Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1077, um greiðsluaðlögun einstaklinga, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur.

Herra forseti. Ég beið spennt eftir því að forseti teldi upp að borist hefði svar við fyrirspurnum mínum um fjölgun starfsfólks og embættismanna í ráðuneytunum frá því 28. nóvember, en ég vek athygli á því að ráðherrar eiga að skila svörum að jafnaði eigi síðar en tveimur vikum eftir að fyrirspurn er lögð fram. Ég held að þær séu orðnar 17 eða fleiri, vikurnar sem eru síðan ég lagði fram þessar sáraeinföldu spurningar um fjölgun starfsfólks og embættismanna í ráðuneytunum á þessu kjörtímabili og því síðasta, að gefnu tilefni. Nú þegar við fáum að bíða nokkuð eftir fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, enda ástandið í þjóðfélaginu grafalvarlegt og þarf að skoða hvern krók og kima hvar hægt er að draga mögulega saman í ríkisútgjöldum, þá er auðvitað hluti af þeim spurningum hvort báknið sjálft, Stjórnarráð, 

Forseti. Þetta er uppáhaldsfundarstjórnarefnið mitt. Staðan er þannig að það eru 14 fyrirspurnir sem hafa beðið í meira en 100 virka daga en tímafresturinn er 15 virkir dagar. Við erum að tala um 38 sem eru með 70 daga eða lengri biðtíma, það munar dálítið á svona fyrir og eftir áramót líka. Svo eru ansi margar fyrirspurnir sem eru yfir frestinum, ég held að það séu nokkurn veginn allar. Eina fyrirspurnin sem er ekki komin yfir frestinn er um orkunýtingu bygginga frá Pírötum og svo þessar allra nýjustu sem er 20 talsins eða eitthvað því um líkt sem eru undir mörkunum. Við minnum enn og aftur á það að það á að svara fyrirspurnum á tilhlýðilegum tíma. 15 virkir dagar. Við erum með 14 sem eru með meira en 100 daga, 133 daga sú sem er með lengstan tíma.

Að gefnu þessu tilefni þá vill forseti taka það fram að það er auðvitað með reglulegu millibili minnt á það í samskiptum þingsins og ráðuneyta hverjir tímafrestir eru og gengið eftir því að svör berist.

Forseti vill geta þess að á fundum með þingflokksformönnum í morgun gerði forseti grein fyrir því að hann hygðist leita eftir heimild til þess að halda þingfundi lengur áfram í kvöld en þingsköp kveða á um ef það mætti verða til þess að unnt yrði að ljúka við þær munnlegu fyrirspurnir sem á dagskrá eru. Eins og hv. þingmenn vita þá er gert ráð fyrir tveimur þingfundum í dag og á síðari þingfundi eru fyrirspurnir til munnlegs svars.

Til svara eru: Innviðaráðherra, dómsmálaráðherra, heilbrigðisráðherra og utanríkisráðherra.

Virðulegur forseti. Að leita ítrekað til lækna vegna veikinda, verkja og vera sögð vera með vefjagigt, vöðvabólgu eða vera bara ímyndunarveik er því miður saga fjölda kvenna sem hafa lýst þvílíkum móttökum í heilbrigðiskerfinu. Að greinast eftir dúk og disk með ólæknandi krabbamein sýnir fáránleikann og brotalömina sem er í okkar heilbrigðiskerfi. Að veikt fólk fái eftir langan tíma loks greiningu og fái þá bara að vita að það er að fara að deyja er ömurlegt og á ekki að eiga sér stað. Það verður strax að gera eitthvað í heilbrigðiskerfinu. Það eru gífurlegar langir biðlistar eftir að komast til heimilislækna. Það eru gífurlegar langir biðlistar eftir geðheilbrigðisþjónustu. Það eru gífurlega langir biðlistar eftir geðgreiningu barna. Allir þessir biðlistar eru að lengjast. Ítrekað er skortur á nauðsynlegum lyfjum fyrir börn og það er ítrekað skortur á lyfjum fyrir öryrkja og fólk í hjólastólum lendir í lífshættu vegna lyfjaskorts. Við vitum hvernig bráðamóttakan hefur verið, fólki er ekki rótt með að fara þangað og það var sagt að fólk ætti ekki að fara á bráðamóttökuna heldur á heilsugæsluna og síðan þegar fólk ætlar að fara á heilsugæsluna þá er því sagt að fara ekki á heilsugæsluna heldur halda sig heima. Ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað ætlar ráðherrann að gera við því að fjöldi kvenna segir að það sé mjög erfitt að fá greiningu vegna veikinda þeirra og hvernig ætlar hann að leysa þessi mál eða er hann búinn að gefast upp á heilbrigðiskerfinu?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir þessa fyrirspurn og þessa umræðu. Þetta er auðvitað bara stöðugt verkefni, svo ég svari spurningunni, og það er auðvitað stöðugt ákall og stöðug krafa um þjónusta. Eru biðlistar í kerfinu okkar? Já, fólk þarf að bíða. Fer stundum miður þegar kemur að greiningum eða öðru sem við erum að kljást við, fer ekki allt eins og áætlað er? Já, því miður gerist það eins og á öðrum vettvangi. Ég hins vegar vara við því að við tölum eins og allt kerfið sé ómögulegt. Það er mjög miður, af því að hv. þingmaður vísar í þessa umræðu, að við tölum almennt um greiningar samhliða breyttri aldurssamsetningu og þeirri staðreynd að við lifum lengur, blessunarlega flest hver betur og betur á okkur komin, og þá fjölgar lífsstílstengdum sjúkdómum m.a. Nú er það þannig að hér á landi eru lífslíkur við fæðingu hæstar í heiminum, ég held að það sé bara Sviss sem er á svipuðum stað. Þessu fylgja áskoranir. Því fyrr sem sjúkdómar á borð við krabbamein greinast, því meiri líkur á því að meðferð beri betri árangur. Þess vegna gerum við allt sem í okkar valdi stendur til að vinna með forvirkum hætti. Þetta snýr að öllu kerfinu okkar, fræðslunni, forvörnum, heilsueflingunni heilsulæsinu, og við erum að reyna að koma þessu fyrir öllu saman í kerfinu. Við megum ekki falla í þá gryfju að tala um það að heilbrigðiskerfið okkar sé ekki að reyna að sinna þessu hlutverki. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör en ég verð bara að viðurkenna að ég skil þau ekki vegna þess að það getur ekki verið ásættanlegt að þetta versnar. Við erum að koma hér aftur og aftur að tala um hvernig ástandið er í heilbrigðiskerfinu. Fólk er að flýja land með heyrnarlaus börn af því það fær ekki þjónustu, flýja land. Við erum ekki að tala um eldri borgara sem eru þarna undir í þessum greiningum, við erum að tala um konur, og karla líka, á besta aldri sem er að greinast allt of seint með sjúkdóma sem hefði verið hægt að lækna en eru greindir þegar þeir eru komnir á fjórða stig og ólæknandi. Við getum ekki sætt okkur við þetta og við eigum ekki að sætta okkur við það. Það hlýtur að vera lausn á þessu máli og ég spyr ráðherra: Hvernig ætlar hann að leysa málið?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hann er með stóra spurningu: Hvernig á að leysa málið? Við verðum auðvitað að halda aðeins athyglinni á því hvað við erum að takast á við. Erum við með gott heilbrigðiskerfi? Já, við erum með framúrskarandi heilbrigðiskerfi. Er mikið álag? Já, það er mikið álag og er búið að vera viðvarandi álag. Er þetta einstakt í heiminum, það sem við erum að kljást við, vaxandi þörf fyrir fleira fólk til að sinna þjónustunni, fleiri legurými, öflugri snemmgreiningar? Nei, það er ekki einstakt og við erum að reyna að vinna með það. Staðreyndin er hins vegar sú að við erum lítið að tala um þau kraftaverk sem eru unnin á hverjum einasta degi í okkar heilbrigðiskerfi. Megum við missa okkur þangað að fara að hugsa að þetta sé er orðið gott? Nei. Ég tek undir með hv. þingmanni að því leytinu til. Við verðum auðvitað að vinna og gera allt sem við getum til þess að efla snemmgreiningar, forvirkar aðgerðir, nýta tæknina, fjölga fólki í námi og 

Forseti. Grein í Vísi í gær sem fjallar um geðheilbrigðisþjónustu og greiningar barna segir að biðlisti hafi tæplega tvöfaldast. Þar er sagt að það skipti máli að börnin fái þjónustu sem fyrst og ekki skipti máli hversu gömul þau séu, börnin geti ekki beðið og séu börn í mjög stuttan tíma. Það skiptir máli að það sé talað um snemmtæka íhlutun en væntanlega myndi það skipta máli að sinna í raun og veru snemmtækri íhlutun, það er ekki nóg að segja bara að við þurfum á henni að halda heldur verður eitthvað að gerast. En biðlistar lengjast og ráðherra talar og talar um hvað þurfi að gera, tækni og alls konar svoleiðis, en biðlistar lengjast samt. Hvað þarf til? Hvar er í alvörunni þröskuldurinn sem er fyrir okkur í því að allt þetta sem þurfi að gerast gerist í raun og veru á þann hátt að biðlistar haldi ekki áfram að lengjast? Þetta er ekki bara þannig að þetta sé einhvern veginn vandamál á heimsvísu. Þetta er líka vandamál á þann hátt að hjúkrunarfræðingar t.d. eru hér að fara annars staðar í vinnu og koma ekki í heilbrigðiskerfið af því að launin eru einfaldlega ekki ásættanleg miðað við ábyrgð. Allir sem maður talar við innan heilbrigðiskerfisins eru þar, allir. Þeir segja: Tvöfaldið laun hjúkrunarfræðinga og þetta er komið í lag á morgun. Því er þetta peningalegt vandamál, ekki bara tæknilegt og fræðilegt o.s.frv. Því spyr ég ráðherra: Hvar eru í alvörunni þröskuldarnir fyrir því að við getum farið að sinna heilbrigðisþjónustu á þann hátt að biðlistar hætti að lengjast?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Hv. þingmaður spyr: Hvað þurfum við að gera til að biðlistar hætti að lengjast? Hv. þingmaður kom með ágætistillögu um að taka kjaramálin bara inn í heilbrigðisráðuneytið. Það væri ágætt, þannig að maður hefði þetta bara allt á einni hendi. En þetta er flókið samspil á milli fjármuna, eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel úr störfum sínum í fjárlaganefnd, en við þurfum líka fólk til að sinna þjónustunni og þetta spilar saman. Hér kom hv. þingmaður inn á málefni sem við sinntum lengi ekki mjög vel og þekkingin kannski ekki til staðar en biðlistar tengdir geðheilbrigðisþjónustu á fjölmörgum sviðum, m.a. við börn, hafa lengst og sérstaklega þegar við erum að bíða eftir áliti sérfræðings eða einhvers sem kallar á greiningar og þverfaglega teymisvinnu. Þarna eru fjölmörg atriði sem koma til. Tilvísunum hefur einnig fjölgað og við höfum reynt að leysa þetta í svona tilvísunarkerfi. Það vaknar upp, getum við kallað, grunur um að það sé ADHD eða röskun á einhverfurófi, svo ég taki dæmi og þá þarf að hafa í huga að stundum er tilvísunum vísað frá eða niðurstaðan verður önnur greining. Þetta er flókið. Við erum að eflast í þessu. Við erum líka búin að breyta skipulaginu. Við erum búin að fjölga starfsfólkinu í heilsugæslunni. Við höfum nýverið útvistað samningum, m.a. til sjálfstætt starfandi aðila, og við erum búin að útvista samningum til Janusar heilsueflingar sem er að vinna með endurhæfingu, þannig að við erum að reyna að leita allra leiða til að vinna á þessum biðlistum. Við erum í stöðugu samtali við m.a. samtökin 

Forseti. Biðlistinn er í raun og veru ekki svona langur en hann er samt það langur að fólk gefst upp og kærir sjálft sig til barnaverndar. 

Hæstv. forseti. Hér í seinna andsvari tiltekur hv. þingmaður ákveðin mál. Ég kann ekki að segja nákvæmlega þá sögu eða hvort það útskýrir það að allt kerfið eða allt sem verið er að gera sé ómögulegt. Við erum hins vegar raunverulega að takast á við þessa stöðu og við viljum svo sannarlega að börnin okkar og allir þeir sem þurfa á þessari þjónustu og greiningu að halda þurfi ekki að bíða of lengi. Þess vegna þurfum við að greina mjög vel listann. Við fórum í skipulagsbreytingar, sem hv. þingmaður þekkir mjög vel, um að setja á fót geðheilsumiðstöð barna. Við fjölguðum sérfræðingum og núna er heilsugæslan, sem heldur heildstætt utan um þetta og er að horfa inn í þetta til að nýta þá aukafjármuni sem við settum til heilsugæslunnar til að takast á við þetta, inn í þessar skipulagsbreytingar, þ.e.a.s. já, við getum fengið aðstoð annars staðar frá til þess að styðja við það að ná niður biðlistum. Þannig að það er raunverulega verið að gera mjög margt einmitt til að kljást við þetta verkefni.  
            

Herra forseti. Við þurfum að tala um húsnæðisöryggi. Leigukostnaður sem hlutfall af ráðstöfunartekjum fólks er einn sá hæsti á Íslandi meðal OECD-ríkja og fer hækkandi, og réttarvernd leigjenda er með þeim lakari á Vesturlöndum. Þess vegna höfum við í Samfylkingunni, ásamt verkalýðshreyfingunni, kallað eftir löggjöf um leigubremsu samhliða grundvallarbreytingum á húsnæðisstuðningskerfinu. Það liggur á þessu. Hér erum við að tala um fólk í miklum fjárhagsvanda og þetta verður að gerast hratt. En til langs tíma skiptir öllu máli að tryggja stóraukið framboð af húsnæði á viðráðanlegu verði. Þetta er stóra verkefnið; félagsleg óhagnaðardrifin húsnæðisuppbygging. Þetta er mjög vandasamt á tímum mikillar verðbólgu og hárra vaxta en líka algerlega nauðsynlegt, einmitt til að skapa stöðugleika á húsnæðismarkaði og í efnahagslífinu almennt. Þetta kallar líka á það, virðulegi forseti, að ríkið geri allt sem það getur til að tryggja ákveðinn fyrirsjáanleika, að ríkið sendi mjög skýr skilaboð til sveitarfélaga, byggingaraðila og aðila vinnumarkaðarins. Í rammasamkomulagi ríkis og sveitarfélaga er gert ráð fyrir að byggðar verði 1.200 hagkvæmar íbúðir á viðráðanlegu verði á hverju einasta ári næstu fimm árin. Þetta kallar auðvitað á stórfellda aukningu á áætlunartíma fjármálaáætlunar sem verður kynnt núna í vikunni. Ég vil spyrja ráðherra: Hvað telur hæstv. ráðherra að ríkið þurfi að setja marga milljarða inn í almenna íbúðakerfið á ári til að standa við sinn hlut í þessu samkomulagi, rammasamkomulaginu milli ríkis og sveitarfélaga?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og mikilvægt að taka þá umræðu hér reglulega. HMS gefur út mánaðarlegar skýrslur um stöðu á húsnæðismarkaði og í þeirri nýjustu sem nýlega er komin út er einmitt verið að fjalla um árlega leigukönnun af því að það er mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því hver staðan er. Í könnuninni, sem er framkvæmd af Prósent, var meðalhúsaleiga á síðastliðnu ári 173.000 kr. Leigan á höfuðborgarsvæðinu var 185.300 kr. en 153.900 kr. annars staðar á landsbyggðinni allri. Ég tek undir með þingmanninum, það eru nokkrir mælikvarðar sem gefa til kynna að í fyrra hafi byrjað að þrengja á leigjendamarkaði eftir nokkur góð ár þar á undan, þrátt fyrir að hér hafi oft verið talað um að allt hafi verið í óefni þá líka. Til að mynda fækkaði þeim sem fannst auðvelt að verða sér út um húsnæði sem það býr í núna úr tæpum 46% niður í tæplega 40% og þetta er mikil breyting á stuttum tíma. Þannig að ég held að það sé rétt sem hér hefur verið sagt og við höfum verið að vinna að, að ein leið til að koma til móts við það er að bæta réttarstöðu sem við erum með í gangi og höfum verið að vinna í með aðilum vinnumarkaðarins. Önnur er sú að koma með meira framboð af hagkvæmara húsnæði, m.a. innan almenna íbúðakerfisins. Við vorum að berjast við það fyrir stuttu síðan, bara einu, tveimur árum, að koma ekki út þeim stofnframlögum sem við þó vorum með í fjárlögum þannig að við erum ágætlega fjármögnuð í ár og erum að leggja línurnar til þess að geta lagt af stað vel inn í árið 2024. Ég er sammála hv. þingmanni að það er mikilvægt að fjölga þessum íbúðum, þær eru sennilega eitthvað um 3.600 í dag en í þessum áætlunum okkar til tíu ára þá stefnum við að því að þær verði á milli 9.000–10.000, fari úr 2% og yfir í 6% af markaðnum og ég held að þá sé það farið að hafa einhver áhrif á leigumarkaðnum.

Virðulegur forseti. Ég spurði hæstv. ráðherra og spyr aftur, vegna þess að ég fékk ekki skýr svör við þessari spurningu: Hvað telur hæstv. ráðherra að ríkið þurfi að setja marga milljarða inn í almenna íbúðakerfið á ári, hér er ég fyrst og fremst að tala um næstu fimm árin, til að standa við sinn hlut í rammasamkomulaginu? Ég minni á að 28. nóvember sl. þá sagði hæstv. ráðherra hér í ræðustól, með leyfi forseta: „Við komum því inn í fjármálaáætlunina á næsta ári með fjármagn til áranna þar á eftir til að undirbyggja rammasamningana við sveitarfélögin.“ Það skiptir mjög miklu máli einmitt á svona tímum þegar það er mikil verðbólga og vextir háir, þegar framboðstruflanir hafa verið og fjármögnunar- og byggingarkostnaður rýkur upp, að ríkið taki frumkvæði og beini 

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er mjög mikilvægt við stígum inn þegar markaðurinn brestur. Þó svo að almennu íbúðirnar eða hlutdeildarlánin eða þau önnur úrræði sem við erum með sé fyrst og fremst beint til ákveðins hóps sem er undir tekjuviðmiðum og eignaviðmiðum og er þar af leiðandi ekki á hinum almenna markaði - enda er Seðlabankinn að reyna að slá á þensluna og í raun og veru að reyna að tryggja að menn lendi ekki í vandræðum, ungt fólk, með því að fara út á markaðinn á þessum tíma - þá höfum við áhyggjur af því að það myndist þessi snjóskafl af fólki sem þarf að komast inn á markaðinn seinna. En við getum gripið utan um þennan hóp. Við munum kynna fjármálaáætlun á næstu dögum og þar munum við birta þessar tölur og væri óábyrgt að ég færi að tala um þær hér í dag í óundirbúnum fyrirspurnum. En við erum sem sagt nægjanlega lögð af stað til að geta gert þetta sómasamlega. Það er held ég mjög mikilvægt að við tryggjum það þar sem margt bendir til þess að íbúðamarkaðurinn, byggingamarkaðurinn sé smátt og smátt að botnfrjósa.

Virðulegur forseti. Ég beini hér fyrirspurn til hæstv. innviðaráðherra varðandi fyrirhugaða uppfærslu á samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Það birtist frétt á vef ráðuneytisins þann 14. mars síðastliðinn þar sem birt var minnisblað, sem hafði verið undirritað eða gengið frá þann 9. þessa mánaðar, þar sem var farið yfir hin ýmsu atriði sem tengjast uppfærslunni. Það er rétt að halda því til haga að hér er um að ræða uppfærslu, ekki endurskoðun samgöngusáttmálans. Á því tvennu hlýtur að vera töluverður munur. Það sem vekur auðvitað athygli er að þessi uppfærsla virðist að meginhluta til, ef ekki að öllu leyti, eiga að eiga sér stað á forsendum Betri samgangna ohf. Þegar minnisblaðið er skoðað og tillaga að verkáætlun og hver sér um hvern þátt þá virðist meira og minna öllum verkefnum sem skipta máli vera vísað til Betri samgangna. Það er tvennt í þessu sem vekur ugg í mínum huga. Annars vegar að það virðist vera búið að útvista að fullu þeim atriðum sem snúa að samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu þannig að Alþingi komi sem minnst að málum eftir að þessi sáttmáli var undirritaður. Það undirstrikar kannski það að áætluð verklok hvað þessa uppfærslu sáttmálans varðar eru í lok júní. Hver er ekki að störfum í lok júní? Alþingi Íslendinga, sá staður þar sem fjárveitingarnar eru rammaðar inn og samþykktar. Mig langar bara að spyrja hæstv. innviðaráðherra hvort hann sé annarrar skoðunar en ég hvað þetta varðar, að með þessu sé í raun endanlega verið að kippa Alþingi úr sambandi í þessu máli, þ.e. með þessari yfirlýstu tímasetningu í lok júní hvað það varðar að uppfæra samgöngusáttmálann.

Virðulegur forseti. Það er auðvelt að svara þessari spurningu hv. þingmanns og ég skil hann eiginlega ekki að halda því fram að einhver tímasetning, sem er reyndar mjög brött í því að uppfæra verkáætlanir, kostnaðaráætlanir, framkvæmdaáætlanir, tímalínu verkefnisins og fleira, og það að menn setji slíkar álögur á sjálfa sig að reyna að vinna hratt og vel, hafi eitthvað með aðkomu Alþingis að gera. Í samgönguáætlun var samþykkt hér á sínum tíma að setja, ef ég man rétt, um 2 milljarða á ári á þessu 15 ára tímabili. Það var ákvörðun Alþingis. Það var líka ákvörðun Alþingis að samþykkja að búa til fyrirtækið Betri samgöngur sem eru að stóru leyti í eigu ríkisins og síðan sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Í lögum um Betri samgöngur er þeim nákvæmlega falið allt það sem þarna stendur þannig að það er ekkert nýtt í því. Það kemur hins vegar ekki í veg fyrir að Alþingi geti fjallað um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu enda hefur nefndin eðli máls samkvæmt kallað eftir upplýsingum um framganginn vegna þess að það skiptir svo miklu máli í heildarsamhengi uppbyggingar samgöngumála á Íslandi. En að halda því fram að þessi tímasetning sé sett fram til þess að komast einhvern veginn fram hjá Alþingi er svo mikil þvæla að ég hef bara gaman af því að koma hérna upp og segja: Það er rangt hjá hv. þingmanni að það hafi eitthvað með það að gera.

Hæstv. forseti. Svarið var nokkurn veginn eins og ég reiknaði með og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það. Það hittist bara þannig á að í minnisblaðinu sem um ræðir, sem er birt á vegum ráðuneytis hæstv. ráðherra, segir m.a., með leyfi forseta: „Ekki hefur náðst endanlegt samkomulag milli aðila samkomulagsins um það hvað það sé nákvæmlega sem sáttmálinn greiði í hverri framkvæmd og hvað ekki (mörkun).“ Og áfram segir, með leyfi forseta: „Í drögunum er nú gert ráð fyrir að sáttmálinn greiði helming kostnaðar sveitarfélaganna vegna nauðsynlegra skipulagsbreytinga. Hefur sá kostnaður ekki verið verðmetinn.“ Og áfram segir, með leyfi forseta: „Viðræðuhópur ríkis og sveitarfélaga klári drög að samningi um eflingu almenningssamgangna. Rekstur almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu verði tryggður með aðkomu sveitarfélaga og ríkisins.“ Aðkoma ríkisins er nefnilega algjört kjarnaatriði þarna. Það var sérstaklega um það rætt þegar gengið var frá heimild til stofnunar þessa hlutafélags að ríkið sæi ekki um og kæmi ekki að rekstri borgarlínunnar, hvernig sem hún nú verður í laginu. Einmitt þess vegna þykir mér tímasetningin, 

Virðulegur forseti. Mér heyrist hv. þingmaður vera að leggja það til að framkvæmdarvaldið megi ekki starfa nema þegar Alþingi er að störfum og það er kannski eðlilegt að Alþingi sé þá að störfum alltaf. Það sé t.d. algjörlega óhugsandi að ráðherrar skrifi undir samkomulag við eitthvert sveitarfélag eða einhvern aðila með fyrirvara um samþykki Alþingis. Það sé algerlega óhugsandi ef Alþingi sé ekki starfandi. Það segir sig náttúrlega sjálft að reginhneykslið er hugsanavilla hv. þingmanns. Það er það eina sem er hægt að segja um þetta mál. Hv. þingmaður minntist hins vegar á nokkra hluti sem voru einmitt markaðir að mínu mati nokkuð skýrt í samkomulaginu við sveitarfélögin en hafa síðan á þessu ferli þróast í þá átt að vera einhvers konar atriði sem menn eru að rífast um, þ.e. þessi mörkun verkefna, hversu langt einhver vegtenging á að vera inn í sveitarfélag, hversu mikinn hlut sveitarfélagið á að greiða, hjólastígar o.s.frv. Þess vegna er svo mikilvægt að uppfæra skipulagskostnaðinn og það sé algerlega skýrt til þess að verkið geti gengið áfram hnökralaust 

Virðulegi forseti. Í síðustu kjördæmaviku heimsótti þingflokkur Viðreisnar m.a. Vestmannaeyjar og kynnti sér alls konar starfsemi þar, þar á meðal á Heilbrigðisstofnun Suðurlands í Vestmannaeyjum. Þar er greinilega verið að vinna mjög gott starf undir miklu álagi og sárri vöntun á starfsfólki. Ég fékk á tilfinninguna að margir væru hreinlega að þrotum komnir og það væri bráðnauðsynlegt að bæta við starfsfólki. Því miður hefur það gengið erfiðlega. Þeir læknar sem þarna starfa eiga t.d. mjög erfitt með að taka sér frí vegna þess að ekki fæst afleysing og þegar þeir fá tækifæri til að vera heima við eru þeir alltaf með símann á sér á bakvakt og þurfa því að hlaupa til ef eitthvað kemur upp á. Þá var einnig nefnt að flutningur sjúklinga á Landspítalann væri óviðunandi og að sjúklingar hafi oft þurft að bíða allt of lengi eftir að vera fluttir upp á land. Slíkt getur haft mikla hættu í för með sér og getur hreinlega ráðið úrslitum um líf eða dauða. Ég vil því spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvaða lausnir sér hann fyrir sér til að leysa úr þessum sérstaka vanda Vestmannaeyja. Væri t.d. hægt að hafa sjúkraþyrlu staðsetta í Vestmannaeyjum til að hægt væri að flytja sjúklinga á Landspítala með stuttum fyrirvara? Sér ráðherra fyrir sér einhverjar lausnir á mönnunarvanda stofnunarinnar? Er verið að taka sérstakt tillit til landfræðilegrar stöðu Vestmannaeyja þegar kemur að því að útdeila fjármagni til heilbrigðisstofnana? Og að lokum: Sér ráðherra fyrir sér einhverjar aðrar lausnir þegar kemur að því að leysa þessa stöðu eða er bara hreinlega búið að gefast upp fyrir verkefninu?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir að taka upp þetta málefni. Það má kannski taka þetta út frá tvenns konar sjónarhorni. Það er annars vegar þetta heilbrigðisumdæmi og verkefni Heilbrigðisstofnunar Suðurlands og svo Vestmannaeyjar sérstaklega sem eru, eins og hv. þingmaður fór yfir hér, kannski ekkert sérstaklega vel í sveit settar vegna legu og samgangna. Ég hef nýlega tekið samtal við forstöðumann heilbrigðisstofnunarinnar varðandi Vestmannaeyjar og ég held að þessi staða sem hv. þingmaður fór ágætlega yfir, um álag, og tekur djúpt í árinni vissulega um að fólk sé komið í þrot - ég upplifi það ekki þannig. Heilbrigðiskerfið okkar er mjög þrautseigt og þá fyrst og fremst vegna starfsfólks okkar og það er viðurkennt að það er búið að vera undir viðvarandi álagi og kannski þyngsti tíminn núna síðastliðna mánuði, ekki endilega í gegnum Covid. Það var erfitt. Það var þungt, það var erfitt fyrir alla. En ég held að það sé mikilvægt þegar við ræðum þessi mál að draga það fram hversu þungur tími það hefur verið núna síðustu mánuði í gegnum þessa holskeflu veirusýkinga, án þess að geta alltaf sagt: Ja, það er Covid. En þá hliðsettum við mjög margt annað samhliða því að halda uppi allri þjónustu. Læknamönnunin miðað við heildarumfangið og það sem við erum að kljást við alls staðar á landsbyggðinni er tiltölulega góð í Vestmannaeyjum. Það er hins vegar raunveruleiki þeirra sem eru að starfa á landsbyggðinni að vera einhvern veginn alltaf á vaktinni, það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir. Ég mun klárlega taka þessa fyrirspurn áfram og sérstaklega upp við forstöðumann stofnunarinnar sem er auðvitað dag frá degi miklu betur inni í þessu en akkúrat ég hér og nú. Ég þakka fyrirspurnina og skal síðan koma að sjúkraflutningunum í seinna andsvari.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir hans svar sem var góðra gjalda vert. Mig langar hins vegar til að benda á fleiri þætti sem snúa að öryggi sjúklinga í Vestmannaeyjum. Rafmagnsstrengurinn til Eyja er bilaður og ekki er hægt að ráðast í viðgerðir fyrr en í sumar í fyrsta lagi, þ.e. ef veður leyfir. Á meðan er verið að styrkja kerfið með varaaflsvélum. Síðan er það vatnslögnin sem er ótrygg og ríkið hefur fram til þessa neitað að koma með framlag til lagningar nýrrar vatnslagnar þrátt fyrir augljósa nauðsyn. Þá var innviðaráðherra með það á takteinum að skipa hóp til að meta kosti og galla við að leggja göng til Eyja sem vonandi skilar jákvæðri niðurstöðu þar sem Landeyjahöfn er meira og minna lokuð yfir vetrartímann. Því langar mig að lokum að spyrja: Er ríkisstjórnin að átta sig á þeirri miklu óvissu sem íbúar í Vestmannaeyjum þurfa að búa við allan ársins hring?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og það er rétt sem hv. þingmaður segir að heilbrigðisþjónusta er háð fjölmörgum öðrum innviðum sem eru kannski ekki beinlínis heilbrigðisþjónustuinnviðir. Hann dregur hér fram öryggisþætti eins og rafmagnið og samgöngurnar, alveg klárlega. Eftir að ég kom inn á þing og sérstaklega þegar ég fór í stól heilbrigðisráðherra þá horfir maður á samgöngur með allt öðrum hætti. Ég setti sérstakan hóp af stað til að taka hratt utan um bráðaþjónustu í öllu landinu. Það lá alveg ljóst fyrir alls staðar á landinu, hvort heldur var á heilbrigðisstofnunum eða í heilsugæslunni, að það þurfti að uppfæra tækjabúnað. Ég setti þegar 300 milljónir til að uppfæra tækjabúnað alls staðar á landinu og það fóru bara allir af stað í það verkefni til að styrkja og styðja við starfsfólkið sem verður alltaf, óháð öllu öðru, hryggjarstykkið 

Virðulegur forseti. Mig langar í dag aðeins að ræða um lög um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði, sem voru samþykkt 2014 og tóku gildi 1. janúar 2015, þ.e. aðskilnaður lögreglu og sýslumanns sem að mínu viti var alveg gríðarlega þarft og gott verkefni og held ég að það hafi styrkt bæði sýslumenn og klárlega lögregluna. Það sem ég er hins vegar að velta fyrir mér í dag, og langar að heyra skoðun hæstv. ráðherra á því, er að í þessum aðskilnaði á sínum tíma var embættunum í raun og veru skipt upp. Tekin var ákvörðun með reglugerð um hvar höfuðstöðvar sýslumannsins ættu að vera og hvar höfuðstöðvar lögreglunnar ættu að vera. Það sem mig langar að vekja athygli á hér í dag er staðan vestur á fjörðum, þar sem lögreglan er með höfuðstöðvar sínar á Ísafirði og hefur byggt upp mikla og góða starfsemi þar og er síðan með útibú á Patreksfirði. Með reglugerð nr. 1151/2014 er aðalskrifstofa sýslumannsins á Patreksfirði og sýsluskrifstofa á Ísafirði. Það sem ég hef hins vegar orðið áskynja, sem þingmaður kjördæmisins, er að meginþorri verkefnanna og starfsmannanna er staðsettur á Ísafirði, þ.e. aðalskrifstofan sem var ákveðin með þessari reglugerð 2014 er aðeins lítil og fámenn skrifstofa. 

Virðulegur forseti. Já, ég held að það sé margt hægt að gera í því að efla þessar starfsstöðvar úti á landi almennt séð. Í tilfelli lögreglunnar þá er með nýjum áorðnum breytingum sem tilkynntar hafa verið um eflingu lögreglu um allt land einmitt gert ráð fyrir því að fjölga í lögreglunni á Patreksfirði, í því lögregluumdæmi. Varðandi það hvort færa eigi störf frá sýslumannsskrifstofunni á Ísafirði yfir á Patreksfjörð þá lít ég svo á að það þurfi að skoða þetta í stærra samhengi. Þannig er nú staðan í þessum málum almennt séð, að það er mikil stafræn þróun sem hefur átt sér stað með aukningu á rafrænni þjónustu. Heimsóknum er að fækka mjög mikið á skrifstofu sýslumanna almennt og þannig mun þróunin verða áfram. Störfin eru að breytast, þau eru að fara úr því að vera almenn afgreiðslustörf, þar sem heimsóknum er að fækka mjög mikið, í það að verða heldur flóknari starfsstöðvar. Til að geta sinnt þeim verkefnum inn í framtíðina þarf starfsfólk með aðra menntun og aðra þekkingu og reynslu en almennt gerist í dag. Þetta er þróun sem á sér nú stað nokkuð hratt. Það er á grundvelli þessarar þróunar og þess sem bent hefur verið á í skýrslu Ríkisendurskoðunar og af hálfu fjármálaráðuneytisins að það er nauðsynlegt að endurskoða þessa stofnanauppbyggingu, fækka ríkisstofnunum sem eru fámennar. Á grundvelli þessa hef ég verið að leggja til að sýslumannsembættin séu einmitt sameinuð þannig að hægt sé að færa á landsvísu fleiri verkefni, og þar með að styrkja þessar starfsstöðvar, á grundvelli þeirrar stafrænu þróunar og rafrænu þjónustu sem er í svo vaxandi mæli að verða hluti af þessari starfsemi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og það er akkúrat það sem ég hef áhyggjur af. Áhyggjur mínar snúast nákvæmlega um það, eins og ég var að reyna að telja upp, að í reglugerðinni með frumvarpinu sem var samþykkt 2015 var tiltekið að aðalstöð sýslumannsins á Vestfjörðum ætti að vera á Patreksfirði. Það er ekki raunin, hún er á Ísafirði. Sýslumaðurinn er staðsettur á Ísafirði og meginþorri allrar starfseminnar. Áhyggjur mínar snúa að því við sem hér erum inni, hvort sem það eru þingmenn eða ráðherrar, setjum reglugerðir sem eiga að fastsetja störf úti á landi eins og var gert árið 2015 en svo sjáum við það hér með mjög glöggu dæmi að það er ekki að virka sem slíkt. Ég spyr: Hefur ráðherrann engar áhyggjur af því að við séum að setja þessar reglur og segja: Störfin eiga að vera þarna, aðalstöðvarnar eiga að vera hér og útstöðvarnar hér, en svo er það bara í raun og veru sá sem ræður sem ákveður hvernig þetta er?

Virðulegur forseti. Ég tel að við þurfum að líta á þetta í miklu stærra samhengi heldur en þau dæmi sem hv. þingmaður telur hér til. Hvort það eru fleiri eða færri störf á Ísafirði eða Patreksfirði í þessu tilfelli er kannski ekki aðalatriði málsins. Aðalatriði málsins er það að þjónustan er til staðar á báðum stöðum og það eru störf á báðum stöðum og tækifæri til uppbyggingar á báðum stöðum. Það er auðvitað ákveðið skipulagsatriði hvernig menn raða niður þessum störfum eftir því hvað fæst af mannskap og slíku. En ég hef miklu meiri áhyggjur af því að ef við tökum ekki til breytinga eins og þeirra sem ég hef verið að tala um þá verði þróunin með þeim hætti að með þeirri gríðarlegu breytingu sem er að verða á starfseminni og á þörf um starfsfólk með aðra reynslu og þekkingu þá muni þessi störf ekki lengur vera til á landsbyggðinni. Það er mikil áhætta 

Forseti verður að taka fram að ræðutími er takmarkaður í bæði fyrirspurnum og svörum og í síðara skiptið hafa hv. þingmenn og ráðherrar aðeins eina mínútu til ráðstöfunar.

Virðulegi forseti. Ég hef hug á að spyrja hæstv. forseta að því hvað líði skriflegum fyrirspurnum mínum. Ég á eina fyrirspurn sem varðar útselda vinnu sérfræðinga Stjórnarráðsins og opinberra háskóla, frá 17. nóvember sl. Ég er líka með fyrirspurn til dómsmálaráðherra varðandi gæsluvarðhald og fengelsisvistun útlendinga, frá 31. janúar sl. Svo er ég líka með skriflega fyrirspurn um kostnað vegna afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd. Fjórða fyrirspurnin varðar samninga um skólaþjónustu. Allar þrjár síðari fyrirspurnirnar eru frá 31. janúar en sú fyrsta frá miðjum nóvember sl. Spurningin þessi: Hvað líður svörum við þessum fyrirspurnum? Hversu marga mánuði á ég að þurfa að bíða eftir svari við fyrirspurn um útselda vinnu sérfræðinga Stjórnarráðsins og opinberra háskóla, sem er frá miðjum nóvember?

Eins og forseti gat um fyrr á þessum fundi þá er með reglulegu millibili gengið eftir því gagnvart ráðuneytum að þau svari þeim skriflegu fyrirspurnum sem til þeirra er beint og ýtt á það ef ekki hafa borist svör á tilskildum tíma.

Virðulegur forseti. Ég vil fyrst þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að koma hér til þessarar sérstöku umræðu um loftslagsskatta ESB á millilandaflug. Þetta er mál sem kom að einhverju leyti aftan að þeim sem ekki höndluðu með það á upphafsstigum innan stjórnsýslunnar og er þannig vaxið að það verður í öllu tilliti að vera það mál sem mest áhersla er lögð á að ná tökum á og eftir atvikum kveða í kútinn. Við öllum sem hafa kynnt sér málið blasir við að verði regluverkið innleitt eins og það liggur fyrir mun það skaða stórkostlega hagsmuni Íslands. Framboð á flugi mun minnka verulega og það mun hækka í verði. Áhrifin á þá atvinnugrein sem mestum gjaldeyri skilar, ferðaþjónustuna, verða hrikaleg. Útflutningur á ferskum fiski verður í fullkomnu uppnámi, rekstrarskilyrði fyrirtækja versna og þar með hagur landsmanna allra. Ísland sem miðstöð tengiflugs í Atlantshafi verður fyrir bí. Áhrifin á Icelandair og Play verða óbætanleg. Þetta er sú sviðsmynd sem dregst upp séu skoðuð undirliggjandi efnisatriði málsins. Tölur og greiningar sem unnar hafa verið fyrir stjórnvöld benda til þess að málið sé svo alvarlegt að það ætti í rauninni að vera í fullkomnum og algjörum forgangi. Bara það að bera saman ný loftslagsgjöld - og þetta er kynning frá innviðaráðuneytinu sem ég hef fyrir framan mig - þar sem EES-tengiflugvellir eru bornir saman við tengiflugvelli utan EES á sömu endapunktum, þá erum við að horfa t.d. á það að United Airlines er með kostnað upp á 8 evrur á flugsæti á meðan kostnaður Icelandair, með sama upphafs- og lokapunkt, gæti verið um 93 evrur. Tólffaldur munur. Þetta verður svo afgerandi hrun í samkeppnisstöðu, gangi þetta fram með þeim hætti sem kerfið uppáleggur, að það verður að spyrna við fótum. Ráðherrarnir hafa nú farið hver á fætur öðrum og reynt að tala máli stjórnvalda, sá fimmti er að fara út til Brussel þessa vikuna að ræða við kontóristana og reyna að stilla þetta af gagnvart þeim. En tölurnar eru þannig að ég hef miklar áhyggjur af því ef ætlunin er að klára þetta mál með einum eða öðrum hætti í flýti á lokamánuði þessa þings. Ég hef lúmskan grun um að það verði frá miðjum maí, þegar Evrópuráðsþingið verður um garð gengið í Reykjavík, til þingloka sem á með einum eða öðrum hætti að reyna að klára þetta mál. Þá er ég hræddur um að stjórnvöld verði eftirgefanleg og telji mikinn sigur mögulega nást með einhverri smávægilegri aðlögun sem engu máli skiptir til lengri tíma. Sú mynd sem dregin hefur verið upp fyrir okkur hér heima er að eftir að stjórnvöld virðast hafa áttað sig á alvarleika málsins, við skulum segja að það hafi verið einhverju áður en forsætisráðherra skrifaði bænarbréf til forseta framkvæmdastjórnar ESB síðasta sumar, er okkur sagt að haldnir hafi verið 100 fundir og rúmlega það, eitthvað á annað hundrað fundir, og eins og ég sagði áðan bætist enn í ráðherrastrolluna sem fer og reynir að koma vitinu fyrir kontóristana í Brussel, sá fimmti í þessari viku. En þessir hundrað fundir virðast engu hafa skilað hvað þau atriði sem hér er fjallað um varðar. Í svarbréfi Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmdastjórnar ESB, frá því í ágúst 2020 þar sem hún bregst við bréfi Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra, dagsettu 15. júní sama ár og birt var nýlega, kemur fram að lítill skilningur sé á sjónarmiðum Íslands hvað losunardeiluna varðar. Í öllu falli skín í gegn lítill vilji til að koma til móts við sjónarmið Íslands í þessu risastóra máli. Ég spyr því hæstv. ráðherra. Hvað hefur gerst síðan bréfið barst frá forseta framkvæmdastjórnarinnar? Hefur einhver árangur náðst hvað það varðar að verja stöðu Íslands sem miðstöðvar tengiflugs á Atlantshafinu? Hver stýrir þeim viðræðum og hvernig er haldið utan um samskipti við ESB vegna málsins, í ljósi þess að fimm ráðherrar virðast nú á einhverjum tímapunkti hafa stigið inn í málið? Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hver eru þau tvö efnisatriði sem innviðaráðherra hefur lýst yfir að ESB hafi breytt til að koma til móts við sjónarmið Íslands sem snúa að millilandaflugi til og frá Íslandi og tengjast „Fit for 55“ aðgerðaáætlun Evrópusambandsins og voru þær breytingar gerðar sérstaklega til að koma til móts við Ísland? Í þriðja lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hver eru ætluð áhrif á millilandaflug til og frá Íslandi út frá þeim greiningum sem unnar hafa verið fyrir stjórnvöld og kynntar hafa verið fyrir fulltrúum Evrópusambandsins? Verður regluverkið innleitt óbreytt? Hver eru t.d. ætluð áhrif á heildarframboð á millilandaflugi samkvæmt dekkstu mynd verði regluverkið innleitt án nokkurra frekari undanþága? Og að lokum, í fjórða lagi, vil ég spyrja: Telur hæstv. ráðherra málið tilefni til að endurskoða þá ákvörðun að tengjast Evrópusambandinu með jafn beinum hætti og hingað til hefur verið gert hvað loftslagsmarkmið og aðgerðir varðar? 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu í dag, enda um mikilvægt hagsmunamál okkar að ræða innan EES-samstarfsins. Eins og fram kom í umræðum um skýrslu mína um framkvæmd EES-samningsins fyrr á árinu hafa stjórnvöld staðið fyrir samstilltu átaki við að koma sjónarmiðum Íslands á framfæri og jafnframt að vinna að lausnum í málinu, einkum hvað varðar hugsanleg áhrif á tengiflug um Keflavíkurflugvöll. Af því að hv. þingmaður sagði að þetta ætti að vera eitt okkar helsta forgangsmál, þá er þetta líklega víðtækasta átak um nokkurt mál frá því að við urðum aðilar að EES-samningnum og forgangurinn eftir því. Hv. þingmaður nefndi það hér og hefur nefnt það áður, að ég og við höfum átt fjölda funda og samtala við ráðherra aðildarríkjanna og framkvæmdastjóra um málið. Hv. þingmaður nefndi hér með örlitlum tón hversu margir ráðherrar hefðu farið, eins og það skipti ekki máli eða myndi ekki skila árangri. En ég væri ekki að forgangsraða tíma með öðrum ráðherrum eða að fara á fund með yfirmönnum hjá Evrópusambandinu til að ræða málið nema af því að við ætlum að ná árangri. Þessir fundir eru því ekki til þess að telja árangurinn í fjölda funda heldur til að ná árangri í niðurstöðu fyrir Ísland. Ég tel að það gæti ákveðins misskilnings í lestri hv. þingmanns á innihaldi bréfs forseta framkvæmdastjórnar ESB, vegna þess að í bréfinu er einmitt viðurkennd landfræðileg sérstaða Íslands og talað um að taka eigi tillit til mikilsverðra hagsmuna ríkja. Síðan bréfið barst í ágúst sl. hefur fjöldi funda og samtala átt sér stað við þau sem eru í forsvari innan Evrópusambandsins og aðildarríkja þess og þar hefur viðurkenning á okkar sérstöðu komi skýrt fram og við höfum skapað tækifæri til að kynna málstað okkar og forsendur betur. Af því að hv. þingmaður velti því upp hvort hingað inn í þingið kæmi frumvarp seint í vor sem ætti einhvern veginn að þvinga þetta mál í gegn, þá er það alls ekki ætlunin og það verður ekki þannig, vegna þess að málið hefur ekki enn þá tekið gildi inni í Evrópusambandinu. Eftir tekur síðan við ferli þar sem taka þarf málið upp í sameiginlegu EES-nefndinni og það á margt eftir að gerast þangað til að komið er að því að innleiða málið hér. Við erum að vinna að því að það liggi fyrir hver innleiðingin er, sem liggur ekki fyrir núna, vegna þess að ég hef sagt mjög skýrt - það liggur algerlega fyrir bæði hér innan lands og erlendis - og það er algerlega kristalskýr afstaða mín og íslenskra stjórnvalda, að gerðin verður ekki tekin upp í EES-samninginn án þess að tekið sé tillit til íslenskra aðstæðna. Það hefur kallað á marga fundi, mikla vinnu og greiningar, að koma fólki í skilning um þessar sérstöku íslensku aðstæður og ég tel að öll þau sem þurfa að skilja þær sérstöku aðstæður geri það núna. Það tók líka tíma að ná sameiginlegum skilningi á hvaða afleiðingar óbreytt innleiðing hefði á íslenska hagsmuni. Það er núna komið á allt annan stað og fólk sér svart á hvítu hvaða áhrif þetta hefði að óbreyttu fyrir Ísland. Þetta er því í mínum huga aðalatriðið í málinu og þess vegna höfum við verið að taka málið föstum tökum, til að koma í veg fyrir að neikvæð áhrif myndu koma hér fram, enda myndu þau að óbreyttu koma hratt fram. Útreikningar okkar benda til þess að farþegafjöldi um Keflavíkurflugvöll gæti dregist saman um 8% árið 2028 og áfangastaðir um 12%. Þess vegna er unnið að því að jafna stöðu okkar tengiflugvallar svo þessi áhrif komi einfaldlega ekki fram. Því ítreka ég hér að það er skýr afstaða mín og íslenskra stjórnvalda, að gerðin verður einfaldlega ekki tekin upp án þess að tekið sé tillit til þessara sérstöku íslensku aðstæðna. Þess vegna vil ég halda mig þar en ekki fara að fabúlera um það hér hvað myndi gerast ef málið yrði tekið óbreytt upp og hvaða áhrif yrðu þá, vegna þess að þau áhrif munu ekki koma fram því að málið verður ekki tekið óbreytt upp. En Ísland skorast hins vegar ekki undan því að taka þátt í og styðja við heildarmarkmið þessarar nýju löggjafar til þess að ná fram loftslagsmarkmiðum. Við höfum reyndar sjálf sett okkur metnaðarfyllri markmið um kolefnishlutleysi árið 2040 og við verðum þá sömuleiðis óháð jarðefnaeldsneyti. Það er hins vegar risastórt verk og liggur ekki fyrir með hvaða hætti við náum því. Hins vegar liggur fyrir að til þess að svo megi verða þá þarf m.a. að framleiða meiri raforku til að framleiða sjálfbærara eldsneyti sem hægt er að blanda við annað. Bæði þarf tæknin að vera til staðar og nægilegt framboð á markaði og þar mun Ísland ekki eitt og sér tryggja allt það magn heldur þarf fleira að koma til. Við þurfum fyrst og fremst að brúa bilið með því að jafna samkeppnisstöðu okkar tengiflugvallar og flugfélaga þar til það er raunhæfur möguleiki að nota sjálfbært flugvélaeldsneyti eða aðrar tækniframfarir leiða til þess að losun frá flugi minnki. 

Frú forseti. Raforkuframleiðsla, sem losar gróðurhúsalofttegundir, hefur frá upptöku ETS, Evrópska viðskiptakerfisins með losunarheimildir árið 2005, þurft að kaupa losunarkvóta. Kostnaðinum við það er svo velt yfir á raforkunotendur sem nýta slíka orkuframleiðslu og hafa þeir því greitt fyrir uppbyggingu grænna raforkuvinnslu í álfunni. Árangurinn hefur ekki látið á sér standa: Um 35% samdráttur náðist í losun frá þeim geirum sem falla undir ETS á milli áranna 2005 og 2021. Flugið var svo fellt undir ETS árið 2012. Síðan þá hafa flugfélög orðið að kaupa sér losunarheimildir eins og önnur mengandi starfsemi í Evrópu. Það hefur Icelandair líka gert og keypt heimildir fyrir háar upphæðir. En nú vill ESB að gera betur í loftslagsmálum og draga úr magni svokallaða frírra losunarheimilda. Aðildarríkin hafa undirbúið málið í mörg ár og loks náð samkomulagi um hvernig útfærslu skuli háttað. Útfærslan getur sannarlega skaðað samkeppnisstöðu íslenskra flugfélaga. Það er afar slæmt að Ísland hafi ekki verið haft með í ráðum þegar slík ákvörðun var tekin og undirbúin. Sváfu íslensk stjórnvöld á verðinum? Á bréfi Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, til forsætisráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, má skilja að þó nokkrar villur sé að finna í greiningu ríkisstjórnar Íslands. Í bréfinu stendur, með leyfi forseta, í lauslegri þýðingu: Nokkrar forsendur sem gerðar eru í þessari greiningu endurspegla ekki þá evrópsku löggjöf sem er til staðar í dag. Forseti. Það er algjörlega óásættanlegt ef stjórnvöld hafa ekki varið nægilega brýna hagsmuni okkar í þessum efnum. Við þurfum að fá að vita allt um það hvað gert hefur verið og hvaða möguleikar standa okkur enn til boða.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna hérna í dag, en sú sem hér stendur hefur verulegar áhyggjur af því hversu óhóflegar fyrirhugaðar breytingar eru á beitingu ETS-kerfisins fyrir flug um verð á Íslandi. Hér er um að ræða verulega hagsmuni fyrir okkur sem land og þjóð. Ísland er eðli málsins samkvæmt mjög háð flugi eða sem nemur um 14% af landsframleiðslu Íslands og endurskoðun ETS mun leiða til alvarlegrar röskunar á jöfnun samkeppnisskilyrða flugfélaganna sem nota Ísland sem miðstöð á milli Evrópu og Norður-Ameríku. Tilgangurinn með þessum breytingum er jákvæður en það er að flýta fyrir grænum umskiptum í geiranum og ýta neytendum yfir í aðra ferðamáta fyrir styttri leiðir. Það eru góð og gegn markmið, en við hér á landi búum ekki við kerfi líkt og aðrar Evrópuþjóðir þar sem þær hafa lestir eða aðra sambærilega ferðamáta og erum því háð flugferðum til og frá Evrópu, þar sem það er í rauninni eina raunhæfa leiðin til að komast til og frá landinu. Við búum því við annan raunveruleika en flest önnur lönd í Evrópu. Sérstaða Íslands í þessu máli er því augljós, bæði út frá takmörkunum á samgöngum og vegalengdum. Til samanburðar er meðalvegalengdin frá Evrópu til Íslands 2.200 km samanborið við 850–1.000 km fyrir allt innan EES. Í ljósi þessa getum við ekki sætt okkur við að fella þessa reglugerð inn í EES-samninginn án aðlögunar vegna landfræðilegrar stöðu okkar. Íslensk stjórnvöld eru að ræða við framkvæmdastjórnina um næstu skref í þessu máli og hefur hæstv. ráðherra sótt fjölda funda vegna þessa og staðið sig vel í því að koma okkar sjónarmiðum og sérstöðu á framfæri. Því var ánægjulegt að heyra að viðurkenningin fyrir sérstöðu okkar er komin og vil ég hvetja ráðherra áfram til góðra verka því að ég veit að hæstv. ráðherra er meðvitaður um þá stöðu sem við erum í.

Virðulegi forseti. Hér er um gríðarlega mikið hagsmunamál að ræða. Flugsamgöngur eru mikilvægur þáttur í íslensku hagkerfi. Greiðar flugsamgöngur til og frá landinu á sanngjörnu verði hafa leikið lykilhlutverk í vexti ferðaþjónustunnar á undanförnum árum og hefur í raun og veru gert frá upphafi millilandaflugs á Íslandi. Lega landsins miðja vegu milli Evrópu og Norður-Ameríku hefur þau áhrif að landið er vænlegur áfangastaður fyrir millilendingar og tengiflug. Þá nýta flugfélögin sérstöðu Íslands vegna flugtenginga og sem áhugaverðs áfangastaðar til að bjóða ferðamönnum upp á svokallað „stopover“, en í því felst að ferðamenn á leið til Evrópu frá Ameríku geta dvalið á Íslandi í allt að eina viku án þess að auka við flugkostnað sinn. Þetta er grunnurinn undir rekstri flugfélagsins Icelandair sem hét áður Flugleiðir. Varðandi þessa loftslagsskatta ESB á millilandaflug þá virðist regluverkið taka tillit til eða horfa á þá frá meginlandi Evrópu, eins og hér kom fram í máli hv. þm. Ingibjargar Isaksen. Við erum eyja í Norður-Atlantshafi og við eigum raunverulega að vera skattfrjáls hvað þessa loftslagsskatta varðar. Ljóst er að Evrópusambandið hyggst draga úr fjölda gjaldfrjálsra losunareininga í þrepum og mun það hafa þau áhrif að flugfélög munu þurfa að greiða meira fyrir losunarheimildir vegna flugs til og frá Íslandi. Augljóst er að Ísland getur ekki keppt við amerísk flugfélög á leiðinni yfir Atlantshafið á jafnréttisgrundvelli með loftslagsskatta ESB í farteskinu. Það er algerlega útilokað. Þá er Ísland ekki að keppa á jafnréttisgrundvelli. Bandaríkin og Kína neituðu að ganga inn í losunargjaldakerfið á sínum tíma og það horfir til mikils rekstrarlegs aðstöðumunar milli flugfélaga hvað þetta varðar, þ.e. á milli amerískra flugfélaga annars vegar og íslenskra flugfélaga hins vegar. Flugfélögin munu menga án gjalds og hraða hnattrænum loftslagsbreytingum og ógn af þeirra völdum. Önnur flugfélög eru hins vegar skyldug til að sæta ábyrgð vegna mengunar.  
             Ég skora á utanríkisráðherra að neita upptöku þessara loftslagsskatta og gæta hagsmuna af fullum krafti eins og kom fram í máli hv. þingmanns hér áðan.

Frú forseti. Það er margt um ETS-kerfið að segja, en þetta viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir má þó eiga það að það er einhver skilvirkasta innleiðing á mengunarbótareglunni í okkar heimshluta sem fyrirfinnst. Ég leyfi mér að efast um að íslensk stjórnvöld hefðu fyrir eigin vélarafli innleitt eitthvað í líkingu við ETS-kerfið þegar kemur að stóriðju hér á landi. Íslensk stjórnvöld hefðu aldrei nokkurn tímann lagt gjald á stóriðju í þeim mæli sem gerist í gegnum ETS-kerfið sem við fáum í gegnum EES-samninginn. Nú er komið að því að fella millilandaflug undir kerfið að fullu vegna þess að það hefur fengið, eins og stóriðjan fékk fyrst um sinn, mjög vænan skerf af ókeypis heimildum úthlutað. Þá skiptir máli að það sé gert með sanngjörnum hætti og eðlilegt að ríki sem þurfa að stóla meira á millilandaflug en önnur leiti þess. En við verðum samt að vera óhrædd við að ræða forsendurnar aðeins krítískt ef við ætlum að berjast jafn fast fyrir því að hér verði óheft tengiflug, sem samkvæmt spám og áætlunum Isavia á að nema 12,9 milljónum farþega árið 2035. 12,9 milljónir flugferða losa ekkert smáræði af koltvísýringi. Ættum við kannski að taka umræðu um það hvort þessi óhefta þróunaráætlun Keflavíkurflugvallar sé orðin of stór fyrir Ísland; hvort losun gróðurhúsalofttegunda 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu hér í dag enda þjóðþrifamál fyrir okkur Íslendinga. Eins og margoft hefur komið fram þá styður Ísland markmið áætlunar ESB um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um 55% fyrir árið 2030. ETS-kerfið er gott en ég hef þó áhyggjur af því og þeim tillögum sem hér eru til umræðu, af því að á sama tíma og við viljum draga úr losun með öllum ráðum þá þarf að taka tillit til legu landsins. Það er því miður afar líklegt að flugið myndi færast til annarra landa og því líklegt að þetta markmið sem við viljum öll ná, náist ekki með þessum aðgerðum gagnvart Íslandi. Tilgangurinn með þessum breytingum, þegar horft er til ESB-landanna, er að hvetja fólk til að nota lestir eða aðrar almenningssamgöngur í stað þess að fljúga. Það liggur í augum uppi að við á Íslandi erum í sérstöðu í Evrópu að því leyti að við getum ekki nýtt okkur aðra samgöngumöguleika en flug til og frá landinu nema ef við ætluðum til Færeyja eða Danmerkur, þá býðst okkur auðvitað Norræna. Þessi aðferðafræði hefur því óhófleg kostnaðarleg áhrif á Ísland og bæði flugfélög og farþega sem hingað koma og héðan fara. Mestu áhrifin á íslenskan almenning verða á ferðafrelsi og tengingar; við treystum á þessa tengingu sem lítil eyja í norðri. Það er mikilvægt að hugsa um að fólk ferðast af margvíslegum ástæðum, ekki bara sem ferðamenn, t.d. ferðast börn og ungmenni til að taka þátt í keppnum í margs konar íþróttum eða til að sækja nám. Þátttaka þeirra í alþjóðastarfi eflir og nærir okkar samfélag og það er mikilvægt að styðja við þau en ekki draga úr möguleikum þeirra til að taka þátt með óhóflegu verði á flugi. Eins og hér hefur komið fram hafa ráðherrar ítrekað rætt þessi mál, bæði formlega og óformlega, við framkvæmdastjórn ESB sem og kollega sína. Við í EFTA-nefndinni höfum lagt mikla áherslu á þessi mál, nú síðast um miðjan mars þegar við funduðum með Evrópuþingmönnum. Það er skýr afstaða ríkisstjórnarinnar að við verðum að ná ásættanlegri lausn, annars getum við ekki innleitt þessa gerð í okkar lög enda myndi slíkt hafa ekki bara áhrif á ferðafólk heldur gríðarleg efnahagsleg áhrif og við það getum við ekki unað.

Frú forseti. Í skýrslu stýrihóps á vegum samgönguráðuneytis um losunarheimildir í flugi frá árinu 2008 kemur fram að Evrópusambandið hafi þá þegar undirbúið og samþykkt tillögur um að losun gróðurhúsalofttegunda frá flugi yrði felld inn í viðskiptakerfi með losunarheimildir og sú breyting tók síðan gildi árið 2012, með reglum um að hluti losunar yrði ókeypis fyrst um sinn en að sú undanþága ætti að falla niður í þrepum og vera afnumin með öllu árið 2020. Þessi vinna hélt svo áfram 2019 þegar leiðtogar ESB-ríkjanna samþykktu stefnumarkandi aðgerðaáætlun í loftslagsmálum fyrir árin 2019–2024, og enn stóð til að ókeypis losun yrði afnumin þótt upphaflega hafi verið gert ráð fyrir því að það yrði gert fyrr en varð raun á. Þessi upptalning gerir að verkum að það er erfitt að trúa því að breytingarnar hafi komið ráðherrum ríkisstjórnarinnar á óvart, hvort sem það var fyrir tveimur árum, fyrir einu ári eða nú í vetur - það getur einfaldlega ekki verið. Í skýrslu þessa stýrihóps frá 2008 voru settar fram ábendingar til stjórnvalda um að beita sér á vettvangi EES til að koma á framfæri sérstöðu Íslands og ábendingar um að unnið yrði að rannsóknum á hagfræðilegum áhrifum kvótasetningar sem þessarar til að renna stoðum undir hagsmunabaráttu fyrir íslensku þjóðina. Mér finnst því full ástæða til að taka undir spurningu fyrirspyrjanda, hv. þm. Bergþórs Ólasonar, varðandi það hvaða vinna hafi farið fram við að verja stöðu Íslands sem miðstöðvar tengiflugs og hvernig hafi verið haldið utan um samskipti vegna þessa máls í hátt í einn og hálfan áratug. Ég spyr vegna þess að þetta skiptir máli. Það skiptir máli að við séum í stakk búin til að fá það besta út úr þessum samningi fyrir íslenska þjóð og getum undirbúið okkur undir svona breytingar, sem eru líklegar til að hafa fyrirsjáanlega meiri áhrif á okkur en önnur lönd sem samningurinn tekur til vegna sérstöðu okkar. En ég minni á að það eru líka hagsmunir okkar að taka fullan þátt í loftslagsbaráttunni. 

Virðulegur forseti. Það er rétt að í bréfi Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmdaráðs Evrópusambandsins, er landfræðileg lega Íslands staðfest en hún hefur legið fyrir um allnokkra hríð.  „… regarding geographical location,“ - sem sagt það sem hæstv. ráðherra vísaði til áðan - „the EU ETS has applied to flights since 2012, and the Commission proposal makes only marginal changes to the geographical scope.“ Þarna segir í einfaldri þýðingu í næstu setningu, að kerfið hefur verið í gildi síðan 2012 og þær breytingar sem núna er verið að gera séu bara „marginal“, örlitlar. Því er þessi viðurkenning á því að Ísland sé staðsett þar sem það er eiginlega slegin af í næstu setningu á eftir, þar sem er gert lítið úr þessu sjónarmiði. Það er einmitt þetta sem ég óttast- eins og hv. þm. Ingibjörg Isaksen kom inn á hérna áðan, þegar hún fagnaði því að ánægjulegt væri að viðurkenning á sérstöðu er varðar landfræðilega staðsetningu væri komin, ef ég skildi hv. þingmann rétt - að þessi staðhæfing standist ekki þegar á reynir. Ef allt væri „under control“ þannig að ekki þyrfti að hafa áhyggjur, þá væri hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra ekki að fara til Brussel á morgun til að reyna að tala máli Íslands í þessum efnum. Þá værum við ekki með áhyggjur af þessu. Ef við lesum svarbréf Ursulu von der Leyen við bréfi hæstv. forsætisráðherra, þá er dregið eins og nokkur kostur er úr mikilvægi þess að Evrópusambandið staðfesti landfræðilega legu Íslands sem hefur legið fyrir lengi, bara með því að segja, með leyfi forseta: „the […] proposal makes only marginal changes“. 

Virðulegi forseti. „Hlýnun jarðar verður óstöðvandi og stjórnlaus ef ekki tekst að minnka losun gróðurhúsalofttegunda – á næstu tveimur árum,“ sagði Árni Finnsson, formaður Náttúruverndarsamtaka Íslands, í síðustu viku. Orðin lét hann falla eftir að ný skýrsla Sameinuðu þjóðanna kom út, skýrsla sem er áfellisdómur yfir aðgerðum ríkja til að standa við Parísarsamkomulagið frá 2015 þar sem ríki heims samþykktu að hlýnun jarðar myndi verða innan við 2°C og helst nær 1,5°C. Eftir að samkomulag náðist í desember sl. um breytingar á ETS-kerfinu innan Evrópusambandsins, um að fella niður í skrefum losunarheimildir til flugfélaga, er ljóst að staða Íslands hvað varðar samgöngur kemur til með að taka gríðarlegum breytingum og mun hafa áhrif á samkeppnisstöðu íslenskra flugfélaga og þá óhjákvæmilega hafa áhrif á ferðaþjónustugreinarnar hér á landi. Hins vegar getum við leyst þennan vanda sjálf. Nýverið var ég skipuð formaður starfshóps sem hefur það hlutverk að kanna fýsileika þess að framleiða flugvélaeldsneyti hér á landi þannig að við yrðum mögulega sjálfbær með flugvélaeldsneyti; með öðrum orðum að kanna hvort hagkvæmt verði að nýta innlenda raforku til að framleiða flugvélarafeldsneyti. Nefndin er rétt að hefja störf en ég geng bjartsýn til móts við þetta verkefni því að ég er sannfærð um að við getum orðið sjálfbær um flugvélaeldsneyti hér á landi með framleiðslu á rafeldsneyti. En til að svo megi verða verðum við að framleiða meira rafmagn. Ef við náum árangri í þessum efnum yrði það gríðarlegt framlag okkar til að minnka losun gróðurhúsalofttegunda, en þangað til verðum við að fá aðlögun að þessu kerfi vegna landfræðilegrar stöðu okkar.

Frú forseti. Það er stundum sagt að ríkið hafi aðeins hagsmuni og það á sannarlega við í þessu máli, því að það snýst um hagsmunagæslu, ellegar skort á henni, og frekar vandræðalega stöðu sem íslensk stjórnvöld eru í. Það hefur verið rakið hér í þessari umræðu hvernig það hefur legið fyrir árum saman að flugið yrði tekið upp í ETS-kerfið. Við skulum líka halda því til haga að Ísland hefur notið þess gríðarlega að vera hluti af viðskiptakerfinu með losunarheimildirnar, enda falla 40% losunar hér á landi undir þetta sama kerfi. En hvers vegna sváfu stjórnvöld á verðinum? Hvers vegna er svona lítill árangur af hagsmunagæslunni? Það er talað um aðlögun og upptökuna í EES eins og það sé eitthvað sem enginn hafi séð fyrir. Hvað gerðist fyrir árið 2021? Þessi tímalína hefst alltaf þar, en hvað var í gangi tíu ár þar á undan í þessari hagsmunagæslu? Við þurfum að fá svör við þessu, frú forseti, og við þurfum einhvern veginn að fá það á hreint hvernig það gat gerst á Brussel-vaktinni svokölluðu, að undirbúningurinn á tillögunum, sem kallast á ensku „Fit for 55“, hafi einhvern veginn bara farið fram hjá íslenskum stjórnvöldum. Það eru meiri háttar afglöp, frú forseti - meiri háttar afglöp, vegna þess að stjórnvöldum ber að verja þessa hagsmuni og koma þeim þannig til skila að hagsmunir okkar séu skýrir, og eins og hæstv. ráðherra hæstv. orðaði það reyndar: „Þau skilja okkur núna.“ Það er gott að heyra, en hagsmuna er náttúrlega best gætt með því að eiga sæti við samningaborðið. Við vitum það öll. Á það reynir kannski ekki beinlínis núna, en ég hef miklar áhyggjur af því að sofandaháttur íslenskra stjórnvalda hafi teflt þessu mikilvæga máli í tvísýnu.

Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir áhyggjur þeirra þingmanna sem hafa komið hérna upp í dag enda afar brýnt og mikilvægt mál. Hér hefur einnig verið talað um Brussel-vaktina og mikilvægi hennar og að hún þurfi að standa sig en sú sem hér stendur tók þátt í fundi sameiginlegu þingmannanefndar Evrópska efnahagssvæðisins, EES, ásamt öðrum góðum þingmönnum og Fríverslunarsamtaka Evrópu í Strassburg fyrr í þessum mánuði. Þar voru þessi mál m.a. rædd og lýsti ég fyrir þeim sem þar voru staddir hvers vegna væri nauðsynlegt fyrir Ísland að fá samþykkta sérstaka aðlögun fyrir landið við upptöku gerðarinnar í EES-samninginn. Við erum því að tala máli okkar víða og allir sem vilja hlusta eru fullmeðvitaðir um stöðuna sem við erum í, þar á meðal EBS. Þeim sem þar eru í fyrirsvari fyrir þessi mál er vel kunnugt um þann vanda sem við okkur blasir og verið er að vinna að lausn á málinu. En það er auðvitað mikilvægt að vinna þetta hratt og vel því að tímaramminn er knappur. En af því að hér var rætt um landfræðilega stöðu Íslands og viðurkenningu á sérstöðunni þá er brýnt að taka það fram að það þurfti ekki 100 fundi til að fá staðfestingu og skilning þeirra á landfræðilegri stöðu Íslands, ég held að hún sé flestöllum ljós, en það þurfti hins vegar ítrekaða fundi til að ræða það að áhrifamat okkar sem var búið að gera hér á landi væri að endurspegla rétta stöðu hvað varðar Ísland og okkar stöðu. Í rauninni er búið að viðurkenna að umframáhrifin sem þetta hefur á Ísland eru meiri en á önnur lönd og það er gríðarlega mikilvægt. EES-samningurinn er mikilvægur fyrir land og þjóð. Það er vissulega rétt en líka brýnt að hér sé komið inn á það að við ætlum ekki að skorast undan loftslagsaðgerðum og loftslagsmarkmiðum heldur er það gríðarlega mikilvægt skref sem allar þjóðir verða að taka þátt í.

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan þá er hér um gríðarlega mikið hagsmunamál að ræða fyrir mikilvæga og merka atvinnugrein á Íslandi sem er núna ein helsta undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar. Ég minntist á hér áðan að Bandaríkjamenn og Kínverjar hefðu ekki undirritað reglur um losunargjaldakerfið á sínum tíma. Það þýðir að bandarísk flugfélög munu ekki þurfa að greiða losunargjald. Það er ekki nóg með það, Bretland hefur sitt eigið losunarkerfi sem er ótengt ETS-kerfinu. Fari svo að verð á flugmiðum hækki meira á Íslandi en í Bretlandi þá gefur augaleið að flugfarþegar munu frekar kjósa að fljúga á milli Evrópu og Bandaríkjanna með millilendingu í Bretlandi heldur en millilendingu á Íslandi. Það er óumdeilt að þessi skattur mun hafa áhrif á flugmiðaverð til og frá Íslandi, erfitt að segja hversu mikið, en það er ekki óhugsandi að verð á flugmiðum geti hækkað um 11.000 kr. Það yrði mjög íþyngjandi fyrir samkeppnishæfni íslenska flugiðnaðarins, íslenska fluggeirans, og hann mun hvorki geta staðist samkeppni við bresk flugfélög né amerísk flugfélög á leiðinni yfir Norður-Atlantshafið. Svo einfalt er það. Þess vegna er svo mikilvægt að íslensk flugfélög séu ekki undir oki Brussel hvað þetta varðar, undir þessum loftslagssköttum. Það mun engu breyta varðandi flugið milli Evrópu og Bandaríkjanna yfir Norður-Atlantshafið að það verði ekki tengiflug til Íslands. Flug milli Evrópu og Bandaríkjanna mun ekki minnka með nokkrum einasta hætti. Það mun bara ekki fara í gegnum Ísland. Þá mun íslenskum störfum fækka í þessum geira og íslensku flugfélögin verða ekki samkeppnishæf. Þetta er því gríðarlega mikið hagsmunamál og ég skora á hæstv. utanríkisráðherra að standa í lappirnar og ekki láta Brussel-valdið troða þessu ofan í okkur eina ferðina enn, eins og var gert með þriðja orkupakkann. Þetta er mjög eðlislíkt dæmi. Regluverk innri markaðar EES, 

Forseti. Hér hefur mikið verið talað um það hvernig íslensk stjórnvöld virðast hafa sofið á verðinum í Brussel gagnvart reglum sem voru fyrirsjáanlegar með margra ára fyrirvara. Það verður síðan til þess að viðbrögð stjórnvalda verða harðari en þau þyrftu ella að vera. Það er þessi óþægilega tilfinning sem fylgir því að ráðherrar ríkisstjórnarinnar virðast vera að taka í einhverjar handbremsur í máli sem í grunninn snýst um að byggja undir aðgerðir í loftslagsmálum sem, ef það næst að útfæra það vel, á bara að vera hið besta mál. En íslensk stjórnvöld eru bara allt í einu hrópandi gegn þessu vegna þess að þau fylgdust ekki nógu vel með. Það þurfti ekki að fylgjast sérstaklega með ETS í flugi vegna þess að þetta er hluti af, eins og fram hefur komið, „Fit for 55“-pakkanum þar sem Ísland er ofið inn í þann pakka úti um allt. Við tökum megnið af því regluverki yfir til okkar í gegnum EES-samninginn. Það hefur t.d. legið fyrir að það þarf að semja um hlutdeild Íslands í sameiginlegri skuldbindingu Evrópusambandsins, Noregs og Íslands varðandi samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda sem „Fit for 55“-pakkinn snýst um að ná fram. Af hverju eru þeir fundir ekki nýttir til að ræða aðeins um ETS? Eða er fólk kannski ekkert að hittast til að ræða sameiginlegar skuldbindingar sem var ákveðið fyrir tveimur árum að takast á? Ég nefnilega hallast frekar að því, að fólk sé ekkert að hittast, að ástæðan fyrir því að við fáum hæstv. umhverfisráðherra aldrei til að svara okkur hver landsmarkmið Íslands í loftslagsmálum séu, við fáum hann aldrei til að segja okkur hvenær hann ætli að koma með nýjan loftslagsáætlun, sé einfaldlega vegna þess að þessi mál eru í frystikistu hjá ríkisstjórninni og hún hefur ekki talað við makkerinn í Brussel, hinn aðilann í sameiginlega verkefninu sem Ísland vinnur með Evrópusambandinu og Noregi. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Bergþóri Ólasyni, og hæstv. utanríkisráðherra, Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur, fyrir umræðuna hér í dag. Ljóst er að Fit for 55-pakkinn gæti, sökum landfræðilegrar stöðu Íslands, leitt til samkeppnislegs óhagræðis fyrir flugfélög sem reka tengimiðstöð á Íslandi fyrir flug milli Evrópu og Norður-Ameríku. Meðaláfangalengd á flugi frá Íslandi til Evrópu er 2.200 km en meðaláfangalengd innan ESB er 800 km. Þetta eitt og sér leggur ósanngjarna aukabyrði á Ísland ef af verður. Þar með er kostnaðargrundvöllur flugs frá Íslandi alltaf hærri. Á sama tíma hefur verð á kolefnisheimildum margfaldast undanfarin ár. Þetta gæti skapað hvata til að komast fram hjá tengimiðstöðinni í Keflavík og fara í beint flug yfir Atlantshaf, ekki síst meðal flugfélaga sem starfa utan Evrópu og þar með utan ETS-losunarkerfisins. Tillögurnar fela þannig í sér hættu á svokölluðum kolefnisleka eins og hæstv. forsætisráðherra hefur bent á. Hækkun verðs á flugmiðum innan EES gæti beint farþegum til ríkja og flugfélaga utan EES sem ekki lúta reglum sem hefðu sambærileg kostnaðaráhrif með tilheyrandi kostnaði fyrir loftslagið. Nú stöndum við frammi fyrir gríðarlega íþyngjandi framkvæmd sem ugglaust mun hafa miklar afleiðingar fyrir íslenskan efnahag sem og loftslagið. Því er vert að brýna stjórnvöld að hvika ekki frá kröfum sínum um að tillit sé tekið til sérstöðu Íslands og fylgja því fast eftir. Að því sögðu, virðulegur forseti, þá eru markmiðin skýr í þessum pakka. Við þurfum að minnka losun frá flugi og taka fyrir ókeypis losunarheimildir. Að mínu mati er mikilvægast að minnka losun frá flugvélum. Næstu skref hljóta því að vera að koma fluginu í orkuskipti og það sem fyrst.

Frú forseti. Við ræðum hér gjöld á flugferðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er margstaðfest að þessi fyrirætlun á sér langan aðdraganda og kemur ekki á óvart. Þar sem ferðaþjónustan er ein af okkar stærstu útflutningsgreinum hefði verið ráð að eiga samstarf við aðrar Evrópuþjóðir í sömu stöðu, Möltu, Kýpur og Írland, eða taka virkari þátt í þróun rafeldsneytis fyrir þotur eða haga uppbyggingu ferðaþjónustunnar okkar með öðrum hætti. Leiðirnar til að draga úr áhrifunum eru til staðar. Spurningin er: Hvers vegna hafa þær ekki verið ræddar? Hvers vegna hafa þær ekki verið farnar? Það kemur heldur ekki á óvart í þessari umræðu að hörðustu andstæðingar Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins nota sér þetta sinnuleysi ríkisstjórnarinnar til að tala niður veru okkar í þessu mikilvæga þjóðabandalagi sem hefur tryggt okkur sögulegar lífskjarabætur, mannréttindi og fullt aðgengi að innri markaði eins stærsta hagkerfis í heimi. Mig langar líka til að nota tækifærið hér og rifja upp að endurskoðun á fyrirkomulagi losunarheimildanna gagnvart fjarlægum jaðarsvæðum í Evrópu og eyríkjum fór fram árið 2014. Þá sat á forsætisráðherrastóli formaður flokks fyrirspyrjanda. Það er því ekki úr vegi að nota tækifærið og spyrja hv. þingmann sérstaklega hvernig unnið hafi verið að hagsmunum Íslands í alþjóðlegu samstarfi í stjórnartíð hans eigin flokksformanns. Voru menn kannski þá of uppteknir við að skrifa bréf um að Íslendingar hefðu engan áhuga á slíkri þátttöku án samráðs við íslenska þjóð? Frú forseti. Það er viðvarandi verkefni að gæta hagsmuna Íslands á alþjóðavettvangi. Það fer ekkert á milli mála, og þessi umræða staðfestir það enn fremur, að það gerum við best með fullri aðild á vettvanginum þar sem ákvarðanir eru teknar og í þessu tilfelli í Evrópusambandinu.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur farið fram og hún dregur auðvitað fram alvarleika málsins. Ég vil fagna því að hæstv. ráðherra hafi lýst því yfir hér áðan að ekki verði lagt fram mál á vorþingi, ef ég skildi það rétt, í ljósi þess að það væri óraunhæft miðað við það hvernig mál stæðu. Þá verður auðvitað að spyrja: Er það þá haustþingið fram undan, vegna þess að reglugerðarbreytingarnar eiga að ganga í gildi 1. janúar 2024? Það þrengir því hratt að ef það á að koma þessu í gegn á haustþinginu. Ég vil jafnframt fagna því sem hæstv. ráðherra sagði: Gerðin verður ekki tekin upp verði ekki tekið tillit til sérstöðu Íslands. En það setti að mér smáugg þegar hæstv. ráðherra sagði skömmu síðar: Ísland tekur þátt í að vinna að markmiðum stefnunnar, sem sagt „Fit for 55“ stefnunnar. Þetta er auðvitað það sem Evrópusambandið og fulltrúar þeirra munu hanga í: Heyrðu, þið eruð með okkur í þessu, þið verðið bara að taka þátt áfram eins og hingað til. Skilaboðin verða að vera skýr. Við tökum ekki upp reglur sem eru ætlaðar til þess að troða fólki sem vill ferðast með flugvél inn í járnbrautarlestir. Það eru engar slíkar hér á landi. Skilaboð stjórnvalda gætu allt eins verið að við ættum að ferðast til útlanda með Norrænu. Við tökum ekki upp reglur sem eru ætlaðar til þess að troða fólki sem vill ferðast með flugvél inn í járnbrautarlest. Það eiga að vera skilaboðin. Við höfnum þessari innleiðingu ef undanþága fæst ekki. Hér er talað um að sjónarmiðin séu viðurkennd núorðið, að það sé aukinn skilningur og að árangur hafi orðið á fundunum. En það er ekkert sem bendir til þess að svo sé, í því sem ráðamennirnir segja og gera, rétt eins og er undirstrikað með ferð hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra í þessari viku til Brussel, til að tala máli Íslands í þessu máli. Það bendir ekkert til þess að skilningurinn sé kominn, það er bara þannig. Eina leiðin til þess að styrkja samningsstöðu okkar í þessum efnum er að tala skýrt. Það þýðir ekki að mæta á fund eftir fund og fagna því að Evrópusambandið hafi loksins staðfest landfræðilega legu Íslands. Hún hefur legið fyrir lengi. Spyrjið bara fólkið sem rekur 66° norður. Ég hef miklar áhyggjur af því að það sé verið að kaupa sér frið, kaupa sér tíma, í þessum efnum til þess að eiga einn fund enn, sjá hvort það náist ekki að eiga samtal við einn embættismann í viðbót í Brussel, ráðherra aðildarríkis eða hvern sem það kann að vera, sem skilur að þetta fari hræðilega illa með íslenska hagsmuni, atvinnulífið muni blæða, heimilin sömuleiðis, túrisminn muni stórskaðast, framboð á flugi muni dragast saman, innlendu flugfélögin verði ekki sjón að sjá ef þau lifi þetta af í þeirri mynd sem við blasir. Þetta er því miður svo alvarlegt að 

Forseti vill geta þess að hér fékk hv. þingmaður eina og hálfa mínútu umfram í boði klukkunnar.

Frú forseti. Ég vona að klukkan bili að nýju því að það eru ansi mörg atriði sem ég myndi vilja koma hérna inn á. Ég veit að við erum öll í pólitík og það er allt í lagi að saka mig eða þá sem á undan mér voru um sofandahátt og annað slíkt. En ég get fullvissað þing og þjóð um að það er ekki mikið til í því. Og ef ég má taka örlítinn þátt í því að finna sökudólga eins og allmargir þingmenn hafa hér gert þá vil ég nú bara benda á það að flugið var fellt undir ETS-kerfið með breytingagerð Evrópusambandsins frá 2008 og viðskiptakerfið 2007 náði bara til staðbundins iðnaðar, og á þessu tímabili var hv. þingmaður sem sakar stjórnvöld um sofandahátt sjálfur umhverfisráðherra og ég var 19 ára menntskælingur. Þannig að við skulum halda því öllu saman til haga. Þetta er langt ferli og margir hafa haft ýmsa hatta sem hluti af stjórnvöldum eða með ráðherrahatta en það sem skiptir öllu máli er að við séum sameinuð í því gagnvart Evrópusambandinu og öðrum aðildarríkjum að við ætlum okkur að ná viðunandi árangri í þessu máli til þess að koma í veg fyrir það að hagsmunir Íslands verði skaðaðir að nokkru leyti. Það er nú þannig að við höfum nánast undantekningarlaust fengið aðlaganir í EES-ferlinu en ekki í því ferli sem nú er á lokametrunum þar sem við lögðum á okkur vinnu til að ná fram ákveðnum breytingum sem að hluta til náðust í því sem hv. þingmaður spurði um í annarri spurningu sinni, varðandi það sem innviðaráðherra vitnaði til þegar kemur að Kýpur og Möltu og varðar verðjöfnun sjálfbærs flugvélaeldsneytis og venjulegs eldsneytis og það er svona ákveðin viðurkenning á sérstöðu eyríkja sem við svo sem tökum vel í en dugar bara ekki til. En við sjáum hins vegar að okkar fyrirtæki eru komin á fullt að vinna að grænni framtíð og flugvélar munu á endanum fara yfir í að vera frekar með sjálfbært eldsneyti. Við getum framleitt það sjálf og það er framtíðin, ekki bara af því að Evrópusambandinu finnst það heldur af því að markaðurinn sjálfur er að kalla eftir því og fólk sem flýgur vill sjá slíkar tækniframfarir. Við ætlum hins vegar ekki að stórskaða okkar hagsmuni í einhverju millibilsástandi þangað til að það verður komið. Og jafnvel þótt við færum á fullt í að framleiða slíkt myndi það ekki einu sinni duga til. En ég hins vegar vona að við förum að gera það 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, málsmeðferð hjá Endurupptökudómi. Meginefni frumvarpsins er að kveða á um með óyggjandi hætti að Endurupptökudómi sé heimilt að vísa máli sem dæmt hefur verið í Hæstarétti fyrir tilkomu Landsréttar til nýrrar meðferðar og dómsuppsögu í Landsrétti en Endurupptökudómur hefur það hlutverk samkvæmt 1. mgr. 54. gr. laga um dómstóla að skera úr um hvort heimila skuli endurupptöku dómsmála sem dæmd hafa verið í héraði, Landsrétti eða Hæstarétti. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta eftirfarandi: Nefndin fjallaði sérstaklega um nauðsyn þess að bregðast við þeirri niðurstöðu Endurupptökudóms að dómurinn hafi ekki heimild til að vísa málum sem dæmd hafa verið í Hæstarétti fyrir 1. janúar 2018 til endurtekinnar málsmeðferðar í Landsrétti þrátt fyrir að Hæstiréttur telji þá heimild vera fyrir hendi. Fram hefur komið við umfjöllun nefndarinnar að ekki verði hjá því komist að gera breytingar á lögum um meðferð sakamála þannig að skýrt verði kveðið á um þá heimild Endurupptökudóms. Í 1. mgr. 232. gr. laga um meðferð sakamála kemur fram að Endurupptökudómur getur leyft samkvæmt beiðni að mál sem dæmt hefur verið í Landsrétti eða Hæstarétti verði tekið þar til meðferðar og dómsuppsögu að nýju ef fullnægt er þeim skilyrðum sem greinir í 228. gr. Þó getur dómurinn ákveðið að sömu skilyrðum uppfylltum að máli sem dæmt hefur verið í Hæstarétti verði vísað til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti. Síðari málsliður 1. mgr. kom inn í sakamálalög með lögum nr. 47/2020 en með þeim lögum var Endurupptökudómur stofnaður í stað endurupptökunefndar. Í athugasemdum við frumvarpið sem varð að lögum nr. 47/2020 kemur m.a. fram að með gildistöku laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála, nr. 49/2016, sem fólu í sér reglur um millidómstig, varð sú breyting á lögum um meðferð sakamála að Hæstiréttur hefur ekki lengur heimild til að taka skýrslu af ákærða eða vitnum í sakamálum. Fram kemur að þótt gert sé ráð fyrir að meginreglan verði áfram sú samkvæmt 1. mgr. 232. gr. laganna að sakamál, sem dæmt hefur verið í Hæstarétti, verði tekið þar til meðferðar og dómsuppsögu að nýju, sé fallist á beiðni um endurupptöku, er lagt til að nýju ákvæði verði bætt við málsgreinina þar sem Endurupptökudómi verði veitt heimild til að ákveða að málið verði tekið til meðferðar og dómsálagningar á ný í Landsrétti í stað þess að vísa því til Hæstaréttar. Þetta ætti einkum við þegar ljóst væri, t.d. vegna þess að fram hefðu komið ný sönnunargögn, sbr. a-lið 1. mgr. 228. gr. laganna, að efna þyrfti til munnlegrar sönnunarfærslu fyrir dómi svo að unnt yrði að fella dóm á málið að nýju, en með þessu móti yrði það tekið fyrir af áfrýjunardómstól sem hefði það umfram Hæstarétt að geta tekið sjálfur skýrslur af ákærða og vitnum og þar með leyst úr málinu á nýjan leik á grundvelli milliliðalausrar sönnunarfærslu. Dómur Landsréttar yrði þó ekki endanlegur því að skjóta mætti honum til Hæstaréttar að fengnu áfrýjunarleyfi. Auk þess er sjálfgefið að um meðferð mála, sem dæmd hafa verið fyrir réttinum og tekin verða þar upp að nýju, skuli fara eftir lögunum. Af úrskurði Endurupptökudóms í máli nr. 15/2022 frá 31. október 2022 má ráða að dómstóllinn telur sér ekki heimilt að vísa enduruppteknu máli, sem dæmt hefur verið í Hæstarétti, til meðferðar og dómsuppsögu í Landsrétti, nema umrætt mál hafi áður fengið meðferð í Landsrétti. Byggist sú afstaða á túlkun á orðunum „að nýju“ í 1. mgr. 232. gr. sakamálalaga. Er sá úrskurður í ósamræmi við dóm Hæstaréttar í máli nr. 7/2022 frá 5. sama mánaðar þar sem Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að við þær aðstæður þegar brotið hefði verið gegn reglunni um milliliðalausa sönnunarfærslu bæri Endurupptökudómi að vísa málinu til endurtekinnar meðferðar og dómsuppsögu í Landsrétti samkvæmt heimild í 2. málslið 1. mgr. 232. gr. sakamálalaga þrátt fyrir að það mál sem um ræðir hafi verið dæmt fyrir stofnun Landsréttar. Ljóst er að Endurupptökudómur telur sér heimilt á grundvelli 1. mgr. 232. gr. laga um meðferð sakamála að vísa máli sem dæmt hefur verið í Hæstarétti eftir 1. janúar 2018 til meðferðar og dómsuppsögu hjá Landsrétti. Enda hafa öll sakamál sem áfrýjað hefur verið frá héraðsdómi komið til meðferðar Landréttar eftir það tímamark og væri þeim málum því vísað „að nýju“ til Landsréttar teldi Endurupptökudómur mál uppfylla skilyrði til endurupptöku og t.d. ef munnleg sönnunarfærsla þyrfti að fara fram. Nefndin telur jafnframt ljóst, og tekur undir þau sjónarmið sem fram koma í frumvarpinu, að nauðsynlegt sé að löggjafinn bregðist við með skýrum hætti til að eyða réttaróvissu hvað varðar mál sem dæmd voru fyrir stofnun Landsréttar. Þá fjallaði nefndin sérstaklega um hvort frumvarpið geti verið íþyngjandi fyrir endurupptökubeiðendur eða falið í sér afturvirka réttindaskerðingu. Eins og fram hefur komið af hálfu dómsmálaráðuneytisins er markmið frumvarpsins að stuðla að auknu réttaröryggi og leiðir frumvarpið til þess að unnt verður að bæta úr ágöllum á meðferð máls fyrir dómi þar sem brotið var gegn milliliðalausri sönnunarfærslu. Endurtekin málsmeðferð eftir réttum reglum leiðir jafnframt til efnislegrar endurskoðunar þeirra héraðsdóma sem það tekur til, um sýknu eða sakfellingu, á áfrýjunarstigi. Það er afstaða ráðuneytisins sem nefndin tekur undir að ekki verður séð að heimild til að bæta úr ágalla á málsmeðferð með þessum hætti geti falið í sér íþyngjandi eða afturvirka beitingu laga. Verður í því tilliti að hafa hugfast að ástæða þess að fallist er á endurupptöku sakamáls, þar sem brotið hefur verið gegn fyrrgreindri meginreglu um milliliðalausa sönnunarfærslu, er sú að ákærðu fóru á mis við það að geta fært sönnur á ætlað sakleysi sitt milliliðalaust fyrir dómurum Hæstaréttar. Því er nauðsynlegt að í lögum sé fyrir hendi heimild sem tryggir að unnt sé að bæta úr þeim ágalla við nýja málsmeðferð allra mála sem ekki hafa nú þegar verið endurupptekin með úrskurðum Endurupptökudóms, svo sem frumvarpinu er ætlað að gera. Með heimild til að vísa málum til meðferðar og dómsuppsögu í Landsrétti, sem tekur til allra mála sem óafgreidd eru af Endurupptökudómi, eiga ákærðu möguleika á þeirri réttlátu málsmeðferð sem þeir hafa farið á mis við og er því um ívilnandi en ekki íþyngjandi breytingu að ræða fyrir þá. Verði frumvarpið að lögum mun þannig verða hægt að bæta úr ágöllum er varða milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir áfrýjunardómstól, Landsrétti, sem heimild hefur til að taka skýrslu af ákærða og vitnum. Nefndin telur rétt að árétta að heimilt verður að sækja um leyfi til að áfrýja slíkum dómi Landsréttar til Hæstaréttar eftir almennum reglum. Nefndin tekur undir að frumvarpið felur í sér mun betra samræmi við ákvæði 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu heldur en sú staða sem nú er uppi og er til þess fallin að bæta úr ágöllum á málsmeðferð sem bent hefur verið á af hálfu Mannréttindadómstóls Evrópu í tilteknum málum. Ísland er bundið af mannréttindasáttmála Evrópu og telur nefndin einsýnt að löggjafanum ber að bregðast við með lagasetningu ef áhöld eru uppi um hvort réttindi sáttmálans séu nægilega tryggð eins og rakið er að framan. Nefndin beinir því þó jafnframt til dómsmálaráðherra að það verði tekið til ítarlegrar skoðunar hvort þörf sé á frekari lagabreytingum sem kynnu að styrkja framfylgd meginreglna sakamálaréttarfars, þar á meðal um milliliðalausa sönnunarfærslu og sannleiksregluna, sem njóta verndar stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu, með vísan til umfjöllunar í áliti sem barst að beiðni nefndarinnar frá Sindra M. Stephensen, dósent við lagadeild Háskólans í Reykjavík, og Víði Smára Petersen, dósent við lagadeild Háskóla Íslands. Virðulegi forseti. Nefndin leggur til breytingar á frumvarpinu er varða gildissvið þess. Þau sjónarmið hafa komið fram fyrir nefndinni, m.a. af hálfu laganefndar Lögmannafélags Íslands, að lagaskil í frumvarpinu séu óljós. Óljóst sé hvort þau mál sem þegar hafa óskast endurupptekin og eru til meðferðar hjá Endurupptökudómi þegar ákvæðið tekur gildi falli undir 1. gr. frumvarpsins. Af hálfu dómstólasýslunnar hefur komið fram að hún líti svo á að frumvarpið nái til allra mála sem ekki hafa nú þegar verið endurupptekin með úrskurðum Endurupptökudóms, þar með talið til þeirra mála sem nú eru til meðferðar hjá Endurupptökudómi. Sú túlkun sé í samræmi við tilefni og markmið frumvarpsins. Dómstólasýslan telur engu að síður rétt að eyða þeim vafa sem kann að vera um þá túlkun með því að bæta við lagaskilagrein frumvarpsins ákvæði um að lagabreytingarákvæðið taki til mála sem ekki hafa verið dæmd af Endurupptökudómi, þar með talið til mála sem eru þar til meðferðar. Með vísan til þessa, auk framangreindrar umfjöllunar nefndarinnar um aukna réttarvernd og afturvirkni, telur nefndin rétt að taka af öll tvímæli og leggur því til að við ákvæði 1. gr. frumvarpsins bætist nýr málsliður þess efnis að ákvæðið taki til mála sem Endurupptökudómur hefur ekki úrskurðað um, þ.m.t. mála sem eru þar til meðferðar. Utan gildissviðs 1. gr. frumvarpsins falla því þau mál sem Endurupptökudómur hefur þegar skorið úr um. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Birgir Þórarinsson, Helga Vala Helgadóttir, Jódís Skúladóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir. Sigmar Guðmundsson, áheyrnarfulltrúi, er samþykkur álitinu. Frú forseti. Ég hef nú lokið máli mínu en langar þó að segja að það er nú stundum þannig að við fáum til okkar mál sem eiga að vera einstaklega einföld og þetta var eitt þeirra. Það var þó ekki jafn einfalt og það leit út fyrir að vera í byrjun þannig að nefndin tók sér góðan tíma í að fara yfir málið. En á endanum er það niðurstaða nefndarinnar að orðalagið „að nýju“ sem sett var í lögin á sínum tíma hafi valdið þessum vandræðum sem við glímum nú við og ákveðinni réttaróvissu og þar af leiðandi er nefndin sammála um mikilvægi þess að þetta mál nái hér fram að ganga með þeim breytingum sem ég hef nú mælt fyrir.

Frú forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanns og formanns allsherjar- og menntamálanefndar, Bryndísar Haraldsdóttur, sem sagði í niðurlagi ræðu sinnar að þetta mál hefði verið þess eðlis að nefndin og mögulega ráðherra töldu að þetta yrði fljótgert og fljótunnið. Svo varð þó ekki af því að nokkur álitaefni komu fram. Fyrir nefndina kom fjöldi gesta og viðraði ýmsar skoðanir. Einhverjir voru á því að þessi breyting væri með öllu óþörf og það ætti að vera þannig að endurupptökudómurinn myndi standa, án þess að farið yrði í milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi að því loknu. En ég er fegin því, af því að þetta er auðvitað réttarfar og lýtur að því, að nefndin var sammála við lokameðferð málsins í nefndinni um niðurstöðuna og mikilvægi þess að bæta við og styðja þessar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu, til að taka af allan vafa um að sá sem leitar réttar síns eigi rétt á að fram fari milliliðalaus sönnunarfærsla. Að það hafi orðið að einhverju vafamáli að slík heimild væri uppi þegar Hæstiréttur telur sig ekki hafa heimild til að viðhafa slíka milliliðalausa sönnunarfærslu og að þetta orðalag, „að nýju“, beri það með sér að ekki sé hægt að viðhafa milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir Landsrétti, bjó til ákveðinn ómöguleika sem hefur haft afgerandi áhrif í a.m.k. tveimur málum núna að því að ég held. Það er mikilvægt að við ljúkum þessu núna til þess að tryggja að þeir sem telja sig hafa verið órétti bornir - hafa fengið staðfestingu á því fyrir okkar góða mannréttindadómstól sem staddur er í Strassborg að einhvern veginn hafi verið brotið á þeim varðandi málsmeðferðina - geti þá leitað réttar síns fyrir endurupptökudómstól sem getur þá fyrirskipað nýja málsmeðferð, þar sem málsmeðferðinni sjálfri hafi á einhvern hátt verið ábótavant. Þetta á við um nokkur mál sem eru í farvatninu að því ég tel, ekki er víst að þau séu svo mörg en engu að síður þurfti að tryggja, hvað varðar þau mál sem komin eru inn í endurupptökudómstól og dómstóllinn hefur ekki úrskurðað um nú þegar, að þessi lagabreyting myndi líka eiga við um þau mál sem þegar hefur verið sótt um. Þar er því tekinn af allur vafi og var það býsna góð ábending sem kom frá Lögmannafélaginu þess efnis. Því styð ég heils hugar þessa breytingu og vona að við náum að afgreiða þetta strax á morgun í atkvæðagreiðslu til að þetta geti allt gengið sómasamlega fyrir sig. Réttarkerfið þarfnast þess.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með framsögumanni, hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, og vil líka taka undir orð hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur að um þarfa breytingu sé að ræða. Varðandi hugtakið „að nýju“ í 1. mgr. 232. gr. laga um meðferð sakamála, þá hljómar 1. mgr. svo, með leyfi forseta: „Endurupptökudómur getur leyft samkvæmt beiðni að mál sem dæmt hefur verið í Landsrétti eða Hæstarétti verði tekið þar til meðferðar og dómsuppsögu að nýju ef fullnægt er þeim skilyrðum sem greinir í 228. gr. Þó getur dómurinn ákveðið að sömu skilyrðum uppfylltum að máli sem dæmt hefur verið í Hæstarétti verði vísað til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti.“ Það er tvisvar sinnum fjallað um orðalagið „að nýju“ í 1. mgr. 232. gr. Vissulega standa orðin „að nýju“, en ég tel að það þyrfti að taka fram, eins og kemur fram í nefndaráliti með breytingartillögu sem framsögumaður gerði grein fyrir, að: „Af úrskurði Endurupptökudóms í máli nr. 15/2022 frá 31. október 2022 má ráða að dómstóllinn telur sér ekki heimilt að vísa enduruppteknu máli, sem dæmt hefur verið í Hæstarétti, til meðferðar og dómsuppsögu í Landsrétti, nema umrætt mál hafi áður fengið meðferð í Landsrétti. Byggist sú afstaða á túlkun á orðunum „að nýju“ í 1. mgr. 232. gr. sakamálalaga“ - sem ég vitnaði hér til. Ég tel að endurupptökudómur hefði átt, í ljósi ómöguleika þess að Hæstiréttur gæti tekið milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi - hann hefur ekki heimild til þess í lögum - og líka í ljósi þess að breyting hefur orðið á dómskerfinu með skiptingu Hæstaréttar í tvennt aftur þegar Landsréttur var stofnaður og áfrýjunardómstóllinn þá tekinn frá stjórnskipunardómstólnum - árið 1920 þegar Ísland stofnaði Hæstarétt, þá var það einfaldlega gert þannig að hæstiréttur Dana var felldur út, skorið var ofan af kerfinu og Landsyfirréttur gerður að Hæstarétti. Hæstiréttur þjóðarinnar var líka að hluta til áfrýjunardómstóll. Núna erum við að taka upp þetta kerfi aftur, við tókum aftur upp þriggjastigakerfið með áfrýjunardómstól, Landsrétti, og Hæstarétti, æðsta dómstól þjóðarinnar - ég tel í ljósi þess ómöguleika og kerfisbreytingarinnar að endurupptökudómstóll hefði átt að líta í gegnum fingur sér og ekki taka til orðanna „að nýju“ í 1. mgr. 232. gr. laga um meðferð sakamála og vísa málinu beint til Landsréttar og ekki til Hæstaréttar. Hann átti að gera það á grundvelli kerfisbreytingarinnar og ómöguleikans hjá Hæstarétti að viðhafa milliliðalausa sönnunarfærslu, sem er grundvallaratriði í sakamálaréttarfari og varið af stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Því tel ég að vísa hefði átt málinu beint til Landsréttar í ljósi þessa. En þess vegna kom málið til Alþingis og við höfum leyst úr þessu. En að þessum athugasemdum loknum þá vil ég samþykkja þetta mál, ég styð það heils hugar og vona að við klárum það sem allra fyrst svo við getum tekið önnur mál á dagskrá.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á persónuverndarlögum. Við höfum fengið til okkar gesti og fjallað um málið og fengið margar umsagnir. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, sem varða málsmeðferð kvartana hjá Persónuvernd, þvingunarúrræði og gjaldtökuheimild stofnunarinnar og undanþágur frá upplýsinga- og aðgangsrétti skráðra einstaklinga. Svo ég nefni það strax, frú forseti, þá var samstaða um það í nefndinni að afgreiða málið með því að samþykkja 3. gr., sem ég ætla að fara yfir á eftir, en ekki aðrar greinar frumvarpsins. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem ætlað er að einfalda málsmeðferð hjá Persónuvernd en samkvæmt 2. mgr. 39. gr. persónuverndarlaga á sérhver skráður einstaklingur eða fulltrúi hans rétt á að leggja fram kvörtun hjá Persónuvernd ef hann telur að vinnsla persónuupplýsinga um hann brjóti í bága við reglugerðina eða ákvæði laganna og ber stofnuninni þá að úrskurða um hvort brot hafi átt sér stað. Með frumvarpinu er lagt til að lokamálsliður 2. mgr. 39. gr. laganna verði felldur brott þannig að afnumin verði sú skylda Persónuverndar að ljúka hverju kvörtunarmáli með úrskurði. Í greinargerð með frumvarpinu segir hvað þetta varðar: „Persónuverndarlögin ganga að þessu leyti lengra en reglugerð (ESB) 2016/679, sem ekki mælir fyrir um að eftirlitsyfirvöld úrskurði í öllum kvörtunarmálum. Í skýringu í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 90/2018 (þskj. 1029, mál nr. 622 á 148. lögþ.) kemur enda fram að umræddur málsliður sé sérákvæði. Í framkvæmd hefur þetta leitt til þess að Persónuvernd þarf ávallt að úrskurða í öllum kvörtunarmálum sem henni berast.“ Í umsögn Persónuverndar um málið segir enn fremur hvað þetta varðar: „Í framkvæmd hefur þessi skylda 2. mgr. 39. gr. laganna leitt til þess að allar kvartanir sem berast stofnuninni þurfa að fara í hefðbundna stjórnsýslumeðferð þar sem sinna þarf rannsóknarskyldu, veita andmælarétt o.s.frv., auk þess sem útbúa þarf rökstuddan úrskurð í hverju máli. Er það gert án tillits til þess hvaða hagsmunir eru undir í hvert sinn, hvert umfang málsins og líkleg áhrif þess eru, hvort líkur eru á því að lög hafi verið brotin, eða ekki og hvort ágreiningurinn varðar málefni sem stofnunin hefur þegar tekið til afstöðu til í eldri málum.“ Með 3. gr. frumvarpsins er lagt til að Persónuvernd ákveði hvort kvörtun sem berst gefi nægar ástæður til rannsóknar og getur úrskurðað um hvort brot hafi átt sér stað. Persónuvernd skal upplýsa þann sem kvartar um framvindu og niðurstöðu máls innan hæfilegs tíma og um heimild hans til að bera ákvarðanir og málsmeðferð stofnunarinnar undir dómstóla. Með ákvæðinu eru því jafnframt lagðar til breytingar til að tryggja réttarvernd þeirra sem kvarta til Persónuverndar en munu ef til vill ekki fá úrskurð í máli sínu. Nefndin telur að það sé til hagsbóta fyrir þá sem kvarta til stofnunarinnar að fá skjót svör og niðurstöðu í sínum málum, ávallt þurfi að gæta að því að sá sem kvartar fái upplýsingar um framvindu og niðurstöðu sinna mála innan hæfilegs tíma. Að auki má geta þess að Persónuvernd starfar á grundvelli stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, og er jafnframt bundin af meginreglum stjórnsýsluréttar. Nefndin tekur undir mikilvægi þessarar breytingar enda ganga persónuverndarlögin lengra en reglugerðin kveður á um hvað varðar skyldu til að úrskurða í öllum málum. Fyrir nefndinni kom m.a. fram að sambærileg skylda hafi almennt ekki verið lögfest annars staðar á Norðurlöndunum. Í ljósi þess að stofnuninni berast ýmiss konar kvartanir er æskilegt að hægt sé að leysa úr málum með öðrum hætti en að úrskurða ef mál geta fengið fullnægjandi meðferð, t.d. með upplýsingagjöf eða vísun til fordæma sem liggja fyrir. Þá er Persónuvernd heimilt að mæla fyrir um ráðstafanir til úrbóta samkvæmt 42. gr. laganna og að taka mál til skoðunar að eigin frumkvæði samkvæmt 3. mgr. 39. gr. Loks vill nefndin undirstrika mikilvægi þess að tryggja að Persónuvernd geti sinnt upplýsingagjöf og veitt leiðbeiningar til einstaklinga sem og fyrirtækja, stofnana og sveitarfélaga varðandi persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Nefndin tekur undir það sem fram kemur í fræðslustefnu Persónuverndar árið 2023 þar sem er m.a. stefnt að því að auka leiðbeiningar til þeirra sem vinna með persónuupplýsingar og tryggja markviss samskipti við hagsmunaaðila. Virðulegi forseti. Þetta er sú grein sem var í frumvarpinu sem við samþykkjum óbreytta og teljum mjög mikilvægt að fari í gegn. En í frumvarpinu voru einnig aðrar greinar sem að einhverju leyti kunna að vera mikilvægar en nefndin fellst ekki á að þær breytingar verði að lögum nú heldur hvetur ráðuneytið til þess að halda áfram þeirri vinnu er varðar heildarendurskoðun á lögunum. Lögin sem um ræðir eru frá 2018 og með þeim var innleidd reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) 2016/679 og tók Persónuvernd þá við umfangsmiklum verkefnum og auknum valdheimildum, auk þess sem ör stafræn þróun síðustu ár hefur haft mikil áhrif á starfsemi og málafjölda hjá stofnuninni. Allsherjar- og menntamálanefnd telur mikilvægt að huga að því að stytta málsmeðferðartíma og auka skilvirkni hjá Persónuvernd en jafnframt þurfi að huga að þeim víðtæku áhrifum sem löggjöfin hefur haft m.a. á atvinnulífið og sveitarfélögin og að jafnframt verði horft til þess þegar lagt er mat á þá reynslu sem fengist hefur af framkvæmdinni undanfarin ár. Nefndin telur fullt tilefni til að fara í nánari greiningu á því hvernig löggjöfin hefur reynst með hliðsjón af túlkun og framkvæmd og skoðað verði hvort þörf sé á frekari breytingum eða endurskoðun á löggjöfinni, enda um að ræða flókna og umfangsmikla löggjöf sem felur í sér innleiðingu á Evrópureglum. Með hliðsjón af því leggur nefndin jafnframt til að löggjöfin verði rýnd með tilliti til þess í hvaða tilvikum hafi verið gengið lengra en reglugerðin gerir kröfu um. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að frekari breytingar á lögum um persónuvernd séu til skoðunar sem þarfnist aðkomu fleiri aðila þar sem þær breytingar eru ekki eingöngu á málefnasviði dómsmálaráðuneytisins. Því séu nú lagðar til breytingar sem þykja aðkallandi og nauðsynlegar. Nefndin er upplýst um að vinna sé þegar hafin í dómsmálaráðuneytinu varðandi frekari endurskoðun á persónuverndarlögum. Með hliðsjón af því leggur nefndin til að 3. gr. frumvarpsins verði samþykkt, enda sé það mikilvægt til að mæta þeim áskorunum sem felast í miklum málafjölda hjá Persónuvernd, en að aðrir þættir frumvarpsins bíði þeirrar endurskoðunar á framkvæmd persónuverndarlaganna sem nú þegar er í gangi í dómsmálaráðuneytinu. Nefndin beinir því til ráðherra að þeirri vinnu verði flýtt eins og kostur er en undirstrikar mikilvægi þess að vinnunni verði framhaldið í samráði við helstu sérfræðinga og hagsmunaaðila. Breytingar nefndarinnar eru því þær að 1., 2., 4., 5. og 6. gr. frumvarpsins falli brott og að fyrirsögn frumvarpsins verði: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018 (málsmeðferð). Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Helga Vala Helgadóttir, Jódís Skúladóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir. Sigmar Guðmundsson, áheyrnarfulltrúi, er samþykkur álitinu. Virðulegur forseti. Ég vil bara ítreka að það er eindregin afstaða nefndarinnar að ráðuneytið skuli flýta þeirri vinnu sem hafin er um heildarendurskoðun á persónuverndarlögunum, horfa til þess hvað hefur vel gengið og hvað hefur síður gengið vel og hlusta á hagsmunaaðila sem hafa margir hverjir bent á þörf á úrbótum og vil ég þar sérstaklega nefna atvinnulífið og sveitarfélögin í þeim efnum. Við erum þarna að velta sérstaklega fyrir okkur því sem hefur í pólitísku máli verið nefnt gullhúðun á reglugerð þegar hún var innleidd og hvetjum til þess að þessi endurskoðun fari fram hið fyrsta. En við erum algjörlega sammála um að 3. gr. frumvarpsins sé mikilvæg og þar af leiðandi leggjum við til að það ákvæði verði hér samþykkt.