Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Í tíð fyrrv. ríkisstj. var sett á fót n. til að endurskoða og gera till. um breytta verka- og tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Í samræmi við stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstj. og samkv. yfirlitsræðu þáv. hæstv. forsrh. í upphafi þings um haustið 1973 mátti vænta einhverrar niðurstöðu af störfum þeirrar n. á því þingi. Af því varð þó ekki. Núv. stjórnarflokkar hafa báðir lýst sig eindregið fylgjandi þeirri stefnu að breyta verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og auka sjálfsforræði sveitarfélaganna. Full ástæða er því til að ætla að einhverjar raunhæfar till. og framkvæmdir sjái dagsins ljós í valdatíð núv. ríkisstj. Mín skoðun er sú, að hér sé um að ræða eitt allra stærsta viðfangsefni stjórnvalda. Ég hef verið talsmaður dreifingar valds í þjóðfélaginu, og ég tel að þetta sé ein árangursríkasta og áþreifanlegasta leiðin til slíkrar valddreifingar. Breytingar í þá átt að auka sjálfsforræði sveitarfélaga féllu sjálfsagt í góðan jarðveg hjá almenningi, og þær geta líka verið þáttur í þeirri viðleitni að draga úr umsvifum ríkisins og draga úr ríkisútgjöldum sem hvort tveggja getur haldist í hendur við skammtíma-efnahagsaðgerðir og frambúðar-markmið í stjórnarstefnunni. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga hefur nýlega birt í tímariti sínu athyglisverðar till. um þetta sama efni. Af þessu tilefni hef ég lagt fram eftirfarandi fsp. til hæstv. félmrh.: „Hvað líður endurskoðun á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og hvaða ráðagerðir eru uppi í þeim efnum?“



Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um var skipuð fyrir nokkru n. manna til endurskoðunar á sveitarstjórnarlögum og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þessi n. var skipuð 20. sept. 1973 af þáv. félmrh. Formaður þeirrar n. er Hjálmar Vilhjálmsson fyrrv. ráðuneytisstjóri. Í grg. frá n. í sambandi við fsp. hv. þm. segir svo m. a.: „Á fundum n. hefur skýrsla um verkaskiptingu ríkis, sveitarfélaga og landshlutasamtaka sveitarfélaga, sem gerð var að tilhlutan Sambands ísl. sveitarfélaga, verið rædd nokkuð ítarlega. Einnig hafa nm. kynnt sér tilhögun þessara mála á hinum Norðurlöndunum. Í framhaldi af þessu setti n. fram í frv.- formi hugmyndir um fylkjaskipun, nafnbreytingu á landshlutasamtökum, þar sem fylkin eru lögbundin á þann hátt að heimilt var að fela fylkjum nánar tiltekin stjórnsýsluverkefni, sem nú eru í höndum ríkis, sveitarfélaga eða sýslunefnda, jafnframt því sem kosningafyrirkomulagi til fylkisþinga yrði breytt til lýðræðislegra hátta. Hugmyndir þessar voru kynntar á síðasta landsþingi Sambands ísl. sveitarfélaga.“ Í þessum drögum að frv. er rætt um og gert ráð fyrir því, að hvert kjördæmi fyrir sig verði fylki, um hlutverk fylkjanna, um fylkisþing, kosningar til þeirra, um fylkisstjórn o. s. frv. Verkaskipting sveitarfélaganna hefur verið ofarlega á dagskrá með þjóðinni nú um margra ára skeið. Árið 1970 gaf Samband ísl. sveitarfélaga út bækling sem hafði að geyma till. og grg, um verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, en um það mál hafði áður verið fjallað á tveimur fulltrúaráðsfundum sambandsins árið 1969. Samband ísl. sveitarfélaga hélt svo áfram þessari athugun mála og í nóv. 1973 gaf sambandið síðan út mjög ítarlega og vel unna grg. um þetta málefni. Í þeirri prentuðu grg. eru í lokin dregnar saman till., 100 að tölu, sem sýna viðhorf Sambands ísl. sveitarfélaga til þessara mála. Sú vinna, sem Samband ísl. sveitarfélaga hefur lagt í þetta verk, er ákaflega mikilvæg og verður grundvöllur að því starfi, sem nú er verið að vinna, og þeim úrlausnum, sem væntanlega verða fundnar í þessu máli. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð var m. a. tekið svo hljóðandi ákvæði inn í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. eða stjórnarsáttmála: „Sveitarfélögum séu falin aukin verkefni og fjárhagslegur grundvöllur þeirra endurskoðaður til þess að tryggja sjálfstæði þeirra og framkvæmdagetu.“ Ég tek undir þau orð hv. fyrirspyrjanda, að hér er um eitt af mikilvægustu málefnum þjóðfélagsins að ræða. Það þarf að dreifa valdinu í þjóðfélaginu, og enginn vafi er á því að því marki, sem þar er að stefnt, verður m. a. náð og það að mörgu leyti á hyggilegan og markvissan hátt með því að fela sveitarfélögunum fleiri verkefni en nú er. Málum er þannig háttað nú, að sum verkefni annast ríkið eitt og önnur verkefni annast sveitarfélögin eingöngu. En ríkið og sveitarfélögin hafa einnig með höndum fjölmörg verkefni sameiginlega, og þróunin virðist hafa verið sú, að samaðild ríkis og sveitarfélaga að verkefnum hefur farið vaxandi. Samaðild ríkis og sveitarfélaga hefur vissa kosti eða að mínu áliti hefur hún fleiri ókosti. Ókostir samaðildar virðast einkum þeir, svo að ég vitni m. a. í álit sambands sveitarfélaganna, að hætt er við að hvorugur aðill finni til fullrar ábyrgðar á ákvörðun um framkvæmd verkefnis. Kostnaðaruppgjör verða oft flókin og fyrirhafnarmikil, framkvæmdaaðilinn þarf að innheimta hjá gagnaðilanum hlut hans í kostnaðinum, gagnaðilinn hefur erfiða aðstöðu til eftirlits með framkvæmd. Samaðild felur í sér að ekki fer saman fjármálaábyrgð og framkvæmdaábyrgð, eins og komist er að orði í þessu nál. Sambands ísl. sveitarfélaga. Hér er ekki tími til þess að fara ítarlega út í það, hvaða verkefni það eru sem æskilegast er að flytja frá ríkinu til sveitarfélaganna. En meginsjónarmið í þessari endurskoðun hljóta að verða þau, að verkaskiptingin verði gerð einfaldari og gleggri en nú er, að sameiginlegum verkefnum ríkis og sveitarfélaganna yrði fækkað, að stefnt verði að því að fleiri verkefni en nú er séu falin sveitarfélögunum eða samtökum þeirra. Í þessu sambandi er það ákaflega mikilvægt að stefnt sé að því að frumkvæði, framkvæmd og fjármálaábyrgð sé á einni og sömu hendi. Því miður er svo háttað nú um fjölda mikilvægra mála, að í rauninni er óljóst hvort ríkisvaldið eða sveitarfélögin eiga að hafa þar frumkvæði að. Oft truflar það og tefur framkvæmdir, að slík samaðild á sér stað og ábyrgðin dreifist um of. Fyrir því er þetta atriði, að hafa hreinni línur en nú er og að ábyrgðin sé fyrst og fremst á einum aðila, en ekki tveimur, eitt það mikilvægasta í sambandi við þessa endurskoðun alla. Það er fjöldi verkefna, sem hér kemur til skoðunar, eins og rakið er í hinum 100 till. Sambands ísl. sveitarfélaga. Að því er meðferð þessara mála nú viðvíkur, þá vil ég taka fram að þessi mál hafa verið í vandlegri athugun og skoðun í félmrn. og að því er stefnt, að unnt verði að leggja fyrir næsta reglulegt þing frv. um nýja verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og um tekjustofna sveitarfélaganna, því að það er atriði sem ekki má gleymast, að um leið og verkefni eru færð yfir til sveitarfélaganna þarf að tryggja sveitarfélögunum næga tekjustofna. Í því sambandi kemur einnig annað atriði til, og það er þetta, að stefna verður að því að sveitarstjórnir verði óháðari ríkisvaldinu en nú er varðandi fjáröflun og að þær fái meira svigrúm til tekjuöflunar en nú er.

Fyrirspyrjandi (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svör hans og þá skoðun sem fram kom hjá honum, að hér væri um að ræða eitt allra stærsta viðfangsefni stjórnvalda í dag. Það er ljóst af þeirri upptalningu, sem fram kom í svari hans, að hér er um margþætt vandamál og viðfangsefni að ræða og þarf mikla vinnu og mikinn undirbúning, áður en hægt er að leggja fram frv. eða mótaðar till. um þetta efni. En ég fagna mjög þeirri yfirlýsingu hans, að stefnt skuli að því að leggja fram slík frv. og slíkar till. á næsta reglulegu Alþ. Ég er sannfærður um að þær till., ef þær verða í þeim anda sem fellur að skoðunum mínum og fram kom í máli hæstv. ráðh., munu valda þáttaskilum í stjórnkerfi hér á landi.



Herra forseti. Á þskj. 261 hef ég leyft mér að bera fram svofellda fsp. til hæstv. samgrh.: „Hvað líður framkvæmd þál. frá 26. mars 1374 um bættar vetrarsamgöngur í snjóþungum byggðarlögum og könnun á hagkvæmri og stórvirkri snjóruðningstækni?“ Ályktunin, sem þessi fsp. er út af, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að endurskoða reglur, sem gilda um snjóruðning af vegum, með það í huga að bæta vetrarsamgöngur í snjóþungum byggðarlögum og auka öryggi sjúkraflutninga, auðvelda flutninga barna í skóla auk mann- og vöruflutninga í þessum byggðarlögum. Ríkisstj. er falið að kanna hagkvæmni þess að afla nýtískulegra og öflugra tækja, sem tíðkast í öðrum löndum, til þess að koma þessari stefnu í framkvæmd.“ Það fer ekki á milli mála, að reynslan á þessum vetri sannar að þessi þál. var í fyllsta máta tímabær. Mönnum er í fersku minni að miklar truflanir urðu á samgöngum langtímum saman í ýmsum landshlutum s.l. mánuði vegna snjóa, og kom þá greinilega í ljós að við erum mjög vanbúnir að mæta slíkum vandamálum. Þrátt fyrir það að öll tæki, sem voru tiltæk, voru látin vinna allan sólarhringinn, var það sums staðar svo að verulegt tjón má telja af, t. d. í sveitum landsins, að ekki var hægt að komast leiðar sinnar á landi. Nú er það svo, að flestir eru þeirrar skoðunar að það beri að reyna að bæta um á þessu sviði með því að byggja upp vegina, eins og kallað er, gera þá þannig úr garði að þeir verji sig sjálfir fyrir snjó. Á hinn bóginn er það, að hér er um gífurlega mikið vandamál að ræða, og eins hitt, að við búum á þeim stað á hnettinum að það verður áreiðanlega seint sem við getum ekki vænst þess að það verði miklar truflanir í samgöngum á landi vegna snjóa. Það er áreiðanlegt að það er dýrast í þessu sambandi að vera vanbúinn að tækjum og verða að sæta því að verulegar truflanir verði á framleiðslustörfum í ýmsum landshlutum vegna samgönguleysis. Ég vil í þessu sambandi benda t. d. á það, að í umdæmi Vegagerðar ríkisins á Akureyri, sem sér um 500 km. vegalengd, kostaði snjóruðningur um 1.7 millj. kr. á sólarhring þegar snjórinn var mestur í vetur og þar voru tæki að verki, vegheflar, stórir vegheflar og önnur tæki, sem voru þó ekki betri en það að þau réðu sáralítið við þennan mikla snjó. Aftur á móti hafði þessi deild Vegagerðarinnar yfir að ráða einum snjóblásara sem afkastaði meira en fimmföldu magni af snjóruðningi miðað við þessi önnur tæki, sem Vegagerðin hafði, en kostnaður við snjóblásarann er ekki miklu meiri en við önnur tæki. Þetta sýnir að það, sem kemur hér fram í þessari þál., er fyllilega tímabært, að ríkisstj. kanni hvort ekki sé rétt að afla fleiri slíkra tækja, sem eru ekki nærri eins kostnaðarsöm miðað við afköst, og þau tæki sem víðast eru notuð nú.



Herra forseti. Á þskj. 261 eru tvær fsp. sem eru um mjög skyld efni og ég mun sennilega reyna að stytta grg. um seinni fsp. í svari mínu við þessari. En út af fsp. hv. 4. þm. Norðurl. e. vil ég gefa þessar upplýsingar, sem eru teknar saman af Vegagerð ríkisins. Þál. um bættar vetrarsamgöngur í snjóþungum byggðarlögum frá 26. mars 1974 er tvíþætt. Fjallar fyrri hl. till. um að ríkisstj. skuli láta endurskoða gildandi reglur um snjóruðninga á vegum með það í huga að bæta vetrarsamgöngur í snjóþungum byggðarlögum, en síðari hl. till. fjallar um að láta kanna hagkvæmni þess að afla nýtískulegra tækja til snjómoksturs. Varðandi fyrri lið till. skal þess getið, að till. um endurskoðun á snjómokstursreglum frá 1967 lágu fyrir snemma á s.l. ári. Í grg. með till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1974–1977, sem lögð var fram á Alþ. í apríl s. l., á bls. 42 í grg., er að því vikið að áætlaður kostnaður á árinu 1974 af hinum endurskoðuðu snjómokstursreglum muni nema 35 millj. kr. Vegáætlun fyrir 1974–1977 náði eigi að verða afgr. á Alþ. á s.l. ári, en í till. um endurskoðun vegáætlunar fyrir árin 1974–1977, sem lagðar verða fram á Alþ. innan skamms, er kostnaður við vetrarviðhald við það miðaður að endurskoðaðar snjómokstursreglur taki gildi á yfirstandandi ári. Er áætlað að kostnaður við vetrarviðhald á árinu 1975 muni aukast um 47 millj. kr. vegna endurskoðaðra snjómokstursreglna. Varðandi síðari lið till. skal það upplýst, að Vegagerð ríkisins hefur um langt árabil haft mjög nána samvinnu við norsku vegagerðina um allt það er lýtur að bættri tækni við snjóruðning á vegum. Vísast í því sambandi til grg. Snæbjarnar Jónassonar forstöðumanns tæknideildar Vegagerðarinnar um tækjakost til snjómoksturs. Í niðurlagi grg. Snæbjarnar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Af þeirri reynslu, sem fengist hefur hér á landi á undanförnum árum, bendir allt til þess að snjómokstur verði í æ ríkara mæli unninn af vegheflum og snjóblásurum, auk þess sem snjóplógar nýtast á vegum með bundnu slitlagi.“ Til fróðleiks skal þess getið, að í byrjun þessa mánaðar hafði Vegagerð ríkisins yfir að ráða eftirfarandi tækjum við snjómokstur: Vegheflar 52 stykki, jarðýtur 81 stykki, bílplógar 7 stykki, hjólaskóflur með tönn 3 stykki, blásarar 4 stykki. Alls 147 tæki. Enn fremur mun bætast við einn snjóblásari í þessum mánuði, sem pantaður var s. l. haust. - Ég vil taka það fram, að Vegagerðin á ekki þessi tæki öll þó að þau séu hér upp talin. Að lokum skal þess getið, að Vegagerð ríkisins hefur sent mann á mjög stóra sýningu á vélum til vegagerðar og vegaviðhalds, sem haldin er í Chicago í Bandaríkjunum í þessum mánuði. Sýningar þessar eru haldnar á fimm ára fresti og eru þar sýndar nýjustu gerðir allra tækja við vegagerð og vegaviðhald. Var fulltrúa Vegagerðarinnar falið að kanna sérstaklega nýjustu tæki á þessari sýningu sem nota má við snjóruðning á vegum. Í framhaldi af þessu vil ég leyfa mér að lesa hér upp skýrslu Snæbjarnar yfirverkfræðings, sem vikið er að og skýrir þetta mál allrækilega: „Að undanförnu hefur orðið veruleg breyting á tækjakosti, sem notaður hefur verið við snjóruðning á þjóðvegum landsins. Fyrir um það bil tveim áratugum var snjómokstur ekki meiri en svo, að ekki þótti ástæða til að kaupa tæki sem sérstaklega voru til þess gerð. Með aukinni viðleitni til að halda uppi samgöngum á landi að vetrarlagi hefur þurft að taka tillit til snjómoksturs þegar keyptar hafa verið vinnuvélar til Vegagerðarinnar, þar sem vetrarviðhald hefur aukist mjög og er orðið verulegur þáttur í viðhaldi veganna. Tæki þau sem hingað til hafa verið notuð við snjóruðning, eru: 1. Jarðýtur, sem löngum hafa verið uppistaðan í tækjakosti til snjóruðnings. Þegar færð fer verulega að þyngjast hafa þær þá ókosti helsta, að þær eru hægfara og dýrar í flutningi og skilja eftir sig miklar beðjur meðfram vegunum sem skeflir yfir þegar skefur á ný. 2. Vegheflar. Þáttur þeirra hefur farið mjög vaxandi, enda hefur verið tekið tillit til þess við endurnýjun með því að kaupa hefla með framdrifi sem henta vel til snjóruðnings. Vegagerðin á nú 16 slíka hefla, sem staðsettir eru með tilliti til ytra viðhalds. 3. Snjóplógar. Gerðar voru fyrir allmörgum árum ítarlegar tilraunir með snjóplóga, sem bornir voru framan á vörubifreiðum. Vegna brota, sem urðu á bifreiðum þegar plógar rákust í frosnar misfellur á veginum eða steina, varð að leggja þessar tilraunir á hilluna. Með tilkomu vega með bundnu slitlagi hefur notkun þeirra verið hafin aftur með mjög góðum árangri. 4. Snjóblásarar. Vegagerðin keypti fyrst snjóblásara árið 1969 og hefur síðan eignast 3 og á nú einn til viðbótar á leið til landsins. Það tók nokkurn tíma fyrir þá, sem stjórna snjómokstri að læra að nýta þá rétt, bæði vegna hefðbundinnar mokstursaðferðar með jarðýtum og heflum, vegna óheppilegra snjólaga og vegna þess hve hátt tímagjald varð að taka fyrir þá svo að þeir bæru sig. Í vetur hefur þó sannast að snjóblásarar eru afkastamestu tækin þegar snjór er mikill, auk þess sem þeir skilja ekki eftir garða við veginn sem fennir að. Snjóblásurunum má skipta í flokka á marga vegu. Hér verður þeim skipt í tvo eftir byggingarmætti: a. Snjóblásari og ökutæki sambyggð. Slíkir blásarar eru dýrir bæði í innkaupi og rekstri, þar sem ökutæki nýtist ekki til annarra verka yfir sumartímann. Má til dæmis nefna að minnstu blásarar af þessari gerð kosta um 30 millj. kr. Þó er ekki nema 230 ha. aflvél við blásarann sjálfan. b. Snjóblásarar sem byggðir eru þannig, að hjólskófla, dráttarvél eða bifreið getur borið þá. Þessir blásarar eru mun ódýrari í innkaupi og rekstri þar sem nýta má ökutækið, sem ber þá, til annarra verka á sumrin. Þeir snjóblásarar, sem Vegagerðin á, eru af þessari gerð og eru bornir af hjólaskóflum. Þeir eru norskir og hafa 350 ha. aflvél og kosta um 6.5 millj. kr. Blásarar af þessari gerð frá sama framleiðanda eru algengustu snjóblásarar á þjóðvegum í Noregi. Á árunum 1967 og 1968 lét norska vegagerðin byggja fjóra stærri blásara, með 500 ha. vél, en hefur ekki séð ástæðu til að byggja fleiri slíka. Má því segja, að við notum sömu tæki hér og í Noregi, nema hvað þau eru fá hér. Af þeirri reynslu, sem fengist hefur hér á landi á undanförnum árum, bendir allt til þess að snjómokstur verði í æ ríkari mæli unninn af vegheflum og snjóblásurum, auk þess sem snjóplógar nýtast á vegum sem bundnir eru slitlagi. Mun því hlutur jarðýtnanna fara minnkandi eftir því sem annar vélakostur til snjóruðnings eykst. Þetta vona ég að nægi sem svar við fsp. hv. þm.

Fyrirspyrjandi (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir mjög ítarlegt og greinargott svar við þessari fsp. Það kom fram í máli hans, að það hefur þegar verið unnið að endurskoðun á reglum um snjóruðning og var ekki vanþörf á, því að þær reglur hafa gilt í meira en áratug og veru settar löngu áður en sú skipan var tekin upp að hafa heilsugæslumiðstöðvar í stórum héruðum á ákveðnum stöðum sem menn þyrftu að geta komist til og frá á landi á vetrum eins og yfir sumartímann. Á sama hátt voru þessar reglur settar áður en tekin var upp sú regla að aka börnum að og frá skóla í strjálbýlinu, þannig að það var ekki vanþörf á að endurskoða þessar reglur, auk þess sem þær voru víða á alfaraleiðum mjög ófullnægjandi. Það er því fagnaðarefni, þrátt fyrir að nú syrti í álinn í okkar þjóðarbúskap, að hér skuli þó vera stefnt að því að betrumbæta þá þjónustu sem menn hafa hingað til mátt búa við í þessu efni. Ég vil einnig þakka hæstv. ráðh. fyrir hvað hann fór hér ítarlega yfir þann tækjakost, sem við höfum haft í sambandi við snjóruðning af vegum. Kom greinilega fram í hans máli eða í skýrslu Vegamálaskrifstofunnar, að það er nauðsynlegt að hyggja að því að fá í viðbót við það, sem við höfum núna, þau tæki sem best duga í þessu sambandi. Það má ekki horfa í beinan kostnað sem er við það að þessi tæki vinni, vegna þess að þessi nýju tæki, snjóblásararnir, eru það miklu afkastameiri en þau tæki sem við höfum notað nú um sinn, að það getur verið beinlínis sparnaður að því að afla þessara tækja og geta þá unnið þessi verk á miklu hagkvæmari hátt en verið hefur, en um leið stórlega bætt þjónustu við fólk sem býr úti í strjálbýli. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þessi svör og vænti þess, að við gerð vegáætlunar verði stefnt í þá átt sem fram kom í hans máli.



Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. samgrh., að þessi fsp. frá mér snertir nokkuð þá fsp. sem áður hefur verið hér rædd frá Lárusi Jónssyni. Þessi fsp. var reyndar borin fram í lok jan. þegar ég var nýkominn úr öllum sjónum þar austan að og 1. liðurinn er því nú að nokkru óþarfur, nema þá vegna þeirrar reynslu sem við fengum af því ástandi sem þá ríkti og svo því kannske að það er farið að snjóa gráðugt aftur á Austurlandi nú og sama ástand getur skapast. Ég hygg að það geti það auðveldlega, því að það mun ekki hafa verið neitt þar úr bætt í millitíðinni. Ég ætla þó aðeins að rifja upp staðreyndir í sambandi við þetta, hverjar ástæður lágu fyrir þessu. Það er í fyrsta lagi um samgöngur milli þeirra staða þar sem snjómokstri er þó haldið uppi nokkurn veginn reglulega, t. d. milli Eskifjarðar og Reyðarfjarðar, en reyðfirðingar eru með lækni sameiginlega með eskfirðingum. Þar var alveg lokað á milli í viku og þar er enginn snjóbíll heldur til að grípa til nema sá snjóbíll sem á að halda uppi samgöngum við Neskaupstað. Milli Egilsstaða og Reyðarfjarðar, á þeim ágæta vegi Fagradalsbrautinni, var lokað í u. þ. b. hálfan mánuð, að vísu ekki fullkomlega því að menn réðust í að kaupa snjóbíl eftir svona viku til 10 daga algera lokun, svo að tíminn var ekki alveg svona langur. Fáskrúðsfjörður, Stöðvarfjörður og Breiðdalsvík voru sambandslaus á landi með öllu í rúmlega hálfan mánuð - ég hygg um 18 daga, og þar er heldur enginn snjóbíll til að grípa til í sambandi við samgöngur. Einnig fengum við þm. bréf frá þeim djúpavogsmönnum um sambandsleysi þeirra við umheiminn að ég held í kringum hálfan mánuð. Það má geta þess, að á þessum tíma voru tvær ferðir í hvora átt á vegum Skipaútgerðar ríkisins, önnur sem sagt norður og hin suður. Fsp. var þess vegna ekki borin fram að ástæðulausu. Hún leiddi reyndar það í ljós fyrst og fremst, að hvað sem öllum veðrum og snjóþyngslum og óvenjulegum aðstæðum leið, þá kom það glögglega í ljós, sem ég hafði reyndar vakið athygli á hér á Alþ. áður, að Vegagerði ríkisins var gjörsamlega vanbúin að tækjakosti öllum, svo að í raun var ekkert hægt að aðhafast af þessum sökum einum. Ég held að þetta stafi m. a. af því, að Vegagerð ríkisins hefur í æ ríkari mæli tekið upp þá stefnu að leigja vinnuvélar í stað þess að eiga þær sjálf. Ég hygg m. a. að það hafi verið býsna óþægilegt að nokkru leyti. Ég veit t. d. um það, hvað Vegagerð ríkisins er orðin háð þessari leigustefnu sinni og háð þessum vinnuvélaeigendum, að hún neyddist til að samþ. nú um áramótin 50% álag á ríkistaxtann fyrrverandi fyrir snjóruðning og mokstur með jarðýtum og hjólaskóflum, og er það töluverð viðbót áreiðanlega. Aukinn og bættur tækjakostur hlýtur því að vera eitt þeirra frumatriða sem náið þarf að að hyggja, og mér heyrðist það á svörum hæstv. samgrh. áðan að þar mætti eiga von á einhverri úrbót. Þá eru það auðvitað sérstaklega snjóblásararnir sem við austfirðingar þyrftum svo sannarlega að fá í gagnið og það sem fyrst. Þar er einn blásari aðeins og auk þess ekki alltaf í góðu lagi. Í öðru lagi kom í ljós í þessum snjóþyngslum eystra að venjulegar vinnuaðferðir dugðu hreinlega ekki og til annars hefði þurft að grípa. Því spurði ég um það í 2. lið, hvort áform séu uppi um nýjar vinnuaðferðir. Því hefur að nokkru verið svarað þegar. Ég benti m. a. á rekstur fullkominna snjóbíla í því sambandi og þá í samvinnu við t. d. þá aðila er annast flutninga á leiðum þar eystra. Það kann í fljótu bragði að virðast að hér sé í mikið ráðist varðandi stofn- og rekstrarkostnað og er bent á framlög ríkis ár hvert til vetrarsamgagna, m. a. til rekstrarsnjóbíla hinna ýmsu sérleyfishafa. En þegar litið er til gagnslauss snjómoksturs í marga klukkutíma með úreltum tækjum dag eftir dag, þá hlýtur að vera að því komið að skoða þessi mál einfaldlega sem reikningsdæmi um hagkvæmasta skipan mála, og þá kæmi máske í ljós að einmitt í þessu formi væri hagstætt og gott fyrir Vegagerð ríkisins að gegna hlutverki sínu við að hjálpa til að halda uppi eðlilegum samgöngum í erfiðum tilfellum. Í þriðja lagi og nátengt þessu spurðist ég fyrir um áætlanagerð á vegum Vegagerðarinnar, hvort við henni mætti búast í framtíðinni. Því var einnig að nokkru svarað af hæstv. samgrh. áðan, en þó vil ég minna á það, að í þá áætlun verða að fást skýrari línur, m. a. með tilliti til þess hvað Vegagerðin ætlar í raun að aðhafast og þá sérstaklega hvað snertir þann landshluta sem ég er hér með í huga, Austurland, sem hefur verið vanræktur - ég fullyrði: vanræktur varðandi tækjakost og er mjög illa settur að því leyti. Þar þarf áreiðanlega áætlun að gera svo að úr megi bæta. Í fjórða lagi er fsp. til sjálfs rn. um það, hvort sú samgönguleið, sem vanrækt hefur verið að undanförnu, þ. e. sjóleiðin hafna á milli, hafi verið skoðuð nánar í ljósi þeirra staðreynda sem þessi vetur hefur fært okkur. Það þarf ekki að rekja ástand þeirra mála náið, þar er nánast um engar samgöngur að ræða sem hægt er að kalla því nafni. En þegar aðrar leiðir lokast, þá hlýtur að koma til álíta að kanna möguleikana í þessu skyni og nýta þá í framtíðinni þegar annað bregst eða hafa þessar samgöngur í heild þá í betra lagi en nú hefur verið um langt skeið. Austfirðingar spyrja ekki um þessi mál að ástæðulausu eftir þann langa og erfiða kafla sem þeir áttu við að búa í janúarmánuði. Það vita allir eða eiga a. m. k. að vita. Það er óþarfi einnig að minna á margháttaða erfiðleika á sviði vöruflutninga almennt, fólksflutninga, mjólkurflutninga bænda og kannske alveg sérstaklega olíuflutninga út um sveitir og svo auðvitað um öll samskipti staða og landshluta á milli sem þurfa og verða að vera sem greiðust og best. Ég verð þess vegna að trúa að viðbrögð opinberra aðila verði hér við jákvæð og skörp.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti, Út af fsp. hv. 7. landsk. þm. á þskj. 261, sem ég vék lauslega að áðan, er það rétt sem fram kom í hans ræðu, að það sem best er í þessu er að þessu sinni að forsjónin hefur hjálpað okkur. Í fyrsta lagi gat hann skilað sér á þing þrátt fyrir erfiðar samgöngur og var það okkur þm. mikill léttir að fá svo ágætan þm., og í öðru lagi hefur snjórinn minnkað þar eystra og hefur þá náttúrlega orðið okkur happadrýgst hvað viðvíkur snjómokstri og umferð á vegum þar eystra. En út af fsp. þá skal ég reyna að svara henni eins og til stendur og styðst þá eins og fyrr við grg. Vegagerðarinnar, en hún hefur í þessu sem öðru skilað hv. alþm. alltaf góðum og greiðum svörum við því sem hefur verið leitað eftir hjá þeirri ágætu stofnun. „1) Hvernig hyggst Vegagerð ríkisins bæta úr því ástandi, sem nú ríkir í samgöngumálum austfirðinga?“ Var þá miðað við það ástand sem þá ríkti. Þar segir svo: „Í lok des. s. l. voru snjóalög orðin með allra mesta móti á Austurlandi. Til þess að bæta úr því ástandi, sem þetta skapaði, sendi Vegagerðin í byrjun jan. til Austurlands stóran veghefil, sem kom til landsins í lok des., og einnig jarðýtu, sem tekin var á leigu hér í þessu skyni. Var þetta gert í samráði við starfsmenn Vegagerðarinnar á Austurlandi.“ „2) Hefur Vegagerð ríkisins uppi áform um nýjar vinnuaðferðir, þegar erfiðleikar eru mestir, um rekstur fullkominna snjóbíla?“ „Varðandi rekstur snjóbíla,“ segir í svarinu, „skal það tekið fram, að skv. gildandi l. er Vegagerðinni hvorki skylt né heimilt að taka að sér slíkan rekstur, enda vandséð hvar slíkt mundi enda. Rekstur snjóbíla og styrkir til þeirra hafa til þessa verið í höndum samgn. Alþ. og styrkir til kaupa á þeim og rekstur hafa verið veittir undir þeim lið í fjárl. sem fjalla um styrki til flóabáta.“ Þriðja atriðið í fsp: „Á hvern hátt hyggst Vegagerð ríkisins í framtíðinni mæta erfiðleikum, svo sem þeim er nú hafa skapast á Austurlandi og víðar? Er einhver áætlun þar að lútandi í gangi hjá stofnuninni?“ Svarið við þessu er þetta: „Að áliti umdæmisverkfræðings Vegagerðarinnar á Austurlandi, Einars Þorvarðssonar, mundi einn snjóblásari til viðbótar leysa mikið af þeim vanda, sem upp kom í des. og jan. vegna óvenjulegra snjóalaga, og er þá miðað við óbreyttar snjómokstursreglur. Yrði snjómokstursreglum hins vegar breytt telur hann að bæta þyrfti þriðja snjóblásaranum við. Sú reynsla, sem fengist hefur í des. og jan. í sambandi við óvenjuleg snjóalög á Norður-, Norðaustur- og Austurlandi, bendir eindregið til þess að hentugustu tækin til snjóruðnings séu stórir snjóblásarar. Þetta eru hins vegar dýr tæki í innkaupum og rekstri og mun Vegagerð ríkisins ekki hafa bolmagn til þess að festa kaup á slíkum tækjum eins og æskilegt væri nema auknar fjárveitingar til tækjakaupa komi til.“ Í því, sem ég sagði hér áðan, gerði ég grein fyrir þessum liðum, svo að ég tel að því sé fullsvarað. Í framhaldi af þessu, áður en ég lýk hér máli mínu, vil ég svo segja það um sjóleiðina, að það hafa ekki verið gerðar sérstakar athuganir á henni, en það er sérstök n. sem vinnur nú að því máli. Enn fremur hef ég beðið stjórn Ríkisskips að athuga þau mál dálítið nánar. Um þörfina, eins og fram hefur komið hjá þessum tveim hv. þm., þarf ekki orðum að eyða, að hún er mjög miklu brýnni en áður hefur verið. M. a. vegna læknaþjónustunnar og þeirrar skipulagsbreytingar, sem gerð var á henni með lögum frá síðasta Alþ., krefst hún þess að meira sé gert í því að halda vegum opnum en áður hefur verið. Sama er að segja um mjólkur- og olíuflutninga. Þeir eru orðnir svo snar þáttur í lífi fólksins, að það er ekki hægt að komast hjá því að halda vegum sæmilega opnum til að flytja vörur eins og mjólk, bæði vegna framleiðanda og eins vegna vinnslustöðvanna og neytendanna. Allt þetta eru verkefni sem nútíminn krefst af þjóðfélaginu en ekki voru til áður. Þriðja atriðið, sem ég vildi nefna, er flutningur á skólabörnum sem er orðinn verulegur hér á landi. Það er farið að flytja börn daglega til skóla út um dreifbýlið, en var algerlega óþekkt áður. Þetta krefst þess að vegir séu daglega færir, eins og þau atriði sem ég áður nefndi. Í vegáætlun þeirri, sem nú er tilbúin til prentunar, er gert ráð fyrir breyttum reglum um snjómokstur. Ég hygg að það verði svo, þegar hv. þm. sjá þá vegáætlun, að þá muni mörgum þykja allmikil fjárhæð fara þar í moksturinn, því að hér er um stórkostlegar tölur að ræða og miklu hærri en við höfum getað látið okkur áður detta í hug. Það er hins vegar byggt á reynslunni og byggt á notkun þessara nýju tækja. Það, sem aftur skiptir máli í sambandi við þetta, er fyrst og fremst það, hvað hv. alþm. treysta sér til að láta Vegagerðinni í té til tækjakaupa í sambandi við þessi mál sem önnur. Það er alveg rétt, að Vegagerðin hefur farið meira inn á það að leigja tæki og hefur m. a. stafað af því að hún hefur ekki haft fjármagn til að kaupa tæki og eiga sjálf. En það verða að sjálfsögðu að vera viss lágmörk sett fyrir því hvað Vegagerðin má eiga minnst af slíkum tækjum, því að hún verður alltaf að vera þannig sett, að hún geti keppt við aðra aðila og sé ekki hægt að setja henni stólinn fyrir dyrnar. Forstöðumönnum Vegagerðarinnar er þetta ljóst og þeir hafa áhuga á að bæta úr þessu og mun standa á fjármagninu frekar en öðru. Eitt af því, sem mjög er stefnt að nú, eru snjóblásararnir sem hafa gefið sérstaklega góða raun á þessu ári, því að þessi vetur hefur verið til þess að sýna ágæti þeirra, og reynslan er sú að ýturnar bókstaflega gáfust upp, þær réðu ekki við moksturinn. Þess vegna verður horfið að því að reyna að láta snjóblásarana taka þeirra hlutverk, því að með þeim safnast ekki fyrir, eins og gerist með ýtunum, veggir meðfram veginum sem skefur svo alltaf f, þeir blása þessu það vel frá. Það, sem ég held að ráði um þetta eins og aðra þætti vegamálanna í landinu, verður fjármagnið. Ég efast ekkert um að þegar við förum að fást við vegáætlun, sem ég vona að sé ekki langt í, þá mun það brenna á okkur öllum að við viljum meiri peninga og meiri peninga og hvar við eigum að taka þá.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. ágæt svör. Ég fagna yfirlýsingum hans um stóraukið framlag til snjómoksturs og nýrra reglna þar að lútandi. Ég lýsi því yfir, að ég er reiðubúinn til þess að standa að því að gera vel við Vegagerð ríkisins til þess að hún geti sem best gegnt hlutverki sínu og átt sjálf sem hagkvæmastan tækjakost. Varðandi svör við einstökum atriðum fsp. minnar, þá er það í fyrsta lagi, að hæstv. ráðh. nefndi í sínu svari að Vegagerðin hefði sent tvö verkfæri austur á land í snjóunum. Sannleikurinn var sá um verkfæri þessi bæði, veghefilinn og jarðýtuna, að hvorugt þeirra nýttist að nokkru, og sannaði það einmitt að nýrra vinnubragða og nýrra tækja var þörf. Sem sagt, þessi sending var til einskis að mínu viti. Varðandi annan liðinn og rekstur snjóbílanna, þá álít ég að þótt Vegagerðinni sé ekki skylt að taka að sér þennan rekstur eða annast hann eða kaupa slíka snjóbíla, þá sé þarna beinlínis spurning um sparnað hjá Vegagerðinni með því að hafa samvinnu við þá aðila, því að snjóbílar, sem nú eru fullkomnastir, geta hreinlega lagað til fyrir sér á þann hátt að Vegagerðin þarf þar ekki nærri að koma, jafnvel þó að yfir erfiða fjallvegi sé að fara. Ég veit dæmi þess að Vegagerð ríkisins greiðir þegar ákveðið gjald til snjóbíla af þessu tagi, vegna þess að hún þarf ekki að leggja í neinn kostnað yfir hæsta fjallveg landsins, yfir Oddsskarðið, vegna þess að hún þarf ekki á því að halda að laga til fyrir þennan fullkomna snjóbíl sem þangað er kominn, en er vissulega dýr og erfiður í rekstri fyrir þann aðila, sem stendur að rekstri hans og gerir það mjög myndarlega. Þess vegna tel ég enga goðgá að Vegagerð ríkisins athugi mjög rækilega hvort hún eigi ekki einmitt að fara inn á þessa braut að einhverju leyti og það muni verða um stóran sparnað að ræða hjá Vegagerðinni einmitt, en ekki kostnað, ef hún færi inn á þessa braut. Ég fagna viðbrögðum ráðh. varðandi síðasta liðinn í sambandi við athugun á sjóleiðinni, að stjórn Ríkisskips hafi verið falið þar ákveðið verkefni og einnig sé n. í málinu sem vonandi gerir þá eitthvað, því að vissulega þarf að hafa þá leið í huga og sýna henni fullan sóma. Að lokum ítreka ég það aðeins, að ég er sannfærður um að þau snjóruðningstæki, sem duga okkur eitthvað, eru snjóblásarar, og ég er viss um það að það er rétt, sem Einar Þorvarðsson segir um þetta mál, að ef austfirðingar eiga að vera nokkuð öruggir hvað þetta snertir og ekki verður farið neitt út í það að styrkja frekar rekstur snjóbílanna þarna austur frá, þá þurfi a. m. k. tvo snjóblásara í viðbót, og þá góða á Austurland, svo við getum búið við sæmilegt öryggi í þessum efnum.



Herra forseti. Það hvarflar stundum að okkur faxaflóamönnum, að dreifbýlisþm. séu að ýkja nokkuð þegar þeir eru að tala um örðugleika sína. En ég ætla aðeins að segja frá smáreynslu sem ég hlaut á slóðum síðasta ræðumanns. Í þinghléinu meðan Norðurlandaþingið sat skrapp ég til eins austfjarðarins. Þetta var 900 manna byggðarlag og það var búið að vera vegasambandslaust í tvo mánuði - ekki tvær vikur, en tvo mánuði, og þarna voru á þessu svæði, að ég best veit, til áhöld sem Vegagerðin átti, það voru til menn á árslaunum hjá Vegagerðinni, en þó var talið of dýrt að opna þennan veg, sem var þó aðeins lokaður á nokkurra km svæði. Ég held að slík innilokun sem þessi hafi ákaflega mikil sálræn áhrif á fólk sem þarna býr. Það finnur að það er vanrækt. Og örugglega er þarna um framkvæmdaatriði að ræða á annan veg en ráðamenn þjóðarinnar óska eftir. Það er víst, að hvergi hefur verið ýkt í þeim lýsingum sem komið hafa fram, því að þetta fannst mér hámark vanrækslu.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. 2. þm. Reykn. fyrir þau orð sem hann sagði hér. Ég held það sé okkur alltaf meiri nauðsyn að líta á málin í heild en að metast hvort við annað. Að vísu getur fennt á Reykjanesinu. Ég hef lent þar í einum mesta byl sem ég hef lent í á mínum vetrarferðum. Það var á sunnanverðum Hvalfirði og til Reykjavíkur. Það á því til að fenna þar líka. En það er rétt hjá hv. þm., að vera innilokaður, eins og hann vitnaði til, það er meira en það eitt að geta ekki ferðast um nágrennið. Það er viss innilokunarkennd sem hefur andleg áhrif. Hins vegar hefur Vegagerðin fylgt alveg settum reglum sem hafa verið samþ. af stjórnvöldum og ekki treyst sér út fyrir það, vegna þess að hún hefur ekki talið að hún vissi hvaða endi það hefði. En þær nýju reglur, sem nú er gert ráð fyrir í sambandi við ný vegalög og nýja vegáætlun, breyta þessu mikið, og þessi orð hv. þm. sanna það, að fsp. eins og þessar og þessi mál eru ekki borin fram af því að menn séu með neitt nöldur, heldur venjuleg nauðsynjamál sem hv. Alþ. þarf að láta sig varða.

Fyrirspyrjandi (Lúðvík Jósepsson) : Herra forseti. Ég flyt á þskj. 261 fsp. til hæstv. menntmrh. um sjónvarpsmál á Austurlandi. Fsp. mín er í þremur töluliðum: „1. Hvað hugsar ráðh. sér að gera til að ráða bót á því ófremdarástandi, sem ríkjandi er í sjónvarpsmálum á Austurlandi? 2. Verða ekki gerðar ráðstafanir til að auka öryggi í rekstri endurvarpsstöðvarinnar á Gagnheiði? Hvenær má búast við slíkum umbótum? 3. Hvað er ráðgert að gera til þess að auka myndgæði í útsendingu á Austurlandi og hvenær verða slíkar framkvæmdir gerðar?“ Ég veit að það er alveg óþarfi fyrir mig að fara um þessar fsp. mörgum orðum. Sérstaklega er óþarfi fyrir mig að lýsa fyrir hæstv. menntmrh., sem jafnframt er þm. á Austurlandi, ástandinu þar í þessum efnum og reyndar er óþarfi að lýsa þessu fyrir hv. þm. almennt, því að ég hygg að þeir viti um það í aðalatriðum. En það er ekki ofsagt að það hafi ríkt og ríki jafnan í sjónvarpsmálum á Austurlandi ófremdarástand. Þar á ég ekki við það, þó að það komi fyrir í hamfaraveðráttu, að útsendingar falli niður eða eitthvað bili. Við á Austurlandi eru vanir slíku og fáumst satt að segja ekki ýkjamikið um það. En þessar bilanir, sem þarna hafa átt sér stað, eru miklu víðtækari og ástandið í þessum efnum virðist vera svo bágborið, að þarna þurfi á talsvert verulegum framkvæmdum að ræða til að koma þessu í viðunandi ástand. Það er alkunna, að við á Austurlandi þurftum að bíða í full 30 ár eftir því að geta hlustað á hljóðvarpsdagskrána nokkurn veginn óbrenglaða og er þó ekki lagið allt of gott enn í dag á öllum stöðunum. Það vantaði ekki að á þessu tímabili var oft kvartað og það voru n. settar og það var leitað til þeirra sem höfðu með þessi mál að gera, en það var alltaf verið að athuga eða alltaf var einhverju borið við. Nú tel ég fyrir mitt leyti að það þurfi engu að bera við, af því að við austfirðingar erum svo heppnir að yfirmaður þessara mála er þm. okkar hæstv, menntmrh. og ég ætla að vona í þessu tilfelli að hann fari ekki að skipa neina n., heldur segi hann ákveðnum mönnum að gera ákveðna hluti. Því vil ég vænta þess að hann treysti sér til þess í tilefni af þessari fsp. að gefa austfirðingum ákveðið loforð um umbætur í sjónvarpsmálunum á Austurlandi og að hann treysti sér til að segja til um hvenær eigi að framkvæma þessar endurbætur.



Herra forseti. Hér er spurt um lausn á þeim vandkvæðum, sem austfirðingar hafa, eins og hv. fyrirspyrjandi tók fram, búið við nokkuð lengi. Hins vegar kom þessi fsp. fram strax fyrir jól og þá eðlilega fram borin svo sem í tengslum við þá alveg sérstöku erfiðleika sem þá gengu yfir á þessu svæði og raunar víðar um land. Það er vitað mál að endurvarpsstöð sjónvarpsins á Gagnheiði austur hefur frá upphafi verið næsta ótrygg. Bilanir hafa verið þarna tíðar og í hríðarveðrum er örðugt um viðgerðir og þess vegna bilanir stundum staðið nokkuð lengi. Aðflutningsleiðir raforku til Gagnheiðar hafa ekki verið nægilega öruggar er a. m. k. óhætt að segja. Sömu sögu er raunar að segja um smærri endurvarpsstöðvar á Austurlandi og sumar hverjar, að þær eru aðeins með lélegum útbúnaði, jafnvel bráðabirgðabúnaði, og nokkrar þeirra eru enn þá á vegum heimamanna, sem lögðu fram fé til að koma þeim upp á sínum tíma. Svo er þess að minnast í þessu sambandi, sem mér finnst rétt að komi hér fram, að nokkrar sveitabyggðir á Austurlandi hafa enn þá engin sjónvarpsnot, og því miður er svo víðar á landinu, þannig að það mál er nokkuð stórt í sniðum. Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda hafa menn unað þessu illa á undanförnum árum og t. d. alþm. á Austurlandi hafa farið ótaldar ferðirnar á fund ráðamanna sjónvarps og útvarps að ræða þessi mál og bera fram kröfur um úrbætur. Sýnilegur árangur hefur orðið fremur lítill að því er varðar dreifingu sjónvarpsins og nálega engar eða alls engar endurvarpsstöðvar voru reistar á Austurlandi t. d. síðustu 3 árin. Það var ekki aflað sérstaks fjár til þessara stofnframkvæmda á þessu svæði né heldur annars staðar. Þvert á móti var það svo síðustu árin að útvarpið var rekið með halla frá ári til árs að því marki, að þegar ég kom að þessum málum í haust var yfirdráttur útvarpsins hjá Landsbankanum kominn upp í nálega 150 millj. kr. Þetta þjónustufyrirtæki eða stofnun er auðvitað fráleitt að reka þannig. Ég hlýt að segja það, þó að ég hafi staðið að þeirri ríkisstj. sem fór hér með völd á undanförnum árum á meðan þessi skuldasöfnun átti sér stað. Fyrr í vetur lagði ég fram hér á hv. Alþ. skýrslu um dreifingu sjónvarps og hugleiðingar tæknimanna um framkvæmdir sem gætu bætt úr núverandi áföllum á dreifingu sjónvarpsins almennt. Ég vil láta það koma fram hér, að í illviðrakaflanum í vetur skrifaði Ríkisútvarpið Landssímanum, sem annast þessi mál fyrir hönd útvarpsins, og óskaði eftir nákvæmri skýrslu um bilanirnar á Austurlandi, hvernig þær hefði borið að og hversu lengi þær hefðu staðið. Jafnframt þessu bað ég útvarpið um það sérstaklega að láta okkur austfirðingum í té varðandi okkar málefni frásögn og till. um úrbætur þar austur frá. Skýrsla frá Landssímanum um bilanirnar, hvernig þær bar að og hversu lengi þær stóðu, er komin fram og í hendur útvarpsins og verður vonandi hægt að nota hana til að byggja á ákvarðanir um aðgerðir. Að þessum formála loknum mun ég leitast við að svara fsp. hv. 2. þm. Austurl. á þennan hátt: Í fyrsta lagi varðandi stöðina á Gagnheiði, þá var hún yfirfarin nokkuð vandlega upp úr áramótunum og skipt um ýmsa hluti, og ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir því, að gerðar verði þær endurbætur á Gagnheiðarstöðinni, sem nauðsynlegar teljast að fróðra manna áliti. Þá vil ég geta þess, að það hefur verið og er unnið að því að treysta flutningaleiðir sjónvarpsins út frá Reykjavík og áleiðis til hlustenda á Austurlandi og annars staðar, þ. á m. á leiðinni frá Reykjavík til Gagnheiðar. Því starfi verður fram haldið eftir því sem unnt reynist og þær aðgerðir bæta væntanlega myndgæðin þarna austur frá sem og annars staðar þar sem þeirra nýtur við. Og sama gera auðvitað allar aðrar endurbætur sem unnið er að smátt og smátt á dreifikerfi sjónvarpsins. Ég get ekki á þessari stundu gefið upp neinar tímasettar framkvæmdaáætlanir, og það er m. a. af því að fjármagn er á þessari stundu ekki fyrir hendi til þess að framkvæma slíkar áætlanir. Ég mun að sjálfsögðu einnig stuðla að því eftir föngum að hraðað verði lagfæringum hinna minni stöðva á Austurlandi og byggingu nýrra, þar sem engar eru nú, ekki aðeins á Austurlandi, heldur og annars staðar á landinu, þar sem líkt er ástatt. En ég minni á það aftur og enn og legg á það áherslu, að til þess að nokkuð verulegt átak verði gert í þessum efnum þarf fjármagn og meira fjármagn en nú er fyrir hendi. Það verða engar framkvæmdir gerðar, hvorki þessar né aðrar, hversu nauðsynlegar sem þær eru og hvað sem við teljum þær sjálfsagðar, án þess að fjármagns sé aflað. Eins og ég gat um áðan hefur Ríkisútvarpið á undanförnum missirum beinlínis safnað skuldum. Og ég get sagt það nú strax að þeirri þróun verður ekki unað og ég hef látið undirbúa og hafa raunar þegar verið gerðar ráðstafanir til að koma í veg fyrir þessa skuldasöfnun í framtíðinni og rúmlega það. Eftir þeirri áætlun, sem hækkun afnotagjaldanna sem nú hefur verið tilkynnt, er byggð á, þá á að vera hægt að greiða niður þær skuldir, sem myndast hafa, á næstu tveimur árum. Vona ég að það eigi sér ekki oftar stað, að útvarpið safni þannig skuldum. Ég vil einnig láta það koma fram í sambandi við þessa fsp., því að það snertir þetta mál vissulega, að að undanförnu um nokkuð langt skeið hefur verið unnið að athugun á skipulagningu og fjármálahlið útvarps og sjónvarps á vegum hagsýslustofnunar og útvarps. Hluti af þessum álitsgerðum liggur fyrir nú þegar og annað er væntanlegt nú alveg á næstunni. Menn gera sér vonir um það, t. d. í sambandi við innheimtukerfi útvarpsins megi með breyttri tilhögun spara mjög verulegar fjárhæðir í rekstri. Ég hef jafnframt leyft mér að vona að hluta af þeim sparnaði mætti verja til þess óhjákvæmilega og bráðnauðsynlega verks að tryggja og endurbæta og færa út dreifikerfi sjónvarpsins alveg sérstaklega.

Fyrirspyrjandi (Lúðvík Jósepsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans, og ég fagna því að hann hefur lýst því yfir að hann muni beita sér fyrir því að gerðar verði umbætur á sendistöðinni á Gagnheiði sem taldar eru nauðsynlegar. Hins vegar er ég ekki jafnkátur yfir því, sem fram kom hjá honum um það, að hann gæti ekki mikið sagt um það hvenær þessar umbætur yfirleitt færu fram á sjónvarpsmálum austfirðinga vegna þess að fé væri ekki fyrir hendi. Þetta er sami söngurinn sem við höfum alltaf heyrt, ég hef heyrt hann taka mannlega á móti honum áður fyrr og ég ætlast ekki til þess að hann fari að syngja þennan söng nú. Sannleikurinn er sá, að það hefur aldrei skort fé til þess að halda uppi sæmilegu dreifikerfi sjónvarps og það stóð ekki á því nú fyrir stuttu að hækka tekjur Ríkisútvarpsins, hljóðvarps og sjónvarps, á ársgrundvelli um 350–400 millj. kr. Auðvitað er hægt að vinna þetta verk og þarf ekki að bera við fjárskorti af þeim ástæðum. Hitt er hins vegar alveg augljóst mál, að það þarf að skilja á milli stofnkostnaðar og rekstrarkostnaðar og jafnvel að taka lán ef á þarf að halda til þess að vinna ákveðin stofnkostnaðarverk. Ég fagna því ekkert fyrir mitt leyti, að því leyti til sem rekstur sjónvarps og útvarps hefur farið fram úr áætlunum og fram úr því sem leyft hefur verið, þá standi nú sérstaklega til að borga niður þær skuldir og það eigi að ganga á undan því að lagfæra það sem algerlega hefur farið úrskeiðis í sambandi við kerfið sjálft. Hæstv. ráðh. minntist á að það væri unnið að því að bæta útsendingarkerfið eða flutningakerfið í sambandi við útsendingu, og ég tók eftir því í einni fréttinni að það ætti að gera umtalsverðar umbætur til að koma efninu eftir nýrri leið héðan frá Reykjavík og norður til Akureyrar. En það var líka tekið fram í sambandi við þessa frétt að þar ætti að nema staðar. Úr því yrði gamla kerfið látið duga, fyrir þá, sem væru þar austar. Í þessu sambandi er það eins og í sumum öðrum, að það væri líklega nokkuð gott, eins og kom upp hjá einum ágætum manni á Austurlandi, að vinna að þessum málum eftir gamalli leið, sem gafst vel þegar Landsíminn var lagður til landsins, þ. e. að byrja á öðrum stað en Reykjavík. Ég hygg að ef menn hefðu t. d. lagfært kerfið frá Gagnheiði til Akureyrar fyrst, þá hefði ekki staðið á því að halda því áfram frá Akureyri til Reykjavíkur. En þegar menn byrja í Reykjavík og halda út eftir landi, þá verður æðilangur tími þangað til það er komið alla leið. Ég efast ekkert um að hæstv. menntmrh. vill ráða bót á þessum málum, ég hef staðið svo lengi með honum í því að reyna að koma fram umbótum varðandi þessi mál og ég treysti fyllilega á að hann beiti afli sínu til að lagfæra þessi mál. Ég vil aðeins segja það að lokum, að ég vona að hann láti ekki einhverja þá skriffinna, sem hafa stjórnað þessum málum til þessa og hafa sent okkur austfirðingum ærið kaldar kveðjur, þegar þeir segja við okkur þegar um þessi mál er kvartað, að við megum okkur sjálfum um kenna, við höfum sjálfir tekið á okkur áhættuna að kaupa tæki, vitandi það að mætti búast við lélegri útsendingu. Ég vil vænta þess, að hann sjái um að framkvæmdirnar verði eins og hann vill í þessum efnum. Ég efast ekkert um að það er hægt, það er til fjármagn og það verður hægt að útvega fjármagn til að leysa þennan vanda og þarf ekki að blanda því saman við almenn rekstrarmál þeirrar stofnunar sem hér á hlut að máli.

Menntmrh. (Vilhjálmur Hjálmarsson) : Herra forseti. Ég vil aðeins árétta það sem fram kom í máli mínu áðan, að það þýðir ekkert að segja að aldrei hafi vantað fjármagn hjá þeirri stofnun, sem hefur verið fjármögnuð á þennan hátt, sem raun ber vitni um og ég gerði stuttlega grein fyrir. Það er ekki þannig í rekstri okkar ríkisstofnana, að það séu þar tveir kassar, annar tómur kassi sem reksturinn á að greiðast úr og í hinn tilfellinu fullur kassi sem hægt er að greiða af stofnkostnaðinn. Þetta er ekki svona, heldur er þetta allt enn einfaldara, þetta er allt í samhengi. Það voru sérstakar tekjur ætlaðar til þess að standa undir stofnkostnaði við dreifingu sjónvarpsins á sínum tíma, og það voru tollar og aðflutningsgjöld af sjónvarpstækjum. En þegar innflutningur þeirra dróst saman, þá dró einnig úr þessari tekjulind og þá er það sem það gerist að hægir á útfærslu sjónvarpskerfisins og líka á styrkingu þess. Og þar sem það gerist á sama tíma, að svo er þrengt að útvarpinu eins og ég áðan lýsti, þá auðvitað styður það að þeirri þróun að hægja enn meir á þessum framkvæmdum, það fer ekki hjá því. Þessa yfirdráttarskuld, sem náði hámarki í 150 millj. heldur er þetta allt enn einfaldara, þetta er kr. í vetur þegar fór að nálgast gjalddaga, verður að greiða. Það er sveifluhreyfing í þessu. Það koma inn miklar tekjur á gjalddögum, en svo aftur minna þess á milli og þá myndast yfirdrátturinn. Það er alveg vonlaust að ætla sér að skýra þessa skuld með því, að útvarpið hafi farið svona mikið umfram áætlanir og sóað fé í dagskrárgerð og annað. Það hefur vafalaust farið eitthvað fram úr áætlun eins og annar rekstur sem fjallað er um í fjárlögum. En án þess að ég fari ítarlega út í þetta, þá minni ég á að eitt árið, 1972, afgr. við hér á hv. Alþ. Ríkisútvarpið með nálægt 50 millj. kr. halla vitandi vits. Þetta kunni ekki góðri lukku að stýra. Þess vegna er það, að ef við ætlum okkur að gera átak til að ljúka við að flytja sjónvarpið til allra landsmanna og til að endurbyggja dreifikerfið, sem nú þegar er komið á þann aldur að það þarf að fara að endurnýja það af eðlilegum ástæðum og það því fremur sem það var sett upp í nokkrum flýti í byrjun, þá verðum við að gera hvort tveggja, við verðum að tryggja til þess beinar tekjur að hluta, og ég er sammála hv. fyrirspyrjanda um það, að við hljótum einnig þar eins og annars staðar, þar sem um framkvæmdir er að ræða sem kosta töluvert fé, að byggja þær að nokkru leyti á lánsfé. Þetta vildi ég láta koma fram í framhaldi af ummælum hv. fyrirspyrjanda áðan. Annars þakka ég honum fyrir að vekja máls á þessu, því að umræður um þetta atriði og þær upplýsingar eða skýringar, sem ævinlega koma fram í slíkum umr., hljóta að styðja að því að gert verði nauðsynlegt átak til að bæta úr ástandi sem er mjög slæmt, ekki aðeins á Austurlandi, í kjördæmi okkar hv. fyrirspyrjanda, heldur einnig mjög víða um landið. Svona til gamans í lokin vil ég geta þess, sem er eiginlega svo ótrúleg saga að það er varla hægt að fara með hana úr þessum ræðustól, að til mín komu tveir menn í gær frá nýlega stofnuðu framfarafélagi í einu sveitarfélagi, Framfarafélagi Mosfellssveitar. Þeir sáu nánast ekki glóru í sínum sjónvarpstækjum þar og segjast hafa búið við mjög léleg skilyrði lengi. Það er nú það.



Herra forseti. Ég vil fagna því að það skuli í fyrsta sinn af ráðh., að ég hygg, vera viðurkennt, að aðalstaðreyndin varðandi Gagnheiðarstöðina hefur vitanlega alltaf verið sú, að tækjabúnaður hennar hefur verið alls óviðunandi, óhæfur með öllu. Þetta hefur nefnilega ekki fengist viðurkennt af þeim útvarpsmönnum. Þeir hafa alltaf sagt, að þessi tækjabúnaður í Gagnheiðarstöðinni væri ágætur og það væri ekki því um að kenna, heldur öllu öðru, þegar bilanir hafa orðið eystra. En sem sagt, þar eru úrbætur væntanlegar og er vonandi að við sjáum þær sem fyrst. Varðandi fjármunina hjá sjónvarpinu, þá fullyrði ég það hér, að það vantar ekki fjármagn hjá sjónvarpinu til vissra hluta. Það er alveg áreiðanlegt. Ég hef um það persónuleg dæmi. Það er aðeins það, að dreifingarkerfið hefur verið vanrækt á kostnað annars. Og ég ætla að nefna það persónulega dæmi sem ég hef, sem sýnir að sjónvarpið á peninga þegar það vill. 



Herra forseti. Það er e. t. v. varasamt að blanda sér í þær umr., sem hér hafa orðið á milli hv. þm. Austurl., en ég get ekki látið hjá líða í fyrsta lagi að láta í ljós ánægju mína yfir því, að þessi mál skuli bera á góma hér á hv. Alþ., því að þó að menn deili mjög um ágæti sjónvarps, þeir sem búa við það og búa við sæmilega aðstöðu til að horfa á það, þá er óumdeilanlegt, að möguleikinn til að njóta sjónvarpsins er eitt af því, sem er þeim mjög viðkvæmt mál sem ekki eiga þess kost. Ég hélt nú reyndar, að það væri ekki mikið um það hér á suðvestanverðu landinu, að ekki sæist í sjónvarpi, en samkv. því sem fram kom hér áðan, þá er það sennilega svo um allt land, að hér og þar sé talsvert margt af fólki sem hefur enga viðunandi aðstöðu til þess að njóta sjónvarps. Mér er kunnugt, að í Norðurl. e. eru heilir sveitarhlutar, sem ekki hafa nein not af sjónvarpsútsendingum, og það meira að segja sveitarhlutar, sem eru í næsta nágrenni við Akureyri sem var verið að tala um áðan sem endastöð á útsendingu sjónvarps með hinni góðu tækni og nýju sem nú á að fara að taka upp. Þetta er víðar. Norður-Þingeyjarsýsla býr öll við afar slæm skilyrði, og raunar er það svo ef borið er saman það, sem er einna best í jafnfjarlægum landshluta og í Norðurl. e., er geysilegur munur þar á og því sem hér verður notið. Ég er að vísu ekki kunnugur nema af fréttum við hvað austfirðingar búa í þessu efni, en ég rengi það ekki að þar sé um alls ófullnægjandi þjónustu að ræða. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að þetta er eitt af þeim jafnréttismálum, sem hinn almenni borgari úti um land, sá sem ekki býr við jafnrétti að eigin dómi, gerir skýlausa kröfu til að sé unnið heilshugar að úrbótum á. Það var drepið á það áðan, að menn geta einangrast mjög vegna snjóalaga og það er vissulega algengt víðs vegar um norðanvert landið, að einstakir sveitarhlutar, einstakir bæir, jafnvel heil þorp einangrist vegna snjóalaga. Sú einangrun verður ekki síður alvarleg, þegar um er að ræða einangrun frá því að njóta almennra útsendinga frá fréttamiðlum, pósturinn kemur ekki tímunum saman og þegar hann kemur, þá er hann margra daga gamall, útvarpið er víða þannig, að það er erfiðleikum bundið að njóta þess, og sjónvarpið e. t. v. algjörlega dautt. Þetta er einn þátturinn í því, sem ég tel mjög mikilvægt að við allir vinnum að, að bæta aðstöðuna þannig þar sem hún er lökust, að menn eigi við sem mest jafnrétti að búa.



Herra forseti. Það er ástæða til að þakka fyrir það að þessu máli er hreyft hér, vegna þess að sjónvarpsmál eru áreiðanlega eitt af stærri byggðamálum, sem um er að tefla, sérstaklega þegar litið er á hina félagslegu og menningarlegu hlið málanna úti á landsbyggðinni fremur en beinlínis atvinnustarfsemi og ýmislegt fleira í sambandi við það. En fyrirspyrjandi, hv. 2. þm. Austurl., sagði áðan að það þyrfti talsvert verulegar framkvæmdir til úrbóta. Ég er honum alveg sammála í þessu efni. Ég er að vísu ekki sérfróður í þessum málum, en ég er sannfærður um að það er talsvert átak, sem hlýtur að kosta verulegt fjármagn, að koma þessum málum í viðunandi horf. Og ég hef ekki trú á því, að málið sé svo einfalt, að það séu nógir peningar til, eins og nú standa sakir, til þess að kippa þessum málum í lag, þó að það kunni vel að vera satt og er sjálfsagt rétt, að þeir eyða talsvert í sjónvarpinu í ýmsa hluti sem um má deila. En þegar núv. menntmrh. settist í stólinn, hverju tók hann þá við? Hann tók við 150 millj. kr. yfirdráttarskuld hjá útvarpinu við Landsbankann. Tekjumöguleikar sjónvarpsins og útvarpsins byggjast á þrennu: 1) aðflutningsgjöldum af sjónvörpum, 2) auglýsingum og 3) afnotagjöldum. Og afnotagjöldin eru kannske drýgsti þátturinn í þessu efni. Ég hygg, að hv. 2. þm. Austurl., sem var viðskrh. í 3 ár, hafi verið tregur, þegar til hans var leitað um að hækka afnotagjöldin og þar með tekjur sjónvarpsins, og þetta sé nú ein af ástæðunum fyrir því, að þessi mál eru í því ástandi sem þau eru nú, að það hafi ekki verið til fjármagn til þess að gera nauðsynlegar framkvæmdir, sem hv. 2. þm. Austurl. telur að séu verulegar, til þess að kippa þessum málum í lag. Það hygg ég að sé aðalástæðan. Fyrsta verkefni hæstv. menntmrh. er e. t. v. að kippa fjármálum Ríkisútvarpsins í lag og fylgja svo eftir með að gera nauðsynlegar og verulegar framkvæmdir í þessum málum, sem duga til þess að menn geti notið sæmilega sjónvarps um alla landsbyggð.



Herra forseti. Ég veit að ég á ekki að hafa hér neinn teljandi ræðutíma og skal því ekki nota nema örstuttan tíma. Ég vildi aðeins segja það í sambandi við þær afsakanir, sem hér eru hafðar uppi um að ekki sé hægt að ráða bót á dreifingarmálum sjónvarps á Austurlandi, að það hafi orðið hallarekstur á sjónvarpinu, og því var m. a. skotið inn að þetta mundi að einhverju leyti stafa af því að ég hefði verið tregur til að leyfa hækkanir á gjöldum sjónvarps, - þá ætla ég aðeins að biðja menn um að athuga það, að tekjur sjónvarps og útvarps hafa hækkað meira en vísitölur sem ráða kaupgjaldi og öðru slíku á undanförnum árum. Það þarf að skoða það, hvernig menn verja þessum fjármunum, eins og hér hefur verið minnst á. Það á ekki að blanda saman rekstri fyrirtækis og stofnframkvæmdum. Það er röng stefn.a. Þeir, sem ætla að standa þannig að þessum málum að líta eftir í kassanum hvað mikið verður eftir til stofnframkvæmda, komast aldrei í stofnframkvæmdir.



Herra forseti. Ég vil láta það koma fram, að það var ekki a. m. k. ætlun mín, að af minni hálfu kæmu hér fram neinar afsakanir í sambandi við fjármál Ríkisútvarpsins. Ef nokkuð er, þá eru það ásakanir á mig og félaga mína, sem stóðum að fyrri ríkisstj., að skilja svona við þetta. Varðandi tekjur útvarpsins og hækkunina á þeim í gegnum árin, þá vil ég minna á það, að þegar útvarpið hóf starfsemi sina, þá voru afnotagjöld þess ámóta há og árgjöld blaðs. Þarna hefur orðið langt bil á milli og á seinni árum hafa afnotagjöld útvarpsins aðeins verið brot af því sem kostar að halda eitt dagblað - aðeins brot af því. Þegar sjónvarpið kemur til sögunnar og jafnvel eftir hækkunina, þá er bæði útvarpsgjald og sjónvarpsgjald lítið meira en áskriftargjöld að tveimur dagblöðum. Og varðandi það, sem hér hefur komið fram, að það þyrfti að fylgjast með því hvernig fjármununum er varið, þá er það einmitt það sem er verið að gera núna og verður haldið áfram að gera, að fara ofan í þau mál. En varðandi greiðslur fyrir viðvik við dagskrárgerð og annað telja áreiðanlega menn þessarar stofnunar, eins og starfsmenn annarra stofnana í þessu þjóðfélagi, sig vera töluvert bundna af þeim töxtum, sem þar gilda á viðkomandi sviðum. Þess vegna er það, að alls óverðugir eða a. m. k. lítt verðugir túlkendur njóta þeirra taxta, sem settir hafa verið fyrir aðra og getumeiri flytjendur listarinnar. Og það gildir raunar jafnt um höfunda og flytjendur talaðs orðs - og líka um söngvara.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni þess, sem hér hefur verið rætt, og vegna þess að mér virðist núv. hæstv. menntmrh. mjög jákvæður í því að gera bragarbót á þeim vandkvæðum sem nú eru og hafa verið á Austurlandi að því er varðar dreifingu sjónvarps. En af því að hæstv. menntmrh. er svona jákvæður til þessa þáttar málsins, þá vildi ég aðeins koma því á framfæri við hann að hann minntist sinna hrjáðu meðbræðra á hinu horninu, á Vestfjörðunum. Það er vissulega þar mikið vandamál í þessum efnum eins og víðar. Ég vil því nota tækifærið af því að ég veit að dreifbýlishjartað slær þar innan veggja hjá hæstv. menntmrh., að hann hugi að hinu horninu líka, hinum kjálka landsins, sem er álíka settur og sá sem hér hefur nú verið mest um rætt.  En vegna þess, sem hér hefur komið fram líka í sambandi við útvarp og sjónvarp og þá sérstaklega sjónvarp, að það hafi fjármuni til ýmissa hluta sem sú stofnun vill, þá er það rétt. Mér er sagt að t. d. eitt verk, sem ekki hefur gefist tækifæri til að sýna enn, Lénharður fógeti, muni hafa kostað um 20 millj. kr. Ég held að það dæmi ásamt mörgum öðrum, án þess að ég sé að sjá eftir aurum sem skáldin fá fyrir yrkisefni, eins og hér kom fram áðan, þá sýni það dæmi, að það er og virðist vera til fjármagn til þeirra hluta, sem sú stofnun sjálf vill koma á framfæri. Og það er rétt, sem hér hefur verið tekið fram, að það þarf visst aðhald til þess að huga að til hvaða framkvæmda eða þátta þeir fjármunir fara, sem stofnunin hefur yfir að ráða. Það er vissulega ekki vanþörf á því, að slíkt aðhald verði upp tekið. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, en ég ítreka það, að ég treysti á hæstv. menntmrh. að hann hugsi til okkar hinna þegar ráðist verður í framkvæmdir til úrbóta.

Fyrirspyrjandi (Heimir Hannesson) : Herra forseti. Af því að þær fyrirspurnir, sem lágu hér fyrir síðast, og sú sem hér hefur verið borin fram, eru svo nátengdar, þá vona ég að ég brjóti ekki mjög alvarlega þingsköp eftir þær upplýsingar, sem hafa legið fyrir hér frá hv. þm. Helga F. Seljan og hæstv. menntmrh. um skáldalaun, að það væri e. t. v. tilvalinn tekjustofn eftir þær upplýsingar, sem fram komu, að taka sjónvarpsmynd af þingveislunni í næstu viku, þó að það verð fari kannske ekki alveg upp í það sem hv. þm. Karvel Pálmason talaði um að Lénharður fógeti muni kosta. Ég hef beint þeirri fyrirspurn á þskj. 266 til hæstv. menntmrh., hvort hann vilji beita sér fyrir því, að veittur verði afsláttur á afnotagjöldum Ríkisútvarpsins þar sem verulegar truflanir hafa orðið eða muni verða á þjónustu þessarar stofnunar að því er varðar útsendingu meginmiðla þessarar margræddu stofnunar þ. e. a. s. hljóðvarps og sjónvarps. Tilefni þessa er öllum hv. þm. ljóst. Víða úti í hinum dreifðu byggðum skortir því miður mikið á það, að útsendingar hljóðvarps berist nægilega vel og mjög alvarlegar truflanir hafa orðið á útsendingu sjónvarpsins, auk þess sem víða skortir almennt á að eðlilegum útsendingarskilyrðum sé fullnægt. Eins og fram hefur komið og hér hefur verið heilmikið rætt, urðu mjög alvarlegar truflanir á þessari þjónustu í vetur og þá einkum um síðustu jól og áramót og nokkuð fram eftir janúarmánuði. Einkum voru það austfirðingar, eins og kunnugt er, sem lengst voru sviptir þessari þjónustu. En enn þá eru mjög ófullkomin skilyrði víða á Norðurlandi, þar sem mikil óánægja ríkir með útsendingarþjónustu Ríkisútvarpsins. Mér er alveg ljóst að framkvæmd afsláttar á afnotagjöldum er ekki að öllu leyti einfalt mál né heldur er um að ræða sérlega stórt fjárhagsatriði fyrir hvern og einn, enda er þessi fsp. ekki borin fram fyrst og fremst í því skyni. Það er hins vegar stefnumarkandi mál, sem miklu skiptir í stóru og smáu, að þegnar þessa lands sitji við sama borð á sem flestan hátt, ekki síst þegar um er að ræða opinbera þjónustu. Ég ætla ekki að gera sérstaklega að umræðuefni opinber svör talsmanns eða talsmanna Ríkisútvarpsins í þessu sambandi, en verð þó að segja það, að þar fannst mér ríkja fullmikil oftrú á orðalag lagagreina án þess að komið væri að kjarna málsins. Það er auðvitað almenn regla í öllum viðskiptum, sem styðst við almennar lagareglur og almennar viðskiptareglur, að því aðeins er til þess ætlast að þiggjendur þjónustu greiði hana, að hún sé yfirleitt látin í té, enda þegar upplýst af hálfu ýmissa forráðamanna Ríkisútvarpsins að fordæmi séu fyrir hendi af hálfu þeirrar stofnunar. Ég sé það í tiltölulega nýju þskj., nr. 276 frá hv. þm. Helga F. Seljan, að hann leggur þar til að tekin séu af öll tvímæli útvarpslaganna og sett inn í þau lagaheimild, er sérstaklega heimili hæstv. menntmrh. þau afskipti er ég hef vakið hér máls á. Þetta er prýðilegt mál hjá hv. þm. sem ég vona að fái skjóta afgreiðslu. Hitt hygg ég að ljóst sé að eftir sem áður getur hæstv. menntmrh. haft slík afskipti sem til er lagt. Má í því sambandi vísa til þess, að einkaréttur Ríkisútvarpsins skapar því vissar skyldur og hreinlega út í hött að túlka lögin á svo einstrengingslegan hátt að skyldur Ríkisútvarpsins séu það takmarkaðar, að menn verði nánast að sætta sig við hvað sem er. Ég held að þeir, sem verst eru settir í þessum efnum, hafi sýnt mikla biðlund og langlundargeð, og er ekki nema eðlilegt að alvarlegar óánægjuraddir komi þegar út yfir allt tekur. A. m. k. er ég hræddur um, að einhvers staðar hefði heyrst hljóð úr horni hér á suðvesturhorni landsins ef þjónusta Ríkisútvarpsins hefði fallið niður allt að því í heilan mánuð, og sennilega hefði einhver af þeim allra undirskriftaglöðustu hugsað sér til hreyfings og kannske ekki furða. Það er grundvallaratriði þessa máls, að hið opinbera sýni í verki að allir þegnar þessa lands eigi að búa við jafnrétti, hvar á landinu sem þeir eiga heima. Nægilegur er aðstöðumunurinn fyrir. Ég tel að framkvæmd þessa máls sé einn prófsteinn gagnvart þeirri afstöðu og stefnumörkun. Ég vil sérstaklega lýsa því yfir, að ég treysti hæstv. menntmrh. alveg sérstaklega í þessu máli. Hann þekkir þessi mál betur en flestir aðrir og ekki siður það fólk er við þessa aðstöðu hefur búið í allt of langan tíma. Ég treysti hæstv. ráðh. til skjótra aðgerða, og eftir því verður vel tekið hverjar aðgerðirnar verða.



Herra forseti. Út af þessari fyrirspurn vil ég fyrst minna á að það hefur vafist töluvert fyrir okkur að gera mun á mismunandi þjónustu, þar sem t. d. veðrin grípa inn í. Við höfum ekki treyst okkur til að mismuna byggðarlögum, eftir því hversu snjóþung þau eru, með þá skatta sem þau greiða til veganna eftir ýmsum leiðum t. d. Slík mismunun sem ég var talsmaður fyrir hér á hv. Alþ. ásamt mörgum fleiri varðandi sérstakt gjald af umferð um malbikaða vegi og steypta, þegar fram í sótti, fékk ekki hljómgrunn hér á Alþ. og menn féllu frá innheimtu veggjaldsins. Þar var þó um að ræða hlut sem var stöðugur og ekki háður veðrum. En samt sem áður þá treysti Alþ. sér ekki til að framfylgja aðgerðum sem gerðu mönnum að greiða misjafnt fyrir mismunandi góða þjónustu. En þá fyrst fer þetta að verða erfitt, þegar slíkt er háð veðráttunni. Beint svar mitt við fyrirspurn hv. fyrirspyrjanda yrði eitthvað á þessa leið: Ríkisútvarpið íslenska hefur nú starfað nálægt 45 ár. Allan þann tíma hafa menn ekki treyst sér til þess að meta truflanir og ákveða afnotagjöld með tilliti til mismunandi mikilla truflana við móttöku útvarpsefnis. Ég verð að segja það, að ég treysti mér ekki til þess heldur. Miðað við þann skilning, sem ég hef á þessum efnum og möguleikum til að gefa afslátt í þessu sambandi, þá treysti ég mér ekki til að beita mér fyrir breyt. á þessu. Hv. fyrirspyrjandi minntist á að hér væru gerðar vissar undantekningar og það er rétt. En þær eru ekki tengdar mismunandi miklum truflunum, heldur er gefinn afsláttur á sjónvarpsgjöldum í því tilviki þegar sjónvarp sést yfirleitt mjög illa eða jafnvel þannig að það sé talið fráleitt á það að horfa, þó að menn eigi tækið. Þetta er til í nokkrum tilvikum. En þá er afslátturinn ekki háður mismunandi miklum truflunum eins og víða á sér stað við móttöku sjónvarps og raunar einnig útvarpsefnis hér á landi. Ég vil hins vegar árétta það, sem ég sagði hér áðan í umr. um fyrirspurnina hér á undan, að ég vil fyrir mitt leyti stuðla að því og gera allt sem mér er unnt til þess að greiða fyrir því að bæta hlustunarskilyrði og sjónvarpsskilyrði þannig að menn um allt land geti notið þessara nú sjálfsögðu lífsgæða svo lítt truflaðir sem auðið er.



Herra forseti. Þessar umr. sem spunnist hafa út af fyrirspurn um sjónvarpsmál, eru orðnar æðilangar og ég ætla ekki að lengja þær að marki. Ég fagna því, að þessi mál skuli hafa borið hér á góma, því að það hefur eitt og annað komið hér fróðlegt fram og það er full ástæða til að ræða þessi mál því þau eru ekki í nógu góðu lagi. Ég vil nefna það, að á Norðurl. v. er dreifikerfi sjónvarpsins mjög gloppótt. Það er eftir að byggja allnokkrar smástöðvar, endurbóta er þörf á öðrum og það eru jafnvel allstórir sveitarhlutar sem alls ekki fá notið sjónvarps. Okkur liggur því líka á, ekki síður en þeim fyrir austan, að knýja á um úrbætur í þessu efni. Þetta er byggðamál. Þetta er með nokkrum hætti jafnréttismál fyrir þegna þjóðfélagsins, að þeir eigi kost á sömu menningarneyslu, skulum við segja, og aðrir þegnar þjóðfélagsins. Þetta er sem sagt einn af þeim þáttum, sem verða til þess að jafna lífsaðstöðu fólksins í dreifbýli og í þéttbýll. Mér finnst liggja í augum uppi að það þurfi peninga til að gera þetta og þar stendur sjálfsagt hnífurinn í kúnni. En ég hygg, að það verði ekki leyst með öðru móti en því að ákveðið hlutfall af tekjum sjónvarps verði látið ganga til nýbyggingar á dreifikerfinu og til endurbóta á því. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. menntmrh., að hann muni beita sér fyrir því að endurbætur og úrbætur verði gerðar á þessum málum, og ég treysti hæstv. menntmrh. til að hafa skörulega forustu í málinu.



Herra forseti. Ég vil lýsa yfir vonbrigðum mínum með svör hæstv. menntmrh. varðandi það, að hann muni ekki treysta sér til að gefa afslátt á afnotagjöldum sjónvarps við þær aðstæður sem hann þó mætavel veit að voru eystra nú .t. d. í des. og jan. Þegar hér er talað um truflanir, þá tel ég það alrangt og villandi. Ég kalla það ekki truflanir á sjónvarpi, að fyrstu 16 dagana sem ég dvaldi heima sá ég sjónvarp 2 daga og það meira að segja slæma mynd annan daginn. Þetta kalla ég miklu meira en truflanir. Og mér finnst full sanngirni mæla með því, að þegar svo langt er gengið fái menn afslátt á sjónvarpsgjöldum sínum. Og það voru miklu fleiri dagar en þetta, sem þarna komu inn i, og var ekki alltaf óveðri um að kenna. Þess vegna var það sem ég vildi taka af öll tvímæli með því að flytja frv. þess efnis að ráðh. skyldi heimilt að ákveða að tekið skyldi til þess, ef útsendingar til einstakra landshluta eða byggðarlaga væru ófullkomnar eða gæði þeirra ekki sambærileg við það sem eðlilegt má teljast, og hann yrði svo að meta það í hverju einstöku tilfelli, hvenær ætti að beita þessari heimild. Og ég tel tvímælalaust að henni eigi að beita varðandi austfirðinga og varðandi þeirra sjónvarpsafnotagjald nú. Þrátt fyrir orð ráðh. langar mig til þess aðeins að segja og vona jafnvel að það verði ákvæðavísa: Austfirðingar óska af náð að afslátt hljóti þeir nú. Vona ég dugi Vilhjálms ráð, þeim verði að sinni trú.



Herra forseti. Ég get því miður ekki kveðið eins stíft eins og hv. síðasti ræðumaður eða kveðið yfirleitt. - Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin og ég vil í fyrsta lagi lýsa því yfir, að ég er sammála honum, að auðvitað er mikilvægast af öllu, að gripið sé til verulegra úrbóta í málefnum Ríkisútvarpsins úti á landsbyggðinni, á Austurlandi, Norðurlandi og Vesturlandi. Ég er líka honum sammála, eins og ég reyndar gat um í minni framsögu, að það er að sjálfsögðu ekki neitt einfalt mál, hvernig þetta er framkvæmt. Ég held hins vegar, að það sé ekki það flókið heldur að það sé ekki hægt að framkvæma það, og vil ég minna á að það má framkvæma afslátt með ýmsu móti. Það mætti t. d. hugsa sér að framkvæma það þannig að láta hækkun á árinu 1975 ekki koma til framkvæmda nema að einhverju leyti á þeim landssvæðum þar sem þessar truflanir hafa komið fram, og ég held það sé tiltölulega einfalt ákvörðunaratriði hjá hæstv. ráðh. að láta slíkt koma til framkvæmda. Verð ég að segja það alveg eins og er, að ég treysti því að hann taki þessa afstöðu til endurskoðunar í ljósi þeirra umr. sem hér hafa átt sér stað. Hann minntist á það, að hið háa Alþ. hefði ákveðið að fella niður veggjöldin, og harmaði það nú. Ég harma það að sjálfsögðu líka. Ég held það hafi verið röng ákvörðun. En ég er honum ekki sammála, hæstv. ráðh., að þetta sé beinlínis sambærilegt, þannig að ég held það sé ekki þörf að taka neitt sérstaklega mið af því.



Herra forseti. Mig langar til að það komi fram hérna - eða fá tækifæri til að árétta það öllu fremur, að fyrirhugaðar eru, a. m. k. ráðgerðar breytingar á innheimtukerfi útvarpsins. Innheimtukerfið, eins og það er núna, er æðidýrt, sem eðlilegt er, það er heilmikið um sig, og það eru uppi hugmyndir um að breyta þessu og innheimta útvarpsgjöldin með einhverjum hætti með gjöldum til ríkisins. Það er alveg sýnilegt, að ef við tækjum upp afsláttarkerfi eins og hér er rætt um, þá kostaði það töluvert mikla vinnu, og ég árétta það, að ég tel ekki rétt að leggja út í það fyrirtæki heldur beri að kasta kapps um að það, sem við kynnum að geta sparað með breyttri tilhögun á innheimtu, yrði ekki ódrýgt með því að fara út í útreikninga af þessu tagi, heldur reynt að nýta það sem allra mest og best til að treysta flutningaæðar útvarps og sjónvarps og tengja þær til allra landsmanna.



Herra forseti. Hér er búið að ræða mjög um fjármögnun Ríkisútvarpsins, hljóðvarps og sjónvarps. Ég held að það verði ekki komist hjá því að taka þá ákvörðun að ákveðin upphæð á fjárl. gangi alveg fast til uppbyggingar þessarar stofnunar. Það er alveg óhjákvæmilegt, því að það er komið svo, að þó að menn hafi mismunandi aðstöðu til að sjá sjónvarp og heyra í útvarpi, þá má segja að allir landsmenn njóti þess að meira eða minna leyti. Það er um borð í skipunum og það til innstu dala, þó að mismunandi gæði séu eins og komið hefur fram. Má telja það til afreka, ég held það sé alveg öruggt mál - hvað dreifing þess hefur gengið vel hér á Íslandi. Það voru miklir erfiðleikar, en það hefur örugglega tekist vel hjá tæknimönnum að dreifa sjónvarpinu. Það er ekki vansalaust af hinu háa Alþ. að tryggja ekki þessari stofnun eðlilegt uppbyggingarfé árlega. Það er ekki þolanlegt lengur að þessi stofnun skuli hírast húsnæðislaus og á hrakhólum og að við getum ekki séð sóma okkar í því að tryggja þessari stofnun eðlilegt uppbyggingarfjármagn með tvennum hætti, með fastri upphæð á fjárl. og einnig eins og gert hefur verið í gildandi lögum. Ég trúi því mætavel, að hæstv. menntmrh. muni hafa forgöngu um slíkt nú og að stofnunin fái eðlilegt fjármagn til þeirrar uppbyggingar sem við erum allir sammála um að hljóti að þurfa að eiga sér stað og það fyrr en síðar. Ég vildi aðeins undirstrika að það verður að taka þá ákvörðun fyrr eða síðar, það er ekki hægt að draga það svo lengi eins og gert hefur verið með nokkrum sóma.