Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Að loknum atkvæðagreiðslum um þrjú fyrstu dagskrármálin fer fram utandagskrárumræða um rússneskan herskipaflota við Ísland. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon en hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs undir liðnum um störf þingsins vegna þess að sl. föstudag var send út fréttatilkynning frá fjármálaráðuneytinu. Efnið var skipan framkvæmdanefndar um stofnanakerfi og rekstur verkefna ríkisins. Í tilkynningunni segir m.a. að hlutverk nefndarinnar sé að gera tillögur um endurskoðun á stofnanakerfi ríkisins, frá markmiðum um aukna skilvirkni og hagkvæmni og betri þjónustu við borgarana. Í þessa nefnd voru skipaðir fjórir karlmenn tilnefndir af forsætisráðherra, fjármálaráðherra, menntamálaráðherra og heilbrigðisráðherra. Mér fannst skjóta talsvert skökku við í umræðunni um jafnréttismál að fjórir karlar væru skipaðir í þessa nefnd og verð því að spyrja hvort hæstv. ráðherrum finnist þessi málaflokkur ekki koma konum við. Eða hverju sætir þetta? Það verður að segjast að manni er nokkuð brugðið við þessa skipan. Það að á árinu 2004 séum við enn að sjá nýskipaðar nefndir sem eru einungis settar körlum er auðvitað hneyksli. Í vor samþykkti Alþingi áætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum til fjögurra ára. Sú áætlun gengur alls ekki nógu langt að mínu mati en þar stendur þó skýrt að það sé verkefni allra ráðuneyta að jafna kynjahlutfall í nefndum, ráðum og stjórnum. Þetta er lagleg byrjun, svo ekki sé meira sagt, og kemur eins og blaut tuska framan í konur og ekki síður Alþingi sem hefur gert samþykktir sem ráðherrarnir ganga hér þvert á. Ekki vantar konurnar sem eru hæfar til að sitja í þessari framkvæmdanefnd. Það vantar hins vegar sárlega hugmyndaflug ráðamanna í þessu landi til að skipa hæfar konur til slíkra starfa. Þar er kannski komin ástæðan fyrir því að ríkisbáknið þenst út og illa gengur að hagræða hjá ríkinu. Það vantar konurnar. Ég krefst skýringa af hálfu fjármálaráðherra og annarra þeirra ráðherra sem í hlut eiga á því hvers vegna ekki var farið að jafnréttisáætluninni og hvernig standi á því að á árinu 2004 sé konum enn haldið frá áhrifum í samfélaginu með því að skipa nefndir á vegum ríkisins sem eru einungis settar körlum. Þetta er óþolandi ástand. Að sama skapi hljótum við sem sitjum á Alþingi að krefjast þess að það verði endurskipað í þessa nefnd og farið að samþykktum Alþingis um jafnari stöðu karla og kvenna í nefndum og ráðum á vegum hins opinbera.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa nokkurri furðu minni á því að mál af þessu tagi skuli tekið upp undir liðnum um störf þingsins. Ég tel að hér sé um að ræða tilraun til að drepa á dreif og kasta rýrð á merkilegt framtak sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að ráðast í til þess að koma hreyfingu á stofnanakerfi ríkisins og rekstur verkefna á vegum þess. Það er verið að drepa þessu góða máli á dreif með málflutningi af því tagi sem við heyrðum hér áðan. Markmiðið með þessari nefnd er að reyna að vinna að auknum sveigjanleika og meiri hagræðingu í ríkisrekstrinum. Þessi starfshópur mun starfa tímabundið. Hann er samsettur á grundvelli tilnefninga frá fjórum ráðherrum og tilviljun ein réði því að fjórir karlmenn sitja í hópnum og engar konur. Ég tel reyndar að kynferði nefndarmanna sé aukaatriði hvað varðar efnisatriði þessa máls og ég hélt satt að segja að við í stjórnmálum á Íslandi og á Alþingi værum komin lengra í umræðum okkar um jafnréttismál en svo að við þyrftum að rjúka upp til handa og fóta út af einni tiltekinni nefnd sem skipuð er tímabundið til verkefna.  Fjármálaráðuneytið stendur mjög vel að jafnréttismálum. Hlutfall kvenna í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum ráðuneytisins er hátt miðað við önnur ráðuneyti, fjöldi kvenna meðal sérfræðinga í ráðuneytinu er mjög mikill. Við störfum eftir sérstakri jafnréttisáætlun en um þessa nefnd er það að segja að tilviljun ræður því hvernig hún skipast að þessu leyti til. Það er ekkert hneykslismál að í henni séu karlar, ekkert frekar en ef í henni væru bara tómar konur. Er ekki frétt um það í Morgunblaðinu í dag að þrjár konur hafi farið á vegum þingsins til Evrópuráðsins og engir karlar? Er það ekki hneykslismál, hv. þingmaður?

Hæstv. forseti. Hæstv. fjármálaráðherra verður einfaldlega að gera betur en hann gerði í svari sínu. Það vill svo til að það er hlutverk Alþingis Íslendinga að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og hann getur illa, hæstv. ráðherrann, kveinkað sér undan því að honum sé bent á að með þessari skipan er þverbrotin sú áætlun ríkisstjórnarinnar að skipa jafnt í ráðherranefndir á vegum ríkisins. Þeir hafa ákveðið það sjálfir, þessir herrar, og þeir geta ekki einu sinni staðið við það sem þeir hafa ákveðið sjálfir. Það skiptir engu máli þó að einhver tilviljun ráði því að það komi einn frá hverju ráðuneyti. Það segir okkur bara það að það eina sem hæstv. ráðherrum dettur í hug er að skipa karl þegar skipa á einn í nefnd. Hugmyndaflugið er ekki meira og það er ósköp einfaldlega þannig, hæstv. forseti, að þessi vinnubrögð eru ekki boðleg og þess vegna ber að ræða þau hér á hinu háa Alþingi. Framkvæmdarvaldið verður að hlusta á það sem hér er sagt vegna þess, hæstv. forseti, að það gengur ekki að skipa fjóra karla í tímabundna nefnd á vegum ríkisins með þeim hætti sem hér hefur verið gert. Það gengur þvert á allt sem þessi ríkisstjórn hefur ákveðið.

Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur fyrir að hreyfa þessu mikilvæga máli. Það er alls ekki rétt sem hæstv. fjármálaráðherra segir, að það sé aukaatriði hvernig skipist í slíka nefnd á vegum hins opinbera. Það er algjört meginmál og algjört aðalatriði að fulls jafnræðis kynjanna sé gætt og það er að sjálfsögðu hneyksli á árinu 2004 að hið opinbera skuli ekki hafa komið sér upp vinnureglum sem tryggi jafna skipan kynjanna í allar slíkar nefndir. Það er ástæða til að benda á mikilvægi þess að taka upp breytt vinnubrögð við slíka nefndarskipan til að koma í veg fyrir að svo óheppilega skipist til sem gerir í því tilfelli sem hér um ræðir, að eintómir karlar séu skipaðir í nefndina. Til að mynda hefur hv. þm. Jóhann Ársælsson á öðrum vettvangi viðrað ágætar hugmyndir sem kæmu í veg fyrir að svo hallaði á annað kynið eða, eins og hér um ræðir, að það sé engin kona í nefndinni. Þær reglur eru þess eðlis að dregið sé um skipanina þannig að öðrum hvorum aðilanum beri að skipa aðila af öðru kyninu og þá hinum af hinu kyninu. Með því væri algjörlega útilokað að slíkt hneyksli eins og hér um ræðir ætti sér stað. Þannig er fullt jafnræði kynjanna í nefndunum tryggt að fullu og öllu og engin leið að við þurfum að horfa fram á að slíkir hlutir gerist sem hér um ræðir. Ég skora á hæstv. fjármálaráðherra að taka málið upp aftur, endurskoða skipan í nefndina og tryggja jafnan hlut kynjanna í þessari nefnd sem og öðrum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur fyrir að vekja athygli á þessu máli hér og mér finnst fullkomlega málefnalegt að taka það til umræðu á þinginu. Nú er það alveg rétt sem fram kom í máli hæstv. fjármálaráðherra að vegna tilviljana getur það gerst að nefndir séu aðeins skipaðar körlum eða konum. Það getur gerst. En menn geta líka stýrt ákvörðunum sínum í samræmi við jafnréttisáætlun sem Alþingi hefur samþykkt. Þannig hefði hæstv. fjármálaráðherra getað hagað ákvörðun sinni á þann veg þegar hann fékk tilnefningar frá öðrum ráðuneytum um karla í nefndina að skipa sjálfur konu.

Virðulegur forseti. Ég verð að byrja á að lýsa yfir furðu minni með viðbrögð hæstv. fjármálaráðherra yfir því að þetta mál skuli tekið upp með þessum hætti á Alþingi Íslendinga. Ég verð að lýsa yfir furðu minni á því að hæstv. fjármálaráðherra skuli mæta í pontu með gömlu klisjuna úr Sjálfstæðisflokknum um að kynferði skipti ekki máli. Ég hélt satt best að segja, virðulegi forseti, að eftir síðustu kosningar hefðu sjálfstæðismenn og ekki síst ráðherrar lært það að auðvitað skiptir kynferði máli. Þetta var klisjan sem dundi yfir flokknum fyrir síðustu kosningar og skilaði þingflokknum því að konum fækkaði stórlega. Virðulegi forseti. Við erum nefnilega komin lengra en svo að við höldum gömlum klisjum á lofti eins og þeirri að kynferði skipti ekki máli. Er það orðið gamaldags að fara eftir jafnréttisáætlunum? Er það orðið gamaldags að fara eftir landslögum? Ég verð að minna hæstv. ráðherra á að honum er skylt að fara eftir ákveðnum reglum þegar hann framkvæmir vald sitt, ekki bara eftir landslögum heldur líka eftir þeim áætlunum sem hann hefur sjálfur sett sér eða Alþingi hefur sett framkvæmdarvaldinu. Þar með talið er það að jafna skuli hlut kynjanna þegar verið er að skipa í nefndir og ráð. Valdi ráðherranna eru einfaldlega ákveðin takmörk sett og hæstv. ráðherrar verða að fara að læra það, ekki bara þegar þeir skipa hæstaréttardómara heldur líka þegar þeir skipa í nefndir og ráð.

Virðulegi forseti. Þegar ég las fréttatilkynninguna um skipan þessarar nefndar og sá að þarna voru einungis karlmenn leið mér eins og ég byggi í samfélagi einhvers staðar á miðöldum. Þegar ég heyrði síðan svar hæstv. fjármálaráðherra áðan við fyrirspurn minni leið mér eins og ég væri komin eitthvað aftur á víkingatímann vegna þess að svarið var eintómar gamlar klisjur og eiginlega ekki boðlegar. Ég verð að segja alveg eins og er að það kemur fyrir í allri þessari umræðu um jafnréttismál að maður verði frekar leiður en reiður því að það er augljóst að við konur, og karlar auðvitað líka, jafnréttissinnar, þurfum endalaust að vera á tánum. Það er árið 2004 og það var verið að skipa nefnd einungis með fjórum karlmönnum. Þetta er ekki boðlegt, virðulegi forseti, en það sem maður veltir fyrir sér er hvað hægt sé að gera til að menn fylgi sínum eigin áætlunum sem eru í jafnréttisáætlun til fjögurra ára. Manni dettur helst í hug hvort það væri réttast að beita ráðherra fésektum fari þeir ekki að samþykktum Alþingis í þessum efnum. Það er kannski tungumál sem þeir skilja, tungumál peninganna því að ekki virðast þeir skilja hugtakið jafnrétti. Virðulegi forseti. Ég er hér með 12 eintök af umræddri jafnréttisáætlun sem ég vil afhenda hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Ég geri þá kröfu að þau kynni sér hana vel og gangi með hana á sér svo að þau verði sér ekki aftur til skammar með þeim hætti sem þau hafa gert nú. Telji ráðherrar ríkisstjórnarinnar sig ekki bundin af samþykktum Alþingis tel ég þau ekki vera starfi sínu vaxin og það er þannig í þessu máli. Alþingi getur allt eins farið heim miðað við þann sýndarveruleika sem við búum við, ef samþykktir okkar eru ekki virtar af framkvæmdarvaldinu.

Virðulegi forseti. Það var afar vond ræða sem hæstv. fjármálaráðherra flutti hér áðan og það kom mér á óvart hvað hann var hvumpinn yfir þeirri góðu ábendingu sem hann fékk. Eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra áðan var það tilviljun eða óheppni að mál skipuðust eins og þau gerðu. Ég hefði talið, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra ætti að grípa einmitt inn í þetta við slíkar aðstæður og skipa konu í þessa nefnd til að leysa úr eða takast á við það ólán eða óheppni sem átti sér stað við skipunina. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka þessari ábendingu vel, skipa konu í nefndina og takast þannig á við verkefnið í anda þeirrar jafnréttisáætlunar sem hefur verið samþykkt í stað þess að flytja hér þá vondu ræðu, virðulegi forseti, sem hæstv. ráðherra flutti hér áðan. Eins og hefur komið fram virðist hæstv. ráðherra ekki hafa fylgst með þeirri þróun sem átt hefur sér stað í umræðu um jafnréttismál.

Herra forseti. Litlu verður nú Vöggur í Samfylkingunni feginn. Hér er hann allt í einu kominn með það sem hér hefur verið kallað mál, hneyksli, eitthvað til að velta sér upp úr, eitthvað til að kalla sjónvarpsstöðvarnar til og láta mynda þann skrípaleik þegar verið er að leggja hér á borðin eins og hver annar þingvörður skjöl sem allir ráðherrar eiga og hafa aðgang að. Alveg eins og í gærkvöldi þegar Samfylkingin uppgötvaði þetta, þá var auðvitað hringt í ríkissjónvarpið sem tekur fullan þátt í þessu. Það hefur verið mikill fréttaskortur hjá sjónvarpsstöðinni í gærkvöldi úr því að þetta skyldi verða ein aðalfréttin. Af hverju er talað við þennan þingmann en ekki einhvern annan? Auðvitað vegna þess að þingmaðurinn hefur sjálfur gefið sig fram við sjónvarpsstöðina. Það sjá allir í gegnum þetta. Málefnaþurrð Samfylkingarinnar er slík að hún þarf að koma með svona gervimál inn á Alþingi helgina sem hún heldur flokksstjórnarfund. Hún hefur ekkert betra fram að færa. Örvænting þingmanna Samfylkingarinnar er slík og vandamál þeirra við að koma sér í fréttirnar, troða sér í sviðsljós fréttanna, að það þarf að draga upp þvílíkt mál, eins og þingmenn segja hér, hneykslismál. Ég segi að það er málflutningur Samfylkingarinnar sem er hneyksli. Ef menn kynna sér hvernig þessi mál eru í pottinn búin sjá það allir. Fjármálaráðuneytið vinnur eftir sérstakri jafnréttisáætlun en hér er ekki um að ræða venjulega nefnd á vegum þess. Það er ævinlega fylgt 20. gr. jafnréttislaga þegar ráðuneytið skipar í nefndir. Þetta er samstarfsnefnd á vegum ráðherranna í ríkisstjórninni, á vegum ríkisstjórnarinnar, og þess vegna er þetta mál svo vaxið sem raun ber vitni. 
             Út í hafsauga með þennan málflutning og þessi frammíköll þingmanna Samfylkingarinnar sem hér hafa ævinlega ekkert fram að færa nema frammíköll, öskur, skvaldur og fliss.

Hæstv. forseti. Þá var nú fyrri ræðan betri. Ja, hvílík hörmung. Hæstv. ráðherra er að verja gjörð sem er ríkisstjórninni til skammar. Ríkisstjórnin hefur sett sér jafnréttisáætlun og hún nær ekki lengra en það að hæstv. ráðherrar tala ekki einu sinni saman þegar þau ætla að skipa í nefndir. Þau vita ekki hvert af öðru. Hvers lags framgangur er það eiginlega á jafnréttisáætlun ríkisstjórnarinnar að menn skuli ekki einu sinni ræða saman um nefndir sem þeir tilnefna í sjálfir? Það segir allt um það hvað það er mikil meining á bak við þá áætlun.

Herra forseti. Nýleg koma rússnesks herskipaflota upp að ströndum landsins hefur rifjað upp þá tíma er Morgunblaðið birti af aðdáunarverðri eljusemi og með reglubundnu millibili myndir af sovéskum flugvélum sem komu upp undir landið og herinn á Keflavíkurflugvelli flaug til móts við. Ef óþarflega langt leið á milli slíkra heimsókna að mati Morgunblaðsins voru sóttar gamlar myndir inn á lager og birtar til að halda mönnum við efnið. Nú er öldin önnur. Rússneskur herskipafloti kemur upp að Íslands ströndum og hefur hér langdvalir fast upp við tólf mílna landhelgismörkin. Það er Landhelgisgæslan íslenska sem uppgötvar flotann í könnunarflugi, eftirlitsflugvélar frá Bretlandseyjum og meginlandi Evrópu eru sagðar hafa komið og kíkt á herlegheitin en engin mynd hefur birst á útsíðum Morgunblaðsins af verndaranum á Keflavíkurflugvelli og hinum óboðnu erlendu gestum. Auðvitað hefur enginn í alvöru áhyggjur af því að Rússar hafi eitthvað misjafnt í hyggju í garð okkar Íslendinga, hvorugur aðilinn á sökótt við hinn. Hitt er öllu alvarlegra, það andvaraleysi sem íslensk stjórnvöld virðast hafa sýnt í þessu tilviki hvað varðar það að reyna að bægja þessum ófögnuði frá ströndum landsins og af fiskimiðum okkar. Við eigum að sjálfsögðu að halda öllu hernaðarbrölti og heræfingum eins fjarri landinu og kostur er og gildir þá einu hver á í hlut. Alvarlegust er þó sú ógn sem umhverfinu getur stafað af slíkum heimsóknum, sérstaklega ef í hlut eiga kjarnorkuknúin eða mögulega kjarnorkuvopnuð farartæki. Jafnvel þótt svo sé ekki sýnir olíuflekkur á sjónum við herskipin, væntanlega tengdur umskipun á olíu á hafinu, hvað getur verið að varast. Langanesbjörgin eru einnig vélarvana skipum ómjúkur landtökustaður áveðurs í foráttubrimi ef svo bæri undir. Í rússneska herskipaflotanum voru m.a. flugmóðurskipið Kúsnetsov aðmíráll, tæplega 60 þús. tonn að stærð, og kjarnorkuknúna beitiskipið Pétur mikli, rúmlega 23 þús. tonna kláfur og sagður í mjög lélegu ástandi. Eins er líklegt að kafbátar, þess vegna kjarnorkuknúnir, hafi tekið þátt í leiknum neðan sjávar. Rússneski norðurflotinn, eins og hann er á sig kominn, er að margra dómi alvarleg ógn við umhverfið á norðurslóðum þó að hann haldi sig í höfn á Kólaskaga, hvað þá þegar hann er kominn hér upp undir fjörur. Þess misskilnings hefur gætt í umræðunni að skipin hafi verið utan íslenskrar lögsögu. Því fer víðs fjarri. Skipin héldu sig vissulega utan 12 mílna landhelgismarkanna en þau voru djúpt inni í íslensku 200 mílna sérefnahagslögsögunni. Samkvæmt 56. grein hafréttarsamningsins fer strandríkið með fullveldisréttindi hvað varðar m.a. verndun lífrænna sem ólífrænna náttúruauðlinda innan sérefnahagslögsögunnar og með lögsögu hvað varðar verndun og varðveislu hafrýmisins. Samkvæmt lögum um varnir gegn mengun hafs og stranda, nýsettum lögum nr. 33/2004, nær íslenska mengunarlögsagan yfir alla sérefnahagslögsöguna út að 200 mílum og til landgrunnsins alls. Einnig má nefna alþjóðasamninga um varnir gegn mengun frá skipum frá 1973 o.fl. Það er því síður en svo að við höfum ekkert á bak við okkur í því að reyna að bægja þessum ófögnuði frá landinu. Auðvitað væri staða okkar sterkari ef við hefðum friðlýst allt íslenska hafsvæðið fyrir kjarnokuvopnum og bannað þar umferð kjarnorkuknúinna skipa eins og ég hef margoft lagt til með frumvarpi hér á Alþingi og í gegnum tíðina hefur verið stutt af þingmönnum allra flokka nema Sjálfstæðisflokksins. Herra forseti. Mikla undrun vekur að það var fyrst eftir að skipin voru búin að vera hér uppi við landsteina í tæpan hálfan mánuð sem íslensk stjórnvöld byrjuðu að leita eftir skýringum hjá Rússum. Þetta mál vekur margar áleitnar spurningar og gefur tilefni til að yfir það verði farið, m.a. vegna mögulegra sambærilegra tilvika í framtíðinni. Ég vil því leyfa mér að beina eftirfarandi spurningum til hæstv. dómsmálaráðherra, yfirmanns Landhelgisgæslunnar, sem til viðbótar gæslu lögsögunnar fer þar með mengunareftirlit: 1. Hvenær varð Landhelgisgæslunni ljóst að meðal hinna rússnesku herskipa væri kjarnorkuknúið skip? 2. Tilkynnti Landhelgisgæslan umhverfisyfirvöldum um málið? 3. Telur dómsmálaráðherra mögulegt að líta svo á að kjarnorkuknúin skip séu tilkynningarskyld innan mengunarlögsögu Íslands, sbr. 12. gr. laga nr. 33/2004? 4. Hverju sætir að svo lengi dróst að hafa samband við rússnesk yfirvöld og óska skýringa á dvöl herskipanna hér? 5. Kom aldrei til álita að beina tilmælum til rússnesku herskipanna um að hverfa frá landinu? 6. Telur dómsmálaráðherra í ljósi reynslunnar af þessu máli þörf á styrkja stöðuna til gæslu og mengunareftirlits innan lögsögunnar með frekari lagaákvæðum?

Herra forseti. Á 20 ára bili, frá því um 1970 fram undir 1990, urðum við vitni að stöðugum vexti sovéska herflotans á Norður-Atlantshafi. Var þá gripið til öflugra gagnráðstafana til að stemma stigu við ógninni af honum hér á landi og annars staðar. Vöktu þær ráðstafanir oft ákafar deilur, m.a. hér á Alþingi, t.d. þegar ákveðið var að efla ratsjárvarnir landsins í samvinnu við Bandaríkjaher innan vébanda Atlantshafsbandalagsins. Ratsjáreftirlit er að sjálfsögðu mikilvægt þegar um er að ræða æfingar flugmóðurskips við landið. Eftir hrun Sovétríkjanna lagðist flotinn mikli á Kólaskaga Rússlands við festar og mörg skipa hans eru ónýt eða illa haffær. Hinn 24. september sl. afhenti fulltrúi sendiráðs Rússlands íslenska utaríkisráðuneytinu orðsendingu þess efnis að floti Rússlands áformaði að senda herskipasveit ásamt flugmóðurskipinu Admiral Kúsnetsov til margvíslegra æfinga á norðurhluta Atlantshafs 25. september til 25. október og yrði m.a. æft flug herflugvéla og þyrlna frá borði flugmóðurskipsins. Á hefðbundnu gæsluflugi hinn 29. september varð Landhelgisgæslan fyrst vör við fimm rússnesk herskip, beitiskip, tundurspilli, birgðaskip og tvö björgunarskip, fyrir akkeri á Digranesgrunni út af Vopnafirði. Var að nýju flogið yfir fimm herskip þarna 2. október og síðar þann sama dag sást rússneska orrustubeitiskipið Pétur mikli á siglingu um 24 sjómílur austnorðaustur af akkerisstað skipanna fimm. Hinn 9. október voru sjö rússnesk herskip fyrir akkeri á Þistilfjarðargrunni, 8–15 sjómílur utan við 12 sjómílna mörkin, sömu sex skip og áður og flugmóðurskipið Admiral Kúsnetsov og var það tengt með slöngu við birgðaskipið Sergej Osípov og sást úr lofti olíubrák á sjónum út frá skipunum. Við svo búið var varðskip sent á svæðið. Var það þar 10.–13. október og tóku varðskipsmenn m.a. sýni af olíubrákinni sem sást. Hinn 11. október flaug P-3 Orion kafbátaleitarvél frá norska hernum yfir svæðið og jafnframt Nimrod-eftirlitsþota frá breska flughernum. Landhelgisgæslan flaug til eftirlits að morgni laugardags 16. október en þá voru skipin horfin af svæðinu. Utanríkisráðuneytið óskaði hinn 11. og 14. október skýringa á ferðum herskipanna hjá rússneska sendiráðinu. Hinn 15. október ítrekaði íslenska sendiráðið í Moskvu beiðni um skýringar. Þann sama dag barst tilkynning frá rússneska utanríkisráðuneytinu um að æfingunni væri lokið og að skipin væru á förum af svæðinu út af Þistilfirði. Rússnesk stjórnvöld fullyrða að æfingin hafi verið áfallalaus. Rætt hefur verið um kjarnorkuhættu af skipunum. Flugmóðurskipið, hið eina í rússneska flotanum, er ekki kjarnorkuknúið. Á sl. sumri var það í viðgerð og kom úr henni í september. Orrustubeitiskipið Pétur mikli er kjarnorkuknúið og það var einnig í viðgerð á liðnu sumri fram undir lok ágúst. Rússum er samkvæmt alþjóðalögum heimilt að stunda flotaæfingar eins og þessar. Hvorki alþjóðasamningar né hafréttarsáttmáli Sameinuðu þjóðanna bannar slíkar æfingar. Samkvæmt íslenskum lögum um varnir gegn mengun hafs og stranda nær íhlutunarréttur Landhelgisgæslunnar ekki til herskipa. Eftir hrun Sovétríkjanna eru nýmæli að rússnesk herskip séu við æfingar svo fjarri heimahöfn á Kólaskaga. Hvort æfingar þeirra nú séu til marks um þáttaskil í ferðum rússneskra skipa á Norður-Atlantshafi skal ekkert fullyrt. Fyrir 30 árum hóf sovéski flotinn sókn út á Norður-Atlantshaf til að ná þar hernaðarlegum yfirburðum en þau markmið náðust ekki vegna öflugra gagnráðstafana. Æfingar rússneska flotans nú byggjast ekki á sambærilegri stefnu og Sovétstjórnin fylgdi á sínum tíma. Gagnráðstafanir eru þess vegna ekki af sama toga og áður. Íslensk stjórnvöld munu fylgjast náið með framvindu mála og leggja mat á þróunina í samvinnu við yfirvöld ríkja við Norður-Atlantshaf og sérstaklega við Bandaríkjastjórn á grundvelli varnarsamnings ríkjanna.

Herra forseti. Þetta var ekki gott svar hjá hæstv. dómsmálaráðherra. Það undirstrikaði það andvaraleysi sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði að hefði einkennt viðbrögð íslenskra stjórnvalda í málinu. Ég verð að taka dýpra í árinni en hv. þm. Ég verð að segja að þetta stappar nærri gáleysi af hálfu íslenskra stjórnvalda. Hæstv. dómsmálaráðherra svaraði að vísu ekki þeirri spurningu sem hv. þm. beindi til hans, þ.e. hvenær íslensk stjórnvöld gengu úr skugga um hvort kjarnorkuknúin skip kynnu að vera í flotanum. Hins vegar kom það alveg skýrt fram hjá honum að íslensk stjórnvöld hófu ekki að leita upplýsinga um hvers konar skip væru þarna á ferðinni fyrr en þau höfðu verið hérna í hálfan mánuð. Herra forseti. Samfylkingin skilgreindi um helgina mengunarslys á hafsvæði við Ísland sem eina af alvarlegustu hættunum sem steðjað gæti að Íslendingum og nákvæmlega það átti að vera ofarlega í huga stjórnvalda á þessum tíma. Hvers vegna? Vegna þess að öll heimsbyggðin veit í hvers konar ástandi rússneski flotinn er. Aðalflotaforingi rússneska hersins lýsti því yfir í apríl að beitiskipið Pétur mikli sem var hérna væri hættulegt og gæti sprungið í loft upp og það er kjarnorkuknúið. Herra forseti. Það þarf ekki nema einn rússneskan ryðkláf, kjarnorkuknúinn, til þess að sökkva á íslensku hafsvæði til þess að við Íslendingar séum komnir í verulega vond mál. Það dugar ekki, herra forseti, að það komi ekki skýrt fram hjá hæstv. dómsmálaráðherra hvort það hafi virkilega verið þannig að Landhelgisgæslan, dómsmálaráðuneytið og utanríkisráðuneytið hafi ekki gert umhverfisstjórnvöldum viðvart um að þarna var á ferðinni kjarnorkuknúið skip sem aðalflotaforinginn, samkvæmt fréttum sem allir geta lesið á netinu, hefur lýst sem hættulegu.

Herra forseti. Málið um Rússaskipin vekur athygli á því að þörf er að huga að málefnum Landhelgisgæslunnar og þeim búnaði sem hún hefur yfir að ráða. Orion-flugvélar sem löngum hafa haldið uppi eftirliti með umferð um íslenska lögsögu eru ekki staðsettar hér lengur frekar en aðrar eftirlitsflugvélar. Þær flugvélar sinna verkefnum sem Bandaríkjaher telur brýnni en eftirlit með íslenskri lögsögu og þó má ætla að varnarliðið hafi fylgst með ferðum flotans með ratsjá. Ljóst er af fréttum fjölmiðla að á meðan flotinn var á ferð um alþjóðlegt hafsvæði undan landinu hafi Landhelgisgæslan ekki haft tök á að fylgjast með ferðum hans jafnreglulega og æskilegt mætti teljast. Það þurfti að sinna reglulegu eftirliti Fokker-véla Gæslunnar á þessu tímabili og á meðan var gripið til þess ráðs að leigja flugvél Flugmálastjórnar til að fljúga yfir og kanna ferðir flotans. Herra forseti. Ég vil leggja áherslu á að eðlilegt er að taka málið til umfjöllunar á Alþingi og eðlilegt að huga að því í framhaldinu hvernig rétt sé að byggja upp Landhelgisgæsluna til að tryggja að yfirleitt sé fullnægjandi eftirlit með íslenskri landhelgi og íslenskri fiskveiðilögsögu. Ekki síst er það þarft með tilliti til þess að líkur hafa verið leiddar að því að hér hafi verið á ferð kjarnorkuknúin skip sem eru, a.m.k. á ófriðartímum, búin kjarnavopnum. Herra forseti. Ábyrgðin á verndun fiskveiðilögsögu okkar kallar á fastmótaðar áætlanir um viðbrögð í þeim tilvikum sem hér um ræðir.

Hæstv. forseti. Það er ansi aum ríkisstjórn sem er ekki fær um að gæta grundvallaröryggishagsmuna eigin þjóðar þegar eitthvað bjátar á eins og þegar Rússar komu hingað í heimsókn. Þetta var gríðarlega alvarlegt mál. Skipin lágu á grunnslóðinni rétt undan landi í marga daga, hálfan mánuð, 15 sjómílur frá ströndum landsins, um það bil 30 kílómetra. Þetta er álíka vegalengd og frá Kvosinni í Reykjavík upp á Akranes. Það var öll vegalengdin upp að ströndum landsins þar sem skipin lágu. Við vitum að skipin eru í lélegu ásigkomulagi, við vitum að Rússar hafa hvað eftir annað lent í mjög alvarlegum slysum í Norðurhöfum með kafbáta sína, K-19 árið 1961 norður af Íslandi, Komsomolets við Bjarnarey árið 1989 og Kursk árið 2000 í Barentshafi. Hvað hefði gerst ef eitthvað hefði komið fyrir, ef komið hefði upp bilun í skipunum? Hvað hefðu Íslendingar getað gert? Við hefðum sáralítið getað gert. Hvers vegna í ósköpunum var rússneski sendiherrann ekki kallaður á fund ríkisstjórnarinnar um leið og menn gerðu sér grein fyrir því hvers konar ófögnuður var kominn að ströndum og hann krafinn skýringa og jafnframt komið á framfæri við hann harðlegum mótmælum gegn því að skipin væru hér og Rússar beðnir um að hypja sig héðan hið fyrsta? Að sjálfsögðu hefði átt að gera það. Hvað eru menn að æfa á heræfingum? Þeir eru að æfa stríð, styrjöld, þeir eru að æfa gagnárásir á önnur herskip, hugsanlega flugvélar, hugsanlega kafbáta. Þeir eru jafnvel að æfa innrás í landið. Það er ekki flóknara en það. Þetta voru Rússar sennilega að æfa meðan þeir lágu hér í hálfan mánuð ef þeir voru ekki að reyna að gera við einhverja af kláfum sínum. Þetta atvik leiðir líka hugann að því sem hv. þm. Jónína Bjartmarz benti á og það eru málefni Landhelgisgæslunnar. Fyrst hæstv. dómsmálaráðherra er hér til svara er sjálfsagt að spyrja hann: Hvað líður undirbúningi að smíði nýs varðskips? Við verðum að fara að huga að því að smíða nýtt varðskip, ekki bara eitt heldur fleiri, ekki herskip heldur skip sem eru fær um að mæta svona flota um leið og hann birtist og fylgjast alvarlega með honum. Þetta er mjög alvarlegt mál og má aldrei endurtaka sig.

Hæstv. forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra sagði í svari sínu að hvorki alþjóðasamningar né hafréttarsáttmálinn næðu til þeirra heræfinga sem við fjöllum um. Hvað segir það okkur? Það segir okkur talsvert um það ofurvald sem hernaðarhagsmunirnir hafa að segja þegar núverandi ríkisstjórn okkar er annars vegar. Hún er allt of höll undir þá hagsmuni. Þessa dagana er spurt og ósköp eðlilegt að spurt sé: Eiga kjarnorkuknúin skip að eiga griðland í íslenskri lögsögu? Mitt svar er afdráttarlaust nei. Það er ekki bara vegna þeirra sjónarmiða sem við í Vinstri grænum höfum í friðarmálum og að við teljum að öryggishagsmunum þjóðarinnar sé betur borgið annars staðar en innan hernaðarbandalagsins NATO. Nei, það er ekki síður vegna umhverfissjónarmiða, því sigling kjarnorkuknúinna skipa um lögsögu okkar býður heim hættu á óbætanlegu umhverfisslysi. Þess vegna er aðgerðaleysi og andvaraleysi íslenskra stjórnvalda nú svo ámælisvert. Það er mat mitt að kjarnorkuknúin skip séu tilkynningarskyld í íslenskri lögsögu á grundvelli 12. gr. laga um varnir gegn mengun hafs og stranda sem umhverfisnefnd Alþingis hafði til umfjöllunar á síðasta vetri. Fyrrverandi hæstv. umhverfisráðherra, Siv Friðleifsdóttir, staðfesti þann skilning minn í umræðu á þinginu um frumvarpið á 128. löggjafarþingi þar sem hún taldi ekki nein tvímæli um að geislavirkur úrgangur heyrði til hættulegum efnum og heyrði sem slíkur undir lögin. Dýrmætasta lögsaga okkar ætti að vera friðuð fyrir umferð kjarnorkuknúinna skipa og einnig fyrir flutningi með losun kjarnorkuúrgangs. Krafan sem Vinstri grænir gera á stjórnvöld er afdráttarlaus. Alþingi Íslendinga á að friða lögsöguna fyrir siglingum kjarnorkuknúinna skipa, að ekki sé talað um skip sem eru hlaðin kjarnavopnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, fyrir að hefja umræðuna. Umræða um öryggis- og varnarmál er að sjálfsögðu mjög mikilvæg og minnir okkur á stöðu okkar í þeim efnum. Eins og menn þekkja þurfum við sökum smæðar okkar að vera í samstarfi við aðra aðila nú eins og undanfarna áratugi. Það hefði einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, fyrrverandi varaformaður Alþýðubandalagsins, hefði miklar áhyggjur af vígbúnaði Rússa og kallaði til ábyrgðar hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason, en hlutirnir breytast. Á síðustu áratugum voru þetta mikil deilumál eins og menn þekkja. Þá skiptust flokkarnir nokkuð á Alþingi Íslendinga og þrír lýðræðisflokkar stóðu fyrir ábyrgri stefnu í öryggis- og varnarmálum en á móti var Alþýðubandalagið. Hlutirnir hafa hins vegar breyst og lýðræðisflokkanir eru orðnir tveir, Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn, en Samfylkingin hefur tekið upp stefnu gamla Alþýðubandalagsins í þessum málaflokki. Það er svolítið kaldhæðnislegt því formaður flokksins, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, kom og vísaði í stefnu Samfylkingarinnar, sem var tilkynnt um helgina, að leggja niður loftvarnir við Ísland. Ég vek athygli á því, af því að hér hafa menn komið upp og bent á mikilvægi þess að þær séu góðar sem og aðrar varnir Íslands, að ef við færum eftir stefnu Samfylkingarinnar, virðulegi forseti, værum við eina landið í Evrópu sem sæi ástæðu til þess að leggja niður loftvarnir á þessum tíma. Ég fagna umræðunni, virðulegi forseti og vonast til þess að vinstri menn sjái að sér.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir fréttaskýringar af flokksstjórnarfundi Samfylkingarinnar á laugardaginn. Sá ágæti maður hefur ekki lesið nógu vel. Þar var margt rætt og m.a. settar fram nýjar hugmyndir um öryggis- og varnarmál Íslands. Mig langar af þessu tilefni að benda hv. þm. á að eins og er eru engar Orion-kafbátaleitarvélar hjá varnarliðinu í Keflavík og það veit enginn hvort þær koma til baka. Eins og er eru þar líklega fjórar orrustuþotur engum vopnum búnar. Svo vil ég spyrja hv. þm.: Hvaða loftvarnir eru það? Það er kannski kominn tími til að fara að tala um málin eins og þau eru. Vegna þess sem hér var hafið máls á vil ég ítreka það sem áður kom fram í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, að okkur stafar án nokkurs vafa meiri hætta af kjarnorku- og mengunarslysi einhvers konar í Norðurhöfum en nokkru öðru. Það gæti einfaldlega kippt grundvellinum undan atvinnuvegum þjóðarinnar og lífi okkar hér ef kjarnorkuslys yrði í Norðurhöfum. Í því ljósi er vægast sagt ógnvænlegt að lesa það á fréttavef BBC að beitiskipið Pétur mikli sem var fyrir utan ströndum okkar í nokkrar vikur í haust hafi verið kallað til hafnar fyrr á árinu vegna þess að það væri í ótryggu ástandi. Yfirmaður rússneska flotans sagði í fréttum að það gæti sprungið upp hvenær sem er, það væri svo illa fyrir því komið. Við vitum að rússneski flotinn er að stórum hluta að hruni kominn. Málið þarf að ræða bæði með tilliti til þess hvernig alþjóðlega er hægt að hjálpa Rússum til þess að koma í veg fyrir slys 

Virðulegur forseti. Hin langa vera rússneskra herskipa hér við land leiðir hugann að vörnum landsins og varnarsamningi okkar. Við höfum verið fullgildir meðlimir í NATO frá upphafi og verið í farsælu samstarfi við Bandaríkjamenn gagnvart vörnum landsins á grundvelli varnarsamnings okkar við þá. Sú uppákoma með veru rússneskra skipa upp við land sýnir enn á ný að mikilvægt er að standa vel að öllu NATO-samstarfi í framhaldinu og viðhalda traustum vörnum landsins, en við höfum átt í viðræðum um þann samning við Bandaríkjamenn. Ég tek undir þær raddir sem efast mjög um gildi þeirrar nýju stefnu Samfylkingarinnar. Ég tel að hún sé mjög hæpin einmitt gagnvart varnarsamningi okkar við Bandaríkjamenn. Virðulegur forseti. Ég vil tengja veru rússneskra herskipa hér við land við umhverfisþátt málsins. Alla vega eitt þessara skipa var kjarnorkuknúið eins og fram hefur komið. Það er altalað að rússneska flotanum er mjög illa við haldið. Þar er um að ræða mikinn fortíðarvanda frá tíma Sovétríkjanna, frá tímum kommúnismans. Virðulegur forseti. Við Íslendingar erum mjög háðir sjávarútvegi og markaðir okkar eru mjög viðkvæmir. Vera rússneska flotans getur haft neikvæð áhrif á þá markaði ef eitthvað kemur upp á. Við Íslendingar höfum mótað stefnu um aðaláherslur okkar varðandi baráttu á umhverfisvettvangi, alþjóðlega, og þar hafa aðalmálin verið loftslagsmál og varnir gegn mengun hafsins. Gagnvart mengun hafsins hefur aðalumræða verið geislamengun og mengun vegna þrávirkra lífrænna efna, gagnvart geislamengun hefur þar verið Sellafield og mengun frá Kólaskaga og fyrrum Sovétríkjunum. Ég tel eðlilegt að fram komi úr þessum stóli á Alþingi að við teljum mjög óæskilegt að Rússar séu hér upp við land með flota sinn. Ég tel að 

Hæstv. forseti. Ef rússneskur herskipafloti hefði lagst upp við landsteinana fyrir tveimur, þremur áratugum hefði heyrst hljóð úr horni, ekki bara hér á landi heldur einnig í Washington og í höfuðstöðvum NATO í Brussel. Ástæðan fyrir harðari viðbrögðum fyrr á tíð en nú er ekki sú að Íslendingar hafi þá óttast meira hættuna af kjarnorkuknúnum herskipum á gjöfulum fiskimiðum rétt undan Íslandsströndum. Ef eitthvað er eru menn nú meðvitaðri um hættuna af kjarnorkuvopnum og kjarnaofnum. Ástæðan fyrir hvellinum sem hefði orðið fyrr á tíð er að sjálfsögðu sú að Bandaríkin hefðu talið sér ógnað. Bandaríkin hefðu litið á komu Rússanna inn á sitt áhrifasvæði sem ögrun og ógnun. Nú er öldin hins vegar önnur. Nú er bandarískum ráðamönnum sama. Þeir líta ekki á Rússa sem ógnun við hagsmuni sína. Þess vegna þegja þeir. En það sem verra er, þess vegna þegja íslenskir ráðamenn líka. Er það vegna þess að okkur stafi engin hætta af veru herskipanna hér á Íslandsmiðum? Jú, það hefur komið rækilega fram í þessum umræðum. Það eru allir á því máli. Þess vegna spyrjum við: Hvers vegna þessi þögn? Hún er að sjálfsögðu vegna þess að ríkisstjórn Íslands samsamar sig bandarískum öryggishagsmunum en ekki íslenskum öryggishagsmunum. Það er dapurlegt.

Hæstv. forseti. Ég vil fá að nota seinni hluta ræðutíma míns flokks til að viðra aðeins þær ályktanir sem við megum draga af þessum atburði. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni er þetta mjög alvarlegur atburður. Ég hygg að hvergi annars staðar í Norður-Atlantshafi hefði nokkur þjóð liðið það að þessi floti lægi svona nálægt ströndum þetta langan tíma. Norðmenn hefðu t.d. aldrei liðið það að þessi tiltekni floti með umræddum skipum og með þessum vopnabúnaði hefði legið rétt fyrir utan strendur Finnmerkur við Norður-Noreg eða annars staðar við Norður-Noreg í svo langan tíma. Slík skip hefðu áreiðanlega verið hrakin á brott með diplómatískum aðferðum, þ.e. með því að beita Rússa þrýstingi. Hvað þýðir þetta í raun og veru? Er þetta það sem koma skal? Erum við hugsanlega að sjá það núna að Rússar fari að gera sig meira gildandi á norðanverðu Atlantshafi en við höfum séð mörg undanfarin ár? Er þetta kannski fyrsta heimsókn af mörgum sem við munum fá hingað upp að Íslandsströndum, getur það verið? Ef svo er, hvernig ætlum við þá að mæta því? Ég held að mjög mikilvægt sé að við Íslendingar setjumst niður núna og reynum að hugleiða það hvernig við ætlum að mæta slíkum heimsóknum í framtíðinni. Hvernig ætlum við að bregðast við ef við verðum þess áskynja að kjarnorkuknúin skip, flotadeildir komi upp að ströndum landsins, hugsanlega með einhverja kafbáta í eftirdragi neðan sjávar, liggjandi hér á okkar ríkustu fiskimiðum dögum saman? Við verðum að koma upp einhvers konar viðbragðsáætlun varðandi þetta. Þar tel ég að Landhelgisgæslan hafi að sjálfsögðu eðlilegu hlutverki að gegna. En til þess að hún geti gert það þarf að bæta flugvélakost hennar en það þarf líka að bæta skipakostinn. Það er gríðarlega mikilvægt að þeim skipum, þessum gömlu varðskipum sem við höfum í dag verði hreinlega lagt, og við förum út í það að láta smíða fleiri en eitt nýtt varðskip sem geti tekið á eftirliti með svona flota, geislamengun, annarri mengun og öðru þess háttar. Það er mergurinn málsins.

Herra forseti. Það er vissulega rétt að hagsmunir Íslendinga liggja í því að vernda efnahagslögsögu okkar fyrir mengun og koma í veg fyrir eftir þeim leiðum sem færar eru að slys verði og bregðast við ef slíkt á sér stað. Í umræðunni sem fram hefur farið í dag hefur hins vegar komið fram afar mikill misskilningur af hálfu ýmissa hv. þingmanna sem hér hafa talað. Í fyrsta lagi er vert að hafa í huga að flotaæfing af því tagi sem átti sér stað er fullkomlega heimil á þeim stað sem hún fór fram samkvæmt alþjóðalögum og alþjóðlegum sáttmálum. Tólf mílna landhelgin er friðhelg gagnvart slíkum aðgerðum, nema með fullu samþykki stjórnvalda, en efnahagslögsagan er það ekki. Það er klárt samkvæmt alþjóðalögum og alveg ljóst að íslensk stjórnvöld hafa ekki beinan íhlutunarrétt í aðgerðir eða æfingar á því hafsvæði. Ef hv. þingmenn eru að tala um að íslensk stjórnvöld hafi sýnt vanrækslu með því að hlutast ekki til um þessar aðgerðir eða hafa í frammi beinar íhlutunaraðgerðir, þá eru sömu hv. þingmenn að biðja íslensk stjórnvöld um að ganga á svig við alþjóðlegar reglur sem á þessu sviði gilda. Þetta er mjög mikilvægt að hafa í huga af því að þær umræður sem hafa átt sér stað hérna hafa verið mjög villandi að þessu leyti. Einnig er kannski rétt að taka fram af því menn hafa rætt um hættuna af rússneska flotanum og vitna til orða rússnesks flotaforingja. Ef menn leita vel á netinu munu þeir finna ummæli sama flotaforingja þar sem hann tók þau ummæli sín til baka að nefnt beitiskip gæti sprungið í loft upp. Menn ættu því að skoða þann þátt aðeins betur. Hins vegar er athyglisvert að heyra af hálfu Samfylkingarinnar sem talað hefur í dag, 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og eftir atvikum svör að svo miklu leyti sem þau fengust. Ég sakna þess að hæstv. umhverfisráðherra sem sat hér í salnum skyldi ekki sjá sér fært að taka þátt í umræðunni og vonandi ber ekki að túlka það þannig að umhverfisráðherra og umhverfisráðuneytið hafi ekkert um þetta mál að segja eða hafi ekkert skoðað það eða velt því fyrir sér. Þeim beinu spurningum sem hæstv. dómsmálaráðherra svaraði ekki, ef til vill hefur hann ekki talið sig hafa tíma til þess, get ég sem best beint til hans í formi fyrirspurnar og mun taka það til athugunar eftir umræðuna. Það er mér vel ljóst og öðrum sem hafa lesið t.d. þetta ágæta plagg hér og aðra viðeigandi alþjóðasamninga að þeir banna ekki heræfingar af þessu tagi inni í sérefnahagslögsögunni. En það er furðulegt að heyra menn túlka þá með þeim hætti sem hér var m.a. gert síðast, að gera stöðu okkar sem veikasta í því sambandi. Það er alveg ljóst að við höfum í alþjóðahafréttarsamningnum, í alþjóðasamningum um varnir gegn mengun frá skipum og í mörgum fleiri samningum stöðu til að beita okkur með ýmsum hætti þegar í hlut á verndun og varðveisla auðlinda innan sérefnahagslögsögunnar. Við eigum auðvitað að túlka þá möguleika okkur í hag. Ég fullyrði það, m.a. með vísan í 58. gr. hafréttarsáttmálans sem leggur samningsaðilum þær skyldur á herðar að taka tillit til skyldna strandríkjanna að þessu leyti, að við getum með því t.d. að skilgreina dvöl kjarnorkuknúins skips sem umhverfisógnun, beitt okkur í því sambandi. Þó svo væri nú ekki að við teldum okkur hafa beinar lagastoðir, þá ættum við að sjálfsögðu að beina þeim eindregnu tilmælum til Rússa að þeir hefðu sig á brott. Það hefði verið algert lágmark. Ég hlýt að segja, frú forseti, að mér finnast öll þessi dauflegu viðbrögð íslenskra stjórnvalda bera vott um mikið andvaraleysi, alveg einkennilegt andvaraleysi. Að menn skuli fyrst vakna til meðvitundar eftir tæpan hálfan mánuð, 

Virðulegi forseti. Ég tel mig hafa svarað efnislega öllum þeim spurningum sem fram komu. Það er hins vegar að sjálfsögðu fyrirspyrjanda að meta hvort hann telji svörin fullnægjandi. Ég vil líka láta þess getið að það er rangt að halda því fram að íslensk stjórnvöld hafi ekki látið þetta mál til sín taka. Eins og fram kom í máli mínu var það 29. september sem Landhelgisgæslan fyrst sá þessi skip og síðan var fylgst með þeim þangað til þau fóru héðan út úr okkar nágrenni og út úr lögsögu okkar. Það var síðan tilkynnt þegar sást til Péturs mikla á siglingu hér. Það er eina kjarnorkuknúna skipið sem er í þessum flota, ofan sjávar a.m.k. Við Íslendingar höfum engan tækjabúnað til að fylgjast með ferðum kafbáta og verðum þar að treysta á bandamenn okkar og Bandaríkjamenn. Þannig að við erum ekki í stakk búnir til þess að fylgjast með kafbátum og höfum aldrei verið. Ef menn eru að tala um að fara út í slíkar aðgerðir, þá er verið að tala um miklu meiri hervæðingu hér en meira að segja ég hef orðað nokkru sinni í þessum sal eða annars staðar. Ég veit ekki til þess að menn hafi verið að tala á þann veg, nema það beri að skilja orð þingmanns Frjálslyndra sem hér hefur talað á þann veg að hann vilji að við komum okkur upp slíkum búnaði. Þá er það algjört nýmæli í þessum umræðum. Ég tel að þegar litið er til þessara mála verði að líta á alla heildarmyndina og sjá hvernig hún lítur út. Við getum ekki og það hefur enginn haldið því fram að rússnesku skipin hafi verið hér í óvinveittum tilgangi. Menn hafa haft áhyggjur af mengun af þeim. Það er vissulega ástæða til þess að hafa slíkar áhyggjur. Ég gat þess í máli mínu að rússneski flotinn er ekki í góðu ásigkomulagi, en hins vegar þegar menn eru þar að vitna í flotaforingja og ummæli þeirra um skipin, þá held ég að menn verði að segja söguna alla. Þessi viðkomandi flotaforingi sem formaður Samfylkingarinnar vitnaði oftar en einu sinni í hefur dregið ummæli sín til baka, ef formaðurinn hefði fyrir því að kynna sér staðreyndir málsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á einkamálalögum, nr. 91/1991, og þjóðlendulögum, nr. 58/1998. Frumvarp um sama efni var flutt á síðasta þingi en varð ekki útrætt. Við gerð þessa frumvarps hefur verið tekið mið af niðurstöðu meiri hluta allsherjarnefndar frá því í vor og breytingartillögum hennar. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um meðferð einkamála um skilyrði gjafsóknar og miðar það að því að setja skýrari reglur um gjafsókn, þannig að efnalítið fólk geti fengið fjárstuðning úr ríkissjóði til þess að reka mál fyrir dómstólum. Jafnframt verði nýtt sem best það fjármagn sem ætlað er að kosta gjafsóknarmál, en það liggur fyrir að útgjöld ríkissjóðs vegna veitingar gjafsóknar aukast á hverju ári og er ekki séð fyrir endann á því nema á verði tekið. Gert er ráð fyrir að gjafsóknarheimildir byggist á því grundvallaratriði að efnalítið fólk geti leitað réttar síns fyrir dómstólum. Einnig verður á því byggt að nægjanlegt tilefni sé til málshöfðunar og að eðlilegt megi teljast að málssókn sé kostuð af almannafé. Fellt verði á brott ákvæði um að gjafsókn sé hægt að veita þegar úrlausn máls hefur svokallað almennt gildi en það skilyrði hefur afar víðtæka skírskotun og þykir ekki forsvaranlegt að verið sé að kosta málshöfðun eða málsókn einstaklings af almannafé á grundvelli svo almenns ákvæðis. Enn fremur er í frumvarpinu lagt til að settur verði skýrari grundvöllur undir heimild dómsmálaráðherra til að kveða nánar á um veitingu gjafsóknar í reglugerð, þar með talið hvenær nægilegt tilefni sé til veitingar gjafsóknar, þau atriði sem líta ber til við mat á fjárhagsstöðu umsækjanda og heimildir til takmörkunar á gjafsókn. Er þannig stefnt að því að unnt verði að veita gjafsóknarnefnd nánari leiðbeiningar á þeim atriðum sem líta beri til við mat á því hvort skilyrði séu fyrir veitingu gjafsóknar og um leið verði þau sjónarmið sem liggja að baki ákvörðunum nefndarinnar gegnsærri. Er að því leyti tekið mið af álitum umboðsmanns Alþingis um starfshætti stjórnvalda við veitingu gjafsóknar. Fyrrnefnd reglugerðarheimild hefur verið vandlega ígrunduð í ráðuneytinu og hef ég í hyggju að kynna allsherjarnefnd málið til hlítar með því að senda henni drög að reglugerð þegar málið kemur þangað til umfjöllunar. Jafnframt er í frumvarpinu lögð til breyting á lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta þannig að í lögin verði tekið ákvæði um gjafsókn sem er sérstaklega sniðið að þörfum og hagsmunum þeirra sem aðild eiga að þjóðlendumálinu. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið var þetta mál lagt fram á síðasta þingi og fór í gegnum allsherjarnefnd. Við náðum að fara þar yfir málið og senda frá okkur nefndarálit en síðan fór það ekki lengra hér í þinginu. Allsherjarnefnd gaf sér því nokkurn tíma á vorþinginu til þess að fjalla um þetta mál og kallaði m.a. fjölda manns fyrir nefndina. Þar á meðal voru þeir er skipuðu á þeim tíma gjafsóknarnefnd sem hæstv. ráðherra hafði ekki með í ráðum við smíði þessa frumvarps og ég geri athugasemdir við hér á eftir. Auk þess kom fram fjöldi umsagna til allsherjarnefndar. Það verður að segjast eins og er, virðulegi forseti, að flestar voru þær umsagnir neikvæðar að því er varðar meginefnisbreytinguna í frumvarpinu. Frumvarpið er þrjár greinar og það felur í fyrsta lagi í sér þrengingu á þeim skilyrðum sem núgildandi lög um meðferð einkamála setja gjafsókn í einkamálum. Í öðru lagi felur það í sér reglugerðarheimild fyrir dómsmálaráðherra til að kveða nánar á um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar. Í þriðja lagi er lagt til að lögfest verði sérstök gjafsóknarheimild í lögum um þjóðlendur. Fulltrúar Samfylkingarinnar í allsherjarnefnd leggjast alfarið gegn þessu frumvarpi og gerðu það í meðferð nefndarinnar í vor. Tilgangur frumvarpsins virðist sá helstur að þrengja verulega að möguleikum almennings til að leita réttar síns með málshöfðun gagnvart stjórnvöldum og opinberum aðilum. Það er, virðulegi forseti, ekki sú þróun sem við viljum sjá eiga sér stað í lýðræðisríki í upphafi 21. aldarinnar. Frumvarpið mun, verði það að lögum, fela í sér útilokun á möguleikum til gjafsóknar í málum sem geta varðað einstaklinga og almenning miklu. Slíkar takmarkanir eru á skjön við aukna réttarvitund almennings sem ég tel vera mjög af hinu góða, virðulegi forseti, og er m.a. kannski ástæðan fyrir því að slíkum málum hefur fjölgað og kostnaður ríkisins þar af leiðandi aukist eitthvað í þessum málum. En ekki aðeins er það svo að þetta stangist á við aukna réttarvitund almennings heldur stangast þetta líka á við hefðir sem hafa þróast í öðrum lýðræðisríkjum og ég vil að við horfum líka til, virðulegi forseti. Auk þess eru tillögurnar illa rökstuddar og tilefni breytinganna er ekki nægilega skýrt. Ég undrast það, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra skuli ekki koma hér með frekari röksemdir fyrir þessum breytingum en þær sem koma fram í frumvarpinu og komu fram í vor sem mikil gagnrýni var á, þar sem einungis er talað um að ekki sé forsvaranlegt að hafa svo almennt orðað ákvæði sem grundvallað er á auknum útgjöldum almennings. Þetta eru ekki boðlegar skýringar, herra forseti, eða boðleg rök fyrir þessum breytingum sem geta varðað almenning miklu. Þar vísa ég máli mínu til stuðnings m.a. til þeirra umsagna sem komu til hv. allsherjarnefndar. Fyrsta grein frumvarpsins felur ekki í sér neina efnisbreytingu í raun og veru en í henni segir að dómsmálaráðherra sé eftir sem áður heimilt að setja reglugerð um starfshætti gjafsóknarnefndar. Ég geri ekki athugasemdir við þessa grein og ætla ekki að eyða frekari orðum í hana. Ég hef hins vegar miklar athugasemdir, virðulegi forseti, fram að færa við 2. gr. frumvarpsins sem felur í sér meginbreytinguna sem lögð er til að núgildandi lögum, en þar kemur fram að mínu mati alvarleg atlaga að möguleikum almennings til gjafsóknar í málum sem þó kunna að varða miklu fyrir almenning og varða miklu fyrir almannahagsmuni. Í gildistíð eldri einkamálalaga tíðkaðist það að gjafsókn var veitt í þeim tilvikum sem greinir í b-lið 1. mgr. 126. gr. núgildandi laga, þ.e. ef mál hafði verulega almenna þýðingu eða varðaði verulega miklu fyrir atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagsmuni um einkahagi umsækjanda. Þessi heimild var þó í gömlu lögunum. Í eldri lögum var þessi heimild þó háð velvilja ráðherra sem gat hafnað umsókn þótt málið teldist mikilsvert. Það ákvæði sem nú er komið inn í lögin og er í lögunum í dag og hæstv. ráðherra vill breyta er hins vegar efnislega tekið upp úr 16. gr. frumvarps til laga um opinbera réttaraðstoð sem var lagt fram á 112. og 113. löggjafarþingi, þannig að þetta ákvæði sem við höfum í núgildandi lögum var þannig liður í viðleitni til þess að víkka út heimildir til ókeypis lögfræðiaðstoðar fyrir almenning, sem er ekki vanþörf á hér á landi ef miðað er við nágrannalöndin. Reyndar hafa margsinnis verið lögð fram á Alþingi mál í þessu skyni og má af umræðum um slík mál ráða að mikill vilji - og þess vilja hefur gætt í öllum eða a.m.k. langflestum stjórnmálaflokkanna í umræðum um slík mál - hefur verið til að auka slíka þjónustu en ekki til að þrengja að henni, eins og hæstv. ráðherra er að gera í þessu máli. Ég er því þeirrar skoðunar að réttara hefði verið af hæstv. ráðherra að fara þá leiðina að auka möguleika almennings á ókeypis réttaraðstoð í stað þess að takmarka slíkar heimildir enn frekar eins og lagt er til í frumvarpinu. Ákvæði b-liðar 1. mgr. 126. gr. einkamálalaga, sem nú á að fella út, hefur verið í lögum rúman áratug og ekki er hægt að ráða það, virðulegi forseti, af gögnum sem voru lögð fyrir hv. allsherjarnefnd að ákvæðið hafi valdið vandkvæðum í framkvæmd. Eins og ég sagði í upphafi skortir að mínu mati rökstuðning fyrir þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu. Í athugasemdum með frumvarpinu segir að skilyrðið um gjafsókn skv. b-lið 1. mgr. sé „afar víðtækt og þykir ekki forsvaranlegt að verið sé að kosta málshöfðun eða málsvörn einstaklinga af almannafé á grundvelli svo almenns ákvæðis.“ Svona er það orðað, virðulegi forseti. Þetta var m.a. rökstutt í umsögnum sem bárust allsherjarnefnd að væru alls ekki nægileg rök eða nægilega vel ígrunduð rök fyrir því að breyta ákvæði sem getur varðað almenning svo miklu. En ekki er að finna annan rökstuðning fyrir niðurfellingu þessarar heimildar og því hlýtur að mega ráða að fyrst og fremst sé verið að fella þetta ákvæði niður í sparnaðarskyni. Ég hlýt því að velta fyrir mér, virðulegi forseti, hvort þarna sé akkúrat það svið sem við þurfum að grípa til sparnaðar á. Er það svo að fé almennings hafi verið sóað í óhóflega réttaraðstoð fyrir almenning? Má skilja það svo, virðulegi forseti, að breytingin sé til komin þess vegna? Hvað er að gerast í öðrum löndum? Gjafsóknarmálum hefur vissulega fjölgað verulega á undanförnum árum, sem er fyrst og fremst til marks um aukna réttarvitund almennings. Almenningur er orðinn meðvitaðri um rétt sinn og sækir hann frekar en kannski áður var. Ég tel, virðulegi forseti, að það sé af hinu góða og það eigi einmitt að hvetja til þess að það sé gert. Fulltrúi dómsmálaráðuneytisins áætlaði fyrir allsherjarnefnd í vor að sparnaður með frumvarpinu gæti numið 10–15 millj. kr. árlega, sem er einungis örlítið hlutfall af heildarkostnaði ríkisins vegna gjafsókna. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að ég tel vandséð hvernig hægt sé að réttlæta slíkan sparnað á kostnað þeirra ríku almannahagsmuna og hagsmuna einstaklinga sem í húfi eru. Ég tel því að þarna sé verið að fórna meiri hagsmunum fyrir minni og þess vegna leggst ég gegn þessari breytingu í því formi sem hún liggur fyrir í frumvarpinu. Reyndar er gert ráð fyrir að áfram sé inni heimild til gjafsóknar í málum þar sem efnahag umsækjenda er þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans yrði honum ofviða. Guði sé lof, virðulegi forseti, fær það ákvæði nú að standa áfram. En sú heimild hrekkur hins vegar skammt þegar þess er gætt að við mat á því hvort gjafsókn sé veitt á grundvelli efnahags umsækjanda hefur verið höfð hliðsjón af skattleysismörkum á hverjum tíma. Þetta kom fram fyrir hv. allsherjarnefnd í vor. Heimildin er þess vegna afar þröng auk þess sem réttlætisrök geta að sjálfsögðu verið fyrir heimild til gjafsóknar alveg burt séð frá efnahag. Þrengingin sem lögð er til í frumvarpinu mun fela í sér að gjafsókn verður útilokuð í málum sem eru mikilsverð réttlætismál fyrir hagsmuni einstaklinga og almennings. Samkvæmt upplýsingum sem gjafsóknarnefnd gaf allsherjarnefnd í vor kunna slík mál t.d. að varða heimtu skaðabóta fyrir varanlega örorku, þegar örorka er mikil en aflahæfi verulega skert, málið varðar bætur fyrir missi framfæranda, lífeyrisréttindi, atvinnuréttindi og eignaréttindi, réttindi varðandi friðhelgi einkalífs og önnur hefðbundin mannréttindi. Þetta kom m.a. fram í máli gjafsóknarnefndarmanna sem komu fyrir nefndina í vor. Eru þetta málin, virðulegi forseti, sem hæstv. ráðherra telur óþarfi að veita gjafsókn í? Hvaða mál eru það, virðulegi forseti, sem hæstv. dómsmálaráðherra telur óþarfi að veita gjafsókn í og telur ekki forsvaranlegt að sóa fé almennings í að veita gjafsókn? Einnig eru dæmi um, virðulegi forseti, eftir því sem kom fram í allsherjarnefnd í vor, að gjafsókn hafi verið veitt á grundvelli þessarar heimildar vegna ófrjósemisaðgerðar og vönunar þar sem vafi lék á um heimild til aðgerðanna. Einnig gætu mál vegna læknamistaka fallið hér undir. Eru þetta mál, virðulegi forseti, sem hæstv. dómsmálaráðherra telur ekki forsvaranlegt að veita fé almennings í, nema í þeim tilvikum sem efnahag umsækjenda er verulega ábótavant? Erum við ekki að tala um mannréttindi, virðulegi forseti, í slíkum málum? Ég hefði haldið að þá skipti efnahagur fólks ekki öllu máli. Þá gæti gjafsókn samkvæmt b-lið 1. mgr. 126. gr., sem er verið að fella hér niður, verið veitt í málum þar sem einstaklingar leita réttar síns gagnvart stjórnvöldum. Slík mál gætu t.d. verið vegna umhverfismála, kærur vegna kosninga eða vegna ráðherraúrskurða að því er gjafsóknarnefnd greindi okkur frá í allsherjarnefnd í vor. Ég tel einnig, eins og ég hef reyndar aðeins minnst á áður, að það skorti verulega á að gerð sé nægileg grein fyrir markmiðum þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu og tek þar með undir gagnrýni sem m.a. kom fram í umsögn Lögmannafélags Íslands um þetta atriði. Þar segir m.a. að þau rök sem fram komi í frumvarpinu fyrir breytingunni fullnægi ekki þeim kröfum sem gera verði til rökstuðnings og tilgreiningar tilefnis og markmiðs með ráðgerðum breytingum. Ef markmið frumvarpsins er fyrst og fremst, eins og lesa má út úr athugasemdum við frumvarpið, að lækka kostnað ríkissjóðs vegna gjafsókna þyrfti það að koma skýrt fram í athugasemdum og ég hlýt að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra að því áður en lengra er haldið hvort það sé rétt skilið að það sé fyrsta og síðasta markmið sem hann hefur að leiðarljósi þegar hann leggur fram þetta frumvarp. Síðan er sér kafli, sem er 3. gr. frumvarpsins, þ.e. breyting á gjafsóknarheimild þjóðlendulaga. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að heimilt sé að veita aðila máls sem rekið er á grundvelli þjóðlendulaga, nr. 58 frá 1998, gjafsókn eða gjafvörn ef mál hans hefur að mati gjafsóknarnefndar verulega almenna þýðingu eða varðar verulega miklu fyrir atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagi umsækjenda. Það er í sjálfu sér eðlilegt að heimild sé veitt til gjafsóknar í slíkum málum, ég tel svo vera. En með hliðsjón af því að til stendur að fella heimildina niður í öllum öðrum málum þá hljómar einkennilega að gera þessa undantekningu. Og ég verð að segja, virðulegi forseti, að mér finnst það ekki heldur nægilega rökstutt í athugasemdum við frumvarpið af hverju þessi málaflokkur er sérstaklega tekinn út úr. Röksemdir fyrir því að gera undantekningu í þjóðlendulögunum eru þar af leiðandi jafnfátæklegar og allar aðrar röksemdir sem fylgja þessu frumvarpi. Jafnræðisrök eru nefnd til sögunnar, þ.e. að þar sem málarekstur sé þegar hafinn vegna ákvörðunar óbyggðanefndar á einu svæði þyki rétt að sömu reglur gildi vegna mála sem rekin yrðu á öðrum svæðum. En auðvitað eiga þessar röksemdir við um alla aðra málaflokka, virðulegi forseti. Af hverju í ósköpunum hafa mál vegna ákvörðunar þjóðlendunefndar það mikla sérstöðu að hæstv. ráðherra telur réttlætanlegt að gera undantekningu hvað þau varðar? Það má með sömu jafnræðisrökum halda því fram í öðrum málaflokkum að það eigi líka við, að ástæða sé til að gera undantekningu. Þessi málatilbúnaður er því bara til marks um það að mínu mati hversu vanhugsað það er að fella þessa almennu heimild brott úr einkamálalögum. Ég er þeirrar skoðunar, virðulegi forseti, að með þessari breytingu þrengi ríkisstjórnin markvisst að möguleikum almennings til að sækja rétt sinn gagnvart stjórnvöldum og opinberum aðilum og þar er að mínu mati horft til fortíðar, því miður, virðulegi forseti. Verið er að fara aftur í tímann í þeirri þróun sem við höfum séð hingað til hér á landi, þótt fátækleg hafi verið hefur hún þó verið í rétta átt. Og ef horft er til annarra ríkja er alls staðar verið að stefna í öfuga átt í ljósi þess hversu mannréttindi eru viðurkenndari nú og það að borgararnir eigi þann sjálfsagða rétt að sækja sín mál sín gagnvart opinberum aðilum, þá hefur þróunin verið í öfuga átt. En hér á landi, virðulegi forseti, er verið að fara allt aðrar leiðir sem ég tel miður og verð því að lýsa því yfir hér strax í 1. umr. að ég er alfarið á móti þeirri efnisbreytingu sem kemur fram í frumvarpinu. Ég hefði talið eðlilegra og meira í anda nútímalegra vinnubragða, virðulegi forseti, að auka möguleika almennings til opinberrar réttaraðstoðar frekar en að þrengja enn verulega að honum. Mér finnst það fátækleg rök að nefna þær 10–15 millj. kr. sem hugsanlega kunna að sparast vegna breytinganna þegar hafðir eru í huga almennir hagsmunir og e.t.v. möguleikar almennings til þess að sækja mál sín fyrir gagnvart stjórnvöldum. Ég vil líka nefna að samkvæmt þessum tillögum yrði t.d. ekki talið mögulegt að sækja gjafsókn ef menn vildu leita sér aðstoðar fyrir erlendum dómstólum eins og Mannréttindadómstóli Evrópu. Í löndunum í kringum okkur hefur verið talið æskilegt að fólk ætti möguleika á að sækja sér slíka réttaraðstoð, eins og m.a. kom fram hjá bæði fulltrúa Lögmannafélagsins og einhvers staðar víðar í umsögnum, því í ljósi þess hvernig þróunin hefur verið eiga mannréttindi að sjálfsögðu ekki bara að snúast um fjárhag fólks. Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst eins og heyra má af þessari ræðu minni að ég treysti mér til þess núna strax við 1. umr., sem ég geri ekki mjög oft, að lýsa mig andsnúna meginefni þessa frumvarps einkum í ljósi þess að það fékk góða umfjöllun í hv. allsherjarnefnd og því miður þá hefur hæstv. dómsmálaráðherra tekið mið af athugasemdum allsherjarnefndar og þeim breytingum sem meiri hluti allsherjarnefndar lagði til. Hann hefur hins vegar ekki tekið mið af þeim alvarlegu athugasemdum sem komu fram hjá minni hlutanum eða í fjölda umsagna sem komu fram um málið.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það sem fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns, Bryndísar Hlöðversdóttur. Þess ber að geta að ég er áheyrnarfulltrúi í allsherjarnefnd og sat fundi nefndarinnar þegar fjallað var um þetta mál og lýsti mig samþykka niðurstöðu minni hlutans, þ.e. nefndaráliti því sem birt var á þskj. 1661 á síðasta löggjafarþingi. Það sem var rakið hér í ræðu síðasta hv. þingmanns og er, að mati okkar sem erum andsnúin þessu frumvarpi, ámælisvert að það skuli eiga að fella niður almenna heimild til gjafsóknar á grundvelli þess að úrlausn máls hafi verulega almenna þýðingu eða varði verulega miklu fyrir atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagi umsækjenda. Það kom fram í umfjöllun allsherjarnefndar um málið að slík mál sem hér um ræðir gætu t.d. verið vegna umhverfismála. Einnig voru nefndar kærur vegna kosninga og kvartanir eða kærur vegna ráðherraúrskurða. Þannig að hér er um að ræða ákveðið bragð stjórnvalda til að koma sér undan kærum vegna ráðherraúrskurða, þar sem almenningur telur sig eiga eitthvað sökótt við ráðherrana og stjórnsýslu þeirra og hefur hingað til heyrt undir gjafsóknarákvæði, en nú á að fækka þessum gjafsóknarmálum fyrst og fremst með því að koma í veg fyrir að mál af þessu tagi verði rekin á grundvelli gjafsókna. Þetta vekur sannarlega athygli, vegna þess að þetta stríðir auðvitað gegn þeirri þróun sem hefur verið og er í nágrannalöndum okkar mjög sýnileg og markast t.d. í umhverfismálunum af samningi sem nefndur er Árósasamningurinn og stendur fyrir dyrum að fullgilda hér á Íslandi. Árósasamningurinn gerir ráð fyrir því að tryggja almenningi réttláta málsmeðferð og greiðan aðgang að upplýsingum í umhverfismálum. Ég sé ekki betur og við í allsherjarnefndinni sem fjölluðum um málið á síðasta ári, en að efni þessa frumvarps stangist illilega á við þær skyldur sem stjórnvöld ætla sér að undirgangast og þurfa að undirgangast, samkvæmt þessum samningi, Árósasamningnum. Ég sé ekki betur en það sé útilokað samkvæmt núgildandi reglum að fá heimild til gjafsóknar til þess að sækja mál fyrir alþjóðlegum dómstólum. Á því virðist engin breyting ætla að verða samkvæmt þessu frumvarpi. Slíka heimild má hins vegar sjá í reglum nágrannaríkja okkar og þess vegna væri eðlilegt að taka upp sambærileg ákvæði hér á landi, en ekki að byrja rétt áður en við gerumst fullgildir aðilar að Árósasamningnum og undirgöngumst það að leiða ákvæði hans í lög hér á landi, að þrengja löggjöf okkar þannig að það verði ekki pláss fyrir gjafsókn á þessu sviði. Þetta breytir auðvitað gífurlega miklu. Þetta breytir t.d. því að fólk sem ætlar sér að gæta hagsmuna náttúruverndar og umhverfisverndar verður þá sjálft að kosta málsókn sína, því náttúran og umhverfið eiga sér engan talsmann eða málsvara - sérstaklega ekki þegar ríkisstjórnin er eins innréttuð og raun ber vitni - að jafnvel þó um sé að ræða málshöfðun gegn stjórnvöldum sem hafa að mati einstaklinganna brotið rétt á þeim sem eiga að gæta þessara hagsmuna að öðru leyti. Það er því augljóst, frú forseti, að hér er um mjög mikilvæg mál að ræða. Mér finnst að þessi mál hljóti að geta varðað einstaklinga og almenning mjög miklu. Það er í sjálfu sér ámælisvert að hæstv. dómsmálaráðherra skuli ekki eyða á það orði í ræðu sinni hér áðan að þessi atriði voru öll til umfjöllunar í allsherjarnefnd þegar við fjölluðum um málið á síðasta þingi. Hæstv. ráðherra hefði svo sannarlega getað komið inn á þessi atriði og svarað þeim með einhverjum hætti í ræðu sinni, t.d. því hvað kvartað var undan lélegum rökstuðningi í greinargerð með frumvarpinu. Það er alveg rétt sem hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir gat um hér áðan að rökstuðningurinn sem greinargerðin byggir á er afar veikur og það virðist vera að fela eigi hæstv. ráðherra að meta þessa hluti í reglugerðarheimildum án þess að löggjafinn komist með sín sjónarmið að borðinu. Þannig að ég held að svona víð reglugerðarheimild og illa rökstudd eins og gert er ráð fyrir að hér verði lögleidd sé ámælisverð og varasöm og hefði talið að hér hefði þurft að standa mun betur að málum og undirbyggja mun betur þann rökstuðning sem hæstv. ráðherra hefur fyrir þessum breytingum, ef hann hefur þá einhvern rökstuðning. Það kom líka fram í umfjöllun allsherjarnefndar um málið að ekki væri líklegt að breytingarnar mundu leiða til mikils sparnaðar, þannig að ég sé ekki að þetta mundi skipta sköpum hvað það varðar þó að einhver mál sem gætu kannski verið þrjú, fjögur, fimm á ári, svo skotið sé út í bláinn, mundu fylgja með í þessum gjafsóknarpakka. Það er alveg ljóst að almenningur er orðinn meðvitaðri um þann rétt sem hann hefur samkvæmt lögum til að leita heimilda til gjafsókna. Við í allsherjarnefnd fengum mjög fína yfirferð frá aðilum í gjafsóknarnefndinni varðandi það hvernig þær heimildir sem eru veittar eru rökstuddar. Ég verð að staðfesta það hér að það virðist vera afar vel og skynsamlega á málum haldið í þeirri nefnd og mjög rökfastur málflutningur nefndarmanna sem komu fyrir nefndina. Ég sé því ekki annað en að hæstv. dómsmálaráðherra verði að skoða ofan í kjölinn á nýjan leik hvað hér er á ferðinni og svara með einhverju móti þeirri gagnrýni, sem er mjög málefnaleg, sem hefur komið fram á þetta mál. Ég held að það verði að gerast í 1. umr.

Frú forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra mælir fyrir þessari lagabreytingu sem hér er til umræðu. Mér fannst hæstv. dómsmálaráðherra leggja mikið út af því að kostnaður við þessi mál væri að aukast. Auðvitað ber hæstv. dómsmálaráðherra sem vörslumanni ríkisfjár á sínum pósti að passa upp á þessa hluti og er það vel að svo sé. Það er aftur spurning hvers vegna þetta er að aukast. Ég vil ætla, hæstv. dómsmálaráðherra leiðréttir mig þá í því, að almennt sé málum fyrir dómstólum að fjölga, umfang löggjafar sem sett er fyrir þegnana er allt að verða meira og af því getur leitt meiri ágreining en þar sem löggjöf er lítil að vöxtum og einföld. Það glímum við auðvitað við í hinum hefðbundnu dómstólum óháð gjafsókn. Hér er verið að fara nokkuð inn á það að ákvarða þessa hluti í reglugerðum. Ég er mjög mótfallinn því að reglugerð leysi allt af hólmi. Við eigum að mæla ítarlega fyrir um hlutina í löggjöf og ég hefi talið og flutt um það þingsályktunartillögu á yfirstandandi þingi og áður í tvígang, um eftirlit Alþingis með framsali löggjafarvalds, af því Alþingi hefur að mínu viti gengið allt of langt í því að framselja löggjafarvald til framkvæmdarvaldsins og það þarf að skerpa skilin sem mælt er fyrir um í 2. gr. stjórnarskrár. Það er auðvitað Alþingi sem fer með löggjafarvaldið. Hér erum við að tala um það sem snýr að dómsmálum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að fella burt b-lið 126. gr. laganna eins og hann hljóðar núna, þar sem rætt er um mál sem hafa verulega almenna þýðingu. Ég hef litið þannig á þau mál sem stundum hafa verið kölluð prófmál, að eitt mál varðar marga, að þeir sem eru að leggja í slík mál gerast vissir brautryðjendur, ryðja slóð fyrir aðra og taka það á sínar herðar. Það réttlætismál að mínu viti að hið opinbera leggi sitt til að auðvelda þeim þá göngu. Það léttir líka það sem á eftir fer. Hæstv. dómsmálaráðherra talaði um að kostnaður hefði aukist hér. Mig langar til að spyrja hann hvort hann hafi upplýsingar um að kostnaður vegna gjafsóknarmála hafi vaxið og hvort það sé þá línuleg fylgni. Hefur gjafsóknarmálakostnaður verið að vaxa umfram annan kostnað af auknum málafjölda?

Virðulegi forseti. Ég þakka þessar umræður. Að vísu hefur lítið nýtt komið fram í þeim miðað við umræður sem fóru fram á síðasta þingi og það er ljóst að þeir sem voru á móti þessu máli þá hafa ekki skipt um skoðun þrátt fyrir umræður um málið og þrátt fyrir að að sjálfsögðu hafi verið færð rök fyrir þessum breytingum. Mér finnst svolítið einkennilegt að tala hér hvað eftir annað um þessi atriði. Sömu þingmennirnir tala um að það vanti rök þótt þeir séu ósammála máli sem er ekki það sama og að rök vanti í málum. Mér finnst það einkennilegur málflutningur, virðulegi forseti, að hlusta á ræður sí og æ um þessi mál og eins það þótt menn séu ósammála málum þá geti þeir ekki fallist á þau rök sem eru flutt fyrir máli. Það er heldur takmarkað umburðarlyndi fyrir skoðun annarra sem menn sýna með því. Varðandi útgjöldin til gjafsóknarmála þá vil ég bara vísa til þess sem ég svaraði á síðasta þingi. Það voru mjög ítarlegar upplýsingar lagðar fram þá. Það hefur einnig verið spurt um þetta mál núna í upphafi þessa þings. Það er verið að taka upplýsingarnar saman, þannig að ég verð að vísa til þess. Ég er ekki með tölurnar hér á hraðbergi, enda taldi ég það ónauðsynlegt miðað við að þær hafa verið lagðar fram og verið er að vinna úr þeim núna vegna fyrirspurna sem komu fram hér í þinginu og þær munu að sjálfsögðu liggja fyrir. Ef mönnum finnst fjárhæðin 10–15 millj. lág, er það þá ekki til marks um að þessi mál séu ekki mörg og þess vegna sé ekki ástæða til að fara þannig orðum um þetta eins og háttvirtir þingmenn voru að gera; að það væri verið að vega að einhverjum gífurlegum réttindum og réttlætismálum með því að setja þessar reglur svona skýrar. Það hefur komið í ljós við framkvæmd málanna og framkvæmd þessara reglna að það er nauðsynlegt að setja skýrari reglur um þetta, setja í lagarammann ákveðnari viðmið heldur en eru í núgildandi lögum og það er verið að gera með þessu frumvarpi. Það hefur að sjálfsögðu verið rætt um þessi mál við gjafsóknarnefnd og haft samstarf við hana í mörgu tilliti þegar litið er á gerð frumvarpsins, auk þess sem nefndin kom að sjálfsögðu fyrir allsherjarnefnd á sl. vetri eins og fram hefur komið. Henni er því fullkunnugt um málið sem er til umræðu. Þegar hv. þm. gera því skóna að með frumvarpinu og breytingunum sé verið að vega að sérákvæðum, eins og í svonefndum Árósasamningi sem hugsanlegt er að verði lögfestur hér eða hvaða aðferð sem menn viðhafa, að setja einhverjar skorður við því sem menn gangast undir með gerð þess samnings er alrangt. Þegar menn setja sérreglur og sérlög ganga þau framar þeim reglum sem settar eru á þann almenna hátt sem gert er með gjafsóknarreglunum. Það er því ástæðulaust að vera með slíkar lagaskýringar og leggja mál út á þann veg sem gert var, að með almennu reglunum sé verið að takmarka einhverjar sérreglur sem kunna að verða lögfestar og ganga lengra og hafa gildi hvað sem hinum almennu reglum líður. Varðandi það að rökin í málinu séu óljós eru þau náttúrlega mjög einföld og skýr. Verið er að leggja á ráðin um það með breytingunum að fjárhagur þess sem hefur málsókn ráði. Það er meginreglan sem verið er að árétta með frumvarpinu og verið að draga þá línu skýrar en í gildandi lögum. Það þarf enginn að fara í grafgötur um það. Menn geta verið því sammála eða ósammála, en þurfa ekki að standa og kvarta undan því að það vanti rök fyrir jafneinfaldri reglu og þarna er sett. Einnig er rétt að hafa í huga að ef menn fara í mál, hvort sem þeir eru auðugir eða nota gjafsóknarréttinn, fá þeir sakarkostnaðinn greiddan sér dæmdan ef þeir vinna málið. Þetta er hin einfalda og skýra regla sem menn þurfa að hafa í huga, sérstaklega lögfræðingar sem hér taka til máls og fjalla um þessi mál. Það má ekki gleyma því að vinni menn mál og séu með gott mál fá þeir sakarkostnaðinn greiddan og þurfa ekki að bera hann. Vikið hefur verið að reglugerðinni og ég get tekið undir með þingmönnum að heimildin er rík í frumvarpinu til setningar á reglugerð. Við upphaf umræðunnar sagði ég að reglugerðarheimildin hafi verið vandlega ígrunduð í ráðuneytinu og að ég hefði í hyggju að kynna allsherjarnefnd málið til hlítar með því að senda henni drög að reglugerðinni þegar málið væri þar til umfjöllunar. Það er því ekki verið að fara á bak við þingmenn eða allsherjarnefnd varðandi setningu reglugerðarinnar, heldur verður málið kynnt fyrir þingmönnum og allsherjarnefndinni á þann veg að þeir munu fá drögin til skoðunar. Ég held því að ekki sé hægt að nálgast málið þannig að það hafi verið illa að því staðið eða einhver rök í málinu skorti, sérstaklega ekki þegar litið er til þess að málið var til umræðu á þingi sl. vetur. Álit meiri hluta allsherjarnefndar liggur fyrir. Það hefur verið fjallað um það. Það liggja einnig fyrir umsagnir manna um þetta hjá nefndinni. Síðan geta menn verið sammála eða ósammála eins og gengur og náttúrlega hlutverk okkar líka að vera ósammála ef svo ber undir og menn verða að sætta sig við það, út á það ganga stjórnmálin öðrum þræði. Sagt var að það skorti rök, m.a. þegar rætt væri um þjóðlendumálin í frumvarpinu. Það segir sérstaklega t.d. í umsögn fjármálaráðuneytisins um frumvarpið að ákvæðið byggist bæði á því að ríkið hafi haft frumkvæði að lagasetningunni um þjóðlendurnar og kröfugerð og að mál vegna ákvarðana óbyggðanefndar séu þegar hafin á einu landsvæði þannig að eðlilegt þyki að sömu reglur gildi um ákvarðanir nefndarinnar á öðrum svæðum. Ég sé ekki annað en að þetta séu mjög skýr og góð rök fyrir því að taka málið þeim tökum sem gert er í frumvarpinu og hafa ákvæði frumvarpsins með þessum hætti. Ég veit ekki hvaða einfaldari og skýrari rök menn þurfa til þess að átta sig á því að þjóðlendumálið hefur algera sérstöðu þegar litið er til mála af þeim toga þar sem ríkið hefur fallist á að greiða kostnað við málsókn. Þetta styður mig því enn í þeirri skoðun að þær sífelldu fullyrðingar að hér skorti einhver rök eiga ekki við rök að styðjast og eru úr lausu lofti gripnar til þess að villa mönnum sýn þegar málið er til umræðu. Einnig það tal að það sé einhver þróun, eins og það séu einhverjir náttúrukraftar á ferðinni í heiminum sem leiði til þess að ríkið eigi að standa undir kostnaði við málaferli hvers og eins þegar honum dettur í hug að stefna ríkinu eða einhverjum öðrum á einhverjum óljóst skilgreindum forsendum, að það sé náttúruþróun eða einhver heimsþróun sem við séum að fara á mis við með því að taka á málum eins og sagt er í frumvarpinu. Það er álíka mikil rökleysa og að halda því fram að það skorti rök fyrir því að hafa sérstök ákvæði um þjóðlendumálin í frumvarpinu.

Hæstv. forseti. Ég ætla að hæla hæstv. ráðherra fyrir það að hann gaf yfirlýsingu um að reglugerðin yrði kynnt fyrir allsherjarnefnd áður en hún verður birt. Það er sannarlega virðingarvert og ekki vanþörf á í málum sem hafa verið gagnrýnd eins og þetta mál. Það er því virðingarvert og ég tek það sérstaklega fram. Komið hefur fram í umræðunni að hér sé um fremur lága upphæð að ræða og ekki mörg mál. Þetta er engu að síður upphæð sem skiptir sköpum fyrir þá einstaklinga sem hlut eiga að máli. Það er alveg ljóst að b-liður 126. gr. sem gjafsóknarnefnd hefur haft tök á að veita fólki gjafsókn út á hefur ekki verið mikið notaður en hefur verið notaður í málum þar sem fólk hefur stefnt ríkinu vegna t.d. ráðherraúrskurða. Þess vegna sýnist mér alveg augljóst að hæstv. ráðherra sé að beita sér fyrir því að slík mál komi ekki lengur upp á borð sem gjafsóknarmál. Það verði eingöngu fólk sem á umtalsverða fjármuni umleikis sem getur farið í þannig mál eða treystir sér til þess. Auðvitað veit hæstv. ráðherra eins vel og við öll að það er undir hælinn lagt hvort mál vinnast fyrir dómi eða ekki. Fólk getur aldrei vitað fyrir fram hvort mál vinnast eða ekki og kannski allra síst mál af því tagi sem hér um ræðir, þar sem stjórnsýslulegur vafi getur leikið á um stjórnsýslulegar athafnir hæstv. ráðherra. Ég segi því enn og aftur að það er ámælisvert að hér skuli verið að taka úr sambandi möguleika á gjafsókn þess fólks og þeirra mála sem hér um ræðir. Ég stend því fast við gagnrýni mína.

Virðulegi forseti. Verið er að ákveða, ef frumvarpið verður að lögum, að þeir fjármunir úr ríkissjóði sem nýta skuli til gjafsókna skuli renna til þeirra sem minnst fjárforræði og minnst fjárráð hafa í landinu. Þau mál sem hv. þm. ber sérstaklega fyrir brjósti tel ég að snerti ekki þann hóp fólks. Ég held að aðrir standi í málaferlum en þeir sem þurfa í raun og veru á fjárstuðningi ríkisins að halda til þess að stofna til málaferla. Verið er að leggja á ráðin um að þeir opinberu fjármunir séu nýttir í þágu þeirra sem þurfa á þeim að halda, vegna þess að þá skortir fé til þess að fara í málaferli. Þeir sem hv. þm. ber fyrir brjósti eru ekki í þeim flokki. Það er alveg ótvírætt að mínu mati að það fólk er ekki að velta þeim málum fyrir sér sem hv. þm. gerir að umtalsefni.

Hæstv. forseti. Mér finnst andsvar hæstv. ráðherra staðfesta það sem ég sagði í fyrra andsvari mínu, að það er einmitt það sem hæstv. ráðherra ætlar að forðast með lagasetningunni. Hann ætlar að forðast það að einstaklingar geti fengið gjafsókn ef þeir telja sig eiga eitthvað sökótt við hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni, telja hæstv. ráðherra misfara á einhvern hátt með vald sitt. Það er ósköp eðlilegt að menn vilji reyna að komast undan slíkum málum og segja: „Þeir verða bara að kosta það sjálfir þeir einstaklingar úti í bæ sem vilja setja spurningarmerki við stjórnvaldsaðgerðir hæstv. ráðherra.“ Ég er því ekki að gera athugasemdir við það að efnalítið fólk fái gjafsókn, en ég geri athugasemdir við það að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherrar skuli beita sér fyrir því að ráðherrarnir komist hjá því að fá á sig málshöfðanir sem fólk færi mögulega ekki út í fengi það ekki gjafsókn. Þar eru t.d. umhverfismálin hátt skrifuð, mál er varða kosningar og önnur mál sem lúta beinlínis að stjórnsýslu hæstv. ráðherra. Ég get ekki annað en mótmælt hæstv. ráðherra enn einu sinni varðandi það að ekki sé fótur fyrir ásökunum okkar um að málin séu illa rökstudd, þá spyr ég hæstv. ráðherra: Hvaða rökstuðningur er það varðandi það að fella niður b-lið í 126. gr., þar sem segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Ákvæði b-liðar er afar víðtækt og þykir ekki forsvaranlegt að verið sé að kosta málshöfðun eða málsvörn einstaklinga af almannafé á grundvelli svo almenns ákvæðis.“ Þetta er eini rökstuðningurinn. En auðvitað hefur hæstv. ráðherra komið inn á það í andsvari sínu hvað býr raunverulega að baki.

Virðulegi forseti. Ég tel nauðsynlegt að árétta að frumvarpið gengur út á að tryggja að fjármunir úr ríkissjóði til gjafsóknar renni til þeirra sem ekki hafa fjárhagslega burði til þess að fara í málaferli, hvers kyns málaferli. Ef einhver ætlar að fara í mál við ríkið án þess að hafa til þess fjárhagslega burði á hann rétt á gjafsókn. Það er ekkert flóknara en það. Ég tel hins vegar að í þeim málaflokki sem hv. þm. ber sérstaklega fyrir brjósti og hefur gert að umtalsefni sé auðvelt að afla fjár á annan veg en að leita til ríkisins og það eigi ekki við almennt um þann málaflokk og þau mál sem hv. þm. ber fyrir brjósti. Þeim mun almennari sem málstaðurinn er og kröfugerðin í slíkum málum, þeim mun auðveldara er að afla fjár almennt til þess að fara í slík mál. Þar eiga ekki þau rök við sem eru grundvallarrökin á bak við hugmyndafræðina um gjafsókn, að auðvelda þeim sem hafa ekki fjárhagslega burði til þess að fara í mál, hvers kyns mál. Málið snýst um það en ekki hitt, að mismuna mönnum eftir því hvernig málatilbúnaðurinn er heldur að taka mið af því hvernig fjárhagslegir burðir einstaklinganna eru. Mér finnst einkennilegt að þetta sjónarmið sé að engu haft í umræðunum og talið að það sé skortur á rökum þegar það er lagt til grundvallar, sem er grunnhugmyndin á bak við gjafsóknarhugmyndina frá upphafi til enda. Sérstakir hugsjónamenn geta svo alltaf bætt við og hengt einhverja pinkla og sagt: Í málaflokki mínum vil ég að ríkið borgi líka ef mér dettur í hug að fara í mál við ríkið eða einhvern annan. Það er bara ekki þannig. Gjafsóknin snýst ekki um það heldur að sjá til þess að fólk sem ekki hefur fjárhagslega burði geti farið í málaferli.

Virðulegi forseti. Ekki hafa andsvör eða frekari svör hæstv. ráðherra í málinu sannfært mig, heldur þvert á móti sýnt fram á og sannað það sem ég hélt fram í fyrri ræðu minni, að með frumvarpinu er hæstv. ríkisstjórn fyrst og síðast að koma í veg fyrir eða þrengja möguleika almennings til þess að sækja mál á hendur opinberum aðilum. Það er ekkert annað sem býr að baki, virðulegi forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra segir, og hann má eiga það að hann segir það hreint út, að honum finnist eðlilegt að hafa það fyrirkomulag að borgararnir geti sótt mál gagnvart stjórnvöldum ef þeir telja á sér brotið, m.a. vegna mannréttinda, en einungis eðlilegt að þeir fái gjafsókn ef þeir hafi bágan efnahag. Ég vil vekja athygli á því, virðulegi forseti, að miðað hefur verið við skattleysismörk í þessum efnum, sem mér er sagt að séu í kringum 72 þús. kr. í dag. Hæstv. dómsmálaráðherra telur eðlilegt að þeir sem eru yfir þeim mörkum, yfir þeim tekjum, eigi ekki rétt á að fá gjafsókn í málum sem hér hafa verið talin upp af hugsjónafólkinu, sem hæstv. dómsmálaráðherra kallar svo, andstæðingum þessa frumvarps. Hvaða mál vorum við að tala um? Meðal annars öll helstu mannréttindi, t.d. réttindi er varða friðhelgi einkalífs og önnur hefðbundin mannréttindi. Ef borgararnir vilja sækja það gagnvart hæstv. dómsmálaráðherra Birni Bjarnasyni og telja á sér brotið þá fá þeir ekki gjafsókn í þeim málum samkvæmt tillögum hans nema að tekjur þeirra séu 72 þús. kr. eða þar undir. Mér finnst þetta, virðulegur forseti, undarlegur málflutningur. Ég verð að segja eins og er, að mig hryllir við þessum málflutningi. Ef vandamálið væri svo gríðarlega stórt og kostnaður ríkisins svo gríðarlegur af þessum málum að ástæða væri til að halda að óeðlileg þróun væri í gangi þá mundi ég skilja hæstv. dómsmálaráðherra betur. Aðspurður gat ráðherra ekki svarað því hvort þessi fjölgun væri meiri en fjölgun mála fyrir dómstólum á sama tíma. Kann að vera, virðulegi forseti, að það sé eðlileg skýring á þessari aukningu, að málum fyrir dómstólum hafi einfaldlega fjölgað og hlutfall mála af þessu tagi sé hið sama og áður hefur verið? Þessu verður hæstv. dómsmálaráðherra að svara. Ég hefði talið eðlilegra að hann svaraði því áður en hann legði fram slíkt frumvarp á grundvelli sparnaðar.

Það var gert á þinginu í fyrra.

Þessu var ekki svarað á þinginu í fyrra, virðulegi forseti. Þá var svarað fyrirspurn hv. þm. Guðjóns Ólafs Jónssonar, ef ég man rétt. Þar kom ekki fram hlutfall þessara mála. Þar komu fram tölur og fjöldi mála en eftir því sem ég best man kom það ekki fram hvort hlutfall gjafsóknarmála af heildarfjölda dómsmála væri stærra. Auðvitað hlýtur það að vera grundvallarstærð í þessu máli. Ég sé ekki betur en að fyrir hæstv. dómsmálaráðherra liggi fyrirspurn þar sem nákvæmlega þetta kemur fram. Þetta er grundvallaratriði.

Henni verður svarað.

Henni verður svarað en ég hefði haldið, virðulegi forseti, að betra væri fyrir hæstv. dómsmálaráðherra að skoða þetta áður en hann leggur fram sparnaðarhugmyndir af því tagi sem hér birtast, sem geta varðað hagsmuni almennings svo miklu. Ég hef þvert á móti harðnað í andstöðu minni. Mér finnst af máli hæstv. dómsmálaráðherra að dæma sem hann sýni ákveðna lítilsvirðingu, og það kemur mér á óvart, málum þar sem borgararnir sækja rétt sinn gagnvart ríkisvaldinu. Kannski hefur hann verið allt of lengi við völd. Það kann að ráða því að hann er farinn að horfa til þess sem ákveðins óþarfa að almenningur og borgarar þessa lands skuli sækja rétt sinn, m.a. í mannréttindamálum. Jú, allt í lagi, þeir geta fengið gjafsókn ef þeir eru bláfátækir og tekjur þeirra eru undir 72 þús. kr. en ekki ef þeir hafa 73 þús. kr. eða 74 þús. kr. í tekjur. Mér finnst að í máli hæstv. dómsmálaráðherra birtist okkur alvarleg þróun. Ég vara við því að þessi leið sé farin án þess að fyrir liggi svör við ákveðnum grundvallarspurningum sem ég hef minnst á. Mér virðist hæstv. dómsmálaráðherra láta að því liggja að það hafi verið vandamál við framkvæmd þessara mála, verið einhver lausung í þessu. Hann talaði um það áðan að óeðlilegt væri að menn gætu endalaust fengið gjafsókn í málum sem jafnvel væru ekki nægilegt tilefni málssóknar, væru illa rökstudd o.s.frv. Ég held að hæstv. dómsmálaráðherra viti það jafn vel og ég að það er til reglugerð um starfshætti gjafsóknarnefndar. Þar er mjög skýrt um þetta fjallað. Í 2. gr. þeirrar reglugerðar segir m.a., með leyfi forseta: „Umsókn skal vera ítarlega rökstudd og þar skal meðal annars fjallað um: a. helstu málsatvik, málsástæður og lagarök, b. hvort nægilegt tilefni sé til málshöfðunar eða málsvarnar, c. fjölskylduhagi umsækjanda ...“ - o.s.frv. „d. hvort úrlausn máls hafi almenna þýðingu ...“ Þetta er mjög ítarlega tilgreint í reglugerðinni. Ég veit að hæstv. dómsmálaráðherra veit jafn vel og ég að gjafsóknarnefnd hefur starfað eftir mjög skýrum reglum. Þær eru birtar á vef hæstv. dómsmálaráðherra, þ.e. vef dómsmálaráðuneytisins. Mér finnst ekki rétt að láta að því liggja og gefa í skyn að einhver lausung hafi verið á þessu, að þetta sé opin bók fyrir almenning, að ná sér í fría málssókn fyrir dómstólum eins og framkvæmdin hefur verið. Þvert á móti þá virtist mér, í umfjöllun allsherjarnefndar og eftir að hafa rætt við þá sem fyrir nefndina komu, að ekki hafi verið neinir hnökrar á þessari framkvæmd. Sú röksemdafærsla gengur einfaldlega ekki upp. Eftir standa, að því er mér finnst, lítilsgild rök hæstv. ráðherra fyrir því ástæða sé til að þrengja að möguleikum borgaranna til að sækja rétt sinn ef þeir telja á sér brotið. Við skulum muna það, virðulegi forseti, að um er að ræða mál þar sem fólk telur á sér brotið af hendi opinberra aðila eða stjórnvalda. Ég tel að þrengt sé um of að möguleikum fólks til málssóknar með því að miða það við skattleysismörk að fólk eigi rétt á gjafsókn. Mér finnst að hæstv. dómsmálaráðherra ætti ekki að þurfa að leggja í slíka vegferð. Ég stend við það sem ég sagði áðan og fleiri hafa sagt það. Mér finnast þetta illa rökstuddar breytingar. Hæstv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir endurtók það sem við báðar og fleiri höfum nefnt hérna til sögunnar úr greinargerð með frumvarpinu, að það þyki „ekki forsvaranlegt að verið sé að kosta málshöfðun eða málsvörn einstaklinga af almannafé á grundvelli svo almenns ákvæðis.“ Ef það hefðu verið raunveruleg vandamál með framkvæmdina, ef það hefði verið lausung á málinu og það óskýrt, ákveðin réttaróvissa í gangi og ef gjafsóknarnefnd hefði veitt slíkar heimildir á grundvelli geðþóttaákvarðana, þá mundi ég skilja hæstv. dómsmálaráðherra. En svo virðist bara ekki hafa verið. Ég bið hæstv. dómsmálaráðherra að upplýsa það ef svo hefur verið, hafi verið ávísað ótæpilega á ríkissjóð á grundvelli gjafsóknarákvæðisins. Enn og aftur: Ég hef frekar herst í trú minni og afstöðu gegn þessu frumvarpi, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég get ekki gert að því þótt fólk forherðist í trúnni í umræðum af þessu tagi. Það er ekki vandamál sem ég þarf að glíma við í þessu máli. Ég sannfærist alltaf betur og betur um að nauðsynlegt sé að setja um málið skýrari reglur. Í greinargerð með frumvarpinu eru m.a. settar fram röksemdir fyrir því að setja skýrari reglur, ef hv. þingmenn hafa fyrir því að lesa það. Þar segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er þannig ætlunin að gera skilyrði fyrir veitingu gjafsóknar skýrari og tekur frumvarpið að því leyti mið af álitum umboðsmanns Alþingis.“ Hér kemur fram að þetta er m.a. gert vegna álita umboðsmanns Alþingis til þess að taka af skarið um álitamál sem hann hefur vikið að.

Reglugerðin ...

Maður stendur í þessum ræðustól af og til og er skammaður fyrir að hafa álit umboðsmanns Alþingis að engu. En þegar álit hans er notað sem rök í frumvarpi af þessum toga og sagt frá því í greinargerðinni að það sé tekið mið af álitum umboðsmanns Alþingis þá er það haft að engu, sagt að það hafi ekkert komið fram og ekkert liggi fyrir um að einhverjir aðilar hafi bent á nauðsyn þess að gera ákvæðin skýrari. Ég skora á hv. þm. að kynna sér þessi álit umboðsmanns Alþingis og þau álitamál sem upp hafa komið við framkvæmd laganna. Ég stóð að því á sínum tíma að setja umrædd ákvæði í lög. Ríkisstjórn sem ég var í og studdi stóð að því að setja þau í lög. Sú röksemdafærsla þingmannsins að ég hafi verið andvígur því að þessi leið yrði farin er náttúrlega eins fráleit og verið getur. Ég er hins vegar maður til þess, þegar ég að hnökrar hafa verið á framkvæmdinni, að gera bragarbót á og reyna að gera hana skýrari þannig að menn velkist ekki í vafa og að fjármunirnir nýtist þeim sem í raun þurfa á því að halda að ríkið styrki þá til málssóknar.

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra er ekkert að gera neitt skýrara. Hann er að taka út ákveðna heimild í b-lið 1. mgr. 126. gr. einkamálalaganna. Hann er að taka hana út, virðulegi forseti. Það er ekki rétt að með því séu viðkomandi ákvæði gerð skýrari. Það er bara ekki rétt. Það er verið að fella niður ákveðna heimild. Hins vegar kann að vera að komið væri til móts við álit umboðsmanns Alþingis með því að setja inn skýra reglugerðarheimild eða eitthvað slíkt í lögin. Hæstv. ráðherra heldur því fram að umboðsmaður Alþingis hafi farið fram á þessa breytingu. Deilan snýst um að taka út þessa tilteknu gjafsóknarheimild. Það er hæstv. dómsmálaráðherra að gera og um það snýst deilan. Ég bið hæstv. dómsmálaráðherra um að benda mér á það álit umboðsmanns Alþingis þar sem hann - fróðlegt væri ef það væri hreinlega lesið upp úr því, virðulegi forseti - leggur til að þessi tiltekna gjafsóknarheimild sé felld úr lögunum. Ég bið hæstv. dómsmálaráðherra að sýna mér það. Þá skal ég fremur beina gagnrýni minni að umboðsmanni Alþingis, hafi hann lagt það til. Umboðsmaður Alþingis kann að hafa lagt til breytingar á öðrum atriðum, t.d. að skýrar reglugerðarheimildir séu í lögum, sem er eðlilegasti hlutur í heimi, eins og 1. gr. gerir ráð fyrir. Mér finnst ansi ólíklegt, og leyfi mér að efast stórlega um það hér, virðulegi forseti, að umboðsmaður Alþingis hafi lagt til að þessi tiltekna heimild b-liðar 1. mgr. 126. gr. einkamálalaganna yrði felld út úr íslenskum lögum. Auðvitað er verið að gera lög skýrari með því að fella þau niður, það má alveg segja það. En ég leyfi mér að efast um að umboðsmaður Alþingis hafi lagt það til.

Virðulegi forseti. Frumvarpið er náttúrlega til umræðu í heild. Ég veit ekki hvers vegna hv. þm. heldur því fram að ekki megi líta til þeirra ákvæða frumvarpsins sem koma til móts við álit umboðsmanns Alþingis og það sé eitthvað sem ekki má ræða í þingsalnum, þótt hv. þm. sé á móti tilteknu ákvæði í frumvarpinu. Frumvarpið er m.a. flutt til að taka á málum vegna álits umboðsmanns Alþingis. Eins og ég benti á í ræðu minni áðan þá hafði þingmaðurinn ekkert fyrir sér í því þegar hún sagði að ekki væri rökstutt í frumvarpinu hvers vegna sérstaklega væri vikist undan því að breyta ákvæðum um þjóðlendumál og ákvarðanir óbyggðanefndar. Ég rakti skýr rök fyrir því. Þannig er sama hvaða atriði ég tek upp og ræði við hv. þm., röksemdafærslan hjá þingmanninum stenst bara ekki þótt hún telji mig skorta rök fyrir mínu máli. Hins vegar stenst ekki röksemdafærsla hv. þm. Hitt er ljóst að okkur greinir á um ákveðið atriði í frumvarpinu. Það er í sjálfu sér ekki ámælisvert að þingmenn séu ekki sammála um alla hluti í þingsalnum. En það er ekki eina atriðið í þessu frumvarpi. Það eru fleiri atriði í frumvarpinu og m.a. er tekið á málum sem snerta álit umboðsmanns Alþingis.

Virðulegi forseti. Deilan snýst um tiltekið ákvæði þessa frumvarps og það veit hæstv. dómsmálaráðherra jafn vel og ég. Ágreiningurinn er fyrst og fremst um niðurfellingu b-liðarins, sem oft hefur verið nefndur til sögunnar. Ég leyfi mér a.m.k. að draga þá ályktun af ræðu hæstv. dómsmálaráðherra að hann haldi því ekki fram að umboðsmaður Alþingis hafi lagt til niðurfellingu þessa liðar. Það er umdeildast í þessu máli og á því byggi ég andstöðu mína. Varðandi þjóðlenduákvæðið þá er ekki rétt að ég hafi sagt að engin rök hafi verið færð fyrir því. Ég sagði að sú röksemdafærsla væri jafnfátækleg og önnur röksemdafærsla í frumvarpinu. Ég dró það m.a. fram að til sögunnar væru nefnd jafnræðisrök, þ.e. að þar sem málarekstur sé hafinn vegna ákvarðana óbyggðarnefndar á einu svæði þyki rétt að sömu reglur gildi vegna mála sem rekin eru á öðrum svæðum. Ég benti líka á, virðulegi forseti, og trúi ekki öðru en hæstv. dómsmálaráðherra hafi heyrt það, að því nákvæmlega sama megi halda fram varðandi aðra málaflokka. Það eru önnur mál í gangi í öðrum málaflokkum þar sem fólk nýtur rýmri réttinda en sá sem yrði fyrir nýju lögunum hæstv. dómsmálaráðherra ef þau verða einhvern tímann að lögum. Ég undrast þetta, þótt ég ímyndi mér að ástæðan sé sú að þjóðlendulögin hafa ákveðna sérstöðu vegna þess að þar fer ríkið beinlínis gegn einstaklingum og á frumkvæðið að því. En auðvitað upplifa þeir einstaklingar sem telja sig órétti beitta af hálfu ríkisvaldsins eða opinberra aðila það nákvæmlega sama, að þeir séu órétti beittir. Á fundi hjá hæstv. allsherjarnefnd var meira að segja nefnt dæmi um það þegar einstaklingur er pikkaður út vegna þess að nota á hann sem prófmál í málssókn skattyfirvalda gagnvart tilteknum hópi einstaklinga. Það má með sömu rökum segja að í slíkum málum þurfi að gæta jafnræðis og allir eigi þá að njóta gjafsóknar í slíkum málum. Ég sé ekki að rök séu fyrir því að draga þjóðlendulögin sérstaklega út, með fullri virðingu fyrir rétti þeirra sem þar eiga í hlut.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað. Í frumvarpinu, sem lagt var fram á 130. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga, er lagt til að lögfest verði heimild til að birta Stjórnartíðindi eingöngu á rafrænu formi. Þá eru einnig lagðar til nokkrar breytingar sem miða að því að gera birtingu laga, stjórnvaldserinda og milliríkjasamninga í senn skilvirkari og ódýrari. Frumvarpið er samið af nefnd sem skipuð var af dóms- og kirkjumálaráðherra í september árið 2000. Nefndinni var falið að gera tillögur um framtíðarskipulag á birtingu laga og stjórnvaldsfyrirmæla og þar með talið að endurskoða gildandi lög með tilliti til möguleika á rafrænni birtingu samhliða eða í stað hefðbundinnar birtingar. Nefndin hóf starf sitt með því að undirbúa rafræna birtingu Stjórnartíðinda og Lögbirtingablaðs á netinu. Í því skyni var útbúinn sérstakur gagnagrunnur Stjórnartíðinda og Lögbirtingablaðs sem var opnaður á netinu í febrúar árið 2002. Góð reynsla af útgáfu Stjórnartíðinda og Lögbirtingablaðsins á netinu varð til þess að heimilað var með lögum nr. 165/2002 að hætta prentaðri útgáfu Lögbirtingablaðs og gefa það eingöngu út á rafrænu formi, þó þannig að þeir sem þess óska geti keypt prentaða útgáfu af því. Með frumvarpi því sem nú liggur fyrir er lagt til að lögfest verði sams konar heimild til að birta Stjórnartíðindi eingöngu á rafrænu formi. Ljóst er að rafræn birting laga og annarra settra réttarreglna getur haft ýmsa kosti í för með sér, einkum þá að auðvelda aðgengi að þeim og að stuðla að sparnaði og hagræðingu þegar fram í sækir. Þó þarf að tryggja að lögin séu aðgengileg þannig að réttaröryggi sé tryggt. Því þarf ýmsum skilyrðum að vera fullnægt svo að rafræn birting komi til álita. Fyrirkomulag rafrænnar birtingar þarf í fyrsta lagi að taka mið af því að búnaður sem flestra nýtist. Þeim sem ekki geta nýtt sér upplýsingatæknina verði gert kleift að nálgast lögin með hefðbundnum hætti, þ.e. í prentuðu formi. Í öðru lagi þarf rafræn birting að vera svo örugg að ekki fari á milli mála hvaða lög gilda á hverjum tíma. Um þessi atriði og fleiri vísast að öðru leyti til greinargerðar með frumvarpinu. Aðrar efnisbreytingar sem felast í frumvarpinu eru eftirfarandi: Lagt er til að birting á EES-reglum og öðrum þjóðréttarreglum, sem leiða þarf í landsrétt, verði gerð skilvirkari þannig að nægilegt sé við innleiðingu þeirra að vísa til birtingar þeirra í EES-viðbæti við Stjórnartíðindi EB eða í C-deild í stað þess að birta þær jafnhliða í A-deild eða B-deild Stjórnartíðinda eftir atvikum. Þá er lagt til að heimilað verði í undantekningartilvikum að birta þjóðréttarreglur á erlendu máli, en heimildin er bundin því afdráttarlausa skilyrði að viðkomandi samningur varði afmarkaðan hóp manna sem með sanngirni má ætlast til að skilji hið erlenda tungumál vegna menntunar sinnar eða annarrar sérhæfingar. Loks er lagt til að tekið verði af skarið um gildistöku birtra fyrirmæla í lögum og að kveðið verði sérstaklega á um að birt fyrirmæli skuli binda alla frá og með deginum eftir útgáfudag þeirra ef þau geyma ekki aðrar ákvarðanir um gildistöku sína. Að öðru leyti felur frumvarpið í sér einföldun á orðalagi og efnisskipan, eða skýringar á atriðum sem talin hafa verið felast í gildandi lögum um birtingu laga og stjórnvaldserinda, nr. 64/1943, með síðari breytingum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að segja að ég kann betur að meta tóninn í því frumvarpi sem hæstv. dómsmálaráðherra mælir fyrir nú en því síðasta sem við ræddum hér. Ég held að þarna sé verið að stíga skref sem er ekki bara eðlilegt og sjálfsagt, heldur nauðsynlegt og geti orðið mjög til bóta fyrir borgara landsins og ekki síst fyrir þá sem vinna að lögfræði eða þurfa að kynna sér þau gögn sem hér eiga í hlut. Ég tel því að frumvarpið sé af hinu góða og mjög æskilegt. Mér sýnist líka að til undirbúnings hafi verið vandað og menn velt fyrir sér hugsanlegum álitaefnum sem upp kynnu að koma því auðvitað er birting laga og stjórnvaldserinda vandmeðfarin og þarf að gæta þess að horft sé til allra þeirra sjónarmiða sem þarf að taka tillit til og virðist það allt saman hafa verið skoðað ofan í kjölinn í þessari vinnu. Ég held að flestir sem vinna að lögfræði séu sammála um að það hafi orðið algjör bylting í þessum efnum þegar fólk fór að fá aðgang eða möguleika á því að ná sér í rafræn gögn, hvort sem um er að ræða lög eða dóma Hæstaréttar, úrskurði umboðsmanns o.s.frv. Auðvitað er það orðið miklu aðgengilegra og auðveldara, bæði fyrir lögfræðinga sem þurfa að fjalla um einstök mál og borgarana að nálgast þessi gögn. Það hlýtur að vera tilgangurinn með birtingu slíkra gagna að þau séu aðgengileg. Ég álít að með því að fá þau yfir á rafrænt form séu miklu meiri líkur á að aðgangur sé góður og greiður en þegar svo var ekki. Ég vil sérstaklega nefna að auk þess að það er ánægjulegt að lagt sé til að heimilað verði gefa Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað eingöngu út á rafrænu formi að ákveðnum skilyrðum fullnægðum, þá er líka fjallað um birtingu á EES-reglum og öðrum þjóðréttarreglum sem leiða þarf í landsrétt, að það verði gert skilvirkara en nú er. Ég held að þar sé mikið verk að vinna og þurfi að laga verulega það ástand sem nú er. Í sjálfu sér sé ég ekki hætturnar í því að heimilað verði að birta þjóðréttarreglur á erlendu máli að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Ég held að það hljóti að vera betra að hafa slíkar reglur a.m.k. aðgengilegar á erlendu máli en að hafa þær jafnóaðgengilegar og þær eru í dag. Ég vil t.d. nefna af því að ég hef reynslu af því sjálf nýverið að leita að ákveðnum gögnum frá Evrópuráðinu að það er ekki fyrir hvern sem er að fara inn á heimasíðu Evrópuráðsins og finna þar einhverjar tilteknar samþykktir, jafnvel þó að maður sé vanur að leita að slíkum gögnum á netinu. Það er mikill frumskógur og að mörgu leyti mjög óaðgengilegt a.m.k. fyrir þá sem ekki eru vanir að gera slíka hluti. Ég held því að það sé af hinu góða að heimildir stjórnvalda hér á landi til þess að koma þessum upplýsingum á framfæri við almenning séu auknar. Jafnvel þótt það kosti í einhverjum tilvikum að gera þurfi það á erlendri tungu er það þó skárra en að fólk sé tiltölulega ómeðvitað um reglurnar í mörgum tilvikum. Ég vil líka velta því upp í þessu samhengi, þó að það sé ekki að því er mér skilst á málasviði hæstv. dómsmálaráðherra, hvaða reglur séu viðhafðar um hvaða samningar eða sáttmálar eða skuldbindingar sem við höfum tekist á hendur, íslenska ríkið, eru þýddar. Mér finnst í raun og veru alveg með eindæmum hve lítið af þeim samþykktum sem koma frá Evrópuráðinu eru þýddar á íslenska tungu. Ég veit ekki hvaða vinnureglur gilda hjá þýðingardeild utanríkisráðuneytisins í þeim efnum, en mér finnst að þarna þurfi að gera einhverja bragarbót á, það þurfi í miklu ríkari mæli að þýða þessar reglur þó að það þurfi að sjálfsögðu að vera einhverjar hömlur á því en að helstu samþykktir t.d. Evrópuráðsins, sem Ísland hefur tekist á hendur að fullgilda eða við höfum samþykkt með þátttöku okkar í Evrópuráðinu, séu þýddar á íslenska tungu. Mér finnst allt of mikið um að svo sé ekki. Ég þekki ekki nákvæmlega vinnulagið þarna en ég hef rekið mig á að það er ansi mikið af slíkum samþykktum sem mundu jafnvel teljast til grundvallarsamþykkta sem ekki hafa verið þýddar, og ég tel að það sé miður. Þó að ég beini því kannski ekki til dómsmálaráðherra, ég held að það eigi heima hjá hæstv. utanríkisráðherra, vildi ég draga það fram í umræðunni hér.

Frú forseti. Hér mælir hæstv. dómsmálaráðherra fyrir merku nýmæli í því hvernig birta á þegnunum þá löggjöf eða þær reglur sem þegnunum ber að fara eftir. Það má auðvitað líta á þetta í samhengi allt frá þjóðveldisöld þegar lög voru kynnt af lögsögumanni og var þá bara úr munni og höfði þess manns. Síðan gerist það með prentuðu máli að þetta er bætt og er aðgengilegra. Nú er kominn þriðji birtingarmátinn sem er mjög merkur og í takt við þá tækni sem menn ráða yfir í dag, að birta þetta rafrænt. Þess vegna er það frumvarp sem hæstv. dómsmálaráðherra mælir fyrir í dag barn nútímans og mjög athyglisvert. Auðvitað þarf að gæta að því að sú birting sé nokkuð örugg. Ég veit að tæknin á að sjá til þess af því réttaráhrifin hafa alltaf miðast við það hvenær birtingin fer fram. Ég tek mjög jákvætt undir málið og það nýmæli sem hæstv. dómsmálaráðherra mælir hér fyrir og tel að það muni horfa til bóta fyrir réttaröryggið af því að með fullri virðingu fyrir Stjórnartíðindum í því formi sem þau eru gefin út í dag og dreifingu þeirra, er ekki ólíklegt að rafræn birting verði enn aðgengilegri fyrir þegna landsins. Ég lýsi stuðningi við það frumvarp sem hér er flutt.

Hæstv. forseti. Frumvarp það sem ég mæli hér fyrir og er á þskj. 13 er endurflutt. Því var dreift á síðasta þingi en var þá ekki útrætt. Við flutningsmenn þess höfum kosið að endurflytja það óbreytt. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Steingrímur J. Sigfússon og Þuríður Backman. Frumvarpið er í átta greinum og gerir ráð fyrir því að fórnarlömbum mansals skuli gefinn kostur á fórnarlamba- og vitnavernd. Í fórnarlamba- og vitnavernd felst að útlendingi sem er fórnarlamb mansals og hefur verið vistaður ólöglega á Íslandi, skuli gefinn kostur á sérstöku tímabundnu dvalar- og atvinnuleyfi til eins árs með heimild til framlengingar. Fórnarlambaverndin gengur framar vitnaverndinni samkvæmt frumvarpi þessu, þannig að ef fórnarlamb mansals treystir sér ekki til eða getur ekki einhverra hluta vegna vitnað gegn hinum brotlegu, skerðir það á engan hátt rétt hans til þeirrar aðstoðar sem þessi lög gera ráð fyrir. Ég mun koma nánar að því á eftir, virðulegur forseti, hvernig ég rökstyð þá reglu sem kemur fram í 2. gr. frumvarpsins. Þeir sem þiggja fórnarlamba- og vitnavernd samkvæmt frumvarpi þessu skulu taka þátt í áætlun um félagslegan stuðning þann tíma sem þeir þiggja verndina. Þeim skal jafnframt standa til boða félagsleg, sálræn og lögfræðileg aðstoð, læknishjálp og þjónusta túlka, sem og starfsþjálfun og aðstoð við atvinnuleit. Þá skal þeim einnig standa til boða aðstoð við að sækja um ótímabundið dvalar- og atvinnuleyfi þegar fórnarlamba- og vitnaverndinni lýkur. 3. gr. frumvarpsins fjallar um það að fórnarlömb mansals sem gefinn er kostur á fórnarlamba- og vitnavernd skuli hafa 30 daga umþóttunartíma til að ákveða hvort þau þiggja verndina, en meðan á umþóttunartímanum stendur hafi þau bráðabirgðadvalarleyfi hér á landi. 4. gr. fjallar um það að þegar dvalar- og atvinnuleyfi skv. 1. mgr. 2. gr. rennur út, eigi lög um útlendinga og lög um atvinnuréttindi útlendinga við. Ef þeir sem hafa þegið fórnarlamba- og vitnavernd sækja um dvalar- og atvinnuleyfi, skal samvinna þeirra við yfirvöld metin þeim til tekna við úrlausn þess hvort ný leyfi fást veitt. 5. gr. fjallar um fimm manna nefnd um fórnarlamba- og vitnavernd sem frumvarpið gerir ráð fyrir að dómsmálaráðherra skipi vegna framkvæmdar laga þessara. Verkefni nefndarinnar skulu fyrst og fremst vera þau að kanna hvort grunur um mansal sé á rökum reistur. Nefndinni er líka gert að taka ákvörðun um veitingu dvalar- og atvinnuleyfis og taka ákvörðun um endurnýjun dvalar- og atvinnuleyfis. 6. gr. gerir ráð fyrir að Vinnumálastofnun gefi út atvinnuleyfin og Útlendingastofnun dvalarleyfin. 7. gr. fjallar um það að að öðru leyti en leiðir af lögum þessum gildi lög um útlendinga og lög um atvinnuréttindi útlendinga eftir því sem við á um þau fórnarlömb mansals sem þiggja fórnarlamba- og vitnavernd samkvæmt lögum þessum. 8. gr. er síðan gildistökugrein. Frú forseti. Það er alveg ljóst af þessu frumvarpi að því er ætlað að festa í lög ákveðin réttindi til handa svokölluðum fórnarlömbum mansals. Þetta er sem sagt mál sem fjallar um fórnarlamba- og vitnavernd og er það í fullu samræmi við skuldbindingar aðildarríkja samnings Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir til að sporna við skipulagðri fjölþjóðlegri glæpastarfsemi. Sá samningur var undirritaður fyrir Íslands hönd þann 13. desember árið 2000 en bíður enn fullgildingar. Við þennan samning voru svo gerðir tveir viðaukar og öðrum þeirra er ætlað að taka sérstaklega á mansali, ekki síst stöðu kvenna og barna, og sporna við slíkri glæpastarfsemi auk þess sem honum er ætlað að tryggja þolendum slíkra glæpa vernd og aðstoð. Það er ekki hvað síst í ljósi þessa viðauka sem nefndur er Palermo-sáttmálinn eða Palermo-samningurinn sem þetta frumvarp er samið og flutt. Hæstv. forseti. Samkvæmt upplýsingum úr skýrslu Sameinuðu þjóðanna um mansal má gera ráð fyrir því að hundruð þúsunda karla, kvenna og barna séu árlega seld ólöglega á milli landa vítt og breitt um heiminn. Til skamms tíma töldu menn að þetta fólk væri viljugir þátttakendur í hinu ólöglega athæfi, fólk sem sjálfviljugt flýði fátækt og eymd í heimalöndum sínum í von um að eitthvað skárra væri í boði á hinum ríku Vesturlöndum. En hin síðari ár hafa nýjar hliðar á þessari ólöglegu starfsemi orðið meira og meira áberandi. Það er sú starfsemi sem tengist hinum svokallaða kynlífsmarkaði Vesturlanda. Í slíkum tilfellum er oft um nauðung eða um upplogin gylliboð að ræða og er ofbeldi og hótunum gjarnan beitt til að beygja fórnarlömbin undir vilja þeirra sem mansalið stunda. Fólk greiðir oft háar upphæðir fyrir flutninginn sem oft á sér stað við óviðunandi aðstæður og endar svo oftar en ekki í nauðungarvinnu, í vændi eða sem þátttakendur í öðru ólöglegu athæfi í móttökulandinu. Konur sem eru seldar sem kynlífsþrælar lenda oftar en ekki í afar grófu ofbeldi og er gjarnan nauðgað hvað eftir annað áður en sala frá einum aðila til annars á sér stað. Það eru til ótal dæmi um hroðalega meðferð þeirra og það er ekki óalgengt að þær séu látnar þjóna vændiskúnnum upp í 18 klukkustundir á dag alla daga vikunnar. Þær eru í flestum tilfellum algjörlega háðar kúgurum sínum sem eru oft þá eigendur vændishúsanna um leið. Þessar konur eru yfirleitt án vegabréfs í landi sem þær vita jafnvel ekki hvað heitir og þær eru neyddar til að láta af hendi stærstan hluta þeirra peninga sem kúnnarnir greiða fyrir vændið, enda eru þær sagðar þurfa að endurgreiða háar fúlgur fyrir fargjald, húsaleigu og uppihald. Konunum er haldið innilokuðum á vændishúsunum eða þeim er ekið milli kúnna af hinum svokölluðu eigendum sínum og venjulega eru þær fluttar ört á milli staða eða landa til að tryggja að þær geti alls ekki myndað nein tengsl við vændiskúnnana. Slíkt gæti orðið til þess að einhverjir tækju upp á því að fá samúð með þeim og vilja bjarga þeim. Þessar konur eru varaðar við því að leita til lögreglu, heilbrigðisyfirvalda eða þeirra samtaka sem aðstoða fólk sem orðið hefur fyrir ofbeldi. Reyni þær slíkt kallar það á grófar líkamlegar refsingar, barsmíðar og endurteknar nauðganir, eða þá að því er hótað að eitthvað komi fyrir fjölskyldur þeirra í heimalöndunum. Allt gerir þetta yfirvöldum afskaplega erfitt fyrir með það að ná til fórnarlamba mansals. Það er mat okkar flutningsmanna þessa frumvarps, virðulegi forseti, að samhliða lögfestingu ákvæðisins í 227. gr. a almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, þar sem mansal er gert að sérstöku refsilagabroti hefði að sjálfsögðu átt að lögfesta ákvæði um fórnarlamba- og vitnavernd, enda er slíkt í samræmi við ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna, sem áður var nefndur, og í samræmi við það sem nágrannalönd okkar eru að opna augu sín fyrir að þurfi að gera. Það er líka í samræmi við tillögu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um skammtímadvalarleyfi til handa fórnarlömbum mansals sem aðstoða yfirvöld við að koma upp um þá sem grunaðir eru um að standa að eða stuðla að mansali. Þegar greinargerðin sem frumvarpinu fylgir var skrifuð beið þessi tillaga framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins afgreiðslu en mér er ekki kunnugt um það akkúrat á þessari stundu hvar hún er stödd í ferlinu. En það er sem sagt alveg ljóst að tilmælin eru í samningunum og í tilskipunum og í þeim tilmælum sem eru að koma til okkar hvaðanæva að og þar er kveðið skýrt að orði. Varðandi aðgerðir í Evrópu til þessa má segja að nokkuð mörg lönd í Evrópu hafi nú þegar skilgreint mansal sem sérstakt refsilagabrot en þau hafa ekki öll tryggt jafnhliða vernd fórnarlambanna, eða það er mismunandi með hvaða hætti slíkt kemur fram í lagasetningunum. Tvö lönd má nefna sem reyna virkilega að tryggja rétt fórnarlamba mansalsins en það eru Belgía og Ítalía. Ítalska fórnarlambaverndin er útfærð í 18. gr. laga nr. 286 frá 1998 og í 27. gr. forsetatilskipunar nr. 394 frá 1999 en þessar greinar gera ráð fyrir vegabréfsáritun vegna verndunar erlendra borgara. Þar er lögð áhersla á að yfirvöld greini aðstæður einstaklinganna sem grunur leikur á að hafi verið seldir mansali til Ítalíu og setji af stað sérstaka áætlun um að aðstoða viðkomandi með hvaðeina sem þarf til að losa þá undan valdi þeirra sem hafa gerst brotlegir við lög og alþjóðasamninga með því að stunda mansal. Í frumvarpinu sem hér er mælt fyrir er þetta ítalska atriði haft til sérstakrar hliðsjónar. Það má segja að Ítalir hafi gengið hvað lengst í þessum efnum þar sem þeir skilyrða ekki fórnarlambaverndina við það að fórnarlambið vitni gegn hinum brotlegu. Ég kem nánar að því síðar, frú forseti. Almennu rökin fyrir fórnarlamba- og vitnaverndinni í tengslum við mansal eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi eru þar auðvitað til grundvallar mannúðarsjónarmið en mannréttindi þess fólks sem lendir í klóm nútímaþrælasala hafa sannarlega verið brotin. Það hefur verið niðurlægt og oft hefur þetta fólk verið beitt grófu ofbeldi. Til að það fólk sem lendir í höndum þessara glæpamanna geti endurheimt mannlega reisn sína og aftur orðið virkir þegnar í samfélaginu þarf að styðja við það svo um munar. Í öðru lagi má nefna þau rök að með því að fá fórnarlömbin til samvinnu við yfirvöld megi auðvitað auka líkurnar á að lögreglu takist að koma upp um þá glæpamenn sem stunda ólöglegan innflutning eða sölu á fólki. Í því frumvarpi sem ég hér tala fyrir er samvinna fórnarlambsins við viðkomandi yfirvöld, um að vitna gegn hinum brotlegu, ekki gerð að skilyrði fyrir dvalarleyfi eða þeirri aðstoð sem skylt yrði að veita fórnarlömbunum samkvæmt frumvarpinu, heldur er lögð áhersla á að líkurnar aukist á því að fórnarlambið vitni gegn hinum brotlegu fái það dvalarleyfi og félagslega og réttarfarslega aðstoð. En samkvæmt þessu frumvarpi er það ekki gert að skilyrði og það sæki ég, eins og ég sagði áðan, í ítölsku lögin. Ef ekki er í lögum heimild til sérstaks dvalarleyfis fyrir fórnarlömb mansals er yfirvöldum nauðugur einn sá kostur - þannig standa málin hér hjá okkur núna - að senda þau úr landi. Það er aðeins trygging fyrir því að þau lendi aftur í klóm glæpamannanna og þar með er ljóst að hörmungar þessara einstaklinga halda áfram. Samstarf yfirvalda og fórnarlambs getur verið með því móti að fórnarlambið gefi upplýsingar um grunaða einstaklinga, leggi fram ákæru eða beri vitni fyrir dómi en það er eins og áður sagði samt ekki gert að skilyrði fyrir verndinni í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar. Í ljósi þess sem áður er sagt um það hversu erfitt er fyrir yfirvöld að ná sambandi við fórnarlömb mansals er mikilvægt að þeim sé gert það ljóst að þau eigi rétt á dvalarleyfi og að þau hafi tíma til umþóttunar. Þann tíma er líka mikilvægt að sjá fórnarlömbunum fyrir húsnæði, heilbrigðisþjónustu og annarri nauðsynlegri aðstoð. Um þennan umþóttunartíma er getið í 3. gr. frumvarpsins. Það er mikilvægt að yfirvöld geri sér grein fyrir því að fórnarlömb mansals, sem oftast eru konur og börn, hafa að öllum líkindum gengið í gegnum miklar þjáningar, verið í lífshættu og verið beitt líkamlegu ofbeldi. Einnig ber að hafa í huga að staða þeirra sem lenda í þessum aðstæðum er einatt afskaplega veik. Alþjóðlegir glæpahringir notfæra sér neyð og fátækt fólks og eru því sekir um að notfæra sér yfirburðastöðu sína gagnvart fátækum fórnarlömbum. Aðgerðir lögregluyfirvalda verða því einatt að byggjast á virðingu fyrir einstaklingnum sem í hlut á og taka mið af sjálfsögðum mannréttindum og mannúðarsjónarmiðum. Til að auðvelda yfirvöldum að ná til fórnarlambanna er svo nauðsynlegt að eiga gott samstarf við frjáls félagasamtök sem starfa að mannúðarmálum og samtök sem starfa með innflytjendum eða fórnarlömbum ofbeldis. Það er ekki ólíklegt að vitneskja um veru fórnarlamba mansals í landinu berist einmitt fyrst til slíkra samtaka. Þess vegna er afar mikilvægt að stjórnvöld efli skipulegt samstarf við slík samtök. Rökin fyrir því að dvalarleyfið þurfi að vera til eins árs í senn en ekki til skemmri tíma eru byggð á raunsæju mati á því hversu langan tíma tekur að vinna mál af þessu tagi og einnig er líklegra að fórnarlömbin telji sér borgið ef tíminn er þetta langur. Líklegra er að fórnarlömbin séu tilbúin að ganga til samstarfs við stjórnvöld ef þau eiga tryggt dvalarleyfi í landinu í a.m.k. eitt ár en ef eingöngu væri um örfáa mánuði að ræða. Frumvarpið sem hér er talað fyrir nær til einstaklinga sem hafa verið vistaðir á Íslandi fyrir milligöngu einstaklinga eða samtaka sem komið hafa þeim í ólögleg störf og/eða í þjónustu á sístækkandi klám- og kynlífsmarkaði. Það tekur hins vegar ekki til þeirra einstaklinga sem eingöngu eru viðkomufarþegar, svokallaðir transit-farþegar, á Íslandi og grunur fellur á við hefðbundið vegabréfaeftirlit slíkra farþega. Talið er ljóst af atburðum síðustu missira að verið sé að smygla fólki í gegnum Ísland til Vesturheims en einnig eru til staðar ýmsar vísbendingar um að nektarstaðir á Íslandi kaupi til landsins stúlkur sem tengjast alþjóðlegum samtökum sem útvega stúlkur til starfa á slíkum stöðum. Vegna alls þessa getum við átt von á því að það styttist í að fórnarlömb nútímaþrælaverslunar verði vistuð á Íslandi, ef það er ekki þegar hafið, og þá er mikilvægt að hafa löggjöf sem getur tekið á slíkum málum með afgerandi hætti. En það er einmitt slík löggjöf sem hér er til umfjöllunar og sem ég nú hef mælt fyrir. Í lok máls míns vil ég einungis ítreka að tilmæli Norðurlandaráðs til Norðurlandaþjóðanna varðandi þetta mál eru afar afdráttarlaus. Það hafa komið tilmæli um að fórnarlamba- og vitnavernd af því tagi sem hér hefur verið talað fyrir verði leidd í lög í öllum löndunum. Það kæmi í veg fyrir að yfirvöld ættu það úrræði eitt þegar upp koma svona mál að senda fórnarlömb mansalsins aftur inn í hringiðu þrælahaldsins eftir að mál þeirra hafa verið leyst eða til skoðunar hjá yfirvöldum. Að lokinni þessari umræðu mælist ég til þess að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allsherjarnefndar.

Frú forseti. Það mál sem hér er til umræðu snýr að fórnarlömbum mansals. Það er náttúrlega gríðarlega alvarlegt og ber að skoða gaumgæfilega. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir er mikill sérfræðingur á þessu sviði og langar mig að beina til hennar nokkrum spurningum til að fá gleggra ljós á málið. Hvað ætli þessi málaflokkur varði marga árlega hér á Íslandi? Nú kom fram í greinargerðinni eða í ræðu hv. þingmanns að þetta er gífurlega stór málaflokkur úti í heimi og væri fróðlegt að fá álit hennar á umfanginu. Ég geri mér ljóst að þessi mál eru ekki þegar uppi á borðinu en þó ætti að vera komin einhver mynd á það hvað þessi málaflokkur er stór, eða gæti orðið stór hér á landi. Önnur spurning sem mig langar að beina til hv. þingmanns varðar 3. gr. Í greinargerðinni kemur fram að þetta séu mjög alvarlegir glæpir og að þetta fólk er beitt þvingunum. Ef ég skil 3. gr. rétt er þetta umþóttunartími eftir að umrædd fimm manna nefnd hefur tekið ákvörðun um að veita fólki dvalar- og atvinnuleyfi. Þess vegna langar mig að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort það þurfi 30 daga frestinn í ljósi þess. Málið hefur þá eflaust verið í kerfinu um einhvern tíma. Er 30 daga fresturinn hugsaður til þess að umræddri fimm manna nefnd takist að vinna málið á þeim tíma? Annað sem ég tel vert að fara yfir varðar 5. gr. Ef umrædd nefnd veitir dvalar- og atvinnuleyfi til eins árs vegna gruns um mansal en frekari rannsókn leiðir í ljós að fyrri grunsemdir séu rangar á þá ekki að vera heimild til þess að svipta fólk sem hefur sótt um dvalar- og atvinnuleyfi þeim leyfum? Það yrði þá til þess að lögin yrðu ekki misnotuð. Að öðru leyti tel ég mjög þarft að hreyfa við þessum málum.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson beindi til mín þremur spurningum og mér er ljúft og skylt að svara þeim. Hann spurði í fyrsta lagi hvað mörg svona mál gætu mögulega komið upp á ári eða hvað þessi málaflokkur varðaði marga á ári. Það er auðvitað ekki vitað hversu umfangsmikill þessi málaflokkur gæti orðið á Íslandi eða er í dag. Hins vegar get ég nefnt dæmi um að á Spáni hefur það vakið athygli upp á síðkastið að menn telja sig hafa nokkuð glögga mynd af því núna hvernig umhorfs er í vændisiðnaðinum á Spáni en þar er sagt að um 300 þúsund konur stundi nú vændi, 300 þúsund í heildina á öllum Spáni, og það er talið að níu af hverjum tíu séu útlendingar eða af erlendu bergi brotnar og langflestar eða mjög margar ólöglegir innflytjendur í landinu. Þetta er því gífurlega stórt mál og tölur frá Grikklandi eru jafnvel enn svakalegri en frá Spáni og líka frá Ítalíu. Ég hef enga ástæðu til að halda annað en að þessi angi sé kominn hingað til Íslands eða teygi sig hingað þar sem hann er orðinn þetta útbreiddur um álfuna. Varðandi 3. gr. og umþóttunartímann þá er það rétt sem hv. þm. sagði að þetta er tími sem fórnarlömbin eiga að hafa til umþóttunar um hvort þau þiggi verndina eftir að nefndin hefur úrskurðað að þau fái hana. Þetta er eingöngu hugsað vegna þess að það er svo erfitt fyrir fórnarlömbin að taka þessa ákvörðun, hvort þau treysta sér til að fara í gegnum það prógramm sem verið er að bjóða. Nánari ákvæði um þetta yrði sett í reglugerð og sömuleiðis yrði það reglugerðarmál sem kæmi til með að taka á þeirri 

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu sem felur í sér að Alþingi feli ráðherra Hagstofu Íslands að gera úttekt á þeim forsendum sem liggja að baki kennitölukerfi einstaklinga hér á landi. Borið verði saman form kennitölu einstaklinga hér á landi og í nágrannaríkjum með tilliti til þess hvort þar sé notast við sambærileg kerfi til auðkenningar og hvort í þeim felist augljósar persónuupplýsingar. Þá verði metnir kostir og gallar þess að taka upp nýtt kerfi sem væri laust við persónuupplýsingar og gæti staðið við hlið núverandi kennitölukerfis þannig að fólk hefði val um kennitölu. Frú forseti. Tillaga þessi var áður lögð fram á 130. löggjafarþingi, þ.e. á síðasta þingi, en ekki vannst tími til að mæla fyrir henni. Samkvæmt upplýsingum frá þjóðskrá var hætt að nota nafnnúmer hér á landi um áramótin 1987/1988 og kennitölur teknar upp til að auðkenna einstaklinga. Einstaklingar fæddir 1975 og síðar fengu ekki nafnnúmer heldur kennitölur. Kennitölukerfið hefur reynst vel að öðru leyti en því að í kennitölum okkar felast persónuupplýsingar. Oft hefur verið bent á að kennitölur séu notaðar óhóflega hér á landi og þeim mun bagalegra þykir fólki að þurfa sífellt að veita persónulegar upplýsingar ef það kærir sig ekki um það. Það eru sjálfsögð réttindi að fólk geti valið um það hvort það veitir persónulegar upplýsingar á borð við fæðingardag sinn og ár eða ekki. Rétt er að geta þess að í ríkjum þar sem íbúafjöldi hleypur á hundruðum milljóna, eins og t.d. í Bandaríkjunum, eru notaðar kennitölur sem veita engar persónuupplýsingar um viðkomandi einstakling. Mér hefur heyrst hér í umræðunni að þó nokkrir háttvirtir þingmenn séu miklir aðdáendur Bandaríkjanna og get ég heils hugar tekið undir með þeim að það má ýmislegt læra af Bandaríkjamönnum og m.a. að skoða hvort ekki eigi að fara sömu leið og Bandaríkjamenn og vera með kennitölukerfi sem veitir ekki persónulegar upplýsingar. Þó nokkrir hafa sett sig í samband við þann sem hér talar og lýst yfir ánægju með að þetta mál skuli vera flutt hér og ég vil grípa niður í eitt af þeim bréfum sem mér hafa verið send í tölvupósti. Það er frá karlmanni á sjötugsaldri og hann sagði, með leyfi frú forseta: „Það er orðið löngu tímabært að breyta umræddu kennitölukerfi. Það sýnir sig að þetta kennitölukerfi ýtir undir fordóma vegna aldurs einstaklinga á þeim tímum þegar allir eiga að vera sætir, ungir, ríkir til þess að vera gjaldgengir í samfélaginu.“ Tæknilega á ekki að vera neinum vandkvæðum bundið að gera fólki mögulegt að velja hvort það notar þá kennitölu sem hið opinbera hefur úthlutað því eða sækir um aðra sem ekki felur í sér neinar persónuupplýsingar. Eflaust mætti innheimta hóflegt gjald af þeim sem kjósa sér kennitölu úr hinu nýja auðkennakerfi ef kerfið þætti ella of kostnaðarsamt fyrir ríkissjóð, en við höfum nú dæmi um það varðandi bílnúmerin að menn geta valið sér einkanúmer. Að lokum vil ég að þessari þingsályktunartillögu verði vísað til allsherjarnefndar og vonast til að hún fái umfjöllun og farsæla afgreiðslu í allsherjarnefnd. Of oft vill brenna við við afgreiðslu mála frá stjórnarandstöðunni að þau fái ekki umfjöllun eða afgreiðslu í nefndum. Hér er um borðleggjandi mál að ræða sem háttvirtir þingmenn ættu að geta sameinast um hvar í flokki sem þeir standa.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu sem við flytjum öll, háttvirtir þingmenn Samfylkingarinnar. Í þessari tillögu er lagt til að Alþingi feli ríkisstjórninni að undirbúa lagabreytingar sem eru nauðsynlegar til þess að hægt sé að setja á stofn eitt atvinnuvegaráðuneyti. Samhliða verði þau atvinnumálaráðuneyti sem nú starfa, þ.e. iðnaðar- og viðskiptaráðuneyti, sjávarútvegsráðuneyti og landbúnaðarráðuneyti, lögð niður. Við teljum að þetta sé mikilvægt til þess að gera stjórnsýsluna skilvirkari og til að hagræða og koma stjórnsýslunni nær nútímanum. Við teljum ekki síst nauðsynlegt að stíga þetta skref til þess að skapa ráðuneyti sem fari með stjórnsýslu og stefnumörkun málefna allra atvinnugreina sem er að finna hér á landi, ekki bara þeirra sem falla undir þessi þrjú ráðuneyti sem ég hef lagt til að verði lögð niður heldur líka atvinnugreinar sem hafa orðið til á síðustu árum, jafnvel áratugum, en hafa í reynd hvergi átt höfði sínu að halla. Ég nefni ferðaþjónustu, sem á sínum tíma var sérstaklega holað niður í samgönguráðuneytinu af engum sérstökum rökum. Ég þekki það mál vel vegna þess að ég sat í ríkisstjórn þegar menn tóku þá ákvörðun. Það má líka nefna þekkingariðnað og upplýsingatækni og aðrar skyldar greinar. Ég vil taka það fram, frú forseti, að þó að hér sé lagt til að stokka upp ráðuneyti og stofnanir sem beinlínis tengjast atvinnuvegum með formlegum hætti innan verkaskiptingar eins og hún er skilgreind í reglugerð um Stjórnarráð þá er hér í reynd um að ræða, að okkar tillögu, fyrsta skrefið að allsherjaruppstokkun Stjórnarráðsins. Það væri hægt að hafa langt mál til að skýra út hugmyndir sem hafa orðið til í vinnu Samfylkingarinnar, nú um tveggja ára skeið, varðandi þessa uppstokkun á Stjórnarráðinu. Ég tel hins vegar að það skref sem við stígum hér með þessari þingsályktunartillögu sé eðlilegt fyrsta skref. Það er líka ákaflega heppilegt vegna þess að þarna er um að ræða mjög afmarkaðan þátt af Stjórnarráðinu í dag. Þarna er um að ræða að leggja niður þrjú ráðuneyti sem tilheyra í reynd skiptingu sem er ekki lengur við lýði. Stjórnarráðið hefur ekki breyst að neinu marki síðan1969. Þá tel ég frá stofnun umhverfisráðuneytisins 1989, 20 árum eftir síðustu meiri háttar uppstokkun á Stjórnarráðinu. Á þessum tíma hafa átt sér stað gríðarlegar breytingar í atvinnulífinu. Á sínum tíma var Stjórnarráðið, kannski eðlilega, ákveðin endurspeglun á atvinnulífinu eins og það greindist þá. Á þeim tíma greindist atvinnulífið í þrennt, í sjávarútveg, landbúnað og iðnað, og fjármálalífið endurspeglaði þá skiptingu. Það varð til Búnaðarbanki, Iðnaðarbanki og Fiskveiðasjóður. Það má segja að sjóðakerfið sem hið opinbera stóð fyrir og bankarnir, sem þá voru ríkisbankar, hafi algjörlega í einu og öllu endurspeglað þessa hefðbundnu skiptingu í atvinnulífinu. Og kannski ekki óeðlilegt að Stjórnarráðið hafi á þeim tíma líka endurspeglað hana sem það gerði svo sannarlega með því að atvinnugreinarnar féllu undir þessi þrjú ráðuneyti, iðnaðarráðuneytið, sjávarútvegsráðuneytið og landbúnaðarráðuneytið. Á þessum tíma, eins og 1969, má kalla að það hafi ekki verið neinar aðrar atvinnugreinar sem ekki féllu beinlínis undir þessa hefðbundnu skiptingu atvinnulífsins. Síðan hefur margt gerst. Það hafa orðið tæknibyltingar sem hafa leitt til fæðingar nýrra atvinnugreina sem ekki er hægt að skilgreina með rökrænum hætti í einhverja af þessum þremur upprunalegu kvíslum atvinnulífsins. Og það hefur orðið algjör breyting á fjármálalífi samfélagsins, viðskiptalífið og fjármálalífið hefur verið miklu sneggra til þess að laga sig að breytingum á atvinnulífinu sem hafa sprottið af nýjum og stundum gjörbreyttum framleiðsluháttum. Það má eiginlega segja, frú forseti, að þeim breytingum sem hófust í fjármálalífi þjóðarinnar fyrir hartnær 20 árum hafi lokið í febrúar á þessu ári þegar Búnaðarbankinn hætti að vera til undir því nafni. Þá má segja að fjármálalífið hafi endanlega hætt að endurspegla skiptingu atvinnulífsins í þessar þrjár hefðbundnu greinar. Hins vegar er athyglisvert að umræddar breytingar og þessar byltingar hafi algerlega liðið fram hjá húsum Stjórnarráðsins. Stjórnarráðið hefur með engu móti dregið dám af þeim breytingum og það hefur staðið niðurnjörvað lítt breytt árum saman. Þráinn innan kerfisins gegn breytingum og stöðnunin, íhaldssemin hefur verið slík að endurteknar ríkisstjórnir hafa ekki náð fram þeim vilja sínum að breyta verkaskiptingu Stjórnarráðsins og ná almennilegri uppstokkun sem endurspeglaði betur atvinnulífið í dag. Þetta birtist í því að núverandi ríkisstjórn hefur haft t.d. í stefnuyfirlýsingu sinni frá því að hún varð til 1995 að ráðast í uppstokkun Stjórnarráðsins. Það hefur ekki tekist. Fyrrverandi forsætisráðherra, hæstv. utanríkisráðherra Davíð Oddsson, var spurður að því af hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur undir lok síðasta kjörtímabils hvað liði framkvæmd þessa fyrirheits. Hæstv. utanríkisráðherra var nógu ærlegur til að svara því að það væri mjög ólíklegt að nokkrar breytingar yrðu gerðar á því kjörtímabili og hann bætti því við að málið væri það flókið og viðamikið og erfitt að í slíkar breytingar ættu menn einungis að ráðast í upphafi kjörtímabils og ég er alveg sammála því. Það er ekki síst þess vegna sem þessi tillaga er flutt hér í fyrsta skipti. Skammt er liðið frá upphafi kjörtímabils og ef flokkarnir á þinginu bæru gæfu til að ná höndum saman um þetta mikla verkefni held ég að það mundi skipta máli og flýta fyrir því að hægt væri að ráðast í þetta. Markmið okkar sem leggjum fram tillöguna er margþætt. Í fyrsta lagi teljum við mjög mikilvægt að laga Stjórnarráðið og ekki bara ráðuneytin heldur líka stofnanir þeirra að þeim gríðarlega miklu breytingum sem ég hef verið að lýsa og hafa orðið í atvinnuháttum. Þessar breytingar speglast að nánast engu leyti í uppbyggingu Stjórnarráðsins. Í annan stað teljum við að ráðuneytum hafi fjölgað úr hófi fram og löngu sé orðið tímabært að fækka þeim og gera starfsemi þeirra skilvirkari með því að sameina verkefni. Í þriðja lagi, og það skiptir ekki minnstu máli, eru stofnanir hinnar íslensku stjórnsýslu allt of margar miðað við þau verkefni sem þær hafa fengið í fang sitt af samfélaginu, þær eru of smáar og eru þess vegna ekki nægilega öflugar í mörgum tilvikum til þess að takast á hendur þau öflugu og flóknu verkefni sem nútímalegt og margþætt tæknisamfélag býr til. Í fjórða lagi, og það er ekki í sísta lagi, er tímabært að gera uppstokkun á Stjórnarráðinu, stofnunum og ráðuneytum til að gera rekstur hins opinbera skilvirkari, hagræða með sameiningu og draga þannig úr kostnaði skattborgaranna. Ég nefndi það áðan, frú forseti, að frá þeim tíma er menn breyttu verkum innan Stjórnarráðsins síðast hafa sprottið fram nýjar atvinnugreinar og á sama tíma hafa þær hefðbundnu atvinnugreinar sem fyrir eru dvínað að styrk og þær skipta minna máli. En það er eins og við sem förum hér með lagasetningu, ekki síst fjárlagasetningu, höfum ekki tekið mið af þessu. Ég skal taka tvö dæmi, frú forseti. Upplýsingatæknin sem er nýlega orðin til leggur til landsframleiðslunnar 5,5% en segja má að hún hafi til skamms tíma velkst eins og sprek í Stjórnarráðinu. Það er ekkert sérstakt ráðuneyti sem í raun og sann tekur sig af upplýsingatækni og við sjáum t.d. þegar við skoðum fjárlögin að framlög til upplýsingatækni er að finna ákaflega víða. Þau eru ekki markviss og þau eru ekki hnitmiðuð. Andspænis þessu höfum við gamla hefðbundna og vissulega mikilvæga atvinnugrein eins og landbúnað sem hefur í kringum sig heilt ráðuneyti, viðamikið stoðkerfi margra dýrra stofnana, þar á meðal heilan háskóla, en hún leggur einungis til 1% af landsframleiðslunni. Í dag er það orðin viðtekin skoðun að hið opinbera eigi ekki að gera neinn greinarmun á mismunandi atvinnugreinum. Ríkisvaldið á að skapa öllum atvinnugreinum sömu skilyrði til að vaxa. Þetta er vinnuaðferðin í atvinnulífinu sjálfu og við sem flytjum þessa þingsályktun teljum að öllum þessum greinum, gömlum og nýjum væri best komið saman í einu öflugu atvinnuvegaráðuneyti. Þar yrði stjórnsýslan og stefnumörkun fyrir atvinnulífið í heild færð til nútímans. Stefnan yrði skýrari og áhrif sérhagsmuna yrðu miklu minni. Ég er sannfærður um að gríðarmikill sparnaður mundi felast í að sameina þrjú ráðuneyti í eitt og sömuleiðis að ráðast samhliða í það að styrkja stofnanir með því að sameina þær og fækka. Ég tel að einungis sparnaður vegna stjórnunarkostnaðar gæti numið háum fjárhæðum. Ég er þeirrar skoðunar að með því að fækka ráðuneytum og sameina verkefni mætti spara milljarða kr. á hverju ári og mér finnst það merkilegt að ríkisstjórnin sem stöðugt er með aðhald á vörunum skuli ekki hafa ráðist í vinnu til að meta þetta. Fyrsta skrefið þegar menn ráðast í hluti af þessu tagi er að skilgreina hvaða verkefnum væri hægt að steypa saman, hvaða nefndir má leggja niður og hvaða stofnanir er hægt að sameina. Ég tel einnig að það ætti að vera meginregla þegar menn ráðast í uppstokkun af þessu tagi og eru sérstaklega að huga að auðlindaráðuneytunum og auðlindum, að innan sama ráðuneytis á ekki að meta og fylgjast með framvindu auðlinda annars vegar og taka ákvarðanir um nýtingu þeirra hins vegar. Þetta er hagsmunaárekstur sem með nútímastjórnsýslu á að skilja að. Þetta mundi t.d. þýða svo ég taki dæmi, frú forseti, að ef þetta yrði samþykkt og við mundum búa til eitt öflugt atvinnuráðuneyti mundi innan þess vera tekin ákvörðun um nýtingu auðlindanna í hafinu en það yrði hins vegar gert á grundvelli upplýsinga sem unnar væru og framleiddar í öðru ráðuneyti. Ég tel því að yrði þetta samþykkt mundi það fela í sér að hinn líffræðilegi partur af Hafrannsóknastofnun yrði t.d. fluttur úr hinu nýja atvinnuvegaráðuneyti yfir í umhverfisráðuneyti og þar tel ég reyndar að allar þær stofnanir sem fylgjast með ástandi auðlinda, lifandi auðlinda, auðlinda af jarðefnatoga eða annarra auðlinda ættu að vera og ég gæti í sjálfu sér sett fram ákveðnar hugmyndir hvernig það ætti að vera en ég held að þetta skipti máli. Ég get þess svona í framhjáhlaupi, frú forseti, að t.d. sú breyting við að flytja Hafró frá því ráðuneyti sem tekur ákvörðun um nýtingu auðlindanna í hafinu yfir til umhverfisráðuneytisins mundi í reynd fella fjötra af stofnuninni. Mér finnst sú stofnun vera dæmi um stofnun sem er reyrð í viðjar vanahugsunar og þar sem er mjög erfitt að ná fram nýrri hugsun eins og við erum þó að sjá í þessum vísindum. Enda sjáum við hversu niðurstöður og þekkingarframleiðsla stofnunarinnar virðist vera úr takti við það ástand sem við erum með öðrum hætti að upplifa í hafinu. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa frekari orð um tillöguna en ég tel að með samþykkt hennar væri stigið ákaflega mikilvægt skref að nútímavæðingu Stjórnarráðsins. Ég er þeirrar skoðunar og við sem flytjum þetta mál að yrði hún samþykkt ætti næsta skrefið að vera að fara skipulega í að endurmeta stöðu annarra ráðuneyta líka því að ég tel að það ætti að vera hægt ef menn fara hugvitssamlega og án fordóma í þá vinnu að fækka ráðuneytunum niður í sjö til átta.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um stofnun atvinnuvegaráðuneytis. Eins og fram kom í máli hv. framsögumanns, Össurar Skarphéðinssonar, standa allir þingmenn Samfylkingarinnar á bak við þetta mál og það sýnir kannski þann þunga sem við viljum setja á það og teljum að nú þurfi að taka þetta í alvöru á dagskrá. Þetta mál snýst um að setja á laggirnar eitt nýtt og öflugt ráðuneyti atvinnumála í stað þeirra fjögurra sem nú eru fyrir hendi, þ.e. landbúnaðar-, sjávarútvegs-, iðnaðar- og viðskiptaráðuneytis. Við leggjum á það áherslu í þingsályktunartillögunni að þeirri uppstokkun verði hraðað eins og kostur er án þess þó að flanað sé að neinu og við leggjum til að undirbúningi stofnunar hins nýja ráðuneytis verði lokið fyrir árslok 2006. Við höfum því um það bil tvö ár til að gaumgæfa með hvaða hætti við getum best staðið að slíkri breytingu. Af hverju erum við að flytja þingsályktunartillögu eins og þessa? Svarið við því er einfalt. Þessi ráðuneyti eins og þau standa í dag eru börn síns tíma þegar landbúnaður og sjávarútvegur t.d. voru nánast einu burðarásar atvinnulífsins í landinu. Báðar þessar greinar voru mjög miðstýrðar og sóttu mikið til ríkisins um sín daglegu rekstrarmál. Við munum t.d. að ekki er langt síðan verðlagsráð sjávarútvegsins var aflagt. Ætli okkur þætti ekki undarlegt í dag ef til væri eitthvað sem héti verðlagsráð sjávarútvegsins sem verðlegði alla titti sem upp úr hafinu kæmu eins og gert var áður fyrr? Við aukinn iðnað og fjármálaumsýslu komu síðan ráðuneyti iðnaðar og viðskipta og ef við ætlum að halda okkur við það að atvinnuvegir sem vaxa upp og eru orðnir nokkuð stórir í efnahagslífi landsmanna þyrftum við núna að fara að huga að stofnun ferðamálaráðuneytis, hugbúnaðarráðuneytis jafnvel, líftækniráðuneytis, lyfjamálaráðuneytis og svo mætti lengi telja. Ætli öllum þeim sem þessu velta fyrir sér í alvöru þætti það ekki hálfundarleg áhersla ef við teldum að við þyrftum að setja upp sérráðuneyti fyrir hvern þann atvinnuveg sem fer að skipta verulegu máli í efnahagslífi landsmanna. Nei, frú forseti. Núverandi skipulag er tímaskekkja og full ástæða er fyrir okkur að taka til endurskoðunar það kerfi sem nú er. Í greinargerð með tillögunni eru dregin fram ákaflega skýr rök um vægi einstakra atvinnugreina og hvernig þau hafa breyst í gegnum tíðina. Sá sem hér stendur var 10 ára gamall þegar núverandi skipan var komið á að mestu. Ástandið hefur lítið breyst nema umhverfisráðuneytið hefur komið síðan. Veltum því fyrir okkur í alvöru hve margir hlutir á Íslandi hafa staðið óbreyttir nánast síðan árið 1969. Þeir eru ekki margir og full ástæða fyrir okkur að stjórnkerfi ríkisins taki einhverjum breytingum líka á svo löngum tíma sem hér um ræðir. Við höfum heyrt það hjá þeim sem stjórna landinu í dag að nú sé mikil ástæða til og nauðsynlegt miðað við breytta tíma að sameina sveitarfélög í landinu. Rökin eru þau að nauðsynlegt sé að taka þetta upp reglulega og skoða hver verkefni sveitarfélaga séu og hvort við þurfum ekki að gera einhverjar breytingar á þeirri skipan sem verið hefur til langs tíma. Í raun og veru getum við talað á nákvæmlega sama hátt um ráðuneytin. Er ekki full ástæða til að skoða reglulega miðað við þær breytingar sem eru í þjóðlífi okkar hvort ástæða sé til að velta fyrir sér breytingu á ráðuneytaskipan? Sveitarstjórnarmönnum hefur oft verið legið á hálsi fyrir að þeir séu seinir til, vilji helst ekki ræða sameiningu sveitarfélaga og rökin sem heyrst hafa eru þá þau að það séu einhverjar smákóngar heima í héraði sem passi sitt og haldi utan um sitt og engu megi breyta. Getur verið að við séum að horfa á einhverja hliðstæðu þegar kemur að því að velta fyrir sér hvort breyta mætti hlutverki ráðuneyta, fækka þeim, sameina eða breyta verkaskiptingu á einhvern hátt? Hér talaði flutningsmaður um að hugsanlega gætu sparast einhverjir fjármunir við þetta og auðvitað ber að velta því fyrir sér í alvöru hvernig við getum farið best með það fé sem okkur er treyst fyrir að fara með. Ef við tökum saman þá fjármuni sem fara til aðalskrifstofa þeirra ráðuneyta sem um ræðir er gert ráð fyrir í fjárlögum ársins 2005 að til aðalskrifstofu landbúnaðarráðuneytis fari 204 milljónir, 172 til sjávarútvegsráðuneytis, 139 til iðnaðarráðuneytis og 122 milljónir til aðalskrifstofu viðskiptaráðuneytis. Samtals gera þetta 637 milljónir eingöngu til aðalskrifstofa þessara ráðuneyta. Ef við berum þetta saman við önnur ráðuneyti og tökum fjárveitingar sem ætlaðar eru til aðalskrifstofa hinna ráðuneytanna á sama ári þá eru það um það bil 3.370 millj. kr. Þar munar reyndar mestu um utanríkisráðuneytið með 832 milljónir en önnur ráðuneyti eru smærri. Við erum sem sagt að tala um væntanlegar fjárveitingar á árinu 2005 til aðalskrifstofu ráðuneytanna upp á 4 milljarða kr. Við hljótum að geta velt því fyrir okkur í alvöru hvort þarna sé ekki matarhola til að ná fram einhverjum sparnaði í stað þess að fara að eins og ríkisstjórnin sem ætlar nú fram með 1% sparnaðarkröfu á alla, flata sparnaðarkröfu á alla. Er ekki nær að velta því fyrir okkur hvort við getum ekki sparað frekar í aðalskrifstofum ráðuneyta eða með því að breyta hlutverki og jafnvel fækka ráðuneytum? Þegar ráðuneyti sem eru fyrir hendi finna að verkefnum er að fækka er alltaf hætta á að það geti kannski orðið erfitt að réttlæta tilveru þeirra. Má þá ekki búast við að þau fari að leita verkefna, komi fram með ný verkefni sem þau telja eðlilegt og sjálfsagt að þau þurfi að sinna með þeim fjármunum sem þarf til þess þannig að í raun séu ráðuneytin að viðhalda sjálfum sér með því að finna upp ný verkefni þegar önnur detta af borðum þeirra? Sá sem hér stendur tók þátt í því að flytja tillögu á síðasta þingi um að skoða fækkun ríkisstofnana og ég segi það sama í fullri einlægni með ráðuneytin. Að sjálfsögðu eigum við að skoða líka hvort ekki sé full ástæða til þess að fækka þeim. Alla vega tel ég, frú forseti, að það sé full ástæða fyrir okkur til að ræða hugmyndina í fullri alvöru. Ég sé ekki betur en að það sem við leggjum til í þessari þingsályktunartillögu falli mjög vel að málflutningi stjórnarliða hvað varðar aðrar stofnanir og aðra málaflokka en ráðuneytin sjálf. Við þurfum að passa upp á að það séu ekki bara einhverjir smákóngar að passa stólana sína heldur séum við í alvöru að velta fyrir okkur hvernig við gerum þetta best. Það er kominn tími til þess, frú forseti, að við gerum eitthvað í þessu máli í alvöru og vona ég að stjórnarliðar taki þátt í umræðunni og þeirri vinnu með okkur við að ná fram breytingu. Í alvöru talað hefur verið óbreytt ástand nánast frá 1969 og ég sé þegar ég horfi yfir salinn að allir þeir eða flestir sem hér sitja inni muna vel eftir árinu 1969. Hvernig voru hlutirnir þá? Viljum við hafa þá svoleiðis áfram? 

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu tillaga til þingsályktunar um stofnun atvinnuvegaráðuneyta, hv. þm. Össur Skarphéðinsson er 1. flutningsmaður tillögunnar og meðflutningsmenn eru aðrir hv. þm. Samfylkingarinnar. Eins og kom fram hjá 1. flutningsmanni felst í þingsályktunartillögunni að ríkisstjórninni yrði falið að undirbúa nauðsynlegar lagabreytingar í því skyni að setja á stofn nýtt öflugt atvinnuvegaráðuneyti í stað landbúnaðar-, sjávarútvegs-, iðnaðar- og viðskiptaráðuneyta. Þingsályktunartillagan er allrar athygli verð og verðskuldar að hún sé rædd. Rökstuðningur sem fram kom í ræðu 1. flutningsmanns stenst ágætlega og er hægt að taka undir markmið með tillögunni eins og hún kemur fram varðandi uppstokkun á Stjórnarráðinu. Það er kominn tími til að endurskipuleggja og endurskoða skipulag Stjórnarráðsins og ekki síst verkaskiptingu þess. Þetta mál hefur verið til umræðu um nokkurt skeið og þess sjást m.a. merki í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar frá 1999 og í landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins. Á landsfundi flokksins árið 2003, á síðasta ári, var t.d. samþykkt tillaga um þetta efni, þ.e. að sameina fagráðuneyti atvinnuveganna í eitt ráðuneyti atvinnumála. Ég fagna því að þingmenn Samfylkingarinnar eru sammála ríkisstjórnarflokkunum og sérstaklega Sjálfstæðisflokknum um þessar áherslur og því hlýt ég að styðja þingsályktunartillöguna. Eins og ég sagði áðan kom þetta m.a. fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar árið 1999. Þá kom ákvæði um að endurskoða ætti lög um Stjórnarráð Íslands, um skipan ráðuneyta og verkefni þeirra. Það sem m.a. kom fram í stjórnarsáttmálanum var að hliðsjón yrði höfð af breyttum aðstæðum í þjóðfélaginu. Hluti af þessum breytingum var m.a. að byggðamál færðust undir iðnaðarráðuneytið og Seðlabankinn undir forsætisráðuneytið. Þannig má sjá að ákveðnar breytingar hafa verið gerðar í Stjórnarráðinu frá 1969 þó að ég nefni aðeins tvær. Þær hafa verið frekar smáar í sniðum en eins og kom fram í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og jafnframt í greinargerð með þingsályktunartillögunni var stærsta breytingin stofnun umhverfisráðuneytisins fyrir tveimur áratugum eða svo. Heildarendurskoðun hefur hins vegar ekki gengið eftir. Á síðustu missirum hafa komið fram góðar skýrslur um mat á Stjórnarráðinu og hvernig það virkar. Ég nefni t.d. tvær skýrslur, „Starfsskilyrði stjórnvalda og eftirlit með starfsemi þeirra“ og skýrslu um ábyrgð, valdsvið og stjórnunarumboð forstöðumanna ríkisstofnana, en í niðurstöðum þeirra komu fram sjónarmið sem tengja stöðu stjórnsýslunefnda, sjálfstæðra stjórnvalda og þá útvíkkun á stjórnarráðslögum að þau tækju til stjórnkerfisins í heild þar sem lögleiða mætti ákveðna meginreglu um heildarskipulag þess. Frá því segir m.a. í bók um Stjórnarráð Íslands frá 1970–2004 sem kom út fyrr á þessu ári. Það er mjög gott yfirlit yfir sögu Stjórnarráðsins og þær breytingar sem hafa átt sér stað á þessu árabili, frá 1970 þegar heildarlög um Stjórnarráðið gengu í gildi. Eins og ég sagði áðan hefur innan raða Sjálfstæðisflokksins verið rætt töluvert um stofnun ráðuneytis atvinnumála. Það kom m.a. fram í landsfundarályktun frá 2003. Jafnframt hafa komið fram margar aðrar tillögur varðandi Stjórnarráðið, bæði í landsfundarályktunum og á fundum innan flokksins. Ég man t.d. eftir tillögu um að jafnréttismál yrðu færð til forsætisráðuneytisins í þeim tilgangi að sá málaflokkur fengi aukið vægi og þá yrði í meira mæli tryggt að jafnréttismál yrðu samþætt öllum geirum samfélagsins. Þá hafa komið tillögur um að sveitarstjórnar-, skipulags- og byggingarmál yrðu sameinuð undir eitt ráðuneyti. Komið hefur fram tillaga um að ferðaþjónustan verði meginsvið ráðuneytis eftir endurskoðun á verkefnum Stjórnarráðsins og endurskoðun á verkaskiptingu. Við höfum líka rætt um að aðskilja heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið í tvö ráðuneyti enda er það gríðarlega stórt ráðuneyti, bæði að verkefnaumfangi og fjármálaumfangi. Við höfum rætt um að sameina ákveðna þætti í starfsemi félagsmálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis og ég hef m.a. í þessum ræðustól og í blaðagreinum bent á að málefni langveikra barna eru skipt milli heilbrigðis- og félagsmálaráðuneytis og hið sama á við um geðsjúka og geðfatlaða sem eru í raun sami hópurinn. Það fer bara eftir því hvort málefni hans eru félagslegs eða heilbrigðis eðlis hjá hvaða stofnunum ráðuneyta þau falla. Hvort tveggja fellur undir annars vegar félagsmálaráðuneytið og hins vegar heilbrigðisráðuneytið. Það er alveg ljóst að við höfum á undanförnum missirum rætt um þessi tvö málefni, langveik börn annars vegar og geðsjúka og geðfatlaða hins vegar, og komist að raun um að ástæðan fyrir því að mörg þeirra mála sem þau varða falla á milli stafs og hurðar er einmitt vegna þess að þau falla undir tvö ráðuneyti. Það er því full ástæða til að skoða verkefni ráðuneyta með hliðsjón af því sem við getum þá kallað verkferla. Ég nefndi áðan að ný bók hefði verið gefin út um sögu Stjórnarráðsins á þessu ári. Það er gagnmerkt rit og vel þess virði að líta á en þar kemur m.a. fram að atvinnumálaráðuneytið sem hér er lagt til að verði myndað var reyndar til fram til ársins 1969. Þá féllu sjávarútvegsráðuneytið og landbúnaðarráðuneytið undir atvinnuvegaráðuneyti þannig að hugmyndir í þessa veru voru uppi á sínum tíma. Þetta var gert svona en síðan var tekin ákvörðun um að skipta því upp í fleiri ráðuneyti. Nú erum við komin til baka með hugmyndir um að sameina þau aftur í eitt ráðuneyti. Reyndar er svolítið skemmtilegt að segja frá því að það var reyndar Hannibal Valdimarsson sem vildi árið 1969 fara aðrar leiðir en niðurstaða varð um, þ.e. að skipta ráðuneytum upp. Hann vildi hafa eitt stórt atvinnumálaráðuneyti yfir landbúnað, sjávarútveg, iðnað og viðskipti þannig að þar fara saman sjónarmið fyrrverandi foringja Alþýðuflokksins og foringja Samfylkingarinnar í dag. Ég vil að lokum ítreka það að ég styð þessa þingsályktunartillögu. Ég tel fulla ástæðu til að fara í heildarendurskoðun á Stjórnarráðinu, lögum um það og endurskipulagningu á verkefnum og verkaskiptingu en í rauninni má telja að þessi þingsályktunartillaga gangi - ef eitthvað er - of skammt. Það má taka mun stærri skref en hér er lagt til og í rauninni þarf ekki að taka atrennuna í smáum skrefum.

Hæstv. forseti. Það hefur sýnt sig í mörgum umræðum á Alþingi alveg eins og í dag að menn úr öllum flokkum, held ég a.m.k., sem hér hafa haft fulltrúa hafa haft þá skoðun að það ætti að endurskoða Stjórnarráðið. Bent hefur verið á þá vankanta, þá skörun sem er víða milli ráðuneyta og þá óhagkvæmni sem af því leiðir og peningasparnað sem gæti orðið. Hann er auðvitað alltaf mikilvægur en aðalatriði málsins er auðvitað að skipulagið virki, verkaskipti milli ráðuneyta séu eðlileg og að málaflokkar séu á þeim stað þar sem skynsamlegast er að ráða þeim málum til lykta sem þar eiga undir. Hins vegar hefur sýnt sig í gegnum tíðina að á svona málum er ekki tekið við stjórnarmyndanir. Þá takast menn á um það hvaða ráðuneyti eru til skiptanna milli þeirra flokka sem ætla að mynda ríkisstjórn og frá því er engin undantekning eða hefur ekki verið á undanförnum árum, hvaða flokkar sem hafa átt í hlut. Það hefur nefnilega litlu verið breytt hvað þetta varðar nema þá að fjölga ráðuneytum eins og raun ber vitni, og ráðherrum. Nú eru ráðherrarnir 12 eins og postularnir og það er tala sem er kannski erfitt að hnika frá. Það er umhugsunarefni hvort það yrði jafnerfitt að fækka ráðherrum um fimm eða sex eins og það reyndist Framsóknarflokknum erfitt að fækka sínum ráðherrum um einn í vetur. Skyldi það vera að pólitískir erfiðleikar flokka hafi beinlínis komið í veg fyrir að tekið væri á þessum málum af skynsemi? Ég held að aðalástæðan fyrir því að ekki er búið að breyta Stjórnarráðinu sé að pólitísku flokkarnir sem hér hafa verið við völd hafa ekki treyst sér til að taka á málinu þó að til staðar séu þau sjónarmið sem hér hafa svo skýrt komið fram. Þess vegna finnst mér að Alþingi þurfi að koma til og ég held að það sé einnar messu virði að flytja tillögu af því tagi sem hér er gert. Mér finnst að Alþingi eigi að þrýsta á og að sú sameiginlega skoðun svo margra sem raun ber vitni á þessu máli eigi að komast til skila með því að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt. Hv. 2. þm. Reykv. n., Ásta Möller, sagði áðan að sér fyndist of skammt gengið með þessari tillögu. Það yrði æðimikil breyting þótt ekki yrði gert annað en hér er til lagt. Það yrði mesta breyting á Stjórnarráðinu sem sést hefur held ég síðan lýðveldið var stofnað því að hitt hefur allt verið tekið í smærri skrefum en því sem hér er lagt til. Þó felst fleira í tillögunni en það að fækka ráðuneytum og steypa þeim saman í eitt. Það felst í tillögunni að endurskoðun fari fram á verkefnum annarra ráðuneyta og ég vil draga athygli að því að Ríkisendurskoðun gæti leikið þar hlutverk. Það er reyndar nefnt í greinargerðinni. Þó að það sé hvergi sagt berum orðum er eitt af hlutverkum Ríkisendurskoðunar að endurskoða Stjórnarráðið. Það eru engar aðrar stofnanir tilteknar sem Ríkisendurskoðun á að endurskoða. Auðvitað er það í verkahring Ríkisendurskoðunar að fara yfir starfsskipulag Stjórnarráðsins og benda á hvað betur megi fara í þeirri stjórnskipun sem gildir. Þess vegna bendum við á að það þurfi að skoða þetta mál líka og út úr því gætu komið skynsamlegar ábendingar sem gætu leitt til pólitískrar niðurstöðu. Það sem er svo mikilvægt í þessu er að svona hugmyndir séu ræddar í dálítilli fjarlægð frá kosningum og stjórnarmyndunum. Það er alveg nóg að eiga við þá andstöðu sem við sem viljum breyta þessu eigum auðvitað vísa frá þeim ráðherrum sem finnst stólarnir hitna undir sér. Þess vegna er svo nauðsynlegt að menn fáist við þetta mál sem mest þegar á leiðinni er að verða til einhver ný ríkisstjórn þar sem menn þurfa að skipta stólum. En það er auðvitað ekki boðlegt eins og hér hefur verið bent á hversu mjög starfsemi ráðuneytanna skarast. Við höfum farið yfir það fyrr í umræðum að bara í einum litlum firði á Íslandi geta t.d. iðnaðarráðuneytið, landbúnaðarráðuneytið, sjávarútvegsráðuneytið, umhverfisráðuneytið og viðkomandi sveitarfélag átt lögsögu í málefnum sem varða nýtingu á botninum og/eða fiskeldi sem fari fram í viðkomandi firði. Þannig liggur þetta allt saman þvers og kruss milli ráðuneyta og öll höfum við í starfi okkar rekist á fólk sem bókstaflega skilur hvorki upp né niður vegna þess að því er vísað fram og til baka í kerfinu af þeim stjórnkerfislegu ástæðum að það er skörun í verkefnum ráðuneytanna. Þetta er eitthvað sem þarf að fara mjög vandlega yfir. Ég held að þessi tillaga sé í raun og veru býsna róttæk og ef henni fylgir endurskoðun og yfirferð af því tagi sem til er stofnað getur hún skilað miklu. Ég tel fulla ástæðu til að leggja áherslu á að það verði skoðað að Ríkisendurskoðun fari yfir málefni Stjórnarráðsins í heild og a.m.k. er það okkar hugmynd að ef þessi þingsályktunartillaga verður samþykkt sé í henni fólgin stefnumörkun. Líka er verið að benda á að það þurfi endurskoðunar við sem ekki er lagt til að verði breytingar á þarna. Ég vil nefna að það þarf auðvitað að skoða fleiri ráðuneyti með það fyrir augum að komið verði á betri verkaskiptingu. Ég hef ekki tíma til að fara nákvæmlega yfir það en mér finnst t.d. að samgönguráðuneytið sé kannski orðið svolítið lítið í samanburði við önnur ráðuneyti, verkefni þess smá og þess vegna ætti að skoða það alveg sérstaklega í samhengi við þá endurskoðun sem þyrfti að fylgja þessari þingsályktunartillögu ef hún verður samþykkt hér sem ég hef góða von um að verði gert vegna þeirra undirtekta sem hafa nú þegar komið fram.

Virðulegi forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni og þingflokki Samfylkingarinnar fyrir að hafa lagt fram þessa þingsályktunartillögu á hinu háa Alþingi. Ég tel að hér sé verið að hreyfa við máli sem við ættum í rauninni alltaf að vera með í stöðugri endurskoðun, þ.e. hvernig við högum stjórnskipan, tilhögun varðandi ráðuneyti og verkaskiptingu á milli þeirra. Hér hafa verið fluttar ágætar ræður fram að þessu og mörg góð rök tínd fram. Ég ætla svo sem ekki að fara að endurtaka þau. Ég get tekið undir allt sem fram hefur komið til þessa. Það er fyllilega kominn tími til þess eins og ég nefndi áðan að fara yfir þessi ráðuneyti og sameina þau í eitt atvinnuvegaráðuneyti. Ég tel að það yrði mjög til bóta og þarna mundu þá um leið gefast tækifæri til að spara og hagræða í ríkisrekstrinum. Við þurfum líka að skoða þær stofnanir sem heyra undir þessi ráðuneyti í dag, hvort það sé ekki einmitt ástæða til að sameina stofnanir. Hér erum við m.a. að tala um stofnanir innan sjávarútvegs og líka innan landbúnaðargeirans, einkum og sér í lagi innan þeirra tveggja greina. Einnig væri vert að skoða hvort ekki væri ástæða til að flytja stofnanir frá þeim ráðuneytum sem þær heyra undir í dag til annarra ráðuneyta, þá sérstaklega kannski umhverfisráðuneytisins. Hér er ég þá að tala um stofnanir sem í dag heyra undir landbúnaðarráðuneytið, t.d. Landgræðsluna og Skógræktina, en einnig Hafrannsóknastofnun. Ég hef oft verið hugsi yfir þeirri stofnun á undanförnum missirum og hallast æ meira að því að rétt sé að henni verði komið fyrir í framtíðinni undir umhverfisráðuneyti. Hafró ætti að fara undir umhverfisráðuneytið. Hér er talað um að undirbúningi að stofnun hins nýja ráðuneytis verði lokið fyrir árslok 2006. Það er kannski frekar mikil bjartsýni því að ég hef einhvern veginn lúmskan grun um að þó að hv. þm. Ásta Möller í Sjálfstæðisflokki taki undir þetta og telji ekki einu sinni nógu langt gengið sé kannski ekki voðalega mikill vilji hjá núverandi ríkisstjórn til að fara í þessa vinnu. Þetta er hluti af valdaskiptingu þeirra tveggja flokka sem eru í ríkisstjórninni í dag, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, og valdakerfi þeirra, hvernig þeir hafa skipt ráðuneytunum á milli sín. Það vekur athygli mína að framsóknarmenn eru gersamlega fjarverandi við þessa umræðu nú síðdegis. Maður hlýtur að spyrja sig hvort það sé með ráðum gert því það er alveg ljóst að ef þessar breytingar færu í gegn yrði sennilega tekinn spónn úr aski þeirra þar sem þeir hafa í dag landbúnaðarráðuneytið og iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið. Það eru einnig vonbrigði að enginn þeirra ráðherra sem þessi ráðuneyti heyra undir skuli sjá sér fært að vera við umræðuna. Ég veit reyndar að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra er stödd erlendis þannig að hún er löglega afsökuð en víst hefði verið gaman að sjá hér bæði hæstv. sjávarútvegsráðherra og hæstv. landbúnaðarráðherra og fá að heyra sjónarmið þeirra og skoðanir á þessum breytingum. Eins og ég sagði áðan, hæstv. forseti, eru þetta hlutir sem okkur ber skylda til að hafa í stöðugri endurskoðun og því fagna ég þingsályktunartillögunni. Ég vænti þess, þó að ég sé reyndar ekki mjög bjartsýnn á það, að tillagan komist án mikilla skakkafalla í gegnum þingnefnd og verði afgreidd á þessu þingi þannig að menn fari virkilega að einhenda sér í það að vinna að þessum breytingum sem ég tel að mörgu leyti löngu tímabærar og mjög svo nauðsynlegar.

Herra forseti. Ég þakka þær prýðisgóðu umræður sem hér hafa orðið í dag um þessa þingsályktunartillögu okkar þingmanna Samfylkingarinnar um að stofna eitt öflugt atvinnuvegaráðuneyti og leggja samhliða niður þau atvinnuráðuneyti sem fyrir eru, iðnaðar- og viðskiptaráðuneyti, sjávarútvegsráðuneyti og landbúnaðarráðuneyti. Mér þótti vænt um að heyra þær góðu undirtektir sem tillagan fékk hjá hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni, formanni þingflokks frjálslyndra, og 2. þm. Reykv. n., Ástu Möller. Mér þótti gott að heyra hv. þm. Ástu Möller segja það skýrt og skorinort að hún styddi tillöguna. Hún taldi meira að segja umhendis að komast að þeirri niðurstöðu að þarna væri stigið nægilega stórt skref, hún hefði viljað ganga lengra. Eins og kom fram í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar er í tillögunni lagt til að samhliða því að þetta nýja ráðuneyti verði búið til verði gerð stjórnsýsluúttekt á Stjórnarráðinu öllu með það fyrir augum að kanna hvort hægt væri að sameina fleiri ráðuneyti. Hv. þm. Ásta Möller taldi upp fjölmargar hugmyndir sem hefðu komið fram og við flestar þeirra kannaðist ég. Það er ekkert nýtt undir sólinni. Þessi hugmynd um atvinnuvegaráðuneyti var fyrst rökrædd af alvöru þar sem ég var viðstaddur í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks undir forsæti Davíðs Oddssonar. Ég held að það hafi verið 1994 sem menn ræddu hugmyndina í alvöru. Ef minni mitt brestur ekki held ég að það hafi jafnvel verið minnst á hana í hinni merku Viðeyjaryfirlýsingu, þeirrar ríkisstjórnar sællar minningar. Ástæðan fyrir því að ég rek þetta hér er að ...  Ég rifja það upp, herra forseti, að ég viðraði þessar hugmyndir lítillega hér í fyrra af öðru tilefni. Þá stóð yfir umræða við hæstv. landbúnaðarráðherra og ég nefndi þetta þar sem verið var að tala um stofnanir sem tengdust honum. Eins og menn muna fuðraði hæstv. landbúnaðarráðherra upp. Honum fannst þetta alveg skelfilegt vegna þess að með þessu væri verið að leggja niður landbúnaðarráðuneytið. Það er alveg hárrétt. Með þessu væri verið að leggja niður landbúnaðarráðuneytið. Eins og ég sagði í ræðu minni er þar um að ræða dvínandi grein hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Hlutfall landbúnaðar af landsframleiðslunni er einungis 1%, hlutfall ferðaþjónustunnar er 4,5% og, eins og ég gat um, upplýsingatækninnar 5,5% þannig að munurinn er alveg gríðarlegur. Samt höfum við landbúnaðarráðuneytið, sem hefur heilan ráðherra, sem hefur heilan háskóla, sem hefur margar undirstofnanir til að sinna þessari grein sem stöðugt færri hafa framfærslu af og minna umleikis. Samt sem áður tekst ekki innan þessa ráðuneytis að hlúa þannig að þessum vaxtarsprotum sem sannarlega teygja sig upp úr moldinni svo að viðunandi sé. Ég er þeirrar skoðunar t.d. að ef það tækist að ná þessu ráðuneyti til fæðingar, atvinnuvegaráðuneytinu, yrði það miklu betra fyrir ýmsa vaxtarsprota í landbúnaði og hugsanlega hefðbundna grein eins og sauðfjárrækt en er í núverandi fyrirkomulagi. Ég held t.d. að í landbúnaði sjáist örla í framtíðargreinar sem kunni að skipta miklu í framtíðinni þar sem er samþætting á plöntukynbótum og ákveðinni erfðatækni sem ég held að gæti þættast við ólíka atvinnugrein sem er framleiðsla á lyfjum. Það er þegar vísir að þessu. En það er hvergi pláss fyrir þetta neins staðar, hvergi rými í Stjórnarráðinu til að taka nákvæmlega þetta sem sker á múra margra ráðuneyta. Það er ekki hægt að marka pólitíska stefnu um hvernig hægt sé að styðja svona nýjar hugmyndir á frumbýlingsárunum eins og gert var í árdaga þeirra hefðbundnu atvinnugreina sem í dag hafa malað gull inn í íslenskt samfélag. Ég held t.d. að það sem kalla mætti hefðbundna en þó nýja atvinnugrein eins og hrossarækt gæti dafnað betur í skjóli stórs atvinnuvegaráðuneytis þar sem menn hefðu ákveðna sjóði til að styðja við nýsköpun, rannsóknir og framþróun en þyrftu ekki sjálfkrafa að veita þessum sjóðum öllum í hefðbundnu greinarnar. Ég dvel við landbúnaðarráðuneytið sem mér er síður en svo illa við en ég tel það einfaldlega dæmi um þessar miklu breytingar sem hafa orðið í atvinnulífinu. Hægt væri að fara lið fyrir lið yfir allar þær stofnanir sem eru innan landbúnaðarráðuneytisins og finna þeim stað annars staðar. Ég er auðvitað þeirrar skoðunar t.d. að það sé sóun að Landbúnaðarháskólinn nýstofnaði sem vissulega var búinn til úr þremur skólum skuli vera þar undir en ekki undir menntamálaráðuneytinu sem kann að reka skóla og gerir það vel. Undir handarjaðri þess hafa t.d. orðið til fyrsta flokks háskólar á síðustu árum. Ég segi undir handarjaðri og meina þá í jarðvegi þeirrar pólitísku stefnu sem þar hefur verið mótuð um háskólana, að mörgu leyti skynsamlega. Ég tel að þetta umhverfi þurfi t.d. fyrir Landbúnaðarháskólann. Ég er þeirrar skoðunar að Skógrækt og Landgræðsla eigi að vera í sömu stofnun og að obbi þeirrar stofnunar, þ.e. eftirlits- og matshlutverkið, eigi ekki að vera í landbúnaðarráðuneytinu í dag, hvað þá heldur hinu nýja atvinnuvegaráðuneyti heldur í umhverfisráðuneytinu. Ég er þeirrar skoðunar að kannski sjáum við hvergi hversu nauðsynlegt er að brjóta þetta upp eins og þegar við skoðum matvælaframleiðslu. Hvernig skilgreinum við Íslendingar okkur? Að minnsta kosti að hluta til sem matvælaframleiðsluþjóð enn þá. Við erum að framleiða fisk og hann hefur verið undirstaðan á uppbyggingu samfélagsins og það eru sífellt harðari kröfur um gæði matvælaframleiðslunnar. Við munum aldrei ná því að selja hágæðakjöt nema við stöndum undir öllum kröfum um eftirlit. Þegar við skoðum matvælaframleiðslu á Íslandi kemur í ljós að eftirlit með matvælum er haft undir sjávarútvegsráðuneytinu, landbúnaðarráðuneytinu, umhverfisráðuneytinu og hugsanlega enn þá að hluta til undir heilbrigðisráðuneytinu. Þetta er ákaflega flókið og erfitt, og það er erfitt eins og þeir sem hafa staðið í matvælaframleiðslu vita að fylgja þeim kröfum og því pappírsverki öllu sem tengist þessu. Þess vegna viljum við setja upp eitthvað sem við gætum kallað matvælastofnun sem fylgir allri matvælaframleiðslu á Íslandi eftir. Hún væri t.d. vel staðsett undir slíku nýju ráðuneyti. Það er þessi hugsun sem við þurfum að hafa að leiðarljósi, að gera hlutina einfaldari og skilvirkari, gera þá þannig úr garði að þeir hæfi betur atvinnulífinu og henti betur til að ýta undir aukna verðmætasköpun í samfélaginu. Það gera núverandi ráðuneyti atvinnumála ekki í nægilega ríkum mæli. Ég nefndi það áðan að hægt væri að fara svona yfir landbúnaðarráðuneytið og ég er þeirrar skoðunar að hægt væri að fara yfir allar stofnanir landbúnaðarráðuneytisins og finna þeim stað annars staðar, hjá öðrum ráðuneytum. Ýmis verkefni væri hægt að vista út, hreinlega setja á markað eins og ýmiss konar eftirlit með fóðri og aðföngum, og líka þessar sjö ríkisstofnanir sem allt í einu hafa orðið til og heita „landshlutabundin skógræktarverkefni“. Hvers vegna er það ekki sett á almennan markað í upphafi með einhvers konar þjónustusamningum? Þarna er ekki um neitt annað að ræða en útþenslu ríkisins. Nýjar ríkisstofnanir eru að koma upp og það er allt í fínu lagi að ríkið taki ákvörðun um að verja fjármunum sínum með þessum hætti en það er skynsamlegast að gera það þá í krafti einhvers konar samninga þar sem ríkið kaupir ákveðna þjónustu eða framleiðslu af öðrum og notar hana síðan til að byggja upp þessa skóga. Þetta tel ég nú. Þegar búið er að fara svona yfir landbúnaðarráðuneytið er eiginlega ekkert eftir af því - fyrirgefðu, hv. þm. Jón Bjarnason, þetta er ekki sagt ráðuneytinu til hnjóðs - nema þessir miklu búvörusamningar. Þá spyr maður sig: Erum við að verja fjármununum nægilega vel? Ég er þeirrar skoðunar að hægt væri að verja peningunum sem í dag fara í óþarfa yfirbyggingu og í það að reka of litlar stofnanir miklu betur í að styðja það sem ég tel að verði í framtíðinni vaxtarsprotar í landbúnaði. Allar atvinnugreinar rísa og hníga alveg eins og lifandi verur. Þær rísa alltaf upp aftur og ég tel að landbúnaður eigi öðruvísi en samt bjarta framtíð fyrir höndum. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja frekar um þetta en ég er sem sagt þeirrar skoðunar að þarna væri hægt að spara fjármuni og, sem skiptir kannski mestu, búa til stoðkerfi fyrir atvinnulíf sem er miklu betra, sérstaklega betra fyrir vaxtarsprotana. Ég er þeirrar skoðunar almennt að við á Alþingi eigum að setja sem fæst lög sem varða atvinnulífið en við eigum hins vegar að hafa skilvirkt eftirlit, skilvirkar og sterkar eftirlitsstofnanir sem hafa eftirlit með því að atvinnulífið dafni en við eigum fyrst og fremst að leyfa atvinnulífinu að setja sínar eigin reglur eins og við sjáum í fjármálalífinu í vaxandi mæli. Það á hins vegar að vera hlutverk ríkisins að því er stuðning varðar og pólitísk nýmæli hvað stefnumótun varðar að einbeita sér fyrst og fremst að því sem nýtt er. Við eigum ekki að einbeita okkur að því sem hægt er að kalla sólarlagsgreinar heldur sólrisugreinar og þær eru svo sannarlega fyrir hendi. Þegar ég stóð fyrst í þessum ræðustól og talaði um atvinnumál fyrir 12 árum hafði ég ekki einu sinni hugmynd um að sumar af þessum greinum sem í dag eru byrjaðar að mala gull yrðu til þegar ég yrði orðinn 51 árs gamall og formaður Samfylkingarinnar og stæði hérna og malaði um þessa sömu hluti. Nema nú skil ég þá miklu betur. Ég vil svo segja að ég er alveg sammála því sem hv. þm. Ásta Möller sagði. Það er hægt að fara svona í fleiri ráðuneyti. Ég tel t.d. miklum vafa undirorpið að það eigi að vera til ráðuneyti eins og samgönguráðuneyti. Ferðamálin eiga að vera undir atvinnuvegaráðuneytinu og samgöngur eru einfaldlega of veigalítill og einfaldur þáttur þrátt fyrir allt í samfélaginu til að þær verðskuldi heilt ráðuneyti. Ég er þeirrar skoðunar t.d. að það sem í dag er kallað dóms- og kirkjumálaráðuneyti eigi að efla töluvert þannig að það gæti t.d. tekið við málefnum sveitarfélaga, málefnum útlendinga sem núna eru undir félagsmálaráðuneytinu, þ.e. vinnumarkaðspartinum, og samgöngunum og ýmsu fleiru. Það er ráðuneyti sem ætti að styrkja og efla. Við gætum kallað það hvað sem við vildum, innanlandsráðuneyti eða hvað sem er, en það yrði stærra og þróttmeira. Heimurinn hefur bara verið að breytast þannig að það er rökrétt að hnitmiða meira atgervi í því ráðuneyti og þannig væri hægt að fara yfir sviðið. Hv. þm. Ásta Möller benti t.d. á hvernig múrarnir millum ráðuneyta eins og heilbrigðisráðuneytisins annars vegar og félagsmálaráðuneytisins hins vegar koma niður á fólki, oft með sorglegum hætti. Það er alveg hárrétt hjá henni. Þeir múrar sem þarna eru á milli koma niður t.d. á geðsjúkum og geðfötluðum einstaklingum. Vegna þess að ekki hefur tekist að brjóta niður múrana einangrast menn innan þeirra og okkur tekst ekki að færa t.d. búsetu slíkra einstaklinga yfir á annan vettvang þar sem það er ódýrara fyrir samfélagið og miklu betra fyrir þá sjálfa, yki lífsgæði þessara einstaklinga. Þá erum við komin inn fyrir vébönd annars ráðuneytisins sem þar átti að taka að sér kostnaðinn, eða sveitarfélag. Það er ekki gott þegar kerfið verður til þess að rýra möguleika fólks á lífshamingju og það er að gerast í því tiltekna máli sem hv. þm. drap hér á. Ég hef fullan skilning á því og hef kynnt mér það. Svona mætti í reynd lesa sig frá ráðuneyti til ráðuneytis og komast að því að það er hægt að sameina þau og þannig fækka þeim en miklu meira gildir þetta þó um stofnanir hinnar íslensku stjórnsýslu. Þær eru einfaldlega allt of litlar, allt of veikar til að geta sinnt af nægilegum þrótti þeim verkefnum sem margþætt og flókið tæknisamfélag er að kasta í fangið á þeim. Og ég tel að tillaga okkar sé a.m.k. mjög ærleg viðleitni til að svara þessum nýju kröfum, svara þessum breytingum, og svo er auðvitað hægt að spinna út frá henni. Það kann vel að vera að hér sé einungis um lítið skref að ræða en það er fyrsta skrefið og það er tekið að yfirveguðu máli. Við horfum á þá staðreynd að ríkisstjórnin hefur - þrátt fyrir að hafa allar götur frá 1995 og þrátt fyrir allar samþykktir landsfunda einstakra flokka eins og Sjálfstæðisflokksins - ekki náð því að koma þessu í verk. Það er ástæða fyrir því og sú ástæða er ekki viljaleysi ráðherranna. Hún er miklu frekar að það er innbyggð mótspyrna, bæði mekanísk og hjá einstaklingum í kerfinu, og þá er spurningin: Er betra að byrja á þessu í minni skrefum? Í staðinn fyrir að segja: Við ætlum að stokka upp allt stjórnkerfið, gætum við sagt: Við ætlum að taka þennan ákveðna afmarkaða hluta. Það er sú nálgun sem við höfum kosið. Ég gleymdi síðan að geta þess, herra forseti, að ég legg til að tillagan verði send til allsherjarnefndar að umræðu lokinni.

Herra forseti. Ég vil í upphafi andsvars míns undirstrika að ég tel nauðsynlegt að menn séu með stjórnsýsluna í stöðugri endurskoðun eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom inn á. Áherslur breytast eðlilega í síbreytilegu samfélagi. Það sem ég vildi koma aðeins inn á er hugtakið atvinnuvegaráðuneyti. Það slær mig að menn séu að fara nokkra áratugi aftur í tímann í hugmyndafræði sem getur ekki verið ætlun hv. þingmanna. Með því er verið að gefa í skyn að sumt sé atvinna og annað ekki, þeir sem vinni að landbúnaði, sjávarútvegi og ferðamálum stundi atvinnu en þeir sem vinni að menntun, rannsóknum eða þeir sem vinna í ýmsum verslunar- og þjónustustörfum séu ekki að sinna atvinnu. Ég er ekki alveg sáttur við þessa nálgun, ég segi það eins og er. Fyrir mér er allt atvinna. Ég velti fyrir mér hvort hv. flutningsmenn hafi hugleitt þessa orðanotkun og þessa skilgreiningu. Ég set spurningarmerki við það að sum verkefni séu kölluð atvinna og þá hljóti hin verkefnin að vera ekki atvinna. Eða hvernig mundi hv. þm. Össur Skarphéðinsson skýra þetta út fyrir mér?

Herra forseti. Ég er þakklátur fyrir þann stuðning sem skein auðvitað í gegnum orð hv. þm. Jóns Bjarnasonar við mál okkar. Ég veit að sem framfarasinnuð stjórnmálahreyfing styður Vinstri hreyfingin – grænt framboð umbótamál af þessu tagi. Það er mér líka gleðiefni að hv. þm. sem hefur sérfræðiþekkingu á landbúnaði skuli í reynd vera jákvæður gagnvart hugmyndinni. Ég vil bara undirstrika að máli mínu var með engu móti beint gegn þeirri ástkæru atvinnugrein sem hann hefur varið drjúgum parti af lífi sínu til að efla og hlúa að. Hv. þm. spyr hvort við sem flytjum þetta mál höfum velt því fyrir okkur að með nafngiftinni sem tengd er hinu nýja ráðuneyti kunni menn óafvitandi að gera lítið úr þeim sem starfa við annars konar atvinnu og þjónustu. Við veltum þessu fyrir okkur, töluvert, og komumst að þeirri niðurstöðu að alveg eins og framtíðin er falleg er fortíðin líka stundum í hillingum ákveðins bjarma og einmitt vegna þess að þetta nafn er gamalkunnugt, á sér ákveðna sögu, ákváðum við að nota það, atvinnuvegaráðuneyti, kannski vegna þess að það hefur í áranna rás verið brúkað um þá breytingu sem þarna er lögð til. Hins vegar er nafngiftin sem slík okkur ekki föst í hendi og vissulega mundum við vilja fá tillögu frá hv. þm. Jóni Bjarnasyni um það hvað ætti að kalla slíkt ráðuneyti. Ég veit að það yrði til að greiða fyrir samþykkt málsins ef hann af snilld sinni gæti lagt til eitthvert hagyrði um það fína ráðuneyti sem við erum orðnir sammála um að stofna, ég og hv. þingmaður.

Herra forseti. Ég þakka öll mildileg orð í minn garð. Ég er sammála þeirri áherslu sem hv. þm., flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu, eru með gagnvart ferðaþjónustunni. Ég vil nefna það sérstaklega. Ég tel að staða hennar innan stjórnsýslunnar sé engan veginn nógu sterk. Hún er líklega komin í 2. sæti sem mikilvægasta útflutningsgrein þjóðarinnar, gjaldeyrisskapandi atvinnugrein. Þetta er líka sú atvinnugrein sem með beinum eða óbeinum hætti sér fyrir flestum störfum hér á landi og áfram er hún hornreka eða fær a.m.k. ekki þann sess í stjórnsýslunni sem mér finnst að henni beri. Mér finnst hún alltaf vera afgangsstærð í umræðunni þegar verið er að ræða um forgangsröðun áherslna af hálfu ríkisins og reyndar líka á vissan hátt þingsins. Ég er sammála því að veg hennar þurfi að auka. Hitt svo, hvað ráðuneytin heita - ég get alveg lagt til að þetta heiti bara allt landbúnaðarráðuneyti og við setjum umhverfisráðuneytið undir landbúnaðarráðuneytið. Að mínu viti ætti það langbest heima þar, undir góðri stjórnsýslu og góðum landbúnaðarráðherra. Undir góðri ríkisstjórn ættu umhverfismálin langbest heima undir landbúnaðarráðuneytinu og það mætti alveg skoða það.

Herra forseti. Ég er algjörlega ósammála því að landbúnaðarráðuneytið og umhverfisráðuneytið eigi heima vel saman. Það er reynsla af því. Við höfum séð sama ráðherra fara með þau mál, ráðherra Framsóknarflokksins, og það var bara alveg skelfileg reynsla þrátt fyrir góðan vilja þess ágæta manns sem gegndi stöðunni. Staðreyndin er einfaldlega sú að þar er um að ræða hagsmuni sem eru í eðli sínu ólíkir og það verður árekstur millum þessara hagsmuna ef þeir eru vistaðir saman. Þess vegna held ég að það sé miklu betra að fara þá leið að skilja að ákvörðun um nýtingu auðlinda, hafa það í einu ráðuneyti, og hins vegar mat, eftirlit og vöktun auðlindanna sem framleiða þekkinguna og stöðu hennar. Í krafti þeirra upplýsinga á annað ráðuneyti að taka ákvörðun um nýtingu. Þannig held ég að við getum útilokað ákveðna hagsmunaárekstra sem eru í kerfinu. Ég sé t.d. þá hagsmunaárekstra koma fram innan sjávarútvegsráðuneytisins og er þess vegna þeirrar skoðunar að sá hluti af hinni miklu stofnun Hafrannsóknastofnun sem á að fylgjast með þróun stofna í hafinu eigi ekki að vera þar, einungis sá hluti þar sem unnið er að niðurstöðu um tillögur að nýtingu. Að öðru leyti, herra forseti, tel ég að við hv. þm. Jón Bjarnason séum að mörgu leyti sammála um þetta eins og svo margt annað. Ég er viss um að ef hann skoðar þetta mál vel sér hann að það er mjög til framdráttar íslenskri alþýðu vegna þess að þarna er verið að reyna að skjóta frekari stoðum undir velmegun hennar og skilvirka meðferð fjármuna sem hún innir af höndum og setur í hendur hæstv. fjármálaráðherra. Ég veit að það er það sem hv. þm. vill og hún sameinar okkur, velferð íslenskrar alþýðu.

Herra forseti. Ég vil byrja mál mitt á því að lýsa yfir stuðningi við þingsályktunartillöguna og tel löngu orðið tímabært að endurskoða verkaskiptingu ráðuneytanna. Ég tel að menn ættu að hraða þessu þannig að vinnan liggi fyrir þegar jarðvegur verður fyrir því að skipta ráðuneytunum upp. Við sáum að það var mjög erfitt að fækka ráðherrum annars ríkisstjórnarflokksins um einn og hvað þá ef farið verður í þessa breytingu, það gæti orðið enn erfiðara. Þess vegna hef ég þá trú að það verði ekki farið í breytinguna fyrr en við ríkisstjórnarskipti. Mönnum hefur verið tíðrætt um matvælaeftirlit og matvælaöryggi og telja að matvælaöryggi yrði betra með einni allsherjarstofnun, matvælastofnun, og vissulega má fara yfir þann málaflokk. En ég tel mikilvægast af öllu varðandi matvælaeftirlit að farið sé úr því fari að atvinnuvegaráðuneytin séu með eftirlitsstofnanir sínar, við sjáum að landbúnaðarráðuneytið er með yfirdýralækni og sjávarútvegsráðuneytið er með Fiskistofu. Ég tel að menn gætu farið þá leið án þess að breyta nokkru í verkaskiptingu ráðuneyta, að flytja allt matvælaeftirlit yfir í umhverfisráðuneytið. Ég tel öll rök hníga að því að neytendavernd verði tryggð þar. Þó að eftirlit sé allra góðra gjalda vert er það ekki endilega svarið við matvælaöryggi. Það þekki ég. Það liggur oft í menningu og ég er á því að stofnun húsmæðraskólanna hafi skipt hvað mestu hvað varðar matvælaöryggi á Íslandi, þ.e. að þeir hafi innleitt virðingu og skilning á þrifum og góðu hreinlæti. Eins tel ég að við ættum að huga að því að aflétta þessum ströngu reglum. Menn ættu að íhuga, sérstaklega hvað varðar landbúnaðinn, að skoða hvort ekki eigi að leyfa heimagerð matvæli í meira mæli en nú er gert. Erlendis, t.d. í Frakklandi og víðar, eru heimagerð matvæli á mörkuðum en hér er hæstv. landbúnaðarráðherra mjög á móti því að sameina ráðuneyti en hins vegar mjög fylgjandi fækkun sláturhúsa og sameiningu þeirra og að koma öllum sláturhúsum og slátrun í útflutningshús. Ég tel að það sé misráðið. Ef hæstv. landbúnaðarráðherra er umhugað um sparnað ætti hann einmitt að skoða þá tillögu sem hér liggur fyrir með opnum huga. Ég tel að hún geti verið mun vænlegri leið til sparnaðar fyrir almenning í landinu og geti skilað mun meiri árangri en t.d. sú stefna að sameina sláturhús í einhver útflutningshús. Hæstv. landbúnaðarráðherra notar einhverjar matvælareglugerðir til þess að gera minni sláturhúsum ókleift að starfa. Ég er á því að sú ráðagerð sé eitt dæmi um að landbúnaðarráðuneytið sé að misnota eftirlitsþáttinn til þess að framkvæma pólitíska stefnu. Þess vegna eru það enn ein rökin fyrir því að landbúnaðurinn fari í atvinnumálaráðuneytið og ég tel einfaldlega að landbúnaðinum yrði betur borgið þar en að vera sér og sérstaklega í höndum hæstv. landbúnaðarráðherra, Guðna Ágústssonar. Að lokum vil ég enn og aftur lýsa yfir stuðningi við málið og tel að það sé vel þess virði að fara sem fyrst í vinnuna svo hún liggi fyrir þegar jarðvegur verður fyrir breytingar.

Herra forseti. Ég tala fyrir máli sem lagt var fyrir 130. löggjafarþing, þ.e. í fyrra, en ekki vannst tími til að mæla fyrir því. Það felur í sér að Alþingi álykti að fela hæstv. ráðherra Hagstofu Íslands að ráða bót á því að löng nöfn skuli ekki vera skráð fullum stöfum í þjóðskrá. Hvert skráð nafn má nú einungis taka 31 stafbil. Fjölmörg íslensk nöfn sem teljast ekki óvenjuleg á nokkurn hátt, t.d. nafnið Sigríður Kristbjörg Sigurðardóttir, eru of löng til þess að uppfylla þessi ströngu skilyrði. Málið varðar að öllum líkindum ekki mjög marga en þó má gera ráð fyrir að það skipti þá er málið varðar mjög miklu. Ef vilji er fyrir hendi hlýtur að vera unnt að finna tæknilega lausn á skráningarvandanum svo að fólk sem heitir löngum nöfnum, jafnvel þremur fornöfnum, sem er ekki óalgengt, fái nöfn sín skráð rétt í þjóðskrá. Málið er einfalt og auðskilið réttlætismál sem óþarfi er að fjölyrða frekar um. Herra forseti. Að lokum vil ég óska þess að málinu verði vísað til hv. allsherjarnefndar.

Herra forseti. Ég á dóttur sem heitir Ingveldur Esperansa Össurardóttir og af þeim ástæðum styð ég málið. Nafn hennar er of langt til þess að komast fyrir í þjóðskránni.

Herra forseti. Mér finnst málið vera gott og nauðsynlegt. Nöfn á Íslendingum eru misjöfn að lengd og er hluti af okkar ágætu þjóðareinkennum sem við eigum að halda í og leyfa fólki að njóta þeirra mannréttinda að hægt sé að skrá þau nöfn í þjóðskrá sem það er skírt. Ég styð því mál hv. þm. eindregið.

Herra forseti. Það mál sem hv. þm. Sigurjón Þórðarson mælir fyrir virðist kannski ekki vera mjög stórt, en enginn þarf að fara í grafgötur með að það er stórt öllum þeim sem það varðar. Ég tek undir með hv. þm. að ég trúi ekki öðru en að hægt sé að finna tæknilega lausn á þessu, að það sama gangi yfir alla þegna landsins varðandi skráningu í þjóðskrá. Ég styð málið.

Virðulegi forseti. Félagi minn, hv. þm. Sigurjón Þórðarson, hefur mælt fyrir tveimur þingsályktunartillögum í kvöld, annars vegar um bætta skráningu nafna í þjóðskrá og hins vegar um að fólki verði leyft að skrá kennitölu með öðrum hætti en gert er í dag. Hvort tveggja tel ég vera sjálfsagt réttlætismál og vil lýsa því yfir að þó hann sé eini flutningsmaður þessara tillagna stendur allur þingflokkur Frjálslynda flokksins að baki honum í þessum málum. Varðandi þetta með kennitölurnar er það ósköp eðlileg og sjálfsögð krafa að fólk geti fengið að breyta þeim, að það þurfi ekki í hvert einasta sinn sem það segir kennitölu sína að þylja upp fæðingardag, mánuð, ár og eitthvert númer. Ef fólki finnst það á einhvern hátt vera bagalegt er alveg sjálfsagt að það fái einhver önnur númer í staðinn. Kerfið er úrelt eins og það er í dag og minnir svolítið á gamla bílnúmerakerfið þegar bílar voru skráðir á einstök sveitarfélög, ef svo má segja, hvert sveitarfélag eða svæði hafði eigin einkennisbókstaf. Fólk keyrði um og maður gat séð langar leiðir hvaðan fólk var að koma, hvar það átti heima. Þetta var að vísu svolítið skemmtilegt þegar maður var lítill og var að velta því fyrir sér hvaðan bílarnir væru sem maður mætti eða var á eftir á þjóðvegunum eða hvaða ökumenn voru að aka í Reykjavík. Það var talað um að landsbyggðarökumenn væru miklir fantar, kynnu ekki að keyra og menn gátu bent á þá og sagt: Þarna sjáið þið. Þarna sjáið þið að þessi er utan af landi. Í dag er þetta ekki lengur svona sem betur fer. Bílnúmerin eru skráð með frekar tilviljunarkenndum hætti og það ætti að sjálfsögðu að gilda hið sama um kennitölurnar. Ef fólk vill hafa aðra tölu á það að sjálfsögðu að fá það. Varðandi nöfnin, að fólk geti fengið að skrá full nöfn í þjóðskrá er það sjálfsagt mannréttindamál og svo augljóst að furðu sætir að ekki skuli hafa verið bætt úr báðum þessum málum fyrir löngu.