Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það má líklega telja það vanþakklátt verk að vera til þess hafður að samræma þetta nefndarálit við frv. eins og það var lagt fyrir þingið af stjórninni, en það er auðvitað fram komið fyrir margítrekaðar kröfur kjósenda í Reykjavík um fjölgun þingmanna sinna, og hefir stjórnin orðið við þeim, þótt hún hafi ekki getað gengið eins langt og óskað hefir verið. Það er rjett að geta þess strax, að þetta frv. gerir ráð fyrir hlutfallskosningu þm. Reykjavíkur, og er það öfugt við þá reglu, er gildir um kosningu annara kjördæmakosinna þm. Nefndin tók lítið til athugunar þetta atriði og hefir heldur ekkert látið uppi álit sitt um það í nefndarálitinu, og þar með sýnt, að hún í vissum tilfellum getur fallist á þessa aðferð. Það er tala þm., sem mestu máli skiftir, og það atriði gat hún ekki orðið algerlega ásátt um; stjórnin fer fram á, að tölu þm. Reykjavíkur sje fjölgað um 4, en niðurstaðan í nefndinni varð sú, að fjölga þeim að eins um 2; ástæðurnar eru að nokkru leyti settar fram í nefndarálitinu, og eru þær í fyrsta lagi bygðar á því, að ef þm. Reykjavíkur yrði fjölgað um 4, þá yrði ýmsum kjördæmum landsins gert rangt til, og í öðru lagi áleit meiri hluti nefndarinnar, að aðstaða kjósenda hjer væri miklu betri en í nokkru öðru kjördæmi landsins, til þess að hafa áhrif á aðgerðir þingsins, og virtist nefndinni það atriði mjög mikils vert. Þá má og nefna það, að alt öðruvísi horfir við um kosningar hjer en t. d. í sveitakjördæmum. Hjer kemur það ekki fyrir, að kjósendur geti ekki neytt kosningarrjettar síns vegna illveðurs eða ófærðar, en af þessu leiðir, að hjer geta þeir jafnan komist að, sem mest hafa fylgi, en það getur brugðist í sveitakjördæmum. Enn fremur má telja þá ástæðu, að Reykjavík mun eiga fleiri málsvara hjer á þingi en þm. kjördæmisins. Um þetta verður náttúrlega ekkert fullyrt, og það er kann ske hægt að segja, að í raun og veru sje þetta veik ástæða, en þó er það svo, að þm. búsettir hjer og vanir bæjarlífinu munu fremur hallast að því, að misbjóða ekki kröfum þess bæjar, sem þeir eru búsettir í, enda eru þess líka dæmin, að margir þm., hjer búsettir, hafa látið sig miklu skifta kröfur og þarfir bæjarins. Að vísu lít jeg ekki svo á þetta, að allir þm. sjeu ekki skyldir til að líta á þarfir höfuðbæjar síns, því að vitanlegt er það, að hver þm., sem ræður yfir skoðun sinni, getur og verður að láta hana falla saman við rjettmætar þarfir og kröfur þessa bæjar, og þótt nokkrum kunni að þykja misbrestur verða á þessu, að því er suma hv.þm. snertir, þá er það þó svo, að þm. búsettir hjer eru löngum mjög nærri því að fylgja þeim málum, sem Reykjavík vill. Loks er svo það, að þar sem þingið er háð hjer í Reykjavík, hafa kjósendur hjer ein hlunnindi, sem aðrir kjósendur landsins hafa ekki. Það er, að þeir geta beitt áhrifum sínum til að koma fram málum, sem þeir hafa áhuga á, og hvað sem segja má að öðru leyti um þetta, er það þó víst, að þetta verður á margan hátt til að búa í haginn fyrir Reykjavík. Brtt. þær, sem nefndin hefir komið með, eru fáar. Fyrsta brtt. fer í þá átt, að breyta orðalagi 1. gr. um, að þm. Reykjavíkur skuli eiga sæti í Nd. Nefndin leit svo á, að þetta ákvæði mætti misskilja svo, að þm. Reykjavíkur mætti ekki kjósa til Ed. Nefndin hefir leyft sjer að breyta orðalaginu svo, að þetta gæti ekki orðið misskilið. Önnur brtt. nefndarinnar er við 11. gr. Hún er þess efnis, að við greinina bætist ný málsgrein, svo hljóðandi: „Ef um uppkosningu eða aukakosningu á einum þingmanni er að ræða, skal um kosningu hans fara að á sama hátt sem um kosningu þingmanna í sjerstökum kjördæmum.“ Þetta leiðir af hlutfallskosningarákvæðinu. Að vísu komst til tals í nefndinni, að hugsanlegt væri að ákveða hjer varamann, eins og við landskjörið. En ekki sýnist vera neitt frekara rjettlæti í því að ákveða, að varaþingmenn skuli vera fyrir Reykjavíkurkjördæmi, heldur en önnur kjördæmi úti um land, sökum þess, að kjördæmi úti um land eiga oft erfiðara með að ná fulltrúa inn á þingið, ef þau missa fulltrúa sinn af einhverjum ástæðum milli kosninga, heldur en Reykjavík. Nefndin lagði það því til, að uppkosning í Reykjavík færi fram á sama hátt og venjulegar óhlutbundnar kosningar úti um land. En nefndin væntir þess, að stjórnin fari að vinna að endurskoðun kjördæmaskipunarinnar og þá einnig ákvæðinu um varaþingmenn. Jeg leyfi mjer að láta þessa skoðun í ljós fyrir hönd nefndarinnar. En jafnframt dylst mjer ekki, að þegar að endurskoðuninni rekur, verður stjórnin að leita skýrslna hjá hjeraðsstjórnum úti um land. Um brtt.hv.þm. Dala. (B J.), á þgskj. 36, er það að segja, að nefndin hefir ekki tekið neina afstöðu til þeirra. En jeg skal lýsa yfir því fyrir mína hönd, að jeg álít brtt. þessar óþarfar. Annars hafa nefndarmenn óbundnar hendur í þessu efni. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal geta þess, sem jeg gat ekki komið að við 1. umr., að þótt alt ráðuneytið væri á einu máli um það, að rjett væri að fjölga þm. Reykjavíkur, þá vildu hinir ráðherrarnir ekki binda sig til þess að fjölga þeim svo mikið, sem jeg hefi farið fram á í þessu frv. Það mætti má ske ætla, að jeg gæti, eftir undirtektum hins háa Alþingis, verið ánægður með undirtektir hinnar hv. nefndar. En svo er ekki. Jeg hefði getað sætt mig við, ef viðbótin hefði verið 3. En þá hefði þó ekki verið tjaldað nema til einnar nætur, því Reykjavík vex stöðugt, svo að 6 þingmenn eru hið allra minsta til frambúðar. Það hefir að vísu verið sagt, að ekki mundi líða á löngu, uns kjördæmaskiftingin öll yrði tekin til meðferðar, og að þá mundi Reykjavík fá bætt upp þetta misrjetti. En það er bágt að segja, hve nær þetta getur orðið. Jeg býst við, að það verði harla erfitt hjer á landi, sem annarsstaðar, að fá fyllilega rjettláta kjördæmaskiftingu. Það hefir alstaðar reynst svo. Jeg vona því, að háttv. deild samþykki að minsta kosti varatill. hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.). Um ástæðurnar fyrir fjölgun þm. í Reykjavík get jeg annars látið mjer nægja að vísa til athugasemdanna við frv. Þar er sýnt fram á að það er ranglátt, að þm. sjeu færri en 6, saman borið við önnur kjördæmi landsins. Hins vegar vil jeg mæla eindregið á móti því, að breytingar í þessu efni nái nema til Reykjavíkur. Ef hv.þm. Dala. (B. J.) vill hafa fram breytingar á kjördæmaskipun eða fjölgun þm. annarsstaðar, þá getur hann komið fram með sjerstakt frv. þar um. Að fara að blanda nú breytingum fyrir utan Reykjavík inn í þetta frv. yrði að eins til að eyðileggja það, án þess nokkuð væri unnið fyrir önnur kjördæmi. Það má vel vera, að ástæða sje að gera ráð fyrir því tilfelli, að kjósa þurfi um einn mann að eins, og á þá hlutfallskosningin ekki vel við. Rjettast væri má ske að hafa hjer varaþingmenn, eins og við landskjörið. Ef þingmenn Reykjavíkur yrðu 6, yrði hlutfallið alveg eins. Jeg álít ekki þörf á að eyða frekari orðum um þetta mál. Ástæðurnar, sem frsm. (Þór. J.) færði fyrir fækkuninni, eru ekki nýjar. Þær hafa komið fram áður hjer á þingi og verið mótmælt með þeirri einföldu ástæðu, að allir kjósendur eiga jafnan rjett til að hlutast til um skipun þingsins, það er að segja, þingmannatalan á að fara eftir kjósendafjöldanum, og tölu þingmanna hvers kjördæmis verður að miða við kjósendafjölda kjördæmisins. En fullkomið rjettlæti verður ekki fengið í þessu efni, nema með hlutfallskosningu almennri.

Sveinn Björnsson Enda þótt mig greini á við samnefndarmenn mína um eitt aðalatriði þessa frv., er jeg þeim þó þakklátur fyrir það, að þeir greiddu götu þess. Ágreiningsatriði mitt er að eins þingmannatalan. Forsætisráðh. (J. M.) gat þess, að stjórnin hefði ekki verið óskift um tölu þingmannanna. Hann kvaðst hafa viljað hafa þá 6, en hinir ráðherrarnir hefðu verið því mótfallnir. Jeg get ekki stilt mig um að fara nokkrum orðum um þetta atriði, og jafnvel þótt mjer hafi ekki tekist að sannfæra nefndarmennina um ástæðuna til fjölgunarinnar, er jeg þó ekki úrkula vonar um, að deildin hlýði á rök mín. Eins og sjá má á nál., eru tilfærðar ýmsar ástæður fyrir því, að nefndin hefir ekki viljað fara lengra í þessu efni. Sumar þessara ástæðna komu fram í ræðu háttv.frsm. (Þór. J.). Fyrsta ástæðan er sú, að þar sem Reykjavík fái einn þingmann fyrir hverja 1377 kjósendur, ef þm. verði fjölgað um tvo, þá sje þó eitt kjördæmi ver sett, en betur sjeu sett 5 kjördæmi. Jeg bið nú hv.þm. að gefa gaum að athugasemdunum, sem fylgja frv. stjórnarinnar. Tala kjósenda í Reykjavík er 5511, og eftir því ætti einn þm. að koma á hverja 918 kjósendur, ef bætt er við 4 í Reykjavík. Það er því auðsætt, að engin sanngirni er í því að láta Reykjavík ekki hafa fleiri en 2 þm. í viðbót. En menn segjast nú geta bent á eitt kjördæmi utan Reykjavíkur, sem sje líka illa sett. Það er svo sem auðvitað, að ef fylsta rjettlæti ætti að fá í þessum efnum, yrði sama kjósendatala að standa bak við hvern þm. En þessi röksemd sýnir að eins það, að ástæða er til þess að sýna einnig fleiri kjördæmum sanngirni, en er engin ástæða fyrir því að afskifta Reykjavík. Önnur ástæðan er sú, að ýmsir fulltrúar annara kjördæma eigi heima í Reykjavík, og á það að draga úr nauðsyninni á fjölgun fulltrúa fyrir kjördæmið. Þetta virðist mjer ekki vera nein rök gegn þm.-fjölguninni. Þó að þm. eigi heima í Reykjavík, er ekki þar með sagt, að hann hafi hagsmuni hennar fyrir augum. Ef hann tekur einhvern sjerstakan landshluta út úr heildinni, til þess að gæta hagsmuna hans öðrum fremur, mundi það auðvitað verða kjördæmi hans. Og jeg hygg, að reynslan hafi sýnt það, að þm. annara kjördæma, sem heima eiga í Reykjavík, meti meir kjördæmi sín en Reykjavík. Hins vegar er það mjög óheppilegt, að þm. skoði sig þm. einhvers sjerstaks landshluta, en ekki alls landsins. Þeir eiga að skoða sig sem þm. allrar þjóðarheildarinnar. Jeg vil árjetta það, að reynslan gefur enga ástæðu til að óttast það, að þm., sem eiga heima í Reykjavík, haldi hagsmunum hennar fram yfir hagsmuni annara kjördæma. Þá er það þriðja ástæðan, að Reykjavík standi öðrum kjördæmum betur að vígi til þess að neyta kosningarrjettar síns og hafa áhrif á störf þingsins. Satt er það, að svo getur litið út í fljótu bragði. En fullgild ástæða er þetta þó ekki, því fjöldi manna hjer í bænum stundar atvinnu utan takmarka kjördæmisins, annaðhvort á sjó eða í öðrum landshlutum, og geta þeir því ekki notað kosningarrjett sinn. Það eru engar skýrslur til um aðstöðu manna til að neyta þessa rjettar. En jeg leyfi mjer að staðhæfa það, að mikill vafi sje á, að ástæðurnar sjeu betri í þessu efni í Reykjavík heldur en annarsstaðar á landinu. Og jeg hygg, að kosningarskýrslur sýni það, að í Reykjavík kjósi ekki eins margir af hundraði sem í sumum öðrum kjördæmum. Um aðstöðu Reykvíkinga til að hafa áhrif á þingið er það að segja, að kjósendur í Reykjavík munu yfirleitt nota sjer þá aðstöðu lítið; og auk þess er engin ástæða til að halda, að þm. láti Reykvíkinga hafa áhrif á sig nema til góðs. Það kemur ekki til greina að beita almenning kjósenda nokkru ranglæti, þó að til sjeu menn hjer í bænum, sem eru lagnir á að tala við þm. Jeg veit, að til eru menn utan Reykjavíkur sömu hæfileikum gæddir, og hafa þeir öll tök á að beita þeim, t. d. í síma, svo þetta er ekkert sjerstakt fyrir Reykjavík. Það hefir stundum verið nefnt, að ástæða væri til að gera vissa þekkingu á stjórnmálum að skilyrði fyrir kosningarrjetti. Ef nokkuð væri upp úr því leggjandi, að menn eigi góða aðstöðu hjer að fylgjast með störfum þingsins, þá ætti, frá þessu sjónarmiði, þessi ástæða frekar að mæla með því, að kjósendum Reykjavíkur yrði ekki sýnt minna rjettlæti en öðrum. Jeg held, að jeg hafi tekið rjett eftir, að hv.frsm. (Þór. J.) mintist á það, að hjer væri saman kominn hópur af þinghæfum mönnum, og Reykjavík hefði því úr betri hóp að velja, að kjósa sjer góða fulltrúa, en önnur kjördæmi. Nær verður ekki komist að því ákjósanlegasta en að koma sem bestum mönnum að. Jeg ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta að sinni, en vil taka það fram, og því verður ekki mótmælt með rökum, að þar sem 1 þm. ætti, að meðaltali, að vera fyrir hverja 800 kjósendur á landinu, þá er það ekki rjett, að í Reykjavík sje 1 þm. fyrir hverja 1400 kjósendur. Það er ekki einu sinni rjett frá því sjónarmiði, að þeir sjeu ekki fleiri en 6, því þá verður 1 þm. fyrir hverja 918 kjósendur, og því síst of langt farið að fara fram á 6 þm. Því minna rjettlæti væri, ef Reykjavík fengi ekki nema 5 þm. Þá væri 1 þm. á hverja 1100 kjósendur. Jeg gleymdi að taka það fram, að ein ástæða nefndarinnar er sú, að fleiri kjördæmi verði fyrir ranglæti. Í því sambandi er rjett hugsun í brtt.hv.þm. Dala. (B. J.), að bæta úr kjördæmaskiftingu yfirleitt. En það er umsvifameira og erfiðara en þetta mál. Það er hægast hjer, því hjer þarf að eins að breyta tölu þm., en ekki kjördæmamörkum. Að lokum vil jeg benda á, að Reykjavík hefir í mörg ár búið við það ranglæti að hafa færri þm. hlutfallslega en önnur kjördæmi. Og þó að þm. verði fjölgað upp í 6, þá býst jeg við, að með vexti Reykjavíkur verði Reykjavík brátt verst sett, þó örfá kjördæmi verði ver sett í bili. Hv. meðnefndarmenn mínir hafa komist að þeirri niðurstöðu, að „sanngirni“ mæli með því að fjölga þm. að eins um 2. Jeg hefi sýnt fram á, að rjettlætið er mín megin, og ef á að kjósa á milli sanngirni og rjettlætis, þá efast jeg ekki um það, hvernig atkvæði eiga að falla.

Bjarni Jónsson Jeg verð að lýsa því yfir, að mjer finst ekki of langt farið í frv. stjórnarinnar með fjölgun þm. í Reykjavík, og jeg tel það vel ráðið að hafa hlutfallskosningu. Reykjavík er það kjördæmi, sem mest er skift í atvinnuvegi. Verkamenn eru að verða fjölmennur flokkur, en þó ekki svo fjölmennur, að þeir geti ráðið kosningu. Og ef flokkar skiftust í tvent í Reykjavík, þá kæmi fjölmennari flokkurinn öllum þm. að, en hinu engum. Jeg tel því rjettara að hafa hlutfallskosningu, svo báðir eða allir flokkar komi einhverjum að. En þingmenn mega ekki vera of fáir, því að hjer eru mannmargir flokkar, sem eru öndverðir hver öðrum. 2 þm. fyrir hvern er of lítið, veitti ekki af 3 þm. Eins tel jeg fullmikið að bæta við 4, ef tala hinna helst óbreytt. Því jeg vil ekki fara eftir fólksfjölda eingöngu; það er hvergi gert, og síst hjer. Sýslurnar eru nokkurskonar undirríki og þurfa talsmenn á Alþingi. En það má fara svo nærri því rjetta, sem auðið er. Það væri því ekki of mikið, þótt Reykjavík fengi 6 þm., ef um leið væri fjölgað í öðrum kjördæmum. Það væri sæmilegt, að Reykjavík fengi 6 þm., ef þm. væri fjölgað upp í 48. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) taldi mig vinna á móti þm.-fjölguninni í Reykjavík með þessari till. minni, en jeg hygg, að ef hin hv. deild fellst á þetta, þá verði fleiri til að greiða atkvæði með þm.-fjölguninni, og verði till. því heldur til styrks en mót stöðu. Ef athugaðar eru fastanefndir við þingið, þá er ekki hægt að draga í efa, að nauðsyn er á að fjölga þm. Það er ekki von, að nefndirnar sjeu allar vel skipaðar, þegar 1 þm. þarf að vera í 2 nefndum og fleirum, ef aukanefndir eru. Alþingi gefur sjer ekki tíma til að sitja yfir og vanda verk sín; það er heimtað, að menn sjeu fljótari en þeir geta verið, þar sem þeir eru svo ofhlaðnir störfum. Og það, sem þeir fá afkastað áður en þeir strjúka af þingi, er oft næsta lítið. En það er fleira, sem mælir með fjölgun þm. Þótt jeg sje fyrir bændakjördæmi og mjer sje skylt að sjá um hag bænda, þá óska hvorki jeg nje kjósendur mínir, að hagur annara stjetta sje fyrir borð borinn. Ósk mín og þeirra er sú, að jafnvægi haldist, en eins og menn vita, þá hefir sjávarútvegurinn ekki haft eins marga fulltrúa og hann hefði þurft að hafa, og margt hefir verið gert í þeim efnum, sem betur væri ógert. Á jeg þar aðallega við skatta og álögur. Ekki ber að skilja orð mín svo, að jeg telji þá of háa á þessari atvinnugrein, en þeir koma rangt niður, oft verst þegar verst gegnir. Þekking er ekki síður nauðsynleg á þessu sviði en hinum. Nú hefi jeg hugsað mjer að bæla úr þessu með því að bæta við í nokkrum kjördæmum, og yrði það þá einkum sjávarútvegskjördæmi. Þar sem svo stendur á, að í öðrum helmingi kjördæmis er sjávarútvegur aðalatvinnugrein, en í hinum landbúnaður, þá vil jeg, að því sje skift. Þess vegna er það till. mín, að Hafnarfjörður fái einn þm. fyrir útvegsmenn og verkamenn, eins og sumir af þm. Reykjavíkur auðvitað verða. Stokkseyri og Eyrarbakki yrðu sjerstakt kjördæmi, og yrði það fyrir sjávarútveg, Hnappadalssýsla og Skógarströnd yrðu kjördæmi, landbúnaðarkjördæmi en Snæfellsnessýsla yrði einnig 1 kjördæmi, sjávarútvegskjördæmi. Þá vil jeg, að Barðastrandarsýslu sje skift þannig, að annar þm. sje fyrir landbúnað, en hinn fyrir sjávarútveg. Jeg skal játa það að til eru kjördæmi, sem eru fjölmennari en Barðastrandarsýsla og Hnappadalssýsla, t. d. Suður-Þingeyjarsýsla, en það er nær eingöngu landbúnaðarkjördæmi, svo það á betra með að nýta 1 þm. Norður-Þingeyjarsýsla er mannfá og hefir 1 þm., og þá hafa Þingeyjarsýslurnar 2 þm. til samans, og er þeim þá ekki ver borgið en öðrum. Þá eru auk þeirra þm., sem fyrir eru, hluti þingsins, til að sjá um hag sjávarútvegsins, og tel jeg það vel í hóf stilt. Jeg vona, að það verði til þess, að málum sjávarútvegsins verði betur borgið hjer eftir en hingað til, og það verði betur og rjettlátlegar lagt á. Jeg vil aftur taka það fram, að jeg tel gjöldin ekki of mikil, en það er víða lagt svo óþyrmilega á, að það lendir þar, sem ekki skyldi. Jeg vil ekki teljast undan því, hvorki fyrir landbúnaðinn nje sjávarútveginn, að lagt sje á ágóða, en það tel jeg of langt farið, þegar lagt er á skaða. Til dæmis síldartollurinn. Eigendurnir verða að gjalda af tunnunum, þó þær liggi óseldar og eyðileggist. Þetta er hægt að forðast, ef þekking væri á þingi á þessum efnum. Jeg hefi líka lagt til, að tvímenningskjördæmum yrði skift í einmenningskjördæmi, og bæri að gera það vegna þess órjettar, sem þar kemur fram við minni hlutann. Eitt atkvæði getur skorið úr, svo að fjölmennari flokkurinn fái báða þm., en fámennari flokkurinn engan. Þetta má laga með hlutfallskosningu, en þó tel jeg heppilegra að skifta kjördæmunum, og taka þá tillit til hlutfallsins milli atvinnuveganna, en að öðru leyti ráði fólksfjöldi og staðhættir, og stjórnarráðið ráði framkvæmdum. Það er ekki svo, sem hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) talar um, að þetta væri vandaverk. Stjórnarráðið ætti að geta lokið því af á ½–1 tíma, því það hefir skýrslur og landabrjef í höndum og alt, sem með þarf. Það er langt frá því, að kjördæmaskipunin yrði flókin og óaðgengileg, þótt þetta ráð yrði tekið. Annað vil jeg benda þeim hv.þm. á, sem aldrei vilja sitja hjer lengur en brýnasta þörf krefur. Það er betra að taka þetta alt í einu máli og eitt skifti fyrir öll heldur en að vera að smábreyta á hverju þingi. Maður á að vera verksýnn og vinna sem mest þegar unnið er. Þegar 2 frv. eru um sama efni, þá kosta þau 6 umræður í hvorri deild. Í staðinn fyrir 3 umræður ef það væri 1 mál. Annars er málið afareinfalt. Það er að eins að greiða till. minni atkvæði, og sparast með því tími, og lausn verður fengin, sem viðunandi er. Jeg ætla ekki að fjölyrða um þetta meira að sinni, en ætla að biðja hv.þm. að minnast þess, þegar þeir seinna hafa orðið að fallast á, að mínar till. eru rjettar, að jeg hefi gefið þeim kost á að samþykkja þær nú þegar. Það er eiginlega ekki mitt hlutverk að berjast fyrir þessu máli, enda er það mjer ekkert kappsmál, að till. mín nái fram að ganga, en jeg álít það skyldu mína að koma skynsamlegu máli fram.

Sveinn Ólafsson Jeg finn mjer skylt að gera grein fyrir atkvæði mínu; ekki síst þess vegna, að jeg treystist hvorki að fylgja frv. stjórnarinnar eða till. nefndarinnar, nje heldur brtt.hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.). Þetta mun þykja nokkuð hastarleg afstaða til málsins, og þess vegna vil jeg reyna að færa nokkrar ástæður fyrir henni. Í athugasemdum við stjórnarfrv. er tekið fram, að Reykjavík sje miklum ójöfnuði beitt um fulltrúaval til þings. Jeg fellst ekki á, að þetta sje rjett. Það er svo mikið djúp staðfest milli skoðunar minnar og hæstv. stjórnar um þetta, að jeg álít, að ójöfnuðurinn sje á hina hliðina, og ýms önnur kjördæmi sjeu í þessu efni lakar sett en Reykjavík, þrátt fyrir það, þótt Reykjavík kjósi færri fulltrúa í hlutfalli við kjósendatölu en önnur kjördæmi landsins. Á líku máli virðist einnig háttv. stjórnarskrárnefnd, þótt minni áherslu leggi hún á það en jeg. Hún vill mæta óskum Reykvíkinga á miðri leið og fjölga þm. um 2, í stað 4. Að jeg tel Reykjavík hafa betri aðstöðu til að koma sínum málum fram en önnur kjördæmi og því fullsæmda af þeim 2 þm., sem nú eru, kemur til af því tvennu, að þingið er háð hjer og verður sífeldlega fyrir áhrifum atkvæðamanna hjer, bænum í hag, og í öðru lagi vegna þess, að hjer hafa jafnan verið og eru búsettir margir þm. annara kjördæma eða þá landsheildarinnar, en oft má líta á þessa menn eins og viðaukafulltrúa fyrir Reykjavík. Að sjálfsögðu eru skoðanir skiftar um það, hvort áhrif bæjarins á þingið sjeu fremur góð eða vond, - jeg fyrir mitt leyti tel þau fremur spilla en bæta, - en hvað sem um það verður álitið, þá eru þau ætíð málefnum Reykjavíkur í hag. Það er alkunna, að sífeldlega er mikill hluti þm. búsettur hjer í Reykjavík. Í þetta skifti eru þeir 15 af 40, eða 3/8 þingsins. Á síðasta þingi voru þeir 13. Það er ekki til neins að hafa á móti því, að menn verða alment fyrir áhrifum af samvistarmönnum sínum, og gildir það hjer eins og annarstaðar. Enginn efi leikur á því, að margir þm. fjarlægra kjördæma, sem hjer búa, og annars eru mjög áhugasamir um sín kjördæmi, verða fyrir þeim áhrifum við búsetuna hjer, að þeir engu síður bera hagsmuni Reykjavíkur fyrir brjósti en sinna kjördæma. Skoðanir þeirra litast af umhverfinu, eins og reyndar er eðlilegt, og er það engum til ámælis sagt, en efunarlaust er það, að þessi litun er Reykjavík í hag. Á þetta hefir oftsinnis verið bent, bæði í ræðu og riti, og það mjög ljóslega, en hjer skal jeg ekki fjölyrða um það frekar. Jeg kannast að vísu við það, að Reykjavík hefir færri fulltrúa í hlutfalli við höfðatölu kjósenda en önnur kjördæmi landsins, en jeg lít svo á, að slík höfðatala sje ekki einasta undirstaðan um þetta. Margt annað getur til greina komið, og hefi jeg nefnt sumt af því. Jeg mundi þó geta felt mig við fjölgun þm. fyrir Reykjavík, og það jafnvel eftir kjósendafjölda, ef þeim tveimur aðalskilyrðum væri fullnægt, að há Alþingi utan Reykjavíkur að jafnaði, og að lögfest væri með kosningalögum sú skipun, að allir kjördæmakosnir þingmenn skyldu búsettir í sínum kjördæmum, og þegar málum er þann veg komið, þá er jeg reiðubúinn að styðja þingmannafjölgun Reykjavíkur með mínu atkvæði. Á það er rjett að benda, að ef leita á að fylsta rjettlæti um fulltrúaval kjördæmanna, þá verður, eins og háttv. þm Dala. (B. J.) hefir sjeð og athugað, víðar við að koma en í Reykjavík. Öll hafa þau ástæðu til að kvarta, að einu undanteknu, Seyðisfjarðarkaupstað, sem hefir fulltrúa fyrir 287 kjósendur og er því margfaldur í roðinu við flest önnur kjördæmi. En ef miða ætti kröfurnar fyrir önnur kjördæmi við þetta, þá yrðu þingmenn alls 110. Svo langt mun þó enginn vilja fara, og jafnvel háttv.þm. Dala. (B. J.), sem ekki lætur sjer alt í augum vaxa, ljet staðar numið við 4 tylftir og vildi þá auðvitað ætla Reykjavík hálfa. Annars vil jeg leyfa mjer að taka það fram, til skýringar því, sem jeg sagði áðan, að þegar háttv.þm. Dala. (B. J.) vill leita að rjettlætinu og fer fram á að bæta þm. við fyrir Hafnarfjörð, Stokkseyri og Eyrarbakka, Snæfellsness- og Hnappadalssýslu og Barðastrandarsýslu, þá gengur hann alveg fram hjá Suður-Þingeyjarsýslu, sem auðvitað átti að koma fyrst á eftir Reykjavík, þegar miðað er við kjósendafjölda. Af þessu verður eigi annað sjeð en að vog rjettlætisins sje úr jafnvægi komin og samhygð hans við Suður-Þingeyjarsýslu sje minni en við hin kjördæmin.  (B. J.: Sagðir þú nokkuð um mig?)  . Að eins lof. Eitt atriði var það í ræðu háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.), sem mjer virðist athugavert. Hann gat þess, að sumstaðar erlendis væru ákveðin þekkingarskilyrði heimtuð til þess að fá að njóta kosningarrjettar og virtist svo sem hann áliti að ef þvílík skilyrði væru hjer tekin í lög þá ætti Reykjavík fyllri rjett til þingmannafjölgunar en önnur kjördæmi, líklega vegna þekkingaryfirburða kjósenda í Reykjavík. Um þessa gullhamra vil jeg láta háttv þm. (Sv. B.) einan. Jeg fyrir mitt leyti lít hjer á öðrum augum og álít að almenningi hjer í Reykjavík standi alls eigi öðrum landsmönnum framar að þekkingu og heilbrigði í skoðunum. Að hjer eru saman safnaðir margir mentamenn, svo sem kennaralið við háskólann og aðrar mentastofnanir kemur ekki til álita í þessu sambandi.

Jakob Möller Ekki verður því neitað, að kalt blæs hjer í þessari háttv. deild á móti þessu frv. og þeirri rjettarbót, sem í því felst og ekki lýsir sjer lítil þröngsýni í ræðum manna. Þó að þröngsýnin kæmist þó á hæsta stig og allra kaldast bljesi hjá háttv. síðasta ræðumanni (Sv. Ó.). Allir vita, að það er einróma krafa allra stjetta hjer í bæ að fá fjölgað þingmönnnm. Það er ekki að eins krafa hinna ríku, heldur líka „öreigalýðsins“, eins og hv.þm. hafa getað sannfært sig um, ef þeir hafa lesið „Alþýðublaðið“ í gær. Það er einmitt fyrst og fremst krafa þess flokks, sem varð í minni hluta við síðustu kosningar, og mun hann hafa vænst annara undirtekta af háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Ef til vill á hæstv. stjórn nokkra sök á því, að rökræður um þetta mál hafa of einstrengingslega snúist um kjósendafjölda einstakra kjördæma og samanburð á þeim. Það sem hjer skiftir í raun og veru mestu máli, er það, hvað atvinnuvegir manna í þessum bæ eru margbrotnir og frábrugðnir aðalatvinnuvegi alls þorra manna í öðrum kjördæmum flestum, og hvað þeir standa illa að vígi í því að koma fulltrúum sínum á þing, svo að nokkurt jafnvægi geti orðið þar á milli atvinnuvega landsmanna. Krafa Reykvíkinga um fjölgun þingmanna styðst því ekki að eins við rjett þeirra sökum kjósendafjölda, heldur við þörf atvinnuveganna til þess að hafa fulltrúa á þingi að tiltölu eins og landbúnaðurinn. Og það er fleira, sem styður þessa kröfu Reykvíkinga til þess að njóta fulls jafnrjettis við aðra landsmenn. Það er alkunnugt, að Reykjavík ber að mestu leyti skattabyrði landsins, og virðist að svo mikið tillit ætti þó að mega taka til þess, að skýlaus rjettur bæjarins til að hafa áhrif á stjórn landsins sje ekki fyrir borð borinn. Það kom fram hjá háttv. síðasta ræðumanni (Sv. Ó.), þegar hann mintist á till.háttv.þm. Dala., að hann hirðir ekki um það, að jafnræði komist á milli atvinnuveganna á þingi. Hann mótmælir því, að Reykvíkingar fái 6 þingmenn, af því að þá fái þeir fleiri þingmenn en þeim beri, saman borið við einstök kjördæmi, t d. Suður-Þingeyjarsýslu. Hann hlýtur þó að vita, að sá atvinnuvegur, sem aðallega er stundaður í Suður-Þingeyjarsýslu, á fleiri fulltrúa hjer á þinginu, að tiltölu við fólksfjölda, heldur en atvinnuvegir Reykvíkinga. Það skiftir engu fyrir Suður-Þingeyinga, þó að þeir hafi ekki nema einn mann á þingi, af því að hagsmuna þeirra er gætt af svo mörgum fulltrúum annara kjördæma, og sá „órjettur“, sem þeir verða fyrir, er bættur með því, að önnur landbúnaðarkjördæmi fá meira en þeim ber. Annars geri jeg ekki ráð fyrir, að það þýði neitt að lengja þessar umræður. Menn eru ekki komnir hingað til að láta sannfærast. En jeg verð þó að eins að vekja athygli háttv.þm. á því, að rangsleitni sú, sem Reykvíkingar eru beittir, með því að láta þá ekki fá að kjósa nema 4 þingmenn, bitnar í raun og veru að eins á einni stjett bæjarbúa, sem með því verður að líkindum algerlega svift atkvæði um landsmál. Það er sem sje alveg óvíst, að verkamannaflokkurinn hjer í bænum komi nokkrum fulltrúa á þing, ef að eins fjórir þingmenn eru kosnir. Og þetta er því ranglátara, þegar þess er gætt, að Reykjavík er eina kjördæmið á landinu, þar sem nokkur von er til, að þessi fjölmenna stjett geti komið fulltrúa að. Og mætti það þó varla minna vera en að allir verkamenn á landinu ættu einn fulltrúa á þingi. Jeg er sannfærður um, að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir ekki athugað þetta. Jeg veit, að hvorki hann eða hans flokkur mundi vilja verða til þess að traðka þannig rjetti smælingjanna. Annað var það, sem háttv. sami þm. (Sv. Ó.) talaði um og lagði mikið upp úr. Það var það, að Reykvíkingar standi betur að vígi með að hafa áhrif á þingið en allir aðrir. Þetta er ekkert annað en staðhæfing, sem ekki er rökstudd á nokkurn hátt, og á því engin áhrif að hafa, hvorki til nje frá. Þá mátti og skilja það á honum, að hann vildi, að sá ljóti óvani legðist niður að kjósa þingmenn, búsetta í Reykjavík, fyrir önnur kjördæmi. Þetta er heldur ekkert kappsmál Reykvíkinga, heldur hitt, að geta notið sinna eigin starfskrafta fyrir sitt kjördæmi, en það geta þeir, ef þingmönnum þeirra er fjölgað eftir rjettmætum kröfum þeirra. Önnur kjördæmi ráða því auðvitað, hverjum þau vilja fela þingmenskuna fyrir sig, en þó að þau kjósi sjer þingmenn búsetta í Reykjavík, þá er rjettarkröfu Reykvíkinga á engan hátt fullnægt með því, enda hvílir engin skylda á öðrum kjördæmum um að kjósa Reykvíkinga á þing. Um flutning þingsins úr Reyjavík skal jeg ekki orðlengja, en býst ekki við, að sú till. fái byr fyrst um sinn. Eitt atriði, sem hefir verið athugað af meiri hluta nefndarinnar, er það, að Reykvíkingar standi betur að vígi með að fylgjast með störfum þingsins og neyta kosningarrjettar síns en kjósendur í öðrum kjördæmum, og ætti það frekar að styðja kröfu þeirra um fjölgun þingmanna en hitt, ef það er þá ekki talið alveg einskisvert, hvernig kjósendur fara með atkv. sín. Um það, að Reykvíkingar standi betur að vígi en aðrir til að koma bestu þingkröftum sínum á þing, má áreiðanlega deila. Hjer er oft líkt á komið og með stjórnarmyndun og sambræðslu flokka. Þegar margir flokkar þurfa að „bræða“ sig saman til þess að koma sjer saman um þingmannaefni, þá getur hæglega farið svo, að enginn vilji í raun og veru líta við þeim, sem fyrir valinu verða. - Þetta má ekki skiljast sem „sneið“ til neins, heldur er þessu nú svona varið, þar sem flokkadrættir eru miklir, eins og hjer í Reykjavík. Úti um sveitir landsins eru flokkadrættir miklu minni, og þar mætti því ætla, að bestu „kraftarnir“ hafi mestar líkurnar til að safna atkvæðum um sig. En ef nokkuð ætti að gera til þess að tryggja það, að einmitt hæfustu mennirnir verði kosnir hjer, þá á einmitt að fjölga þingsætum bæjarins sem mest, svo að síður verði gripið til þess að bræða saman flokka í því skyni að kúga kjósendur til að kjósa ef til vill einhverja þá menn, sem enginn ber neitt traust til. Jeg skal svo að lokum taka það fram, að jeg mun greiða atkv. með till.háttv.þm. Dala. (B. J.), um enn frekari fjölgun þingmanna en stjórnarfrv. fór fram á, en býst þó við, að þær fái að sinni lítinn byr hjer á þingi.

Sveinn Ólafsson Að eins stutt athugasemd. Það kom í ljós í ræðu háttv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.), að við erum í raun og veru að sumu leyti sammála. Hann skaut því fram eins og sinni skoðun, að höfðatala kjósenda ætti ekki ein að ákveða þingmannafjölda einstakra kjördæma. Þetta er einmitt það sama og jeg hefi haldið fram. Að eins er þá eftir að meta, hvað annað en höfðatala eigi að ráða, og vandinn er að finna það og miðla svo málum sanngjarnlega. Jeg álít, að nytsemi einstaklinganna fyrir þjóðfjelagið ætti um þetta mestu að ráða, en aðferðin við að meta nytsemdina getur orðið að flóknu deiluefni. Öll málafærslan í þessu máli snýst um höfðatölu þeirra manna, sem efasamt er að sjeu þörfustu þegnarnir. Ekki veit jeg, hvort hv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.) hefir ætlast til þess, að ummæli hans um mig í sambandi við verkamenn og aðra þá umkomuminni hjer í Reykjavík ættu að skiljast eins og viðvörun til „góðra manna“ eða hnjóðsyrði til mín. Slíkt liggur mjer reyndar í ljettu rúmi og allar flimtanir um sambönd við jafnaðarmenn; því fer svo fjarri, að jeg styggist við það, að jeg tel mjer fremur sæmd en óvirðingu að samhygðinni við þá, sem umkomulitlir eru og erfitt eiga.  (Jak. M.: Ekki þannig meint)  . Eins láðist mjer að geta áðan. Ef frv. þetta verður að lögum, hvort heldur það verður eins og stjórnin ber það fram, eða eins og nefndin leggur til, þá geta hlutfallskosningar ekki gagnað þeim, sem ætlast er til að þær komi að haldi, fyr en 1923. Nú er búið að kjósa 2 þm. fyrir Reykjavík meiri hluta kosningu, og ef 2 bættust við, gæti auðveldlega svo farið, að báðir þeir kæmust að úr meiri hlutanum, og væri þá engu nær hæfi með hlutfallskosningunni. Útlitið er sáraljelegt fyrir því, að verkamenn hafi kosninganna nokkur not fyr en kosið er um alla 4. Eins og jeg tók fram áður, mun jeg geta greitt atkv. þingmannafjölgun í Reykjavík, þegar Alþingi hefir verið flutt á Þingvöll og lög sett um, að kjördæmakjörnir þm. skuli búsettir í sínum kjördæmum.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg bjóst við, að fleiri mundu taka til máls, en þar sem jeg sje, að svo er eigi, vil jeg þó bæta nokkrum orðum við framsöguræðu mína, en skal fara fljótt yfir sögu. Jeg get hvorki nje vil skírskota til deildarinnar um að hafa sjerstaka afstöðu í þessu máli; jeg álít, að þar eigi hver að ráða atkvæði sínu óátalið og óhindrað. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) gat þess, að stjórnin væri ekki öll einhuga um þetta mál. Jeg vissi þetta áður, en mjer er ekki kunnugt um, með hvaða takmörkunum það var. En þetta er einmitt athugunarefni, að stjórnin sjálf skuli vera skift um málið. Mundu flestir trúa, að stjórnin, eða sá hluti hennar, sem frv. þessu er mótfallinn, hefði einhver rök að færa fyrir sínu máli. Reykjavík hefir vaxið hröðum skrefum upp á síðkastið, en ekki verður um það sagt, hve lengi því heldur áfram. En þar sem önnur kjördæmaskifting má segja að liggi í loftinu, álít jeg, að Reykjavík megi gera sig ánægða með 4 þingmenn fyrst um sinn. Hann (J. M.) mintist einnig á eitt ágreiningsatriði, sem sje það, að það væri rjettlætiskrafa, sem Reykjavík bæri, að fá varaþm. Einn maður í nefndinni var þessarar skoðunar, en nefndinni virtist ekki ástæða til að taka þetta með, sökum þess, að önnur kjördæmi landsins ættu þá einnig kröfu á varaþingmönnum. Hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) gat þess, að áhrif þau, sem Reykjavík hefði á þingið, væru engin önnur en góð. Jeg hafði aldrei sagt, að þau væru ill, einmitt getið þess, að þau mundu geta orðið til góðs fyrir kjördæmið. Öðrum hv.þm. hefir einnig orðið tíðrætt um þessi áhrif, en jeg hygg, að þingmenn sjeu allir svo sjálfstæðir, að ekki geti verið um önnur áhrif að ræða en þau, er verða megi til góðs. Um þetta tók hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) af skarið, og skal jeg ekki vefengja orð hans um, að þau geti að vísu átt sjer stað. En eitt er áreiðanlegt, og það er, að aðstaðan gerir Reykjavík miklu hægara að koma sínum málum fram. Getur verið spurning um það, hvort málin komist nokkuð betur í framkvæmd gegnum sjálfan þingmann kjördæmisins en fyrir áhrif annara á þingmenn. Hv. 1. þm. Reykv.(Sv. B.) mintist á erfiðleika kjósenda í Reykjavíkurkjördæmi og taldi mikinn hluta kjósenda oftlega ekki fá neytt atkvæðisrjettar síns. En eins og lög þau eru, sem nú gilda, hygg jeg, að kjósendur fái óvíða á landinu betur neytt kosningarrjettar síns. Því víða úti um land eru kjósendur oft og tíðum sviftir atkvæðisrjetti sínum, sökum örðugrar aðstöðu og staðhátta. Hvað viðvíkur skynsemd og öðrum hæfileikum kjósenda landsins, hygg jeg, að Reykjavík mundi síst ganga út úr þeirri raun með lofi. Hv. þm. (Sv. B.) sagði, að Reykjavík hefði um áratugi átt við þennan órjett að búa. En þetta er ekki rjett, því að það eru ekki svo ýkjamörg ár síðan til þess kom, að um misrjetti væri að tala, og svo verður henni nú bættur þessi órjettur, ef þm. verður fjölgað um 2, því þá gengur Reykjavík betur frá borði en sum önnur kjördæmi landsins. Hv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að pólitískir flokkar væru svo margir hjer í Reykjavík, að þess vegna mættu þm. ekki vera færri en 6. En því má ekki eins vænta margbrotinnar pólitískrar flokkaskiftingar úti um land?  (B. J.: Það voru atvinnuflokkar, sem jeg talaði um, en ekki pólitískir flokkar)  . Jæja, það er nú samt hægt að búa til fleiri pólitíska flokka en atvinnuflokka. Og í þessu efni held jeg að rjettur Reykjavíkur verði að engu fyrir borð borinn. Hv. þm. (B. J.) talaði um, að nauðsynlegt væri, að hver atvinnuvegur hjeldi sínum rjetti og að jafnvægi væri á milli þeirra. En mjer finst brtt. hans ekki benda á rjetta leið, enda ekki skapa fult rjettlæti. Hann talaði um, að það gerði ekkert til, þótt Suður-Þingeyjarsýsla hefði ekki nema einn þingmann, því að þar stunduðu allir sama atvinnuveg. Með sama rjetti ætti þá að taka einn þm. af Árnessýslu, ef Stokkseyri og Eyrarbakki fengju sjerstakan þm. Og ef fylgja ætti þeirri reglu hans, að sama væri, þótt Suður-Þingeyjarsýsla hefði að eins einn þingmann, sökum þess, að þar sjeu því nær allir kjósendur bændur, þá ætti ekki að vera nema einn þm. fyrir hversu stórt landbúnaðarhjerað sem væri. En kjósendatalan hlýtur hjer að vera sá rjetti mælikvarði. Hvað viðvíkur því, að sjávarútvegurinn sje hafður út undan, vil jeg segja það, að jeg álít, að um höfuðatvinnuvegi landsins beri að ræða og fara með af þekkingu, en ekki eftir flokkadráttum. Hv. þm. (B. J.) taldi það lítið verk að endurskoða kjördæmaskipunina, og jeg skal ekki fara mikið út í það, en að eins geta þess, að jeg hygg, að ný kjördæmaskipun muni vera nokkuð viðfangserfitt verk, en hygg þó, að þess muni ekki langt að bíða, að ný kjördæmaskipun verði sett, og álít jeg meðal annars af því þessar brtt. ótímabærar og ekki koma þessu frv. í sjálfu sjer við. Hv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.) taldi það aðallega mæla með fjölgun þingmanna Reykjavíkur, að atvinnuvegirnir væru margir, og að langmest skattabyrðin væri borin af íbúum Reykjavíkur. En þótt atvinnuvegir Reykjavíkurbúa sjeu margir, er ekki hægt að búast við, að þeir komi allir til greina þar, frekar en úti um land, því að þar eru, eins og kunnugt er, í hverju kjördæmi fleiri atvinnuvegir en þingfulltrúar. Og um það, að Reykjavík beri mestar skattabyrðar og ætti því að hafa fleiri þingmenn, er þess, að geta, að jeg hefi aldrei heyrt það fyrri, að þingmannafjöldinn ætti að fara eftir ríkidæmi kjósendanna. Í þessu sambandi vil jeg minna á það, hvernig kosið er til sýslu- og hreppsnefnda úti um land. Þar er, eins og kunnugt er, einn hreppurinn öðrum íbúafleiri, en aldrei heyrist kvartað um, að það sje misrjetti, að einn sitji í sýslunefnd fyrir hvern hrepp, enda þótt hreppsbúatalan sje misjöfn. Um það geta verið skiftar skoðanir, hvort Reykjavík eigi svo marga þinghæfari menn en kjördæmin úti um land; og út af því, sem hv.þm. (Jak. M.) sagði, að þm. kjördæma úti um land, sem ættu heima í Reykjavík, hugsuðu að eins um hag sinna eigin kjördæma, verð jeg að segja það, að sjerhver hlýtur að gæta hagsmuna þess hjeraðs, sem hann er búsettur í, enda þótt hann jafnvel sje þm. fyrir annað kjördæmi.

Pjetur Jónsson Af því að jeg hefi að undanförnu látið það hiklaust í ljós, að mjer þætti það ekki rjett, að Reykjavík hefði einungis 2 þingmenn, og jeg teldi það ranglæti, að vilja eigi bæta úr því, þá vil jeg nú, einmitt þegar þingmannafjölgun Reykjavíkur er á ferðinni, gera grein fyrir atkvæði mínu í málinu. Frumvarp stjórnarinnar er einungis leiðrjetting fyrir Reykjavík, og þess vegna einungis bráðabirgðalagfæring á kjördæmaskiftingu landins. En nú eru fleiri kjördæmi, sem á svipaðan hátt eru vanhaldin að þingmannatölu og Reykjavík, þótt í minna mæli sje. Og meðan svo stendur vil jeg ekki fjölga þingmönnum til fulls eftir kjósendatölu, heldur einungis um 2. Það er full ástæða til, strax er tækifæri fæst, að breyta kjördæmaskiftingunni í heild sinni, svo að hún sje nokkurn veginn rjettlát, því ýms kjördæmi eru afskift og óánægð. Vil jeg, að Reykjavík haldi áfram að vera í tölu þeirra kjördæma þangað til, því hún mun reka á eftir. Og með 4 þm. er hún orðin eins vel sett og sum önnur kjördæmi, ef miðað er við kjósendatölu. Mun jeg því greiða atkvæði með brtt. nefndarinnar. Rjettlátri lagfæringu á kjördæmaskiftingu hygg jeg tæplega verði á komið, nema með því að skifta landinu í stærri kjördæmi, með 5–6 þm. í hverju, og hafa svo hlutfallskosningu. Þetta hefir komið alloft til orða, og Hannes Hafstein flutti frv. um þetta á Alþingi í sinni ráðherratíð. Tel jeg það frv. bestu till., sem fram hefir komið. Það er nokkurt álitamál, hvort hinn eini rjettláti grundvöllur kjördæmaskiftingar sje kjósendatalan, eins og stjórnin heldur fram. Aðrar kringumstæður koma líka til greina. Og með smákjördæmum, eða einmenningskjördæmum, sem líklegra væri heppilegra að hafa en fyrirkomulagið sem nú er, verður nákvæm skifting eftir kjósendafjölda óframkvæmanleg. - Af þessu hefir líka leitt, að strjálbygðari kjördæmin og útúrskotnari hafa færri kjósendur fyrir hvern þingmann heldur en hin. Það eru því hin þjettbygðari kjördæmi, og þar fyrst og fremst Reykjavík, sem að kjósendatölu hafa eins og hlaupið undir bagga með hinum strjálbygðari. Verði nú Reykjavík tekin úr þeirra tölu, verður skakkafallið þeim mun stærra fyrir hin kjördæmin, sem hlut eiga að máli. Skal jeg taka til dæmis mitt eigið kjördæmi, sem er fjölmennast að kjósendatölu fyrir sinn þingmann, þegar Reykjavík er frá skilin. Nú hefir Suður-Þingeyjarsýsla þó atkvæðis á þingi, en ef fjölgað er um 4 þingmenn, þá einungis 1/44. Þannig versnar skakkafallið þar við það „rjettlæti“, sem stjórnarfrv. fer fram á fyrir Reykjavík. Þess vegna vil jeg, að Reykjavík láti sjer nægja 2 þingmenn í viðbót að svo komnu, því þá standa þeir jafnt að þingmannatölu móts við kjósendur eins og Suður-Þingeyingar. Þetta á að eins að vera til bráðabirgða hvort sem er.

Bjarni Jónsson Það gladdi mig, að hv.þm. S.-Þ. (P. J.) skyldi vera mjer samdóma um kjördæmaskipunina, en það þótti mjer skrítið, að hann skyldi ekki komast að neinni niðurstöðu út frá því. Hann hugsaði gott til þess, að þm. Reykv. hjálpuðu honum seinna til þm.-fjölgunar í Suður-Þingeyjarsýslu, en eftir skoðun hans verða margir þessara þm. ekki til. Annars er það auðveldur reikningur, að betra er að hafa með sjer 6 atkv. en 2, og ætti hv.þm. (P. J.) þess vegna að vera með fjölguninni, en svo gæti hann líka leitað samninga við þm. Reykv., þannig að Reykjavík fengi nú 5 þm., en Suður-Þingeyjarsýsla 2. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gat þess til, að mínar till. væru þannig úr garði gerðar, að jeg vildi fjölga alstaðar nema þar, sem andstæðingar mínir eru, og væri jeg þess vegna verri við Suður-Þingeyinga en Reykvíkinga. Nú hefir hv.þm. (Sv. Ó.) heyrt það, að við háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) erum á sama máli, þótt hann ætli að fara á snið við skoðun sína við atkvæðagreiðslu. Annars veit háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) fullvel, að þessi ágiskun hans er ekki rjett. En hún getur orðið til þess að skýra dálítið sálarfræðilega afstöðu háttv.þm. sjálfs. Hann vill þá ekki fjölgunina vegna þess, að hann óttast, að mikilsmetinn maður í flokki hans, sem hefir verið forstjóri verkfalla og fleira af því tægi, neyðist þá til að gera fleira fyrir verkamenn en hv.þm. (Sv. Ó.) þykir heppilegt.

Sveinn Björnsson Jeg lofa því að vera stuttorður, og ætla að reyna að halda það. Hv. frsm. (Þór. J.) sagði, að langar umræður hefðu enga þýðingu í þessu máli, því flestir mundu ráðnir í því, hvernig þeir greiddu atkvæði. Þó svo kunni að vera, þá tel jeg mjer samt skylt að veita þm. með fáum orðum upplýsingar um það, á hverju jeg byggi skoðun mína. Jeg hefi altaf litið svo á, að hjer væru saman komnir sanngjarnir menn, sem gjarnan vildu heyra rök með og móti og taka það til athugunar, sem þeir hefðu ekki heyrt áður. Jeg vænti þess, að það þyki ekki ósvinna, þó jeg reyni að færa rök fyrir máli mínu, og það jafnvel þó einstaka menn hafi þegar ákveðið atkv. sitt. Mjer virtist hv.frsm. (Þór. J.) leggja aðaláhersluna á þau áhrif, sem Reykvíkingar geti haft á þingið, og það leit svo út, sem hann áliti þetta nóg til þess að rjettlæta það, að Reykjavík fengi ekki þeirri kröfu sinni fullnægt, að hafa þingmenn í rjettu hlutfalli við kjósendafjölda. Jeg hefi áður talað um áhrif Reykjavíkur og bent á það, að þau geta ekki orðið á móti henni í þessu máli. Og þó að þau yrðu talin draga úr þörfinni á fjölgun þingmanna, þá get jeg ekki viðurkent þau sem rjettan mælikvarða í þessu efni. Jeg held fast við það, að kjósendatalan er aðalatriðið. Það er bygt á almennum kosningarrjetti, og eftir því „principi“ eiga allir kjósendur að hafa jafnan rjett til að hafa áhrif á skipun þingsins. Þetta verður að eins með því móti að miða fulltrúatöluna við kjósendafjöldann. Þessu verður ekki altaf komið við, en því nær sem það kemst, því betra. Það er erfitt að mæla á móti því, sem rjettlæti og sanngirni segja best, og það þarf sterk rök, sterkari rök en hjer hafa komið fram, til að hverfa frá þessum grundvelli. Þegar við þetta bætist, að önnur rök styðja mál mitt, þá er ekki síður ástæða til að samþykkja brtt. á þgskj. 39. Það hefir verið minst á þessi rök bæði af mjer og öðrum, og læt jeg mjer því nægja að þessu sinni að benda á tvö. Annað er það, hvað atvinnuvegirnir eru margbreyttir, hitt er það, að það er viðurkent, að Reykjavík greiðir meira í ríkissjóð en nokkurt annað kjördæmi, svo miklu meira, að hin kjördæmin komast ekki í námunda við það. Það væri því ekki til of mikils mælst, að þingið sýndi Reykjavík fult rjettlæti, en þó eru Reykvíkingar svo hæverskir að fara ekki fyllilega fram á það. Á móti fjölgun hefir verið mest færð sú ástæða, að möguleiki sje á því, að íbúar bæjarins kynnu að geta haft áhrif á þingið. Þessi ástæða verður að orðast svo, því þó það eigi sjer stað, að menn smitist af skoðunum annara, þá álít jeg, að Alþingi sje svo skipað, að það sje einfært um að mynda sjer skoðun. Þá get jeg ekki komist hjá að minnast á atriði, sem þeir töluðu um, hv.frsm. (Þór. J.) og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Það er þekkingaratriðið. Það var ranghermt hjá hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að jeg hefði talið Reykvíkinga þar fremri; hann hefir eflaust ekki heyrt það, sem jeg sagði nógu greinilega. Jeg talaði ekkert um það, að Reykvíkingar hefðu meiri þekkingu en kjósendur í öðrum landshlutum. Mjer datt það ekki í hug. Jeg álít það yfirleitt óviðfeldið að tala um þekkingarmismun kjósenda í ýmsum kjördæmum. En orð mín, sem lutu að þessu, voru beint sprottin af þeirri ástæðu nefndarinnar, að Reykvíkingar hefðu betra tækifæri til að fylgjast með störfum þingsins. Jeg sagði, að ef þessi ástæða væri nokkurs virði, þá leiddi af því, að Reykvíkingar ættu að hafa meiri þekkingu á landsmálum, og það gæti ekki rjettlætt, að þeir væru ójöfnuði beittir. En jeg tók það fram, að jeg bygði ekki á þessari ástæðu nefndarinnar; jeg var einmitt að andæfa henni. Jeg held enn þá fast við það, að ósannað sje, að Reykvíkingar hafi betri aðstöðu til kosninga. Menn verða að gæta að því, að mikill hluti bæjarmanna lifir á sjó mestan tíma ársins og er oft ekki heima þegar kosningar fara fram. Þeir hafa því síst betri skilyrði en aðrir til að beita kosningarrjetti sínum. Að vísu er þeim veittur sá möguleiki í lögum, að kjósa fyrir kjördag eða annarsstaðar, en þó geta þeir ekki kosið fyr en framboðsfrestur er útrunninn, og heimildin er enn þá svo ung, að fæstir kunna að notfæra sjer hana. Annars get jeg ekki annað en látið í ljós undrun mína yfir öllum þeim öfugmælum, sem komu fram í ræðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Jeg hefi bent á, og jeg held að það sje alment viðurkent, að Reykjavík er ójöfnuði beitt, þar sem hún hefir mörgum sinnum færri þm. en hún ætti að hafa að rjettri hlutfallstölu kjósenda. En hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) slær því fram, að ájöfnuðurinn sje á hina hliðina! Vitanlega er ómögulegt að rökstyðja aðra eins firru, enda reyndi hv.þm. (Sv. Ó.) ekki til þess. Eitthvað mintist hann þó á höfðatölu, en það er búið að margræða það atriði, svo jeg ætla ekki að fara frekar út í það. Þá talaði hann um áhrif Reykvíkinga á þm. og taldi þau óheppileg. Jeg hygg, að hv.þm. vanti öll rök fyrir þessari staðhæfingu.  (G. Sv.: Hann veit ef til vill dæmi)  . Þó hv.þm. (Sv. Ó.) hafi ef til vill reynt eitthvað þess háttar, þá má hann ekki dæma alla eftir sjer, og jeg vona, að þm. sjeu þannig yfirleitt, að þeir láti ekki hafa óheppileg áhrif á sig. En engin regla er án undantekningar, og nú hefir hv.þm. (Sv. Ó.) viljað gera undantekninguna að reglu. Jeg veit ekki, hvort hv. 1. þm. S -M. (Sv. Ó.) var að henda gaman að sjálfum sjer eða hv. deild, þegar hann þóttist vera með fjölguninni samt sem áður, en með skilyrðum. Hann ætlaði að vera með henni þegar búið væri að flytja þingið úr Reykjavík, og þegar búið væri að setja það ákvæði í lög, að þm. yrðu að vera búsettir í því kjördæmi, sem þeir væru fulltrúar fyrir. Það er óvíst, hvort þetta verður nokkurn tíma, og allar líkur á, að það verði aldrei; vonandi verður hv.þm. (Sv. Ó.) a. m. k. kominn af þingi þá. En þetta minnir mig á sögu af vissu dýri, sem bauð storkinum heim til sín og setti fyrir hann rjettina í flatri skál. Allir vita, hvaða ánægju storkurinn hafði af því. Jeg ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta mál, en enda með því að minnast á atriði úr ræðu háttv.þm. S.-Þ. (P. J.). Hann kallaði þetta bráðabirgðaráðstöfun, og væri hún þess vegna viðunandi. En því má ekki gera bráðabirgðaráðstöfun sæmilega úr garði, þótt bráðabirgðaráðstöfun væri? Hvað á þessi kurteisi við rjettlætið að þýða, að vilja altaf halda sjer í hæfilegri fjarlægð? Hjer er auðveldast að bæta úr, hjer þarf engu að breyta nema tölum, ekki kjördæmatakmörkum eða öðru slíku. Jeg hafði hugsað mjer, að þessi breyting gæti fullnægt til nokkurra ára, en það er eins og hugsun og útreikningur manna gangi aftur á bak. Þeir eru ánægðir, ef breytingin er þannig, að hún hefði fullnægt fyrir nokkrum árum. Um leið og jeg sest niður vil jeg geta þess, að jeg kann ekki við, að ómótmælanlega rjettmætar kröfur sjeu kallaðar gyllingar.

Forsætisráðherra (J. M): Því hefir verið hreyft, að það sje stjórninni að kenna, að höfðatalan hefir verið aðalumræðuefni manna, eða kjósendatalan. Jeg get vel játað þessa sök á mig. Auðvitað byggir stjórnin hjer á kjósendatölu, af því að það er skoðun mín, að þingmannatalan eigi að standa í rjettu hlutfalli alstaðar við kjósendatölu. Það er satt, að áður var kjördæmaskipunin bygð á öðru, stjettum og atvinnuvegum, en jeg veit ekki betur en að alstaðar sje horfið frá þessu, og hjá þeim þjóðum, er lengst eru komnar í þessum efnum, bygt að eins á kjósendafjölda. Sumstaðar er þetta svo nákvæmt, að það er ákveðið, að bæta skuli við þingmönnum eftir því sem kjósendum fjölgar, þannig, að ávalt komi einn þingmaður á ákveðna tölu fulla. Enda hygg jeg erfitt að byggja á öðru, svo að nokkur skynsemd sje í. Óframkvæmanlegt að skipa hjer þingmönnum eftir atvinnuvegum.

Jakob Möller Jeg stóð aðallega upp til þess að ganga eftir loforði frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um að verða mjer sammála að lokum, og vænti jeg þess, að hann greiði atkv. með frv. óbreyttu.  (Sv. Ó.: Jeg kannast ekki við það loforð)  . Mjer skildist, sem við værum sammála, eða að það vantaði örlítið á, að við yrðum það. Annars er það leitt, hvað þessu máli er hraðað mjög, því að hver veit, nema við gætum þá orðið sammála um það að lokum, hvað ólíklega sem á horfist um það í svipinn. En það þýðir víst ekki að fara fram á frestun, jafnvel þó að von væri um það. Jeg vil biðja menn að misskilja ekki orð mín áðan, um að umræðugrundvöllurinn væri ekki alls kostar heppilegur, á þann veg, að jeg teldi hæstv. stjórn hafa verið að gefa þinginu undir fótinn að verða á móti frv., af ásettu ráði. En stjórnin hefir einskorðað meðmæli sín með frv. við kjósendafjölda Reykjavíkur, saman borið við önnur kjördæmi, og látið prenta með því yfirlit yfir kjósendafjölda í öllum kjördæmum landsins, þar sem greinilega kemur fram, að sum einmenningskjördæmin hafa nálega helmingi hærri kjósendatölu heldur en hjer kæmi á þingmann hvern, ef þm. bæjarins yrðu 6. Í þetta hljóta menn auðvitað að reka augun, þegar þeir athuga skýrsluna, enda hefir það komið áþreifanlega fram í umræðunum. En þó að jeg vilji taka fult tillit til kjósendafjölda, þá vil jeg ekki láta hann einan ráða kjördæmaskipun landsins, enda væri það ómögulegt að skifta landinu í jöfn kjördæmi eftir fólksfjölda. Afskifti manna af landsmálum hljóta altaf að fara meira eða minna eftir stjett þeirra og atvinnugrein, og því má ekki láta það liggja algerlega í láginni. Og jeg lít svo á, að hver atvinnuflokkur, ekki síður en einhver ákveðinn fjöldi kjósenda, eigi heimtingu á að hafa nægilega marga fulltrúa á þingi í hlutfalli við aðra. Nú er því svo varið, að allir aðrir atvinnuvegir eru ofurliði bornir á þingi af landbúnaðinum, og mælir það sterklega með því, að Reykjavík verði látin njóta rjettar síns eftir kjósendafjölda að fullu, án tillits til þess, þó að einstök landbúnaðarkjördæmi sjeu að tiltölu fólksfleiri. Jeg held, að einhverjir háttv.þm. hafi misskilið það, sem jeg sagði um rjett „öreigalýðsins“, og einhver fann að ósamræmi í því, að halda fram rjetti þess lýðs, og jafnframt að vitna í skattgjald Reykvíkinga til stuðnings kröfunni um þingmannafjölgun. En sá háttv.þm. hefir ekki athugað það, að „öreigarnir“ greiða líka sín gjöld í landssjóðinn, eins og aðrir. Enn hefir háttv.þm. orðið tíðrætt um það, hve margir þm. annara kjördæma sjeu búsettir í Reykjavík. Það má annars merkilegt heita, að þessir háttv.þm. skuli ekki af þeirri ástæðu fara fram á það, að teknir verði af Reykvíkingum þessir tveir þm., sem þeir hafa, í stað þess að bæta við! En Reykvíkingar geta ekki ætlast til þess, að önnur kjördæmi kjósi þingmenn fyrir þá, og þeir vilja miklu heldur fá að kjósa þessa „búsettu“ þingmenn sjálfir, eða þá þeirra, sem þeir vilja á þingi hafa, heldur en að láta önnur kjördæmi gera það. Að lokum vík jeg þá aftur orðum mínum til háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Af því að honum er svo ant um smælingjana, og hann telur sjer heiður að því, þá finn jeg ástæðu til að brýna það fyrir honum enn á ný, að ef þm. bæjarins verður ekki fjölgað eins og frv. stjórnarinnar fer fram á, þá eru miklar líkur til þess, að einmitt rjettur „smælingjanna“ í þessum bæ verði algerlega fyrir borð borinn. Jeg þykist vita, að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) játi rjettlætiskröfu verkamannaflokksins til að hafa fulltrúa á þingi, og það því fremur, sem hjer er ekki að eins um að ræða óskir nokkurra manna í Reykjavík, heldur fjölmenns flokks víðs vegar um land.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Þm. hafa yfirleitt verið mótfallnir þingmannafjölgun, bæði í Reykjavík og úti um land. Það er því víst 1. þm. Reykv. (Sv. B.), sem hefir ætlað sjer að hafa áhrif á þm. í þessu efni. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) mintist á það, að á kjósendatölunni einni ætti að byggja. Hún hefir þó ekki verið undirstaðan hingað til, heldur hjeraðsskipunin. Það hefir verið álitið sjálfsagt, að hjeruð, sem hafa sjerstök mál og sjerstaka stjórn, hefðu eigin fulltrúa. Það hefir alls ekki verið litið á fólksfjöldann, heldur takmörkin, sem hjeruðin hafa verið háð.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Þar sem engar brtt. hafa verið gerðar við frv. þetta, þarf jeg ekki að eyða að því frekari orðum, en óska, að deildin leyfi því að ganga til 3. umr.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Af því að fundur er orðinn langur, skal jeg geyma mjer að ræða frv. þangað til við 2. umr. Að eins óska jeg nú, að það fái að ganga tregðulaust til þeirrar umr. Til nefndar þarf það ekki að fara þar sem það er komið frá nefnd.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg þarf ekki að vera margorður um frv. þetta. Sú er í stuttu máli saga málsins, að læknafundurinn í fyrra lagði það til, að læknirinn í Hróarstunguhjeraði væri í hæsta launaflokki. En launanefndin gerði ýmsar breytingar á till. læknafundarins, og ein meðal þeirra var sú, að nefndum lækni var skipað í 2. launaflokk. Deildin feldi allar breytingar launanefndar viðvíkjandi flokkun læknishjeraðanna, nema þessa eina; það varð ofan á, að lækninum í Hróarstunguhjeraði var skipað í 2. launafl. Jeg hygg, að þetta hafi verið samþ. af misskilningi, og jeg hafði hugsað mjer að fá hann leiðrjettan. Þessi leiðrjettin er eigi síst nauðsynleg, ef frv. það verður samþ., sem hjer var á ferðinni í gær, um skiftingu Hróarstunguhjeraðs í tvö læknishjeruð. Ef það verður samþykt, verða aukatekjur læknanna í Hróarstunguhjeraði og Bakkahjeraði svo litlar, að sjálfsagt er að skipa honum í hæsta launaflokk, því að grundvöllur sá, sem sjerstaklega var bygt á í fyrra, voru aukatekjurnar. Jeg vona því, að hv. deild leyfi frv. að ganga til 2. umr. og sigla í kjölfar frv. um skiftingu Hróarstunguhjeraðs.

Þórarinn Jónsson Jeg vil stinga upp á, að frv. verði vísað til sömu nefndar og hefir launamálin til meðferðar.

Pjetur Ottesen Jeg vil leggja það til, að frv. verði vísað til fjárveitinganefndar, því að það fer fram á aukin útgjöld úr landssjóði.

Pjetur Jónsson Mjer skilst, að málið eigi ekki heima í fjárveitinganefnd. Það stendur í nánu sambandi við annað mál, sem heyrir alls ekki undir þessa nefnd. Ef hjeraðinu verður skift í tvent, verður tiltekið í sömu lögum, í hverjum launaflokki þau skulu vera.

Sveinn Björnsson Jeg kann því illa að fjárveitinganefnd megi ekki hafa áhrif á þetta mál, sem fer fram á aukin útgjöld úr landssjóði. Jeg tel sjálfsagt, að hún fái að gera till. um það, hvort þessi útgjöld skuli eiga sjer stað eða ekki. En hún gæti að sjálfsögðu borið ráð sín saman við nefnd þá, sem fjallar um hjeraðsskiftinguna.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Þótt jeg telji enga þörf á að vísa málinu til nefndar, tel jeg rjettast, ef það fer á annað borð í nefnd, að því verði vísað til allsherjarnefndar, þar sem það er náskylt málinu um skiftingu Hróarstunguhjeraðs í tvö læknishjeruð. Þó að þetta sje fjárhagslegt atriði og sje að því leyti skylt fjárveitinganefnd, getur allsherjarnefnd borið sig saman við hana. Það er algengt, þegar um slík mál sem þetta er að ræða.