Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Nú er ár liðið frá því að 27 nýir þingmenn tóku sæti á Alþingi Íslendinga. Krafan eftir hrun var endurnýjun og önnur vinnubrögð og við, nýju þingmennirnir, höfum lært á þingstörfin og þingsköpin og mörg hver samlagast ríkjandi umræðuhefð. Það er skiljanlegt og þekkt að stjórnmálamenn litist af þeirri stjórnmálamenningu sem þeir lifa og hrærast í og enn er það svo að bæði gagnrýni og varnir gegn gagnrýni eru í þessum sal oft og tíðum svo öfgafull að almenningur veit ekki hverju hann á að treysta. En það er einmitt skortur á trausti sem er mein í þessu samfélagi og skortur á trausti á stjórnmálamönnum er stór hluti af því meini. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram að íslensk stjórnmál hafa að mörgu leyti ekki náð að þroskast í samræmi við hugsjón lýðræðisins. Um íslensk stjórnmál segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Þau hafa þvert á móti einkennst af kappræðum og átökum þar sem markmiðið er að sigra andstæðinginn og sannfæra áhorfendur, burt séð frá því hvort það þjóni best almannahagsmunum og sé í samræmi við bestu upplýsingar.“ Hæstv. forseti. Ég vildi vekja athygli á þessu og skora um leið á alla þingmenn að breyta umræðuhefðinni og láta hernaðarlist og valdaklæki víkja fyrir góðum málefnum og röksemdum sem eru byggðar á traustum upplýsingum.

Virðulegi forseti. Ég vildi kveðja mér hljóðs, undir störfum þingsins, út af grein í Morgunblaðinu eftir Ragnar Önundarson, bankamann og viðskiptafræðing. Þar er hann að eggja okkur og hvetja þingmenn og stjórnvöld til að kanna hvort ekki væri rétt að sækja skaðabætur til erlendra banka út af framferði þeirra í tengslum við bankahrunið. Þar koma fram mjög áhugaverðar upplýsingar um að slíkt eigi sér fordæmi og upplýsir greinarhöfundur að Royal Bank of Scotland, Royal Bank of Canada, Canadian Imperial Bank of Commerce, The Toronto-Dominion Bank, JP Morgan Chase, Credit Suisse, Meryll Lynch, Fleet Bank, Barclays og Deutsche Bank hafi allir samþykkt að greiða skaðabætur vegna viðskipta sinna við Enron á sínum tíma. Þessar upplýsingar hafa ekki farið hátt og hann færir rök fyrir því, þessi ágæti maður, að hér sé um mjög sambærileg mál að ræða. Það er okkar hlutverk, þingmanna og stjórnvalda, að gæta hagsmuna okkar Íslendinga í hvívetna og ég held að þetta mál sé þess eðlis að það sé þess virði að fara yfir það. Virðulegi forseti. Það hlýtur að vera spurning fyrir okkur hvar við eigum að gera það. Mér dettur fyrst í hug að hv. viðskiptanefnd ætti að setjast yfir málið. Ef einhverjar aðrar leiðir eru betri eða færari þá skulum við fara þær en aðalatriðið er að hér er um stórmál að ræða og það væri ábyrgðarhluti af okkur þingmönnum að skoða það ekki sérstaklega.

Virðulegi forseti. Hvalveiðar hófust hér aftur eftir langt hlé árið 2003, vísindaveiðar og síðan fullar atvinnuveiðar sem segja má að hafi farið af stað af fullum krafti á síðasta ári. Fyrir nokkrum dögum lagði hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fram nýtt frumvarp um hvalveiðar. Í ræðu minni um það frumvarp, þegar mælt var fyrir því, gerði ég ýmsar athugasemdir og taldi upp ýmsa annmarka á því. Í fyrsta lagi, virðulegi forseti, þá var, eins og í svo mörgu öðru, ekkert samráð haft við hagsmunaaðila eða þá sem hafa stundað þessar veiðar í áratugi um gerð frumvarpsins heldur er það lagt fram í algerri óþökk og án þess undirbúnings sem þarf. Nefna má sérstaklega tvö atriði og það er t.d. tímabilið sem mönnum er ætlað að starfa eftir. Þarna á að fara að gefa út veiðileyfi til tveggja ára í senn en það sjá allir að fyrir þá sem standa í atvinnurekstri þar sem þeir hafa eingöngu sýn næstu tvö árin er ekki hægt að fjárfesta mikið en veiðar þessar eru dýrar og krefjast mikilla fjárfestinga bæði í landi og varðandi skip. Það er sagt að frumvarpið taki gildi nú þegar þannig að þessi vertíð í sumar er í uppnámi ef frumvarpið fer í gegn á þessu þingi. Með frumvarpinu er greinilega verið að þóknast þeim fámenna hópi þingmanna og þeim fámenna hópi í samfélaginu sem er á móti hvalveiðum þrátt fyrir að engin rök þeirra hafi staðist í gegnum árin. Þær hafa ekki gengið eftir, allar þær bölsýnir sem hafa verið dregnar fram í dagsljósið. Það hafa líka komið fram athugasemdir um lögmæti frumvarpsins og ég vil gjarnan vísa því til forseta að það verði kannað alveg sérstaklega hvort þingsköp hafi verið brotin með framlagningu þess.

Virðulegur forseti. Nú berast þær fréttir úr herbúðum ríkisstjórnarinnar að fyrir dyrum standi breytingar á skipulagi Stjórnarráðsins. Það á svo sem ekki að koma á óvart vegna þess að það var kynnt í stjórnarsáttmálanum. Samkvæmt fréttum er meiningin að leggja fram frumvarp og er ekki alveg einhugur um það innan ríkisstjórnarinnar hversu hratt þessar breytingar eiga að fara í gegn, og svo virðist sem líka sé meiningarmunur um það hvaða breytingar eigi að gera. Ég ætla ekki að gera það að umtalsefni en við höfum mikið rætt vinnubrögð í þessum sal. Hv. þm. Oddný Harðardóttir var rétt í þessu að kveðja sér hljóðs um umræðuhefðina og hvernig við eigum að ræða saman í þingsalnum. Rannsóknarskýrslan bendir okkur á að það er margt sem við mættum betur gera frekar en að viðhafa það verklag sem hér hefur verið hingað til. Mér finnst það því skjóta skökku við þegar við erum að ræða um stórmál eins og breytingar á Stjórnarráðinu eru - og þetta er grundvallarspurning í okkar stjórnskipan - að það sé ekki einnar messu virði að allir fulltrúar á þingi, allir þingflokkar, allir stjórnmálaflokkar, væru kallaðir að þessu borði og mótuð yrði heildstæð stefna um það hvernig við vildum sjá þetta, alla vega taka umræðuna um þetta. Það er greinilegt að ágreiningur er um þessi mál. Helst hefur verið nefnd til andstaða Vinstri grænna við atvinnuvegaráðuneytið og sameiningu ráðuneyta. Ég hef ekki heyrt í þessum fréttaflutningi rætt um annað stórmál, sem er stofnun innanríkisráðuneyti, sem er þó ein forsenda þess að verið er að leggja niður Varnarmálastofnun og við erum að ræða það í annarri nefnd þingsins. Ég vil gefa ríkisstjórninni þetta ráð: Tölum saman um þetta. Vinnum þannig að hægt sé að gera þetta af yfirvegun. 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir innlegg hennar og fyrir að vekja máls á þeirri umfjöllun sem er í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um störf Alþingis. Mér finnst mikilvægt að við temjum okkur betri siði, ef svo má segja, bæði í þingsal og í þingstörfunum almennt. Ég hvet til þess að í forsætisnefnd verði vinna sett í gang við að endurskoða þingsköp sem ég veit reyndar að er í undirbúningi. Ég vil líka, vegna orða hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, segja að mér finnst mjög eðlilegt að það álitamál sem hann vakti máls á verði tekið til umfjöllunar, m.a. á vettvangi viðskiptanefndar, og að sjálfsögðu er hægt að eiga orðastað um það líka við ráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum, með skriflegum fyrirspurnum eða í utandagskrárumræðu ef þurfa þykir. Hv. þm. Jón Gunnarsson vakti sérstaklega máls á hvalveiðunum. Um það vil ég einfaldlega segja að komið er fram frumvarp sem að sjálfsögðu mun fá eðlilega og þinglega meðferð í umræðu á vettvangi sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar. Ég get líka upplýst að á fundi utanríkismálanefndar í fyrramálið verður fjallað um fundi í Alþjóðahvalveiðiráðinu. Fulltrúi Íslands þar mun koma fyrir nefndina til að upplýsa um stöðu mála þar. Mín skoðun er sú að það sé óþarfi fyrir okkur Íslendinga yfirleitt að vera að eyða púðri í að stunda hvalveiðar og að þar séu minni hagsmunir teknir fram yfir meiri. En ég veit að um þetta eru ólík sjónarmið í samfélaginu og það er eðlilegt að þau brjótist fram hér í þingsal eins og annars staðar. Varðandi endurskoðun Stjórnarráðsins, sem hv. þm. Ragnheiður E. Árnadóttir nefndi, þá er það mál í ágætum farvegi. Það mun verða miklu betur vandað til þeirra verka af hálfu núverandi ríkisstjórnar en gert var vorið 2007 þegar keyrðar voru í gegn með miklu hraði breytingar á stjórnarskránni undir forustu Sjálfstæðisflokksins án þess að það fengi mikla efnislega umfjöllun eða haft væri um það samráð við aðra stjórnmálaflokka eins og nú er kallað eftir af hálfu þingmanna Sjálfstæðisflokksins.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að vekja máls á því hvernig skipulagi þingsins er háttað, umræðum í þinginu. Ég tel að við eigum öll að líta í eigin barm í þeim efnum. Ef við horfum á þessa umræðu, og hvernig hún kemur okkur fyrir sjónir, þá á núna á þessum hálftíma að ræða um bætt vinnubrögð og öðruvísi vinnubrögð á Alþingi. Það er rætt um að sækja fjármuni til erlendra banka í kjölfar efnahagshrunsins, það er verið að ræða um hvalveiðar og það er verið að ræða um breytingar á ráðuneytum. Þetta á allt að gerast á 30 mínútum og þingmenn koma upp í handahófskenndri röð og þessi mál eru rædd í símskeytaformi út og suður. Þetta er eitthvað sem við hljótum að vera sammála um að þurfi að breyta. Við þurfum að koma betra skikki á þennan lið hér og ræða með markvissari hætti um einstök mál. Umræðan fer einfaldlega út og suður með því skipulagi sem við ræðum hér. Ég held að við þurfum að styrkja þingið og það gerum við með því að skilja enn frekar á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Það verður að segjast eins og er að þrátt fyrir skýrslu rannsóknarnefndarinnar, og þann lærdóm sem við hefðum átt að draga af henni, þá búum við því miður enn við ráðherraræði á Alþingi Íslendinga. Þannig er það í dag og þannig hefur það verið, ekki síðustu árin heldur áratugina. Þetta er eitthvað sem við verðum að breyta. Ég bind miklar vonir við að þingmenn, líkt og hv. þm. Oddný Harðardóttir, fari að breyta þessum hugsunarhætti. Það eru ráðherrarnir sem eiga að sækja umboð sitt til þingmanna og við eigum, hvort sem við sitjum í stjórn eða stjórnarandstöðu, að standa fastar í lappirnar gagnvart framkvæmdarvaldinu. Alþingi Íslendinga á að veita framkvæmdarvaldinu miklu meira aðhald en við höfum gert. Það á við um stjórnarliða líkt og stjórnarandstæðinga. Tökum okkur tak, sama hvar í flokki við erum, lærum af reynslunni og hefjum Alþingi Íslendinga á ný til vegs og virðingar gagnvart framkvæmdarvaldinu.

Frú forseti. Það má með sanni segja að þessi liður í þingsköpunum sé orðinn að eins konar blandi í poka. Mig langar til að byrja á því að þakka flokkssystur minni, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, fyrir innlegg hennar hér í dag. Til þess að umræðuhefð Alþingis breytist þarf hún að breytast í hjarta og huga hvers einasta hv. þingmanns sem hér situr. Það sama á við um skipulag á störfum þingsins. Skipulag á störfum þingsins er í okkar höndum, það að breyta þingsköpunum er í okkar höndum. Það eina sem við þurfum að gera, frú forseti, er að komast að samkomulagi um hvaða breytingar við viljum gera. Ég vil t.d. takmarka ræðutíma af því að það er eina leiðin til að hafa tímastjórnun á þessum vinnustað. Hingað til hefur ekki verið meiri hluti fyrir þeirri breytingu svo ég viti,  Hvað varðar annað skipulagsmál sem er skipulag Stjórnarráðsins þá hefur legið fyrir í heilt ár hvaða breytingar ríkisstjórnin hyggst gera. Þær hafa verið kynntar og hafa verið í undirbúningi í ráðuneytunum. Útfærsla þeirra eða hvenær nákvæmlega þeim verður ýtt úr vör eða komið í framkvæmd er óákveðið á þessari stundu en allt er það gert til að styrkja stjórnsýsluna hér á landi sem ég held að hljóti að vera höfuðverkefni í ljósi rannsóknarskýrslunnar góðu sem við fjöllum hér um með einum eða öðrum hætti á hverjum degi. Allra síðast, vegna þess að hv. þm. Jón Gunnarsson nefndi hvalveiðar, bind ég miklar vonir við að á hvalveiðum verði tekið af yfirvegun 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Gunnarssyni, það er alveg með ólíkindum að ríkisstjórninni skuli vera að takast að stefna hvalveiðum okkar í óvissu. Maður skilur það hins vegar þegar tveir hv. þingmenn úr stjórnarliðinu eru búnir að koma hér upp, fulltrúar þess agnarlitla minni hluta sem er á móti hvalveiðum, til þess að tala gegn hvalveiðum. Hvalveiðarnar gengu mjög vel á síðasta ári. Um veiðarnar ríkti algjör friður og þannig fór á síðasta ári að tekjur af ferðamennskunni höfðu aldrei nokkurn tímann verið meiri þrátt fyrir hrakspár í aðra veru. Hvalveiðarnar sköpuðu gríðarlega mikil verðmæti, þær sköpuðu gjaldeyristekjur einmitt þegar við þurftum á þeim að halda. Það urðu til fjöldamörg störf í landi þar sem 17.000 manns ganga um atvinnulausir. Þess vegna þarf maður að láta segja sér þrisvar að það skuli virkilega vera ætlunin, eins og mér finnst hægt að lesa út úr ummælum þeirra hv. þingmanna sem hér hafa talað í þá veru, að reyna að bregða fæti fyrir þessar veiðar. Það er ótrúlegt að hugsa til þess vegna þess að ég hélt satt að segja að fyrir væru nægjanleg vandamál við að glíma í þjóðfélaginu, við þyrftum ekki sérstaklega að hafa ríkisstjórn sem vinnur bókstaflega að því að búa til fleiri vandamál sem hún ræður síðan ekkert við að leysa úr. Þegar maður hugleiðir þetta hvarflar hugurinn að þeim hugmyndum sem núna eru uppi um breytingar á stjórnsýslunni okkar og Stjórnarráðinu sem eiga að leiða til þess að taka að mestu leyti sjávarútvegsmálin út úr sjávarútvegsráðuneytinu og færa þau eitthvað annað. Úr því að hægt er að klúðra málum eins og hvalveiðunum með þeim hætti sem verið er að gera við þessa stjórnsýslu líst mér ekki á framhaldið ef það verður niðurstaðan sem talað er um í ríkisstjórninni, að færa sjávarútveginn að mestu leyti út úr sjávarútvegsráðuneytinu.

Frú forseti. Það var tímabært að hv. þm. Oddný Harðardóttir skyldi kveðja sér hljóðs og tala fyrir öðrum og bættum vinnubrögðum á Alþingi og breyttum umræðuhefðum frá því sem hér hafa skapast. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að hér þarf ýmislegt að breytast og hér hefur ýmislegt breyst frá síðustu kosningum. Ég hef rekið mig á það eftir að ég tók sæti aftur á þingi fyrir skömmu eftir að hafa setið frá 2003 til 2007. Sú umræðuhefð sem tekin hefur verið á þinginu er að mörgu leyti þinginu ekki til sóma og henni má breyta. Þær breytingar mega hins vegar ekki fela í sér að í þingsalnum megi ekki ræða um mál sem eru óþægileg fyrir hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórnarflokka. Þingmenn eiga ekki að þurfa að sæta því frá stjórnarþingmönnum að vera uppnefndir fyrir að spyrja spurninga sem eru hæstv. ráðherrum ekki þóknanlegar. Ég hef líka tekið eftir öðru og hef áhyggjur af þeim störfum sem ég hef horft upp á í nefndum þingsins á síðustu vikum. Ég kannast ekki við það að á umliðnum árum hafi nefndarformenn afgreitt ókláruð mál út úr nefndum en það er að gerast núna. Og ég tek eftir því að stjórnarmeirihlutinn hefur ekkert samráð í stórmálum við stjórnarandstöðuna. Ýmislegt hefur breyst. Ég held hins vegar að vinnubrögðin hér á þingi hafi frá síðustu kosningum breyst til hins verra frá því sem var á árum áður og ég tel að vilji 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að bæta aðeins við ræðu síðasta ræðumanns, hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar, og hvetja þingmenn til að skoða fréttamyndband það sem er núna á netmiðlum frá Bretlandi þar sem rætt er við spunameistara Samfylkingarinnar í Bretlandi, þ.e. Verkamannaflokksins. Það er assgoti kunnugleg aðferðafræði sem þar er beitt. Hvet ég þingmenn og fleiri sem þetta heyra til að kynna sér það myndband og gá hvort þar sé eitthvað sem þeir kannast við frá hinum íslenska samfylkingarflokki. Frú forseti. Mig langar aðeins að koma inn á skipulag Stjórnarráðsins og þær breytingar sem þar eru fyrirhugaðar. Hér er búið að ræða þetta töluvert í ræðustól síðustu daga en ekki hefur verið minnst á líklega meginástæðu þess að ráðist er í þessar breytingar. Það er sú aðlögun sem stjórnarflokkarnir og þessi ríkisstjórn eru núna í með íslenskt stjórnkerfi - að Evrópusambandinu.

Við erum ekki …

Það er ekkert öðruvísi. Það er að sjálfsögðu, hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, verið að laga íslenska stjórnsýslu, ráðuneytin og það sem við erum að starfa að á Alþingi, að Evrópusambandinu. Við erum ekkert í umsóknarferli, frú forseti, við erum að gera þetta land að viðhengi á þessu Evrópusambandsbatteríi sem allt er í kaldakoli akkúrat núna.  Það er alveg ljóst, frú forseti, að það sem ég er að segja hér núna er dagsatt því að sannleikanum verður hver sárreiðastur. Nú sitja samfylkingarþingmennirnir órólegir í sætum sínum því að þeir sjá þetta vitanlega. Þeim hefur hingað til tekist að breiða yfir þetta en þetta er staðreyndin, frú forseti. Það er verið að búa til eitt Evrópu-atvinnumálaráðuneyti til þess að við getum marserað inn í þetta batterí þegar Samfylkingin er búin að ná sínu fram gagnvart Vinstri grænum sem láta allt undan þessum Evrópukrataflokki sem hér er á þingi. 
            

Hæstv. forseti. Mig langar að þakka fyrir þessa umræðu hér í dag og þá sérstaklega framlag hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur. Ég er ein af þessum nýju þingmönnum sem hef núna verið hér í heilt ár og ég bauð mig fram til þess að takast á við hin erfiðu verkefni sem við blöstu eftir bankahrunið. Ég verð að lýsa mig svolítið hissa á því, bæði miðað við umfjöllunina hjá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur og eins það framlag sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson kom með áðan, að það skuli vandað um við okkur hin, en hins vegar gætir sérstaks brodds í sömu orðum um að þetta hafi bara ekkert verið skárra 2007. Er það þá rétt? Varð ekki hér heilt hrun? Er það ekki það sem við ætluðum að læra af, er það ekki innleggið? Það er holur rómur í málflutningi þessara hv. stjórnarþingmanna. Hér hafa bankar nú verið einkavæddir að nýju. Hvaða flokkar gerðu það, voru það ekki núverandi stjórnarflokkar? Og hvernig vinnubrögð voru viðhöfð við þá framkvæmd? Er eitthvað nýtt í því eða var það kannski bara gert á svipaðan hátt og áður? Varðandi lýðræðislegu vinnubrögðin vísa ég enn og aftur til þeirrar meðferðar sem náttúruverndaráætlunin fékk í þinginu í fyrrasumar. Ég vísa til þess að hér hefur verið boðað til fundar í félagsmálanefnd í dag með tölvupósti sem var sendur út seinni partinn í gær. Fundurinn á að standa frá klukkan fimm til a.m.k. klukkan tíu, sýnist mér,  Ég verð einfaldlega að segja að hv. þingmenn stjórnarliðsins ættu bara að hætta að tala í þessum ræðustól um hvað við ættum að hætta að tala mikið, eins og hv. þingflokksformaður Samfylkingarinnar leggur helst til, og fara heldur að taka til, eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson lagði til, og hætta bara að tala og fara að gera eitthvað af viti.

Virðulegi forseti. Við skulum ekki láta það gerast hér að við förum að rífast vegna umræðunnar um það hvort við rífumst of oft.  Ég kvaddi mér reyndar ekki hljóðs til að taka þátt í þessari umræðu heldur til að vekja athygli á öðru vegna þess að hér hefur rannsóknarskýrslan verið til umræðu og viðbrögð þingsins undir þessum dagskrárlið. Ég vil þá leyfa mér að minna á skýrslu sem utanríkismálanefnd hefur lagt inn til forsætisnefndar um það hversu mikilvægt það er að þingið breyti vinnubrögðum sínum í Evrópusambandsmálunum, þ.e. þeim málum sem koma í gegnum samninginn um Evrópska efnahagssvæðið frá sameiginlegu nefndinni. Í skýrslunni eru dregin fram dæmi þess að við innleiðum hér iðulega Evrópulöggjöf án þess að laga hana að íslenskum aðstæðum. Að mati skýrsluhöfunda er það ein af orsökum þess sem hér gerðist. Við höfum ekki lagað Evrópulöggjöfina að íslenskum aðstæðum en það er oft svigrúm til þess samkvæmt þeim reglum sem okkur ber að taka upp á grundvelli EES-samningsins. Einmitt um þetta atriði er fjallað í skýrslu utanríkismálanefndar sem hefur núna legið allt of lengi hjá forsætisnefnd án þess að koma hingað inn í þingið í formi breyttra 

Virðulegi forseti. Það sannaðist í þessari umræðu að með þessu hvalafrumvarpi er verið að þóknast mjög fámennum hópi þingmanna. Það kom greinilega fram hjá hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni og hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur. Þau sögðu að það væri einfaldlega óþarfi að stunda hvalveiðar og nú án þess að færa fyrir því nein rök. Öll þau rök sem hafa verið lögð á borðið af andstæðingum hvalveiða hér á undanförnum mörgum árum hafa hrunið. Hér átti allt að fara fjandans til í ferðaþjónustu, hér átti hvalaskoðun að leggjast af, en aldrei hefur orðið annar eins vöxtur í þeim greinum síðan við hófum hvalveiðar hérna 2003. Hann hefur verið stöðugur og góður. Þessu höfum við hvalveiðisinnar haldið fram, að þessar greinar gætu starfað vel saman, og þannig er það. Það er ekki óþarfi að stunda hér hvalveiðar, hv. þingmenn, það er mjög nauðsynlegt til að gæta samræmis í lífríkinu þó að ekki sé annað. Við göngum heldur ekki á neina stofna umfram það sem vísindaleg ráðgjöf gefur tilefni til. Það er ekki bara ráðgjöf íslenskra vísindamanna, það er ráðgjöf erlendra vísindamanna. Stofnstærðir o.fl. sem er lagt þar til grundvallar er viðurkennt af alþjóðavísindamannasamfélaginu í þessum efnum, m.a. Alþjóðahvalveiðiráðinu. Það er alveg magnað hvað þessari hæstv. ríkisstjórn ætlar að takast að leggja mikinn stein í götu atvinnulífs á Íslandi. Hér er enn eitt dæmið um það hvernig þessi ríkisstjórn starfar. Það er ekki nema von að hæstv. fjármálaráðherra dæsi í ræðustól þingsins og færi þingi og þjóð þau skilaboð að hann sé svo þreyttur af því að brekkurnar séu svo miklar. Það er erfitt að vinna skemmdarverk og standa í þeirri gagnrýni sem það hlýtur í samfélaginu alla daga. Ég er ekkert hissa á þreytu hæstv. fjármálaráðherra í þeim efnum þegar kemur að öllum þeim innanborðsátökum sem hann á í í ríkisstjórninni og á svo í við samfélagið um þessar ákvarðanir eða þær ekki-ákvarðanir sem eru teknar. Ég held að við ættum að taka norska þingið okkur til fyrirmyndar þar sem þverpólitísk samstaða hefur verið síðan 1992  
             Svo ítreka ég beiðni mína til forseta þingsins um að lögmæti þessa frumvarps verði skoðað út frá þingskapalögum.

Forseti vill hvetja hv. þingmann til að gæta orða sinna.

Virðulegur forseti. Það er eins og svo oft áður að þessi liður, Störf þingsins, fer út og suður og ég hvet hv. forsætisnefnd og hæstv. forseta til að gera nú alvöru úr því ásamt okkur þingflokksformönnum að reyna að koma örlítið betri skikk á hann vegna þess að hér hafa mörg mál verið rædd. Mig langar til að koma hér í annað sinn vegna sama máls og ég vakti máls á áður og það eru fyrirhugaðar breytingar á Stjórnarráðinu. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur vegna orða hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar að þrátt fyrir brýningu hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur datt viðkomandi þingmaður strax í þann pytt að segja: Þetta er nú miklu betra en þegar þið gerðuð þetta árið 2007. Erum við ekki komin upp úr þessu? Er það ekki nákvæmlega þetta sem búið er að gagnrýna og við eigum öll að læra? Eigum við ekki að meðtaka það að staðreyndir málsins eru þessar: Breytingar á Stjórnarráði Íslands eru stórmál. Breytingar á Stjórnarráði Íslands eru hlutir sem við höfum og eigum öll að hafa skoðanir á. Ég hugsa að skoðanir okkar í stjórnarandstöðunni séu í þessu tilfelli alveg jafnréttháar skoðunum stjórnarflokkanna. Þegar við erum að fara í slíkar breytingar á að gera þær með heildarhagsmuni og heildarsýn að leiðarljósi en ekki út frá einhverjum ESB-forsendum, eins og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson benti á hér áðan. Það lítur út fyrir að það sé verið að keyra þetta í gegn vegna þeirra, menn geta haft á því skoðun. En vöndum okkur. Það er lærdómurinn sem við eigum að draga af rannsóknarskýrslunni. Vöndum vinnubrögðin, vinnum saman að stórum málum. Við sjáum að þetta er hægt. Við sjáum að undir forustu núverandi borgarstjóra Hönnu Birnu Kristjánsdóttur er þetta gert á hverjum einasta degi í borgarstjórn Reykjavíkur. Það er farið í erfið mál 

Virðulegi forseti. Ég vil bera af mér sakir hér. Virðulegi forseti sér ástæðu til þess að áminna mig vegna orðavals í ræðu minni hér áðan. Ég vil gjarnan fá að heyra það frá virðulegum forseta hvað það er í orðavali mínu sem fer fyrir brjóstið á forsetanum. Ég tel þetta miklu frekar bera keim af því sem kom fram í umræðunni á undan að það má helst ekki ræða hér þau mál sem eru óþægileg fyrir þessa ríkisstjórn. Það er það sem mér finnst liggja í þessu. Ég óska eftir skýringum frá virðulegum forseta á þessari áminningu til mín.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp út af athugasemd forseta við orðaval hv. þm. Jóns Gunnarssonar. Það er oft ástæða til þess að biðja hv. þm. Jón Gunnarsson að gæta orða sinna en ég hlustaði af athygli á ræðu hans áðan og hafi eitthvað verið í henni sem gaf sérstaklega tilefni til þess, fór það fram hjá mér. Ég væri þakklátur ef hæstv. forseti gæti upplýst okkur um hvað það var sem forseti gerði athugasemdir við þannig að við hin getum lært af því.

Forseta finnst óviðurkvæmilegt að menn tali hér um að ráðherrar vinni skemmdarverk.

Hæstv. forseti. Íslensk stjórnvöld undirrituðu samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks 30. mars 2007. Með frumvarpi þessu er komið til móts við kröfu í 23. gr. framangreinds samnings Sameinuðu þjóðanna. Þar er kveðið á um skyldu aðildarríkja til að gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir í því skyni að uppræta mismunun gagnvart fötluðum í öllum málum sem lúta að hjónabandi, fjölskyldu, foreldrahlutverki og samböndum. Í c-lið 1. mgr. greinarinnar segir enn fremur að fatlaðir, þar með talin börn, skuli fá haldið frjósemi sinni til jafns við aðra. Því fagna ég afgreiðslu þessa máls og hvet til áframhaldandi vinnu til að uppfylla kröfur sem lagðar eru á aðildarríkin.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um vinnustaðaskírteini og eftirlit á vinnustöðum með mjög góðum tilgangi og góðu markmiði en ég get ekki fallist á þvílíkt framsal á ríkisvaldi. Aðilar vinnumarkaðarins geta ákveðið hverjir eiga að bera þessi skírteini, ekki opinberir embættismenn. Þeir eiga að semja um útfærsluna, ekki reglugerð ráðherra. Þeir geta stundað eftirlitsheimsóknir til aðila og fyrirtækja sem ekki heyra undir viðkomandi samtök og þeir eiga að ákveða hvaða gögnum þeir hafi aðgang að. Þeir eiga einnig að fá aðstoð lögreglu til þess að framkvæma þetta eftirlit. Við erum að breyta verkalýðshreyfingunni í ríkisverkalýðsfélög og samtökum atvinnurekenda í ríkissamtök atvinnurekenda. Ég segi nei við þessu.

Frú forseti. Með lögum þessum er komið á almennum reglum um vinnustaðaskírteini sem er vel. Vinnustaðaskírteini eru svo sem ekki óþekkt í hinum ýmsu formum. Starfsfólk Landspítala ber á sér slík skírteini og við hér á þessum vinnustað gerum það einnig. Þörfin fyrir þá útfærslu sem nú er að ganga í gegn kom í ljós á þenslutímabilinu sem hófst eftir síðustu aldamót. Eftirlit með þeim fyrirtækjum sem fluttu inn erlent vinnuafl var þarft en ábótavant og voru þá tvö stór verkefni sett í gang með nokkurra ára millibili, Einn réttur - ekkert svindl og svo verkefnið Allt í ljós. Bæði þessi verkefni miðuðu að því að koma upplýsingum um fyrirtæki og starfsfólk og hvort brotið væri á rétti þessa fólks til stofnana sem með þau málefni höfðu að gera til frekari úrvinnslu. Bæði ASÍ og SA unnu á grundvelli kjarasamnings sameiginlega að því að þessi skírteini yrðu tekin í notkun. Ég mun greiða atkvæði með frumvarpinu.

Frú forseti. Það frumvarp sem er að verða hér að lögum er dæmi um lagasetningu sem á ekki að eiga sér stað. Þeir þingmenn sem greiða þessu frumvarpi atkvæði vita ekkert um það hvernig framkvæmd þessara laga verður háttað. Því segi ég nei.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi nr. 547 á þskj. 937 sem lýtur að upptöku eigna. Eins og þingheimi er vel kunnugt blasa fjölmörg verkefni við okkur í íslensku samfélagi sem við þurfum að takast á við í nýjum og áður óþekktum aðstæðum. Eitt af því sem við Íslendingar höfum litla reynslu af að fást við eru afleiðingar af víðtækri pólitískri spillingu og stórfelldu fjármálalegu misferli. Fyrir mörgum öðrum þjóðum veraldarinnar eru það hins vegar ekki ný viðfangsefni og því hafa verið þróuð úrræði í lögum í öðrum löndum sem við eigum ekki til í löggjöf okkar. En vegna þeirra aðstæðna sem við erum í þurfum við að líta til þeirra ráða sem menn hafa þróað í lögum annarra landa og kanna að hve miklu leyti ástæða er til að innleiða þau í okkar rétt til að hjálpa okkur til að takast á við afleiðingar hrunsins. Sú þróun sem þetta mál lýtur að, um upptöku eigna, er einkanlega sú þróun í löggjöf að vinna gegn því að það borgi sig að fremja glæpi. Hvernig verður það árangursríkast gert? Það verður árangursríkast gert með því að leita eftir því að gera upptækan hagnað af spillingu og glæpum hvers konar. Um leið og samfélag okkar er að þróast verðum við alltaf að þróa líka rétt borgaranna og vernd borgaranna, m.a. vernd þeirra í refsiréttinum, undirstrika og tryggja það að hver maður er saklaus uns sekt hans er sönnuð. En við megum ekki þróa skipulag okkar á þann veg að það verði svo að það borgi sig nánast að fremja glæpi. Því leita menn, ekki bara hér heldur um allan heim, að nýjum og nýjum leiðum sem geti samrýmst þeim hugmyndum sem við höfum um grundvallarmannréttindi og vernd borgaranna en dragi jafnframt eins og kostur er úr ólögmætum ávinningi manna af því að brjóta lög. Hluti af þeirri þróun löggjafar er það sem á enskri tungu er kallað „Non-Conviction Based Forfeiture“ og mætti á íslensku tala um að gera ávinning upptækan án refsidóms. Þetta er úrræði sem er að finna í mörgum löndum, einkum ruddi það sér fyrst til rúms í þeim löndum sem búa við engilsaxneskan rétt. Frændur okkar Írar innleiddu það í sinn rétt á síðasta áratug síðustu aldar, árið 1996, og hafa síðan náð gríðarlega miklum árangri í því að gera upptækan ávinning af ólögmætri starfsemi. Í mörgum öðrum löndum sem byggja á engilsaxneskum rétti er úrræðið til en líka í einkamálahefðinni, m.a. í Sviss, útgáfur af þessu í Noregi og þannig mætti áfram telja. Einnig er fjallað um þetta úrræði í samningi Sameinuðu þjóðanna gegn spillingu og því beint til aðildarríkjanna að yfirvega hvort rétt sé í baráttu við spillingu að innleiða þetta lagaúrræði í rétt aðildarríkjanna án þess að beinlínis sé mælt fyrir um það. Sá samningur hefur verið staðfestur af öllum Norðurlöndunum utan okkar en staðfestingarmál var á málaskrá ríkisstjórnarinnar og aðild okkar að spillingarsáttmálanum verður þannig fullgild trúlega á allra næstu missirum. Sömuleiðis er fjallað um úrræðið í tengslum við aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu þó að þetta mál sé ekki flutt til að greiða fyrir þeirri umsókn, sem er mikið áhugamál þess þingmanns sem hér stendur. En vakin er athygli á því að þessar heimildir eru í lögum ýmissa aðildarríkja og eitt af því sem þetta upptökuúrræði eigna er gagnlegt við er að sækja eignir sem menn hafa haft af ólögmætri starfsemi yfir landamæri. Þó að menn hafi skotið eignunum úr því landi þar sem þeir gerðust brotlegir sé mikilvægt að hægt sé að sækja eignirnar yfir landamæri og þess vegna þurfi að huga að því að þar sem þessar heimildir séu ekki í íslenskum rétti geti verið að aðildarríki í Evrópusambandinu, svo sem eins og á Írlandi, vilji sækja eignir hingað til lands og því þurfi að skoða með hvaða hætti þurfi að mæta því í íslenskri löggjöf. Í meginatriðum snýst þessi gerð af upptöku eigna um það að saksóknaravaldið eigi valkost þegar það hefur rannsakað mál þar sem það telur að um refsiverðan verknað hafi verið að ræða en telur að það hafi ekki nægilega ítarleg sönnunargögn til að fá örugglega felldan refsidóm yfir hinum brotlega. En sé það hins vegar mat ákæruvaldsins að samkvæmt þeim sönnunarkröfum sem eru gerðar í einkamálum manna á milli, sönnunarkröfum sem dómarar gera í einkamálum, að þau sönnunargögn sem fyrir liggi um þessi brot uppfylli sannarlega þær sönnunarkröfur einkamálaréttarins og því sé með eignardómsmáli hægt af hálfu saksóknaravaldsins að fara ekki í refsimál við þann sem í hlut átti, enda telji saksóknarinn að það muni ekki ná fram að ganga því að sannarlega leggjum við ríka áherslu á að hið opinbera verði að sanna umfram allan minnsta vafa til að fá dóm í refsimáli - en að ákæruvaldið geti stefnt til upptöku eignanna og þá séu gerðar kröfur einkamálaréttar og saksóknaranum nægi þá að sýna fram á að verulegar líkur séu á því að viðkomandi eignir séu brotum tengdar. Nú er sjálfur frumvarpstextinn, sem hér er settur fram, fremur stuttur og einfaldur, einfaldlega til þess ætlaður að opna þessa leið. Ég tel að það sé eðlilegt í hinni þinglegu meðferð, þegar hv. allsherjarnefnd leitar umsagnar um málið, að það sé skoðað hvort í tengslum við innleiðingu á þessu úrræði sé rétt að festa enn frekar og nákvæmar við hvaða aðstæður og með hvaða hætti saksóknarinn eigi þá að fara fram í slíkum málum. Einnig er gert ráð fyrir því að á grundvelli mála sem þessara megi kyrrsetja þær eignir sem í hlut eiga en við afgreiddum í efnahags- og skattanefnd fyrr á árinu heimildir til skattrannsóknayfirvalda til að kyrrsetja eignir og við höfum þegar séð hversu öflugt tæki það er til að vinna í þeim málum sem nú kalla á úrlausnir í okkar samfélagi. Ég er ekki í nokkrum vafa um að ástæða er fyrir því að æ fleiri lönd hafa verið að innleiða þessi úrræði í sinn rétt. Ástæðan er sú að okkur er það mikilvægt að gera upptækan ólögmætan ávinning af brotastarfsemi vegna þess að það má ekki þróast á þann veg að það borgi sig einfaldlega að fremja glæpi. Lagaumhverfi okkar þarf þvert á móti að vera með þeim hætti að eins og kostur er sé hægt að sækja slíkan ávinning og gera hann upptækan einmitt til að það borgi sig ekki að fremja glæpi. Þessi úrræði hafa víða verið notuð um langt skeið og hefur reynt á ákvæði þeirra, m.a. fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Hér erum við að tala um ákvæði eins og um sanngjarna málsmeðferð, sem er gríðarlega mikilvægt að borin sé full virðing fyrir og gætt að í hvívetna, en þau ákvæði hafa ekki verið talin standa gegn þessum úrræðum. Sömuleiðis hefur reynt á sjónarmið um einkaeignarrétt í málum af þessu tagi og hvað það varðar hefur sú löggjöf sem þar hefur reynt á haldið, enda eru úrræði af þessu tagi kannski fremur innleidd til að verja eignarrétt manna fyrir brotastarfsemi, fyrir glæpum og fyrir ólögmætum aðgerðum sem rýra eignir manna og til þess einmitt að gera upptækar eignir sem menn með óréttmætum og ólögmætum hætti hafa áunnið sér. Í þeim sérstöku aðstæðum sem við erum í er eðlilegt að þetta komi á dagskrá og við tökum þá umræðu hvort við séum ekki þangað komin, eins og fjölmargar aðrar þjóðir, að þurfa að hafa þetta úrræði fyrir saksóknara fyrir hendi. Auðvitað geta verið aðstæður þar sem saksóknarinn telur sig vita nánast fyrir víst og hafa nánast fullar sönnur fyrir því að brot hafi verið framin og jafnvel gríðarlegur ávinningur komið í aðra hönd þeim sem frömdu brotin en að eitthvað skorti þó upp á að unnt sé að fá refsidóm í málinu. Þá er það að mati flutningsmanns ákaflega mikilvægt að saksóknarinn hafi við slíkar aðstæður aðra leið og sæki ekki að einstaklingnum, því að hver maður á að vera saklaus uns sekt hans er sönnuð, heldur að eignunum og geri þær upptækar.

Hæstv. forseti. Ég held að hv. þm. Helgi Hjörvar hafi vakið máls á afar athyglisverðu og mikilvægu máli. Ég held að það þingmál sem hann flytur, þetta frumvarp, gefi tilefni til vandaðrar skoðunar. Þrátt fyrir að vissulega sé þarna um að ræða nokkur frávik frá því sem viðgengist hefur í réttarvörslukerfi okkar, ef svo má að orði komast, held ég að reynslan geti sýnt okkur að tilefni sé til að skoða af fullri alvöru að taka upp úrræði af þessu tagi. Við stöndum frammi fyrir því að hér á landi, og í flestum þeim löndum sem við að jafnaði berum okkur saman við, er forsenda þess að hægt sé að beita refsingu eða refsikenndum viðurlögum sú að sekt teljist sönnuð eftir leikreglum sakamálaréttarfarsins. Við þekkjum dæmi þess og höfum séð það, bæði hér á landi og annars staðar, að aðstæður eru með einhverjum þeim hætti að ekki eru forsendur, á grundvelli þeirra ströngu reglna sem gilda í sakamálaréttarfarinu, til að krefjast sakfellingar í skilningi refsiréttarins en engu að síður allt útlit fyrir að um sé að ræða ólögmætan ávinning vegna starfsemi sem fer með einhverjum hætti í bága við lög, oft þvert gegn gildandi lögum. Það er að mínu mati fullkomlega eðlilegt að það sé skoðað hvernig hægt er að færa reglu af þessu tagi, sem hv. þingmaður er að leggja til inn í okkar refsilöggjöf, með þeim formerkjum sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni um að þess þarf að gæta að fyrir liggi sannanir um að ávinningurinn stafi af ólögmætri hegðun og að um einhvers konar ólögmæta auðgun sé að ræða. Síðan þarf að skoða hvernig best er að haga réttarfarsreglum í kringum málsmeðferð og annað þess háttar til að tryggja grundvallarsjónarmið réttarríkisins. Á síðasta ári breyttum við almennum hegningarlögum með þeim hætti að nú er heimilt að dæma upptöku eigna í fleiri tilvikum en áður. Eftir sem áður er það skilyrði að um sé að ræða sakfellingu. Það er hins vegar ekki skilyrði beinlínis að ákæruvaldið sýni fram á að þær eignir sem gerðar eru upptækar séu beinn ávinningur af þeirri tilteknu brotastarfsemi sem dæmt er fyrir. Þarna er skilyrðið það að sakfelling eigi sér stað þannig að um er að ræða nokkuð aðrar aðstæður en rætt er um í frumvarpinu. En það þarf með einhverjum hætti að skoða hvernig þessi atriði fara saman. Í báðum tilvikum er hins vegar um að ræða það grundvallarsjónarmið að þeir sem með ólögmætum hætti auðgast á annarra kostnað geti ekki haldið þeim ávinningi og þar með í rauninni grætt á glæpnum ef svo má að orði komast. Við hv. þm. Helgi Hjörvar erum fullkomlega sammála um að löggjöf okkar verður að vera þannig úr garði gerð að það sé klárt að afbrot borgi sig ekki. Ég held að hv. þingmaður hafi vakið athygli á máli sem við þurfum að skoða og ég held að það sé mikilvægt að skoða þetta á vettvangi allsherjarnefndar, m.a. að líta á það hvernig þjóðirnar í kringum okkur hafa innleitt ákvæði af þessu tagi í löggjöf sína til að sjá hvernig hentugast er að gera það hér. Ég held að við getum öll verið sammála um að það er afar mikilvægt að löggjöfin sé þannig að þeir sem stunda ólögmæta starfsemi í einni eða annarri mynd og hafa af því ávinning njóti þess ekki; að það sé í rauninni réttlæti sem fylgi því að ólögmæt starfsemi skili ekki ávinningi. En ég undirstrika enn og aftur að þetta þarf að gera með skýrum hætti þannig að þær reglur sem um þetta verða settar séu framkvæmanlegar og tryggi að fyllsta réttaröryggis sé gætt og að ekki sé um að ræða tilviljunarkenndar eða geðþóttakenndar ákvarðanir heldur niðurstöður sem byggja á góðum og skýrum sönnunum fyrir því að um ólögmæta hegðun sé að ræða og að ávinningurinn af henni sé þar með með röngu kominn í hendur þess sem í hlut á.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum sem á að taka á þeim vanda að menn hafi auðgast á ólögmætan hátt og ekki sé hægt að ná í þá fjármuni með eðlilegum hætti fyrir dómstólum, eða þannig skil ég þetta. Nú er ég ekki lögfræðingur. Ég er búinn að lesa þessa einu grein mjög ítarlega en finnst hún vera mjög opin. Það stendur, með leyfi frú forseta: „Nú er ekki unnt í sakamáli að færa sönnur á brot … sem sennilegt þykir að framið hafi verið ef beitt væri reglum um sönnunarmat í einkamálum …“ Það er sem sagt ekki hægt að sanna eitthvað en samt á að gera eitthvað. Nú er ég ekki lögfræðingur en mér finnst þetta mjög ankannalegt. Á það er minnst í greinargerð að frumvarpið er samið vegna afleiðinga af hruninu og við skoðun hefur komið í ljós að áföll margra ríkja eins og Íslendingar lentu í hafa leitt til þess að réttarríkið er í hættu og að mannréttindi séu fótumtroðin. Þetta er það sem við þurfum að gæta alveg sérstaklega að. Ég er uggandi yfir því að þetta gæti skemmt réttarríkið eða meitt og þá erum við illa stödd. Ég held að við ættum að skoða þetta mjög vandlega. Ég fellst hins vegar alveg á þau sjónarmið sem menn eru að reyna að laga og ég held að menn ættu að leggjast yfir það í allsherjarnefnd, þar sem eru margir ágætislögfræðingar, að þeir fái það verkefni frá hv. þingheimi, alla vega frá mér, að finna á þessu góða lausn þannig að menn hagnist ekki á því að stunda lögbrot en engu að síður sé allra reglna réttarríkisins gætt. Það sem gerir okkur erfitt um vik er að við erum að tala um fortíðina og við breytum henni ekki. Það hefur ekki verið talin góð lagasetning sem leggur einhverjar kvaðir á almenning í fortíðinni, þ.e. afturvirk lög eru ekki talin sæmandi einmitt því sama réttarríki og ég var að tala um. Okkur er því vandi á höndum með þetta mál. En ég fellst alveg á markmið laganna og legg til að hv. allsherjarnefnd, sem fær þetta til umfjöllunar, leggi nokkra vinnu í að finna á þessu góða lausn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum Birgi Ármannssyni og Pétri H. Blöndal fyrir þátttöku þeirra hér í umræðunni, mér þykir vænt um undirtektir þeirra. Það er vissulega rétt að meðalhófið er vandratað og þá ekki síst í umhverfi eins og við búum í í dag í kjölfar hruns. Gæta þarf að því að þeysa ekki út á göturnar með heykvíslarnar og reka mann og annan á hol. Til þess að varna því er um leið mikilvægt að við stöndum þannig að verki hér á löggjafarsamkomunni að niðurstaðan verði ekki sú að almenningur upplifi það að menn hafi komist upp með afbrot, augljós afbrot, sem ríkar sönnur hafi verið hægt að færa á, og lifi í vellystingum praktuglega á hinum ólögmæta ávinningi vegna þess að löggjöfin hafi ekki verið nægilega vel búin. Því er það að þetta mál er flutt. Til upplýsingar fyrir hv. þm. Pétur H. Blöndal snýr málið ekki að því að ekki séu sönnur færðar á heldur að því að til þess að gera upptækar eignir séu bara gerðar venjulegar sönnunarkröfur eins og í venjulegu dómsmáli í einkamálarétti þar sem dómarinn vegur og metur hvort búið sé að sýna fram á það nægilega ítarlega að málið sé vaxið með einhverjum tilteknum hætti. Það eru út af fyrir sig vægari kröfur um sönnunarfærslur en í sakamálarétti og í opinberu réttarfari vegna þess að við gerum margfalt meiri kröfur á opinbera saksóknara í refsimáli en við gerum nokkurn tíma um sönnun í venjulegum einkamálum fyrir dómi. Það er þess vegna að þegar verið er að stefna til upptöku eignanna er ekki krafist sömu sönnunarfærslu og í refsimálum og þess vegna verður saksóknurunum fært, ef þeir telja sig hafa sönnur fyrir því að lög hafi verið brotin og sönnur fyrir því að verulegur ólögmætur ávinningur hafi orðið af þeim brotum, að stefna til upptöku eignanna ef þeir óttast að þeir séu samt ekki með svo fullkomin sönnunargögn að þeir fái örugglega dóm í refsimáli. Þessu úrræði er ekki ætlað að beita á Pétur eða Pál því að gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að það nái aðeins til mjög verulegra brota sem varði allt að sex ára fangelsi og mun þess vegna fyrst og fremst ná til umfangsmikilla svika- og brotamála. Ég tek undir það með hv. þm. Pétri H. Blöndal að verkefni allsherjarnefndar er að skoða þetta málasvið sem, eins og kom fram hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni, hefur verið í þróun alþjóðlega og þarfnast umræðu og umfjöllunar. Allsherjarnefnd er af hálfu þingsins vel skipuð eins og kunnugt er og það er einmitt hennar verkefni, eins og hv. þm. Pétur Blöndal nefndi, að vinna málið á þann veg að markmið þess náist en mannréttinda sé sannarlega gætt. Og ég tel raunar að það sé að fullu gert í því eins og það er fram lagt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjárreiður ríkisins. Það frumvarp sem hér er lagt fram er í tveimur greinum. Í 1. gr. er lagt til að við 49. gr. fjárreiðulaga bætist tvær svohljóðandi málsgreinar: „Ráðherra ber fjárhagslega ábyrgð á ráðuneyti sínu og með þá ábyrgð skal fara samkvæmt lögum nr. 4/1963, um ráðherraábyrgð. Fari stofnun eða fjárlagaliður fram úr fjárheimildum ber ráðherra að veita forstöðumanni eða ábyrgðaraðila fjárlagaliðar skriflega áminningu skv. 21. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.“ Í 2. gr. er tiltekin dagsetning gildistöku þess frumvarps ef það verður að lögum. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að á undanförnum árum, mörgum, hefur Ríkisendurskoðun gert Alþingi grein fyrir framkvæmd fjárlaga hvers árs og því sem næst í hverri skýrslu hefur komið fram að stofnunin telji að síendurtekin brot gegn fjárreiðulögum og reglugerðum um framkvæmd fjárlaga og aðgerðaleysi ráðuneyta vegna þeirra sýni að ábyrgðin er ekki að öllu leyti hjá forstöðumönnum stofnana. Þá vill hún hvetja til þess að ákvæði um ábyrgð ráðuneyta á fjárreiðum ríkisstofnana verði gerð afdráttarlausari í gildandi lögum og reglum. Í þeim tilgangi, virðulegi forseti, er þessi frumvarpssmíð lögð hér fram. Í 49. gr. gildandi laga segir að forstöðumenn og stjórnir ríkisaðila beri ábyrgð á því að fjárhagsráðstafanir þeirra séu í samræmi við heimildir. Brot á ákvæðum laganna varða skyldur opinberra starfsmanna samkvæmt lögum um réttindi og skyldur þeirra og með þessari frumvarpssmíð er lagt til að herða á þeim ákvæðum sem kveða á um að veita skuli forstöðumönnum eða ábyrgðaraðila fjárlagaliða skriflega áminningu ef hann hefur með höndum rekstur sem ekki stenst ákvæði þeirra laga sem Alþingi setur í fjárlögum hvers árs. Gert er ráð fyrir því að áminningakerfi fyrir forstöðumenn verði útfært í þá veru að fagráðuneyti áminni með samræmdum hætti forstöðumennina sem virða ekki rammana sem þeim er úthlutað í fjárlögum og áður hafi þeir verið hvattir til að bæta úr því sem miður hefur farið innan tilskilins frests. Til að svo megi verða þarf að efla eftirlit með framkvæmd fjárlaga innan ársins þannig að bæði forstöðumaður og fagráðuneyti fái með góðum fyrirvara vitneskju um að starfsemin rúmist ekki innan fjárheimilda. Þessum aðilum beri því að grípa til þeirra úrræða sem duga til að starfsemin verði innan heimilda. Takist það ekki ber að veita áminningu. Áður en til hennar kemur er um að ræða mjög flókið, langt ferli þar sem allir eiga að hafa sinn rétt og að því gætt að ekki sé farið að nokkrum manni í heimildarleysi eða með offorsi eins og við höfum því miður eitt nýlegt dæmi um. Verði hins vegar ekki talið að forstöðumaður beri ábyrgðina einn á rekstrarumfangi umfram fjárheimildir ber samkvæmt frumvarpinu að finna þann sem ábyrgðina ber. Ef aðalskrifstofa ráðuneytis fer fram úr fjárheimildum er eðlilegt að forsætisráðuneytið veiti ábyrgðaraðila þess áminninguna en fari forsætisráðuneytið sjálft fram úr fjárheimildum muni Alþingi fjalla um það mál, ef til þess kæmi. Þessa dagana er mikið rætt um ráðherraábyrgð og hér á landi bera ráðherrar, sem æðstu handhafar framkvæmdarvalds, ábyrgð gagnvart Alþingi skv. 14. gr. stjórnarskrárinnar og kallast þessi ábyrgð ráðherraábyrgð. Ráðherraábyrgðin greinist í pólitíska ábyrgð annars vegar og hins vegar lagalega ábyrgð. Pólitíska ábyrgðin felst í því að ráðherra verður að hafa traust meiri hluta þingmanna, ellegar samþykkir Alþingi vantrauststillögu og neyðist þá ráðherra til að segja af sér. Lagalega ábyrgðin felst aftur á móti í því að meiri hluti Alþingis getur ákært ráðherra fyrir embættisrekstur. Í lögum nr. 4/1963, um ráðherraábyrgð, er fjallað um lagalega ábyrgð ráðherra. Ber hann refsiábyrgð í þrenns konar tilvikum ef hann: 1. brýtur gegn stjórnskipunarlögum landsins, 2. brýtur gegn öðrum lögum, 3. misbeitir stórlega valdi sínu eða framkvæmir nokkuð eða veldur því að framkvæmt sé nokkuð sem stofnar heill ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Einungis landsdómur getur dæmt eftir þessum lögum. Í frumvarpinu sem hér er lagt fram er gengið út frá því að ráðherra beri fjárhagslega ábyrgð á ráðuneyti sínu og því verði farið með þá ábyrgð samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð fari rekstur sem viðkomandi ráðherra ber ábyrgð á fram úr fjárheimildum. Á þessa ábyrgð gæti einnig reynt krefjist ráðherra þess að forstöðumaður reki stofnun umfram fjárheimildir. Ég tel mikilsvert að þetta frumvarp sé komið fram nú, ekki síst í ljósi þeirrar umræðu sem við höfum átt hér á Alþingi allt síðastliðið ár í kjölfar kosninga á síðasta ári og enn fremur í tengslum við ráðstafanir í ríkisfjármálum til ársins 2013 og jafnhliða í tengslum við fjárlagagerð fyrir árið 2010. Það er gríðarleg krafa um aðhald í allri starfsemi ríkisins, skiljanleg og réttmæt, ekki síst í ljósi þess að við erum að glíma við það á árinu 2010 að reka ríkissjóð með 100 milljarða kr. halla og fyrir liggur áætlun um að taka þannig til verka að á árinu 2011 verði sá halli lækkaður um u.þ.b. 50 milljarða kr. Það mun fyrir það fyrsta taka á að ná því markmiði en ekki síður mun það taka á að vinna með rekstur ríkisins á þann veg að viðkomandi stofnanir og viðkomandi rekstur virði þær heimildir sem fjárlögin setja hverju sinni. Oft og tíðum er rætt um að Alþingi, og þá fjárlaganefnd í umboði Alþingis, hafi eftirlitshlutverk mikið með höndum varðandi framkvæmd fjárlaga. Iðulega hefur það komið upp í umræðunni að ákveðin vandkvæði séu á því fyrir fjárlaganefndina að rækja það hlutverk sitt svo að vel sé. Vissulega hefur á undanförnum mánuðum orðið nokkur breyting til batnaðar á því að við erum farin að fá inn í fjárlaganefndina betri skil á upplýsingum en áður var þó að vissulega megi betur gera. Og ég minni enn og aftur á sameiginlegt verkefni fjárlaganefndar um að tryggja henni betra aðgengi að upplýsingum til þess að rækja þetta mikilsverða hlutverk sitt. Við vorum á fundi í fjárlaganefnd Alþingis í hádeginu í dag þar sem við fengum yfirlit yfir stöðu þessa verkefnis, þ.e. framkvæmd fjárlaga ársins 2010. Ráðuneytinu ber samkvæmt reglugerð að veita fjárlaganefnd þessar upplýsingar ársfjórðungslega og gera ríkisstjórninni grein fyrir fjárhagsstöðu stofnana ríkissjóðs. Á þessum fundi í hádeginu var verið að gera nefndinni grein fyrir stöðu þessara mála. Helstu niðurstöður eru með þeim hætti að full ástæða er til að ætla að við getum og eigum að vinna betur en orðið er í þeim efnum sem hér um ræðir. Í heildina tekið kemur fram að útgjöld ríkissjóðs eru innan heimilda á fyrstu þremur mánuðum ársins þó svo að ákveðnar skýringar séu á því hvers vegna sú staða er uppi. Það kemur einnig fram að í svokölluðum veikleikafjárlagaliðum, eins og skilgreindir hafa verið, hefur átt sér stað allnokkur bati, þ.e. af 22 liðum hafa 13 fjárlagaliðir tekið sig gríðarlega mikið á og því ber að fagna og það ber að virða. Engu að síður liggur fyrir að enn erum við að vinna með 70 fjárlagaliði sem ekki standast þær heimildir, að mati Fjárlagaskrifstofunnar, sem gilda um frávik frá fjárlögum. Það er sambærileg tala og við vorum að vinna með á árinu 2006. Breytingin sem átt hefur sér stað er sú að þær veikleikastofnanir sem áttu við erfiðleika að glíma í rekstri sínum hafa vissulega tekið sig á en aðrar eru með einhverjum hætti að síga fram úr. Við getum líka spurt okkur, í ljósi þeirra upplýsinga sem við fengum í morgun eða í hádeginu, hvers vegna í ósköpunum svo er komið að verulega stórir liðir sem við sjáum í þessu yfirliti eru komnir fram úr áætlun fjárlaga. Þegar ekki nema þrír mánuðir eru liðnir af fjárlagaárinu er það umhugsunarvert hvernig áætlunargerðin sjálf hjá okkur hefur verið við fjárlagagerðina og alveg ljóst að það er mikil verkefni að vinna í þeim efnum. Í öðru lagi má spyrja hvers vegna fjármálaráðuneytið og skrifstofa þess þurfi yfir höfuð að ganga eftir því frá viðkomandi ráðuneytum að gera skil á breytingum sem eiga sér stað í rekstri þeirra fjárlagaliða sem heyra undir viðkomandi fagráðuneyti. Hvernig í ósköpunum stendur á því að fagráðuneyti eins og t.d. menntamálaráðuneytið gengur ekki til þeirra verka sjálft að rigga upp þessum upplýsingum sem um er beðið og skila inn til fjármálaráðuneytisins án þess að reka þurfi á eftir slíku? Allt bendir þetta til þess að eitthvað sé að áætlunargerðinni hjá okkur fyrir fjárlagagerðina og tvímælalaust er hægt að fullyrða að enn eru greinilegar brotalamir í fjármálastjórn ríkisins. Þegar við sjáum þær tölur sem hér eru lagðar fram fyrir fjárlaganefndina í dag, sem sýna að þær áætlanir sem gengið var út frá við afgreiðslu fjárlaga eru ekki marktækari en raun ber vitni. Nú er ég ekki með þessu að segja að þetta sé allt saman úr lagi gengið, það er langur vegur frá, heildarramminn er þokkalega góður. Engu að síður má draga ályktanir út frá þeim upplýsingum sem við erum að fá hér, það eru sérstaklega stórir liðir, allnokkrir, sem munu að öllu óbreyttu fara töluvert fram úr áætlunum sem um starfsemi þeirra gilda án þess að við séum komin með nægilega góðar skýringar á því. Og hafa ber í huga þegar maður segir þetta hér að þá eru, eins og ég gat um áðan, ekki liðnir nema þrír mánuðir af fjárlagaárinu. Í það minnsta liggja fyrir í ákveðnum þáttum áætlanir um það að á bilinu 4–5 milljarðar geti bæst við útgjaldahlutann en við höfum ekki séð enn þá alla þætti tekjuhliðarinnar og þess ber að geta. Engu að síður vekur það ákveðnar hugrenningar þegar maður sér að liður eins og vaxtabætur er að fara töluvert fram úr áætlun um útgjöld ársins, ef ég man rétt um 1.700 milljónir nú þegar, samkvæmt því mati sem liggur fyrir. Þegar þess er gætt að ákvörðun um að framlengja skattlagningu viðbótarlífeyrissparnaðar fólks, þ.e. að heimila fólki sem á viðbótarlífeyrissparnað að taka hann út, kemur skattur af honum og við afgreiðslu þessa máls var sá skilningur uppi að sú skattlagning mundi standa undir og ætti að fara óskipt til að auka vaxtabætur hjá almenningi. Hvað um það, við vorum upplýst um það í fjárlaganefnd í hádeginu að við fengjum frekari skýringar á þessu og þeirra er að vænta í næstu viku. Ég vil fagna því að fjárlaganefnd ætlar að fara til þessa verks. Það vekur hins vegar ákveðinn ugg þegar, við umræðu um þetta mál, er farið að vitna til þess að möguleg leið til að mæta hluta af þeim útgjaldaauka sem fyrirsjáanlegur er í rekstri ríkissjóðs á þessu ári verði farið inn í þennan ófyrirséða fjárheimildalið sem var færður undir fjármálaráðuneytið og er, að mig minnir, rúmir 4 milljarðar króna, og þá er ætlunin sú að taka fjárveitingar af þeim lið til að brúa m.a. kostnað af þeim þáttum sem hér eru að fara út úr áætlun. Það gengur þvert á þær fyrirætlanir sem lagðar voru fram í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2010 og enn fremur gengur það þvert á samþykkt í fjárlagafrumvarpi ársins 2010. Þar var tiltekið að þessi varasjóður, eins og hann var kallaður, ætti að vera tæki til þess að styrkja trúverðugleika fjárlaga og draga úr hættu á því að útgjöld færu umfram fjárheimildir. Eins og segir í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Ráðstöfun þessarar óskiptu fjárheimildar verði háð ströngum ákvæðum. Fyrst og fremst er henni ætlað að mæta hugsanlegum frávikum í gengis- og verðlagsforsendum frumvarpsins“ o.s.frv. Þá er verið að tala um að þessi varasjóður eigi að mæta slíkum þáttum í rekstrarkostnaði ríkisins númer eitt og síðan einhverju algjörlega óhjákvæmilegu og ófyrirséðu þegar fjárlögin voru samþykkt. Eini liðurinn sem maður hefur séð og rekið augun í í þessari samantekt, sem í mínum huga getur verið þess eðlis að falla undir þennan þátt, er áætlaður kostnaður ríkissjóðsins vegna náttúruhamfara á Suðurlandi í tengslum við eldgos í Eyjafjallajökli. Þar er um að ræða einhvers staðar á bilinu 400–600 millj. kr. en aðrir liðir sem hér um ræðir eru því miður ekki þess eðlis að þeir, samkvæmt mínum skilningi, falli hér undir heldur eru þvert á móti staðfesting á því að við höfum enn ekki náð nægilega góðum tökum á fjárlagagerðinni sjálfri og því síður á fjármálastjórninni eins og svo brýnt er að gera við þær aðstæður sem uppi eru og í ljósi þeirra gríðarlegu viðfangsefna sem fram undan eru við að vinna á þeim mikla halla sem við er að glíma.

Forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristjáni Þór Júlíussyni fyrir ræðu hans og framlagningu þessa frumvarps sem er um margt ágætismál. Maður getur velt þeirri spurningu upp af hverju þeir sem á undan okkur hafa gengið hafa ekki hert á þessum reglum og lögum sem þó eru í gildi m.a. um ráðherraábyrgð og lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og fjárreiður ríkisins sem eru orðnar ára- og sumar áratugagamlar leikreglur, hvers vegna þær hafi ekki verið teknar fyrr til endurskoðunar. Það er rétt, sem kemur fram í frumvarpinu, að gríðarlegt agaleysi hefur ríkt gagnvart fjárheimildum eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu og kom fram í máli þingmannsins áðan. Þó að staðan sé að skána hvað það varðar, eins og hv. þingmaður benti réttilega á, er full þörf á því að skerpa reglurnar um þessi mál og herða þær í þeim anda sem hér kemur fram. Ég hvet líka til þess að við afgreiðum ekki mál á Alþingi, sem dæmi lokafjárlög, eins og við ræddum á fundi fjárlaganefndar í hádeginu, öðruvísi en með fyrirvara um þá ábyrgð sem hvílir á þeim sem fóru með þau mál á þeim tíma, að við samþykkjum ekki mál tengd ríkisrekstrinum öðruvísi en með fyrirvara um að hægt sé að beita þeim leikreglum sem þó eru í gildi í dag og lögum varðandi ábyrgð ráðherra og forstöðumanna stofnana og starfsmanna ríkisins.

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta innlegg frá hv. þingmanni og þakka undirtektir hans. Það eru örugglega margvíslegar skýringar á því hvers vegna ekki hafa komið fram tillögur í þeim efnum að auka aðhaldið með þessum þætti í starfsemi ríkisins. Ég held að hluti af skýringunni hafi einfaldlega verið sá að á undanförnum árum, allnokkrum, hafi þingmenn og þingið kannski ekki verið mjög upptekið af að hafa áhyggjur af því að það ætti ekki fyrir þeim útgjöldum sem menn stofnuðu til. Í það minnsta minnist ég þess á mínum skamma þingferli að það var í fyrsta skipti við afgreiðslu fjárlaga síðasta árs sem sú afstaða kom frá stjórnmálaflokki á Alþingi í langan tíma að gera ekki eina einustu tillögu til útgjaldaauka við fjárlagagerð ársins 2010. Ég held að það sé nánast einsdæmi í þingsögunni að stjórnarandstaðan hafi komið að fjárlagagerð með þeim hætti og ég tel það einfaldlega til vitnis um að hugsun manna og afstaða gagnvart þessum málum sé mjög að breytast. Af því að hv. þingmaður nefndi lokafjárlög ársins 2008 þá tek ég undir þau sjónarmið sem hann setur fram en vil engu að síður nýta tækifærið til að vekja athygli á því að á árinu 2010, þegar komið er fram á sumar, er Alþingi Íslendinga að fjalla um lokafjárlög ársins 2008 sem eiga að staðfesta ríkisreikning fyrir það ár. Og þetta er einn eitt dæmið um það hversu seinlegt þetta ferli og vinnsla þessara mála er.

Frú forseti. Ég þarf svo sem ekki að bæta miklu við það sem komið hefur fram hjá hv. þingmanni sem ég reifaði í fyrra andsvari mínu ef svo má kalla. Ég átti ekki við að ekki hafi verið gerðar tillögur um breytingar á undanförnum árum. Það hafa sannarlega verið lagðar fram tillögur um breytingar á þessum málum hér á þingi á mörgum undanförnum árum en ekki náð fram að ganga. Það er hins vegar alveg rétt, sem hv. þm. Kristján Þór Júlíusson sagði áðan, að hugsunin er sem betur fer að breytast í þessum málum. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni varðandi fjárlagagerðina fyrir yfirstandandi ár - ég er ekki hokinn af reynslu í þeirri vinnu, en eftir því sem mér skilst hefur annar andi svifið yfir vötnum en verið hefur á undanförnum árum eins og hv. þingmaður nefndi áðan. Það er vissulega við gríðarlegan vanda að etja í ár, 100 milljarða halla, 300 milljónir á dag. Við stöndum okkur vel við að reka ríkið þetta árið, ætlum við að reyna að halda okkur við að gera það ekki með meiri halla en u.þ.b. 300 millj. kr. á dag og það er býsna há tala. Það er því ánægjulegt að alla vega fyrstu merki sem eru sjáanleg varðandi rekstur ríkisins á fyrstu mánuðum ársins benda til þess að heilt yfir séum við innan marka. Það eru vissulega, eins og hv þingmaður benti á, einstaka þættir sem betur mættu fara og er verið að kalla eftir skýringum á en okkur er samt að takast betur en margir þorðu að vona að fylgja eftir fjárlögum þessa árs. Og ég ætla að vona að það sé merki um að við förum þannig í gegnum árin. Það er a.m.k. fátt sem bendir til annars að mínu viti.

Virðulegi forseti. Ég tek undir sjónarmið og óskir hv. þingmanns um það að okkur auðnist að fylgja fjárlögum ársins þokkalega vel og bærilega vel, ekki veitir af. Ég hef hins vegar ákveðnar áhyggjur af því að það lukkist ekki með þeim hætti sem að var stefnt, því miður. Þannig háttar til að fjármálaráðherra hverju sinni er í mjög einkennilegri stöðu gagnvart öðrum ráðuneytum við verkefni sitt. Ég minnist þess, þegar maður var að fylgjast með þessu áður en ég kom hér til þings, að þeir fjármálaráðherrar sem sátu hér á síðustu árum voru oftar en ekki skammaðir blóðugum skömmum af stjórnarandstöðunni fyrir það að vilja leggja til hliðar ákveðna fjármuni til að eiga til mögru áranna. Þar var slagurinn ætíð á milli stjórnar og stjórnarandstöðu um það að ráðstafa sem mestu fé til hinna mætustu og mikilsverðustu útgjalda sem allir gátu réttlætt. Því miður voru áhyggjur manna ekki meiri en svo að það mætti alveg taka undir málstað fyrrverandi fjármálaráðherra allra á þessum árum, að þeir hefðu betur náð sínu fram. Þeir fengu kannski ekki til þess nægilegan stuðning því að það voru svo margir að bítast um þessa gríðarlegu fjármuni sem allir töldu vera til ráðstöfunar um aldur og ævi, sem hefur komið í ljós að var því miður ekki og við erum að glíma við það núna. En þetta segi ég í þessu stóra samhengi. Ég vænti þess að sú vinna sem fram undan er gangi þokkalega og að við fáum betri upplýsingar. Ég hef ekkert yfir andanum í fjárlaganefnd að kvarta og ekki heldur á síðasta kjörtímabili, það var ágætisandi í því starfi, langur vegur frá að stór ágreiningsmál væru uppi. Engu að síður eru blikur á lofti varðandi tekjuhluta fjárlaga ársins 2010 og ekki síður gjaldahlutann. Það sem ég hef mestar áhyggjur af varðandi gjaldahlutann er það að maður sér að áætlanir sem gerðar voru um útgjöld á ákveðnum liðum, sem hefðu átt að vera nokkuð borðleggjandi, eru farnar úr skorðum núna og ég 

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp í stutt andsvar en andsvar er það nú varla. Ég ætla eiginlega bara að nýta tækifærið og lýsa yfir ánægju minni með frumvarpið sem hér er komið fram. Ég fagna því frumkvæði sem sýnt er af hálfu þingmanna Sjálfstæðisflokksins enda tel ég að verið sé að fara fram með einhvers konar hugmynd að tækjum til þess að styrkja það aðhald sem þarf að sýna fjárlögum ríkisins því að framkvæmd fjárlaga á að vera í stöðugri endurskoðun. Ég lít svo á að framkvæmd fjárlaga sé eitt mikilvægasta verkefni okkar um þessar mundir, að hafa stjórn á útgjöldum ríkisins við það árferði sem við búum við í dag og frekar eigi að horfa á útgjaldaliðina en tekjuöflunarþættina að svo komnu máli. Aðhald og hagkvæmni í rekstri á að vera okkar lykilatriði. Ég sé hér að verið er að leggja til hugmynd að því hvernig við getum bætt framkvæmdina. Mér finnst það því skjóta skökku við að einhver hluti þingmanna Sjálfstæðisflokksins hefur að einhverju leyti sett sig upp á móti þeim hugmyndum sem nú eru í umræðunni um breytingar á Stjórnarráðinu, en við getum kannski rætt það síðar. Ég tel að þær breytingar sem þar er verið að velta upp séu einmitt liður í því að styrkja ráðuneytin til að geta með einfaldari hætti sameinað stofnanir og styrkt aðhaldshlutverkið. Mig langar að velta upp þeim punkti við hv. þm. Kristján Þór Júlíusson hvort við eigum ekki að ganga lengra og velta því alvarlega fyrir okkur með hvaða hætti við getum endurskoðað fjárlagagerðina í heild. Fram undan er margvísleg endurskoðun á hinum ýmsu vinnubrögðum Alþingis, Stjórnarráðsins, framkvæmdarvaldsins, eins og fram kemur í rannsóknarskýrslunni, en kannski ekki beint vikið að framkvæmd fjárlaga, sem er ekki síst eitt allra mikilvægasta verkefni sem Alþingi hefur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni þessar undirtektir við frumvarpinu sem hér liggur fyrir. Ég tek heils hugar undir með honum í því efni að mjög brýnt sé að Alþingi ræði meira og dýpra og geri breytingar sem lúta að fjárlagagerð ríkisins. Ég segi það mjög heiðarlega héðan úr þessum ræðustóli að ef vel ætti að vera og ef verklag væri skynsamlegt ætti Alþingi Íslendinga að vera að ræða í dag fjárlög fyrir árið 2011. Í stað þess stefnir í það í þessu erfiða árferði að Alþingi Íslendinga fái fjárlög ársins 2011 í hendur í byrjun október í haust til umræðu. Við vitum það báðir tveir, hv. þingmaður og ég, að þau viðfangsefni sem munu koma fram í fjárlagagerð fyrir árið 2011 verða gríðarlega erfið og hefði betur verið, þó ekki væri nema fyrir það eitt að búa stofnanir ríkisins undir þann veruleika sem bíður þeirra á næsta ári, að þeim hefði verið gefinn meiri tími til þess að undirbúa þær breytingar þannig að við hefðum meiri tryggingu fyrir því að fjárlögin gengju fram. Ég held því að þetta sé atriði sem beri að skoða, þ.e. að setja fjárlagahlutann fyrr fram. Í því efni hef ég viðrað það opinberlega að Alþingi setti mörkin að vori og ákvæði þann útgjaldaramma sem ríkisstjórninni væri heimilt að vinna eftir og fengi síðan útfærsluna í hendur þegar liði á árið. Ég held að þetta væri atriði sem ætti tvímælalaust að koma til skoðunar. En meginefnið er það í þessu efni að flýta fjárlagagerðinni og með sama hætti, eins og ég nefndi í mínu fyrra andsvari við hv. þm. Björn Val Gíslason, er það óásættanlegt í mínum huga að Alþingi Íslendinga sé að afgreiða 

Frú forseti. Já, ég er að mörgu leyti sammála hv. þingmanni. Ég held að við séum hér að tæpa á verkefni sem við ættum að skoða alvarlega, hvernig við getum styrkt þetta vinnulag. Ég lít svo á að þetta sé eiginlega spurning um vinnulag og hér erum við kannski fastir í ákveðnum hefðum. Þingmaðurinn veltir því hér upp hvort við ættum að fara að ræða fjárlög 2011. Það mætti jafnvel spyrja: Eigum við að fara að ræða fjárlög 2012 á þessu stigi málsins? Ég tel að sjálfsögðu ekki að taka eigi pólitíkina út úr fjárlögunum og að ráðherrar eða framkvæmdarvaldið hafi að einhverju leyti möguleika á því að leggja sínar áherslur. Heildarstefnumótunin til næstu þriggja ára, stóri ramminn, ætti hins vegar kannski að fara hér í gegnum þingið með miklu skipulagðari og markvissari hætti. En ég velti fyrir mér þeim vinnubrögðum sem hafa tíðkast á þessu þingi og líka í nefndunum. Menn fara í átakastjórnmálin og þetta verður hörð deila en meðan menn eru kannski ekki alveg nógu samstilltir í því að hafa augun á boltanum, eins og sagt er, hvert er markmiðið, tökumst á um pólitíkina. En við erum öll sammála um að það er næstum því ekki pólitík að þurfa að koma fjárlögum ríkisins í lag hér á næstu tveimur til þremur árum. Það er eiginlega svo miklu stærra mál en svo að við eigum að velta því fyrir okkur í flokkspólitískum farvegi. Við getum líka horft á það hvernig fyrirtæki haga langtímastefnumótun sinni og horft til þess hvaða vinnulag er þar á ferð. En kannski ég nýti síðustu sekúndurnar í að velta þeim punkti upp með hv. þingmanni hvernig hann sjái fyrir sér að við stígum næsta skref í því. Er það á vettvangi fjárlaganefndar sem við förum og leggjum línurnar eða eru aðrar hugmyndir á lofti í þá veru?

Virðulegi forseti. Svo að ég svari því bara strax þá held ég að fjárlaganefnd ætti að taka frumkvæði í þessum efnum, mjög einfalt og skýrt svar. Það sem lýtur að pólitíkinni, og hv. þingmaður nefndi hér, þá held ég að hina pólitísku umræðu um fjárlögin eigi að taka hér í þessum sal áður en framkvæmdarvaldið fer að möndla með þetta eins og gert hefur verið. Ég held ég geti fullyrt að vantað hafi dýpri og betur grundaða pólitíska umræðu um áherslurnar við fjárlagagerðina á hinu háa Alþingi, einfaldlega út af því hvernig verklagið er. Víkjum aftur að þessu ágæta frumvarpi. Ástæðan fyrir því að það er sett fram með þessum hætti er í mínum huga sú - verklagið hefur beinlínis valdið því að þetta er hálflosarakennt, er enn og engin breyting á því - að ráðherrar hafa verið oftar en ekki mjög sjálfstæðir í ákvörðunum sínum varðandi rekstur og starfsemi þátta sem heyra undir viðkomandi ráðuneyti. Þegar menn hafa farið að reka sig á hefur þrautaráðið alltaf verið það að benda á fjármálaráðuneytið þegar menn hafa verið komnir upp að vegg í rekstri eigin stofnana. Þegar það liggur fyrir að rammarnir sem úthlutað hefur verið eftir og verklagið og reglugerðin gerir ráð fyrir því að viðkomandi fagráðuneyti sé ábyrgt frá upphafi til enda gagnvart þeim fjárheimildum sem því ber að rækja og ber skylda til að virða gagnvart Alþingi er venjan sú að menn reyni að skjóta sér undan með þeim hætti. Ég geri þar af leiðandi ráð fyrir því að þegar frumvarp þetta verður að lögum verði ábyrgð ráðherra, sem æðsta embættismanns í fagráðuneytinu, endanleg og skýr og það styrkir bæði Alþingi og fjármálaráðuneytið í því verkefni að halda utan um fjárlög ríkisins.

Virðulegi forseti. Það mál sem við ræðum hér ætti að vera í algjörum forgangi.

Algjörlega.

Þetta er eitt af þeim málum sem þingið ætti að fara mjög gaumgæfilega yfir og miðað við áherslurnar hefði maður ætlað að svona mál kæmi frá ríkisstjórn. En hér er komið þingmannafrumvarp sem ég er m.a. flutningsmaður að. Ég vonast til að við fáum góða umræðu um það í nefnd og klárum málið á þessu þingi. Hér er um að ræða tæki löggjafans, eða umgjörð löggjafans, til að halda hinu opinbera innan fjárlaga og það er ekki einfalt. Þegar menn líta til baka er augljóst, og á því bera allir ábyrgð, að hér hafa verið mjög mikil lausatök í fjármálum, í ríkisfjármálum, í opinberum fjármálum getum við bara sagt. Það sama á við um sveitarfélögin. Ef við gætum farið í tímavél og farið tvö til þrjú ár aftur í tímann til að rifja það upp hvernig umræðan var hér í þessum sal að þá fullyrði ég að það voru fáar raddir ef einhverjar sem töluðu um að auka þyrfti agann í ríkisfjármálum. Þvert á móti voru ráðherrar ávallt gagnrýndir fyrir að setja ekki nægilega fjármuni í hina ýmsu mætu málaflokka. Ef upp kom vandi í rekstri einstakra stofnana var almenna reglan sú að horft var til ráðherra ríkisstjórnar og sagt: Af hverju eru ekki meiri peningar til? Að þessu leyti erum við mörgum árum, kannski áratugum, á eftir þeim löndum sem við berum okkur saman við og við verðum að snúa þessu hratt og vel. Fyrsti flutningsmaður, hv. þm. Kristján Þór Júlíusson, vísaði hér í athugasemdir frá Ríkisendurskoðun. Hann vék hins vegar ekki að einni af þeim grundvallarathugasemdum sem komu fram hjá Ríkisendurskoðun, þ.e. að það er á ábyrgð stjórnmálamanna, ráðherra, að ná fram sparnaði. Núna er tilhneigingin sú, og við finnum það í allri umræðu, að ráðherrar segja: Forstöðumennirnir eiga að útfæra sparnaðinn. Það er alveg rétt, forstöðumaður á að útfæra, en það verður að koma pólitísk lína frá viðkomandi ráðherra úr ríkisstjórn. Hv. þingmaður fór yfir það, og þetta er eitthvað sem vekur ekki mikla athygli, að margar ríkisstofnanir fara fram úr fyrstu þrjá mánuði ársins. Eins og segir í minnisblaðinu, sem hv. þingmaður las upp úr, eru af 22 skilgreindum veikleikaliðum, eins og það er orðað, 13 innan heimildar tímabilsins. Hér er vísað í Landspítalann, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og Sjúkratryggingar sérstaklega. Þar er t.d. nauðsynlegt að ráðherra leggi upp með það hvernig ná eigi fram þeim sparnaði sem farið er í. Sjúkratryggingar eru gott dæmi. Ekki er enn búið að upplýsa þingið um hvaða leið á að fara t.d. til að ná 2 milljarða króna sparnaði í sérgreinalækningum. Miðað við þær upplýsingar sem ég hef, og ég sit í heilbrigðisnefnd, er ekki byrjað að fara í þennan sparnað. Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að í dag er 11. maí og það á að ná 2 milljarða sparnaði bara á þessum lið. Ef við gefum okkur það, sem ég held að sé því miður rétt, að menn hafi ekki náð neinum sparnaði á þessum fyrstu fimm til sex mánuðum ársins er rétt hægt að ímynda sér hvernig það kemur niður á seinni hluta tímabilsins. Þá á eftir að fara í sparnaðinn sem verður farið í á næsta ári, árið þar á eftir o.s.frv. Því miður hætti ríkisstjórnin, í þessum viðkvæma málaflokki, við þann sparnað og það pólitíska upplegg sem lagt var upp með í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar og hefur ekki komið með neitt í staðinn. Það er ekki hægt að koma því yfir á forstöðumennina. Hér áður held ég að hlutirnir hafi verið með þeim hætti að forstöðumenn hafi metið það þannig, án þess að það hafi verið sagt, með því að bera sig saman við aðra forstöðumenn og aðrar stofnanir, að meiri hagur væri af því að ná ekki fjárlögum en minni. Það hjálpaði til þar, bæði pólitíska andrúmsloftið á þinginu, sérstaklega stjórnarandstaðan, og svo sannarlega fjölmiðlar. Við þekkjum öll fjölmiðlaumræðuna út af hinum ýmsu stofnunum og flestar stofnanir eru þess eðlis að þær eru viðkvæmar að því leytinu til að um er að ræða þjónustu sem við viljum að sé veitt. Venjan hefur verið sú, ef við tökum fjölmiðlaumhverfið, þ.e. þegar umræða hefur orðið um að fjárlagaliðir hafi farið fram úr fjárlögum, að fyrsta spurningin sem beint hefur verið að viðkomandi forstöðumanni hefur ávallt verið þessi: Vantar ekki afskaplega mikla peninga? Þannig var umræðan. Forstöðumenn voru aldrei spurðir, jafnvel þó þeir færu ár eftir ár fram úr, út í þann þáttinn að þeim bæri skylda til að vera innan ramma fjárlaga. Við tókum því miður allt of seint á þessu og fórum ekki í nauðsynlegar breytingar, lagabreytingar, til þess að hægt væri að taka á þessum málum, til þess að umhverfið yrði í það minnsta betra. Núna ber okkur að gera það og setja það í forgang. Mér sýnist að ef frumvarpið yrði óbreytt að lögum mundi svona umhverfi snúast við að því leytinu til að forstöðumenn mundu ýta á það að fá grænt ljós frá ráðherra til að fara í ákveðna aðgerð þannig að þeir gætu haldið sig innan fjárlaga. Ég held að það yrði niðurstaðan. Auðvitað ber viðkomandi ráðherra ábyrgð á málaflokknum þannig að hann þarf að gefa grænt ljós á það, veita pólitískt samþykki fyrir því, þó að hann útfæri það ekki nánar í smáatriðum. Það snýst ekki um það, það eru fagmennirnir sem gera það. En við komumst ekki hjá því, hvort sem við erum að auka útgjöld eða minnka þau, að taka pólitíska ákvörðun um hvernig það er gert. Þar eins og núna þurfum við að taka mjög erfiðar ákvarðanir. Stjórnmálamennirnir, sérstaklega ráðherrarnir, þurfa að útskýra af hverju þeir fara leið A en ekki leið B. Það er nokkuð sem hefur ekki verið í umræðunni enn. Ég hef miklar áhyggjur af því að við erum ekki að taka þessa umræðu, það er ekki komin pólitísk sýn á það hvernig á að ná fjárlögum þessa árs í viðkvæmum málaflokkum, eins og t.d. heilbrigðismálum og menntamálum, og við sjáum þennan vanda magnast á mörgum stöðum, við erum að auka vandann og gera okkur enn erfiðara fyrir en raun ber vitni. Það hjálpar ekki að í eina áminningarmálinu sem hefur komið upp er hreint og klárt um það að ræða að hæstv. ráðherra var að gera hluti sem ekki er hægt að finna nokkra stoð í lögum um að væri heimilt. Hæstv. heilbrigðisráðherra hótaði að áminna forstjóra Sjúkratrygginga fyrir það að hafa leitað álits Ríkisendurskoðunar. Það kemur alveg skýrt fram. Þegar gengið var á hæstv. ráðherra sagði hún að forstöðumanni hefði verið heimilt að gera þetta en hins vegar hefði hann þurft að spyrja sig fyrst. Það liggur alveg fyrir að það er það sem forstöðumaðurinn gerði ekki, hann spurði ekki ráðherrann fyrst. Og ef hæstv. ráðherra hefði verið samkvæmur sjálfum sér, ef þetta hefði verið ástæðan, hefði hann átt að áminna forstöðumanninn. Það er eitthvað sem var lítið í umræðunni. En fyrir því er engin stoð í lögum. Það er alveg skýrt í starfsmannalögunum út af hverju má áminna. Það er: 1. Útgjöld fari fram úr fjárlagaheimildum. Það á ekki við. 2. Verkefnum stofnunarinnar er ekki sinnt, eða þjónusta hennar telst óviðunandi. Það á augljóslega ekki við. 3. Starfsmaður hefur sýnt óstundvísi eða vanrækslu í starfi. Það átti ekki við í þessu tilfelli. 4. Óhlýðni eða löglegt boð eða bann yfirmanns. Það á augljóslega ekki við. 5. Vankunnátta eða óvandvirkni í starfi. Það á augljóslega ekki við, í rauninni alveg þveröfugt. 6. Starfsmaður hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi. Það á sannarlega ekki við. 7. Starfsmaður hefur verið ölvaður í starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu. Þetta á augljóslega ekki við. Það mál sem ég vísa hér í, þetta eina áminningarmál sem hefur komið í tíð þessarar ríkisstjórnar mér vitanlega - ég er nú með fyrirspurn um þetta mál sem ég veit ekki hvenær ég fæ svör við, að það er í rauninni alvarlegt mál hvernig hæstv. ráðherra var að beita valdi sínu. En þetta frumvarp miðar hins vegar að því að við náum aga í ríkisfjármálunum og mættum við Íslendingar svo sem ná aga á fleiri sviðum. En við sem sitjum hér á löggjafarsamkundunni verðum að byrja á okkur sjálfum, til þess er þetta mál lagt fram. Ég vona að þetta mál verði í algjörum forgangi hér hjá okkur á þinginu.

Frú forseti. Við ræðum hér afskaplega merkilegt mál, sem er frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjárreiður ríkisins, en þar er verið að færa aukna ábyrgð á herðar ráðherra. Kall dagsins er agi, ábyrgð og ráðdeild. Eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni hafa mikil lausatök verið á þessum atriðum hér á Íslandi, alla tíð, og ekki bara hjá ríki og ekki bara hjá sveitarfélögum heldur líka hjá fyrirtækjum og einstaklingum kannski sérstaklega. Ég hef velt því fyrir mér hvað valdi þessum miklu lausatökum í fjármálum nánast heillar þjóðar, ég vil ekki alhæfa, miðað við það sem ég hef kynnst erlendis. Það er sennilega veiðimannaþjóðfélagið, þar sem menn geta haft mikil uppgrip á stuttum tíma, og þar af leiðandi bjargað mörgum málum með einum góðum veiðitúr, og líka verðbólgan sem át upp skuldir. Á 30 ára tímabili voru vextir á Íslandi neikvæðir í boði Seðlabankans. Innlánsvextir voru neikvæðir þannig að sparifjáreigendur töpuðu stöðugt og skuldarar græddu stöðugt og nutu meira að segja skattfrelsis á meðan. Þetta held ég að sé að einhverju leyti ástæðan fyrir því að á Íslandi er orðtakið „þetta reddast“ mikið notað. Það er kannski ástæðan fyrir þessum lausatökum. Svo erum við með hér á Alþingi ýmiss konar lagasetningu. Ég ætla að lesa úr tveimur. Það eru í fyrsta lagi lög nr. 40/2007, um heilbrigðisþjónustu. Í markmiðunum stendur, með leyfi forseta: „Lög þessi taka til skipulags heilbrigðisþjónustu. Markmið þeirra er að allir landsmenn eigi kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma er tök á að veita.“ Fullkomnustu heilbrigðisþjónustu, það er leitað um allan heim að fullkomnustu heilbrigðisþjónustu og þess skulu Íslendingar njóta eins og tök eru á. Nú er það spurningin hvort orðið „tök“ vísar til þess að tæknilega sé möguleiki á að veita þessa þjónustu eða til þess að fjárhagsleg geta sé til að veita hana. Það er það sem þyrfti að standa þarna skýrar, það þyrfti að standa „sem fjárhagslega og tæknilega“ - ég hafði fjárhagslega á undan - „eru tök á að veita.“ En það vantar og þeir sem vinna eftir þessum lögum líta að sjálfsögðu á markmiðið og segja: Já, við eigum að veita bestu þjónustu, heilbrigðisþjónustu, sem til er í heiminum, alveg sama hvað hún kostar. Ég hef margoft bent á þessa, hvað á að segja, „útópíu“ sem er í lagasetningunni því að hún fær ekki staðist. Hún fær ekki staðist. En þeir sem framkvæma lögin hafa margt sér til málsbóta, þeir vísa í þetta markmið og framkvæma eftir því. Síðan eru lög um félagsþjónustu sveitarfélaga en í markmiðunum þar stendur: „Markmið félagsþjónustu á vegum sveitarfélaga er að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Skal það gert …“ - og síðan er talið upp hvernig eigi að gera það. Ekki orð um fjárhagslega getu, ekki orð um það að kannski séu takmarkaðir fjármunir til í landinu. Þannig að þetta hvort tveggja leiðir til þess að fólk, og þetta er í fleiri lögum, telur sér skylt samkvæmt lögum að veita mjög ítarlega og ríkulega og dýra þjónustu. Þetta er kannski ástæðan fyrir því hve illa gengur að koma böndum yfir fjárlög ríkis og sveitarfélaga. Meðan allt lék í lyndi og velferð var mikil og góðæri, á 18 ára valdaferli Sjálfstæðisflokksins, þar sem hann var víst einn við völd, að því sagt er þegar hentar,  Svo koma ráðuneytin sem eru að framkvæma þau lög sem Alþingi setur - ég vísa ákveðnum hluta af ábyrgðinni yfir á Alþingi með því að semja svona „útópíu“-markmið. Þeir framkvæma og þar er farið fram úr fjárlögum eins og ekkert sé. Það er nefnilega þannig að þó samþykkt séu lög um eitt og annað, heilbrigðisþjónustu og félagsþjónustu o.s.frv., eru það alltaf fjárlögin sem takmarka útgjöldin. En það virðist ekki vera mikill skilningur á því hjá þeim sem eru að reka stofnanir ríkisins eða deila út peningum því að það virðist vera að fjárlögin séu allt að því upp á punt. Reyndar held ég að sá skilningur sé nú að veikjast, að þau séu upp á punt, og menn séu farnir að átta sig á því að fjárlög eru mjög mikilvægt tæki til að ákveða hvaða fjármunum megi ráðstafa í hvert verkefni. Dæmi um það eru fjáraukalög sem oft og tíðum eru með mörg atriði sem ekki voru óvænt. Ég tel að fjáraukalög eigi eingöngu að veita fjármuni til einhvers atviks sem kom upp á óvænt, eins og eldgos sem ekki mátti sjá fyrir o.s.frv. Ef Alþingi setur ný lög á tímabilinu á fjárveitingavaldinu að vera heimilt að setja það í fjáraukalög. Allt annað á að vera í fjárlögum. Eitt dæmi um agaleysið er t.d. meðferðin á Hörpu, tónlistarhúsinu, sem kemur hvergi fram í fjárlögum, en er samt sem áður skuldbinding til framtíðar, til 35 ára skilst mér, sem Alþingi, fjárveitingavald framtíðarinnar, getur ekki horfið frá þó að það gjarnan vildi nema að borga bætur. Sama er með ýmislegt fleira. Ég nefni t.d. Icesave. Alþingi samþykkti lög 30. desember. Þess var hvergi getið í fjárlögunum þó að hæstv. fjármálaráðherra hafi skrifað undir þann samning sem þá var gerður. Fjármálaráðherra var búinn að skrifa undir samninginn og fyrir Alþingi lá frumvarp um að samþykkja þetta og það var samþykkt 30. desember, samt var það ekki í fjárlögum sem voru samþykkt rétt áður og ekki fjáraukalögum heldur. Samt vantaði sennilega um 100 milljarða inn í þau fjárlög þegar þau voru samþykkt. Svo vel vildi til að forseti Íslands neitaði að skrifa undir lögin og þjóðin kolfelldi þetta samkomulag. Þannig að það má segja að það hafi sloppið fyrir horn og bjargað fjárlögunum sem væru annars mjög illa sett. Ég tel að ekki eigi bara að auka agann í fjárlögunum heldur eigi menn að fara að skoða það að koma með margra ára fjárlög, eins og hér hefur verið nefnt, jafnvel til fjögurra, fimm ára, þannig að ramminn sé settur fyrir framtíðina, hvert þjóðfélagið er að stefna. Mér finnst það vera allt að því ábyrgðarlaust að hafa fjárlög bara til eins árs því að það er verið að taka ákvarðanir um fjölda atriða eins og t.d. jarðgöng sem tekur mörg ár að byggja eða háskólasjúkrahús sem tekur mörg ár. Reyndar, frú forseti, á líka að fara að fela þann kostnað fyrir ríkissjóði og skattgreiðendum framtíðarinnar, hann á að fara í einhvers konar einkaframkvæmd sem kemur ekki fram í fjárlögum. Þar með er verið að plata bæði Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og litlu börnin sem eiga eftir að borga skattana af því. Ég hef svo sem ekki mikla samúð með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum en ég ber mikla umhyggju fyrir ungu skattgreiðendunum sem fæðast með þessar byrðar. Það sem þetta frumvarp gerir er að færa frekari ábyrgð yfir á ráðherra. Nú þegar er ákvæði í lögum um það að brot á ákvæðum laganna, þ.e. fjárreiðulaganna, varðar skyldur opinberra starfsmanna, þ.e. þeir bera ábyrgð á brotum. Því hefur ekki verið framfylgt, frú forseti, vegna þess að ráðuneytin hafa ekki kært menn fyrir að fara fram úr fjárlögum, mér er ekki kunnugt um það alla vega. Það má vel vera að einn og einn maður hafi losnað úr embætti en það er afskaplega sjaldgæft. Það á að setja reglur um að þeir sem fara t.d. 4% fram úr fjárlögum verði bara reknir og beri ábyrgð á því þannig séð að hafa virt fjárlög að vettugi. En hér er sem sagt verið að gera ráðherrann ábyrgan og meira að segja þannig að það fer samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð frá 1963, í yfir 40 ára gömlum lögum. Ég tel það mjög nauðsynlegt, vegna þess agaleysis sem hefur verið í framkvæmd fjárlaga, og að það muni gera það að verkum að ráðherra muni taka fastar á brotum undirmanna sem virða fjárlög að vettugi, fara ekki að fjárlögum. Það mun líka gera það að verkum að forstöðumenn stofnana sem vita af þessari ráðherraábyrgð munu gæta sín betur að fara nákvæmlega að fjárlögum. Þá mun kannski koma sú tíð að þessi lausatök hverfi og að aftur snúi inn í íslenskt samfélag, alla vega í opinbera geiranum, agi, ábyrgð og ráðdeild.

Frú forseti. Ég vil lýsa yfir mikilli ánægju með að hv. þm. Kristján Þór Júlíusson hafi ásamt fleiri þingmönnum lagt fram frumvarp til laga um fjárreiður ríkisins. Ef Alþingi Íslendinga ætti að vera að fjalla um einhver mál á erfiðum tímum í rekstri ríkisins þá er þetta grundvallarmál. Eftir að hafa fylgst ítarlega með mjög merkilegri umræðu, sem hér hefur farið fram, hefur það vakið athygli mína að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingar hafa ekki haldið ræður. Reyndar hafa tveir þingmenn komið upp í örstutt andsvör en stjórnarflokkarnir ætla gjörsamlega að skila auðu í grundvallarmáli sem snertir það hvernig framkvæmdarvaldið fer með þær heimildir sem löggjafarvaldið felur því hverju sinni. Nú er það svo, og við höfum þekkt það á undangengnum árum, að ráðherraræðið hefur verið mikið og viðkomandi ríkisstjórnir - og margir flokkar hafa átt aðkomu að þeim - hafa álitið sem svo að séu ákvarðanir teknar við ríkisstjórnarborðið sé það einungis formsatriði að leita til þingsins um aukafjárveitingar.

Stimpla.

Já, þingið hefur verið ákveðinn stimpilpúði fyrir framkvæmdarvaldið í þessum málum á undangengnum árum. Þetta er eitthvað sem við ætluðum að breyta og höfum talað fyrir mörg hér en því miður er það ansi rýrt hvað þingmenn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna leggja lítið til umræðunnar í þessu máli. Hér er nefnilega um stórmál að ræða. Eins og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson benti réttilega á hér áðan, eftir fund í hádeginu í fjárlaganefnd, hefur það komið í ljós að svipaður fjöldi stofnana er núna að keyra 4% umfram heimildir sínar, rétt eins og árið 2006. Hvernig var umhorfs árið 2006 í íslensku samfélagi? Jú, hér var þvílíkt flæði af peningum út úr ríkissjóði og stofnanir treystu á það að góðhjartaðir stjórnmálamenn, þingmennirnir, mundu á lokaspretti fjáraukalaga bæta upp þá umframkeyrslu sem forsvarsmenn opinberra stofnana stóðu í þá. Nú er það þannig í dag að við verðum að velta hverri einustu krónu fyrir okkur. Ríkissjóður er rekinn með gríðarlegum halla og við þurfum einfaldlega að fara að taka okkur tak þegar kemur að því hvernig við göngum um löggjöf sem Alþingi setur, sem eru fjárlög viðkomandi ára. Þess vegna fagna ég því að hér er lagt til að ráðherraábyrgð verði aukin þegar forstöðumenn stofnana fara fram úr settum fjárheimildum. Reyndar hefur nú verið heimild til handa ráðuneytum í mörg ár að áminna forstöðumenn ríkisstofnana fari þeir fram úr settum fjárheimildum. En eins og við þekkjum mörg hér hefur ansi sparlega verið farið með þá áminningarheimild þrátt fyrir að viðkomandi stofnanir hafi verið reknar með tapi ár eftir ár eftir ár. Við þurfum einfaldlega að temja okkur nýjan hugsunargang þegar kemur að því hvernig við förum með þá löggjöf sem Alþingi setur hverju sinni. Ég hef velt fyrir mér í nokkurn tíma ákveðinni tilhneigingu gagnvart þeim aðilum sem eru þó að reka stofnanir sínar af mikilli myndarmennsku. Margir forstöðumenn vilja reyna að gera allt til þess að draga úr kostnaði við starfsemi stofnana sinna og reyna að eiga eitthvað örlítið afgangs ef eitthvað óvænt kæmi upp í rekstri viðkomandi stofnana árið eftir. Nú vilja margir að þær inneignir séu teknar af viðkomandi stofnunum en ég hef verið einn af þeim sem hafa sagt það að verði slíkt að reglu er alveg ljóst að þeir sem reka stofnanir sínar vel munu eyða öllum fjárheimildum sínum ef þeir vita að þær verða teknar af. Þannig að þetta er svona einn angi af þessari umræðu hér. Um leið og við ætlum að taka á þeim sem keyra umfram þurfum við líka að horfa til þeirra sem gera vel í rekstri sínum. Síðan er það annað, og enn og aftur minni ég á það merkilega í þessu, að þingmenn stjórnarflokkanna vilja ekki taka þátt í þessari umræðu, að við heyrum það, ekki bara hjá þessari ríkisstjórn eins og ég sagði áðan heldur hjá mörgum öðrum, að ákvarðanir eru teknar um það á fundum ríkisstjórnarinnar að auka fjárframlög til tiltekinna verkefna og við þingmenn, fjárlaganefndarmenn, þurfum að heyra þær tilkynningar í fjölmiðlum. Hér er náttúrlega ekki farið eftir því, líkt og stjórnarskrá lýðveldisins kveður á um, að þingið eigi að fara með fjárveitingavaldið. Jú, það er sagt að þetta sé háð fyrirvara um samþykki Alþingis, stundum er það tekið fram. En er það ekki bara vitað að óbreyttir þingmenn stjórnarflokkanna munu stimpla þær tillögur sem ríkisstjórnin ákvarðar hverju sinni og segja bara já? Ég sé að hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir er komin hér til umræðunnar, ég fagna því að heyra hvað nýr þingmaður á Alþingi Íslendinga, í stjórnarmeirihluta, hefur til málanna að leggja. Eins og við höfum mörg hver talað fyrir á undangengnum mánuðum, sérstaklega eftir hrunið, þurfum við að breyta mörgu er snertir fjárlagagerðina. Auðvitað er þetta agaleysi, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal benti á, og þetta agaleysi er að miklu leyti til séríslenskt fyrirbæri. Því ef við horfum á það hvernig fjárlagagerðin er á öðrum Norðurlöndum er umframkeyrsla í rekstri stofnana margfalt meiri hér á landi en þar. Það hefur verið ákveðið norm að menn haldi að þingmenn síns kjördæmis muni bara koma þessari stofnun til hjálpar. Við þurfum að temja okkur allt annan hugsunargang í þessum efnum. Mig langar líka að minna á það sem við vorum að ræða síðast á vettvangi efnahags- og skattanefndar í morgun - þar var verið að ræða um frumvarp þar sem verið var að veita ívilnun gagnvart endurbótum á húsnæði, þ.e. að einstaklingar þyrftu ekki að greiða virðisaukaskatt upp að ákveðnu hámarki. Það er löggjöf sem hefur áhrif, bæði á tekjur ríkissjóðs en ekki síst sveitarfélaganna í landinu. Fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga kom á fund efnahags- og skattanefndar og benti á að sveitarfélögin eru að verða þar af nokkur hundruð milljónum króna vegna þessa frumvarps. Var eitthvað rætt við sveitarfélögin þegar kostnaðarmatið var gert? Ekki neitt. Sveitarfélögin koma bara að orðnum hlut og nú er það svo að það frumvarp skapar ríkissjóði á öðrum tekjupóstum mikla fjármuni en sveitarfélögunum ekki. Gunnlaugur Júlíusson, sem mætti þarna fyrir hönd Sambands íslenskra sveitarfélaga, benti á það hversu þröngt sjónarhorn ríkisvaldsins er, þ.e. fjármálaráðuneytisins í þessu tilviki. Það er bara horft á það hvaða áhrif þetta hefur á ríkissjóð. Það er ekki tekið neitt tillit til sveitarfélaganna, hvaða áhrif viðkomandi lagasetning hefur á fyrirtækin og hvaða áhrif viðkomandi lagasetning hefur á heimilin hér í landi. Í Danmörku er það þannig, að hans sögn, að gert er kostnaðarmat þar sem nákvæm úttekt er gerð á því hvaða áhrif viðkomandi frumvarp hefur á stöðu ríkissjóðs, sveitarfélaga, atvinnulífs og heimila. Hvers vegna þurfum við að vera með einhverjar séríslenska leið? Við erum að tala um rótgróið samfélag, Danmörku, og auðvitað er það eðlilegt í öllum frumvörpum sem ríkisstjórnin leggur fram að menn skoði heildaráhrif viðkomandi frumvarps á heimili, fyrirtæki, sveitarfélög og ríkið. Menn hafa rætt hér rammafjárlög. Ef það á að vera þannig að Alþingi Íslendinga eigi að vera með fjárveitingavald ættum við að eyða vorþinginu að þó nokkrum hluta í það að ræða um forgangsröðun þegar kemur að úthlutun fjárheimilda úr ríkissjóði. Alþingi ætti á vorþingi að setja einhver rammafjárlög sem væru síðan afhent framkvæmdarvaldinu til frekari meðhöndlunar þannig að þingmenn kæmu fyrr að fjárlagagerðinni. Að þingmenn mundu í sínum röðum forgangsraða, hversu mikla fjármuni ætlum við að setja í heilbrigðisráðuneytið, hversu mikla fjármuni ætlum við að setja í menntamál o.s.frv. Það væri síðan framkvæmdarvaldsins að útfæra þessar tillögur þingsins, sem hefur fjárveitingavaldið, og síðan mundum við taka við frumvarpinu frá ríkisstjórninni á haustdögum. Þetta er ekki svona í dag, þetta hefur verið í umræðunni í mörg ár, rétt eins og þessi umframkeyrsla. En okkur virðist ganga mjög hægt að bæta þau vinnubrögð sem tengjast fjárlagagerðinni og almennt vinnubrögðin hér í þinginu. Að lokum langar mig að minnast á eftirlitshlutverk þingsins. Það verður, og kannski sérstaklega á tímum sem þessum, að herða á því. Við eigum að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og skýrsla rannsóknarnefndar þingsins hefur sýnt að aðhald Alþingis gagnvart ráðherrum og framkvæmdarvaldinu var af of skornum skammti. Það hljómar kannski ekkert vinsælt að ræða um það að auka mögulega fjárveitingar til nefndasviðs þingsins. En ég held að það frábæra starfsfólk sem vinnur hér innan dyra og aðstoðar okkur þingmenn við að veita framkvæmdarvaldinu aðhald, að það þurfi að efla það starfsumhverfi sem það ágæta starfsfólk býr við. Það er gríðarlegt álag á nefndariturum þingsins, á lögfræðingum hér innan dyra og oft og tíðum höfum við ekki aðgengi að þeirri sérfræðiþekkingu sem við hefðum kosið að við fengjum. Til að standa vörð um starfsemi Alþingis verðum því að vera óhrædd við að efla þingið. Við þurfum að hafa miklu meira aðhald með framkvæmdarvaldinu en verið hefur á undangengnum árum. Þó að núverandi stjórnarliðar tali um það að miklar breytingar séu í gangi og ný ríkisstjórn hafi tekið við hefur alls engin breyting orðið á þessu ráðherraræði. Er það svo þegar kemur að stórum ákvörðunum er snerta útgjöld ríkisins að forustumenn ríkisstjórnarinnar, viðkomandi ráðherra, óski eftir fundi í fjárlaganefnd til þess að fara yfir það hvort meiri hluti sé fyrir því að verja tilteknum fjármunum til mikilvægra verkefna? Ég efast um að það sé einu sinni lyft símtóli til þess að heyra í einstaka nefndarmönnum. Þessu verðum við að breyta. Ég horfi hér framan í hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur. Ég er alveg viss um það, af því að ég þekki hv. þingmann að góðu einu, að hún sé komin hingað inn til þess að breyta þessum vinnubrögðum. Við höfum farið yfir það hér í dag að agaleysi við fjárlagagerð og framkvæmd fjárlaga á Íslandi er margfalt meira en í nágrannalöndunum. Við erum í mjög erfiðri stöðu í dag. Þess vegna þurfum við þvert á flokka að fara hressilega yfir þessi mál. Ég fagna því frumvarpi sem hv. þm. Kristján Þór Júlíusson hefur lagt hér fram. Ég bjóst við því, í ljósi þess hversu gríðarlega stórt mál er um að ræða, að miklu fleiri þingmenn mundu taka þátt í umræðunni vegna þess að það eru fjölmargir vinklar og álitamál sem koma til greina í þessari umræðu. Við vorum að ræða hér um daginn um siðareglur sem hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, setti fram, siðareglur fyrir ráðherra í ríkisstjórn Íslands. Það er gott mál, ég styð það. En þá verður einhver alvara að vera á bak við slíkan málflutning. Verði frumvarpið að lögum er alveg ljóst að mikil og ítrekuð framúrkeyrsla mundi brjóta í bága við siðareglur ríkisstjórnarinnar. Þá erum við farin að ræða um ráðherraábyrgð í þeim efnum. Þá erum við kannski farin að ræða um alvöru málsins því að menn hafa komist upp með það - hvort sem það var í ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks, eða núna Vinstri grænna og Samfylkingar - að fara dálítið létt í kringum löggjöf sem Alþingi Íslendinga setur og snertir fjárlög íslenska ríkisins. Þessu verðum við að breyta og því fagna ég frumvarpinu sem hér er lagt fram. Ég vona að það fái góða og ítarlega meðferð í fjárlaganefnd þingsins, mundi ég ætla, vegna þess að hér er um að ræða mál sem þarf að leggjast heilmikið yfir. En það er alveg á hreinu þegar kemur að fjárlagagerð íslenska ríkisins að mörgu er ábótavant. Það er margt sem við getum lært af öðrum þjóðum og við getum lært af þeirri bitru reynslu sem við þurfum nú að horfast í augu við. Ég vona því að hv. stjórnarliðar leggist á sveif með frumvarpinu, með breyttum vinnubrögðum til þess að auka aga í íslenskri fjárlagagerð og í framkvæmd hennar.

Virðulegi forseti. Ég stenst ekki að koma hér upp eftir ummæli hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar um að enginn stjórnarþingmaður taki til máls. Það má líklega segja að væntanlega hafa fá lög verið jafnoft brotin og fjárlögin íslenska ríkisins, það er ekki gott mál og því þarf að breyta. Ég get tekið undir það sem hér hefur verið sagt, það þarf aga í framkvæmd fjárlaganna og umframkeyrsla á fjárlögum er mikill löstur á íslenskri stjórnsýslu. Ég get líka tekið mjög undir það að þinginu er ekki sýndur mikill sómi í því hvernig framkvæmdarvaldið gengur oft fram hjá þinginu þegar það fer með fjárveitingavaldið. Það afsakar það ekki neitt að það hafi verið lenska, það ber að láta af ósiðum. Ég er sammála því sem komið hefur fram um gerð fjárlaga, auðvitað ættum við núna að ræða fjárlagarammann og fjárlögin ættu að koma fyrir þingið í smáatriðum í haust. En það tekur tíma að breyta, það tekur tíma að snúa stóru skipi og þó að Ísland sé kannski ekki freigáta heldur bara svolítið stórt skip tekur það tíma. Ég hef a.m.k. ætlað að sýna þolinmæði þetta vorið. Það er hins vegar mjög mikill löstur á því hvernig gengið er um fjármuni og skattfé landsins og það er mikill löstur á því hvernig farið er eftir vilja þingsins vegna þess að þingið hefur í rauninni lítið sem ekkert að segja um fjárlögin fyrr en þau koma í október. Þá er búið að setja allt niður á hina smæstu liði og þingið getur því ekki sett sínar áherslur á fjárlögin eins og það vill hafa þau. Vissulega þekkja gamlir þingmenn hér á þingi það, aldnir sem ungir, að samráð er haft við stjórnarflokkana en það er að mínu mati ekki nóg. Það á að hafa samráð við Alþingi í því formi að rammi fjárlaga sé lagður fyrir á vordögum og helst í mars. Hér hefur verið talað um að þingið eigi að gegna eftirlitshlutverki sínu. Ég er líka mjög sammála því. Á hinn bóginn vara ég við því að þingið detti niður í að leika Ríkisendurskoðun. Það er Ríkisendurskoðunar að fylgjast með einstökum stofnunum, það er Ríkisendurskoðunar að fylgjast með einstökum liðum í fjármálum ríkisins og það er þingsins að skoða stóru frávikin. Ég vara mjög eindregið við því sem mér finnst stundum koma fram hjá hv. þingmönnum þegar þeir tala um eftirlit með þinginu að þeir vilji gerast hálfgildings stóri bróðir og hafa allt undir smásjánni. Þannig á það ekki að vera að mínum dómi. Í ríkisfjármálunum er það Ríkisendurskoðunar að fylgjast með. Það er ríkisbókhaldið sem á að fylgjast með í gegnum árin og gefa hinar stóru skýrslur og síðan er það þingsins að fylgjast með því en ekki fylgjast með einstaka fjárlagaliðum. Ég vil að lokum koma að þessu frumvarpi sem er ástæða þessarar umræðu í dag. Það leggur til að lögum um ráðherraábyrgð verði breytt. Ég er vissulega þeirrar skoðunar að ráðherrar bera ábyrgð á - ég vil ekki nota orðið fjáraustur en því sem eytt er,  Á hinn bóginn er ég svolítið hrædd við að setja lög sem ekki yrði framfylgt. Annars staðar í þinginu er verið að fjalla um ráðherraábyrgð. Ákvæðum ráðherraábyrgðar hefur aldrei að því er ég best veit verið beitt, a.m.k. ekki á nokkrum síðustu áratugum, og ég vara við því að setja þetta núna inn í þann stóra og mikla málaflokk vegna þess að ég er hrædd um að það yrði ekki notað. Þá er þetta hótun eða ákvæði sem er einskis nýtt. Þess vegna legg ég til að skoðað verði ítarlega í fjárlaganefnd, þar sem ég geri ráð fyrir að þetta mál verði rætt, hvort það sé einhver önnur leið vegna þess að mér finnst það nokkuð bratt að ætla að setja þetta í ráðherraábyrgðina. Að öðru leyti er ég hjartanlega sammála öllum efnisatriðum frumvarpsins og reyndar flestu því sem sagt hefur verið úr þessum ræðustóli í dag.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir stórgóða ræðu. Hún brást ekki væntingum mínum. Hér er kominn þingmaður sem er kominn hingað til að breyta og ég get ekki betur heyrt en að við séum sammála í mörgum grundvallaratriðum. Ég held í raun og veru að við náum ekki neinni grundvallarbreytingu á því hvernig menn starfa hér inni fyrr en við náum fram því markmiði sem við hv. þingmaður erum sammála um, að ráðherrar verði ekki á sama tíma alþingismenn. Það verði einfaldlega algerlega skilið á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins og ég veit að hv. þingmaður er með mál þess efnis í þinginu sem nýtur víðtæks stuðnings að mínu viti. Varðandi eftirlitshlutverk þingsins og að Alþingi verði einhver stóri bróðir heyrum við í störfum okkar af ýmsum hlutum er tengjast framkvæmdarvaldinu, við fáum jafnvel ýmsar upplýsingar utan úr bæ á nefndarfundum. Þingmenn geta óskað eftir því gagnvart Ríkisendurskoðun að hún kanni tiltekin mál ef þeir heyra um einhver mál sem orka tvímælis. Að því leyti er aðhaldshlutverk þingsins mjög mikilvægt og að þingmenn séu meðvitaðir um að þeir eigi að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Hv. þingmaður varar við því að menn setji ráðherraábyrgð inn í lög en áminningin sem ráðherrar geta fengið, þ.e. framkvæmdarvaldið gagnvart forstöðumönnum ríkisstofnana, hefur ekki verið virt. Það mundi e.t.v. auka ábyrgð ráðherra ef þeir vissu að ef þeir stæðu sig ekki í því að veita undirmönnum sínum aðhald mundi jafnvel einhver ráðherraábyrgð virkjast gagnvart Alþingi Íslendinga. Fyrst 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem átt hefur sér stað um þetta frumvarp. Ég held að hún sé mjög þörf, sérstaklega ef hún leiðir til þess að við tökum okkur öll á við það verkefni að ná betur utan um hvort tveggja áætlunargerð ríkisins um rekstur hinnar margvíslegu þjónustu sem þar er veitt og ekki síður um það með hvaða hætti við ætlum að halda utan um þær ákvarðanir sem Alþingi tekur í fjárlögum hvers árs. Ég er þess ágætlega meðvitaður hversu erfitt það gæti reynst, eins og frumvarpið hljóðar, að koma þessum ákvæðum fram, sérstaklega því sem lýtur að því sem rætt er um varðandi lögin um ráðherraábyrgðina. Eins og kom fram hjá hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur óttast hún að þessu ákvæði yrði ekki beitt og lítur þar væntanlega bæði til umræðunnar eins og hún liggur í dag og ekki síður til þess að ákvæðum þeirra laga hefur aldrei verið beitt gagnvart ráðherrum landsins. Ég er þeirrar skoðunar að upp séu runnir aðrir tímar og umræðan um þessi efni sé hafin og muni þróast með miklu ákveðnari hætti en hingað til hefur verið. Ég geri þá ráð fyrir að frumvarpið verði unnið í því ljósi og taki mið af því hvernig störfum þeirrar nefndar þingsins sem sett var á laggirnar varðandi rannsóknarskýrsluna reiðir af. Ég tek einnig undir það sem fram kom í máli hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur varðandi eftirlitshlutverk þingsins. Við eigum að sjálfsögðu ekki að detta niður í smásálarskapinn þar, þingið sjálft. Það er rétt, sem kemur fram hjá hv. þm. Birki Jóni Jónssyni, að þingmenn fá upplýsingar sem þeir koma síðan til skila. Stóra myndin á að mínu mati að vera dregin hér í þingsölum varðandi afkomu ríkissjóðs, áherslur í stórum málum, velferðarmálum, og öllu því um líku. En útfærslan á að vera í höndum þeirra sem Alþingi hefur kjörið til þess verks að fylla út í og smíða þennan ramma saman. Eftirlitið á þá að beinast að því með hvaða hætti þeir ágætu ráðherrar sem starfa í umboði þingsins framkvæma vilja þingsins. En hingað til hefur þetta verið með þeim hætti að ráðherrar hafa tekið sér það hlutverk sem er þingsins, þ.e. að búa fjárlögin í hendur þingsins og annast síðan um allar áherslur og setja þær á oddinn. Samráðið á því að fara fram innan þingsins sjálfs, þ.e. þar geta stjórnmálaflokkarnir allir skipst á skoðunum og upplýsingum, komið sér saman um hluti o.s.frv., en pólitísku línurnar munu alltaf þurfa að skýrast í umræðu, átökum stjórnmálaflokkanna hér í tengslum við fjárlagagerðina, og ég held að það sé þarft að draga það fram. Því miður hefur það tapast við það verklag sem hingað til hefur verið viðhaft. Ég vil að lokum segja að ástæðan fyrir því að frumvarpið er sett fram með þessum hætti er fyrst og fremst sú að draga það fram með mjög skýrum og afdráttarlausum hætti að framkvæmdin á samþykkt þingsins liggur hjá viðkomandi ráðherrum. Hingað til hafa hlutirnir gengið þannig að ráðherrann, sem æðsti embættismaður síns fagráðuneytis, hefur oft og tíðum verið í skjóli, orrahríðin er um einstakar stofnanir, einstaka forstöðumenn o.s.frv. - hann ber ábyrgðina, honum er ætlað að vinna á grunni þeirra samþykkta sem hér eru gerðar. Ég treysti því þegar þetta frumvarp fer til umræðu að menn taki þetta þokkalega vel til kostanna, þetta frumvarp, leggist vel yfir það, afli umsagna. En ég vænti þess að það geti þá orðið til þess að við komum þessum málum í fastara form því að það eru mörg fleiri álitamál uppi en þetta eina við það verkefni sem hér hefur verið rætt, og ég vænti þess þá að fjárlaganefndin geti komið þeim til ákveðinna verka. Að endingu vil ég, virðulegi forseti, þakka fyrir þá umræðu sem átt hefur sér stað og vænti þess, í ljósi þeirra viðbragða sem þetta frumvarp hefur hlotið, að það nái með einhverjum hætti að verða að lögum í fyllingu tímans.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að koma inn á þetta með ráðherraábyrgðina aftur. Báðir hv. þm. Birkir Jón Jónsson og Kristján Þór Júlíusson hafa fært rök fyrir því að nota megi lögin um ráðherraábyrgð í þessu skyni. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson segir að það geti orðið til þess að ráðherrar noti frekar áminningartæki sem þeir hafa til að forstöðumenn haldi sig á mottunni og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson segir að lögin og viðhorf til laga um ráðherraábyrgð geti breyst vegna þess að við lifum á breyttum tímum. Það má vel vera og ég vil lýsa því yfir að ég er alveg tilbúin til að skipta um skoðun, að þetta sé of bratt, ef ég verð sannfærð um það.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessum orðum og treysti því að við getum þá í framhaldinu og við vinnslu þessa máls skipst á skoðunum um það sem lýtur að ráðherraábyrgðinni og það skýrist eftir því sem líður á vinnu þeirra þingnefnda sem við nefndum áðan. Ef við komumst að þeirri niðurstöðu að það sé gerlegt að fara með þetta í þennan farveg þá fagna ég því að hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir lýsir yfir stuðningi við það. Það er mjög ánægjulegt.

Virðulegi forseti. Þetta er mál sem lætur ekki mikið yfir sér en snertir ákveðinn hóp fólks sem á sér alla jafna kannski ekki marga málsvara og það eru þessir litlu einyrkjar. Þeir eru ekki litlir í sentímetrum heldur er þetta fólk sem er í litlum rekstri og framfleytir sér með því en hefur, alveg eins og aðrir landsmenn, margir hverjir, lent í vandræðum í tengslum við þetta kerfishrun, þetta bankahrun sem við þekkjum öll. Frumvarpið er mjög einfalt. 1. gr. hljóðar svo: „2. mgr. 63. gr. um lög um gjaldþrotaskipti falli brott.“ 2. gr. er: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Einfaldara getur það ekki verið. Þetta snýst einfaldlega um það að í lögum um gjaldþrotaskipti er gert ráð fyrir að einstaklingi sé veitt heimild til að leita greiðsluaðlögunar ef sýnt er fram á að hann verður fyrirséð um framtíð ófær um að standa í skilum með skuldbindingar sínar. En í 2. mgr. er gildissvið ákvæðisins þrengt þannig að heimildin nær ekki til einstaklinga sem undanfarin þrjú ár hafa borið ótakmarkaða ábyrgð á atvinnustarfsemi. Hafi einstaklingurinn hætt atvinnurekstrinum og skuldbindingar sem stafa af honum eru aðeins lítill hluti af heildarskuldum hans getur hann þó leitað nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Nú skal það haft í huga að þeir aðilar sem skulda út af atvinnurekstri sínum á sinni eigin kennitölu, sem er óvanalegt, því að flestir setja þetta í sérstök hlutafélög til að takmarka ábyrgð sína, eru í rauninni að leggja allt sitt undir og leggja það væntanlega þannig upp að þetta sé framfærsla þeirra og þeir eigi miklu meira sameiginlegt með heðfbundnum launamönnum en atvinnurekendum eins og við þekkjum þá almennt. Flestir sem eiga rekstur sem er stór eða millistór eru með þetta í hlutafélagi sem gerir það að verkum að ef reksturinn fer illa þá hefur það ekki bein áhrif á fjárhag viðkomandi heimilis. En það eru þó menn, eins og t.d. iðnaðarmenn og sölumenn, sem hafa þetta á sinni eigin kennitölu, og þeir hafa t.d. lent í því að vinnuvélar eða bifreiðar sem eru í þeirra rekstri eru keyptar á erlendum lánum sem hafa margfaldast vegna gengishrunsins eða annarra þeirra fjárfestinga sem þeir hafa nýtt sér í sambandi við sinn eigin rekstur. Virðulegi forseti. Ég tel ekki neitt réttlæti í því að þetta fólk njóti ekki sömu réttinda og aðrir þeir sem við erum að reyna að aðstoða í þessu bankahruni. Þess vegna er þetta einfalt réttlætismál og þar sem við erum að fjalla um þessi mál á vettvangi þingsins legg ég til að við skoðum þetta mál samhliða og klárum það. Ég hef ekki fundið nein efnisleg rök fyrir því að við eigum að taka það fólk sem er í minnsta atvinnurekstrinum til að framfleyta fjölskyldu sinni og segja að þeir njóti ekki sömu úrræða og almennir launamenn. Virðulegi forseti. Ég legg til að við vinnum þetta mál hratt og vel. Það er einfalt, getur ekki verið einfaldara. Þetta er réttlætismál og ég legg til að við vísum því til allsherjarnefndar og samþykkjum það sem allra fyrst sem lög frá Alþingi.

Frú forseti. Þær efnahagslegu hamfarir sem geisað hafa hafa bitnað einna harkalegast á fólki sem er með lítinn sjálfstæðan rekstur, svo sem ýmiss konar einyrkjar, iðnaðarmenn, grafískir hönnuðir, sölumenn, bændur og aðrir slíkir. Hjá flestum þessum aðilum hefur verkefnum fækkað verulega og í sumum greinum er jafnvel talað um algert hrun. Ef svo vill til að reksturinn hefur krafist einhvers konar tækjakaupa þá vitum við að mjög margir voru með öll tæki og vélar á myntkörfulánum og þau lán hafa í mörgum tilfellum tvöfaldast á sama tíma og tekjur hafa dregist verulega saman. Greiðsluaðlögun sú sem ríkisstjórnin kom á hefur verið nefnd bómullargjaldþrot. Ég mundi vilja haga málum þannig að færri þyrftu á slíku úrræði að halda en greiðsluaðlögunin sem slík á rétt á sér og er mjög mikilvægt úrræði. Mér finnst það mikið réttlætismál að allir einstaklingar geti nýtt sér þetta úrræði, ekki aðeins launþegar. Fjármál minni rekstraraðila eru oft samofin fjármálum heimila þeirra. Kannski er það ekki æskilegt en þannig er það samt og við því verðum við að bregðast. Á Norðurlöndunum er að finna fyrirmyndina að greiðsluaðlöguninni. Þar geta einyrkjar eða einstaklingar í rekstri ekki heldur farið í greiðsluaðlögun. Það getur vel verið að það sé ágætt að hafa það þannig við venjulegar aðstæður en nú eru kringumstæður allt annað en venjulegar og við þurfum að taka tillit til þess. Forsendubresturinn er alger og fólk gat ekki vitað í hvað stefndi. Mér finnst mjög mikilvægt að frumvarpið fái framgöngu og vona að hv. allsherjarnefnd taki vel í þetta.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Í örstuttu máli gengur breytingin út á það að ef viðskiptabanki eða sparisjóður, lánafyrirtæki eða dótturfélag þeirra, á yfir 40% eignarhlut í viðskiptaaðila sínum, skuli ákvæði í VII. og VIII. kafla laga um verðbréfaviðskipti, nr. 108/2007, gilda um viðskiptaaðilana eftir því sem við á. Þetta þýðir einfaldlega að þau fyrirtæki sem hafa verið yfirtekin af bönkum og lánafyrirtækjum þurfa að vera með sömu upplýsingaskyldu og fyrirtæki sem eru skráð á markaði í Kauphöllum. Rökin eru afskaplega einföld: Við vitum að það er mjög viðkvæmt af mörgum ástæðum, út frá réttlætisrökum, út frá samkeppnisaðilum og öðru slíku, að fjármálafyrirtækin séu að taka yfir fyrirtæki. Stærstu dæmin nú eru Húsasmiðjan, Hagar, Icelandair Group og ýmislegt fleira. Við eigum væntanlega eftir að sjá á næstunni fleiri slík dæmi. Til þess að við getum tryggt að gegnsæið sé sem mest, og að það sé hafið yfir grun að í þeim lánastofnunum sem tekið hafa þessi fyrirtæki eignarhaldi séu menn að vinna þetta eins faglega og mögulegt er, verðum við að hafa gegnsæjar reglur og við eigum fyrirmyndirnar í því í reglum um fyrirtæki sem eru skráð í Kauphöllinni. Það er því mjög mikilvægt að við göngum frá þessu sem allra fyrst og mun það án nokkurs vafa auka traust og trúverðugleika á fjármálamarkaði okkar og á markaði almennt. Nú erum við í hv. viðskiptanefnd að fjalla um lög um fjármálafyrirtæki. Þar hef ég, ásamt þeim sem þarna eru flutningsmenn og eru í nefndinni, fulltrúum minni hlutans, lýst eftir því að þetta komi inn í lögin, þ.e. þessi efnisgrein. Eru ágætar vonir um það og hv. formaður viðskiptanefndar, Lilja Mósesdóttir, hefur tekið vel í það. Við munum sjá það á næstu dögum hvort þessi efnisgrein fer inn sem breytingartillaga frá nefndinni og er þá markmiðinu með frumvarpinu náð. En ef ekki er þetta alla vega innlegg í það að reyna að koma þessum sjálfsögðu breytingum alla leið því að við þær óvenjulegu aðstæður sem nú eru þurfum við að vinna hratt til þess að skapa hér sem bestar og eðlilegastar leikreglur og þess vegna er frumvarpið lagt fram. Ef við náum þessu fram núna í hv. viðskiptanefnd, í breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, verður enginn glaðari en sá sem hér stendur.