Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason): Svo sem sjá má af nál., hefur allshn. ekki getað orðið sammála um afgreiðslu frv. Leggjum við hv. 11. Landsk. til að frv. verði samþ., en hv. landsk. að það verði fellt. Þetta mál hefur nú verið rætt mjög ýtarlega, síðan það kom fram í þingbyrjun, og m.a. hefur það verið þaulrætt í blöðum. Við 1. Umr. í d. var það einnig rætt. Ég býst ekki við, að neitt sem miklu máli skiptir, sé óframkomið í þeim sem miklu máli skiptir, sé óframkomið í þeim umr. Það, sem um málið verður nú sagt, mun að mestu verða endurtekning. Mér virðast það einkum vera tvö atriði, sem andstæðingar málsins telja því til foráttu sérstaklega. Annað er að frv. takmarki allt of mikið ákvörðunarrétt þeirra einstakra stétta til þess að setja verðlag á sína vöru, og hitt að frv. nái ekki tilgangi sínum að halda niðri kaupgjaldi og verðlagi. Ég skal sízt af öllu mótmæla því, að frv. gangi langt í því að takmarka sjálfsákvörðunarrétt manna. En þess ber að gæta, að sá kostur er við frv., að það tekur til vel flestra,- að vísu ekki allra -, sem geta haft aðstöðu til þess að setja óeðlilegt verð á vöru sína. Þá er ekki hægt að segja, að sérstaklega sé gengið á hag einnar stéttar eða eins flokks manna. Því hefur verið haldið fram, að þessu frv. sé aðallega stefnt gegn verkafólki. Ég hygg að þessi staðhæfing sé með öllu órökstudd, því að í frv. eru ákvæði sem takmarka t.d. rétt ýmissa framleiðenda til að setja verð á vörur sínar og rétt þeirra til álagningar, sem lifa af kaupskap, og þótt ekki sé beint fram tekið, skilst mér það heimila takmörkun álagningar á saumaskap og verkstæðisvinnu o.s.frv. Þetta sýnir, að það er öfugmæli, að frv. sé aðallega stefnt gegn verkafólki. Hitt er allt annað mál, hverjir harðast kunna að verða úti við beitingu ákvæðanna. En aðalmótbáru þessari er bezt svarað með rökum sjálfra þeirra, er bera hana fram. Ekki eru margir dagur, síðan ég deildi einmitt við þá um atriði í húsaleigul. og bar fram brtt. um, að ákvæði nokkurt skyldi ekki gilda utan stærri kaupstaðanna. Engir stóðu fastar en þeir móti því, að við nokkru væri hróflað í þeim l., og þó verð ég að segja, að sízt er gengið nær sjálfsákvörðunarrétti manna í þessu frv. en gert er með því ákvæði húsaleigul., sem nm var deilt. En þar var á þeirra manna rétt gengið, sem þeir telja heimilt að ganga á. En í þessu er mikið ósamræmi hjá andstæðingum frv. Því hefur jafnframt verið haldið fram, að ákvæði þessa frv. væru óþörf, af því að þau snerta hag þeirrar stéttar, sem þessir menn telja sig forkólfa fyrir. Ég veit ekki, hvernig andstæðingar frv. gætu litið á það, að verkalýðurinn ætti að vera eini aðilinn í landinu, sem hefði alveg frjálsar hendur með að setja verðlag á varning sinn, en af öllum öðrum væru tekin ráð: Ef til vill hneykslast andstæðingár frv. á því, að ég kalla vinnu varning. Ég vil minna á það, að í blöðum andstæðinga frv. nefna þeir sjálfir vinnuna þessu nafni. Þar hafa þeir margoft sagt, að þeim fyndist það vera nokkuð hart, að verkalýðurinn mætti ekki setja verð á sinn eiginn söluvarning, þar sem allir aðrir í landinu hefðu þennan rétt. Ef þetta er svo, skilst mér, að þeir hafi um leið komið vinnuaflinu undir markaðsvörur. Ég hygg, að þetta megi líka til sanns vegar færa. Því er haldið fram, bæði í nál. minni hl. og í ræðum, sem haldnar hafa verið í þinginu, að verkalaunin hafi lítil áhrif á dýrtíðina. Ég veit ekki betur en andstæðingar frv. hafi í blöðum sínum haldið því fram hingað til, að framleiðslan í þessu landi byggðist alveg á verkamönnum, og ég hygg, að það megi mikið til sanns vegar færa. Ef framleiðslan byggist á vinnunni, þá sé ég ekki betur en að vinnan sé stór þáttur í verðlagi framleiðslunnar. Það er því hreint öfugmæli, að vinnan hafi ekki áhrif á verðlag í landinu. Ég held því, að sé með sanngirni litið á þetta frv. og óhlutdrægt, sé ekki bein ástæða til að ætla, að verkalýðurinn í landinu verði harðar úti en aðrar stéttir, sem varning selja. Ef það er réttlátt að segja við framleiðanda markaðsvöru: Þú hefur ekki heimild til að selja hana hærra verði heldur en ákveðið er af þar til kjörnum nefndum, - Þá held ég að við verðum einnig að segja við framleiðendur vinnuafls: Þið megið ekki selja ykkar hluta framleiðslunnar hærra verði en ákveðið er. - Ég held, að ef menn á annað borð viðurkenna bæði þessi l. og húsaleigul., þá sé nauðsynlegt að setja þau, vegna þess að almenningsheill krefst þess, og þá verður að taka fyrst þá þætti, sem þar að standa. Þá kem ég að hinni mótbárunni, að þýðingarlaust sé að setja þessi l., því að þau verði brotin. Ég þekki ekki inn á það atriði, en ef svo fer, að þetta ákvæði dugi ekki og kaupið fari upp; hvort sem er, hvað hafa þá þessir menn að missa, sem þessi ákvæði snerta? Ef þessir menn geta hækkað kaupið eftir sem áður, þá er ekki' um neitt að sakast. Það má líka segja um ýmis önnur l., að þau séu brotin, eins og t.d. skattal.;. sem allir vita, að mikið er farið í kringum, þó að engum detti í hug að hætta að leggja á opinbera skatta. Ég held, ef á annað borð á að reyna að halda niðri dýrtíðinni, verði ekki komizt hjá að einhverjir liði við það, eins og t.d. við húsaleigul., sem koma illa við suma menn. Ég geng inn á þá hugsun með andstæðingum frv., að almenningsheill krefjist þess, að húsaleigul. væru sett og þessar ráðstafanir gerðar. Ég gerði tilraun til að lagfæra einn galla á þeim, en það heppnaðist ekki, og um það er ekki að sakast, en mér hefur aldrei dottið í hug að vilja afnema húsaleigul. Ég held, að ef þessi l. væru afnumin, yrði það sama uppi á teningnum og með húsaleigul. Það má vel vera, að andstæðingar frv. áliti, að almenningsheill sé eitthvað annað en ég held að hún sé. En eins og þeir vita, mundi það fyrst og fremst koma niður á verkalýðnum í landinu, ef húsaleigul. hyrfu. Þetta er nokkuð svipað því, þegar talað er um hið innlenda afurðaverð. Andstæðingum frv. finnst réttlátt að setja fast verð á innlendar afurðir og hámarksverð á erlendan varning, . og þeir mundu verða með þessum l., ef út úr væru tekin ákvæðin um vinnulaun. Þess vegna álít ég, að þessir menn viti ekki, hvað almenningsheill er. Þessum l. hefur verið mótmælt einmitt með að halda fram hliðstæðum lögum, t.d. húsaleigul. Ég vil benda á það, að síðan þessi l. voru sett, hefur vísitalan staðið óbreytt, og ég hef góðar heimildir fyrir, að dýrtíðin muni ekki aukast í þessum mánuði. Ég býst við, að fleira muni koma til greina. heldur en þetta, þegar halda skal dýrtíðinni niðri, en þetta mun verða stærsti þátturinn í þeim framkvæmdum, og væru þessi l. afnumin nú, yrði ekki einungis erfitt, heldur ómögulegt, að halda dýrtíðinni niðri. Hitt er annað mál, að fleiri ráðstafanir þarf að gera. Ég hef sýnt hér fram á, að þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið með þessum l., hafa valdið því, að dýrtíðin hefur hætt að vaxa, en ef á að fá hana niður, þarf að taka til fleiri ráða. Ég get nú látið máli mínu lokið. Ég játa fyllilega, að það er fátt í ræðu minni, sem ekki hefur verið sagt áður hér í þinginu, og svo mun einnig gera um þá, sem eru á móti frv. Ég taldi þó rétt að segja álit mitt á þessu máli, og ég hygg, að ég hafi um leið fundið sömu niðurstöðu og þeir aðrir hv. þm., sem vilja fá þessu máli framgengt.

* Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Ég skal taka fram strax, að mér er fyllilega ljóst, að hv. frsm. meiri hl. og aðrir meðnm. mínir eru að inna af höndum þegnskyldu með því að tala fyrir þessu frv., og ég tók því ræðu hv. frsm. sem einn lið í þessu þegnskyldustarfi. Ég sé, að hann hefur vikið sér burt úr deildinni, og hann ætlast sýnilega ekki til, að við hann sé rætt um málið, sem ég get þó ekki látið vera. Eins og sjá má af nál. mínu á þskj. 461, hef ég þar tekið fram aðalatriðin um upphaf þessa frv., en það er ekki nema nokkur hluti af því, sem rétt er og skylt að benda á. Ég skal reyna að sneiða hér fram hjá þeim atriðum, sem talin eru upp í nál., þó að sumt mætti ræða ýtarlegar heldur en þar er gert. Undir meðferð málsins í Nd. skilaði minni hl. allshn. þar svo ýtarlegu nál. um málið, og þar komu fram svo rökstudd og greinargóð mótmæli gegn frv. sem frekast verður á kosið. Það má enn fremur segja, að það muni engan árangur bera að ræða um málið, eins og nú er komið, að meiri hl. þingsins hefur orðið sammála um að láta það ná fram að ganga. Það mun vera venja að ræða málin við 2. umr. með gagnrýni, en hæstv. forseti gat þess við 1. umr. málsins, að hann byggist við, að almennar umr. færu fram við 2. umr. Ég tel nú enga þörf á að gagnrýna einstakar greinar frv. eða efni þeirra, og mun ég tala meira almennt um málið og sérstaklega svara ræðu hv. frsm. meiri hl. Ég vil benda á, að með samþykkt þessa frv. er fellt úr gildi ákvæði frá 2. júlí 1940 um verðlag, og það er álitamál, hvort rétt sé að leggja þau l. niður. Mér skilst, að dómnefndin, sem á að taka við starfi verðlagsnefndar, hafi nóg að gera, þó að hún hefði ekki starf verðlagsnefndar sem aukastarf, þar sem verðlagsnefnd hefur verið önnum hlaðin. Og ég efast um, að betur verði séð fyrir verðlagseftirlitinu eftir en áður. Eins og ég gat um í nál. mínu, eru hv. þm. að blekkja sig sjálfir, ef þeir samþykkja þessi l., sem eiga að gilda til ársloka 1942. Ég hygg, að þeir, sem að frv. stóðu, hafi litið þannig á, að stöðvun allrar kauphækkunar í landinu sé aðalatriðið til að halda dýrtíðinni niðri. Þetta hefur verið rætt utan þings og innan, og það hafa verið færð full rök að því, að þó að kaup hækkaði nokkuð, mundi slíkt ekki valda neinni hækkun á vísitölunni né yfirleitt ráða verðlaginu í landinu. Ég skal svara hv. frsm. meiri hl. því, að síðan l. þessi voru sett, hefur kaupgjald hækkar meira hér í Reykjavík og nágrenni heldur en verkalýðsfélögin dreymdi um, að gæti orðið með frjálsum samningum. Þrátt fyrir þetta er það talið lögunum til gildis, að vísitalan skuli standa óbreytt allan þennan tíma. Eins og ég drap á í nál. mínu, hafa aðrar ástæður valdið því, að vísitalan hefur haldizt óbreytt. Það er vegna þeirra ráðstafana, sem Alþfl. á sínum tíma beitti sér fyrir, að teknar yrðu upp, og settar voru inn í gengisl. 1941. Þær voru á þá leið að fella niður tolla á þeim vörum, sem hefðu mikil áhrif á vísitöluna. Þessar ráðstafanir hafa verið gerðar eftir að þetta þing kom saman, og þær hafa haft þær sjálfsögðu verkanir að vísitalan hefur staðið í stað, en á sama tíma hefur kaupgjald hækkað með aðferðum, sem ég skal skýra frá síðar. Þetta sýnir, að það er ekki kaupgjaldið, sem þarf að binda til þess að halda dýrtíðinni niðri, heldur er það verðlagið í landinu, sem hefur valdið dýrtíðinni. Vinnubrögð ríkisstjórnarinnar í þessum málum hafa verið á þann veg, að flest hefði fyrr og betur mátt gera en gert hefur verið. Nú ætla ég að færa orðum mínum stað um það, að kaupgjaldið hefur beint orðið meira en náðst hefði nokkurn tíma með frjálsum samningum. Það er reynsla hér hjá daglaunamönnum, að nú verða atvinnurekendur að kalla eftir fólki, í stað þess, að verkamenn urðu áður að bjóða sig fram. Til þess að brjóta ekki ákvæði um bann við kauphækkun, er mönnum borgað fyrir svo og svo marga tíma, sem þeir eru ekki að vinna, og kaupið bætt upp á þann hátt. Þetta er við alls konar vinnu, og jafnvel við það, sem við köllum framleiðsluvinnu. Atvinuurekendur hafa orðið að greiða mönnum hækkað grunnkaup, og mér er ekki kunnugt um, að nokkurn tíma hafi verið leitað til gerðardómsins um það, hvort slíkt væri löglegt eða ekki. Það er ekki nóg með það, að það kaupgjald, sem iðnaðarmenn, tréskerar og aðrir slíkir fá, sé mun hærra en kaup verkamanna, heldur eru þeim líka gefnir aukatímar, sem þeir ekki vinna við störf sín. Þetta á einkum við hér í Reykjavík og nágrenni. Það er líka viðurkennt, að hið opinbera hefur orðið að greiða mönnum sínum, fastlaunuðu skrifstofufólki og slíkum mönnum, hærri laun en leyft er. Mér er heldur engin launung á því, að á sama tíma og verið var að setja þessi l., mun fjmrn. hafa haft með höndum beiðni frá einni stétt manna um launabætur. Þetta voru tollverðirnir. Þeir fengu kauphækkun sína, og er ekki nema gott eitt um það að segja, en þetta var á sama tíma og verið var að setja þessi l. Það er líka orðið kunnugt, enda opinberlega sagt frá því í blöðum, að bæjarstj. Reykjavíkur samþykkti verulega hækkun á grunnkaupi og ýmis hlunnindi, sem hún veitti sínum föstu starfsmönnum: Og það er vitað um ýmsa aðra, sem greiða uppbætur frá því, sem verið hefur, enda taldi bærinn nauðsyn á, að slíkt væri gert. Það er kallað eftir störfum við vegalagningar og vegagerðir, og eins og kunnugt er, var kaupið við þá vinnu svo hræðilega lágt, að það var erfitt að fá menn til slíkrar vinnu eftir að atvinna tók að glaðast í landinu. Það var minnzt á það árið 1940 af Alþýðusambandi Íslands, að samið verði um nokkurn veginn fast kaupgjald í vegavinnu, og fór sambandið fram á, að kaupið væri hækkað úr 90 aurum upp í kr. 1.15 á tímann, en það var ekki við það komandi að hækka það. En hvað er nú gert? Nú mun kaupið hafa verið kr. 1.00 opinberlega við vegavinnu, en máske hafa verið einhverjar faldar greiðslur og margir haft hærri laun. En nú er .mér kunnugt um, að í nágrenni Reykjavíkur er borgað Dagsbrúnargrunnkaup, sem er kr. 1.45 um tímann, og er þetta gert með samþykki ríkisstj., meira að segja þeirrar, sem setti þessi l. Fjær Reykjavík mun vera greitt kr. 1.30 á tímann. Svo segja menn, að l. hafi haldið kaupgjaldinu í skorðum ! Ég skal játa, að ég er ánægður fyrir hönd hinna vinnandi manna, að þeir hafa fengið þessa hækkun. En það sýnir, hve máttlaus I. eru til þess að halda kaupinu í skorðum. Nú spyrja menn: Úr því að svona er komið hjá fjölda manna, hví eruð þið þá að amast við þessum l.? Ég hef bent á ýmsa landshluta, þar sem eftirspurnin er minni og kaupgjaldið óbreytt. Verkamenn hafa þar ekki þá aðstöðu, sem þarf til að knýja þetta fram. Ég hef ekki orðið var við, að kaup hafi hækkað á Norðurlandi, Vesturlandi eða Austurlandi, a.m.k. ekki til neinna muna. Þetta gerir það að verkum, að mismunurinn milli landsfjórðunga er orðinn mikill, og það hefur aðra erfiðleika í för með sér, því að nú flykkjast menn á þá staði, þar sem þeir fá bezt borgað. Þess vegna viljum við fá frjálsar hendur til þess að laga þetta ósamræmi. Ég hef nú sýnt fram á, að þrátt fyrir máttleysi l. up að ná áætlun sinni, hafa þau á valdi sínu takmarkanir, sem ég tel þurfa að ryðja úr vegi. Ég skal benda á það, að meðal stétta í bænum, sem ekki geta farið á opinn markað, eru t.d. bókbindarar, sem verða að búa við laun sín, sem ekki eru svo ýkja há. Eins er með prentarana: Allir vita sögu þeirra. Þeir hafa ekki yfirgefið starf sitt. Ég hef aðra stétt í huga. Það er vitað meðal sjómanna, að þeir hafa margir fengið bætur, og ég geri ekki ráð fyrir, að þeir geri auknar kröfur. Því veldur líka allgóður afli og sæmilegt verð á fiskinum, og þeir, sem sigla yfir höfin, hafa tekjur vegna áhættunnar. En það er ein stétt, einn hópur sjómanna, - og ég vil að það komi fram -, sem ekki hefur fengið neinar bætur, en það eru þeir, sem sigla með ströndum landsins, bæði á strandferðaskipunum og gæzluskipunum. Þeir hafa sitt fyrra kaup og einfalda dýrtíðaruppbót. Ég skal geta þess, að við skrifuðum Eimskipafélaginu og Skipaútgerðinni og óskuðum eftir, að við mættum ræða í fullu bróðerni um þetta við þá, en fengum þau ein svör, að þeir mættu ekki gera neinar kauphækkanir, vegna ákvæða gerðurdómsins. Vegna l. var ekki hægt að fá friðsamlega lausn á málinu, og vegna þeirra verða þessir menn að búa við rangindi og órétt umfram aðra menn í sömu stétt. Ég hef svo mikla reynslu af því, hvaða óánægju og erfiðleikum þetta hefur valdið, að ég get ekki sagt annað en að þessi l. séu einhver þau óþörfustu, sem sett hafa verið í þessu landi með tilliti til ástandsins, sem nú ríkir. Frsm. meiri hl. taldi, að ég hefði haldið því fram, að kaupgjaldið hefði ekki nein áhrif á vísitöluna. Ég hef gert þessu nokkur skil, en það mun ef til vill verða gert nokkuð ýtarlegar. En ég skal geta þess, að ef kaupbindingin hefði ekki komið, er ekki vafi á því, að miklu heilbrigðar í grundvöllur hefði skapazt fyrir launagreiðslur víðs vegar um landið en það ósamræmi, sem orðið hefur við það, að lögin hafa æst upp öll öfl meðal verkamanna og atvinnurekenda til togstreitu um launin. Frsm. meiri hl. taldi að ekki meira að binda vinnuafli, eða þá vöru, eins og hann kallaði það, en annað. Nú er rétt að geta þess, að í frv. er lítil smuga gerð um það, að hægt sé að laga grunnkaup til samræmis. Þetta er aðeins hægt að gera með því að viðkomandi atvinnurekandi geti fallizt á það. Að vísu getur dómurinn ráðið þessu, en það er einn fyrirvari um það, og það er hinn aukni tilkostnaður, sem alltaf er hægt að leggja fram reikning um, réttan eða rangan, og það þýðir, að þegar kaupgjaldið hækkar, getur framleiðsluvaran hækkað eftir því sem gott þykir. Það er alltaf hægt að búa til kostnaðarreikning, kannske réttan, kannske ýktan svo og svo mikið, eins og maður þekkir. Ef í l. væri eitthvert ákvæði líkt þessu fyrir verkamannasamtökin, ef þau mættu hafa nefnd, sem segði, hvað verkamennirnir mættu hafa í laun til þess að þau væru réttlát, ef þau mættu hafa nefnd, sem segði., hvað mætti borga á hverjum tíma, og dómnefndin sjálf, eða önnur nefnd, væri svo bara „pro forma“ til þess að leggja blessun sína yfir úrskurði þessarar nefndar. En það var ekki gert, enda ekki óskað eftir því. Þá vildi frsm. bera þessa löggjöf saman við húsaleigul. Húsaleigul. eru stórmerkur þáttur í því að halda dýrtíðinni niðri. Og ég held, að þeir, sem í byrjun hafa verið tvíátta um gildi þeirra, hafi að lokum komizt að þeirri niðurstöðu, að ef þau hefðu ekki verið, mundi dýrtíðin rjúka svo upp úr öllu valdi, að ekki yrði hægt að hafa hemil á neinu í sambandi við hana. Reynslan frá fyrri styrjöld hefur sannað þetta. Eitt af því fáa, sem þá var gert, var að binda húsaleiguna. Ég skal þó játa það í sambandi við húsaleigul., að þau skapa þröngar skorður. En það er engin sérstök stétt, sem býr við þau umfram aðrar stéttir þjóðfélagsins. Það er engin sérstök stétt húseigenda, og það munu vera tiltölulega fáir, sem lifa á því eingöngu að leigja út hús. Þetta kemur eins hart niður á verkamanninum og embættismanninum, svo að lögin ganga jafnt yfir alla, og það er ekki sambærilegt. Ég hygg, að ef húsaleigul. væru afnumin, væri tekinn tappinn úr vörnunum gegn dýrtíðinni, og ég býst við, að við mundum sjá dýrtíðar flóðið fara upp úr öllu valdi. En þetta er ekkert sambærilegt við það, ef kaupið hefni fengið að fara eftir eðlilegum leiðum um breytingar með frjálsu samkomulagl. Þetta hef ég sýnt fram á hér. Frsm. breiddi sig mjög út yfir það, að við, sem erum andstæðingar þessa máls, vildum einungis afnema kaupbindinguna og láta allt hitt standa. Ég hef nú bent á, að aðstaðan er ekki jöfn, en ég vil enn fremur benda á, að flokkur okkar hefur alltaf viðurkennt, að bændur og aðrir framleiðendur á íslenzkum landbúnaðarvörum ættu að fá fyrir framleiðslu sína sómasamlegt verð, og ef tilkostnaður sýndi sig að verða meiri en verðlagið þyldi, höfum við bent á þá einu leið, að gerðar verði ráðstafanir af því opinbera til að greiða bændum mismun á tilkostnaði vörunnar og söluverði hennar, og hygg ég, að þetta sé einhver róttækasta ráðstöfunin til þess að halda vísitölunni niðri, að bæta bændum upp úr ríkissjóði, að undangenginni rannsókn, sem hefði sýnt og sannað, hvað þeir ættu að fá fyrir vöruna. Það er ekki hægt að neita því, að flestar þær vörur, sem framleiddar eru í landinu, hafa haft óvenjulega mikil áhrif á vísitöluna, og það er vegna þess, að ekki var horfið að því ráði, sem Alþfl. var að benda á, að reikna út eins konar búreikningavísitölu. Þetta var ekki gert. Sem sagt, allar þær skynsamlegu ráðstafanir, sem hefði þurft að gera, hafa ekki verið gerðar, nema nú síðast í sambandi við tolla og farmgjöld. Það er þó ýmislegt, sem stj. hefur gert. Hún keypti kolafarm og greiddi verðmismun á honum. Einnig á tilbúnum áburði, sem fluttur hefur verið til landsins, var verðmismunurinn greiddur úr ríkissjóði. Þetta er spor til þess að halda dýrtíðinni niðri, og það hefur verið gert án þess að þrengja kost hinna vinnandi manna. Ég hef nú hér bent á ýmsa ágalla þessara l. Það má margt og mikið segja um það, hvernig l. hafa verkað og hvernig til hefur tekizt um framkvæmd þeirra, og raunverulega mun sá flokkurinn, sem stóð næst því að þau voru sett, vera búinn að missa trúna á, þeim. Mér er tjáð, að a.m.k. annar fulltrúi þeirra í dómnum, Vilhjálmur Þór, hafi sagt sig úr honum, en ég veit ekki fullar sönnur á því. Þetta er ekki nema viðurkenning á því, að þessi ráðstöfun hafi svo hrapallega mistekizt, að tilgangi hennar hafi alls ekki verið náð, og þetta er sú bezta viðurkenning, sem fæst fyrir því, að í þessu verki hafi ekki fylgt hugur máli, nema aðrir hafi hvatt þá til þess, sem ég skal ekki segja um. Ég hefði haft gaman af að mega tala við einhvern af ráðh. núverandi stj., því að samkvæmt þeirri yfirlýsingu, sem forsrh. gaf við stjórnarskiptin í gær, tjáði hann þjóðinni, ekki aðeins að þessi l. yrðu samþykkt, heláur að þeim yrði framfylgt. Ég veit satt að segja ekki, hvernig stjórnin ætlar að fara að því. Verkalýðurinn hefur spyrnt af sér böndunum í ákaflega mörgum tilfellum, - því miður ekki alls staðar -, en sennilega kemur sá tími, að hann geri það betur. Ég held ég verði nú að ljúka þessu máli mínu. Það er eins og vant er, þegar rædd eru deilumál hér, að þá eru ekki þéttskipaðir bekkir, ég óska ég það skráð í þingtíðindum, að forseti situr hér aðeins yfir þeim þm., sem andmæla málinu, en enginn hinna lætur sjá sig, að undanteknum skrifurunum. Þetta er spegill af því, hvernig yfirleitt er hér á Alþingi, þegar rætt er um stór og merk deilumál, er uppi eru í þjóðfélaginu, og það er lærdómsríkt fyrir eftirkomendur okkar, til þess að geta dæmt um, hvernig fulltrúar hafa rækt störf sín sér á Alþingi, hvað þetta snertir. Ég vil ljúka máli mínu með því að hafa upp orð, sem einn þjóðkunnur borgari sagði, kannske í gáska, við mig í gær, og voru þar fleiri viðstaddir. Við vorum að tala um þessi l., og sagði hann, að þau væru sett af illmennsku, hefðu staðnæmzt í heimsku og enduðu í ræfildómi, og ég held, að þetta sé bezta lýsingin á þessari löggjöf og þessu frv., sem hér er til um.

Forseti (EÁrna): Ég vil aðeins minna á það, að ég tel ekki viðeigandi í ræðu að noti orðið „illmennska“.

* Frsm. (Magnús Gíslason): Herra forseti ! Þetta frv. er flutt af allshn. hv. Nd. eftir ósk dómamálarn. En frv. hafði verið samið að tilhlutun héraðsdómara og þess óskað af þeim, að stjórnin flytti það. Og frv. fer fram á að veita héraðsdómurum sérstaka heimild til þess að afmá veðskuldbindingar úr veðmálabókum. Reynslan hefur sýnt, að það kemur ekki sjaldan fyrir, að þeir, sem greiða upp veðskuldir, sem hvílt hafa á fasteignum og öðrum eignum og þinglýst er, láta undir höfuð leggjast að fá þau bréf afmáð úr veðmálabókum. Og þegar lengri tímar líða, þá verða veðmálabækurnar ekki í samræmi við raunveruleikann, að því er þetta snertir. Áður en l. um þetta efni voru sett árið 1933, þá voru afgamlar veðskuldir, sem skráðar voru í veðmálabókunum, að hvíldu á fasteignunum, sem vitanlega voru löngu greiddar, en enginn vissi, hvar bréfin voru niður komin, til þess að geta afmáð þau úr bókunum. Til þess að ráða bót á þessu, voru l. um þetta efni sett 1933, og héraðsdómurum og bæjarfógetum veitt heimild til þess að gefa út, undir vissum kringumstæðum, stefnu til ógildingar á þeim bréfum, sem höfðu verið gefin út fyrir 1. jan. 1905. Og þetta hafði þau áhrif, að mikið var hreinsað til og skýrðist mikið um eignahlutföll í fasteignum, sem áður var nokkuð á huldu. En nú hefur komið í ljós, að þetta hefur ekki verið nægileg hreinsun, því að það eru mörg bréf, sem gefin hafa verið út eftir 1. jan. 1905, sem enginn hefur framvísað til þess að afmá úr veðskuldabókum, enda þótt vitað sé, að það er ekki greitt af þeim. Þess vegna er þetta frv. borið fram. Og það er svo að segja orðrétt eins og l., sem samþ. voru 1933 á Alþ. Og þar sem reynslan hefur sýnt, að ekki hefur verið neitt athugavert við framkvæmd þessara l. um þetta efni frá 1933, þykir ekki ástæða til annars en að leggja til, að þessi heimild verði veitt á ný. En henni er ætlað að ná til allra bréfa, sem út eru gefin fyrir 1. jan. 1920, en að öðru leyti verður fylgt þeim reglum, sem eldri l. segja til um viðvíkjandi framkvæmd þessa máls. Hefur allshn. orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Mig langar til að beina þeirri fyrirspurn til allshn., hvort hún sjái sér ekki fært að koma inn í þessi l. heimild fyrir dómsmrh. til þess að afmá bréf eftir sömu reglum, þótt yngri séu en ákvæði þessa frv. taka til. Ég spyr um þetta af þeim ástæðum, að mér er kunnugt um tvær fasteignir, sem svo stendur á um, að þær eru báðar veðsettar eftir þennan tíma, en búið er að borga upp lán, sem á þeim hvíldu. En eigendur skuldabréfanna eru annar í Danmörku, en hinn í Þýzkalandi. Nú er það svo um eiganda annars þeirra, að honum liggur á að taka lán, en getur það ekki, af því að það er ekki aflýst skuld, sem þó er greidd, sem hefur verið gefið út bréf um 1921 eða 1922. Mín fyrirspurn er þá um það, hvernig er hægt að aflýsa slíkum skuldum.

* Frsm. (Magnús Gíslason): Ég hygg, að það þurfi ekki að segja nein sérstök ákvæði um þetta efni, því að það er til í l. heimild til þess, að maður geti undir víssum kringumstæðum fengið ógildingardóm á slíkum skuldabréfum. En hann verður þá að kosta málareksturinn. Ég hygg, að það sé varhugavert að fela héraðsdómurum almennt að gefa út slíkar stefnur. Því að það þarf að færa viss rök fyrir því, áður en slíkur dómur er gefinn út, að skuldabréf sé glatað og að það sé greitt. Ég trúi ekki öðru en að þessi l. muni nægja, sem ég gat um, fyrir þetta tímabil, sem hv. 1. þm. N.-M. nefndi, og því virðist mér ekki vera ástæða til þess að setji almenna heimild inn í þessi l. um þetta efni.



Þetta frv. um breyting á l. um Brunabótafélag Íslands er samið af forstjóra félagsins og flutt af allshn. Nd. eftir tilmælum hans. Frv. gerir ráð fyrir nokkrum breyt. á núgildandi l., og auk þess eru færðar inn í frv. breyt., sem gerðar hafa verið á l. frá 1932 og 1938. Helztu breyt., sem máli skipta, , í þessu frv. eru þær, að ríkisábyrgð sú, sem verið hefur í I. til tryggingar skuldbindingum félagsins, er felld úr l., og eru færð rök fyrir því í grg. frv. Það mun mega teljast algerlega óþarft að hafa þetta ákvæði lengur í lögum. Á s.l. hausti var varasjóður félagsins orðinn 4.7 millj. kr. Þá er einnig breytt greinunum, sem eru um tilgang og starfsvið félagsins, og er það í samræmi við þá þróun, sem orðið hefur á starfsemi félagsins. T.d. hefur verið í l. hingað til, að starfsvið félagsins hefur ekki náð til Reykjavíkur. En nú er svo komið, samkv. þessari breyt., að félagið er þátttakandi í tryggingum allra húsa í Reykjavík. Og þá er um leið gert ráð fyrir, að félagið öðlist rétt til þess að taka einnig í eldsvoðaábyrgð lausafé. Þá er flokkaskiptingu innan félagsins breytt þannig, að hún er nú nokkuð á annan hátt en eftir núgildandi l., og er það vegna hins aukna starfsviðs félagsins. Þetta er nú sett í samræmi við það, hvernig félagið nú starfar. Þá er einnig breytt ákvæðunum um það hámark, sem félagið má hafa í eigin tryggingu án endurtryggingar, og var það svo upphaflega í frv., að um það voru ekki neinar ákveðnar takmarkanir, heldur var það á valdi stjórnar félagsins, hve mikið félagið mátti hafa í eigin ábyrgð án endurtryggingar. En hv. Nd. hefur breytt þessu ákvæði þannig lagað, að hún hefur tiltekið hámarkið á þeim tryggingum, sem félagið megi taka ábyrgð á mest, án endurtryggingar, og er það nánar ákveðið í 6. gr. frv. Og mér er óhætt að fullyrða, að forstjóri trygginganna sætti sig við þau ákvæði eins og þau nú eru í 6. gr. Þá er hér um að ræða það nýmæli, að í frv. er gert ráð fyrir, að félagið öðlist sama rétt og t.d. Landsbanki Íslands um það, þegar fullnægja þarf kröfum félagsins í byggingum, þannig að ekki þurfi að fara fram lögtak í byggingunni, heldur megi ganga að veðinu. Lögtak þarf því ekki að fara fram. Í grg. frá forstjóra félagsins Segir, að í reyndinni muni aldrei hafa til þess komið, að nauðungarsala færi fram vegna brunabótagjalda einna. En hafi gjaldþrot orðið og fjárnám verið gert í eign, hefur brunabótafélagið vitanlega gert sínar kröfur gildandi. Nú er í l. heimilað að taka dráttarvexti af iðgjöldum, ef ekki eru greidd á réttum tíma. Það var eina atriðið, sem allshn. þótti orka mikils tvímælis um, hvort ekki gengi of langt, því að í 11. gr. l. eru vextirnir ákveðnir ½% á mánuði, og það getur komið þungt niður á ýmsum, er illa stendur á. Að vísu má segja, að þetta sé ekki óeðlilegt aðhald, - má deila um, hversu nauðsynlegt sé, - og n. vill alls ekki raska við ákvæðinu nú, því að hún telur það mikilsvert, að tryggt sé, að frv. verði að l. á þinginu. Þá er nýtt ákvæði um, að félaginu sé heimilt að úthluta ágóðahlut. Það byggist á því, að hagur félagsins hefur farið síbatnandi. Geta menn séð það sjálfir, að vextir af nær 5 millj. kr. muni veita ólíkt betri fjárráð en félagið hafði í fyrstu með iðgjöldunum einum, meðan það var að vinna sig fram. Það er gert ráð fyrir, að ágóðinn sé greiddur í deildum. Hvert bæjar- eða sveitarfélag telst sérstök deild í félaginu, og skal ágóðahlutinn greiddur deildunum til ráðstöfunar, en ekki einstökum vátryggjendum. Ákveða má, að deildirnar séu í tveim flokkum, sveitir í öðrum, kaupstaðir í hinum, og verður misjöfn úthlutun í flokkunum og deildum innan þeirra eftir því, hve tjónin hafa orðið mikil móts við iðgjöld þeirra. Ekki er gert ráð fyrir arðsúthlutun af lausafjártryggingum, heldur megi, að fenginni reynslu, lækka iðgjöld þeirra. Þá ber loks að nefna heimild í frv. til sjóðstofnunar, eftirlaunasjóðs þeirra, er vinna við fyrirtækið. Í sjálfu sér er það ekki óeðlilegt og er altítt í hálfgerðum ríkisstofnunum, sem hafa sjálfstæðan fjárhag. - Ég hef nú lýst þeim viðhótum, sem í frv. felast. N. mælir með að samþ. frv. óbreytt, þótt hún hefði haft tilhneigingu til að gera brtt. um ýmis smærri atriði þess, ef hættulaust hefði verið fyrir afgreiðslu þess nú í þinglokin.

* Frsm. (Bernharð Stefánsson): Þetta frv. var flutt af fjhn. Nd. Það fer fram á, að ríkisstj. sé heimilað að ábyrgjast f.h. ríkissjóðs allt að 200 þús. kr. hitaveitulán handa Ólafsfjarðarhreppi, þó aldrei meira en 80% kostnaðar. Með grg. frv. er prentuð allýtarleg skýrsla og áætlun um stofnkostnað og rekstur hinnar fyrirhuguðu hitaveitu, samin af Höskuldi Baldvinssyni og Sveinbirni Jónssyni. Mér finnst ég geta alveg sparað mér ómakið að fara að lýsa þessu fyrirtæki eða ræða það nánar, heldur læt nægja að vísa til grg. En eins og sjá má á fylgiskjalinu, er gert ráð fyrir og færð að því rök, að fyrirtækið muni geta borgað sig og endurgreitt lánið á hæfilegum tíma. Fjhn. Ed. hafði málið til meðferðar í gær eftir þingfund og leggur til, að frv. sé samþ. óbreytt. Vonast ég til, að hv. þd. geti fallizt á það, m.a. sökum þess, að ákveðið er, að fyrir láninu skuli setja þær tryggingar, er ríkisstj. metur gildar. Ég vil aðeins minna á það, að Reykjavík hefur nú fengið allriflega ábyrgð á hitaveituláni, og það er vitanlega sanngirnismál, að ekki verði aðeins höfuðstaðurinn aðnjótandi slíkra hlunninda, heldur líka þorp og bæir kringum land, þar sem fært þykir aðstöðu vegna að ráðast í þau fyrirtæki.

* Frsm. (Magnús Gíslason): Herra forseti ! Þetta frv. hefur legið fyrir hv. Nd. og verið samþykkt þar og hefur verið vísað til allshn. þessarar hv. d. eftir 1. umr. þess hér í d. En meðan n. hafði málið til meðferðar, barst n. umsókn um að bæta við einum manni inn í frv., sem er norskur maður að nafni Jostein Sölvberg, sem á heima á Hjalteyri, en er fæddur í Noregi. Eftir að allshn. hafði athugað þau gögn, sem umsókn þessari fylgdu, komst hún að raun um, að þeim kröfum, sem gerðar eru til þeirra manna, sem sækja um ríkisborgararétt, var hjá þessum manni fullnægt. Leggur n. til, að honum verði bætt inn í frv. og það samþ. með þeirri breyt. En sá galli er á skilríkjum, sem fylgja öllum þessum umsóknum um ríkisborgararétt, sem frv. er um, nema frá þessum Sölvberg, að það vantar alls staðar vottorð um það, hvort þeir hafi orðið sekir við landslög í föðurlandi sínu. En það er eitt af þeim skilyrðum, sem l. um ríkisborgararétt setja, að þeir, sem um hann sæki, færi sönnur á það, að þeir hafi ekki gerzt sekir við lögin í sínu eigin landi. En ástæðan til þess er, að ekki hefur verið hægt að láta þessi vottorð fylgja umsóknum þessum. En dómsmálaráðuneytið hefur lagt til, að vikið verði frá þessari kröfu í þetta skipti, þar sem vitað er, að vegna samgönguleysis við Norðurlönd er ekki hægt að fá þessi gögn. Og allshn. hv. Nd. hefur lagt til, að vikið væri frá þessu skilyrði. Allshn. þessarar d. hefur ekki viljað leggjast á móti því, að þessum, mönnum verði veittur ríkisborgararéttur, enda þótt þessu sé þannig áfátt, eins og ég hef nú lýst.



Herra forseti ! Um leið og þetta mál fer væntanlega til hv. fjhn., vildi ég leyfa mér að spyrja, hvað liði í n. afgreiðslu frv., sem við 10. landsk. (ErlÞ) bárum fram um svipað efni og þó fyllra og var vísað til n. 7. apríl s.l. Mér þykir það hafa tafizt þar nokkuð lengi.



Ég var fyrri flm. að frv. því á þskj. 124, sem hv. 2. landsk. spurði um. Ég vil taka það fram, að frv. var tekið fyrir á fundi n. 13. apríl, og óskaði ég, að það yrði þá tekið til afgreiðslu. En aðrir óskuðu, að frv. yrði sent tollstjóra til umsagnar, og virtust mér þeir vera frv. mótfallnir að einhverju leyti. Umsögn tollstjóra hefur ekki borizt enn . Ég geri ráð fyrir, að það frv. og annað tollskrárfrv., sem vísað var til n. nýlega, verði tekin fyrir í n., þegar frv., sem fyrir liggur, kemur þangað, og fáist þá úr því skorið, hverja afgreiðslu n. ætlar þeim.

Bernharð Stefánsson Hv. 10. landsk. nefndi fund í fjhn. 13. apríl og gat þess í því sambandi, að meðnm. sínir hefðu ekki viljað afgreiða frv. á þskj. 124 þá - En þann dag var ég ekki í bænum, svo að þetta getur ekki átt við mig. Nefndin samþ. þó að leita umsagnar tollstjóra um málið, og þar sem ég var ekki viðstaddur og í n. eiga aðeins sæti, auk mín, hv. 10. landsk. og hv. 1. þm. Reykv., hlýtur hv. 10. landsk. að hafa samþ. þetta sjálfur. Ætti því ekki að kenna öðrum um.