Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (FS): Frá forseta Nd. hefur svofellt bréf borizt: „Reykjavík, 30. jan. 1963. Mér hefur borizt svo hljóðandi símskeyti frá Jónasi Péturssyni, 3. þm. Austf.: „Þar sem ég get ekki mætt á Alþingi næstu daga vegna annarra starfa, leyfi ég mér að óska þess, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að varamaður Sjálfstfl. í Austurlandskjördæmi, Einar Sigurðsson, taki sæti mitt á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Jóhann Hafstein, forseti Nd. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Kjörbréf Einars Sigurðssonar hefur áður verið rannsakað og samþykkt, og tekur hann því nú sæti Jónasar Péturssonar hér á Alþingi, og býð ég hann velkominn.



Herra forseti. Undanfarin ár hefur verið mikill vöxtur í bankakerfi landsins. Stafar þessi vöxtur bæði af hinni öru fjölgun þjóðarinnar, blómlegri framleiðslu og fjármálastefnu. sem hefur leitt til mikillar aukningar á sparifé. Vöxtur bankakerfisins hefur komið fram á þann hátt, að sparisjóðir hafa verið gerðir að bönkum og bæði gamlir og nýir bankar hafa stofnað fjölda útibúa. Enn sem komið er hefur mestur fjöldi þessara útibúa verið í Reykjavík. Þó hafa þau verið sett á staði úti á landi, t.d. í Húsavík og á Blönduósi. í Keflavík hefur þegar verið tilkynnt eitt útibú og sagt er, að tveir aðrir bankar leiti þar að húsnæði. Þá mun vera von á útibúum á enn fleiri stöðum innan skamms. Nú er svo komið, að fleiri eða færri bankaútibú eru í öllum kjördæmum landsins nema Vesturlandskjördæmi. Að vísu hefur nokkuð verið rætt um stofnun útibúa á Akranesi og í Borgarnesi, en ekki verið teknar ákvarðanir um það enn, að því er bezt verður vitað. Snæfellsnes er nú eitt þeirra héraða, sem erfiðasta aðstöðu hafa hvað bankaþjónustu snertir. Má heita, að þaðan sé dagleið í næsta banka, og þurfa athafnamenn að verja óhóflega löngum tíma frá beinni stjórn atvinnutækja til að komast í banka. Af þessum sökum er tili, flutt og í þeirri von, að hún megi stuðla að því, að úr þessu verði skjótlega bætt. Bankaþjónusta er nauðsynlegur þáttur í allri framleiðslu og fjárfestingu svo og öðru athafnalífi. Bankakerfi landsins er að verulegu leyti ríkiseign og fjárhagsástæður þjóðarinnar allar slíkar, að óhjákvæmilegt er fyrir hv. alþm. að láta. sig þessi mál einhverju skipta. Sjáifsagt er, að bankakerfið aukist og veiti landsmönnum sem bezta þjónustu. Hin vegar er rétt að gæta þess, að óeðlileg samkeppni verði ekki til þess, að bankaútibú verði eins og benzínstöðvar, margfalt kerfi þeirra um allt landið, og af því hljótist óþarfakostnaður. Það sjónarmið verður að ráða, an helztu framleiðsluhéruð hafi greiðan og eðlilegan aðgang að bankaþjónustu, en með það í huga er þessi till. flutt. Herra forseti. Ég legg til, að till. verði vísað til hv, allshn.



Herra forseti. Það verður að teljast eðlilegt, að bankaútibú verði sett á fót á Snæfellsnesi, ef þar eru almennar óskir um slíkt. Þarna er búsett allmargt fólk, og þar er mikill atvinnurekstur og því þörf fyrir slíka þjónustu. Hins vegar er mér ekki ljós ástæðan fyrir því, að þetta er gert hér að þingmáli. Eins og hv. flm. gat um í sinni ræðu, hefur verið allmikið um stofnun bankaútibúa að undanförnu. Flest hafa þau risið á legg hér í höfuðborginni, en þó hafa nokkur útibú verið stofnuð annars staðar á landinu. Um síðustu áramót var sett á stofn útibú frá einum ríkisbankanum á Blönduósi og frá öðrum á Húsavík, og fréttir hafa borizt um, að a.m.k. einn eða jafnvel fleiri bankar ætli að setja upp útibú í Keflavík. Hins vegar hefur ekki heyrzt, að hæstv. ríkisstj. hafi haft forgöngu um að setja upp þessi útibú. Og ef almennar óskir eru um slíkt af Snæfellsnesi, þá þætti mér mjög sennilegt, að einhver bankinn vildi sinna þeim óskum og setja þar upp útibú, án þess að ríkisstj. eða Alþingi hafi afskipti af því máli. Ef hins vegar ríkisstj. þarf að koma þar við sögu, fyndist mér ekki ólíklegt, að hv. flm. till., sem er einn af stuðningsmönnum hennar, gæti einhverju áorkað í því efni án þess að leita til þess fulltingis Alþingis. Þetta taldi ég rétt að láta koma fram við umr. málsins. Ég tel það eðlilegt í alla staði, að innan skamms verði stofnað útibú í þessum landshluta frá einhverjum bankanum. En ég fæ ekki séð, enda kom ekkert fram um það í ræðu hv. fim., að þörf sé fyrir afskipti Alþingis af málinu. Hann lét þess ekki getið, hvort nokkuð væri búið að vinna að þessu máli við bankana eða þá ríkisstj., ef þeir hefðu ekki tekið undir óskir um stofnun útibús.



Herra forseti. Ég þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir það, að hann styður efni till. En nú fer svo dag eftir dag, að formsatriði virðast vefjast fyrir hv. framsóknarmönnum og þeir sjá ástæðu til að kvarta yfir því, hvernig að málum er unnið, ýmist að þeir séu ekki hafðir þar með í ráðum eða að mál eigi hér ekki heima. Ég vil í fyrsta lagi benda á, að fordæmi eru fyrir því, að till. sem þessi hafi verið fluttar hér og hafi ekki verið gerðar við það aths. Þeim hefur verið vísað til n. og þær fengið meðferð eins og önnur mál. Nægir að minna á, að það er skammt frá því, að till. kom fram og var til umr. um útibú í Húsavík, þar til Landsbankinn (annaðhvort af þeirri ástæðu eða öðrum, ég skal ekkert um það segja) stofnaði útibúið skömmu á eftir. Fleiri slíkar till. má nefna, svo að fordæmin eru ærin. Í öðru lagi vil ég benda á það, sem ég nefndi í framsöguræðu, að meiri hl. bankakerfisins er ríkisbankar, og er því ekkert eðlilegra en að Alþingi hafi rétt og ástæðu til að segja það, sem það vill, varðandi bankana. Ég vil ekki halda því fram, að við höfum eins ríka ástæðu til að tala um slíka hluti varðandi einkabanka, sem leyft hefur verið að setja upp. Það hefur ekki skort á almennar óskir frá Snæfellingum um að fá bankaútibú. Það eru uppi óskir og vonir í svo til hverju þorpi, og mér er kunnugt um, að forustumenn hafa flutt það mál við bankana. Hv. þm. sagði að lokum, að það ætti að vera óþarfi að nefna þetta mál á Alþingi, af því að ég væri stuðningsmaður stjórnarinnar og ætti þar innangengt. Eru það að því leyti innantóm rök, að ef við gengjum inn á slíkan hugsunarhátt, ættu stuðningsmenn ríkisstj, að leggja öll störf á Alþingi niður, ef stuðningur við ríkisstj. á að þýða, að það sé engin ástæða fyrir þm., sem stjórnina styðja, að flytja nein mál, sem stjórnina varða. Það er fráleitt að flytja þá röksemd, að stjórnarþm. geti ekki flutt mál, eingöngu af því að þeir eigi að hafa greiðari aðgang að ráðh. heldur en aðrir. Ég fellst ekki á slíka röksemd og tel, að það sé full ástæða til að hreyfa þessu máli hér. Þessi mál eru á hreyfingu, eins og ég nefndi. Það, sem hér gerist, undirtektir á þingi, getur vissulega haft úrslitaáhrif um það, hvort efni till. verður framkvæmt skjótlega eða ekki. Þörfin blasir við, því að Vesturland er eina kjördæmi landsins, þar sem ekkert bankaútibú er enn komið og engin ákvörðun hefur verið tekin um það.



Herra forseti. Ég tel ekki óeðlilegt, að þessi till., sem hér er flutt, komi fram á Alþingi. Ég vil benda á, að það er ekki í fyrsta skipti, sem slík till. er borin fram hér á hinu háa Alþingi í sambandi við bankaútibú á Snæfellsnesi. Hún var flutt fyrir að ég hel 45 árum, 191,7 eða 1918, hér í hv. Nd. og fékk þinglega meðferð, og var samþ. í báðum deildum áskorun til stjórnar Landsbankans að setja bankaútibú á Snæfellsnesi, svo fljótt sem bankastjórn og bankaráð teldi fært að gera það. Það var bundið við Stykkishólm á þeim tíma. Þessi till. til þál. var send til umsagnar bankaráði og bankastjórum Landsbankans, og töldu þeir tímabært að stofna bankaútibú á Snæfellsnesi. En síðan eru liðin 45 ár, og gleðst ég yfir þeim framförum, sem hafa orðið innan bankanna á Íslandi, að þeir skyldu bregðast svona fljótt við, þegar áskorun kom um bankaútibú á Húsavík, að það skuli ske á því sama ári og það var rætt hér á hinu háa Alþingi. Ekki mun hafa staðið á því, að það hafi borizt óskir úr héraðinu um stofnun bankaútibús á Snæfellsnesi á undanförnum árum, svo að þess vegna mátti framfylgja þeirri samþykkt Alþingis, sem var samþ. fyrir 45 árum. En það virðist vera þannig, að allt bankakerfið þurfi helzt af öllu að vera hér á Suðurlandi eða í höfuðstaðnum, og af þessum vandkvæðum hafa sprottið þau nauðsynlegu vinnubrögð hjá héruðunum úti á landi, að t.d. á Snæfellsnesi norðanverðu eru starfandi fjórir sparisjóðir, sem hafa vissulega gert mikið og gott gagn fyrir héraðið í heild. Ég tel því, að það hafi verið mjög gott, að hv. 5. þm. Vesturl. skuli hafa flutt þessa þáltill., í trausti þess, að hún fái hér þinglega afgreiðslu í annað sinn hvað varðar Snæfellsnes. Ég veit, að allir hv. alþm. eru þeirrar skoðunar, að þessi þjónusta sé nauðsynleg, ekki síður á Snæfellsnesi eða við Breiðafjörð en í öðrum héruðum landsins, sem eru flest búin að fá útibú frá bönkunum hér í Reykjavík. Ég vona, að þessi till. fái að þessu sinni betri árangur en sú till., sem var samþykkt fyrir 45 árum og fékk þá svo vinsamlega afgreiðslu, bæði hjá Landsbankanum og í meðferð Alþingis.



Herra forseti. Ég vil í tilefni af ummælum, sem fallið hafa við þessar umr., láta þess getið, að samkv. þeirri löggjöf, sem í gildi er um ríkisbankana og þá einkabanka, sem stofnaðir hafa verið á síðustu árum, er það algerlega á valdi bankanna sjálfra, þ.e.a.s. stjórna bankanna sjálfra, hvort og hvar þeir koma á fót útibúum og starfrækja þau. Ríkisstj. eða viðskmrn. hefur engin afskipti af stofnun bankaútibúa. Enginn bankanna er skyldur til þess að leita samþykkis stjórnarvalda eða viðskmrn. um það, hvort hann kemur á fót útibúi eða ekki. Þessa vildi ég láta getið hér til þess að koma í veg fyrir misskilning um þetta atriði. Ég skal svo aðeins bæta því við, fyrst ég er staðinn upp á annað borð, að þótt ég sé persónulega þeirrar skoðunar, að ofvöxtur hafi hlaupið hin allra síðustu ár í stofnun bankaútibúa, einkum hér í sjálfum höfuðstaðnum, finnst mér á hinn báginn ekki hafa gætt í nógu ríkum mæli jafnvægissjónarmiða, þegar litið er á landið sem heild í þessum efnum. Ég fæ ekki séð annað en full rök megi færa fyrir efni þeirrar þáltill., sem hér er til umr., að nauðsyn sé á því, að bankaútibú sé starfandi í þeim landshluta, sem nefndur er í þeirri tillögu.



Herra forseti. Það kom fram hér í ræðu hæstv. viðskmrh., að það er rétt, sem ég hef haldið fram, að ríkisstj. hefur engin afskipti haft af stofnun þeirra bankaútibúa, sem hafa átt sér stað að undanförnu, og meira að segja ríkisstj. hefur það ekki á valdi sínu að ákveða það, hvar bankarnir setja upp útibú og hvar ekki. Um þetta mál þeirra Snæfellinga er það að segja, að það er vitanlega ásköp skiljanlegt, að þeim finnist tími til kominn að fara að fá þetta útibú, sem samþykkt var gerð um fyrir 45 árum samkv. þeim upplýsingum, sem hv. 2, þm. Vesturl. gaf hér. Maður getur skilið það. Það verður að teljast eðlilegt, að þeir fái sitt útibú, án þess að á því verði miklu meiri dráttur en þegar er orðinn. Það er svo um okkur hér, að menn hafa mismunandi vinnubrögð að ýmsu leyti. Hv. 5. þm. Vesturl. hefur kosið þá leið að fara með þetta inn í þingið, byrja á því að fara með þetta inn í þingið. Það er vitanlega hans mál, hvernig hann hagar því. Ég fyrir mitt leyti hefði haft þetta nokkuð öðruvísi, ef óskir hefðu borizt um það úr mínu kjördæmi, að þar yrði sett upp bankaútibú, og ég hefði viljað vinna eitthvað að því. Ég hefði byrjað á því að ræða við stjórnir bankanna, einhverja bankastjórn og bankaráð, til að ganga úr skugga um það, hvort þar væri ekki vilji fyrir því að verða við þessum óskum, og því aðeins gert þetta að þingmáli, að ekki væri hægt að koma málinu fram eftir öðrum leiðum. En það er eins og ég sagði, það eru mismunandi vinnuaðferðir, sem menn hafa. En hvernig sem um þessa till. fer, þá er að vænta þess, að þeir fái úrlausn sinna mála þar fyrir vestan, áður en langt um líður.



Herra forseti. Ég vil ítreka þakklæti fyrir það, að allir þeir, sem hér hafa staðið upp, hafa tekið undir efni till., og það skiptir mestu máli. Ég vil aðeins skýra hv. síðasta ræðumanni frá því, að þessi mál hafa um árabil verið rædd við stjórnir bankanna. Ef umr. hefðu borið þann árangur, að slíkt útibú væri komið upp, væri að sjálfsögðu ekki tilefni til þess að hreyfa málinu hér. Af því að enginn árangur hefur orðið af þeirri leið og er nú svo komið, að Vesturlandskjördæmi stendur eitt eftir útibúslaust, jafnframt því sem vöxtur er í bankakerfinu öllu, sýnist mér, að tilefnið sé ærið. Ég vil taka fram, að mér er fullkomlega ljóst, að ríkisstj. ræður ekki útibúunum. Ef við skoðum þær ályktanir, sem Alþingi gerir á hverju ári, hljótum við að sjá, að í þeim felst áskorun. Þýðir það, að málin eru ekki þess eðlis, að Alþingi sjálft geti beinlínis gert hlutina. Ég verð að segja, að ef áskorun Alþingis varðandi störf stofnana, sem eru eign ríkisins, eins og sumir bankarnir, hefur ekkert að segja, þá, er þessi stofnun minna virði en ég hef haldið að hún væri. Og til hvers er ályktunarformið viðurkennt og notað, ef ekki til þess að beita þeim áhrifum Alþingis, sem standa ekki alltaf í beinu sambandi við lagabókstaf um það, hver á að framkvæma hlutinn?