Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að halda áfram þar sem ég lét staðar numið síðast. Ég var að tala um íþyngjandi ákvarðanir og meðalhófsregluna. Ég var að setja það í samhengi við frumvarpið sem við ræðum hér. Ég taldi upp alla þrjá meginþætti reglunnar um meðalhóf og ég var við það að fara að taka dæmi um hæstaréttardóm, sem hjálpar mér alltaf rosalega mikið að skýra hlutina vel, setja þá í samhengi eða bara yfir á mannamál. Ef maður horfir á eitthvert tilfelli út frá atvikum sem hafa gerst í alvörunni er kannski auðveldara að skilja hlutina. Sá hæstaréttardómur sem ég er að reifa varðar framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu. Í þeim dómi reyndi á hvort félagsmálaráðherra hefði gætt grundvallarreglu stjórnsýsluréttar við aðkomu sína að starfslokum einstaklings. Umræddur einstaklingur hafði sem formaður Leikfélags Akureyrar staðið að ráðningu leikhússtjóra sem var talin andstæð jafnréttislögum og til að skapa frið um Jafnréttisstofu hætti einstaklingurinn störfum eftir fund með félagsmálaráðherra. Niðurstaða Hæstaréttar, hvað varðar ráðningu leikhússtjórans, var sú að hún hafi ekki verið andstæð jafnréttislögum og hefði einstaklingurinn því ekki þurft að segja upp starfi sínu sem framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu. Félagsmálaráðherra hefði því ekki gætt meðalhófs þegar hann bað þennan einstakling um að segja upp störfum sínum. Mér finnst þetta bara rosalega klippt og skorið, hvenær um er að ræða brot á meðalhófsreglu. Réttaráhrif þess að brjóta meðalhófsreglu geta leitt til þess að ákvörðunin teljist ógild. Á það reyndi í hæstaréttardómi frá 1999 varðandi umgengnisrétt. Þar var umgengni móður við barn sitt takmörkuð óhóflega án nægjanlegs rökstuðnings. Við þessa takmörkun var meðalhófsreglunnar ekki gætt og því voru þessar takmarkanir gerðar ógildar. En síðan geta réttaráhrif brota á meðalhófsreglunni líka leitt til skaðabóta. Á það reyndi í hæstaréttardómi frá árinu 1994 varðandi innsiglaða starfsstöð. Þar var fyrirtæki talið eiga rétt á bótum eftir að rekstur þess var fyrirvaralaust stöðvaður án þess að því hafi áður verið tilkynnt um hina fyrirhuguðu aðgerð. Þeim var ekki veittur kostur á því að greiða skuldina og því um að ræða brot á reglunni um meðalhóf. Þetta er bara rosalega klippt og skorið. Ef fyrirtækinu hefði verið gefinn kostur á því að greiða þessa skuld hefði reglan um meðalhóf ekki verið brotin. Meðalhófsreglan er bæði skráð og óskráð. Óskráða reglan um meðalhóf hefur víðtækara gildissvið en hin skráða. Til að mynda tekur óskráða reglan um meðalhóf til allra stjórnvaldsathafna en hin skráða regla tekur bara til stjórnvaldsákvarðana. Bara svona til að taka dæmi þá reyndi á þetta í áliti umboðsmanns Alþingis varðandi síma, en þar reyndi á hvort hægt væri að loka síma einstaklings strax þar sem hann hafði ekki greitt símreikninginn sinn. Umboðsmaður Alþingis taldi að beita hefði þurft svokallaðri áskorun áður til þess að fá einstaklinginn til að greiða reikninginn áður en tekin yrði ákvörðun um að loka síma hans. Þessu er ég bara hjartanlega sammála. Ég held að þingmenn séu með aðgang að Lögbirtingablaðinu og þegar maður opnar það getur maður ýtt á áskoranir og þar er svona flipi þar sem kemur bara fullt af áskorunum sem verið er að senda út til borgara. Það er gaman að segja frá því að þetta er liður í því að gæta meðalhófs. Alltaf þegar ég sé einhvers konar áskorun á síðu Lögbirtingablaðsins tek ég því fagnandi af því að þá veit ég að stjórnvöld eru að gæta meðalhófs og eru ekki að beita íþyngjandi ákvörðunum strax. En ég sé að ég er að renna út á tíma, virðulegur forseti, og óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég var að fjalla hér um undantekningar á 6. gr., um undantekningar á því ákvæði, 6. gr., sem sviptir flóttafólk réttindum sínum til þjónustu eftir 30 daga, eftir neikvæða niðurstöðu útlendingayfirvalda og hversu litla trú ég hef á því að þessar undanþágur nái raunverulega yfirlýstum markmiðum sínum. Ég var að lesa hérna upp úr umsögn Rauða krossins sem ég hef haft hér mér til halds og trausts, sem er mjög ítarleg og góð og ég skil ekki af hverju ekki vel að taka mark á henni. En þar stendur á bls. 7, með leyfi forseta: „Í 6. gr. frumvarpsins segir að ekki sé heimilt að fella niður réttindi alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Í athugasemdum við frumvarpsgreinina segir að með alvarlegum veikindum sé átt við þá einstaklinga sem ekki séu fyllilega færir um að sjá um sig sjálfir, hvort sem er vegna andlegra eða líkamlegra veikinda, og velferð þeirra yrði alvarlega ógnað ef réttindi þeirra yrðu felld niður.“ Mig langar að gera sömu athugasemd og ég gerði síðast þegar ég las þetta upp sem ég held að eigi alveg jafn vel við núna, sem er að velferð allra verður alvarlega ógnað af því að réttindi fólks eru niðurfelld í þessu samhengi, ég vil bara halda því til haga. En ókei. Þetta er sem sagt í samhengi við alvarleg veikindi. Síðan er fatlaður einstaklingur skilgreindur og sagt, með leyfi forseta: „Með fötluðum einstaklingi með langvarandi stuðningsþarfir sé átt við þá sem hafi þörf fyrir þjónustu og/eða stuðning sem sé meiri eða sérhæfðari en svo að þörfinni verði fullnægt innan almennrar þjónustu.“ Ég tek það aftur fram að það stendur ekki til að veita neina almenna þjónustu þegar þjónustan verði felld niður þannig að ég veit ekki af hverju það skiptir máli hvort stuðningurinn sem viðkomandi þarf sé meiri eða minni en almenn þjónusta getur veitt vegna þess að það verður engin þjónusta til staðar. En ókei. Svo held ég áfram, með leyfi forseta: „Rauði krossinn hefur um margra ára skeið gert margháttaðar og alvarlegar athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á því hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu vegna veikinda eða fötlunar …“ - Og þetta hefur Þroskahjálp líka gert. - „… en svo virðist sem verulega þröng skilyrði þurfi að uppfylla svo umsækjendur geti talist í sérstaklega viðkvæmri stöðu.“ Hér er farið í skilgreininguna á sérstaklega viðkvæmri stöðu, virðulegur forseti, sem má finna í 6. tölulið 3. gr. útlendingalaga, en þar segir: „Einstaklingar sem vegna tiltekinna persónulegra eiginleika eða aðstæðna hafa sérþarfir sem taka þarf tillit til við meðferð máls eða geta ekki að fullu eða með engu móti nýtt sér rétt eða uppfyllt skyldur sem kveðið er á um í lögum þessum án aðstoðar eða sérstaks tillits, t.d. […]“ - þannig að þetta er ekki tæmandi talning heldur er þetta í dæmaskyni þessi upptalning sem núna fylgir, virðulegi forseti - „t.d. fylgdarlaus börn, fatlað fólk, fólk með geðraskanir eða geðfötlun, aldrað fólk, þungaðar konur, einstæðir foreldrar með ung börn, fórnarlömb mansals, alvarlega veikir einstaklingar og einstaklingar sem hafa orðið fyrir pyndingum, kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi.“ „Upptalning ákvæðisins um þá persónulegu eiginleika eða aðstæður sem taka þarf tillit til við meðferð máls og geta leitt til þess að einstaklingur teljist sérstaklega viðkvæmur í skilningi útl. eru ekki tæmandi taldar. [...] Í 1. mgr. 25. gr. útl. segir að mat á því hvort umsækjandi teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu, sbr. 6. gr. útl. skuli fara fram með aðstoð viðeigandi sérfræðinga.“ Og líkt og ég og Rauði krossinn höfum að fjallað um í umfjöllun um 2. gr. frumvarpsins hefur félagið, þ.e. Rauði krossinn, ítrekað gert athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á stöðu umsækjenda og hugsanlegum sérþörfum, líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga. „Hefur reynslan sýnt að stofnunin vanræki skyldu sína til að hafa frumkvæði að slíkri rannsókn, jafnvel þegar vísbendingar eru uppi um að einstaklingar teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Í fjölda tilvika hefur Útlendingastofnun látið hjá líða að bíða eftir mikilvægum heilbrigðisgögnum áður en ákvörðun er tekin í máli sem leiðir til þess að umsækjendur eru ekki með réttu metnir í sérstaklega viðkvæmri stöðu, auk þess sem sjaldnast er óskað eftir aðstoð sérfræðinga við slíkt mat, en Rauði krossinn telur slíkt fálæti ekki standast áskilnað laganna. Þá hefur kærunefnd útlendingamála metið sem svo að það sé ekki hlutverk nefndarinnar að endurskoða mat Útlendingastofnunar á sérstaklega viðkvæmri stöðu.“ Ég mun þurfa að fara út í afleiðingarnar af þessari vanrækslu Útlendingastofnunar í næstu ræðu og óska því eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Fyrir þá sem eru að byrja að hlusta þá hef ég verið að fara í gegnum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Hann byggir á grunni sem er næstum 100 ára gamall en varð síðan að veruleika sem sáttmáli innan allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna þann 20. nóvember 1989. Barnasáttmálinn er einn útbreiddasti mannréttindasáttmáli heims og það er einungis eitt ríki sem hefur ekki skrifað undir hann, það eru Bandaríkin. Íslensk stjórnvöld fullgiltu barnasáttmálann í nóvember 1992 og þann 20. febrúar 2013 var hann lögfestur í íslensk lög. Það þýðir það að barnasáttmálinn hefur sömu lagalegu stöðu og önnur íslensk löggjöf. Ég var búinn að fara í það í minni síðustu ræðu hvernig 2. mgr. 2. gr. væri brotin í c-lið 8. gr. frumvarpsins. Mig langar að fara í gegnum nokkrar aðrar greinar frumvarpsins sem snerta þetta frumvarp og þau málefni sem við erum að tala um. Í 1. mgr. 20. gr. sáttmálans segir, með leyfi forseta: „Barn sem tímabundið eða til frambúðar nýtur ekki fjölskyldu sinnar, eða sem með tilliti til þess sem því sjálfu er fyrir bestu er ekki unnt að leyfa að sé lengur innan um fjölskyldu sína, á rétt á sérstakri vernd og aðstoð ríkisvaldsins.“ Í 2. mgr. segir: „Aðildarríki skulu í samræmi við lög sín sjá barni sem þannig er ástatt um fyrir annarri umönnun.“ Það er mikilvægt að átta sig á að þarna er m.a. verið að tala um það sem í málefnum þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd er kallað fylgdarlaus börn. Þar erum við búin að fá á okkur þá skyldu, samkvæmt þessari grein, að veita þessum börnum sérstaka vernd og aðstoð ríkisvaldsins. Það er því ansi sorglegt að heyra um síendurtekin atvik þar sem Útlendingastofnun ákveður að horfa ekki á þessa grein heldur bíða eftir því að barnið falli ekki lengur undir barnasáttmálann, en í 1. gr. barnasáttmálans stendur: „Í samningi þessum merkir barn hvern þann einstakling sem ekki hefur náð átján ára aldri, nema hann nái fyrr lögræðisaldri samkvæmt lögum þeim sem hann lýtur.“ - 18 ár á Íslandi. En því miður eru ófá dæmi um það að Útlendingastofnun hafi hreinlega beðið jafnvel í eitt, tvö ár eftir því að barn verði 18 ára og þá látið það fara í gegnum ferlið sem fullorðinn einstaklingur og vísað því úr landi. Þetta eru börn sem hafa komið hingað fylgdarlaus, þ.e. alein, án fjölskyldu, án ættingja. Við bíðum bara eftir að þau verði 18 ára og hendum þeim þá út í kuldann eða á ruslahaugana í Grikklandi eins og gert var fyrir jól. Ég veit ekki með ykkur en ég vil ekki samþykkja það að ríkt land eins og Ísland komi svona fram við börn og brjóti alvarlega gegn barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Frú forseti. Næsta grein sem ég ætla að fjalla um er 22. gr., sem fjallar einmitt um börn á flótta. Ég óska eftir að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var að tala um meðalhófsregluna, skráðu og óskráðu meðalhófsregluna, og var búin að fara ítarlega í gegnum það. Ég ætla bara að rifja upp: Óskráða reglan tekur til allra stjórnvaldsathafna á meðan skráða reglan um meðalhóf tekur aðeins til stjórnvaldsákvarðana. Svo reifaði ég álit umboðsmanns Alþingis varðandi síma eða lokun síma og talaði um áskoranir og Lögbirtingablaðið. Nú er ég, held ég, búin að fara svolítið ítarlega út í meðalhófsregluna og eins og ég sagði hér áðan þá vonast ég til þess að það verði skoðað sérstaklega hvort ákvæði laga um breytingu á útlendingalögum séu í samræmi við meðalhófsregluna og þá beitingu þessara heimilda sem fela í sér skerðingu á réttindum og þjónustu. Næst er það skýrleikareglan. Ég er bara að tala um almennar reglur þegar kemur að stjórnvaldsákvörðunum til þess að sýna til hvers þurfi að líta þegar kemur að því að breyta lögum sem varða stjórnvöld og stjórnvaldsákvarðanir. Skýrleikaregla stjórnsýslulaga er óskráð meginregla sem felur í sér þá kröfu að stjórnvaldsákvörðun verði að vera efnislega bæði skýr og ákveðin. Reglan tekur til allra stjórnvaldsathafna, ekki bara stjórnvaldsákvarðana sem eru til þess fallnar að hafa áhrif á borgarana með einum eða öðrum hætti. Grunnröksemdin að baki þessu öllu er í fyrsta lagi réttaröryggi borgaranna, að geta skilið ákvörðun. Þetta skýrir sig sjálft. Í öðru lagi er það að geta metið réttarstöðu einstaklings. Svo í þriðja lagi er það til að geta hagað ráðstöfunum sínum á upplýstan hátt. Bara svona til að taka dæmi þá ætla ég að skýra þetta með áliti umboðsmanns Alþingis, en það varðaði brottvísun nemanda úr skóla: Einstaklingur kvartaði vegna brottvísunar sonar úr skóla án þess að honum væri tryggt annað úrræði. Í áliti var ákvörðun tekin á grundvelli 3. mgr. 57. gr. grunnskólalaga þar sem einungis var um að ræða tímabundna brottvísun, en einstaklingnum eða foreldrinu var ekki gerð grein fyrir því. Í álitinu var kveðið á um að ákvörðunin skyldi tilkynnt forsjármönnum og fræðslustjóra tafarlaust. Þessi skylda leiðir af óskráðri grundvallarreglu stjórnsýsluréttar að stjórnvaldsákvörðun verði að vera bæði ákveðin og skýr. Ef einhver úr meiri hlutanum er horfa þá þarf ég ekkert að útskýra hvað ég meina með því að reifa þetta álit umboðsmanns Alþingis, við erum öll löggjafarvald hér og við erum öll að einhverju leyti lögfróð. Þess vegna þarf ég ekkert endilega að setja nákvæmlega þetta atriði í samhengi við útlendingalögin. Ég vona bara að skýrleikaregla stjórnsýslulaga og skýrleikaregla stjórnvalda við stjórnvaldsákvörðunina um réttindi og skyldur borgara sé höfð í fyrirrúmi af því að þetta er ekki lítilvæg reglna. Hún leiðir líka af leiðbeiningarskyldu skv. 7. gr. stjórnsýslulaga og hinni óskráðu skýrleikareglu að tjáskipti stjórnvalda við málsaðila verði alltaf, frá upphafi til lykta, að vera ákveðin og skýr. Þegar mál hefst að frumkvæði stjórnvalds, t.d. með auglýsingu, þarf hún að vera ákveðin og skýr. Það getur verið auglýsing ákvörðunar og einhverjum aðilum sem eru með lögvarða hagsmuni veittur frestur til að skila inn umsögnum eða athugasemdum varðandi þetta tiltekna mál. En þegar mál hefst að frumkvæði stjórnvalds, t.d. með tilkynningu, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga, þá verður hún að vera efnislega ákveðin og skýr. Mál er varðar umsækjendur um alþjóðlega vernd hefst vissulega ekki að frumkvæði stjórnvalda en niðurstaðan þarf samt sem áður að vera ákveðin og skýr. Ég sé að ég er að renna út á tíma, virðulegi forseti, og óska þess að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég hef hér er verið að fjalla um alvarleg áhrif réttindaskerðingar skv. 6. gr. frumvarpsins í samhengi við umsögn Rauða kross Íslands um þetta mál og ég hef verið að tala um hvernig Útlendingastofnun hefur verið að vanrækja skyldur sínar til að ganga úr skugga um hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd falli undir hóp í sérstaklega viðkvæmri stöðu, sem þeim ber að ganga úr skugga um að umsækjendur séu eða séu ekki. Ég hef verið að fara yfir það að þessar afleiðingar eru mjög alvarlegar, að Útlendingastofnun vanræki þessar skyldur sínar, og ætlaði að halda áfram að lesa úr umsögninni á blaðsíðu 7 en er reyndar að fara á blaðsíðu 3, með leyfi forseta: „Afleiðingar þessarar vanrækslu stofnunarinnar geta verið alvarlegar þegar umsækjendur sem í raun falla undir hugtakaskilgreiningu 6. tölu. 3. gr. útl.“ - sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu - „fá ekki viðurkenningu á stöðu sinni þar sem ekki hefur farið fram rannsókn á andlegu eða líkamlegu ástandi viðkomandi“, eins og 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga segir fyrir um að eigi að eiga sér stað. „Þrátt fyrir nefndar undantekningar á meginreglunni um niðurfellingu þjónustu telur Rauði krossinn í ljósi framangreinds að leiða megi líkur að því að breytingin muni samt sem áður koma harðast niður á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu (s.s. fötluðu fólki, fórnarlömbum mansals, pyndinga og annars alvarlegs ofbeldis) […].“ Hvers vegna heldur Rauði krossinn þessu fram? Jú, eins og ég er búin að vera að fara ítarlega yfir hér, með leyfi forseta: „… hefur Útlendingastofnun túlkað skilgreininguna á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu verulega þröngt. Að sama skapi eru möguleikar þeirra til að yfirgefa landið innan 30 daga frá birtingu endanlegrar ákvörðunar mun minni en umsækjenda í sterkari stöðu. Einstaklingar sem teljast vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu hafa þar að auki aukna þörf á tryggu húsnæði og heilbrigðisþjónustu.“ - En ég vil endurtaka að það hafa allir þörf fyrir tryggt húsnæði og heilbrigðisþjónustu. „Með því að kveða á um niðurfellingu á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks er hætta á að alvarleg vandamál skapist. Umræddir einstaklingar yrðu þar með berskjaldaðir fyrir hvers kyns misneytingu, mansali og ofbeldi. Breytingin hefði þau áhrif á íslenskt samfélag að heimilislausu fólki myndi fjölga, örbirgð og neyð aukast. Samhliða því myndu líkurnar á skaðlegri hegðun og afbrotum aukast. Ljóst er að álag á félagsleg kerfi sveitarfélaga og lögreglu mun aukast, samhliða breytingunni. Það er vel þekkt, og ekki séríslenskt vandamál, að erfiðlega gangi að flytja umsækjendur um alþjóðlega vernd úr landi. Margvíslegar ástæður geta verið fyrir því sem í raun hafa oft ekkert með umsækjendur sjálfa að gera en ákvæðið verður einnig að skoðast í samhengi við þá tillögu í frumvarpinu sem fram kemur í b-lið 8. gr. þar sem lagt er til að synja skuli um efnismeðferð ef umsækjandi hefur slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað. Í greinargerð við ákvæðið kemur fram að við mat á því hvað teljist sanngjarnt og eðlilegt skuli m.a. líta til lengdar dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu. Þá geti ákvæðið einnig komið til skoðunar þegar umsækjandi hefur ekki dvalið í ríkinu en hefur náin fjölskyldutengsl við það. Fyrirfram er ljóst að flutningur fólks til ríkja þar sem það hefur ekki formlegt leyfi til dvalar getur verið miklum erfiðleikum bundinn, ef ekki óframkvæmanlegur. Rauði krossinn telur eðlilegt að ábyrgð á brottflutningi fólks sem hefur fengið endanlega synjun og þar með ábyrgð ríkisins á velferð þeirra sem um ræðir á meðan þeir dvelja hér á landi sé ekki rofin með þeim hætti sem hér er lagt til.“ - Ég er algjörlega sammála mati Rauða krossins sem kemur hér fram, virðulegi forseti: „[…] að í stað þessa ákvæðis væri nær að auðvelda fólki sem bíður endursendingar um lengri tíma að sjá sér sjálft farborða. Það er reynsla félagsins að flestir í hópi umsækjenda myndu frekar kjósa það en að vera á framfæri íslenska ríkisins.“  
             Ég tek því undir með Rauða krossinum sem leggur eindregið til 

Frú forseti. Fyrir þá sem eru að koma að viðtækjunum þá er ég að fjalla um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í síðustu ræðu var ég að fjalla um 20. gr. Ég ætla að hoppa yfir 21. gr. því að hún hefur lítið að gera með börn á flótta og ég vil ekki að vera sakaður um málþóf með því að lesa óþarfa upplýsingar hér. En það eru tvær málsgreinar í 22. gr. og þær fjalla um börn á flótta. Það er því mikilvægt að hlusta vel því að settar eru sérstakar reglur og sérstakrar kröfur á ríki þegar kemur að réttarstöðu barns sem flóttamanns. En við skulum byrja á því að lesa textann áður en ég fer síðan í aðeins efnislega umræðu um hann. 1. mgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Aðildarríki skulu gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að barn sem leitar eftir réttarstöðu sem flóttamaður, eða sem talið er flóttamaður samkvæmt viðeigandi reglum og starfsháttum þjóðaréttar eða landslaga, fái, hvort sem það er í fylgd foreldra eða annarra eða ekki, viðeigandi vernd og mannúðlega aðstoð við að nýta sér þau réttindi sem við eiga og kveðið er á um í samningi þessum og öðrum alþjóðlegum löggerningum á sviði mannréttinda- eða mannúðarmála sem ríki þau er um ræðir eiga aðild að.“ Já, frú forseti. Hér skiptir engu máli hvort barn kemur í fylgd foreldra eða ekki. Hér er líka sérstaklega tekið fram að barn sem leitar eftir réttarstöðu sem flóttamaður, bæði sem kvótaflóttamaður og sem það sem við köllum umsækjanda um alþjóðlega vernd - að við eigum að tryggja að viðeigandi vernd og mannúðleg aðstoð sé veitt til að nýta þau réttindi sem við eiga, bæði í þessum samningi og öðrum alþjóðasamningum og mannréttindasamningum. Hér er alveg skýrt tekið fram að sérstaklega skuli passa upp á börn sem eru á flótta og að það þurfi að gera það, ekki bara á lagalegan hátt heldur líka á mannúðlegan hátt. Ef við skoðum aftur aðeins framar í barnasáttmálanum og lesum 1. mgr. 3. gr. þá segir þar: „Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.“ Þessi málsgrein segir að það er ekki nóg með að veita eigi barninu viðeigandi vernd og mannúðlega aðstoð heldur skuli ávallt gera það með það fyrir augum að það sé barninu fyrir bestu. Virðulegi forseti. Ég sé að ég næ ekki að komast í gegnum 2. mgr. 22. gr. þannig að ég óska eftir því að komast aftur á mælendaskrá hér á eftir.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem ég lét staðar numið í síðustu ræðu minni fyrir tíu mínútum. Ég var að tala um skýrleikareglu stjórnsýslulaga eða stjórnsýsluréttar. Og hvað var ég að gera? Bara til að reifa aðeins það sem ég var að gera áðan þá var ég að setja skýrleikaregluna í samhengi við álit umboðsmanns Alþingis, bara til að gera þetta aðeins mannlegra. Síðan tók ég fram að skýrleikareglan leiðir af 7. gr. stjórnsýslulaga og af hinni óskráðu skýrleikareglu að tjáskipti stjórnvalda við málsaðila allt frá upphafi til lykta verði að vera ákveðin og skýr. Þetta er það sem ég sagði áðan. Síðan talaði ég um að þegar mál hefst að frumkvæði stjórnvalds með auglýsingu eða tilkynningu - við þurfum ekkert að fara út í það. En það sem við þurfum að fara út í er að það þarf að fara fram heildstætt mat á því hvort stjórnvaldsathafnir uppfylli kröfur skýrleikareglunnar. Það eru sex atriði sem felast í þessu heildstæða mati. Stjórnvaldsákvörðun verður almennt að vera ákveðin, afmörkuð, skipulögð og rökrétt, auðskiljanleg, nákvæm og að meginstefnu á íslensku. Ég vil varpa ljósi á þetta, koma þessum atriðum á framfæri og þessu heildstæða mati við stjórnvaldsathafnir eða stjórnvaldsákvarðanir. Ég vil biðja hv. allsherjar- og menntamálanefnd um að taka það til skoðunar hvort þessi útlendingalög - sem eru auðvitað stjórnvaldsákvarðanir, leiða til þess að stjórnvöld taka ákvarðanir um rétt eða skyldu borgara, um það hvort það fólk sem sækir um vernd eigi rétt á vernd hér á landi eða ekki - uppfylli þessa reglu, skýrleikaregluna, og hvort hægt sé að framkvæma þetta heildstæða mat og hvort heildstæða matið muni uppfylla öll atriðin sem ég var að telja upp hér. Til að stjórnvaldsákvörðun teljist nægilega ákveðin verður hún á tæmandi hátt að taka af skarið um hvaða skylda það sé nákvæmlega sem lögð er á aðila eða hvaða réttindi séu honum fengin. Þetta er bara eitthvað sem allar stjórnvaldsathafnir þurfa að uppfylla, eðlilega. Og bara til að setja þetta í mannlegra samhengi þá var fjallað um þetta í áliti umboðsmanns Alþingis varðandi styrk til bifreiðakaupa en þar var bætt við nýrri forsendu fyrir synjun um styrk og stuðning til bifreiðakaupa og það var ekki talið samrýmast skýrleikareglunni. Mér finnst það rosalega mannlegt dæmi og mér finnst mjög þægilegt að taka dæmi hér uppi í pontu varðandi reglur sem ég er að tala um, fara síðan út í álit eða hæstaréttardóma og setja það síðan í samhengi við útlendingalagafrumvarpið sem við ræðum hér. Við jafn ítarlega umfjöllun og ég hef farið yfir síðustu daga varðandi meginreglur stjórnsýsluréttar og allt sem því fylgir þá held ég í alvörunni að það séu mörg atriði sem dómsmálaráðuneytið og hæstv. dómsmálaráðherra hafi ekki litið til þegar kemur að gerð þessa frumvarps og þegar kemur að því að semja þessi lagaákvæði. Eins og ég sagði áðan er þetta ekki í fyrsta, annað, þriðja eða fjórða skipti sem þetta frumvarp er lagt fram heldur er þetta í fimmta skipti. Margt af þeim hlutum sem ég er að benda á hér, t.d. að setja sérreglur í lög um útlendinga, sem eru nú þegar til staðar í almennum stjórnsýslulögum, nr. 37/1993, skapar hættulegt fordæmi og umsagnaraðilar hafa bent á þetta. Margir umsagnaraðilar hafa bent á þetta. Nú er ég á þingi í fyrsta skipti sem þetta frumvarp er til umræðu og er að rekast á þetta núna en ég er nokkuð viss um að þetta hefur komið fram í umsögnum umsagnaraðila nokkrum sinnum áður og því ætla ég bara að segja: Ef það væri raunverulegur vilji hjá hæstv. dómsmálaráðherra og hjá Sjálfstæðisflokknum að auka skilvirkni þessa kerfis, auka hraða málsmeðferðar og skilvirka málsmeðferð, hefði mátt taka umsagnir og athugasemdir sem hafa komið áður til greina, til þess að við Píratar þyrftum ekki að festast hér í þessari sömu runu og endurtaka það sem hefur komið fram í umsögnum. Virðulegi forseti. Ég sé að ég er að renna út á tíma og ég mun halda umfjöllun minni áfram í næstu ræðu. Ég bið um að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég hef verið að fara hér yfir það glapræði sem 6. gr. þessa frumvarps felur í sér sem er að svipta fólk rétti á allri framfærslu, þeirri litlu framfærslu sem það hefur átt rétt á, henda því út á götuna og neita því um heilbrigðisþjónustu. Þegar við höfum verið að benda á hversu ómannúðlegt þetta ákvæði sé þá hefur okkur verið bent á það á móti að það sé fullt af undantekningum á þessu ákvæði, að það séu bara allir og amma þeirra undanþegnir þessu ákvæði og það séu bara í raun fullhraustir kallar - því er sleppt að minnast á konur sem eiga á hættu að verða fyrir þessu ákvæði. Ekki það að það sé réttlætanlegt að henda nokkrum manni á götuna og svipta hann heilbrigðisþjónustu og allri getu til að framfleyta sér á nokkurn lögmætan máta. Gleymum því ekki, virðulegi forseti, að fólk í þessari stöðu, sem getur einhverra hluta vegna ekki komið sér frá Íslandi, hefur ekki fengið stöðu flóttamanns hér á landi og er búið að ákveða að svipta allri þjónustu, hefur ekki atvinnuleyfi þannig að það getur ekki unnið fyrir sér. Svo að ég fari aftur yfir það hvers vegna þetta er svona ótrúlega skelfilegt ákvæði þá er það vegna þess að verið er að setja upp ákveðna kúgunargildru sem mun ekki virka til þess að fólk yfirgefi landið, hún mun virka til þess að jaðarsetja og niðurlægja þennan hóp enn frekar en nú er gert. Hún mun ekki virka í þeim tilgangi að neyða fólk til að fara af landi brott, sem er yfirlýst markmið með þessu ákvæði. Það er búið að staðfesta það aftur og aftur að tilgangurinn með þessu ákvæði er að neyða fólk til að fara úr landi, bara eitthvert annað en að vera á Íslandi. Mér finnst það virkilega sorgleg hugmyndafræði; verum bara nógu ógeðsleg við þau og þá fara þau kannski. Þetta er miðaldahugsunarháttur, virðulegur forseti. Ég má til með að endurtaka það sem kemur fram í umsögn Rauða krossins á bls. 8, með leyfi forseta: „Með því að kveða á um niðurfellingu á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks er hætta á að alvarleg vandamál skapist. Umræddir einstaklingar yrðu þar með berskjaldaðir fyrir hvers kyns misneytingu, mansali og ofbeldi. Breytingin hefði þau áhrif á íslenskt samfélag að heimilislausu fólki myndi fjölga, örbirgð og neyð aukast. Samhliða því myndu líkurnar á skaðlegri hegðun og afbrotum aukast. Ljóst er að álag á félagsleg kerfi sveitarfélaga og lögreglu mun aukast, samhliða breytingunni.“ Þessi undantekning sem á að heita á þessu ákvæði ætti að ná til barnafólks, fatlaðs fólks með langvarandi stuðningsþarfir, aðstandenda barna og svo barna - ég held að þar með sé það upptalið. Hér er þó ekki verið að tala um stóran hóp af þeim sem þó teljast vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu - jú afsakið, fatlað fólk og þungaðar konur eru líka í þessari upptalningu. Við erum t.d. að tala um fórnarlömb mansals, ég held að þau séu ekki inni í þessari upptalningu, einstaklinga sem hafa orðið fyrir pyndingum, einstaklinga sem hafa orðið fyrir kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi. Það er ekkert skýrt sem afmarkar það að því fólki verði ekki bara hent rakleiðis á götuna. Nú vil ég vera með þetta alveg rétt og því ætla ég að leita í þessa 6. gr. þar sem fram kemur að ekki sé heimilt að fella niður réttindi barna, með leyfi forseta: „Þó er ekki heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir.“ Það er bara nákvæmlega eins og mig minnti, virðulegi forseti. Það má henda fórnarlömbum mansals á götuna, þolendum pyndinga, þolendum kynfæralimlestinga, 

Virðulegi forseti. Þar sem forseti var farinn áðan, þegar við tókum dæmi um mál sem hefði verið tekið inn í nefnd í 2. umr., þá vil ég nefna að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom með dæmi um stjórnskipunarlög sem á 145. þingi voru ekki bara send einu sinni í nefnd í 2. umr. heldur tvisvar. Fordæmin eru því til staðar þó svo, eins og virðulegur forseti hefur bent á, að þau séu kannski ekki mörg. Virðulegur forseti hefur einnig talað um að honum finnist málið vera farið að dragast á langinn en mig langar að leita liðsinnis virðulegs forseta við að fá hingað í salinn einhverja af þeim sem hafa verið að þrýsta þessu máli í gegn. Umræðan um málið klárast mun hraðar ef hún er lýðræðisleg og gagnkvæm.

Virðulegi forseti. Ég tel það vera sameiginlega skyldu okkar allra þingmanna að tryggja að löggjöf sem fer hér í gegn, að frumvörp sem fara hér í gegn, standist stjórnarskrá. Af þeim sökum vil ég heyra álit forseta á því að það hafi ekki verið skoðað í ráðuneytinu að frumvarpið standist stjórnarskrá og sömuleiðis hefur því verið hafnað af hálfu meiri hlutans að fram fari sjálfstætt mat á því hvort frumvarpið standist stjórnarskrá. Virðulegi forseti. Er það ekki á ábyrgð okkar allra alþingismanna - þegar jafn skýrar og alvarlegar ábendingar hafa komið fram frá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands og fleiri mannréttindasamtökum; Mannréttindastofnunin er kannski sérhæfðust í þessum málaflokki af umsagnaraðilum - að fullvissa okkur um og tryggja að frumvörp sem fara hér í gegn standist stjórnarskrá og þarf ekki að bæta úr þessu áður en 2. umr. klárast?

Forseti vill geta þess, eins og oft hefur komið fram áður, að nefndir þingsins eru að jafnaði sjálfstæðar í störfum sínum og bera sjálfar ábyrgð á þeirri málsmeðferð sem þar á sér stað ef hún er í samræmi við allar formreglur þingsins. Forseti ætlar ekki að tjá sig úr forsetastóli um efnisatriði máls að öðru leyti.

Virðulegi forseti. Það kemur mér á óvart að við séum enn að ræða þetta mál þegar við höfum komið alvarlegum ábendingum og athugasemdum á framfæri. Sum ákvæði í þessu lagafrumvarpi valda mér áhyggjum og því er ljóst að umræðum er ekkert að fara að ljúka á næstunni. Hins vegar, eins og hefur komið fram áður í máli mínu hér í kvöld, þá er dagskrárvaldið hjá meiri hlutanum og hæstv. forseta. Það er bara eins og það virkar að vera í meiri hluta, dagskrárvaldið er hjá þeim. Þegar meiri hlutinn vill ýta einhverju máli í gegn þá bara verður því ýtt í gegn. En ég vona samt sem áður að hæstv. forseti sé að hlusta á þær ábendingar sem hafa komið fram í ræðum okkar þingmanna hér í kvöld. Ég er ekki bara að segja eitthvað, við erum ekki bara að segja eitthvað; þetta meikar sens hjá okkur í alvörunni, virðulegi forseti.

Virðulegur forseti. Spurning mín var mögulega meira almenns eðlis þó að ég hafi vissulega tengt hana við útlendingamálin. Spurningin snýr að því hvort það sé ekki sameiginleg ábyrgð okkar allra alþingismanna að tryggja að við séum ekki að afgreiða hér lög sem stangast á við stjórnarskrá. Ég tel það mjög mikilvægt að við álítum það okkar sameiginlegu ábyrgð vegna þess að ekki höfum við, eins og svo mörg önnur ríki, jafn greiðan aðgang að dómstólum til að fá úr því skorið hvort lög standist stjórnarskrá þegar vafi er uppi, án þess að einstaklingar fari þá leið eftir að lögin eru sett o.s.frv. Við höfum ekki Lögréttu sem við Píratar höfum endurtekið lagt til að verði sett á fót til að meta hvort lög standist stjórnarskrá. Þegar staðan er þessi er það þá a.m.k. ekki lágmarksábyrgð okkar að tryggja að það liggi skýrt fyrir hvort lög standist stjórnarskrá eða ekki?

Herra forseti. Ég sá upplýsingar um viðveru þingmanna í þinghúsinu þegar ég var að labba upp í þingsal. Það eru mjög fáir í húsi á meðan við erum að ræða þetta mikilvæga mál sem nú hefur verið til umræðu í sjö daga samfleytt og mér þykir það bara rosalega eðlilegt að allir séu farnir heim. Þó þykir mér miður að við séum að ræða þetta stóra og umfangsmikla mál í skjóli nætur út af því, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, að þetta eru góðar athugasemdir sem við erum að koma með og þær hafa líka komið fram í umsögnum umsagnaraðila. Ég vona bara að við getum talað um þetta mál þegar það er bjart úti og þegar þingmenn eru í húsi, mögulega þingmenn í allsherjar- og menntamálanefnd og þingmenn sem eru til í að koma í þingsal og taka þátt í þessum umræðum með okkur. Það er nefnilega mikilvægt að koma þessum athugasemdum á framfæri. [Umgangur í þingsal.] - Góðan dag.

Forseti vill geta þess að það er eðlilegt, þegar hv. þingmenn telja ástæðu til að halda mjög margar ræður um það mál sem hér er til umræðu, að fundir dragist. Það er rétt, sem hv. þingmaður bendir á, að þingsköp heimila ekki mjög langar ræður en þegar þingmenn hafa talað 60 til 70 sinnum um sama mál er eðlilegt að það dofni nokkuð yfir áhuga annarra þingmanna.

Virðulegi forseti. Ég hef haldið 61 ræðu en allar nema fyrstu tvær eru fimm mínútur. Mér telst þannig til að það sé ekki mikið í samanburði við margar aðrar umræður sem hafa átt sér stað hér á hinu háa Alþingi. Mér þykir heldur ekki góður bragur á því að virðulegur forseti skuli halda þinginu og þingmönnum í gíslingu fram eftir nóttu. Það er ekki góður bragur á því að jafn mikilvægt mál og hér er til umræðu skuli ekki vera rætt þegar bjart er úti heldur velur forseti að hafa umræðuna á dagskrá seint um kvöld og fram á nótt. Ég veit að það er fullt af fólki úti í samfélaginu sem vill fylgjast með og ég veit að það er fullt af þingmönnum sem vilja líka gjarnan fylgjast með. Það er alls ekki góður bragur á þessu næturbrölti forseta.

Virðulegi forseti. Það hefði verið gaman ef hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, sem rölti hér í gegnum þingsalinn með bros á vör, kæmi hingað inn og ræddi við okkur um það hvers vegna hún telur frumvarpið ekki brjóta í bága við hina ýmsu alþjóðlegu sáttmála sem gerðir hafa verið og við ýmis lög og stjórnarskrá. En þó svo að við séum bara í fimm mínútna ræðum virðist sem þingmenn meiri hlutans þori ekki að koma hingað upp og tala, sennilega vegna þess að þau vita upp á sig skömmina, vita að þau eru að reyna að setja lög sem stangast á við stjórnarskrá og stangast á við alþjóðlega sáttmála þvert á það drengskaparheit sem þau hafa farið með og þvert á þau þingskapalög sem við förum eftir. Það er virkilega slæmur bragur á því að slík vinnubrögð skuli vera viðhöfð af meiri hlutanum hér á Alþingi. Ef þessum lögum verður þrýst í gegn með harðræði meiri hlutans og virðulegs forseta þá sitjum við uppi með lög sem síðan verða kærð til dómstóla hér á landi og til Mannréttindadómstólsins, og ég frábið mér slíkt. Ég óttast að forseti og meiri hluti hv. þingmanna muni sitja uppi með það að hafa viljandi sett ólög í landinu þrátt fyrir ábendingar annarra hv. þingmanna og ábendingar allra umsagnaraðila. Ef það gerist ætla ég rétt að vona að það fyrsta sem þessir þingmenn og virðulegi forseti geri verði að viðurkenna að þau hafi tapað drengskap sínum og heiðarleika og að þau segi af sér hið snarasta. Ekkert annað væri siðferðislega rétt í lýðræðislegu ríki. Virðulegi forseti. Enn stöndum við hér um miðja nótt og ræðum það hvernig frumvarp dómsmálaráðherra brýtur lög, brýtur stjórnarskrá og brýtur alþjóðlega sáttmála. Ef virðulegum forseta finnst vera farið að teygjast á umræðunni þá er það kannski vegna þess að það virðist vera alveg sama hversu nákvæmlega við tyggjum það ofan í þingmenn meiri hlutans hvernig þau séu að brjóta stjórnarskrá og alþjóðasáttmála virðast þau einfaldlega vera með lokuð eyru. Eitt af því stærsta sem einstaklingur getur gert, þegar hann hefur rangt fyrir sér, er að viðurkenna það. Að segja: Já, þetta var rangt, ég þarf að laga þetta. Já, heyrðu, það er grein sem þarf að bæta við til þess að börn njóti vafans eins og stendur í barnasáttmálanum. Nei, þingmenn stjórnarmeirihlutans láta allt slíkt sem vind um eyru þjóta og viðurkenna ekki að kannski hafi þetta farið aðeins of hratt í gegn, rétt eins og var með lög um loftferðir, rétt eins og gert var í stjórnskipunarlögum, ef ég man rétt, sem ég nefndi hér fyrr í dag eða í síðustu fundarstjórn; að hér hafi einfaldlega verið gengið aðeins of hratt um gleðinnar dyr. Ég skal lofa því að ef þingmenn meiri hlutans koma hér og viðurkenna mistök þá skal ég ekki erfa það við þá heldur hrósa þeim fyrir slíkt. Virðulegi forseti. Ég komst ekki einu sinni að því sem ég ætlaði að ræða, bið vinsamlegast um að ég verði aftur settur á mælendaskrá.

„Fundarstjóri, dómarar, andmælendur og góðir gestir.“ Já, virðulegi forseti, svona byrjuðu ræðurnar mínar sem ég hélt í menntaskóla. Ræðurnar sem ég hélt í grunnnáminu mínu í háskóla byrjuðu svona: „Háæruverðuga Grágás, háttvirtur vanhyrndur fundarstjóri.“ Og nú byrja ræðurnar mínar á: „Virðulegur forseti, við erum að brjóta á mannréttindum.“ Þetta er bagaleg þróun og ég trúi ekki að ég sé komin á þann stað í lífinu að ég sé hér búin að halda u.þ.b. 25 ræður á síðustu 24 tímum varðandi lög sem fara mögulega í bága við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu og eru ómannúðleg. En mér sýnist hæstv. dómsmálaráðherra vera alveg sama um það þannig að við þurfum kannski ekkert að fara út í þá sálma jafnvel þó að ég sé búin að þreyta það svolítið mikið. Bara til að meiri hlutinn, stjórnarþingmenn og meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar, átti sig á alvarleika málsins þá hef ég verið að telja upp mögulegar almennar reglur stjórnsýslulaga sem þetta frumvarp gæti farið í bága við. Í síðustu ræðu minni áðan lét ég staðar numið þegar ég var að reifa álit umboðsmanns Alþingis varðandi styrk til bifreiðakaupa. En nú ætla ég bara að fara beint út í réttaráhrif brota á skýrleikareglu stjórnsýslulaga. Það eru möguleikar á því að þetta lagafrumvarp opni dyr fyrir stjórnvöld til að brjóta á skýrleikareglu stjórnsýsluréttar með því að hafa svona opnar eða víðtækar heimildir til valdbeitingar og sviptingar grunnþjónustu. En áhættan af óljósu efni ákvörðunar er oft lögð á stjórnsýsluna og ef vafi er um efni ákvörðunar þá er hann almennt túlkaður málsaðila í hag. Það er skylda stjórnvalds að vinda ofan af máli og færa það í réttan farveg. Það er bara skylda stjórnvalds. En ég veit ekki hvort Útlendingastofnun sé að fara að standa við þær skyldur. Brot á skýrleikareglu stjórnsýsluréttar getur auðvitað leitt til ógildingar ef annmarki er verulegur og mæli ekki veigamikil sjónarmið gegn þeim annmarka. Svo getur þetta auðvitað bakað hinu opinbera bótaábyrgð. Ef það varðar ívilnandi ákvörðun sem ekki uppfyllir skilyrði skýrleikareglunnar ber að túlka það í samræmi við lagaheimild og innan ramma í þágu hagsmunaaðila máls. Og þessi setning hjá mér meikaði engan sens, virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir því. En haltu þér fast! Nú ætla ég vísa í hæstaréttardóm af því að það bara skýrir allt svo ótrúlega mikið þegar maður vísar í dóma Hæstaréttar eða álit umboðsmanns Alþingis. Það setur allt í svo miklu mannlegra samhengi. Þessi hæstaréttardómur varðar Símann hlutafélag. Ég ætti kannski ekki að vera að nefna einstaka fyrirtæki. Hann varðar tiltekið hlutafélag. Þetta hlutafélag braut gegn skilyrðum ákvörðunar eða þar sem það var hvorki ákveðið né skýrt varðandi ákvörðunina og Samkeppniseftirlitið var látið bera hallann af því og því var ekki sett stjórnvaldssekt á hlutafélagið. Nú velti ég bara fyrir mér, virðulegi forseti, hvort þetta lagafrumvarp sem við erum að ræða hér í dag opni á möguleika til þess að þetta raungerist í málinu okkar við beitingu þessara lagaheimilda og við stjórnvaldsákvarðanir sem eru teknar á grundvelli þessara laga. Til að víkja nánar að reglum í stjórnsýslurétti þá finnst mér mikilvægasta reglan, mikilvægasta reglan sem sko allir kunna, vera jafnræðisregla stjórnsýsluréttar, en hún skyldar stjórnvöld til þess að gæta að samræmi og jafnræði er ætlað til þess að koma í veg fyrir mismunun. En það þarf ekki á frekari skýringum að halda. Virðulegi forseti. Ég sé að ég er að renna út á tíma og því bið ég um að verða sett aftur á mælendaskrá til að geta farið nánar út í þá reglu.

Herra forseti. Ég hef aðeins verið að tala um þau skelfilegu afglöp sem samþykkt 6. gr. þessa skelfilega frumvarps hefði í för með sér. Þar sem ég er búin að fara yfir umsögn Rauða krossins um þetta hræðilega ákvæði þá ætla ég að finna hér til bréf frá Rauða krossinum vegna umsækjenda um alþjóðlega vernd sem ekki er hægt að flytja úr landi. Þetta er akkúrat fólkið sem á eftir að verða fyrir þessari þjónustusviptingu. Þetta er akkúrat fólkið sem á að henda út á götu og svipta allri þjónustu og neita um heilbrigðisþjónustu. Ég vísa hér í bréf frá 3. nóvember sl. sem Rauði krossinn sendi dómsmálaráðuneytinu en þar stendur, með leyfi forseta: „Rauði krossinn á Íslandi stendur vörð um mannréttindi og virðingu einstaklinga og vinnur að málefnum flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd í samvinnu við stjórnvöld og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Að gefnu tilefni hefur félagið skoðað sérstaklega aðstæður umsækjenda um alþjóðlega vernd sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni en ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum. Samkvæmt upplýsingum frá stoðdeild ríkislögreglustjóra, dagsettar 27. september sl., voru alls 64 einstaklingar sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd á Íslandi en ekki er unnt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum. Til að kanna aðstæður framangreindra umsækjenda hefur Rauði krossinn tekið viðtöl við einstaklinga úr þeim hópi, alls fimmtán, og á þann hátt fengið tækifæri til að átta sig betur á aðstæðum þeirra og möguleikum á Íslandi. Við rannsókn Rauða krossins kom í ljós að umsækjendur í framangreindri stöðu eigi í verulegum erfiðleikum með að fá útgefið bráðabirgðadvalar- og -atvinnuleyfi á meðan þeir dvelja hér á landi en slíka heimild er að finna í 1. mgr. 77. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, og 11. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002. Til þess þurfi þeir að leggja fram frumrit af vegabréfi sínu en mikill meiri hluti þeirra 64 einstaklinga sem ekki er hægt að flytja úr landi er án vegabréfs og þurfa þeir því að ferðast til annarra landa til að verða sér úti um slíkt. Í viðtölum Rauða krossins við áðurgreinda einstaklinga kom í ljós að mörg barna þeirra sem fæðst hafa utan heimalands síns eða hér á landi glími við ríkisfangsleysi, enda séu þau ekki skráð í kerfi heimalands síns. Samkvæmt skýrslu European Council of Refugees and Exiles“ - eða Evrópuráð flóttafólks og útlaga, ég held að útlagi sé nú ekki endilega rétta þýðingin fyrir þetta, virðulegur forseti - „frá árinu 2017 öðlast fjöldi flóttabarna sjálfkrafa ríkisfang foreldra sinna við fæðingu en það ríkisfang verður oft einungis til í orði, þar sem foreldrum er meinað að skrá barn sitt hjá yfirvöldum í heimalandinu. Afleiðing þess er sú að þúsundir flóttabarna falla á milli þilja í kerfinu og eru dæmd til ríkisfangsleysis en rétturinn til nafns og ríkisfangs er varðveittur í 7. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í meðfylgjandi skýrslu Rauða krossins um aðstæður umsækjenda sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd og ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum er að finna ítarlega greiningu á aðstæðum þessa hóps hér á landi. Þá er þar einnig að finna nokkrar tillögur til úrbóta sem Rauði krossinn hvetur dómsmálaráðherra til að skoða við gerð frumvarps síns um breytingar á útlendingalögum …“ Þetta bréf og skýrslan sem því fylgir, sem ég mun koma nánar að hér á eftir, er mjög mikilvægt gagn til höfuðs þessari 6. gr. Aðstæður þessara 64 manneskja sem hér dvelja og ekki er hægt að henda úr landi og ekki hafa nokkurs konar viðurkennda stöðu hér á landi eru hreint út sagt skelfilegar. Það er með ólíkindum að það eigi að fjölga fólki í þessari stöðu. Í staðinn fyrir að koma til móts við þennan hóp og reyna að gera eitthvað til þess að fækka fólki í þessari stöðu ætlum við að fjölga því. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir þessa umræðu að við áttum okkur á því hvaða ákvörðun er raunverulega verið að taka með því að hafa 6. gr. þessa frumvarps inni. Þar af leiðandi tel ég að það sé einboðið að fjalla nánar um þessa skýrslu sem Rauði krossinn skilaði inn um aðstæður einstaklinga sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum og mun ég fjalla um það í næstu ræðu. Ég óska eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var að reyna að muna hvert ég var kominn áður en ég tók smá reiðiræðu hér áðan um það hversu skelfileg vinnubrögð meiri hlutinn og forseti eru að nota hér á næturfundum. Mig minnir að ég hafi verið kominn í 22. gr. barnasáttmálans. Ég var búinn að tala um 1. mgr., sem var um að aðildarríkin skyldu gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að barn sem leitar réttarstöðu fái bæði viðeigandi vernd og mannúðlega aðstoð. En 2. mgr. barnasáttmálans fjallar einnig um börn á flótta og það er mikilvægt að hafa hana líka í huga þegar verið er að horfa á ákveðin ákvæði í þessu frumvarpi og einnig ákveðin brot Útlendingastofnunar á þessari málsgrein. Með leyfi forseta ætla ég að lesa 2. mgr. Hún dálítið lengri en sú fyrsta en ég vona að virðulegur forseti og hv. þingmenn nái að fylgjast með. Í 2. mgr. stendur: „Í þessu skyni skulu aðildarríki veita Sameinuðu þjóðunum, svo og öðrum hæfum milliríkjastofnunum eða stofnunum, sem ríki eiga ekki aðild að, er hafa samvinnu við Sameinuðu þjóðirnar, alla þá samvinnu er þau telja að við eigi, í viðleitni þeirra til að vernda og aðstoða börn sem þannig er ástatt um, og við að leita uppi foreldra barns sem er flóttamaður, eða aðra í fjölskyldu þess, til að afla upplýsinga sem þörf er á til að fjölskyldan geti sameinast. Þegar ekki er unnt að hafa uppi á foreldrum eða öðrum í fjölskyldunni skal veita barni sömu vernd og hverju því barni ber sem til frambúðar eða tímabundið nýtur ekki fjölskyldu sinnar, hver sem ástæða þess er, eins og kveðið er á um í samningi þessum.“ Virðulegi forseti. Hér stendur alveg svart á hvítu að það sé mjög mikilvægt að taka vel utan um þau börn, sérstaklega þau sem koma ein síns liðs til lands og að það þurfi að hjálpa til við að leita upplýsinga um foreldrana og reyna að aðstoða þau við að sameina fjölskylduna og ef ekki er unnt að hafa upp á foreldrunum skuli veita barni vernd. Enn og aftur langar mig að benda á dæmið um drenginn sem kom hér 16 ára gamall til Íslands en var rétt fyrir jól vísað til Grikklands þrátt fyrir að hafa verið barn sem kom hingað eitt síns liðs. Útlendingastofnun beið einfaldlega þangað til að hann náði 18 ára aldri og vísaði honum úr landi sem fullorðnum einstaklingi. Þetta er skýlaust brot á þessari 2. mgr. og er verknaður sem ég hreinlega skil ekki að nokkur einstaklingur, nokkur hv. þingmaður eða nokkur íbúi Íslands, geti bara samþykkt að sé réttlátur. Myndum við virkilega vilja láta fara þannig með okkar börn ef þau væru á flótta einhvers staðar annars staðar í heiminum? Virðulegi forseti. Ég á nokkrar greinar eftir í barnasáttmálanum sem mig langar að fara í áður en ég fer í næsta sáttmála og óska því eftir að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Hvert var ég komin? Já, ég var komin að jafnræðisreglunni, jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Þessi jafnræðisregla sem ég held svo rosalega mikið upp á, og vona að öll stjórnvöld haldi upp á, skyldar stjórnvald til að gæta að samræmi og jafnræði og er ætlað að koma í veg fyrir mismunun. Hugmyndin að baki jafnræðisreglunni er að tryggja fyrirsjáanleika og samræmi í framkvæmd og koma í veg fyrir mismunun, eins og ég hef komið inn á áður. Hún er grundvallarregla í stjórnsýslurétti og hún er lögfest í 11. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Virðulegi forseti. Mismunun fer ekkert alltaf gegn jafnræðisreglunni. Mismunun kann að styðjast við málefnaleg og hlutlæg sjónarmið þannig að ekki sé um brot á reglunni að ræða. Kynjakvótar eru t.d. jákvæð mismunun í skilningi þessara laga. Talað er um beina og óbeina mismunun og bein mismunun er t.d. þegar einstaklingur fær óhagstæðari meðferð en annar einstaklingur af einhverri ástæðu. Síðan er það óbein mismunun þegar, að því er virðist, hlutlaus skilyrði, viðmið eða ráðstöfun koma verr við einstakling í einum hópi borið saman við einstakling í öðrum hópi nema slíkt sé unnt að réttlæta á málefnalegan hátt með lögmætu markmiði og aðferðirnar til að ná þessu markmiði séu viðeigandi og nauðsynlegar. Virðulegi forseti. Þetta hljómar bara nákvæmlega eins og 6. gr. í útlendingafrumvarpinu sem við erum að ræða núna þegar kemur að því að svipta umsækjendur um alþjóðlega vernd grunnþjónustu. Þetta er bara nákvæmlega það. Þetta er bara óbein mismunun. Horfum á á ásetninginn á bak við setningu þessa lagaákvæðis, þessarar 6. gr., sem hefur verið gagnrýnt margoft af mannréttindasamtökum, af stofnunum, en ásetningurinn á bak við það er bara sá að hrekja þennan tiltekna hóp burtu, úr landi, með því að svipta hann allri grunnþjónustu. Aðferðafræðin, til að kanna hvort brotið hafi verið gegn jafnræðisreglunni, er sú að þú bara spyrð þig nokkurra spurninga. Þetta er ekki eins auðvelt og klippt og skorið og ég læt það hljóma. En í fyrsta lagi þá spyr maður sig: Eru tilvikin sambærileg? Í öðru lagi spyr maður: Er meðferð þeirra mismunandi eða er aðstöðumunur á þeim. Og síðan við mismununina þá spyrðu þig að lokum: Er hann réttlætanlegur? Það kann að vera að ég sé kannski bara að þylja upp eitthvert bull hér uppi í pontu. Kannski finnst sumu fólki ég bara vera að þylja upp eitthvað bull bara til þess að vera að tala uppi í pontu. En svo er ekki. Út af því að þar er ég að setja þetta í samhengi þá meikar þetta í alvörunni ótrúlega mikinn sens. Og já, forseti, þú veist hvað er að gerast núna: Það er hæstaréttardómur sem kallast Ásatrúarfélagið. Tilvikin í þeim hæstaréttardómi voru ekki talin sambærileg og því reyndi ekki á jafnræðisregluna. Ásatrúarfélagið það höfðar mál þar sem íslenska þjóðkirkjan fengi aukin framlög á við önnur trúfélög. En það var litið til þess að þjóðkirkjan hefði sérstaka stöðu samkvæmt stjórnarskrá og sérstakar skyldur lögum samkvæmt og því væri ekki um sambærileg tilvik að ræða og því ekki um mismunun að ræða. Virðulegi forseti. Finnst þér þetta í alvörunni ekki setja hlutina betur í samhengi? Ég veit ekki hverjum ég á að þakka. Ég þakka Hæstarétti, held ég, eða Grágás. Ég þakka Grágás fyrir að gera námið mitt og vinnuna mína auðveldari með því að kynna hugtakið dómafordæmi fyrir borgurum. En nóg um það. Við erum ekki hér til þess að tala um lögfræði að öllu leyti. En réttaráhrif þess við brot á jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar getur haft í för með sér skaðabætur fyrir aðila máls eða ógildingar á ákvörðuninni. Segjum sem svo að við komumst að því að þessi 6. gr., sem varðar sviptingu á grunnþjónustu umsækjenda um alþjóðlega vernd, sé talin brot á jafnræðisreglu. Þá líta stjórnvöld - afsakið orðalagið - bara frekar asnalega út og þurfa að ógilda ákvörðun sína. Og eftir að þau eru búin að taka allt í burtu frá þeim þá þurfi þau að gefa það þeim aftur. Virðulegi forseti. Eigum við ekki bara að láta staðar numið hér og segja: Við viljum ekki að það komi til þess og því ætlum við bara að taka þetta ákvæði út sem hefur margoft verið gagnrýnt af mörgum umsagnaraðilum. Ég sé að ég er að renna út á tíma og því bið ég um að fá að komast aftur á mælendaskrá til að ljúka máli mínu.

Virðulegur forseti. Mér er mjög minnisstæð 6. gr. þessa frumvarps sem gengur út á að taka alla þjónustu af fólki sem einhverra hluta vegna er ekki hægt að flytja úr landi eftir að það hefur fengið lokasynjun á umsókn sinni. Ég var að kynna hér til sögunnar, áður en tími minn var á þrotum, skýrslu Rauða krossins um aðstæður einstaklinga sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum. Þessi skýrsla lá fyrir áður en þetta mál fór í 2. umr. og eiginlega með ólíkindum að þetta hafi ekki verið nóg til að snúa hug meiri hlutans frá þessu fráleita ákvæði. En í ljósi þess að þetta hefur greinilega ekki náð eyrum stjórnarliða þá tel ég rétt að lesa þetta upp hér, þessa mikilvægu skýrslu sem Rauði krossinn gerði um stöðu þessa hóps, sem með samþykkt frumvarpsins stendur til að stækka allverulega. Í skýrslunni stendur, með leyfi forseta: „Rauði krossinn á Íslandi stendur vörð um mannréttindi og virðingu einstaklinga og vinnur að málefnum flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd í samvinnu við stjórnvöld og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Að gefnu tilefni hefur félagið skoðað sérstaklega aðstæður umsækjenda um alþjóðlega vernd sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni en ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum.“ Rauði krossinn hefur tekið viðtöl við „alls 15 umsækjendur í framangreindri stöðu og fengið að litast til um líf þeirra og möguleika á Íslandi. Hefur félagið sérstaklega skoðað hvers konar úrræði lög um útlendinga nr. 80/2016 (hér eftir útlendingalög) og reglugerð um útlendinga nr. 540/2017 hafa að geyma fyrir framangreindan hóp. Í lokin verða svo lagðar til nokkrar tillögur til úrbóta. […] 1. Takmarkanir á veitingu bráðabirgðadvalar- og -atvinnuleyfis. Samkvæmt 1. mgr. 77. gr. útlendingalaga er heimilt að beiðni útlendings sem fengið hefur endanlega synjun um alþjóðlega vernd eða dvalarleyfi, sem kemur ekki til framkvæmda að svo stöddu, að veita honum bráðabirgðadvalarleyfi þar til synjunin kemur til framkvæmda. Eitt skilyrðanna fyrir veitingu dvalarleyfis samkvæmt ákvæðinu er að finna í b-lið 1. mgr., þ.e. að ekki leiki vafi á því hver umsækjandi er. Í 1. málsl. 2. mgr. 77. gr. segir svo að heimilt sé að víkja frá skilyrði b-liðar 1. mgr. þegar sérstaklega stendur á, t.d. þegar ósanngjarnt eða ómögulegt er að ætlast til þess að umsækjandi framvísi fullnægjandi skilríkjum. Á heimasíðu Útlendingastofnunar er þó vakin athygli á því að framangreind undanþága eigi ekki við hafi umsækjandi fengið endanlega synjun á umsókn sinni um hæli og beri honum þá að afla sér skilríkja. Líkt og fram kemur hér að framan eru alls 64 einstaklingar sem fengið hafa lokasynjun í máli sínu og ekki er unnt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum. Umsækjendur í slíkri stöðu geta þó sótt um framangreint bráðabirgðadvalarleyfi en með því opnast sá möguleiki fyrir umsækjendur að sækja um tímabundið atvinnuleyfi í þann tíma sem bráðabirgðadvalarleyfið gildir, sbr. 11. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga nr. 97/2002. Hafi umsækjandi ekki vegabréf meðferðis er slíku dvalarleyfi þó synjað, enda hefur Útlendingastofnun metið sem svo að annars konar skilríki, þó svo að um frumrit sé að ræða, séu ekki talin nægileg sönnun fyrir því hver umsækjandi er. Til þess að umsækjendur geti lagt fram vegabréf hjá Útlendingastofnun og sannað frekar á sér deili þurfa þeir að ferðast í næsta sendiráð og sækja um ný vegabréf. Næsta írakska sendiráð, sem og hið nígeríska eru staðsett í Svíþjóð en til að ferðast til Svíþjóðar þarf umsækjandi að fá útgefið sérstakt ferðabréf frá Útlendingastofnun (stundum Laissez-Passer). Verulega erfitt hefur reynst fyrir umsækjendur að fá slíkt ferðabréf útgefið sem gerir það að verkum að þeir geta ekki fengið útgefin vegabréf og þar af leiðandi ekki fengið bráðabirgðadvalar- og -atvinnuleyfi. Verða þessir umsækjendur þá fyrir því að festast hér á landi réttindalausir og án möguleika á að framfæra sjálfum sér. Þá segir í 7. mgr. 77. gr. útlendingalaga að bráðabirgðadvalarleyfi samkvæmt ákvæðinu geti ekki verið grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis. Vegna skorts á úrræðum fyrir framangreinda einstaklinga hafa þeir setið fastir hér á landi svo árum skiptir í lagalegri óvissu og án réttinda en slíkt getur haft óafturkræfar afleiðingar í för með sér fyrir heilsu þeirra og velferð.“ Þetta er alveg rétt og við höfum oft heyrt að fólk hefur lýst þessum aðstæðum sem fangelsi. Þetta er það. Fólk er fast hér án þess að geta framfleytt sér að neinu marki, án þess að geta farið, án þess að geta bætt líf sitt með neinum hætti og án þess að vita hvenær þessu limbói lýkur. Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég held hér áfram umfjöllun minni um barnasáttmálann. Síðast var ég í 22. gr. en næst langar mig að stinga niður í 24. gr. Merkilegt nokk er þetta frumvarp væntanlega ekki að brjóta gegn þessari grein vegna þeirrar undantekningar sem bent hefur verið á um það að fella ekki niður þjónustu gagnvart börnum. Ef lesin er 1. mgr. 24. gr. þá virðast ráðuneyti og hv. allsherjar- og menntamálanefnd hafa verið meðvituð um þessa grein en í henni stendur, með leyfi forseta: „Aðildarríki viðurkenna rétt barns til að njóta besta heilsufars sem hægt er að tryggja, og aðstöðu til læknismeðferðar og endurhæfingar. Aðildarríki skulu kappkosta að tryggja að ekkert barn fari á mis við rétt sinn til að njóta slíkrar heilbrigðisþjónustu.“ Já, virðulegur forseti. Ef börnin væru ekki sérstaklega undanþegin sviptingu á þjónustunni þá væri verið að brjóta gegn þessari grein. Það sama á við um d-lið 2. mgr. sömu greinar, en þar er fjallað um að tryggja þurfi mæðrum viðeigandi heilbrigðisþjónustu fyrir og eftir fæðingu. Þetta er aftur eitthvað sem kemur beint inn á þessa undanþágu, að það er ekki verið að svipta börn eða mæður eða ófrískar konur réttindum sínum til þjónustu, jafnvel þótt þeim hafi verið neitað um alþjóðlega vernd. 28. gr. tengist nákvæmlega sama sviptingarlið í frumvarpinu, en þar stendur einmitt, með leyfi forseta: „Aðildarríki viðurkenna rétt barns til menntunar og skulu þau, til þess að réttur þessi nái fram að ganga stig af stigi og þannig að allir njóti sömu tækifæra …“ M.a. skal koma á skyldu til grunnmenntunar sem allir geta notið ókeypis. Og aftur: Hér lásu höfundar barnasáttmálann og ekki virtist vera vandamál að framfylgja þessum greinum, en í hinum greinunum sem við höfum verið að benda á virtist eitthvað skorta á þekkingu þeirra sem sömdu frumvarpið og þeirra sem fjölluðu um frumvarpið í hv. allsherjar- og menntamálanefnd á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Mig langar að hvetja hv. þingmenn sem sitja í allsherjar- og menntamálanefnd til að fara á námskeið hjá Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, UNICEF, en þau hafa einmitt nýtt ungmennaráðið sitt til að kenna barnasáttmálann og það sem kemur fram í honum. Það er gert á mjög skemmtilegan og fræðandi hátt af ungu fólki. Ég veit að ein af þeim sem hafa séð um þá kennslu sat hér á þingpöllum fyrr í kvöld og getur eflaust frætt okkur þingmenn um meira en við vitum um þennan sáttmála. Virðulegi forseti. Ég ætla mér næst að fjalla um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er góð ástæða til þess vegna hluta sem gerðust hér í desember, þannig að ég óska eftir því að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var að fjalla um réttaráhrif við brot á jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Það liggur alveg skýrt fyrir hver réttaráhrifin eru, þau myndu auðvitað leiða til ógildingar eða skaðabóta, geta bakað bótaábyrgð. En niðurstaðan getur náttúrlega líka bara verið endurupptaka. Ég þarf ekkert að fara nánar út í þá sálma. Virðulegi forseti. Ég tel vera fullt tilefni til að fara nánar út í valdmörk stjórnvalda og valdframsal stjórnvalda en ég geymi það kannski í smástund út af því að mig langar að tala aðeins um þetta frumvarp á almennum nótum. Hér er ég búin að koma upp margoft. Ég veit hvernig þetta lítur út, virðulegi forseti, ég geri mér fyllilega grein fyrir því hvernig þetta lítur út, en við erum raunverulega, í alvörunni að lýsa yfir áhyggjum. Við erum að benda á atriði í þessu frumvarpi sem gætu farið gegn settum lögum og settum meginreglum eins og t.d. jafnræðisreglunni, sem ég var að reifa hér og fór ítarlega í, en ég get farið enn ítarlegar í þá reglu. En bara svona sem dæmi: Skýrasta dæmið um brot á jafnræðisreglunni er auðvitað bara 6. gr. frumvarpsins þegar kemur að því að svipta umsækjendur um alþjóðlegri vernd grunnþjónustu sem þau eiga rétt á samkvæmt núverandi lögum. Þess vegna velti ég fyrir mér: Hver er hugsunin á bak við það að setja þessa 6. gr. inn í þetta frumvarp ef ekki bara til þess að hrekja þetta fólk í burtu? Við erum með frumvarp. Við erum með lög sem við erum að nota, sem voru samþykkt í sátt þvert á flokka árið 2016, en svo er búið að leggja þetta frumvarp fram síðan 2017, 2018, ég veit það ekki, ég var ekki á þingi þá. En ég veit að það er búið að leggja það fram fimm sinnum  Virðulegi forseti. Ég hef ekki lokið máli mínu og óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég var að fara yfir skýrslu Rauða krossins um aðstæður einstaklinga sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum. Ég var komin á bls. 2 í þessari skýrslu þar sem fram kemur, með leyfi forseta: „Vegna skorts á úrræðum fyrir framangreinda einstaklinga hafa þeir setið fastir hér á landi svo árum skiptir í lagalegri óvissu og án réttinda en slíkt getur haft óafturkræfar afleiðingar í för með sér fyrir heilsu þeirra og velferð.“ Og við ætlum að fjölga í þeirra hópi með samþykkt þessa frumvarps. „Vakin er athygli á því að þegar einstaklingar sækja um alþjóðlega vernd hér á landi þykir nægja að leggja fram afrit af vegabréfi. Er því ekki gerð sérstök krafa um að frumrit af slíkum skilríkjum séu lögð fram líkt og gert er í tilviki umsækjenda sem fengið hafa lokasynjun og sækja um bráðabirgðadvalarleyfi. Telur Rauði krossinn því rétt að Útlendingastofnun samræmi framkvæmd sína þegar kemur að verndar- og dvalarleyfisumsóknum og gera fólki þannig kleift að sækja um bráðabirgðadvalarleyfi með því að leggja fram afrit af vegabréfi í stað frumrits.“ Þannig að það er nóg fyrir flóttafólk sem kemur hingað til lands og fær efnismeðferð að leggja fram afrit en það er ekki nóg fyrir þau sem fá ekki efnismeðferð að leggja fram afrit, þau þurfa frumrit. Það er ómögulegt fyrir þau að fá frumrit og þess vegna eru þau föst í þessu lagalega limbói hérna. Þetta eru auðvitað skýr merki um að það sé ásetningur á bak við þetta, virðulegi forseti. Ég er komin að öðrum kafla í þessari mikilvægu skýrslu um þetta mál, virðulegi forseti, en þar kemur fram að framfærsla sé ófullnægjandi. „Samkvæmt 23. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 njóta umsækjendur um alþjóðlega vernd þjónustu þar til 14 dögum eftir birtingu ákvörðunar um veitingu verndar, þremur dögum eftir að umsókn er dregin til baka eða til þess dags þegar ákvörðun um að umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli yfirgefa landið kemur til framkvæmdar. Af því leiðir að þeir umsækjendur sem hafa fengið lokasynjun í máli sínu en dvelja enn á landinu eiga rétt á sömu þjónustu og aðrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Samkvæmt 4. mgr. 25. gr. reglugerðar um útlendinga eru fæðispeningar einstaklinga í húsnæði án fæðis og einstaklinga í eigin húsnæði einungis 8.000 kr. á viku. Hjón eða sambúðarfólk fær 13.000 kr. á viku samanlagt og bætast 5.000 kr. við þá fjárhæð fyrir hvert barn innan fjölskyldunnar. Fjárhæðin skal þó aldrei vera hærri en sem nemur 28.000 kr. fyrir hverja fjölskyldu á viku. Samkvæmt 29. gr. reglugerðarinnar á umsækjandi um alþjóðlega vernd jafnframt rétt á vikulegu framfærslufé eftir fjögurra vikna dvöl á vegum Útlendingastofnunar. Á þá fullorðinn einstaklingur rétt á 2.700 kr. í framfærslufé á viku og barn 1.000 kr. Engar breytingar hafa verið gerðar á framangreindum fjárhæðum frá setningu reglugerðarinnar árið 2017 en samkvæmt verðlagsreiknivél Hagstofu Íslands hefur verðlag frá því í ársbyrjun 2017 hækkað um 28,1%. Samkvæmt línuriti sem finna má á heimasíðu Hagstofu Íslands mælist ársverðbólga nú 9,4% en í janúar 2017 mældist hún einungis 1,9%. Rauða krossinum hefur í gegnum tíðina borist ítrekaðar kvartanir þess efnis að umsækjendur hafi þurft að velja á milli þess að kaupa sér mat eða nauðsynleg lyf, auk þess sem umsækjendur hafa kvartað sáran undan því að eiga ekki fyrir næringarríkum mat fyrir sig og börnin sín. Upphæðin dugi einfaldlega ekki fyrir framfærslu, hvorki einstaklinga né fjölskyldna.“ Ég get nú alveg tekið undir það. „Samkvæmt viðmiðum um fjárhagsaðstoð (sjá fylgiskjal nr. 2), sbr. 3. gr. reglna nr. 520/2021 um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, í sérstökum tilvikum, við erlenda ríkisborgara og endurgreiðslur úr ríkissjóði, er einstaklingi sem greiðir sjálfur fyrir fullt fæði en þarf ekki að greiða fyrir húsnæði veitt að hámarki 62.722 kr. fjárhagsaðstoð á mánuði. Þegar aðstoð nær til fleiri einstaklinga úr sömu fjölskyldu skal miða við það að tveggja manna fjölskylda, hvort sem um börn eða fullorðna er að ræða, fái 160% af grunnfjárhæð (þ.e. 100.355 kr.), þriggja manna fjölskylda 180% (þ.e. 112.900 kr.), fjögurra manna fjölskylda 200% (þ.e. 125.444 kr.) o.s.frv. og nemur hækkun vegna hvers einstaklings 20%. Á þessi fjárhagsaðstoð við í eftirfarandi tilvikum, sbr. 4.–7. tölul. 3. gr. reglna nr. 520/2021: 4. tölul.: Þegar beðið er eftir að ákvörðun stjórnvalda um að einstaklingur yfirgefi landið komi til framkvæmda. Getur einnig átt við í ákveðnum tilvikum þrátt fyrir að ákvörðun stjórnvalda um að einstaklingur eigi að yfirgefa landið liggi ekki fyrir, til dæmis þegar fangi hefur fengið reynslulausn.“ Ég sé að ég hef klárað tíma minn hér en ég er enn að fjalla um þessa framfærslu sem á að taka af flóttafólki og óska því eftir að vera sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Í undanförnum ræðum hef ég verið að tala um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og það hvernig þetta frumvarp brýtur í bága við þann sáttmála. Eftir að hafa bent virðulegum forseta á þetta ítrekað, og það hefur einnig verið bent ítrekað á að þetta frumvarp standist heldur ekki mannréttindahluta stjórnarskrárinnar, þá er ansi sorglegt að hv. þingmenn og virðulegi forseti skuli ekki taka þetta mál aftur inn í nefnd til að laga þessa annmarka. Mér er spurn, eins og ég hef lýst yfir áður, hvers konar ábyrgðarhluti það er að gera slíka hluti vísvitandi. Barnasáttmálinn er bara einn af mörgum sáttmálum Sameinuðu þjóðanna sem Ísland hefur fullgilt. Annar samningur sem tengist þessu frumvarpi er samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Sá samningur er nokkuð nýrri en barnasáttmálinn og mannréttindayfirlýsingin sem ég hef farið í hingað til en hann var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þann 13. desember 2006. Þann 30. mars 2007 undirritaði Ísland þennan samning og þann 23. september 2016 fullgilti hið háa Alþingi þennan samning. Ég ætla mér, líkt og með hina samningana, að fara í gegnum þær greinar sem tengjast þessu frumvarpi. Ég ætla ekki að fara í gegnum allt sem kemur fram í þessum samningi enda er hann upp á einhverjar 50 greinar og sumar hverjar hafa litla merkingu þegar kemur að þessu frumvarpi. En mér finnst mikilvægt að fara í gegnum þær greinar sem ég hef ákveðið að fara í gegnum, sér í lagi að gefnu tilefni af því að við, ekki bara hv. þingmenn heldur þjóðin öll, þurftum að horfa upp á það í desember síðastliðnum þegar fatlaður einstaklingur og fjölskylda hans var flutt úr landi með valdi. Sér í lagi þykir mér mikilvægt að fara í gegnum það sem hér stendur því að það eina sem lögreglan og dómsmálaráðuneytið virðist ætla að læra, ef við getum kallað það það, af þeirri skelfilegu meðferð og sönnu broti á bæði þessum sáttmála og öðrum, er að já, það þarf að finna bíl sem getur flutt hjólastóla fyrir lögregluna. Þetta er þvílíkt - ég veit ekki hvað á að segja. Þetta bara sýnir hvað ráðuneyti dómsmála í dag undir stjórn ráðherrans Jóns Gunnarssonar er algerlega stjórnlaust og hreinlega getur ekki sinnt sínu lögbundna hlutverki. Það er kannski mikið áhyggjuatriði að það er einmitt það ráðuneyti sem nú fer yfir lög til að athuga með hluti eins og hvort þeir standist stjórnarskrá. En, virðulegi forseti, inngangurinn var dálítið lengri en ég hafði ætlað mér, kannski af því að ég var reiður yfir ákveðnum hlutum, þannig að ég óska eftir að komast aftur á mælendaskrá til að fara yfir sjálfan samninginn.

Virðulegi forseti. Hér er ég með uppáhaldsbókina mína í öllum heiminum, eftir hæstv. Pál Hreinsson. Hann er ekki bara hæstvirtur heldur er hann líka geitin í leiknum. Fyrir mér mótaði hann stjórnsýslulögin eins og þau eru í dag og hann kvað mjög skýrt á um hvernig beita ætti þessum lögum og þeim reglum sem eru settar og við erum að nota hér þegar kemur að úrlausn mála er varða umsækjendur um alþjóðlega vernd og hvort þau fái vernd til að byrja með. Þessi bók heitir Stjórnsýsluréttur - málsmeðferð. Þetta er náttúrlega grundvallarbók allra lögfræðinga og allra sem eru að vinna með lög. Hún er 991 bls. og því kalla ég hana Biblíuna. Þetta er mín Biblía, virðulegi forseti. En til að setja þetta í samhengi við útlendingafrumvarpið sem við erum að tala um hér þá finnst mér mikilvægt að reifa það sem Páll Hreinsson sagði í bókinni sinni varðandi stjórnvaldsákvarðanir. Hann segir, með leyfi forseta: „Þegar stjórnvöld taka íþyngjandi stjórnvaldsákvarðanir í garð borgaranna þurfa þær að eiga sér skýra lagastoð skv. lögmætisreglunni (d. legalitetsprincippet). Oftast eru íþyngjandi stjórnvaldsákvarðanir auðþekkjanlegar þar sem almennt á þá að vera skýr heimild í lögum til að taka slíkar ákvarðanir. Stjórnvöld geta aftur á móti tekið ýmsar ákvarðanir, sem ekki teljast íþyngjandi án þess að hafa til þess jafn skýra lagaheimild. Þegar stjórnvald ræður niðurstöðu tiltekins og fyrirliggjandi máls til lykta með einhliða ákvörðun er það iðulega glöggt merki um það, að það hafi beitt opinberu valdi með stjórnvaldsákvörðun. Þetta greinir stjórnvaldsákvarðanir oftast skýrlega frá ákvörðunum, sem stjórnvöld taka á einkaréttarlegum lagagrundvelli. Afar margar ákvarðanir, sem stjórnvöld taka, eru ekki teknar á grundvelli opinbers valds sem stjórnvöld hafa einkarétt á að beita, heldur aðallega á grundvelli einkaréttarlegra heimilda, sem almenningur getur einnig beitt. Ákvörðun stjórnvalds um að ganga til samninga um leigu í skrifstofuhúsnæði, bifreið, loftfari eða skipi er ekki einhliða stjórnvaldsákvörðun þar sem hún er ekki tekin í skjóli stjórnsýsluvalds heldur byggð á tvíhliða samningi á einkaréttarlegum grundvelli. Hið sama gildir um ákvörðun stjórnvalda um kaup eða sölu á húsnæði, hlutabréfum, skrifstofuhúsgögnum eða ritföngum, eða ákvörðun um að ganga til samninga við verktaka um að leggja veg eða byggja hús.“ Virðulegur forseti. Ég held að við höfum farið ágætlega í gegnum hvað telst vera stjórnvaldsákvörðun og svo var komið lauslega inn á það hvað telst vera íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun. Mér finnst mjög gott að hafa þessar skilgreiningar og þessar skýringar í huga við afgreiðslu þessa frumvarps af því að t.d. 6. gr. - ó, 6. gr., virðulegi forseti, hvað ætlum við að gera við 6. gr.? Við erum búin að koma hingað upp trekk í trekk og gagnrýna þessa 6. gr. Við beitingu 6. gr. finnst mér mjög mikilvægt að hafa í huga skilgreininguna á íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun. En þetta er ekki það eina sem mig langar að tala um sem Páll Hreinsson nefnir í Biblíunni sinni, heldur langar mig líka tala um kaflana „hefur bindandi réttaráhrif um úrlausn tiltekins máls“ og „er beint út á við að borgurunum“. Já, beitingu þeirra heimilda sem fást með þessu frumvarpi, ef það skyldi vera lögfest, er beint út á við gagnvart borgurunum - og svo: „bindur enda á stjórnsýslumál“. Já, þegar það er búið að komast að endanlegri niðurstöðu um mál einhvers tiltekins umsækjanda á grundvelli þessara laga sem við erum að ræða hér í dag þá bindur það væntanlega enda á stjórnsýslumál. Mig langar bara að vita, virðulegur forseti, hvernig ferlið var í dómsmálaráðuneytinu þegar þetta frumvarp var samið. Var þessi Biblía við hlið lögfræðinganna í ráðuneytinu þegar þeir voru að semja þetta? Ég er í rosalega forvitin út af því að því meira sem ég hakka þetta frumvarp í mig - út af því að maður les náttúrlega frumvarp þegar það birtist í samráðsgáttinni og kemur strax auga á nokkra hluti sem eru varhugaverðir, en því dýpra sem maður kafar, því fleiri annmarka finnur maður á því. Nú er ég búin að vera að tala um þetta frumvarp í 24 tíma, meira en það, og ég er búin að komast að svo mörgum lagalegum annmörkum og ég fæ ekki séð hvernig þetta samræmist málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar. En ég mun koma betur inn á það í næstu ræðu minni, virðulegi forseti, þannig að settu mig endilega aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég var að fara yfir framfærsluviðmið umsækjenda um alþjóðlega vernd sem finna má í skýrslu Rauða krossins um aðstæður einstaklinga sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum. Ég var að fara yfir þau örfáu tilvik þar sem flóttafólk fær hærri framfærslu en þetta hámark, 28.000 kr. á mánuði. Það eru ekki mörg tilvik þar sem það á við en mér finnst samt sem áður rétt að taka það fram hvenær það á við. Ég var búin að fara yfir það að þetta eigi við þegar beðið er eftir því að ákvörðun stjórnvalda um að einstaklingur yfirgefi landið komi til framkvæmda. Þetta getur einnig átt við í ákveðnum tilvikum þrátt fyrir að ákvörðun stjórnvalda um að einstaklingur eigi að yfirgefa landið liggi ekki fyrir, t.d. þegar fangi hefur fengið reynslulausn. Þetta getur sömuleiðis átt við þegar einstaklingur getur ekki yfirgefið landið vegna meðferðar sakamáls, svo sem ef í gildi er úrskurður um farbann eða ef honum er skylt að tilkynna sig til lögreglustjóra eða dveljast á tilteknum stað samkvæmt lögum um útlendinga, þegar umsókn einstaklings um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða alþjóðlegrar verndar hefur verið synjað og ákvörðun stjórnvalda um að hann skuli yfirgefa landið getur ekki komið til framkvæmda og þegar ófyrirsjáanleg áföll í lífi einstaklings hafa átt sér stað á meðan dvöl hans stóð og/eða barn eða börn eru með í för og fólk getur ekki ferðast til heimaríkis af eigin rammleik. Í skýrslunni kemur fram, með leyfi forseta: „Ljóst er að veruleg verðbólga og verðlagshækkun hefur átt sér stað hér á landi frá setningu reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 þegar fjárhæð fæðispeninga og framfærslufjár var ákvörðuð, auk þess sem sú framfærsla sem umsækjendur um alþjóðlega vernd eiga rétt á samkvæmt reglugerðinni er langt undir þeirri fjárhagsaðstoð sem sveitarfélög veita framangreindum hópum. Með vísan til framangreinds telur Rauði krossinn á Íslandi rétt að fjárhæð fæðispeninga og framfærslufjár til umsækjenda um alþjóðlega vernd verði endurskoðuð og hækkuð í takt þá verðbólgu og verðlagshækkanir sem orðið hafa hér á landi frá árinu 2017.“ Í skýrslunni kemur fram að þau hafi tekið viðtöl við 15 umsækjendur um alþjóðlega vernd sem fengið hafi lokasynjun í máli sínu og ekki sé hægt að flytja úr landi. Hér stendur, með leyfi forseta: „Viðmælendur, sem komu hingað til lands á árunum 2017–2022, eru á aldrinum 25–59 ára og eru ýmist frá Kúrdistan í Írak eða Nígeríu og höfðu hlotið efnismeðferð hér á landi. Íröksku viðmælendurnir eiga það allir sameiginlegt að geta ekki farið sjálfviljugir úr landi af ótta við ofsóknir og ofbeldi í heimalandinu. Jafnframt geta íslensk yfirvöld ekki flutt þá úr landi vegna þess að íslensk stjórnvöld hafa ekki gert samning við íröksk yfirvöld um endurviðtöku á þegnum þeirra. Flestar nígerísku kvennanna sem rætt var við kváðust vera fórnarlömb mansals. Greindu þær frá því að þær hafi verið tældar frá heimalandi sínu til Ítalíu þar sem þær hafi svo verið seldar í kynlífsþrælkun. Þær hafi svo flúið frá Ítalíu til Íslands en sumar þeirra hafi leitað til Stígamóta vegna upplifana sinna. Nígerísku karlmennirnir kváðust hafa flúið ofsóknir í heimalandi sínu þar sem þeir hafi m.a. verið pyndaðir. Þeir hafi farið til Ítalíu og þaðan komið til Íslands vegna slæmra aðstæðna. Líkt og fram kom hér að framan skortir alls 60 einstaklinga sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni skilríki en af þeim er fjölmennasti hópurinn með útrunnin vegabréf frá Nígeríu. Af þeim sökum sé ekki hægt að flytja þá úr landi. Viðmælendur áttu allir það sameiginlegt að hafa þá djúpu löngun að lifa mannsæmandi lífi sem þátttakendur í samfélaginu. Hins vegar hefur verið erfitt fyrir einstaklinga í þessari stöðu að taka þátt í íslensku samfélagi, auk þess sem þeir upplifa mikla skerðingu á ferðafrelsi sínu. Þau sem ekki hafa bráðabirgðadvalar- og -atvinnuleyfi kváðust ekki fá nægilega framfærslu frá íslenskum stjórnvöldum til að framfæra sér og fjölskyldu sinni en þau finni fyrir mikilli löngun til að vinna og leggja sitt af mörkum til samfélagsins og vera sjálfum sér og sínum nóg. Verulega erfitt sé að búa með öðrum umsækjendum sem ítrekað séu að fá jákvæðar úrlausnir í sínum málum á meðan þau sitji eftir í tómarúmi og án úrlausna. Þau einangrist verulega og upplifi sig ekki sem hluta af samfélaginu. Telur Rauði krossinn ljóst að þau vandamál sem viðmælendur lýstu komi sérstaklega niður á börnum þeirra sem dvalið hafa hér í lengri tíma og aðlagast íslensku samfélagi. Þá eigi þau erfitt með að taka þátt í samfélagi jafnaldra sinna, svo sem félags- og tómstundarviðburðum, vegna skorts á fjármagni og öðrum stuðningi.“ Áfram segir: „Einhver börn viðmælenda hafa fæðst hér á landi og eru því ríkisfangslaus þrátt fyrir að skráning þeirra hér á landi beri það ekki með sér. […] Börn sem fæðast á flótta eigi í sérstakri hættu á að verða ríkisfangslaus. Þó flest börn erfi ríkisfang foreldra sinna eru mörg börn sem erfa það ekki.“ Mér finnst mikilvægt að fjalla um þennan viðkvæma hóp í annarri ræðu. Ég óska því eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Áður en ég hef umfjöllun mína um samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk langar mig einfaldlega að rifja upp nokkur atriði í lögum um ráðherraábyrgð að gefnu tilefni. Í 2. gr. segir, með leyfi forseta: „Ráðherra má krefja ábyrgðar samkvæmt því, sem nánar er fyrir mælt í lögum þessum, fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa, er hann hefur orðið sekur um, ef málið er svo vaxið, að hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu.“ Ég held að það sé mikilvægt að muna þetta þegar við erum að fara í gegnum þetta frumvarp. Eins og við höfum bent á er ekki annað hægt að segja en að það sé ásetningur hjá ráðherra að koma með frumvarp sem stenst ekki stjórnarskrá eða önnur lög. Þess má geta að í þessum sömu lögum er það einnig gert refsivert að koma með slík lög til forseta lýðveldisins og láta hann skrifa undir lög sem ekki standast stjórnarskrána. Þetta er vert að hafa í huga, virðulegi forseti. Því miður gildir þetta bara um ráðherra en það er spurning hvort þetta ætti ekki líka að gilda um hv. þingmenn sem vísvitandi vinna svona. En snúum okkur að réttindum fatlaðs fólks samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna. Markmiðið með samningnum er skilgreint í 1. gr. hans. Þar stendur, með leyfi forseta: „Markmiðið með samningi þessum er að efla, verja og tryggja að allt fatlað fólk njóti til fulls og til jafns við aðra allra mannréttinda og grundvallarfrelsis og að efla virðingu fyrir eðlislægri reisn þess.“ Í 2. gr. er síðan farið í alls konar hugtakaskilgreiningar en ég ætla ekki að fara í þær. Vonandi verða þau hugtök sem ég nota á hreinu. Í 3. gr. eru gefnar nokkrar almennar meginreglur og mig langar að lesa þær á þeim tíma sem ég hef hér afgangs. Þar segir, með leyfi forseta: „Meginreglur samnings þessa eru eftirfarandi: a) virðing fyrir eðlislægri reisn, sjálfræði einstaklinga, þ.m.t. frelsi til að taka eigin ákvarðanir, og sjálfstæði einstaklinga, b) bann við mismunun, c) full og árangursrík þátttaka í samfélaginu án aðgreiningar, d) virðing fyrir fjölbreytni og viðurkenning á fötluðu fólki sem hluta af mannlegum margbreytileika og mannkyni, e) jöfn tækifæri, f) aðgengi, g) jafnrétti á milli karla og kvenna, h) virðing fyrir stigvaxandi getu fatlaðra barna og virðing fyrir rétti þeirra til að varðveita sjálfsmynd sína.“ Ég ætla ekki að byrja á næstu grein þar sem tíminn er ansi skammur en það eru þó nokkrar greinar í þessum samningi sem tengjast, eins og ég sagði hér áðan, meðhöndlun Útlendingastofnunar á fötluðu fólki. Mig langar að biðja virðulegan forseta að bæta mér á mælendaskrá svo að ég geti farið betur í þau mál hér á eftir.

Virðulegi forseti. Ég var að finna snilldarkafla í þessari bók. Það er ástæða fyrir því að ég kalla hana Biblíuna, virðulegi forseti. Þetta er eitthvað sem ég er búin að vera að tala um síðan í gær og ég er örugglega búin að hamra á í öllum ræðum mínum, þ.e. að setja sérreglur um málsmeðferð og endurupptöku umsóknar þegar það eru nú þegar til ágætisákvæði fyrir því í almennum stjórnsýslulögum. En Páll Hreinsson skrifaði bara nákvæmlega um þetta í kafla 3.3., sem heitir Árekstrar og lagaskil á milli málsmeðferðarreglna stjórnsýslulaga og annarra laga. Þar segir, með leyfi forseta: „Stjórnsýslulögin hafa afmarkað og sérhæft efni þar sem þau hafa nánast eingöngu að geyma málsmeðferðarreglur, sem fylgja ber við töku stjórnvaldsákvarðana. Lögin hafa á hinn bóginn vítt gildissvið þar sem þau taka að meginstefnu til allra stjórnvalda ríkis og sveitarfélaga, þegar þau taka stjórnvaldsákvarðanir. Þar sem í öðrum lögum er einnig að finna ákvæði um meðferð mála á ákveðnum sviðum, er ljóst að slík ákvæði geta rekist á málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga. Verði slíkar reglur ekki samþýddar með lögskýringu verður að taka afstöðu til þess hvorar gangi framar.“ Hér kemur besti parturinn, tilvitnun heldur áfram: „Hér á eftir verður tekið til nánari umfjöllunar hvernig með skuli fara þegar í öðrum lögum er að finna málsmeðferðarreglur sem ekki eru samþýðanlegar málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga. Fyrst verður vikið að eldri lögum en stjórnsýslulögum sem hafa að geyma málsmeðferðarreglur. Að því búnu verður vikið að málsmeðferðarreglum yngri laga.“ Virðulegur forseti. Ég held að ég hafi ekki tíma til að fara yfir allan kaflann en ég mun gera það í næstu ræðu. En þvílík snilld er þessi bók, virðulegur forseti, og þvílíkur snillingur sem Páll Hreinsson er. Ég var bara búin að gleyma því hvað þetta er ógeðslega góð bók og ég hvet hæstv. dómsmálaráðherra til að glugga aðeins í þessa bók þegar hann ætlar að leggja fram næsta frumvarp sitt sem kveður á um réttindi eða skyldur manna. Virðulegi forseti. Því meira sem ég les fræðiskrif og réttarheimildir og bara lögfræði, því meira átta ég mig á því að þetta frumvarp sem hæstv. dómsmálaráðherra er að leggja fram er bara ekki í samræmi við lög, núgildandi lög, sérstaklega málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga. Ég veit að þetta gæti virst vera eitthvað rosalega mikið smáatriði sem ég er að hengja mig rosalega mikið á, en það er hægt að fara svo ótrúlega djúpt í þetta. Mín sýn á það hvernig þetta frumvarp var samið af dómsmálaráðuneytinu er að það var bara skrapað á yfirborðinu, bara tekin fyrstu skilyrðin. Heyrðu, er þetta stjórnvald? Já, er þetta sett á fót með lögum? Er þetta rekið fyrir almannafé? Ég veit ekki hvað og hvað. Ókei, flott, við þurfum þá ekkert að pæla í fleiri stjórnsýslulögum, við þurfum ekkert að pæla í fleiri meginreglum um stjórnsýslurétt og þá er þetta bara komið. En nei, virðulegi forseti, það er sko fullt af öðrum atriðum sem þarf að taka til greina, sérstaklega ef það er árekstur eða lagaskil á milli málsmeðferðarreglna stjórnsýslulaga og annarra laga, eins og hæstv. dómsmálaráðherra ætlar sér að gera með lögfestingu þessa frumvarps. Hér er bara viss árekstur. Fordæmin sem þetta mun skapa til frambúðar og fyrir önnur stjórnvöld er náttúrlega rosalega - ég veit ekki hvort það sé hættulegt. Jú, þetta er hættulegt. Við erum bara með mjög fín lög. Sjálfstæðisflokkurinn er kannski ekki uppáhaldsflokkurinn minn en það besta sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur örugglega gert er að koma þessum lögum, nr. 37/1993, stjórnsýslulögum, í gegn. Þetta eru frábær lög og það þarf ekkert að breyta þeim. Það þarf ekkert að koma öðrum lagaákvæðum sem eru sambærileg stjórnsýslulögunum inn í aðra lagabálka til að beita á einhvern annan hátt en samt á svipaðan hátt og er kveðið á um í stjórnsýslulögum. Virðulegur forseti. Við erum að mikla þetta allt of mikið fyrir okkur. Tökum þetta bara út. - En ég er ekki búin og ég óska eftir því að ég verði sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég var að fjalla um börn sem fæðast hér á landi, börn sem fæðast foreldrum sem eru útlendingar, einstaklingar sem hafa fengið lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum. Ég er að fara yfir umfjöllun um þennan sérstaklega viðkvæma hóp í skýrslu Rauða krossins. Áður en ég held áfram tilvitnun minni í skýrslu Rauða krossins vil ég halda því til haga að við erum aðilar að samningi um að vinna gegn ríkisfangsleysi og mér hefur blöskrað hvað við lítum það léttvægum augum, skyldur okkar til að vinna gegn ríkisfangsleysi. Það á sérstaklega við um börn sem fæðast hér á landi, börn flóttafólks sem hefur einhverra hluta vegna ekki góða stöðu hér. Það er fjallað um þennan hóp á bls. 4 í skýrslu Rauða krossins, um börn viðmælenda Rauða krossins, sem gerði skýrslu um 15 einstaklinga sem eru í þessari stöðu: „Einhver börn viðmælenda hafa fæðst hér á landi og eru því ríkisfangslaus þrátt fyrir að skráning þeirra hér á landi beri það ekki með sér. […] Þó flest börn erfi ríkisfang foreldra sinna eru mörg börn sem erfa það ekki. Fjöldi flóttabarna öðlast sjálfkrafa ríkisfang foreldra sinna við fæðingu en það ríkisfang verður oft einungis til í orði, þar sem foreldrum er meinað að skrá barn sitt hjá yfirvöldum í heimalandinu. Veruleg vandamál hafa skapast innan ríkja Evrópu vegna skorts á skýrum leiðbeiningum um þennan vanda, mismunandi framkvæmd í fæðingarskráningum og almennum skorti á meðvitund um vandann í aðildarríkjum ESB. Afleiðing þess er sú að þúsundir flóttabarna falla á milli þilja í kerfinu og eru dæmd til ríkisfangsleysis. Ef Evrópuríkin grípa ekki inn í er um alvarlegt mannréttindabrot að ræða sem bregðast þarf við til að alþjóðlegar skuldbindingar ríkjanna verði uppfylltar, hagsmunir barna virtir og stuðlað verði að jákvæðri aðlögun þeirra að samfélaginu. Í 7. gr. barnasáttmálans er rétturinn til nafns og ríkisfangs varðveittur. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skal barn skráð þegar eftir fæðingu og á það frá fæðingu m.a. rétt til nafns og að öðlast ríkisfang. Í 2. mgr. segir svo að aðildarríki barnasáttmálans skuli tryggja að réttindum þessum sé komið í framkvæmd í samræmi við lög sín og skuldbindingar í viðeigandi alþjóðasamningum á þessu sviði, einkum í þeim tilvikum þegar barn yrði ella ríkisfangslaust. Í ákalli sem UNICEF og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sendu frá sér í desember 2019 voru ríki Evrópu hvött til þess að fara í brýnar aðgerðir til að enda ríkisfangsleysi í Evrópu. Hætta er á að ríkisfangslaust barn verði fyrir ofsóknum í skilningi alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 í upprunalandi sínu en slíkt getur valdið því að barn þurfi á viðbótarvernd að halda í því ríki sem það hefur flúið til eða fæðst í. Þá eru dæmi um að yfirvöld í upprunalandi barna sem fæðst hafa í Evrópu vilji ekki taka þeim þegar brottvísa á þeim til upprunalandsins eftir að hafa fengið synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd í Evrópu ef þau eru ekki skráð ríkisborgarar þess. Af framangreindu er ljóst að íslenskum stjórnvöldum ber skylda til að sjá til þess að börn sem fæðist hér á landi verði ekki ríkisfangslaus, enda eigi öll börn rétt til að öðlast ríkisfang þegar eftir fæðingu.“ Hér komum við að afleiðingum þessa frumvarps til laga um breytingar á lögum um útlendinga, með leyfi forseta: „Dómsmálaráðherra hefur nýverið lagt fram frumvarp til laga um breytingar á lögum um útlendinga. Frumvarpið tekur því miður ekki á þeim mikla vanda sem framangreindur hópur stendur frammi fyrir hér á landi en Rauði krossinn telur nauðsynlegt að tekið verði sérstakt tillit til umsækjenda sem fastir eru réttindalausir á Íslandi. Með ákvæði 6. gr. frumvarpsins er lögð til sú grundvallarbreyting á réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd að réttur til þjónustu verður felldur niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli þeirra en verði frumvarpið að lögum yrðu afleiðingar þessa ákvæðis gríðarlegar. Áhrif tillögunnar á stöðu, velferð og mannvirðingu umsækjenda um alþjóðlega vernd eru nokkuð augljós. Réttur þeirra til framfærslu, húsnæðis og heilbrigðisþjónustu fellur niður og því er fyrirséð að þau sem ekki yfirgefa landið innan 30 daga verða heimilislaus án framfærslu. […] Með því að kveða á um niðurfellingu á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks er hætta á að alvarleg vandamál skapist.“ Og þetta snýr líka að börnum sem fæddust hér og fengu engu um það ráðið hverjir foreldrar þeirra eru. Ég óska þess að við snúum af þessari mannvonskubraut.

Virðulegi forseti. Mig langaði að fá að vitna aðeins í ræðu fyrrverandi forseta Alþingis, Sturlu Böðvarssonar, sem hann hélt 1. október 2007 við setningu þingsins. Þá lagði hann fram hinar ýmsu breytingar á starfi þingsins og sagði, með leyfi forseta: „Til grundvallar þessum breytingum á umræðuformi liggur líka það sjónarmið að nú á tímum eru gerðar miklar kröfur til alþingismanna og ráðherra um margvíslega þátttöku í stjórnmálastarfi utan við vettvang þingsins.“ Síðar í ávarpinu segir hann: „Næturfundir ættu auðvitað ekki að þekkjast. Þingmenn og starfsfólk Alþingis eiga eins og annað fólk að geta sinnt eðlilegu fjölskyldulífi.“ Virðulegi forseti. Næturfundir ættu ekki að þekkjast. Það er alger óþarfi að halda starfsfólki og þingmönnum í gíslingu. 

Virðulegi forseti. Klukkan er korter yfir tvö og hér erum við enn að ræða frumvarp í skjóli nætur. Allt í góðu með það, við höfum bara margt að segja og meiri hlutinn vill greinilega að við tökum samtal um þetta frumvarp. Ég geri samt sem áður athugasemd við það að við séum ein í þingsal. Það er t.d. enginn sem situr í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, sem er að fá málið aftur til sín á milli 2. og 3. umr., hér í þingsal og enginn í húsi. Og meira að segja þegar við tölum um þetta á daginn, þegar það er bjart úti, þá tekur enginn þátt í þessum umræðum og það er varla hlustað á okkur. Mér þykir bara mjög nauðsynlegt að við séum viss um að við náum að koma punktunum okkar, ábendingum og áhyggjum á framfæri til þess að hægt sé að taka efnislega umfjöllun af hálfu hv. nefndarmanna í allsherjar- og menntamálanefnd um það sem við höfum verið að tala um í dag af því að þetta er grafalvarlegt mál.

Ýmsir hv. þingmenn fylgjast með umræðum í gegnum sjónvarp eða tölvu, sumir hér í húsinu en sumir annars staðar. En rétt er að taka það fram að þetta mál hefur nú verið til umræðu hér í þinginu, aðallega á daginn, í meira en sjö daga.

Virðulegur forseti. Takk fyrir þessa samantekt. Þetta mál hefur verið til umræðu í sjö daga en án þess að hæstv. ráðherrar, sem fara með málaflokka sem hafa beina þýðingu fyrir málið, hafi látið sjá sig hér í þingsal til að ræða það þrátt fyrir endurteknar beiðnir þar um. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, hefur ekki sést hér og heldur ekki hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson. Við höfum endurtekið óskað eftir nærveru þeirra, og sérstaklega gagnvart hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, bæði í 1. umr. og núna í 2. umr., án þess að þeir hafi tekið þátt í umræðunni. Það er ótrúlegt, svo að ekki sé meira sagt, að á þessum sjö dögum hafi ráðherrar ekki fundið tíma til þess að mæta hér og mæta þingmönnum og svara fyrir sitt málefnasvið í tengslum við þetta mál. Ég á mjög erfitt með að trúa því að það hafi reynst þeim ómögulegt í allan þennan tíma sem þetta mál hefur verið til umræðu. Ég auglýsi enn og aftur eftir nærveru þeirra hér.

Virðulegi forseti. Ég bað um orðið þar sem ég sá að hv. þingmenn meiri hlutans voru að ganga í gegnum þingsalinn. Ég gerði mér vonir um að þau myndu taka þátt í þessari umræðu með okkur fyrst þau eru hér í húsi en svo er ekki. Það er samt gott að verið sé að hlusta á okkur og vonandi verða þessi atriði tekin til greina sem hefur verið komið hér á framfæri. Við erum ekki bara að segja eitthvað, ég er ekki bara að vísa í einhverjar reglur í stjórnsýslulögum og ég er ekki bara að vísa í einhver orð varðandi lagaáskilnað og árekstra og eitthvað svoleiðis milli sambærilegra ákvæða í tveimur mismunandi lagabálkum. Það eru ákvæði í þessu lagafrumvarpi sem valda okkur þingmönnum stjórnarandstöðunnar verulegum áhyggjum og líka sérfróðum aðilum sem hafa sent inn umsagnir. Ég hlakka til að sjá hvernig hv. allsherjar- og menntamálanefnd mun taka þetta til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að sjá tvo þingmenn stjórnarflokkanna sitja hér í hliðarsal og hlusta. Það er kannski einum of mikið að þeir verði við beiðni okkar um að taka þátt í umræðum en það er alla vega gott að þeir hlusti. Þeim til upplýsingar var ég að byrja að fara yfir samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem Ísland hefur fullgilt. Ég ákvað að fara í gegnum nokkrar greinar þess samnings að gefnu tilefni, vegna slæmrar meðferðar og brota gagnvart fötluðum einstaklingi, nú síðast í desember síðastliðnum. Ég tel því mikilvægt, bæði fyrir þá sem sitja í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og eins fyrir alla stjórnarþingmenn, að þau séu vel meðvituð um hvaða skuldbindingar og hvaða réttindi við höfum löggilt í þessum samningi. Ég var búinn að fara yfir 1. og 3. gr. og nú ætla ég að fara í 4. gr. sáttmálans. Ég held ég fari bara í 1. málsgr. a- og b-lið til að vera ekki sakaður um að vera í málþófi en málsliðirnir eru fimm. 1. málsgr. fer alveg upp í i-lið en ég ætla bara að taka a- og b-lið. Þar segir, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að efla og tryggja að fullu öll mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk án mismununar af nokkru tagi á grundvelli fötlunar. Aðildarríkin skuldbinda sig í þessu skyni til: a) að samþykkja alla viðeigandi löggjöf og ráðstafanir á sviði stjórnsýslu og aðrar ráðstafanir til að tryggja þau réttindi sem viðurkennd eru með samningi þessum, b) að gera allar viðeigandi ráðstafanir, þar á meðal með lagasetningu, til þess að gildandi lögum, reglum, venjum og starfsháttum, sem fela í sér mismunun gagnvart fötluðu fólki, verði breytt eða þau afnumin.“ Virðulegi forseti. Hér var á mjög einfaldan hátt verið að segja að við þyrftum að taka tillit til þessa samnings í allri okkar lagagerð og í okkar ákvörðunartöku og að ekki mætti mismuna fötluðu fólki í slíkri vinnu. Það er athyglisvert að í þessum samningi, í 6. og 7. gr., er sérstaklega tekið á stöðu fatlaðra kvenna annars vegar og fatlaðra barna hins vegar. Í 6. gr., sem fjallar um fatlaðar konur, segir, með leyfi forseta: „1. Aðildarríkin viðurkenna að fatlaðar konur og stúlkur verða fyrir fjölþættri mismunun og skulu gera ráðstafanir til þess að tryggja að þær fái notið til fulls allra mannréttinda og grundvallarfrelsis til jafns við aðra.“ Í 7. gr., um fötluð börn, stendur, með leyfi forseta: „1. Aðildarríkin skulu gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja að fötluð börn fái notið allra mannréttinda og grundvallarfrelsis til fulls og jafns við önnur börn. 2. Í öllum aðgerðum, sem snerta fötluð börn, skal fyrst og fremst hafa það að leiðarljósi sem er viðkomandi barni fyrir bestu.“ Fyrir þau sem hafið verið að hlusta á mig tala um barnasáttmálann má sjá þarna endurtekin orðin „það sem viðkomandi barni er fyrir bestu“. Virðulegi forseti. Ég virðist hafa klárað tímann minn, hann er ansi fljótur að líða. Kannski er það vegna þess hvað klukkan er orðin margt. Ég óska eftir því að komast aftur á mælendaskrá til að halda áfram.

Virðulegi forseti. Á milli ræðna hjá mér er ég að stunda yndislestur í þessari bók. Ég er ekki einu sinni smá að grínast. Þetta er ógeðslega góð bók, sérstaklega þegar maður er að byrja að vinna við löggjafarstarf og er byrjaður að velta fyrir sér atriðum t.d. varðandi lagaskil. Þegar ég var að leysa verkefni þá var ég aldrei að pæla í einhverju eins og lagaskilum og árekstrum milli laga, en nú er ég hluti af löggjafarvaldinu og ég þarf að pæla í svona hlutum þannig að þetta er bara yndislestur fyrir mér. Í fyrri ræðu minni var ég að tala um árekstra og lagaskil á milli málsmeðferðarreglna stjórnsýslulaga og annarra laga og ég ætla að halda áfram að lesa og síðan útskýra í samhengi við útlendingalögin. Með leyfi forseta, segir: „Í 1. málsl. 2. mgr. 2. gr. stjórnsýslulaga er rætt um að „strangari málsmeðferðarreglur“ en fram koma í stjórnsýslulögum haldi gildi sínu og í athugasemdum við 2. gr. frumvarps þess er varð að stjórnsýslulögum er rætt um að ákvæði í lögum „sem gera minni kröfur til stjórnvalda“ þoki fyrir ákvæðum stjórnsýslulaga. Í úrskurði Héraðsdóms Vesturlands frá 24. mars 1995, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna, sbr. H 1995:1459 (1463), segir m.a. svo: „Samkvæmt 2. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 skal beita reglum þeirra laga við málsmeðferð fyrir stjórnvaldi, ef ekki eru strangari reglur um málsmeðferðina í sérlögum.“ Að framansögðu athuguðu hlýtur sú spurning að vakna hvaða mælistika sé notuð þegar metið er hvort ákvæði laga gerir „strangari“ eða „vægari“ kröfur en ákvæði stjórnsýslulaga. Af markmiðum laganna og lögskýringargögnum er ljóst, að mælikvarðinn í þessu sambandi er réttarstaða aðila máls.““ Hér ætla ég aðeins að doka við, virðulegi forseti. Hér lagði Hæstiréttur til grundvallar að það skuli beita reglum stjórnsýslulaga við málsmeðferð fyrir stjórnvaldi ef ekki eru strangari reglur um málsmeðferðina í sérlögum. Hvaða mælikvarða notum við þegar kemur að því hvort einhverjar reglur teljist vera strangari eða vægari? Jú, það er réttarstaða aðila máls. Réttarstaða þeirra aðila sem hingað koma í leit að vernd og sækja um alþjóðlega vernd til stjórnvalda hér á Íslandi er ekki sterk. Hún er einfaldlega ekki sterk. Því held ég að það sé skýrt hvaða lögum skal beita og það er auðvitað almennum málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga. Ég veit að ég er búin að ræða þetta svolítið í þaula en mér finnst það vera rosalega mikilvægt og síðan er náttúrlega mjög gott fyrir alla sem sitja hér á löggjafarþingi Íslands, Alþingi Íslendinga, að fá kennslu í stjórnsýslurétti 101, bara til þess að vita um almenn atriði hvað varðar málsmeðferðarreglur, lagaáskilnað, árekstra á milli lagabálka og laga og t.d. reglurnar um lex specialis og lex posterior. Þetta eru hlutir sem ber að hafa í huga við gerð frumvarps og við gerð laga þannig að svona sviðsmynd málist ekki aftur upp og að þingmenn finni sig ekki knúna til að koma upp í pontu og ítreka athugasemdir umsagnaraðila og áhyggjuefni sem hafa komið fram í umsögnum u.þ.b. fjórum, fimm sinnum og hæstv. dómsmálaráðherra hefur ekki enn tekið til greina. En ef það hefur verið nefnt svona ótrúlega oft, t.d. varðandi 6. gr., bara það, þá er frekar ljóst að það er fullt tilefni til þess að taka þetta ákvæði úr frumvarpinu og þá gæti kannski ríkt einhvers konar sátt um það að samþykkja breytingu á lögum um útlendinga. En eins og staðan er núna, ef meiri hlutinn er ekki tilbúinn að koma til móts við okkur, þá erum við ekki tilbúin að koma til móts við þau og þannig er þetta bara. - Ég óska eftir að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég er búin að vera að fara yfir stöðu útlendinga sem er búið að synja um alþjóðlega vernd hér á landi en sem geta einhverra hluta vegna ekki farið úr landi og ekki er hægt að flytja úr landi. Ég er búin að fara yfir afleiðingar sem þetta frumvarp sem við erum að ræða hér, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, mun hafa fyrir stöðu þessa hóps og ég er líka ítrekað búin að benda á það að þessi hópur mun stækka allverulega ef þetta frumvarp verður að lögum. Rauði krossinn kemur inn á í skýrslu sinni tillögur til úrbóta til stjórnvalda, eitthvað sem gæti raunverulega aðstoðað þennan hóp, eitthvað sem gæti í alvörunni hjálpað til en ekki aukið á vandann eins og til stendur. Þar stendur, með leyfi forseta: „Sumir þeirra sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd hafa í reynd verið strandaglópar hér á landi frá árinu 2017 og því dvalið hér í fimm ár. Þar sem enga lausn er að finna fyrir þessa einstaklinga í núgildandi lögum telur Rauði krossinn rétt að einhvers konar lausn verði tekin upp í frumvarp dómsmálaráðherra sem t.a.m. auðveldar þeim að komast á vinnumarkað og framfæra sér og sínum. Jafnframt leggur Rauði krossinn til að umsækjendur sem dvalið hafa hérlendis í ákveðinn tíma eftir að lokasynjun liggur fyrir í máli þeirra geti sótt um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Ákvæði 51. gr. gildandi útlendingalaga heimilar þetta ekki og gerir kröfu um að umsókn um dvalarleyfi sé lögð fram áður en komið er til landsins. Í Svíþjóð geta umsækjendur um alþjóðlega vernd sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni þó sótt um atvinnuleyfi án þess að þurfa að yfirgefa landið og telur Rauði krossinn rétt að litið verði til þess ákvæðis við breytingar á lögum um útlendinga. Yrði þá til staðar einhvers konar ljós í myrkrinu fyrir þá sem tilbúnir væru til að aðlagast íslensku samfélagi og setjast hér að. Þá telur Rauði krossinn rétt að framangreindum umsækjendum verði gert auðveldara fyrir að öðlast bráðabirgðadvalar- og -atvinnuleyfi á meðan á dvöl þeirra stendur hér á landi svo þeir þurfi ekki að þiggja framfærslu frá íslenskum yfirvöldum. Reynsla Rauða krossins hefur verið sú að langflestir umsækjendur vilji vinna og framfæra sjálfum sér og fjölskyldu sinni í stað þess að vera á framfæri íslenska ríkisins.“ - Að sjálfsögðu er það þannig. „Með vísan til framangreinds telur Rauði krossinn á Íslandi rétt að dómsmálaráðherra skoði aðstæður umsækjenda sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd og ekki er hægt að flytja úr landi. Mikilvægt er að fundin verði úrlausn fyrir þennan hóp umsækjenda sem býr við vonlausar aðstæður og mikla jaðarsetningu sem eykur enn frekar á félagslega einangrun þeirra, kemur í veg fyrir að þeir eigi kost á að skapa sér sitt eigið lifibrauð og ýtir enn frekar undir útskúfun úr íslensku samfélagi.“ Þar hafið þið það, virðulegi forseti. „Er það mat Rauða krossins að í stað ákvæðis 6. gr. frumvarps til laga um breytingar á lögum um útlendinga, varðandi niðurfellingu þjónustu 30 dögum eftir lokasynjun, væri nær að auðvelda fólki sem bíður endursendingar um lengri tíma að sjá sér sjálft farborða. Af þeim sökum leggur Rauði krossinn eindregið til að fallið verði frá þeirri breytingu sem kveðið er á um í 6. gr. frumvarpsins og hvetur dómsmálaráðherra til að skoða aðstæður framangreinds hóps umsækjenda sérstaklega og taki á þeim gríðarstóra vanda sem hann býr við hér á landi.“ Ég verð að taka heils hugar undir með Rauða krossinum hér. Það sem er verið að búa til með þessari 6. gr. er ekki bara einhvers konar kúgunargildra til þess að reyna að kúga fólk til að fara frá Íslandi. Það er hérna hópur sem getur ekki farið neitt. Hér er t.d. hópur írakskra ríkisborgara sem getur ekki snúið aftur til heimalands síns af ótta við ofsóknir og að hafa ekki gild ferðaskilríki þar að auki. Í staðinn fyrir að dæma þau til örbirgðar, dæma þau til algerar örvæntingar og útilokunar úr samfélaginu þar sem þau hafa í engin hús að venda, hafa engan aðgang að heilbrigðisþjónustu, hafa engan aðgang að mat, þau mega ekki vinna, hvernig væri að gefa þeim leyfi til að vinna? Það vilja þau langflest, öll sem geta og vilja vinna. Það væri miklu mannúðlegri og gáfulegri leið. Okkur vantar vinnandi hendur. Okkur vantar fólk í hin ýmsu störf. Okkur vantar ekki heimilislaust fólk á götum úti í algerri örvæntingu. Það er ekki eitthvað sem íslenskt samfélag vantar, hvorki þarf né vill, og það er alger firra - algjör firra - að í stað þess að hjálpa þessum hópi eigi að fjölga í þessum hópi.

Virðulegi forseti. Ég held áfram umfjöllun minni um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég taldi mikilvægt að fara í ákveðnar greinar þess samnings þar sem Útlendingastofnun hefur nýverið sýnt það í verki að hún skilur hreinlega ekki út á hvað sá samningur gengur og ráðuneytið, sem samdi þetta frumvarp sem við erum hér að ræða, virðist ekki heldur hafa þennan skilning. Það er von mín að ráðuneytið, ráðherra og hv. allsherjar- og menntamálanefnd leggi við hlustir og átti sig kannski á ákveðnum atriðum sem taka þarf til endurskoðunar vegna þessa. 11. gr. hefur dálítið að gera með það sem við erum að upplifa núna, þ.e. stríð og það hvernig taka þarf sérstaklega tillit til fatlaðs fólks á slíkum tímum. 11. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Aðstæður sem skapa hættu og neyðarástand sem kallar á mannúðaraðstoð. Aðildarríkin skulu gera allar nauðsynlegar ráðstafanir, í samræmi við skuldbindingar sínar samkvæmt alþjóðalögum, þ.m.t. alþjóðleg mannúðarlög og alþjóðleg mannréttindalög, til þess að tryggja vernd og öryggi fatlaðs fólks þegar hættuástand ríkir, þar á meðal vopnuð átök, neyðarástand sem kallar á mannúðaraðstoð og náttúruhamfarir.“ Já, við þurfum að taka sérstakt tillit til þeirra sem upplifa slíkt og taka á móti þeim og veita þeim vernd. Mér sýnist ég komast alla vega í gegnum 13. gr., jafnvel 14. gr. Eins og ég sagði hoppa ég yfir þær greinar sem ég tel ekki snerta þetta frumvarp beint. 13. gr. fjallar um aðgang að réttinum og er í tveimur málsgreinum sem hljóða svo, með leyfi forseta: „1. Aðildarríkin skulu tryggja fötluðu fólki árangursríkan aðgang að réttinum til jafns við aðra, meðal annars með aðlögun málsmeðferðar og aðlögun með tilliti til aldurs í því skyni að greiða fyrir árangursríkri þátttöku þess, beinni eða óbeinni, þar á meðal sem vitni, í allri málsmeðferð, þ.m.t. á rannsóknarstigi eða öðrum fyrri stigum máls. 2. Í því skyni að tryggja fötluðu fólki árangursríkan aðgang að réttinum skulu aðildarríkin efla viðeigandi þjálfun fyrir þau sem starfa á sviði réttarvörslu, þar á meðal lögreglu og starfsfólk fangelsa.“ Virðulegi forseti. Þarna er m.a. talað um mikilvægi þess að þjálfa lögreglu og aðra sem starfa á sviði réttarvörslu og að það sé líka unnið sérstaklega að því að aðlaga málsmeðferðir þegar um fólk með fötlun er að ræða. Þetta er nokkuð sem við sáum ekki gerast hér fyrir jól. Slík aðlögun er ekki bara það að vera með einhvern hjólastólabíl heldur að hugsa ferlið allt upp á nýtt og framkvæma það í samræmi við þennan samning. Ég óska eftir því, virðulegi forseti, að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram að vitna í Pál Hreinsson. Í bókinni, varðandi árekstra og lagaskil á milli málsmeðferðarreglna stjórnsýslulaga og annarra laga, segir hann, með leyfi forseta: „Þegar stjórnsýslulögin voru sett var í gildandi lögum að finna dæmi þar sem gerðar voru mun strangari kröfur til stjórnvalda en stjórnsýslulögin gerðu ráð fyrir. Það hefði verið skref aftur á bak að afnema þessi lagaákvæði með stjórnsýslulögunum. Af þeim sökum var mælt svo fyrir í 2. mgr. 2. gr. stjórnsýslulaga að þau lagaákvæði, sem hafa að geyma strangari reglur um málsmeðferð hjá stjórnvöldum en stjórnsýslulögin mæla fyrir um, haldi gildi sínu.“ Og hér er vísað í álit umboðsmanns Alþingis frá árinu 1998: „Umboðsmaður rakti ákvæði 2. mgr. grein 3.3.1. í byggingarreglugerð nr. 177/1992. Taldi hann rétt að skýra ákvæðið með þeim hætti að þar væri mælt fyrir um eins mánaðar lágmarksfrest vegna grenndarkynningar. Framangreint reglugerðarákvæði veitti því rýmri andmælarétt en leiða mætti af hinu almenna ákvæði 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. einnig 18. gr., og gengi því framar þeim, sbr. 2. mgr. 2. gr. sömu laga.“ Virðulegur forseti. Ég veit að þetta hljómar samhengislaust, en haltu þér fast, hér kemur skýring: „Framangreind löggjafarstefna, sem mörkuð var af stjórnsýslulögunum, hefur ekki aðeins þýðingu við skýringu ákvæða stjórnsýslulaga gagnvart ákvæðum eldri laga, heldur einnig gagnvart ákvæðum yngri laga. Á grundvelli hennar, svo þess markmiðs stjórnsýslulaganna að fækka sérákvæðum og auka lagasamræmi, standa veigamikil rök til þess að víkja ekki frá reglum stjórnsýslulaga með yngri löggjöf nema mjög veigamiklar ástæður mæli með því.“ Virðulegi forseti. Mér líður eins og ég geti bara „mækdroppað” hér og nú því að mér líður eins og þessi texti hafi komið punktunum mínum svo ótrúlega skýrt á framfæri. En ég ætla að setja þetta í mannlegra samhengi. Yngri lög, yngri sérreglur og sérlög varðandi hluti sem er nú þegar kveðið á um í almennum stjórnsýslulögum, þoka ekki fyrir stjórnsýslulögum. Almennar málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaganna vega meira en yngri löggjöfin sem er sett og þar af leiðandi ákvæði sem eru í þessu útlendingafrumvarpi. Virðulegi forseti. Nú er ég búin að fara í gegnum svo mikinn rökstuðning, í alvöru talað. Ef hv. allsherjar- og menntamálanefnd fjallar ekki um þau atriði sem ég er búin að nefna hér í kvöld og aðrir þingmenn líka þá verð ég ótrúlega leið og ekki bara það heldur er það líka, ég veit það ekki, ógn við réttarríkið að einhver hafi fært fram svo ótrúlega veigamikil og skýr rök fyrir því að eitthvert lagaákvæði stenst ekki en meiri hlutinn eða hv. allsherjar- og menntamálanefnd kjósi að hunsa það einungis af því að þetta kemur frá þingmanni í minni hluta eða stjórnarandstöðu. Eins og ég segi, ég er að upplifa smá, ég veit ekki hvort rétta orðið er þórðargleði, en ég er búin að vera að rökstyðja þennan punkt í allt kvöld og nú loksins er ég komin með fræðilegar heimildir og líka álit umboðsmanns Alþingis til að rökstyðja sjónarmið mín eða ég er að rökstyðja sjónarmið hans, hvort tveggja virkar. En því tel ég mjög mikilvægt að hæstv. dómsmálaráðherra og meiri hluti hv. allsherjar- og menntamálanefndar taki þetta atriði til greina af því að það er ekki bara ég sem er að gera athugasemd við þetta heldur hafa aðrir þingmenn líka gert athugasemd við þetta og það voru líka gerðar þó nokkrar athugasemdir við þetta í umsögnum sem komu fram af hálfu umsagnaraðila sem voru sérfróðir aðilar, mannréttindasamtök eða viðeigandi stofnanir sem eru með sérfræðiþekkingu í þessum málaflokki. Eins og ég vék að áðan þá vita þingmenn ekki allt og það er bara allt í lagi. Þannig á þetta líka að vera, það væri rosalega skrýtið ef við værum með þingmenn sem vissu allt í öllum málaflokkum. Þá værum við ekki fulltrúar þjóðarinnar og fulltrúar almennings sem kýs okkur, heldur værum við gervigreind eða eitthvað. Ég ætlaði að rökstyðja mál mitt enn þá frekar en ég held þá bara áfram í næstu ræðu og óska eftir að fara aftur á mælendaskrá, virðulegi forseti.

Virðulegur forseti. Ég hef hér verið að fjalla um sérstaklega viðkvæma stöðu þess flóttafólks sem verður vísað á götuna ef 6. gr. þessa frumvarps verður að lögum. Mig langar í því samhengi að fara aðeins yfir umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar um frumvarp til laga um útlendinga, vegna þess að það sem ég hef verið að lýsa er að flóttafólk sem kemur hingað og óskar eftir því að fá efnismeðferð varðandi umsókn sína um alþjóðlega vernd hefur átt í verulegum erfiðleikum með að fá að færa sönnur á að það tilheyri sérstaklega viðkvæmum hópi, t.d. búi við einhvers konar fötlun. Það er ekki bara Rauði krossinn sem hefur verið að benda á þetta sinnuleysi Útlendingastofnunar þegar kemur að því að sinna þeirri frumkvæðisskyldu sinni að kanna hvort umsækjendur tilheyri hópi sem er í sérstaklega viðkvæmri stöðu heldur hefur Þroskahjálp líka gert það. Þar af leiðandi vil ég benda á það sem fram kemur á bls. 1 í umsögn þeirra sem er, með leyfi forseta: „Samtökin benda þó á að svo virðist sem mjög þröng skilyrði séu sett fyrir því að umsækjendur teljist falla undir að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu og Útlendingastofnun virðist ekki skrá fötlun eða alvarleg veikindi sem sérstaka breytu við meðferð mála hafi viðkomandi hlotið vernd í öðru ríki. Þá hefur Útlendingastofnun ítrekað vanrækt þá rannsóknarskyldu sem á henni hvílir að ganga úr skugga um hvaða þýðingu fötlun eða alvarleg veikindi hafa í þeim aðstæðum sem viðkomandi er sendur í eftir synjun um vernd á Íslandi.“ Mál Husseins Husseins er auðvitað gott dæmi um þetta. Ég held áfram að vitna í þessa umsögn, með leyfi forseta: „Íslenska ríkið fullgilti samning SÞ um réttindi fatlaðs fólks árið 2016 og skuldbatt sig þar með til að framfylgja öllum ákvæðum hans og gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja það, sbr. 4. gr. samningsins. Sú lögskýringarregla er viðurkennd í íslenskum rétti að skýra beri lög í samræmi við þjóðréttarlegar skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar frá 19. desember 2000 í máli nr. 125/2000. Með vísan til framangreinds telja Landssamtökin Þroskahjálp ljóst að við meðferð og ákvarðanir varðandi umsóknir fatlaðs fólks um alþjóðlega vernd hér á landi sé skylt að taka mikið tillit til skuldbindinga sem hvíla á íslenska ríkinu samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að lögfesta eigi samninginn. Þá hefur ríkisstjórn Íslands samþykkt að gerð skuli landsáætlun um innleiðingu á samningnum.“ Síðan er fjallað aðeins um samninginn og þær skyldur sem á íslenskum stjórnvöldum hvíla. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu, í því skyni að efla jafnrétti og uppræta mismunun, gera allar viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að fötluðu fólki standi viðeigandi aðlögun til boða. […] Undanfarið ár hafa Landssamtökin Þroskahjálp fengið til umsagnar og skoðunar æ fleiri mál sem varða fatlaða umsækjendur um alþjóðlega vernd og fjölskyldur þeirra. Fullt tilefni er til að ætla að meðferð slíkra mála sé oft ekki í samræmi við þær skyldur sem leiða af samningi SÞ um réttindi fatlaðs fólks og íslenskum lögum. Á meðal þeirra atriða sem ekki eru uppfyllt í mörgum tilvikum í umræddum málum er sú afdráttarlausa og augljósa skylda, sem leiðir af rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, að greina og túlka gögn og/eða vísbendingar um fötlun með atbeina sérfræðinga á því sviði, veita viðeigandi aðlögun við málsmeðferð og taka tillit til sérlega viðkvæmrar stöðu sem leiðir af fötlun þeirra einstaklinga sem í hlut eiga. Hvernig staðið var að brottvísun fatlaðs flóttamanns til Grikklands þann 4. nóvember sl. gefur því miður ekki tilefni til bjartsýni um að meðhöndlun umsókna fatlaðs fólks um alþjóðlega vernd hafi tekið breytingum til hins betra síðan Landssamtökin Þroskahjálp skiluðu síðast umsögn um breytingar á útlendingalögum. Þvert á móti hafa komið fram enn frekari vísbendingar um að meðferð umsókna og framkvæmd brottvísunar fatlaðs fólks af landinu, eftir að því hefur verið synjað um vernd þarfnist gagngerðrar endurskoðunar, sem Landssamtökin hafa lengi lýst sig reiðubúin til að taka þátt í og hafa í því sambandi vísað til samráðsskyldu stjórnvalda sem er áréttuð sérstaklega í 3. gr. 4. gr. samnings SÞ um réttindi fatlaðs fólks … […] Það eru samtökunum veruleg vonbrigði að breytingartillaga sú sem hér er til umfjöllunar skuli ekki fela í sér ákvæði um hvernig betur verður staðið að meðferð mála fatlaðra umsækjenda um alþjóðlega vernd til að mæta þeim skyldum sem á stjórnvöldum hvíla samkvæmt samningi SÞ um réttindi fatlaðs fólks og íslenskum lögum, ekki síst rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar. 

Herra forseti. Hér fyrr í kvöld byrjaði ég aðeins að fara yfir sögu þeirra breytinga sem voru gerðar á útlendingalögunum frá því að þau tóku gildi fyrir sex árum síðan. Eins og ég rakti hafa farið fram 18 breytingar á lögunum, þar af sex sem ég myndi segja að væru beinar efnisbreytingar á inntaki útlendingalaga á meðan aðrar eru afleiðingar og oft bara svona textalagfæringar sem fylgja breytingum á öðrum lögum. Dæmi um það væri t.d. lög nr. 79/2019, sem snerist um brottfall kjararáðs úr íslenska lagasafninu. Sá bandormur teygði anga sína inn í lög um útlendinga án þess að það leiddi endilega til beinna breytinga á réttarstöðu fólks sem heyrir undir lög um útlendinga. Fyrsta breytingin á lögum um útlendinga, eða fyrsta breytingin sem var gerð var áður en lögin tóku gildi, var samþykkt hér í sal rétt fyrir jól 2016, þá viku áður en kom að gildistöku þessa nýja lagabálks. Þar var sett inn bráðabirgðaákvæði þess efnis að kæra frestaði ekki réttaráhrifum ákvörðunar um brottvísun hjá því sem er kallað bersýnilega tilhæfulausar umsóknir og örugg upprunaríki. Það var ekki full sátt um þetta. Þvert á það sem maður heyrir stundum frá fólki varðandi að það sé mikilvægt að halda í heiðri þverpólitísku nálguninni sem leiddi til þess að þessi heildarendurskoðun laga náði fram að ganga árið 2015/2016 þá hafa breytingar þannig frá fyrsta degi ekki verið jafn þverpólitískar og hin upphaflegu lög. Þarna var stigið það sem ég myndi segja að væri skref aftur á bak. Fyrsta breytingin sem sett var í lögin snerist um að þrengja að rétti umsækjanda um alþjóðlega vernd til að leita réttar síns fyrir dómstólum eða kærunefnd eða fá eitthvert fullnaðarsvar í sínum málum. Þetta komst í gegn, við skulum segja kannski stórátakalaust vegna þess að um var að ræða bráðabirgðaákvæði og meira að segja þannig að gildistíminn var styttur í meðförum þingsins frá því sem var upphaflega þegar hv. þm. Þórunn Egilsdóttir tók að sér að flytja þetta. Þannig að þetta bráðabirgðaákvæði átti bara að gilda til 1. apríl 2017. En fyrsta verk nýs dómsmálaráðherra eftir áramótin 2017 var að leggja fram nýtt frumvarp sem síðan var samþykkt sem lög nr. 17/2017 þar sem þetta bráðabirgðaákvæði, varðandi það að kæra fresti ekki réttaráhrifum, var fest varanlega í sessi í lögunum. Þá voru nú töluvert meiri deilur og heitar umræður um málið. Ég ætlaði að fara aðeins ítarlegar ofan í það sem um var að ræða í því frumvarpi sem varð að lögum nr. 17/2017 en sé að þessi stutta upprifjun, hjá þá forseta sem mig minnir að hafi ekki verið á vakt þegar ég byrjaði að rekja þessa þingsögu hér, hefur étið upp tímann þannig að ég kannski kem bara að lögum 17/2017 hér síðar.

Virðulegur forseti. Fyrir þá sem voru að vakna er ég að fjalla um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og það er að gefnu tilefni því að öll fengum við að upplifa það hér í desembermánuði þegar margbrotið var á réttindum fatlaðs einstaklings sem flytja átti úr landi. Ég tel því mikilvægt að fara í gegnum nokkrar þær greinar sem fjallað er um í þessum samningi sem eiga við frumvarpið sem við erum að ræða hér í nótt. 14. gr. þessa samnings fjallar um frelsi og öryggi einstaklingsins og hún er í tveimur málsgreinum. Ég ætla að byrja á 1. mgr. þar sem stendur, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu tryggja að fatlað fólk, til jafns við aðra: a) njóti réttar til frelsis og persónulegs öryggis, b) sé ekki svipt frelsi sínu með ólögmætum hætti eða geðþóttaákvörðunum og að frelsissvipting í hvaða mynd sem er sé lögum samkvæmt og að fötlun skuli ekki undir neinum kringumstæðum réttlæta frelsissviptingu.“ Í 2. mgr. segir, með leyfi forseta: „Sé fatlað fólk svipt frelsi sínu á einhvern hátt skulu aðildarríkin tryggja að því séu tryggð mannréttindi til jafns við aðra í samræmi við alþjóðleg mannréttindalög og að meðferð þess samræmist markmiðum og meginreglum samnings þessa, meðal annars með því að tryggja því viðeigandi aðlögun.“ Virðulegi forseti. Það þarf að tryggja viðeigandi aðlögun. Það þýðir ekki bara að lögreglan eigi að kaupa bíl sem getur tekið hjólastól, nei, þýðir svo miklu, miklu meira en það. Það þarf að aðlaga allt ferlið. Það sem meira er, eins og ég mun koma inn á síðar, þá á að taka sérstaklega fyrir mál þeirra sem eru með fötlun. Það er allt of oft sem stjórnvöld virðast gleyma svona réttindum sem samningar veita, rétt eins og varðandi það sem ég fór yfir fyrr í kvöld, að í barnasáttmálanum stendur að börn eigi ekki að líða fyrir gerðir foreldra sinna en samt sjáum við í c-lið 8. gr. frumvarpsins ekki tekið tillit þeirrar greinar barnasáttmálans. Þetta er nokkuð sem við þurfum virkilega að bæta okkur í, forseti, að hér sé verið að setja lög og hér sé verið að skrifa frumvörp þar sem horft er til þeirra alþjóðasamninga og laga og stjórnarskrárinnar. Ég verð að segja að ég veit ekki hvað við þurfum að gera til þess að bæta þetta. Sú aðferð sem hingað til hefur verið notuð, að fela sérstakri deild, sem var innan forsætisráðuneytisins en er núna innan dómsmálaráðuneytisins, að fara yfir öll frumvörp virkar hreinlega ekki. Ég veit ekki hvað Alþingi getur gert í því en við þurfum virkilega að vera með aðhald gagnvart framkvæmdarvaldinu þegar kemur að þessum málum og tryggja að það sem kemur inn á borð hv. Alþingis sé ekki allt uppfullt af brotum á sáttmálum og stjórnarskrá. Virðulegi forseti. Ég náði ekki að komast í 15. gr. þannig að ég óska eftir að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Aftur að ákvæðum stjórnsýslulaga en þetta þykir mér mjög mikilvægt að komi fram. Ég ætla bara að lesa þetta upp fyrir þig, virðulegi forseti, og síðan tökum við öll afstöðu til þessa texta saman. Með leyfi forseta: „Við samningu lagafrumvarpa um efni á gildissviði stjórnsýslulaga vaknar oft sú spurning hvort árétta eigi ákvæði stjórnsýslulaga. Ef ekki er ætlunin að víkja frá þeim eða mæla nánar fyrir um málsmeðferð en fram kemur í ákvæðum stjórnsýslulaga, verður almennt að telja það óþarft. Slíkir löggjafarhættir geta jafnvel leitt til réttaróvissu þegar kemur að því að taka afstöðu til þess hvort ákvæðin verði skýrð til samræmis við ákvæði stjórnsýslulaga. Meginreglan hlýtur því að vera sú, að almennt beri að forðast tvítekningar í lögum. Leiki aftur á móti vafi á hvort ákvæði stjórnsýslulaga gildi um meðferð mála, t.d. vegna óvissu um hvort tilteknar ákvarðanir skv. frumvarpi teljist stjórnvaldsákvarðanir, er það í samræmi við vandaða löggjafarhætti að eyða slíkri réttaróvissu með því að taka afstöðu til þess. Umboðsmaður Alþingis vakti athygli á því í inngangi að skýrslu sinni fyrir árið 1995, að vegna þeirrar löggjafarstefnu, sem mörkuð hefði verið með stjórnsýslulögunum, og hér að framan var vikið að, væri mikilvægt að ekki væru settar sérreglur í lög, sem gerðu vægari kröfur til málsmeðferðar en leiddi af ákvæðum stjórnsýslulaga, nema veigamikil rök væru fyrir því. Almennt verður því að gera þær kröfur að útskýrt sé og rökstutt í athugasemdum við frumvörp annars vegar hvers vegna talin sé nauðsyn á því að gera vægari kröfur til málsmeðferðar stjórnvalda en fram komi í stjórnsýslulögum og hins vegar hvaða úrræði komi þá í staðinn í hlutaðeigandi frumvarpi til þess að tryggja réttaröryggi almennings. Umboðsmaður Alþingis benti jafnframt á að þegar settar væru í lög reglur um málsmeðferð væri brýnt að tekin væri skýr afstaða til þess hvort verið væri (1) að víkja frá stjórnsýslulögum með vægari málsmeðferðarreglum, (2) mæla nákvæmar fyrir um málsmeðferð en gert væri í stjórnsýslulögunum eða (3) gera kröfur til stjórnvalda um vandaðri málsmeðferð en mælt væri fyrir um í stjórnsýslulögunum. Benti hann á að þetta yrði því miður ekki alltaf ráðið af lögum eða lögskýringargögnum, þegar settar hafa verið reglur um málsmeðferð síðustu ár. Slíkir löggjafarhættir væru til þess fallnir að valda deilum við lögskýringar og erfiðleikum við stjórnsýslu.“ Í guðanna bænum, forseti. Ef þið hlustið ekki á mig, hlustið á Pál Hreinsson. Hann veit hvað hann er að segja. Hann er reyndur maður sem hefur mikla reynslu á sviði stjórnsýslulaga, hefur starfað við það svið, hefur verið lagaprófessor og hæstaréttardómari og er nú forseti EFTA-dómstólsins og skrifaði bara bestu bók í heimi. Ég er í alvörunni að njóta þess að lesa úr þessari bók, bæði þegar ég sit út í sal og er að bíða eftir að koma upp í ræðu og líka hér upp í pontu. Hérna er bókstaflega verið að vara okkur við hvað gerist ef tvö sambærileg ákvæði í mismunandi lagabálkum stangast á. Þá þarf að uppfylla ákveðin skilyrði sem ég var að reifa hér núna og síðan taka afstöðu til þess hvort ákvæðið ætti að nota fremur til þess að eyða þessari réttaróvissu sem þetta mun hafa í för með sér. Virðulegi forseti. Mér þykir bara mjög ólíklegt að hæstv. dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson, hafi hugsað út í einhvers konar réttaróvissu sem frumvarp hans mun hafa í för með sér. Hann er ekki búinn að hugsa lengra en það að ná þessu frumvarpi í gegnum þingið og það verði að lögum - og síðan hvað? Hvað gerist ef þessum lögum verður beitt í framkvæmd? Hvað gerist þegar fyrsta málið fer fyrir dómstóla, bæði innan lands og hjá Mannréttindadómstól Evrópu? Hvað gerist? Á ég þá að koma aftur upp í pontu og segja: Hey, ég sagði ykkur það, stjórnarandstaðan sagði ykkur það, umsagnaraðilar sögðu ykkur það? Nei, það vill enginn að þetta gerist, virðulegi forseti. Við erum að reyna að forðast þann áfellisdóm sem okkar bíður ef við samþykkjum þessi lög. Ég get farið nánar út í það og ég mun gera það í næstu ræðu hvernig einstaka ákvæði geta stangast á við núgildandi ákvæði í almennum stjórnsýslulögum þegar kemur að málsmeðferðarreglum stjórnvalda. Ég get líka bara skrifað skýrslu um þetta, bara eins lengi og það verður hlustað og að nefndin taki alla vega efnislega umfjöllun um það sem ég hef verið að reifa hér í kvöld. - En tími minn er á þrotum og ég óska eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég hef verið að rýna í umsögn Þroskahjálpar um þetta frumvarp og verið að gera það í sambandi við 6. gr. sem ég hef verulega miklar áhyggjur af í þessu frumvarpi. Það hefur oft verið notað sem einhvers konar afsökun fyrir því að svipta fólk allri þjónustu, henda því á götuna, svipta það getunni til að sjá sér farborða - það hefur náttúrlega aldrei haft getu til að sjá sér farborða því að það hefur ekki atvinnuleyfi - svipta það allri framfærslu og neita því um aðgengi að heilbrigðisþjónustu, að það séu nú svo margar undantekningar á þessu að fólk í viðkvæmum hópum muni ekki lenda á götunni hjá okkur. Og einmitt að fólk með fötlun, með viðvarandi stuðningsþarfir og fólk með alvarleg veikindi sem geti ekki nýtt sér almannaþjónustu, sem það á samt ekki einu sinni að hafa aðgang að, lendi ekki í þessari þjónustusviptingu. Þess vegna finnst mér mikilvægt í þessu samhengi að lesa hér upp úr bls. 3 í þessari umsögn frá Þroskahjálp, með leyfi forseta: „Upp geta komið og upp hafa komið tilvik þar sem umsækjandi um alþjóðlega vernd býr við „ósýnilega” fötlun, s.s. þroskahömlun og/eða einhverfu sem ekki upplýsist um fyrr en eftir að ákvörðun hefur verið tekin og/eða úrskurður hefur verið kveðinn upp í máli viðkomandi. Komi fram gögn sem benda til fötlunar hvílir sú rannsóknarskylda á stjórnvaldi að kanna hvort þau eiga við rök að styðjast og ef svo er, hvaða áhrif það hefur á niðurstöðu í málinu. Gera verður kröfu um að framlögð gögn og vísbendingar sem gætu bent til fötlunar séu metin af viðurkenndum aðila sem hefur þekkingu og forsendur til að lesa úr og leggja mat á slík gögn og hvaða þýðingu þau hafa. Í ljósi þeirra mikilsverðu hagsmuna sem eru í húfi er mikilvægt að tryggt sé að fötluðum umsækjendum sé veitt viðeigandi aðlögun, t.d. með tilliti til framkvæmd viðtala, stuðnings og þjónustu. Samtökin telja augljóst að þetta ákvæði samningsins hafi ekki verið uppfyllt þegar fatlaður maður var fluttur til Grikklands tveimur vikum áður en synjun Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála yrði tekin fyrir hjá íslenskum dómstólum. Vegna fötlunar þessa einstaklings telja Landssamtökin Þroskahjálp útilokað að mögulegt sé að veita honum viðeigandi aðlögun án þess að hann sé viðstaddur í dómssal og fái nauðsynlegan og viðeigandi stuðning til að taka þátt í málinu, sem varðar óumdeilanlega afar mikilsverða hagsmuni hans.“ - Þetta fékk hann einmitt ekki að gera eins og sagan sýnir. Þetta er svo mikilvægur punktur sem kemur hérna fram hjá Þroskahjálp um einstaklinga sem búa við ósýnileg fötlun, þroskahömlun t.d. eða einhverfu, sem ekki upplýsist fyrr en eftir að ákvörðunin hefur verið tekin eða úrskurður hefur verið kveðinn upp í máli viðkomandi. Ég hef farið yfir að Rauði krossinn hefur bent á það, og núna líka Þroskahjálp, að Útlendingastofnun sinnir ekki þeirri frumkvæðisskyldu sinni að afla þessara upplýsinga sjálf og veitir umsækjendum heldur ekki nægilega tímafresti til þess að afla gagnanna sjálfir. Þessir umsækjendur hafa verið að nota þennan 15 daga kærufrest sem þeir hafa samkvæmt núgildandi lögum til að afla viðeigandi vottorða til að reyna af veikum mætti að sýna fram á að þau eigi víst við fötlun að stríða eða þau séu víst í sérlega viðkvæmum hópi, þau eigi víst að fá áheyrn íslenskra stjórnvalda. Og hvað tekur við þeim? Kærunefndin segir að það sé ekki hennar hlutverk að fara yfir efnislegt mat Útlendingastofnunar á því hvort viðkomandi sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Það er einhvern veginn engin leið fyrir flóttafólk að sanna að það eigi skilið stuðning og aðstoð og þar af leiðandi höfum við auðvitað verulegar áhyggjur af því að nákvæmlega það sama, nákvæmlega sama viðmót, muni mæta fólki sem á að henda á götuna, að það sé engin leið fyrir þau að sýna fram á að þau tilheyri þessum viðkvæmu hópum, þ.e. að þau séu með fötlun sem kalli á langvarandi stuðningsþarfir eða þá að þau þjáist af alvarlegum veikindum. Eins og ég kom inn á áðan breytir það því ekki að t.d. fólk sem hefur orðið fyrir kynfæralimlestingum, mansali eða pyndingum fellur ekki einu sinni undir þessar undantekningar. Ég ætlaði að fjalla aðeins meira um þessa umsögn vegna þess að Þroskahjálp kemur hérna inn á mjög mikilvægan þátt sem er í 13. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og varðar aðgang að réttindum. Ég sé að ég hef ekki tíma til að fara í þá sálma í þessari ræðu og óska því eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Áfram af breytingasögu útlendingalaga frá gildistöku þeirra í byrjun árs 2017. Breytingasagan nær náttúrlega tveim vikum fjær okkur því að fyrstu lög um breytingu á lögum um útlendinga voru samþykkt hér rétt fyrir jól 2016. Þar var um að ræða bráðabirgðaákvæði þess efnis að kæra frestaði ekki réttaráhrifum þar sem Útlendingastofnun hefði metið umsóknir bersýnilega tilhæfulausar og frá öruggum ríkjum. Síðan, eins og ég sagði, þá mætti nýskipaður dómsmálaráðherra, Sigríður Á. Andersen, með frumvarp fljótlega eftir áramót 2017, sem varð að lögum nr. 17/2017, þar sem tvenns konar breytingar voru lagðar til. Fyrri breytingin snerist um að festa í sessi efni bráðabirgðaákvæðisins sem var bætt við lögin með lögum nr. 125/2016 sem voru samþykkt rétt fyrir jólin. Það ákvæði felur í sér að kæra á brottvísun útlendings sem sótt hefur um alþjóðlega vernd frestar ekki réttaráhrifum hennar hafi Útlendingastofnun metið umsóknina bersýnilega tilhæfulausa og einstaklingurinn kemur frá ríki sem er á lista stofnunarinnar yfir örugg ríki. Hin breytingin var fyrsta leiðréttingin. Við eigum eftir að sjá þegar við förum yfir breytingasöguna að það hefur verið dálítið um leiðréttingar sem er kannski eðlilegt þegar verið er að heildarendurskoða stóran lagabálk. Það er ekkert óeðlilegt að kannski á fyrsta árinu, þegar reynsla kemst á framkvæmdina, þurfi að snikka aðeins til, að þá hafi einhverjar villur slæðst inn í breytinguna og að sjálfsögðu er bara jákvætt að grípa hratt inn í þar. En þessi síðari breyting frumvarpsins, sem varð að lögum nr. 17/2017, stafaði af því að í 2. mgr. 70. gr. laganna höfðu orðið þau mistök að hjúskapur og sambúð voru lögð að jöfnu sem skilyrði fyrir umsókn um dvalarleyfi hvað tímalengd varðar. Þar með þrengdist ramminn fyrir fólk að sækja um dvalarleyfi og það var ekki meiningin þegar þessi heildarlög voru samþykkt á sínum tíma, þannig að þarna þurfti að laga. Ég hef stundum kallað þetta „track changes“-villu af því að ég held að hún hafi orðið til þannig að þetta var einhver breyting í Word-skjali sem var með svona breytingartillögum þar sem þurfti að samþykkja sumar og hafna öðrum og það hafi einfaldlega bara verið ýtt á vitlausan hnapp og enginn tekið eftir því í þessu heildarlagaendurskoðunarbixi öllu. En eins og hæstv. forseti sér af þessu og rekur kannski minni til, af því að hann var nú, að mig minnir, þátttakandi í þessari umræðu á sínum tíma, þá eru þetta eðlisólíkar breytingar, enda voru umræðurnar þannig að við sem mynduðum minni hluta allsherjar- menntamálanefndar á sínum tíma, sem vorum þá fulltrúar Pírata, Samfylkingar og Vinstri grænna, studdum þessa leiðréttingu varðandi síðari breytingu frumvarpsins, enda hafði óvart verði stigið skref til þrengingar sem ekki stóð til að stíga. En við undirstrikuðum varðandi það að það væri mikilvægt að kanna hvort ákvæðið hefði haft áhrif á umsóknir einhverra einstaklinga og jafnvel leitt til brottvísunar eða að umsóknum um dvalarleyfi á grundvelli hjúskapar hefði verið hafnað. Og hefði svo verið þá þyrfti að rétta hlut þeirra sem fyrir hefðu orðið. Þannig að við studdum þennan hluta, en varðandi hinn hlutann þá verð ég að taka mér tíma síðar til að fara aðeins yfir hann.

Virðulegi forseti. Ég hef verið að fara í gegnum samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og hefur það passað mjög vel við það að hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir hefur verið að fara í gegnum umsögn Þroskahjálpar. Ég var síðast að fjalla um 14. gr. þessa samnings sem fjallar um frelsi og öryggi einstaklingsins. En 15. gr. er í tveimur málsgreinum og fjallar um frelsi frá pyndingum eða grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þar segir í 1. mgr., með leyfi forseta: „Enginn skal sæta pyndingum eða grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Einkum og sér í lagi er óheimilt að gera læknisfræði- eða vísindatilraunir á nokkurri manneskju án samþykkis hennar.“ Já, þetta hvort tveggja hefur komið upp, annars vegar ómannleg meðferð, eins og við sáum með fatlaðan mann sem var fluttur úr landi í desember, Hussein. Í öðru lagi hafa ítrekað komið fram, í umsögnum um þetta frumvarp, ábendingar um að ekki sé hægt að neyða fólk í læknisfræðitilraunir eins og hér segir. 2. mgr. 15 gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu gera allar árangursríkar ráðstafanir á sviði löggjafar, stjórnsýslu, réttarkerfisins, eða aðrar ráðstafanir, í því skyni að vernda fatlað fólk, til jafns við aðra, fyrir pyndingum eða annarri grimmilegri, ómannlegri eða niðurlægjandi meðferð eða refsingu.“ Virðulegi forseti. Hér er verið að setja á okkur sem löggjafa þá ábyrgð að búa til löggjöf og gera aðrar ráðstafanir, þar sem við verndum fatlað fólk frá ómannlegri eða niðurlægjandi meðferð. Mér þykir það ansi leitt að í stað þess að nýta tækifærið, eftir að við sáum þá niðurlægjandi og ómannlegu meðferð sem Hussein fékk hér í desember, hafi hvorki ráðuneyti né hv. allsherjar- og menntamálanefnd nýtt tækifærið til þess að skerpa á þessari vernd. Það er náttúrlega enn verra og sorglegra að sjá að það er enginn áhugi hjá ráðherra, ráðuneyti eða ríkislögreglustjóra á að bæta meðferð fatlaðs fólks annað en það að leita að bíl sem getur tekið hjólastól. Virðulegi forseti. Það er bara alls ekki nóg og við eigum hreinlega að skammast okkar fyrir að þetta hafi gerst. Ríkislögreglustjóri ætti að biðjast afsökunar opinberlega og læra af þessum mistökum. Tíminn er enn og aftur á þrotum. Við þurfum einhvern tímann að taka góða umræðu um ræðutímalengd vegna þess að við erum alltaf að klára ræðutíma í öllum mismunandi þáttum starfsins hér á þinginu. Ég óska eftir því að mér verði bætt aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég er búin að fjalla svolítið ítarlega um einn kafla í þessari bók en ég vona að þú skiljir hvað ég meina. Nú ætla ég að fara lauslega yfir alla þá kafla sem ég ætla mér að tala um í tengslum við þetta frumvarp. Það eru kaflarnir: Má víkja frá ákvæðum stjórnsýslulaga með almennum stjórnvaldsfyrirmælum?, Mannréttindasáttmáli Evrópu, Vandaðir stjórnsýsluhættir, Málsmeðferð sem fer fram í nánum tengslum við ákvæði stjórnsýslulaga og upplýsingalaga, Vandaðir stjórnsýsluhættir sem fyrirbyggja misskilning og tryggja sönnun um hvernig málsatvik hafa verið metin, Reglur sem á reynir við töku stjórnvaldsákvörðunar, Almennt um gildissvið stjórnsýslulaga, Hugtakið „stjórnvald“ í skilningi stjórnsýslulaga, Stjórnsýsla ríkis eða sveitarfélaga?, Stjórnvaldsákvarðanir, og þar undir Skilgreining hugtaksins stjórnvaldsákvörðun, Ákvörðun tekin í skjóli stjórnsýsluvalds, Hefur bindandi réttaráhrif um úrlausn tiltekins máls, Er beint út á við að borgurunum, Bindur enda á stjórnsýslumál, Beinist að tilteknum aðila eða aðilum og Ákvörðun um rétt eða skyldur manns. Tökum við eftir ákveðnu þema hérna? Já, þetta er allt eitthvað sem varðar t.d. umsækjendur um alþjóðlega vernd. Öll þessi atriði eru hluti af ferlinu þegar kemur að því að taka ákvörðun um endanlega niðurstöðu máls. Síðan er það kaflinn um aðila stjórnsýslumáls og þá sérstaklega hagsmunirnir, beinir og sérstakir lögvarðir. Svo eru það Valdmörk stjórnvalda. Ég er ekki einu sinni búin að snerta á þeim kafla. Þá langar mig að tala um birtingu fyrirmæla um valdframsal og svo langar mig að tala um upphaf stjórnsýslumáls og síðan leiðbeiningarskyldu stjórnvalds og málshraðaregluna. Síðan er náttúrlega farið rosalega ítarlega út í rannsóknarregluna og andmælaregluna og allt það, en ég er náttúrlega búin að fara út í það. En mikilvægast þykir mér Persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Ég er að taka meðvitaða ákvörðun um að taka frekar ítarlega umfjöllun um þennan kafla út af því að það er ákvæði í lögunum sem við erum að ræða hér í dag, útlendingalögunum, sem heimilar lögreglunni eða öðrum bærum stjórnvöldum, ég man ekki hvernig það er orðað, til að afla viðkvæmra persónuupplýsinga á borð við sjúkraskrá. Ef þetta stjórnvald, þessir stjórnvaldsaðilar, mögulega lögreglan, telur að það sé þörf á því að afla þessara upplýsinga án þess að viðkomandi aðili máls fái að vita af því að lögreglan sé að skoða sjúkraskrána og þar af leiðandi persónuupplýsingar - mig langar ekki að fara of hörðum orðum um þetta hérna uppi í pontu Alþingis en þetta hlýtur að teljast einhvers konar misbeiting valds því að þetta er bara alls ekki í lagi. Mér þykir mjög mikilvægt að taka ítarlega efnislega umfjöllun um þetta með tilliti til stjórnsýslulaga og almennra reglna þegar kemur að beitingu þessara málsmeðferðarreglna og stjórnsýslulaga í heild og síðan að meta í heild sinni hvort það sé samræmanlegt, þ.e. hvernig núgildandi málsmeðferðarreglum er beitt, og leggja mat á það hvort hægt verði að tryggja að þessum lögum, sem hæstv. dómsmálaráðherra vill koma í gegn, verði beitt á sambærilegan og tryggan hátt. - En ég sé að ég er runnin út á tíma og óska því eftir því að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var að fjalla hér um umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar og átti eftir að fara út í lokasprettinn í umsögn þeirra. Þar var fjallað um réttindi fatlaðs fólks sem varða aðgang að réttinum. Í umsögninni kemur fram, með leyfi forseta, að 13. gr. samnings SÞ um réttindi fatlaðs fólks, þar sem fjallað er um aðgang að réttinum, hljóði svo: „1. Aðildarríkin skulu tryggja fötluðu fólki árangursríkan aðgang að réttinum til jafns við aðra, meðal annars með aðlögun málsmeðferðar og aðlögun með tilliti til aldurs í því skyni að greiða fyrir árangursríkri þátttöku þess, beinni eða óbeinni, þar á meðal sem vitni, í allri málsmeðferð, þ.m.t. á rannsóknarstigi eða öðrum fyrri stigum máls. 2. Í því skyni að tryggja fötluðu fólki árangursríkan aðgang að réttinum skulu aðildarríkin efla viðeigandi þjálfun fyrir þau sem starfa á sviði réttarvörslu, þar á meðal lögreglu og starfsfólk fangelsa.“ Í þessu samhengi krefjast samtökin þess: „… að hlutaðeigandi stjórnvöld tryggi, eins og nokkur kostur er, að umsækjendum um alþjóðlega vernd verði ekki vísað úr landi án þess að rannsakað hafi verið með viðeigandi og vönduðum hætti hvort þeir séu fatlaðir eða kunni að vera fatlaðir í skilningi fjölþjóðlegra mannréttindasamninga og geti því átt rétt til verndar samkvæmt þeim samningum og/eða íslenskum lögum eða til dvalarleyfis af mannúðarástæðum. Að mati samtakanna er það augljós og skýr skylda stjórnvalda samkvæmt rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar sem er algjör grundvallarregla í íslensku stjórnkerfi og réttarríkinu. Einnig krefjast samtökin þess að í þeim tilvikum sem fötluðum umsækjendum um alþjóðlega vernd er synjað um vernd eða efnismeðferð að þær aðstæður sem viðkomandi verður sendur í verði kannaðar til hlítar og gengið úr skugga um að mannréttindi þau sem eru varin í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks séu uppfyllt þar að fullu. Þá ber íslenskum stjórnvöldum að sjá til þess að framkvæmd brottvísunar í tilvikum fatlaðs fólks uppfylli kröfur um mannúðlega meðferð, mannvirðingu og mannréttindi fatlaðs fólks. Landssamtökin Þroskahjálp lýsa miklum vilja og áhuga til samráðs varðandi það mál sem hér er til umsagnar til að tryggja réttindi fatlaðs fólks og vísa í því sambandi til samráðsskyldu stjórnvalda sem er áréttuð sérstaklega í 3. gr. 4. gr. samnings SÞ um réttindi fatlaðs fólks og er svohljóðandi: „Við þróun og innleiðingu löggjafar og stefnu við innleiðingu samnings þessa og við annað ákvörðunartökuferli varðandi málefni fatlaðs fólks skulu aðildarríkin hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess, þar á meðal fatlaðra barna, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd.“ Að lokum harma Samtökin að ríkisstjórnin skuli ekki hafa orðið við ákalli um samráð við gerð frumvarps til breytinga á lögum um útlendinga sem eftirfarandi samtök og stofnanir sendu henni 7. september síðastliðinn. Það voru samtökin Geðhjálp, Hjálparstarf kirkjunnar, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélag Íslands, Landssamtökin Þroskahjálp, Mannréttindaskrifstofa Íslands, Rauði krossinn á Íslandi, Samtökin '78, Siðmennt, Solaris – hjálparsamtök fyrir hælisleitendur og flóttafólk á Íslandi, UNICEF á Íslandi, UN Women á Íslandi, þjóðkirkjan, Öryrkjabandalag Íslands. Þetta eru 15 mikilsverð félagasamtök og m.a.s. þjóðkirkjan sjálf. Hún sendir ríkisstjórninni ákall um samráð við gerð frumvarps til breytinga á lögum um útlendinga og ríkisstjórnin ákvað að verða ekki við því. Mér finnst það segja sína sögu um hversu þvermóðskulegt þetta ferli allt hefur verið. Þegar þjóðkirkjan sendir ríkisstjórninni ákall, þessari íhaldssömu og að mörgu leyti trúræknu ríkisstjórn, þá verður hún ekki við því. Það er eiginlega bara merkilegt með eindæmum, virðulegi forseti, að ríkisstjórnin hafi ekki getað brotið odd af oflæti sínu og ákveðið að hlusta á mannúðarsamtök og verið í samráði við þau við gerð þessa frumvarps. Nei, áfram veginn, ekkert hlustað og stefnt beint í eitthvert öngstræti þar sem við erum að fjölga heimilislausu fólki í algerri neyð og algjörri örbirgð. Þetta mál nær engri átt, virðulegi forseti. Ég mun því halda áfram að ræða það og óska eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Í síðustu ræðu fór ég aðeins yfir þær breytingar sem urðu á lögum um útlendinga með samþykkt laga nr. 17/2017. Þar er annars vegar um að ræða leiðréttingu á atriði sem varð til þess að þrengja rétt fólks til dvalarleyfis, sem var alveg sjálfsagt að leiðrétta, en hins vegar var verið að festa í sessi það sem hafði komið inn sem bráðabirgðaákvæði nokkrum vikum áður um að kæra og brottvísun útlendings sem sótt hefur um alþjóðlega vernd fresti ekki réttaráhrifum hafi Útlendingastofnun metið umsóknina bersýnilega tilhæfulausa og einstaklingurinn kemur frá ríki á lista Útlendingastofnunar yfir örugg ríki. Þessum hluta frumvarpsins lögðumst við í minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar gegn, Píratar, Samfylking og Vinstri græn. Rökin sem komu fram gegn þessari breytingu birtist í nokkrum umsögnum. Við vísuðum í nefndaráliti sérstaklega til skilmerkilegrar umsagnar Rauða krossins á Íslandi sem stóð þarna sem endranær vaktina í þágu fólks á flótta til þess að ekki sé gengið á mannréttindi fólks að tilefnislausu. En umsagnirnar komu líka frá aðilum sem eru kannski ekki alltaf á sömu síðu. Lögmannafélag Íslands og samtökin No Borders voru t.d. bæði með umsögn þar sem lagst var gegn þessari breytingu. Það er nú ekki alltaf sem þeir tveir hópar ná saman. En þarna komu fram mjög skýrar athugasemdir sem við í minni hlutanum töldum að taka bæri fullt tillit til. Vandinn við þetta ákvæði, eins og við höfum fengið að sjá í þeirri framkvæmd sem hefur átt sér stað á þeim árum sem liðin eru síðan þá, er að það er svo ofboðslega mikilvægt að ákvarðanir stjórnvalds á borð við Útlendingastofnun séu kæranlegar, raunverulega kæranlegar þannig að Útlendingastofnun eða, ef við erum að tala almennt, slíkur aðili öðlist ekki einhvers konar alvald í málefnum umsækjenda um alþjóðlega vernd vegna þess að það opnar á möguleikann á að fólk sem sótt hefur um vernd hér á landi yrði sent úr landi í kringumstæður sem væru bara hreinlega háskalegar og voru jafnvel ástæða flótta þess til landsins. Þannig að með því að réttaráhrifum brottvísana sé ekki frestað með því að fólk leiti niðurstöðu til æðra stjórnvalds hér á landi eru þeir alla vega að skerða eða hreinlega fella niður möguleika fólks til að fá endanlega úrlausn mála sinna. Það er síðan aftur ávísun á ótæka málsmeðferð. Við höfum séð það hvernig þróunin hefur verið hjá Útlendingastofnun í framhaldinu. Ég held að þetta sé hluti af ástæðunni fyrir því hvers vegna framkvæmdin hjá Útlendingastofnun virðist einhvern veginn alltaf ná að verða verri gagnvart ákveðnum hópum umsækjenda um alþjóðlega vernd. Það sem við lögðum til í þessum minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar á sínum tíma var ósköp einfaldlega að ákvörðun um að umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli yfirgefa landið komi ekki til framkvæmda fyrr en hún er endanleg á stjórnsýslustigi, nema umsækjandi sjálfur óski þess að hverfa úr landi. Þannig myndum við að knýja íslenska ríkið til þess að líka vanda sig betur. Ef fólk fær endanlega niðurstöðu, sem fjarvera þess frá landinu kemur oft í veg fyrir, þá verður framkvæmdin betri vegna þess að þá liggja allt í einu fyrir dómar og úrskurðir sem fara að byggja upp fordæmi sem kerfið þarf að fylgja.

Virðulegi forseti. Ég finn mig knúna enn og aftur til að auglýsa eftir viðveru ráðherra sem kallað hefur verið eftir endurtekið, allt frá 1. umr. raunar, þegar kemur að hæstv. fyrrverandi umhverfisráðherra og núverandi félags- og vinnumarkaðsráðherra, en hluti af þessu frumvarpi snertir beint hans málefnasvið og ætti hluti af þessu frumvarpi réttar heima í frumvarpi frá honum. Aðilar úr ráðuneyti hans hafa komið á fund allsherjar- og menntamálanefndar með athugasemdir við frumvarpið og það er rétt að ráðherra komi hingað og geri grein fyrir þeim athugasemdum og taki þátt í þessari umræðu og hvernig hún snýr að honum og málefnaflokki hans. Auðvitað verð ég enn og aftur að auglýsa eftir hæstv. mennta- og barnamálaráðherra Ásmundi Einari Daðasyni sem hefur ekki látið sjá sig hér í þessari umræðu heldur þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir þar um. Það er ekki ásættanlegt, virðulegi forseti, að hann hunsi hér skýrar beiðnir þingmanna um að taka þátt í þessari umræðu og um það hvernig þetta frumvarp snertir við og brýtur á réttindum barna.

Forseti. Það er alveg stórmerkilegt að þó að í nefndum sé hægt að kalla ráðherra fyrir nefndirnar - Ákveðinn hluti nefndar getur sagt: Ég vil fá ráðherra á fund - þá er einhvern veginn hérna í þingsal ekki það sama hægt, sérstaklega í þessu máli. Okkur er neitað um nefndastörf í þessu máli þannig að við erum í rauninni að taka nefndastörfin hingað inn í þingsal. Þá væri eðlilegt að við gætum fengið kannski ráðherrana til að koma og segja hæ og útskýra aðeins fyrir okkur hvernig þetta mál virkar á þeirra málefnasviði. En nei, það er ekki hægt. Ráðherrarnir segja bara: Já, það er búið að láta okkur vita. Þeir segja ekki einu sinni: Ég kem. Eða bara: Nei. Er ekki lágmarkskurteisi að segja bara: Nei, takk, ég ætla ekki að koma? En þeir bara svara ekki. Þeir eru með einhvers konar taktík sem mér finnst mjög spes.  
            

Herra forseti. Ég sé að enn eru nokkrir stjórnarþingmenn í húsi. Ég fagna því og met það svo, fyrst þeir eru að tínast inn í salinn, að þeir ætli að taka þátt í þessari umræðu með okkur.  Ég tek undir það sem hefur komið hérna fram og það væri gott að heyra hvort það sé ekki svona von bráðar von á hæstv. ráðherrum. Klukkan er að ganga fjögur. Við hlökkum til að sjá ykkur.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem hingað hafa komið upp á undan mér. Þannig er mál með vexti að ég fór í óundirbúnar fyrirspurnir við hæstv. mennta- og barnamálaráðherra í morgun í tengslum við útlendingafrumvarpið. Eins góð og fyrirspurnin var og eins góð og andsvörin voru sem ég fékk þá svaraði hann einfaldlega ekki spurningu minni. Ég hef séð það síðan áður en ég tók sæti á þingi á miðvikudaginn að þá hafa hv. þingmenn þingflokks Pírata kallað eftir aðkomu og viðveru hæstv. mennta- og barnamálaráðherra en hann hefur ekki orðið við þeirri beiðni eða því ákalli. Það liggur skýrt fyrir að þetta snertir málefnasvið hans líka og þetta snertir hans ráðuneyti líka og væri ég bara til í að vita hvort hann hyggist taka þátt í þessum umræðum.

Herra forseti. Eins og hv. þm. Lenya Rún Taha Karim nefndi hér á undan mér þá hrópaði það á okkur þegar hæstv. mennta- og barnamálaráðherra svaraði fyrirspurn hér í byrjun þingfundar að ráðherrann svaraði ekki því sem hann var spurður að. Hann var spurður hvort tiltekin ákvæði í frumvarpinu sem bent hefur verið á að stangist á við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna væru ákvæði sem hann gæti stutt sem barnamálaráðherra. Hann svaraði því að það væru hérna einhver allt önnur ákvæði þar sem hann sem barnamálaráðherra fengi einhverja aðkomu að málefnum barna á flótta sem tengist í rauninni bara ekkert því sem spurt var um. Það eru verulega vafasamar heimildir að læðast inn í lögin sem vinna beinlínis gegn réttindum barna á flótta. Við höfum kallað eftir hæstv. ráðherra í þessa umræðu í nokkra daga núna og mig langar að spyrja hvort forseti geti athugað, ef það er enn eitthvað eftir af þessum þingfundi, hvort von sé á ráðherra áður en þessum fundi verður slitið.

Forseti veit til þess að hæstv. ráðherrar sem hér hefur verið vikið að vita um áhuga hv. þingmanna á því að eiga við þá orðastað og þeim má vera ljóst að þingfundur stendur enn en forseti hefur ekki neinar upplýsingar um það að þeir séu á leið í hús.

Virðulegi forseti. Það er kannski spurning hvort virðulegur forseti geti haft samband við ráðherrana og athugað hvort þeir séu á leiðinni í hús og ef ekki, þá kannski fresta fundi þangað til þeir hafa tök á því að koma. En við höfum einnig beðið þingmenn Vinstri grænna og Framsóknar um að vera hér með okkur í umræðunum. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kíkir hér inn í salinn öðru hverju og glottir og kallar kannski fram í. En hún virðist ekki vilja taka þátt í umræðunum eða svara því hvernig hún getur borið fram frumvarp sem brýtur í bága við stjórnarskrá og brýtur alþjóðasáttmála. Hvernig getur þingmaðurinn gert það og á sama tíma haldið drengskaparheit sitt við stjórnarskrána sem við þingmenn skrifum allir undir?

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherrar bera ábyrgð á þessum málaflokkum sínum og þeir bera líka ábyrgð gagnvart skjólstæðingum málaflokka sinna. Því var lýst sem gríðarlegum áfanga að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fengi til sín þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd. Þetta þótti ofsalega góður fengur fyrir Vinstri græn og þetta myndi hafa svo ríkulega þýðingu fyrir réttindi fólks á flótta. En hvar er ráðherra, virðulegi forseti? Af hverju er hann ekki hér að standa vörð um réttindi þessa hóps? Til hvers var verið að færa honum þennan málaflokk þegar hann getur ekki einu sinni dröslast hingað í þingið í einn dag í umræðu sem er búin að standa yfir í marga daga til þess að svara fyrir sinn þátt í þessu máli? Eftir hverju var Vinstrihreyfingin – grænt framboð eiginlega að sækjast þegar hún óskaði eftir þessum málaflokki, til að skreyta sig með fjöður sem hún er tilbúin að láta fjúka í burtu við minnsta mótlæti.

Forseti. Það er ákveðin taktík að svara ekki heldur leiða hjá sér svona spurningar. En við höldum dagskránni bara gangandi á meðan ráðherra veit ekki hvað hann ætlar að gera í þessu máli, báðir ráðherrarnir í rauninni, félags- og vinnumarkaðsráðherra líka. Það er bara ágætt að þeir viti af því. Forseti er líka í ákveðnum taktískum gír að ákveða þingfund bara eftir því sem honum finnst og líður. Það er rosalega skrýtið að sjá hér starfsfólk frammi sem veit í rauninni ekkert hvenær það er að fara heim eða því um líkt. Það er mjög undarleg og í rauninni ákveðin ofbeldisstjórnun að halda fólki hér: Ég veit hvenær þingfundur klárast, enginn annar, nanana búbú og svona. Þetta er voðalega skrýtin, rosa gamaldags kallastjórnun.

Herra forseti. Já, það er sannarlega pínulítið undarlegt að halda þingfundi áfram svona fram eftir nóttu, kannski ekki síst þar sem ég geri ráð fyrir að það geri öðrum þingmönnum erfitt fyrir að koma hingað til þess að eiga þátt í samtalinu með okkur, sem er það sem við erum fyrst og fremst að óska eftir. Við skirrumst hins vegar að sjálfsögðu ekki við að sinna okkar starfi þannig að við tökum því eins og það er. En ég lýsi aftur vonbrigðum mínum yfir því að þetta takmarkar tækifæri annarra þingmanna, hvað þá hæstv. ráðherra sem eru mjög uppteknir og þurfa sinn nætursvefn, til að koma og taka þátt í þessari umræðu með okkur.

Herra forseti. Ég verð að vera ögn ósammála hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur vegna þess að ég held að einmitt með því að bjóða ráðherrum að koma hér til samtals við okkur á þessum tíma dags sé verið að auðvelda þeim að eiga heimangengt. Ég efast um að það séu einhverjar skuldbindingar á ráðherrakontórnum sem haldi þeim frá þingsalnum á þessum tímapunkti, sem hefur nú einhvern tímann verið notað sem afsökun fyrir því að ráðherrar mæti ekki til umræðu. Af svörum forseta að dæma þá vita ráðherrarnir að við viljum ræða við þá. Þeir vita að hér stendur þingfundur. En mér finnst óljóst hjá forseta hvort ráðherrarnir hafi eitthvað brugðist við þeim beiðnum sem ég reikna með að skrifstofa forseta hafi sent þeim eftir að við bárum upp beiðni þess efnis. Þetta er nefnilega bara já eða nei spurning sem við höfum beðið um að væri send til þeirra: 

Forseti getur aðeins upplýst að þegar fram hafa komið beiðnir af hálfu þingmanna um viðveru tiltekinna ráðherra þá hefur skilaboðum um það verið komið til skila. En það er síðan, eins og hv. þingmenn þekkja, undir einstökum þingmönnum og ráðherrum komið hvort þeir taka þátt í umræðum eða ekki.

Virðulegi forseti. Já, það hefði nú verið gaman að hafa hér hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra til að ræða við um okkur samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk sem, ef ég man forsetabréf rétt, heyrir undir þann ráðherra. En ég er kominn hér í seinni hluta þessa samnings, því að eins og ég hef sagt við hæstv. forseta þá vil ég ekki vera að eyða tíma í greinar sem hafa ekki beint með þetta mál að gera. En 17. gr. hefur það og ég get glatt hæstv. forseta með því að hún er stutt og góð, en hún fjallar um verndun friðhelgi einstaklingsins. Í henni segir: „Allt fatlað fólk á rétt á virðingu fyrir líkamlegri og andlegri friðhelgi til jafns við aðra.“ Ef virðulegi forseti man hvernig við höfum verið að tala hér þá er einmitt verið að ganga á friðhelgi einstaklingsins í þessu frumvarpi. Það er ekki nóg með að friðhelgi einstaklingsins sé stjórnarskrárvarin heldur, eins og stendur hér í þessari 17. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk, er hún einnig og ítrekað varin fyrir fatlað fólk. Við skulum halda áfram þessari yfirferð og það eru því miður ekki margar greinar sem ég get hoppað yfir vegna þess að 18. gr. fjallar um ferðafrelsi og ríkisfang. Í 1. mgr. þessarar greinar er fjallað um ferðafrelsið. Þar segir, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu viðurkenna rétt fatlaðs fólks, til jafns við aðra, til ferðafrelsis og frelsis til að velja sér búsetu og rétt til ríkisfangs, meðal annars með því að ábyrgjast að fatlað fólk: a. hafi rétt til að öðlast ríkisfang og breyta því og sé ekki svipt ríkisfangi sínu eftir geðþótta eða á grundvelli fötlunar, b. sé ekki, á grundvelli fötlunar, svipt tækifæri til að fá, hafa umráð yfir og nýta sér skjöl um ríkisfang sitt eða önnur auðkenningarskjöl eða til að nýta sér viðeigandi ferli, svo sem málsmeðferð vegna innflytjendamála, sem kann að vera nauðsynlegt til þess að greiða fyrir nýtingu réttarins til ferðafrelsis …“ Virðulegi forseti. Þarna er nú verið að tala um innflytjendamál og auðkenningarskjöl. Ef virðulegi forseti rifjar upp ræðu hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur hér áðan var hún einmitt að fjalla um það hvernig fólk væri stundum svipt þessum skilríkjum. Ég hafði nú vonast til þess að ná að klára síðustu greinina sem ég ætla að fara yfir í þessum samningi áður en ég fer yfir í næsta samning, en ég sé að ég næ því ekki og óska því eftir við virðulegan forseta að hann bæti mér á mælendaskrá.

Forseti. Þegar síðast var komið við sögu var ég að fara yfir umsagnir umsagnaraðila. Ég er búinn að fara yfir umsagnir nokkurra hingað til, byrjaði á Barnaheill, svo var það landlæknir, Hafnarfjarðarbær, Íslandsdeild Amnesty International, sem var með mjög langa og ítarlega umsögn, Kvenréttindafélag Íslands, Þroskahjálp, Læknafélagið, mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur og Mannréttindaskrifstofa Íslands. Og svo er ég fara yfir umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands og er kominn í umsögn þeirra um 6. gr., þ. e. brottfall þjónustu. Þar er gerð alvarleg athugasemd við frumvarpið að þessu leyti þar sem ekki virðist hafa verið tekin afstaða til þess hvernig ákvæðið samrýmist mannréttindaskyldum ríkisins á grundvelli stjórnarskrár og alþjóðasamninga. Þetta gæti ekki verið skýrara fyrir fólk sem hefur áhuga á að hlusta. Ekki er ljóst af lestri frumvarpsins hvort hin breytta regla geti leitt til þess að einstaklingar falli utan allrar þjónustu og framfærsluaðstoðar, t.d. á vegum sveitarfélaga. Þetta er mjög mikilvægt atriði hérna af því að undir þetta getur fallið það þegar viðkomandi hefur misst þjónustu samkvæmt þessari grein en telst síðan í neyð, samkvæmt skilgreiningu á neyð útlendinga, og þannig fallið undir reglur um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga sem eru þá lágmarksframfærsla sveitarfélaga og greidd húsaleiga t.d. Ég er ekki alveg viss hvort markmiðið hjá stjórnvöldum sé að færa fólk mögulega inn í þann farveg. Það væri kannski ágætt að hafa samráð við sveitarfélögin um hvernig þau sjá þetta gerast, viðmiðin þar á bak við, því að það gæti fjölgað þó nokkuð í rauninni í þessum hópi eftir því sem á líður, sérstaklega í þeim hópi þar sem er ekki hægt að framfylgja brottför af því að það er ekkert land sem getur tekið á móti viðkomandi flóttafólki, t.d. fólki frá Íran. En ef frumvarpið leiðir til slíkrar niðurstöðu er óútskýrt hvernig slíkt gæti samræmst ákvæðum stjórnarskrár, þ.e. 65., 68. og 76. gr. Í ákvörðun félagsmálanefndar Evrópu gegn Hollandi, 90/2013, var niðurstaðan sú að synjun um lágmarksframfærsluaðstoð við ólöglega innflytjendur væri andstæð 13. gr. félagssáttmála Evrópu enda geti slík synjun leitt til heimilisleysis og skorts á lágmarksnauðsynjum. Ísland er einnig bundið af félagssáttmála Evrópu, sáttmála um félagsleg og efnahagsleg réttindi, það er alltaf þetta langa nafn, sem er svo skemmtilegt. Það er einmitt sérstaklega vísað til hans í lögskýringargögnum að baki 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þar er búið að lögfesta þessa alþjóðasamninga sem við erum alltaf að vísa í. Það er nauðsynlegt að vísa í þá af því að þeir skýra síðan í rauninni greinargerðir og forsendur þeirra og dómafordæmi segja okkur mun skýrar og mun nákvæmar hverjar ástæður greinanna í stjórnarskránni okkar eru og hvað þær þýða, til þess að það sé ekki hægt að fara í svona íslenskt lögfræðiútúrsnúningadót sem er rosalega algengt. Það var hluti af því sem var í orkupakkamálinu, þar voru lögfræðingar hræddir við að það yrði hægt að fara í lögfræðilega útúrsnúninga sem virka mun síður á móti evrópskri löggjöf því að þar er í alvörunni unnin aðeins betri undirbúningsvinna og mun viðameiri lagasetning hvað það varðar. Að auki getur algjört brottfall aðstoðar við umsækjendur um alþjóðlega vernd falið í sér, í alvarlegustu tilvikum, brot á 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um bann við ómannúðlegri meðferð. Þetta eru alveg rosalega alvarlegar greinar sem þarf að taka tillit til. Ég held að það væri alveg ágætt, ef umræðan lengist þeim mun meira, að fara í sögulegan bakgrunn þessara greina, bara til að rifja upp  Ég bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Já, mig grunar að það sé tilefni til að fara í og rifja upp sögulegan bakgrunn þeirra mannréttinda sem við erum að ræða hér þar sem ég óttast að það sé kannski að gerast sem gjarnan gerist í tengslum við mannréttindi og er ástæðan fyrir því að þau hafa verið sett á blað og samþykkt á alþjóðlegum vettvangi sem grundvallarréttindi; það er það að þau eiga til að gleymast akkúrat þegar reynir á. Ég óttast að akkúrat við samningu þessa frumvarps hafi þessi réttindi ekki verið tekin jafn alvarlega og ætlunin var þegar þau voru, hvað eigum við að segja, sett á blað á alþjóðlegum vettvangi. Ég hvet hv. þm. Björn Leví Gunnarsson til þess að rifja það upp fyrir okkur hvers vegna við erum með þessi réttindi, vegna þess að það er ekki af neinni tilviljun. Það er akkúrat til þess að tryggja ákveðin lágmarksréttindi og sérstaklega við aðstæður þar sem það er freistandi að gera það ekki, að brjóta gegn þessum grundvallarréttindum. Við erum hérna að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og ég hef ákveðið að fara í smáatriðum yfir hvert og eitt ákvæði frumvarpsins og útskýra það í ljósi minnar reynslu í þessum málaflokki. Ég held að það sé sérstök þörf á að fara yfir þessa grein, 7. gr., vegna þess að hún er talsvert lögfræðileg og ég held að það sé mjög erfitt að átta sig á því hvað er í gangi þarna nema vera bæði búinn að læra talsvert af lögfræði og þekkja málaflokkinn, til þess að átta sig á því hvað frumvarpshöfundum gengur til. Ég ætla að halda áfram þar sem sleppti síðast við lestur upp úr greinargerð um þetta ákvæði í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Lagt er til að endurteknar umsóknir skuli aðeins teknar til meðferðar ef nýjar upplýsingar liggja fyrir í málinu sem leiða til þess að sýnilega auknar líkur séu á því að fallist verði á fyrri umsókn umsækjanda skv. 24. gr. Mælikvarðann um „sýnilega auknar líkur“ verður að túlka með hliðsjón af því að líkur séu á því að önnur niðurstaða fáist í málið vegna upplýsinga sem ekki lágu fyrir við meðferð upphaflegrar umsóknar. Þá er jafnframt lagt til að umsækjandi þurfi að vera á landinu þegar endurtekin umsókn er lögð fram og að óafgreiddar umsóknir falli niður við framkvæmd fyrri ákvörðunar eða ef umsækjandi yfirgefur landið sjálfviljugur. Tillagan byggist á því að eitt grunnskilyrða fyrir alþjóðlegri vernd er að umsækjandi sé á landinu þegar umsóknin er lögð fram og þykir því eðlilegt að óafgreiddar umsóknir falli niður við framkvæmd fyrri ákvörðunar enda hafi ekki þótt ástæða til að fresta réttaráhrifum hennar eða ef umsækjandi yfirgefur landið sjálfviljugur.“ Þetta gæti kannski hljómað eðlilega ef við værum að tala um endurteknar umsóknir, ef við værum að tala um það að einstaklingur væri búinn að fá niðurstöðu í máli sínu og allri málsmeðferð lokið og hann ákveður bara að sækja um aftur. Þá gæti þetta hljómað skynsamlega og það er þannig sem er verið að snúa á lesandann í þessu frumvarpi vegna þess að þarna er alls ekkert verið að tala um endurteknar umsóknir. Þarna er verið að tala um þær aðstæður þegar einstaklingur hefur lokið málsmeðferð hér á landi, er enn á landinu, óskar eftir endurupptöku máls síns vegna breyttra aðstæðna eða nýrra gagna, svo sem heimilda, í allri stjórnsýslunni, og þykir eðlileg meginregla og ein augljósustu réttindi borgaranna í samskiptum við stjórnvöld. Það finnst ekki öllum að þau réttindi eigi að ná til allra, en það er nú bara svoleiðis að þau gera það samt. Það sem gerist þarna er t.d. að ef einstaklingur er fluttur nauðugur úr landi á meðan umsókn um endurupptöku er til meðferðar þá fellur hún niður. Þetta þýðir að stjórnvöld geta bara sleppt því að kanna hvort ný gögn breyti málinu eða aðstæður séu breyttar með því einfaldlega að þvinga fólk úr landi. Gott dæmi er mál Husseins Husseins sem var fluttur úr landi áður en niðurstaðan var komin í máli hans hér á landi fyrir stuttu síðan. Miðað við þessar málsmeðferðarreglur yrðu slík tilvik afgreidd þannig að hann hefði ekki átt neinn kost á að koma aftur þrátt fyrir að önnur niðurstaða væri komin í málið.  
             Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Þó að ég sé að fjalla um aðra þætti en hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttur þá má ég til með að taka upp þráðinn varðandi Hussein Hussein og mál hans, vegna þess að það sem er að gerast í því er nánast einsdæmi og það er að ríkið er að áfrýja niðurstöðu héraðsdóms í málinu sem féll gegn ríkinu en Hussein í vil, áfrýja því til Landsréttar. Þetta er svo óvenjulegt vegna þess að oftast falla dómar bara ekki vegna þess að fólk er flutt úr landi áður en til þess getur komið, eða þegar þeir falla, jafnvel þótt niðurstaðan sé ríkinu ekki vilhöll, þá er sárasjaldan, ef nokkurn tímann, áfrýjað vegna þess að það er nánast eins og ríkið vilji ekki fá fram skýrt dómafordæmi á æðra dómstigi. Meðan aðeins er um að ræða dóma hjá héraðsdómi geta dómarnir jafnvel verið misvísandi, það er hægt að túlka þá. Það er eins og stjórnvöld vilji ekki fá meira bindandi niðurstöðu í þessi mál vegna þess að slík bindandi niðurstaða myndi gera þeim erfiðara fyrir að móta framkvæmdina dálítið eftir því hvernig vindar blása, sem virðist vera eitt helsta vandamálið við framkvæmd útlendingalaga; það eru ekki lögin sem breytast heldur hefur framkvæmdin gert það mjög mikið á síðustu árum. Það fer bara eftir því hvernig stemningin er hjá Útlendingastofnun virðist vera. Mig langaði að nefna þetta í tengslum við þær breytingar sem voru settar inn í útlendingalögin með lögum nr. 17/2017, varðandi það að kæra fresti ekki réttaráhrifum, þ.e. kæra á brottvísun útlendings sem hefur sótt um alþjóðlega vernd fresti ekki réttaráhrifum brottvísunarinnar hafi Útlendingastofnun metið umsóknina bersýnilega tilhæfulausa og einstaklingurinn kemur frá ríki sem er á lista yfir örugg ríki. Þetta er náttúrlega verkfærið sem er notað til að það byggist ekki upp dómafordæmi. Það að moka fólki úr landi með ókláruð mál er til þess að málin klárist ekki. Það er til þess að málin fari ekki undir smásjá dómstóla. Það er til þess að ákvarðanir stjórnvalda þurfi ekki að þola nána rýni. Það er til þess að stjórnvöld þurfi ekki að bæta sig heldur geti bara valið eiginlega þá framkvæmd sem hentar hverju sinni. Það sem stóð náttúrlega í okkur á 146. þingi varðandi frumvarpið sem varð að lögum nr. 17/2017 var líka það hvernig þessi hugtök, örugg upprunaríki og tilhæfulaus umsókn, væru túlkuð vegna þess að hættan, sérstaklega varðandi öruggu ríkin, er sú að það verði bara til einhver listi yfir ríki og fólk sem kemur frá þeim myndi ekki fá þá einstaklingsbundnu yfirferð umsókna sinna sem eðlilegt er og mikilvægt að fólk fái. Það skiptir alveg gríðarlega miklu máli að hagir og staða hvers og eins séu metin í hverju tilviki fyrir sig vegna þess að þó að fólk komi frá ríki sem gagnvart flestum er öruggt þá getur fólk verið í sérstakri persónulegri stöðu sem gerir það útsett fyrir einhverjum hættum. Jafnframt töldum við mikilvægt að það væri ekki hægt að vísa fólki frá landi fyrr en endanlegur úrskurður liggur fyrir, enda sjáum við hvað það er kjánalegt 

Forseti. Þessi tækni hérna, að rölta af og til inn í þingsal og rölta fram hjá púltinu og svo út aftur þarna hinum megin er kennd við Vigdísi Hauksdóttur, sem var formaður fjárlaganefndar fyrir nokkrum kjörtímabilum síðan. Hún var víst alltaf að vinna á skrifstofu sinni hérna hinum megin við en vildi láta vita, láta myndavélina vita að hún væri einhvers staðar á svæðinu, labbaði þá í gegnum þingsalinn og út hinum megin án þess að taka á nokkurn þátt í umræðunni, til hvers sem það var þá eiginlega gert. Þetta var svona til að segja: Hæ, ég er hérna, bara að láta vita. Mjög spes sýniþörf einhvern veginn. En ég var að fara yfir umsagnir umsagnaraðila og var að klára umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Þar segir að lokum að grundvallarforsenda undanþáguheimildar frumvarpsins til að þjónusta falli ekki niður. Þetta er sem sagt þessi 30 daga reglan þar sem segir: Að lokum fellur niður þjónusta nema það sé endalaust langur listi undanþáguatriða sem kemur í veg fyrir að fólk missi þjónustu. En svo er líka annar langur listi yfir atriði varðandi það ef viðkomandi er ekki samvinnuþýður og geti þá misst þjónustu. Þetta stangast á og er dálítið flókið. En alla vega. Grundvallarforsenda undanþáguheimildarinnar er að útlendingur hafi „sannanlega sýnt samstarfsvilja við að fara af landi brott.“ Því er vert að nefna að í fyrrgreindu máli gegn Hollandi, máli 90/2013, tók félagsmálanefnd berum orðum fram að ekki teldist heimilt að gera skilyrði neyðaraðstoðar að útlendingar sýndi samstarfsvilja í sinni eigin brottvísun. Við erum í alvörunni, meiri hluti nefndarinnar og dómsmálaráðherra, með þessu frumvarpi að stilla hlutum þannig upp að slegið verði á hendurnar á okkur í öllum atriðum þessa frumvarps, bara bannað, bannað, aftur og aftur. Prestar innflytjenda og flóttafólks sendu líka inn umsögn, skýra og skorinorða sem byrjar einmitt á brottfalli þjónustu: „Ef breytingin nær fram að ganga þá þýðir það að grundvallarþjónusta er varðar heilsu, öryggi og velferð verður tekin frá viðkomandi einstaklingum sem þurfa þá að leita skjóls á götunni“ - hvernig svo sem það er hægt, að leita skjóls á götunni, það er vandamál sem við höfum verið að glíma við hérna almennt og virðist vera markmið þessa frumvarps að auka á það vandamál, sem er ekki mjög jákvætt - „hafi þau ekki yfirgefið landið sjálfviljug.“ Þá þurfa þau að leita skjóls á götunni, hafa engan annan samastað. Að mati presta innflytjenda og flóttafólks hlýtur slík framkvæmd af hálfu ríkisins að stangast á við grundvallarstefnu íslensku þjóðarinnar sem byggir á virðingu fyrir mannréttindum og skyldu okkar til að standa vörð um velferð allra sem dvelja á landinu. Það er verið að búa til heimilislaust fólk með þessu ákvæði. Við erum með heimilislausa Íslendinga sem eru í verulega slæmri stöðu og það þarf verulega að bæta í þeim málaflokki. Þegar þarna bætist síðan enn fleira fólk við verður enn erfiðara að gera eitthvað í þessum málaflokki, það verður enn stærra vandamál. Þetta er ekki skilvirkni, nema það sé orðið rosalega skilvirkt allt kerfið í kringum Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála, hún er rosalega fljót að afgreiða öll mál og henda öllum á götuna. Það er rosalega skilvirkt, er það ekki? Ekki fyrir heimilislausa. Það er ekkert rosalega skilvirkt fyrir þá. Það gleymist að horfa á allt kerfið hérna, alla anga kerfisins, alla anga þessara breytinga sem teygja sig yfir í dómstóla og teygja sig yfir í Mannréttindadómstól, teygja sig yfir í heimilisleysi. Það er heildarpakkinn hérna sem skiptir máli og skilvirkni heildarpakkans. En það er ekki verið að hugsa um það. Forseti. Vinsamlegast bættu mér aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp snýst svo sannarlega ekki um það að bæta skilvirkni í málaflokknum nema að mjög litlu leyti og að því leyti sem það snýst um að bæta skilvirkni þá brýtur það gróflega á réttindum flóttafólks, svo gróflega að ég held að fólki detti það ekki einu sinni almennilega í hug. Ég ætla aðeins að halda áfram að lesa upp úr greinargerð um 7. gr. frumvarpsins. Þetta er sem sagt lýsing frumvarpshöfunda á því hvað þeim gengur til með þessu ákvæði. Þetta er svolítið skemmtilegt og ef ég væri að kenna lögfræði uppi í lagadeild þá myndi ég taka þetta frumvarp og þessa grein til umfjöllunar og sjá hvort fólk gæti leyst þessa ráðgátu, með leyfi forseta: „Verði endurtekin umsókn tekin til meðferðar er lagt til að málsmeðferð hennar taki fyrst og fremst mið af þeim nýju upplýsingum eða gögnum sem liggja henni til grundvallar en að skoðun hinna nýju gagna og upplýsinga geti þó farið fram með hliðsjón af þeim gögnum og upplýsingum sem fram hafa komið við meðferð fyrri umsókna aðila. Það hefur þau áhrif að ekki þarf að taka allt málið fyrir á nýjan leik heldur einungis það sem leiðir af þeim nýju upplýsingum eða gögnum sem lögð hafa verið fram. Við meðferð endurtekinnar umsóknar skal málsmeðferð vera eins og um nýtt mál sé að ræða en ekki áframhaldandi meðferð fyrri umsóknar. Þetta hefur þau áhrif að frestir taka mið af þeim degi þegar endurtekin umsókn var lögð fram.“ Það á nefnilega við um þetta ákvæði eins og mörg í þessu frumvarpi að það eru farnar margar leiðir að sama markinu. Til dæmis varðandi þjónustusviptinguna er passað upp á það að þú heitir ekki lengur umsækjandi um alþjóðlega vernd, sem samkvæmt núgildandi lögum ætti að duga til þess að þjónustan eigi ekki við um þig, og meira að segja kemur fram í frumvarpinu að það þurfi ekkert að árétta það, framkvæmdin hafi bara ekki alveg verið í samræmi við lögin. En samt þarf líka að árétta það í frumvarpinu, í lögunum, að þú missir þjónustu þegar þú ert hættur að vera umsækjandi um alþjóðlega vernd og orðinn útlendingur. Það er verið að setja bæði belti og axlabönd á þær hræðilegu hugmyndir sem koma þarna fram og það á við um þetta líka. Það að kalla beiðni um endurupptöku endurtekna umsókn ætti að duga út af fyrir sig en það er samt verið að passa að það þurfi ekki að skoða málið frá grunni. Það á ekki að gera það en það á samt að líta á þetta sem nýja umsókn til þess að frestirnir gildi ekki, til þess að rjúfa alla fresti. Þetta er svolítið svona að bæði eiga kökuna og borða hana um leið. Það er það sem er í gangi hér sem sýnir kannski hugann þarna að baki, sem er að girða fyrir allar leiðir sem umsækjandi gæti haft til þess að reyna að fá mál sitt endurskoðað. Það sem liggur að baki þessu ákvæði, eins og að baki þessu frumvarpi öllu raunar, er sú hugmynd að stjórnvöld geti ekki haft rangt fyrir sér í þessum málum, geti ekki haft rangt fyrir sér. Það er komin niðurstaða í málið og hún stendur sama hvað. Það á ekkert að endurskoða hana eitt eða neitt, það er ekki nokkur vafi um það. Það sem er verið að reyna að gera þarna í ofanálag, fyrir utan beltið og axlaböndin og allt það, tvennt af hvoru, er að tryggja það að enn sé hægt að flytja viðkomandi úr landi þó að viðkomandi sé búinn að biðja um endurupptöku vegna nýrra gagna eða vegna breyttra forsendna. Og ef viðkomandi er fluttur úr landi, ef það tekst, þá fellur málið niður. Þá þurfum við ekkert að skoða þessi nýju gögn, þá þurfum við ekkert að pæla í þessu. Það óréttlæti sem er í þessu ákvæði er sláandi og gengur lengra en mér hefði dottið í hug að þau myndu reyna. Ég ætla aðeins að halda áfram, með leyfi forseta: „Skýrt er tekið fram að endurtekin umsókn frestar ekki framkvæmd fyrri ákvörðunar en því stjórnvaldi sem er með umsóknina til skoðunar er heimilt að fresta réttaráhrifum enda hafi umsækjandi óskað eftir því þegar hin endurtekna umsókn var lögð fram og sýnt fram á nauðsyn þess að fresta framkvæmd.“ Raunar segir í ákvæðinu: „… sýnt fram á brýna nauðsyn þess að fresta framkvæmd“, hvað sem það á að þýða í lagatúlkun. Það er ýmislegt sem ég held að muni fara margar flækjur í gegnum kerfið bara við að túlka hvað þessi lög eiginlega þýða og hvað sé átt við þar sem það er talsvert mikið af matskenndum ákvæðum sett þarna inn. Það er ekki verið að skýra eitt eða neitt, það er verið að flækja þetta. Það er bara verið að flækja reglur sem eru mjög skýrar nú þegar. Við erum að tala um eina grundvallarreglu stjórnsýsluréttar sem áratuga framkvæmd er komin á, hefur ekki verið til vandræða að neinu öðru leyti en því að að mati stjórnvalda hafa of margir flóttamenn sloppið í gegnum þessa beiðni. Þar erum við samt að tala um einhverja tugi fólks, ekki hundruð eða þúsund. - Ég óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti vill tilkynna að honum hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf, sem hljóðar svo: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta þingfundar verði svohljóðandi: 1. Störf þingsins. 2. Greiðslureikningar, 166. mál, lagafrumvarp fjármála- og efnahagsráðherra. - 2. umr. 3. Peningamarkaðssjóðir, 328. mál, lagafrumvarp fjármála- og efnahagsráðherra. - 2. umr. 4. Sértryggð skuldabréf og fjármálafyrirtæki (sértryggð skuldabréf), 433. mál, lagafrumvarp fjármála- og efnahagsráðherra. - 2. umr. Með þessu er lagt til að dagskrá 60. þingfundar verði samhljóða dagskrá 59. þingfundar, að því undanskildu að ekki er sett á dagskrá 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016 (alþjóðleg vernd). Þannig gefst tækifæri til að liðka fyrir umræðum um þau þrjú lagafrumvörp sem beðið hafa 2. umr. eftir útlendingafrumvarpi alla vikuna sem bendir til þess að stjórnarmeirihlutanum þyki brýnt að ljúka umræðu um þau. Auk þess gefur það allsherjar- og menntamálanefnd tækifæri til að kalla útlendingafrumvarpið til frekari umfjöllunar áður en 2. umr. lýkur í málinu svo hægt sé að vinna það betur og freista þess að svara þeim spurningum sem enn er ósvarað og eiga betra samtal við umsagnaraðila. Þess er óskað að tillagan verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Andrés Ingi Jónsson. Þessi tillaga verður borin upp til atkvæða í upphafi næsta þingfundar.

Forseti vill tilkynna að skýrslur Ríkisendurskoðunar um eftirfylgni stjórnsýsluúttekta 2021 og 2022 hafa verið sendar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til umfjöllunar, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa.

Eins og tilkynnt var á síðasta þingfundi hefur forseta borist dagskrártillaga, svohljóðandi: „Undirrituð gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis, að á dagskrá næsta fundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga (alþjóðleg vernd).“ - Þá er tillagan rökstudd og síðan segir: „Þess er óskað að tillagan verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Fer nú fram atkvæðagreiðsla um tillöguna.

Herra forseti. Þegar kemur að forgangsröðun mála til afgreiðslu í þinginu verður að telja fyrirætlanir forseta um að halda áðurgreindu máli á dagskrá afar óheppilegar. Fjölmörg þjóðfélagslega mikilvæg mál bíða aðkoma stjórnvalda. Mikil óvissa ríkir um efnahagsmál, verðbólga er í sögulegu hámarki og staða heimilanna erfið. Réttara væri að beina atorku þingsins í að leysa þessi þjóðþrifamál í stað þess að gera atlögu að réttindum flóttafólks að forgangsmáli sem óvíst er að standist mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Þar sem málið er afar vanbúið væri réttast að vísa því aftur til allsherjar- og menntamálanefndar svo hægt sé að vinna það betur, freista þess að svara þeim spurningum sem enn er ósvarað og eiga betra samtal við umsagnaraðila.

Forseti vill geta þess að ráðgert er að gera hlé á þingfundi frá kl. 16.30 til kl. 19 í dag. Þá vill forseti geta þess að hann hefur í hyggju að boða til þingfundar á morgun, föstudag, ef þörf krefur.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um tillöguna?  
             Óskað er eftir atkvæðagreiðslu um tillögu um lengd þingfundar og fer hún nú fram.

Virðulegi forseti. Ég kem hérna upp í kjölfar fréttaflutnings af því að hæstv. dómsmálaráðherra hafi skrifað bréf, bréf þar sem hann fyrirskipar sölu á einni af flugvélum Landhelgisgæslunnar. Um þetta mál hefur ekki farið fram nein umræða hér í þessum sal. Um þetta mál hefur ekki farið fram nein umræða í utanríkismálanefnd. Hér er um þjóðaröryggismál að ræða á þeim sögulegu tímum sem við núna lifum. Vélin þjónar hlutverki, er fyrsta viðbragð í náttúruvá, hér er um leitar- og björgunarvél að ræða og það er með nokkrum ólíkindum að við séum á þeim stað að mál af þessum toga verðskuldi ekki einu sinni umræðu hér í þessum sal bara vegna þess að hæstv. dómsmálaráðherra skrifar bréf. Það hefur komið fram og það er notað sem röksemd fyrir sölunni að vélin hafi verið svo mikið leigð út og sé ekki í notkun hér á landi. Ástæða leigunnar er sú að Landhelgisgæslan er í þeirri stöðu að þurfa að afla sér tekna, 

Forseti vill geta þess að næst á dagskrá er óundirbúinn fyrirspurnatími þar sem hæstv. dómsmálaráðherra verður m.a. til svara. Bendir forseti hv. þingmönnum á að undir liðnum fundarstjórn forseta er ekki ætlast til að fram fari efnisleg umræða um þessi mál.

Herra forseti. Þetta er vandamálið varðandi það hvernig farið er með mál fyrir þingið. Við erum nýbúin að samþykkja fjárlög fyrir þetta ár, ekkert um slíkar fyrirætlanir í þeim fjárlögum. Við fáum einhverjar almennar aðhaldskröfur hingað og þangað í fjárlögum, gríðarlega illa undirbúið skjal sem við vitum í raun ekkert hvað þýðir þegar við ýtum á takkann: já, nei eða sitja hjá. Nú kemur upp úr dúrnum, bara strax í fyrsta mánuði, að það þýði m.a. sölu á flugvél Landhelgisgæslunnar. Vissi það einhver þingmaður hér inni, þegar verið var að greiða atkvæði um þessi fjárlög, að það myndi hafa þær afleiðingar? Þetta er það sem við erum að reyna að lýsa, forseti, þegar við segjum að mál sem við fáum hingað á gólfið séu gríðarlega illa undirbúin. Við vitum ekkert hvað við erum að samþykkja þegar við ýtum á takkann af því að það er ekki sagt. Neikvæðar umsagnir, ekkert hlustað á þær. 

Herra forseti. Það er ríkt tilefni til að ræða þetta mál undir liðnum um fundarstjórn forseta, einfaldlega vegna þess að málið hefur hvorki verið rætt í hv. utanríkismálanefnd né í hv. allsherjar- og menntamálanefnd eða fjárlaganefnd. Það er óboðlegt að ríkisfjármálastefna ríkisstjórnarinnar leiði til þess að nauðsynleg öryggistæki, grunninnviðir, séu seld til að hægt sé að halda úti öðrum rekstri. Við erum að tala um einu flugvélina sem Landhelgisgæslan á, flugvél sem var keypt eftir fjögurra ára skoðun, vandlega yfirvegun. Hlutverk vélarinnar er að hafa eftirlit með lögsögu, fiskveiðieftirlit, og vera liður í almannavörnum og við erum með stríð í Evrópu á sama tíma. Öll ríki eru að byggja upp sínar varnir en ríkisstjórnin heldur svo ótrúlega illa á fjármálum ríkisins að í stað þess að sækja fjármagn þar sem hægt væri að sækja það þá fer hún í að selja grunninnviði, öryggistæki. Til hamingju, Ísland.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Nú sitjum við báðar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og það hefur aldrei verið á þetta minnst, ekki einu orði. Þetta kemur mjög á óvart. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur haldið því fram hér í umræðum að ástandið í útlendingamálum sé stjórnlaust. Ég held að þetta sé bara enn eitt dæmið um stjórnleysi. Hæstv. dómsmálaráðherra tekur hverja ákvörðunina á fætur annarri sem hefur afdrifarík áhrif inn í samfélagið án þess að minnast á það við nokkurn mann. Ef það er eitthvað sem er stjórnlaust í þessu samfélagi þá er það hæstv. dómsmálaráðherra.

Forseti. Ég vil benda hæstv. forseta á að óundirbúnar fyrirspurnir eru mun takmarkaðri auðlind en fundarstjórn forseta og við hljótum að geta rætt hér þau mál sem þurfa að vera á dagskrá. Það er ömurlegt til þess að vita að á áttunda mánuði styrjaldar í Evrópu hafi verið mælt fyrir fjárlögum sem eru með þeim hætti að við neyðumst nú til að selja mjög mikilvægan búnað sem er auðvitað til að tryggja almennt öryggi í landinu en varðar líka þjóðaröryggismál. Það er alltaf að koma betur í ljós að þessi ríkisstjórn getur ekki horft fram í tímann. Lengi vel hefur maður gagnrýnt hana fyrir að sýna einungis viðbrögð. Núna getur hún ekki einu sinni sýnt nein viðbrögð og það á alveg jafnt við um efnahagsmál og mál af þessum toga, sem varðar þjóðaröryggi og öryggi landsins.

Forseti vill ítreka að liðurinn fundarstjórn forseta getur nýst til þess að vekja athygli á því t.d. að taka þurfi mál fyrir, annaðhvort í þingsal eða í nefndum þingsins. En forseti verður hins vegar að beina þingmönnum í þá átt að nota þennan dagskrárlið ekki fyrir efnislegar umræður um það mál sem þeir vilja vekja athygli á.

Herra forseti. Auðvitað á umræða um sveltistefnu ríkisstjórnarinnar gagnvart Landhelgisgæslunni erindi undir liðnum fundarstjórn forseta. Ekki eru nema sex vikur liðnar síðan við afgreiddum fjárlög þar sem veiðigjöld hrökkva ekki einu sinni fyrir kostnaði ríkisins af þjónustu við sjávarútveginn. Afleiðingin af því er að það þarf að skera niður í einhverju öðru hjá Landhelgisgæslunni. Það þarf að skera niður í nauðsynlegri þjónustu Landhelgisgæslu Íslands vegna þess að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur árum saman dekrað við sjávarútveginn með því að leggja of lág veiðigjöld á hann. Það er ein af ástæðunum. Það er ekki bara dómsmálaráðherra sem ber ábyrgð á því heldur allur bekkurinn hér fyrir aftan og hver einasti stjórnarliði í salnum. Það að Landhelgisgæslan sé að fara að selja þessa vél frá sér án umræðu á þingi er þar að auki ótrúleg - valdníðsla er kannski ekki orðið en einhvers konar ráðherrafúsk er það, að halda að hægt sé að koma aftur sex vikum eftir afgreiðslu fjárlaga og bara gjörbreyta grundvelli í rekstri ríkisstofnunar á þennan hátt.

Virðulegi forseti. Það virðist vera algengt þema hjá hæstv. dómsmálaráðherra að tilkynna þinginu stórar og mikilvægar ákvarðanir sem varða öryggi borgara í fréttum. Ég þarf ekkert að minnast á tilkynningu um ákvörðun hæstv. dómsmálaráðherra um að rafvopnavæða lögregluna, það birtist bara í fréttum, ekkert samtal átti sér stað hér á þinginu. Það sama á við varðandi þetta. Eins og komið hefur fram í máli hv. þingmanna sem hér hafa talað á undan mér varðar þetta mál öryggi borgaranna og þetta er þjóðaröryggismál. Mér finnst rosalega furðulegt að hæstv. dómsmálaráðherra fái að taka svona stórar og afdrifaríkar og mikilvægar ákvarðanir án aðkomu þingsins.

Virðulegi forseti. Hér er um grundvallarmál að ræða og grundvallarákvörðun. Vélin sem um ræðir er sérhæfð, hún þjónar hlutverki í tilvikum leitar, björgunar og eftirlits. Svo að ég endurtaki það á hvaða tímum við lifum núna þá er ótrúlegt til þess að hugsa að hæstv. dómsmálaráðherra hafi tekið þessa ákvörðun í fullkomnu tómarúmi, sent bréf með skipun. Ég sakna þess að heyra ekki sjónarmið og álit stjórnarliða sjálfra þar um. Mig langar líka að setja þetta í samhengi við fjármögnun þess málaflokks sem hæstv. dómsmálaráðherra fer fyrir. Ég lagði fram skriflega fyrirspurn hér fyrir jól þar sem fram kom að það voru biðlistar inn í fangelsi landsins; úrræði sem enginn vill þiggja, samt biðlistar. Menn voru ekki boðaðir til afplánunar. Við þekkjum umræðuna um hver staðan er í löggæslu landsins og nú er ráðist á Landhelgisgæsluna. Eru engin takmörk?

Virðulegi forseti. Þetta mál er eiginlega með ólíkindum og ekki verður hjá því komist að ræða það undir þessum lið, fundarstjórn forseta. Þetta snýst bæði um aðkomu þings að mikilvægum grundvallarákvörðunum og einnig um efnislega umræðu um málið. Það er í raun og veru verið að svipta þingið réttinum til að gera hvort tveggja. Það dugir auðvitað ekki að benda bara á óundirbúinn fyrirspurnatíma því að þetta er ekki bara mál hæstv. dómsmálaráðherra. Það væri heldur betur áhugavert að heyra hvað aðrir ráðherrar, og eftir atvikum aðrir stjórnarþingmenn, hafa um þetta að segja. Rökstuðningur hæstv. dómsmálaráðherra fyrir því að gera þetta er sá að vélin sé hvort eð er alltaf suður í höfum. Af hverju er vélin svona oft suður í höfum? Það er vegna þess að stofnunin er fjársvelt. Hvað gera menn þá? Nú, þá selja menn bara vélina. Og hver eru svörin við spurningum um það hvað eigi að taka við? Jú, það eru einhvers konar viðræður í gangi við Isavia um að mögulega geti eitthvað - það eru engin efnisleg svör sem hönd er á festandi, það er engin efnisleg umræða um þetta mál. Það er búið að tiltaka það hér í ræðum hversu mikilvægt þetta er, upp á öryggi landsmanna, upp á öryggishlutverkið allt, upp á leit, 

Virðulegi forseti. Þetta eru vondar fréttir. Ég vil geta þess að ég hef óskað eftir því að Landhelgisgæslan og dómsmálaráðuneytið komi fyrir utanríkismálanefnd á mánudaginn því að við erum með til umfjöllunar þjóðaröryggisstefnu. Á þetta hefur aldrei verið minnst. Það hefur aldrei verið farið í einhverja áhættugreiningu á því hvaða áhrif þessi ákvörðun ráðherra ríkisstjórnarinnar hefur á öryggi og varnir í landinu, líka almannavarnir. Það hefur hvergi verið farið yfir þetta. Þetta er bara ákvörðun sem er tekin. Þetta er líka lýsandi um það hvernig forgangsröðun fjármuna er. Við erum að upplifa mestu útgjaldaþenslu í ríkissjóði í manna minnum. Við erum að fara úr áætluðum fjárlögum úr 90 milljörðum í 120 milljarða. Það er ekki hægt að verja velferðarkerfið. Það er ekki hægt að verja innviðina og það er ekki hægt að verja frumskyldu hverrar ríkisstjórnar að verja öryggi landsmanna. Það er hvergi einu sinni umræða, ekki einu sinni smá samtal. Það hafa reyndar ekki verið fundir í utanríkismálanefnd í allan janúar, en það er önnur saga. Við hljótum að þurfa að fara yfir þetta og enn á ný að forgangsraða fjármálum ríkisins með öðrum hætti en þessi ríkisstjórn hefur gert.

Herra forseti. Það eru eiginlega tvær ástæður sem geta legið að baki þessari umræddu ákvörðun sem hefur valdið svo hörðum viðbrögðum, ekki bara meðal minni hlutans hér heldur úti í samfélaginu hjá fagfólkinu sem við reiðum okkur alla jafnan á þegar á bjátar; fagfólki sem við erum stolt af, fagfólki sem við höldum á lofti, fagfólki sem hefur leitt okkur býsna vel í gegnum margar þær áskoranir sem við búum við í vályndri tíð. Önnur ástæðan gæti verið fjársveltið eins og hér hefur komið fram, að við höfum einfaldlega ekki efni á þessu lengur, að við stöndum ekki undir þeim kröfum og væntingum sem til okkar eru gerðar sem stjórnvalds eða þá að það býr einhver snilld þarna á bak við, þ.e. að í óundirbúnum fyrirspurnatíma á eftir, þar sem ég hygg að hæstv. dómsmálaráðherra fái fyrirspurn um málið, komi hann með lykillausnina, að það eigi að gera þetta einhvern veginn betur, á betri hátt. Ég hlakka til að heyra þær skýringar. Ég ætla 

Hv. þingmaður hugðist nýta tímann en talaði 40 sekúndum lengur heldur en þingsköp kveða á um.

Herra forseti. Ég tel alveg ljóst hvers vegna hæstv. dómsmálaráðherra telur þörf á að grípa til þessa neyðarúrræðis í ljósi fjárskorts. Það er vegna þess að hæstv. dómsmálaráðherra er loksins búinn að gera sér grein fyrir því að það frumvarp sem hann hefur lagt fyrir þingið, um breytingar á lögum um útlendinga, mun ekki leiða til skilvirkni og minni kostnaðar fyrir ríkissjóð heldur þvert á móti. Þvert á móti mun það leiða til meiri kostnaðar og minni skilvirkni. Þetta mun verða rándýrt fyrir hæstv. dómsmálaráðherra og íslenskan ríkissjóð og einhvers staðar þarf að sækja peningana. Og hvert verða þeir sóttir? Í öryggi landsmanna. Þetta er í alvörunni það sem ég tel að sé að gerast hér.

Herra forseti. Þetta mál er grafalvarlegt og það er hægt að ræða það út frá ýmsum hliðum, út frá framkvæmdarvaldi, út frá því hlutverki sem við höfum hér í þessum sal og einnig út frá þjóðaröryggismálum. Það er meginhlutverk Landhelgisgæslunnar að sinna öryggisgæslu, björgun og löggæslu á hafinu og til slíkra starfa var þessi flugvél keypt. Ríkisendurskoðun gerði í úttekt sinni athugasemdir við að hún væri ekki tiltæk til þessara starfa vegna útleigu og gagnrýndi það. Þessi aðgerð sem dómsmálaráðherra virðist ætla að ráðast í varðar þjóðaröryggi og hlýtur að verða til umræðu í þjóðaröryggisráði á næsta fundi.

Virðulegur forseti. Án þess að fara í efnislega umræðu um þetta vil ég bara hvetja hæstv. forseta til að skapa okkur þingmönnum á þessum vettvangi svigrúm til að ræða varnir landsins og tengd mál. Það fellur auðvitað undir eina af frumskyldum ríkisins að sinna vörnum og eftirliti í landhelginni og þar fram eftir götunum. Ég held því að það væri vel við hæfi, hæstv. forseti, að umræðu um þessi mál verði komið fyrir á dagskrá þingsins við fyrsta hentugleika. Ég veitti því ekki athygli eða áttaði mig ekki á því í umræðum um nýsamþykkt fjárlög að þessar afleiðingar yrðu komnar fram í byrjun febrúar, nokkrum vikum seinna. En mér segir svo hugur að tekjurnar af sölu þessarar flugvélar og sparnaði í rekstri hrökkvi ekki til nema brotabrots af fjáraustrinum í borgarlínu, svo við setjum þetta í samhengi. Það má því víða ná fram sparnaði þótt sú vél sem best gagnast til að vakta landhelgi landsins sé ekki seld.

Herra forseti. Við höfum rætt örlítið um stöðuna í heiminum og stríð í Evrópu, en flugvélin er auðvitað líka öryggistæki hér innan lands. Svo ég vitni nú í einn af okkar færustu sérfræðingum, Magnús Tuma Guðmundsson, prófessor í jarðeðlisfræði, þá líkir hann þessu við það að lögreglan seldi alla bíla sína og færi fótgangandi í útköll. Það er fullkomlega eðlilegt að dómsmálaráðherra, ef hann selur eina tæki Landhelgisgæslunnar sem hægt er að nota í slíkar aðgerðir, tilkynni þinginu um það, að hann kynni það fyrir allsherjar- og menntamálanefnd og utanríkismálanefnd. Ég hef óskað eftir því að allsherjar- og menntamálanefnd verði með utanríkismálanefnd á fundi í komandi viku ef formanni utanríkismálanefndar hugnast að halda fund, en a.m.k. verður hv. allsherjar- og menntamálanefnd boðuð til fundar um þetta mál. 

Herra forseti. Ég held að flestum landsmönnum, þar á meðal mér, hafi brugðið við að heyra fréttir gærkvöldsins um að það ætti að selja þessa vél. Maður hafði hvergi heyrt það í umræðunni nokkru sinni að þetta stæði til. Mér fannst það skrýtið að hlusta á forstjóra Landhelgisgæslunnar lýsa þessu yfir af því að það kom greinilega í ljós að hann var mjög ósáttur. Og þegar hann lýsir stöðunni um þær stoðir sem Landhelgisgæslan byggir á þá er flugvélin ein af þeim þremur grunnstoðum sem Landhelgisgæslan byggir á. Aðrar eru þá þyrlurnar og skipin. Ef hægt er að gera þetta með þessum hætti, getur þá viðkomandi ráðherra bara gripið til þess að selja aðrar stoðir þegar honum sýnist svo? Verða varðskipin seld næst, eða hvað gerist?

Herra forseti. Ég tek undir með mörgum sem hér hafa talað, að þau komi á óvart þessi áform sem hér eru fyrirhuguð og ekki síst í ljósi þess að við erum nýbúin að fjalla um og samþykkja fjárlög. Ég hefði gjarnan eins og margir aðrir hér viljað vita af þessari stöðu, að þetta væri á döfinni og hvort við hefðum getað tekið ákvörðun um það á Alþingi að bregðast með einhverjum hætti við því. Ég mun því boða til fundar í fjárlaganefnd á morgun og mun óska viðveru dómsmálaráðherra og Landhelgisgæslunnar til þess að við getum farið yfir þetta mál og rætt það ofan í kjölinn. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt. Þetta er allt of stórt til þess að það fari í gegn og ég man svo sem ekki eftir söluheimild vegna þessarar flugvélar í fjárlögunum þannig að ég tel að það sé mjög mikilvægt að við ræðum þetta í nefndinni og það strax á morgun.

Virðulegur forseti. Eitthvað eru nú samskiptin í stjórnarflokkunum lítil ef formaður fjárlaganefndar kemur af fjöllum varðandi það að dómsmálaráðherra ætli að selja einn af grunninnviðum Landhelgisgæslunnar. Ef við skoðum líka fjármálaáætlun sem var samþykkt hérna á síðasta vetri þá er þar vikið að stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar þar sem er talað um að það þurfi að auka eftirlit með aukinni viðveru TF-Sifjar og ráðuneytið segir bara að það verði áskorun komandi ára að vinna úr þessu og tryggja fjármagn til að bregðast við þeim kostnaði sem í því felist. Það er ekki bara að það hafi ekkert komið fram hér á þingi um að það eigi að selja þessa vél heldur hefur beinlínis verið sagt að það þurfti að treysta grundvöll rekstursins. Það að ráðherra ákveði þetta upp á sitt einsdæmi á sama tíma, og það er nú á tengdu rekstrarsviði, og það eru þrjú ár liðin síðan var ákveðið að fara í tilraunaverkefni með sjúkraþyrlur til að létta þeim rekstri af Landhelgisgæslunni, 

Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að lesa aðeins upp úr því sem kemur fram í nýlegri skýrslu Ríkisendurskoðunar: „Að mati Ríkisendurskoðunar hafði útleiga á TF-SIF til erlendra verkefna dregið úr landamæraeftirliti, eftirliti á djúpslóð og komið niður á viðbúnaði vegna leitar og björgunar. Til að bæta úr stöðunni þyrfti vélin að sinna verkefnum hérlendis allt árið og áhöfnum hennar að fjölga úr tveimur í þrjár.“ Síðan er vitnað í mat Landhelgisgæslunnar sem er að það væri mikilvægast í því skyni að auka eftirlit TF-Sifjar með því að tryggja viðveru hennar hér á landi og mönnun allan sólarhringinn. Ríkisendurskoðun kemst að þeirri niðurstöðu að mikilvægt sé að viðvera TF-Sifjar hér á landi verði aukin svo stofnunin verði betur í stakk búin til að uppfylla meginhlutverk sitt sem er að sinna öryggisgæslu, björgun og löggæslu á hafinu umhverfis Ísland. Hæstv. dómsmálaráðherra bregst við þessu og selur vélina. Það er sem sagt niðurstaða hæstv. dómsmálaráðherra, bein niðurstaða og ákvörðun, að veikja þessa þætti. 

Forseti verður enn og aftur að minna á að liðurinn um fundarstjórn forseta beinist að því að ræða dagskrá þingsins eða fundarstjórn forseta. Aðrir möguleikar eru fyrir hendi fyrir þingmenn til að taka mál til efnislegrar umfjöllunar.

Forseti. Þetta snýst um dagskrá þingsins, um dagskrá nefnda, um upplýsingar sem við fáum hingað til að geta átt í þeirri lýðræðislegu umræðu sem þarf að eiga sér stað þegar á að taka ákvarðanir eins og þessar. Fyrir jól kom dómsmálaráðherra ásamt Fangelsismálastofnun t.d. til fjárlaganefndar og sagði að það þyrfti 200 milljónir til að skerða ekki þjónustu, sem var algjörlega á horriminni þá. Þá spurðum við í fjárlaganefnd: En hvað þyrfti mikið til að fullfjármagna þjónustuna, sem enginn vill eins og bent hefur verið á? Við spurðum Fangelsismálastofnun um það og fengum minnisblað um það. Hvað haldið þið að það þurfi mikið til þess að fullfjármagna þjónustuna að mati Fangelsismálastofnunar? Svarið var 300 milljónir til að fara að lögum um hvernig á að sinna fangelsismálaþjónustu hérna á Íslandi. Það vantar bara 300 milljónir. Þetta er ótrúlegt, forseti. Ekki fengum við að vita þetta fyrir samþykkt fjárlaga. Ekki fengum við að vita að það ætti að selja flugvél Landhelgisgæslunnar. Þetta er það sem við fáum ekki að ræða hér á þingi og þess vegna erum við hérna í fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Mig langar nú að byrja á því hrósa formanni fjárlaganefndar fyrir að ætla að taka þetta mál til umfjöllunar í nefndinni. Þar á málið auðvitað að vera. En ég hjó eftir því að hún nefndi orðið söluheimild. Ég vænti þess að ráðherrar þurfi í raun og veru söluheimild til að fá að selja ríkiseignir. Það gerist ekki bara þegar þeim dettur í hug og eftir því í hvaða skapi þeir eru. Þá spyr maður: Er ráðherra að fara út fyrir sitt valdsvið eða sínar heimildir þegar hann ákveður upp á sitt einsdæmi að einni af grunnstoðum Landhelgisgæslunnar verði bara hent út og hún seld? Mér finnst þetta vera spurning sem þarf að svara. 

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.

Forseti. Þvert á spár byrjaði árið með því að verðbólga hækkaði upp í tæp 10%. Í fyrsta sinn í 14 ár eykst verðbólga í janúar og við vitum að allir helstu umsagnaraðilar, eins og Neytendasamtökin, verkalýðshreyfingin o.fl., vöruðu eindregið við þessu, að þetta myndi leiða til hækkana sem síðan gerðist, hækkana á matvöru, hækkana á bensíni, áfengi, og þetta er allt saman í boði ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin gaf nefnilega merkið og hún getur ekki litið fram hjá þeirri ábyrgð sinni. Ég heyrði síðan fjármálaráðherra og stjórnarliða segja nú síðustu daga að fólk sé bara að misskilja þetta, misskilja eigið líf, misskilja launaumslagið, misskilja verðhækkanir á matarkörfunni, misskilja greiðsluna á húsnæðislánunum og svo eigi fólk bara að vera þolinmótt og almenningur megi alls ekki fara í að magna upp verðbólgudrauginn með því að eyða of miklu. Það er náttúrlega hjákátlegt að hlusta á þessa afneitun stjórnarliða síðustu daga. Við fjárlagaumræðuna fyrir jól vöruðu Samtök atvinnulífsins og fleiri umsagnaraðilar, ásamt okkur, mjög harðlega við mjög miklum lausatökum á ríkissjóði, þið munið það; 90 milljarða fjárlagafrumvarp í 120 milljarða. Við vöruðum við ósjálfbærri útþenslu ríkisútgjalda og fjárlagahalla til a.m.k. 2027. Vandamálið er í fyrsta lagi ákvarðanir ríkisstjórnar um allar þessar hækkanir, þær leiða til verðbólgu og ef Seðlabankinn hækkar vexti sína, stýrivexti, í næstu viku er það m.a. annars í boði ríkisstjórnarinnar. En vandamálið er ekki bara þessar ákvarðanir, vandamálið er þensla, og ekki síst þensla ríkissjóðs. Þar liggur meginvandamálið. Ríkið er rekið með massífum halla og ballið var byrjað löngu fyrir Covid. Og núna sjáum við að slakinn í ríkisfjármálum er jafnvel meiri en fyrir Covid. Ríkisstjórnin þenur út ríkissjóð stefnulaust, eiginlega stjórnlaust eins og við heyrum, og lætur í raun Seðlabankann einan um það, og heimilin í landinu, að takast á við verðbólguna. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvað 

Virðulegur forseti. Ég verð nú í fyrsta lagi að segja að mér finnst ekki heil brú í þessum málflutningi hér  Áhrif gjaldskrárhækkana núna um áramótin voru fyrirséð. Þau eru mælanleg og lágu fyrir þinginu. Þau eru á bilinu 0,4–0,5% af þessari verðbólgu sem er upp á 9,9%. Það sem við vitum um stöðuna í dag er að skattar lækkuðu um 6 milljarða um áramótin vegna hækkunar á persónuafslætti og hækkunar á þrepamörkum í tekjuskatti. Því er spáð að hinn almenni vinnumaður muni hafa u.þ.b. 50.000 kr. meira á milli handanna á mánuði á þessu ári vegna launahækkana og skattalækkana um áramótin - 50.000 kr. meira á mánuði, að kaupmáttur haldi áfram að vaxa. En verðbólgan er áhyggjuefni og ég tek undir með hv. þingmanni um það. Það er hins vegar mikill misskilningur að meginsökudólgurinn í því efni sé ríkissjóður, mikill misskilningur. Ég ætla að nefna eina staðreynd. Laun hafa á síðustu 12 mánuðum hækkað um 12,4% á Íslandi. Það er launavísitalan desember 2021 til desember 2022. Það eru ósjálfbærar launahækkanir. Það er algerlega ljóst að m.a. ríkissjóður og sveitarfélögin sem þurfa að rísa undir slíkri launaþróun verða á útgjaldahlið sinni að hafa einhverjar forsendur á tekjuhliðinni. Það birtist m.a. í því að menn verða að hafa tekjur, til að mynda í gegnum gjöld. Það er algerlega fráleitt miðað við þann afkomubata sem hefur verið á ríkissjóði ár frá ári að við séum ekki að stíga í takt við Seðlabankann.

Virðulegur forseti. Það er bara þannig að fyrir jól þá varaði seðlabankastjóri eindregið við þessu og sagði: Ég hef þungar áhyggjur af þessum miklu og stjórnlausu útgjöldum. Hann hafði það. Og ríkisstjórnarflokkarnir fóru einmitt í það að vinna gegn verðbólgumarkmiðum Seðlabankans. En þetta er bara allt saman einn stór misskilningur: Þetta er vinnumarkaðnum að kenna. Þetta er almenningi að kenna, bara einn stór allsherjarmisskilningur. Ég man ekki eftir jafn mikilli afneitun fjármálaráðherra og ég er alveg viss um að fjármálaráðherra harðkjarna vinstri stjórnar hefði ekki getað gert betur. Seðlabankinn er að misskilja þetta. Og ef það verður vaxtahækkun í næstu viku þá er hún algerlega í boði þessarar ríkisstjórnar. Viðskiptablaðið segir m.a. í gær, sem ég hélt nú að Sjálfstæðisflokkurinn læsi nokkuð reglulega: Verðbólga og vextir eru algerlega í boði þessarar ríkisstjórnar út af þessum stanslausu útgjöldum sem hún stendur fyrir og eru í hennar boði. Hún er að vinna gegn verðbólgumarkmiðunum. Milton Friedman, sem ég hélt einmitt líka að Sjálfstæðisflokkurinn hafi einu sinni þekkt, sagði einmitt: Verðbólga er ekki vinnumarkaðnum að kenna. Verðbólga er ekki launþegahreyfingunni að kenna. Verðbólga er ekki almenningi að kenna. Hún er ríkisstjórninni að kenna sem hefur ekki hemil á ríkisútgjöldum. Hennar er ábyrgðin. Í guðanna bænum farið að horfast í augu við eigin ábyrgð á eigin gjörðum einhvern tímann.  
            

Virðulegur forseti. Það sem við leggjum aðaláherslu á í störfum ríkisstjórnarinnar er að styðja við og bæta lífskjör þjóðarinnar. Það hefur gengið afskaplega vel, það hefur gengið betur heldur en annars staðar. Við sjáum það á öllum hagtölum að staða heimilanna er sterk. Eiginfjárstaða hefur batnað mikið. Kaupmáttur heldur áfram að vaxa, meira að segja í þessari verðbólgu. Ef Seðlabankinn hefur ekki áhyggjur af launahækkunum á Íslandi upp á 12,4% á síðasta ári þá er mér illa brugðið. Ef menn halda að 4% launahækkun í desembermánuði einum árið 2022 sé minna áhyggjuefni heldur en það að við fullfjármögnuðum heilbrigðiskerfið í ljósi stöðunnar, við 2. umr. fjárlaga, upp á um 17 milljarða, þá held ég að menn séu á miklum villigötum. Við mættum að fullu þörf heilbrigðiskerfisins við 2. umr. fjárlaga sem var skynsamleg ráðstöfun en hérna eru menn í raun og veru að segja að við hefðum átt að sleppa því, 

Virðulegur forseti. Í vikunni komu fram upplýsingar, raunar undir áramót en í vikunni spannst umræða um það að kostnaður við samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins væri að hækka mjög mikið frá upphaflegum áætlunum, 50 milljarðar raunar. En það er eitt tiltekið atriði þar sem sker sig sérstaklega úr sem er breyting á Sæbraut þar sem er horfið frá áætlunum um mislæg gatnamót og farið í stokkagerð sem hækkar kostnaðinn við Sæbrautarverkefnið um 650% eða 15 milljarða. Á sama tíma er áætlað að byggja stokka á þremur svæðum á höfuðborgarsvæðinu fyrir samtals 54.000 milljónir og sú tala á alveg örugglega eftir að hækka. Nú heldur hæstv. fjármálaráðherra á meginþorra hlutabréfa í fasteigna- og þróunarfélaginu Betri samgöngum ohf. Lítur ráðherra svo á að félagið hafi stöðu til að taka ákvarðanir um breytingu verkþátta sem gjörbreyta kostnaði og kalla þar af leiðandi á auknar tekjur fyrirtækisins, væntanlega í formi hærri tafagjalda eða borgarlínuskatts eins og rétt væri að nefna það? Þetta er fyrri spurningin. Í öðru lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra um áform sem virðast nú liggja fyrir um að byggja þrjá stokka á höfuðborgarsvæðinu sem eiga að kosta 54 milljarða. Innviðaráðherra upplýsti það hér í þinginu síðastliðinn þriðjudag að ekkert samtal hefði átt sér stað um hver njóti tekna af sölu lands sem verður til í tengslum við byggingu stokkanna. Sjálfum þykir mér augljóst að þær tekjur skuli ganga til Betri samgangna ohf., en hver er afstaða hæstv. ráðherra? Í þriðja lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi enn sem komið er, haldandi á meginþorra hlutabréfa í þessu félagi, séð rekstraráætlun fyrir verkefnið?

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi Sæbrautarstokkinn þá er alveg ljóst að í upphaflegum áætlunum var ekki gert ráð fyrir jafn kostnaðarsamri uppbyggingu á stokk eins og nú er verið að horfa til og það er alveg sjálfstæð ákvörðun að ákveða hvort slík framkvæmd á að fjármagnast inn í Betri samgöngum eða með öðrum hætti. Það er alveg augljóst að þó að menn uppfæri kostnaðaráætlanir þá verða engir nýir peningar til við það, þvert á móti verður brekkan brattari og verkefnið getur tekið lengri tíma. Reyndar er höfuðborgarsáttmálinn á eftir áætlun eins og sakir standa. Það hefur legið fyrir lengi að við eigum eftir að taka margar grundvallarákvarðanir. Þó hafa verið tekin ákveðin skref, eins og t.d. með framsali Keldnalandsins sem við höfum vonir til þess að geti orðið enn verðmeira en við lögðum upp með í upphafi. En við eigum eftir að taka mjög stórar ákvarðanir eins og þær hvort ríkissjóður eigi að leggja félaginu beint til fjármagn eins og gert er ráð fyrir í höfuðborgarsáttmálanum að hægt sé að gera. Eða á eingöngu að treysta á gjaldtöku á höfuðborgarsvæðinu til að fjármagna þær framkvæmdir sem sáttmálinn geymir? Hvernig eigum við að fást við þessa tímalínu? Það verður ekki til neitt aukafjármagn, eins og ég sagði, við það að uppfæra kostnaðaráætlanir. Við þurfum að taka afstöðu til þess hvort tímalínuna þurfi að endurskilgreina. Þegar á heildina er litið tel ég einfaldlega orðið algerlega nauðsynlegt að uppfæra höfuðborgarsáttmálann sem við getum sagt að hafi farið úr gömlum 2019 krónum, í kringum 120 milljarða, og liggur núna á verðlagi ársins í ár, að teknu tilliti til hærri kostnaðar, í kringum 180 milljarða. Framlag sveitarfélaganna inn í þessa 180 milljarða er um 18 milljarðar. Restin eru fjármögnunarleiðir sem ríkið mun þurfa að sjá um. Þessi umræða öll tengist auðvitað líka endurskoðun á tekjustofnum ríkisins vegna eldsneytis og umferðar í landinu og við þurfum að tryggja að við komum út með sem einfaldast og skilvirkast kerfi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna því að hæstv. ráðherra sjái fyrir sér nauðsyn þess að endurskoða samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins enda virðist hann að stórum hluta vera kominn í eitthvert stjórnleysi. Ég hef aftur á móti áhyggjur af því að það sé losarabragur á því hvernig þessar ákvarðanir verða á endanum teknar og hvernig þættir verði fjármagnaðir. En til að nýta ferðina þá langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra um það sem nú hefur verið rætt töluvert undanfarið, en það var aðalmeðferð í máli Frigusar gegn Lindarhvoli í síðustu viku í héraðsdómi og reglulega kemur upp umræða um það að hæstv. forseti Alþingis skirrist við að birta skýrslu setts ríkisendurskoðanda um málið, sem hefur núna legið hjá þinginu árum saman. Mig langar í ljósi þess að nú eru þessar upplýsingar svona að leka jafnt og þétt út í kjölfar málflutnings í héraðsdómi að spyrja: Hver er afstaða hæstv. ráðherra til þess að skýrsla setts ríkisendurskoðanda þess tíma, Sigurðar Þórðarsonar, sé enn ekki birt?

Virðulegur forseti. Ég hef svo sem ekki lagt í neina sérstaka rannsókn á því máli sem hefur verið á borði forsætisnefndar. Ég horfi hins vegar þannig á að þegar Ríkisendurskoðun er falið að skoða tiltekin málefni þá geti bara verið ein skýrsla frá ríkisendurskoðanda. Sú skýrsla er komin út, hún var gefin út og það getur bara verið ein skýrsla í hverju máli. Það sem vísað er til er ekki endanleg skýrsla setts ríkisendurskoðanda heldur einhvers konar skjal, sem ég kann ekki nánari deili á og hef ekki séð,  Fyrir Alþingi, sem hefur ríkisendurskoðanda sem sinn trúnaðarmann, hlýtur aðalatriðið að vera það að embættið hefur skilað skýrslu um málið til þingsins.

Herra forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur nú tilkynnt um sölu á einu flugvél Landhelgisgæslunnar. Gæslan hefur rekið flugvél síðustu 70 ár en hefur ekki lengur efni á því að mati hæstv. ráðherra. Flugvélin hefur verið notuð til að hafa eftirlit með lögsögunni, við fiskveiðieftirlit, almannavarnir sem viðbragð við náttúruvá, já, til að geta brugðist við óvæntum hlutum í okkar lögsögu. Þessi bráðaaðgerð hæstv. dómsmálaráðherra við óráðsíu ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum er, ef marka má orð prófessors í jarðeðlisfræði, Magnúsar Tuma Guðmundssonar, eins og ef lögreglan myndi selja alla bílana sína og fara gangandi í útköll. Þetta er sambærilegt, herra forseti. Björgunarsvæðið í kringum Ísland sem Gæslunni ber að sinna er 1,9 milljón ferkílómetrar að stærð, það er jafn stórt og öll Sádi-Arabía eða allt Mexíkó. Væntanlega ætlast hæstv. ráðherra til þess að Landhelgisgæslan sinni öllu sínu nauðsynlega eftirliti á svæðinu með þyrlum sínum, sem er ómögulegt, eða með varðskipum sínum, sem er einnig ómögulegt. Við erum örþjóð en við verðum að tryggja nauðsynlegar varnir, ekki síst á tímum stríðs í Evrópu, en við verðum einnig að sinna eftirliti, eins og áður sagði, sem og að fylgjast með náttúruvá, hvort sem það er veður, skriðuföll, snjóflóð eða eldgos. Það er með öllu óboðlegt að ríkisfjármálastefna ríkisstjórnarinnar leiði til þess að Landhelgisgæslan eigi að selja einu flugvélina sem hún býr yfir til að minnka rekstrarkostnað en vélin var keypt eftir ítarlega fjögurra ára þarfagreiningu. Ríkisstjórnin ætlar sem sagt að selja grunninnviði sem fjárfest hefur verið í til að eiga fyrir rekstri. Hvað ætla þau að gera eftir þrjú, fjögur ár? Hvernig ætla þau að halda áfram? Við gátum haldið þessu svona í gegnum alls konar hremmingar en núna á bara að selja þetta allt saman.  
             Hvernig sér hæstv. dómsmálaráðherra fyrir sér að Landhelgisgæslan geti sinnt sínum lögbundnu störfum eftir sölu á þessari vél og hvers vegna kynnti hann ekki fyrirætlun sína hér fyrir Alþingi, í nefndum Alþingis og í þingsal?

Virðulegur forseti. Hér fara menn mikinn yfir því að Gæslunni hefur verið falið að undirbúa sölu á TF-SIF flugvélinni og söluheimild verður sótt til þingsins í framhaldi af því. Það lá fyrir í desember að rekstur Gæslunnar yrði erfiður og eftir ítrekaða fundi milli Landhelgisgæslunnar, yfirmanna þar, og dómsmálaráðuneytisins barst okkur bréf 18. desember frá Landhelgisgæslunni þar sem margar leiðir voru viðraðar sem við gætum brugðist við með í rekstri. Það varð sameiginleg niðurstaða okkar að þessi væri skaðaminnst út frá sjónarmiðum í rekstri og öryggiskröfum og viðbragði og björgunargetu Landhelgisgæslunnar. Þessi ákvörðun mun líka styðja við öflugan rekstur varðskipa og þyrlna þar sem við höfum styrkt mjög stöðu okkar á síðustu árum, m.a. með kaupum á nýju öflugu varðskipi, og mun tryggja rekstur þeirra enn betur en áður hefur verið. Áhrif á öryggi eru lágmörkuð og eins og kemur fram í bréfi Landhelgisgæslunnar er þessi vél búin að vera í verkefnum erlendis u.þ.b. sex mánuði á hverju ári undanfarin ár og vegna viðhalds, þjálfunar flugmanna og orlofs og annars hefur henni verið flogið innan lands í innan við 100 tíma á ári á undanförnum árum. Það gefur auga leið að það hefur ekki mikil áhrif hvað varðar öryggissjónarmiðin. Það hefur verið heimild til að kalla vélina úr þeim verkefnum til landsins ef um mjög alvarlega atburði er að ræða en það hefur aldrei verið gert, ekki svo að ég viti. Vélin er auk þess mjög dýr í rekstri og það liggja fyrir kostnaðarsamar uppfærslur á tækjabúnaði hennar sem nema sennilega einhverjum hundruðum milljóna. Það eru til aðrar hagkvæmari lausnir sem við erum að horfa til, einkum til eftirlits á ytri starfssvæðum utan drægni þyrlna og það verður að tryggja þá viðveru á ársgrundvelli. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Til að toppa stefnuleysið þá liggur ekki einu sinni fyrir hvað á að koma í staðinn. Hvað hefur breyst, hæstv. ráðherra, síðan að við ákváðum að fjárfesta í þessari vél eftir fjögurra ára þarfagreiningu? Af hverju er hún gagnslaus og þarflaus í dag? Er Isavia þess háttar opinbert hlutafélag að það liggi bara með flugvél á lausu þegar kallið kemur? Hvernig stendur á því að Isavia er rekið með þeim hætti að þar liggur fjárfesting af þessu tagi án þess að vera í notkun, sem hægt er að kalla til þegar þörf er á? Það er pólitísk ákvörðun ríkisstjórnarinnar að reka Landhelgisgæslu Íslands með þau fjölmörgu verkefni sem þar eru undir með þeim hætti að nauðsynlegt er fyrir Landhelgisgæsluna að leigja flugvélina út til flóttamannaflutninga og flóttamannaeftirlits hjá Frontex. 

Virðulegur forseti. Það á að vera sérstök ákvörðun ef Ísland ætlar að taka þátt í landamæraeftirliti Evrópu á Miðjarðarhafi, að til þess sé þá keypt vél og rekin í því sambandi. Hér er talað um að þetta toppi eitthvert stefnuleysi og svo er talað um einhverja gagnslausa og þarflausa vél sem Isavia er með. Það liggur alveg fyrir í hvaða verkefnum hún er. Hún er í mjög nauðsynlegum verkefnum sem snúa að þeirra starfsemi, en notkun hennar er mjög lítil. Það hlýtur því að vera mjög hagkvæmt fyrir okkur að skoða það og í það erindi okkar eða samtal hefur verið tekið mjög vel á þeim bæ. Það er eitt af þeim atriðum sem við erum að skoða. Það vill nú svo til að það er nóg til af flugvélum í landinu. Þær hafa m.a. nýst í almannavarnaástandi við flutning á björgunarliði o.s.frv. og í sjúkraflugi og því sem á þarf að halda í þeim efnum. Það þarf því enginn að velkjast í vafa um það að við leitum annarra lausna til að sinna þessu eftirliti, sérstaklega á ytri hafsvæðum, og munum gera það í samvinnu við Landhelgisgæsluna. Við teljum að það verði miklu hagkvæmara. Eins og ég nefndi hér áðan þá er þessi vél 

Virðulegur forseti. Okkar fjölbreytta og vaxandi samfélag skortir starfskrafta og bregst við með stórfelldum innflutningi á starfskröftum frá fjölmörgum þjóðum. Á meðan því vindur fram skiptir það fólk hundruðum á ári hverju sem gert er að hætta störfum fyrir aldurs sakir þó að það sé fullhraust og hafi vilja til áframhaldandi starfa. Vinnan göfgar jú og viðheldur snerpu, gleði og árvekni. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra segir réttilega í nýlegum þætti Dagmála á sjónvarpsrás Morgunblaðsins, með leyfi forseta: „Hér þarf að ryðja úr vegi hindrunum til að auka hagvöxt og lífsgleði. Ég er á því að við þurfum líklega að hækka eftirlaunaaldurinn, hafa það valfrjálst þannig að við séum með fleiri störf og lengur.“ Ráðherrann vísaði til þess að aðrar þjóðir hafi hækkað eftirlaunaaldur og bendir réttilega á að Íslendingar hafi ánægju af því að vinna. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir lagði fram á síðasta löggjafarþingi tillögu til þingsályktunar um afnám 70 ára aldurstakmörkunar í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og var tillagan studd af þingmönnum úr fjölmörgum flokkum. Flokkur fólksins hefur ítrekað lagt fram frumvarp um afnám skerðinga ellilífeyris vegna atvinnutekna en óumdeilt er að áframhaldandi vinna eftir að ellilífeyrisaldri er náð eykur möguleika aldraðra til að bæta kjör sín, einkum þeirra sem lægstar hafa tekjurnar. Fyrsta skrefið í rétta átt hefur verið stigið með tvöföldum frítekjumarksins. Næsta skref þarf að stíga til fulls. Á yfirstandandi þingi hafa Miðflokksmennirnir Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Bergþór Ólason lagt fram tillögu í sjötta sinn um breytingu á gildandi lögum sem felur í sér hækkandi starfslokaaldur ríkisstarfsmanna þar sem vísað er til þess m.a. hve mikill auður liggur í þekkingu og reynslu fólks sem til að mynda hefur unnið sem sérfræðingar eða embættismenn um langa hríð. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið, og þá ekki síst orða sjálfs hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra, vil ég því spyrja hvort hér gæti ekki óvenju mikils samhljóms þvert á ólíka flokka, bæði meiri og minni hluta. Þá spyr ég sömuleiðis: Er eftir nokkru að bíða með að fínpússa og samræma hér hin sameiginlegu meginsjónarmið í löngu tímabæru frumvarpi er stutt yrði 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni kærlega fyrir mjög áhugaverða umræðu, eitthvað sem væri gott að fjalla betur um í þingsal Alþingis. Hann spyr hvort ekki sé samhljómur meðal okkar og þeirra flokka sem ræða um aldur og vinnumarkaðinn. Jú, það er sannarlega samhljómur. Mér verður hugsað til Ásgeirs Trausta, tónlistarmannsins sem samdi fallegt lag um samhljóm. Ég er hreinlega sammála hv. þingmanni um að það sé mjög mikilvægt að fara í aðgerðir á svokallaðri framboðshlið hagkerfisins sem lýtur að vinnumarkaðnum um það að einstaklingar hafi meira valfrelsi hvað það varðar að þau geti verið lengur á vinnumarkaðinum, kjósi þau að gera svo. Að sama skapi er mjög mikilvægt að þeir sem ekki hafa heilsu til þess geti hætt miðað við þá staðreynd. Það sem við sjáum og er mjög jákvætt er að lífaldur þjóða er að hækka verulega. Það eru vissar áskoranir sem felast í því. Við sjáum það til að mynda í Japan þar sem hæstv. forsætisráðherra þeirra var með ákall til þjóðarinnar um að þjóðin þyrfti að eignast fleiri börn vegna þess að lífaldur þjóðarinnar væri að hækka svo hratt. Sem betur fer er staðan ekki sú sama hér á Íslandi. Við sjáum þó hækkandi lífaldur en líka fólksfjölgun. Þannig að mörgu leyti er ágætisjafnvægi í þessu. En til að stuðla enn frekar að góðu jafnvægi og tryggja öflugan vinnumarkað þá er það mín skoðun, og ég er sammála hv. þingmanni, að það sé brýnt að fara í kerfisumbætur á vinnumarkaðnum.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra skýr og jákvæð svör. Þetta mál er dæmi um það sem ég myndi gjarnan vilja sjá meira af í þinginu, að við getum lagst á árar hvert með öðru í því sem blasir við að þurfi að gera. Ég hef oft heyrt það sagt að þeir sem eru komnir á svokallaðan aldur og eru skyldaðir til að hætta að vinna - þá hefst hið raunverulega öldrunarferli með hraði. Mönnum hrakar við það eitt að vera ekki að fást við áhugaverð, krefjandi verkefni. Ég held að við sjáum það öll að sem betur fer er lífaldur hækkandi, heilbrigðisþjónustan hefur gert það að verkum að fólk deyr síður við þennan aldur en áður var. Mættum við ekki bara líta á það sem sjálfsagðan hlut, í ljósi þessara góðu jákvæðu viðbragða, að við settum saman frumvarp sem allir gætu sammælst um og tækjum til afgreiðslu á þinginu, um að afnema þessa 70 ára reglu sem er úrelt? Ég get komið með þetta tilbúið á mánudaginn.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir afar uppbyggilegar umræður hér og við mættum jafnvel sjá svolítið meira af þessu. Mig langar aðeins að fara inn á hækkun lífaldurs þjóða, þetta er að gerast mjög víða um heim allan. Ég minntist á Japan en það er ekki bara Japan, það er Þýskaland og Ítalía. Ítalía er í mjög erfiðri stöðu, þar eru ríkisskuldir mjög háar, 140% af vergri landsframleiðslu meðan þær eru í kringum 30% hér á Íslandi og því er hreinlega haldið fram að hagkerfið þar sé ekki sjálfbært vegna þess að þeir fjölga sér ekki og það er ekki farið í kerfisbreytingar á vinnumarkaðinum sem felast í því að hækka aldur þeirra sem stunda atvinnu. Ég tel að Ísland hafi hér verið mjög framarlega í flokki og oft verið á undan kúrfunni með margar kerfisbreytingar og þetta er klárlega kerfisbreyting sem við eigum að fara í og ég þakka hv. þingmanni fyrir að leggja þetta til.

Virðulegur forseti. Umræðan um útlendingafrumvarpið hefur verið vægast sagt aumkunarverð. Málefnaleg gagnrýni Pírata hefur ítrekað verið kölluð málþóf og væntanlega lítur það þannig út þegar meiri hlutinn neitar að taka þátt í lýðræðislegri umræðu hér í þingsal. Raunin er sú að umsagnir um frumvarpið voru alger áfellisdómur og þetta vita stjórnarliðar. Yrði frumvarpið að lögum yrði tímafrestur á málsmeðferð umsókna barna á flótta gerður að engu. Stjórnvöldum yrði kleift að vísa börnum úr landi, jafnvel eftir margra ára dvöl, jafnvel þótt þau hefðu fest hér rætur á meðan umsókn þeirra um vernd velktist um í kerfinu árum saman. Þetta yrði þeim heimilt á grundvelli þess að einhver aðstandandi barnsins væri talinn hafa átt þátt í að niðurstaða fékkst ekki innan tímamarka. Í umsögn Barnaheilla segir að með öllu sé ótækt að búa svo um hnútana að tafir sem rekja megi til athafna annarra geti komið niður á því hvort umsókn barns hljóti efnislega meðferð hér á landi. Að sama skapi lýsti UNICEF því yfir að það stríddi gegn bæði barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og íslenskum lögum að börn væru látin líða fyrir athafnir annarra. Þetta brýtur bókstaflega gegn réttindum barna. Samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem hefur verið fullgiltur og lögfestur á Íslandi, ber okkur að tryggja að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang. Það gefur augaleið að hér er þessari skyldu ekki fylgt eftir. Ég vil því spyrja hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hvernig hann getur með góðri samvisku stutt þetta lestarslys sem dómsmálaráðuneytið kallar frumvarp. Þarf ráðherrann ekki að standa vörð um réttindi barna á flótta og allra barna sem hingað koma?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn þar sem hún spyr að því hvort sá sem hér stendur geti stutt frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra Jóns Gunnarssonar. Fyrst ber að segja að það liggur auðvitað ljóst fyrir að frumvarp sem fer í gegnum ríkisstjórn, í gegnum þingflokka og er komið hér til umræðu á Alþingi nýtur stuðnings ríkisstjórnarinnar. Það er m.a. eitt ákvæði í þessu frumvarpi þar sem beinlínis er verið að leggja skyldur á herðar barnamálaráðuneytisins þegar kemur að sérstöku hagsmunamati og smíði sérstaks hagsmunamats, það er verið að setja inn nýja lagagrein eða skerpa á lagagrein sem lýtur að því að í hvert sinn sem verið er að vinna með málefni barna í þessu kerfi þurfi að gera sérstakt hagsmunamat og unnin skuli reglugerð um það í samvinnu dómsmálaráðuneytis og þess ráðherra sem fer með barnaverndarmál hverju sinni. Það er svo að þegar við vinnum með málefni barna, alveg sama hvort það eru einstaklingar sem eru komnir hingað á flótta, fylgdarlaus börn í fylgd með öðrum, þá þarf að vinna ákveðið hagsmunamat og það þarf að skerpa á því hvernig það er unnið og það er leiðin til að meta í hverju sinni málefni barna. Þar þarf að tryggja að þegar við erum að vinna með stöðu þessara barna þá sé ekki verið að hugsa um fjölskylduna í heild, það sé ekki verið að hugsa um öll systkini saman heldur hvern og einn einstakling, hagsmunir hans séu vegnir og metnir. Það er beinlínis sagt í lagatextanum að þessi reglugerð verði unnin í samvinnu dómsmálaráðuneytis og mennta- og barnamálaráðuneytis og ég fagna þeirri breytingu á lögunum vegna þess að hún setur auknar skyldur á okkur sem samfélag að gera akkúrat það sem hv. þingmaður var að kalla eftir, að setja hagsmuni barna í fyrsta sæti. Það verður gert í smíði þessarar reglugerðar og við erum þegar byrjuð á undirbúningi samtals við dómsmálaráðuneytið um það, verði þessi lög samþykkt á Alþingi.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og fyrir að útskýra fyrir mér hvernig ríkisstjórnarsamstarf virkar og hvernig málum er háttað innan ríkisstjórnarinnar. En ég vil spyrja enn fremur hvers vegna ráðherrann telur sér fært að fullyrða þvert á umsagnir Barnaheilla og UNICEF að frumvarpið komi ekki til með að brjóta á réttindum barna. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra hafi lesið umsagnirnar sem um ræðir ítarlega, þetta er jú málefnasvið ráðuneytis mennta- og barnamála og eins og hæstv. ráðherra útskýrði sjálfur þá hefur þetta farið í gegnum ríkisstjórnina og verið tekin meðvituð ákvörðun um að hleypa málinu í þingsal. Því spyr ég: Getur ráðherra upplýst okkur um það á hvaða forsendum hann sér sér fært að afgreiða athugasemdir UNICEF og Barnaheilla, á hvaða grundvelli, í krafti hvaða röksemdafærslu gerir ráðherra það? Telur hann að þessum stofnunum sé ekki treystandi til að fara með rétt mál?

Virðulegi forseti. Það liggur ljóst fyrir að það hafa allir aðilar í samfélaginu, og hagsmunasamtök barna hafa það líka, rétt til að veita umsagnir um mál og hafa skoðun á einstaka greinum. Það sem ég er að varpa ljósi á er skilningur bæði mín og míns ráðuneytis þess efnis að þegar kemur að hagsmunamati sem unnið er á forsendum barna þá þurfi sú reglugerð að vera ítarlega unnin. Ég held að það muni svara talsverðu af þeirri gagnrýni sem hefur verið á málið. Ég hlakka mjög til að hefja þá vinnu með hæstv. dómsmálaráðherra að smíða þá reglugerð og fagna því mjög að við séum að stíga það skref að lögfesta það að það sé skylda dómsmálaráðuneytis, sem fer með útlendingalög, og síðan ráðuneytisins, sem fer með réttindi barna og barnavernd, að semja slíkt hagsmunamat. Hagsmunamat þarf að byggja á því að hagsmunir hvers barns séu teknir fyrir, að það sé formað út frá hagsmunum þess barns en ekki fjölskyldunnar í heild, ekki barnahópsins í heild o.s.frv. Ég fullyrði það að þegar við hefjumst handa við smíði þeirrar reglugerðar og birtum hana munum við gæta að því að hagsmunir barna verði settir í fyrsta sætið og það er verið að setja þá lagaskyldu á okkur að gera það og koma að þeirri vinnu.

Frú forseti. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson stígur nú ekki oft upp í þessa pontu til að tjá sig. Ég ætla ekki að kvarta undan því, síður en svo, bara því minna sem hann stendur hér, því betra. En þeim mun verra er hvað hann nýtir aðstöðuna úti í sal meira til tjáningar; hreytir ónotum í átt að þingmönnum sem hann er ósammála frekar en að standa hér og koma skoðun sinni á framfæri, eins og á að gera í þessum sal. Áðan undir óundirbúinni fyrirspurn hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur um sveltistefnu Jóns Gunnarssonar dómsmálaráðherra gagnvart Landhelgisgæslunni, um þá ákvörðun ráðherra að mylja undan viðbragðsgetu Landhelgisgæslu Íslands, þá tautaði þingmaðurinn Ásmundur Friðriksson hér úti í sal: Þetta er skítlegt. Einhvern tímann hefði ég nú haldið að forsetar myndu áminna þingmenn um að gæta orða sinna þó að svona orð féllu úti í sal. Það var ekki gert í þessu tilviki en ég vænti þess að forseti komi þeim boðum til þingflokksformanns Sjálfstæðisflokksins að Ásmundi Friðrikssyni verði gert ljóst að svona munnsöfnuður eigi ekki erindi í þingsal þó að hann sé að reyna að verja vin sinn, Jón Gunnarsson, í því að mylja undan viðbragðsgetu Gæslunnar.

Frú forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar og vil hvetja þingmenn Sjálfstæðisflokksins til að nota pontuna til að tjá hug sinn. Það var ekki bara hv. þm. Ásmundur Friðriksson sem lýsti skoðun sinni hér úti í sal á mér og því sem mér við kom heldur gerði hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson það einnig. Hann hefur skoðanir á sölu dómsmálaráðherra á flugvélinni en kýs að viðra þær ekki hér í pontu. Ég held að maður kalli eftir afstöðu hans, sem er formaður Íslandsdeildar NATO, á sæti í utanríkismálanefnd - honum er mjög umhugað um öryggi Íslands og þau mál og líka flugið. En ég kalla líka eftir afstöðu formanns utanríkismálanefndar, hv. þm. Bjarna Jónssonar. Hvers vegna eru þessir fulltrúar stjórnarinnar ekki hér í pontu til að lýsa afstöðu sinni í þessu máli? Það er mér algerlega óskiljanlegt. Þau komu hér hvert á fætur öðru til að segja að þau hafi ekki haft hugmynd um þá fyrirætlan að selja þetta mikilvæga öryggistæki.

Frú forseti. Já, það er náttúrulega mikill plagsiður hjá stjórnarliðum að hafa ýmiss konar skoðanir sem þau tjá hér í dyragættum eða í fjölmiðlum en þau koma ekki hingað í pontu til að lýsa skoðunum sínum. Þess vegna má ég til með að nefna hv. formann fjárlaganefndar, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, sem kom þó í pontu áðan og viðurkenndi að það hefði komið dálítið á sig þegar dómsmálaráðherra tilkynnti að hann ætlaði að beina því til Gæslunnar að selja TF-Sif og er búin að boða fund í fjárlaganefnd um málið. Á meðan svo virðist vera sem fjöldi stjórnarliða hafi komið af fjöllum þegar þetta var tilkynnt, og fjöldi þeirra segist vera ósáttur, þá birtist það ekki hér í sal, það birtist bara í Facebook-statusum og í einhverju nöldri hér úti í sal frekar en í pontu. Ég held, frú forseti, að það væri kannski réttast að við tækjum bara almennilega umræðu um þetta mál, að við settum á dagskrá sérstaka umræðu um björgunargetu Gæslunnar í ljósi þessara nýjustu tíðinda. 

Forseti. Formaður allsherjar- og menntamálanefndar kom eitthvað í fram í fjölmiðlum í morgun sá ég, það er kannski síðan í gær, það er óljóst. Hann sagði að Píratar stjórnuðu ekki dagskránni hér á þingi. Það er alveg rétt, það er meiri hlutinn, það er forseti sem stýrir dagskránni og ákveður að setja þetta mál á dagskrá. Við erum að fjalla um hversu rosalega slæmt mál þetta er og í þeim tilgangi er ég að fara yfir umsagnir um málið til þess að fólk sjái skýrt og greinilega hvað við erum að fjalla um. Ég á síðan eftir seinna í umræðunni að fara aðeins yfir flóttamannasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það virðast greinilega ekki allir hafa áttað sig á því hver grundvöllurinn að þessu öllu er þannig að við þurfum að fara aðeins yfir það líka. Það er nóg að gera og um nóg að spjalla á eftir, því var sleppt í nefndinni og við tökum því bara umræðuna áfram hér. Þetta snýst ekkert um að stjórna dagskrá þingsins eða neitt svoleiðis. Þetta snýst einfaldlega um að ræða efnislega málið, í hvaða stöðu það er, í hvaða stöðu meiri hlutinn skilaði því frá sér hingað inn í þingsal og setja það sem fyrsta mál á dagskrá, á undan öllum öðrum málum. Þetta er forgangsröðun sem er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar, á ábyrgð forseta. Það er forseti sem stjórnar dagskránni og setur þetta mál númer eitt á dagskrá, mjög einfalt. Ég var búinn að fara aðeins yfir umsagnirnar svona í stóru myndinni. Ég fór í gær yfir umsagnir Barnaheilla og landlæknis. Við erum að tala um ágætlega svarta umsögn landlæknis sem er ekki einhver pólitísk félagasamtök eða neitt svoleiðis. Þetta eru umsagnir sem við ættum alla jafna að taka mark á. Við rýnum umsagnirnar að sjálfsögðu og skoðum sjónarhornin þar. Það eru ekki allar umsagnir alltaf fullkomnar og þar eru ákveðin sjónarhorn sem þarf stundum að taka tillit til í víðara samhengi en þessar umsagnir eru frekar skýrar hvað það varðar. Í annarri umsögn frá Hafnarfjarðarbæ - en það eru sveitarfélögin sem sjá um rosalega stóran hluta af þeirri þjónustu sem verið er að veita umsækjendum um alþjóðlega vernd og líka þeim sem hafa fengið alþjóðlega vernd. Það er alveg þess vert að hlusta á sveitarfélögin í þessu máli. En í umsögn Hafnarfjarðarbæjar segir, með leyfi forseta: „Frestun réttaráhrifa hefur gert það að verkum að Útlendingastofnun getur ekki tekið til skoðunar að endurupptaka mál þó svo talsmenn og/eða við bendum á virkilega slæmar kringumstæður hjá fjölskyldum vegna barnaverndarmála eða annarra kringumstæðna. Þannig sjáum við mál festast í kerfinu og enginn sjáanlegur endir er á málsmeðferð. Teljum við því þurfa að skoða vel mál sem komin eru út fyrir málsmeðferð á stjórnsýslustigi enda getur ekki sú biðstaða sem fjölskyldur eru settar í, sér í lagi börn, staðist barnasáttmálann og önnur lög sem sett eru í þágu barna.“ Nú var verið að spyrja hæstv. mennta- og barnamálaráðherra um skoðun hans á þessu. Það á bara að setja einhverja reglugerð. Við settum kosningalög undir lok síðasta kjörtímabils. Þar átti að setja reglugerð. Eftir því sem ég best veit er ekki enn búið að setja hana. Það gerði það að verkum að það var í raun engin skilgreining á því hvað ætti að gera ef brotið væri á ákveðnum greinum kosningalaga. Það virðist hafa valdið því að þau sem höfðu talið atkvæði og áttu að greiða sektir, vegna vanrækslu við talningu atkvæða í Borgarnesi, hafi sloppið við það. Það er pínulítið óljóst enn. Við erum líka að glíma við það í lögum um opinber fjármál að búið er að setja fullt af reglugerðum vegna þeirra. Ekkert að gerast, ekkert að gerast. Ráðherra segir bara: Já, við verðum að setja reglugerð. Við erum með fullt af dæmum um það að þær eru ekki settar. Þetta er rosalega alvarleg staða því það er verið að setja skerðingu á þjónustu eftir 30 daga. Að þeim tíma liðnum, um leið og það er komið á, ætti reglugerð að vera tilbúin. Það væri mjög eðlilegt að reglugerð myndi jafnvel fylgja þessu frumvarpi þannig að þetta sé allt tilbúið þegar það er samþykkt á þingi. Þá er bara allt komið; stimplað og tilbúið. Nei, eins og allt annað í þessu máli þá er þetta vanreifað, það er ekki búið að koma til móts við umsagnir. Það er ekki tilbúið og öllu reynt að redda seinna. Á meðan munum við lenda í svona málum og jafnvel áfram þrátt fyrir tilraunir eða góðan vilja mennta- og barnamálaráðherra. 

Frú forseti. Ég ætlaði í ræðu minni að klára yfirferð mína á mannréttindasáttmála Evrópu. En vegna tíðinda, og vegna þeirrar umræðu sem var hér fyrr í dag, um ákvörðun dómsmálaráðherra, Jóns Gunnarssonar, að selja flugvél Landhelgisgæslunnar TF SIF, væntanlega til að geta fjármagnað rafbyssuvæðingu eða eitthvað annað, þá langar mig að ræða aðeins hvernig sú vél og rekstur hennar, og það sem hún hefur verið að gera, tengist því máli sem við erum að tala um núna og hvers konar tvískinnungur er hjá ráðherra í þessum málaflokki. Hafandi verið í viðbragðsgeiranum hér á Íslandi í tæp 30 ár verð ég samt sem áður að byrja á því að segja að það er risastórt áfall fyrir viðbragðsgeirann á Íslandi að þessi flugvél verði seld úr landi. Við getum ekki lengur notið góðs af þessari flugvél, t.d. til að fá góðar upplýsingar um hvað er að gerast þegar eldgos er að byrja, þegar eldgos hafa hafist. Það þýðir ekkert hjá ráðherra að segja: Það er nóg til af flugvélum á Íslandi. Já, það er fullt til af flugvélum en ekki flugvélum með þau tæki og tól sem þarf til þess að geta fylgst með náttúruhamförum eins og eldgosum, þau tæki eru bara í TF SIF. Það er eitt. Við getum líka rætt um þjóðaröryggishlutann, það að við erum ekki með flugvél sem getur fylgst með hafsvæðinu í kringum Ísland þar sem við vitum að rússneskir kafbátar eru að sigla. Við getum líka rætt um það að þetta er ein af eftirlitsflugvélum okkar sem er notuð til að vernda landhelgina okkar. En það er greinilegt að ráðherra er alveg sama þótt vinir hans í sjávarútveginum séu að brjóta eitthvað úti í hafi. Það er gott að vera þá ekki með eftirlitsvélar. Já, við getum rætt um allt þetta. En af því að við erum að ræða frumvarp um útlendinga þá er mikilvægt að átta sig á því hvaða hlutverki þessi flugvél hefur gegnt þegar kemur að fólki á flótta. Vélin hefur, á þeim erfiðu tímum sem við höfum verið að ganga í gegnum í heimsfaraldrinum, verið nýtt, aðallega við Miðjarðarhaf, til þess að fylgjast með fólki á flótta sem oftast er að reyna að fara á ónýtum bátum yfir Miðjarðarhafið til þess að komast á stað þar sem það getur sótt um hæli, t.d. til Ítalíu eða Grikklands. Ef það væri markmið ráðherra að draga úr fjölda fólks á flótta sem kemur hingað og sækir um alþjóðlega vernd þá er þessi flugvél búin að vera útvörður Schengen í því að finna þessa báta sem eru á flótta, snúa þeim við í mörgum tilfellum, en þegar bátarnir eru komnir inn í lögsögu Evrópu þá tilkynnir þessi vél björgunarskipum og strandgæslu Evrópuríkjanna hvar bátarnir eru. Þar með hefur þessi flugvél bjargað tugum ef ekki hundruðum mannslífa, jafnvel þúsundum mannslífa, við Miðjarðarhaf. Afsakanir ráðherra þess efnis að vélin hafi verið nýtt erlendis - hún var þó alla vega nýtt í einhverju sem sneri að hans málaflokki og aðstoðaði við að draga úr flóttamannastraumnum til Íslands. En nei, það vill ráðherra ekki gera heldur vill hann bara selja, selja, selja; kannski vegna þess að Gæslan hafi neitað honum um að nota þessa flugvél sem einkaflugvél rétt eins og hann notaði þyrlurnar.

Frú forseti. Enn og aftur í samtölum við samstarfsfólk styrkist ég í þeirri trú minni að þingmenn meiri hlutans hér, og jafnvel ráðherrar, sem eru líka þingmenn, viti ekki hvað þeir eru að samþykkja. Það er ekki af því að þau hafi ekki lesið málið, sumir hafa mögulega ekki lesið það, treysta mati sinna kollega, öðrum hafa kannski yfirsést hlutir sem eru laumulegir í frumvarpinu, en það styrkir mig í þeirri trú að það sé raunveruleg þörf á því að fara yfir þetta frumvarp lið fyrir lið á mannamáli, og einfaldlega útskýra það, þannig að ég mun halda því áfram. Ég var komin í 6. gr. frumvarpsins sem er eitt gagnrýndasta ákvæðið í frumvarpinu. Það varðar þjónustusviptingu, sem sagt væntanlega þjónustusviptingu eftir 30 daga, 30 dögum eftir lokasynjun á stjórnsýslustigi. Í umræðum um þetta er því er haldið fram, og ekki bara í umræðum, í greinargerð með þessu ákvæði í frumvarpinu er því haldið fram að þetta sé til að samræma okkar verklag við það sem gengur og gerist á Norðurlöndunum. Ég þóttist hins vegar vita að þetta væri ekki framkvæmdin eða löggjöfin á Norðurlöndum þannig að ég fór bara og kannaði það. Það sem ég var búin að fara yfir var staðan í Danmörku. Danmörk er almennt ekki þekkt fyrir að vera, hvað skal segja, opnasta Norðurlandaþjóðin þegar kemur að útlendingum og flóttafólki og þau hafa raunar verið gagnrýnd fyrir að vera nokkuð hörð og að fá hugmyndir sem fara svolítið yfir strikið. Upp hafa komið hugmyndir um að taka skartgripi og annað af flóttafólki til að fjármagna uppihald þeirra og annað þannig að það má ætla að sú framkvæmd og löggjöf sem er í Danmörku sé ein sú strangasta á Norðurlöndunum. Það ætti því kannski að koma einhverjum á óvart að í Danmörku missir fólk aldrei á neinum tímapunkti réttinn á því að hafa þak yfir höfuðið, að fá nauðsynlega heilbrigðisþjónustu og nauðsynlegan mat í maga. Það sem verið er að leggja til með þessu frumvarpi hér gengur því lengra heldur en alla vega er í Danmörku. Ég ætla að fara núna yfir stöðuna í Svíþjóð. Við ætlum að skoða hvort það sé Svíþjóð sem verið er að apa eftir hérna. Til samanburðar er gagnlegt að fara yfir það hvaða þjónusta það er sem við erum að tala um. Þjónustan sem við erum að tala um hérlendis er þak yfir höfuðið, sem getur falist í herbergi, með fleira fólki jafnvel, sem eru augljóslega mjög erfiðar búsetuaðstæður til lengri tíma; nauðsynleg heilbrigðisþjónusta, sem er jafnan ansi þröngt skilgreind þótt það sé metið í hverju tilviki fyrir sig; og 10.400 kr. á viku, sem eiga að duga fyrir öllum nauðsynjum, matvöru og hreinsiefnum, snyrtivörum og hvaðeina. Líkt og ég fór yfir í gær er fólki í Danmörku útvegað megnið af þeim nauðsynjum sem fólk þarf en það fær vasapening gegn því að uppfylla ákveðnar skyldur. Þannig er kerfið í Danmörku. Ég ætla að fara yfir það hvernig þetta er í sænskum lögum og sænskri framkvæmd. Byrjum á að fara yfir þá þjónustu sem umsækjendur um alþjóðlega vernd eiga í Svíþjóð. Í Svíþjóð eiga umsækjendur þess kost að búa á eigin vegum, t.d. hjá ættingjum eða vinafólki í landinu, á meðan beðið er niðurstöðu vegna umsóknar um alþjóðlega vernd og þá bera umsækjendur sjálfir húsnæðiskostnað. Þetta er svo sem svipað hér á landi þó að það sé kannski ekkert gríðarlega algengt að fólk eigi fjölskyldu hér fyrir, en þó. Séu umsækjendur ekki færir um að útvega sér sjálfir samastað er það gert af hálfu innflytjendastofnunar Svíþjóðar, Migrationsverket. Umsækjanda um alþjóðlega vernd ber að þiggja það húsnæði sem honum er úthlutað. Það er enginn valkostur í boði og það má vera að umsækjandi sé beðinn um að flytja sig um set meðan á umsóknarferlinu stendur. Húsnæði er eingöngu ætlað umsækjendum og öðrum en þeim er óheimilt að búa þar. Gert er ráð fyrir að umsækjendur sjái sjálfir um þrif í híbýlum sínum. Nú er ég fallin á tíma eina ferðina enn þar sem ræðutíminn í þessum hluta er einungis fimm mínútur en ég mun bara halda áfram þar sem frá var horfið í minni næstu ræðu og óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Íslandsdeild Amnesty International sendir inn ansi viðamikla umsögn. Ég get ekki einu sinni farið yfir punktana úr umsögninni í einni ræðu, ekki einu sinni punktana. Þar er t.d. fjallað um 2. gr. frumvarpsins, þ.e. ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð sem sætir sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála. Greinargerð vegna kæru þarf að berast kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar. Þetta segir Íslandsdeild Amnesty International, með leyfi forseta: „Gagnaöflun vegna kæru er háð afhendingu gagna frá Útlendingastofnun sem gefur sér að lágmarki 10 virka daga til þess að afhenda skjöl.“ Það er talað um 14 daga frá birtingu ákvörðunar, það eru ekki virkir dagar. Tíu virkir dagar eru í raun 14 dagar ef þú tekur helgina fyrir, meira að segja á eftir og á milli þá eru það fleiri dagar, þannig að þetta gengur ekki alveg upp. Sama á við um gagnaöflun frá öðrum stjórnvöldum og aðilum almennt. Inni í öllu þessu ferli, þessum tíma til að skila greinargerð, er kærandi kannski að bíða eftir gögnum frá stjórnvöldum sjálfum sem gefa sér tíma til að svara, jafnvel lengri tíma en fresturinn til að skila greinargerð er. Áfram segir: „Sú staðreynd að umsækjendur geta ekki treyst því að gögn verði afhent þeim með stuttum fyrirvara á meðan mál þeirra sæta sjálfkrafa kæru, mun leiða til þess að umsækjendur um alþjóðlega vernd verða ófærir um að undirbúa viðunandi málsvörn og að mál þeirra sé nægjanlega upplýst í skilningi rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þegar ákvörðun er tekin. Tillögð lagabreyting felur í sér áhættu um að þessi málaflokkur verði sá eini sem lýtur málsmeðferð innan stjórnsýslunnar þar sem málsaðilum er ekki tryggður sá kostur að njóta réttar síns til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns í skilningi 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu.“ Þetta er ekkert smáræðisatriði, ef fólk áttar sig á aukaafleiðingum þessarar ákvörðunar. Þetta er ekki svo klippt og skorið og auðvelt. Þegar komin er endanleg synjun frá Útlendingastofnun, þegar sjálfkrafa kæra fer í gang, þá eiga þessir 14 dagar til að skila greinargerð bara að vera augljósir af því að viðkomandi á að vera búinn að safna öllum gögnum o.s.frv. Niðurstaða Útlendingastofnunar getur falið í sér alls konar ábendingar um hvað vanti, hvað skorti, að það þurfi jafnvel að afla frekari gagna. Það er stundum ákveðin tregða, má segja, í kerfinu til að sinna í raun og veru réttindum fólks. Fyrir því höfum við dæmi þar sem meira að segja kærunefndin hefur snúið við niðurstöðum Útlendingastofnunar, nokkuð oft meira að segja. Íhugum þetta bara. Hérna er verið að setja frest til að skila greinargerð og það er sagt: Skal skila innan 14 daga frests. Ef umbjóðandi eða kærandi gerir það ekki þá eru skýrar lagalegar heimildir fyrir kærunefnd til að segja: Heyrðu, þetta kom ekki tímanlega, við bara hentum þessu út. Samt segir kærunefndin líka að hún verði að sinna sinni rannsóknarskyldu o.s.frv., en það þarf þó ekki að segja að henni skuli skila innan 14 daga af því að það gefur bókstaflega möguleika til að segja: Nei, það stendur svona nákvæmlega hérna, við erum bara að fylgja lögunum eins og þau standa. - Þetta býr til vandamál. Við erum að glíma við nákvæmlega sömu vandamál í málefnum fíkla. Það er þarna heimild fyrir lögregluna til að taka fólk sem er með neysluskammt. Henni er ekki alltaf beitt en ef það hentar til að sinna geðþótta lögreglu þá er henni beitt. Þetta eru svona valdanotkunarmöguleikar sem eru skildir eftir í lögum til þess að löggjafinn, eða lögreglan, geti bara þvermóðskast og sagt: Nei, svona stendur þetta í lögum, við ætlum bara að beita þessu núna 

Frú forseti. Mig langar aðeins að nefna viðtal sem var í kvöldfréttum Stöðvar 2 í gær við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, formann allsherjar- og menntamálanefndar. Það voru tvenn skilaboð frá henni í þessari frétt. Fyrri skilaboðin voru að Píratar stýri ekki þinginu vegna þess að Píratar séu ekki í meiri hluta. Það er ágætt að hún áréttaði þetta og undirstrikaði að sú staðreynd að dagskrá þingsins sé teppalögð með umræðu um útlendingamál væri á ábyrgð meiri hlutans sem setur málið á dagskrá þrátt fyrir að það sé vanreifað. Sú ábyrgð var undirstrikuð í atkvæðagreiðslu hér í byrjun þingfundar í dag þegar við Píratar lögðum til að þetta mál yrði tekið af dagskrá til að við gætum snúið okkur að brýnni málum og til að gefa allsherjar- og menntamálanefnd færi á að vinna betur úr þessu frumvarpi. Sú tillaga var felld og þar voru á rauða takkanum allir þingmenn stjórnarflokkanna og reyndar fulltrúar Miðflokksins og einhver frá Flokki fólksins, sýndist mér líka. Það er rétt að Píratar stýra ekki dagskránni, henni var stýrt af forseta Alþingis í byrjun dags og svo undirstrikað með atkvæðum stjórnarliða. Þau vilja eyða tíma þingsins í þessa umræða sem ætti frekar að eiga sér stað innan allsherjar- og menntamálanefndar þar sem hægt væri að taka tillit til umsagna frá sérfræðingum sem til þessa hafa verið hunsaðar. Hitt sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir lagði áherslu á í viðtali við Stöð 2 í gærkvöldi var að væntanlega yrðu mjög litlar breytingar á frumvarpinu milli 2. og 3. umr. og hún sagði að það væri ljóst að einhverjir hefðu misskilið ákveðin ákvæði þannig að það þyrfti kannski aðeins að snyrta til texta, mögulega bara hnykkja á ákveðnum atriðum í nefndaráliti, alla vega einhverja lágmarksfriðþægingu. Svo sagði hún, með leyfi forseta: „Hér er ekki verið að brjóta mannréttindi á fólki, hér er einfaldlega verið að auka skilvirkni.“ Þetta er mjög brött staðhæfing hjá hv. þingmanni í ljósi þess t.d. að Mannréttindastofnun Háskóla Íslands hefur bent á að það sé mjög óheppilegt að ekki hafi verið metið hvort ákvæði þessa frumvarps stæðust stjórnarskrá eða mannréttindasáttmála. Það er ekki hægt að halda því fram að ekki sé verið að brjóta mannréttindi með þessu frumvarpi ef það hefur ekki verið skoðað. Það hefur ekki verið skoðað og þetta veit hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir en fer engu að síður fram með þessa vitleysu í fjölmiðlum. Hvaða mannréttindi er verið að brjóta? Það er eitthvað sem stjórnarliðar vita ágætlega. Það er t.d. bent á það í fjölda umsagna að það sé ótækt að tafir sem rekja megi til aðstandenda barns geti komið niður á rétti þess til efnismeðferðar. Það er bara grundvallaratriði í barnasáttmálanum að mál barns sé skoðað á einstaklingsgrundvelli. Það að gera börn einhvern veginn ábyrg fyrir aðgerðum eða aðgerðaleysi foreldra sinna með þessum hætti, eins og lagt er til í frumvarpinu, er skref aftur á bak í réttindum barna hér á landi. Það er því hálfdapurlegt að fylgjast með meintum barnamálaráðherra víkja sér undan því að svara því hér áðan hvað honum þætti um þessa afturför. Hann er svo mikill liðsmaður að hann stendur greinilega með þessu máli, sama hvað. Hvaða mannréttindi önnur er verið að skerða? Þjónustuskerðingin í 30. gr. - það var bent á þetta hjá landlækni, það var bent á þetta hjá Mannréttindaskrifstofu Íslands. Það eru grundvallarréttindi sem á að skerða hjá fólki. Réttur til heilsu og mannsæmandi lífs eru grundvallarréttindi sem er ekki hægt að skerða bara si svona en það er verið að gera í þessu frumvarpi. Það var bent á það í umsögnum og það ákváðu stjórnarliðar, þar á meðal hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, að væri bara allt í lagi. Takmörkun á fjölskyldusameiningu í 13. gr. frumvarpsins skerðir rétt til fjölskyldulífs sem er varinn af 71. gr. stjórnarskrár Íslands og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta er bara brot. Hér er ég bara að stikla á þeim helstu mannréttindaskuldbindingum sem verið er að skerða í máli sem formaður allsherjar- og menntamálanefndar heldur fram, í fullkominni bíræfni, að ekki brjóti mannréttindi á fólki. 

Frú forseti. Ég held áfram ræðu minni, bútaræðunni. Ég var að fara yfir þá „þjónustu“ sem umsækjendum um alþjóðlega vernd býðst í Svíþjóð. Við ætluðum að líta yfir það hversu mikið er verið að aðlaga okkar kerfi að kerfunum á Norðurlöndunum eins og ranglega er haldið fram í greinargerð. Í Svíþjóð ber einstaklingum sem fá synjun við umsókn um alþjóðlega vernd að fara úr húsnæði því sem hælisleitendum er ætlað þegar niðurstaða er fengin. Fjölskyldufólki er ekki vísað á brott. Fullorðnum hælisleitendum í Svíþjóð býðst bráðaþjónusta við heilsufarsvanda sem þýðir að brugðist er við sjúkdómum og kvillum sem ekki geta beðið en börnum og ungmennum undir 18 ára aldri stendur til boða sama heilbrigðisþjónusta og sænskum jafnöldrum þeirra. Öllum hælisleitendum í Svíþjóð stendur endurgjaldslaus heilsufarsrannsókn til boða og ýmis ráðgjöf. Það eru ákveðin komugjöld, það er lágmarksgjald fyrir lyfseðilsskyld lyf. Verði útgjöld vegna heilbrigðisþjónustu hærri en 400 sænskar krónur er unnt að sækja um endurgreiðslu frá innflytjendastofnuninni. Þannig er þetta. Það eru úrræði þar sem boðið er upp á matstofu en þá fá einstaklingar 24 sænskar krónur á dag ef þeir búa einir, en 19 ef um er að ræða par í hjúskap eða sambúð. Börn undir 17 ára aldri fá 12 sænskar krónur á dag. Þetta er vasapeningur. Þetta er í ofanálag við húsnæði, mat og heilbrigðisþjónustu. Á Íslandi er umsækjendum ekki séð fyrir mat þannig að þessar 10.400 kr. sem þeir fá á viku eiga að duga fyrir öllu, mat og hreinlætisvörum og öllu. Þar sem ekki er svona matstofufyrirkomulag fá fullorðnir einstaklingar sem búa einir 71 sænska krónu á dag en fólk í sambúð 61 kr. Börn til þriggja ára aldurs fá 37 sænskar krónur á dag, 4 til 10 ára 43 kr. og börn á aldrinum 11–17 ára fá 50 sænskar krónur á dag. Ég endurtek: Þetta er allt í ofanálag við öruggt húsnæði, heilbrigðisþjónustu og mat - nei fyrirgefið, þetta er þar sem ekki er matur. Heimilt er að lækka greiðslur ef fólk er ekki samvinnufúst, t.d. um að segja á sér deili eða veita upplýsingar vegna umsóknar sinnar og eins ef fólk er ekki samvinnufúst um heimferð eftir að hafa fengið synjun um alþjóðlega vernd; þá lækka greiðslurnar, þær eru ekki felldar niður. Þegar synjað er um alþjóðlega vernd er jafnan tiltekinn sá frestur sem umsækjendum er veittur til að yfirgefa landið. Kærufrestur er þrjár vikur. Í Svíþjóð er synjunum á umsókn um alþjóðlega vernd vísað til dómstóls og að jafnaði er fólki heimil landvist í Svíþjóð þar til dómstóllinn hefur fellt úrskurð sinn. Fólki sem ekki hefur fengið alþjóðlega vernd í Svíþjóð býðst aðstoð við að snúa til fyrri heimkynna. Ef fullorðnir einstaklingar sem ekki eru með börn á framfæri dvelja áfram í Svíþjóð eftir að þeim er orðið það óheimilt má fella niður greiðslur til þeirra og minnka fjárhagsstuðning við barnafjölskyldur. Reynist einstaklingur, sem hefur verið synjað um alþjóðlega vernd í Svíþjóð, ekki samstarfsfús um heimför getur svo farið að innflytjendastofnunin ákveði að innleiða tilkynningarskyldu en í henni felst að viðkomandi þarf reglulega að gera vart við sig hjá innflytjendastofnuninni eða lögreglu. Að jafnaði gildir ákvörðun um tilkynningarskyldu í sex mánuði en hana má framlengja. Innflytjendastofnunin, lögregla eða dómstóll getur fellt úrskurð þess efnis að hælisleitandi sem fengið hefur synjun um alþjóðlega vernd og ekki hefur farið frá Svíþjóð innan tilskilins frests skuli sæta varðhaldi. Í því felst að viðkomandi er settur í varðhald. Misjafnt er hversu lengi varðhaldsúrskurður gildir en heimilt er að framlengja hann í allt að 12 mánuði. Heimilt er að vista þá sem úrskurðaðir hafa verið í varðhald í fangelsum sem sænska lögreglan eða Fangelsismálastofnun Svíþjóðar starfrækja en unnt er að vísa úrskurði um slíkt til dómstóls. Ég er fallin á tíma eina ferðina enn, ég verð að fá að halda áfram í næstu ræðu. Ég óska eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég var hér að fara yfir umsögn Amnesty International. Við sjáum á samskiptamiðlum að það er aðeins verið að fjalla um þetta mál. Fólk hefur bæði áhuga og áhyggjur af þessu, skiljanlega, því að þetta er mjög viðkvæmur málaflokkur. Við höfum t.d. fengið athugasemdir eins og að það væri nú óskandi að Píratar fókuseruðu meira á og væru að berjast fyrir réttindum láglaunafólks sem ekki nær endum saman. Það gerum við vissulega. Ég hef t.d. verið að sækja það mjög lengi að almannatryggingar fylgi í alvörunni 69. gr. almannatryggingalaga, um að hækkanirnar verði að lágmarki til jafns við verðbólgu eða launaþróun, hvort sem er hærra, ekki lægra eins og verið hefur. Ég ætla bara að fullyrða að sú barátta mín og þær upplýsingar sem ég hef tekið saman með hjálp rannsóknarþjónustu Alþingis, til að sýna hvernig almannatryggingar hafa ekki haldið í við launaþróun - þær hafa rétt rúmlega haldið í við verðlagsþróun sem er þó jákvætt en þær eiga a.m.k. líka að halda í við launaþróun. Þær hafa ekki gert það, ég hef bent á það aftur og aftur. Ég benti á það á síðasta kjörtímabili að það væri í raun heilt ár af launahækkunum sem þiggjendur almannatrygginga hefðu misst af, og þetta er á tímabili lífskjarasamningsins. Ég held að þetta hafi haft mikil áhrif á það að ríkisstjórnin tók fyrir síðustu fjárlög ákvörðun um að hækka afturvirkt miðað við vanáætlaða verðbólgu. Við berjumst því tvímælalaust fyrir réttindum láglaunafólks, þeim allra lægstu, mjög mikið. Ég hef t.d. líka bent á að í lögum um almannatryggingar er galli, það er galli í þeim sem hefur tekjur af fólki en enginn er til í að kvitta upp á það. Kærunefnd velferðarmála, Tryggingastofnun, ráðuneytið segir bara: Nei, nei, þetta er ekki galli. Í greinargerð stendur að þetta eigi að vera öðruvísi. En lögin segja það ekki, það er vandinn. Það er það sama og gerðist hér fyrir nokkrum árum þegar það var misvísun í greinar í frumvarpinu um skerðingar, það var vísað í ranga grein sem þýddi að skerðingarnar ættu ekki við. Þótt það hafi verið sagt í greinargerðinni að þessar skerðingar ættu að eiga við þá stóð það bara ekki þannig í lögunum. Það þurfti að fara í gegnum þingið með leiðréttingu og átti að reyna að leiðrétta afturvirkt af því þetta voru jú mistök. Við Píratar sögðum: Nei, þetta gengur ekki, það má ekki. Frumvarpið var samt keyrt í gegn þrátt fyrir mótmæli og þrátt fyrir viðvaranir um að verið væri að brjóta á rétti fólks. Það fór alla leið í gegnum dómskerfið og það var rétt hjá okkur enn og aftur. Það voru einhverjir 8 milljarðar sem það endaði á, voru 5 milljarðar eða eitthvað svoleiðis á þeim tíma sem við vorum að benda á þetta, en hafði safnast upp og var orðið um 8 milljarðar í lokin, held ég, eitthvað í þá áttina. Svo er líka verið að halda fram í þessu máli að langmest af kostnaðinum við þennan málaflokk, útlendingamál, málefni flóttamanna og umsækjenda um alþjóðlega vernd, fari til lögfræðinga en það er ekki heldur rétt. Ef við tökum kærunefnd útlendingamála og Útlendingastofnun, þar sem ansi margir lögfræðingar vinna, þá er það kannski að einhverju leyti rétt en langmest af kostnaðinum við umsóknirnar sjálfar og umsækjendurna rennur til sveitarfélaganna. Ég man ekki á hvaða nefndarfundi þetta var sagt, þegar ég var að spyrja um það í fyrra, og ég held það hafi verið ráðuneytið frekar en Útlendingastofnun, þetta blandast allt saman, þetta er nokkurn veginn sami grauturinn, sömu andlitin í minningunni. En efnisinntakið þar var skýrt, það er langmest verið að greiða til húsnæðis sem sveitarfélögin leigja, það var verið að sjá til þess að þau geti leigt húsnæði. Það endar í raun í húsnæðiskostnaði en ekki í vösum umsækjendanna, það er ekki þannig. Þau eru að fá herbergi nokkur saman. Þetta er ekki boðlegt húsnæði en þetta er alla vega þak yfir höfuðið sem allir á Íslandi ættu tvímælalaust að hafa líka. Það er vandamál sem ríkisstjórnin er ekki heldur að glíma við. Það mál ætti að vera ofar í forgangsröð á lista ríkisstjórnarinnar en þetta mál. Við ættum að vera að ræða það mál en ekki þetta mál. 

Virðulegur forseti. Mig langar að taka til máls undir þessum lið þar sem verið er að ræða frumvarp sem fjallar um breytingar á lögum um útlendinga. Mér skilst að verið sé að fjalla um þetta frumvarp með einhverjum breytingum í fimmta skipti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að um er að ræða mjög umdeilt mál; svo umdeilt að frumvarpið hefur ekki náð fram að ganga þrátt fyrir þessa endurteknu framlagningu. Mig langar kannski fyrst að fjalla um andrúmsloft sem er til staðar á Íslandi vegna þeirrar stöðu sem uppi er nú þegar stríð geisar í Úkraínu og milljónir íbúa hafa lagt á flótta frá landinu til bjargar sér og sínu fólki. Við Íslendingar gerðum eins og okkur ber að gera sem siðmenntuð þjóð, það er að bjóða fólk frá Úkraínu velkomið til landsins. Reikna má með að til Íslands hafi komið u.þ.b. 2.000 einstaklingar frá Úkraínu á síðasta ári og það er útlit fyrir að framhald verði á þessu hræðilega stríði sem Rússar bera svo sannarlega ábyrgð á. Það mun að sjálfsögðu leiða til þess að flóttamenn munu halda áfram að streyma frá Úkraínu en sá fjöldi sem leitar til Íslands er hins vegar aðeins brotabrot af þeim fjölda sem flýr landið; fólk leitar fyrst og fremst til landa sem liggja næst Úkraínu, svo sem eins og Póllands. Mér skilst að fjöldi úkraínskra flóttamanna sé nú kominn yfir átta milljónir og mun halda áfram að aukast. Það er hin skelfilega niðurstaða af þessu stríði sem nú ríkir. Kærunefnd útlendingamála tók þá ákvörðun að ekki væri réttlætanlegt að vísa flóttafólki frá Venesúela burt þar sem aðstæður í landinu væru hættulegar vegna ógnarstjórnar sem þar ríkir. Þar er fólk handtekið og tekið af lífi fyrir það eitt að vera annarrar skoðunar en ríkjandi stjórnvöld. Það hefur m.a. verið stofnuð sérstök deild innan lögreglunnar sem tekur að sér þessi sóðaverk ríkjandi stjórnvalda og hafa nú á þriðja tug þúsunda verið tekin af lífi á undanförnum árum eða allt frá því að sérsveit var stofnuð á árinu 2016. Rétt eins og í Úkraínu hafa milljónir lagt á flótta frá Venesúela og eins og í Úkraínu dvelja flestir í nágrannaríkjum. Hins vegar hefur hópur fólks leitað til Evrópu eftir landvist og til Íslands komu u.þ.b. 1.000 einstaklingar á síðasta ári sem eiga rétt á að dvelja hér samkvæmt úrskurði kærunefndar útlendingamála. Því miður er það svo að þessi staða litar umræðuna þar sem það reynir á innviðina þegar svona stór hópur leitar eftir hjálp á sama tíma. Þessi staða er af mörgum nýtt til að halda því fram að hér sé allt að fara fjandans til, að við ráðum ekki við stöðuna og það sé allt of mikið álag á innviðina. Ef við drögum þessa hópa frá þá stendur eftir tiltölulega fámennur hópur sem við ættum í venjulegu árferði að geta sinnt af alúð og virðingu. Sú umræða sem við erum að upplifa hér í þinginu sýnir hins vegar að það er djúp gjá á milli þingmanna um ágæti þessa frumvarps og tilganginn með því. Í 2. lið greinargerðar með frumvarpinu um tilefni og nauðsyn lagasetningar segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að þeir sem hingað leita eftir alþjóðlegri vernd fái réttláta og vandaða málsmeðferð. Fjölgun umsókna undanfarinn áratug sýnir hversu mikilvægt er að stjórnvöld geti brugðist við, eftir atvikum með laga- og reglugerðarbreytingum, og aðlagað verndarkerfið að þeirri þróun sem á sér stað á hverjum tíma. Verndarkerfið þarf að vera í stakk búið og byggt upp með þeim hætti að þeir sem raunverulega eiga rétt á alþjóðlegri vernd fái skjóta og mannúðlega afgreiðslu mála sinna. Á sama tíma er nauðsynlegt að tryggja að misnotkun á kerfinu sé í lágmarki. Þegar stjórnsýslan hér á landi stendur frammi fyrir áskorunum sem leiðir af mikilli fjölgun umsókna um alþjóðlega vernd er brýnt að rýna í þróunina í því skyni að meta hvort sú þróun eigi sér eðlilegar skýringar eða hvort nauðsynlegt sé að breyta regluverki eða framkvæmd hér á landi til að bregðast við stöðunni. Við slíka athugun þarf að taka mið af regluverkinu og framkvæmd hér á landi, alþjóðlegum skuldbindingum á þessu sviði en jafnframt regluverki og reynslu nágrannaríkja eins og annarra Norðurlanda sem íslensk stjórnvöld bera sig gjarnan saman við.“ Virðulegur forseti. Þegar ég sá þetta orðalag, og ég feitletraði það í textanum mínum, hvort sú þróun eigi sér eðlilegar skýringar, þá veltir maður því fyrir sér hvort hægt sé að ætla fólki það að reyna að smygla sér inn í landið á einhverjum fölskum forsendum, fólki sem leggur sig og fjölskyldu sína í mikla hættu, eyðir miklum fjármunum í að tryggja sér far, oftast yfir Miðjarðarhafið, á einhverjum bátkænum, hriplekum á köflum, og á von á því að deyja á leiðinni - að við séum þá að væna fólk um að það búi eitthvað óvenjulegt að baki þar. Ég fæ því miður ekki annað séð en að það sé verið að nýta sér þetta ástand, ástandið í Venesúela og stöðuna vegna stríðsins í Úkraínu til að herða þessa löggjöf sem til staðar er og var samin, að mér skilst, og lögfest í sátt og samlyndi margra þeirra sem um þennan málaflokk fjalla og hafa fjallað. Margir hafa lýst þeirri skoðun sinni að þetta frumvarp sé eingöngu til þess ætlað að koma fólki úr landi eins fljótt og hægt er. Það er sú skilvirkni sem frumvarpinu er ætlað að ná fram. Breytingarnar munu flestar leiða af sér lengri og erfiðari málsmeðferð og gera stöðu fólks verri og þyngri sem leiðir til aukins kostnaðar, bæði fyrir ríkissjóð og samfélagið allt. Raunverulegt markmið breytinganna sé að skapa fælingarmátt svo fólk hætti að leita til Íslands. Reynsla okkar hér á Íslandi og annarra ríkja hefur sýnt að þetta virkar ekki. Mig langar að leyfa mér að fjalla um eitthvað af þeim umsögnum sem sendar voru til Alþingis vegna þessa frumvarps, eða nefndarinnar sem um þetta fjallar. Flestar eiga það sammerkt að tala gegn frumvarpinu og ekki fæst séð að á þá gagnrýni hafi verið hlustað þegar þetta frumvarp var til umfjöllunar í nefndinni. Þá hef ég, sem ekki sit í þessari nefnd, fengið staðfestingu á því að nánast allir sem komu fyrir nefndina hafi talað mjög gegn þessu frumvarpi. Ég byrja á umsögn Barnaheilla, þar sem segir: „Samtökin fagna því að lagt er til í frumvarpinu að sett verði reglugerðarheimild um mat á hagsmunum barna og að ætlunin sé að gert sé ráð fyrir að undirbúningur reglugerðar um barnvænt hagsmunamat á umsóknum um alþjóðlega vernd verði samstarfsverkefni dómsmálaráðuneytis og mennta- og barnamálaráðuneytis. Í fyrri umsögnum Barnaheilla hefur ákall eftir skýrari framkvæmd á mati á áhrifum ákvarðana útlendingayfirvalda á börn verið snar þáttur og því er ánægjulegt að sjá þá þróun sem hér má merkja. Barnaheill taka hins vegar undir umsagnir Mannréttindaskrifstofu Íslands og Rauða krossins og vilja nefna sérstaklega að kallað hefur verið ítrekað eftir samráði um breytingar á útlendingalögum en því kalli hefur ekki verið svarað og er það miður að mati samtakanna. Barnaheill leggja sem áður áherslu á mikilvægi þess að allar ráðstafanir eða ákvarðanir yfirvalda er varða börn séu byggðar á því sem börnum er fyrir bestu, sbr. 3. grein barnasáttmálans, sbr. lög nr. 19/2013. Af því leiðir að allar takmarkanir á réttindum barna sem festa á í lög þarf að rökstyðja og byggja á raunverulegu mati á áhrifum þeirra ákvarðana á líf barna sem hingað leita eftir alþjóðlegri vernd.“ Þá segir einnig í umsögn Barnaheilla: „Barnaheill hvetja íslensk stjórnvöld til að taka aukinn þátt í flóttamannavanda heimsins með því að rýmka frekar möguleika flóttafólks, sér í lagi barnafjölskyldna, til að öðlast hér alþjóðlega vernd og axla þannig ábyrgð sína á sameiginlegu verkefni alls heimsins, flóttamannavandanum, sem m.a. má rekja til loftslagsvandans sem vestræn ríki eiga stóran þátt í að hafa valdið. Til þess þarf að leggja fram aukið fjármagn og fjölga starfsfólki Útlendingastofnunar og gera betur fyrir hvern og einn einstakling í stað þess að draga úr einstaklingsréttindum flóttafólks. Barnaheill vinna að bættum mannréttindum barna og hafa barnasáttmálann að leiðarljósi í öllu sínu starfi. Samtökin leggja áherslu á bann við mismunun og að jafna tækifæri allra barna til að njóta bestu mögulegu lífsskilyrða.“ Í 3. gr., virðulegur forseti, barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir: „Það sem barni er fyrir bestu […]“. Maður hlýtur að spyrja sig hvort það geti verið barni fyrir bestu, barni sem hefur verið á flótta kannski mánuðum eða árum saman, að því sé vísað úr landi. Getur það verið barni fyrir bestu að því sé vísað til landa sem ekki eru örugg og það muni ekki njóta þess atlætis sem það gæti búið við hér á landi? Getur það verið barni fyrir bestu að barnið fái ekki notið fjölskyldusameiningar? Í 2. gr. barnasáttmálans segir að öll börn eigi að vera jöfn. Erum við að standast þetta ákvæði barnasáttmálans þegar börn sem hingað hafa leitað ein eða með fjölskyldu eru rifin úr skóla, sett upp í flugvél og send úr landi út í óvissuna? Kannski er verið að senda þau til lands sem hefur verið komið fyrir á lista yfir það sem Útlendingastofnun telur og hefur skilgreint sem öruggt land en er í raun í miklum erfiðleikum, lands sem hefur verið í miklum efnahagslegum erfiðleikum en einnig vegna mikils fjölda sem skolað hefur á land. Hvernig fær það staðist að við séum að tryggja börnum sem við sendum út í slíka óvissu jöfn tækifæri? Í lokaorðum Rauða krossins segir m.a.: „Rauði krossinn hefur ítrekað gagnrýnt skort á samráði og samtali við aðila sem starfa í málaflokknum og hafa til þess sérþekkingu og reynslu við gerð frumvarpsins, sem og neðangreindra frumvarpa sem ekki hafa náð fram að ganga. Telur félagið mikilvægt að þær víðtæku lagabreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu séu unnar í þverfaglegu samráði svo sátt geti skapast um stefnu og lagaumhverfi í málefnum fólks á flótta. Telur Rauði krossinn að með fyrirliggjandi breytingum í frumvarpinu sé litið fram hjá varnarorðum fjölmargra umsagnaraðila, sem leiða má líkum að að skili sér í ómannúðlegra en í senn óskilvirkara kerfi þegar á botninn er hvolft. Fulltrúar Rauða krossins eru reiðubúnir að gera nánari grein fyrir athugasemdum félagsins sé þess óskað.“ Svo virðist, virðulegur forseti, að ekkert samráð hafi verið haft við fulltrúa Rauða krossins né heldur aðra umsagnaraðila eftir framlagningu frumvarpsins sem væntanlega hefur verið unnið á borði dómsmálaráðherra og eftir atvikum Útlendingastofnunar, sem er auðvitað dapurlegt, sérstaklega í ljósi þeirrar þekkingar sem þessir aðilar búa yfir. Í umsögn Læknafélagsins, sem send var 5. desember, segir: „LÍ vill þó árétta þá afstöðu að kalli útgáfa heilbrigðisvottorðs á heilbrigðisskoðun eða læknisrannsókn á grundvelli nýrrar 3. mgr. 17. gr. laganna, verði frumvarpið að lögum, og viðkomandi samþykkir ekki slíka rannsókn þá verður hún aldrei framkvæmd að mati LÍ nema að undangengnum dómsúrskurði. Vegna 6. gr. frumvarpsins, sem breytir 8. mgr. 33. gr. laganna, leggur LÍ þunga áherslu á að það takist innan 30 daga tímafrestsins að framfylgja ákvörðun svo ekki komi upp sú staða að þessi hópur njóti almennt ekki þeirra grunnmannréttinda sem heilbrigðisþjónusta telst vera. Vissulega er í ákvæðinu tekið fram að ekki sé heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlegra veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Ákvæðið gerir ekki ráð fyrir að almenn heilbrigðisþjónusta falli þar undir. Að njóta heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi eins og áður segir eins og fram kemur í fjölmörgum mannréttindasamningum sem Ísland hefur staðfest.“ Þá veittu, virðulegur forseti, prestar innflytjenda og flóttafólks einnig umsögn um þetta frumvarp og það er kannski sú umsögn sem ég á auðveldast með að tengja við, kannski bara vegna þess að hún er skrifuð á mannamáli ekki tungutaki sem ég er enn þá að læra. Þar segir: „Ein af meginskyldum okkar sem prestar innflytjenda er að vera málsvari fyrir þann hóp sem til okkar leitar. Í þessari umsögn beinum við athyglinni að 6. gr. frumvarpsins. Undirrituð telja að breytingartillaga 6. gr. sem felur það í sér að réttur umsækjenda um alþjóðlega vernd verði felldur niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli hans á stjórnsýslustigi, muni hafa afar neikvæð áhrif á þá einstaklinga sem falla undir ákvæðið. Ef breytingin nær fram að ganga þá þýðir það að grundvallarþjónusta er varðar heilsu, öryggi og velferð verður tekin frá viðkomandi einstaklingum sem þurfa þá að leita skjóls á götunni, hafi þau ekki yfirgefið landið sjálfviljug. Að okkar mati hlýtur slík framkvæmd af hálfu ríkisins að stangast á við grundvallarstefnu íslensku þjóðarinnar sem byggir á virðingu fyrir mannréttindum og skyldu okkar til að standa vörð um velferð allra sem dvelja á landinu. Þær manneskjur sem hingað koma í leit að alþjóðlegri vernd hafa yfirleitt lítið eða ekkert tengslanet hér á landi. Þau sem njóta ekki lengur stuðnings stjórnvalda, eru því líklegri til þess að finna sig í óæskilegum aðstæðum til þess eins að sjá fyrir sér. Það er staðreynd að fólk á flótta er viðkvæmur hópur sem er berskjaldaðri en aðrir fyrir því að verða fórnarlömb mansals og ofbeldis. Við teljum afar mikilvægt að hlúa áfram að þessum hópi til þess að það hann komist ekki í slíkar örvæntingarfullar aðstæður að það skapi ný vandamál sem hefðu afar neikvæð áhrif á þessa einstaklinga og samfélagið allt.“ Virðulegur forseti. 

Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir góða yfirferð á málinu og hlakka til að heyra afganginn af ræðunni. Þingmaðurinn talaði einmitt um stríðsástandið sem hefur aðeins magnast upp á undanförnum árum á nokkrum stöðum í Evrópu og þar í kring sem er svona kjarninn í því ástandi sem við sjáum hér í flóttamannamálum. Við sjáum líka fram á aukningu, t.d. vegna loftslagsmála, og verkefnin í þessum málaflokki eru ærin og alþjóðleg. Maður veltir fyrir sér hvað Íslendingar eru að gera á alþjóðavísu til að reyna að hjálpa til. Þegar við skoðum hins vegar þetta frumvarp þá sjáum við, eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir hefur lýst mjög skýrt með dæmum um nokkurn veginn hvert eitt og einasta atriði, að allar þessar lagagreinar eru gerðar til þess að koma til móts við einhverja neikvæða niðurstöðu sem Útlendingastofnun hefur fengið á undanförnum árum í meðhöndlun sinni á málum umsækjenda um alþjóðlega vernd. Útlendingastofnun er sem sagt gerð afturreka með einhverja framkvæmd og nú er hún að koma inn með lagabreytingu til að gera þá framkvæmd löglega. Þetta er samansafn af einhvers konar svoleiðis lagabreytingum, engin stór breyting eða kerfisjöfnun eða neitt því um líkt, heldur bara samtíningur atriða sem Útlendingastofnun vill gera en hefur ekki fengið að gera. Þá veltir maður fyrir sér þessum fullyrðingum um að þetta muni nú auka skilvirkni og á mannúðlegan hátt; það er bara sagt, það er ekkert útskýrt. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og þessa spurningu, hvort ég sjái fyrir mér að skilvirkni sé að aukast með frumvarpinu eða að mannúðin sé að aukast. Það getur vel verið að það sé hægt að túlka það á þann hátt að skilvirkni aukist en þá er það bara spurning: Skilvirkni fyrir hvern? Er það fyrir Útlendingastofnun eða er það fyrir viðkomandi aðila sem þurfa að sækja aðstoð? Ég er ekkert svo viss um að ég geti metið það þannig að sá sem þarf að leita hingað eftir aðstoð telji að einhver skilvirkni sé fólgin í því að vera rekinn fyrr úr landi eða, ef hann á þess ekki kost að fara úr landi, að hann sé hreinlega settur á götuna. Ég sé ekki að það sé skilvirkni sem þjóni þeim sem þurfa á hjálp okkar að halda. Við erum auðvitað núna að takast á við sérstakar aðstæður, ég tek bara undir það að þetta eru erfiðar aðstæður fyrir alla. Þetta eru sérstaklega erfiðar aðstæður fyrir fólk sem er að upplifa hörmungar stríðs eða bara miklar ofsóknir eins og fólk gerir í Úkraínu, þar sem fólk er drepið heima hjá sér, þar sem verið er að skjóta beint inn í íbúðina hjá fólki, eða í Venesúela þar sem fólk er tekið af lífi fyrir að opna munninn og andmæla yfirvöldum. Ég hef samúð með þessu fólki og tel eðlilegt og rétt að við reynum að taka á móti þessu fólki af einhverri virðingu.

Forseti. Þetta er hárrétt hjá þingmanni, það er þessi spurning um skilvirkni fyrir hvern - fyrir stjórnsýsluna, fyrir umsækjendur, fyrir kerfið eða flóttamannavandann í heild? Það sem mér finnst vera áhugavert, þegar verið er að tala um skilvirknina, er einmitt hvernig því er einhvern veginn sleppt að sýna okkur áhrifin á skilvirknina fyrir þá hópa sem eru að sækja um. Maður hefði ætlað, alla vega er það sagt í frumvarpinu, að allir vilji að þau sem eiga rétt á vernd fái skjóta lausn á sínum málum, en það er ekkert sýnt hvernig það mun gerast. Þetta er kannski nær því að sýna hvernig við getum orðið fljótari að segja nei. Þá lendum við í hættu á að segja nei við einhverja sem eiga í raun og veru rétt á alþjóðlegri vernd af því að við erum svo ofurupptekin við að segja: Þú komst með fölsk skilríki, þú ert úti. Þrátt fyrir að það sé kannski afleiðing þess að viðkomandi er einmitt í slæmri stöðu, hann er kannski ekki 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Fólk á flótta, það pakkar ekki niður í tösku og tekur með sér dót, bara eins og ég og hv. þingmaður þegar við förum í útilegu, það er bara í allt annarri stöðu. Það er kannski að flýja aðstæður sem við hér, í vernduðu umhverfi á Íslandi, getum ekki gert okkur í hugarlund. Mér þykir það ekkert óeðlilegt að sá sem er orðinn ríkisfangslaus leiti til annarra landa á fölsuðum skilríkjum. Það er bara hans réttur sem flóttamanns að koma hingað á fölsuðum skilríkjum, ef það verður síðan staðfest að hann sé að sönnu flóttamaður. Mér þykir það ekkert óeðlilegt og okkur ber að taka tillit til þeirrar stöðu.

Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þingmanni þessa yfirferð yfir mjög mikilvæg sjónarmið sem koma fram í umsögnum. Það vekur undrun að ekki hafi verið brugðist meira við þeim. Þingmaðurinn veltir því fyrir sér hvers konar samráð hefði verið viðhaft, hvort tilfinning hans væri rétt um að þetta væri nú eiginlega bara unnið á skrifborði í dómsmálaráðuneytinu án mikils samráðs við þessa sérfræðinga. Já og nei nefnilega, vegna þess að þessar athugasemdir hafa allar legið fyrir á fyrri stigum málsins, í skriflegum umsögnum sem hafa ýmist borist til þingsins eða í samráðsgáttina. Ráðuneytinu hefur alltaf verið í lófa lagið að vinna á jákvæðan hátt úr þessum umsögnum. Það hefur bara tekið einbeitta skýra afstöðu um að gera það ekki og það lýsir ákveðnu hugarfari í ráðuneytinu. Það sem truflar okkur kannski við þessa umræðu núna er að við erum í fyrsta sinn að sjá það sama gerast af hálfu þingsins. Þessar umsagnir komu til allsherjar- og menntamálanefndar. Meiri hlutinn skoðaði þær allar og tók bara svipaða harðlínuafstöðu til þeirra og dómsmálaráðherra hafði gert á fyrri stigum. Nú er ég búinn að vera lengur hér inni en hv. þingmaður en ég er samt enn að venjast ýmsu. Ég á t.d. mjög erfitt með að venjast tómlætinu, sinnuleysinu, sem birtist í því að geta lesið í gegnum umsagnir sérfræðinga, sem eru vel rökum studdar, sem vísa í alþjóðlegar skuldbindingar á sviði mannréttinda, á sviði réttinda barnsins, réttinda fatlaðs fólks - og fólk þykist bara geta sagt: Já, ég er bara ósammála. Síðan kemur hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar og segir að ekki sé verið að brjóta mannréttindi í þessu frumvarpi en leggst gegn því að efni frumvarpsins sé borið upp af sérfróðum aðilum, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Ég er ekki mótfallinn því að verið sé að gera breytingar á lögum. Það er reyndar hlutverk okkar hér að bæta lög og setja ný. Megintilgangur okkar með lagasetningu hlýtur alltaf að vera að bæta eitthvað sem fyrir er. Það ætti að vera það sem við erum að gera hér á þingi. Þá veltir maður fyrir sér: Þegar við erum að setja lög ættu þau þá ekki að hljóma þannig að um þau ríki sátt að mestu leyti? Það er greinilegt að þessum lögum sem nú er verið að breyta og þessi nýju lög sem verið er að setja vekja úlfúð alls staðar úti í samfélaginu og ekki síst hjá þeim aðilum sem hafa eytt miklum tíma í að ramma inn skoðun sína á málaflokknum og vandað sig mjög við að veita allsherjar- og menntamálanefnd ráðgjöf í málinu. Einhverra hluta vegna er maður að upplifa það þegar maður heyrir ræður þingmanna hér, sem eru margir hverjir mjög vel að sér í þessum málaflokki, að ekkert tillit hafi verið tekið til þeirra umsagna sem fram hafa komið nema þá helst umsagnar dómsmálaráðuneytisins. Jú, við eigum sífellt að vera á vaktinni, tilbúin til að breyta því sem batnað getur. En ég fæ ég ekki séð að þessi breyting á löggjöfinni sé að gera það.

Forseti. Af því að hv. þingmaður notaði orðið úlfúð þá langar mig að víkja aðeins að úlfúðinni sem virðist ríkja í hluta grasrótar eins stjórnarflokkanna. Það kviknaði líf þegar opið bréf birtist frá fólki í grasrót Vinstri grænna og þau kölluðu eftir að þingflokkurinn beitti sér á annan hátt í frumvarpinu en hann hefur gert til þessa. Það var haldinn félagsfundur á laugardaginn var og ég batt vonir við að annað hljóð kæmi í vinstri græn. En daginn eftir mætti fulltrúi flokksins í allsherjar- og menntamálanefnd, hv. þm. Jódís Skúladóttir, í Silfrið og var með alveg makalausan málflutning; hrærði m.a. saman umræðu um innflytjendur almennt og flóttafólk sérstaklega; hún benti á heimabyggð hv. þingmanns, kallaði það reyndar Reykjanes en var víst að tala um Suðurnesin, sagði að þar væru 30% íbúa útlendingar og spurði hvort það væri raunveruleiki sem við vildum í öll sveitarfélög.  
             Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er þetta ekki bara ágætur raunveruleiki? Það eru áskoranir sem felast í þessu en þarna er líka fólk sem glæðir samfélagið nýju lífi. Þarna eru vinnandi hendur, þarna eru nýjar hugmyndir. 

Virðulegur forseti. Ég bý fjölmenningarsamfélagi og hef gert það í mörg ár. Yfirskrift míns sveitarfélags er: Í krafti fjölbreytileikans. Við höfum séð það að þrátt fyrir að það geti verið alls konar byrjunarörðugleikar þegar við erum að aðlagast fólki sem er að flytja til okkar og það að aðlagast okkur, þá er það bara þannig að samfélagið okkar væri ekki neitt nema vegna þeirra sem flust hafa til okkar. Við erum með stór og mikil fyrirtæki allt í kringum okkur: Isavia, Icelandair, Airport Associates, Bláfugl og fleiri og fleiri fyrirtæki sem byggja sína starfsemi á fólki sem kemur utan frá. Þau gætu bara ekki rekið sig - ég veit að Icelandair fer til Póllands á hverju ári og sækir fólk til þess að koma og vinna á Íslandi. Þannig að staðan er sú að þessir meintu útlendingur hafa gert samfélag okkar fjölbreyttara og gert það að verkum að fyrirtækið hafa getað lifað.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Nú hefur hv. þingmaður verið bæjarfulltrúi í bæjarstjórn Reykjanesbæjar og þekkir mjög vel þennan málaflokk í Reykjanesbæ. Reykjanesbær var frumkvöðull í að taka á móti flóttamönnum og hefur staðið sig vel í því. En nú er svo komið að Reykjanesbær er kominn að þolmörkum og bæjarstjórinn hefur gefið það út. Velferðarráð Reykjanesbæjar bókaði nýverið, þann 18. janúar síðastliðinn, þar sem segir að mikilvægt sé að ná niður fjölda flóttafólks fyrir lok árs. Þeir leggja hér áherslu á að senda skýr skilaboð til félags- og vinnumarkaðsráðherra um að í lok ársins 2023 verði ljóst að markmið samningsins, þ.e. samstarfssamningsins um samræmda móttöku flóttafólks við ríkið, standi um að ná fjöldanum úr 350 manns niður í 150 manns um áramótin. Í bókuninni segir einnig: „Það gefur augaleið að innviðir okkar munu til framtíðar ekki ráða lengur við þetta umfangsmikla verkefni, sér í lagi ef fjöldinn eykst meira í sveitarfélaginu á næstu misserum.“ Þeir vísa jafnframt til þess að starfsfólk Reykjanesbæjar hafi staðið sig mjög vel, einkum félagsþjónustan, en álagið hafi verið gríðarlegt á félagsþjónustu sveitarfélagsins. Þá vil ég spyrja hv. þingmann, sem sagði hér áðan að það væri úlfúð í samfélaginu yfir þessu frumvarpi: Telur hv. þingmaður að það sé úlfúð yfir þessu frumvarpi í Reykjanesbæ, að almennt sé fólk í Reykjanesbæ á móti þessu frumvarpi, að almennt sé félagsþjónustan í Reykjanesbæ á móti þessu frumvarpi þegar þeir tala hér um að það sé nauðsynlegt að fækka flóttafólki? Vegna þess að þetta frumvarp er skref í þá átt að gera þetta skilvirkara og t.d. vill flokkur hv. þingmanns fella út 6. gr., sem er mikilvæg grein til að sjá til þess að það verði skilvirkara og við getum „kontrólað“ þá sem koma til landsins. Er hv. þingmaður á þeirri skoðun enn þá að það ríki úlfúð í Reykjanesbæ um að taka á þessum málum með þeim hætti að við getum tekið á móti fólki, að við ráðum við það?

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Fyrst vil ég nefna að ég sat í bæjarstjórn Reykjanesbæjar í fjögur kjörtímabil. Ég þekki ágætlega stöðuna í Reykjanesbæ. En síðustu tvö kjörtímabil sat ég fyrir framboð sem fékk nafnið Bein leið. Bein leið á ekki fulltrúa í velferðarráði Reykjanesbæjar þessa dagana þannig að það framboð tók ekki þátt í þessari bókun. Ég get alveg sagt það hér að ég hefði ekki stutt slíka bókun, það liggur alveg skýrt fyrir. Margir af þeim sem tóku þátt í framboði Beinnar leiðar á sínum tíma eru mótfallnir þessari bókun. Vissulega reynir á innviði Reykjanesbæjar þegar staðan er sú að mörg sveitarfélög hafa ekki sýnt þá ábyrgð sem Reykjanesbær sýndi á sínum tíma. Það vantar fleiri sveitarfélög til að taka þátt í þessu sameiginlega verkefni sem við þurfum að takast á við. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þingmaðurinn svaraði því ekki hvort hann teldi að það ríkti úlfúð gagnvart þessu frumvarpi í Reykjanesbæ. Ég óska eftir því að hann svari því. Ég minni hv. þingmann á að hann hefur á sínum ferli sem bæjarfulltrúi gagnrýnt ríkisvaldið í þessum málaflokki og samstarfið við Reykjanesbæ um móttöku flóttamanna. Hv. þingmaður talar um að það þurfi af hálfu ríkisins að bæta innviðina, en nú er það einu sinni þannig t.d. í Reykjanesbæ að það er ekkert húsnæði lengur til staðar. Ef við ætlum að taka á móti þeim mikla fjölda sem streymir til landsins - í desember voru þetta rúmlega 500 manns, fyrir þremur dögum komu 50 manns í gegnum Leifsstöð. Við erum að horfa fram á enn einn metmánuðinn fram undan núna í janúar og ef sveitarfélögin hafa ekki burði til að taka á móti þessu og eiga samstarf við ríkisvaldið, sem er nauðsynlegt, hvernig eigum við þá að fara að þessu, hv. þingmaður?

Virðulegur forseti. Þegar ég sagði að það ríkti úlfúð í samfélaginu - Reykjanesbær er bara hluti af samfélaginu, ekki nema 20.000 manns af 370.000 eða 380.000 manns sem hér búa. Vissulega hefur þetta skapað vandamál á tilteknu svæði í Reykjanesbæ sem heitir Ásbrú vegna þess að Útlendingastofnun tók þá afstöðu að hrúga fólki inn í tómar blokkir sem þar voru. Það eru þeir erfiðleikar sem við vorum að glíma við sem sveitarfélag og það er eitthvað sem þarf að bæta. Við lögum ástandið ef við tökum okkur til og berum sameiginlega ábyrgð á þessu sem samfélag, ekki bara að Reykjanesbær eigi að sjá um þetta. Að tala um að það hafi komið 500 manns til landsins; hvað voru margir af þeim sem komu frá Úkraínu? Hvað voru margir af þeim sem komu frá Venesúela, sem var sjálfsagt að kæmu til landsins? Á þá að hrekja hina í burtu? Á að reka fólk frá Írak, Íran eða Afganistan í burtu? Ætlum við ekki að reyna að standa í lappirnar og hjálpa þessu fólki?

Frú forseti. Ég vil ítreka beiðni sem kom fram hér í gær, og gott ef það var ekki í fyrradag líka, um að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra verði við þessa umræðu til að eiga orðastað við þingmenn um atriði sem snúa að réttindum barna. Hann var spurður út í þau atriði í óundirbúnum fyrirspurnatíma fyrr í dag af hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim og vék sér undan því að svara þeirri spurningu sem að honum var beint. Hann benti bara á reglugerð sem honum verður falið að setja varðandi heildarmat á hagsmunum barna í verndarkerfinu, sem er ágætt skref en ekki það sem við höfum áhyggjur af. Það sem við höfum áhyggjur af er annað ákvæði sem snýst beinlínis um það að athafnir eða athafnaleysi forráðamanna geti haft neikvæð áhrif á afgreiðslu umsókna barna. Þar með er ekki verið að taka fyrir umsókn barns sem einstaklings, 

Forseti. Það er ítrekað búið að biðja ráðherra um að mæta hingað. Að sjálfsögðu ætti ráðherrann náttúrlega að mæta fyrir nefndina og svara beinum fyrirspurnum nefndarmanna í miklu gagnvirkara umhverfi heldur en gengur og gerist hér í ræðustól Alþingis. En fyrst þetta er möguleikinn sem við höfum þá er það að sjálfsögðu bara hingað sem ráðherra þarf að mæta. Orðin sem við fengum frá forseta, t.d. í gær um þessa beiðni, voru að ráðherra vissi af þessari beiðni, það hafi verið búið að láta hann vita. Svo svarar hann ekkert, hann svarar ekki einu sinni: Nei, ég ætla ekki að mæta. Er það ekki undarlegt að ráðherra segi bara: Já, ég veit af beiðninni. Svo ætlar hann bara að bora í nefið, og gera hvað? Ekkert, láta okkur ekki einu sinni vita hvort hann ætli að mæta eða ekki. Ef hann mætir síðan allt í einu þá eru kannski einhverjir akkúrat ekki viðstaddir því að það er ýmislegt annað sem þarf að sinna stundum, svona í og með, sérstaklega þegar þingfundir eru langir. 

Frú forseti. Ég vil taka undir þessa kröfu um að hæstv. ráðherrar og helst fleiri þingmenn meiri hlutans komi hingað og taki þátt í þessari umræðu. Eins og ég nefndi áðan hef ég fengið ítrekaðar staðfestingar á því í samtölum við kollega mína hérna á göngunum að fólk geri sér raunverulega ekki grein fyrir því hvað er verið að afgreiða. Það kom líka glöggt fram í svörum hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hérna áðan við fyrirspurn hv. þm. Lenyu Rúnar Taha Karim, þar sem hún spurði hæstv. ráðherra hvað honum fyndist um það ákvæði laganna sem beinlínis brýtur á réttindum barna og gerir það að verkum að athafnir annarra valda þeim miklum hagsmunaskerðingum, það var ekki að heyra á svari hæstv. ráðherra að hann hafi hugmynd um þetta ákvæði. Ég hef einlægar áhyggjur af því að hv. þingmenn meiri hlutans hér á þingi og hæstv. ráðherrar geri sér raunverulega ekki fulla grein fyrir hvað er verið að afgreiða hér. Ég grátbið því þingmenn meiri hlutans og hæstv. ráðherra um að koma hingað, veita okkur áheyrn, hlusta á skýringar okkar á þessu frumvarpi, 

Frú forseti. Eins og kom fram hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni þá væri eðlilegast að þetta samtal ætti sér stað í nefnd vegna þess að þetta mál er vanreifað. Það er ekki tilbúið að fara í 2. umr. Þess vegna höfum við þrábeðið, ítrekað lagt til að umræðu sé frestað hér og nú og málinu vísað til nefndar þar sem hægt er að skoða það betur. Eitt af því sem þarf að skoða er að fá ráðuneyti barnamála á fund nefndarinnar til að fara yfir þau álitaefni sem hér er um að ræða, til að fara yfir það hvort sé ásættanlegt með hliðsjón af barnasáttmálanum að skerða réttindi barna á flótta, sem er það sem er lagt til í þessu frumvarpi. En vegna þess að forseti hefur lagst gegn því, vegna þess að formaður allsherjar- og menntamálanefndar hefur lagst gegn því til þessa, þá eigum við engan kost annan en að biðja um ráðherra málaflokksins í þetta samtal hér í þingsal. 

Forseti. Við höfum einmitt lagt fram tillögu um að færa málið aftur inn í nefnd til að það sé hægt að ræða þessi mýmörgu atriði sem eru í þessu frumvarpi en meiri hlutinn hérna í dag einfaldlega sagði bara: Nei, við skulum ekki gera það. Þau eru með því að segja: Allt í lagi, þá tökum við nefndarumræðuna bara hérna í ræðustól Alþingis en þau láta lítið sjá sig. Hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn í eitt andsvar. Það er gott og blessað en táknrænt frekar en eitthvað innihaldsríkt. Annað sem við glímum dálítið við er að forseti situr á sama tíma og segir: Heyrðu, ég ætla að hafa lengri þingfund. Hversu miklu lengri þingfund? Hvenær á þingfundur að vera? Nákvæmlega eins og ráðherra sem segir bara: Já, ég veit það og það er búið að láta vita, ég ætla bara að vera smá hrokafullur og segja ekki hvað mér finnst um það. Ég ætla ekkert að segja hvort ég ætla að mæta, ég ætla ekkert að segja hvenær ég ætla að mæta, ég ætla ekki að segja neitt. Sama er með forseta, hann segir bara: Það er lengri þingfundur, ha ha, við verðurm hérna til tvö í nótt eða þrjú eða fjögur, hver veit?  Það er svo barnalegt að hafa þetta svona. Það eru bara smá faglegheit að láta fólk vita hvernig skipulagið eigi að vera hérna ef það á endilega að haga þessu svona.

Frú forseti. Eins og ég hef er búin að lýsa yfir ítrekað hef ég miklar áhyggjur af því að hv. þingmenn geri sér ekki grein fyrir því hvað er verið að samþykkja með þessu frumvarpi til laga um útlendinga þar sem hér er ítrekað komið í fjölmiðla og annað, þó að hv. þingmenn meiri hlutans séu ekki mikið fyrir að taka þátt í umræðum hér í þingsal þá koma þeir fram á opinberum vettvangi, með yfirlýsingar um að þessu sé ætlað að bæta skilvirkni og bæta kerfið, straumlínulaga það og annað slíkt og að það sé ekkert verið að brjóta á mannréttindum þrátt fyrir að mannréttindastofnanir og -samtök hafi einmitt haldið hinu gagnstæða fram í sínum umsögnum. En á þær umsagnir er ekki hlustað af hálfu meiri hlutans. Ég ætla því að halda áfram að reyna að útskýra á mannamáli út frá minni reynslu af þessum málaflokki þar sem ég tel mig geta séð í gegnum það sem kemur fram í greinargerð með þessu frumvarpi margt sem kannski blasir ekki við við lesturinn einan. Það er nefnilega svo að frumvarpið sprettur af þeim málum, einstökum málum einstaklinga, sem hafa komið upp þar sem Útlendingastofnun hefur tekið ákvarðanir sem úrskurðaðar eða dæmdar hafa verið ólögmætar. Það er ástæðan fyrir þessu frumvarpi, ekki nokkurs konar heildarhugsun eða stefnumótun eða annað og mun hvorki stemma stigu við komu flóttafólks hingað til lands né með öðrum hætti gera kerfið skilvirkara nema með því að brjóta verulega alvarlega gegn réttindum flóttafólks, t.d. til að leita réttar síns. Ég er hins vegar hérna í óða önn að fjalla um 6. gr. frumvarpsins sem er ákvæði sem er einna mest gagnrýnt varðandi sviptingu þjónustu að 30 dögum liðnum eftir lokaniðurstöðu á stjórnsýslustigi. Um þessa grein komu fjölmargar umsagnir og mannréttindasamtök og ýmsir aðilar, Samband íslenskra sveitarfélaga og aðrir aðilar, hafa gríðarlegar áhyggjur af þessu ákvæði. Það virðist vera mjög óúthugsað, það er ekki búið að hugsa neitt til enda hvaða áhrif það hefur á samfélagið að fjölga heimilislausu fólki hérna. Einu svörin sem fást við því hvað á að gera ef fólk fer ekki að lokinni þjónustusviptingu er: Það á bara að fara. Það er ekkert búið að hugsa þetta út. Það er ekki búið að hugsa þetta til enda. Hæstv. dómsmálaráðherra gat ekki sjálfur svarað því hvaða afleiðingar þetta muni hafa fyrir sveitarfélögin. Þingmenn meiri hlutans skiptast á að segja að það verði allt í lagi með fólk, það fái bara einhverja aðra þjónustu, eða taka undir með hæstv. dómsmálaráðherra og segja: Fólk á bara einfaldlega að fara. Þá vil ég mótmæla því sem kom fram í máli hv. þm. Birgis Þórarinssonar hérna rétt áðan í andsvörum hans við ræðu hv. þm. Guðbrands Einarssonar, þegar hann talar um að það sé tilgangur þessa ákvæðis, þessarar þjónustusviptingar, að fæla fólk frá því að koma hingað. Ég vil hvetja fólk sem heldur þetta í eina sekúndu til að lesa skýrslu Rauða krossins um aðstæður fólks sem er hérna utan kerfis eins og staðan er í dag með alla þá frábæru þjónustu sem það á rétt á samkvæmt lögum um útlendinga, eins og þau eru í dag. Þar sést glöggt að þetta fólk er í mikilli neyð. Það upplifir sig innilokað, upplifir sig einangrað, upplifir sig réttlaust, vonlaust og án framtíðar. Hvers lags segull er það? verð ég að spyrja hv. þm. Birgi Þórarinsson. Hvaða þjónusta er það hérna sem umsækjendur um alþjóðlega vernd fá, hvort sem þeir hafa fengið synjun eða ekki, sem að mati hv. þingmanns virkar sem svona ægilega mikið aðdráttarafl fyrir fólk sem kemur hingað? Nei, ég get alveg staðfest að það er ekkert slíkt í gangi og eins og ég hef nefnt þá er ýmislegt sem bendir til þess að ákveðnir hópar, alla vega, einstaklingar í ákveðnum aðstæðum, muni raunverulega að fá betri þjónustu ef þeir verða sviptir þjónustu Útlendingastofnunar í kjölfar synjunar vegna þess að sú þjónusta er af svo skornum skammti. Ég er búin að rekja í nokkrum ræðum mínum löggjöf og framkvæmd á hinum Norðurlöndunum vegna þess að því er haldið fram að það sé verið að samræma okkar framkvæmd og löggjöf við það sem er annars staðar á Norðurlöndunum, m.a. í þessu ákvæði. Það er einfaldlega rangt. Jafnvel í Danmörku þar sem einna harðast er gengið fram í mjög strangri, hvað eigum við að segja, stefnu í flóttamannamálum sem býður fólk ekki mjög velkomið, dettur Dönum ekki einu sinni í hug að svipta fólk allri þjónustu; fæði, húsnæði og heilbrigðisþjónustu, vegna þess, eins og þingmenn danska þingsins orðuðu það í heimsókn okkar allsherjar- og menntamálanefndar þangað fyrir stuttu: Við viljum ekki hafa fólk búandi hérna undir brúm. Það er verið að hugsa um samfélagið, ekki bara um mannréttindi þessara einstaklinga. 

Frú forseti. Mig langar að vera á svipuðum slóðum og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir var í sinni síðustu ræðu og fjalla aðeins um 6. gr. frumvarpsins vegna þess að það sló mig dálítið að heyra hvernig hv. þm. Birgir Þórarinsson talaði. Að fá þar innsýn í hugarheim stjórnarliða var kannski gagnlegt, hann fór mikinn um það að Reykjanesbær væri nú bara alveg að sligast undan því að þjónusta fólk með alþjóðlega vernd, eða flóttafólk almennt, sem ég held að sé ekki hægt að færa til sanns vegar. Vissulega eru áskoranir þegar sveitarfélög stækka ört eins og Reykjanesbær hefur gert á síðustu árum, bæði vegna aðflutnings fólks sem hefur fæðst á Íslandi en líka fólks sem hefur fæðst í öðrum löndum og á því hefur verið tekið. Það þarf að byggja upp ákveðna innviði. Það þarf að gera og græja ýmislegt en það er bara það sem sveitarfélög gera. Þau þroskast og stækka, þau vaxa þannig að þau passi utan um líkamann sem íbúarnir eru. En hv. þm. Birgir Þórarinsson sagði að 6. gr. væri, með leyfi forseta, „mikilvæg grein til að sjá til þess að kerfið verði skilvirkara og við getum kontrólerað þá sem eru að koma til landsins“. Ég á dálítið erfitt með að ná alveg utan um þessa hugsun vegna þess að 6. gr. snýst um brottfall grundvallarþjónustu er varðar heilsu, öryggi og velferð. 6. gr. snýst um að taka þetta af fólki þannig að fólk þurfi að leita skjóls á götunni, hafi það ekki yfirgefið landið. Í þessari stöðu þegar ríkið er búið að snúa algjörlega baki við fólkinu þá getur það mögulega leitað til hjálparsamtaka eða það sem er líklegast, þá leitar það til sveitarfélaga sem eru nærþjónustan, sú næsta félagsþjónusta sem fólk getur leitað til. Sveitarfélögin hafa kannski ekkert miklar bjargir handa þessum hópi en þó einhverjar. Tilgangurinn með þessari grein er náttúrlega bara að svelta fólk til hlýðni til að það fari sjálft úr landi, heim til ríkisins sem það var að flýja ofsóknir. Það getur valið á milli þess að vera ofsótt heima hjá sér eða svelt á Íslandi. Þetta kalla stjórnarliðar mikilvæga grein til að sjá til þess að kerfið verði skilvirkara og við getum stýrt þessu fólki. Oft er talað um þessa innbyggðu togstreitu í útlendingalögunum á milli markmiða um mannúð og skilvirkni en ég held að sjaldan hafi sú togstreita birst jafn skýrt og í þessum andsvörum stjórnarþingmannsins Birgis Þórarinssonar, þar sem hann sýnir bara svart á hvítu; skilvirknin snýst um að pína fólk til hlýðni og þá má mannúð sín lítils. Eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir nefndi þá er nú þessi þjónusta sem fellur brott ekki beysin. Fólkið sem nýtur hennar getur varla lifað mannsæmandi lífi. Það fær örlitla vasapeninga. Það hefur ekki heimild til að sjá sér sjálft farborða þótt mörg vilji. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Margt af því fólki sem flýr til Íslands, hvort sem það lítur á dvöl sína sem tímabundna eða varanlega, þá vill það bara geta tekið eðlilegan þátt í eðlilegu samfélagi. Það er kannski að flýja stríðsátök sem hafa varað árum saman og varla að það þekki það að búa í venjulegu samfélagi. Það vill bara fara að vinna og senda krakkana sína í skóla og fara í útilegur um helgar þegar gott veður er á sumrin. Það vill bara fá að vera venjulegt fólk og til þess þarf það ekki neina þjónustu frá Útlendingastofnun sem andstæðingar flóttafólks tala gjarnan um að sé mikill baggi á ríkissjóði. Það þarf bara að hleypa því miklu hraðar og fyrr inn í landið sem eðlilegum þátttakendum í því eins og þeim þúsundum fólks sem flytja til landsins frá öðrum löndum af EES-svæðinu á hverju einasta ári.

Frú forseti. Í nóvember síðastliðnum kom út ný skýrsla GREVIO-nefndarinnar svokölluðu sem hefur það hlutverk að meta árangur stjórnvalda í baráttunni gegn kynbundnu ofbeldi. Skýrslan er til komin vegna aðildar Íslands að Istanbúl-samningnum svokallaða um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi og fjallar um það hvernig Ísland uppfyllir skyldur sínar samkvæmt samningnum. Í stuttu máli er niðurstaðan nokkuð alvarleg fyrir Ísland þótt inn á milli séu ýmsir ljósir punktar. Kerfið hér á landi er m.a. ekki nægilega í stakk búið til að takast á við margþætta samfélagslega mismunun sem t.d. konur af erlendum uppruna, konur með fötlun eða konur með vímuefnavanda glíma við. Telur nefndin m.a. að íslenska ríkið gefi ekki nægan gaum að brotum á borð við umsáturseinelti, heiðursglæpi, þvingaðar ófrjósemisaðgerðir, þvinguð, hjónabönd og kynfæralimlestingar, en það er ofbeldi sem líklegt er að konur af erlendum uppruna verði fyrir. Í skýrslunni kemur fram að miðað við þann fjölda tilkynninga sem berast árlega um heimilisofbeldi bendi önnur gögn til þess að úrræði til þess að fjarlæga gerenda séu ekki nýtt nægjanlega, þ.e. lögregluúrræði sem geta gagnast bæði konum sem eru þolendur ofbeldis og börnum. Þar að auki nýti yfirvöld ekki nægilega oft úrræði á borð við nálgunarbann gegn gerendum ofbeldis til að tryggja öryggi þolenda. Í skýrslunni er sérstaklega vikið að forsjármálum þar sem heimilisofbeldi hefur komið við sögu. Leggur nefndin áherslu á það að barn verði vitni að ofbeldi sé ofbeldi gegn barninu. Taldi nefndin jafnframt ótækt að foreldri sem er þolandi ofbeldis sé skyldugt til að leita sátta við gerandann undir rekstri mála er varðar forsjá. Áréttar nefndin að ofbeldi í nánu sambandi bendi til valdaójafnvægis og að kona sem er þolandi í slíku sambandi þurfi sérstakan stuðning í samningaviðræðum um forsjá og umgengni. Því er ótækt að þolendur séu jafnvel skyldaðir til að taka þátt í stjórnsýslulegu ferli um umsjá barna sinna með geranda sínum. Þessi skýrsla sýnir okkur svart á hvítu að kerfið okkar tekur ekki nógu vel utan um þolendur ofbeldis þegar kemur m.a. að forsjármálum, þar á meðal börn sem verða fyrir ofbeldi eða vitni að því. Þessi mál hafa vissulega verið í umræðunni en það liggur ljóst fyrir að brýn nauðsyn er á breytingum í framkvæmd forsjár- og umgengnismála þegar um ofbeldi í nánu sambandi er að ræða. 31. gr. Istanbúl-samningsins er skýr um það að heimilisofbeldi skuli tekið inn í myndina við töku ákvarðana í forsjár- og umgengnismálum. Nefndin fjallaði einnig um fjölda tilkynntra kynferðisbrota en fyrirliggjandi gögn benda til þess að rannsókn kynferðisbrota sé felld niður í of mörgum tilvikum. Það er umræða sem baráttufólk fyrir réttindum þolenda hefur haldið uppi undanfarið, en enn sem komið er hafa stjórnvöld litlum árangri náð í að fjölga brotum sem ná frá kæru yfir í ákæru og að endingu sakfellingu. Þá taldi nefndin brýna þörf á að koma á fót neyðarsíma skipaðan fagfólki sem konur geta hringt í allan sólarhringinn og að bæta þurfi verulega aðgengi að aðstoð fyrir þolendur á landsbyggðinni. Að mati nefndarinnar er fjármögnun frjálsra félagasamtaka sem veita ráðgjöf og sálfræðiaðstoð ekki nægilega tryggð til lengri tíma og úr því þurfi stjórnvöld að bæta. Nefndin taldi jafnframt skort á samræmdri gagnaöflun og samhæfingu þjónustuaðila, sér í lagi lögreglu, ákæruvalds, dómsvalds og heilbrigðisþjónustu, líkt og Istanbúl-samningurinn kveður á um. Er nauðsynlegt að komið verði á fót stofnun sem hefur yfirsýn yfir þennan málaflokk til að tryggja að Ísland uppfylli skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Í ljósi alls þessa eru þær spurningar sem ég legg fyrir hæstv. forsætisráðherra, sem er ráðherra jafnréttismála og mannréttindamála, eftirfarandi: Hvaða vinna er í gangi hjá ríkisstjórninni við að bæta úr þeim vanefndum Íslands á Istanbúl-samningnum sem fram koma í skýrslum GREVIO? Hefur ríkisstjórnin í hyggju að gera breytingar á framkvæmd, leggja til breytingar á lögum eða með öðrum hætti bregðast við þeirri gagnrýni sem fram kemur í skýrslunni á meðferð forsjár- og umgengnismála hér á landi og þá hvernig? Til hvaða aðgerða hefur ríkisstjórnin gripið eða hyggst grípa til að tryggja kerfisbundna, skyldubundna þjálfun í upphafi starfs fyrir allt fagfólk sem kemur að málum þolenda ofbeldis?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir tækifærið til að ræða skýrslu GREVIO-nefndarinnar sem hefur eftirlit með Istanbúl-samningnum um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi. Þessi skýrsla var birt í nóvember síðastliðnum og þar koma fram helstu niðurstöður nefndarinnar um framkvæmd samningsins hér á landi, auk tilmæla til Íslands um hvað megi fara betur. Ég vil fyrst draga það fram, af því að við höfum ekki verið fullur aðili að Istanbúl-samningnum fyrr en frá árinu 2018, að það var eitt af fyrstu verkefnum minnar ríkisstjórnar að ljúka því og er þetta því fyrsta skýrsla nefndarinnar til Íslands. Ég vil líka segja að það er ánægjulegt að sjá GREVIO-nefndina fagna þeim víðtæku ráðstöfunum sem gripið hefur verið til á undanförnum misserum til að vinna gegn kynbundnu ofbeldi. Ég þarf ekkert að rifja upp fyrir hv. þingmönnum allar þær breytingar sem við höfum samþykkt á löggjöf, síðast um bætta réttarstöðu brotaþola en þar á undan ný lagaákvæði um umsáturseinelti og kynferðislega friðhelgi sem eiga rætur að rekja til vinnu sem ég setti af stað á fyrsta ári mínu í forsætisráðuneytinu um heildstæða endurskoðun á málaflokknum. Það er dómsmálaráðuneytið sem hefur haft með þessar lagabreytingar að gera. En síðan eru margar mikilvægar ábendingar í skýrslunni þar sem einmitt er líka verið að fara yfir eftirfylgni og hvað út af stendur. Ég vil fullvissa hv. þingmann um það að við tökum þær ábendingar alvarlega og munum halda áfram að grípa til ráðstafana sem miða að því að innleiða samninginn og vinna gegn kynbundnu ofbeldi og auka jafnrétti á Íslandi, enda er kynbundið ofbeldi ein mesta samfélagslega meinsemd sem við er að eiga. Ég vil byrja á að segja frá því að á grundvelli framkvæmdaáætlunar í jafnréttismálum hefur verið skipaður starfshópur þvert á ráðuneyti sem hefur það hlutverk að móta tímasetta landsáætlun um innleiðingu Istanbúl-samningsins og meta framfylgni ákvæða hans hér á landi. Sá hópur mun taka þessa skýrslu GREVIO til skoðunar. Síðan verða athugasemdir GREVIO-nefndarinnar hafðar til hliðsjónar við ýmsa vinnu sem nú þegar er í gangi innan ráðuneyta. Þar vil ég nefna sérstaklega starfshóp sem vinnur að nýrri aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota, sem hefur tekið mið af athugasemdum GREVIO í sínum störfum. Þessar athugasemdir verða líka hafðar að leiðarljósi við framkvæmd aðgerðaáætlunar um forvarnir meðal barna og ungmenna gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni fyrir árin 2021–2026. Það var ég sem mælti fyrir þeirri áætlun hér á þingi og hún var samþykkt í mjög góðri sátt. Við erum að vinna að innleiðingu þeirrar áætlunar og ég vil greina frá því hér að u.þ.b. 98% grunnskóla á Íslandi eru komnir með forvarnateymi í takti við þá aðgerðaáætlun og við hyggjumst birta mjög reglulega upplýsingar um það hvernig okkur miðar en líka að taka þessar athugasemdir inn. GREVIO-nefndin bendir á mikilvægi þess að tryggja fjármögnun félagasamtaka sem veita stuðning til þolenda ofbeldis. Ég vil nefna sérstaklega í því samhengi nýlegan samstarfssamning forsætisráðuneytisins við Stígamót um framhald verkefnisins Sjúkt spjall, sem er netspjall þar sem ungmenni geta rætt við ráðgjafa Stígamóta um kynferðisofbeldi og ofbeldi í nánum samböndum. Ég vil líka nefna að í lok síðasta árs veitti ég sex stofnunum og samtökum sem styðja við þolendur ofbeldis sérstakan aukastyrk sem voru Bjarkarhlíð, Bjarmahlíð, Kvennaathvarfið, Rótin, Konukot, Sigurhæðir og Stígamót. Hins vegar er það auðvitað svo að það er mikilvægt að fjármögnun þessara samtaka og stofnana sé í föstum farvegi, bara eins og við höfum verið að vinna að með ýmsum frjálsum félagasamtökum, ég get nefnt Samtökin '78 sem dæmi, þannig að þessar fjárhæðir séu fyrirsjáanlegar fyrir þessi samtök og stofnanir. Hv. þingmaður nefndi meðferð forsjár- og umgengnismála. Þá vil ég nefna að starfshópurinn sem hefur verið skipaður til að móta landsáætlun um innleiðingu samningsins mun taka allar ábendingar nefndarinnar til skoðunar, þar á meðal varðandi vernd barna gegn ofbeldi við meðferð umgengnis- og forsjármála. Það er unnið að skýrslu innan dómsmálaráðuneytisins um áhrif heimilisofbeldis á umgengnismál á grundvelli skýrslubeiðni frá nokkrum þingmönnum hér á Alþingi sem á að skila bráðlega. Ég vil síðan aðeins nefna fræðsluna og þjálfunina sem ýmsar ábendingar eru um í skýrslunni. Ýmsar aðgerðir eru þegar í gangi. Ég vil nefna aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota þar sem eru ýmsar aðgerðir sem lúta að fræðslu og þjálfun lögreglumanna og ákærenda hefur verið efld. En það er líka lögð áhersla á fræðslu og þjálfun í öðrum áætlunum. Ég nefndi hér áðan þingsályktun um forvarnir meðal barna og ungmenna gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi. Ég vil líka nefna vinnu sem hefur verið í gangi og byggir á skýrslu heilbrigðisráðherra frá árinu 2021 en nýlega komu fregnir af því úr heilbrigðisráðuneytinu að verið er að innleiða samræmt verklag og bæta þar með þjónustu heilbrigðiskerfisins við þolendur heimilisofbeldis. Það byggist sem sagt á skýrslu frá því á árinu 2021 þannig að þar erum við líka að fara að sjá breytingar í rétta átt. Félags- og vinnumarkaðsráðherra skipaði starfshóp í nóvember sem á að taka til skoðunar hvernig megi tryggja þá þjónustu sem þar heyrir undir sem standa þarf bæði þolendum og gerendum ofbeldis til boða með tilliti til Istanbúl-samningsins. Það er svo sannarlega svigrúm til að gera betur þannig að ég vil bara fagna umræðunni og þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Þessi samningur sem heyrir undir Evrópuráðið er einn sá mikilvægasti sem við höfum fullgilt og þó að margt gott hafi verið gert er enn, eins og ég segi, svigrúm til að gera betur.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Hún er mjög mikilvæg og þessi skýrsla er mjög mikilvæg ábending og áminning fyrir okkur um hvað við megum gera betur. Ég held að við ættum kannski, bæði við hér í þingsal en ekki síst stjórnvöld, að reyna að beina sjónum okkar að þeim ábendingum sem þarna er þó að finna og hafa minni áhuga á því sem búið er að gera. Ég held að það væri gott fyrir okkur að reyna að horfa fram á veginn: Hvar getum við gert betur? Mig langar að nota minn stutta tíma hér til að tala um ákvarðanir í umgengnis- og forsjármálum. Bent er á það í skýrslunni að GREVIO-nefndinni þykir ekki nægjanlega horft til ofbeldis sem átt hefur sér stað gagnvart börnum eða sem börn hafa orðið vitni að, sem hefur þá beinst gegn foreldrum barnanna þegar teknar eru ákvarðanir í umgengnis- og forsjármálum. Þetta get ég staðfest, hafandi verið lögmaður í þessum málaflokki, að er allt of lítið horft til, bæði af hálfu sýslumanna en líka af hálfu dómstóla, sérstaklega þegar um er að ræða börn sem hafa orðið vitni að ofbeldi gagnvart hinu foreldrinu. Það virðist vera sem að viðhorfið sé, já, af því að barnið sjálft varð ekki fyrir höggunum þá beri ekki að líta til þess. En rannsóknir sýna að ofbeldi sem beinist gegn nánum aðstandanda að barninu ásjáandi hefur jafnvel meiri áhrif og langvarandi á líðan og heilsu til frambúðar en höggin sem á barninu dynja. Við verðum að stuðla að því að þeir sem hafa með þessi mál að gera taki meira tillit til þessa. Ég vildi óska þess að við hefðum meiri tíma til að tala um þetta en ég vildi koma inn á þetta og hvetja stjórnvöld til þess að búa til regluverk sem tryggir það að börn sem verða vitni að ofbeldi í nánum samböndum inni á heimili fái einhvers staðar skjól.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa umræðu hér. Ég held að hún sé brýn og góð en tek undir það að tvær mínútur duga eiginlega engan veginn til að koma sjónarmiðum á framfæri. Við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd munum líka fjalla um þessa skýrslu í næstu viku og ég geri ráð fyrir því, og ég vona að það sé mikil samstaða um það hér á þingi, að við höldum áfram að tala um þessi mikilvægu mál. En ég held samt sem áður að það sé líka ástæða til að horfa aðeins til fortíðar og horfa til þess sem gert hefur verið. Það er alveg ljóst að við höfum stigið mjög veigamikil og góð skref í þessum málaflokki og nægir að minna á Barnahús, Bjarmahlíð og Bjarkarhlíð og þann mikla áhuga sem erlendir aðilar hafa sýnt þessum fordæmum okkar. Ég held að það sé ekki síst mikilvægt að halda því til haga á hvaða forsendum þessi úrræði og þessi hugmyndafræði fór af stað svo að við getum örugglega staðið vörð um það áfram. Því miður er heimilisofbeldi allt of algengt og líka hér á landi. Það er auðvitað algengt víða í heiminum og því miður er það líka þannig að hliðarverkanir Covid eru m.a. þær að það eru mun fleiri tilkynningar en áður um þessi mál. Mér finnst ástæða til að minnast á öll þau frumvörp sem við höfum verið að afgreiða að undanförnu. Á síðasta þingi afgreiddum við frumvarp um stöðu brotaþola og refsiþyngingu vegna barnaníðs og kynþáttafordóma. Áður höfðum við fjallað um frumvarp um kynferðislega friðhelgi, frumvarp um umsáturseinelti og endurskoðun á mansalsákvæðum hegningarlaganna. En það er alveg ljóst að skilaboðin í þessari skýrslu og í annarri umræðu um þessi mál eru alveg skýr. Við verðum sem þjóð að taka höndum saman og uppræta hvers kyns ofbeldi í samfélaginu okkar og þá ekki síst ofbeldi á heimilum. Og mig langar að taka undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, sem talaði hér á undan mér, það er mikilvægt að við skoðum þær leiðir sem sýslumaður er að nýta sér í skilnaðarmálum, 

Virðulegur forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð sem fylgist með. Það er mér sönn ánægja að ræða þessi mál. Það er margt áhugavert sem kemur fram í skýrslu GREVIO, en augljóslega þurfum við að gera betur í ýmsum atriðum og ég hvet ráðherra málaflokksins til að hefja sem fyrst vinnu við úrbætur til samræmis við ábendingar skýrsluhöfunda. Skýrslan bendir á ýmis atriði sem þarfnast úrbóta og nefnir m.a. að efla þurfi starfsemi Barnahúss enda sé stofnunin undirmönnuð og gjarnan löng bið eftir viðtalstíma. Ég vona svo innilega að við getum öll sameinast um þetta því að þetta þarf að laga sem fyrst. Í skýrslunni er fjallað er um ýmsa annmarka á íslenskri löggjöf sem þurfi að leiðrétta til samræmis við Istanbúl-samninginn. Er þar bent á að breyta þurfi ákvæðum laga sem fjalla um kynferðislega áreitni, andlegt ofbeldi í samböndum, limlestingu kynfæra kvenna og fleiri dæmi mætti nefna, t.d. limlestingu kynfæra drengja. Okkar löggjöf hefur tekið breytingum til hins betra á undanförnum árum en verkefnið er viðvarandi og okkur ber að líta til ábendinga sem þessara og gera breytingar í þágu mannréttinda hið fyrsta.

Virðulegur forseti. Ofbeldi sem skaðar andlega friðhelgi einstaklings getur haft alvarlegar og langvarandi afleiðingar á hann, líðan hans og sálarlíf. Slíkt ofbeldi er því miður veruleiki sem margar konur glíma við og getur reynst erfiðara fyrir stjórnvöld að taka á þó svo að stór skref hafi verið stigin í þeim efnum á síðustu árum. Umsáturseinelti, þar sem einstaklingur, svokallaður eltihrellir, situr um annan einstakling, hótar honum, eltir hann og fylgist með, getur haft alvarleg áhrif á fórnarlömb þess, flokkast sem alvarlegt andlegt ofbeldi sem engin kona á að þurfa að líða. Istanbúl-samningurinn fjallar m.a. um umsáturseinelti en meðlimir samningsins skuldbinda sig til að vernda konur gagnvart slíku ofbeldi og vinna að samhæfðri aðferð til að uppræta það. Í GREVIO-skýrslunni, sem við höfum hér til umfjöllunar, kemur fram að bæta þurfi að öflun gagna um umsáturseinelti. Án gagna er ómögulegt að fá heildarmynd af vandanum hér á landi og með því að grípa inn í með viðeigandi aðgerðum. Í skýrslunni eru stjórnvöld hvött til að fylla í eyðurnar hvað þessi gögn varðar. Ljóst er að auka má umfjöllun og fræðslu um slíkt ofbeldi hér á landi með því að opna samtal og koma þessu ofbeldi upp á yfirborðið í íslensku samfélagi. Í kjölfarið er hægt að þjálfa viðeigandi aðila í hvernig taka skuli á slíku ofbeldi og koma í veg fyrir framtíðartilvik. Virðulegur forseti. Í okkar samfélagi eru of mörg tilvik um umsáturseinelti, líklega mun fleiri en við gerum okkur grein fyrir. Það er mín von að stjórnvöld fylgi ábendingum GREVIO-skýrslunnar, bæti gagnaöflun, auki fræðslu og þjálfun og vinni markvisst að því að uppræta umsáturseinelti hér á landi.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þarfa umræðu og það var fín samantekt sem hæstv. forsætisráðherra fór yfir um það sem við höfum gert í þessum málaflokki vegna þess að á sama tíma og við ræðum það sem þarf að laga er mikilvægt að hafa líka sjónir á því sem vel er gert. Viðreisn hefur frá upphafi lagt mikla áherslu á jafnréttismál, þar með talið vinnu gegn kynbundnu ofbeldi. Árið 2018 samþykkti Alþingi frumvarp okkar um breytta skilgreiningu nauðgunar, þ.e. að nauðgun yrði skilgreind út frá skorti á samþykki. Í kjölfarið, fyrir nokkrum mánuðum síðan, fjórum tel ég, óskaði hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson eftir skýrslu frá dómsmálaráðherra með upplýsingum um hvort verklagi hafi verið breytt hjá lögreglu, ákæruvaldi eða dómstólum í kjölfar þess að lögin voru samþykkt og hvort starfsfólk lögreglu, ákæruvalds og dómstóla hafi fengið sérstaka fræðslu um umræddar breytingar. Við bíðum reyndar enn eftir skýrslunni en þessar upplýsingar munu hafa þýðingu vegna þess að fræðslan er gríðarlega mikilvægt atriði hér. Það er gott og blessað að fara í einstaka átaksverkefni en það er viðvarandi verkefni að stemma stigu við þeim ósóma sem kynbundið ofbeldi er. Það þarf fræðslu til þeirra sem starfa innan kerfisins og líka til almennings. Við höfum lagt fram tillögu um þessi mál sem ekki hefur hlotið brautargengi og það er mjög miður. Þess í stað hafa verið skipaðir hópar um ákveðin mál, m.a. um kynfræðslu. Þessir hópar hafa skilað góðri vinnu en sú vinna hefur verið í formi ábendinga sem því miður hafa dagað uppi í skúffu einstaka ráðherra. Það er því alveg ljóst að það þarf að taka þessi mál fastari tökum. Það er svo hættulegt við stöðuna eins og hún er, af því að það er ýmislegt gott við hana, að við verðum værukær og við þurfum einfaldlega að taka alvarlega skyldu okkar að takast á við og útrýma kynbundnu ofbeldi. Þetta er ekki átaksverkefni. Þetta er viðvarandi verkefni. 

Frú forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir að vekja athygli á þessari skýrslu, sem því miður er mikill áfellisdómur um margt sem tengist ofbeldi gegn konum. Ég hafði vonast til þess að hæstv. forsætisráðherra myndi ekki bara tala um það sem hefur gerst heldur setti fókus á það sem þarf að gera, því að við getum ekki endalaust skreytt okkur með skrautfjöðrum þess sem við höfum gert heldur verðum að horfa á það hvernig við ætlum að stöðva ofbeldi gegn konum. Í þessari skýrslu koma fram bæði, já, jákvæð atriði, en það er búið að telja þau svo oft upp hér að ég ætla ekki að endurtaka þau, en það eru líka atriði hér inni sem benda á hvað megi betur gera. Þrátt fyrir að í lok ársins hafi hæstv. forsætisráðherra veitt styrki til félagasamtaka þá má það alls ekki vera þannig að þau þurfi að treysta á góðvilja hæstv. ráðherra í lok árs heldur þarf, eins og bent er á í skýrslunni, að tryggja að fjármögnun þessara frábæru samtaka, sem vinna að þessum málum, sé tryggð reglulega. Þar að auki er bent á að margt þurfi að gera til að bæta málsmeðferð ofbeldismála. Þá langar mig bara að nefna svar við nýlegri fyrirspurn sem ég fékk frá dómsmálaráðuneytinu sem sýndi fram á að því miður er málsmeðferðartími ofbeldismála aftur að lengjast. Ég treysti því og trúi að hæstv. forsætisráðherra komi með okkur í lið í því að berjast gegn því að þetta haldi áfram.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að við séum hér í dag að ræða þessa GREVIO-skýrslu sem snýst um varnir og baráttu gegn heimilisofbeldi sem beinist að konum. Þessi umræða í dag er í takt við kjarnann í minni hreyfingu og það sem við höfum barist fyrir alla tíð. Eitt af fyrstu verkum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur var að fullgilda Istanbúl-samninginn. Þar er kveðið á um réttindi brotaþola og skyldur opinberra aðila til að vernda og aðstoða konur sem verða fyrir ofbeldi, sinna forvörnum gegn ofbeldi sem og að bjóða ofbeldismönnum úrræði og meðferð. Strax í byrjun setu sinnar sem forsætisráðherra setti Katrín Jakobsdóttir á legg stýrihóp um heildstæðar úrbætur að því er varðar kynferðislegt ofbeldi og afrakstur þeirrar vinnu, eins og hér hefur verið farið yfir, var þingsályktunartillaga og aðgerðaáætlanir sem byggðu á niðurstöðum hópsins. Það eru gleðitíðindi að í skýrslunni er heildarniðurstaðan góð. Til að mynda er stjórnvöldum hrósað fyrir að vera með skýran vilja til að skuldbinda sig til að koma á kynjajafnrétti með sérstakri áherslu á baráttu gegn ofbeldi gagnvart konum og bæta stöðu þolenda í lagalegum skilningi. Minnst er á þau úrræði sem komið hefur verið á fót eins og hér hefur verið rakið, t.d. Barnahús, Bjarkarhlíð og Bjarmahlíð. Einnig var bent á það á síðasta ári, í annarri stórri skýrslu UN Women og Þróunarsamvinnustofnunar Sameinuðu þjóðanna, að aðgerðir íslenskra stjórnvalda í Covid-19 faraldrinum, þar sem sérstaklega var staðið að úrræðum fyrir þennan viðkvæma hóp, hefðu tekist með miklum ágætum. En eins og svo oft áður má gera betur en gert hefur verið. Hæstv. forsætisráðherra fór hér ágætlega yfir þau verkefni sem fram undan eru til þess að bregðast við þeim atriðum sem fram komu í skýrslunni. En ég vil nefna það hér, af því að verið var að ræða það áðan, að til að auka málshraða í réttarvörslukerfinu hefur fjárlaganefnd Alþingis bætt við fjármunum, sérstaklega hvað varðar þann hluta. Við vinstri græn leggjum áherslu á að Ísland eigi að vera í forystu á alþjóðavettvangi þegar kemur að því að tryggja konum og börnum öryggi um allan heim. Við eigum líka að miðla þeirri reynslu og þekkingu sem hér hefur skapast.

Frú forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra sagði um skýrsluna, með leyfi forseta: „Þetta er jákvæð skýrsla í nær alla staði fyrir Ísland og undirstrikar fyrst og fremst þann einhug sem hefur ríkt innan míns ráðuneytis, og reyndar allrar ríkisstjórnarinnar, um þann forgang sem þessi mál eiga að njóta.“ Þessi ummæli ráðherrans eru í mikilli mótsögn við niðurstöður skýrslu GREVIO um Ísland. Þær eru áfellisdómur yfir íslensku samfélagi og sýnir getuleysi við að verja börn gegn ofbeldi. Þó er skylda okkar um það rík og margskráð og samþykkt í lögum og reglum. Ein af grundvallarreglum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna er að það sem er barni fyrir bestu skuli hafa forgang þegar teknar ákvarðanir um málefni barna. Ákvæðum barnasáttmálans er ætlað að tryggja börnum víðtæka vernd gegn ofbeldi og leggur þá skyldu á aðildarríki að gera allar viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að börn verði ekki fyrir illri meðferð. Það gera reyndar barnaverndarlög en framkvæmdinni er ábótavant. Í skýrslunni er bent á að í ákvörðunum í umgengnis- og forsjármálum barna sé ekki nægjanlega horft til ofbeldis sem átt hafi sér stað, hvort heldur sem er gagnvart barni eða öðru foreldri þess. Gerðar eru athugasemdir við fjölda niðurfellinga í kynferðisbrotamálum gegn konum, bent á skort á úrræðum fyrir konur af erlendum uppruna, fyrir konur sem búa utan þéttbýlis og fyrir konur með fötlun. Vegna skorts á skráningu er erfitt að fá heildarmynd af fjölda mála, ákæra og sakfellinga sem kemur í veg fyrir að hægt sé að gera viðeigandi rannsóknir og meta skilvirkni réttarkerfisins. Frú forseti. Miðað við viðbrögð hæstv. dómsmálaráðherra er ástæða til að ætla að ráðherrann sem fer með mikilvæga hluta þessara mála átti sig ekki raunverulega á stöðunni og það er áhyggjuefni.

Virðulegi forseti. Aðgerðir og barátta gegn heimilisofbeldi og ofbeldi gegn konum er ærið verkefni. Það er því ánægjulegt að niðurstöður fyrstu eftirlitsskýrslu nefndar vegna Istanbúl-samningsins um Ísland séu jákvæðar. Þannig fagnar eftirlitsnefnd Evrópuráðsins víðtækum ráðstöfunum sem íslensk yfirvöld hafa gripið til til þess að standa vörð um réttindi kvenna og jafnrétti á Íslandi. Forgangsröðun hæstv. dómsmálaráðherra og ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki skilar augljóslega árangri en þótt niðurstaðan sé heilt yfir jákvæð er þar sömuleiðis að finna ýmis tilmæli til Íslands um hvað megi betur fara. Í skýrslunni er m.a. bent á nauðsyn þess að skoða þætti sem hafa ekki verið í forgrunni hér, m.a. heiðursmorð og umskurð eða kynfæralimlestingar kvenna. Á Íslandi er staða mannréttinda góð í alþjóðlegum samanburði og það á við um flest ríki í hinum vestræna heimi þótt við höfum þurft að vera á varðbergi að undanförnu. Víða annars staðar er staðan allt önnur. Í fjölmörgum ríkjum er misskipting og fátækt útbreidd og ofbeldi og mismunun gegn konum viðgengst þar sem jafnrétti kynjanna er verulega ábótavant og skaðlegar menningarhefðir eru útbreiddar, hefðir eins og umskurður kvenna. Áætlað er að yfir 200 milljónir kvenna hafi sætt kynfæralimlestingum, þar með talið um 600.000 konur á EES-svæðinu. Við þekkjum jafnvel dæmi um slíkt hrottafengið ofbeldi á Norðurlöndunum, ofbeldi sem er iðulega kerfisbundið og með samþykki og fyrir tilstuðlan forráðamanna. Stúlkur sem verða fyrir kynfæralimlestingum eru beittar ólýsanlegu ofbeldi og bera ævilangt ör, bæði líkamlegt og sálrænt. Þótt við höfum þegar lögfest bannákvæði við þessu í almennum hegningarlögum, með vísan til reynslu m.a. Norðurlandanna, hljótum við að taka ábendingu eftirlitsnefndarinnar alvarlega. Ég vil þakka málshefjanda fyrir frumkvæðið og öðrum hv. þingmönnum sem ég hef hlýtt á í þessari þörfu umræðu.

Virðulegur forseti. Hv. þingmenn, kæra þjóð. Það er ákveðin kaldhæðni fólgin í því að Tyrkland hafi sagt sig úr samningi sem kenndur er við Istanbúl. Tyrkland gerðist aðili að samningnum árið 2014 en sagði honum upp árið 2021. Það er viðvarandi barátta að tryggja mannréttindi og þótt árangurinn undanfarna áratugi sé góður þá getur komið bakslag sem þetta. Því miður er það staðreynd að í fjölda ríkja um allan heim eru mannréttindi kvenna, barna og minnihlutahópa þverbrotin á hverjum degi, og þegar ég segi minnihlutahópa þá á ég ekki síður við það fólk sem skilgreinir sig ekki sem karl eða konu. Þetta fólk verður fyrir miklu aðkasti og er mjög þýðingarmikið að tekið sé tillit til þeirra og þau fái þá vernd og þá hlýju og umönnun sem þarf því að það er mjög erfitt að bera þetta í brjósti sér, að upplifa sig hvorki sem karl eða konu, en við tökum tillit til þess. Við megum þakka fyrir þá mannréttindavernd sem íslensk löggjöf veitir okkur en við verðum jafnframt að vera meðvituð um að hvenær sem er getur komið bakslag, jafnvel á Íslandi. Þá getum við aldrei réttlætt athafnaleysi í þessum efnum með því að vísa til annarra landa og segja: Mmm, við gerðum a.m.k. betur en þau. Ég vil að lokum þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir að efna til þessarar umræðu og jafnframt hæstv. ráðherra og öðrum þingmönnum fyrir góða umræðu um þetta mikilvæga mál . Ég hvet ráðherra til dáða og vona að hann fylgi eftir þeim ábendingum sem fram komu í skýrslu GREVIO og segi eins og við gerum alltaf í Flokki fólksins: Áfram veginn.

Frú forseti. Í ábendingum GREVIO er komið inn á það að hjálpa þurfi konum að komast úr ofbeldissambandi og aðstoða þær við að ná fjárhagslegu sjálfstæði. Viðreisn lagði fram tillögu, og hlaut stuðning þingheims, um lagabreytingu sem gerir fólki auðveldara að skilja við maka sinn, sérstaklega þegar um ofbeldissambönd er að ræða. Þessi lagabreyting kemur til áhrifa í júlí á þessu ári. Það var þannig að ef sótt var um skilnað og annar aðilinn neitaði þá stoppaði málið svo gott sem. Þó svo að kona næði hugrekki til að fara fram á skilnað við ofbeldismanninn þá gat hann haldið henni fastri í sambandinu. Jafnvel þó að eiginmaður sé með dóm fyrir ofbeldi gegn makanum voru lögin, og eru enn einfaldlega þannig, að ef hann neitaði var ekki hægt að veita konunni skilnað. Þetta er að taka breytingum sem betur fer og sýnir kannski hve góðum verkum við getum komið fram hér á þingi um ákveðin mál, þó svo að um stjórnarandstöðuflokk sé að ræða. Það kemur líka fram í skýrslunni að veita þurfi þolendum kynferðisofbeldis skjótara aðgengi að sálfræðiþjónustu. Af því tilefni langar mig til að nefna annað mál sem Viðreisn lagði fram og fékk góðar undirtektir í þingsal - það var fjöldi meðflutningsmanna og málið fór með góðum og miklum stuðningi hér í gegn - en það var að koma sálfræðiþjónustu undir greiðsluþátttökukerfi sjúklinga. Þar skortir töluvert upp á framkvæmdir af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég held að ábendingin í þessari skýrslu sé langt frá því að vera eina ábendingin um að það er gríðarlega mikilvægt að klára þetta mál með sóma. En það er mjög mikilvægt að sjá þetta tiltekið sem eitt af atriðunum hér inni. Eftirfylgni og aðstoð við fólk sem hefur orðið fyrir ofbeldi, á sama tíma og við ætlum að leita allra leiða til að stoppa það, er gríðarlega mikilvæg. Það er réttlætismál fyrir viðkomandi einstaklinga og þeirra nánustu og það er gríðarlega mikilvægt mál samfélagslega. Ég vonast til að sjá þetta mál ná fram að ganga, þ.e. framkvæmdina á því, í anda samþykktar Alþingis. Ég þakka fyrir umræðuna.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka öllum hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari mikilvægu umræðu og þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin sem mörg kveiktu von og voru gleðileg. Ég vil árétta það sem mér þykir mikilvægast í þessari skýrslu og það er árétting nefndarinnar á því að ofbeldi gegn verndara barns er ofbeldi gegn barninu. Það er áhugavert og mikið gleðiefni að nefndin skuli hafa komið auga á þetta og gert þessar athugasemdir þar sem við sem höfum reynslu af þessum málum, ýmist sem lögmenn eða persónulega, höfum bent á þetta um áraraðir en því miður talað fyrir daufum eyrum. Frekari beiting úrræða á borð við nálgunarbann og annað það sem unnt er að gera til að tryggja öryggi þolenda á heimili sínu svo þeir þurfi ekki að leita út fyrir það eftir öryggi gegn áframhaldandi ofbeldi, þykir mér einnig mjög mikilvægt. Ég tek undir með hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni varðandi það að tryggja þarf langtímafjármögnun frjálsra félagasamtaka sem veita þolendum aðstoð og heyrðist mér hæstv. forsætisráðherra vera með áætlanir þar að lútandi. En ég vil jafnvel ítreka það sem kemur fram í skýrslunni varðandi mikilvægi þess að tryggt sé að þolendur hafi aðgang að slíkri aðstoð hvar sem er á landinu. Ég tek einnig undir með hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur varðandi það ofbeldi og þá ógn sem skýrslan bendir á að geti farið undir radarinn hjá okkur vegna skorts á því að sjónum sé beint að þeim hópum sem sæta svokallaðri margþættri mismunun, svo sem konum af erlendum uppruna, fötluðum konum og konum sem glíma við vímuefnavanda. Konur í þessum hópum eru sérstaklega berskjaldaðar fyrir kynbundnu ofbeldi vegna jaðarsetningu sinnar. Að lokum vil ég taka undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson. Það er hætt við því að við verðum værukær þegar við fáum það hrós sem þó er að finna í skýrslunni. Ég tekur undir með undrun hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur á ummælum hæstv. dómsmálaráðherra um skýrsluna og velti í kjölfarið fyrir mér hvert traust hæstv. forsætisráðherra sé til sitjandi dómsmálaráðherra í ljósi þeirra ummæla hans sem ekki bentu til þess að hann hefði sérstakar áhyggjur af þeim alvarlegu athugasemdum sem gerðar eru í skýrslunni. Ég lýk þessu með því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið og vil hvetja ríkisstjórnina til góðra verka í þessum efnum.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. málshefjanda og þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Það hefur mjög margt gerst frá árinu 2018 þegar Istanbúl-samningurinn var fullgiltur og í raun og veru mjög merkilegt hvað margt hefur gerst, en um leið er gríðarlegt svigrúm til umbóta. Ég vil nefna hér í lokin örfá atriði. Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa rætt atriði sem eru kannski ekki til umræðu á Alþingi á hverjum degi eins og þvingaðar ófrjósemisaðgerðir, heiðursmorð, kynfæralimlestingar og þvinguð hjónabönd, eitthvað sem við erum ekki vön að ræða í okkar samfélagi en þurfum að sjálfsögðu að vera tilbúin að takast á við. Ég lít svo á að það sé komið í ákveðið ferli eftir að þessi tilmæli eru komin fram. Mér finnst það mjög mikilvægt, sem margir hv. þingmenn hafa nefnt hér, að ekki verði bara horft til þess ofbeldis sem beinist beinlínis að börnum heldur einnig þegar börn verða vitni að ofbeldi. Ég held að þetta sé ein mikilvægasta ábendingin því að þarna held ég að töluverðra úrbóta sé þörf. Ég vil minna á það sem fram kom í máli mínu, að sjálfsögðu bendi ég á það sem vel hefur verið gert, mér finnst mjög margt gott hafa gerst á undanförnum árum, að þetta varðar öll ráðuneyti. Ég fór bara yfir nokkur verkefni sem eru að fara af stað hjá félagsmálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti, mennta- og barnamálaráðuneyti en þetta varðar öll ráðuneyti og þess vegna settum við þennan hóp niður sem er að taka á tilmælunum þvert á ráðuneyti. Áfram er mjög stór hluti þessara mála hjá dómsmálaráðuneytinu en ég vil líka minna á eigin ábyrgð, ábyrgð forsætisráðuneytisins sem vinnur núna úr niðurstöðum grænbókar um mannréttindi og þessi mál eru nátengd. Ég á von á því að leggja hér fram frumvarp um nýja mannréttindastofnun og ég lít á landsáætlun um mannréttindi sem annað lykilviðfangsefnið af því að við - og þetta er minn síðasti punktur, frú forseti - eigum það til að verða afslöppuð þegar við teljum að staðan sé nokkuð góð. En ef sagan hefur kennt okkur eitthvað þá er það það að í mannréttindamálum má aldrei slaka á. Það getur alltaf orðið bakslag og við þurfum alltaf að vera á vaktinni. Ég þakka annars fyrir góða umræðu.

Frú forseti. Ég var ekki fullbúinn í minni fyrstu ræðu og var, þegar tíma mínum lauk, að fjalla um umsögn sem kom frá prestum innflytjenda og flóttafólks. Þar var ég að fjalla um eða lesa upp það sem þeir nefndu, að það væri mikilvægt að hlúa að þessum hópi ef réttur hans væri skertur. Þá langar mig að fá að hefja lesturinn á nýjan leik: „[Það] myndi fylgja ýmis beinn og óbeinn kostnaður við að bregðast við. Það er fyrirsjáanlegt að niðurfelling grunnþjónustu þvingar fólk í erfiða stöðu sem aftur skapar álag á önnur félagsleg kerfi eins og til dæmis sveitarfélög og ýmis hjálparsamtök, þangað sem fólk leitar í neyð. Það er reynsla okkar í samskiptum við þann hóp fólks sem hingað er kominn í leit að alþjóðlegri vernd, að þetta fólk á sér þá ósk heitasta að fá tækifæri til að framfleyta sér og að verða virkir þegnar í samfélaginu. Margvíslegar ástæður geta valdið því að fólk yfirgefi ekki landið sjálfviljugt eftir að endanleg synjun liggur fyrir í máli þeirra, sem dæmi eru einstaklingar sem hafa fengið alþjóðlega vernd á Grikklandi, Ítalíu og Ungverjalandi og er synjað um vernd hér á þeim forsendum, en telja sig ekki örugg í þeim ríkjum. Við viljum einnig ítreka afstöðu okkar sem fram kom í fyrri umsögn um þetta frumvarp að í þeim tilfellum þar sem fólk hefur fengið alþjóðlega vernd í ofangreindum löndum er um að ræða afar takmarkaða vernd.“ Frú forseti. Mér finnst þessi nálgun prestanna ramma svo vel inn þá umgjörð sem mér finnst að eigi að vera um þennan málaflokk, að við séum ekki að senda fólk út í óvissuna þar sem fyrirséð er að fólk lendi hreinlega á götunni sem getur í raun og veru haft ófyrirséðar afleiðingar í för með sér. Við þurfum alltaf að hafa í huga það sem börnum er fyrir bestu. Það er skylda okkar og er það sem barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna kveður á um að við skulum gera. Það er það sem við höfum undirgengist og verðum að fara eftir. Við skulum ekki gleyma því að útlendingar, þar með taldir flóttamenn, eru bara fólk af holdi og blóði, rétt eins og við hin, fólk sem oft og tíðum er að flýja hörmulegar aðstæður. Við erum að tala um börn sem hafa þurft að þola hörmungar stríðsátaka eða annarra þeirra aðstæðna sem við hér uppi á Íslandi skiljum ekki og getum alls ekki sett okkur í þeirra spor. Ef við værum í þeim sporum að þurfa að flýja land þá teldum við eðlilegt að við ættum möguleika á að fara þangað sem öryggi er að finna. Ákveðnir stjórnarliðar hafa hér í þingsal lýst því að þeir muni kalla frumvarpið til nefndar á milli 2. og 3. umr. og gefið í skyn að einhverjar breytingar kunni að verða á því án þess að tilgreina í hverju þær gætu falist. Mér þykir vont að ekki fáist einhver botn í þær hugmyndir sem verið er að ræða innan stjórnarliða. Það myndi vissulega geta hjálpað þeirri umræðu sem hér er að eiga sér stað. Vonandi verða þessar breytingar til bóta og munu taka tillit til þeirra umsagna sem hafa verið lagðar fram um þetta mjög svo umdeilda frumvarp. Fólk á flótta á það skilið frá okkur að við sinnum þessum málaflokki af virðingu en ekki harðneskju. Mig langar, frú forseti, í lokin, af því að ég á nú einhvern tíma eftir, að fara aðeins yfir það sem Píratar voru að tjá sig um fyrir jólin. Þeir höfðu áhyggjur af því að þetta frumvarp stæðist ekki stjórnarskrá og óskuðu eftir áliti þar að lútandi. Þeir byggðu þetta á umsögn frá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands ef mig misminnir ekki. Þegar maður horfir á þessa umsögn þá verð ég bara að segja að ég held að það hefði verið rétt ef á Pírata hefði verið hlustað fyrir jól. Þessi umsögn er kannski bara staðfesting á því og það eru efasemdir um að þetta hreinlega geti staðist stjórnarskrána. Mig langaði kannski, virðulegur forseti, af því að ég hef smátíma, að lesa hérna upp úr þessari umsögn þar sem þetta kemur fram. Í fyrsta lagi kemur fram í kafla 4 í almennum athugasemdum með frumvarpinu: „Frumvarpið gefur ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá. Hvorki virðist vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) í athugasemdunum. Verður að telja þetta afar óheppilegt. Efni frumvarpsins varðar með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Til dæmis: brottfall þjónustu (6. gr.) varðar 1. mgr. 76. gr. stjskr. og 65. gr. stjskr., breyttar reglur um endursendingar varða 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE, sbr. ítarlega dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins, sérákvæði um börn varða 3. mgr. 76. gr. stjskr., framkvæmd ákvarðana varðar 71. stjskr. og 8. gr. MSE og eftir atvikum 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE og ýmis útfærsluatriði á málsmeðferð kunna að varða 70. gr. stjskr. og 6. og 13. gr. MSE hvað varðar rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð og rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Óhjákvæmilegt er að löggjafinn taki skýra afstöðu, að undangengnu efnislegu mati, til þess hvort skilyrðum stjórnarskrárákvæða sé fullnægt.“ Þegar ég les þetta, virðulegur forseti, þá nægir það mér í sjálfu sér, fyrir utan allt sem kemur fram í mörgum þeirra umsagna sem fyrir liggja, til að vilja og hvetja til þess að þetta mál verði skoðað frekar. Þegar Mannréttindastofnun Háskóla Íslands vekur athygli á hugsanlegum stjórnarskrárbrotum, stjórnarskrárvörðum réttindum sem verið er að taka af fólki, þá finnst mér bara eðlilegt og sanngjarnt og réttlátt að við hlustum. Það hafa farið í gegnum þingið ýmis mál í gegnum tíðina sem þingið hefur þurft að kalla til baka vegna klúðurs og fúsks. Eins og ég sagði í ræðu minni ættum við alltaf að geta unnið að lagasetningu í sem mestri sátt. Því er greinilega ekki fyrir að fara hvað varðar þessa lagasetningu. Við erum að sjá mýmargar umsagnir, allar fyrir utan þær umsagnir sem tengjast ráðuneytinu sjálfu, tala gegn þessu frumvarpi. Ég vil bara hvetja til þess að á það sé hlustað. Ég sé ekki að það eigi neitt að stöðva þessa umræðu og taka þetta aftur inn í nefnd í 2. umr. Vonandi munu þeir stjórnarliðar sem hafa talað um að breytinga sé að vænta á þessu frumvarpi standa við þau orð.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir ræðuna sína hér. Hann kom inn á þó nokkur atriði sem ég lagði mikla áherslu á í ræðum mínum í gærkvöldi. Hv. þingmaður las upp umsögn þar sem var talað um að svipta umsækjendur rétti sínum að grunnþjónustu. Það mun náttúrlega skapa aukaálag á félagslegu kerfin okkar þegar einstaklingur missir þá grunnþjónustu sem hann á rétt á samkvæmt núverandi lögum, eins og t.d. húsnæði og rétt til heilbrigðisþjónustu. Það leiðir til þess að þessi einstaklingur mun þurfa að leita t.d. í neyðarskýli. Það mun bara skapa meiri kostnað og álag á ríkið og á þessi kerfi. Því langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að tilefni sé til þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki sérstaklega þetta lagaákvæði til skoðunar þegar málið fer aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. - mig minnir að þetta sé 6. gr. frumvarpsins, já, 6. gr. frumvarpsins - og hvort hv. þingmaður telji að það sé tilefni til að fjalla sérstaklega um inntak þessara greina og mögulegar afleiðingar. Hv. þingmaður kom síðan líka inn á umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands þar sem það er talið að ákvæði þessa frumvarps samræmist mögulega ekki stjórnarskrá og mögulega ekki mannréttindasáttmála Evrópu sem er fullgildur hér á landi, lögfestur líka og búið að innleiða í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Er ekki bara fullt tilefni til að gera almennilega úttekt á því hvort þetta samræmist stjórnarskrá þannig að við gerumst ekki sek um að vera Alþingi, löggjafarþingið sem lögfesti lög sem samrýmast ekki stjórnarskrá eftir að hafa fengið viðvörun um það frá umsagnaraðilum?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar andsvar. Ég tel eðlilegt og rétt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði þetta sérstaklega. Þetta er kannski eitt af þeim atriðum sem orkar hvað mest tvímælis í frumvarpinu sem fyrir liggur og mig langar að nefna það sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir nefndi hér þegar hún var að fjalla um hvernig þetta er framkvæmt í Danmörku, sem við viljum ekkert endilega nota sem fyrirmynd, þegar er talað um að þeir vilji ekki setja fólk undir brúna. Ég held að við ættum líka að huga að því: Viljum við setja fólk undir brúna? Viljum við setja fólk á götuna sem á hvergi heima? Við erum með fólk í þeirri aðstöðu þrátt fyrir að Útlendingastofnun telji Grikkland öruggt land eða Spán og Ítalíu. Þessi hópur er bara í þeirri stöðu að geta enga björg sér veitt í þessum löndum, þekkir engan og talar ekki málið. Þessi hópur á mjög erfitt uppdráttar þegar hann er sendur til þessara landa. Ég tel vissulega rétt að hv. nefnd taki á þessu og skoði þetta sérstaklega. Ég er ekki löglærður maður, og verð það væntanlega ekki úr þessu, en ég tel að lög séu umgjörð utan um eitthvað sem við viljum. Þau eru bara einhver kassi sem við viljum starfa í og inn í þennan kassa vil ég skrifa einhverja mannúð. Þannig að þegar ég er að velta fyrir mér þessum hlutum þá vil ég sjá að inn í þessa lagaumgjörð sé skrifuð einhver mannúð og eitthvert réttlæti.

Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir andsvarið og skemmtilega sýn á lögin. Þetta er rosalega mannlega sýn og nákvæmlega það sem við eigum að sýna hér á Alþingi sem löggjafi, að setja mannúð í þessi lög, inn í þennan ramma sem við erum að skikka aðra til að starfa eftir. Hvað varðar það að svipta fólk grunnþjónustu þá náttúrlega gerðist það fyrir tæplega tveimur árum þegar Palestínumönnum var hent út á götuna af Útlendingastofnun. Seinna komst kærunefnd Útlendingastofnunar að þeirri niðurstöðu að þetta hefði bara verið kolólöglegt, hefði ekki samræmst lögum. Tilgangurinn með þessari 6. gr. er nákvæmlega það, að lögfesta það að veita Útlendingastofnun þessa heimild til að svipta fólk þessum réttindum. Ég málaði smásviðsmynd hér uppi í pontu í gær þegar ég var að tala um þessa 6. gr. Ég segi bara: Segjum sem svo að þessari heimild verði beitt hér á Íslandi og að manneskjan sem verður fyrir þessari valdbeitingu og er svipt þessari þjónustu fari með málið fyrir dómstóla og alla leið upp í Mannréttindadómstól Evrópu. Ég skal veðja að þá myndi koma áfellisdómur á Ísland, af því ég get ekki séð hvernig þetta samræmist mannréttindasáttmála Evrópu og stjórnarskrá og þá sérstaklega 65. gr. um jafnræðisregluna í stjórnarskránni. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar andsvar. Ég tek undir þetta. Ég óttast það ef við erum að vísa fólki út í óvissuna. Það er rétt sem kemur fram í umsögn þeirra presta sem sinna þessum hópi að þetta mun hafa afleiðingar í för með sér og reyna á t.d. félagsþjónustu sveitarfélaga. Fólk mun búa einhvers staðar, á götunni eða inni á einhverjum sem sýnir fólki umburðarlyndi og tekur við því. Það kemur líka fram í umsögn læknanna að þeir munu ekki neita fólki um heilbrigðisþjónustu nema einhver dómsúrskurður falli um það. Jú, nefndin verður að skoða þetta ákvæði. Það er ómögulegt að hýsa fólk á götunum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir góðar ræður um þetta mál. Ég veit að hv. þingmaður kemur úr sveitarstjórn þess sveitarfélags sem hefur kannski tekið einna mestu byrðina, alla vega hlutfallslega, þegar kemur að því að taka á móti og sinna hælisleitendum. Ég tel að það sýni ótrúlega mannúð hjá Reykjanesbæ að hafa gert það í gegnum árin og takast líka á við þann sívaxandi hóp sem því miður kom vegna Úkraínu og svo vegna Venesúela á síðasta ári. En mig langar að ræða aðeins meira við hv. þingmann um þetta, að vísa fólki á götuna. Mig langar að spyrja hv. þingmann, hafandi komið úr því að stjórna í sveitarfélögum: Hvernig munu sveitarfélögin taka því þegar fólki er vísað út á götuna, fólki sem hefur enga möguleika til að komast til síns upprunalands, og það er allt í einu komið á götuna í sveitarfélaginu, undir brýrnar eins og Danir orða það? Lendir það ekki bara algerlega á sveitarfélögunum þá að taka á móti því fólki? Mun það ekki virkilega valda erfiðleikum fyrir sveitarfélög sem þegar eiga í fjárhagserfiðleikum við að sinna þeim íbúum sem eru þar nú þegar? Er ekki bara verið að ýta vandamálinu frá dómsmálaráðuneytinu yfir á sveitarfélögin?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, ég kem frá sveitarfélagi þar sem þessi málaflokkur hefur verið stór. Við vorum sveitarfélaga fyrst til að gera þessa svokölluðu þjónustusamninga sem hafa virkað vel, mjög vel. Þar sem olli okkur erfiðleikum var það sem Útlendingastofnun gerði síðan í framhaldinu, að senda til okkar hópa utan þjónustusamninga. Við töldum að við gætum ráðið við tiltekinn fjölda en við fengum á okkur stærri hópa sem erfitt var að þjónusta. Útlendingastofnun er ekki staðsett í Reykjanesbæ og hún sinnti þessu illa. Þetta er kannski það sem við þurfum að horfa til, að búa til einhverja umgjörð utan um þennan stóra hóp sem er að koma til landsins. Það er bara nauðsynlegt og það er nauðsynlegt að við öll sem samfélag tökum þátt í þessu. Eftir að ég lagði fram ákveðna hugmynd á kjörtímabilinu 2014–2018 var til okkar ráðinn verkefnastjóri fjölmenningar til þess að við færum í þessa aðlögun, ekki bara þeirra heldur okkar líka, að við myndum læra. Það voru t.d. haldnir pólskir dagar. Við bjuggum til verkefni þar sem við tengdum útlendingana við okkur og ég veit um ungt fólk sem fór í það að þjónusta þessa hópa til að hjálpa þeim til að taka þátt í samfélaginu. Sonur minn var t.d. í slíku verkefni með eldri manni sem fékk síðan vinnu á veitingahúsi, bara aðlagaðist fljótt og vel af því að þannig vill fólk gera þetta. En að við séum að setja fólk út í kuldann, á götuna eins og er talað um, í íslensku veðurfari? Nei, það vil ég ekki.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég gæti ekki verið meira sammála og sérstaklega um þetta, að þegar við hjálpum fólkinu að aðlagast samfélaginu, hversu mikill auður það er fyrir okkur. Mig langaði að spyrja hv. þingmann í seinna andsvari: Nú var Reykjanesbær eitt af fyrstu sveitarfélögunum til að gera þessa þjónustusamninga og við höfum séð að á undanförnum vikum hefur hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra verið að gera samninga við önnur sveitarfélög, en það eru stór sveitarfélög, sérstaklega hér á suðvesturhorninu, nær öll undir stjórn Sjálfstæðisflokksins, því miður, Kópavogur, Seltjarnarnes, Garðabær, sem ekki eru að gera slíka samninga. Hvað getum við gert til að hvetja þessi sveitarfélög til að vera með í því að taka á móti fólki á flótta?

Virðulegur forseti. Hvað getum við gert til að fleiri sveitarfélög taki þátt í þessu stóra samfélagsverkefni sem okkur ber skylda til að takast á við? Hér nefndi hv. þingmaður sveitarfélög í kringum Reykjavík. Reykjavík er að bjóða upp á bestu félagslegu þjónustuna. Mörg þessara sveitarfélaga eru að bjóða upp á litla sem enga félagsþjónustu. Reykjanesbær hefur þurfti að bjóða upp á verulega mikla félagslega þjónustu vegna þess að það má kannski segja að það sé sveitarfélagið í miðjunni á Suðurnesjum eins og Reykjavík er í miðjunni hér á Reykjavíkursvæðinu. Það er auðvitað bara umhugsunarefni hvers vegna þessi sterku sveitarfélög í kringum Reykjavík taka ekki frekari þátt í þessu. Af hverju er það þannig í Danmörku að sveitarfélög þar telja þetta bara vera skyldu sína? Af hverju eru bara einstaka sveitarfélög á Íslandi að gera þetta? Þarf lagaumgjörð til að þetta verði að veruleika, að öll sveitarfélög taki þátt í þessu? Ég veit það ekki.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hef tekið eftir því í umræðunni að fókusinn er aðeins að vakna á vandamálin sem skapast af því að við erum með fólk hérna í tómarúmi, sem er ekki bara vandamál fólksins heldur vandamál okkar allra. Mig langaði að nefna eitt í þessu samhengi, af því að mér hefur verið tíðrætt um að þetta frumvarp sé ekki byggt á einhverju mati á því hvað þarf að gera, því er ekki ætlað að straumlínulaga eitt eða neitt eða leysa nein kerfisbundin vandamál heldur er það byggt á röngum forsendum. Það er byggt á fordómum. Það byggt á þeirri forsendu að hingað leiti rosamikið af fólki sem sé ekki í raunverulegri neyð og sé hingað komið til að leggjast á kerfið. Í því sambandi langar mig að benda á tvennt í þessu frumvarpi. Það er annars vegar þessi þjónustusvipting í 6. gr. sem er mjög skýrt að er ætlað að fá fólk til þess að fara. Það er ekkert annað sem býr að baki. Því er beint gegn hópi fólks sem hefur dvalið hér um árabil og hefur fengið endanlega synjun í máli sínu en telur sig ekki geta farið heim þótt stjórnvöld séu því ósammála. Í frumvarpinu er annað ákvæði, a-liður 8. gr. frumvarpsins, sem snýst um að auka heimildir Útlendingastofnunar til að vísa fólki frá landi, bara að vísa umsókninni frá og í rauninni bara þangað sem Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að þú dveljist. Þessu er beint gegn fólki sem er að koma frá Venesúela sem á maka eða fjölskyldu eða þekkir einhvern í nágrannaríkjunum í Mið- og Suður-Ameríku og Útlendingastofnun finnst þau eigi bara frekar að fara þangað. Vandamálið er að reynslan sýnir að fólk fer ekki af því að það telur sig ekki getað farið. Það hefur kannski ekki einu sinni heimild til dvalar og komu í þessum ríkjum. Það sem mig langaði til að nefna, af því fólk er alltaf að hafa áhyggjur af því og frumvarpið byggist á því að þetta séu nú allt einhverjar sugur á kerfinu að atvinnuþátttaka flóttafólks frá Venesúela - ég er ekki með nákvæmar tölur en hún er á milli 80–90% eftir ákveðið langa dvöl.  
             Þá langar mig til að spyrja hv. þingmann: Telur hann einhverja lausn fólgna í því að finna fleiri leiðir til að synja fólki, setja fleiri einstaklinga 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar andsvar hér. Ég las í ræðu minni úr 2. mgr. í greinargerðinni þar sem segir að hér standi stjórnsýslan frammi fyrir áskorunum og að það þurfi að meta hvort sú þróun eigi sér eðlilegar skýringar eða hvort nauðsynlegt sé að breyta regluverki og framkvæmd hér á landi til að bregðast við stöðunni. Ég upplifi þetta þannig að það sé verið að gefa í skyn að fólk sé að svindla sér inn á einhverjum fölskum forsendum. Hver fer frá Venesúela til Íslands til að reyna að smygla sér hér inn 

Frú forseti. Ég þakka áréttinguna. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held nefnilega að það sé verið að skapa fleiri vandamál heldur en er verið að leysa með þessu frumvarpi. Og þar er ég ekki að reyna að fella neinar pólitískar keilur, ég er einfaldlega að tala hreint út. Þarna er í rauninni verið að skapa heimildir fyrir íslensk stjórnvöld til að synja fleirum þótt ekkert bendi til annars en að þau séu hingað komin til að taka þátt í samfélaginu. Mig langar til að benda á eitt sem annar fyrrverandi hv. þingmaður hefur verið óþreytandi við á að benda á í umræðunni úti í samfélaginu þegar það talaði um hvað við getum tekið á móti mörgum. Forsendan fyrir því að við getum ekki tekið á móti nema X mörgum er sú að fólk sé einhvers konar byrði á samfélaginu, að samfélögin séu ekki bara byggð upp af fólki. Til að geta notið þeirrar samfélagslegu þjónustu sem hér er í boði þarf X marga einstaklinga í kringum sig til að greiða skatta og annað til þess að halda kerfinu uppi. Það er fólkið sem heldur kerfunum uppi. Það er ekki bara að nota kerfin. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar rannsókn. Jú, ég tel að fólk vilji aðlagast samfélaginu. Ég tel að fólk vilji taka þátt í samfélaginu. Ég tel að fólk vilji sjá sér og sínum farborða. Vissulega reynir á á meðan þú ert að læra tungumálið og ert að koma þér inn í samfélagið. Ég bjó t.d. í Svíþjóð og það leið heilt ár áður en Vinnumálastofnun eða Arbetsförmedlingen fór að hringja í mig og bjóða mér í vinnu af því að þeir litu þannig á að ég þyrfti ár til að aðlaga mig að sænsku kerfi þannig að þeir biðu. En þegar ég var búinn að vera í ár - ég var reyndar búinn að vera að vinna megnið af tímanum af því að ég fann mér bara vinnu sjálfur - fóru þeir að hringja í mig þá og þá gat ég fengið næga vinnu. Ég held að staðan sé bara þessi; að þessi hópur sem kemur til landsins vill fara að vinna. Talandi um þessa skilvirkni sem við ætlum að ná í gegnum þetta frumvarp þá held ég að ég hafi heyrt hv. þingmann, sem í pontunni stóð á undan mér, segja: Við þurfum að gera þetta skilvirkt þannig að við getum hleypt fólki fyrr inn í landið.

Frú forseti. Ég held áfram ræðu minni. Það er eitt ákvæði sem hefur verið einna mest gagnrýnt í þessu frumvarpi. Það tekur tíma að fara yfir það þó að það séu önnur ákvæði sem ég tel að þarfnist meiri útskýringar þannig að ég ætla að reyna að halda þessu í styttra lagi vegna þess að ég held að, hvað eigum við að segja, röksemdirnar fyrir því hvað þetta er kjánalegt ákvæði hafi komið nokkuð skýrt fram. En það eru önnur ákvæði í þessu frumvarpi sem ég held að þarfnist kannski raunveruleikatengingar sem ekki hefur komið fram í dagsljósið enn þá. Ég ætla samt ekki að láta það eiga sig, ég ætla að fara örstutt yfir það og ég ætla að lesa úr greinargerð með þessu ákvæði í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Ólíkt löggjöfinni hér á landi er það almennt innbyggt í regluverk og verndarkerfi annars staðar á Norðurlöndum að þjónustustig minnkar, oft í þrepum, og fellur jafnvel alveg niður þegar útlendingur fær synjun á umsókn um alþjóðlega vernd og fresturinn til sjálfviljugrar heimfarar er liðinn. Skiptir þar einna helst máli hversu samvinnufúsir einstaklingarnir eru við undirbúning og framkvæmd flutnings. Geta þannig einstaklingar sem sýna ekki samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunarinnar í vissum tilvikum átt hættu á að missa rétt til þjónustu fram að brottför, svo sem búsetu, heilbrigðisþjónustu og fjárhagsaðstoð.“ Ég ætla að láta staðar numið þarna. Þarna eru einfaldlega rangfærslur. Hvergi, ekki í Danmörku, ekki í Noregi og ekki Svíþjóð, fellur þjónusta, búseta, heilbrigðisþjónusta og fjárhagsaðstoð með öllu niður á neinum tímapunkti. Það er heldur ekki svo að það skipti mestu máli. Það er rétt að þjónustan minnkar gjarnan í þrepum og eykst í öðrum þrepum. Það eru ýmsir þættir sem hafa áhrif á t.d. þann vasapening sem fólk fær. Það er ekkert sem hefur áhrif á það hvaða heilbrigðisþjónustu þú færð. Þau fá alltaf frá upphafi - líkt og er í þeirri svakalegu þjónustu sem umsækjendur um alþjóðlega vernd fá hér á landi, í raun bara neyðarþjónustu, það er frá fyrsta degi umsóknarferlisins. Það er ekki þannig að fólk sem er í umsóknarferli fái fulla þjónustu þangað til það er komið með lokaniðurstöðu í máli sínu. Nei, það er ekki þannig, ekki hér á landi og ekki annars staðar. Þar þarf engu að breyta. Heilbrigðisþjónusta er aldrei felld niður. Það er hins vegar það sem stendur til með þessu frumvarpi sem við erum að reyna að samþykkja hér. Það sem hefur áhrif, sérstaklega á vasapeninga einstaklinga, á öðrum Norðurlöndum, bæði til hækkunar og lækkunar, er vilji fólks til þess t.d. að vera virkt. Það eru virkniúrræði sem fólki bjóðast og jafnvel námskeið um menninguna sem geta hækka vasapeninga fólks. Það er svo sem ekki hátt tímakaup sem þau fá fyrir að taka þátt í svona verkefnum í þessum búðum sem þau búa í en engu að síður einhvers konar hvati. Þar er hvati til góðra verka sem ég held að við séum öll sammála um að sé bara mjög góður hlutur; læra tungumál, læra að vera virk og annað, í stað þess að hafa þau lokuð inni á einhverjum herbergjum og láta þau bíða í áraraðir eins og við gerum, án þess að hafa nokkuð fyrir stafni. Hitt er það að samstarfsvilji við framkvæmd ákvörðunar er ekki það sem ræður úrslitum um það hvort þú færð fjárhagsaðstoð eða húsnæði eða ekki, heldur í rauninni vilji til að fara. Það er sannarlega rétt, það hefur áhrif. Í öllum þessum löndum er í boði aðstoð við að fara heim, en bara í ákveðnum tilvikum, það er bara til ákveðinna ríkja. Það stendur ekki öllum til boða og ekki að sama marki. Oft er það bara flugmiði, það er kallað aðstoð við heimför. Aðstoð við heimför getur verið bara það að ríkið greiði flugmiðann þinn heim. Það er aldeilis aðstoð, sannarlega aðstoð ef þú átt í vandræðum með að kaupa flugmiða en sjaldnast er það ástæðan fyrir því að fólk fer ekki sjálft. Það sem ég er að reyna að skýra hérna er að það er alveg ljóst að markmiðið með þessu ákvæði frumvarpsins er ekki að samræma löggjöf okkar og framkvæmd við Norðurlöndin. Þessu ákvæði er, eins og ég hef nefnt hér áður, beint gegn ákveðnum hópi fólks sem hefur verið hér um lengri tíma. Því er ætlað að knýja það til að fara. Við vitum að sérstaklega með þann hóp er ekkert sem bendir til þess að þau muni fara. Þeim líður mjög illa hérna því að það er mjög illa farið með þau. Það er ekkert sem bendir til að þau muni fara. Það sem mun gerast er að þau verða í mun verri stöðu, líkamlega, andlega, félagslega, að öllu leyti. Það er ekki bara vandamál fyrir fólkið sjálft, það er líka vandamál fyrir okkar samfélag. 

Frú forseti. Ég ætla að taka upp þráðinn þar sem ég stoppaði í nótt. Fyrir ykkur sem ekki voruð með okkur í gærkvöldi var ég að fjalla um þau ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu sem hafa áhrif og í sumum tilfellum stangast á við það frumvarp sem hér er til umræðu. Mannréttindasáttmáli Evrópu var gerður árið 1950 af þeim ríkjum sem eru hluti af Evrópuráðinu. Ísland er einmitt aðili að Evrópuráðinu og þann 30. maí árið 1994 var mannréttindasáttmálinn löggiltur inn í íslensk lög ásamt fjölda samningsviðauka. Ég var búinn að lesa hluti úr samningnum sjálfum og samningsviðaukanum en samningsviðaukinn sem ég ætla að fjalla um núna er samningsviðauki nr. 7, sem er frá 22. nóvember 1984. Rétt eins og samningurinn sjálfur hefur hann lagagildi hér á landi. Þessi samningsviðauki fjallar eins og aðrir um verndun mannréttinda og mannfrelsis, en 1. gr. þessa samningsviðauka fjallar einmitt um réttarfarsreglur um brottvísun útlendinga. Þar stendur, með leyfi forseta, í 1. gr.: „Útlendingi, sem löglega er búsettur á landsvæði ríkis, skal ekki vísað þaðan nema eftir ákvörðun sem tekin hefur verið í samræmi við lög, og skal honum heimilt: a. að bera fram ástæður gegn brottvísun sinni, b. að fá mál sitt tekið upp að nýju, og c. að fá erindi sitt flutt í þessu skyni fyrir réttu stjórnvaldi eða manni eða mönnum sem það stjórnvald tilnefnir.“ 2. mgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Heimilt er að vísa útlendingi brott áður en hann hefur neytt réttinda sinna skv. a-, b- og c-lið 1. mgr. þessarar greinar þegar slík brottvísun er nauðsynleg vegna allsherjarreglu eða á grundvelli þjóðaröryggis.“ Með öðrum orðum hafa útlendingar rétt til þess að bera fram ástæður gegn brottvísuninni, að málið sé tekið upp að nýju og að fá að flytja þetta erindi sitt fyrir réttu stjórnvaldi nema auðvitað þjóðaröryggi eða eitthvað slíkt sé ástæða fyrir því að þetta eigi ekki að gilda. Hingað til hef ég alla vega ekki séð neitt í greinargerð með frumvarpinu um að hér sé um þjóðaröryggismál að ræða og sit ég reyndar í utanríkismálanefnd þar sem þjóðaröryggismál falla undir. Þetta hefur heldur ekki verið nefnt þar sem þjóðaröryggismál, þvert á móti erum við stolt af því að vera að taka á móti t.d. hælisleitendum frá Úkraínu. Ég fæ ekki séð annað þegar þessi grein er skoðuð en að það séu atriði í frumvarpinu, t.d. um neitun á að taka mál upp að nýju, neitun á því að gefa fólki möguleika á að flytja erindi sitt, sem þarf samkvæmt þessum samningsviðauka og þessari grein að veita. Það væri gaman að hafa hér einhverja úr allsherjar- og menntamálanefnd, sér í lagi úr stjórnarflokkunum, sem geta leiðbeint mér um af hverju þetta stangist ekki á. Frú forseti. Ég hef hug á að fara í gegnum fleiri atriði og óska því eftir að vera bætt á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætlaði að halda áfram þar sem ég lét staðar numið í gær, en þar var ég að fjalla um misbeitingu valds við val á leiðum til úrlausnar máls, sem getur auðvitað gerst þegar kemur að því að stjórnvald taki stjórnvaldsákvarðanir. Þetta frumvarp sem við erum að ræða hér í dag, útlendingafrumvarp, tel ég að opni mjög margar leiðir fyrir misbeitingu valds þegar kemur að því að úrskurða um úrlausn máls umsækjanda um vernd. Þessi meginregla leiðir af þeirri reglu að það sé óheimilt að byggja ákvörðun um málsmeðferð á tilteknum sjónarmiðum, en það getur aftur haft áhrif á það hvert efni ákvörðunar í málinu verður. Þarna má segja að regla eins og réttmætisreglan fáist við ómálefnaleg sjónarmið. Það eru fjölmörg ákvæði sem ég er búin að fara yfir hér í síðustu ræðum mínum þar sem er opnað fyrir svo matskenndar ákvarðanir þó að endanleg ákvörðun í niðurstöðu máls sé bara byggð á matskenndum forsendum, sem gæti síðan leitt til þess að það teljist brot á réttmætisreglunni, réttmætisreglu stjórnsýslulaga. Þar af leiðandi er niðurstaðan náttúrlega sú að ákvörðunin hefur verið tekin á grundvelli ómálefnalegra sjónarmiða. Þegar mál kemur til úrlausnar hjá stjórnvaldi er stundum hægt að fara með það í fleiri en einn farveg. Það fer náttúrlega eftir því að hvaða niðurstöðu er stefnt hvaða málsmeðferðarreglum ber að fara eftir. Hvaða málsmeðferðarreglum ber að fara eftir? Það er bara gott og gilt. Það eru til mismunandi málsmeðferðarreglur. En það sem þetta útlendingafrumvarp opnar fyrir er að ein regla, sem ég er búin að fara yfir, varðandi endurupptöku máls verður innleidd í útlendingalögin í stað þess að fara eftir þeirri meginreglu sem er nú þegar til staðar í almennum stjórnsýslulögum sem hefur verið notuð og virkar vel í framkvæmd. En það sjónarmið að ákveða niðurstöðu máls með það að markmiði að komast hjá því að fara með mál í gegnum flóknari og tímafrekari málsmeðferð er ómálefnalegt. Það á að flýta fyrir einhverju máli og flýta ákvarðanatöku til að þurfa ekki að fara flóknar leiðir að því og kannski mögulega að afla frekari gagna, það myndi teljast vera ómálefnalegt. Og þetta er bara nákvæmlega það sem ég er að tala um; það eru leiðir í þessu frumvarpi þar sem það er opið fyrir það að taka fljótlegri og einfaldari leiðir, eins og t.d. ákvæði varðandi endurtekna umsókn, eða ákvæði varðandi það að niðurstaða um synjun á máli sæti sjálfkrafa kæru. Það er náttúrlega opnað fyrir það - nú eru stjórnvöld að reyna að afgreiða málið hraðar og það leiðir þá til þess að það verður þá bara ómálefnalegt sjónarmið að baki því. Að fara flýtileiðina er alltaf ómálefnalegt. Hafi efni ákvörðunar verið ákveðið á grundvelli slíks sjónarmiðs þá hefur stjórnvaldið misbeitt valdi sínu við val á leiðum til úrlausnar máls. Það er bara nákvæmlega það sem ég er að tala um. Það eru fjölmörg ákvæði þar sem það er eiginlega bara verið að opna fyrir það að stjórnvald hafi að einhverju leyti lagalega heimild til þess að fara gegn þessum almennu reglum í stjórnsýslulögum. Að einhverju leyti myndi þetta teljist vera löglegt. En segjum svo að þetta fari fyrir dómstóla, að það verði úrskurðað um hvort þetta hafi verið tekið á grundvelli málefnalegra sjónarmiða, hvort stjórnvöld hafi misbeitt valdi sínu við úrlausn þessara mála og þessarar umsóknar, þá gæti vel verið að það stjórnvald verði rassskellt sem beitti þessum aðferðum og þessum útlendingalögum sem við erum hér að ræða í dag. Ég vil því nýta tækifærið hér til að hvetja meiri hlutann að taka þetta til skoðunar og bara í alvöru talað hlusta á það sem við í Pírötum erum að segja hér í dag af því að þetta eru góðir punktar. Og eins og ég segi: Við viljum ekki vera löggjafarvaldið sem samþykkti léleg lög sem mun alltaf þurfa að fara með fyrir dómstóla. Virðulegur forseti. Ég væri til í að þú myndir setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Í umræðum um þetta mál hefur því oft verið fleygt fram að við getum ekki hjálpað öllum og því verðum við að forgangsraða í þágu þeirra sem raunverulega eru í neyð og sem raunverulega eiga rétt á aðstoð stjórnvalda. Ég hef aðeins verið að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi sem fer mjög ítarlega yfir hvernig kerfið, eins og það er núna, vinnur í raun gegn því að þeir sem eru í raunverulegri neyð og þeir sem þurfa raunverulega á hjálp að halda fái þá hjálp sem þeir eiga skilið lögum samkvæmt. Hvers vegna segi ég þetta? Jú, vegna þess að reynsla Rauða krossins, sem hefur hefur sinnt talsmannaþjónustu fyrir flóttamenn svo árum skiptir - voru reyndar tekin út úr þeirri þjónustu fyrir stuttu af núverandi dómsmálaráðherra - hefur sýnt að Útlendingastofnun sinnir ekki þeirri frumkvæðisskyldu sinni að kanna og afla viðeigandi gagna og upplýsinga um hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd tilheyri sérstaklega viðkvæmum hópi. Það er mjög áhugaverður kafli um akkúrat þetta og hvaða áhrif það hefur á málsmeðferð umsækjenda um alþjóðlega vernd að Útlendingastofnun sinni ekki þessari lagaskyldu sinni, þessari frumkvæðisskyldu sinni samkvæmt lögum um útlendinga. Í stuttu máli má orða það þannig að Útlendingastofnun neitar að afla gagna sem geta gagnast máli viðkomandi til þess að hann fái efnismeðferð og neitar að bíða eftir því að viðkomandi einstaklingur geti aflað þeirra sjálfur, t.d. vottorða frá heilbrigðisstarfsfólki um að viðkomandi hafi sætt pyntingum eða kynfæralimlestingum eða einhverju álíka, eða sé haldinn alvarlegum sjúkdómi eða sé með einhvers konar alvarlega fötlun, með langvarandi stuðningsþarfir o.s.frv. Gefur umsækjenda ekki rými til þess að afla þessara gagna og aflar ekki þessara gagna sjálf. Og ekki nóg með það heldur er það þannig með kærunefnd útlendingamála að þegar Útlendingastofnun er búin að synja þér, þrátt fyrir að vilja ekki taka við gögnum frá þér sem sýna fram á að það á ekki synja þér, þá telur kærunefnd útlendingamála það ekki í sínum verkahring að fara í þetta mat sem Útlendingastofnun bæði neitar að framkvæma sjálf og neitar þér um tíma til að sanna sjálfur. En þetta er orðað töluvert betur í umsögn Rauða kross Íslands, virðulegi forseti, og þar af leiðandi ætla ég að rýna aðeins í hana þar sem fjallað er um 6. gr., sem er ein umdeildasta grein þessa frumvarps, þar sem stendur til að fella niður þjónustu gagnvart fólki sem hefur verið hérna í 30 daga eftir að endanleg ákvörðun liggur fyrir um að það eigi að vísa því úr landi og fólk hefur ekki sjálft farið úr landi af ýmsum ástæðum. Þar segir á bls. 7 í umsögn Rauða krossins, með leyfi forseta: „Hér er lögð til sú grundvallarbreyting á réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd að réttur til þjónustu verður felldur niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli þeirra. Hingað til hafa umsækjendur notið þjónustu þar til þeir yfirgefa landið ef frá eru taldir umsækjendur frá EES-ríkjum en þeir hafa ríkan rétt til að setjast hér að og litið hefur verið svo á að þeir eigi að geta nýtt sér slíkar heimildir. Þau réttindi sem fjallað er um í 33. gr. útl. eru grundvallarréttindi og mikilvægt að líta til þess hverjar afleiðingar og áhrif umræddrar tillögu yrðu, verði hún að lögum. Áhrif tillögunnar á stöðu, velferð og mannvirðingu umsækjenda um alþjóðlega vernd eru nokkuð augljós.“ - augljós, sem er áhugavert í samanburði við yfirlýsingar stjórnarliða - „Réttur þeirra til framfærslu, húsnæðis og heilbrigðisþjónustu fellur niður og því er fyrirséð að þau sem ekki yfirgefa landið innan 30 daga verða heimilislaus án framfærslu. Ekki má heldur draga úr mikilvægi þess að fólk njóti grunnheilbrigðisþjónustu á meðan það dvelur hér á landi.“ Þegar við erum að tala um hvaða þjónustu er verið að svipta fólk, ef þjónustu mætti kalla, þá er það aðgengi að einhverju herbergi sem fólk venjulega deilir með öðrum ókunnugum. Það eru 8.000 kr. á viku til að kaupa sér mat og aðrar nauðsynjar og það er neyðarheilbrigðisþjónusta, eða bara heilbrigðisþjónusta sem er nauðsynleg. Það hefur t.d. oft verið tekið dæmi um að ef þú ert með tannpínu þá er ekki verið að fylla í tönnina heldur er tönnin bara rifin úr þér. Þetta er þjónustan sem er verið að svipta fólkið, bara eins lítil þjónusta í raun og er hægt að veita fólki sem fær ekki að sjá sér farborða sjálft. Eins og ég mun koma inn á í næstu ræðu, virðulegi forseti, þá er það þannig að flóttafólk vill sjá sér farborða. Það vill ekki vera fast í þessari gildru stjórnvalda.- Ég óska eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Fyrir þá sem horfa og fylgjast hér með þá hef ég verið að fara yfir þá alþjóðlegu samninga og sáttmála sem gilda þegar kemur að þeim málefnum sem verið er að fjalla um í þessu frumvarpi. Ég fór fyrst yfir mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, en hún er grunnurinn að öllum þessum sáttmálum og er vísað til hennar m.a. í mannréttindasáttmála Evrópu en líka í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem mig langar að setja smá áherslu á í þessari ræðu og einhverjum af næstu ræðum. Samningur sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, eða barnasáttmálinn eins og hann er oftast kallaður, var gerður að lögum hér á Íslandi í þann 2. nóvember árið 1992, með lögum nr. 18/1992. Og fyrir þá sem vilja fylgjast með heima þá er ágæt vefsíða sem er haldið úti sem heitir barnasáttmáli.is, þar sem sáttmálinn sjálfur er rakinn, bæði í fullum texta, eins og það sem ég er með hér fyrir fram mig, en líka í styttri og auðveldari útgáfu. Þó svo að þessi sáttmáli hafi verið gerður þá byggir hann ekki bara á mannréttindayfirlýsingunni heldur segir í inngangi samningsins, með leyfi forseta: „Ríki þau sem aðilar eru að samningi þessum,“ - síðan kemur heilmikill texti og svo segir áfram, með leyfi forseta - „sem minnast þess að þeirrar nauðsynjar að barninu sé veitt sérstök vernd hefur verið getið í Genfaryfirlýsingu um réttindi barnsins frá 1924 og í yfirlýsingu um réttindi barnsins sem samþykkt var á allsherjarþinginu hinn 20. nóvember 1959, og hefur hún verið viðurkennd í mannréttindayfirlýsingunni, í alþjóðasamningnum um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi (sérstaklega 23. og 24. gr.), í alþjóðasamningnum um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi (sérstaklega 10. gr.), og í samþykktum og ýmsum löggerningum sérstofnana og alþjóðastofnana sem láta sig velferð barna varða …“ Já, þetta er ekki bara einhver samningur sem var gerður einu sinni heldur byggir hann á mörgum öðrum samningum, þar á meðal Genfaryfirlýsingunni. En ég ætla að fá að halda áfram, með leyfi forseta, að lesa upp úr innganginum en þar stendur: „Ríki þau sem aðilar eru að samningi þessum, […] sem hafa í huga að barn þarfnist þess „að því sé látin í té sérstök vernd og umönnun þar sem það hafi ekki tekið út líkamlegan og andlegan þroska, þar á meðal viðeigandi lögvernd, jafnt fyrir sem eftir fæðingu“, eins og segir í yfirlýsingunni um réttindi barnsins, sem minnast ákvæða yfirlýsingarinnar um félagslegar og lagalegar meginreglur um vernd barna og velferð með sérstakri hliðsjón af fóstri barna og ættleiðingu innan lands og milli ríkja, almennra lágmarksreglna Sameinuðu þjóðanna um meðferð afbrotamála ungmenna (Beijing-reglnanna), og yfirlýsingarinnar um vernd kvenna og barna er neyð ríkir eða ófriður geisar, sem gera sér grein fyrir að í öllum löndum heims eru börn sem búa við sérstaklega erfiðar aðstæður, og að þau þarfnist sérstakrar athygli …“ Já, frú forseti. Þetta byggir á mikilli reynslu og mikilli þekkingu á því að börn þurfi sérstaka vernd og við höfum innleitt þá vernd inn í íslensk lög. - Ég sé að tími minn er á þrotum, frú forseti. En mig langar að halda áfram að fjalla um þennan barnasáttmála í næstu ræðu og óska því eftir því að vera bætt aftur á mælendaskrá.

Forseti. Mig langar fyrst og fremst að þakka þér, frú forseti, fyrir að bera nafnið mitt rétt fram. Ég kann að meta það, ekki margir forsetar á Alþingi sem gera það. Ég var að tala um misbeitingu valds við val á leiðum til úrlausnar máls og kom inn á það hvernig þetta frumvarp gerir stjórnvöldum kleift að misbeita valdi sínu þegar kemur að því að leiða til úrlausnar mála. Beiting þessarar óskráðu meginreglu fer oftast fram í tveimur áföngum. Fyrst er að kanna hvort stjórnvaldið hafi í raun val um að leggja mál í fleiri en einn farveg og leysa úr því. Svo þarf að túlka réttarheimildir sem stjórnvaldsákvörðunin byggist á. Segjum sem svo að þær réttarheimildir verði túlkaðar sem stjórnvaldsákvörðun um að synja umsækjendum um alþjóðlega vernd byggist á, þessi útlendingalög, og ef þeirri lögbundnu málsmeðferð er ekki fylgt er um lögbrot að ræða. Virðulegi forseti. Segjum sem svo að þessar réttarheimildir verði túlkaðar sem þessi stjórnvaldsákvörðun byggir á. Segjum að heimildinni sé beitt, sem er að mig minnir í 7. gr. eða 2. gr., ég man ekki hvar þetta er, hvaða grein það er - ég þarf bara eintak af frumvarpinu hér með mér, ég kem með það næst upp í pontu - um það að vísa endurtekinni kæru frá eða um það að taka ákvörðun í máli áður en öll nauðsynleg gögn liggja fyrir. Þá kemur auðvitað að því að það er verið að túlka réttarheimildirnar sem eru annars vegar það frumvarp til útlendingalaga sem við erum að ræða hér og hins vegar almenn stjórnsýslulög, sem eru bara með sérmálsmeðferðarreglu sem hefur alltaf verið farið eftir. Þá stangast þessir tveir lagabálkar á og mér þykir bara rosalega hæpið að þetta frumvarp, sem hæstv. dómsmálaráðherra er að leggja fram hér og er svo þrjóskur og fastur á því að Alþingi samþykki, vegi þyngra en almennu stjórnsýslulögin. Því velti ég fyrir mér: Er búið að hugsa þetta eitthvað í gegn, virðulegur forseti? Er búið að pæla í því hvað gerist ef það leiðir til einhvers dómsmáls þegar kemur að því að úrskurða um hvor lagabálkurinn er lögmætari þegar kemur að úrlausn í stjórnsýslumáli sem varðar stjórnvaldsákvarðanir um rétt eða skyldur manna sem samkvæmt lögum fellur undir stjórnsýslulögin? Þetta eru hlutir sem dómsmálaráðuneytið er greinilega búið að pæla nógu vel í og mér þykir það mjög miður af því að það er auðvitað mjög alvarlegt starf að vera löggjafinn hér á Íslandi. En þegar stjórnvald hefur aftur á móti val um það hvaða leið er farin er a.m.k. ljóst að val stjórnvalds um í hvaða farveg málið fer má ekki byggjast á því sjónarmiði að hægt sé að fylgja einfaldri málsmeðferð í því skyni að komast hjá því að fara með mál í aðra tímafrekari og fyrirhafnarmeiri meðferð. Bara nákvæmlega það sem ég var að tala um áðan. Þetta frumvarp fer nákvæmlega í bága við þessa reglu, bara nákvæmlega í bága við þetta. Með því að veita t.d. Útlendingastofnun heimild til þess að taka umsókn til afgreiðslu og afgreiða hana endanlega á hraðari hátt en nú er gert þá eru stjórnvöld bókstaflega að reyna að komast hjá því að fara með mál í aðra tímafrekari og fyrirhafnarmeiri meðferð. Það er auðvitað bara misbeiting valds. Þetta veldur mér áhyggjum og ég er ekki bara að segja eitthvað hérna uppi í pontu til að segja að segja eitthvað hérna uppi í pontu, ég er að benda á mikilvæg atriði sem ekki er búið að skoða þegar kemur að þessu frumvarpi. Ég væri svo ótrúlega til í að vera í hv. allsherjar- og menntamálanefnd til þess að geta bent á þessi atriði sem ég kem með hér í dag af því að ég stend við allt sem ég segi. Það veldur mér í alvörunni verulegum áhyggjum, frú forseti, hvað þetta frumvarp er vanhugsað, hvað þetta frumvarp getur farið gegn mörgum reglum í almennum stjórnsýslulögum, mörgum málsmeðferðarreglum, mörgum reglum sem eru venjuhelgaðar sem er beitt í framkvæmd og virka vel í framkvæmd. Hvernig mun þetta hafa áhrif á bara lagaumhverfið þegar tveir mismunandi lagabálkar stangast á? Þá þarf kannski bara að beita - nei, ókei, ég ætla ekki að fara út í reglubeitingu. - En ég er ekki búin, frú forseti. Þú mátt setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég hef aðeins verið að fjalla um þann ómöguleika sem blasir við umsækjendum um alþjóðlega vernd sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu og reyna af veikum mætti að sýna fram á þá stöðu sína þegar kerfið gerir allt sem það getur til að neita að viðurkenna þessa sérstaklega viðkvæmu stöðu. Ég hef verið að fara yfir umsögn Rauða krossins þar sem kemur fram að Rauði krossinn hafi ítrekað gert alvarlegar athugasemdir við málsmeðferð Útlendingastofnunar þar sem hún beinlínis kemur í veg fyrir að rannsóknarskyldu stjórnvaldsins sé fullnægt og að viðkomandi flóttamaður geti sýnt fram á að hann eigi að njóta stöðu sem flóttamaður í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Ég hef verið að ræða þetta í samhengi við 6. gr. þessa frumvarps þar sem til stendur að svipta fólk framfærslu 30 dögum eftir endanlega ákvörðun kærunefndar útlendingamála um að viðkomandi einstaklingur skuli yfirgefa landið og fái ekki efnismeðferð og hef verið að fjalla um umsögn Rauða krossins í því samhengi. Þar er einmitt talað um hvað þetta eru mikil grundvallarréttindi sem verið er að taka af fólki með 6. gr. Ég var komin að kaflanum sem snýr að þessum svokölluðu undantekningum, sem eiga að heita, á þessari þjónustusviptingu. Það mætti halda að þetta væri ansi ríkulegur listi af undantekningum en þegar framkvæmdin er skoðuð, þegar viðmótið innan Útlendingastofnunar og hjá kærunefndinni er skoðað af hálfu þeirra sem hafa sinnt réttindagæslu flóttafólks hvað lengst og hvað oftast og hafa hvað mestu reynslu af þessu á landinu, þá hljótum við að sjá að þetta - og þetta er það sem ég mun vitna í - að þessar undantekningar munu ekki duga til þess að grípa alla þá sem mega ekki við því að lenda á götunni algerlega án framfærslu. Það mætti halda miðað við upptalninguna að það væru eiginlega bara fullorðnir karlar og fullorðnar konur sem eiga engin börn en það er ekki svo. Hér hefst lesturinn á bls. 7 í umsögn Rauða krossins um frumvarpið, með leyfi forseta: „Í 6. gr. frumvarpsins segir að ekki sé heimilt að fella niður réttindi alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Í athugasemdum við frumvarpsgreinina segir að með alvarlegum veikindum sé átt við þá einstaklinga sem ekki séu fyllilega færir um að sjá um sig sjálfir, hvort sem er vegna andlegra eða líkamlegra veikinda, og velferð þeirra yrði alvarlega ógnað ef réttindi þeirra yrðu niður felld.“ Ég vil bæta því við að ég held að velferð hvers sem er sé alvarlega ógnað þegar einstaklingur má ekki vinna fyrir sér, hefur ekki húsnæði og hefur engan pening til þess að framfleyta sér og engan mat. Ég held bara að velferð allra sé ógnað við þær aðstæður, ég vil halda því til haga, sér í lagi í febrúarmánuði, janúarmánuði, nóvembermánuði, desembermánuði, októbermánuði - ég meina, við búum á Íslandi, virðulegi forseti. Það er engum greiði gerður við að þurfa að búa á götunni og velferð allra er ógnað við að vera hent á götuna án aðgengis að heilbrigðisþjónustu, án þess að geta unnið fyrir sér og án nokkurra fjármuna til að sjá fyrir sér. En það á sem sagt að gera undantekningar fyrir fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu og ég er hérna að fara yfir hvernig þetta mun samt sem áður ekki ná nógu vel utan um fólkið sem við viljum þó vernda frá því að lenda á götunni. Svo ég haldi áfram, með leyfi forseta: ,,Með fötluðum einstaklingi með langvarandi stuðningsþarfir sé átt við þá sem hafi þörf fyrir þjónustu og/eða stuðning sem sé meiri eða sérhæfðari en svo að þörfinni verði fullnægt innan almennrar þjónustu.“ - fólk á ekki að fá neina almannaþjónustu hvort sem er, þannig að ég veit ekki alveg af hverju það skiptir máli - „Rauði krossinn hefur um margra ára skeið gert margháttaðar og alvarlegar athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á því hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu vegna veikinda eða fötlunar en“ - og hér er það sem ég hef verið að segja - „svo virðist sem verulega þröng skilyrði þurfi að uppfylla svo umsækjendur geti talist í sérstaklega viðkvæmri stöðu.“ Síðan er farið í skilgreininguna á sérstaklega viðkvæmri stöðu og ég held að það sé mjög mikilvægt að fara ítarlega í gegnum hana vegna þess að það er með miklum ólíkindum hversu erfitt það hefur reynst umsækjendum um alþjóðlega vernd, sem mjög oft falla undir þessa skilgreiningu, að fá að færa sönnur á það, af því að lögum samkvæmt á Útlendingastofnun að færa sönnur á það en hún neitar að gera það að eigin frumkvæði og hún neitar að gefa flóttafólki tíma og rými til að sanna það sjálft. Það er þessi ómöguleiki, virðulegur forseti, sem ég hef verið að reyna að sýna fram á að þetta kerfi búi til. 

Frú forseti. Ég byrjaði að fara yfir barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna í síðustu ræðu og var aðeins að segja frá sögu hans en mér var bent á að ég hefði ekki alveg farið rétt með mál. Sáttmálinn sjálfur varð að veruleika árið 1989 þegar allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti hann. Þessi samningur er útbreiddasti mannréttindasáttmáli heims vegna þess að einungis eitt ríki í heiminum stendur fyrir utan hann eins og er; eitt ríki, Bandaríkin. Athyglisvert. Sáttmálinn var fullgiltur á Íslandi í nóvember 1992 en það var hins vegar ekki fyrr en í febrúar 2013 sem hann var lögfestur og þannig öðlaðist hann sömu lagalegu stöðu og önnur íslensk löggjöf. Það er því ekki hægt að segja að þetta sé bara einhver samningur úti í bæ. Þetta eru íslensk lög sem þarf að fylgja. Ég ætla að byrja á því að fara í gegnum fyrstu greinar barnasáttmálans og fara síðan í gegnum þær greinar sem tengjast því frumvarpi sem hér er verið að ræða. Í 1. gr. sáttmálans segir, með leyfi forseta: „Í samningi þessum merkir barn hvern þann einstakling sem ekki hefur náð 18 ára aldri, nema hann nái fyrr lögræðisaldri samkvæmt lögum þeim sem hann lýtur.“ Þess skal getið að á Íslandi eru það 18 ár eins og í þessum samningi sem þýðir það að þeir einstaklingar sem eru á flótta og eru undir 18 ára aldri eru skilgreindir sem börn á flótta. Í 1. mgr. 2. gr. segir, með leyfi forseta: „Aðildarríki skulu virða og tryggja hverju barni innan lögsögu sinnar þau réttindi sem kveðið er á um í samningi þessum, án mismununar af nokkru tagi, án tillits til kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúarbragða, stjórnmálaskoðana eða annarra skoðana, uppruna með tilliti til þjóðernis, þjóðhátta eða félagslegrar stöðu, eigna, fötlunar, ætternis eða annarra aðstæðna þess eða foreldris þess eða lögráðamanns.“ Frú forseti. Hér kemur alveg skýrt fram að aðildarríkin skulu virða og tryggja réttindin, líka þegar þú ert frá öðru landi en því landi sem hér á við. 2. mgr. 2. gr. hljómar svo, með leyfi forseta: „Aðildarríki skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima, eða sjónarmiða sem þeir láta í ljós eða skoðana þeirra.“ Þetta er mjög mikilvæg grein, sér í lagi þegar horft er á c-lið 8. gr. þess frumvarp sem við erum að horfa á núna þar sem ekki er tekið tillit til þess ef foreldri eða fjölskyldumeðlimur gerir eitthvað fyrir hönd barnsins, því að þá er barninu refsað fyrir það. Það má ekki samkvæmt 2. mgr. 2. gr. og það er mikilvægt að við látum ekki fara frá okkur frumvarp sem brýtur í bága við þessa grundvallarreglu barnasáttmálans og laga um börn. Frú forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum enn og aftur og óska því eftir að verða bætt á mælendaskrá svo að ég geti haldið áfram að ræða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, enda margt í honum sem tengist þessu.

Virðulegur forseti. Til þess að ítreka þá punkta sem ég kom á framfæri hér áðan varðandi málsmeðferðarreglur stjórnvalda og að þetta frumvarp sé líklegt til að brjóta gegn þeim reglum er ég mætt með heimildir til að bakka upp það sem ég er að segja. Eins og ég sagði áðan, virðulegur forseti, þá er ég ekki að segja bara eitthvað hérna uppi í pontu. Það er í alvörunni vit í því sem við Píratar erum að segja uppi í pontu og ég hvet meiri hlutann eindregið til að hlusta. Ég ætla að lesa texta úr bók Páls Hreinssonar, „Stjórnsýsluréttur. Málsmeðferð“. Þar er kafli sem heitir Réttaröryggi, með leyfi forseta: „Eins og áður segir er réttaröryggi borgaranna í skiptum við stjórnvöld meginmarkmið stjórnsýslulaga. Í athugasemdum við frumvarp til stjórnsýslulaga er þó ekki skilgreint sérstaklega hvað felst í hugtakinu „réttaröryggi“. Hið sama er raunar að segja um flest lagafrumvörp, sem lögð eru fram á Alþingi á ári hverju, og rökstudd eru með vísan til þess, að þeim sé ætlað að stuðla að (auknu) réttaröryggi. Virðist því almennt talið að mönnum blandist ekki hugur um við hvað er átt, þegar hið gildishlaðna hugtak „réttaröryggi“ er notað í athugasemdum og greinargerðum við lagafrumvörp. Sömu sögu er raunar að segja um þær dönsku og íslensku kennslubækur, sem notaðar hafa verið til kennslu í stjórnsýslurétti við lagadeild Háskóla Íslands, en í þeim er hugtakið ekki skilgreint sérstaklega.“ Virðulegi forseti. Ég held að þessi texti sem ég var að lesa hér upp sýni bara enn betur mikilvægi þess að taka skýrt fram, þegar kemur að umfangsmiklu frumvarpi sem varðar beint réttindi borgara, hvað réttaröryggi þýðir. Þetta frumvarp allt varðar réttaröryggi. Páll Hreinsson segir, með leyfi forseta: „Eins og áður er réttaröryggi borgaranna í skiptum við stjórnvöld meginmarkmið stjórnsýslulaga.“ Réttaröryggi borgaranna. Að viðhalda réttaröryggi borgara í samskiptum við stjórnvöld er ein af meginreglum stjórnsýslulaga. Ókei. Útlendingastofnun er stjórnvald. Einstaklingur er kannski ekki beint ríkisborgari en hann er samt borgari, kemur hingað og þarf að eiga samskipti við Útlendingastofnun og Útlendingastofnun hefur einhverjar víðtækar heimildir til að beita einhverjum aðferðum sem verða lögfestar með þessum lögum. Þar af leiðandi er búið að brjóta það hugtak sem er notað yfir réttaröryggi, sem er vaninn að nota yfir réttaröryggi í samskiptum við þetta stjórnvald. Því finnst mér rosalega mikilvægt að bera virðingu fyrir málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar og stjórnvalda því að þau kveða skýrt á um hvernig stjórnvöld eiga að sjá um úrlausn mála hjá einstaklingum sem þau þurfa að skera úr um. Þetta frumvarp veldur mér verulegum áhyggjum af því að mér sýnist það vera að búa til sínar eigin málsmeðferðarreglur með því t.d. að setja einhverjar sérreglur um endurteknar umsóknir og taka ekki mál til efnismeðferðar ef einhver ákveðin skilyrði eru ekki til staðar eða hitt eða þetta. Ef þetta kallast ekki að búa til sínar eigin málsmeðferðarreglur þegar kemur að afgreiðslu umsókna umsækjenda um alþjóðlega vernd þá veit ég ekki hvað þetta er. Virðulegur forseti. Ég segi: Í alvöru talað, þetta er hættuleg þróun sem er að eiga sér stað með þessu lagafrumvarpi ef það verður samþykkt. Mér líst ekkert á blikuna, að það verði settar sérmálsmeðferðarreglur þegar kemur að því að skera úr um réttindi eða skyldur borgara eða einstaklinga sem leita til stjórnvalds og þurfa samþykki frá stjórnvaldi til að fá eitthvað jafn dýrmætt og dvalarleyfi. Þannig að ég legg til að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki þetta til skoðunar og komi í veg fyrir að svona hættuleg þróun eigi sér stað í réttarkerfinu okkar og af hálfu þessa löggjafarþings og þessa löggjafarvalds. Að við varðveitum það réttarríki sem við höfum reynt að byggja upp og varðveita í svo ótrúlega langan tíma. Virðulegur forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum en ég er ekki alveg búin að tala um málsmeðferðarreglur stjórnvalda og hvernig þetta frumvarp stríðir gegn þeim meginreglum þannig að þú mátt endilega setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Við ræddum hér aðeins í gær hóp fólks sem er í svokallaðri umborinni dvöl. Þetta er nú ekki hugtak sem er skilgreint í lögum vegna þess að þetta er hópur sem býr við fullkomna lagaóvissu, þetta er fólk sem passar ekkert inn í kerfið á Íslandi þó að nágrannalöndin hafi áttað sig á tilvist þessa hóps fyrir einhverju síðan og gert ráð fyrir honum í sínum lögum. Hér er um að ræða einstaklinga sem hafa komið hingað til lands í leit að alþjóðlegri vernd og síðan fengið endanlega synjun hér á landi en geta ekki snúið til baka til heimalands síns af ýmsum ástæðum og ílengjast þá hér á landi í mjög undarlegu millibilsástandi þar sem þau eru ekki lengur umsækjendur um alþjóðlega vernd með þeim réttindum sem því fylgja og ekki búin að fá neitt samþykkt heldur. Rauði krossinn gaf út skýrslu nýlega varðandi þennan hóp sem Rauði krossinn á Íslandi fór að taka eftir fyrir þremur árum síðan, þannig þetta er hópur sem varð til frekar nýlega. Það sem í ljós kom var að hér voru 64 einstaklingar sem höfðu lent í þessari stöðu frá árinu 2017 og Rauði krossinn tók viðtöl við hluta þess hóps til að kortleggja stöðu hans. Stærstir innan þessa hóps eru annars vegar einstaklingar frá Nígeríu sem ekki geta farið til heimalands síns vegna þess að þau hafa ekki persónuskilríki, 25 manns eru þar og svo eru 16 Írakar sem ekki er hægt að senda til Írak vegna þess að það er ekkert stjórnmálasamband milli landanna tveggja. Það sem stjórnvöld hafa hins vegar reynt að gera er svona blanda af gulrót og svipu, getur maður ekki sagt það, er það útlenska? Gulrótin er sú að þau bjóða heimferðastyrk til fólks sem vill þiggja, eins og við þekkjum nú varðandi bara umsækjendur um alþjóðlega vernd almennt, einhverja upphæð til að standa undir ferðakostnaði og smápening til að aðstoða við að aðlaga þau aftur að heimaríkinu. Viðtöl Rauða krossins við fólk í umborinni dvöl bendir til þess að þarna komi tvennt til. Annars vegar eru hópar sem geta hugsað sér að nýta þetta en það hefur síðan ekki gengið vegna þess að alþjóðastofnunin sem heldur utan um þessa heimferðarstyrki, International Organization for Migration - hvað köllum við hana aftur á íslensku, munum við það? Nei. Fólksflutningastofnun Sameinuðu þjóðanna, eitthvað svoleiðis  Hér er ég rétt byrjaður að tæpa á þessu, frú forseti, og sýnist ég þurfa að nýta mér næstu ræðu mína til að fara aðeins áfram yfir það hvers vegna ekki er hægt að koma þessu fólki til síns heima, klára hérna síðustu gulræturnar og fara síðan yfir í svipurnar sem íslenska ríkið beitir til að losa sig við þetta fólk úr landi.

Frú forseti. Fyrir þá sem voru að kveikja á viðtækjunum hef ég verið að fjalla um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og það hvernig hann tengist þessu frumvarpi sem verið er að ræða. Ég talaði um það í síðustu ræðu hvernig það væri alveg á hreinu að sáttmálinn nær yfir börn sem koma til Íslands og eru á flótta, ekki bara yfir börn sem hafa búið á Íslandi. Ég fjallaði líka um 2. mgr. 2. gr. um það að ekki megi mismuna barni eða refsa vegna stöðu eða athafna foreldra þess. En 1. mgr. 3. gr. talar beint til okkar, bæði okkur á þingi og annarra stjórnvalda, þar með talið Útlendingastofnunar, en þar segir, með leyfi forseta: „Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.“ Frú forseti. Það er hreint og klárt í lögum á Íslandi og í þessum alþjóðlega barnasáttmála að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang. Það þýðir að það er forgangsatriði hjá okkur sem löggjafarsamkomu að tryggja að löggjöfin sem við skrifum og breytum og vinnum á Alþingi setji ávallt börn í forgang, það sem er best fyrir börnin. Við erum einn þingmaður frá hverjum flokki hér á þingi sem höfum tekið þá ákvörðun að vera talsmenn barna. Það er hlutverk sem hv. þingmenn taka að sér til þess að tryggja nákvæmlega það sem stendur í þessari grein, að við höfum ávallt það í forgangi sem barninu er fyrir bestu. Þess vegna m.a. stend ég hér og fjalla um barnasáttmálann og þessi lög, vegna þess að það er ekki í þessum lögum verið að setja það sem barninu er fyrir bestu í forgang. 2. mgr. 3. gr. heldur áfram og í henni stendur, með leyfi forseta: „Með hliðsjón af réttindum og skyldum foreldra eða lögráðamanna, eða annarra sem bera ábyrgð að lögum á börnum, skuldbinda aðildarríki sig til að tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst, og skulu þau í því skyni gera allar nauðsynlegar ráðstafanir á sviði löggjafar og stjórnsýslu.“ Við þurfum alltaf að tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst, m.a. börnum sem koma hingað fylgdarlaus. Áður en tími minn klárast, frú forseti, langar mig að lesa 4. gr.: „Aðildarríki skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir á sviði löggjafar og stjórnsýslu, svo og á öðrum vettvangi, til að réttindi þau, sem viðurkennd eru í samningi þessum, komi til framkvæmda. Hvað efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi snertir skulu aðildarríki gera slíkar ráðstafanir að því marki sem þau framast hafa bolmagn til, og með alþjóðlegri samvinnu þar sem þörf krefur.“  
             Frú forseti. Við eigum að gera allar viðeigandi ráðstafanir  Ég heyri að tími minn er á þrotum, frú forseti, 

Forseti minnir hv. þingmenn á að ræðutíminn er takmarkaður og ef hv. þingmönnum gefst ekki tími til að óska eftir að fara í ræðu innan tímamarka er gott að gera það með öðrum hætti.

Virðulegi forseti. Ég var áðan að tala um misbeitingu valds og val á leiðum og svo vísa ég líka í fræðibók Páls Hreinssonar og það var frekar ítarlegur rökstuðningur í þeim texta sem ég las upp. En svo ég fari nánar út í þetta: Þegar valdi er misbeitt þá verða náttúrlega réttaráhrif. Þannig virkar þetta. Ég set allt þetta fram hér í tengslum við þetta frumvarp sem við erum að fjalla um til þess að meiri hlutinn, og þá sérstaklega hæstv. dómsmálaráðherra, geti notað þetta sem einhvers konar varnagla fyrir framtíðarágreiningsefni er varða nákvæmlega þetta frumvarp. En réttaráhrif þess að valdi er misbeitt við val á leiðum til úrlausnar máls má í aðalatriðum skipta í tvennt eftir því hvort það hefur leitt til brota á efnis- eða málsmeðferðarreglum. Þegar brot á reglu hefur leitt til þess að úr máli er leyst á grundvelli rangra efnisreglna er ákvörðunin haldin verulegum efnisannmarka og er því almennt ógildanleg. Segjum sem svo að þetta gerist, segjum sem svo að Útlendingastofnun beiti þessum útlendingalögum, sem við munum kannski lögfesta, við ákvörðun á úrlausn máls hjá einhverjum einstaklingi sem hefur sótt um vernd. Síðan fer þetta fyrir dómstóla og svo er komist að þeirri niðurstöðu að það hefði frekar átt að beita val á leiðum samkvæmt stjórnsýslulögum en ekki samkvæmt þeim sérreglum sem er verið að reyna að setja inn í útlendingalögin. Þá er ákvörðunin bara haldin verulegum efnisannmarka og hún verður ógildanleg. Hvað gerist þá? Eftir að Útlendingastofnun búin að ákveða: Við ætlum að synja þessari manneskju um efnismeðferð, eru þeir þá að fara að segja: Heyrðu, þetta var ógilt. Það var varað við þessu í lögskýringargögnum í 2. umr. Það var verið að tala um þetta frumvarp en við ákváðum að hunsa það. En nú er niðurstaðan sú að þetta er ógildanlegt og málið verður tekið til efnismeðferðar. Þetta er bagaleg niðurstaða og ég vona að það komi ekki til þess, enda er ég hér uppi í pontu að vara við því að þetta frumvarp opnar leiðir fyrir stjórnvöld til að misbeita sínu valdi við val á leiðum til úrlausnar máls. Þetta er bara rosalega rík og mikil heimild sem stjórnvöld hafa. En stjórnvöldum ber fyrst og fremst að fara eftir almennum stjórnsýslulögum og málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga af því að þetta er stjórnvald. En þegar brot á reglunni leiðir til þess að það hefur ekki verið farið eftir réttum málsmeðferðarreglum þá verður að meta með hefðbundnum hætti hvaða réttaráhrif það hefur samkvæmt hinum óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttarins um ógildingu stjórnvaldsákvarðana um að umrædd málsmeðferðarregla var sniðgengin og það er bara ferli út af fyrir sig. Það mun líka taka langan tíma. Það mun taka upp pláss í kerfinu, það mun taka tíma hjá fólki og það mun kosta peninga. Því spyr ég, virðulegi forseti: Væri ekki bara sniðugast að halda sig við núgildandi lög? Halda sig við núverandi málsmeðferðarreglur sem eru til staðar í almennum stjórnsýslulögum og Útlendingastofnun er að nota og beita í framkvæmd? Af hverju erum við að koma þessum sérreglum á, sem eru ekki einu sinni nógu vel unnar, að við getum samþykkt þetta með fullvissu um að það muni ekki brjóta gegn neinum öðrum lögum, að þetta muni ekki brjóta gegn almennum reglum, skráðum og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttarins og bara skráðum og óskráðum meginreglum sem stjórnvöld þurfa að fara eftir þegar þau eru að leysa úr máli? Hæstv. dómsmálaráðherra segir að þetta frumvarp sé lagt fram í því skyni að auka skilvirkni í kerfinu. En í guðanna bænum, forseti. Getur þú sagt mér með fullvissu, eftir að ég er búin að fara í gegnum öll þessi atriði, fjórar, fimm ræður í röð, að þetta sé að fara að auka skilvirkni í kerfinu? Segjum svo að einhverjum einum umsækjanda detti í hug að fara með þetta mál til dómstóla, og þá bara hrynur þetta frumvarp; réttmæti þessa frumvarps og marktækni þess hrynur gjörsamlega. Og hvað gerist þá? Jú, við þurfum að setja á fót ný útlendingalög eða gera breytingu á lögum um útlendingamál sem eru heill lagabálkur út af fyrir sig og það er bara ótrúlega kostnaðarsamt og algjört vesen. Ég væri frekar til í að sjá það ekki gerast. En, virðulegi forseti, ég er runnin út á tíma. Ég óska eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Áfram held ég með fólkið í umborinni dvöl, fólk sem hefur fengið endanlega synjun umsóknar um alþjóðlega vernd en íslenska ríkið getur einhverra hluta vegna ekki komið því úr landi, vegna þess að upprunaríkið tekur ekki við því af einhverjum ástæðum. Þessi 64 manna hópur sem nýtur takmarkaðra réttinda býr í algjöru limbói. Eins og ég sagði eru gulrætur til staðar í gegnum Alþjóðlegu fólksflutningastofnunina, sem International Organization for Migration heitir á íslensku, sem felast í fjárhagslegri aðstoð við að komast heim og aðlaga sig aftur að heimaríkinu. Þetta er eitthvað sem fólk sem hefur fengið synjun um umsókn um alþjóðlega vernd nýtir sér oft. Segjum t.d. að fólk sé að flýja stríðsástand sem er um garð gengið eða að það sé að flýja pólitískar ofsóknir og það verður umturnun í heimaríkinu. Hættan sem fólk er að flýja getur horfið og þess vegna er gott að þetta kerfi sé til staðar til að hjálpa fólki fjárhagslega að komast aftur til síns heima. En þessir einstaklingar sem hér um ræðir standa frammi fyrir því að þau sem gætu mögulega hugsað sér að nýta sér svona heimferðarstyrk hafa rekið sig á að það gengur ekki eftir þar sem stofnunin metur gjarnan aðstæður í þeim ríkjum það hættulegar að ekki sé hægt að vísa fólki þangað aftur. Við erum, eins og ég talaði um áðan, m.a. að tala um nokkurn hóp einstaklinga frá Írak auk annarra ríkja. Síðan getur fólkið sjálft bara metið aðstæðurnar þannig að það sé ekki réttlætanlegt fyrir það að halda heim á leið. Því þykir ástandið bara enn vera of eldfimt til að það geti lifað þar öruggu og eðlilegu lífi. Þetta eru gulræturnar sem ríkið býður þessu fólki. Síðan er það að vandinn sem ríkið mögulega lítur á að það standi frammi fyrir í þessu er að það er ekki hægt að þvinga brottför þessara einstaklinga. Það er ekki hægt að flytja þau úr landi með lögregluvaldi til ríkja sem t.d. Ísland er ekki með stjórnmálasamband við eða til ríkja sem viðurkenna þau kannski ekki sem ríkisborgara eða hvað það er. Ýmsar ástæður geta verið fyrir því og þá þarf að fá fólkið til að fara á tveimur jafnfljótum á eigin forsendum. Það sem hefur verið gert, sem er svona með því ómannúðlegra í kerfinu hér, er að svipta það þjónustu. Það er það sem okkur þykir mörgum ein ljótasta greinin í þessu frumvarpi, sem þó er að mestu leyti fullt af greinum sem eru ómannúðlegar. 6. gr., um niðurfellingu þjónustu og réttinda, snýst einmitt um fólk sem hefur fengið endanlega synjun umsóknar um alþjóðlega vernd og að það sé hægt að svipta þau grundvallarþjónustu og -framfærslu. Það er sem sagt lagt til að búa til nýjan hóp fátæks heimilislauss fólks á Íslandi sem er þetta fólk sem hefur fengið synjun um alþjóðlega vernd og þannig er það fyrir fólkið sem ekki hefur þegið fjárstuðninginn við að fara til heimalandsins að það er reynt að svelta það til hlýðni, eins og við höfum orðað það. Þetta nær ekki nokkurri átt, frú forseti, að fólk í viðkvæmri stöðu þurfi að standa frammi fyrir þeim valkosti að fara heim til ríkisins sem það þarf að flýja af ótta við, ja, - hvað sem það er að flýja, eða að það eigi að svelta á götum Reykjavíkur um miðjan vetur eins og reynt var með hóp palestínskra ungra karlmanna sem var varpað út á götu í fyrra. 

Frú forseti. Ég hef verið að fjalla um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem í stuttu máli er oftast kallaður barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna. Hann hefur verið löggildur hér á landi frá 2013 sem þýðir að þau ákvæði sem í honum eru eru lög á Íslandi. Ég næ ekki að fara í gegnum allan sáttmálann, enda yrðum við sennilega hér fram á vor ef ég gerði það við alla sáttmála, en ég ætla að fara í gegnum þær greinar sem tengjast þessu frumvarpi. Næsta grein sem mig langar að fara í, með leyfi forseta, er 7. gr. Hún er í tveimur málsgreinum og ætla ég að byrja á því að lesa þær báðar áður en ég fer í útskýringar. 1. mgr. hljómar svo, með leyfi forseta: „Barn skal skráð þegar eftir fæðingu, og á það frá fæðingu rétt til nafns, rétt til að öðlast ríkisfang, og eftir því sem unnt er rétt til að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra.“ Og 2. mgr: „Aðildarríki skulu tryggja að réttindum þessum sé komið í framkvæmd í samræmi við lög sín og skuldbindingar í viðeigandi alþjóðasamningum á þessu sviði, einkum í þeim tilvikum þegar barn yrði ella ríkisfangslaust.“ Þarna er mikilvægt að hafa í huga gagnrýni sem kom nú í vikunni frá Rauða krossinum á það að sá hópur flóttamanna sem er hér á landi sem hefur verið neitað um hæli en er fastur hér á landi vegna þess að ekki er hægt að koma honum til síns heimalands af ýmsum ástæðum, að eignist þetta fólk börn hér á landi sé barnið að öllum líkindum ríkisfangslaust. Það brýtur í bága við 7. gr. þessara laga, eða barnasáttmálans, og mikilvægt að tekið sé á því og þannig tryggt að barnið fái ríkisfang. Jafnvel í því eina ríki í heiminum sem ekki hefur samþykkt þennan sáttmála er það þannig að börn sem fæðast í landinu, ef þau koma til landsins ,og þó að foreldrarnir hafi komið ólöglega, þá er þar í gildi svokölluð draumalöggjöf, eins og hún er kölluð, sem sérstaklega tekur á þessu. Börnin fá ákveðin réttindi þrátt fyrir að foreldrar þeirra hafi komið ólöglega til landsins. Ég sé að tíminn líður hratt þannig að ég ætla að fara í 8. gr. og í henni stendur, í 1. og 2. mgr., með leyfi forseta: „Aðildarríki skuldbinda sig til að virða rétt barns til að viðhalda því sem auðkennir það sem einstakling, þar með töldu ríkisfangi sínu, nafni og fjölskyldutengslum eins og viðurkennt er með lögum, án ólögmætra afskipta. Sé barn ólöglega svipt einhverju eða öllu því sem auðkennir það sem einstakling skulu aðildarríkin veita viðeigandi aðstoð og vernd í því skyni að bæta úr því sem fyrst.“ Þarna eru ýmis réttindi nefnd sem m.a. ættu að tryggja að börn sem koma hingað til lands fylgdarlaus hafi möguleika á því að fá fjölskyldur sínar til landsins, svokölluð fjölskyldusameining. Einnig er þarna fjallað um að börnin eigi að fá ákveðin réttindi og ef þau eru svipt einhverjum af þeim réttindum verði lönd að laga það. Frú forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum en ég hef enn nokkra kafla sem ég á eftir að lesa, þannig að ef frú forseti gæti bætt mér á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var að fara í gegnum málsmeðferðarreglur stjórnvalda. Hluti af þessum málsmeðferðarreglum eru m.a. réttmætar væntingar aðila máls. Ég ætla bara setja þetta í samhengi hér: Þegar einstaklingur sendir inn umsókn til að hljóta alþjóðlega vernd hér á landi verður hann aðili máls. Þegar borgari hefur samskipti við stjórnvöld geta yfirlýsingar, ráðstafanir eða aðgerðir stjórnvalda leitt til þess að væntingar skapast hjá borgaranum. Þegar spurt er hvort stjórnvöldum sé skylt að taka tillit til þessara væntinga ræðst svarið af óskráðri meginreglu sem nefnd er meginreglan um réttmætar væntingar málsaðila. Þetta er bara óskrifuð regla. Það er einn þáttur í þessu sem eru huglægar væntingar málsaðila en þær verða að hafa orðið til fyrir tilverknað stjórnvalda, þá annaðhvort vegna munnlegs eða skriflegs tilverknaðar eða vegna athafnaleysis eða athafna stjórnvalda. Síðan verður líka að vera orsakasamband á milli háttsemi stjórnvalda og væntinga málsaðila. Ég get alveg sett það í samhengi við þetta frumvarp sem við ræðum hér í dag, sjöunda daginn í röð held ég, en ég ætla bara að taka dæmi um hæstaréttardóm af því að mér finnst það oftast auðveldasta leiðin til þess að skýra einhvers konar lagalegt dæmi. Þessi hæstaréttardómur fjallaði um ráðningu afleysingalæknis í síma en aðili hélt því fram að í símtali milli hans og læknis á heilsugæslu hefði komist á skuldbindandi samningur um ráðningu hans í starf afleysingalæknis við stofnunina og að íslenska ríkið hefði bakað sér bótaábyrgð með því að fallið hefði verið frá þeim samningi. Það var talið að það væri ósannað að í umræddu símtalið hefði falist meira en jákvæð afstaða til umsóknar um starfið á heilsugæslunni og því væri ekki unnt að líta svo á að í símtalinu hefði verið tekin ákvörðun um ráðningu hans. Þá er heldur ekki talið að aðilinn hafi að öðru leyti átt lögvarða kröfu á því að vera ráðinn í starfið á grundvelli réttmætra væntinga sinna. Virðulegi forseti. Þetta er bara skýrt dæmi um það hvernig réttmætar væntingar virka ekki. Segjum sem svo að umsækjandi um alþjóðlega vernd hringi í Útlendingastofnun og spyrji: Hey, eruð þið að fara yfir umsóknina mína? Og Útlendingastofnun segir: Já, þetta er í vinnslu - þá skapast væntanlega ekki réttmætar væntingar. En þegar umsækjandi t.d. um alþjóðlega vernd hringir í Útlendingastofnun og Útlendingastofnun biður hann um að koma með fleiri og ítarlegri gögn varðandi málið og að það muni auka líkur á því að þessi umsókn verði samþykkt - það eru réttmætar væntingar. En til þess að stjórnvaldsákvörðun öðlist bindandi réttaráhrif verður að birta hana aðila málsins. Það er ekki hægt að binda réttmætar væntingar við stjórnvaldsákvörðun þrátt fyrir að stjórnvald hafi gefið til kynna hver niðurstaðan verði. Stjórnvald getur breytt ákvörðun sinni þangað til hún er birt málsaðila, samanber 23. gr. stjórnsýslulaga. Segjum sem svo að ég taki próf í Háskóla Íslands, af því að það er stjórnvald, og kennarinn fer yfir prófið og ég er með 9,5. Það sem ég er búin að vera að miða mjög mikið við í laganáminu er að það er ekki hægt að taka einkunnina þína til baka. Þetta er stjórnvaldsákvörðun. Segjum að ég fái 9,5 en það er ekki enn þá búið að birta einkunnina mína og það er ekki enn búið að tilkynna mér einkunnina mína og þá fer kennarann aftur yfir prófið og sér að ég fékk bara 5. Það má og þá geta ekki skapast réttmætar væntingar. En segjum sem svo að hann sé búinn að fara yfir prófið, búinn að gefa mér 9,5 og búinn að birta niðurstöðuna og einkunnina og búinn að tilkynna mér það og ég sé einkunnina, síðan fer hann aftur yfir prófið og áttar sig á: Heyrðu, þetta er bara fimma - þarna skapast réttmætar væntingar og það má ekki. Það er mjög gott að taka svona smá kennslu í stjórnsýslurétti 101, eða Stjórnsýslurétti II eins og við köllum þetta í laganáminu, til þess að hæstv. dómsmálaráðherra átti sig á því að hann hefur ekki litið til þessara laga við gerð þessa frumvarps. En ég sé að tíminn er á þrotum og óska þess að verða sett aftur á mælendaskrá, virðulegi forseti.

Frú forseti. Ég held að það hafi verið fyrir vaktaskipti á forsetastóli að ég ræddi síðast skýrslu Rauða krossins á Íslandi um fólk í svokallaðri umborinni dvöl, þ.e. umsækjendur um alþjóðlega vernd sem hafa fengið endanlega synjun á Íslandi en geta ekki snúið til baka til heimalands síns af einhverjum ástæðum og íslenska ríkið er ekki í þeirri stöðu að geta þvingað þau til landsins. Það er ekki í boði að beita þvingaðri brottvísun á þessa einstaklinga, mögulega vegna þess að það er ekki stjórnmálasamband við móttökuríkið eins og í tilviki írasks flóttafólks sem er hér innlyksa. Ég var búinn að fara yfir verkfærin sem ríkið hefur beitt til að hvetja fólk til að fara sjálfviljugt án beinnar íhlutunar ríkisins af landinu af því þótt það sé ekki samband milli Íslands og móttökuríkisins þá geti einstaklingarnir nú sjálfir á tveimur jafnfljótum komið sér þangað og geti jafnvel notið gulrótarinnar sem er fjárstuðningur frá Alþjóðlegu fólksflutningastofnuninni, IOM. Reyndin er hins vegar sú að frá árinu 2017 hafa einir 64 einstaklingar lent í þessari stöðu og ýmist ekki treyst sér sjálf til að þiggja þessa gulrót vegna þess að þau meti ástandið í heimalandinu of hættulegt fyrir sig eða IOM meti ástandið það hættulegt að það væri ekki á það hættandi að koma þeim til þess ríkis. Vegna þess að þessi gulrót hefur ekki virkað þá á að bæta við kerfið dálítið öflugri svipu. Það á að bæta því við að geta bókstaflega svelt fólk til hlýðni vegna þess að þetta er hópur sem myndi væntanlega falla undir niðurfellingu þjónustu og réttinda samkvæmt 6. gr. frumvarpsins sem við ræðum hér í dag. Þó að sú niðurfelling sé enn nokkuð óljós - við vitum ekki nákvæmlega hvaða skyldur yfirfærast t.d. á félagsþjónustu sveitarfélaga gagnvart einstaklingum sem 30 dögum eftir endanlega synjun umsóknar um alþjóðlega vernd missa þjónustu og réttindi af hálfu ríkisins - þá er þó staðan í dag sú að þessi hópur nýtur einhverra lágmarksréttinda. En það á að taka þau af honum þannig að húsnæðisleysi, það að hafa ekki aðgang að heilbrigðisþjónustu og annað setji fólk í rauninni í þá valþröng að þurfa að velja á milli þess að vera fátæk og heimilislaus á Íslandi eða að fara aftur heim til ríkisins sem þau eru að flýja. En það er ýmislegt annað sem fylgir þessari stöðu. Það sem mér finnst eiginlega ótrúlegast að allsherjar- og menntamálanefnd hafi ekki gripið á lofti þegar þessi skýrsla barst henni 30. nóvember sl. er sú staðreynd að börn þessa fólks, börn fólks í umborinni dvöl, eru í rauninni ríkisfangslaus. Nú er bara mjög rík skylda á stjórnvöldum að berjast gegn ríkisfangsleysi og eitthvað sem Ísland hefur einsett sér, það er ekki langt síðan við lögfestum eða fullgiltum eða hvað það var samning Sameinuðu þjóðanna um baráttuna gegn ríkisfangsleysi, sem var dálítið seint samt. Hann er frá 1950, ef ég man rétt, en við gerðum þetta fyrir örfáum árum. Þá er þarna að verða til hópur barna sem, ofan á það að vera, eins og meiri hlutinn leggur til, fólk sem engra réttinda og engrar þjónustu nýtur, er ríkisfangslaus, þannig að framtíð þeirra er þeim mun óljósari og viðkvæmari. Hér var ég rétt byrjaður að fara yfir þetta. Ég læt máli mínu lokið í bili.

Frú forseti. Já, barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna. Ég kláraði hér áðan að fara yfir 8. gr. en hún tengdist m.a. því að geta haldið ríkisfangi. En það er líka athyglisvert að skoða 10. gr. og þá sérstaklega 1. mgr., en í henni segir, með leyfi forseta: „Í samræmi við skuldbindingar sínar skv. 1. tölulið 9. gr. … “ - Ég þarf kannski að hoppa aðeins til baka, en í 9. gr. stendur: „Aðildarríki skulu tryggja að barn sé ekki skilið frá foreldrum sínum gegn vilja þeirra, nema þegar lögbær stjórnvöld ákveða samkvæmt viðeigandi lögum og reglum um málsmeðferð að aðskilnaður sé nauðsynlegur með tilliti til hagsmuna barnsins enda sé sú ákvörðun háð endurskoðun dómstóla.“ Þetta var sem sagt 9. gr. Ég hefði greinilega átt að lesa hana fyrst en ég vona að frú forseti afsaki það, og fer þá aftur í 10. gr. og 1. mgr. og byrja aftur: „Í samræmi við skuldbindingar sínar samkvæmt 1. tölul. 9. gr. skulu aðildarríki með jákvæðu hugarfari, mannúðlega og með skjótum hætti afgreiða beiðni barns eða foreldris þess um að koma til eða fara frá aðildarríki vegna endurfunda fjölskyldu. Aðildarríki skulu enn fremur sjá til þess að það eitt að slík beiðni sé borin fram hafi ekki slæmar afleiðingar fyrir beiðendur eða aðra í fjölskyldu þeirra.“ Frú forseti. Eins og hefur komið fram hér fyrr í umræðum um þetta mál þá kemur hingað til lands fjöldi barna, þó nokkur fjöldi barna, fylgdarlaus. Samkvæmt þessari grein eiga þau rétt á því að fá það sem í þessum fræðum er kallað fjölskyldusameining. En það er mikilvægt að horfa líka til þess að ein af greinum þessa frumvarps takmarkaðar t.d. fjölskyldusameiningu, jafnvel hjá fólki sem kom hingað til Íslands í boði stjórnvalda. Það er erfitt að sjá hvernig það að takmarka fjölskyldusameiningu er ekki brot á þessari málsgrein 10. gr. Fólk hefur sagt: Ja, þetta er ekkert að gerast. Af hverju ætti þetta að gerast? Jú, það eru mýmörg dæmi til um það í heiminum, og sér í lagi í löndum þar sem hafa verið átök, að fólk hverfur, jafnvel í mörg ár. Það er látið dúsa í einhverjum fangelsum einhvers staðar. Fjölskyldan flýr. Fjölskyldan er kannski búin að vera í flóttamannabúðum í mörg ár, er boðið að komast sem kvótaflóttafólk til landsins. Svo breytist eitthvað í ríkinu þar sem það bjó og viðkomandi losnar úr þessari prísund, sem oft hefur kannski verið af pólitískum ástæðum miklu frekar en nokkru öðru, og fólk nær aftur sambandi við ástvini sína. En mannvonskan hjá dómsmálaráðherra er slík að þetta vill hann ekki tryggja, að börnin geti hitt aftur fjölskyldu sína. Frú forseti. 1. mgr. 11. gr. byrjar svo: „Aðildarríki skulu gera ráðstafanir gegn því að börn séu ólöglega flutt úr landi og haldið erlendis.“ Ég kemst kannski ekki lengra með þetta en ég ætla að biðja frú forseta um að bæta mér aftur á mælendaskrá þar sem við erum að koma að mjög skemmtilegum hluta barnasáttmálans.

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram að fara í gegnum málsmeðferðarreglur stjórnvalda og reyna að útskýra á svolítið mannlegan en samt sem áður lögfræðilegan hátt hvernig lögfesting þessara ákvæða gæti mjög líklega farið gegn þeim reglum. Bara svona til að taka dæmi um réttmætar væntingar aðila máls er ein ákvörðun frá umboðsmanni Alþingis sem heitir breyting einkunnar, þetta er bara nákvæmlega dæmið sem ég var að taka. Það var þannig að einkunn nemanda var breytt úr 5 í 4 og umboðsmaður Alþingis tók fram að einkunnir í framhaldsskóla væru birtar með afhendingu einkunnablaða til nemenda og þá væri ákvörðunin bindandi, samanber 23. gr. stjórnsýslulaga. Umboðsmaður Alþingis féllst á þá niðurstöðu að bindandi réttaráhrif birtingar einkunnar þessa aðila hefðu öðlast gildi við afhendingu einkunnablaðs en ekki við prófsýningu rétt eins og menntamálaráðuneytið hélt fram. Aðilinn hefði því átt að fá 5 í einkunn í áfanganum en ekki 4 líkt og haldið var fram. Við reifun þessarar ákvörðunar velti ég fyrir mér af hverju það er verið að gera svona mikið mál úr breytingu frá 5 í 4, þetta er samt fall. Mér finnst hins vegar líka mikilvægt að velta þeirri sviðsmynd fyrir mér hvað gerist ef komist er að þeirri niðurstöðu að annaðhvort synjun eða veiting verndar hér á landi til umsækjanda um alþjóðlega vernd, á grundvelli þessara lagaákvæða sem við erum búin að ræða í þaula í dag og í gær og aðra daga, sé ógild af því að það eru forsendur fyrir því að ákvarðanir Útlendingastofnunar sem eru teknar á grundvelli þessara laga sem ég er búinn að nefna hér í dag verði ógiltar. Hvað gerist þá við réttmætar væntingar þessa aðila máls? Virðulegi forseti. Það sem ég er að reyna að segja og koma frá mér á mannamáli er að ég held að þetta frumvarp gæti í alvörunni stuðlað að mjög miklu réttaróöryggi og mikilli réttaróvissu þegar kemur að beitingu þessara laga og beitingu málsmeðferðarreglna sem gilda um stjórnvöld og ákvarðanir sem stjórnvöld taka um rétt eða skyldur manna. Það er skilyrði samkvæmt hinni óskráðu meginreglu um réttmætar væntingar að hann hafi verið í góðri trú um að unnt væri að uppfylla væntingar hans. Hann má ekki vera grandsamur um að yfirlýsing stjórnvaldsins hafi ekki verið bindandi af einhverjum ástæðum. Miðað við samskiptaleysi Útlendingastofnunar nú, undir þessum lögum, við umsækjendur um alþjóðlega vernd og við fólkið sem stofnunin er að afgreiða tel ég að þetta gæti kannski ekki endilega orðið að vandamáli, að einstaklingurinn sem er að sækja um vernd hér á landi verði grandsamur um einhvers konar breytingar sem eiga sér stað af því að samskiptin fyrir það eru bara mjög lítil og þetta veldur mér ekki rosalega miklum áhyggjum. Við mat á því hvort réttmætar væntingar aðila máls séu til staðar þá getur það skipt máli hvort málsaðili sé sérfræðingur á umræddu sviði eða hafi sér til ráðgjafar eða aðstoðar slíkan sérfræðing. Segjum svo að ég, góð í lögum og allt það, sæki um eitthvert dvalarleyfi eða sæki um vernd hér á landi og ég veit nákvæmlega hvaða gögnum ég er búin að skila inn og hvaða atriði þarf að uppfylla samkvæmt lögunum sem verið er að fara eftir. Þá myndi ég mögulega teljast sem sérfræðingur á þessu málasviði og því hafa réttmætar væntingar ekki skapast. Það njóta ekki allar væntingar málsaðila réttarverndar heldur bara þær sem samkvæmt hlutlægum mælikvarða geta talist réttmætar. Ég leggst oft gegn matskenndum og hlutlægum mælikvörðum en ég held að það sé alveg nauðsynlegt, í hófi, eins og hefur verið lagt til grundvallar í stjórnsýslulögum, því það hefur virkað, það hefur mótast í dómaframkvæmd og ég tel að það sé engin þörf á því að umbylta réttaráhrifunum sem réttmætar væntingar aðila máls hafa með lögfestingu einhverra nýrra laga. En, virðulegi forseti, ég sé að tíminn er á þrotum og ég óska þess að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég sé það nú alveg á forseta að hún bíður í ofvæni eftir því að ég haldi áfram að fara yfir stöðu fólks í umborinni dvöl. Hvar vorum við aftur stödd? Jú, með börnin, börnin sem eru ríkisfangslaus vegna þessa limbóástands sem fólk býr í, að hafa fengið endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd á Íslandi en getur ekki farið til heimaríkis af einhverjum ástæðum. Þessi börn fæðast hér, fá ekki ríkisfang hér eða í heimaríkinu. Og eitt af því sem kom svo átakanlega skýrt fram í viðtölum Rauða krossins á Íslandi við einstaklinga í þessari stöðu er þessi - hvað köllum við það? Þetta er eiginlega hreinlega djúpstæð sorg yfir því að geta ekki tryggt börnum sínum einhverja mannsæmandi framtíð, áhyggjur af því að börnin þeirra geti ekki verið í öruggu skjóli. Bara óvissa og þessi tilfinning að hafa litla sem enga stjórn á framtíð sinni. Eins og ég nefndi hér þegar ég byrjaði að fjalla um þessa skýrslu þá hafa nágrannaríki Íslands, löndin sem við heyrum gjarnan sagt að eigi að miða sig við þegar kemur að útlendingamálum, borið kennsl á þennan hóp. Þau hafa áttað sig á því fyrir nokkru að það þurfi alla vega eitthvert regluverk í kringum þau, á meðan hér á landi er þetta enn þá mjög dulinn hópur. Það er bara Rauði krossinn sem áttaði sig á því fyrir nokkrum árum að þessi hópur væri í rauninni til staðar, fólk sem ekki væri hægt að þvinga til brottvísunar t.d. til Nígeríu eða Íraks og telur sjálft enn vera í hættu, fari það til þeirra ríkja sem það var jú að sækja um alþjóðlega vernd frá. En það sem Rauði krossinn bendir á eru fjögur ekkert ofboðslega flókin atriði, sem sum hver hefðu jafnvel mátt rata inn í breytingartillögur meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, hefði hún verið með augu og eyru og hjarta opin. Það sem er lagt til er í fyrsta lagi að búa til einhvers konar lagaramma sem viðurkenni tilvist þessa hóps, viðurkenni að það geti verið fólk sem hefur fengið endanlega synjun en er ekki hægt að koma úr landi. Í öðru lagi síðan að auðvelda aðgengi að dvalarleyfum og í þriðja lagi að auðvelda aðgengi að atvinnuleyfum, vegna þess að á meðan fólk er fast á Íslandi, eins og þessi hópur, þá sækist það eiginlega helst eftir því að geta með einfaldari hætti séð sér farborða með bráðabirgðaatvinnuleyfi. Það myndi líka gera þeim kleift að vera fjárhagslega sjálfbær og sjálfstæð, köllum við það jafnvel, sem bæði bætir lífsgæði einstaklinganna en losar líka kerfið aðeins undan því að þurfa að sjá þessum hópi farborða, því að ef fólk getur bara haft tekjur sjálft til að lifa af þá er það bara það sem þarf. Síðan í fjórða lagi leggur Rauði krossinn til að sérstaklega sé athugað hver staða barna þessa hóps sé varðandi ríkisfangsleysi. Af þessum fjórum atriðum þá eru tvö hérna varðandi bráðbirgðaatvinnuleyfi og dvalarleyfi, eitthvað sem hefði svo smellpassað inn í þetta frumvarp vegna þess að hér erum við jú með breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga í frumvarpi dómsmálaráðherra sem eru lagðar til breytingar á varðandi einstaklinga sem hafa fengið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða og sérstakra tengsla við landið. Hvers vegna í ósköpunum var ekkert hlustað á þetta þegar Rauði krossinn sendi þessa niðurstöðu til allsherjar- og menntamálanefndar 30. nóvember sl. 

Frú forseti. Nú erum við að taka til við umræðu um útlendingafrumvarpið enn á ný og enn og aftur verð ég að ítreka þá ósk mína að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra taki þátt í þessari umræðu til að fara yfir þau gríðarstóru álitaefni sem eru varðandi réttindi barna í frumvarpinu. Það hafa komið fram skýrar umsagnir þess efnis að gengið sé freklega gegn rétti barna á flótta. Þegar ráðherrann var spurður út í þetta í óundirbúnum fyrirspurnatíma fyrr í dag þá vék hann sér undan því að svara þeirri beinu spurningu, fór að ræða ýmislegt annað sem tengist málinu og börnum. Þetta þarf að vera á hreinu. Í fullkomnum heimi væri bara hægt að ræða þetta við ráðuneytið inni í nefnd, en meiri hlutinn hefur staðið gegn því að vísa þessu máli til nefndar nú þegar. Því er eini kosturinn í stöðunni að ráðherra mæti í salinn. Þess vegna langar mig að spyrja, frú forseti: Hefur ráðherra svarað því hvort hann muni mæta? Hafi hann gert það, hvenær er von á honum?

Forseti. Ég tek undir beiðni hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar og bæti við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Við erum að glíma við ákveðna hliðarverkun í þessu frumvarpi, þ.e. ef fólk missir réttindi sín geti þau fallið undir réttindi útlendings í neyð samkvæmt reglum um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Það þarf að vera skýrt hvort það á við eða ekki. Við getum ekki spurt ráðherra í nefndinni þannig að við verðum bara að spyrja hann hérna í ræðustóli Alþingis. Það væri gott að fá að vita hvort ráðherrar ætli að mæta eða ekki, hvort þau viti af beiðni okkar en segi bara nei og ætli að hunsa okkur eða hvort þau ætli að mæta einhvern tímann. Einnig ítreka ég beiðni mína til forseta frá því í fyrri fundarstjórnum um að segja okkur hvenær þingfundi á að ljúka. Það er mjög skrýtið að forseti geti sett ákveðið langan þingfund 

Forseta er ekki kunnugt um að ráðherrar hafi í hyggju að mæta hér til þingfundar að sinni. Þeim forseta sem hér er á forsetastóli er ekki kunnugt um áætlanir um lengd þingfundar.

Forseti. Ég er búinn að vera að fara hérna yfir umsögn Íslandsdeildar Amnesty international sem er ansi viðamikil og bara punktarnir hérna eru í raun nægilega margir fyrir nokkrar ræður þannig að ég bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá svona bara í upphafi ræðu því ég veit að mér endist ekki ræðan til að klára þetta. Ég var komin að umfjöllun Íslandsdeildar Amnesty international um 6. gr., heimildina til að skerða og fella niður grunnþjónustu að 30 dögum liðnum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Það er líka verið að færa það hvenær endanleg ákvörðun er, sem eru viðbótaráhrif hvað þetta varðar þannig að það er í rauninni enn meiri stytting þarna miðað við núverandi kerfi. En þetta eru grundvallarmannréttindi og snúa að grunnþörfum fyrir fæði, húsnæði og nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Það er því mikilvægt að tryggja að einstaklingar fái notið mannréttinda sinna að fullu þegar fyrir liggur framkvæmdarhæf ákvörðun í málum þeirra, sérstaklega í ljósi þess að slík ákvörðun kemur oft ekki til framkvæmda svo mánuðum skiptir. Stjórnvöld geta einfaldlega ekki klárað ákvörðun sína ef viðkomandi aðili er í þannig ástandi í rauninni að geta ekki yfirgefið landið sjálfur, sem á oft við um fólk sem er í neyð. Hérna er einfaldlega verið að setja kerfið upp þannig að það sé einhvers konar fælingarmáttur í því en það hefur ekki sýnt sig að það virki neitt. Þetta er meira að segja, eins og hefur komið fram í ræðum annarra þingmanna, meiri skerðing á þjónustu en í þeim samanburðarlöndum sem talað er um í frumvarpinu, þ.e. öðrum Norðurlöndum. Við eigum að vera einhvern veginn að herma eftir þeim en samt er verið að ganga lengra. Þetta er mjög áhugaverð grein í rauninni þegar allt kemur til alls. Það sem er áhugavert við hana líka eru þessar undanþágur sem eru frá því að þjónustan falli niður en síðan líka svona upptalning á atriðum sem gerir það að verkum að fólk sé ekki samvinnuþýtt, sem getur síðan leitt til skerðingar á þjónustu. Hvort það sé þrátt fyrir undanþáguna er bara mjög óljóst, og eins og ég fór aðeins yfir í fundarstjórn áðan þá erum við með lög og reglur um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Það á við í sérstökum tilfellum erlendra ríkisborgara að þá er meiri aðstoð í rauninni við útlending í neyð heldur en hælisleitanda. Hælisleitandi fær 10.400 kr. en útlendingur í neyð fær lágmarksframfærslu sveitarfélags og greidda húsaleigu líka. Það er dálítið áhugavert í rauninni að það sé verið að setja þetta upp í kerfinu. Kannski er það bara jákvætt, hver veit? Mér finnst það ólíklegt, og mjög ólíklegt að það sé ætlun dómsmálaráðherra að fólki sé beint inn í fjárhagsaðstoð sveitarfélaga sem er þarna á ferð. Það er alveg nauðsynlegt að fá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra til að koma og útskýra aðeins hvernig hann sér þetta enda á sínu málefnasviði fyrir fólk sem er að missa rétt sinn. Hérna erum við að tala um að fólk sem bíður endursendingar nýtur þá hvorki réttar til almennrar félagsþjónustu né atvinnuréttar. Kannski finnst einhverjum það bara fullkomlega eðlilegt. En staðan er samt sú að þetta er ekki annaðhvort bara fólk sem hefur rétt á alþjóðlegri vernd eða svo einhverjir sem eru bara að svindla, það er þarna fólk og alveg tvímælalaust meiri hlutinn af þeim sem er synjað er í rauninni fólk sem er hérna af mjög gildum ástæðum en uppfyllir kannski ekki öll þessi skilyrði sem við erum með um að komast í gegnum nálaraugað sem íslensk stjórnvöld virðast vera með og einbeita sér rosalega mikið að því að enginn geti hitt í gegnum. Þegar allt kemur til alls er þetta frumvarp birtingarmynd þess sem við höfum séð stjórnvöld reyna að gera á undanförnum árum, að koma í veg fyrir að fólk flokkist sem einhverjir sem eiga rétt á vernd frekar en ekki. Það er mjög nauðsynlegt að við fáum að vita í rauninni hvernig þessi grein hefur áhrif á málefnasvið félags- og vinnumarkaðsráðherra.

Frú forseti. Nú missti ég einhvern veginn þráðinn vegna þess að það var gert hlé á þessum fundi en ætla að gá hvort ég nái honum ekki svolítið fljótt upp aftur vegna þess að ég var að fjalla um hóp sem hefur farið lágt, hóp sem Rauði krossinn á Íslandi áttaði sig kannski fyrst á fyrir þremur árum að væri til staðar hér á landi og væri í alveg sérstaklega viðkvæmri stöðu innan þess mengis sem fólk á flótta er. Hér er um að ræða einstaklinga sem hafa komið til Íslands, sótt um alþjóðlega vernd hér á landi, fengið endanlega synjun í máli sínu en geta af ýmsum ástæðum ekki snúið til baka til heimalands síns og það sem kannski skiptir íslenska ríkið máli, það sem skiptir Útlendingastofnun máli, er að Útlendingastofnun getur ekki fengið stoðdeild ríkislögreglustjóra til að framkvæma þvingaða brottvísun á þessum einstaklingum vegna þess að það er einhver ósamrýmanleiki á milli íslenska ríkisins og þess ríkis sem þyrfti að samþykkja að taka á móti viðkomandi. Dæmi um þetta er flóttafólk frá Írak, sem ég var nú með töluna yfir hérna, 16 talsins, sem hafa mánuðum og jafnvel árum saman búið í þessu limbóástandi að vera búin að fá endanlega niðurstöðu síns máls hjá Útlendingastofnun og innan íslenska kerfisins en hvorki getur kerfið brottvísað þeim með valdi né treysta þessir einstaklingar sér til að fara aftur til heimalandsins á eigin vegum, kannski skiljanlega þar sem þetta eru einstaklingar sem hafa flúið það land og sótt um vernd hjá okkur. Vandinn við þennan hóp er margþættur. Það sem er verst við það hvernig allsherjar- og menntamálanefnd, eða meiri hluti hennar, afgreiðir stöðu hópsins er að ekkert er minnst á þennan hóp hjá þeim þrátt fyrir að á þetta hafi verið minnst alla vega þegar þessi skýrsla barst allsherjar- og menntamálanefnd 30. nóvember, tveimur vikum áður en nefndin afgreiddi málið frá sér til 2. umr. Það hefði nefnilega verið hægt annars vegar að endurskoða neikvæðar breytingar í frumvarpinu sem hafa sérstök áhrif á þennan hóp og hins vegar að taka upp á sína arma jákvæðar breytingar sem Rauði krossinn leggur til. Fyrst um neikvæðu breytingarnar. Þar sem 6. gr. frumvarpsins varðar það að skerða þjónustu og réttindi fólks 30 dögum eftir endanlega niðurstöðu þá hefur það náttúrlega bein áhrif á þennan hóp sem árum saman býr við það ástand að hafa fengið endanlega niðurstöðu umsóknar sinnar um alþjóðlega vernd. Meiri hlutinn og ráðherra vilja bara strípa þá litlu þjónustu sem þetta fólk fær, strípa það henni, og þar erum við nú ekki að tala um nein reiðinnar býsn heldur rétt nóg til að skrimta. Með þessu væri þá verið að búa til hóp flóttafólks sem kemst hvorki lönd né strönd. Það verður heimilislaust og fátækt á Íslandi þannig að það er verið að auka á mannlega eymd með þessari tillögu. Þetta er náttúrlega viljandi gert, óttast ég. Þetta er aðferð til að svelta fólkið til hlýðni þannig að ástandið í þeirra persónulega lífi, þegar búið er að fella niður alla þjónustu og réttindi hér á landi, verði nógu slæmt til að þau geti jafnvel hugsað sér að fara aftur til heimalandsins og lent þar jafnvel í klóm einhverra kvalara sinna. Ég kem kannski að þeim jákvæðu breytingum sem Rauði krossinn leggur til og meiri hlutanum finnst ekki ástæða til að horfa til þrátt fyrir að þær séu í samræmi við framkvæmd í nágrannalöndunum. Ég kem að því hér síðar.

Frú forseti. Ég er að fjalla um 6. gr. frumvarpsins og er að hrekja þær rangfærslur sem hafa komið fram, bæði í greinargerð með ákvæðinu í frumvarpinu og í máli þeirra sem telja þetta vera frábæra hugmynd. Í fyrsta lagi hefur því verið haldið fram að þarna sé verið að samræma okkar löggjöf framkvæmd og löggjöf á öðrum Norðurlöndum. Svo er ekki. Eins og ég talaði um í fyrri ræðum mínum þá er það er nefnilega ekki þannig í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við að fólk sé svipt allri þjónustu með sama hætti og er lagt til í þessu frumvarpi. Raunar er framkvæmdin alls ekkert eins í öllum þeim ríkjum sem við berum okkur saman við, alls ekki eins á Norðurlöndunum. Hún raunar mjög mismunandi á Norðurlöndunum, mjög ólík milli Svíþjóðar og Noregs, mjög ólík milli Svíþjóðar, Noregs og Danmerkur og síðan eru önnur ríki Evrópu með enn annað fyrirkomulag. Það er því að mínu mati eingöngu til þess að, hvað eigum við að segja, réttlæta þetta frumvarp ranglega, að halda því fram að því sé ætlað að samræma einhverja löggjöf við evrópskan staðal. Það er ekki svo. Mér er persónulega alveg ljóst eftir umræður um málið og eftir komu umsagnaraðila, þar á meðal dómsmálaráðuneytisins, Útlendingastofnunar, lögreglu og annarra fyrir nefndina, að meginmarkmiðið með þessu ákvæði, 6. gr. þessa frumvarps, sé að knýja fólk til að fara heim sem hefur ekki farið heim enn þá. En það eins og annað í þessu frumvarpi er byggt á þeim misskilningi að fólk sé hérna af einhverjum annarlegum hvötum, svo sem fyrir þá frábæru þjónustu sem það fær. Svo er ekki af því að sú þjónusta er bæði lítil og í lágmarki og staðan sem fólk er í er gríðarlega slæm hvernig sem á það er litið. Þannig að það að fólk fari ekki heim þrátt fyrir það held ég að segi meiri sögu en stjórnvöld og stjórnkerfið gera sér grein fyrir eða eru reiðubúin að viðurkenna. Ég ætla að halda áfram að fara yfir það sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu og ætla aðeins að lesa upp úr greinargerðinni, með leyfi forseta: „Samkvæmt 33. gr. laganna njóta umsækjendur um alþjóðlega vernd margvíslegrar þjónustu á meðan mál þeirra eru til meðferðar hjá stjórnvöldum, svo sem húsnæðis, framfærslu og annarrar grunnþjónustu. Í grunnþjónustu felst m.a. heilbrigðisþjónusta, þar á meðal vegna andlegra veikinda, tannlæknaþjónusta og skóla- og leikskólaganga fyrir börn.“ Ég ætla að staldra við hér. Í þessari upptalningu, sem er ekki að öllu leyti röng, er hins vegar svolítið verið að afvegaleiða umræðuna því að jú, í þessari grunnþjónustu felst m.a. heilbrigðisþjónusta. Fólki er boðið upp á húsnæði en það er ekki húsnæði sem ég held að flest okkar myndu láta sér lynda, heldur er það lágmarkshúsnæði, oft einhvers konar afgangshúsnæði, jafnvel með öðrum, með öðru ókunnugu fólki, jafnvel ókunnugu fólki úr öðrum menningarheimi sem getur verið mjög snúið. Við vitum hvað það getur verið erfitt að búa með fólki úr sama menningarheimi, hvað þá þegar það koma einhverjir tungumálaörðugleikar eða annað inn í myndina. Stundum þurfa einstaklingar að deila herbergi með ókunnugu fólki en oft er fjölskylda sett t.d. í herbergi. Ég held að fjölskyldur séu sjaldan í einu herbergi til lengri tíma, en ég þekki það þó ekki. Það veltur svolítið á því hver þjónustuveitandinn er. Framfærslan er 10.400 kr. á viku. Ég komst nú bara að því fyrir einum degi að það er búið að hækka hana frá því þegar ég var í þessu, þá voru það 8.000 kr. á viku, mér skilst að það séu nú 10.400 kr. Þá er ég að renna út á tíma. En það sem ég vildi leiðrétta áður en ég fell á tíma, ég mun svo halda áfram með þetta ákvæði í minni næstu ræðu, er varðandi tannlæknaþjónustuna. Tannlæknaþjónusta - jú, þú getur fengið að sjá tannlækni ef þú færð illt í tönnina en það er í rauninni bara ef kvölin er orðin það mikil að hún er óbærileg. Færðu þá viðgerð á tönnina? Nei, í rauninni ekki nema tannlæknirinn ákveði að gera það á sinn eigin kostnað. Ef tönnin er skemmd er hún dregin úr eða þú færð bara munnskol og við vonum að þetta líði hjá. 

Forseti. Varðandi þessar undanþágur á skerðingu réttinda, sem ég var að tala um hérna áðan, þeirra sem eru alvarlega veikir og fatlaðir t.d. með langvarandi stuðningsþarfir, þá segir Íslandsdeild Amnesty International, með leyfi forseta: „Íslandsdeild hefur gert alvarlegar athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á því hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu […] Þá hefur Útlendingastofnun ítrekað vanrækt skyldu sína um að rannsaka hvort einstaklingur teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu og hefur tekið ákvarðanir í málum áður en mikilvæg heilbrigðisgögn hafa borist stofnuninni. Þrátt fyrir umrædda undantekningu á meginreglunni um niðurfellingu þjónustu er líklega í ljósi fyrri reynslu á mati Útlendingastofnunar að breytingin mun samt sem áður bitna harðast á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu.“ Þetta er svolítið kjarninn í því sem við erum búin að vera að vinna með í þessu máli, að lögin eru hérna á einn hátt en einhvern veginn er framkvæmdin langt frá því að vera nægjanlega góð. Þetta er einmitt dæmi frá Íslandsdeild Amnesty International og þau eru þó nokkur. Það að veita stofnuninni einhvern veginn aftur gildismatsákvæði, hvort þau geti í rauninni sagt bara: Nei, þetta er ekki einhver í sérstaklega viðkvæmri stöðu, okkur finnst það bara ekki. Sagan einfaldlega dæmir það, við eigum ekki að treysta Útlendingastofnun og ráðherra fyrir svona ákvæðum. Amnesty International gerir það ekki heldur. Þetta er einnig í 7. gr., þar er sem sagt endurtekin umsókn háð því að sýnilega auknar líkur séu á að umsókn verði samþykkt. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Viðbótarkrafa um að gögn sýnilega auki líkurnar á vernd er einkum til þess fallin að skapa útilokunarástæður fyrir stjórnvöld til að réttlæta synjun á fleiri umsóknum umsækjenda um alþjóðlega vernd um endurskoðun á máli þeirra og eftir atvikum til að vísa þessum umsóknum frá.“ Þetta eru t.d. mun strangari skilyrði en í sænsku löggjöfinni. Samt var einhvern veginn markmiðið með þessu frumvarpi að færa okkur nær og í sömu framkvæmd og á hinum Norðurlöndunum. En þetta gengur lengra. Þetta er einhvern veginn eins og það sé verið að stíga ákveðin hænufet. Danmörk fór langt og Noregur fór eitthvað og Svíþjóð fór eitthvað aðeins líka og nú erum við að stíga skrefinu lengra. Þá geta þau kannski sagt: Heyrðu, Ísland gerði þetta og þá ætlum við að gera þetta líka og stíga kannski aðeins lengra o.s.frv. Það er verið að klóra í einmitt þessi réttindi sem eru svo mikilvæg og sagan frá síðustu öld segir okkur að er alveg gríðarlega nauðsynlegt að vernda því að annars gerist það sama og í rauninni bara eftir fyrri heimsstyrjöldina, og hvað þá seinni heimsstyrjöldina, sem flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna var einmitt gerður til þess að koma í veg fyrir. Hérna er verið að krafsa í þau réttindi og reyna að minnka þau smám saman. Þetta er röng nálgun á þennan vanda, að það séu núna miklu fleiri flóttamenn, heldur en að við ættum að fara. Við ættum að fara aðrar leiðir en þessa, ekki gefa stjórnvöldum, valdhöfunum, fleiri afsakanir til að hafna fólki. Við verðum að gera meiri kröfur á stjórnvöld að þau sinni skyldum sínum samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna og sinni skyldum sínum gagnvart mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta eru rosalega mikilvægir samningar og sáttmálar. Við höfum alveg séð heiminn án þeirra. Það er ástæða fyrir þessum samningum og sáttmálum. Það að setja mannréttindin í rauninni svona sterka umgjörð, það er ástæða fyrir því. Ég bið virðulegan forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá, takk, af því að næst ætla ég að fjalla um 24. gr.

Frú forseti. Enn langar mig að fjalla um fólk í svokallaðri umborinni dvöl eins og skýrsla Rauða krossins á Íslandi fjallar um þau. Svo við rifjum upp hvað um ræðir er hér um að ræða einstaklinga sem sótt hafa um alþjóðlega vernd hér á landi, fengið endanlega synjun en geta einhverra hluta vegna ekki snúið aftur til heimalands síns. Dómsmálaráðuneytið brást við skýrslu Rauða krossins með því að segja að það væri á valdi einstaklinganna að höggva á þennan hnút, þetta limbó sem þau eru í, þar sem þau eru hvorki hér né þar, með sjálfviljugri heimför og að í nær öllum tilvikum geti umræddir útlendingar einfaldlega farið heim. Þetta lýsir alveg ofboðslega miklu skilningsleysi á stöðu þessa fólks og bendir eiginlega bara til þess að dómsmálaráðuneytið hafi ekki lesið skýrslu Rauða krossins. Það voru tekin viðtöl við 15 einstaklinga af þeim rúmlega 60 sem eru í þessari millibilsstöðu á Íslandi og hér er t.d. einn viðmælandinn sem segir: Ef þau flytja mig til Nígeríu þá dey ég. Þetta er nefnilega á þeim stað. Fólk sækir ekkert um alþjóðlega vernd á Íslandi bara í einhverju gríni heldur vegna þess að það er að flýja eitthvað, einhverja veruleg ógn við líf og limi. Það að fólk sem er búið að fá endanlega synjun velji að búa við sult og seyru hér á landi frekar en að fara til heimalandsins segir okkur dálítið um stöðuna í heimalandinu. Það er betra að vera fátæk á Íslandi en í hættu í heimalandinu. En þessi svona, ég vil ekki kalla það ómanneskjuleg en þetta eru ómannúðleg viðbrögð frá dómsmálaráðuneytinu og þau skína nefnilega dálítið í gegn hjá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar þar sem hann fjallar um 6. gr. frumvarpsins þar sem er kveðið á um niðurfellingu þjónustu og réttinda 30 dögum eftir að endanleg synjun er fengin í umsókn um alþjóðlega vernd. Þar er einmitt þessi tónn: Geta þau þá ekki bara farið heim? Það er bara alltaf möguleiki fyrir fólk þegar það er búið að fá synjun að fara heim til sín frekar en að búa á götunni á Íslandi. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að í umræðum síðustu daga, þar sem stjórnarliðar hafa hver um annan þveran talað í ólíkar áttir um það hvað þurfi að gera með þetta frumvarp ef það fer inn til nefndar milli 2. og 3. umr., eins og þau hafa kallað eftir, hafa sum þeirra bent á þessa skýrslu Rauða krossins sem ákveðinn vendipunkt í afstöðu þeirra til þess hvort málið væri þannig að það þyrfti að laga það. Mig minnir að hv. þm. Jódís Skúladóttir hafi gert þetta að umtalsefni á fyrsta degi 2. umr. málsins, nefnt þessa skýrslu sérstaklega og að það þurfi að bregðast einhvern veginn við þessum hópi. Við því eru náttúrlega einföld svör. Þessi skýrsla barst nefndinni 30. nóvember og tveimur vikum seinna afgreiddi meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar málið úr nefnd án þess að hafa brugðist við þessu. Hér erum við að tala um breytingar sem hefði verið hægt að gera sem hefðu verið mjög útgjaldalitlar. Það hefði t.d. verið hægt að fara að fordæmi Svía sem viðurkenna tilvist þessa hóps, fólks í umborinni dvöl í sínu útlendingalagaverki, viðurkenna tilvist þess og sjá því fyrir auðveldum leiðum til að fá bráðabirgðadvalar- og -atvinnuleyfi þannig að fólk geti alla vega unnið og lifað einhverju sem er nálægt því að vera eðlilegt líf í þessu limbóástandi. Þetta hefðu stjórnarliðar getað gert algjörlega vandræðalaust án þess einu sinni að snerta á einhverjum af þeim pólitísku álitaefnum sem mögulega geta verið í kringum þetta. Þessi breyting hefði meira að segja 

Frú forseti. Ég var að fara yfir greinargerð með þessu frumvarpi um 6. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að fella niður alla þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd, sem þá reyndar eru ekki lengur umsækjendur um alþjóðlega vernd, við útlendinga, 30 dögum eftir að þau hafa fengið lokaniðurstöðu varðandi hælisumsókn á stjórnsýslustigi. Ég var búin að hrekja og gagnrýna þær fullyrðingar að þetta væri eitthvað í samræmi við það sem gengur og gerist í öðrum ríkjum, en svo er ekki. Til að nefna dæmi, bara til að segja frá því lauslega og í örfáum orðum, þá býr fólk í Svíþjóð meðan á umsóknarferli stendur hér og þar um landið. Í Noregi t.d. hefur verið gert samkomulag. Það er ákveðið fyrirkomulag í Noregi, sem ég held að við ættum að líta til miklu frekar en að skálda upp eitthvert svona bull og segja að það sé frá Norðurlöndunum, að raunverulega líta til þess sem Norðurlöndin eru að gera vegna þess að þau hafa mikla reynslu, þau hafa lært, þau eru að gera fullt af góðum hlutum. Í Noregi er t.d. samstarf við sveitarfélögin gríðarlega gott, að því er okkur skildist, með öllum venjulegum fyrirvörum þar sem sveitarfélögin fá í rauninni ákveðna greiðslu með hverjum einstaklingi sem þau taka upp á sína arma og greiðslan er óháð því hvernig gengur að aðstoða viðkomandi að fóta sig í samfélaginu sem gerir það að verkum að sveitarfélagið hefur hag af því, fjárhagslega hagsmuni, af því að það virðist nú oft stýra hlutunum þegar upp er staðið, af því að styðja viðkomandi til komast inn í samfélagið, við að læra tungumálið, við að byggja sér upp félagslegt net, við að öðlast færni og vera í ástandi til að komast út á atvinnumarkað eða í nám. Þá heldur sveitarfélagið samt eftir þeim peningum sem ríkið var búið að greiða sveitarfélaginu til þess að aðstoða viðkomandi. Það hljómaði alla vega þannig eins og það var kynnt fyrir okkur í allsherjar- og menntamálanefnd þegar við fórum þangað út til að kynna okkur hvernig þetta er gert þar í landi og í Danmörku. Þetta var eitt af því sem mér fannst hljóma eins og rammi sem væri að virka og þau töluðu vel um þetta. Noregur og Danmörk, hvorugt þessara ríkja sendir fólk skilyrðislaust t.d. til Grikklands þrátt fyrir að þau séu ekki með hina frábæru sérreglu sem tíðrætt er um að við séum með í íslenskum lögum. Varðandi sérreglurnar þá langar mig til að benda á það - og ég mun nú benda betur á það í umfjöllun minni um 8. gr. þar sem þessar sérreglur eru einmitt í 36. gr. laga um útlendinga, þær sérreglur sem þarna er verið að tala um - að í þessu frumvarpi er ekki lagt til að afnema þessar sérreglur. Þetta eru tvær reglur, nátengdar reyndar. Það er ekki lagt til. Það er ekki verið að leggja til í þessu frumvarpi að við afnemum sérreglurnar sem við erum með, sem ég veit ekki til þess að fyrirfinnist á öðrum Norðurlöndum eða í öðrum Evrópuríkjum, ef út í það er farið, þó að ég hafi nú reyndar ekki algerlega rýnt í gegn löggjöf allra Evrópuríkja. Reyndar er önnur þessara sérreglna tímafrestir sem eru sannarlega ekki séríslenskt fyrirbæri þó að sú útfærsla sé að mínu viti séríslensk. Það er smá útúrdúr. Varðandi þjónustusviptinguna þá er þetta eitthvert þrautaúrræði. Þetta er einhver örvæntingartilraun stjórnvalda, hæstv. dómsmálaráðherra, sem virðist gera margt í örvæntingu þessa dagana og ekki úthugsað. Þetta virðist vera hugsað til þess einmitt að bregðast við einhverju sem ríkisstjórnin veit ekki hvernig hún á að bregðast við, sem er fólk sem, líkt og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var að varpa ljósi á hérna áðan, telur sig ekki geta farið heim þrátt fyrir það að stjórnvöld séu á þeirri skoðun að þau geti farið heim. Það er ekki þannig að fólk sé hérna af því að það er svo frábær þjónusta. Það er hérna vegna þess að það raunverulega óttast að fara til baka. Það telur sig ekki geta farið til baka. Í skýrslu Rauða krossins á Íslandi um stöðu fólks sem hefur fengið lokasynjun og stendur til að flytja úr landi þó að það sé ekki hægt eru nefnd tvö dæmi þar sem þolendur mansals í þessum hópi segjast ekki geta farið aftur til heimaríkis vegna þess að þar voru þær þvingaðar í mansal. Og næst þegar ég kem hérna upp í ræðu, svo ég geri þetta nú spennandi fyrir áhorfendur, 

Forseti. Ég var að fjalla um endurtekna umsókn sem væri háð því að sýnilega auknar líkur væru á að nýjar upplýsingar myndu leiða til annarrar niðurstöðu. 24. gr. stjórnsýslulaga, um rétt á endurupptöku máls, kveður á um lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar og að ákvæði í sérlögum geti ekki gengið framar þeim réttindum sem borgurum eru tryggð með ákvæðum laganna. Ný málsmeðferð veitir umsækjendum hins vegar minna réttaröryggi en lágmarkskrafa stjórnsýslulaganna. Ég átta mig ekki alveg á því af hverju það er verið að reyna þetta. Er þetta ekki enn eitt dæmið um það sem fer síðan í gegnum dómskerfið og einhver segir: Nei, þetta gengur ekki svona, og þá verður þetta bara dauður lagabókstafur? Er ekki ríkisstjórnin einmitt að reyna að fara einfaldlega gegn stjórnsýslulögum og er alveg sama? Mér finnst þetta rosalega skrýtið. Förum aðeins yfir í 8. gr. frumvarpsins. Það er þessi grein um vernd í öðru ríki sem er í rauninni ákveðin sjálfkrafa synjun óháð raunverulegum aðstæðum viðkomandi ríkis eða viðkomandi umsækjanda. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í umsögn Amnesty International: „Aðbúnaður flóttafólks í Grikklandi hefur m.a. verið gagnrýndur af Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og Amnesty International. Fjölmargar heimildir, svo sem skýrslur Evrópuráðsins, og mannréttinda- og frjálsra félagasamtaka gefa til kynna að raunverulegri stöðu flóttafólks í Grikklandi sé verulega ábótavant. Í nýlegum úrskurði kærunefndar útlendingamála nr. 513/2021 kemur beinlínis fram að það sé mat hennar að það sé ljóst af fyrirliggjandi gögnum að þeir einstaklingar sem hlotið hafi alþjóðlega vernd í Grikklandi lifi oft á jaðri samfélagsins og búi í sumum tilvikum við félagslega einangrun.“ Þetta skiptir lykilmáli hérna því að það er ákveðin regla sem heitir á ensku, með leyfi forseta, „non-refoulement“. Ég ætla að útskýra hana. Það má ekki flytja umsækjanda um alþjóðlega vernd til viðtökuríkis ef veigamikil rök standa til þess að raunveruleg hætta sé á að hann sæti þar eða við flutninginn ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Það er það sem þessi regla þýðir. Þetta virðist vera það sem íslenskum stjórnvöldum er bara alveg sama um. Það er bara ekki þeirra vandamál einhvern veginn; setjum þetta bara upp svona og við viljum bara koma fólki burt. Okkur er alveg sama þó að við brjótum einhverjar reglur um það að viðkomandi lendi á slæmum stað þó að það sé í raun og veru bannað. Það býður bara upp á raðir af málum í gegnum Mannréttindadómstólinn. En kannski eru stjórnvöld það heppin að þetta fólk er einmitt yfirleitt ekki í stöðu til þess að reka nein dómsmál af því það þarf að klára dómsmálaferlið hérna á Íslandi fyrst og þetta fólk er ekki í neinni stöðu til þess að geta sótt rétt sinn í gegnum íslenska dómstóla þegar það er á götunni í Grikklandi. Þannig að ef það kemur upp að íslensk stjórnvöld brjóti gegn þessu og séu að setja fólk í ómannúðlegar eða vanvirðandi aðstæður, bara þannig að það geti ekki veitt sér björg, hvað þá farið og reynt að reka dómsmál til að halda uppi rétti sínum hjá íslenskum dómstólum, þar af leiðandi ekki farið með mál fyrir Mannréttindadómstólinn, þá eru íslensk stjórnvöld einhvern veginn stikkfrí. Ef þeim tekst að koma slíkum aðila af landi þá getur hann ekki leitað réttar síns. Ef það er einhver sem lendir ekki í þessari villu þá getur hann leitað réttar síns en fær það ekki, hann á ekki rétt á því, af því að hann er greinilega í nægilega góðri stöðu til þess að reka mál sitt sem gæti einmitt bent til þess að viðkomandi sé ekki í það slæmri stöðu alla vega, slæmri stöðu kannski en ekki það slæmri að hann geti ekki leitað réttar síns. Þetta er bara eitt dæmi um svo mörg þannig að ég ætla að halda áfram í næstu ræðu þannig að ef forseti getur sett mig aftur á mælendaskrá væri það vel þegið.

Frú forseti. Nú sýnist mér ég langt kominn með umfjöllun mína um fólk í umborinni dvöl sem ég er búinn að nefna hér nokkrum sinnum. Til upprifjunar erum við hér að tala um einstaklinga sem sótt hafa um alþjóðlega vernd á Íslandi, fengið endanlega synjun hér á landi en aðstæður haga því svo að ekki er hægt að koma þeim úr landi þar sem heimaríki þeirra tekur af einhverjum ástæðum ekki við þeim. Íslenska ríkið getur t.d. ekki framkvæmt þvingaðan brottflutning vegna þess að ekki er til staðar samningur á milli landanna tveggja til að Ísland geti komið með fólk þangað. Þannig er öllum meðulum beitt af hálfu íslenska ríkisins til að bæði hvetja og pína fólk til að yfirgefa landið og fara aftur til landsins sem það er að flýja. Ég fór í síðustu ræðu yfir það hversu undarlegt mér þætti það að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar, sem fékk þessa skýrslu í hendurnar tveimur vikum áður en málið var afgreitt til 2. umr., hafi ekki séð ástæðu til að bregðast einhvern veginn við stöðu þessa hóps, þó ekki væri nema bara með því að nefna tilvist hans eða með því, eins og lagt er til í skýrslu Rauða krossins á Íslandi, að auðvelda fólki í þessari stöðu að verða sér úti um bráðabirgðadvalar- og -atvinnuleyfi þannig að það geti séð sér farborða meðan það er innlyksa í landinu. Þetta held ég samt að sé engin yfirsjón. Þetta er ekki óviljandi. Ef við grípum t.d. niður í ræðu sem var flutt af stjórnarliða fyrr í dag í andsvörum um þetta mál þá kom hv. þm. Birgir Þórarinsson, fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í allsherjar- og menntamálanefnd, og var að spyrja hv. þm. Guðbrand Einarsson út í 6. gr. frumvarpsins sem snýst um þjónustusviptingu fólks eftir það er búið að hljóta endanlega synjun umsóknar um alþjóðlega vernd. Það ákvæði eitt og sér mun gera stöðu fólks í umborinni dvöl mun verri með því að taka af því þann litla stuðning sem þó er í boði af hálfu íslenska ríkisins. En hv. þm. Birgir Þórarinsson sagði, með leyfi forseta, um 6. gr. frumvarpsins að hún væri „mikilvæg grein til að sjá til þess að [kerfið] verði skilvirkara og við getum „kontrólað“ þá sem koma til landsins.“ Þetta gæti eiginlega ekki verið skýrara. Þingmaðurinn vill svelta fólk til hlýðni. Það er það sem þetta ákvæði hefur verið sagt gera. Það er leið til að stjórna fólki. Stjórnarmeirihlutinn í allsherjar- og menntamálanefnd er fullkomlega meðvitaður um að þetta ákvæði snýst um að hafa af fólki það litla sem það fær, gera það heimilislaust, án heilbrigðisþjónustu nema þeirrar allra nauðsynlegustu, án í raun nokkurrar aðkomu að neinu í samfélaginu. Í þessa stöðu vilja stjórnarliðar setja fólkið til þess að hægt sé að hafa betri stjórn á því. Hvað felst í þessari stjórn? Í þessari stjórn felst að pína fólkið úr landi, pína fólkið til að gera það sem stjórnvöld geta ekki gert með beinu valdi vegna þess að þau hafa ekki samninga við móttökuríkin til þess, pína fólkið til að fara aftur til landsins sem það flúði. Þetta er útlendingastefnan sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar lét stýra sér þegar hann náði saman um nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga; útlendingastefna ómannúðar.

Frú forseti. Við erum að ræða fyrirhugaða þjónustusviptingu skv. 6. gr. frumvarpsins. Líkt og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson minntist á áðan þá eru í þeim hópi einstaklinga sem yrðu fyrir þessari þjónustusviptingu, ef þetta verður að lögum, konur sem eru fórnarlömb mansals. Þær tala um að þær geti ekki farið aftur heim vegna þess að þar hafi þær verið seldar mansali. Reyndar á það sem þær segja sér stoð í opinberum skýrslum um stöðu mansalsfórnarlamba um að það eru bara mjög miklar líkur á því að þær lendi aftur í mansali. Fyrrverandi mansalsfórnarlömb eru í mikilli hættu á að lenda í mansali að nýju þar sem þær hafa gjarnan verið sviptar tengslaneti. Gjarnan eru glæpasamtök sem vita hvar veiku blettirnir eru, hvar börnin þeirra eiga heima, foreldrar þeirra og annað slíkt. Það hefur ýmislegt gengið á fyrir utan það. Þær hafa orðið fyrir ofbeldi sem gerir það að verkum að þær eru andlega og jafnvel líkamlega ekki í stakk búnar til þess að verja sig sjálfar fyrir slíku ofbeldi og slíkri misnotkun. Í þessu samhengi langaði mig að nefna svar dómsmálaráðherra við fyrirspurn til skriflegs svars sem ég beindi til hans nýlega. Ég spurði hversu mörg dvalarleyfi hafi verið veitt á grundvelli 75. og 76. gr. laga um útlendinga síðastliðin fimm ár. Þessar greinar, 75. og 76. gr. útlendingalaganna, fjalla um dvalarleyfi fyrir hugsanlegt fórnarlamb mansals og fyrir fórnarlamb mansals. Hugsanlegt fórnarlamb mansals er þegar hafin er lögreglurannsókn á mansali. Fólk á ekki möguleika á þessu dvalarleyfi með því einu að segjast hugsanlega vera fórnarlamb mansals. Það þarf að vera lögreglurannsókn í gangi. Tilgangur dvalarleyfisins er að heimila vitninu að vera á landinu á meðan lögregla er að rannsaka málið. Þegar búið er að rannsaka málið missir viðkomandi dvalarleyfið. Þetta er tímabundið dvalarleyfi til mjög skamms tíma sem veitir ekki rétt til ótímabundinnar dvalar hér á landi, sama hversu oft það er endurnýjað. Dvalarleyfi fyrir fórnarlamb mansals er veitt fórnarlambi mansals eftir að búið er að skera úr um að um mansal hafi verið að ræða, sem gerist afar sjaldan, ákaflega sjaldan, alveg bara teljandi á fingrum annarrar handar. Það skýtur því svolítið skökku við - er það ekki? - að heyra af því að hér séu fórnarlömb mansals sem ekki eru með dvalarleyfi og á að flytja úr landi. Það eru nefnilega aðrar rangar forsendur í þessu frumvarpi að baki þessu ákvæði og reyndar öðrum ákvæðum, sérstaklega 7. gr. sem ég mun útskýra hér síðar. Það er sú forsenda að stjórnvöld geti ekki tekið ranga ákvörðun, að Útlendingastofnun geti ekki haft rangt fyrir sér og ef hún hefur rangt fyrir sér þá kemur kærunefndin til bjargar. Hún getur ekki haft rangt fyrir sér. Hún getur ekki komist að rangri niðurstöðu. Það er í rauninni gengið út frá því með þessu frumvarpi. Réttindi fólks til að fá niðurstöðu kærunefndar útlendingamála endurskoðaða eru skert og það er svipt réttinum til aðstoðar í kjölfar niðurstöðu kærunefndar útlendingamála. Það er ekki bara skertur réttur, það er bara: Út á götu, bless, bless, þú átt að fara heim. Ég ætla að fá að lesa upp svar dómsmálaráðherra við fyrirspurn minni. Það var svohljóðandi, með leyfi forseta: „Samkvæmt upplýsingum frá Útlendingastofnun hafa tvö dvalarleyfi verið veitt á grundvelli 75. og 76. gr. laga um útlendinga síðastliðin fimm ár; eitt á grundvelli 75. gr. árið 2019 og annað á grundvelli 76. gr. árið 2022. Þess ber að geta að flest þeirra mála þar sem komið hefur til álita hvort veita eigi dvalarleyfi á fyrrnefndum grundvelli eru í tengslum við umsóknir um alþjóðlega vernd. Áður en komið getur til skoðunar hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd eigi rétt á dvalarleyfi á grundvelli þessara ákvæða ber Útlendingastofnun fyrst að skera úr um hvort umsækjandi uppfylli skilyrði 37. eða 39. gr. laganna fyrir veitingu alþjóðlegrar verndar eða 74. gr. sömu laga fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða.“ Ég hef ekki tíma til að lesa restina. En þau halda því sem sagt fram að þeir einstaklingar sem koma hérna sem fórnarlömb mansals - það er sjaldgæft að þau fái dvalarleyfi sem fórnarlömb mansals en þeim er veitt alþjóðleg vernd. Þetta er ekki mín reynsla af þessum málaflokki. Ég hef aldrei verið með skjólstæðing sem fékk alþjóðlega vernd hér á landi vegna þess að viðkomandi var fórnarlamb mansals þó að það hafi oft komið upp  Ég ætla að fá að halda aðeins áfram með þetta í næstu ræðu minni. Ég óska eftir því við forseta að fá að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég er kominn í lokin á punktunum upp úr umsögn Amnesty International, þar eru rædd helstu atriðin. Þar er fjallað um 13. gr. frumvarpsins, sem eru takmarkanir á fjölskyldusameiningu. Þetta er grundvöllurinn að ákveðnum hluta flóttamannasamningsins, að fólk hafi rétt til fjölskyldusameiningar. Það er ekkert flókið að útskýra það. Eins og lögin eru núna þá uppfylla þau ein skilyrði til fjölskyldusameiningar sem uppfylla líka skilyrði skv. 37. og 39. gr. útlendingalaga. Þannig uppfylla einstaklingar sem hafa fengið alþjóðlega vernd á grundvelli 45. gr. - þetta er flóknara en svo að hægt sé að útskýra það í stuttu máli - ekki skilyrði fyrir frekari fjölskyldusameiningu á grundvelli ákvæðisins. Ekki verður séð hvaða ástæður eða nauðsyn liggur að baki þessari tillögu, auk þess að rík mannúðarsjónarmið skulu liggja að baki því að leyfa sameiningu fjölskyldna í því tilviki að þau hafi fengið alþjóðlega vernd á grundvelli 2. mgr. 45. gr. laganna. Þarna er einmitt mögulega um ákveðinn misskilning að ræða. Við vorum með Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna á fundi nefndarinnar í lok nefndavikunnar í upphafi árs og Flóttamannastofnun sagði: Við skiljum ekki þessa grein. Við vitum ekki hvað þeir eru að reyna að gera þarna. Þetta er eitthvað flókið varðandi það að - sem sagt, þetta er alla vega flókið og umsögnin nær kannski ekki alveg yfir það sem ætlunin er að ná yfir. En það er rosalega óheppilegt að lögin séu ekki skýr. Það gefur stjórnvöldum enn fleiri tæki í rauninni til að túlka lögin eins og þau vilja og beita þeim á einhvern allt annan hátt en ætlun löggjafans var. Og samkvæmt því sem maður hefur heyrt hjá formanni allsherjar- og menntamálanefndar er mögulega ein af breytingartillögunum eitthvað í þá átt að lagfæra texta þessarar greinar eða einfaldlega bara að útskýra það betur með framhaldsnefndaráliti sem á að vera einhvers konar lögskýringargagn. En við höfum alveg séð það áður að lögskýringargögn eru ekki nóg. Greinargerð er ekki nóg. Það er það sem stendur í lögunum sem skiptir máli. Og ef það er einhvern veginn á skjön við það sem er síðan sagt í greinargerð þá skiptir það sem er sagt í greinargerð engu máli. Það er einungis ef það er fótur fyrir því í lagagreininni að útskýra eitthvað sem það gæti hjálpað til. En í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna má finna þessa meginreglu um einingu fjölskyldunnar. Það er mikilvægt að einstaklingar á flótta geti sameinast fjölskyldum sínum enda getur aðskilnaður þeirra við fjölskyldur sínar reynst þeim afar þungbær, haft neikvæð áhrif á möguleika þeirra til að aðlagast og gerast virkir þátttakendur í samfélaginu. Þarna var grein sem fjallaði um að ef fólk hefur fengið vernd samkvæmt ákveðnum greinum útlendingalaganna þá eigi það rétt á fjölskyldusameiningu. Og ef þau missa þá vernd, ef hún rennur út eða þau fá hana ekki aftur eða eitthvað svoleiðis, þá missa aðrir, sem gátu fengið fjölskyldusameininguna, þessa vernd líka. En vandinn þar er líka að þeir einstaklingar geta átt sjálfstæðan rétt til alþjóðlegrar verndar. Þó að það hafi bara verið komið inn á fjölskyldusameiningu, sem er í rauninni styttri leið, þá gætu þeir samt verið í þannig aðstæðum, óháð þeim aðila sem fékk upprunalega alþjóðlega vernd, að þeir eru með rétt til alþjóðlegrar verndar sjálfir. Þannig að þó að upprunalegi aðilinn missi alþjóðlega vernd getur verið að þeir haldi henni. En hérna er verið að leggja til að þeir tengist upprunalega aðilum og að það geti verið flókið. En alla vega, svo maður summi upp þessa umsögn þá leggst Amnesty International alfarið gegn frumvarpinu og hvetur stjórnvöld meira að segja til að draga það til baka.  
             - Ég bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Á vakt síðasta forseta var ég að vinda mér í lok umfjöllunar minnar um fólk í umborinni dvöl, þ.e. einstaklinga sem hafa flogið til Íslands, sótt um alþjóðlega vernd og fengið endanlega synjun en einhverra hluta vegna er ekki hægt að koma þeim til annars lands, þau eru innlyksa hér, vilja sjálf mögulega ekki fara aftur til heimalandsins sem þau flúðu frá og íslensk stjórnvöld t.d. ekki með samning við heimalandið til að geta framkvæmt þvingaða brottvísun. Þar við situr, fólkið getur verið hér árum saman og eins og gerist þegar fólk er einhvers staðar árum saman þá getur það stundum eignast börn. Hvað kemur fyrir þessi börn fólks sem er ekki alvöruhluti af íslenska kerfinu en er ekki heldur hluti af kerfi þess lands sem þau eru ríkisborgarar í? Jú, staða þessara barna verður mjög óljós þegar kemur að ríkisfangi. Vegna þess að þær breytingar sem lagt er upp með í þessu frumvarpi hér eru líklegar til að stækka þann hóp sem dvelst í umborinni dvöl á Íslandi, töluvert jafnvel, eins og kemur fram í ábendingum Rauða krossins á Íslandi, þá er full ástæða til að hafa áhyggjur af þessari stöðu. Það er nefnilega réttur fólks að eiga ríkisfang. Við fengum fyrir rúmu ári í heimsókn fulltrúa frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Talskona stofnunarinnar á Norðurlöndum og í Eystrasaltslöndum kom hingað og hvatti stjórnvöld til dáða, benti á að Ísland gæti orðið fyrsta Evrópuríkið til að uppræta ríkisfangsleysi. Til þess þurfi bæði að gera ferlið við að fá ríkisborgararétt einfaldara og sveigjanlegra almennt, en hún nefndi sérstaklega stöðu barna sem fæðast hér eða koma hingað ríkisfangslaus. Þau geta nefnilega ekki öðlast ríkisborgararétt fyrr en eftir þriggja ára samfellda dvöl í landinu. Þetta vill Flóttamannastofnunin sjá breytast vegna þess að ekkert barn eigi að vera ríkisfangslaust, ekki einu sinni í stuttan tíma, þau eigi rétt á ríkisfangi. Það hefur nú tekið dálítinn tíma að fá alþjóðareglur um ríkisfang inn í íslenska löggjöf, að láta hana samrýmast alþjóðlegum skuldbindingum. Þær eru þó nokkrar þegar kemur að ríkisfangsleysi; í fyrsta lagi samningur Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu ríkisfangslausra einstaklinga frá 1954 og samningur um að draga úr ríkisfangsleysi frá 1961. Tökum eftir, forseti, að þessir samningar spretta upp á svipuðum tíma og flóttamannasamningurinn. Flóttamannasamningurinn er frá hvað, 1951 og þetta gerist ekkert að ástæðulausu. Þetta eru árin eftir seinni heimsstyrjöldina þegar reyndi virkilega á þolmörk alls í mannlegu samfélagi. Árin og jafnvel áratugina eftir sköpuðust aðstæður til að ná saman um alþjóðasamninga á sviði mannréttinda sem - þetta var svona augnablik í mannkynssögunni sem hefur varla verið endurtekið. Það var eins og í kjölfar hörmunganna sem seinni heimsstyrjöldin var hafi fólk bara áttað sig á því að mannúðin skipti kannski mestu máli. Þess vegna var lagður grunnurinn að öllum þessum samningum á þeim tíma. Mig langaði að fjalla aðeins um hvernig íslensk stjórnvöld hafa verið að innleiða þessa samninga í löggjöf og hvernig það snertir það frumvarp sem er hér en mun kannski koma betur að því síðar.

Frú forseti. Maður nær vart að klára setninguna hérna í pontu áður en tíminn er búinn þannig að maður er alltaf með einhverjar endasleppar ræður og þá fer helmingurinn af nýrri ræðu í að rifja upp hvað maður var að tala um. Ég var að tala um þjónustusviptingu skv. 6. gr. frumvarpsins, þann hóp fólks sem henni er beint að. Þjónustusviptingunni er beint gegn fólki sem stjórnvöld eru ósammála um það hvort viðkomandi geti farið heim eða ekki. Þetta eru einstaklingar sem telja sér ekki fært að fara úr landi en stjórnvöld hafa komist að niðurstöðu. Þau eru búin að kveða upp lokaúrskurð og þar með stendur það, þú getur alveg farið heim. Dæmin sem ég var að taka voru dæmi sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi í máli sínu áðan, sem eru dæmi sem eru tekin í skýrslu Rauða krossins um einstaklinga í þessari stöðu. Þar eru nefndar konur sem hafa orðið fórnarlömb mansals í heimalandi sínu. Þó að Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála hafi komist að þeirri niðurstöðu að þær eigi samt ekki rétt á dvalarleyfi hér á landi þá telja þær sig ekki geta farið heim. Þessu er hæstv. dómsmálaráðherra og væntanlega Útlendingastofnun ósammála og vilja bara að þessi kona komi sér úr landi. Það á að koma henni úr landi með því að svipta hana þeirri verulegu takmörkuðu aðstoð sem hún fær hér á landi, sem er sem sagt þak yfir höfuðið. Ef konan er ein á ferð er líklegt að hún sé bara með herbergi einhvers staðar, býr líklega með öðru ókunnugu fólki, ólíklega öllu af sama þjóðerni eða sem talar sama tungumál. Vandamálið við þetta er ekki bara það að hún er ekkert að fara að fara þótt hún sé svipt allri þjónustu, hún er bara að fara að lenda í enn verri stöðu. Það sem skiptir kannski einna mestu máli - vegna þess að það eru alls konar varnaglar í okkar kerfi fyrir útlendinga í neyð. Kannski myndi sveitarfélagið sjá aumur á henni eftir einhverra mánaða stjórnsýslumeðferð á þeirri umsókn og líta á hana sem útlending í neyð, veita henni einhvers konar fjárhagsaðstoð, kannski húsaskjól jafnvel, en það sem hún á ekki rétt á er það sem hælisleitendur eiga rétt á, og fyrir því þurfti að berjast í mörg ár, þótt það snúist ekki bara um hagsmuni hælisleitenda heldur hagsmuni samfélagsins alls og það er geðheilbrigðisþjónusta. Það verður væntanlega það fyrsta sem þau eru svipt og eiga engan rétt á nema bara þegar í óefni er komið, einhvers konar neyðar- eða bráðaþjónusta, þótt ég þekki reyndar dæmi þess að fólki í þessari stöðu sé jafnvel vísað frá bráðamóttöku líkt og við heyrum reyndar því miður of mörg dæmi um af ýmsu tagi. En þetta sýnir okkur að þessi tillaga er með öllu óúthugsuð. Að baki henni er einhver þrjóska í kerfinu; við erum búin að segja nei og þá átt þú bara að fara. Ég get alveg skilið að það hljómi eðlilega í eyrum fólks sem þekkir ekki til, sem hefur ekki hitt þessa einstaklinga, hefur ekki reynslu af því að starfa í þessum málaflokki, sérstaklega ekki frá þeirri hlið, og séð ástæðurnar fyrir því að fólk er í þessari stöðu og afleiðingarnar sem verða af þessum breytingum. Það er nefnilega þannig að það sýnir kannski svolítið huginn á bak við þetta frumvarp sem sannarlega hefur verið svona - það hefur ýmsu verið hnikað til á þessum fimm árum sem er búið að vera að reyna að troða því í gegnum þingið. Þó að breytingarnar hafi alltaf verið svona algerlega „minimal“, lágmarks, þá voru upphaflega engar undantekningar á þessu. Það átti bara að svipta fólk þjónustu eftir 30 daga. Bless, bless. Þá var einhver sem benti á það: Heyrðu, þú getur ekki sett börn út á göturnar. Þú getur ekki sett fólk með langvarandi sjúkdóma eða fatlað fólk eða þungaðar konur, þú getur ekki sett fólk á götuna endilega þótt það sé komið með synjun. Þá er bætt inn þessari klausu yfir undanþágur, það eru einstaklingar sem eru undanþegnir. Ég ætla að fá að lesa hana upp vegna þess að inni í þessari klausu eru ekki einstæðar konur eða þolendur mansals. Það eru sem sagt börn, foreldrar eða umsjónarmenn þeirra, aðrir heimilismenn sem teljast til ættingja barnanna, barnshafandi konur, alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir, punktur. Þessar konur sem eru fórnarlömb mansals telja sig ekki geta farið heim vegna þess en kærunefnd útlendingamála mála hefur sagt: Nei, þær munu enda á götunni hér á landi. Viljið þið samþykkja þetta, í alvörunni?

Forseti. Ég er búinn að fara í gegnum umsögn Barnaheilla, landlæknis, Hafnarfjarðarbæjar og Íslandsdeildar Amnesty International. Sú næsta á listanum hjá mér - punktar - er umsögn frá Kvenréttindafélagi Íslands þar sem sagt er mjög einfaldlega að ekki hafi verið framkvæmt nægilegt jafnréttismat líkt og skylt er samkvæmt jafnréttislögum. Frumvarpið hunsar þau ólíku áhrif sem slíkar lagabreytingar hafa á stöðu kynjanna. Nú er einhver umfjöllun um þetta í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar, meirihlutaálitinu. En vandinn við svona álit eftir á, greiningu eftir á, er að hún hefur ekki áhrif á ákvarðanir um það hvernig frumvarpið lítur út, hvað eigi að gera, það er ekki hluti af því ákvarðanatökuferli sem fer í gang til að gera eitthvað skilvirkara eða mannúðlegra eða eitthvað því um líkt. Það er ekki hægt að nota eftiráskýringar til þess að gera betur í t.d. jafnréttismálum. Í handbók Jafnréttisstofu segir að skoða þurfi hvort lögin muni koma til með að hafa áhrif á líf fólks og hvort, með leyfi forseta: „... munur sé á stöðu karla og kvenna í málaflokknum“. Sko, það á sérstaklega við, að því er virðist vera -við vitum það ekki af því að það er ekki fjallað um það - að þetta hafi einmitt áhrif á einstæða karlmenn sem eru umsækjendur um alþjóðlega vernd. Það hljómaði alla vega svoleiðis í samtali nefndarinnar fyrir lok nefndavikunnar eftir áramót að þessi réttindaskerðing hefði einna helst áhrif á þann hóp og að sjálfsögðu eiga jafnréttislögin líka við um karla eins og konur hvað það varðar. Það er augljóst t.d. hvað það ákvæði varðar að jafnréttismat hefði áhrif á það hvernig slíkt ákvæði yrði útfært en ekki er tekið sérstaklega tillit til sérstakrar stöðu kvenna né karla eða annarra jaðarhópa, t.d. þolenda mansals eða kynfæralimlestinga. Ekki hefur verið haft sérstakt samráð við fagaðila við vinnslu þessa frumvarps, eins og bent var á í sameiginlegri áskorun 15 félagasamtaka á Íslandi í maí á síðasta ári. Kvenréttindafélagið áréttar sem sagt vanrækslu Útlendingastofnunar enn og aftur við að meta hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd séu í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Konur eru t.d. líklegri til að verða fyrir kynferðisofbeldi á meðan þær eru á flótta. Þær eiga einnig á hættu að deyja á meðgöngu og af barnsburði ef þær fá ekki viðhlítandi heilbrigðisþjónustu. Þetta er sama og Íslandsdeild Amnesty international bendir á, að Útlendingastofnun vanrækir að meta hvort fólk sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu, eða sleppir því eða skautar yfir það á einhvern hátt. Þá kannski sleppur hún við að finna ástæðuna fyrir því að viðkomandi eigi rétt á alþjóðlegri vernd. Eins og virðist vera gegnumgangandi þá er það markmið stjórnvalda, en ekki að uppfylla þau lög og skyldur sem við höfum og þá samninga sem við höfum undirritað. Þrátt fyrir að barnshafandi konur eigi samkvæmt breytingunum á frumvarpinu að njóta áframhaldandi heilbrigðisþjónustu er ekkert tekið fram um önnur réttindi þeirra og eru þær þá í jafnmikilli hættu og aðrir á að lenda á götunni. Kvenréttindafélag Íslands krefst þess að frumvarpið verði dregið til baka og ég bendi aftur á að ég tek hjartanlega undir þetta. Við erum einungis að biðja um að það verði sent til nefndar þannig að það verði hægt að ræða og koma til móts við þessar umsagnir. Kannski þarf einmitt, eins og bæði Íslandsdeild Amnesty International og Kvenréttindafélagið benda á, einfaldlega að draga þetta frumvarp til baka því það er troðfullt af þessum vandamálum. Það er kannski eitt eða tvö ákvæði sem eru rétt á ..., t.d. ákvæðið um  Ég bið forseta vinsamlegast að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Þar sem frá var horfið. Ég var að fjalla hér um anga af því sem fram kemur í skýrslu Rauða krossins á Íslandi um fólk í umborinni dvöl, þ.e. einstaklinga sem hafa lagt á flótta, komist til Íslands, sótt hér um alþjóðlega vernd, fengið endanlega synjun á Íslandi en geta ekki snúið til baka til heimalandsins af ýmsum ástæðum, vilja það mögulega ekki sjálf. Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir nefndi dæmi af viðmælanda Rauða krossins sem var þolandi mansals í heimalandi og hefur einfaldlega engan áhuga á að fara aftur til þess lands og eiga á hættu að lenda í sama vítahring misnotkunar. Þau vilja ekki fara á eigin vegum en ríkið getur ekki þvingað þau úr landi með hjálp stoðdeildar ríkislögreglustjóra vegna þess t.d. að ekki er í gildi gagnkvæmur samningur á milli Íslands og viðkomandi ríkis og þarna situr fólk bara fast árum saman. Rauði krossinn tók saman að frá árinu 2017 væri um að ræða 64 einstaklinga í þessari stöðu og af þeim 15 sem þau tóku viðtal við þá hafi sum hver verið hér á landi í allt að fimm ár, einhvern veginn í einskismannslandi. Anginn sem ég var að ræða hér rétt áðan snýr að börnum þessa fólks þegar þau fæðast hér á landi vegna þess að þau eru í óljósri stöðu hvað varðar ríkisfang. Þau eru ríkisfangslaus í raun. Íslenska ríkið neitar að taka ábyrgð á þeim, lagaumhverfið bara leyfir það ekki, mögulega, og heimalandið er ekki til viðræðna. En það sem ég var að tala um hér áðan voru þessir stóru og góðu mannréttindasamningar sem náðist saman um stuttu eftir seinni heimsstyrjöldina þegar upp úr ösku þeirra hörmunga risu nokkrir Fönixar, nokkrir alþjóðasamningar sem gengu svo langt að aldrei hefur náðst að gera betur. Flóttamannasamningurinn frá 1951 er eitt dæmi, samningur Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu ríkisfangslausra einstaklinga frá 1954 er annað og svo samningur í framhaldinu af því um að draga úr ríkisfangsleysi frá 1961. Síðan eru aðrar alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland þarf að hafa í huga í þessu máli, t.d. samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, barnasáttmálinn, um þann rétt barns að vera ekki ríkisfangslaust. Svo er Evrópusamningur um ríkisborgararétt og auðvitað mannréttindasáttmáli Evrópu. Þetta er meðal mestu grundvallarréttinda sem hver einstaklingur getur haft. Það sem er svo furðulegt er að ekki hafi verið - ja, það er ekkert furðulegt, þetta er náttúrlega allt með vilja gert. Kerfið vill ekki gera þessi börn að íslenskum ríkisborgurum vegna þess að í gegnum það gætu mögulega foreldrar þeirra öðlast einhver réttindi. Það virðist ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ekki vilja að gerist og stjórnarliðarnir í allsherjar- og menntamálanefnd ekki heldur. En hér erum við aftur komin með dæmi um það hvernig börn fá kannski ekki sjálfstæða úrlausn sinna mála hjá íslenska ríkinu þótt barnasáttmálinn kveði einmitt á um rétt þeirra til þess. Þarna er búið að byggja inn í kerfið algjöran ómöguleika á því að barn fólks í þessari stöðu, sem fæðist á Íslandi, geti öðlast íslenskt ríkisfang vegna þess að ríkið hefur einhverja skoðun á foreldri viðkomandi. Það er verið að refsa barninu fyrir stöðu foreldrisins. Þetta væri nógu slæmt ef ekki væri fyrir þá staðreynd að 

Frú forseti. Ég held áfram að ræða 6. gr. þessa frumvarps. Þar sem ég hætti síðast var ég að tala um dæmi um einstaklinga sem falla ekki undir undanþágurnar í þessu ákvæði, um þjónustusviptingu að 30 dögum liðnum eftir lokaniðurstöðu, og er að taka dæmi sem eru raunveruleg um einstaklinga sem nú þegar eru á Íslandi, búnir að vera í langan tíma, hafa fengið lokasynjun og eru með þessa frábæru þjónustu sem kveðið er á um í lögum um útlendinga; herbergi einhvers staðar með öðru fólki, algjör lágmarksheilbrigðisþjónusta, tönnin dregin úr ef þú færð tannpínu, allt þetta. Dæmið sem ég var að taka voru konur sem hafa verið fórnarlömb mansals í heimaríkinu. Þær falla ekki undir þessar undanþágur, þessar undantekningar, í frumvarpinu eins og það er lagt upp - ég veit hvaða svör kæmu við því frá þeim sem slást um að verja þetta frumvarp, þeim fáu sem þó hafa lesið það til þrautar en halda af einhverjum ástæðum enn þá að þetta sé verjandi. Í síðari lið, eða sem sagt í b-lið þessarar 6. gr. í frumvarpinu, þá kemur svona undanþága og þar er líka kjarninn í þessu ákvæði, hann endurspeglast þar. Undanþágan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Heimilt er að fresta niðurfellingu réttinda skv. 8. mgr. hjá öðrum en ríkisborgurum EES- og EFTA-ríkja og ríkja sem eru á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki og umsókn viðkomandi hefur verið metin bersýnilega tilhæfulaus ef það telst nauðsynlegt vegna sanngirnissjónarmiða og útlendingur hefur sýnt samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunar um að hann skuli yfirgefa landið. Við mat á því hvort fresta skuli niðurfellingu réttinda skal m.a. líta til þess hvort útlendingi hafi ekki tekist að fara sjálfviljugur af landi brott innan tilgreinds frests vegna aðstæðna sem ekki eru á ábyrgð hans, svo sem vegna ómöguleika við að afla ferðaskilríkja, fötlunar hans eða vegna óviðráðanlegra ytri aðstæðna. Jafnframt er heimilt að fresta niðurfellingu réttinda í þeim tilvikum þegar fallist hefur verið á frestun réttaráhrifa skv. 6. mgr. 104. gr. Kæra frestar ekki réttaráhrifum ákvörðunar samkvæmt þessari málsgrein.“ Höldum áfram með dæmið um konuna sem var fórnarlamb mansals í heimaríkinu. Við erum með úrskurði kærunefndar útlendingamála þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að kona sem, og það er ekki umdeilt, hafi verið fórnarlamb mansals, ber þess jafnvel líkamleg merki að hafa orðið fyrir alvarlegu ofbeldi - og það er oft ekki. Það er hægt að beita fólk alveg gríðarlega alvarlegu ofbeldi án þess að það beri varanleg, líkamleg merki þess. En gefum okkur það. Kærunefndin kemst hins vegar að þeirri niðurstöðu og tekur þar undir með Útlendingastofnun og segir: Já, þú getur samt farið heim og bara leitað þér einhverrar aðstoðar þar. Farðu nú bara til lögreglunnar í Nígeríu. Hún mun hjálpa þér. En konan þorir ekki að fara aftur. Segjum bara að þetta sé Nígería, tökum það sem dæmi. Nígería er ágætisdæmi vegna þess að Nígería er eitt þeirra ríkja sem neitar að taka á móti sínum borgurum ef þeir vilja ekki koma sjálfir, neitar að taka við borgurum sem eru fluttir nauðungarflutningum og reyndar geta líka verið vandkvæði við endurnýjun skilríkja einstaklinga frá Nígeríu. Hugsum okkur þessa manneskju í þessari stöðu. Hverjar eru líkurnar á því að hún fái þjónustu, að hún lendi ekki á götunni? Það er ekkert í þessu ákvæði sem veitir henni vernd nema það að hún fari einhvern veginn að aðstoða stjórnvöld, og það með talsverðri fyrirhöfn, við að reyna að koma henni aftur til landsins sem hún vill ekki fara til, sem hún telur ekki öruggt fyrir sig að fara til. Hvað á þessi kona að gera? Hvaða kosti á þessi kona í lífinu í þessari stöðu yfir höfuð? Og svo á að svipta hana réttinum til þess að óska eftir endurupptöku að auki með þessu frumvarpi. Ég óska eftir því, forseti, að vera sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Mig langaði bara að fá að nýta tækifærið hér, á meðan ég er enn í húsi, og ítreka sjónarmiðin sem ég er búin að koma á framfæri hér í fyrri ræðum mínum í dag og líka í gær varðandi það hættulega fordæmi sem þessi lög gætu skapað til frambúðar ef þau yrðu samþykkt hér á Alþingi. Við erum annars vegar með þennan lagabálk og hins vegar lagabálk, stjórnsýslulög nr. 37/1993, sem varða hvor sitt efni. Stjórnsýslulögin eru almenn og en útlendingalögin varða bara málefni útlendinga. En það sem hæstv. dómsmálaráðherra er að reyna að koma í gegn eru einhverjar sérreglur um málsmeðferð í útlendingalögum sem er rosalega - kannski ekki hættulegt, jú, veistu, ég ætla bara að segja það, það er hættulegt. Þetta mun skapa hættulegt fordæmi og ég bara velti því fyrir mér hvað gerist ef þessir tveir lagabálkar stangast á. Hvað gerist ef fara þarf í gegnum ferlið og líta til málsmeðferðarreglna stjórnvalda við ákvörðun um úrlausn mála, hvaða reglum verður farið eftir þá? Mun Útlendingastofnun þá bara fá einhverja sérheimild til þess að fara eftir einhverjum sérreglum? Hvers konar þróun er það? Hvernig myndi það síðan þróast seinna meir? Fá þá önnur stjórnvöld, t.d. Landspítalinn, Háskóli Íslands, hvaðeina annað, bara einhverjar sérreglur um almennar málsmeðferðarreglur? Ég hef í allan dag verið að hvetja hv. allsherjar- og menntamálanefnd til þess að taka þessar athugasemdir og ábendingar ítarlega til skoðunar þegar þetta mál fer aftur í nefnd á milli 2. og 3. umr. Ég veit ekki hvort beiðni mín sé að ná til einhvers, ég get ekki sagt til um það. En ég vona innilega að það verði hlustað á mig. Eins langar mig að benda hv. nefnd á að Páll Hreinsson er auðvitað sérfræðingur í þessum málaflokki og legg ég til að hann verði kallaður til sem gestur á fundi nefndarinnar til þess að taka fyrir nákvæmlega það atriði sem ég hef verið að tala um hér í dag, margar ræður í röð, út af því að ég tel þetta vera alvarlega þróun. Það að stjórnvöld velji sér einhverja sérstaka leið til þess að stytta málsmeðferðina, til þess að stytta tímann sem fer í að fara yfir gögn um umsókn, er bara eitthvað sem þetta frumvarp mun leiða af sér. Þar eru heimildir til þess að afgreiða umsókn á styttri tíma en gert er ráð fyrir í núverandi lögum, sem nota bene er ekkert að eins og ég hef komið skýrt á framfæri. Ég tel það því brjóta gegn meginreglunni um misbeitingu valds við ákvörðun um úrlausn mála. Ég hef farið ítarlega ofan í það og ofan í þau skilyrði sem þarf að uppfylla þegar stjórnvald er að fara yfir mál sem kveður á um rétt eða skyldu manna. Ég held að það sé bara rosalega mikilvægt að nefndin og líka hæstv. dómsmálaráðherra taki þessar ábendingar til greina. Eins og við öll sem höfum komið upp í pontu hér höfum bent á, og kjarni málsins er sá, hefur þetta lagafrumvarp verið lagt fram fimm sinnum. Ég trúi því ekki að í öll þessi fimm skipti hafi enginn gert athugasemd við það að málsmeðferðarreglurnar í þessum lagabálki stangist á við málsmeðferðarreglurnar í almennum stjórnsýslulögum. Jafnvel þótt það stangist ekki á, jafnvel þó þetta sé samræmanlegt, þá er samt skrýtið að hafa einhverja sérheimild bara fyrir Útlendingastofnun til þess að nota, til þess eins að afgreiða umsóknir hraðar, sem mun auðvitað bara leiða til minni skilvirkni í kerfinu. Ég veit að þetta er gert í því skyni að auka skilvirknina en við svona hraða afgreiðslu í málum sem kveða á um rétt eða skyldur manna þá ber að taka þetta alvarlega. Það ber að skoða þetta ítarlega og það er líka hluti af öðrum málsmeðferðarreglum stjórnvalda sem ég mun fara nánar út í í ræðum mínum hér seinna í kvöld. En til þess að draga þetta saman og ljúka þessu þá tel ég þetta vera alvarlega þróun og ég geri alvarlega athugasemd við þetta og hvet hv. nefnd til þess að taka það til greina.

Forseti. Ég var kominn að umsögn Þroskahjálpar. Samtökin benda á að svo virðist sem mjög þröng skilyrði séu sett fyrir því að umsækjendur falli undir skilgreiningu á að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu og Útlendingastofnun virðist ekki skrá fötlun eða alvarleg veikindi sem sérstaka breytu við meðferð mála hafi viðkomandi hlotið vernd í öðru ríki, sem þarf tvímælalaust að gera. Þetta eru sambærilegar ábendingar og aðrir umsagnaraðilar koma með um það hversu slæleg vinnubrögð Útlendingastofnunar séu. Þá hefur Útlendingastofnun, samkvæmt umsögn Þroskahjálpar, ítrekað vanrækt þá rannsóknarskyldu sem á henni hvílir að ganga úr skugga um hvaða þýðingu fötlun eða alvarleg veikindi hafa í þeim aðstæðum sem viðkomandi er sendur í eftir synjun um vernd á Íslandi. Íslenska ríkið hefur einmitt fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og skýra ber lög í samræmi við þær þjóðréttarlegu skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist, samanber hæstaréttardóm nr. 125/2000. Af þessu leiðir að Útlendingastofnun er skylt að taka mikið tillit til ákvæða samningsins. Ísland er búið að skuldbinda sig til að uppfylla þennan samning. Við höfum viljandi undirgengist þessar skuldbindingar og að innleiða það í lög og að fara eftir þessum viðmiðum sem er verið að reyna að setja úti um allan heim í rauninni til þess að hjálpa til við að viðhalda mannréttindum, sem viðheldur friði, sem kemur í veg fyrir stríð eða alla vega lágmarkar skaðann af því þegar það gerist. Þroskahjálp fordæmir þessa meðferð sem beitt var við brottvísun fatlaðs flóttamanns til Grikklands þann 4. nóvember síðastliðinn og bendir á að endurskoða þurfi kerfið frá grunni með aðkomu fagaðila. En það er einmitt ekki það sem er verið að gera hérna. Hér er verið að tína til einhverjar breytingar á útlendingalögum, atriði sem stjórnvöld hafa rekist í á undanförnum árum og finnst vera óþægileg af því að þau geta ekki bara trukkað einhverju í gegn sem þeim finnst að þau ættu að geta gert. En ákvæði og skilyrði mannréttindasáttmála og samninga um t.d. réttindi fatlaðs fólks eru einhvern veginn að þvælast fyrir þeim. Þá vilja þau bara reyna að gera þetta löglegt, eins og það muni í rauninni laga eitthvað. Ef eitthvað er þá bæta allar þessar undanþágur sem eiga að stilla einhvern veginn til væntingar fólks að - „Já, það er hérna verið að missa réttindin“ - en ekki þessir viðkvæmu hópar sem Útlendingastofnun hefur bara farið tiltölulega illa með miðað við reynslu þessara umsagnaraðila, Kvenréttindafélags Íslands, Amnesty International, Þroskahjálpar og fleiri aðila sem ég á eftir að fara hérna yfir seinna. Þroskahjálp kallaði eftir samráði við lagasetninguna til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og harmar að það hafi ekki fengist. Þetta er staðan sem við erum í með þetta frumvarp. Það er ekkert skrýtið að við séum hérna í ræðustóli Alþingis að segja frá því um hvað málið snýst af því að það er rosalega vandræðalegt. Það er í rauninni alls ekkert skrýtið að stjórnarliðar vilji ekki koma og taka þátt í þessari umræðu. Þau vilja bara fela sig einhvers staðar úti í horni, bara setja yfir sig teppi eða eitthvað svoleiðis og bíða eftir að stormurinn klári vonandi, sem að mínu mati mun ekki gerast. Ef þetta frumvarp verður samþykkt munum við lenda í svo miklum stormi af alls konar veseni út af þessum ákvæðum að það verður ekkert hægt að fela sig. Nú er tækifæri til að koma í veg fyrir þetta vesen sem er fyrirsjáanlegt ef þetta frumvarp verður samþykkt. En samtökin ítreka mikilvægi rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins. Þetta er svo mikið grundvallaratriði að það er ótrúlegt að við skulum þurfa að segja þetta eiginlega. Upp hafa komið tilvik þar sem umsækjandi um alþjóðlega vernd býr við ósýnilega fötlun. Það kemur ekki í ljós fyrr en eftir að Útlendingastofnun tekur ákvörðun. Þroskahjálp gerir þá kröfu að viðurkenndur fagaðili með sérþekkingu á málefninu komi að mati á því hvort einstaklingur teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu,  Ég bið forseta um að setja mig á mælendaskrá aftur, takk.

Herra forseti. Aðeins áfram um ríkisfangslausu börnin sem fæðast með foreldra sem búa hér í umborinni dvöl, eins og það heitir, fólk sem hefur fengið endanlega synjun á umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi en treystir sér ekki til að fara aftur til þess lands þar sem það er mögulega að flýja mansal eða hættu á ofsóknum. Stjórnvöld hafa engin verkfæri til þess að þvinga þau í brottför, eins og t.d. varðandi Írakana sem eru í þessari stöðu hér á landi - Ísland og Írak eru bara ekki með gagnkvæman samning um þessi mál - eða fólkið frá Nígeríu sem er í þessari stöðu. Nígería neitar að taka á móti fólki sem ekki vill koma til Nígeríu. Það er ekki hægt að senda fólk þvingað til þess lands. Þegar fólk í þessu limbóástandi og eignast börn hér á landi - og taktu eftir, forseti, þetta er ekki hýpótetískt, þetta er ekki eitthvað sem gæti gerst heldur eitthvað sem gerist. Einhver börn viðmælenda Rauða krossins í þessari skýrslu um fólk í umborinni dvöl hafa fæðst hér á landi og eru því ríkisfangslaus. En Rauða krossinum virðist sem einhver áhöld séu um að skráning þeirra beri það með sér þannig að eitthvað eru stjórnvöld að klikka á skrásetningunni hér eins og víða annars staðar í þessum málaflokki. Þetta mjög slæm staða fyrir börnin að fæðast í en þetta er líka svo á skjön við það sem stjórnvöld segjast hafa verið að gera á síðustu árum vegna þess að á síðustu, hvað erum við að tala um, svona sex árum hafa verið stigin mörg skref á Íslandi í þá átt að laga löggjöf að ákvæðum alþjóðasamninga, annars vegar samnings Sameinuðu þjóðanna um stöðu ríkisfangslausra og hins vegar samningsins frá 1961 um að draga úr fjölda ríkisfangslausra. Þetta var gert vegna þess að Ísland vildi loksins stíga það skref að gerast aðili að þessum samningum. Það náðist loksins árið 2021. En á sama tíma er lagt til í þessu frumvarpi að sníða útlendingalögin þannig að það fjölgi í hópi ríkisfangslausra barna sem fæðast hér á landi. Ákvæði frumvarpsins munu hafa í för með sér, verði þau að lögum, að fólki sem fær endanlega synjun en ekki er hægt að flytja úr landi mun fjölga. Hér er rétt að rifja upp það sem Rauði krossinn bendir á í því fylgibréfi sem hann sendi með skýrslu sinni, sendi ráðuneytinu það 3. nóvember síðastliðinn og Alþingi og allsherjar- og menntamálanefnd 30. nóvember, að UNICEF og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hafa sent út ákall þar sem ríki Evrópu voru hvött til að fara í brýnar aðgerðir til að enda ríkisfangsleysi í Evrópu, brýnar aðgerðir til að enda ríkisfangsleysi en ekki eins og hér er lagt upp með, að breyta lögum þannig að Ísland auki ríkisfangsleysi. Ástæðan er sú að það er hætta á því að ríkisfangslaust barn verði fyrir ofsóknum og þá eru dæmi þess að yfirvöld í upprunalandi barna sem fæðst hafa í Evrópu vilji ekki taka við þeim þegar brottvísa á þeim til upprunalandsins ef þau eru ekki skráð ríkisborgarar þess lands. Þannig að íslensk stjórnvöld eða hæstv. dómsmálaráðherra og stjórnarliðarnir sem standa að baki þessu frumvarpi eru að stilla upp hér kerfi þar sem ekki einasta erum við með fólk sem er innlyksa í landinu heldur erum við að búa svo um hnútana að börn þeirra verði enn 

Frú forseti. Við erum enn að ræða þjónustusviptinguna, sem ég verð að játa að er kannski það ákvæði í þessu frumvarpi sem mér finnst einna leiðinlegast að ræða vegna þess að það er það mikið búið að benda á hvað það er hræðilegt, sem hefur einhvern veginn ekki ná eyrum fólks hérna. Og þetta er kannski það ákvæði sem ég held því miður að stór hluti hv. þingmanna meiri hlutans geri sér grein fyrir hvað þýði en sé samt reiðubúinn að samþykkja, þannig að þetta er svolítið eins og að vera að hlaupa í draumi eða öskra í vatni, það er eins og það muni ekkert hafa upp á sig. Ég ætla engu að síður aðeins að halda áfram að fara yfir þetta vegna þess að það er þó þannig að þær ástæður sem eru gefnar þarna eru að mörgu leyti hreinskilnar vegna þess að í greinargerðinni í þessu frumvarpi eru raunverulegar ástæður fyrir ákvæðunum ekki gefnar skýrt upp. En það er nokkuð skýrt í þessari greinargerð þó að það sé farið rangt með að þarna sé verið að samræma löggjöf við hin Evrópuríkin og hin Norðurlöndin. Það er bara alls ekki þannig. Eins og ég er búin að nefna ítrekað þá er löggjöfin í þeim ríkjum ekki einu sinni samræmd, hún er ekki öll eins þar. Ég rakti ágætlega áðan fyrirkomulagið í Danmörku fyrir fólk sem er í þessari stöðu. Ímyndum okkur þá aftur mansalsfórnarlambið, konuna sem í íslenska kerfinu lendir á götunni án allrar aðstoðar, án húsaskjóls. Þið getið ímyndað ykkur hvaða stöðu það setur fórnarlamb mansals í að vera án húsaskjóls. Hvað gerir einstaklingur sem er búinn að missa öll tengsl við líkama sinn vegna ofbeldis? Hvað gerir viðkomandi einstaklingur til að reyna að verða sér úti um nauðsynjar ef þær eru ekki fáanlegar með neinum öðrum hætti? Ég held að það þurfi engan tölfræðing til að reikna það út að það séu yfirgnæfandi líkur á því að einstaklingur í þeirri stöðu, líklega kona eða hinsegin einstaklingur, það eru kannski þau sem eru líklegust til að lenda í þeirri stöðu, eru mjög líkleg til að lenda aftur í miklu ofbeldi. Það er einmitt áhugavert að það er engin sérstök undanþága í þessari grein. Engin opin undantekning fyrir fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Það er ekki opin undantekning fyrir fólk sem er andlega illa á sig komið. Þar eru engir varnaglar fyrir t.d. bara konur almennt eða hinsegin einstaklinga, sem við vitum að eru almennt sérstaklega berskjaldaðir hópar í heimilisleysi. Við þekkjum þetta vegna þess að þetta er nú þegar vandamál hér á landi. Hér eru nú þegar heimilislausar konur sem eru mjög útsettar fyrir mjög alvarlegu ofbeldi. Það er vandamál sem við eigum auðvitað að vera löngu búin að leysa með öllu. En það eru þessi jaðarsettu hópar sem eru líklegastir til þess að lenda í miklu ofbeldi og eru berskjaldaðastir fyrir því að verða heimilislausir. Það eru jafnvel þeir einstaklingar sem munu lenda á götunni ef þetta frumvarp verður að lögum. Það er nú oft sagt við mig, þegar ég held þessu fram - fólk á erfitt með að trúa því og hugsar með sér: Nei, nei, Útlendingastofnun er ekkert svona vond. Það er fólk þarna sem er að vinna vinnuna sína og þetta eru ekki einhver skrímsli og annað. Ég er svo sem sammála því, en það er samt þannig að það eru teknar ákvarðanir sem maður skilur ekki hvernig geta mögulega verið teknar, bæði hjá Útlendingastofnun og þær sem hafa verið staðfestar af kærunefnd útlendingamála. Þegar ég fer að ræða sérstaklega 7. og 8. gr. frumvarpsins þá ætla ég að gleðja áhorfendur og áheyrendur með yfirferð yfir nokkra úrskurði kærunefndar útlendingamála þar sem eru mjög góð dæmi sem ég held að sýni öllum og ég vona alla vega að sýni einhverjum í meiri hlutanum hér á þingi að það er ekki nóg að krossleggja fingur og ætla að treysta kerfinu fyrir því að taka skynsamlegar ákvarðanir. Við þurfum að setja skýran ramma um það í lögin og í þessum ákvæðum, í 6. gr. þessa frumvarps,  Ég óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Læknafélagið sendi líka inn umsögn um þetta mál, í rauninni mjög einfalda umsögn. Í henni er áréttuð sú afstaða að ef það þarf að gefa út heilbrigðisvottorð, heilbrigðisskoðun eða landlæknisrannsókn á grundvelli þessarar nýju 3. mgr. 17. gr. laganna, ef frumvarpið verður að lögum, og viðkomandi samþykkir ekki slíka rannsókn þá yrði sú rannsókn aldrei framkvæmd að mati Læknafélags Íslands nema að undangengnum dómsúrskurði. Þetta er svona eitt af þessum augljósu réttindum fólks, sem við Íslendingar höfum að sjálfsögðu, líka fólk sem kemur hérna, og er einhvern veginn verið að reyna að þræða fram hjá: Nei, þau megi ekki hafa þessi réttindi. En sem betur fer þá eru mannréttindi einmitt orðin nægilega öflug. Þó að það sé verið að reyna að grafa undan þeim hjá ákveðnum hópi hérna með þessu frumvarpi þá erum við enn þá með félög sem standa fast á því að þetta sé mikilvægt því að um leið og þú byrjar að grafa undan þeim á einum stað þá smitar það út í aðrar réttindaskerðingar líka. Viðkvæðið er alltaf: Þetta hefur nú verið gert áður, það er komið fordæmi fyrir þessu. Þetta er nú alveg óþarfi og við vitum betur, og allt þetta sem við höfum séð alveg í gegnum söguna um nauðsyn þess að hafa þessi réttindi, að fólk geti einmitt sagt: Nei. Læknafélagið áréttar einnig að synjun um aðgengi að heilbrigðisþjónustu að 30 dögum liðnum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar stangist á við grundvallarmannréttindi, líkt og fram kemur í fjölmörgum mannréttindasamningum sem Ísland hefur staðfest. Þrátt fyrir þetta, þrátt fyrir að í frumvarpinu segi að það hafi ekki verið tilefni til að skoða hvort þetta samræmist stjórnarskrá eða öðrum mannréttindasáttmálum, þau segja það bara, þá koma allar þessar umsagnir og segja: Nei, fyrirgefið, þið hafið rangt fyrir ykkur. Augljóslega erum við í nefndinni og fulltrúar okkar í nefndinni að segja: Heyrðu, þetta gengur ekki. Alþingi verður að fá úr því skorið hvort frumvarpið sem við erum að fara að samþykkja sé eins og umsagnaraðilarnir sögðu. Við Píratar erum ekkert að finna þetta upp. Umsagnaraðilar segja þetta hver á fætur öðrum. Við verðum að fá úr því skorið, ekki frá ráðuneytinu eða stjórnvöldum því að þau eru einmitt að reyna að troða þessu í gegn, þau eru augljóslega hlutdræg hvað það varðar, heldur frá óháðum aðila sem vonandi allir treysta til að gefa okkur rétta mynd af því hvort frumvarpið standist stjórnarskrá og mannréttindasamninga. Þegar við biðjum um svoleiðis, mjög einföld beiðni myndi maður halda, þá er bara sagt: Nei. Ef það kjarnar ekki þetta mál og vanda þessa máls þá veit ég ekki hvað, að ráðuneytið eða ráðherra fullyrði að engin þörf sé á að skoða einhver tengsl við stjórnarskrá eða mannréttindaákvæði. Umsagnaraðilar segja: Fyrirgefðu, jú, það er bara augljóst. Og við segjum: Heyrðu, gætum við þá fengið mat á því eins og ráðuneytið á að skila með frumvarpinu, eins og það á að skila þessu mati en gerði það ekki, sagði bara að það væri óþarft? Gætum við fengið þetta mat? Nei, er svarið. Það segir í rauninni allt sem segja þarf. Ég sé engan annan möguleika en að þau viti hver niðurstaðan úr slíku mati verður ef við fáum mat frá óháðum aðila. Hún verður neikvæð fyrir þau og þá er þetta frumvarp búið, þá er það farið út. Það væri fáránlegt að samþykkja svoleiðis frumvarp á Alþingi Íslendinga, en þau vilja ekki fá það mat og það segir í alvörunni allt sem segja þarf um af hverju við erum að benda á það. Ég ætla að halda áfram að benda á það í næstu ræðu ef forseti vildi vera svo væn að setja mig á mælendaskrá aftur.

Forseti. Nú held ég að það fari að líða að lokum þessarar yfirferðar minnar um ríkisfangslausu börnin sem stjórnarmeirihlutinn vill fara að búa til með því að fjölga í hópi þess fólks sem er í umborinni dvöl, sem er búið að fá endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en er af ýmsum ástæðum ekki hægt að koma til heimalands síns. Foreldra þessara barna á reyndar að fara að svelta til hlýðni með því að svipta þau þjónustu og hefur verið bent á það í skýrslu Rauða krossins um stöðu þessa hóps að það væri kannski hægasti leikur að búa til kerfi þar sem þau geta sótt um bráðabirgða dvalar- eða atvinnuleyfi til að geta séð sér farborða meðan þau eru í þessu limbóástandi hér á landi. En þetta brot á mannréttindum barna þeirra, að þau fæðist ríkisfangslaus, setur náttúrlega ágætlega í samhengi þá fullyrðingu hv. formanns allsherjar- og menntamálanefndar sem féll í kvöldfréttatíma Stöðvar 2, hvort það var í gær, þar sem hún sagði að í þessu frumvarpi væri ekki verið að brjóta nein mannréttindi, sem er fullyrðing sem ekki er hægt að styðja með því að farið hafi fram úttekt, hvað þá óháð úttekt á samspili ákvæðanna við skuldbindingar í mannréttindum. En svo eru náttúrlega dæmi sem við getum tekið úr frumvarpinu sem sýna það svart á hvítu. Og það að þetta frumvarp muni fjölga börnum án ríkisfangs brýtur nokkra ólíka mannréttindasáttmála. Ég talaði hér áðan um þá jákvæðu þróun sem hefur átt sér stað varðandi Ísland og þessa alþjóðasamninga um ríkisfangsleysi. Sú þróun á sér ekki stað í neinu tómarúmi heldur er þetta hluti af átaki Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna sem hefur það hlutverk að útrýma ríkisfangsleysi á heimsvísu, átaki sem fór af stað árið 2014 og stendur til 2024. Það hefur greinilega borið ágætan árangur í tilviki Íslands af því að 2017 og 2018 fóru að berast fyrstu lagabreytingarnar í þá átt að Ísland gæti gerst aðili að þeim tveimur samningum sem um er að ræða á einum 60 árum - það var í hittiðfyrra sem annar samningurinn var gerður, samningurinn um að draga úr ríkisfangsleysi frá 1961, og hinn er frá 1954, um stöðu fólks án ríkisfangs, þannig að það voru akkúrat 60 ár annars vegar og rúm 60 ár hins vegar sem liðu frá því að samningar voru gerðir og þar til Ísland var komið með þá lagaumgjörð sem gerði stjórnvöldum kleift að gerast aðili að samningnum. Þá skýtur auðvitað mjög skökku við að ætla að stíga skref aftur á bak og fara að gera lagaumgjörðina verri. Þess vegna held ég að væri ekki úr vegi fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd að hún, eftir að hafa hunsað þessa skýrslu Rauða krossins um stöðu fólks í umborinni dvöl, sæi að sér og ákvæði að bæta úr því sem bæta þarf. Það væri ekki úr vegi að fá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna til að skoða þetta atriði sérstaklega því að mér sýnist að í ítarlegri umsögn stofnunarinnar hafi ekki verið vikið sérstaklega að þessu, enda af svo ótal mörgu að taka í frumvarpinu að þau hafa kannski sett fókusinn meira á stóru atriðin og hér er kannski, ég ætla ekki segja jaðaratriði en einhver óvænt víxlverkun þessara lagabreytinga við aðra hluta lagaumhverfisins. 

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni varðandi það að þegar málið fer aftur til allsherjar- og menntamálanefndar á milli 2.og 3. umr. þá verði vonandi eitthvað inni í því, þó að ég hafi litla trú á því, og þá væri sömuleiðis ánægjulegt að fá álit Flóttamannastofnunar á tilteknum atriðum sem ekki hafa verið tekin til umfjöllunar af hálfu stofnunarinnar. Það er kannski einskis annars að vænta en að þær athugasemdir Flóttamannastofnunar verði afgreiddar með sama hætti og aðrar athugasemdir stofnunarinnar við þetta frumvarp, sem er sem sagt að virða þær með öllu að vettugi. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna kom með mjög skýra umsögn og mjög hógværa; gerði tilteknar athugasemdir við tilteknar greinar og kom með mjög skýrar tillögur. En meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar sá ekki nokkra ástæðu til að bregðast við þeim tillögum, enda var nefndarálit meiri hlutans tilbúið þegar álit Flóttamannastofnunar barst og búið að afgreiða málið úr nefnd þegar þýðing á umsögn Flóttamannastofnunar barst á íslensku. Við erum hér að ræða svolítið 6. gr. frumvarpsins varðandi þjónustustýringu og ég ætla aðeins að fá að fara yfir umsögn Rauða krossins um þetta ákvæði. Ég ætla að fá að lesa aðeins upp úr umsögninni, með leyfi forseta: „Umsögn Rauða krossins er mótuð af mikilli og langri reynslu sem félagið hefur af málefnum umsækjenda um alþjóðlega vernd og flóttamanna. Við yfirferð frumvarpsins hefur Rauði krossinn haft til hliðsjónar grundvallarhugsjónir hreyfingarinnar um mannúð, óhlutdrægni og hlutleysi sem og stefnu Alþjóðahreyfingar Rauða krossins í málefnum sem tengjast flóttafólki, umsækjendum um alþjóðlega vernd og alþjóðlegum fólksflutningum. Ábendingar og athugasemdir félagsins miða að úrbótum, þar sem hagsmunir stjórnvalda og þeirra einstaklinga sem í hlut eiga fara alla jafnan saman.“ Ég geri hér hlé á tilvitnun. Það sem er verið að segja þarna er að Rauði krossinn geri athugasemdir sem hann telur að skemmi ekki fyrir þeim markmiðum sem stjórnvöld segjast vera að stefna að með frumvarpinu. Ég ætla aðeins að grípa aftur niður í umsögninni, með leyfi forseta: „Rauði krossinn telur miður að frumvarpið taki ekki á þeim vanda sem samfélagið stendur frammi fyrir varðandi þá umsækjendur sem hér sitja fastir og réttindalausir og ekki er hægt að flytja úr landi. Dæmi um slíka umsækjendur eru umsækjendur frá Írak sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en íröksk stjórnvöld samþykkja ekki endurviðtöku á. Að mati Rauða krossins vantar inn í frumvarpið ákvæði sem tekur á vanda þessa hóps en einungis er þar að finna tillögu sem þröngvar þeim á götuna í þeirri von að þeir fari sjálfviljugir úr landi, sbr. 6. gr. frumvarpsins um þjónustusviptingu. Hinn 3. nóvember sl. sendi Rauði krossinn dómsmálaráðuneytinu ítarlega umfjöllun unna upp úr skýrslu félagsins um aðstæður umsækjenda í framangreindri stöðu hér á landi.“ Þetta er upp úr almennum athugasemdum í umsögn Rauða krossins, sem er nokkuð ítarleg, en það er líka sérstök umfjöllun um 6. gr. frumvarpsins. Ég árétta það sem kom fram hérna áðan, það er enginn aðili á Íslandi sem hefur jafn umfangsmikla og langa reynslu af meðferð flóttamannamála og aðstoð við flóttafólk og Rauði krossinn á Íslandi. Rauði krossinn vinnur alls staðar í heiminum í ákveðnu samstarfi við stjórnvöld og er almennt ekki talin róttæk hreyfing heldur mjög hógvær í sínum kröfum um grundvallarréttindi og slíkt. Í umsögninni segir, ég ætla bara að byrja á þessu og held svo bara áfram í næstu ræðu, með leyfi forseta: „Hér er lögð til sú grundvallarbreyting á réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd að réttur til þjónustu verður felldur niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli þeirra. Hingað til hafa umsækjendur notið þjónustu þar til þeir yfirgefa landið ef frá eru taldir umsækjendur frá EES-ríkjum en þeir hafa ríkan rétt til að setjast hér að og litið hefur verið svo á að þeir eigi að geta nýtt sér slíkar heimildir.“ Ég geri hlé á tilvitnuninni hér og óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Næsta umsögn sem mig langar að fara yfir er umsögn mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkur. Hún er dálítið viðamikil og byrjar á því að viðvarandi ákvarðanir um synjun sæti sjálfkrafa kæru, þ.e. 2. gr. frumvarpsins. „Þessi breyting mun stytta þann tíma sem umsækjendur hafa til að kynna sér forsendur niðurstöðu ákvörðunar Útlendingastofnunar, afla nýrra gagna og undirbúa greinargerð vegna kæru. Það getur oft tekið tíma að afla gagna erlendis frá …“, eins og hefur verið bent á af öðrum umsagnaraðilum, frá einmitt bara íslenskri stjórnsýslu, sem er með lengri tíma eða jafn langan tíma til þess að svara fyrirspurnum. Það er ekki hægt að fara í þær í rauninni fyrr en eftir að það er komin ákvörðun þannig að tíminn er ekki nægur. Það getur tekið tíma að afla gagna erlendis frá og fá leiðbeiningar lögfræðings til að undirbúa kæru. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur leggst einfaldlega gegn þessari breytingu. Varðandi þjónustuskerðingu eftir 30 daga er mannréttindaskrifstofan mótfallin því að öll þjónusta falli niður. Einnig fellur öll þjónusta niður um leið ef umsækjandi er frá EES-ríki eða frá öruggu upprunaríki að mati Útlendingastofnunar. Það er svo sem að vissu leyti eðlilegt að það geri það vegna umsækjenda frá EES-ríki þar sem viðkomandi hefur alveg rétt á að koma hingað til að sækja um vinnu og bara sinna því en gæti samt mögulega fallið undir þessi skilyrði um alþjóðlega vernd. En þegar svo er ekki getur fólk einfaldlega unnið hérna og gert allt sem það gerir, samkvæmt EES-samningnum. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur leggur áherslu á að það þurfi að skoða aðstæður hvers fyrir sig með tilliti til aðstæðna í upprunaríki, því sé ekki hægt að alhæfa með þessum hætti að umsókn sé bersýnilega tilhæfulaus. Þetta er rauði þráðurinn í gegnum allt málsmeðferðarferli umsækjenda um alþjóðlega vernd, að það verður að meta hvert og eitt tilvik út frá einstaklingnum af því að þetta geta verið almennar ástæður eins og varðandi stríðið í Úkraínu. Ef þú uppfyllir það, t.d. frá Mariupol eða eitthvað svoleiðis, þá bara já, gjörðu svo vel, það þarf ekkert að skoða það mikið meira og sérstaklega af því að nýtt er önnur heimild en venjulega vegna alþjóðlegrar verndar þannig að það er farið pínulítið fram hjá kerfinu í því tilfelli. Það þarf að skoða einstaklingsaðstæður því að tveir einstaklingar frá sama landi geta fengið mismunandi niðurstöðu. Annar getur fengið alþjóðlega vernd og hinn ekki vegna þeirra persónulegu aðstæðna, vegna t.d. kynferðis eða pólitískra skoðana eða ýmislegs svoleiðis. Það má ekki setja svona almennar frávísunarreglur. Það er ekki hægt. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur bendir líka á að skv. 11. gr. stjórnsýslulaga er óheimilt að mismuna aðilum við úrlausn máls á grundvelli þjóðernis en samkvæmt frumvarpinu á að undanskilja útlendingamál frá rétti stjórnsýslulaga í 18. gr., um rétt til að fá aukinn frest. Það getur reynst brot á rannsóknarskyldu ef umsækjendur fá ekki nægilegan tíma til að afla gagna. Það skiptir miklu máli að geta flutt mál sitt með öllum þeim gögnum sem til eru og það hefur verið nefnt hérna dæmi í umræðunni um gögn sem bárust seint af því að það reyndist erfitt að fá þau úr dánarbúi erlendis, eitthvað þess háttar. Þetta er rosalega flókinn málaflokkur og erfitt að glíma við hann af því að einstök dæmi geta fallið svo langt fyrir utan almenna rammann sem lögin setja til þess bara að geta hafnað fólki sem uppfyllir ekki ákveðin skilyrði þrátt fyrir að það séu mjög málefnalegar ástæður fyrir því að þau falli út fyrir t.d. þessi tímaskilyrði. En ég held áfram með umfjöllun mína um umsögn mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu í næstu ræðu og bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Nú er ég búinn, nokkrar síðustu ræður, að fara yfir stöðu barna sem íslenska ríkið ætlar að gera ríkisfangslaust, hóp sem íslenska ríkið ætlar að fjölga ef tillögur dómsmálaráðherra og meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar verða að lögum. Á þetta var bent í skýrslu Rauða krossins á Íslandi um einstaklinga í umborinni dvöl og á þetta hefur verið bent ítrekað í tengslum við þessa umræðu undanfarna daga. Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að við viljum fá hæstv. barnamálaráðherra til að vera við þessa umræðu og taka þátt í henni og lýsa sinni sýn á þessa þróun. Mig langar að spyrja forseta hvaða boð hafi borist frá ráðherra frá því að við spurðum síðast um það hvenær við megum eiga von á honum í hús.

Frú forseti. Ég vil taka undir þessa bón. Það væri gott að fá svör við því hvað sé að frétta af svörum hæstv. ráðherra við bónum okkar um að þau komi hingað og svari fyrir það sem til stendur að gera hérna af hálfu ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans hér á þingi. Ég hef verið spurð að því af hálfu þeirra sem eru að horfa og hlusta hvort t.d. hæstv. dómsmálaráðherra hafi tekið þátt í umræðunni framan af. Svarið er nei. Þegar fólk heyrir að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hafi heldur ekki tekið þátt í umræðunni þá eykst undrunin. Þegar kemur í ljós að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur ekki heldur tekið þátt í umræðunni þá skilur fólk lítið. Minnst skilur það þegar það fréttir, í ljósi allra þeirra mannréttindabrota sem eru hugsanleg með þessu frumvarpi, að hæstv. forsætisráðherra, ráðherra mannréttindamála, skuli heldur ekki hafa tekið neinn þátt í umræðunni um þetta mál.

Forseti. Hugsið ykkur aðeins hvað þetta er undarlegt: Þingið biður um viðveru ráðherra til að svara mjög augljósum spurningum um verksvið þeirra af því að meiri hluti þingsins vill ekki senda málið inn til nefndar aftur. Ráðherra segir: Já, ég heyri hvað þið viljið, heyri hvað þið eruð að biðja um, og svarar svo ekki einu sinni, segir ekki einu sinni bara nei. Er það rosalega heiðarleg framkoma? Er það rosalega eðlileg framkoma? Og sama varðandi fundarstjórn forseta, þar sem búið er að ákveða núna lengdan þingfund, að bara segja: Já, bara þegar mér hentar ætla ég að klára þingfund, bara svona einhvern tímann. Í gær var það eitthvað um tvöleytið. Hversu erfitt er að segja að lengdur þingfundur verði til kl. 2 eða 3? Af hverju ákveður forseti bara lengdan þingfund og bara geymir það í hausnum á sér hversu lengi þingfundur á að vera? Ég skil þetta ekki.

Forseti. Bara út frá þessu dæmi um ríkisfangslausu börnin sem íslenska ríkið ætlar að fara að framleiða, með þeim breytingum sem hér liggja fyrir, væri eðlilegast að um mögulegar breytingar, til að bæta úr því, væri rætt í allsherjar- og menntamálanefnd. En það væri ekki eðlilegt að ræða það milli 2. og 3. umr. þannig að þær fengju aðeins umfjöllun í þingsal við eina umræðu. Þetta eru kannski ekki róttækar breytingar en þetta eru, myndi ég segja, nógu stórar efnisbreytingar til að eðlilegt væri að um það væri fjallað a.m.k. í 2. og 3. umr. og að fyrir þeim væri mælt í nefndaráliti við 2. umr. Það er þess vegna sem við höfum farið fram á að málið gangi þegar til nefndar áður en 2. umr. er lokið. En þar sem meiri hlutinn þráskallast við og vill þetta ekki þá er það næstbesta að ráðherrar mæti í salinn og komi beint til okkar þeim upplýsingum sem annars væri hægt að fá frá þeim inni í nefnd.

Forseti getur upplýst hv. þingmenn um að ekkert nýtt er að frétta af beiðni hv. þingmanna um að ráðherrar komi í salinn og taki þátt í umræðunni.

Frú forseti. Enn leita ég fanga í stórgóðri skýrslu Rauða krossins um fólk í umborinni dvöl. Ég er ekki einu sinni með skýrsluna sjálfa í höndunum heldur bara útdrátt úr henni. Mig langar, vegna þess að ég er búinn að grípa niður í nokkra ólíka þætti skýrslunnar, að fara yfir niðurstöðukafla og þær tillögur til úrbóta sem Rauði krossinn kemur með í lok skýrslunnar. Þetta er allt saman eitthvað sem allsherjar- og menntamálanefnd hefði átt að getað kynnt sér þar sem skýrslan barst nefndinni 30. nóvember en frumvarpið var afgreitt úr nefnd tveimur vikum síðar. Skýrslan fjallar um einstaklinga sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en er ekki hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum. Rauði krossinn bendir á að þetta fólk búi við ómannúðlegar aðstæður sem nauðsynlegt sé að vekja athygli á. Þau hafi bara eðlilega löngun til að lifa mannsæmandi lífi en til að þau geti það þá þurfi bæði að vita af tilvist þeirra og grípa til ákveðinna lagalegra úrræða til að bæta úr stöðu þeirra í samfélaginu. Tillögurnar eru fjórar sem lagðar eru fram til úrbóta og ég ætla að fara nálægt því að lesa þær beint upp, með leyfi forseta: „Búa þarf til lagaramma sem tekur á aðstæðum umsækjenda, sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni en ekki er hægt að flytja úr landi, sem veitir þeim einhvers konar leið að löglegu dvalarleyfi hér á landi, umfram umborna dvöl.“ Þetta er fyrsta tillagan sem snýst í rauninni bara um að tilvist þeirra sé viðurkennd og það sé minnst á þau í lögunum. Önnur tillagan er að einfalda aðgengi að bráðabirgðadvalarleyfi, með leyfi forseta: „Flestir þeirra sem RKÍ ræddi við hafa dvalið á Íslandi í fjögur ár eða lengur. Samkvæmt 58. gr. útl. er heimilt að veita útlendingi ótímabundið dvalarleyfi hafi hann dvalist hér á landi samfellt síðustu fjögur ár samkvæmt dvalarleyfi sem getur verið grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis.“ Eða, svo við snúum þessu yfir á einfaldara mál: Ef þetta fólk væri ekki á einhverju limbóleyfi til að vera hér á landi væri það búið að vinna sér inn fyrir því að fá dvalarleyfi. Það er búið að vera hérna það lengi. Áfram heldur þessi önnur tillaga, með leyfi forseta: „RKÍ hvetur yfirvöld til að veita fólki í framangreindri stöðu einfaldari aðgang að bráðabirgðadvalarleyfi sem veitir þeim tækifæri til að lifa mannsæmandi lífi hér á landi.“ Þetta eru ekki háar kröfur: Mannsæmandi líf er nú eitthvað sem ég held að sé nánast hægt að finna einhverja þverpólitíska sátt um. Svo er þriðja tillaga Rauða krossins, með leyfi forseta: „Einfalda aðgengi að bráðabirgðaatvinnuleyfi. Samkvæmt 23. gr. Mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna skulu allir hafa rétt til atvinnu. RKÍ hvetur því til þess að framangreindur hópur fái greiðari aðgang að bráðabirgðaatvinnuleyfum sem myndi gera þeim kleift að verða fjárhagslega sjálfstæð og stuðla að bættum lífsgæðum.“ Þetta er svo áhugavert í ljósi þess hvað er verið að gera í frumvarpinu nú þegar. Þegar það kom frá ráðherranum þá voru þar ákvæði varðandi atvinnuleyfi fólks sem hefði fengið hér dvalarleyfi af mannúðarástæðum eða vegna sérstakra tengsla, ef ég man rétt. Fólkið er ekkert í ósvipaðri stöðu og örugglega mörg þeirra sem fjallað er um í skýrslu Rauða krossins um umborna dvöl, þannig að ráðherra er tilbúinn til að stíga þetta skref í þágu ákveðinna hópa. Rauði krossinn bendir á að eðlilegt sé að taka utan um þennan litla þröngt afmarkaða hóp með sama hætti en meiri hlutinn í allsherjar- og menntamálanefnd tekur það ekki upp á sína arma. Ég á stundum svolítið erfitt að skilja þetta ósamræmi í því sem stjórnarliðar eru að gera í þessu máli. Ég fæ þetta ekki alveg til að passa saman.

Frú forseti. Ég var að lesa upp úr umsögn Rauða krossins á Íslandi um 6. gr. þessa frumvarps þegar ég hætti áðan, féll á tíma. Ég ætla að vinda mér beint að efninu til að nýta tímann sem best. Í umsögn Rauða krossins um 6. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Þau réttindi sem fjallað er um í 33. gr. útl. eru grundvallarréttindi og mikilvægt að líta til þess hverjar afleiðingar og áhrif umræddrar tillögu yrðu, verði hún að lögum. Áhrif tillögunnar á stöðu, velferð og mannvirðingu umsækjenda um alþjóðlega vernd eru nokkuð augljós. Réttur þeirra til framfærslu, húsnæðis og heilbrigðisþjónustu fellur niður og því er fyrirséð að þau sem ekki yfirgefa landið innan 30 daga verða heimilislaus án framfærslu. Ekki má heldur draga úr mikilvægi þess að fólk njóti grunnheilbrigðisþjónustu á meðan það dvelur hér á landi. Í 6. gr. frumvarpsins segir að ekki sé heimilt að fella niður réttindi alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Í athugasemdum við frumvarpsgreinina segir að með alvarlegum veikindum sé átt við þá einstaklinga sem ekki séu fyllilega færir um að sjá um sig sjálfir, hvort sem er vegna andlegra eða líkamlegra veikinda, og velferð þeirra yrði alvarlega ógnað ef réttindi þeirra yrðu niður felld. Með fötluðum einstaklingi með langvarandi stuðningsþarfir sé átt við þá sem hafi þörf fyrir þjónustu og/eða stuðning sem sé meiri eða sérhæfðari en svo að þörfinni verði fullnægt innan almennrar þjónustu. Rauði krossinn hefur um margra ára skeið gert margháttaðar og alvarlegar athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á því hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu vegna veikinda eða fötlunar en svo virðist sem verulega þröng skilyrði þurfi að uppfylla svo umsækjendur geti talist í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Skilgreiningu á einstaklingi í sérstaklega viðkvæmri stöðu má finna í 6. tölul. 3. gr. útl. en þar segir: Einstaklingar sem vegna tiltekinna persónulegra eiginleika eða aðstæðna hafa sérþarfir sem taka þarf tillit til við meðferð máls eða geta ekki að fullu eða með engu móti nýtt sér rétt eða uppfyllt skyldur sem kveðið er á um í lögum þessum án aðstoðar eða sérstaks tillits, t.d. fylgdarlaus börn, fatlað fólk, fólk með geðraskanir eða geðfötlun, aldrað fólk, þungaðar konur, einstæðir foreldrar með ung börn, fórnarlömb mansals, alvarlega veikir einstaklingar og einstaklingar sem hafa orðið fyrir pyndingum, kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi. Upptalning ákvæðisins um þá persónulegu eiginleika eða aðstæður sem taka þarf tillit til við meðferð máls og geta leitt til þess að einstaklingur teljist sérstaklega viðkvæmur í skilningi útl. eru ekki tæmandi taldar sbr. orðalagið „t.d.“ Í 1. mgr. 25. gr. útl. segir að mat á því hvort umsækjandi teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu, sbr. 6. gr. útl. skuli fara fram með aðstoð viðeigandi sérfræðinga. Líkt og sjá má í umfjöllun Rauða krossins um 2. gr. frumvarpsins hér að framan hefur félagið ítrekað gert athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á stöðu umsækjenda og hugsanlegum sérþörfum líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 25. gr. útl. Hefur reynslan sýnt að stofnunin vanræki skyldu sína til að hafa frumkvæði að slíkri rannsókn, jafnvel þegar vísbendingar eru uppi um að einstaklingar teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Í fjölda tilvika hefur Útlendingastofnun látið hjá líða að bíða eftir mikilvægum heilbrigðisgögnum áður en ákvörðun er tekin í máli sem leiðir til þess að umsækjendur eru ekki með réttu metnir í sérstaklega viðkvæmri stöðu, auk þess sem sjaldnast er óskað eftir aðstoð sérfræðinga við slíkt mat, en Rauði krossinn telur slíkt fálæti ekki standast áskilnað laganna.“ Þarna eru við að tala um lögin eins og þau eru. Við erum ekki að tala um frumvarpið. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Þá hefur kærunefnd útlendingamála metið sem svo að það sé ekki hlutverk nefndarinnar að endurskoða mat Útlendingastofnunar á sérstaklega viðkvæmri stöðu. Afleiðingar þessarar vanrækslu Útlendingastofnunar geta verið alvarlegar þegar umsækjendur sem í raun falla undir hugtakaskilgreiningu 6. tölu. 3. gr. útl. fá ekki viðurkenningu á stöðu sinni þar sem ekki hefur farið fram rannsókn á andlegu eða líkamlegu ástandi viðkomandi í samræmi við 1. mgr. 25. gr. útl.“ Ég ætla að láta staðar numið hér og ítreka það sem ég var að segja. Hér erum við að lýsa stöðunni samkvæmt núgildandi lögum. Við erum að lýsa því hvernig Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála meta andlegt og líkamlegt heilbrigði umsækjenda og hugsanlega langvarandi stuðningsþarfir þeirra í núgildandi kerfi.  Ég óska eftir því að vera aftur sett á mælendaskrá.

Forseti. Ég var að fara hérna yfir umsögn mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkur. Þau gera athugasemdir við takmarkanir á endurupptöku en telja þær takmarkanir vera andstæðar 24. gr. stjórnsýslulaga. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur telur þessa takmörkun fela í sér óeðlilega réttarskerðingu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd, enda tryggi stjórnsýslulög lágmarksrétt. Aftur. Aðrir umsagnaraðilar hafa sagt það sama, fólk sem kann stjórnsýslurétt og stjórnsýslulög, ólíkt þessari ríkisstjórn, að því er virðist. Svo er það 8. gr. þ.e. vernd í öðrum ríkjum. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur leggst alfarið gegn þeirri breytingu að mál skuli ekki vera tekið til efnismeðferðar ef einstaklingur er með vernd í öðru ríki heldur verði að leggja mat á hvert tilvik fyrir sig. Það var fjallað dálítið um þetta á fundi nefndarinnar í lok nefndaviku í upphafi ársins, að t.d. þegar einhver sem er þegar með vernd í Grikklandi, kemur frá Sýrlandi eða hvaðan að sem er, hefur fengið vernd vegna stöðu sinnar í Sýrlandi og kemur síðan hingað til Íslands þá skoðar Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála stöðu viðkomandi í Grikklandi, ekki í Sýrlandi, enda er það óvefengjanlegt að viðkomandi er með vernd og á rétt á vernd frá stöðu sinni t.d. í upprunaríki. En það getur alveg gerst að viðkomandi þurfi líka vernd frá aðstæðum t.d. í Grikklandi, enda hafa verið gefnar út margar skýrslur um stöðu fólks þar en þó sérstaklega fólks sem er að leita að alþjóðlegri vernd og er með alþjóðlega vernd þar. Aðstæður fyrir fólk í Grikklandi hafa verið mjög slæmar þannig að meginreglan er aftur að það þarf að skoða hvert tilvik fyrir sig. Nú eru tímafrestirnir einnig oft ræddir hjá umsagnaraðilum en mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur telur mikilvægt að umsækjendur um alþjóðlega vernd njóti enn þeirrar réttarverndar að fá umsögn sína tekna til efnismeðferðar frestist brottflutningur þeirra umfram 12 mánuði frá komu þeirra til landsins. Enda var þetta ákveðin breyting á útlendingalögum til þess einmitt að hvetja stjórnsýsluna á Íslandi til að vera fljót að klára mál til þess að komast mögulega hjá enn nákvæmari vinnu sem felst í efnismeðferð. En áður fyrr, fyrir þessa 12 mánaða tímatakmarkanir, þá ílengdist fólk og beið eftir úrlausn sinna mála alveg heillengi, miklu lengur. Það hefur þá lagast dálítið með tilkomu þessara tímafresta og það væri ekki góð hugmynd að bakka frá því. Það var ástæða fyrir því að það var tekið upp. Kannski virkar það ekki nægilega vel og það þarf að gera eitthvað meira til þess að fá það til að virka, en það er í anda þess að fólk fái skjóta niðurstöðu sinna mála, sem á að vera markmið þessa frumvarps en það er ekki með nokkru móti hægt að sjá að svo sé. Nú eru takmarkanir á fjölskyldusameiningu í 13. gr. og leggst mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur líka gegn þeirri breytingu. Aðskilnaður fjölskyldumeðlima getur verið einstaklingum á flótta afar erfiður og haft áhrif á líðan og möguleika þeirra til að vera virkir þátttakendur í samfélaginu og síðan er jafnréttismat frumvarpsins ófullnægjandi, t.d. er ekki tekið tillit til fatlaðs fólks eða hinsegin fólks. Kannski treysta einhverjir ekki mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkur af einhverjum undarlegum pólitískum ástæðum. En þetta er líka Læknafélagið, þetta er líka Kvenréttindafélagið, þetta líka Þroskahjálp, þetta er líka landlæknir. Og þetta er líka Hafnarfjarðarbær sem er með annars konar pólitík en Reykjavík. Þetta líka Íslandsdeild Amnesty International og Barnaheill, Mannréttindaskrifstofa Íslands og fleiri sem segja öll sömu hlutina. Ég held áfram, með umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands næst og bið forseta vinsamlegast um að setja mig á mælendaskrá.

Forseti. Hér rétt fyrir vaktaskipti á forsetastól var ég að ljúka yfirferð yfir skýrslu Rauða krossins á Íslandi um einstaklinga í umborinni dvöl, þ.e. þá einstaklinga sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd hér á landi en ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum, fólk sem Rauði krossinn bendir á að búi við ómannúðlegar aðstæður sem nauðsynlegt sé að vekja athygli á. Það gerði Rauði krossinn með því að ræða við 15 manns í þessari stöðu, skrifa þessa skýrslu, afhenda dómsmálaráðuneytinu hana 3. nóvember síðastliðinn og senda afrit til þingsins sem skráð var í dagbók þingsins 30. nóvember. Þetta eru þær upplýsingar sem allsherjar- og menntamálanefnd hafði í höndunum þegar hún var að afgreiða málið til 2. umr. Tillögur til úrbóta eru fjórar og ég fór yfir þrjár fyrstu í síðustu ræðu minni. Til upprifjunar voru þær í fyrsta lagi að búa þurfi til lagaramma sem tekur á aðstæðum fólks í þessari stöðu, í rauninni bara að viðurkenna tilvist þeirra, það er nú ekkert endilega mikið flóknara en það. Í öðru lagi að það þurfi að einfalda aðgengi að bráðabirgðadvalarleyfi, sérstaklega í ljósi þess að sumir í þessum hópi hafa dvalið hérna fjögur, fimm ár, sem á almennilegu dvalarleyfi hefði þýtt að þau væru komin með ótímabundið dvalarleyfi. Í þriðja lagi leggur Rauði krossinn til að það þurfi að einfalda aðgengi að bráðabirgðaatvinnuleyfi til þess að fólk geti bara verið fjárhagslega sjálfstætt og þar með stuðlað að bættum lífsgæðum sjálfs sín. Þetta er í samræmi við það sem gert er t.d. í Svíþjóð þar sem búin hafa verið til sérstök bráðbirgðaatvinnuleyfi fyrir fólk í þessari stöðu. En fjórða og síðasta atriðið sem Rauði krossinn leggur til er að skoða sérstaklega aðstæður barna sem fæðast hér á landi foreldrum sem eru í þeirri stöðu að vera í umborinni dvöl, og þá sérstaklega ríkisfang þeirra. Þar segir, með leyfi forseta: „Með skýrslunni hvetur RKÍ íslensk yfirvöld, sem er í forystu varðandi réttindi barna og sem ríki sem er aðili samningum Sameinuðu þjóðanna, annars vegar um stöðu ríkisfangslausra frá árinu 1954 og samningi um að draga úr fjölda ríkisfangslausra frá árinu 1961, til að leggja mat á lagalegan rétt barna sem fæðst hafa hér á landi.“ Það er nú ekkert djúsí framsetning miðað við það sem undir liggur, hérna er bara bent á þann tvískinnung sem felst í því að við séum ríki sem segist standa framarlega í flestum mannréttindum, sem er með ráðherra í ríkisstjórn sem kennir sig við barnamál, sem leggur virkilega áherslu á það í framsetningu á störfum sínum að hann beri hag barna fyrir brjósti. En hér erum við með hóp sem eignast ríkisfangslaus börn vegna reglna sem íslenska ríkið setur. Það stangast bara á við fjöldann allan af mannréttindaskuldbindingum, þar á meðal barnasáttmálann, og er alveg ótrúlegt að sé leyft að líðast. Það er vegna þessarar ótrúlegu stöðu og vegna þess meinta metnaðar sem hæstv. barnamálaráðherra hefur í þessum málaflokki sem við höfum lagt ríka áherslu á að ráðherrann komi hingað og sé viðstaddur umræðuna til að hann geti gert grein fyrir afstöðu sinni til þessa hóps, þessa örlitla hóps barna sem íslenska ríkið gerir ríkisfangslaus frá fæðingu, en hóps sem allar líkur eru á að muni stækka á næstu árum ef þetta frumvarp verður að lögum. Það getur ekki verið að ríkisstjórn sem vill hafa réttindi barna í hávegum geti á sama tíma staðið að baki svona lagabreytingum. .

Frú forseti. Við erum enn að ræða 6. gr. frumvarpsins sem, eins og ég nefndi í ræðu minni hérna áðan, er ekki uppáhaldsgreinin mín í þessu frumvarpi og mér þykir reyndar fremur sorgleg og leiðinleg umræða um þetta ákvæði, en mér þykir ástæða til að vekja athygli á umsögn Rauða krossins um þetta ákvæði þar sem enginn aðili á Íslandi hefur jafn mikla reynslu af aðstoð við flóttafólk og talar af jafn mikilli fagmennsku í þessum málaflokki. Ég ætla rétt að fara yfir það sem ég var að tala um hérna rétt áðan, samhengisins vegna. Það sem ég var að fara yfir var umfjöllun Rauða krossins um það að jafnvel í núgildandi lögum, þar sem gerð er krafa á stjórnvöld að meta hvort fólk sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu, jafnvel með þá kröfu í lögunum, þá vanræki Útlendingastofnun iðulega skyldu sína að meta hvort fólk sé með langvarandi stuðningsþarfir, sé andlega eða líkamlega ekki í stakk búið til að kljást við kerfið. Kærunefnd útlendingamála telur það ekki sitt hlutverk að endurskoða mat Útlendingastofnunar, þannig að þegar ekkert mat fer fram og síðan engin endurskoðun á því, þá fer ekkert mat fram. Þetta er í núgildandi lögum sem gera ráð fyrir þessu mati sem aldrei fer fram. Ákvæði sem við erum að tala um, 6. gr. frumvarpsins sem snýst um sviptingu þjónustu með ákveðnum undantekningum, gerir ráð fyrir því að undanþegnir þessari þjónustusviptingu séu einmitt einstaklingar með alvarlega sjúkdóma eða langvarandi stuðningsþarfir. En hvernig förum við að því að meta það hvort einstaklingar séu með alvarlega sjúkdóma eða langvarandi stuðningsþarfir þegar það mat fer aldrei fram? Í ofanálag þá er samkvæmt breytingartillögu meiri hlutans við frumvarpið, meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, gerð tillaga um að það verði sett í hendurnar á lögreglunni að meta hvort ástæða sé til að undanþiggja fólk frá þessari þjónustustýringu. Þegar Útlendingastofnun hefur ekki einu sinni aflað gagna og upplýsinga um andlegt og líkamlegt heilsufar fólks, þá veit ég ekki hvernig lögreglan á að hafa þær. Ég ætla aðeins að lesa aftur úr umsögn Rauða krossins um þetta ákvæði, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir nefndar undantekningar á meginreglunni um niðurfellingu þjónustu telur Rauði krossinn í ljósi framangreinds að leiða megi líkur að því að breytingin muni samt sem áður koma harðast niður á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu (s.s. fötluðu fólki, fórnarlömbum mansals, pyndinga og annars alvarlegs ofbeldis), enda hefur Útlendingastofnun túlkað skilgreininguna á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu verulega þröngt. Að sama skapi eru möguleikar þeirra til að yfirgefa landið innan 30 daga frá birtingu endanlegrar ákvörðunar mun minni en umsækjenda í sterkari stöðu. Einstaklingar sem teljast vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu hafa þar að auki aukna þörf á tryggu húsnæði og heilbrigðisþjónustu. Með því að kveða á um niðurfellingu á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks er hætta á að alvarleg vandamál skapist. Umræddir einstaklingar yrðu þar með berskjaldaðir fyrir hvers kyns misneytingu, mansali og ofbeldi. Breytingin hefði þau áhrif á íslenskt samfélag að heimilislausu fólki myndi fjölga, örbirgð og neyð aukast. Samhliða því myndu líkurnar á skaðlegri hegðun og afbrotum aukast. Ljóst er að álag á félagsleg kerfi sveitarfélaga og lögreglu mun aukast, samhliða breytingunni.“ Ég ætla aðeins að staldra þarna við. Ég spurði talsvert út í þetta við meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd, hvort metnar hefðu verið líklegar samfélagslegar afleiðingar af því að svipta fólk þessari þjónustu. Það er alveg ljóst af þeim svörum sem ég fékk að það hefur ekki verið gert. Það hefur ekkert verið gert til að kanna afleiðingarnar fyrir samfélagið. Eina svarið sem dómsmálaráðuneytið hafði við þeim spurningum mínum var: Fólkið á bara að fara. Ég er að falla á tíma eina ferðina enn þannig að ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni. Ég mun halda örlítið áfram með umfjöllun um umsögn Rauða krossins í minni næstu ræðu en svo förum við að koma að einu mínu „uppáhaldsákvæði“ í þessu frumvarpi, 7. gr. Ég óska eftir því við forseta að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands er ágætlega viðamikil og fjallar um margar greinar málsins. Hún byrjar einfaldlega á að árétta skort á samráði og vísar til yfirlýsinga 15 samtaka sem fordæma þetta frumvarp. Svo er fjallað um þessa sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála, 2. gr. Mannréttindaskrifstofa Íslands telur að þetta ætti að vera valkvætt. Þetta takmarkar tíma til að glöggva sig á efni ákvörðunar Útlendingastofnunar og til að afla nauðsynlegra gagna; til þess fallið að valda réttindamissi. Ég veit ekki einu sinni af hverju við þurfum að biðja um eitthvert óháð lögfræðiálit, í alvörunni. Það eru bara einhvern veginn viðbrögð við því að þrátt fyrir allar umsagnirnar og allt sem umsagnirnar segja þá trúir meiri hlutinn því ekki. Það er bara þannig. Það væri næstum því ótrúlegt ef maður myndi ekki sjá ýmislegt annað sem stjórnvöld eru að gera, sérstaklega í þessum málaflokki. Þau geta ekki annað en vitað að þetta sé rangt sem þau eru að gera miðað við mannréttindaákvæði og miðað við stjórnsýslulög, en þau gera þetta samt. Hvað þarf eiginlega til til þess að stjórnvöld fari svona fram hjá þessu og búi til þennan réttindamissi á svo víðtækan hátt sem finnst í þessu frumvarpi? Hvernig gátu allir þessir flokkar í ríkisstjórn skrifaði undir það? Ég verð furðulostnari í hvert skipti sem ég les meira af þessum umsögnum. Mannréttindaskrifstofa Íslands vísar til meginreglna stjórnsýslulaga, svo sem andmælaréttar, rannsóknarreglu og réttarins til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta eru grundvallaratriði sem við þurfum að skoða í samhengi við þetta frumvarp, einfaldlega af því að það gengur svo gróflega á þau ákvæði sem þar er fjallað um, á þann rétt sem þar er fjallað um. Mannréttindaskrifstofan fjallar um hvernig þjónusta falli brott eftir 30 daga, þ.e. 6. gr., en þarna er um að ræða grundvallarmannréttindi, svo sem réttinn til heilsu og mannsæmandi lífs. Réttindi þess eru tryggð í samningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem Ísland er aðili að og hefur fullgilt. Íslensk stjórnvöld mega ekki fara gegn þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem þau hafa undirgengist. Verður að teljast óásættanlegt að svipta fólk þjónustu, skilja það eftir heimilislaust án framfærslu og viðunandi heilbrigðisþjónustu. Það býður einfaldlega upp á mansal, ofbeldi og aðra hagnýtingu á aðstæðum viðkomandi. Og aftur, þá fallast mönnum pínulítið hendur þegar meiri hlutinn einhvern veginn virðist ekki sjá þetta eða ef meiri hlutinn sér þetta en gerir ekkert í því. Segir bara: Já, heyrðu, við erum til í það, til að hræða burt fólk svo það komi ekki hingað af því að við viljum bara vera … Ó, ég ætla ekki að halda áfram með þessa setningu. 7. gr. fjallar um endurteknar umsóknir og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir ætlar að koma og fjalla aðeins um hana af sinni stöku snilld á eftir. En Mannréttindaskrifstofa Íslands telur þessa takmörkun fela í sér réttarskerðingu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd þar sem ætlunin er að ný málsmeðferð endurtekinna umsókna komi í stað endurupptöku samkvæmt 24. gr. stjórnsýslulaga. Bent er á að stjórnsýslulög kveði á um lágmarksrétt - enn einn umsagnaraðilinn sem bendir á að það er verið að fara á skjön við stjórnsýslulög. Maður rifjar upp orðróminn sem maður heyrði og spurninguna: Ha, bíddu, virkar stjórnarskráin fyrir útlendinga? Já, það er í Bandaríkjunum sem þetta er flókið en ekki á Íslandi og hvað þá í mannréttindasáttmálanum sem við höfum skrifað undir og lögfest hérna. En meira um það seinna. Forseti. Ef þú vildir vera svo væn að setja mig aftur á mælendaskrá væri það vel þegið.

Frú forseti. Ég hef varið nokkrum tíma í að fara yfir stórgóða skýrslu Rauða krossins á Íslandi um fólk í umborinni dvöl, þ.e. þá einstaklinga sem hafa fengið lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum, fólk sem býr við ómannúðlegar aðstæður og Rauði krossinn vann mjög þarft verk með því að vekja athygli á. Það gerði Rauði krossinn ekki bara með því að taka eftir því, væntanlega á meðan samtökin sinntu því hlutverki að vera talsmenn fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd, heldur með því að þau tóku viðtöl við 15 einstaklinga í þessari stöðu og lögðu fram skýrslu þar sem eru settar fram fjórar tillögur til úrbóta sem er hægt að grípa til þannig að lagaumgjörðin nái betur utan um þetta fólk í því ómögulega limbói sem það er. Þetta eru ekki tillögur sem snúast um að veita þessu fólki alþjóðlega vernd eða eitthvað jafn róttækt og það. Þetta snýst bara um að á meðan fólk er fast í þessu millibilsástandi þá viðurkenni löggjafinn tilvist þess, einfaldi aðgengi þess að bráðabirgðadvalarleyfi og bráðabirgðaatvinnuleyfi og sjái til þess að börn sem þau kunna að eignast á meðan þau eru á Íslandi verði ekki ríkisfangslaus. Þetta eru allt saman breytingar sem Rauði krossinn leggur til að verði gerðar á löggjöfinni. Það sem Rauði krossinn gerði líka þegar skýrslunni var skilað til dómsmálaráðherra 3. nóvember sl. og til þingsins 30. nóvember var að láta fylgja með afleiðingar frumvarps til laga um breytingu á lögum um útlendinga á þennan hóp, þ.e. frumvarpsins sem við ræðum hér í dag. Mig langar að aðeins að ræða hvað það er sem þeim finnst verst fyrir þennan hóp í frumvarpinu. Það er hin margumrædda 6. gr. um þjónustusviptingu 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli fólks sem sótt hefur um alþjóðlega vernd. Þar segir Rauði krossinn að með því að kveða á um að fella niður þjónustu hjá fólki, þjónustu sem varðar grunnvelferð þess, þá sé hætta á að alvarleg vandamál skapist. Þetta ætti nú að segja sig sjálft og miðað við hvernig stjórnarliðar hafa talað um þetta, bæði hér í pontu og í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, þá held ég að fulltrúar Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokks gerir sér fulla grein fyrir þessu. Þetta á að vera kylfa til að berja fólk úr landi. Umræddir einstaklingar, segir Rauði krossinn, yrðu með því jaðarsettari en þau eru fyrir, enn fátækari en þau eru fyrir, berskjaldaðir fyrir hvers kyns misneytingu, jafnvel mansali og ofbeldi. Þetta myndi fjölga heimilislausu fólki á Íslandi, auka örbirgð og neyð. Þetta myndi væntanlega bara velta einhverjum vanda yfir á félagskerfi sveitarfélaga og jafnvel auka verkefni lögreglu þegar fólk grípur til örþrifaráða til að hafa í sig og á. Þetta höfðu stjórnarliðar í höndunum þegar þau afgreiddi málið úr nefnd. Þau átta sig á því að 6. gr. frumvarpsins um þjónustusviptingu er slæm fyrir öll sem hún snertir en alveg sérstaklega slæm fyrir þennan hóp sem Rauði krossinn bendir á í skýrslu um einstaklinga í umborinni dvöl. Engu að síður er ekkert komið til móts við það sem bent er á hér. Það er ekkert gert til að lina höggið fyrir fólk í umborinni dvöl. Það er ekkert gert til þess að kylfan sem 6. gr. frumvarpsins á að vera gagnvart fólki verði eitthvert mýkri, enda á hún að vera hörð. 

Frú forseti. Ég er að reyna að ljúka umfjöllun minni um 6. gr. frumvarpsins sem fjallar um þjónustusviptingu að 30 dögum liðnum eftir lokaúrskurð á stjórnsýslustigi. Ég ákvað að endingu að gera grein fyrir umsögn Rauða krossins í þessu máli þar sem hún er nokkuð skorinorð. Rauði krossinn hefur langmesta reynslu af öllum af meðferð flóttamannamála á Íslandi. Með leyfi forseta: „Það er vel þekkt, og ekki séríslenskt vandamál, að erfiðlega gangi að flytja umsækjendur um alþjóðlega vernd úr landi. Margvíslegar ástæður geta verið fyrir því sem í raun hafa oft ekkert með umsækjendur sjálfa að gera en ákvæðið verður einnig að skoðast í samhengi við þá tillögu í frumvarpinu sem fram kemur í b-lið 8. gr. þar sem lagt er til að synja skuli um efnismeðferð ef umsækjandi hefur slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað. Í greinargerð við ákvæðið kemur fram að við mat á því hvað teljist sanngjarnt og eðlilegt skuli m.a. líta til lengdar dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu. Þá geti ákvæðið einnig komið til skoðunar þegar umsækjandi hefur ekki dvalið í ríkinu en hefur náin fjölskyldutengsl við það. Fyrir fram er ljóst að flutningur fólks til ríkja þar sem það hefur ekki formlegt leyfi til dvalar getur verið miklum erfiðleikum bundinn, ef ekki óframkvæmanlegur. Rauði krossinn telur eðlilegt að ábyrgð á brottflutningi fólks sem hefur fengið endanlega synjun og þar með ábyrgð ríkisins á velferð þeirra sem um ræðir á meðan þeir dvelja hér á landi sé ekki rofin með þeim hætti sem hér er lagt til. Er það mat Rauða krossins að í stað þessa ákvæðis væri nær að auðvelda fólki sem bíður endursendingar um lengri tíma að sjá sér sjálft farborða. Það er reynsla félagsins að flestir í hópi umsækjenda myndu frekar kjósa það en að vera á framfæri íslenska ríkisins. Rauði krossinn leggur því eindregið til að fallið verði frá þeirri breytingu sem kveðið er á um í 6. gr. frumvarpsins.“ Þarna tekur Rauði krossinn fram nokkuð sem ég hef reynt að benda á í umfjöllun um þetta frumvarp, sem er það að með öðrum ákvæðum frumvarpsins er ekki verið að gera það sem kemur fram í greinargerð og í máli frumvarpshöfunda að sé ætlunin með þessu frumvarpi, þ.e. að auka skilvirkni og straumlínulaga kerfið og annað, heldur er verið að búa til vandamál. Það er annars vegar verið að búa til vandamál sem ekki eru fyrir hendi í dag og hins vegar er verið að auka á þau vandamál sem ætti í rauninni að vera að leysa með þessu frumvarpi. Líkt og Rauði krossinn bendir á í upphafi umsagnar sinnar þá er ekkert í þessu frumvarpi sem leysir vanda þessa fólks sem er hér í þessu tómarúmi og alveg ljóst að afstaða frumvarpshöfunda til þess hóps er einföld. Hún er sú að þau eiga bara að fara. En eins og við höfum farið yfir hér og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hefur farið yfir í löngu máli hérna í dag þá telur þessi hópur sér ekki fært að fara úr landi. Það má vera að stjórnvöld séu þeim ósammála. Það breytir því ekki að einstaklingarnir telja sér ekki fært að fara úr landi. Oft er það eitthvað sem varðar skilríki. Oft telur fólk sig í hættu í heimalandinu þrátt fyrir að íslensk stjórnvöld hafi komist að þeirri niðurstöðu að svo sé ekki og það gerir það að verkum að fólk fer ekki þrátt fyrir það sé svipt þjónustu, enda er sú þjónusta sem er verið að svipta það gríðarlega lítil. Það sem er síðan verið að gera með b-lið 8. gr. frumvarpsins, sem ég mun fjalla um síðar í þessari umræðu, er að það er verið að auka heimildir Útlendingastofnunar til þess að vísa fólki til landa sem ekki er hægt að flytja það til, sem stjórnvöld geta ekki flutt fólk nauðugt til. En það er, líkt og Rauði krossinn bendir hér á, sannarlega á ábyrgð ríkisins: Annars vegar, ef þau ætla að vísa fólki úr landi til einhvers tiltekins lands gegn vilja þess er það á ábyrgð ríkisins að framfylgja því og ekki hægt að segja að það að setja þetta fólk í enn meiri örbirgð leysi nokkurn vanda. Það gerir það alls ekki. Þá er ég fallin á tíma eina ferðina enn. Ég óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég hef verið að fara yfir umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands og er kominn að 13. gr., sem er takmörkun á fjölskyldusameiningu: „MRSÍ fær ekki séð hvaða lögmæta markmið eða ríka samfélagslega þörf búi að baki tillögu þessari.“ Þetta er rosalega kjarnyrt orðað enda er þessi grein óskiljanleg. Rétturinn til fjölskyldulífs er varinn af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem er í 71. gr. stjórnarskrárinnar út af 8. gr. mannréttindasáttmálans og hann má aðeins takmarka ef uppfyllt eru eftirfarandi skilyrði: Takmörkunin þarf að eiga sér stoð í lögum. Markmið hennar skal vera lögmætt og loks þarf hún að þykja nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi. Þar að auki má takmörkun réttinda ekki ganga lengra en nauðsynlegt er. Það er meðalhófsreglan. Mannréttindaskrifstofa Íslands telur að þessi skilyrði séu ekki uppfyllt, mjög einfaldlega, og ætti að vera augljóst í rauninni fyrir alla sem skoða þetta þegar þar að kemur. En hérna eru sérfræðiaðilar að gefa álit sitt á þessu eins og svo margir aðrir. Mannréttindaskrifstofa Íslands bendir á, eins og Kvenréttindafélagið, að ekki hafi farið fram jafnréttismat með tilliti til kvenna, hinsegin fólks, fatlaðs fólks, fólks af mismunandi uppruna, litarhætti, kyngervi og kynvitund, enda sé jaðarsettum hópum hættara við ofbeldi. Það er svo merkilegt að lesa þetta aftur og aftur og sjá að við erum enn þá með þetta frumvarp á dagskrá þingsins. Það er eiginlega alveg stórkostlegt, á slæman hátt, ekki á góðan hátt, alls ekki. Maður veltir fyrir sér: Hvað þarf eiginlega til? Hvað er það sem stendur í vegi fyrir því að meiri hlutinn átti sig á því eða sætti sig við að þetta gangi ekki og afleiðingarnar af því að samþykkja þetta verða alger katastrófa? Hvað er það í þeirri hugsun sem segir: Við sættum okkur við það? Eða: Okkur er alveg sama. Eða hvað? Ég get ekki áttað mig á því. Ég skil ekki tilganginn með því. Stjórnarliðar hafa engan áhuga á að koma og svara þeim spurningum. Þegar við ræddum þetta á síðasta fundi nefndarinnar eftir að umsagnaraðilar voru búnir að segja ítrekað að þetta frumvarp væri algjört drasl, það er mín túlkun á því, þá sagðist meiri hlutinn bara ekki ætla að gera neitt, ekki bregðast neitt við þessu, senda málið bara inn í þingsal og hvað? Ræða það þá þar? Nei, það var greinilega ekki ætlunin heldur átti greinilega bara að renna þessu í gegn. En sem betur fer erum við með Pírata á þingi sem finnst mannréttindi dálítið mikilvæg, dálítið nauðsynlegt fyrir lýðræðissamfélag að búa við. Þannig að við höfum mjög mikinn áhuga á því að útskýra fyrir fólki, bæði hérna innan húss, sem áttar sig greinilega ekki alveg á því hvað er að gerast með þetta þrátt fyrir allar þessar umsagnir, og fyrir fólki sem situr heima í stofu eða les kannski fréttir fjölmiðla af þessu máli, að það gengur bara ekki upp að senda svona frumvarp í gegnum þingið. Það stendur í frumvarpinu að það sé ekki búið að athuga með stjórnarskrárbreytingar þessa frumvarps og þau neita síðan að afla sér frekari álits, eins og álit umsagnaraðilanna sé ekki nóg. Hvernig í ósköpunum geta stjórnarþingmenn réttlætt fyrir sér að fara að sofa á kvöldin? Í alvörunni. Þetta er rosalegt. Ég myndi glaður vilja að t.d. ráðherrar eða þingmenn stjórnarmeirihlutans kæmu hérna og reyndu virkilega, bara á hreinskilinn hátt, að útskýra af hverju við ættum að samþykkja þetta frumvarp. Ég meina, varla erum við að senda það úr nefnd og inn í þingsal til að segja nei við því. Við búumst ekki við því, enda mælir meirihlutaálit nefndarinnar með því að frumvarpið verði samþykkt.  
             Ég ætla að fara yfir umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands næst, sem er ansi viðamikil, þannig að ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Hér í síðustu ræðu var ég fara yfir það hvernig Rauði krossinn benti á að afleiðingar af þessu frumvarpi myndu koma við fólk í svokallaðri umborinni dvöl, sem er lítill hópur einstaklinga sem hafa fengið lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd hér á landi en ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum og búa þess vegna í einhverju lagalegu tómarúmi og millibilsástandi við ómannúðlegar aðstæður. Rauði krossinn á þakkir skildar fyrir að hafa vakið athygli á þessum hópi. En til viðbótar við þær tillögur að úrbótum á lagaramma sem fram koma í skýrslu Rauða krossins þá benda þeir á 6. gr. þessa frumvarps hér sem snerti sérstaklega þennan hóp, vegna þess að með þeirri grein er lagt til að réttur til þjónustu verið felldur niður 30 dögum eftir endanlega synjun á umsókn einstaklings um alþjóðlega vernd. Fólkið sem rætt var við fyrir skýrslu Rauða krossins er oft búið að vera hérna í fjögur, fimm og jafnvel fleiri ár, þannig að það er fólk sem hefði verið svipt þeirri litlu þjónustu sem ríkið lætur því í té. Réttur til framfærslu, húsnæðis og heilbrigðisþjónustu hefði fallið niður og fólk væri orðið heimilislaust án framfærslu. Þetta er ákvæðið sem ég hef aldrei skilið og mér finnst svo ótrúlegt að stjórnarliðum hafi ekki þótt ástæða til að taka betur á. En svo ég ljúki hér yfirferð yfir skýrsluna með því að vitna í niðurlag fylgiskjals, þá segir hér, með leyfi forseta: „Með vísan til framangreinds telur Rauði krossinn á Íslandi rétt að dómsmálaráðherra skoði aðstæður umsækjenda sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd og ekki er hægt að flytja úr landi. Mikilvægt er að fundin verði úrlausn fyrir þennan hóp umsækjenda sem býr við vonlausar aðstæður og mikla jaðarsetningu sem eykur enn frekar á félagslega einangrun þeirra, kemur í veg fyrir að þeir eigi kost á að skapa sér sitt eigið lifibrauð og ýtir enn frekar undir útskúfun úr íslensku samfélagi. Er það mat Rauða krossins að í stað ákvæðis 6. gr. frumvarps til laga um breytingar á lögum um útlendinga, varðandi niðurfellingu þjónustu 30 dögum eftir lokasynjun, væri nær að auðvelda fólki sem bíður endursendingar um lengri tíma að sjá sér sjálft farborða. Af þeim sökum leggur Rauði krossinn eindregið til að fallið verði frá þeirri breytingu sem kveðið er á um í 6. gr. frumvarpsins og hvetur dómsmálaráðherra til að skoða aðstæður framangreinds hóps umsækjenda sérstaklega og taki á þeim gríðarstóra vanda sem hann býr við hér á landi.“ Mér finnst svo skemmtilegt við þessa tillögu að hún nær einhvern veginn að sameina það sem ég hefði kannski haldið að stjórnarflokkarnir stæðu fyrir, sem gerist nú ekki oft í útlendingamálum. Það er lagt til að í stað þess að fella niður þjónustu væri nær að auðvelda fólki að sjá sér sjálft farborða. Það að vera sjálfs síns herra, það að sjá sér farborða hélt ég að væri keppikefli Sjálfstæðisflokks að ná fram hjá fólki, það að fólk væri ekki upp á sósíalinn komið heldur gæti bara verið launafólk og lifað af því. Hér leggur Rauði krossinn það til en fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í allsherjar- og menntamálanefnd taka ekki undir það. Þetta myndi líka bæta félagslega stöðu þessa fólks. Það að svipta fólk einhverri grunnþjónustu og einhverjum grundvallarmannréttindum er eitthvað sem ég hefði nú aldrei trúað fólki í meintum félagshyggjuflokki eins og Vinstri grænum til að skrifa upp á en hann gerir það samt. Svo er náttúrlega það sem við höfum rætt hér ítrekað, hvernig Framsóknarflokkurinn, sem hefur lagt svo ríka áherslu á stöðu barna á síðustu árum hér á þingi, hvernig fólki þar á bæ dettur í hug að það geti verið góð hugmynd að, ja, ekki bara 

Frú forseti. Já, Rauði krossinn á Íslandi fjallaði aðeins um þann þátt 6. gr. sem enginn gaumur virðist hafa verið gefinn að við vinnslu frumvarpsins og engin svör hafa fengist við þegar bæði frumvarpshöfundar og aðrir aðilar eru spurðir um hugsanlegar afleiðingar fyrir samfélagið af því að henda fólki á götuna, henda fólki á götuna sem er í örvæntingu og í erfiðri stöðu fyrir, svipta það öllum réttindum. En það var ekki bara Rauði krossinn sem gerði athugasemdir við t.d. þetta ákvæði frumvarpsins. Það gerðu einnig aðilar á borð við landlækni, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélag Íslands, Læknafélag Íslands, mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, Mannréttindastofnun Íslands, presta innflytjenda, Samband íslenskra sveitarfélaga og Solaris o.fl. Þar sem það virðist sem sumir telji andstöðuna við þetta frumvarp vera róttæka skoðun og að það sé mikil skynsemi í þessu frumvarpi og þessum lögum þá ætla ég að leyfa mér að lesa upp úr umsögnum Læknafélags Íslands og landlæknis sem ég held að allir geti verið sammála um að séu aðilar sem okkur ber að taka mark á og ekki mikil róttækni þar á bæ heldur akkúrat almenn skynsemi og yfirveguð afstaða. Með leyfi forseta, les ég úr umsögn embættis landlæknis: „Af frumvarpinu verður ráðið að þrátt fyrir undanþáguákvæði geti komið upp sú staða að fólk verði svipt rétti til heilbrigðisþjónustu. Slíkt er óásættanlegt. Þeir sem undir þetta falla geta, rétt eins og aðrir og e.t.v. enn frekar en aðrir, glímt við sjúkdóma og heilsufarsvandamál sem nauðsynlegt er að bregðast við utan téðra tímamarka. Vart þarf að fjölyrða um alvarlegar afleiðingar sem stöðvun heilbrigðisþjónustu, hvort heldur er vegna langvinnra sjúkdóma eða bráðra, getur haft í för með sér ef ekki er brugðist við því sem upp kemur. Embætti landlæknis telur að öll nauðsynleg heilbrigðisþjónusta eigi að vera undanskilin. Það að njóta heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi en í Alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi nr. 10/1979 segir m.a. í 12. gr. um „... rétt sérhvers manns til þess að njóta líkamlegrar og andlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er“. Fyrir utan að það er ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu getur það boðið heim hættu fyrir aðra ef t.d. einstaklingur er haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun sem hugsanlega eru ekki metnir alvarlegir við fyrstu sýn. Embætti landlæknis leggur því til að öll nauðsynleg heilbrigðisþjónusta verði talin upp í undantekningum í 6. gr.“ Ég ætla aðeins að gera hlé áður en ég fer í umsögn Læknafélagsins og benda á að það sem embætti landlæknis er að leggja þarna til er meira í samræmi við löggjöf og framkvæmd á hinum Norðurlöndunum en það frumvarp sem hér liggur fyrir. Frumvarpshöfundum og stuðningsmönnum þeirra er tíðrætt um að það sé verið að aðlaga okkar löggjöf og framkvæmd að Norðurlöndunum en það er rangt, það er ekki þannig í neinu Norðurlandanna að heilbrigðisþjónustan sé með öllu felld niður á neinum tímapunkti. Það er hvergi gert. Í umsögn Læknafélags Íslands segir, með leyfi forseta: „Vegna 6. gr. frumvarpsins, sem breytir 8. mgr. 33. gr. laganna, leggur LÍ þunga áherslu á að það takist innan 30 daga tímafrestsins að framfylgja ákvörðun svo ekki komi upp sú staða að þessi hópur njóti almennt ekki þeirra grunnmannréttinda sem heilbrigðisþjónusta telst vera. Vissulega er í ákvæðinu tekið fram að ekki sé heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlegra veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Ákvæðið gerir ekki ráð fyrir að almenn heilbrigðisþjónusta falli þar undir. Að njóta heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi eins og áður segir eins og fram kemur í fjölmörgum mannréttindasamningum sem Ísland hefur staðfest.“ Ég ætla þar að láta staðar numið í umfjöllun minni um 6. gr. frumvarpsins í bili og mun víkja mér að mínu „uppáhaldsákvæði“ í frumvarpinu, 7. gr., í næstu ræðu. Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég bíð spenntur eftir næstu ræðu hv. þm. Arndísar Önnu Kristínar Gunnarsdóttur en við verðum að bíða hérna í smátíma í viðbót, fólk verður bara að hita sér kaffibolla eða eitthvað á meðan. Ég ætla að fara aðeins yfir umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands sem telur afar óheppilegt að hvorki sé vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu því að efni frumvarpsins varðar það með augljósum hætti, þ.e. mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd - bara með augljósum hætti. Samt finnst ráðuneytinu það bara engu máli skipta, það þurfi ekkert að gera greiningu á því hvort þetta brjóti í bága við stjórnarskrá eða mannréttindasáttmála. Nei, nei, ekkert svoleiðis. En Mannréttindastofnun Háskóla Íslands segir: Með augljósum hætti. „Til dæmis: brottfall þjónustu (6. gr.) varðar 1. mgr. 76. gr. stjskr. og 65. gr. stjskr., breyttar reglur um endursendingar varða 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE, […] sérákvæði um börn varða 3. mgr. 76. gr. stjskr., framkvæmd ákvarðana varða 71. stjskr. og 8. gr. MSE og eftir atvikum 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE og ýmis útfærsluatriði á málsmeðferð kunna að varða 70. gr. stjskr. og 6. og 13. gr. MSE hvað varðar rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð og rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns.“ Algjört grundvallaratriði, eins og hefur verið fjallað um hérna þó nokkrum sinnum áður. Ég spurði ráðuneytið hvort umsækjendur sem hefði verið hafnað gætu ekki leitað réttar síns hjá íslensku dómskerfi. Jú, jú, ekkert mál, að sjálfsögðu, þau geta bara verið á fjarfundi með lögmanni sínum o.s.frv. En það er frekar erfitt að vera á fjarfundi úti á götu, svona þegar þú hefur ekki samastað, ef það eru aðstæðurnar sem er verið að senda fólk í. Kannski geta það einhverjir, kannski eru það einmitt þau sem falla ekki undir ákvæði þess að fá alþjóðlega vernd. En þau sem geta ekki sótt sér þennan rétt í gegnum dómstólana á Íslandi eru alveg tvímælalaust nær því að falla einmitt undir þann rétt að fá alþjóðlega vernd. Alla vega. Áfram segir: „Óhjákvæmilegt er að löggjafinn taki skýra afstöðu, að undangengnu efnislegu mati, til þess hvort skilyrðum stjórnarskrárákvæða sé fullnægt.“ Við erum að tala um stjórnarskrána, sem þarf að vísu að uppfæra, en svo lengi sem núverandi stjórnarskrá er í gildi þá þarf að framfylgja henni. Í nýlegum hæstaréttardómi í máli nr. 20/2002 frá 26. október gagnrýnir Hæstiréttur að: „… í frumvarpi til breytinga á lögum um lax- og silungsveiði sé, líkt og í frumvarpi því sem hér er til umsagnar, [sé] tekið fram að ekki hafi þótt tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá. Um þetta segir Hæstiréttur: „Við undirbúning að setningu laga nr. 50/2015 virðist því ekki hafa verið litið til þýðingar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að þessu leyti þótt ríkt tilefni væri til. [...] Við breytingar á verkefnum veiðifélaga með lögum nr. 50/2015 sinnti löggjafinn því ekki stjórnskipulegri skyldu sinni til að meta hvort lagasetning rúmaðist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur.“ Ég segi aftur: Mér fallast bara hendur þegar öll þessi dæmi hrannast upp. Las meiri hluti nefndarinnar ekki þessarar umsagnir? Hafa þingmenn stjórnarliðsins ekki lesið þessar umsagnir? Komast þau að einhverri annarri niðurstöðu? Og hvernig komast þau að annarri niðurstöðu? Hvaða niðurstaða er það? Gæti einhver stjórnarliði - ég sá hv. þm. Birgi Þórarinsson kíkja hérna aðeins í gættina áðan og vinka okkur, eða ég vinkaði honum alla vega. Hann kinkaði kolli á móti en ekki mikið meira en það. Og ekkert fáum við til þess að tala um hérna. Ég ætla að biðja hæstv. forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá svo ég geti klárað. 

Frú forseti. Það er oft talið núgildandi lögum um útlendinga til tekna að þau hafi verið samþykkt í mikilli þverpólitískri sátt á sínum tíma og að vissu leyti er ekki annað hægt en að taka undir það, sérstaklega í ljósi þess að lögin voru samþykkt á tíma þegar Evrópa var frekar að herðast í öllum útlendingamálum. Það greip um sig hálfgert óðagot í álfunni þegar afleiðingar Sýrlandsstríðsins fólu m.a. í sér að milljónir fólks neyddust til að leggja á flótta og stór hópur þeirra endaði í Evrópu, sérstaklega í suðurhluta álfunnar. Þá voru fyrstu viðbrögð hjá sumum löndum að skella dálítið í lás og herða reglur og jafnvel að sum stjórnmálaöfl gætu hagnýtt sér þetta en þeir sem við kannski köllum á tyllidögum öfga hægri flokka fóru að setja sitt mark á þjóðþing víða um Evrópu í auknum mæli á þessum tíma. En hér á Íslandi náðist að fá alla flokka á Alþingi til að setjast saman og hnoða saman löggjöf sem var alveg ágæt. Hún tók kannski engin stór stökk fram á við en hún þokaðist eitthvað fram á við frá því sem hafði verið í gildandi lögum. Vandinn er að frá þeim tímapunkti hefur eiginlega ekkert gerst og lögin tóku gildi í ársbyrjun 2017. Síðan eru liðin sex ár þannig að þessi lög hafa verið í, mig langar að segja hálfgerðri spennitreyju. Vissulega hafa mörg lög verið samþykkt sem gerðu einhverjar breytingar á útlendingalögum. Mér telst til að þeim hafi verið breytt 18 sinnum frá gildistöku en flestar þær breytingar eru það sem mætti kalla svona núll breytingar, eitthvert orðalag sem breytist vegna þess að það er verið að gera eitthvað í öðrum lögum. Dæmi um það er t.d. lög nr. 32/2020 sem voru samþykkt hérna í miðju Covid og snerust um að færa ýmsa hluta stjórnsýslunnar á rafrænt form. En ef við skoðum beinar breytingar á lögunum sem höfðu einhverjar miklar efnislegar afleiðingar þá sýnist mér við kannski geta talið þar til sex frumvörp sem urðu að lögum og ef við ættum bara að flokka í það sem þeim sem hér stendur finnst neikvætt og jákvætt þá myndi ég segja að neikvæðu breytingarnar séu fleiri en þær jákvæðu. Þannig að frá því að lögin voru samþykkt í þessari miklu þverpólitísku sátt hefur verið þverpólitísk störukeppni um þau. Það hefur ekki náðst samstaða um einhverjar stórar efnisbreytingar á þessum sex árum sem eru liðin heldur hafa allar breytingar verið viðbragð við einhverju sem þyrfti að laga. Og þær neikvæðu bornar fram af ráðherra málaflokksins, og reyndar sýnist mér þær allar hafa verið bornar fram af Sigríði Á. Andersen þann tíma sem hún sat í ráðuneytinu, og allar snúast þær um að snikka af lögunum það svigrúm sem í þau var byggt. En þetta var bara stuttur inngangur að því að mig langar að fara aðeins yfir sumar af þessum breytingum í aðeins meiri smáatriðum en fæ kannski að gera það hér síðar á dagskránni því að tíminn er á þrotum.

Frú forseti. Þá er nú loksins komið að því, „uppáhaldsákvæði“ mínu í þessu frumvarpi, 7. gr. Hvers vegna er það uppáhalds? Jú, vegna þess að það áttar sig enginn á því hvað er að gerast þarna. Það er kannski ekkert skrýtið vegna þess að það er dálítið verið að hringla með hugtök og rugla fólk í ríminu og ekki nokkur leið fyrir manneskju sem er ekki löglærð að skilja það og torvelt fyrir jafnvel löglærða manneskju sem hefur ekki reynslu af málaflokknum. Ég ætla að byrja á að lesa ákvæðið eins og það er orðað í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Á eftir 35. gr. laganna kemur ný grein, 35. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Endurtekin umsókn. Endurtekinni umsókn skal vísað frá. Þó skal taka endurtekna umsókn til meðferðar að nýju ef umsækjandi er staddur hér á landi og nýjar upplýsingar liggja fyrir í máli hans sem leiða til þess að sýnilega auknar líkur eru á því að fallist verði á fyrri umsókn hans skv. 24. gr. Verði endurtekin umsókn tekin til meðferðar skal málsmeðferð hennar fyrst og fremst taka mið af þeim nýju upplýsingum eða gögnum sem liggja henni til grundvallar. Endurtekin umsókn telst ekki framhald fyrri umsóknar í skilningi 2. mgr. 36. gr. og 2. mgr. 74. gr. Óafgreiddar umsóknir falla niður við framkvæmd fyrri ákvörðunar eða ef umsækjandi yfirgefur landið sjálfviljugur á meðan endurtekin umsókn er til meðferðar, enda hafi réttaráhrifum fyrri ákvörðunar ekki verið frestað.“ Ég er örugglega búin að týna ykkur öllum en ég held áfram, með leyfi forseta: „Endurtekinni umsókn skal beint að því stjórnvaldi sem tók þá ákvörðun sem leitað er endurskoðunar á og frestar ekki réttaráhrifum þeirrar ákvörðunar. Því stjórnvaldi sem hefur endurtekna umsókn til skoðunar er þó heimilt að fresta réttaráhrifum fyrri ákvörðunar, enda hafi umsækjandi óskað eftir því þegar hin endurtekna umsókn var lögð fram og sýnt fram á brýna nauðsyn þess að fresta framkvæmd. Endurtekinni umsókn skal þó beint að Útlendingastofnun hafi umsækjandi farið af landi brott samkvæmt fyrirmælum fyrri ákvörðunar en komið aftur til landsins.“ Þá kemur rúsínan í pylsuendanum, með leyfi forseta: „Ákvæði 24. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, um endurupptöku gilda ekki um ákvarðanir í málum er varða alþjóðlega vernd.“ Ég ætla að reyna að útskýra mjög lauslega, áður en ég fer í smáatriði í þessu ákvæði, hvað er að gerast hér. Í greinargerð með þessu ákvæði í frumvarpinu segir að við samningu þessa ákvæðis hafi verið höfð til hliðsjónar Evróputilskipun sem geymir ákvæði um endurtekna umsókn og hvernig skuli farið með umsókn þegar fólk hefur fengið niðurstöðu í málum sínum og sækir um aftur. Það er í sjálfu sér ekki rangt í greinargerðinni að þarna sé litið til þessarar tilskipunar. Það er hins vegar rangt sem haldið hefur verið fram í rökstuðningi fyrir þessu frumvarpi á öðrum vettvangi, að þetta sé í samræmi við tilskipunina. Í umræddri tilskipun er sannarlega að finna ákvæði um endurteknar umsóknir og í núgildandi íslenskum lögum eru engin ákvæði um það hvernig skuli farið með umsókn sem lögð er fram að nýju, heldur fer hún í sama ferli og allar aðrar umsóknir þótt það séu reyndar heimildir í núgildandi lögum til að setja slíka umsókn í flýtifarveg. Það ætti að duga. Og það dugir. Hvers vegna er þá verið að setja þetta ákvæði? Jú, það er vegna þess - og það hefur ekkert með endurteknar umsóknir að gera enda eru endurteknar umsóknir ekkert sérstakt vandamál á Íslandi - með þessu ákvæði er laumulega verið að afnema rétt fólks til að fá mál sitt endurupptekið, sem er annar hlutur. Ef þú hefur ný gögn í máli þínu, þú ert búinn að fá lokaúrskurð og það koma fram ný gögn sem ekki voru fyrir hendi á meðan málið var til vinnslu hjá Útlendingastofnun og kærunefnd eða forsendur gjörbreyttar þá samkvæmt almennum stjórnsýslulögum, téðri 24. gr. stjórnsýslulaga m.a. sem nefnd er í ákvæðinu, á fólk rétt á því að fá málið endurupptekið. Þetta er ekki endurtekin umsókn, þetta er endurupptaka sama máls, sömu umsóknar. Þá er ég búin að útskýra þetta í örstuttu máli. Ég vona að einhver hafi skilið það sem ég er að segja en ég mun halda áfram í næstu ræðu og óska eftir því að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég var kominn í gegnum einn þriðja eða svo af umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands, sem hnýtir einnig í það að í frumvarpinu segi að það sé í samræmi við löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndunum - ég held að þetta sé ein af uppáhaldsröksemdafærslunum mínum í þessu frumvarpi - þ.e. umgjörð annarra Evrópuríkja og annarra Norðurlanda, að frumvarpið sé sem sagt einhvern veginn að fyrirmynd viðkomandi ríkja og þar með sé þetta bara allt í lagi. En Mannréttindastofnun Háskóla Íslands bendir á að þetta sé með öllu óljóst. Það er heldur ekki tekin nein afstaða til þess hvers vegna frumvarpshöfundar telja aðra leiðina ákjósanlegri en hina. Án slíkra útskýringa eru óljósar tilvísanir til einhverra útlanda bara ekkert gagnlegar við að meta efni frumvarpsins. Þetta er svona: Já, við ætlum að gera eins og Norðurlöndin, þau eru svo fín og góð. En samt ekkert rosalega mikið í þessum málaflokki, þau gera þetta á mjög mismunandi hátt þannig að það er ekki alveg hægt að horfa til þeirra, en þau ætla samt að gera það. Hvaða Norðurlanda ætlið þið að horfa til? Við ætlum bara að horfa til Norðurlanda, þau eru svo fín, við miðum okkur alltaf við þau, þá hlýtur þetta að vera gott, er það ekki? Hvernig? Hvaða lög nákvæmlega eruð þið að tala um? Engin svör. Þetta eru dæmi um innantóm rök. Það hljómar rosalega gáfulega að vera eins og á Norðurlöndunum, þeim gengur svo vel á fullt af mismunandi sviðum og Noregur er svo ríkur o.s.frv. að það hlýtur að vera sniðugt að miða við Noreg og svona. Það er bara frábært, er það ekki? Já, en ef þú ert bara að segja það en þú ert ekki í alvörunni að gera það, hvað þýðir það þá? Tillögurnar sem eru hérna, hvaða löggjöf eru þau að bera sig saman við á hinum Norðurlöndunum? Því að við erum búin að fara í gegnum þó nokkrar greinar og segja að þær gangi lengra t.d. í þjónustuskerðingu en í Noregi, Svíþjóð og Danmörku. Hvernig gengur þetta þá upp? Mannréttindastofnun Háskóla Íslands finnur þennan galla í röksemdafærslunni frekar auðveldlega. Ég hnýtti í einn stjórnarþingmanninn sem fjallaði um þetta á samfélagsmiðlum, hvað við værum rosalega fín að gera þetta eins og hin Norðurlöndin. Ég spurði: Hvernig eru það rök í málinu? Hvernig virkar það? En nei, þau kunna þetta ekki alveg. En alla vega, sjálfvirka kæran, 2. gr. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands vekur athygli á að forsenda þess að umsækjandi geti skilað greinargerð vegna kæru til kærunefndar útlendingamála sé að viðkomandi hafi öll gögn málsins. En Útlendingastofnun áskilur sér a.m.k. tíu daga frest til að afhenda öll gögn. Þá var talað um það í umsögn Amnesty International að þetta væru tíu virkir dagar, sem þýðir að það geta verið þrjár helgar sitthvorum megin þarna við, a.m.k. tvær sem eru 14 dagar og það er 14 daga frestur til að skila greinargerð. Það er ekki fyrr en eftir að þú ert búinn að fá öll gögnin sem þú getur í rauninni í fyrsta lagi klárað greinargerðina. Þú klárar hana ekki sama dag og þú fær öll gögnin, það er, held ég, mjög ólíklegt. Tímafrekt getur einnig reynst að afla gagnanna annars staðar frá, hjá þeim sem eru kannski með enn lengri frest eftir að óskað er eftir gögnunum til að skila þessum gögnum. Það gefur umsækjenda svo skamman frest að illmögulegt getur verið fyrir umsækjenda að gera fullnægjandi greinargerð og í sumum tilfellum ómögulegt vegna skorts á gögnum. Svo skammur frestur getur að mati Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands brotið gegn réttinum til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns, sem er m.a. tryggður í 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta er umtalsverð réttindaskerðing. Kærunefnd útlendingamála sagði: Já, en við tökum síðan við uppfærðri greinargerð bara hvenær sem er og nýjum gögnum bara hvenær sem er síðar. En ef það er rétt, hvernig er þetta stytting á nokkru hvort eð er? Þetta á að vera stytting en ef þau taka síðan hvort eð er við gögnum, bara upp á von og óvon í rauninni, ég veit ekki af hverju maður ætti að treysta því endilega miðað við söguna hvað það varðar, hvernig er þetta þá einhver stytting í tíma? Að sjálfsögðu engin, því að gögnin koma bara þegar þau koma og þá tekur tíma að vinna úr þeim og gera greinargerð sem þarf svo að skila. Vonandi hlusta stjórnvöld á það og taka við því en það er ekki endilega víst. Þannig eins og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands segir: Umtalsverð réttindaskerðing. - Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Eins og ég nefndi áðan þá langar mig að rifja aðeins upp þær breytingar sem hafa verið gerðar á útlendingalögunum frá því að þau tóku gildi fyrir sex árum. Það er svo fyndið að fyrsta breytingin var gerð áður en lögin einu sinni tóku gildi. Það var í desember 2016 þegar enn var þetta skemmtilega tímabil hérna á þingi þar sem ríkti stjórnleysi í merkingunni að það var ekki búið að mynda ríkisstjórn. Þá var ýmislegt sem gekk greiðlega, en það þýðir samt ekki að pólitíkin hafi verið einhvern veginn fyrir utan húsið vegna þess að allsherjar- og menntamálanefnd - það var Þórunn Egilsdóttir sem lagði þetta mál fram sem, að mig minnir, sem formaður nefndarinnar. Síðan fór það í gegnum nefndina og var afgreitt þannig. Það var bráðabirgðaákvæðið varðandi það að kæra frestaði ekki réttaráhrifum brottvísunar í tilviki umsókna sem væru metnar bersýnilega tilhæfulausar eða í tilvikum einstaklinga sem kæmu frá svokölluðum öruggum upprunaríkjum, hvort tveggja alveg ofboðslega „próblematísk“ hugtök þar sem skilgreiningin sveiflast svolítið eftir því hvernig vindar blása hjá Útlendingastofnun. Til dæmis minnir mig að það hafi einhvern tímann verið haldinn landsleikur í fótbolta milli Íslands og Úkraínu. Tveimur dögum áður var Úkraínu allt í einu bætt á lista yfir örugg upprunaríki vegna þess að mögulega hefur einhverjum í kerfinu þótt hætt við að allt í einu myndu allir þessir fótboltaáhugamenn fá viðbótaráhuga á því að ílendast á Íslandi sem umsækjendur um alþjóðlega vernd. Þess vegna breyttist þessi listi hjá Útlendingastofnun án einhvers sérstaks rökstuðnings. En gott og vel. Þetta bráðabirgðaákvæði var samþykkt á þingi. Og einmitt inn í þá ímynd sem þetta mál hefur, þessi útlendingalög, að þetta séu lög hinnar breiðu pólitísku sáttar, þá segir það sína sögu að það var alls ekki raunin í atkvæðagreiðslunni um þessa fyrstu breytingu, sem snerist um að það væri hægt að henda fólki úr landi þótt það ætti enn mál til umfjöllunar fyrir kærunefnd t.d., sem er praxís sem kerfið vill geta viðhaft til að fólk eigi engan séns. Þegar fólk er komið úr landi, sama þó að það sé áfrýjað, er miklu minni von til þess að áfrýjunin beri einhvern ávöxt. Þessi breyting var samþykkt með atkvæðum flokkanna sem síðan urðu stjórnarflokkar; Björt framtíð, Sjálfstæðisflokkur og Viðreisn, þó með tveimur hjásetum í Viðreisn. Síðan sátu Píratar og Vinstri græn hjá og Samfylkingin skiptist nokkuð jafnt á milli þess að styðja þessa breytingu og greiða ekki atkvæði. Strax þarna, tveimur vikum áður en lögin tóku gildi, vorum við hér í sal með mjög ólíka sýn á það hvert ætti að halda áfram, hvernig útlendingalögin myndu þróast. Þarna var fyrsta skrefið stigið og það snerist um að draga úr möguleikum umsækjenda um alþjóðlega vernd til að sækja rétt sinn fyrir dómstólum eða kærunefnd. 

Frú forseti. Ég er komin í aðalfjörið í þessu frumvarpi, í 7. gr. sem mér þykir svo skemmtilegt að tala um vegna þess að það skilur hana enginn. Þótt ég sé ekki þekkt fyrir að eiga auðvelt með að færa lögfræðimál yfir á mannamál ætla ég samt að gera enn eina heiðarlega tilraun til þess. Ég ætla að byrja á að lesa upp skýringarnar við þessa grein í greinargerðinni með frumvarpinu, sem sagt skýringar frumvarpshöfunda á þessu ákvæði, með leyfi forseta: „Í greininni er lagt til að mælt verði fyrir um sérstaka málsmeðferð endurtekinna umsókna sem gerir útlendingum sem sótt hafa um alþjóðlega vernd kleift að fá ákvarðanir í málum sínum teknar upp að nýju á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga …“ Ég ætla að staldra við þarna. Útlendingum sem sótt hafa um alþjóðlega vernd er í dag kleift að fá ákvarðanir í málum sínum teknar upp að nýju á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga, líkt og öllum borgurum í allri stjórnsýslunni almennt, á grundvelli stjórnsýslulaga. Í 24. gr. stjórnsýslulaga sem gilda um allar ákvarðanir sem stjórnvöld taka um réttindi og skyldur borgaranna segir, með leyfi forseta: „Eftir að stjórnvald hefur tekið ákvörðun og hún verið tilkynnt á aðili máls rétt á því að mál sé tekið til meðferðar á ný ef: 1. ákvörðun hefur byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, eða 2. íþyngjandi ákvörðun um boð eða bann hefur byggst á atvikum sem breyst hafa verulega frá því að ákvörðun var tekin.“ Þetta er almenn regla stjórnsýsluréttar um rétt fólks til að fá mál sitt endurupptekið. Þetta er ekki endurtekin umsókn. Þetta er endurupptaka, beiðni um endurupptöku. Það sem frumvarpshöfundar eru að gera með 7. gr. frumvarpsins er að rugla þessu tvennu saman og grauta þessu í sama pott í þeim tilgangi að losna við beiðnir um endurupptöku vegna þess, og það kemur beinlínis fram í greinargerðinni, að það eru svo margar beiðnir um endurupptöku, vegna þess að þær hafa aukist svo rosalega mikið og eru orðnar helmingur þeirra mála sem kærunefnd útlendingamála var með á borði sínu árið 2021. Það sem gleymist að nefna er ástæðan fyrir því að beiðnum um endurupptöku hefur fjölgað gríðarlega mikið. Vegna heimsfaraldurs Covid-19, sem í stjórnsýslulegu tilliti er kannski yfirstaðinn að mestu, þá annars vegar lengdist meðferð mála og ekki var hægt að flytja einstaklinga úr landi vegna takmarkana á ferðafrelsi fólks. Það er því ekki að undra að beiðnir um endurupptöku hafi verið orðnar svona margar, að þeim hafi fjölgað á þessu tímabili. Það er heldur ekki að undra að fallist hefur verið á þorra þeirra beiðna. Ég á reyndar eftir að biðja um tölfræði yfir það, eða finna hana, ég hef ekki fundið hana enn þá, hversu margar beiðnir um endurupptöku eru samþykktar vegna þess að skilyrði fyrir endurupptöku, sem ég nefndi hér, þ.e. að ákvörðun hafi byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, íþyngjandi ákvörðun um boð eða bann, sem þessar ákvarðanir eru, hafi byggst á atvikum sem breyst hafa verulega frá því að ákvörðun var tekin - það er eingöngu í þeim tilvikum sem mál fæst endurupptekið. Mig grunar að fallist sé á þetta í mörgum þessara mála og það er sannarlega fallist á það í þeim málum þar sem stjórnvöld eru fallin á tíma við að vinna málið nema umsækjandi sé talinn bera ábyrgð á töfum málsins sjálfur. Þannig eru núgildandi lög. Það er ekkert verið að bæta neinu slíku í lögin, svo að það komi fram. Ég ætla bara að lesa eina setningu, ég á lítinn tíma eftir en ég mun halda áfram með umfjöllun um þetta ákvæði í næstu ræðu minni, með leyfi forseta: „Við útfærslu hugtaksins endurtekin umsókn og málsmeðferð slíkra umsókna var tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2013/32/ESB um lágmarkskröfur til málsmeðferðar í aðildarríkjum við veitingu og afturköllun á stöðu flóttamanns höfð til hliðsjónar. Miða reglurnar fyrst og fremst að því að samræma málsmeðferð vegna slíkra umsókna og koma í veg fyrir misnotkun en tryggja jafnframt réttaröryggi umsækjenda.“ Ég óska eftir því, forseti, að fá að fara aftur á mælendaskrá svo að ég geti rakið þetta bull.

Frú forseti. Nú er hálfur sólarhringur frá því að þessi þingfundur hófst og mig langar bara að rifja upp fyrir forseta hvar við byrjuðum daginn. Við byrjuðum daginn á því að enn einu sinni lögðu Píratar til að þetta mál gengi til nefndar. Við lögðum til að forseti hætti að láta þetta vanreifaða og illa hugsaða frumvarp, um að draga úr réttindum fólks á flótta, þvælast fyrir öðrum brýnni þjóðþrifamálum. Með því að vísa málinu til nefndar í morgun hefði meiri hluti Alþingis getað hleypt öðrum málum á dagskrá en velur að fjalla bara um útlendingamál í hálfan sólarhring. Þetta finnst mér ekki vel farið með tíma þingsins og ég vil því ítreka þá beiðni mína til forseta að fresta 2. umr. um þetta frumvarp og vísa því til hv. allsherjar- og menntamálanefndar þannig að hún geti unnið almennilega úr þeim alvarlegu 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að það er meira en löngu orðið tímabært að vísa þessu máli aftur til nefndar til að gera á því mjög mikilvægar breytingar. Eins og við höfum farið ítarlega yfir í ræðum hérna eru fjöldamörg atriði í þessu frumvarpi sem ætla má að brjóti gegn stjórnarskrá og það er bara mjög mikilvægt að því verði breytt. Heyrst hefur í fjölmiðlum að forseti Alþingis telji að það hafi ekkert upp á sig að vísa málinu til nefndar eða fresta þessari umræðu vegna þess að þá fari Píratar allt í einu að gjamma bara um ekki neitt í öllum heimsins mögulegu málum. Ég vil óska eftir svörum frá forseta um hvaðan hann hafi þá hugmynd, því að ekki hefur hann spurt okkur, ekki hefur hann rætt við okkur, ekki nokkurn skapaðan hlut, um hvernig við lítum á þingstörfin fram undan eða hvort við teljum mikla þörf á að ræða málin sem vissulega er brýnt að ræða. Það er ekkert búið að tala við okkur um það. Ég hvet hæstv. forseta til að hleypa öðrum málum að og vinna betur í þessu máli.

Frú forseti. Mig langar bara að ítreka það sem hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna hér á undan mér, Andrésar Inga Jónssonar og Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur. Mig langar jafnframt að minna á að dagskrárvaldið liggur hjá meiri hlutanum. Það er verið að tala um að Píratar séu ómálefnalegir með því að tala mikið í þessu útlendingamáli, en það lá skýrt fyrir áður en útlendingafrumvarp hæstv. dómsmálaráðherra var sett á dagskrá að Píratar myndu vilja fá að tjá sig rosalega mikið í þessu máli. Þannig að enn og aftur þá viljum við minna meiri hlutann á það að dagskrárvaldið liggur hjá þeim. Við munum með glöðu geði fara í gegnum öll málin sem eru á dagskrá akkúrat núna af því að persónulega finnst mér lagafrumvarp um peningasjóði bara rosalega áhugavert og ég væri til í að afgreiða það sem fyrst. Því ætla ég bara að taka undir með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur um að vísa málinu aftur í nefnd og að við förum bara að klára þetta mál, alla vega í bili.

Forseti. Það var boðað strax í upphafi umræðunnar að það ætti að senda málið til nefndar á milli 2. og 3. umr. Gefum okkur að meiri hlutinn ætli nú að hlusta í þetta skiptið á allar umsagnirnar og laga allt sem er að frumvarpinu. Það tekur ákveðið langan tíma. Það tekur jafn langan tíma og það myndi taka ef það væri sent í nefnd núna, áður en 2. umr. klárast. Þannig að það er enginn munur í rauninni á vinnu þingsins nema það að á meðan frumvarpið er svona gallað þá höldum við áfram að benda á alla gallana til að kveikja mögulega einhver ljós í hausunum á stjórnarliðum um að það er algerlega ótækt að senda þetta frumvarp inn í þingið. Ég bið forseta enn og aftur að laga þessa dagskrá þannig að við getum unnið þingstörfin á eðlilegan hátt og fengið þingmál sem eru fullbúin hér inn á gólfið.

Frú forseti. Ég tek undir það sem hv. þingmenn hafa sagt hér og vil einmitt árétta það sem hefur komið fram, að forgangsröðunin á dagskránni hér eru ekki í okkar höndum. Það erum ekki við sem völdum að ræða þetta mál, svo það komi fram og því sé haldið til haga. Líkt og ég sagði í ræðu minni í morgun, þegar við ræddum tillögu okkar um að fresta þessu máli, þá er það þannig að þegar kemur að forgangsröðun mála til afgreiðslu í þinginu verður að telja fyrirætlanir forseta um að halda þessu máli á dagskrá óheppilega, svo ekki sé meira sagt. Fjölmörg þjóðfélagslega mikilvæg mál bíða aðkomu stjórnvalda. Mikil óvissa ríkir um efnahagsmál, verðbólga er í sögulegu hámarki og staða heimilanna erfið. Réttara væri að beina atorku þingsins í að leysa þessi þjóðþrifamál frekar en að gera atlögu að réttindum flóttafólks að forgangsmáli sem óvíst er hvort standist mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar yfir höfuð. Og, líkt og kollegar mínir hafa sagt hér, þar sem málið er afar vanbúið væri réttast að vísa því aftur til allsherjar- og menntamálanefndar svo hægt sé að vinna það betur, freista þess að svara þeim spurningum sem enn er ósvarað og eiga betra samtal við umsagnaraðila.  
            

Frú forseti. Já, ég tek að sjálfsögðu undir með hv. þingmönnum sem hafa komið hér upp og krafist þess að umræðu um þetta mál verði frestað og það verði sent aftur í nefnd. Það hefur, held ég, komið fram í næstum hverri einustu ræðu þingmanna, ekki bara Pírata heldur annarra þingmanna hér, undanfarna daga að þetta frumvarp stenst ekki stjórnarskrá og alþjóðlega sáttmála sem Ísland er aðili að. Það að ætla að halda þinginu í gíslingu er eitthvað sem hæstv. forseti og dómsmálaráðherra ættu að hugsa sig tvisvar um að gera, vegna þess að það er nákvæmlega það sem er í gangi: Þeir tveir eru að halda þinginu í gíslingu með því að krefjast þess að mál sem ekki er tilbúið, sem brýtur gegn stjórnarskrá, sé sett í forgang fram yfir það að ræða þjóðþrifamál hér, svo ekki séu nefndar ótrúlegar embættisfærslur ráðherra sem hafa komið á daginn undanfarna daga.  
            

Virðulegur forseti. Um þann vanvilja forseta til að kalla málið aftur inn til nefndar og fresta 2. umr. vegna þess að það eigi að kalla málið inn á milli 2. og 3. hef ég þetta að segja: Það að kalla málið inn á milli 2. og 3. felur í sér að það þarf að greiða atkvæði um málið eftir 2. umr. Þá er verið að biðja þingmenn um að taka afstöðu til fjölda atriða sem í fyrsta lagi fjöldamörg mannréttindasamtök og sérfræðingar á sviði mannréttindamála eru búin að lýsa yfir að sé bara mikill efi um að standist stjórnarskrá. Og í öðru lagi: Þegar það er búið að lýsa því yfir að það eigi að gera einhverjar breytingar á þessu frumvarpi, hvernig er hægt að taka raunhæfa afstöðu til atriða í frumvarpinu þegar við vitum ekki einu sinni hvaða atriðum má breyta, hvernig á að breyta þeim eða hvað? Málið eins og það stendur núna er hvorki fugl né fiskur, það er ótækt til afgreiðslu. Það verður að senda aftur til nefndar til betri úrvinnslu.  
            

Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að mér hefur þótt dálítið undarlegt að taka þátt í umræðu um þetta mál á þeim forsendum sem stjórnarmeirihlutinn leggur það upp, vegna þess að ég veit ekki hvort ég er að ræða um tillögur sem þau vilja halda til streitu eða hvort þau ætli að breyta einhverjum ákvæðum milli 2. og 3. umr. Það er þess vegna sem við þurfum að fá þetta mál til nefndar til þess að við fáum á hreint hvaða mál við erum í raun og veru að ræða, hvað stendur í þeim ákvæðum sem hér er verið að fjalla um eins og meiri hlutinn vill fá þau í gegn á endanum. Á meðan þetta er óljóst verður umræðan öll miklu ómarkvissari. Þá þurfum við að kafa ofan í hvert einasta atriði, hvert einasta álitaefni og þyrftum auðvitað helst að eiga orðastað við ýmsa ráðherra, þar á meðal þann ráðherra sem heldur því fram að hann standi með réttindum barna en fékkst ekki til að svara hér í óundirbúinni fyrirspurn í byrjun dags hvað honum þætti um ákvæði í frumvarpinu sem ganga í berhögg við réttindi barna, Barnasáttmálann og ýmsar aðrar mannréttindaskuldbindingar. Ráðherrann þarf að mæta hingað og ræða við okkur hvort honum sé alveg skítsama um réttindi barna ef þau eru á flótta.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að taka undir með öllu því sem hér hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna hvað varðar útlendingafrumvarpið. Ég fagna því að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar, sé hér í þingsal af því að ég vona að hv. þingmaður muni þá taka þessar ábendingar til greina sem við höfum verið að reyna að koma hér á framfæri. Við erum ekki búin að halda fáar ræður þar sem við komum athugasemdum, ábendingum og áhyggjum okkar á framfæri hvað varðar efnislega annmarka frumvarpsins. Það liggur skýrt fyrir að það þarf að skoða fleiri atriði í því frumvarpi sem hér um ræðir miklu betur, til að mynda hvort þetta standist stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu, sem við erum búin að fullgilda og lögfesta hér á landi, og líka hvort þetta fari í bága við almennar stjórnsýslureglur stjórnvalda. Að lokum hvet ég hv. þingmann og nefndarformann til að kalla Pál Hreinsson sem gest á fund hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim um að það er ánægjulegt að sjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur hér í salnum og væri ánægjulegra að sjá fleiri þingmenn meiri hlutans hér til þess að spjalla um þetta við okkur. Mig langar til að vekja athygli á því að þegar við vorum að ræða þetta mál í hv. allsherjar- og menntamálanefnd var svo mikill asi á að koma málinu út úr nefndinni að það var ekki búið að þýða umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna áður en nefndarálit meiri hlutans kom út, enda ekki tekið á umsögninni að neinu marki þar þrátt fyrir að meiri hlutinn hafi verið búinn að gefa út sitt nefndarálit með breytingartillögum sem taka þó í engu á þeim vandamálum sem bent var á af hálfu umsagnaraðila og gesta sem komu fyrir nefndina. Þá, þegar málið var rætt í allsherjar- og menntamálanefnd eftir áramót, án þess að málið væri tekið inn í nefndina, voru það samt líka þingmenn meiri hlutans sem sáu ástæðu til þess að kalla frekari gesti fyrir nefndina, sem hv. þingmaður meiri hlutans, Jódís Skúladóttir, hefur sagt að gefi tilefni til breytinga á frumvarpinu. 

Forseti. Þetta er einmitt mjög mikilvæg ábending sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kemur með, að þegar 2. umr. klárast þá þarf að greiða atkvæði um hverja grein frumvarpsins. Hvernig á t.d. að greiða atkvæði um 1. gr., sem fjallar um þessa endurteknu umsókn sem eru gerðar athugasemdir við? Á að samþykkja hana? En ef það þarf síðan að endurskoða hana í nefndinni? Ekki á að fella hana af því að þá fellur frumvarpið. Þá eru ekkert fleiri atkvæðagreiðslur um frumvarpið ef 1. gr. er felld í 2. umr. Þurfum við að fara í gegnum allar greinarnar hérna og á þingheimur að segja já og nei? Og ef þingheimur segir já, af hverju er málið þá að fara inn í nefndina til að endurskoða jafnvel ákvæði sem þingheimur var að segja já við og er eitt af ómögulegu atriðunum sem er gerð athugasemd við vegna mannréttindasáttmála og stjórnarskrár? Það er augljóst að málið má ekki koma hingað inn til þingsins nema það sé tryggt að það líti þannig út að það brjóti ekki gegn stjórnarskrá.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að hafa forseta hér í stól þar sem mig langar að leita skilnings forseta á 8. gr. þingskapalaga. Þar segir, með leyfi forseta: „Forseti stjórnar umræðum og sér um að allt fari fram með góðri reglu. Hann skal sjá til þess að störf þingsins séu í samræmi við ákvæði stjórnarskrár, þingskapa og annarra laga.“ Nú hefur komið fram hér í umræðum síðastliðna daga að verið er að ræða frumvarp sem hvorki stenst stjórnarskrá né alþjóðlega sáttmála sem hafa verið lögfestir á Íslandi. Þá er það spurning mín, virðulegi forseti, hvort þetta krefjist þess ekki skv. 8. gr. að forseti hlutist til um það að málið sé sent aftur í nefnd þar sem það er ekki stjórnarskrár- eða lögtækt.

Forseti bendir á að hann stýrir þingstörfum í samræmi við ákvæði stjórnarskrár og þingskapa. En varðandi efnisinnihald mála hafa þingmenn tækifæri til að ræða það bæði í umræðum hér í þinginu og í þingnefndum.

Virðulegi forseti. Ég ætla reyndar að byrja á því að fylgja eftir því sem virðulegur forseti nefndi hér undir liðnum fundarstjórn forseta. Það er nú einu sinni þannig að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar og hv. þingmenn Pírata hafa lagt fram beiðnir um að fenginn sé óháður aðili til að meta það hvort þetta frumvarp standist efnislega stjórnarskrá eða alþjóðlega samninga. Því hefur verið neitað af þinginu. Það hefur líka verið óskað eftir því við hæstv. forseta að hann aðstoði við að fá slíka úttekt því að það er augljóst við lestur þessa frumvarps og við lestur þeirra alþjóðalaga og stjórnarskrár sem við höfum farið hér í gegnum að hér er um mikil brot að ræða. Og bara rétt til að gefa virðulegum forseta dæmi þá brýtur c-liður 8. gr. frumvarpsins til að mynda í bága við 2. mgr. 2. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna en í henni segir, með leyfi forseta: „Aðildarríki skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima, eða sjónarmiða sem þeir láta í ljós eða skoðana þeirra.“ En akkúrat í c-lið 8. gr. er það þannig að þar er fjallað um það að einstaklingur, og þar með talin börn, sem reynir að tefja málið, ef við reynum að segja þetta á venjulegu máli, að ef einhver tengdur þessum viðkomandi einstaklingi, t.d. með fjölskylduböndum, gerir eitthvað sem telja má sem tafir þá komi það niður á umsókn þessa einstaklings. Þar sem barnið getur verið þessi einstaklingur þá er þessi c-liður 8. gr. nákvæmlega að gera það sem stendur hér í 2. gr., þ.e. það er verið að refsa barninu vegna stöðu eða athafna foreldra þess. Virðulegi forseti. Barnasáttmálinn var lögfestur árið 2013. Hér er bara eitt dæmi af mörgum sem ekki bara við í Pírötum höfum verið að benda á heldur fjöldi umsagnaraðila og mannúðarsamtaka en stjórnarmeirihlutinn hér hefur ákveðið að hlusta ekki á eina einustu umsögn og ekki eina einustu ábendingu um það að hér sé verið að brjóta alþjóðasáttmála og stjórnarskrá. Mér þykir það, virðulegi forseti, ansi slæmt fordæmi og slæmur bragur á því ef forseti ætlar að láta það viðgangast að hér sé keyrt í gegn frumvarp sem allir eru búnir að vara við að brjóti í bága við stjórnarskrá og önnur lög, lögfesta samninga, sér í lagi þar sem þingsköp Alþingis, sérstaklega 8. gr., fela virðulegum forseta það mikilvæga hlutverk að tryggja að hér sé unnið eftir stjórnarskrá, þingsköpum og lögum. Ég spyr: Ef það fær virkilega að viðgangast er þá virðulegum forseta sætt í sínum stól?

Virðulegur forseti. Það er nú ekkert bara út í bláinn sem við segjum að við höfum áhyggjur af því að þetta mál standist ekki stjórnarskrá. Við tökum undir með Mannréttindastofnun Háskóla Íslands sem telur afar óheppilegt að hvorki sé vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu. Efni frumvarpsins varði með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd, t.d. þegar kemur að brottfalli þjónustu, 6. gr. frumvarpsins, sem varðar við 68. gr. stjórnarskrárinnar sem felur í sér bann við pyndingum, og sérákvæðinu um börn, sem varðar 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar um að börnum skuli tryggð sú vernd í lögum sem velferð þeirra krefst. Þetta er eitthvað sem hæstv. mennta- og barnamálaráðherra ætti að vera hér í þessum sal að svara fyrir en er ekki einhverra hluta vegna. Framkvæmd ákvarðana varða 8. gr. og 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og ýmis útfærsluatriði á málsmeðferð kunna að varða 70. gr. stjórnarskrárinnar hvað varðar rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð, 

Forseti segist stjórna fundum samkvæmt stjórnarskrá og lögum o.s.frv. og þingmönnum sé frjálst að ræða síðan efnisatriði um hvort lög og frumvörp sem eru hérna standist stjórnarskrá o.s.frv. Nú erum við Píratar ekkert að skálda þetta, við erum ekkert að búa þetta til, þetta er í umsögnum nær allra umsagnaraðila sem við erum að benda á og augljóst að í efni nefndarálits meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar er ekki komið til móts við það. Þeim áhyggjum umsagnaraðila er ekki svarað. Þannig að já, við erum tvímælalaust að benda forseta á og forseti hlýtur að deila áhyggjum okkar af þessari stöðu. Ég get ekki séð annað. Ég veit að forseti hefur dálæti á stjórnarskránni, sérstaklega núgildandi stjórnarskrá, síður uppfærðri, því miður. En ég myndi vilja vita aðeins nánar um það sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson spurði hérna áðan undir 

Herra forseti. Eins og forseta er nú kunnugt, hafandi hlustað á umræðurnar hér í þessu máli, þá er fjöldinn allur af atriðum í frumvarpinu sem vekur verulegar spurningar um það hvort ákvæði samræmist stjórnarskrá, ýmsum alþjóðlegum mannréttindasáttmálum, barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það er mýgrútur af ósvöruðum spurningum varðandi það hvort þetta mál sé tækt til að vera samþykkt af þinginu sem vill standa vörð um réttindi einstaklinga. Þetta tengist auðvitað forseta með þeim hætti að um það var beðið um það í umfjöllun allsherjar- og menntamálanefndar hér fyrir jól að leitað yrði álits Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands á þessum álitaefnum og þegar kemur að aðkeyptri sérfræðiaðstoð er forseti Alþingis einmitt hliðvörðurinn. 

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að nýta tækifærið, fyrst hæstv. forseti, sem er með dagskrárvaldið, er hér inni og situr í forsetastól, til að ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu minni um fundarstjórn forseta. Það lýtur að fundarstjórn forseta, aldrei þessu vant. Þetta snýst um það að ég ætla að minna meiri hlutann á að þau eru með dagskrárvaldið. Ég hef séð fyrirsagnir um að Píratar séu að halda þinginu í gíslingu. Svo er ekki. Við erum ekki með dagskrárvaldið. Við erum búin að benda meiri hlutanum á að það er hægt að taka önnur mál fram fyrir þetta. Ég skal með glöðu geði bara tala sem minnst, jafnvel þótt mig langi að tala í umræðu um frumvarp um peningasjóði, en það er bara annað mál. Ég ætla bara að ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu minni og minna forseta á að þau eru með dagskrárvaldið. Það var alveg ljóst frá byrjun að Píratar myndu tala mikið í þessu máli af því að þetta er rosalega umfangsmikið og stórt mál sem varðar réttindi og skyldur borgara.

Virðulegi forseti. Ég get auðvitað bara talað fyrir sjálfa mig en ég hef svo sem fengið það staðfest frá þeim sem eru þó að hlusta, sem því miður virðast ekki vera þingmenn meiri hlutans, en það eru ýmsir að hlusta þarna úti og horfa, að það sem ég hef verið að segja hérna uppi í pontu sé raunverulega fróðlegt og hjálpi fólki að skilja út á hvað þetta frumvarp gengur. Það er nefnilega ekkert óheiðarlegt sem ég sagði hér í upphafi þessarar umræðu. Mitt helsta markmið í þessari 2. umr. um þetta mál er að gera fólki ljóst hvað er verið að samþykkja hérna vegna þess að ég trúi því í alvörunni að fólk geri sér ekki fulla grein fyrir því og ég fæ alltaf fleiri og fleiri staðfestingar á því að sú tilfinning mín sé rétt. Hins vegar er ljóst að þetta mál er ekki tilbúið. Það er ljóst að það á að gera einhverjar breytingar á því en við vitum ekki hverjar þær eru. Þannig að kannski eru allar þessar skýringar óþarfi, kannski er þetta allt bara til einskis. Því beini ég því til virðulegs forseta, sem hefur vald til þess að beina málinu 

Forseti. Mig langar til að spyrja forseta, af því að hann ákvað að lengja þingfund bæði í gær og í dag og veit það einn manna hvenær þingfundur klárast, af hverju hann einn manna veit hvenær þingfundur klárast. Til hvers? Ég get alveg skilið að það verði sagt: Við ætlum að hafa þingfund þangað til þetta mál klárast. En við gerum okkur vel grein fyrir því, held ég báðir hérna, að þetta mál mun ekki klárast í nótt. Það er alveg ómögulegt. Þannig að miðað við það: Hvenær ætlar forseti að klára þingfund í kvöld eða nótt? Ef forseti vill ekki svara því eða segja það upphátt, af hverju ekki?

Forseti vill geta þess að þegar umræður dragast á langinn, eins og nú hefur gerst í þessu máli, þá verður forseti að hafa nokkurt svigrúm til að meta það hvenær þingfundi lýkur og verður að ráða það af gangi umræðunnar og hvernig málum vindur fram. Þess vegna hefur forseti kosið að gefa ekki ákveðna tímasetningu í því en forseti hyggst hins vegar halda umræðum áfram um sinn.

Virðulegur forseti. Mig langar að halda áfram að tala um 8. gr. þingskapalaga en í 5. mgr. þeirra laga stendur, með leyfi forseta: „Forseti hefur umsjón með starfi þingnefnda …“ Ég tel mikilvægt að forseti taki á því þegar þingnefnd sinnir ekki því hlutverki að taka tillit til ábendinga. Þar að auki stendur í 37. gr. þingskapalaga að stjórnarfrumvörpum skuli fylgja mat á áhrifum, þar með talið mat á fjárhagslegum áhrifum við lögfestingu þeirra og forseti getur sett leiðbeiningarreglur um frágang lagafrumvarpa. Nú hefur komið fram að þessu frumvarpi fylgir ekki mat á því hvort það standist stjórnarskrá. Ég tel því að það uppfylli ekki 37. gr. og ekki heldur handbók Stjórnarráðsins og að nefndin hafi ekki unnið sitt starf. Því óska ég eftir að virðulegur forseti skýri út af hverju hann hleypir svona frumvarpi frá nefndum í gegn.

Forseti vill geta þess að þingnefndir eru í meginatriðum sjálfstæðar um störf sín og ef þær fylgja formreglum við afgreiðslu mála hefur forseti ekki afskipti af því.

Virðulegur forseti. Það er gott að hæstv. forseti verður með okkur eitthvað um sinn því að við höldum áfram að fara yfir það hvernig þetta mál stenst ekki stjórnarskrá. Það skiptir máli upp á fundarstjórn forseta vegna þess að klárist þessi umræða er hæstv. forseta einboðið að senda málið í atkvæðagreiðslu. Ég tel ekki hægt að greiða atkvæði um frumvarp þar sem jafn efnismiklar efasemdir eru uppi um að það standist stjórnarskrá. Ég vildi sérstaklega benda á að breyttar reglur um endursendingar geta varðað 68. gr. stjórnarskrárinnar og vil bara tengja þessar breyttu reglur um endursendingar 68. gr. stjórnarskrárinnar, bann við pyndingum, og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ég tel þetta mjög veigamikla grein og mjög mikilvægt að fá úr því skorið hvort ákvæði frumvarpsins um endursendingar standist yfir höfuð 68. gr.. Ég held að við viljum ekki að sú staða komi upp að Ísland verði dæmt fyrir 

Virðulegi forseti. Ég heyrði það sem forseti sagði varðandi umræðurnar, að þær muni dragast á langinn. Forseti hefur vissulega ekki rangt fyrir sér, þessar umræður munu dragast á langinn. En þetta eru samt ekki Píratar með einhvern derring að halda þinginu í gíslingu heldur eru raunverulega lagalegir annmarkar á frumvarpinu sem ég tel að hæstv. dómsmálaráðherra, og ráðuneyti hans, sé ekki búinn að skoða nógu vel. Það eru ýmis atriði sem við Píratar erum búnir að benda á hér í kvöld, m.a. það að frumvarpið samræmist mögulega ekki stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu og að það skapi hættulegt fordæmi ef verið er að setja sérreglur um málsmeðferð einstaklinga, mál sem stjórnvöld eru að skera úr um, inn í annan lagabálk en almennu stjórnsýslulögin sem gilda um málið samkvæmt lögum. Það er bara hættuleg þróun þegar kemur að afgreiðslu stjórnvalda á umsóknum. 

Herra forseti. Ég held að ég verði bara að vera sammála hæstv. forseta varðandi það að það væri kannski miður að þessi umræða myndi dragast á langinn umfram það sem tilefni er til. Ég velti því þess vegna fyrir mér hvort forseti sé ekki sammála mér um að ástæða sé til að klára málið áður en við höldum umræðunni áfram. Eitthvað bendir til þess, einhverjir hv. þingmenn meiri hlutans hafa haft orð á því, að hægt sé að gera breytingar á frumvarpinu sem gætu komið til móts við margar þeirra athugasemda sem við gerum hér og þarf að ræða í löngu máli. Ég velti því þess vegna fyrir mér hvort það myndi ekki hreinlega spara tíma og orku allra að vísa málinu aftur til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og gera þær breytingar sem þarf að gera. Þá getur vel verið að umræður gangi mjög hratt fyrir sig vegna þess að þá er ekkert víst að það verði jafn mikið við þetta frumvarp að athuga.

Virðulegi forseti. Þegar þingmenn setjast á Alþingi Íslendinga undirrita þeir eftirfarandi yfirlýsingu, oft kallaða drengskapareið: Ég undirskrifaður sem kosinn er þingmaður til Alþingis Íslendinga heiti því að viðlögðum drengskap mínum og heiðri að halda stjórnarskrá landsins. Nú er verið að benda á það, ekki bara af þingmönnum Pírata heldur af nokkrum af okkar löglærðustu samtökum, sem eru hér til að berjast fyrir mannréttindum og því að stjórnarskránni sé fylgt, að hér sé verið að þvinga þingmenn til þess að brjóta stjórnarskrána. Ég spyr, virðulegi forseti: Er ekki slæmur bragur á því að vera að keyra hér í gegn frumvarp sem mun gera það að verkum að þeir þingmenn sem greiða atkvæði með því eru að brjóta drengskaparheit sitt?

Herra forseti. Ég er hjartanlega sammála virðulegum forseta um að það er miður hve mikið þessi umræða hefur dregist á langinn. Ég hef því ítrekað lagt til, eins og við öll í Pírötum frá því að þessi umræða hófst, að málið gangi til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til að það geti komið aftur inn í sal fullunnið. Ástæðan fyrir því að umræðan er að dragast á langinn núna er nefnilega sú að það er bara miklu meira að segja um mál sem við vitum ekki hvernig á að verða á endanum. Á 6. gr., um þjónustuskerðingu, að líta út eins og hún gerir í dag eða á að undanskilja fleiri hópa, eins og t.d. fólkið sem er innlyksa á Íslandi, er í umborinni dvöl eins og Rauði krossinn kallar það? Eða á kannski bara að fella það alveg út? Við vitum það ekki. 

Forseti vill geta þess, eins og áður hefur komið fram, að þingsköp gera almennt ráð fyrir að frumvörp séu rædd í þinginu við þrjár umræður, fari til nefndar milli 1. og 2. umr. og, ef þess er óskað, milli 2. og 3., og er 3. umr. þá til þess fallin að ljúka endanlegri umfjöllun um þau álitamál sem kunna að vera uppi í málinu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem ég lét staðar numið síðast þegar ég tók þátt í þessari umræðu fyrr í dag. Þar var ég að tala um réttmætar væntingar aðila máls í samhengi við frumvarpið sem við ræðum hér. Ég var að tala um réttaráhrif réttmætra væntinga málsaðila, en það felur í sér að aðili máls hefur jafnan sönnunarbyrði fyrir því að skilyrði séu uppfyllt fyrir því að réttmætar væntingar hafi skapast. Þegar því hefur verið slegið föstu að réttmætar væntingar málsaðila hafi skapast þarf að taka afstöðu til þess hvaða vægi eigi að ljá þeim væntingum og getur þá skipt máli hvort málsaðili hafi gert ráðstafanir í samræmi við væntingar sínar. Ég velti því þess vegna fyrir mér hvort búið sé að taka þetta atriði til greina, réttmætar væntingar aðila máls, við gerð þessa frumvarps. Þetta lýtur auðvitað að stjórnvaldsákvörðunum. Ákvörðun um að veita umsækjanda eða synja um alþjóðlega vernd hér á landi telst vera stjórnvaldsákvörðun, en ég þarf svo sem ekki að fara út í þá sálma. Stjórnvald verður líka að leggja væntingar málsaðila til grundvallar við túlkun á lagaákvæði og það getur auðvitað skapað skaðabótaskyldu ef þær væntingar eru ekki uppfylltar. Ég er búin að setja þetta allt í samhengi við þetta frumvarp, hvað varðar réttmætar væntingar aðila máls. Mig langar því að fara út í meðalhófsregluna. Í lagaákvæðinu sem kveðið er á um í þessu frumvarpi eru heimildir til að skerða réttindi fólks, grunnréttindi, grunnþjónustu, heimildir til að fá aðgang að sjúkraskrá einhvers án þess að viðkomandi viti af því, án þess að hann hafi nokkra vitneskju um það. Það eru náttúrlega íþyngjandi heimildir sem myndi þá vera beitt gagnvart borgara og því langar mig bara að vita hvort meðalhófs hafi verið gætt eða hvort búið sé að leggja mat á það að þessar heimildir uppfylli meðalhófsreglu stjórnsýslulaga sem gildir um stjórnvaldsákvarðanir. Stjórnvald má bara taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði sem að er stefnt verður ekki náð með öðru og vægara móti. Þess vegna þarf þá að gæta þess að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Ég veit ekki hvort hér sé verið að fara strangar í sakirnar en nauðsyn ber til enda er bara farið beint í þessar íþyngjandi heimildir sem skerða réttindi fólks. Ég tel, sem utanaðkomandi aðili sem samdi ekki frumvarpið og hefur ekki lagt það fram fimm sinnum, að til séu minna íþyngjandi leiðir til að ná þessum markmiðum fram en að vera að skerða grunnþjónustu sem þessir umsækjendur eiga nú þegar rétt á samkvæmt núgildandi lögum. Ég bind því vonir við að hv. allsherjar- og menntamálanefnd sé að fara að taka meðalhófsregluna til skoðunar og athuga hvort ákvæði útlendingafrumvarps hæstv. dómsmálaráðherra sé í samræmi við meðalhófsregluna, hvort meðalhófs sé gætt við beitingu þessara heimilda. Þessi meðalhófsregla er þríþætt. Í fyrsta lagi þarf íþyngjandi ákvörðun að vera til þess fallin að þjóna lögmætu markmiði sem að er stefnt. Í öðru lagi er stjórnvaldi skylt að velja það úrræði sem vægast er þegar nokkurra úrræða er völ. Í þriðja lagi verður að vera hóf í beitingu þess úrræðis sem valið hefur verið og stjórnvald má ekki ganga lengra en nauðsynlegt er. Til að setja þetta í samhengi langar mig að reifa einn hæstaréttardóm, sem ég kalla: Framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu. En ég sé að ég er að renna út á tíma, virðulegi forseti, og því mun ég reifa þennan dóm í næstu ræðu minni. Ég óska þess vegna eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Það hefði verið gott að hafa hæstv. forseta Birgi Ármannsson hér áfram vegna þess að ég hafði hug á að svara athugasemd hans. En ég vona að hann sé einhvers staðar við viðtækin að hlýða á þessa ræðu mína. Þó að það sé vissulega rétt hjá hæstv. forseta að þingsköpin geri ráð fyrir því að hægt sé að kalla málið inn milli 2. og 3. umr. gera þingsköpin líka ráð fyrir því að hægt sé að kalla inn frumvörp við 2. umr. Það er sjaldan jafn viðeigandi og í tilfelli sem þessu þar sem efasemdir eru uppi um hvort frumvarpið eins og það liggur fyrir standist stjórnarskrá og það hefur sjaldan verið jafn óviðeigandi að senda frumvarp í atkvæðagreiðslu og þegar slíkar efasemdir eru uppi. Og þegar það liggur líka fyrir að meiri hlutinn hefur hug á að gera einhverjar breytingar á málinu. Einmitt þá er ástæða til að kalla málið inn þrátt fyrir að 2. umr. sé hafin og áður en henni lýkur.

Frú forseti. Ekki aðeins er það heimilt samkvæmt þingskapalögum að vísa máli til nefndar í miðri umræðu, miðri 2. umr., heldur eru fordæmi þess efnis. Og af hvaða tilefni hefur það verið gert? Jú, það hefur verið gert þegar ábendingar hafa borist um það að frumvarp sem verið er að ræða í þinginu geti mögulega stangast á við stjórnarskrá. Þá hefur málinu verið kippt inn í nefnd til þess að kanna það til hlítar. En svo ber til að í þessu máli var ekki bara það verkefni okkar vanrækt að kanna til hlítar hvort frumvarpið standist stjórnarskrá, heldur var kröfu um að það yrði gert beinlínis hafnað. En ég vek athygli á því, líkt og hefur verið bent á hér, ekki síst af hálfu hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar, að okkur ber skylda, samkvæmt stjórnarskrá, samkvæmt þeim drengskapareið sem við sverjum þegar við tökum sæti hér á þingi, til að vinna í samræmi við stjórnarskrá og virða stjórnarskrána. Þetta er ekki eitthvert grín, þetta er ekki einhver píratapopúlismi. Þetta er stjórnarskráin.

Frú forseti. Já, ég tek eindregið undir með hv. þingmönnum sem komið hafa hér upp og bent á að það séu ekki bara dæmi heldur bara mjög góð fordæmi um nákvæmlega sömu vandamál, að frumvörp standist ekki stjórnarskrá þegar þau eru komin til 2. umr. og það sé lagað með því að senda þau aftur til nefnda. En mig langar líka að benda á að hér erum við að tala og hæstv. forseti hefur haldið þinginu í gíslingu með því að halda kvöld- og næturfundi. Við erum hér að tala, við Píratar, og við erum sex manns hér í salnum, en samkvæmt fjarvistaskrá þingsins eru fimm aðrir þingmenn á þinginu, hér á staðnum. Ef vilji er til þess, eins og hæstv. forseti sagði áðan, að reyna að láta þetta mál ganga hratt og vel fyrir sig væri góður bragur á því að þeir hv. þingmenn tækju þátt í þessum umræðum.

Virðulegi forseti. Ég er svo sem ekkert að segja neitt nýtt hérna. Ég vil bara taka fram að dagskrárvaldið liggur hjá forseta Alþingis og mér þykir mjög miður að heyra af fyrirsögnum og fréttum frá þingmönnum meiri hlutans um að Píratar séu að halda þinginu í gíslingu. Við höfum tekið það skýrt fram að við viljum bara fá að ræða þetta mál og það er auðvitað kjörið tækifæri til að ræða málið í 2. umr. En ef svo skyldi fara að þessu máli yrði mögulega vísað aftur í nefnd eða að þetta mál yrði sett neðar á dagskrá og önnur mál tekin fyrir þá myndu Píratar auðvitað alls ekki mótmæla, enda erum við bara mjög samvinnuþýð hvað það varðar. Hér erum við bara að taka lýðræðislegt samtal á Alþingi Íslendinga um stórt og umfangsmikið frumvarp sem varðar réttindi borgaranna og ætla ég bara að ítreka afstöðu mína hér: Þetta mál er mikilvægt og það ber að ræða og við munum halda áfram að ræða það.

Forseti. Hér talaði forseti áðan eins og það væri mjög óvanalegt að mál gengi til nefndar án þess að 2. umr. hefði verið lokið. Ég skal alveg viðurkenna að það gerist ekki oft. En það er ekki svo óvenjulegt að það sé eins og það sé nánast ekki hægt að leggja það til nema í einhverri katastrófu. Við erum kannski einmitt með katastrófu hérna. Það sem við erum búin að vera að benda á í umræðunni undanfarið er að vegna asa sem var á stjórnarmeirihlutanum í allsherjar- og menntamálanefnd þá gáfu þeir sér ekki tíma til að aðgæta hvort þetta frumvarp stæðist stjórnarskrá og mannréttindaskuldbindingar og barnasáttmálann. Það er ekkert smáatriði. Það er eitthvað sem verðskuldar þá athygli sem umfjöllun við 2. umr. veitir en þá ekki þann hraðþvott sem 3. umr. er. Auðvitað á þetta mál að fara til allsherjar- og menntamálanefndar nú þegar. 

Forseti. Sem dæmi um mál sem fór til nefndar við 2. umr. má nefna stjórnarskipunarlög á 145. þingi, mál sem var lagt fram 16. nóvember 2012. Fram fór umræða í tvo daga í 1. umr. í þingsal og síðan fór málið í umfjöllun í nefndum og var fjallað um það á 78 fundum mismunandi nefnda. Meira að segja í 1. umr. fór málið til nefndar og síðan var haldið áfram að fjalla um það í 1. umr. Síðan fór það í 2. umr. og fór ekki bara einu sinni til nefndar í 2. umr. heldur tvisvar. Í annað skiptið var það rætt á einum fundi og í hitt skiptið á fimm fundum áður en 2. umr. hélt áfram og kláraðist. Þetta er ekkert einsdæmi. Þetta eru bara mjög eðlileg viðbrögð við vandamálum sem koma upp í umræðunni og í þetta skipti erum við að tala um vandamál sem koma einfaldlega frá nefndinni.

Virðulegi forseti. Eitt af þeim atriðum sem hér eru undir og mér hefur orðið tíðrætt um er 68. gr. stjórnarskrárinnar um bann við pyndingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hér eru uppi mjög sterkar efasemdir um að ákveðið ákvæði frumvarpsins standist þá grein. Ég verð að segja að mér finnst sorglegur þessi einbeitti vilji stjórnarliða til þess að hunsa allar ábendingar um að þetta frumvarp standist ekki stjórnarskrá. Ég hef nú oft tekið slaginn fyrir stjórnarskrárvörðum réttindum í þessum þingsal og sjaldan verið jafn órótt og nú og sjaldan upplifað jafn mikið sinnuleysi gagnvart stjórnarskrárvörðum réttindum og nú. Skyldi það vera vegna þess að hópurinn sem hér er undir mun eiga hvað allra erfiðast með af öllum þeim hópum sem lagasetning stjórnvalda hefur beinst gegn, mun eiga hvað allra erfiðast með að leita réttar síns vegna þess að við verðum búin að vísa þeim úr landi og þar með taka af þeim getuna til að leita réttar síns fyrir dómstólum? 

Frú forseti. Ég játa að það kemur mér ekki bara smá, það kemur mjög á óvart hversu tregur þingmeirihlutinn er hér til þess að fá almennilega skorið úr um það hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrá eða ekki. Það hefur verið mín upplifun að almennt taki þingmenn það alvarlega þegar bent er á að eitthvað standist mögulega ekki stjórnarskrá. Ég velti fyrir mér hvað er öðruvísi í þessu máli. Það eina sem mér dettur í hug er það að einstaklingar sem verið er að brjóta á með þessu frumvarpi hafa í raun enga möguleika á að bera hönd fyrir höfuð sér og raunar eru möguleikar þeirra til þess skertir með þessu frumvarpi sömuleiðis. Þannig að ég velti fyrir mér hvort ástæðan fyrir því að meiri hlutanum hér virðist vera sama um þær ábendingar, sem bárust ekkert frá Pírötum, um að frumvarpið stangist mögulega á við stjórnarskrá, að ástæðan fyrir því að þeim sé sama um það sé sú að það 

Frú forseti. Hér höfum við þingmenn komið upp mjög oft og talað um það að frumvarp og vinnsla hv. allsherjar- og menntamálanefndar á þessu frumvarpi stangist á við stjórnarskrá, stangist á við alþjóðlega sáttmála. Nú hef ég séð hv. þingmann og formann allsherjar- og menntamálanefndar, Bryndísi Haraldsdóttur, hér í kringum þingsalinn og ég lýsi bara furðu minni yfir því að hv. þingmaður komi ekki og verji þessi vinnubrögð sín og verji það af hverju meiri hluti nefndarinnar telur að það þurfi ekki að hafa áhyggjur af stjórnarskrá og mannréttindasáttmálum. Það er ekki einu sinni þor hjá stjórnarþingmönnum að koma hérna og verja þessar ásakanir, 

Frú forseti. Það er þetta með tímann og hvernig við nýtum hann. Ég er dálítið hugsi yfir því hvað stjórnarliðar nýttu illa tímann í kringum áramót. Þegar stuttu fyrir jól stjórnarmeirihlutinn sætti sig loksins við orðinn hlut og samþykkti að fresta umfjöllun um þetta mál fram yfir áramót og samþykkti að taka það til efnislegrar umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd þá hefði þeim verið í lófa lagið að vinna málið betur. Það hefði verið gráupplagt fyrir þau að hlusta aðeins á gestina sem mættu og gera einhverjar breytingar áður en málið var tekið til 2. umr. Í staðinn þá, í einhverju þrjóskukasti, ákvað forysta stjórnarflokkanna að setja þetta mál fyrst af öllum á dagskrá fyrsta þingfundar eftir jól og hefur haldið þessu þrjóskukasti áfram, troðið þessu máli alltaf fyrst á dagskrá alla þingfundadaga þessa árs. Þetta er forgangsröðun forseta. Þetta er forgangsröðun Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokks. 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni um það sem fram kom í ræðu hans hér. Ég þarf ekkert að tíunda það sem hefur komið fram í fundarstjórn síðustu tíu mínúturnar. En það leikur vafi á því hvort ákvæði þessa frumvarps samræmist stjórnarskrá. Það er búið að benda á þetta í umsögnum. Þingmenn hafa bent á þetta í ræðum sínum hér, örugglega í 1. umr. líka en sérstaklega í 2. umr. Því átta ég mig bara ekkert á þessu þrjóskukasti sem hæstv. dómsmálaráðherra er í. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem þetta frumvarp hefur verið lagt fram, ekki í annað skipti, ekki í þriðja skipti, ekki fjórða, heldur ekki í fimmta skiptið. Því velti ég fyrir mér, ef markmið hæstv. dómsmálaráðherra væri raunverulega að auka skilvirkni þessa kerfis, þá hefði hann tekið þessar ábendingar og þessar umsagnir til greina áður en hann lagði þetta fram aftur í fimmta skiptið í stað þess að koma þessu frumvarpi hér í gegn á þinginu, setja það sem fyrsta dagskrármálið og heimta að þetta klárist á undan öðrum málum þrátt fyrir það að hann viti að þetta  
            

Forseti. Ég velti fyrir mér, eins og hv. þingmenn sem komið hafa hér upp og ýjað að því sama, þeirri þrjósku sem er í gangi. Það er einhvern veginn bara: Nei, við ætlum ekkert að taka mark á neinu sem umsagnaraðilar voru að segja. Nei, við ætlum bara að drífa þetta inn í þingsal. Nei, við ætlum að hafa þetta fyrst hérna. Við ætlum ekkert að huga að neinu öðru. Við ætlum bara að klára þetta, klára, klára, klára, klára. Ég velti fyrir mér hvort það sé að hluta til einhvers konar þrjóskutaktík á móti af því að það eru Píratar sem eru að vekja athygli á þessu eða eitthvað svoleiðis. Að Sjálfstæðisflokkurinn geti ómögulega viðurkennt að Píratar hafi rétt fyrir sér í þessu. Mér fyndist það vera mjög týpískt af því að Sjálfstæðisflokkurinn virðist einhvern veginn hafa ákveðna óbeit á því þegar Píratar eru að benda á þessi augljósu atriði sem honum finnst hann eiga rétt á, einhvers konar eignarrétt á, frelsi o.s.frv. En nei, það er bara í orði en aldrei á borði. Ég velti fyrir mér hvort það sé í raun ástæðan fyrir þessari þrjósku.

Frú forseti. Ég hef verið að fjalla um hinar ýmsu vondu greinar þessa vonda frumvarps. Ég var á þeim stað að fjalla um ákvæði frumvarpsins, þ.e. 4. gr., sem leyfir lögregluyfirvöldum að afla heilbrigðisvottorðs um flóttamenn án þeirra samþykkis og án úrskurðar dómstóla. Ég var að fara yfir hvernig það stenst ekki 71. gr. stjórnarskrárinnar og hvernig þetta eitt og sér er nóg til að kalla málið aftur inn til nefndar. Ég vildi í raun ljúka þessum hluta - já, einmitt, mikið rétt, ég var komin í 6. gr. Hún er um sviptingu réttinda flóttafólks sem af einhverjum orsökum festist hér á landi eftir að hafa fengið endanlega neikvæða niðurstöðu í máli sínu frá kærunefnd útlendingamála. Það er sem sagt lagt til í þessu frumvarpi að að 30 dögum liðnum þá falli niður öll þjónusta. Með þjónustu er átt við kannski aðgang að herbergi sem deilt er með öðrum, 8.000 kr. á viku til að hafa í sig og á og lágmarksheilbrigðisþjónustu. Það á sem sagt að fella þetta allt saman niður. Ég var að vísa í það sem stendur í umsögn Rauða krossins um þetta atriði, með leyfi forseta: „Áhrif tillögunnar á stöðu, velferð og mannvirðingu umsækjenda um alþjóðlega vernd eru nokkuð augljós. Réttur þeirra til framfærslu, húsnæðis og heilbrigðisþjónustu fellur niður og því er fyrirséð að þau sem ekki yfirgefa landið innan 30 daga verða heimilislaus án framfærslu. Ekki má heldur draga úr mikilvægi þess að fólk njóti grunnheilbrigðisþjónustu á meðan það dvelur hér á landi.“ Hér er atriði sem mér finnst mikilvægt að árétta, sem er það sem ég hef verið að koma inn á, hvernig Útlendingastofnun gerir fólki það eiginlega algjörlega ómögulegt að færa sönnur á að það sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu og eigi rétt á að njóta verndar hér á landi og hvernig kerfið vinnur gagngert gegn því að það geti fært sönnur á það og hversu skelfilegt og bara fáránlegt þetta er ef við setjum það í samhengi við þessa hundaflautupólitík, sem hefur verið hérna í gangi, þar sem er talað um að við getum ekki hjálpað öllum og við verðum að forgangsraða fólki í neyð. Þar með er verið að gefa í skyn að fólk sem sækir hér um alþjóðlega vernd sé ekki raunverulega í neyð heldur sé bara að þykjast eða eitthvað. Þegar aðilinn sem sinnir þessum málaflokki hvað mest og hefur gert það hvað lengst og hefur verið talsmaður flóttafólks á Íslandi hvað lengst segir hér svart á hvítu, algerlega skýrt, að Útlendingastofnun sinni ekki sinni rannsóknarvinnu á því hvort fólk eigi raunverulega rétt á að vera hér og fá mál sitt tekið upp og standi í vegi fyrir því að flóttafólk geti sjálft sýnt fram á það - og svo er talað um að við eigum bara að hjálpa þeim sem eru í raunverulegri neyð. En við komum í veg fyrir að fólk geti sýnt fram á að það sé það. Þannig virkar kerfið hérna. Þetta er einmitt mikilvægt í samhengi við þessar svokölluðu undanþágur frá því að henda fólki á götuna. Það á sem sagt að vera voða næs með því að segja að nokkurn veginn allir nema fullfrískar konur og karlar, barnlaus, verði ekki svipt þessari litlu þjónustu sem þau þó hafa. En það er mikilvægt að taka fram í þessu samhengi að það er mjög erfitt að færa sönnur á t.d. að maður sé alvarlega veikur einstaklingur eða að maður sé fatlaður einstaklingur með ríkar stuðningsþarfir o.s.frv. Það hefur verið reynsla Rauða krossins. Nú er ég einmitt komin á þann stað sem ég ætlaði mér að vera á, sem er að þessar undanþágur, miðað við framkvæmdina hingað til, hafa ekki orðið til þess að veita mér öryggiskennd um að engum öðrum en fullfrísku fólki verði hent á götuna. Ég vil aftur taka það fram að mér finnst á engan hátt réttlætanlegt að henda neinum á götuna og taka af neinum heilbrigðisþjónustu því að ég tel ekki að það geti verið neinum til góða eða að nokkur maður geti höndlað það, eigum við að segja í febrúarmánuði hérna á Íslandi? 

Frú forseti. Hér í ræðu áðan reyndi ég að skýra út dæmi um það hvernig barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna væri brotinn í þessu frumvarpi. Ég var þá ekki með frumvarpið sjálft fyrir framan mig. En mig langar að lesa c-lið 8. gr. frumvarpsins. Þar stendur, með leyfi forseta: „Þá skal einnig taka umsókn til efnismeðferðar hafi umsækjandi ekki fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 12 mánaða frá því að umsókn var lögð fram …“ Ég ætla að taka smá pásu hérna. Nú kemur mikilvægi hlutinn og hlustið vel. Með leyfi forseta: „… enda hafi umsækjandi sjálfur, maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd ekki átt þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka.“ Aftur, stoppa. Einhver sem „kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd“. Þarna er sem sagt verið að stoppa það af að ef það er talið að einhver hafi borið ábyrgð á töf af þessum sem eru taldir upp þá gildir þessi tólf mánaða regla ekki. Svo langar mig að lesa fyrir ykkur 2. mgr. 2. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna: „Aðildarríki skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima, eða sjónarmiða sem þeir láta í ljós eða skoðana þeirra.“ Hér stendur að ekki megi refsa vegna athafna foreldra, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima. Í því sem við vorum að lesa stendur „umsækjandi sjálfur, maki, sambúðarmaki eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd“. Ef umsækjandinn er barn og foreldri viðkomandi kemur fram fyrir hönd barnsins er hægt að refsa barninu með þessari grein ef 2. mgr. 2. gr. barnasáttmálans nyti ekki við. Þarna er hreint og klárt verið að ganga þvert á það sem stendur um að megi ekki refsa barninu fyrir það sem foreldrarnir gera á meðan að nákvæmlega þessi setning í lögunum, í c-lið 8. gr. laganna, segir að það megi refsa ef einhver fjölskyldumeðlimur hafi gert þetta. Þarna er eitt gott dæmi um það sem við viljum að sé tekið upp áður en þetta mál er tekið til atkvæðagreiðslu í 2. umr. því að þarna eru hrein og klár brot á þessu. Ef þessi grein væri aðeins öðruvísi og segði t.d.: Þetta á ekki við ef umsækjandi er barn, þá væri það kannski ekki þessi grein sem við værum að rífast um. En þarna er það þannig að umsækjandinn getur verið barn og þá þurfum við að fylgja þeim lögum um börn sem barnasáttmálinn, sem hefur verið lögfestur á Íslandi, segir til um. Þar af leiðandi þarf að vinna þessa grein betur því ef hv. þingmenn samþykkja þessa grein óbreytta í atkvæðagreiðslu hér við 2. umr.  Frú forseti. Geturðu vinsamlegast bætt mér á mælendaskrá?