Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gísli Sveinsson Það var að eins ofurlítil fyrirspurn, sem jeg ætlaði að gjöra viðvíkjandi orðalagi frv. Mjer virðist það ekki koma ljóst fram í frv., að leyft sje, að færa klukkuna aftur í samt lag, þ. e. seinka henni. Aftur á móti er það leyft, að færa hana fram, og vildi jeg spyrjast fyrir um, hvort hæstv. stjórn teldi það nauðsynlegt, að orðalaginu væri breytt svo, að skýrt væri tekið fram um heimild til að seinka klukkunni aftur.

Forsætisráðh. (Jón Magnússon) Jeg sje ekki að breyta þurfi orðalagi frv. Get alls ekki fundið, að það sje neitt því til fyrirstöðu, að færa megi klukkuna aftur í samt lag.

Einar Arnórsson Jeg ætla að eins að segja nokkur orð til árjettingar því, sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagði. Virðist mjer sömuleiðis, að óþarft sje að breyta orðalagi frv., því þar sem stjórninni er leyft að flýta klukkunni með reglugjörð, þá getur hún auðvitað numið þá reglugjörð úr gildi þegar hún vill, og sett aðra nýja, sem ákveður, að seinka skuli klukkunni aftur. Tel jeg því stjórnina hafa algjörlega óbundar hendur í þessu efni, þótt frv. sje samþ. án orðalagsbreytingar.

Gísli Sveinsson Jeg gjöri mig ánægðan með þessar upplýsingar.

Framsögum. (Þorsteinn Jónsson) Jeg vil taka það fram, að samgöngumálanefndin hefir gjört nokkrar breytingar við áætlun þá, sem frv. fylgir, og eru þær flestar gjörðar í samráði við hv.þm. hlutaðeigandi hjeraða. Jeg gat um sumar af þessum breytingum við 2. umræðu málsins, en nú höfum við bætt við fleiri breytingum, og er það tilætlun okkar, að áætlunin verði prentuð upp og lögð fram síðan. Búast má við, að áætlunin verði of þröng með breytingum þessum, en við lítum svo á, sem landsstjórnin geti rýmkað hana ef þörf gjörist, og þá t. d. með því, að lengja tímann, sem skipið gengur, og láta það ganga fram í desember, í staðinn fyrir að nefndin áætlaði að eins til nóvemberloka.

Flutnm. (Gísli Sveinsson) Vjer Íslendingar erum fulltrúa um það, og á sama máli eru útlendingar, sem til þekkja, að hjer felst allmikið af auðæfum í jörðu og á, sem lítt hefir verið gætt og lítt notuð. Af slíkum auðæfum hefir mönnum orðið tíðræddast um þær afllindir, sem felast í fossunum, og það er víst, að þær hafa orðið til þess, að fjöldi manna hefir farið á kreik í því skyni að koma fossunum undir sjerstök yfirráð, ekki að eins innlendra manna, heldur og útlendinga. Mín skoðun er sú, að það sje eitt af skilyrðunum fyrir sjálfstæði landsins, að varðveitt sje þau auðæfi, sem það hefir að bjóða, því að ef vjer eigum að lifa í landinu, þá þurfum vjer að eiga landið. En jeg skil ekki, að vjer fáum til fulls haldið sjálfstæði voru, ef útlendingar ná yfirráðum yfir þeim efnum, sem eru afl þeirra hluta, sem gjöra skal, og svo má með rjettu nefna afllindir landsins. Þótt oft sje svo að orði kveðið, að gott sje að veita peningum inn í landið, þá er hitt þó víst, að betra er að hafa óbundnar þær afllindir, sem síðar mega verða oss að notum. Og nú er svo komið, að mikið af afllindum og auðæfum landsins er þegar komið í hendur útlendinga. Orsök þessarar tillögu er hið æðisgengna kapphlaup, sem geisað hefir eftir þessum auðæfum undanfarin ár, kapphlaup, sem bæði innlendir og útlendir braskarar hafa háð. Á síðastliðnu ári hefir stjórnarráðið lagt fyrir landsverkfræðingana, að gjöra mælingar á fossum landsins, sjerstaklega þeim, sem nothæfir eru. Mælingarnar hafa farið fram, en jafnframt hefir það komið í ljós, eftir þeim skilríkjum, sem fengist hafa, að nálega engir fossar eru eftir í eigu Íslendinga, því að þótt innlend fjelög eigi þá að nafninu til, þá eru þeir þó, eða eru að verða, í raun og veru eign útlendinga, næstum allir nýtilegir fossar. Það má segja, að þetta sje að kenna hirðuleysi eða handvömmum þings og stjórnar. Að vísu voru sett ákvæði um eignar- og umráðarjett o. fl. á fossum með lögum nr. 55, 22. nóv. 1907. En eftir þeim lögum geta hinir og þessir náð tangarhaldi á fossunum. Þó hefði stjórnin getað notað betur eignarnámsheimild þá, sem felst í 2. kafla nefndra laga, þegar almenningsheill krefst þess til mannvirkja í þarfir landsins eða sveitarfjelaga, eins og þar er að orði kveðið. Raunar er eignarnámið takmarkað við almenningsheill til mannvirkja, sem ef til vill þegar verða að vera ákveðin, þegar lögnám er gjört, en ef þinginu 1907 hefði verið málið ljósara, mundi það hafa orðað ákvæðið rýmra, og raunar hefði sjálfsagt mátt skýra það svo, að því hefði verið betur framfylgt en raun hefir á orðið. En það er nokkuð seint að fara nú að tala um eignarnám á fossum, því að einmitt í skjóli tjeðra laga, hafa braskararnir farið sínu fram, og látið greipar sópa, svo að varla eru nokkurir fossar til í sömu eigu og þeir áður voru, þótt menn vildu beita eignarnámsheimildinni. En eitt getum vjer gjört. Vjer getum verndað það, sem enn er ótvíræð eign landsins. Nú er svo komið, hjer á Suðurlandi að minsta kosti, að sýslufjelög og sveitarfjelög eru farin að pranga með fossa í afrjettum eða jafnvel almenningum. Jeg lít nú svo á, að fossar í afrjettum heyri ekki til afnota afrjettanna og sje því eign landsins. Að því er almenninga snertir, þá er það víst, að þeir heyra þjóðfjelaginu til, þótt einstakar sveitir kunni að hafa þeirra not, sökum þess að þeir liggja nálægt þeim. Þessi þingsályktunartillaga gengur ekki lengra en það, að gæta rjettar landsins, í fyrsta lagi með því að rannsaka, hve langt yfirráðarjettur sýslu- og hreppsfjelaga nái, og þá hver hann sje að fornu fari, bæði eftir fornum lögbókum og eftir því, sem reynslan vottar. Eftir því sem jeg best veit, þá er engin heimild fyrir öðrum rjettindum sýslu- og hreppsfjelaga til afrjettanna en þeim, sem alkunn eru, sem sje beit, upprekstri, grasatekju, veiði o. s. frv. En það, sem í jörðu finst, eða afllindir þær, sem í afrjettunum eru, fellur ekki undir þessi rjettindi, og er því þessi yfirráðarjettur sýslu- og hreppsfjelaganna ekki ótakmarkaður og ekki annar en sá, sem notkun þeirra segir til frá fornu fari. Mín skoðun er sú, eins og jeg hefi þegar tekið fram, að landssjóður eigi fossa og námur í afrjettum. Til stuðnings þessari skoðun, skal jeg leyfa mjer að skírskota til laga um nýbýli 6. nóv. 1897. Þessi lög heimila að stofna nýbýli eftir vissum reglum í landsvæðum, sem enginn, þ. e. þjóðfjelagið á, almenningum og afrjettum. Þetta sýnir, að löggjafinn telur afrjettina eign landsins en ekki þeirra, sem nota þá. Og þótt svo sje að orði kveðið í nefndum lögum, að leyfi hlutaðeigandi sveitarfjelags eða fjelaga þurfi að koma til, þá er það eðlilegt vegna þeirra nota, sem sveitarfjelögin hafa af afrjettunum. Þá er og sama leyfi sett sem skilyrði fyrir nýbýli í almenningum, sem vitanlega eru eign þjóðfjelagsins. Þetta ber vott um það, að sveitarfjelögin hafa að eins afnotarjett, en ekki eignarrjett á afrjettunum. Og yfirráðarjettur sveitarfjelaganna getur ekki verið víðtækari en jeg hefi talið. Því virðast mjer nefnd lög styðja mína skoðun um það, að sýslu- og sveitarfjelög hafi að eins yfirráðarjett yfir afrjettunum. Í annan stað og einkanlega vil jeg benda á námulögin, nr. 50, 30. júlí 1909. Þar hefir löggjafinn ótvírætt sagt hver eigi þenna rjett. Jeg vil með leyfi hæstv. forseta lesa upp 1. atriði 1. gr. laganna til sönnunar því. Greinin hljóðar svo: „Sjerhverjum skal heimilt samkvæmt ákvæðum þeim, sem hjer fara á eftir, að leita málma og málmblendinga í jörðu eða landi, sem er óskift eign landsjóðs eða ljenskirkjujarða, svo og í almenningum, öræfum og afrjettum, sem eigi liggja undir jarðeignir einstakra manna eða sveitarfjelaga, sem metnar eru til dýrleika“. - Hjer kemur það berlega í ljós; að því er snertir námur í afrjettum, að þær eru eign þjóðfjelagsins, líkt og jeg held fram um fossa í afrjettum. Það er auðvitað nokkuð annað, ef afrjettur beint heyrir til tiltekinni jörð einhvers sveitafjelags, því að þá er hann að líkindum genginn frá þeirri jörð. En allir aðrir afrjettir, almenningar og öræfi heyra landinu til eftir lögunum og eftir hlutarins eðli. Sveitarfjelögin hafa ekki annan rjett yfir þeim en yfirráðarjett, rjett til upprekstrar, beitar o. s. frv. í öðru lagi er með till. farið fram á, að rifting fari fram á þeim gjörningum, er reynast koma í bág við rjett þjóðfjelagsins eða landssjóðs, og er það ekki nema sjálfsagt. Sem sagt, til þess að sporna við eða reisa rönd við því, að vjer missum úr höndum vorum eignir landsins, og að þær lendi í þessu braski, sem gengið hefir yfir, er oss ráð að bjarga því, sem bjargað verður, og fyrir því hefi jeg flutt þessa tillögu. Jeg býst ekki við því, að jeg þurfi að hafa lengri formála fyrir þessari tillögu. Jeg gjöri ráð fyrir því, að öllum háttv.þm. sje það jafnmikið áhugamál sem mjer, að reistar sje skorður við því, að eignir landsins gangi undan því, svo að ekki verði sagt eftir á, að þingið hafi ekki gjört það, sem í þess valdi stóð, til þess að halda að stjórninni að gjöra það, sem hún getur, til verndar eignum þjóðarinnar.

Forsætisráðh. (JónMagnússon): Jeg vil að eins taka það fram, að það er sjálfsagt, ef þessi till. verður samþykt, og í raun og veru hvort sem er, að stjórnin gæti hagsmuna landsins eftir ítrasta megni. Jeg hygg, að það sje orð í tíma talað, þótt jeg búist við að stjórnin hafi jafnan til þessa haft auga fyrir þessu. En jeg gjöri ráð fyrir því, að ef eitthvað verulegt á að gjöra í þessu máli, sjerstaklega að því er snertir fyrra lið till., þá þurfi að fara fram rannsókn, sem sjálfsagt mundi kosta eitthvað. Um 2. lið getur vel verið, að engin veruleg niðurstaða fáist, nema með dómi. Jeg má fullyrða, að stjórnin er fús til þess að sinna þessari till., og vona þá, ef hún verður samþykt, að ekki verði fundið að því, þótt verja þurfi einhverju fje til þess að koma henni í framkvæmd.

Bjarni Jónsson Jeg er háttv. flutnm. (G. Sv.) þakklátur fyrir till., og samdóma hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að frá hans hálfu sje till. orð í tíma töluð. Það hefir jafnan verið mitt áhugamál, að eitthvað það mikilvægasta, sem framkvæmt yrði hjer í landi, væri það, að sporna við því, að landið lenti í höndum útlendinga. Það er því miður satt, að einstaklingum hjer á landi er ekki trúandi fyrir jarðeignum. Menn hafa hjer þá tröllatrú á peningum, að menn horfa ekki í að selja þær jarðir, sem foreldri og forfeður þeirra hafa búið á, eyða síðan peningunum og enda með því, að verða þrælar útlendra þjóða. Slík eru forlög þeirrar þjóðar, sem glatar jarðeignum sínum, og hugsar mest um peninga og annað skran. Þegar námulögin voru á ferðinni reyndi bæði jeg og aðrir að herða á ákvæðum þeirra; nokkuð varð oss ágengt, en ekki nægilega. Jeg vil bæta við till. þeirri áskorun til stjórnarinnar, að endurskoða öll lög, sem að þessu lúta, jafnt þótt varði eignir einstaklinga, og athuga kaup, sem fram hafa farið til leppa, og aðaláskorun mín er sú, að stjórnin vildi setja leppalög, til þess að vernda þjóðfjelagið fyrir ókindum þeim, sem leppar eru kallaðir.

Einar Arnórsson Jeg stend upp í sama tilgangi sem háttv.þm. Dala. (B. J.), að þakka háttv. flutnm. (G. Sv.) fyrir tillöguna. Jeg er algjörlega á sama máli um það, að mikil þörf sje á því að athuga þetta efni sem best. Fyrri liðurinn fer fram á það, að því er mjer skilst, að athuga rjettarákvæði, sem hjer að lúta, og er það nauðsynlegt, því að ábyggilega niðurstöðu fáum vjer ekki ella. En sú rannsókn hlýtur að fela í sjer rannsókn á gildandi allsherjarrjettarákvæðum um það efni. En auk þess hlyti að verða nauðsynlegt, að skygnast aftur í tímann og rannsaka, hvaða ákvæði finnast um þessi efni í fornri löggjöf vorri, því að hin nýrri verða varla til fulls skilin án slíkrar rannsóknar. Þar með mun og eiga að fylgja rannsókn á því, hver einkarjettaryfirráð einstakir menn eða landið hefir yfir hverjum fossi um sig. Um hitt atriðið, að rannsaka rjett einstaklinga og fjelaga til fossa, er það að segja, að þegar hafa verið gjörðar ráðstafanir til þessa. Í minni stjórnartíð gjörði jeg ráðstafanir til þess að fá eftirrit úr öllum veðmálabókum úr öllum sýslum landsins um það, hverjir fossar væru seldir, og jeg býst við því, að nú sje þegar mikið af þessum eftirritum komið í stjórnarráðið. Enn fremur voru þá einnig gjörðar ráðstafanir til að fá mælt afl fossanna. Um síðari lið till. er það að segja, að jeg álít að erfitt verði að framkvæma það, sem þar er farið fram á. Þar er nefnilega gjört ráð fyrir því, að rifting fari fram á öllum samningum, sem sýslur eða hreppar kunna að hafa gjört við einstaka menn eða fjelög, og koma í bág við rjett landssjóðs. Slík rifting mundi varla geta farið fram, nema greiddar væru skaðabætur úr landssjóði í sumum tilfellum. Annars býst jeg við, að ekki verði neitt gjört, að því er snertir síðari lið till., fyrir næsta þing, og er því alveg óhætt að samþykkja hann.

Flutnm. (Gísli Sveinsson) Jeg get verið þakklátur hæstv. stjórn og háttv.þm. þeim, sem tekið hafa til máls, fyrir góðar undirtektir í þessu máli, enda átti jeg von á þeim. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) taldi vafasamt, að hægt væri að framkvæma þær riftingar, sem getið er um í síðari lið tillögunnar. Eins og tillagan ber með sjer, er farið fram á, að þeim einum samningum verði riftað, sem koma í bág við rjett landssjóðs. Með því er átt við, að ef sýslufjelög eða einstakir hreppar selji fossa, sem með rjettu verða að teljast eign landssjóðs, þá skuli þeim samningum vera riftað. Jeg get ekki skilið, að háttv.þm. (E. A.) geti sjeð nokkur tormerki á því, að þær riftingar fari fram. Það er ekki tiltækilegt nú að giska á, hve mikil útgjöld það hefir í för með sjer ef tillagan yrði samþykt, því slík ágiskun yrði alt af mikið af handa hófi. Hvað væntanlegum skaðabótum viðvíkur, þá er það sjálfgefið, að þeir eiga þær að greiða, er samið hafa ólöglega, þ. e. sýslu- eða sveitarfjelögin, sem kynnu að hafa selt óleyfilega rjett, er þeim bar ekki. Jeg vona svo, að tillagan fái að ganga fram, án þess hún verði borin undir nefnd nú á þessu þingi.

Einar Arnórsson Jeg get vel búist við, að það hafi komið fyrir, að að sýslur eða hreppar hafi selt fossa óleyfilega, en þó að þar hafi verið gengið á rjett landssjóðs, þá getur samt farið svo, að landssjóður þurfi að leggja eitthvað talsvert í kostnað til að fá riftingu komið á. Jeg á þar ekki við það, að landssjóður þurfi að leggja peninga í málskostnað, því að slíkt er svo sem sjálfsagt, en það gæti verið, að eigandi, sá sem keypti af hreppi eða sýslu, hafi lagt eitthvað, ef til vill stórfje, í kostnað og landssjóður þyrfti að borga honum þann halla, sem hann yrði fyrir við riftinguna. Það var aðallega þetta, sem jeg átti við áðan, þegar jeg mintist á fjárframlög landssjóðs í sambandi við þetta mál.

Framsm. (Þorsteinn Jónsson) Brtt. 95 hefir komið fram af þeirri ástæðu, að Vestur-Skaftfellingar hafa sent beiðni um, að fá hækkaðan styrk til bátsferða meðfram ströndum þar. Eins og menn vita, eru aðflutningar slæmir þar og erfiðir, og slæmar hafnir. Síðasta þing veitti 5.000 kr. til mótorbátaferða þar, og nú hafa Skaftfellingar með miklum dugnaði hafið fjársöfnun til þess að byggja bát, um 50 smálestir að stærð, er þeir hafa í hyggju að láta ganga milli Ingólfshöfða, Víkur, Vestmannaeyja og Stokkseyrar og, jafnvel til Hornafjarðar og Reykjavíkur, ef á liggur. En hvað snertir till. á þgskj. 96, þá hefir hún ekki legið fyrir nefndinni, og mun hún ekki heldur fallast á hana.

Gísli Sveinsson Jeg vil þakka háttv. samgöngumálanefnd fyrir undirtektir þær, sem beiðni Vestur-Skaftfellinga hefir fengið. Í raun rjettri eru það ekki þeir einir, sem hjer eiga hlut að máli, heldur mundu líka Austur-Skaftfellingar, Árnesingar og Vestmannaeyingar njóta góðs af, og einnig Rangæingar, og mundi því áætlun báts þessa verða gjörð eftir tillögum frá öllum þessum sýslum, eða í samráði við sýslunefndirnar. Eins og hinni háttv. nefnd er kunnugt, hafa Skaftfellingar í hyggju að láta allstóran bát, nálega 50 smálesta, er þeir hafa af eigin ramleik komið sjer upp, ganga með ströndum fram, svo að ekki þurfi að hafa allan flutning á skotspónum, eins og áður hefir verið. En úthald slíks báts verður nú miklu dýrara en áður var. Og þar sem styrkbeiðnin líka miðast að nokkuru við upphæð þá, sem þegar er veitt til þessara ferða í gildandi fjárlögum, hefir fjárveitinganefnd gefið henni meðmæli sín.

Pjetur Jónsson Jeg sje að samgöngumálanefndin hefir hugsað rækilega um strandferðirnar. En eftir að jeg hefi athugað till. þær og nefndarálit, sem fyrir liggja, vildi jeg þó gjöra þá fyrirspurn, hvað hugsað hefði verið fyrir þolanlegum samgöngum á norðurlandi, á svæðinu frá Gunnólfsvíkurfjalli til Skagatár. Getur verið að eitthvað sje fyrir því hugsað, sjerstaklega í ferðaáætlun hins sjerstaka strandferðaskips. En jeg sje ekki, að gjört sje ráð fyrir að neinn sjerstakur bátur gangi á því svæði, nje að þeir bátar, sem nefndin talar um, geti þar að gagni komið. Að vísu hafa engar till. komið fram frá þessu svæði, og munu menn þar ekki heldur vera viðbúnir að afla sjer báta. Jeg vildi því gjarnan fá upplýsingar um það, hvort hin háttv. nefnd hefir tekið svæði þetta til nógu rækilegrar íhugunar.

Magnús Guðmundsson Ræða háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) gefur mjer tilefni til að koma með þá fyrirspurn til háttv.frsm. (Þorst. J.), hvort það sje ekki rjett, að hann hafi sagt við fyrri umræðu þessa máls, að Skagfirðingar gætu verið með í kaupum eða leigu á Húnaflóabátnum, ef þeir vildu. Ef háttv. framsm. neitar þessu ekki, skoða jeg þetta sem fyrirheit frá nefndinni, er samþykt sje af hinni háttv. deild, ef engin mótmæli koma fram og Skagfirðingum sje því heimilt, ef þeir vilja, að vera með í kaupi eða leigu Húnaflóabátsins og hafi tiltöluleg umráð yfir honum.

Framsm. (Þorsteinn Jónson) Nefndin hefir reynt að gjöra ráðstafanir til þess, að bæta samgöngurnar eftir megni. En hún gekk jafnframt að því vísu, að hún gæti eigi fullnægt samgönguþörfinni til fulls. Hygg jeg, að þann veg sje það um svæðið, sem hv.þm. S.-Þ. (P. J.) gat um, svæðið frá Gunnólfsvík til Eyjafjarðar, að þar sje eigi öllum þörfum fullnægt. En jeg býst við, að enginn geti eftir tillögum þeim, sem nefndin sá sjer fært að gjöra, talið sjer að öllu leyti fullnægt, hvað samgöngur snertir. Vjer nefndarmenn höfðum einmitt þetta svæði í huga, og töldum það að engu verða ver úti en önnur, ef strandferðaskipið væri látið koma á allar þær hafnir, sem þar er um að ræða. Standa allar þær hafnir, er þar eru, á áætluninni að því er jeg hygg, og tel jeg því, að þolanlega sje fyrir þessu svæði sjeð, þótt skipið komi eigi í hverri ferð á allar hafnirnar. Enn fremur hefir það áður verið tekið fram, að til þess er ætlast, að Austfjarðabáturinn gangi stundum norður fyrir Langanes. Þá veit jeg ekki betur en styrkur sje ætlaður til báts þess, er gengur um Eyjafjörð og fer alt til Húsavíkur. Hann ætti að geta komið á hafnirnar í Suður-Þingeyjarsýslu. Jeg vil láta þess getið, að jeg hygg enga samgöngumálanefnd Alþingis hafa ráðist í meira en þá, sem nú starfar á þessu þingi. Hún vill ráðast í kaup á strandferðaskipi og 2 stórum flóabátum. Jeg býst við því, að hvorki samgöngumálanefndin nje háttv. deild muni sjá sjer fært að ganga lengra en nefndin hefir þegar gjört.

Pjetur Jónsson Jeg vona, að fyrirætlanir háttv. nefndar um strandferðaskip og innfjarðabáta komist í framkvæmd. En jeg vil taka það fram, að komist það, sem hún hefir fyrirhugað, í framkvæmd, þá er miklu ver sjeð fyrir svæðinu frá Langanesi að Skagatá, heldur en t. d. Austfjörðum og Vestfjörðum og víðar, nema því að eins, að í áætlun strandferðaskipsins verði tekið sjerstakt tillit til þess, að þessi landshluti fer mjög á mis við styrk til fjarðabáta. Styrkurinn, sem veittur er til mótorbátsins á Eyjafirði er lítill. Báturinn er auk þess lítilfjörlegur mótorbátur, sem tekur 12 tonn, og getur því litla sem enga þýðingu haft, nema fyrir hafnirnar kringum Eyjafjörð. Jeg hefi haft lítinn tíma til að athuga tillögur nefndarinnar. Auk þessi gjöri jeg ráð fyrir, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), sem verið hefir veikur, hafi verið helsti fjarverandi, og eigi getað talað svo fyrir hjerað sitt, sem nauðsynlegt hefði verið, því að jeg er hræddur um, að einmitt það verði útundan. Mjer hefir því dottið í hug, að fara þess á leit, að málið verði tekið út af dagskrá, til þess að jeg geti talað og borið mig saman við þingmenn þeirra hjeraða, sem hjer eiga hlut að máli, svo sem hv.þm. Ak. (M. K.) sem er í Ed., þingmenn Eyfirðinga og hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), sem ekki er á fundi. Vildi jeg skjóta því til háttv. framsm. (Þorst. J.), hvort hann telur þess nokkurn kost að málinu sje frestað.

Hákon Kristófersson Út af viðaukatill. á þgskj. 96 vildi jeg segja nokkur viðeigandi orð. Eins og hún ber með sjer, er þar farið fram á alt að 10 þús. kr. fjárveitingu til mótorbátsferða í Vestfjörðum. Eins og menn munu hafa sjeð, er hjer að eins að ræða um heimild, ef flutningaþörfin krefur. Mjer er í fersku minni, að 1915 var mikið rætt og ráðgjört um samgöngur, en ekki varð mikið úr sumum þeim blómlegu fyrirætlunum. Nú eru líka gjörðar fagrar áætlanir, en líti maður til liðna tímans, er full ástæða til að vera við því búinn, að eitthvað gæti farið út um þúfur af þeim ráðagjörðum, sem hjer eru á döfinni. Þar við bætist og, að samkvæmt millilandaferðaáætlunum eru helstu viðkomustaðir millilandaskipanna í Reykjavík og á Ísafirði. Á þessum stöðum verður að skipa upp vörum þeim, er fara eiga á aðrar hafnir, sem og til Vesturlands, er liggja milli þessara staða. Sjá þá og allir, hver þörf er á flutningatækjum til að flytja þessar vörur t. d. frá Ísafirði til annara stöðva á Vestfjörðum. Enn fremur þyrfti slíkur bátur að geta farið þarfaferðir til Reykjavíkur. Jeg get því miður ekki þakkað sem skyldi hv.frsm. (Þorst. J.) fyrir þær góðu undirtektir, sem jeg bæði hefði getað búist við af honum, og mjer finst mál þetta ella eiga heimtingu á. Jeg legg stóráherslu á, að hjer er einungis að ræða um heimild, ef þörf krefur. Vænti jeg, að háttv. deild sjái, að viðaukatill. er sæmilega sanngjörn, og leyfi henni fram að ganga, og sömuleiðis vænti jeg, að till. á þgskj. 95 verði samþykt eins og skylt er.

Matthías Ólafsson Háttv. þm. Barð. (H. K.) bar undir mig till. sína á þgskj. 96 áður en hún fór í prentsmiðjuna. Hún snertir kjördæmi okkar beggja, og er jeg honum fullkomlega sammála og tel till. sanngjarna. Við erum vel kunnugir, hversu til hagar á Vestfjörðum, og okkur er fullljóst, að hinar fyrirhuguðu ráðstafanir samgöngumálanefndarinnar geta ekki nægt, að því er Vestfirði snertir. Það er hárrjett hjá háttv.þm. (H. K.) að vörur þær, er millilandaskipin eiga að flytja til Vestfjarða, munu verða lagðar upp á Ísafirði. Þá neyðast menn á öðrum hinum mörgu fjörðum og höfnum Vestfjarða að sækja vörurnar þangað, og væri hart, ef þessir menn yrðu að bera allan þann mikla aukakostnað, er af því mundi leiða. Því er ekki nema vorkunn, þótt farið sje fram á, að landssjóður veiti nokkurn styrk til þess flutningatækis, er til þess þyrfti að flytja vörurnar hafna á milli. Við verðum að halda till. þessari fast fram, með því að við erum flestum kunnugri öllum aðstæðum á þessum slóðum. Vona jeg að háttv.þm. sjái, að á þessu getur orðið full nauðsyn, og því sje sjálfsagt að gjöra ráð fyrir henni.

Þórarinn Jónsson Þar eð samgöngumálanefndin hefir ekki haft tíma til að taka till. á þgskj. 96 til nauðsynlegrar athugunar, styð jeg till. um að taka málið út af dagskrá.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) kvað betur sjeð fyrir Austfjörðum en höfnunum í Þingeyjarsýslu. Hjer er ólíku saman að jafna. Á Austfjörðum er flutningaþörfin margfalt meiri en t. d. í Norður-Þingeyjarsýslu. Jeg hefi áður sýnt fram á flutningaþörfina á Austfjörðum. Í Norður-Þingeyjarsýslu er strjálbýlt og fiskveiðar og sjávarútvegur lítill. Háttv. þm. Barð. (H. K.) ljet í ljós óánægju sína yfir undirtektum mínum undir styrk til fjarðabáts vestra. Nefndinni þykir sem talsvert mikið hafi verið hugsað fyrir Vestfjörðum. Um Breiðafjarðarbátinn hefi jeg áður talað. Nefndin hefir enn fremur gjört ráð fyrir því, að Húnaflóabáturinn muni ganga til Ísafjarðar við og við. Nefndin getur ekki tekið til greina till.háttv.þm. Barð. (H. K.) og háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó ). En hún lítur svo á, að ef svo langt á að fara, að öllum sje fullnægt, sem kröfur þykjast geta gjört, þá virðist best að ónýta þetta, sem hún hefir gjört og er að gjöra, og koma á fullkomnu kerfi, sem enginn hafi neitt við að athuga. En þar eð þetta eru neyðartímar, er ekki hægt að ganga þessa leið. Annars er jeg því fylgjandi, að málið sje tekið út af dagskrá svo að þeir, sem óánægðir eru, geti hugsað sig um og rætt við nefndina, og komi fram sanngjarnar ástæður af þeirra hálfu, mun jeg ekki leggja á móti því, að tekið sje tillit til þeirra.

Hákon Kristófersson Hátttv. framsm. (Þorst. J.) segir, að vel hafi verið sjeð fyrir Vestfjörðum á síðasta þingi með fjárveitingu til flóabáts á Breiðafirði. Jú, viti menn. Eitt þing hefir tekið þá rögg á sig að veita fje til að uppfylla nauðsynlegustu samgönguþarfir þeirra, er við Breiðafjörð búa, og það hefir verið marg-talið eftir af háttv.þm.  (Magnús Pjetursson: Enginn hefir talið það eftir)  . Jeg vil biðja háttv.þm. að láta vera að taka svona fram í fyrir mjer. Þetta, sem þingið hefir gjört, er sýnilega of lítið. Hjer er ekki farið fram á neitt nema sjálfsögð þörf krefji, t. d. ef hið fyrirhugaða strandferðaskip kæmi ekki. Það, sem einu sinni hefir komið fyrir, getur æ aftur komið fyrir. Háttv. framsm. (Þorst. J.) skildist, sem jeg væri að vinna að því, að ónýta starf nefndarinnar.  (Þorsteinn Jónsson: Misskilningur)  . Heldur vildi jeg taka till. aftur en stuðla að slíku óhappaverki. Jeg fæ ekki skilið, að eigi sje leyfilegt að átelja maklega störf þingnefnda. Það er líklega rjett, sem háttv. framsm. (Þorst. J.) sagði, að nú eru neyðartímar. Því á þing og stjórn nú að bæta úr þeim þverbrestum, er með sanni má segja, að vitanlega hafi verið á gjörðum þings og stjórnar um þetta mál. Hefði þingið 1914, í stað þess að vona fávíslega, að heimsstyrjöldin.sem nú stendur yfir, stæði að eins í nokkra mánuði, keypt eitthvað af þeim mörgu skipum, er þá stóðu til boða, værum vjer betur settir nú en raun ber vitni um. En þar sem ekki dugar að sakast mikið um orðinn hlut, ber oss öllum að vera samhuga um það, að ráða sem allra viturlegast fram úr þessu velferðarmáli, og gjöra það á þann hyggilega hátt, að öllum hjeruðum landsins megi að sem mestu gagni verða. Háttv. framsm. (Þorst. J.) sagði, að gjört væri ráð fyrir, að Húnaflóabáturinn skryppi til Ísafjarðar. Það bætir ekki úr þeirri þörf, sem hjer er að ræða um, á svæðinu frá Ísafirði til Breiðafjarðar. Eins og jeg hefi tekið fram, vildi jeg helst óska, að ekki þyrfti að nota heimildina. En mjer þykir æskilegt, að hún væri til, ef til kæmi.

Matthías Ólafsson : Mjer þætti leitt, ef háttv. framsm. (Þorst. J.) tekur orð mín svo, að jeg sje nefndinni vanþakklátur. Jeg er einmitt mjög þakklátur nefndinni, því að hún tók eins mikið tillit til flutningaþarfar í kjördæmi mínu og mögulegt var. En þrátt fyrir það geta orðið hreinustu vandræði hjá mönnum á þessu svæði. Setjum svo, að strandferðabátur væri rjett nýfarinn frá Ísafirði norður um land, er skip kæmi frá útlöndum og legði upp á Ísafirði vörur, er fara ætti til ýmissa hafna á Vestfjörðum. Þær yrðu svo að bíða á Ísafirði til þess, er strandferðaskipið væri búið að fara heila hringferð og gæti tekið vörurnar á leið sinni suður um aftur. Má nærri geta, að menn þar vestra, t. d. á höfnum þeim, sem strandferðaskipið kemur ekki á, væru orðnir nauðstaddir, þegar vörurnar loksins kæmist til þeirra. Það er sem sje ekki ætíð auðhlaupið að því, auk þess sem það er dýrt, að taka bát frá fiskveiðum og senda eftir vörunum, t. d. til Ísafjarðar. En hitt er betra oft og tíðum, að leigja báta, einn eða fleiri, og sanngjarnt, að til þess væri veittur nokkur styrkur úr landssjóði. Þetta er ekki svo mikið, þar sem um jafn stóran hluta landsins er að ræða. En hitt skal jeg taka fram, að heldur vil jeg taka till. aftur en ónýta staff nefndarinnar. En því vil jeg halda fast fram, að engin ástæða er til að slíta þingi fyr en sæmilega er gengið frá nauðsynlegustu málunum. Það er blátt áfram óleyfilegt að ganga illa frá þessum málum.

Sveinn Ólafsson Hjer liggja fyrir till. um fjárveitingar til flóabáta á Austfjörðum og Húnaflóa. Um þær hefir fjárveitinganefndin þegar tekið afstöðu. En ósjeð er afstaða hennar, ef teknar væru upp till. um fjárveitingar til báta á fleiri stöðum. En að þessar fjárveitingar eru teknar upp, stafar af því, að þessir landshlutar voru vanræktir á síðasta þingi, en fyrir hinum sjeð. Er það og rjett, að þeir nú hafa fyrirheit um frekari styrk en 1915. Undirstaðan er áður fengin hvað Vestfirði og Norðurland snertir, og ferðir þar komnar á þann rekspöl, að hægt ætti að vera að halda uppi viðunanlegum samgöngum með þeim styrk, sem veittur var 1915. Þess er og að geta, það er tekur til Austfirðingafjórðungs, að þar eru fleiri hafnir og meiri flutningaþörf en á flestum öðrum svæðum hjer á landi, af því að verstaðir eru þar svo margir og ströndin löng og vogskorin. En ef taka ætti upp óskir manna um styrk til annara flóabáta, þá er hætt við, að þetta mál yrði ekki útkljáð í tæka tíð, ef svo fer, sem líkur eru á, að þingi verði slitið um næstu helgi. Af þessum ástæðum tel jeg rjettast að samþykkja að eins tillöguna Sjálfa í þetta sinn, en ekki það, sem knýtt hefir verið aftan í hana. Af sömu ástæðum get jeg ekki heldur felt mig við það, að málið sje tekið út af dagskrá.

Jörundur Brynjólfsson Jeg vil styðja það, að málið sje tekið út af dagskrá nú þegar, og virðist þá ekki ástæða til þess að ræða það frekara að þessu sinni.

Forseti: Samkvæmt framkominni ósk tek jeg málið út af dagskrá. Á 18. fundi í Nd., þriðjudaginn 9. janúar, var till. tekin til frh. síðari umr. (A. 56, 95, 96).

Framsm. (Matthías Ólafsson) Eins og sjá má á þgskj. 54 hefir nefndin ályktað, að nokkrir menn úr henni skyldu koma fram með frv. í móti þessu, og þar eð frv. þetta er nú fram komið, hefi jeg og háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) ákveðið að taka till. okkar á þgskj. 9 og 18 aftur. Vildum við ekki halda fast við till., þar sem við gjörum okkur vonir um, og erum þess fullvissir, að stjórnin gjöri sjer alt far um, að menn út um land fái vörurnar með aðgengilegum kjörum. Annars vona jeg að hæstv. stjórn taki tillit til umræðanna hjer í deildinni, ef til þess kemur að hún verði að hafa einokun á einhverri vörutegund. Sjerstaklega vil jeg taka það fram, að þar sem öll líkindi eru til, að landsstjórnin hafi einkasölu á sykri, þá er ástæða sú, er hún færði fram gegn tillögu minni á þgskj. 9 horfin, að því er þá vörutegund snertir og hverja aðra, er hún kynni að hafa einkasölu á. Forseti lýsti yfir því, að till. væri tekin aftur.

Flutnm. (Matthías Ólafsson) Jeg hefi leyft mjer að koma fram með þessa tillögu ásamt fleirum. Og jeg býst satt að segja ekki við miklum umræðum um þetta mál, því að svo sjálfsagt finst mjer það, að jeg hygg að flestir hljóti að vera sömu á skoðun um það. Það er alkunna að stórar verslanir setja næstum því æfinlega verslunarstjórum sínum þau skilyrði, að þeir taki ekki þátt í opinberum málum. Hjer er um þá stofnun að ræða, sem meira er um vert en nokkra aðra stofnun í landinu, og væri því ekki síður nauðsyn á, að setja framkvæmdarstjórum Landsbankans þessi skilyrði en almennum verslunarstjórum. Það má líka benda á það, að hlutdeild í opinberum málum dregur alt af hugann mikið frá því starfi, sem þessir menn ættu að gefa sig óskifta við. Og auk þess fylgja því líka oftast nær erjur og stundum fullur fjandskapur, að standa framarlega í einhverjum stjórnmálaflokki. Það er líka alkunnugt, að það eru einkum flokksmenn verslunarstjórans, sem skifta við verslun hans, en hinir versla fremur við aðra. Jeg skal ekkert um það fullyrða, hvort þetta hefir komið fram við Landsbankann, en jeg þori ekki heldur að neita því, en hitt er víst, að orðasveimur hefir talsverður verið um það, að Landsbankastjórarnir drægi taum þeirra manna, sem styddu þá í opinberum málum. Hvort sem þessi orðasveimur er sannur eða ekki, þá er hann einn ærinn til þess, að ástæða sje til að samþykkja þessa tillögu. Jeg gæti búist við þeim mótmælum, að þetta skerti persónulegt frelsi manna, en þar til er því að svara, að oft er nauðsyn á, að takmarka persónulegt frelsi, en einnig má geta þess, að engum er skipað að sækja um þessa stöðu. En þrátt fyrir það, þótt þetta skilyrði sje settK þá hygg jeg, að margir væru fúsir til að fórna sjer fyrir bankastjórastöðuna eina, og væri þá vel farið, því bankastjórastörfin eru orðin svo umfangsmikil að ekki veitir af, að þeir sem þeim gegna gefi sig við þeim með lífi og sál. Vitanlega dettur okkur flm. tillögunnar ekki í hug annað en bankastjórarnir hafi fullkomið hugsunarfrelsi og atkvæðisrjett. Það stendur nú svo á við Landsbankann, að nú er að verða breyting á bankastjórninni og býst jeg við að veitt verði annað embættið, sem losnaði nú fyrir skemstu, er annar bankastjóranna varð ráðherra. Það væri því vel til fallið, að stjórnin hefði þetta í hug við veitingu þessa embættis, en auðvitað er ekki hægt að setja Birni Sigurðssyni nein skilyrði, því að hann var ráðinn með öðrum skilyrðum. Jeg ætla svo ekki að orðlengja þetta meir. Ef jeg heyri andmæli, mun jeg reyna að svara þeim, en satt að segja, býst jeg ekki við að heyra þau, því eflaust er hægt að fá nóga góða menn, þótt þetta skilyrði yrði sett. Jeg gleymdi áðan að geta þess, að verði komið með þau andmæli, að nauðsyn sje að hafa bankastjórann á þingi til að gæta hagsmuna bankans, þá er því til að svara, að hjer á engan sjerstakan mann að þurfa til að gæta hagsmuna bankans; um það á alt þingið að vera samhent. Þeim andmælum er því nú þegar svarað fyrir fram.

Forsætisráðh. (Jón Magnússon) Jeg er hálf hræddur um að þessi till. komi nokkuð nærri stjórnarskránni. Þar stendur svo í 34. gr.: „Embættismenn þeir, sem kosnir verða til Alþingis, þurfa ekki leyfi stjórnarinnar til þess að þiggja kosninguna“. Það stendur að vísu „embættismenn“, en vafasamt hvort bankastjórar verða ekki samkvæmt málvenju heimfærðir undir þann titil. Það kom til orða, þegar hin síðasta stjórnarskrárbreyting var á ferðinni, að svifta kjörgengi til Alþingis fleiri embættismenn en dómara, sem engin umboðsstörf hafa á hendi, og var sjerstaklega talað um bankastjóra Landsbankans. Þetta varð þó ekki, og þótt það yrði úr, að umgetnir dómarar væru sviftir kjörgengi, þá er jeg nú ekki viss um, að það hafi verið rjett ráðið. Og jeg tel athugavert að fara lengra á þeirri braut að svo stöddu. Tel jeg æskilegt, að hv. flutningsmenn till. hjeldi henni ekki til streitu.

Þorsteinn Jónsson Mjer kemur þessi þingsálykunartillaga dálítið kynlega fyrir sjónir, og einkum finst mjer það einkennilegt, að háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) hjelt, að engin mundi hafa neitt út á till. að setja, jafnvel þótt hann játaði, að hún skerti persónulegt frelsi manna, sem hún líka gjörir í fylsta mæli. Jeg geng út frá því, sem vissu, að engin stjórn muni láta sjer detta í hug, að skipa í bankastjórasætið öðrum mönnum en dugandi fjármálamönnum, og þessa menn vilja háttv. flutnm. láta útiloka frá þingsetu, eins og ekki væri nein þörf á því fyrir þjóðina, að slíkir menn eigi sæti á Alþingi. Jeg álít aftur á móti, að þörfin fyrir fjármálaþekkingu sje nokkurn veginn jafnmikil á Alþingi og í Landsbankanum. Jeg hefi ekki heldur heyrt þess getið, að nokkur þjóð reyndi að útiloka menn með jafnmikilli fjármálaþekkingu, sem bankastjóra frá setu á þingi sínu, og mættu þó fólksfleiri þjóðir fremur við því tjóni en við, þar sem þær hafa af miklu meiru að taka. Jeg vil líka taka það fram, að mjer finst, að með þessu sje beitt hinu mesta misrjetti. Landsbankastjórunum er meinað að sitja á þingi, en bankastjórar Íslandsbanka eiga að mega sitja þar. Ef háttv. tillögumenn vilja láta eitt yfir alla samstjetta menn ganga, þá ættu þeir að banna öllum bankastjórum landsins þingsetu. Ef á annað borð á að ganga inn á þessa braut, þá er mjög óvíst hvar takmörkin eiga að vera; það er þá eins víst, að á næsta þingi yrði það samþ., að banna öllum sýslumönnum þingsetu. Slíkt á sjer þó stað annarsstaðar, að dómurum sje bönnuð þingseta, og svo er hjer um yfirrjettardómara. Enda ekki minni ástæða en banna bankastjórunum hana. Hjer hefir viljað svo vel til, að í bankastjórasæti Landsbankans hafa valist menn, sem hafa haft svo mikið traust hjá þjóðinni, að þeir hafa verið kosnir þingmenn og endurkosnir hvað eftir annað. Þessir menn eru þeir Tryggvi Gunnarsson og Björn Kristjánsson. Í tíð Tryggva voru báðir gæslustjórarnir, Eiríkur Briem og Kristján Jónsson, þingmenn. Og þótti þá ekki heldur saka, hvað bankann snerti.

Bjarni Jónsson Það er nú búið að taka fram ýmislegt af því, sem jeg ætlaði að segja, en þó skal jeg leyfa mjer að árjetta það með nokkrum orðum. Háttv. flutnm. (M. Ó) sagði, að hjer stæði líkt á og með verslanir, sem leyfðu ekki verslunarstjórum sínum að taka þátt i opinberum málum. En hjer er um tvent ólíkt að ræða. Verslanir getur skort viðskiftamenn, en jeg hefi aldrei heyrt þess getið, að bankann skorti þá; hefi aftur heyrt, að bankann hafi skort peninga handa viðskiftamönnum sínum. Annars sýnist það liggja bak við þessa till., að flutnm. álíta, að bankastjórar Landsbankans hafi verið hlutdrægir. Jeg get borið um það, að þótt jeg hafi oft verið ósammála bankastjórninni í opinberum málum, þá hefir húu aldrei látið mig gjalda þess í viðskiftum mínum við bankann. Jeg hygg því rjett, að leyfilegt sje, að setja manninn aftur í þá stöðu, sem hann hefir úr farið. Tel jeg það líka að fara aftan að manni, ef gömlum þingmanni, sem komist hefir í bankastjórastöðu, væri meinað að bjóða sig fram á þing. Hitt var líka tekið fram, að bankinn ætti að hafa svo mikið fylgi þingsins, að ekki þyrfti með þingsetu bankastjóra. Nú hefir það komið fyrir, ekki alls fyrir löngu, að útlendum banka var fenginn í hendur seðlaútgáfurjettur, en innlendur banki sviftur honum, og lifum við enn undir afleiðingum þess, og má það heita óhönduglega farið. Annars var það rjett tekið fram hjá einum háttv.þm., að mótsögn er í því, að meina bankastjóra annars bankans þingsetu, og þar með þegnrjett, en láta bankastjóra hins, sem í rauninni er erlendur hlutafjelagsbanki, hafa fullan rjett. Ef bankastjórar reyndust hlutdrægir, mundi varla fara svo, að báðir hölluðust á sömu sveif. En þetta eru ekki aðalatriðin. Jeg vildi að eins benda á þetta, til þess að sýna fram á, að ástæðurnar fyrir till. eru hvorki sterkar nje veigamiklar. Hitt er aðalatriðið, sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) tók fram, að það er ekki sæmilegt, að þingið sjálft skori á stjórnina að brjóta stjórnarskrána, en til þess mundi leiða ef till. væri samþykt, og stjórnin hagaði sjer eftir henni. Þetta var til umr. á þingi fyrir fáum árum í umr. um stjórnarskrárbreytinguna síðustu, að meina bankastjórum þingsetu, eins og dómurum, en gekk þá ekki fram, svo ekki er hægt að segja, að það sje ýkjagamall þingvilji. Háttv. flutnm. (M. Ó.) sagði, að þetta væri ekki skerðing á frjálsræði mannsins, þar sem um samningsatriði eitt væri að ræða. Jeg áleit þó, að fátækt eða atvinnuleysi gæti neitt mann til að sækja um stöðuna, svo hann um leið neyddist til að beygja sig undir þau skilyrði, er sviftu hann leyfi til þingsetu. Svo þetta er að mínu áliti bein skerðing á þegnfrelsi. Annars mundu það vera sársvangir menn, er sæktu um stöðu, sem sviftir borgararjettindum. Þar sem líka bankarnir eru tveir, ætti hið sama yfir báða að ganga, en slíkt verður ekki án laga. Álít jeg því, að hvorki háttv. deild nje stjórnin geti tekið á móti áskorun þessari.

Gísli Sveinsson Af því jeg er einn af flutnm. till. þessarar, vil jeg segja nokkur orð um helstu atriðin hjá þeim, sem móti till. hafa talað. Vil jeg geta þess alment, ef háttv.þm. Dala. (B. J.) hefir ekki kynt sjer till. þessa, að hún hljóðar um skipun bankastjórnar. Svo að ef háttv.þm. (B. J.) heldur, að hún eigi að gilda um fyrverandi bankastjóra, sem nú er orðinn ráðherra, ef hann heldur opinni stöðunni, þá er það misskilið. Því hún hljóðar alls ekki upp á neinn ákveðinn mann, nje heldur ef að eins á að setja í embættið, heldur var það meining okkar flutnm. að hún yrði sem góð regla í framtíðinni. Furðar mig því á, ef Alþingi verður henni mótfallið. Mjer virðist hæstv. forsætisráðherra (J. M.) mælast til, að till. yrði ekki haldið til streitu, þar eð hún kæmi nærri eða ef til vill bryti bág við stjórnarskrána. Get jeg vel skilið, að stjórninni þyki hún ekkert sælgæti, eins og hún nú er skipuð stjórnin. En það var ekki heldur tilgangur okkar flutnm., að þóknast stjórninni með henni, heldur litum við á málið frá sjónarmiði bankastofnunarinnar, og vildum því koma fram, sem henni væri heppilegast. Viðvíkjandi því, að nærri væri höggið stjórnarskránni, þá tel jeg það ekki rjett mælt. Dómarar eru þar útilokaðir frá þingsetu, svo að þegar þau embætti eru veitt, eru menn þeir, er við þeim taka, svo að segja „ex officio“ útilokaðir frá þingsetu. En hjer er öðru máli að gegna, þar sem skorað er á stjórnina, að hún við skipun í bankastjóraembættið semji svo um, og er umsækjanda þar fult frjálsræði veitt, hvort hann gengur að kostum þessum og tekur stöðuna eða ekki. Get jeg ekki sjeð, að það yrði til fyrirstöðu því, að góður fjármálamaður fengist til bankans. Álít jeg, að bankamálin ein yrði honum nóg viðfangsefni. Er það minn vilji, að verulega bankafróður maður fáist í þá stöðu og gefi sig allan við henni. Í þessu sambandi get jeg tekið það fram, að jeg veit ekki betur en að fyrsti ráðherrann íslenski hafi samið við landritara um það, að hann tæki ekki þátt í opinberum stjórnmálum, þótt landritari nú má ske í síðari tíð hafi verið farinn að hugsa um að hverfa frá þeim samningi, og ekki talið sig vera bundinn af honum lengur. Þótt nú stjórnin sinti ekki till. þessari, ef hún verður samþykt, álít jeg þó að hún megi að gagni koma, þann veg að þegar nýr bankastjóri verður skipaður, þá sæi hann vilja þingsins í þessu máli, og mundi þá fremur sinna bankamálunum af alhug, og síður vasast í öðrum málurn. Háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) gat þess til, að við flutningsmenn mundum hafa óttast það, að stjórnin veldi fylgismenn sína í bankastjórastöðuna. Þetta er ekki rjett til getið, að minsta kosti ekki hvað mig snertir. Fyrir okkur vakti það, að stjórn bankans kynni að geta orðið vilhöll og látið stjórnast af pólitískum ástæðum. Og í fleiru gæti hún verið vilhöll en lánveitingum og þess háttar. Jeg vil taka til dæmis skipun starfsmanna bankans. Það er alkunnugt, að því hefir verið slegið fram, að þar hafi ekki æfinlega alt verið óvilhalt. Jafnvel hefir verið haft á orði, að pólitískar ástæður hafi ráðið þar fullmiklu. Þessu vildum við reisa skorður við í framtíðinni, og meðal annars af þessari ástæðu er till. fram komin. Sami háttv.þm. (Þorst. J.) tók það fram, að þingið þyrfti þess með, að á því sæti maður með fjármálaviti. Ekki neita jeg því. En er það skoðun hans, að bankastjórinn sje sá eini maður í landinu, sem vit geti haft á fjármálum? Þykir mjer það ólíkt, enda má um það segja, að farið geti þar upp og niður, sem um hvað annað. Það er vel hugsanlegt, að bankastjóri hafi ekkert afburða fjármálavit, og alveg eins hitt, að aðrir menn beri skyn á slíka hluti. En sje þjóðin svo fátæk að fjármálamönnunum, að hún eigi ekki nema einn slíkan, þá tel jeg hann hvergi betur kominn en í bankastjórastöðunni. Það er því mín skoðun, að bankastjórar eigi alls ekki á þingi að sitja. Er þeim hægt að snúa sjer til stjórnarinnar með áhugamál sín, og ef svo færi, að þeir fengi ekki áheyrn þar, þá má þó gjöra ráð fyrir, að þingið tæki til greina álit þeirra sem bankafróðra manna. Því hefir verið haldið fram, að ósamræmi væri að láta þetta ekki gilda líka um bankastjóra Íslandsbanka. Slíkt er ekki hægt. Stjórnin skipar þá ekki, og getur því ekki sett þeim nein skilyrði eða komið við samningum, þar sem hjer er ekki um lög að ræða, heldur að eins áskorun. Það kemur því ekki heldur til mála, að stjórnin geti neytt nokkurn mann til að sleppa rjetti sínum til þingsetu með því, að skipa hann í bankastjórastöðuna. Hann gengi að því sjálfviljugur. Því var líka haldið fram af háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.), að gæslustjórar hefðu haft þingsetu, en þar er líka öðru máli að gegna, því þeir hafa ekki svo mikil ráð í bankanum. Það eru bankastjórarnir, sem bera ábyrgðina; þeir veita lán, ráða starfsmenn o. s. frv. Það er líka alkunnugt, að bankastjórnin hefir sett starfsmönnum ýms skilyrði um pólitísk efni og fleira. Get jeg því ekki skilið, að hæstv. ráðherra og fyrverandi bankastjóri (B. K.) hafi neitt út á þetta að setja, þótt skorað væri á stjórnina að gjöra þvílíkt samkomulag. Háttv. þm. Dala. (B. J.) lýsti yfir því, að bankastjórnin hefði ekki látið í ljós neina hlutdrægni við sig, eða hafi látið bitna á sjer skoðanamun í stjórnmálum. En mjer liggur við að spyrja, hvort hann hafi þá ekki notið nokkurs. Því kunnugt er mjer um það, að upp á síðkastið hefir fallið vel á með honum og bankastjórninni. Satt er það, að menn geta tekið sinn þátt í stjórnmálum, þótt þeir sitji ekki á þingi, en þó tel jeg minni hættu á, að þeir gefi sig um of við þeim, eða með æsingi, ef þeir starfa ekki að þeim opinberlega, þurfa ekki að vasast í þeim málum, þótt þeir hafi sína skoðun og greiði atkvæði sitt þar eftir. Og er það trúa mín, að ef till. nær fram að ganga, þá mundu bankastjórar eyða minni tíma og starfskröftum í slík annarleg störf, sem ekki snerta stöðu þeirra, eða eru henni andstæð.

Flutnm. (Matthías Ólafsson) Jeg bjóst ekki við svona miklum umræðum um þetta mál, og eru mjer það vonbrigði, að svo margir hafa staðið upp til að hnýta við till. þessari. Jeg vissi, að hæstv. stjórn áleit hana ekki heppilega, en furðar á því, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) álítur hana munu valda stjórnarskrárbroti. Jeg get heldur ekki fallist á, að svo væri. Yfirleitt álít jeg, að margt hafi mælt verið óþarft í þessu máli, og sumt helsti persónulegt. Háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) fór nokkrum orðum um það, hversu þessu væri hagað í útlöndum. Jeg er má ske ekki eins fróður um það eins og hann. En þó get jeg frætt hann um það, að í mörgum öðrum löndum er heilum, stórum stjettum bönnuð þingseta. Hjer er ekki verið að kreppa að persónufrelsi manna, því að hjer er einungis um samningsatriði að ræða. Þarf jeg ekki að fjölyrða um það, og síst eftir að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) er búinn að taka fram dæmið um landritarann. En hins vegar getur staðið svo á, að kreppa verði að persónufrelsi manna, t. d. dómenda, og þá gjöra þjóðirnar það. Jeg fyrir mitt leyti vil heldur, að yfir dómararnir hafi pólitískan rjett en bankastjórarnir. Þar er þó æfinlega málsskot til, þar sem er hæstirjettur. En hjer er ekkert málsskot, þegar um bankastjóra er að ræða. Enn fremur fullyrði jeg, að mikill orðasveimur gangi um hlutdrægni bankastjóra Landsbankans af stjórnmálalegum ástæðum. Hvort slíkur orðasveimur er á rökum bygður eða ekki, er í mínum augum ekkert aðalatriði, heldur hitt, að hann getur vakið óhug manna til bankans. Þetta er bankanum miklu hættulegra nú en áður, meðan hann var einn, og hafði engan keppinaut hjer á landi. Þegar keppinauturinn er kominn, ríður á því, að enginn skuggi geti fallið á bankann. Háttv. þm. Dala. (B. J.) segir, að bankann hafi einkum skort fje. Maður verður að gjöra ráð fyrir, að bankinn muni smám saman eignast nægilegt fje, og þá verður stjórn hans að vera óaðfinnanleg og laus við hlutdrægni. Annars mundu menn heldur leita hins bankans, sem gjöra má ráð fyrir að væri engu síðri. Jeg vil svo ekki orðlengja þetta frekar að sinni. Jeg hygg, að rök vor flutningsmanna sje mikil, og undrast, ef till. fellur. Þrátt fyrir alt mundi mjer líka vel, þótt svo færi; það mundi að eins sýna, hvernig háttv. þing er skipað. Jeg mundi óska nafnakalls um till., ef jeg gæti fengið nógu marga til að undirskrifa beiðnina með mjer.

Bjarni Jónsson Það er til lítils að þrátta lengi um þetta mál. Skal jeg þó nefna nokkur atriði. Flutningsmenn till. leggja áherslu á, að þetta mundi koma í veg fyrir hlutdrægni. En þótt þetta yrði gjört að skilyrði fyrir skipun bankastjórans, er þá þar með útilokað, að hann yrði hlutdrægur af stjórnmálaástæðum ? Mundi ekki hættulegt, að stjórnin fengi slíkt samningavopn í hendur á bankastjóraefnið? Hún mundi þá, ef til vill, fremur taka leiðitamasta manninn en hinn duglegasta. Gæti þá ekki einmitt bankastjórinn orðið hlutdrægur eltir stjórnmálaskoðunum? Væri það víst, að till. hans yrðu óhlutdrægar, þótt hann mætti ekki nota fullan og óskertan stjórnmálarjett sinn? Jeg held, að tryggingin sje engin, þótt svo væri um búið. Hygg einmitt, að þá muni hægra að vera hlutdrægur í skúmaskotum, ef menn þurfa ekki að bera opinbera ábyrgð. Vona jeg, að menn skilji, að tryggingin er engin. Háttv. þm. V. Sk. (G. Sv.) gat sjer þess til, að jeg hefði ekki lesið rjett. Það er misskilningur hans. Þegar maður er tekinn úr einhverri stöðu og gjörður að ráðherra, er í hans stað settur einhver maður á eigin ábyrgð. Ef svo einhver slík ákvæði væru sett um stöðuna, meðan þessi maður væri ráðherra, kemst hann undir þessi ákvæði, er hann tekur við stöðunni aftur, því að þá verður að skipa hann á ný. Svo var að minsta kosti, þá er Kristján Jónsson tók aftur við háyfir dómaraembættinu. Þessi till. sýnist því helst vera lykkja til að smeygja yfir þann mann, sem áður var bankastjóri, en er nú nýorðinn ráðh., ef hann tæki við bankastjórastöðunni aftur. Það kom ljóst fram í ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að hjer er farið fram á stjórnarskrárbrot. Hann játaði, að ekki væri unt að koma með þetta í lagaformi, af því að það væri stjórnarskrárbrot. Með þessarri þingsál.till. er skorað á stjórnina að brjóta stjórnarskrána. Hún á að bera ábyrgðina. Hjer er því sýnilega verið að flytja áskorun til hinnar nýskipuðu stjórnar, sem hlyti að leiða til þess, að hún segði af sjer. Stjórnin getur ekki orðið við þessarri áskorun. Það er ekki leyfilegt, að stjórnin taki af mönnum rjett í samningi með broti á stjórnarskránni, jafnvel þótt samningar sje frjálsir. Auk þess ber þess að gæta, að þegar samningurinn hefir í sjer fólgna þessa afsölun persónulegs rjettar, mun stjórnin ekki eiga völ á góðum mönnum. Því að góðir menn vilja ekki semja af sjer hinn besta rjett. Það er því ekki rjett, að stjórnin megi útiloka þá góðu menn og hæfu, er ekki vilja ganga að slíkum skilyrðum. Jeg tel víst, að enginn vænn maður vilji ganga að slíkum samningum. Háttv. flutnm. (M. Ó.) sagði, að oft vri nauðsynlegt að kreppa að persónufrelsi manna. Það getur verið; en þá verður að spyrja: Hve nær er þess þörf? Auðvitað er það nauðsynlegt t. d. með hegningarlögunum. Stjórnarskráin skerðir og persónufrelsi, t. d. dómenda, og það tel jeg ilt, þótt jeg hins vegar játi, að það sje malum necessarium. Hvaða ástæðu, sem háttv. flutnm. (M. Ó.) kann að finna fyrir máli sínu, verður hann að viðhafa aðra aðferð en samþykkja eina þingsályktun til stjórnarinnar. Það er ekki rjetta leiðin. Svo er það þessi hætta, ef maður á annarri stjórnmálaskoðun vildi fá peningalán. Er ekki um þessa sömu hættu að ræða, t. d. hjá þeim dómurum, sem einnig hafa umboðsstörf? Hví ætti þá ekki einnig að gjöra þann samning við sýslumenn, að þeir megi ekki bjóða sig fram til þings? Eða tökum til dæmis kennara. Hugsum oss, að kennarar mentaskólans feldu hrönnum saman fátækra manna syni við próf, af stjórnmálaástæðum. Þetta þyrfti að ná til fleiri sýslunar- og embættismanna en bankastjóra. Hinir háttv. flutnm. ættu að bíða til næsta þings, og semja þá lög, eða gjöra stjórnarskrárbreytingu, um að taka kjörgengi af svo og svo mörgum stjettum. Hjer er eigi unt að gjöra samanburð. Ef t. d. einn einasti maður missir æruna fyrir hlutdrægan dóm, gjörir dómarinn með því meiri skaða, en bankastjóri gæti gjört á 10 öldum. Þess vegna er þessi frelsisskerðing nauðsynlegt böl (malum necessarium), hvað dómarana snertir. Um landritarann er alt öðru máli að gegna. Þar er að ræða um samning milli tveggja manna, áður en þeir fengu embætti, að sá þeirra, sem yrði ráðherra, skyldi gjöra hinn að landritara með þessum kostum. Þetta, hvernig landritarinn varð til, gæti bent á afleiðingarnar af samþykt þessarrar till. Bankastjórinn gæti þá orðið skipaður bak við tjöldin.

Forstisráðh. Jón Magnússon): Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) lagði áherslu á, að jeg hefði sagt „nærri stjórnarskrárbroti“. Þetta sagði jeg af því, að bankastjórar hafa ekki áður verið kallaðir embættismenn, heldur þeir einir, sem hafa eftirlaun. Nú er þetta ekki orðið eins sundurgreint. Jeg býst við, að flestir telji bankastjórana embættismenn í skilningi stjórnarskrárinnar. Ef þetta er rjett, má telja það stjórnarskrárbrot, ef stjórnin auglýsir stöðuna og bætir við því skilyrði, að sá sem hljóti hana, megi ekki sitja á þingi. Auk þess get jeg búist við, að þótt skilyrðið stæði í auglýsingunni og að því væri gengið, yrði það með öllu ónýtt. Ef bankastjóri tæki síðar við þingkosningu, tel jeg, að ekki væri hægt að víkja honum frá fyrir það. Stjórnarskrárgreinin er til þess að verja embættismenn yfirgangi landsstjórnarinnar að þessu leyti. Ef leyfilegt er að setja sumum embættismönnum þetta skilyrði, ætti að vera leyfilegt að setja öllum það, og þá er stjórnarskrárgreinin ónýt. Jeg hefi eigi borið mig saman við samverkamenn mína í stjórninni, um það, hvort vjer mundum segja af oss, ef till. yrði samþykt. Jeg lít svo á, að brjóti einhver samþykt þingsins í bág við lög, sje sjálfsagt að láta sem hún sje ekki til.

Þorsteinn Jónsson Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) tók það fram, að orð hefði farið af því, að bankastjórn Landsbankans hafi verið hlutdræg. Jeg man ekki eftir, að hafa heyrt kvartanir í þessa átt. En þótt einhver hefði getið sjer slíks til, tel jeg ekki sæma Alþingi að hlaupa eftir Gróusögum. Sumir halda, að allir sje hlutdrægir. Hafi einhverjum manni verið neitað um lán, sakir ónógrar tryggingar, má búast við, að þann teldi það stafa frá stjórnmálalegri hlutdrægni, ef hann hefði aðra stjórnmálaskoðun en bankastjórnin. Sami háttv.þm. (G. Sv.) hafði það eftir mjer, að engir fjármálamenn mundu sitja á þingi, ef bankastjórum væri bönnuð þingseta. Það hefi jeg aldrei sagt. En hinu held jeg fram, að bankastjórarnir mundu að jafnaði vera bestu fjármálamenn landsins. Og jeg taldi það skaða, ef þessum mönnum væri bægt frá að sitja á þingi. Jeg verð að segja það, að mjer finst vjer eiga helsti fáa fjármálamenn. Það kemur að minsta kosti lítil fjármálaviska fram í þessari till.háttv. alþingismanna, er að henni standa. Háttv. þm. (G. Sv.) taldi, að bankastjórarnir mundu geta orðið að sama liði, þótt þeir ættu eigi sæti á Alþingi; það væri hægt að leita til þeirra, og sækja til þeirra fjármálavit. Það er ekki sama, hvort vitið er sótt til annarra, eða menn leggja það til sjálfir. Þá gjörði heldur ekkert til, þótt þingmenn hefðu ekki vit á nokkru þingmáli, ef þeir gætu sótt þingvit til einhverra manna í Reykjavíkurbæ; en það er af flestum ekki álitið alveg sama, hvort menn sækja vit til annarra eða hafa það sjálfir. Jeg miskildi ekkert viðvíkjandi bankastjórum Íslandsbanka. Mjer var það ljóst, að þeim er ekki hægt að banna þingsetu, nema að breyta stjórnarskránni. Þessa till. er ekki heldur hægt að samþykkja, nema með því að breyta stjórnarskránni. Það eru lítil líkindi til, að maður, sem hefði ágæta hæfileika á fjármálasviðinu, og hefði löngun til að vinna að opinberum þjóðmálum, vildi ganga að því, að verða bankastjóri og missa þar með kjörgengi sitt. En það eru mikil líkindi til þess, að fær bankamaður vildi einnig gefa sig við stjórnmálum og eiga sæti á Alþingi. Til þessa höfum vjer dæmin deginum ljósari. Jeg vil ekki fara í neinn mannjöfnuð við háttv. flutnm. (M. Ó.). Mjer er ekki vel við slíkt á Alþingi. Jeg þekki hann svo vel, að jeg veit að hann hefir leitað vandlega að því, hverjum embættismönnum erlendis sje bönnuð þingseta. Og hefði hann með þeirri samviskusamlegu rannsókn, sem jeg veit, að hann hefir gjört, getað fengið nokkra vitneskju um, að bankastjórum væri bönnuð þingseta, hefði hann vafalaust látið þess getið, til enn meiri styrktar málstað sínum. En það hefir ekki komið fram í umr. Hann kvaðst sjá hversu þingið væri skipað, ef till. sín fjelli. Já, auðvitað sæist þá, að það vildi ekki skerða í neinu persónulegt frelsi manna, nje samþykkja áskoranir, er fara í bág við stjórnarskrána. En annars mun þingmaðurinn hafa meint, að þá sæist að Alþingi væri öðruvísi en það á að vera, að þá sýndi það þroskaleysi sitt. Annars finst mjer óviðeigandi, að þm. í ræðum sínum beri þeim á brýn þroskaleysi, sem ekki hafa sömu skoðun og þeir sjálfir.

Jón Jónsson Jeg býst við, að það hafi vakað fyrir tillögumönnum að girða fyrir pólitísk afskifti bankastjóranna. Það er vorkunnarmál, því að það hefir þótt við brenna, að bankastjórarnir hafi óþarflega mikið verið við pólitísk afskifti riðnir. Auðvitað á það ekki að bitna á stofnuninni, þótt einhver starfsmaður hennar láti í ljós skoðanir sínar í stjórnmálum; það ætti að vera fyrir neðan virðingu vor þingmanna og stjórnarinnar, að láta bankann gjalda þess, þótt menn væri andstæðir einhverjum bankastjóranna í stjórnmálum. Jeg skal þó ekki neita því, að það geti verið óheppilegt, að bankastjórar þurfi að eiga í hörkudeildum út af stjórnmálum. Það væri t. d. óheppilegt ef það orð legðist á út um landið, að einhver maður í bankastjórninni sje hlutdrægur; það gæti leitt til þess, að aðsúgur yrði gjörður að bankanum, og er þetta engu síður óheppilegt fyrir stofnunina sjálfa, þótt orðrómur þessi væri alveg ástæðulaus, sem vel mætti vera, því að alt af má gjöra mönnum getsakir. Það kom fram hjá háttv. aðalflutningsmanni (M. Ó.), að hann taldi óheppilegt, að bankastjórinn væri að vasast í stjórnmálum; jeg er á sama máli sem hann um það. Jeg taldi æskilegast, að bankastjórarnir beittu sjer ekki í stjórnmálum. En samt get jeg ekki verið með tillögunni, af því að mjer finst hún óviðfeldin gagnvart þeim bankastjóra, sem nú er nýfarinn frá; hún er eins og vanþóknun til hans, um leið og hann skilar af sjer. En jeg veit enga ástæða til slíkrar vanþóknunar, og þess vegna er jeg á móti því, að hún komi nú fram. Í annan stað þætti mjer betur við eiga, að báðum bönkunum væri gjört jafnt undir höfði. Nú vitum vjer, að vier getum ekki gjört þetta gagnvart Íslandsbanka, nema því að eins, að því fengist framgengt, jafnframt því, sem þingið sinti einhverri beiðni um ívilnun handa bankanum, sem oftast liggja nú fyrir á hverju þingi, og fyr vil jeg ekki stíga þetta spor. Einmitt Íslandsbanki hefir undanfarið verið ærið heimtufrekur, og hefir einn sinna bankastjóra hjer í þingsölunum, og því verðum vjer að hafa fulltrúa hins bankans líka, til þess að betra jafnvægi haldist, og báðum verði gjört rjett. Það gefur að skilja, að vjer eigum að haga oss eins og rjett er og skynsamlegt, en ekki gjöra neitt í greiða skyni eða fyrir góð orð. Oss er skylt að sýna fulla einurð í öllum málum, t. d. eins og í seðlaútgáfurjettinum o. s. frv. Það hefir ef til vill ekki vakað nógu Jjóst fyrir oss, hvað vjer eigum að gjöra, til þess að koma því máli í gott horf, en þetta skýrist smám saman með reynslunni. Jeg mundi helst kjósa, að Íslandsbankastjórnin væri einnig útilokuð frá þingsetu, en það getum vjer ekki að sinni. Það er rjett, að landsstjórnin getur samið við nýjan bankastjóra Landsbankans um það, að hann taki ekki þátt í stjórnmálum, en mjer finst óhæfa, að Alþingi fari nú að setja öðrum bankanum slík skilyrði, og það einmitt þjóðbankanum, meðan hinn bankinn, eign einstakra manna, mest útlendinga.hefir alls óbundnar hendur í þessu efni. Þetta var þá það, sem jeg vildi sagt hafa. Það er ekki rjett að samþykkja tillöguna nú, en samt álít jeg hana miða í rjetta átt. En þá verða báðir bankarnir að verða samferða. Það er á allra vitorði, að landsstjórnin hefir látið bitna á bankanum, þegar bankastjórarnir hafa haft aðra skoðun en landsstjórnin. Þetta er ómótmælanlegt, þótt ekki sje það vel við eigandi, nje heillaríkt landinu, og væri þörf á að setja undir þann leka í framtíðinni.

Magnús Guðmundsson Jeg skal vera mjög stuttorður, og ekki sjerstaklega ræða um efni tillögunnar. Ástæðan fyrir því, að jeg stóð upp, er sú, að 2 menn úr hinni nýju stjórn hafa skýrt mjer frá því, að ekki mundi verða skipaður bankastjóri fyr en eftir næsta þing. Ef þetta er svo, þá virðist tillögunni ekki liggja neitt á, og þess vegna leyfi jeg mjer að bera fram svo hljóðandi tillögu til rökstuddrar dagskrár: „Með því að upplýst er, að nú er eigi í ráði að skipa neinn bankastjóra í Landsbankanum, virðist till. á þgskj. 62 sem stendur óþörf, og tekur deildin því fyrir næsta mál á dagskrá“. Ef þetta er ekki rjettheimt, getur stjórnin mótmælt, og þá mun jeg taka þessa dagskrártillögu aftur. Þá er hjer var komið óskuðu þessir þingmenn, að umræðum yrði slitið: Sveinn Ólafsson, Jörundur Brynjólfsson, Einar Árnason, Pjetur Jónsson, Hákon Kristófersson, Björn Stefánsson. Beiðni þessi um að slíta umræðum var feld með 14:8 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: Pjetur Jónsson, Stefán Stefánsson, Sveinn Ólafsson, Þorsteinn Jónsson, Björn Stefánsson, Einar Árnason, Hákon Kristóferss., Jörundur Brynjólfss nei: Magnús Guðmundss., Magnús Pjetursson, Matthías Ólafsson, Pjetur Ottesen, Pjetur Þórðarson, Skúli Thoroddsen, Þorleifur Jónsson, Þórarinn Jónsson, Bjarni Jónsson, Einar Arnórsson, Gísli Sveinsson, Jón Jónsson, Jón Magnússon, Ólafur Briem. Benedikt Sveinsson greiddi ekki atkvæði. Þrír þingmenn fjarstaddir.

Flutnm. (Matthías Ólafsson); Það eru orðnar meiri umræðurnar um svona litla tillögu, en andmælin hafa þó ekki sannfært mig um það, að ekki sje heimilt að gjöra samninga samkv. því, sem tillagan fer fram á. Jeg gleymdi einu atriði áðan, er jeg svaraði háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.). Hann taldi það nauðsyn, að bankastjóri Landsbankans sæti á þingi. En vjer höfum enga tryggingu fyrir því, að hann gjöri það, nema því að eins, að hann sje skyldaður til þess; og það væri sjálfsagt betra, því að þá yrði hann ekki riðinn við kosningastapp og hlutdrægni, sem af því leiðir. En þar sem hv. sami þingm. sagði, að tillagan mundi fram komin vegna núverandi ráðherra Björns Kristjánssonar, þá er svo langt frá því, að jeg hafi ætlað mjer að særa hann á nokkurn hátt. Mjer er vel til þess manns persónulega, og við erum góðkunningjar frá gamalli tíð. Nei, það er vegna bankans sjálfs, því að enginn getur neitað því, að sá orðrómur hefir legið á, að bankastjórarnir væru hlutdrægir, bæði í tíð Tryggva Gunnarssonar og Björns Kristjánssonar. Háttv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að bankastjórarnir hefðu verið greiðugir á lán við sig. Það getur vel verið, og þess munu líka dæmi, að bankastjórnin hefir lánað andstæðingum sínum stórfje, og ekki komið heppilega niður. Jeg veit ekki, hvaðan háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) kemur vitneskja um það, hvernig tilhögun eigi að vera við bankann, en býst við, að þetta sje flugufregn. En þó að sönn væri, þá get jeg ekki talið þá ráðstöfun heppilega að setja menn um langan tíma í slíka stöðu. Það er bægt að gjöra í sýslumannsembætti, en ekki í bankastjórn, nema stuttan tíma, 1-2 mánuði. Annars getur mikið oltið á því, hvort .stjórnin treystist ekki til þess að framfylgja tillögunni, af því að hún telur hana andstæða stjórnarskránni eða anda hennar. Það er fjarri mjer að álíta þetta mál svo vaxið, að það geti verið til þess að velta stjórninni, ef hún telur sig ekki geta farið eftir tillögunni, af því að hún komi of nærri stjórnarskránni, sem jeg held nú raunar ekki. Þá mundi jeg heldur taka tillöguna aftur, heldur en að koma stjórninni í nokkur vandræði.

Gísli Sveinsson Áður en jeg fer út í umræðurnar, vil jeg mælast til þess, að stjórnin svari fyrirspurnum þeim, - því að fyrirspurnir má kalla það -, þótt ekki hafi komið fram í því formi beinlínis, sem fram hafa komið frá 2 þm. 1. Hvort meiningin sje, að skipa ekki mann í bankastjórnina fyrst um sinn; og 2. hvort stjórnin muni ekki taka till. til greina, ef hún verður samþykt.

Forsætisráðh. (Jón Magnússon) Jeg býst ekki við, að um skipun bankastjóra verði að ræða til næsta þings. Eins og kunnugt er, er veiting fyrir öðru embættinu; í því situr Björn Sigurðsson, sem nú er utanlands, en væntanlegur heim innan skams tíma. Um hitt embættið er það að segja, að fráfarandi bankastjóri, sem nú er orðinn ráðherra, hefir óskað, að því yrði haldið opnu til næsta þings, svo að það yrði ekki veitt fyr en á næsta þingi, eða að því loknu. Auðvitað getur annarhvor eða báðir bankastjórarnir fallið frá, en samt þykir mjer líklegt, að ráðuneytið mundi ekki ganga lengra en að setja mann eða menn í embættin. Hinni spurningunni, hvort ráðuneytið telji tillöguna andstæða stjórnarskránni, get jeg ekki svarað, því að það hefir enn ekki borið sig saman um það efni. Jeg fyrir mitt leyti tel hana ganga mjög nærri ákvæðum stjórnarskrárinnar. Einhver háttv.þm. dró dæmi af landritaranum. Jeg verð að telja það dæmi alls annars eðlis en það, sem hjer er um að ræða Það var samkomulag, að landritarinn legði niður þingmensku, er hann tók við landritaraembættinu, en skoðun mín var og er sú, að hann hefði ekki þurft að láta af embættinu, þótt gefið hefði sig við þingmensku. Annars er jeg satt að segja, dálítið hissa á því, ef menn í alvöru halda, að stjórnin muni fara frá, þótt þessi tillaga yrði samþykt. Mönnum má þó vera kunnugt um það, að þingsályktunartill. hafa verið samþyktar tugum saman, sem landsstjórnin hefir ekkert gjört við, eða út af. Þessi ósiður, að samþykkja í hugsunarleysi þingsályktunartillögur, sýnist vera orðinn nær því beinn sjúkdómur í háttv. deild. Þess vegna er jeg hissa á því, að þótt önnur deildin í fljótræði samþykki einhverja þingsályktunartillögu, skuli mönnum koma til hugar að hreyfa því, að ráðuneytið fari frá, ef það þykist ekki geta sínt henni. Slíkt er næstum barnalegt.

Gísli Sveinsson Jeg hefi aldrei látið það um mælt, að komið gæti til mála, að stjórnin færi frá fyrir þessar sakir. En spurningin var sú, hvort stjórnin mundi taka tillöguna til greina, ef samþykt yrði, eða virða hana vettugi. Það hefir ekki komið ljóst svar fram við því, hvort svo yrði eða ekki. Hitt tel jeg ekki geta komið til mála, að stjórnin ljeti veltast á þessu; til þess þyrfti eitthvert verulegra mál, eða, þar sem hjer er að eins um áskorun í þingsályktun að ræða, þá yrði stjórnin að dæma eftir á. Þessar orðræður háttv.þm. Dala. (B. J.) um það, hvort stjórnin muni taka sprett og segja af sjer, ef till. yrði samþykt, held jeg að sje ástæðulausar. Háttv. þm. getur víst verið ókviðinn fyrir því. Annars hefir hann orðið að viðurkenna alt það, sem jeg sagði um þetta mál síðast, svo sem um samkomulag það, sem gjört var við landritara. Jeg vildi þá næst benda hæstv. forsætisráðherra (J. M.) á það, að hann leggur víst áreiðanlega aðra og víðari merkingu í orðið embættismaður, en lögin gjöra. Hann kvaðst ekki mundu treysta sjer til að hindra það, þótt bankastjóri Landsbankans, sem ráðinn hefði verið með þessum skilyrðum, tæki á móti kosningu til Alþingis. Við skulum gjöra ráð fyrir, að þetta skilyrði sje sett í skipunarbrjef eða erindisbrjef mannsins. Brot á móti slíkum brjefum getur og hlýtur að valda vítum, jafnt í þessu tilfelli sem öðrum, svo sem frávikning frá sýslan hans. Jeg get ekki með nokkru móti sjeð, að það geti verið brot á stjórnarskránni, þótt þessi till. yrði samþykt, þar sem hún ber það með sjer, að hún er að eins áskorun um að gjöra frjálst samkomulag. En hitt væri aftur á móti brot, ef það væri sett í einfalt lagaboð, að bankastjórnin mætti aldrei skifta sjer af opinberum málum. Háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J) talaði um hlutdrægni bankastjórnarinnar í sambandi við þetta mál. Jeg skal ekkert um það dæma, hvorki til nje frá, hvort það hefir komið fyrir. En um hitt, sem hann sló fram, að óhugsandi væri, að bankastjórnin yrði skipuð öðrum mönnum en fjármálamönnum er það að segja, að reynsla fyrri ára mótmælir þeirri fullyrðingu algjörlega. Fæstir af þeim bankastjórum, sem hingað til hafa verið við Landsbankann, hafa verið fjármálamenn eða bankafróðir. Viðvíkjandi því hvort setja beri í bankastjóraembættin eða ekki, þá álít jeg það vera mjög óheppilegt. Nú er annar bankastjórinn suður í London, og enginn veit, hve lengi hann verður þar, en maður settur í hans stað; og nú er gjört ráð fyrir, að setja mann í hitt embættið. Þetta álít jeg vera mjög óhyggilega ráðið og næstum því óhæfilegt. En úr því ekki verður neinu um þokað í þessu efni, úr því ekki á að skipa neina bankastjórn nú eða fram á næsta þing, þá er mjer fyrir mitt leyti ekki fast í hendi, að till. verði borin undir atkvæði. Rökstudda dagskráin frá 1. þm. Skagf. (M. G.) var ekki borin undir atkvæði, þar eð forseti lýsti yfir því, að tillagan væri tekin aftur.