Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Steinsson Jeg gat þess, er jeg greiddi atkv. um 2. gr. þessa frv. við 2. umr., að jeg greiddi atkv. með henni með fyrirvara. Jeg hjelt þá, að nefndin mundi koma fram með brtt. til að lagfæra greinina, en þar sem hún hefir ekki gert það, þá hefi jeg ásamt öðrum háttv.þm. komið fram með brtt. um hana. Jeg skal taka það skýrt fram, að jeg lít svo á, að allsherjarnefnd hafi breytt frv. til bóta, bæði með það, að það nái til allra skemtana, nema undanþágur sjeu veittar, t. d. við skemtanir, sem haldnar eru í góðgerðaskyni, og eins að hinu, að ætlast til þess, að þessum skatti sje varið til lista eða líknarstarfsemi. Þetta er til bóta og kemur skýrt fram í áliti nefndarinnar, en aftur kemur það ekki skýrt fram í frv., því að þótt það sje tekið fram í frv., að skatturinn eigi ekki að ganga til sveitarþarfa og ekki til að ljetta byrði skattgreiðenda, þá mætti samt verja honum til ýmislegs í þjónustu sveitarfjelagsins, sem ekki snertir listir eða líknarstarfsemi, og því er rjettara að orða greinina eins og brtt. tekur fram. Það virðist og mega ganga að því sem vísu, að reglugerð sú, sem samin yrði, yrði samin samkvæmt þeirri skoðun, sem komið hefir fram í nál., og jeg skil ekki annað en að stjórnarráðið, sem samþ. reglugerðirnar, mundi gæta þess, að þær færu ekki í bága við tilætlun þingsins í þessu máli.

Frsm. (Magnús Torfason) Jeg þóttist við aðra umr. málsins taka skýrt fram ástæður allsherjarnefndar um breytingar þær, er hún gerði, og einnig tók jeg skýrt fram þær ástæður, er liggja til þess, að eigi er unt að ákveða nánar í lögunum sjálfum, hvernig skattinum skuli varið. Það er ekki hægt að gera þar frekar að en afmarka svæðið. Eftir brtt. á þgskj. 407 get jeg ekki betur sjeð en að sveitarfjelögin hafi rjett til að nota þennan skatt til almennra sveitarþarfa, svo sem framfærslu ómaga. En nefndin lítur svo á, að það sje ekki rjett að verja skattinum svo; það sjeu nógar aðrar holur fyrir hann. Og ef skattinum yrði varið til almennra sveitarþarfa, þá græddu vitanlega hæstu gjaldendurnir mest á því, og mun þó enginn ætlast til þess. Jeg man t. d, að sveitarfjelagi voru eitt sinn gefnar 10.000 kr., því til framfara, en svo hefir verið með gjöf þessa farið, að hæsti gjaldandinn hefir mest á henni grætt. Hann greiðir um 20% af útsvörum þar, og græðir því árlega 20% af vöxtunum. Nefndinni barst ósk um, að skatturinn gengi til styrktar leiklistinni, en það er ekki unt að lögbinda það. Svo eru ýms líknarfjelög, sem vilja njóta góðs af skattinum, t. d. barnahælið hjer í Reykjavík, en nefndin vildi ekki heldur lögbinda skattinn þeim til handa, en láta bæjarstjórnum eða sveitarstjórnum það í vald, til styrktar hverju skattinum yrði varið. En eins og jeg tók fram áðan, þá er, samkvæmt brtt., heimilt að verja skattinum til almennra sveitarþarfa, en því er nefndin ósamþykk. En það, að hún vill ekki lögskorða skattinn, er meðal annars vegna þess, að líknarfjelögin eru ekki svo fastgróin, - þau breytast. Og þótt einhver sveit vilji í ár verja skattinum til styrktar barnahæli, þá má vel vera, að hún næsta ár vilji verja honum til alls annars, t. d. til styrktar leiklist. En auk þess mætti þetta ákvæði verða til þess að ýta undir þá, er hefjast vilja handa um líknarstörf og framlög til þess. Það gæti og hjálpað sjúkrafjelögum, en þau hafa átt örðugt uppdráttar. Jeg varð var við það, þegar gengið var til atkvæða við síðustu umr., að sumum háttv.þm. þóttu ákvæði frv. um þetta ekki nógu skýr, en það mun stafa af því, að þeir hafa ekki athugað ákvæði 3. gr., því að þar segir svo um reglugerðina, að þar skuli kveða á um „innheimtu og annað, er þar að lýtur“, eða með öðrum orðum um alt, er málið varðar. Það var því óþarfi að kveða ger á um þetta en brtt. nefndarinnar gerði. Það var því og er nóg að útiloka það, að leyfilegt sje að verja skattinum til að ljetta skattabyrði skattgreiðanda. Ef flutnm. brtt. vilja, eins og háttv.þm. Snæf. (H. St.) tók fram, láta verja skattinum til líknarstarfsemi eða lista, þá hnígur brtt. þeirra ekki í þá átt, og þeir gerðu því rjettast í að taka hana aftur. Nefndin ræður til, að hún sje feld, ef hún kemur til atkvæða.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg gat þess, er jeg greiddi atkv. um 2. gr. frv. við 2. umr., að jeg gerði það með fyrirvara, og var það vegna þess, að mjer finst það ekki koma skýrt fram í frv. til hvers eigi að verja skattinum. Auðvitað mætti ákveða í reglugerð, hvernig með hann skuli farið, en best og hagfeldast er þó, að það sje skýrt tekið fram í lögunum sjálfum. Jeg ætlaði að koma fram með brtt. um þetta, en varð of seinn með hana, enda má lagfæra það í háttv.Nd. Eins og brtt. er orðuð, er það alfarið lagt í vald sveitarstjórnanna, hvernig þær verja skattinum; þeim eru engin takmörk sett, því að þótt einhverjar óskir komi fram um það í umr. um frv., þá hygg jeg, að ekki sje unt að telja þær bindandi fyrir bæjar- eða sveitarfjelögin. Mjer skilst, að báðir aðiljar vilji, að skattinum sje varið til lista eða líknar, og færi þá best á því að taka það fram í frv. Við það ættu allir að geta unað.

Guðjón Guðlaugsson Jeg verð að játa það, að jeg skil ekki vel afstöðu háttv.þm. Snæf. (H. St.), þar sem hann hrósar svo mjög allsherjarnefndinni fyrir breytingar hennar á frv. og það, að hún vill ekki láta verja skattinum til beinna sveitarþarfa, en svo jafnframt þessu hrósi sínu ber fram brtt., sem kippir burt einmitt því atriði nefndarinnar, sem hann hrósar mest. Brtt. hv.þm. (H. St.) er orðuð svo, að eftir henni má verja skattinum til hverra almennra sveitarþarfa sem vera vill, t. d. ómagaframfærslu, refaveiða, vegagerða o. s. frv. En það sjá allir, að þetta fer í öfuga átt við það, sem nefndin ætlaðist til, og í öfuga átt við það, sem sami háttv.þm. (H. St.) hrósaði nefndinni mest fyrir. Nefndin telur æskilegast, að þessu sje varið til líknar eða lista, en hún hefir ekki lögbundið neitt sjerstakt líknarstarf, heldur að eins afmarkað svæðið. Jeg heyrði á mönnum um daginn, að þeir lögðu mikið upp úr því, að sveitirnar fengju sjálfar að ráða þessu; að eins væru þeim takmörk sett. En eins og þingið hefir vald til að setja skattinn, eins hefir það vald til að segja, hvernig honum skuli verja. Ef þessi skattur gengi beint í sveitarsjóð, þá mundi hann nærfelt undantekningarlaust verða til þess eins, að ljetta byrði á hæstu gjaldendum sveitarinnar, því að þegar útsvörunum er jafnað niður, eru áætlaðar allar tekjur sveitarsjóðsins, og svo jafnað niður því, er menn telja að til vanti. Því mundu útsvörin minka ef svo væri gert Og eigi mun það vera ætlunin að ljetta undir með hæstu gjaldendunum. Í öllum sveitum landsins munu og vera til nógar bolur, er gætu notið góðs af skatti þessum; á meðal þeirra skal jeg nefna lestrarfjelög. í sveitarstjórnarlögunum er ekki gert ráð fyrir, að sveitirnar leggi fram tillag til þeirra eða styrk, en víða hefir verið unnið að þeim af kappi, og sumstaðar jafnvel um efni fram. Þau mundu því vel geta notfært sjer skattinn, og hann þar gert hreppsbúum mikið gagn og gaman. Eini skatturinn, sem sveitirnar fá nú, er hundaskatturinn, og mjer þykir hálfóviðfeldið að setja þennan nýja skatt við hliðina á hundaskattinum í reikning sveitarsjóðanna. En mjer virðist rjettara, að þessi nýi skattur komi alls ekki inn í sveitarreikning, heldur standi fyrir utan hann, líkt og ellistyrktarsjóðurinn.

Magnús Kristjánsson Það er ekkert stórmál, sem hjer liggur fyrir, og því í sjálfu sjer ekki mikið um það að segja, en þó kemur fram hjer mikill stefnumunur. Nefndin og hæstv. fjármálaráðh. vilja láta það vera lögbundið, hvernig eigi að verja þessum skatti, en jeg, og væntanlega fleiri háttv.þm., er því algerlega mótfallinn. Jeg vil ekki taka með annari hendinni, það sem jeg gef með hinni, og því er jeg á móti því að lögbinda þetta, og jeg tel það heppilegast, að þingið fari sem allra varlegast í að takmarka vald sveitarstjórnanna að ástæðulausu. Jeg skil ekki, hvernig menn fara jafnmikið og nú er gert að tala um sjálfstæði, þrælabönd o. s. frv., en vilja á sama tíma gera alt það, sem unt er, til að gera sveitarstjórnir sem ósjálfstæðastar. Sveitarstjórnirnar eru þó best færar til að ráða fram úr málum sínum það gerir meðal annars innbyrðis kunnugleiki þeirra, og jeg sje ekki, hví þær ættu að vera ófærari til að ráða því, hvernig hagfeldast er að notfæra þennan skatt, fremur en aðrar tekjur sveitarfjelagsins. Ef þær færu illa með þetta vald sitt, þá geri jeg fastlega ráð fyrir, að stjórnarráðið mundi taka í taumana. Samkvæmt þessum skilningi, að takmarka sem minst vald sveitarstjórnanna, þá er brtt. til bóta. Við skulum gera ráð fyrir, að skatti þessum yrði einhversstaðar varið í almennar sveitarþarfir. Það er til að ljetta undir með hæstu gjaldendunum, segir nefndin, en gæti þá ekki staðið svo á, að hin síðustu ár hefði orðið að tefla fulldjarft og að nota út í æsar gjaldþol einstaklinganna ? Og ef svo væri, er það þá nokkurt ódæmi, þótt þessu fje væri að einhverju leyti varið til að bjarga mönnum í vandræðunum? Gamanyrði verð jeg að telja það, að finna það að þessu, að skemtanaskatturinn yrði við hliðina á hundaskattinum í reikningum sveitarsjóðanna. Á það getur enginn lagt áherslu. Brtt. miðar að því, að sveitarstjórnirnar hafi sem frjálsastar hendur, en nefndin vill draga sem mest úr valdi þeirra. Þetta er meiningamunurinn. Hann er ljós, og jeg er ekki í neinum efa um, að stefna sú, er kemur fram í brtt., er hollari fyrir þjóðfjelagið.

Halldór Steinsson Mjer þykir háttv.frsm. (M. T.) gera lítið úr nál. sínu, þar sem hann telur, að stjórnarráðið geti ekki bygt á því. En þó að ganga megi út frá því, að þessi ummæli hans sjeu rjett, þá er engin trygging fyrir því í 2. gr. frv., að fje þessu verði varið til lista eða líknarstarfsemi, því að það eru margar aðrar dyr opnar. Skal jeg t. d. benda á, að verja mætti fjenu til að leggja vegarspotta, sem sveitarsjóður hefir ekki ætlað að leggja fje til eða ber ekki skylda til. Fyrir það er ekki girt með 2. gr., eins og hún er orðuð. Brtt. mín er því rjettmæt í alla staði.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það kemur skýrt fram í umræðunum, að hv.þm. Snæf. (H. St.) og háttv.þm. Ak. (M. K.) leggja mismunandi skoðun í brtt. á þgskj. 407. Jeg hefi skilið það svo, að háttv.þm. Ak. (M. K.) vilji ekki binda bæjar- og sveitarstjórnir í þessu máli, og samkvæmt brtt. mundi hver bæjar- eða sveitarstjórn líka skoða sig óbundna og frjálsa að því að verja skattinum eins og hún vildi. En ejns og jeg hefi tekið fram, þá vil jeg, að það komi fram í lögunum, að skattinum sje varið í ákveðnu augnamiði.

Frsm. (Magnús Torfason) Það er leitt að lengja umr. um jafnlítið mál og þetta er. En það skýtur nokkuð skökku við hjá háttv.þm. Ak. (M. K.) og hæstv. fjármálaráðherra. Fjármálaráðherrann vill hafa „positivt“ ákvæði í lögunum um það, hvað eigi að gera við skattinn, en hv.þm. Ak. (M. K.) vill að eins það eitt, að skatturinn renni í bæjarsjóð eða sveitar óskoraður. Í 1. gr. frv. er tekið fram, að undanþágu frá skatti megi veita fyrir þær skemtanir, sem haldnar eru til styrktar líknarstarfsemi og listum, og jafnframt hefir það komið fullgreinilega fram hjer í deildinni, að það er ætlast til, að skatturinn gangi til líknarstarfsemi og lista. Það var því, held jeg, óþarfi af háttv.þm. Ak. (M. K.) að fara að tala um þrælabönd í sambandi við þetta mál, eða brýna mig á, að jeg vildi leggja á slík bönd. Jeg hygg nú sannast að segja, að skemtanaskatturinn yrði aldrei svo hár, að honum yrði varið til margs í einu, a. m. k. meðan dýrtíð og neyð standa fyrir dyrum. Í þessu sambandi dettur mjer í hug eitt atriði í sögu leiklistarinnar hjer í Reykjavík, sem gerði það að verkum meðal annars, að allsherjarnefnd vildi ekki fela sveitarstjórnum fult vald á hagnýting skattsins. Leikfjelagið hefir haft styrk úr landssjóði gegn styrk úr bæjarsjóði, en samt hefir bæjarstjórn lagt skatt á hverja sýningu, og þar að auki ákveðið, að leikfjelagið ætti að leika frítt 3-5 kvöld, svo að útgjöldin hafa í raun og veru orðið meiri en tekjurnar frá bæjarsjóði. Þetta má ekki svo til ganga. Jeg get vorkent þeim leikendum hjer, sem leggja á sig vinnu fyrir lítið eðá ekkert, og ætti það alls ekki að viðgangast framvegis, að skattur sje lagður á slíkar skemtanir. Vænti jeg svo, að ef menn eru sammála um, að láta þennan skatt ganga til lista, vísinda eða líknarstarfsemi, þá geti þeir ekki heldur með góðri samvisku samþykt brtt. á þgskj. 407.

Guðmundur Ólafsson Mjer fanst niðurlagið á 2. gr. frv. strax óheppilega orðað og greiddi henni atkv. með fyrirvara. Og jeg býst við, að það yrði nokkuð óþægilegt að verja skattinum á þann hátt, að ekki kæmi í bága við þetta ákvæði í niðurlagi 2. gr., enda mjög varhugavert ákvæði að setja það sem skilyrði fyrir ráðstöfun skattsins, að hann komi aldrei skattgreiðendum að notum. öllum kom saman um að verja skattinum til góðgerða, lista, og þá mætti líka bæta við - til fróðleiks og þarflega fyrirtækja. Mjer finst alls ekki hættulegt að lofa sveitarstjórnunum sjálfum að hafa tillögurjett um þetta; þær mundu alls ekki fara að verja skattinum í ráðleysu. Annars býst jeg við, eftir því sem háttv.þm. Ísaf. (M. T.) sagðist, að það hafi verið leikfjelag Reykjavíkur, sem ruglaði menn. Það er alveg rjett um það fjelag, að síst ætti að skatta skemtanir þess, en úti um sveitir eru talsverðar skemtanir, og margar þeirra gefa töluvert af sjer og eru jafnframt ekki ætið haldnar í svo þörfum tilgangi, að ástæða væri til að hlífa þeim við skatti, og ekki mun þetta síður eiga við um flestar skemtanir í kaupstöðum. Að öllu athuguðu verð jeg að greiða atkvæði með brtt. á þgskj. 407.

Kristinn Daníelsson Jeg er ekki fjarri því, að það sje alveg rjett, sem háttv.þm. Ak. (M. K.) sagði, að úr því að sveitar- og bæjarstjórnir eiga að semja reglugerðina, þá eigi þær og að ráða skattinum. Hins vegar er jeg alls ekki á móti því, að honum sje varið til líknarstarfsemi, og ætti þess að einhverju leyti að vera getið í lögunum. Jeg er þess vegna með hvorugt vel ánægður; hefði getað verið alveg samþykkur fyrri hluta 2. gr. með brtt. á þgskj. 407, en hefði viljað bæta við nýju atriði um, á hvern hátt ætti að ráðstafa skattinum með reglugerðarákvæði. Væri því ekki rjettast að laga þetta og taka málið út af dagskrá í þetta sinn, uns þessu hefði verið kipt í lag?

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg hefi ekki enn fengið neinar upplýsingar um það út úr umræðunum, hvers vegna hv. deild vill sjálf ákveða, hvernig skattinum eigi að verja. Ef þessi skattur á að teljast sektir eða eitthvað slíkt, þá er eðlilegast að verja honum til líknarstarfsemi. En nú er ólíklegt, að menn telji skattinn sektarfje. Þá kemur hin spurningin til greina, hvort hjer sje verið að útvega tekjur, og það hefir altaf vakað fyrir mjer, að svo væri, en þá finst mjer líka einkennilegt að binda þennan tekjuskatt að eins við eina notkun, og af því að brtt. gengur í þá átt að láta hlutaðeigandi sveitar- og bæjarsjóði sjálfráða um það, hvernig skattinum skuli varið, þá er jeg með henni.

Frsm. (Magnús Torfason) Mjer finst það lýsa nokkuð miklu vantrausti á sveitarstjórnum, ef þær eiga ekki að geta samið reglugerðir um það, hvernig skattinum skuli varið, þegar búið er að ákveða það í lögum, að honum megi ekki verja til venjulegra sveitarþarfa. En eftir því, sem fram er komið í umr., verður nefndin að vera algerlega á móti brtt, því að það er fullkominn stefnumunur í henni frá því, sem er í frv.

Forseti: Einn háttv.þm. (K. D.) hefir óskað, að málið yrði tekið út af dagskrá, en nefndin telur ekki þörf á því. Heldur háttv.þm. (K. D.) fast við ósk sína?  (K. D.: Nei)  .

Frsm. minni hl. (Kristinn Daníelsson) Þó að nál. á þgskj. 396 sje stutt, þá er óþarfi að vera langorður og nægilegt fyrir báða aðilja að vísa til þess. Það sýnir, að nefndin hefir að vísu ekki getað orðið samferða í málinu, þar sem tveir nefndarmenn litu svo á, að ákvæði laganna um kennara við fasta skóla, sem eiga kröfu til uppbótar, næði ekki til þessa skóla. Skírskota jeg um það til þess, sem jeg hefi sagt í nál., að skóli þessi hefir þá viðurkenningu, sem lög nr. 37, 30. júlí 1909, mæla fyrir, og má því teljast fastur skóli. Jeg vil að öðru leyti að eins bæta því við það, sem stendur í nál., að jeg hygg einnig verða að líta svo á, að skólinn hafi haft styrk úr landssjóði hingað til, því að í fjárlögunum eru veittar 30.000 kr. til skóla; þar af 10.000 kr. til kaupstaðaskóla. Nú hefir það að vísu komið svo út, að styrkur sá, sem þessi skóli hefir haft, væri úr bæjarsjóði, en hann hefir fengið hann vitanlega vegna þess, að landssjóður styrkti skólahald bæjarins, svo að styrkurinn til þessa skóla er í raun og veru ekki annað en hluti úr landssjóðsstyrknum. Jeg held, að hv. stjórn hafi ekki þótt ósanngjarnt að greiða þá dýrtíðaruppbót til skólans, sem hjer er farið fram á, en taldi sig þó þurfa að fá samþykki þingsins til þess, og þess vegna er þingsályktunartill. þessi líka fram komin. Hv. Nd.samþ.till., og jeg vona, að hv.Ed. standi henni ekki að baki í því að veita samþykki sitt sanngirnismálum þeim, sem fyrir þingið koma og jeg tel þessa till. vera.

Frsm. meiri hl. (Eggert Pálsson) Eins og háttv. þingdeildarmenn sjá, þá er svo skýr stefnumunur milli meiri og minni hl. nefndarinnar, að öllum má ljóst vera. Jeg get tekið það fram, að frá okkar hálfu, meiri hl. manna, er ekki minsti snefill af kappi um málið, og eins mun vera um hv. minni hl. nefndarinnar. Aðalmunurinn liggur í því, sem hv. frsm minni hl. (K. D.) mintist á; hann álítur, að skólinn sje í eðli sínu styrkþegi landssjóðs, líkt og aðrir fastaskólar, sem styrkur er veittur, en meiri hl. álítur, að svo sje ekki og hafi ekki verið á síðustu fjárhagstímabilum. Það hefir að vísu sjerstaklega verið farið fram á styrk úr landssjóði handa þessum skóla, en ekki tekist að fá hann, enda er hans hvergi getið í fjárlögunum. Og þar sem nú svo er ástatt, að skóli þessi hefir ekki fengið neinn fjárstyrk beint úr landssjóði, þá getur ekki um neina uppbót frá landssjóði verið að ræða honum til handa, því uppbætur geta ekki komið til greina nema þar, sem eitthvað er til að bæta upp. Það er vikið að því í nál., að þetta geti skapað varhugavert fordæmi, og jeg hygg, að þar sje ekki rangt á litið. Það getur vel hugsast, að svipað fyrirkomulag komist á víðar, að hreppsnefndir sletti einhverjum smástyrk í svipaðan skóla, til þess að hann komist svo inn í landssjóð að slíkum bakdyrum sem þessum, er hv. minni hl. vill opna. Því er að vísu haldið fram af háttv. minni hl., að slíkir skólar þurfi að hafa reglugerð, samþykta af fræðslumálastjóra, en jeg sje ekki, að hann mundi hafa neitt á móti því að samþykkja þær reglugerðir, og það því síður er hann sæi, að með því væri vegur til þess að ná í meira fje til fræðslumála. Aftur á móti vil jeg geta þess, að við vorkennum mönnum þeim, sem hjer er um að ræða, engu síður en minni hl., og það er ekki styrksins vegna, að við leggjumst á móti þessu, heldur af því, að við lítum svo á, að hjer sjeu ekki farnar rjettar leiðir. Við álítum, að það hefði verið miklu eðlilegri leið að gera skóla þennan að nokkurskonar deild úr barnaskólanum. Þess er og full þörf, og er meira að segja við búið, að bæta þurfi við fleiri deildum, því eftir því, sem bærinn stækkar, verður það óþægilegra að hafa barnaskólann allan á sama stað. En hefði nú skóli þessi verið ein deild af barnaskólanum, þá hefði auðvitað enginn haft á móti því, að menn þessir hlytu uppbót eins og aðrir kennarar barnaskólans. Annars viljum við ekki gera þetta að neinu kappsmáli, en leggjum það alveg á vald deildarinnar.

Frsm. minni hl. (Kristinn Daníelsson) Hv. frsm. meiri hl. (E. P.) sagði, að skóli þessi hefði ekki fengið neinn styrk úr landssjóði, og því gæti ekki verið um neina uppbót að ræða. Jeg sýndi þó fram á, að svo væri í raun og veru, og skil jeg ekki, að hv.þm. (E. P.) skuli ganga fram hjá röksemdum mínum. Það má að eins kalla tilviljun, að bæjarsjóður hefir stílað þannig miðlun sína af styrknum, að formið er ekki fullkomið fyrir því. Hann sagði líka, að þingið hefði ekki vilja styrkja skólann, og mun það rjett, að það hefir ekki fallist á að veita honum sjerstaklega styrk á sitt nafn, þar sem það veitir styrk til skólahalds í kaupstöðum, sem nær og til þessa skóla. Hann hefir getið sjer besta orð og fengið almenna viðurkenningu, og finst mjer æði hart að láta kennara gjalda þess, að þeir hafa ráðist til kenslu við þennan skóla, þótt einhverja agnúa megi finna á forminu. Jeg tel ekki þýða að bæta hjer meiru við, en legg málið á vald deildarinnar.