Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Þetta frv. er í raun og veru mjög meinlaust, og hefi jeg ekkert við það sjálft að athuga. En jeg stóð upp til þess að mótmæla skilningi, er leggja mætti í greinargerð frv. Þar er helst svo að sjá, sem leggja eigi útsvar á alla þá, er stunda atvinnu við eyjarnar, en það nær ekki neinni átt. Háttv. deild hefir felt líkt ákvæði úr lögum um bæjarstjórn á Siglufirði, og kemur því ekki til mála að láta þennan skilning komast að hjer. Þetta vildi jeg segja út af greinargerðinni, sem fylgir frv.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. þm. Mýra. (P. Þ.) hefir gert grein fyrir nauðsyn þessa frv. Það er að nokkru leyti borið fram fyrir hönd stjórnarinnar. Það er auðsætt, að einhver slík ráðstöfun er óhjákvæmileg. Það getur verið athugavert við þetta frv., að það hefir rjettindamissi í för með sjer fyrir einstaka menn; nýleg skuldabrjef geta jafnvel orðið ónýt eftir þessum lögum. Það hefir ekki þótt athugavert að gefa út lög, sem ónýta gömul skuldabrjef, en það má segja, að það sje nýmæli að gera svo að segja alveg ný veðskjöl rjettminni eða jafnvel rjettlaus. En þó verður ekki sagt, að þetta komi í bága við eignarrjettarákvæði stjórnarskrárinnar. Jeg hefi borið þetta undir lögfræðing, sem jeg hefi mikið álit á, og leit hann eins á það mál. Kröfurnar ónýtast heldur ekki, þó að veðið ónýtist, en þær geta orðið að þoka fyrir öðrum kröfum. Jeg held, að ekki verði hjá því komist að setja slík ákvæði, því ef það væri ekki gert, mundu fasteignir verða mörgum erfið eign; þeir gætu hvorki selt þær eða veðsett. Jeg vona, að deildin leyfi málinu að ganga svo fljótt, að hægt verði að afgreiða það sem lög frá þessu þingi.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Háttv. frsm. (Þór. J.) var að færa rök fyrir því, að spara mætti mikið fje við hrossasöluna, ef hjeruðin sjálf sæju um rekstur hrossanna frá mörkuðunum og á útskipunarstað. Gerði hann nokkra grein fyrir þessu, með því að sundurliða þennan kostnað og benda á þá liðina, sem spara mætti á. Að vísu snerta sumir þessir liðir ekki kostnaðinn við rekstur hestanna, eins og jeg skal nú minnast á, og skal jeg þá reyna að fara fljótt yfir sögu. Hv. frsm. (Þór. J.) talaði um tímaeyðslu markaðshaldaranna og hátt kaup rekstrarmannanna. Það var þetta atriði, sem jeg vildi geta borið mig saman um við markaðshaldarana og þess vegna mæltist jeg til, að málið yrði tekið af dagskrá, er það var hjer síðast til umræðu. En þó að nokkrir dagar sjeu nú liðnir síðan, hefi jeg þó aðeins náð í einn markaðshaldarann, hr. Guðmund Böðvarsson. Hann var sá, er til kaupanna var sendur í Borgarfjörð og norður, og hann hefir sýnt mjer skýrslu um ferð sína, og er ekki annað að sjá en að hann hafi haldið allþjettan áfram og ferðin gengið svo fljótt og vel, að jeg tel ástæðulaust að krefjast meira af honum í þessu efni.  (P. O.: Hefir hann tekið skýrslu úr Borgarfirði ?)  . Nei, jeg hefi ekki fengið skýrslu úr Borgarfirði, og held, að engin ástæða sje til umkvartana þar heldur, þó að menn kunni að líta mismunandi augum á það. En viðvíkjandi þessu mismunandi kaupi rekstrarmannanna, þá get jeg gefið þær upplýsingar, að kaup margra rekstrarmanna í Árnes- og Rangárvallasýslum var talsvert lægra heldur en þeirra manna, sem norður fóru, af því að þeir rjeðu sig fyrirfram fyrir lægra kaup, vegna þess, að þeir áttu eða notuðu sjer ferðina til Reykjavíkur. Var þetta að þakka lagni Eggerts í Laugardælum. Mundi kaupið að öðrum kosti hafa orðið eigi lægra. Eins er það að athuga, að kaupið sýnist nokkuð hátt vegna þess, að mennirnir, sem norður fóru, urðu að hafa 2–3 hesta, en austanmennirnir komust af með 1–2 hesta. Þá hefir verið minst á dýrt markaðshald, geymslu, gistingu, haga o. fl. Er það satt, at þetta var alt dýrt, t. d. 50 aurar fyrir hestinn yfir nóttina á sumum stöðum. En við þessu var ekkert hægt að segja, því að grasleysi var mikið og menn sárir á högum. Geymslumannakaupið var líka hátt, kr. 2,00– 2,50 um tímann. Tóku jafnvel nágrannar hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) þetta kaup. Hefði ef til vill mátt fá menn fyrir lægra kaup, ef tími hefði ætíð verið til þess að leita að þeim. Hvað snertir haga og gistingu, þá er ekki nema um fáa staði að ræða, því að áfangar eru nokkuð fast ákveðnir, og svo er ekki heldur um svo marga staði að ræða, sem þetta geta veitt. Þá mintist sami hv.þm. (Þór. J.) á það, að geymslan hjer væri dýr, færi illa með hestana og væri óþörf. Mætti alveg strika yfir þennan útgjaldapóst. Jeg tók það fram í fyrri ræðu minni, að hjá þessu væri ekki hægt að komast. Ef rekstur á hestunum er langur, verða þeir að hvíla sig áður en þeir eru fluttir út. Væri óforsvaranlegt að skipa hestunum út lúnum; veitir ekki af 2–4 daga hvíld, eftir því, hve langt þeir eru reknir og hvernig. Um þá hesta, sem að austan koma, er hjer ekki að ræða; þeir hafa komið á rjettum tíma til útflutnings. Annars munar það miklu, hvort framskipun fer fram einungis hjer í Reykjavík eða víðar, en það eru talsverðir örðugleikar á því að hafa hana víða, því það þarf að aðgreina hestana eftir aldri, kyni og stærð, milli Englands og Danmerkur, og þurfa þá margir að vera til staðar, ef fullfermi í skip á að fást á fyrirfram tilteknum tíma. Þá skildist mjer á hv.þm. (Þór. J.), að hann teldi það jafnvel saknæmt hjá forstöðumönnunum að safna hrossunum saman hjer við Reykjavík. En það er víst, að reynt hefir verið til þess að fá bestu hagana, sem völ var á, og hefir ekki um það verið að ræða að fá betri haga heldur en í þeim 2 nesjum, sem hrossin hafa einkum verið geymd í, Gufunesi og Geldinganesi, því að Bessastaðanes var ófáanlegt. Auk þess var notað annað land hjer í námunda við Reykjavík, og jafnvel uppi í Seljárdal, en sá ókostur hefir verið við það, að ekki verður komist hjá að hnappsetja hestana meira í ógirtum högum, svo þeir hafa í reyndinni orðið verri. Þá vildi hv.þm. (Þór. J.) halda því fram, að hrossin hefðu sætt illri meðferð. En jeg þori að fullyrða, að forstöðumennirnir hafa lagt alt kapp á, að hrossunum liði vel og væri vel með farin, og einmitt vegna þess hefir kostnaðurinn orðið talsvert meiri. Hafa líka sárfá hross orðið eftir fyrir bilun eða skemdir; alls 5–6 hross munu hafa reynst óhæf til útflutnings 1919, en ekkert í fyrra. Dýralæknir hefir skoðað öll hrossin og kastað þeim úr, sem ekki voru útflutningshæf að lögun. Mun hann vanda það verk mjög, bæði nafns síns vegna og þess, að markaðurinn verði sem bestur. Mun hann ekki una þeim dómi, að hann hafi vanrækt skyldur sínar í þessu efni. Nokkur hross hafa farist af slysum eða veikindum eftir að þau voru keypt, en ekki hefir það orðið fyrir handvömm rekstrarmanna, heldur af hinum og þessum óviðráðanlegum orsökum. Hvað útlit hrossanna snertir hjer, þá veit jeg vel, að það hefir ekki verið gott að holdafarinu til. Mörg hrossin voru tekin batalaus, einkum norðanlands, eða batalítil, rekin hingað og geymd svo hjer. Munu þau ekki hafa hýrgast eftir að þau voru rekin að heiman, og sum lagt af. En við þessu var ekkert hægt að gera frekar en gert var, og eigi veit jeg til, að nein kvörtun hafi komið frá kaupendum um útlit hrossanna, og enginn afsláttur gefinn þessa vegna. Þá mintist hann á merarnar, sem kastað hefðu á leiðinni. Vakti þetta mikinn fögnuð hjer í deildinni. Jeg kannast við, að þetta mun hafa komið fyrir í einum farminum. En enga grein get jeg gert þess, hvernig þetta hefir atvikast. Guðmundur Böðvarsson, sem ekki átti hlut að máli um þær hryssur, sem hjer er um að ræða, og aldrei hefir orðið fyrir slíku í sínum hrossakaupum, sagði, að óhugsandi væri að taka fyrir það, að hryssur, sem keyptar væru, gætu verið með haustfyli, og þyrfti þá ekki nema sjóveiki eða önnur veikindi til þess, að þær ljetu. Mun þetta hafa átt sjer stað í eitt skifti. Annars gengu þessar hryssur í gegnum hendurnar á dýralækni, og get jeg hugsað, að honum líki miðlungi vel svona sögusagnir, ef þær eiga að vera til að ófrægja markaðshaldarana og hann. Þá var sagan um hryssuna í jarðfallinu í Borgarfirði. Skildist mjer fyrst, að hún hefði drepist þar, en svo mun nú ekki hafa verið. Eru annars tildrög þessa máls þau, að á markaði, sem haldinn var á Svignaskarði 1919, kom það í ljós, að 1 hryssan, sem þar var keypt, reyndist hölt, þegar farið var að reka hana hratt. Guðm. Böðvarsson leit svo á, að hjer hefðu verið höfð svik í frammi, og skilaði hryssunni aftur, en eigandinn var farinn af markaði með borgun fyrir merina. En er til kom, neitaði hann að skila andvirðinu aftur. Stendur enn í þessu þrefi, því málaflutningsmanni var falið málið, og mun nú útlit á því, að sættir takist. Hryssan mun vera í gæslu hjá Guðm. í Svignaskarði, og mun ekkert vera hægt út á það að setja. Þá er enn ótalið kostnaðurinn við skrifstofuhaldið, sem þm. (Þór. J.) óx mjög í augum. Er þá fyrst að geta, að maður var sendur út til þess að grenslast um hrossasölu og koma á samningum. Er ferðakostnaður hans og dvöl erlendis, á 5. þús. kr., innifólgið í þessum kostnaði. Hitt er kostnaður hjer, þar á meðal símakostnaður. Voru lengst af hafðir 2 menn, og annar þeirra allan tímann, við skrifstofuhald. Varð þessi kostnaður mun minni sökum þess, að samningar tókust við Samband samvinnufjelaganna að leggja til húsnæði, hita og ljós og að öðru leyti sjá um þetta. Sparaðist við það bæði í húsnæði og mannahaldi. Mun því ástæðulaust að gera athugasemdir við þann reikning. Hefi jeg þá lokið að svara hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.), en vil taka það fram að síðustu, að þessir menn, sem ráðnir voru til forstöðunnar, eru viðurkendir að vera ágætir hestamenn og hinir samviskusömustu menn að öllu leyti. Held jeg, að ekki sje rjett að bera sakir á þessa menn hjer, þar sem þeir eru ekki til varnar sjálfir, nema því aðeins, að fullsannaðar sjeu. Þá skal jeg víkja að orðróm þeim, sem legið hefir á því, að mismunur hafi verið á verði hrossa þeirra, er Eggert í Laugardælum keypti, og þeim, sem Guðm. Böðvarsson keypti. Skal jeg skýra þar frá því, sem jeg veit rjettast í því máli. Eins og kunnugt er, þá eru hrossin keypt mismunandi háu verði, eftir hæð þeirra, en auk þess er gerður stigmunur á hverju hæðastigi, eftir því, hvort hrossið er í meðallagi útlítandi að sköpulagi og öðru, eða ofan við það eða neðan. Eru því á sama hæðarstigi 3 verðflokkar, og fer það eftir mati markaðshaldara, í hvert af þessum þremur verðstigum hann setur hrossið. Verða því verðstigin miklu fleiri en hæðarstig hrossanna. Nú hefir verið svo undanfarið, að erfitt hefir verið að fá hrossin í fyrsta eða tvo fyrstu farmana. Hafa þau á þeim tíma engum eða sáralitlum holdum verið búin að safna, og mælast því ver. Kom jafnvel til orða í fyrra að gera verðmun á hrossum, eftir því, hve nær þau voru keypt, en af því varð þó ekki. Hefir nú Guðm. Böðvarsson skýrt mjer frá því, að sjer hafi ekki þótt sanngjarnt, er hann keypti hrossin í Borgarfirði í fyrsta farminn í fyrra, að verðleggja þau á lágstigunum, af því að þau reyndust svo rýr í mælingu, þótt þau væru vel hæf til útflutnings. Þess vegna mat hann þau hross, sem hann þá keypti, flest á hæsta stigi og ekkert á lægsta stigi. Nú höfðu þeir Eggert og hann því miður ekki borið sig saman um þetta atriði, og af því mun stafa einhver munur á því, hvernig þeir gáfu fyrir hrossin. Þegar Guðmundur kom í Norðurland í byrjun ágústmánaðar, voru hross þar lítið farin að fitna sökum vorharðindanna. Hins vegar voru hrossin mjög góð, og sýndist honum því rjett að fylgja sömu reglu þar og í Borgarfirði. Má það vel vera, að Eggert hafi ekki tekið tillit til þessa og hafi því keypt hrossin á lægra stiginu. Um annan mun en þann getur eigi verið að ræða, og nær engri átt, að hann hafi orðið um 20 kr. til jafnaðar á hrossi, í hæsta lagi 10 kr. Eru skýrslurnar til sýnis um þetta, en annars geri jeg ekki ráð fyrir, að skipuð verði rannsóknarnefnd til að athuga þetta. Hefi jeg þá gefið þær upplýsingar um mál þetta, sem í mínu valdi eru, og er ófáanlegur til að þrefa meira um mál þetta á þessum stað.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal byrja á því að lýsa ánægju minni yfir gerðum hv. landbúnaðarnefndar í þessu máli, því hún hefir gengið allröggsamlega að því, þótt jeg hafi ýmislegt við gerðir hennar að athuga, eins og jeg mun síðar víkja að. Það hefir sýnt sig, að það þarf rannsóknar á því. Hæstv. atvrh. (P. J.) taldi, að ekki ætti við að ræða þetta mál á þingi, en hann hefir fyr sagt þetta um mál, sem hafa snert hann óþægilega. Þetta mál varðar vissulega alla landsmenn, og þingið á að fylgjast vel með því. Hv. landbúnaðarnefnd hefir ekki farið nógu langt aftur í tímann. Það má ekki skella allri skuldinni á þá, sem hafa haft þetta með höndum síðustu ár. Það var Sambandi íslenskra samvinnufjelaga að þakka, sem gert var í þessu máli síðastliðið ár, því að hæstv. stjórn dró málið á langinn þangað til það skarst í leikinn og fór að herða á stjórninni. Samband íslenskra samvinnufjelaga kom því síðan til leiðar, sem gert var síðastliðið ár. Það varð að taka sömu markaðshaldara og með sömu kjörum og áður, enda vissi S. í. S. ekki um samninga aðalstarfsmannanna við hrossasöluna fyr en undir haust. Athugasemd hv. 2. þm. Húnv. (þór. J.) eru orð í tíma töluð, þar sem hann leggur áherslu á, að málinu sje komið í betra horf. Það atriði virðist ekki vera nógu ljóst fyrir nefndinni, að sýslubúar og sýslufjelög skifti sjer ekki af hrossasölunni út á við, en aðeins inn á við, en það er nauðsynlegt, að hún láti söluna út á við alveg afskiftalausa. Vörn hæstv. atvrh. (P. J.) var mest þankabrot og þankaslitur. Hann taldi markaðshaldarana hafa haldið vel áfram. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, hafa þeir t. d. haft dagleið frá Grund í Skorradal að Þyrli á Hvalfjarðarströnd. Það get jeg ekki kallað gott áframhald. Jeg skal geta þess af kunnugleika, því jeg hefi sjálfur fengist við hrossaútflutning, að jeg tel ekki heppilegt að hafa nesin, Geldinganes og Álfsnes, eingöngu fyrir eins mörg hross og verið hefir að undanförnu. Það hefir verið ofsett í þau. Jeg vil þá víkja að verðmismun hrossanna af Norður- og Vesturlandi annars vegar og Suðurlandi hins vegar. Jeg vil átelja hæstv. stjórn fyrir það, að hún hefir neitað að láta af hendi fullnægjandi skýrslur um þetta atriði, og vil jeg spyrja hana, hvers vegna hún neitar um þær skýrslur, sem víst er um að hún hefir haft og jeg hefi nú loks náð í mínar hendur. Þær sýna, að sunnanhrossin hafa verið keypt fyrir 10–20 kr. minna stykkið heldur en vestan- og norðanhrossin. Öll þvæla hæstv. atvrh. (P. J.) um hæðarstig og verðstig, sem jeg satt að segja botnaði ekkert í og býst ekki við, að neinn, og þá ekki hann sjálfur, hafi botnað í, skýrði ekkert þetta atriði. Það þarf ekki skarpan skilning nje sjerþekkingu til að bera saman skýrslurnar og bera saman verð á hrossum, sem hafa jafnan aldur og hæð. Ef hæstv. atvrh. (P. J.) finst þetta sanngjarnt, þá er það fjarstæða. Ef það er af ranglæti, að hann heldur þessu fram, þá verð jeg að átelja það harðlega. Sunnlensku hrossaseljendurnir hafa orðið að bera að jöfnu við hina allan geymslu-, gæslu- og rekstrarkostnað, og hafa gert það möglunarlaust, þó að það sje vitanlegt, að því fylgir miklu minni kostnaður og erfiðleikar að reka hross austan úr sveitum til Reykjavíkur heldur en að norðan og vestan. Jeg er enginn hreppapólitíkus að eðlisfari, en jeg verð að segja, að þegar Sunnlendingar ofan á þetta fá 10–20 kr. minna fyrir hvert hross, þá sje ekki lengur hægt að þola mátið. Jeg fullyrði, að þetta misrjetti hefir átt sjer stað, og vitna jeg þar til hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) og hv.þm. Borgf. (P. O.) og hv. 1. þm. Eyf. (St. St.), og jeg krefst þess, að úr þessu verði bætt hið bráðasta. Þetta misrjetti hefir altaf verið síðan einkasalan byrjaði, en jeg geri aðeins kröfu um uppbót fyrir síðasta ár. Jeg ætla að bera fram till. til þál. um þetta, og gerir hún þá minstu kröfu, sem hægt er að gera. Jeg vona, að allir geti fallist á þetta, því að hreppapólitík á alls ekki að komast hjer að. Jeg get líka minst á það, að hross að sunnan reyndust betri í fyrra heldur en norðan- og vestanhrossin, samkvæmt skeytum frá kaupendum, svo að því síður ætti að vera ástæða til að borga þau ver. Jeg vil þá lesa till. upp. Hún hljóðar svo: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á landsstjórnina að láta rannsaka nákvæmlega verðmismun þann, er verið hefir á hrossum norðanlands og sunnan síðan landseinkasalan hófst á hrossum, og að hlutast til um, að Sunnlendingar fái þann mismun, að minsta kosti fyrir síðastliðið ár, hjá þeim hjeruðum, er ábatast hafa á verðmismuninum.“ Svo er varatill. með þeirri breytingu, að í stað þess, að hjeruðin, sem græða á mismuninum, greiði uppbótina, á að greiða hana úr sameiginlegum sjóði hrossasölunnar, því að mjer er kunnugt um, að hann er til og að í honum eru á fjórða þúsund krónur.

Þorleifur Guðmundsson Jeg kvaddi mjer hljóðs vegna þess, að nokkrir menn fyrir austan hafa kvartað yfir því, að þeim hafi verið goldið lægra fyrir hross sín heldur en hrossaeigendum norðanlands, eins og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) tók fram. Jeg játa það, að jeg er ekki nægilega kunnugur til þess að geta staðhæft þetta, því að jeg hefi ekki fengið skýrslur um það. En jeg hefi fengið hæstv. atvrh. (P. J.) skjal, þar sem fundur, sem haldinn var við Þjórsárbrú, skorar á mig að halda fram rjetti Sunnlendinga. Það sjá allir heilvita menn, að Sunnlendingar greiða til jafns við Norðlendinga kostnaðinn við að reka hrossin að norðan til Reykjavíkur. Þó væri það ekki eins tilfinnanlegt eins og það, sem hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) skýrði frá og fullyrðir að sje rjett, að hrossaeigendur fyrir austan fái 10–20 kr. minna fyrir hross sín heldur en aðrir hrossaeigendur á landinu. Jeg verð að krefjast þess, að slíkt komi ekki fyrir aftur. En jeg sje ekki, að þál.hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) geti komið til greina. Jeg veit ekki til, að neinn sjóður sje til, sem beri að greiða þetta.  (Gunn. S.: Jeg hefi upplýst, að hann sje til)  . Því er neitað. Og ekki er hægt að heimta af stjórninni, að hún greiði uppbótina. Hún á enga sök á þessu, því að hún hefir falið þetta þeim mönnum, sem áður höfðu farið með þetta og mátti því búast við að væru færir til þess. En jeg vil leggja áherslu á, að þetta komi ekki fyrir aftur. Jeg verð sömuleiðis að víta það, hvað markaðshöldurunum hefir verið greitt hátt kaup. Jeg álít það gersamlega rangt gagnvart þeim bændum, sem hjer eiga hlut að máli. Það nær ekki nokkurri átt að fara svo með fje fátækra manna. Það er rangt að greiða einum manni 1% af svo miklu fje. Það var hægurinn nærri að láta hann hafa ávísanabók. Þá nær engri átt að greiða honum 1% af ágóðanum fyrir að gefa út ávísanir úr bókinni. En það dugir ekki að sakast um orðinn hlut. Jeg ætlast ekki til, að stjórnin endurborgi fjeð, sem haft hefir verið af Sunnlendingum, vegna þess, að jeg veit ekki hvar á að taka það. En jeg vona, að þetta komi ekki fyrir aftur. Jeg get lýst ánægju minni yfir því, að hv. landbúnaðarnefnd hefir borið fram till. sína. En vegna þess, að sýslunefndarfundum mun nú lokið í flestum hrossahjeruðum, þá býst jeg ekki við, að gott sje að fela sýslunefndum að útnefna menn til þess að framkvæma það, sem hrossasölufjelögin eiga að framkvæma í ár. Jeg vil því leggja til, að hæstv. stjórn feli einstökum mönnum í hrossasýslunum að framkvæma þetta nú í ár.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg ætla að víkja að nokkrum atriðum í ræðu hæstv. atvrh. (P. J.) síðast þegar þetta mál var til umræðu. Honum þótti óþinglegt og illa viðeigandi, að athugasemdir landbúnaðarnefndar skyldu ekki koma í prentuðu nál. Jeg get í stuttu máli lýst ástæðunni til þess. Nefndin hafði gert ítrekaðar tilraunir til þess að ná í reikninga hrossasölunnar, en altaf drógst að hún fengi þá. Að vísu var útdráttur af þeim á skrifstofunni, en hann tapaðist. Jeg vona, að hæstv. ráðh. (P. J.) virði nefndinni það til vorkunnar, að hún hefir látið athugasemdirnar fylgja till. sjálfri. Það var ekki meining nefndarinnar að áfellast stjórnina, en hún ætlast til, að hrossasalan verði færð í betra horf en verið hefir. Hæstv. atvrh. (P. J.) vildi bera í bætifláka fyrir það, að kostnaður við markaðshöldin hefði orðið of mikill. Jeg tel sjálfsagt, að sá liður hefði getað orðið lægri. Hann sagði, að bændur væru ógreiðviknir og vilji ekki greiða fyrir markaðshöldurunum með því að selja haga. Jeg get náttúrlega ekki sagt um þetta með vissu. Jeg veit ekki, hvað markaðshaldararnir hafa viljað greiða fyrir hagagöngu. En þegar þess er gætt, að markaðshöldin eiga að vera til hags bændum, þá er ósennilegt, að þeir vilji ekki greiða fyrir þeim, og þá slaka nokkuð til á kröfum sínum. En verkamenn, sem við markaðshöldin vinna, heimta vitanlega fult kaup. Þá sagði hæstv. ráðh. (P. J.), að ekki vari neitt hægt að finna að áframhaldinu á markaðsferðunum. Jeg vil ekki taka það aftur, að mjer finst fullmikið í borið að fara norður á Blönduós í 5 dagleiðum. Þá talaði hæstv. ráðh. (P. J.) um erfiðleikana við útflutninginn. Meðan skipagöngur voru óvissar og þurfti að geyma hrossin hjer syðra og skifta þeim milli enska og danska markaðsins, voru þessir erfiðleikar skiljanlegir. En till. vill kippa þessu í lag. Það þarf að vera fyrirfram vitað, hve nær skipin koma, kaupa hrossin í einu og merkja þau eftir því, hvort þau eiga að fara á enska eða danska markaðinn. Ef ekki er hægt að fá skip til þess að flytja á báða markaðina í einu, þá verður að láta annan hrossaflokkinn bíða. Vitanlega stafa erfiðleikar af því, hvað samgöngur eru óvissar. En það má komast hjá því að miklu leyti, með því að reka hrossin ekki of langt að. Árið 1919 voru hross þau, er komu hingað suður, illa útleikin eftir ferðina, en það mun hafa verið betra í fyrra, enda skarst dýraverndunarfjelagið í leikinn.  (Atvrh. P. J.: Ein ráðlegging dýraverndunarfjelagsins varð til hins verra)  . Vera má það, en tilgangurinn mun þó hafa verið góður. Þá mintist hæstv. atvrh. (P. J.) á kostnað þann, sem leiddi af flutningi hrossanna hingað. Vitanlega kemur hann harðast niður á hjeruðunum hjer í kring, því þessum kostnaði hefir verið jafnað niður á öll hrossin. En það er nú tilgangur till. að fyrirbyggja þetta, með því að skipa hrossum út á Norðurlandi líka. Þá yrði sjerstakur kostnaður fyrir hvorn stað. Hæstv. atvrh. tók fram, að til mála gæti komið, að hrossin væru rekin til útflutningsstaðar og svo keypt þar. Þetta álít jeg óhæfilegt. Rekstur er langur og hrossin líta illa út eftir svo langa leið. En það er ekki svo mikil hætta á, að mikið gangi úr hrossunum, ef góðir menn kaupa. Hann gat þess einnig, að hross frá Norðurlandi hefðu verið óvenjulega ljeleg og alveg batalaus þetta ár. Jeg get ekki viðurkent þetta. Hrossin voru keypt í ágúst, og þau hross, sem jeg sá, vora í venjulegu standi, enda gengu hross óvenjuvel undan þetta vor. Hæstv. atvrh. gat þess og, að nágrannar mínir hefðu verið dýrir á tímann; ekki veit jeg, hvort þeir hafa verið dýrari en aðrir, en hitt veit jeg, að rekstrarmenn hirtu ekki ávalt um að spara fje. Að minsta kosti höfðu þeir hestana í nátthaga á Blönduósi og borguðu 50 aura fyrir hestinn yfir nóttina, en hefðu getað fengið betri haga fyrir minna verð. Hvað viðkemur geymslu hrossa hjer, þá er ekki nema eðlilegt, að það hafi nokkurn kostnað í för með sjer, en jeg hygg, að sá kostnaður gæti verið minni, ekki síst ef skip landsins væru notuð til útflutnings á hrossunum. Það er að minsta kosti eins gott og láta þau liggja uppi.  (Atvrh. P. J.: Borg er óhæfileg til slíkra flutninga)  . Það má þá bæta hana svo, að hún sje nothæf til þess. Annars finst mjer stjórnin hafa tekið sjer þetta mál nokkuð nærri, sjerstaklega með hryssuna. Það var alls ekki meiningin að áfella neitt stjórnina fyrir þetta. Hæstv. atvrh. (P. J.) tók illa í till. Hann áleit, að ilt væri að framkvæma hana að ýmsu leyti; sjerstaklega væri það mjög í óvissu, hversu mörg hross fengjust. Jeg álít nú samt, að till., ef hún nær fram að ganga, bæti mikið úr sölunni og miði að því að koma henni í gott horf, þótt það taki að vísu nokkurn tíma. Meðan hæstv. stjórn hefir hrossasöluna á hendi, er sjálfsagt, að hún ráði markaðshaldara, og markaðshaldarar ráði svo aftur rekstrarmenn. Og í þetta skifti ekki óviðeigandi, þó að hæstv. stjórn rjeði 2 menn til að hafa söluna á hendi. Jeg vildi leggja sjerstaka áherslu á, að útflutningi frá Norðurlandi verði komið á. Hitt spillir markaðinum, ef hrossin koma illa útleikin, eftir langan rekstur. Annars vildi jeg ekki blanda mjer inn í deilu þeirra hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) og hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.). En jeg býst við, að markaðshaldarar hafi fleiri stig á hrossunum, og tel jeg því víst, að hross að norðan muni reynast betri en hross hjer syðra. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) var að tala um að greiða mismuninn úr einhverjum sjóði, sem ætti að vera 4–5000 kr. Þá er því til að svara, að þessi sjóður er ekki til. Það er til eitthvað 1000 kr. afgangur, sem ekki hefir verið jafnað niður enn. Jeg verð að taka undir það með hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.), að það er ekki hægt að ætlast til, að hæstv. stjórn greiði þetta, þar sem ekkert er til að greiða það með. Jeg vænti þess bara, að hæstv. stjórn taki till. til greina, og þá mun þetta mál komast í gott horf.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Það lítur út fyrir, að hv.þm. þyki þessar umr. ekki mjög skemtilegar, sem ekki er heldur von, því þeir halda sig lítt hjer inni í salnum. Ræða mín áðan var einungis tiltölulega stutt skýrsla, og var hvergi of freklega tekið til orða, enda var það, sem jeg sagði, bygt á „facta“. Út af umræðunum síðan vil jeg minnast á eitt atriði. Það er verðmunur hrossanna eftir gæðum. Verð jeg þá að geta þess, að ef gera á verðmun eftir öðru en hæð, þá eru það markaðshaldararnir, sem verða að meta það. Til þess eru þeir meðal annars valdir. En jeg verð að telja nauðsynlegt að hafa þennan verðmun, vegna þess, að hann hvetur menn til að vanda betur til hrossa þeirra, sem út eru flutt, með kynbótum og öðru. Með nægilega miklum verðmun, bæði eftir stærð og öðrum kostum hrossanna, munum við fá komið til leiðar mestum framförum í hrossaræktinni. Það mun aftur á móti vera satt, að ef tveir menn framkvæma kaup hrossanna eða fleiri, þá mun þeim aldrei bera alveg saman um útlit þeirra, ef farið er eftir öðru en hæð. En ef ágreiningur á að verða eftir á út af mismunandi áliti þessara manna og heljarrekistefna, þá er ekki um annað að gera en að hætta við að mismuna eftir gæðum hrossanna og láta hæðina eina skera úr um mismun verðs. En þá er sú hvöt töpuð hjá mönnum að hafa hross sín sem fallegust. Mjer þótti hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) taka vel í málið. Hann vildi ekki ýta undir það að skifta skaðabótum milli Sunnlendinga. Enda tekur stjórnin ekki á móti áskorun í þá átt. Þá var minst á kaupgjald markaðshaldaranna. Það er satt, að kaup þeirra var talsvert mikið. En útflutningsnefnd sóttist eftir þessum mönnum. Það varð að taka þá frá góðri atvinnu, og alt sumarið gekk í þetta fyrir þeim. Menn hafa líka haft talsvert ríflegar tekjur undanfarin ár, þeir sem færir hafa verið um að reka vandasöm viðskifti. Jeg verð að mótmæla því, sem hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) sagði, að afskifti stjórnarinnar hefðu komið alt of seint. Jeg hefi fært rök fyrir því, að ekki var hægt að skifta sjer fyr af málinu en gert var. Einnig var það rangt hjá hv.þm. (Gunn. S.), að S. í. S. hefði tekið málið í sínar hendur. Það var jeg, sem fjekk S. í. S. og Sláturfjelagið til að skifta sjer af málinu, og S. í. S. til að senda mann utan. Þá var það eitt atriði hjá hv.frsm. (Þór. J.). Honum þótti það of langur tími fyrir Guðmund Böðvarsson að hafa 5 daga til að reka hrossin hingað suður. Jeg get gefið nánari skýrslu um það. Fyrsta daginn komst hann að Staðarhóli. Þar þurfti hann að láta járna 50 hross, sem þá voru orðin berfætt. Einnig hafði hann miklar tafir af því, að brúin á Hvítá í Borgarfirði var ónýt, svo það þurfti að sundleggja öll hrossin. Ferðin gat því ekki styttri orðið, af því að hann fylgdi hrossunum. Hv. frsm. (Þór. J.) mintist og á það, að jeg hefði tekið mjer þetta alt of nærri, Jú, það er satt, jeg tók mjer þetta nærri, en jeg tek mjer það æfinlega nærri, þegar hallað er á starfsmenn mína og skjólstæðinga, og jeg veit, að þeir hafa unnið verk sitt vel og samviskusamlega. Læt jeg svo máli mínu lokið að sinni.

Gunnar Sigurðsson Jeg þarf aðeins að gera stutta athugasemd út af þeirri einkennilegu hugmyndaskekkju, sem komið hefir fram í ræðu hæstv. atvrh. (P. J.). Jeg tek það aftur fram, að alt hans hæðar- og lægðarstigatal er mesta óvitahjal, sem alls ekki kemur þessu máli við. Skýrslurnar ljúga ekki, og þær liggja hjer til sýnis og samanburðar. Hæstv. ráðherra (P. J.) tvítalaði um það, að jeg væri ókunnugur þessu máli. En jeg fullyrði, að jeg er því miklu kunnugri en hann sjálfur, því jeg hefi haft með hrossasölu að gera síðan jeg var stálpaður drengur. Út af ummælum hans og fleiri um það, að ekki sje hægt að koma jöfnuði á í þessu, vil jeg benda á það, að leiðirnar eru margar til, t. d. að jafna þessu niður á hrossaeigendur. Það eru að mestu sömu seljendur í ár og í fyrra, og kemur því að mestu niður á sömu mönnum. Það verður ávalt að minsta kosti minna ranglæti en eins og er. Það er sanngjörn leið, þó hún sje óvanaleg. Svo er til á 4. þús. kr. í sameiginlegum hrossasölusjóði, og mætti nota það til að jafna þennan órjett, sem sunnlenskir seljendur hafa verið beittir.

Þorleifur Guðmundsson Jeg skal ekki vera langorður. Jeg vona aðeins, að allir þeir, sem vilja vera sanngjarnir, sjái, að ekki er rjett að taka af norðlenskum bændum það, sem þeir hafa fengið, til að borga það Sunnlendingum, allra síst þegar alls ekki er víst, að það sjeu sömu mennirnir eða hrepparnir, sem selja nú, eins og áður. Og það er ekki rjett að velta þessu á ríkissjóð. Hitt er sjálfsagt, að það má ætlast til þess af hæstv. stjórn, að hún láti þetta ekki verða eins næst. eins og jeg hefi áður tekið fram, bæði um rekstur og geymslu. En jeg held fast við þetta, hvort sem mínir kjósendur eiga í hlut eða aðrir, að allri sanngirni sje beitt og öðru ekki.

Eiríkur Einarsson Jeg ætlaði ekki að blanda mjer inn í þessar umræður. En jeg verð að gera stutta athugasemd út af ágreiningi hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) um það, hvort halda eigi til streitu skaðabótakröfu vegna verðmunar á hrossum sunnanlands og norðan. Það er ekki af því, að jeg telji mig þess umkominn eða vilji gerast nokkur oddamaður milli samþm. míns (Þorl. G.) og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). En jeg vil, að skoðun mín í málinu sje vitanleg, að jeg tel sjálfsagt, að leitað verði endurgreiðslu vegna þessa misrjettis, er má telja sannað; það er óþolandi fyrir hvaða hjerað sem er að þola slíkt bótalaust. Vil jeg þar leggja áherslu á ummæli hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) þar að lútandi. Ætti engum að vera kærara en hæstv. stjórn að færa þetta til leiðrjettingar og útvega Sunnlendingum endurgreiðsluna, hvort sem það er úr hrossasölusjóði eða á annan tiltækilegan hátt. Það er stjórnin, sem þarna stendur fyrir verslun og er auðvitað ant um, að enginn sje misrjetti beittur. Til þess hefir hún með höndum skýrslur um hrossasöluna, að hægt sje að hafa yfirlit yfir, hvort alt fari rjett og skipulega fram, og leið rjetta, ef út af ber. Hjer hafa skýrslurnar sannað misrjetti, er verður að leiðrjettast með endurgreiðslu til þeirra, er skaða hafa beðið. Að öðru leyti skal jeg ekki fara út í málið, en jeg vænti þess, að till. landbúnaðarnefndar verði samþ., þó ekki væri til annars en að fyrirbyggja tortrygni og óánægju í málinu, er mjög hefir orðið vart, en líklegt, að slíkt lagaðist, ef hjeruðin fá sjálf málið í hendurnar að nokkru leyti.

Þorleifur Guðmundsson Þessi ræðuhöld hafa á engan hátt getað fengið mig til að hvika frá fyrri skoðun minni. En hitt er það, að ef peningar eru fyrir hendi, sem nota á í slíkum tilfellum, tel jeg auðvitað rjett, að Sunnlendingum verði bættur upp halli þeirra. En jeg mun aldrei ganga inn á það, að það sje rjett að láta ríkissjóðinn greiða þetta, því að ríkið rak ekki hrossaverslun þessa, þótt ríkisstjórnin hefði hana með höndum. Og þó að hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) væri að ögra mjer með kjósendum, þá vil jeg svara honum því, að fyrir mjer er það fyrst að gera rjett, svo get jeg farið að dingla fyrir kjósendum með honum á eftir.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Viðvíkjandi því, sem talað hefir verið um þennan verðmun hrossanna og um tilhögun sölunnar framvegis út af því, skal jeg taka það fram á ný, að ef fara á svona strangt í sakirnar, eins og umr. nú benda til út af því, er varla önnur leið hugsanleg en sú, að enginn munur verði gerður hrossanna, nema eftir hæð, og er þá illa farið, því tilhögun undanfarandi ára hefir reynst mikil umbót frá því, sem áður var, og mundi hafa góð áhrif, ef hún hjeldist. Annars má benda á það í þessu sambandi, að meðan verslun hrossanna var „frjáls“, var ekki verið að metast um slík atriði, og munu skakkaföll á verði þá hafa verið ólíkt meiri, eftir mismunandi smekk, áliti og kringumstæðum kaupendanna. Og um uppbæturnar er það að segja, að óframkvæmanlegt er, eins og nú er komið, að skifta þar rjettlátlega niður. Og svo aðeins eitt að endingu. Ef farið verður að þrengja mjög að stjórninni með framkvæmd laganna, hlýtur það að leiða til þess, að hún treysti sjer ekki til að taka þau til framkvæmda, eða nota heimildina í þeim.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Út af niðurlaginu í ræðu hæstv. atvrh. (P. J.), þar sem hann talaði um það, að sig hefði tekið þetta sárt vegna mannanna, sem fyrir hrossasölunni stóðu, vil jeg taka það fram, að nefndin hefir ekki viljað bera þeim neitt saknæmt á brýn í þessu máli.

Þorleifur Guðmundsson Jeg vildi aðeins gera grein fyrir því, að jeg get ekki greitt atkv. með annari till. en hv.þm. Ak. (M. K.). Það er vegna þess, að hún fer í einna rjettasta átt. Jeg vil ekki láta skera niður landsverslunina að svo stöddu, heldur bíða til næsta þings og sjá, hverju fram vindur. Jeg er því ekki heldur hlyntur, sem felst í till.hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), að láta alla verslun fara í hendur ríkisins.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Jeg get ekki látið mál þetta fara svo úr deildinni, að ekki fylgi því nokkur orð af hálfu landbúnaðarnefndar. Eins og greinargerð till. ber með sjer, hefir nefndin athugað mál þetta nokkuð. Flestum hugsandi mönnum verður nú tíðrætt um fárhagsvandræði vor og atvinnuhorfur, og eru þær ekki glæsilegar. Nefndin hefir því tekið upp mál þetta, hvað landbúnaðinn snertir, og er árangurinn af þessum athugunum till. sú, sem hjer liggur fyrir. Nefndin lítur svo á, að vandræði landbúnaðarins stafi aðallega af verðfalli afurðanna, en það stafar aftur af almennu verðfalli í heiminum og einnig af of þröngum markaði og ónógri vöruvöndun. Ef landbúnaðurinn á að rjetta við, verður hann að vinna bug á örðugleikum þessum, og af því að við erum fámennir og dreifðir, verðum við að leita aðstoðar þjóðfjelagsins í þessu efni að einhverju leyti. Í öðrum löndum er slíkt oft í höndum einstakra öflugra fjelaga, en hjer verður því tæplega til að dreifa fyrst um sinn. Till. sú, sem nefndin ber fram, er í þremur liðum, og skal jeg nú athuga þá nánar hvern fyrir sig. Eins og kunnugt er, var maður sendur utan fyrir nokkrum árum til að rannsaka söluskilyrði ullarinnar. Árangurinn af þeirri ferð var ullarmatið. Síðan það komst á, hefir lítið verið gert til umbóta, en reynslan hefir sýnt, að matið er óábyggilegt, og væri mikilsvert, ef einhverju yrði þar um þokað. Kunnugir menn hafa sagt mjer, að mikill munur sje á 1. flokks ull úr ýmsum landshjeruðum, og er þá eðlilegt, að útlendingum gangi illa að átta sig á mati okkar. Við þurfum fyrst og fremst að koma samræmi á matið, og er það fyrsta sporið. Þá þurfum við að kynnast kröfum kaupendanna til vörugæða og reyna að uppfylla þær, því ella er ekki hægt að gera þær breytingar, sem að gagni koma. Maður hefir nýlega verið sendur til Englands til þess að kynnast þessu lítilsháttar, en fullkomið lag getur ekki á þessu orðið, fyr en við fylgjumst nákvæmlega með þeim kröfum, sem gerðar eru á ýmsum tímum. Við fáum ekki sæmilegt verð fyrir ullina, fyr en við getum gert kaupendunum til hæfis. Þá er markaðurinn. Hingað til höfum við eingöngu skift við England og Ameríku hvað ullina snertir, en nú er útlit fyrir, að hægt sje að opna markað í Þýskalandi og Póllandi, og væri það ekki lítilsvert. Það er kunnugt, að Þjóðverjar standa mjög framarlega í allskonar iðnaði, og gætu þeir því ef til vill haft ráð á að gefa meira fyrir ull okkar en aðrar þjóðir, því þeim gæti orðið meira úr henni að ýmsu leyti. Og það er líklegt, að við getum einmitt fengið markað þarna, því að keppinautar okkar, Rússar, standa mun ver að vígi nú en við. Ef þetta tækist, teldi jeg mjög mikið unnið. Sendimaður okkar þyrfti jafnframt að kynna sjer þær verksmiðjur, sem vinna úr íslenskri ull, og fyrirkomulag þeirra, því að af því má margt læra, bæði um verkun og meðferð ullarinnar, og hvernig okkur mundi best að haga okkur, er við hefjumst sjálfir handa í þessum efnum. Þó að það sje óneitanlega æskilegast, að íslensk ull væri öll unnin í landinu sjálfu, og það er markið, sem við eigum að stefna að, þá er þess svo langt að bíða, og við verðum að sjá okkur fyrir góðum markaði á meðan. Landbúnaðinum er það lífsspursmál, að afurðirnar geti selst með sæmilegu verði, og engin fyrirhöfn er of mikil til þess, að því takmarki verði náð. Þá er kjötið. Það er eitt af aðalframleiðsluvörum okkar, en sú aðferð, sem notuð er við verkun þess, er úrelt. Aðrar þjóðir hafa yfirleitt yfirgefið þá leið að salta kjötið, og markaður fyrir saltkjöt þrengist óðum. Nú er svo komið, að Noregur einn mun vera viðskiftavinur okkar að þessu leyti. Við verðum að yfirgefa saltkjötið eins og aðrir, og taka upp nýjar aðferðir. Þá eru þrjár leiðir fyrir hendi: að frysta eða kæla kjötið, að sjóða það niður, eða flytja út lifandi fje. Sú aðferð, að frysta eða kæla kjötið, tel jeg að sje ógreiðust og tvísýnust vegna búskaparhátta, fámennis og samgönguvandræða. Þá er niðursuðan. Í vændum er, að bráðlega muni fram fara tvær tilraunir með niðursuðu. Sláturfjelag Suðurlands ætlar að gera slíka tilraun, og Borgfirðingar hafa fengið lánsheimild á þessu þingi til slíkra tilrauna. Nefndinni hefir þess vegna ekki þótt ástæða til að gera till. um þetta efni að sinni. Þá er þriðja leiðin, að flytja út lifandi fje. En til þess þarf að fá undanþágu frá innflutningsbanni á lifandi fje í Englandi. Orsökin til þessa banns var sú, að á Norðurlöndum hafa geisað og geisa enn illkynjaðir sjúkdómar, svo sem klaufnasýki o. fl., en vegna ókunnugleika Englendinga vorum við teknir þar með. Það hefir ekki verið gerð tilraun til að fá þessu breytt, en nú finst nefndinni tími til kominn, að hafist sje handa í þessu efni, að reynt sje að fá udanþágu, svo að flytja megi sauði og fullorðinn fjenað til Englands, án þess að slátra honum við skipshlið. Jeg held, að stjórnin standi vel að vígi í þessu efni; hún hefir hæfum mönnum á að skipa, eins og t. d. sendiherra okkar, og eflaust mætti fá aðstoð danska utanríkisráðuneytisins. Stjórnin þyrfti þá að láta gera ítarlega rannsókn, sem mundi leiða það í ljós, að þessir sjúkdómar fyndust ekki hjer á landi. En ef enska stjórnin vildi ekki taka slíka rannsókn gilda, þá mætti láta hana tilnefna menn til að framkvæma hana eða skipa fyrir um, hvernig hún skyldi gerð. Nefndin gengur þess ekki dulin, að miklir örðugleikar eru á að koma þessu í framkvæmd. England hefir lengi haldið við frjálsri verslun, en nú lítur út fyrir, að verndartollastefnan sje að sigra þar. En þetta ætti þó ekki að draga úr því, að þessi tilraun yrði gerð, því að hún má á engan hátt undir höfuð leggjast. Það gæti líka komið til mála, að reyna að opna markað víðar. Jeg veit, að Belgar keyptu hjer um eitt skeið lifandi fje, en ekkert veit jeg, hvernig söluskilyrði eru þar nú. En ef allar þessar tilraunir bregðast, sem jeg verð að telja mjög illa farið, er ekki annað fyrir hendi en að reyna að hefja undirbúning og rannsaka kælingu kjötsins, svo að tilraunir í þá átt verði sem fyrst gerðar. Það er að minni hyggju mesta óhapp, ef við sleptum tökum á þessu máli. Við verðum að halda áfram með rannsóknir þessa máls, og þó að við finnum ekki viðunandi markaðsleiðir í bili, þá megum við aldrei gefast upp eða sleppa tökum á málinu. Framtíðarmarkið er efling iðnaðarins í landinu og þar með fólksfjölgunin, svo að full þörf verði fyrir alt okkar kjöt, með öðrum orðum að nota sem mest af þessum vörum í landinu sjálfu. Því er eins varið með kjötið og með ullina, að við verðum að vanda allar okkar vörur og gera þær svo úr garði, að þær geti á sínum tíma staðið jafnfætis samskonar vörum annara þjóða á erlendum markaði. Þá er þriðji og síðasti liður till., um hrossasöluna. Jeg mintist á það á öndverðu þingi, er hrossaeinkasalan var til umr., að mjer virtist markaðurinn fyrir hrossin æðiþröngur, því eftir upplýsingum, sem jeg hefi fengið, þá var talsvert af hrossunum óselt við síðustu áramót, bæði í Danmörku og Englandi. Hjer ber að sama brunni sem um aðrar útflutningsvörur okkar, að leita verður að nýjum leiðum, og hefir nefndinni þá sýnst, að einna tiltækilegast væri að leita til Svíþjóðar. Sú leið er vitanlega að nokkru kunn frá fyrri árum, en hefir nú ekki verið farin um skeið. Fyrir nokkrum árum ferðaðist hjer um land sænskur hestakaupmaður, sem keypti nokkra hesta og fór með þá til Svíþjóðar. Tókst tilraun þessi ágætlega og hugði maður þessi á framhaldandi viðskifti og bjó sig undir það, en þá tók dauðinn í taumana, einmitt þegar hann hafði alt undirbúið og ætlaði hingað út, og varð þetta eflaust að miklu tjóni. Sumarið 1919 var lítilsháttar tilraun gerð um að selja hesta til Svíþjóðar, en það hefir að líkindum lent í handaskolum, því eftir því sem sagt er, hefir tilraunin tekist illa og lægra verð fengist þar heldur en í Danmörku. En þessi tilraun 1919 sannar ekkert um það, að ekki megi fá jafngóðan markað í Svíþjóð nú fyrir hesta okkar eins og í Danmörku. þetta mál þarf því að rannsaka eftir því sem föng eru á. Það þarf að senda duglegan og ábyggilegan mann til Svíþjóðar, sem vit hefir á máli þessu, og láta hann kynna sjer alla málavexti og útvega pantanir. Hygg jeg, að þetta myndi best takast og verða heppilegast til lykta leitt með því að komast í samband við landbúnaðarfjelögin sænsku. Einnig gætum við farið að dæmi annara þjóða, sem eftirtekt vekja á afurðum sínum í löndum þeim, sem lítið þekkja til þeirra. Við gætum látið semja smáritlinga og gefið þá út á sænsku, með myndum af hestum okkar. Slíkir ritlingar hafa hjá öðrum þjóðum reynst ágætt „agitations“-meðal, og bygg jeg því, að þeir myndu geta komið að sama gagni fyrir okkur, og þó að varið væri til þess nokkrum hundruðum króna, þá geri jeg ráð fyrir, að slíkri upphæð væri ekki á glæ kastað, heldur myndi það margborga sig. Þá er þriðja leiðin í máli þessu, sem jeg vildi beina til stjórnarinnar, að landbúnaðarháskólinn danski væri fenginn til að gera tilraunir með hesta okkar. Danir eru góðir búmenn eins og kunnugt er, og taka mikið mark á tilraunum landbúnaðarháskólans og tilraunastöðvanna, í búnaðarmálum. Danir eru líka kunnir að því að offóðra hesta okkar, svo mjer er nær að halda, að þeim notist ekki eins vel að þeim þeirra hluta vegna. Einnig mætti og benda Dönum á að nota önnur aktýgi; þeir munu að jafnaði nota brjóstaktýgi í stað klafa, sem betur eiga við okkar hesta, af því að þeir eru svo hálsstuttir, en sú er reynsla okkar, að brjóst- eða hálsaktýgi þrengja að andrýminu og draga úr úthaldi hestsins. Fleira mætti um þetta fjölyrða, þó að jeg láti hjer staðar numið. Nefndin hefir tekið fyrir þrjár aðalútflutningsvörur landbúnaðarins, sem jeg hefi nú gert að umtalsefni. Að hún slepti gærunum kemur til af því, að hún vissi, að Samband íslenskra samvinnufjelaga hefir tekið málið að sjer til nauðsynlegra rannsókna. Landbúnaðarnefndin, hefir hugsað sjer, að stjórnin leitaði ráða til Búnaðarfjelags Íslands um ýms atriði þessa máls, og sömuleiðis að því er sölutilboð snertir, að hún hefði í ráðum með sjer sláturfjelögin og sambandið, t. d. að framkvæmdastjóri íslenskra samvinnufjelaga væri hafður með í ráðum. Nefndin væntir þess, að hæstv. stjórn geri það, sem henni er unt, til rannsóknar máli þessu og horfi ekki svo mjög í kostnað, því hjer er áreiðanlega mikilsvarðandi rannsóknarefni á ferðinni, og þó að árangurinn komi ekki í ljós fyr en á næsta ári eða næstu árum, þá er ekkert við því að segja, ef hann aðeins getur orðið sem mestur og bestur. Þetta, sem hjer er lagt til, skoðar nefndin nánast sem byrjun á víðtækum rannsóknum á öllu því, er snertir sölu íslenskra landbúnaðarafurða erlendis, og verði haldið áfram árum saman. Aðrar þjóðir verja miklu fje í slíku augnamiði. En hjá okkur er það lítið og að mestu leyti fálm. En í þessu efni megum við ekki sitja hjá og horfa á. Að endingu vil jeg geta þess, að við höfum ekki ráð á því að láta aðrar þjóðir sópa því fje til sín, sem við gætum hæglega dregið saman, ef við hefðum samtök um það. Og jeg vonast eftir, að hæstv. stjórn taki þetta nauðsynjamál að sjer og vinni því alt það gagn, er hún má.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg stend nú eiginlega upp til málamynda, að öðru leyti en því, að jeg get látið í ljós þakklæti mitt til hv.frsm. (J. S ) fyrir hina skörulegu greinargerð, er hann ljet fylgja till. sinni. Ef til vill geri jeg mjer ekki eins háar vonir um rannsókn þessa, en ímynda mjer hins vegar, að rjett sje að gera tilraun nokkra. Annars þarf jeg ekki að gera svo sem neinar athugasemdir. Hv. frsm. (J. S.) drap á, að mat á ull hefði reynst óábyggilegt, og er það hverju orði sannara. Þó er tvær afsakanir fram að bera í því efni. í fyrsta lagi er mat á vörum ætíð ófullkomið í byrjun, og hjer var ástandið misjafnt hvað verkun hennar snerti. Sumstaðar var þvottur hennar vandaður, en annars staðar var hann slæmur og lítið til hans vandað. Einnig mætti nefna í þessu sambandi, að ullarfarið er misjafnt í hinum ýmsu hjeruðum landsins. Er því skiljanlegt, að erfitt sje að koma á samræmilegu ullarmati þegar svona stendur á. þó hygg jeg, að nokkuð hafi miðað í áttina til meira samræmis en áður var. Í öðru lagi er það truflun sú, sem komst á ullarmarkaðinn þegar stríðið skall yfir, eins og hv.frsm. (J. S.) drap lítilsháttar á. Áður fór ullin að mestu leyti til Englands, en síðar til Ameríku. En nú á seinni árum hefir ekki verið hægt að selja hana til Englands eða Ameríku, og hefir því mestur hluti hennar lent á meginlandi Norðurálfunnar. Væri því næst að rannsaka, hvernig henni væri tekið þar og hvernig hún líkaði, og hverjar kröfur þar gerðar. Hv. frsm. (J. S.) sagði, að kjötsöltun okkar væri úrelt aðferð. Mjer finst við tæplega megum taka svo til orða. Að vísu eru til fleiri aðferðir til þess að geyma kjötið á löngum flutningum, t. d. frysting, en jeg held, að hún taki ekki söltuninni mikið fram. Söltunin er því ekki öllu úreltari en frystingin, og frysting er svo dýr aðferð, að hún mun ekki hæfa fyrir eins dýrt kjöt og hjer er á Íslandi. Jeg geri ráð fyrir, að ekki saki, þó að saltkjötið sje ekki tekið með hjer í þessari till., því samband samvinnufjelaganna hefir tekið að sjer að rannsaka það mál, því að tilraunir, sem komnar voru vel á veg, hafa að nokkru truflast í stríðinu. Markaðurinn fluttist frá Danmörku til Noregs vegna verslunarhindrunar. í Noregi hefir það þó reynst svo, að íslenskt saltkjöt hefir verið tekið fram yfir annað saltkjöt, sem þar hefir verið á boðstólum. En á það ber einnig að líta, að mikið af því kjöti, sem út hefir verið flutt, er slæmt kjöt, mikið af því af mylkum ám og ljelegum lömbum, en reynist þó ljúffengt þegar söltunin er í lagi. Jeg er sammála hv.frsm. (J. S.), að erfitt sje að flytja út fryst kjöt. Enda hefir það reynst svo, að ekki er um trygt verð að ræða fyrir þá vöru. Framleiðslan er dýr og kostnaðurinn við það langtum meiri en við söltunina, og markaðurinn ekki þeim mun betri nje tryggari. Þá er það útflutningur lifandi fjár, og er því síst að neita, að það er mikilsvert atriði, ef frjáls útflutningur fengist til Englands, svo að fjeð gæti jafnað sig og tekið bata þar eftir ferðina, eins og var í gamla daga. Það er rjett og eðlilegt, að verið sje á verði um þetta mál, þótt búast megi við, að það sje örðugt, því vitanlega er fjeð ekki eins gott til útflutnings og áður. Á meðan við áttum 2–3 vetra sauði, þá var það kleift að hafa sæmilegt útflutningsfje, en síðan sauðirnir hurfu eru örðugleikarnir meiri, því þá þarf að koma því upp. Þá er áríðandi, að fjeð sje heilbrigt, svo að ekki þurfi að setja það í sóttkví. Jeg er nú samt hræddur um, að við þeim höftum megi búast áfram, þótt ekki sje nema af yfirskinsástæðum, til verndar fyrir enskan landbúnað. Viðvíkjandi hestasölu til Svíþjóðar, þá er það kostnaðarlítið að rannsaka það mál, úr því að stjórnin hefir nú söluna með höndum. Eins og stendur eru slæmar horfur fyrir markað í Englandi, og geri jeg því ráð fyrir, að hestasölunefndin taki þetta mál til athugunar í sambandi við hestasöluna. Mjer finst rjett, að till. þessi nái fram að ganga, en vil þó taka það fram fyrir hönd stjórnarinnar, að ekki er úr miklu fje að spila til dýrra sendiferða eða rannsókna, eins og þinginu er kunnugt, en stjórnin mun að sjálfsögðu reyna að haga þessu eftir því, sem hún hefir best vit á.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Það er aðeins örstutt athugasemd. Jeg vildi geta þess, að nefndinni láðist að bera þetta erindi undir fjvn. Og þó að búast megi við, að þessar rannsóknir hafi einhver fjárútlát í för með sjer, vænti jeg þó, að hv.fjvn. hafi ekki neitt sjerstakt við till. þessa að athuga.

Jón Þorláksson Hv. þm. V.-Ísf. (Ó. P.) er því miður veikur enn, en hann er frsm. meiri hluta viðskiftamálanefndarinnar í þessu máli. Jeg hefi því tekið að mjer að hlaupa í skörðin fyrir hann. En með því að nú er áliðið þings, og auk þess liðið langt á daginn og hv. deildarmenn orðnir þreyttir á löngum og tilgangslitlum umræðum, þá skal jeg ekki hafa framsögu mína langa, og vænti þess, að hún gefi ekki tilefni til langra umræðna. Landsverslunin, sem rekin hefir verið frá upphafi á ríkisins kostnað, sækir tilveruheimild sína til laga um heimild fyrir landsstjórnina til ýmsra ráðstafana út af Norðurálfuófriðnum, sem náðu staðfestingu 1. febr. 1917, og til viðauka við þau lög, frá 30. júlí 1918. í fyrri lögunum var landsstjórninni veitt heimild til ófriðarráðstafana meðan á Norðurálfuófriðnum stæði, en með viðaukalögunum frá 1918 var heimild þessi framlengd „þangað til öðruvísi væri ákveðið“. Af þessu er það bert, að sú landsverslun, sem rekin hefir verið til þessa, var í upphafi hrein og bein ófriðarráðstöfun og til hennar stofnað í þeim tilgangi að draga úr afleiðingum styrjaldarinnar fyrir landið, meðan hún stæði yfir. Nánari orsakir til þess, að verslunin var rekin í svo stórum stíl, sem raun varð á, voru þær, að þegar leið á styrjöldina, sáu stjórnir bandamanna sjer ekki annað fært en að innleiða vöruskömtun til allra hlutlausra landa í Norðurálfunni. Framleiðslan hafði þá minkað svo, að þær treystust ekki til að halda lífinu í þjóðum bandamanna og hlutleysingjum, nema með því að takmarka útflutning. En af þessu leiddi það, að hlutlausu þjóðirnar urðu, sumpart beinlínis, að eiga við stjórnir bandamanna um vörukaupin, og sumpart óbeinlínis, með því að hlíta reglum þeim, sem þær settu. Þetta land neyddist til að gera víðtæka verslunarsamninga um kaup á aðfluttum vörum og sölu afurðanna, og varð það þá að framkvæmast með stjórnarráðstöfun. Þessar orsakir, sem gerðu það að verkum, að landsverslunin var rekin í svo stórum stíl, eru nú burtu fallnar. Nú eru engar takmarkanir á sölu á vörum þeim, sem við þurfum að flytja inn í landið, og engar hömlur á útflutningi. En auðvitað má ekki vænta þess, að allar afleiðingar styrjaldarinnar sjeu á braut horfnar. Sumra þeirra mun gæta í rás viðburðanna í heiminum allan þennan mannsaldur og kannske lengur. Það er því vitanlegt, að þegar taka á ákvörðun um það, hvort þessi ófriðarráðstöfun eigi að leggjast niður, þá ber ekki að líta á það, hvort allar afleiðingar ófriðarins sjeu um garð gengnar, heldur hitt, hvort þær orsakir, sem gerðu slíka ráðstöfun nauðsynlega, sjeu burtu fallnar. Ef litið er á erfiðleika þá, sem landið á við að stríða nú, þá sjest það, að helsti erfiðleikinn er gamall kunningi, en það er fátæktin, getuleysið til þess að veita sjer það, sem menn óska, og borga það, sem menn þarfnast. Slíkur skortur er gamall kunningi og ekki við því að búast, að honum verði afljett með samskonar ráðstöfun, sem þurfti til þess að greiða úr viðskiftateppunni á stríðsárunum. Við höfum nú komist að þeirri niðurstöðu, eins og sjá má af greinargerðinni fyrir þál., að ekki sje tímabært, að svo komnu máli, að taka fullnaðarákvörðun um það, hvort leggja skuli landsverslunina niður. Við álítum högum hennar þannig háttað, að ekki sje hægt að leggja hana fyrirvaralaust niður. Við teljum heppilegast, að henni verði haldið áfram til næsta þings og á þeim tíma verði starfi hennar þannig háttað, að það beinist aðallega að því að selja vörubirgðir þær, sem fyrir eru, og innheimta útistandandi skuldir, að svo miklu leyti, sem fært þykir að ganga að skuldunautunum. En að þessum tíma liðnum hafi næsta þing óbundnar hendur í því að taka fullnaðarákvörðun um, hvort hún skuli þá leggjast niður eða ekki. Að þessu beinist þál. okkar. Það er drepið á það í greinargerðinni, að ein af orsökum þess, að við viljum ekki halda áfram versluninni, er það, hve áhættusöm slík verslun er nú á tímum. Er þar vitanlega átt við verðfall það, sem nú er komið á allar vörur, og búast má við, að haldi áfram og fari vaxandi. En það er mjög óhagstætt fyrir verslanir, sem reknar eru í svo stórum stíl, sem landsverslunin. Enda hefir raun borið vitni um, hve áhættusamt þetta er, og er það þá ekki síst af þeirri ástæðu, að af þessari verslun er heimtað, að hún kaupi og flytji inn það, sem aðrir vilja ekki kaupa, vegna þess, að þeir álíta það of áhættusamt. En okkur virðist ekki ástæða til að hafa ríkissjóð lengur í þessari áhættu, með því að afleiðingar stríðsins gefa ekki lengur tilefni til þess. Við höfum í greinargerðinni látið uppi skoðun okkar á því, hvernig verslunarrekstrinum skuli hagað á yfirstandandi ári. Við höfum lagt til, að bætt verði við kolabirgðirnar, af þeim ástæðum, sem voru fyrir hendi, þá er nál. var samið, og fyrir liggja enn, þótt breyst hafi nokkuð. Þá höfum við og talið sjálfsagt, að landsverslunin hefði vakandi auga á steinolíuversluninni, og grípi þar fram í, ef nauðsyn krefur, til þess, að steinolía verði hjer fáanleg með sanngjörnu verði. Eins og kunnugt er, er hjer ekki að tala um nema eitt „firma“, sem innflytjanda þeirrar vöru. Annars höfum við lagt til, að landsverslunin bætti engu við birgðir sínar, eða flytti annað inn á þessu ári. Þá höfum við álitið það heppilegt, að verslunarstjett landsins hefði vitneskju um það, hvenær búast mætti við, að landsverslunin hætti að flytja inn vörur. Með því móti, að henni er ekki gert vitanlegt, hvort hún hætti eða haldi áfram, getur hún ekki gert nauðsynlegar ráðstafanir í tíma um kaup á þessum vörum. Óvissa um vörukaup landsverslunar gæti orðið til þess, að verslunarstjettin ljeti undir höfuð leggjast að flytja nægar vörur inn, og gæti það stuðlað að því, að vöruskortur yrði í landinu. Hv. þm. Ak. (M. K.) hefir gert landssjóðsskipin að umtalsefni í greinargerð sinni. Meiri hluti nefndarinnar tók þetta ekki í sitt álit af því, að hún vissi, að samvinnunefnd samgm. hafði tekið þetta til athugunar. Sú nefnd komst að sömu niðurstöðu, sem þm. Ak. (M. K.). Hún taldi ekki fært að gera till. um að selja neitt af vöruflutningaskipum landssjóðs, eða skifta þeim fyrir hentugt strandferðaskip, eins og komið hafði til orða.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Hjer eru á dagskrá þrjár þingsályktunartill., sem allar eru um sama málið, en einungis ein þeirra til umr. í senn. En af því, að mikils er um það vert að spara tíma nú, mun jeg ræða till. allar í einu, og vona jeg, að hæstv. forseti hafi ekki á móti því. Jeg ætla fyrst að minnast á síðustu till., eða þá, sem komin er frá hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Þó að flm. geti fært góð rök að því, að landsverslunin hafi komið að miklu gagni, þá getur stjórnin ekki aðhylst till. hans. Jeg hefi áður lýst yfir því fyrir stjórnarinnar hönd, að hún er ekki hneigð til ríkisverslunar með almennar vörur yfirleitt. Þótt hún flytti frv. á þessu þingi um einkasölu á einstökum vörum, þá var það í sjerstöku augnamiði um hvert þeirra fyrir sig, sem engan verslunarlegan tilgang hafði. Stjórnin getur því ekki fallist á, að landsverslunin, slík sem hún hefir verið, eigi að vera framtíðarfyrirtæki. Hinar till. getur stjórnin aðhylst, hvor sem samþykt verður. Báðar miða að því, að starf landsverslunarinnar eigi aðallega að vera í því fólgið að selja þær vörur, sem fyrir eru, og innheimta skuldir. Meiri hlutinn ætlast til þess, að hægt verði að ljúka þessu fyrir næstu áramót, og gera þá endanleg reikningsskil. Ef þetta er tekið mjög bókstaflega, getur stjórnin ekki lofað að framkvæma það. Meiri hlutinn bendir á að kaupa verði ef til vill kol og steinolíu, en stjórnin er ekki viss um, nema sama máli gegni um einhverjar aðrar vörutegundir, álíka nauðsynlegar. Og hún getur ekki lofað því, að alt það, sem kaupa þarf, verði selt fyrir næsta nýár. Þá er till.hv.þm. Ak. (M. K.). Hún gerir ráð fyrir því, að keypt verði kol, steinolía, salt, sykur og kornvörur. En hjer er aðeins um heimild að ræða en enga skipun, og getur stjórnin þá farið eftir því, hve þörfin er brýn. Í stuttu máli sagt: Stjórninni þykir ákjósanlegast að hafa nokkuð frjálsar hendur og geta hagað sjer eftir kringumstæðunum. Stjórnin væntir þess, að öllu þoki í þá átt, að hægra verði að leggja landsverslun niður á næsta þingi, ef mönnum þá sýnist svo. Fleira hefi jeg ekki að segja og býst ekki við, að jeg þurfi að taka aftur til máls.

Magnús Kristjánsson Jeg er sammála hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) um það, að ástæðulaust sje að hafa langar umr. um þessar till., sem hjer liggja fyrir. Jeg álít, að greinargerðir þær, sem tillögunum fylgja, skýri málið nægilega, og þess vegna er hægt að komast hjá að segja mörg orð um þær. Jeg vona, að hv.þm. sjái, að mín till. fer þann hóflega meðalveg, og þess vegna vænti jeg, að þeir geti fallist á hana. Aðaláherslan er á það lögð að binda ekki um of hendur stjórnarinnar, svo að hún geti aflað landinu þeirra vörubirgða, sem nauðsynlegar eru. Þess vegna hlýt jeg að vera mótfallinn till. meiri hlutans, því hann einskorðar landsverslunina við 2 vörutegundir, kol og olíu. Hafi þetta getað talist afsakanlegt þegar till. var samin, er nú frágangssök að samþykkja það, því að kringumstæður hafa breyst síðan, og það ekki til batnaðar. Örðugleikarnir hafa vaxið. Tímarnir eru svo nú, að fara verður gætilega í því að hindra stjórnina í því að afla landinu nauðsynja, og er því hyggilegast að fallast á till. mína, sem tekur tillit til þessa. Jeg þarf ekki að ræða þetta mál, greinargerðin getur talað fyrir mig, og hana vona jeg, að hv.þm. hafi lesið, en jeg verð þó að víkja að nokkrum atriðum í greinargerð meiri hlutans, sem geta verið villandi. Það er skýrt svo frá í þessari greinargerð, að rekstrarhalli verslunarinnar hafi á síðasta ári verið kr. 347,566,44. Þetta er villandi, því að hagnaður er á því ári kr. 610,649.02, og er það talsverður munur. En jeg þykist sjá, hvaðan þessi villa stafar, því að meiri hlutinn dregur frá niðurfærslu á kolum, sem gerð var um síðustu áramót. Þessi niðurfærsla er færð á fyrra árs reikning, en það er vafamál, hvort þetta beri að skoða sem halla verslunarinnar eða ekki. Þetta er ekki þýðingarmikið atriði, því að einu gildir, hvar þetta lendir, hvort heldur er á landsverslun eða ríkissjóði, en til þess að sýna sanna niðurstöðu á rekstri verslunarinnar, vil jeg benda á tvö atriði. Meiri hlutinn heldur því fram, að niðurfærsla sú, sem gerð var á kolum og salti í þann mund, sem vopnahlje var samið og nam um 11/2 milj. kr., sje tap verslunarinnar. Þessu verð jeg að mótmæla, því að hægt hefði verið að komast hjá þessu tapi, með því að halda við eðlilegu vöruverði og selja vöruna eins og hún kostaði. En stjórnin leit svo á, að rjett væri að veita almenningi þessi hlunnindi, og verður það ekki skoðað sem tap. Næsta þing staðfesti þessa skoðun, með því að ákveða, að þetta skyldi ekki teljast tap verslunarinnar, heldur skyldi það unnið upp með tolli. Þess vegna er ekki hægt að færa upphæð þessa til frádráttar. Með því að færa alla þessa síðari verðniðurfærslu á kolum á landsverslunina, sem alls ekki er rjett, yrði hallinn á síðasta árs rekstri ekki meiri en kr. 207,945, því að þær 139 þús., sem meiri hlutinn telur með, er alt annars eðlis, og er næsta undarlegt að telja það verslunartap. Annars eru þetta atriði, sem ekki er vert að deila um, en jeg vildi aðeins skýra það af því, að meiri hlutinn hefir reynt að koma inn misskilningi, þeim viðvíkjandi. Þá heldur meiri hlutinn því fram, að verslunin hafi notið stórkostlegra hlunninda fram yfir aðrar verslanir. Hún hafi verið látin sitja fyrir með vöruflutninga á skipum landssjóðs, og verið bjargað frá kolatapinu með tolli. Jeg hefi áður talað um kolin, og þarf ekki að fara lengra út í þær flækjur hv. meiri hluta. En hvað skipunum viðvíkur, veit jeg ekki betur, en að verslunin hafi greitt fult farmgjald fyrir vörur þær, sem þau hafa flutt fyrir hana. Þá er því slegið föstu í greinargerðinni, að landsversluninni hafi aðeins verið ætlað að starfa stuttan tíma. Jeg verð að telja þetta mjög hæpna ályktun. Það hlaut auðvitað að fara eftir því, hvernig verslunin gengi, hvaða árangur hún hefði, hvort hún stæði lengur eða skemur. Og úr því að árangurinn hefir reynst góður, er ekki ástæða til að leggja hana niður þess vegna. Og síst er tími til þess nú að taka ákvörðun í þá átt, að verslunin hætti þegar í stað. Þá er lögð áhersla á það í greinargerð meiri hlutans, að verslunin sje áhættumikil, og eigi frekar að stuðla að því að losa landssjóð við áhættu á þessum tímum, heldur en að auka hana. Þetta er út í loftið sagt. Áhættan er ekki meiri nú en áður hefir verið, og þetta getur engin úrslitaáhrif haft á málið. Jeg spyr alla þá hv.þm., sem hafa tilhneigingu til þess að líta rjett á málið, og ekki eru bundnir hagsmunum, sem teyma þá í öfuga átt. Er nokkurt vit í því á þessum tímum að tala um, að landið þurfi sem fyrst að hrista af sjer þessa stofnun, landsverslunina? Jeg lít þveröfugt á það mál. Jeg er sannfærður um, að það hefði lamandi áhrif á alt viðskifta- og atvinnulíf landsins, ef þessi stofnun yrði afnumin þegar alt er enn í óvissu í heiminum, eins og nú á sjer stað. Afleiðingarnar eru tvennskonar. Í fyrsta lagi sú, að svo er nú komið, að skortur er orðinn á ýmsum vörutegundum, svo sem kolum, rúgmjöli og sykri. Þetta er afleiðingin af því hiki, sem orðið hefir á starfsemi vegna þess, hvaða skoðun hefir verið á lofti haldið af mótstöðumönnum landsverslunar. Og í öðru lagi er minni von um, að fyrirtækið geti staðið straum af þeirri verðlækkun, sem orðið hefir á kolum og öðrum vörutegundum á þessu ári. Hefði verslunin ekki orðið að takmarka sig vegna þess mótþróa, sem hún hefir átt að mæta, og hefði þessi andróður gegn versluninni ekki átt sjer stað, þá hefði hallinn getað orðið lítill. En það er loku fyrir það skotið, að nokkuð geti áunnist, ef till.hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og hans samherja verða samþ., enda vænti jeg, að svo verði ekki, því það myndi verða til mikils tjóns. Jeg held jeg hafi lofað því að verða stuttorður, og verð því að enda það, enda var hv.frsm. (J. Þ.) svo hógvær, að jeg vil síst gefa tilefni til þess, að hann þurfi að eyða miklum tíma í þetta mál. Jeg vil þó, áður en jeg skil við málið, geta þess, að enda þótt jeg að ýmsu leyti geti fallist á stefnu hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), lít jeg þó fremur á hana sem framtíðarhugsjón, sem rjett sje að stefna að, þó að ekki sje hægt að framkvæma hana nú, eins og sakir standa, eða gera eins víðtækar ráðstafanir og hann vill og telur æskilegar. Það er eins um þetta mál og mörg önnur, sem miða til þjóðþrifa, að þjóðin þarf tíma til þess að átta sig á þeim og skilja nytsemi þeirra. Það er annað, sem gerir það líka, að jeg treystist ekki að fylgja stefnu þessari nú þegar, og það er það, að fyrirtækið heimtar mikið rekstrarfje, sem erfitt er að hafa handbært nú á tímum. Eftir að hafa tekið þetta fram, og jafnframt vísað til greinargerðarinnar, sem fylgir minni till., býst jeg ekki við, að jeg þurfi fleira að segja, og treysti svo á greind og góðan vilja hv.þdm., að jeg tel víst, að þeir samþykki till. mína.

Jón Baldvinsson Jeg ætla að nota mjer leyfi það, er hæstv. forseti (B. Sv.) gaf, að tala mætti um allar þessar till. í einu, enda verður tæplega á eina þeirra minst, án þess að minnast á hinar líka. Haustið 1914 byrjaði landið á verslun þeirri með nauðsynjavörur, sem síðan hefir nær slitlaust starfað, og nú má segja, að sje orðin föst stofnun í landinu, og kölluð er landsverslun. Orsökin til þess, að landið byrjaði á þessari verslun, mun fyrst og fremst hafa verið óttinn við vöruskort, en vafalaust líka að nokkru leyti sú, að matvörubirgðir allar í verslunum hjer voru færðar upp í verði, þegar stríðið skall á. Þá var verslun landsmanna þannig, að þó að sumar vörutegundir væru frá Vesturheimi, t. d. hveiti og haframjöl o. fl., þá komu þær hingað krókaleiðir, sumpart yfir England og sumpart jafnvel keyptar af dönskum milliliðum og frá Danmörku. En í stríðsbyrjun urðu straks nokkrir flutningaerfiðleikar, bæði vegna eftirlitsins o. fl. „Hermods“-farmurinn, sem keyptur var frá Vesturheimi haustið 1914, var seldur straks frá skipi að heita mátti. Þótti almenningi bæði verð og vörugæði skara fram úr því, sem áður var á kaupmannavörum, og hlaut stjórnin mikið lof fyrir þessi vörukaup hjá allri alþýðu, En kaupmenn brugðust ofsareiðir við, og töldu á rjett sinn gengið. Hófst þá sú barátta kaupmanna gegn landsverslun, sem staðið hefir til þessa dags. Fyrstu árin, sem landsverslunin starfaði, var yfirstjórn hennar í stjórnarráðinu. Atvinnumálaskrifstofan, eða rjettara sagt skrifstofustjórinn þar, rjeði nær öllu um starfsemi hennar, og nokkur hluti bókhaldsins var þar einnig. Þetta fyrirkomulag reyndist nokkuð þunglamalegt, og fyrir aðgerðir þingsins var þessu kipt í lag þannig, að sjerstök framkvæmdastjórn var skipuð fyrir verslunina, og sýndi það sig brátt, að það fyrirkomulag var miklu hagfeldara. Það er fyrst síðari hluta ársins 1917, að verslunin er komin í fast horf, og þá fer hagfeldra áhrifa hennar verulega að gæta í verslun landsmanna. En fram að þeim tíma hafði verslunin að miklu leyti verið nokkurskonar vöruforðabúr. En úr því má segja, að landsverslunin flytji inn megnið af þeim nauðsynjavörum, sem landsmenn þarfnast, og verður það bæði fyrir þá sök, að ófriðarþjóðirnar, sem eftirlit höfðu með flutningum hingað og hjeðan, og keyptu að mestu afurðir landsmanna, höfðu með samningum lofað landinu nauðsynjavörum, en landsverslunin sjálfsögð til þess að taka að sjer verslun með þá vöru, og svo hitt, að skipakostur var þá lítill og kaupmenn höfðu hvorki vilja nje getu til þess að taka á sig þá áhættu, sem því fylgdi að birgja landið að vörum. Þannig verður landsverslunin fyrir rás viðburðanna nær eini innflytjandinn um nokkurt tímabil. Þó að kaupmenn væru getulitlir um innflutning og kaup á nauðsynjum, þá hjeldu þeir þó uppi stöðugum andróðri gegn landsversluninni. Og þegar vopnahlje var samið milli ófriðarþjóðanna síðast á árinu 1918, hugsuðu þeir sjer gott til glóðarinnar, að verða aftur einráðir um verslun landsins, og hófu þá herferð á hendur landsversluninni. Var þá ekkert til sparað að gera hana sem allra tortryggilegasta í augum landsmanna. Þóttust kaupmenn nú geta útvegað vörur fyrir miklu lægra verð en landsverslunin seldi. Varð sú barátta kaupmanna ekki árangurslaus. Landsstjórnin ljet að nokkru undan. Áttu þeir nú að uppfylla loforð sín við landsmenn og gefa þeim kost á hagkvæmari viðskiftum og lægra verði á nauðsynjum. En reynslan varð nokkuð önnur og dýrkeypt almenningi. Vil jeg sjerstaklega benda á eina vörutegund, sykur, sem landsverslunin hætti í bili að versla með 1. maí 1919. Var ætlunin, að kaupmenn tækju þá við. En svo brá undarlega við, að þá þegar varð skortur á þessari vöru. Fyrsta sending til kaupmanna varð með svipuðu verði - lítið eitt dýrari þó - en landsverslunin hafði áður selt fyrir, en hækkaði svo aftur hjá þeim um nær eina krónu á hvert kg., og lækkaði eigi fyr en landsverslunin tók aftur að flytja inn danskan sykur, sem hún að vísu mun hafa fengið hagkvæm kaup á, en það er líklega óhætt að fullyrða, að þeirra kjarakaupa hefðu landsmenn ekki notið fyrir milligöngu kaupmanna, eða þó að þeir hefðu fengið þessi kjör, þá mundu landsmenn ekki hafa notið þeirra, að minsta kosti ekki að öllu. Og það, að landsstjórnin slepti þá nokkru af sykurversluninni í hendur kaupmanna, og ljet landsverslunina hætta með þá vöru, þó ekki væri nema um stund, hefir áreiðanlega orðið landinu dýr tilraun, því ef það hefði ekki verið gert, mundu hafa verið keyptar svo miklar birgðir eða samið um kaup á þeim, þegar um veturinn 1918, að eigi hefði þurft að hækka verðið það ár út. En einnar kr. hækkun á hverju kg. af sykri nemur á eyðslu landsmanna liðl. 200 þús. kr. á mánuði eða um hálfa þriðju miljón kr. yfir árið, svo að hjer er ekki um neinar smáfjárhæðir að ræða. Á síðastliðnu ári fluttu nokkrir heildsalar inn hveiti frá Ameríku samhliða landsversluninni, og var verð þeirra að jafnaði mun hærra en verð hennar. Og það var segin saga, að þegar fór að ganga á birgðir landsverslunar, settu þeir hveitið upp enn meir. Jeg get af talsverðum kunnugleik um þetta borið, og mjer hefir talist til, eftir rannsókn á verðlaginu, að sú verðmunur hafi verið liðugar 60 kr. á smálest, sem heildsalarnir voru að jafnaði hærri en landsverslunin, eða 4 kr. á venjulega hveitipoka, en þeir eru 63 kg. Nú hefir innflutningur af hveiti hingað til lands verið kringum 3800 smálestir, ef tekið er meðaltal innflutnings á árunum 1916–1918, eins og hann er talinn í verslunarskýrslunum. Og sá óbeini hagnaður, sem landsmenn hafa haft af lægra verði landsverslunar, eftir því sem mjer telst til, er þannig ekkert smáræði, eða nálægt 230 þús. kr. á ári. Það munar um minna. Rúgmjölsverð landsverslunar var á síðasta ári - en það er hendi næst - ávalt það lægsta. En kunnugt er mjer um það, að þegar þrot voru hjá landsverslun á rúgmjöli, þá var það að minsta kosti einn heildsali, sem seldi það 18 kr. hærra tunnuna, en altítt var, að það væri selt 1–5 kr. hærra. Sýnir þetta eins og annað, hvernig verðið mundi hafa orðið, ef landsverslunarinnar hefði ekki notið við. Og þótt ekki sje gert, að verðið hefði þá verið hærra en 2 kr. á hverja rúgmjölstunnu, eða 20 kr. á smálest, verður það nálægt 100 þús. kr. á árlega notkun landsmanna, en meðalnotkun árin 1916–1918 er tæpar 5 þús smálestir. Um steinolíukaup landsverslunar á síðasta ári þarf ekki að fjölyrða. Öllum er kunnugt, hversu mikill hagur landsmönnum varð að þeim. Enda virðast allir sammála um, að sjálfsagt sje, að landsverslunin hafi með hönd í bagga um steinolíuverslunina, þó að rjettara væri nú samt, að hún tæki hana algerlega í sínar hendur. Kolakaup landsins á síðasta ári verða algerlega að skoðast sem öryggisráðstöfun gegn yfirvofandi hættu, þeirri hættu, að kolaverkfallið í Bretlandi, sem þá stóð fyrir dyrum, mundi standa lengi. Og það voru fleiri þjóðir en Íslendingar, sem reyndu að draga að sjer eins mikið af kolum og þær gátu. Allar aðrar Norðurlandaþjóðir munu hafa gert slíkt hið sama. Hafa fáir orðið til þess að ámæla stjórninni fyrir þessa ráðstöfun. Flestir munu hafa talið hana sjálfsagða eins og þá stóð á. Samt var nú þá frjáls innflutningur á kolum. En það virtist, sem kolakaupmenn hefðu hvorki vilja nje getu til þess að flytja inn kol. Jafnvel hið volduga kolakaupfjelag útgerðarmannanna hjer í Reykjavík virtist gersamlega ómáttugt til þessa. Landið varð því að kaupa, hvað sem það kostaði, eins og svo oft kom fyrir á stríðsárunum, þegar kaupmennirnir hvorki vildu nje gátu flutt inn nauðsynjavöru, þá þurfti landsverslunin oft að bregða við skjótt, leigja skip og kaupa vörur, til þess að ekki yrði skortur í landinu. Urðu þessar ráðstafanir oft kostnaðarsamar eins og gefur að skilja, þegar landið þurfti að hlaupa í skörðin, miklu kostnaðarsamari en ef enginn hefði reitt sig á kaupmenn, og landsverslun ætlað að hafa á hendi allan innflutning. Þessar ráðstafanir voru það, sem kaupmenn og málsvarar þeirra kölluðu „skakkaföll“ landsverslunar. Blöð þeirra hafa verið látin breiða sig út yfir þetta. En yfir vanmætti kaupmanna til að birgja landsmenn að vörum, sem þeir þó þóttust sjálfkjörnir til og fullkomlega færir um, var vandlega þagað. Og þannig var ástatt, þegar kolakaupin voru gerð. En það, sem greinilegast sýnir, að hjer var um sjerstaka ráðstöfun að ræða, er það, að það er landsstjórnin sjálf, sem lætur gera þessi kolakaup, í sambandi við útflutning á hrossum til Englands, en ekki stjórn landsverslunarinnar, eins og vera hefði átt, ef um venjuleg vörukaup hefði verið að ræða. Mjer er nú ekki grunlaust um, að þessi kaup hefðu ef til vill orðið nokkuð hagfeldari, ef stjórn landsverslunarinnar hefði ráðið þeim. En út í það skal ekki farið hjer. Hitt veit jeg aftur á móti, að þessi kol voru á síðastliðnu ári seld undir því verði, sem þau kostuðu hingað komin, og þessi verðmunur var ekkert smáræði. Eftir því sem jeg hefi komist næst, hefir hann verið um 20–30 kr. á smálest, og hefir þá síðasta rekstrarár landsverslunarinnar borið þennan halla uppi, svo að hagnaðurinn af versluninni 1920 hefir í raun rjettri verið hátt á annað hundrað þús. kr. hærri en reikningarnir sýna. Það er óhætt að segja, að af kaupmannaliði landsins hefir fátt verið til sparað að ófrægja landsverslunina. Henni hefir verið kent um flestalt það, sem aflaga hefir þótt fara í verslunarmálum þjóðarinnar. Allar framkvæmdir hennar hafa verið færðar á versta veg. Þessa hefir sjálfsagt þurft með, til þess að vinna nokkuð á. Almenningur vissi, eða átti að geta vitað, í hvaða skyni þessar árásir voru gerðar. Og hann þekti nokkuð til þess, að kaupmennirnir voru hjer að vinna fyrir sjálfa sig, til þess að geta aftur tekið við yfirráðum verslunarinnar. En því miður hafa þessar ofsóknir borið meiri árangur en verðugt er. En við þessu mátti kann ske búast, jafnsleitulaust og unnið var. Í hverri búð, að heita má, fylgdi og fylgir enn, hverju sykurpundi og hverju grænsápupundi, sem úti var látið, einhver hnífilyrði og hnjóðsyrði um landsverslunina. Vitanlega hefir ekki heldur verið sparað að flytja hnjóð um verslunina í kaupmannablöðum landsins. Og á opinberum fundum hafa almenningi verið fluttar hinar ógurlegustu tröllasögur af skakkaföllum hennar. Á síðastliðnu hausti skáru kaupmenn upp herör gegn landsversluninni kringum alt land, og var ætlun þeirra að fá þingið til þess að ganga milli bols og höfuðs á þessari þörfu stofnun. Þá var, eins og segir í Heljarslóðarorustu Gröndals, mörgu logið. í kosningunum hjer í Reykjavík var landsverslunin kölluð „stærsta þrotabú landsins“. Og það er í rauninni hart fyrir þá hina sömu, sem þessari skoðun fylgdu, að verða að skrifa undir, að hún eigi nú eignir um hartnær 2 miljónir króna. Bara að við ættum fjölda af þessháttar „þrotabúum“. Á Austfjörðum er mjer sagt að sú saga hafi verið látin ganga út frá kaupmönnunum þar á undanförnum þingmálafundum, að landsverslunin hefði á síðastliðnu hausti, þegar hveiti var í sem allra hæstu verði og dollarinn í hálfri áttundu krónu, keypt tvo skipsfarma af hveiti frá Canada. En þessir skipsfarmar hefðu frosið inni og kæmu ekki fyr en með vorinu. En þessir farmar væru að minsta kosti ársbirgðir, og væri því engin von á lækkun á þessari vöru vegna þessara ráðstafana landsverslunar. Fleiri sögur þessu líkar hafa verið á gangi, svo sem um það, að einn eða fleiri kolafarmar hafi týnst og því um líkt. En það er ástæðulaust að vera að rifja það alt upp hjer. En það sýnir, hvaða meðulum hefir verið beitt til þess að vinna slig á þessari stofnun. Þá er það önnur aðferð, sem kaupmannaliðið hefir líka notað jöfnum höndum, og sú aðferð er miklu lævíslegri og skaðlegri. En það er sú aðferð, að þykjast ávalt geta útvegað vöru með lægra verði en landsverslunin, Hafa þeir þótst hafa í höndum tilboð um, að nú sje hægt að fá þessa og þessa vörutegund fyrir svo og svo miklu lægra verð en landsverslunin selji fyrir. Hafa þeir stundum verið að hampa símskeytum, er sýni þetta. En ávextirnir af þessu lága verði þeirra hafa aldrei komið í ljós. Og þó að þeir hafi fengið vörur samtímis landsversluninni, þá hefir verð þeirra nær ávalt verið hærra, eins og jeg hefi sýnt fram á. En almenningur er má ske nokkuð varbúinn að sanna, að þessar staðhæfingar þeirra í hverju einstöku tilfelli sjeu beinlínis rangar. Og meðan viðskiftahöftin voru, gátu kaupmenn skotið sjer inn undir þau, og ekki þótst geta fengið þetta innflutt, þó að innflutningshöftin yfirleitt ekki að jafnaði tæki til matvöru. Og þessum tylliboðum hefir síðan verið hampað bæði leynt og ljóst, í von um, að ekki tækist að sanna, að þau væru blekkingar einar. Þessi tylliboð hafa jafnvel komist hjer inn í þingsalinn, auðvitað í því skyni að ófrægja landsverslunina og í sömu voninni, að ekki væri hægt að sanna, að þau væru eintómt tál. Það var hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem í framsögu sinni um skipun viðskiftamálanefndar á fundi í þessari hv. deild, bar fram eitt slíkt tylliboð. Gerði hann þar samanburð á því, hvað hveiti landsverslunar kostaði þá, og hvað hægt væri að fá það fyrir frá útlöndum, og komst að þeirri niðurstöðu, að hægt væri að útvega hveiti fyrir 48 kr. 30 aura hvern 63 kg. poka, komið á höfn hjer við land, og flutningskostnaður þá greiddur. Og átti þetta, eftir útreikningi þessa reikningsmeistara, að vera nærri 44 kr. ódýrara en verð landsverslunar. En til þess að gera málið enn flóknara, þá var verðið miðað við, að kaupmannahveitið væri komið á höfn á viðkomustað millilandaskipa, utan Reykjavíkur, því með því fekst líka óhagstæðari samanburður fyrir vöru landsverslunar. Benda má á það, að hefði hv.þm. (J. Þ.) tekið hjer til samanburðar síst betri tegundir sömu vöru, sem heildsalar höfðu hjer til sölu um og eftir síðastliðin áramót, þá hefði verðmismunurinn á því orðið að minsta kosti 3–4 kr. hærri á hverjum hveitipoka. En samanburðurinn var líka að öðru leyti mjög villandi og blekkjandi. Hveitið, sem landsverslunin hafði þá, og var í þann veginn að selja upp, var keypt á síðastliðnu hausti, þegar hveiti var í miklu hærra verði og gengi erlendrar myntar hærra en það hefir jafnvel nokkru sinni komist áður, meðal annars var dollarinn í 7 kr. 60 aurum og sterlingspundið tilsvarandi hátt. En þegar hv.þm. (J. Þ.) kom með tilboð sitt, var hveiti nokkuð lækkað og gengi erlendrar myntar lækkað líka að miklum mun. En þrátt fyrir allan þennan villandi samanburð, sem mætti fóðra sem nokkurskonar kaupmannabrellur - og þeim eru menn orðnir svo vanir í þessu sambandi, - þá eru þessar smáblekkingar þó í mínum augum nærri því aukaatriði. Það mætti nú ætla, að þessháttar tilboð, sem flutt er fram hjer í þingsalnum sem óyggjandi sannleikur, hafi við eitthvað að styðjast; það sjeu ekki aðeins hin venjulegu tylliboð kaupmanna, sem margir hafa orðið varir við í sambandi við landsverslunina. En líkur benda samt sem áður óneitanlega í þá átt, og það svo sterkar líkur, að það má nær telja fullkomnar sannanir fyrir því, að tilboð þetta, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir borið hjer fram á löggjafarþingi þjóðarinnar, sje ekkert annað en blekking. Og skal jeg leitast við að sanna þetta. Það var 23. febr. síðastliðinn á fundi þessarar hv. deildar, að hv. 3. þm. Reykv. (J. þ.) flutti fram þessar margnefndu árásir sínar á landsverslunina. Og þá var þessi ræða hv.þm. (J. Þ.) birt í Morgunblaðinu. En nokkrum dögum seinna kemur í öðru dagblaði hjer í bænum samskonar árás á landsverslunina. Og undir þeirri grein dulnefni, stafirnir S. S. Í. þeirri grein er verið að kvarta undan verðlagi landsverslunar og fullyrt, að hægt sje að fá hveiti frá Englandi fyrir 48–50 kr. hveitipokann. Skal jeg með leyfi hæstv. forseta lesa hjer upp stuttan kafla úr grein þessari. Þar segir svo: „Í miðjum febrúar gat Bakarameistarafjelag Reykjavíkur fengið 35–40 smálestir af hveiti frá Englandi, sem ekki hefði kostað meira en 48–50 kr. pr. poka (63 kg.) hingað kominn, en þegar til viðskiftanefndar kom, vildi hún ekki leyfa innflutning á því, enda þótt heildsali sá, er útvegað gat hveitið, hefði erlendan gjaldeyri til að borga það með, en aftur á móti vill viðskiftanefndin leyfa, og leyfir, landsverslun að flytja þetta sama hveiti.“ Og það er rjett í þessari grein, að landsverslunin gekk inn í þetta tilboð um hveitið frá Englandi, og flutti hveitið inn handa Bakarameistarafjelaginu. En hvað kemur þá upp úr kafinu? Hveitipokinn kostar, hingað kominn, kringum 60 kr. Var það nú vegna gífurlegrar álagningar landsverslunar, eða hvað? Nei, onei! Það var nú dálítið annað. Bakararnir þóttust, sem von var, illa sviknir með 60 kr. verðinu í stað 48–50, sem heildsalinn hafði boðið þeim, og vildu fyrst í stað kenna landsverslun. Og þeir sönsuðust ekki fyr en þeim var sýnt tilboðið, sem landsverslunin hafði gengið inn í, og þeir sáu, að það var hið sama, sem þeir höfðu áður fengið. Og þeim var bent á, hvernig í öllu lægi. Höfuðkórvillan var sú, hvort sem það var viljandi eða óviljandi hjá heildsalanum, sem hveititilboðið gerði, eða hjá bökurunum, að gengið hafði verið út frá í enska tilboðinu 50 kg. poka (eða ctw.), og þá kostaði hveitið 48–50 kr., en hjer hafði það verið túlkað á þá leið, að átt væri við 63 kg. En þessi viljandi eða óviljandi misreikningur er notaður til þess að gera árásir á landsverslunina. Og greinarhöfundurinn í dagblaðinu, sem áreiðanlega hefir fengið upplýsingar um þennan misskilning, fann ekki ástæðu til þess að leiðrjetta þetta. Það var alt of mikil sanngirni, þegar landsverslunin átti í hlut. En nú vil jeg aftur víkja að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og tilboðinu, sem hann skýrði frá í þessari hv. deild, og átti að vera rothögg á landsverslunina. Það liggur ískyggilega nærri að ætla, að tilboð hans sje samskonar tylliboð og hjá greinarhöfundinum. Það er má ske ekki hægt að færa á það lögfullar sannanir, en líkurnar benda óneitanlega í þá átt. Verðið er hið sama eða svipað hjá báðum, 48 kr. og 30 aurar hjá hv.þm. (J. Þ.) og 48–50 kr. hjá hinum. Báðir miða verðið við sama vörumagn, 63 kg. En nú hefi jeg fært sönnur á, að grundvöllur sá, vörumagnið, sem greinarhöf. bygði á, var rangur, og verðið þar af leiðandi of lágt. þessar sannanir liggja ekki fyrir um hitt, en líkurnar eru allar fyrir því, að sama eigi sjer stað um það. Jeg hefi nú haft nokkur kynni af hveititilboðum frá Englandi, bæði fyrir og um þetta leyti, og það tilboðum frá sumum stærstu verslunarhúsum á Englandi í þessari verslunargrein. Og verðið hefir verið hjá þeim flestum svipað því, sem þetta hveiti reyndist, er landsverslunin flutti þaðan. Og styður það alt mitt mál, að tilboð þm. (J. Þ.) sje aðeins venjulegar blekkingar til að skaða landsverslunina í augum almennings. Það gæti verið um þá afsökun að ræða hjá hv.þm. (J. Þ. ), að hveitið, sem ekki átti að kosta nema liðl. 48 kr., hafi verið svo afskaplega ljeleg tegund, og sem venjulega væri þá notað til skepnufóðurs, og þess vegna verið svo ódýr. En blekkingin væri alveg sú sama. Þess er vert að geta, að um þessar mundir, sem þetta kom fram, hafði landsverslunin gert kaup á hveiti í Ameríku, og kom það skömmu síðar, og var það um 5 kr. ódýrara en enska hveitið, svipuð tegund. Jeg hefi verið nokkuð langorður um þetta, en mjer hefir fundist ástæða til þess að hrekja þessar blekkingar kaupmanna um hið lága verð kaupmanna móts við verð landsverslunar, og þessi tvö dæmi, sem jeg hefi nú rakið, hafa bæði komið fram opinberlega, svo að hægt er að halda sjer að þeim. Vitanlega hafa mörg slík tilboð komið fram, en jeg hygg, að þau sjeu flest af sömu rótum runnin og að þau mundu reynast ljettvæg eins og þessi, ef þau væru krufin til mergjar. En á þennan hátt hefir verið reynt að spilla hug manna til landsverslunarinnar. Og þessi eru vopnin, sem nú eiga að ráða niðurlögum hennar. En hví er nú verið að þessu ? Ef verðlag kaupmanna er svona miklu lægra og hagstæðara almenningi eins og þeir fullyrða og láta fullyrða, þá er auðsætt, að landsverslunin á að falla úr sögunni. En þetta lága verðlag kaupmanna er ekki nema fullyrðingar út í bláinn. Reynslan er þeim óhagstæð. Hún segir, að landsverslunin hafi verið hollari þjóðinni en kaupmannaverslunin. Kaupmennirnir gera tylliboð um lægra verð á vöru einhversstaðar úti í heimi. Landsverslunin sýnir það áþreifanlega í verki, með yfirburðum yfir kaupmannaverðlagið. Þess vegna á ekki að leggja hana niður. Þess vegna á að efla hana og auka, svo að hún starfi áfram, þjóðinni til gagns. Fram á þetta fer mín till. En því miður kemur hún síðast til atkvæða. Jeg hefi nú tilhneigingu til þess að samþ.till.hv.þm. Ak. (M. K.), og mun sennilega gera það, því að hana má framkvæma svo, að líkur verði árangurinn af henni og minni till. Að lokum skal jeg geta þess, að það var algerlega óþarft af hæstv. atvrh. (P. J.), að sverja stjórnina frá „socialismanum“, þótt hann viðurkendi, að mín till. væri góð; þá viðurkenningu var honum alveg óhætt að gefa, án þess, að nokkuð slíkt kæmi til.

Jón Þorláksson Jeg get fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar þakkað hæstv. stjórn fyrir að geta aðhylst till. okkar, sem jeg vona, að verði samþykt. Var mjer enda kunnugt um það áður, að hún mundi geta það, og mundum við hafa borið málið fram í öðru formi en í þál.formi, ef svo hefði eigi verið. Jeg ætla ekki að fara út í ástæðumar fyrir því, hvers vegna meiri hlutinn lagði ekki til, að heimildin til verslunarrekstrarins yrði af stjórninni tekin með því að breyta hlutaðeigandi lögum. Við höfum ekki farið fram á það, að stjórnin yrði svift heimildinni, og er því lagalega heimildin enn til staðar, þó að till. okkar verði samþykt. Getur stjórnin því gripið til hennar ef ástæður kunna að breytast svo, að það verði nauðsynlegt. Getum við, sem stuðningsmenn stjórnarinnar, að sjálfsögðu gert okkur það að góðu, að stjórnin geri það, ef brýn þörf er á, en hins vegar treystum við því, að stjórnin telji ekki annað brýna þörf en sem er það í raun og veru. Hv. þm. Ak. (M. K.) þarf jeg litlu að svara. Talaði hann hógværlega í þetta sinn, enda ber svo lítið á millum hans og okkar meiri hlutans, að nærri lá, að við 4 nefndarmennirnir gætum fylgst að um nefndarálit og till. Hann taldi ástæður breyttar nú frá því, er þær voru, er nál. meiri hlutans var samið. En þetta er ekki rjett. Aðstaða okkar að kaupa vörur og koma þeim til landsins er ekki verri nú en hún var þá; hafa vörur einmitt talsvert lækkað og flutningsgjöld sömuleiðis síðan, svo að erfiðleikarnir hafa fremur minkað en vaxið. Má segja, að eini þröskuldurinn á veginum sje fátækt okkar, erfiðleikarnir á að borga. Fyrir útkomunni á rekstri landsverslunarinnar er gert grein í nál. meiri hlutans, og er enginn ágreiningur um lokatöluna. Hið raunverulega tap á árinu 1920 er það, sem varasjóðurinn hefir lækkað um, og er greint frá því í nál., af hverju þetta tap stafar, kolalækkuninni, og mundi þetta vera talið verslunartap hjá öllum öðrum verslunum. En þó að verði að telja þetta svo, þá er ekki verið að leggja það forstöðumönnum verslunarinnar til lasts, heldur hefir þetta orðið fyrir ófyrirsjáanlega rás viðburðanna. Okkur skilur einkanlega á um framtíðarhugsjónirnar. Er hv.þm. Ak. (M. K.) þar samherji hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), og telur, að í hans stefnu felist framtíðarhugsjón, sem þjóðin enn sje ekki nægilega þroskuð til að veita móttöku eða skilja. En það er alt önnur hugsun, sem vakir fyrir mjer en sú, að ein stjórn framkvæmi alt og að landsmenn sjeu eins og auðmjúk börn, sem taki möglunarlaust móti öllu, sem heimilisfaðirinn rjettir að þeim. En þetta er það, sem vakir fyrir hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Þá eru það einstök atriði í ræðu hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), sem jeg get ekki komist hjá að svara. Hann rjeðist allógætilega á mig fyrir ummæli, sem jeg hafði haft hjer fyr á þinginu, þegar rætt var um skipun viðskiftamálanefndar og afnám innflutningshaftanna. Jeg gerði þá grein þess, að viðskiftanefndin, sem þá sat, var notuð eftir fyrirmælum stjórnarinnar til þess að neita öðrum um innflutning á þeim vörum, sem landsverslunin seldi, jafnvel þó að aðrir gætu flutt þær inn og selt þær með miklu lægra verði, sökum lækkandi verðlags þessara vara erlendis. Olli þetta mikilli óánægju, sem von var, og gat ekki haldist til langframa. Bjóst jeg ekki við að þurfa að elta ólar um þetta nú, og síst við samnefndarmann minn, hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Hefði honum verið innan handar að koma með þetta í nefndinni, ef hann hefði ekki ætlað sjer með þessu að slá ryki upp í augu annara en hv.þdm., sem hjer eru viðstaddir, utan þingsalsins. Hann leyfði sjer að segja, að jeg hefði borið „tylliboð“ hjer inn í þingsalinn, og átti þar við tilboð um hveiti frá Englandi, sem jeg skýrði frá að fá mætti, komið hingað á innflutningshöfn, fyrir kr. 48.30 sekkinn, 63 kg. En þessi hv.þm. (J. B.), sem sjálfur á sæti í viðskiftamálanefndinni, hefir gleymt því, að sú nefnd fjekk nokkrum dögum seinna upplýsingar um hveitiverð frá Verslunarráði Íslands og Sambandi íslenskra samvinnufjelaga, sem staðfestu algerlega það verð, er jeg hafði skýrt frá. Sjerstaklega skýrði S. Í. S. frá hveitiverði, sem að vísu kom ekki alveg heim við umgetið tilboðsverð, heldur var nokkru lægra. Jeg hafði ekki þessi skjöl við hendina, því að jeg átti ekki von á þessari árás, en mjer hefir nú hepnast að láta ná í þau, og er nú þessi skýrsla frá S. Í. S. hjer. Jeg get ekki sjeð í fljótu bragði, hve miklu lægra verð það er, sem S. Í. S. gefur upp, en það, sem jeg skýrði frá, því að S. Í. S. gefur upp verð vörunnar, kominnar í hús, en jeg fluttrar á höfn, en þetta skal jeg athuga nánar. Og með því hv.þm. (J. B.) sjálfur hafði þessa skýrslu til athugunar í nefndinni, þá er annaðhvort, að hann er óvenjulega minnissljór, eða hefir talað hjer á móti betri vitund. Jeg flutti ekki þetta tilboð inn í deildina til árásar á landsverslunina, heldur til þess að sýna, að það var óverjandi að halda innflutningshöftunum. Þeim manni, sem hafði tilboðið í höndum, var neitað um innflutningsleyfi af því að landsverslunin seldi þá hveiti fyrir miklu hærra verð. Í orðum mínum lá engin árás á landsverslunina, enda var það ekki tilætlun mín, þó að jeg álíti rangt að halda henni áfram. Hv. sami þm. (J. B.) tók nokkuð upp úr einhverri blaðagrein. Jeg þarf ekki að tala neitt um það, því jeg hefi ekki verið neitt við þá blaðagrein riðinn. Annars er ekki ástæða til að gera að umtalsefni margt af því, sem hann sagði; allra síst að svara þeim sögum, sem hann kvaðst hafa heyrt, og flytti inn í þingsalinn vegna þess, að enginn fótur væri fyrir þeim. Það er nokkuð einkennilegt að flytja sögur inn í þingsalinn fyrst og fremst vegna þess, að enginn fótur sje fyrir þeim. Mjer finst betur við eiga að flytja þær sögur, sem eru sannar og rjettar. Hitt yrði alt of langt mál. Og það er ekki eingöngu um landsverslunina, að svona sögur ganga; kaupmenn fá engu síður að kenna á því, og það ganga margar staðlausar sögur um þá. T. d. sagði hv.þm. (J. B.), að þegar stríðið hefði skollið á, hefðu allir kaupmenn hjer á landi sett upp vörur sínar, og er slíkt öldungis staðlaust fleipur. Jeg verð að leiðrjetta það, að kolainnflutningur hafi verið frjáls hingað til lands á síðasta ári. Að minsta kosti mun útgerðarmönnum og öðrum þeim, sem mesta þörf hafa fyrir kol, ekki hafa fundist hann frjáls. Það er óhapp, sem enginn getur ráðið við, að sama daginn, sem innflutningshöftin eru afnumin hjer, skellur á kolaverkfall í Bretlandi. Síðan hafa ekki fengist nein kol þar, og engin kol komist til landsins, nema einn eða tveir smáfarmar, sem menn höfðu ráðist í að kaupa áður en innflutningsbanninu hjer var afljett, í trausti þess, að innflutningshöftin væru úr sögunni áður en farmarnir kæmu hingað, sem og varð. Mjer liggur við að biðja hv.þm. Ak. (M. K.) afsökunar á því, að jeg mintist á innflutningshöftin í sambandi við landsverslunina, því að í raun og veru snerta þau ekkert þá ákvörðun, sem á að taka hjer í kvöld og tilheyra liðna tímanum. En það er vegna hinna hvatvíslegu og röngu ummæla hv. 2. samþm. míns (J. B.), að jeg hefi neyðst til að gera það. Jeg vil þá minnast ofurlítið á annað, sem hv. sami þm. (J. B.) hefir tvisvar minst á hjer í deildinni. Það eru ummæli sem fjellu á þingmálafundi hjer í bæ, á þá leið, að ef landsverslunin væri gerð upp, myndi hún reynast stærsta þrotabú landsins. Mjer þykir rjett að gera nokkra grein fyrir þessum ummælum, þótt þau ekki kæmu frá mjer, heldur öðrum góðum manni. Hann sagði, að ef landsversluninni væri talið til útgjalda tapið á kolum og salti, og skipatap landssjóðs og verðfallið á þeim, og fyrirtækið gert upp nú, þá væri það stærsta þrotabúið, sem nokkurn tíma hefir orðið á þessu landi. Jeg vil að vísu ekki gera þessi ummæli að mínum. Hins vegar verða hv.þdm. að kannast við, að skipastóll landssjóðs er fallin svo mjög í verði, að ekki er hægt að meta hann helming af hinu upprunalega verði, svo að þar má reikna 2 milj. kr. tap, þótt því gróði verslunarinnar væri nógur til þess að bera tapið á kolum og salti, sem ekki er, þá er hallinn á þessum stríðsráðstöfunum einar 2 miljónir, og svo stórt þrotabú hefir aldrei verið til á þessu landi. Með þessu vil jeg gera hv.þm. ljóst, að maðurinn sagði ekki annað en það, sem hann gat staðið við sem sannleika, þó það væri borið fram í formi sem ekki allir vilja gera að sínu. Að lokum vil jeg leiðrjetta það, að viðskiftahöftin hafi ekki náð til matvöru, sem landsverslunin verslaði með.  (J. B.: Það eru ekki mín orð. Jeg sagði, lítið náð til hennar)  . Hv. þm. (J. B.) sagði það, þó hann vilji nú taka það aftur. Viðskiftanefndin hefir skýrt mjer frá því, að innflutningur hafi yfirleitt verið frjáls, nema með þessar vörur. Innflutningur á öðrum vörum var leyfður nokkurn veginn eftir því, sem um var beðið. Þetta á sjerstaklega við þann tíma, þegar vörur voru farnar að lækka í verði. Jeg ætla ekki að þreyta hv. deild meira, en vona, að hún samþykki till. meiri hluta nefndarinnar, sem eingöngu miðast við hag og þarfir ríkissjóðs og landsmanna.

Magnús Kristjánsson Jeg get skilið, að hv.þdm. vildu fegnir, að umr. yrðu ekki mikið lengri. En það eru þó ekki nema sumir, sem ástæða er til að vorkenna, því aðrir hafa oft leyft sjer að þreyta bæði mig og aðra með löngum og oft óviðeigandi ræðum. Jeg vona því, að mjer fyrirgefist, þó að jeg leyfi mjer að svara með nokkrum orðum hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hann bað afsökunar á því að nefna innflutningshöft í sambandi við landsverslun. Það var engin ástæða til að biðja mig afsökunar á slíku. Það hefði verið meiri ástæða til að biðja afsökunar á því, að hann fór með rangt mál, þegar hann lýsti afstöðu stjórnarinnar eftir ummælum hæstv. atvrh. (P. J.). En jeg skal víkja að því seinna. Jeg vil fyrst minnast á það, að hann gaf í skyn, að landsverslunin hefði notið góðs af innflutningshöftunum. Jeg vil mótmæla því afdráttarlaust.  (J. Þ.: Jeg sagði, að hún hefði ekki skaðast á þeim)  . Það er þýðingarlaust fyrir hv.þm. (J. Þ.) að vera nú að rifa seglin; það lítur út eins og honum finnist flest meðul verjanleg, þegar hann vill gefa það í skyn, að innflutningshöftin hafi verið sett vegna landsverslunarinnar. Hann veit vel, að þau voru ekki sett vegna hennar, heldur vegna fjárkreppunnar. Það er því mjög óviðeigandi og gegn betri vitund, þegar hann gefur það í skyn. Höftin voru sett vegna gjaldeyrisskorts og fjárkreppu, og jeg vildi mótmæla þessu nú þegar, og hann hefir gefið mörg önnur tilefni til mótmæla. Þá er annað atriði, sem hann vildi gera sjer mat úr. Hann sagði, að í raun og veru ætti það tjón, sem kynni að verða á skipum landsins, að skrifast á synda-„registur“ hinnar skaðvænu, illræmdu og úthrópuðu landsverslunar. þetta var það, sem notað var til þess að fleyta þessum hv.þm. (J. Þ.) inn á þingið nú fyrir skömmu. Jeg gæti trúað því, að hann sjái eftir því áður en lýkur, að hafa valið þetta þrætuepli til þess að þóknast kjósendunum.  (J. Þ.: Það var mjög geðfelt)  . Jeg hygg þó, að samviskan muni fyr eða síðar slá hann. Hún hlýtur einhvern tíma að vakna, og jeg býst við, að það verði í þessu lífi. Það var ætlun mín þegar jeg byrjaði ræðu mína að ræða málið sem hóflegast, enda er jeg ekki enn kominn af þeirri braut, og jeg mun reyna að halda mjer á henni, þó að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) reyni með dylgjum að gefa í skyn, að ræða hv. 2. samþm. hans (J. B.) sje í alla staði skaðleg. Aftur mintist hann ekki á mína ræðu sem skaðræði, þótt hann viti, að jeg er hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) samsekur. Það er þetta hógværa blygðunarleysi, sem mjer leiðist sjerstaklega. Þá vil jeg víkja að því atriði í ræðu hv.þm. (J. Þ.), sem jeg alls ekki get mælt bót, sem sje þegar hann hafði ummæli eftir hæstv. atvrh. (P. J.), sem hann aldrei hefir viðhaft. Mjer finst hv.þm. (J. Þ.) treysta of mjög á sljóleik hæstv. atvrh. (P. J.), þegar hann hefir eftir honum orð, sem hann alls ekki hefir mælt. Hv. þm. (J. Þ.) sagði, að hæstv. atvrh. (P. J.) hefði sagst aðhyllast till. meiri hlutans.  (J. Þ.: Gæti fallist á)  . Nú rifar hv.þm. (J. Þ.) seglin eins og fyr. Hæstv. atvrh. (P. J.)sagði, að till á þskj. 431 og fyrri liður till. á þskj. 435 gengju í sömu átt. Þetta er alveg rjett, eins og jeg hafði búist við af honum.  (J. Þ.: Hann sagði meira)  . Já, hann gerði það einmitt. Hann sagðist ekki geta lofað að breyta eftir till.hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vegna þess, að ekki væri hægt að framkvæma hana. Enn fremur, að hann vildi ekki lofa að binda sig, eins og hv.þm. (J. Þ.) og skoðanabræður hans vilja, svo að hann hafi ekkert svigrúm til þess að kaupa nauðsynjavörur, ef þörf krefði. Þetta var aðalatriði. Aukaatriðin ætla jeg ekki að fara að eltast mikið við, til þess að hinn góði ásetningur okkar 3. þm. Reykv. (J. Þ.) verði ekki tómt loforð. Jeg ætla þess vegna að sleppa mörgu, sem jeg annars þyrfti að segja. Hv. þm. (J. Þ.) mótmælti því eindregið, að horfur væru nú ískyggilegar í viðskiftalífinu. Jeg bjóst þó við því af þessum hv.þm. (J. Þ.), sem oft hefir verið viðbrugðið fyrir vitsmuni og eftirtekt, að hann hefði veitt því athygli, sem er að gerast í heiminum. Jeg get ekki skilið annað en hver hugsandi maður hljóti að álíta það styrjaldarbliku, þegar bandamenn, sem staðið hafa saman í ófriðnum mikla, Bretar og Frakkar, eru orðnir svo ósammála, að lítið útlit er fyrir, að þeir geti jafnað það með sjer friðsamlega. Þá má að minsta kosti búast við stórtíðindum fyr en varir. Hv. þm. (J. Þ.) verður að viðurkenna, að þótt nú sje margt bölvað, þá getur ástandið þó orðið verra síðar, þegar afleiðingar hinna stórkostlegu verkfalla og annara óeirða úti í heiminum koma fullkomlega í ljós. Þá er enn eitt atriði. Hv. þm. (J. Þ.) sagði, að ef þing og stjórn gerðu ráðstafanir til að selja almenningi vörur undir verði, þá hlyti það að falla á reikning landsverslunar. Þetta er hreinasta kórvilla, að það eigi nokkuð skylt við landsverslunina, þó að slíkar ráðstafanir sjeu gerðar. Þessi rök hv.þm. (J. Þ.) falla því alveg um sjálf sig. Þá kemur að þessu margumtalaða tylliboði, sem nýlega var minst á hjer. Það er tylliboð vegna þess, að rangt var skýrt frá vörumagni. Það voru ekki nema 50 kg. í pokanum, í staðinn fyrir 63 kg. Jeg fer því ekki lengra út í það, en það eru nægar sannanir fyrir hendi. Þá var það eitt atriði, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) lagði talsverða áherslu á. Það var það, að kolainnflutningur hefði verið bannaður á síðasta ári, og útgerðarmenn því átt mjög erfitt uppdráttar. Þetta er algerlega rangt; kolainnflutningur var alveg frjáls, enda veit jeg, að æðimargir kolaformar komu hingað hindrunarlaust til ýmsra. Einhver tók til, að eftir áramót hefði það ekki verið. Honum svara jeg, að það sje gjaldeyrisskorturinn, sem hafi verið orsök þess, að lítill innflutningur hafi verið. Útgerðarmönnum var aldrei meinað að flytja inn kol árið 1920, nema hvað gjaldeyrisskortur kann að hafa hindrað það. Út af samanburði á landsverslun og kaupmannaverslun, þá vil jeg drepa á eitt atriði. Hv. þm. (J. Þ.) sagði, að kaupmannastjettin hefði orðið fyrir hörðum dómum, að altalað væri, að kaupmenn hefðu hækkað verð á öllum vörum þegar Norðurálfuófriðurinn hófst. Jeg hygg, að þetta fari ekki fjarri; vil þó ekki segja, að allir kaupmenn hafi gert það. Jeg ætla að nefna eitt dæmi. Hjá verslun, sem átti talsverðar birgðir af kolum og salti þegar ófriðurinn skall á, gátu viðskiftavinir hennar ekki fengið salt, nema að lofa fiski fyrir verð, sem kaupmaður setti, og síðar var neitað um vörurnar. Þessi kaupmaður geymdi svo vörurnar þangað til þær voru komnar úr 20 kr. upp í 200–300 kr. Jeg nefni þetta aðeins sem dæmi, veit að það var ekki alment, sem betur fór. Aðeins eitt atriði enn þá vildi jeg minnast á. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) þóttist hafa fengið höggstað á mjer þar sem jeg ljet í ljós, að jeg aðhyltist skoðun hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), þótt þess yrði langt að bíða, að hún fengi fylgi hjer. Þetta hjelt hv.þm. (J. Þ.), að myndi ráða niðurlögum mínum. En jeg er ekki hræddur við það. Tíminn mun leiða það í ljós, að stefnan er ekki skaðleg, enda hafa mörg lönd hjer í álfunni viðurkent hana, þó það hafi ekki verið gert hjer enn þá; en þess verður ef til vill ekki langt að bíða. Þetta er nú það bitra vopn, sem hv.þm. (J. Þ.) ætlaði að nota til að spilla fyrir mínum málstað. Það var nú ekki meiningin fyrir mjer að gefa ástæðu til illinda í kvöld, svo jeg ætla ekki að fara lengra. Jeg vildi aðeins spyrja hv.þm. (J. Þ.) að því, hvort það sje framtíðarstefna hans að hlynna að hagsmunum örfárra einstaklinga á kostnað almennings.

Jón Baldvinsson Mjer þótti vænt um, að samþm. minn, hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) fór að afsaka tylliboðið, sem hann bar fram hjer í deildinni og jeg mintist á áðan. Það sýnir, að hv.þm. (J. Þ.) hefir ekki viljandi ætlað að blekkja. En þar sem hv.þm. tók til samanburðar tilboð þau, sem viðskiftamálanefndinni bárust frá S. Í. S., um verð á hveiti frá Englandi, þá voru mjer þau tilboð fullkunnug áður. Og nú hefi jeg hjer fyrir framan mig útreikninga viðskiftamálanefndar þingsins á þessum tilboðum. Og var sá útreikningur gerður og samþyktur af hinum verslunarfróðu mönnum í nefndinni, hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.) og hv. 1. þm. G.-K. (E. Þ.). Og eftir þeim útreikningi var verðið á hveiti eftir öðru tilboði S. Í. S. kr. 0.81 kg., komið í hús, eða liðlega 53 kr. 63 kg. poki. En þess ber vel að gæta, að þá var sterlingspundið aðeins reiknað á kr. 21,90, en það er vitanlegt hverjum manni, að ensk mynt stóð miklu hærra, og að enginn mundi hafa getað fengið sterlingspundið fyrir minna hjer í bönkum en 24 kr., og bætist þar þá við verðið kr. 4,20, en þá er hveitið komið í 58 kr. pokinn álagslaust, og verður það áreiðanlega ekki selt undir 60 kr., eða því verði, sem reyndist vera á hveitinu, sem landsverslunin flutti inn frá Englandi. Það er rjett, að lægra tilboð lá líka fyrir frá S. Í. S., og kostaði kg. af því, eftir útreikningi viðskiftamálanefndar, kr. 0,76, eða kr. 47,88 pokinn, komið í hús hjer, en þá er sterlingspundið reiknað eins og áður, kr. 21,90, sem ekki var hægt að fá það fyrir, og þegar sú viðbót kemur á útlendu myntina, verður hveitipokinn yfir 50 kr., álagslaust. En athugandi er, að þetta er hveiti nr. 2. Og hvernig sem á því stendur, þá höfum við ekki almennilega komist upp á að nota þessa lakari ensku tegund vegna þess hve ljeleg hún er. Svo það þýðir ekki að taka það til samanburðar. Þessi tilboð, sem hv.þm. (J. Þ.) ætlaði að bjarga sjer á, hafa einmitt sýnt hið gagnstæða við það, sem hann vildi vera láta, og sannað mitt mál um verðið.

Jón Þorláksson Jeg vildi aðeins bæta því við, til þess að rjettar tölur komi í þingtíðindunum, að í tilboði því, sem jeg var að tala um, var hveitisekkurinn, kominn á höfn, kr. 48,30. En verð það, sem S. Í. S. gefur upp fyrir hveiti nr. 2 frá Englandi, komið á höfn, er kr. 45,58 fyrir sekkinn, og mun það vera um samskonar vöru að ræða, og er þetta talsverður verðmunur.  (M. K.: Það er bara ekkert komið af því hveiti)  . En S. Í. S. mun sjálft geta svarað fyrir sig, ef því er haldið fram, að það hafi gefið upp tylliboðsverð.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg leyfi mjer að óska þess, að hæstv. forseti taki mál þetta af dagskrá. Forseti tók málið af dagskrá. Till. var ekki á dagskrá tekin framar og varð ekki útrædd.

Hákon Kristófersson Úr því að hv. aðalflm. (B. J.) sýnir mjer þann sóma að segja, að jeg hafi hjer framsöguna. vil jeg gera nokkra grein fyrir fyrirspurninni á þskj. 360. Eins og auðvitað er, er tilgangurinn aðeins sá, að fá það skýrt frá hæstv. stjórn, hvað hún ætlast fyrir í þessu máli. Um allmörg ár hefir það verið mesta áhugamál manna vestur þar að fá síma, ekki einungis um þetta umrædda svæði, heldur alla leið frá Búðardal og vestur Barðastrandarsýslu. Og þetta er þarna, sem annarsstaðar, eitt þeirra lífsskilyrða, sem viðurkent er að sje ómetanleg lyftistöng fyrir hjeraðið. Jeg þykist líka mega fullyrða það, eftir samtölum við landssímastjóra, að hann telji brýna þörf á þessari línu, ekki einungis vegna þessara sveita einna, sem í hlut eiga, heldur yfirleitt til þess að koma símasambandinu við Vesturland í gott horf. Það gegnir því furðu, að ekkert skuli hafa verið framkvæmt í þessu efni, og er ekki nema eðlilegt, að sýslubúum sje farin að leiðast biðin. Þess vegna er nú fyrirspurnin komin fram. Og það er þess furðulegra, þegar hægt er að staðhæfa, að símastjóri hefir sagt bæði mjer og öðrum, að aldrei muni símasamband milli Reykjavíkur og Vestur-Ísafjarðarsýslu komast í lag fyr en þessi lína er komin. Jeg býst nú við, að stjórnin berji því við, að fje hafi ekki verið til til þessara framkvæmda. Og jeg mun ekki telja, að hún fari þar með ósannindi, en fullyrði þó, að ef engin símalagning á að eiga sjer stað fyr en afgangsfje er í ríkissjóði, þá verði það aldrei. Jeg gat þess í sambandi við annað mál, að ef bráðar framkvæmdir ættu sjer stað, þá mundu hjeraðsbúar gera þetta svo ódýrt fyrir ríkisstjórnina, sem mögulegt væri, t. d. að því er flutning efnis og annað þess háttar snertir. Því hefir nú verið barið við, að efni til símalagningar væri svo dýrt, að ekki væri unt að ráðast í símalagningar. Ekki vil jeg gera lítið úr slíkri ástæðu, en þar sem alt virðist nú vera að lagast, vonar maður, að framkvæmda í þessu verði ekki langt að bíða. En það er einmitt tilgangurinn með fyrirspurninni að vita, hvað hæstv. stjórn segir um það atriði. Eins og gefur að skilja, þá getum við flm. ekki lagt fram neinar áætlanir til að sýna, hvaða tekjur gætu orðið hjer. En það er þá ekki heldur neitt aðalatriði, því aðalatriðið er, að símakerfið í heild sinni borgi sig fyrir landið. Og jeg vil geta þess, að jeg tel illa farið, að hagur landsins skuli hafa orðið svo bágborinn, að þurft hefir að taka tekjur símans til annara útgjalda en símalagninga. Með tilliti til þess, að öllum er ljóst, hve mikilsvert það er fyrir hjeruð landsins að hafa síma, þá hafa menn gert sjer hinar glæsilegustu vonir um, að hæstv. stjórn, þing og símastjóri mundi gera sitt til að koma þeim í framkvæmd, og þó sjerstaklega með tilliti til þess, að þegar sími var lagður til Vesturlands, þá sást, að þessa leið hefði hann átt að liggja. Mál þetta var nú komið svo langt, að loforð hafði fengist fyrir lagningu síma til Króksfjarðarness, en ekki verið efnt, vegna dýrtíðar, að sagt er. En jeg vona nú, að með sól og sumri vakni mál þetta til veruleikans og stjórnin geri það, sem hún geti. En um þetta viljum við nú fá einhverjar upplýsingar hjá hæstv. landsstjórn sjálfri, til þess að geta flutt þær hjeraðsbúum. Jeg finn svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þennan fyrri lið fyrirspurnarinnar, á meðan mjer ekki er gefið neitt sjerstakt tilefni til þess, en það kann nú að verða síðar, heldur snúa mjer að síðari liðnum. Hv. þm. Dala. flutti, ásamt mjer og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), till. á þinginu 1919 um að skora á stjórnina að færa póstferðir í Dala- og Barðastrandarsýslum í það horf, sem þær voru áður. Samgöngumálanefnd lagði til, að málinu yrði vísað til stjórnarinnar, en mjer er ekki ljóst, að hæstv. stjórn hafi í neinu látið þetta mál til sín taka, og engu þar um breytt. Jeg þykist nú vita, að hv.þm. hafi rekið sig á áskoranir, sem liggja hjer frammi, frá íbúum Austur- Barðastrandarsýslu, um að færa aftur í gamla horfið. Það mun nú hafa vakað fyrir póstmálastjórninni, að þessi breyting ætti að vera til sparnaðar. Jeg hygg nú, að þótt sparnaður hafi verið á einu sviði, þá hafi hans ekki gætt á öðru. Eins og kunnugt er, þá lá póstleiðin um Arngerðareyri, þorskafjarðarheiði, Króksfjarðames, Hjarðarholt og Borgrnes. Þorskafjarðarheiði er mjög fjölfarin, og má óhætt slá föstu, að það er ekki lítils virði, að á erfiðri heiði sje svo tryggilega um búið hvað vörður og vegi snertir, sem best má vera, og það leiðir af sjálfu sjer, að þegar hún er póstleið, þá er betur stutt að þessu. Enda var svo áður en þessu var breytt, og heiðin var orðin alveg ágæt yfirferðar upp á síðkastið. Enn fremur er það mikill kostur að geta notið fylgdar póstsins yfir þessa heiði, og svo líka frá Borgarnesi og til Barðastrandarsýslu, eða úr Barðastrandarsýslu til Borgarness. Nú fer pósturinn frá Ísafirði um Arngerðareyri, Steingrímsfjarðarheiði, um Tungusveit til Hólmavíkur, um Gröf í Bitru til Staðar í Hrútafirði, og þaðan til Borgarness. Með þessu lagi hefir hinu beina sambandi milli Barðastrandarsýslu og Dalasýslu verið slitið. Á næsta nýári fá þó Dalamenn nokkra bót, þar sem þeir fá póst frá Borgarnesi í Búðardal. Jeg skal nefna dæmi, að með því fyrirkomulagi, sem nú er, þá mundi brjef, er ætti að fara úr Barðastrandarsýslu í Saurbæinn, fara til Staðar í Hrútafirði, þaðan með Stykkishólmspósti til Búðardals í kringum Klofning, og þaðan til Stórholts í Saurbæ. Og hljóta allir heilskygnir menn að sjá, hversu óhagstætt slíkt fyrirkomulag er. Að þetta hafi svo mikið að segja út af fyrir sig, því skal jeg ekki slá föstu, en óhætt er að fullyrða, að allmikið verða þessi brjef seinni í ferðum með þessu fyrirkomulagi. Jeg býst nú við, að till. þeirra, er hafa látið sig þetta mál svo mjög skifta, sem sje Strandamanna, hafi mátt sín mikils, enda þeir gert sitt ítrasta. Og jeg lái þeim það ekki, og vil víst ekki fara í reipdrátt milli hjeraðanna. En hins vegar sje jeg þá ekki heldur, að hægt sje að lá íbúum Austur-Barðastrandarsýslu, þótt þeir sjeu ekki ánægðir og óski þess, að breyting verði á því fyrirkomulagi, sem nú er. Nú hafa kunnugir menn hreyft því, og jeg held aðalpóstmeistari fallist á það, að leiðin liggi um Þorskafjarðarheiði og Króksfjarðarnes, frá Kleifum í Gilsfirði yfir í Gröf í Bitru og til Staðar í Hrútafirði. En svo taki sig aftur póstur upp að norðan, sem fari um Kleifar í Gilsfirði til Stórholts og Búðardals. Kæmist þetta á, þá er að minsta kosti að nokkru leyti fullnægt þörf Barðastrandarsýslu, og svo kæmist aftur á samband milli hennar og Dalasýslu. Þegar við hv.þm. Dala. (B. J.) fluttum þessa fyrirspurn, hafði jeg engar vonir um breytingu, en síðan hefi jeg fengið dálitla ástæðu til að vona, að úr þessu verði bætt, svo að jeg eftir atvikum held, að hlutaðeigandi hjeruð mætti láta sjer vel líka. Byggi jeg þessar vonir mínar á tali mínu við aðalpóstmeistara, og þótt hann hafi ekki gefið full loforð, þá held jeg, að þegar alþektur heiðursmaður segir: „Jeg held það geti orðið svona“, þá sje eitthvað á því að byggja. Jeg þykist vita, að hjer í deildinni sjeu menn, er geta upplýst, að hjer sje ekki verið að fara fram á neitt, sem er ófyrirsynja að minnast á. Get jeg þar nefnt þá hv.þm. Ísaf. (J. A. J.), hv.þm. Str. (M. P.) og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Í sambandi við hv.þm. Str. (M. P.) vil jeg geta þess, að þótt hann vilji vera sem allra sanngjarnastur, þá lái jeg honum ekki, þótt hann telji sjer ekki skylt að mæla með þeim breytingum, sem ef til vill kæmu hans hjeraðsbúum illa. Jeg býst þá við, að jeg og hv.þm. Dala. (B. J.) höfum ástæðu til að ætla, að seinni lið till. verði fullnægt frá næsta nýári, en jeg teldi þó vel farið, ef hæstv. atvrh. (P. J.) ljeti í ljós álit sitt um þetta mál, og sjerstaklega vildi jeg heyra af vörum hans, hvort það hefði við rjett rök að styðjast, að hæstv. atvrh. (P. J.) hafi mælt á móti því, að sambandið við þessi hjeruð yrði eins og áður.  (Atvrh. P. J.: Mælt á móti við hvern?)  . Ja, jeg geri ráð fyrir, að hæstv. atvrh. (P. J.) viti, hvern jeg á við.  (Atvrh. P. J.: Við hvern? Við hvern?)  . Líklega á jeg ekki við óviðkomandi menn, svo hæstv. atvrh. (P. J.) getur svarað sjer sjálfur. Jeg vil ekki fara að nefna nein nöfn hjer.  (Atvrh. P. J.: Þá er það ekki svaravert)  .  (B. J.: Annaðhvort er það póstmeistari eða samviska ráðherrans sjálfs!)  . Það má vera, að það sje þá ekki svaravert, en mjög er þetta óvingjarnlega mælt af hæstv. atvrh. (P. J.), en jeg vona nú samt, að hann sýni stöðu sinni þann sóma að upplýsa þetta mál, sem ekki er af neinum illum vilja fram komið. Að svo komnu finn jeg ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Eins og jeg hefi sagt, þá geri jeg mjer góðar vonir um seinni liðinn, en vænti upplýsinga um þann fyrri.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg ætla að byrja á endanum hjá hv.flm. (H. K.) og geta þess, að jeg hefi ekki minst á þetta mál, um póstferðirnar, við neina aðra en hv.þm. Dala. (B. J.) og aðalpóstmeistara. Það kann nú að vera, að jeg hafi hreyft einhverjum mótmælum við hv.þm. Dala. (B. J.), en alls ekki við póstmeistara. Annars vil jeg biðja hv.þm. Barð. (H. K.) að misvirða það ekki við mig, þótt jeg svari honum mjög stutt. Það má nefnilega alls ekki leggja það út á þann veg, að jeg vilji taka illa í mál hans, enda var ræða hans svo hógvær og þingleg, að til þess væri síst ástæða. En mjer virðist þetta mál svo þaulrætt, bæði á fyrri þingum og nú á þessu, að ekki ætti að þurfa að fjölyrða svo mjög um það nú. það er þá fyrri spurningin: Hvers vegna er ekki hafinn undirbúningur undir lagning marglofaðs síma frá Búðardal til Króksfjarðaraess? Það er búið að tala nokkuð um þetta atriði í sambandi við fjárlögin og fjáraukalögin, og er þar því til að svara, að það var fyrirsjáanleg tekjuþurð, sem gerði að verkum, að stjórnin varð að taka rif í seglin með útgjöldin. Og í fyrra haust var ómögulegt að fá yfirfærða peninga til efniskaupa handa símanum, eins og sjest á því, að stjórnin gat ekki staðið í skilum með póstávísanafjeð til útlanda, sem átti að greiða. Nú er svo, að í fjárlögunum er gert ráð fyrir, að þessari framkvæmd verði frestað, ef annað, sem á undan verður að ganga, er ekki komið í verk. Athugasemd sú er á þessa leið: „Símalínurnar undir staflið c.–e. verða því aðeins lagðar, að trygging sje fyrir því, að lína, lögð fyrir lánsfje, komi jafnframt frá Reykjavík til Borðeyrar“. Nú var hvorttveggja í haust sem leið: fjárþurð til yfirfærslu, eins og áður er sagt, og efni alt í hæsta lagi, svo að línan til Borðeyrar gat ekki komist á, og kemst ekki fyr en næsta sumar. Ársdráttur á þessari framkvæmd var því óhjákvæmilegur. Út af því, sem hv.þm. (H. K.) sagði um þörfina á þessari símalínu, þá var stjórninni og hefir víst að undanförnu verið fullljóst um hana. Það er alls ekki vegna áhugaleysis stjórnarinnar, að þetta verk er ekki gert, heldur liggja til þess ýmsar óviðráðanlegar ástæður; flutningar til landsins, og þar með einnig ýmsar framkvæmdir, stöðvuðust vegna ófriðarins, og síðan bættist dýrtíðin og fjárkreppan ofan á alt annað. Þarna liggja orsakimar til þess, að ótalmargt, þetta og annað, hefir dregist úr hömlu. Umsögn símastjóra, sem hv.flm. (H. K.) skírskotaði til, hefir í raun og veru ekki mikið að segja. Það hefir síst staðið á honum. Hann hefir lagt mikla áherslu bæði á þessa símalínu og aðrar, t. d. símalínu sunnanlands, austur frá Vík í Mýrdal til Hornafjarðar, þannig, að tvöfalt símasamband geti náðst milli Reykjavíkur og Seyðisfjarðar. En úr því hefir ekki getað orðið, og það á vafalaust langt í land, vegna þeirra erfiðleika allra, sem jeg áðan nefndi. Ástæðan til þess, að stjórnin tók þetta ekki upp í fjárlögin í vetur, var eingöngu peningavandræðin. Úr því hefir nú þingið bætt, og er kostnaðaráætlunin nú miklu lægri en áður, vegna verðfalls á efni og vinnu. Það hefir því að minsta kosti ekki orðið að baga fyrir landið, að efnið var ekki keypt í fyrra. Hvort þetta kemst í framkvæmd 1922 er algerlega komið undir peningamálunum. Og enn þá er ekki sjeð, hvernig úr þeim rætist, nje heldur að hve miklu haldi þær ráðstafanir muni koma, sem þingið nú kann að gera. Jeg býst við því, að þessar símalagningar muni standa jafnfætis öðrum framkvæmdum á fjárlögunum, eða jafnvel framar sumum, sem síðar eru til komnar. Þá sný jeg mjer að síðari lið fyrirspurnarinnar: Hvers vegna hefir aðalpóstleiðin um Austur-Barðastrandarsýslu og Dalasýslu verið lögð niður? Hv. þm. (H. K.) gat þess, að þessu máli hefði verið vikið til stjórnarinnar á þingi 1919. Þingið vildi þá ekki blanda sjer í málið, en vísaði því til stjórnarinnar. Þetta er heldur ekkert stórmál, og best, að hjeraðsbúar eigi um það við póstmeistara. Jeg játa það, að mig skortir kunnugleika til þess að tala um þetta mál af eigin sannfæringu. En hv.þm. Str. (M. P.) talaði í þessu máli á þinginu 1919. Er hann kunnugur staðháttum þar, og get jeg skírskotað til ræðu hans þá. Þá er það ekki rjett, sem hv.frsm. (H. K.) gat til, að stjórnin hafi ekkert skift sjer af þessu máli. Þegar póstmeistari kom með póstáætlanirnar til þess að bera þær undir stjórnina, þá átti jeg við hann tal um þetta, og sannfærði hann mig um, að hjer væri um að ræða svo mikinn sparnað í aðra hönd, að önnur ráð yrði að finna til þess að kippa póstferðum í lag á þessu svæði en að færa þær í samt lag og áður. Taldi jeg engan færari um þetta að dæma en póstmeistara sjálfan. Varð jeg þess fullviss, að fyrir heildina er að þessari tilhögun ferðanna talsverður hagur, tiltölulega lítill bagi fyrir einstök bygðarlög, en álíka hagur fyrir Strandamenn.  (B. J.: Rjettlætið er þá í því fólgið að hengja bakara fyrir smið)  . Jeg hugsa hjer um hag heildarinnar. Hrepparnir hafa ávalt sína málsvara. En heildin hefir aðeins að forsvarsmanni veika stjórn, sem allir gera sjer að skyldu að hnýta í. - Jeg átti um leið tal við póstmeistara um, hvort ekki mætti bæta póstsambandið milli Búðardals og Borgarness, og varð að samkomulagi að gera það eins og kunnugt er, að nú fer póstur eins og áður á milli Borgarness og Búðardals í hverri ferð. í Dalasýslu er baginn aðeins fyrir nokkra bæi norðan Búðardals, meðfram póstleið, og sá baginn, að þeir hafa ekki beint póstsamband við Ísafjörð. það er því alls ekki rjett hjá hv.frsm. (H. K.), að stjórnin hafi ekkert látið til sín taka í þessu máli. Í Barðastrandarsýslu mun það vera svipað um fáeina bæi. Mjer skildist á ræðu hv.frsm. (H. K.), að hann legði ekki síður áherslu á, að þetta yrði tap fyrir gömlu aðalpóstleiðina vegna veganna, heldur en vegna póstsins sjálfs. Sagði hann, að betur væri sjeð um póstvegi en aðra vegi. Jeg held, að þetta hafi lítið til síns máls, og að lítill arður sje að því fyrir vegi landsins að heita póstleiðir. Jeg held, að ekki hafi um aðra vegi verið ver sjeð en t. d. á póstleiðinni milli Akureyrar og Reykjavíkur. Og svipuð dæmi mætti nefna úr öðrum hjeruðum, og þá ekki síst úr mínu eigin kjördæmi. Jeg fæ því ekki sjeð, að þetta sje bagi fyrir vegina vestur þar. Hv. frsm. (H. K.) sagði, að beina póstsambandið hefði verið slitið sundur með þessari ráðstöfun. Jeg er þessu að vísu ekki vel kunnugur, en eftir því, sem jeg hefi komist næst, þá munar þetta tveimur bæjarleiðum, og getur þá naumast kallast sambandið mikið slitið, enda ætti og að vera hægt að bæta úr því með fremur ljettu móti. Mjer hefir nú heyrst á hv.frsm. (H. K.), að hann væri vonbetri eftir að hafa átt tal við póstmeistara um þetta mál, og sjer hann þá líklega einhver ráð til umbóta. Mun jeg og verða hlyntur þeim umbótum, sem hann leggur til, og ekki spilla þar neinu um. En jeg býst ekki við, að til mála geti komið að færa póstgöngurnar alveg í sama horfið, enda telur póstmeistari það svo verulegan skaða. Sem sagt, jeg mun verða hlyntur umbótum eftir till. póstmeistara, enda hefi jeg aldrei mælt á móti þessu máli, nema í prívatsamtali við hv.þm. Dala. (B. J.).

Jón Auðunn Jónsson Jeg vildi aðeins undirstrika það, sem hv. fyrirspyrjandi (B. J.) hefir tekið fram, og álít það óverjandi, að Barðastrandarsýsla og Dalasýsla skuli vera símasambandslausar, og að póstgöngunum skuli vera hagað eins og nú er. Það verður ekki viðunandi símasamband við Vestfirði fyr en lögð verður símalína um Dalasýslu og suðurleiðina um Barðastrandarsýslu. Jeg vil taka það fram, að þótt eitthvað megi spara með þessu fyrirkomulagi, sem nú er, þá er sá hagnaður vafasamur. Það er ekki einasta, að hjeruð þessi hafa ófullnægjandi samband við Ísafjörð, sem þau hafa mikil viðskifti við og þurfa að hafa, heldur þarf einnig að athuga það, að fyr eða síðar þarf að leggja veginn um suðurleiðina. En að fara að leggja fje til vegar á nýrri póstleið yfir Steingrímsfjarðarheiði að nauðsynjalitlu, álít jeg ekki rjett. En eins og nú er komið ferðum, þá held jeg því fram, að það sje bráðnauðsynlegt, að veginum um Þorskafjarðarheiði sje haldið vel við. Það er eina samgönguleiðin, er Barðstrendingar og Dalamenn hafa við Vestfirði, því að varla er að tala um samgöngur á sjó. Mjer er sjerstaklega kunnugt um þörfina á þessu vegna bankaviðskifta, sem þessi hjeruð hafa við Ísafjörð. En síðan breytingin komst á er mönnum nærri ómögulegt að hafa peningaviðskifti við Ísafjörð. Jeg skal að vísu játa það, að það mun nokkuð stafa af því, að póstferðirnar eru ekki eins vel ræktar og skyldi, og þá helst póstferðirnar frá Hólmavík að Króksfjarðarnesi. En það verður aldrei eins gott samband með þessum nýju, og ekki fyr en sú gamla verður tekin upp. Jeg vil undirstrika það, sem hv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að það sje nauðsynlegt öllum íbúum í þessum hjeruðum, að póstleiðin liggi um Þorskafjarðarheiði.

Magnús Pjetursson Jeg bjóst við að komast hjá því að taka til máls í þessu hjegómamáli. En af því að hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) gat ekki setið á sjer, þá get jeg það ekki heldur. Jeg vildi þá skjóta því til hæstv. stjórnar, út af fyrri lið fyrirspurnarinnar, hvort hún muni ekki, að í framsöguræðu á þinginu 1919 var bent á, að hún skyldi gera hjeruðum þessum aðvart, ef hún sæi sjer ekki fært að veita fjeð, til þess að þau fengju sjálf tækifæri til að útvega sjer lán annarsstaðar, á ábyrgð ríkissjóðs. Þau hefðu má ske getað það, ef þau hefðu verið aðvöruð í tíma. Mjer þykir þetta leiðinlegt mál, og ætla ekki að blanda mjer í umræðurnar um þetta síðara atriði, nje, eins og sumir hv.þm., að fara að lesa upp úr þingtíðindunum umræðurnar um það 1919. En jeg mótmæli því, sem haldið er fram um þessa miklu óhægð, er þessum hjeruðum sje að þessari póstleið. Því að hún er vitanlega aðeins sú, að nokkrir hreppar geta ekki svarað brjefum með sama pósti, og að nokkrir bæir fá brjefin sín seinna. Hv. þm. Dala. (B. J.) hefir líka játað, að með því fyrirkomulagi, sem fyrirhugað er af póstmeistara, komi þessi póstleið Dalamönnum að fullum notum. Hv. þm. Ísaf. (J. A. J.) sagði, að vegirnir væru heldur bættir, ef póstleiðin lægi um þá. Jeg sje ekki, að neitt samband sje þar á milli, og eins og hæstv. atvrh. (P. J.) tók fram, þá eru ekkert frekar bættir þeir vegir, er póstar þurfa að fara um, og þeir vegir, sem bættir eru, eru ekki bættir aðeins vegna póstanna, heldur af annari nauðsyn. Jeg vildi ráða hv.þm. að lesa þingtíðindin frá 1919 og brjef póstmeistara; þeir munu þá betur átta sig á þessu, heldur en hlusta á þetta skraf um það, sem þeim er meira eða minna ókunnugt um, eða þá að fara vestur og skoða staðhættina til að sannfærast um, hvort fyrirkomulagið er hentugra.

Hákon Kristófersson Jeg get verið stuttorður, því hv.þm. Dala. (B. J.) hefir tekið flest fram, sem jeg vildi sagt hafa, og sje jeg ekki ástæðu til að endurtaka eða bæta þar nokkru við. En jeg vildi aðeins gera þá kröfu, að þegar á þessu sumri væru gerðar ráðstafanir af símastjórninni um undirbúning á símalagningunni. Jeg finn líka ástæðu til að þakka hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) fyrir ummæli hans, og voru þau nokkuð annars eðlis en hv.þm. Str. (M. P.), sem vildi telja málið hjegómamál. En samt hefir honum ekki fundist það eintómur hjegómi, þar sem hann hefir reynt að vinna á móti því, bæði innan þings og utan.  (M. P.: Það er ósatt)  . Það er satt. Hv. þm. (M. P.) þýðir ekki að þræta fyrir það; þær röksemdir eru frá póstmeistara sjálfum. Jeg vænti þess, að hv.þm. sjái það, þegar þeir athuga betur, að þetta eru ekki skröksögur, sem við förum með um málið. Jeg vil stilla orðum mínum í hóf, og vil ekki gera eins og hv.þm. Str. (M. P.) gerði, að gera orð þm. ósennileg með tilvitnunum í þingtíðindin frá 1919. Jeg vildi líka spyrja þann hv.þm. (M. P.), til hverra hann meinti þessi orð. Um hitt atriðið, er talað var um, bygði jeg á því, að Strandamenn mundu ekki hafa hag af breytingunni, en nú er það komið á daginn, þar sem hv.þm. Str. (M. P.) legst svo mjög á móti þessu, og er það dæmi deginum ljósara. Vitaskuld ann jeg Strandamönnum alls góðs, en mjer finst, að þeir þurfi ekki að auka þægindi sín á kostnað Barðstrendinga og Dalamanna. Það er alveg rjett, sem hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) tók fram, að með þessu fyrirkomulagi hafa þessi hjeruð verið slitin úr því sambandi, sem þeim á öllum ársins tímum er nauðsynlegt vegna viðskifta sinna. Ef borin er saman umferðin á báðum þessum leiðum, þá mun ekki vera nema einn maður, sem fer um Steingrímsfjarðarheiði á móti hverjum tíu, er fara um Þorskafjarðarheiði. Jeg veit þetta af sögusögn reyndra manna, bæði úr Strandasýslu og Barðastrandarsýslu. Mjer finst þetta mál ekki gefa tilefni til þrætu, en finst, að ræða mætti það með þeirri hógværð, sem þingmönnum er skyld. Jeg bjóst við því, að enginn mundi hafa á móti þessum bótum, og vona, að hv.þm. Str. (M. P.) leggi sig ekki mjög í framkróka til að spilla fyrir því, að óskum margra hjeraða verði framfylgt.

Magnús Pjetursson Jeg endurtek það, að það sjeu ósannindi, að jeg eigi upptökin að því, að þessi breyting komst á. Hv. þm. Barð. (H. K.) sagði, að jeg hefði sagt, að Strandamenn hefðu ekki hag af því, en nú væri það deginum ljósara, úr því jeg sje á móti þessu. En þessi hv.þm. (H. K.) getur ekki skilið það öðruvísi en að maður hugsi aðeins um sitt kjördæmi.

Hákon Kristófersson Mjer finst það hart, að þessi ummæli koma frá hv.þm. Str. (M. P.), því að hann hefir sýnt það manna mest, að hann hugsar altaf um sitt kjördæmi.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Út af ummælum hv.þm. Dala. (B. J.) þarf jeg ekki að segja neitt fleira. Jeg svaraði því áðan, sem þurfti. Stjórnin mun svara því í verki, sem hann spurði um, hvort undirbúningur muni hafinn á næsta hausti til þess, að þetta verði, að símalagningin komist á 1922. En hjer er hvorki staður nje stund til að ákveða, hvort úr þessu getur orðið. Því eins og jeg tók fram, þá er ekki hægt að lofa því, sem ekki er trygt í hendi í þessu efni, frekar en sólskini á morgun. Hv. þm. Str. (M. P.) vakti athygli á því, að komið gæti til mála, að hjeruð þau, sem hlut eiga að máli, söfnuðu sjálf fje að láni til bráðabirgða, ef skortur yrði hjá ríkissjóði. Stjórnin mun taka þetta til athugunar. Annars væri henni kærast, að það kæmi erindi frá hjeruðunum, sem minti á þetta; það hefði meiri áhrif en þótt það standi í þingtíðindunum. Það er síður en svo, að hjer sje um viljaleysi að ræða hjá stjórninni. Því, sem hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) sagði um póstgöngurnar í Dölunum, hefir nú verið andmælt af þm. Str. (M. P.), og er honum síst ver kunnugt um það.  (H. K.: Síst betur)  . Annars skil jeg ekki, hvaða áhrif póstgöngur í Dalasýslu geta haft á skilsemi manna við bankaútibúið á Ísafirði. Jeg hefi kynt mjer nokkuð, hve margir bæir tapa á því, að póstgöngum í Dölunum var breytt. En það eru ekki aðrir bæir en þeir, sem notað gátu áður póstinn í bakaleiðinni, og þeir eru ekki margir. Menn geta gert öll sín skil hin sömu að öðru leyti. Hins vegar er jeg ekki svo kunnugur, að jeg vilji standa í þrætum um þetta við kunnuga menn. En jeg ber traust til póstmeistara, sem hefir kynt sjer þetta manna best, og lofa engu um það, sem fer í bága við hans tillögur. Vona jeg, að þetta mál fari nú að vera útrætt. Þing 33- D-0001–0746. Bls. 47, 48, 49, og 50 eru auðar.

Fyrirspyrjandi (Bjarni Jónsson) Jeg hafði búist við því, að jeg þyrfti ekki að standa upp í þessu máli, þar sem jafnskörulegur maður og hv.þm. Barð. (H. K.) hafði framsögu. En sú framsaga lenti í tómum gullhömrum til hæstv. atvrh. (P. J.), en mjer virðist sem þetta mál þurfi að kaldhamra dálítið, og því stend jeg upp. Hæstv. atvrh. (P. J.) gerði grein fyrir því, hvers vegna símalagningunni hefði verið frestað, og taldi fram heimildir til þess. En því er lagningunni frestað svona lengi? Því eru ekki þegar keyptir staurar, sem fluttir verði til landsins í haust og síðan dregnir á ísum á vettvang á næsta vetri? Þetta er krafa mín, og þetta er krafa allra Dalamanna og Barðstrendinga. Nú er þessi sími kominn í fjárlögin, og er því engin sanngirni í að draga framkvæmdir lengur. Því þessum síma er búið að lofa Dalamönnum þing eftir þing síðan fyrir ófriðinn. Hæstv. atvrh. (P. J.) ber fyrir fjárskort, en hann á ekki að hamla þessum framkvæmdum. Þegar þingið skilst, þá verður fyrir hendi heimild til lántöku fyrir stjórnina. Hún getur því strax látið kaupa staurana, enda hafa þeir nú fallið í verði um einn þriðja, og veit enginn, hvort betra verður að bíða með kaup. En hitt vita allir, að nauðsyn er á skjótum framkvæmdum í málinu, ekki í orðum, heldur í verki. Þó að landssímastjóri hafi minst á það, að nauðsyn bæri til að leggja síma einhvern tíma frá Vík í Mýrdal til Hornafjarðar, þá sýnist mjer það ekki koma mikið þessu máli við. Það verður ekki vefengt, að hyggilegra er að leggja síma þar vestra um bygðir, og öllu nauðsynlegra en ausa stórfje í síma á eyðisöndum, til þess að láta Skeiðará sópa því í sjó fram. Hefði þinginu verið nær að fallast á þær till., sem við hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) bárum fram á árunum, um að koma upp loftskeytastöð í Vestmannaeyjum og á suðurströnd landsins. Þingið vildi ekki líta við því þá, en er nú búið að bisa við að koma upp loftskeytastöðvum, þegar alt til þeirra er orðið margfalt dýrara. Hefir sú óráðþægni kostað landið að minsta kosti hálfa miljón kr. Það fer svo, þegar rifjuð er upp saga síðari ára, að þá kemur það í ljós, hverjir hafi í raun rjettri verið eyðslusamastir á landsfjeð. Hæstv. atvrh. (P. J.) segir, að ekkert vanti annað til þessara framkvæmda en peninga. En jeg segi, að það vanti enga peninga.  (Atvrh. P. J.: Það er áþreifanlegt og verður ekki neitað)  . Og þó neita jeg því. Og jeg neita því vegna þess, að það er nógur afgangur af símatekjunum til þess að leggja fyrir þennan síma. Þann afgang á að nota til símalagninga, en stjórnin hefir notað hann ólöglega til annars og eytt honum. Þetta er satt, og því verður ekki neitað. Jeg enda svo mál mitt um þennan lið með því að endurtaka rjettmæta kröfu Dalamanna um, að ráðstafanir verði gerðar strax til þess, að síminn geti orðið fullger á næsta sumri. Og mun það í einhverju sjást, ef stjórnin skorast undan þessu. Það er hægra að halla rjetti einstaks manns, eins og t. d. stöðvarstjórans í Vestmannaeyjum, heldur en að ganga á rjett tveggja fjölmennra hjeraða. Því þó að menn virði rjettinn og rjettlætið að vettugi, þá virða menn þó altaf máttinn og skelfast hann, og hann er meiri hjá tveimur hjeruðum en einum manni. Þá kem jeg að póstgöngunum. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði, að það þyrfti þekkingu til þess að skera úr um það, hvort hagur eða bagi væri að breytingunni fyrir sýslurnar. Þetta er rjett. En jeg hygg, að kjósendurnir sjálfir í þessum hjeruðum þekki þetta best, og betur miklu en bæði póstmeistari og hæstv. atvrh. (P. J.). Eins og spurningin um ræðir, þá er hjer átt við póstleiðina, sem nú liggur um Steingrímsfjarðarheiði, en áður lá frá Króksfjarðarnesi um þorskafjarðarheiði að Ísafjarðardjúpi. Jeg þekki vel þennan fjallveg, og sömuleiðis þekki jeg vel allar leiðir í Dalasýslu, því jeg var uppalinn þar frá því jeg var 10 ára. - Eftir mínum kunnugleik get jeg ekki sjeð, að nein ástæða hafi verið til að breyta póstleiðinni, en hinu er jeg fylgjandi, að bæta póstgöngur í Strandasýslu, en án þess að taka nokkuð af öðrum.  (Atvrh. P. J.: Þetta er rjett þá)  . Það er ekki rjett, því að póstleiðir eru ekki til að spara, heldur til að bæta samgöngur, sem menn eiga sjálfsagða heimtingu á. Hæstv. ráðherra (P. J.) mun sannfæra sig um það, að hjer er ekki um sparnað að ræða, og er því sjálfsagt að breyta þessari leið eins og hún var áður. Póstmeistari hefir gefið það upp, að það kostaði 2000 kr. á ári.  (M. P.: 4000; það er prentvilla í reikningnum)  . Nei, 2000; það er þá prentvilla í hans eigin munni. Hann sagði sjálfur, að það hefðu sparast 2000 kr. við það, að það var lögð niður póstleiðin, sem verið hefir frá upphafi, og tel jeg það illa farið. það líkist illa þeim mönnum, sem vilja veita 200 til 300 þús. kr. fyrir eitt skip, til að skrölta í óþarfaferðir hafna í milli, að leggja niður þær ferðir, þar sem lífi manna er hætta búin, ef þeir hafa ekki samfylgd. Þetta er tvent ólíkt, og ætti ekki að vera sama stjórnin, sem gerði þetta. Fyrir landið í heild hefir það ekki stóra þýðingu, hvort póstleiðin liggur yfir Steingrímsfjarðarheiði eða Þorskafjarðarheiði. En þeir, sem þekkja Þorskafjarðarheiði, vita, að það er ekki hættulaust að fara samfylgdarlaust yfir hana að vetrarlagi, ekki síst fyrir kvenfólk og unglinga. Og því reyna menn að hafa samfylgd póstsins, og hefir það bjargað lífi margra manna að geta notið þessarar samfylgdar, og væri ekki of mikið, þó að landið styddi það með því að láta vera að spara þessar 2000 kr. Því var haldið rjettilega fram á þinginu 1919, að Dalamenn mundu ekki vinna neitt við breytinguna, því að þeir hafa mikils mist. En jeg verð að segja það, að mjer finst það undarlegt af hæstv. atvrh. (P. J.), þar sem hann hefir ekki sýnt Dalasýslu neinn illvilja, en heldur hitt, að hann skyldi beygja sig undir póstmeistara, í stað þess að beygja hann undir sig. Sú bót hefir líka orðið á, að póstur gengur nú frá Dalsmynni til Búðardals, og hefir það bætt mikið fyrir Dalamönnum ferðir á vetrum, því það var ilt að þurfa að fara Brekkuna að vetrarlagi, án póstfylgdar. En jeg held, að póstmeistari hafi viljað fallast á, að póstur gangi frá Búðardal að Staðarfelli, og annar frá Hnúki að Stórholti eða Ólafsdal, og er þá ein bæjarleið inn að Kleifum, og þá þar af leiðandi betra samband vestur á bóginn. Það kann að vera, að vegunum verði haldið eins vel við þó að póstleiðin liggi ekki um þá, en jeg er þó hræddur um, að minni rækt verði lögð við þá. Hvað póstmeistari hefir sagt, og hæstv. atvrh. (P. J.) síðan gengið inn á, getur engin áhrif haft á þá, sem hafa samúð með þessari sýslu. En jeg vil heldur bæta samgöngumar, þó að kosta þurfi til þess 2000 kr., heldur en spara það með því að gera þær verri en þær hafa verið um langan tíma áður. Það er sjálfsagt, að vegur liggi yfir í Hrútafjörð og póstleið inn með Hrútafirði, en þess vegna þurfti ekki að spara þessa leið, og vildi jeg því spyrja hæstv. atvrh. (P. J.), hvort hann vildi ekki ganga inn á að laga þetta aftur, en leggja þó ekki hinar nýju niður. Það er mikil framför að því, þar sem menn að norðan og norðvestan af landinu ferðast mikið út yfir til Vestfjarðanna; t. d. hafa margir útróðrarmenn sótt til Bolungavíkur og í ýms önnur ver. Hitt efast jeg ekki um, að þótt þetta fyrirkomulag sje búið að standa í 2–3 ár, þá sje hægt að breyta því, úr því farið var að breyta hinu, sem búið var að standa í 60–70 ár. Það er hart til þess að vita, að heil hjeruð skuli vera svift þeim samgöngum, er þau hafa búið við svo lengi, að þeim öllum forspurðum.