Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutn.m. (Magnús Kristjánsson): Það er óhætt að fullyrða, að þessi lög, sem frv. fer fram á að breyta, hafa gert mikið gagn. Samt er ekki hægt að segja, að þau hafi reynst alveg gallalaus, og það eru þeir gallar, sem hér á að reyna að bæta úr. Lögin um síldarskoðun hafa náð tilgangi sínum fram yfir allar vonir. Þessi vara, sem getur gefið, og hefir gefið, landsmönnum og landssjóði svo miklar tekjur, hefir alt af síðan lögin komu til framkvæmda verið að vinna sér meira og meira álit á útlendum markaði. Það hefir ekki komið fyrir á síðustu árum, að hún hafi verið dæmd óbrúkleg vara í útlöndum, elns og fyrir hefir komið áður, og má nærri geta, hvílíkt stjórtjón slíkt getur verið, þegar jafnvel um heila skipsfarma er að ræða. Nú gilda þessi lög ekki lengur en til ársloka, og þar sem þau eru góð og gagnleg, þá er óhjákvæmilegt að framlengja þau nú á þessu þingi. Um það hygg eg að ekki verði skiftar skoðanir. En svo er annað atriði, sem eg vildi mega minnast á, þó að þetta sé 1. umr., og það er, að þessi lög hafa aldrei verið gildandi nema fyrir svæðið milli Horns og Langaness - það er að segja fyrir Norðurlandi. Því er nú að vísu svo farið, að þessi veiðiskapur hefir verið mestur á því svæði, enn sem komið er, en það er þó ekki útilokað, að aðrir landsfjórðungar komi þar með. Þess vegna er það nauðsynlegt og eðlilegt, að lögin taki til alls landsins, enda kom það fram á fiskiþinginu, sem svo hefir verið kallað, og háð Var hér í Rvík fyrir skemstu, að fulltrúarnir óskuðu breytinga í þessa átt. Það kann nú að vera, að einhver álíti að þetta muni hafa mikinn aukinn kostnað í för með sér, en eg mun síðar gera grein fyrir því, að svo muni ekki þurfa að vera, ef rétt er að farið. Það er farið hér fram á fleiri breytingar, en eg finn ekki ástæðu til að fara frekar út í þær við þessa umr., og skal eg svo ekki fjölyrða meira um þetta mál að sinni. Eg Vona að háttv. deild taki því vel, og álít að þótt það sé ekki stórt, muni samt vera réttara að íhuga það í nefnd, og vil eg því stinga upp á 5 manna nefnd, að lokinni þessari umr.



Mér finst, að úr því það er meiningin, að setja nefnd í sjávarútvegsmál yfirleitt, þá væri eðlilegast að vísa þessu máli til slíkrar nefndar. En úr því að þetta frv. er nú þannig orðið á undan, dettur mér í hug sú leið, að það sé látið ganga til 2. umr. og geymt nefndarlaust, þangað til búið er að kjósa þessa nefnd, sem eg gat um.



Herra forseti! Með því að þetta mál er sérstaklegs eðlis, og ekki verður kosið í sjávarútvegsnefnd með tilliti til allra mála, virðist mér rétt að skipuð sé sérstök nefnd, og vil leyfa mér að styðja þá till. háttv. flutn.manns.



Nefndin, sem kosin var í Landsbankamálinu, hefir leyft sér að koma fram með frv. þetta á þgskj. 123. Hún var á einu máli um, að það sem gera þyrfti til stuðnings bankanum, væri að auka veltufé hans. En eins og tekið er fram í nefndarálitinu, er peningamarkaðsástandið svo slæmt, að ekki virðist tiltök að fara fram á, að landssjóður taki lán nú þegar til þess að auka veltufé Landsbankana. Í nefndarálitinu er hér um bil alt tekið fram, sem segja þarf. Eg ætla þó að leyfa mér, að bæta nokkrum orðum við, því að það er orðin venja að fylgja hverju máli af stað með ræðu, þó það liggi ljóst fyrir.  (Sigurður Sigurðsson: Það er slæm venja)  . Hér er ekki um mál að ræða, sem snertir að eins eitt kjördæmi. Það er alment landsmál sem snertir alla þjóðina í heild sinni. Eg vona því, að mér sé óhætt að gera ráð fyrir, að hér komi engin flokkasskipun til greina né neitt af því tæi, sem getur hindrað að jafnmikið velferðamál nái fram að ganga. Eins og hv. þm. muna, var það samþykt á þinginu 190 í að taka 2 miljóna króna lán til þess, að búa bankanum til veltufé. En slíkt lán, sem greiða þarf af rentur og tíðar afborganir, er engin veltufjáreign. Það eina veltufé, sem bankinn hefir, er lánstraust það sem honum var veitt árið 1885 og nokkru síðar þegar hann var stofnaður, með því að landssjóður gekk í ábyrgð fyrir 1/2 millíón króna seðlaútgáfu, sem síðar var færð upp í 3/4 millíón kr. Annað veltufé hefir bankinn ekki fengið. Og þessi ábyrgð landssjóðs, hún er hvorki annað né meira en þegar t. d. kaupfélag gengur í ábyrgð fyrir vöruslatta, sem menn kaupa. Það er hvorttveggja sami hugsanagangurinn. En hugsanagangurinn var annar 1885, en hann er nú. Nú eru menn farnir að sjá, að ábyrgð dugar skamt, en það er veltufjáreign, sem þarf. Menn voru farnir að sjá þetta strax á þinginu 1902; þá datt engum í hug að byrja Íslandsbanka nema með veltufjáreign - 3 milliónum króna. Landsbankinn á enga veltufjáreign, nema ef telja á þessa lánuðu seðla, sem að vísu verða ekki teknir af honum aftur. En annað er það ekki - ekki einn eyrir. Tímarnir hafa breyzt mikið síðan 1885. Nú er miklu meiri þörf á peningum en þá var, þó að ekki væri nema viðvíkjandi verzluninni. Árið 1885 námu útfluttu vörurnar rúmum 4 milj. kr., en 1911 nærri því 16 milj. kr. Með öðrum orðum, útfluttu vörurnar eða afurðir landsins hafa ferfaldast á þessu tímabili. Þó að ekki væri til annars en að velta þessu hagkvæmlega, svo menn biðu ekki tjón við að selja vörurnar á óhentugum tíma, væri brýn þörf á, að veltuféð væri aukið. Þess utan er fjöldi fyrirtækja, sem verið er að framkvæma, svo sem raflýsingar o.fl. og mörgum öðrum þörfum fyrirtækjum mundu sveita- og sýslufélög koma í verk, ef fé væri til þess. Eins og nefndin hefir tekið fram í áliti sinu, væri full þörf á að tekið væri stórlán handa bankanum. En eins og eg drap á áðan, og líka er tekið fram í áliti nefndarinnar, er tíminn óhentugur til þess, peningaleigan er svo dýr í heiminum sem stendur. En úr því að ekki er hægt að fara beinu leiðina, verða menn að sætta sig við að fara óbeinu leiðina, sem er að vísu lengri, en miðar þó að sama marki, sem sé þá leið, að landssjóður taki að sér, að greiða þá skuld, sem stafar af 2 milj. kr. láninu sem tekið var samkvæmt lögum frá 1907. Með því móti mundi bankanum safnast á 20 árum 2 milj. króna eigið Veltufé, auk seðlanna, 3/4 milj. kr. Fyrir þá sök, hvað veltuféð er lítið, verða búðirnar að halda áfram að vera bankar. Það var ætlast til þess, þegar Landsbankinn var stofnaður, að svo skyldi ekki vera. En það sýnir sig, að víða er þessu hér um bil eins háttað enn í dag, eins og það var 1885. Það sýnir veltufjárleysi bankanna. Sjálfsagt kemur að því, að öll vöruskiftaverzlun verður afnumin með lögum. En það verður aldrei hægt fyr en bankinn hefir fengið nægilegt veltufé. Þá fyrst er engin þörf á henni. Að vísu hefir bankinn safnað í sjóð, svo nefnan varasjóð, nálega eins miklu fé og upphaflega veltuféð var, sem sé alt að 3/4 milj. kr. En þetta fé getur bankinn ekki haft í veltu sökum banda, sem á því hvíla. Minnist eg síðar á það, þegar rætt verður um hitt frumvarpið, sem er samhliða þessu. Hér er ekki um annað að ræða en að safna í dálítið forðabúr, sem landsmenn geta flúið til þegar nauðsyn krefur. Það er aðaltakmarkið, og það hefðu menn helzt átt að setja sér undir eins 1885 þegar bankinn var atofnaður. Einhvern tíma verður að byrja á þessu, og þar sem fjárhagurinn er nú yfirleitt mjög góður, virðist engin ástæða til að bíða lengur. Eg hefi heyrt það hér, að það væri óviðeigandi að landssjóður legði bankanum til veltufé - skattlegði þjóðina til þess. En eg fæ ekki séð, að það sé annað, en það sem altaf hefir verið gert. Landssjóður hefir altaf lagt fé til þess að landsmenn gætu notið arðs af atvinnuvegunum, og í skólana leggur hann stórfé, til þess að þjóðin græði andlega. Hér er það fjárhagslegur gróði, sem farið er fram á að landssjóður styrki. Eg get heldur ekki hugsað mér að bankinn geti fengið veltufé á annan hátt, en að landið leggi það til. Það væri öðru máli að gegna. ef hann væri hlutabanki, sem honum væri ef til vill hollara, því að þá mundi hann eiga fleiri stuðningsmenn. En meðan bankinn er Landsbanki; er það landið sem verður að styðja hann. Um ástæðar bankans að öðru leyti, get eg vísað til skýrslu sem gefin var út í vetur. Má þar sjá ljóslega alt um hag bankans, og það sem gera þarf honum til eflingar. Eg finn svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið, fyr en eg heyri undirtektir háttv. deildar. Vona eg, að hún verði nefndinni samdóma um, að þetta sé það allra minsta, sem hægt sé að gera bankanum til styrktar.



Bæði þetta frs. og það næsta á. dagskránni miðar til þess að efla hag Landsbankans. Að því leyti má segja, að þau séu bæði þörf og góð. Því að vöxtur og viðgangur bankans miðar til þess, að efla hag landsmanna yfirleitt. En mér virðist, að háttv. nefnd hafi því nær að eins litið á aðra hlið málsins, þá hliðina, sem snýr að bankanum, en ekki eins á hina hliðina, þá sem að landsjóðnum veit. Háttv. nefnd ætlast til, að þessar miklu endurbætur á hag bankans gangi að öllu leyti út yfir landssjóðinn. Næstu 20 árin á hann að greiða 100 þús. kr. á ári. Oft hafa verið heimtaðar úr landsjóði, með sérstökum lögum, stórar upphæðir, og er skemst á að minnast, að í háttv. Ed. var í gær afgreitt frumvarp, þar sem farið er fram á 5000 kr. árleg útgjöld, og fleiri frv. eru á leiðinni, sem ganga í líka átt. Þannig gengur það á hverju þingi. En svo stórtækir sem menn hafa verið áður, er þetta þó stórtækast. Mér verður því á að spyrja: Er landssjóður fær um að inna þetta af hendi? Háttv. nefnd segir svo vera, og byggir það á því, að fjárhagurinn sé góður, sem stendur. Það er satt; fjárhagurinn er mun betri, en hann hefir verið 2–3 undanfarin ár. En hann er langt frá því svo góður, að hann megi við jafn miklum útgjöldum árlega, og hér er farið fram á. Peningaforði landssjóðs er í dag þannig: Hjá Stjórnarráðinu 118–119 þús kr. Innieign, í Landsbankanum 152 - Hjá landsféhirði 100 - - Inn-ieign erlendis (nú í svipinn) 200 – Samtals rúml. 570 þús. kr. Peningaforðinn er því í fremur góðu lagi, sérstaklega er inni eign erlendis meiri en áður. En þess verður að gæta, að þetta er ekki nema rétt í svipinn, því von bráðar verður að gjalda af þessu fyrir póstávísanir, landsímsefni, sem keypt verður á árinu, styrk til gufuskipafélagains o. fl. o. fl. Það er því ekki hægt að byggja á því, að þessi upphæð haldist framvegis. En þó að svo reyndist, er upphæðin ekki ýkjamikil ef rétt er athugað. Eg man eftir því, að landfógetinn gamli, Árni heitinn Thorsteinsson, hélt því fram oftar en einu sinni við mig, að hagur landsins væri ekki góður, ef peningaforðinn, sem alt af væri hægt að gripa til, næði ekki 1/2 miljón kr. Nú hafa öll viðskifti landssjóðs farið vaxandi Síðan hann var landfógeti, svo upphæðin þyrfti að vera talsvert hærri. Þetta fé, sem nú er til taks, - og sumt þó að eins í svipinn - er ekki meira en rúmlega 1/2 milj. kr., og mætti það eftir áliti landfógetans heitins ekki minna vera, Og þó er hagur landssjóðs nú með glæsilegasta móti. Eg verð því að telja það í meira lagi varhugavert, að heimta jafn mikið af landssjóði og hér er gert. Það má búast við, að útgjöldin vaxi mikið á þessu sumri. Fjárlögin fara að öllum líkindum með meiri útgjöldum frá þinginu, en þau fóru með frá stjórninni. Svo hefir reynslan verið að minsta kosti á undanfarandi þingum, og það er ekki hægt að búast við, að þetta þing gerist nein undantekning. Ennfremur segir í nefndarálitinu, að tekjurnar muni óðum fara vaxandi, og sérstaklega megi búast við því, að vörutollurinn verði hærri en áætlað er í fjárlagafrumvarpinu. Það er rétt, að vörutollurinn verður að öllum líkindum hærri en áætlað er, en að svo stöddu er ekki hægt að gera sér neina ábyggilega grein fyrir, hve miklu kann að muna. Þó að svo fari, að það munaði 100 þús. kr. á fjárhagstímabilinu, mundi ekki af því veita til þess að vega upp á móti þeim tekjuhalla, sem búast má við að fjárlögin fari með út úr þinginu. Ef háttv. deild hefir mikla von um, að vörutollurinn fari fram úr áætlun, er ekki hætt við öðru en að hún sjái fyrir þeim tekjuauka, ef að vanda lætur. Sé það víst, að tekjur landssjóðsins fari vaxandi, þá er það og jafnvíst, að útgjöldin fara vaxandi. Og hvort veg hraðara? Eg held, að engum geti dulizt, að það eru útgjöldin. Það hefir reynslan sýnt alláþreifanlega nú undanfarið. Eftir minni þekkingu á fjárhag landsins, verð eg sem sagt að telja það mjög erfitt fyrir landssjóð, að inna jafnmikla upphæð af hendi og hér er farið fram á, ef það ekki allsendis ómögulegt. Og þó að það sé gagnlegt að efla hag Landsbankans, dugir ekki að ganga of nærri landssjóði til þess. Eg trúi því heldur ekki, að landsmenn mundu taka því með þökkum. Það mætti spyrja, hvort háttv. nefnd hafi ekki hugkvæmst önnur ráð en þessi bankanum til eflingar. Eg býst við, að háttv. framsm. (B. Rr.) muni svara því. Eg get reyndar fyrir mitt leyti svarað því fyrirfram. Eg tel aðrar leiðir einnig mjög erfiðar í svipinn. Ef landssj. væri fær um að standast útgjöldin, væri þetta auðveldasti og beinasti vegurinn. Eg þarf því ekki svar, en tel hins vegar rétt, að hv. nefnd geri kunnugt, hvað hún hefir hugsað sér í þessu efni, og hvort henni hafi ekki dottið í hug aðrir vegir. Eg verð fyrir stjórnarinnar hönd að mæla á móti frumvarpinu, með því að eg tel það afarerfitt, ef ekki alveg ómögulegt, að landssjóður sé fær um að standast slík útgjöld, sem frumvarpið fer fram á. Nema það væri þá með því einu móti - og sem reynist líklega jafnerfitt, er til framkvæmdanna kemur - að Alþingi taki höndum saman við stjórnina og stjórnin taki höndum saman við Alþingi, að takmarka svo útgjöldin, að engin fjárlög fari út úr þinginu með tekjuhalla, eða að minsta kosti ekki með þeim tekjuhalla, sem tíðkast hefir hingað til.



Eg verð að játa, að þegar eg sá álit nefndarinnar í Landsbankamálinu, þótti mér tillögurnar bera vott um, að hagur Landsbankans væri verri en eg hafði gert mér í hugarlund, úr því nefndin gat ekki fundið aðra útvegi en þessi framkomnu frumvörp bera með sér. Þau tel eg örþrifaráð. En þar sem eg ekki er bankafróður maður, skal eg ekki fara langt út í málið. Eg vildi að eins geta þess, að í frv., sem fyrir liggur, þar sem farið er fram á, að teknar séu 100 þúsund krónur úr landssjóði árlega til þess að auka veitufé bankans, þá finst mér það að taka úr öðrum vasanum og setja í hinn. En það er þó ekki þetta, sem mér finst athugaverðast, heldur hitt, eina og háttv. 22 umboðsm. ráðherra (Kl. J.) tók fram, að landssjóður hefir ekki efni á að leggja út þetta fé. Vildi eg víkja því til nefndarinnar, að hún athugaði, hvort ekki væri hægt að fara einhvern meðalveg í þessu máli. Í öðru lagi vildi eg gjarnan fá vitneskju um, hvernig nefndin hefir hugsað sér að þessu fé yrði varið. Eg býst ekki við, að því sé ætlað að vera eyðslufé bankans, en ef svo er ekki, verður einhver að eiga þessa innstæðu. Máske á hún að renna í varasjóð Landsbankans, eða máske á landssjóður að eiga hana í bankanum. En hvaða vexti á hann þá að fá af henni ? Þetta finst mér hefði átt að vera tekið skýrt og glögt fram í frumvarpinu.



Herra forseti! Það hefir verið sagt, að landssjóður muni illa hafa efni á því, að leggja til Landsbankans 100 þús. krónur á ári í 20 ár. Eg ætla að leyfa mér að setja fram þá spurningu, hvort landsmenn hafi efni á því, að Landsbankinn neyðist til að takmarka mikið eða jafnvel hætta alveg útlánum. Það mun bankinn neyðast til að gera að tilfinnanlegu leyti, ef hann ekki fær þennan styrk úr landssjóði. Menn segja, að landssjóður hafi ekki efni á þessum fjárútlátum, en eg álít, að landið hafi enn síður efni á að bankinn hætti útlánunum. Bankinn hefir ekki annað rekstrarfé en sparisjóðapeninga, og verður að fara varlega með þá eins og gefur að skilja. Efni landssjóða virðast leyfa, að hann hlaupi undir bagga, en ef ekki eru nægileg efni fyrir hendi, verður landssjóður að útvega þau. Menn krauma alment undan nýjum sköttum og álögum, en enn þá meir munu menn krauma, ef ekki verður hægt að fá peninga að láni í bankanum. Þá er ástæða til að líta á, að ef frv. þau, sem skattanefndin hefir meðferðis, ná fram að ganga, munu tekjurnar aukast um sem næst 65 þús. kr. á ári, og ef ef frumv. um stimpilgjald skyldi verða tekið upp aftur af nefndinni, gæti landssjóður grætt þar um 30 þús. kr. Þá er þessi upphæð, sem farið er fram á að landssjóður láni bankanum, komin, eða því sem næst. Háttv. síðasti ræðum. (P. J.) spurði, hvort ekki væri hægt að fara neinn meðalveg í þessu máli; en það er algerlega ómögulegt, því þetta er hið allra minsta, sem bankinn getur komist af með, ef hann á að geta haldið áfram starfsemi sinni á sama hátt og hingað til. Þá spurði hv. síðasti ræðum. (P. J.), til hvers ætti að verja þessu fé, hvort ætti að leggja það við varasjóð. Því er fljótsvarað. Féð er ætlað til þess að borga með því skuld, sem Landsbankinn er í. Féð (2 milíónir), sem Landsbankinn hefir fengið að láni, er nú í veltu. Spurningin er því, hvort beri að taka féð úr veltunni til að greiða skuldina, eða hvort landssjóður eigi að verja bankann því, að hann þurfi að hætta að munum lánum og verja landsmenn því, að þeir séu krafðir óþyrmilega um þegar fengin lán. Væri hér um nýtt fé að ræða, væri það að nokkru leyti ekki annað en forms sök, hvort það væri lagt við viðlagasjóð eða ekki, þar eð nú má hafa nokkurn hluta Viðlagasjóðs í veltu. Þótt örðugt þyki fyrir landssjóð að leggja út þetta fé, sem eg reyndar ekki get séð að þurfi að vera (og að því vil eg styðja að létta honum það), þá vil eg samt biðja menn að spyrja sjálfa sig og vega á metunum, hvort ekki sé enn örðugra fyrir landsmenn, að geta ekki fengið lán í bankanum.



Svarið, sem eg fékk frá háttv. 1. þm S.-Múl. (S.-Múl.), nægði ekki fyllilega. Getur verið af því, að eg hafi ekki spurt nógu ljóst. Eg meinti, að eg vildi fá vitneskju um, hvernig ætti að færa þessa upphæð úr landssjóði til reiknings. Á einhverja “kontó„ verður að færa féð, annaðhvort á “kontó„ varasjóðs eða á kostnaðarreikning Landsbankans, ellegar þá í þriðja lagi fá reikning landssjóða, sem innstæðufé. Ef svo er, með hvaða kjörum á sú innstæða landssjóðs að vera í bankanum? Á hún að vera vaxtalaust lán P  (Jón Ólafsson: Tillag, auðvitað)  .



Það eru að eins fáein orð, sem eg ætlaði að segja út af ræðu háttv. umboðsm. ráðherra (Kl. J.) og út af fyrspurn háttv. þm. S.-Þing. (P. J.). Mér fanst mundu verða erfiðleikar á því, eftir því sem háttv. umboðsm. ráðherra sagði frá, að stjórnin mundi verða þessu frumv. sinnandi. Þykir mér það illa farið, því mér finst engum ætti að vera. annara um að það næði fram að ganga, en einmitt stjórninni. Menn verða að gæta að því, að í rauninni er ekki verið að biðja um að styrkja Landsbankann með þessu frumv., heldur almenning á Íslandi. Hagur bankans er hagur almennings. Háttv. umboðsm. ráðherra (Kl. J.) leit svo á, að hagur bankans væri allgóður; enn fremur áleit hann að útgjöld landssjóða myndu alt af vaxa meira en tekjurnar. Þegar útgjöldin séu sköpuð smátt og smátt, þá væri gripið til þess að auka tekjurnar. En ef útgjöldin vaxa um 100 þús. kr. á þessu ári, því má þá ekki auka tekjurnar á venjulegan hátt? Svo framarlega sem menn ekki halda, að þessi útgjöld séu óþarfari en önnur, sem standa í fjárlögunum, held eg að ekki sé neinn vafi á, að það sé ið eina, sem ber að gera. Þetta er ekki eins mikið stórvirki og margt annað, sem ráðist hefir verið í, síðan eg kom á þing. Eg held að eg óhræddur megi fullyrða, að þótt þjóðin kvarti undan mörgum af útgjöldum landssjóðs, muni hún ekki kvarta, undan þessum. Háttv. þm. S.- Þing. (P. J.) spurði, til hvers ætti að nota féð og á hvaða konto það ætti að skrifast. Það yrði sett á konto Landsbankans sem veltufé og því yrði varið til útlána. Það yrði látið standa á reikningunum gjaldamegin eins og seðlarnir og skoðað sem veltufé í peningum, sem seðlarnir ekki eru, heldur eru þeir nokkurs konar ábyrgð landssjóðs, því seðlar eru ekki peningar. Það gefur að skilja, þegar talað er um að útvega bankanum veltufé, að það er gert fyrir landsmenn. Þeir eiga að njóta alla arðsins af því. Það er gert til að fullnægja aukinni lánsþörf í landinu. Geri eg því ekki ráð fyrir, að bankanum sé ætlað að borga vexti af þessu veltufé, heldur safnist arðurinn upp sem veltufé til að standast vaxandi lánsþörf með vexti atvinnuveganna.

Umboðsm. ráðherra (Kl. J.) Háttv. 1. þm. S. Múl. (J. Ól.) lagði fyrir þá spurningu, hvort landið hefði efni á, að bankinn hætti að lána út fé. Nei, auðvitað ekki. En er nú ástandið eins slæmt og hv. þm. vill gera það ? Eg efast stórlega um það. Eftir því sem eg hefi heyrt, hefir bankinn staðið sig vel með útlán nú, að minsta kosti á inum síðustu tímum. Það mætti líka spyrjast fyrir um, hvernig hagur hans er nú gagnvart Landmandsbanken. Landsbankinn hefir oft verið þar í mikilli skuld og þá notað það fé, sem hann hefir fengið þar, til útlána eða annara viðskifta. En eftir því sem eg hefi heyrt, kvað skuldin nú ekki vera ýkja mikil, og mætti þá eitthvað auka hana. Bendir það ekki á það, sem háttv. 1. þm. S.- Múl. (J. Ól.) sagði, að bankinn hlyti nú að hætta. Eg ætla svo að minnast á það, sem háttv. frams.m. (B. Kr.) sagði, að stjórninni bæri að styrkja Landsbankann. Það er öldungis rétt, og það hefir hún gert og gerir, en um leið verður hún að líta á ástæður landssjóða. Það má eigi styrkja svo Landsbankann, að landssjóður fari á hausinn. Að vísu er, eins og eg gat um áðan, hagur landssjóðs ekki nú sem allra verstur; eg býst við að vörutollurinn verði talavert hærri, en ráð er gert fyrir í fjárlagafrumvarpinu, þó eigi sé hægt að segja um það með vissu, því upplýsingar um hann eru enn ekki komnar alstaðar frá, en samt sem áður er hagur landsjóðs áreiðanlega ekki sá, að hann þoli þessa blóðtöku. Háttv. framsögum. sagði, að það þyrfti að auka tekjur, ef útgjöldin væru aukin. Á síðasta þingi komu fram margar tilllögur í þá átt, en sú sem loks var tekin, var alls ekki heppileg, sízt til frambúðar. En það er ein leið til, og ef hún er farin er auðgert að auka tekjurnar að miklum mun. Það er að afnema aðflutningsbannslögin, en hvort háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) vill beitast sérstaklega fyrir því, veit eg ekki, og enn síður, hvort Alþingi vill samþykkja þetta er 1. umr. málsins og á það því eftir að verða rætt ýtarlega ekki einungis hér í deildinni, heldur og í Efri deild. Vona eg, að frumv. fái þær undirtektir hér á þinginu, að það ekki leggi landssjóði of þungar byrðar á herðar.



Eg ætla að eins að gera fáeinar athugasemdir. Háttv. umboðsm. ráðherra (Kl. J.) tók það fram, að ekki Væri nægilega athuguð hlið landssjóðs í nál. Við því er það að segja, að nefndin gat ekki athugað þá hlið sem skyldi, svona á miðjum þingtímanum, áður en búið er að athuga fjárlögin. Nefndin hefir að eins getað stuðst við líkur, sem virðast benda á, að landssjóður muni hafa ráð á þessum fjárútlátum, en þó þær líkur hefðu ekki verið fyrir hendi, er þörfin samt svo knýjandi, að landssjóður verður undir öllum kringumstæðum að leggja Landsbankanum fé. Ástandið er þannig, að ef bankinn á að snara út þessum 100 þús kr. á ári, verður hann að brúka til þess hér um bil alt fé, sem inn kemur úr lánum, og getur ekki lánað neitt út. Verður bankinn þá alveg að hætta útlánum og þá býst eg við að komi kurr. Það er nokkuð dýrt að halda bankalið upp á 62 þús. kr. á ári til þess að stýra banka, sem ekki getur lánað neinum neitt. Ef Landsbankinn hættir útlánum, yrði það auk þess til að skapa bankaeinokun í landinu, þar sem Íslandsbanki yrði þá algerlega einvaldur. Að hinu leytinu hafa menn reynsluna fyrir því, að Íslandsbanki snýr sér aðallega að stórlánum, en lánar helzt ekki út á fasteignarveð. Nauðsynin er svo knýjandi, að einhver ráð verður að finna. Hugsanlegt er að hægt sé að fara aðra leið, en eg held að sú leið, sem hefir verið bent á, sé þægilegust fyrir landssjóð. Út af fyrirspurn háttv. 1. þm. S.-Þing. (P. J.) vildi eg geta þess, að eg skoða að þetta lán sé veitt Landsbankanum, sem eins konar veltufé. Raunar er sanngjarnt, að bankinn borgi vexti af því, en í næstu 20 árin mætti þó máske láta hann sleppa við það, meðan hann verður að greiða vexti til lánveitenda í útlöndum. Mér finst eðlilegast að landssjóður láti bankann hafa þetta fé vaxtalaust í 20 ár, en að þeim tíma liðnum svari bankinn landssjóði vöxtum. Það er að líta á hag landssjóðs, að koma í veg fyrir bankaeinokun í landinu og að koma í veg fyrir að Landsbankinn hætti störfum sínum og að koma í veg fyrir að þróun, sú sem er á góðri bratut nú, stöðvist. “Statsakonomiskt„ séð hefir landssjóður töluverðan hag af því að bankinn haldi áfram og geti stutt framfarir í landinu. Eg geri ráð fyrir að auknar tekjur landssjóðs af þróun atvinnuveganna geti með tímanum vel numið eins miklu og það fé er, sem hér er um að ræða. Umboðsm. hv. ráðh. (Kl. J.) hélt því fram, að ef um hættu væri að ræða fyrir Landsbankann, gæti hann tekið lán. En það er einmitt þetta, að á næsta ári á bankinn að byrja að greiða afborganir af 2 milíóna króna láninu, sem tekið var 1909, og þaðan stafar hættan. Bankinn fær ekki öllu meiri innborganir en þetta. Ef ekki er að gert, þykir mér betra að leggja bankann alveg niður, svo mikill sem reksturskostnaður hans er. En eins og fjárhag landsins er nú háttað, sýnist ekki vera nein hætta fyrir landssjóð að hlaupa undir bagga með bankanum. Eins og háttv. umboðsmaður ráðherra (Kl. J.) tók fram, gefur vörutollurinn landssjóði líklega meiri tekjur en áætlað er í fjárlagafrv. Auk þess mætti líka afla landssjóði meiri tekna með stimpillögum eða t. d. með því að afnema bannlögin, eins og háttv, umboðsmaður ráðherra (Kl. J.) líka tók fram.



Herra forseti! Hv. þm. sfjk. (V. G.) sagði, að bankinn fengi ekki meira inn á ári, en þessar 100,000 kr. + vöxtum, sem hann á að svara út. Það er ekki rétt, en frá næsta ári, þegar bankinn byrjar að borga af láninu, verður auðvitað að takmarka lánin um jafn-háa upphæð á ári. Og hvernig fer þá? Eins og hv. umboðsm. ráðh. benti á, er mest-alt veltufé bankana sparifé, en reynslan sýnir, að þegar útlán eru takmörkuð, þá verða þeir fleiri af sparibókaeigendum, sem taka út peninga sína, ekki af því að þeir séu ekki öruggir um eða óttist um fé sitt, heldur knýja aðrir menn þá til þess að lána sér fé til fyrirtækja, þegar ekki verður lengur fengið fé hjá bönkunum. Það er einkum þetta, sem á verður að líta, að mest veltufé bankans er sparisjóðsfé; að sparisjóðsfé verður því meira tekið út, ef bankinn takmarkar lánin, og í þriðja lagi, ef mikið kveður að því, að sparisjóðsfé verði tekið út, verður bankinn að segja upp lánunum að sama skapi, og þá fer nú kúturinn að leka um báða botna, og um sponsgatið líka; og er þá öllum ljóst, hvílíkt óverjandi tjón landsmönnum er þar með gert, er heft eru fyrirtæki landsmanna, þau sem nú eru á þroskastigi. Það hefir verið stungið upp á því, að landssjóður tæki lán til þess að standa straum af Landsbankanum. Þeir sem það segja, gá þess ekki, hversu farið hefir verið með lánstraust landssjóðs, og að nú er tæplega unt að fá lán handa landssjóði. Mundi það ekki líka vera hollara, ef vér gætum greitt þetta af árstekjum og sparað oss að taka lán erlendis?



Nefnd, sú sem skipuð var til að athuga, hvað gera megi til að efla hag Landabankana, hefir einnig leyft sér að koma fram með þetta frv. Það hefir ekki eins mikil útgjöld í för með sér fyrir landssjóð og frumvarpið, sem á dagskrá var næst á undan (frv. um 100 þús. kr. árstillag landssjóðs til Landsbankans). Frv. þetta fer fram á það, að Landsbankanum sé heimilað að hafa það fé í veltunni, sem honum er nú skylt að hafa í verðbréfum í varasjóði til tryggingar sparisjóðnum. Þetta veð fyrir Sparisjóðnum nemur nú meira en 1/2 milíón kr, og geta allir séð, hve mikið tjón það er fyrir Landsbakann að fá ekki að nota það í veltunni, til almennra viðskifta. Í öðru lagi fer frumvarpið fram á, það, að landssjóður taki að sér ábyrgð á sparisjóðsfé og innlánsfé Landsbankans og útbúa hans. Þótt landssjóður í orði kveðnu taki að sér þessa ábyrgð, þá er það eingöngu nafnið eitt og landssjóði hættulaust, en Landbankanum er það góður styrkur til aukningar veltufénu. Eg geri ekki ráð fyrir, að menn rísi upp til þess að andmæla þessu frumv., og og orðlengi því ekki meira um það.

Umboðsm. ráðherra (Kl. J): Þetta frv. stendur í nánu sambandi við frumvarpið næst á undan (um 100 þús. kr. árstillag landssjóðs til Landabankans) og gildir nokkuð af því sem eg hefi áður tekið fram um það, einnig um þetta. Annars bið eg menn að athuga það, að alt, sem eg segi í þessum málum, segi eg fyrir minn eiginn reikning; eg hefi ekki átt kost á að bera mig saman við hæstv. ráðherra (H. H.) um þessi mál. Eg fyrir mitt leyti verð að álíta þetta frumv. talsvert viðsjárverðara en frumvarpið næst á undan; það gæti verið landssjóði kleift, en þetta álít eg að geti orðið landssjóði stór-hættulegt. Það gefur að skilja, að ef landssjóður tekur á sig ábyrgð á sparisjóðafé Landabankans, þá verður landssjóður að liggja með jafn mikla fúlgu í lítt seljanlegum verðbréfum, sem bankanum er ætlað að hafa í varasjóði. Ella er ábyrgðin á pappírnum og sparisjóðseigendum engin trygging gefin fyrir innieign sinni. En eg get ekki séð, að landsajóði sé fært að leggja fram þá 1/2– 3/4 miljón kr., sem til þess þyrfti; nefndin hefði þá átt að koma fram með lánsheimild til handa landssjóði. Hugsum oss nú, að einhverjar þær byltingar yrðu, að sparisjóðseigendur tækju fé sitt úr sparisjóði; það mundi verka á landssjóð. Ef lán væri ekki tekið, - en lánstraust landssjóðs er lélegt nú, eins og háttv. 1. þm. S. Múl. (J. Ó.) tók fram áðan, - og ef landssjóður hefir ekki handbært fé, þegar bankann þryti, hvernig færi þá? Mér virðist sem sparisjóðseigendum sé miklu minni trygging að ábyrgð landssjóðs en því fyrirkomulagi, sem nú er lögskipað, nema því að eins að landssjóður hafi fyrirliggjandi létt seljanleg verðbréf til trygingar. Viðvíkjandi því atriði, að Landsbankinn fái að hafa varasjóðinn í veltu, þá hefi eg ekki haft tíma til að rannsaka það mál. Mig minnir, að eg hafi heyrt, að gamla Glückstad hafi farist svo orð út úr Landsbankamálinu um árið, að ekkert væri á móti því, að bankar hefðu varasjóð sinn í veltunni, svo framarlega sem þeim væri stjórnað vel og gætilega, og það hugsa eg að háttv. þm. G.-K. (B. Kr.) áliti að eigi sér stað með Landsbankann. Því er líka hvískrað mér, að allir bankar hafi varasjóði sína að veltufé. Ef þetta er rétt, hví hefir þá ekki sú leið verið farin að út vega bankanum heimild til að brúka varasjóð sinn sem veltufé? Það gæti þó komið til álíta að veita heimild til þess.

Framsögum. (Björn Kristjánsson) Háttv. umboðsm, ráðh. (Kl. J.) telur frumvarp þetta varhugavert. Það þykir mér óviðfeldið. Eins og eg tók fram áðan, er landssjóðnum meinfangalaust að ganga í ábyrgðina, en Landsbankanum er það mikilsvert. Ef landssjóður tekur á sig ábyrgðina, þá þarf aldrei að óttast sparisjóðsuppþot, og hefir það mikla þýðing fyrir bankann, því að eg get ekki undirskrifað þá kenning háttv. umboðsm. ráðh., að landsmenn beri ekki traust til landasjóðsins; eg veit, að þeir bera traust til sparisjóðsins, en það mundu þeir gera enn meir, ef landssjóður stæði að baki sparisjóðsins. Þessa viðbáru er því ekki hægt að meta að neinu. Eftir allar sínar hörmungar í 27 ár hefir bankinn eignast í Varasjóð sinn nálega 3/4 mill. kr., eða jafnmikið fé næstum sem bankinn hafði upphaflega að veltufé. Það sýnir, að bankanum er ekki hætta búin, og að mönnum er óhætt að treysta honum, eins og menn líka gera. Hitt þótti mér einkennilegt að heyra, hve góðgjörn landstjórnin er, þar sem hún vill, að bankinn haft varasjóð í veltunni. En raunar er það ekki svo mikil velvild til bankans, þótt það væri leyft; það væri miklu fremur til að veikja bankann en styrkja, nema því að eins að í staðinn kæmi trygging, sem alment væri gild, en það er landssjóðsábyrgðin



Að eins stutt athugasemd. Það var rangfærsla hjá háttv. framsögum. (B. Kr.), að eg hefði sagt, að landsmenn bæru ekki traust til landssjóðs. Eg sagði, að innlánaeigendur væru ekki nægilega trygðir, þótt landssjóður tæki að sér ábyrgð fyrir sparisjóðinn, því að landssjóður væri ekki fær um það nú. Það gæti alt af komið fyrir, ef ekki af manna völdum, þá af náttúrunnar, að sparisjóðseigendur taki út sparfsjóðsfé, og kynni þá að því að reka, að bankinn yrði að nota ábyrgð landssjóðs, sem þá yrði að hafa á takteinum annaðhvort reiðu fé, sem hann sjaldan hefir mikið af, eða þá létt seljanleg verðbréf.  (Björn Kristjánsson: Engin ástæða til þess!)  . Það eru undarleg ummæli frá bankamanni. Háttv. framsögum. (B. Kr.) þótti undarleg velvild, að bankanum væri heimilað að hafa varasjóð sinn í veltunni. Hér var um engi veldvildarorð að ræða frá minni hálfu, því að orð min um þetta voru að eins “citat„ eftir einn hinn bankafróðasta mann.



Eg get ekki skilið háttv. umboðsm. ráðh. (Kl. J.). Mér skildist hann ekkert hafa á móti því frá landstjórnarinnar hálfu, að bankinn hefði varasjóð í veltunni, og vitnaði í orð Glückstads um það, sem eg hefi einnig heyrt, eins og háttv. umboðsm. ráðherra líka sagði, að títt væri um alla aðra banka, sem mun vera rétt. Hins vegar þótti háttv. umboðam. ráðh. lítil trygging fólgin í ábyrgð landssjóðs, nema því að eins að landssjóður lægi með svo og svo mikla fúlgu í verðbréfum. Eg skil ekki, hvern veg þetta fær samrýmst. Hvernig fer háttv. umboðsm. ráðherra að ganga inn á það, að bankinn fái varasjóðinn í veltufé án nokkurrar tryggingar, en halda því fram hins vegar, að ábyrgð landssjóðs sé ónóg trygging. Það er einmitt öfugt, að fólk mundi verða hrætt, ef tryggingunni yrði alveg kipt í burtu, en á landasjóðs ábyrgð mundu allir treysta. Eg minnist þess í bankahruninu í Kaupmannahöfn 1908, þegar hræðslan var sem mest, þá tók ríkið að sér ábyrgðina, og urðu þá allir rólegir. Með þessum hætti, ábyrgð landssjóðs, kæmi alls ekki til neins efa eða ótta, því að áhættan yrði engin, nema því að eina að stjórnin sýndi vanrækslu í eftirlitinu. Ef svo færi, að stjórnin þættist ekki geta haft nægilegt eftirlit með sparisjóðnum, sem raunar engin hætta er á, þar sem annar af “revisorunum„ er útnefndur af ráðherra og starfandi maður í stjórnarráðinu, þá er hægurinn hjá að búa til ný lög og koma sparisjóð Landsbankans undir sams konar eftirlit og er með hinum almennu sparisjóðum út um land. Eins og eg hefi tekið fram, álít eg þetta tryggingar-ákvæði bráðnauðsynlegt, þegar bankinn hefir varasjóð sinn í veltu. Landssjóði er engin hætta búin með því, en hitt vinst, sem mikils er um vert, að menn verða rólegri og óhræddari um fé sitt, þegar landssjóður stendur á bak við.



Þetta mál mun hafa gengið greiðlega í gegn um háttv. Ed. og vona eg, að svo verði einnig hér. Ástæðan til þess, að þetta mál kemur fram sem frv. hér á Alþingi, er sú, að fyrir nokkrum árum var löggilt höfn á, þessum stað, er hér ræðir um. Ábúandi bað um kaup á jörðunni og er kaupbeiðnin dagsett í Febrúar 1912. Sýslunefndin, sem hafði þetta mál til umsagnar, áleit ekkert athugavert við það, að jörðin yrði seld, en áleit þó rétt að undanskilja kaupunum dálítið svæði, ofanvert við Reykjalaugu, eins og kaupbeiðandi gerir ráð fyrir í beiðni sinni, ef svo ólíklega kynni að ske, að verzlun myndaðist þar. En til þess eru lítil eða engin líkindi nú. Það gat fremur hugsast áður, vegna þess, að allstórt svæði þurfti að sækja til Borðeyrar bæði úr Dölum og Húnavatnssýlu. Var það talsverðum erviðleikum bundið fyrir menn úr allmiklum hluta þess verzlunarsvæðis, sem sótti þá til Borðeyrar, það er austan Hrútafjarðar, að verða að fara yfir fjörðinn, og því var á þinginu 1893 flutt frumv. um, að Reykjatangi, sem liggur austan Hrútafjarðar, skyldi verða löggilt höfn. En tveim árum síðar 1895 var löggilt höfn á Hvammstanga og 1897 í Búðardal. Síðan hefir engum dottið í hug, að verzlun risi nokkurn tíma upp á Reykjatanga. En stjórnin leit svo á, að ekki væri heimilt án sérstakra laga að selja þessa jörð vegna ákvæða 2. gr. laga um sölu þjóðjarða, en hins vegar hefir háttv. umboðsmaður ráðh. (Kl. J.) lýst yfir því í háttv. Ed., að stjórnin sjái í sjálfu sér ekkert á móti því að jörðin verði seld. Eg vænti því, að háttv. Nd. taki vel í frumvarpið og það nái fram að ganga. Nefnd álít eg óþarfa. Öll Skjöl hér að lútandi liggja frammi á lestrarsalnum, og geta háttv. þingmenn kynt sér málið af þeim.



Herra forseti ! Eg leyfi mér að stinga upp á að þessu máli verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar.



Eg vil leyfa mér að stinga upp á, að sérstök 5 manna nefnd verði kosin til að athuga þetta frv., því að eg veit af fleiri svipuðum frumvörpum á leiðinni, sem mætti þá líka vísa til sömu nefndar.