Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég vil gera að umtalsefni tíðindi sem komu fram í fréttum Ríkisútvarpsins í gær um verðsamráð einokunarrisanna í matvöruverslun. Fyrrverandi starfsmenn, og jafnvel núverandi, fullyrða að slíkt samráð sé haft. Starfsmönnunum er ofboðið. Fréttamaður á Ríkisútvarpinu gerði sjálfstæða könnun, fór fyrst sem venjulegur neytandi í verslanir Krónunnar og Bónuss og síðar sem fréttamaður og sannreyndi að í annarri búðinni, þ.e. í Krónunni, var verðið lækkað. Það hefur líka verið upplýst í fréttum að rafrænum vörumerkingum sé breytt margsinnis á dag. Því er enn fremur haldið fram að vöruverð sé hækkað á álagstímum, þegar mestur erill er í verslunum, og ekkert sé að marka heilsíðuauglýsingar þessara stórfyrirtækja, sem birtast bæði í blöðum og í sérstökum bæklingum, vegna slíkra verðbreytinga yfir daginn, bæði til hækkunar og lækkunar. Það hefur líka komið fram að starfsmönnum verðlagseftirlits Alþýðusambands Íslands er úthýst úr þessum verslunum, þeir fá ekki að koma þar inn til að gegna hlutverki sínu. Opinbert eftirlit virðist vera í molum. Það er ef til vill ekki við þær stofnanir sem eiga að sjá um þetta að sakast heldur það umhverfi sem þeim er búið. Þær búa allar við fjársvelti og eru mjög fáliðaðar. Þær geta hreinlega ekki unnið að verkefnum sínum eins og berlega hefur komið í ljós á öllum sviðum samfélagsins þegar samkeppnsimál eiga í hlut, eftirlitið hefur algerlega brugðist. Stofnanir eins og Samkeppniseftirlitið eru í fjársvelti og talsmaður neytenda líka, auk þess sem hann virðist vera nánast einn á sinni skútu. Í fjárlögum eru lítil sem engin teikn um breytingar og ég spyr hæstv. ríkisstjórn og ráðherra: Hvað hyggjast þeir fyrir í þessu? Hvað ætla þeir að gera? Hvernig ætla þeir að mæta þessu ábyrgðarlausa frelsi? Ég skora líka á neytendur að vera á varðbergi og fylgjast vel með við kassa, fara yfir strimla og gera athugasemdir ef þörf krefur. Það er oft þörf á því.

Herra forseti. Fréttirnar sem við heyrðum í gær eru í eðli sínu alvarlegar og það skiptir miklu máli að réttir eftirlitsaðilar bregðist við með réttum hætti. Það vill svo til að hæstv. viðskiptaráðherra er við skyldustörf erlendis en ég get upplýst að viðskiptanefnd þingsins mun heimsækja Samkeppniseftirlitið í fyrramálið og þetta mál mun án efa bera á góma á þeim fundi. Við sjáum að öflugt samkeppniseftirlit er grunnurinn að þeim leikreglum sem við viljum sjá í viðskiptalífinu. Hæstiréttur Bandaríkjanna kallaði samkeppnislögin stjórnarskrá atvinnulífsins og það skiptir miklu máli að enginn vafi leiki á því að menn virði þau. Hv. þm. Atli Gíslason beindi áskorun og spurningu til ríkisstjórnarinnar: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Hann kvartaði yfir fjárskorti í þessum málaflokki. Mig langar að upplýsa að 50% aukning er í fjárveitingum til Samkeppniseftirlitsins á tveimur árum. Með því sýnir ríkisstjórnin í verki að hún styður neytendamál og styður Samkeppniseftirlitið í sínu mikilvæga verkefni. Ríkisstjórnin hefur sett neytendamálin á oddinn. Verið er að skoða margs konar gjöld sem lögð eru á neytendur. Verið er að boða endurskoðun á vörugjöldum og tollum. Ríkisstjórnin er mjög neytendavæn og sýnir í verki að hún tekur þetta hlutverk sitt alvarlega. Mig langar að lokum að minnast á að engar sannanir eru fyrir því að eitthvað óeðlilegt hafi átt sér stað varðandi þetta tiltekna mál. Það skiptir máli fyrir alla aðila að málið verði skoðað svo að hægt sé að eyða þeirri tortryggni og þeim vafa sem fréttir gærdagsins hafa augljóslega vakið.

Herra forseti. Viðskipti og viðskiptalíf byggjast á trausti, sanngirni og heiðarleika. Það er ekki hægt að reka viðskiptalíf án þess að menn byggi á trausti. Fréttir gærdagsins hreyfa allverulega við því trausti. Þetta voru skelfilegar fréttir. Ef um er að ræða, og þá segi ég ef um er að ræða, samráð milli þessara stóru keðja er það aðför að neytendum og þarf að skoða alveg sérstaklega. Það er mikið brot á samkeppnislögum ef um samráð er að ræða. Svo er það hinn endinn, að hægt sé að breyta verði frá því að maður tekur vöru úr hillu og þangað til maður kemur að kassa, sem þarf að skoða sérstaklega. Það er með ólíkindum ef verð á vöru getur breyst frá því hún er tekin úr hillunni þar til hún er lögð á kassann. Það er með ólíkindum ef verðið breytist eftir því hvort viðskiptavinur er húsmóðir eða fréttamaður. Það er verðugt verkefni fyrir talsmann neytenda og Neytendastofu að kanna það mál til hlítar, hvort verið sé að brjóta lög. En ég undirstrika að enn eru engar sannanir í málinu en fréttirnar gefa tilefni til að mjög nákvæmlega verði skoðað hvað um er að ræða.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir að vekja máls á þessum grafalvarlegu ásökunum, ef við getum orðað það svo, sem fram komu í fjölmiðlum í gær. Ég tek undir með hv. þingmönnum að ekki eru öll kurl komin til grafar. Ef satt reynist, að þær fréttir sem bárust í gær séu veruleiki, er um grafalvarlegt mál að ræða. Að stóru aðilarnir á matvörumarkaðnum skuli hafa með sér samráð. Ég endurtek enn og aftur: Ef satt reynist. Auðvitað vill maður ekki trúa því. En sagan hefur sýnt okkur að fákeppni er á nær öllum sviðum í íslensku atvinnulífi í dag. Það er því mikilvægt að stjórnvöld haldi úti öflugum eftirlitstækjum eins og Samkeppniseftirlitinu til að koma í veg fyrir atvik sem þessi. Eitt er ljóst: Verð í ýmsum verslunum, og Fréttastofa útvarpsins sannreyndi það í gær, breytist mörgum sinnum á dag. Hvernig geta þá þessar sömu verslanir auglýst á heilsíðu dagblaðanna daginn fyrir opnun eitthvert eitt ákveðið verð? Það er alveg ljóst að ekki er verið að segja neytendum satt ef verðið breytist síðan tvisvar til þrisvar sinnum á dag. Það er mjög alvarlegt mál sem við þurfum að skoða ítarlega. Við í viðskiptanefnd Alþingis munum heimsækja Samkeppniseftirlitið í fyrramálið og fara yfir þær alvarlegu ásakanir sem fram hafa komið. En ég vil segja það í þessari umræðu að traust almennings mun ekki aukast í kjölfar þessara frétta. Umræddir aðilar þurfa að gera hreint fyrir sínum dyrum. Það eru líka mjög vafasöm skilaboð, hæstv. forseti, að sömu aðilar skuli hafa úthýst verðlagseftirliti ASÍ úr verslunum sínum, eftirliti sem er ætlað að fylgjast með hvort raunveruleg samkeppni sé á þessum markaði.

Herra forseti. Ég tek undir það sem komið hefur fram hjá þeim hv. þingmönnum sem rætt hafa þetta mál, fréttir gærdagsins voru bæði merkilegar og alvarlegar. Þær sneru að því að hugsanlega hefði átt sér stað ólögmætt verðsamráð fyrirtækja á matvörumarkaði. Ég fæ ekki betur séð en allir aðilar sem að málinu koma séu sammála um að það verði tekið til sérstakrar skoðunar og rannsóknar. Ég gat ekki skilið forsíðufrétt Morgunblaðsins á annan hátt en þann að hæstv. viðskiptaráðherra, Björgvin G. Sigurðsson, teldi ástæðu til að málið væri skoðað. Í sama streng tók forstjóri Bónuss, Guðmundur Marteinsson. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að þessi mál verði skoðuð. Það er sjálfsagt að þar til bær yfirvöld, sem hafa með rannsókn slíkra mála að gera, taki þau til skoðunar, þ.e. Samkeppniseftirlitið. Ef sú rannsókn leiðir í ljós að um ólögmætt verðsamráð þessara tilteknu fyrirtækja hafi verið að ræða er sjálfsagt að málið fari sína leið í dómskerfinu. Mér virðast allir þeir sem að þessari umræðu koma sammála um að málið þurfi að rannsaka og sjálfum finnst mér það sjálfsagt. Mér finnst reyndar óþarfi að setja málið í það samhengi að Samkeppnisstofnun sé í einhverju fjársvelti. Aðalatriðið er að upplýst verði hvort fyrirtæki á matvörumarkaði séu í einhvers konar aðför að neytendum. Ég held að við getum öll verið sammála um það og við ættum að vera sammála um að þær stofnanir sem eiga að fara með þessa hluti geri það.

Herra forseti. Þessar fréttir í gær í fjölmiðlum, um hvernig verðlagningu er háttað í dagvöruverslunum á höfuðborgarsvæðinu og sjálfsagt um allt land, vekja óhug. Umfjöllunin ein, þó hún væri ósönn, vekur óhug. Fákeppni er komin á í þessum greinum. Fyrirsagnir sem birtast í fjölmiðlum eru um samráð um vöruverð, ólöglega verðhækkun að nóttu til, að vörur séu ekki ódýrari á vissum tímum. Ábyrgðarmenn þeirra fyrirtækja sem í hlut eiga segja í viðtölum: Jú, við sendum menn eldsnemma á morgnana út í aðrar verslanir til að sjá hvernig þeir hafa verðlagt um nóttina og svo erum við að breyta verði 100–200 sinnum á dag. Ég tel að það sé sjálfsagt og nauðsynlegt að efla samkeppniseftirlit. En ef viljinn til brota er einbeittur dugar ekkert samkeppniseftirlit, þá er bara siðferðisbrestur á ferðinni. Ef þetta reynist svo þá erum við að sjá enn eitt afsprengi af græðgisvæðingu í samfélaginu, sjálftökurétti sem aðilar taka sér, rétti til að ganga í vasa almennings. Það eru þessir siðgæðisbrestir sem virðast vera komnir á í stórum hluta samfélagsins. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Verðsamráð og samkeppnisbrot, eins alvarleg brot og þau eru, eru ein alvarlegasta atlaga að hagsmunum almennings sem um getur verið að ræða. Sé um slíkt að ræða, eins og fréttir gærdagsins virtust bera með sér, þá er það mál sem þarfnast sérstakrar könnunar og spurning um hvort ekki þurfi að gera sérstaka úttekt á matvörumarkaðnum hvað það varðar, m.a. með því að bera saman útsöluverð og síðan heildsöluverð og ýmsa aðra þætti. Það liggur fyrir, eins og hv. þm. Jón Bjarnason benti réttilega á áðan, að um skerta samkeppni er að ræða á matvörumarkaðnum. Í hverju felst hún? Hún felst í því að hópur manna starfar við að safna upplýsingum um verð hjá samkeppnisaðila til að verðleggja vöruna á þeim grundvelli en ekki á hagkvæmnisgrundvelli eins og hvað hægt er að bjóða neytendum lágt vöruverð. Þar er ekki um frjálsa samkeppni að ræða, þar er um skerta samkeppni að ræða. Þegar um slíkt er að ræða er ekki um frjálsa, virka samkeppni að ræða heldur skerta samkeppni. Í ítrekuðum samanburðarkönnunum á verðlagi á Íslandi og á öðrum Norðurlöndum kemur í ljós að matvara er mun dýrari hér á landi. Það eru ýmsar ástæður sem liggja því til grundvallar en þar skera sig sérstaklega úr ákveðnir þrír vöruflokkar, búvörur, brauð og kökur og gosdrykkir. Hvernig skyldi standa á því að þessir sérstöku vöruflokkar skera sig svona úr? Ekki er það eingöngu vegna þess að framleiðslan eða framleiðendurnir séu að taka of mikið til sín. Gæti verið að það sé vegna skertrar samkeppni? Ég legg áherslu á að það er full ástæða til að skoða þessi mál sérstaklega, bæði á vegum Samkeppnisstofnunar og eins er spurning hvort þingið eigi ekki að huga sérstaklega að þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og fleiri þakka hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir að taka þessa umræðu upp. Það er afar mikilvægt að þessi umræða fari fram hér. En almennt um þetta vil ég segja að ef einstaklingar, hvar sem þeir eru, búa yfir upplýsingum um verðsamráð, sem er mjög alvarlegt brot, þá er mjög mikilvægt að þeir komi þeim á framfæri. Verðsamráð varðar allt að sex ára fangelsi. Þetta eru einhver alvarlegustu brot á markaði og þess vegna er mikilvægt að þeim sé komið á framfæri við þar til bær yfirvöld og Samkeppniseftirlitið í þessu tilviki. Það er líka mikilvægt að Neytendastofa sinni eftirliti með verðmerkingum sem undir hana heyra og mikilvægt að hún hafi svigrúm og getu til að sinna því eftirliti vegna þess að því mikla frelsi sem smám saman hefur verið veitt á íslenskum markaði fylgir vissulega mikil ábyrgð. Ríkið ber líka mikla ábyrgð á því að hafa eftirlit og aðhald með þessu frelsi þannig að ekki sé misfarið með það. Það er m.a. hlutverk okkar á hinu háa Alþingi að veita fjármuni til þessara stofnana þannig að þær geti sinnt eftirliti sínu, sem er eitt af því sem við þurfum að huga mjög vandlega að og hefur verið til umræðu núna í mörg ár hvort nægt fjármagn sé veitt í þetta eftirlit. Þetta er hlutur sem við þurfum að skoða og afgreiða fyrir árslok. Meginatriðið er, eins og hefur komið fram í umræðunni hér hjá þingmönnum, að það liggur vissulega ekkert fyrir um það hvort brot hafi verið framin eða ekki en hins vegar leikur grunur á að eitthvað misjafnt hafi átt sér stað. Það er mikilvægt að það sé rannsakað og skoðað og að þeir sem hafa það hlutverk hafi þá fjármuni sem þarf til að klára þau verkefni.

Hæstv. forseti. Fréttaflutningur af meintu, ólöglegu verðsamráði í matvöruverslunum einokunarrisanna hér á landi er vissulega alvarlegt og rannsóknarefni, sem hæstv. viðskiptaráðherra hefur sagt í fréttum að hann muni láta kanna til hlítar. Það er líka umhugsunarefni fyrir okkur á löggjafarþinginu að í sumum þessara verslana hefur verðlagseftirliti verkalýðsfélaganna verið úthýst. Við þurfum að komast til botns í þessu máli og vita hvað er í gangi á markaði. Ég vil líka nota tækifærið til að árétta það í þessari umræðu að heilbrigð samkeppni er forsenda þess að neytendur njóti bestu kjara á markaði og heilbrigða samkeppni tryggjum við aðeins með öflugu eftirliti ríkis og þar til bærra aðila. Samkeppniseftirlitið þarf að vera í lagi, við þurfum að hafa öfluga Neytendastofu, öflugan talsmann neytenda og ekki síður öfluga neytendur. En allt þetta þarf að fúnkera innan ramma ríkisins, innan laganna og reglnanna. Í ljósi þess sem hv. þm. Jón Bjarnason sagði um að Samkeppniseftirlitið skipti í raun engu máli, þá verð ég að segja, herra forseti, að ég skil eiginlega ekki þau ummæli. Að sjálfsögðu er öflugt samkeppniseftirlit forsenda þess að réttur neytenda á markaði sé tryggður.

Ég sagði …

Og í því ljósi vil ég minna hv. þingmenn á að hæstv. viðskiptaráðherra hefur nýverið kynnt áform sín um breytingar í neytendamálum innan viðskiptaráðuneytisins. Þau vill hann efla mjög og hefur sett fram áætlun þar um og ekki veitir af. 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér um mjög alvarlegt mál því að það er hvorki meira né minna en glæpsamlegt athæfi á markaði að ástunda samráð. Það er því augljóst að þarna hefur Samkeppniseftirlitið miklu hlutverki að gegna að fara yfir mál. Ástæða þess að ég kem upp er ekki síst sú að ég er að velta því fyrir mér hvort komin sé ný stefna í landinu í sambandi við þessi mál öll því að hér hafa stjórnarsinnar og einn ráðherra talað eins og viðskiptaráðherra hafi eitthvert hlutverk í þessum efnum. Viðskiptaráðherra hefur ekkert hlutverk þarna, það er Samkeppniseftirlitið sem hefur það hlutverk og það starfar algjörlega sjálfstætt nema einhver ný stefna sé uppi af hálfu þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr í landinu. Þetta er grundvallaratriði, ráðherrar fyrirskipa ekki Samkeppniseftirlitinu hvað það eigi að gera. Og hvort viðskiptanefnd fer að hitta Samkeppniseftirlitið í fyrramálið eða ekki - það er ekkert út á það að setja - en hún er ekki komin þangað til að skipa Samkeppniseftirlitinu fyrir. Þá erum við illa sett, Íslendingar, ef við ætlum að fara mörg ár aftur í tímann og gera Samkeppniseftirlitið pólitískt því það er það ekki og á ekki að vera. Ég vil líka geta þess að í minni tíð sem viðskiptaráðherra voru gerðar gríðarlegar breytingar á þeim stofnunum sem heyra undir viðskiptaráðuneytið og lúta að eftirliti. Þá er ég að tala um Samkeppniseftirlitið, efnt var til embættis talsmanns neytenda sem vissulega starfar einn enda á hann að gera það en hefur engu að síður mikilvægu hlutverki að gegna, Neytendastofa varð til á þessum tíma og þessar stofnanir voru stórefldar með auknum fjárlögum frá ríkinu.

Herra forseti. Hér er mikill hallelújakór og allir eru óskaplega sammála um að hafa áhyggjur af þessu. Við skulum þá vona að ekki verði látið sitja við orðin tóm heldur verði eitthvað gert. Mér finnst þrennt standa upp úr í þessum efnum. Í fyrsta lagi það grimma fákeppnisumhverfi sem hefur orðið til á þessu sviði viðskipta eins og mörgum öðrum á undanförnum árum. Við verðum að horfast í augu við það og taka það til umfjöllunar. Ætlum við að halda samkeppnislöggjöf okkar að þessu leyti óbreyttri og framkvæmd samkeppnislaga eða er hún of umburðarlynd gagnvart fákeppnisaðstæðum og markaðsráðandi stöðu fyrirtækja? Það verður ekkert undan því vikist að horfast í augu við þetta og taka á því. Í öðru lagi er spurningin um reglur um verðmerkingar og verðmerkingarskylduna sem er í verslunum. Er hún að engu höfð? Er hún gagnslaus vegna þess að hún er framkvæmd þannig og hringlað þannig með hana að neytendur eru varnarlausir? Þá hrynur sjálfur grundvöllur þess að verðmerking sé skylda og að þær upplýsingar þurfi að vera réttar, eigi þær að gera gagn. Þá er auðvitað verið að hafa neytendur að fíflum eða draga þá á asnaeyrunum og það er óþolandi og ólíðandi. Í þriðja lagi er það staðreynd, hvað sem líður áformum um úrbætur, að samkeppnisyfirvöld hafa verið fjársvelt og hafa ekki haft mannafla til að ráðast í ýmis þau verkefni á undanförnum missirum sem hugur þeirra hefur staðið til. Það vill svo til að ég veit að Samkeppniseftirlitið eða samkeppnisyfirvöld hafa nokkur undanfarin ár haft hug á því að ráðast í heildarúttekt á stöðunni á matvælamarkaði en þau hafa ekki haft peninga og mannafla í það vegna þess að önnur og þung verkefni hafa tekið allan þeirra tíma og alla þeirra fjármuni, þ.e. olíusamráð, meint vátryggingasamráð o.s.frv. Þetta er staðreynd. Og illu heilli hefur sú stóra heildarúttekt á stöðunni í smásöluverslun og matvöruverslun ekki farið fram sem núna væri gott að 

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Í tilefni þess að 30 ár voru liðin frá því að fyrstu lögin um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla voru samþykkt frá Alþingi var skipuð nefnd til þess að endurskoða efni laga nr. 96/2000 undir forustu Guðrúnar Erlendsdóttur, fyrrverandi hæstaréttardómara. Nefndina skipuðu fulltrúar þeirra þingflokka sem áttu sæti á Alþingi á síðasta kjörtímabili en nefndin skilaði drögum að frumvarpi til þáverandi félagsmálaráðherra í mars sl. Ég legg mikla áherslu á að um þverpólitíska sátt er að ræða um efni frumvarpsins, sem byggist í meginatriðum á drögum sem nefndin skilaði af sér. Ákveðnar breytingar hafa þó verið gerðar þar sem m.a. er höfð hliðsjón af þeim umsögnum og athugasemdum sem bárust ráðuneytinu í gegnum heimasíðu þess eða með öðrum hætti. Með frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar á gildandi lögum sem að mínu mati eru til þess fallnar að færa okkur áfram í átt að auknu jafnrétti kvenna og karla og eru þar af leiðandi nauðsynlegar. Reynslan af eldri löggjöf um sama efni hefur fært okkur sannanir fyrir því að mikilvægt er að kveðið sé fastar að orði í lögum um réttindi og skyldur þeirra sem gæta eiga að jafnrétti kynjanna en gert hefur verið fram til þessa, hvort sem það er á vinnumarkaði eða á öðrum sviðum samfélagsins. Í mínum huga er það t.d. algjörlega óásættanlegt að við lýði sé kynbundinn launamunur án þess að nokkuð sé að gert - fyrir utan aðgerðir ríkisvaldsins sem litlu hafa skilað, t.d. áminningar í formi bréfa til forsvarsmanna fyrirtækja og stofnana og gerð veggspjalda þar sem minnt er á ákvæði jafnréttislaga. Staðreyndin er sú að bann við mismunun í launum karla og kvenna hefur verið í íslenskum lögum allt frá því árið 1961. Sá munur viðgengst þó enn og of margir líta á það sem óumbreytanlega staðreynd þar sem það er daglegt brauð að fá slíkar fregnir úr könnunum nokkrum sinnum á ári frá hinum ýmsu aðilum sem láta sig þessi mál varða. Í því sambandi minni ég á að fyrrverandi félagsmálaráðherra kynnti hér á Alþingi fyrir rétt rúmu ári könnun á launamun kynjanna þar sem niðurstaðan var sú að ekkert hefði þokast í að jafna þann launamun út í heil tólf ár. Hér er því um algjöra stöðnun að ræða. Það er líka umhugsunarefni að könnun sem gerð var á viðhorfi íslenskra ungmenna á aldrinum 18–20 ára leiðir í ljós að í 8 tilfellum af 10 reikna karlar með hærri launum fyrir tiltekin störf en konur. Því er ljóst að mjög mikilvægt er að jafnréttis kynjanna sé gætt í skóla- og uppeldisstarfi og því starfi sé fylgt vel eftir. Er því lagt til með frumvarpi þessu að sérstakur jafnréttisráðgjafi starfi innan menntamálaráðuneytisins. Virðulegi forseti. Menn hefðu af því áhyggjur ef þessi væri raunin á fleiri sviðum samfélagsins þar sem löggjafarvaldið hefði látið málið til sín taka og lagt blátt bann við tiltekinni háttsemi. Væri þetta á öðru sviði mætti segja mér að menn hefðu ekki látið málið grassera í fleiri áratugi án þess að taka af hörku á hlutunum. Ég nefni sem dæmi samkeppnismálin og fjármálamarkaðinn. Þar hafa verið settar á laggirnar virkar eftirlitsstofnanir sem m.a. hafa heimild til að leggja á stjórnvaldssektir við brotum á þeim lögum sem þær eiga að hafa eftirlit með. Jafnréttismál eru mannréttindamál en þeim er sýnd fullkomin óvirðing ef eftirfylgni með þeim er virt að vettugi eða sett margfalt neðar í forgangsröðina um virkt eftirlit en t.d. samkeppnis- eða fjármálalöggjöfin. Þessu er brýnt að breyta og ég tel að tími sé kominn til að jafnréttislögin fái þann sess í samfélaginu að menn virði ákvæði þeirra og líti á þau sem mjög jákvæðan þátt í samfélagsþróuninni, bæði fyrir fjölskyldu- og atvinnulíf. Það á að vera keppikefli að ákvæðum jafnréttislaga sé framfylgt. Það hlýtur að vera tilgangur okkar hér að setja lög með þeim hætti að farið sé eftir þeim í framkvæmd. Standa vonir mínar því til að frumvarp þetta sé þess efnis að það geti orðið liður í að styrkja okkur enn frekar í baráttunni fyrir því að koma á jöfnum rétti kynjanna í íslensku samfélagi, sem hefur tekið ótrúlega langan tíma. Svo að það megi verða er lagt til að Jafnréttisstofu verði veittar ríkari heimildir til að hafa eftirlit með framkvæmd laganna að viðlögðum dagsektum, að hámarki 50 þús. kr. á dag, í vissum tilvikum. Til samanburðar má nefna að í lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi geta dagsektir numið allt að einni milljón króna á sólarhring þannig að þetta hljóta að teljast sanngjarnar sektir. Er m.a. gert ráð fyrir að Jafnréttisstofa fái frekari eftirlitsheimildir með gerð jafnréttisáætlana eða samþættingu kynjasjónarmiða í starfsmannastefnu hjá fyrirtækjum og stofnunum með fleiri en 25 starfsmenn. Enn fremur er lagt til að þessi fyrirtæki og stofnanir geri sér framkvæmdaáætlun um hvernig fylgja beri jafnréttisáætlun eftir, eða eftir atvikum samþættingu kynjasjónarmiða, í starfsmannastefnu. Er við það miðað að þessi fyrirtæki og stofnanir afhendi afrit af jafnréttisáætlun eða starfsmannastefnu ásamt framkvæmdaáætlunum óski Jafnréttisstofa eftir því. Ákvæði um gerð jafnréttisáætlana eða samþættingu kynjasjónarmiða í starfsmannastefnu hafa verið í lögum frá árinu 2000 en það verður að teljast ágætur aðlögunartími fyrir fyrirtæki og stofnanir til að laga sig að breyttum áherslum áður en virku eftirliti verður komið á. Það er jafnframt ekki að ástæðulausu að slík eftirlitsúrræði eru lögð til þar sem reynslan hefur verið sú að ekki hafa öll þau fyrirtæki og stofnanir sem í hlut eiga gert sér slíkar áætlanir. Tölum úr könnunum ber ekki saman um hversu mörg fyrirtæki og stofnanir hafi gert sér slíkar áætlanir en þær sem hafa sýnt bestu niðurstöðurnar sýna að rétt rúmlega helmingur hefur gert það. Enn fremur hafa fyrirtæki því miður ekki virt það þegar Jafnréttisstofa hefur leitað til þeirra um upplýsingar á grundvelli gildandi laga. Sem dæmi nefni ég könnun sem félagsmálaráðuneytið og Jafnréttisstofa stóðu fyrir meðal fyrirtækja og stofnana með fleiri en 25 starfsmenn á árinu 2004. Samtals tóku 146 fyrirtæki og stofnanir þátt í könnuninni af þeim 887 sem leitað var til eða um 16,5%. Mér sýnist því ekki vanþörf á að komið sé á virku eftirliti með framkvæmd laga um jafnrétti kynjanna. Að mínu mati eru jafnréttisáætlanir góð tæki sem fyrirtæki og stofnanir ættu að nýta sér til að koma á jafnrétti kynjanna innan sinna raða. Slíkar áætlanir eru vel til þess fallnar að greina stöðuna á vinnustöðunum, setja sér markmið í átt að frekara jafnrétti og leita lausna á þeim vandamálum sem fram koma. Jafnréttisáætlanir eru ekki óþörf plögg og það er ekki tímasóun að setja hana á blað, sem virðist vera nokkuð útbreiddur misskilningur manna á meðal. Fyrirtæki sem ná árangri setja sér markmið og gera áætlanir til að ná þeim fram. Það er því rökrétt að áætlunum um hvernig ná eigi jafnréttismarkmiðum sé fylgt. Það er ekki síður ávinningur fyrirtækjanna sjálfra en einstaklinganna að við náum þeim árangri. Fyrir stuttu sat ég fund norrænna jafnréttisráðherra í Finnlandi. Á þeim fundi kynnti framkvæmdastjóri Norrænu rannsóknastofnunarinnar í kynjafræðum niðurstöðu nýrrar rannsóknar sem sýnir að fjöldi kvenna í stjórnum fyrirtækja í Finnlandi hefur áhrif á afkomu fyrirtækjanna. Rannsóknin sýnir að fyrirtæki undir stjórn kvenna skila 10% meiri arði en fyrirtæki undir stjórn karla en þessi rannsókn náði til 14 þúsund fyrirtækja, þ.e. allra fyrirtækja í Finnlandi með fleiri en tíu starfsmenn. Þetta kemur heim og saman við rannsókn sem gerð var í Bandaríkjunum þar sem fram kom að þar sem konur stjórna er afkoma fyrirtækja betri og arðsemi eigin fjár meiri. Í frumvarpinu eru Jafnréttisstofu veittar auknar heimildir til öflunar gagna hjá fyrirtækjum og stofnunum þegar rökstuddur grunur liggur fyrir um brot á lögunum og þá eingöngu í þeim tilgangi að meta hvort ástæða sé til að óska eftir því að kærunefnd jafnréttismála taki málið til meðferðar. Er hlutaðeigandi þá skylt að afhenda Jafnréttisstofu umbeðin gögn innan hæfilegs frests en verði ekki orðið við þeirri beiðni er stofnuninni heimilt að leggja á dagsektir þar til gögnin verða afhent. Eitt af lykilatriðunum í þeim nýmælum sem finna má í frumvarpinu er að úrskurðir kærunefndar jafnréttismála verði gerðir bindandi fyrir málsaðila í stað álita áður. Með því er niðurstöðum nefndarinnar gefið meira vægi og aukast þá líkur á að farið sé eftir þeim. Þessi framkvæmd hefur verið við lýði annars staðar á Norðurlöndunum og nefni ég Danmörku og Noreg sem dæmi en þar er talið að þessi háttur hafi skipt miklu máli. Enn fremur vil ég minna á að íslensk stjórnvöld hafa fengið athugasemdir frá sérfræðinganefndinni sem starfar á grundvelli samnings um afnám allrar mismununar gegn konum um það efni að ákvarðanir kærunefndar séu ekki bindandi. Það er jafnframt mat mitt að þýðingarmikið sé að Jafnréttisstofu séu færðar heimildir til að fylgja því eftir að aðilar sem úrskurðir kærunefndarinnar beinast að fari að niðurstöðum nefndarinnar komi um það beiðni frá aðila máls. Mun Jafnréttisstofa þá eftir því sem við á gefa út fyrirmæli um viðunandi úrbætur í samræmi við niðurstöður kærunefndarinnar að viðlögðum dagsektum verði ekki farið að fyrirmælum innan hæfilegs frests. Má segja að þessi heimild Jafnréttisstofu komi í stað þeirrar heimildar sem stofan hefur, samkvæmt gildandi lögum, um að fylgja eftir álitum kærunefndar fyrir almennum dómstólum við tilteknar aðstæður. Samhliða því að kærunefnd jafnréttismála verði efld er jafnframt gert ráð fyrir að Jafnréttisstofa hafi það verkefni að leita sátta í ágreiningsmálum sem stofunni berast og varða ákvæði laganna. Er kærunefndinni heimilt, að höfðu samráði við málshefjanda, að senda mál til sáttameðferðar hjá Jafnréttisstofu. Rétt þykir að leggja til slíka málsmeðferð enda má gera ráð fyrir að í einhverjum tilvikum geti það leitt til skjótari niðurstöðu án þess að rýra rétt málshefjanda. Verður að teljast mikilvægt að gefa aðilum máls kost á því að leita sátta í málum sín á milli á grundvelli laganna með atbeina stjórnvalds. Virðulegi forseti. Ég hef lengi verið talsmaður þess hér á þinginu að afnema beri svokallaða samningsbundna launaleynd. Það er því mikilvægt fyrir mig að geta kynnt hér frumvarp sem ætlað er að tryggja launafólki þann rétt að geta ávallt skýrt frá launakjörum sínum ef það kýs að gera það. Ég tel það mikilvægt skref í að útrýma kynbundnum launamun. Það er mat margra að launamisrétti þrífist mjög vel í skjóli launaleyndar enda komast þá stjórnendur eða aðrir þeir sem ákvarða launin hjá óþægilegum útskýringum á hugsanlegum launamun milli karla og kvenna á vinnustaðnum, þeir geta jafnvel staðið keikir og fullyrt að kynbundinn launamunur sé ekki innan fyrirtækis þeirra. Þeir eiga ekki á hættu að starfsfólk upplýsi um launakjör sín þar sem það væri brot á ráðningarsamningi þess. Það er hins vegar deginum ljósara að sá munur sem kannanirnar mæla á launum karla og kvenna á íslenskum vinnumarkaði liggur ekki síst í launaleynd og í ýmsum kaupaukum og duldum greiðslum sem ekki koma upp á yfirborðið og það viljum við uppræta. Það hefur jafnframt verið skoðun mín að hið opinbera skuli ganga á undan með góðu fordæmi við að koma á jafnrétti kynjanna, bæði sem vinnuveitandi og stefnumótandi aðili á svo mörgum sviðum. Í því efni tel ég mikilvægt að byrja á Stjórnarráðinu sjálfu. Það er ólíðandi að forstöðumenn opinberra stofnana eða forráðamenn ráðuneyta mismuni konum og körlum í launum og brjóti þannig jafnréttislög. Ég legg því mikla áherslu á að innan sérhvers ráðuneytis starfi sérstakur jafnréttisfulltrúi sem hafi sérþekkingu á jafnréttismálum. Styrkja þarf það starf sem fyrir er í ráðuneytunum á þessu sviði og mun ég beita mér fyrir því að svo verði gert á þessu kjörtímabili. Jafnframt verður tryggt fjármagn til að tryggja stöðu jafnréttisfulltrúa ráðuneytanna, hvort sem það verður gert með fjölgun stöðugilda eða breytingu á starfshlutfalli þeirra sem fyrir eru til hækkunar. Jafnréttisfulltrúum er m.a. ætlað að vinna að kynjasamþættingu á málefnasviði hlutaðeigandi ráðuneytis en nánar er kveðið á um þá skyldu stjórnvalda í frumvarpinu. Þetta er þýðingarmikið atriði svo að tryggja megi jafnrétti kynjanna í íslensku samfélagi en mikilvægt er að kynjasjónarmiða sé gætt við alla stefnumótun og áætlunargerð innan stjórnsýslunnar og ekki hvað síst við gerð fjárlaga. Við þurfum að taka okkur verulega á á þessu sviði. Ég tel að þetta ákvæði geti verið grunnur að því starfi sem fram undan er til að ná fram markmiðum frumvarpsins að þessu leyti. Liður í þeim aðgerðum er m.a. að tryggja enn frekar en áður jafnara kynjahlutfall þeirra sem koma að stefnumótun og ýmiss konar undirbúningsvinnu eða ákvörðunum sem teknar eru á vegum stjórnvalda og varða daglegt líf okkar flestra. Þar á ég við kynjahlutföllin í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum hins opinbera en eins og við vitum öll sem hér sitjum þarf að gæta að þessu markmiði laganna enn betur en gert hefur verið. Kynjahlutfallið í nefndum, ráðum og stjórnum hjá hinu opinbera hefur síðastliðið ár verið um 32% konur og 68% karlar. Þær tölur segja hins vegar ekki alla söguna þar sem sum ráðuneytanna standa sig mjög vel og hafa náð settum markmiðum en önnur eru enn með karlana í miklum meiri hluta innan sinna vébanda. Þess eru dæmi að karlar séu allt að 95% nefndarmanna. Ég geri mér grein fyrir að þetta breytist ekki á einni nóttu en ráðherrar og aðrir skipunaraðilar verða að setja sér markmið og fylgja þeim markvisst eftir svo að árangur náist í þessum efnum. Þetta er þriðja dæmið sem ég nefni í dag þar sem ekki hefur verið farið að jafnréttislögum þrátt fyrir að skýr lagaákvæði hafi verið fyrir hendi í langan tíma og það hjá hinu opinbera. Hin dæmin varða kynbundinn launamun og gerð jafnréttisáætlana. Ég legg því til að þetta ákvæði laganna verði styrkt enn frekar en verið hefur, m.a. með því að leggja til að tilnefningaraðilar tilnefni ávallt bæði karl og konu þegar óskað er tilnefningar í opinberar nefndir, ráð og stjórnir. Það er svo sem óþarfi að fjölyrða um það hér en að sjálfsögðu mælist ég til þess að tilnefningaraðilar virði þetta ákvæði verði það óbreytt að lögum. Enn fremur er lagt til breytt hlutverk jafnréttisráðs. Gert er ráð fyrir að ráðið verði í nánari tengslum við Jafnréttisstofu en verið hefur í tíð gildandi laga og verði ráðgefandi bæði við félagsmálaráðherra og framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu. Er við það miðað að ráðið fjalli ekki eingöngu um málefni vinnumarkaðarins, enda þótt þar sé enn víða pottur brotinn þegar kemur að jafnrétti kynjanna, heldur fjalli um jafnréttismál í víðara samhengi. Það þótti því mikilvægt að fulltrúar fleiri hópa ættu sæti í jafnréttisráði og þá sérstaklega fulltrúar þeirra samtaka sem hafa látið sig varða málefni kvenna er sæta kynbundnu ofbeldi. Það er jafnframt nýmæli í þessu frumvarpi að Jafnréttisstofa vinni að forvörnum gegn kynbundnu ofbeldi í samstarfi við önnur stjórnvöld og samtök er sinna slíkum forvörnum sérstaklega. Ég tel að við getum öll verið sammála um að við þurfum að beita öllum ráðum til að komast yfir það mein í samfélagi okkar sem kynbundið ofbeldi er áður en við getum farið að tala um að jafnrétti kynjanna hafi verið náð. Við verðum jafnframt að gæta þess að jafnréttisumræða nái til sem flestra landsmanna og að flestir sjái sér fært að taka virkan þátt í umræðunni um þessi mikilvægu mál sem varða hagsmuni okkar allra. Er því lagt til að reglulega verði boðað til sérstaks jafnréttisþings þar sem ætlunin er að skapa þeim sem vilja fjalla um jafnrétti sérstakan vettvang. Er gert ráð fyrir að félagsmálaráðherra leggi fram skýrslu sína um stöðu og þróun jafnréttismála við upphaf þingsins og getur hún þá orðið grunnur að gagnlegum umræðum um hver raunveruleg staða jafnréttismála er hverju sinni. Ég vil jafnframt vekja athygli á því að í kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins er gert ráð fyrir að frumvarp þetta leiði til 33–37 millj. kr. útgjalda fyrir ríkissjóð á ári auk þeirra fjármuna sem ætlaðir eru til að styrkja stöðu jafnréttisfulltrúa ráðuneytanna, eða í heild um 60 millj. kr. Er þetta til marks um að hugur fylgir máli, okkur er full alvara með þeim breytingum sem lagðar eru til með frumvarpinu. Til samanburðar má benda á að við framlagningu fyrri frumvarpa um þessi mál hefur verið gert ráð fyrir innan við 1 millj. kr. aukningu á útgjöldum fyrir ríkissjóð en hér er gert ráð fyrir 60 millj. kr. útgjaldaaukningu. Virðulegi forseti. Ég bind miklar vonir við að efni þessa frumvarps komi til með að flytja okkur fram veginn í átt að jafnrétti kynjanna. Þau lög sem hafa verið í gildi fram til þessa hafa ekki skilað fullnægjandi árangri enda þótt ég sé ekki í vafa um að þau hafi átt sinn þátt í því að jafnrétti hafi aukist í hænuskrefum hér á landi í tímans rás. Það er hins vegar kominn tími til að stíga stór skref fram á við í þessari baráttu og ég tel að nýmæli frumvarpsins hafi það fram að bjóða. Ég legg því mikla áherslu á að frumvarpið fái málefnalega umræðu og hljóti afgreiðslu sem allra fyrst á þessu þingi. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. félags- og tryggingamálanefndar.

Herra forseti. Ég vil taka fram í upphafi að ég hef mikla trú á því að jafnrétti sé þjóðarnauðsyn. Þegar ekki er jafnrétti, og þá á ég við jafnrétti fólks, þá er ekki verið að nýta krafta þjóðfélagsins sem skyldi. Þá er ekki hæfasti maðurinn eða einstaklingurinn ráðinn í starf heldur eru einhver önnur sjónarmið látin ráða. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi meiri trú á boðum og bönnum eins og þetta frumvarp ber með sér, hvort hún hafi meiri trú á því að troða jafnrétti ofan í kokið á atvinnulífinu en að gera það með frjálsum samningum. Hvort hún hafi meiri trú á hausatalningum og innantómum jafnréttisáætlunum sem enginn fer eftir, bara að þær séu nógu fallegar og hvort hún sé að búa til jafnréttisiðnað, jafnréttisiðnað sem að sjálfsögðu hefur áhuga á því að jafnréttið lagist ekki svo hann hafi nóg að gera. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi ekki frekar viljað velja jafnréttisvottun til fyrirtækja, að Jafnréttisstofa veiti fyrirtækjum vottun um að þau stundi fullkomið jafnrétti. Ég hefði talið það miklu skynsamlegra. Þá værum við komin með A- og B-fyrirtæki í landinu, fyrirtæki sem raunverulega sýna jafnrétti í raun og fá vottun um það og fá þá væntanlega til sín miklu hæfara fólk, bæði karla og konur.

Virðulegi forseti. Ég er sammála síðasta ræðumanni um að jafnrétti er þjóðarnauðsyn. En ég vil jafnframt minna hv. þingmann á að það eru nær 50 ár síðan sett voru jafnréttislög sem ekki hefur verið farið eftir. Það hefur verið reynt að nálgast þetta með jákvæðum hætti í jafnréttislögum en það hefur ekki dugað til og ég fór nákvæmlega yfir það í máli mínu. Jafnréttisáætlanir sem hv. þingmaður vísaði til hafa ekki dugað, þeim er ekki framfylgt og stór hluti fyrirtækja, sennilega er það ekki nema þriðjungur sem hefur sett sér jafnréttisáætlanir. Það hefur ekki dugað því jafnréttislögunum hefur verið breytt aftur og aftur. Við höfum sett þingsályktunartillögur aftur og aftur um hvernig framkvæma eigi jafnréttislögin en það hefur ekki dugað. Það er komið að því virðulegi forseti, að við förum að sýna aðeins klærnar í þessu máli. Við setjum hörð lög ef brotin eru samkeppnisskilyrði í atvinnulífinu og á fjármálamarkaði. Við beitum dagsektum sem geta verið ein millj. kr. á dag. En það er ekkert gert ef jafnréttislögum er ekki framfylgt. Þegar kærunefnd úrskurðar brot á jafnréttislögum þá er úrskurði kærunefndar ekki einu sinni fylgt eftir. Hér erum við að fara væga leið um það að heimila Jafnréttisstofu að beita dagsektum til þess að framfylgja ákvæðum jafnréttislaga sem að hámarki getur orðið 50 þús. kr. á dag þegar við erum að tala um eina milljón kr. á dag þegar samkeppnislög eiga í hlut. Ég spyr hv. þingmann: Hvaða leið vill hann fara þegar við í nærri hálfa öld höfum ekki náð lengra en raun ber vitni í jafnréttismálum? Það er 12 ára stöðnun í því að ná niður launamun kynjanna. Hlutfall kvenna í stjórnum fyrirtækja er innan við 10%. Hvaða leið vill hv. þingmaður fara til að breyta þessu, því ég heyri að hv. þingmaður vill breyta stöðunni? Ég spyr hann: Hvaða aðra leið vill hann fara? Það hafa allar aðrar leiðir til þess að ná árangri í jafnréttislögunum verið reyndar, allar aðrar en þær sem nú á að fara.

Herra forseti. Ég hef enga trú á boðum og bönnum. Ég hef enga trú á að þvinga fólk til eins eða neins. Menn finna alltaf undankomuleiðir. Nei, ég vil fara þá leið að menn fái vottun um að þeir sinni jafnrétti og sýni nauðsynleg skjöl til þess og sýni jafnvel ráðningarsamning og annað til ákveðinna trúnaðarmanna sem báðir aðilar treysta. Ég vil að fyrirtækin fái vottun og þá kemur í ljós hvaða fyrirtæki fullnægja þeim skilyrðum að vera jafnréttissinnuð og ráða fólk eftir hæfileikum. Þá tala ég um fólk, ég er á móti því að tala um kyn því það er líka ójafnrétti milli fólks af sama kyni. Það er oft ráðinn karlmaður sem er óhæfari en annar karlmaður sem sækir um stöðu. Það er oft ráðin kona sem er óhæfari en önnur kona sem sækir um stöðu. En þau geta ekki kært, hvorki konan né karlinn út af þessum jafnréttislögum. Það er bara hægt að kæra ef um er að ræða óhæfari einstakling af hinu kyninu þannig að þetta eru ekki jafnréttislög. Þetta eru kynjajafnréttislög sem við erum að ræða hér. Og það er afleiðing sem við sjáum. Við sjáum ekki afleiðingu af hinu þegar fjöldi karlmanna eða fjöldi kvenna er ekki ráðinn vegna þess að óhæfari aðilar af sama kyni eru ráðnir. Ég mundi vilja sjá vottun til fyrirtækja sem Jafnréttisstofa vottaði að gættu jafnræðis og jafnréttis við ráðningar, launakjör og samninga. Það væri miklu betra og þá kæmi í ljós að það eru A- og B-fyrirtæki í landinu, sum fyrirtæki, B-fyrirtæki, eru afskaplega ósanngjörn og þá ræður maður sig ekki í vinnu hjá þeim.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður segir að hann vilji ekki boð og bönn, hann vilji frjálsa samninga. Getur hv. þingmaður upplýst hvað hann hafi staðið að mörgum lagasetningum sem þvinga fyrirtæki með ýmsum hætti til að breyta háttsemi sinni? Ég nefndi áðan samkeppnislögin, lög sem lúta fjármálamarkaðinum. Ég gæti talið upp og tínt til mörg ákvæði í frumvörpum sem hv. þingmaður hefur staðið að til að þvinga fyrirtæki til að breyta háttum sínum. En þegar kemur að því að stuðla að jafnrétti vegna þess að lagaúrræði sem við höfum sett og haft í 50 ár hafa ekki dugað, þá segir þingmaðurinn pass. Ég vil ekki þvinga fyrirtækið. Það er nefnilega svo að jafnrétti kynjanna skiptir máli í þjóðfélaginu og það skiptir máli að það sé skilningur hjá öllum stjórnmálaflokkum um að fara leiðir sem skila árangri í þessu efni. Við höfum reynt allar aðrar leiðir en þá sem farin er í þessu frumvarpi og þær hafa ekki skilað nema litlu, bæði að því er varðar hlut kvenna í stjórnun fyrirtækja og að því er varðar það ójafnrétti sem ríkir í launamálum kynjanna. Hv. þingmaður nefnir jafnréttisvottun eða jafnlaunavottun. Það er vissulega leið sem við höfum verið að skoða. Það er ekki komin niðurstaða í það enn milli ráðuneytanna sem eru að skoða þá leið. Það liggja fyrir tillögur um það efni, um að fara í þessa jafnlaunavottun sem er góð og gild með þessu frumvarpi en við verðum líka að átta okkur á því að það kostar mikla peninga. Sú leið sem nú er farin kostar 73 millj. en við erum að tala um að það að framfylgja ákvæðum frumvarpsins í þessu frumvarpi kosti 60 millj. En ég vil svo sannarlega ekki útiloka það að fara þessa leið, þ.e. jafnlaunavottun, af því að hún er góð meðfram ákvæðum laganna en ég spyr hv. þingmann: Er hann ekki tilbúinn að fylgja mér og okkur í því að skerpa á jafnréttislögunum þannig að við getum náð árangri?

Herra forseti. Hér er stigið stórt skref í jafnréttisátt og ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir framtak hennar. Henni hefur tekist að sveigja Sjálfstæðisflokkinn inn á þessa línu þó að takmörkuðu leyti sé. Tilefnið að ég stend upp er að spyrja hæstv. ráðherra hvað vantar í þetta frumvarp sem var í áliti og frumvarpi nefndar Guðrúnar Erlendsdóttur hæstaréttardómara? Hvar er hér gengið skemur? Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju eru Jafnréttisstofu ekki veittar sambærilegar heimildir og skattstofum, tollayfirvöldum, Fjármálaeftirliti og Samkeppniseftirliti? Eru fjármál virkilega merkilegri hlutur en réttindi, jafnrétti kvenna og karla? Þannig lítur þetta frumvarp út, fjármálum er gert hærra undir höfði en jafnréttinu. Í þriðja lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða fjárveitinga má vænta til viðbótar inn í þennan málaflokk? Vegna þess að í fjárlagafrumvarpinu er ekki gert ráð fyrir neinum breytingum og í því sambandi vil ég ítreka að hér eru mannréttindabrot í gangi. Hér er staðfestur kynbundinn launamunur allt að 18% sem er brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og hér er í gangi kynbundið ofbeldi sem fjórða hver kona á landinu upplifir, allt frá áreiti og upp í hrottalegar nauðganir, og þetta er stærsta heilbrigðisvandamál kvenna í dag. Það verður auðvitað ekki leyst nema með verulegum fjárveitingum til málaflokksins og ég spyr því: Hvaða fjárveitinga er að vænta í flokkinn? Svo þakka ég ráðherra aftur fyrir hennar framlag.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst segja að það er ekki verið að sveigja eða beygja Sjálfstæðisflokkinn á einn eða neinn hátt. Sú niðurstaða sem hér er lögð fram er samvinna milli þessara flokka um framlagningu á þessu máli. Varðandi fjármunina sem á að setja í þetta frumvarp ef að lögum verður, þá eru það 60 millj. kr. sem munu sjá dagsins ljós þegar frumvarpið hefur verið samþykkt. Vonandi verður það samþykkt fyrir jól og þá munum við væntanlega sjá þetta í fjárlagafrumvarpinu. Fyrst þarf að samþykkja frumvarpið áður en við setjum í það fjármunina. Ég er sammála hv. þingmanni um að ef jafnréttismálum er ekki framfylgt samkvæmt lögum þá eru það mannréttindabrot, ég get fullkomlega tekið undir það með hv. þingmanni. Áður en ég kem að því hvaða breytingar hafa verið gerðar frá nefndinni sem fjallaði um málið á síðasta þingi vil ég taka fram að frumvarpið eins og það var í þeim búningi var aldrei lagt fyrir síðustu ríkisstjórn. Þetta var fyrst og fremst þannig að nefndin skilaði af sér til fyrrverandi félagsmálaráðherra sem gerði svo ekki meira með það frumvarp og því kom aldrei í ljós hvort samkomulag mundi nást milli þeirra flokka sem þá sátu um það frumvarp eins og það lá fyrir. Mér gefst væntanlega ekki tími til að ræða um þessar breytingar en ég vil þó stikla á stóru. Það er nýtt sérákvæði um bann við misrétti í auglýsingum. Eftirlitshlutverk Jafnréttisstofu er skýrt nánar en var í fyrra frumvarpi. Heimildir til beitingar dagsekta eru gerðar skýrari og afmarkaðar betur en var í frumvarpinu. Jafnréttisstofa, en ekki kærunefnd jafnréttismála eins og var í frumvarpinu, hefur heimildir til beitingar dagsekta ef ákvæðum kærunefndar er ekki framfylgt eða jafnréttisáætlun ekki framfylgt eins og lögin kveða á um. Hlutverk jafnréttisþings er gert skýrara. Skipan Jafnréttisráðs er breytt, þar er fækkað úr 16 í 8. Jafnréttisumsagnir sem voru í frumvarpinu áður eru nú meðhöndlaðar þannig að með hverju stjórnarfrumvarpi fylgir svokallaður gátlisti 

Herra forseti. Það er auðvitað ósanngjarnt að koma og spyrja stórra spurninga í stuttu andsvari og tækifæri hæstv. ráðherra því takmarkað en ég vænti þess að í seinni ræðu sinni muni hæstv. ráðherra gera nákvæmari grein fyrir þeim fyrirspurnum sem ég hef lagt fyrir hana. Það er auðvitað alveg hárrétt að frumvarpið var aldrei lagt fyrir fyrri ríkisstjórn og það vissu allir að það var andstaða Sjálfstæðisflokksins sem réði för þar. Samfylkingin boðaði framlagningu frumvarpsins óbreytts. Við höfum heyrt tóninn í hv. þm. Pétri Blöndal sem vill ekkert í þessum efnum og ef hann væri sjálfum sér samkvæmur þá legði hann niður, eins og hæstv. ráðherra nefndi, samkeppniseftirlit, fjármálaeftirlit, skattstofur og allan pakkann. Hæstv. ráðherra. 60 millj. eru allt of lítil fjárveiting til málaflokksins, allt of lítil. Þetta er þvílíkt vandamál, þarna eru mannréttindabrot í gangi, sérstaklega alvarlegt hvað varðar kynbundna ofbeldið, þetta stóra heilbrigðisvandamál sem hefur ekki bara áhrif á þolandann til lífstíðar ef ekkert er að gert heldur líka á nánustu aðstandendur og það hefur jafnvel áhrif á kynslóðir. Þar þarf því að taka miklu myndarlegar á heldur en gert er með 60 millj. Við töluðum um hugsanlega glæpi í verðsamráði, samkeppnisglæp. Það er hjóm eitt miðað við alvarleika kynbundins ofbeldis, hjóm eitt. Ég vil líka nefna hér sérstaklega, hæstv. ráðherra, að hér á landi starfa gagnmerk samtök sem eru Stígamót, Kvennaathvarfið og fleiri sambærileg samtök. Slíkum samtökum ber auðvitað að tryggja verulegar fjárveitingar. Það er á frjálsum félagagrundvelli þannig að Sjálfstæðisflokkurinn ætti að samþykkja ríflegar fjárveitingar til þeirra en ég beini því sérstaklega til hæstv. ráðherra að huga að þessum merku samtökum.

Virðulegi forseti. Ég er sammála síðasta hv. ræðumanni um að fjármagn þarf með jafnréttislögunum ef það á að samþykkja þau. Það er alveg ljóst. En þetta er í fyrsta sinn sem ég man eftir að jafnréttisfrumvarpi hafi fylgt fjármunir. Þótt við höfum haft jafnréttislög í nærri 50 ár, sem hefur margoft verið breytt, þá man ég ekki eftir að þeim hafi fylgt fjármunir. Ég nefndi, af því við vorum að athuga það í ráðuneytinu, að við sáum í hæsta lagi eina milljón í þeim frumvörpum sem hafa komið fyrir þingið. Hér er því veruleg breyting á sem sýnir að stjórnarflokkunum er alvara í þessum málum, alvara með að ætla að framfylgja ákvæðum jafnréttislaga. Ég geri ráð fyrir því að við munum ná langt með þessum fjármunum þótt þeir hefðu þurft að vera meiri. Það er eins og í öllum málum sem við fjöllum um hér á þinginu. En ég vona að hv. þingmaður virði það við okkur og telji jákvætt að hafa sett sextíufalt meira í þetta frumvarp til að fylgja eftir framkvæmdinni en verið hefur í þeim frumvörpum sem hafa verið lögð fram.

30 milljónir.

Hér grípur hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir fram í. Það er einnig gert ráð fyrir að það komi fjármagn að því er varðar jafnréttisráðgjafana um 30–35 millj. kr. Það mun koma á fjárlögunum þegar frumvarpið hefur verið samþykkt. Það hefur verið um það fjallað í ríkisstjórn og verður gert með þeim hætti þannig að það þarf ekkert að draga það í efa. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að það þarf að taka fast á heimilisofbeldi sem hv. þingmaður nefndi og kynbundnu ofbeldi. Að því erum við vissulega að vinna. Við erum að vinna í samræmi við þá áætlun sem var gerð í síðustu ríkisstjórn. Þar eru settir fjármunir í að taka á því máli, t.d. á fjárlögum að því er varðar félagsmálaráðuneytið. Við erum að byrja að vinna af fullri festu að þessum málum. Ég hef skrifað öllum ráðuneytum sem eiga að fjalla 

Herra forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp er komið hér fram. Það er tvímælalaust að mestu leyti eða að öllu leyti til bóta frá gildandi löggjöf. En það er ekki þar með sagt að ekki hefði mátt ganga lengra í ákveðnum tilvikum. Það er okkar skoðun í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði að í vissum tilvikum sé þetta frumvarp of veikt og það eru vonbrigði að ekki skuli tekið með afdráttarlausari hætti á ákveðnum hlutum, sérstaklega í ljósi þess að gildandi löggjöf og framkvæmd hennar undanfarin 10–12 ár hefur alls ekki skilað þeim árangri sem til stóð og vonir voru bundnar við. Í raun hefur enginn árangur náðst hvað varðar eitt alvarlegasta brotið á jafnréttislögum sem er hinn kynbundni launamunur síðastliðin 12 ár. Ítarlegar skýrslur frá 1995 og svo aftur frá síðasta ári sýna að kynbundinn launamunur hefur ekki minnkað, ef eitthvað er, frekar aukist. Varðandi orðaskiptin sem urðu áðan og þá afstöðu hv. þm. Péturs Blöndal að hann hafi ekki trú á boðum og bönnum og að þau leysi ekki þennan vanda þá má hv. þingmaður hafa þá skoðun. Hann er frjáls að því. En það tekur ekki í burtu spurninguna um það: Viljum við ekki að landslög banni mannréttindabrot? Á það ekki að vera þannig? Jafnvel þó erfitt geti reynst að ná því fram og framkvæma það að fullu. Eða hvernig sjá menn löggjöfina fyrir sér? Sjá menn fyrir sér að það sem ekki er örugglega hægt að tryggja í reynd hverfi út úr henni? Jafnvel þó það væri í sjálfu sér rétt að það stæði þar. Viljum við ekki að íslensk löggjöf endurspegli draumsýn okkar um gott og réttlátt samfélag sem við eigum, jafnvel þó að einhverjir misbrestir séu á því að það náist fram? Jú, ég held það. Ég tel að þessi röksemdafærsla falli algerlega um sjálfa sig ef hún er sett í það samhengi að þetta er mannréttindalöggjöf og við getum ekki, viljum ekki og ætlum ekki að þola vísvitandi og gróf brot á mannréttindum í landinu og þar með talið ekki að mönnum sé mismunað á grundvelli kynferðis. Þau ákvæði sem ég vil gera lítillega að umræðuefni við 1. umr., er þá aðeins stiklað á nokkrum atriðum, varða veikleika frumvarpsins sem við viljum vekja athygli á og gagnrýna í umfjöllun málsins. Þar tek ég fyrst fyrir ákvæðið um launaleynd. Ég óttast að þessi frágangur málsins þar sem hnýtt er aftan í 19. gr. um launajafnrétti, að starfsmönnum skuli ávallt vera heimilt að skýra frá launakjörum sínum ef þeir kjósi svo. Síðan á væntanlega að byggja á 30. gr. sem bannar afsal á réttindum samkvæmt lögunum til að tryggja að um annað megi ekki semja í ráðningarsamningum o.s.frv. En þetta er sett í það samhengi að starfsmaðurinn er sjálfur látinn vera í þeirri aðstöðu að taka af skarið gagnvart vinnuveitanda sínum um að hann vilji upplýsingarnar fram. Er þá ekki strax kominn mikill veikleiki í umbúnað málsins? Er þetta í sjálfu sér endilega svo mikil framför frá því sem er að óbreyttu? Hefði ekki þarna þurft að vera fortakslaust ákvæði um að launaupplýsingar skuli vera opinberar og aðgengilegar? Er þetta ekki hálfgerður hálfvelgjufrágangur á málinu? Er þetta ekki bara annaðhvort að við bönnum launaleynd eða ekki? Ég hefði að minnsta kosti talið betra að hafa ákvæðin ítarlegri og útfærðari, hafa pósitíft bannákvæði inni í greininni sjálfri um að með öllu sé óheimilt að takmarka á nokkurn hátt rétt launamanns að þessu leyti og setja hann í aðstæður sem á einhvern hátt gætu talist hindra að hann veiti þessar upplýsingar. Ég held að þetta sé eitt af því sem skoða þurfi mjög rækilega. Allar kannanir og vísbendingar hníga í sömu átt hvað það varðar að langöflugasta tækið í baráttunni gegn kynbundnum launamun séu félagslegir gagnsæir kjarasamningar þar sem allt er uppi á borðinu. Þetta sýna ítarlegar evrópskar rannsóknir, t.d. stór sameiginleg evrópsk rannsókn frá 2002 sem dr. Þorgerður Einarsdóttir sá um fyrir Íslands hönd. Hún sýndi m.a. það sem er nokkuð ljóst og fleiri kannanir hafa gefið í skyn að það er munur á almenna vinnumarkaðinum og hinum opinbera, almenna vinnumarkaðinum í óhag. Þar virðist kynbundinn launamunur meiri og hann er í beinu samhengi við að launakjörin eru gagnsærri á hinum opinbera vinnumarkaði og minna um einstaklingsbundin réttindi utan kjarasamninga. Þetta á að vera hafið yfir deilur. Þetta liggur svo rækilega fyrir. Þess vegna er augljóst að ef menn vilja taka á í þessum efnum þá þarf launaleyndina burt. Þá þurfa launakjör, hin umsömdu almennu launakjör að vera uppi á borðunum og öllum aðgengileg. Þetta ákvæði verður að skoða í samhengi við það næsta sem ég ætla að nefna, þ.e. stöðu Jafnréttisstofu. Þar verð ég að segja að ég varð fyrir vonbrigðum þegar ég skoðaði frumvarpið sem nú er flutt af ríkisstjórn og bar saman við tillögur starfshópsins frá því í mars síðastliðnum, svo ekki sé talað um þau frumvörp og tillögur sem við þingmenn Vinstri grænna höfum flutt um þetta efni á undanförnum árum. Ég tel að staða Jafnréttisstofu sé alls ekki nógu sterk eins og um hana er búið í þessu frumvarpi. Mér sýnist því miður að orðið hafi afturför hvað varðar stjórnarfrumvarpið nú frá tillögum starfshópsins á útmánuðum. Það er þá sjálfsagt vegna þess, eins og hæstv. ráðherra kom hér inn á, að þetta frumvarp er niðurstaða málamiðlana eða samkomulags stjórnarflokkanna. Þá það, þá skulum við bara ræða það eins og það er. Það er ekkert leyndarmál og ekkert feimnismál. Þar hefur sjálfsagt verið áherslumunur en þarna sýnst mér því miður hæstv. félagsmálaráðherra hafa orðið að sætta sig við þó nokkurn afslátt varðandi stöðu Jafnréttisstofu og reyndar líka að einhverju leyti í launaleyndarákvæðinu. Það vekur athygli að þar er óbreyttur stjórnarsáttmálinn tekinn inn í lagatextann, ef ég hef tekið rétt eftir. Það er spurning hversu heppilegt lagamál pólitísk samsuða í stjórnarsáttmála er endilega, þetta að tryggður verði réttur launafólks til að skýra frá launakjörum sínum, ef það svo kýs, sem hnýtt er í að aftan. Kannski hefur þar verið höggvið á hnútinn þegar menn sátu yfir þessu, hvort sem það var á Þingvöllum eða einhvers staðar annars staðar að bæta þarna við þessu „ef það svo kýs“. Þegar kemur að Jafnréttisstofu höfum við í frumvörpum okkar á undanförnum þingum, ég vitna t.d. í 620. mál á 131. löggjafarþingi, lagt til að Jafnréttisstofa fengi mjög sterka stöðu og sambærilega við, eins og hv. þm. Atli Gíslason kom inn á, skattayfirvöld, samkeppnisyfirvöld, Fjármálaeftirlitið eða aðra slíka aðila og að Jafnréttisstofa hafi ótvíræðan rétt til að taka sjálfstætt frumkvæði í málum og geti beitt sér með sambærilegum hætti og þeir aðilar geta í dag, sjálfstætt, óháð og að eigin frumkvæði þar sem ástæða er til að ætla að pottur sé brotinn. Að þessu leyti er ekki nógu vel gengið frá stöðu Jafnréttisstofu í frumvarpinu. Í frumvarpi okkar frá 131. löggjafarþingi stóð, með leyfi forseta, um upplýsingaskyldu: „Jafnréttisstofa getur krafið opinberar stofnanir, sveitarfélög, atvinnurekendur og félagasamtök um allar almennar og sértækar upplýsingar sem nauðsynlegar eru vegna verkefna hennar og athugunar á einstökum málum.“ Með öðrum orðum: Það er alveg skýrt að Jafnréttisstofa getur gengið að öllum slíkum upplýsingum sem að gagni mega verða í fyrirtækjunum og þarf engan að spyrja leyfis í þeim efnum. Í frumvarpi starfshópsins frá 13. mars er þetta nánast eins orðað. Kannski hefur það átt sinn þátt í að fulltrúi þingflokks vinstri grænna í starfshópnum var Valgerður H. Bjarnadóttir, fyrrverandi framkvæmdastýra Jafnréttisstofu og varamaður hennar, Atli nokkur Gíslason, hæstaréttarlögmaður. Hvað sem því líður stendur þar: „Jafnréttisstofa getur krafið einstök fyrirtæki, opinberar stofnanir, félagasamtök og aðra þá sem upplýst geta um mál um allar upplýsingar og öll gögn sem nauðsynleg þykja vegna sérstakra verkefna stofunnar og athugunar hennar á einstökum málum.“ Svo kemur að stjórnarfrumvarpinu. Hvernig er þetta þá orðið? Jú, þar stendur: „Stofnunum, fyrirtækjum og félagasamtökum er skylt að veita Jafnréttisstofu hvers konar almennar upplýsingar sem nauðsynlegar eru starfsemi hennar.“ Svo kemur: „Hafi Jafnréttisstofa rökstuddan grun um að stofnun, fyrirtæki eða félagasamtök hafi brotið gegn lögum þessum er hlutaðeigandi stofnun, fyrirtæki eða félagasamtökum skylt að afhenda Jafnréttisstofu hvers konar upplýsingar og gögn …“ - þá er það komið. En eingöngu ef Jafnréttisstofa hefur rökstuddan grun um lagabrot. Hvernig öðlast Jafnréttisstofa hinn rökstudda grun ef hún má ekki ganga að gögnum í fyrirtækjunum og hefur eingöngu lögvarinn rétt til að fá almenn gögn, almennar upplýsingar? Hvað eru almennar upplýsingar? Það er auðvitað það sem snýr að almennum ráðningarkjörum, almennum launamálum í fyrirtækinu en ekki sértækum upplýsingum, ekki upplýsingum um launakjör einstakra starfsmanna o.s.frv. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að túlka þetta þannig. Þá verð ég að segja að því miður er miklu veikari umbúnaður um stofnunina en við hefðum kosið, afturför frá tillögum starfshópsins og langt í frá að vera sú staða sem við höfum barist fyrir og Jafnréttisstofa fengið í formi frumvarpsflutnings á undangengnum árum. Við þetta bætist annað atriði sem ég vil líka nefna. Það er spurningin um hvort Jafnréttisstofa á að geta fylgt prófmálum eftir til dómstóla. Mér sýnist hún ekki hafa þá stöðu samkvæmt stjórnarfrumvarpinu en það hafði hún samkvæmt tillögum starfshópsins frá því í vor því síðasta málsgrein 4. gr. í þeim frumvarpsdrögum hljóðuðu svo, með leyfi forseta: „Þegar sérstaklega stendur á og ætla má að úrskurður dómstóla geti haft víðtæk áhrif í átt til jafnréttis eða hagsmunir kæranda eru metnir þess eðlis að mikilvægt þykir að fá úrlausn dómstóla getur Jafnréttisstofa höfðað mál til viðurkenningar á rétti kæranda … Ráðherra setur í reglugerð nánari fyrirmæli um skilyrði fyrir málshöfðunarheimild Jafnréttisstofu.“ Þetta sýnist mér vera farið út úr stjórnarfrumvarpinu og þó að þar séu mörg ágæt ákvæði, t.d. um gjafsóknina og vissulega sé framför í þeim dagsektarákvæðum og bindandi frágangi á úrskurðum sem frumvarpið gerir ráð fyrir þá eru þeir veikleikar þar á að þó að úrskurðirnir og dagsektirnar séu aðfararhæfar þá upphefur kæra til félagsmálaráðherra eða málshöfðun fyrir dómstólum það. Menn eiga þá útleið að hunsa niðurstöður kærunefndar og þvæla málunum með málskoti til ráðherra og síðan til dómstóla, jafnvel árum saman og komast þannig hjá dagsektum og í raun refsiákvæðum laganna. Þannig er augljóst að jafnvel stór og þýðingarmikil prófmál geta lent í hrakningum. Það er langur vegur frá þeirri beinu leið þeirra til fullnustu sem möguleikar Jafnréttisstofu á að fylgja málunum eftir fyrir dómstóla hefðu falið í sér. Að sjálfsögðu er ljóst að það hefði eingöngu átt við um prófmál og mikilvæg mál, sem hefði sérstakt gildi að fengju úrlausn fyrir dómstólum. En að þessu leyti finnst mér málið þurfa betri skoðunar við og ég vona að það standi til boða í umfjöllun Alþingis að lagfæra frumvarpið að þessu leyti. Ef skýr þingmeirihluti er fyrir því að hafa það afdráttarlausara en þessi málamiðlun stjórnarflokkanna er þá verður vonandi látið á það reyna, af okkar hálfu með breytingartillögum ef ekki vill betur til. Ánægjulegast hefði verið að þeir íhaldsmenn sem þverskallast við í þessu máli hefðu játað sinn minni hluta í því, gefist upp og fallist á að hér yrði afgreidd virkilega róttæk og skelegg jafnréttislöggjöf sem ég held að sé þingmeirihluti fyrir ef út í það er farið. Ég vil að lokum bara nefna eitt atriði sem ég fagna sérstaklega, þ.e. að hér er komið inn ákvæði um auglýsingamál. Ég er ekki nógu kunnugur frumvarpinu og finn þetta ekki en einhvers staðar er tekið á því að ekki megi birta auglýsingar sem eru niðurlægjandi eða niðrandi fyrir annaðhvort kynið. Í reynd snýr þetta fyrst og fremst að þeim landlæga ósið að nota kvenlíkamann á neikvæðan og niðrandi hátt í markaðssetningu og auglýsingum. Evrópuráðið hefur fjallað um þessi mál og ályktað um þau og beint tilmælum til aðildarríkjanna um að taka á þessum hlutum þannig að þetta kemur inn á hárréttum tíma. Reyndar held ég að taka ætti það til skoðunar, sem ég hef lengi verið baráttumaður fyrir, að það komi sjálfstæð löggjöf um auglýsingamál af þessu tagi. Á sínum tíma, eftir heilmikið þóf, komst gamalt baráttumál mitt og fleiri í höfn með því að inn í samkeppnislög komu ákvæði sem bönnuðu auglýsingar sem beindust sérstaklega að börnum með vafasömum hætti. Það var að sjálfsögðu framför. Hér kemur annað ákvæði inn í önnur lög sem snýr að þessu hvað varðar kynin. Þá vaknar spurningin: Er ekki þörf fyrir sjálfstæða löggjöf sem tekur á siðareglum í auglýsingum almennt og tekur þar til allra þeirra hluta sem þar þarf að huga að, að börn séu varin fyrir óhæfilegum ágangi á þessu sviði, að menn séu ekki niðurlægðir á grundvelli kynferðis síns að þessu leyti og hvað þá með kynþátt og annað í þeim dúr? Gæti ekki verið ástæða til að huga að fleiri víddum þegar kemur að auglýsingunum og þessu félagslega, menningarlega og mannlega samhengi þeirra. Nægur er ágangurinn samt eins og t.d. vísvitandi og grófar tilraunir áfengisframleiðenda til að brjóta auglýsingabann á áfengi eru nærtækt dæmi um. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Þó eru nokkur atriði sem ég vildi koma inn á við 1. umr. þessa máls. Auðvitað er fjölmargt fleira sem þarfnast skoðunar og að rætt sé í þessum efnum og ég tek að sjálfsögðu undir að fylgja þarf málunum eftir með fjárveitingum þannig að hægt sé að framfylgja lögunum þannig að veruleg alvara sé á bak við þau, að menn ætlist til að þau séu virt. Mér virtist hv. þm. Pétur Blöndal hugsa sér einhvers konar eftirlitsiðnað sem mundi spretta upp í tengslum við þetta og tæki að sér að votta fyrirtæki. Ég veit ekki hvort það er endilega það sem við þurfum mest á að halda í þessu, að fóðra einhvern eftirlitsgeira á þessu sviði. Ég held að opinber löggjöf og sterk stjórnsýslutæki á þessu sviði eða framkvæmdarstofnun, eins og Jafnréttisstofa á að vera, sé það besta sem stjórnvöld geta gert í þessu en auðvitað þarf samfélagið allt að taka á í þessum efnum og vera meðvitað. Það á ekki að líða þá forneskju að mönnum sé mismunað á grundvelli kynferðis síns þegar komið er langt inn á 21. öld og það eru auðvitað mikil vonbrigði að við skulum vera þar sem við erum stödd í dag, að þurfa að ræða um þessa hluti á þessum nótum, velta fyrir okkur kynjakvótum í stjórnum fyrirtækja, nefndum og ráðum o.s.frv. Maður hefði sannarlega vonað og einhvern tíma trúað því að sá tími væri einfaldlega um garð genginn nú, þessi mál væru almennt komin í lag og við þyrftum ekki að ræða um þau á þessum nótum.

Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Það er sorglegt að við skulum þurfa að standa hér í dag og ræða þessi mál með þeim hætti sem gert er. En þannig er raunveruleikinn einu sinni. Ég lít svo á að hæstv. ráðherra stígi með frumvarpinu gríðarlega stórt skref í átt að raunverulegu jafnrétti kynjanna á Íslandi. Frumvarpið er því mikið fagnaðarefni. Ég skynja því miður, og mér þykir leitt að skynja það hjá hv. þingmanni, tortryggni í garð þessa máls. Ég spyr mig líka að því hvers vegna tortryggja þurfi allt með því að hnýta við ræður sínar athugasemdum um að auðvitað verði að fylgja þessu fjármagn o.s.frv. Hér er einlægur vilji á ferð. Það er ætlun manna að setja í lög stórstígar framfarir til að taka á jafnréttismálum. Hv. þingmaður veit það eins vel og ég að megnið af frumvarpinu er byggt á niðurstöðu þverpólitískrar nefndar sem fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs áttu aðild að. Í sumum tilfellum er meira að segja gengið lengra en niðurstaða nefndarinnar gaf tilefni til. Ég vil nefna sérstaklega það atriði sem hv. þingmaður nefndi sem veikleika í frumvarpinu en það er 19. gr. sem snýr að launaleynd. Þar segir að starfsmönnum skuli ávallt heimilt að skýra frá launakjörum sínum ef þeir kjósa svo. Ég veit ekki betur en niðurstaða nefndarinnar hafi gengið skemur, þar átti að banna atvinnurekendum að gera það að skilyrði fyrir ráðningu að starfsmenn greindu ekki frá launakjörum sínum. Hér er gengið lengra. Ég vildi koma þessu á framfæri hér. Við þetta atriði í vinnu nefndarinnar, sem þó gengur skemur en frumvarpið, gerðu fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs engan fyrirvara.

Herra forseti. Það er augljóst mál að hv. þingmaður er orðinn stuðningsmaður ríkisstjórnar og vill ekki að menn séu með of miklar aðfinnslur eða gagnrýni við það sem hún leggur fram. En ég bið hv. þingmann að vera ekki of viðkvæman fyrir því. Það á eftir að verða hluti af tilveru hv. þingmanns sem stjórnarliða að styðja ýmislegt sem er ekki endilega hafið yfir alla gagnrýni. Það hlýtur alla vega að vera í lagi að spyrja. Ég tel ekki að ég hafi verið með einhverja tortryggni, ég mundi ekki nota það orð sjálfur. Ég nefndi nokkur atriði og var að reyna að bera saman tillögur starfshópsins og frumvarpið. Ég tel reyndar að það hefði verið betra að frumvarpið væri þannig úr garði gert að á einum stað væri samanburður á ákvæðum frumvarps starfshópsins annars vegar og hins vegar frumvarpsins þannig að auðveldara væri fyrir okkur hv. þingmenn að bera þetta saman. Ég hef ekki haft mikinn tíma til þess samanburðar en ég skoðaði þó þau atriði sem ég kom sérstaklega inn á. Og ég endurtek að ég held að 4. gr., og staða Jafnréttisstofu þar, þurfi sérstakrar skoðunar við. Þar sýnist mér frumvarpið vera veikara en tillögur starfshópsins og ég hlýt að mega vekja athygli á því. Það hlýtur að vera efnislegt innlegg í umræðuna að bera það saman. Hv. þingmaður verður svo bara að láta sér líka við það eða ekki eftir atvikum. Ég get ekki horfið frá því sem ég hef áhuga á að skoða í þessum efnum af tillitssemi vegna viðkvæmni hv. þingmanns, nýorðins stuðningsmanns ríkisstjórnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni föðurlegar ráðleggingar um það hvernig manni beri að haga sér í þinginu þegar maður er kominn í stjórnarmeirihluta, og skilning hans á því. En það var ekki erindi mitt í þennan stól. Erindi mitt var að vekja athygli á því að í frumvarpinu er gengið lengra en niðurstöður starfshópsins gerðu varðandi launaleyndina. Ég fékk engin viðbrögð við því frá hv. þingmanni. Það var erindi mitt í þennan stól á sama hátt og hv. þingmaður kom í ræðustól áðan, eins og hann sagði réttilega, til að vekja athygli á því að hann teldi að gengið væri skemur á öðrum stöðum. Ég kom hingað upp til að vekja athygli hv. þingmanns á því sem hann sagði, að greinin um launaleyndina væri einn af veikleikum frumvarpsins, hann sagði það í ræðu sinni. Ég vildi vekja athygli hv. þingmanns á því að niðurstaða nefndarinnar, sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð átti aðild að, gekk, að mínu mati, skemur í þeim efnum.

Herra forseti. Í fyrsta lagi má aldrei gera mönnum upp skoðanir þó að þeir hafi tekið þátt í nefndarstarfi, ef samkomulag tekst liggja auðvitað að baki ýmsar málamiðlanir. Hv. þingmaður getur að sjálfsögðu ekki fullyrt að fulltrúar Vinstri grænna í nefndinni hefðu ekki getað hugsað sér að hafa þessi ákvæði róttækari þó að þeir hafi að lokum sæst á heildarniðurstöðuna til samkomulags. Það liggur fyrir að við höfum barist fyrir því að afnema launaleynd sem slíka. Það er okkar afstaða, okkar pólitík, okkar stefna. En það á ekki að koma neinum á óvart að við hefðum viljað sjá þarna öðruvísi og betur útfærð ákvæði. Það breytir engu um það hvað fulltrúar okkar í starfshópnum féllust að lokum á til að samkomulag næðist varðandi málið í heild sinni. Eins og ég tók skýrt fram, og einnig hv. þm. Atli Gíslason, er að langmestu leyti fólgin framför í frumvarpinu þannig að menn leggja dálítið á sig til að landa því. Það er vissulega rétt að launaleyndarákvæðið, eins og starfshópurinn gekk frá því, var ekki gallalaust. Það hefði mátt túlka það á þann veg, eins og mér var bent á áðan, að atvinnurekanda væri eingöngu óheimilt að gera þetta að skilyrði við ráðninguna sjálfa en eftir að ráðningarsamband hefði myndast væri ekki endilega tryggt að starfsmaðurinn gæti upplýst um launakjör sín. Greinargerðin var hins vegar augljóslega hugsuð þannig að þetta væri réttur sem væri að jafnaði til staðar og óheimilt væri að semja hann af starfsmanninum. Það er að sjálfsögðu betra en ekki neitt. En það breytir ekki hinu að ef þetta er eins og frumvarpið nú gerir ráð fyrir, að þetta sé alfarið í valdi starfsmannsins sjálfs - „ef hann svo kýs“ eins og það er orðað - þá er hann settur í þessa stöðu gagnvart vinnuveitanda sínum. Ég held að þarna þyrfti réttur starfsmannsins að vera algerlega ótvíræður og lögvarinn og hann ekki settur í þessa stöðu. 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að fagna því að komið er fram frumvarp til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og að við skulum heyja þessa mikilvægu umræðu hér á þessum vettvangi í dag. Þetta verkefni á sviði stjórnmálanna hefur verið mjög ofarlega í forgangsröðun, m.a. síðustu ríkisstjórnar, enda veitir ekki af því að ójafnrétti á milli kynjanna hefur verið allt of mikið, því miður. Ég vil í upphafi máls míns nefna það stórkostlega framfaraskref sem var stigið af hálfu síðustu ríkisstjórnar sem voru ný lög um fæðingar- og foreldraorlof sem veittu feðrum jafnan rétt á við konur að umgangast börnin sín á fyrstu árum ævinnar en jafnframt líka barninu þann sjálfsagða rétt að kynnast báðum foreldrum. Þetta er sú löggjöf sem hefur verið hvað róttækust á sviði jafnréttismála á síðustu áratugum og mér er það í fersku minni þegar ég gegndi starfi aðstoðarmanns félagsmálaráðherra að erlendur aðili kom til mín og sagði: „Í mínu landi getum við einungis látið okkur dreyma um svona löggjöf, hún er ekki framkvæmanleg hjá okkur. Við höfum einfaldlega ekki efni á svona flottri löggjöf sem þjóð.“ Við höfum verið að leyfa okkur mjög góða hluti í þessu. Við höfum jafnað aðstöðumun karla og kvenna þegar kemur að samvistum við barn hvað þetta varðar. En þá kem ég að efnisatriðum þessa mikilvæga frumvarps sem unnið var að miklu leyti í tíð Framsóknarflokksins þegar sá flokkur hélt um stjórnartaumana í félagsmálaráðuneytinu. Í júní árið 2006 skipaði þáverandi félagsmálaráðherra, Árni Magnússon, nefnd til að endurskoða efni þeirra laga sem við ræðum hér og ég vil vekja athygli á verklaginu við það. Við upphaf þess starfs var ákveðið að nefndin starfaði sem mest fyrir opnum tjöldum og sett var upp heimasíða þar sem unnt var að senda erindi til nefndarinnar og birta fundargerðir hennar. Trúi ég að nefndin hafi í starfi sínu fengið fjölmargar athugasemdir og viðbrögð úr samfélaginu. Þegar nefndin lauk störfum í byrjun mars árið 2007 ákvað þáverandi félagsmálaráðherra að frumvarpsdrögin yrðu sett í opið umsagnarferli á heimasíðu félagsmálaráðuneytisins. Þetta er náttúrlega verklag sem er til mikillar fyrirmyndar og kallast samráðsstjórnmál sem ákveðinn flokkur hefur haft mikið í flimtingum að undanförnu en því miður er annað í orði en á borði í þessum efnum og ég held að Samfylkingin gæti lært mjög mikið af því hvernig að þessu máli var unnið. Ég fagna því að hæstv. ráðherra skuli koma með þetta mál inn í þingið. Það er mjög margt gott í þessu frumvarpi en ég vil, líkt og hv. þm. Atli Gíslason, fá upplýsingar um það, og það hefði verið gott að fá það í framsögu hæstv. ráðherra upp á þá umræðu sem hér á eftir að fara fram, hvaða breytingar áttu sér stað á milli þess að nefndin skilaði af sér og frumvarpið sem við ræðum var lagt fram. Það er mikilvægt að fá það upp á borðið. Hæstv. forseti. Sú staða sem nú er uppi í jafnréttismálum þjóðarinnar er óviðunandi og að stórum hluta til þurfum við að halda uppi mjög öflugri og opinni umræðu um jafnréttismál. Hæstv. ráðherra vitnaði áðan til nýlegrar könnunar sem gerð var í einum framhaldsskóla landsins þar sem í ljós kom að í átta tilfellum af hverjum tíu gera drengir meiri launakröfur en stúlkur og við erum komin inn á 21. öldina. Þetta hlýtur að segja okkur að inni á heimilunum þarf að fara fram meiri umræða um jafnréttismál og innan skólakerfisins þarf sú umræða líka að eiga sér stað. Það er náttúrlega eitthvað að umræðunni og kúltúrnum í samfélaginu ef þetta er staðreynd mála að í átta af hverjum tíu tilvikum geri drengir geri ráð fyrir að fá hærri laun en konur. Þetta kemur kannski til af einu stærsta samfélagsmeininu sem við búum við í dag sem er launamunur kynjanna. Það er kannski ekkert óeðlilegt í ljósi þessara upplýsinga ef viðhorf unglinga í dag eru þannig að drengir eigi almennt að hafa hærri laun eða að drengir almennt geri meiri kröfur um hærri laun en stúlkur, að við þurfum að horfast í augu við að launamunur sé 15–18% á milli kynjanna sem er óásættanlegt. Ég ætla að ræða sérstaklega um það atriði og gera það að nær eina umfjöllunarefni mínu í stuttri ræðu því að ég held að launamunurinn sé það mein sem við þurfum að ráðast gegn. Ég verð að viðurkenna að ég deili að mörgu leyti hugmyndum hv. þm. Péturs H. Blöndal um nálgunina á þetta viðfangsefni. Hæstv. ráðherra benti á það áðan að í 50 ára sögu núverandi laga hefur ekkert verið farið eftir þessum lögum. Og nú á að herða enn frekar á refsivendinum. Sjáum við fram á að það verði eitthvað frekar farið eftir þessum lögum? Hæstv. ráðherra nefndi að búið væri að reyna allar leiðir í þessum efnum. Ég er ekki sammála hæstv. ráðherra í því. Ég held að við verðum að nálgast þetta úrlausnarefni öðruvísi en við höfum gert á undanförnum árum. Ég tel að lagasetning gagnvart þessu tiltekna atriði - ég vek athygli á því að ég styð að öðru leyti frumvarpið í meginatriðum - ég held að refsigleði gagnvart launaleyndinni geti vissulega verið réttlætanleg en það er spurning hvort hún skilar okkur að sama marki og ef við reyndum að nálgast þetta atriði á annan hátt. Ég tel að stuðla þurfi að því, og hið opinbera eigi að gera það, að umbuna þeim aðilum sem standa sig í stykkinu hvað þessi mál áhrærir. Vísa ég þá til umræðu um svokallaða vottun til fyrirtækja sem sannanlega standa sig í jafnréttismálum. Hæstv. þáverandi ráðherra, Árni Magnússon, kom fram með þá hugmynd. Hugmyndin vakti mikla athygli og ég tel að við eigum að útfæra hana. Ég vil útfæra hana á þann hátt að fyrirtækin njóti þess og það séu ríkir hagsmunir fyrir fyrirtæki að jafna launamun kynjanna innan viðkomandi fyrirtækja. Ég vil sjá það í formi skattafslátts, að stjórnvöld veiti þeim fyrirtækjum sem sannanlega hafa staðið sig í jafnréttismálum, sem sýna fram á að jafnrétti ríki í launamálum innan viðkomandi fyrirtækja, 0,5–1% skattafslátt, þannig að hvati sé kominn fyrir fyrirtæki á einkamarkaði til að standa sig í þessum efnum og jafnframt að fyrirtæki sem sýna framfarir í þessum efnum fái umbun í formi skatta. Það er engin undantekning í þessum efnum ef við horfum til skattkerfisins eins og það er í dag. Fyrirtæki sem verja fjármunum til líknarmála eða jafnvel til stjórnmálaflokka fá ákveðna skattaumbun í dag. Við erum að ræða háalvarlegt mál sem við erum öll sammála um að þurfi að leiðrétta, sem er launamunur kynjanna, en við horfum ekki til þessara leiða. Hæstv. ráðherra segir að það sé búið að reyna allt í þessum efnum. Ég tel að við náum engum raunverulegum árangri í því að uppræta launamun kynjanna nema með því að breyta aðferðafræðinni og horfa á málið með öðrum hætti en við höfum gert á síðustu 50 árum. Ég býst við að fyrirtæki á markaði mundu nálgast þetta mál þannig að konur innan viðkomandi fyrirtækja yrðu hífðar upp, ekki yrðu karlarnir hífðir niður í launum, sem mundi þýða hærri laun fyrir konur í samfélaginu og minni launamun kynjanna. Þetta mundi aftur á móti skila sér í ríkissjóð og til sveitarfélaga í því formi að konur hefðu hærri laun og borguðu þar af leiðandi hærri skatta. Mér finnst þessi nálgun þáverandi hæstv. ráðherra, Árna Magnússonar, og vottunarhugmynd sem ég er að ræða um að við eigum að útfæra enn lengra, kjörið tækifæri til að ráðast raunverulega að launamun kynjanna, því eins og hæstv. ráðherra benti á áðan hefur núverandi löggjöf skilað svo takmörkuðum árangri þegar kemur að þessum launamun. Ég tel að hér sé um mikilvægt mál að ræða og ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að til greina komi að fara þá leið að atvinnulífið sjálft hafi hagsmuni af því að útrýma því böli sem launamunur kynjanna er, eitt mesta böl sem við horfumst í augu við í íslensku þjóðfélagi í dag. Þannig gætum við Íslendingar haldið áfram að ryðja brautina á sviði jafnréttismála rétt eins og við gerðum í upphafi þessarar aldar með mjög framsækinni löggjöf um fæðingar- og foreldraorlof. Ég held að sú nálgun sem menn hafa í þessu frumvarpi á launamun kynjanna muni því miður ekki skila tilætluðum árangri. Mér fannst það leitt í umræðunni áðan að hv. þm. Pétur Blöndal var hálfpartinn snupraður þegar hann ýjaði að því að rétt væri að horfa í aðrar áttir og nálgast kannski málið öðruvísi en við höfum gert á síðustu áratugum. Ég bendi á að fáir þingmenn hafa talað eins mikið um jafnréttismál og hv. þingmaður á undanförnum árum. Við eigum að taka nýjum hugmyndum fagnandi og því spyr ég hæstv. ráðherra hvort hún telji koma til greina að fara þessa leið sem er vissulega ný leið í þessum efnum, en ég er sannfærður um að um leið og fyrirtækin finna það á eigin skinni að það borgi sig að hafa fullt jafnrétti í launamálum innan sinna vébanda þá minnkar þessi kynbundni launamunur. Ég er þess fullviss. Hæstv. forseti. Ég ætla að öðru leyti ekki að fjalla um einstakar efnisgreinar frumvarpsins sem ég styð í meginatriðum. Ég held að það sé hlutverk okkar og mikilvægast af öllu að ráðast að þessum kynbundna launamun. Það er ekki réttlætanlegt að karlar hafi 15–18% hærri laun en konur í dag, á 21. öldinni. Samt eru konur, ef eitthvað er, að verða ívið menntaðri en karlmenn en við sjáum því miður engar marktækar breytingar í rétta átt á þessu sviði. Við þurfum að hugsa þessa hluti upp á nýtt. Því endurtek ég þá fyrirspurn sem ég beindi áðan til hæstv. ráðherra: Er hún reiðubúin að skoða útfærslu sem þessa sem ég hef fulla sannfæringu fyrir að mundi minnka kynbundinn launamun hér á landi, kynbundinn launamun sem er okkar mesta böl í dag?

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að fjalla um það mál sem hér liggur fyrir, þ.e. frumvarp hæstv. félagsmálaráðherra um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla í íslensku samfélagi. Þetta er ágæt umræða sem hér á sér stað og ég heyri ekki betur en að menn séu í megindráttum sammála um þær leiðir sem lagðar eru til í frumvarpinu. Í því eru tekin og stigin mjög stór skref og að mínu mati gengið nánast alla leið í að nýta þau tæki sem við getum beitt í því að jafna stöðu karla og kvenna í íslensku samfélagi. Þarna erum við að tala um stöðu bæði karla og kvenna í íslenskri stjórnsýslu þar sem verulega hefur verið misskipt eftir kynjum við t.d. nefndarskipan og þá sérstaklega hallað á konur. Sömuleiðis er tekið á stöðu karla og kvenna í einkageiranum. Það er yfirlýst markmið þessa frumvarps, sem er auðvitað mjög víðtækt, að berjast gegn kynbundnu ofbeldi sem mér þykir afar ánægjulegt vegna þess að það er brýnt eins og hv. þm. Atli Gíslason nefndi í andsvari sínu áðan. Enn fremur er auðvitað yfirlýst markmið þessa frumvarps að útrýma hinum hvimleiða kynbundna og óútskýrða launamun. Ég er sammála því sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson sagði áðan, gott vinnulag var viðhaft í tengslum við vinnu nefndarinnar sem vann að frumvarpinu. Það var þverpólitísk vinna, hún var fyrir opnum tjöldum og ég tel að það hafi verið til mikillar fyrirmyndar hvernig að því var staðið. Síðan er hæstv. ráðherra Jóhanna Sigurðardóttir komin með frumvarp sem gengur að mestu leyti út frá þessu þverpólitíska starfi en gengur jafnframt, eins og ég greindi frá í andsvari mínu áðan, lengra á ýmsum sviðum. Virðulegi forseti. Ég varð dálítið hugsi undir ræðu hv. þm. Péturs Blöndals áðan varðandi boðin og bönnin, að hann hefði ekki trú á boðum og bönnum í þessum efnum, teldi frumvarpið bera það með sér og virtist ekki hafa mikla trú á þeirri leið. Þá fannst mér hæstv. ráðherra svara því ágætlega, við höfum í 50 ár verið með svona jákvæðar nálganir í þessum efnum, við höfum verið með jákvæða nálgun í lagasetningu og reynt að treysta á að nú mundu viðhorfin fara að breytast og vinnuveitendur og aðrir, og meira að segja ráðherrar, fara að taka sig á í þessum efnum. Raunin er bara allt önnur. Í samfélagi okkar og hér á hinu háa Alþingi búum við okkur til ramma, við búum til ramma fyrir samfélagið, lögin endurspegla tíðarandann og hvað það er sem við sem samfélag þolum og þolum ekki á hverjum tíma. Ég lít svo á að með lagasetningu eins og hér er kynnt séum við að gefa skýr skilaboð um að við þolum ekki önnur 50 ár af því ójafnrétti sem hér hefur ríkt í íslensku samfélagi. Við þolum það ekki. Þess vegna er verið að grípa hér til þessara ráðstafana. Ég er sammála þeim sem hér hafa sagt að þeir séu leiðir yfir því, eins og hv. þm. Steingrímur Jóhann Sigfússon sagði áðan, og auðvitað sé fúlt að standa hér árið 2007 og ræða þessi mál með þeim hætti að það þurfi að grípa til róttækra aðgerða til að jafna stöðu karla og kvenna í íslensku samfélagi. Staðreyndin er bara sú að við þurfum þess og það sýnir sig í stöðu kvenna í stjórnum 100 stærstu fyrirtækja á Íslandi. Hún er 8% eins og hæstv. ráðherra kynnti í ræðu í síðustu viku. Hver er staðan í launajafnréttinu? Eins og hv. þm. Birkir Jón Jónsson sagði hér áðan er 15–18% launamunur á kynjunum óútskýrður. Á þessu þurfum við að taka. Það er líka staðreynd eins og hv. þm. Atli Gíslason nefndi áðan að það er óþolandi ástand í kynbundnu ofbeldi hér á landi. Á þessu þurfum við, segi ég, því miður að taka, því miður. Það er bara staðreynd að á þessu þurfum við að taka og á þessu er tekið í frumvarpinu. Ég vil ekki drepa málum á dreif eins og hv. þm. Pétur Blöndal með því að horfa á jafnrétti út fyrir það ójafnrétti sem á sér stað milli kynjanna. Þetta mál fjallar um jafnrétti milli karla og kvenna og við skulum halda okkur þar. Þar eru svo djúpstæð vandamál og ekki vanþörf á að taka til hendinni eins og staðan í dag sýnir eftir 50 ára löggjöf í þessum efnum. Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að stikla á einstaka atriðum þessa máls. Hér eru fjölmörg nýmæli í jafnréttislöggjöf sem hæstv. ráðherra hefur kynnt og þau eru þó nokkur sem ég vil gera hér að umtalsefni. Ég fagna því að það eigi að gera eftirlitshlutverk Jafnréttisstofu skýrara og að þar sé gert ráð fyrir því að Jafnréttisstofa hafi eftirlit með því að fyrirtæki og stofnanir setji sér jafnréttisáætlanir og fylgi þeim. Þetta segi ég vegna þess að hér hefur komið fram að konur eru að verða ívið menntaðri á Íslandi en engu að síður er staðreyndin sú að samkvæmt nýjustu upplýsingum um stöðuna hjá 100 stærstu fyrirtækjunum á Íslandi eru eingöngu 8% stjórnarmanna konur. Árið 2005 voru þær 12%. Þetta er gríðarleg afturför, virðulegi forseti, og þess vegna fagna ég því að í þessu frumvarpi eigi að búa til tæki til þess að veita fyrirtækjunum aðhald í þessum efnum. Þetta hefur ekki gerst með því að láta þau algjörlega óáreitt í þessum efnum heldur höfum við horft upp á afturför - úr 12% í 8%. Þetta er auðvitað ekki vandi sem er bara bundinn við Ísland heldur er hann þekktur um gjörvallan heim. Norðmenn ákváðu að ganga alla leið í þessum efnum og settu hreinlega í lög að í stjórnum fyrirtækja þyrftu hlutföll milli kynja að vera a.m.k. 60:40. Ég yrði mjög hrygg ef við stæðum síðan hér mögulega eftir 5–10 ár og þyrftum að samþykkja slíka lagasetningu. Ég verð mjög hrygg ef við þurfum að gera það vegna þess að þetta er það ýtrasta sem hægt er að gera af hálfu löggjafans. Ég lít svo á að þau tæki sem lögð eru fram í þessu frumvarpi núna séu í raun og veru síðasta úrræðið áður en gripið verður til slíkra aðgerða. Ég vona svo sannarlega að við þurfum ekki að standa hér í þeim sporum eftir 5–10 ár, þeir sem sitja þá á þingi. Ég hef trú á að svo verði ekki vegna þess að þessar leiðir - þær eru margar sem hér eru farnar - eigi að geta skilað okkur miklu betri árangri án þess að fara út í svona þvingaðar og þvingandi aðgerðir. Sömuleiðis fagna ég því líka sem hér er sagt um kærunefnd jafnréttismála þar sem lagt er til að úrskurðirnir verði bindandi fyrir málsaðila í stað þess að vera álit eins og áður. Það að kærunefnd jafnréttismála skili núna bindandi úrskurði breytir auðvitað eðli kærunefndarinnar algjörlega og þarna fá þeir sem telja á sér brotið raunverulegan úrskurð, ekki bara einfalt álit. Álitin hafa ekki skilað neinum árangri eins og hér hefur verið nefnt. Enn fremur fagna ég því að í þessu frumvarpi sé lagt til að gjafsókn verði veitt kæranda í tilvikum þegar úrskurðir kærunefndar eru kæranda í hag hafi gagnaðilinn þá höfðað mál til ógildingar úrskurðinum. Þessu fagna ég sérstaklega. Staðan er þannig í dag að ef einstaklingur kærir til kærunefndar jafnréttismála kemur eitthvert álit og síðan stendur viðkomandi eiginlega úti á berangri. Þarna er tekið utan um kærandann að öllu leyti og sömuleiðis auðvitað þann sem er kærður ef kærurnar eiga ekki við rök að styðjast. Ég tel vel að þessu máli staðið og er gríðarlega ánægð með þessa ráðstöfun. Virðulegi forseti. Mig langar að nefna jafnréttisfulltrúa ráðuneytanna. Það er eiginlega ekki hægt að ræða það öðruvísi en að við erum oftar en einu sinni og oftar en tvisvar búin að samþykkja hér jafnréttisáætlanir á hinu háa Alþingi, tel ég, þar sem kveðið er á um hlutverk jafnréttisfulltrúa í ráðuneytunum. Þeir fulltrúar hafa hingað til ekki fengið nógu skýrt hlutverk og ekki heldur nógu mikið ráðrúm til að sinna starfinu innan ráðuneytanna, það hefur verið vandinn. Starfsmenn sem þegar hafa verið í vinnu innan ráðuneytanna hafa verið skipaðir jafnréttisfulltrúar en þeir hafa ekki fengið í mörgum tilfellum - ég er ekki að alhæfa - í of mörgum tilfellum hafa þeir ekki fengið tíma til að sinna þessum störfum eins og þeir hefðu viljað eða eins og þeir hefðu þurft. Þess vegna tel ég að ráðuneytin þurfi að gefa jafnréttisfulltrúunum aukið svigrúm í störfum sínum innan ráðuneytanna. Ég reyndar fagna því að innan sérhvers ráðuneytis verði sérstakur jafnréttisfulltrúi sem hefur sérþekkingu á jafnréttismálum. Það mun skerpa hlutverk jafnréttisfulltrúa ráðuneytanna Virðulegi forseti. Ég nefndi í upphafi að eitt af markmiðum þessa frumvarps hljóti að vera að jafna stöðu karla og kvenna innan stjórnsýslunnar. Þá kem ég hér kannski að því líka að til stendur að lögfesta að hlutfall kynjanna verði sem jafnast, og ekki minna en 40% þegar um fleiri en þrjá er að ræða í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum hins opinbera. Þetta er nefnilega líka atriði sem við höfum samþykkt hér oftar en einu sinni, oftar en tvisvar og oftar en þrisvar í jafnréttisáætlunum, það hefur bara ekki reynst nóg og þess vegna er þetta sett hér inn í frumvarpið þannig að þetta verði að lögum. Staðan innan margra ráðuneytanna er vægast sagt alveg ferleg. Ég hef lagt fram fyrirspurnir hér á þingi þar sem ég hef beðið um yfirlit yfir kynjahlutföll í öllum nefndum, ráðum og stjórnum á vegum ráðuneytanna og niðurstöðurnar voru þannig að helmingur ráðuneytanna - þar stóð sig öllu verst landbúnaðarráðuneytið gamla með 86% hlutfall karla í nefndum, stjórnum og ráðum á sínum vegum, það stóð sig verst. Þau ráðuneyti sem höfðu staðið sig verst voru jafnframt ráðuneyti fyrrverandi ráðherra og núverandi hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur. Hefði maður ætlað að kona að störfum í því ráðuneyti hefði reynt að hafa auga með þessu en það ráðuneyti var líka með hrópandi halla á konur í stjórnum og nefndum á vegum þess ráðuneytis. Ég er ekki með þetta svar hérna hjá mér núna en ég hvet fólk til að kynna sér það. Sú niðurstaða var ansi sláandi, sérstaklega í ljósi þess að í ráðuneytunum brutu menn - og hafa trekk í trekk brotið - samþykktir Alþingis í þessum efnum. Því fagna ég að hér sé þetta lögfest þannig að það leiki enginn vafi á því hvernig mönnum beri að haga sér í þessum efnum, framtíðarráðherrum og núverandi. Virðulegi forseti. Ég fagna líka þessu ákvæði þar sem fjallað er um að kynjasamþætting verði tryggð. Ég vil nefna það hér sem dæmi að við þurfum líka í störfum okkar hér í þinginu í auknum mæli að fara að samþætta kynjasjónarmið inn í okkar störf. Þetta nefni ég vegna þess að ég sat í fyrravor mjög áhugaverðan fund á NATO-þingi, fund þar sem var verið að fjalla um konur og stöðu kvenna í heimi varnar- og öryggismála. Þar fór fram heilmikil umræða um það að þegar þjóðþingin eru að fjalla um öryggis- og varnarmál er það yfirleitt gert út frá forsendum hernaðarins og þeirrar starfsemi sem karlarnir stunda í heiminum en konurnar og börnin gleymdust algjörlega. Það er hins vegar sá hópur sem er á flótta, sá hópur sem er á vergangi um heim allan í milljónavís, í tugmilljónavís, konurnar og börnin. Ég held líka að við hér á Alþingi megum ekki gleyma að samþætta þessi sjónarmið í okkar almennu störfum. Virðulegi forseti. Ég get ekki lokið máli mínu án þess að koma inn á launaleyndina. Eins og kom fram í andsvari mínu áðan fagna ég mjög þessu skrefi sem hér er stigið, þ.e. að setja í lög að starfsmönnum skuli ávallt heimilt að skýra frá launakjörum sínum ef þeir kjósa svo. Eins og ég nefndi áðan hefur þetta atriði verið skýrt frá því þegar Guðrúnarnefndin svokallaða skilaði af sér þar sem þetta atriði var óskýrt, að við ráðningu skyldi launagreiðendum vera bannað að gera það sem skilyrði fyrir ráðningu að launþegar segðu ekki frá launum sínum. Þessu atriði fagna ég mjög og sérstaklega orðalaginu vegna þess að með því er verið að banna atvinnurekendum að gera við starfsmenn sína samninga um að þeir greini ekki frá launakjörum sínum. Í orðunum að starfsmanni skuli „ávallt heimilt“ að skýra frá launakjörum sínum felst að það er verið að banna atvinnurekendum að semja um nokkuð annað en það að þessum starfsmanni sé ávallt heimilt að segja frá launum sínum. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson ræddi þetta atriði talsvert. Það var margt sem hann sagði sem ég get verið sammála. Ég var sammála orðum hans um þá skömm sem launaleyndin er, en hann taldi ekki að þetta væri rétta leiðin og þar er ég honum algjörlega ósammála. Hann vildi að við breyttum aðferðafræðinni til að nálgast þetta vandamál. Ég sé ekki betur en að hér sé verið að gera mjög róttæka breytingu á aðferðafræðinni sem er að banna launaleynd, banna samninga um leynd launa með því að heimila starfsmönnum ávallt að segja frá tekjum sínum. Ég lít svo á að hér sé um mjög róttæka breytingu á aðferðafræðinni að ræða. Þetta hefur aldrei verið gert í íslenskri löggjöf og þess vegna fagna ég þessu verulega. Varðandi auglýsingar var lagt til það nýmæli að það væri óheimilt að birta auglýsingu í fjölmiðlum sem væri öðru kyninu til minnkunar. Þessu fagna ég mjög vegna þess að við sjáum enn þann dag í dag í blöðum heilsíðuauglýsingar þar sem kvenlíkaminn er gjarnan notaður á mjög, ja, ég mundi segja niðrandi hátt til að auglýsa einhverjar vörur og vekja á þeim athygli. Alltaf skapar þetta nefnilega ákveðið umtal, þ.e. þegar menn ganga langt í þessum efnum og menn virðast einhvern veginn hafa gengið á lagið með að nota þetta til að vekja á sér athygli. Það eru mörg sorgleg dæmi um það, mjög sorgleg dæmi. Auðvitað er gott að hafa húmor fyrir sjálfum sér og allt í lagi að byggja það á kynferði en allt of oft er gengið of langt og líkami kvenna gerður að söluvöru. Ég vil síðan líka nefna að ég fagna mjög þessari nýju skipan jafnréttisráðs, þ.e. þeirri áherslu á að Samtök um kvennaathvarf og Stígamót eigi fulltrúa í ráðinu vegna þess að ég tel að þar sé verið að stimpla rækilega inn að þessu jafnréttisráði sé ætlað stórt hlutverk í baráttunni gegn kynbundnu ofbeldi. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og lokið tíma mínum. Ég vil segja að lokum að ég fagna þessu máli mjög og tel að hér sé verið að gera róttækar breytingar í átt að auknu jafnrétti kynjanna.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa ræðu. Ég ætla að halda því fram að með félagshyggjustjórn hefðum við náð mun lengra á þessu sviði en nú er raunin. Ég ætla bara að segja það, vegna umræðna sem fóru fram hér á undan, að mér sýnist launaleyndarákvæðið í 19. gr. lakara en það sem nefndin lagði til. Hún lagði til að þetta kæmi strax inn í ráðningarsamninga. Þetta er ekki fortakslaust ákvæði. Það er ekki fortakslaust. Það er því miður atvinnukúgun víða í gangi á vinnumarkaði. Hún hefur aukist með einokuninni. Fólk þorir ekki að kvarta. Fólk þorir ekki að stíga fram af því að afleiðingin væri uppsögn. Það fær jafnvel ekki störf í öðrum stórmörkuðum sama fyrirtækis. Það átti auðvitað að taka fortakslaust af skarið um launaleynd. Ef það er í ráðningarsamningi gengur hún gegnum allt. Ég efast ekki um góðan vilja hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur í þessum málum og ég efast ekki um góðan vilja hæstv. ráðherra, enda þekki ég hana mætavel og efast ekkert um viljann. Ég fagna þessu frumvarpi sérstaklega en ég verð í framhaldinu að segja að heimildirnar til Jafnréttisstofu eru lakar. Þær ná ekki nógu langt. Ég hef gert það að umtalsefni og geri það enn: Af hverju eru Jafnréttisstofu ekki veittar sambærilegar eða betri heimildir en samkeppnisyfirvöldum og öðrum stofnunum sem sýsla með fjármál? Kynbundinn launamunur er brot á jafnræðisreglum stjórnarskrárinnar. Samkeppnisbrot eru það ekki. Ég spyr hv. þingmann: Af hverju var ekki gengið lengra? Hér er um mannréttindabrot að ræða sem við erum sammála um. Eins gildir um hið kynbundna ofbeldi, það er brot á friðhelgi einkalífsins sem er okkar dýrmætustu einkalífsréttindi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og að koma hér upp í samtal við mig um þetta frumvarp. Ég er honum ekki sammála um ákvæðið með launaleyndina. Ég tel að það sé gríðarlega mikill munur á því að orða ákvæðið eins og gert var af nefndinni, að ekki megi gera það að skilyrði fyrir ráðningu að menn segi ekki frá launum sínum, yfir í það sem hér segir, með leyfi forseta, í síðasta málslið 19. gr.: „Starfsmönnum skal ávallt heimilt að skýra frá launakjörum sínum ef þeir kjósa svo.“ Ávallt heimilt. Þetta er bara eins opið og það er, starfsmenn hafa algjöra og fulla heimild til þess í lögum að skýra frá launum sínum. Sé brotið á þessum rétti starfsmannanna með einhverjum refsingum eru hér aðrar leiðir, t.d. erum við með kærunefnd og sömuleiðis er hægt að kæra slíka meðferð þar sem það er lagatexti að menn hafi ávallt heimild til þess að skýra frá launakjörum sínum. Virðulegi forseti. Ég lít svo á að í þessu frumvarpi sé gengið gríðarlega langt. Aldrei hafa verið stigin svona skref í íslenskri löggjöf, aldrei, eins og hér er gert til að ná fram jafnrétti kynjanna. Ég lít svo á að með því að skýra eftirlitshlutverk Jafnréttisstofu séum við búin að færa henni mjög öflugt tæki í hendurnar til að jafna hlut karla og kvenna á vinnumarkaði.

Herra forseti. Ég velkist ekki í vafa um það að ákvæði 19. gr. er framför. Ég velkist ekki í neinum vafa um það en ég er þeirrar skoðunar án þess að ég fari að rökræða það frekar að tillaga nefndarinnar hafi í það minnsta verið jafngóð því þá er það alveg ljóst í ráðningarsamningi og gengur í gegnum allt ráðningarsambandið og vinnuna. Það má hins vegar eflaust deila um „núansa“ á þessu lögfræðilega en ég ætla ekki að gera það hér. Ég ítreka að það er atvinnukúgun í gangi. Ef starfsmenn fara gegn vilja atvinnurekandans kemur bara til uppsagnar. Það er því miður svo á íslenskum vinnumarkaði að geðþóttauppsagnir eru heimilaðar og þarf ekki að tilgreina ástæður. Ég er reyndar að leggja fram frumvarp í þá veru að tilgreina þurfi ástæður. Ég ætla líka að ítreka að heimildir Jafnréttisstofu eru veikar. Þær eru veikari en skattyfirvöld, tollyfirvöld og fjármálayfirvöld hafa. Þær ættu, eðli málsins vegna, að vera sterkari vegna þess að hér er um brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar að ræða og brot á friðhelgi einkalífsins þar sem kynbundið ofbeldi er. Það er ekkert flóknara. Það bara liggur fyrir, að ég tel, að hér hefur verið lagt fram mikið framfarafrumvarp sem ég styð. Ég mun auðvitað og minn flokkur leggja til breytingar að því er varðar launaleyndina, heimildir Jafnréttisstofu og fleira. En ég fagna mörgum ákvæðum, svo að það sé alveg kýrskýrt. Ég vil líka segja að ég treysti ákaflega vel vinnu Guðrúnar Erlendsdóttur, fyrrverandi hæstaréttardómara, sem leiddi störf nefndarinnar og gerði það af miklum sóma svo að því sé haldið til haga. Ég treysti því að tillaga nefndarinnar sé betri en þessi samsuða vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn hefur í raun dregið lappirnar í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég er hv. þingmanni ekki sammála um að heimildir Jafnréttisstofu séu veikar. Ég tel t.d. gríðarlega sterkt tæki að Jafnréttisstofa hafi heimildir til að leggja dagsektir á fyrirtæki fari þau ekki að tilmælum hennar. Það tel ég t.d. gríðarlega sterkt ákvæði. Það tekur af allan vafa um það hver ætlun löggjafans er í þessum efnum. Standi menn sig ekki, fari þeir ekki að tilmælum Jafnréttisstofu, eru þeir beittir dagsektum. Það tel ég mjög sterkt ákvæði og er það bara eitt af mörgum tækjum sem í þessu frumvarpi felast, þ.e. til handa Jafnréttisstofu í þessum efnum. Það er sterkt og ég tel það líka gríðarlega róttækt. En ég fagna mjög svo þessari umræðu og líka að margir hafa tekið þátt í henni. Enn fremur fagna ég því að hv. þingmaður boðar hér breytingartillögur sem vissulega verða ræddar í meðförum málsins. Þessu máli, jafnréttismáli, er aldrei lokið, þ.e. að finna réttu leiðirnar, finna tækin og tólin til þess að koma hér á jafnrétti milli kynjanna. Því verður ekki lokið fyrr en við höfum náð fullkomnu jafnrétti milli karla og kvenna í íslensku samfélagi.

Herra forseti. Í stuttu máli fagna ég þessu frumvarpi. Maður hefur fylgst með því í gegnum tíðina hvernig árlega hafa verið fluttar fréttir af því að enginn árangur náist í því að útrýma kynbundnum launamun á Íslandi þrátt fyrir mikinn og góðan ásetning í raun allra. Það hefur verið deginum ljósara, og alveg skýrt, að það skorti raunverulegt tæki til þess að taka á þessum mikilvæga málaflokki og ná árangri. Í frumvarpinu er kveðið á um að jafnréttisyfirvöld hafi skýrari heimildir til að rækta eftirlitshlutverk sitt. En það er líka mjög mikilvægt að vilji stjórnvalda í þessum efnum liggi fyrir. Það er hægt að bera saman þróun mála hjá Reykjavíkurborg á árunum 1994–2004, í um það bil 10 ár, í þessum efnum vegna þess að árið 1994 voru held ég af 30 stjórnendum hjá Reykjavíkurborg eingöngu tvær konur. Þar náðist mikill árangur, í fyrsta lagi í því að útrýma kynbundnum launamun en líka í því að fjölga konum í stjórnunarstöðum. Ég held að ég muni það rétt að á þessum tíma hafi konum í stjórnunarstöðum fjölgað úr tveimur í 15 í þessum 30 manna hópi þannig að hlutföllin urðu jöfn. Það gerðist ekki með því að beita svokallaðri jákvæðri mismunun, þ.e. að ráða frekar konu en karl ef umsækjendur væru jafnhæfir, heldur lá vilji stjórnvalda í borginni það skýr fyrir að mjög margar hæfar konur sóttu um þessar stjórnunarstöður. Þannig jafnaðist þetta hlutfall hægt og rólega. Ég tel að með þessu frumvarpi sé í raun og veru verið að benda konum á þá staðreynd að stjórnvöld í landinu í dag eru jafnréttissinnuð og munu taka á ráðningum og launamálum með jafnréttissjónarmið til grundvallar. Ég get líka tekið undir það sem kom fram í ræðu hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar að það er full ástæða til að fara með þennan málaflokk niður í skólakerfið. Ég hef stundum velt því fyrir mér hvort ekki væri full ástæða til að taka t.d. kynjafræði sem hefur verið kennd með nokkuð góðum árangri í Háskóla Íslands og færa niður í framhaldsskólana og jafnvel grunnskólana þar sem farið er yfir hlutverk kynjanna, ræddur og kynntur fyrir stúlkum réttur þeirra til jafnra launa, hvernig eigi að bera sig að við launaviðtöl o.s.frv. Þar mætti á sama tíma tala við unga menn og drengi um klám, þýðingu þess, og virðingu fyrir mannréttindum og mannlegri reisn. Ég get hins vegar ekki tekið undir þá undarlegu röksemdafærslu sem birtist mér í málflutningi hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar um að verðlauna sérstaklega fyrirtæki fyrir það að virða mannréttindi í landinu. Dýr mundi Hafliði allur. Er ekki troðfullt af fyrirtækjum í landinu sem fara að lögum? Á þá að veita þeim einhvern sérstakan skattafslátt? Ég tala nú ekki um að fara að veita þeim skattafslátt fyrir jafnsjálfsagðan hlut og að virða mannréttindi og stjórnarskrána í landinu. Hann óskaði mér í gær til hamingju með jómfrúrræðu mína og gaf henni einkunn. Ég tel að sama skapi fulla ástæðu til að óska honum til hamingju með nýfengið bandalag og vinfengi við Pétur H. Blöndal í þessum efnum. Ég las það nýlega í fjölmiðlum að hv. þingmaður hafi hafið nám, og ef þetta er afraksturinn af því námi þyrfti hugsanlega að endurskoða þá hugsun og þau námsgögn sem liggja því til grundvallar. En þetta er svona sambærilegt því að fara að verðlauna þingmenn og sérstaklega gefa þeim bónus fyrir að mæta í vinnuna sína. Þetta er réttlætismál. Það eru margar mismunandi forsendur sem liggja því til grundvallar að menn eru jafnréttissinnaðir. Sumir karlmenn nefna dætur sínar, systur og móður í þeim efnum. Fyrir mér er þetta fyrst og fremst spurning um réttlætismál. Þetta snýst um megininntak jafnaðarstefnunnar, þá grunnhugmynd að sýna öðrum hlutdeild, ef einhver býr við fátækt er líf manns sjálfs fátækara fyrir vikið. Ef einhver býr við óréttlæti er veröld manns óréttlátari fyrir vikið. Þetta er réttlætismál og að mínu mati mikill áfangasigur í jafnréttismálum á Íslandi.

Herra forseti. Ég fagna tækifærinu sem við fáum til að ræða jafnréttismálin, þau mikilvægu mál, í sölum Alþingis. Ég er sammála mörgu því sem hefur komið fram í dag og minna sammála öðru eins og gengur. Ég er sammála flokksbróður mínum Pétri H. Blöndal um að jafnréttið sé þjóðarnauðsyn og ég held að við getum öll tekið undir það í þessum sal. Launamunur sem er ekki útskýrður með öðru en kynferði er nokkuð sem við eigum ekki að sætta okkur við. Um það getum við eflaust öll verið sammála líka. Ég tel mjög jákvætt að þetta frumvarp sé komið fram. Ég tek heils hugar undir þau markmið sem í því felast en þau eru m.a., með leyfi forseta: „… að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Allir einstaklingar skulu eiga jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kyni.“ Þetta eru markmið sem ég held að við getum öll tekið undir. Ég geri það að minnsta kosti. Þess vegna styð ég þetta frumvarp. Það eru nokkur atriði í frumvarpinu sem eru vissulega umdeilanleg og hafa verið rædd áður og nokkur atriði sem ég tel að betur megi fara. Ég beini því sérstaklega til hæstv. félagsmálanefndar að skoða þau vandlega. Ég ætla aðeins að ræða þau stuttlega. Mig langar kannski fyrst að nefna nokkuð sem er eilítið óáþreifanlegt. Ég vil biðja nefndina um að skoða það kannski með þeim formála að það snýst meira um yfirbragð, nálgun, hugmyndafræði en annað. Það hefur komið fram í umræðunni, m.a. í máli hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar, þetta með nálgun og hugarfar. Ég vil persónulega nálgast jafnréttismálin eins og önnur mál með jákvæðum hætti. Ég get ekki tekið undir það, eins og margir sem tala um þessi mál, að hér sé allt í ólestri í jafnréttismálum. Ég held að það sé mjög ósanngjarnt að halda því fram og óréttmætt vegna þess að við vitum að Ísland er ásamt hinum Norðurlöndunum í fararbroddi hvað varðar jafnréttismál. Við vitum að margt hefur áunnist á liðnum árum í þessum málum, margt sem við getum verið afar stolt af. Ég er afar stolt af nýjum lögum um fæðingarorlof sem hér hafa verið nefnd. Ég þekki vel til þeirrar lagasetningar og kom að henni sjálf sem aðstoðarmaður fjármálaráðherra á sínum tíma. Ég tel þau mjög stórt og merkilegt skref í átt að því að stuðla að auknu jafnrétti í samfélaginu. Ég vil líka nefna að aukið hlutfall kvenna í háskólum er stórt skref í jafnréttisátt. Ég trúi því og treysti að aukin menntun kvenna, aukin háskólamenntun og fagmenntun, að öll aukin menntun muni leiða til þess að launamunurinn sem ég nefndi áðan minnki. Ég get ekki tekið undir það sem margir halda fram, að hér hafi ekkert gerst og hér sé allt í kaldakoli. En ég held því heldur ekki fram að við séum komin á leiðarenda. Ég tel það fjarri sannleikanum. Þess vegna fagna ég þessu frumvarpi og tel að þar sé margt til bóta. En ég nefndi yfirbragðið. Ég hef efasemdir um það og ég beini því til hæstv. félagsmálamálanefndar að skoða það, líkt og hv. þm. Pétur Blöndal gerði, hvort besta leiðin til að ná þessum markmiðum, sem ég held að við séum öll sammála um, sé að beita dagsektum og tilmælum, að sýna klærnar eins og hæstv. félagsmálaráðherra tók til orða. Ég hefði viljað sjá atvinnulífið jafnt og hið opinbera hvatt áfram með jákvæðari hætti. Jafnlaunavottunin hefur verið nefnd og ég get tekið undir það sem aðferðafræði. Ég vil líka vísa í stjórnarsáttmálann en þar er fjallað um launamun kynjanna og útrýmingu hans með þeim hætti. Þar er hvatt til þess að hið opinbera og atvinnulífið taki höndum saman í að leita leiða til að uppræta launamun kynjanna. Sú hvatning finnst mér mjög mikilvægt ákvæði í stjórnarsáttmálanum og ég hefði viljað sjá það koma sterkar fram í frumvarpinu. Ég óttast að fyrir lítil fyrirtæki, t.d. þar sem eru 25 starfsmenn eða fyrirtæki með 25 starfsmenn eða færri, verði þetta mjög íþyngjandi. Mörg þeirra hafa ekki bolmagn til að vinna þessar svokölluðu jafnréttisáætlanir og koma þeim skila. Þær yrðu þá beittar dagsektum. Ég óttast að þetta verði mjög íþyngjandi og muni þar af leiðandi skapa neikvætt viðhorf til jafnréttismálanna sem yrði til þess að við náum ekki samstöðunni sem svo eindregið er hvatt til í stjórnarsáttmálanum. Þá er ég komin að því atriði sem ég geri kannski mestar athugasemdir við og hef mestar áhyggjur af, verði þetta frumvarp óbreytt að lögum. Það eru þær skyldur sem lagðar eru á atvinnulífið með frumvarpinu. Heimildir Jafnréttisstofu eru samkvæmt frumvarpinu styrktar til að krefja fyrirtæki á almennum markaði um að gera jafnréttisáætlanir og krefja þau um önnur gögn, ella varði það dagsektum. Mér finnst það dálítið bratt. Þetta eru sannarlega auknar álögur eins og ég nefndi áðan og ég óttast þessa neikvæðni. Ráðherra nefndi það sjálf áðan í ræðu sinni, sagði eitthvað á þá leið að jafnréttisáætlanir hefðu ekki dugað hingað til og vísaði til þess að fyrirtæki hafi ekki skilað þeim hingað til og þess vegna væri verið að gera lagasetninguna beittari. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að þetta hefur verið vandamál. En ég er ekki sannfærð um að það að skikka fyrirtæki til að gera jafnréttisáætlun sé leiðin að jafnrétti. Bara ef við getum fengið öll fyrirtæki með 25 starfsmenn eða fleiri og stofnanir til að skila inn jafnréttisáætlun þá verði leiðin greið í jafnréttisátt. Ráðherra nefndi að búið væri að gefa tíma til þess að sannreyna þetta. En við höfum komist að raun um að fyrirtækin hafa ekki skilað jafnréttisáætlunum. Ég hefði viljað fá sannreynt hvaða gagn jafnréttisáætlanirnar gerðu. Ég mundi leggja til að tekið yrði eins konar milliskref, að áður en við skikkum öll fyrirtæki til að taka þátt í þessu og aukum heimildir Jafnréttisstofu verði gildi þess að gera jafnréttisáætlanir kannað til hlítar. Ég vil sannreyna hugmyndafræðina, ef svo má segja, áður en við höldum lengra. Þess vegna væru þau hugsanlegu milliskref í þessu, annars vegar að láta þetta gilda um fyrirtæki í opinbera geiranum. Ráðherra nefndi einmitt í ræðu sinni að sjálfsagt væri fyrir Stjórnarráðið að fara á undan með góðu fordæmi og ég tek undir það. Við erum búin að leiða það í lög í stjórnarskrá, eins og hér hefur verið bent á, að brot á jafnrétti er mannréttindabrot. Ég er alveg sammála því. Þess vegna mundi ég vilja sjá þessa lagaskyldu og þessar heimildir ná til opinberra fyrirtækja fyrst á meðan við sannreynum gildi þeirra. Ef mönnum þætti það ekki ásættanlegt væri annað milliskref það að láta þetta gilda um stærri fyrirtæki, eingöngu til að byrja með. Ég mundi vilja hafa það t.d. fyrirtæki með 100 starfsmenn eða fleiri þar sem allur strúktúr fyrirtækjanna er þannig að þeim yrði ekki íþyngt um of. Fyrirtæki af þessari stærðargráðu eru með starfsmannastjóra, þau eru með starfsþróunardeildir og þann infrastrúktúr, ef ég má nota það orð, sem þarf til að hrinda slíku í framkvæmd. Ég held að til einhvers tíma, það þurfa ekki að vera mörg ár, þurfum við að hafa tæki til að meta árangurinn af þessu. Þá væri ég tilbúin, ef ég væri sannfærð um að þetta væri sannarlega leiðin til jafnréttis, að skoða þetta með atvinnulífið allt í huga. Ég ætla nú ekki að taka einstakar greinar fyrir en vil þó nefna annað atriði. Ég hvet félagsmálanefnd til að taka til skoðunar hvort frumvarpið, svo þversagnarkennt sem það kann að hljóma, sé of kvennamiðað. Ég nefni t.d. að þegar rætt er um skipan í nýtt jafnréttisráð þá eru Stígamót, kvennafræði og öll þessi félög, femínistafélagið, þessi félög og stofnanir, með tilnefningarrétt en ég sakna þess að sjá þar ekki t.d. fulltrúa frá félagi um foreldrajafnrétti sem áður var, að ég best veit, Félag einstæðra feðra. Það félag hefur barist mjög fyrir réttindum feðra og þá karla í jafnréttisátt. Mér finnst að þeirra sjónarmið ættu svo sannarlega að heyrast í jafnréttisráði. Það eru kannski fleiri slík félög sem mætti huga að að bættust inn í eða skipta út fyrir. Mér finnst dálítil slagsíða á þessu. Hvað varðar afnám samningsbundinnar launaleyndar, sem hefur verið hér til umræðu, þá held ég að það sé hárrétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon segir varðandi það að starfsmaður hafi val um það hvort hann gefi upp launin sín eða ekki samkvæmt ákvæðinu eins og það er í frumvarpinu. Ég sé af hverju við hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon erum ekki sammála um þetta. Mér er ljúft og skylt að upplýsa um hugmyndafræðilegan ágreining milli mín og þingmannsins. Vegna þess að þingmaðurinn vill þarna væntanlega, eins og annars staðar, skylda fólk til að gera hluti sem ég vil endilega að það hafi val um. Ég held að túlkunin hjá þingmanninum sé hárrétt að þessu leyti. Ég geri engan ágreining um þetta ákvæði vegna þess að mér finnst sjálfsagt að fólk hafi þar frelsi sem það vill til þess að greina frá launum sínum ef það svo kýs. Að lokum, herra forseti. Af umræðunni hér í dag að dæma þá erum við öll með sama markmið að leiðarljósi. Við viljum öll jafnrétti. Eins og sá sem talaði næstur á undan mér nefndi að sumir karlar nefndu dætur sínar, mæður og aðra ættingja til stuðnings þessu markmiði. En ég held að þetta sé svo augljóst að við eigum ekki einu sinni að þurfa að tína til fjölskyldur okkar þessu máli til stuðnings. Jafnrétti, jöfn tækifæri milli karla og kvenna og á milli einstaklinga af hvaða kyni sem þeir eru, er í mínum huga sjálfsagt. Okkur greinir hins vegar á um leiðir og okkur greinir á um hugmyndafræði og aðferðir. Ég vil ljúka máli mínu á að hvetja hæstv. ráðherra og hæstv. félagsmálanefnd til þess að skoða vel þær athugasemdir sem hafa komið fram í dag til þess að við getum á endanum öll verið sammála um að ljúka þessari lagasetningu í góðri sátt þannig að markmið okkar allra um jafnrétti nái fram að ganga.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu nýtt frumvarp til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, frumvarp sem byggt er að mestu á vinnu nefndar sem skipuð var til að endurskoða efni laga nr. 96/2000, með nokkrum breytingum sem gerðar voru nú í haust. Heildstæð jafnréttislög voru fyrst sett 1976 og var þá mótuð fyrsta opinbera stefnan um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna en eins og allir vita er enn þá langt í land að þau markmið sem sett voru með lögunum hafi náðst þrátt fyrir reglulega endurskoðun og ótal skýrslur og rannsóknir. Ýmislegt hefur þó áunnist og nokkur stór skref hafa verið stigin svo sem varðandi lengingu fæðingarorlofs en betur má ef duga skal. Það er óþolandi með öllu að dætur okkar, stúlkurnar, konurnar í okkar ágæta samfélagi sitji ekki við sama borð og synirnir, drengirnir og karlarnir hvað varðar rétt til starfa innan og utan heimilis og að karlar og konur skulu ekki jafnmetin til launa. Allt lagaumhverfi hvað varðar fæðingarorlof, barnabætur, skólakerfi frá leikskóla til og með háskóla, námslánakerfið og fleira þarf að vinna að því að jöfnum rétti kynjanna verði náð og aðilar vinnumarkaðarins, bæði atvinnurekendur og stéttarfélög, þurfa þar að leggja hönd á plóg. Konurnar hafa á liðnum árum skarað fram úr í námi og lagt undir sig skólana hvað varðar lengra nám og betri námsárangur á nánast öllum skólastigum, meðal annars í sífellt fleiri deildum háskólastigsins, en þegar út á vinnumarkaðinn kemur sitja þær ekki við sama borð og karlar. Nýlegar kannanir sýna að hugmyndir stjórnenda og samfélagsins og jafnvel væntingar stúlknanna sjálfra eru ekki sambærilegar við væntingar drengjanna hvað varðar ábyrgð og laun. Þessum viðhorfum þarf að breyta. Þannig hafa líka vakið athygli kannanir meðal grunnskólanema sem eru að ljúka 10. bekk eða grunnskólanámi að stúlkurnar sem hafa skarað fram úr og stungið strákana af, t.d. í stærðfræði, telja þegar þær eru spurðar um framhaldsnám og hvernig þeim muni vegna í framhaldinu, að þær eigi fram undan erfitt nám í stærðfræðinni og eru alls ekki vissar um að þær muni ná viðunandi árangri og hafa ýmsar afsakanir og fyrirvara hvað varðar eigin getu. Hins vegar telja strákarnir, sem eru með mun slakari árangur, létt nám fram undan, telja sig geta ráðið við hvaða verkefni sem er og óttast alls ekki að takast á við ný verkefni. Þannig mótar skólinn og heimilin og samfélagið í heild með einhverjum hætti mismunandi viðhorf, mismunandi áræðni og kjark til að takast á við ný verkefni þar sem samviskusemin og mun meiri ábyrgð á meðal annars heimilisstörfum og uppeldi, setja konurnar skrefi aftar úti í atvinnulífinu. Gegn þessum kynjabundnu viðhorfum þarf að vinna um leið og breyta þarf ýmsu í okkar samkeppnisþjóðfélagi til að gera það fjölskylduvænna og jafna þátttöku kynjanna í heimilis- og uppeldisstörfum og ekki síður að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði og möguleika beggja kynja til að samþætta fjölskyldu og atvinnulíf. Vonandi tekst gott samstarf ríkisins, sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins um að ná betri árangri hvað þetta varðar. Enn er umtalsverð kynjaskipting hvað varðar störf á vinnumarkaði og því miður endurspeglast launakjör um of af þeirri skiptingu þar sem kjör hefðbundinna kvennastétta eru almennt lakari en kjör í karlastéttum. Þessu til viðbótar er aðgengi að aukagreiðslum sýnilega körlunum í hag. Það á því ekki að koma á óvart að í þessu frumvarpi um endurskoðun á lögum um jafna aðstöðu kvenna og karla er hert upp á ýmsum þáttum, reynt að gefa skýrari skilaboð út í samfélagið um það markmið að jafna stöðu kynjanna í samfélaginu. Þessi skilaboð eru einnig skýr í stefnumótun ríkisstjórnarinnar þar sem jafnrétti í víðtækustu merkingu skal haft að leiðarljósi í allri stefnumótun ríkisstjórnarinnar, jafnrétti óháð kyni, búsetu, uppruna og félagslegri stöðu. Þá er fyrirheit í stefnumótuninni um bætta stöðu barnafjölskyldna og m.a. boðuð lenging á fæðingarorlofi. Það er mikilvægt réttlætismál að við náum að jafna stöðu kynjanna og bráðnauðsynlegt að ná betri árangri til að nýta þann mannauð sem býr í hópi karla og kvenna. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er sérstakur kafli um jafnrétti í reynd þar sem fyrirheit eru um að minnka óútskýrðan launamun hjá ríkinu, fyrirheit um að jafna stöðu karla og kvenna í nefndum og stjórnunarstöðum á vegum ríkisins og það er klárlega ætlunin að endurmeta sérstaklega kjör kvenna hjá hinu opinbera. Einn liður í baráttunni fyrir launajafnrétti kynjanna er yfirlýsing í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar, ákvæði sem er uppfyllt í þessu frumvarpi að samningsbundin launaleynd er ekki lengur heimil. Það skal vera klár réttur starfsmanns að skýra frá launum sínum ef hann kýs svo. Deilt hefur verið um hvort slíkt ákvæði hefur neikvæð eða jákvæð áhrif fyrir baráttunni fyrir jöfnun launa og sumir telja að umræða um laun á kaffistofu muni hafa neikvæð áhrif á starfsumhverfi. Sjálfur, m.a. af fenginni reynslu af mínum stjórnunarstörfum, tel ég að gegnsæ opin launaumræða sé ávallt af hinu góða. Ákveði fyrirtæki að mismuna starfsmönnum í sömu störfum í launum verða stjórnendur að hafa skýrar línur hvað ræður slíkri mismunun hvort sem það er þekking, reynsla eða færni og skilaboðin eiga að vera skýr, það er óheimilt undir öllum kringumstæðum að slíkur launamunur eigi rætur að rekja til kynferðis. Vonandi nást góð fyrirheit ríkisstjórnarinnar um að minnka launamun hjá ríkinu til almenna vinnumarkaðarins einnig og hafa áhrif og verða hvetjandi til þess að vinnumarkaðurinn sjái að sér og reyni að uppræta þann launamun sem þar er einnig. Sama gildir um stjórn stofnana, hlutafélaga og fyrirtækja. Ég hef raunar tjáð mig um það að ef ekki tekst að jafna þar stöðu kynjanna þá komi vel til álita að setja lög sem kveða á um með hvaða hætti skal kippa í stjórnartaumana hvað varðar kynferði stjórnarmanna. Það er nefnilega mjög mikilvægt að skilaboðin séu klár: það á að nýta mannauðinn í heild óháð kynjum og tryggja að hæfileikar og menntun ráði og nýtist sem best í samfélaginu. Til að vinna sérstaklega að því að eyða launamun kynjanna hefur hæstv. félagsmálaráðherra Jóhanna Sigurðardóttir þegar skipað tvo starfshópa til að vinna að þessu markmiði. Öðrum starfshópnum er ætlað það hlutverk að leita leiða til að eyða óútskýrðum launamun kynjanna á almennum vinnumarkaði og að jafna stöðu kvenna og karla í nefndum og í stjórnum stofnana og fyrirtækja. Hinum starfshópnum eða ráðgjafarhópnum er ætlað að vera til ráðgjafar um framvindu aðgerða gegn kynbundnum launamun og að vinna eða láta vinna mat á árangri aðgerða, að fylgjast sem sagt með því hvernig framkvæmdin gengur. Eins og ég nefndi áðan eru í frumvarpinu skerptar þær áherslur og gefin mun skýrari fyrirheit eða tilætlanir út í samfélagið um að jafna stöðu kynjanna. Ég held að það sé kannski það mikilvægasta sem við erum að leggja fram hér með frumvarpinu, þ.e. að ríkisvaldið, þingið og ríkisvaldið gefi þau fyrirmæli til samfélagsins að við munum ekki sætta okkur við það misrétti sem viðgengst í samfélaginu. Menn geta rætt um leiðir og menn geta rætt um hvort eigi að fara jákvæðar leiðir eða eitthvað annað en ég held að það sé með öllu ljóst að grípa þarf til skarpari aðgerða, herða upp á þeim lögum og reglum sem hafa verið í gildi og beita þá viðurlögum til að ná þeim árangri sem við ætlum okkur en jafnframt getum við að sjálfsögðu skoðað hvort vottun sé fær leið eða aðrar aðferðir eins og í sambandi við fræðslu og annað sem er auðvitað mikilvægt samhliða. Frumvarpið gerir sem sagt ráð fyrir því að viðurlög fylgi ef menn brjóta þessi lög, mun skýrari en áður hafa verið, og heimildir til sektarákvæða og er það ný tilraun til að ná árangri í sambandi við jafnréttismálið. Þannig fær Jafnréttisstofa skýrari eftirlitsheimildir og henni er gert heimilt að beita dagsektum ef lögin eru brotin. Þá fær kærunefnd jafnréttismála skýrara hlutverk og verða úrskurðir nefndarinnar bindandi en áður var slíkur úrskurður aðeins álit. Þetta gefur nefndinni meiri slagkraft og hægt verður að gefa skýrari skilaboð til samfélagsins um að ætlast sé til að farið sé að þessum lögum eins og öðrum lögum í landinu. Gerð er skýrari krafa til fyrirtækja sem hafa fleiri starfsmenn en 25 á launaskrá um gerð jafnréttisáætlunar sem vera má hluti af starfsmannastefnu fyrirtækjanna. Það hefur komið fram í umræðum nú þegar að menn hafa vangaveltur um þann fjölda en þetta viðmið við 25 starfsmenn hefur verið í eldri lögum og ég sé enga ástæðu til að breyta þeirri tölu. Menn mega þó ekki líta á jafnréttisáætlanir sem einhverjar skýrslugerðir eða heilu bækurnar heldur er þarna verið að krefja fyrirtæki um að hafa skýra stefnu um hvernig skuli unnið að jafnrétti og ég held að þó að einungis 25 manns starfi hjá í fyrirtækinu þá sé nauðsynlegt að fjalla um og taka afstöðu til hvernig fyrirtækið ætli að stuðla að jafnrétti og uppfyllingu laganna. Það hefur líka verið rætt hvort eigi að hafa þetta tímabundið þannig að þetta nái einungis til opinberra fyrirtækja en sjálfur hef ég lagst gegn því og hef raunar ávallt gagnrýnt þegar menn fjalla alltaf um opinbera geirann í atvinnulífinu sem einhvern allt annan hlut en einkageirann. Ef siðalögmál eða grundvallarviðhorf sem við teljum að almennt eigi að fylgja í samfélaginu eru til umræðu þá finnst mér að fylgja eigi því eftir gagnvart öllum fyrirtækjum. Í þessu frumvarpi er líka breyting á jafnréttisráði og það er fækkað í ráðinu en jafnframt er tilgreint hvaða fulltrúar eiga þarna að eiga aðild og það er rétt sem hefur komið fram fyrr í umræðunni að það eru fyrst og fremst kvennasamtök sem nefnd eru. Það má auðvitað hugsa sér að bæta við ef við höfum sambærileg karlasamtök eins og Félag ábyrgra feðra eða önnur, að þau eigi fulltrúa í Jafnréttisráði en væntanlega munum við fjalla um það í félagsmálanefnd þegar þar að kemur. Einn af mikilvægum þáttum sem við erum að uppfylla með þessu frumvarpi, og hefur svo sem verið áður en á að fylgja betur eftir, er að hindra opinberar stofnanir og stærri fyrirtæki á almennum markaði í því að þau geti ráðið starfsfólk að almennum geðþótta og mismunað eftir kyni og eins varðandi auglýsingar og þá er hægt að krefja fyrirtæki eða stofnanir um rökstuðning fyrir ráðningu umsækjenda af gagnstæðu kyni. Þetta leiðir vonandi til þess að atvinnurekendur og stjórnendur vandi sig betur við umfjöllun um umsóknir og meti að verðleikum menntun, starfsreynslu, sérþekkingu og aðra hæfileika sem nýtast í starfi, óháð kyni umsækjenda. Þá er í frumvarpinu ákvæði um jafnréttisfulltrúa ráðuneyta sem mætti kannski skilja þannig að það ætti að setja jafnréttisfulltrúa í hvert ráðuneyti og það er í rauninni gert en fleiri en eitt ráðuneyti geta sameinast um jafnréttisfulltrúa. Með því ákvæði er einmitt verið að gefa mjög skýr skilaboð um að það verði veitt eftirlit með framkvæmd laganna í Stjórnarráðinu og með aðkomu að þeim stofnunum sem ráðuneytin hafa undir sínum verndarvæng. Sömuleiðis er þarna ákvæði um jafnréttisþing þar sem á tveggja ára fresti verður fjallað um stöðuna í jafnréttismálum og reynt var að kalla til alla þá aðila sem eru að vinna að þeim málaflokki og þar mun félagsmálaráðherra væntanlega leggja fram skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála sem og aðrir aðilar sem vinna að þeirri baráttu. Það þarf að gera alla jafnréttisumræðuna opnari, tryggja aðkomu karla að umræðunni og aðkomu þeirra og ábyrgð á jafnréttismálum en kynbræður mínir hafa gjarnan haldið sig til hlés, talið erfitt að koma inn á þennan vettvang þar sem lengi vel var litið á jafnréttisbaráttuna sem baráttu fyrir bættri stöðu kvenna gegn körlum en þar er auðvitað um grundvallarmisskilning að ræða. Þetta er barátta sem við verðum að heyja sameiginlega, öllum til hagsbóta. Það má svo sem gera grín að því að þetta frumvarp fer til nefndar sem skipuð er átta karlmönnum og einni konu, þ.e. félagsmálanefndar, það hefur æxlast þannig að karlmenn hafa lagt undir sig alla nefndina og ég ætla að vona að það tryggi ekki síður árangur af starfinu og umfjöllun um nefndarálitið í félagsmálanefnd. Ég tel þær breytingar sem gerðar hafa verið frá fyrri jafnréttislögum til bóta og tilraunarinnar virði að sjá hvort skarpara aðhald og eftirlit og viðurlög gegn brotum leiði til betri árangurs. Árangurinn verður síðan að meta jafnóðum og taka þá frekari skref eða breyta lögunum til að tryggja þau markmið sem lögin hafa og hafa haft síðustu áratugi. Ég tel mikilvægt að ekki sé gerður greinarmunur á opinberum fyrirtækjum og almennum fyrirtækjum eins og ég sagði áður. Siðareglur og almenn landslög, hvort sem um er að ræða jafnrétti kynjanna, jafnan rétt einstaklinga óháð þjóðerni, aldri og búsetu eiga að ná jafnt til einkafyrirtækja og opinberra fyrirtækja. Sem betur fer eru sífellt fleiri stjórnendur stofnana og fyrirtækja að gera sér grein fyrir mikilvægi virkrar starfsmannastefnu þar sem samþættir eru hagsmunir fjölskyldunnar, barnauppeldis og skólagöngu og atvinnu foreldranna, vitandi að slíkt skilar betri afkomu fyrir fyrirtækin og samfélagið í heild. Hugtök eins og mannauður hefur rutt sér til rúms og þar kemur inn menntun og heilsa starfsmanna, reynsla og persónuleg, félagsleg og starfsleg færni. Allt þetta skiptir máli þegar verið er að meta mannauðinn í fyrirtækjunum og það er okkar að nýta þennan mannauð sem allra best óháð kyni. Jafn réttur fólks til framgangs og launa á að vera óháður kynferði. Ég vænti þess að jafnréttisfrumvarpið fái vandaða umfjöllun og þær breytingar sem gerðar verði í umfjöllun þingsins verði til að bæta það enn frekar.

Hæstv. forseti. Hér erum við með til umfjöllunar mikilvægt frumvarp um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að koma með þetta frumvarp inn í þingið og vænti þess að það fái góða og málefnalega umfjöllun. Það er búið að koma hér inn á aðdraganda málsins sem er nokkur. Það er sem sagt í tíð Árna Magnússonar sem félagsmálaráðherra sem nefndin var upphaflega skipuð sem vinnur tillögur og frumvarp sem hefur verið til umfjöllunar og mjög opinnar umræðu á netinu. Þó að það frumvarp sem hér er lagt fram sé ekki nákvæmlega það sama og nefndin skilaði af sér reikna ég með að hér sé búið að taka tillit til umsagna sem komið hafa fram í þessu opna ferli og eins þá tekið tillit til samstarfsflokks, þ.e. að ríkisstjórnarflokkarnir hafi þurft að ná þarna þessari lendingu. Þetta er mál sem er rætt á þingi nokkuð oft en kannski ekki nægilega oft. Enginn hefur nákvæmlega úrlausnina á því hvernig við eigum að ná fullu jafnrétti en allar tillögur og allar hugmyndir sem koma upp eru þess virði að þær séu skoðaðar og vonandi er þetta á réttri leið hjá okkur. Ég heyrði að hæstv. félagsmálaráðherra taldi að svo væri, en vissulega er enn þá nokkuð langt í land. Það sem er kannski hvað mest sláandi er launamunurinn og þessi ótrúlega staða kvenna í stjórnum og stjórnunarstöðum fyrirtækja. Það er bara eins og að þar þokist ekkert nema frekar aftur á bak miðað við þær nýjustu tölur sem við höfum. Eins og ég segi tel ég að þetta frumvarp sé líklegt til þess að bæta stöðuna en miðað við hin stóru orð sem hafa fallið hjá sumum þingmönnum Samfylkingarinnar um að hér sé einhver gríðarleg bylting á ferðinni get ég ekki tekið undir það. Það þarf ekki annað en að fara í greinargerðina og skoða hana lið fyrir lið og grein fyrir grein til að sjá að náttúrlega eru mjög margar greinar óbreyttar eða lítið breyttar frá þeim lögum sem gilda í dag. Ef við tökum frumvarpið bara lið fyrir lið er 1. gr. að mestu leyti samhljóða, 2. gr. er bara skilgreiningargrein, 3. gr. varðar það að félagsmálaráðherra fari með yfirstjórnina áfram og að Jafnréttisstofa annist áfram stjórnsýsluna. Í 4. gr. eru 1. og 2. mgr. efnislega samhljóða en það er líka komið inn á að úrskurðir kærunefndarinnar verði bindandi fyrir málsaðila, ég geri ekki lítið úr því, og það er gert ráð fyrir að Jafnréttisstofa fylgi eftir úrskurðum að beiðni kærenda. Eins er þar komið inn á að það sé kveðið nánar á um álagningu dagsekta, um þagnarskyldu starfsmanna Jafnréttisstofu o.fl. Í 5. gr. er fjallað um kærunefnd jafnréttismála og að með því að kærunefndin kveði upp bindandi úrskurði fái niðurstöður hennar meira vægi. Það er einnig nýmæli að það er lagt til að nefndinni sé heimilt að kalla sér til aðstoðar ráðgjafa og sérfróða menn og málsaðilum sé heimilt að bera úrskurð kærunefndar jafnréttismála undir dómstóla. Og þar er fjallað um gjafsókn. Í 6. gr. er fjallað um kærufresti og málsmeðferð fyrir kærunefnd jafnréttismála, 7. gr. er efnislega samhljóða. Í 8. gr. er fjallað um breytt hlutverk og skipan jafnréttisráðs, í 9. gr. er það hlutverk ráðsins og skv. 10. gr. skal boðað til sérstaks jafnréttisþings innan árs frá alþingiskosningum. Þar er kveðið á um að félagsmálaráðherra skuli leggja fram skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála við upphaf jafnréttisþings og í 11. gr. er fjallað um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára. 12. gr. er efnislega samhljóða 10. gr. gildandi laga, svipað er að segja um 13. gr. og svona mætti áfram telja þannig að ég vil vara við, hæstv. forseti, að hér sé um einhverjar byltingarkenndar breytingar að ræða. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra er hér um meira fjármagn að ræða en oft hefur verið samhliða breytingum sem þessum, það er sem sagt talað um 33–37 millj. kr. í aukaútgjöldum til þessa málaflokks við samþykkt þessa frumvarps. Allt horfir þetta nú til betri vegar, því vil ég alls ekki mótmæla. Þá vil ég aðeins fara yfir ýmislegt sem hefur þó verið á döfinni og tengist þessari mikilvægu baráttu og vitna þá dálítið til þeirrar aðkomu sem ég upplifði sem ráðherra. Það varðaði ekki síst þau málefni sem heyrðu undir viðskiptaráðuneytið en í minni tíð var skipuð svokölluð tækifærisnefnd, nefnd sem hafði það hlutverk að koma með tillögur um það hvernig mætti auka þátt kvenna í yfirstjórn fyrirtækja. Það var þáverandi framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs sem var formaður þeirrar nefndar, Þór Sigfússon, og ég taldi hana skila ágætisvinnu. Því miður hefur samt sú vinna ekki skilað miklu inn í þetta samfélag. Niðurstaða þeirrar nefndar var að fara ekki þá leið sem t.d. Norðmenn hafa farið, að fara út í lagasetningu til að ná þessu fram, heldur beita mýkri aðferðum. Ég skrifaði sjálf öllum stærstu fyrirtækjum bréf sem viðskiptaráðherra og vakti athygli á málstaðnum og tækifærunum sem fælust í því að konur fengju meiri áhrif. Mér finnst rétt að nálgast það út frá því enda kom fram hér í máli hæstv. ráðherra að sænskar rannsóknir hafa sýnt að þar sem konur eru í forustu fyrirtækja skili fyrirtækin jafnvel 10% meiri arði. Þetta eru því tækifæri, ekki að það eigi að miskunna sig eitthvað yfir konur. Síðan var farið út í ansi áhugaverða vinnu sem nú er í gangi í samstarfi við Háskólann á Bifröst sem varðar jafnréttisvísitöluna. Það er starf sem var sett á til tveggja ára, og vorið 2006 undirritaði ég sem viðskiptaráðherra samkomulag um þetta. Það var sem sagt Háskólinn á Bifröst, Samtök atvinnulífsins, Félag kvenna í atvinnurekstri, jafnréttisráð og Jafnréttisstofa sem tóku þátt og þetta er í gangi. Það sem kom út úr þeirri stöðuskýrslu sem skilað var í apríl/maí á þessu ári er svo sannarlega ekki til þess að auka á bjartsýni því að þar kemur fram að aðeins 8% konur eru í stjórnum fyrirtækja - þarna er verið að tala um 100 stærstu fyrirtækin - í staðinn fyrir að þær voru þó 12% árið 2005. Það eru 14% meðal æðstu stjórnenda en voru 10% 2005 þannig að þar hefur aðeins þokast í rétta átt. Einn þriðji þessara fyrirtækja er með skriflega jafnréttisáætlun og 71% fyrirtækjanna hefur enga konu í stjórn. Þetta er staðan eins og hún var núna í vor. Þessi nefnd hefur ekki lokið störfum og við skulum sjá hvað kemur út þegar lokaskýrslu verður skilað eftir ár. Það er svo sem ekki ástæða til að vera neitt sérstaklega bjartsýnn á að þetta færist mikið til betri vegar, það er ekkert hægt að neita því. Það sem þessi nefnd eða starfshópur hefur sem hlutverk er að afla sér bestu grunnupplýsinga árlega um fjölda kvenkyns stjórnenda og stjórnarformanna í 100 stærstu fyrirtækjunum hérlendis og birta upplýsingar um fjölda æðstu stjórnenda innan fyrirtækjanna. Það er talað um að móta fleiri mælikvarða á árangur fyrirtækja í jafnréttismálum og birta þær upplýsingar. Þarna er náttúrlega verið að reyna að búa til hvata fyrir fyrirtækin til að standa sig og að þau fái þá einhverja umbun fyrir, a.m.k. gott umtal sem er náttúrlega ekki lítils virði fyrir fyrirtæki á markaði. Síðan höfum við verið í alls konar samstarfsverkefnum innan Evrópusambandsins sem við höfum fengið aðild að sem EES-land. Til dæmis var eitt verkefnið um konur í atvinnurekstri, mjög áhugavert verkefni og náði til þó nokkuð margra landa um þessa stöðu og um hvað geti helst verið til úrbóta. Þá fékk Byggðastofnun að minni beiðni það hlutverk að gera úttekt á því hvaða árangur hefði orðið af verkefnum sem hafa haft það að meginverkefni að örva frumkvæði kvenna í atvinnurekstri. Þessar upplýsingar liggja allar fyrir og það er ekki óhugsandi að félagsmálanefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar geti notað það eitthvað til hliðsjónar. Þetta er dæmigert mál sem þarf að vinna vel í nefnd og síðan býst ég við að það verði allgóð samstaða um að samþykkja þessi lög, ég hef enga trú á öðru þó að alltaf sé betra að hafa fyrirvara um einhverjar breytingar. Hæstv. forseti. Ég ætlaði aðallega að koma inn á þessi efni og þakka hæstv. ráðherra fyrir að flytja málið og óska okkur öllum alls hins besta í þessari vinnu. Hér hefur verið fjallað nokkuð um það hvort lagasetning sé fyrst og fremst til hjálpar í þessu þegar við erum kannski meira að tala um hugarfarsbreytingu sem þarf að eiga sér stað. Eitt af því sem kemur alltaf upp í umræðunni og upp í hugann er jafnrétti á heimilum, það að báðir foreldrar taki þátt í uppeldi barnanna og taki þátt í heimilisrekstrinum sem slíkum. Það er að mínu mati eitt af grundvallaratriðum þess að konur gefi sig út í það að taka á sig ábyrgð sem er náttúrlega líka lykilatriði til að árangur náist. Þetta er mál sem er erfitt að setja um lög, þetta eru samkomulagsmál milli hjóna og sambýlisfólks og gríðarlega mikilvæg. Ég held að það megi fullyrða að yngri kynslóðirnar standi sig betur í þessu en þær eldri og að það sé meiri jafnréttishugsun hjá yngri karlmönnum eða að þeir hafi meiri jafnréttishugsun til að bera en eldri kynslóðin. Kannski verður þetta líka til að hjálpa okkur í baráttunni. Hún þarf líka að eiga sér stað á sviði löggjafar og þetta frumvarp sem hér er fram lagt er vissulega spor í rétta átt.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að fagna frumvarpi hæstv. félagsmálaráðherra. Ég tel að þar sé komið fram frumvarp sem nokkuð þverpólitísk samstaða geti náðst um. Við höfum heyrt í umræðunum að áherslur eru að einhverju leyti ólíkar en þó held ég að þarna sé kominn grunnur sem allir ættu að geta sameinast um að vinna út frá. Við sem sitjum á Alþingi erum öll sammála um að varla ætti að þurfa að ræða um jafnrétti, svo sjálfsagt ætti það að vera. Ég er þá ekki einungis að tala um jafnrétti á milli kynja heldur jafnrétti á öllum sviðum þjóðfélagsins, að við stöndum öll jafnfætis í gegnum lífshlaup okkar. Ég er að tala um jafnrétti til náms, jafnrétti til starfs og svo mætti lengi telja. Við höfum í grundvallaratriðum reynt að byggja upp samfélag þar sem tækifæri eru jöfn fyrir alla og það hefur leitt til þess að íslenskt þjóðfélag hefur verið að breytast mjög mikið á undanförnum árum. Jafnvel þótt gera megi mun betur þegar kemur að jafnrétti kynjanna held ég að okkur hafi miðað vel áfram á mjög mörgum sviðum. Til dæmis má greina breytingar þegar horft er til náms með tilliti til kynjahlutfalls. Hvar sem við drepum niður fæti, á framhaldsskólastigi eða á háskólastigi, hafa skref til jafnræðis verið stigin mjög víða. Án þess að maður hafi gert hávísindalega úttekt á því má þó segja að konum hafi frekar verið að fjölga í karlagreinum, sem kallaðar voru, en kannski mætti karlmönnum fjölga í svokölluðum kvennagreinum. En við þekkjum það að í karlastéttum, lögfræðingastétt og læknastétt, jafnvel í verkfræðingastétt, eru konur í einhverjum tilvikum komnar í meiri hluta, eitthvað misjafnt reyndar á milli skóla. Sú staðreynd sýnir þá breytingu sem hefur orðið að þessu leyti. Hins vegar hafa ákveðnir þættir staðið út undan og það er ólíðandi. Má þar nefna hinn kynbundna launamun, en það er eitt af þeim atriðum sem frumvarpið tekur nokkuð vel á. Kynbundinn launamunur virðist vera viðvarandi og þrátt fyrir að allir séu sammála um að hann gangi ekki upp, hvort sem það eru opinberir aðilar eða atvinnurekendur á einkamarkaði, er eins og árangur náist ekki. Það er óþolandi. Það er augljóst mál að ef aðilar af ólíku kyni vinna sömu störf eiga þeir að fá sömu laun. Á þessu er náttúrlega tekið í frumvarpinu og taka 19. gr. og 25 gr., ef ég man rétt, sérstaklega á kynbundnum launamun. Ég held að það sé forgangsverkefni sem við þurfum að ganga í. Það getur aldrei gengið að slíkur launamunur sé til staðar. Það er hins vegar alltaf spurning hversu langt á að ganga í boðum og bönnum eins og einstakir ræðumenn hafa komið inn á og hvað verður til að auka jafnrétti í raun. Hæstv. ráðherra hefur bent á að hér hafi ekki verið mikið um að fyrirtækjum hafi verið refsað fyrir að fylgja jafnrétti ekki eftir í verki og þegar úrskurðir hafi komið hafi fyrirtækin einfaldlega ekki tekið mark á þeim, og það er miður. Að því leyti má segja að það sé tilraunarinnar virði að koma upp ákvæði sem refsar fyrirtækjum fyrir að bæta ekki úr málum sínum, tilgangurinn er ekki bara að þetta séu orð á blaði heldur að fyrirtækin bæti úr sínum málum. Mér finnst jafnréttisvottun líka mjög athyglisverð hugmynd. Ég held að stærri fyrirtæki, fyrirtæki sem hafa öfluga innviði, fyrirtæki sem ráða yfir það miklu fjármagni í yfirbyggingu, fari einfaldlega í slík verkefni til að gera vinnustaðinn sinn eftirsóknarverðan. Vinnustaður með slíka vottun yrði að mínu mati skör hærri - ég er ekki endilega að segja að því eigi að koma inn í þennan lagabálk, en löggjafinn og þá hæstv. félagsmálaráðherra ættu að huga að því hvernig standa mætti að slíkri vottun. Ég las um ákveðna rannsókn - það skiptir kannski ekki máli í hvaða blaði en ég held það hafi verið í Economist í febrúar 2005 - þar sem verið var að fjalla um stöðu kvenna í ýmsum löndum. Þegar kom að því að skoða í hvaða landi flestar konur væru í stjórnunarstöðum og í stjórnum fyrirtækja voru Bandaríkin í fyrsta sæti eða að minnsta kosti í einum af efstu sætunum. Mér vannst ekki tími til að grafa þessa grein upp en ég held ég geti fullyrt að Bandaríkin hafi verið í fyrsta sæti. Það hefði maður kannski ekki ímyndað sér fyrir fram. Ég veit ekki nákvæmlega hvað það er í bandarísku þjóðfélagi sem verður til þess að konur eru þar í hærra hlutfalli í stjórnunarstöðum og í stjórnum fyrirtækja en annars staðar. En hitt veit ég þó að mörg lönd, t.d. Norðurlöndin, hafa sérstaka löggjöf um hlutföll kynja í stjórnum og stjórnunarstöðum, nefndum og öðru slíku. Það hefur kannski ekki alltaf gengið eftir sem skyldi þrátt fyrir boð og bönn og sést af því að þetta er allt vandmeðfarið. Í Þýskalandi er mjög mikil umbun hjá foreldrum barna og mér skilst, án þess að ég hafi lagst yfir það, að það snúi ekki síst að konum. Í flestum tilfellum er konum umbunað fyrir að vera lengi inni á heimilinu eftir að fólk eignast barn. Það skilar sér svo aftur í því að konurnar eiga erfitt með að fara út á vinnumarkaðinn aftur. Þessu er öfugt farið í Bandaríkjunum. Það er svo sem ekki til fyrirmyndar en það gæti verið ein skýringin. En meðalhófið hlýtur jú að vera best í þessu eins og öðru. Þetta sýnir að það er líka hægt að ganga of langt í því að setja lög og reglur um alla skapaða hluti. Ég legg áherslu á að ég styð frumvarpið í heild sinni þó eðlilegt sé að félagsmálanefnd fari yfir einstaka þætti í meðförum sínum. Varðandi það að fyrirtæki með 25 starfsmenn þurfi að koma sér upp sérstakri jafnréttisáætlun spyr maður sig náttúrlega hvað felist í slíkri áætlun. Ég held í sjálfu sér að það verði ekkert stórmál fyrir fyrirtækin. Það gæti jafnvel endað með því að samtök sem þessi fyrirtæki eiga aðild að útbúi eitthvert form sem menn fylla út í, að tiltölulega auðvelt verði að leysa þetta en þetta verði þó til þess að eigendur fyrirtækja hugsi upp að einhverju marki um þessa hluti. En spurningin er hvort þetta muni ná tilgangi sínum. Ég er ekki endilega viss um það og ég er sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Ragnheiði Árnadóttur, burt séð frá því hvort þetta eiga að vera 25 manna fyrirtæki, 50 eða 100 manna, þá held ég að þetta geti verið dálítið sérstakt verkefni fyrir t.d. mann sem rekur blikksmiðju með 25 starfsmenn - mann sem er vanur að vera niðri á gólfinu, sjá um að borga út og vera úti á mörkinni, inni í byggingum og hingað og þangað. Það verður svolítið mál fyrir hann að setjast niður og setja fram slíka áætlun. Það er líka spurning um hvaða bolmagn fyrirtækið hefur í slíkt ef vel á að vera. Ég veit að fyrirtækið leysir þetta. Það skilar af sér áætluninni en það er auðvitað fyrst og fremst árangurinn sem við viljum sjá. Þá er það spurningin um bann við mismunun við ráðningu í starf. Hvað felur það nákvæmlega í sér? Snýr sú mismunun að kyni ef annað kynið er ráðið en ekki hitt? Þetta snýr ekki að annars konar mismunun við ráðningu. Ef við tökum lítil fyrirtæki sem dæmi getur það nú einfaldlega verið þannig að atvinnurekandi hefur ákveðna tilfinningu gagnvart manneskjunni burtséð frá kyni eða prófgráðum og slíku. Það getur verið erfitt að rökstyðja það. Ég hef sjálfur staðið í þeim sporum að mér líkar við einhverja manneskju en ekki aðra óháð kyni. Og þarf þá að rökstyðja það? Ef tveir umsækjendur eru af sama kyni þarf ekki að rökstyðja ráðningu annars en ef umsækjendur eru karl og kona þarf að rökstyðja það val. Þetta er í það minnsta umhugsunarvert. Hvað úrskurðarnefndir varðar hafði ég nú heyrt að þróunin væri frekar í þá átt í stjórnsýslunni að draga úr slíkum nefndum. Það var mjög í tísku í ráðuneytum fyrir nokkrum árum að koma slíkum úrskurðum út fyrir ráðuneytin. Hins vegar tel ég að í þessu tilviki sé rétt að hafa úrskurðarnefnd og að úrskurðirnir séu bindandi. Ég held að það sé forsenda þess að þetta bíti. En ef menn telja á sér brotið hafa þeir að sjálfsögðu - sagði ég menn, menn og konur, konur eru líka menn - alltaf þá leið að reka málið fyrir dómstólum. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég styð frumvarpið í heild sinni en að sjálfsögðu mun félagsmálanefnd fara í einstaka þætti þess og kannski taka á einhverjum þeirra. En frumvarpið er að minnsta kosti grunnur að lagabálki sem við hljótum að geta náð þverpólitískri samstöðu um.

Hæstv. forseti. Mig langar að blanda mér í þessa umræðu um frumvarp til laga um jafna stöðu kvenna og karla. Umræðan í dag hefur að mörgu leyti verið ágæt, mörg sjónarmið hafa komið fram og hefur hv. félagsmálanefnd án efa gott efni í sína mikilvægu vinnu fram undan. Hér er verið að fjalla um mjög umfangsmikið mál sem nauðsynlegt er að fái mjög góða og málefnalega umræðu í þinginu. Ég styð þetta frumvarp og það mikilvæga markmið sem þar kemur fram, að stuðla að jöfnum tækifærum kvenna og karla í landinu. Jafnréttismál hafa verið mikið í umræðunni í þjóðfélaginu í áratugi. Mismunandi sjónarmið hafa verið uppi um það hvernig ná eigi því markmiði að auka jafnrétti í landinu og það er ekkert óeðlilegt við það að menn hafi mismunandi skoðanir á því hvernig best sé að nálgast þetta mál. Þegar sú nefnd var að störfum sem þetta frumvarp byggist á var sá háttur hafður á í störfum hennar að gefa almenningi kost á að senda inn athugasemdir við frumvarpsdrögin. Ég held að sú aðferð að hleypa borgurum að svona stefnumótandi máli sé mjög jákvæð og verði til þess að umræða fari fyrr af stað í þjóðfélaginu sem er gott veganesti fyrir þingheim nú á þessu hausti. Mér finnst góður bragur á slíkum vinnubrögðum og hvet til þess að þau séu viðhöfð í þeim tilvikum þar sem það er mögulegt. Með því að kalla almenning fyrr að málinu er hægt að tryggja að hann geti komið athugasemdum sínum á framfæri og það eru meiri líkur á að málið þroskist vel. Núgildandi jafnréttislög eru sjö ára gömul og það er mál margra að þau hafi ekki náð markmiðum sínum nægilega vel. Ýmis nýmæli eru í nýja frumvarpinu og á mörgum stöðum er verið að skerpa á gildandi ákvæðum. Kynbundin launamun hefur oft borið á góma í þessari umræðu og mér hefur sýnst að hv. þingmenn haldi að Samfylkingin hafi dregið Sjálfstæðisflokkinn nauðugan í þetta mál. Ég vil að það komi skýrt fram að stefna Sjálfstæðisflokksins í þessu efni er alveg skýr, að óútskýrðum kynbundnum launamun verði útrýmt. Stefna og vilji flokksins í þessu efni er alveg skýr hvað þetta varðar. Þar kemur raunar einnig fram að launþegar ættu að ráða því hvort þeir veiti þriðja aðila upplýsingar um launakjör sín eða ekki. Það liggur alveg fyrir og sú stefna flokksins er líka alveg skýr. Í mínum huga er það ákvæði 3. mgr. 19. gr. frumvarpsins, að starfsmönnum sé ávallt heimilt að skýra frá launakjörum sínum ef þeir kjósa svo, mjög mikilvægt skref í þessa átt. Mér finnst skipta máli að þarna hafi starfsmenn heimild til að haga þessu svona og ég hef fulla trú á því að þetta ákvæði verði til þess að koma þessu mikilvæga máli lengra fram. Við skulum ekki gleyma því að það á bæði við um konur og karla að sumir kæra sig ekkert um að gefa upp launakjör sín. Það eru bara ekki allir launþegar sem vilja það. Ég held að það sé bragur að því að hafa þetta með þessum hætti. Ég vil líka taka fram að þegar kemur að því að leggja skyldur á stofnanir og fyrirtæki finnst mér að ríkið sjálft eigi að ganga fram með afgerandi hætti og gæta þess að leggja ekki almenna markaðnum skyldur á herðar nema ríkið sé þegar farið að ganga á undan með góðu fordæmi. Hvað almenna markaðinn varðar að öðru leyti er það alveg rétt að ákvæði laganna eru nokkuð ströng, ekki síst hvað varðar stærðarmörk fyrirtækja, og ég hvet félagsmálanefnd til að skoða þau ákvæði sem snúa að þeim þætti sérstaklega og jafnvel reyna að átta sig á hvort í raun og veru verði um mikinn kostnað fyrir fyrirtækin að ræða í því efni. Það er samt ágætt að hafa í huga að í gildandi lögum er nú þegar ákvæði í 13. gr. um að fyrirtæki og stofnanir með fleiri en 25 starfsmenn skuli setja sér jafnréttisáætlun, þótt þetta frumvarp gangi reyndar lengra í eftirfylgni í þessu. Ég treysti því að stjórnvöld og Jafnréttisstofa sérstaklega verði sú mikilvæga aðstoð í þessu máli sem boðað er í frumvarpinu. Við sem höfum starfað á almennum markaði vitum að það er markmið allra metnaðarfullra fyrirtækja að gæta vel að jafnréttismálum og þá á ég við það hugtak í víðtækasta skilningi. Við hljótum auðvitað að sjá að það eru hagsmunir allra fyrirtækja að hafa færustu starfsmenn innan sinna vébanda og þau sjái að þau hafi hag af því að sinna þessum málum af myndarskap. En jafnrétti verður ekki til og verður ekki náð með lagasetningu. Það þarf hugarfarsbreytingu í þjóðfélaginu og það tekur langan tíma og hefur tekið langan tíma. Eins og fram kemur í ágætri greinargerð með frumvarpinu var það árið 1919 sem gert var ráð fyrir að barnakennarar fengju jafnan rétt til launa án tillits til þess hvort þeir væru karlar eða konur. Því er langt síðan menn fóru að ræða launakjör kynjanna í því skyni að jafna þau en samt erum við enn að berjast í þessari umræðu svo mörgum árum seinna. Það er því ljóst að okkur hefur ekki miðað nógu vel. Þetta er ekki eingöngu bundið við íslenskt samfélag, þetta á við um öll samfélög í heiminum og þrátt fyrir það sem við eigum eftir að gera betur höfum við Íslendingar að mörgu leyti staðið okkur þokkalega vel. Atvinnuþátttaka kvenna er afar há hér á landi og ég efa að hún sé víða hærri. Það er kannski ástæða til að benda á það sem stendur í athugasemdum við frumvarpið, með leyfi forseta: „Umræða um þátttöku karla í jafnréttismálum hefur orðið meira áberandi. Nauðsynlegt er talið að karlar komi meira að uppeldismálum og ábyrgð á heimili en verið hefur þar sem jafnréttismál séu ekki einkamál kvenna“ Þarna er imprað á stóru máli og kannski því máli sem þetta allt snýst um í hugum margra kvenna. Um leið og við hvetjum konur og viljum sjá konur eins framarlega og hægt er á öllum sviðum þjóðfélagsins, vitum við líka að það þýðir mikla skipulagningu sem ekki er hægt að útskýra fyrir fólki, fólk verður að reyna það á sjálfu sér hvernig það sinnir þeirri skipulagningu þegar báðir makar takast á við flókin verkefni. Lagaumgjörðin verður náttúrlega ýta undir þessa þætti en þetta veltur allt á samkomulagi og hvernig sýn fólkið sjálft hefur á þjóðfélagið og hvert þjóðfélagið stefnir. Þetta er ekki hægt að gera nema karlmenn taki þátt, konur ná ekki eins langt og og þær hafa kannski tækifæri til ef þær hafa ekki stuðning karlmanna. Ég held að það komi skýrt í ljós í þessari umræðu að karlmenn vilja fá pláss í þeirri umræðu, þeir gera sér grein fyrir að þetta er hagsmunamál beggja kynja, þetta er ekki einkamál kvenna. Því er mjög mikilvægt að karlmenn taki ríkan þátt í þessari umræðu og það séu ekki bara konurnar sem tali um þetta vegna þess að það er mjög mikilvægt fyrir karlmenn að ræða þessi mál. Barnauppeldi og heimilisrekstur ásamt því að gegna ábyrgðarstörfum er kannski flóknara en virðist við fyrstu sýn og kannski fara mestu og flóknustu samningaviðræðurnar fram innan veggja heimilisins þegar kemur að því hvernig eigi að forgangsraða og skipuleggja. Tala ég þar af ágætri reynslu eins og þegar talað er hér um mæður, systur, feður og slíkt. Við konur erum sennilega alltaf bæði að ala upp börnin og sumar telja sig vera að ala upp makann, og hvort sem það er með réttu eða röngu og hvernig sem það gengur hefur það kannski verið svolítið þannig undanfarin ár. Íslenskar konur mennta sig sífellt betur og ég er á þeirri skoðun og trúi því að það verði til þess að þær skili sér betur í stjórnunar- og sérfræðistörf, störf prófessora o.fl. Við skulum muna að hvatning til frekara náms karla og kvenna skilar sér í samkeppnishæfara þjóðfélagi. Konur eru að sækja fram í raunvísindum í háskólum og raunar í tæknimenntun líka þótt mér finnist reyndar að almennt þurfi enn fleiri að sækja þar fram. Við skulum heldur ekki gleyma iðnnáminu en þar horfi ég líka til hagsmuna fyrirtækjanna sjálfra. Þegar svo mikill skortur er á iðnmenntuðu fólki í landinu er mikilvægt að fyrirtækin laði til sín konur í hefðbundnari karlastörf. Það getur enginn gert nema fyrirtækin sjálf. Þau verða sjálf að sjá að þau þurfa á öllu fólki að halda til að hægt sé að reka fyrirtækin sem best. Það eru beinlínis hagsmunir þeirra og við sjáum að þau gera sér grein fyrir því. Ég tek undir með hv. þm. Guðbjarti Hannessyni almennt um frumvarpið, að nauðsynlegt sé að meta árangur þessarar lagasetningar með reglubundnum hætti. Menn segja að það sé tilraunarinnar virði að gera þetta, ég vil ganga lengra, ég tel að það sé nauðsynlegt að þetta frumvarp fái framgang og jafnvel þótt ströng ákvæði séu um einstaka þætti í því er nauðsynlegt á þessu stigi að við tökum þetta skref. Ég vil að endingu ítreka að ég styð frumvarpið og vona að það fái góða umræðu í félagsmálanefnd og á þinginu.

Herra forseti. Ég var einu sinni í afmæli fimm ára barns og meðal gjafanna var dúkka, svo var greiðusett í bleikum pakkningum, þá dúkkuhús, síðan pottar og pönnur í bleiku og nú vil ég biðja hv. þingmenn að giska á hvers kyns barnið var. Það er ekki mikill vandi. Þetta var sko ekki drengur! Ég hygg að þarna sé kannski uppruninn og ástæðan fyrir því kynjamisrétti sem við eigum við að búa. Við búum börnin okkar strax í bernsku undir ákveðin kynjahlutskipti og hlutverk. Jafnréttismál eru réttlætismál fyrst og fremst. Við viljum ekki sjá að fólki sé mismunað vegna einhverra annarra aðstæðna en vegna getu og verðleika. Mér finnst að það eigi að ráða fólk í vinnu eingöngu eftir hæfileikum þannig að ég lít alltaf á jafnréttismál sem jafnrétti fólks en ekki kynja. Ég held að kynjamisrétti sé einfaldlega birtingarmynd af misrétti sem viðgengst meðal fólks. Við sjáum ekki þegar tveimur karlmönnum er mismunað en við sjáum þegar konu og karli er mismunað. Afleiðingar kynjamisréttis eru að þjóðfélagið er fátækara en ella í mörgum skilningi, bæði fjárhagslega og efnahagslega, vegna þess að bestu starfsmennirnir eru ekki nýttir í bestu störfin. Það er mjög hættulegt og skaðlegt. Þess vegna ættu þeir sem vilja að efnahagsleg staða þjóðfélagsins sé góð að berjast fyrir jafnrétti og nýta hvern þjóðfélagsþegn eins vel og hægt er. Þeir sem rekið hafa fyrirtæki, herra forseti, vita hversu erfitt er að ákvarða mönnum laun. Þeir sem aldrei hafa rekið fyrirtæki halda að það sé voðalega einfalt en svo er ekki. Sá sem er duglegur og skaffar tvöfalt meira en allir í kringum hann reiknar með því að fá hærri laun en hinir. Sá sem er stundvís og heldur með þeim hætti uppi ákveðnum aga í fyrirtækinu reiknar með því að það sé einhvers metið. Sá sem er búinn að starfa hjá fyrirtækinu í 30 til 40 ár og veit hvað gera á þegar ákveðnar aðstæður koma upp í þjóðfélaginu eða í fyrirtækinu, telur reynslu sína afskaplega mikils virði. Sá sem er snjall og finnur alltaf bestu lausnina í hvelli, þó að hann sé ekkert sérstaklega duglegur, stundvís eða með mikla reynslu, sér að hann er mikils virði fyrir fyrirtækið og vill fá borgað fyrir það. Sá sem sýnir fyrirtækinu trúnað og stendur með því í gegnum þykkt og þunnt reiknar líka með því að fá umbun fyrir það. Sumir eru búnir að leggja á sig langskólanám og vilja að sjálfsögðu fá menntunina metna. Svo eru sumir bara skemmtilegir og ómetanlegir sem slíkir fyrir fyrirtækið. Þetta sýnir hve erfitt er að bera saman laun og ákveða hversu mikið einstakir starfsmenn eiga að fá. Þó að menn legðu það í hendur starfsmannanna að ákveða launin sín á milli mundi aldrei nást samvinna eða sátt. Sá sem er duglegur vill fá borgað fyrir það. Hann sættir sig ekki við að sá sem er með mikla reynslu en er hundlatur eigi að fá meira. Þetta er vandamálið í hnotskurn, þetta er ekki einfalt mál. Svo eru fyrirtæki misjöfn. Það getur verið að eitt fyrirtæki borgi lág laun en allir vilji vinna hjá því af því að þeim finnst það gaman, þar er góður starfsandi, haldið er upp á afmæli, farið í bíó eða sumarbústað eða eitthvað annað skemmtilegt gert. Menn eru tilbúnir til að fórna launum fyrir slíkt. Það er því margt þessu tengt sem ekki verður metið til launa. Ég tel því, herra forseti, að frumvarpið, sem ætlað er að einfalda málin, gangi ekki upp. 
             Sem betur fer eru konur að sækja í sig veðrið varðandi menntun og meira að segja komnar í meiri hluta í háskólum landsins. Það er jákvætt nema náttúrlega fyrir karlmenn sem sitja eftir. Hvernig stendur á því að fyrirtæki ræður óhæfari starfsmann í staðinn fyrir hæfari? Hvernig stendur á því að menn leyfa sér að láta fordóma og ýmislegt annað stjórna því að þeir ráða óhæfari starfsmenn? Vilja þeir ekki græða? Það er eitthvað sem menn ættu að velta fyrir sér. Getur verið að skortur sé á kröfu um arðsemi í fyrirtækjum almennt og alveg sérstaklega í opinberum fyrirtækjum? Ég held að ef menn vildu virkilega græða og regluleg krafa væri um arðsemi í öllum fyrirtækjum, jafnt hjá hinu opinbera sem í einkafyrirtækjum, mundi þetta breytast. Þá hefðu menn ekki efni á því að ráða óhæfari manneskju, karl eða konu, en hæfari. Í frumvarpinu ætla menn, eins og hæstv. ráðherra sagði, að sýna klærnar. Það hefur ekki alltaf gefist vel. Það er sífellt talað um að herða refsingar og viðurlög. Samt höfum við eiturlyf, lögbrot og skattsvik. Ég er ekki viss um að sú stefna sé endilega af hinu góða. Menn fara bara fram hjá lögunum ef því er að skipta. Við erum búin að reyna í mörg ár að ná fram jafnrétti kynjanna og því virðist meira að segja hafa farið aftur, því miður. Það skyldi þó ekki vera að eitthvað sé að aðferðafræðinni sjálfri? Ég hélt lengi vel að fæðingarorlofið, sem er eitt stærsta skref sem við höfum stigið í jafnréttisátt, mundi jafna þann mun sem ég sé. Jómfrúrræða mín fjallaði einmitt um að munur væri á milli kynjanna í fæðingarorlofi sem þá var. Þá er það spurningin: Hvað er þá eftir? Við stöndum enn með fordóma karla gagnvart konum og fordóma kvenna gagnvart sjálfum sér og öðrum konum. Svo finnast enn fordómar eins og þeir sem alið var á í afmælinu sem ég gat um áðan. Ég held því að sú aðferð að sýna klærnar sé ekki endilega rétt né heldur að vísa í samkeppnislög og skattalög o.s.frv. Það tel ég ekki sambærilegt. Í umferðarlögum eru menn sáttir við að keyra hægra megin af því að það er bráð nauðsyn. Það sjá allir að það mundi leiða í ógöngur ef menn færu að keyra bæði hægra og vinstra megin, þar er nauðsyn að hafa mjög skýrar reglur. Þar sem þörfin fyrir refsingar er ekki eins mikil held ég að þær bregðist því að menn skilja ekki tilganginn með þeim. Í frumvarpinu er mikið talað um jafnrétti. Hér má nefna Jafnréttisstofu, kærunefnd jafnréttismála, jafnréttisráð, jafnréttisþing, þingsályktun um framkvæmdaáætlun um jafnréttismál, jafnréttisnefndir sveitarfélaga, jafnréttisfulltrúa, jafnréttisráðgjafa o.s.frv. Þetta er heljarinnar jafnréttisiðnaður nákvæmlega eins og við upplifum fíkniefnavarnaiðnaðinn. Hvað mundi það fólk sem vinnur við þetta gera ef jafnrétti kæmist allt í einu á? Það hefur sko engan áhuga á því í rauninni því að þá yrði það atvinnulaust. Menn skulu passa sig á því að búa ekki til svona iðnað.  
             Það er merkilegt þegar maður hugleiðir það: Hver er hin raunverulega eign fyrirtækja og stofnana? Er það bíllinn, húsnæðið, skrifstofan, stóllinn eða hvað? Nei, það er fólkið. Hvert einasta fyrirtæki sem vill virkilega viðhalda eign sinni og auka hana gætir að því að gefa starfsfólkinu ákveðin skilaboð, meðal annars með því að sýna jafnrétti í einhverjum skilningi. Það er hluti af samskiptum fyrirtækisins við þessa mestu auðlind sína sem starfsfólkið er. Ég tel að jafnréttisvottun þar sem fyrirtækin mundu afhenda ákveðnum trúnaðarmanni allar upplýsingar sem hann krefst, t.d. um launasamninga og réttlætingu á mismunandi launum með tilliti til dugnaðar, stundvísi, reynslu, snilli, trúnaðar, menntunar og fleira, væru skýr skilaboð til starfsfólksins frá fyrirtækinu. Slíkt væri miklu meira virði en einhver tóm plögg um jafnréttisáætlanir með fallegum orðum án framkvæmdar. Menn ættu alla vega að skoða þann möguleika. Hv. nefnd sem fær þetta mál til umsagnar ætti virkilega að hugsa um að reyna að lokka fyrirtækin í staðinn fyrir að berja þau. Það gefst oft betur í námi og kennslu. Ef ég ætla að ráða mér verkfræðing til að hanna hús vil ég helst að hann hafi lært eitthvað í verkfræði. Ég vil vottorð frá háskóla um að þessi maður sé verkfræðingur og það dugar mér. Með sama hætti mundi Jafnréttisstofa, sem yrði þá bara ein eftir, votta að ákveðið fyrirtæki sinnti jafnrétti í hvívetna. Ég held nefnilega að flest fyrirtæki vilji það. Vandinn er að finna málamiðlun milli starfsmannanna. Eins og talað er um umhverfissinnuð fyrirtæki sem græn, væri hægt að tala um jafnréttissinnuð fyrirtæki sem bleik eða eitthvað álíka. Þau mundu sýna fram á að þau sinntu jafnrétti. Þau fengju þá væntanlega betra starfsfólk því að hver vill vinna hjá fyrirtæki sem ekki gætir jafnréttis? Ekki karlar neitt frekar en konur vegna þess að þeir vilja líka njóta jafnréttis þegar þeir eru ráðnir. Þá á ég við jafnrétti í almennum skilningi en ekki kynjajafnrétti. Ég vil ljúka þessu með því að undirstrika að ég tel að jafnrétti sé afskaplega mikils virði, bæði út frá réttlætissjónarmiði og þjóðhagslegu. Við nýtum ekki mannauðinn til fulls ef við gætum ekki jafnréttis og setjum ekki þann hæfasta í bestu stöðuna.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér hefur oft og tíðum þótt athyglisvert að hlýða á hv. þm. Pétur Blöndal vegna þess að hann hefur gjarnan komið inn í umræðuna með mjög áhugaverð sjónarmið. En ég er búinn að hlýða á hv. þingmann í tvígang í dag fara yfir þessi mál og viðra sín sjónarmið og ég verð að segja að ég er afar hugsi yfir því sem hann hefur sett fram. Í morgun kom hv. þingmaður fram með þá skoðun sína að algerlega sé ástæðulaust að setja lög til að ná fram jafnrétti. Þar eigi að leita annarra leiða því að boð og bönn séu ekki til þess fallin að ná árangri í þessum efnum. Það er mat nánast allra að ekki sé jafnrétti meðal karla og kvenna. Þá spyrja menn: Hvaða leiðir eru mögulegar til þess að reyna að jafna þetta ástand? Leiðin sem valin er í þessu tilviki er að setja lög og reyna að skapa tæki sem styrkja jafnrétti kynjanna alveg eins og er gert mjög víða, t.d. í trúarbrögðunum og boðorðunum. Þar eru reglur um hvernig menn eigi að haga sér, alveg eins og er kveðið á um í siða- og lagareglum. Allt er þetta gert til þess að skapa betra samfélag. Ég spyr hv. þingmann, vegna þess að ég verð að játa að í þetta skipti finnast mér sjónarmið hans afar sérstök: Hvaða leið sér hv. þingmaður færa til að koma á jafnrétti karla og kvenna ef ekki þá sem hér er lögð til, þ.e. að setja lög og styrkja þau tæki sem almannavaldið hefur til þess að tryggja jafnrétti?

Frú forseti. Samlíkingin við trúarbrögð og siðareglur er ágæt. Trúarbrögð eru með refsingar, hreinsunareld, helvíti o.s.frv. en siðareglur ekki. Siðareglur segja að menn eigi að fara að góðum siðum, það gagnist þeim best. Ég held að það sé að mörgu leyti skynsamlegra að fara að siðareglum. Varðandi hvaða lausnir ég sé finnst mér dálítið undarlegt að hv. þingmaður skuli ekki hafa heyrt það. Ég talaði um vottun fyrirtækja, að opinber aðili gefi vottorð um að ákveðið fyrirtæki fylgi jafnréttisstefnu í reynd eins og opinberir aðilar gefa vottorð um að einhver maður kunni verkfræði eða læknisfræði eða eitthvað álíka. Þegar ég veit að fyrirtæki framfylgir jafnrétti að öllu leyti, bæði milli karla og milli kvenna og milli karls og konu, mundi ég frekar sækja um vinnu hjá því fyrirtæki en öðru sem ekki treystir sér til að sækja um slíka vottun vegna þess að það framfylgir ekki jafnrétti milli fólks. Ég benti því á þessa leið og það er tiltölulega auðvelt að setja hana inn með lagafrumvarpinu sem hér liggur fyrir. Það er lítið mál að hætta við refsingar en hvetja í staðinn fyrirtæki til þess að vinna með jafnréttissinnuðum hætti.

Virðulegi forseti. Mér fannst orðræða hv. þingmanns, það er að árangri í jafnréttismálum verði náð með jafnréttisvottun fyrirtækja, vera lítið innlegg til umræðunnar. Eins þótti mér afar miður að hv. þingmaður fullyrti hér áðan í ræðustól að það fólk sem vinnur að jafnréttismálum hafi engan áhuga á að ná jafnrétti því að þá yrði það atvinnulaust. Ég held að svona ummæli séu ekki til þess fallin að efla og styrkja umræðuna og mér þætti mjög við hæfi ef hv. þingmaður kæmi hér upp og bæðist afsökunar á þessu. Ég hef að minnsta kosti fulla trú á því að það fólk sem vinnur í þessum málum geri það af heilindum og festu og hafi það kannski einmitt að markmiði að starf þeirra við jafnréttismál verði óþarft. Ég hugsa að hv. þingmaður, miðað við þau sjónarmið sem hann hefur viðrað hér á þinginu, yrði glaður ef ekki þyrfti að vera með heila iðngrein í þessu ferli. Ég fullyrði að fólk sem vinnur að jafnréttismálum gerir það af heilindum og festu og við megum ekki kasta rýrð á störf þess eða metnað eins og hv. þingmaður gerði í ræðustóli áðan.

Frú forseti. Ég efa það ekki að það fólk sem starfar að þessu er í því af heilindum, ég efa það ekki. Ég var eingöngu að benda á að komið gætu upp hagsmunir sem eru annars eðlis. Ég var eingöngu að benda á það. En tökum sem dæmi þá sem vinna t.d. að áfengisvörnum og ég held að flestir sem að því vinna geri það af heilindum. Tækist hins vegar að vinna bug á áfengissýki þá yrði það fólk atvinnulaust, það er bara þannig. Það er búið að byggja upp mikið kerfi í áfengisvörnum og það er búið að byggja upp mikið kerfi í jafnréttismálum og það næst því miður í báðum tilfellum afskaplega lítill árangur, því miður er launamismunurinn enn þá mikill. Ég hef aldrei efast um og aldrei sagt að hann sé ekki til staðar. Það er launamunur á milli kynja. Ég tók það sérstaklega fram og ég hef aldrei sagt að það væri í lagi. Ég var bara að benda á að það fólk sem við þetta starfar getur lent í þeirri aðstöðu að það tapi á því að ná markmiðum sínum. En auðvitað geri ég ráð fyrir að flestir mundu halda áfram að vinna af heilindum að markmiðum sínum. En varðandi úrlausnir þá er úrlausn mín er ekki bara „af því bara“ og ekki eingöngu frá mér komin. Þetta hefur lengi verið til umræðu, að koma á slíkri vottun. Ég tel að það sé miklu betri lausn og tel að menn ættu að ræða það nákvæmlega eins og hvað annað fremur en koma með boð og bönn og refsa og refsa.

Hæstv. forseti. Það gleður mig að við eigum sameiginlegt markmið, ég og hv. þm. Pétur H. Blöndal, um að ná árangri í jafnréttismálum. Við ættum að geta sameinast um að gefa skýr skilaboð út í samfélagið. Málið snýst m.a. um að breyta viðhorfum og slást við fordóma og breyta því sem hér þarf að breyta. Við getum verið sammála um að það ætti að vera hagur allra að ráða hæfasta fólkið þó við horfum því miður upp á að persónuleg tengsl, frændsemi og pólitík ráði víða, ekki síður í einkafyrirtækjum en opinberum fyrirtækjum, þegar fólk er ráðið. Það sem ég skil ekki og mig langar að spyrja hv. þm. Pétur H. Blöndal um, er: Hver er munurinn á vottun og jafnréttisáætlun? Hvað munum við ætlast til að sé sett inn í jafnréttisáætlun? Það eru nákvæmlega þau atriði sem við mundum líta á í sambandi við vottun á fyrirtækjum, þ.e. hvaða þætti eigi að skoða hjá starfsmönnum, hvaða þætti í sambandi við fjölskyldumál og annað munum við meta til að gefa viðkomandi fyrirtækjum vottun? Ef við getum sameinast um slíka greiningu þá getum við ekki síður beitt henni í gegnum jafnréttisáætlanir og Jafnréttisstofu þannig að fyrirtækin geti unnið að jafnréttisáætlun. Fyrirtækin gætu greint frá aðferðum sínum og auglýst að þau hefðu skilað jafnréttisáætlun og staðið sig gagnvart þessum nýju lögum. Við þetta mundum við spara 70 millj. kr., ef ég hef skilið rétt hvað það kostar að fara af stað með vottunina. En mér finnst að hv. þm. Pétur H. Blöndal skuldi okkur að gera grein fyrir muninum á þessu. Ég sé ekki muninn á því að fyrirtæki geri jafnréttisáætlun eða hljóti fyrirmæli utan frá um hvernig það eigi að uppfylla opinber skilyrði til að fá vottun.

Frú forseti. Hv. þingmaður hefur kannski einhvern tíma reynt að ýta hrossi inn um dyr og hv. þingmaður hefur einhvern tíma reynt að teyma hross inn um dyr. Það er munur á þessu. Hrossið verður gersamlega statt, klárinn verður staður ef reynt er að ýta honum. Það er einmitt sá munur sem ég sé á aðferðunum. Annars vegar að reyna að þvinga atvinnulífið til að gera eitthvað og hins vegar að lokka það til að gera það. Sú vottun sem ég er að leggja til væri af frjálsum vilja. Fyrirtækin gætu sótt um vottun og jafnvel borgað hana sjálf. Munurinn er talsverður á því að hafa vottun þar sem er virkilega farið í gegnum það að fyrirtæki framfylgi ákveðnum jafnréttissjónarmiðum og jafnrétti í mannaráðningum og öðru slíku, og því að krefjast þess að lagt sé fram blað sem heitir jafnréttisáætlun með fögrum orðum sem aldrei er farið eftir. Þetta er verulegur munur, frú forseti. Ég ætla að vona að menn geri mun á því hvort þeir eru lamdir til hlýðni eða lokkaðir til hlýðni.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki af hverju hv. þm. Pétur H. Blöndal gefur sér að frumvarpið boði barsmíðar og þvinganir umfram það ef um vottun væri að ræða. Mig langar líka til að spyrja hv. þingmann: Hvernig stendur á því að við erum ekki komin lengra? Hvernig stendur á því að fyrirtækin hafa ekki gengið lengra í þessu? Ég trúi ekki þeirri skýringu sem kom fram, að skort hefði á því að barist væri fyrir hámarksarðsemi. Það getur verið hluti af skýringunni. Ég get almennt tekið undir það að sjálfur hefði ég kunnað betur við það að lokka fólk til að gera hlutina og leita samstarfs en að þvinga það. En mér finnst þessu rangt stillt upp þegar þetta er sett fram með þessum hætti. Ég held að við höfum verið svo lengi í sama hjólfarinu að tími sé kominn til að gefa skýrari skilaboð til fyrirtækja um þá tilætlun sem við höfum um jafnrétti í þjóðfélaginu. Þar erum við sammála. Ég held að það væri, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, tilraunarinnar virði að gá hvort okkur tekst að fylgja þessu betur eftir. Ég skal fúslega koma að því að við búum til vottunarkerfi ef það má verða til að flýta þessu. En ég held að fyrst eigum við einmitt að skilgreina hvað það er hjá fyrirtækjunum sem við viljum breyta. Það getum við gert í opinbera kerfinu, hvort sem það heitir Jafnréttisstofa eða eitthvað annað. Við þurfum ekki til þess utanaðkomandi vottunarfyrirtæki með ærnum tilkostnaði, þótt við gætum að einhverju leyti komið þeim kostnaði yfir á fyrirtæki sem hv. þingmaður ber annars mjög fyrir brjósti. Mig vantar betri skýringar á því: Af hverju gefur hann sér að þetta séu þvingunarúrræði, af því að það er Jafnréttisstofa eða jafnréttisráð eða úrskurðarnefndir, en annars ekki? Erum við að hverfa frá jafnréttislögunum með því að þora ekki að beita viðurlögum?

Frú forseti. Í 4. gr. frumvarpsins stendur, með leyfi frú forseta: „Ákvörðun um dagsektir samkvæmt 5. og 6. mgr. skal tilkynnt bréflega á sannanlegan hátt þeim sem hún beinist að. Dagsektir geta numið allt að 50.000 kr. hvern dag.“ Eru þetta ekki refsingar? Frú forseti, eru þetta ekki refsingar? Er ekki verið að berja menn til hlýðni, láta þá gera eitthvað sem þeir vilja ekki eða langar ekki til að gera? Það er mikill munur á þessu, með refsingum og dagsektum o.s.frv. eða lokka með vottun. Það er margt í þessu frumvarpi sem gengur í sömu átt, með refsingum. Það er verið að þvinga fyrirtækin til að gera eitthvað sem sum þeirra vilja ekki gera. Þá verður til andstaða og undanskot og innantómar jafnréttisáætlanir sem enginn fer eftir. Það er miklu skynsamlegra að gefa mönnum vottorð um það, ákveðnu góðu fyrirtæki, að það framfylgi jafnréttisstefnu sinni á jafnréttissinnaðan hátt. Þá vita það allir og þeir geta auglýst: Ég er jafnréttissinnað fyrirtæki. Komið til mín, vinnið hjá mér. Ég hugsa að þau fyrirtæki fengju meira úrval af starfsfólki með slíkt vottorð. Þetta er munurinn á því að ýta klárnum áfram, lemja hann áfram og hinu, að teyma hann eða lokka hann.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins blanda mér inn í umræðuna með örfáum orðum um þetta mál til þess að fara yfir helstu þættina í því eins og það blasir við eftir fyrstu yfirferð. Almennt vil ég segja að sú þróun í löggjöfinni sem frumvarpið ber vitni um að á sér stað er að mörgu leyti skiljanlegt viðbragð við því að ekki hefur gengið sem skyldi að ná tilteknum markmiðum sem löggjafinn eða framkvæmdarvaldið hafa sett sér. Það á sérstaklega við um launajafnrétti sem virðist eiga lengra í land en ætla mætti og menn hefðu kannski vonað fyrir nokkrum árum þegar fyrst var verið að fitja upp á því að lögfesta ákvæði þar um í sérstaka lagabálka. Ég tel það pólitískt markmið sem samstaða er um, að vinna að jafnrétti á þeim grundvelli sem lagður er í þessari löggjöf og í meginatriðum endurspeglast í frumvarpinu. Ég hygg að það sé ekki, a.m.k. ekki af hálfu okkar í Frjálslynda flokknum, gerður neinn ágreiningur um þau markmið. Það hefði kannski verið skýrara í þessu máli að setja niður fyrir sér betur en gert er í greinargerð og lagatexta hvert raunverulegt markmið málsins er, hverju menn ætla sér að ná fram og fyrir einhvern tiltekinn tíma þannig að hægt væri að vega það og meta þegar þar að kemur hvernig til hefur tekist. Markmiðið er svolítið óljóst, kannski vegna þess að það er svo víðtækt, þá verður það ekki eins skýrt og nauðsynlegt er til þess að menn geti náð markmiði fyrr en ella væri. Ég vil líka bæta við sjónarhorni sem ég hygg að ég hafi ekki heyrt í þessari umræðu sem er að orðið jafnrétti og jafnstaða á að mínu viti að skiljast örlítið víðtækar en gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi og í lögum þar um. Mér finnst óþarflega þröngt sjónarhorn á þetta. Í þessum lagabálki er ekki tekið á misrétti sem viðgengst og mun halda áfram að viðgangast milli kynja og milli einstaklinga innan sama kyns. Ég vil nefna sem dæmi þá staðreynd að laun hafa lengi verið mishá eftir atvinnugreinum og landsvæðum. Þetta á sérstaklega við um almenna markaðinn en það er líka farið að bera á því á opinbera markaðnum að laun fyrir sambærileg störf eru misjöfn eftir búsetu. Jafnvel þótt viðkomandi sem sinnir þeim sé af sama kyni, annars vegar á höfuðborgarsvæðinu og hins vegar á einhverju tilteknu landsvæði utan þess. Mér finnst þetta vera jafnréttisþáttur sem ekki eigi að undanskilja átaki stjórnvalda til þess að ná fram jafnrétti. Það er t.d. misrétti sem ekki er ástæða til að líða þegar konur í tilteknu starfi á almennum vinnumarkaði fá 10, 15 eða 20% lægri laun fyrir ákveðið starf ef þær búa á einhverjum tilteknum stað utan höfuðborgarsvæðisins miðað við það sem stendur til boða á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er misrétti sem ég held að við ættum ekki að loka augunum fyrir og ættum að gera ráð fyrir í lögunum að reynt verði að taka á eftir því sem tök eru á. Það er líka misrétti að þessu leytinu til eftir störfum, sérstaklega hjá hinu opinbera, og það er ekki tekið á því í frumvarpinu. Þar á ég fyrst og fremst við störfin sem falla undir kafla laganna um opinbera starfsmenn, um embættismenn. Þar segir í 20. gr. frumvarpsins sem ég hygg að sé sambærileg við gildandi ákvæði, með leyfi forseta: „Starf sem laust er til umsóknar“ - athugið, sem laust er til umsóknar - „skal standa opið jafnt konum og körlum.“ Það hefur farið mjög vaxandi hjá hinu opinbera, ráðuneytum sérstaklega, að ráða fólk til starfa án auglýsingar inn í embættismannaklúbbinn. Svo hefur það líka farið vaxandi að þeir sem eru komnir inn í hann eiga aðgang að tilteknum störfum innan þess geira og eru handvaldir af viðkomandi ráðherra. Nýlega var ráðinn ráðuneytisstjóri í heilbrigðisráðuneytinu. Hann var handvalinn. Starfið var ekki auglýst. Hann var ráðinn úr utanríkisráðuneytinu, kominn inn í embættismannahópinn. Inn í hann komst hann, ef ég veit rétt, ég bið um að verða þá leiðréttur ef það er rangt hjá mér, inn í þann klúbb komst viðkomandi með beinni ráðningu án auglýsingar. Þarna er auðvitað mikið misrétti þó að ekki sé hægt að þrengja það svo að það afmarkist við þann þrönga skilning sem hér er átt við í 20. gr. þá er þetta misrétti, bæði milli kynja og innan kyns. Þetta er ójafnrétti sem við eigum ekki að líða að sé fyrir hendi hvað þá að það fari vaxandi. Mér finnst þetta vera jafnréttismál líka, virðulegi forseti. Við megum ekki afmarka okkur svo að orðið jafnréttismál þýði bara þau tilvik þar sem hallar á konur í samkeppni við karla. Það er of þröngur skilningur, virðulegi forseti. Það hallar líka á konur í samkeppni við konur sem komast hinn breiða veg inn í embættismannageirann til hinna háu embætta. Alveg eins og það hallar á karla í þeim samanburði við konur sem njóta þess eða öfugt sem auðvitað eru dæmi um líka. Við eigum að taka á þessu. Við eigum að stöðva þessa persónubundnu ráðningaþróun ríkisins í jafnréttislöggjöf. Þeir eru ófáir ráðuneytisstjórarnir í dag sem hafa verið ráðnir til starfa með því að vera handvaldir, en þó ekki allir. Nýlegt dæmi er um að auglýst var eftir ráðuneytisstjóra í viðskiptaráðuneytinu, sem ég tel vera til fyrirmyndar og eins og á að gera. Mig minnir að það hafi verið auglýst eitthvert annað ráðuneytisstjórastarf, ég man ekki …  Þetta er ekki góð þróun. Hún vinnur gegn jafnrétti. Til hvers á fólk að vera að mennta sig, gera sig hæft til starfa af þessum toga, karlar og konur, ef það nýtur ekki neins jafnréttis í því að sækja um eða nálgast starfið? Ég tel að það sé hluti af jafnréttinu að hafa þessa hluti í lagi. Þetta er að riðlast og það er vaxandi tilhneiging og við eigum að stöðva slíka þróun. Ég vonast til að víðtækur stuðningur sé við það hér í þinginu að taka á þessari öfugþróun í opinberri stjórnsýslu. Við höfum ekki skilgreint embættismenn sem pólitíska trúnaðarmenn ráðherra, öðru máli gegndi ef það væri gert og út af fyrir sig má hugsa sér að menn gerðu það og sú skoðun hefur heyrst að ráðuneytisstjórastarf ætti að fylgja ráðherra. En það hefur ekki verið ofan á, afstaða okkar hefur verið sú að hafa ráðuneytisstjórann sem embættismann, kjölfestuna í embættismannaliði ráðuneytisins sem sitji áfram þó að ráðherrar komi og fari. Þá á ekki að ráða ráðuneytisstjóra sem persónulegan aðstoðarmann viðkomandi ráðherra. Það eru meira að segja dæmi um að ráðuneytisstjóri var látinn fara af því að sá sem var ráðherra á þeim tíma honum líkaði ekki við ráðuneytisstjórann. Það er heldur ekki gott. Það á heldur ekki að líða. Við ættum a.m.k. að koma þessum málum í lag á jafnréttisgrundvelli, nákvæmlega það sem við erum að ræða hér. Ég velti líka ákvæðunum í 26. gr. fyrir mér, þ.e. hvort þingið eða löggjöfin ætti ekki að setja almenna stefnu um ráðningar þar sem svo háttar til í starfi eða atvinnugrein, sérstaklega hjá hinu opinbera, að það er meira af öðru kyninu, jafnvel yfirgnæfandi meira. Það er ekki gert ráð fyrir því í frumvarpinu, a.m.k. ekki fyrir ríkið, að það setji sér neina stefnu í því. Í sumum stéttum er yfirgnæfandi meiri hluti af öðru kyninu. Hjá ríkinu og í ákveðnum stéttum, t.d. í kennarastétt held ég að það séu nú oftar konurnar sem eru yfirgnæfandi. Þá spyr ég hvort ekki sé eðlilegt að löggjöfin segi, þegar svona háttar til að sett sé í lögin ákvæði sem vinnur að því að fjölga starfsmönnum af því kyni sem er mun færra af. Frumvarpið gerir ekki ráð fyrir því að móta slíka stefnu, heldur að sá sem auglýsi hafi það í valdi sínu hvort hann hafi þá stefnu eða ekki. Þetta getur skipt máli, t.d. ef sveitarfélögin sem ráða kennara á grunnskólastigi hafa ekki þá stefnu að reyna að jafna hlutföll kynjanna, þá eiga karlar og konur sem sækja um starfið jafna möguleika til þess að fá það og óheimilt væri að mismuna. Ef menn hafa þá stefnu að það eigi að reyna að minnka muninn á milli kynjanna, það væri æskilegt markmið og ég hef skilið þessa löggjöf þannig að það væri hinn pólitíski undirtónn að það ætti að jafna, þá spyr ég af hverju við setjum það ekki inn í þetta frumvarp þannig að lögin vinni beinlínis að því að draga úr þessum mun í stað þess að láta það í vald auglýsandans hverju sinni. Eins og það er nú er það með þeirri heimild að auglýsandinn geti tekið ákvörðun og þá megi hann beita slíkri mismunun. Mér finnst skorta raunverulega stefnu til að fylgja málinu eftir í þessari lagagrein sem fjallar um bann við mismunun í starfi við ráðningu. Ég held að það sé miður. Þetta er þá ekki heilsteypt stefna frá upphafi til enda. Þá er eitthvert hik á mönnum við að framfylgja því sem er raunverulega undirstaðan fyrir löggjöfinni. Ég get sagt eins og hér hefur komið fram, að eitt er að vilja og annað er hvað gerist. Ég er í hópi þeirra, kannski allra sem hér hafa talað, sem vilja hafa jafnrétti í launum og kjörum og bann við mismunun eftir kynjum í þeim efnum. En ég er satt að segja efins um að menn nái þeim árangri sem að er stefnt, ekki vegna þess að ég sé á móti því heldur hitt að þróunin á vinnumarkaði er á þá lund að það verður svo erfitt, ef ekki ógerlegt fyrir þann aðila sem á að beita sér fyrir því að bæta úr, að sanna að raunverulega sé um einhverja mismunun að ræða. Kjarasamningar eru í vaxandi mæli hættir að vera ákvörðun um laun og ákvörðun um starf heldur er þetta að þróast yfir í það að einstaklingar gera sína kjarasamninga, semja um starfssviðið sem er þá breytilegt eftir einstaklingum og launin breytileg eftir þeim. Þá getur verið ákaflega erfitt fyrir aðila, sem ég hygg að sé Jafnréttisstofa í þessu tilviki, að geta sýnt fram á að einhver kynbundinn munur sé á launum. Því það eru svo mörg matsatriði í því og ég held að mönnum muni reynast það ákaflega þungt í skauti að komast með viðunandi hætti til botns í deilumálum um það. Þróunin hjá hinu opinbera mun líka verða í þessa veru, það verður meira um persónubundna samninga sem leiðir til þess að það verður sífellt erfiðara að fylgja þessu ákvæði eftir. Ég er því ekki viss um að þau úrræði sem eru í löggjöfinni eða þær leiðir sem hafa verið farnar séu líklegar til að skila okkur fram á veginn til lengri tíma. Ég held að það þurfi að hugsa stöðuna og þróunina betur og velta fyrir sér hvaða leið er hægt að fara, hvaða lausn væri líkleg til að skila jöfnum kjörum í þeirri breyttu stöðu sem nú er. Ég er ekki viss um að sú leið sem hér um ræðir dugi vel til þess. Kannski hefur hún dugað vel að vissu marki. Það er ekki svo gott að fullyrða um það því þá þarf að bera saman það sem var, miðað við það sem ekki hefur verið og það er aldrei gott að komast að óyggjandi niðurstöðu um slíkt. Kannski og vonandi hefur hún skilað okkur þeim árangri að munurinn hafi minnkað. En það er greinilegt að hann er enn þá fyrir hendi og virðist minnka mjög hægt á síðustu árum. Kannski er þetta úrræði komið að endamörkum þess sem það getur náð fram. Þess vegna set ég fram þessar hugleiðingar og efasemdir um þetta úrræði þótt í því felist ekki efasemdir um markmiðin. Ég tek eftir því að frumvarpið er svolítið breytt frá því frumvarpi sem nefndin skilaði af sér til ráðherra og þar eru atriði sem er ástæða til að staldra við og athuga a.m.k. í nefnd og sumt af því hef ég efasemdir um að geti verið skynsamlegt fyrirkomulag. Það læt ég bíða umfjöllunar í nefnd og þar er tækifæri til að fara yfir þau atriði, virðulegi forseti. Að lokum vil ég undirstrika almennan stuðning við markmiðin og að menn eigi ekki að láta deigan síga í þeim efnum en hvet til þess að jafnréttisumræðan verði á heldur víðtækari nótum en er að finna í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég sá mig knúna til þess að koma hérna upp þegar ég var að hlýða á ræðu hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar vegna þess að í lokaorðum hans kristallaðist sýn hans á þessi mál, þ.e. að hann lítur svo á að hér sé verið að ræða jafnréttismálin í of þröngu samhengi og þegar menn ræða jafnréttislöggjöf þá þurfi að horfa til fleiri þátta, eins og hann orðaði það. Hann nefndi þar vinnumarkaðinn og fleira. Til þess að eyða öllum misskilningi þá langar mig að benda hv. þingmanni á það að við erum ekki að ræða hér almenna jafnréttislöggjöf. Við þurfum t.d. að ræða málefni útlendinga, við þurfum að ræða málefni fólks sem hallar á. En hér er, eins og heiti frumvarpsins gefur til kynna, verið að ræða frumvarp til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Hér er því tekið sértækt á þeim málum. Ég er hins vegar alveg sammála hv. þingmanni hvað það varðar að vissulega má skoða vinnumarkaðinn og við þurfum að fara að skoða þann launamun sem þar er orðinn og þann kjaramun sem þar er orðinn. En þetta mál snýst bara ekki um það. Ég verð að segja alveg eins og er að ég er ekki sammála því og ekki sátt við það að við förum að drepa þessu mikilvæga máli á dreif, þeim mun sem hefur alltaf verið á stöðu karla og kvenna í íslensku samfélagi. Þessi munur er kerfisbundinn og menningarlegur, bundinn í menningu okkar og allan kúltúr og vitund og það er það sem við erum að taka á og eigum að taka á sértækt í því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Ég vil því biðja menn að drepa ekki þessu góða máli á dreif með því að fara að líta á jafnréttismálin í stóru samhengi vegna þess að það er margra, margra ára vinna og við munum aldrei ná utan um alla þá hópa sem við þurfum til þess að geta 

Virðulegi forseti. Jafnréttismálin hafa verið margra ára vinna og þeirri vinnu er ekki lokið enn, ég get því ekki fallist á að það séu rök fyrir því að taka ekki upp þau sjónarmið í löggjöfinni sem ég bar fram. Eins og frumvarpið er borið fram er óheimilt að mismuna kynjum í greiðslu fyrir sama starf sem unnið er á sama stað. En það er heimilt að mismuna konum í starfi, borga þeim lægri laun á litlum stað úti á landi en greidd eru fyrir sama starf í Reykjavík. Það er heimilt, það brýtur ekki í bága við þessi lög. Ég segi: Menn eiga ekki að horfa fram hjá stöðu þeirra kvenna sem búa við lakari kjör - og við þekkjum það úr vinnumarkaðskönnunum og kjararannsóknum síðustu áratugi að vandinn er til staðar og hefur farið vaxandi - við umræðu um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna. Það má vera að menn séu ósammála því, það er eins og gengur, þess vegna tökumst við á og tölum saman í þinginu. Mér finnst þessir hagsmunir vera það ríkir að þeir verðskuldi að hinir pólitísku flokkar leggi sitt af mörkum til þess að bæta kjör þeirra sem búa við lakari stöðu að þessu leyti. Ég get ekki fallist á það, virðulegi forseti, að með því að tala fyrir þessum hagsmunum sé verið að drepa jafnréttismálunum á dreif.

Virðulegi forseti. Sú sem hér stendur sagði aldrei að verið væri að drepa jafnréttismálunum á dreif heldur væri verið að drepa á dreif þeirri umræðu sem hér á sér stað og fellur undir jafnréttismál, þ.e. umræðu um frumvarp til laga um að jafna stöðu og rétt kvenna og karla. Í frumvarpinu er verið að taka á þessum hópum og þetta eru engir smáhópar. Þetta er öll þjóðin, skipt í tvennt. Hæstv. félagsmálaráðherra ber fram frumvarp til að jafna stöðu karla og kvenna. Ég kalla það að drepa málinu á dreif, ekki jafnréttismálum í heild sinni heldur þessu máli, að ætla að fara að líta á hlutina í því samhengi sem hv. þingmaður nefndi hér. Við erum öll sammála um að við þurfum að bæta kjör þeirra hópa sem hann hefur nefnt, ég er alveg hjartanlega sammála honum í því. En það gerum við ekki í umræðum um frumvarp til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Frumvarpið er að mínu mati stórkostlegur sigur í jafnréttisbaráttu kynjanna og ég tel að við eigum að líta á málið út frá því. Kjarabarátta sú sem hv. þingmaður nefndi hér á ekki heima í þeirri umræðu. Ég vona að hv. þingmaður fari í þann leiðangur með okkur að ljúka þessu góða máli sem grundvallast á því að jafna stöðu karla og kvenna í íslensku samfélagi.

Virðulegi forseti. Ég tel mig vera þátttakanda í þeim leiðangri og mér finnst ástæðulaust af hv. þingmanni að dæma mig úr leik í honum fyrst ég vil ekki horfa á málið út frá sama sjónarhorni og hún að öllu leyti. Mér finnst hér vera réttur vettvangur til að ræða kjör fólks sem eru mismunandi eftir búsetu þó um sé að ræða sama starf. Karlmaður sem starfar úti á landi fær lægri laun en kona í sama starfi í Reykjavík, um það eru mörg dæmi. Það er í lagi samkvæmt þessu. Það er ekki óheimilt. Það er bara óheimilt ef um er að ræða sama atvinnufyrirtæki. Ég spyr, virðulegi forseti: Hvers vegna getur Samfylkingin ekki tekið upp merki þeirra sem búa við þessar aðstæður? Hvers vegna er málið afmarkað við þennan þrengri skilning? Um það er spurt. Þeir sem búa við þessar aðstæður hljóta að spyrja líka: Af hverju eigum við ekki vini í þessu máli í stjórnarflokkunum? Hv. þingmaður verður að gera grein fyrir því hvers vegna stjórnarflokkarnir telja ekki rétt að taka á því máli?

Það er viðfangsefni, bara ekki í þessu.

Það er ekki í þessu nei, hvar annars staðar, virðulegi forseti? Hvar annars staðar? Virðulegi forseti. Ég tók eftir því að hv. þingmaður nefndi ekki mismuninn sem á sér stað í embættismannageiranum. Ég vænti þess að ég megi skilja þögn þingmannsins sem samþykki við sjónarmið mitt í því.

Frú forseti. Það vakti athygli mína þegar hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson gat þess að innan ráðuneytanna færi nú fram ráðning án auglýsingar. Það rifjaðist upp fyrir mér þegar hann flutti þá ræðu að þegar lögum um Stjórnarráð var breytt á sumarþingi var laumað inn ákvæði um að ráða mætti í stöður án auglýsingar. Þetta var gert án samráðs við stéttarfélög BSRB eða BHM, án nokkurs samráðs, og þetta ákvæði var algerlega óviðkomandi stjórnarráðsbreytingunum. Sögðu sumir að það hefði verið draumaákvæði Sjálfstæðisflokksins að koma þessu að, hann hefði lengi beðið eftir því. Það kom mér á óvart að Samfylkingin skyldi leggja því lið vegna þess að við bentum á það í umræðunum, og BSRB og BHM bentu á það, að ógegnsæi í ráðningum og leynd væri gróðrastía geðþótta og þröskuldur á vegi kvenna, eða réttara sagt lóðréttur hamraveggur, til starfsframa innan ráðuneytanna. Ég spyr hv. þm. Kristin H. Gunnarsson hvort það kunni að vera að við séum, þegar hann nefnir þessi dæmi, að upplifa afleiðingar þessa óheillalagaákvæðis sem samþykkt var á sumarþingi í júní. Ég hygg líka í beinu framhaldi af þessu að jafnréttislagafrumvarpið ætti að taka af skarið um að auglýsa skuli allar stöður, alla vega allar opinberar stöður hjá ríki og sveitarfélögum.

Virðulegi forseti. Ég skal ekki fullyrða um það hvort áhrifin af umræddri lagabreytingu í sumar séu strax farin að koma fram, það má vera. Sú þróun sem ég var að gagnrýna hófst fyrir nokkrum árum og hefur átt sér stað síðan þá. Það má vera að lagasetningin í vor hafi verið til að skjóta tryggri lagastoð undir framkvæmdina og ég hef grun að svo sé, að menn hafi vitað að mjög ótraustur lagalegur grundvöllur væri fyrir þessari túlkun laganna sem hafði fyrst og fremst verið tekin upp við ráðningu í ráðuneytisstjórastöður. Ég vakti athygli á þessu máli því að ég held að nauðsynlegt sé að stöðva þessa þróun. Hún er óeðlileg, hún vinnur gegn jafnrétti sem er undirtónninn og grundvöllurinn að þessari lagasetningu. Við vitum svo sem ekki hvort hún hefur bitnað frekar á öðru kyninu en hinu, það er ekki gott að segja til um það. Ég ætla heldur ekki að halda fram neinu sérstöku um það. Ég segi bara: Hún bitnar á þeim sem hafa menntað sig til starfa af þessum toga og hafa áhuga á því að sinna þeim. Þeir fá ekki tækifæri til þess með eðlilegum hætti og við eigum að vinna gegn því ekki síður en að því markmiði sem lýst er í fyrirsögn frumvarpsins. Markmiðið er út af fyrir sig ágætt en mér finnst sjónarhornið á viðfangsefnið fullþröngt.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þetta mál hefur verið rætt síðan í morgun og umræðan hefur verið góð. Menn hafa skipst á skoðunum en ég get ekki heyrt betur en menn styðji almennt þetta góða mál. Enda tel ég frumvarpið, þegar það verður orðið að lögum, vera stórt skref í jafnréttisátt. Við höfum ekki náð viðunandi árangri í jafnréttismálum með núverandi löggjöf og það var orðið tímabært að lögunum yrði breytt. Frumvarpið er unnið af þverfaglegri nefnd og er að mestu leyti samhljóða tillögum hennar. Að okkar áliti gengur hæstv. félagsmálaráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, heldur lengra í nokkrum atriðum og er það vel. Menn hafa talað um, eins og rétt er, að ekki sé viðunandi að við búum enn við mikinn kynbundinn launamun, ein 18%. Menn hafa talað um mannréttindabrot hvað þetta varðar og auðvitað þarf að taka á slíku. Ég tel að það sé hægt þegar frumvarpið verður orðið að lögum. Það hefur líka komið fram í umræðunni, og kom greinilega fram í máli hæstv. ráðherra í morgun, þegar hún mælti fyrir frumvarpinu, að í því eru mörg nýmæli á ferð. Ekki er ástæða til að rekja þau öll. Það er verið að veita Jafnréttisstofu virka heimild til eftirlits með því að lögin séu haldin að viðlögðum dagsektum. Eftirlitshlutverk Jafnréttisstofu er styrkt á ýmsan hátt. Gert er ráð fyrir að hún hafi eftirlit með því að fyrirtæki og stofnanir með fleiri en 25 starfsmenn geri jafnréttisáætlanir, samþætti jafnréttissjónarmið inn í starfsmannastefnu sína og leggi mat á að efni þeirra sé viðunandi. Það er allt til mikilla bóta. Einnig er lagt til að Jafnréttisstofa geti leitað sátta í ágreiningsmálum sem stofnuninni berast. Jafnréttisstofu er ætlað að vinna að forvörnum gegn kynbundnu ofbeldi í samstarfi við önnur stjórnvöld og samtök sem sinna slíkum forvörnum sérstaklega. Í dag var einmitt rætt um mikilvægi þess að svo yrði og þannig mætti lengi telja. Verið er að breyta eðli kærunefndarinnar með því að úrskurðir hennar verði bindandi o.s.frv. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég fagna því að hér skuli samkvæmt frumvarpinu haldið jafnréttisþing, að félagsmálaráðherra boði til sérstaks jafnréttisþings innan árs frá alþingiskosningum og aftur að tveimur árum liðnum þar sem lögð verði fram skýrsla um stöðu og þróun jafnréttismála og menn ræði þau mál. Ég tel að það sé mjög jákvætt og síðast en ekki síst vil ég nefna mikilvægi þess að byrjað sé á því að taka á ráðuneytunum. Hæstv. félagsmálaráðherra nefndi í morgun að skipaðir verði jafnréttisfulltrúar í ráðuneytunum. Að síðustu vil ég sérstaklega leggja áherslu á mikilvægi þess að tekið sé tillit til málefna kynjanna eða kynjasamþættingar þegar fjárlög eru sett. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir nefndi í ræðu sinni í morgun að hún hefði setið fund hjá NATO um hversu mikilvægt væri að ræða málefni kvenna og barna þar sem stríðsátök hafa verið. Ég átti þess kost í október, þegar NATO-þingið var haldið hér, að taka þátt í þeirri umræðu. Það er geysilega mikilvægt í allri pólitískri umræðu að huga að kynjamálum. Það er rétt sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir nefndi að varðandi ófrið hefur mikið verið hugað að málefnum karla en konur og börn hafa orðið útundan. Það er einmitt sá hópur sem líður jafnan hvað mest þegar slíkt ástand ríkir og ákveðið var á fundinum, sem haldinn var í Reykjavík, að NATO héldi áfram að huga að velferð barna og kvenna þegar ófriðarástand ríkir. Það væri hægt að halda áfram og nefna fleiri þætti og fleiri nýmæli í frumvarpinu en ég ætla ekki að lengja mál mitt. Ég á sæti í hv. félags- og tryggingamálanefnd þar sem málið mun fá ítarlega umfjöllun og mun geyma frekari umræðu þar til málið kemur til umfjöllunar þar. En skoðanaskiptin í dag hafa verið gagnleg og við munum ræða málin áfram í nefndinni. Virðulegi forseti. Ég fagna því að málið skuli vera komið fram og að allir þeir þingmenn sem tekið hafa til máls séu því fylgjandi. Annað gat ég að minnsta kosti ekki heyrt. Ég ætla því ekki að eyða frekari tíma í umræður en vonandi verður það sem fyrst að lögum þannig að við getum bætt ástandið í jafnréttismálunum hér á landi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka þær umræður sem hér hafa farið fram. Þær hafa verið góðar og gagnlegar. Þó að sjónarmið séu eilítið skipt varðandi einstök ákvæði frumvarpsins er ekki hægt að segja annað en allir sem hér hafa talað, og örugglega allir þingmenn, vilja jafnrétti milli kynjanna. Það er misjafnt hvaða leiðir hv. þingmenn vilja fara að því markmiði, það hefur komið nokkuð glöggt fram. Eftir að hafa hlýtt á umræðurnar finnst mér óhætt að segja að þverpólitísk sátt sé um frumvarpið í megindráttum en vil þó árétta að fram kom hjá ýmsum þingmönnum að þeir hefðu viljað sjá að ýmist væri gengið lengra eða skemur og hafa boðað breytingartillögur. Ýmsar spurningar hafa verið bornar fram til mín. Ég held ég byrji á því sem kallað var eftir, m.a. af hv. þm. Atla Gíslasyni 7. þm. Suðurk., að ég gerði gleggri grein fyrir mismuninum á frumvarpinu eins og það kom frá nefndinni sem fyrst undirbjó þetta mál fyrir meira en ári og svo frumvarpinu eins og það nú lítur út. Ég tel að sú yfirferð gæti svarað ýmsum spurningum sem komið hafa fram. Mér fannst koma fram hjá sumum þingmönnum að verið væri að gefa afslátt af frumvarpinu eins og það kom fram frá nefndinni, að frumvarpið eins og það er nú einkenndist af einhverri málamiðlun milli stjórnarflokkanna. Ef allrar sanngirni er gætt tel ég að ekki sé dregið úr í ákvæðum frumvarpsins. Þvert á móti er verið að gera ýmis ákvæði skýrari og skerpa á þeim. Í fyrsta lagi er eftirlitshlutverk Jafnréttisstofu skýrt nánar ásamt dagsektunum. Í tillögu nefndarinnar, og þá er ég að tala um nefndina sem lagði frumvarpið fram fyrir ári, er lagt til að Jafnréttisstofu verði veitt heimild til að krefja einstök fyrirtæki, opinberar stofnanir, félagssamtök og aðra þá sem upplýst geta um mál um allar upplýsingar og öll gögn sem nauðsynleg þykja vegna sérstakra verkefna stofnunarinnar og athugunar hennar á einstökum stöðum. Þetta er óbreytt í frumvarpinu nú en í frumvarpi nefndarinnar kom fram að yrðu umbeðin gögn ekki afhent innan hæfilegs frests yrði stofnuninni heimilt að leggja dagsektir á viðkomandi aðila þar til úr hefði verið bætt. Það er að mínu mati nauðsynlegt að efla eftirlitshlutverk Jafnréttisstofu og veita stofnuninni skýra heimild til að sinna því hlutverki sínu en ég tel þó að þegar Jafnréttisstofu verður veitt heimild til að beita dagsektum verði ákvæðin að vera skýrt afmörkuð í lögunum sjálfum. Í frumvarpinu er lagt til að hafi Jafnréttisstofa rökstuddan grun um brot á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla verði henni heimilt að óska eftir upplýsingum frá fyrirtækjum og stofnunum í því skyni að upplýsa um málsatvik og fái Jafnréttisstofa grun sinn um brot staðfestan kærir hún málið til kærunefndar jafnréttismála. Ef fyrirtæki eða stofnanir láta hjá líða að afhenda tiltekin gögn sem Jafnréttisstofa telur að geti upplýst um málsatvik og hefur rökstuddan grun um brot er lagt til að Jafnréttisstofa geti lagt á dagsektir þar til gögn hafa verið afhent. Ég tel mjög mikilvægt að skýrt sé kveðið á um þetta í frumvarpinu. Ef fyrirtæki eða stofnun með 25 starfsmenn eða fleiri hefur ekki gert sér jafnréttisáætlun eða samþætt kynjasjónarmið inn í starfsmannastefnu sína ásamt framkvæmdaáætlun, ef forsvarsmenn neita að afhenda afrit af áætlunum sínum eða neita að gefa skýrslu um framkvæmd mála þegar óskað er eftir er Jafnréttisstofu heimilt að beita dagsektum uns úr hefur verið bætt. Í tillögu nefndarinnar var lagt til að kærunefnd yrði veitt heimild til að leggja á dagsektir en hér er lagt til að fallið verði frá því og talið vænlegra að Jafnréttisstofa fái slíka heimild. Ég tel ekki eðlilegt að nefnd, kærunefndin í þessu tilviki, sem tekur ákvarðanir sem eru bindandi fyrir aðila safni jafnframt gögnum að viðlögðum dagsektum. Ég held að málsforræðisregla málsaðila gildi en aðili sem býr yfir gögnum en neitar að leggja þau fram til að varpa ljósi á málið á ætíð á hættu að bera sjálfur skaðann af því þegar nefndin tekur ákvörðun í málinu. Ég tel því eðlilegra að eftirlitsaðili eins og Jafnréttisstofa hafi slíkar heimildir til að beita dagsektum til að kanna hugsanlegt brot fyrirtækja eða stofnana. Þessu er því í raun snúið við, Jafnréttisstofa hefur heimild til að beita dagsektum en ekki kærunefndin. Ég vil líka nefna að tenging milli Jafnréttisstofu og kærunefndar vegna gagnaöflunar kærunefndar er felld brott frá því sem var í tillögum nefndarinnar. Ég tel ekki rétt að Jafnréttisstofa blandist með neinum hætti inn í gagnaöflun kærunefndar jafnréttismála, ekki síst í ljósi þess að frumvarpið gerir ráð fyrir að kærunefndin kveði upp bindandi úrskurð. Hlutverk jafnréttisþings er miklu skýrara nú en var í frumvarpi nefndarinnar. Hér er kveðið nákvæmlega á um að í upphafi þings leggi félagsmálaráðherra fram skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála þar sem m.a. komi fram mat á stöðu og árangri verkefna á gildandi þingsályktun um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum. Skipan jafnréttisráðs er einnig breytt, sem ég tel til bóta. Í frumvarpi nefndarinnar var jafnréttisráð afar fjölmennt, í því áttu að sitja 18 menn, nú eru 9 manns í jafnréttisráði en lagt er til að þeir verði 8. Í ljósi reynslunnar tel ég ekki rétt að fjölga fulltrúum jafnmikið og gert var ráð fyrir í nefndinni, það vill brenna við þegar nefndir eru fjölmennar að þær séu ekki eins skilvirkar í störfum sínum. Ég tel mikilvægt að fulltrúar í ráðinu endurspegli þekkingu á mörgum sviðum jafnréttismála án þess að þeim sé fjölgað, það er meginskýringin á þessum breytingum. Inn í ráðið eru komnir fulltrúar Samtaka um kvennaathvarf, Stígamóta, Kvenfélagasambandsins, Kvenréttindafélagsins og Feministafélagsins svo dæmi sé tekið. Hlutverki jafnréttisráðs er breytt. Nefndin lagði til að hlutverk jafnréttisráðs yrði að fjalla um stöðu kynjanna á vinnumarkaði og annast önnur verkefni sem ákveðin yrðu í þingsályktunum um áætlun í jafnréttismálum sem og að taka þátt í undirbúningi jafnréttisþings. Ég tel réttara að ábyrgðin á framkvæmd þeirra verkefna sem koma fram í þingsályktun um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum verði færð frá ráðuneytunum sjálfum yfir til jafnréttisráðs. Mér finnst hins vegar rétt að það komi skýrt fram í lögunum hvert hlutverk jafnréttisráðs er og í frumvarpinu er lagt til að ráðið starfi í nánari tengslum við Jafnréttisstofu en verið hefur í tíð gildandi laga. Mér hefur fundist það brotalöm í framkvæmdinni eins og lögin eru núna. Í frumvarpinu er ráðinu m.a. ætlað að vera félagsmálaráðherra og framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu til ráðgjafar við faglega stefnumótun í málefnum sem tengjast jafnrétti kynjanna og jafnframt er lagt til að sérstök áhersla verði lögð á jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði og samþættingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Lagt er til að það falli í hlut jafnréttisráðs að undirbúa jafnréttisþing í samráði við félagsmálaráðherra auk þess að leggja fyrir þingið skýrslu um störf sín. Ég held að það sé betur skerpt á hlutverki jafnréttisráðs og tengslum þess við Jafnréttisstofu í frumvarpinu eins og það er nú. Orðalagi um launaleynd hefur einnig verið breytt eins og farið hefur verið yfir hér í dag og ætla ég ekki að ræða það frekar. Ég tel að orðalagið sé nú mun skýrara og hvergi dregið úr ákvæðum frá því sem var í frumvarpinu. Í frumvarpi sínu lagði nefndin til að með stjórnarfrumvörpum ráðherra á Alþingi skyldi fylgja umsögn þar sem efni frumvarpsins væri metið með tilliti til jafnréttissjónarmiða. Þó að þetta sé tekið úr frumvarpinu eins og það er nú er áfram gert ráð fyrir því að lagt verði mat á stjórnarfrumvörpin út frá jafnréttissjónarmiði. Samkvæmt reglum sem ríkisstjórnin er með í undirbúningi, og er þegar farið að framfylgja í meðferð stjórnarfrumvarpa, á að fylgja stjórnarfrumvörpum almennt mat á áhrifum þeirra, m.a. á umhverfismál og eftir því sem tilefni er til áhrifum þeirra á tiltekna mikilvæga almenna hagsmuni. Það er tekið skýrt fram í þessum reglum, sem við getum kallað gátlista um stjórnarfrumvörp, að leggja á mat á hvaða áhrif viðkomandi frumvarp hefur á jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Það er sérákvæði sem er nýtt, það var ekki í frumvarpi nefndarinnar. Einnig er lagt til það nýmæli að óheimilt sé að birta auglýsingu í fjölmiðlum eða á öðrum opinberum vettvangi sem er öðru kyninu til minnkunar, lítilsvirðingar eða stríðir gegn jafnri stöðu og jafnrétti kynjanna á nokkurn hátt. Ég hef tekið eftir því í umræðunum í dag að ýmsir þingmenn hafa fagnað þessu nýja ákvæði. Í frumvarpinu er sérákvæði um kynjasamþættingu. Það hefur komið fram í þingsályktun um áætlanir í jafnréttismálum að markmið stjórnvalda sé að samþætta jafnréttis- og kynjasjónarmið inn í daglegt starf allra ráðuneyta. Með hliðsjón af því markmiði stjórnvalda er lagt til að nánar verði kveðið á um þá skyldu stjórnvalda að samþætta jafnréttis- og kynjasjónarmið inn í alla stefnumótun og áætlunargerð. Það er talið eitt af lykilatriðum til að tryggja megi jafnrétti kynjanna í samfélaginu og er ákvæðið í samræmi við eitt af meginmarkmiðum frumvarpsins. Á þeim stutta tíma sem ég hef hér til umráða hef ég rakið helstu breytingar frá frumvarpinu eins og það var. Ég vona að hv. þingmenn hafi séð að hvergi er verið að draga úr ákvæðum, hvergi er verið að draga úr þeim ákvæðum sem nefndin fjallaði um og um náðist þverpólitísk samstaða. Ég vil aðeins fara út í örfá atriði sem hér voru nefnd til viðbótar. Við erum að tala um að úrskurðir kærunefndar verði bindandi. Ég vil undirstrika að það er mikilvægt að þeir séu bindandi. Gengið hafa úrskurðir í 65 málum frá árinu 2002–2006 og í 14 tilvikum hefur verið talið að um brot á jafnréttislögum væri að ræða. Í 39 tilvikum var talið að ekki væri um brot að ræða, í 11 tilvikum var málinu vísað frá. Í þessum 65 málum var um 14 brot á jafnréttislögum að ræða og hefðu úrskurðirnir orðið bindandi ef þetta ákvæði hefði verið til á þeim tíma. Það var gagnrýnt hér að verið væri að taka út málshöfðunarheimild jafnréttisráðs. Í því sambandi vil ég nefna að mjög fá mál hafa farið fyrir dómstóla, einungis tvö mál hafa farið fyrir dómstóla frá árinu 2000. Ákvæðið eins og það var frá nefndinni var mjög veikt, þar stóð: Jafnréttisstofa getur höfðað mál til viðurkenningar á rétti kærenda „þegar ætla má að úrskurður dómstóla geti haft víðtæk áhrif í átt til jafnréttis eða ef hagsmunir kærenda eru metnir þess eðlis að mikilvægt þyki að fá úrlausn dómstóla.“ Ég hygg að ekki sé mikil eftirsjá að þessu og í staðinn er komið að úrskurðirnir séu bindandi og alltaf er hægt að fara með mál fyrir dómstóla. Það hefur einnig verið gagnrýnt að gera eigi jafnréttisáætlanir og hafa sumir viljað breyta því ákvæði. Ég held að það sé ekki til bóta að miða við 50 starfsmenn. Í jafnréttislögum hefur verið miðað við að fyrirtæki sem hafa 25 starfsmenn eða fleiri eigi að gera jafnréttisáætlanir. Því hefur ekki verið fylgt eftir. Ég teldi það miður ef fara ætti í það horf að miða við 50 starfsmenn. Ég vil nefna að 900 fyrirtæki eru með 25 starfsmenn eða fleiri, þeim mundi fækka um 450 ef miðað yrði við 50 starfsmenn eða fleiri. Tíma mínum er að ljúka. Ég vil aftur þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Málið fer nú til meðferðar í félags- og tryggingamálanefnd. Ég vona að það fái góða umfjöllun þar og að góð sátt verði um að gera það að lögum þegar það kemur aftur til meðferðar í þinginu. Ég vona að það geti orðið fyrir jólin.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara í efnisatriði þess frumvarps sem hér hefur verið til umræðu. Ítarlega hefur verið farið yfir þau, m.a. af þingmönnum úr mínum þingflokki. Ég vildi spyrja hæstv. félagsmálaráðherra um eitt atriði og það varðar skipan jafnréttisráðs samkvæmt 8. gr. frumvarpsins. Þar er gert ráð fyrir að breyta samsetningu þess. Um það er talað í greinargerð að það verði gert án þess að fjölga í ráðinu en mér sýnist að þar verði fækkað um einn. Það vekur athygli mína að í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir fulltrúa frá Samtökum sveitarfélaga í jafnréttisráði en Samband sveitarfélaga tilnefnir nú fulltrúa í jafnréttisráð eins og það er samsett og ég spyr hverju þetta sæti. Ég tel mikilvægt að sveitarfélögin í landinu komi að jafnréttisráði, sveitarfélögin eru mikilvægt stjórnvald, þar fer fram mjög mikilvæg starfsemi. Gert er ráð fyrir að sveitarfélögin skipi jafnréttisnefndir eins og þau gera og hafa gert til þessa og sveitarfélögin eru líka mikilvægur aðili á vinnumarkaði sem einn stærsti atvinnurekandinn. Gert er ráð fyrir að samtök launafólks tilnefni sameiginlega tvo fulltrúa, þ.e. samtök launafólks á almennum markaði annars vegar og á opinberum markaði hins vegar. Einnig er gert ráð fyrir að Samtök atvinnurekenda tilnefni tvo fulltrúa og ég reikna með að það séu atvinnurekendur á almennum markaði. Þar með eru sveitarfélögin, sem eru einn stærsti atvinnurekandi í landinu, fyrir utan þessa skipan mála. Ég spyr hæstv. félagsmálaráðherra hverju þetta sæti og hvort þetta sé með ráðum gert eða hvort þetta sé handvömm.

Virðulegi forseti. Ég fór lauslega yfir skýringar á því hvers vegna verið væri að fækka í ráðinu frá því sem var í frumvarpi nefndarinnar og tel mig hafa sett fram rök fyrir því. Ég tek undir það með hv. þingmanni að sveitarfélögin eru stór atvinnurekandi og þau hafa skyldur í jafnréttismálum alveg eins og ríkið. Mér finnst að horfa þurfi til þess í félags- og tryggingamálanefnd hvort ekki sé rétt að skoða hvort Samband íslenskra sveitarfélaga fái fulltrúa í þessa nefnd. Ég hef ekki séð nein sérstök rök fyrir því að svo verði ekki og það yrði þá að koma fram í umfjöllun nefndarinnar ef slík rök eru til staðar. Ég er alveg opin fyrir því að Samband íslenskra sveitarfélaga eigi sinn fulltrúa í nefndinni.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir þetta svar og bind vonir við að þetta atriði verði tekið til sérstakrar skoðunar. Þá væri ekki um að ræða fjölgun í ráðinu frá því sem nú er því að mér skilst að ráðið hafi verið skipað 9 fulltrúum og gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að það verði skipað 8 fulltrúum. Ekki yrði um að ræða fjölgun í ráðinu þó að sveitarfélögin ættu einn fulltrúa þar. Í ljósi þess sem hæstv. félagsmálaráðherra sagði í svari við andsvari mínu bind ég vonir við að hún sé reiðubúin til að tala fyrir því og að nefndin taki það til skoðunar.

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að nefndin taki það til skoðunar ef hún telur fyrirkomulagið ekki fullnægjandi eins og það er í frumvarpinu. Þar er lagt til að samtök launafólks, bæði á almennum vinnumarkaði og hjá hinu opinbera, tilnefni sameiginlega tvo fulltrúa og samtök atvinnurekenda á sama hátt einnig tvo fulltrúa. Þarna er auðvitað verið að horfa til sveitarfélaganna en ef félags- og tryggingamálanefnd telur það ekki nægilegt þá skoðar hún það.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. félagsmálaráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, fyrir skilmerkileg svör. Það er ábyggilega gagnlegt fyrir félags- og tryggingamálanefnd að fá inn þær breytingar sem orðið hafa frá frumvarpi Guðrúnarnefndarinnar og þar til þetta frumvarp var lagt fram. Það er alveg greinilegt af svörum hæstv. ráðherra að hún hefur lagt í þetta verulega vinnu og það hef ég áður sagt hér í ræðustól. Ég mun og minn flokkur væntanlega leggja fram breytingartillögur við frumvarpið og verði þær ekki samþykktar munum við væntanlega ekki styðja það, alla vega frá mínum bæjardyrum séð. Fjórða greinin er mér mestur þyrnir í augum. Þar eru Jafnréttisstofu veittar takmarkaðri heimildir en eftirlitsstofnunum með fjármálum, sköttum og tollum. Mér finnst mikilvægara að stuðla að jafnrétti og koma í veg fyrir mannréttindabrot eins og ég hef gert að umtalsefni hér í dag. Ég hygg að þarna sé þröskuldur, jafnvel óyfirstíganlegur þröskuldur, þar sem sett er umrætt skilyrði um rökstuddan grun. Það er erfitt að höndla rökstuddan grun nema hafa aðgang að gögnum. Hafi Jafnréttisstofa heimild til að afla gagna liggur auðvitað í eðli málsins að hún er bundin trúnaði að öllu slíku. Það er mjög erfitt t.d. fyrir starfsmann að kvarta þegar hann hefur ekki aðgang að gögnum og slíku þannig að ég held að þetta sé hemill, að þetta sé ekki nógu gott ákvæði og ekki í anda þess sem jafnréttissinnar hafa kallað eftir. Jafnréttissinnar vilja fá virk stjórnvaldstæki til að vinna á hinum kynbundna launamun rétt eins og Samkeppnisstofnun hefur virk stjórnvaldstæki - þó að það dugi nú stundum ekki. Að mínu mati er ekki svo í frumvarpinu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um notkun raflagna og raffanga í núverandi ástandi á íbúðar- og skólasvæði fyrrum varnarsvæðis á Keflavíkurflugvelli. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Jónínu S. Lárusdóttur og Atla Frey Guðmundsson frá viðskiptaráðuneyti og Tryggva Axelsson og Jóhann Ólafsson frá Neytendastofu. Frumvarpið var sent til umsagnar og hafa umsagnir borist frá Rafiðnaðarsambandi Íslands og Þróunarfélagi Keflavíkurflugvallar ehf. Frumvarp þetta er lagt fram í samræmi við fyrirmæli 28. gr. stjórnarskrárinnar í þeim tilgangi að staðfesta bráðabirgðalög frá 6. júlí sl. um notkun raflagna og raffanga í núverandi ástandi á íbúðar- og skólasvæði fyrrum varnarsvæðis á Keflavíkurflugvelli. Aðdraganda að setningu bráðabirgðalaganna er að rekja til þeirrar ákvörðunar að taka íbúðar- og skólahúsnæði á varnarsvæðinu í notkun á þessu hausti. Raflagnir og rafföng þar voru hins vegar í samræmi við bandaríska staðla og uppfylltu ekki þær kröfur sem gerðar eru í íslenskum lögum og reglugerðum. Því var ljóst að skipta þurfti um allar raflagnir innan svæðisins. Um er að ræða viðamikið og kostnaðarsamt verkefni og var ekki talið unnt að koma raflögnum í rétt ástand áður en skólastarf hæfist á svæðinu, þ.e. fyrir haustið 2007. Af þeim sökum þótti brýn nauðsyn til að gefa út framangreind bráðabirgðalög. Samkvæmt bráðabirgðalögunum er heimilt að nota raflagnir og rafföng á íbúðar- og skólasvæði fyrrum varnarsvæðis á Keflavíkurflugvelli til 1. október 2010. Í lögunum er jafnframt mælt fyrir um að Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar ehf. skuli leggja fram verkáætlun til Neytendastofu fyrir 1. október 2007 um hvernig staðið verði að breytingum til samræmis við íslenskar kröfur fyrir 1. október 2010. Þá er kveðið á um það í lögunum að Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar ehf. skuli tilnefna umsjónarmann öryggismála á svæðinu sem starfi í samvinnu við Neytendastofu og að hann uppfylli hæfniskröfur sem gerðar eru í reglugerð um raforkuvirki, nr. 264/1971, með síðari breytingum. Meiri hluti viðskiptanefndar telur gagnrýnisvert að þetta mál hafi ekki komið fyrr inn til viðskiptaráðuneytisins. Eðlilegra hefði verið ef málið hefði verið lagt fram á síðastliðnu sumarþingi og hlotið þar hefðbundna þinglega meðferð. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að gætilega sé farið með heimild 28. gr. stjórnarskrárinnar til setningar bráðabirgðalaga. Meiri hlutinn telur engu að síður að brýnt hafi verið að koma mannvirkjum á varnarsvæðinu í notkun og leggur jafnframt áherslu á að raflögnum og rafföngum þar verði komið í viðunandi horf sem allra fyrst. Í þessu sambandi má nefna að samkvæmt upplýsingum frá Neytendastofu er nú þegar búið að breyta raflögnum í 318 íbúðum af þeim 340 sem taka á í notkun í fyrsta áfanga eða um 94% af íbúðarhúsnæðinu. Framkvæmdirnar ganga þannig mun betur en áætlað var í fyrstu og verður að öllum líkindum lokið fyrir 1. október 2010. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta meirihlutaálit rita Ágúst Ólafur Ágústsson, Sigurður Kári Kristjánsson, Valgerður Bjarnadóttir, Erla Ósk Ásgeirsdóttir, Björk Guðjónsdóttir og Jón Gunnarsson. Jón Magnússon sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykkur áliti þessu.

Frú forseti. Við búum við þrískipt ríkisvald, löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Hér er til umræðu mál þar sem framkvæmdarvaldið hefur tekið sér löggjafarvald með bráðabirgðalögum um notkun raflagna o.fl. á fyrrum varnarsvæði á Keflavíkurflugvelli. Þar kemur fram að forseti Íslands hafi tjáð hæstv. viðskiptaráðherra að það hafi þurft að skipta um raflagnir og breyta raflögnum á svæðinu. Þær uppfylla ekki kröfur samkvæmt íslenskum lögum. Síðan segir orðrétt, með leyfi frú forseta: „Það sé viðamikið verkefni að skipta um allar raflagnir innan svæðisins og muni hafa mikinn kostnað í för með sér fyrir Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar ehf. sem hafi ekki yfir slíkum fjármunum að ráða að svo stöddu.“ Síðar segir, með leyfi frú forseta: „Nær ómögulegt sé að koma raflögnum í rétt ástand fyrir þann tíma vegna þess hve knappur tíminn sé auk þess sem erfitt sé að fá iðnaðarmenn til starfsins.“ Ég lít reyndar svo á í þessu máli að forseti Íslands, herra Ólafur Ragnar Grímsson, hefði átt að synja um útgáfu þessara bráðabirgðalaga sem öryggisventill á stjórnarskrána. Að bera það á borð fyrir hv. Alþingi að Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar eigi ekki nóga peninga til að ráðast í framkvæmdir eða það vanti iðnaðarmenn réttlæti það að víkja til hliðar ákvæðum stjórnarskrárinnar um löggjafarvald. Ég er þeirrar skoðunar að skilyrði stjórnarskrárinnar um brýna nauðsyn hafi alls ekki verið fyrir hendi. Ég vil benda á í þessu sambandi að það lá í loftinu árin 2003, 2004 og 2005 að herinn mundi fara, það var tilkynnt í mars 2006 og herinn fór af landi brott í september sama ár. Neytendastofa vakti líka athygli á þessum vanbúnaði raflagna á Keflavíkurflugvelli í desember eða nóvember 2006 þannig að fyrirvarinn var ærinn. Ég tel að framkvæmdarvaldið hefði átt að bregðast fyrr við með því að leggja fram frumvarp um þetta mál, annaðhvort á vorþingi eða í síðasta lagi á sumarþingi í júní. Það var hæstv. viðskiptaráðherra í lófa lagið svo ekki sé meira sagt, eða þá að kalla þing saman, enda situr Alþingi allt árið. Ég tel að þröng heimild 28. gr. stjórnarskrárinnar til setningar bráðabirgðalaga verði ekki nýtt í þessu afmarkaða máli til að berja í þá bresti sem hlutust af sleifarlagi framkvæmdarvaldsins og ég segi sleifarlagi framkvæmdarvaldsins. Framkvæmdarvaldið getur ekki sótt skjól í framangreint ákvæði stjórnarskrárinnar, 28. gr., til að réttlæta mistök í stjórnarframkvæmdinni og alls ekki þegar slíkir hagsmunir eru í húfi sem eru skortur á iðnaðarmönnum eða fjárskortur einstaks fyrirtækis. Það er bara ekki í kortunum. Ég verð líka að minna á að sérhverjum þingmanni er skylt að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni samkvæmt 47. gr. hennar. Það hef ég gert og ég stend hér vegna þess að það er skylda mín að vekja athygli á þessu og andmæla því sem ég kalla stjórnarskrárbrot. Ég segi það hér, sem er grundvallarlögskýringarregla að íslenskum rétti, að stjórnarskráin á að njóta vafans en ekki framkvæmdarvaldið. Ef vafi er um stjórnarskrárbrot, sem ég tel ekki vera hér, þá á stjórnarskráin að njóta vafans. Fyrir liggur umsögn Rafiðnaðarsambands Íslands í þessu máli. Það fagfélag sem hefur sérþekkingu á þessum málefnum, raflögnum og öðru slíku. Þar segir orðrétt, með leyfi frú forseta - herra forseta, svona laumast forsetarnir bak við okkur hv. þingmenn: „Það að ráðherrar setji bráðabirgðalög og kippi úr sambandi löggiltum reglugerðum til að þjóna einum tilteknum aðila er háalvarlegt mál og brot á jafnræðisreglu. Með þessu er verið að setja fordæmi sem ekki sér fyrir endann á. Getur byggingaraðili vænst sömu meðferðar? Getur stór aðili eins og t.d. Landsvirkjun vænst sömu meðferðar ef reistar verða stórar vinnubúðir? Þessar reglugerðir eru reyndar ekki allar á valdi íslenskra stjórnvalda. Þær eru samkvæmt EES-stöðlum sem íslensk stjórnvöld geta ekki breytt og á þeim grundvelli stenst þessi aðgerð alls ekki vegna jafnvægisreglna.“ Síðan lýsir formaður Rafiðnaðarsambandsins, Guðmundur Gunnarsson, þeim hættum sem eru samfara því að nota þetta ameríska kerfi, bæði fyrir íbúa þessara staða og þá iðnaðarmenn sem eru að vinna við verkið. Meginatriðið í því, ef ég skil það rétt, er að spennusvið á vellinum var haft lægra af varnarástæðum svo síður slægi út og því er lýst nákvæmlega hvað felst í þeirri hættu. Formaður Rafiðnaðarsambandsins bendir enn fremur réttilega á að Þróunarfélagið hafi í nóvember 2006 virt að vettugi tilmæli Neytendastofu um að ekki yrði flutt í íbúðirnar fyrr en að viðgerðum loknum. Í nóvember 2006, það er ár liðið. Svo segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þróunarfélagið virti að vettugi fyrirmæli æðsta valds rafmagnseftirlits hér á landi sem sett voru fram í nóvember 2006 og skapaði sjálft þessa stöðu. Það að stjórnvöld rjúki til og setji bráðabirgðalög um að taka úr sambandi grundvallaröryggisreglugerðir er mjög alvarlegt mál og ámælisvert sé litið til aðdraganda málsins. Ef Þróunarfélagið hefði farið strax að fyrirmælum Neytendastofu hefði unnist tími til að gera magninnkaup á rafbúnaði og eins tilboðum í verkið með útboðum og nægur tími til að lagfæra það sem lagfæra þurfti til þess að rafbúnaður stæðist lágmarkskröfur. Það breytir svo ekki því að eftir er að gera ákaflega kostnaðarsamar breytingar á dreifibúnaði, svo spenna og rið sé í samræmi við evrópska staðla. Rafbúnaðurinn á Keflavíkurflugvelli er í dag slysagildra, sérstaklega fyrir rafiðnaðarmenn sem starfa við hann þar sem nú eru tvö kerfi í gangi og eiga að vera um nokkurt skeið. Rafiðnaðarsambandið ítrekar áður fram settar kröfur, að allur rafbúnaðurinn á varnarsvæðinu fullnægi íslenskum reglugerðum. Rafiðnaðarsambandið er algerlega á móti því að þessi lög verði staðfest.“ Svo mörg voru þau orð og ég geri þau að mínum. Þetta sýnir það sem ég hef sagt á undan að það var alls ekki brýn nauðsyn á þessu í skilningi stjórnarskrárinnar heldur var miklu frekar brýn nauðsyn að heimila ekki innflutning í íbúðirnar fyrr en búið væri að breyta þessu. Það má orða það þannig að frumvarpið sé sett að nauðsynjalausu, andstætt íslenskum öryggisreglum um rafmagn. Það er grafalvarlegt mál í mínum augum. Reyndar er það svo að í áliti meiri hluta nefndarinnar er tekið undir þau sjónarmið sem ég hef fram flutt. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Um er að ræða viðamikið og kostnaðarsamt verkefni og var ekki talið unnt að koma raflögnum í rétt ástand áður en skólastarf hæfist á svæðinu, þ.e. fyrir haustið 2007.“ Þetta er rangt. Tilmæli Neytendastofu um að breyta þessu voru gefin í nóvember 2006. Það var hægur vandi að laga þetta þannig að það er beinlínis rangt sem segir í þessu áliti. Það segir líka orðrétt í áliti meiri hlutans, með leyfi hæstv. forseta: „Meiri hlutinn telur gagnrýnisvert að mál þetta hafi ekki komið fyrr inn til viðskiptaráðuneytisins. Eðlilegra hefði verið ef málið hefði verið lagt fram á síðastliðnu sumarþingi og hlotið þar hefðbundna þinglega meðferð.“ Síðar segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt upplýsingum frá Neytendastofu er nú þegar búið að breyta raflögnum í 318 íbúðum af þeim 340 sem taka á í notkun í fyrsta áfanga eða um 94% af íbúðarhúsnæðinu.“ Er ekki í þessu ljósi óþarft að staðfesta bráðabirgðalögin? Það er búið að ljúka verkinu 94% við þennan áfanga. Er ekki í góðu lagi að leyfa bráðabirgðalögunum að renna út á sínum gildistíma sem eru 6 vikur frá þingsetningu? Er eitthvað að því? Koma síðan hér inn með frumvarp varðandi þá áfanga sem eru eftir sem gæti þá fengið þinglega meðferð í stað þess að stilla okkur upp við það að afgreiða þetta í hasti. Ég tala ekki um að gefa síðan tíma til 1. október 2010 þegar verkið er búið samkvæmt frumvarpinu. Hvað er í gangi þar? Álit meiri hlutans í viðskiptanefnd eru röksemdir fyrir því að stjórnarskráin hafi verið brotin, hann staðfestir það sem ég hef hér sagt. Munum það að stjórnarskráin á að njóta vafans en ekki Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar, munum það. Munum þessa skyldu sem við þingmenn eigum að rækja við stjórnarskrána og munum líka það heit sem við höfum unnið. Það sem ég er hér að segja hef ég ekki fundið upp hjá sjálfum mér heldur er þetta lærdómur sem ég hef dregið af kennurum mínum í lagadeildinni og ég hef öðlast í starfi sem lögmaður. Ég dreg þessi orð mín af færustu stjórnlagaspekingum þjóðarinnar, m.a. Bjarna Benediktssyni og Ólafi Jóhannessyni. Ég dreg líka þessar ályktanir af stjórnlagabreytingu sem gerð var á Íslandi 1991, að menn vildu hverfa frá því að framkvæmdarvaldið gæti notað bráðabirgðalög eins og því sýndist. Frá 1991 hefur þróunin orðið allt önnur og mjög í þeim anda sem hinir fróðu stjórnlagaprófessorar fjölluðu um og töldu að væri réttur skilningur á stjórnarskránni. Það má segja að túlkun þeirra, sem ég er sammála í einu og öllu, hafi orðið ofan á 1991. Ég hygg að það séu 8 eða 9 tilvik frá 1991 um bráðabirgðalög en þau skipta oft tugum á áratugunum á undan og öll þeirra nema eitt eða tvö, sem eru kannski undantekningar sem sanna regluna, lúta að fræðaviðhorfum þessara merku fræðimanna. Ég er með fyrir framan mig gagnmerka grein úr tímaritinu Lögréttu sem er tímarit sem Félag laganema við Háskóla Íslands gefur út. Greinin heitir Bráðabirgðalög sem réttarheimild og er eftir Ólaf F. Friðriksson, nemanda í lagadeild Háskólans í Reykjavík. Þar fjallar hann um bráðabirgðalög og segir eins og skýrt er að bráðabirgðalög séu stjórnvaldsákvarðanir, ekki lagaákvarðanir. Þetta er inngrip í löggjafarvaldið og verður ekki beitt nema brýna nauðsyn beri til. Hann vísar í þá fræðimenn sem ég hef nefnt á nafn. Ég leyfi mér, með leyfi herra forseta, að lesa stutta tilvitnun þar. Hún er svohljóðandi: „Bjarni Benediktsson segir að þegar Alþingi ekki situr kunni einhver þau atvik að bera að höndum sem geri löggjöf óumflýjanlega og tilgreinir tilefni bráðabirgðalöggjafar nánar þannig: ófriður kann að brjótast út, pest í mönnum eða skepnum að koma upp, skyndilegir örðugleikar í atvinnulífi að rísa o.s.frv. Fram úr þessu verði ekki ráðið nema eldri lögum verði breytt eða alveg ný lög sett. Ólafur Jóhannesson nefnir sem dæmi um aðstæður af þessu tagi: erfiðleika í atvinnulífi, svo sem vorharðindi, óþurrkatíð, aflabrest, styrjöld sem vofir yfir eða er byrjuð, drepsótt í mönnum eða fénaði o.s.frv. Hér gera þessir tveir menn, sem báðir voru prófessorar í stjórnskipunarrétti, síðar forsætisráðherrar, ráð fyrir að miklir þjóðarhagsmunir séu í húfi.“ Svo mörg voru þau orð. Þá spyr maður sig út frá orðum þessara virtu fræðimanna og stjórnmálaskörunga: Er það brýn nauðsyn ef skortir iðnaðarmenn? Er það brýn nauðsyn ef Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar skortir fé? Er það brýn nauðsyn að rétta við það sleifarlag að klára þetta ekki frá því í nóvember 2006 til júní 2007 eða fá sérstök lög á vorþingi eða sumarþingi? Auðvitað ekki. Því fer víðs fjarri. Og ég minni enn og aftur á skyldur okkar. Ég legg til að þetta frumvarp verði fellt. Bráðabirgðalögin daga uppi núna um miðjan nóvember, Þróunarfélagið getur drifið sig í að klára þessi 6% sem standa út af og engin hætta er á ferð. Með því að samþykkja bráðabirgðalögin eru þingmenn að leggja blessun sína yfir það sem ég tel vera stjórnarskrárbrot. Ég gerði það að umtalsefni áðan að stjórnlagabreyting varð 1991 sem var beinlínis samkvæmt tilgangi laganna og markmiðum ætlað að draga úr þessu og það hefur tekist. Talið er að það hafi samrýmst hugmyndum manna um þingræði og lýðræði. Bráðabirgðalögin sem við erum með til umfjöllunar, eða frumvarpið, samrýmast því ekki. Það er mín skoðun. Í afstöðu dómstóla til bráðabirgðalaga hafa líka orðið vatnaskil frá því að þessi stjórnlagabreyting var gerð 1991. Vatnaskilin eru fólgin í því að Hæstiréttur telur sig nú til þess bæran að dæma um það hvort brýn nauðsyn hafi verið fyrir hendi. Og það er skýr breyting. Það er ekki á valdi löggjafans eins að ákvarða það heldur sætir það mat endurskoðun dómstóla. Þetta er gagnmerkur dómur Hæstaréttar sem ég er að vísa til í máli nr. 129/1991. Ég vil líka nefna það hér og halda því til haga að slíkt inngrip framkvæmdarvaldsins í störf Alþingis, sem er nú nóg fyrir að öðru leyti, með lagaframfærslu framkvæmdarvaldsins, það er nóg fyrir en þetta inngrip er sýnu alvarlegra. Þetta þekkist ekki í þeim löndum sem við berum okkur saman við á Norðurlöndum og við vorum búnir að snúa af braut þessarar ósvinnu 1991. En hér er allt í einu kominn upp bastarður úr fortíðinni, bastarður úr fortíðinni segi ég vegna þess að ég hygg að ekkert af þeim 8 dæmum frá 1991 komist með tærnar þar sem þetta bráðabirgðafrumvarp hefur hælana í vitleysu og rangri túlkun á 28. gr. stjórnarskrárinnar um brýna nauðsyn. Höfundur greinarinnar, sem ég hef gert að umtalsefni, er þeirrar skoðunar að þegar menn ræða um brýna nauðsyn þá verðum við að meta hana út frá sömu sjónarmiðum og Bjarni Benediktsson og Ólafur Jóhannesson lögðu í þá grein og út frá sömu forsendum og stjórnarskrárgjafinn hafði við setningu stjórnarskrárinnar á sínum tíma þó framkvæmdin hafi breytt því í áranna rás. Frá þessari frjálslegu framkvæmd var, eins og ég sagði áðan, snúið á árinu 1991. Ég leggst alfarið gegn því að sitja á Alþingi og setja bráðabirgðalög og staðfesta þau til að berja í bresti sleifarlags hjá framkvæmdarvaldinu. Ég leggst algerlega gegn því og ég hef skömm á því. Ég hef skömm á því að það skuli stutt þeim rökum að fé skorti til framkvæmdanna og því eigi framkvæmdarvaldið að setja lög. Það er einnig ámælisvert að rökstyðja þetta með skorti á iðnaðarmönnum. Ég vænti þess að hér séu þingmenn sem standi í fæturnar og felli frumvarpið, gefi framkvæmdarvaldinu gula spjaldið í þessu máli og segi: Svona stjórnsýslu viljum við enga á Íslandi og svona bráðabirgðalöggjöf viljum við ekki sjá.

Herra forseti. Mér finnst hv. þm. Atli Gíslason hafa viðhaft hérna afar sérkennilegan málflutning. Að vanda var hann afskaplega stóryrtur í sleggjudómum sínum og ég held að orð hans gengisfelli einfaldlega málflutning hans. Hann talar um stjórnarskrárbrot, rangindi í nefndaráliti, ærinn fyrirvara og að viðkomandi þingmaður hafi skömm á tilteknu vinnulagi. Ég vísa svona málflutningi til föðurhúsanna. Ég vísa sömuleiðis í umfjöllun nefndarinnar sem hv. þingmaður situr í. Þar komu fram upplýsingar um að málið hefði einfaldlega komið of seint inn á borð nýs viðskiptaráðherra. Það kom enn fremur fram í framsöguræðu hæstv. viðskiptaráðherra. Þetta eru allt upplýsingar sem hv. þingmaður hefur og hefðu þar af leiðandi átt að geta haft einhver áhrif á hvernig hann hagaði málflutningi sínum hér áðan. Málið kom einfaldlega of seint inn á borð nýs viðskiptaráðherra og það kom of seint fyrir sumarþingið. Þetta hefur margítrekað komið fram. Að sama skapi vil ég taka fram að mér finnst það ámælisvert, og hæstv. viðskiptaráðherra sagði líka í framsöguræðu sinni að það hefði verið ámælisvert, af hálfu þeirra sem fóru með málið að koma ekki með það fyrr inn til nýrra stjórnvalda. En við sáum hvaða staða blasti við. Hver var hinn valkosturinn? Hann var einfaldlega að hætta við skólastarfið sem hafði verið auglýst í haust, hætta við að taka þessar íbúðir í gagnið, hætta við frekari uppbyggingu og atvinnu- og skólalíf á þessu svæði. Ef vinstri grænir hefðu stjórnað í sumar hefði raunin orðið sú, þá hefði skólastarf við Keflavíkurvöllinn ekki hafist. Sá er kjarni málsins. Hv. þingmaður talar eins og að bráðabirgðalagaheimildin sé varla til í stjórnarskránni. Hún er í stjórnarskránni. Þessi meiri hluti mat það svo að hér væri brýn nauðsyn á ferðinni, annars hefðum við ekki stutt notkunina á þessari heimild. Að lokum langar mig að minnast á varðandi það sem hv. þingmaður segir um að 94% 

Herra forseti. Mér er talsvert mikið niðri fyrir þegar stjórnarskráin á í hlut, en að tala um sérkennilegan málflutning, sleggjudóma og annað slíkt sem rök þýðir rökþrot. Ég hefði viljað heyra hv. þingmann færa lögfræðileg rök gegn sjónarmiðum mínum sem voru ábyggilega 95% af ræðu minni þó að ég hafi ef til vill einhvern tímann misst mig í lýsingarorðum. Heyra rök fyrir því. Þau voru ekki frammi. Skólastarfið var hægt að hefja með miklum leik. Það var bara staðið að málum með sleifarlagi. Það gilti hið sama um ratsjárstöðvarnar. Það blasti við allan tímann hvað yrði um þær þegar ríkisstjórnin vaknaði allt í einu upp af værum blundi í sumar. Ég skora á hv. þingmann að koma fram með lögfræðileg rök gegn þeim lögfræðilegu rökum sem ég hef sett fram gegn áliti meiri hlutans í nefndinni.

Herra forseti. Ég tel að málflutningur sem byggist á sleggjudómum og stóryrðum bendi frekar til rökþrots en þær röksemdir sem við höfum deilt hér með þingheimi, bæði í nefndaráliti og í máli mínu. Framkvæmdarvaldið stóð frammi fyrir þeim kosti að annaðhvort gæti þetta skólastarf hafist í haust eða ekki. Sumarþingi var lokið. Þetta mál kom ekki inn á borð hæstv. viðskiptaráðherra í tíma og þá þurfti að bregðast við. Það voru þrír  Að sjálfsögðu tek ég undir þau orð allra þingmanna, og ég held að við flest deilum þeirri skoðun, að við eigum að fara mjög varlega í notkun á þessari heimild stjórnarskrárinnar. Þessi heimild er í stjórnarskránni vegna þess að þær aðstæður geta komið upp að nauðsynlegt er talið að beita henni. Það var talið í þessu máli. Hér eru ekki litlir hagsmunir í húfi. Hér er ekki um einhvers konar geðþóttaákvörðun að ræða, eða sleifarlagi framkvæmdarvaldsins um að kenna. Málið kom of seint inn á borð framkvæmdarvaldsins og það voru miklir hagsmunir þarna í húfi fyrir viðkomandi samfélag, fyrir þetta svæði, og ríkisstjórnin tók einfaldlega afstöðu með þessari uppbyggingu. Ekki gegn henni eins og hv. þm. Atli Gíslason, fulltrúi Vinstri grænna, hefur gert hér í dag.

Herra forseti. Svo er sagt að sannleikanum verði hver sárreiðastur. Ég heyri ekki betur en að hv. þingmanni svelli mikill móður yfir þeirri gagnrýni sem hann hefur fengið á sig fyrir þessi vinnubrögð. Það er alrangt að ekki hafi verið hægt að klára þetta fyrir 1. september. Neytendastofa krafðist þess í nóvember 2006 og það var ekkert gert. Framkvæmdarvaldið brást, viðskiptaráðherra. Hann átti að bregðast við. Það var ekkert mál að klára þetta fyrir 1. september með því að setja kraft í þetta. Ég get alveg tjáð hv. þingmanni það að ef við vinstri græn hefðum verið við stjórnvölinn væri þetta verk löngu búið. Það er ákveðin þversögn í áliti meiri hlutans þegar sagt er að það beri að fara varlega við setningu bráðabirgðalaga. Það beri að fara mjög varlega. Auðvitað er það vegna þess að stjórnarskráin á að njóta vafans. En það er farið eins óvarlega í þessu máli og hægt er að hugsa sér. Hvað verður næst? Hvaða fordæmi er verið að gefa? Ef peningaskortur Þróunarfélagsins ræður allt í einu löggjöf á Íslandi eða skortur á iðnaðarmönnum, hvað næst? Á þá að manna skip með bráðabirgðalögum?

Það hefur oft verið gert.

Það er verið að setja fordæmi, grafalvarlegt fordæmi. Það var auðvelt að kalla saman þing og það var enn auðveldara að afgreiða þetta mál á sumarþingi.

Herra forseti. Ég hafði aldrei neinar áhyggjur. Þeir bjuggu þarna í mörg ár, hermennirnir, og ég hélt að þótt Íslendingar flyttu í þetta húsnæði mundi það ekki breyta stóru hvað varðar lífshætti eða annað. Ég gerði lítið með það. En bráðabirgðalög í þessu tilfelli eru gjörningur sem er alls ekki hægt að sætta sig við. Það er ömurlegt hlutskipti hjá Samfylkingunni og þeirra manni, þ.e. hæstv. viðskiptaráðherra, að þurfa að taka það að sér að flytja og skrifa undir þessi bráðabirgðalög. Þetta er þveröfugt við það sem samfylkingarfólk hefur talað fyrir síðustu 10 árin, frá því Samfylkingin var stofnuð, og það er bara sorglegt að horfa upp á þau í því hlutskipti núna að verja jafnvel brot á stjórnarskránni og svona gjörninga. Svo er hægt að minnast á það í leiðinni til hvaða tíma þessi bráðabirgðalög eiga að gilda. Þetta er ótrúlegur viðsnúningur hjá einum stjórnmálaflokki. Varaformaður Samfylkingarinnar er auðvitað algjörlega rökþrota í þessu máli.

Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á spurningum hv. þingmanns, en ég get ekki annað en þakkað stuðninginn og þakkað það að hann skuli vera sammála mér. Það er þó einn djarfur hv. þingmaður í salnum sem nú hefur lýst því yfir að hann standi í lappirnar í þessu máli. Þegar talað er um annan áfanga verksins, eða hvernig sem það er, fær það mál bara þinglega meðferð þegar þar að kemur. Það er ekkert vandamál. Ég get staðið þá upp og flutt um það ræður og tekið þátt í þeirri vinnu í viðskiptanefnd og hvar sem er á vettvangi þingsins. En ég vinn ekki sem þingmaður uppi í viðskiptaráðuneyti. Ég læt ekki stjórna mér þaðan. Það verður samt að virða það, hv. þm. Grétar Mar Jónsson, Samfylkingunni til betri vegar að hún komst ekki til stjórnar fyrr en á vormánuðum þannig að hún tók við þessum kaleik. Hún hefur ekki losnað við hann, en hefur eiginlega bætt um betur og gert sleifarlagið verra.

Herra forseti. Það má taka undir með þeim sem hafa talað í þessari umræðu, það var ákaflega óheppilegt að til þess skyldi koma að sett voru bráðabirgðalög um það atriði sem hér ræðir um. Það var gert. Vegna ummæla hv. þm. Atla Gíslasonar um að hér sé um að ræða stjórnarskrárbrot og með vísan til hinna merku fræðimanna Ólafs Jóhannessonar og Bjarna Benediktssonar skal undir það tekið að þar er um að ræða eina merkustu fræðimenn á sviði stjórnskipunar og stjórnlagaréttar sem við höfum átt. Hins vegar skorti á það í ræðu hv. þingmanns að finna þeim orðum sínum stað með tilliti til þess og með tilvitnunum í þessa ágætu fræðimenn. Með hvaða hætti og hvernig verður það rökstutt og rökfært að þau bráðabirgðalög sem þarna voru sett hafi verið brot á þeim ákvæðum sem gilda um 28. gr. stjórnarskrárinnar? Fræðimenn í lögfræði geta sett fram skoðanir og sjónarmið en síðan eru það dómstólar sem kveða upp dóma sína og það eru þeirra úrlausnir og fordæmi sem hafa hið afgerandi gildi. Miðað við þá dóma sem hafa gengið og það lagaumhverfi sem við þekkjum verður með engu móti fallist á það að þarna hafi verið farið yfir leyfileg mörk og stjórnarskrárbrot framin. Hins vegar ber að fallast á það að þarna hafi verið farið mjög langt varðandi setningu bráðabirgðalaga, en ég get ekki séð að það hafi verið farið út fyrir þau mörk sem stjórnarskráin þó heimilar. Í því sambandi kann að vera spurning hvort það sé full ástæða til að þrengja ákvæði stjórnarskrárinnar varðandi heimild og möguleika til útgáfu bráðabirgðalaga. En það er allt annað mál. Við erum að vinna út frá þeim lögum sem við búum við í dag. Það sem kom fram hjá hv. 2. þm. Suðurk. Björgvini G. Sigurðssyni þegar hann mælti fyrir nefndaráliti fyrir þessu máli afsakaði hann í raun tilurð þessara bráðabirgðalaga. Hann gerði grein fyrir því að þarna hefði verið um ámælisverðan hlut að ræða hjá þeim aðilum sem stóðu að framkvæmdum. Hann átaldi það að þetta skyldi hafa farið svona en gerði grein fyrir því að málið hefði verið þannig úr garði gert að ekki hefði verið hægt að leggja það fyrir sumarþing. Það sem mér fannst mikilvægast - og þess vegna stóð ég að nefndaráliti meiri hlutans, þ.e. varðandi hin efnislegu rök þó að ég muni sitja hjá við atkvæðagreiðslu - voru þau atriði sem komust inn í meirihlutaálitið þar sem segir: „Meiri hlutinn telur gagnrýnivert að mál þetta hafi ekki komið fyrr inn til viðskiptaráðuneytisins. Eðlilegra hefði verið ef málið hefði verið lagt fram á síðastliðnu sumarþingi og hlotið þar hefðbundna þinglega meðferð. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að gætilega sé farið með heimild 28. gr. stjórnarskrárinnar til setningar bráðabirgðalaga.“ Það er þessi skilningur og þessi sjónarmið sem mér virðist almennt ríkja hjá þingmönnum í dag. Í sjálfu sér er mjög gott að fá minnihlutaálit hv. þm. Atla Gíslasonar þar sem hann gengur töluvert lengra og telur raunar að um stjórnarskrárbrot sé að ræða þó að ég sé ekki sammála hans lögfræðilega mati hvað það varðar. En þetta hefur ekkert að gera með það að standa í lappirnar eða vera á hnjánum eða sitja. Þetta er spurningin um það hvernig menn meta aðstæður heildstætt. Það kann að vera varhugavert að hrópa í málum, sem eru kannski ekki úrslitaatriði og ráða ekki mestu um velferð þjóðarinnar, eins og hv. þingmaður gerði í ræðu sinni áðan. Ég geri ráð fyrir því að við öll sem sitjum á Alþingi Íslendinga gerum okkur grein fyrir okkar þungu og miklu ábyrgð þegar kemur að spurningunni um að virða stjórnarskrána og það drengskaparheit sem við höfum unnið, að sjálfsögðu. Það er ekki þar með sagt að við getum ekki haft mismunandi sjónarmið og skoðanir á því með hvaða hætti og hvernig beri að túlka hlutina. Þetta var óheppilegt, það liggur alveg ljóst fyrir, en ég er ekki sammála því mati að þarna hafi verið farið út fyrir þau mörk sem 28. gr. stjórnarskrárinnar kveður á um. Þá einmitt er spurningin: Með hvaða hætti og hvernig vilja menn þá koma í veg fyrir að svona hlutir geti gerst aftur? Bráðabirgðalagasetning var hér alsiða en það er þó nokkuð langt um liðið síðan sá ósiður var aflagður. Það er samt sem áður dálítið merkilegt og til íhugunar fyrir alþingismenn að Alþingi Íslendinga starfar undir merki dansks arfakonungs sem var þekktastur fyrir það að misvirða þingræðið og koma að stjórnmálamönnum sem nýttu sér bráðabirgðalög aftur á bak og áfram til að koma í veg fyrir lýðræðislega meðferð. Það væri kannski spurning, þótt þetta sé útúrdúr, hvort ekki væri full ástæða fyrir þingmenn til að sameinast um að koma þessum óþverra af þinghúsinu og setja upp skjaldarmerkið í staðinn til þess að undirstrika og ítreka að við erum lýðræðisleg samkoma og viljum ekki að staðið sé að stjórn landsins með þeim hætti sem þessi danski arfakonungur gerði. Ég átta mig á því að þarna var nýr viðskiptaráðherra kominn í ákveðinn vanda og með vísan til þess að hann var nýr í starfi, hafði kannski ekki haft tök á því að kanna þessi mál eins og maður sem hefði staðið lengi að þessu máli, finnst mér hægt að virða honum það til ákveðinnar vorkunnar. Það má taka undir þau orð sem hv. 2. þm. Suðurk. Björgvin G. Sigurðsson viðhafði í framsöguræðu sinni hér þar sem hann átaldi sjálfan sig og þá sem að framkvæmdunum stóðu fyrir það að hann hefði hreinlega neyðst til að setja þessi lög sem hann taldi að þó væru langt til fanga seilst. Skal tekið undir það með hinum ágæta hv. 2. þm. Suðurk.  Af framangreindum ástæðum sem ég hef ítrekað tel ég og ítreka að það var óheppilega að verki staðið. Ég mun sitja hjá við atkvæðagreiðsluna en fellst á efnisrök þau sem koma fram í meirihlutaáliti.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara í neina lagakennslu hér gagnvart hv. alþingismanni og hæstaréttarlögmanni Jóni Magnússyni. Ég ætla mér ekki þá dul. Ég bendi samt hv. lögmanni á að lesa þessa grein úr Lögréttu um bráðabirgðalög. Þar er tilvitnun í þá virtu fræðimenn sem ég vísaði til, og stjórnmálamenn, Bjarna Benediktsson og Ólaf Jóhannesson. Reyndar las ég upp búta úr umfjöllun þeirra í minni fyrri ræðu hér. Þar er fræðileg umfjöllun í nákvæmlega þeim anda sem ég hef hér flutt. Að því er varðar fordæmi vísa ég hv. lögmanni á dóm Hæstaréttar. Ég nefndi hann reyndar líka hér áðan, þetta er mál nr. 129/1991, þar sem urðu vatnaskil. Það urðu líka vatnaskil hérna 1991 með stjórnlagabreytingunni. Stjórnarskráin nýtur ekki vafans hér eins og hún á að gera. Því fer víðs fjarri. Það er engin nauðsyn á þessum breytingum. Skólastarf er hafið, þau mega renna út á gildistíma og þá verður þetta komið í lag. Það eru 6% eftir. Svo má fara í nýja lagasetningu. Að lokum varðandi skjaldarmerki, hv. þingmaður, hins gamla, danska arfakóngs. Mér finnst það bara sóma sér ágætlega á húsinu undir þessari umræðu.

Forseti vill vekja athygli hv. þingmanns á því að það ber að ávarpa forseta eða þingheim.

Hæstv. forseti. Ágæti hv. 7. þm. Suðurk. Atli Gíslason, og hæstaréttarlögmaður. Menn kann að greina á um það hvernig beri að túlka lagaákvæðin. Að sjálfsögðu eigum við að fjalla um það og ég tel að ég hafi gert tæmandi grein fyrir því í sambandi við sjónarmið mín áðan. Það var annað efnisatriði sem kom fram hjá hv. þingmanni. Það er nú stundum sagt að það sé spurningin um það hvenær hið villta vinstri mætir hægri. Nú er svo komið að hv. þm. Atli Gíslason telur nauðsyn að ríghalda í skjaldarmerki danska arfakonungsins.

Herra forseti. Þó að það komi þessu máli kannski ekki endilega við hrökk ég við ummæli hv. þingmanns um arfakónginn og ég vil benda honum - og svo sem fleirum - á að sumt fólk vill stroka út fortíðina. Það vill breyta henni jafnvel og láta hana ekki hafa gerst. Hún hefur samt gerst. Hún var þarna og mér finnst einmitt skjaldarmerki Danakonungs merki um það að hann hafi einu sinni komið við sögu Íslands. Við strokum hann ekkert út. Mér finnst mjög gott að hafa þetta skjaldarmerki þarna til að minna okkur á að hann var einu sinni arfakóngur Íslands. Við gleymum ekki og þurrkum ekki út fortíðina 

Hæstv. forseti. Ég velti því fyrir mér þegar ég fór að minnast á arfakonunginn hvort ég ætti að blanda því inn í þessa umræðu sem í sjálfu sér varð mjög nytsamlegt og gott að gera það. Það hefur orðið til þess að hv. þm. Pétur Blöndal og Atli Gíslason hafa fundið sameiginlegan snertiflöt og óska ég þeim til hamingju með það.

Virðulegi forseti. Frumvarpið sem við ræðum hér um staðfestingu á bráðabirgðalögum er vel þess virði að eyða nokkrum tíma í til að fara yfir bráðabirgðalagavald ráðherranna, hvernig það hefur verið notað á síðustu árum og hvernig ætlun þeirra sem stóðu að því að gera stjórnarskrárbreytinguna 1991 var að það yrði notað. Ég vil fyrst fara nokkrum orðum um þinglega meðferð málsins. Ég sé í þeim gögnum sem fyrir liggja að aðeins tveir af 13 aðilum sem fengu málið til umsagnar hafa sent inn umsögn. Mér finnst umhugsunarefni hvers vegna þeir eru svona skeytingarlausir um erindi frá Alþingi um mál sem er auðvitað mikilvægt eins og flest, ef ekki öll, mál sem tekin eru fyrir á Alþingi. Staðfesting á bráðabirgðalögum er e.t.v. mikilvægari öðrum, en hér eru býsna margir aðilar sem taldir voru eiga hagsmuni í þessu máli og var gefinn kostur á að senda inn umsögn en gerðu það ekki. Mér finnst það mikið umhugsunarefni. Annað sem mér finnst líka umhugsunarefni - fyrir utan það að ég held að framsögumaður meiri hluta eigi að fylgjast með umræðunni fremur en að standa fyrir henni úti í sal - sérstaklega í ljósi þess hvernig landbúnaðarnefnd meðhöndlaði síðustu bráðabirgðalög sem gefin voru út árið 2003 er að það virðist ekki sem neitt hafi verið farið yfir stjórnarskrárþáttinn í þinglegri meðferð nefndarinnar. Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það frá formanni nefndarinnar hvort svo hafi verið, hverjir hafi þá verið kallaðir til nefndarinnar af sérfróðum mönnum á þessu sviði og hvert álit þeirra hafi verið. Þegar landbúnaðarnefnd fjallaði um bráðabirgðalögin sem gefin voru út sumarið 2003 voru kallaðir til nefndarinnar menn sem taldir eru hafa mikla þekkingu á þessu sviði og þeir gáfu álit sitt á því hvort rétt hafi verið að gefa út bráðabirgðalögin, hvort það stæðist stjórnarskrána og annað það sem menn veltu fyrir sér. Meðal annars gaf Ragnhildur Helgadóttir lektor nefndinni álit á einum 15 blaðsíðum þar sem farið er lögfræðilega yfir þetta málefni. Það er mjög fróðlegt yfirlestrar og ég fer aðeins yfir það á eftir. Mig langar að vita hvort ekki hafi verið farið yfir þennan þátt málsins í hv. viðskiptanefnd. Taldi nefndin eða formaðurinn ekki þörf á því að kanna þennan þátt málsins, útgáfu bráðabirgðalaga og hvort tilefni hafi verið til þess miðað við ákvæði stjórnarskrárinnar. Mér finnst nauðsynlegt að fá fram hvort svo hafi verið eða ekki, en miðað við það sem komið hefur fram verður ekki annað ályktað en að ekkert hafi verið vikið að þessum þætti málsins í meðförum nefndarinnar. Vonandi verður upplýst betur síðar í umræðunni hvort svo hafi verið eða ekki. Í nefndaráliti meiri hlutans eru færð fram rök fyrir því að samþykkja eigi frumvarpið óbreytt. Rökin eru í meginatriðum þessi, virðulegi forseti: Þar sem aðili úti í bæ sneri sér ekki nógu snemma til ráðherra, sem er gagnrýnivert, var ráðherrann tilneyddur til að setja bráðabirgðalög. Virðulegi forseti. Má ég biðja lögfræðinginn hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson, varaformann Samfylkingarinnar, að velta þessari röksemdafærslu fyrir sér? Er það fullyrðing hans að bráðabirgðalagavaldið verði til fyrir atbeina fyrirtækis úti í bæ? Getur þá fyrirtæki sem einhverra hagsmuna á að gæta, stórvægilegra eða smávægilegra, skapað rétt fyrir viðkomandi ráðherra til að setja bráðabirgðalög með því að snúa sér seint til ráðherrans og segja honum að málið sé komið í tímaþröng? Það eru alveg ný rök, virðulegi forseti, fyrir því að bráðabirgðalagaheimildin sé til staðar. Ég hef ekki heyrt þessi rök sett fram með þessum hætti fyrr í fyrri málum og mér þætti vænt um að framsögumaður nefndar færi aðeins yfir þetta í ræðu sinni síðar í umræðunni og skýrði sjónarmið sín eða nefndarinnar til þessa máls. Ber að taka það bókstaflega sem stendur í nefndarálitinu, að bráðabirgðalagavaldið geti verið í höndum einstakra fyrirtækja sem þau geta framkallað með vanrækslu til að sinna hagsmunum sínum? Það er alveg nýtt ef vanræksla í hagsmunagæslu fyrirtækis úti í bæ stofnar ráðherra rétt til að setja lög. Ef til vill eru rök fyrir þessu, ég skal ekki slá það út af borðinu og trúlega eru rök fyrir hendi fyrst þetta er sett fram sem rökstuðningur fyrir málinu. En þau eru nýstárleg, virðulegi forseti, og þess vegna langar mig til að fá hina lögfræðilegu útskýringu á þessum rökum. Hún kom ekki fram í framsöguræðu. Mig langar aðeins að víkja að álitsgerð Ragnhildar Helgadóttur um bráðabirgðalögin sem sett voru 2003. Þar átti hlut í fyrirtæki sem taldi að hagsmunum sínum yrði stofnað í hættu ef ekki yrðu sett lög fyrir tiltekinn tíma. Forsendan fyrir því að landbúnaðarráðherra ákvað að setja lögin var sú að verja þyrfti þá hagsmuni og að þeir væru ríkir. Ragnhildur rekur breytinguna á stjórnarskránni 1991 og hvað hún þýddi. Hún rekur það sem fram kom í umræðum þá og ég fór aðeins yfir í 1. umr. málsins og þarf ekki að endurtaka, að þingflokksformennirnir sem fluttu málið voru á þeirri skoðun að breytingin sem fólst m.a. í að afnema deildaskiptingu Alþingis og að Alþingi sæti allt árið - fram að því hafði Alþingi verið slitið formlega að vori og þá misstu allar þingnefndir umboð sitt, forseti missti kjör sitt eða umboð þannig að það sat engin þingnefnd, enginn forseti sat, það var ekkert þing starfandi frá því að því var slitið að vori og þar til það var sett 10. október að hausti. Þess vegna var ekki óeðlilegt að einhver hefði löggjafarvald á þessu tímabili - en sú breyting var gerð að Alþingi sat og situr allt árið þaðan í frá. Þingnefndir halda umboði sínu og þingforsetar líka þannig að þingið er alltaf starfhæft, getur komið saman til fundar hvenær sem er með stuttum fyrirvara ef þörf er á. Það var samdóma álit þeirra sem stóðu að þeirri breytingu að þetta ætti að leiða til þess að fremur mundu menn kalla þing saman ef þyrfti að bregðast við aðkallandi aðstæðum og þingið setti löggjöfina en ráðherrann gerði það með því að nýta sér bráðabirgðalagavaldið. Ég get sem dæmi vitnað í lítinn bút úr ræðu Ólafs G. Einarssonar, þingflokksformanns Sjálfstæðisflokksins, með leyfi forseta: „En við leggjum til að þingið verði sett 1. okt. og það starfi fram í maí, lengur eða skemur eftir því sem verkast vill. Þá sé þingfundum frestað til loka þingársins með því skilyrði að það sé kallað saman ef nauðsyn krefur, t.d. til þess að afgreiða aðkallandi löggjöf að ósk ríkisstjórnar eða efna til mikilvægra umræðna.“ Þetta er m.a. undirstrikað í framsöguræðu í hinni þingdeildinni og þar ítrekar þetta sjónarmið framsögumaður þingflokksformaður Alþýðubandalagsins sem síðar varð þingmaður og talsmaður Samfylkingarinnar. Annað sem hefur gerst frá því að stjórnarskránni var breytt er að afstaða dómstóla hefur breyst. Fram til þessa tíma töldu dómstólar að það væri ekki í þeirra verkahring að meta hvort ástæður hefðu verið fyrir því að beita bráðabirgðalagavaldinu og setja lög. Það var einfaldlega mat þess sem hafði valdið í sinni hendi, ráðherrans, og Alþingis. Eftir 1991 hefur það komið fram í dómum, t.d. árið 1992 í dómi Hæstaréttar, það álit Hæstaréttar að það sé dómstóla að meta. Það er ekki lengur utan valdsviðs dómstóla að meta hvort tilefni hafi verið fyrir hendi að setja bráðabirgðalög eða ekki, heldur eiga dómstólarnir mat um það eins og segir í dómi Hæstaréttar frá 1992, með leyfi forseta: „Dómstólar eiga úrskurðarvald um það, hvort almenn lög samrýmast ákvæðum stjórnarskrár og hvort þau hafi orðið til á stjórnskipulegan hátt. Eðlisrök leiða til þess að hið sama gildi um bráðabirgðalög.“ - Þetta er mikil breyting. Árið 1995 er annar hæstaréttardómur út af bráðabirgðalögum sem sett höfðu verið einhverjum árum áður. Þá er tekist á um það hvort heimildin hafi verið fyrir hendi til að setja bráðabirgðalögin. Það var löggjöf um almennt málefni, ekki um málefni eins fyrirtækis eða eins sveitarfélags. Niðurstaða Hæstaréttar varð, með þremur atkvæðum gegn tveimur, að heimildin hefði verið fyrir hendi til að setja bráðabirgðalögin - enda tilefnið brýnt - en tveir hæstaréttardómaranna sögðu: Heimildin var ekki fyrir hendi vegna þess að hafi þetta verið brýnt átti að kveðja Alþingi saman. Þá sjáum við breytinguna sem hefur orðið í afstöðu dómstóla. Hún færist frá því að dómstólarnir segja: Þetta kemur okkur ekki við, yfir í að það er samþykkt með minnsta mun að brýnt tilefni sé nægjanlegt en stærsti mögulegur minni hluti telur að kalla verði þingið saman. Við sjáum hvert þróunin er að fara. Sem dæmi til marks um þessa þróun segir Ragnhildur Helgadóttir í álitsgerð sinni þegar hún lýsir skoðun sinni á því hvort þessi bráðabirgðalög hefði átt að setja eða ekki, með leyfi forseta: „Ég er þeirrar skoðunar, að þegar bráðabirgðalög voru sett til að bregðast við aðstæðum sem fyrirsjáanlega fylgdu í kjölfar þess að frestur til innleiðingar tilskipunarinnar rann út, án þess að reynt hefði verið að leggja frumvarp fyrir þingið sem kom saman rétt um tveimur vikum áður en áðurnefndur frestur rann út, hafi verið gengið of nærri skilyrði 28. gr. stjórnarskrárinnar um brýna nauðsyn eins og hún verður skýrð með hliðsjón af þeim ummælum sem féllu á Alþingi við breytingu stjórnarskrárinnar 1991, sbr. líka Hrd. 1995.2417, og með hliðsjón af grundvallarhugmyndum stjórnskipunarinnar um löggjafarhlutverk Alþingis og gildi þess í lýðræðisþjóðfélagi að mál séu rædd á þingi þannig að mismunandi skoðanir geti þar tekist á.“ Með öðrum orðum er skoðun Ragnhildar Helgadóttur sú að bráðabirgðalögin 2003 hafi gengið of nærri stjórnarskránni, ekki hafi verið heimilt að setja þau. Það er hennar skoðun. Það er líka hennar mat að dómstólar hefðu ólíklega fellt þessa heimild. Það er mat á viðhorfum dómara sem hún hefur á þeim tíma en hennar eigið mat er að þetta hafi ekki gengið, þetta hafi brotið gegn stjórnarskránni. Það hefur orðið mikil þróun líka síðan þetta var gefið út fyrir fjórum árum í þá veru að vinna gegn því að gefin séu út bráðabirgðalög, í þá veru að það sé Alþingi sem eigi að setja lögin. Þess vegna spyr ég: Hvers vegna var enginn efi hjá ráðherranum eða viðskiptanefndinni um að það stæðist stjórnarskrána að setja bráðabirgðalögin í ljósi viðhorfsbreytinga sem orðið hafa í Hæstarétti, í ljósi mikillar gagnrýni sem þessi tilteknu bráðabirgðalög frá 2003 sættu og í ljósi þess að þetta mál er að mörgu leyti svipað málinu frá 2003? Málið er ekki almennt, það snertir ekki almannahagsmuni, það snertir hagsmuni eins fyrirtækis. Það verður ekki séð að hagsmunir almennings hefðu rótast neitt þótt ekkert hefði verið gert þannig að öll rök í þessu máli hníga í þá átt að það hafi verið gengið of langt í að beita þessari heimild við þær aðstæður sem voru uppi núna, 2007, það hafi ekki verið brýn nauðsyn til að beita þessari heimild. Það liggur fyrir. Þess vegna finnst mér einkennilegt að nefndin víki ekki einu orði að því, eða ráðherrann, og reyni ekki að rökstyðja að það hafi verið brýn nauðsyn. Ég vil svo bæta við fleiri rökum til að draga það fram að einmitt þetta mat árið 2003 hafi sætt mikilli gagnrýni og það frá þingmönnum hér á Alþingi þegar staðfestingarlögin voru til umfjöllunar hjá þeim haustið 2003. Þá voru ekki aldeilis allir þingmenn á þeirri skoðun að þetta hefði verið í lagi. Það var gefið út minnihlutaálit landbúnaðarnefndar á þeim tíma og í því ítarlega áliti segir, með leyfi forseta: „Við þessa skoðun kom fram að bráðabirgðalögin frá því í sumar virðast ekki eiga sér hliðstæðu í réttarsögunni. A.m.k. er varla að finna nokkurt tilvik þar sem sérstök lög hafa verið sett vegna lítilla fjárhagslegra hagsmuna fárra fyrirtækja og aðrir hagsmunir þar með verið settir í uppnám.“ Og niðurstaðan hjá minni hlutanum, með leyfi forseta: „Að öllu þessu virtu og teknu tilliti til þeirra röksemda sem fram koma í áliti þeirra sérfræðinga sem komu fyrir nefndina er það skoðun minni hlutans að skilyrðið um brýna nauðsyn til setningar bráðabirgðalaga, skv. 28. gr. stjórnarskrárinnar, hafi ekki verið uppfyllt þegar lögin voru sett.“ Hverjir skyldu hafa gefið út þetta minnihlutaálit? Það voru eftirfarandi þingmenn: Lúðvík Bergvinsson, Anna Kristín Gunnarsdóttir, Árni Steinar Jóhannsson og Ásgeir Friðgeirsson. Þrír þingmenn Samfylkingarinnar voru á þeirri skoðun að bráðabirgðalögin 2003 stæðust ekki stjórnarskrána. Hver er munurinn á bráðabirgðalögum 2007 og 2003, virðulegi forseti? Ég geri kröfu til þess að varaformaður Samfylkingarinnar útskýri fyrir þingheimi hvers vegna hann kemst að þeirri niðurstöðu, og Samfylkingin, að bráðabirgðalögin 2007 standist stjórnarskrána þegar þeir komust að þeirri niðurstöðu fyrir fjórum árum að svo væri ekki. Auðvitað eru þessi mál ekki að öllu leyti eins en þau eru mjög lík. Mér finnst forvitnilegt þegar þar að kemur að heyra rökin fyrir því hvers vegna gagnstæð niðurstaða fæst í málinu núna. Framsögumaður þessa nefndarálits, hv. þm. Lúðvík Bergvinsson, rekur m.a. í framsöguræðu sinni fyrir nefndarálitinu dóminn í Hæstarétti 1995 sem ég gat um þar sem tveir af fimm dómurum Hæstaréttar töldu að ekki hefði verið rétt að gefa út bráðabirgðalögin, heldur hefði átt að kalla saman Alþingi. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson sem nú er þingflokksformaður Samfylkingarinnar segir, með leyfi forseta, um þennan dóm: „Enn fremur er að finna í niðurstöðu minni hluta Hæstaréttar að hann metur það svo að við þær aðstæður að ríkisstjórnin telur að nauðsynlegt sé að beita bráðabirgðalagaheimildinni sé henni í raun skylt, eftir breytingarnar 1991, að kalla saman þing.“ Þetta er túlkun þingflokksformanns Samfylkingarinnar á áliti tveggja dómara, að ríkisstjórninni sé skylt að kalla saman þingið en hafi ekki heimild til að setja bráðabirgðalög. Hann var þeirrar skoðunar 2003 og Samfylkingin var þeirrar skoðunar 2003, virðulegi forseti. Hvers vegna er þingflokksformaðurinn ekki lengur þeirrar skoðunar nú, 2007? Hvað er svo brýnt núna árið 2007 sem ekki var brýnt 2003? Voru einhver sérstök atvik sem eru enn brýnni nú en voru uppi fyrir fjórum árum? Við getum fengið það svar í framsöguræðu ráðherrans fyrir staðfestingarfrumvarpinu. Hvað segir ráðherrann um hina brýnu nauðsyn sem allt veltur á? Hann segir um það, með leyfi forseta: „Sumarþingi var lokið þegar þetta mál kom upp og þá var annaðhvort að bregðast við því með þessum hætti - auðvitað hefði verið hægt að kalla þingið saman …“ Ja, hann segir það. „… enda situr þingið allt árið eins og þekkt er, en tilefnið var kannski ekki nógu brýnt til að gera það.“ Þá er komið alveg nýtt sjónarmið í málið. Til þess að nota bráðabirgðalagaheimildina verður að vera brýn nauðsyn. Á því veltur heimildin. Nú kemur ráðherrann með bráðabirgðalögin sín og segir: Við hefðum kannski átt að kalla saman þingið. Þetta var bara ekki nógu merkilegt mál til þess. Hvernig á að vera hægt að fá heila brú út úr þessari röksemdafærslu? Ráðherrann er að kippa fótunum undan öllum rökstuðningi sem hægt er að finna fyrir því að gefa út bráðabirgðalögin þannig að það liggur bara fyrir og þarf ekki að ræða það meira. Það er ekkert brýnt tilefni fyrir hendi að mati þess sem setti bráðabirgðalögin. Nú væri gaman að einhver góður maður færi með málið fyrir dómstóla. Þeir eru búnir að gefa það út að það sé á þeirra valdi að meta hvort þetta sé rétt eða ekki og ég skora á einhvern góðan sjálfstæðismann að fara með þetta fyrir dómstóla. Ég man eftir því fyrir nokkrum vikum að einhver, ég held að það hafi verið fráfarandi formaður Sambands ungra sjálfstæðismanna, boðaði það að hann ætlaði að stefna formanni sínum eða fjármálaráðherra, ég man ekki hvorum, fyrir dómstóla til að fá fellda úr gildi heimild til að birta úr skattskrám. Mér finnst það gott framtak hjá ungum sjálfstæðismanni að fara fyrir dómstóla með þetta og láta ráðherrana ekki komast upp með neitt múður. Þetta er líka mál sem hægt er að fara með fyrir dómstóla. Það er spurning hvort það séu ekki einhverjir ungir sjálfstæðismenn, eða eldri, þeir mættu vera eldri, sem vildu fara með þetta fyrir dómstóla. Við skulum sjá til hvort þeir gefa sig ekki fram eða kannski samfylkingarmenn sem voru mjög á móti þessu fyrir fjórum árum. Mig langar til að minna hv. þingheim á ummæli hv. þm. Helga Hjörvars, á það sem hann sagði í þessu máli, með leyfi forseta: „En ef það var knýjandi nauðsyn að sett væru lög, þá skil ég ekki hvers vegna þingið var ekki kallað saman til að fjalla um það. Og í því efni, virðulegur forseti, velti ég fyrir mér hlutverki forseta Alþingis og því hvaða samskipti hafi farið fram milli Stjórnarráðsins og Alþingis í aðdraganda málsins. Ég veit ekki betur en ég sé á launum hjá hinu háa Alþingi í 12 mánuði á ári og kalla megi mig til starfa, sé til þess knýjandi þörf, með tiltölulega skömmum fyrirvara. Og hafi sú knýjandi þörf verið fyrir hendi, þá ítreka ég að ég skil ekki hvers vegna það ekki var gert.“ Ég spyr bara eins og hv. þm. Helgi Hjörvar: Hvaða samskipti fóru fram í aðdraganda þess að bráðabirgðalögin voru sett? Talaði ríkisstjórnin við forseta Alþingis og spurði hann: Ert þú til í að kalla saman þingfund svo að við getum lagt fram stjórnarfrumvarp? Það væri fróðlegt ef forseti upplýsti það síðar í umræðunni hvort svo hafi verið. Það væri líka gaman að fá að vita hvort fylgt hafi verið þeirri gömlu venju sem að vísu hefur ekki alltaf verið fylgt síðustu árin, a.m.k. ekki 2003, að þingflokkar stjórnarflokkanna hafi verið kallaðir saman áður en bráðabirgðalögin voru gefin út til að tryggja að það væri meirihlutastuðningur á Alþingi fyrir lögunum og hægt væri að segja forseta Íslands: Við höfum kannað bakland okkar og fyrir þessu er samþykktur meirihlutastuðningur. Var það gert, virðulegi forseti? Voru þingflokkar stjórnarflokkanna kallaðir saman til að svara spurningunni hvort þeir styddu það að sett yrðu bráðabirgðalög? Ef svo var, ef þingflokkarnir voru kallaðir saman, virðulegi forseti, hver voru svör þeirra? Er það virkilegt að þingflokkur Samfylkingarinnar styddi það að setja bráðabirgðalög af tilefni sem var ekki nægilega brýnt til að kalla saman Alþingi? Við hljótum að kalla eftir svörum við öllum þessum spurningum. Það er ekki tækt fyrir stjórnmálaflokk að tala fyrir fjórum árum marga klukkutíma í öllum þremur umræðum málsins gegn því að heimilt hafi verið að setja bráðabirgðalög en snúa svo um 180 gráður fjórum árum seinna af því að hann er kominn í ríkisstjórn og láta eins og það sé í góðu lagi að setja bráðabirgðalög og halda því meira að segja fram, ef ég skil rökstuðninginn rétt, að þeir sem reka fyrirtæki úti í bæ geti framkallað bráðabirgðalagavald hjá einstökum ráðherra með vanrækslu á hagsmunagæslu sinni. Það er alveg dæmalaus málflutningur, virðulegi forseti. Hvar er nú siðbótin í íslenskum stjórnmálum? Hvert var erindi Samfylkingarinnar inn á Alþingi? Var það bara til að setjast í gömlu stólana og vera jafnþorir og þeir sem á undan voru í að sniðganga ákvæði stjórnarskrár eða, við skulum segja, ganga a.m.k. ystu mörk? Var það erindið? Var allt talið um siðbótina og siðvæðinguna og samræðustjórnmálin, virðulegi forseti, bara hégómi? Var verið að kasta ryki í augun á kjósendum? Hvernig eiga hv. kjósendur að meta Samfylkinguna núna? Þeir klóra sér örugglega í höfðinu yfir því hvernig þessi flokkur er. Er þetta bara gamli spillti hinn flokkurinn sem var? Eða hvað var hann kallaður meðan Samfylkingin var í stjórnarandstöðu? Ég er búinn að gleyma því, virðulegi forseti. Mér helst stundum illa á að muna eitt og annað. Ég gæti rifjað upp fleiri ummæli frá einstökum þingmönnum Samfylkingarinnar um þessi bráðabirgðalög fyrir fjórum árum og afstöðu þeirra sem var mjög skýr og tær og t.d. nákvæmlega sú sama og afstaða hv. þm. Atla Gíslasonar í umræðunni. Ég hlýt að fara fram á það, virðulegi forseti, að þeir skýri betur afstöðu sína í þessu máli, kúvendinguna í rökstuðningi sínum og hvers vegna þeir styðja núna það sem þeir áður töldu ganga gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar. Skyldan hvílir á þeim að gera grein fyrir því hvað það er sem gerir þeim kleift að hafa aðra skoðun nú en fyrir fjórum árum. Ég skal ekki útiloka að það sé hægt að fallast á þær skýringar þegar þær hafa verið reiddar fram. Það er aldrei skynsamlegt að hafna því fyrir fram að menn kunni að vera sammála því sem menn segja síðar í umræðunni, en það hefur ekki komið fram, hvorki í framsögu fyrir málinu né nefndarálitum, þannig að ég bíð spenntur eftir að heyra skýringarnar og vonast til að þær komi greiðlega fram síðar í þessari umræðu, virðulegi forseti.

Herra forseti. Hv. þingmaður kom inn á spurningar sem lutu að vinnulagi viðskiptanefndar. Að sjálfsögðu var í þeirri umræðu komið inn á sjálft stjórnarskrárákvæðið. Engir sérfræðingar á sviði stjórnskipunarréttar komu fyrir nefndina og engin krafa kom um slíkt frá neinum nefndarmanna, hvorki frá Frjálslynda flokknum né öðrum. En að sjálfsögðu tengdist umræðan í nefndinni mati á því hvort brýn nauðsyn hafi verið til staðar eða ekki. Eins og hv. þingmaður gat sjálfur um þá sendum við frumvarpið víða til umsagnar. Einungis tveir aðilar skiluðu inn umsögn. Einnig varð talsverð umræða í sumar þegar lögin sjálf voru sett. Umræðan um þetta mál snýst að sjálfsögðu um það hvort brýnt hafi verið að setja bráðabirgðalög. Í Stjórnskipunarrétti eftir Gunnar G. Schram stendur, með leyfi forseta: „Getur því verið nauðsynlegt að gefa út bráðabirgðalög ef brýna nauðsyn ber til á þeim tíma sem Alþingi situr ekki á fundum eða ekki þykir rétt að kalla Alþingi saman til fundar.“ Einnig segir, með leyfi forseta: „Þessi skilyrði eru að Alþingi sitji ekki, að brýn nauðsyn sé til lagasetningar og að bráðabirgðalögin brjóti ekki í bága við stjórnarskrána.“ Meiri hlutinn telur að þessi skilyrði hafi einfaldlega öll verið uppfyllt. Einnig stendur, með leyfi forseta: „Eftir orðanna hljóðan er ekki nægjanlegt að löggjöf sé æskileg, skynsamleg eða jafnvel nauðsynleg, heldur að þörfin á löggjöf sé svo brýn að ekki megi bíða þar til þing hefji aftur störf. Einhverjir verulegir hagsmunir verða að vera í húfi.“ Og litlu neðar segir, með leyfi forseta: „Annað sem skýrir þetta sem brýna nauðsyn er óneitanlega matskennt og teygjanlegt.“ Gunnar G. Schram kemur inn á það að mat á því að brýna nauðsyn beri til setningar bráðabirgðalaga hlýtur, með leyfi forseta, „að verulegu leyti að byggjast á því að hvaða markmiðum er stefnt hverju sinni í stjórnmálum og hvernig þeim skuli náð - því marki er verulegur hluti almennrar löggjafar brenndur. Verður m.a. af þeim sökum að líta svo á að bráðabirgðalöggjafinn hafi allfrjálsar hendur um slíkt mat en þó ekki óbundnar með öllu.“ Að sjálfsögðu er hér um mat að ræða. Menn geta verið ósammála því mati. En ríkisstjórnin og Samfylkingin þar á meðal styður það að brýnt hafi verið að setja umrædd bráðabirgðalög. Þess vegna mælum við fyrir staðfestingu á þessu máli í dag. 
            

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að ríkisstjórnin heldur því fram að um brýna nauðsyn hafi verið að ræða og það stendur í aðfaraorðum bráðabirgðalaganna. En viðskiptaráðherra sjálfur sagði einfaldlega í framsöguræðu sinni fyrir málinu, með leyfi forseta: „Auðvitað hefði verið hægt að kalla þingið saman, enda situr þingið allt árið eins og þekkt er, en tilefnið var kannski ekki nógu brýnt til að gera það.“ Þessi eina setning fellir algerlega um koll allan rökstuðning um að brýna nauðsyn hafi borið til að setja lög. Það þarf ekki að ræða málið frekar eftir þessa yfirlýsingu ráðherrans sem gefin var úr þessum ræðustól í byrjun október. Það var ekki nógu brýnt. Þá hlýt ég að velta upp sjónarmiði sem blasir við. Á það að vera mat ráðherra hvort hann telur ástæðu til að leggja mál fyrir Alþingi eða ekki? Svör fyrir fjórum árum, m.a. frá hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni og fleirum, voru á þann veg að svo ætti ekki að vera, að þingið ætti að koma saman. Þingið á að setja lögin, hvort sem þau eru talin brýn eða ekki brýn, stór eða smá. Það er þingið sem fer með löggjafarvaldið. Og málið snýst um það. Ætla menn að una því, koma því á og festa það í sessi að einstaka ráðherrar geti framvegis, eins og þeir hafa gert 2003 og 2007, sett bráðabirgðalög af tilefni sem þeir telja ekki nógu brýn fyrir þingið til að fjalla um?

Herra forseti. Þetta er áhugaverð umræða, hún snýst um grundvallaratriði og við ræðum kannski ekki oft um stjórnarskrána í þessum sal. Mig langar í seinna andsvari mínu að svara spurningu hv. þingmanns um hvort bráðabirgðavaldið væri í höndum aðila úti í bæ. Að sjálfsögðu er það ekki þannig. Bráðabirgðamatið er hjá framkvæmdarvaldinu, forsetinn setur lögin og síðan staðfestir þingið eða synjar bráðabirgðalögunum. Að sjálfsögðu geta aðstæður kallað á notkun þessara heimilda í stjórnarskránni og við metum það hverju sinni hvort þær aðstæður gera það. Við metum að svo hafi verið í þessu tilviki. Það er vert að rifja það upp fyrir hv. þingmanni að þegar við síðast ræddum þessi mál, þegar lögum um lax- og silungsveiði var breytt, þá studdi hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson staðfestingu bráðabirgðalaga. Þá mat hann það væntanlega sem svo að einhver ástæða hefði verið fyrir því að setja þau bráðabirgðalög. Hv. þingmaður studdi það mat sem átti sér stað á þeim tíma. Við þurfum að sjálfsögðu að fara yfir hvert mál fyrir sig. Við getum ekki alhæft á þann veg að þó að við séum á móti setningu bráðabirgðalaga í eitt skipti séum við þar með alltaf á móti því að slík lög verði sett. Rétt eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson studdi setningu bráðabirgðalaga fyrir nokkrum missirum en er nú augljóslega á móti því, hann hefur væntanlega metið það sem svo að þessi mál væru ólík, alveg eins og Samfylkingin hefur gert í þessu máli. Þannig að ég ítreka að matið er hjá þeim aðilum sem ég gat hér um áðan. Ég hef nú einnig vitnað í hæstaréttardóm frá árinu 1995 á blaðsíðu 2417. Þar stendur hjá meiri hluta hæstaréttar: „Skilyrði stjórnarskrárinnar um brýna nauðsyn hefur í lagaframkvæmd hér á landi verið skýrt rúmt.“ Að þessu sögðu tek ég undir að við þurfum að fara mjög varlega með þessa heimild enda tel ég að löggjafinn hafi gert það undanfarin ár. Og síðan hefur Hæstiréttur metið það svo að dómstólar hafa rétt á 

Virðulegi forseti. Ég hefði haft gaman af því að vera fluga á vegg á þingflokksfundi Samfylkingarinnar þegar þetta mál var rætt væntanlega núna á haustdögum. Þá hefur varaformaður Samfylkingarinnar skipst á skoðunum við hv. þingmenn Lúðvík Bergvinsson og Helga Hjörvar. Það hefur sjálfsagt ekki verið neitt biblíutal á þeim fundi ef miða má við ummæli þingmannanna frá því fyrir fjórum árum, þá var að þeirra mati ekki rétt að setja bráðabirgðalög. Ráðherra segir hér, og það kemur fram í nefndarálitinu, að það sé ámælisvert af hálfu þeirra sem fara með málið að hafa ekki komið með málið til stjórnvalda fyrr. Það er tilefni til þess að gefa út bráðabirgðalög.  Þessi rökstuðningur getur ekki gengið, virðulegi forseti. Að ráðherra og þingmeirihluti segi að tilefni til að setja bráðabirgðalög, og tilefnið sé brýnt, sé vegna þess að aðilinn sem í hlut á hafi komið of seint fram með málið. Það þarf eiginlega ekki að fara yfir það, það geta ekki verið rök fyrir því að það stofni hjá viðkomandi ráðherra rétt til að setja bráðabirgðalög. Ég vona bara að við þurfum ekki að deila um það neitt frekar. Ég flutti ræðu um bráðabirgðalögin 2003 í löngu máli og ítarlegu. Ég skrifaði grein um það sem ég birti í Morgunblaðinu um sumarið 2003 og gekk gegn landbúnaðarráðherra. En bráðabirgðalagafrumvarpið tók mjög miklum breytingum. Gerðar voru átta breytingartillögur á því þannig að um var að ræða allt annað frumvarp sem kom til atkvæða en þau lög sem sett voru á sínum tíma og það er mikið umhugsunarefni fyrir þann ráðherra sem þá sat.

Herra forseti. Ég náði ekki að vera viðstaddur 1. umr. málsins þegar það var tekið fyrir hér fyrir viku eða tíu dögum en vissulega var málið líka hér til umræðu í sumar og í sjálfu sér hefur það verið til umræðu nokkuð lengur og á sér ákveðna forsögu, það á sér alveg 50, 60 ára forsögu líkt og hv. þm. Grétar Mar Jónsson kom að í andsvari sínu fyrr í dag varðandi veru bandaríska hersins og tækjabúnað og tól sem hann var með á Keflavíkurflugvelli. Þingmenn fara nokkuð geyst í þessari umræðu um afleiðingar eða ákveðin prinsipp varðandi bráðabirgðalagasetningu. Mér sýnist að við 1. umr. hafi menn og svo aftur í dag aðallega verið að fjalla um nauðsynina á því að setja bráðabirgðalögin og hafa farið í gegnum það ferli. Ég ætla ekki að blanda mér í það því að menn eiga það til, hv. þingmenn jafnt sem hæstv. ráðherrar, að vitna til skólabókanna sinna og þeirra sem kenndu þeim og ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég hef einungis lokið tveimur einingum í lögfræði en það var Jóhannes L. L. Helgason sem kenndi mér lögfræði og það nám snerist aðallega um samningagerð og útboð fyrir okkur verkfræðingana. Ég ætla þess vegna ekkert að opinbera mig í því hér að hafa ekki jafnvíðfeðma reynslu og margir kollegar mínir á þinginu sem alla jafna vitna til ákveðinna félaga sinna í greininni. Ég ætla hins vegar að horfa örlítið til verkefnisins á Keflavíkurflugvelli og þá hins tæknilega. Ég hef spurt sjálfan mig að því og aðra líka og vonandi kemur það fram a.m.k. fyrir 3. umr. hvers vegna setja þarf þessi lög því að mér sýnist að einungis sé um að ræða reglugerðarákvæði og þar af leiðandi hefði hæstv. ráðherra væntanlega verið í lófa lagið eða heimilt að breyta þeim reglugerðum sem tengjast þessu máli. Hugsanlegt er þó að einhver ákvæði í lögum um raforkuvirki kveði á um að þetta skuli vera með þeim hætti sem hér er rætt um á Keflavíkurflugvelli. Það er ljóst að varnarsvæðið var á sínum tíma á einhvers konar undanþáguákvæði eins og mjög margt annað á Keflavíkurflugvelli. Við getum nefnt sem dæmi skráningar á ökutækjum en eins og menn muna skiptist ökutækjaflotinn þar í tvennt, annars vegar þau ökutæki sem varnarliðið sjálft hafði og voru hvorki skráningar- né skoðunarskyld samkvæmt íslenskum lögum, og hins vegar ökutæki sem starfsmenn áttu en þau voru hvort tveggja skráningar- og skoðunarskyld og féllu undir íslenska löggjöf og kröfuskjöl og reglur. Í hinu tilfellinu var þó heimilt aka hinum bandarísku ökutækjum sem varnarliðið átti um íslenska vegi og ekkert sett út á í þeim efnum þó svo að þau hafi ekki farið mikið um. Þar af leiðandi væri ágætt að fá það upplýst hvort nóg hefði verið að breyta einfaldlega reglugerð en ég hlýt að skilja það svo að viðskiptaráðuneytið sem heldur utan um Neytendastofu sem fer með málefni bæði raflagna og raffanga hafi litið þannig á að nauðsynlegt væri að gera breytingu á lögum eða þá eins og í þessu tilfelli að setja ný lög. Ég vil horfa örlítið til baka í þessum efnum. Hv. þm. Atli Gíslason nefndi að viðskiptaráðherra hefði í sjálfu sér átt að vera búinn að vinna að þessu máli. Það er að vísu ekki rétt því að eins og við munum, hv. þm. Atli Gíslason, var utanríkisráðuneytið með þetta verkefni á sinni könnu og fékk það verkefni. Þáverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir, mátti koma hér í ræðustól og biðjast afsökunar, eins og þingheimur man, í nóvember 2006 þegar kom upp leki í þessum eignum á Keflavíkurflugvelli. Mig minnir að leki hafi komið upp í um 100 eignum á þeim tíma og varð frægt þegar hæstv. þáverandi utanríkisráðherra baðst afsökunar á þessu og óskaði eftir að gerð yrði úttekt á málinu. Hins vegar hefur verið ákveðið að félag taki yfir þessar eignir, svokallað þróunarfélag í eigu ríkisins, einkahlutafélag, og um leið eignast einkahlutafélagið eða hefur umsjón með dreifikerfinu á raforkunni og vatninu og fráveitunni og af því að það tengist öðrum ágætum málum sem rætt er um í íslensku þjóðfélagi og jafnvel í þingsölum, þá er það í sjálfu sér þetta einkahlutafélag sem heldur utan um dreifikerfin þó að umrætt einkahlutafélag sé í eigu ríkisins. Þetta einkahlutafélag fékk í raun og veru allar eignirnar í sína umsjá og síðan hefur það verið starfandi, en um er að ræða gríðarlegt magn af byggingum sem flokkaðar eru í nokkra flokka. Það eru að vísu ekki allar byggingarnar þarna, ákveðnum byggingum var haldið til haga fyrir Flugumferðarstjórn o.fl., en um er að ræða um 320 þúsund fermetra og menn sjá að þetta er auðvitað gríðarlegt byggingarmagn. Félagið, sem stofnað var í október 2006, tók við þessum eignum í desember sama ár og eins og kom fram voru íbúðirnar á þessu svæði yfir tvö þúsund auk þess sem á svæðinu voru 4.000 fermetra sjúkrahús, tveir grunnskólar og íþróttamiðstöð með 25 metra yfirbyggðri sundlaug, kirkja og iðnaðarhúsnæði svo fátt eitt sé nefnt. Það kom fram strax og Þróunarfélagið var komið með þessa umsjón að taka þyrfti út eignirnar strax en þá var vatnslekinn kominn fram, að afmarka þyrfti lóðir og í raun og veru koma þessum eignum inn í íslenskt samfélag - ég veit að þeir sem þekkja til sveitarstjórnarmála gera sér grein fyrir um hve viðamikið verkefni er að ræða - setja hitaveitu- og rafmagnsmæla í hvert hús en það hafði auðvitað verið gert á varnarsvæðinu á sínum tíma. Ég þekki það þar sem ég sit í stjórn Hitaveitu Suðurnesja að hitaveitan seldi bara einum aðila þarna sem tók við heita vatninu og síðan rafmagninu og það kom einn tékki frá einum aðila. Í þessu tilfelli er verið að hluta þetta svæði upp til margra eigenda og það er enn þannig í dag að það er að mestu einn aðili sem borgar rafmagnið og heita vatnið. Ég veit ekki hvernig farið er með kalda vatnið, ég geri ráð fyrir að það sé greitt á sama hátt en eins og menn vita þá er kalda vatnið á þessu svæði eins og víða annars staðar ákveðin prómill af fasteignamati og nú eru þessar eignir rétt að detta inn í fasteignamatið. Þetta er vissulega flókið verkefni og ég hef í sjálfu sér gagnrýnt svolítið uppleggið á því. Ég sagði á sínum tíma þegar verið var að skoða þetta að menn hefðu átt að fara allt öðruvísi að, menn áttu að setjast niður og fara yfir eignirnar og flytja þær yfir í íslenskt samfélag því sem næst og í samræmi við einhverja áfangaskiptingu sem jafnvel þingið og sveitarfélögin hefðu orðið sammála um. Bent var á það strax að eftir væri að skoða mörg tæknileg atriði svo sem raflagnir. Í desember 2006, fyrir ári síðan, telja menn í Þróunarfélaginu að það sé einn af grunnþáttunum að línurnar verði mjög skýrar og menn ætla sér í sjálfu sér að ná þessu öllu fram. En takið nú eftir, þrátt fyrir að stofnað hafi verið þróunarfélag til að koma eignunum úr hernaðarlegri notkun í borgaralega þá var hugsunin sú á þessum tíma að íbúðarhúsnæðið yrði ekki sett á markað að sinni og að tryggja ætti jafnvægi í samfélaginu á Suðurnesjunum með þessu verkefni. Síðan gerast hlutirnir á þann veg að þegar fram komu hugmyndir um háskólasetur með þar af leiðandi alla afleidda þjónustu eins og leikskóla, grunnskóla og annað, notkun á íþróttahúsi og væntanlega sundlaug - ég þekki nú ekki hvað farið er að nota af því - þá vilja menn koma upp námsmannaíbúðum og það þýðir einfaldlega að húsnæðið og allt þarna er að fara í borgaralega notkun. Menn geta líka sett spurningarmerki við það að strax haustið 2006, þegar starfsemi hersins var að fjara út, lá ljóst fyrir að af hálfu öryggissviðs Neytendastofu voru ýmsar athugasemdir sem menn bentu utanríkisráðuneytinu og síðar Þróunarfélaginu á. Raflagnir þarna væru ekki í samræmi við aðrar raflagnir á Íslandi. Líkt og einstaka þingmenn hafa bent hér á í dag erum við vissulega búin að hafa viðamikinn tíma til að fara fram með þetta verkefni og það sem ég hef verið svolítið gagnrýninn á er að kannski hafi ekki verið gert nákvæmlega það sem hefði mátt gera. Ég get alveg tekið undir spurningar hv. þm. Atla Gíslasonar: Ætlum við að horfa upp á að þarna verði einhvern veginn öðruvísi starfsemi en í íslensku samfélagi með hliðsjón af því regluumhverfi sem við erum að búa til um þetta allt til 1. október 2010? Er ekki einfaldlega svo að í þeim upplýsingum sem nefndin hefur fengið um að búið sé að laga 94% af þeim íbúðum sem komnar eru í notkun, gleymist að benda á, líkt og kemur fram í ræðu hæstv. viðskiptaráðherra, að þær eru með tvöfalt kerfi í dag? Menn eru að nota gömlu tækin sem herinn skildi eftir, menn eru að nota ísskápa, eldavélar, þvottavélar og þurrkara og ýmislegt annað í íbúðunum og í raun og veru er verkefnið ekki eins langt komið og þessar upplýsingar segja til um. Ef það er svo, ágæti þingheimur, að búið sé að skipta í 94% íbúða á svona stuttum tíma, þá held ég að það sé alveg ljóst að við getum hætt við að koma restinni af eignunum í notkun og klárað að skipta um þar sem eftir er og trimma síðan hinar eignirnar inn. En þá vil ég spyrja með hliðsjón af þeim upplýsingum sem komið hafa fram, sem Þróunarfélagið hefur sent fjármálaráðuneytinu og ráðuneytið sendi síðan fjárlaganefnd vegna yfirferðar á fjárlögum fyrir næsta ár, en eins og hv. þingmenn hafa tekið eftir kemur fram í fjárlagafrumvarpinu að flytja á fjárlagaumsýslu Þróunarfélagsins frá utanríkisráðuneytinu yfir á fjármálaráðuneytið frá og með næstu áramótum, samkvæmt þessum upplýsingum varðandi umræddar 200 eignir er nú þegar búið að selja um 73%. Það á ekki einungis við vöruskemmur og þjónustuhúsnæði og annað sem rætt var um í byrjun heldur er líka búið að selja umræddar fjölskylduíbúðir, einstaklingsíbúðir og ýmislegt annað. Nú er ljóst að Þróunarfélagið er búið að selja annaðhvort einstaklingum eða einkahlutafélögum ákveðnar eignir á Keflavíkurflugvelli og þá hlýt ég að líta svo á að þegar lögaðilar eru komnir með þær eignir verði þær þinglýstar á viðkomandi, menn fari að borga af þeim fasteignaskatta og lóðarleigu og síðan umrædd gjöld eins og hér hefur verið minnst á, vatnsgjald og holræsagjald, og svo koll af kolli. Stór hluti af þessum eignum er ekki íbúðar- eða skólahúsnæði. Því spyr ég: Hvernig má það vera að umrædd lög séu þannig að einungis sé verið að undanþiggja íbúðar- og skólahúsnæði á fyrrum varnarsvæðinu en allt atvinnuhúsnæði og annað eigi hins vegar ekki að fara í notkun á 110 voltum heldur væntanlega strax á 220? Þá má líka spyrja: Eru væntanlegir kaupendur sem hafa verið að kaupa og fjárfesta í þessum eignum fullvissir um það þegar þeir kaupa umrætt atvinnu- og iðnaðarhúsnæði, sem skiptir tugþúsundum fermetra og skiptir hundruðum milljóna í viðskiptum, að það uppfylli ekki umræddar reglur og að umrætt lagafrumvarp sem hér er til 2. umr. muni ekki ná til þess? Því það er alveg skýrt, og þá vísa ég aftur til þess ástands sem skapaðist í sumar og umræðan hefur aðallega snúist um, að grunntónn laganna er sá að skapa þeim íbúum sem voru að flytjast inn á svæðið í íbúðarhúsnæði tækifæri til að flytjast þar inn og fá í raun og veru undanþágu frá umræddum raforkureglum og líka til þátttöku í grunnskóla- og leikskólastarfi. Ég get ekki séð í umræddum lögum að þetta nái yfir allt atvinnu- og iðnaðarhúsnæði sem er á Keflavíkurflugvelli. Ég set því stóran fyrirvara við þetta umrædda frumvarp og ég ætla ekkert að vísa til þess af hverju það var lagt fram í sumar. Ég hef spurt sjálfan mig: Var ekki nægilegt að setja reglugerðarákvæði og sveigja þetta þannig til? Ég hef líka spurt sjálfan mig: Ætlum við að horfa upp á það núna að íbúðar- og skólasvæðið eða eignir á fyrrum varnarsvæðinu verði það sem ég hef stundum lýst sem ríki í ríkinu, því að í sjálfu sér hafa þessar eignir verið fljótandi frá því að herinn gaf okkur þær, ef við getum tekið svo til orða, eða skildi eftir, sumir segja að það hafi verið bjarnargreiði en alla vega tókum við við þeim? Ég hef sagt að þetta sé ákveðið ríki í ríkinu en ég vil ekki sjá að við séum að búa til tvö ríki á þessum stað, annars vegar það sem snýr að íbúðar- og skólahúsnæði og hins vegar það sem snýr að atvinnu- og iðnaðarhúsnæði. Ég veit til þess að iðnaðarmenn hafa verið að vinna á fullu í þessum málum og að Hitaveita Suðurnesja vinnur að því að reyna að ná samningum um að ná dreifikerfinu, fráveitukerfinu, vatnsveitukerfinu og heitavatnskerfinu til að geta farið inn með mæla, að geta í raun og veru farið aftur inn og sagt að það vanti heimtaugagjaldið og sett þetta svæði að fullu inn í íslenskt samfélag. Ég veit að það er vissulega vilji til að gera þetta en ég spyr hins vegar sjálfan mig að því, ef þessar upplýsingar eru eins og hér hefur komið fram og menn fengu upplýsingar um í nefndinni, hvort ekki sé rétt að staldra við, klára það sem komið er í borgaralega notkun og velta því síðan fyrir sér hvernig trimma eigi inn hinar eignirnar. En það er ljóst að ég set stóran fyrirvara við þetta lagafrumvarp.

Frú forseti. Eins og kom fram í framsöguræðu hæstv. viðskiptaráðherra var talið að núverandi ástand mundi ekki uppfylla íslensk lög og þar af leiðandi þurfti að breyta lögum til að bregðast við. Það hefði ekki nægt að breyta reglugerð. Það er einnig rétt, eins og hv. þingmaður kom inn á, að annar áfangi er allt annað en fyrsti áfangi. Ég gat aðeins um þetta í andsvari mínu hér áðan. Einungis fyrsti áfangi er kominn svo langt, 94% af honum er lokið. Að því loknu er talað um annan áfanga en gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að í heildina fari þrjú ár í þetta en menn binda vonir við að sá tími verði styttri. Varðandi atvinnuhúsnæðið eru þetta áhugaverðar umræður. Samkvæmt upplýsingum frá Neytendastofu ber umsjónarmaður öryggismála, sem var skipaður á grundvelli þessara laga, einnig ábyrgð á öllu atvinnuhúsnæði. Hitaveita Suðurnesja ber hins vegar ábyrgð á raforkudreifikerfi svæðisins. Samkvæmt greinargerð og verkáætlun, sem Þróunarfélagið hefur lagt fram til Neytendastofu, verður umbreyting raflagna í byggingum, þar með talið atvinnuhúsnæði og rafdreifikerfi, á svæðinu til samræmis við íslenskar reglur á rafmagnsöryggissviði með eftirfarandi hætti. Í upplýsingum frá Neytendastofu kemur fram að svæðinu var skipt í fimm svæði. Á fyrsta svæði eru öll húsin í eigu annarra aðila en Þróunarfélagsins. Á öðru svæðinu eru flestar byggingar íbúðarhúsnæði, þó eru þar verslanir, skóli og íþróttahús. Engin starfsemi fer fram á matsölustaðnum á þessu svæði og þarna á að ljúka verki árið 2009. Á þriðja svæði er hluti af skrifstofum og kennslurými fyrir háskólasetrið. Á fjórða og fimmta svæði er atvinnuhúsnæði ekki í neinni notkun. Þau skilaboð komu frá Neytendastofu að unnið hafi verið að brýnum endurbótum í því skyni að taka húsnæðið til notkunar í þeim tilvikum sem það á við. Auk þess sést á þessari samantekt að áfram er stefnt að því að gera enn frekari úrbætur á atvinnuhúsnæði á öllu 

Frú forseti. Ég biðst innilegrar afsökunar á því að hafa gripið fram í fyrir forseta. Ég passa að þetta komi ekki fyrir aftur alla vega ekki meðan þú ert í forsetastól. En ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni kærlega fyrir svör hans. Það sem ég dró út úr andsvari hans var í fyrsta lagi þetta: Að það væri ljóst að fram hefði þurft að fara lagabreyting. Ég mun nú einfaldlega kynna mér það hjá fulltrúum Neytendastofu hvaða lög það eru sem verið er að höfða til í þessu tilliti, og í sjálfu sér dreg ég ekkert í efa varðandi það mál. Í 2. gr. umræddra laga segir að Þróunarfélagið skuli tilnefna umsjónarmann öryggismála á svæðinu sem starfi í samvinnu við Neytendastofu og hann starfi í samræmi við reglugerð um raforkuvirki. Hér er sagt að viðkomandi umsjónarmaður eigi líka að sjá um atvinnuhúsnæðið. Ég vil einfaldlega spyrja: Er það rétt skilið, eins og ég heyrði í andsvari hv. þingmanns, að ekki sé heimilt að taka það iðnaðar- og atvinnuhúsnæði, þúsundir fermetra, sem hefur verið selt fyrr en búið er að fara yfir 220 voltin, skipta út dreifikerfinu og skipta út spennunni og setja það í samræmi við lög um íslensk raforkuvirki?

Forseti vill minna hv. þingmann á að gæta að ávörpum og ávarpa forseta Alþingis í þriðju persónu.

Frú forseti. Neytendastofa, sem fylgist með þessum málum, gerir engar athugasemdir í því minnisblaði sem hún hefur sent frá sér varðandi atvinnuhúsnæðið. Þar er rætt um það hvers konar starfsemi eigi sér stað á viðkomandi svæðum og samkvæmt upplýsingum okkar hlýtur maður að treysta því að ekki sé verið að brjóta lög með einhverjum hætti. Við vitum að bráðabirgðalögin höfðu mjög afmarkað og skilyrt gildissvið. Þau náðu einungis til íbúðar- og skólasvæðis, ekki til allra fasteigna á svæðinu eins og þingmenn vita. En svo virðist sem Neytendastofa fylgist vel með öðrum fasteignum og samkvæmt því minnisblaði sem hún hefur sent okkur kemur fram að málið sé í góðum farvegi. Ég get því ekki annað en fullyrt, nema aðrar upplýsingar komi fram, að farið sé eftir almennum lögum og reglugerðum þegar kemur að atvinnuhúsnæði.

Frú forseti. Ég þakka fyrir ábendingarnar. Ég ætla þá að vera sammála hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, mínum ágæta félaga. Er það ekki sameiginlegur skilningur okkar að ekki sé heimilt að taka í notkun umrætt þjónustuhúsnæði, vöruskemmur og annað atvinnu- og iðnaðarhúsnæði, sem hefur verið selt, enda falli það ekki undir ákvæði umræddra laga sem hér eru til umræðu? Ég hlýt að skilja það sem svo að lögin nái, líkt og hv. þingmaður sagði, til afmarkaðra fasteigna á svæðinu og þar af leiðandi hlýtur það að vera þannig að ekki sé heimilt, samkvæmt íslenskum lögum um raforkuvirki, að nota þau tugþúsund fermetra af fasteignum sem hafa verið seld á undanförnum mánuðum og vikum, eða rafvirkin í þeim, út af því að umrædd lög, bráðabirgðalög frá því í sumar og umrætt lagafrumvarp, ná ekki til þeirra. Ég held að það sé skilningur okkar og ljóst að fyrir 3. umr. þarf það að liggja algjörlega ljóst fyrir áður en ég tek afstöðu til frumvarpsins.

Frú forseti. Það er margt óuppgert á Suðurnesjum varðandi brottför hersins. Það er ekki bara rafmagnið og frágangur á rafmagni í íbúðarbyggðinni þar. Það er mengun á varnarsvæðinu. Það eru jafnvel starfslokasamningar starfsmanna sem voru yfirmenn í vinnu hjá hernum. Þeir fengu þriggja mánaða uppsagnarfrest eins og gengur og gerist, en þeir lentu í því hlutskipti að vera með ákveðin ákvæði í starfssamningum sínum um að þeir mættu ekki vinna hjá verktökum og öðrum fyrirtækjum á eftir í svo og svo langan tíma. Það er mál sem þarf að taka sérstaklega á. Hvað varðar iðnaðar- og atvinnuhúsnæði á vallarsvæðinu, eða því svæði sem var innan varnarmálagirðingar og er að hluta til þar enn þá - og jafnvel inni á flugvallarhættusvæði eða svæði sem er til að tryggja öryggi flugsins - þá veit ég ekki betur en sumt af því húsnæði sem hv. þm. Gunnar Svavarsson spurði um sé komið í starfsemi. Er ég þá að tala um iðnaðar- og atvinnuhúsnæði ýmiss konar. En Gunnar sagðist þurfa að spyrja sjálfan sig statt og stöðugt áðan í ræðu sinni. Hann er í stjórn Hitaveitu Suðurnesja og ætti að vita allt um heitt vatn og kalt og um rafmagn á Keflavíkurflugvelli eða á varnarsvæðinu.

Forseti vill enn einu sinni minna hv. þingmenn á hefðbundin ávörp þingsins.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Grétari Mar Jónssyni fyrir þessar upplýsingar. Vissulega þekki ég vel til mála á Keflavíkurflugvelli og það er kannski þess vegna sem ég beiti mér eins og raun ber vitni. Ég vil einfaldlega fá úr því skorið hvernig hlutunum á að vinda fram á þessu svæði. Ég hef talið eðlilegt að þessum eignum sé komið í borgaraleg not og er ekkert að setja mig upp á móti þeirri starfsemi sem þar fer fram, ekki frekar en Rafiðnaðarsamband Íslands hefur vikið að. Þrátt fyrir að þeir hafi alvarlegar athugasemdir við lagafrumvarpið setja þeir sig ekki upp á móti starfseminni. Það sem skiptir mestu máli er að jafnræði sé á markaði í þessu eins og öðru. Ég hélt um tíma að hv. þm. Grétar Mar Jónsson mundi ljúka ræðu sinni með slagorði sínu: Allan fisk á markað. En það gerði hann ekki. Hann benti á, eins og ég hef gert, að svæðið er margflókið og þar er ákveðin starfsemi sem tengist t.d. flugumferð og öðru. Við þekkjum það varðandi starfsemi flugumferðarstjórnar á svæðinu. Slökkviliðið er í ákveðinni starfsemi og heyrir þar undir. Þess vegna skiptir verulegu máli að horfa á málið í heild sinni og gera sér grein fyrir því að ríkið þarf að stíga fram og setja sig inn í þessi mál. Ég vona að við fáum eitthvert yfirlit yfir starfsemi Þróunarfélagsins áður en langt um líður þannig að við getum verið upplýst um það. Um er að ræða gríðarlegar fjárhæðir til að mynda í fjárlagafrumvarpinu, fjárhæðir sem skipta hundruðum milljóna króna.

Frú forseti. Það má fagna því að hv. þm. Gunnar Svavarsson skuli velta vöngum yfir því hvernig tekst til með atvinnu- og iðnaðarhúsnæði á svæðinu. En það má líka nefna í þessu tilfelli að NATO á enn byggingar á svæðinu sem eru vaktaðar af Íslendingum. Síðan er hægt að minnast á að eftir á að fara í þann þátt sem snertir mengun á varnarsvæðinu og mun það hafa mikla atvinnustarfsemi í för með sér. En frumvarpið snýst um bráðabirgðalög og kannski meira um það prinsipp að ríkisstjórnin sé ekki að setja bráðabirgðalög í tíma og ótíma þegar þess þarf ekki og þegar hægt er að kalla Alþingi saman og setja þau lög sem þarf að setja.

Frú forseti. Það þarf vart að taka fram að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs erum almennt ánægðir með þá breytingu á starfsemi sem orðið hefur á Keflavíkurflugvelli við brottför hersins og þótt fyrr hefði verið. En það þýðir ekki að maður vilji samþykkja og standa að hvaða ósóma sem er þegar kemur að umfjöllun um málefni svæðisins. Ég ætla fyrst, virðulegur forseti, vegna frumvarpsins sem liggur fyrir og bráðabirgðalaganna að segja að mér finnst textinn í bráðabirgðalögunum sjálfum undarlegur. Nú skilst mér af þingreyndum mönnum að það sé alvanalegt að inngangur að texta bráðabirgðalaga sé með þeim hætti sem hér er. Þar segir, með leyfi forseta: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Alþingi hefur fallist á lög þessi og ég staðfest þau með samþykki mínu.“ Nú er mér kunnugt um að þetta er hinn almenni inngangur að því þegar forseti staðfestir lög frá Alþingi enda hefur Alþingi þá fallist á lögin. En reyndir þingmenn segja mér að þetta sé einnig vanalegur texti við bráðabirgðalög. Ég hlýt að vekja athygli á því að þetta er ekki sannleikanum samkvæmt. Það er beinlínis ósatt þegar segir í texta að Alþingi hafi fallist á lögin því að Alþingi hefur ekki verið spurt. Mér finnst nú fullkomið tilefni til þess að menn taki það til athugunar að breyta þessum inngangsorðum í bráðabirgðalögum sem vonandi verða ekki mörg í framtíðinni. Almennt séð finnst mér ekki að í texta sem þessum eigi beinlínis að fara með rangt mál. En allt um það. Aðeins um frumvarpið að öðru leyti. Eins og komið hefur fram hér er gert ráð fyrir því og gerð tillaga um að Alþingi staðfesti bráðabirgðalögin sem gefin voru út 6. júlí í sumar. Mér finnst margt athyglisvert hafa komið fram í umræðunni til þessa, til að mynda veltir hv. 2. þm. Suðvesturkjördæmis, Gunnar Svavarsson, því fyrir sér hvort nauðsynlegt hafi verið að setja lög, hvort dugað hefði að breyta reglugerð. Ég hef tilhneigingu til að taka orð hv. þingmanns nokkuð trúanleg í þessu samhengi því að ég veit að hann hefur býsna góða þekkingu á þeim málaflokki sem hér er verið að fjalla um, raforkumálunum. Mér finnst því full ástæða til að skoða það sérstaklega. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson sagði í andsvari við flokksbróður sinn að það hefði verið niðurstaða Neytendastofu að breyta þyrfti lögum af því að sá útbúnaður sem væri á varnarsvæðinu væri ekki í samræmi við íslensk lög og því ekki nægilegt að gefa út reglugerð. En það er greinilegt að ekki eru allir á einu máli hvað það varðar, að minnsta kosti virðist mega deila um það. Það gefur sérstakt tilefni til að velta fyrir sér hinni brýnu nauðsyn á að gefa út bráðabirgðalög, ef jafnvel eru áhöld um að lagabreytingu hafi yfirleitt þurft, að hugsanlega hefði verið nægilegt að gefa út reglugerð. Það er að mínu viti tilefni til að spyrja sig að því hvort ekki sé nauðsynlegt að málið fari aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. og nefndin skoði þessi álitamál frekar. Einnig fóru fram athyglisverð skoðanaskipti á milli flokksbræðranna, hv. þingmanna Ágústs Ólafs Ágústssonar og Gunnars Svavarssonar, fulltrúa Samfylkingar, S-hópsins hér á þingi, ef svo mætti að orði komast, um gildissvið þessara laga. Í lögunum er gert ráð fyrir því að þau taki til þess sem heitir íbúðar- og skólasvæði fyrrum varnarsvæðis á Keflavíkurflugvelli. Nú er mér að vísu ekki alveg ljóst hvað íbúðar- og skólasvæði eru í þessu samhengi, hvort þar er t.d. vísað til skilgreiningar í skipulagsreglugerð en alla vega voru þetta athyglisverð skoðanaskipti og spurningar sem hér vöknuðu um atvinnu- og þjónustuhúsnæði, hvort það félli undir þessi lög. Mér fannst á andsvörum hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar að það bæri að skilja það svo að atvinnusvæðin væru undanskilin þannig að óheimilt væri að taka þau í notkun nema þau uppfylltu gildandi lög að þessu leyti, burt séð frá því sem bráðabirgðalögin segja til um. Í mínum huga er það samt sem áður mjög mikið prinsippmál að bera fram frumvarp eða gefa út bráðabirgðalög og ætlast svo til að Alþingi samþykki þau. Ég er sammála því sem segir í nefndaráliti meiri hlutans að fara eigi mjög gætilega með heimild 28. gr. stjórnarskrárinnar til setningar bráðabirgðalaga. Meiri hlutinn er í raun að segja að mjög ríkar ástæður þurfi að vera fyrir hendi, mjög brýn nauðsyn. Að vísu varði hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson afstöðu meiri hlutans með tilvitnunum í lögspekinga þar sem m.a. er talað um að löggjafinn eða framkvæmdarvaldið hafi rúmar heimildir til útgáfu bráðabirgðalaga. Málsvörnin gekk öll út á það að framkvæmdarvaldið hefði rúmar heimildir. Engu að síður stendur hann hér að nefndaráliti sem undirstrikar að menn eigi að fara mjög gætilega, væntanlega að framkvæmdarvaldið eigi að skilgreina þessar heimildir eins þröngt og unnt er. Það vekur því athygli að í framsöguræðu sinni með málinu segir hæstv. viðskiptaráðherra, með leyfi forseta: „Tilefnið var ef til vill ekki nógu brýnt til þess að kalla saman Alþingi.“ Í texta bráðabirgðalaganna segir hins vegar að brýna nauðsyn beri til að gefa út bráðabirgðalög. Hæstv. viðskiptaráðherra hefur farið til Bessastaða og greint forseta frá því að brýnt tilefni væri til að gefa út þessi bráðabirgðalög en hér á Alþingi segir sami hæstv. viðskiptaráðherra að tilefnið hafi eiginlega ekki verið nógu brýnt. Mér finnst áhyggjuefni þegar hæstv. ráðherra er kominn í mótsögn við sjálfan sig hvað þetta snertir. Tilefnið var ekki nógu brýnt til að kalla saman Alþingi, sem er löggjafarvald, en það var hins vegar nógu brýnt til að gefa út bráðabirgðalög. Það hefur verið farið yfir það ítarlega hér að tækifæri til að gera viðeigandi ráðstafanir var nægilegt. Stjórnvöld höfðu marga mánuði til að ráða bót á þessu eða einkum og sér í lagi þeir aðilar sem hlut eiga að máli og fóru fram á setningu bráðabirgðalaganna. Þeir höfðu nægan tíma. Það hefði verið eðlilegt af hálfu hæstv. viðskiptaráðherra að óska eftir því að Alþingi kæmi saman til fundar í júlí til að setja lög um þetta efni ef það var talið nauðsynlegt. Það er nefnilega þannig að menn eiga ekki að setja bráðabirgðalög nema tilefnið sé svo brýnt að það þoli ekki einu sinni þá töf sem af því mundi leiða að kalla saman Alþingi, þá daga sem það mundi taka að kalla saman Alþingi svo að það gæti tekið við meðferð málsins. Þetta mál hefði þolað þá bið, að það tæki þrjá til fjóra daga að koma Alþingi saman til að ljúka meðferð þess. Í mínum huga er ljóst að ekki bar brýna nauðsyn til að setja bráðabirgðalög. Menn geta auðvitað haft aðra skoðun á því hvort nauðsynlegt hafi verið að setja um þetta efni sérstök lög en það var þá tilefni til að kalla saman Alþingi. Hér hefur komið fram að búið er að breyta raflögnum í 94% af íbúðarhúsnæðinu sem í hlut á. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að frumvarpið verði látið liggja, að það dagi uppi og fái ekki afgreiðslu. Menn geta þá klárað það sem upp á vantar í þessum fyrsta áfanga og síðan fái málið einfaldlega þinglega meðferð hvað varðar annan áfanga og hugsanlega síðari áfanga. Til þess er nægur tími. Það sem mér finnst kannski sorglegast í þessu er að það skuli vera Samfylkingin sem ber þetta mál fram með þessum hætti, tekur upp alla ósiði í stjórnsýslunni sem þessi sami flokkur hefur til þessa gagnrýnt harðlega. Ég tel að Samfylkingin hefði átt að hafa dug í sér til að óska eftir því að þing kæmi saman. Það er væntanlega sá málflutningur sem Samfylkingin hefur til þessa haft uppi við slíkar aðstæður. Í mínum huga er þessi meðferð á bráðabirgðalagavaldinu stjórnskipulegur subbuskapur og ekkert annað. Það bar augljóslega enga nauðsyn til að setja bráðabirgðalög í þessu máli. Það var enginn vandi að kalla þingið saman og leggja málið fyrir og fá efnislega umfjöllun. Það er heldur ekki við hæfi að viðskiptaráðherra, eða hvaða ráðherra sem er, rjúki upp til handa og fóta þegar einhverjir aðilar utan úr bæ koma og segja að kippa verði öllu í liðinn af því að sleifarlagið hafi verið svo mikið af þeirra hálfu marga mánuði þar á undan. Það hefði að sjálfsögðu verið eðlilegt að menn hefðu þá tekið þann tíma sem til þurfti til að ræða þetta. Ég er sannfærður um að alþingismenn hefðu glaðir komið saman í júlímánuði til að fjalla um þetta brýna hagsmunamál, þetta þjóðþrifamál sem var svo mikilvægt að það mátti ekki bíða, það mátti ekki taka örfáa daga í að fjalla um það. Þingmenn hefðu með ánægju komið saman til þess að fjalla um það. Virðulegur forseti. Mín afstaða er þessi: Þetta mál er ekki svo brýnt og það er þannig statt þegar hér er komið sögu að það er ekkert að því að Alþingi láti það liggja, láti það daga uppi, það verði ekki að lögum og menn taki svo eðlilega þinglega umfjöllun varðandi síðari áfanga málsins. Ég tel einnig að hér hafi komið fram upplýsingar, m.a. frá hv. þm. Gunnari Svavarssyni og fleirum, um að eðlilegt sé að málið gangi aftur til nefndarinnar sem taki það til frekari skoðunar.

Frú forseti. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson stillti hlutunum þannig upp að einhverjir óeðlilegir straumar væru á milli mín og hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar í þessu máli. Það er síður en svo. Ég spurði einfaldlega þeirrar spurningar hvort nauðsynlegt hefði verið að setja þessi lög á koppinn og það tengist þá væntanlega lögum um öryggi raforkuvirkja. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson svaraði því og vísaði til upplýsinga frá Neytendastofu þannig að það lá ljóst fyrir. Þótt ég þekki nokkuð til þessara mála spurði ég þessarar spurningar. Í öðru lagi vorum við báðir félagarnir úr Samfylkingunni sammála því að túlka þetta með þeim hætti að umrætt þjónustu- og iðnaðarhúsnæði, sem hefði verið selt, mundi þá falla undir hin venjubundnu lög um 220 voltin og svo koll af kolli. Ég bendi hins vegar á að auðvitað á eftir að breyta dreifikerfinu upp frá og öllu því sem þar er þannig að það uppfylli slík ákvæði. Það á eftir að ná samningum á milli Hitaveitu Suðurnesja og Þróunarfélagsins varðandi þau mál. Ég vísaði líka til þess fyrr að þegar utanríkisráðuneytið setti þessi mál í hendurnar á Þróunarfélaginu á sínum tíma hefðu menn hugsanlega átt að byrja fyrr og horfa til þess fyrr að fara í þessar framkvæmdir. En við skulum ekki gleyma því að ekki var ætlunin að taka allt þetta húsnæði í notkun með jafnskömmum hætti og raun bar vitni. Það er kannski vandamálið að þörfin varð meiri en búist hafði verið við og þar af leiðandi fór allt húsnæðið í notkun. Ég horfi einfaldlega fram á að þetta mál verði þannig að við getum verið sátt við það og að það uppfylli lögin.

Frú forseti. Ég er ekki innanbúðarmaður í Samfylkingunni og veit ekki hvaða straumar eða rafstraumar liggja á milli þeirra ágætu þingmanna sem hafa verið á öndverðu máli í þessari umræðu.

Þú varst í flokknum.

Nei, það hef ég aldrei verið og er ágætt fyrir þingmanninn að fá að vita það héðan úr þessum ræðustóli. Hins vegar finnst mér hv. þm. Gunnar Svavarsson vera hógvær og gera heldur lítið úr þekkingu sinni og kunnáttu á þessu sviði sem afskaplega ólíkt honum eins og ég þekki hann til margra ára. Þetta var ekkert aðalatriði í málflutningi mínum hér, heldur hitt að ég tel að það skorti öll rök fyrir því að sett séu bráðabirgðalög um þetta efni og gagnrýni það og átel flokk þessara ágætu þingmanna, Samfylkinguna, fyrir að standa að því í ljósi þeirrar afstöðu sem sá ágæti flokkur hefur haft í svipuðum málum til þessa.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni, mínum gamla skólabróður, fyrir að skjalla mig svona varðandi þekkingu mína. Það má vel vera að ég sé oft að deila henni með öðrum og þá er alla vega líkt með okkur farið, mér og hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni, að við erum gjarnir á það að láta fólk vita af því hvað við kunnum. Ég held að það eigi jafnt við um flesta sem starfa með okkur á þeim vinnustað sem við vinnum á. Nóg um það. Ég vil einfaldlega segja, líkt og ég sagði í ræðu minni, að ég hef sett ákveðinn fyrirvara við þetta frumvarp og ætla að afla mér frekari upplýsinga áður en það kemur til lokaatkvæðagreiðslu og hef upplýst aðila um það. Afstaða mín byggist hugsanlega meira á hinu tæknilega. Ég hef í sjálfu sér ekkert farið inn í umræðuna um setningu bráðabirgðalaganna heldur fyrst og fremst fjallað um hið efnislega í lögunum. Ég vona fyrst og fremst að umrætt jafnræði skapist á markaði varðandi eignirnar á vellinum, á fyrrum varnarsvæðinu, og það er það sem skiptir máli. Þegar við tökum jafnmargar eignir, 300 eignir, hátt í 2.000 íbúðir og tugþúsundir fermetra, eins og ég nefndi áðan, 300 þús. fermetra, þarf auðvitað að vera jafnræði milli þeirra eigna og annarra í samfélaginu og fyrir því er ég að tala í ræðu minni.

Frú forseti. Ég biðst afsökunar á frammíkalli mínu til hv. þingmanns. Ég hélt að hann hefði verið titlaður varaþingmaður Samfylkingarinnar framan af sínum pólitíska ferli en það hefur verið misskilningur af minni hálfu þannig að ég dreg það til baka. En ég furða mig á málflutningi fulltrúa vinstri grænna hér í dag. Þeir koma í ræðustól og segja að þeir styðji uppbygginguna á þessu svæði með þeim hætti sem hún á sér stað í dag, þ.e. uppbyggingu háskólasamfélags á svæðinu, en í næstu setningu, í næstu andrá tala þeir og boða, og hefðu boðað ef þeir hefðu stjórnað, aðgerðir sem hefðu komið í veg fyrir að þessi uppbygging hefði náð fram að ganga. Þetta tvennt fer ekki saman. Það stóð þannig á og var mat þeirra sem til þekkja að ef við hefðum ekki beitt þessum bráðabirgðalögum hefði skólastarfið nú í haust, sem er hafið, verið sett allt í uppnám. Það hefði ekki náð því flugi sem það hefur náð. Það eru hagsmunirnir sem ríkisstjórnin lítur til. Það eru ekki hagsmunir einhverra fyrirtækja úti í bæ, það eru hagsmunir þessa svæðis og þeirra einstaklinga sem munu sækja sér menntun á þessu svæði og í þessum skóla. Það erum við að setja í öndvegi, það eru engir aðrir hagsmunir. Það er sú brýna nauðsyn sem við teljum að hafi verið uppfyllt þegar kom að notkun þessarar bráðabirgðalagaheimildar. Varðandi atvinnuhúsnæðið eins og ég skil þetta frumvarp, ég spurði sérstaklega fulltrúa ráðuneytisins á fundi í viðskiptanefnd: Hvað með atvinnuhúsnæðið? Þá kom skýrt fram að þessi bráðabirgðalög lúta að afmörkuðum og skilyrtum fasteignum á því svæði. Ef eitthvert atvinnuhúsnæði hefur verið tekið til notkunar nú þegar hlýtur það að þurfa að vera í samræmi við lög. Ég ætla ekki að standa hér og segja að menn séu að brjóta lög. Það verða að koma frekari upplýsingar um það. En ef svo er eiga eftirlitsaðilarnir að láta vita af því, Neytendastofa og aðrir. Þetta eru þær upplýsingar sem við höfum. Þetta eru þær upplýsingar sem við fengum í meðförum nefndarinnar, að ekki sé verið að brjóta lög eftir því sem við best vitum. Atvinnuhúsnæðið hlýtur að þurfa að uppfylla íslensk lög eins og 

Frú forseti. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hefur algerlega misskilið málflutning okkar. Við styðjum að sjálfsögðu þessa uppbyggingu og það er alrangt að við hefðum viljað grípa til einhverra aðgerða til að koma í veg fyrir hana. Við höfum bara sagt að það hafi verið óþarfi að setja þessi bráðabirgðalög. Og þingmaðurinn hefur ekki svarað þessum spurningum enn þá: Hvað lá svona á að setja bráðabirgðalög? Hvað kom í veg fyrir að Alþingi væri kallað saman til að setja þessi lög? Það bar brýna nauðsyn til að setja lög, segir hv. þingmaður, en það var ekki nauðsynlegt að kalla saman löggjafann til að setja þessi lög. Hvernig gengur þessi málflutningur upp í huga jafnaðarmannsins? Hvernig má það vera að brýna nauðsyn hafi borið til að setja lög en ekki að kalla saman löggjafann heldur nota gömlu leiðina með bráðabirgðalögum? Hvað kom í veg fyrir að Alþingi væri kallað saman í tiltekinni viku júlímánaðar og fengi þetta mál til meðferðar? Getur þingmaðurinn svarað því?

Frú forseti. Það hefur margítrekað komið fram í þessari umræðu í allan dag að þegar þetta mál kom á borð hæstv. viðskiptaráðherra var sumarþingi lokið. Það hefur sömuleiðis komið margítrekað fram hjá þeim sem hér stendur og hjá ráðherranum að við teljum að það hefði verið ámælisvert af hálfu þeirra aðila sem stóðu að baki þessu máli að koma því ekki fyrr til stjórnvalda. Ég hef líka ítrekað að bráðabirgðaheimild á að nota sparlega, gætilega. Hins vegar geta verið þær aðstæður að við þurfum að nota hana. Við notuðum hana í sumar og núna erum við að fara fram á samþykki þingsins til að samþykkja þessi lög sem eigi að vernda þá hagsmuni sem ég gat um áðan. Í fyrri ræðum mínum hef ég vitnað til fræðimanna og Hæstaréttar Íslands sem hafa metið það svo, ef menn vilja fara í lögfræðina, að það séu rúmar heimildir hjá löggjafanum til að beita þessu valdi, þannig að efist menn um lagalegu hliðina get ég vísað í lögfræðileg rök máli mínu til stuðnings. Ég get líka vísað í pólitísk rök sem ég hef líka gert. Mig langar að enda á jákvæðum nótum. Ég veit að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson er glöggur maður og það sem hann opnaði á í ræðu sinni áðan um að yfirskrift bráðabirgðalaganna væri eitthvað sérkennileg, þá get ég upplýst hv. þingmann og þingheim um að það er rétt hjá hv. þingmanni. Þar voru mistök, handvömm sem nú þegar hefur verið leiðrétt í Stjórnartíðindum, þ.e. nú er komin leiðrétting og orðin „Alþingi hefur fallist á lög þessi og ég hef staðfest þau með samþykki mínu“ eru fallin á brott. Þarna voru á ferðinni mistök sem hafa verið leiðrétt í Stjórnartíðindum og vil ég nota þetta tækifæri til að koma því áleiðis og þakka sömuleiðis fyrir ábendingu þingmannsins.

Frú forseti. Vegna þess sem þingmaðurinn upplýsti í lokin þá vil ég þakka fyrir það. Ég verð að segja að þetta kom mér spánskt fyrir sjónir en mér þingreyndari menn töldu að þetta væri í samræmi við hefð. Það kemur í ljós að svo er ekki og ég hefði betur treyst dómgreind minni í þessu efni en reynsluboltunum sem ég bar mig upp við um þetta. Vegna þess sem hér hefur komið fram vil ég geta þess að ég er þeirrar skoðunar að hvorki hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, formaður viðskiptanefndar og framsögumaður nefndarinnar, né hæstv. viðskiptaráðherra hafi svarað því af hverju ekki var hægt að kalla saman Alþingi til að afgreiða þessi lög. Ég er reyndar sannfærður um að lögin hefðu tekið miklu skemmri tíma í meðförum þingsins ef það hefði verið kallað saman í sumar en sá tími sem nú þegar hefur farið í umfjöllun um málið þegar það kemur hingað inn í formi staðfestingar á bráðabirgðalögum. Mér finnst þeirri spurningu í raun algerlega ósvarað enn þá. Að sjálfsögðu hefði verið hægt að kalla Alþingi saman, ég tel að það hefði verið góður bragur á því og góður svipur og Samfylkingin hefði þá í raun sýnt það í verki á fyrstu mánuðum sínum í ríkisstjórn að hún ætlaði að temja sér ný og lýðræðislegri vinnubrögð en viðhöfð hafa verið hingað til og taka þingið alvarlega eins og hún hefur margsinnis predikað þegar hún var í stjórnarandstöðu. Því miður féll hún á þessu prófi.

Virðulegi forseti. Staða íslenskrar tungu var til umræðu í þessum sal fyrir ekki svo löngu þegar hv. þm. Ólöf Nordal lagði fram fyrirspurn um hvort til stæði að tryggja stöðu íslenskrar tungu í lögum eða stjórnarskrá. Þá vakti athygli mína hversu margir þingmenn kvöddu sér hljóðs um þetta mál og þó að ræðutími hvers og eins væri stuttur dró ég þá ályktun að þetta mál brenni á mörgum enda kannski engin furða þar sem íslensk tunga skipar mjög stóran sess í sjálfsmynd þessarar þjóðar, kannski stærri en hjá mörgum öðrum þjóðum. Ég ætla ekki að rekja sögu tungunnar hér og nú að öðru leyti en því að hún er auðvitað samofin sögu okkar sem þjóðar allt frá því að hér námu norrænir og keltneskir menn land á níundu og tíundu öld og hin fornnorræna tunga varð hér ráðandi tungumál. Á því tungumáli voru ort kvæði og ritaðar sögur á og þegar Íslendingar háðu sjálfstæðisbaráttu sína á 19. öld vísuðu menn einmitt til þessara fornu tíma og það má segja að þá hafi íslensk tunga orðið órjúfanlegur þáttur í sjálfsmynd okkar sem þjóðar. Æ síðan hafa Íslendingar skilgreint sig að hluta til út frá því tungumáli sem þeir tala, sú sjálfsmynd er líklega best staðfest með orðum Snorra Hjartarsonar þegar hann talaði um land, þjóð og tungu sem þrenningu eina og sanna. Fólk hefur áhyggjur af stöðu tungunnar, klassískar áhyggjur eða sígildar, en kannski er meiri ástæða til nú en oft áður. Tungan hefur að sjálfsögðu þróast hér á landi eins og annars staðar, þ.e. íslensk tunga hefur tekið breytingum eins og önnur tungumál og aðstæður hennar eru í rauninni allt aðrar nú en fyrir nokkrum áratugum. Samfélagið hefur tekið stórstígum breytingum á skömmum tíma, tækniframfarir hafa verið mjög örar, samfélagið hefur breyst úr sveitasamfélagi í nútímalegt borgarsamfélag þar sem sveitir landsins hafa átt undir högg að sækja og sú þróun hefur verið mjög hröð, það dugir í raun að skoða bókmenntir fjórða og fimmta áratugar þessarar aldar til að sjá þær stórfenglegu breytingar sem hafa orðið á samfélagsháttum. Þessu hefur auðvitað fylgt aukið framboð af afþreyingu, það má segja að það hafi margfaldast, og yfirgnæfandi meiri hluti þeirrar afþreyingar sem við njótum og neytum er á öðru tungumáli en íslensku og þá ekki síst á ensku. Íslendingar telja sig bókaþjóð en rannsóknir sýna að bóklestur barna og unglinga hefur farið ört minnkandi. Hjá fullorðnu fólki er ekki óalgengur skammtur ein bók á ári og kannski ekkert skrýtið þegar framboð annarrar afþreyingar er jafnmikið og raun ber vitni. Þetta hefur hins vegar valdið áhugamönnum um tunguna nokkrum áhyggjum því að lestur er líklega ein besta aðferð sem þekkist til að vanda mál sitt. Það er þó ekki allt svart og sumir hafa bent á að líklega hafi aldrei jafnmikið verið ritað og lesið á íslenskri tungu á netinu og ég vísa þá í bloggið, tjáningu 21. aldarinnar. Íslendingar hafa verið sjálfum sér líkir, þeir blogga af sama krafti og þeir taka upp allar nýjungar en bloggheimurinn sýnir ótvírætt að íslenskunotkun hefur breyst mjög. Fólk er óhrætt að tjá sig, sem er afar jákvætt, vandar sig að sama skapi mjög lítið þannig að málvöndun er á undanhaldi og tengist því kannski að fólk er mjög vant að skrifa og lesa mjög hráan texta. Þetta hef ég kannski ekki talið ástæðu til að óttast, þó að menn skrifi misgott blogg eða málnotkun sé mismunandi milli miðla, en ég held að þetta sýni okkur að það eru mjög breyttar aðstæður sem tungan býr við núna og allt aðrar en bara fyrir nokkrum árum og áratugum. Aðaláhyggjuefnið tel ég vera í fyrsta lagi hvort íslenskan sé að hverfa af einhverjum sviðum samfélagsins, t.d. hvort það sé hætt að tala eða hugsa á íslensku í tilteknum atvinnugreinum. Það varð uppi mikið fár hér fyrr í haust þegar fólk ræddi að það gæti ekki farið í bakarí og keypt hjónabandssælu og ástarpunga heldur bara bent á mismunandi lagaðar kökur. Menn hafa líka nefnt bankana sem ekki aðeins vilja taka upp erlenda gjaldmiðla heldur tala um þá á ensku og það er kannski áhyggjuefni því að ef viðskipti hér á landi eiga öll að fara fram á ensku er hætt við því að við hættum að tala um þau á íslensku, að tungumálið á þessu sviði staðni og hverfi, því tungumál lifir á notkun. Tungumál eru ólík dauðum hlutum, það fer ekki vel með þau að nota þau ekki, það er best að nota þau sem mest undir sem flestum kringumstæðum um allt mögulegt og ómögulegt milli himins og jarðar, þau veðrast ekki af notkun heldur þróast, og því er áhyggjuefni ef tungumálið hverfur af tilteknum sviðum samfélagsins. Það held ég að við þurfum að ræða hér betur við annað tilefni, t.d. ef við tökum upp umræðu um móðurmálskennslu á mismunandi skólastigum, t.d. í tengslum við þau frumvörp sem boðuð hafa verið um skólastigin því ég tel að það skipti miklu máli að efla móðurmálskennslu á öllum skólastigum og horfi þá jafnt til leikskóla sem háskóla. Hitt áhyggjuefnið sem ég vil nefna er það sem þingsályktunartillaga mín snýst um og það er sú staðreynd að íslenskur vinnumarkaður hefur gerbreyst á undanförnum árum. Miðað við hagtölur 2006 voru 18 þúsund erlendir ríkisborgarar hér á landi og ljóst er að þeir sem eru á vinnumarkaði þurfa allir að eiga veruleg samskipti við Íslendinga í störfum sínum og það er alveg sama hvort það er byggingarvinna, strætóakstur eða vinna á leikskóla eða elliheimili eða afgreiðsla. Þeir sem til þekkja telja að erlendum ríkisborgurum hafi fjölgað fremur en hitt og erlent fólk á vinnumarkaði sé langt yfir 20 þúsundum. Tæplega 35% félagsmanna Eflingar eru nú erlendir, bara svo dæmi sé tekið. Við þekkjum alveg þau störf sem þar eru unnin og nú svo komið að íslenska heyrist jafnvel sjaldan á sumum vinnustöðum, ekki síst í byggingargeiranum og umönnunarstörfum. Hvað hefur komið í staðinn? Jú, allsherjarútlenska, þ.e. bágborin enska sem enginn á staðnum á að móðurmáli kemur í staðinn, hindrar eðlileg samskipti og kemur í raun í staðinn fyrir eðlileg samskipti. Þetta tel ég áhyggjuefni og miklu skipta að við bregðumst við. Sú tillaga sem hér liggur fyrir til þingsályktunar snýst um aðgerðaáætlun um íslenskukennslu fyrir innflytjendur og við teljum ljóst að þar þurfi bæði atvinnurekendur og stjórnvöld að taka höndum saman. Við leggjum til að gerð verði áætlun um að efla íslenskukennslu fyrir innflytjendur hér á landi til fimm ára, efnt verði til samráðs við fulltrúa allra skólastiga, verkalýðshreyfinguna, atvinnurekendur og símenntunarmiðstöðvar um land allt og að þeirri vinnu skuli lokið 1. mars 2008. Við setjum hér upp fimm markmið: 1. Að efla símenntunarmiðstöðvar til að kenna innflytjendum íslensku og jafnframt að miðstöðvunum verði gert kleift að halda námskeið um íslenska menningu og fjölmenningu. 2. Að íslenskukennsla á vinnumarkaði verði efld í því augnamiði að tryggja lágmarkskunnáttu erlendra starfsmanna í tungumálinu með áherslu á það mál sem talað er í starfsumhverfi þeirra. Þetta er í raun sú aðferð sem talin er hafa gefist hvað best, þ.e. að atvinnurekendur hafa staðið fyrir íslenskukennslu inni á sínum vinnustöðum innan vinnutíma og gert fólki kleift að tala um starf sitt á íslensku, sem er auðvitað fyrsta skrefið. 3. Að tryggt verði að börn innflytjenda og foreldrar þeirra fái allar nauðsynlegar upplýsingar um réttindi sín og skyldur um leið og skólaganga hefst og slíkt gildi um öll skólastig. Þar nefnum við sérstaklega ungmenni á aldrinum 16–18 ára sem hingað flytjast því það er kannski sá hópur sem hefur orðið út undan. Hér eru reknar ágætar móttökudeildir fyrir börn sem eru að hefja nám í grunnskólum en þegar komið er á hærri skólastig myndast ákveðið gap í kerfinu. Mun ég nefna það nánar á eftir. 4. Að efla kennslu í íslensku sem öðru máli í íslensku- og kennslufræðideildum háskóla landsins. 5. Að grunnmarkmið íslenskunáms fyrir innflytjendur verði vel skilgreind og tryggt að allir innflytjendur eigi rétt á gjaldfrjálsri íslenskukennslu í samræmi við þau grunnmarkmið, þ.e. að við setjum ákveðin grunnviðmið um þá þekkingu eða kunnáttu sem innflytjendur þurfi að hafa á málinu og þeir geti þá sótt sér þá kennslu gjaldfrjálst og svo bætt við sig að eigin ósk. Það er ljóst að menntamálaráðuneytið og stjórnvöld tóku við sér á síðasta ári eða á þessu ári þegar stjórnvöld veittu sl. vor 100 millj. kr. til íslenskukennslu fyrir innflytjendur og þá kom í ljós að ásóknin í námið var miklu meiri en búist hafði verið við. Menn höfðu óljósar hugmyndir um að um þúsund manns mundu sækja námskeiðin en raunin varð sú að 70 umsóknir bárust um styrki að upphæð 144 millj. kr. fyrir tæplega 5 þúsund nemendur. Alls voru tæplega 4.200 nemendur skráðir á námskeiðin og í margs konar kennslu, það er náttúrlega það sem skiptir máli að ákveðin fjölbreytni sé í þessu kennsluformi. Ég nefndi hér áðan kennslu úti á vinnustöðum, kennslu í símenntunarmiðstöðvum sem fólk getur sótt sér sjálft og annað slíkt. Nemendur dreifðust þannig að um helmingur var á höfuðborgarsvæðinu og um helmingur á landsbyggðinni. Þegar ljóst var hversu mikil þörfin var í raun veittu stjórnvöld að nýju 100 millj. kr. í verkefnið í ágústmánuði 2007 og var það kynnt 7. ágúst sl. Ég tel að þetta hafi auðvitað verið afar gott framtak en nú þurfum við að horfa fram á veginn því að ég held að þetta sé ekki átaksverkefni. Fjöldi innflytjenda á íslenskum vinnumarkaði er viðvarandi og þar af leiðandi skiptir máli að við höfum langtímasýn og út á það gengur þessi aðgerðaáætlun. Það liggja fyrir miklar upplýsingar sem unnar hafa verið á vegum stjórnvalda og annarra aðila um greiningar á ástandinu og hvað hentar hverjum og annað slíkt og tel ég í rauninni ekki þörf á mikilli undirbúningsvinnu heldur í rauninni bara að ákveða þær aðgerðir sem við teljum að skipti mestu fyrir þá sem hingað koma og starfa og lifa. Ég vil nefna sérstaklega fræðslusjóði verkalýðshreyfingar og vinnuveitenda, eins og Landsmennt og Starfsafl, þau hafa veitt verulegan hluta styrkja sinna í íslenskukennslu, 46% árið 2006. Þetta eru auðvitað þeir starfsmenntasjóðir sem eiga að sjá um alla símenntun þeirra starfsmanna sem greiða í þá þannig að þetta hefur auðvitað tekið fé frá öðrum verkefnum. Ég tel því mjög mikilvægt að stjórnvöld taki aukna ábyrgð á sínar herðar í þessum efnum til frambúðar og hafi þar langtímasýn að leiðarljósi. Skipuleggja þarf starfið svo að fjármunirnir nýtist líka sem best því að þegar við erum að veita 100 milljónir hér og 100 milljónir þar þá nýtast fjármunirnir eðlilega verr en ef við erum með skipulagða áætlun fram í tímann. Það þarf líka að skilgreina hvernig samstarfi hins opinbera við fulltrúa verkalýðshreyfingar, atvinnurekenda og ólíkra skólastiga verður háttað. Ég tel einnig mikilvægt að áætlanir feli í sér leiðir til að auðvelda börnum svokallað menningarlæsi til að auðvelda þeim að aðlagast samfélaginu. Við heyrum það talsvert frá þeim innflytjendum sem hingað hafa komið að það er ekki bara tungumálið, það er menningin, t.d. hvað er fyndið er mjög ólíkt milli menningarheima og það skiptir miklu máli ef við ætlumst til þess að innflytjendur aðlagist samfélaginu og að við lögum okkur að þeim að við komum til móts við það t.d. með slíkri kynningu á innlendri menningu og að sama skapi auðvitað að við kynnum okkur hugmyndir um fjölmenningu. Þetta þarf að fara saman. Ég nefndi áðan ungmenni á aldrinum 16–18 ára. Við þekkjum dæmi þess að hingað komi börn á þessum aldri frá svæðum þar sem hefðbundin menntun er mjög ólík því sem gerist í íslensku skólakerfi. Þau eiga mjög erfitt með að fóta sig í íslensku samfélagi, koma t.d. frá málsvæðum þar sem tungumálin eru af allt öðrum rótum, hafa ekki lært ensku. Hvernig förum við með það þegar hingað kemur drengur á 18. aldursári sem hefur verið alinn upp í tíbetsku búddaklaustri með alla þá menntun sem hann hefur og hún nýtist honum ekki neitt? Þetta er bara eitt dæmi um fólk sem hefur hingað komið og upplifir það í rauninni að lenda milli skips og bryggju. Ég nefni það líka í aðgerðaáætluninni að það að kenna íslensku sem móðurmál fólks er allt annað en að kenna íslensku sem annað mál. Það þekki ég af eigin reynslu sem íslenskukennari að slík kennsla krefst gerólíkrar nálgunar. Hér á landi er farið að kenna kennslufræði í íslensku sem annars máls, það er ekki lengra síðan en u.þ.b. tíu ár eða eitthvað slíkt, og ég tel að þá kennslu þurfi að efla sérstaklega í kennslufræðideildum allra þeirra háskóla sem bjóða upp á nám í kennslufræðum og í íslenskunámi á háskólastigi. Að lokum teljum við að það skipti máli að þessi grunnmarkmið verði skilgreind en við teljum eðlilegan grunn að innflytjendur njóti gjaldfrjálsrar íslenskukennslu í samræmi við þau til að tryggja jafna stöðu og jafnt aðgengi að þessari bráðnauðsynlegu menntun sem er auðvitað ekki bara mikilvæg fyrir innflytjendur heldur allt samfélagið. Það er von mín að þessi tillaga hljóti góðan hljómgrunn því að hún er mjög mikilvægur liður í því að við getum haldið áfram að tala mál forfeðranna, að við getum áfram notið bókmennta okkar og sögu milliliðalaust og við búum hér áfram í einu samfélagi, sama af hvaða rótum við erum komin. Ég held að það sé ljóst að tungumálið skiptir svo miklu fyrir þessa þjóð, fyrir sjálfsmynd þjóðarinnar, og það kostar að tala tungumál á litlu málsvæði, við vitum að það kostar. Spurningin er bara: Erum við reiðubúin að leggja út í þann kostnað? Ég vona í ljósi þeirra umræðna sem hér urðu um daginn að þessi tillaga hljóti góðan hljómgrunn og fái afgreiðslu áfram til umsagnar.

Hæstv. forseti. Hér hreyfir hv. þm. Katrín Jakobsdóttir mjög mikilvægu máli. Hún fór víða um íslenskuna almennt og ég get tekið undir með henni sem unnandi íslenskrar tungu að áhyggjur af stöðu hennar fara vaxandi, bæði hvað varðar lestur, fjölbreytni í málnotkun og fleira slíkt sem ég held að við þurfum að bregðast við og það gleður mig mjög að hún skuli hafa tekið þetta mál upp hér. Eitt er það hvernig við tökum á íslenskunni sjálfri gagnvart okkar eigin þjóð og okkur sem höfum íslensku að móðurmáli og það er eitthvað sem við verðum náttúrlega að líta til núna og það var ánægjulegt hvað þingheimur brást vel við um daginn þegar við ræddum stöðu þjóðtungunnar íslenskunnar. Hér er til umræðu hin hliðin á málinu og það eru þeir hinir nýju Íslendingar, eins og sumir vilja segja, innflytjendur sem eru komnir til landsins og tala auðvitað ekki íslensku og í rauninni ekki endilega heldur þau önnur tungumál sem við tölum, svolítið forvitnileg og sérstök staða í raun og veru. Maður verður var við það æ oftar núna hvar sem maður kemur að maður getur hreinlega lent í vandræðum með að tala við fólk. 18 þúsund erlendir ríkisborgarar miðað við hagtölur 2006 er náttúrlega afar há tala, um það er ekki deilt. Töluvert af því fólki dvelur hér ábyggilega tímabundið en engu að síður um þó nokkurn tíma. Einhvern veginn þurfum við að átta okkur á því hvernig við bregðumst við því þegar fólk kemur til að dvelja það sem við köllum tímabundið en er hér samt kannski fjögur til fimm ár. Það lengi að við þurfum einhvern veginn að geta komið því að einhverju leyti inn í samfélagið. Þetta er stór hópur, fjölbreytilegur hópur og þegar við í svona litlu landi, litlu málsvæði fáum svona stóra hópa inn er nauðsynlegt fyrir okkur að bregðast við og hjálpa fólkinu að aðlagast. Ég hjó eftir því í greinargerðinni með þingsályktunartillögunni að þar segir, með leyfi forseta: „Miklu skiptir í þessum efnum að kennsla í fjölmenningarfræðum sé fléttuð saman við kynningu á innlendri menningu.“ Ég hefði viljað sjá það hér og beini því til hv. menntamálanefndar þegar hún fær þetta mál til umfjöllunar - hverjar sem lyktir þess verða - að íslenskan og íslensk menning verði vart sundur skilin, íslensk menning er í rauninni rótin að íslenskunni, getum við sagt að ákveðnu leyti. Ég held að það sé ekki síður mikilvægt fyrir okkur þegar við erum að taka á móti fólki sem hér vill búa að við kynnum því og kennum því á íslenska menningu.  Auðvitað þurfum við að læra á annarra þjóða menningarheima og það er vel að heimurinn blandist vel saman, en þegar svona stendur á eins og hjá okkur þá held ég að mjög mikilvægt sé að við höldum líka okkar eigin menningu hátt á lofti vegna þess að ég veit að það fólk sem hingað kemur hefur auðvitað áhuga á því að kynnast henni og við eigum að bera hana fram. Hæstv. menntamálaráðherra hefur lýst miklum vilja til þess að auka við íslenskukennsluna og eins og fram kom líka og hefur margoft komið fram í fjárveitingum til kennslu fyrir innflytjendur, þótt það sé alveg rétt að við höfum kannski svolítið verið að bregðast við aðstæðum sem breyttust mun hraðar en við áttum von á og því er full þörf á því að fara í frekari stefnumótun. Það kemur reyndar fram í stjórnarsáttmálaunum, ég vil bara minna á það, með leyfi forseta: „Unnin verði heildstæð framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda sem hafi það markmið að betur verði tekið á móti erlendu fólki sem flyst til landsins og því auðveldað að verða virkir þátttakendur í íslensku samfélagi og rækta menningu sína. Átak verði gert í íslenskukennslu fyrir útlendinga.“ Mér finnst mikilvægt að svo ákveðið hafi verið kveðið á um þetta í stjórnarsáttmálanum. Ég trúi því að þetta sé mál sem allir þingmenn hafi áhuga á að sé vandað til og í raun og veru þjóðin öll og ég fagna því að þetta sé til umræðu nú. Við verðum líka vör við það í þjóðfélaginu að íslensk fyrirtæki eru farin að bregðast við þeim fjölda útlendinga sem komnir eru til starfa með því að auðvelda fólki að fara á íslenskunámskeið og grípa til ýmissa ráðstafana til að hjálpa fólki. Það er náttúrlega mjög gott að svo sé og það er mín skoðun að fyrirtækin sjái líka sjálf hag sinn bestan í því, þannig að við skulum ekkert gera lítið úr því að hinn almenni markaður er viljugur til þess að koma að þessu máli og taka þátt í því. Varðandi móðurmálsþáttinn vil ég einnig draga fram annað atriði í greinargerðinni sem mér finnst áhugavert. Þar er bent á að eitt sé að kenna íslensku sem móðurmál og annað þegar hún er kennd sem annað mál. Þarna held ég að sé grundvallaratriði á ferð. Við getum ekki notað sömu aðferðir og við notum við móðurmálskennslu hér á landi gagnvart því fólki sem hingað er að koma. Það að háskólasamfélagið sé að bregðast við þessu með því að bjóða upp á nám í kennslufræðum er jákvætt en ég held að það sé mjög mikilvægt að við áttum okkur á því sjálf að við getum ekki kennt íslensku með sama hætti og hugsað það með sama hætti og við erum að gera gagnvart okkur sjálfum. Að öðru leyti vona ég að menntamálanefnd skoði þetta mál vel og stöðu íslenskunnar almennt og hvet til þess að umræðan um þetta mikilvæga mál verði góð og vönduð og mun standa vörðinn ásamt hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur um að halda merki íslenskunnar á lofti.

Frú forseti. Mig langar bara til að koma hér upp og segja frá því í stuttu máli að mér þykir þetta hið besta mál og ég styð það mjög eindregið, enda er það í samræmi við áform ríkisstjórnarinnar, ekki bara um átak í íslenskukennslu fyrir útlendinga heldur eins og segir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, með leyfa forseta: „Unnin verði heildstæð framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda sem hafi það markmið að betur verði tekið á móti erlendu fólki sem flyst til landsins og því auðveldað að verða virkir þátttakendur í íslensku samfélagi og rækta menningu sína.“ Ég hef löngum verið þeirrar skoðunar að þeir sem á annað borð velja að flytja hingað til þessa lands, sem er eins og við vitum ákaflega fagurt en líka kalt og hart eins og veðrið úti núna ber vitni um, séu í hjarta sínu Íslendingar og að taka beri vel á móti þeim. Sá sem hér stendur er einmitt alinn upp til hálfs af innflytjanda og þekkir þennan málaflokk af þeim endanum. Það er kannski til marks um þann veruleika sem Íslendingar búa við í dag að ég hlustaði á viðtal í útvarpsþættinum Reykjavík síðdegis á Bylgjunni við hjúkrunarforstjóra á Selfossi, að ég held, þar sem nýverið var ráðinn pólskur læknir sem ekki talar íslensku og spurt var hvort boðið væri upp á túlkaþjónustu fyrir þá Íslendinga sem til hans leituðu. Svarið var að stefnt væri að því en líka að þessi læknir hefði þegar hafið íslenskunám. Það sem vekur kannski athygli er að hér á landi býr stór hópur fólks sem gæti hugsað sér að nýta þjónustu læknis sem talar einmitt pólsku. Það varð raunin á Selfossi og þar fylltust biðstofurnar af pólskumælandi fólki sem vildi nýta sér þjónustu þessa tiltekna læknis. Ég vildi kannski bæta við einum punkti sem ég held að sé ákaflega mikilvægur inn í þessa þingsályktunartillögu og hann er að sú íslenskukennsla sem fram fer fari fram á vinnutíma, ég held að það sé afskaplega mikilvægt. Í mjög mörgum tilfellum vinnur fólk langan vinnudag, á fjölskyldu og börn og þarf að sinna þeim og þess vegna gæti verið mjög mikilvægt að stefna að því í samráði við atvinnurekendur að íslenskukennsla fari fram á vinnutíma.

Virðulegi forseti. Mig langaði að segja örfá orð um það þingmál sem hér er til umræðu og lýsa yfir almennum stuðningi við það. Að vísu eru fimm ára áætlanir umdeildar í sögunni og af þeim misjöfn reynsla en ég get fallist á að það sé frekar jákvæð reynsla af því að gera slíkar áætlanir hér á landi, sérstaklega í menntamálum, og ég held að það sé ekkert að því að gera slíkt í þessu máli. Reyndar er mikil þörf á að hið opinbera taki sér tak í þessu skyni, tungumálið er lykillinn að því að erlendir ríkisborgarar aðlagist íslensku samfélagi, tileinki sér viðhorf heimamanna, skulum við segja, skilji þau og svo gagnkvæmt, að þeir komi á framfæri sínum viðhorfum til þeirra sem hér eru fyrir, því að þau samskipti sem verða þegar stór hópur erlendra ríkisborgara flytur hingað eru auðvitað gagnkvæm eins og vera ber. Ég tek eindregið undir markmið þessarar tillögu og bendi á það sem fram kemur í greinargerð að 100 milljónirnar sem ákveðnar voru fyrir síðustu áramót af þáverandi ríkisstjórn, undir nokkurri gagnrýni við aðstæðum sem þá voru orðnar nokkuð ljósar, hrukku skammt til að mæta þörfinni. Það þarf að verja töluvert miklu fé og mörgum sinnum 100 milljónum á hverju ári til þess að framboð á kennslu og aðgengi að henni fyrir erlenda ríkisborgara verði með viðunandi hætti. Við eigum að leggja okkur fram við að svo verði vegna þess að hitt er auðvitað líka slæmt að þeir verði lengi mállausir gagnvart þeim sem hér búa fyrir og tali ekki tungumál þeirra. Annað sem líka hefur fylgt og borið svolítið á hér á landi og trúlega í ríkari mæli en í flestum öðrum ríkjum er að þeir sem hafa verið að vinna þjónustustörf og þjónusta Íslendinga á veitingahúsum eða öðrum slíkum stöðum hafa ekki getað talað íslensku og það eru auðvitað oft ástæður sem gera það að verkum að þessi aðstaða kemur upp og ekki ástæða til að finna að því, en þegar þetta er orðið í þeim mæli sem raun ber vitni finnst mér að menn eigi að leggja áherslu á að breyta því. Það er ekki eðlilegt og ekki ásættanlegt fyrir þá sem búa í íslensku málsamfélagi að geta ekki notað sína eigin tungu í samskiptum við ýmsa aðila. Ég kom um daginn á hótel hér á landi og gat ekki talað við nokkurn mann nema á ensku, og þó að ég hafi ekkert á móti þeim sem tóku á móti mér og gerðu það vel finnst mér það samt ekki viðunandi aðstaða. Ég geri þær kröfur til þeirra sem veita þjónustu hér á landi að þeir bjóði viðskiptavinum sínum upp á að geta átt samskipti á íslensku, sem ég vona að sé kannski almennt viðhorf að svo eigi að vera, og þess vegna legg ég einmitt áherslu á að menn bregðist vel við tillögu sem þessari til að bæta úr og gefa fólki kost á að tileinka sér tungumálið, a.m.k. í nægilegum mæli til að geta gert sig skiljanlegt og skilið þá sem það á samskipti við á hverjum tíma. Erlendis, í löndum eins og Finnlandi, er mér sagt að tali fólk ekki sæmilega finnsku fái það ekki vinnu á veitingastöðum eða hótelum þar sem það þarf að eiga samskipti við viðskiptavini. Þótt það sé alltaf matsatriði hvar línan liggur í þeim efnum held ég að Íslendingar hafi að mörgu leyti gengið mun lengra en menn telja ásættanlegt í nágrannalöndum okkar. Ég held að við eigum að kappkosta að koma því á að þeir sem stunda þessi störf, Íslendingar sem útlendingar, geti gert það á því máli sem er okkar tunga hér á landi, íslenskunni. Þó að það standi ekki í stjórnarskránni vænti ég þess að það verði enginn ágreiningur um að það er íslenskan.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og fagna því að hér ríkir jákvæðni í garð þessarar tillögu. Mig langar að nefna örfá atriði. Í fyrsta lagi að hvað varðar hinn almenna markað má í rauninni segja að hann hafi brugðist við á undan opinberum aðilum hér á landi að því leyti að fræðslusjóðir Samtaka atvinnulífsins og verkalýðshreyfingarinnar hafa staðið sína vakt mjög vel og veitt, eins og ég sagði áðan, u.þ.b. 46% styrkja sinna til íslenskukennslu. Ég tek undir með hv. þm. Róberti Marshall að það skiptir einmitt máli fyrir fólk að geta fengið slíka kennslu á vinnutíma því að mjög margir þeirra sem hingað koma til starfa vinna langan vinnudag og er vart hægt að ætlast til að þeir sæki íslenskunám utan vinnutíma og sinni auk þess öllu öðru sem sinna þarf í daglega lífinu. Hér skiptir máli að stjórnvöld komi myndarlega til móts við þá sem eru þegar farnir af stað í þessum efnum og það má segja að stjórnvöld hafi þegar farið af stað með framlaginu í ár en framtíðarsýnin skiptir máli. Mig langar líka að nefna, af því að rætt var um Norðurlöndin, að Finnar og Svíar hafa farið þá leið að bjóða frá tvö þúsund og upp í þrjú þúsund kennslustundir í finnsku og sænsku gjaldfrjálst fyrir þá innflytjendur sem þangað koma. Það er náttúrlega mikill munur á ástandinu þar og hér á landi en ég held að við þurfum að líta til þess hvað við getum lært af Norðurlandaþjóðunum í þessum efnum því að þær þjóðir hafa á undanförnum áratug lagt mjög mikið upp úr því bæði að auka móðurmálskennslu og að efla þá kennslu fyrir innflytjendur af því að þær hafa séð hvert stefndi. Ég ætla ekkert að orðlengja þetta, ég fagna þeim viðbrögðum sem þessi þingsályktunartillaga fær og vonast til að hún fái jákvæða umfjöllun í menntamálanefnd og í síðari umræðu. Ég lít í raun svo á að okkur beri skylda til að varðveita og efla tungu okkar því að hún er svo stór þáttur í menningu okkar og það er ekki bara skylda gagnvart okkur sjálfum heldur gagnvart heiminum öllum að standa vörð um þennan menningararf og sjá til þess að hann lifi áfram og verði ekki safngripur í lokuðum glerskáp í framtíðinni. Þessi skylda sem á okkur hvílir er því ekki bara gagnvart okkur sjálfum heldur líka gagnvart heiminum öllum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um eflingu rafrænnar sjúkraskrár. Flutningsmenn eru ásamt þeirri sem hér stendur Siv Friðleifsdóttir, Magnús Stefánsson og Bjarni Harðarson. Árið 2004 samþykkti ríkisstjórnin stefnumörkun um upplýsingasamfélagið fyrir árin 2004–2007 og birtist þessi stefna í skýrslunni Auðlindir í allra þágu sem forsætisráðuneytið gaf út. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „2. Tekin verði markviss skref varðandi innleiðingu á rafrænni sjúkraskrá fyrir alla heilbrigðisþjónustu, jafnt á sjúkrastofnunum sem á heilsugæslustöðvum og hjá sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmönnum. Fram fari kostnaðarmat og fyrir liggi framkvæmdaáætlun árið 2004.“ Í svari heilbrigðisráðherra fyrir u.þ.b. tveimur árum kom fram að árið 2004 hefði ráðuneytið fengið til liðs við sig ráðgjafarfyrirtæki til að meta stöðu mála og benda á og skilgreina helstu verkþætti í upplýsingavæðingu heilbrigðiskerfisins. Þar kemur fram að það sé mikill fjárhagslegur ávinningur í því að koma á því rafræna kerfi sem hér um ræðir og það muni einnig stuðla að auknum gæðum í heilbrigðisþjónustu. Það var mat þessara ráðgjafa að ráðast þyrfti í fjárfestingar upp á u.þ.b. 2 milljarða kr. til að byggja upp frá grunni heilbrigðisnet og rafræna sjúkraskrá á þriggja til fjögurra ára tímabili. Hlutverk slíkrar sjúkraskrár er að halda utan um sjúkragögn einstaklinga, að halda utan um öll formleg samskipti á milli heilbrigðisstofnana um sjúklinginn, og kerfið þarf að geta skipst á upplýsingum við önnur tölvukerfi innan og utan stofnunar. Á vegum heilbrigðisráðuneytis hefur fyrir nokkru verið gerð kröfulýsing fyrir sjúkraskrárkerfið þar sem tilgreindar eru kröfur sem öll sjúkraskrárkerfi verða að uppfylla. Því má að segja að fram hafi farið heilmikil undirbúningsvinna nú þegar. Flutningsmenn tillögunnar telja æskilegt að innleiða rafræna sjúkraskrá og að það taki ekki lengri tíma en 3–4 ár að ljúka því verki. Ljóst er að kostnaður við verkið mun skila sér mjög fljótt aftur í hagræðingu og meiri skilvirkni í þessu kerfi. Öryggismál skipta líka miklu máli og skipa stóran sess í þessu sambandi en þar er bæði að ræða um öryggi sjúklinga og öryggi heilbrigðiskerfisins. Þetta fyrirkomulag kemur einnig í veg fyrir að sjúklingar þurfi að segja sögu sína aftur og aftur. Þó nokkuð hefur verið rætt um mistök í heilbrigðiskerfinu og sú umræða kemur alltaf upp annað slagið. Rafræn skráning er mjög mikilvægur þáttur í að bæta þar úr, t.d. að koma á rafrænum lyfjafyrirmælum, en erlendar rannsóknir hafa sýnt að oft eru gerð mistök vegna þess að fyrirmælin skolast til í samskiptum á milli manna einmitt í sambandi við lyfjafyrirmæli. Auk þess má nefna að hér er um ákveðið umhverfismál að ræða þar sem pappírsnotkun verður minni sem er augljóslega jákvætt fyrir umhverfið. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið eru læknar enn að færa pappírsskrár og vissulega er það frekar frumstætt miðað við alla þá tækni sem við búum yfir í dag. Uppi eru áform um að byggja nýtt sjúkrahús við Hringbraut eftir því sem ég best veit. Vissulega eru einhver skilaboð frá heilbrigðisráðherra og ráðuneytinu sem gætu kannski sett það í annan farveg en a.m.k. hefur ekki komið annað fram en að til standi að fara í þá miklu framkvæmd og að sjálfsögðu er mjög mikilvægt að allir innviðir við þá framkvæmd verði þannig að upplýsingatæknin sé nýtt og notuð eins og mögulegt er og eins og aðrar þjóðir eru að gera. Ég held því fram að hér sé um að ræða verkefni þar sem við megum engan tíma missa. Við höfðum möguleika á því fyrir nokkrum árum, fimm til tíu árum síðan, að hafa ákveðna forustu í þessum efnum en við misstum af lestinni þá hvað það varðar. Við eigum mjög öflug hátæknifyrirtæki sem starfa á þessu sviði og hafa verið að byggja upp rafræn kerfi hjá öðrum þjóðum og hafa getið sér gott orð fyrir það. Ég vil að síðustu segja, hæstv. forseti, að ég ætla alls ekki að halda því fram að ekki hafi ýmislegt verið gert til að stíga skref í þessum efnum en það þarf nokkurt átak til að ljúka þessu verki og ég er þeirrar skoðunar að við megum ekki missa mikinn tíma núna. Þar sem ríkissjóður er vel settur fjárhagslega ætti að vera grundvöllur til þess að fara í það á næstu missirum að ljúka þessu verki og það yrði öllum til heilla, ekki síst sjúklingum þar sem minna yrði um mistök. Ég mælist til þess að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umræðu og hv. heilbrigðisnefndar.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um eflingu rafrænnar sjúkraskrár sem er mjög mikilvægt mál. Það er hins vegar að mjög mörgu að hyggja varðandi þetta efni og það er ekki bara hægt sisona að gera eins og tillagan gerir ráð fyrir og ákveða að þetta verði gert á þessu kjörtímabili þótt vissulega væri það æskilegt. Staðreyndin er nefnilega sú að með þessu máli er verið að leggja til að hér verði innleidd miðlæg sjúkraskrá. Öðruvísi verður rafræn sjúkraskrá ekki hagkvæm og öðruvísi fylgir henni ekki allur sá sparnaður sem nefndur er sem möguleiki í greinargerð með tillögunni. Þá komum við að þeim vanda að það vantar algjörlega allan lagagrunn hér á landi fyrir færslu rafrænna sjúkraskráa. Við erum meira að segja í þeirri stöðu að það stendur hvergi í lögum að færa megi rafræna sjúkraskrá. Vissulega er búið að færa sjúkraskrá rafrænt um árabil, sennilega á annan áratug, en sú heimild byggir á reglugerðarákvæði frá árinu 1991 sem sett var með stoð í læknalögum frá 1988 án þess að þar væri nokkur bein heimild til tölvufærslu á sjúkragögnum. Í greinargerð með tillögunni er rakinn ítarlega tækniundirbúningur sem ráðist hefur verið í og hann er auðvitað mikilvægur en lagagrunnurinn er enn þá mikilvægari. Staðreyndin er sú, og þess vegna skýtur það kannski skökku við, ekki síst í ljósi þess hverjir eru flutningsmenn tillögunnar, hversu ágæt sem hún er, að í þau tólf ár sem Framsóknarflokkurinn hafði lyklavöld í heilbrigðisráðuneytinu var ekkert gert til þess að kanna þennan lagagrunn. Að mörgu er að hyggja ef setja á hér reglur og heimila miðlæga rafræna sjúkraskrá. Þá koma upp stórfelld persónuverndarmál og spurningar um meðferð persónuupplýsinga. Ég hygg að allir muni þá gífurlegu umræðu sem varð, bæði í þessum sölum og í þjóðfélaginu öllu, fyrir réttum tíu árum þegar samþykkt voru lög um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði. Sá gagnagrunnur átti þó ekki að geyma nema ópersónugreinanlegar upplýsingar. Miðlæg sjúkraskrá mun geyma persónugreinanlegar upplýsingar og þess vegna er málið enn vandmeðfarnara en ella. Það sem þarf að hyggja að eru spurningar eins og þessar: Hvaða aðgang á sjúklingurinn sjálfur að hafa? Hvaða heimildir á sjúklingurinn að hafa til að banna færslur? Hvaða heimildir á sjúklingurinn að hafa til að takmarka aðgang? Hverjir eiga að hafa aðgang? En það sem skiptir mestu máli er að lagagrunnurinn fyrir allri færslunni og allri framkvæmdinni verður að vera algjörlega traustur. Þennan lagagrunn vantar algjörlega. Síðan má ekki einblína á að því fylgi endilega sparnaður, því að miðlæg skrá sjúkragagna gæti hugsanlega leitt til nýrrar tegundar af bótaábyrgð. Hvað ef kerfið klikkar, sjúklingur mætir og það kemst enginn í sjúkraskrána, hvað þá? Þetta er vissulega mjög mikilsvert mál sem hér er lagt fram af hálfu hv. þingmanna sem flytja þetta mál en málið er bara ekki tilbúið til að fara eins geyst og hér er lagt til. Það er hins vegar ánægjulegt að upplifa það að í þessari tillögu treysta þessir hv. þingmenn nýorðnum heilbrigðisráðherra úr Sjálfstæðisflokknum til að framkvæma þetta verk svona hratt og vel. Það er auðvitað sérlega ánægjulegt, ekki síst í ljósi þess að Framsóknarflokkurinn sinnti því ekki sjálfur þessi tólf ár eins og ég hef áður nefnt. Þess vegna er líka sérlega ánægjulegt að geta skýrt frá því nú þegar að hæstv. heilbrigðisráðherra er ekki að bregðast trausti Framsóknarflokksins, því að hann skipaði í byrjun síðasta mánaðar nefnd til að sjá um þessi mál og það vill svo til að hæstv. heilbrigðisráðherra fól þeirri sem hér stendur formennsku í þeirri nefnd og nefnd þessi á að endurskoða allan lagagrunn fyrir rafrænum sjúkraskrám. Nefndin var skipuð 4. október sl. Okkur í nefndinni er gefinn mjög skammur tími til starfa, við eigum að skila tillögum í formi lagafrumvarps 15. febrúar nk. Það munum við að sjálfsögðu gera, en þessi tillaga eins og hún liggur fyrir er þess vegna í raun kannski ekki tilbúin til þess að þingið samþykki hana. Fyrst verður að fara í gegnum alla lagaumræðuna og það mun væntanlega verða gert einhvern tíma á vorþinginu þegar hæstv. heilbrigðisráðherra flytur það frumvarp sem nefndin mun semja. Þá mun Alþingi þurfa að taka afstöðu til allra þessara fjölmörgu flóknu úrlausnarefna sem snúa að persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga: Hvar ætlum við að draga línuna? Ætlum við t.d. að leyfa sjúklingum að vera alls ekki í kerfinu? Hvernig ætlum við að standa að því? Vegna þess að til þess að þetta virki og til þess að þarna verði sá sparnaður sem vissulega er vitað að getur orðið, þá verðum við hugsanlega að neyða fólk til að vera inni í kerfinu. Allt eru þetta ákaflega vandmeðfarin mál og ég held að heilbrigðisnefnd, sem væntanlega fær þessa tillögu til skoðunar, muni að sjálfsögðu skoða þau, en eins og málið er sett fram held ég að það sé ósköp þýðingarlaust að ákveða að fela heilbrigðisráðherra að gera þetta á kjörtímabilinu. Fyrst verðum við að smíða rammann sem er nauðsynlegur. Að öðru leyti tel ég þessa tillögu hina mætustu tillögu og ekki síst í ljósi þess hversu mikið traust hún felur í sér til hæstv. heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Mig langar að nefna örfá atriði í tengslum við þessa þingsályktunartillögu. Að sjálfsögðu skiptir rafræn sjúkraskrá máli ef hún skapar skilvirkari og öruggari heilbrigðisþjónustu. Mér skilst að talsvert þurfi að bæta tæknilegan grunn til að þetta sé mögulegt, þó að ég hafi ekki mikla sérþekkingu á þeim málum. Ég tek undir með hv. þm. Dögg Pálsdóttur sem sagði að ekki hafi mikið verið rætt um lagalegan ramma slíkrar sjúkraskrár. Ég velti upp tveimur lykilspurningum í þessu sambandi: Hver á að eiga sjúkraskrána? Hver á að hafa aðgang að henni? Mér skilst að þessi mál séu nú afar umdeild meðal lækna og heilbrigðisstarfsmanna í Evrópu. Á hið opinbera að eiga sjúkraskrána eða ef til vill sjúklingarnir sjálfir? Í Frakklandi hafa sjúklingar aðgang að eigin sjúkraskrá og geta eytt úr henni upplýsingum um sjálfa sig. Læknar berjast nú fyrir því að þeir fái að merkja eyðurnar sérstaklega inn í sjúkraskrár en þessi mál voru rædd nýlega á Evrópuþingi lækna að sögn formanns Læknafélagsins. Eiga vissir flokkar sjúkdóma ekki heima í sjúkraskrá sem almennt er aðgengileg? Sumir málaflokkar eru þar viðkvæmari en aðrir. Hver á að hafa aðgang að sjúkraskránni og hver á að veita hann? Er það læknir eða sjúklingur? Við vitum að ásókn í heilsufarsupplýsingar hefur aukist og nægir þar að nefna tryggingafélög, atvinnurekendur eða jafnvel hið opinbera. Á hið opinbera að hafa aðgang að sjúkraskrám einstaklinga? Það er mikilvægt að málið sé rætt ítarlega í þeirri nefnd sem fjalla mun um rafræna sjúkraskrá þó að ég fagni þessari tillögu. Það skiptir að sjálfsögðu máli að rafræn sjúkraskrá sé virk til að upplýsingar um sjúklinga liggi fyrir. Við þekkjum dæmi úr heilbrigðisþjónustunni um mistök sem verða vegna þess að upplýsingar eru ekki fyrir hendi. Ég get því tekið undir margt sem fram kemur í tillögunni en jafnframt vil ég minna á að ræða þarf um lagalegan ramma málsins innan heilbrigðisnefndar og í þingsal. Heilsufar fólks er viðkvæmt efni og mikilvægt er að með það sé farið af mikilli nærgætni. Þetta er eitt af mikilvægustu málunum hvað varðar persónuvernd og einstaklingsrétt. Það er mjög gott að fá þessi sjónarmið í umræðuna sem hér fer fram.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður en nokkuð er um úrtölur hjá hv. þm. Dögg Pálsdóttur. Henni finnst málið erfitt og vandasamt og stuttur tími til aðgerða. Hún telur mig treysta heilbrigðisráðherranum ákaflega vel en sú er nú ekki raunin. Ég á ekki annarra kosta völ en að beina málinu til hans og trúi því að hann muni beita sér í því enda ákvað hann að skipa nefnd 4. október um leið og málið kom fram á þinginu. Mér finnst ánægjulegt að ráðherrann ætli að taka á málinu og vinna hratt því að nefndin á að skila ákveðnum tillögum 15. febrúar. Það kom hvergi fram í máli mínu það væri sérstaklega einfalt. Ég geri mér grein fyrir að svo er ekki og þess vegna þarf að huga að mörgu og eru persónuverndarmálin hluti af því. Vitnað var til hitamáls sem rætt var í þessum þingsal fyrir nokkrum árum, þ.e. frumvarps um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði. Málið kom mjög skyndilega inn í þingið og var unnið hratt að því. Frumvarpið var gert að lögum á tiltölulega skömmum tíma þannig að ýmislegt er hægt á hv. Alþingi ef vilji er fyrir hendi. Ekki efast ég um að svo sé hjá Sjálfstæðisflokknum í þessu máli eins og þá. Það er hálfbroslegt, hæstv. forseti, að ef við framsóknarmenn flytjum mál í þinginu eru stjórnarsinnar með hálfgerðan hundshaus gagnvart því. Mikið er rætt um að við séum búin að vera í ríkisstjórn í tólf ár og spurt hvers vegna við leyfum okkur að flytja mál í þinginu. Ég tek það fram að við framsóknarmenn höfum aldrei verið ein í ríkisstjórn þannig að stefna Framsóknarflokksins hefur ekki komið fram tær og ómenguð í stefnu ríkisstjórnar fram til þessa dags. Við höfum þurft að ná samkomulagi við samstarfsflokk í tólf ár. Dögg Pálsdóttir hefur ákveðið að ganga til liðs við þann flokk og er komin í þingsali fyrir hans hönd. Hrein stefna Framsóknarflokksins hefur ekki skilað sér nákvæmlega í gegnum stjórnarsáttmála þessara tveggja flokka á síðustu tólf árum þótt vissulega hafi Framsóknarflokkurinn haft þar gríðarlega mikil áhrif. Það sést í samfélaginu í bættum kjörum og miklum framförum á öllum sviðum. Ég mun nú lesa tillöguna sjálfa, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að sjá til þess að á kjörtímabilinu verði lokið við innleiðingu rafrænnar sjúkraskrár fyrir alla heilbrigðisþjónustu, jafnt á sjúkrastofnunum sem á heilsugæslustöðvum og hjá sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmönnum.“ Hér er átt við allt kjörtímabilið og það eru fjögur ár ef að líkum lætur. Við getum lokið við að innleiða rafræna sjúkraskrá á þessum tíma ef vilji er fyrir hendi. Eins og hv. þm. Dögg Pálsdóttir sagði hefur heilbrigðisráðherra þegar skipað nefnd til að vinna að málinu. Ég er því bjartsýnni á að þetta takist en áður en ég gekk í þennan stól.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum. Ásamt mér flytja þetta mál hv. þingmenn Grétar Mar Jónsson, Kristinn H. Gunnarsson og Jón Magnússon. Í frumvarpinu er lagt til að íslenskum ríkisborgurum sem hafa tilskilin atvinnuréttindi til skipstjórnar annars vegar og vélstjórnar hins vegar - en eins og flestir vita er það svo að ef einn maður ætlar að stunda veiðar á bát þarf hann að hafa hvort tveggja, atvinnuréttindi til skipstjórnar og til vélstjórnar ef þess er krafist vegna stærðar vélar viðkomandi báts - verði veitt heimild til að stunda fiskveiðar á eigin bát með tveimur sjálfvirkum handfærarúllum á tímabilinu 1. apríl til 1. október ár hvert. Við leggjum til að þessi takmarkaða heimild verði bundin við að viðkomandi bátur megi eigi vera stærri en 30 brúttórúmlestir og að hann uppfylli einnig öll skilyrði um svokallaða sjálfvirka tilkynningarskyldu, þ.e. það eftirlitskerfi sem við höfum komið upp hér á landi, sjálfvirku eftirliti með skipum. Að sjálfsögðu skal báturinn hafa viðurkennt haffæri, sem sagt vera tekinn út af skoðunarmönnum eða Siglingastofnun ríkisins og hafa vottorð um að hann sé fullkomlega haffær og hafi allan þann búnað til að bera sem gerð er krafa um. Við segjum að á hverjum bát megi að hámarki vera tveir menn í áhöfn og að hámarksfjöldi svokallaðra sjálfvirkra handfærarúlla megi þá vera í mesta lagi fjórar rúllur á tvo menn. Í lagatextanum leggjum við einnig til að að fimm árum loknum verði reynslan af þessum veiðum skoðuð með tilliti til þess hvort setja eigi viðbótartakmarkanir umfram það sem við leggjum til hér í upphafi, sem er mikil takmörkun í sjálfu sér, viðbótartakmarkanir sem taki eingöngu til veiðisvæða bátanna eða fjölda veiðidaga sem við leggjum til að sé takmarkaður við 1. apríl til 1. október ár hvert. Enn fremur segir að veiðar þessara báta skuli ekki reiknaðar til aflamarks og ekki hafa áhrif á heildarúthlutun aflamarks til annarra fiskiskipa. Í 2. gr. segir að þessi lög öðlist þegar gildi. Það fylgir örstutt greinargerð með þessu máli sem ég ætla að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur löngum verið réttur Íslendinga við sjávarsíðuna að fá að róa til fiskjar og útróðrajarðir voru líklegri til þess að brauðfæða fólkið og gefa tekjur en þær jarðir sem illa lágu við fiskislóð. Útróðraréttur var metinn sem verðmæti í jörðum og talinn til hlunninda. Í gömlum lögum var öllum tryggður veiðiréttur í fjörðum og flóum. Þannig orðað að rétt ættu menn til fiskveiði sinnar nema síldveiði sem öllum væri heimilt að stunda hvar sem væri. Landsmenn áttu þannig allir tryggan forgang til botnfiskveiða næst sínum byggðum. Með þessu frumvarpi verður þeim sem rétt hafa til þess að stjórna skipum veittur þessi veiðiréttur á nýjan leik.“ Hér er vitnað til gamalla laga í Lagasafninu sem kveða á um rétt heimamanna til veiða í fjörðum. Í 1. gr. þeirra laga segir eitthvað á þá leið að heimamenn eigi forgangsrétt til veiði í fjörðum sínum nema síldveiði sé. Sem segir einfaldlega það sem menn vissu og hafa lengi vitað að síldin gekk í firði án neins skipulags eða neinnar þeirrar vitneskju sem menn gátu verið vissir um, ekki einu sinni að hún gengi á hverju ári eða að hún gengi á hverju ári í sama fjörð eða sama landshluta. Við Íslendingar höfum á undanförnum árum séð þessa hegðun. Fyrir nokkrum árum, sennilega fyrir um tveimur áratugum gekk íslenska síldin nánast eingöngu í firði austan lands, austfirsku firðina, síðan hefur hún verið að breyta göngum sínum, reyndar kannski samfara breyttum sjávarhita hér við land og hefur nú undanfarin ár sést við Vestfirði og út af Breiðafirði og svo tók hún allt í einu upp á því í fyrra að ganga í Grundarfjörð og fylla þann fjörð svo af síld að eigi varð vært þar öðrum fiskum, ef svo má að orði komast, og dóu þar þorskar í kvíum hvort sem það var vegna súrefnisskorts vegna hinnar miklu síldargengdar eða af öðrum orsökum, nema hvort tveggja hafi verið. Þetta er nú saga síldarinnar og þess vegna var það tekið fram í fornum lögum að allir landsmenn hvar sem þeir byggju ættu forgangsrétt til síldveiðinnar þó að landsmenn sem við firðina byggju ættu forgangsrétt til fjarðarveiði sinnar. Ég hvet hv. alþingismenn til að skoða íslenska lagasafnið að þessu leyti, það er fróðlegt að sjá hversu framsýnir menn voru hér fyrir mörg hundruð árum um að setja reglur um að fjarðarbúar ættu sinn rétt til fjarðarveiði. Það er kannski sú staða sem uppi er í nútímaþjóðfélagi á Íslandi að nú eiga fjarðarbúar ekki lengur rétt til fjarðarveiði sinnar og eru settir á guð og gaddinn þegar svo vill til að þeir sem kvótaréttinn hafa fengið í sínar hendur ákveða að hætta starfsemi sinni og selja burtu þennan atvinnurétt sem öllum Íslendingum var áður markaður sérstaklega í sínum fjörðum og áttu forgang til. Þar var engum ætlaður meiri réttur en öðrum heldur voru allir jafnir til þeirrar veiði. Í nútímalögum hefur mönnum verið fenginn sá forgangur að einn maður getur átt allan aflarétt í viðkomandi þorpi og allir aðrir mega standa á ströndinni og horfa á þegar skipin eru seld í burtu og aflarétturinn fer. Þetta er hin napurlega staðreynd íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins og það er hægt að nefna mýmörg dæmi um hvernig farið hefur fyrir byggðum sem hafa misst nánast allan sinn aflarétt, því miður er hægt að telja margar. Það er hægt að telja Raufarhöfn sem er búin að missa nánast allan sinn aflarétt, Kópasker, Flateyri núna síðast á þessu ári, Bíldudal, svo eitthvað sé nefnt af handahófi í þessu sambandi. Þetta er vandi byggðanna. Við erum hér að leggja til að þessi réttur verði opnaður mönnum aftur en þó því aðeins að þeir sjálfir eigi sinn eigin bát og stundi sjálfir veiðar á honum. Það er ekki lagt til í frumvarpinu að þetta verði framseljanlegur réttur eða tilheyri öðrum, að aðrir geti gert bát út undir annan mann til þess að stunda þessar veiðar heldur skal eigandinn sjálfur nýta þennan rétt og heimildin er takmörkuð við hann, sem þrengir auðvitað þetta ákvæði mikið frá því sem ella væri eða frá því sem var þegar öllum var heimilt að róa til fiskjar hversu margir sem á bát voru. Þetta gæti hins vegar orðið til þess, hæstv. forseti, að liðka verulega til varðandi þá stöðu sem komin er upp í hinum mörgu sjávarbyggðum. Að vísu nær leyfið samt sem áður ekki nema til tímabilsins 1. apríl til 1. október en samt sem áður mundi þetta auðvelda ýmislegt og jafnvel auðvelda atvinnusókn margra í þeim byggðum sem hvað lakast eru settar. Við væntum þess, hæstv. forseti, að þetta mál fái jákvæða umfjöllun í nefnd. Menn geta auðvitað skoðað það að setja þessu einhver stífari takmörk en hér eru sett upp en menn mega samt ekki gleyma því að skilyrðin eru afar þröng. Í fyrsta lagi þurfa menn að eiga bát, í öðru lagi þarf hann að vera haffær og uppfylla öll skilyrði og skyldur, viðkomandi maður þarf að hafa skipstjórnarréttindi og hafa aflað sér þeirra, hann þarf að hafa vélstjórnarréttindi og hafa aflað sér þeirra og hann þarf að uppfylla öll ákvæði um íslenska sjálfvirka tilkynningarskyldu og öll önnur lög og reglugerðir, ásamt því að hafa björgunarbúnað og öryggisbúnað í viðkomandi skipi til þess að skipið teljist haffært. Það er því langur vegur frá því að hér sé verið að færa mönnum einhverja sérstaka gjöf. Hver sem vill nýta sér þetta þarf að leggja fram verulega fjármuni til að geta nýtt sér þennan takmarkaða rétt sem er þó einstaklingsbundinn og verður honum ekki að neinni féþúfu hafi hann ekki kraft og getu til þess að nýta sér þetta sjálfur. Hér eru því miklar takmarkanir settar á atvinnufrelsið sem öllum fjarðarbúum var áður leyft að nota og áttu forgang til en við gerum það í ljósi þeirrar staðreyndar að hér eru í gildi lög um stjórn fiskveiði og við erum að leggja hér til rýmkun á þeim ákvæðum sem m.a. geta hjálpað upp á þá stöðu sem komið hefur upp við mikinn niðurskurð á þorskkvótanum sem við í Frjálslynda flokknum teljum reyndar að sé ástæðulaus svartsýni. Við teljum að það sé algjörlega ástæðulaust að fara svo hart í niðurskurðinn sem hefur verið ákveðinn af sjávarútvegsráðherra og við höfum fært fyrir því rök í talsverðri umræðu um stjórn fiskveiða sem fór fram fyrir um tveimur vikum síðan en þá lögðum við til í þingsályktun að ársafli af þorski væri aukinn um 40 þús. tonn og færðum fyrir því ýmis málefnaleg rök. Til viðbótar við þessa skoðun okkar hefur Landssamband smábátaeigenda nýverið haldið þing sitt og þeir lögðu til verulega aukinn þorskafla frá því sem nú er og reyndar fastan þorskafla til þriggja ára meðan menn væru að átta sig á því hvort sú vá væri fyrir dyrum sem spáð hefur verið og menn hafa óttast. Þeir færðu fyrir því rök í málflutningi sínum, mjög málefnaleg og vel unnin rök, m.a. upp úr skýrslum Hafrannsóknastofnunar, um það að ástand okkar aðalfiskstofns, þorsksins, væri ekki eins afleitt og Hafrannsóknastofnun spáir fyrir um. Ég ætla ekki að fara að endurtaka öll þau rök sem ég fór yfir í umræðunni um daginn en bendi á að ein veigamestu rökin fyrir skyndilokun veiðisvæða er mikil þorskgengd af smáfiski, en Hafrannsóknastofnun lagði til alla sína takmörkun m.a. vegna þess að afar lélegir þorskárgangar væru að vaxa upp. Á þessu ári stefnir hins vegar í að það verði met í því að loka veiðisvæðum vegna smáþorsks. Ég hef náttúrlega haldið því fram eins og hver annar leikmaður að það sé eiginlega ekki nokkur leið að loka veiðisvæðum vegna mikils smáþorsks, hæstv. forseti, nema hann sé til í sjónum því að reglan er sú að menn miða við 25% af þeim fjölda sem veiddur er undir 55 sm og til þess að fá þá tölu þurfi menn að handleika fisk sem er undir 55 sm stærð og meira en 25% af fjölda þess sem kemur í veiðarfæri og menn loka þá svæðinu í 14 daga út af því, þá er það vegna þess að sá fiskur er til en ekki vegna þess að hann sé ekki til, eins og segir í skýrslu Hafró. Þegar Hafrannsóknastofnun heldur því fram að allir árgangar núna séu lélegir og undir 113–115 milljónum nýliða þá ætti ekki að vera jafnmikið um skyndilokun á þessu ári og reyndin er, því að síðast þegar skyndilokanir fóru á einu ári mest í 97 skipti voru árgangarnir þrír að meðaltali í stofni með 170 milljónir þriggja ára nýliða en það var á árinu 2002/2003. Hins vegar þegar hvað minnst hefur verið að vaxa upp af þorski hafa skyndilokanir hvers árs farið einu sinni niður í átta og þá voru fiskimenn hræddir. Fiskimönnum stóð ekki á sama það ár þegar skyndilokanir voru aðeins átta vegna smáþorsks, þá voru þeir smeykir um að nú væri lítið að vaxa upp. Einu sinni voru þær 16, einu sinn voru þær 21. Þá fannst mönnum ekki mikið um uppvaxandi árganga. En nánast öllum fiskimönnum sem maður hittir í dag finnst ástandið vera öðruvísi en Hafrannsóknastofnun segir til um og skyndilokanirnar sýna það auðvitað. Það er ekki hægt að loka á fisk samkvæmt þessari reglu nema handfjatla hann og telja hann, hann kemur þá í veiðarfæri. Þetta vildi ég segja, hæstv. forseti. Þetta mál er takmarkað við eitt veiðarfæri, handfærin, takmarkað við tvo menn mest í áhöfn, takmarkað við eiganda skips, takmarkað við tímabil frá 1. apríl til 1. október, takmarkað við öll þau atriði sem þarf til að skip sé haffært og megi gera það út, þannig að takmörkunin í því er mikil. Ef við berum saman atvinnuleyfi á leigubíl og smábáts mundi þetta sennilega jafngilda því að flestöllum leigubílstjórum væri skylt að aka á „kádilják“, svo stífar eru þessar kröfur, hæstv. forseti.

Frú forseti. Hér á árum áður hefði þurft að segja manni það oftar en einu sinni og oftar en tvisvar að sá tími kæmi, og það eru ekki ýkja mörg ár síðan, á Íslandi að hver sem er sem hefði til þess heilsu, vilja og getu að róa til fiskjar á trillu sinni gæti það ekki. Það er hins vegar því miður sá veruleiki sem blasir við okkur í dag, og því miður blasir enn alvarlegri veruleiki við öllum landsmönnum með nýlegum tíðindum af niðurskurði aflaheimilda í þorski. Ég skrifaði grein í aðdraganda síðustu kosninga, sennilega einum og hálfum mánuði fyrir kosningar, sem hét: Þegar miðin eru dauð . Sú grein byggðist að hluta til á lestri mínum um reynslu manna við Nýfundnaland og svo aftur á nýlegum túr á sjó, endurnýjuðum kynnum af sjómennskunni eftir 11 ára hlé. Ég reri með Heimaeynni í desember síðastliðnum og fékk mjög sterklega á tilfinninguna að aflasamsetning væri allt önnur en sú sem ég hafði átt að venjast, að fiskurinn væri minni, og það sótti að mér beygur. Þegar reynsla Nýfundnalands í þessum efnum er skoðuð kemur í ljós að smátt og smátt minnkaði það heildarmagn af þorski sem mátti veiða með nokkuð jöfnum hætti en ekki stórkostlegum þar til hann hrundi skyndilega árið 1991, ef ég man rétt. Menn neyddust þá til þess að skera hámarksaflann niður í 30 þús. tonn, held ég, gott ef ekki úr 130 þús. tonnum. Það er reynsla manna mjög víða í heiminum, þar sem sambærileg tíðindi úr lífríkinu hafa átt sér stað, að hrun tegundar verður mjög skyndilega með þessum hætti. Grein mín var hugsanlega það sem kalla mætti fiskifræði afleysingarsjómannsins en ég hef ekki neinar forsendur til að draga í efa niðurstöður vísindamanna í þessum efnum. Ég var reyndar svo óheppinn á vormánuðum, skal viðurkennt hér, að á sama tíma og grein mín um þessi mál birtist í Morgunblaðinu var landburður af þorski í mörgum höfnum landsins, aðallega suður með sjó. Hið stóra verkefni sem blasir við almenningi á Íslandi er hins vegar að bregðast við þeim mögulegu tíðindum - ég segi mögulegu, vegna þess að ég vil ekki vera með neina dómsdagsspá hér - að verulegar takmarkanir á veiðiheimildum í þorski sé viðvarandi ástand. Á fundi efnahags- og skattanefndar í vikunni, sem ég sat, var fjallað um þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins. Þar kom fram að spáð er atvinnuleysi upp á 3% á næsta ári og hálft prósent af því verður vegna niðurskurðar á aflaheimildum. Stóra verkefnið er að huga að framtíðaratvinnuvegum þjóðarinnar. Það er risavaxið verkefni. Það er ánægjulegt að segja frá því, frú forseti, að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir úttekt á kvótakerfinu og afleiðingum þess og áhrifum á þróun byggða. Ég held að einsýnt sé að þegar sú úttekt hefur verið gerð verði allt undir í skoðun á því kerfi sem við höfum búið við nú til fjölda ára. Þetta er leið til þess að sníða agnúa af kerfinu, skoða hluti sem ég tel vel koma til greina, eins og aðskilnað veiða og vinnslu og að fá allan fisk á markað. Þá hugsanlega, og jafnvel mjög sennilega, blasir við okkur sú staðreynd að við þurfum að færa okkur meira inn á krókaveiðarnar þannig að stærra hlutfall heildaraflans sé veitt með þeim hætti. Það getur verið mjög þýðingarmikið fyrir byggðirnar í landinu, sem fara illa út úr þessum niðurskurði, og ekki síst þýðingarmikið fyrir lífríki sjávar. Mér þykir sá tími sem lagt er til að þetta verði prófað nokkuð langur, heil fimm ár. Það er dálítið langur reynslutími. En þó ég sé í grundvallaratriðum sammála þeirri meginhugsun sem birtist í frumvarpinu, og mundi gjarnan vilja að hver Íslendingur hefði þennan rétt, tel ég mjög mikilvægt, ekki síst í ljósi þeirrar stöðu sem upp er komin í íslenskum sjávarútvegi, að þetta mál verði tekið til skoðunar á sama tíma og menn fara í ítarlega skoðun á afleiðingum kvótakerfisins og áhrifum þess á þróun byggðar í landinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, hún var að mörgu leyti athyglisverð. Ég ætla ekkert að munnhöggvast við menn þó að þeir hafi aðra skoðun en ég á ástandi fiskstofna. Það metur hver fyrir sig og allir reyna að sjálfsögðu að leggja til reynslu sína og mat á því eins og þeir skynja veruleikann á hverjum tíma. En hitt er líka rétt, sem hv. þingmaður sagði, að þegar grein hans birtist var mikil fiskgengd á vertíðarmiðum við Ísland. Svo mikil meira að segja að aldrei þessu vant þótti Hafrannsóknastofnun ástæða til að endurreikna stofnstærð 10 ára þorsks. Var tveimur milljónum einstaklinga bætt inn í þann stofn eftir að hann var orðinn 10 ára, eins og hann birtist á vertíðinni síðasta vetur. Tilefnið var einmitt það sem kom fram í máli hv. þingmanns, mikil fiskgengd var á vertíðinni og það varð til þess að menn endurreiknuðu stofnstærð á 10 ára gömlum fiski aftur í tímann. En mörg ár þar á undan hafði Hafrannsóknastofnun hins vegar verið að reikna þennan árgang niður, sem er reyndar viðteknari venja í skýrslum stofnunarinnar en það að stofninn sé reiknaður upp. Sem dæmi um það er rétt að segja frá því að þegar reiknitöflur eru skoðaðar yfir þá sex árganga sem nú eiga mest að vera í veiðinni, alveg upp í sjö til átta ára aldurinn, kemur í ljós að út úr þeim árgöngum er búið að taka 103 millj. fiska, úr öllum þeim 

Virðulegi forseti. Umhverfið í sjávarútveginum er sérstakt um þessar mundir, í kjölfar þeirrar ákvörðunar að skera þorskveiðar jafnmikið niður og raun ber vitni, alveg niður í 130 þús. tonn, sem er meiri niðurskurður en flestir vísindamenn lögðu til. Satt að segja er það einsdæmi í stjórnmálasögunni að stjórnmálamenn leitist við að ganga lengra í niðurskurði en vísindamenn gera tillögur um. Það er aðeins Hafrannsóknastofnun sem lagði til að farið yrði niður í 130 þús. tonn en aðrir að farið yrði ofar. Vísa ég sérstaklega til sérfræðinganna hjá Alþjóðahafrannsóknaráðinu, ICES, sem lögðu til að veiðarnar yrðu um 150–160 þús. tonn. Það er töluverður munur á þeim tölum og 130 þús. Ég held að forustumenn ríkisstjórnarflokkanna hafi ákveðið þetta, að þeir hafi þá skoðun að svona eigi þetta að vera. Ég held líka að niðurskurðurinn verði í mjög mörg ár. Ég held að hann verði mjög mikill í fimm til sex ár, og er ég ekki einn um það. Ég vitna í hagspá Landsbanka Íslands, sem kom út fyrir skömmu. Þar var bankinn að meta þróun efnahagsmála á næstu árum og gerir ráð fyrir því í spá sinni að kvótaskerðingin muni vara í fimm ár. Það er eðlilegt að gert sé ráð fyrir töluvert löngum tíma í skerðingu vegna þess rökstuðnings sem helstur er fyrir niðurskurðinum, að breyta þurfi aldurssamsetningu hrygningarstofnsins, að of lítið sé af gömlum fiski í hrygningarstofninum. Það sjá allir að það gerist ekki á skemmri tíma en þremur til fjórum árum því að fiskur er orðinn fjögurra ára gamall þegar hann kemur inn í hrygningarstofn og mælist þar. Til að breyta aldurssamsetningu þarf langan tíma. Ég held reyndar að það þurfi allt upp undir tíu ára samfelldan niðurskurð til þess að ná því miðað við þær forsendur sem lagðar eru til grundvallar varðandi aldurssamsetninguna. Þannig held ég að málið standi. Ég held að stjórnarflokkarnir hafi tekið þessa pólitísku ákvörðun. Ég held líka að þeir viti hvað þetta þýðir. Þetta mun þýða feiknalega uppstokkun í sjávarútvegi, mikla hagræðingu fyrirtækja og samþjöppun. Í máli hæstv. sjávarútvegsráðherra á aðalfundi LÍÚ kom fram það mat hans að þetta mundi gerast. Það mun verða kallað eftir því að breyta ákvæðum gildandi laga um takmörkun á stærð einstakra sjávarútvegsfyrirtækja. Það mun verða kallað eftir því. Menn vita að grundvallarbreyting verður í sjávarútvegi á næstu árum í þá veru að þeim fyrirtækjum sem eru sérstaklega í útgerð mun fækka verulega og þau munu stækka. Það mun líka þýða að störfum í sjávarplássum landsins mun fækka mjög mikið í mjög mörgum þeirra vegna tilflutningsins, samþjöppunarinnar og niðurskurðarins. Þetta held ég að sé allt meðvitað af hálfu stjórnarflokkanna. Þeim er ljós þessi framtíðarsýn og þeir taka þessa ákvörðun meðvitaðir um hana. Gefum okkur að allar grunnforsendur Hafrannsóknastofnunar reynist réttar og þetta gangi allt eftir þannig að eftir fimm til tíu ár megi veiða um 200 þús. tonn á nýjan leik. Þá verður landsbyggðin ekki sú sama og hún er í dag. Það er þannig sem það verður. Miklu færra fólk verður í sjávarplássum landsins en nú er, fólkið verður flutt á höfuðborgarsvæðið. Þangað vantar 20 þús. manns til þess að fylla þær íbúðir sem eru í byggingu um þessar mundir. Við í Frjálslynda flokknum höfum verið að reyna að bregðast við þessari fyrirsjáanlegu þróun, m.a. með tillöguflutningi um að leyfa meiri veiðar en 130 þús. tonn en líka með þessu frumvarpi um að opna kerfið, opna aðganginn að auðlindinni og gefa fólki færi á því að nýta auðlindina frá sínu byggðarlagi á litlum bátum, því að það verður ekki gert öðruvísi, í takmörkuðum mæli en samt mun sú opnun geta haft áhrif á að breyta þessari þróun, andæfa þessari fyrirsjáanlegu þróun næstu ára. Þetta er eitt af þeim frumvörpum sem við leggjum fram. Við getum kallað það mótvægisaðgerð. Handfæraveiðar eru mótvægisaðgerð, virðulegi forseti. Mótvægisaðgerð við fyrirsjáanlegri samþjöppun í sjávarútvegi. Þar sem, eins og hér kemur fram í mati formanns Samtaka fiskvinnslustöðva, að störfum í fiskvinnslunni gæti fækkað um 10–12% eða um 500 manns, þá á eftir að gera ráð fyrir fækkun í útgerðinni sjálfri og svo er hægt að gera ráð fyrir annarri afleiddri fækkun, 1.000–2.000 störf munu þetta vera. Það mun nánast eingöngu verða tekið af landsbyggðinni. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur ásamt Byggðastofnun metið hagvöxt svæða frá 1998 og þar kemur fram að hann er lítill utan höfuðborgarsvæðisins, feiknalega mikill á höfuðborgarsvæðinu. Hann er neikvæður á þeim svæðum sem standa verst, Norðurlandi vestra og Vestfjörðum. Og einmitt þau svæði sem standa verst verða fyrir mestum niðurskurði og áhrifum af niðurskurði í þorski. Þannig að veikustu svæðin munu verða verst úti á næstu árum í kjölfar þess sem fyrirsjáanlegt er að öllu óbreyttu. Landsbankinn staðfestir þetta líka með því að láta það koma fram í mati sínu að afleiðingin af kvótaskerðingu og hagræðingu í sjávarútvegi, sem af því mun leiða, verði fyrst og fremst á landsbyggðinni. Á sama tíma verði stærstu fjárfestingar næstu ára á höfuðborgarsvæðinu, hvort sem það er í íbúðarbyggingum, opinberum framkvæmdum eða álverum. Við sjáum hvað er að gerast. Landsbankinn sér það líka. Mér finnst nauðsynlegt að hv. þingmenn séu meðvitaðir um þessa framtíðarsýn sem er ekki bara mín spá heldur Landsbankans og ég hugsa að ég megi segja Byggðastofnunar. Stjórnarflokkarnir hafa tekið þessar afdrifaríku ákvarðanir í góðri trú, ég ætla mönnum það ekki að taka svona ákvarðanir í því skyni beinlínis að skaða fólk. Ég held að það hljóti að vera meginsjónarmið þeirra að vernda fiskinn. En ég held að menn eigi að bregðast við þessari stöðu, þessari fyrirsjáanlegu þróun. Að sumu leyti má segja að ríkisstjórnin hafi viðurkennt það með því að efna til mótvægisaðgerða, sem eru út af fyrir sig mikilvæg viðurkenning. Hingað til hefur aldrei verið viðurkennt að tilflutningur aflaheimilda frá einhverri verstöð gefi tilefni til viðbragða af hálfu stjórnvalda. En niðurskurður aflaheimilda er það sama og brottflutningur þeirra. Þegar viðurkennt hefur verið að bregðast þurfi við, og það sé á ábyrgð opinberra aðila, skulum við ekki gera lítið úr því. Það er ávinningur. Það skilar okkur fram veginn. En mótvægisaðgerðirnar sem ríkisstjórnin hefur boðað eru hins vegar dropi í hafið. Þær vega lítið á móti samdrættinum í mörgum plássum. Það þarf að gera meira. Við ætlum okkur að sannfæra stjórnvöld um að niðurskurðurinn sé röng ákvörðun. Hann eigi ekki að vera svona mikill og eigi ekki að vara svona langan tíma. Við erum búin að taka þá umræðu hér fyrr í vetur og óþarfi að endurtaka það. En við ætlum að halda áfram að tala við stjórnarflokkana og sannfæra þá um að þeir hafi ekki gert nóg. Alvarlegt ástand sé fram undan ef ekki verður meira að gert. Ein af tillögum okkar til úrbóta er þessi tillaga um opnun fyrir handfæraveiðar. Ég held að hún muni reynast notadrjúg, hún muni hjálpa mikið til. Hún mun ein og sér ekki vega á móti niðurskurðinum en hún mun verða mjög gagnleg og þarft innlegg í mótvægisaðgerðirnar. En fyrst og fremst mun hún undirstrika þá grundvallarafstöðu að fólkið sem býr við fiskimiðin eigi fyrst og fremst að nýta þau. Það væri þá nýjung sem frumvarpið mundi leiða af sér því að öll löggjöf í stjórn fiskveiða á undanförnum árum hefur þróast í hina áttina að aftengja byggðarlög og fiskimið. Það er auðvitað röng þróun og er ein aðalástæðan fyrir því hvernig hlutirnir hafa þróast í mörgum byggðarlögum landsins. Fleira ætla ég nú ekki að segja um þetta mál, virðulegi forseti, að svo stöddu. Gæti sagt meira ef sérstaklega væri óskað eftir því en læt þetta duga.

Frú forseti. Ég kem nú aðallega upp til að fullvissa mig um að mér hafi misheyrst hér einhver svakalegasta samsæriskenning síðari tíma úr ræðustól hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni, að tekin hafi verið ákvörðun um að skera niður þorskkvótann næstu 10 árin til þess að fylla 20 þúsund íbúðir sem eru í byggingu á höfuðborgarsvæðinu.

… bönkunum við.

Er það ákvörðun sem bankarnir koma á framfæri við ríkisstjórnina, hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, og báðu hana um að taka fyrir sig? Eða er þetta kenning Frjálslynda flokksins í þessum sal að það séu í raun og veru bankarnir sem stjórna í landinu?  Er það virkilega meining hv. þingmanns að Einar K. Guðfinnsson hafi tekið þessa ákvörðun með það í huga að fylla 20 þúsund íbúðir á höfuðborgarsvæðinu? Var þessi ákvörðun tekin á ríkisstjórnarfundi af landsbyggðarráðherrunum, Björgvini G. Sigurðssyni, Árna M. Mathiesen, Kristjáni Möller og þeim sem koma af landsbyggðinni, að fylla 20 þúsund íbúðir á höfuðborgarsvæðinu? Maður hlýtur að biðja um frekari skýringar á þessari samsæriskenningu og hvaðan hún er komin.

Virðulegi forseti. Ég held reyndar að það hafi ekki verið hæstv. sjávarútvegsráðherra sem tók þessa ákvörðun í reynd, hann gerði það auðvitað formlega, en ég held að formenn stjórnarflokkanna hafi sammælst um þetta og einfaldlega stillt ráðherranum upp við vegg. Ég held að sjávarútvegsráðherra hafi ætlað sér að hafa þorskveiðarnar í um 150–160 þús. og fara að tillögu ASÍ og LÍÚ sem voru nokkuð samhljóða. Ég get auðvitað ekki sannað þessar hugmyndir en ég held að þetta hafi verið svona og segi það og hef sagt hæstv. sjávarútvegsráðherra það, þannig að hann veit af þessum sjónarmiðum mínum. Ég held að það sé vegna þess að formenn stjórnarflokkanna eru báðir mjög hallir undir vísindamennina og hafa trú á óskeikulleik þeirra og finnst að þetta eigi að vera svona. Ég held að þannig sé málið vaxið. Ég held líka að ríkisstjórninni sé alveg ljóst að þessi ákvörðun er til langs tíma. Sjávarútvegsráðherra hefur ekki fengist til að upplýsa í hve langan tíma og ég held að það sé vegna þess að ákvörðunin er til margra ára. Ég held líka að stjórnarflokkunum sé ljóst hvað af þessu leiðir varðandi þróun í sjávarútvegi. Þess vegna held ég að sá hluti málsins sé meðvitaður. Ég held því ekki fram að það að skera niður sé til þess að hjálpa bönkunum að selja íbúðir en ég bendi hins vegar á þá staðreynd sem er í þeim efnum og hefur komið fram opinberlega og það er a.m.k. heppileg tilviljun fyrir þá, 

Frú forseti. Fyrst örstutt athugasemd eða ábending frá minni hálfu varðandi fundinn sem hér stendur yfir. Ég fékk þær upplýsingar að honum lyki klukkan sex en svo var honum fram haldið án þess að ég fengi vitneskju um það. Ég er búinn að sitja hér í salnum frá klukkan hálfellefu í morgun til klukkan sex og taka drjúgan þátt í umræðunum og fór síðan heim. Þetta hentar mér illa og ég bið frú forseta að koma því til skila að menn komi betri skikk á þetta og vek sérstaka athygli á því að samflokksmaður minn eða samflokkskona, hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, sat hér ófrísk og vissi ekki betur en að fundi lyki á þessum tíma. Þetta tengist auðvitað jafnréttismálunum sem við ræddum í dag, að hér sé skipulag þannig að konur geti sinnt þingstörfum. Ég veit að frú forseti hefur fullan skilning á því en ég vildi koma þessum skilaboðum á framfæri vegna þess að ég var farinn heim þegar ég dreif mig hér niður eftir vegna þess að ég vildi taka þátt í umræðu um þetta mikilsverða mál. Þá um þetta mál sem ég styð og tek undir. Það skapar að mínu mati engin vandamál í fiskveiðistjórninni og það sem meira er, þetta frumvarp byggir að mínu mati á djúpstæðri reynslu og þekkingu sjómanna. Þarna er verið að leggja til vistvænar veiðar án nokkurra spjalla og það er líka hárrétt sem hér kom fram hjá hv. þm. Kristni Gunnarssyni að þetta er byggðamál. Eftir því sem ég kynni mér þessi mál betur, eftir því sem ég fer víðar um Suðurkjördæmi og eftir því sem ég fer víðar um landsbyggðina sé ég að það verður að grípa til úrræða. Ég sé þetta úrræði sem eina bestu mótvægisaðgerð sem menn gætu komið sér upp vegna þess að af þessum handfæraveiðum leiðir miklu meiri vinna, af þeim leiðir miklu meiri verðmætasköpun en af verksmiðjuveiðunum, ef ég mætti kalla þær svo. Það er ótrúlegur munur á mannskapnum í kringum þetta og með þessum veiðum erum við líka að afla hráefnis sem er besta hráefni sem við getum fengið. Í dag eru fiskvinnslur að auglýsa fisk veiddan með þessum hætti, á króka. Ef ég man rétt var auglýsing um bát gerðan út frá Bolungarvík og allt er sýnt með vistvænum hætti til að selja svo sem verksmiðjuframleiddar vörur. Ég tek því heils hugar undir þetta mál, þetta er veruleg mótvægisaðgerð. Það verður að gera eitthvað fyrir byggðina, það er bara þannig. Það verður að sjá til þess að allir landsmenn sitji við sama borð. Við getum ekki látið hagtölur gróðaeinokunarfyrirtækjanna ráða för, við verðum að horfa á heildarhagsmuni samfélagsins. Við verðum að horfa til þess hver hagur samfélagsins er af aðgerðum, ekki bara hver er hagur Granda eða stórfyrirtækjanna heldur okkar allra, og skoða málið heildrænt samfélagslega. Það er svo undarlegt með þennan niðurskurð í þorskaflahámarki að enginn vísindamaður getur horft í augun á mér og sagt: Þetta mun skila árangri. Þeir segja að það sé líklegt, það sé hugsanlegt. En það er enginn sem getur horft djarfhuga framan í mig og sagt: Þetta mun skila árangri. Á sama tíma og verið er að ákvarða 130 þús. tonn í þorskafla er hæstv. sjávarútvegsráðherra að opna grunnslóð fyrir Suðurlandi fyrir dragnót og togveiðar, nánast frá Reykjanestá og austur fyrir land. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson leiðréttir mig ef ég fer með missagnir hér. Á sama tíma er verið að hleypa dragnótinni og auknum togveiðum upp í fjöru á mikilvægustu uppeldisstöðvar og hrygningarstöðvar þorsksins og skýringin er sú að það sé of mikið af smáýsu. Á sama tíma sker hæstv. sjávarútvegsráðherra niður þorskaflann af því að þorskurinn fær ekki nóg að éta. Það eru þvílíkar þversagnir í öllu þessu kerfi og eftir því sem ég skoða það betur þess ringlaðri verð ég. Mér er minnisstæð bók sem ég las í þessu sambandi og ég hef lesið nokkrum sinnum og er töluvert „þórbergsk“. Ég held ég hafi gefið hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni eitt eintak af henni. Bókin heitir Landslag er aldrei asnalegt. Hún lýsir útgerð trillukarla frá Ströndum sem sóttu sjó á dagakerfi. Það var nú einhvern veginn þannig í lífi þeirra, söguhetjanna í þessari bók, að það var ævinlega veður til veiða á banndögunum, sól í heiði og fugl vokandi yfir fiski allt um kring en á sóknardögunum sem voru heimilaðir var yfirleitt rok og rigning. Mér finnst fiskveiðistjórnarkerfið minna mig svolítið á þetta allt saman, að þú eigir að róa í roki og rigningu og brjáluðu veðri en sitja heima á sólskinsdögum. Þannig upplifi ég kerfið. Ég upplifi það líka, af því að hv. þm. Róbert Marshall hafði orð á samsæriskenningum, sem samsæriskenningu meðan maður er ekki fluga á vegg á skrifstofum auðmanna. Það er margt sem bendir til þess að þeir sæki jafnfast í þessa auðlind, sjóinn, og þeir sækja í orkuna, í Hitaveitu Suðurnesja og eins og þeir sækja hingað og þangað. Það kann vel að vera að tilgangurinn sé sá - og ef til vill eru stjórnarþingmenn leiddir saklausir til slátrunar í þessum leik. Ekki ætla ég þeim með nokkrum hætti að hafa einhvern slíkan ásetning, því fer víðs fjarri. En menn skyldu skoða þetta í ljósi orkulinda og annarra auðlinda landsins og sjá hvað auðmennirnir eru að gera. Hvað eru þeir að gera í Reykjavík? Hvað eru þeir að gera í Reykjanesbæ? Hvað eru þeir að gera? Opnum augun fyrir því og grípum til viðbragða. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hittir ef til vill naglann á höfuðið. Það skyldi þó ekki vera? Þar talar alla vega þingmaður af mikilli reynslu. Ég hef þungar áhyggjur af þessu kerfi og verulegar áhyggjur af þeim áhrifum sem það hefur á byggðir landsins. Sú spurning vaknar, og hún er raunhæf: Vilja menn halda uppi byggð í landinu eða ekki? Vilja menn það? Menn standa frammi fyrir þessari spurningu í þingsölum Alþingis í dag, það er ekkert öðruvísi. Forseti Íslands, herra Ólafur Ragnar Grímsson, benti á þetta í þingsetningarræðu. Ég hef verið hugsi yfir því og ég er enn hugsi. Vilja menn byggð í landinu? Er ekki bara ódýrara að hafa alla menn á 30 hektörum hér í Reykjavík? Það er ódýrara út frá fyrirtækjum séð, það er þá styttra fyrir alla í Bónus og Hagkaup og allar verslanir. Þá þarf ekki þetta vesen með að vera að flytja vörur út á land. Það er hægt að reikna út að hagkvæmara sé að flytja alla Íslendinga á suðvesturhornið, það er mjög einfalt mál. Ég get eflaust fengið einhverja sprenglærða hagfræðinga í það dæmi.  Það yrði eflaust hagkvæmara að leggja þetta þing niður og láta auðmennina stjórna, Smárasyni þessa lands. Þeir stjórna nefnilega ótrúlega miklu, þeir eru bak við tjöldin að stýra og stjórna án þess að við fáum rönd við reist miðað við núverandi stjórnarstefnu. Hægt er að bregðast við þessu og fyrir því stendur þetta frumvarp, það er ein hugmyndin og hún er góð. Ég vil líka nefna það hér að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur í dag lagt fram frumvarp um að fiskveiðistjórnarkerfið verði tekið til heildarendurskoðunar, á það verði sett sólarlagsákvæði og á því verði heildarendurskoðun gerð. Af hverju skyldi maður biðja um heildarendurskoðun og að setja sólarlagsákvæði í fiskveiðistjórnina? Jú, vegna þess að allt frá árinu 1983, frá því að lögin voru sett, hafa þau gengið gegn markmiðum sínum. Það hefur verið rauði þráðurinn í fiskveiðistjórninni að vernda fiskstofna, að stuðla að hagkvæmri nýtingu þeirra, að treysta atvinnu og efla byggð í landinu. Þetta hefur allt saman snúist upp í andhverfu sína, það vita allir sem fara út á land, allt hefur snúist upp í andhverfu sína. Þvert á markmið laganna hafa þau stuðlað að óhagkvæmri nýtingu. Þvert á markmið laganna hefur störfum í sjávarútvegi fækkað. Þvert á markmið laganna hefur dregið úr mætti byggðarlaganna úti á landi og fólksflótti er í gangi. Sveitarfélögin á landsbyggðinni eiga ekki einu sinni fyrir rekstrarkostnaði. Það er ekki hægt að una við fiskveiðistjórnarlög eða nokkur lög í landinu sem ganga gegn markmiðum sínum. Við höfðum líka lagt til, og það er mjög í anda frumvarpsins, verkefni sem heitir Sjómenn græða hafið, nákvæmlega eins og verkefnið Bændur græða landið. Hverjir eru bestu vörslumenn hafsins, hverjir eiga mestra hagsmuna að gæta og hverjir standa þar í lappirnar? Sjómenn slátra ekki mjólkurkúnum sínum. Það hefur orðið þannig á síðustu árum, og það er mér gríðarlegt umhugsunarefni, að gjá hefur myndast milli fræðasviðsins og þekkingar sjómanna og reynslu. Svo er að sjá að jafnvel Hafrannsóknastofnun vilji ekkert heyra og hlusta á sjónarmið sjómanna. Ég heyrði um daginn um sjómann til 30 ára sem hafði skilað afladagbókum í 30 ár. Ég hugsa að þær hafi aldrei verið lesnar. Hann gleymdi því í eitt skipti, hann gleymdi því í ágúst í sumar, og hvað gerðist? Jú, hann fékk bréf frá Fiskistofu um að hann hefði verið sviptur veiðileyfi. Ekki einu sinni að hann fengi að tjá sig eða nokkurn skapaðan hlut, hann var bara sviptur veiðileyfi sisvona og stjórnsýslulögin og allur pakkinn var bara fótumtroðinn. Þegar samskiptin eru með þessum hætti verður trúnaðarbrestur. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði viljum hleypa af stað slíku tilraunaverkefni, Sjómenn græða hafið, og úthluta kvóta í það og það verulegum kvóta. Með slíkum hafrannsóknaveiðum, hvort sem menn vilja kalla það hafrannsóknaveiðar, vísindaveiðar eða annað, kæmi allur afli í land og allur afli væri skráður, aldursgreindur og tekin yrðu sýni. Ég treysti sjómönnum fullkomlega til þess. Ég er sannfærður um að koma verður á nýrri hugsun í þetta kerfi, algjörlega nýrri hugsun frá grunni. Samvinna verður að myndast milli sjómanna og vísindamanna, sem er ekki í dag. Þegar ég kom í sjávarútvegsnefnd á sumarþingi átti ég í nokkur skipti tal við þann mæta mann Einar Odd Kristjánsson heitinn, fyrrverandi alþingismann. Ég spurði hann af hverju hann væri ekki í sjávarútvegsnefnd og hann sagði: Ég get það ekki. Ég get ekki átt orðaskipti við Hafrannsóknastofnun. Ég skil hana ekki og við eigum ekki samtalsgrundvöll. Hann sagði mér líka að þegar Hafrannsóknastofnun ákveði 130 þús. tonna aflamark í þorski og á sama ári megi veiða 120 þús. tonn í ýsu þá gangi það bara ekki upp, það sé útilokað praktískt. Ég treysti mönnum með þessa miklu reynslu í þessu máli sem mörgum öðrum. Ég treysti sjómönnum almennt og ég treysti líka flutningsmönnum frumvarpsins sem búa að reynslu sem hefur verið vanrækt verulega í áranna rás.

Frú forseti. Ég tók þátt í þessari umræðu til þess að lýsa þeirri skoðun minni að ég væri í meginatriðum sammála þeirri hugsun sem væri í frumvarpinu. Ég hef lengi verið á móti núverandi kvótakerfi og er enn þeirrar skoðunar og tel mjög jákvætt að taka eigi það til skoðunar á þessu kjörtímabili. Nú líður mér hins vegar eins og Auðunn Blöndal, sjónvarpsmaðurinn í þáttunum „Tekinn“, hljóti að fara að birtast í salnum og segja mér að þetta sé einhvers konar brandari á minn part. Samkvæmt því sem hér hefur verið haldið fram tóku hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra ákvörðun um að draga úr aflaheimildum í þorski, og ætla að gera það næstu tíu árin, til að hægt sé að fylla 20 þús. íbúðir á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er ekki málefnaleg umræða, þetta eru sjónarmið rökþrota manna. Er skoðun þeirra á þessu máli byggð á sömu forsendum og skoðun þeirra á þessari samsæriskenningu, einhverju sem þeir geta ekki sannað, einhverju sem þeir hafa heyrt, sem einhver hefur sagt við þá? Eins og ég sagði í ræðu minni áðan hef ég ekki forsendur til þess að vefengja niðurstöður vísindamanna í þessum efnum. Ég held að okkur sé ekki stætt á öðru, það sé of mikið í húfi, en að taka mark á viðvörunarorðum þeirra. Það er ekkert óeðlilegt við það, þegar höfð eru í huga þau vísindi sem um ræðir, að vísindamenn geti ekki horft í augun á hv. þm. Atla Gíslasyni og sagt að þetta lagi ástandið. Það getur enginn.

Frú forseti. Þetta er í annað skipti í dag sem ég heyri það frá hv. þingmönnum Samfylkingarinnar að ég fari með brandara og gamanmál og stóryrði og þar fram eftir götunum. Nú er mér líkt við brandara úr þáttum Auðuns Blöndals. Mér er full alvara með þessu máli, mér er full alvara. Ég velti upp hugtakinu samsæriskenning og ég flutti rök að því. Eftir sem áður, hv. þm. Róbert Marshall, er þetta samsæriskenning meðan ég get ekki fært rök að henni. Þess vegna nota ég orðið. Líkur benda til þess. Á meðan staðan er sú í þessu fiskveiðistjórnarkerfi að markmiðin nást ekki - það vatnar undan allri byggð í landinu, það er fólksflótti, nytjastofnarnir eru að hrynja eftir kerfið sem átti að byggja þá upp - erum við að tala af alvöru, við höfum þetta mál ekki í flimtingum. Ég vona að hv. þingmaður skilji það.

Frú forseti. Mér er dauðans alvara í þessari umræðu. Ég held að enginn hafi getað skilið það þannig að ég væri að tala um þessi mál af einhverri léttúð, sérstaklega þegar víkur að því fiskveiðistjórnarkerfi sem hér hefur verið við lýði og ég þekki afskaplega vel úr minni heimabyggð, Vestmannaeyjum, kominn af sjómönnum og fiskvinnslufólki. Ég hef það ekki í flimtingum. Það þykja mér hins vegar hv. þingmenn gera sem halda því fram að ákvörðun í þessum efnum sé byggð á því að fylla íbúðir á höfuðborgarsvæðinu. Þá finnst mér þeir vera að taka nokkuð léttvægt á þessu alvarlega máli. Ég hafna því að ég sé að fjalla um málið af einhverri léttúð þó að ég veki athygli á því að umræðan hafi villst út á mjög undarlegar brautir.

Frú forseti. Hv. þm. Róbert Marshall heldur því fram að hér sé ekki staðið fyrir málefnalegri umræðu, um einhverjar 20 þúsund íbúðir í Reykjavík. Það hef ég reyndar aldrei nefnt en ég hef nefnt hver þróunin hefur verið síðustu 24 ár í þessu kerfi. Hún er ekki bara alvarleg fyrir byggðir landsins, hún er alvarleg fyrir efnahag þjóðarinnar vegna þess að nytjastofnarnir eru á niðurleið. Með togveiðum er búið að skrapa upp botninn með þeim hætti að uppeldisstöðvar og hrygningarstöðvar eru úr leik og það á að fara að heimila dragnótaveiðar og togveiðar inni á uppeldisstöðvunum. Staðan er sú að við erum ekki að vernda fiskstofnana, við erum ekki að stuðla að hagkvæmari nýtingu þeirra, við erum ekki að treysta atvinnu og ekki að efla byggð í landinu. Mér er fullkomin alvara. 

Hæstv. forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram um þetta mál og í tengslum við það. Ég tel að hún sé mjög þörf og það verði í raun og veru aldrei of oft vakið máls á því hvar við erum stödd í þessu mjög svo mikilvæga máli. Þegar lögin um stjórn fiskveiða voru sett 1983 var það gert vegna þess að þá höfðu í fyrsta sinn komið upplýsingar frá Hafrannsóknastofnun um að líklegt væri að á árinu 1984 þyrfti að fara með þorskaflann niður fyrir 200 þús. tonn. Slíka tölu höfðu menn ekki heyrt á Íslandi í hálfa öld og þurfti að fara aftur í seinna stríð til að finna hana. Tímamótin sem við getum miðað þessa ákvörðun við, 130 þús. tonnin, eru þau að við þurfum að fara aftur í fyrra stríð, 1918, til að finna sambærilega tölu í þorskveiði og verið er að leggja til núna, 130 þús. tonn. Hvorki meira né minna en tæplega 90 ár aftur í tímann. Menn byrjuðu að stjórna fiskveiðum hér á landi - ætli það sé ekki óhætt að segja að við höfum byrjað á því við útfærslu landhelginnar í 50 mílur - með því að setja á fót svokölluð friðunarsvæði, annars vegar stórt svæði fyrir Norðausturlandi, frá Melrakkasléttu í vestri og austur fyrir Langanes í austri, og hins vegar út af Vestfjörðum í svokölluðum Þverál norður af Horni og norður af Kögri, svæði út í 50 mílur. Þessum svæðum var lokað fyrir öllum togveiðum og einkanlega var þessum aðgerðum beint að Bretum, þá var ósamið við Breta. Þetta var talið nauðsynlegt vegna þess að þorskurinn á Íslandsmiðum stóð svo illa, það kom svört spá 1973 um stöðu fiskstofnanna og ákveðið var að færa út í 50 mílur og síðan út í 200 mílur, eins og menn þekkja. Þessar sérstöku friðanir voru m.a. byggðar á þeim rökum að ástæða væri til að vernda uppvaxandi fisk, sérstaklega þorskinn, fyrir þeim mikla ágangi sem stafaði af veiðum togveiðiskipa Breta og Þjóðverja þá og fleiri þjóða sem hér voru að veiðum. Síðar náðist samkomulag við Bretana. Upp úr því, 1977, var ákveðið að fara að stjórna fiskveiðum með svokölluðu skrapdagakerfi sem byggðist á þeirri einföldu hugsun að þegar Þjóðverjar færu héðan af miðunum þyrfti að beina íslenskum togurum í veiðar á ýmsum fisktegundum sem Þjóðverjar höfðu nýtt í miklu meira mæli en Íslendingar, m.a. karfa, ufsa og grálúðu. Sett var á fót svokallað skrapdagakerfi sem kvað á um ákveðinn dagafjölda á ári, sem fór, held ég, mest upp í 150 daga, og þá skyldu íslenskir togarar landa afla sem hefði samsetninguna 5% þorskur, 10% þorskur og mest 25% þorskur. Þetta kerfi var lagt af 1983 því að menn treystu sér ekki til að fara í skrapdagakerfið með svo lítinn þorskafla sem þá var boðaður og því fóru menn í kvótakerfið. En hver er svo árangurinn frá 1983, eftir 24 ár eins og hv. þm. Atli Gíslason vék hér að áðan? Hann er nákvæmlega sá að hvert einasta íslenskt fiskiskip er á stanslausum skrapveiðum allan ársins hring. Á fullri ferð að reyna að leita að einhverjum öðrum fisktegundum en þorski, einbeita sér að því að veiða aðrar fisktegundir, reyna að ná þeim upp með svo litlar þorskaflaheimildir að það er ekki framkvæmanlegt. Ég vænti þess að hv. þingmann hafi séð grein nýverið eða viðtal við fiskvinnslumann í Grindavík, Gunnar Tómasson, þar sem hann benti á að þessi breyting, þessi mikli niðurskurður á þorskaflanum þýddi að línubátarnir sem áður stunduðu veiðar á djúpslóð og voru að veiða stóran þorsk og lögðu síðan til hlýra o.s.frv. verða núna að beita sér eingöngu í ýsu. Þeir sækja á grunnslóðina og hvað gerist þá? Þeir fá meira af smáum fiski. Gunnar sagði í þessari grein, hæstv. forseti, ef ég má vitna eftir minni í það sem þar var skrifað að samkvæmt afladagbókum og skráningu línuveiðibátanna séum við í núverandi fiskveiðikerfi á þessu fiskveiðiári að drepa fleiri þorska í hverri einustu veiðiferð en við gerðum áður þegar þorskaflinn var það mikill að við gátum einbeitt okkur að honum. Sem sagt, þegar menn sækja inn á grunnslóðina til að reyna að leggja sig eftir ýsu, lenda menn í því að fá þorsk með og hann er smærri. Það segir okkur hins vegar að þorskur er að vaxa upp á grunnslóðinni og það er út af fyrir sig ánægjulegt en það breytir ekki því að árangurinn sem menn ætluðu að ná með niðurskurðinum, með því að skera niður tonnin til að fækka þeim þorskum sem við drápum, hefur snúist við. Við drepum fleiri þorska í þessu stanslausa skrapi fiskveiðiflotans í núverandi kerfi en við gerðum áður. Þar til viðbótar kemur svo ekki allur aflinn að landi. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt að það er mikið í húfi. Það er ofboðslega mikið í húfi fyrir byggðir landsins hvernig tekst til. Því úr hvaða upplýsingum vinna hafrannsóknamenn að mestu leyti? Úr skráðum heimildum um landaðan afla. Ef aflasamsetningin sem á land kemur er röng vegna þess að menn sjá sér ekki hag í því að hirða smáfiskinn verður skráningin röng. Það versta sem vísindamenn geta unnið með eru rangar upplýsingar. Hins vegar er sú staðreynd enn verri að úr fullt af upplýsingum sem skráðar eru á hverjum einasta fiskibát, smáum sem stórum, er ekkert endilega lesið, eins og hér var réttilega vikið að úr þessum ræðustól áðan. Ég hlustaði einnig á dæmið sem hv. þm. Atli Gíslason nefndi. Það liggur því fyrir að við erum komin í mjög vond mál með þeirri útfærslu sem við erum í, afar erfið mál. Þessu til viðbótar færði ég rök fyrir því fyrr í máli mínu að ég teldi að ástandið væri kannski ekki eins rosalega slæmt og Hafrannsóknastofnun vill leggja út af. Það er margt sem mælir með þeirri skoðun. Hlýnandi sjór við landið gerir það að verkum að þorskurinn fer meira til norðurs en hann gerði áður en þá gerir hins vegar kvótastaðan það að verkum að menn geta ekki fylgt honum eftir því það er engin ýsa í djúpkötlum norðan lands. Þar er hins vegar þorskur og grálúða og e.t.v. einhver karfi en ekki ýsa. Þannig að menn ná ekki upp ýsukvótanum sínum með því að einbeita sér að djúpslóðinni og lítill þorskafli gerir það að verkum að menn geta ekki einbeitt sér að djúpslóðinni. Menn eru komnir í algeran vítahring í þessu kerfi. Allt kerfið vegur síðan beint að hagsmunum landsbyggðarinnar, sérstaklega þeim byggðum sem eiga allt sitt undir sjávarútvegi og byggja á honum í sínu atvinnumunstri. Þessi atvinnuþróun ýtir síðan undir það að fólk færir sig til á landsbyggðinni. Og hvert fer fólk? Hvert hefur sá fjöldi Vestfirðinga farið sem hefur flutt af Vestfjörðum undanfarna áratugi? Hvert hafa þeir farið? Ég þekki þá marga, þeir búa á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Þeir búa hér. Menn fara eðlilega þangað sem atvinna er í boði ef menn þurfa að fara frá svæðum þar sem hún er ekki í boði. Þannig má auðvitað segja að á Vestfjörðum hafi menn flutt út atvinnuleysið og fólkinu hefur fækkað. Ég segi það alveg hiklaust að tillaga eins og við erum að ræða í dag getur skipt miklu fyrir hinar dreifðu byggðir landsins þó hún sé með jafnmiklum takmörkunum og frumvarpstextinn ber með sér. Við stöndum frammi fyrir því, hæstv. forseti, að hafa reynt nákvæmlega sömu aðferðina í 23 ár, þegar menn telja að þorskstofninn sé í einhverri lægð þá er ævinlega ein tillaga alltaf uppi á borðinu, að skera niður, skera niður kvótann. Þetta höfum við gert í 24 ár. Við gerum það alveg vísvitandi þó að við höfum miklu skýrari vísbendingar um hvað gæti rétt þorskinn við. Við sjáum það þegar við tökum þorsk úr náttúrunni, veiðum hann kannski eitt kíló að þyngd og setjum hann í eldiskvíar, að með því að gefa honum nægjanlegt að éta þyngist hann kannski um þrjú kíló fram í endaðan desember. Það er ekki spurning að fiskurinn þyngist ef hann hefur nægilegt æti. Við sjáum líka að það er beint samhengi á milli þess ef loðnustofninn er lítill og þorskstofninn léttur, þ.e. einstaklingarnir í stofninum. Það er hægt að sjá það. Það kann því að vera margt sem menn þurfa að horfa öðruvísi á við stjórn fiskveiða ef menn ætla að ná þeim árangri að byggja upp þorskstofninn en að skera endalaust niður kvótana og búa jafnvel til öðruvísi nýtingu á stofninum en menn vildu ná fram með kvótakerfinu, allt öðruvísi nýtingu og verðmyndun. Hæstv. forseti. Þetta vildi ég láta koma fram. Ég tel að umræðan hafi verið ákaflega góð og þörf um þetta mál sem snýr að því að leyfa mönnum í hinum dreifðu byggðum að stunda fiskveiðar frá sinni heimabyggð á veiðislóðum sem næst liggja og með þeim veiðarfærum sem hér er lagt til, þ.e. handfærum sem allir eru væntanlega sammála um að raska ekki lífríkinu á neinn þann hátt sem mörg önnur veiðarfæri gera. Það er óumdeilanlegt að trollið hefur breytt veiðislóð, ég hef sjálfur tekið þátt í því og kann þá sögu alla. Það fer ekkert á milli mála að togveiðarfæri hafa önnur áhrif á lífríki sjávar en krókar og því þurfum við að horfa á það munstur samhliða því hvernig við nýtum veiðislóðina og miðin. Ég vil aðeins rétt í lokin víkja að spurningunni um það hvort að fólk muni flytja inn í íbúðir fyrir 20 þús. manns sem eru tómar á höfuðborgarsvæðinu. Svarið er já, fólk flytur á höfuðborgarsvæðið og flytur inn í þessar íbúðir. Hvort það er beinlínis vilji stjórnvalda skal ég ekki fullyrða en það er örugglega afleiðing af því sem við erum að gera. Fólk flytur á þetta svæði og bankarnir sem lána fé til íbúðamarkaðarins vita að ef fólk sækir inn á þetta svæði muni íbúðir seljast. Þetta er bara lögmál um framboð og eftirspurn. Með núverandi harðri stefnu um að skera niður þorskkvótann og stjórna veiðunum eins og hefur verið gert er fólkinu ýtt af landsbyggðinni og til höfuðborgarsvæðisins. Og allir sem versla með vöru vita að það er betra að vera með vöruna á því svæði sem fólkið sækir inn á en á því svæði sem fólk flytur frá. Það liggur í hlutarins eðli, hvort sem það er sjoppueigandinn, stórmarkaðseigandinn, fasteignaeigandinn eða bankarnir sem lýstu því yfir nýlega að þeir ættu svo mikið lausafé að þeir þyrftu ekki að taka ný lán í heilt ár. Þeir hljóta að ætla að koma fé sínu út í ávöxtun, það er eðli bankastarfsemi. Menn þurfa ekki að deila um þetta munu verða afleiðingarnar og við sitjum því miður uppi með það, hæstv. forseti, hvort sem okkur líkar betur eða verr.

Virðulegi forseti. Ég fagna því mjög að fá hér tækifæri til að mæla fyrir þessu frumvarpi. Þetta er í þriðja sinn sem það er lagt fram og hef ég ekki fengið á fyrri þingum tækifæri til að mæla fyrir því og þannig ekki fengið tækifæri til að koma því inn í nefndir þingsins til efnislegrar umfjöllunar sem ég tel afar brýnt. Með þessu frumvarpi er gert ráð fyrir því að þeir sem selja tóbak í smásölu fái heimild til að selja níkótínlyf sem ekki eru lyfseðilsskyld með sömu skilyrðum og þeir fá að selja tóbak. Við erum með mjög stranga löggjöf um smásölu tóbaks og þetta frumvarp gerir ráð fyrir því að heimild til sölu nikótínlyfja muni lúta nákvæmlega sömu reglum og tóbakið. Markmiðið með frumvarpinu er að fjölga sölustöðum nikótínlyfja þannig að þau verði valkostur í stað tóbaks þar sem það er selt. Nikótínlyf sem seld eru í lausasölu eru í formi tyggigúmmís, plásturs, innsogs- og nefúðalyfs. Frumvarpið tekur einungis til nikótínlyfja sem ekki eru lyfseðilsskyld. Hins vegar eru til nikótíntöflur sem einungis fást gegn framvísun lyfseðils og verður ekki gerð breyting á sölu þeirra með þessu frumvarpi. Frumvarpið felur í sér að meðal annars verður unnt að kaupa nikótínlyf á bensínstöðvum og veitingahúsum, í stórmörkuðum og söluturnum. Verði frumvarpið að lögum má búast við að samkeppni aukist og að verð slíkra lyfja lækki. Í þessu samhengi bendi ég á að Neytendasamtökin gáfu út yfirlýsingu á vefsíðu sinni þann 26. september sl. þar sem þau nefna einmitt þetta sama, þ.e. Neytendasamtökin hafa hvatt til þess að verslunum sem er heimilt að selja tóbak verði einnig heimilt að selja nikótínlyf vegna þess að samtökin telja að samkeppni með þessar vörur leiði til verðlækkunar á þeim. Nikótínlyf eru mun dýrari hér á landi en annars staðar á Norðurlöndunum. Þá verð ég einnig að segja alveg eins og er að ég hef undrast það og tel það mjög merkilega þversögn að ef einstaklingur vill byrja að reykja eða viðhalda fíkn sinni með sígarettum getur hann gengið inn í næstu sjoppu, matvöruverslun eða bensínstöð hvenær sem er sólarhringsins og keypt tóbakið og tjöruna. Vilji sá hinn sami hins vegar láta af ósiðnum, berjast við fíknina og styðjast í þeirri baráttu við nikótín án tjörunnar þarf sá hinn sami að leita að næsta apóteki sem hefur takmarkaðan afgreiðslutíma og þar á er líka mjög mikill munur eftir landshlutum. Á höfuðborgarsvæðinu er hægt að finna apótek sem eru opin til miðnættis en annars staðar um landið er slíkt ekki hægt. Nýverið var samþykkt að fara þessa leið í Svíþjóð, þ.e. að heimila sölu á nikótínlyfjum í almennum verslunum. Þessi samþykkt hjá vinum okkar í Svíþjóð og nágrönnum hefur fengið afar vandaða umfjöllun þar í landi og fátt kom upp á þar sem mælti á móti því að opna fyrir þessa heimild. Þess vegna hlakka ég til að fá umsagnir um þetta mál þegar það fer til umfjöllunar í hv. heilbrigðisnefnd vegna þess að ég tel þessa umræðu hér mjög mikilvæga. Þá vil ég geta þess að eftir að ég hafði lagt þetta frumvarp fram fyrir rúmu ári fór ég í viðtal þar sem hringt var til íslensks læknis sem starfar í Svíþjóð sem hvatti mjög til þess að sú leið yrði farin í tóbaksvörnum til að gera reykingamönnum kleift að hætta þannig að þeir féllu ekki í freistni fyrir sígarettunum þegar það er opið allan sólarhringinn fyrir sölu á þeim. Hins vegar ætti aðgengi að lyfjunum, aðstoðinni eða hækjunum til að komast yfir sígarettulöngunina ekki að vera eins erfið og raun ber vitni. Það má ætla að með því að bæta aðgengi reykingamanna að nikótínlyfjum sjái fleiri lyfin sem valkost auk þess sem aukið aðgengi er mjög mikilvægur stuðningur við þá sem standa í stríði við tóbakið. Ég tel svo sannarlega að með því að veita þessa heimild sé stigið mjög mikilvægt skref í tóbaksvörnum hér á landi. Í frétt á vefsíðu vísir.is voru í gær framkvæmdastjórar lyfsöluverslana beðnir um að gefa álit sitt á þessu máli og þótti mér dálítið merkileg fullyrðing sem kom frá öðrum þeirra. Framkvæmdastjóri Lyfju sagði, með leyfi forseta: „Nikótín er fyrst og fremst eitur sem þarf að umgangast varlega.“ Virðulegi forseti. Þessu er ég hjartanlega sammála. Engu að síður tel ég að tóbakið og tjaran sem er seld allan sólarhringinn, hvar sem er, í öllum sjoppum og bensínstöðvum, sé miklu alvarlegra mál, miklu alvarlegra og hættulegra form af nikótíni en nokkurn tíma lyfin sem hjálpa þeim sem eru háðir tjörunni við að losa sig við þá fíkn, fíknina í tjöruna. Á meðan heimilt er að selja nikótínið í sígarettuformi í almennri sölu tel ég það þess vegna mjög skynsamlega ráðstöfun að selja hjálpartækin við hliðina, þ.e. selja nikótínlyfin við hliðina á tóbakinu. Ég vil líka benda á það sem kemur fram í greinargerðinni, að danska lyfjaeftirlitið sendi frá sér skýrslu í september 2005 þar sem fjallað var um reynslu af frjálsari verslun með lyf. Danir leyfðu frjálsari verslun með lyf fyrir nokkrum árum, þ.e. fleiri lyf sem ekki eru lyfseðilsskyld. Vert er að taka fram að það er alls ekki ætlun flutningsmanna þessa frumvarps að fara að opna fyrir almenna sölu á fleiri lyfjum sem ekki eru lyfseðilsskyld, heldur er eingöngu horft hér einangrað í tóbaksvarnaskyni á nikótínlyfin. Í skýrslunni kemur fram að nikótínlyf geti hjálpað reykingamönnum að hætta að reykja og því megi færa fyrir því rök að slík lyf skuli vera jafnaðgengileg og tóbak. Þá kemur líka fram í þessari skýrslu að rannsóknir sýni fram á að a.m.k. 10% fyrrverandi reykingamanna sem notað hafa nikótínlyf í því skyni að hætta reykingum noti slík lyf ekki lengur en í eitt ár. Án þess að ég fari nánar út í þessa skýrslu núna vil ég þó nefna að þarna koma fram mjög skýrar vísbendingar um að nikótínlyfin - og menn hafa svo sem vitað það - hjálpa mönnum sannarlega að hætta að reykja. Sömuleiðis er sú tröllasaga ekki endilega rétt að menn skipti bara yfir í nikótínlyfin og haldi sig síðan við þau það sem eftir er. Það þarf ekki að vera rétt, rétt eins og kemur fram í þessari dönsku skýrslu. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég nefna hér að þann 17. október sl. birtist frétt í 24 stundum um að Ísland væri í 2. sæti af 30 löndum sem tóbaksvarnir voru kannaðar hjá á vegum Evrópusambandsins. Viðar Jensson, verkefnisstjóri í tóbaksvörnum hjá Lýðheilsustöð, lýsir því að við könnunina hafi verið stuðst við sex þætti sem Alþjóðabankinn telur vænlega til árangurs. Það er í fyrsta lagi verðlagning á tóbaki, í öðru lagi bann við auglýsingum á tóbaki, fjárveitingar til tóbaksvarna í þriðja lagi, í fjórða lagi viðvörunarmerkingar, í fimmta lagi reglur um reykingar á opinberum stöðum og í sjötta lagi aðstoð við að hætta að reykja. Vitið þið af hverju við vorum ekki í 1. sæti í þessari könnun? Það var vegna þess, eins og Viðar segir í fréttinni, að í síðasta atriðinu skoruðum við ekki nógu hátt, þ.e. í liðnum „aðstoð við að hætta að reykja“. Ég tel að það að stíga þetta skref, gera eins og Svíarnir, bjóða upp á nikótínlyfin sem valkost við hliðina á tóbakinu, sé svo sannarlega liður í tóbaksvörnum, liður í því að gera vöruna aðgengilegri, liður í því að aðstoða fólk við að hætta að reykja. Vonandi verður það þá liður í því að koma okkur í 1. sæti í næstu könnun um tóbaksvarnir í Evrópu, þeirri sem ég var að nefna

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga er varðar heimild til að selja nikótínlyf, sem eru ekki lyfseðilsskyld, á þeim stöðum sem hafa leyfi til að selja tóbak. Ég tel mjög brýnt að þetta frumvarp nái fram að ganga, og mikilvægt fyrir þá sem þurfa á þessari úrlausn að halda. Með því verður aðgengi reykingamanna að þessum lyfjum stórbætt frá því sem nú er og ætti því mun frekar að verða til þess að hjálpa fólki sem glímir við þann vanda sem fylgir því að vilja hætta að reykja. Eins og sölu þessara lyfja er háttað í dag er aðgengi fólks afar misjafnt. Það er mjög fátítt að lyfjaverslanir séu opnar allan sólarhringinn, það er þó helst hér á höfuðborgarsvæðinu. Því er ljóst að með samþykkt frumvarpsins yrði aðgengi bætt verulega. Nikótínfíknin gerir vart við sig á öllum tímum sólarhringsins. Ef við lítum til landsbyggðarinnar býr fólk þar oft við þær aðstæður að um töluverðar vegalengdir getur verið að ræða í næstu lyfjaverslun. Aftur á móti er mjög líklegt að verslun sem selur tóbak sé einmitt í næsta nágrenni. Ég held að breytingar eins og fjallað er um í þessu frumvarpi séu mjög jákvæðar, og góður stuðningur við reykingafólk um land allt sem stendur í þeirri baráttu að vilja losa sig við tóbakið. Nú hafa tekið gildi lög sem banna reykingar á veitingahúsum. Þeim lögum þarf að fylgja eftir með því að heimila veitingahúsum - eins og frumvarpið gerir ráð fyrir - að geta boðið reykingafólki þá valkosti sem hér er fjallað um, úrræði til að vinna á fíkn sinni. Það er nokkuð ljóst að það reynist mörgum afar erfitt að takast á við nikótínfíknina. Oft verður að koma til öll sú aðstoð sem völ er á. Því er mjög mikilvægt að mínu mati að gera reykingafólki það eins auðvelt og mögulegt er, eða a.m.k. að það verði jafnauðvelt að nálgast nikótínlyfin, sem eru ekki lyfseðilsskyld, eins og tóbakið sjálft. Ég trúi því að þingmenn sjái sér fært að styðja þetta góða mál, styðja með því þá sem ákveða að snúa baki við reykingum og minnka þannig líkur á sjúkdómum sem tengjast reykingum síðar á ævinni. Sjúkdómar tengdir reykingum og tóbaksfíkn eru stórt heilbrigðisvandamál í heiminum eins og allir vita. Nái þetta frumvarp sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir hefur mælt fyrir fram að ganga er vissulega hægt að taka undir að það er mikilvægt skref í tóbaksvörnum.