það erum við alveg hjartanlega sammála. Ég og minn flokkur stóðum að nauðsynlegum samþykktum hér í þinginu til þess að greiða fyrir því að sá fundur sem hæstv. ráðherra nefndi hér yrði haldinn eins og um var samið. Ég fagna því líka að hæstv. ráðherra skuli með þessum hætti taka af öll tvímæli um að sá fundur verði nýttur sömuleiðis til þess að koma þessum skýru skilaboðum á framfæri og þigg það auðvitað með þökkum ef hæstv. ráðherra er að bjóða það hér að þeir sem fara með utanríkismál í öðrum flokkum og sitja í utanrmn. eigi kost á því að koma að þeim fundi með það fyrir augum að koma að sjónarmiðum eins og þeim sem ég er að túlka hér varðandi Palestínu á framfæri.

Herra forseti. Ég tel að það komi mjög til álita, ef af þessari heimsókn verður, að fulltrúar Alþingis verði með í þeirri heimsókn. Ég tel mjög af hinu góða ef slíkt þykir henta að það verði samhæft og sjálfsagt er að ræða það. Hins vegar liggja ekki fyrir neinar ákveðnar dagsetningar. En ég hef lýst yfir vilja mínum að fara sem fyrst. Utanríkisráðherra Ísraels, Simon Peres, bauð mér í opinbera heimsókn með sérstöku bréfi í sumar og var gert ráð fyrir að sú heimsókn ætti sér stað í byrjun september. En ég gat ekki komið því við. Síðan hafa borist boð um að koma til Palestínu. Þetta er því í vinnslu og það mun skýrast á næstunni hvenær af þessu getur orðið. Ég mun að sjálfsögðu upplýsa utanrmn. um það þannig að hægt verði að ræða hvort áhugi sé fyrir því að einhverjir fulltrúar Alþingis verði með í slíkri för. Það er algjörlega opið af minni hálfu og ég mundi fagna því.

Virðulegi forseti. Oft veltir lítil þúfa þungu hlassi. Þessi stutta frásögn mín af fundi forsætisnefndar Norðurlandaráðs og utanríkisráðherra Norðurlandanna á þingi Norðurlandaráðs í haust --- og ég gat þess að hæstv. utanrrh. okkar gat ekki setið þann fund --- var tilefni ágætrar umræðu milli formanns Samfylkingarinnar og hæstv. utanrrh. Ég verð að segja, herra forseti, að ég er ánægð með þessi skoðanaskipti. Þeir eru sammála um stöðuna og að þörf sé á að láta í sér heyra. Ég kem sérstaklega upp til að árétta það sem ég komst ekki til að árétta í dag þegar við ræddum þessi mál í upphafi fundar, að við gerum ekki lítið úr rödd utanríkisráðherra, þvert á móti. Það er þvert á móti vegna þess að hann hefur þau sterku sambönd sem raun ber vitni og vegna þess að hann sem formaður Evrópuráðsins á sínum tíma náði ýmsu fram og hlaut virðingu annarra fyrir að við erum sannfærð um að rödd Íslands sé þýðingarmikil á alþjóðavettvangi, ekki síst í þeim löndum sem starfa saman í Evrópu, innan og utan Evrópusambandsins. Það er rétt hjá utanrrh. að nú er kallað eftir afskiptum Bandaríkjanna og það er athyglisvert hvernig hann setur það fram, þ.e. af því að meðan þau tjá sig ekki með afgerandi hætti er líklegt að Sharon telji sig vera í skjóli þeirra með réttu eða röngu. Þess vegna er svo mikilvægt að Bandaríkin sláist í hóp stjórnvalda í Evrópu, innan og utan Evrópusambandsins, sem vilja tryggja sjálfstæða Palestínu og að landamæri milli þessara þjóða verði virt. Þetta vildi ég sagt hafa, virðulegi forseti, í tilefni þess að þessi umræða spannst undir umræðu um skýrslu Norðurlandaráðs.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs fyrst og fremst til að ræða um norrænt samstarf og ætla ekki að hafa um það langt mál. Það er búið að ræða þær skýrslur sem liggja fyrir þinginu allítarlega. Í upphafi vildi ég aðeins segja örfá orð um þá umræðu sem hefur farið fram síðustu mínúturnar, um Palestínu. Ég vil lýsa stuðningi við að utanríkisráðherra Íslands fari í heimsókn til Palestínu og til Ísraelsríkis og láti þar rödd Íslands heyrast skýrt og afdráttarlaust í þágu friðar. Það er alveg rétt sem fram kom í máli hæstv. utanrrh. að að sjálfsögu þarf að tala af varkárni. Það gera Evrópuríkin og hann talaði um það, hæstv. ráðherra, að Bandaríkin gerðu það einnig. Ég held að skýringin á þessu sé af tvennum toga, annars vegar vilja Evrópuríkin ekki styggja Bandaríkjastjórn, sem hefur að mínum dómi illu heilli hefur verið of ráðandi í mótun utanríkisstefnu vestrænna ríkja á undanförnum árum, þótt margt bendi til að þar sé að verða nokkur breyting á og Evrópuríkin að taka upp sjálfstæðari afstöðu eins og ummæli ýmissa ráðamanna í Evrópu síðustu daga og vikur benda til. Vísa ég þar t.d. í ummæli Solana sem fer með stjórn utanríkismála innan framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Hins vegar er ekki undarlegt að þjóðir heimsins tali einum rómi í þessu máli. Svo skefjalaust og grímulaust er hernaðarofbeldið sem Ísraelsher hefur beitt vopnlaust fólk undanfarnar vikur og mánuði með hörmulegum afleiðingum. Að mér hefur sótt hugsunin um hvort heimurinn hefði ekki hrópað enn hærra en hann þó hefur gert væru Palestínumenn svartir á hörund, ef menn sæju hlutina í því samhengi. Síðan hefur ofbeldið kallað á ofbeldi og við höfum orðið vitni að víxlverkandi stigmögnun sem hefur bitnað á saklausu fólki, bæði í Palestínu og í Ísraelsríki. Hin ástæðan fyrir því að menn vilja tala af varkárni er að sjálfsögðu sú að til að binda enda á stríðið og þessar deilur þarf tvo til. Til þess þarf bæði Palestínumenn og einnig Ísraelsríki. Auðvitað vilja menn beina þessari umræðu inn í uppbyggilegan farveg og af þeim sökum vilja menn nálgast þessi mál af varkárni. En varðandi afskipti og afskiptaleysi Bandaríkjanna, sem aðeins var komið inn á í umræðunni, er það staðreynd að Bandaríkin hafa um mjög langt árabil haft mjög mikil afskipti af deilum fyrir botni Miðjarðarhafs og t.d. veitt óhemjustuðning til vopnakaupa fyrir Ísraelsríki. Án stuðnings Bandaríkjastjórnar væri Ísraelsríki ríki ekki eins vel vopnum búið og raun er á. Hins vegar er það alveg rétt sem kom fram í greiningu hæstv. utanrrh. --- alla vega held ég að það sé rétt --- að það hefur komið mörgum á óvart að ekki yrði meiri stefnubreyting en raun bar vitni við valdatöku repúblikana. Demókratarnir hafa verið heldur hallari undir Ísraelsstjórn en repúblikanar hafa verið. En ég vil lýsa ánægju minni og stuðningi við að hæstv. utanrrh. heimsæki þessi ríki fyrir botni Miðjarðarhafsins og leggi okkar lóð á vogarskálar friðarins. Varðandi NATO-fundinn sem fyrirhugað er að halda er greinilega komin tilhlökkun í menn út af honum, þótt menn sjái að hann verði langur og strangur, fundahöld hefjist snemma á morgnana og standi langt fram á kvöld. Ég held að tilhlökkunin hjá íslenskum skattborgurum verði ekki eins mikil að þurfa að greiða fyrir þessi fundahöld en nóg um það að sinni. Ég vil lýsa ánægju minni með þær skýrslur sem liggja fyrir þinginu um norrænt samstarf. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði erum mjög eindregið fylgjandi þessu samstarfi og höfum viljað styrkja það á allan hátt. Sú var tíðin, fyrir fáeinum árum, að menn spáðu norrænu samstarfi ekki langra lífdaga. Menn töldu að ekki yrði rúm fyrir norrænt samstarf í nýrri Evrópu þar sem Evrópusambandið yrði fyrirferðarmikið. Þessar raddir hljómuðu aldrei hátt á Íslandi. Ég held að margir hafi tekið undir, svona í hjarta sínu, með Einari Má Guðmundssyni rithöfundi í Háskólabíói á sínum tíma þegar hann sagði fyrir okkar hönd ,,Norden er i orden``. Hann mun hafa verið að taka við bókmenntaverðlaunum Norðurlandsráðs. Menn hafa tekið sig á í að endurskipuleggja hið norræna samstarf. Eins og fram kemur í skýrslunni voru þær skipulagsbreytingar sem hér hafa verið tíundaðar samþykktar á þingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn í októbermánuði árið 2001, en þessi skýrsla tekur einmitt til þess árs. Það er ekki bara í hinu formlega samstarfi á vegum Norðurlandaráðs sem ég held að við höfum ávinning af þessu starfi heldur einnig í þeim viðræðum sem fram fara í tengslum við Norðurlandaráð, svona svipað og vikið var að varðandi NATO-fundinn, þó ég sé ekki eins hrifinn af því kompaníi. Eins og hér hefur komið fram komu saman á vettvangi Norðurlandaráðs, í tengslum við fund forsætisnefndar ráðsins, utanríkisráðherrar Norðurlandanna til þess að ræða Palestínumálið, svo dæmi sé tekið. Í þetta norræna samstarf held ég að við getum sótt mikinn ávinning. Ég þekki þetta sjálfur vel af vettvangi verkalýðsbaráttu og verkalýðssamstarfs. Þar koma verkalýðssamtökin á Norðurlöndunum öllum saman í samtökum sem nefnast NFS, Norrænu verkalýðsamtökin. Þau fara líkt að og í Norðurlandaráði að þau skipuleggja sig m.a með tilliti til Evrópusambandsins. En á vegum Norðurlandaráðs hefur verið starfandi Evrópunefnd eins og hér kemur fram í skýrslunni, með leyfi forseta: ,,Hlutverk Evrópunefndar var að sinna samstarfi Norðurlanda og EES/ESB-ríkja og fjalla um stefnu norrænu ríkjanna í þeim málaflokki. Nefndin hefur einkum fjallað um atvinnumál, hagstjórnarmál, neytendamál og meðferð evrópskrar löggjafar á Norðurlöndum, auk þess að fjalla um starfsáætlanir formennskuríkja og framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins.`` Fulltrúi okkar í þessari nefnd og í þessu norræna samstarfi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hann hefur einnig starfað á ýmsum öðrum sviðum á þessum vettvangi og má nefna að hann sat í stjórn norræna ráðsins um málefni fatlaðra, sem er málaflokkur sem hefur verið talsvert til umræðu og umfjöllunar í Norðurlandaráði. Einu atriði vil ég sérstaklega vekja athygli á og lýsa ánægju með, þ.e. vinnuhópur sem hefur starfað að því að ræða aðgerðir til að fyrirbyggja átök og stjórnun hættu\-ástands, það sem á norrænni tungu er kallað ,,konfliktförebyggande och civil krishantering``, með leyfi forseta, en sá hópur var skipaður í nóvember árið 2000. Þetta er dæmi um starf á vegum Norðurlandaráðs sem gæti borið ávöxt. Við eigum að reyna að láta að okkur kveða í heiminum, bæði ein á báti en ekki síður í samstarfi við Norðurlandaþjóðir eða aðrar þjóðir til að hafa áhrif í þágu friðar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins fyrir árið 2001. Hlutverk Alþjóðaþingmannasambandsins, IPU, er að stuðla að skoðanaskiptum þingmanna frá öllum heimshornum, hlúa að samstarfi þeirra og auka skilning á milli þjóða. Aðild að sambandinu eiga nú 142 þing en aukaaðilar að sambandinu eru fimm svæðisbundin þingmannasamtök. Starfsemi okkar Íslendinga á vegum Alþjóðaþingmannasambandsins snýr fyrst og fremst að þeim ráðstefnum eða þingum sem haldin eru tvisvar á ári samkvæmt stofnskrá sambandsins. Vegna eðlis sambandsins, sem eru vitaskuld alþjóðleg samtök, eru þessi þing haldin í ýmsum heimshornum. Svo var á sl. ári. Fyrra þingið var haldið 1.--6. apríl í Havana á Kúbu. Það sóttu auk þess sem hér stendur hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og Ásta Möller, auk Belindu Theriault, ritara deildarinnar. Síðara þingið var haldið 9.--14. september í Ouagadougou í Afríku. Auk þess sem hér stendur sóttu þingið hv. þm. Gísli S. Einarsson og Drífa Hjartardóttir, auk ritara Íslandsdeildarinnar, Belindu Theriault. Í sjálfu sé er engin ástæða til að rekja það starf sem fram hefur farið á okkar vegum. Undirritaður sótti líka sérstakan fund Alþjóðaþingmannasambandsins um alþjóðleg viðskipti sem haldinn var í tengslum við WTO í Genf í júní á sl. ári. Sá fundur var afar gagnlegur og er viðleitni af hálfu þessara samtaka til að taka upp aukið samstarf. Þeirrar viðleitni hefur þó reyndar gætt, sem ég tel miður, hjá ýmsum alþjóðlegum stofnunum að reynt hafi verið að setja á laggirnar pólitíska eða þinglega deild slíkra samtaka. Dæmi um þetta er auðvitað Alþjóðaviðskiptastofnunin og raunar fleiri stofnanir, Alþjóðabankinn og fleiri sem hafa þróað sig nokkuð í þessa átt. Það er að mínu mati varhugavert vegna þess að það er kostnaðarsamt og eins held ég að hin eðlilegu þinglegu samskipti verði ekki eins og eðlilegast væri. Því er ekki neita að Alþjóðaþingmannasambandið hefur gengið í gegnum nokkuð erfitt tímabil á undanförnum árum. Það stafar fyrst og fremst af því að Bandaríkjamenn drógu sig út úr samtökunum, fyrst með því að draga við sig greiðslur og síðan með því að draga sig út úr samtökunum. Það olli 15% tekjutapi og það er erfitt fyrir samtök af þessu tagi að aðlaga sig því í ljósi þess að það er enginn vilji til þess að auka greiðslur einstakra ríkja heldur frekar að reyna að draga úr umfanginu. Íslendingar hafa haft mikið frumkvæði í þessum efnum, að reyna að leggja fram tillögur sem snúa að því að draga úr kostnaði og höfðu að því frumkvæði meðal Norðurlandaþjóðanna og reyndar hóps vestrænna lýðræðisríkja sem starfa innan Alþjóðaþingmannasambandsins á þessu sviði. Ég held að óhætt sé að segja að margar af tillögum okkar hafi fengið talsvert mikinn hljómgrunn meðal þessara þjóða og litla Ísland hafi látið í sér heyra svo um munar á þessum sviðum. Markmið okkar hefur verið tvenns konar. Annars vegar að tryggja aukna skilvirkni og hagkvæmni í starfi samtakanna og hins vegar að gæta þess að ekki sé dregið úr þeim pólitísku áhrifum sem þingmenn hafa í gegnum samtök af þessu tagi. Við verðum auðvitað að gæta þess að ganga ekki svo nærri samtökunum að það dragi úr hinni pólitísku virkni þeirra. Það er hins vegar athyglisvert og undirstrikar kannski þá breytingu sem hefur orðið í heiminum frá 11. sept., frá hinum hræðilegum hryðjuverkum sem þá voru framin, að Bandaríkjamenn hafa sýnt töluverðan áhuga á að koma aftur til liðs við samtök Alþjóðaþingmannasambandsins. Það sýnir kannski að Bandaríkjamenn, sem höfðu að sumu leyti aukið einangrun sína á fyrri árum, hafa áttað sig á mikilvægi alþjóðlegs samstarfs. Það er enginn vafi á því að á margan hátt töldu Bandaríkjamenn að hið alþjóðlega samstarf þjóðþinga á þessum vettvangi þjónaði ekki sínu hlutverki fyrir þá sem stórveldi. En ég held að atburðirnir 11. sept. hafi kannski dregið það betur fram eða undirstrikað að það er mikilvægt fyrir þetta öfluga ríki að eiga sem víðtækast samstarf við sem flestar þjóðir í því skyni að treysta áhrif sín og koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Virðulegi forseti. Það er engin ástæða til að orðlengja þetta mál frekar. Ég tel að hlutur okkar Íslendinga í þessu mikla samstarfi sé býsna mikill. Við látum til okkar taka á fundum, flytjum tillögur og fylgjum þeim eftir og ég held að það undirstriki að hlutverk okkar í alþjóðlegu samstarfi getur verið mikið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni fyrir þessa ítarlegu skýrslu sem hann flutti um starfsemi Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins. Ég er sammála þingmanninum um að Bandaríkjastjórn og Bandaríkjaþing hefur á undanförnum árum einangrast um of á alþjóðavettvangi. Bandaríkjaþing hefur til að mynda ekki tekið þátt í starfi Alþjóðaþingmannasambandsins eins og kemur fram í skýrslunni. Má ég spyrja hv. þm. hvort einhverjar breytingar séu yfirvofandi varðandi þátttöku þeirra. Ég er sammála honum um að eins og alþjóðamál hafa þróast eftir 11. september þá er það auðvitað í þeirra þágu og okkar allra að þeir taki sem mestan þátt í alþjóðlegu samstarfi eins og fer fram innan Alþjóðaþingmannasambandsins. Að öðru leyti, herra forseti, langaði mig aðeins að spyrja hv. þm. út í starfsemi sambandsins. Fram kemur að Íslandsdeildin hefur stutt þá hugmynd að fækka þingum Alþjóðaþingmannasambandsins í eitt á ári. Sömuleiðis var hún þeirrar skoðunar að fækka ætti nefndunum sem starfa innan samtakanna úr fjórum í þrjár og vildi ekki fjölga nefndafundum. Íslandsdeildin taldi sömuleiðis að stytta mætti kvennafund sem er haldinn sérstaklega innan vébanda samtakanna án þess að það kæmi mjög niður á starfi samtakanna. Er það þá svo að mati hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar, formanns Íslandsdeildarinnar, að það sé að draga úr mikilvægi þessa merka sambands, að starfið sem þar fer fram og þau tengsl sem menn hnýta á fundum og þingum þess sé ekki eins mikilvægt og áður? Aðalatriðið í máli mínu og ástæðan fyrir því að ég kem hingað upp tengist Palestínu, sem við höfum rætt nokkrum sinnum í dag. Fram kemur, herra forseti, að á þingi Alþjóðaþingmannasambandsins var sérstök utandagskrárumræða um ástandið á hernumdu svæðunum. Síðan var samþykkt ályktun á þinginu þar sem þess er krafist að bæði Ísrael og heimastjórn Palestínumanna virði það samkomulag sem hefur verið í gildi, hætti öllum ofbeldisverkum og snúi aftur að samningaborðinu. Þetta er ákaflega göfug ályktun sem ég get í einu og öllu tekið undir. Það sem vekur eftirtekt mína, ekki undrun, en talsvert mikla aðdáun er að þar er gengið lengra en íslenskir fulltrúar hafa yfirleitt gert, því að í ályktuninni er farið fram á að samningaviðræður milli stríðandi aðila hefjist aftur, með eitt atriði að markmiði sem sérstaklega er nefnt og það er að stofna sjálfstætt ríki Palestínu með Jerúsalem sem höfuðborg. Ég er auðvitað fylgjandi þessu ef hægt væri að koma því í kring. Ég og minn flokkur er í fyrsta lagi fylgjandi því að sjálfstætt ríki verði stofnað í Palestínu. Í öðru lagi, herra forseti, finnst mér það vera djarflega lagt til og djarflega mælt að leggja til að það verði gert með Jerúsalem sem höfuðborg. Ég geri ráð fyrir því, herra forseti, miðað við efni skýrslunnar að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson og aðrir þeir þingmenn sem þarna voru með honum hafi stutt þessa ályktun. Þeir tveir þingmenn sem þarna voru auk hans voru stallsystir mín úr Samfylkingunni, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, sem innan Samfylkingarinnar hefur beitt sér mjög sterklega fyrir málefni Palestínu, og hv. þm. Ásta Möller. Ber að skilja það svo að Sjálfstfl. sem hefur nú svo sem ekki látið sitt eftir liggja í þessu máli, eigi að síður hef ég talið mig kenna ákveðinn blæbrigðamun á afstöðu þess flokks og t.d. flokks hæstv. utanrrh., sé eftir allt saman hinn framsæknasti í málefnum Palestínu? Er það stefna Sjálfstfl. að hið sjálfstæða ríki Palestínu eigi að hafa Jerúsalem sem höfuborg? Um þetta vildi ég spyrja hv. þm. Það eru mikil tíðindi ef varaformaður þingflokks sjálfstæðismanna sem á morgun kann að vera orðinn formaður þingflokksins sé þeirrar skoðunar. Enn meiri tíðindi eru þau ef fulltrúar Sjálfstfl. hafa tekið upp baráttu fyrir þessu góða máli á erlendri grundu. Og mest eru þó tíðindin ef það yrði í reynd þannig að hv. þm. sé þarna einungis að fylgja fram stefnu flokksins. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að svo kynni að vera búið í þann pott.

Virðulegi forseti. Ég get svo sem farið fljótt yfir sögu varðandi þær breytingar sem við höfum verið að leggja til á starfi Alþjóðaþingmannasambandsins. Eins og ég sagði áðan verðum við að aðlaga okkur þeim breytingum sem hafa orðið með minnkandi tekjum sambandsins og það höfum við verið að gera með því að leggja til þær breytingar sem hv. þm. vakti athygli á og eru út af fyrir sig ekki mjög mikil tíðindi. Það út af fyrir sig endurspeglar ekkert mat okkar á stöðu Alþjóðaþingmannasambandsins að einu eða neinu leyti. Við vorum einfaldlega að reyna að bregðast við ákveðnum veruleika og reyna að gera það á þann hátt að það dragi sem minnst úr mikilvægu starfi sambandsins að öðru leyti. Varðandi þau pólitísku álitamál sem hv. þm. ræddi um, þá var það þannig að þarna var tekist mjög harkalega á. Og þetta atriði var mál sem ég hygg að íslenska deildin hafi ekki stutt, a.m.k. ekki í heild sinni. Greidd eru atkvæði um einstök atriði og það er stundum þannig í ýmsum málum að þó menn séu að leita málamiðlunar þá eru slíkar málamiðlunar auðvitað afar erfiðar á þingi þar sem yfir 140 ríki eiga fulltrúa og við höfðum okkar fyrirvara um þetta atriði sérstaklega, eins og hefur reyndar komið fyrir á ýmsum öðrum vettvangi, að við höfum ekki stutt einstök atriði sem hafa komið fram þó það hafi orðið niðurstaða þingsins. Og ég verð að hryggja hv. þm. með því að það eru engin stórpólitísk tíðindi af vettvangi Sjálfstfl. sem endurspeglast í þessari niðurstöðu.

Herra forseti. Það hryggir mig. Ég hafði vænst þess að hinn vaski Vestfirðingur sem hér mælti áðan hefði fyrir sína hönd og sinna nánustu pólitísku vandamanna stigið það mikla skref að lýsa því yfir að ekki ætti einungis að stofna sjálfstætt ríki Palestínu heldur líka með Jerúsalem sem höfuðborg. Það er meiri kjarkur en margir hafa haft. Ég kom hins vegar í ræðustól áðan og gerði þetta að umtalsefni vegna þess að sá fyrirvari sem hv. þm. segir að a.m.k. þingmenn Sjálfstfl. í þessari för hafi gert við þetta atriði kemur ekki fram í greinargerðinni. Það veldur því að ég kem hér upp en ég sætti mig fullkomlega við skýringar hv. þm. en óska þess auðvitað að hann megi í framtíðinni þenkja um þetta mál aftur og komast að þeirri niðurstöðu sem ég réði af greinargerð hv. þm. að hann hefði gert í ferð sinni á ársfund Alþjóðaþingmannasambandsins. Batnandi mönnum er best að lifa eins og enginn veit betur en hv. þm. og ég vænti þess að í þessu efni fari honum batnandi.

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í þessum fylgiskjölum eru bornar þarna upp gríðarlega margar ályktanir. Eins og ég sagði áðan hefur viðleitnin mjög verið sú að reyna að ná einhverri sameiginlegri niðurstöðu. Það tekst oft en alls ekki alltaf. Menn gera sér grein fyrir hvar mörkin liggja og stundum kjósa menn einfaldlega að láta skerast í odda eins og varðandi Palestínumálið. Því er ekki að neita að þetta er eitt erfiðasta og vandasamasta málið sem rætt er á þessum vettvangi. Ég geri t.d. ráð fyrir að á þinginu sem fram fer núna um miðjan eða eftir miðjan næsta mánuð verði þetta eitt erfiðasta málið í ljósi þeirra deilna sem uppi eru fyrir botni Miðjarðarhafs. Ég held að mjög mikilvægt sé fyrir okkur Íslendinga að tala þar eins og íslenska ríkisstjórnin hefur gert annars staðar, þannig að enginn vafi er á því að það verður. Annað mál sem oft hefur verið rætt eru t.d. viðhorf varðandi umhverfismálin og þá höfum við haldið uppi okkar séríslensku afstöðu og reynt að gera það skilmerkilega. Hins vegar eru málin dálítið flókin í svona stórum samtökum. Þau eru afgreidd í undirnefndum og síðan borin upp, þannig að í skýrslunni er ekki alltaf hægt að gera nákvæmlega grein fyrir öllum þeim atkvæðagreiðslum sem þar fara fram.

Herra forseti. Ég geri grein fyrir skýrslu VES-þingsins, eða Vestur-Evrópusambandsins, fyrir árið 2001. Á vegum VES-nefndarinnar voru sótt tvö árleg þing í París og var hið fyrra í júnímánuði og það síðara í desember. Þar fyrir utan sótti formaður nefndarinnar aukaþing á vegum stjórnmálanefndar Vestur-Evrópusambandsins sem haldið var í Stokkhólmi. Á fundum VES árið 2001 voru fyrst og fremst framtíðarhorfur Vestur-Evrópusambandsþingsins sjálfs efst á baugi í umræðum auk þess sem þær snerust að töluverðu leyti um stofnanatengsl Vestur-Evrópusambandsins við Evrópusambandið og Atlantshafsbandalagið en síðustu ár hafa orðið miklar breytingar á því sviði og í öryggis- og varnarmálum Evrópu. Þær breytingar má rekja til fundar Breta og Frakka í St. Malo í desember 1998 er öryggismálum álfunnar var beint inn á ótroðnar slóðir. Þar var ákveðið að Evrópusambandið kæmi sér upp sjálfstæðum hernaðarmætti og í framhaldi af því var ákveðið á leiðtogafundi Evrópusambandsins í Köln árið 1999 að stefna bæri að því að Evrópusambandið tæki við flestum verkefnum VES fyrir árslok 2000. Á fundi leiðtoga aðildarríkja ESB í Helsinki síðar sama ár urðu leiðtogarnir sammála um að NATO yrði áfram grundvöllur sameiginlegra varna ríkja sambandsins, en jafnframt að nauðsynlegt væri að koma á nýjum pólitískum og hernaðarlegum stofnunum er gerðu Evrópuríkjunum kleift að efna til hernaðaraðgerða undir forustu Evrópusambandsins þegar bregðast þyrfti við alþjóðlegum vanda. Samkvæmt ákvörðunum leiðtoga aðildarríkja Evrópusambandsins hefur nauðsynlegum stofnunum þegar verið komið á fót innan ,,annarrar stoðar`` Evrópusambandsins og auk þess hefur hernaðarlegum markmiðum sambandsins þegar verið ýtt úr vör, en stefnt er að því að það hafi á að skipa 50.000--60.000 manna evrópsku liði sem brugðist geti skjótt við er hættu\-ástand skapast. 50.000--60.000 manna evrópskt herlið þýðir í raun nær 200.000 manna herlið, því hér er talað um svokallað Rapid Reaction Force, sem þýðir í rauninni að til reiðu sé allan sólarhringinn lið af þeirri stærðargráðu, sem þýðir að stöðug vakt er. Ákvarðanir nokkurra leiðtogafunda ESB og yfirlýsing leiðtogafundar NATO í Washington lágu til grundvallar beinu sambandi milli NATO og ESB í þessum málum og hefur þróunin í átt að sjálfstæðum hernaðarmætti ESB í kjölfarið gert það að verkum að hlutverk VES í öryggis- og varnarmálum álfunnar er nokkru minna en áður í ljósi þess að stofnanir öryggis- og varnarmála álfunnar hafa færst á ábyrgð ESB. Jafnframt var í yfirlýsingu leiðtogafundar NATO kveðið á um mikilvægi þátttöku evrópsku NATO-ríkjanna utan ESB í öryggis- og varnarsamstarfi á vegum ESB og að NATO-ríkin utan ESB fengju aðgang að búnaði NATO. Því er ljóst að nauðsynlegt er að Ísland tengist VES nánari böndum og gæti þannig að stöðu landsins í öryggis- og varnarmálum Evrópu. Það gerist fyrst og fremst, herra forseti, með því að VES-umræðan þróist á þann hátt sem VES-þingið hefur lagt til, þ.e. að Evrópuþingið og VES myndi samstöðu um að hvernig framtíð þessa samstarfs og sambands verður. VES-þingið hefur verið mikilvægur þátttakandi í umræðunni um hvernig staðið verði að evrópsku þingi er hafi öryggis- og varnarmál til umfjöllunar. VES-þingið hefur lagt til að komið verði á fót öryggis- og varnarmálaþingi Evrópu þar sem þjóðkjörnir þingmenn hefðu eftirlit með starfsemi stofnana ESB á sviði öryggis- og varnarmála. Þá hefur verið lagt til að nýja þingið yrði grundvallað á ESB-sáttmálanum og að þingmenn þjóðþinga ESB-ríkjanna 15 tækju þar sæti, auk þjóðkjörinna þingmanna evrópsku aðildarríkja NATO sem eru ekki aðilar að ESB. Þá var ákveðið að VES-þingið tæki upp viðbótarheitið: Tímabundið öryggis- og varnarmálaþing Evrópu, eða The Interim European Security and Defence Assembly. Íslandsdeildin hefur í málflutningi sínum lagt áherslu á mikilvægi þess að núverandi aukaaðildarríki VES geti tekið þátt í þróun öryggis- og varnarmálasamstarfs álfunnar, sem og framkvæmd þeirrar stefnu sem á endanum verður mótuð. Þá hefur Íslandsdeildin lagt áherslu á mikilvægi lýðræðislegs eftirlits þingmannasamkundu eins og VES-þingsins. Er því óhætt að segja að VES-þingið er afar mikilvægur vettvangur til að árétta hagsmuni Íslands og hugsanlega eini möguleikinn til að komast inn í hina evrópsku umræðu um varnar- og öryggismál á næstu áratugum. Herra forseti. Ég vil minna stuttlega á þátttöku Íslandsdeildarinnar í VES-þinginu en það kemur saman tvisvar á ári á reglulegum þingfundum eins og ég sagði áðan. Á árinu tók Íslandsdeildin þátt í báðum fundunum sem haldnir voru, þ.e. 18.--20. júní sem fyrri hluti 47. fundar VES-þingsins var haldinn í París. Fundinn sóttu af hálfu Íslandsdeildarinnar Kristján Pálsson formaður, Katrín Fjeldsted varaformaður og Lúðvík Bergvinsson, auk ritara. Á þessum fundi var einna mest var fjallað um niðurstöður leiðtogafundar ESB í Nice fyrr á árinu og hvernig ákvarðanir þess fundar snertu hlutverk VES og VES-þingsins. Í umræðum á þinginu var stefnu ESB í öryggis- og varnarmálum fagnað og einnig því að Evrópusambandið hefði einsett sér að stefna að því að verða fært að takast á við Petersberg-verkefnin svonefndu. Ályktun þingsins um framhald þróunar öryggis- og varnarmála álfunnar eftir Nice-fundinn kvað hins vegar á um að ESB yrði hið allra fyrsta að leita leiða til að koma þessum málaflokki í fastan farveg bæði með hliðsjón af hernaðarmætti ESB og þingræðislegri yfirsýn. Er jafnframt ályktað í þá veru að harmað sé að niðurstaða leiðtogafundarins í Nice hafi ekki getað leyst úr því að hin ýmsu verkefni á sviði öryggis- og varnarmála, samanber sameiginlegar varnir og hættuástandsstjórnun, séu í verkahring óskyldra, samevrópskra stofnana, sem margar hverjar hafi ekki sömu aðildarríki innan borðs. Í þeirri ályktun þingsins og fleirum var ítrekað að afar mikilvægt væri að tryggja náið samráð við aukaaðildarríki, líkt og Ísland, auk áheyrnarríkja, hvað öryggis- og varnarstefnu ESB varðar. Þá var mælst til þess við ráðherraráð VES að aukin áhersla yrði lögð á að styðja VES-þingið í hlutverki sínu sem breiður umræðugrundvöllur fyrir öryggis- og varnarmál í álfunni. Á þinginu var m.a. samþykkt ályktun er varðaði stöðu aðildarríkja og þingræðislega umfjöllun um öryggis- og varnarmálastefnu ESB þar sem þjóðþingin voru hvött til þess að tryggja að þingmenn gerðu sér grein fyrir nauðsyn þess að fjalla um þennan málaflokk, einkum með tilliti til þess hve hnattræn málefni á borð við alþjóðlega glæpastarfsemi og alþjóðleg viðskipti hefðu mikil áhrif á öryggis- og varnarmál álfunnar. Í upphafi þingfundar ávarpaði Klaus Bühler, forseti VES-þingsins, þingmannasamkunduna og vék hann máli sínu að NATO-ríkjunum sex sem standa utan Evrópusambandsins og sagði afar mikilvægt að leiða til lykta hvernig samskiptum NATO og ESB verði háttað með tilliti til þessara ríkja. Nefndi hann Tyrkland sérstaklega í þessu sambandi og minnti á að í hinu evrópska öryggiskerfi sem ríkt hefði, hefðu Tyrkir verið þátttakendur á jafningjagrundvelli. Sagði hann það vera óásættanlega afstöðu að hin fjölmörgu evrópsku NATO-ríki sem stæðu utan ESB yrðu að bíða fullrar aðildar að ESB uns þau gætu orðið þátttakendur í sameiginlegri öryggis- og varnarmálastefnu ESB. Í ávarpi Javiers Solana, framkvæmdastjóra VES og yfirmanns utanríkis- og varnarmála hjá ESB, kom fram að ráðherraráð ESB tækist á hendur allar þær skuldbindingar sem VES-þingið hefði lagt áherslu á undanfarin missiri. Lagði hann áherslu á að þrátt fyrir að þátttaka ríkja sem ekki væru með fulla aðild að VES í ákvörðunartöku innan ráðherraráðsins mundi minnka, þá yrði formleg staða þeirra tryggð með sama hætti og áður. Sagði hann það vera ætlun sína að setja ofuráherslu á að viðhalda góðum samskiptum við VES-þingið. André Flahaut, varnarmálaráðherra Belgíu, sem fór með formennsku í VES og ESB seinni hluta árs 2001 --- hann tók við af sænska varnarmálaráðherranum --- sagði í ávarpi sínu að eitt af forgangsverkefnum Belga í formennskutíð hans hafi verið að auka vitund almennings í Evrópu um nauðsyn sameiginlegs öryggis og varna. Sagði hann að þjóðþingin væru einn mikilvægasti hlekkurinn í þessari umræðu og því væri VES-þingið, þar sem sæti eiga þingmenn þjóðþinga ríkja ESB, afar vel til þess fallið að leiða þessa umræðu áfram. Dagana 3.--6. desember var seinni hluti 47. fundar VES-þingsins haldinn í París. Fundinn sóttu af hálfu Íslandsdeildarinnar Kristján Pálsson formaður, Katrín Fjeldsted varaformaður og Þórunn Sveinbjarnardóttir, auk ritara. Mikið var fjallað um afleiðingar hinna hörmulegu atburða í Bandaríkjunum 11. sept. sl., stríðið í Afganistan og stöðuna í Evrópu með tilliti til baráttunnar gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi. Hvatti þingheimur til þess að efnt yrði til leiðtogafunda á næstu missirum þar sem fjallað yrði um getu Evrópuríkja til að sporna gegn ógn af hugsanlegum árásum hryðjuverkamanna sem hefðu gereyðingarvopn undir höndum. Hvatti þingið jafnframt til þess að Evrópuríkin leituðu allra leiða til að verja íbúa sína fyrir árásum af þessu tagi og að aðildarríki VES legðust á eitt við að eyða efnavopnabirgðum sínum hið fyrsta. Nokkrar umræður urðu um afleiðingar hryðjuverkaárásanna í Bandaríkjunum og þá sérstaklega um viðbúnað öryggis- og varnarmálaarms Evrópusambandsins í þessu tilliti. Í málflutningi margra þingmanna komu glögglega fram áhyggjur af úrræðaleysi Evrópuríkjanna á þessu sviði sem og ósætti innan ráðherraráðs ESB um afstöðu til baráttunnar gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi. Var jafnframt varað við því að afstöðuleysi ESB kynni að veikja samstöðuna innan Atlantshafsbandalagsins. Fyrr á árinu hafði ráðherraráð VES ákveðið að óska ekki eftir fjárframlögum aukaaðildarríkja VES líkt og gert hafði verið um árabil og jafnframt hafði fjármálanefnd ráðherraráðsins gert ráð fyrir yfir 25% niðurskurði til VES-þingsins árið 2002. Ollu þessar ákvarðanir ráðherraráðs VES afar mikilli gremju meðal þingmanna sem gagnrýndu þessar ráðstafanir harkalega á fundinum. Nokkrar umræður urðu um leiðtogafund ESB sem haldinn var í Laeken í Belgíu síðar í desember og voru leiðtogar aðildarríkja ESB hvattir til að tryggja þingræðislegt aðhald með sameiginlegri öryggis- og varnarmálastefnu ESB. Á þinginu var samþykkt ályktun belgíska þingmannsins Mark Eyskens, fyrir hönd stjórnmálanefndar VES-þingsins, þess efnis að ráðherraráð VES hvetti leiðtoga ESB til að taka á þeim vanda sem stafar af skorti á þingræðislegu aðhaldi í þessum málaflokki og er einkum til kominn af því að þjóðþing Evrópuríkja hafa ekki bein áhrif á sameiginlega stefnu ESB í öryggis- og varnarmálum. Var hvatt til þess að á leiðtogafundinum yrði lagður grunnur að varanlegri lausn sem fæli í sér sameiginlegt hlutverk Evrópuþingsins og þjóðþinga Evrópuríkja í þessum málum og að þeirri lausn yrði unnt að hrinda í framkvæmd árið 2004 á næstu ríkjaráðstefnu ESB. Ályktunin gerði enn fremur ráð fyrir að ákveðið yrði að efna til reglulegra funda fulltrúa Evrópuþingsins, VES-þingsins og ESB þar sem málefni sameiginlegrar öryggis- og varnarmálastefnu ESB yrðu rædd. Þá kvað ályktunin einnig á um að tveir áheyrnarfulltrúar VES-þingsins sætu fundi nefndar sem legði drög að hlutverki þjóðþinganna í þessum málaflokki. Var ítrekað að sú framtíðarlausn sem rík þörf væri á að finna hið fyrsta fæli ekki í sér skert þingræðislegt aðhald miðað við það aðhald sem VES-þingið hefur veitt stjórnvöldum til skamms tíma. Af hálfu íslensku sendinefnarinnar var tekið þátt í umræðu um áhrif hryðjuverkanna í Bandaríkjunum og hernaðaaðgerðir í Afganistan á varnar- og öryggismál í Evrópu. Þar var lýst yfir áhyggjum af þróun mála á alþjóðavettvangi og jafnframt því að samstaðan innan Atlantshafsbandalagsins kynni að vera í hættu. Þar var ítrekað að finna yrði hið fyrsta varanlega lausn á stöðu NATO-ríkjanna sex sem stæðu utan Evrópusambandsins hvað hina sameiginlegu öryggis- og varnarmálastefnu ESB varðaði. Mikilvægt var talið að áhrif þessara ríkja minnkuðu ekki innan VES. Eins kom fram að öll ríkin hefðu lýst yfir óánægju sinni með að VES skyldi leyst upp án þess að staðið væri við loforð leiðtogafundar frá Washington frá 1998 um hið gagnstæða. Fjallað var um afleiðingar af hryðjuverkunum í Bandaríkjunum, ákvörðun NATO, í ræðu formanns á VES-þinginu, þ.e. að hrinda 5. gr. Norður-Atlantshafssáttmálans í framkvæmd. Í ljós voru látnar áhyggjur yfir að aðildarríki ESB sem einnig væru í NATO hefðu margsinnis fundað sín í milli án þess að efna til funda með utanríkisráðherrum Evrópuríkja utan ESB. Það bæri þess merki að ekki væri mikill vilji til að halda í þá samstöðu sem í fyrri tíð hefði skapast á vettvangi VES í samstarfinu við NATO. Afstaða hlutlausu ríkjanna innan ESB til málefna sameiginlegrar öryggis- og varnarmálastefnu Evrópusambandsins flækti þessa stöðu enn frekar. Niðurstaðan varð sú að ráðherraráð Evrópusambandsins hefði ekki getað sammælst um eina afstöðu hvað viðbrögð við alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi varðar. Bent var á að hvorki ESB né NATO ættu beinan þátt að hernaðaraðgerðunum í Afganistan heldur hefði niðurstaðan orðið sú að að þeim stóðu aðeins Bandaríkin og Bretland, sem gæti leitt til einangrunar þessara ríkja á þessu svið þegar til lengri tíma er litið. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um hið fjölþætta starf sem unnið er af hálfu fulltrúa Alþingis í Vestur-Evrópusambandsþinginu. Ég vil leyfa mér að þakka meðnefndarmönnum mínum fyrir ánægjulega samvinnu og gott samstarf. Ég vil einnig þakka ritara nefndarinnar, Andra Lútherssyni, og jafnframt starfsmönnum utanríkisráðuneytisins og hæstv. utanrrh. fyrir gott samstarf á þessu sviði.

Herra forseti. Á þskj. 803 liggur fyrir skýrsla frá Íslandsdeild NATO-þingsins fyrir árið 2001 og vil ég fylgja skýrslunni úr hlaði með nokkrum orðum. Árið 2001 var tímamótaár. Hugtökin ógnir, öryggi og varnir tóku á sig áður óþekkta mynd að morgni dags 11. sept. þegar liðsmenn hryðjuverkasamtaka gerðu fólskulega árás á New York og Washington D.C. þar sem þúsundir saklausra borgara létu lífið. Árásirnar á Bandaríkin vógu að hjarta hins frjálsa og lýðræðislega samfélags þjóðanna og þar með að öllum aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins, meginstoðar öryggis og varna Atlantshafssamfélagsins. Viðbrögð öryggis- og varnarkerfis vestrænna þjóða, undir forustu Bandaríkjanna, einkenndust af yfirvegun. Nokkrum dögum eftir árásirnar var söguleg ákvörðun tekin á fundi Norður-Atlantshafsráðsins er 5. gr. stofnsáttmála Atlantshafsbandalagsins var beitt í fyrsta sinn í 52 ára sögu þess, en hún kveður á um að vopnuð árás á eitt aðildarríki í Evrópu eða Norður-Ameríku skuli talin árás á þau öll. Yfirlýsing Norður-Atlantshafsráðsins markaði straumhvörf í hálfrar aldar farsælli sögu bandalagsins. Hryðjuverkin í Bandaríkjunum, hernaðurinn í Afganistan, hin alþjóðlega barátta gegn hryðjuverkastarfsemi og hin breytta heimsmynd eftir hryðjuverkaárásirnar höfðu óhjákvæmilega mikil áhrif á öll alþjóðasamskipti og þar með talið starf NATO-þingsins seinni hluta ársins 2001. Sýnt þykir að áhrif þessi verði til langframa og hefur NATO-þingið þegar skipulagt nefndarstörf sín með það að markmiði að fjalla heildrænt um alla þætti hinnar umfangsmiklu baráttu gegn hryðjuverkastarfsemi. Af öðrum málefnum sem bar hátt á árinu má nefna hin nýju verkefni á sviði Evrópusamstarfs í öryggis- og varnarmálum en áframhald varð á gagngerri umfjöllun NATO-þingsins í þeim málaflokki. Sem fyrr hefur Íslandsdeild NATO-þingsins lagt áherslu á sem ríkasta þátttöku Íslands og annarra evrópskra aðildarríkja NATO sem standa utan Evrópusambandsins í Petersberg-verkefnunum svonefndu og hefur áréttað hagsmuni Íslands á því málefnasviði. Stækkun NATO til austurs bar enn fremur hátt í störfum NATO-þingsins á árinu. Fyrir liggur að á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í Prag haustið 2002 mun verða tekin ákvörðun um næstu lotu stækkunar til austurs. Eystrasaltsríkin þrjú binda miklar vonir við að gerast aðildarríki í næstu stækkun og hefur Íslandsdeild NATO-þingsins lagt ríka áherslu á það í málflutningi sínum að Eistlandi, Lettlandi og Litháen verði boðin formleg aðild. Áframhald varð á umræðum nefnda NATO-þingsins um eldflaugavarnaáætlun Bandaríkjastjórnar og stöðu mála í suðausturhluta Evrópu, einkum þó í fyrrum Júgóslavíulýðveldinu Makedóníu. Segja má þó að málefni Balkanskaga, sem borið hefur hátt á dagskrá þingsins undanfarin missiri, hafi fallið í skugga annarra verkefna og nýrra ógna á árinu. Íslandsdeild NATO-þingsins var þannig skipuð á árinu: Aðalmenn Íslandsdeildar NATO-þingsins árið 2001 voru Tómas Ingi Olrich, þingflokki Sjálfstæðisflokks, formaður, Guðmundur Árni Stefánsson, þingflokki Samfylkingarinnar, varaformaður, og Jón Kristjánsson, þingflokki Framsóknarflokks. Varamenn voru Árni R. Árnason, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Ásta R. Jóhannesdóttir, þingflokki Samfylkingarinnar, og Jónína Bjartmarz, þingflokki Framsóknarflokks. Í kjölfar þess að hv. þm. Jón Kristjánsson tók við heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu 14. apríl tók Jónína Bjartmarz sæti hans í Íslandsdeildinni 26. apríl. Magnús Stefánsson tók þá sæti sem varamaður. Ritari Íslandsdeildarinnar var Andri Lúthersson. NATO-þingið heldur tvo þingfundi árlega, vorfund og svo ársfund að hausti. Auk þess fundar stjórnarnefnd sérstaklega ár hvert, ýmist í mars eða apríl. Árið 2001 tók Íslandsdeildin þátt í febrúarfundunum svonefndu í Brussel og fundi stjórnarnefndar sem haldinn var í Rómaborg, vor- og ársfundum þingsins í Vilníus og Ottawa, auk átta nefndafunda sem efnt var til utan þingfunda. Ekki verður fjallað um þessa fundi hér, enda liggja fyrir nákvæmar upplýsingar um þátttöku og framlag Íslandsdeildarinnar í ársskýrslu. Vil ég þá víkja stuttlega að ársfundi NATO-þingsins sem haldinn var í Ottawa dagana 6.--9. október. Fundinn sóttu af hálfu Íslandsdeildar Tómas Ingi Olrich formaður, Guðmundur Árni Stefánsson varaformaður og Jónína Bjartmarz, auk ritara Íslandsdeildarinnar. Formaður sat fundi stjórnarnefndar og stjórnmálanefndar. Guðmundur Árni Stefánsson sat fundi félagsmálanefndar og Jónína Bjartmarz sat fundi varnar- og öryggismálanefndar. Sem fyrr sagði var fundurinn haldinn í skugga hryðjuverkanna í Bandaríkjunum og bar þinghaldið þess merki. Í upphafi fundar stjórnmálanefndarinnar var efnt til opinnar umræðu um áhrif hryðjuverkanna í Bandaríkjunum og tóku margir þingmenn til máls og lýstu yfir samúð með bandarísku þjóðinni og fullum stuðningi við aðgerðir Bandaríkjastjórnar. Fundurinn hófst á því að bandaríski þingmaðurinn Porter Goss, varaformaður nefndarinnar, þakkaði fyrir þann stuðning sem bandaríska þjóðin hefði fengið á undangengnum vikum og ítrekaði mikilvægi þess að allar þjóðir störfuðu saman í baráttunni gegn hryðjuverkum. Í umræðunum sem á eftir fylgdu lýsti formaður Íslandsdeildarinnar yfir fullum stuðningi við Bandaríkjastjórn og sagði að fyrstu viðbrögð hennar eftir árásirnar hefðu einkennst af ákveðnum, yfirveguðum og ábyrgum viðbrögðum við áður óþekktum aðstæðum. Kom þar fram að með árásunum á Bandaríkin þann 11. september hefði í raun verið vegið að hinu frjálsa og lýðræðislega samfélagi ríkjanna og þar með öllum aðildarríkjum NATO. Bandaríkin gætu því reitt sig á stuðning þjóðþinga aðildarríkjanna. Í ræðunni kom fram að hryðjuverkin hefðu ófyrirséðar afleiðingar á mörgum sviðum og að NATO yrði að taka á mörgum álitamálum og hrinda sameiginlegum aðgerðum í framkvæmd. Í fyrsta lagi var bent á hve mikið áfall hryðjuverkin hefðu verið fyrir leyniþjónustur þar sem ekki hefði verið unnt að sjá fyrir í hvað stefndi og bregðast við í tæka tíð. Í þessu tilliti var talið mikilvægt að alþjóðaþing aðildarríkja NATO yrðu í auknum mæli að axla þá ábyrgð að koma almenningi í skilning um mikilvægi samstilltrar baráttu gegn hryðjuverkum og að þjóðaröryggi til lengri tíma litið vægi þyngra en skammtímasjónarmið. Þá var einnig í þessari ræðu greint frá því að viðsjárvert væri hve efnahagslega háð Bandaríkin og raunar vestræn ríki einnig væru Miðausturlöndum hvað orkuframboð varðar. Svæðið fyrir botni Miðjarðarhafs einkenndist oftar en ekki af pólitískum óstöðugleika og hin nýja heimsmynd sem skapaðist eftir hryðjuverkin 11. september gæfi öfgaöflum sem andsnúin væru lýðræði og frelsi markaðarins aukið vægi ef litið væri til orkuforðans sem Miðausturlönd hefðu að geyma. Var því hvatt til þess að ráðamenn hygðu að þeim leiðum sem væru færar til að snúa þessari þróun við, ella stæðu Vesturlönd berskjaldaðri en hægt væri að sætta sig við frammi fyrir miklum og nýjum vanda. Meðan á haustfundinum stóð hófust hernaðaraðgerðir Bandaríkjamanna og Breta í Afganistan sem beint var gegn þeim sem taldir voru sekir um hryðjuverkin í Bandaríkjunum. Atburðir þessir höfðu óhjákvæmilega mikil áhrif á haustfundinn í Ottawa og voru málefni alþjóðlegrar hryðjuverkastarfsemi og hinnar breyttu heimsmyndar í kjölfar hryðjuverkanna í Bandaríkjunum rædd í öllum málefnanefndum þingsins. Var jafnframt ákveðið í stjórnarnefnd þingsins að umræðan um hryðjuverk skyldi tekin upp í öllum nefndum NATO-þingsins og er ljóst að á komandi starfsári munu pólitísk, efnahagsleg, tæknileg og samfélagsleg viðbrögð við alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi bera mjög hátt í störfum NATO-þingsins. Af öðrum málefnum sem rædd voru á þinginu bar hæst umræðuna um stækkun NATO til austurs. Þá var þróun Evrópusamstarfs í öryggis- og varnarmálum til umræðu í stjórnmálanefnd og í öryggis- og varnarmálanefnd. Í báðum málaflokkum gerði Íslandsdeildin grein fyrir sjónarmiðum sínum. Öll þessi atriði koma fram í skýrslunni sem hér hefur verið lögð fram, en ég taldi rétt, herra forseti, að gera grein fyrir þeim í stuttu máli.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir skýrslu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins fyrir árið 2001. Aðild að Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE, áður Ráðstefnu um öryggi og samvinnu í Evrópu, RÖSE, eiga 55 ríki Evrópu og Norður-Ameríku. Stofnunin starfar á grundvelli Helsinki-sáttmálans frá árinu 1975. Henni er ætlað að stuðla að friði, öryggi og samvinnu ríkja í Evrópu og standa vörð um virðingu fyrir mannréttindum íbúa álfunnar. Undanfarin ár og missiri hefur framkvæmd Dayton-samkomulagsins í Bosníu og Hersegóvínu og friðargæsluverkefni í Kosovo-héraði verið langveigamestu verkefni ÖSE, en á þessum stöðum hefur stofnuninni verið falið að hafa umsjón með framkvæmd kosninga, fylgjast með mannréttindamálum, byggja upp réttarkerfi og frjálsa fjölmiðla og aðstoða við gerð samninga um traustvekjandi aðgerðir og takmörkun vígbúnaðar. Þá hefur ÖSE tekið virkan þátt í framkvæmd stöðugleikasáttmála fyrir Suðaustur-Evrópu sem tók gildi 10. júní 1999 og ÖSE á aðild að, einkum þeim hluta framkvæmdar sáttmálans er snýr að mannréttindum og lýðræðisþróun en jafnframt í öryggismálahlutanum. Umsvif ÖSE í Kosovo-héraði eru afar fyrirferðarmikil í starfi stofnunarinnar en hlutverk ÖSE þar hefur aðallega miðast að lýðræðisþróun, góðri stjórnsýslu, framkvæmd kosninga og kosningaeftirliti, og stuðningi við frjálsa fjölmiðla. Pólitískur órói og vopnuð átök milli stjórnarhers fyrrum Júgóslavíulýðveldisins Makedóníu og skæruliðasveita albanska minni hlutans í landinu ógnuðu mjög stöðugleika í suðausturhluta álfunnar framan af árinu. ÖSE átti stóran þátt í því, ásamt NATO, Evrópusambandinu og öðrum fjölþjóðastofnunum, að koma í veg fyrir að umfangsmikil átök brytust út milli þjóðernishópanna sem landið byggja. Í lok ársins hafði stofnunin aukið mjög við viðbúnað sinn í landinu og sinnti þar eftirlitsverkefnum á borð við m.a. afvopnun skæruliða og réttindi minnihlutahópa. Af öðrum málefnum sem bar hátt í störfum ÖSE á árinu má nefna stöðu mála í Norður-Kákasushéraðinu og lýðræðisþróunina í Hvíta-Rússlandi. Þá höfðu afleiðingar hryðjuverkaárásanna á Bandaríkin í septembermánuði mikil áhrif á störf ÖSE líkt og annarra samevrópskra stofnana og á fundum ráðherranefndar og ÖSE-þingsins var lýst yfir eindregnum stuðningi við hina alþjóðlegu baráttu gegn hryðjuverkastarfsemi. Viðvarandi átök á Balkanskaga, hryðjuverk og mannréttindi í Evrópu, voru jafnframt meginmálin á vettvangi ÖSE-þingsins. Þema ársfundar þingsins, sem haldinn var í París í júlí sl., var umfjöllun um öryggismál og hættuástandsstjórnun í Evrópu og hlutverk ÖSE í þessum málaflokki á nýrri öld. Skipan Íslandsdeildar ÖSE-þingsins var sem hér segir á árinu 2001: Fram til 26. apríl voru aðalmenn Guðjón Guðmundsson, þingflokki Sjálfstæðisflokks, formaður, Jónína Bjartmarz, þingflokki Framsóknarflokks, varaformaður, og Ásta R. Jóhannesdóttir, þingflokki Samfylkingar. Varamenn voru Pétur Blöndal, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Lúðvík Bergvinsson, þingflokki Samfylkingar, og Ísólfur Gylfi Pálmason, þingflokki Framsóknarflokks. Eftir að Magnús Stefánsson tók sæti á Alþingi, tók hann jafnframt sæti Jónínu Bjartmarz í Íslandsdeildinni og tók þá Ásta R. Jóhannesdóttir við varaformannsstöðu. Kosið var í nýja Íslandsdeild í upphafi 127. þings. Fulltrúar í Íslandsdeild voru hinir sömu og á afstöðnu þingi en 10. október tók Magnús Stefánsson við formennsku af Guðjóni Guðmundssyni. Frá og með 10. október voru aðalmenn Íslandsdeildarinnar því Magnús Stefánsson formaður, Ásta R. Jóhannesdóttir varaformaður og Guðjón Guðmundsson. Andri Lúthersson var ritari Íslandsdeildarinnar. Um starfsemi Íslandsdeildarinnar á árinu 2001 er það að segja að dagana 22.--23. febrúar sl. fundaði stjórnarnefnd ÖSE-þingsins í Vín. Fundinn sótti af hálfu Íslandsdeildarinnar Guðjón Guðmundsson, þáv. formaður, auk ritara. Helsta málefni fundarins voru fyrirhugaðar breytingar á starfsreglum ÖSE-þingsins en fyrir fundinn höfðu verið lögð drög að umfangsmiklum breytingum sem m.a. gerðu ráð fyrir að auka umfang starfs þingsins með þeim hætti að breyta hinum árlegu stjórnarnefndarfundum í febrúarmánuði í eiginlegan þingfund þar sem stjórnarnefndin og allar málefnanefndir þingsins kæmu saman og ræddu brennandi mál og ættu þann kost að geta lagt spurningar fyrir embættismenn ÖSE. Á fundinum fluttu embættismenn ÖSE framsögur þar sem farið var yfir árangur starfs stofnunarinnar í nokkrum aðildarríkjum, svo sem kosningaeftirlit í Aserbaídsjan, Bosníu og Hersegóvínu og Serbíu, og á hinum ýmsu málefnasviðum, svo sem fjölmiðlun og mannréttindum. Á fundinum var og talsvert rætt um þá ógn sem stafaði af starfsemi skipulegra skæruliðahópa í Suðaustur-Evrópu. Á fundinum greindi forseti ÖSE-þingsins stjórnarnefndinni frá áhersluatriðum sínum og lagði mikla áherslu á að taka yrði starfsemi þingsins til gagngerrar endurskoðunar þar sem grundvallarspurningum líkt og hvert hlutverk þess ætti að vera yrði svarað. Þá taldi hann að mun meira yrði að gera til að tengja ályktanir ÖSE-þingsins við löggjöf í aðildarríkjum ÖSE meðal annars með þeim hætti að á þjóðþingum inntu þingmenn ráðherra eftir svörum um málefni sem falla undir verksvið ÖSE. Sagðist hann og binda miklar vonir við að með breytingum á starfsháttum þingsins styrktist starf þess til muna. Fyrir fundinn höfðu verið lagðar fram umfangsmiklar breytingartillögur framkvæmdastjórnar við starfsreglur þingsins og voru þær samþykktar samhljóða á stjórnarnefndarfundinum. Ákveðið var að efna til sérstakra vetrarfunda þar sem málefnanefndir þingsins kæmu saman auk hinna hefðbundnu stjórnarnefndarfunda. Fundir þessir yrðu í Vínarborg og stæðu ekki lengur en þrjá daga í senn. Megintilgangur fundanna yrði að ræða og meta starf ÖSE á því tímabili sem liðið er frá ársfundinum og væri ætlunin að fundahöldin yrðu til þess að styrkja tengsl stofnunarinnar og þingsins. Þá ákvað stjórnarnefndin að breyta starfsreglum um breytingartillögur og utandagskrárumræður. Var ákveðið að breytingartillögur við ályktanadrög yrðu lagðar fram 14 dögum fyrir ársfund og að tillögur að utandagskrármálum yrðu lagðar fram tímanlega fyrir ársfund. Var það mat embættismanna ÖSE-þingsins að samkvæmt tímamörkum þeim sem áður giltu hefði starfsfólk þingsins verið ófært um að afgreiða skjöl í tæka tíð. Þá var enn fremur samþykkt að fulltrúar á ÖSE-þinginu gætu hvenær sem væri sent formanni ráðherraráðsins eða öðrum fulltrúum þess allt að þrjár fyrirspurnir árlega. Dagana 6.--10. júlí var tíundi ársfundur ÖSE-þingsins haldinn í París. Fundinn sóttu af hálfu Íslandsdeildar Guðjón Guðmundsson formaður, Ásta R. Jóhannesdóttir varaformaður og Magnús Stefánsson, auk ritara. Þema fundarins var evrópsk öryggismál og hættuástandsstjórnun og hlutverk ÖSE á nýrri öld og tóku skýrslur og ályktanir nefndanna þriggja mið af meginþemanu, þar sem fjallað var m.a. um öryggis- og varnarmál Evrópu, samspili efnahagsþátta og umhverfisþátta í öryggismálum álfunnar og stöðu minnihlutahópa í aðildarríkjum ÖSE. Á fundinum samþykktu þingmenn aðildarríkjanna samhljóða ályktun, sem lögð var fram að frumkvæði forseta ÖSE-þingsins, sem kvað á um að stefna bæri að því að styrkja gagnsæi og skilvirkni stofnunarinnar. Í ályktuninni kom fram að áður en ÖSE tæki mikilvægar ákvarðanir mundu ályktanir ÖSE-þingsins liggja til grundvallar og að skýrt yrði fyrir þinginu hvernig ákvörðunum yrði fylgt eftir. Þá mæltist ÖSE-þingið til þess að svo fremi sem ÖSE starfaði eftir samstöðureglunni yrði ógerlegt fyrir ríki að taka þátt í ákvörðunartökuferlinu með leynilegum hætti og að fyrirvara sem tiltekin ríki gerðu yrði að kunngera fyrir fundi. Ályktunin kvað jafnframt á um að þingið yrði upplýst um fjármál stofnunarinnar og að fundir fastanefndar ÖSE í Vínarborg yrðu opnir almenningi. Í þessu augnamiði hefur ÖSE-þingið samþykkt að koma á fót nefnd sem hefur gagnsæi og skilvirkni í sínum verkahring og mun hún starfa náið með embættismönnum ÖSE. Ályktanir Parísarfundarins voru sameinaðar í eina stóra ályktun, Parísar-yfirlýsingu ÖSE-þingsins, sem samþykkt var á þingfundi 10. júlí. Auk ályktana málefnanefndanna þriggja innihélt Parísar-yfirlýsingin ályktanir um afnám dauðarefsingar, bann við notkun pyndinga, leiðir til að stemma stigu við mansali, baráttuna gegn alþjóðlegri skipulegri glæpastarfsemi og um fjölmiðlafrelsi. Í yfirlýsingunni var enn fremur vikið að aðstæðum og þeim vanda sem steðjar að í Suðaustur-Evrópu, Norður-Kákasushéraðinu, Moldavíu og Úkraínu. Í fyrstu nefnd, nefnd um stjórnmál og öryggismál, var fjallað um skýrslu ungverska þingmannsins András Bársonys um öryggis- og varnarmál álfunnar og hlutverk ÖSE. Í ályktuninni var hvatt til þess að hugað yrði að því að ÖSE og jafnvel Sameinuðu þjóðunum yrði gert kleift að nýta getu Evrópusambandsins í öryggis- og varnarmálum, samanber friðargæslu, hættuástandsstjórnun og framfylgd friðar. Nokkur umræða varð á nefndarfundum um inntak skýrslunnar og kom m.a. fram nokkur gagnrýni hjá formanni nefndarinnar á fyrirætlanir ESB í þessum málaflokki. Ræddi hann sérstaklega um stöðu þeirra sex aðildarríkja NATO sem stæðu utan ESB, t.d. Íslands. Þá var einnig vikið að mikilvægi þess að öryggis- og varnarmálastefna ESB lyti þingræðislegri stjórn og var fast kveðið á um að sú stjórn heyrði undir þjóðþing aðildarríkja ESB. Í ályktuninni var einnig kveðið á um að leitað yrði ýtrustu leiða til að styrkja eftirlit með viðskiptum með léttvopn. Þá urðu miklar umræður um fyrirætlanir Bandaríkjastjórnar í eldflaugavörnum en í ályktunardrögum fyrstu nefndar voru aðildarríki ÖSE hvött til að brjóta ekki í bága við ABM-sáttmálann, sem kveður á um bann við gagneldflaugum. Meginhluti bandarísku sendinefndarinnar sat hjá við atkvæðagreiðslu um greinina. Í annarri nefnd, nefnd um efnahags-, vísinda-, tækni- og umhverfismál, var fjallað um skýrslu svissneska þingmannsins Barböru Haering um efnahagslega þætti öryggis- og varnarmála í álfunni. Í ályktuninni var hvatt til þess að aðildarríki ÖSE hygðu frekar að samspili umhverfislegra og efnahagslegra þátta við öryggi í Evrópu. Var kveðið sérstaklega á um að ríkari þjóðir Evrópu styddu við bakið á fátækari þjóðum Mið- og Austur-Evrópu með það fyrir augum að þau tækju fullan þátt í hinu hnattræna hagkerfi á jafnræðisgrundvelli. Var lögð sérstök áhersla á að hugað yrði sérstaklega að eflingu smárra og meðalstórra fyrirtækja og lagt til að alþjóðleg fjármagnsaðstoð tæki mið af þessum markmiðum. Þá var lagt til að löggjöf ríkja yrði löguð að forsendum kvenna og þeim gert unnt að stunda viðskipti til jafns á við karla. Enn fremur var vikið að alþjóðlegri glæpastarfsemi og mansali og aðildarríkin hvött til þess að gera sitt ýtrasta til að sporna við þeirri þróun. Jafnframt var ÖSE hvött til að efla samstarf við NATO, ESB, Sameinuðu þjóðirnar og frjáls félagasamtök til að ná þessum markmiðum. Í þriðju nefnd, nefnd um lýðræði og mannréttindamál, var fjallað um skýrslu rússneska þingmannsins Elönu Mizulina um stöðu minnihlutahópa í Evrópu. Í ályktuninni voru stjórnvöld þeirra aðildarríkja ÖSE sem enn hafa ekki breytt löggjöf sinni um ríkisborgararétt og dvalarleyfi til samræmis við alþjóðlega staðla um vernd einstaklingsins og minnihlutahópa hvött til að gera það hið fyrsta. Var þar sérstaklega vikið að lagasetningu um forsendur þess að einstaklingar fengju ríkisborgararétt eða missi rétt til ríkisfangs. Í ályktun annarrar nefndar var enn fremur vikið að því að ÖSE bæri að styrkja úrbætur í dómskerfum aðildarríkja í Mið- og Austur-Evrópu og hvatt til þess að stofnunin styrkti enn fremur samstarf sitt við Evrópuráðið í þessum málaflokki. Þá var enn fremur hvatt til þess að öll aðildarríki ÖSE hrintu skuldbindingum sínum um fjölmiðlafrelsi og málfrelsi í framkvæmd hið fyrsta og styddu sjálfstæði fjölmiðla og fjölræði. Ásta R. Jóhannesdóttir var meðflutningsmaður nokkurra breytingartillagna í nefndinni og bar tvær þeirra fram á nefndarfundi. Voru þær samþykktar samhljóða. Í Parísaryfirlýsingunni var ályktað um stöðu mála í Suðaustur-Evrópu og þar fordæmdi ÖSE-þingið ofbeldisverk albanskra skæruliðahópa í fyrrverandi Júgóslavíulýðveldinu Makedóníu, Kosovo-héraði og suðurhluta Serbíu. Hvatti þingheimur til að lögmætir pólitískir fulltrúar slavneskra og albanskra íbúa Makedóníu, auk fulltrúa annarra minnihlutahópa, settust að samningaborði hið allra fyrsta og greiddu þannig fyrir úrlausn hinnar afar brýnu ágreiningsefna þjóðernishópanna sem staðið hefðu friðarferlinu fyrir þrifum. Þá vék ályktunin einnig að mikilvægi stöðugleikasáttmálans fyrir frið, hagsæld og stöðugleika í þessum hluta álfunnar. Í ályktun þingsins um stöðu mála í Norður-Kákasushéraðinu voru hlutaðeigandi aðilar hvattir til að virða landamæri og leita allra leiða til að komast hjá svæðisbundnum óstöðugleika. Fagnaði þingið því að sendinefnd ÖSE í Tsjetsjeníu skyldi hafa snúið aftur til héraðsins og voru vonir bundnar við að það gæti orðið til friðsamlegrar úrlausnar mála. Í ályktun þingsins um Úkraínu var lýst yfir áhyggjum um þróun og úrbætur í lýðræðis- og efnahagsmálum landsins. Adrian Severin var endurkjörinn forseti ÖSE-þingsins á lokadegi þingsins og mun hann gegna stöðunni til næsta þingfundar sem haldinn verður í Berlín í júlí 2002. Þá var kosið í þrjár stöður varaforseta þingsins. Flest atkvæði hlutu bandaríski þingmaðurinn Alcee Hastings, finnski þingmaðurinn Kimmo Kiljunen og tyrkneski þingmaðurinn Ahmet Tan. Loks héldu þingkonur sérstakan fund þar sem m.a. var fjallað um stöðu kvenna innan þingsins. Fram kom að konur væru einungis í um helmingi landsdeildanna og voru konur sérstaklega hvattar til að gefa kost á sér í laus embætti innan þingsins. Á fundinum vakti Ásta R. Jóhannesdóttir athygli á átaksverkefni því sem íslensk stjórnvöld stóðu fyrir árið 1995 og miðaði að því að auka hluta kvenna í stjórnmálum. Átakið vakti mikla athygli fundarmanna. ÖSE-þingið hefur frá upphafi tekið virkan þátt í kosningaeftirliti og lagt áherslu á mikilvægi þess að efla lýðræði og virðingu fyrir mannréttindum. Jafnframt hefur ÖSE hvatt þingið til að sinna þessu starfi. Árið 2001 tók ÖSE-þingið m.a. þátt í kosningaeftirliti í Serbíu, Kosovo-héraði, Aserbaídsjan og Svartfjallalandi. Íslandsdeildin tók þátt í kosningaeftirliti ÖSE-þingsins í Svartfjallalandi á liðnu ári og annaðist Jónína Bjartmarz það verkefni. ÖSE lagði það mat á framkvæmd kosninganna að þær hefðu uppfyllt alþjóðleg skilyrði um lýðræðislegar kosningar. Þá stóð ÖSE-þingið fyrir málþingi um mansal og skipulagða glæpastarfsemi í Portúgal dagana 4.--5. okt. 2001 í samvinnu við portúgalska þingið. Var stjórnarnefndarfundur haldinn jafnhliða málþinginu og var þar samþykkt einróma ályktun um stuðning við Bandaríkjastjórn í viðleitni sinni að uppræta alþjóðlega hryðjuverkastarfsemi. Í ályktuninni voru ríkisstjórnir allra aðildarríkja ÖSE jafnframt hvattar til að leggja sitt af mörkum í þessari baráttu. Þess ber að geta að nýverið var í fyrsta sinn efnt til vetrarfundar ÖSE-þingsins í Vínarborg. Tókst framkvæmd hans með miklum ágætum. Árangur af fundum þessum er einkum að efla tengslin milli embættismanna ÖSE og fulltrúa ráðherraráðsins og þingmanna. Á þetta hefur þótt skort á undanförnum árum og er ljóst að vetrarfundirnir eru markviss leið til að auka upplýsingaflæði milli þingsins og stofnunarinnar og vettvangur til að finna sameiginlegan flöt á ágreiningsmálum. Herra forseti. Að lokum má geta þess að afar farsælt samstarf hefur verið milli Íslandsdeildarinnar og fastanefndar Íslands hjá ÖSE. Fastanefndin er staðsett í sendiráði Íslands í Vínarborg og innir fastanefndin þar af hendi afar mikilvægt starf. Þykir Íslandsdeildinni rík ástæða til að vekja athygli á því jafnframt því að þakka fyrir þau störf. Ég vil að lokum þakka samnefndarmönnum mínum í Íslandsdeildinni og starfsmanni deildarinnar fyrir ánægjulegt samstarf og vænti góðs af því framvegis.

Herra forseti. Ég vil þakka formanni Íslandsdeildar ÖSE fyrir skýrslu hans. Ég tel gott starf unnið á vegum ÖSE, enda starfað í anda göfugra markmiða, á grundvelli Helsinki-sáttmálans. ÖSE er ætlað að stuðla að friði, öryggi og samvinnu ríkja í Evrópu og standa vörð um virðingu fyrir mannréttindum íbúa álfunnar. Ég átti þess kost að sinna eftirlitshlutverki í Kosovo á vegum ÖSE á sl. hausti og kynntist þá af eigin raun hve ágætt starf er þar unnið. En tilgangurinn með að koma upp í andsvar er að inna hv. þm. formann Íslandsdeildar ÖSE eftir áherslum Íslendinga innan þessara samtaka. Hann greindi frá fjölmörgum fundum, skipulagsbreytingum og ályktunum, en er það eitthvað öðru fremur sem Íslendingar hafa lagt áherslu á á þessum samstarfsvettvangi?

Herra forseti. Ísland hefur tekið virkan þátt í starfsemi ÖSE, m.a. á Balkanskaga eins og fram kom í framsögu minni. Ég hygg að það sem Íslandsdeildin muni leggja áherslu á í starfsemi ÖSE sé það sem snýr að mannréttindum, þ.e. þeim brýnu málefnum sem fjallað hefur verið um varðandi mannréttindi barna, kvenna og um mansal. Það er ljóst að ÖSE hefur ýmis úrræði til þess að beita sér í þessum málum. Það er mín skoðun og reyndar Íslandsdeildarinnar að þarna sé kjörinn vettvangur fyrir okkur til að beita áhrifum okkar. Við getum lagt margt gott af mörkum í þeirri umræðu og þetta er verðugt verkefni sem ég hygg að við munum leggja áherslu á í starfi ÖSE á næstunni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir svarið. Nú hefur verið talað um að efla hlut Íslendinga í fjölþjóðlegu samstarfi á vegum Sameinuðu þjóðanna og hugsanlega þá innan ÖSE einnig. Hefur það fengið einhverja umræðu? Er þetta aukna framlag Íslendinga á einhvern hátt komið fram á vettvangi ÖSE?

Herra forseti. Aðkoma Íslandsdeildarinnar er fyrst og fremst í gegnum ÖSE-þingin. Þar höfum við aðgang að umræðum, tillögugerð og slíku varðandi öll þessi mál. Síðan er ljóst að fastanefnd Íslands hjá ÖSE í Vínarborg tekur virkan þátt í starfsemi ÖSE. Það er ljóst að okkar menn leggja þar mikið af mörkum og taka virkan þátt í því starfi. Ég hygg þannig að Ísland komi áherslum sínum skýrt fram í þessu starfi, enda er ljóst að á vettvangi ÖSE getum við Íslendingar látið verulega til okkar taka. Það er líka ljóst að starfsemi ÖSE hefur vaxið og mun eflaust vaxa og eflast á næstu árum. Það er góð reynsla t.d. þar sem ÖSE hefur látið til sín taka á Balkanskaga og við slíkar aðstæður. Við Íslendingar tökum virkan þátt í því og þar er okkar fólk að störfum. Við eigum brýnt erindi á vettvangi ÖSE og getum eins og ég sagði lagt ýmislegt af mörkum í bæði umræðum og verklegri starfsemi.

Herra forseti. Í ræðu minni kynni ég skýrslu Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins um störf ráðsins á árinu 2001, en skýrslan í heild sinni er lögð fram sem þskj. 848, 543. mál. Með leyfi hæstv. forseta, mun ég einnig mæla fyrir þremur þáltill. í beinu framhaldi af skýrsluflutningnum, það eru þáltill. sem Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins hefur lagt fyrir Alþingi en tillögurnar voru allar samþykktar sem ályktanir á ársfundi Vestnorræna ráðsins í september sl. Meginmarkmið Vestnorræna ráðsins er eins og öllum er kunnugt að starfa að hagsmunum grannríkjanna þriggja, Grænlands, Færeyja og Íslands, en þessar smáþjóðir norðursins ganga oft undir nafninu Vestur-Norðurlönd. Ráðinu er ætlað að gæta auðlinda, velferðar og menningar þjóðanna á sem víðtækastan hátt. Í starfi sínu í Vestnorræna ráðinu leitast þingmenn við að ná fram markmiðum sínum með ályktunum og tilmælum til ríkisstjórna og landstjórna með virkri þátttöku í norrænu samstarfi, samstarfi við aðra aðila og samtök á Vestur-Norðurlöndum og skipulagningu á ráðstefnum og öðrum verkefnum. Vestnorræna ráðið rekur sérstaka skrifstofu og er framkvæmdastjóri ráðsins Færeyingurinn Ernst Olsen, sem hefur starfstöð hér á hv. Alþingi. Ég vík nú, herra forseti, að skipan og störfum Íslandsdeildar á liðnu ári. Í byrjun árs 2001 skipuðu Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins þingmennirnir Árni Johnsen formaður, Hjálmar Árnason varaformaður, Gísli S. Einarsson, Guðmundur Hallvarðsson, Svanfríður Jónasdóttir og Einar Oddur Kristjánsson. Varamenn voru Einar K. Guðfinnsson, Guðrún Ögmundsdóttir, Gunnar Birgisson, Ólafur Örn Haraldsson, Guðjón A. Kristjánsson og Arnbjörg Sveinsdóttir. Í ágúst sl. urðu þær breytingar á skipan Íslandsdeildar að Árni Johnsen sagði af sér þingmennsku og tók þá sá er hér stendur tímabundið við formennsku. Frá og með 8. október sl. tók Einar Oddur Kristjánsson við formennsku og sá er hér stendur við varaformennsku, auk þess sem Kjartan Ólafsson tók sæti aðalmanns af hálfu þingflokks Sjálfstæðisflokks. Jóhanna H. Halldórsdóttir var ritari Íslandsdeildar til 31. mars, Stígur Stefánsson gegndi þá starfi ritara tímabundið þar til í byrjun ágúst en þá tók Guðfríður Lilja Grétarsdóttir við starfinu. Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins hélt fjóra fundi á árinu. Fyrri hluta árs bar hæst skipulagningu og innlegg Íslandsdeildar til ráðstefnu Vestnorræna ráðsins um veiðimennsku Vestur-Norðurlanda, en ráðstefnan var haldin á Akureyri dagana 11.--14. júní. Íslandsdeildin tók virkan þátt í undirbúningi ráðstefnunnar og ræddi ýmsar tillögur að dagskrá, fyrirlesurum og erindum. Auk þess hafði deildin náið samráð við sérfræðinga hjá Stofnun Vilhjálms Stefánssonar og Akureyrarbæ til að gera ráðstefnuna sem best úr garði. Kappkostað var að fá gesti úr sem flestum áttum til þess að taka þátt í ráðstefnunni. Veiðimenn, vísindamenn, náttúruverndarsinnar, stjórnmálamenn og aðrir sem sinna veiði og nýtingu lífríkis landanna voru sérstaklega boðnir svo að opin og gagnrýnin umræða mætti skapast ólíkra hópa á milli. Þrjú stór mál voru tekin fyrir á ráðstefnunni. Í fyrsta lagi var fjallað um framtíðarhorfur hins vestnorræna veiðimannasamfélags og stað þess í nútímanum, í öðru lagi var fjallað um tengsl veiðimennsku og ferðamannaiðnaðar og í þriðja lagi um alþjóðlegar umhverfisstofnanir og náttúruvernd og tengsl þeirra við vestnorrænan veruleika. Ráðstefnan þótti einkar vel heppnuð og var einn liður í að halda á lofti þessum sérstæðu einkennum Vestur-Norðurlanda, veiðimennsku og veiðimenningu. Eins og ég mun koma að síðar, herra forseti, fjallar ein þáltill. sem ég mæli fyrir á eftir einmitt um veiðimenningu landanna. Á fundum sínum hefur Íslandsdeild einnig lagt fram tillögur um aukið samstarf landsdeildanna á vefnum og hvernig nýta megi tölvutæknina betur til að styrkja samstarf og upplýsingaflæði milli landanna þriggja. Í samráði við framkvæmdastjóra vann deildin auk þess að tillögum um hvernig heimasíða ráðsins yrði betrumbætt og uppfærð, en sú vinna er enn í fullum gangi. Íslandsdeild ræddi einnig tillögur að ýmsum verkefnum sem auka eiga þekkingu almennings á menningararfleifð landanna og styrkja eiga samstarf landanna í æskulýðs- og íþróttamálum. Íslandsdeild lagði metnað sinn í að ígrunda vel tillögur að ályktunum fyrir ársfund. Nefndarmenn voru sammála um að nauðsynlegt væri að fylgjast betur með afdrifum ályktana ráðsins og að tryggja þyrfti skilvirkara upplýsingaflæði og eftirfylgni við framkvæmd þessara ályktana. Tilgangslaust væri að eyða orku og tíma í samningu og samþykkt ályktana sem aldrei yrðu að veruleika. Ársfundur ráðsins var haldinn í Nuuk dagana 10.--14. september. Þá var kosin ný forsætisnefnd Vestnorræna þingmannaráðsins. Hana skipa Hjálmar Árnason, formaður Vestnorræna ráðsins og varaformaður Íslandsdeildar, Jógvan Durhuus, fyrsti varaformaður, og Ole Lynge, annar varaformaður. Sem nýkjörinn formaður ráðsins lagði sá sem hér stendur á það áherslu í ræðu sinni að samkomulag samstarfsráðherra Vestur-Norðurlanda um eftirfylgni og upplýsingaflæði um framkvæmd ályktana ráðsins yrði undirritað sem fyrst. Auk þess fjallaði ég í ræðu minni um ýmsa þætti vestnorrænnar samvinnu og leiðir til að efla þá vinnu, einkum á sviði menningarmála, íþrótta- og æskulýðsstarfs. Fundurinn fagnaði nýfenginni áheyrnaraðild Vestnorræna ráðsins að þingmannanefnd um norðurskautsmál, en sú aðild var samþykkt á fundi þingmannanefndarinnar á Akureyri í ágúst sl. Ljóst er að málefni Vestur-Norðurlanda og málefni annarra ríkja við norðurskaut skarast á margvíslegan hátt og því ætti náið samstarf að vera beggja hagur. Ársfundur samþykkti samhljóða þrjár tillögur um samvinnu ríkjanna. Ég mun síðar í máli mínu, herra forseti, kynna þessar ályktanir sérstaklega og mæla fyrir þeim. Síðla hausts átti forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins fundi með ráðherrum Vestur-Norðurlanda en fundirnir voru haldnir þann 30. október sl. samhliða þingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn. Fundirnir þóttu einkar árangursríkir að þessu sinni og gáfu tækifæri til að fylgja eftir ýmsum áhersluatriðum sem rædd höfðu verið á ársfundi ráðsins. Af fundunum mætti fyrst nefna að samstarfsráðherrar landanna samþykktu að skrifa undir yfirlýsingu sem tryggja á betra upplýsingaflæði og eftirlit með framkvæmd ályktana Vestnorræna ráðsins. Formleg undirskrift er ráðgerð um miðjan apríl nk. á meðan þemaráðstefna Norðurlandaráðs stendur hér í Reykjavík og er það vissulega fagnaðarefni og langþráð baráttumál Vestnorræna ráðsins þá í höfn. Á fundi með menntamálaráðherrum landanna lýstu ráðherrar yfir stuðningi sínum við barna- og unglingabókaverðlaun Vestnorræna ráðsins en ráðið samþykkti árið 1999 að efna til slíkra verðlauna. Verðlaunin skulu veitt annað hvert ár og ein bók er útnefnd í hverju landi. Ráðuneyti landanna ábyrgðust að sjá um og borga allar þýðingar á verkunum sem tilnefnd væru. Menntamálaráðherrarnir sögðu einnig frá ýmiss konar ánægjulegu samstarfi landanna á milli, svo sem í tölvumálum grunnskóla, íþróttamótum, ráðstefnu vestnorrænna ungmennahreyfinga og öðru slíku. Þeir sögðu margt vera að gerast á þessu sviði og þökkuðu það m.a. ályktunum Vestnorræna ráðsins á liðnum árum. Á sérstökum fundi með forstöðumönnum Norrænu húsanna var farið yfir stöðu mála varðandi veiðimenningarsýningu sem opnuð verður á vegum Vestnorræna ráðsins hinn 15. júní 2002 í Þórshöfn í Færeyjum. Undirbúningur gengur mjög vel og tölvulíkan af sýningunni mæltist vel fyrir. Ráðgert er að sýningin verði sett upp í ýmsum norðlægum löndum og margir hafa sýnt verkefninu áhuga og stuðning. Sýningin er þegar bókuð á öllum Norðurlöndum, sem og á Írlandi, Skotlandi og víðar. Að lokum má nefna að samhliða öðrum fundum efndi forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins til blaðamannafundar vegna útgáfu bókarinnar ,,Viljen til Vestnorden``. Í þessari stuttu og handhægu bók, undir ritstjórn Ole Lindboes og Ernst Olsens, framkvæmdastjóra Vestnorræna þingmannaráðsins, er að finna margvíslegar ritgerðir og vangaveltur um vestnorrænu löndin og einkenni þeirra. Bókinni er ætlað að vekja athygli á sameiginlegum einkennum vestnorrænu landanna og vekja umræðu um stöðu þeirra. Forsætisnefnd og Ole Lindboe sátu fyrir svörum á vel sóttum blaðamannafundi um bókina, en bókinni hefur m.a. verið dreift til bókasafna og skóla á Vestur-Norðurlöndum auk þess sem þingmenn ættu allir að hafa fengið hana í hendur. Margvísleg verkefni bíða Vestnorræna ráðsins á árinu 2002. Þemaráðstefna Vestnorræna ráðsins verður haldin í Þórshöfn dagana 13.--14. júní nk. og mun að þessu sinni verða fjallað um samgöngumál. Samgöngur landanna á milli eru, eins og vitað er, bæði dýrar og stopular og ráðstefnunni er ætlað að kanna frá sem flestum sjónarhornum hvaða úrbætur koma til greina í þessum málaflokki. Íslandsdeild hefur þegar hafið undirbúning að framlagi Íslands til ráðstefnunnar og hafið viðræður við aðila hérlendis sem lagt gætu málefninu lið. Þá munu barna- og unglingabókaverðlaun Vestnorræna ráðsins verða veitt í fyrsta sinn á ársfundi ráðsins hér á landi í ágúst nk. Verðlaunin eru að upphæð 60.000 danskar krónur en verðlaunin skulu veitt annað hvert ár og ein bók er tilnefnd í hverju landi. Íslenska dómnefndin sem tilnefnir fulltrúa Íslands hefur nú þegar hafið störf og úrskurðar nefndarinnar að vænta þann 15. apríl nk. Meginmarkmið verðlaunanna er að styðja við bókmenntahefð Vestur-Norðurlanda og hvetja barna- og unglingabókahöfunda til dáða. Auk þess er vonast til að með verðlaununum verði ungmennum Vestur-Norðurlanda gert betur kleift að kynna sér vestnorrænar bókmenntir og menningu, og gert er ráð fyrir því að bækurnar komi að gagni í fræðslu- og skólastarfi landanna. Það er því ljóst, herra forseti, að margvísleg málefni eru á döfinni innan Vestnorræna ráðsins sem snerta hagsmuni, velferð og menningu þjóðanna þriggja. Það er von Íslandsdeildar að þessum málum verði áfram gert hátt undir höfði hér á Alþingi. Að þessu orðum sögðum, herra forseti, læt ég lokið tölu minni um skýrslu Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins fyrir árið 2001 en vík að þeim þáltill. sem liggja fyrir Alþingi af hálfu Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins. Fyrsta þáltill. sem ég mæli fyrir á þskj. 738, 458. mál, hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni, í samvinnu við landstjórnir Færeyja og Grænlands, að koma á fót níu manna samráðsnefnd um nýtingu náttúruauðlinda. Nefndina skipi þrír fulltrúar frá hverju vestnorrænu landanna.`` Í grg. með tillögunni segir, með leyfi forseta: ,,Vestur-Norðurlönd búa yfir stórum haf- og landsvæðum þar sem fjölbreytilegar náttúruauðlindir er að finna. Afkoma vestnorrænu þjóðanna byggist öðru fremur á skynsamlegri og sjálfbærri nýtingu þessara auðlinda. Augu flestra beinast í þessu samhengi einkum að þeim auði sem býr í fiski og sjávarafurðum, en löndin eiga einnig margs konar aðrar nýtanlegar náttúru- og orkulindir sem gætu síðar meir orðið afar dýrmætar fyrir afkomu þeirra. Aukið samstarf og upplýsingaflæði landanna á milli í þessum efnum gæti reynst þeim einkar notadrjúgt, ekki síst þar sem sérfræðingar þeirra búa að þekkingu á mismunandi sviðum auðlindanýtingar. Færeyingar hafa til dæmis mikla reynslu af olíuleit og ýmsum þáttum er lúta að uppbyggingu olíuiðnaðar, Íslendingar geta aftur á móti miðlað af reynslu sinni í orkumálum. Það gefur því augaleið að þjóðunum væri mikill akkur í skipulegri samræðu um auðlindanýtingu. Þannig mundu þær ekki einungis læra hver af annarri, heldur einnig koma í veg fyrir tvíverknað og mistök. Sérstök vestnorræn samráðsnefnd sérfræðinga, stjórnmálamanna og annarra sem reynslu hafa af auðlindanýtingu mundi gegna því hlutverki að tryggja upplýsingaflæði, þekkingarleit og samstarf landanna á milli. Þar eð mikilvægt er að sem flestir komi að þessari vinnu og úr sem flestum áttum yrði nefndin skipuð níu manns með þremur fulltrúum frá hverju landi. Nefndin kysi sér formann.`` Önnur þáltill. sem ég mæli hér fyrir á þskj. 739, 459. mál, hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni, í samvinnu við landstjórnir Færeyja og Grænlands, að halda alþjóðlega ráðstefnu um sjálfbæra þróun og nýtingu lífríkis á Vestur-Norðurlöndum. Tilgangur með ráðstefnuhaldinu væri að efna til opinnar og gagnrýnnar umræðu á milli sem flestra fylkinga um þessi málefni og ráðstefnugestir kæmu úr mismunandi áttum, þar yrðu fulltrúar stjórnmálamanna, vísindamanna, leikmanna og ólíkra hagsmunasamtaka, svo sem dýra- og náttúruverndarsamtaka.`` Herra forseti. Á þskj. 739 er nokkuð ítarleg greinargerð og hygg ég að frekari orð þurfi ekki um tillöguna, hún skýrir sig í rauninni sjálf. Markmiðið er að leiða saman ólíka menningarhópa ef svo má segja, þá menningu sem einkennir Vestur-Norðurlönd og svo aftur það sem kalla mætti borgarmenninguna og reyna að finna sameiginlega lausn á árekstrum sem oft hafa komið upp á milli þessara tveggja ólíku menningarhópa. Þriðja þáltill. sem ég mæli fyrir, herra forseti, er á þskj. 740, 460. mál. og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni, í samvinnu við landstjórnir Færeyja og Grænlands, að efna til samstarfs um heimildaöflun og skráningu gagna um veiðimenningu Vestur-Norðurlanda svo að þekking á þessari sameiginlegu arfleifð gleymist ekki.`` Herra forseti. Ég hygg að þessi þáltill. skýri sig einnig nokkuð sjálf. Svo sem kunnugt er hefur þróun orðið nokkuð hröð á Vestur-Norðurlöndum sem og annars staðar í heiminum. Við sjáum á Íslandi hvernig veiðimenning okkar hefur verið að víkja fyrir tæknivæðingu, ekki síður á það við um Færeyjar og Grænland. Markmið þessarar þáltill. er í rauninni ekki annað en það að skrá niður eða taka myndir af, nema hvort tveggja sé, og tryggja með því heimildaöflun um þá veiðimenningu sem einkennt hefur Vestur-Norðurlönd en kann að vera á undanhaldi vegna tæknivæðingar. Þess vegna teljum við afskaplega brýnt að ná þessari menningu, að afla heimilda til þess að varðveita fyrir óbornar kynslóðir. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Ég vil að síðustu þakka Íslandsdeildinni, félögum mínum í Íslandsdeild og ekki síður starfsfólki, riturum Íslandsdeildarinnar, gott samstarf á liðnu ári og lýsa ánægju minni með störf nefndarinnar. Ég læt með þessum orðum lokið máli mínu um starfsemi og þáltill. Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins og vonast til að þeim þremur þáltill. sem ég hef mælt fyrir verði vísað til síðari umr. og hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefndar EFTA fyrir árið 2001. Þingmannanefnd Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA, hefur starfað frá árinu 1977 og hefur það meginhlutverk að vera ráðgefandi fyrir ráðherraráð EFTA. Aðild að EFTA eiga nú Ísland, Noregur, Liechtenstein og Sviss og sitja þjóðkjörnir fulltrúar þessara ríkja í þingmannanefndinni. Umsvif og starfsemi nefndarinnar jukust til muna þegar viðræður hófust um Evrópska efnahagssvæðið, EES, árið 1989 og mikilvægi nefndarinnar jókst enn þegar EES-samningurinn tók gildi hinn 1. janúar árið 1994. Með gildistöku samningsins varð nefndin að formi til tvískipt þar eð Svisslendingar ákváðu að standa fyrir utan Evrópska efnahagssvæðið. Nefndin skiptist því annars vegar í þau fjögur ríki sem aðild eiga að EFTA og hins vegar í þau þrjú aðildarríki EFTA sem heyra undir EES. Þingmannanefnd EFTA fundar þó ávallt í einu lagi en Svisslendingar sitja sem áheyrnarfulltrúar þegar málefni sem varða EES-hluta nefndarinnar eingöngu eru tekin fyrir. Eins og þing annarra aðildarríkja á Alþingi fimm fulltrúa í þingmannanefnd EFTA. Nefndin heldur fundi fjórum til fimm sinnum á ári auk þess sem hún fundar tvisvar á ári með ráðherraráði EFTA. Árið 2001, en þessi skýrsla tekur til þess árs, skipuðu Íslandsdeildina Vilhjálmur Egilsson formaður, þingflokki Sjálfstæðisflokksins, Kristinn H. Gunnarsson varaformaður, þingflokki Framsóknarflokks, Össur Skarphéðinsson, þingflokki Samfylkingar, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, þingflokki Sjálfstæðisflokks og Ögmundur Jónasson, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Fulltrúar Íslandsdeildarinnar í framkvæmdastjórn þingmannanefndar EFTA voru hv. þingmenn Vilhjálmur Egilsson og Össur Skarphéðinsson. Fulltrúi Íslandsdeildarinnar í framkvæmdastjórn þingmannanefndar EES var hv. þm. Vilhjálmur Egilsson. Jóhanna Helga Halldórsdóttir var ritari Íslandsdeildar til 31. mars, Belinda Theriault gegndi starfinu til 8. ágúst en þá tók Guðfríður Lilja Grétarsdóttir við. Fyrir hönd þingmanna nefndarinnar þakka ég starfsmönnum nefndarinnar fyrir afar vel unnin störf. Starfsemi nefndanna var með reglulegum hætti á árinu. Þingmannanefnd EES hélt tvo fundi og þingmannanefnd EFTA þrjá auk tveggja funda með ráðherraráði EFTA. Þingmannanefnd EFTA hélt einnig fjölsótta ráðstefnu um stækkun ESB. Þá má geta þess að þingmannanefnd EFTA átti sérstakan fund með ráðgjafanefnd EFTA, en samstarf nefndanna hefur í seinni tíð verið að styrkjast. Vilhjálmur Egilsson gegndi formennsku bæði í þingmannanefnd EFTA og þingmannanefnd EES á árinu og í heild var Íslandsdeildin nokkuð virk, held ég að sé óhætt að segja, og létu fulltrúar Íslandsdeildarinnar að sér kveða á þessum vettvangi. Meðal þeirra málefna sem nefndin beindi sjónum að var stækkun Evrópusambandsins, áhrif EFTA/EES á ákvarðanatöku og nefndavinnu. Verulega var fjallað um endurskoðun EES-samningsins enda hafa spunnist af því umræður, m.a. á Alþingi. Frammistöðumat Eftirlitsstofnunar EFTA, þ.e. ESA, kom einnig til umfjöllunar og rætt var um þróun fríverslunarsamninga. Í þessari skýrslu sem hefur verið dreift á þinginu er að finna frásagnir af fundum þingmannanefndar EFTA og þingmannanefndar EES á árinu, ítarlegar frásagnir af þessum fundum og, herra forseti, ég sé ekki ástæðu til að fara ítarlegar í þær nema fram komi sérstök beiðni af hálfu hæstv. forseta þingsins þar að lútandi. En þar sem hún kemur ekki fram læt ég máli mínu lokið.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér skýrslu þeirra þingmanna sem sækja Evrópuráðsþingið þar sem hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir, formaður sendinefndarinnar, er erlendis og hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson, varaformaður sendinefndarinnar, er einnig erlendis, bæði að störfum fyrir Evrópuráðið. En skýrsla formanns hljóðar svo: Sem kunnugt er er Evrópuráðsþingið þingræðislegur vettvangur 43 aðildarríkja Evrópuráðsins og gegnir veigamiklu hlutverki í starfsemi þess, enda hugmyndabanki stofnunarinnar. Á þinginu sitja nú 602 fulltrúar sem skiptast til helminga, í aðalmenn og varamenn. Aðalmenn Íslandsdeildarinnar á árinu voru hv. þingmenn Lára Margrét Ragnarsdóttir formaður, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Ólafur Örn Haraldsson varaformaður, þingflokki Framsóknarflokksins, og sú sem þetta flytur frá þingflokki Samfylkingarinnar. Varamenn voru hv. þm. Tómas Ingi Olrich, þingflokki Sjálfstæðisflokks, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, þingflokki Framsóknarflokks, og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, þingflokki Samfylkingarinnar. Hinn 3. október tók hv. þm. Kristján L. Möller, þingflokki Samfylkingarinnar, sæti hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur sem varamaður Margrétar Frímannsdóttur. Ritari Íslandsdeildarinnar er Andri Lúthersson. Um þessar mundir gegnir Evrópuráðið m.a. því veigamikla hlutverki að styðja lýðræðis- og efnahagsuppbyggingu í nýfrjálsum ríkjum Mið- og Austur-Evrópu, meðal annars með laga- og tækniaðstoð og kosningaeftirliti. Aðildarríkjum ráðsins hefur fjölgað ört og eru þau nú 43 talsins, auk þess sem fjöldi ríkja hefur sótt um aðild. Pólitískt vægi Evrópuráðsþingsins hefur því aukist verulega undanfarin ár. Átökin í Tsjetsjeníu bar hátt á dagskrá Evrópuráðsþingsins árið 2001, líkt og árið áður, og á fyrsta þingfundi Evrópuráðsins í janúar var efnt til sérstakrar umræðu um stöðu rússnesku sendinefndarinnar vegna stríðsins í Tsjetsjeníu. Var ákveðið að veita rússnesku sendinefndinni aftur atkvæðisrétt sinn á þinginu þrátt fyrir að ástand mála í Tsjetsjeníu væri langt frá því að vera ásættanlegt en Evrópuráðsþingið taldi að samvinna við rússnesku Dúmuna væri farsælust til að ná fram því markmiði þingsins að bæta stöðuna í héraðinu. Af lýðræðis- og réttarfarsmálum má nefna að staðan í Júgóslavíu, Úkraínu og Hvíta-Rússlandi var ofarlega á baugi á þinginu og samkundan hvatti ráðherraráð Evrópuráðsins til að nýta allar færar leiðir til að leysa úr þeim vanda sem skapast hefði í þessum ríkjum á undanförnum árum. Auk umræðunnar um átökin og ástand mála í Tsjetsjeníu kom hinn pólitíski órói sem einkenndi suðurhluta Balkanskaga mjög til umræðu á þinginu á árinu. Vopnuð átök albanskra skæruliðaafla í fyrrum Júgóslavíulýðveldinu Makedóníu og í suðurhluta Serbíu stefndu, framan af árinu, í voða þeim stöðugleika sem náðst hafði á svæðinu á undanförnum árum. Átökin fyrir botni Miðjarðarhafs hörðnuðu mjög verulega á seinni hluta ársins og var fjallað um þau sérstaklega á þinginu og ofbeldisverk öfgafullra afla meðal Ísraela og Palestínumanna harðlega fordæmd. Evrópubúar fóru ekki varhluta af afleiðingum hryðjuverkaárásanna á Bandaríkin í septembermánuði. Efnt var til sérstakrar utandagskrárumræðu á Evrópuráðsþinginu um afleiðingar hryðjuverkanna á evrópskt samfélag og í ályktun þingsins og umræðum þingmanna var áhersla lögð á að hinni nýju ógn hryðjuverka þyrftu að fylgja breytt viðbrögð. Þingheimur sammæltist um að rík nauðsyn væri á því að þjóðir Evrópu tækju sig saman til að ráða niðurlögum alþjóðlegrar hryðjuverkastarfsemi en jafnframt að ráðast yrði að rótum vandans með auknum skilningi á félagslegum, efnahagslegum og trúarlegum forsendum hans. Aðildarríki Evrópuráðsins voru jafnframt hvött til þess að undirrita þá samninga sem taka til hryðjuverkastarfsemi og þegar væru til svo sem alþjóðlegan sáttmála um bann við fjármögnun hryðjuverkastarfsemi. Hér á eftir fara svo ítarlegri upplýsingar um starfsemi Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins á árinu 2001. Dagana 22.--26. apríl var fyrsti hluti þingfundar Evrópuráðsþingsins haldinn í Strassborg. Aðildarríkjum Evrópuráðsins fjölgaði um tvö 25. janúar þegar fáni Armeníu og Aserbaídjsan var dreginn að húni fyrir utan Evrópuráðshöllina í Strassborg. Ríkin urðu þar með 42. og 43. aðildarríki stofnunarinnar. Málefni Júgóslavíu voru á meðal þess sem hæst bar á fundinum. Í ályktun stjórnmálanefndar var því fagnað að stjórnarandstöðuöflin í Serbíu hefðu unnið afgerandi sigur í þingkosningunum og stuðningi lýst yfir við lýðræðisöflin í landinu. Jafnframt var minnt á að uppbyggingarstarfið sem fram yrði að fara í landinu á næstunni væri gríðarlegt að umfangi og að alþjóðasamfélaginu bæri að sýna lýðræðisþróuninni í landinu stuðning sinn í verki. Málefni Tsjetsjeníu voru tekin til umræðu og voru rússnesk stjórnvöld gagnrýnd fyrir að hafa ekki tekið nægjanlegt tillit til ályktana Evrópuráðsþingsins hvað varðar hernaðaraðgerðir rússneska hersins í héraðinu. Voru fyrri ályktanir ítrekaðar og rússnesk stjórnvöld eindregið hvött til að virða mannréttindi og alþjóðleg lög um vernd óbreyttra borgara á stríðstímum. Kjörbréf rússnesku sendinefndarinnar við Evrópuráðsþingið var tekið fyrir í tengslum við umræðuna um stöðu mála í Tsjetsjeníu og ályktaði þingið í þá veru að þrátt fyrir að staðan í Tsjetsjeníu væri afar alvarleg og litlar umbætur hefðu orðið í héraðinu þrátt fyrir tilmæli Evrópuráðsins ætti sendinefndin skilið að fá annað tækifæri til að sýna og sanna vilja sinn til að hafa áhrif á stjórnvöld í þá veru að bæta úr ástandi mannréttindamála í héraðinu. Ályktunin var samþykkt og tók rússneska sendinefndin því sæti sitt á þinginu að nýju eftir nokkurra missira hlé. Að venju var kosið að nýju til embætta þingsins og málefnanefnda þess á fundinum og lét þar með Lára Margrét Ragnarsdóttir af embætti varaforseta þingsins. Lára Margrét var kjörin formaður félags-, heilbrigðis- og fjölskyldumálanefndar Evrópuráðsþingsins. Ólafur Örn Haraldsson tók til máls í sameiginlegri umræðu um kosningaeftirlit á vegum Evrópuráðsins og í máli sínu vék hann að nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum í Kosovo-héraði og hrósaði íbúum héraðsins fyrir þátttöku þeirra. Lagði hann áherslu á að kosningarnar hefðu verið stórt skref í þekkingar- og þróunarferli því sem færi fram meðal íbúa héraðsins sem áratugum saman hefðu sætt kúgun stjórnvalda í Belgrad. Lára Margrét Ragnarsdóttir tók til máls í umræðu þingsins um átökin í Tsjetsjeníu og sagðist harma hversu lítið hefði áunnist í því að koma mannréttindamálum til betri vegar. Í ræðu sinni hvatti hún rússnesk stjórnvöld til að leita tafarlaust allra leiða til að finna varanlega lausn mála í héraðinu. Dagana 23.--27. apríl var annar hluti þingfundar Evrópuráðsþingsins haldinn í Strassborg. Meðal þess sem tekið var fyrir á þingfundinum var ástand mála í Kosovo-héraði og lýsti Evrópuráðsþingið yfir fullum stuðningi við varanlega pólitíska lausn á málefnum héraðsins og fordæmdi jafnframt þau ofbeldisverk sem höfðu verið unnin af fulltrúum öfgasinna í röðum þeirra þjóðernishópa sem héraðið byggja. Í málflutningi þingmanna var lýst yfir miklum áhyggjum af því að viðvarandi skærur og átök í Kosovo-héraði kynnu að breiðast út til grannríkisins Makedóníu. Af öðrum málefnum sem tekin voru til umræðu á þinginu má nefna umræður um nauðsyn alþjóðlegrar samstöðu um Kyoto-bókunina. Í umræðum var afstaða Bandaríkjastjórnar til bókunarinnar harðlega gagnrýnd og í ályktun þingsins, sem var samþykkt samhljóða af þingheimi, var sagt að Bandaríkin vægju að Kyoto-áætluninni og bæru ábyrgð á því að fæla önnur ríki frá því að takast á hendur þær pólitísku skuldbindingar sem í bókuninni fælust. Var Bandaríkjastjórn hvött til að endurskoða afstöðu sína hið allra fyrsta og voru stjórnvöld aðildarríkja Evrópuráðsins enn fremur hvött til að þrýsta á Bandaríkjastjórn um að gangast við skuldbindingum sínum hvað Kyoto-bókunina varðar. Þá má geta þess að ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs var tekið til umræðu á þingfundinum og hvatt til þess að stríðandi fylkingar settust að samningaborði og að forustumenn Ísraelsstjórnar og Palestínumanna sýndu fulla ábyrgð í friðarumleitunum sínum. Var Ísraelsstjórn sérstaklega hvött til að losa um takmarkanir á ferðafrelsi Palestínumanna og að sama skapi var heimastjórn Palestínu hvött til að stemma stigu við hryðjuverkum harðlínuafla og fordæma slíkar aðgerðir. Ólafur Örn Haraldsson tók til máls í umræðum um stöðu mála í Kosovo-héraði og grannríkjum þess og lýsti yfir miklum áhyggjum af ófriðvænlegu ástandi í héraðinu. Sagði hann að alþjóðasamfélagið hefði vaknað upp við vondan draum er hópar skæruliða ollu því að átök tóku að magnast í norðvesturhluta Makedóníu fyrr á árinu. Í því tilliti yrði að árétta að einn lykillinn að farsælli lausn mála væri að fulltrúar stjórnvalda í Júgóslavíu, Makedóníu og ábyrgir stjórnmálamenn í Kosovo-héraði hæfu viðræður þar eð stöðugleiki í Kosovo-héraði væri afar mikilvæg forsenda friðar í grannríkjunum. Lára Margrét Ragnarsdóttir tók einnig til máls í umræðunni um þróun mála við Tsjernóbíl-kjarnorkuverið og sagði í ræðu sinni að greinilegt væri að lítið hefði þokast í framfaraátt á þeim átta árum sem liðin væru frá því að hún lagði fram skýrslu félags-, heilbrigðis- og fjölskyldumálanefndar þingsins um heilsufarsvandann sem fylgdi Tsjernóbíl-slysinu. Á þinginu tók Lára Margrét Ragnarsdóttir sæti flokkahóps hægri manna í vinnuhópi Evrópuráðsþingsins um málefni Tsjetsjeníu. Vinnuhópurinn er skipaður fulltrúum allra flokkahópa innan Evrópuráðsþingsins og þingmönnum úr Dúmunni, neðri deild rússneska þingsins. Dagana 25.--29. júní var þriðji hluti þingfundar Evrópuráðsþingsins haldinn í Strassborg. Á fundinum var m.a. mikil umræða um ástand mála í fyrrum Júgóslavíulýðveldinu Makedóníu þar sem stjórnarher og skæruliðasveitir skipaðar mönnum úr albanska minni hlutanum höfðu eldað saman grátt silfur á undangengnum vikum með þeim afleiðingum að tugir manna, þar á meðal saklausir borgarar, höfðu fallið í valinn. Þá var tekin fyrir skýrsla jafnréttisnefndar þingsins, sem sú sem hér talar á sæti í, um heimilisþrældóm eða það sem nefndin nefnir nútímaþrældóm og birst hafi með ýmsum hætti í álfunni undanfarin ár og áratugi. Er þar átt við einstaklinga, oftlega flóttafólk frá ríkjum Afríku, Suðaustur-Evrópu eða Austurlöndum nær og fjær, sem gert er að starfa á heimilum efnaðs fólks án greiðslu. Samkvæmt rannsóknum viðgangist slík starfsemi í auknum mæli í stærri borgum álfunnar og ekki síst á heimilum stjórnarerindreka og embættismanna fjölþjóðastofnana. Ályktað var í þá veru að aðildarríki Evrópuráðsins ættu að skilgreina heimilisþrældóm sem glæp og að í slíkum tilfellum, sem skilgreindust sem einkamál tjónvalda, yrðu stjórnarerindrekar á erlendri grund sviptir friðhelgi. Sú sem hér stendur á einnig sæti í laga- og mannréttindanefnd, en tekin var til umræðu skýrsla laga- og mannréttindanefndar Evrópuráðsþingsins um afnám dauðadóms í áheyrnaraðildarríkjum Evrópuráðsins. Mæltist þingið til þess að ráðherraráðið hæfi þegar í stað viðræður við stjórnvöld í Bandaríkjunum og Japan um úrbætur með það fyrir augum að í náinni framtíð verði dauðadómar afnumdir í báðum ríkjum. Þá mæltist þingið til þess að ráðherraráðið veitti aðeins þeim ríkjum áheyrnaraðild sem tækju í gildi tímabundið bann við fullnustu dauðadóma eða hefðu þegar afnumið dauðarefsingar. Skuldbindingar Tyrklands á vettvangi Evrópuráðsins voru teknar til umræðu á þingfundinum og fagnaði þingið þeim framförum sem orðið hefðu á undanförnum missirum hvað varðar m.a. stjórnarskrárbreytingar, bættar starfsaðferðir lögregluyfirvalda og aukin mannréttindi. Hins vegar var ályktað í þá veru að enn væri fjölmörgum endurbótum á stjórnkerfi landsins ólokið, þar með talið stjórnarskrárbreytingum sem gerðu ráð fyrir þingræðislegri stjórn á öryggisráði landsins, vernd lýðréttinda, svo sem tjáningarfrelsis, afnámi dauðarefsingar og að fullt félagafrelsi yrði tryggt, svo nokkuð sé nefnt. Mæltist Evrópuráðsþingið til þess við ráðherraráðið að það legði meiri áherslu á að aðstoða Tyrklandsstjórn við úrbætur sem enn hafa ekki komið til framkvæmda í landinu. Hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir tók þátt í umræðum um stöðu mála í fyrrum Júgóslavíulýðveldinu Makedóníu og sagði í ræðu sinni að það væri hryggilegt að átök hefðu brotist út þar eð miklar vonir hefðu verið bundnar við að átök undangenginna ára á Balkanskaga næðu ekki að hrófla við friðnum í landinu. Sagði hún að stjórnvöld í landinu yrðu að gera sér grein fyrir nauðsyn þess að bæta úr stöðu albanska minni hlutans og fagnaði þess vegna myndun þjóðstjórnar með fulltrúum allra þjóðarbrotanna í landinu. Hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson sagði í innleggi sínu í sömu umræðu að alþjóðasamfélagið yrði að gera sér grein fyrir því að þrátt fyrir að það hefði látið mikið fé af hendi rakna til að treysta frið í landinu virtist margt benda til þess að sá friður kynni að vera úti. Sagði hann að þetta væri hryggileg þróun og jafnframt hættuleg þar eð mikil hætta væri á því að ófriður í Makedóníu breiddist út til grannsvæða. Hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson sagði að félagslegur kostnaður slíkra átaka yrði mikill, ekki síst í ljósi þess að samfélagsgerðin öll mundi riðlast á skömmum tíma. Þess má geta að fyrir fund fastanefndar var lögð tillaga að ályktun, að frumkvæði Láru Margrétar Ragnarsdóttur, um hjúkrunarmeðferð þeirra sem orðið hafa fyrir mænuskaða. Tillagan, sem var undirrituð af á sjötta tug þingmanna, þar á meðal annarra fulltrúa íslenska þingsins hjá Evrópuráðinu, var samþykkt á fundi fastanefndarinnar og verður tekin fyrir á vettvangi félags-, heilbrigðis- og fjölskyldumálanefndar Evrópuráðsþingsins á næsta ári, en þar er hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir, eins og áður sagði, formaður. Dagana 24.--28. september var fjórði hluti þingfundar Evrópuráðsþingsins haldinn í Strassborg. Þingfundurinn í Strassborg var að þessu sinni haldinn í skugga hryðjuverkanna í New York og Washington D.C. í Bandaríkjunum og settu þessir atburðir sitt mark á fundinn. Ákveðið hafði verið, nokkrum dögum fyrir þingfundinn, að taka umræðu um hryðjuverk á málefnadagskrá fundarins. Í ályktunardrögunum var megináherslan lögð á það að hinni nýju ógn hryðjuverka þyrftu að fylgja ný viðbrögð þar eð hætturnar sem stafa af einbeittum hryðjuverkahópum þekki engin landamæri. Nauðsyn væri því á alþjóðlegum viðbrögðum og ætti eitt markmiða alþjóðasamfélagsins að vera að ráðast að rótum vandans með auknum skilningi á félagslegum, efnahagslegum og trúarlegum forsendum hans. Í ályktunardrögunum var hvatt til þess að komið yrði á alþjóðlegum sáttmála um leiðir til að berjast gegn hryðjuverkastarfsemi þar sem alþjóðleg hryðjuverkastarfsemi yrði jafnframt skýrt skilgreind og kveðið yrði á um tilteknar skuldbindingar ríkja til að koma í veg fyrir hryðjuverk. Aðildarríki Evrópuráðsins voru jafnframt hvött til þess að undirrita þá samninga sem taka til hryðjuverkastarfsemi og þegar væru til svo sem alþjóðlegan sáttmála um bann við fjármögnun hryðjuverkastarfsemi. Ályktunin og tilmæliin voru samþykkt samhljóða. Í innleggi hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur um ógnina sem lýðræðisríkjum stafar af hryðjuverkastarfsemi kom fram að þrátt fyrir þá reiði og angist sem ríki eftir árásirnar og framdar hefðu verið af huglausum mönnum mætti ekki ráðast í skjótar aðgerðir nema að vel yfirlögðu ráði. Ræddi hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttur um þróun öryggishugtaksins á undangengnum árum og áratugum og nauðsyn þess að endurskilgreina það með tilliti til hryðjuverkanna. Taldi hún að aðeins með samstilltu átaki á alþjóðavettvangi tækist að koma í veg fyrir þá ógn sem stafar af hryðjuverkastarfsemi. Í máli hennar kom fram að í allt of mörgum tilfellum sprytti hryðjuverkastarfsemi upp í jarðvegi fátæktar, eymdar og óréttlætis og bæri alþjóðasamfélaginu að takast á við slíkan vanda. Þá lagði Lára Margrét áherslu á að ekki bæri að líta á baráttuna gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi sem árekstur tveggja menningarheima og jafnframt hvatti hún ríki heims til þess að leggjast á eitt og sameinast um að sporna við þessari nútímaógn. Utan reglulegra þinga halda nefndir Evrópuráðsþingsins nokkra fundi árlega, ýmist í Strassborg eða París eða einhverju aðildarríkja ráðsins. Alls tók Íslandsdeildin þátt í hátt á annan tug slíkra funda á árinu 2001 og var það einungis lítið brot af þeim fundum sem haldnir voru. Alls stjórnaði hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir sex fundum félags-, heilbrigðis- og fjölskyldumálanefndarinnar á árinu. Þá sótti hún þrjá fundi í stjórnmálanefnd þingsins og tvo fundi stjórnarnefndar. Þá stýrði hún, sem formaður félagsmálanefndarinnar, fundum á ráðstefnu umhverfis- og landbúnaðarnefndarinnar um lífshætti á nýju árþúsundi, sem haldin var á grísku eyjunni Santorini. Auk þessa var hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttir boðið í heimsókn til Króatíu í júní sem formaður félagsmálanefndarinnar. Sérlegur starfshópur Evrópuráðsþingsins í málefnum Tsjetsjeníu hélt í tvígang til Rússlands eftir að hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir tók sæti í honum, í september og í desember. Auk ferðanna tveggja var efnt til þriggja samráðsfunda með fulltrúum Tsjetsjena í Strassborg og Prag. Hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson sótti einn fund í eftirlitsnefnd Evrópuráðsþingsins sem haldinn var í Strassborg í nóvember. Þá sótti hann einnig ráðstefnu umhverfis- og landbúnaðarnefndarinnar um lífshætti á nýju árþúsundi sem haldin var á Santorini. Sú sem hér stendur sótti einn fund í laga- og mannréttindanefnd Evrópuráðsþingsins sem fram fór í París í marsmánuði. Þá tók ég þátt í tveimur fundum jafnréttisnefndarinnar sem báðir voru haldnir í París. Einnig sat ég fundi flóttamannanefndar þingsins í Genf í septembermánuði. Samhliða nefndarfundinum heimsóttu fulltrúar nefndarinnar skrifstofur alþjóðaráðs Rauða krossins og Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Að lokum vil ég minnast á að á undanförnum árum hefur tekist afar farsælt samstarf með fulltrúum Íslandsdeildarinnar og fastanefndar Íslands við Evrópuráðið og vill Íslandsdeildin koma á framfæri þökkum sínum fyrir samstarfið, aukinheldur hið mikilvæga starf sem fulltrúar utanríkisþjónustunnar inna daglega af hendi í Strassborg. Fastanefndinni undir dyggri stjórn Sveins Björnssonar og reyndar í samstarfi við hans ágætu konu, Sigríði Hrafnhildi Jónsdóttur, fórst verk sitt afar vel úr hendi í formennskutíð Íslands í Evrópuráðinu og jók það mjög veg landsins og virðingu á alþjóðavettvangi. Farsælt framhald hefur orðið á þeirri þróun undir forustu nýs sendiherra, Harðar Bjarnasonar. Það er lítilli þjóð eins og Íslandi algjörlega ómetanlegt að eiga jafnhæft starfsfólk á alþjóðavettvangi og það sem valist hefur til starfa í Strassborg. Ég vil einnig fyrir hönd fastanefndarinnar þakka frábært starf starfsmanns nefndarinnar, Andra Lútherssonar, og samskiptin við alþjóðadeildina. Ég vil einnig ljúka þessu með því að skila þakklæti frá formanni fastanefndarinnar til annarra nefndarmanna og starfsmanna alþjóðaskrifstofunnar fyrir samstarfið. Virðulegi forseti. Vegna þess að ég hafði ekki búið mig undir að flytja hér skýrslu formanns eða varaformanns fastanefndarinnar í Strassborg eða nefndar þingsins í Strassborg þá langar mig aðeins til þess í framhaldi af þessu að ítreka það sem ég hef áður sagt við umræðu um skýrslur að það er alveg forkastanlegt að þær skuli ekki hafa meiri sess í störfum þingmanna en raun ber vitni. Er þar ekki við stjórnendur þingsins að sakast, sem setja skýrslurnar hér á dagskrá, heldur fyrst og fremst okkur sjálf sem sinnum þessari umræðu ekki meira en raun ber vitni. Ég hefði gjarnan viljað taka hér til umræðu hvað gert er við þau tilmæli og þær ályktanir sem eru samþykktar í Evrópuráðinu, hver sé meðferðin og hver sé skylda okkar við að koma þeim á framfæri á Alþingi Íslendinga en jafnframt hvernig utanrrn. fari með þau tilmæli sem koma frá Evrópuráðinu. Því miður er sú umræða í sjálfu sér dauð þar sem sá ræðumaður sem hér stendur talar að mestu leyti við sjálfa sig. Ég get auðvitað rætt þetta við hv. þm. Ögmund Jónasson og forseta þingsins og yfir þeim ágæta starfsmanni utanrrn. sem hér situr í hliðarherbergi og öðrum starfsmönnum þingsins. En það hefur kannski ekki mikinn tilgang. Það skiptir miklu máli hvernig við stöndum að verki í alþjóðlegu samstarfi. Það skiptir mjög miklu máli vegna þess að samfélag þjóðanna hefur breyst mjög mikið á undanförnum árum. Þess vegna verðum við að leggja ríkari áherslu en við höfum gert hingað til á þetta alþjóðlega samstarf. Þingið mun á næstu árum þurfa að setja í það meira fjármagn til þess að við getum sinnt því betur. Ég er til að mynda í þremur nefndum Evrópuráðsins. Það er algjörlega útilokað fyrir mig að sækja nema fjóra til sex nefndarfundi á hverju ári vegna þeirrar fjárveitingar sem Evrópuráðssamstarfið hefur og það þýðir að engin samfella verður í starfi einstakra þingmanna. Aðeins formaður okkar hefur sótt fleiri fundi en aðrir hv. þm., þ.e. hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson og ég. En það skiptir líka máli hvað verður um þær samþykktir og ályktanir sem frá Evrópuráðinu koma. Ekki síður en aðrir sem hér hafa talað fyrir hönd þeirra hópa sem starfa á alþjóðavettvangi á vegum þingsins þá höfum við verið með í nefndarstarfi með mjög mikilvæg málefni, ekki bara í umræðu á þinginu þar sem haldnar eru venjubundnar fimm mínútna ræður. Það hafa verið unnar mjög merkilegar skýrslur þar sem beint er tilmælum til aðildarþjóða sem við þyrftum svo sannarlega að taka meira til umræðu hér en við höfum gert. En ég hefði líka gjarnan viljað lýsa skoðun minni á því að Rússarnir fengu að sitja áfram í Evrópuráðinu þrátt fyrir þau mannréttindabrot sem þar eru framin. Þrátt fyrir ítrekuð tilmæli Evrópuráðsins hafa þeir sýnt mjög litlar framfarir. Ég hefði líka gjarnan viljað ræða hér viðhorf íslenskra þingmanna til þess að þetta þing mannréttindanna, Evrópuráðið sjálft sem á að vera merkisberi mannréttinda, tekur inn 42. og 43. aðildarríkið, Armeníu og Aserbaídjsan. Ég hefði gjarnan viljað heyra viðhorf þingmanna almennt til þess og hvernig við gætum lagt okkar af mörkum til þess að styrkja Evrópuráðið í því sem hlýtur að vera meginmarkmiðið, þ.e. að standa vörð um mannréttindi. Það er mín skoðun að það verði ekki gert nema að það fari að beita aukinni hörku gagnvart aðildarríkjum sínum og þá strangari skilyrðum gagnvart þeim ríkjum sem eru tekin inn. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum íterka þakkir okkar fyrir það samstarf sem við höfum átt við starfsmenn utanrrn. sem hefur verið hreint alveg frábært. Við sáum það svo vel hvað það skiptir miklu máli að búa vel að hinu mikilvæga starfi utanríkisþjónustunnar. Áður en við tókum við formennsku í Evrópuráðinu, áður en hæstv. utanrrh. gegndi formennskuhlutverki hjá Evrópuráðinu, bjó fastanefnd okkar eða þeir starfsmenn utanríkisþjónustunnar við afar léleg kjör þarna úti og höfðu mjög takmarkaða möguleika til þess að efla veg Íslands á þessum vettvangi. Það breyttist þegar við fórum með formennskuna og meiri áhersla var af hálfu utanríkisþjónustunnar lögð á starfið sem fram fer í Strassborg. Þá kom til starfa Sveinn Björnsson sendiherra og kona hans, Sigríður Hrafnhildur Jónsdóttir. Við sem vorum þarna þau fjögur ár sem þau störfuðu horfðum á þá jákvæðu breytingu sem varð gagnvart Íslandi og þeim viðhorfum sem við stöndum fyrir í Evrópuráðinu. Ekki bara stóð hæstv. utanrrh. sig mjög vel í formennsku sinni heldur og ekki síður stóðu sendiherrann, starfsmenn utanríkisþjónustunnar og aðrir sem tóku þátt í þessari vinnu sig frábærlega vel og öfluðu landi og þjóð virðingar sem við munum búa að áfram í starfi þarna. Ég vil bara ítreka þakkir okkar til þessa starfsfólks alls þar sem þannig fór að síðasta skýrsla var aldrei flutt, aðeins lögð fram. Umræða fór ekki fram á þinginu. Það hefði kannski, virðulegi forseti, mátt gera það eins núna. En þetta er þó alla vega tilraun okkar til þess að vekja athygli á því mikilvæga starfi sem þarna er unnið.