Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm.. (Bjarni Benediktsson): Hv. allshn. hefur nú haft þetta mál til meðferðar og gefið út um það nál. á þskj. 1086, og þar er í raun og veru allt það sagt, sem um þetta mál er að segja. Eins og nú er komið, er alveg sjálfsagt að fresta samkomudegi þingsins til hausts og með öllu ástæðulaust að ákveða hann fyrr en 1. október.



Mér þykir rétt að láta þetta mál ekki fara svo úr þessari hv. d., að ég ekki geri grein fyrir atkvæði mínu. Ég greiddi frv. atkvæði til 2. umr. og n. og bjóst við, að við þetta mál yrðu höfð svipuð vinnubrögð og um mál almennt. Það má segja, að það sé nú tæplega, því að ekki munu vera liðnir nema tveir klukkutímar síðan málinu var vísað til n., og er nokkur ástæða til að halda, að það hafi verið fljótleg athugun. Ég skal þá skýra frá því strax, að ég get ekki fylgt þessu frv. út úr þ. óbreyttu, og liggja til þess fleiri en ein ástæða. Það má nú benda á, að þetta þ., sem við nú sitjum enn, var upphaflega kallað saman 10. jan., að mig minnir, en var svo frestað til 2. sept., og var það náttúrlega að miklu leyti lýðveldisyfirlýsingin á Þingvöllum 17. júní, sem gerði að verkum, að nauðsynlegt var að fresta þ. Ég hygg, að hafi ekki verið mikill ágreiningur um það, og enn fremur hygg ég, að ekki sé mikill ágreiningur um, að eins og nú standa sakir er erfitt bæði að leggja fjárlagafrv. fyrir þ. nú í febr., enda augljóst, að þessu þ. verður ekki lokið 14. febr., svo að það verður að fresta þ. eitthvað, og í annan máta er það viðurkennt, að erfitt sé að afgreiða fjári. til fullnustu fyrr en nokkuð er liðið á árið og frekar sést um fjárhagsafkomu ársins. En þessi reynsla, sem við höfum fengið af haustþingi, sannar mér a.m.k. það, að það að draga að kalla þ. saman þar til 1. okt. er sama og halda við sama vandræðaástandinu og verið hefur um, að við losnum ekki við ársþing fyrr en allmikið er liðið á næsta ár. Þetta tel ég mjög óvarlegt, m.a. af þeirri reynslu, sem við höfum fengið. Þegar hin nýja stj. var mynduð, var hún mynduð á málefnasamningi, sem eðlilegt er, og ef ég man rétt, þá átti að leysa á þessu þ., sem enn þá stendur yfir og búið er að standa á annað ár, eitt af samningsmálunum, sem var endurskoðun á launal. starfsmanna ríkisins. Það mál var undirbúið af n., og ég skal engan dóm leggja á þann undirbúning, því að ég er ekki fær að dæma um það, en víst er það, að allmikil vinna hefur verið lögð í málið. Þó er það svo, að enn þann dag í dag er málið ekki komið lengra en það, að það er í n. síðari d. Þetta virðist mér benda til þess, að þegar a næsta þ. á að fara að leysa annað samningsmálið, sem ég hygg hafi verið nefnt tryggingamál, þá sé mikið, sem bendi til þess, þegar litið er til reynslu og útkomu fyrsta samningsmálsins, launamálanna, að tæplega muni vinnast á 3 mánuðum að ljúka því máli, svo að þ. gæti orðið lokið á skömmum tíma. Að vísu veit ég ekki neitt um, hvað undirbúningi þessa máls líður, en ekki veit ég til, að nein föst n. hafi starfað í því máli. Ég lít svo á, að þetta mál nr. 2. í málefnasamningi stj. sé bæði umfangsmeira og sízt vandaminna en það mál, sem leysast átti á þessu þ. og sennilega verður leyst, ef þ. stendur nógu lengi. Ég tel, að það sé tæplega vandaminna mál og auk þess lakar undirbúið, svo að ég tel hreinasta óráð, þó að ýmsar ástæður liggi til þess, að þ. verði frestað fram eftir sumrinu, að fresta því þar til í októberbyrjun, og fæ ég ekki skilið afstöðu ríkisstj. til þessa, vitandi vits, að málið verður ekki leyst fyrir árslok. Ég veit, að því verður svarað til, að ríkisstj. hafi í hendi sinni að kalla þ. saman fyrr, ef svo er ástatt, og ég efa ekki, þó að ég hafi ekki mikið traust á þessari ríkisstj., sem situr, að hún muni kalla þ. saman, ef eitthvað ber að, sem er alveg sérstakt. En ég hef litla von um, að hún kalli þ. saman fyrr vegna þessa máls, sem á að leysa á þ. og nokkuð er á huldu enn þá, hvernig verður leyst. Ég vil ekki vera með neinar getsakir um, að þetta mál verði ekki leyst og eigi ekki að leysast. Ég skal játa, að það er um það eins og launal., að það er mikið alvörumál; sem þarf mikillar athugunar við, og sennilegt, að ekki sé hægt að neita því, að það sé þjóðþrifamál. En manni dettur í hug, að þegar ríkisstj. leggur svona mikið kapp á, að samkomudagur þ. sé ekki ákveðinn fyrr en þetta, sé eitthvað, sem liggur til grundvallar, því að ég veit, og við vitum það allir, að í Nd. lá fyrir brtt. um að breyta samkomudegi Alþ. þannig, að þ. kæmi saman í byrjun sept., en það var fellt af stjórnarliðinu öllu. Framsfl. var með brtt. og ég hygg þeir innan Sjálfstfl., sem ekki styðja stj. Þetta sýnir, að það er eitthvað sérstakt, sem stj. hlýtur að hafa fyrir augum, þegar hún er ófáanleg til þess að ákveða samkomudag Alþ. fyrr en þetta. Það er ástæðulaust alveg að fara hér með nokkrar getgátur, en mér blandast ekki hugur um, að til þess kapps, sem stj. leggur á, að samkomudagur Alþ. sé ekki ákveðinn fyrr en þetta, hljóta að liggja alveg vissar ástæður. Ég veit ekkert, hverjar þær eru, og skal ekki hér neitt fara að gizka á það, en enginn, sem ekki hefur óskorað traust á þessari stj., getur láð mér, þó að ég telji mjög varhugavert að greiða þessu máli atkvæði út úr þ. Ég get aðeins minnt á það, sem öllum er ljóst, að Framsfl. hefur ætíð talið, að vetrarkosningar væru mjög óheppilegar, sérstaklega fyrir sveitir landsins, þó að segja megi kannske, að þær séu ekki eins óheppilegar fyrir þéttbýlið. Það er ekki hægt að loka augunum fyrir því, að ein afleiðingin af því, að þ. væri frestað lengur, gæti óneitanlega orðið sú, að það verði vetrarkosningar, og mér finnst ég þurfi ekki að rökstyðja það mikið. Við, sem lítum í dagblöðin daglega, sjáum, að það má heita, að ekki einn einasta dag sitji þau blöð, sem standa að núv. ríkisstj., á sárs höfði. Það eru frá mínu sjónarmiði séð óþvegnar getsakir og óþvegin orð, sem falla í hvers annars garð, a.m.k. af hálfu tveggja stjórnarblaðanna. Þetta er kannske ekkert að marka, en ég hef litið svoleiðis á, að blöð hvers flokks túlkuðu nokkurn veginn skoðanir hans og afstöðu. En eins og samkomulagið er í stjórnarblöðunum nú, þá finnst mér það ekki nein goðgá, þó að okkur, sem ekki fylgjum ríkisstj. að málum, detti í hug að geti komið fyrir, að slitni upp úr samvinnunni, þegar þ. kemur saman aftur. Það má vera einkennilegt - og ég vil segja alveg ný stefna, ef það verður þannig, að samkomulagið í stjórnarflokkunum verði orðið verulega gott, eftir því sem nú kemur fram í blöðum þeirra. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, þá eru ýmsar orsakir, sem gera að verkum, að ég get ekki léð þessu máli fylgi út úr d., en stærsta ástæðan, sem ég hef þegar tilfært, er óttinn við, að af þessum fresti leiði vetrarkosningar, og það má vei vera, að hæstv. ríkisstj. geti gefið skýringu á því, hvers vegna hún sækir svo mjög, að samkomudagur Alþ. sé ekki færður lengra fram til sumarsins, t.d. um einn mánuð, því að ég verð að segja, að þó að það muni ekki meira en því, að Alþ. kæmi saman í byrjun sept., þá eru miklu meiri líkur til, ef eitthvað kemur fyrir, - og alltaf getur eitthvað komið fyrir -, að þá væri hægt að koma við kosningum, ef á þarf að halda, á skömmum tíma. Að vísu er ekki útilokað, að fresturinn leiði samt sem áður til vetrarkosninga, en það eru þó meiri líkur til þess að byggja mætti fyrir það. Ég hef reynt að haga svo orðum mínum um þann ótta, sem um það er, að eitthvað sérstakt og óþekkt okkur stjórnarandstæðingum liggi til grundvallar því, að stj. sækir svona fast, að hún hafi heimild til þess, að þingið komi ekki saman fyrr en 1. október, að þau væru ekki til áreitni. Mér væri það mjög kært, ef hæstv. stj. vildi gera fyrir því frekari grein en ég hef heyrt hana gera enn þá, hvernig á þessu stendur. Því að ég skil það vel, að stj. vilji gjarnan hafa nokkurn tíma, sem hún sé laus við þ. og geti gefið sig að stjórnarstörfum. En til þess var annað miklu handhægara ráð, það var að ljúka þessu þingi miklu fyrr og vera búin að ljúka því nú, því að það verð ég að segja, að dráttur á því, að þessu þingi sé lokið, er ekki stjórnarandstöðunni að kenna. Þó að ágreiningur kunni að vera um þau mál, sem hafi gert það að verkum, að þingi er ekki lokið, og stjórnarandstaðan sé á öndverðum meið við stj., þá er það víst, að sú andstaða hefur ekki verið það sterk, að stj. gæti ekki verið búin að ljúka þeim málum, ef fullt samkomulag væri innan stjórnarflokkanna. Þess vegna er það, að stj. hefur ekki enn getað haft það mikinn samstarfskraft, að hún hafi getað lokið aðkallandi málum nú, svo að hún geti losnað við þingið. Ég hef fulla ástæðu til að halda, að þegar næsta þing kemur saman, þá verði litlu betur ástatt innan hæstv. ríkisstj. Ég mun því greiða atkv. á móti þessu frv. Ég sé ekki, að það hafi neina þýðingu að bera fram skriflega brtt. við frv. eftir atkvgr. í Nd. Mér er alveg ljóst, að stj. hefur fastakveðið, að svona skuli það vera, það er því ekki nema tímatöf að vera að bera fram brtt. við frv. Ég mun því ekki hirða um það. Ég mun ekki heldur tefja að neinu leyti fyrir málinu eða afgr. þess, en hins vegar mun ég, byggt á því, sem ég hef sagt, greiða atkv. á móti frv. Ég taldi óhjákvæmilegt, að þetta kæmi fram, þar sem ég hef greitt atkv. orðalaust með frv. til 2. umr., en það geri ég venjulega, þó að ég sé á móti málinu, svo framarlega sem það er forsvaranlegt, en hins vegar vildi ég gera fullkomna grein fyrir afstöðu minni til málsins. Ég hygg, þó að ég hafi ekkert umboð til þess að lýsa yfir, að svo sé, að svipuð sé afstaða Framsfl. alls. Ég mun svo ekki tefja þessar umr., og þótt ég hafi hér eytt nokkrum orðum að þessu máli, vona ég, að hæstv. forseti d. og hv. þdm. taki ekki hart á því, því að það er ekki venja mín að tefja fyrir málum með málþófi.

Forsrh. (Ólafur Thors) Hv. 1. þm. S.-M. flutti hér alllanga ræðu um þetta frv., sem fyrir liggur til umr., mjög hógværa málefnalega, og þar sem hann fór fram á frekari upplýsingar en fram hafa komið, finnst mér sjálfsagt að verða við þeim tilmælum. Ég þarf ekki að verja til þess löngum tíma, því að í þessu máli eru engin launbrögð í frammi höfð, ekkert, sem hulið þarf að vera, þó að mér skildist hv. þm. vilja gefa í skyn, að sú staðreynd, að stj. hefði sótt fast að fá þingi frestað til 1. okt., hlyti að byggjast á einhverjum sérstökum bollaleggingum, sem hún hefði í frammi haft og stjórnarandstaðan vissi ekki full skil á. Ég skal upplýsa það, alveg eins og það liggur fyrir, að stj. er ljóst, að enda þótt þetta frv. verði samþ., þá getur það vel farið svo, að hún telji sig tilneydda að kveðja saman þing 1. sept. eða jafnvel fyrr. Það geta mörg óvænt atvik kallað á þörf fyrir samankvaðningu Alþ., og það verður að sjálfsögðu á hverjum tíma, og einnig þá .að þessu sinni, að fara undir mat stj., á hverju hún telur þörf. Það hefur verið rætt um það, einnig af þessum hv. þm., eftir því sem mér hefur skilizt, enda þótt ég ætti þess ekki kost að hlýða á alla ræðu hans, að það gengi úr gildi löggjöf um verðlagsákvörðun landbúnaðarafurða og uppbótargreiðslur innanlands, og af þeim ástæðum kynni nauður alveg sérstaklega að reka til að kalla saman þing fyrr en 1. okt. Einnig þetta kann að verða svo í reyndinni, en stj. hefur þá ályktað á þá leið, að samkvæmt ákvæði frv. verði hægt að fullnægja þeirri þörf, ef hún á þeim tíma verður jafnaðkallandi og stjórnarandstaðan og kannske fleiri óttast nú, að hún muni verða. Menn kunna þá að spyrja: Úr því að stj. viðurkennir þetta, hvers vegna er hún þá að beita sér á móti yfirlýstum vilja sumra þeirra manna, sem ekki beinlínis styðja stj., en hafa verið og eru í samstarfi við einn af stjórnarfl. og vilja í þessu efni koma fram áformum stjórnarandstöðunnar? Ástæðan er einföld. Hún er sú, að ef þess er nokkur kostur, en úr því sker ekkert nema reynslan, þá óskar stj. þess, og telur sig þar í fullu samræmi við vilja ekki eingöngu þeirra þm., sem styðja stj., heldur líka út af fyrir sig í samræmi við alla þm., að komast hjá því að kveðja þá til samstarfs fyrr en þennan tiltekna dag, sem stj. sýnist, að sé miðaður við síðustu forvöð og eðlilegt þinghald, og ætti þingi þá að vera lokið fyrir áramót, og er þá gengið út frá, að tími hefði unnizt til undirbúnings mála með öðrum hætti en verið hefur að undanförnu. Hv. þm. vék að því, að ef stj. óskaði eftir vinnufriði, þá hefði sá kostur verið nær að ljúka þessu þingi löngu fyrr en raun yrði á, og gat þess í því sambandi, að stjórnarandstaðan hefði ekki haft sig í frammi um það að tefja þingstörf. En þrátt fyrir það að stjórnarandstaðan hafi ekki haft í frammi nein óvenjuleg brögð um það að tef ja störf þingsins svo, að þau hafi af þeim ástæðum dregizt svo úr hófi, sem nú er orðið, þá er vitað, að rætur þess meins liggja í því, að sú stj., sem sat að völdum næst á undan núv. stj., undirbjó ekki málin undir þingið og hafði heldur enga aðstöðu til þess. Núv. stj. styðst við þingmeirihl., svo að vona má, að það takist að undirbúa málin þannig, að þinghald þurfi ekki að vera eins langt næst og það hefur nú verið. En eitt skilyrði fyrir því, að svo megi fara, er, að stj. fái sem lengstan frest til þess að undirbúa málin, og í því skyni er þetta frv. flutt, enda þótt stj. sé ljóst, að vel megi svo fara, að sá tilgangur, sem lýsir sér í frv., nái ekki fram að ganga, ýmist af orsökum, sem sumpart mætti sjá fyrir, eða af orsökum, sem við gerum okkur enga grein fyrir, eins og sakir standa. Þetta er nú, held ég, í meginatriðum það, sem fyrir okkur vakir, og það er miklu einfaldara mál en stjórnarandstaðan vill láta sér skiljast. Frá okkar bæjardyrum séð er þetta gert í því skyni að þjóna sameiginlega hagsmunum allra þeirra, sem óska, að þingstörfin megi ganga vel og stjórnarstörfin fara sæmilega úr hendi. Ég viðurkenni, að það er hugsanlegur möguleiki, að þinghald í haust gæti leitt til þingrofs, en ekkert fremur á þessu hausti en öðrum haustum, og við höfum látið okkur hafa það að halda þing á haustin ár eftir ár, og það hefur verið haft orð á því innan allra flokka, hvort ekki bæri að ákveða, það sem reglu, að haustþing væri haldið fremur en vorþing, m.a. vegna þess, að það þykir hægara að ganga frá fjárl. af einhverju skynsamlegu viti með þeim hætti heldur en með því að halda vorþing. Ég viðurkenni, að þessi möguleiki er fyrir hendi, að ósamkomulag á næsta haustþingi gæti leitt til þingrofs, en ekki í ríkari mæli nú en verið hefur áður og verður væntanlega seinna. Að í þeim blöðum, sem að stj. standa, kemur fram nokkur rígur milli þeirra flokka, sem að stj. standa, er ekkert nýmæli. Ég hef áður átt sæti í samsteypustj., þar sem flokkur hv. þm. einnig átti síns, umboðsmenn, og ég man mjög vel, að einnig þá deildu blöðin og báru sakir hvert á annað og hvert á annars flokk, og stundum svo, að okkur, sem í stj. áttum sæti, þótti langt úr hófi fram. En stj. undi vel sínum hag fyrir því og lét þá, sem í blöðin skrifuðu, þjóna sínu flokkslega eða mannlega eðli. En af því að ég hef orðið var við það í þessum umr., að stjórnarandstæðingar virðast sumpart hlakka yfir ósamkomulagi innan stj., en sumpart bera kvíðboga fyrir því, og það heyrðist mér vera alvara hjá þessum hv. þm., þá skal ég upplýsa það, og þá væntanlega honum til ánægju, að í okkar samstarfi er enn ekkert komið fram, sem bendir til þess, að menn þurfi fremur að bera kvíðboga, fyrir núv. stjórnarsamstarfi en títt hefur verið. Ég verð að gera þá játningu, að mér hefur þótt það gegna furðu, hvað við höfum komizt yfir, miðað við þá örðugleika, sem við áttum við að etja, þar sem við tókum við öllu eins og það var, enda er það viðurkennt af öllum flokkum, að það hafi ekki verið neitt barnameðfæri að ráða fram úr þeim vanda. Þess vegna hef ég ástæðu til að hughreysta þá, sem bera kvíðboga fyrir stjórnarsamstarfinu, með því að segja, að úr því að við höfum komizt yfir byrjunarörðugleikana, þá standa vonir til þess, að eftir á verði ekki síður, heldur fremur, komizt yfir það, sem fram undan er, þegar okkur gefst meira næði til þess að starfa og við auk þess höfum öðlazt þann ávinning, sem persónuleg viðkynning jafnan færir, því að hún eykur alltaf líkurnar fyrir því, að menn geti sameinazt um ólík sjónarmið og haft hugann fastan við það eina stóra og öllu ráðandi sjónarmið, sem ætti að verða, og láta flokkssjónarmiðin víkja, fyrir heildarsjónarmiðum. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, ég vænti þess, að mér hafi tekizt að segja mína skoðun og skýrt mitt mál ádeilulaust fyrir þessum hv. þm., eins og mér fannst hann hafa tilhneigingu til að túlka sína skoðun.



Af því að hæstv. forsrh. villtist rétt undir ræðulokin lítið eitt út af veginum og lét falla nokkur orð um það, að ekki hefði allt verið í sem beztu lagi, þegar hann tók við, þá vil ég með fáum orðum benda honum á það, að ég held, að þetta sé misskilningur hjá honum. Ef við litum á dýrtíðarmálin, þá hafði fyrrv. stj., með góðum tilstyrk Alþ., tekizt að halda þeim á þolanlegum grundvelli. Hið sama var að segja um verzlunarmálin, en ég fer ekki út í þau, því að hæstv. ráðh. þekkir þau. En mér skilst, að það hafi verið til 10 millj. í stokk, eða því sem næst, þegar hæstv. forsrh. tók við völdum, og það hefði einhvern tíma þótt laglegur skildingur. Ég vildi aðeins vekja eftirtekt hæstv. ráðh. á því, að hann mætti sýna sínum fyrirrennara meiri þakklátssemi í huga fyrir það, hversu hlý aðkoman var, þegar nýja stj. kom. Annars get ég skilið, að það sé nokkur freisting fyrir þingið og stj. að vera með þessu frv., vegna þess að það er eitthvað örlagaríkt við þetta samband milli þingsins og stj., stj. vilja helzt losna við þingið og þingið er ekki hrifið af stj., en innri nauðsyn knýr þessa aðila til að vera saman, en það hefur verið fullmikið af því góða upp á síðkastið. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég væri yfirleitt fús til að styðja frv., ef ekki væri annað á bak við það heldur en það, að þm. ættu að fá frí. En þrátt fyrir velviljaða tilfinningu frá stj., get ég hugsað mér, að hún vilji losna við þingið og hafi því viljað knýja þetta fram. Ég vil þá segja það, sem hæstv. ráðh. kom að, að þessi þingtími, sem var ákveðinn síðari hluta vetrar, hefur reynzt ákaflega skammur, bæði upp á síðkastið og einnig áður en núv. stj. kom. Og mín skoðun hefur orðið sú, að þetta hefur orðið öðruvísi en til var ætlazt. Fyrst urðu vetrarþingin löng, svo komu haustþingin og stóðu stundum fram yfir áramót, eins og nú. En þetta er alveg óhafandi, og öllum er ljóst, að það væri ávinningur, ef á því væri ráðin bót og þingin stytt. Ég geri ráð fyrir því, þegar frá eru teknir þeir erfiðleikar, sem nú eru í sambandi við stríðið, að þá muni menn fallast á þá skoðun að reyna að ljúka þingi af fyrr en á þessum tíma, síðustu mánuðum ársins. En það er eitt mál, sem gerir það að verkum, að þessi ákvörðun, sem stj. sjálfsagt getur látið samþ., getur orðið örlagarík. Út af því atriði vil ég beina fyrirspurn til stj. Það er kunnugt, að undanfarin ár hafa haustþing verið kölluð saman í byrjun sept., af því að það hefur verið óúttalað, hvernig ætti að hindra óeðlilega hækkun vísitölunnar og kaupgjaldsins. Hæstv. ráðh. er ekki glaður yfir því að eiga að ná í peninga til að borga niður dýrtíðina og hefur haft um það stór orð, að það yrði ekki gert áfram. En út af fyrir sig held ég, að það sé óþarfi fyrir núv. stj. að vera svo undrandi yfir þessu formi, vegna þess að það, sem auðugustu og voldugustu þjóðir heimsins gera, t.d. Bretland og Bandaríkin, er það að eyða miklum peningum til þess að fá ekki dýrtíðina hærra en hún er komin, og það hefur tekizt vel, eins og við sjáum af átökunum um skipin, að stj. hefur orðið að óska eftir því að fá brezk skip, til þess að einhver von væri til þess, að hægt væri að halda sjávarútveginum á floti næstu mánuðina. Þetta byggist á því, að Bretar gerðu það sama og fyrrv. stj., að halda dýrtíðinni niðri með tilfærslum. Það er almennt litið svo á, að það, að setja samkomudaginn 1. okt., sé klókindabragð og meiningin sé sú að láta þingið ekki koma saman fyrr en 1. okt. og láta líða hálfan mánuð frá því, að niðurborgun sé hætt, og láta skeika að sköpuðu með dýrtíðina. Þetta er eina atriðið, sem varasamt er í málinu frá mínu sjónarmiði, því að það væri ósanngjarnt að gera ráð fyrir því, að stj. vildi losna við þingið og þm. við stj. En aftur á móti er þessi hálfi mánuður stærsta málefnið. Einmitt sú staðreynd, að nú er búið að selja allt kjöt innanlands, er af því, að kjötið er svo ódýrt vegna niðurborgananna, og fyrir það, að kaupgetan er meiri en hún var. Ég álít ekki ósanngjarnt, að hæstv. forsrh. segði okkur eitthvað um þetta atriði, sem er eina stóra atriðið viðvíkjandi þessari till., og hvers vegna stj. lét fella till. um, að þingið skyldi koma saman 1. sept. Ég álít, að það sé því betra, sem þingið er styttra, og málefnalega sé ég ekki annað en þessi till. sé réttlát og eðlileg, ef stj. sér skynsamleg ráð til þess að hafa bæði stutt þing og fá dýrtíðina niður.



Ég get ekki orðið við tilmælum hv. þm. S.-Þ. um að gefa meiri skýringu á þessu atriði en ég var búinn að gefa í fyrri ræðu minni. Stj. hefur engar ákvarðanir tekið í þessum efnum að öðru leyti en því að reyna að lengja friðartíma þingsins og stj, eftir því, sem l. kunna að standa til. Það væru undarleg búhyggindi af stj. að hugsa sem svo: Það er bezt að halda þinginu utan við þetta allt og ráðfæra sig ekki við neinn mann. Það væri undarlegt, ef stj. færi að taka örlagaríkar ákvarðanir upp á sitt eindæmi, því að það mundi koma stj. illa, og yrði hún þá sjálfri sér verst, ef hún færi að starfa að málum upp á eindæmi og taka ákvarðanir, sem hún ekki teldi sig hafa ákveðinn þingvilja fyrir. En ef þingvilji væri hins vegar fyrir slíkum ákvörðunum, þá breyttist hann ekki við það, þótt þingið kæmi saman nokkrum dögum fyrr. En verði eitthvað á huldu í þeim efnum og stj. þykist ekki vita, hvar hún stendur, þá leitar hún til þingsins. Ég er ekki eins klókur og þessi hv. þm. og sé ekki eins langt fram í tímann eins og hann og hef þess vegna sagt allt, sem innra býr með mér um þetta efni, og hef ég þar svo ekki meiru við að bæta. Hins vegar, í sambandi við fyrrv. stj., þá finnst mér virðingarvert, að hv. þm. skyldi reyna að halda uppi málsvörn fyrir hana, þótt einnig í því megi ganga nokkuð langt, ef hann vill halda því fram, að allt hafi verið í stakasta lagi, þegar stj. fór. Það var þó ekki í betra lagi en svo, að ef ekki hefði verið tekið í taumana, var tilgangslaust að stofna lýðveldi. Með þessu er ekki verið að bera sakir á þá menn, sem sátu í stj., að öðru leyti en því, að þeir hefðu fyrr átt að segja af sér.



Það er þessi hálfi mánuður, sem hæstv. forsrh. vill ekki svipta hulunni af. Ríkisstj. hefur nefnt 1. okt. sem mögulegan samkomudag Alþ., en hálfum mánuði áður verður að taka ákvarðanir í dýrtíðarmálunum. Ég gat ekki sannfærzt af rökum hæstv. forsrh. um, að ástandið hafi verið verra í tíð fráfarandi stj. Ef ég vildi, gæti ég bent á ýmislegt, sem hefur farið stórum versnandi síðan hin nýja stj. tók við. Má þar t.d. nefna vöruflutningana. Og ummæli hans skýra ekkert viðvíkjandi þessum hálfa mánuði. Annars vil ég leiða athygli hæstv. ráðh. að því, að það, sem gerði honum mögulegt að setjast í þessa hlýju og góðu stóla, var fórn sú, er bændurnir færðu á s.l. hausti á búnaðarþingi, og það er alltaf fallegt að vera velgerðamönnum sínum þakklátur. Mætti hæstv. ráðh. vera þess minnugri hér eftir en hingað til.



Ég get ekki annað en látið undrun mína í ljós yfir þeim skoðunum, sem komið hafa fram gegn þessu frv. Þó verð ég að segja, að till. manna hafa verið hóflegri hér en sumra í Nd. Þeir vildu, að þingið stæði allt árið og ákveða samkomudaginn 1. maí. Hvort sem það er nú fyrir það, að háttv. stjórnarandstæðingar hafa orðið varir við andúð manna á þessum till., eða forsvarsmenn þeirra hér í Ed. eru skynugri en í Nd., þá er það víst, að till. þeirra hér eru betri og hóflegri. Það, sem einkum mælti í móti 1. okt., var, að dómi háttv. 1. þm. S.-M., að það gæti leitt af sér vetrarkosningar, en þeim hafa framsóknarmenn ætíð verið mótfallnir. Þetta er gömul grýla, sem einatt hefur verið notuð á bændur, þegar mikils hefur þótt við þurfa, en sú grýla mun nú vera farin að missa gildi sitt. Bændur trúa því ekki lengur, að sjálfstæðismönnum séu vetrarkosningar neitt kappsmál. Annars sagði háttv. þm., að hann gerði það ekki að sínum orðum, að þetta vekti fyrir ríkisstj., enda mun þetta uppfundið af óvandaðri flokksbræðrum hans. En það er vert að minnast þess í þessu sambandi, að ef framsóknarmenn hefðu fengið að ráða í haust, þá hefði landið annáðhvort verið stjórnlaust eða dregið hefði til vetrarkosninga. Það kemur þess vegna úr hörðustu átt, þegar þessir menn eru að saka hæstv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar um það, að þeir vilji stofna til vetrarkosninga. Og við háttv. 1. þm. S.-M. vil ég segja það, að hann ætti heldur að reyna að hafa bætandi áhrif á flokksbræður sína en bera hér fram skoðanir sér verri manna. Það voru þó einkum ummæli háttv. þm. S.-Þ., sem komu . mér til að standa upp. Hann féllst á það, að haustþing væru skynsamlegri, og tók þannig afstöðu gegn till. um 1. maí. En hann áleit, að samkvæmt frv. væri þingið kvatt saman hálfum mánuði of seint, og taldi búa klókindi undir. Má þar segja, að margur heldur mann af sér. Í lok ræðu sinnar gat hann þó þess, að það var ekki nema að litlu leyti Alþ., sem leysti dýrtíðarmálin á síðasta hausti, heldur búnaðarþingið eða bændurnir. Alþ. hafði þá ákveðið frest eftir frest, en þegar loks leitað var til aðilanna sjálfra, þá fékkst viðunandi lausn. Af þessu er ljóst, að það er ekki fyrst og fremst þingið, sem hefur hér úrslitaáhrif. Hitt skiptir mestu máli, að ríkisstj. fái tóm til að undirbúa málin og semja við þá aðila í landinu, sem mest hafa að segja og úrslitaatkvæði hafa um þessi mál. Þegar þetta hefur verið rifjað upp fyrir háttv. þm. S.-Þ., þá vænti ég, að hann sjái, í hverju honum hefur skjátlazt, og fallist á frv. óbreytt.



Ég hef ekki langt mál að flytja hér um. Háttv. 6. þm. Reykv. taldi, að ég með ummælum mínum hefði verið að búa til grýlu handa bændum, og kom síðan inn á það, að Framsfl. hefði ekki síður gefið tilefni til vetrarkosninga með framkomu sinni á s.l. hausti. Þessi málafærsla háttv. þm. er þannig, að ég hefði talið hana sæma öðrum betur en fyrrv. kennara við Háskóla Íslands. Það, sem er hér aðalatriði, er það, að núv. stjórnarsamvinna stendur ekki traustum fótum, og rofni hún síðla í haust, leiðir það til vetrarkosninga. Og háttv. þm. virðist mér sammála um, að það væri böl, og fyrir það er ég honum þakklátur. Hann kvað stj. nauðsynlegt að fá frið til starfa, það skilja allir, en ég vil bara ekki kaupa þann frið of dýru verði, og þess er satt að segja ekki að vænta, að við framsóknarmenn treystum ríkisstj. til þess, að hún kalli saman Alþ., þótt óvænlega kunni að horfa. Hæstv. forsrh. bar hér ekki fram nein rök; hann lýsti því einungis yfir, að hann hefði trú á, að samstarfið tækist. Ég ber virðingu fyrir öllum trúarbrögðum, en ég get því miður ekki haft sömu trú og hæstv. forsrh., þótt ég beri ekki fram neinar óskir um, að hans trú verði sér til skammar, en ég óttast það. Og ég get ekki treyst því, sem hæstv. ráðh. sagði um, að ef til kæmi, yrði þing kallað saman fyrr en ákveðið hefur verið. Ég sé svo ekki ástæðu til að lengja um þetta umr. Það mun fyrir fram ákveðið, hvernig atkv. falla. Ég get fyrir mitt leyti tekið undir það, að ég hef enga löngun til að sitja hér mánuð eftir mánuð, og ég hygg, að stjórnarandstæðingar verði ekki sakaðir um þann drátt, sem orðið hefur á þinginu síðan um áramót. En heppilegra held ég það hefði verið fyrir hæstv. ríkisstj. að stytta þetta þing um hálfan mánuð og setja hið næsta hálfum mánuði fyrr og fá á þann hátt tóm til starfa.



Ég vil, áður en ég hverf af fundi, endurtaka það, að þessi langa þingseta stafar af því, að öll mál voru svo undirbúin, sem raun bar vitni, og má telja undravert, ef takast má að ljúka þinginu bráðlega. Ég endurtek það og, að ríkisstj. kallar saman þing, ef nauðsyn krefur. Varðandi trú og vantrú, þá mun það ekki vera neitt sérstakt um þessa ríkisstj., að hún trúir á, að samstarfið megi takast sem lengst. Hitt getur auðvitað komið fyrir, og má minnast þess úr sögu þess flokks, sem háttv. 1. þm. S.-M. telur sig í, að alloft á undanförnum árum hefur slitnað upp úr stjórnarsamvinnu, sem hann hefur tekið þátt í. Af því er ljóst, að vonir geta einatt brugðizt í þessu efni. Ég ætla það sannmæli, að ástæða sé ekki til að lengja þessar umr. frekar en orðið er. Ég hefði ekki staðið hér upp, ef háttv. 1. þm. S.-M. hefði ekki beint nokkru sérstaklega til mín og gert það á þann hátt, að ég taldi skylt að svara.



Ég er nokkuð undrandi yfir ræðu 6. þm. Reykv. Mér finnst hv. þm. ekki hafa áttað sig á því, að það gekk allt öðruvísi til í haust um stjórnarmyndun en hann vildi vera láta. Búnaðarþing hafði vitanlega ekkert löggjafarvald í þessum efnum. Það var kallað saman, eins og Morgunblaðið hefur sagt frá, eftir óskum stjórnmálamanna úr Framsfl. og Sjálfstfl., er þá voru að hugsa um stjórnarmyndun, sem raunar ekkert varð úr. Og það, sem kom öllum vel, sem voru að hugsa um stjórnarmyndun þá, var að fá það, sem kallað er „moralskan stuðning“ bænda við það, að þeir féllu frá þessum rétti, sem þeir áttu eftir sexmannanefndarálitinu. Allan þann tíma, sem þeir, er ætluðu að taka á sig þessa byrði, voru að hertygjast, var stöðugt verið að framlengja heimild til að borga niður dýrtíðina. Er þetta ekki ósvipuð aðferð og þegar Jón Arason var tekinn af lífi. Það gekk mjög seint og varð að gera margar atrennur, áður en það heppnaðist. Á sama hátt var búið að sarga svo í þessu máli, að það hefði getað legið sem fyrir fram ákveðið á Alþ. og síðar verið um það gerð endanleg samþykkt. Þegar 15. september var allt í óvissu um þetta, og þá þurfti þingið að taka ákvörðun tvisvar eða þrisvar og tók þær í raun og veru, stundum á þingi og stundum öðruvísi. Það er því síður en svo stuðningur fyrir hv. þm. þessi saga frá því í haust, því að hún sýnir, að ekki hefur verið of langur tími til ályktana og ákvarðana, þótt þingið væri kallað saman 2. september. En svo er annað atriði, sem gerir málið miklu erfiðara nú í haust, og það er, að hæstv. fjmrh. er búinn að segja, að hann vilji ekki borga niður dýrtíðina. En þá kemur sú stóra spurning: Hvað á þá að gera? Og það er stór ákvörðun. Annaðhvort að hleypa dýrtíðinni upp eða gera annað, sem er alveg óþekkt. Og þó að sleppa ætti hinum launuðu, væri betra, að það væri hæstv. Alþ., sem gerði það á formlegan hátt. Fyrir því er þessi staðhæfing, að ekki sé heppilegt að hafa þing starfandi síðari helming septembermánaðar, ekki á neinum rökum reist og afsannast af reynslu frá því í vetur. Hitt vildi ég enn fremur, að hv. þm. gerði sér grein fyrir, að hann gerði of mikið úr ákvörðun búnaðarþings, sökum þess að hún var aðeins óbein. Þeir flokkar, sem voru að hugsa um að vera stjórnarflokkar og höfðu gert skynditrúlofun, sem raunar ekki leiddi til giftingar, höfðu nægilegt atkvæðamagn til þess að gera þá ákvörðun, sem þurfti, og þeim bar blátt áfram skylda til að gera þetta strax. Búnaðarþing var aðeins kallað saman til þess að taka ábyrgðina af þinginu. Það var alveg fráleitt, að búnaðarþing hefði nokkuð um þetta að segja, heldur hafði Alþ. allt valdið. Alþ. hafði gert l., sem leiddu til sexmannanefndarsamkomulagsins, og hæstv. Alþ. virðist nú eftir stuttan tíma munu taka ákvörðun um það að svipta bændur þessum 8 millj. Það var því hæstv. Alþ., sem hafði öll völd í þessum efnum. Það þótti bara þægilegra fyrir þá stjórnmálaflokka, sem stóðu að þessu samkomulagi, að fá eins konar meðmæli frá búnaðarþingi, og ég get ekki leynt því fyrir hv. þm., að búnaðarþing hefði aldrei gefið þessi meðmæli, ef því hefði verið sagt, að það ætti að koma upp þessari ríkisstj., þar sem höfuðandstæðingar bænda fara með önnur eins völd og kommúnistaráðh. fara nú. Því er það, að röksemdir hv. þm. um þýðingu búnaðarþings liggja aðeins í þessu, að sökum villandi upplýsinga, sem þessum mönnum voru gefnar, gáfu þeir meðmæli, sem þeir áttu ekki að gefa og höfðu í rauninni enga aðra þýðingu en þá að létta samskipti þeirra, sem eiga nú að taka þessa fjárhæð af bændum. Ég vil að lokum benda á það, að núv. hæstv. fjmrh., sem er ágætur lögfræðingur, hélt fyrir nokkru ræðu í flokksfélagi flokks síns í listamannaskálanum, að því er mig minnir. Þessi ræða var svo prentuð í aðalblaði flokksins, hinu ágæta Morgunblaði, og þar segir eftir þessum ágæta lögfræðingi, að bændur hafi haft lagarétt til að taka það fé, sem sexmannanefndarálitið úrskurðaði þeim til handa. Þetta er gagnstætt því, sem Hermann Jónasson, sem einnig er ágætur lögfræðingur, hélt fram og sömuleiðis Ólafur Thors í Morgunblaðinu. Þeir halda því sem sé fram, að sexmannanefndarálitið sé tóm vitleysa. Af þessu getur hv. 6. þm. Reykv. séð, að það var aðeins gestavinátta, sem búnaðarþingið gerði, og áðurnefnd meðmæli einskis virði, þar sem ekki var staðið við þau skilyrði, sem sett voru.



Herra forseti. - Ég skal ekki deila við hv. 1. þm. S.-M. Ég vil þó láta uppi, að ég tel miður farið, að hann skyldi vera að blanda inn í umr. lífsstarfi mínu, sem ekki kemur malinu við. Ég vil þó benda á eitt eftirtektarvert, sem kom fram hjá honum. Honum þótti það sem sé óviðeigandi, að maður í slíkri stöðu skyldi láta í ljós jafnlitla hrifningu af vinnubrögðum Framsfl. og ég gerði. Þetta lýsir vel hugarfari jafnvel þessa góða manns, að framsóknarmönnum ofbýður, að menn í opinberri þjónustu skuli geta verið Framsfl. andvígir. Eftir h.u.b. 20 ára valdasetu hafi þeir búið svo um sig, að menn, sem skipaðir voru í embætti á þeim tíma, hlytu að lúta flokksveldi þeirra. Það hefði því verið sæmra fyrir hv. þm. bæði að vera ekki að blanda mér inn í þetta mál, eins og hann gerði, og eins hitt að láta hér í hv. d. liggja í þagnargildi þennan leiða framsóknarhugsunarhátt, sem lýsti sér í þessum orðum hans. Að því er snertir hv. þm. S.-Þ., er hann búinn að staðfesta það, sem var meginatriði míns máls áður, að það, sem á veltur í þessum efnum, er ekki formleg samþykkt þingsins, heldur ákvörðun þeirra, sem með ríkisstj. fara á hverjum tíma, samningar ríkisstj. við atvinnustéttir landsins og samningar atvinnustéttanna innbyrðis. Við stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. treystum henni vel til þess að beita sér fyrir skynsamlegum aðgerðum, t.d. skynsamlegum samningum milli atvinnustéttanna. Og til þess að koma í veg fyrir algerðan glundroða í landinu, getur verið, að þinglegt samþykki þurfi til að tryggja samkomulag, sem með þessum hætti verður gert. Þá verður þing kallað saman. Líklegast þykir mér, að það nægði vitneskja um þinglegan meiri hl., og ef þinglegur meiri hl. er fyrir hendi við ákvörðun ríkisstj., þá er hægt að vita um hann án tillits til þess, hvort þessir 52 menn sitja á þingi eða ekki. En ef svo illa skyldi fara, að hæstv. ríkisstj. rofnaði og kæmi sér ekki saman eða gæti ekki leyst þann vanda, sem á hennar vegi verður, þá er eitt ráðið að kalla hæstv. Alþ. saman, og það er auðvitað minnsta traust, sem við stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. getum sýnt henni, að við treystum henni til að kalla Alþ. saman, ef ekki eru önnur úrræði fyrir hendi. Varðandi það, sem hv. þm. S.-Þ. beindi til mín sérstaklega, um rétt bænda samkv. sexmannanefndaralitinu, vil ég taka fram, að ég hygg, að það hafi einmitt verið, þegar bændur sáu, hve formlegur lagaréttur þeirra var, að þeir urðu að gefast upp við að fylgja honum eftir. Eftir að kjötverðlagsnefnd var búin að reikna út, að bændur ættu að fá eitthvað 18 kr. fyrir hvert kjötkíló, þá var ekki kippt grundvellinum undan þeirra rétti, en þeir sáu þá, að l., sem sköpuðu þennan rétt, voru vitlaus, og urðu þeir því sjálfra sín vegna að gefa þennan formlega rétt eftir.



Herra forseti. - Ég vil aðeins benda hv. 6. þm. Reykv. á það, að um þetta atriði var deilt þannig, að þessir tveir kunnu stjórnmálamenn, hv. þm. Str. og hæstv. forsætisráðherra, lýstu því yfir í haust, gagnstætt því, sem þessi ágæti lögfræðingur segir, að sexmannanefndarálitið hefði ekkert gildi. En nú hef ég aftur vitnað til annars flokksbróður hans, sem segir hið sama. Það er af ónógum kunnugleika mælt, að bændur hafi haft nokkurn grundvöll, því að ef um grundvöll var að ræða, ef t.d. hæstv. fjmrh. hefur á réttu að standa, var ekkert annað fyrir bændur en að setja gott verð á sína vöru og fara síðan í mál við ríkið, eins og verkamenn mundu gera, ef ekki væri staðið við þá kauptaxta, sem þeim eru ákveðnir. En þess vegna er það, að það, sem allt valt á að þessu leyti fyrir bændur, var ekki fyrst og fremst þetta. Það áttu þeir að vita og hafa vitað, að var rétt. En hitt var annað, að þeim var lofað tilteknu, ef þeir gerðu þetta, og það er það, sem ekki var staðið við.