Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 23. maí 1985. Pálmi Jónsson, 1. þm. Norðurl. v., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna sérstakra anna get ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Norðurl. v., Páll Dagbjartsson skólastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Ingvar Gíslason, forseti Nd.“ Páll Dagbjartsson hefur áður setið á þessu þingi og ég býð hann velkominn til starfa á ný.



Herra forseti. Þegar till. til þál. um fullgildingu hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna kemur nú til afgreiðslu Alþingis Íslendinga hljóta óhjákvæmilega að vakna ýmsar minningar. Kannske hefur engin þjóð notið jafnmikils afraksturs af störfum hafréttarráðstefnunnar og einmitt við Íslendingar og er þó mikill akur óplægður enn. Við erum raunar aðeins á þröskuldi þeirrar verndunar-, nýtingar- og ræktunarstefnu sem móta mun íslenskt þjóðlíf um aldir. En bæði vegna forsögunnar og legu landsins ber Íslendingum að vera forustuþjóð þeirrar þróunar að löndin við nyrstu höf tengist saman, allt frá Noregsströndum til Kanada, í þeim sjálfgefna tilgangi að vernda mestu auðlegð sína, margfalda hana og nýta í þágu alls mannkyns. Ræktunarstefnan á höfunum er hafin og þar eru tækifærin enn þá stórfenglegri en á þurrlendi til að breyta auðn í auðlegð. Oft hefur verið á það bent að Íslendingar hafi verið forustuþjóð í hafréttarmálum, en það má rekja til laganna um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins, sem sett voru 1948, og síðan baráttu okkar á tveim fyrstu hafréttarráðstefnunum sem haldnar voru í Genf árin 1958 og 1960. Og það er táknrænt að sama árið og þriðja hafréttarráðstefnan hefst, 1973, hefja Íslendingar harða baráttu fyrir því að helga sér 200 sjómílna efnahagslögsögu, sem þá strax hillti undir, og aðeins tveim árum síðar var hún orðin að veruleika. Auðvitað kostaði það harða baráttu, en við hefðum heldur aldrei náð neinum rétti án bardaga. En í styrjöldum okkar höfum við ætíð sigrað með sömu vopnum; rökum, lögum og rétti. Þriðja hafréttarráðstefnan var einkennileg samkoma. Þar voru saman komnir fulltrúar svo til allra þjóðlanda heims. Þar var fundað í ótal herbergjum smáum og stórum, ys og þys og skvaldur á göngum, í kaffistofum og börum. Sá sem óreyndur kom til starfa á þessari samkundu vissi ekki sitt rjúkandi ráð. Allt virtist vera í upplausn. En þegar upp var staðið tæpum áratug síðar höfðu margir orð á því að lokið væri merkustu sáttagerð í sögu mannkyns þar sem ráðið hefði verið til lykta yfirráðum 3/4 hluta jarðarkringlunnar með samkomulagi og það án þess að nokkru sinni yrði gengið til atkvæða um efnisatriði fyrr en á lokadegi. Öll mál höfðu verið leyst á þann frumlega hátt í bókstaflegum skilningi að menn töluðu saman. Hafréttarsáttmálann hafa hv. alþm. nú undir höndum. Hann er þess virði að skoða hann náið. Auðvitað er hann umgerð sem fyllt hefur verið upp í með spori eftir spor. Við Íslendingar eigum þau mörg, en megum þó ekki láta staðar numið því að margt er enn óráðið um skýringar og framvindu. Við skulum hafa það hugfast að rétt okkar sækir enginn nema við sjálf. Sveltur sitjandi kráka en fljúgandi fær. Hafréttarsamningurinn er orðinn alþjóðlegur í raun, „de facto“. Veigamestu ákvæði hans hafa raunar verið það alllengi og einmitt á því höfum við Íslendingar byggt okkar rétt og heimt hann. Einn skugga bar að vísu á hafréttarráðstefnuna á síðasta degi hennar, þegar nokkur ríki neituðu að samþykkja hann, þ. á m. Bandaríkin og Bretland. Breska ríkisstjórnin tilkynnti síðan 6. des. 1984 að Bretar mundu ekki skrifa undir samninginn, en hins vegar mundu þeir ekki standa gegn því að Efnahagsbandalag Evrópu undirritaði hann. Og það hefur bandalagið þegar gert. Hér vinnst ekki tími til að fara langt út í lagahlið þessa máls, enda óþarft því að segja má í einu orði að samningurinn sé þegar orðinn alþjóðalög í raun og því fái enginn mannlegur máttur breytt, jafnvel ekki máttur stórþjóða. Í miðju umróti og upplausn hefur stórvirki verið unnið sem allir hljóta að vona að verði vegvísir við lausn annarra vandamála heimsbyggðarinnar. Fyrir okkur Íslendinga er samningur þessi, hefur verið og mun verða ómetanlegur. Um það er ekkert fleira að segja - nema kannske að ítreka að okkur ber skylda til að hagnýta ákvæði hans í eigin þágu og allra annarra. Lokasókn okkar stendur nú yfir. Strandþjóðirnar eru að heimta hafsbotnsréttindi sín skv. hafréttarsáttmálanum og við Íslendingar erum í þeirra hópi. Skv. 76. gr. sáttmálans eiga strandþjóðirnar sjálfar að ákveða ytri mörk landgrunnsins og það höfum við Íslendingar gert, en ætíð tjáð okkur reiðubúna til viðræðna og hugsanlegra samninga við nágrannana. Mikill meiri hluti þjóða heims á land að sjó. Þessar þjóðir hafa því mjög ráðið ferðinni í hafréttarmálum og sjálfsagt eru þær færastar um bæði að vernda auðæfi hafsins undan ströndum sínum og eins að nytja þau, þótt viðurkennt sé að landlukt ríki skuli þar eiga einhvern rétt. Raunar gilda fiskveiðiréttindi þeirra ekki að því er okkur Íslendinga varðar því að „íslenska ákvæðinu“ svonefnda hefur tekist að halda inni í öllum drögum hafréttarsáttmálans og er nú 71. gr. hans og hljóðar þannig: „Ákvæði 69. og 70. gr. gilda ekki gagnvart strandríki ef efnahagur þess er í mjög miklum mæli háður hagnýtingu hinna lífrænu auðlinda í sérefnahagslögsögu þess.“ 69. gr. fjallar um rétt landluktra ríkja er veiða hjá öðrum ríkjum og 70. gr. um rétt landfræðilega afskiptra ríkja svonefndra. Fleiri þurfa orð þessi í rauninni ekki að vera að öðru leyti en því, herra forseti, að gera stuttlega grein fyrir áliti hv. utanrmn., en það er á þskj. 472. Nefndin getur þess þar að sjálfsagt hafi verið að samþykkja tillöguna og mæla með að hún verði samþykkt, enda höfum við í áratug sótt rétt okkar til landhelgi, fiskveiða og hafsbotns í þann þjóðarétt sem verið hefur að mótast vegna starfa hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og birtist í hafréttarsamningnum. Og enn er íslenska þjóðin að tryggja sér mikilvæg hafsbotnsréttindi í suðri og út eftir Reykjaneshrygg sem í einu og öllu byggjast á ákvæðum hafréttarsamningsins. Sama er að segja um varðveislu fenginna réttinda og tryggingu sérhvers þess fyllri réttar, sem samningurinn heimilar, um aldur og ævi. Nefndin er sammála um að rétt sé að gera svohljóðandi fyrirvara: „Jafnframt því að afhenda fullgildingarskjal varðandi hafréttarsamning Sameinuðu þjóðanna lýsi fastafulltrúi Íslands því yfir fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands að samkvæmt 298. gr. samningsins er réttur áskilinn til að sérhverri túlkun á 83. gr. skuli vísað til sáttagerðar samkvæmt V. viðauka, 2. kafla, samningsins.“ Síðan segir, með leyfi forseta: „Íslendingar höfðu í Jan Mayen-málinu góða reynslu af sáttameðferð í skiptum við Norðmenn og telur nefndin sjálfsagt að halda opnum öllum leiðum til sáttagerðar við aðrar nágranna- og vinaþjóðir í Hatton-Rockall-málinu og hvenær sem ágreiningur kann að rísa í framtíðinni.“ Þá er þess getið að Guðmundur Einarsson hafi setið fund nefndarinnar þegar málið var afgreitt og sé því samþykkur. Herra forseti. Hv. utanrmn. er sammála um þann sjálfsagða hlut að leggja til að tillagan verði samþykkt eins og hún er fram lögð af hæstv. utanrrh., enda geta engar breytingar komið til á hafréttarsamningnum, hann er hér til samþykktar eða synjunar. Þarf víst enginn að efast um að hann verður einróma samþykktur af Alþingi Íslendinga.



Herra forseti. Það mál, sem nú er hér á dagskrá í Sþ., er tvímælalaust eitt hið merkasta og mikilvægasta sem fyrir þetta Alþingi hefur komið. Það er ekki ofmælt þótt sagt sé að það sé söguleg stund þegar löggjafarsamkoma þjóðarinnar veitir heimild sína til fullgildingar hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Með þeirri gjörð er farsæll endir bundinn á erfiða og áhættusama baráttu sem staðið hefur áratugum saman, baráttu um yfirráðarétt íslensku þjóðarinnar yfir fiskimiðunum og auðlindunum þar. Sú barátta átti sér raunar stað bæði á miðunum umhverfis landið en einnig í ráðstefnusölum Sameinuðu þjóðanna víða um heim þar sem fulltrúar Íslands áttu sinn ríka þátt í því að móta hinn nýja þjóðarétt hafsins. Á báðum vígstöðvum var sótt og varist af djörfung og kunnáttu, hygg ég að megi segja. Í upphafi leiksins var landhelgin aðeins þrjár mílur, árið 1950. En það ár var fært út fyrir Norðurlandi í fyrsta sinn í 4 mílur. En þegar upp var staðið og hafréttarsáttmálinn undirritaður 1982 hafði fengist alþjóðleg viðurkenning á því að við ættum einir fiskimiðin í allri 200 mílna efnahagslögsögunni. Allan þennan tíma var landhelgismálið stærsta utanríkismál þjóðarinnar og því máli fylgdi sú gæfa að um það var þjóðarsátt og eindrægni en ekki þær deilur sem svo mjög setja að öðru leyti mark sitt á íslenska þjóðmálabaráttu, Hér var líka til mikils að vinna. Með rányrkju fiskistofnanna var lífsgrundvelli þjóðarinnar ógnað og annar hver fiskur samkvæmt hagtölum var veiddur í vörpur erlendra togara. Með útfærslunni í 200 sjómílur árið 1975 var loks endir bundinn á þessa óheillaþróun. Sú útfærsla fiskveiðilögsögunnar, eins og hún var þá nefnd, en ekki efnahagslögsögu, sótti rök sín og réttarmátt ekki síst í starf hafréttarráðstefnunnar sem þá var allvel á veg komið. Fátt sýnir betur hve mikilvægt það skref var en að með 200 sjómílna útfærslunni stækkaði yfirráðasvæði okkar á hafinu umhverfis landið upp í 750 þús. ferkílómetra og er þess vegna nú sjö sinnum stærra en landið sjálft. Það er af þessum sökum sem ótvírætt má fullyrða að sá sáttmáli, sem við ræðum hér í dag, sé mikilvægasti alþjóðasamningurinn sem íslenska þjóðin gerist aðili að og jafnframt sá samningur sem torkleifast var að fá endanlega samþykktan. Margir lögðu þar hönd á plóginn. Sérstök ástæða er til þess að minnast hér hins mikla og ágæta starfs íslensku sendinefndarinnar á hafréttarráðstefnunni allt frá upphafi árið 1973. Ég átti því láni að fagna að fylgjast með því starfi og þori þess vegna að fullyrða að þau ákvæði sáttmálans, sem mestu máli skipta fyrir okkur Íslendinga, bera að ýmsu leyti svipmót þessa íslenska starfs og þessa íslenska framtaks. Hér á ég fyrst og fremst við fimmta hluta sáttmálans þar sem er að finna ákvæði um efnahagslögsöguna og fiskveiðirétt strandríkja. Eftir mikið þóf varð endirinn sá að innan 200 sjómílna markanna ræður strandríkið þar eitt yfir auðlindum hafsins, ákveður þar sjálft sitt aflamagn, en um það stóð mjög mikil deila, og ræður því að hve miklu leyti það veitir öðrum þjóðum þær fiskveiðiheimildir. Í dag sýnist þetta sjálfsagt mál en var víðs fjarri að svo væri í upphafi. Í þessu efni mætti nefna nöfn margra góðra manna sem hér lögðu hönd á plóginn. en hér skal aðeins einn maður nefndur sérstaklega, sá maður sem frá upphafi var formaður íslensku sendinefndarinnar á hafréttarráðstefnunni, Hans G. Andersen sendiherra. Leiðsögn hans og giftudrjúg forusta átti ríkan þátt í því að sjónarmið Íslendinga í þessum málum öllum hlutu svo mikið brautargengi á ráðstefnunni sem raun bar vitni. Ég sagði áðan að þau ákvæði hafréttarsáttmálans sem langmestu máli skipta fyrir okkur Íslendinga væru fiskveiðiákvæði efnahagslögsögunnar. En jafnframt skiptir það miklu máli að allt landgrunnið innan 200 mílnanna fylgir hér með í kaupunum. Við eigum mikið verk að vinna við að kanna auðlindir þess. Ég hef með sérstakri þáltill. í Sþ. lagt til að rannsóknum á landgrunninu verði hraðað í samvinnu við erlenda rannsóknaraðila svo úr skugga verði gengið um það hvort hér finnist verðmæt jarðefni svo sem gas og olía. Auk þess liggur það ljóst fyrir skv. landgrunnsákvæðum sáttmálans að Íslendingar eiga réttinn til 350 mílna út frá landinu á Reykjaneshrygg. Það hefur enginn dregið í efa og um það þarf engar frekari yfirlýsingar að gefa en þegar hefur verið gert. Um svæðin í suðurátt er sjálfsagt að eiga friðsamlegar viðræður við nágrannaþjóðir okkar sem þar gera kröfur til hafsbotnsréttinda svo sem kunnugt er. Þar er réttarstaðan hins vegar öll mjög óljós. Alla vega koma þar engin réttindi yfir fiskimiðunum til greina heldur aðeins til botnsvæða sem að mestu eru enn órannsökuð. Því máli er þó sjálfsagt að halda vakandi áfram eins og nú hefur verið nýlega gert með sérstakri reglugerðarútgáfu. Í ná1. utanrmn. er réttilega á það bent að nauðsynlegt sé að gera fyrirvara, þegar sáttmálinn er fullgiltur, um það að öllum deilum, sem upp kunna að koma milli Íslands og annarra landa um hafsbotn og landgrunnsmörk, skuli vísa til sáttagerðar skv. 298. gr. en lúti ekki bindandi dómsúrlausn. Ég vil benda hér á að þessi fyrirvari þarf að vera víðtækari en hér er nefnt, en ég var fjarverandi erlendis þegar þessi fundur nefndarinnar var haldinn. Fyrirvarinn þarf einnig að ná til deilna sem upp kunna að koma um mörk efnahagslögsögunnar milli Íslands og annarra ríkja, sbr. 74. gr. En slíkt er einnig heimilað skv. sáttmálanum. Slíkur fyrirvari er ekki síður mikilvægur og þarf það mál að takast til meðferðar í utanrmn. Í þessu sambandi má einnig minna á að þegar við höfum fullgilt þennan sáttmála er orðið tímabært að huga að þeirri lagasetningu á grundvelli hans sem enn skortir hér á landi. Um fiskveiðar hafa þegar verið sett fullnægjandi lög. En hins vegar bíður enn það verk að sett verði sérstök löggjöf um íslenska mengunarvarnarlögsögu á grundvelli ákvæða sáttmálans. Á því er augljós nauðsyn að takmarka sóknina í fiskstofnana svo sem við á hverju sinni. En í framtíðinni verður hitt einnig mikilvægt að tryggja að mengun og önnur skaðleg umhverfisáhrif spilli ekki vexti þeirra og viðgangi. Í rauninni leggur hinn nýi hafréttarsáttmáli okkur sem öðrum strandríkjum þær skyldur á herðar að gæta að þessu hvoru tveggja, að vernda auðlindir hafsins jafnframt því að nýta þær á sem skynsamlegastan hátt.



Herra forseti. Þetta er ánægjudagur og ánægjustund. Með staðfestingu okkar hér í dag erum við að innsigla árangur af áratuga baráttu okkar fyrir þessu máli, fyrir yfirráðarétti strandþjóða yfir auðlindum hafsins, þ. á m. fyrir yfirráðum okkar yfir auðlindum sjávar og landgrunns við Ísland. Í þessari sókn hafa margir og oft lagt sig í hættu, en sú áhætta var þeim áreiðanlega léttbær í samanburði við lífshagsmuni þjóðarinnar sem í veði voru. Okkar fulltrúar á erlendum vettvangi lögðu oft á sig erfitt og langdregið samningaþóf í þessari sókn okkar fyrir efnahagslegri löggjöf fyrir höfin. Ég er sannfærður um að þeir unnu það með ánægju, svo mikils virði sem árangurinn er. Alþfl. er mikil ánægja að því að standa hér að staðfestingu hafréttarsáttmálans. Fyrir hönd flokksins læt ég í ljós þakklæti til allra þeirra sem hafa skilað okkur að þessari stund og á þennan punkt:



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir að sjaldan hafi verið jafnmikil eindrægni í máli eins og á bak við þá þáltill., sem utanrmn. stendur hér að, um staðfestingu á hafréttarsáttmálanum. Þar liggur að baki mikið starf og stórar ákvarðanir teknar á fyrri tíð. Við minnumst þess tíma þegar Íslendingar stóðu einir í eldlínunni að tryggja sér aukin réttindi yfir auðlindum í kringum landið með útfærslu landhelginnar. Ekki síst minnumst við þess þegar skrefið var tekið út í 12 mílur 1958 og síðan út í 50 mílur 1972. Það voru stórar ákvarðanir og mikil áhætta sem þar var tekin. Síðan hefur fyl$t mikið starf á ráðstefnum á alþjóðavettvangi þar sem Íslendingar hafa átt verulegan þátt í því að skila þessu máli í höfn út frá sínum hagsmunum og eðlilegum sjónarmiðum til alþjóðaréttar.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð sem hér hafa verið sögð um þennan merka atburð þegar við staðfestum þann sáttmála sem við Íslendingar höfum e. t. v. mest þjóða barist fyrir að gerður yrði. Ég vil að vísu minna á það að langt er frá því að málið sé komið í land. Margar þjóðir eiga eftir að staðfesta þennan sáttmála og fram hefur komið mjög alvarleg andstaða við sáttmálann hjá nokkrum stórveldum. Við þurfum því vissulega að halda okkar vöku þó að við bætumst nú í hóp þeirra þjóða sem staðfesta sáttmálann. Við megum að sjálfsögðu hvergi láta deigan síga í vörn og sókn í þessu sambandi. En ég stend fyrst og fremst upp til þess að lýsa ánægju minni og okkar framsóknarmanna með staðfestingu hafréttarsáttmálans.



Herra forseti. Í vetur hafa málefni þróunarsamvinnu og þróunaraðstoðar Íslands verið til umræðu og umfjöllunar í hv. utanrmn. Hafa menn í þeim efnum horft til þess að opinber framlög Íslands til uppbyggingar í þróunarlöndum eru nú langt fyrir neðan eða nær nífalt lægri en það mark sem velmegunarríki Sameinuðu þjóðanna hafa sett sér í þessum efnum. Á meðan svo er háttað um opinbera þróunaraðstoð einnar af ríkari þjóðum heimsins horfa menn til þess að stór hluti heimsins barna býr við sárustu örbirgð, að fátækt og eymd fer víða vaxandi og að sums staðar hefur skapast neyðarástand eins og á stórum landsvæðum Austur-Afríku. Við vitum einnig að framlög okkar til þróunarmála geta markað skilin milli lífs og dauða, milli örbirgðar og sjálfshjálpar fyrir þá sem í hlut eiga. Því hefur hv. utanrmn. sameinast um að láta ekki lengur við svo búið standa og lagt fram þá till. til þál. um þróunaraðstoð Íslands sem ég mæli hér fyrir. Að þessari till. standa allir stjórnmálaflokkar sem fulltrúa eiga á Alþingi Íslendinga og má því ljóst vera að með þessari till. er mörkuð stefna Íslendinga í nánustu framtíð hvað varðar opinber framlög til þróunaraðstoðar og einnig, eins og fram kemur í grg. með till., hvernig aðstoðinni skuli hagað sem er ekki síður mikilvægt. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að á næstu sjö árum skuli með reglubundinni aukningu framlaga náð því marki að opinber framlög Íslands til uppbyggingar í þróunarríkjum verði 0.7% af þjóðarframleiðslu.“ Till. fylgir allítarleg grg. sem ég ætla að fara yfir, með leyfi forseta, því að í henni er að finna þann grundvöll sem hv. utanrmn. hefur orðið sammála um að byggja þessa till. á. Í grg. segir, með leyfi forseta: „Það er sem kunnugt er markmið velmegunarríkja að leggja fram 1% þjóðarframleiðslu til þróunarstarfsemi í fátækari ríkjum heims, þ. e. 0.7% af opinberu fé og 0.3% á vegum samtaka og einkaaðila. Árið 1984 voru ríkisframlög Íslands til þróunaraðstoðar rúmar 72 millj. kr. eða 0.107% af áætlaðri þjóðarframleiðslu. Á árinu 1985 lækkar fjárhæðin um 3.2 millj. kr. í 68.9 millj. kr eða í 0.08% af áætlaðri þjóðarframleiðslu nema taldar séu með 8.3 millj. kr. niðurgreiðslur á mjólkurdufti er fór til neyðarhjálpar í Eþíópíu, sem er þó hæpið, en við það mundu heildarframlög opinberrar þróunaraðstoðar á árinu hækka í 77.2 millj. kr. eða 0.087% af þjóðarframleiðslu.“ Síðan kemur í grg. með till. hv. utanrmn. tafla sem sýnir það hlutfall af þjóðarframleiðslu sem varið hefur verið til þróunaraðstoðar af Íslands hálfu á tímabilinu 1974–1985. Eins og þar kemur fram hafa framlögin til þróunaraðstoðar lengst af verið innan við 0.1% af þjóðarframleiðslu með tveimur undantekningum. Fyrir árið í ár eru framlögin aðeins 0.8% eins og þarna kemur fram. Síðan segir í grg., með leyfi forseta: „Þannig eru framlög hins opinbera í heild á þessu ári nær nífalt lægri en 0.7%-markið sem velmegunarríki innan vébanda Sameinuðu þjóðanna hafa sett sér að ná og það væri samkv. núverandi áætlun um þjóðarframleiðslu nálega 620 millj. kr. Utanrmn. er eindregið þeirrar skoðunar að Ísland sem velmegunarríki eigi að taka vaxandi þátt í stuðningi við þróunarríki, en framlög Íslands hafa lítið aukist síðustu ár, sbr. framangreint yfirlit, þótt þm. úr röðum allra stjórnmálaflokka hafi lagt áherslu á að hækka framlög verulega. Mikið skortir á að opinber framlög af Íslands hálfu séu sambærileg við framlög annarra norrænna þjóða. Danmörk, Noregur og Svíþjóð hafa fyrir mörgum árum náð áðurnefndu marki og Finnland stefnir að því að ná því á þessum áratug.“ Þessu fylgir tafla um framlög þessara ríkja til þróunarmála, en því næst er gerð grein fyrir því í grg. með till. hv. utanrmn. hvernig opinber framlög til þróunarsamvinnu skiptast á milli tvíhliða og fjölþjóðlegrar aðstoðar. Þá kemur yfirlit yfir framlög landa innan OECD til þróunaraðstoðar og hafa menn þetta væntanlega fyrir framan sig. Síðan segir í grg ., með leyfi forseta: „Þjóðartekjur á íbúa á Íslandi árið 1983 voru 9000 dollarar, en til samanburðar má nefna að árið 1982 voru árlegar þjóðartekjur á mann t. d. á Grænhöfðaeyjum 350 dollarar og í fjölda þróunarríkja svipaðar því. Síðan fyrstu lög um þróunaraðstoð voru sett hér á landi árið 1971 hefur smám saman skapast traustari grundvöllur undir tvíhliða þróunaraðstoð. Nú gilda á þessu sviði lög nr. 43/1981. Samkvæmt þeim fer þróunarsamvinnustofnun Íslands með framkvæmd íslenskrar þróunarsamvinnu og starfar í tengslum við utanrrn. og er stjórn hennar kjörin af Alþingi. Aðalverkefni stofnunarinnar er þróunaraðstoð við Grænhöfðaeyjar í þeim tilgangi að efla fiskveiðar þar. Ekki hefur verið unnt að ráðast í nein ný verkefni um skeið vegna fjárskorts. Er mjög mikilvægt að Alþingi og ríkisstj. marki stefnu um vöxt þróunarframlaga næstu ár, svo að fyrir fram fáist um það nokkur vitneskja hvers vænta má og eðlilegur tími gefist til undirbúnings fyrir ný verkefni. Þess vegna hefur utanrmn. í kjölfar ítarlegra umræðna um þróunarsamvinnumál orðið ásátt um að leggja fram þáltill. þessa.“ Í hv. utanrmn. var nokkuð rætt um tilhögun þeirrar aukningar á framlögum sem hér um ræðir og eru þær hugmyndir sem fram komu þar reifaðar í síðasta kafla grg. Þar segir, með leyfi forseta: „Að því er varðar tilhögun þeirrar aukningar opinberra fjárframlaga til þróunarsamvinnu, sem hér er fjallað um, hefur einkum verið rætt um tvær aðferðir. Annars vegar að aukningin verði látin nema jafnri fjárhæð ár hvert á umræddu sjö ára tímabili, þ. e. um 77.4 millj. kr. árlega á föstu verðlagi miðað við óbreytta þjóðarframleiðslu. Hins vegar kemur til greina hækkun um jafnt hlutfall árlega sem þá þyrfti að vera 341/2 35% hækkun ár hvert fram til 1992. Síðari aðferðin felur í sér að hækkunin næmi lægri fjárhæðum fyrstu árin, þ. e. um 27 millj. kr. árið 1986 og rúmlega 36 millj. kr. árið 1987, miðað við núverandi áætlaða þjóðarframleiðslu og fast verðlag, en upphæðirnar færu hækkandi að krónutölu ár frá ári. Ef um alvarlegan samdrátt þjóðarframleiðslu yrði að ræða einhvern tíma á umræddu tímabili væri eðlilegt að taka tillit til þess.“ Einnig er í grg. fjallað um meginstefnu varðandi tilhögun aðstoðarinnar og um það segir hér, með leyfi forseta: „Í sambandi við fyrirhuguð aukin framlög til þróunaraðstoðar þykir rétt að árétta þá meginstefnu að einkum skuli hafa hliðsjón af því þegar framlögum verður ráðstafað hvar neyð er mest og hvar tryggast má telja að aðstoð skili árangri, jafnframt því að aðstoðinni verði ekki dreift um of og kappkostað við framkvæmd aðstoðarverkefna að taka jafnan tillit til aðstæðna íbúa á hverjum stað. Þá er það skoðun utanrmn. að beina beri auknum framlögum einkum að tvíhliða þróunarsamvinnu eða verkefnum sem Íslendingar geta séð um sjálfir. Sú reynsla, sem fengist hefur af rannsókna- og fiskiskipinu „Feng“, sérhönnuðu og smíðuðu hérlendis, á Grænhöfðaeyjum, er ný hvatning í þessa átt. Einnig hafa haslað sér völl íslensk ráðgjafar- og þjónustufyrirtæki sem ráða nú þegar yfir umtalsverðri þekkingu og reynslu og leita sér nýrra verkefna, en vaxandi fjöldi Íslendinga hefur á síðari árum unnið í þróunarlöndum við margvísleg verkefni, þ. á m. eflingu fiskveiða og nýtingu jarðhita. Þegar aðstoð er veitt tvíhliða er ríkið, sem hana lætur í té, miklu virkari aðili að allri framkvæmd. Það ræður því hvaða land skuli njóta aðstoðar, semur sjálft um efni og fyrirkomulag, leggur til mannafla, tækjabúnað og framleiðsluvörur eftir því sem heppilegast þykir o. s. frv. Með þessu móti er, jafnframt því að veita þurfandi þjóðum þróunaraðstoð, hægt að hlynna að eigin atvinnulífi, sérfræði- og ráðgjafarþjónustu og margs konar framleiðslustarfsemi, enda sé gætt þeirra sjónarmiða sem gilda þurfa um þróunarsamvinnu og fullt samráð haft við þá aðila er henni stjórna. Þetta auðveldar löndum oft að láta aðstoð í té og leiðir til þess að aðstoðin getur orðið meiri en ella. Þá skapar þetta form aðstoðar margs konar grundvöll fyrir gagnkvæm kynni og víðtækara samstarf við þau þróunarríki sem aðstoðar njóta. Er nefndin þeirrar skoðunar að nánari samvinna sé æskileg og geti orðið til góðs á margan hátt.“ Herra forseti. Með þessum rökum leggur hv. utanrmn. þessa till. fyrir Alþingi Íslendinga og með þessum rökum leggur hún til að hún verði samþykkt. Verði till. samþykkt og henni framfylgt, sem vitaskuld skiptir öllu máli og sem tryggt verður að skoðast þar sem allir stjórnmálaflokkar á hv. Alþingi standa að henni, er hér um að ræða tímamót í aðstoð Íslendinga við fátækar og hjálparþurfi þjóðir heimsins. Með samþykkt og framkvæmd þessarar till. tækjum við stórt skref fram á við í þessum málum, skref sem orðið gæti þúsundum kvenna, karla og barna til lífsbjargar. Það fer ekki á milli mála að neyð heimsins barna er mikil og það fer ekki heldur á milli mála að í þeim efnum hafa Íslendingar sínum skyldum að gegna sem þátttakendur í samfélagi þjóðanna. Því er þessi till. hér fram borin og því er hér lagt til að hún verði samþykkt.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að þakka utanrmn. fyrir umfjöllun hennar um þetta mikilvæga mál og sömuleiðis hv. frsm. nefndarinnar fyrir góða grg. fyrir þeirri till. sem hér liggur fyrir. Þessi till. er byggð á samþykkt stjórnar Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og við umræðu um þá samþykkt í utanrmn. var fjallað ítarlega um ýmsar hliðar þessara mála. Ég taldi það auðvitað skyldu mína að kynna þetta mál í ríkisstj. Þar kom fram sú ábending að e. t. v. væri varlegra að ætla sér 7–10 ár til að ná því marki sem hér er sett og flutti ég þau skilaboð til utanrmn., en hún taldi rétt að halda sér við sjö ára tímabil til að ná þessu markmiði og skal ég síst gera athugasemdir við það. Ég hlýt þó að undirstrika mikilvægi þess að hv. alþm. og Íslendingar almennt geri sér grein fyrir því að til að ná þessu markmiði verða þeir að neita sér um fjárframlög til ýmissa velferðarmála og framkvæmda innanlands og í raun má e. t. v. segja að þróunaraðstoðin sé ekki mikils virði eða mikill hugur fylgi máli ef menn eru ekki reiðubúnir til þess þegar á hólminn er komið.



Herra forseti. Ég vil fagna þeirri till. sem hér er fram komin og samstaða hefur orðið um í hv. utanrmn. Ég sé sérstaka ástæðu til að gleðjast yfir þeirri samstöðu sem þar hefur náðst og hlýtur að gefa vonir um að í krafti þeirrar samstöðu takist hv. Alþingi og ríkisvaldi á komandi árum að standa við þau markmið sem hér eru gefin fyrirheit um. Ég held að það séu skyldur okkar mannanna við hvert annað sem hér eru fyrst og fremst á ferðinni. Það er mín skoðun, herra forseti, að það sé í raun forsenda árangurs, forsenda friðar, stöðugleika og velferðar í heiminum að aukinn jöfnuður náist í kjörum manna hvar sem þeir búa á hnettinum. Því markmiði verður ekki náð nema breyta að verulegu leyti verðmætaskiptingu heimsins og þeim aðferðum sem notaðar hafa verið við að útdeila verðmætum í krafti nýtingar á sameiginlegum auðlindum jarðarbúa. Slík þróunaraðstoð á að sjálfsögðu fyrst og fremst að stuðla að því að styðja hverja þjóð til sjálfsbjargar á þeim brautum sem hver og ein þjóð kýs sér, en það gefur þó auga leið að menn ná aldrei nema skammt í því efni að jafna kjör jarðarbúa nema að verulegu leyti verði breytt um hugsunarhátt hvað varðar eignarhald á auðlindum jarðarinnar. Allt of stóran hluta mannkynsins skortir í dag þau grundvallarmannréttindi sem ég tel að komi fyrst og hljóti að koma fyrst allra grundvallarmannréttinda, sem sé aðgang að mat, vatni og húsnæði, svo að ekki sé nú minnst á hluti eins og grundvallarmenntun og læknisþjónustu. Þær þjóðir sem búa við velsæld og eru í bókstaflegri merkingu þess orðs að springa af ýmiss konar efnalegri velsæld og jafnvel offramleiðslu á þeim vörum og þeim gæðum sem aðrar þjóðir vantar, hafa engan siðferðislegan rétt til að halda að sér höndum. Ég heiti því á hv. Alþingi komandi ára og það Alþingi sem hér situr að standa við þau markmið sem hér eru gefin fyrirheit um og hér eru sett. Okkur er engin vorkunn, Íslendingum, að gera það. Við erum í hópi þeirra þjóða sem búa við hvað mesta velsæld, a. m. k. efnislega velsæld hvað sem um lífshamingjuna er nú sagt, en það gefur auga leið, þó að ekki sé nema litið á þá töflu sem birt er á bls. 2 um þau lönd sem hvað best eru talin hafa það, að þar eru þó nokkur lönd með þjóðartekjur á íbúa talsvert fyrir neðan okkur Íslendinga, sem þó hafa náð miklu lengra á þeirri braut að verja tilskildum hluta til þróunaraðstoðar. Herra forseti. Ég heiti enn og aftur á alþm. að standa við þessi markmið. Það er að vísu alveg rétt að ekki verða borgaðir margir hlutir með sömu krónunni og þeir fjármunir sem renna til þróunaraðstoðar verða ekki beinlínis notaðir í annað, a. m. k. ekki á því hinu sama ári, en klókir menn hafa nú löngum fundið leiðir til að standa þannig að þróunaraðstoð, a. m. k. að verulegum hluta, að hún sé ekki bein útgjöld fyrir viðkomandi land, heldur aðstoð sem þeir geta með ýmsum hætti látið í té án verulegs beins kostnaðar fyrir sig. Ég held að við Íslendingar höfum þar möguleika ekkert síður en aðrir og getum lagt ýmislegt af mörkum á þeim sviðum þar sem við höfum af að miðla án þess að það kosti okkur mikið í beinhörðum peningum. Herra forseti. Mér er það mikið metnaðarmál að Alþingi nái að standa við þessa samþykkt sem hér verður vonandi gerð. Ég hef áður lýst eftir því á þessu hv. Alþingi og flutt tillögur um það að eitthvað verði reynt í þessa átt og þegar þær gleðifréttir bárust að utanrmn. væri að vinna að þessu og reyna að ná samstöðu, þá settust menn að sjálfsögðu með krosslagðar hendur og biðu þess og væntu þess að samstaða næðist. Hún hefur nú náðst og í trausti þess lít ég björtum augum til þess að eftir sjö ár getum við Íslendingar loksins borið höfuðið hátt í hópi þjóðanna hvað þetta varðar.



Herra forseti. Ekkert þjóðþing fullvalda lýðræðisríkis sem undir því nafni vill rísa getur hliðrað sér hjá að ræða og taka afstöðu til heimsmálanna og þeirrar ógnar sem að mannkyni steðjar m. a. af eigin völdum, athöfnum og ákvörðunum. Íslendingar eru þar engin undantekning enda hafa utanríkismálin í margvíslegum myndum verið afdrifaríkastur þáttur íslenskrar stjórnmálaumræðu og ákvarðana allt frá því að ljóst varð að hlutleysi veitti okkur enga vernd og við urðum að taka fullt tillit til hrikalegra heimsátaka. Vart verður lengur um það deilt að við völdum rétta kostinn þegar við skipuðum okkur í sveit frjálsra þjóða til verndar lýðræði, þótt átök yrðu um þá ákvörðun þegar hún var tekin. Allt orkar tvímælis þá gert er, ekki síst með þjóð sem er að móta nýtt ríki við nýjar aðstæður - í gjörbreyttu umhverfi. Mestu varðar að við metum ríkjandi aðstæður á hverjum tíma frá eigin sjónarhóli og hlífumst ekki við að reyna að hafa áhrif á þróun mála. Það megum við auðvitað aldrei gera enda höfum við ekki gert það. Eða hvar værum við á vegi stödd ef við hefðum ekki fylgt eftir rétti okkar á sviði hafréttarins, svo að dæmi sé nefnt? Ekki var í lítið ráðist þegar allir stjórnmálaflokkar sem fulltrúa eiga á Alþingi Íslendinga ákváðu í fyrravetur að freista þess að nefna til fulltrúa sem könnuðu hvort þess kynni að vera kostur að ná sameiginlegri niðurstöðu um eina ályktunartillögu er varðaði afvopnunar- og kjarnorkumál í stað þess að bitist yrði um þær margar. Þingi lauk þó án þess að þessar tilraunir bæru fullan árangur. Nú á þessu þingi var talið rétt að skipuð yrði undirnefnd til að fjalla um afvopnunarmálin og skilaði hún áliti í tillöguformi til hv. utanrmn. 6. þ. m. Þar hefur tillaga þessi verið samþykkt óbreytt eftir nokkrar umræður, en þó með skýringum sem mér er falið að greina hér frá, svo að forðast megi allan hugsanlegan misskilning. Allmiklar umræður urðu í utanrmn. um fyrri málslið 6. mgr. ályktunartillögunnar og skilning á honum. Ýmsum hugmyndum var varpað fram um orðalagsbreytingar en á það var fallist að halda orðalagi undirnefndarinnar óbreyttu, en formanni falið að koma á framfæri fyrir hönd nefndarinnar eftirfarandi skýringum er hann mælti fyrir tillögunni: 1. Sá landfræðilegi skilningur væri réttur að Norður-Evrópa næði a. m. k. yfir Norðurlönd, eyjar á norðanverðu Atlantshafi og Norður-Þýskaland, þ. e: Norður-Evrópusléttuna, og allt frá Grænlandi til Úralfjalla. 2. Sá skilningur sem fram komi í eftirfarandi hugmynd um breytingu á upphafi 6. mgr. væri réttur: „Um leið og Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn hvetur það til þess að könnuð verði samstaða um og grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu, sem nái til aðildarríkja Norður-Atlantshafsbandalagsins, Varsjárbandalagsins og hlutlausra ríkja jafnt á landi, í lofti sem á hafinu eða í því. Samningur þessi verði liður í samkomulagi til að draga úr vígbúnaði og minnka spennu.“ Samkomulag er um það í utanrmn. að með tillögunni sem hér er lögð fram sé lokið afgreiðslu fjögurra tillagna um afvopnunar- og kjarnorkumál, sem fyrir nefndinni hafa legið, en þær tillögur þekkja allir hv. þm. Mitt mat er það að ályktunartillaga þessi, sem hér er lögð fyrir Sþ., muni er tímar líða verða talin allmerk fyrir margra hluta sakir ef Alþingi sameinast um samþykkt hennar. En algóð er hún auðvitað ekki fremur en önnur mannanna verk enda hefur víst enginn vænst þess að hún leysti lífsgátuna. Raunar er hvarvetna glímt við þessi viðfangsefni og munu tillögur um afvopnunarmál, sem liggja fyrir hjá Sameinuðu þjóðunum, t. d. vera á annað hundrað. Undirnefndinni sem tillögugreinina samdi ber að þakka þrotlaust starf, unnið í vitund um ábyrgð þá sem á Alþingi hvílir er um mikilvægustu utanríkismál er fjallað. En nefndina skipuðu hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, Guðrún Agnarsdóttir, Haraldur Ólafsson, Hjörleifur Guttormsson, Kjartan Jóhannsson og Kristín S. Kvaran. Ég mun nú víkja nokkuð að einstökum þáttum tillögunnar, en meginstefnuna er að sjálfsögðu að finna í 1. mgr. þar sem áhersla er lögð á gagnkvæma afvopnun sem tryggð verði með alþjóðlegu eftirliti. Í ljósi þessa raunsæja mats á hugsanlegum árangri verður að skoða tillögugreinina í heild, enda er þetta áréttað síðar í tillögunni, m. a. í 4. mgr. Þar er fjallað um kjarnavopn, bann við framleiðslu þeirra og áskorun um eyðingu, sem framfylgt verði „á gagnkvæman hátt þannig að málsaðilar uni því og treysti, enda verði það gert í samvinnu við alþjóðlega eftirlitsstofnun.“ Í 2. mgr. er fjallað um að beina verulegum fjármunum sem nú renna til hernaðar að hjálp við hungraða og þjáða. Á dagskrá þessa fundar er þróunaraðstoð og hefur hún verið rædd. Skal ég því ekki eyða að því fleiri orðum. 3. og 5. mgr. eru stefnuyfirlýsingar sem ekki þarfnast skýringa. Um fyrri málslið 6. mgr. hefur þegar verið fjallað. Síðari málsliðinn ber auðvitað að skilja í samhengi við hinn fyrri. Enginn ágreiningur hygg ég að geti verið um könnun á „hugsanlegri þátttöku Íslendinga í frekari umræðu um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum“, enda hljóta slíkar umræður meðal þjóða Norðurlandanna að beinast að því hvaða árangri mætti ná bæði í austri og vestri í samræmi við fyrri málsliði. Því miður kemst ég ekki hjá að harma það að einn nefndarmaður í utanrmn., hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, skyldi í útvarpsviðtali jafnvel áður en umræða fer hér fram í Sþ. taka sér fyrir hendur að túlka upphafsorð 6. mgr. Mismunandi skilningur á orðunum „Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn“ kom aldrei fram í utanrmn. enda alveg ljóst að orðið „áréttar“ getur ekki þýtt neitt annað en undirstrikar - eða eins og segir um orðið „árétta“ í Orðabók Menningarsjóðs: ítreka, endurtaka. Ekkert fer því milli mála að í ályktunartillögunni er sú stefna sem íslensk stjórnvöld hafa fylgt í áratugi að því er varðar staðsetningu kjarnavopna á Íslandi staðfest og ítrekuð. Þessa stefnu hafa íslensk stjórnvöld túlkað fyrr og síðar og má þar t. d. nefna ummæli Hermanns Jónassonar 1957, er hann svaraði Bulganin, forsætisráðherra Sovétríkjanna, og ummæli Guðmundar Í. Guðmundssonar 15. október 1962 á Alþingi. Enginn æðstu manna Íslands hefur nokkru sinni frá því er fullveldisbaráttan hófst léð máls á því að gefa út yfirlýsingu eða láta nokkur þau orð falla á opinberum vettvangi er skert gætu fullveldisrétt landsins. Þess fyrirvara hefur ætíð verið gætt og verður ætíð að gæta. Þar má t. d. benda á stjórnvisku íslenskra forustumanna í samskiptum við Hitlers-Þýskaland og svör við ásókn af þess hálfu. Heiður þeirra manna sem þar stóðu að verki hefur um síðir orðið lýðum ljós við lestur bókar Þórs Whitehead, Ófriður í aðsigi. En gæfa okkar er sú að þar sem endranær stóðu helstu foringjar þjóðarinnar sameinaðir í festu og raunsæi. Um tillögu þá sem hér er lögð fram langar mig að segja almennt að hún felur annars vegar í sér viljayfirlýsingu um almenn markmið sem stefnt skuli að á sviði afvopnunarmála og hins vegar skref í átt til frekara samstarfs þeirra stjórnmálaflokka sem fulltrúa eiga á Alþingi um mótun sameiginlegrar stefnu í afvopnunarmálum. Því verður tæplega á móti mælt að ástand alþjóðamála um þessar mundir og undanfarin ár hefur einkennst af versnandi sambúð austurs og vesturs og harðnandi vígbúnaðarkapphlaupi. Orsakir þessarar þróunar má rekja allt aftur til miðbiks áttunda áratugarins en fram að þeim tíma höfðu menn a. m. k. um nokkurra ára skeið gert sér vonir um að takast mætti að koma á samkomulagi um ákveðin grundvallaratriði í samskiptum austurs og vesturs sem mundu stuðla að samdrætti í vígbúnaði og bættri sambúð meðal ríkja. Það felst viss kaldhæðni örlaganna í því að allt frá þeirri stundu er Helsinki-sáttmálinn var undirritaður fór sambúðin versnandi. Óhætt er að fullyrða að endanlega hafi því tímabili sem kennt er við slökun lokið með innrás Sovétríkjanna í Afganistan 1979. Í kjölfar versnandi sambúðar hefur fylgt harðnandi vígbúnaðarkapphlaup og hvers konar viðleitni til samkomulags til að draga úr því hefur reynst árangurslaus. Íslendingar hafa engu minni hagsmuna að gæta en aðrar þjóðir að sporna við þessari þróun. Samhliða því sem þeir verða að tryggja varnir síns lands þá ber þeim einnig skylda til að treysta alþjóðlegt öryggi með því að stuðla að minnkun spennu í samskiptum austurs og vesturs og gagnkvæmum samdrætti í vígbúnaði. Um leið og vígbúnaður endurspeglar pólitískan og hugmyndafræðilegan ágreining og árekstra getur hann einnig aukið á spennu og tortryggni meðal ríkja og á þann veg haft neikvæð áhrif á að friður haldist. Við hljótum að taka þá afstöðu að koma í veg fyrir að í stað þess að halda vörð um friðinn verði vopnin til að grafa undan honum. Afvopnun sem er bæði gagnkvæm og þannig að henni staðið að hægt er að hafa eftirlit með samningum getur stuðlað að þessu markmiði og hefur það verið haft að leiðarljósi í þeim samningum sem gerðir hafa verið á alþjóðavettvangi fram til þessa. Samningar um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar eru jafnframt nauðsynlegir til að draga úr hinum gífurlegu fjárútlátum þjóða heims til vígbúnaðar sem áætlað er að hafi numið allt að 800 000 millj. Bandaríkjadala á síðasta ári. Í tillögunni er lögð áhersla á tvö höfuðskilyrði milliríkjasamninga um afvopnun: að hún sé gagnkvæm og undir eftirliti. Um leið og hún hvetur til alhliða afvopnunar er jafnframt lögð á það áhersla að samningar náist um kjarnorkuvopn enda er það tæpast umdeilanlegt að árangur á því sviði mundi stuðla hvað mest að bættri sambúð austurs og vesturs og almennt að auknum stöðugleika í alþjóðamálum. En afvopnun ein og sér tryggir ekki friðinn. Lausn á pólitískum ágreiningsmálum er ekki síður nauðsynleg og án þess er raunar lítil von til þess að árangur náist í afvopnunarviðræðum. Því er lagt til að leitað verði allra leiða til að draga úr spennu og tortryggni milli þjóða heims, einkum stórveldanna. Er það og í fullu samræmi við þá afstöðu sem Íslendingar hafa tekið á alþjóðavettvangi um árabil, hvort sem er í samstarfi innan Atlantshafsbandalagsins eða á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Undanfarin ár hafa nokkrar umræður farið fram hér á landi sem og á öðrum Norðurlöndum um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu. Hafa verið skiptar skoðanir um gildi þeirrar hugmyndar, m. a. í ljósi þess að á Norðurlöndum eru engin kjarnorkuvopn staðsett. Afstaða stjórnvalda á Norðurlöndum hefur jafnframt verið ólík að ýmsu leyti. Ég mun þó ekki útlista það hér í einstökum atriðum en þó nefna að það hefur verið sameiginlegt íslenskum, norskum, dönskum og sænskum stjórnvöldum að þau hafa talið ófært að ganga til samninga um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum nema sem hluta af víðtækara samkomulagi milli austurs og vesturs um afvopnun. Í upphafi var að því vikið að fullvalda ríki hlyti að láta þau mál sem hér er fjallað um til sín taka, ræða þau innanlands og utan og taka afstöðu. Við getum ekki á það horft að aðrir ráði til lykta málefnum sem varðað geta örlög íslensku þjóðarinnar ekki síður en annarra þjóða. Þótt við séum fámennir höfum við sama rétt og hinar fjölmennari og öflugri þjóðir til að ráða eigin lífi og reyna að hafa einhver áhrif á afdrif alls mannkyns. Þetta er mönnum nú að verða ljósara en áður. Um það má nefna nokkur dæmi. Öryggismálanefnd hefur verið komið á laggirnar og þar er safnað upplýsingum sem að gagni koma þegar Íslendingar þurfa að huga að eigin afstöðu og hlutlægt mat er á þær lagt, m. a. með útgáfustarfsemi. Það lá því í augum uppi „að fela öryggismálanefnd í samráði við utanrrh. að taka saman skýrslu um þær hugmyndir sem nú eru uppi um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar, einkum þær sem hafa þýðingu fyrir Ísland með tilliti til legu landsins og aðildar þjóðárinnar að alþjóðlegu samstarfi. Á grundvelli slíkrar skýrslu verði síðan leitað samstöðu meðal stjórnmálaflokkanna um frekari sameiginlega stefnumörkun í þessum málum.“ En þannig lýkur einmitt till. þessari til þál. Utanrrh. hefur ákveðið að setja upp sérstaka varnarmálaskrifstofu og bæta mjög aðstöðu til að fylgjast með framvindu mikilvægustu mála sem öryggi Íslendinga varða, þannig að við getum litið til þeirra með eigin augum en þurfum ekki að sætta okkur gagnrýnislaust við álit annarra manna, þjóða eða bandalaga, jafnvel ekki að sætta okkur við sjónarmið bandamanna okkar án þess að leggja á þau sjálfstætt mat, en það er einmitt forsenda þess að gætt verði með reisn og hyggindum sjálfs fullveldisréttarins í öryggismálum. Þá er óumdeilt hygg ég að undirbúningur að endurnýjun ratsjárkerfisins var mjög vandaður og allt unnið fyrir opnum tjöldum. Alþingi hafði því í höndum haldgóðar upplýsingar þegar ákvörðunin var tekin. Hitt er annað mál að hver og einn hafði rétt til að meta þær upplýsingar og taka afstöðu eftir því mati eins og lýðræðisreglur bjóða. Umræðan um þessi mál er því orðin opnari en áður var, málefnalegri og byggð á meira raunsæi en oft áður. Því ber að fagna. En ánægjulegast er - og með því lýk ég máli mínu - að ekkert íslenskt stjórnmálaafl sem því nafni er hægt að nefna mælir með einhliða afvopnun lýðræðisríkja - en allir íslenskir stjórnmálaflokkar vilja leggja sig fram um gagnkvæma afvopnun undir öruggu alþjóðlegu eftirliti.



Herra forseti. Ég tel að það sé að ýmsu leyti merkt að þessi þáltill. skuli liggja hér fyrir þinginu. Það er einstakt að ályktað sé með þessum hætti um utanríkismál. Það hefur ekki gerst áður. Verði þessi till. samþykkt munu menn minnast þessa sem ákveðins áfanga. Efnið er að því leytinu einstakt og samstaðan, ef hún helst, er líka einstök. Vafalaust er margt ósagt í þessari till. en ég held að það sé ekkert ofsagt og í henni er leitast við að lýsa viðhorfum Íslendinga í megindráttum til þessara atriða. Menn kunna að spyrja hvort það sé eitthvað nýtt eða einhver stefnubreyting sem felist í samþykkt þessarar till. Ég tel að það sem sé nýtt megi telja upp í sjö greinum. Tvennt hef ég áður minnst á, í fyrsta lagi það að Alþingi álykti um utanríkismál með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir og í annan stað að allir flokkar standi saman að slíkri ályktun, en allir flokkar standa að flutningi þessarar ályktunartillögu. Það er líka nýtt að Alþingi árétti með sérstakri samþykkt gildandi stefnu eins og hún hefur birst okkur um það að á Íslandi séu ekki kjarnorkuvopn. Í fjórða lagi er það nýtt að Alþingi álykti sérstaklega um afvopnunarmál og leggi með þeim hætti sem hér er gert sérstakan þunga á þann málaflokk og áherslu á vilja sinn til þess að að þeim sé unnið. Í fimmta lagi er það nýtt að Alþingi telji umr. um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum þess eðlis og svo mikilvægar að ástæða sé til að fela utanrmn. að fylgjast sérstaklega með þeim og kanna hugsanlega þátttöku okkar í slíkum umr. Í sjötta lagi er það nýtt að í þessari till. er gert ráð fyrir því að gerð verði sérstök úttekt á afvopnunarmálum, á þeim hugmyndum sem uppi eru í þeim efnum. Í slíkt hafa Íslendingar aldrei áður ráðist og því er þetta líka nýtt og felur í sér ákveðna stefnubreytingu. Í sjöunda lagi er það nýtt að varpað er fram hugmynd sem ekki hefur verið til umr. hér áður og lítt hefur borið á, ef hún hefur þá verið rædd á alþjóðlegum vettvangi, um að menn skoði Norður-Evrópu alla, frá Úralfjöllum til Grænlandsstranda, frá norðri til Alpafjalla sem kjarnorkuvopnalaust svæði. Þessari hugmynd er varpað fram í þessum tillögutexta. Menn kynnu að spyrja hvort þessi till. breyti þá einhverju. Hún breytir því að með samþykkt hennar kemur vilji og skoðun Alþingis fram afdráttarlaust. Hingað til hefur vilji og skoðun Alþingis í utanríkismálum einungis komið fram óbeint. Þetta er verklagsbreyting af hálfu Alþingis. Í samþykkt þessarar till. felst veganesti fyrir utanrrh. Það er að sjálfsögðu ekki tekið af honum vald, vald hans og verksvið er óbreytt, en hann hefur hér veganesti og bakhjarl í störfum sínum og að því ætti honum að geta verið styrkur. Að því er varðar stefnuna, eins og hún hefur birst í framkvæmd af hálfu ríkisstj., þá er um að ræða í þessari till. ýmis ný áhersluatriði en staðfestingu á gildandi stefnu í öðrum atriðum. Í till. er áréttuð sú stefna, sem núverandi og fyrrv. utanrrh. hafa boðað, að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn. Með þessu er verið að ítreka það sem áður hefur verið sagt, í fyrsta lagi það að ákvörðun um þetta atriði sé okkar einna að taka og hvorki þessi vopn né annar vopnabúnaður verði hér staðsettur nema með okkar vilja, að okkar ósk eða með okkar samþykki. Stefnan er skýr. Vilji okkar og stefna er sú að á Íslandi verði framhaldið eins og fortíðin, að hér verði ekki kjarnorkuvopn. Í þessum ályktunarorðum felst því stuðningur Alþingis við þær yfirlýsingar sem áður hafa verið gefnar um þetta atriði. Það gefur vitaskuld þeim yfirlýsingum, sem hafa verið gefnar, aukinn þunga. En það er nýtt að Alþingi lýsi þannig þessari skoðun sinni og það hlýtur að vera hverjum utanrrh. styrkur að fá stuðning allra flokka við stefnuna. Þessi ályktun fjallar að meginhluta um afvopnunarmál. Þetta mál er ofarlega á baugi og það tengist hugmyndum okkar um það hvernig eigi að tryggja frið í heiminum. Það hefur vissulega ríkt friður í okkar heimshluta en það hefur líka ríkt ógnarjafnvægi, eða, ef menn vilja orða það svo, gagnkvæm fæling. Hvort friður hafi ríkt vegna ógnarjafnvægisins eða af öðrum orsökum verður seint sannað eða afsannað og við skulum ekki afneita því að svo kunni að vera. Svo mikið er víst að jafnvægi er líklegt til að koma í veg fyrir ófrið. Þess vegna eru jafnvægi og gagnkvæmni lykilatriði, grundvallaratriði, sem aldrei mega gleymast og allar gerðir verða að byggjast á. Áhættan, sem fylgir því að kasta þessum atriðum tveim fyrir róða, er of stór til þess að vitrænt sé að gera það. Þess vegna eru líka þessi atriði, um gagnkvæmni og jafnvægi, rauður þráður þessarar ályktunar að því er varðar vígbúnað og átök. Hér er sem sagt öryggið sett í öndvegið. Í annan stað er ekki gagn í því samkomulagi sem menn geta ekki treyst og trúað á að verði haldið. Þess vegna er í þessari ályktun lögð áhersla á að hvert það samkomulag sem gert er sé undir öruggu eftirliti og þannig frá því gengið að málsaðilar geti unað því og treyst. Hér er enn og aftur öryggið sett í öndvegið. Eins og áður er þetta gert í ljósi þess að ætíð og ævinlega er markmið aðeins eitt: nefnilega að þessi ógnarvopn verði aldrei notuð - af engum og hvergi. Hin hlið málsins er sú að jafnvel þótt ógnarjafnvæginu megi þakka friðinn er ljóst að að leita verður nýrra leiða. Það sem kann að hafa gilt í hinu liðna þarf ekki endilega að gilda til frambúðar. Í annan stað er áhættan af slysi við þessar aðstæður, slysi sem yrði fyrir mannleg mistök eða tæknileg, misskilning, örvæntingu eða ofstopa eða af hugsanabrenglun. Svo yfirþyrmandi er þessi áhætta að hún ein hlýtur að fela í sér bón um að fundnar séu aðrar leiðir til að tryggja friðinn. Í þriðja lagi hefur ógnarjafnvægið, hin gagnkvæma fæling, birst okkur sem kapphlaup þar sem hvorugur aðili fær nokkru sinni fylli sína. Þótt eyða megi mannkyni öllu mörgum sinnum þarf að þeirra dómi sífellt við að bæta í vopnabúrin. Í þetta fara stórkostlegar fjárhæðir ár hvert, sívaxandi, á sama tíma og tugir milljóna manna deyja úr hungri og sjúkdómum. Þessi vítahringur viljum við að rofinn verði. Það felst í þessari ályktun að komið sé meira en nóg og stefnan eigi að vera að draga úr en ekki að auka við. Sá vilji kemur skýrt fram í ályktuninni og jafnframt með hvaða hætti þetta skuli gert. Það kemur fram í fyrstu fjórum mgr. ályktunarinnar. Undirrót þessa kapphlaups, undirrót þessa ógnarjafnvægis er tortryggnin í heiminum og einkum og sér í lagi tortryggnin milli stórveldanna. Þess vegna er líka, eins og fram kemur í 5. mgr., lögð áhersla á það atriði og nauðsyn þess, að ætíð og hvarvetna leggi Íslendingar því lið að þessari tortryggni verði eytt og þar með undirrótinni sjálfri. Ég sagði í upphafi að í þessari ályktun, eins og hún liggur hér fyrir, væri jafnframt varpað fram nýrri hugmynd um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu og að kanna eigi grundvöllinn fyrir þeirri hugmynd og leita eftir samstöðu um hana. Þessi hugmynd er ný og hún kann að þykja djörf. En ég tel að hún sé eðlileg miðað við þá umræðu sem átt hefur sér stað um kjarnorkuvopnalaus svæði í Evrópu. Ef undirtektir fengjust væri hér um stórkostlegan áfanga að ræða. Í umræðum um kjarnorkuvopnalaus svæði hingað til hafa menn rætt annars vegar um rein eða belti frá norðri til suðurs í Evrópu og hins vegar um svæði á Balkanskaga og Norðurlöndum sérstaklega. En hér er tekinn nýr póll í hæðina. Hér er í rauninni á ferðinni hugmynd að nýju tilboði til stórveldanna, tilboði sem felur í sér að slík ákvörðun væri liður í víðtækara samkomulagi til að draga úr vígbúnaði og minnka spennu. Um fyrirkomulag að öðru leyti er einsýnt að þau sjónarmið um gagnkvæmni og jafnvægi, sem ég hef áður vikið að, hljóta að ráða þar ferðinni og vera forsenda fyrir gagnlegu samkomulagi. Með þessa hugmynd í veganesti er einsýnt að hyggja sérstaklega að þeirri umr. sem í gangi er á Norðurlöndum um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Það er í framhaldi af þessari hugmynd sem Alþingi felur utanrmn. að kanna í samráði við utanrrh. hugsanlega þátttöku Íslands í frekari umræðu um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Það er brýnt og það er rétt að það sé gert. Þessi hugmynd mundi vera falin að öðru leyti í hendur utanrrh. til framkvæmdar og umfjöllunar ef þáltill. yrði samþykkt. Herra forseti. Eftir þá ítarlegu ræðu, sem hv. formaður utanrmn. flutti hér áðan, sé ég ekki ástæðu til þess að fara að öðru leyti nánar ofan í einstakar mgr. þessarar þáltill. En ég læt að lokum í ljós ánægju með þá samstöðu milli flokka sem birtist í sameiginlegum tillöguflutningi af þessu tagi. Ég læt í ljós ánægju með það raunsæi sem birtist í efni till. og með þann einlæga vilja til þess að takmarka framleiðslu kjarnorkuvopna, stuðla að afvopnun og veita fé til fátækari þjóða heims, sem felst í efni Íill. Ég vona að Alþingi samþykki þessa till. Það hlyti að teljast merkur áfangi við að efla samstöðu milli flokka á Íslandi um málaflokk sem oft hefur verið mikið bitbein en sem nauðsyn er að sem ríkust samstaða sé um, þar sem eru utanríkismál þjóðarinnar.



Virðulegi forseti. Á síðasta þingi voru lagðar fram fimm tillögur til þál. um afvopnunarmál. Tillögurnar voru nokkuð mismunandi og tóku á ýmsum ólíkum þáttum þessa yfirgripsmikla málaflokks. Allar endurspegluðu þær þó þá víðtæku og vaxandi umhugsun og umr. sem orðið hefur um þessi mál hérlendis og erlendis. Utanrmn. ákvað að skipa undirnefnd á sínum vegum þar sem fulltrúar allra flokka og samtaka ættu sæti og hefðu það verkefni að reyna að samræma þessar tillögur og taka tillit til meginefnisþátta þeirra þannig að úr yrði ein tillaga. Voru bundnar vonir við það að nefndarmenn mættu þrátt fyrir ólík sjónarmið finna sameiginlegan meðalveg þannig að Alþingi mætti lýsa yfir eindreginni stefnu í afvopnunarmálum. Þrátt fyrir góða viðleitni og drjúgar fundarsetur tókst mönnum ekki að rata á sameiginlega lausn málsins enda tilraun þessi gerð í þinglok og því naumur tími og mikið annríki. Má segja að einungis hafi vantað herslumuninn að samstaða næðist fyrir þinglok. Á þessu þingi sem nú lifir hafa svo verið lagðar fram fjórar till. til þál. um afvopnunarmál, þ. e. um frystingu kjarnorkuvopna frá þm. Kvennalista, brtt. við þá till. frá þm. Alþb., till. til þá1. um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar frá þm. Sjálfstfl. og till. til þál. um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum frá þm. allra flokka og síðan till. til þál. um bann við geymslu og notkun kjarnorkuvopna á íslensku yfirráðasvæði frá þm. fjögurra flokka þar sem 1. flm. er Guðrún Helgadóttir. Þarna er bæði um endurflutning að ræða á áður fluttum tillögum og líka nýjar tillögur. Það varð úr að undirnefnd á vegum utanrmn. tók að sér sama hlutverk og á síðasta þingi, þ. e. að halda áfram að leita samstöðu í þessum efnum. Eftir nokkra fundi, mikla viðleitni og góðan vilja tókst að ná samstöðu um málið og er árangur hennar sú till. til þál., um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum, sem hér er lögð fram til umr. frá hv. utanrmn. Um leið og ég fagna þessum árangri vil ég þakka samnm. mínum í undirnefnd, þeim Kjartani Jóhannssyni og í forföllum hans Karli Steinari Guðnasyni, Hjörleifi Guttormssyni, Haraldi Ólafssyni, Birgi Ísl. Gunnarssyni, Kristínu S. Kvaran og í forföllum hennar Guðmundi Einarssyni fyrir gott samstarf. Sá áfangi, sem náðst hefur með flutningi slíkrar sameiginlegrar till., er umtalsverður og mun sannarlega þykja eftirbreytni verður. Till. er að sjálfsögðu málamiðlun og væntanlega ekki óskaniðurstaða neins, en það var auðsætt frá upphafi vega að allir yrðu að láta nokkuð af sínum hlut. Ég vil lýsa yfir ánægju minni með þann góða vilja sem nm. sýndu í viðleitni sinni til að reyna að ná saman og má með sanni segja að menn hafi teygt sig hver í átt til annars. Það ber að leggja áherslu á það sem sameinar fremur en það sem sundrar. Það er mönnum vanalega fagnaðarefni að eiga blæbrigðaríkt tungumál. Þó getur slíkt vafist fyrir við samningagerð þar sem túlkun á gildi og þýðingu orða skiptir meginmáli og miklu varðar að velja orðalag sem allir sætta sig við. Það hefur tekist í þetta sinn og því ber að fagna því að orð eru til alls fyrst. Ég vil ekki eyða tíma fundarins í að reifa efnisatriði þessarar þáltill. því að það hefur þegar verið gert ítarlega af báðum ræðumönnum sem á undan mér hafa talað. En að sjálfsögðu má búast við því að fulltrúar hinna ýmsu sjónarmiða, sem að till. standa, muni túlka þessa till. nokkuð misjafnlega. En væntanlega sjá menn sóma sinn í því að gæta hófs í þessum efnum og virða það samkomulag sem gert hefur verið. Þáltill., þó samþykkt verði, er að sjálfsögðu ekki lög. Hins vegar hefur slík þáltill. siðferðilegt gildi og getur þannig orðið þeim utanrrh. og þeim stjórnvöldum sem sitja á hverjum tíma mikill stuðningur og jafnframt aðhald. Það yrði afdrifaríkt skref fyrir annaðhvort utanrrh. eða stjórnvöld að brjóta gegn yfirlýstum vilja Alþingis og þar með Íslendinga, t. d. með því að leyfa staðsetningu kjarnorkuvopna í íslenskri lögsögu. Sá áfangi, sem hér hefur náðst, ber vitni um það að hugskot manna eru nú opnari en áður og menn eru að verða sér æ meira meðvitaðir um það að velferð okkar allra byggist á því að farsæl lausn fáist sem fyrst í afvopnunarmálum. Þessi áfangi er skref og aðeins skref á leið okkar Íslendinga til þess að sýna að lítil þjóð getur með eindrægni og hugrekki gefið öðrum þjóðum gott fordæmi. Við getum ekki síður en aðrar þjóðir vísað veginn út úr villum vígbúnaðar og hernaðarhyggju. Því á rödd Íslands ævinlega að hljóma í þágu friðar, frelsis og lífs. Ég vil að lokum hvetja alla hv. þm. til að samþykkja þessa till.



Herra forseti. Ég vil, eins og aðrir sem hér hafa talað, þakka hv. utanrmn. fyrir að fram skuli komin sú till. sem hér liggur fyrir á þskj. 922. Ég tel að hér sé brotið blað í sögu og afgreiðslu þessara mála á hinu háa Alþingi og því beri að fagna. Hv. síðasti ræðumaður hefur þegar getið þeirra tillagna sem hér hafa legið fyrir þinginu í vetur svo að ástæðulaust er að vera að endurtaka það. En sem 1. flm. till. til þál. á þskj. 239, um bann við geymslu og notkun kjarnorkuvopna á íslensku yfirráðasvæði, vil ég lýsa því yfir að ég tel að hv. utanrmn. hafi verulega komið til móts við það sem þar er lagt til. Vissulega var meginefni þeirrar till. að ríkisstj. yrði falið að hefja nú þegar undirbúning að löggjöf um bann við geymslu og notkun á hvers konar kjarnorkuvopnum hér á landi. En ég tel að þó að þess sé ekki getið í till., sem hér liggur fyrir, þá sé hún samt sem áður verulegt skref því að verði hún samþykkt er um ótvíræðan vilja hv. Alþingis að ræða. Ég held að öll umr. um þessi mál hafi tekið miklum framförum á allra síðustu árum og ég er sannfærð um að stofnun öryggismálanefndar á í því verulegan þátt. Ég tel ástæðulaust að árétta það að því meiri upplýsingar sem liggja fyrir hv. þm. um þessi mál, því meiri líkur eru á að þingið geti rætt þau málefnalega og af nokkurri þekkingu, þeirri þekkingu sem við höfum möguleika á að afla okkur, og þar af leiðandi af meiri stillingu og skynsemi en oft hefur átt sér stað áður. Ekki ber síst að fagna því atriði sem fram kemur í 2. mgr. þeirrar till. sem hér liggur fyrir, um að því gífurlega fjármagni, sem nú fer til hernaðaruppbyggingar, verði fremur varið til þróunaraðstoðar. Sú till. sem hér var samþykkt áðan er frekari ítrekun á því. Varðandi það atriði í 6. mgr. þeirrar till. sem utanrmn. hefur lagt fram þar sem segir að Alþingi árétti þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn, þá held ég að það hljóti að skiljast á sama hátt og gert er ráð fyrir í till. okkar á þskj. 239, að þar sé átt við: hvorki í friði né ófriði. Herra forseti. Ég skal ekki tefja það að þessi till. nái fram að ganga. Ég held að hver einasta hugsandi manneskja geri sér ljóst að framtíð mannkynsins er undir því komin að þm. heimsbyggðarinnar hafi manndóm í sér til þess að ræða þessi mál af skynsemi og viti og geti tekið höndum saman að stöðva þá vitfirringu sem vígbúnaðarkapphlaupið er. Ég tel að Íslendingar hafi með þessari till., sem ég efast ekki um að nái hér samþykki, lagt verulegt lóð á þá vogarskál og ég vil þakka hv. formanni utanrmn. og samnm. hans fyrir afgreiðslu þessa máls.



Herra forseti. Það er vissulega merkisviðburður að fram skuli koma till. frá fulltrúum allra stjórnmálaflokka um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum. Ég held að þessi till. marki vissulega tímamót og ekki bara að því leyti að samkomulag náðist milli flokkanna heldur einnig hve mikill vilji var hjá öllum að ná þessu samkomulagi. Vissulega eru skiptar skoðanir um ýmis atriði. Það er einnig vafalaust hægt að deila um túlkun á einstökum atriðum sem hér koma fyrir. En meginatriðin eru þó skýr og þau markmið, sem stefnt er að, eru hin sömu, þ. e. hvernig Íslendingar geta að sínu leyti stuðlað að friði, stuðlað að afvopnun, stuðlað að betra samkomulagi meðal þjóða. Það hefur þegar verið gerð svo ítarleg grein fyrir þessari þáltill. að ég ætla ekki að fara að ræða einstök atriði hennar eða hvernig hún varð til. Ég vil einungis þakka meðnm. mínum fyrir ágætt starf, skemmtilegt samstarf og þann bjartsýna vilja til samkomulags sem réði ferðinni. Hér eru þó atriði sem ég held að við hljótum að verða að byggja talsvert á og ég vil sérstaklega taka undir það sem segir hér um frystingu kjarnavopna og alhliða afvopnun sem fari fram undir traustu eftirliti. Ég held að það sé meginatriði að þjóðir heims takmarki vígbúnað sinn á þann hátt að það sé gert með samkomulagi þar sem einhliða ákvarðanir geta aldrei leitt til þess að jafnvægi haldist. Síst af öllu getum við Íslendingar hvatt einn né neinn til einhliða afvopnunar. Við erum jú vopnlaus þjóð og við höfum engan rétt til að segja annarri þjóð hvernig hún eigi að hegða sér í þeim málum. Við getum einungis hvatt til þess að leitað verði samkomulags milli þjóða og helst þó á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um að dregið verði úr vígbúnaði. En það er eitt sem við getum gert. Við getum ráðið því hvaða vopnabúnaður er hér á landi. Um það eru ótvíræð ákvæði í varnarsamningi okkar við Bandaríkin. Það dregur enginn í efa að það sé Íslendinga sjálfra að ákveða hver viðbúnaður sé hér á landi í sambandi við varnir landsins og öryggi þess og hvaða búnað herliðið hér hefur. Það er því geysimikilvægt að það sé gert lýðum ljóst að það er vilji Alþingis Íslendinga að hér skuli ekki vera kjarnavopn. Það er ótvíræð yfirlýsing Íslendinga, ef þessi till. verður samþykkt, að hér skuli ekki vera staðsett kjarnavopn. En það efar enginn að utanrrh. hafi með alla framkvæmd varnarsamningsins að gera, en Alþingi hefur lokaorðið. Eins og fram hefur komið er þál. ekki lög. En þál. er yfirlýsing um vilja þingsins, hún er yfirlýsing um vilja Íslendinga og hún hlýtur því að vera siðferðileg stoð fyrir ríkisstj. í samskiptum við önnur ríki. Við viljum einnig með þessari yfirlýsingu vinna að því að samkomulag náist um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu. Það er að vísu kannske í óravíðri framtíð, en markmiðið hlýtur að vera að við af okkar hálfu vinnum að því að kjarnorkuvopnalaus svæði verði sem víðast á hnettinum og við hljótum að byrja í nágrenni okkar. Við byrjum á okkur sjálfum, síðan erum við tilbúnir að taka þátt í hugsanlegum viðræðum um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum og látum í ljós þá von að slíkar umr. geti verið liður í enn þá víðtækari umr. um kjarnorkuvopnalaus svæði. Þessi ályktun ef samþykkt verður er ótvíræð viljayfirlýsing um að Íslendingar skuli vinna að málum á þennan hátt. Ég vil sérstaklega að lokum benda á síðustu mgr. till. þar sem segir, með leyfi forseta: „Jafnframt ályktar Alþingi að fela öryggismálanefnd, í samráði við utanrrh., að taka saman skýrslu um þær hugmyndir sem nú eru uppi um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar, einkum þær sem máli skipta fyrir Ísland með hliðsjón af legu landsins og aðild þjóðarinnar að alþjóðlegu samstarfi. Á grundvelli slíkrar skýrslu verði síðan leitað samstöðu meðal stjórnmálaflokkanna um frekari sameiginlega stefnumörkun í þessum málum.“ Hér er beinlínis hvatt til þess að stjórnmálaflokkarnir haldi áfram að leita samkomulags, leitist við að hafa samráð sín í milli um mörkun stefnu. Þetta er merkileg yfirlýsing og ég held að þetta sé ekki hvað síst það sem gerir þessa þáltill. mikilvæga. Það er von mín að Alþingi samþykki þessa till. og gefi þar með ríkisstj. og þjóðinni veganesti í viðræðum við aðrar þjóðir um þessi mál og sé jafnframt boð frá okkur Íslendingum um vilja okkar til afvopnunar, vilja okkar til að stuðla að því að dregið verði úr spennu í okkar heimshluta.



Herra forseti. Sem fulltrúi í utanrmn. er ég aðili að þeirri till. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum sem nefndin flytur sameiginlega. Ég hlýt að lýsa yfir ánægju að samkomulag tókst í nefndinni um þennan tillöguflutning. Tilefni ítarlegra umr. í nefndinni og afstöðu Íslendinga til kjarnorkumála voru þær mörgu tillögur sem fyrir nefndinni lágu um þessi efni frá Sameinuðu þingi og fulltrúar úr öllum þingflokkum stóðu að með einum eða öðrum hætti. Nú tókst betur en í fyrra, þegar ekki náðist samstaða í utanrmn. eða undirnefnd á hennar vegum um þessi stóru mál. Framlagning slíkrar till., sem væntanlega fær víðtækan stuðning hér í Sþ., sætir vissulega tíðindum. Þar er í fyrsta sinn af hálfu Alþingis tekið í ályktunarformi á afvopnunarmálum og hættunni af kjarnorkuvopnum. Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn. Hvatt er til að kannaður verði grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaus svæði í Norður-Evrópu sem tæki jafnt til láðs, lagar og loftsins. Utanrmn. er falið að kanna þátttöku Íslands í umr. um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og skila um það áliti til þingsins á þessu ári. Öryggismálanefnd er falið að taka saman skýrslu um hugmyndir sem uppi eru um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar og verði á grundvelli hennar leitað frekari samstöðu meðal stjórnmálaflokkanna um frekari sameiginlega stefnumörkun í þessum málum. Öllum þessum atriðum ber að fagna. Þau eru spor í rétta átt og lýsa vilja Alþingis í örlagaríkum málum. Þau atriði, sem fram koma í till. og snerta afvopnunarmálin í enn víðara samhengi, eru einnig mikilsverð. Meðal þess sem þar kemur fram er áskorun af hálfu Alþingis til ríkisstj. um að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna undir traustu eftirliti, þ. e. hinni svonefndu frystingu kjarnavopna sem mikið hefur verið til umr., m. a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, og jafnframt að hvetja til samninga um að dregið verði úr birgðum kjarnavopna. Þá er í till. þessari lagt til að Alþingi fagni hverju því frumkvæði sem fram kemur og stuðlað getur að því að rjúfa vítahring vígbúnaðarkapphlaupsins. Þótt hér sé rætt um gagnkvæmni og samninga fagnar Alþingi Íslendinga skv. texta þessarar till. hverju frumkvæði sem fram kemur til þess að rjúfa vítahring vígbúnaðarkapphlaupsins. Mér þótti, herra forseti, leitt að formaður utanrmn., hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, skyldi sjá ástæðu til þess að víkja hér sérstaklega að mér í sinni framsögu og það í sambandi við útvarpsviðtal sem fram fór við mig og raunar hæstv. utanrrh. af því tilefni að till. þessi var hér fram lögð. Ég ætla hér ekki að hefja neitt túlkunarstríð við hv. formann utanrmn. um texta þessarar till. En ég sé af þessari ástæðu sem hann hefur hér gefið efni til þess að ég endurtaki þau orð sem fram komu í Ríkisútvarpinu af minni hálfu um þetta efni, staðsetningu kjarnavopna á Íslandi. Þar sagði ég, með leyfi forseta: „Ég vil nefna þar áréttingu af hálfu Alþingis að á Íslandi séu ekki staðsett kjarnorkuvopn. Þessi mál hafa mikið verið rædd hér í þinginu og það hafa komið fram ýmis sjónarmið í þeim efnum, fyrirvarar, m. a. að það gerðist ekki nema með leyfi stjórnvalda. Hér er ekkert slíkt. Hér er áréttuð afdráttarlaust stefna um það að á Íslandi skuli ekki staðsett kjarnorkuvopn.“ Ég nefni það hér að það er engin tilviljun að texti till. er þessi sem hann er. Um það er formanni utanrmn. hv. væntanlega kunnugt. Herra forseti. Ég ætla ekki að gera hér frekar að umræðuefni þau stóru mál sem tekið er á í þessari þáltill. utanrmn. Þar kemur fram það sem samstaða er um meðal allra þingflokka og það er líklega fleira en menn höfðu gert sér vonir um fyrirfram. Um hitt sem menn greinir á um, svo sem aðild Íslands að hernaðarbandalagi og veru erlends herliðs í landinu, ætla ég heldur ekki að fjölyrða. Með samþykkt þessarar till. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum markar Alþingi stefnu af sinni hálfu og því verður að treysta að þeir, sem með framkvæmdavaldið fara, virði þá stefnumörkun. Við Alþb.-menn munum leggja okkur fram um að vinna áfram að því að leita samstöðu með öðrum flokkum hér á hv. Alþingi í afvopnunarmálum. Við hljótum að styðja alla viðleitni til slökunar í heimsmálum og það sem horfir í friðarátt. Ég vil að endingu, herra forseti. þakka samstarfið í utanrmn. í þessu máli og öðrum mikilsverðum málum sem nefndin hefur náð samstöðu um og eru á dagskrá hér á þessum fundi Sþ. í dag og hafa sum hver þegar hlotið einróma samþykki. Svo vænti ég að einnig verði um þessa till. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum.



Herra forseti. Þetta hefur verið nokkuð óvenjulegur dagur á Alþingi. Hér hafa menn rætt mál sem allt of sjaldan eru hér til umr. - allt of sjaldan vegna þess að þau eru kannske mikilvægari en flest annað sem við eyðum stundum tíma okkar og orku í að fást við að rífast um. Þar á ég við umræður um vígbúnað, fátækt og hungur. Við lifum í býsna undarlegum heimi. Menn eiga ráð til þess nú að láta myndavélar í amerískum gervitunglum lesa Prövdu í höndum soldáta á Rauða torginu í Moskvu, en menn virðast samt ekki eygja ráð til þess að lesa, a. m. k. ekki svo skýrt að þeir skilji, þjáningu í augum sjúkra og hungraðra eins og hún birtist okkur á skjánum á næstum hverju kvöldi. Menn eiga ráð til þess að útrýma mannkyninu á sekúndubrotum vegna þess að samanlagt er til í heiminum sprengjumagn sem svarar til hundruða kg af TNT á hvert einasta mannsbarn í heiminum, samt virðast þeir ekki eygja ráð til þess að útrýma misrétti, hungri og fátækt og misréttinu milli norðurs og suðurs sem er alvarlegasta málið í heiminum í dag. Það er vitað að menn eiga til þess ráð og hafa leitað sérstaklega til þess ráða að fylla sprengjur með plastflísum sem eru sértaklega gerðar þannig að þær finnast ekki með röntgentækjum í særðu holdi, en samt eygja þeir engin ráð til þess að verjast fjölda sjúkdóma sem herja á fólk, bæði ríka og fátæka. Ég hef sagt að menn eygi ekki ráð, en spurningin er hvort þeir eiga ráð og víst eiga þeir ráð vegna þess að menn sem hafa ráð og eiga efni til voðaverkanna sem ég lýsti hérna að framan hafa auðvitað ráð og efni til þeirra líknarverka sem við höfum rætt um hér í dag að séu nauðsynleg og óumflýjanleg ef þessi heimur á að lifa af. En þá er það hugsunarhátturinn sem þarf að breytast og það er hið pólitíska viðfangsefni, ekki bara á Íslandi heldur alls staðar í heiminum. Sá hugsunarháttur sem þarf að breytast er kannske ekki almennings vegna þess að alls staðar í frjálsum löndum í heiminum streymir fólk út á götur og heimtar frið og afvopnun. Hugsunarhátturinn sem þarf að breytast er ráðamannanna, þeirra ráðamanna sem leggja á ráðin um vígbúnað og hervæðingu. Sá vígbúnaður, sem komið hefur fram í dag á hv. Alþingi að allir eru sammála um að menn þurfa, er vígbúnaður sem beitt er til björgunar og lífs en ekki vígbúnaður sem beitt er til dauða. Það er enginn vafi í mínum huga um að ef menn söfnuðu þeim auð og þekkingu og tækni sem stríðsvélin hefur yfir að ráða til að berjast við hungur, fátækt og vanþróun mundu þessi vandamál, sem ég hef hérna gert að umræðuefni, leysast næstum á svipstundu. Það er hin beiska staðreynd, það er hinn beiski sannleikur sem við verðum að horfast í augu við og þar birtast skyldur okkar og ábyrgð að mínu mati. Ég hef talað hérna um vígbúnað, hungur og fátækt. Þetta hefur verið viðfangsefni utanrmn. á síðustu vikum og verið verðugt verkefni. Á báðum þessum sviðum hafa gerst þeir mikilvægu atburðir að stefnumarkandi siðferðilegar yfirlýsingar hafa verið samþykktar af utanrmn. og ég vænti þess að þær verði samþykktar af Alþingi. Í þáltill. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum er lögð áhersla á stuðning okkar við hvers konar frumkvæði í átt til afvopnunar og friðar og þar er hvatt til þátttöku okkar í þeirri viðleitni eins og tilefni gefast, hvar sem er og hvenær sem er. Nú munu vafalaust einhverjir telja svona yfirlýsingu léttvæga og telja sig þá sjálfir líta raunsæjum augum á vígstöðuna og vígbúnaðinn í kring um okkur, en ég tel þvert á móti að þessi sameiginlega niðurstaða nefndarinnar sé raunsætt mat á aðstæðum og sé raunsær skilningur á því að framtíð okkar eigum við svo sannarlega undir því að við byrjum á því að moka ofan í gamlar skotgrafir, koma okkur upp úr þeim og móta saman grundvöll, bæði grundvöll siðferðis og grundvöll þekkingar, til þess að á Íslandi geti risið sterk afvopnunarstefna.



Herra forseti. Ég þakka utanrmn. starf hennar og ekki síst formanni hennar sem lagt hefur kapp á að afgreiða þessar tillögur úr nefndinni. Það hafa verið samræmdar fjórar tillögur, soðnar fjórar í eina, og þar sem ég var fyrirsvarsmaður einnar þessara tillagna, sem ég flutti ásamt fulltrúum úr öllum öðrum stjórnmálaflokkum, sé ég ástæðu til að taka hér til máls. Flest það sem var í okkar till. er komið hér inn í tillgr. Ég hefði reyndar gjarnan viljað sjá öll atriði úr okkar till. endurborin. Eitt þeirra, nokkuð mikilvægt, vantar, en tvö þau mikilvægustu eru hér og þeim ber að fagna. Ég nefni fyrst könnun á hugsanlegri þátttöku Íslands í umræðum um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Utanrmn. tekur að sér að kanna hugsanlega þátttöku okkar í umræðum um þetta kjarnorkuvopnalausa svæði. Í okkar till. var að vísu lagt til að kosin yrði sérstök nefnd, en ég treysti utanrmn. vel til þess að vinna þetta verkefni og ég fagna því að vissu leyti að hún skuli taka þetta að sér. Ég hygg að utanrmn. okkar ætti að taka upp miklu nánara samstarf við utanrmn. hinna Norðurlandanna, hef reyndar hreyft því á a. m. k. tveimur þingum Norðurlandaráðs að svo yrði gert. Utanrmn. Norðurlanda ættu að hafa með sér nánara samstarf en nú er. Skv. samþykktum Norðurlandaráðs ræða menn ekki svo mjög utanríkis- eða varnarmál, enda fylgja þjóðirnar ólíkum stefnum að vissu leyti. Sumar eru aðilar að Atlantshafsbandalaginu, sumar fylgjandi hlutleysi og búa við ólík skilyrði. En ég hygg að einmitt samvinna utanríkismálanefndanna gæti verið mjög mikilvæg. Og ég er reyndar einnig meðflm. að till. í Norðurlandaráði sem fyrrv. utanrrh. Finnlands, Pär Stenbäck er 1. flm. að og er til meðferðar í Norðurlandaráði núna um að gera úttekt á því hvernig Norðurlönd geti öflugast komið fram gagnvart umheiminum og látið sem best af sér leiða. Þessi könnun utanrmn. getur verið upphaf að útvíkkun á norrænu samstarfi og því ber að fagna. Raunar hygg ég að aðrar þingnefndir gætu líka ýmislegt af grönnum okkar lært og ættu gjarnan að hafa sjálfstæðara samband við hliðstæðar nefndir í þjóðþingum annarra Norðurlanda. Ég tel þó mikilvægast í þessari till. að hér er komin formleg árétting Alþingis á stefnu Íslendinga að hér séu ekki staðsett kjarnorkuvopn. Ég hygg að Alþingi hafi aldrei gert formlega samþykkt um að framfylgja þessari stefnu þó að hún hafi verið opinber stefna stjórnvalda á Íslandi í langan tíma og þess vegna held ég að þetta sé mjög mikilvæg samþykkt og gleðilegt og ánægjulegt spor sem við stígum hér. Ég er einnig samþykkur öðrum atriðum sem fram koma í till. utanrmn. og ég árétta þakkir mínar til formanns n. og þeirra nm. annarra sem unnu þetta góða verk að koma hér samkomulagstillögu til samþykktar.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að lýsa ánægju minni með þá samstöðu sem náðst hefur hér á hinu háa Alþingi um þetta mikilvæga mál. Það er að vísu rétt, sem hv. þm. Guðmundur Einarsson sagði áðan, að margir líta svo á að smáþjóð eigi lítið erindi í þá umræðu sem fer fram um afvopnun, en svo er ekki. Smáþjóð á ekki aðeins erindi í þá umræðu, heldur ber jafnvel smæstu þjóð skylda til að leggja sitt af mörkum til þess að horfið verði frá því vígbúnaðarkapphlaupi sem því miður hefur átt sér stað lengi. Mér sýnist þessi till. ákaflega mikilvæg í þeim tilgangi. Með slíka till. og samþykkt að baki eiga fulltrúar Íslendinga, hvar sem þeir tala, hvort sem það er hæstv. utanrrh. eða aðrir á opinberum vettvangi, að geta talað sömu tungu. Þetta skapar okkur grundvöll til þess að hafa þó nokkur áhrif. Ég get ekki heldur annað en fagnað því að menn eru sammála um að árétta þá stefnu sem hér hefur ríkt í þessum málum og satt að segja finnst mér vera deilt um keisarans skegg þegar um það er rætt, sem forustumenn hafa hygg ég ætíð sagt, að hér verði ekki staðsett kjarnorkuvopn án samþykkis íslenskra stjórnvalda. Ég vona að aldrei komi til þess svo að íslensk stjórnvöld finni sig knúin til að samþykkja slíkt og mér dettur aldrei í hug að íslensk stjórnvöld, hver sem þau eru, mundu samþykkja slíkt án þess að hafa meiri hl. Alþingis tryggan að baki. Þannig hlyti það vitanlega ætíð að koma til kasta Alþingis á einn eða annan máta ef slíka ákvörðun yrði að taka sem ég vona að verði aldrei. Hér er að sjálfsögðu áréttaður sjálfsákvörðunarréttur okkar Íslendinga í þessum málum. Ég vil einnig fagna þeirri nýju hugmynd, sem hér kemur fram, að kjarnorkuvopnalaust svæði verði um Norður-Evrópu. Það er ákaflega merkileg hugmynd og reyndar kannske sú eina sem vit er í þegar menn tala um kjarnorkuvopnalaus svæði. Ég fylgi því sannarlega að kannað sé hvort rétt sé að koma upp kjarnorkuvopnalausu svæði um Norðurlönd, bæði á landi, lofti og í hafi og það er ákaflega mikilvægt að hafið sé með, en í raun og veru þarf slíkt svæði að vera miklu stærra. Ef þetta gæti orðið framlag til umræðu um afvopnun höfum við Íslendingar lagt þar töluvert af mörkum. Ég er sammála því, sem í þessu felst, að þetta þyrfti að vera stórum stærra svæði en menn hafa talað um. Reyndar hef ég ætíð sagt að smærri svæði þurfi að vera áfangi að öðru stærra. En í raun og veru held ég að lykillinn að árangri í þessu öllu felist í þeirri setningu að leitað verði allra leiða til þess að draga úr spennu og tortryggni milli þjóða. Ég hygg að þetta sé það sem stendur í vegi fyrir árangri. Mér dettur satt að segja ekki í hug að stórveldi ætli sér að varpa kjarnorkusprengju á annað stórveldi. Ég tel að svo ljóst sé að það mundi leiða til tortímingar. Ég held að það sé fyrst og fremst tortryggnin sem veldur því að árangur næst ekki. Ef við getum stuðlað að því að dragi úr spennu og tortryggni þá er mjög mikilvægt skref stigið. Ég stóð upp til að lýsa sérstakri ánægju minni með þá samstöðu sem felst í þessar till. í mjög mikilvægu máli, ekki síst fyrir smáþjóð.



Herra forseti. Fyrr á þessu þingi gerðist ég meðflm. að till. til þál. sem fjallaði um afvopnunarmál. Í þeirri tillögu fólst einkum tvennt. Annars vegar það að staðfesta þá stefnu Íslendinga að hér skyldu aldrei staðsett kjarnorkuvopn og hins vegar að Íslendingar könnuðu hvort ekki væri rétt af þeirra hálfu að taka þátt í umræðum um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Þessi tillaga var umdeild og mætti nokkurri tortryggni, eins og reyndar ýmsar fleiri tillögur sem gengið hafa ýmist lengra eða skemmra varðandi afvopnunarmál. Í þeirri tillögu sem hér er lögð fram af hálfu utanrmn. er tekið undir og raunar samþykki það sem var innihald þeirrar tillögu sem ég gat um áðan og ég var meðflm. að, þ. e. að Alþingi áréttaði þá stefnu Íslendinga að hér skyldu ekki staðsett kjarnorkuvopn og enn fremur að könnuð yrði í samráði við utanrrh. hugsanleg þátttaka Íslands í frekari umræðum um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Að þessu leyti hefur hæstv. utanrmn. haft forgöngu um það að staðfesta og taka undir þau sjónarmið sem fram komu í þeirri tillögu sem ég hef verið að skýra frá og fagna ég því að sjálfsögðu. Ég lít svo á að sú tillaga hafi átt þátt í því og stuðlað að því að samkomulag hefur orðið í utanrmn., enda þótt ég ætli mér ekki það hlutverk að hafa ráðið úrslitum í því samkomulagi. Og vitaskuld skiptir minnstu máli hvað mér finnst um það eða hvort mínar hugmyndir eða skoðanir hafi náð fram að ganga eða ekki. Aðalatriðið er auðvitað að Alþingi hefur sameinast um gagnmerka tillögu. Það er þrennt sem þessi tillaga felur í sér og skiptir máli. Það er í fyrsta lagi að árétta þá stefnu að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn. Í öðru lagi er undirstrikað að brýna nauðsyn beri til að þjóðir heims geri með sér samning um gagnkvæma alhliða afvopnun. Og í þriðja lagi er lagt til að samþykki verði að Íslendingar verði þátttakendur í umræðum annarra þjóða um kjarnorkuvopnalaus svæði. Sannleikurinn er sá að í allt of langan tíma hafa Íslendingar deilt um afstöðuna til afvopnunar og utanríkismála. Það sannast með flutningi þessarar tillögu að það er stutt flokka í milli í ágreiningsmálum þegar allt kemur til alls. Ég hef stundum hér á þinginu í vetur verið að skammast út í þingflokkana fyrir hrossakaup og samtryggingu og baktjaldamakk sem ég hef litið svo á að hefði að mörgu leyti neikvæðar afleiðingar og væri til skaða í pólitíkinni. En ég verð þá um leið að taka það fram núna að samráð milli þingflokka getur stundum leitt til góðs. Þessi tillaga hefur vissulega leitt til samkomulags sem er afar jákvætt í hinni stjórnmálalegu umræðu hér á landi. Ég fagna þeirri niðurstöðu. Ég vil þess vegna nota þetta tækifæri til að þakka utanrmn. og formanni hennar fyrir tillöguna og ég óska þingflokkunum til hamingju með að hafa náð saman í þessu máli. Það getur vel verið að það hafi ekki mikla þýðingu í þróun afvopnunarmála á alþjóðavettvangi hvað Íslendingar segja eða samþykkja, en það hefur vissulega ómetanlega þýðingu að við sjálfir sameinumst um stefnu og skoðanir og leggjum þannig okkar litla lóð á vogarskálarnar til að stuðla að friði og afvopnun í heiminum.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka utanrmn. fyrir meðferð þessa máls. En till. sú til þál. sem hér liggur fyrir til umræðu frá utanrmn. er árangur af starfi nefndarinnar við afgreiðslu á þeim tillögum sem hér hafa verið fluttar á þingi nú í vetur varðandi þessi efni. Ég þakka líka formanni utanrmn. fyrir ágæta framsögu og greinargóða sem dró saman í stuttu máli helstu atriði þessara mála. Ég ætti þess vegna að geta verið tiltölulega stuttorður en vil þó leyfa mér með nokkrum orðum að fjalla um þessa þáltill. og þau málefni er hún fjallar um. Það verður auðvitað að hafa í huga þegar þessi þáltill. er skoðuð að hún er í raun og veru afgreiðsla á fimm tillögum um þessi efni. Í fyrsta lagi till. til þál. um frystingu kjarnorkuvopna. Í öðru lagi, ef ég tek það sem sérstaka tillögu, brtt. við þá till. í tveim töluliðum og einum sjö bókstafsliðum frá fulltrúum Alþb. Í þriðja lagi till. um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar frá þm. Sjálfstfl. Í fjórða lagi till. til þál. um kjarnavopnalaus svæði á Norðurlöndum. Og í fimmta lagi till. til þál. um bann við geymslu og notkun kjarnavopna á íslensku yfirráðasvæði. Mér finnst nefndinni hafa tekist mjög vel að taka það saman úr þessum till. sem máli skipti og menn geta sameinast um. Ég fagna þessari framkomnu till., ekki síst vegna þess að það er mat mitt á henni að hún feli í sér þau meginsjónarmið sem eftir hefur verið farið í meðferð Íslendinga á alþjóðavettvangi varðandi þessi mál. Ég leyfi mér að telja þessa till. fela í sér sex meginefnisþætti. Grundvallarforsenda till. er í 1. málsgrein þar sem undirstrikuð er þýðing þess að um gagnkvæma alhliða afvopnun sé að ræða og hún framkvæmd og tryggð með alþjóðlegu eftirliti. Hér er um lykilforsendu þess að ræða að afvopnunartilraunir beri árangur, gagnkvæmni og tryggt eftirlit. Það hefur verið meginsjónarmið þegar Íslendingar hafa tekið afstöðu til till. á opinberum vettvangi í afvopnunarmálum að þessum skilyrðum væri fullnægt. Þá er í öðru lagi skv. þessari till. tekin afstaða til frystingar kjarnavopna svokallaðra, þ. e. banns við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna. Slíkt bann er tengt samhliða niðurskurði kjarnavopna, en hvoru tveggja, banninu og gagnkvæmum niðurskurði kjarnavopna, skal framfylgt þannig að málsaðilar uni því og treysti enda verði það gert í samráði við alþjóðlega eftirlitsstofnun. Hér er einnig um að ræða þá viðmiðun sem við höfum haft í afstöðu okkar til slíkra tillagna á alþjóðavettvangi. Í þriðja lagi er hér um að ræða afstöðu til kjarnavopnalausra svæða. Raunar er ekki svo langt gengið heldur er hér um að ræða samþykki um að könnuð sé annars vegar samstaða og grundvöllur um kjarnavopnalaus svæði í Norður-Evrópu og hins vegar sé könnuð hugsanleg þátttaka Íslands í frekari umræðu um kjarnavopnalaus svæði á Norðurlöndum. En þetta tvennt er í till. einnig tengt saman og er það mjög í samræmi við þau ummæli sem ég hef látið falla hér og á fundum okkar utanrrh. Norðurlanda þegar kjarnavopnalaus svæði á Norðurlöndum hefur borið á góma. Ég hef ávallt undirstrikað að við Íslendingar ættum að vera með í þessari umræðu þegar talað er um kjarnavopnalaus svæði á Norðurlöndum. Um leið hef ég lagt áherslu á að sú umræða tengdist kjarnavopnalausu svæði í stærra samhengi og sem þátt í alhliða afvopnun og samningum milli kjarnavopnaveldanna. Öðruvísi verður ekki gagn að slíku kjarnavopnalausu svæði. Raunar má draga í efa hvert gildi kjarnavopnalaust svæði hefur ef til kjarnavopnaátaka kæmi. Ég hef áður nefnt það úr þessum ræðustól að hér fyrir nokkru höfðu ýmsir menn í Vesturheimi tröllatrú á því að unnt væri að heyja takmarkað kjarnavopnastríð. Ég hygg að þær hugmyndir og hugleiðingar hafi fljótlega verið taldar fjarstæðukenndar. Slíkt væri óframkvæmanlegt og mundi einungis leiða til allsherjar kjarnavopnastríðs. En ég varpa fram þeirri spurningu hvort hér er ekki um tvær hliðar á sömu myntinni að ræða. Það er í raun svo að eins og takmarkað kjarnavopnastríð er óraunhæft þá eru kjarnavopnalaus svæði þýðingarlítil ef við lendum í þeim darraðardansi sem kjarnavopnaátök yrðu. Engu að síður tel ég sjálfsagt að kanna möguleika á kjarnavopnalausum svæðum ef slíkir samningar milli kjarnavopnaveldanna gætu orðið til þess að um slökun yrði að ræða og afvopnun á gagnkvæmnisgrundvelli undir tryggu eftirliti eins og forsenda þessarar till. er. Í fjórða lagi hefur hér verið rætt um þá yfirlýsingu sem í till. greinir, þ. e.: „Um leið og Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn“, og er nokkur blæmunur á túlkun manna á þessari yfirlýsingu. Ég hlýt að undirstrika skilning hv. frsm. þar sem hann sagði að við afsölum okkur ekki fullveldi okkar og sömuleiðis það sem forsrh. sagði að við afsölum ekki sjálfsákvörðunarrétti okkar. Það hlýtur að vera á valdi Íslendinga á hverjum tíma, íslenskra stjórnvalda, að segja til um það hvort hér eru kjarnavopn eða ekki. Það er ákveðin stefna íslenskra stjórnvalda frá því að kjarnavopn komu til sögunnar að hér yrðu ekki staðsett kjarnavopn. Það hafa ekki komið fram nein tilmæli um það að leyfa staðsetningu kjarnavopna á Íslandi og við höfum því síður borið fram tilmæli um að fá kjarnavopn. Ég á ekki von á því í fyrirsjáanlegri framtíð að nokkur breyting verði á þessari stefnu íslenskra stjórnvalda og Íslendinga almennt. Ég vonast til þess að til þess komi aldrei en ég hygg að það væri fásinna af okkur Íslendingum að lýsa því yfir um aldur og ævi á hverju sem gengur að við munum afsala okkur að þessu leyti sjálfsákvörðunarrétti eða fullveldi. Þess vegna er hér ekki um þá yfirlýsingu að ræða að hvorki í fríði né ófriði verði hér staðsett kjarnavopn. Það hlýtur að vera á valdi íslenskra stjórnvalda hvort svo skuli vera. Það er óskynsamlegt að gefa einhliða yfirlýsingu er gildi á hverju sem gengur, þó ekki væri nema vegna þess að slík yfirlýsing, ef hún á að koma að gagni, á að eiga sér stað í samráði og í samhengi við aðrar þjóðir í þeim tilgangi að um kjarnavopnalaus svæði og fækkun kjarnavopna verði að ræða meðal annarra þjóða á mun stærra svæði. Ástæðan til þess að við erum að tala um þýðingu kjarnavopnalausra svæða er einmitt að draga úr líkum á því hvort heldur að slys gæti orðið eða um væri að ræða beitingu kjarnavopna í átökum. Því hljótum við að gera kröfu til annarra þjóða í austri og vestri að þær gefi samsvarandi yfirlýsingu um leið og við gerum það. Ég vil taka það fram að ég tel það með ólíkindum og ég vona að til þess komi aldrei að við gæfum leyfi til staðsetningu kjarnavopna hér á landi. Engu að síður skulum við ekki loka augunum fyrir því að við getum ekki gert okkur grein fyrir því á þessu stigi málsins hvað kynni að verða ef út í darraðardans er farið. Það sem máli skiptir er að allt sem við gerum sé liður í afvopnun, þátttaka í tilraunum mannkynsins til að draga úr vígbúnaðarkapphlaupinu. Ég held að gagnkvæmni skipti þar mestu máli og við Íslendingar getum best stuðlað að slíkri gagnkvæmni einmitt með því að halda við þá stefnu sem við höfum haft í þessum efnum. Ég vil svo í fimmta lagi lýsa ánægju minni yfir þeim efnisþætti sem í till. felst að öryggismálanefnd í samráði við utanrrh. er falið að taka saman skýrslu um þær hugmyndir sem nú eru uppi um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar, einkum þær sem máli skipta fyrir Ísland með hliðsjón af legu landsins og aðild þjóðarinnar að alþjóðlegu samstarfi. Ég geri mér vonir um að frekari upplýsingaöflun geti stuðlað að enn raunhæfari samstöðu íslenskra stjórnmálaflokka um stefnu í öryggismálum okkar lands og í afvopnunarmálum almennt. Í sjötta lagi er sá efnisþáttur í þál. að mikilvægt sé að því gífurlega fjármagni, sem nú rennur til herbúnaðar, verði varið til hjálpar fátækum ríkjum heims. Þessi efnisþáttur er vissulega góðra gjalda verður þótt erfitt kunni að vera að hafa áhrif í þá átt að það fjármagn, sem kynni að sparast, fari um þann farveg sem svo nauðsynlegt er að eigi sér stað ef friðvænlegt á að vera í heiminum. Það sem gæti ógnað friði í heiminum er ekki eingöngu barátta austurs og vesturs heldur og það misræmi sem þjóðir norðurs og suðurs búa við í efnahag og í lífskjörum. Ég þakka utanrmn. enn á ný fyrir starf hennar og ég hygg að þetta sé áfangi á þeirri leið að samræma sjónarmið okkar Íslendinga í öryggis- og afvopnunarmálum. Þótt við kunnum að hafa túlkað hér nokkur ákvæði þessarar till. með mismunandi hætti skulum við ekki láta það aftra okkur frá að gera frekari tilraunir til þess að samræma sjónarmiðin á grundvelli þeirra upplýsinga sem fyrir liggja um ástand mála og vígbúnaðar í heiminum. Við verðum auðvitað sem sjálfstæð þjóð að hafa augun opin fyrir því raunverulega ástandi heimsmálanna sem við búum við á hverjum tíma. Eingöngu með þeim hætti getum við verndað sjálfstæði okkar og lagt lóð okkar á vogarskál afvopnunar og friðar.



Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs einvörðungu vegna eins atriðis í sambandi við þá umr. sem hér hefur farið fram og þá sérstaklega af hálfu hæstv. utanrrh. og raunar einnig með vísan til orða hæstv. forsrh. hér áðan, þ. e. það orðalag till. sem hér liggur fyrir þar sem Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn. Ég greindi frá því í máli mínu hér áðan að það væri engin tilviljun að þetta er orðalag till. og þar er ekki tekið inn í till. neitt orðalag sem áskilur leyfi stjórnvalda þar að lútandi. Ég tel nauðsynlegt, vegna þess sem hér hefur komið fram frá hæstv. utanrrh. að það liggi alveg fyrir að óskum um það að taka slíkt orðalag inn í till. var hafnað. Þess vegna er till. eins og hún liggur hér fyrir og á það var sæst. Hér er að sjálfsögðu ekki um það að ræða að við afsölum okkur sjálfsákvörðunarrétti, síður en svo. Við hljótum að halda honum til haga í öllum greinum, en hér er það Alþingi sem er að álykta í mikilvægum málum og hér er það spurning um vilja þingsins. Framkvæmdavaldið verður samkv. okkar stjórnskipan að gera það upp við sig hverju sinni hvort það virði þann vilja. Þingið hlýtur að leggja á það áherslu af sinni hálfu að svo sé og það gildir ekki síst í stórum málum eins og þeim sem hér eru til umræðu. Ég vil ekki trúa því að neinn íslenskur ráðh., neitt íslenskt stjórnvald, gangi nokkru sinni svo langt að fallast á það að til Íslands yrðu flutt kjarnavopn, nema það lægi þá alveg skýrt fyrir áður en ákvörðun væri tekin hver væri vilji Alþingis. Annað væri í ósamræmi við þá til1. sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Ég ætla að biðja menn að fara ekki að deila í lok þeirrar friðsömu einingarumræðu sem farið hefur fram í dag. Mér finnst að þetta mál liggi nokkuð skýrt fyrir. Í fyrsta lagi eru hér ekki kjarnorkuvopn. Í öðru lagi er það stefna stjórnvalda að hér séu ekki kjarnorkuvopn. Í þriðja lagi áréttar Alþingi þessa stefnu og ákvarðar formlega að hér verði ekki staðsett kjarnorkuvopn. Í fjórða lagi starfar ríkisstjórn Íslands á ábyrgð Alþingis. Og í fimmta lagi, eins og hæstv. forsrh. tók fram rétt áðan, þá hlýtur meirihlutavilja Alþingis að þurfa til að breyta þeirri stefnu.



Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs. Það liggur ekki fyrir tillaga um að vísa þessu máli til nefndar og það er ekki óeðlilegt þar sem sú nefnd sem hefði átt að fá málið til meðferðar hefur flutt þetta mál. Af þessu leiðir að það rekur ekki nauður til að fresta umræðu þar sem málið gengur ekki til nefndar. Þess vegna er okkur ekkert að vanbúnaði að ganga til atkvæða um till. þegar umræðu er lokið. Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og er umræðu lokið og verður gengið til atkvæða.