Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það má virðast óþarft í sölum Alþ. að minna á þær gífurlegu framfarir, sem orðið hafa á undanförnum áratugum. Það er að vísu staðreynd, að tækni og vísindi hafa verið meginfrumhvati þessara framfara, en engu að síður er það svo, að samkomur eins og Alþ., löggjafarsamkomur, hafa átt þar mikilvægan þátt. Þar hefur hinn lagalegi grundvöllur yfirleitt verið lagður, þar hefur fjármálagrundvöllurinn oft verið tryggður, og þar hefur oft verið ákveðin þátttaka hins opinbera, sem riðið hefur baggamuninn í mörgum tilfellum, ekki sízt í litlum löndum eins og okkar. En staðreyndin er sú, að við gefum okkur sjaldan tækifæri til þess að líta til baka og athuga, hve miklar framfarirnar hafa í raun og veru verið. Að vísu heyrist annað slagið eldri maður lýsa þessu í einstökum tilfellum, t.d. að mikill sé orðinn munurinn á samgöngum, frá því að hann var ungur, þegar tók nokkra daga að fara á milli landshluta, sem nú er farið ofar skýjum á nokkrum mínútum að kalla má. Ég er ekki að áfellast neinn fyrir þetta. Staðreyndin er sú, að við Íslendingar og tugir millj. manna í vestrænum heimi bjuggu við örbirgð fyrir örfáum árum. Það var skortur á flestum sviðum, e.t.v. engu minni en hann er enn á suðurhveli jarðar hjá meiri hluta íbúa þessa heims. Menn eygðu raunar varla fyrr en um síðustu heimsstyrjöld möguleika til þess að komast frá þessum skorti, og það er eðlilegt, að menn gripu það tækifæri, gerðu hagvöxtinn að meginmarkmiði sínu og hafi gefið sér lítinn tíma til þess að staldra við og líta til baka. En staðreyndin er sú, að gífurlega mikið hefur áunnizt. Nú má heita, að allir einstaklingar í vestrænum löndum njóti efnahagslegs sjálfstæðis, og þar sem var búið í moldarkofum fyrir nokkrum áratugum, eru nú alls staðar hin beztu híbýli. Þar sem áður var skortur á allri heilbrigðisþjónustu og sjúkdómar voru fyrir hvers manns dyrum, hefur verið bætt svo úr, að mjög gott má heita, og þótt eitthvað bjáti á, þá er ekki hætta á því, að hungur berji að dyrum. En þó að við höfum lítið hugsað um þetta út af fyrir sig, þá hygg ég, að menn hafi jafnvel enn minna hugsað um þá aðra staðreynd, að hraði þessarar þróunar hefur farið stöðugt vaxandi með hverju árinu. Það hefur verið fullyrt, að hver uppgötvun leiði af sér sjö aðrar, og þessari staðreynd hefur verið lýst, t.d. af hinum þekkta heimspekingi og náttúrufræðingi Jullan Huxley, með þeim orðum, að hraði þróunarinnar sé hundraðþúsundfallt meiri nú en hann var á forsögulegum tíma. En e.t.v. lýsir það þessari staðreynd enn betur, að þjóðarframleiðsla mæld á hvern íbúa í löndum Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París hefur tvöfaldazt á undanförnum 15 árum. Það þýðir m.ö.o., að það hefur verið eins mikið framleitt á síðustu 15 árum og frá upphafi áður. Þetta þýðir jafnframt, að ef svo heldur áfram, þá 32-faldast framleiðslan á 75 árum, einni mannsævi. En þó að við höfum gert lítið að því að líta yfir það, sem áunnizt hefur, er það þó svo, að ýmsum verður lítið fram í tímann, og e.t.v. er það eins konar meðfædd forvitni mannsins, sem því veldur. Og það er fróðlegt að gera sér grein fyrir því, hvernig sú vísindagrein, sem nú er nefnd framtíðarvísindi, hefur þróazt. Í upphafi er þetta nánast að lita í krystalskúlu og spá í það, sem framundan er, en smám saman eru hin fullkomnustu tæki og tækni tekin í þjónustu þessara vísinda, t.d. tölvan, og aðferðir þróaðar til þess að komast sem næst því, sem er alllangt fram undan, e.t.v. nokkra áratugi, og oft miðað þá við árið 2000. Frá þessu stigi framtíðarvísinda eigum við mikil og merk rit, eins og Heimurinn árið 2000, eða fyrir einstakar þjóðir bók um Svíþjóð árið 2000 og margt fleira. En það einkennir alla þessa spádóma eða þessi verk, að það er aðeins reynt að gera sér grein fyrir því, hvernig muni verða, ef áfram haldi á þeirri sömu braut og verið hefur. Og þarna sjáum við þann furðuheim, sem þessir menn telja, að geti orðið framundan, heim tölvunnar, sem er ekki aðeins orðinn þjónn mannsins, heldur nánast herra, og þar sem þjóðarframleiðsla er orðin svo mikil. að það borgar sig vart að láta mikinn hluta fólksins vinna, og svo mætti lengi telja. Það er engin furða, þótt aðrir hafi þá farið að hugsa til þess, hvort grundvöllurinn fyrir þessari þróun sé í raun og veru fyrir hendi, og þannig fáum við það, sem mætti nefna annan áfanga þessarar framtíðarvísinda. Margt hefur einnig birzt frá slíkum athugunum, og einna mest hefur verið umrædd athugun vísindamanna við tækniháskólann í Boston í Bandaríkjunum, sem nefna mætti á íslenzku takmörkun á vexti. Þeir komast að æði skuggalegri niðurstöðu. Á þeirri forsendu, að mannfjöldi tvöfaldist fyrir aldamótin, eins og allt bendir til, spá þeir því, - og fer þar ekkert á milli mála í þeirra spádómum, - að ef ekki verði gjörbreytt um stefnu á næstunni, verði hlutir eins og orkulindir allar og þar með kjarnorkan uppurinn í kringum 2050, gróðurland allt notað um svipað leyti og raunar bíði mannsins ekkert annað en hrun, í örfáum orðum sagt. Sem von er, hafa ýmsir orðið til þess að mótmæla þessum niðurstöðum og mikið verið um það rætt og skrifað. Það einkennir flesta þeirra, sem þessu mótmæla, að þeir binda næstum því takmarkalausar vonir við mátt vísindanna. Þeir treysta því, að vetnisorkan verði leyst úr læðingi og þannig fáist nálægt því ótakmörkuð orka fyrir mannkynið, sem geri mannkyninu kleift að gera hina furðulegustu hluti, vinna málma úr grjóti, - grjóti, sem er fátækt að málmum, á ég við að sjálfsögðu, - og fleira mætti nefna, en ég ætla ekki að lengja mál mitt með því. Án þess að ég sé nokkur sérfræðingur á þessa hluti, þá hygg ég þó, að fullyrða megi, að flestir, sem um þá hafa fjallað, hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að staðreyndirnar liggi einhvers staðar þarna mitt á milli. Ég hygg, að flestir, sem hafa lítið á þetta með alvöru, telji, að það sé nauðsynleg stefnubreyting og það fyrr en síðar. Og það er fyrst og fremst þetta atriði, sem ég vil vekja athygli á hér og leggja áherzlu á með þessum inngangsorðum mínum. Í framhaldi af þessu, sem ég hef nú rakið og kalla framtíðarvísindi, hefur jafnframt þróazt enn eitt stig þeirrar greinar, þar sem reynt er að gera sér grein fyrir því, hvernig sá heimur á að vera, sem við viljum byggja eftir nokkra áratugi. Í því sambandi er sérstaklega lögð áherzla á það, að ekki er ráð nema í tíma sé tekið, því að hraði þróunar er svo mikill, að mistök nú geta valdið óviðráðanlegum vandræðum eftir nokkra áratugi. Það er svipað og með bifreið, sem fer á vaxandi hraða niður brekku. Þar er ekki heldur ráð, nema í tíma sé tekið. Ég hef oft hugleitt, að það væri vissulega þess virði fyrir okkur Íslendinga að gera eins konar framtíðarspá fyrir þetta land og þar væri farið gegnum öll þau stig, sem ég hef nú talið, bæði fyrsta stig, sem mætti nefna að gera sér grein fyrir því, hver þróunin verður með óbreyttri stefnu, gera sér grein fyrir því, hvernig þróunin gæti verið, og í þriðja lagi að gera sér grein fyrir því, hvernig við viljum, að þróunin verði. Það tvennt, sem ég nefndi fyrst, er fyrst og fremst verkefni þessara vísinda, en það síðasta, að gera sér grein fyrir því, hvernig við viljum, að þróunin verði, er stefnumörkun og að sjálfsögðu fyrst og fremst verkefni stjórnmálamanna. En ég hef komizt að þeirri niðurstöðu, að þær athyglisverðu aðferðir, sem nú er verið að prófa í þessu sambandi, séu varla orðnar nægilega þróaðar til þess, að unnt sé að ráðast í slíkt verk. Þó eru ekki allir sammála þessu, og staðreyndin er sú, að við merkar vísindastofnanir erlendis er einmitt unnið að svipuðum verkefnum og þá oft langtum flóknari dæmi en það, sem okkar íslenzka þjóðfélag yrði. Það er jafnframt ljóst, að á einstökum sviðum er orðin brýn nauðsyn fyrir okkur að líta svona á málið langt fram í tímann. Við getum lítið á sjávarútveginn. Við erum að tala þar um mikilvægi friðunar og það jafnvel róttækrar friðunar. Ég hygg, að menn séu nokkuð sammála um, að þarna verður að líta langt fram í tímann og gera þær ákvarðanir í dag, sem gera fiskistofnunum kleift að endurnýjast og verða aftur sá öflugi grundvöllur áframhaldandi hagvaxtar hér, sem þeir hafa verið. Ég held, að mönnum sé það einnig ljóst, að gæta verður varúðar í landbúnaði, t.d. í sambandi við beit, þar sem unnið er athyglisvert starf að reyna að meta, hvert beitarþol er, og alveg ljóst, að við hljótum að verða að miða okkar sauðfjárrækt við niðurstöður af slíkum athugunum. Þannig mætti nefna fjölmargt. Við höfum þegar gert athyglisvert átak á sviði náttúruverndar, þar sem unnið er nú ötullega að því að líta langt fram í tímann og varðveita ýmis undur okkar náttúru og dásemdir fyrir komandi kynslóðir. Þar er reynt að tengja ýmsar framkvæmdir þessu sjónarmiði. En það atriði, sem sérstaklega er tekið fyrir í till. til þál. á þskj. 37, fjallar um ekkert af þessu, fjallar hins vegar um áætlun um nýtingu íslenzkra orkulinda til raforkuframleiðslu, og hef ég leyft mér að leggja þessa þáltill. fram ásamt hv. þm. Stefáni Jónssyni og Bjarna Guðnasyni. Mun ég þá snúa mér að vatnsaflinu og öðrum orkulindum, sem beint koma við þessari þáltill., en ég vildi rekja þennan aðdraganda til þess að gera mönnum grein fyrir því, að málið er í raun og veru langtum víðtækara og full þörf á, að það sé tekið sem slíkt og það fyrr en síðar, þótt ég hafi ekki treyst mér til þess að hreyfa því á hinu háa Alþ. þannig nú. Það er talið, að virkjanlegt vatnsafl hér á landi sé um 31–35 þús. Gwst. á ári hverju. En eins og hv. þm. vonandi vita, er Gwst. eða kwst. margfeldið af aflinu og klukkutímanum, sem það nýtist, en þetta samsvarar um það bil 4000 megawöttum að afli. Langstærst af þessum virkjanlegu svæðum er Þjórsársvæðið eða um 30% af þessari orku, Hvítársvæðið er um 13%, Jökulsá á Fjöllum og það svæði í kringum 12% og Jökulsá á Brú um 13%. En samtals er talið, að séu um 36 staðir með orku yfir 200 Gwst., og samsvarar það um 86% af því afli, sem talið er virkjanlegt. Nú nýtum við um það bil 7% af þessari orku. Í ágúst árið 1969 lagði Orkustofnun fram mjög athyglisverða áætlun, rannsóknaáætlun um forrannsóknir á vatnsorku Íslands, og skyldu þær framkvæmdar á árunum 1970–1974. Ég vil taka það fram, áður en ég ræði nánar um þetta merkilega rit og áætlun, að hún er að mínu viti til fyrirmyndar, og væri betur, að aðrar íslenzkar rannsóknarstofnanir gerðu svipaðar áætlanir um starfsemi sína, eins og raunar hefur komið fram nýlega í umr. hér um Hafrannsóknastofnunina. Í þessari áætlunargerð er gert ráð fyrir því að framkvæma forrannsóknir á 77% af þeirri orku allri, sem ég nefndi áðan, eða á um 27 þús. Gwst. Í áætluninni er farið fram á 224 millj. kr. í þessu skyni, og skiptist það nokkurn veginn á 4 ár. Eins og ég hef sagt, er þetta lofsverð viðleitni og sjálfsögð skylda okkar að athuga þessi svæði. Svæðin eru fyrst og fremst, auk þeirra, sem ég nefndi áðan, Þjórsársvæðið og Hvítársvæðið, Mývatnssvæðið eða efri hluti Laxár, Austurlandsvirkjun, sem nefnd er, en það er samnefni fyrir árnar á Norðausturlandi, sem hugmyndin hefur verið að veita austur á bóginn til Fljótsdalshéraðs og virkja í einu miklu falli. En það, sem er sérstaklega athyglisvert í þessari rannsóknaáætlun, felst að mínu viti í þeim markmiðum, sem þar eru sett fram. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Með orðinu „forrannsóknir“ í þessari áætlun er átt við öflun allra þeirra upplýsinga, sem nauðsynlegar eru til að segja með vissu til um eftirtalin atriði: 1. Hvort virkjun er tæknilega framkvæmanleg. 2. Hvort virkjun er efnahagslega gerleg, þ.e. hvort orkukostnaður hennar liggur innan þeirra marka, að til greina komi að ráðast í hana af efnahagslegum ástæðum. 3. Hver orkukostnaður virkjunarinnar er hér um bil“. Þessi eru markmiðin, og eins og menn munu taka eftir, er hvergi í þessum markmiðum minnzt á áhrif virkjana á umhverfið og þau miklu lífsgæði, sem umhverfinu eru tengd. Þetta er e.t.v. táknrænt fyrir þá staðreynd, hve litlar breytingar hafa orðið í hugum manna um lífskjör og lífsgæði. Árið 1969 er gerð svona ýtarleg rannsóknaáætlun og ekki minnzt einu orði á þennan mikilvæga þátt. Það er einmitt af þessari ástæðu og með tilliti til þeirra gerbreyttu viðhorfa, sem nú eru orðin, að við flm. þessarar þáltill. töldum rétt og skylt að hreyfa þessu máli á hinu háa Alþ. og leggja til, að breyting verði á slíkri áætlun gerð. Ég vil einnig leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa úr þessari skýrslu annað, sem lýsir einnig nokkuð markmiðunum. Þar segir: „Spurningin um það, hvort ljúka skuli forrannsókn þeirra 27 þús. Gwst. á ári, sem hér um ræðir, á næstu 5 árum eða ekki, jafngildir í rauninni spurningunni um hitt., hvort þjóðin ætli sér að vera búin að nýta þessa orku á næstu 20 árum eða í kringum 1990.“ Ég vil taka það fram, að á einum stað í þessari skýrslu hef ég að vísu rekizt á umhverfisatriði. Þess er getið þar, að unnt muni vera að virkja Gullfoss, án þess að sjáist, en það virðist allt vera gert með tilliti til ferðamannsins, sem kemur þar að sumri til, og er góðra gjalda vert, en nær ekki nema skammt. Ég vil enn leggja á það áherzlu, að ég er alls ekki að áfellast þá ágætu sérfræðinga, sem þessa áætlun gerðu og mættu verða öðrum til fyrirmyndar. Staðreyndin er aðeins sú, að hana þarf að endurskoða. Í samræmi við þann tíðaranda, sem var, þegar skýrslan var gerð, eru settar fram í skýrslunni mjög athyglisverðar hugmyndir um hámarksnýtingu vatnsafls. Í skýrslunni er t.d. sett fram hugmyndin um hámarksnýtingu Efri-Laxár, sem hefur leitt til slíkrar deilu, að varla eru dæmi um annað eins. Í skýrslunni er einnig sett fram hugmyndin um að leggja öll Þjórsárver undir vatn, og hefur það einnig valdið deilum og er nú í ítarlegri athugun. Í skýrslunni eru einnig settar fram hugmyndir um að veita Skaftá vestur á bóginn í Tungnaá og eins og ég nefndi áðan að veita jökulvötnunum í Norðurl. e. öllum austur á Fljótsdalshérað. Allir menn sjá, að slíkar stórkostlegar framkvæmdir hljóta að hafa mjög mikil áhrif á umhverfið. Vistfræðileg áhrif þeirra, eins og nú er talað um, hljóta að vera gífurleg. Að viti okkar flm. þessarar þáltill. ber því að leggja það sjónarmið til grundvallar, líklega á undan öllu öðru, þegar slíkar athuganir og rannsóknir eru gerðar. Ég er satt að segja sannfærður um það, að nýtanlegt vatnsafl á okkar landi er hvergi nærri þeirri tölu, sem nefnd hefur verið, 30–35 þús. Gwst. Ég er sannfærður um, að áhrif þessara nýju sjónarmiða munu verða mjög mikil, eru þegar komin í ljós við Laxá, þau munu fljótlega koma í ljós við Þjórsá, því að ég tel mjög ólíklegt, að samþykkt verði að leggja Þjórsárver öll undir vatn, og það mun hafa afar mikil áhrif á orkuframleiðslu Þjórsár allrar niður úr. Í þáltill. vekjum við einnig athygli á því, að skoða þurfi háhitasvæðin. Þau eru einnig verðmæt orkulind. Það hefur einnig verið gerð athyglisverð áætlun um rannsókn háhitasvæða frá sömu stofnun, mjög fróðlegt skjal. Ég ætla ekki að fara eins ýtarlega út í það, en vil aðeins geta þess hér, að jarðhitasvæðin á landinu eru talin um 250 lághitasvæði, en 16 háhitasvæði, og það eru fyrst og fremst háhitasvæðin, sem eru mikilvæg í þessu sambandi. Af háhitasvæðunum er langsamlega stærst Torfajökulssvæðið, líklega fimmfalt stærra en næstu svæði, eins og Hengilssvæðið og Krýsuvíkursvæðið. Það er ekki fyllilega ljóst, hve mikil orka er í þessum svæðum. Hún er venjulega mæld í hundruðum millj. tonna af olíu eða samsvarandi. En ljóst er, að ef hún er notuð til raforkuframleiðslu, skiptir hún nokkrum þúsundum Gwst., og er það mikið, þótt ekki nálgist það þó það, sem vatnsorkan er talin geta gefið okkur. Þetta er því afar mikilvægur orkugjafi og sjálfsagt, að nýting hans sé felld inn í heildarmynd og áætlun um virkjanir og notkun raforku með okkar þjóð. Það er t.d. ekki ólíklegt, að slík orkuver, sem oft eru minni en vatnsaflsorkuverin, kosta oft minna í stofnkostnaði, geti mjög vel fyllt upp í á milli hinna stærri vatnsorkuvera. Við teljum því nauðsynlegt, eins og ég hef sagt, að litið sé á þetta í fullu samhengi með öðru og það sé tekið með í þeirri almennu áætlun, sem gera ber. Ég hef lagt á það áherzlu, að ný sjónarmið valda því, að endurskoða verður þessar rannsóknaáætlanir. Ég hef getið þess, að vistfræðileg sjónarmið, sem svo eru nefnd, eru þar ofarlega á baugi. Slík sjónarmið eru að sjálfsögðu einn liður í breyttu viðhorfi mannsins til lífskjara og lífsgæða, að sjálfsögðu einn þáttur í tíðum spurningum manna um það, sem framundan á og þarf að vera, spurningum eins og þeim, sem gerast stöðugt ásæknari, hvort hagvöxturinn eða efnahagsgrundvöllurinn einn sé hið eðlilega markmið, hvort ekki séu aðrir þættir, sem eru ekki siður mikilvægir í lífsgæðum manna. Og ég hygg, að flestir séu raunar orðnir sammála um, að svo sé. Virkjanir hafa veruleg áhrif a.m.k. á þennan þátt í lífsgæðabaráttunni, ef ég má kalla það svo, þ.e.a.s. hinn vistfræðilega. Það er einnig viðurkennt af fleirum, hygg ég, nú en nokkru sinni fyrr, að skynsamleg búseta í þessu landi er eitt af okkar stóru viðfangsefnum. Það var sagt nýlega í mín eyru, að þetta væri líklega stærra viðfangsefni heldur en bæði landhelgismálið og efnahagsvandræðin til samans, og það má vel vera, að svo sé. Ég hugsa, að það sé rétt, sem sagt hefur verið, að við byggjum aldrei þessa eyju, ef við gerum hana að einu borgarríki hér á Suðvesturlandi, sama hvort landhelgin er færð út eða færð út ekki. Við, sem flytjum þessa þáltill., erum því þeirrar skoðunar, að þessi búsetusjónarmið verði einnig að taka með í reikninginn, þegar áætlanir eru gerðar um virkjanir fallvatna okkar og annarra orkulinda. Þá eru fleiri atriði af öðrum toga spunnin, sem hafa veruleg áhrif. Eins og fram kom og ég las úr skýrslunni áðan, er gert ráð fyrir því að nýta allt þetta vatnsafl fyrir 1990, og er þar átt við, að samkeppni frá öðrum orkulindum geti orðið mikil, svo mikil jafnvel að þetta vatns fall verði ekki nýtt síðar, ef nýtingu þess verður ekki hraðað nú. Á þessu hefur orðið mikil breyting. Staðreyndin er sú, að kjarnorkan, sem talin hefur verið mestur keppinauturinn, hefur valdið verulegum vonbrigðum. Hin stóru og miklu kjarnorkuver, sem byggð hafa verið erlendis, t.d. í Bandaríkjunum, hafa ekki uppfyllt vonir manna. Þau eru yfirleitt rekin með hluta af álagi, og orka frá þeim hefur af ýmsum ástæðum reynzt dýrari en ráð var fyrir gert. Ég hygg því, að flestir séu þeirrar skoðunar, að slík samkeppni sé ekki á næsta leiti. Það er einnig staðreynd, sem ég nefndi áðan, hvort sem menn trúa því eða ekki, að þessar orkulindir verði allar notaðar í kringum 2050, að óðum gengur á þær. Vatnsorkan, sem er góð, er mjög orðin fágæt. T.d. telja Norðmenn, að þeir fullnýti sína vatnsorku á næstu 10–15 árum, og eru nú einmitt að gera svipaða áætlun og hér er lagt til, að gerð verði, um nýtingu þeirrar vatnsorku. Niðurstaðan verður því sú, að allar meginforsendur þeirra rannsóknaáætlana, sem lagðar voru fram í ágúst 1969, eru brostnar þegar á örfáum árum. Og það er að okkar viti skakkt að halda áfram þeirri rannsókn á þeim grundvelli, sem þá var lagður. því leggjum við til, að rannsóknaáætluninni verði breytt. Eins og fram kemur í þáltill., teljum við upp nokkur atriði, sem okkur virðist, að skoða beri sérstaklega í þessu sambandi, og er það síðan núnar rakið í grg. Ég vil ekki fullyrða, að þessi atriði, séu tæmandi. Það má vel vera, að fleira sé þarna, sem þurfi að lita á. En aðalatriðið er, að á þessi mál verði litið á nýjum og langtum breiðari grundvelli en áður hefur verið. Eins og ég sagði áðan, hef ég oft hugleitt, hvort ekki væri rétt, að við Íslendingar lítum á framtíð okkar búsetu í þessu landi á mjög breiðum grundvelli og reyndum að gera okkur grein fyrir þeirri þróun, sem verður framundan með óbreyttri stefnu, þeirri, sem gæti orðið framundan, og þeirri, sem ætti að verða framundan, og reyndum þannig að leggja grundvöllinn að heilbrigðri stefnumörkun, m.a. fyrir híð háa Alþingi. Ég lít svo á, að þessi þáltill., sem hér er lögð fram, sé skref í þessa átt og geti auðveldlega fallið inn í víðtækari áætlun, ef ákveðin yrði, og ég fyrir mitt leyti vona, að svo verði fljótlega. Með þessum orðum vil ég, herra forseti, leggja til, að að þessari umr. lokinni verði þáltill. vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Á bls. 8 í lítilli bók, sem hæstv. forsrh., Ólafur Jóhannesson, setti landsmönnum fyrir að lesa mjög oft fyrir alllöngu og ég ætla, að hv. alþm. kunni nú orðið talsvert í, segir m.a. um fyrirætlanir vinstri stjórnarinnar á þessa leið: „Rannsóknastörf og vísindi verði efld og tengd áætlunum um þjóðfélagsþróun.“ Og þremur línum neðar kemur fyrirheit um að stuðla að „breyttu gildismati á þann veg, að til hinna eftirsóknarverðustu lífsgæða verði talið hreint og ómengað umhverfi. Við hagnýtingu íslenzkra auðlinda skal kostað kapps um alhliða náttúruvernd, svo að hver þjóðfélagsþegn eigi þess kost að njóta heilbrigðra lífshátta. Ég er ekki viss um, að margir lesendur þessarar bókar hafi beinlínis hrokkið í kút við lestur þessarar alþýðlegu yfirlýsingar, sem geymir þó í sér fyrirheit um algjör stakkaskipti pólitískrar hugsunar í þessu landi, hvorki meira né minna. Við þremenningarnir, sem stöndum að till. þeirri til þál., sem hér um ræðir, um gerð áætlunar um nýtingu íslenzkra orkulinda með tilliti til vistfræðilegra sjónarmiða og búsetusjónarmiða í vissum, pólitískum skilningi, skírskotum nú til þessarar hógværu stefnuyfirlýsingar í sáttmála samsteypustjórnar Ólafs Jóhannessonar, er við leggjum til við hv. Alþ., að hraðað verði framkvæmdum á þessu sviði. Fyrsti flm. till., Steingrímur Hermannsson, hefur gert grein fyrir því í framsöguræðu sinni, hví flm. miða till. sína við áætlun um nýtingu orkulinda landsins og þá fyrst og fremst vatnsafls. Ég er honum samdóma um, að æskilegt sé að byrja vistfræðilegar rannsóknir á þessu sviði, og liggja til þess þrjár ástæður öðru fremur. Í fyrsta lagi er hér um að ræða mestu auðlindir landsins næstar á eftir frjósemi sjávar á landgrunninu. Í öðru lagi er þegar hafin mjög umfangsmikil og kostnaðarsöm áætlunargerð, tæknileg og hagfræðileg, um nýtingu þessara auðlinda, án þess að áætlunargerðin nái til ítarlegra vistfræðilegra sjónarmiða. Í þriðja lagi hefur þegar skorizt í odda milli landsmanna út af þessum málum, svo að við hefur legið pólitískri borgarastyrjöld. Okkur flm. er öllum ljóst, að vistfræðileg og vistpólitísk sjónarmið eiga ekki að koma til álita aðeins í þessum málum, heldur öllum þeim, sem varða meiri háttar framkvæmdir í landinu, og endurskoða þarf margar ráðstafanir frá fyrri dögum, sem reynzt hafa óheppilegar og sumar stórskaðlegar frá vistfræðilegu sjónarmiði. Að þeim vík ég seinna í ræðunni, en framangreindar ástæður liggja sem sagt til þess, að við höfum miðað till. okkar um áætlunargerð við nýtingu orkulinda. Iðnrh. Magnús Kjartansson hefur fyrir skemmstu gert grein fyrir hugmyndum sínum um iðnþróun hér á landi á næstu árum, byggðum á niðurstöðum bráðabirgðaathugana, tæknilegra og hagfræðilegra. Sjálfur mun ráðh. hafa á prjónunum áætlanir um vistfræðilegar, pólitískar athuganir, sem lagðar verði til grundvallar þeirri iðnþróunaráætlun, sem gerð verður, og kynni þá svo að fara, að ónefndum aðilum þætti sú áætlun taka að líkjast öðru meir en skrautsýningu á stélfjöðrum hv. 1. þm. Reykv., því að þar yrði stefnt að vistfræðilegri áætlunargerð um búsetu á Íslandi í anda græna sósíalismans eða grænu félagshyggjunnar, og við notum heldur það heiti, sem fleirum kann að verða að skapi. Nú treysti ég mér að vísu ekki til að uppfræða hv. þingheim í vistfræði, fyrst og fremst vegna þess, að ég hef alls ekki til að bera þá þekkingu, sem til slíks þyrfti, en líka vegna þess, að ég hef óljósan grun, að ég ekki kalli það beinlínis ugg um, að ýmsir hv. þm, séu ekki haldnir knýjandi þörf til að meðtaka nýja vitneskju innan þykkra veggja þessa virðulega húss yfirleitt. Samt verð ég að gera tilraun til þess að auðvelda mönnum skilning á því, sem fyrir flm. vakir með þessum till., og þá helzt með því að skilgreina hugtökin vistfræði og vistpólitík, sem bæði hafa sprottið upp úr rökræðum um nýtt og furðuvinsælt viðfangsefni, sem nefnist umhverfisvernd og er orðið tízkuorð meðal ríkra þjóða, sem þykjast nú hafa bægt hungurvofunni frá dyrum sínum í eitt skipti fyrir öllu. En á þeim þjóðum brennur eldurinn nú heitastur, því að þær hafa gengið svo á auðlindir náttúrunnar heima hjá sér og á unaðssemdir hennar til þess að skapa sér allsnægtir, að þar stappar nú nærri gereyðingu ýmissa þeirra verðmæta, sem gera söddum manni lífið þess virði að lifa því. Fram til skamms tíma snérust orðræður hinna söddu manna um umhverfismál eigi að síður nær eingöngu um verndun fagurs og sérkennilegs landslags. Það var ekki fyrr en tók að skerðast um sjálft andrúmsloftið og drykkjarvatnið, að menn fóru að gera sér grein fyrir því að marki, að líta varð á hin ýmsu og aðkallandi vandamál umhverfisverndar í miklu víðara samhengi en því, sem við auganu blasir. Það var raunar ekki fyrr en fyrir 5 árum, þegar menn komust að því, að eiturgufurnar yfir Los Angeles, New York og Chicago mundu verða öllu lífi banvænar innan 15 ára eða svo, ef svo héldi áfram sem horfði. Eftir að Heyerdahl kunngerði athuganir sínar á mengun Atlantshafsins og eftir að félagsfræðilegar rannsóknir höfðu leitt í ljós, að það var ónáttúrulegt umhverfi og kvöl neyzlusamfélagsins, sem olli hraðvaxandi glæpahneigð meðal ríkra þjóða, þá fóru menn að átta sig á því, að umhverfi mannsins yrði ekki borgið með einni saman hugarfarsbreytingu einstaklinga, heldur væru umhverfisvandamálin pólitísk vandamál, sem stæðu, eins og öll önnur pólitísk vandamál, í tengslum við stjórn eða óstjórn efnahagsmála samfélagsins. Upp úr þeim skilningi hafa rökræðurnar um vandamálin, vandamál umhverfisins, getið af sér orð eins og vistfræði, vistkreppa, vistpólitík og vistheimspeki. Þetta eru þýðingar á skandinavísku orðunum ökologi, ökokríse, ökopolitik og ökofilosofi. Ef við skilgreinum hugtökin í stuttu máli, þá fjallar vistfræðin um samstarfið í náttúrunni og skýrir tengslin milli lífveranna, að mönnum meðtöldum, 05 umhverfisins. Vistkreppan kemur til sögunnar, þegar skilyrðum fyrir þessu samstarfi hefur verið spillt og tengslin rofin. Hugtakið vistpólitík grundvallast á hinum tveimur og miðar að víðtækari skilgreiningu á samfélaginu út frá vistfræðilegri þekkingu. Grundvöllurinn undir vistpólitískri hugsun, vistfræðin sjálf, stefnir að því að veita heildaryfirsýn yfir vistríki jarðar og fullnaðarskilning á lífsskilyrðum á hnettinum, og má svo hver lá mér það, sem vill. þó að ég treysti mér ekki til þess að flytja tæmandi erindi um vistpólitík. Þó er einfaldur skilningur á merkingu orðsins nauðsynlegur þeim, sem taka vilja afstöðu til þeirrar till., sem hér er nú til umr. um áætlun um nýtingu orkulinda. Séð í víðara samhengi má líka til sanns vegar færa, að sæmilegur skilningur á merkingu þessara nýyrða sé nauðsynlegur hverjum þeim, sem vill taka þátt í umr. um ráðstafanir til þess, að lífvænlegt geti orðið á þessu landi eftir 30 ár. Ef við reynum nú að færa þessum dómadagsorðum stað með því að gera okkur grein fyrir válegum afleiðingum af rangri vistpólitík, sem hefur verið rekin af ríkum þjóðum heims síðustu áratugina, þá verður upptalningin á þessa lund: 2/3 hlutar mannkyns þjást nú af næringarskortir. Í svipinn er ástæðan fyrst og fremst sú, að matvælum heimsins er ekki útbýtt á réttlátan hátt og fjöldi fátækra þjóða er neyddur til að sinna hráefnisöflun handa iðnaði ríkra þjóða í stað þess að vinna við matvælaframleiðslu handa sjálfum sér. Mikill hluti landbúnaðarafurða og sjávarafurða, þar með talin loðnan okkar, sem væri raunar ágætis mannamatur, fer til skepnufóðurs hjá ríkum þjóðum til framleiðslu á lúxuskjöti. Á næstu árum verður svo komið, að matvælin nægðu ekki, þótt þeim væri rétt skipt milli allra. Með núverandi hröðun fólksfjölgunar í heiminum, ef hún heldur áfram, verða íbúarnir orðnir 13 milljarðar um aldamótin, tvöfalt fleiri en nú. Ljóst er, að enda þótt beitt væri öllum tiltækum ráðum til þess að auka matvælaframleiðsluna á þessum tæplega 30 árum, verður hvergi nærri mögulegt að sjá þessum fólksfjölda fyrir næringu, nema því aðeins að hafizt verði handa um endurskipulagningu framleiðslunnar um allan heim nú þegar og ríkar þjóðir taki upp sparnað í stað aukinnar neyzlu. Samkvæmt skýrslum, sem taldar eru áreiðanlegar, um notkun þeirra hráefna, sem mestu máli skipta í nútímaiðnaði, verða flestir nytjamálmar þrotnir innan 30 ára, miðað við sömu hröðun og hefur verið á hagvexti síðustu 10 árin. Járnið er talið munu endast lengst eða 75 ár. Nýtanlegt hráefni til álvinnslu er talið munu endast í 35 ár, sem er íhugunarvert fyrir þá, sem gera vilja áætlanir til langs tíma um fjölgun álvera á landi hér. Brennsluollur munu endast um rösk 20 ár með óbreyttum hagvexti, kol álíka lengi. Það er athyglisverð niðurstaða, þegar tekið er tillit til þess, að vestrænar þjóðir fá 96% af rafmagni sínu úr olíu og kolum, en aðeins 4% frá vatnsaflsog kjarnorkustöðvum. Nú er að vísu ekki talið alveg víst, að mannkyni endist aldur til þess að yrja upp hráefni jarðar og deyja sultardauða, heldur bendir sumt til þess, að framhald á hagvexti ríkra þjóða leiði til þess, að loft, láð og lögur eitrist áður af úrgangsefnum hins þróttmikla efnahagslífs, svo að öllu æðra lífi á hnettinum og þar á meðal mannlífi verði útrýmt áður. Þetta er kjarninn úr niðurstöðum ítarlegrar athugunar, sem gerð var fyrir skömmu við Massachusetts Institute of Technology í Bandaríkjunum, svo sem síðasti ræðumaður gat um. Að rannsóknunum vann hópur heimsþekktra vísindamanna frá mörgum löndum undir forustu Bandaríkjamannsins dr. Denis L. Meadows. Niðurstöður þessarar athugunar hafa ekki verið vefengdar í aðalatriðum. Ekki hafa heldur verið vefengdar þær ályktanir vísindamannanna, að meginorsök vistkreppunnar, sem nú ógnar lífi á jörðinni, sé skefjalaus og blind ásókn auðmagns í vexti. Það má svo vera ýmsum hv. þm. nokkur huggun á þessu stigi málsins, að upplýsingar frá Sovétríkjunum benda til þess, að skefjalaus frekja ríkiskapítals orsaki sams konar vistkreppu og skefjalaus frekja einkakapítals. Heiðurinn fyrir hin ótrúlegu hagvaxtarafrek er undantekningarlaust dæmdur til handa hagfræðilegri nýtingu á tækni og þekkingu. Og svo má hver sem vill lá þeim það, Einari á Hvalsnesi og Halldóri E. Sigurðssyni, hæstv. fjmrh., þótt þeir leyfi sér að taka leiðsögn hagfræðinga með nokkurri varið. Nú kann margur að segja sem svo, að lengi hafi nú mannkynið fíflazt á hnetti þessum og verið spáð illum endi og svo djöfullega geti nú ekki verið komið, að ekki sé þar lífs von lengur en 20–30 ár, þótt enn verði haldið áfram þessu fjöri. Í bókinni The Limits of Grovvth, sem hefur að geyma fyrrnefnda skýrslu vísindamannanna frá MIT, er gömul frönsk gáta ætluð börnum til skýringar á því, með hvaða hætti hröðun þróunar á borð við hagvöxtinn og afleiðingar hans heldur áfram ósköp meinleysíslega allt fram á síðustu stund og virðist ekki hættuleg, fyrr en ógæfan er að skella á. Gátan er svona: Hugsum okkur, að þú hv. þm., eigir dálitla tjörn við húsið þitt og í henni vaxi vatnalilja. Liljan tvöfaldar stærð sína daglega. Ef hún fengi að halda vexti sínum áfram óhindruð, mundi hún þekja alla tjörnina á 30 dögum og kæfa þar með allt líf í tjörninni. Lengi vel virðist plantan ósköp lítil, svo að þú ákveður að hirða ekki um að skerða hana, fyrr en hún þekur hálfa tjörnina. Á hvaða degi verður það, sem hún þekur hálfa tjörnina? Svarið er auðvitað: Það er á 29. degi. Þá verður hálf tjörnin enn þá auð. En samt hefur þú ekki nema einn dag upp á að hlaupa til þess að bjarga öllu lífi í tjörninni. Eðli hins vistfræðilega vandamáls er sem sagt þess háttar, að þótt enn sjái til sólar, er undraskammur tími til þess að bjarga heiminum frá tortímingu. Ýmsir listfræðingar hafa líkt hnettinum við geimskip, gert af yfirskilvitlegum hagleik til þess að nýta orku sólar á hringrásinni um hana og næra á henni líf milljóna mismunandi tegunda, sem hver um sig gegnir svo þýðingarmiklu hlutverki, að hverfi ein þeirra, þá gerbreytist vistríki jarðar í heild, og framtíðin er undir því komin, að jafnvægið milli tegundanna raskist ekki örar en svo, að vistkerfið sjálft hafi undan að lagfæra það á ný, og hvorki efni né orku sé eytt örar en svo, að vélbúnaður geimskipsins sjálfs og vistkerfis þess megni að endurnýja það, sem af er tekið. Það, sem aflaga hefur farið á geimskipinu jörð, er í stuttu máli það, að ein tegund spendýra, homo sapiens, gerði uppreisn gegn vistkerfi sínu, og megininntak hinnar vistfræðilegu kenningar er það, að maðurinn sé í þann veginn að mola niður það kerfi, sem líf hans sjálfs og alls þess, sem hrærist á jörðinni, byggist á. Uppreisnin hófst snemma, svo sem lesa má í sköpunarsögunni. En það var ekki fyrr en við lok síðari heimsstyrjaldarinnar, í minni okkar flestra, sem hér erum staddir, að hvíta manninum auðnast, eins og hann orðar það sjálfur, að ná tökum á sjálfum náttúruöflunum og einangra þann hluta hins sjálfvirka öryggiskerfis vistríkisins, sem fram til þess tíma hafði hamið framgang hans að nokkru. Og fyrst ég er farinn að vitna í ritninguna á annað borð, er bezt að ljúka þessari lauslegu úttekt á vistpólitískum afrekum heimskapítalismans á dæmisögu, sem gamli sóknarpresturinn minn sagði okkur fyrir austan á grundvallarveikleika auðvaldsstefnunnar. Sennilega hefur þetta verið í tilefni af kauphallarhruninu mikla í New York. Hann sagði, að ef fimmeyringur hefði verið lagður á vöxtu árið, sem frelsarinn fæddist og vextirnir verið aðeins 3%, þá væri hann nú orðinn að gullklumpi, sem væri fimm sinnum stærri en jörðin, og þá er hætt við, að þeim þætti nú orðið þröngt um hagbeit í Álftafirðinum. Mér var sagt seinna, að hann hefði lagt út af Lúkasi, 14. kapítula, 28 versi, sem hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Því að hver er sá meðal yðar, sem ætlar að reisa stórhýsi, en sezt ekki niður fyrst og telur fé sitt, hvort hann eigi nóg til að ljúka því?“ Nú vill svo til, að í þessa sömu ritningargrein er vitnað í fyrrnefndri bók, Limit of Growth, á bls. 45, þar sem hún er undurfyrirsögn kaflans um endalok hagvaxtar. Höfundar leggja út af henni, er þeir reyna að svara spurningunni um það, hvers við þurfum með til þess að standa undir framhaldi hagvaxtar í heiminum, þó að ekki sé lengur en til úrsins 2000. Og svarið við þeirri spurningu er einfaldlega, að það, sem með þurfi, verði löngu þrotið fyrir þann tíma, en verkinu verði eigi að síður haldið áfram, þar til allt um þrýtur, vegna þess að hagfræðin hefur fundið upp aðferðir til þess að sneiða hjá svæðisbundnum efnahagskreppum. Staðfestingu á þeim ásetningi að halda áfram, hvað sem það kostar, getur að finna í 2. gr. Rómarsáttmálans, sem er stjórnarskrá Efnahagsbandalags Evrópu. Og þar er ekki vitnað í neinn guðspjallamann, heldur kveðið á um það skýrt og greinilega, að tilgangs bandalagsins sé að efla hinar efnahagslegu framkvæmdir í bandalaginu í heild með óslitnum og tryggum hagvexti. 2. gr. sáttmálans var ítrekuð sérstaklega í Brüssel á dögunum, þegar haldin var hátíð í tilefni af aðild þriggja nýrra ríkja að Efnahagsbandalaginu. Og ef ég leyfi mér svo í lok þessarar svörtu almennu messu að minna á einu vonarneista, fyrsta sigur þeirrar vistpólitísku hreyfingar, sem hefur verið nefnd græna félagshyggjan, þá var það fyrst og fremst vegna hagvaxtarmarkmiðanna án tillits til augljósra afleiðinga, sem frændur okkar Norðmenn höfnuðu aðild að þessu bandalagi fyrir skemmstu, og má hver sem vill kalla þá ástæðu þröng þjóðernisleg sjónarmið. Norðmenn höfnuðu aðild vegna, þess, að þeir vildu halda auðu fyrir hagbeit í Álftafjörðum síns lands. Það var nefnilega ekki alveg út í loftið, sem norska baráttusveitin gegn Efnahagsbandalaginu kallaði sig „Grasrótina“. En víkjum þá enn að till., sem hér er til umr., og svo að ég noti nú enn ritningargrein Lúkasar, þá er það ætlun flm., að við setjumst nú niður og teljum fram þær einingar raforku, sem við munum hafa til ráðstöfunar í húsi því, sem við ætlum að reisa yfir vistpólitískt samfélag á þessu landi. Vitaskuld hefur hlutdeild okkar Íslendinga í hagvaxtarkapphlaupinu valdið vistpólitískri lemstrun á samfélagi okkar. Bændur hafa líklega sloppið einna bezt vegna þess, hversu illa þeir voru í stakk búnir að taka þátt í kapphlaupinu og neyddust þó til þess. Ég get sagt ykkur dæmisögu frá árinu 1948 um það, með hvaða hætti íslenzkir bændur neyddust til þess að taka upp ranga vistpólitík í landbúnaði. Þá um vorið var landbn. Alþ. boðið ásamt fréttamönnum upp að Keldum, þar sem Sambandið sýndi fyrsta Ferguson-traktorinn, sem kom til landsins. Ég sat í bíl milli Páls Zóphóníassonar og Sigurðar Guðnasonar upp eftir og man enn eins og það hefði gerzt í gær, hvað Páll sagði, þegar við komum inn að Elliðaánum, og hann sá óshólmana slýgræna standa upp úr á háfjörunni. Hann sneri sér að Sigurði og sagði: „Sérðu þennan gróður, Sigurður. Hann er nákvæmlega eins og þið kommúnistar, veit aldrei, hvort hann á að vera gras eða þari.“ Ég man þetta orðrétt, vegna þess að Páll þurfti að endurtaka þetta mjög oft, vegna þess að Sigurður heyrði aldrei, hvað hann sagði. Það var Hjalti, sonur Páls, sem sýndi traktorinn, sem allir dásömuðu. Á eftir drukkum við kaffi heima á Keldum og Páll eyðilagði áhrifin af sýningunni með því að segja okkur frá áhrifunum, sem innflutningur þessara dásamlegu tækja mundi hafa á landbúnaðinn. Mig minnir, að traktorinn kostaði þá 16 þús. kr., með nauðsynlegum tækjum 22 þús. Páll sagði, að ekkert einyrkjabú á Íslandi stæði undir þessum kostnaði, hestverkfærin væru það eina, sem nokkur grundvöllur væri fyrir að nota. Svona traktor, sagði Páll, kallar á stærri tún með stærri bústofni, sem aftur kalla á annan traktor, sem enn heimtar stærri tún. Hann sagði, að það sama gilti um stórvirku landbúnaðarvélarnar. Stór skurðgrafa, sem miklir peningar liggja í, heimtar mýri til að ræsa fram. Og þegar svo er komið, þá eru lítil hyggindi eftir í búrekstrinum, sagði hann. Og vitaskuld reyndist Páll sannspár. Þó er það á sviði landbúnaðar, sem unnið hefur verið nokkurt undirbúningsstarf til vistpólitískrar hagsýslu á þessu landi, og þar á ég við rannsóknina, sem gerð hefur verið á beitarþoli afrétta. Niðurstaðan af henni bendir til þess, að gróðurlendi sé stefnt í voða á hluta hálendisins. Og eins og að líkum lætur þá er það á blómasvæði hagvaxtarins á Suðvesturlandi sem ofheitt er þar sem bændur voru harðast knúnir til að halda í við hið glaða veizlusamfélag Reykjavíkur. Vistfræðilega hefur vandamál ofbeitar verið útskýrt á eftirfarandi hátt: Þótt aldrei færu Íslendingar beinlínis vel með beitiland sitt, þá laut sauðfjárbúskapur eigi að síður náttúrlegu öryggiskerfi hvað hagagöngu snerti. Í hörðum árum, þegar gróðurlendi afréttanna var viðkvæmast, þá fækkaði líka sauðfénu í landinu og færra var rekið á fjall, Nú, þegar heyskapur er sóttur með vélum á ræktuðu landi og fóðurbætir fæst að auki, er niðurskurður vegna fóðurskorts úr sögunni og hægt að rekja sívaxandi fjölda á fjall ár eftir ár, hvernig sem gróðrinum þar er háttað. Eins og bændur hafa staðið verst að vígi í hagvaxtarkeppninni, eins munu þeir vera fúsastir og bezt búnir til þess að hætta henni og snúa aftur til vistpólitískra starfshátta. Og næsta sumar, skilst mér, að þau undur muni gerast í fyrsta sinn um aldir, að ekki verði rekin hross á Auðkúluheiði. Það getur orðið okkur nokkru erfiðara að endurskipuleggja sjávarútveg í átt til vistfræðilegrar skynsemi, beinlínis vegna þess, að margfalt fleira fólk byggir afkomu sína á gróinni vistpólitískri fásinnu. Verstöðvarnar á Suðvesturlandi og Reykjavík þar á meðal byggðust upp af fólki, sem réðst þangað til þess að annast fiskidrátt og fiskverkun á hávertíð. Með stækkandi fiskiskipum og loks togurum var svo tekið að sækja fisk á mið, sem áttu að sjá byggðarlögunum á Vestur-, Norður- og Austurlandi fyrir sjófangi. Á seinni stríðsárunum og upp úr þeim voru reist dýr fiskiðjuver á Suðvesturlandi, sem einnig voru miðuð við hámarksafla vertíðar, og fjármagnið, sem í þeim var bundið, kallaði á enn meiri fisk frá öðrum landshlutum á milli vertíða. Í stuttu máli sagt, þá hefur það verið hið óupplýsta fjármagn í fiskiskipum og fiskiðjuverum, sem fram til þessa hefur ráðið nýtingu fiskimiða okkar. Ef við reynum að gera okkur grein fyrir útlínum nýrrar vistpólitískrar stefnu í fiskveiðimálunum, þá yrði hún sennilega á þá lund, að byggð með ströndunum hafi forgangsrétt að fiskimíðunum hið næsta sér. Sjómaður, sem rær heiman að frá sér að morgni og kemur aftur að kvöldi, njóti forréttinda á þeim fiskimiðum, sem hann getur nytjað með þeim vinnubrögðum. Aðeins hin ytri fiskislóð verði almenningur fyrir stóra togara, sem leggja upp afla sinn í fjarlægum byggðarlögum. Vistfræðileg rök eru fyrst og fremst þessi: Það fólk, sem á persónulega hamingju og velferð sína og sinna undir því, að fiskur haldist á miðunum, er líklegra til að fara vel með þau og stuðla að verndun þeirra en menn, sem bera aðeins eða fyrst og fremst velferð fiskiðjuvera fyrir brjósti. Og af því að áður var minnzt á þann hluta af matvælum okkar soltna heims, sem fer í gripafóður, má klykkja út með hugleiðingarnar um vistpólitík í sjávarútvegi með þeirri aths., að enn í vetur munum við framleiða svínafóður úr loðnuaflanum. Í fyrra bjuggum við þess háttar fóður úr fiski, sem hefði nægt til að forða 7 millj. manna frá hungurdauða í heilt ár. Ef fiskifræðingar reynast sannspáir, gæti svo farið, að við framleiddum svínafóður í vetur úr fiski, sem ella mundi nægja til þess að bjarga lífi 14 millj., - ráðslag, sem vekur náttúrlega vissar spurningar um þær hvatir, sem liggja að baki fyrirhugaðri smáfjárveitingu til hjálpar fátækum þjóðum. Í þessari yfirferð skulum við sleppa umr. um bankakerfi, heilbrigðiskerfi og jafnvel skólakerfi, sem sniðið er að þörfum hagvaxtarstefnunnar. Þeir brimskaflar vistpólitískra mistaka, sem við okkur blasa, er við hugleiðum nú nauðsynlegar breytingar á skipan samfélags okkar, eiga sér nefnilega langt aðsog. Og við skulum gera okkur grein fyrir því, að margir afbragðsmenn hafa lagt bönd að þeim mistökum í góðri trú. Jafnvel ýmisleg mistök, sem hafa verið framin á allra síðustu árum á mörkum hinnar vistpólitísku vitundar eru þess háttar, að við höfum ekki leyfi til þess að væna upphafsmennina um illar hvatir. Svo að við tökum sem dæmi það mál, sem mestum styr hefur valdið á þessu sviði, Laxármálið, þá vil ég ekki trúa því, að þeir aðilar, sem upphaflega lögðu á ráðin um Gljúfurversvirkjun, hafi gert sér grein fyrir því vistfræðilega skaðræðisverki, sem þar var á döfinni. Og enn síður munu þeir hafa rennt grun í, að hér væru þeir að koma af stað vistpólitískri borgarastyrjöld í landinu. Sjálft verkið var hafið, áður en Íslendingar höfðu vaknað til vistfræðilegrar vitundar, en svo vöknuðu þeir við dálítinn dynk, sem Þingeyingar gerðu norður við Miðkvísl í Mývatnssveit, og trú mín er sú, að sú pólitíska hæring, sem sú sprenging olli þvert í gegnum alla stjórnmálaflokka landsins, muni, er tímar líða, þykja engu ómerkilegri en upphaf samvinnuhreyfingarinnar þar í Suður- Þingeyjarsýslu, því að eftir þessa sprengingu skal tímaskeiði vistpólitískra afglapa í góðri trú vera lokið. Og til staðfestingar á þeim tímamótum m.a. er flutt þessi till. um vistfræðilegan undirbúning áætlunargerðar um nýtingu íslenzkra fallvatna. Og af því að við erum nú komnir með hugann norður á þær slóðir, þá liggur beint við að nefna fleiri dæmi um vistpólitískar skyssur í Þingeyjarsýslu. Kísilgúrverksmiðjan í Mývatnssveit er eitt allra ljósasta dæmið um kórvillu blindrar tækni og fégróðahyggju, þar sem rofin eru ævaforn grið manns og umhverfis. Hér var framin vistpólitísk skyssa, sem er fullkomið skóladæmi um innrás tækniveldis í vistfræðilega heilbrigt samfélag. Á 1000 árum hafði skapazt nær því fallkomið vistpólitískt samfélag í þessari gróðurvin á norðausturöræfunum, þar sem afkoma fólksins byggðist á vernd þeirra fiska og fugla, sem það hafði viðurværi sitt af. Árangurinn hefur blasað við augum vegfarandans til skamms tíma: Fuglaparadís á undrafögru stöðuvatni kviku af silungi, einhverju heilnæmasta lostæti í vatnafiski, sem um getur. Þess háttar félag fólks og náttúru, sem ríkt hefur í Mývatnssveit frá ómunatíð, er það, sem Arne Noess prófessor í heimspeki við Oslóarháskóla og Sigmund Kvaloy lektor hafa nefnt hið ákjósanlega vistríki í ritum sínum um ökofilosofiu, eða vistheimspeki. Svo var sem sagt reist þar kísilgúrverksmiðja fyrir skemmstu. Í þessu sambandi skulum við sleppa fagurfræðilegum viðhorfum til fremur óþekkilegra mannvirkja í fagurri sveit, og við skulum líka láta nægja að drepa lauslega á þá staðreynd, að ekki voru gerðar líffræðilegar, hvað þá vistfræðilegar athuganir á hugsanlegum afleiðum þessarar verksmiðju í lífríki Mývatnssveitar. Hér var einnig unnið að áður en þorri Íslendinga hafði vaknað til meðvitundar um þau mál. En við skulum taka þessa nýlegu verksmiðju og rekstur hennar í Mývatnssveit sem dæmi um vistpólitísk mistök, og afleiðingarnar eru þá eftirfarandi: Síðan byrjað var að reisa kísilgúrverksmiðjuna, hafa fleiri menn átt fasta búsetu í Mývatnssveit en þeir, sem eiga aðild að fyrrnefndum griðasáttmála vistríkisins, og þeim fer fjölgandi. Þetta er ágætt fólk og ekkert út á það að setja annað en það, að það lifir ekki á þeim gæðum landsins, sem hafa gefið mannlífi sveitarinnar sitt sérstaka gildi í umhverfi sínu í þúsund ár. Hagsmunir verksmiðjufólksins liggja á öðrum sviðum og stangast á við hagmuni þeirra, sem eiga aðild að fyrrnefndum vistríkissáttmála. Hagsmunastreitan hefur þegar leitt til þess, að ungmennafélag sveitarinnar hefur klofnað. Samvinna fólksins að skólamálum hefur líka látið undan í þessum átökum. Unnið er að því af hálfu byggðarlagsins undir verksmiðjuveggnum, að þar verði reistur sérstakur skóli handa börnum þess fólks, sem ekki hefur lært þau sannindi kynslóð fram af kynslóð, að það eigi líf sitt og sálarró undir því, að húsöndin fái að koma upp ungunum sínum, og að áreitni bitmýsins sé fyrst og fremst fyrirheit um góða silungsveiði í vatninu. Mývatnsbændur sumir hverjir kalla verksmiðjubygginguna við austanvert vatnið hagsmunahverfi. Það hvarflar ekki að mér, að fólkið þar vilji skemma náttúru Mývatnssveitar. Hættan liggur í því, að þarna hefur myndazt byggð manna, sem ekki eiga þegnrétt í vistríki sveitarinnar, heldur líta það augum aðkomumannsins, og hagsmunir þessa góða fólks stangast á við hagsmuni vistríkisins. Dæmið um kísilgúrverksmiðjuna í Mývatnssveit á raunar ekki aðeins að vera víti til varnaðar í sambandi við vistfræðilega skipulagningu iðnaðar á Íslandi yfirleitt, heldur liggur það í augum uppi, að eitthvað verður að gera til þess að bægja frá hættunni sem af henni stafar. Annað dæmi. sem draga má af algildan fróðleik um hættulega vistpólitíska þróun getum við raunar nefnt úr sömu sveit, enda þótt það sé hvergi nærri jafngróft og kísilgúrhneykslið, enda stendur síðara dæmið þó a.m.k. í óbeinum tengslum við hið ævaforna og dásamlega vistríki Mývatnssveitar. Hér er átt við túristaiðjuna. Mývatnssveit hefur lengi laðað að sér skemmtiferðamenn, útlenda sem innlenda, vegna fegurðar landslags, náttúruundra og furðulegrar auðlegðar í mynd fugla og fiska. Ágætir heimamenn, mývetnskir, mývetnskastir raunar allra Mývetninga, hafa komið þarna upp sumargistihúsum með prýðilegri ferðamannaþjónustu. Þeir hafa raunar ekki gert annað en selja það yndi, sem skoðun dásemda þessa vistríkis getur veitt skilningarvitum ferðamanna um sumartímann. Gestgjafarnir í Mývatnssveit eru þegnar vistríkisins, en þeir hafa bara verið svo duglegir að selja aðgang að unaðssemdunum vegna vaxandi eftirspurnar ferðamanna, að salan stofnar nú unaðssemdum vistríkisins í voða. Bændur við Mývatn kvarta nú undan ágengni ferðamanna, sem gerist nærgöngulir við hreiður og valdi þess konar ókyrrð í sveitinni, að fuglalífinu, sem ferðamennirnir koma til þess að skoða, sé stefnt í hættu. Túristaiðjan í þeirri mynd, sem hún nú er rekin á landi hér, er vissulega eitt þeirra atriða, sem þarf að taka til skjótrar og gagngerðrar athugunar frá vistfræðilegu og vistpólitísku sjónarmiði. Og svo að við endum með dæmi um alvarlegustu mistökin, sem orðið hafa í vali milli hagsmuna íslenzks vistríkis og kapítals í uppbyggingu iðjuvers, þá vil ég ekki heldur trúa því, að þeir aðilar, sem heimiluðu Alusuisse að reisa verksmiðju í Straumsvík án hreinsitækja, hafi gert sér grein fyrir því hermdarverki, sem þeir voru að fremja á lífi þessa lands, engu fremur en verkfræðingarnir, sem dreifðu tíu tunnum af DDT-skordýraeitri á bakka Sogsins til þess að draga úr áhrifum mývargsins á afköst verkamanna. Till. okkar flm. þriggja um vistfræðilegar og vistpólitískar rannsóknir til undirbúnings áætlunargerð um nýtingu orkulinda landsins miðar að því, að komið verði í veg fyrir óhappaverk af þessu tagi.



Herra forseti. Þessi þáltill. er byggð á hinum sömu sjónarmiðum og nýju náttúruverndarlögin, sem sett voru hér á hv. Alþ. fyrir skömmu, en hún fjallar um tiltekinn þátt í þessum málum, eins og hv. flm. hafa gert grein fyrir. Mér þykir viðeigandi í þessu sambandi og þá einnig til þess að gefa hv. þm. upplýsingar um viss atriði, sem snerta þann þátt, sem hér er tekinn fyrir, að rifja upp 29. gr. náttúruverndarl. nýju, en hún hljóðar þannig með leyfi hæstv. forseta: „Virkjanir, verksmiðjur og önnur stór mannvirki skulu hönnuð í samráði við náttúruverndarráð. Sama gildir um vegalagningu til slíkra mannvirkja.“ Það var gerð grein fyrir þessu nýstárlega ákvæði í grg. fyrir náttúruverndarlagafrv. m.a. á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Er til þess ætlazt, að haft verði samráð við náttúruverndarráð í tæka tíð, áður en meiri háttar mannvirkjagerð er hafin. Á hönnunarstigi slíkra framkvæmda er oft hægt að taka tillít til náttúruverndarsjónarmiða, og miðar gr. að því að tryggja, að slíkt verði gert, þar sem því verður við komið. Með þessu móti er hægt að koma í veg fyrir mjög alvarleg ágreiningsefni, sem óhjákvæmilega rísa og geta valdíð stórfelldu fjártjóni.“ Það stendur þarna „náttúruverndarsjónarmiða“, en gæti alveg eins staðið „umhverfissjónarmiða“. Nú hefur náttúruverndarráð ekki starfað lengi að framkvæmd þessara laga, eða einvörðungu síðan í aprílmánuði s.l. En það hefur mjög verið til athugunar á vegum ráðsins, hversu framkvæma mætti þessa lagagr. þannig, að hún kæmi að því liði, sem þeir ætluðust til, sem fyrir þessari lagasetningu beittu sér og hv. Alþ. með því að samþykkja lögin. Hér er um mjög örðugt viðfangsefni að ræða og stórkostlegt og í þessari gr. náttúruverndarl. er fólgin, eins og ég raunar gat um, stórfelld stefnubreyting frá því, sem áður var. Nú fannst okkur ekki í náttúruverndarráði, að við gætum beðið eftir því, að menn kæmu og sýndu okkur áætlanir sínar eða gæfu sig fram við okkur og segðu: Nú ætla ég að fara að láta framkvæma undirbúningsrannsóknir að þessari eða hinni framkvæmdinni og vil hafa samráð við ykkur. - Að vísu er mönnum samkv. náttúruverndarl. skylt að gera þetta svona. En okkur fannst viðurhlutamikið að bíða aðgerðalausir eftir því, að málin kæmu fyrir ráðið á þessa lund, svo að við réðumst í að skrifa mörgum af stærstu framkvæmdastofnunum landsins eftirfarandi bréf, sem ég vil fá að lesa, með leyfi hæstv. forseta, - og það gerðum við 5. maí í vor: „Með tilvísun til 29. gr. l. nr. 47 1971, um náttúruvernd, óskar náttúruverndarráð upplýsinga um, hvaða verklegar stórframkvæmdir stofnun yðar hefur í undirbúningi eða á framkvæmdastigi, enn fremur hvaða stórframkvæmdir komist á undirbúningsstig á næstunni. Náttúruverndarráð leggur áherzlu á góða samvinnu um þessi efni og telur í því sambandi afar mikilvægt, að ráðið fái vitneskju um fyrirhugaðar framkvæmdir á frumstigi og áður en lagt er í kostnaðarsamar undirbúningsrannsóknir. Með því móti einu er unnt að tryggja, að tekið verði tillit til umhverfissjónarmiða“ - það er athyglisvert, að þá er farið að nota orðið umhverfissjónarmið, en í grg. fyrir náttúruverndarl. var notað orðið náttúruverndarsjónarmið, og þessi breyting á notkun orða segir kannske sína sögu um þá þróun, sem varð á þeim stutta tíma, sem þarna leið á milli, - „að tekið verði tillit til umhverfissjónarmiða þegar í upphafi hvers máls.“ Þetta bréf var sent æðimörgum stórum stofnunum, einkanlega ríkisstofnunum, en þó öðrum einnig, og hefur síðan verið sent fleiri aðilum, eftir því sem náttúruverndarráði hefur fundizt ástæða til að gera, en auðvitað ekki nærri því öllum, sem hefðu átt að fá slíkt bréf. Ýmsir hafa svarað þessu bréfi, og vegna þess að hér var verið að ræða um orkumál og áætlanir í sambandi við þau, vil ég leyfa mér að lesa hér svarið, sem við fengum frá Orkustofnuninni, og það er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Orkustofnun þakkar ofangreint bréf yðar og fagnar þeirri áherzlu, sem þér leggið á góða samvinnu. Stofnunin vill fyrir sitt leyti stuðla að því, að hún megi takast. Stofnunin sendir yður hjálagt yfirlit yfir þær vatnsaflsvirkjanir og jarðhitamannvirki, sem hún hefur haft eða hefur sem stendur með höndum forrannsókn á. Hér er um allmikinn fjölda að ræða, og um þessar rannsóknir eru til margar skýrslur. Ekki eru tök á að senda eintak af þeim öllum. Orkustofnun gerir ráð fyrir því, að ráðið muni óska frekari upplýsinga um mörg þau mannvirki, sem talin eru í yfirlitinu. Sum þeirra eru á algeru frumstigi forrannsókna, önnur lengra komin. Stofnunin telur heppilegast, að viðræður fari fram á milli fulltrúa Orkustofnunar og náttúruverndarráðs um það, hverjar frekari upplýsingar séu æskilegar og unnt að veita.“ Ég skal taka það fram, að hliðstæð bréf fengum við einnig frá ýmsum öðrum stofnunum, og vil ég sérstaklega geta þess, að Vegagerð ríkisins hefur tekið upp allnáið samstarf nú þegar við náttúruverndarráð um þessi efni og sýnt mjög mikinn áhuga í því sambandi. Þessu bréfi, sem ég las, frá Orkustofnuninni fylgdi listi, eins og getið er um í bréfinu, um 47 hugsanlegar vatnsaflsvirkjanir, 47 talsins. Og eins og getið er um í bréfinu, er listinn yfir þær vatnsaflsvirkjanir eða jarðhitamannvirki, sem stofnunin hefur sem stendur með höndum forrannsókn á eða hefur haft, en það eru 47 vatnsaflsvirkjanir og 6 jarðhitavirkjanir. Nú skal þess getið, að þessi tala gefur kannske ekki alveg rétta hugmynd um áætlanirnar - og raunar þó, því að sumt eru áætlanir um fleiri en einn möguleika til nýtingar á sömu orkunni, en það eru 47+6 áætlanir, sem eru í gangi. Nú má nærri geta, að það er ekkert auðvelt viðfangsefni fyrir náttúruverndarráð með öllum þeim mýgrút af öðrum málum, sem þar koma til, - því að þótt við höfum haldið æðimarga fundi á þessum fáu mánuðum, sem liðnir eru, þá hafa alltaf verið margir tugir mála til meðferðar á hverjum, - að átta sig á, hvernig hægt er að koma við framkvæmd þessarar lagagr., svo að vel fari, og finna skynsamlegt vinnulag, ef svo mætti segja. Ég held, að okkur í náttúruverndarráði sé ljóst, að þar veltur allt á því, að góð samvinna takist í tæka tíð um hvert stórt viðfangsefni, og mun þó verða fullerfitt að fást við þetta með því afli, sem náttúruverndarráð hefur, þótt slík samvinna takist. Og til þess að hv. alþm. fái hugmynd um, hvernig við höfum hugsað þetta, því að það snertir mjög það, sem hér er verið að fást við, vil ég næst leyfa mér að lesa bréf, sem við í náttúruverndarráði rituðum til svars því, sem ég las áðan frá Orkustofnuninni: „Náttúruverndarráð þakkar bréf Orkustofnunar frá 31. maí,“ - en þetta bréf, sem ég les, er skrifað 25. sept., - „ásamt yfirliti því um vatnsaflsvirkjanir og jarðhitamannvirki, sem hún hefur með höndum forrannsókn á og bréfinu fylgdi. Náttúruverndarráð er nú að kynna sér einstök atriði yfirlits þessa, en þar sem þau eru allmörg, mun það taka nokkurn tíma. Ráðið vill þó ekki láta hjá líða að leggja áherzlu á það sjónarmið, að vistfræðilegar forsendur séu frá byrjun metnar til jafns við jarðfræðilegar og verkfræðilegar forsendur, þegar gerðar eru áætlanir um virkjunarframkvæmdir og aðra mannvirkjagerð í stærri stíl. Oft á tíðum þarf vistfræðileg athugun að hafa forgang, áður en hafin er umtalsverð vinna vegna verkfræðilegra áætlana. Þetta sjónarmið á sérstaklega við, þegar um er að ræða áætlanir um breytingar á yfirborðshæð eða farvegum vatna. Ljóst er, að náttúruverndarráði er mikill vandi á böndum að fylgjast með viðfengsefnum hinna ýmsu framkvæmdaaðila í landinu og hugsanlegum áhrifum framkvæmda á umhverfið. Í því sambandi hlýtur ráðið að treysta mjög á samstarf við stofnanir, sem standa að undirbúningi og áætlunargerð. Hefur náttúruverndarráð ástæðu til að vonast eftir góðu samstarfi við Orkustofnun um málefni raforkuvæðingar og jarðvarmavirkjana, og er ráðinu kunnugt um viðleitni Orkustofnunar til þess að hefja líffræðilegar athuganir samhliða annarri áætlunargerð. Til þess að auðvelda þetta samstarf í byrjun, leyfir náttúruverndarráð sér að óska eftir því við orkumálastjóra, að hann komi á fund þess í lok okt. og ræði frekar nokkur atriði í áðurnefndu yfirliti og fyrirkomulag samstarfs í framtíðinni.“ Sams konar bréf skrifuðum við iðnrn. og Rafmagnsveitum ríkisins, en ekki fleiri aðilum á því stigi. Síðan komu á okkar fund ráðuneytisstjóri iðnrn. og Jakob Björnsson, væntanlegur orkumálastjóri og framkvæmdastjóri Rafmagnsveitna ríkisins, á síðasta fund náttúruverndarráðsins, og var þar ítarlega rætt um þessi mál, sérstaklega um vinnuaðferðir, því að það, sem ríður á í byrjun, er að koma sér niður á skynsamlegar vinnuaðferðir. Þeir, sem þarna komu frá orkumálastjórninni, tóku mjög vel í að efna til slíks samstarfs og yfirleitt mjög vel undir þau sjónarmið, sem komu fram í okkar bréfi. Í framhaldi af þessum fundi höfum við svo ritað hæstv. iðnrh. eða iðnrn. svo hljóðandi bréf, sem ég leyfi mér einnig að lesa, með leyfi hæstv. forseta, og ritað er 31. okt.: „Með tilvísun til 1. mgr. 29. gr. l. nr. 47 1971, um náttúruvernd, ákvað náttúruverndarráð á fundi sínum 30. okt. að leita til rn. með ósk um, að stofnuð verði samstarfsnefnd orkumálastjórnar og náttúruverndarráðs. Verkefni n. verði að fjalla um áhrif þróunar orkumála á umhverfið og um vistfræðiþáttinn í frumathugunum vegna hugmynda um framkvæmdir í orkumálum. Í þessu sambandi vill ráðið leggja áherzlu á það sjónarmið sitt, að frá upphafi verði tekið tillit til umhverfissjónarmiða við undirbúning mannvirkjagerðar. Ráðið leggur til, að hvor aðili skipi hið fyrsta 3 menn í þessa samstarfsnefnd.“ Ég hef fulla ástæðu til að álíta og raunar veit ég, að hæstv. iðnrh. mun taka þessari uppástungu vel og það muni verða af þessu samstarfi um þennan þátt í þessum anda, sem þarna er stungið upp á. Ég vil einnig greina frá því, að við höfum sent frá okkur till. til vegamálastjórnarinnar eða erum að undirbúa hana um nokkuð hliðstætt samstarf varðandi vegamál, þó kannske nokkuð öðruvísi, meira miðað við landshluta. Ég hygg, að þessar vinnnuaðferðir, sem við höfum þarna ráðgert, séu skynsamlegar. En aðalatriðið verður, hvernig samvinna tekst og hvernig náttúruverndarráði tekst að hafa bolmagn til þess að skapa sér rökstuddar skoðanir á öllum þeim fjölbreytilegu atriðum, sem þarna koma til íhugunar. En í því efni verður ráðið auðvitað að fá stuðning Alþingis til þess að geta leitað til sérfræðinga og haft stuðning af þeim, eins og þarf, því að það er ekkert hægt að komast með framkvæmd náttúruverndarl., hvorki í þessum þætti né öðrum, nema fá hæfilegar fjárveitingar til þess að geta haft það vinnuafl. sem þarf til þess að kryfja þessi mál til mergjar. Ég sá, að hæstv. iðnrh. er á mælendaskrá, og skal ekki fara að flytja hér neina skýrslu um það, sem kom fram af hálfu orkumálastjórnarinnar á þessum fundum. En það kom þar fram, eins og raunar var drepið á áðan í einhverju bréfanna, að Orkustofnunin hefur nú þegar hafizt banda um umhverfislegar athuganir í vissum greinum, og ég geri mér sterkar vonir um það, að það séu orðin eða séu að verða alger straumhvörf í öllum málum af þessu tagi. Mér virðist, að það megi gera sér vonir um, að það séu að verða alger straumhvörf. En vitaskuld verða alltaf mörg álitamál. sem koma upp í þessu sambandi og margur er oft í vanda að velja á milli þeirra kosta, sem fyrir hendi eru. Ég vil mjög eindregið mæla með því, að þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, verði samþ., vegna þess að ég álít, að hún sé alveg í þeim anda sem náttúruverndarráð hafði hugsað sér, að þyrfti að vinna að þessum málum, og það yrði bolmagn til þess að ná á þeim fullnægjandi tökum, ef þeir, sem fyrir orkumálunum standa, beittu þeim krafti, sem þeir hafa yfir að ráða, til þess að taka þau til endurskoðunar í því nýja ljósi, sem nú er að varpast á öll þessi efni. Þannig þyrfti einnig að taka miklu fleiri þætti. Við verðum að skoða þessi mál öll í nýju ljósi. Nýtt verðmætamat er komið til, eins og eðlilegt er. Við höfum komið auga á, að það er þáttur í lífskjörum manna að eiga þess kost að lifa í viðkunnanlegu og óspilltu umhverfi. Það er einn liður í þeim lífskjörum, sem menn hljóta að sækjast eftir, þegar þeir hafa náð því marki að hafa til hnífs og skeiðar. Enn fremur hlýtur að gerbreyta öllu verðmætamati sá mikli tími, sem menn hafa afgangs frá sjálfu brauðstritinu, og hlýtur einnig að gerbylta öllum viðhorfum manna. Við erum farnir að kalla þessi mál eða málaflokka, sem að þessu lýtur, umhverfismál, og það held ég, að sé vel farið og lýsi því vel, hvað við eigum við, og ég tel, að því fleiri þættir í þjóðarbúskapnum sem verða endurskoðaðir frá rótum í þessu nýja ljósi, sem verið er nú að varpa á þessi mál, því betra. Því mæli ég eindregið með þessari þáltill., en ég taldi rétt, að það kæmi fram hér, hvað náttúruverndarráð hefur verið að reyna að gera til þess að framkvæma 29. gr. náttúruverndarl. Það er allt á bernskustigi, en þó er verið að reyna að ýta þar úr vör, ef svo mætti segja.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að fagna því, að þessi mál eru tekin hér til umr. í sambandi við þá þáltill., sem hér er flutt af þremur hv. alþm. Mér finnst að vísu þessi ályktunartill. vera fullþröng, eins og hún er orðuð þarna, og mun kannske víkja svolítið að því síðar í ræðu minni, en fyrst vildi ég geta þess, að þegar þessi þáltill. kom fram, sendi ég hana Orkustofnun til umsagnar, og ég hef nú fengið svar frá Orkustofnun, sem mér þykir rétt, að þm. fái að heyra, því að í því er að finna ýmiss konar fróðleik um starfsemi Orkustofnunar á þessu sviði. Ég vil leyfa mér að lesa upp þetta svar Orkustofnunar, með leyfi hæstv. forseta: „Í dag hefur hið háa rn. sent Orkustofnun til umsagnar till. til þál. um áætlun um nýtingu íslenzkra orkulinda til raforkuframleiðslu. Meginmarkmið till. virðist vera að tryggja, að tekið verði tillit til vistfræðilegra sjónarmiða við virkjunarrannsóknir og nýtingu orkulinda. Í grg. er gefið í skyn, að svo hafi eigi verið gert til þessa. Hér er rétt að benda á, að enn þá er einungis lítill hluti þeirrar orku virkjaðar, sem talið er, að hagkvæmt muni að nýta, um 8.2%, þegar yfirstandandi virkjunarframkvæmdum lýkur. Enn hefur því ekki á það reynt að neinu marki, hverjir árekstrar kunna að verða milli vistfræðilegra og efnahagslegra sjónarmiða við hagnýtingu orkulinda. Laxárdeilan er aðeins að hluta vistfræðilegs eðlis, en að hinum hlutanum snýst hún um ýmiss konar grundvallarsjónarmið í eignarrétti og stjórnsýslu, sem eru allt annars eðlis og má ekki blanda saman við vistfræði. Að Þjórsárveramálinu er vikið hér á eftir. Rétt er að leiðrétta það, sem kemur fram í grg., að þessi skilningur á hinum mikilvægu samverkandi áhrífum lands og lífs hafi leitt til nýrrar vísindagreinar, sem nefnd er vistfræði. Vistfræði er vísindagrein, sem er miklu eldri en umr. síðustu ára um umhverfísmál, þótt þær umr. hafi hins vegar orðið til þess að efla hana. Orkustofnun er sammála flm. um mikilvægi vistfræði í sambandi við orkunýtingu og vill jafnframt skýra frá því, að umhverfisrannsóknir, sem vistfræðilegar rannsóknir eru hluti af, eru nú þegar hluti af virkjunarrannsóknum stofnunarinnar. Þannig hefur Orkustofnun haft með höndum nú í þrjú sumur rannsóknir á Þjórsárverum og varið til þeirra í lok yfirstandandi árs um 6 millj. kr. Eru þær unnar fyrir Orkustofnun af Náttúrufræðistofnun Íslands eftir sérstökum rannsóknarsamningi. Á rannsóknaráætlun fyrir 1973, sem send var fjárveitingayfirvöldum í maí í ár, er gert ráð fyrir að verja alls 3 millj. 680 þús. kr. til umhverfisrannsókna á árinu 1973, þar af 2.6 millj. til rannsókna á Þjórsárverum. Á fskj. í hér með er útdráttur úr grg. stofnunarinnar með fjárveitingatill., þar sem lýst er þeim verkefnum á sviði umhverfisrannsókna, sem ráðgert er að fást við árið 1973. Hversu miklu af þessum verkefnum reyndist unnt að ljúka 1973, er vitaskuld undir fjárveitingum komið fyrst og fremst, þótt mannaflamál komi þar einnig til. Eins og sjá má af fskj. I, eru það margir fleiri virkjunarstaðir en Þjórsárver, sem Orkustofnun ráðgerir vistfræðilegar rannsóknir á. Segja má því, að vistfræði skipi nú þegar fastan sess í virkjunarrannsóknum Orkustofnunar. Í grg. er vikið að tölum um virkjanlegt vatnsafl á Íslandi. Orkustofnun hefur talið tæknilega nýtanlegt vatnsafl Íslands 35 þús. Gwst. á ári og efnahagslega nýtanlegt vatnsafl 28 þús. Gwst. á ári, þ.e.a.s. það vatnsafl, sem svarar kostnaði að nýta. Eins og margoft hefur verið fram tekið, byggjast þessar tölur sumpart á mjög svo ófullnægjandi rannsóknum, og hefur því orðið að gefa sér fjölmargar forsendur. Tölur þessar ber því að skilja þannig, að þær eigi við þá tæknilega og efnahagslega nýtanlega vatnsorku, sem landið ræður yfir, ef forsendur þær um aðstæður til virkjunar, sem gengið var út frá, reynast réttar. Þetta er ákaflega þýðingarmikið, ef - og raunar mörg „ef“. Það er einmitt tilgangur virkjunarrannsókna að útrýma þessum efum og sannreyna forsendur. Það getur því mætavel verið, að vatnsaflið reynist annað en nú er haldið við nánari rannsókn. Hins vegar er engin ástæða til þess að ætla, að vistfræðileg sjónarmið valdi því fremur en önnur. Er af þeim ástæðum engin ástæða til að endurskoða tölur um vatnsaflið út frá þeim efnum sér. Segja má, að virkjunarannsóknir, þar með taldar vistfræðilegar rannsóknir, séu sú endurskoðun talnanna, sem till. miðar að. Vistfræðileg sjónarmið hafa áhrif á tilhögun virkjunar og geta valdið því, að taka verði annan kost, fara aðra leið eða breyta ráðgerðri virkjun á annan hátt. Svo fremi að menn hafi í frumtilhögun komið anga á ódýrasta kost, verður slík breyting til þess að hækka virkjunarkostnað. Ef sú hækkun er nægilega mikil, getur virkjunin þar með horfið af því kostnaðarsviði, sem efnahagslega er talið koma til greina, þ.e. hún er útilokuð, af því að hún er talin of dýr. Það er á þennan hátt, sem virkjun getur útilokazt af vistfræðilegum ástæðum. Tæknilega mun oftast unnt að gera virkjun óaðfinnanlega frá vistfræðisjónarmiðum, en hagkvæmni hennar getur þar með farið veg allrar veraldar, og enginn hefur áhuga á að gera slíka virkjun. Vistfræðilegar aðstæður eru um áhrif á virkjanir alger hliðstæða t.d. við jarðfræðilegar aðstæður. Jarðfræði virkjunarstaðar getur gert nauðsynlegar breytingar á tilhögun, er leiða til dýrari virkjunar en reiknað var með í upphafi. Sama er að segja um vatnsrennslisaðstæður og yfirleitt alla þá þætti, er áhrif hafa á virkjanir. Það er yfirleitt ekki hægt að útiloka virkjun á vistfræðiforsendum einum sé. Fyrst verður að kanna áhrif þeirra á virkjunarkostnað. Sú spurning vaknar stundum, á hvaða atriði beri að leggja mesta áherzlu í virkjunarrannsóknum. Stefna Orkustofnunar í því máli er sú að leggja fyrst og fremst áherzlu á þá þætti, sem ætla má, að hafi mest áhrif á virkjunarkostnað, útrýma stærstu efunum sem fyrst. Það getur að vísu stundum leikið nokkur vafi á því, hverjir þeir þættir eru, og verður að meta það eftir beztu getu hverju sinni. Það er því ekki fortakslaust hægt að segja, að leggja beri meiri áherzlu á einn þátt virkjunarrannsókna, t.d. vistfræðiþáttinn, en aðra, heldur verður slíkt að fara eftir aðstæðum á hverjum stað. Það er tilgangslaust að rannsaka jarðfræði staðar, sem vistfræðikröfur gera óhóflega dýrar í virkjun. Alveg á sama hátt er meiningarlaust að rannsaka vistfræði svæðis, þar sem sýna má fram á það með jarðfræðirannsókn, að virkjunarkostnaður hljóti að verða allt of mikill. Allir þættir þurfa því að koma til álita. Þjórsárverin eru gott dæmi um það, á hvern hátt vistfræðileg sjónarmið koma inn í virkjunarkostnað við útreikning efnahagslegs ávinnings virkjunar. Virkjun án stíflu við Norðlingaöldu lætur Þjórsárver ósnert, en gefur fremur litla orku og umfram allt fremur dýra orku, e.t.v. svo dýra, að slík virkjun kemur ekki til greina, þótt það liggi enn ekki fyrir. Því hærri stífla sem gerð er við Norðlingaöldu, því meiri verður efnahagslegur ávinningur virkjunar eða öllu heldur virkjana, því að uppistaðan hefur áhrif á aðrar virkjanir í Efri- Þjórsá. Þessi ávinningur heldur áfram að vaxa, a.m.k. upp í þá hæð, að öll Þjórsárver eru komin í kaf. Vöxturinn er hraðastur fyrst, en minni og minni, eftir því sem stíflan er hærri. Áhrifin á umhverfið, þ.e. vistkerfi Þjórsárvera, eru lítil sem engin í fyrstu, en fara vaxandi með vaxandi hæð stíflunnar. Þessi vöxtur áhrifanna á vistkerfið er hægur í fyrstu, en verður sífellt örari, unz mestöll Þjórsárver eru komin í kaf, en eftir það verður hann hægari aftur. Þessum áhrifum er hugsanlega unnt að breyta með ýmis konar hliðaraðgerðum, þ.e. að draga úr skaðlegum áhrifum á umhverfið, en slíkar aðgerðir kosta peninga og verka þannig til hækkunar orkukostnaðar og draga því úr efnahagslegum ávinningi virkjunarinnar. Endanlegt val stífluhæðar við Norðlingaöldu verður því málamiðlun milli óskanna um sem minnst óæskileg áhrif á Þjórsárver annars vegar og um efnahagslegan ávinning af virkjun hins vegar. Þarna verður að koma til mat alveg eins og á mörgum öðrum sviðum. Þannig eru t.d. öryggiskröfur við smíði skipa fram komnar sem málamiðlun milli óskanna um örugg skip og ódýr skip. Fullkomlega öruggt skip yrði svo dýrt, að enginn hefði efni á að láta smíða það. Algerlega ósnert umhverfi yrði líka svo dýrt, að enginn hefði efni á því. En við svona mat skiptir vitanlega öllu máli, að efnahagsávinningur af mismunandi stífluhæð og umhverfisáhrif mismunandi stífluhæðar liggi ljós fyrir í einstökum atriðum. Að afla þeirra upplýsinga er einmitt tilgangur rannsóknanna í Þjórsárverum, bæði vistfræðirannsóknanna og annarra. Eins og rakið hefur verið hér að framan, eru vistfræðirannsóknir þáttur í virkjunarrannsóknum Orkustofnunar. Það er fyrst, þegar þessum virkjunarrannsóknum er lengra komið en nú er, þ. á m. vistfræðiþættir þeirra, að unnt er að gera sér betri grein fyrir vatnsorku landsins en nú er, þ. á m. út frá vistfræðisjónarmíðum. Eina leiðin til að hraða slíkri endurskoðun er að hraða þeim rannsóknum, sem hún verður að byggjast á. Orkustofnun telur fyrir sitt leyti ekki skipta miklu máli í því sambandi, hvort þáltill. er samþ. eða ekki. Orkustofnunin er að sjálfsögðu reiðubúin til að ræða þetta mál nánar. Allra virðingarfyllst. Í fjarveru orkumálastjóra, Jakob Björnsson.“ Þetta er hin almenna umsögn Orkustofnunar, sem ég bað hana að semja í tilefni af þessari þáltill. En jafnframt fylgdi með frá Orkustofnun útdráttur úr grg. um fjárveitingatillögur Orkustofnunar fyrir 1973, og ég tel rétt að skýra frá því líka, svo að mönnum sé það ljóst, að Orkustofnun ber vissulega að vinna að fjölmörgum atriðum þessa máls. Þar koma fram þessi atriði: 1. Umhverfisrannsóknir: Þjórsárver. Efniviður vegna rannsókna. 2. Þjórsárver, Samningur við Náttúrufræðistofnun. Hér er um að ræða samning við Náttúrufræðistofnun Íslands um rannsóknir á Þjórsárverum, sams konar og þann, sem gerður var 1971 og 1972. Hér er um framhald þeirra rannsókna að ræða.. Þar taka til eftirfarandi: 1. Fæðuhátta gæsa, 2. Varpárangurs, 3. Gróðurs og gróðursamfélaga, 4. Rústa, 5. Vatnalíffræði, 6. Frumframleiðslu, 7. Veðurs. Rannsóknum þessum þarf að halda áfram 1974, ef að líkum lætur. 3.. Þjórsárver. Erlendur ráðunautur um vistlíkan. Markmið Þjórsárverarannsókna er að gera mögulegt að hanna miðlunarvirkin þar á þann hátt, að þau spilli umhverfinu sem allra minnst. Til þess þarf að vera unnt að segja fyrir um áhrif mismunandi hönnunar á vistkerfi Þjórsárvera með og án hugsanlegra bætandi aðgerða. Þetta er flókið mál. Þess er vænzt, að vistlíkan og eftirlíking af því geti reynzt veruleg hjálp í þessu efni. því er ráðgert að leita til erlends ráðunautar um slíkt líkan, þar eð hér á landi eru engir með reynslu í þessum efnum. Fyrr en nú hefur ekki verið tímabært að gera þetta, þar eð gögn þau, sem svona vistlíkan verður að byggjast á, fást fyrst með þeim rannsóknum, sem nú standa yfir. Þá er Orkustofnun með fjárbeiðni í sambandi við Jökulsá á Fjöllum: Álitsgerð um landbrot. Aurburður Jökulsár á Fjöllum hefur verið mældur um nokkur ár. Við virkjun Jökulsár stöðvast verulegur hluti þessa aurburðar og nær ekki til sjávar. Við það er í einhverjum mæli raskað jafnvægi milli eyðingar strandarinnar af öldu og straumum og aðburði fyllingarefnis. Áformað er að fá álit landmótunarfræðings um það, hversu víðtæk eyðing geti orðið á ströndinni af þessum sökum. Þá er annað atriði, sem varðar Jökulsá á Fjöllum, álitsgerð um lífræn áhrif. Enda þótt Jökulsá beri ekki mikið fram af lífrænum efnum, þykir samt rétt að fá álitsgerð sérfræðings á því, hvort virkjun árinnar geti hugsanlega haft einhver áhrif á lífsskilyrði í sjónum. Jafnframt er ráðgert að fá álitsgerð um breytingu þá á möguleikum til fiskræktar í Jökulsá, sem leiða kann af virkjun árinnar. Þá er beiðni, sem snertir Austurland, álitagerð um landbrot. Þar er um að ræða sams konar athugun á áhrifum minnkaðs aurburðar á ströndina og að framan er lýst um Jökulsá á Fjöllum. Þá er farið fram á fjárframlag til rannsókna á Eyjabökkum á Austurlandi. Eyjabakkar mundu fara undir eitt af uppistöðulónum Austurlandsvirkjunar, ef til kemur. Ekki er vitað til, að þar séu nein þau náttúruverðmæti, sem eftirsjá sé að. Þó þykir rétt að kanna, að svo sé ekki. Hafa Náttúruverndarsamtök Austurlands m.a. sent Orkustofnun erindi um nauðsyn slíkrar rannsóknar. Er vonazt til þess, að með rannsókn á þessu nú á frumstigi undirbúnings megi komast hjá deilum síðar. Þá er enn í sambandi við Austurlandsvirkjun álitsgerð um veiðiáhrif, en þar er um að ræða sams konar eða svipaða álitsgerð og áður var á minnzt fyrir Jökulsá á Fjöllum. Enn fremur er í sambandi við Austurlandsvirkjun álitsgerð um hreindýr. Sú skoðun hefur komið fram, að Austurlandsvirkjun kynni að hafa óheppileg áhrif á hreindýrastofninn. áformað er að fá álitsgerð sérfræðings á því Þá er atriði, sem snýr að Þjórsá og Hvítá, álitsgerð um ströndina. Þar er um að ræða svipaða álitsgerð og áður er lýst um Jökulsá á Fjöllum, þ.e.a.s. um landbrot. Aðstæður eru þó á ýmsa lund aðrar við suðurströndina. Þar er mikill sandflutningur. Loks er svo hitadreifing í uppistöðulónum. Ein af þeim áhrifum, sem uppistöðulón geta haft á lífsskilyrði vatnafiska neðan í ánum, er röskun á hitafari ánna vegna hitamiðlunar í lónunum. Hafa má mikil áhrif á þetta hitafar, eftir að lánið er komið, með því að taka vatn úr því á mismunandi dýpi og þar með á mismunandi hitastigi. Til þess þarf hitastigsdreifing í lóninu að vera þekkt. Nýlega hafa komið fram erlendis afreikniforskriftir til að áætla hitadreifinguna út frá veðrinu. Hefur Orkustofnun fengið eina slíka, og er ætlunin að reyna hana við hérlendar aðstæður. Mér þótti rétt að greina frá þessum atriðum, vegna þess að Orkustofnun hefur nú þegar með höndum ákaflega víðtækar vistfræðilegar athuganir, og hafa þær aukizt til mikilla muna á síðustu árum. Mér er raunar til efs, að nokkur stofnun hérlendis hafi lagt jafnmikla áherzlu á það að flétta vistfræðilegar rannsóknir inn í almennar athuganir sínar eins og Orkustofnun hefur gert. Hins vegar er það alveg vafalaust, að þar má gera enn betur og þarf að gera enn betur. Hv. þm. Eysteinn Jónsson greindi áðan frá því samstarfi, sem náttúruverndarráð hefur haft frumkv. að við Orkustofnun og við iðnrn., og ég vil fagna því alveg sérstaklega, að hann hefur gert ráðstafanir til þess, að starfandi verði sameiginleg n. iðnrn. og náttúruverndarráðs til þess að fjalla um þessi mál í heild frá umhverfissjónarmiðum. Í sambandi við þessa till., eins og ég sagði áðan, þá fagna ég henni, en mér finnst hún vera fullþröng. Mér finnst hún vera þröng, ekki aðeins vegna þess, að þarna er um að ræða ákaflega lítinn þátt af mjög umfangsmiklu vandamáli, sem kom fram í ræðum frummælenda hér í dag, heldur vegna hins, að þarna er rætt um nýtingu íslenzkra orkulinda til raforkuframleiðslu. Það er einvörðungu rætt um orkuframleiðsluþáttinn, en ekki um það, til hvers orkan er notuð. Og þetta eru liðir, sem ég tel, að tengja verði saman í slíkri rannsókn. Það er að minni hyggju algert úrslitaatriði, að það sé líka kannað og metið af fullri gagnrýni, hvernig sú orka, sem við kunnum að vinna úr vatnsföllum og hverum, er notuð og hver áhrif orkunnar kunna að verða á umhverfið. Ég hef haft hug á því að flytja brtt. við þessa þáltill., en ég hef ekki komið því í verk enn þá. Hins vegar voru þau atriði, sem ég hef verið að velta fyrir mér, þess eðlis, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að láta gera og leggja fyrir Alþ. áætlun um nýtingu íslenzkra orkulinda til stuðnings og eflingar velferð á Íslandi og að þar eigi m.a. að leggja áherzlu á eftirtalin atriði: 1. Að íslenzka þjóðin hafi á hverjum tíma úrslitavald yfir efnahagslífi sínu og nýtingu orkulinda. Hugsanleg samvinna við erlenda aðila komi aðeins til greina að því marki, sem hún samrýmist þessu höfuðmarkmiði. 2. Að nýting orkulindanna dragi úr hagsveiflum og stuðli þannig að staðfestu í efnahagslífi þjóðarinnar. 3. Að nýting orkulindanna stuðli að æskilegri búsetudreifingu í landinu eftir landshlutum. 4. Að nýting orkulindanna sé gerð með þeim hætti, að hún hafi sem allra minnst skaðleg áhrif á umhverfið, bæði að því er tekur til sjálfra orkuvinnslumannvirkjanna og einnig þeirra atvinnutækja, sem nýta orkuna. Þetta eru þau atriði, sem ég hefði helzt hug á að koma á framfæri við þá hv. n., sem fær þessa till. til meðferðar, og ef ég kem því í verk að semja þessa till., þá vænti ég þess, að n. líti á brtt. mína líka ásamt hinni upphaflegu till. Ég nefndi þarna áðan orðið velferð, en með því á ég við ekki aðeins efnahagslegar framfarir, hagvöxt og festu í efnahagslífi, heldur einnig mál eins og sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar og þroskavænlegt umhverfi, því að þetta tvennt er sannarlega ekki minna velferðarmál þjóðarinnar en t.d. hagvöxtur. Í þeim atriðum, sem ég nefndi, felst það m.a., að nýting orkulindanna verður að vera með þeim hætti, að það valdi eigi óeðlilegri röskun, þenslu eða spennu í íslenzku efnahagslífi með tilliti til framboðs og eftirspurnar eftir vinnuafli, búsetudreifingar í landinu og annarra slíkra þátta. Þetta táknar aftur, að nýtingu orkulindanna verður að skipuleggja með hliðsjón af og í samræmi við væntanlega þróun þess atvinnulífs, sem fyrir er í landinu. Það verður m.ö.o. að skoða nýtingu orkulindanna sem hluta af allsherjaráætlun um þróun íslenzks efnahagslífs, en ekki sem einangrað fyrirbæri. Enda þótt meginmarkmiðið með nýtingu orkulindanna sé efnahagslegs eðlis, þá má ekki gleyma því, að efling efnahagslífs og hagvöxtur eru engin markmið í sjálfu sér, heldur leiðir að marki eða tæki til þess að ná því. Það mark hlýtur að vera að efla lífshamingju og þroska þess fólks, sem á Íslandi býr og mun búa hér í framtíðinni. Því verður að haga nýtingu orkulindanna og efnahagslegri uppbyggingu á þann veg, að eigi sé rifið niður með annarri hendinni jafnframt því, sem byggt er upp með hinni. Umhverfi mannsins hefur mikil áhrif á lífshamingju hans. Það er tilgangslaust að efla hamingju hans eftir efnahagslegum leiðum, ef henni er jafnframt spillt með eyðileggingu umhverfis. Þetta tvennt, hagvöxtur og efnahagsframfarir annars vegar og þroskandi umhverfi hins vegar, verður því að haldast í hendur. Fyrsta skilyrði áætlunar af þessu tagi er, að gerð sé könnun á áhrifum ýmissa hugsanlegra orkunýtingaráforma á þjóðarbúskapinn með tilliti til þeirra atriða, sem ég minntist á áðan, þ.e.a.s. með tilliti til valds þjóðarinnar yfir efnahagslífi sínu, hagsveifludreifingar, áhrifa á vinnuafl, áhrifa á búsetudreifingu, umhverfisáhrifa o.s.frv. Einhver könnun mun hafa verið gerð með tilliti til sumra þessara þátta í fáeinum stóriðjumöguleikum svonefndum, en engin með tilliti til þeirra allra. En það er þó alger nauðsyn, ef nothæf heildarmynd á að fást. Það er þetta, sem verður að byrja á. Á undanförnum árum hefur mikið verið rætt um stóriðju og hagnýtingu íslenzkra orkulinda í því sambandi. Talsvert áberandi einkenni á þeim umr. er það, að þær hafa stundum verið æði loftkenndar, ef svo má að orði komast, hrifningar- og draumórakenndar. Ástæðan til þess er tvímælalaust sú, að nýting orkulindanna hefur ekki verið skoðuð sem hluti af heildarmynd af íslenzkri atvinnuþróun, heldur utan og ofan við hana oft og tíðum. Það er einmitt tilgangur áætlunargerðar af því tagi, sem ég hef minnzt hér á, að bæta úr þessu, að skapa forsendur fyrir raunhæfara mati á möguleikum þeim, sem felast í orkulindum landsins. Það leikur tæplega nokkur vafi á því, að þeir möguleikar eru miklir, og ekki heldur á því, að mikil þörf er á að nýta þá, ekki hvað sízt til að draga úr hagsveiflum og til að stuðla að staðföstu efnahagslífi. En slík hagnýting er engan veginn vandalaus fyrir þjóð, sem hefur takmarkað fjármagn og óskar að hafa sjálf úrslitavald í efnahagslífi sínu og búa í óspilltu umhverfi. Þessi leið er vandasöm, en hún er framkvæmanleg. Vandinn má ekki leiða til uppgjafar eða handahófsvinnubragða. Fyrsta skrefið er að gera sér sem gleggsta grein fyrir málinu í einstökum atriðum og ég vænti þess, að sú þáltill., sem hér liggur fyrir og n. á eftir að athuga, geti orðið upphaf eða vísir að slíkri heildarathugun.



Herra forseti. Ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hér hljóðs um þessa þáltill., sem hér er til umr. og ég vil þegar í upphafi lýsa yfir stuðningi við, var ekki nema að takmörkuðu leyti till., öllu heldur orð, sem frsm. lét falla hér og mig langaði að gera nokkuð að umtalsefni í sambandi við till. í heild. Hann sagði, að það væri ekki síður nauðsynlegt í sambandi við svona mál að taka til athugunar skynsamlega búsetu í landinu. Það var einmitt það, sem mig langaði að koma inn á í sambandi við þessi mál, orkumálin, að þar skiptir að minni hyggju ekki síður máli að líta á manninn heldur en umhverfið, að líta á búsetu manna í sambandi við öll þessi mál. Ég veit ekki, og þó þykist ég þess fullviss, að allir hér í þingsölunum hafi tekið eftir því, hve geysileg breyting er að verða á búsetuskilyrðum manna hér á landi við tilkomu notkunar á jarðhita. Það má segja svo, að á öllu höfuðborgarsvæðinu og raunar Suðvesturlandi eru aðstæður slíkar, að þar má heita nokkurn veginn fullvíst, að ýmist eru nú þegar eða munu innan tíðar öll híbýli manna verða hituð með jarðvarma eða jarðhita, eins og við köllum það oft. En á ýmsum stöðum annars staðar, einmitt þar sem óttazt er dálítið um búsetu manna, vegna þess að þéttbýlið sogar, þar háttar einmitt þannig til, að ekki er vitað um jarðvarma, sem líkur séu til að hægt verði að nota til upphitunar íbúða manna, þ. á m. eru ýmsir allstórir kaupstaðir, við skulum t.d. taka Ísafjörð vestur á Vestfjörðum og ýmis sjávarþorpin þar. Á Norðurlandi mundi ég nefna Akureyri og nokkur sjávarþorp fleiri norðanlands, þó að aðrir staðir séu þar sem jarðhiti er til upphitunar, eins og allir þekkja. Á Austfjörðum hygg ég, að það sé einnig mjög víða, að ekki komi jarðhiti til upphitunar á húsum fyrir fólk, og þess vegna finnst mér, að inn í þetta dæmi hljóti að koma, að þar sem þannig háttar til. að jarðhitinn kemur ekki. til greina varðandi upphitun eða iðnaðaraukningu, þar verði að leggja höfuðáherzluna á að fá aukið rafmagn til þess að jafna þennan skakka. Fyrir nokkrum dögum var verið að ræða hér um iðnvæðingu í landinu, og þar féllu þau orð hér í þingsölunum, að eitthvert allra þýðingarmesta mál fyrir íbúa þessa lands væri uppbygging iðnaðar. Það er þannig augljóst mál, að til framdráttar iðnaðarmálunum þarf aukið rafmagn, og þess vegna staðnæmumst við aftur við það, að á þeim stöðum, þar sem við þurfum að undirbyggja skynsamlega búsetu, þar kemur enn til greina rafmagn, ekki eingöngu til upphitunar og ljósa, heldur og til iðnaðar. Þá komum við að því, að það verður að líta á kostnaðinn við framleiðslu rafmagnsins. Hvað er skynsamlegt í þessu sambandi? Er skynsamlegra að hafa orkuverin fá og stór eða kannske smærri og fleiri, og hvernig á að koma þeim málum fyrir, þannig að allir búi við sem svipuðust kjör um rafmagnsverð? En auk þessa kemur svo inn í þetta þessi svokallaða vistfræði, sem var verið að lýsa fyrir okkur hér áðan. Þá var bent á það t.d., að brennsluolíur, skv. því, sem menn vissu um þær nú, væru mjög að ganga til þurrðar miðað við núverandi notkun þeirra, og kannske verða ekki nema ein 20–30 ár þangað til fer að gæta mikillar þurrðar á þeim. Þá liggur í augum uppi, að okkur Íslendingum liggur á að búa okkar mál þannig í haginn, að við þurfum sem minnst að nota slíka. olíu, sem kannske gengur til þurrðar innan tíðar. Og þó að það þyki kannske fjarstæðukennt að drepa á það hér, þá dettur manni stundum í hug: Hvað verður um alla bílaeign Íslendinga eins og annarra þjóða, þegar kannske benzínið fer að ganga til þurrðar, og hér eru eiginlega allar samgöngur okkar á landi komnar undir bílnum? Það er þannig margt, sem þarf að gá að í þessu sambandi. Orkumálaráðh. flutti athyglisverða ræðu áðan og var að benda á, að þess yrði að gæta í sambandi við orkumálin, að ekki skapaðiat óeðlileg spenna í framleiðslu orkunnar, þar yrði að haldast í hendur notkun og framleiðsla. Af því að við erum nú einmitt, ég og þeir íbúar landsins, sem ég þekki bezt, búsettir á því svæði, þar sem mjög er þörf á aukinni orku, en við vitum ekki enn, hvernig á að leysa úr, þá hefði ég haft gaman af, - en því miður er ráðh. ekki við, að spyrja, hvað liði þeim framkvæmdum, sem við heyrum helzt rætt um, að nú séu á döfinni, þ.e. að koma á svokallaðri Sigölduvirkjun og leggja línu norður um fjöll. Það ganga ýmsar sögur um, að það fáist ekki þau erlendu lán, sem vonazt hafði verið eftir til þess að koma þeirri virkjun á, eða að ekki sé vitað, hver markaðurinn verði fyrir svo stóra virkjun eins og þar er ráðgerð. Þá verður spurningin: Mun þarna myndast spenna í orkuframleiðslunni, sem er óæskileg, eins og ráðh. var að tala um? Einnig kemur manni í hug, hvort þessar framkvæmdir, lagnirnar norður yfir fjöll, eru ekki svo dýrar, að þarna sé verið að stefna að því, sem ég var að ræða um í upphafi, að vissir landshlutar verði að búa við svo dýrt rafmagn. að það verði hætta fyrir skynsamlega búsetu þeirra landshluta. Þessum málum vildi ég aðeins koma að í þessu sambandi, og svo þeirri skoðun minni, að þó að ég sé fylgjandi umhverfisvernd, þá þurfi ætíð að gæta þess, að hún sé ekki svo mikið aðalatriði fyrir mönnum, að þar sé ekki öll gát höfð á, og einmitt haft í huga að gæta þess, að í landinu sé alltaf athuguð skynsamleg búseta. Þessum atriðum vildi ég koma hér á framfæri.



Herra forseti. Mér sýnist sjálfsagt að þakka þær ágætu undirtektir, sem þessi þáltill. hefur fengið hjá öllum þeim hv. þm., sem talað hafa. Ég vil einnig þakka mikilvægar upplýsingar, sem hafa komið fram óvenjusnemma fyrir þáltill., og ætti þá starf hv. atvmn. að verða auðveldara. Ég vil í sambandi við upplýsingar frá hv. 1. þm. Austf. upplýsa, að okkur flm. var að sjálfsögðu kunnugt um ákvæði náttúruverndarlaga. Sjálfur hef ég ávallt litið svo á, að náttúruverndarráð sé eins konar yfirdómari í þessum málum. Till. stefnir öllu fremur að því að ákveða vinnubrögð, einmitt eins og hv. þm. upplýsti, að náttúruverndarráð hafi mikið hugleitt, og sýnist mér, að það stefni mjög inn á sömu braut og náttúruverndarráð telur skynsamlegasta. Við flm, teljum sjálfsagt og nauðsynlegt, ef þessi sjónarmið eiga að komast til skila tímanlega í hverri rannsókn, að þau séu á ábyrgð þess aðila, sem annast forrannsóknirnar og rannsóknirnar almennt. En hitt er annað mál, eins og ég sagði, að það þarf að vera samband við fleiri aðila, og er náttúruverndarráð þar sjálfsagður sambandsaðili. Hæstv. orkumálaráðh. ræddi ítarlega um þessa till. og upplýsti margt með svari Orkustofnunar. Hæstv. ráðh. er að vísu ekki við, en ég vil þó láta koma hér fram ánægju mína með þessi viðbrögð Orkustofnunar. Að vísu er það nokkuð undarlegt, að slík vistfræðileg athugun skuli hafa átt sér stað hjá Orkustofnun í 3 ár, og þó liggur hér á borðinu hjá mér skýrsla, áætlun um rannsóknir á þessu sviði, sem einmitt var gefin út í ágúst 1969, eða fyrir um það bil þremur árum, og er þá ekki minnzt á þessi mál nema í sambandi við ferðamenn við Gullfoss. En betra er seint en aldrei, og ég fyrir mitt leyti treysti fyllilega Orkustofnun til þess að sinna þessu máli, þó að ég sé dálítið haldinn þeirri skoðun, sem ég hygg, að margir aðrir landsmenn séu, að þessu hafi e.t.v. verið þröngvað upp á Orkustofnun frekar en að hún hafi tekið málið að sér að eigin frumkvæði. Mér sýnist einnig, með tilliti til þessara upplýsinga, enn meiri ástæða til þess en áður að endurskoða þessa opinberu rannsóknaráætlun; sem nú liggur fyrir, þar sem öll þessi sjónarmið koma fram, þar sem koma fram hugmyndir um virkjanir fallvatna, einnig með tilliti til vistfræðilegra vandamála, og grunar mig, að ef svo er gert tímanlega, megi koma í veg fyrir ýmsa árekstra, sem slíkar framsetningar, sem í hinni upphaflegu áætlun eru, geta og hljóta óhjákvæmilega að hafa í för með sér. Mér sýnist því, að þessar nýju áætlanir Orkustofnunar og hugmyndir ættu að stuðla að skjótri framkvæmd á meginþætti þessarar þáltill. Hæstv. ráðh. taldi vistfræði ekki nýja vísindagrein. Það er að sjálfsögðu teygjanlegt, ef við lítum á erlenda hugtakið, ökologi“, en e.t.v. er þeirri þróun, sem orðið hefur, bezt lýst með því að halda áfram því, sem hv. 1. þm. Austf. nefndi í stuttri sögu núverandi náttúruverndarráðs. Í frv. var þetta kallað náttúruvernd, síðar umhverfisvernd, en í síðustu bréfum náttúruverndarráðs er talað um vistfræði, og á þessu er satt að segja nokkur munur. Vistfræðin er langtum víðtækara hugtak en náttúruvernd og jafnvel umhverfisvernd. Vistfræðin, þetta nýyrði, sem menn eiga e.t.v. erfitt með að venjast, - einhverjum heyrðist þetta vera listfræði áðan, þegar um var talað, - fjallar mjög náið um öll viðskipti allra lifandi vera innbyrðis og einnig við landið sjálft, eins og hv. 2. flm. rakti vandlega hér áðan. Ég er að sjálfsögðu alveg sammála því, sem kom fram í bréfi Orkustofnunar, að vitanlega eru það margir þættir, sem ákveða, hvort virkjað verði á einum stað eða öðrum, á einn máta eða annan. Það er alveg ljóst. Ég vona, að þessi þáltill. okkar skiljist aldrei svo, að það beri að virkja aðeins með tilliti til vistfræðilegra vandamála. Ef hún skilst þannig, þá er þar um alvarlegan misskilning að ræða, en svo mátti jafnvel skilja á svari Orkustofnunar. Vitanlega hljóta aðrar tæknilegar forsendur að verða teknar til greina engu síður. En við erum aðeins að leggja áherzlu á, að þetta sjónarmið er ekki síður mikilvægt en önnur og jafnvel enn mikilvægara og ber að líta á það í fyrstu skoðun hverrar hugmyndar, ekki sízt til að forðast alls konar árekstra, sem frekar verða af þessum sökum en öðrum við þá, sem byggja landið. Hæstv. ráðh. ræddi um það, að till. mætti vera víðtækari. Ég samþykki það og sagði það raunar í minni framsögu, sló því jafnvel fram, að það væri fróðlegt að reyna að gera okkur eins konar heildarmynd af þeirri búsetu, sem við viljum, að verði í þessu landi eftir nokkra áratugi. Og ég gat þess, að það eru orðnar mjög athyglisverðar aðferðir, sem hafa verið þróaðar í þessu skyni. En ég taldi hins vegar málið of viðamikið og ekki nægilega þekkt til að ræða það nú, en vonandi kemur að því fljótlega. Hæstv. ráðh. minntist sérstaklega á iðnaðinn, áhrif hans og notkun orkunnar til ýmissa þarfa landsmanna, sem og áhrif virkjana, iðnaðar og notkunar orkunnar á búsetu í landinu, eins og hv. 5. landsk. þm. rakti einnig hér áðan. Í raun og veru er allt þetta í till. okkar þremenninganna. Í 4. lið segir: „Skoða ber hina ýmsu valkosti með tilliti til áhrifa búsetu í landinu (vistpólitísk áhrif).“ Og þar segir í 7, lið: „Leggja ber fram áætlun um eðlilega aukningu á raforkuþörf landsmanna til hinna ýmsu þarfa, og áætla ber eðlilega skiptingu fáanlegrar raforku til hinna ýmsu þarfa þjóðfélagsins.“ Í grg. segir einnig, með leyfi hæstv. forseta: „Norðmenn eru að gera áætlun um nýtingu þess vatnsafls, sem þar er enn talið virkjanlegt, með fullu tilliti til vistfræðilegra sjónarmiða. Þeir munu reyna að skipta þeirri raforku niður á heimilisnotkun og smærri iðnað, útþenslu iðnaðar, sem fyrir er í landinu, og loks, ef eitthvað telst til ráðstöfunar, til nýrra iðngreina. Þótt slík ráðstöfun sé ekki orðin eins brýn hjá okkur Íslendingum, telja flm. þessarar tili. þó mjög tímabært, að reynt sé að gera sér nokkra grein fyrir eðlilegri nýtingu orkulindanna.“ Í raun og veru tel ég, að í þessum greinum og þessum þáttum þáltill. felist það, sem hæstv. ráðh. var að geta um. En ég fellst á, að það sé sett fram á ítarlegri máta og víðtækari. En þess vil ég þó geta, að það er með vilja, að við þrengdum þetta svið nokkuð, því að við viljum ekki, að þessi fyrsta framkvæmd á þessu sviði, langtímaathugun á þróun eins þáttar okkar þjóðlífs og þjóðarbús, verði svo umfangsmikil og flókin, að ekki verði við ráðið. Ég vil þó til upplýsinga geta um nokkur atriði strax, sem þarf í raun og veru að ákveða í þessu sambandi. Fyrir dyrum stendur virkjun Sigöldu, eins og hv. þm. er að sjálfsögðu kunnugt. Þar munu fást um 160 Mw. eða um 900 Gwst. af orku. En það er ekki nema hluti af þessu afli, sem veitir forgangsorku. Hitt er afgangsorka. Og það er ljóst, að til þess að þessi virkjun verði verulega hagkvæm og viðráðanleg fyrir okkur Íslendinga, er æskilegt að fá einhvern orkufrekan iðnað þarna með til að taka í byrjun nokkurn hluta af orkunni, t.d. 1/3, þannig að orkuverðið komist fyrr í góða nýtingu. En staðreyndin er sú, að þær athuganir, sem hafa verið gerðar upp á síðkastið á slíkum orkufrekum iðnaði, hafa leitt i ljós, að áhugi fyrir kaupum á raforku til orkufreks iðnaðar er mjög mikill, og kemur þar fram það, sem ég sagði í framsöguræðu minni, að aðrar orkulindir hafa ekki reynzt svo samkeppnisfærar sem áður var talið. Ef ég má orða það svo, bjóðast a.m.k. 3 eða 4 iðngreinar, sem þarna gætu allar komið til tals. Nú vaknar sú spurning, ef valin er ein iðngrein í þessu sambandi, hvort þá eigi að hraða næstu virkjun og grípa, eins og sumir mundu segja, gæsina, á meðan hún gefst, og nýta næstu virkjun, Hrauneyjarfoss, hið fyrsta til annarrar stóriðju. Þetta er að sjálfsögðu stefnuatriði, sem ákveða þarf og það fyrr en síðar. Ættum við að hraða virkjun okkar vatnsafls, nýta það allt fyrir 1990, eins og sett er fram í áætlun Orkustofnunar, eða er engin þörf á því? Er það jafnvel óskynsamlegt? Eru önnur sjónarmið en hin hagfræðilegu eða hagvaxtarlegu orðin mikilvægari? Við flm. teljum, að svo sé. Og ég vil lýsa þeirri skoðun mínni, að ég tel enga ástæðu til þess að hraða sér þarna. Við eigum að virkja eins og við þurfum fyrir eigin þarfir með tilliti til hinna fjölmörgu sjónarmiða, sem hér hefur verið minnzt á, en getum svo athugað, þegar að næstu virkjun kemur vegna eigin þarfa, hvort þá verður jafnframt þörf fyrir annan orkufrekan iðnað. Ég ætla ekki að fara að ræða hér ítarlega um þessar iðngreinar. Ég vil aðeins geta þess hér til þess að fyrirbyggja allan misskilning í þessu sambandi, að þau boð, sem fengizt hafa, eru mjög á þá lund, að við Íslendingar ættum þessar iðngreinar að öllu eða mestu leyti, og gætu þær þannig að mínu viti orðið verulegir og æskilegir þættir i okkar þjóðarbúi. Ég nefni þetta sem dæmi um þau atriði, sem þarf að taka til skjótrar ákvörðunar i sambandi við hina almennu stefnu og við er átt að nokkru leyti í 7. lið þáltill. okkar, þótt þar sé einnig átt við lengri tíma ráðstöfun, eins og hæstv. ráðh. lagði áherzlu á. Ég vil svo að endingu aftur þakka hv. þm. fyrir góðan stuðning við þessa þáltill. Ég fæ ekki séð, að hún rekist á neitt það, sem nú er verið að gera, hvorki hjá náttúruverndarráði né Orkustofnun. Hún ætti aðeins að verða til þess að lýsa yfir vilja hv. Alþ. í þessu mikilvæga máli og koma málinu inn á ákveðnari braut. Það er einnig von mín, að þessi æfing, ef ég má kalla það svo, í langtímaáætlun og stefnumörkun geti orðið til þess, að slík vinnubrögð verði tekin upp á fleiri sviðum og verði almennari fyrir okkar mannlíf.



Herra forseti. Þáltill. þá um ríkisrekstur á vátryggingastarfsemi, sem hér er til umr., hef ég leyft mér að flytja ásamt hv. 2. landsk. þm., Pétri Péturssyni, og er hún svo hljóðandi: „Alþingi ályktar, að öll vátryggingastarfsemi í landinu skuli ríkisrekin, og leggur fyrir ríkisstj., að hún láti þegar semja varðandi þetta frv. að lögum, sem komið geti til meðferðar yfirstandandi þings. Þegar haft er í huga, að ríkisvaldið hefur bundið þegnum sínum á herðar margháttaða vátryggingarskyldu, má það raunar furðulegt teljast, að það hafi ekki gætt þess jafnframt, að sú skylda yrði þeim sem hagkvæmust og léttbærust. Svo er að vísu að sjá, að þetta hafi fyrrum vakað fyrir ríkisvaldinu með stofnun og rekstri Brunabótafélags Íslands, en allt hefur þetta farið svo úr böndum, að enn eru ný og ný vátryggingafélög að spretta upp og tryggingastarfsemin að færast á fleiri og fleiri hendur. Nú skyldi einhver álíta, að samkeppni um viðskiptavini mundi auka og bæta þjónustuna, þjónustu þessara mörgu vátryggingafélaga, en svo virðist ekki hafa orðið heldur hefur hitt gerzt, að þau hafa komið sér saman um vissar leikreglur til að tryggja hag sinn gagnvart tryggingartökum og ýmis þjónusta þeirra orðið æ umdeilanlegri. Oft ná tryggingartakar engum bótum nema með málssókn, sem er tímafrekt og dýrt alþýðu manna, enda kinoka margir sér við að standa í slíku. Sjálfsagt er að taka fram, að ástæðan fyrir þessum hætti er að einhverju leyti sök þeirra vátryggingartaka, sem fara eins langt í kröfum og bótum fyrir tjón og þeir framast hafa hugkvæmni til, en algengari er þó hin ástæðan, að reglur um bætur eru oft undarlega hálar og teygjanlegar í framkvæmd. Væri þessi þjónusta í höndum ríkisins, eins og okkur flm. finnst sjálfsagt, verður að ætla, að ríkisvaldið hugsaði jafn vel um hag vátryggingartakans og sinn, því að ríkið er þegnarnir og þegnarnir eru ríkið. Enn er að geta þess, að ríkið sjálft er ugglaust langstærsti vátryggingartakinn beint eða óbeint, og nægir þar að benda á allar tryggingar veiðiflotans, sem ríkið greiðir í raun. Virðist þar einsætt, að ríkið ætti við sjálft sig, en ekki vátryggingahlutafélög, sem jafnvel dytti í hug, eins og í haust, að koma í veg fyrir framkvæmd laga, af því að þeim þætti skylda sín of þungbær. Þá er að drepa á þann þáttinn, að öll vátryggingafélög munu verða að baktryggja sig hjá erlendum vátryggingafélögum, og þarf varla að leiða að því getur, að þær baktryggingar eru óhagstæðari þjóðarheildinni, þegar fleiri og smærri aðilar verða að kaupa þær, en ekki einn stór, í þessu tilfelli ríkið. Hér yrði eflaust um þó nokkurn gjaldeyrissparnað að ræða. Enn renna þau rök undir að hafa vátryggingastarfsemi alla á einni hendi, að hún krefðist færra starfsliðs og minna húsnæðis heldur en á höndum margra vátryggingafélaga. Hníga þannig að því öll rök, að ríkisrekstur á þessari þjónustugrein yrði þjóðarbúinu ódýrari en nú er, starfslið færra, skrifstofukostnaður minni, baktrygging erlendis lægri, þannig að iðgjöld ættu að geta lækkað og hótagreiðslur síður að verða ágreiningsefni fyrir dómstólum, því að ætla má, að ríkisvaldið sæi sér skylt að setja sem afdráttarlausust ákvæði um tjónabætur. Herra forseti. Ég hef ekki fleiri orð um þetta, en legg til, að eftir að þessar umr. hafa farið fram, verði umr. frestað og till. vísað til allshn. Umr.



Herra forseti. Till. sú, sem hér er til umr., skýrir sig, að ég vona, sjálf, en þó langar mig til að drepa aðeins á nokkur atriði. Eins og allir vita, er einna mest framleitt af grásleppuhrognum fyrir Norðurlandi og sérstaklega Norðausturlandi, og þessi framleiðsla hefur löngum undanfarið verið flutt svo til öll út óunnin, en aðrar þjóðir haft af því bæði atvinnuaukningu hjá sér og tekjuaukningu að setja hana í neytendaumbúðir eða umbreyta henni í neytendavörur. Nú hagar svo til á Norðausturlandi og raunar Norðurlandi öllu, að oft á vetrum vantar vetrarvinnu fyrir marga vinnandi hönd í sjávarplássunum, og því er þessi till. gerð, að þess verði freistað, að einmitt þetta hráefni verði notað til atvinnuaukningar á þessum stöðum. Þó að hér sé fyrst og fremst gert ráð fyrir, að ein verksmiðja verði stofnuð til þessarar framleiðslu og hún rekin með sem mestum myndarbrag og nákvæmni og myndugleik til að byrja með, þá má ætla, þegar fyrstu byrjunarörðugleikarnir hafa verið yfirstignir, að þetta geti orðið atvinnugrein á fleiri stöðum en einum, þó að ég telji heppilegast, og við flm., að það verði byrjað á einhverjum einum stað, meðan verið er að koma þessu vel á laggirnar. Ég hef svo ekki fleiri orð um þetta mál, en óska eftir því, að umr. verði frestað og málinu vísað til atvmn.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá fyrri flm. þessarar till., er atvinnuástand á sumum stöðum á Norðurlandi oft og tíðum mjög lélegt, sérstaklega að vetrinum. Þess vegna hafa verið þar viða uppi athuganir á t.d. slíkri framleiðslu, sem hér um ræðir. Það er lítils háttar kavíarframleiðsla á þremur stöðum á Norðurlandi, þ.e. á Húsavík, á Akureyri og það mun vera líka á Siglufirði. Á undanförnum árum hefur verið undirbúningur að slíkri verksmiðju á Dalvík. Það er Söltunarstöð Dalvíkur, sem hefur haft þetta mál í undirbúningi og hefur mjög leitað til stjórnarvalda og lánasjóða til að fá stuðning til slíkrar verksmiðjubyggingar, og er raunar hafin slík bygging á Dalvík. Söltunarfélag Dalvíkur var stofnað 1945, og aðalstarfræksla þess félagsskapar var síldarsöltun, en svo þegar síldin hvarf, þá voru þar byggingar og eignir, en möguleika vantaði til þess að halda þarna áfram einhverri starfrækslu. Og þar sem á Dalvík er fyrst og fremst byggt á sjósókn og svo lítils háttar þjónustuiðnaði við nærliggjandi sveitir, var fyrst og fremst að huga að því, hvort ekki væri hægt að vinna eitthvað úr sjávaraflanum, eins og er byrjað á Húsavík og viðar. En þar sem þessi mál öll eru nú í athugun, hefur Söltunarfélaginu ekki enn þá tekizt að fá ákveðin svör, en þó hefur máli þess verið mjög vel tekið af stjórnarvöldum. Niðursuðunefndin, sem var sett á laggirnar, segir, að 1970 hafi salan ekki verið nema 66.7 tonn af grásleppukavíar, og fyrir þær 6 verksmiðjur, sem nú vinna að þessari framleiðslu, - og að vísu vinna að margs konar annarri niðurlagningu og framleiðslu, - sé þetta 28 daga framleiðsla. Ef þær ynnu ekki annað, sem er óhugsandi, þá sjá menn, að þetta er auðvitað lítið. En fyrir, að ég held tveimur árum, var í sambandi við byggingar og eignir Söltunarfélagsins á Dalvík byrjað á byggingu og er búið að byggja þar fyrir, held ég, 900 þús. kr. Töluvert af þessari byggingu mundi ekki nýtast við slíka framleiðslu, sem þarna er fyrirhuguð. Ég er einmitt með hér í höndum bréf frá iðnrn., þar sem gert er ráð fyrir því, að á næstunni muni þessi mál þróast þannig, - og þeir eru það bjartsýnir og telja sig geta mælt með því, - að Söltunarfélagið fái fyrirgreiðslu hjá lánastofnunum til þess að halda áfram framkvæmdum á Dalvík í þessu skyni. Ég vil upplýsa það hér í sambandi við þessa till., að þetta er komið af stað. Ég er hér með fyrir framan mig álitsgerð frá Páli Péturssyni niðursuðutæknifræðingi, bar sem hann hefur gert áætlun um uppbyggingu og rekstur á svona verksmiðju, sem mundi vinna úr um þúsund tunnum á ári, og hann gerir ráð fyrir líka, að það mundi verða ýmisleg annars konar framleiðsla, jafnvel niðursuða á rauðkáli, en hann hefur komizt að raun um, að sé flutt inn niðursoðið rauðkál fyrir 20 millj. kr. á ári. Og niðurstaða hans, þó að stærðin sé ekki meiri en þetta, er sú, að þessi verksmiðja, sem mundi veita nokkuð mörgu fólki þarna atvinnu, mundi vel bera sig, eftir að fyrsta árið er liðið. Það er auðvitað mjög gott, að svona till. kemur hér fram, og vonandi tekst, miðað við hina nýju skipan þessara mála, að fá markað fyrir ýmsa vöru erlendis. Það eru nú litlir sölumöguleikar, nema helzt í Austur-Þýzkalandi, Frakklandi og Ameríku, og ekki fyrir meira magn en um 66–70 tonn. En þeir, sem eru kunnugir þessum málum, telja, að með því að auglýsa þetta nógu vel og kynna erlendis, séu miklir möguleikar í þessari framleiðslu, og vonandi verður hægt að setja upp svona verksmiðjur viðar á Norðurlandi en nú er. En þar sem undirbúningur er hafinn að þessari verksmiðju, sem er að rísa á Dalvík, finnst mér einsýnt, að hún eigi að sitja fyrir stuðningi hins opinbera til að ljúka því verki, sem þar er hafið.



Herra forseti. Till., sem hér liggur fyrir á þskj. 55, er þess efnis, að Alþ. álykti að leggja fyrir ríkisstj., að hún láti kanna hið fyrsta möguleika á því að koma upp og reka fullkomna kavíarverksmiðju á Norðausturlandi til að vinna grásleppuhrogn. Ég sé, að staðarval skal fara eftir hagkvæmni og atvinnuþörf. Það er rétt, sem hv. frsm. tók fram og einnig hv. 4. þm. Norðurl. e., að mjög mikill hluti af þeirri grásleppu, sem veiðist hér við land, veiðist við Norðurland og ekki sízt Norðausturland. Grásleppuhrognin hafa verið seld óunnin eða a.m.k. ekki fullunnin, flutt út söltuð í tunnum. En ástæða er til að ætla, að mun meira verð mætti fá fyrir vöruna, ef hún væri seld út fullunnin. Ég er mjög ánægður yfir því, að þessu máli skuli vera hreyft hér varðandi Norðausturland, en ég hefði kosið, að því væri ekki hreyft á fyrsta stigi á þann hátt að koma upp einni stórri verksmiðju, sem tæki á móti hrognunum frá öllum þeim stöðum, þar sem grásleppa er veidd, heldur væri það athugað, jafnvel fyrst og fremst, hvort ekki væru möguleikar til þess að vinna hrognin í smáum stíl á þeim stöðum, þar sem þau eru veidd. Mig skortir þekkingu til þess að vita, hvort þetta er hægt á hagkvæman hátt. En ef það væri hægt, væri það auðvitað miklu æskilegra fyrir þá staði, þar sem grásleppan er veidd. En fyrir utan þá staði, sem hér hafa verið nefndir við Eyjafjörð, þá er t.d. mikið veitt af grásleppu á Húsavík og Tjörnesi, sem þar er lögð á land á ákveðnum stað, einnig á Kópaskeri, Raufarhöfn og, Þórshöfn og að ég ætla einnig á Vopnafirði. Á öllum þessum stöðum er um mjög verulega veiði að ræða og jafnvel á einstökum jörðum, þar sem grásleppumið eru fyrir landi, en að sjálfsögðu er ekki hægt að gera ráð fyrri því, að unnið yrði úr hrognunum á hverjum slíkum stað. En þetta finnst mér, að þyrfti að athuga fyrst og fremst. Ef það er framkvæmanlegt að vinna kavíarinn úr hrognunum í smáum stíl, eins og yrði í hinum einstöku þorpum, væri það mjög æskilegt fyrir þessa staði. Komi í ljós, að það sé ekki hægt af fjárhagslegum ástæðum, þá náttúrlega verður að taka því. Ég hef leyft mér að flytja brtt. á þskj. 60 um það, að í staðinn fyrir „fullkomna kavíarverksmiðju“ komi „kavíarvinnslustöðvar“, og er þá miðað við, að þetta yrði á fleiri stöðum. Ég vil mælast til þess, að sú hv. n., sem fær till. til meðferðar, taki brtt. einnig til athugunar, og ekki er ólíklegt, að skynsamlegt væri að leita umsagnar um þetta til Framkvæmdastofnunar ríkisins, sem er nú að athuga ýmsa hluti í þessu sambandi, t.d. í sambandi við landshlutaáætlanir. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, aðeins mælast til þess við n., að hún taki þetta til athugunar og þetta verði grandskoðað.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að ræða þetta mál mikið eða hafa á móti því að þessi till. nái fram að ganga eða málið verði athugað, eins og þar er lagt til. En ég hélt, að þeir í Norðurl. e. væru þessum málum nokkuð kunnugir, vegna þess að það eru, eins og hér hefur verið upplýst, hvorki meira né minna en þrjár verksmiðjur fyrir hendi einmitt í þessu kjördæmi. Á Húsavík er verksmiðja, en það er einmitt Kaupfélag Þingeyinga eða fisksölusamlagið þar, sem keypti vélarnar, sem Samband ísl. samvinnufélaga var búið að starfa með hér sunnanlands í þó nokkurn tíma, og verksmiðjan á Húsavík hefur flutt lítils háttar út af kavíar. Það er ekki komin verksmiðja enn þá á Dalvík, það er rétt, sem hv. þm. segir, en þar er verið að framkvæma þessa hluti, og það er sýnilegt, að þar verður haldið áfram. Það er búið að undirbúa málið töluvert, eins og hv. þm. upplýsti, og að sjálfsögðu verður því haldið áfram. Varðandi fjármögnun í þessu efni, þá er ýmislegt erfiðara en að fást við það, vegna þess að iðnþróunarsjóðurinn ræður yfir miklu fé, og það er einmitt iðnþróunarsjóðurinn, sem á að koma til hjálpar í slíkri uppbyggingu sem þessari, og hann hefur gert það. Hitt er annað mál, að það eru ekki fyrst og fremst verksmiðjurnar, þó að þær kosti mikla peninga, sem okkur vantar í þessum efnum, til þess að hér sé hægt að byggja upp öflugan atvinnuveg til að veita mörgum atvinnu og auka verulega útflutningsverðmæti hráefnis okkar, eins og var vikið réttilega að áðan, að æskilegt væri. Við eigum, eins og hv. þm. vita, við keppinauta að etja í þessum efnum, t.d. í EBE-löndunum, þar sem markaðurinn er að mjög miklu leyti í Frakklandi, Vestur-Þýzkalandi og fleiri löndum, og þar verðum við að borga af fullunnu vörunni 30% toll. Þeir fá hins vegar grásleppuhrognin, bæði héðan frá Íslandi, Noregi, Grænlandi, Kanada og viðar, inn tollfrjálst sem hráefni handa þessum verksmiðjum þar. Það er þessi aðstöðumunur, sem gerir okkur erfitt um að gera þennan atvinnuveg öflugan. Það er enginn vafi á því, að Samband ísl. samvinnufélaga með þá fjármögnun, sem það ræður yfir í þessum efnum, væri annars búið að ná hér verulegum árangri fyrir löngu, því að það lagði í verulegan kostnað hér suður í Hafnarfirði við svokallaða tilraunastöð í þessu skyni og rak hana um árabil, en stórtapaði á því fé. Þess vegna hætti það framleiðslunni. Ég held, að þeim í Norðurl. e. yrði ekki mikill greiði gerður með því að fjölga verksmiðjum, á meðan ekki er komið lengra. Hv. síðasti ræðumaður vildi leggja sérstaklega áherzlu á að breyta þessari till., það ætti að setja fleiri slíkar verksmiðjur á stofn í þessu kjördæmi. Ég held, að það verði ekki leiðin til eflingar þessari atvinnugrein, því að sannleikurinn er sá, og það vita allir, sem eitthvað þekkja til í þessum efnum, að það er útilokað að fara út í þessa framleiðslu án þess að leggja í verulegan kostnað í sambandi við vélakaup og uppbyggingu. Þess vegna verður ekki um það að ræða að hugsa sér að gera þetta í mjög smáum stíl. Það verður að kaupa ákveðnar vélar, og varan verður að vera fyrsta flokks. Án þess er vonlaust, að við getum haldið uppi samkeppni og náð nokkurri verulegri sölu á þessari vöru á erlendum markaði. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta, en vildi þó vekja athygli á því, sem ég hef tekið fram við þessa umr. um málið.



Herra forseti. Aðeins örfá orð vegna þess, að síðasti ræðumaður kom inn á það, að iðnþróunarsjóðurinn ætti að lána einmitt í svona verksmiðjur. Þeir á Dalvík hafa sótt um lán þangað og fengið synjun, og í bréfi því stendur, að að svo komnu máli muni þeir ekki lána í slíkar verksmiðjur. Þeir hafa hafnað því, a.m.k. fyrst um sinn. Mér skilst, að það, sem er á bak við, sé, að verið er að athuga um markaðshorfur og ef eitthvað kemur jákvætt út úr því, þá endurskoða þeir afstöðu sína, en fyrr ekki. Það er alveg rétt, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að þetta er auðvitað þeirra mál. En þeir hafa tekið þessa afstöðu, og það er einmitt vegna þess, að verið er að gera átak í þessum málum og reyna að kynna framleiðslu okkar á erlendum mörkuðum meira en áður hefur verið. Ég held, að það hljóti að verða markmiðið að reyna að fullvinna hrognin, reyna að afla markaða, en ekki að senda hrognin út söltuð, eins og við höfum gert. Ef það er svo, sem ég vona, að reynslan eigi eftir að sýna, að hægt sé að reka með góðum árangri verksmiðjur af þeirri stærð, sem ég gat um áðan, þá finnst mér það vera mjög eðlilegt, að það sé á nokkrum stöðum, ef það kemur ekki í veg fyrir, að þessi rekstur verði neikvæður með því að vera of lítill. En það er alveg rétt, sem hv. 2. þm. Vesturl. sagði áðan, að slík verksmiðja mun kosta einhvers staðar á milli 10 og 20 millj. Þá er bara spurningin: Hvað þarf verksmiðjan að vera stór til þess að hún beri sig? Ég held, að þetta væri stórt spor og það ætti að reyna, hvernig Dalvíkingunum gengur. Ég vona, að þeir geti brátt haldið áfram sínum byggingum, þannig að það verði hægt að taka þessa verksmiðju í notkun og hún geti hafið framleiðslu sina á næsta hausti. Auðvitað á ekki að setja upp margar verksmiðjur, fyrr en komin er reynsla á þessa, sem nú er í undirbúningi, því er ég sammála. En hins vegar á að kanna þetta og reyna að afla markaða fyrir bæði grásleppuhrognin og ýmiss konar sjávarafla og fullvinna hann, eins og hér hefur komið fram.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að vekja athygli á því, að hér er ekki verið að taka neina ákvörðun, heldur er verið að fara fram á það, að gerð verði athugun. Það hefur verið upplýst hér af einum hv. þm., sem ég hafði að vísu hugmynd um fyrir alllöngu, að það hafi verið gerð tilraun með kavíarverksmiðju í Hafnarfirði, það hefði ekki lánazt og ástæðan verið tollamál. Þeir segja, að það yrði að borga, að mér skilst, innflutningstoll í viðkomandi löndum af fullunninni vöru, en hinar erlendu verksmiðjur fengju óunnu hrognin án þess að þurfa að greiða af þeim verulegt innflutningsgjald. Það er nokkuð síðan þetta var, og ýmislegt hefur og getur breytzt í markaðsmálunum. Ég tel sjálfsagt að athuga þetta mál. og ég kysi einmitt sérstaklega, að það væri athugað á þeim grundvelli, hvort ekki er hægt að vinna svona vöru í smáum stíl, án þess að þar þurfi að koma til mikill stofnkostnaður. Ég veit ekkert um, hvort það kostar 10 millj, kr. að byggja verksmiðju af ákveðinni stærð. Það getur vel verið, að hægt sé að koma upp svona vinnslu með minni kostnaði. Ég óska eftir, að þetta sé rannsakað, og ég veit, að það hefur mikla þýðingu fyrir sjávarþorp, sem liggja vel að grásleppuveiði, ef sá möguleiki er fyrir hendi að vinna úr hráefninu á þennan hátt. Það má vera, að það sýni sig, að það sé ekki hægt, það kemur þá í ljós. En ég vil óska, að það verði athugað í þeirri n., sem hér er um að ræða. Það er siður að safna saman hráefni frá hinum minni stöðum til þess að vinna á fjölmennari stöðum til hagsbóta fyrir þá, en það er líka þörf á að gefa gaum að atvinnumálum þeirra, sem eru minni á þessu sviði.



Herra forseti. Ég vil láta það í ljós, að ég tel ekkert nema gott eitt um það að segja, að slík athugun fari fram sem till. sú gerir ráð fyrir, sem hér er til umr. Það hafa verið uppi umr. um niðurlagningu grásleppuhrogna víðar á landinu en í Norðurl. e. og er það einnig svo t.d. í mínu kjördæmi, og ég hygg, að það sé hvarvetna, þar sem um verulega grásleppuveiði er að ræða. Þó að till. þessi sé bundin við Norðurl. e. og sú könnun, sem þar er gert ráð fyrir, hlýtur þó árangur könnunarinnar, ef hann verður einhver, að koma einnig öðrum landshlutum til góða. Ég vil einnig segja það, að í nokkuð mörg ár hefur verið talað um slíkan verksmiðjurestkur eða slíkan fiskiðnað á Skagaströnd, og þar kæmi slík vinnsla vissulega mjög til greina, ef grundvöllur reyndist hagstæður. Í þessu sambandi vil ég jafnframt minna á, að um þessar mundir er Framkvæmdastofnun ríkisins að vinna að sérstakri landshlutaáætlun fyrir Norðurl. v. í atvinnumálum, og þessi þáttur fiskvinnslu er vissulega meðal þeirra þátta, sem þar hljóta að koma til álita. Að öðru leyti vil ég taka undir það, sem hér hefur komið fram, að það hlýtur að vera okkur til hagsbóta, ef unnt er að vinna sem mest úr því hráefni, sem við öflum úr sjónum kringum landið, ekki einasta á stærri sviðum, eins og í bolfiskafla og loðnu, heldur einnig þeim hluta aflans, sem er í minna magni, eins og vissulega hrognin eru. Allt um það, þá er hér um mikil verðmæti að ræða, og þarf að kanna það til hins ýtrasta, hvort ekki er fjárhagslegur grundvöllur fyrir því, að fullvinnsla fari fram í landinu, og hvort ekki sé um leið grundvöllur fyrir því að fullvinna þessa vöru alla innanlands og loka þannig fyrir markað á söltuðum hrognum til erlendra aðila, sem taka þessa vöru til vinnslu hjá sér og flytja þannig til sín arðinn af vinnslu vörunnar, um leið og við töpum honum. Þetta mál allt, vil ég, að verði skoðað, og gildir þá einu, hvort staðsetning slíks fyrirtækis er bundin við þennan stað eða hinn, enda þótt viðkunnanlegra hefði verið með tilliti til ágætrar samvinnu okkar Norðlendinga á ýmsum sviðum, þ. á m. í Fjórðungssambandi Norðlendinga, að binda þetta við Norðurland í heild. Þrátt fyrir það, að slíkt hefði verið viðkunnanlegra, geri ég ekki fleiri aths. þar við.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég þakka þær undirtektir, sem þessi till. hefur fengið, og vil taka það sérstaklega fram, að það er fyrst og fremst athugunin, sem við vorum að fiska eftir. Frá mínu sjónarmiði er það alls ekkert atriði, að þetta verði á þessum stað eða hinum, enda stendur, held ég, í till. í lokin: Staðarval fari eftir hagkvæmni og atvinnuþörf. Ég skal taka undir orð síðasta ræðumanns. Það var bara athugunarleysi mitt að biðja ekki einhvern úr Norðurl. v. að vera flm. að till. Það má frá mínu sjónarmiði alveg eins standa á Norðurlandi, ég eins er það alveg opið frá mínu sjónarmiði, hvort staðirnir verða fleiri eða færri, sem þetta er unnið á, þegar rannsókn leiðir hið rétta í ljós, hvort betra er.



Herra forseti. Á þskj. 58 hef ég ásamt hv. 3. þm. Sunnl. og hv. 4. þm. Vesturl. leyft mér að flytja till. til þál. um bætta aðstöðu fyrir Hafrannsóknastofnunina. Tillgr. orðast svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að heimila ríkisstj. að láta smíða í íslenzkum skipasmíðastöðvum tvo vélbáta af stærðinni 50–80 rúmlestir til afnota fyrir Hafrannsóknastofnunina.“ Það er öllum löngu ljóst, að þjóð, sem á lífsafkomu sína jafnmikið undir hagnýtingu sjávarafla og íslenzka þjóðin á, hlýtur að vera mikil nauðsyn að efla hvers konar rannsóknaraðstöðu, sem lýtur að fiskileit og fiskirannsóknum. Aðstaða Hafrannsóknastofnunarinnar hefur sem betur fer verið stórbætt á undanförnum árum. Stofnunin hefur nú, sem kunnugt er, tvö stór og góð rannsóknaskip til starfsemi sinnar. Annað er m/s Bjarni Sæmundsson, sem er 777 rúmlestir að stærð. Hann var byggður í Þýzkalandi og kom til landsins á árinu 1970. Hitt skipið er Árni Friðriksson, sem er 449 rúmlestir að stærð og var byggður í Englandi, en kom til landsins á árinu 1967. Svo sem kunnugt er, var aðdragandi þess, að Árni Friðriksson var byggður, sá, að íslenzkir síldveiðiskipstjórar og síldveiðisjómenn skoruðu á stjórnvöld að hefjast handa um byggingu skipsins, en hétu jafnframt fjárhagslegum stuðningi við málið, sem var í því fólgið, að sérstakt gjald var lagt á útfluttar síldarafurðir, sem verja skyldi til þess að standa undir byggingarkostnaði skipsins. Engum var það ljósara en sjómönnunum sjálfum, hvers virði það gat verið fyrir veiðarnar að hafa til aðstoðar fyrir síldveiðiflotann fullkomið skip, sem stjórnað var af færum fiskifræðingum, er gáfu sjómönnunum ómetanlegar upplýsingar um allt, er laut að útliti um aflamagn og staðsetningu síldarinnar á hverjum tíma. Þá hefur Hafrannsóknastofnunin haft til ráðstöfunar nú um nokkur ár mótorskipið Hafþór, sem er 250 rúmlestir að stærð og er eitt þeirra togskipa, sem um 1959 voru byggð fyrir íslendinga í Austur-Þýzkalandi. Með þessum skipakosti má segja, að á viðunandi hátt sé séð fyrir fiskileit og fiskirannsóknum á djúpmiðum, a.m.k. miðað við þann mannafla, sem Hafrannsóknastofnunin hefur á að skipa. Hitt vandamálið, að hafa hentugan skipakost til að stunda fiskileit og fiskirannsóknir á grunnmiðum, er hins vegar enn þá óleyst, og það er sú hlið málsins, sem þessari þáltill. er ætlað að leysa. Segja má, að það sé ótrúlega stutt síðan Íslendingar fóru fyrst að hagnýta verðmikinn afla, sem veiðist á grunnmiðum við strendur landsins, svo sem rækju, humar og nú síðast hörpudisk. Orsök þessa er fyrst og fremst sú, að hér hafa legið ókannaðir möguleikar um aldaraðir, og Íslendingar hafa lengst af lagt meira upp úr miklu fiskmagni, en verðmæti, og stundum sézt hrapallega yfir í þessum efnum. Er gleggsta dæmið hér um í sambandi við smásíldarveiðarnar, sem áttu sér stað á árunum 1963–1985 við Suðvesturlandið með þeim afleiðingum, að Suðvesturlandssíldarstofninum var því sem næst gereytt. Til þess að gera sér nokkra grein fyrir þeim verðmætum, sem um er að ræða varðandi þá þrjá fiskistofna, sem ég gat um áðan, hef ég aflað mér þeirra upplýsinga um, hvert aflamagnið og útflutningsverðmætið á þeim var á s.l. ári. Af rækju var útflutningsmagnið 1109 smálestir og útflutningsverðmæti 283 millj. kr., af humar voru fluttar út 1119 smálestir fyrir 435 millj. kr. og af hörpudisk 362 smálestir fyrir um 90 millj. kr. Um hörpudisksveiðarnar má segja, að þær séu á algeru byrjunarstigi. Þær veiðar hafa aðeins verið stundaðar í 3 ár, og þar er um að ræða mikið rannsóknarefni. Gildir það jafnt um upplýsingar um það, hvar möguleikar séu fyrir hendi um arðbæran afla, og eins um að rannsaka, hvað þessi fiskstofn þoli að verða veiddur, án þess að um rányrkju sé að ræða. Veiði á hörpudiski var hafin fyrir nokkrum árum af útgerðarfyrirtæki Einars Guðfinnssonar í Bolungarvík, og var sú veiði stunduð við Ísafjarðardjúpi. En nú s.l. ár, eins og ég gat um áðan, hafa veiðarnar hins vegar aðallega verið stundaðar í Breiðafirði. Þar eru mikil hörpudisksmið, og hafa nú um þriggja ára skeið verið veiddar rúmlega 10 þús. smálestir í Breiðafirði. Árið 1970 voru veiddar 2300 smálestir, 1971 3000 smálestir og nú á yfirstandandi ári var búið að veiða rúmlega 5000 smálestir, þegar veiði var stöðvuð um s.l. mánaðamót. Af því, sem ég hef nú sagt, er augljóst mál, að við strendur Íslands liggja enn ónumin fiskimið og verðmæti, sem íslenzka þjóðin á að hagnýta á skynsamlegan hátt. Með tilliti til þessa og þeirrar staðreyndar, að íslenzka þjóðin muni enn um langa framtíð eiga lífsafkomu sína öðru fremur undir sjávarafla og hagnýtingu hans, ber þjóðinni skylda til að skapa Hafrannsóknastofnun ríkisins nauðsynlega starfsaðstöðu, svo að hún geti innt af hendi þær rannsóknir, sem hafa grundvallarþýðingu fyrir framtíð íslenzks sjávarátvegs. Með það fyrir augum er þessi þáltill. um bætta aðstöðu fyrir Hafrannsóknastofnunina flutt. Ég vil leyfa mér að vona, að hv. alþm. séu mér sammála um þetta nauðsynjamál og tryggi samþykkt till. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr., vísað til síðari umr. og hv. fjvn.