Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta mál fékk svo góðan byr hér við 1. umr. málsina, að eg efast ekki um að það verði samþykt hér. Að eins var gerð við það ein athugasemd af ráðherra. Þá athugasemd hefir nefndin tekið til greina. Oss var það ljóst, að ekki gæti líðið langur tími þangað til vér Íslendingar þyrftum að auka land helgisgæzluna að miklum mun, og teljum því hyggilegt að þegar sé byrjað að safna fé til þess, enda mundi það flýta fyrir framkvæmdum þessa, ef þó nokkuð fé safnaðist í stað þess að þurfa að leggja í einu fram úr landasjóði stórfé auk árlegs kostnaðar.



Breytingartillagan, sem stendur á þingakjali 345, kemur frá nefndinni. Eg var reyndar einn af nefndarmönnum, en gat þess þá, að eg væri ekki samþykkur henni um þessa breytingu. Mér fanst hún svo lítilvæg að ekki væri það næg ástæða til þess að vera að flækja þessu frv. milli deildanna. Mönnum þykir sem þetta gangi of nærri konungi, að ákveða að Alþingi ráði þessu, þar sem það, sé að eins annar þáttur löggjafarvaldsins. En það virðist ekki þurfa að taka fram, að engin lög Alþingis hafa gildi nema konungur samþykki. Einnig gæti Alþingi með þingsályktunartillögu látið sjóðinn taka til starfa. Eg held því að hér sé ekkert að óttast og samþykkja megi frumvarpið óbreytt.

Ráðherrann (H H.): Eg var staddur í Ed. og heyrði ekki röksemdir háttv. 2. þm. G.-g. (gr. D.). Eg heyrði að eins að hann Var að mæla móti breytingartillögunni. Eg er viss um að óhætt er að senda frumvarpið til Ed. aftur og eg sé því ekki af þeirri ástæðu neitt á móti því að tillagan sé samþykt. Eins og frumvarpið er nú úr garði gert, getur það valdið misskilningi og deilum sem breytingartillagan fyrirbyggir. Úr því hún ekki víkur frá tilgangi flutningsmanns frumvarpsins, tel eg sjálfsagt að hún verði samþykt. Eg er þakklátur nefndinni að hún tók athugasemd mína til greina.



Fyrst hv. ráðherra heyrði ekki orð mín, skal eg endurtaka það, að þótt í lögunum standi að eins Alþingi, þá er auðvitað, að ef farin er frumvarpsleið, þá þarf samþ. konungs til þess að gera lög, en hins vegar er hugsanlegt að nokkra ráðstöfun mætti gera um notkun umrædds sjóðs með einfaldri þingsályktun.



Með þingsályktun getur ekki orðið gerð breyting á frumvarpinu, heldur að eins áskorun til stjórnarinnar um eitt eða annað.



Herra forseti! Þetta frumv. er komið frá Ed. Nefndin hefir ekki annað að leggja til en nokkrar lítils háttar efnisbreytingar og fáeinar orðabreytingar. 1. gr. frumv. byrjar á orðunum »grasbýli, afbýli, húsmenskubýli« o. s. frv. En orðin »jörð« og »hjáleiga« koma hvergi fyrir. Hin orðin leggjum við til að fella niður og taka. upp í staðinn jörð og hjáleiga, sem alt af eru notuð í daglegu tali. Nefndin leggur einnig til að breyta orðinu nafnfesti í leyfisbréf. Þeir sem lesið hafa fornsögurnar vita, að orðið nafnfesti þýddi að vísu upphaflega »festing nafns«; en að gefa fé að »nafnfesti« var að eins haft um það, er einhver gaf öðrum nafn, en hann óskar, og gaf honum fé til þess að þiggja. nafnið og bera það. En sá sem sjálfur tók upp nafn, gaf ekkert fé til nafnfesti. Nú er orðið einnig haft um sjálft féð, sem þegið er; orðið hefir því aldrei, hvorki fyr né síðar, verið notað á þann hátt; sem gert er í frumv., og við kunnum ekki við að fara að breyta notkun Svo gamals orðs. 6., 7. og 8. breyt.till. eru lítilfjörlegar orðabreytinrar. 9. breyt.till. er raunar efnisbreyting, en lítilfjörleg, nefnilega að stytta tímann um 5 ár. 11. breyt.till. er líka efnisbreyting. Okkur fanst sjálfsagt að bæta við þessum orðum, því að það er óviðkunnanlegt að kenna heimili manns við næsta kaupstað, þegar býlið liggur fyrir utan hann.



Eg er ekki á móti þessum breytingum. Að eins finst mér sem háttv. framsögum. (J. Ól.) hafi misskilið orðið nafnfesti. Sá sem gefur nafnið, gefur líka nafnfestina. Hér gefur stjórnarráðið nafnið á býlinu, auðvitað eftir beiðni umsækjanda, og þá um leið þetta skjal til að sanna leyfið, festa nafnið o: nafnfesti.



Herra forseti ! Þetta er misskilningur hjá hæstv. ráðherra. Í gamla daga var sá sem óskaði að gefa nafn vanur að gefa líka nafnestina, til þess að hinn þægi nafnið. Hér víkur öðruvís við. Stjórnarráðið óskar ekki að gefa nafnið, heldur óskar eigandi jarðarinnar eftir að fá það. Mér finst mjög leiðinlegt að vera að lögfesta miður rétta, eða að minsta kosti óvanalega og vafasama merkingu á jafngömlu orði sem þessu.



Af því að háttv. Ed. hefir gert nokkrar breytingar á frumv. þessu, virðist nauðsynlegt að athuga það einnig hér í nefnd. Að öðru leyti finn eg ekki ástæðu til að ræða það frekar hér.



Eg sting upp á því, að 5 manna nefnd verði látin íhuga málið, þegar umr. er lokið.



Með lögum, sem sþ. voru á síðasta þingi, var stjórninni gefin heimild til þess að taka lán til símalagninga, þeirra sem gert er ráð fyrir í þessum lögum. Þá var jafnframt ákveðið, að það fé skyldi vera fyrir utan landsreikninginn, en tekið fram, að vextir og afborganir af því skyldu tekin upp í fjárlögin, án þess að vera talin með rekstrarkostnaði símanna. Í þessu kemur fram ósamræmi, og hefir því stjórnin lagt frumvarp fyrir þingið, þar sem farið er fram á það, að þessir vextir og afborganir verði framvegis teknir af tekjuafgangi landsímanna. Eg held, að þetta hafi vakað fyrir þinginu 1912, þótt hitt standi í lögunum. Eg felli mig því vel við þetta frumv. eins og það liggur fyrir frá Stjórnarinnar . hendi Það er að vísu satt, að með þessu dregst nokkuð mikið frá tekjuafgangi landsimanna., sem ella yrði varið til símalagninga á 3. flokks símum, en nú eru tekjurnar orðuar svo miklar,að þess gætir ekki mikið. En þótt eg sé meðmæltur frumv. stjórnarinnar, þá er öðru máli um það eins og háttv. Ed. hefir nú gengið frá því. Hún hefir gert á því miklar breytingar, sem eg alls ekki get fallist á. Eg á við þær 2 aðalbreytingar, að tvær stórar álmur, frá Sauðárkróki til Siglufjarðar og frá Ísafirði til Patreksfjarðar, hafa verið færðar úr 2. flokki upp í 1. flokk. Þetta eru svo stórvægilegar breytingar, að þær raska öllu samræmi í símalögunum frá síðasta þingi, og ef þær yrðu samþyktar, mundi það leiða til nýrra og nýrra breytinga ár frá ári unz engin heil brú yrði eftir í lögunum, og yrði ómögulegt að gizka á, hvernig þau litu út eftir nokkur ár, því það mundi þá fara eftir því, hve duglegur hver einstakur þingmaður yrði í því að toga símann fyrir sitt kjördæmi. Þá hefir háttv. Ed. gert breytingu á orðun 9. greinar frá því sem var í stjórnarfrumv., en út í það skal eg ekki fara nú. Eg vona að málið verði sett í nefnd, og að hún sníði af því agnúana frá Ed.



Eg er þakklátur háttv. þm. Snæf. (H. St.) fyrir orð hans og samdóma honum í öllu. Frv. stjórnarinnar miðaði að því einu, að taka það skýrara fram en nú er gert eftir lögunum frá 1912, að símarnir beri sig sjálfir, og að af arðinum borgist eigi að eins 3. flokks símar, heldur og rentur og afborganir á lánum til 2. flokks simanna. öllum er kunnugt, að þetta var tilgangur símalaganna, þó að orðalagið hafi orðið svo, að það er ekki látið koma nógu skýrt fram. Nú hefir það komið á daginn, að beint þarf á því að halda, að þetta sé skýrt og ómótmælanlega tekið fram. Þá er hægt að fá símalánið með ágætiskjörum, sem ella fást ekki. En breytingarnar, sem háttv. Ed. hefir gert á frumv., raska alveg grundvelli þessara góðu laga frá þinginu í fyrra. Það getur að vísu verið ýmislegt, sem sýnist mæla með því, að taka aukalínur, sem borga sig vel, upp í hærra flokk; en sé gengið út á þá braut, er ekki gott að segja, hvar staðar skuli numið, og svo er einnig þess að gæta, að þær 2. flokks linur, sem nú eru taldar borga sig svo vel í svipinn, eru stopulli heldur en þær línur, sem frá upphafi voru settar í 1. flokk. T. d. vita það allir, að Siglufjörður á alt undir síldveiðinni. Ef hún bregst, eða ef síldin fellur stórkostlega í verði, þá yrði símalínan þangað ekki líkleg til þess að bera sig, hvað þá til arðs. Það er því varhugavert að víkja frá lögunum í þessu og láta landssjóð skila aftur þeim styrk, sem sýslufélögin og sveitirnar hafa lagt til frá sér. Það fé nemur nú sem stendur alls um 90 þúsund kr. eða vel það, sem sveitarfélög hafa lagt fram til síma landssjóðs. Þetta er að vísu ekki mikið í samanburði við það, hvað símarnir hafa kostað landið, en það getur þó munað um eiikt eftirleiðis. En enn þá hættulegri er þó sú breytingin, að skylda landssjóð til þess að borga rekstrarkostnað 3. flokka stöðva í sveitum. Þar álit eg að það hafi verið holl regla, sem fylgt hefir verið hingað til, því að ef landssjóður ætti að bera þennan kostnað undir öllum kringumstæðum, þá mundi fara líkt um bréfhirðingar og póstafgreiðslumenn, að alt af yrði verið að biðja um aukin laun, jafnv. á hverju þingi, og þá er hætt við að ekki yrði mikill afgangur til þess að reisa 3. fl. stöðvar. Eg er því samþykkur, að þetta mál verði íhugað sem rækilegast í nefnd.



Af því að þetta er miklu þýðingarmeira mál en Aðalvíkursíminn, þá sting eg upp á því, að kosin verði sérstök 5 manna nefnd.



Mér kemur það nú ekkert á óvart, þó að þessi lög reki sig á í framkvæmdinni og komist í óefni, svo sem til þeirra var stofnað. Um þessi lög mátti beinlinis vita það fyrirfram, að svona mundi fara, því að grundvöllurinn var rangur í skiftingu símanna í 1., 2. og 3. flokki og kostnaðarhlutfallið milli landssjóða og héraðanna mjög ranglátt og af handahófi. Það er hart fyrir útkjálkahéruð, að þurfa fyrst og fremst að biða lengur en aðrir eftir simasambandi, og fá svo það í ofanálag, að þurfa að leggja stórfé í kostnað við símalagningarnar, en fá ekkert af tekjunum. Þær hirðir landasjóður einn. Það er að vísu ekki nema eðlilegt, að símar séu fyrst lagðir um fjölmennustu sveitirnar, en kostnaðurinn ætti ekki fyrir því að lenda á þeim, sem lengst verða útundan. Auðvitað verður alt af verið að biðja um að létta kostnaðinum af þessum héruðum, sem þvinguð eru til að leggja á sig þessi ranglátu gjöld. Þetta er nú komið á daginn um Árnes- og Rangárvalla-sýslur, og um þessa Vestfjarðaálmu er sama máli að gegna. Það er bein afleiðing af því, hvernig lögin eru úr garði gerð. Það hefði verið réttari stefna, að landið bæri allan kostnaðinn, en að þingið ákvæði einungis, í hverri röð ætti að leggja símana. Þá hefði síður þurft að eyða tímanum í þrefi og þjarki um þetta. Eg álít mjög athugavert þetta ákvæði í 3. gr. frumvarpsins, að vextir og afborganir ritsímalánanna skuli greiðast af tekjuafganginum. Eg sé enga ástæðu til þess, að vera að taka þetta fram. Mér finst hlægilegt að vera að búta landssjóðinn niður, eins og sumir gömlu sérvitringarnir, sem hnýttu sínum skildingnum í hvert horn á vasaklútnum sínum, og urðu endilega að kaupa kaffi fyrir það sem var í einu horninu, en sykur fyrir það sem var í öðru, þótt alt kæmi í einn stað niður þegar öllu var á botninn hvolft. Það er bersýnilegt, að slíkt ákvæði sem þetta miðar stórum að því að glata lánstrausti landsins, eins og landssjóði sé ekki trúandi til að standa í skilum nema hann veðsetji eitthvað af ákveðnum tekjum sínum til tryggingar greiðslu á vöxtum og afborgunum. Finst mér það ærið glappaskot af ráðherra, að lofa stóra norræna félaginu þessari breyting á lögunum. En hann er nú óður og uppvægur að fá þessa heimild til að veðsetja útlendingum þessar ákveðnu tekjur, þótt hann skerði með því heiður landsins, og slíkt tíðkist ekki nema með örgustu vanskilaþjóðum, eins og Tyrkjum. Honum hefir sannarlega tekist illa að fylgja því atriði í stefnuskrá sinni, að efla traust landsins út á við, þar sem hann fór að grípa til slíks óyndisúrræðis.



Það er sagt að það eigi að verða eldhúsdagur á morgun, og þá finst mér að þingmaðurinn ætti að geta þolað Við með umræður af þessu tæi þangað til. Háttv. Ed. hefir athugað nákvæmlega þetta atriði frumvarpsins, sem hann er að ilskast út úr, séð öll skjöl og skilríki þar að lútandi, og ekkert fundið athugavert við það, að því er snertir sæmd landsins eða traust landssjóða. Eg get ekki séð, að það sé neitt óviðfeldnara, að ákveða í lögunum, að af ágóða símanna skuli greiða vexti og afborganir af láni, sem tekið er til þess að leggja fyrir nýjar símalínur, heldur en að ákveða, að af ágóðanum skuli greiða kostnaðinn við að leggja nýjar línur, eins og með berum orðum er skipað fyrir í lögunum. Hér er ekki farið fram á annað en fylling á orðalagi, nánari ákvæði um það er var vilji þingsins í þessu efni. Hér er einmitt ekki að ræða um veðsetning í lagalegum skilningi þess orðs, heldur hitt, að láta það taka sig út, að hér er ekki að ræða um lán til almennra landaþarfa, heldur er það landsíminn, sem tekur lán til þess að efla sjálfan sig, til þess að geta vagið og útbreiðst, og hann borgar lánið sjálfur af sínum tekjum. Háttv. þingmaður talaði um, að það væri rangt, að láta sýslufélögin borga tillag til símanna, og gerði mikið úr því, að þau ættu mikla hlutdeild í honum. Þetta er þó ekki eins mikil hlutdeild eins og hann hyggur. Árið 1912 nam tillag sýslufélaga til símalagningá alls ekki nema c. 7% af kostnaðinum til símalagninga í heild sinni, svo að ekki er unt að segja með sanni, að landssjóður hafi varpað mjög miklum byrðum af sér yfir á sveitafélögin, þó að þingið af sérstökum ástæðum hafi neyðst til þess að slá þann varnagla eða setja þau takmörk, að ekki sé lagt landsfé í álmur, sem ekki eru taldar óhjákvæmilegar vegna landsins í heild sinni, nema sveitafélögin sýni einhvern lit á þörfinni með tillagi. Án slíkrar reglu gæti landssjóður enga rönd við reist. Og því verður þó ekki neitað, héruðunum hefir verið sýnt að það tillit, sem unt var. Þegar kostnaðurinn við lagninguna hefir orðið lægri, en við var búist, hefir verið endurborgað það sem unt var að réttri tiltölu, og er sjaldgæft að til nokkurrar línu hafi verið lagður fram af héruðunum meira en 1/6 hluti kostnaðar. Árnessýsla hefir fengið 3 þús. kr. endurgreidd og Rangárvallasýsla 4 þús., og ef enn eru dregin 5 þús. kr. frá Patreksfjarðarsímanum, þá er ekki eftir nema tæp 90 þús. kr., sem sýslu- og sveitafélög hafa lagt til. Afarþung byrði getur það ekki kallast.



Eg ætla að leyfa mér að gera örstutta athugasemd nú, af því að eg veit ekki, hvort eg nenni að sitja í eldhúsinu á morgun. Eg get ekki skilið það, af hverju stjórnin hefir ekki tekið sér það verk fyrir hendur, að semja þessi lög alveg upp viðvíkjandi þeim ákvæðum, sem lúta að borgun héraðanna til símalagninga. Það er alveg óþolandi, að sumar sýslur skuli hafa símann alveg endurgjaldslaust, en aðrar fá hann ekki nema þær gjaldi stórfé. Það var því villandi þessi procentureikningur hæstv. ráðherra á sýslutillögunum, því að hann gætti þess ekki, að hér um bil helmingur allra sýslna á landinu er undanskilinn þessum aukatillögum. Procentugjaldið verður þar af leiðandi mikið hærra á hverja sýslu, sem sýslurnar eru færri, er gjöldin þurfa að inna af hendi. Eg man eftir héraði, sem nýlega fékk síma og varð að gjalda 4000 kr. móti 14000 kr. úr landssjóði. Það er ekki svo lítið hundraðsgjald. Svo mun það vera víðar. Þau héruð, sem ekki fá símann fyr en seint og síðarmeir, verða að kaupa hann ofurverði, þegar hann loksins kemur. Ef þetta frumvarp gengur fram og símalagningarnar verða einskorðaðar við tekjur símans og tekjuafgangurinn á að afborga lán til 3. flokks lina, þá er auðsætt, að ekki verður byrjað á neinni 3. flokkslínu, fyr en allar hinar eru lagðar. En það vita allir, að símakerfið, sem var búið til með lögunum 1912, er, að því er margar stöðvar snertir, svo vitlaust, að víða á landinu er þörf á að 3. flokks símar séu lagðir á undan 2. flokks. Eg get heldur ekki annað en tekið undir með háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.), að með þessu frumvarpi er lagt upp í hendurnar á Stjórninni að veðsetja símatekjurnar. Það er ekki ákveðin nein endurborgunarupphæð á ári, heldur á allur tekjuafgangurinn að ganga í afborganir. Það væri ósköp lítill vandi að láta lánardrottinn innheimta gjöldin líka. Eg segi ekki að þetta ákvæði sé sett í frumvarpið í þessum tilgangi, en leið er áreiðanlega opnuð til þess. En aðaláherzluna legg eg á ranglætið í símalögunum, að leggja gjald á sumar sýslurnar, en láta hinar sleppa borgunarlaust. Það er líka auðgert að laga þetta með því að setja frumvarpið í nefnd. Gæti svo stjórnin sent nefndinni tillögur sínar í þessu efni, og mundi hún eflaust ganga inn á þær, ef hún vildi gera öllum sýslum jafn hátt undir höfði, en ekki láta eins dauða vera annars brauð.

Ráðherrann (H.H.): Það er tilgangslaust að vera að ræða við hv. þm. Dal. (B.J.) um grundvallaratriði símalaganna. Þau voru rædd hér í fyrra, -– háttv. þm. kom þá fram með sömu mótbárurnar og nú - og varð undir. Mikill meiri hluti þingsins var þá þeirrar skoðunar, að það væri óhjákvæmilega nauðsynlegt að setja þær skorður, að engir símar yrðu lagðir af landssjóði tillagslaust, nema þar sem það er talið nauðsynlegt vegna viðskiftalífs landsins á heild sinni, að símasamband komi. Þau önnur héruð, er óskuðu síma, ættu að sýna þörfina með því að vilja leggja eitthvað af mörkum. Að vera að taka þveröfug ákvæði - svipuð og hv. þm. Dal. (B. J.) óskar - upp í lögin, væri að gerbreyta grundvallaratriðunum og spilla lögunum. Þess vegna verður ósk hans, um að stjórnin komi fram með slíkar tillögur, ekki tekin til greina. Eg álít þvert á móti, að það sé hlutverk væntanlegrar nefndar að gæta þess, að grundvallaratriðum laganna 1912 verði í engu haggað og helzt fella burt viðauka, þá sem háttv. Ed. hefir sett í frumvarpið. Þessi orðabreyting, sem stjórnin hefir lagt til að yrði samþykt, er fram komin, eins og hefi skýrt frá, einmitt í því skyni, að lögin nái betur tilgangi sínum, en ekki til þess að raska grundvallarreglum þess á neinn hátt.



Mér kemur það óvart að heyra. undirtektir hæstv. ráðherra undir svona meinlausa sanngirnistillögu. En þar sem hæstv. ráðherra reyndi að draga úr áhrifum tillögunnar með því, að hún hefði verið feld hér í fyrra, þá skal eg að vísu játa, að það er rétt. En þrátt fyrir það get eg ekki annað séð, en fult von geti verið til þess að þeir sömu menn, sem greiddu atkvæði á móti henni í fyrra, greiði atkvæði með henni nú. Eg hefi séð þessa sömu deild samþykkja fyrir nokkrum dögum við 2. umræðu með nafnakalli, með 14 atkvæðum, atriði, sem við 3. umr. fengust ekki nema 7 atkv. með, og höfðu þó ástæður að engu leyti breyzt. Hefði málið komið til 4. umr., þá hefði að líkindum ekkert atkvæði verið eftir af þessum 14.



Þetta frumvarp var ósköp stutt og fyrirferðarlítið, þegar það kom frá stjórninni og ekki gott. Þó er það hálfu verra, eftir breytingar, þær sem Ed. hefir við það gert. Og ef það fær að ganga áfram í þessari deild, þá býst eg við að það verði hvað verst. Þar sem háttv. Ed. hefir farið að hrófla við kerfi, sem búið var að setja áður, þá er enginn vafi á því, að Nd. heldur áfram í sömu átt. Það munu vera margir, sem vilja breyta til, koma 2. flokks línum upp í 1. flokk o. s. frv. Þetta álít eg óheppilegt og vildi óska að allar slíkar breytingar yrðu feldar. Helzt kysi eg að frumvarpið alt yrði felt. Aðaltilgangur frumvarpsins er auðvitað ákvæði 3. gr., nfl. sá, að lánardrottinn fá tryggingu fyrir fé sínu í afganginum af tekjunum af öllum símunum. Þetta hefir verið sett sem skilyrði fyrir lánveitingu af »Stóra Norræna«. En því getur þetta félag ekki látið sér nægja ábyrgð landssjóðs, eins og aðrar stofnanir gera? Eg kalla það niðurlægingu fyrir oss að þurfa að taka lán með sömu kostum og t. d. Tyrkir, að veðsetja eða sama sem veðsetja tekjur landsins. Ætli afleiðingin gæti ekki líka orðið sú, að félagið fyndi upp á að setja sérstakan eftirlitsmann með þessari tekjugrein. Eg vil því leggja til, að þetta frumvarp verði felt, bæði vegna upprunalega ákvæðisins og viðbótar Ed. Jafnvel þótt það yrði til þess, að það drægist eitthvað að fá lánið, þá get eg ekki séð, að stór skaði sé skeður. Eg sé ekki, að neitt vit sé í því, að fara að leggja síma yfir sandana í Skaftafellssýslu. Þeir yrðu dýrir, þung byrði á öðrum símalínum, og mundu lítið sem ekkert gefa í aðra hönd. Viðhaldskostnaður mundi verða mikill, vegna eilífra bilana og viðgerða á þessum atöðum. Nokkuð öðru máli væri að gegna, að leggja síma til Víkur að vestanverðu og Djúpavogs eða Hornafjarðar að austanverðu. Líka er eg sannfærður um það, að ef leitað væri eitthvað annað en til Kaupmannahafnar um lánveitingu, þá mundi það fást án slíkra afarkosta, sem Stóra norræna fer fram á.



Ræða hv. þm. Sfjk. var eins og eg gat búist við. Hann hygst hér hafa komið auga á atriði, sem stjórninni sé ant um, og þess vegna sé vænlegt að slá sér á að rífa niður. Það sem hann sagði, átti ekki við nein rök að styðjast. Hann sagði, að þetta væri veðsetning og þó ekki veðsetning. Nei ! Það er alls ekki veðsetning. Munurinn er sá., að ef hér væri um veðsetningu að ræða, þá gæti ef til vill kreditor heimtað undir vissum kringumstæðum að hafa hönd í bagga með innheimtunni. En það kemur ekki til nokkurra mála hér. Þetta er ekki annað en lagaákvæði um það, hvernig stjórn Íslands skuli verja ákveðnum tekjum af ákveðinni eign landssjóðs. Hann sagðist hafa heyrt, að þetta ætti að vera veð til »Mikla norræna«, og spurði, hví það gæti ekki veitt lán með sömu kjörum og aðrar stofnanir. Það er rétt, að Norræna ritsímafélagið hefir gefið vilyrði um lán til símalagninga, en því fer fjarri, að eins sé farið með þetta lán og önnur lán til landssjóðs. Félagið er engin lánsstofnun. Það rekur ekki þá atvinnu, að lána út peninga. En það hefir varasjóð, sem það á að ávaxta á tryggan hátt, eftir því sem félagslögin nánara ákveða, og það ætlar að gera oss þann greiða, að lána okkur, eða réttara sagt landsímanum, aukningarfé með ágætum kjörum. ef fullnægt er þeim formum, sem setja verður fyrir útláni af varasjóðnum. Það er ekki hægt að bera þetta saman við lán úr bönkum eða venjuleg ríkislán, sem út eru boðin. Hér er að ræða um affallalaust lán, með 4% vöxtum í 30 ár. Hvar heldur háttv. þm. að hægt væri að fá slíkt lán í bönkum eða á peningamarkaði heimsins ? Hvergi! Eg er viss um, að hann tímdi ekki sjálfur að lána út peninga sína með þeim kjörum, þó landið þyrfti sárt á því að halda. En félagið gefur kost á svona góðum kjörum meðfram vegna þess, að það heldur, að Við aukna lagningu innanlandasíma muni aukast notkunin á Sæsímanum og tekjurnar af honum. Að félagið fer ekki að eins og bankarnir mundu gera, tekur ekki 5–10% afföll o.s. frv., kemur til af því, að félagið vill styðja að aukning símanna hér á landi. Það er ekki nema sanngjarnt, þegar félagið lánar peninga út þannig, að það vilji vegtina og afborganirnar greiddar af því fyrirtækinu, sem peningarnir ganga til. Frá sjálfra okkar sjónarmiði er einnig tryggara að setja ákveðið lagaákvæði um þetta, því að þá er séð fyrir því, að ekki sé »disponerað« yfir svo miklu af símatekjunum til nýrra símalagninga, að þetta símalán falli almennum tekjum landssjóðs til byrði. Eg get ekki séð, að nokkur vansi sé að þessu. Að það geti leitt til, að settir verði sérstakir eftirlitsmenn, nær ekki nokkurri átt. Samanburður háttv. þm. á okkur og Tyrkjum er í þessu efni alveg rangur og villandi, því að hann veit það ósköp vel, að þessir eftirlitsmenn þar hafa ekki verið settir án samþykkis Tyrkja eftir að lánið er stofnað, heldur hefir þegar frá upphafi í lánsskilmálunum verið óskað, að svo skuli vera.

Jón Ólafsson! Herra forseti! Eg er vel ánægður með ritsímalögin frá 1912. Það eru þörf lög og góð og þarfnast engrar breytingar. Eg sæi því ekki eftir, þótt þetta frumv. yrði felt. En hvað sem frumv. stjórnarinnar líður, þá er eg samdóma háttv. þm. Sfjk. (V. G.) í því, að það hefir orðið að hálfgerðu viðundri í Ed. Og eg er sannfærður um það, að ef Nd. fer með það á líkan hátt, þá verður það að algerðu viðundri. Eg býst við að flestir háttv. þm. hafi einhverja stúfa, sem þeir vilji koma að. Háttv. samþingismaður minn og eg höfum á prjónunum 4–5 tillögur í þessa átt, sem við munum bera fram, ef frv. á að ganga áfram í sömu átt og í Ed. Eg vildi óska - eg heyri að málið eigi að ganga til nefndar - að niðurstaðan verði sú, að engin breyting verði gerð á símalögunum, nema þá sú, að stjórnin megi, eftir samráði við símastjóra, flytja til milli flokkanna. Nefndin gæti í nefndarálitinu komið fram með tillögur í þessa átt, hvernig heppilegast mundi að flytja til, og gæti stjórnin haft það til hliðsjónar. Hvað þetta símalán snertir, þá get eg ekki neitað því - jafnvel þótt sérstaklega standi á hér - að mér finst það óviðkunnanlegt og óþolandi, að fara að veðsetja hluta af landssjóðstekjunum. Og þá sérstaklega af því, að engin þörf er á þessu láni. Ef tekjum símans er varið til símaþarfa og lagningar nýrra síma, munu þær nægja bæði til viðhalda og aukningar símum, þar sem þess er þörf. Eg álít það yfir höfuð ráðleysu ina mestu, að fara að leggja síma um óbygðir, sent að eins getur orðið til byrði. Þó getur auðvitað staðið svo á, að símalagningar um einstaka ófærur og óbygðir séu nauðsynlegar, og efast eg ekki um, að landstjórnin leggi út í þær, þegar hún sér fært, en ekki fyr en efni leyfa. Það liggur ekkert á næstu árin. Þessar athugasemdir minar vona eg að væntanleg nefnd taki til íhugunar. Frá Garðsauka til Víkur í Mýrdal er bráð nauðsyn á síma, sakir samgangnanna á sjó. Svo mun og þörf á að leggja síma norður Strandir um Norður-Múla- og Þingeyjarsýslur. En alt annað þolir bið þar til símatekjurnar smám saman bera aukning símalagninga.



Það gleður mig, menn eru óánægðir með breytingar Ed. á frumv. eða þessa. tilfærslu hennar á símalinum úr 2. flokki í 1. flokk. Eg álít þær ekki vera til annars en spilla tilgangi laganna. Hitt kemur mér á óvart, að menn skuli álíta það óaðgengilegt, að taka afleiðingunum af ákvæðum símalaganna 1912. Eg get vel borið um það, því að eg var einn af flutningsmönnum frumv. 1911, að það var upphaflega tilgangur okkar, að tekjuafganginum af símunum - þegar vextir væru dregnir frá yrði varið til nýrra síma. Þessi reikningur átti því að standa sérstakur fyrir utan landsreikninginn. Því er það ekki nema. eðlilegt, að stjórnin komi fram með þetta nú. Það liggur engin veðsetning eða nokkuð, sem getur lítillækkað okkur, í þessu ákvæði. Það kemur engum við nema okkur og er ekki annað en ákvörðun okkar um það, hvernig við ætlum að verja ákveðnum hluta af tekjum landssjóðs. Og ef þetta ákvæði getur orðið til þess að greiða okkur veg fyrir nýju láni með sérlega hagkvæmum kjörum, þá er því sjálfsagðara að samþykkja það. Það er óheppilegt að vera að kasta slíkum kostaboðum frá sér af eintómum rembingi. Það er ekki rétt hjá háttv. 1. þingm. S.-Múl. (J. Ól.), að þessar Símalagningar geti beðið. Tilgangur laganna var sá, að lokið yrði við allar annars flokka línur sem fyrst - og einmitt með því að taka lán. Aðstaða kauptúna og sjávarútvegsstaða, sem ekki hafa náð í síma enn þá, er sú, að þeir óefað dragast aftur úr í allri samkepni, fái þeir ekki síma sem fyrst. Og þeir eru ver farnir fyrir sitt leyti heldur en þó aldrei hefði nokkur simi verið lagður um landið. Þetta ákvæði, sem hér er um að ræða, verður nú til að flýta mikið fyrir símalagningu til þessara staða og setja þá í samband við aðalstöðvarnar. Einnig gerir það það að verkum. að þriðja fl. símarnir fást sem fyrst. Því fyr sem 2. flokks Símunum er lokið, því fyrri byrjar á þriðja flokks. Eg er viss um, að það er ekkert mál, sem okkur ríður meira á að flýtt sé fyrir en einmitt símamálið.



Hæstvirtur ráðherra vildi ekki gera mikið úr því, að það íþyngdi héruðunum mikið að bera þau gjöld, sem þau borga til símans. Hann kom með samanburð til þess að sýna, hve lítt símakostnaðurinn kæmi niður á héruðunum; þau hefðu borgað að eins rúmar 90 þúsundir kr. af kostnaðinum, sem alls væri talsvert á aðra milíón. En þessi samanburður var mjög viljandj, því að ráðherra leit að eins á þá síma, sem lagðir hafa verið, en mestur hluti þeirra er einmitt í fyrsta flokki. Símar þeir, sem hér eftir verða lagðir, eru miklu fleiri annars og þriðja flokks símar og þess vegna verður kostnaðurinn hér eftir hlutfallslega miklu meiri á héruðunum. Það er engan veginn svo, að hagræðið af símalagningu komi einungis því héraði til góða, sem siminn liggur um, heldur er það til góðs fyrir alt landið. Aðalvíkursíminn verður t. d. ekki nema að litlu leyti til hagsmuna fyrir Aðalvíkinga, heldur miklu fremur fyrir Reykvíkinga og aðra, sem stunda útgerð þar vestra. Botnvörpuskipin stunda veiðar úti fyrir Aðalvík einkum á vetrum, leita þráfaldlega hafnar á Látrum, og er þeim þá hagfelt að geta látið vita um afla sinn og fá fregnir héðan að sunnan. En hér í þinginu virðist vera lítið svo á, að hagurinn sé eingöngu fyrir hérað það sem síminn liggur um. Ef það ætti að vera grundvallarregla, að þeir símar einir, sem borga sig, skuli vera fyrsta flokks símar, þá er sá grundvöllur ærið hvikull, því að sími, sá er nú kann að borga sig vel, getur hætt að borga eig eftir nokkur ár, og eins geta þeir símar borgað sig ágætlega síðar, sem skaði er að fyrst í stað. Landssjóður ætti því sjálfur að kosta alla símana, en ekki sýslufélögin, enda fær hann allar tekjurnar. Kostnaðurinn, sem lagður er á sýslufélögin, er mjög óvinsæll, og stuðlar til þess að eilífar beiðnir úr öllum áttum streyma til þingsins um uppgjöf á þessu óréttláta gjaldi, eins og reynslan hefir þegar margsýnt. Hæstv. ráðherra gerði sér mikið far um að sýna fram á að hér væri ekki um veðsetningu á tekjum símana að ræða. Þó að ekki liggi bein veðsetning í frumvarpinu sjálfu, þá er þar þó gefin heimild til veðsetningar. Og það er sama sem fullkomin veðsetning, þar sem þetta er sett sem skilyrði fyrir því að lánið fáist. »Stóra norræna« hefir sett það upp, að þetta yrði sett í lögin, og það ber ekki vitni um annað en gersamlegt vantraust á landinu hjá þessu félagi til að borga lánið. Það er sams konar traust, eins og stórveldin hafa haft á Tyrkjum og Austur-Asíuþjóðunum, og ættum við ekki að skáka okkur í þeirra tölu. Vantraustið lýsir sér enn áþreifanlegar í þessu fyrir þá sök, að samkvæmt því sem hæstv. ráðherra hefir kannast við, þá, er það einmitt í eigin hagsmuna skyni sem félagið vill lána þetta fé. Það sér hag sinn í því, að sæsíminn verður því meira notaður sem símar liggja víðar um landið. Þessi arðavon félagsins ætti að vera því nægileg jafnframt því sem það kemur fé sínu á sæmilega vöxtu í jafngóðum skuldastað sem hjá landssjóði Íslands. - Úr því að »Stóra norræna« hefir slíki vantraust á landssjóði, má alveg eins búast við, að það trúi stjórninni ekki til þess að afhenda sér inn veðsetta tekjuafgang, sízt ef stjórnarskifti kynnu nú að verða einhverntíma á næstu þrjátíu árum, og þyrfti því að setja hingað tilsjónarmann, eins og gert hefir verið í Tyrklandi. Þetta frumvarp er gallagripur; það er hvorki heilt né hálft og verður að eins til þess að gera ruglinginn enn meiri eftir en áður. Eg get því ekki annað séð, en að réttast sé að það verði felt.

Ráðherrann (H.H.): Ástæðurnar, sem færðar hafa verið fyrir því, að ekki lægi á lántöku, eru ekki á neinum rökum bygðar. Háttv. þingm. Seyðf. (V.G.) tók það fram, að ekki bæri að leggja síma sunnanlands yfir sandana. Hér við er það að athuga, að það hefir engum dottið í hug. Það er að eins misminni eða rangfærsla hjá inum háttv. þingmanni. Það er ákveðið í lögunum að leggja síma til Hornafjarðar að austan og austur á Síðu að vestan, en að leggja síma yfir sandana hefir hvergi verið ákveðið. Það er hvergi gert ráð fyrir því í lögunum, og það liggur ekkert fyrir í þessa átt, annað en umtal um, hvort það mundi vera hægt einhverntíma í framtíðinni. En það liggur á að taka þetta lán vegna símalaganna, sem fyrirskipa framkvæmdirnar, og ákveða, að þær skuli framkvæma fyrir lánsfé, svo að ekki var hægt að koma inn í fjárlögin veitingu til nýrra símalagninga. Stjórnin hlýtur að ganga út frá því, að það sé framkvæmt, sem lög skipa fyrir. Þeir sem vilja apilla fyrir þessari lántöku, koma því til leiðar, að landssjóður neyðist til að taka miklu dýrari peninga með miklu óhentugri kjörum heldur en hér er um að ræða, og það getur jafnvel ef til vill munað 10% eða meiru, að eins í afföllum á höfuðstól. Alt þetta tal um veðsetningu er ekki annað en grýla, fundin upp af mótstöðumönnum frumvarpsina til þess að fæla menn frá að aðhyllast það. Að sleppa þessu tækifæri er ekki annað en fásinna bygð á misskilningi, eða þá, - visnunarpólitík.



Það hefir verið upplýst af hæstv. ráðherra, að það var rétt, sem eg fór með, að þetta frumv. er komið fram vegna »Stóra norræna«. Það hefir gert þá kröfu, að lögunum yrði breytt á þessa leið.  Að því er snertir hitt, að ekki sé ætlast til að leggja síma, um Austur-Skaftafellssýslu, þá hefir símastjóri haldið því fram til þessa, að halda beri áfram símalagningu, þangað til alt landið sé komið í símasamband, einnig alla leið sunnanlands. Og þar sem stjórnin hefir hingað til algerlega farið eftir öllum till. Símastjórans, þá má búast við að hún geri það líka í þessu máli. Meira að segja hefir símastjórinn stundum gert ýmislegt alveg upp á eigin spýtur, án þess að bera það undir stjórnina. Eg hefi heyrt sagt, að hann hafi látið flytja símastöðina á Ísafirði úr pósthúsinu í annað hús, þar sem síminn situr með miklu hærri húsaleigu. Eg vildi óska, að hæstv. ráðherra upplýsti, hvort það var gert með samþykki Stjórnarinnar. 



Eg get ekki skilið í þessari grýlu, sem sumir háttv. þm. hafa fundið út úr 3. grein frumv. Þeir hafa talað um, að í því sé farið fram á veðsetningu á tekjum landssjóðs. Eg get ómögulega fallist á, að þetta felist í frumv. Þar er að eins farið fram á, að vexti og afborganir af þessu láni skuli greiða af tekjuafganginum af rekstri talsíma og ritsíma landsins. Eg get ekki séð, að þetta sé á nokkurn hátt að misbjóða sóma landsins eða að veðsetja tekjur þess. Þingið í fyrra veitti hæstv. ráðherra heimild til að taka þetta lán, og það er því sjálfsögð skylda þingsins að létta undir með honum að fá það. Eg get sem sagt ekki séð, að það felist neitt hættulegt í 3. gr. frumv., og lit svo á, að ef þingið styður ekki hv. ráðherra í viðleitni hans til að fá þetta lán, þá sé það sama sem að gera tilraun til að fella úr gildi þessa lántökuheimild, sem ákveðin var með lögum 1912. Eg vil svo halda mér við þá tillögu mína, að kosin sé 5 manna nefnd í málið að umræðu lokinni.



Eg vildi að eins leyfa mér að benda á, að það sitja nú þegar fjöldamargar nefndir að atörfum, - þær munu vera orðnar um 40 talsins, - og eg er hræddur um, ef ný nefnd verður kosin í þetta mál, þá verði það að eina til að svæfa málið. Eg vil þess vegna gera það að tillögu minni, að því verði vísað til þeirrar nefndar, sem þegar hefir verið kosin hér í deildinni til að íhuga Aðalvíkursímann.



Eg skal leyfa mér að upplýsa það, að nefndin, sem kosin var í Aðalvíkursímamálið, hefir fyrir löngu lokið störfum sínum. Það mál er útkljáð, og verð eg því að halda fast við hina tillöguna, að kosin verði 5 manna nefnd.



Þetta, með hvaða hætti nefndin sé skipuð, skiftir ekki miklu máli. Mér þykir þó í fult svo rétt, að málinu verði vísað til gömlu nefndarinnar, bæði af þeim ástæðum, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) tók fram, og líka af því, að þingm. hafa ekki búið sig undir nýja nefndarkosningu.



Við þingmenn Reykvíkinga höfum verið beðnir um að flytja þetta frv., sem er samið af bæjarstjórn Reykjavíkur, en það atvikaðist svo, að eg stend einn sem flutningam. þess. Eg var ekki viðstaddur á fundi bæjarstjórnarinnar, þegar þetta mál var rautt þar, og er því ekki undir það búinn að skýra ítarlega frá málavöxtum, enda fara tilmæli mín í þetta skifti ekki fram á annað, en að nefnd verði sett í málið til að athuga það. Það er ekkert nýmæli, að farið sé fram á að leggja undir Reykjavík svæði, sem ekki hafa heyrt henni til áður. Þannig var Laugarnes og Kleppsland lagt undir bæinn fyrir fáum árum. Það sem mér skilst að eigi sérstaklega að styðja þá aukningu á landi bæjarins, sem hér er farið fram á, er það, að eins og kunnugt er, þá takmarkast Skildinganes af landi Reykjavíkur á þrjá vegu, og líkt er um Bústaði, og væri ef til vill réttast að taka Seltjarnarnestána með. En svo er önnur ástæða. Sumum mun þykja svo sem nokkur hætta myndi geta af því stafað fyrir bæinn, að láta það dragast að leggja þessar jarðir undir hann, sérstaklega vegna ins fyrirhugaða hafnargerðar-fyrirtækis við Skildinganesland. En út í það skal eg ekki fara. Komist málið í nefnd, þá má ræða þetta atriði þar. Eg skal ekki leyna því, að hreppsnefndin í Seltjarnarnesheppi hefir lagst á móti þessu máli bæði nú og áður. Líka hefir sýslunefndin í Gullbringu- og Kjósarsýslu lagt á móti málinu, en ástæður hennar voru aðallega þær, að henni þótti borgunarskilmálarnir ekki nógu góðir. En nú er mér sagt að framboðnir kostir séu ekki neinir úrslitakostir af hendi bæjarstjórnar, heldur muni mega um þá semja. Eg sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál nú, en vænti þess, að það verði sett í nefnd og ástæður með og móti ræddar þar í rólegheitum.



Eg ætla að segja nokkur orð um þetta frv. Í frv. er farið fram á, að jarðirnar Bústaðir og Skildinganes skuli lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkurkaupstaðar. Er farið fram á að þetta verði gert nálega með sömu akilyrðum og þegar Laugarnes og Kleppur var lagður undir kaupstaðinn árið 1894. En þá stóð alt öðruvís á en nú. Þau býli sem 1894 var um að ræða, voru ekki í neinni verðhækkun og voru engin útlit til þess að þau myndu hækka í verði. En Skildinganes er einmitt nú að komast í hátt verð, og því er ekki hægt að miða bæturnar eftir sama mælikvarða og 1894. Því er hér um bil ómögulegt að hafa frumvarpið eins og það er nú, þó samþykt verði að þessar jarðir skuli leggja undir Reykjavíkurkaupstað. Af þessum ástæðum er ómögulegt að fylgja frumv. Bæturnar ættu að verða metnar eftir óvilhallra manna mati. Helzt ætti þetta mál að bíða næstu 5 ár, að minsta koati þangað til að séð verður, hvers virði (Skildinganes verður þá eftir að það hefir fengið sín nýju hafnarvirki. Fyr getur ábyggilegt mat ekki fram farið. Það er alt af athugavert að flytja jörð úr einum hrepp í annan. Jörðin verður að skoðast sem eign hreppsins, og þá hefir hann sama rétt yfir henni og einstakir menn yfir eignum sínum. Í stjórnarakránni er líka ákveðið, að eignarétturinn sé friðhelgur, og hlýtur það ákvæði að gilda jafnt fyrir hreppa sem einstaklinga. Og sé eign tekin eignarnámi, verða fullar bætur að koma fyrir. Og í sveitarstjórnarlögunum er einmitt bygt á þessu sama, er um breytingu á stærð hreppa er að ræða, eins og hér segir í 3. gr. sveitarstj.laga frá 10. Nóv. 1905: »Eigi má neina slíka breyting gera, nema eftir beiðni hreppanefnda, þeirra er hlut eiga að máli, og meðmælum sýslunefnda«. Slíka beiðni eða meðmæli er hér ekki um að ræða. Þvert á móti hafa komið fram mótmæli frá hreppnum og sýslunefndinni gegn þessu. Sama skoðun kom líka fram á þinginu 1894, þegar Laugarnes og Kleppur var lagður undir Reykjavíkurkaupstað. Séra Benedikt Kristjánsson sagði þá, að yrði þetta leitt í lög, þá væri það »valdboð, en ekki lögboð«. Hér er ekki aðra leið hægt að fara en samkomulagsleiðina. Og þegar svo stendur á, eins og hér, að ekki er hægt að meta bæturnar á sama hátt og gert var 1894 með Laugarnes og Klepp, þá getur ekki komið annað til mála, en að jarðirnar verði afhentar eftir óvilhallra manna mati. Vil eg svo ekki fjölyrða meira um þetta mál að sinni. Má eins gera það síðar.



Það má nú kannske segja, að eg með flutningi þessa máls sé að sletta mér fram í mál, sem öðrum væri nær að flytja, en mér. En eg, sem þingm. þess kjördæmis, sem mestan hefir sjávarútveg hér á landi, leyfi mér þó að vekja máls á þessu þýðingarmikla máli. Með lögum nr. 29, frá 16. Nóv. 1907, er ákveðið að stofna skuli lánsdeild við Fiskiveiðasjóð Íslands, og í 16. gr. þeirra sömu laga er þeirri skipun beint til stjórnarinnar að hún, eigi síðar en 1913, skuli leggja fyrir Alþingi frumv. til laga viðvíkjandi framhaldi á útlánastarfi þessa sjóðs, ásamt. skýrslu um reynslu, þá er þá er fengin um það. Til þessa hefir ekkert orðið úr stofnun þessa sjóðs, og eg hefi heyrt í morgun frá skilorðum stað, að engin tilraun hafi verið gerð í þá átt. Ástæðan hafi verið sú, að bankavaxtabréf Landsbankans hafi verið í svo lágu verði á markaðinum, að stjórnin hafi ekki álitið það vera til neins að fara að stofna til nýrra vaxtabréfa. Ákvæði 16. gr. laganna um að stjórnin skuli leggja fram fyrir Alþingi skýrslu um reynsluna á lánastarfi sjóðsins, hefir því heldur ekki verið fullnægt. Stjórnin hefði átt að stofna lánsdeildina við Fiskveiðasjóðinn; og hafi hún ekki séð sér það fært vegna ins lága markaðs á bankavaxtabréfum Landabankans, þá hefði hún þó að - minsta kosti átt að leggja fyrir þingið líkt frumvarp og eg nú flyt. Hvort þetta frumvarp muni verða til verulegs stuðninga sjávarútveginum, læt eg ósagt, en það er þó að minsta kosti viðleitni í þá átt. Vænti eg þess, að háttv. deild vilji án lengri framsögu leyfa frumv. að ganga til 2. umr. Það er svo stutt, að ekki ætti að þurfa að að setja það í nefnd.



Það er rétt, sem háttv. flutningsm. ( L. H. B.) sagði um lögin frá 16. Nóv. 1907. Í síðustu greininni er gert ráð fyrir því, að landstjórnin gefi skýrslu um starf lánadeildar við Fiskveiðasjóðinn og leggi frumv. um endurskoðun fram á þingi 1913. En af því að þessi lög hafa aldrei komið til framkvæmda, þá gat stjórnin enga skýrslu gefið um fengna reynslu né stungið upp á endurskoðun á slíkum grundvelli. Skal eg nú gera grein fyrir þessu máli frá sjónarmiði stjórnarinnar. Þegar frumvarpið um lánadeildina var samið og lagt fyrir Alþingi, leit svo út með sölu íslenzkra veðdeildarbréfa, að von var um að þau myndu seljast erlendis affallalaust eða affallalítið að minsta koati, líkt og þá hafði verið selt undanfarið. Var því ætlast til þess að veðdeildarbréf bankanna myndu aðallega seljast erlendis, og að þar af leiðandi myndi verða markaður hér innanlands fyrir veðdeildarbréf fiskveiðalánsdeildarinnar. Hins vegar var ekki búist við því, að markaður myndi verða fyrir þau bréf erlendis, bæði af því að veðin voru meiri áhættu bundin, þar sem þau tilheyrðu einum atvinnuvegi, sjávarútveginum, heldur en bréf veðdeildar bankans, sem trygð eru í jörðum, húsum og sveitarfélagaábyrgðum, og vegna þess að landssjóðsábyrgð var ekki fyrir vöxtum, og bréfin gátu því ekki orðið skoðuð í flokki með venjulegum ríkisskuldabréfum. Þessi von um sölu bankavaxta, bréfanna, sem fiskveiðalánsdeildarlögin voru bygð á, brást meðal annars vegna þeirrar vaxtahækkunar og peningakreppu, sem einmitt hófst um það leyti í þeim löndum, sem skiltu hér við land, er lánsdeildarlögin öðluðust gildi: Veðdeildarbréf bankanna seldust lítið erlendis og hægt var að fá þau hér undir ákvæðisverði, og eftirspurnin eftir þeim innanlanda varð lítil. Stjórnin sá sér alls ekki fært að koma lánsdeildinni á fót, þar sem ekki var minsta von um að koma bréfum lánadeildarinnar í það verð, að nokkur vildi líta við að taka lán í deildinni. Þetta hefir ekki breyzt í þau rúm 5 ár, sem liðin eru síðan lánsdeildarlögin öðluðust gildi, og ekki er útlit fyrir það, að það breytist fyrst um sinn. Vegna þess að fyrirkomulag, það sem gert er ráð fyrir í lánsdeilarlögunum, var óþekt annarstaðar og því ómögulegt að segja, hvernig það reyndist, var í lögunum ákveðið að þau, eftir þeirri reynslu, sem þá væri fengin, skyldu endurskoðast að 6 árum liðnum; þessi endurskoðunarfrestur var jafnframt settur til þess að eyða ótta, þeim er menn annars kynnu að hafa af því, að veita vaxtabréfum þessum þau hlunnindi, er lögin veita, sérstaklega að heimila að ómyndugra fé og opinberra stofnana mætti verja til að kaupa þau. En grundvöllinn fyrir endurskoðun laganna, sem sé þá reynslu, sem framkvæmd þeirra hefði veitt, vantar alveg, þar sem lögin hafa aldrei getað komið til framkvæmda. Og orsakirnar til þess að þau hafa ekki komið til framkvæmda, eru ekki heldur svo vaxnar, að stjórnin sæi sér fært að koma fram með endurskoðað frumvarp til laganna, sem ætla mætti að gæti rutt þeim hindrunum úr vegi, sem verið hafa og eru því til fyrirstöðu, að lánsdeild með líkum tilgangi geti þrifist. Það eru engar líkur til að orsakir þessar breytist svo þangað til 1915, að það hafi nokkra þýðing að halda lögunum framkvæmanlegum til þess tíma, eins og fyrirliggjandi lagafrumvarp gerir; ef nokkur meining á að vera í því, að halda þeim framkvæmanlegum, ætti það eftir málavöxtum að vera ekki styttra en til 1917 að minsta kosti, og þótt langt sé frá því að hægt sé að gera sér von um að ástæðurnar breytist svo á þessum tíma, að lögin geti innan hans komist til framkvæmda, þá er ekki ómögulegt að útvegurinn og rekstur hana breytist svo á þeim tíma með auknum félagskap og samvinnu, að hægt verði þá að finna, aðra eða breytta leið til þess að ná tilgangi lánadeildarlaganna og leggja lagafrumvarp fyrir í þá átt, en til þess er auðvitað ekki nauðsynlegt að halda lögunum frá 1907 framkvæmanlegum þangað til. Eg vil skjóta því til háttv. flutningsmanns, hvort hann vilji ekki taka upp breyting á þessu frumvarpi sínu (á þgskj. 336), t. d. þannig, að fyrsta málsgrein orðist svo: »Í stað »1913« á tveim stöðum í 16. gr. laga nr. 29, 16. Nóv. 1907, um lánsdeild við Fiskveiðasjóð Íslands, komi: 1917«. Ef hann ekki vill taka upp þessa breyting, kem eg með breytingartillögu um þetta til næstu umræðu.



Eins og hæstv. ráðherra kannaðist við, þá átti stjórnin að beita sér fyrir því, að stofnuð yrði lánsdeild við Fiskveiðasjóðinn. Þetta hefir stjórnin ekki gert, og því er ekki hægt að neita því, að hér hafi nokkur vanræksla átt sér stað. En sú ástæða stjórnarinnar fyrir viðleitnarleysinu í að stofna lánadeildina, að vaxtabréfin myndu hafa reynst óseljanleg, byggist á getspám, og er því ekki haldgóð. Sé það satt, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði um sölu bankavaxtabréfa Landsbankans, og sem eg hefi enga ástæðu til að rengja, þar sem hann er forstjóri bankans, þá sýnir það, að íslenzk verðbréf eru ekki óúgengileg, hvorki utanlands né innan, enda hefði stjórnin getað keypt vaxtabréf deildarinnar fyrir opinbert fé samkvæmt 12. gr. laganna og með því stuðlað eigi alllítið að því, að að gera bréfin útgengileg einnig til handa öðrum. Hæstv. ráðherra spurði, hvort eg væri á móti því, að fresturinn yrði framlengdur til 1917, Í stað 1915. Það hefi eg ekki. Mér er sama þó að fresturinn verði framlengdur til 1917 eða 1919. Frumvarpið er að eins fram komið til þess að stjórnin geti fullnægt skyldu einni samkvæmt lánsdeildarlögunum og þar með hjálpa útvegsmönnum.



Eg er ánægður með undirtektir hv. flutningsmanns um framlengingu frestsins. Um viðleitni stjórnarinnar í þessu máli, sem háttv. þingmaður var að tala um, vil eg að eins segja það, að það er alt af varhugavert að gefa út opinber vaxtabréf, sem illa seljast. Það getur verið hættulegt fyrir lánstraust landsins, ef í umferð eru slík opinber verðbréf, sem annaðhvort alls ekki eru talin sölu hæf, eða þá seljast að eins með gífurlegum afföllum. Og ekki væri væntanlegum lántakendum við veðdeild fiskveiðasjóðs ins neinn hagur í möguleikanum til að fá sér afardýrt fé.



Eg vil að eins gera stutta athugasemd. Sjávarútvegsnefndin hefir haft þetta mál til meðferðar og athugað það sérstaklega, af því að áskorun barst um það frá fiskiþinginu. Hún hefir komist að sömu niðurstöðu, sem sé þeirri, að ekki sé hægt að koma lögunum í framkvæmd nú, vegna þess að bréfin eru nú óseljanleg. Eg vil leyfa mér fyrir hönd þeirrar nefndar að leggja á móti þessari framlengingu lengur en fyrir eitt fjárhagstímabil, einkum þar eð áskorun þess efnis hefir komið fram frá Fiskveiðafélaginu.