Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er aðeins út af nokkrum þeim atriðum, sem komu fram hjá hæstv. atvmrh. og hv. þm. Rang., sem ég stóð hér upp. Ég skil það ósköp vel hjá hv. 2. þm. Rang., að hann sé á móti því að hafa þetta annað en heimild, eins og hann túlkaði þetta mál í ræðu sinni, en það er grundvallarmismunurinn á skoðun minni og hans, að ég tel, að búið sé að gera fullnaðarrannsókn á þessum efnum, sem leitt hafi í ljós, að mögulegt sé að ráðast hér í sementsframleiðslu. Hér eru hráefnin fyrir hendi. sem þarf til þessarar framleiðslu, og mun óviða í Evrópu þurfa eins lítinn tilkostnað í sambandi við þessa framleiðslu eins og hér á landi. Mér er kunnugt um það, að viða í nágrannalöndunum þarf að flytja hráefnið á flutningaböndum úr 40 km fjarlægð til verksmiðjanna, og sér hver maður, hvað slíkt hlýtur að vera dýrt miðað við að hafa ótakmarkað af hráefnum til staðar, þar sem verksmiðjan er staðsett og ekki þarf að flytja þau nema nokkra tugi metra eins og hér háttar í þessum efnum. Málið liggur því þannig fyrir frá minn sjónarmiði, að það sé í alla staði mögulegt að leggja út í þessar framkvæmdir. Einasta vafaatriðið í þessum efnum kann að vera það, að við Íslendingar kunnum ekki að fara með þær vélar, sem nágrannaþjóðirnar eru búnar að koma upp hjá sér. Það hefur farið mikið í vöxt undanfarið í öllum löndum að byggja sementsverksmiðjur, og gerir hin aukna eftirspurn eftir slíkum vélum auðvitað okkur stórum erfiðara fyrir um útvegun þeirra. Sýnir þetta, hve nauðsynlegt er að ráðast í þetta fyrirtæki og gera vélapantanir sem fyrst, og það þarf mikla bölsýni til að álita það vanhugsað og varhugavert fyrir okkur að hrinda þessu fyrirtæki af stað á sama tíma sem allar nágrannaþjóðir okkar keppast við að koma slíku upp. Ég fæ ekki betur séð en að allri undirbúningsrannsókn sé lokið, en hv. 2. þm. Rang. virðist hins vegar á þeirri skoðun, að hér sé ekki um annað að ræða en að ríkisstj. láti fara fram rannsókn á því, hvort það muni svara kostnaði að byggja sementsverksmiðju hér á landi. Hann telur, að slík rannsókn hafi ekki verið gerð, en það er ekki hægt fyrir hann að hafa þessa skoðun nema því aðeins, að hann áliti þá menn, sem unnið hafa að undirbúningi málsins, ómerka fleiprara, en þeir hafa lýst yfir og lagt við embættisheiður sinn, að þessum spurningum sé svarað og það játandi. Hitt er annað mál, að ef hv. 2. þm. Rang. vill halda því fram, að þessar rannsóknir séu ófullkomnar eða óáreiðanlegar, er eðlilegt, að hann vilji, að frv. sé barið fram í heimildarformi til þess að ríkisstj. fari ekki út í þessar framkvæmdir þegar í stað, og að tilgangur frv. sé að láta þessa rannsókn fara fram, þar sem hann telur, að undirstöðurannsókn sé enn ógerð. Þá rannsókn er hins vegar búið að gera, en það eru aðrar rannsóknir, sem ekki er búið að gera, svo sem nákvæmar teikningar og ákvörðun um fyrirkomulag á verksmiðjulóð ö. fl., sem að vísu er töluvert verk, en mundi þó aldrei taka eins langan tíma og að bíða eftir vélunum, frá því að þær hafa verið pantaðar. Þá sagðist hv. 2. þm. Rang. hafa haft slæma reynslu af því, hvernig áætlanir verkfræðinga reyndust og hve þær færu fram úr áætlun. Nefndi hann í því sambandi Skeiðfossvirkjunina og síldarverksmiðjurnar, og hygg ég, að þau dæmi hafi verið valin með tilliti til mín. En það er nú svo, að það er vitanlega ekki á færi verkfræðinga og engin sanngirni að ætlast til þess, að þeir geti séð fyrir þær verðlagsbreytingar. sem verða almennt. Það getur t.d. vel svo farið. að þótt áætlað sé, að bygging sementsverksmiðju kosti um 15 millj. kr., að raunverulegur kostnaður hennar verði um 30 millj., en það er þó ekki þar með sagt, að afkomumöguleikar hennar verði neitt verri fyrir það. Og ef kostnaðurinn fer svo langt fram úr áætlun vegna almennra verðlagsbreytinga eða að gildi peninga hafi breytzt, getur svo farið, að afkomumöguleikar hennar verði enn betri. - Um annað dæmið. sem hv. 2. þm. Rang. tilnefndi, sem sé það, að kostnaður Skeiðsfossvirkjunarinnar, sem áætlaður var í fyrstu 6 millj. kr., reyndist helmingi hærri, eða 12 millj., er það að segja, að afkomumöguleikar þessarar virkjunar með þessum háa kostnaði eru mun betri en þeir áttu að vera samkv. 6 millj. kr. áætluninni, vegna þess að tekjumöguleikarnir með hækkuðu rafmagnsverði hafa fyllilega fylgzt með - og meira en það, því að verulegur þáttur þarna voru vélarnar, sem voru keyptar það snemma, að verðlagshækkunin kom aðallega á byggingarkostnaðinn, en þessi virkjun var byggð á mjög miklum breytingatímum, og við vitum ekki, hvort þeir tímar eru liðnir eða ekki. Það eru margir, sem óska þess, að þessi bylgja vaxandi verðlags stöðvist, a.m.k. hér á landi. En það er nú svo, að verulegur hluti af nauðsynjum einstaklinga hér á landi er ákveðinn hvað verðlag snertir erlendis frá, og við verðum því að fljóta þar með og getum ekkert þar við ráðið. Ég er hins vegar sannfærður um það, að þótt byggingarkostnaður sementsverksmiðjunnar fari svipað fram úr áætlun og kostnaður Skeiðsfossvirkjunarinnar, þá eru engar líkur til þess, að verð á afurðum verksmiðjunnar fylgist ekki algerlega með þeim verðlagsbreytingum, sem valda verðhækkun, þannig að afkomumöguleikar hennar ættu að vera svipaðir eins og Skeiðsfossvirkjunarinnar, sem - eins og ég sagði áðan - hafa ekki orðið verri þrátt fyrir þessa hækkun á byggingarkostnaðinum. Og það er dálítið skrýtið sjónarmið hjá hv. 2. þm. Rang., að framkvæmdum sé bezt borgið með því að bíða með þær, unz hægt er að gera áætlanir upp á eyri. Við getum rakið alla okkar atvinnuframkvæmdasögu og hvarvetna séð dæmi um það, að þeir, sem hafa haft þennan hugsunarhátt, hafa jafnan beðið stærstan skaða af seinlæti sínu. Þó að sementsverksmiðja, t.d., sem reist hefði verið 1938, hefði að kostnaði til farið 200% fram úr áætlun, hefði sá kostnaður ekki orðið nema 1/3 af því fé, sem nú yrði að greiða fyrir slíka verksmiðju. Það ber því fyrst og fremst að athuga, hvort fyrirtækið er þjóðfélagsleg nauðsyn og hvort nægilegt vinnuafl sé fyrir hendi til framkvæmda, og sé svo, þá að ráðast í það. Hvað viðvíkur síldarverksmiðjubyggingunum, vildi ég benda á, að það er kannske mesta gæfan, að ráðizt var í þær svo snemma og framkvæmdum hraðað, þótt þær færu fram úr áætlun. T.d. fengust vélar til þeirra árið 1945 fyrir helming þess verðs, sem orðið hefði að greiða nú. Og það mundi koma í ljós, ef reisa ætti slíkar verksmiðjur nú, að þótt verksmiðjurnar á Siglufirði og Skagaströnd yrðu dýrari en ætlað var, þá væri sá kostnaður lítill á móts við það, sem nú yrði, og ef sú gæfa fylgdi á eftir, að við fengjum góða síldarvertíð á næsta sumri, mundu þær alveg borga sig gjaldeyrislega og jafnvel mikið af kostnaðinum við að reisa þær. Það er misskilningur hjá hv. 2. þm. Rang. hvað snertir sementsverksmiðjuna, að það standi eins á um hana og áburðarverksmiðjuna. Þar voru ótal atriði, sem ekki var búið að rannsaka. til dæmis það, sem veigamest var, að ekki var rannsakað til fulls, hvers konar áburð væri þýðingarmest að framleiða. Þar vantaði allt. Nú kann að vera, að hyggilegt hefði verið að ráðast í byggingu áburðarverksmiðju, en þá stóð öðruvísi á en nú um sementsverksmiðjuna, þar sem rannsökuð hafa verið öll meginatriði og fagmenn okkar hafa átt kost á að kynna sér málið ýtarlega. Enda þótt verðlag breytist og verð hækki, eru engin hyggindi í því að halda að sér höndum. Við verðum að halda áfram að byggja upp atvinnutækin, hvað sem því líður. Þetta trúleysi og vanleysi, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Rang.. hefur þegar valdið okkur óbætanlegu tjóni í sambandi við allar mögulegar framkvæmdir, sem við höfum verið að veita fyrir okkur áratugum saman. Til dæmis fóru fram undirbúningsrannsóknir í þessu máli fyrir árið 1935 og ríkisstj. það ár falið að láta framkvæma þær. Þær rannsóknir leiddu hið sama í ljós í málinu og nú er fram komið, svo að þær rannsóknir, sem nú hafa verið gerðar, hafa þess vegna orðið miklu léttari. Við bættum því ekkert fyrir málinu með því að velta því fyrir okkur svo lengi. Og ef hæstv. atvmrh. hefur áhuga fyrir að leysa málið, sem ég efast ekki um, þá stendur hann ólíku betur að vígi, ef hann fær um það fyrirmæli í ákveðnu formi frá þinginu heldur en heimild eina. Hæstv. atvmrh. ætti að vera mér þakklátur fyrir till. og fylgja henni. Hæstv. atvmrh. taldi nauðsynlegt að taka erlent gjaldeyrislán til þessara hluta. En eins og hv. 2. þm. Reykv. (EOl) sagði, er ekki rétt að fara inn á þá braut fyrr en áætlun liggur fyrir um gjaldeyrisöflun okkar og hve miklu af gjaldeyrinum við þurfum að verja til daglegs brauðs og hve miklu við getum varið til bygginga á atvinnufyrirtækjum. Þá fyrst, er það er komið á daginn, að um raunverulega gjaldeyrisþörf sé að ræða, koma lántökur til greina. Ég er svo annars sammála hæstv. atvmrh. um það, að sé gjaldeyrir ekki fyrir hendi til þessara framkvæmda. sé rétt að taka lán. Hæstv. atvmrh. minntist á, að ríkisstj. vildi ekki fara inn á þá braut að prenta peningaseðla til þess að afla innlends fjár til þessara framkvæmda, eins og hv. 2. þm. Reykv. talaði um. og lái ég honum það ekki, ef hann heldur, að með því sé átt við það að reisa verksmiðjuna úr tómum seðlum. Spurningin er fyrst og fremst um vinnuaflið, og á Vestfjörðum eru hendur í hundraðatali til þess að vinna þetta verk. Seðlaveltan á hverjum tíma verður svo að vera í samræmi við það vinnuframboð, sem í landinu er, ef hún á að miðast við það að halda öllum vinnufærum mönnum að starfi. Eina vandamálið verður þá gjaldeyririnn. Höfum við hann? Og ef svo er ekki, hvernig fáum við þá lán? Hitt sjá allir heilvita menn, að það borgar sig að láta atvinnulausar hendur koma upp arðbærum fyrirtækjum, og það er óþarft að vera að rugla og flækja svo ljóst mál með háfleygum hagfræðiskýringum um peningapólitík og seðlaveltu. Það kom ekki greinilega fram í ræðu hæstv. atvmrh., og ég vænti þess, að hann gefi upplýsingar um það, hvort sementsverksmiðjan hefur verið tekin inn í fjárfestingaráætlun fjárhagsráðs eða ekki. Ef svo er ekki, verður Alþ. að skera úr því, hvort hún skuli reist, og því er brtt. mín fram komin, að það er nauðsynlegt. að sá úrskurður verði sem skýrastur, ef þdm. ætla að vera vissir um, að ráðizt verði í þessar framkvæmdir, en ekki fari enn á sömu leið og 1935, að við verðum enn að velta málinu fyrir okkur í 5–10 ár og eyðum erlendum gjaldeyri tugmilljónum saman til sementskaupa. Þm. verða hér að taka alveg af skarið og ákveða að reisa verksmiðjuna. Þetta er svo þýðingarmikið skref til að skapa hér stóriðnað, að við megum ekki við því að eyða fleiri árum í tómar bollaleggingar um það, hvort rétt sé að ráðast í það eða ekki. heldur ber að viðurkenna almennar staðreyndir, er fyrir liggja, og ákveða, að verksmiðjan skuli reist.



Herra forseti. Ég vildi mælast til þess, þar sem hæstv. atvmrh. hét því í ræðu sinni, að áætlun fjárhagsráðs mundi verða útbýtt fljótlega hér á Alþ., að frestað yrði umr. um þetta mál, því að erfitt er að ræða það raunhæft unz sú áætlun liggur fyrir.



Herra forseti. Ég vil skjóta því til hv. þm. Siglf. (ÁkJ), hvort honum finnist ekki rétt, þar sem þetta er 2. umr. um málið, að taka till. sína aftur til 3. umr. Það mundi verða til þess að hraða afgreiðslu málsins, en nauðsynlegt, að hún verði sem greiðust, og hætta á, að öll töf yrði því til óþurftar, enda gerði þá iðnn. slíkt hið sama.



Herra forseti. Ég vildi heldur, að 2. umr. yrði frestað, því að ef þm. fá áætlun fjárhagsráðs, verða væntanlega talsverðar umræður um málið á þeim grundvelli, og væri eðlilegt, að þær yrðu þá við 2. umr. Ég sé ekki. að það mundi verða til að tefja málið, heldur mundi það þvert á móti tryggja framgang þess.



Herra forseti. Ég get ekki skilið annað, ef hv. þm. sósíalista hafa þann áhuga fyrir þessu máli sem þeir vilja vera láta, en þeir geti gengið inn á till. hv. frsm. iðnn.. því að það er frekar til að tefja málið að fresta 2. umr. þar til áætlun fjárhagsráðs liggur fyrir. og betra að hafa þá heldur þokað því einum spöl lengra en skemmra.



Herra forseti. Þar sem úrskurður forseta er ekki fallinn um það, hvort umr. skuli frestað, en ég gæti búizt við, að hann yrði á þá lund, að annað yrði ástæðulaust en þeim yrði haldið áfram, vil ég segja nokkur orð við hv. þm. Siglf. - Hv. þm. talar um grundvallarmun á mínum skoðunum og sínum, og er það rétt. Hann lítur allt öðrum augum á framkvæmdir en ég. Það er aukaatriði frá hans sjónarmiði. hvort fyrirtæki kostar 15 eða 30 millj., og að því leyti get ég undirstrikað það, að á skoðunum okkar er grundvallarmunur. Frá mínu sjónarmiði er það höfuðatriði að tryggja fyrirtækið fjárhagslega og sjá í upphafi endinn. Ef ráðizt er í fyrirtæki, sem á að kosta 15 millj., en það verða svo 30 millj., verður það ekki aukaatriði fyrir ríkisstj., sem á að greiða féð. Og það yrði heldur ekkert aukaatriði fyrir hv. þm. Siglf., ef hann ætlaði að ráðast í fyrirtæki með eina millj. í höndunum, en kæmi svo á daginn, að hann yrði að greiða tvær. Hann mundi þá bæði verða ráðþrota og gjaldþrota. Hv. þm. Siglf. varð á unga aldri ráðh. og fékk þannig mikil og góð tækifæri til að verða þjóð sinni að liði. En störf hans hefðu orðið þjóðinni til meiri nytsemdar, ef þetta sjónarmið hefði ekki verið jafnríkjandi hjá honum, að kostnaðarhliðin á framkvæmdum væri aukaatriði, því að það er siður en svo, að það sé nokkuð einkennilegt sjónarmið, þótt um það sé hugsað, áður en byrjað er á fyrirtæki, að sjá því fyrirtæki fjárhagslega borgið. Hv. þm. Siglf. telur öllum undirbúningi lokið og nánari athuganir alveg óþarfar áður en hafizt er handa, og í samræmi við þessa skoðun flytur hann brtt., þar sem hann vill gera lögin um verksmiðjubyggingu að skyldulögum. Mér þykir leitt, að hv. þm. skuli ekki hafa lært meira af reynslunni en raun ber vitni um. Hann nefndi aðeins tvö dæmi í gær um framkvæmdir, sem hefðu orðið fjárfrekari en gert var ráð fyrir, Skeiðsfossvirkjunina og síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði. Sagði hann, að Skeiðsfossvirkjunin hefði ekki orðið nema helmingi dýrari en áætlað var, og þótti það engin fjarstæða, þar sem miklar verðhækkanir hefðu orðið á því tímabili. sem framkvæmdir stóðu yfir. En kostnaðurinn varð bara enn meiri en þeim hækkunum nemur og framkvæmdirnar mun meira en helmingi dýrari, þar sem upphaflega var reiknað með 6 millj., en kostnaður er kominn hátt á 15. millj. Siglufjarðarbær á því mjög erfitt með að standa undir virkjuninni og hefur verið í vandræðum með stofnkostnaðinn og orðið að leita á náðir ríkisins til þess að standa straum af rekstrinum. Ég sé því ekki, að hv. þm. Siglf. hafi neina sérstaka ástæðu til að lýsa gleði sinni yfir þessu. og það eru mér vonbrigði, hve lítið hann virðist hafa lært af þessari illu reynslu. Síldarverksmiðjurnar, sem reistar voru í hans tíð, voru þörf fyrirtæki, og ber ekki að lasta það út af fyrir sig, að þær voru reistar. En það hefði mátt koma þeim upp fyrir minna fé, ef allt hefði verið betur undirbúið og hugsað í upphafi. Það er ekki undarlegt, þó að hv. þm. Siglf. hafi gert þetta, af því að hann var sannfærður um það þá, sem hann er sannfærður um enn þá, að þau drög að áætlunum, sem lögð voru fyrir hann, væru rétt og nákvæm. Hann talar um það, að byggingar hinna nýju síldarverksmiðja á Siglufirði og Skagaströnd hafi farið fram úr áætlun vegna þess, að vinnulaun hafi hækkað. En þær fóru meira fram úr áætlun en sem nemur þeirri hækkun. Eða voru síldarverksmiðjur þessar ekki upphaflega áætlaðar 18 millj. kr.? Það minnir mig. Á öðru stigi voru þær áætlaðar 27 millj., og á þriðja stigi held ég, að þær hafi komizt upp í 40–42 millj. kr. Ég er ekki viss upp á milljón, man það ekki, en það er aukaatriði í þessu sambandi, því að kostnaðurinn við þessar verksmiðjur tvöfaldaðist ekki aðeins, miðað við fyrstu áætlanir, heldur liggur nærri, að margfalda megi fyrstu áætlun með tveimur og hálfum til að fá út kostnaðarverð verksmiðjanna. Það mætti nú ætla, að hv. þm. Siglf. hefði eitthvað af þessu lært og ástæðulaust væri fyrir hann að tala um bölsýni hjá þeim, sem vilja athuga þetta mál með sementsverksmiðjuna með gaumgæfni og fá úr því skorið, hvort málið sé eins vel og heppilega undirbúið og hægt er og ekki sé hægt að gera það betur. Að fenginni reynslu í byggingu verksmiðja er síður en svo undarlegt. þó að hér komi fram raddir um, að sjá verði fótum sinum forráð í þessum efnum umfram alla muni. Ég lýsti yfir því hér í gær, að ég vildi, að hv. ríkisstj. sæi sér fært að ráðast í þessa framkvæmd og byggja sementsverksmiðjuna, og hv. atvmrh. hefur nú lýst yfir því, að það verði gert, ef fært þyki eftir fullnaðarrannsókn. Það er þessi yfirlýsing, sem iðnn. hefur látið sér nægja, að fela ríkisstj. málið og heimila henni að ráðast í framkvæmdir, ef það er talið heppilegt, í stað þess að æða út í eitthvert fen að lítt rannsökuðu máli. Hitt er aðeins til að heimska sig á, að skipa ríkisstj. að framkvæma verk, sem ef til vill er ekki unnt að framkvæma. Hv. þm. Siglf. ætti ekki sem fyrrv. atvmrh. að láta sér sæma að koma með slíkar áskoranir. Hvaða þm. öðrum en þá honum dettur í hug, að nokkur möguleiki sé á því að hefja byggingu þessarar verksmiðju á næsta sumri, þar sem hvorki er farið að gera nokkrar teikningar af henni né hefja annan undirbúning að byggingunni? Og samt vill hv. þm. setja inn í 1. gr. fyrirskipun um, að byggingin skuli hafin á þessu ári. Sem sagt, ríkisstj. hefur lýst yfir því, að hún muni ráðast í þá framkvæmd, sem hér um ræðir. ef það reynist hægt við nánari rannsókn. Það látum við okkur nægja, sem viljum, að málið nái fram að ganga. Ég efast ekki um, að almennur vilji er fyrir þessari verksmiðjubyggingu, ef rétt er talið frá þjóðhagslegu sjónarmiði að reisa hana. Til huggunar hv. þm. Siglf. vil ég segja það, að ég er því eindregið fylgjandi, að rannsóknum verði hraðað svo fyrir næstu áramót. að framkvæmdir geti hafizt árið 1949, ef rannsóknirnar hafa leitt í ljós, að heppilegt er talið að ráðast í þetta. Og er þá ekki betra að bíða í nokkra mánuði og rasa ekki um ráð fram. Þannig hugsa þeir, sem vilja tryggja fyrirtækið fjárhagslega, um leið og ráðizt er í það. Ríkisstj. þarf m.a. að athuga gjaldeyrismöguleikana. Það þarf 7–8 millj. í erlendum gjaldeyri, og það þarf að athuga, hvort það fé fæst af tekjum þjóðarinnar eða taka þarf það að láni. Svo þarf aðrar 7–8 millj. fyrir innlenda vinnu, og athuga þarf. hvort þær þarf að taka að láni í Landsbankanum eða hvort hægt er að leggja þær til hliðar af tekjum ársins. Hv. þm. Siglf. talaði svo spaugilega um peningamálin í þessu sambandi, að mér datt í hug grein, sem ég las um Hitler einu sinni, þó að annars sé ólíku saman að jafna, en þar segir, að ráð Hitlers til að leysa peningavandræði hafi bara verið að láta alltaf prenta meiri og meiri peninga. Ég álít nú raunar ekki, að prenta þurfi nýja peninga vegna þessarar verksmiðju. Ég álít, að við höfum nægilegt fjármagn til að standa undir innlenda kostnaðinum, en það er meira vafaatriði með erlenda gjaldeyrinn; það eru margar dýrar framkvæmdir á döfinni á næstu árum. Ég held nú, að hv. þm. Siglf. ætti að láta sér nægja, að þetta frv. verði samþ. sem heimildarlög. Og í sannleika sagt býst ég við, að hann væri jafnnær, þó að till. hans væri samþ. Því að þótt hann fengi till. sína samþykkta, væri jafnvafasamt, að unnt væri að framkvæma hana, eins og þó að hún hefði aldrei verið samþykkt. Það liggur fyrir yfirlýsing frá ríkisstj. um, að ráðizt verði í byggingu þessarar sementsverksmiðju, ef talið sé þjóðhagslega rétt að gera það. Þessu máli er fylgt eftir með þunga, og ríkisstj. hefur hvorki vilja á að svæfa það né sér sér það fært. Og ég er á sama máli og hv. þm. Siglf. um, að þetta fyrirtæki eigi að setja á stofn, og það sem fyrst, þegar fullnaðarúrskurður hefur verið felldur um það, að það sé þjóðhagslega rétt að ráðast í það.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 2. þm. Rang. hreinskilni hans. Mér skilst, að við séum ekki sammála. Hann segir, að þeir vilji ekki samþykkja till. mína, af því að þeir vilji staldra við í málinu. Það er gott að fá þetta fram. Það sýnir muninn, sem er á till. minni og frv. Á að staldra við eða byggja á þeim rannsóknum, sem fyrir liggja og leitt hafa til jákvæðs árangurs? Um það snýst málið nú. Það á að staldra við í málinu til að sjá fótum sínum forráð! Það hefur nefnilega aldrei verið risið gegn neinum verksmiðjubyggingum hér á landi nema með þessari einu mótbáru, sem hefði líka komið í veg fyrir allar verksmiðjubyggingar, ef hún hefði alltaf verið tekin til greina. Það hafa svo sem allir verið með verksmiðjubyggingum, en bara viljað sjá fótum sinum forráð. Ég býst við, að þessi viðbára hafi stoppað byggingu þessarar sementsverksmiðju fyrir stríð, og nú er orðið þrefalt eða fjórfalt sinnum dýrara að reisa hana. og það getum við þakkað því, að hinir varkáru fengu að ráða. Hv. þm. sagði, að ég hefði sagt, að það væri aukaatriði, hvort verksmiðjan kostaði 15 eða 30 millj. Það sagði ég ekki. En ég sagði, að við gætum ekki farið að stöðva framkvæmdir af þeirri sök, að við vissum ekki nákvæmlega, hver kostnaðurinn yrði, því ef við ættum ávallt að stoppa við unz öruggt væri, að engir áætlaðir kostnaðarliðir gætu haggazt, - ja, þá legðum við bara aldrei í neinar framkvæmdir. Frá því að vélarnar í nýju verksmiðjurnar á Skagaströnd og Siglufirði voru t.d. keyptar, hefur verð á slíkum vélum aukizt nærri því um helming og kaupgjald hækkað, svo að í því tilfelli hefði ekki reynzt hyggilegra að bíða og biða. Til þess að standa fyrir byggingu þessara verksmiðja voru valdir hinir beztu kunnáttumenn, sem þjóðin átti kost á á því sviði, menn eins og Þórður Runólfsson, viðurkenndur vélaverkfræðingur, Snorri Stefánsson verksmiðjustjóri, sem manna lengst hefur starfað hér við síldarverksmiðjur, eða síðan 1911. og loks Magnús Vigfússon og Trausti Ólafsson, sem manna bezt hefur fylgzt með síldarverksmiðjubyggingum síðan 1931. Enda var fullt samkomulag milli mín og stjórnar síldarverksmiðja ríkisins um, að þetta væru hinir beztu fagmenn. sem hægt væri að fá, og allir voru sammála um að bíða ekki í hálft ár eftir áætlunum. Það, að verksmiðjurnar urðu dýrari en ella, var af því, að verkinu var hraðað óeðlilega mikið, og það var aftur gert í því skyni, eins og kunnugt er, að þær gætu orðið tilbúnar á síldarvertíðinni 1946. Byggingarnefndin telur, að henni hafi tekizt að gera verksmiðjurnar svo úr garði, að þær væru tilbúnar á þessari vertíð. Síldarverksmiðjustjórnin eða Sveinn Benediktsson telur hins vegar, að það hafi ekki tekizt. Úr því fékkst ekki skorið til fulls, því miður, því að það kom engin síld sumarið 1946. Ef síld hefði borizt til vinnslu þá í þessum verksmiðjum, hefðu e.t.v. sparazt 4–6 millj. kr., og þessi kostnaður hefði margfaldlega borgað sig. Skeiðsfossvirkjunin á Siglufirði fór rösklega 100% fram úr áætlun, svo að Siglufjarðarkaupstaður hélt því fram, að áætlanirnar hefðu verið skakkar og þess vegna hefði verkið farið svo mjög fram úr áætlun. Á þessum grundvelli fór Siglufjörður í mál, en gerðardómur taldi áætlanirnar hafa staðizt, en verkið aðeins hafa farið svo langt fram úr áætlun vegna verðhækkana. Siglufjarðarkaupstaður tapaði því þessu máli, en áætlanirnar þóttu hafa staðizt, og er þó verra að áætla raforkuver en sementsverksmiðju, sem er vel þekkt fyrirtæki, eins vel þekkt og síldarverksmiðja. Ástæðan til þess, að nýju síldarverksmiðjurnar urðu dýrari en gert hafði verið ráð fyrir, voru þær, að verðlag hækkaði, og það réð byggingarnefndin ekki við. Og svo er aukakostnaðurinn, sem ég minntist á áðan, sem varð af því, að verið var að hraða byggingunni fyrir síldarvertíðina. Það er rangt hjá hv. 2. þm. Rang., að fyrst hafi verksmiðjurnar verið áætlaðar 18, þá 27 og loks orðið 40–42 millj. Þetta er rangt. því að engar áætlanir voru gerðar um það. En það liggur fyrir áætlun, sem Jón Gunnarsson gerði 1943, um verksmiðju með 10 þúsund mála meðalafköst upp á 16 millj. kr. Reynslan hefur sýnt, að nýja Siglufjarðarverksmiðjan kostaði innan við 20 millj., og ef byggja ætti sams konar verksmiðju nú, yrði hún mjög miklu dýrari. Verksmiðjan á Siglufirði hefur afkastað 10 þúsund málum í vetur og komizt á tólfta þúsundið, en alltaf þarf að vera að breyta gömlu verksmiðjunum og gera við þær. SRN hefur alltaf öðru hverju verið stopp, SRP hefur tæplega skilað hálfum afköstum, afköst SRN hafa verið 3–4 þúsund mál að jafnaði, þegar hún hefur verið í gangi, en sjaldan komizt í 5 þúsund mál, eins og hún er þó gerð fyrir, en SR 30 hefur ein verið í góðu lagi af gömlu verksmiðjunum. Rekstrarkostnaður nýju verksmiðjunnar er ódýrari en hinna gömlu, og ef við hefðum nóg af nýjum verksmiðjum, yrði það ekki talið borga sig að reka þær gömlu. Varðandi nýju verksmiðjuna á Siglufirði stendur þannig fullyrðing gegn fullyrðingu, en Siglfirðingar hafa þreifað á því í vetur, hvers virði hún er, og sjómenn og útgerðarmenn eru farnir að gera sér það ljóst. Ég læt því núv. ríkisstj. um að byggja betur verksmiðju, þó að ég þakki sjálfum mér ekki, heldur því, að valdir voru menn til að standa fyrir byggingunni, sem bezt voru til þess fallnir. En eins og kom fram í ræðu hv. 2. þm. Rang. áðan. er hér um það að ræða, hvort byggja skuli strax sementsverksmiðju eða staldra við. Hann velur síðari kostinn. Ég álít, að nægileg rannsókn sé fyrir hendi. Á kannske að staldra við í 12 til 14 ár enn þá, eða á að reisa sementsverksmiðjuna strax? Út um það verður gert nú.



Ég sé, að þessu máli verður ekki frestað nú, eins og ég vildi. Ég ætla þá að svara ræðu hv. atvmrh. frá því í gær. Í fyrsta lagi vil ég taka það fram, að áætlun sú, er hann talaði þá um, hefur hvergi komið fram enn þá. Það virðist helzt vera, að sá háttur hafi verið upp tekinn, að einstakir menn úr fjárhagsráði hlaupi með hinar og þessar áætlanir í allar áttir og ólíklegustu stofnanir áður en Alþ. á þess kost að sjá þær, sem hefur þó meiri rétt til þess. Með innflutningsáætlunina er farið á verzlunarráðsþingið, án þess að sú innflutningsáætlun hafi verið lögð fyrir fjvn. eða þingið. Og hvað snertir þá áætlun, þá virðist hún vera hreinasta ómynd og raunverulega engin áætlun, a.m.k. eins og hún hefur verið birt í blöðunum. Hins vegar verð ég að lýsa yfir því, að ég álít, að það sé óhæf aðferð, sem nú er viðhöfð gagnvart Alþ., að útbýta ekki þessari áætlun til þingsins. Ég veit, að hæstv. atvmrh. (BÁ) segir það í góðri trú, að í gær hafi verið farið að útbýta þessari áætlun til fjhn. En hún er ekki komin til fjvn. enn þá, en það er farið að sýna hana hinum og öðrum mönnum utan fjárhagsráðs og einstökum þm. Það þýðir það, að farið er með plögg, sem ætti að leggja fyrir þ., til einstakra manna. Það þýðir það, að l. eru brotin. Ég vil átelja þetta fyrirkomulag og sérstaklega vegna þess, að hæstv. atvmrh. og sessunautur hans, hæstv. menntmrh., hafa báðir staðið í þeirri meiningu, að búið væri að útbýta þessari áætlun. Þetta getur ekki gengið. Það er krafa þm. að fá þessa áætlun. Ég hef nokkrum sinnum skorað á þann þm. þessarar hv. d., sem á sæti í fjárhagsráði, að gera grein fyrir þessum málum, en hann hefur kosið að flýja og samtímis að fara með þessa áætlun, sem fjárhagsráð hefur verið að semja. sem eitthvert dularfullt plagg. Ég hef orðið var við það, að blað Framsfl. er ekki ánægt með þessa aðferð, og ég þykist vita, að ekki sé samkomulag um þetta. Mér finnst það sízt sitja á þeim þm., sem hér á sæti í fjárhagsráði, að draga svo á langinn að leggja þessar áætlanir fyrir þ. Hann reis ekki svo lágt í fyrra, þegar verið var að undirbúa l. um fjárhagsráð, en hann var einn í þeirri n. Í þeim l. var sagt svo í 3. gr., 2. mgr., með leyfi hæstv. forseta: „Í áætlun þessari skal gerð grein fyrir kostnaði við allar stærri framkvæmdir, svo og með hverjum hætti fjár skuli aflað, enda skal kveða á um það, í hverri röð framkvæmdir skuli verða. svo að vinnuafl og fjármagn hagnýtist þannig, að sem mest not verði að.“ Í því frv., sem hv. þm. Ísaf. (FJ) undirritaði fyrir hönd stj., er gert ráð fyrir hvorki meira né minna en því, að í fjárhagsáætluninni fyrir árið 1948, sem skuli verða til um leið og fjárlfrv., skuli vera gerð áætlun um hverja framkvæmd, bókstaflega hverja framkvæmd. Ég sé, að hv. þm. Ísaf. er þarna inni í hliðarherberginu. Ef hann skyldi ekki hafa heyrt mál mitt, var ég að tala um undirbúninginn að frv. um fjárhagsráð. Ég vakti athygli á því, að það mundi verða örðugt að ætla að setja svona nákvæmar kröfur. Þess vegna stakk ég upp á því. að gerðar væru áætlanir um stóru framkvæmdirnar. Nú hefur það gengið svo með áætlun um stærri framkvæmdir, að hún er ekki einu sinni farin að koma. Sú áætlun, sem stj. fullvissaði okkur um, að væri til, með hana er farið eins og huldubörn, og virðist verða að toga hana með töngum úr stj. til þess að hún komi fram. Nú veit ég, að þegar þessi áætlun að lokum kemur fram, þá mun verða sagt: Já, það er ekki hægt að byrja á framkvæmdum sementsverksmiðju, vegna þess að það vantar vélar. Hvað þýðir þetta? Það þýðir það, að ekki er hægt að skapa sér neitt heildaryfirlit yfir þjóðarbúskapinn 1948. Einmitt viðvíkjandi þessum stóru atriðum er óhjákvæmilegt, að um leið og áætlun er gerð fyrir árið 1948, sé einn;g gerð áætlun fyrir lengri tíma nm þau stóru fyrirtæki, sem sérstaklega er gert ráð fyrir að reisa. Peninga, sem þjóðin ætlar að leggja til hliðar, þarf hún að spara saman á meira en ári. Hún þarf að spara fyrir vélum, sem þurfa 2–3 ára pöntunarfrest. Ég held þess vegna, að þeir, sem hafa hugsað út aðferðir til þess að búa út áætlanir fyrir allar framkvæmdir, ættu að hugsa um það að búa út áætlanir, fyrir lengri tíma um þessar stóru framkvæmdir, vegna þess að það getur tekið langan tíma að undirbúa þessar framkvæmdir. Þetta hélt ég, að þeim mönnum, sem á annað borð hugsa alvarlega um áætlunarbúskap, væri ljóst, og út af því gerði ég þá till., að áætlanirnar væru tvenns konar. Þessar brtt. voru á þskj. 725 og hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk ráðsins skal vera að semja og framfylgja heildaráætlunum um þjóðarbúskap Íslendinga. Séu áætlanir tvenns konar: 1. Áætlanir um nýsköpun íslenzka atvinnulífsins fyrir ákveðin tímabil, 5–10 ára, eftir nánari ákvörðun laga þessara, ríkisstjórnar og ráðsins. 2. Áætlanir fyrir eitt ár í senn um allan þjóðarbúskapinn.“ Þessi till. mín var felld. Stjórnarliðið sá ekki ástæðu til að búa til slíka áætlun. Nú finnst hæstv. atvmrh., að þetta þurfi að ákveða fram í tímann. Þetta er alveg rétt. Till. um þetta lagði ég fram í fyrra, og þá var hún felld af stj. og hennar fylgifiskum. Mér þykir leitt, ef stj. þarf að vera í mörg ár að læra það, sem hún hefði getað lært strax af því litla, sem reynt hafði verið að undirbúa í nýbyggingarráði. Ég held þess vegna, að það væri ráð fyrir hæstv. ráðh. að taka upp till. mína og undirbúa áætlun fyrir lengri tíma og svo fyrir hvert ár í senn. Hitt mun reka sig á annars horn, ef þessi háttur verður ekki hafður á. Mér þykir leitt, að ekki hefur verið haft almennilegt verklag um undirbúning á þessu. Þá þykir mér leitt að þurfa að ræða þessi mál án þess að hafa getað fengið þá stóru fjárhagsáætlun, sem átti að hafa verið búið að leggja fram. Þá minntist hæstv. atvmrh. á það, að ekki væri rétt að hrópa svona hátt á þessa áætlun. Hann og aðrir góðir menn hefðu haft svo mikla biðlund gagnvart nýbyggingarráði, að hægt væri að ætlast til, að ég hefði líka nokkra biðlund. Þegar l. um nýbyggingarráð voru samþykkt og reglugerð viðvíkjandi þeim, gerðu þeir, sem l. og reglugerðina settu, sér alveg grein fyrir því, hvers konar verkefni þeir væru að leggja út í. Verkefnið var tvíþætt. Annars vegar að semja áætlun um þjóðarbúskapinn til 5 ára, en jafnframt að framkvæma þessa hluti, stóru framkvæmdirnar. Og af því að ég átti þátt í þessu, og af því að ég sá, hve mikið ólag er á öllu, sem snertir hagskýrslur á Íslandi, þannig að þeir, sem vildu vita um afla, urðu að fara í gegnum heilan stafla af skýrslum, þá var sleginn varnagli við þessu í reglugerðinni. En þar segir í 3. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Samtímis því, sem nýbyggingarráð vinnur að samningu slíkrar heildaráætlunar um nýbyggingu í þjóðarbúskapnum, sem um ræðir í 1. gr. getur það, eftir nánari fyrirmælum ríkisstjórnarinnar og í samráði við hana, leitað fyrir sér um kaup slíkra atvinnutækja erlendis og enn fremur haft um það milligöngu fyrir þá aðila, er þess óska. Skal eigi beðið með slíka umleitun þar til heildaráætlun er lokið, heldur þegar rannsakað í samráði við ríkisstjórnina, hvað hægt sé að fá af tækjum og efni og hvenær.“ Jafnhliða þessu er nýbyggingarráði falið að ráðstafa vörudreifingu og í 5. gr. reglugerðarinnar er síðan tekið fram, hvernig ráðstafa skuli í höfuðatriðum því fé, sem nýbyggingarráði var fengið til umráða. 5. gr., sem ég skal lesa með leyfi hæstv. forseta hljóðar svo: „Þessir skulu vera höfuðflokkar atvinnutækja og eftirgreindar fjárhæðir áætlaðar til þeirra til bráðabirgða: 1. Skip, vélar og efni til skipabygginga o.fl. samtals a.m.k. 200 milljónir króna. 2. Vélar og þess háttar til aukningar og endurbóta á síldarverksmiðjum, hraðfrystihúsum, niðursuðu, svo og til tunnugerðar, skipasmíða o.fl. um 50 millj. króna. 3. Vélar og þess háttar til áburðarverksmiðju. vinnslu og hagnýtingar landbúnaðarafurða, jarðyrkjuvélar og efni til rafvirkjana o.fl. um 50 milljónir króna. Nýbyggingarráð skal þegar eftir fyrstu bráðabirgðaathugun á verkefni sínu gera tillögu til ríkisstjórnarinnar um fleiri flokka tækja og efnivara, svo sem til bygginga, og um nánari skiptingu fjár milli þessara flokka.“ Í þeirri reglugerð, sem nýbyggingarráð hafði til að vinna eftir, var í höfuðdráttum skipt upp hvernig verja skyldi þessu fé, og ráðinu falið að gera í höfuðdráttum áætlun. Ég lagði á það áherzlu, að aðalatriðið væri að fá þessar framkvæmdir fram, að framkvæmdirnar væru þýðingarmeiri en áætlanir. Þess vegna var það, að áður en nýbyggingarráð var búið að sitja meira en ár, var búið að gera ákvörðun eins og það að kaupa 30 togara og aðrar slíkar ákvarðanir, sem stj. hafði falið nýbyggingarráði að gera. Og ég vil spyrja þá aðila, sem álasa nýbyggingarráði fyrir að hafa ekki gert áætlanir um starf sitt, hvort hafi verið þýðingarmeira að semja slíka áætlun eða framkvæma höfuðatriði hennar. Ef ég á að velja, hvort er þýðingarmeira, þá eru það framkvæmdirnar. Þess vegna er ég reiðubúinn hvenær sem er að jafna því saman, hvernig unnið var af fyrrv. stj. á hennar fyrsta ári og hvernig unnið hefur verið af núv. stj. á hennar fyrsta ári. Hvað viðvíkur nýbyggingarráði, var áætlun þess útbúin og byrjaður undirbúningur áframhaldandi áætlunar. Ég skal enn fremur geta þess. að vegna hinna fjölmörgu starfa, sem nýbyggingarráð hafði með höndum, voru starfskraftar þess teknir til ýmislegs annars. Nýbyggingarráð undirbjó lagafrv., sem sum hafa verið framkvæmd í tíð núv. stj., eins og ræktunarsjóðurinn. Svo voru mál eins og stofnlánasjóðurinn, þar sem baráttan á þ. var hörð, og þess vegna þurfti að leggja aukna vinnu í málið. Kraftarnir dreifðust vegna þess, að þeir voru uppteknir við að undirbúa þessi h og framkvæma þau. Og ef menn vilja álasa nýbyggingarráði fyrir að hafa ekki komið nógu miklu í verk, vil ég minna á það, að meðan nýbyggingarráð starfaði, var af Framsfl. talinn eftir hver maður, sem að því vann. Þetta var meðan verið var að undirbúa löggjöf til hagsbóta fyrir útvegsmenn og bændur. En þegar fjárhagsráð var sett á laggirnar, var ekki verið að sjá í vinnukraftinn. Mér þætti gaman að því að fá upplýsingar um, hve margir vinna þar. Ég veit, að húsnæðið hefur verið aukið stórum og að bætt hefur verið við mönnum Ég veit, að fjvn. hefur farið fram á að fá að vita þetta, en það hefur aldrei fengizt nein skýrsla. Ég er tilbúinn til umræðna um þetta mál og til samanburðar á því. Ég vil þá koma að því, sem er annað aðalatriðið í því, sem hér er um að ræða, en það er spurningin um fjármagnið. Það hefur hvað eftir annað komið hér fram í þessum umr.. að hv. þm. líta svo á, að ég haldi því fram, að bezta ráðið sé að prenta seðla. En það, sem ég sérstaklega vildi ræða í þessu sambandi, er takmarkið með seðlaútgáfunni, því að ég er hræddur um, að takmark núv. stj. með útgáfu seðla sé annað en það, sem eðlilegt mætti telja. Ég held þá, að ég verði að fara inn á grundvallaratriði hagfræðinnar. Ég held, að þeim, sem stjórna gjaldeyrismálum á Íslandi, fari eins og hænu, sem dregið er hvítt strik í kringum. Hún heldur, að hvíta strikið sé óyfirstíganleg hætta. en hættan er aðeins til í hennar eigin heila. Við skulum athuga, hvað seðlar eru. Þeir eru ávísun á þrennt. Menn klæðast ekki í peningaseðla fremur en skömmtunarseðla, sem landsfólkið talar um að klæðast í. Seðlarnir eru aðeins til að skipta fyrir annað, og þess vegna eru þeir afl þeirra hluta, sem gera skal, og þetta þrennt. sem þeir eru ávísun á, er: 1) Vinnuafl. 2) Erlendur gjaldeyrir. 3) Innlent efni. Vinnuaflið er nauðsynlegt, ef þjóðfélaginu á að vegna vel, að hagnýta til fullnustu, og seðlaútgáfuna þarf að miða við það, að vinnuaflið sé hagnýtt til fulls. Það þýðir það, að það verður að vera nákvæmlega áætlað, í hvað við verjum vinnuaflinu. Og þá kem ég að því, sem hv. þm. Rang. var að tala um í þessu sambandi, að það dygði ekki að nota vinnuaflið þar, sem það gæfi ekki arð. Spursmálið er ekki, hvort það gefur arð, heldur, hvort það hefur notagildi. Spítalar gefa ekki arð, skólar gefa ekki arð, vegir gefa ekki arð, eins og það venjulega er skilið, en allt þetta hefur mikið afnotagildi fyrir þjóðfélagið, og er það undir öllum kringumstæðum þannig, að það er alltaf nægilegt til að vinna, sem gefur slíkan arð fyrir þjóðfélagið. Þess vegna er það undir öllum kringumstæðum rétt og sjálfsagt, að seðlaútgáfa sé miðuð við að hagnýta vinnuafl þjóðarinnar til fulls og án tillits til þess, hvort það er notað til þess, sem gefur arð eða ekki. Ég skal minna á það, að þegar Roosevelt var að skapa sína nýju skipun í fjárhagsmálum Bandaríkjanna, lét hann listamenn fara að vinna við það að gera mikið skraut á hin og þessi stórhýsi í Ameríku til þess þannig að koma þessum mönnum í vinnu, sem var kostnaður fyrir þjóðfélagið að láta vinna. en hjálpaði til að skapa kaupgetu og koma á hreyfingu í þjóðfélaginu á öllum sviðum, allt frá því að vinna praktíska vinnu og til þess að láta listamenn skapa ný listaverk. Arðsjónarmiðið er ekki það afgerandi sjónarmið. Það er vert að taka mikið tillit til þess, en það er ekki afgerandi, og vil ég leyfa mér að halda því fram. að það sé ekki samræmi í þeirri yfirlýsingu núv stj. að styðja að því, að hver maður hafi vinnu. og því sjónarmiði, sem ræður í seðlaútgáfunni. Seðlaútgáfan er ávísun á erlent efni, sem við getum haft til umráða að miklu eða litlu leyti, og út frá því, hvort erlenda efnið er mikið eða lítið. ber okkur að gera okkar áætlanir. Ef við erum mjög fátækir í erlendum gjaldeyri, þannig að við getum ekki lagt í eins mikið, mundi koma til greina á þeim tíma, sem lítið erlent efni væri hægt að fá, að láta vinna það, sem heimtaði lítinn erlendan gjaldeyri. Þessir hlutir: vinnuaflið, erlenda og innlenda efnið, það er afl þeirra hluta, sem gera skal. Seðlaútgáfan hefur vissulega lítið að segja, ef við höfum ekki þessa hluti. Seðlarnir eru aðeins ávísun, og það væri dæmalaust, ef það gæti komið fyrir í einu þjóðfélagi, sem hefur áætlunarbúskap, að það stæði á því að gefa út seðla. Þess vegna er ég ákaflega hræddur um, eftir þeirri þekkingu, sem fram kemur í umr. um seðlaútgáfuna, að hv. alþm. geri sér ekki ljóst, um hvað var að ræða, þegar við vorum að setja l. um fjárhagsráð og ákveða að koma upp áætlunarbúskap og nægri atvinnu. Þess vegna er það, sem ég hef sérstaklega óskað þess, einmitt áður en við hefðum framkvæmt þetta viðvíkjandi fjármagninu og ráðstöfun á því, að þessar áætlanir fjárhagsráðs hefðu legið fyrir. Ég geng út frá því sem sjálfsögðu, að með þeirri áætlun fylgdi samþykkt landsbankastjórnarinnar og að ríkisstj. leyfi sér ekki að leggja fyrir okkur alþm. áætlanir, sem síðan eigi að fara að sækja um leyfi fyrir, hvort eigi að framkvæma. Það væri jafnfráleitt og að gefa út fjárfestingarl. og gjaldeyrisl. án þess að sjá fyrir gjaldeyri. Ég ætlast ekki til, að Alþ. sé beiningamaður gagnvart landsbankastjórninni. Til þess er verið að undirbúa áætlunarbúskap, að ríkið sé ekki sjálfu sér sundurþykkt. Af því að bankinn er eign ríkisins, sem ræður seðlaútgáfunni, hefur það þarna umráðaréttinn og ákvarðar um það, hvað rétt sé að hafa mikla seðlaútgáfu á hverjum tíma, og það er eitt af frumatriðum slíkra áætlana. Ég hef farið svo ýtarlega út í þetta af því, að aðalgrundvöllur ríkisstj. átti að vera áætlunarbúskapur. Ég mun ekki ræða þetta frekar, en vona, að af því, sem ég hef samt, sé hæstv. atvmrh. ljóst, að ég er mér þess meðvitandi, hvaða takmörk eru fyrir seðlaútgáfunni, og vonast til þess, að embættismenn ríkisins, sem vinna að þessu, geri sér jafnvel ljóst, hvaða skyldur fylgja seðlaútgáfu hjá þjóð, sem ætlar að búa við áætlunarbúskap. Þá kom hæstv. atvmrh. inn á þetta með vélarnar. Ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj. hefur spurzt fyrir um vélar í þessu sambandi og hvar helzt ætti að kaupa þær. Frá því að ég fór að skipta mér af þessum málum, hef ég haft augastað á sérstöku landi í þessu sambandi, þar sem ég veit, að við gætum gert hagstæðustu kaup, en það er Tékkóslóvakía. Mér er kunnugt um, að tékkneskur iðnaður er um framkvæmdir svona verka eins vel útbúinn og samkeppnisfær við amerískan stóriðnað. Hins vegar er hvað verðið snertir fyrir okkur um tvennt ólíkt að ræða. Verðið, sem við fáum fyrir hraðfrysta fiskinn í Tékkóslóvakíu, er 100% hærra en það verð, sem við fáum í Bandaríkjunum, en þetta gildir ekki um alla hluti, sem keyptir eru í Tékkóslóvakíu. Við vitum, að þar, sem Bandaríkin geta komið fjöldaframleiðslunni að, geta þau undirboðið alla aðra. Það er því nauðsynlegt, að við tökum tillit til þessara hluta, og vona ég, að ríkisstj. hafi athugað slíkt í tíma út frá þeirri hugmynd, að við mundum á næstu árum, fram að 1950, geta gert slík stórinnkaup í Tékkóslóvakíu og geta selt eitthvað ákveðið af vöru okkar þar. Þegar ég var umboðsmaður fyrrv. ríkisstj. í Tékkóslóvakíu með Pétri Benediktssyni, lagði ég til, að íslenzka ríkið lánaði Tékkum 25 millj. kr. Ég skal játa, að þegar ég gerði slíkar kröfur, þá var það ekki aðeins út frá því sjónarmiði að tryggja innkaup okkur á slíkum stórtækjum. heldur líka út frá því sjónarmiði að knýja okkur til að spara útlendan gjaldeyri. Ég sá vel þá, hvert stefndi með gjaldeyri okkar og vissi, að ef við frystum eitthvað verulegt af því, sem við áttum þá inni í sterlingspundum í Englandi, og lánuðum það til slíkra þjóða, þá myndum við eiga inneignir á næstu árum, sem gætu komið sér vel, fyrst ekki var þá hægt að stöðva þá eyðslu, sem átti sér stað samtímis því, sem þjóðin var að gera sinn stórfellda sparnað með nýsköpunarframkvæmdum. Því miður tókst ekki að fá það fram, að við gætum átt þetta mikið inni hjá Tékkum. M.a. strandaði það á skilningsleysi Landsbankans, og það skilningsleysi kom fram í fyrra, þegar lánsinneign okkar hjá Tékkum var milli 7–8 millj. og Landsbankinn heimtaði, að gengið yrði hart að Tékkum og stj. borgaði þetta út, í staðinn fyrir að skilja, hver nauðsyn það var fyrir íslenzkan þjóðarbúskap að eiga fé inni og nota það í varanlega hluti. - Þegar hæstv. atvmrh. þess vegna var að tala um, að við myndum þurfa að fá lán, hefði mátt búast við því, að þess háttar hugmyndir hefðu komið fram að nota það fé, sem við eigum hjá öðrum þjóðum, í slíku skyni. Og það hefði verið æskilegt að fá það upplýst einmitt í sambandi við þær áætlanir, sem hér ættu að liggja fyrir, hvernig innflutningi okkar til Tékkóslóvakíu er háttað í augnablikinu. Ég hef heyrt, að það hafi verið hægt að gera samninga við þetta land í nóvember s.l. um að selja þangað fyrir 37 millj. kr., en ríkisstj. hafi neitað að gera þessa samninga og haft það að yfirvarpi, að hún vissi ekki, hvað hægt væri að kaupa frá þessu landi. Og rétt á eftir kemur hæstv. atvmrh. og segir: Við verðum líklega að taka lán til þess að kaupa þessar vélar, og við vitum, hvað það getur tekið langan tíma að fá þær. Ég hef áður minnzt á það í sambandi við stórvirkjanir, svo sem sementsverksmiðjuna, áburðarverksmiðjuna og stór raforkuver, hversu heppilegt væri að semja við þetta ríki og tryggja okkur að fá þessar vélar þar. Og ef þessar vélar væru allar búnar til í eitt skipti fyrir öll, ætti að vera hægt að fá þær ódýrara, hvort sem þær væru keyptar í Bandaríkjunum eða Tékkóslóvakíu. Ríkisstj. hefur sannarlega verið bent á þetta í tíma. M.a. lagði ég sérstaka áherzlu á það í haust, eftir að þetta þing hófst. að það væri tækifæri til að gera samninga til margra ára við þetta ríki um að afla sér þessara hluta sem fyrst. Samkvæmt ákvæðum l. áttu áætlanir fjárhagsráðs um stórfelldar framkvæmdir að liggja fyrir í upphafi þings. Samkvæmt ráðleggingu, sem ríkisstj. fékk frá okkur sósíalistum, var hægt að gera samning til margra ára og tryggja langan afhendingarfrest. Það þurfti að gera samninga við þessi ríki um það, að þau í áætlun sinni um vélaframleiðslu gerðu ráð fyrir að framleiða þetta árabil handa Íslendingum svona og svona mikið af dýnamóum, túrbínum og alls konar vélum viðvíkjandi verksmiðjum, sem ráðstafanir hafa verið gerðar til að byggja. Ríkisstj. var bent á þetta, en hún skellti skollaeyrunum við. Síðan er komið hér og reynt að telja okkur trú um, að Íslendingum liggi svo mikið á því að taka erlent lán. Ég hef gerzt svo fjölorður um þetta vegna þess, að mér þykir sárt, að það skuli ekki vera hægt að fá þá menn, sem hér ráða og hafa tekið að sér að stjórna okkar þjóðarbúskap og marka honum bás til margra ára, til þess, sem tvímælalaust hefði verið hagkvæmast fyrir þjóðarbúskap okkar, ekki aðeins fyrir þetta árabil, heldur miklu lengri tíma. Svo kemur hæstv. atvmrh. og segir, að við munum þurfa að taka lán erlendis. Hins vegar er ég ákaflega hræddur um, eftir því sem lánamarkaðurinn er í heiminum og eftir því sem áður hefur verið talað hér af hæstv. samgmrh. í haust, að það mundi verða í Bandaríkjunum, sem lánsféð yrði tekið, en ef það er ekki meiningin, þá fáum við væntanlega að heyra, hvar hugsað er fyrir því. Viðvíkjandi spursmálinu um erlent lán, þá álit ég, að það sé leið, sem við eigum ekki að fara út í fyrr en í síðustu forvöð. Það fyrsta, sem við verðum að heimta af ríkisstj., þegar um þess háttar mál er að ræða, er það, hvort allt sé gert, sem hugsanlegt er til þess að tryggja sem mesta framleiðslu og útflutning frá Íslandi og sem mest verð fyrir það. Það er það, sem við hljótum að setja sem nr. 1. Og þegar Alþ. ætlar að dæma um það, hvort þörf sé fyrir að taka erlent lán, verðum við fyrst og fremst að hafa þetta í huga: Hefur verið gert allt, sem hægt er. til þess að auka framleiðslu okkar, framleiðslan verið hagnýtt innanlands og sparaður þannig innflutningur? Hafa öll okkar skip og verksmiðjur verið settar í gang til þess að framleiða sem allra dýrmætasta vöru til útflutnings? Þetta hlýtur að vera fyrsta spurningin. Ég hef rökstudda ástæðu til að ætla, að af hendi fjárhagsráðs hafi ekki verið skeytt um að hagnýta alla möguleika innanlands, og í öðru lagi, að ekki hafi verið skeytt um að tryggja, að öll okkar framleiðslutæki séu í gangi til útflutningsframleiðslunnar. Í þriðja lagi er ég hræddur um, að alls ekki hafi verið um það hugsað að framleiða úr þeim afurðum, sem við drögum úr sjónum, svo dýrmæta vöru sem nauðsynlegt er. Ég held, að fjárhagsráð hafi stillt þannig til, að úr Faxaflóasíldinni hafi verið unnin vara, sem ekki gefur nema helming þess verðmætis, sem önnur meðferð á sömu afurðum getur gefið. Hefði verið sett meiri síld í fiskiðjuverið hér á hafnarbakkanum og unnin úr því dýrmæt vara, hefði verið hægt að selja hana hæsta verði. Mér er sagt, að ríkisstj. hafi staðið til boða að selja þannig verkaða síld fyrir 1/2 millj. kr. til Tékka, og mér reiknast, að það mundi þýða a.m.k. helmingi meiri gjaldeyri fyrir Faxaflóasíldina, ef þannig væri farið með hana. Ég held þess vegna, að það sé afskaplega fjarri því, að framleiðslumöguleikar okkar séu hagnýttir til fulls með þeim framleiðslutækjum, sem við höfum til að vinna sem dýrmætasta gjaldeyrisvöru, og meðan slíkt á sér stað, þá er óviðfelldið að leggja til að taka lán, meðan þjóðin er þannig látin eyða og kasta í sjóinn dýrmætum gjaldeyri. Ég held þess vegna, að hæstv. ríkisstj. verði, áður en hún heldur því fram í sambandi við stórmál eins og þetta, að það sé ekki gjaldeyrir fyrir hendi, að færa sönnur á það áður, að þeir möguleikar, sem hér eru innanlands, hafi verið hagnýttir til fulls. Ég veit meira að segja, að á sama tíma sem vanrækt er að nota þessa möguleika í sambandi við fiskiðjuverið, þá er af hálfu ríkisstj. verið að reyna að þvinga upp á erlenda kaupendur skemmdri niðursuðuvöru, sem kannske lokar mörkuðum, vegna þess að þar eiga góðir stuðningsmenn ríkisstj. hagsmuna að gæta og slíkir hagsmunir eru metnir þarna meira en hagsmunir ríkisins sjálfs. - Þessa hluti þurfum við að fá upplýsta, þegar verið er að ræða um þessi mál. Það er ómögulegt að ætlast til þess, að það sé tekið sem góð og gild vara að segja: Það er enginn gjaldeyrir til, - en láta á sama tíma þessa óstjórn viðgangast hvað snertir framleiðslu okkar. Ég mundi þess vegna, ef um slíkt væri að ræða, leggja höfuðáherzluna á sjálfa áætlunina viðvíkjandi útflutningnum. Við verðum fyrst að láta þingið fá tækifæri til þess að gera þetta, áður en það væri viðurkennt, að óhjákvæmilegt sé að taka lán erlendis til þess að koma upp þessum fyrirtækjum. Ég held því, að það þurfi fullkomna skýrslu frá ríkisstj. um það, hvernig gjaldeyrisöflun þjóðarinnar er háttað, áður en við gleypum þá flugu sundrungaraflanna, að það þurfi að taka erlent lán. Þetta er viðvíkjandi því, að við getum fengið meira fyrir okkar útflutning. Næst er þá að athuga, hvort stj. hefur sparað eins og hægt er viðvíkjandi innflutningnum. Það er þá fyrst, þegar allt er orðið í fullkomnu lagi með útflutninginn og gjaldeyrisöflunina og sparsemi í innflutningi, sem ég mundi fyrir mitt leyti ganga inn á að taka lán erlendis. Viðvíkjandi því, sem hér hefur verið minnzt á í þessum umr., um möguleika á, að sementsverksmiðja borgaði sig viðvíkjandi sementsverði, þá vil ég taka það fram, sérstaklega viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Rang. var að segja, að það væri ekki öryggi fyrir því, að það verð, sem reiknað er með, geti haldizt svipað erlendis og það er, að það er ekki aðeins hugsanlegt, að þetta verð hækkaði, heldur, að það lækkaði. Við skulum gera okkur það ljóst, að það er líka hugsanlegt. að verðið yrði lægra en framleiðslukostnaður. Og þótt það gæti komið fyrir, að það yrði hærra, þýðir það á engan hátt, að við ættum að breyta neitt um viðvíkjandi afstöðu okkar um sementsverksmiðju. Ég vil aðeins taka þetta fram, ef ríkisstj., sem er áfram um að athuga málið betur, skyldi fara að hugsa út í það við meðferð málsins, að það kynni að verða fáanlegt sement erlendis, og ég tel það líklegt, en það eru engin rök á móti því að byggja sementsverksmiðju Ef kreppa skylli á í Bandaríkjunum og Vestur-Evrópu, þá félli náttúrlega sementið þar. En samtímis, ef við erum markaðslega bundnir við þær þjóðir, mundu útflutningsvörur okkar einnig falla í verði og við yrðum svo gjaldeyrisfátækir. að við treystum okkur ekki til þess að kaupa sement, þótt fallið hefði í verði. En ef við þá hefðum komið upp okkar sementsverksmiðju. gætum við framleitt sement til okkar þarfa. Það. að verðfall verði á sementi erlendis, þýðir því ekki, að við ættum auðveldara með að kaupa það. Þetta vildi ég segja við þessa umr., og ég vona. að þegar málið kemur til 3. umr., þá liggi fyrir áætlun fjárhagsráðs, sem hæstv. atvmrh. hefur boðað, að útbýtt verði á næstunni, svo að hv. þm. þurfi ekki að komast eftir innihaldi hennar upp úr heildsalablöðunum eða öðrum krókaleiðum, og það er krafa þm., að áætlunin verði lögð fyrir, eins og ákveðið er í lögum. enda þá fyrst hægt að ræða þetta mál á raunsæjan hátt.



Herra forseti. Ég verð að segja það, að ég er undrandi á umr. um þetta mál. Þær hafa snúizt á þá leið, að ókunnugir, sem hlýddu á þær, gætu haldið, að hér væri um að ræða eitt mesta deilumál þingsins, og þó er málinu skilað af n., þar sem allir flokkar eiga fulltrúa, og eru allir nm. sammála. Svo risa hér upp tveir sósíalistaþm. og vaða vítt og breytt og virðast helzt ætla að stöðva málið með málæði og málþófi. Ég verð að segja, að ekkert hefur komið fram í umr., sem þoki málinu áfram. Hv. 2. þm. Reykv. er orðinn langeygður eftir áætlun fjárhagsráðs, og lái ég honum það raunar ekki. Það er eðlilegt, að hv. þm. langi til að sjá hana, en það kom fram hjá honum, er hann var að ræða gerðir nýbyggingarráðs, að það er enginn leikur að gera slíka áætlun. Byrja þarf frá grunni og gera margar skýrslur og athuganir, og er eðlilegt, þegar þetta er gert í fyrsta skipti, að þá sé samning slíkrar áætlunar æði tímafrek. Og ég held, að það sitji sízt á þessum hv. þm. að deila á þá menn, sem gera eiga þessa áætlun, því að hann átti sæti í nýbyggingarráði, sem lögum samkvæmt átti að gera 5 ára framkvæmdaáætlun, sem aldrei var gerð. Næst á eftir þessu átti svo ráðið að ráðstafa fé til framkvæmdanna. Svo les hv. þm. reglugerð um framkvæmdir ráðsins. Ég verð að segja, að þessi reglugerð er tæplega byggð á lögum, því að fyrst átti að gera áætlunina og síðan að ráðstafa fé til framkvæmdanna. En öllu er snúið við, framkvæmdirnar gerðar fyrst og áætlunin aldrei, og því erum við svo illa staddir fjárhagslega, að peningunum var eytt áður en áætlunin lá fyrir. Í reglugerðinni er talað um áburðarverksmiðjuna, en aldrei var gerð nein áætlun um hana og engir peningar lagðir til hliðar til hennar. Það var aðeins ákveðið að veita 50 millj. kr. til landbúnaðarins, en þegar ráðstafað hafði verið helmingi þeirrar upphæðar, voru allir peningar nýbyggingarráðs búnir. Fyrir vanrækslu hv. 2. þm. Reykv. stöndum við nú í fjárhagsvandræðum. Hann buslaði við að veita fé til þarfa og óþarfa, en hirti ekki um að skipuleggja það svo, að nauðsynlegar framkvæmdir gengju fyrir. Það sitja því illa á honum þau álösunarorð til fjárhagsráðs, að ekki skuli vera búið að leggja fram áætlunina fyrir þetta og næsta ár. En það get ég sagt, að fjárhagsráð er komið lengra í sínu starfi en hv. 2. þm. Reykv. komst í nýbyggingarráði. Síðast liðið haust sendi ég fjárhagsráði skjöl og skýringar á þessu máli, og hefur ráðið tekið málið til athugunar og gert því nokkra grein, en með því að ekki er gert ráð fyrir, að framkvæmdir hefjist á þessu ári. gerir ráðið ekki heldur ráð fyrir gjaldeyri til þessa á þessu ári. Af því að ég hef áhuga á þessu máli, tel ég reynandi að leysa það með því að taka lán, og veit ég, að hæstv. fjmrh. er mér þar sammála, um það, að rétt sé að leita fyrir sér um lán, því að sýnt þykir, að fyrirtækið geti borgað sig gjaldeyrislega. Ef gjaldeyrisástandið verður hins vegar betra en gert er ráð fyrir, þá verður sá gjaldeyrir, sem fæst, notaður til sementsverksmiðjunnar. Ef það verður ekki. vil ég ekki loka þeirri leið til framkvæmda, að tekið verði lán. Ég skal svo ekki lengja umr. og vona, að hv. þm. geri sér ekki leik að því að tefja málið. Ég tel enga nauðsyn að samþykkja brtt. hv. þm. Siglf. og tel málið engu nær með því. Fjáröflunarleiðir þarf alltaf að athuga áður en byrjað er á framkvæmdinni, og að órannsökuðu máli er ekki hægt að skipa ríkisstj. að reisa verksmiðjuna, en ríkisstj. mun leysa þetta mál eins fljótt og henni er unnt.



Herra forseti. Ég get látið mér fáein orð nægja að þessu sinni. Umr. hafa orðið mjög langar, og ég tek undir það með hæstv. atvmrh., að fátt hefur komið fram í þeim, er skiptir máli. Ég held, að í þessu máli sé yfirleitt enginn ágreiningur, heldur er verið að reyna að búa til ágreining. Hv. 2. þm. Reykv. og hv. þm. Siglf. hafa, að því er mér finnst, tekið það í sig, að þeir séu að berjast við einhvern fyrir framgangi málsins. En það er misskilningur, því að við engan er að berjast, og allir viðurkenna nauðsyn þess, að málið nái fram að ganga. Í n. kom ekki fram nein rödd í aðra átt, og var þó frv. athugað og rætt rækilega af n. Hv. þm. Siglf. hefur sagt, að formið á frv. sé valið vegna þess, að meiningin sé að byrja ekki á framkvæmdum á næstu tímum. Það sé verið að búa til fánýtt pappírsgagn. Það er ekkert í nál., sem gefur tilefni til slíkra ályktana, og ef það lægi á bak við nál., þá skil ég ekki, að fulltrúi sósíalista í n. hefði orðið sammála okkur hinum. En það er venja um þess konar frv. að afgreiða þau í heimildarformi, og ég sé enga ástæðu til að hafa þetta öðruvísi nú, nema ástæða væri til að tortryggja hæstv. ríkisstj. um, að hún mundi nota sér heimildina, en ekkert það hefur fram komið, sem gefi tilefni til slíks. Það liggur fyrir yfirlýsing hæstv. ríkisstj. um, að hún muni nota heimildina, þegar hægt er. og hæstv. atvmrh. hefur lagt málið hér fyrir og beitt sér fyrir framgangi þess, og sé ég því enga ástæðu til að hafa frv. öðruvísi en í heimildarformi. Ef Alþ. væri hins vegar að berjast við ríkisstj., væri ástæða til þess. En eftir yfirlýsingar stj. um fullan stuðning við málið, er það öldungis óþarft. Ég er því andvígur brtt. hv. þm. Siglf., ekki af því, að hér eigi að staldra við um framkvæmdir í málinu, heldur af því, að ég tel eðlilegt, að málið verði afgreitt eins og svipuð mál áður og af því að ég treysti yfirlýsingum hæstv. atvmrh.



Herra forseti. Ég er hissa á því, að hv. 4. þm. Reykv. skuli fara í grafgötur með það, að það er erfitt að treysta því, að hæstv. ríkisstj. framkvæmi lög. Það hefur sýnt sig, að ríkisstj. hefur ekki framkvæmt lög, sem heimiluðu henni að skylda Landsbankann til þess að lána fé til framkvæmda. Í frv. nýbyggingarráðs var sú skylda lögð á Landsbankann, en þegar frv. kom frá n., þá var dregið úr þeirri skyldu, og svo gerir ríkisstj. ekki neitt. Það þýðir ekkert að segja: Það er nóg að gefa ríkisstj. heimild til þess að ráðast í framkvæmdir, því að við þekkjum hæstv. ríkisstj. og Landsbankavaldið. Ef við viljum hjálpa hæstv. atvmrh., sem ég efast ekki um, að vill málinu vel, til þess að koma málinu í gegn, þá verðum við að leggja skyldur á ríkisstj. Með því að samþykkja till. hv. þm. Siglf. gefum við ríkisstj. sterkari aðstöðu gagnvart einræðisherrunum í Landsbankanum, sem ráðherrarnir þurfa að knékrjúpa dag eftir dag til þess að fá lán til nauðsynlegra framkvæmda. Þeir þm., sem vilja, að málið nái fram að ganga og verði ekki að ónýtu pappírsgagni í ruslakistu ríkisstj., þeir samþykkja því brtt. hv. þm. Siglf. Það er misskilningur hjá hæstv. atvmrh., að nýbyggingarráð hafi áætlað 50 milljónir til landbúnaðarins eins. Í þeirri upphæð voru einnig raforkumál og fleira. - Viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni, þá var hæstv. atvmrh. sjálfur í nefnd til þess að gera till. um málið, og skilaði sú n. áliti haustið 1946, eða um það leyti sem fyrrv. ríkisstj. fór frá, en n. var ekki ákveðnari en svo, að hún lagði enga áherzlu á, að áburðarverksmiðjan yrði reist. Og vil ég vekja athygli á því, að þó að nýbyggingarráð veitti ekki fé til áburðarverksmiðju, þá studdi það íslenzkan landbúnað með því að veita fjárframlög til ullarverksmiðju, sem á að margfalda ullariðnað landsmanna. Hæstv. ráðh. minntist og á gjaldeyrisvandræði okkar vegna aðgerða nýbyggingarráðs. Ég vil minna á það, að gjaldeyrisvandræðin eru ekki vegna ráðstöfunar nýbyggingarráðs á þeim 300 millj., sem það fékk, því að margt af því, sem ráðið stóð fyrir, að keypt væri, hefur nú borgað sig gjaldeyrislega. En ég er hvenær sem er reiðubúinn að ræða gerðir nýbyggingarráðs og skal útvega hæstv. ráðh. skýrslu yfir gjaldeyriseyðslu og framkvæmdir ráðsins, ef hann vill. Þá var hæstv. ráðh. að bera saman starf nýbyggingarráðs og fjárhagsráðs. Það er allt annar hlutur, sem fjárhagsráð hefur tekið að sér. og það getur byggt á því starfi, sem nýbyggingarráð var búið að vinna. Að minnsta kosti ætti hæstv. ríkisstj. ekki að vera ókunnugt um reynslu nýbyggingarráðs, þar sem hæstv. fjmrh. átti sæti í ráðinu. En við í nýbyggingarráði unnum það, sem við tókum að okkur að gera. Eins og þau verk nú sýna, sem fjárhagsráð lætur frá sér fara, þá eru þær fáu áætlanir og skýrslur, sem það gefur út, fyrir neðan allar hellur.