Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jónas Jónsson) Þetta er ekkert stórmál, en frekar má telja það stefnumál. Eins og flestum mun kunnugt, hafa hjer verið gerðar síðustu 10 árin töluverðar tilraunir með að búa til vandaðan ost, sem nefndur hefir verið gráðaostur. Hefir hann verið gerður eftir fyrirmynd Rochefort-ostsins franska. Ostur þessi hefir verið dýr vara, en er nú ódýr, sökum þess, að Frakkland, sem mest framleiðir af honum, hefir nú mjög lágt gengi. Það, sem fyrst og fremst mælir með því, að tilraunin sje studd til þrautar, er það, að framleiðsla okkar er að mestu hrávörur, sem fluttar eru óunnar út úr landinu, og hafa því mjög þröngan markað. En önnur aðalástæðan fyrir því, að menn hafa lagt út í að framleiða þennan gráðaost, er sú, að með því er gerð til raun til að opna sveitabændum aðgang að heimsmarkaðinum. Í frv. þessu er gert ráð fyrir að verðlauna hvert kg. af úrvalsosti, sem út er flutt, með 50 aurum. Þó má ekki verja til þess yfir 5000 kr. Gæti svo farið, að ekki þyrfti einu sinni að nota alla þessa upphæð. Nú er aðeins eitt bú hjer á landi, er starfar í þessa átt. Er það í Þingeyjarsýslu. Á það mjög erfitt uppdráttar, og er frv. þetta borið fram eftir beiðni hinna helstu manna, sem að því standa, því að búið verður að hætta, ef það fær engan styrk. En það má telja illa farið, ef búið yrði að hætta áður en fullsannað er, hvort unt er að koma við þessari framleiðslu hjer á landi. Þó að frv. þetta nái fram að ganga, þá er ekki til þess ætlast, að það gildi nema tiltölulega stuttan tíma, eins og fordæmi eru fyrir, þegar smjörbúum var veittur samskonar styrkur.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg get búist við því, að sumum hv.þm. muni finnast sem svo, að hjer sje ekki um neitt stórmál að ræða En jeg lít nú svo á, að þótt kostnaðarhlið þessa máls sje ekki mikil, þá sje hugsjónin, sem liggur á bak við þetta frv., stór. Þetta er eitt þeirra mála, sem ekki ætti að vera erfitt fyrir þetta þing að samþykkja, því að hjer er ekki um neinar kröfur um fjárframlag úr ríkissjóði að ræða. Hjer er aðeins farið fram á það, að skattur sá, sem að undanförnu hefir runnið í bæjarsjóð Reykjavíkur, verði hjer eftir lagður í sjerstakan sjóð, sem síðan sje varið til eflingar íþróttum um land alt. Jeg veit ekki, hvort jeg má fara hjer lítinn krók, en mjer hefir virst sem hjer á landi hafi verið talað meira um fullveldi hin síðustu ár en í nokkru öðru landi í heiminum, sem jeg þekki til. Það er aldrei minst svo á Ísland af vissum mönnum hjer, að þess sje ekki jafnframt getið, að það sje fullvalda ríki. Þetta virðist benda á, áð Íslendingar sjeu hræddir um, að fullveldi þeirra sje ekki fullkomlega viðurkent og aðrar þjóðir viti ekki um það, og því sje sjálfsagt að halda því á lofti. En þetta sífelda fullveldisskraf verður fáránlegt til lengdar, vegna þess, að þetta gera engar „fullvalda“ þjóðir og gæti bent á það, að fullveldi vort sje í raun og veru ekki mikið. En á bak við þetta liggur þó sú hugsun, að við eigum að reyna að vera menn og byggja landið. En þá er þess að gæta, að það verður ekki gert með orðum tómum, gífuryrðum og glamri um land og þjóð og forna sögufrægð, heldur verðum við að sýna dáð í verkinu. Og þetta frv., sem jeg flyt nú hjer, er einmitt litill þáttur í þjóðlegu viðreisnarstarfi. Hjer í Reykjavík er 1/5 hluti allra Íslendinga, og fyrir utan þá menn, sem hjer eru búsettir, er stöðugur straumur hingað hvaðanæfa af landinu. Reykjavík er því ekki aðeins andlegur höfuðstaður, heldur og allsherjar uppeldisstöð landsmanna, fyrir áhrif þau, sem hún hefir á hina ungu gesti. Dvölin hjer verður þeim altaf til náms, þótt fólkið komi ekki beint í þeim tilgangi. Fyrir ungu stúlkurnar, sem koma hingað í vist, og þær eru margar, verður Reykjavík skóli til ills eða góðs. Því er það æskilegt frá sjónarmiði allra landsmanná, að Reykjavík sje heilbrigður bær og hollur, ódýr og áhrifagóður. Því er hver stofnun, sem eykur menningu í Reykjavík, landsmál. Ef við virðum fyrir okkur það tímabil, sem við lítum upp og aftur til, söguöldina, þá sjáum vjer, að eitt af því, sem einkendi hana, var óvenjulega fullkomin líkamsmenning. Hún hefir óvíða átt sinn líka, nema suður í Miðjarðarhafslöndum fyrir ca. 2000 árum. En með andlegri og fjárhagslegri hnignun landsins hnignaði og líkamsmenningunni. En síðan hafa verið gerðar tilraunir af æskulýð þessa lands að reisa hana við. það er samband milli líkamsmenningar og annarar menningar í hverju landi, og þarf ekki að líta lengra en til Englendinga, sem hafa sett markið dýpst á andlega menningu, og eru ein af hinum mestu íþróttaþjóðum heimsins. Jeg vona, að menn þurfi nú ekki að deila um það, að æskilegt er að geta gert sem mest fyrir líkamsmenninguna. Í þessu frv. er farið fram á það, að stofnaður verði sjóður af skatti á opinberar íþróttasýningar, og þessum sjóði sje svo síðar meir varið til að byggja sundhöll og íþróttaskála. Það er tvent, sem hefir gert það auðveldara að framkvæma þetta nú en það var fyrir nokkrum árum. Annað er það að Sigurjón Pjetursson, sem er áhugamaður hinn mesti og einn af fremstu íþróttamönnum þessa lands, hefir fundið upp auðvelda aðferð til að leiða heitt vatn langar leiðir án þess að það kólni að nokkrum mun. En hitt er, að nú er komið hjer rafmagn. Það er sjálfsagt að geta þess, sem vel er gert, og skal jeg því fara nokkrum orðum um, hvernig Sigurjón uppgötvaði þessa aðferð. Hann rekur, sem kunnugt er, ullarverksmiðju á Álafossi. Inn í verksmiðjuna leiðir hann heitt vatn og hitar með því verksmiðjuna og íbúðina og ljettir alla starfrækslu. En hann fjekk eigi nóg af heitu vatni hjá Álafossi og var því að hugsa um að kaupa hver ofar í dalnum. Hann fór til þekts verkfræðings til að spyrja hann ráða um þetta, en verkfræðingurinn rjeð honum frá því, vegna þess, að vatnið mundi kólna á leiðinni. En Sigurjón er orku- og framkvæmdamaður og rjeðst í þetta eigi að síður og gerði þá þessa uppgötvun. Hann hlóð torfgarð undir leiðsluna í stað þess að grafa hana í jörðu, og losnaði með því við að vatn kæmist eins að leiðslunni. Á þennan hátt tókst honum að leiða vatnið 1% kílómetra án þess að það kólnaði meir en um 2 stig. Þessi uppgötvun hefir varanlega þýðingu og kemur þessu máli mikið við, og gerir kleift að hagnýta heita vatnið meir en gert hefir verið að undanförnu. En fyrst jeg mintist á Álafoss, þá ætla jeg að geta þess, að nú starfar, eftir ósk í þingsins, nefnd, til að rannsaka ullariðnað hjer á landi. Að hennar tilstilli kom verkfræðingur að Álafossi. Þar vinna milli 40–50 manns, og vinnan er ekki góð eða heilsusamleg. En þessi verkfræðingur veitti því eftirtekt, hversu fólkið var hraustlegt og vel útlítandi og spurði, hverju slíkt sætti. Hann fjekk þá skýringu á því, að rjett hjá verksmiðjunni var sundlaug og verkafólkið synti í henni á degi hverjum, og sundið gerði verkafólkið svona hraustlegt útlits. þetta þótti verkfræðingnum frábærlega merkilegt. Þetta er röksemd fyrir frv. mínu. Það er ný sönnun fyrir því, að líkamlegt hreinlæti er nauðsynlegt við dagleg störf. Það, sem ætlast er til hjer, er, að í framtíðinni verði alt heita vatnið úr Laugunum leitt heim að bænum. Jeg gæti hugsað mjer, að sundhöllin yrði t. d. hjá gasstöðinni, því þangað er skemst leiðsla. Mikils virði væri, ef hægt yrði að dæla sjö þangað í eina sundþróna, svo menn gætu ýmist baðað sig í heitum laugum eða hressandi saltvatni. Aðalatriðið er, að alt verði sem fullkomast og komi að sem bestum notum. Það þyrftu sennilega að vera 4–5 sundlaugar, svo karlar, konur og börn geti synt samtímis, svo sem venja er til á slíkum stöðum erlendis. Hjer yrði þetta tiltölulega ódýrt. Seinna þyrfti að byggja við sundhöllina stórt leikfimishús. Sundhöllin og íþróttaskálinn verða þá höfuðsetur allra íþrótta í Reykjavík. Jeg mætti í morgun einum íþróttamanni hjer, sem var óánægður með að þurfa að borga þennan skatt. En jeg sagði honum, að ef íþróttamenn yrðu mjög skammsýnir, þá liti ekki vel út með framfarir í íþrótt þeirra. Það er ekki svo að skilja, að þetta fje sje tekið af íþróttamönnunum sjálfum, það er tekið af bæjarbúum öllum og gestum í bænum. Hinar stóru íþróttasýningar mundu veita miklu fje í þennan sjóð. Þetta er skattur á skemtanafýsn fólksins, tekinn úr vasa almennings. Og allur almenningur mun njóta góðs af ávöxtum sjóðsins, ef þessi breyting verður gerð. Ef þannig löguð sundlaug kæmi rjett við jaðar bæjarins, mundi í fyrsta lagi vera auðvelt að láta hvert einasta skólabarn í Reykjavík synda þar einu sinni á dag. Í öðru lagi mundi námsfólk við aðra skóla hjer vera tíðir gestir þar, og í þriðja lagi geri jeg ráð fyrir því, að íþróttamenn og konur mundu iðka meira sund þá en nú er kostur á. Og að lokum má búast við því, að mjög margir eldri menn hjer mundu nota þetta sjer til heilsubótar. Það er ekki auðvelt hjer, vegna veðráttu, að lifa heilsusamlegu lífi í Reykjavík, eins og víða í næstu löndum. Jeg veit ekki, hvert menn hafa veitt því eftirtekt, að margir andans menn þessarar þjóðar, þingskörungar, ráðherrar o. s. frv., hafa dáið fyrir tíniann. Ef menn minnast þess, að Gladstone var í fullu fjöri um áttrætt, en okkar afburðamenn falla oft í valinn 55–60 ára, þá er sýnilegt, að þetta stendur í sambandi við okkar ytri lífskjör. Hjer er ekki nema að litlu leyti hægt að stunda útiíþróttir sjer til heilsubótar, og mundi því leikfimi, og einkum dagleg iðkun sundíþróttarinnar, koma að góðum notum og lengja mannsaldurinn. Skammlífi nær til allra, bæði til þeirra, sem eiga að búa við svokölluð fáguð lífskjör, og hinna, sem við þrengri kost búa. Því verður að taka tillit til veðráttunnar og reyna að leiða þjóðina inn á heilsusamlegar brautir. Jeg hefi nú farið um þetta fleiri orðum en venja er til. Geri jeg það af því, að í þessu frv. er fólgin ný stefna. Hjer er gerð tilraun til þess að rækta fólkið, og bæta að dálitlu leyti úr því, hvað við erum orðnir á eftir tímanum. Hjer er leynt að láta það lægra og minna skapa það hærra og meira. Miklu af því fje, sem hjer er eytt í skemtanir, er illa eytt í lítilfjörlegar skemtanir. Hjer er leitast við að nota þetta eyðslufje á þann hátt, að láta skemtunarfýsn fólksins skapa framtíðarheill alþjóðar. Jeg vil að síðustu leggja það til, að máli þessu verði vísað til mentmn.

Jón Magnússon Jeg efa það ekki, að tilgangur hv.flm. (JJ) með frv. þessu sje góður. En jeg held, að við verðum að líta okkur nær. Við munum, að 1918 var bænum leyft að leggja á skemtanaskatt, því ber ekki að neita, að það er rjett og gott að nota skemtanafýsn fólksins til þess að ná fje til bæjarþarfa, því að þær má telja nauðsynlegar. Menn muna nú hvernig fór, þegar skatturinn var lagður á íþróttamennina. Þá komu allir þm. Reykv. með frv. um að sleppa áhugaíþróttamönnum við skatt. Þeir töldu skattinn á íþróttirnar byrði, en hins vegar væri ekkert á móti því að leggja skattinn á atvinnuíþróttamenn. Út úr þessu voru áhugaíþróttamenn leystir frá skemtanaskatti. Nú geri jeg ráð fyrir því, að þeir muni ekki nú í ár fagna því að eiga að borga helmingi hærri skatt en aðrir. Háttv. flm. (JJ) býst við, að þeir muni fúsir að leggja hann á sig, er honum sje varið til svona þarflegs fyrirtækis. En jeg tel ekki rjett að íþyngja áhugaíþróttamönnum með þessum skatti. Þeir vilja hafa það fje, sem þeir fá inn, til eigin umráða og eigin þarfa, svo sem til íþróttavallar o. s. frv. Jeg býst við, að það sje rjett, að skatturinn komi ekki eingöngu niður á íþróttamönnunum sjálfum, en það breytir engu í þessu efni. Svo er um alla slíka skatta. Það, sem mjer finst auk þess mjög athugavert, er, að þingið fari upp úr þurru að taka upp mál, sem er sjerstakt bæjarmál. Sundlaugin á að vera kostuð af bænum, þó að vitanlega fleiri en bæjarbúar geti haft gagn af henni. Það er þá og sett nefnd af bæjarstjórninni til að athuga kostnað við að veita vatninu úr Laugunum hingað til bæjarins og gera þar þvottalaug og sundlaug. Jeg get því ekki sjeð, að það sje ástæða til fyrir þingið að taka að sjer þetta mál, óbeðið af öllum, einkum er bæjarstjórnin hefir sjálf tekið það upp. Jeg ímynda mjer líka, að það myndi ganga seint að safna nægu fje. Að vísu hefi jeg ekki ábyggilegar skýrslur um það, hvað inn kemur fyrir íþróttasýningar hjer. En jeg hefi heyrt, að það myndi vera fullmikið áætlað að gera ráð fyrir 15 þús. krónum á ári. Yrðu því um 3 þúsundir kr., sem til þessa sjóðs færu árlega. Færu því mörg ár til þess að safna í sjóðinn, þangað til hgt yrði að byggja. Myndu því fljótt koma fram kröfur um, að ríkið legði fram tillag á móti þessu. Tel jeg rjett að láta bæjarstjórnina eina um þetta.

Flm. (Jónas Jónsson) Háttv. 4. landsk.þm. (JM) hafði margt að athuga við frv. mitt. Skal jeg því stuttlega svara athugasemdum hans, sjerstaklega þeim, er snerta hin sögulegu atriði málsins. Háttv. þm. talaði fyrst um það, að íþróttamenn hefðu ekki viljað borga skemtanaskatt í fyrra. En slíkt er ekki nema venjulegt, að menn mæli alment á móti sköttum, er þeir þurfa að borga þá sjálfir. Þannig er það algengt, að ríkir menn mæli á móti háum sköttum. Er því engin ástæða til að taka þessi mótmæli hátíðlega. Jeg talaði í gær við einn af læknum þessa bæjar, sem einmitt hefir látið heilbrigðismál mikið til sín taka og er sannur íþróttavinur. Hann taldi sundhöllina vera sitt áhugamál og stórt spor stigið í framfaraáttina, ef það næði í fram að ganga. Læknir þessi var Guðmundur Björnson landlæknir. Þar sem jeg veit nú, að háttv. 4. landsk.þm. (JM) hefir mikið álit á landlækni, vona jeg að hann taki þetta því sem meðmæli með frumvarpinu. Mjer er vel kunnugt um, að margir mikilsráðandi menn hjer eru á móti þessu máli. En það eru einmitt þeir menn, sem eru venjulega á móti öllum framförum, og hafa hvorki skilning nje áhuga á því, sem til framfara horfir, og var einn þessara manna með mikla yglibrún, er frv. þetta varð kunnugt almenningi í bænum. Þá kom fram allmikil mótsögn hjá háttv.þm. (JM), er hann taldi þetta eingöngu vera bæjarmál, sem Reykjavík ein ætti að fjalla um. En talaði þó í öðru orðinu um að styrkja það af landsfje. Jeg vil enn halda því fast fram, að þetta sje mál, sem snerti alt landið; því að litlar líkur eru fyrir því, að bæjarstjórnin komi því í framkvæmd, þar sem hún hefir ekki sjeð ástæðu til að byggja baðhús við leikfimishús barnaskólans, fyr en í vetur. Hygg jeg því, að þess yrði langt að bíða, að bæjarstjórnin fari að leggja fram fje til þess að byggja nýjar sundlaugar heima við við bæinn. Hvað snertir arðinn af íþróttasýningunum, þá er það fullvíst, að meira en 15 þúsundir koma inn fyrir þær sýningar árlega. Annars er það ekki aðalatriði, hve mikill þessi skattur er eða verður hvert einstakt ár, heldur hitt, að stiga rjett spor í framfaraáttina. Gefa íþróttamönnunum tækifæri til að sýna, áð þeir láti framtíðarheill sitja í fyrirrúmi fyrir stundarhagnaði. Ef nú háttv. 4. landsk.þm. (JM) tekst að eyðileggja þetta mál, þá sjest best, hve mikið er af stórhug og krafti í þessari háttv. deild. Og mun jeg seinna sjá, eftir þeim móttökum, er önnur frv. fá, sem jeg ætla að koma með á þessu þingi, hvað þessi háttv. deild leggur til hinnar innri viðreisnar landsins.

Jón Magnússon Háttv. flm. (JJ) sagði, að jeg hefði komist í mótsögn, er jeg taldi þetta bæjarmál, sem rjett gæti verið að styrkja af ríkisfje. Sje þetta mótsögn, þá held jeg að margar sjeu mótsagnirnar, og nægir að benda á, að hafnargerðin hjerna var þó bæjarmál, sem styrk fjekk af ríkisfje. Jeg held því, að háttv.flm. hafi sagt þetta óvart. Það kann vel að vera, að það lýsi stórhug að leggja þetta gjald á íþróttamenn, en jeg sje eigi betur en það komi býsna hart niður á þeim. Það er misskilningur hjá háttv.flm. (JJ), að jeg hafi ráðgast við kjósendur úti í bæ um þetta mál. Því það stendur ljóst fyrir mjer, að það sje hringl af þinginu, ef það samþykkir þennan skatt núna, en leysti áhugamennina undan honum helmingi lægri í fyrra.

Flm. (Jónas Jónsson) Aðeins stutt athugasemd. Háttv. 4. landsk.þm. (JM) vildi halda fram, að frv. þetta ætti ekki eftir eðli sínu fram að ganga, því að það væri ekki landsmál, og bærinn einn ætti því um það að fjalla. Þetta er mótsögn hjá háttv.þm. (JM), því að það getur ekki verið rangt, þó að þingið láti til sín taka um framgang máls, sem annars er viðurkent að styrkja þurfi með framlögum úr landssjóði. Hins vegar tel jeg, að bæjarstjórnin geti ekki mikið sagt, þó að þingið skerist í þetta mál, þar sem hún hafði ekki þroska til að sjá, að byggja þyrfti baðhús við leikfimishús barnaskólans fyr en í vetur. Og mun það einsdæmi, að í nokkurri borg sje bygt leikfimishús, án þess að baðhús fylgi. Bendir þetta á hinn argasta skrælingjahátt viðvíkjandi heilbrigðisframkvæmdunum í höfuðstaðnum. Hvað viðvíkur því, að það lýsi stórhug að leggja þennan íþróttaskatt á, eins og háttv. 4. landsk.þm. (JM) komst að orði, þá hefir enginn annar en hann litið svo á málið. En hitt er rjett, að það lýsir aldrei stórhug að tefja fyrir góðu máli. Að þetta frv. sje hringl, í sambandi við aðgerðir þingsins í fyrra í íþróttaskattsmálinu, er alls ekki rjett, því að þetta er í raun og veru alt annað mál, því að í fyrra átti íþróttaskatturinn að ganga til bæjarins, en nú á hann að ganga til þess að styðja íþróttir.

Jón Magnússon Jeg legg til, að frv. þessu verði vísað til fjárhagsnefndar, því að það er skattamál, og á þar því heima.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg tel sjálfsagt, að máli þessu verði vísað til mentamálanefndar, því að það er mentamál, og á því að athugast frá mentamálahlið, en eigi frá skattahliðinni.