Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hafa bréf frá Lilju Mósesdóttur, Magnúsi Orra Schram og Sigurði Inga Jóhannssyni um að þau séu á leið á allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og geti ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur. Í dag taka sæti á Alþingi varamenn þeirra, Kolbrún Halldórsdóttir, Lúðvík Geirsson og Birgir Þórarinsson. Kjörbréf Kolbrúnar Halldórsdóttur, Lúðvíks Geirssonar og Birgis Þórarinssonar hafa þegar verið rannsökuð og samþykkt. Kolbrún Halldórsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný. Lúðvík Geirsson og Birgir Þórarinsson hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni, skv. 2. mgr. 53. gr. þingskapa.

Birgir Þórarinsson og Lúðvík Geirsson hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðnir velkomnir til starfa á Alþingi.

Klukkan 15.30 í dag fer fram umræða utan dagskrár um háskólamál. Málshefjandi er hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og hæstv. menntamálaráðherra, Katrín Jakobsdóttir, verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti skýra þingheimi frá því að á föstudaginn, á degi hvíta stafsins, tók forseti Alþingis við heiðursviðurkenningu Blindrafélagsins, samfélagslampanum 2010. Hann er veittur Alþingi fyrir, eins og þar segir, „farsæl og fagleg vinnubrögð sem leiddu til góðrar samstöðu við stefnumótun og undirbúning lagafrumvarps um Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga, sem samþykkt voru sem lög frá Alþingi Íslendinga 18. desember 2008“. Lampanum hefur verið komið fyrir í efrideildarsalnum gamla, ásamt heiðursskjali. Lampinn er fallegur gripur, handsmíðaður af Sigmari Ó. Maríussyni gullsmíðameistara. Hann er úr skagfirsku blágrýti með upphleypta lágmynd úr silfri sem sýnir lampann úr merki Blindrafélagsins. Alþingi þakkar þessa viðurkenningu og óskar Blindrafélaginu heilla í störfum sínum í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Undanfarna daga hefur um fátt annað verið rætt, bæði á þinginu og í fjölmiðlum, en skuldavanda heimilanna og þær hugmyndir sem eru til úrvinnslu í ríkisstjórninni í sérfræðingahópi hennar. Á meðan á þessari umræðu hefur staðið hafa komið afskaplega misvísandi skilaboð frá einstökum ráðherrum. Ég vil bera undir hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hvort hann gæti hjálpað okkur að skýra línur eitthvað í þessum efnum, hvaða tillögur það eru sem nú er verið að reikna út - talað er um að það séu átta eða níu mismunandi leiðir sem verið er að reikna út af sérfræðingunum - og eins hvort hæstv. ráðherra, sem á sínum tíma var hæstv. félagsmálaráðherra og lagði á þeim tíma fyrir þingið hugmyndir til að koma til móts við þá sem í mestum vanda voru staddir, en þau úrræði hafa reynst vera ófullnægjandi, gæti varpað einhverju ljósi á afstöðu sína og eftir atvikum stjórnarinnar til almennra leiðréttinga á skuldum. Það hefur að sjálfsögðu vakið athygli að þar tala ráðherrarnir hver með sínu nefi, ýmist þannig að það sé augljóslega nauðsynlegt að fara í almenna skuldaleiðréttingu höfuðstóls eða algerlega útilokað. Ég hygg að hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra sé í hópi þeirra sem hafa efasemdir um að það sé skynsamlegt. Nú er kominn tími til að við förum að fá skýrari línur í þinginu um það hvert stjórnin vill fara. Það er um þetta tvennt sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra, annars vegar hvað er verið að reikna og hvaða augum hann lítur þessar hugmyndir um almennu niðurfærsluna.

Virðulegi forseti. Í umræðu undanfarinna daga hefur það komið fram að mikilvægt er að við leitum af okkur allan grun og förum vandlega yfir málin og könnum til hlítar alla þá kosti sem fyrir hendi eru til að greiða úr skuldavandanum. Það er mikilvægt vegna þess að sú niðurstaða sem við komumst að núna verður að virka. Það verður að vera alveg ljóst að við gerum allt sem við mögulega getum gert þannig að enginn gangi að því gruflandi að við höfum gert allt sem hægt er að gera. Það sem verið er að reikna núna eru ýmsir ólíkir kostir. Það er verið að verðmeta ólíka kosti. En ekki þarf bara að verðmeta þá heldur líka reyna að leggja á hvern og einn kost eða eitthvert mat á þeim árangri sem viðkomandi kostur skilar. Skilar einn kostur umfram annan meiri árangri í því sem við erum öll að reyna að gera, þ.e. létta greiðslubyrði þeirra sem hafa þunga greiðslubyrði vegna lána sinna? Eða eru einstakir kostir of dýrir, of óhagkvæmir, og er þá hægt að fara einfaldari og ódýrari leiðir? Það er það verkefni sem fyrir okkur liggur að leggja mat á þetta. Niðurstaða sérfræðinganna á að greiða úr því fyrir okkur. Ég hef ítrekað sagt aftur og aftur, og hef ekki skipt um skoðun í því efni, að ég leggst ekki gegn flötum niðurfellingum ef menn geta fundið leiðir til að fjármagna þær án þess að það hafi í för með sér rýrnun á lífeyrisrétti fólks og án þess að það hafi í för með sér byrðar fyrir ríkissjóð. Ég hef ekki enn þá séð slíka leið en, eins og ég segi, ég vil að við reiknum alla kosti út. Ég vil að við einsetjum okkur að ná samstöðu um að nýta það svigrúm sem fyrir hendi er í bönkunum, að ríkið geri það sem það getur mögulega gert innan þess þrönga fjárhagsramma sem við búum við þannig að við getum öll horft framan í þjóðina og sagt: Við höfum gert allt sem hægt er að gera.

Virðulegi forseti. Það er auðvelt að taka undir með hæstv. ráðherra þegar hann segir að við þurfum að geta sagt að allt hafi verið gert. En það er einmitt það sem ríkisstjórnin sagði fyrir um það bil hálfu ári, að hún hefði þá þegar gert allt sem hægt var að gera og það sem þyrfti að gera. Nú er verið að reikna. Það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar að ekki skuli hafa verið reiknað fyrr. Hvernig stendur á því að þingið er núna í þeirri stöðu, tveimur árum eftir hrunið, að menn hafi ekki fullnægjandi yfirsýn yfir skuldastöðu heimilanna? Hvernig má það vera að við séum nú haustið 2010 að velta því fyrir okkur hver skuldastaða heimilanna er og greiðslugeta þeirra? Það er augljóst að það þarf í fyrsta lagi að lækka greiðslubyrði þeirra sem eru alveg að drukkna, sem eru með vatnið upp að neðri vör. Það þarf í öðru lagi augljóslega að laga greiðsluaðlögunarúrræðin og gera þau skilvirkari, ekki senda menn í gegnum þau svipugöng sem það er að fara til umboðsmanns skuldara. Í þriðja lagi þurfa þeir einfaldlega að gera það upp við sig hvort þeir eru tilbúnir til að verja tugum milljarða til að taka á sig flatar afskriftir. 

Forseti minnir hv. þingmenn á tímatakmörk.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að það þarf að mæta þeim sem eru í erfiðum greiðsluvanda og það höfum við gert. Við höfum snúið skipinu við. Við höfum breytt í grundvallaratriðum leikreglunum hvað varðar aðstoð við þá sem eiga í erfiðum greiðsluvanda síðasta eitt og hálfa árið. Það hefur ekki gengið nægilega hratt að hrinda því öllu í framkvæmd en ekki er þar með sagt að það hafi verið rangt gefið. Síðan þurfum við, og það er verkefni þessara daga, að kanna hvaða svigrúm kunni að vera til þess með almennum hætti að flýta fyrir þessari vegferð. Við þurfum líkja að tryggja, í meðferð erfiðara skuldamála, að þar vinni menn hraðar þannig að ríkið komi hraðar að málum og innheimtumenn á vegum sveitarfélaga komi hraðar að, að birgjar komi hraðar að þannig að það sé ekki þannig að allir bíði eftir öllum eins og verið hefur í meðferð erfiðara skuldamála af því að hér á Íslandi hefur ekki tíðkast að mæta skuldurum fyrr en nú.

Virðulegi forseti. Ég vil beina athyglinni að Suðurnesjum og því alvarlega ástandi sem þar ríkir. HS Orka sótti í desember 2009 um virkjanaleyfi vegna stækkunar Reykjanesvirkjunar. Orkustofnun hefur í tvígang hafnað leyfinu og kallar stöðugt eftir nýjum upplýsingum. Við þessu hefur HS Orka brugðist og meðal annars borað fleiri rannsóknarholur. Hafa ber í huga að hér er ekki um nýja virkjun að ræða heldur stækkun. Rafall vegna stækkunarinnar kom til landsins í sumar, eða í júní, og ef virkjanaleyfi hefði verið afgreitt í sumar hefðu framkvæmdir við jarðvegsvinnu og stöðvarhús þá þegar getað hafist. Áætlað er að þessi framkvæmd taki um þrjú ár og á framkvæmdatíma skapar hún 600 ársverk eða 200 störf á ári. Það má því ljóst vera að ef ekki hefðu orðið óeðlilegar tafir á afgreiðslu leyfisins væru þarna um það bil 200 manns í vinnu í dag, 200 dýrmæt störf á Suðurnesjum. Þess í stað liggur rafallinn innpakkaður í skemmu engum til gagns eins og sóknarpresturinn í Keflavík gat réttilega um í útvarpspredikun. Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að tafir á leyfisveitingunni eru óeðlilegar. Þetta er staðreynd þó svo stjórnvöld haldi öðru fram. Orkustofnun hefði hæglega getað veitt leyfið með skilyrðum, t.d. heimilað framkvæmdir á meðan frekari rannsóknir færu fram. Nú hafa stjórnvöld sagt að þau hafi mikla samúð með atvinnuástandinu á Suðurnesjum og auðvitað verða menn að taka það trúanlega en þarna hefðu stjórnvöld hæglega getað liðsinnt og flýtt fyrir mikilvægum framkvæmdum. Það er enginn skaði skeður með því að veita skilyrt leyfi. Stjórnvöld hefðu getað haft öll tök á að stýra þessu en liðka um leið fyrir framkvæmdum og það er augljóst að stjórnvöld fóru ekki hófsama leið í þessu máli. Ég vil því spyrja hæstv. iðnaðarráðherra: Hvers vegna var þessi leið ekki farin við að setja fyrirvara í leyfið til að liðka fyrir framkvæmdum þannig að þarna væru komnir 200 manns í vinnu?

Virðulegi forseti. Hér er fullyrt í ræðustól að þarna hafi átt sér stað óeðlilegar tafir á framkvæmdum og veitingu virkjanaleyfis. Ef svo er, að þarna hafi óeðlilegar tafir átt sér stað, þá er það ferli kæranlegt. Það er kæranlegt til þess ráðherra sem hér stendur og því get ég ekki tjáð mig um það mál neitt frekar í ræðustól, ella yrði ég vanhæf eins og menn þekkja vel. En þannig er málið og enginn hefur kært neinar óeðlilegar tafir í þessu efni. Virðulegi forseti. Það er heilmikil hreyfing á málum suður með sjó og ég fagna því verulega. Á nýlegum samráðsfundi, sem ég hélt með öllum hagsmunaaðilum þessa verkefnis, bæði orkusölunum tveimur og orkukaupanum, sem er Norðurál, kom í ljós að beggja vegna borðsins var mikill vilji til að leysa líka þann ágreining sem þar hefur verið uppi, og olli því meðal annars að mál fóru í gerðardóm og eru í gerðardómi í Svíþjóð á milli HS Orku og Norðuráls. Það voru afar slæm tíðindi þegar mál fóru í það hart að þau enduðu í gerðardómi í Svíþjóð. Það er von mín, og ég hef orð þeirra fyrir því, að samningaviðræður milli þeirra gangi það vel að þeir séu bjartsýnir á því að mál eigi eftir að geta farið úr þeim farvegi sem allra fyrst. Ég svona svo sannarlega að svo verði og að óvissunni um þetta mál verði eytt. En lykilatriðið er það að ef eitthvað óeðlilegt á sér stað í leyfisveitingaferlum þá er það samkvæmt lögum kæranlegt og til mín hefur ekki borist kæra.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en það sem ég á við er að þarna hefðu stjórnvöld einfaldlega getað farið leið sem var hófsöm og hæstv. fjármálaráðherra hefur kallað eftir því að menn standi saman. Á það að vera þannig að menn fari alltaf ýtrustu leið og það þurfi að kæra allt saman til þess að málin nái fram að ganga? Menn kalla eftir samstöðu og þarna var ákveðin leið til þess að sýna það af hálfu stjórnvalda að hægt hefði verið að flýta fyrir framkvæmdunum sem eru gríðarlega mikilvægar. Ég endurtek að ástandið á Suðurnesjum er afar alvarlegt, við þekkjum það, og þessi umræða fór fram í þinginu í síðustu viku þannig að þetta er spurning um vilja.

Virðulegi forseti. Mig skortir alls ekki vilja til að hreyfa við atvinnumálum suður með sjó enda tel ég okkur hafa sýnt það ágætlega að undanförnu. Það sem skiptir máli í þessu er að menn nái saman um verkefnin og standi hvorki í þessum sal né í fjölmiðlum og bendi hver á annan heldur setjist að sama borði og vinni allir að sama markmiði. Ég tel að við séum að ná slíkum árangri í þessum efnum, við munum sjá árangur innan tíðar. Varðandi þetta einstaka mál ítreka ég enn og aftur að það er ekki mitt að grípa inn í leyfisveitingaferlið sem er síðan kæranlegt til þeirrar sem hér stendur vegna þess að þá væri ég einfaldlega orðin vanhæf og það er ekki staða sem ég tel heldur að verði málinu til neins gagns.

Virðulegi forseti. Efling ferðaþjónustunnar er einn af þeim vonarneistum sem við horfum til á þessum erfiðu tímum. Það var því fagnaðarefni þegar Icelandair tilkynnti að þeir hygðust fjölga vélum sínum næsta sumar úr 12 í 14, þær höfðu þá aldrei verið fleiri, og þeir mundu auka sætaframboð til landsins um 17%. Þeir tilkynntu að það mundi skapa um 200 ný störf, fyrst og fremst flugliða og flugvirkja, auk allra afleiddra starf sem það hefði í för með sér á því svæði þar sem atvinnuleysi er mest. Á sama tíma tilkynnti ríkið um nýja skatta, m.a. á áfengi og tóbak í fríhöfninni og niðurskurð til rekstrar flugvallarins. Það á að skila ríkissjóði um 1,3 milljörðum. Isavia ohf., rekstrarfélag flugvalla, mun leita leiða vegna þessa til að ná inn einum milljarði, m.a. með hækkun flugvallargjalda. Það er beint samhengi á milli flugmiðaverðs til og frá landinu og ferðamannastraums. Árið 2009, þegar Icelandair lækkaði flugfargjöld sín um 10%, varð heilmikil fjölgun ferðamanna því samhliða. Það má reikna með því að komi þessar aðgerðir til framkvæmda séu áform Icelandair um miklu aukningu næsta sumar í algjöru uppnámi, 10% fækkun ferðamanna mundu þýða 15 milljarða kr. minni gjaldeyristekjur í landið. Tap ríkissjóðs vegna hugmynda þeirra um aukna skattheimtu í ferðaþjónustunni mun því aldrei skila sér, skattheimtan mun aldrei skila sér í ríkissjóð, tap ríkissjóðs verður meira. Fækkun starfa á Suðurnesjum verður enn meiri. Það mun bitna á Icelandair, á þeirri miklu uppbyggingu sem horft var til þar, auk þess sem starfsmenn á flugvallarsvæðinu munu þurfa að bíta úr því og þeir búa flestir á Suðurnesjum. Öll þau hundruð milljóna sem voru sett í kynningu á Íslandi 

Virðulegi forseti. Það sem hér var komið inn á eru atriði sem eru meira á borði samgönguráðherra en mínu. En ég sá sömu frétt og hv. þingmaður í gær varðandi viðbrögð Icelandair-manna við þeim breytingum sem fram undan eru á því sviði og ég hef afráðið að kalla þá til mín til fundar og fara yfirvegað yfir málin, þannig eigum við að bregðast við þessu. Ég mun auðvitað skoða málið vel í heildarsamhengi. Ég er nú að leggja lokahönd á nýja ferðamálaáætlun til næstu þriggja ára og í henni gerum við ráð fyrir því að ferðaþjónustan verði efld og styrkt allverulega, en það er ekki nóg. Við munum að sjálfsögðu ráðast í heilmikið markaðsátak vegna þess að við viljum a.m.k. halda í horfinu varðandi þann fjölda farþega sem hingað hefur komið undanfarið en við þurfum líka að fara í heilmikla uppbyggingu innan lands og það er alveg klárt mál að það mun líka kosta fjármuni. Við þurfum að fara í uppbyggingu innan lands til að fjölga ferðamannastöðum, við þurfum að fara í uppbyggingu til þess að dreifa ferðamönnum betur yfir árið, við þurfum að fara í uppbyggingu til þess að dreifa ferðamönnum betur yfir landið í heild sinni. Alla þá hluti erum við að skoða núna í tengslum við nýja ferðamannaáætlun og það er von mín að niðurstöður verði komnar á næstu vikum. Um leið hljótum við að skoða það atriði sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni, og svo ég ítreki það enn og aftur mun ég fara yfir málið með yfirveguðum hætti í víðu samhengi.

Virðulegi forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra segir að hún geti ekki tekið þetta til sín, þetta sé á borði samgönguráðherra. Það er alveg eins og hæstv. ráðherra svaraði áðan, henni gat ekki komið það við hvernig málum gagnvart orkuöflun á Suðurnesjum er hagað, hún yrði vanhæf ef hún mundi beita sér með jákvæðum hætti til að koma þeim málum áfram. Þetta eru alveg ótrúleg svör en sýna auðvitað stöðuna innan þessarar ríkisstjórnar. Hér talaði ráðherra ferðamála í landinu. Það hlýtur að vera verulegt áhyggjuefni að á sama tíma boðað er að auka eigi kynningu á landinu, að setja eigi meiri fjármuni í að efla ferðaþjónustuna - við horfum til ferðaþjónustunnar sem eins af helstu vonarneistunum í íslensku atvinnulífi - ætli stjórnvöld að skattleggja greinina þannig að flugfélögin treysta sér ekki til að auka sætaframboð. Það mun draga úr öllu framboði sem gerir bara eitt: Við þurfum ekki að setja fjármagn 

Virðulegi forseti . Það er svo sem ekki hægt að vænta þess af hv. þingmanni að hann hlusti þar sem hann hefur sýnt það í gegnum tíðina að hann hlustar ekki á neitt af því sem hér er sagt. Ég veit ekki betur en að ég hafi sagt það í ræðustóli Alþingis, og hv. þingmaður skal þá lesa ræðuna sem ég flutti áðan, að útfærslan á þessu efni væri svo sannarlega á borði samgönguráðherra en ég hefði hugsað mér að kalla til forustumenn þessa fyrirtækis og flugrekstraraðila hér á landi til að fara yfir stöðuna.  Hv. þingmaður kýs bara að fara með sömu möntruna aftur og aftur um að ekkert sé verið að gera og að menn hlusti ekki eða hendi verkefnunum frá sér. Virðulegi forseti. Slíkur málflutningur er að verða hluti af stóra meininu í þinginu, hann er að verða hluti þess að erfitt er að koma málum áfram vegna þess að menn eru ekki tilbúnir að vinna að þeim í sameiningu, þeir eru ekki einu sinni til í að hlusta hver á annan í þingsal. Ég ætla að kalla menn til fundar vegna þessa máls.  
            

Virðulegi forseti. Hæstv. umhverfisráðherra virðist hafa tekið upp nýtt áhugamál eftir að hún settist í ráðuneyti umhverfismála, það virðist ganga út á að safna sem flestum aðalskipulögum, sérstaklega frá okkur í Suðurkjördæmi. Það vill vera þannig, eins og við þekkjum frá frímerkjasöfnurum, að menn vilja hafa sem mest úrval og við í Suðurkjördæmi sitjum nú uppi með að óvissa ríkir varðandi afgreiðslu skipulags Ölfuss. Við erum að bíða eftir upplýsingum frá dómstólum um hvernig ætlunin er að meðhöndla aðalskipulag Flóahrepps. Við bíðum líka spennt eftir upplýsingum varðandi Skeiða- og Gnúpverjahrepp og síðan tengist skipulag Ölfuss þeim framkvæmdum sem þegar eru fyrirhugaðar í Helguvík. Ég kem sérstaklega hingað upp vegna þess að ég hef fengið upplýsingar, og það kom fram í grein sem hæstv. ráðherra skrifaði nýlega í Fréttablaðið, um að ætlunin væri að hafna breyttri veglínu í Mýrdalshreppnum á Suðurlandsveginum, að vísa veglínumálinu í hérað en samþykkja aðalskipulagið öðru leyti. Menn í héraði bíða mjög spenntir eftir því að fá formlegt bréf frá ráðherranum þannig að þeir geti tekið skipulagið upp aftur og sent það aftur til ráðuneytisins þar sem ráðherrann getur bætt við nýrri útgáfu af skipulaginu í safnið hjá sér. Það sem ég hefði áhuga á að heyra um frá ráðherranum er hvort viðkomandi bréf sé farið í póst, og ef ekki, hver sé ástæðan fyrir því.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina frá hv. þingmanni og því er fljótsvarað, já, svarið er farið í póst. Ég óskaði eftir því um leið og ég undirritaði bréfið, sem mig minnir að hafi verið á fimmtudaginn í síðustu viku, það gæti þó hafa verið á föstudaginn, að oddvitinn yrði látinn vita símleiðis um að bréfið væri á leiðinni, þannig að ég vænti þess og vonast til þess að þetta gangi allt saman hratt og örugglega. Ég hef verið í sambandi við heimamenn út af þessu og ég vænti þess að þingmaðurinn þekki forsögu málsins sem var pínulítið snúin að því er varðaði nákvæmlega þessa veglínu. Ég stóð frammi fyrir því annaðhvort að skipulagið færi allt saman til baka eða þá að það yrði staðfest ef ég fengi nýjan uppdrátt sem veglínan væri ekki á, vegna vanhæfisspurningarinnar sem komið hafði upp áður. Sú varð niðurstaðan að aðrar framkvæmdir gætu farið af stað í sveitarfélaginu og ég vonast til þess að þetta gangi hratt og vel.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Það er mjög mikilvægt að skipulagsmál séu unnin hratt og vel. Það eru því miður ekki orð sem ég hef getað notað hingað til um það hvernig umhverfisráðuneytið og undirstofnanir í ráðuneytinu hafa starfað að skipulagsmálum. Það hefur komið fram frá áhugasömum fjárfestum og Fjárfestingarstofu að fjárfestar sem haft hafa áhuga á að koma hingað til lands og leggja peninga í uppbyggingu hér hafa hikað vegna þess hvað miklar tafir hafa verið og óskipulag í skipulagsmálum og vinnu á vegum stjórnsýslunnar. Ég hefði því líka áhuga á að fá að heyra frá hæstv. umhverfisráðherra hvort ráðherrann hafi skoðað eða gert einhvers konar úttekt, því að við erum nú svo áhugasöm um ýmsar rannsóknir, á því hvort tími á afgreiðslu mála hjá ráðuneytinu hafi lengst í hennar tíð í samanburði við aðra ráðherra, og ef svo er, hvernig væri þá hægt að koma vinnuferlinu í þann gír að við getum farið að sjá 

Virðulegi forseti. Ja, mikil eru nú völd þeirrar sem hér stendur ef hún ber ábyrgð á því hvort einhver atvinnusköpun fer af stað í landinu, en það er nú í anda málflutnings sem aðrir þingmenn hafa viðhaft hér í salnum en ég bjóst ekki við honum frá þeim þingmanni sem bar upp fyrirspurnina. Hún hefur að jafnaði verið málefnalegri en svo. Ég hef lagt mjög mikið upp úr því að skoða málshraða í umhverfisráðuneytinu og ég hef lagt mikla vinnu í að úr verði bætt þar sem þess er þörf en jafnframt að ferillinn verði gagnsær, hann verði réttur og að stjórnsýslan í umhverfisráðuneytinu verði til fyrirmyndar. Það er markmið mitt sem ég mun fylgja kirfilega eftir.

Virðulegi forseti. Í mannréttindaráði Reykjavíkurborgar eru til umfjöllunar samskipti leik- og grunnskóla borgarinnar við kirkju og trúfélög. Þetta kemur á óvart, þær hugmyndir sem lagðar eru á borðið um að slíta eigi í sundur alla tengingu við trúna í skólakerfinu, ankerisfestina frá árinu 1000 og sérstaklega vegna þess að árin 2007 og 2008 voru miklar samræður og umræður milli kirknanna og skólayfirvalda og ákveðin sátt um að allar gerðir yrðu á forsendum skólasamfélagsins með ákveðnu trausti í þessum efnum. Þá var deilt um það árið 2008, þegar ný grunnskólalög voru samþykkt, hvort þar ætti að standa „kristilegt siðgæði“ eða eitthvað annað. Niðurstaðan varð sú að því orðalagi var breytt á þá leið að það yrðu hugtökin umhyggja, sáttfýsi og virðing fyrir manngildi sem væru kjarninn í túlkun á kristilegu siðgæði og það er orðalagið sem kom í staðinn. Þetta er í lögunum og síðan er reiknað með því að þetta gangi fram með eðlilegum hætti á ábyrgð skólastjórnenda og hefur ekki verið neitt vandamál í þeim efnum í heildina. Talað er um að skólastarf skerðist í tvo daga á ári vegna ferða fermingarbarna en það eru skólastjórar sem hafa leyfi til að gefa, samkvæmt beiðni foreldra, börnum leyfi til að fara í eitt og annað, hvort sem það er fermingarfræðsla, íþróttir eða annað. Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvað hann vilji segja um þetta verklag, að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu málefni sem lengi hefur verið í umræðu í skólamálum á Íslandi. Það er frá því að segja að út frá einmitt mannréttindasáttmálanum hefur ráðuneytið látið vinna álit sem verður birt á næstu vikum á heimasíðu ráðuneytisins þar sem tekin er afstaða til samskipta skóla og trúfélaga út frá mannréttindasáttmálanum. Ég á von á því að það verði birt á næstu vikum. Það er nýlega komið í hús og byggist í raun og veru á þeirri meginreglu að skólastjórnendur geta heimilað heimsóknir eða annað starf sem tengist trúfélögum rétt eins og annað starf og geta veitt leyfi svo fremi sem viðunandi starf sé þá í skólanum á meðan fyrir þá sem ekki fara slíkar ferðir eða sækja slíkt starf og það sé þá í valdi skólastjóra leik- og grunnskóla að veita slíkt leyfi. Það hefur verið meginuppistaðan í þeim starfsreglum sem við höfum iðkað í ráðuneytinu. Það þarf alltaf að vega og meta hvenær trúfélög þykja vera komin of mikið inn í skólastarf og það er þá eitthvað líka sem við þurfum að hafa augun opin fyrir hvernig er framkvæmt. En þetta hefur verið meginreglan eins og mér heyrist að tilfinning hv. þingmanns sé.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra svörin. Það er ánægjulegt að heyra að hæstv. ráðherra fylgir þeirri reglu og viðmiðum sem lagt hefur verið upp með undanfarin ár og það er bót. Það er engin spurning að það skiptir miklu máli að það sé opin leið fyrir börnin í landinu að kynna sér ýmsa þætti í mannlífi og okkar arfleifð. Þar eru kirkjan, trúin og trúfélög snar þáttur og þess vegna er það eðlilegt. Með leyfi virðulegs forseta segja tveir prestar í Fréttablaðinu í dag, Árni Svanur Daníelsson og Kristín Þórunn Tómasdóttir, í grein að það sé mikilvægt við þessa umræðu að hafa nokkur atriði í huga: „Hlutleysi í trúmálum þýðir ekki algjöra fjarveru veruleika og menningar trúariðkunar eða lok samstarfs kirkju og skóla. Mannréttindastefna sem byggir á trúfrelsi og virðingu fyrir ólíkum trúarskoðunum fólks krefst þess ekki að opinbert rými og samfélagslegt starf sé gersneytt af trúarlegum minnum.“ Þetta skiptir máli og þess vegna er ánægjulegt að heyra að hæstv. ráðherra tekur ekki undir það yfirboð sem mannréttindaráð Reykjavíkur er að boða.

Virðulegi forseti. Ég vil árétta að ég þarf að kynna mér betur það sem mannréttindaráð Reykjavíkurborgar hefur verið að álykta um. En það sem ég vil fyrst og fremst koma á framfæri er að þetta álit er á leiðinni hjá okkur í mennta- og menningarmálaráðuneytinu þar sem við reynum að vega og meta lagabókstafinn, vega og meta mannréttindasáttmálann með það að sjónarmiði að skólastjórnendur hafi þar ákveðna heimild til að börn geti sótt ýmiss konar starf, fengið kynningu á ýmiss konar trú- og lífsskoðunarfélögum en það sé sem sagt innan þessa meðalhófs sem ég nefndi áðan. En ég á eftir að kynna mér nánar það sem nú hefur komið frá mannréttindaráði Reykjavíkurborgar.

Frú forseti. Ekki alls fyrir löngu var kynnt könnun sem snerti samkeppnisstöðu Íslands og við húrruðum niður þann lista en það var sérstaklega tekið fram að Ísland væri sterkt á ákveðnum sviðum. Á sviði heilbrigðismála, þó verið sé að vega að þeim geira núna, og ekki síst á sviði menntunar, rannsókna og vísinda, og það er gott, ágætt að þær stoðir séu enn sterkar. Það hefur auðvitað margt gerst á umliðnum árum. Við stóðum frammi fyrir því fyrir 15 árum, það er ekki lengra síðan, að við vorum miklir eftirbátar Norðurlandaþjóðanna hvað varðar aðsókn í háskóla. Við tókum pólitíska ákvörðun um að fjölga nemendum í háskóla, fjölga námsleiðum, námstækifærum og auka gæðakröfur. Þetta leiddi meðal annars af sér fjölgun háskóla. Eftir ákveðið tímabil var afráðið að fara í, eftir að við höfðum náð því takmarki að fjölga nemendum, að sameina háskóla. Ég man að við tókumst á um það í þessum sal, þáverandi stjórnarandstaða og við sem vorum þá í ríkisstjórn, að sameina Háskólann í Reykjavík og Tækniháskólann og síðan var sem betur fer meiri samhljómur fyrir því að fara í sameiningu Kennaraháskólans og Háskóla Íslands og ég tel að sú sameining hafi verið heillaskref. Nú hefur hæstv. menntamálaráðherra meðal annars tilkynnt nýtt samstarfsnet opinberu háskólanna. Sérstaklega er stofnað til þess með það í huga að standa vörð um starfsemi opinberu háskólanna með hugsanlega sameiningu þeirra í framtíðinni. Ég vil sérstaklega draga það fram hér að ég tel þetta vera hárrétt skref hjá hæstv. menntamálaráðherra og vil hrósa henni fyrir að halda áfram að gera allt sem í hennar valdi stendur til að ýta undir samvinnu og aukið samstarf hjá hinum opinberu háskólum. Ég hefði einnig viljað sjá þetta gert meðal einkareknu háskólanna. Ég gæti auðvitað farið í að deila um það af hverju þetta samstarfsnet þurfi að kosta 300 millj. kr., ég mun gera það undir fjárlagaumræðunni. En ég vil halda áfram með þetta samstarfsnet sem ég tel af hinu góða og í tengslum við það hafa hugmyndir verið ræddar um að hér verði starfræktur einn ríkisháskóli, þ.e. að sameina Háskóla Íslands, Landbúnaðarháskólann, Hólaskóla og Háskólann á Akureyri. Ég tel þetta ekki raunsætt eins og er en tel þó rétt að skoða sérstaklega að háskólarnir sunnan heiða, þ.e. Landbúnaðarháskólinn og Háskóli Íslands, verði sameinaðir og þá hugsanlega Hólaskóli og Háskólinn á Akureyri. Ég tel líka ljóst að innan einkareknu háskólanna, þ.e. Bifrastar og Háskólans í Reykjavík, verðum við að auka enn frekar samstarfið og ég tel í rauninni óhjákvæmilegt að þessir skólar tveir sameinist í þágu hagræðingar og í þágu gæða. Ég tel að þetta séu þau skref sem væri gott fyrir okkur að sjá stigin á sviði háskólamála og rannsókna á næstu árum þannig að við getum haldið áfram að vera með þessar sterku stoðir á sviði mennta. Niðurskurðurinn hefur bitnað á háskólanum eins og víðar þó að rétt sé að draga fram að það er jákvætt að sjá ákveðna tilraun til forgangsröðunar hjá ríkisstjórninni til að hlífa menntuninni. En þó verð ég líka að lýsa furðu minni á því að ætlunin er að efla hug- og félagsvísindi með því að skerða heilbrigðis- og raunvísindi. Ég tel þetta ekki réttu aðferðina til að efla háskólanámið. Ég tel því rétt í ljósi þess að gæðaráð hefur verið stofnað innan menntamálaráðuneytisins að það skoði sérstaklega hvaða áhrif þessi pólitíska ákvörðun, um að skerða reiknilíkanið sem snertir heilbrigðis- og raunvísindagreinar, hefur á gæðin innan háskólanna og ekki síður það stóra vandamál sem Háskóli Íslands stendur frammi fyrir, að það eru 900 nemendur á þessu ári, 2010, sem Háskóli Íslands þarf að taka án þess að fá greitt með. Ef fram heldur sem horfir verða þetta 1.400 nemendur á næsta ári án þess að Háskóli Íslands fái greiðslur fyrir. Ég tel óhjákvæmilegt að við á Alþingi förum að ræða það hvort við eigum annars vegar að þjappa eins mörgum einstaklingum í háskólana og hægt er og það verður þá bara gert á kostnað gæðanna, þá verðum við einfaldlega að segja að það fylgi með eða þá að við förum í að takmarka aðgang að háskólanum gegn því að við höldum áfram fyllstu gæðakröfum. Þetta eru þau viðfangsefni sem við á Alþingi þurfum meðal annars að leysa og standa frammi fyrir. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra í fyrsta lagi: Hvernig sér hæstv. ráðherra þróun á sviði háskólamála? Hvaða sameiningar sér hún eiga sér stað innan tíðar, fyrr en síðar? Í öðru lagi: Er von á breytingum á þessu reiknilíkani sem boðaðar hafa verið, var sátt við háskólann þegar breytingarnar voru gerðar á reiknilíkaninu sem snertir skerðinguna á heilbrigðis- og félagsvísindum? Í þriðja lagi vil ég spyrja hana að því hvort hún telji rétt að fólk geti endurgjaldslaust tekið tvær eða aflað sér tveggja eða jafnvel þriggja meistaragráðna á háskólasviði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu sem ég held að sé mjög þarft að við eigum hér í þessum sal. Eins og hv. þingmaður fór réttilega yfir hefur sú stefna verið sett að opinberir háskólar vinna saman í samstarfsneti opinberra háskóla. Sú stefna byggir m.a. á skýrslu sem kallast, svo ég fái að nota hið enska heiti, Education Research and Innovation Policy, a New Direction for Iceland, sem var sett saman af starfshópi sem forveri minn í starfi og hv. málshefjandi skipaði, sem voru sem sagt fulltrúar frá OECD og finnskir sérfræðingar í háskólamálum þar sem er hvatt til þessarar auknu samþjöppunar, annars vegar opinberra háskóla og hins vegar einkarekinna háskóla. Við höfum unnið að þessu markmiði, að hvetja til samstarfs og verkaskiptingar, og tilgangurinn með því er að standa vörð um gæði eins mikið og unnt er á niðurskurðartímum, þ.e. að horfa til þess að við reynum að standa vörð um fjölbreytni í háskólanámi - þá vísa ég til fræðasviðanna - en horfa frekar til þeirrar samlegðar sem getur náðst með því að samkenna sömu greinar. Það skiptir máli að standa vörð um fjölbreytni þannig að við kennum hér og rannsökum á sem flestum fræðasviðum, og það eru grunnforsendurnar fyrir þessari stefnumótun. Búið er að setja hana í gang með verkefnisstjórn sem er skipuð fulltrúum þessara skóla, þeir sitja saman í henni og vinna samkvæmt tilteknum markmiðum, meðal annars að allir þessir skólar starfi samkvæmt sömu lögum, sem þeir gera ekki um þessar mundir þar sem landbúnaðarháskólarnir starfa undir sérstökum lögum. Sameiginleg stjórnsýsla verði að hluta, samræmt gæðamat og gæðakerfi, eitt upplýsingakerfi, horft til stofnþjónustunnar, horft til sameiginlegrar miðstöðvar fyrir framhaldsnám og það verði eitt vinnumatskerfi og samstarf við þekkingarsetur og símenntunarmiðstöðvar á landsbyggðinni verði skilgreint. Við erum búin að setja fram tímaáætlun um þetta. Samhliða þessu hafa síðan einkareknu háskólarnir, Háskólinn í Reykjavík og Háskólinn á Bifröst, átt í óformlegum viðræðum upp á síðkastið um hvaða samlegð þeir telji sig geta náð á sínum fræðasviðum, og við höfum að sjálfsögðu reynt að styðja við það. Af því að hv. þingmaður nefnir þessar 300 millj. kr. er það rétt að við höfum sótt um það og það á eftir að koma til umræðu í fjárlagaumræðunni að fá 300 millj. kr. á árunum 2011 og 2012 til að geta stutt við samstarfsverkefni háskólanna. Það skiptir miklu máli, af því að ég lít svo á að þetta sé verkefni sem fyrst og fremst muni skila langtímahagræðingu og langtímaárangri, en hins vegar getur það tekið á og kostað sitt að fara í slík verkefni á niðurskurðartímum. Ég lít svo á að það sé erfitt fyrir skólana að taka fé út úr rekstri sínum á sama tíma og þeir standa frammi fyrir erfiðum niðurskurði til að standa í þessum verkefnum líka og ég lít þannig á þetta sem ákveðinn hvata til þess að stuðla að þessu samstarfi. Hvað varðar endurskoðunina á reiknilíkaninu, sem hv. þingmaður nefnir, hefur það verið í endurskoðun í allmörg ár og snýr að því að um langt skeið hafa lægstu reikniflokkarnir verið taldir allvanmetnir í þessu reiknilíkani. Aðrir reikniflokkar, eins og t.d. reikniflokkur fyrir hjúkrunarfræði, hafa líka verið taldir vanmetnir. Tilgangur breytinganna, sem hafa verið unnar í samstarfi við forstöðumenn háskólanna, er að bæta úr þessu. Hins vegar er rétt að taka fram að reiknilíkanið snýr fyrst og fremst að því hvernig fjármunum er úthlutað til skólanna. Þeir hafa síðan fullt sjálfdæmi um það og hafa nýtt sér það að úthluta fjármunum innan sinna veggja. Að sumu leyti má telja það eðlilegt að því leytinu til að þá setja þeir ákveðna forgangsröðun sem er eðlilegt í akademískri stofnun en þetta er fyrst og fremst vinnutæki við að úthluta fjármunum til skólanna. Ég tek það fram að þetta hefur ekki áhrif á heildarframlög til skólanna og af því að hér eru sérstaklega nefndar verk- og tæknigreinar er í raun gert ráð fyrir verulegri fjölgun í þeim flokki þannig að þetta ætti ekki að birtast í þeim prósentulega niðurskurði sem settur hefur verið fram. Ég reyndi að útskýra þetta aðeins í grein um helgina en þessi endurskoðun hefur staðið yfir í samstarfi við forstöðumenn háskólanna. Þetta er sem sagt þróunin sem hefur verið. Við eigum von á því að fá hugmyndir frá verkefnisstjórninni, um samstarf opinberu háskólanna, nú á haustmánuðum sem ætti að vísa inn í það hvernig vinnulagið verður fram undan, hvaða hagræðingu fólk sér í spilunum og hvernig fólk metur að þetta samstarfsnet muni virka sem best þannig að fyrri tímaáætlun sé haldið til haga. Hv. þingmaður spyr hvort fólk eigi að geta tekið tvær til þrjár meistaragráður endurgjaldslaust í innlendum háskólum. Þær eru náttúrlega ekki endurgjaldslausar með öllu því að flestir taka lán úr Lánasjóði íslenskra námsmanna fyrir utan gjöld 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, fyrir þessa umræðu og sömuleiðis hæstv. menntamálaráðherra fyrir svör hennar. Þetta er ekki fyrsta umræðan sem við höfum tekið hér um framtíð háskólanna og verður svo sannarlega ekki sú síðasta. Í ljósi þess niðurskurðar sem þarf að fara í horfum við fram á breytingar og að mínu mati þurfum að fara í mun meiri og ákveðnari breytingar en ráðherra hefur boðað hingað til. Í erlendu sérfræðinefndinni, sem fyrrverandi menntamálaráðherra skipaði, og þeirri skýrslu sem hún skilaði af sér komu fram mjög góðar og merkar ábendingar. Ég vil nefna tvær. Annars vegar þar sem talað var um að við þyrftum að leggja áherslu á þrjú meginsvið til framtíðar, þ.e. heilbrigðisgeirann og líta þá á hann mjög víðtækt, auðlindanýtinguna og þekkingu okkar á sviði nýtingar jarðvarma og jarðfræði, og síðan voru nefndar sérstaklega listgreinar. Því varð það mér mikið áfall að sjá að núna er verið að skera meira niður til raunvísinda en t.d. til viðskiptafræði en margir hafa einmitt bent á að það sé raunar offramboð á viðskiptafræðimenntun á Íslandi ef við horfum til framtíðar. Ég tel að við þurfum að taka þessar ábendingar mjög alvarlega. Hins vegar vil ég líka taka undir að ákveðnu leyti ábendingar sem komu fram um sameiningar háskóla í þessari skýrslu. Ég tel að við þurfum að skoða það að fara í alla vega tvo til þrjá háskóla á Íslandi. Þá vil ég horfa til þess að það verði sérstakur opinber háskóli úti á landi, einn á höfuðborgarsvæðinu og síðan gætum við svo horft til sameiningar á einkareknu háskólunum. Samstarfsnetið eða samstarfið milli þessara skóla er ágætt svo langt sem það nær en ég tel að það komi að því að við þurfum að taka næstu skref. Ég er tilbúin til að koma að þeirri vinnu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að vekja máls á málefnum háskólanna. Ég tel að það sé tímabært, við höfum gefið menntamálunum of lítinn gaum í umræðunni um endurreisn samfélagsins því að leiðin út úr kreppunni liggur ekki síst í gegnum menntunina. Undanfarinn áratugur hefur einkennst af vaxandi samkeppni milli opinberu háskólanna og einkaskólanna hér á landi, sérstaklega Háskólans í Reykjavík og Háskóla Íslands. Á niðurskurðartímum þurfum við hins vegar að skapa skilyrði fyrir nánari samvinnu skólanna og sú vinna er sem betur fer hafin. Það má t.d. spyrja sig: Hvers vegna skyldu nemendur í lögfræði eða viðskiptafræði ekki geta sótt námskeið bæði sjá Háskóla Íslands og Háskólanum í Reykjavík, allt eftir áhugasviði og sérhæfingu hvers og eins? Ljóst er að gjaldtakan, skólagjöldin í Háskólanum í Reykjavík, eru þar ákveðinn þrándur í götu nánara samstarfs á þeim nótum. Kannski þurfum við að hefja umræðu um hvort rétt og eðlilegt sé að samræma gjaldtökuna í þessum tveimur skólum, t.d. þannig að í grunnnáminu séu engin skólagjöld en í meistara- og doktorsnámi verði tekin upp hófleg skólagjöld, sérstaklega í greinum þar sem sýnt þykir að framhaldsmenntun sé ávísun á hálaunastörf í framtíðinni. Kjarni málsins er þessi: Við þurfum að skipuleggja háskólana út frá þörfum nemendanna í landinu en ekki út frá hagsmunum þeirra stofnana sem hýsa starfið sem þar fer fram. Virðulegi forseti. Við þurfum að hugsa háskólana í landinu sem samstarfsaðila en ekki keppinauta og því er stefnumörkun hæstv. menntamálaráðherra um samstarfsnet háskólanna afar mikilvæg. Við þurfum líka að þora að forgangsraða í ríkari mæli, tengja betur saman háskólastarf og nýsköpun, ekki síst á sviðum sem eiga mesta möguleika til vaxtar í samfélagi okkar. Tökum sem dæmi hugverkageirann á Íslandi, geiri sem skilar 21% af útflutningstekjum þjóðarinnar og skapar 8 til 9 þús. störf hér heima, en í þann geira vantar þúsund nýja starfsmenn á hverju ári til að uppfylla spurn eftir nýju vinnuafli. Þetta fólk liggur ekki á lausu á Íslandi. Við þurfum því að tryggja nægt framboð sérstaklega á verk- og tæknigreinanámi 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér um háskóla. Það er þarft mál að ræða því að háskólasamfélagið ekki síður en aðrir geirar samfélagsins tók fullan þátt í þeirri firringu sem hér átti sér stað í aðdraganda hrunsins, alla vega sumar deildir þess. Í mínu tilviki, ég var nærri sjö ár við bandaríska háskóla og eftir að ég kom heim og horfi yfir þá akademísku flóru sem hér er get ég ekki annað er haldið áfram að hneykslast á því umhverfi sem íslenskt háskólaumhverfi er. Það eru sjö háskólar á Íslandi að mig minnir í 320 þús. manna samfélagi. Auðvitað er borðleggjandi að það þarf að sameina þessa háskóla og það þarf að koma meira skipulagi á háskólastarf. Það sem ég hef horft upp á á þeim árum síðan ég kom heim er að hér hefur verið alveg botnlaus útþensla í meistaranámi á háskólastigi á fjölmörgum sviðum. Mig langar bara að lýsa því yfir að ég geld varhuga við þeirri þróun. Ég tel að hún sé óæskileg. Meistaranám, akademískt meistaranám skiptir miklu meira máli en svo að það sé endilega til á Íslandi. Heimskt er heimaalið barn, segir einhvers staðar. Eitt af því sem ég lærði og er eitt mitt besta veganesti eftir að hafa verið í námi erlendis er það að maður fær einfaldlega aðra sýn á heiminn og sitt heimaland við það að búa erlendis. Það er ómetanlegt að geta verið í námi, akademísku námi í erlendum háskólum. Það á ekki að vera stefna að þenja út og bjóða upp á fjölbreytt meistaranám á Íslandi, það ætti miklu frekar að vera stefna að skera niður meistaranám á Íslandi og reyna að senda sem flesta til náms erlendis. Þannig fáum við mjög fjölbreytta og mjög góða menntun aftur inn í landið, að vísu þurfa að vera til staðar störf fyrir þetta fólk. Þetta er stefnubreyting sem ég held að þurfi að taka alvarlega til athugunar með að breyta.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér málefni háskólanna. Ég þakka framsögumanni sem og ráðherra fyrir það innlegg sem þær komu með. Þessi málefni eru okkur afar mikilvæg og einkar mikilvæg nú þegar við horfum til endurreisnar og uppbyggingar íslensks samfélags. Við hagræðingarkröfu í fjárlagafrumvarpinu eru bein framlög til háskóla lækkuð um 8% hjá opinberum háskólum, 9% hjá einkareknum háskólum og 5% hjá Listaháskólanum. Þessi niðurskurður háskólanna endurspeglast síðan í reiknilíkani þeirra og leiðir til þess að ódýrasti reiknilíkanaflokkurinn hækkar, þ.e. nám á sviði félags- og mannvísinda, guðfræði og lögfræði og annað sambærilegt nám, en aðrir reikniflokkar lækka um 7–12% og þar verða raunvísindin, verk- og tæknigreinar afar illa úti. Ég tel að þessu þurfi að breyta vegna þess að við munum byggja á þeim greinum til framtíðar í endurreisn og uppbyggingu samfélagsins, við byggjum á tæknigreinunum, verkmenntuninni, heilbrigðisvísindunum og því sem við erum þegar góð í. Hæstv. ráðherra hefur boðað endurskoðun á reiknilíkaninu, sem er gott og ég fagna því, en hún hefur jafnframt sagt að endurskoðun á reiknilíkaninu kunni að hafa áhrif á einstaka flokka en ekki heildarframlög til kennslu í hverjum skóla því að þar ráði háskólarnir för. Við vitum að tæknigeirinn þarf miklu fleira fólk en við höfum hér. Þar sitja erlendir starfsmenn í stað okkar Íslendinga. Við þurfum að breyta þessu. Hugmyndin um verðmætasköpun á grunni þekkingar er afar dýrmæt þegar horft er til framtíðar og endurreisnar samfélagsins og atvinnulífsins í landinu. Þess vegna er fullt tilefni til að efla eftir megni nám í þeim greinum sem skila okkur mestu í uppbyggingu og endurreisn samfélagsins. Frú forseti. Nú þarf djörfung og dug. Ég skora því á rektora háskólanna að hafa það í huga þegar þeir úthluta heildarframlögum til skólanna hvar þeir úthluta 

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Háskólar á Íslandi hafa lengi verið öflugir og þar er unnið mikið og gott starf. Á síðustu áratugum hefur námsframboð aukist verulega, einkareknum háskólum hefur verið hleypt á stokkana og samkeppni milli skólanna hefur aukist. Allt þetta hefur breytt umhverfi háskólasamfélagsins verulega. Það að nemendur geti sótt sér grunnnám í landinu skiptir miklu máli fyrir eyríki eins og Ísland en einnig er nauðsynlegt fyrir okkur sem þjóð að nemendur fari úr landi til að ná sér í framhaldsmenntun, víkki þar sjóndeildarhringinn og komi til baka með nýja reynslu í farteskinu okkur til framdráttar. Það sem Alþingi verður fyrst og fremst að huga að á tímum sem þessum, frú forseti, er að tryggja að grunnnám sé fjölbreytt og gott og að við höfum tækifæri til að skila sterkum námsmönnum út í framhaldsnám. Það má ekki gerast að við missum út sértækt nám og glötum þar með þekkingu sem við höfum byggt upp í gegnum árin í gegnum rannsóknir og vinnu. Ég tel hins vegar mikilvægt að athugað verði hversu margar deildir með sama námsefni er nauðsynlegt að hafa hér. Er t.d. nauðsynlegt að hafa fjórar viðskiptafræðideildir eða þrjár lögfræðideildir á Íslandi? Samkeppni er vissulega af hinu góða en þegar árferðið er eins og núna verðum við að horfa á heildarsamhengið. Ég tel mikilvægt að hafa tvær deildir í stærstu og vinsælustu deildum háskólasamfélagsins en í öðru má spara. Það er alltaf sárt að þurfa að skera niður en því miður eru þær aðstæður uppi núna og það er á ábyrgð okkar á Alþingi að takast á við þá staðreynd. Við verðum því að taka allar breytur með í reikninginn, ráðfæra okkur við háskólastofnanir landsins og vinna með þeim að heildarlausn sem er ásættanleg miðað við aðstæður fyrir alla, líkt og hæstv. menntamálaráðherra leggur sig fram um að gera.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu og jafnframt þakka fyrir þá viðleitni sem sýnd er í fjárlagafrumvarpinu til stefnumörkunar á háskólasviðinu. Þá á ég einkum við hugmyndir um samstarfsnet háskóla. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að auka samstarf milli háskólanna og reyna að ná einhverjum samlegðaráhrifum, svo að ég noti tískuorð úr viðskiptalífinu. Ég held líka að það þurfi að ganga miklu lengra og tek undir þau sjónarmið sem hafa almennt komið fram í máli annarra ræðumanna hér um að fara þurfi í miklu róttækari stefnumörkun. Ég held að þetta sé svolítið djúpstætt vandamál á háskólasviði á Íslandi. Ég held að stefnumörkun á háskólasviðinu á Íslandi hafi eiginlega alltaf verið tilviljanakennd. Það sést kannski best á því að uppbygging Háskóla Íslands er reist á happdrætti. Ef ekki væri fyrir happdrættið veit ég ekki hvar Háskóli Íslands væri, satt að segja. Á undanförnum árum höfum við líka séð birtingarmynd þessa. Ég veit ekki hvenær var ákveðið að hafa svona marga háskóla á Íslandi, svona mörg háskólasetur, ég man ekki alveg hvenær sú ákvörðun var tekin en það er raunveruleikinn sem við búum við. Núna finnst mér áríðandi að við tökum okkur taki, sem þjóð, vegna þess að sóknarfærin í menntamálunum eru gríðarleg. Hér hefur t.d. verið minnst á raungreinar, það vantar raungreinamenntað fólk til að standa að atvinnuuppbyggingu. Ef við mundum setja meiri pening í Tækniþróunarsjóð og efla raungreinamenntun hefðum við líklega eitthvert besta atvinnuuppbyggingartækifæri sem okkur byðist. Núna ríður vissulega á að fara í þetta erfiða niðurskurðarverkefni og marka stefnu á háskólasviði af þeirri róttækni sem þarf til að koma í veg fyrir að uppbygging háskólastofnana á Íslandi verði áfram tilviljanakennd eins og eitthvert happdrætti. Það held ég að sé stóra verkefnið.

Virðulegi forseti. Það þarf að standa vörð um menntun á öllum skólastigum, sérstaklega í núverandi efnahagsástandi. Við skulum ekki missa sjónar á því að samkeppnishæfni þjóðarinnar til framtíðar byggir á góðri menntun. Vitað er að eftirspurn í háskóla og framhaldsskóla eykst með auknu atvinnuleysi og nauðsynlegt er því að auðvelda fólki að fara aftur í nám til að koma í veg fyrir að atvinnuleysi verði enn stærra félagslegt vandamál. Þegar hefur verið gripið til aðgerða í þá veru með því að breyta reglum um tekjuviðmið þeirra sem fara aftur í nám eftir hlé og með því að hækka grunnframfærslu námslána með tilheyrandi millifærslum frá atvinnuleysistryggingum til Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Virðulegi forseti. Við þurfum að spyrja okkur hvernig háskólasamfélag við viljum og þurfum á að halda. Fjárveitingar hafa verið skornar niður og ef við klípum alltaf hlutfallslega jafnmikið af öllu mun kerfið veikjast en ef við setjum niður hvaða fræðasvið við þurfum að efla og hvaða möguleikar eru til samvinnu og verkaskiptingar og fylgjum þeim fast eftir styrkjum við kerfið. Sameining háskóla og aukin samvinna milli þeirra á sér stað um þessar mundir í nágrannalöndum okkar. Hugmyndin er að styrkja háskólakerfið þar og það er einnig markmið okkar. Flækjunum við að ná því markmiði þarf að greiða úr, svo sem þeim sem tengjast mismunandi rekstrarformum. Styrkja þarf samstarf vísindamanna og fyrirtækja og hvetja til þess að góðar vísindarannsóknir skili sér til samfélagsins. Í því samstarfi þarf að gæta að siðareglum eins og annars staðar þar sem miklir hagsmunir eru í húfi. Samfélagslega ábyrgð allra háskóla þarf að efla og leggja áherslu á það hlutverk með lagasetningu um einkarekna háskóla eins og gert hefur verið um þá opinberu. Ég tel að stór þáttur í endurreisn íslensks samfélags liggi í áherslu okkar á menntun og vísindi og hvernig okkur tekst að samhæfa þá krafta sem þar búa.

Frú forseti. Ég vil gjarnan koma með nokkur innlegg til viðbótar við þessa umræðu. Eitt sem mikið hefur verið tæpt á eru skilin milli ríkisháskóla og einkarekinna háskóla og sú hugmyndafræði að menntun sé einhvers konar fjárfesting. Menntun hefur gildi í sjálfu sér, hver svo sem hún er. Enginn fjárfestir á fjármálamarkaði mundi nokkurn tíma fjárfesta í menntun vegna þess einfaldlega að arðurinn af henni er of óviss. Menntun ber því að virða sem slíka. Hvað varðar hugsanleg framtíðarlaun fyrir menntun þá eru þau algjörlega óljós. Ég tel líka að gera þurfi skýrari skil milli svokallaðs akademísks náms og fagnáms. Ég tel ekki að endilega eigi að taka upp skólagjöld í síðarnefndu námi en þetta er að mörgu leyti tvennt ólíkt. Fagnám er að mun meira leyti einhvers konar starfsþjálfun fyrir framtíðarstörf. Þarna finnst mér að þurfi að skilja betur á milli því að á Íslandi er tiltölulega óljóst hver skilin eru. Hér tæpti einn þingmaður á því að fyrst og fremst þyrfti að vera til staðar fjölbreytt grunnnám í háskólum. Það tel ég vera alveg rétt. Fjölbreytt grunnnám á háskólastigi á Íslandi er nauðsynlegt. Af því sem ég hef séð þegar íslenskir stúdentar úr Háskóla Íslands hafa farið til framhaldsnáms erlendis hefur þeim vegnað vel og þeir hafa verið eftirsóttir stúdentar og náð mjög góðum árangri. Þarna held ég að áherslurnar þurfi að liggja miklu frekar en í meistaranámi og öðru slíku þar sem „resúrsarnir“ eru ekki nægilega góðir. Að endingu langar mig að tæpa á því sem er kannski grundvallaratriði en það er að á Íslandi er í sjálfu sér ekki til almennilegt akademískt bókasafn fyrir háskóla. Ef ég mætti ráða yrðu byggðar fimm eða sex sambærilegar hæðir ofan á Þjóðarbókhlöðuna 

Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu, mér finnst hún vera vísbending um að þingheimur vilji vinna saman að öllu þessu máli. Til að leiðrétta ákveðinn misskilning: Já, það er rétt og við tökum öll undir að grunnháskólanám hefur verið eflt hér á landi, það er mun fjölbreyttara nú en áður. Meistaranámið hefur líka þurft að efla því að ekki komast allir Íslendingar utan í framhaldsnám. Það er rétt að draga fram að Íslendingar eru nú með langhæsta hlutfallið af nemum í útlöndum. Við erum til að mynda með 10% af okkar háskólanemum á erlendri grundu miðað við Dani t.d. sem eru með innan við 2%. Við höldum því áfram að senda fólkið okkar út af því að það ætlum við að gera. Ég vil sérstaklega gefa menntamálaráðherra prik fyrir svör hennar og viðleitni til að efla allt háskólakerfið og líka ákveðnar áherslur sem hafa komið fram í gegnum fjárlagafrumvarpið í þá veru að efla háskólamálin í heild. Ég vil hins vegar hvetja hana til að halda þessum tón, þ.e. skilaboðunum sem koma héðan frá þinginu. Við öll, alveg örugglega í stjórninni en líka í stjórnarandstöðu, erum tilbúin í róttækar breytingar. Við erum tilbúin til að stíga nokkur skref í þá átt að tala um erfið og viðkvæm mál, t.d. gjöld á háskólastigi og hvernig við ætlum að efla gæðakröfurnar. Hvernig gerum við það? Eigum við að fara í takmarkanir á háskólastigi eða eigum við að fara aðrar leiðir? Ég held að við, þingheimur, höfum tækifæri núna til að sýna að við getum alla vega í einhverju máli tekið höndum saman nokkuð ágreiningslaust til að efla íslenskt menntakerfi. Við vitum að ef við gerum það þá eflum við íslenskt samfélag.

Virðulegi forseti. Já, ég þakka líka fyrir umræðuna. Hún hefði betur mátt vera tvöföld því að við hefðum getað sagt miklu meira um þessi mál. Ég vil nefna örfá atriði. Við, hv. þingmenn, ræðum jafnvel róttækari stefnumörkun. Það má vel vera, ég held þó oft að góðir hlutir gerist hægt. Við verðum líka að átta okkur á því að við búum við ákveðið háskólasamfélag sem skiptir máli að taka tillit til. Allir þessir sjö háskólar, sem stundum er rætt um eins og þeir séu spegilmynd hver af öðrum, búa hver og einn að ákveðnu merkilegu starfi sem við þurfum að hafa í huga þegar við tökum stefnumótandi ákvarðanir. Ég lít svo á að vissulega eigi þessi þróun eftir að halda áfram, henni er ekki lokið, en við þurfum að vanda okkur í hverju skrefi. Það eru ýmis mál sem við gætum rætt betur. Hv. þm. Skúli Helgason ræddi um samræmda gjaldtöku. Ég get nefnt sem dæmi að í Svíþjóð hefur reglan verið sú að þeir skólar sem njóta opinbers stuðnings, einkareknir eða ríkisreknir, taka ekki skólagjöld, svo dæmi sé tekið. Það er skilyrði þar í landi. Þetta er kannski eitthvað sem þyrfti að ræða eins og bent hefur verið á og ég lýsi mig fúsa til samræðna við hv. menntamálanefnd um þá stefnumótun eða hvert fólk vill stefna. Ég átta mig líka á því og tek undir þær áhyggjur sem hafa verið viðraðar af Háskóla Íslands sem við, þ.e. stjórnvöld, höfum auðvitað líka. Ég held líka að samfélagið allt leggi ríkar kröfur á að tekið verði við nemendum, ekki síst núna þegar atvinnuástand er slæmt. Staðreyndin er sú að háskólinn fær ekki greitt fyrir alla þessa nemendur, það eru u.þ.b. 1.100 nemendur sem ekki er greitt fyrir, og það er auðvitað áhyggjuefni. Höfum við forsendur til að bæta það að einhverju leyti eða mun háskólinn þurfa að taka upp einhver skilyrði eða takmarkanir, meiri en þær sem nú þegar eru? Þetta er spurning sem erfitt er að takast á við við núverandi efnahagsástand. Háskólarnir hafa tekið á sig mikinn niðurskurð og gera enn í þessu fjárlagafrumvarpi. Það er von mín að hann muni ekki þurfa að verða meiri og helst hefði maður viljað sjá ákveðna hluti ósnerta þó að þeir fái lágan niðurskurð, 

Virðulegi forseti. Þann 28. júlí sl. sat fulltrúi Íslands á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna hjá í atkvæðagreiðslu um þá yfirlýsingu að það teldist til mannréttinda að allir hefðu aðgang að hreinu drykkjarvatni. Í tillögunni var hvatt til þess að ríki og alþjóðastofnanir mundu útvega fjármagn og fleira í þeim dúr, einkum til þróunarríkja, í því skyni að útvega fólki hreint og aðgengilegt drykkjarvatn og hreinlætisaðstöðu. Það var fulltrúi Bólivíu hjá Sameinuðu þjóðunum sem talaði fyrir tillögunni og var í henni vakin athygli á því að þrátt fyrir ásetning Sameinuðu þjóðanna um að tryggja mannkyninu aðgang að hreinu vatni - það yrði að ganga í gildi fyrir 2015. Það var líka bent á að nú um stundir hafa um 900 milljónir manna ekki aðgang að hreinu drykkjarvatni og yfir 2,6 milljarða manna skortir aðgang að lágmarkshreinlætisaðstöðu. Í tillögunni var jafnframt lýst yfir áhyggjum af því að árlega deyr ein og hálf milljón barna yngri en fimm ára úr sjúkdómum sem tengjast drykkjarvatni og hreinlætisaðstöðu. Þetta er mannréttindamál og Ísland hefur nú verið framarlega í mannréttindamálum hingað til. Þess vegna undruðust margir þegar fulltrúi Íslands sat hjá í þessu mikla mannréttindamáli. Ísland skipaði sér í hóp 41 ríkis sem sat hjá og þar af voru 16 ESB-ríki en athygli vakti að Finnland og Noregur samþykktu tillöguna. Það kom svo sem ekki í ljós hvað olli því að Ísland skipaði sér í flokk þeirra ríkja sem sátu hjá, en í fjölmiðlum þann 29. júlí sagði Margrét Steinarsdóttir, framkvæmdastjóri Mannréttindaskrifstofu Íslands, að hún gæti ekki tjáð sig um afstöðu stjórnvalda þar sem rökin lægju ekki fyrir. Því spyr ég hæstv. utanríkisráðherra: Hver ákvað að fulltrúi Íslands á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sæti hjá við atkvæðagreiðslu um ályktunartillögu um að aðgangur að hreinu vatni teljist til mannréttinda? Var búið að ræða málið í utanríkismálanefnd áður en til atkvæðagreiðslunnar kom? Er ekki líklegt að ímynd Íslands sem ósnortins, hreins lands skaðist við þessa ákvörðun? Var þarna um að ræða stefnubreytingu hjá íslenskum stjórnvöldum í þessum málaflokki?

Frú forseti. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að skýringar hafi ekki komið fram á afstöðu Íslands þegar atkvæðagreiðslan fór fram með þessum hætti. Það kom algjörlega skýrt fram í ræðu fastafulltrúans og einnig í umræðu í fjölmiðlum dagana á eftir að þau ríki sem sátu hjá, þar á meðal Ísland, töldu að ekki ætti að knýja þessa atkvæðagreiðslu fram með þeim stutta fyrirvara sem var, heldur væri rétt að leyfa mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna í Genf að ljúka sinni vinnu, en þar var einmitt sérstaklega fjallað um aðgang að hreinu vatni og hreinlætisaðstöðu sem mannréttindamál. Ráðið átti að skila niðurstöðum sínum í haust og það lá alveg ljóst fyrir að við studdum markmið málsins, en hefðum ásamt nokkrum öðrum ríkjum talið rétt að þeirri vinnu væri lokið áður en allsherjarþingið samþykkti þessa pólitísku yfirlýsingu. Um það hver ákvað hvaða afstaða yrði tekin í þessari atkvæðagreiðslu er það eitt að segja að í þessu máli eins og öllum, án undantekninga, er afstaðan tekin á ábyrgð ráðherra. Hv. þingmaður spyr jafnframt hvort búið hafi verið að ræða um málið í utanríkismálanefnd. Svarið er nei, það var ekki búið að því. Ég hef verið innan í og utan á utanríkismálanefnd í hartnær 20 ár og ég man ekki eftir því að einstakar atkvæðagreiðslur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hafi komið þar til afgreiðslu. Hv. þingmaður spyr hvort það sé líklegt að ímynd Íslands sem ósnortins hreins lands skaðist við þessa ákvörðun. Svarið er nei. Í kjölfar ræðu minnar á allsherjarþinginu þar sem ég fjallaði um mannréttindamál og fjallaði ítarlega um vatn og tengsl þess við mannréttindi, var Ísland m.a. beðið um að koma á alþjóðlegar ráðstefnur um vatnsgæði og vatnsvernd til að skýra hvernig við höfum unnið að slíkum málum, t.d. með verkefni okkar í Malaví í Afríku. Einnig var Ísland beðið um að koma að alþjóðlegri stefnumótun um vatn og mannréttindi hins svokallaða græna hóps sem við eigum aðild að, en það er hópur smáríkja sem beitir sér fyrir því að hafa áhrif á stefnu alþjóðlegra stofnana og stóru ríkjanna varðandi loftslagsmál og umhverfisvernd. Í fjórða lagi er spurt hvort þarna sé um stefnubreytingu að ræða hjá íslenskum stjórnvöldum. Það má segja að sú stefna sem núverandi ríkisstjórn hefur fylgt sé algjör stefnubreyting miðað við síðustu ríkisstjórn þar sem hv. þingmaður átti nú nokkra fulltrúa. Eins og menn muna spunnust miklar deilur í tíð síðustu ríkisstjórna vegna þess að einn tiltekinn flokkur fór hér fram með miklu offorsi og vildi slá einkaeignarrétti á vatn, vildi einkavæða vatnið. Hv. þingmaður og málshefjandi getur kannski rifjað það upp fyrir þingheimi hvaða flokkur það var. Stefna núverandi ríkisstjórnar, eins og hún kom t.d. fram í ræðu minni fyrir sléttum mánuði á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, en hún fjallaði eingöngu um mannréttindi, var algjörlega tær og skýr eins og íslenskur fjallalækur. Þar lýsti ég stefnu Íslands með svofelldum orðum, í hrárri þýðingu og með leyfi forseta: „Það er bjargföst skoðun íslenskra stjórnvalda að rétturinn til hreins drykkjarvatns og hreinlætis,“ - á ensku, með leyfi forseta: basic sanitation - „eigi að vera viðurkenndur sem mannréttindi. Slíkur aðgangur er nauðsynleg forsenda þess að einstaklingar geti lifað lífinu með reisn og notið annarra mannréttinda.“ Það er með öðrum orðum algjörlega tær og skýr afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar að aðgangur að vatni sé ekki bara í sjálfu sér mannréttindi, heldur forsenda þess að maður geti notið annarra mannréttinda.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þetta svar. Það er ágætt að ráðherrann og flokkur hans eru að átta sig á því að vatn er mikil auðlind. Ég hef talað mjög fyrir því að aðgangur að hreinu vatni sé eitt af því sem skortir nú þegar í heiminum og að 2030 verði algjör vatnsskortur, ásamt skorti á matvælum og orku. Hæstv. utanríkisráðherra er að vakna til lífsins með þetta, því kratar voru hér í eina tíð ekki til umræðu um auðlindir eða annað, nú skal fara með auðlindirnar í aðra átt, en sem betur fer, eins og hefur komið á daginn, eru nú fleiri á því að skoða þurfi vatnalögin en hæstv. utanríkisráðherra. Ég er svo hrædd um að þetta hafi verið gerviástæður varðandi atkvæðagreiðsluna sem fór fram í sumar, því af hverju í ósköpunum ætti Ísland að sitja hjá í svo mikilvægri atkvæðagreiðslu, skipa sér í hóp 41 ríkis, á meðan rúmlega 120 ríki sögðu já við þessari tillögu? Jú, það er gefin upp sú gerviástæða að þetta spilli jafnvel fyrir þeim samningi sem á að vinna í Genf. Fyrir því eru engin lagaleg rök. Þessi atkvæðagreiðsla var ekki bindandi fyrir ríkið að því marki að hún hefði áhrif varðandi fjárhagsstöðu eða skipulag Íslands til framtíðar. Þetta var fyrst og fremst mórölsk viljayfirlýsing. Ef til vill er hér eitthvað undir steini, kannski vill hæstv. utanríkisráðherra fyrst hann ákvað þetta aleinn, eins og kom fram í svari hans og bar þetta ekki undir utanríkismálanefnd, hanga í skottinu á þeim 16 Evrópusambandsríkjum sem sátu líka hjá. Ég var undrandi þegar þessar fréttir fóru að berast. Íslenska þjóðin var undrandi, því hið hreina Ísland með þau vatnsréttindi sem það hefur á fyrst og fremst að skilja 

Frú forseti. Allt orkar tvímælis þá gert er. Ég get fallist á að vel sé hægt að segja að þessi atkvæðagreiðsla og sú afstaða Íslands sem birtist í henni orki tvímælis. Ég hef skýrt ástæðurnar fyrir henni og skiptir engu máli þótt einhver 16 ESB-ríki hafi farið sömu leið, það voru 11 önnur sem greiddu atkvæði með tillögunni og höfðu ekkert með þetta að gera. Það gleður mig hins vegar að hv. þingmaður skuli vera kominn á sömu skoðun og ég og þeir sem börðust hér hatrammri baráttu gegn forustu Framsóknarflokksins í tíð þarsíðustu ríkisstjórnar. Eins og menn muna var það Framsóknarflokkurinn sem ætlaði hér allt  Það liggur algjörlega tært og skýrt fyrir að þessi ríkisstjórn telur að vatn sé mannréttindi, ekki bara í sjálfu sér heldur sé það forsenda annarra mannréttinda. Engin ríkisstjórn önnur en sú sem tók við völdum sem minnihlutastjórn 1. febrúar hefur haft þá afstöðu. Hv. þingmaður getur síðan komið og sungið hér eins og næturgali um eitthvað allt annað, en við breytum ekki þeirri staðreynd að þetta er afstaða 

Virðulegi forseti. Ég taldi að þessi liður sneri að því að hér ættu ráðherrar að svara fyrirspurnum sem þingmenn leggja fyrir þá. Fyrirspurnir fara með sínum hætti inn í ráðuneytin og ekki er um óundirbúnar fyrirspurnir að ræða þannig að ráðherrarnir hafa það alveg í hendi sér að hafa svörin tilbúin þegar þeir koma hér í ræðustól. En að hæstv. utanríkisráðherra skuli þylja hér upp fortíðina af miklum móð, hvernig einhverjir þingmenn Framsóknarflokksins greiddu atkvæði hér í eina tíð eða hegðuðu sér í þinginu, það á, frú forseti, ekki heima undir þessum lið. Ég vil að þessi mál verði endurskoðuð hér í þinginu, því ráðherrar koma sér gjarnan undan því að svara þeim spurningum sem fyrir þá eru lagðar. Þetta er óásættanlegt. Í lokin kom hæstv. utanríkisráðherra inn á það að öllum spurningunum hefði verið svarað. Hví stóð þá ráðherrann upp aftur?

Frú forseti. Ég kem hér upp til að verja það hvernig forseti hefur stýrt þessum fundi. Hún hefur gert það með algjörlega kórréttum hætti og það er rangt sem hér er haldið fram að sá ráðherra sem sat fyrir svörum hafi ekki svarað spurningunum. Það voru lagðar fjórar fyrirspurnir fyrir ráðherrann. Hann svaraði fyrstu spurningunni algerlega skýrt og hinum með neii. Það er ekki hægt að svara skýrar. Ég vil síðan taka undir með hv. þingmanni um að ég held að rétt sé fyrir alla aðila málsins að við freistum þess ekki í þessum sal að ræða um fortíð Framsóknarflokksins.

Virðulegi forseti. Ég get glatt hæstv. utanríkisráðherra með því að ég ætla ekkert að ræða Framsóknarflokkinn.  Þrátt fyrir að verkefnin innan lands séu ærin og án efa næg fram undan er einnig mikilvægt að við gætum hagsmuna okkar á erlendum vettvangi og ræðum mál sem það snerta. Þess vegna var ég mjög ánægð þegar ég las á Pressunni þá yfirlýsingu hæstv. utanríkisráðherra að hann sé í rauninni vakinn og sofinn í að gæta hagsmuna okkar og tryggja öryggishagsmuni okkar, tengsl okkar og stöðu innan Atlantshafsbandalagsins. Ég fagna mjög slíkri yfirlýsingu frá ráðherra í þessari ríkisstjórn. Atlantshafsbandalagið er nú með grunnstefnu sína í endurskoðun. Ég nota orðið grunnstefnu yfir það sem heitir á ensku Strategic Concept. Síðast var slíkt plagg lagt fram 1999 og hefur ýmislegt breyst í heiminum síðan þá. Markvisst hefur verið unnið að endurskoðun grunnstefnunnar síðan í apríl 2009 þegar hún var tekin til umfjöllunar á leiðtogafundi bandalagsins. Í framhaldinu var settur á laggirnar svokallaður vitringahópur sem fyrrverandi kennari minn, Madeleine Albright, leiddi. Hópurinn skilaði af sér í maí og framkvæmdastjóri bandalagsins mun leggja fram á leiðtogafundi síðar í haust, í nóvember, nýja stefnu fyrir aðildarlöndin til samþykktar. Þar er margt undir, m.a. áherslur bandalagsins næstu árin, hvort sem um er að ræða eldflaugavarnir, málefni norðurslóða eða auðlindamál. Þetta hefur verið mikið rætt. Ég hef þó saknað þess að við höfum ekki rætt þetta hér á þingi, né í utanríkismálanefnd fyrir utan þegar einn svokallaður vitringurinn, Aivis Ronis, kom hingað og átti góðan fund með utanríkismálanefnd 13. apríl síðastliðinn. Þar sem við höfum ekki rætt þetta út frá afstöðu íslenskra stjórnvalda sérstaklega vildi ég spyrja hæstv. utanríkisráðherra hver afstaða ríkisstjórnarinnar sé til nýrrar grundvallarstefnu bandalagsins og hvaða áherslum ríkisstjórn Íslands hefur haldið fram við þessa vinnu. Ég vil kannski líka bæta við spurningu um hvernig hæstv. utanríkisráðherra eða íslensk stjórnvöld hafa beinlínis komið að þessari vinnu. Ég bætti líka við spurningu um hver mundi sækja leiðtogafundinn í Lissabon. Ég hef reyndar fengið munnlegt svar frá aðstoðarmanni forsætisráðherra sem hringdi í mig sérstaklega til að 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þó okkur kunni að greina á um eitt held ég að við séum ákaflega sammála um afstöðu okkar til Atlantshafsbandalagsins. Ég hef stutt það eindregið að Ísland haldi áfram virku starfi innan þeirra samtaka. Sömuleiðis vil ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma með þýðingu á enska hugtakinu New Strategic Concept sem hefur vafist fyrir mér og ég hef stundum kallað hina nýju grundvallarstefnu. Grunnstefna er auðvitað miklu einfaldara og betra orð. Sem svar við fyrstu spurningu hv. þingmanns er það svo að ríkisstjórnin styður að ný framtíðarstefna bandalagsins verði lögð fram til samþykktar á leiðtogafundinum, sem hv. þingmaður gat um. Ég tel að þó að málið hafi ekki verið rætt í þinginu hafi ég eigi að síður gætt þess að upplýsa hlutaðeigandi, þ.e. utanríkismálanefnd, nokkuð vel um framvindu þess. Ég get þess sérstaklega að ég beindi því með formlegum hætti til þingsins hvað væri undir í málinu með skýrslu um utanríkismál sem ég lagði til þingsins og var rædd í maí. Þar var fjallað ítarlega um stöðuna eins og hún var á þeim tíma. Þar með var þingmönnum, og eftir atvikum flokkum, í reynd gefinn kostur á að koma fram með afstöðu sína til þeirra mála og þeirra 15 áhersluatriða sem þar voru skráð. Ég rifja það líka upp að framkvæmdastjóri NATO kom í heimsókn hingað í fyrra, skömmu eftir að hann tók við störfum. Þá átti hann fund, ekki bara með mér og forsætisráðherra heldur líka hv. utanríkismálanefnd, m.a. um þetta. Þar voru að vísu mörg mál undir. Að því leyti sem við í utanríkisráðuneytinu gátum undirbúið nefndina þá gerðum við það. Þetta var áður en hann hafði stofnað nefndina undir forustu kennara hv. þingmanns og málshefjanda. Málið var komið í farveg og við sendum þau 15 atriði sem íslenska framkvæmdarvaldið lagði áherslu á til utanríkismálanefndar. Hún hafði þau því undir höndum. Sömuleiðis þegar Ronis, sem nú er orðinn utanríkisráðherra Letta, kom hingað til lands til að ræða við sérfræðinga og nefndina sömuleiðis, höfðum við samband við utanríkismálanefnd og spurðum hvort hún vildi fá aftur punktana 15 frá því að Anders Fogh Rasmussen kom hingað. Nefndin taldi ekki þörf á því. Til að greiða fyrir gagnlegum samræðum á millum nefndarinnar og Ronis sendum við nefndinni fundargerðir þeirra fjögurra funda eða málstofa sem haldnar höfðu verið um ýmis efni. Nefndin hafði því öll þau gögn sem lágu fyrir á þeim tíma. Í skýrslu minni til Alþingis fjallaði ég um þetta og gat sérstaklega um sex mál sem Íslendingar á þeim tíma töldu rétt að árétta. Ástæðan fyrir því að þau voru ekki lengur 15 heldur sex var að tekið hafði verið tillit til ýmissa mála sem við höfðum lagt áherslu á. Þau sex mál voru í skýrslunni, ekki einungis vegna þess að við töldum að ekki væri nægilegur þungi á þeim, heldur vegna þess að við vildum árétta þau vegna mikilvægis þeirra frá sjónarhóli okkar. Þetta voru í fyrsta lagi sameiginlegar varnir bandalagsins sem helsta og mikilvægasta verkefni þess, í öðru lagi áhersla á ákvæði 5. gr. Washington-sáttmálans um gagnkvæmar varnarskuldbindingar og síðan í þriðja lagi að öryggishugtakið yrði skilgreint með víðtækari hætti. Í fjórða lagi var það mikilvægi norðurslóða, ekki síst með tilliti til afleiðinga gróðurhúsaáhrifanna. Í fimmta lagi hlutverk bandalagsins í afvopnunarmálum, þar með talið hvað kjarnorkumál varðar. Í sjötta lagi hlutverk bandalagsins við að framfylgja ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1325 um konur, frið og öryggi. Eins og þingmenn vita, a.m.k. þeir sem fylgjast með þessum málum eins og ég veit að hv. þingmaður Ragnheiður Elín Árnadóttir gerir, og líkast til flestir í utanríkismálanefnd vita, lauk vitringahópurinn störfum með því að gefa út opinbera skýrslu með niðurstöðum sínum og er hún aðgengileg á netinu. Fyrstu drög framkvæmdastjórans lágu síðan nýlega fyrir á hæsta trúnaðarstigi. Þau voru rædd á sameiginlegum fundi utanríkis- og varnarmálaráðherra bandalagsins í síðustu viku. Ég sótti þann fund. Í kjölfarið var gert ráð fyrir því að innan skamms kæmu ný drög frá framkvæmdastjóranum þar sem tekið væri tillit til ákveðinna viðhorfa sem hefðu komið fram. Það er a.m.k. blæbrigðamunur á millum velda. Þá verður málið kynnt fyrir utanríkismálanefnd í samræmi við 26. greinina og að því samráði loknu mun endanleg afstaða ríkisstjórnarinnar liggja fyrir. Eins og hv. þingmaður greindi frá sjálf þá verður leiðtogafundurinn sóttur af forsætisráðherra og líkast til mér einnig. 
            

Virðulegi forseti. Það virðist ætla að verða þannig að við þingmenn Framsóknarflokksins komum hérna í röð og gagnrýnum svör hæstv. utanríkisráðherra. Ég beið einmitt eftir því að heyra svarið við spurningum hv. þm. Ragnheiðar Elínar Árnadóttur. Það tók mjög langan tíma að fá það fram þarna í lokin. Síðan hljóp ráðherrann hratt í gegnum helstu punkta varðandi áherslur ríkisstjórnarinnar. Ef ég skil þetta rétt, varðandi afstöðuna til grundvallarstefnunnar, mun hún koma í ljós þegar forsætisráðherra mætir á staðinn. Ég hefði gjarnan viljað heyra ráðherrann fara nánar í útfærsluna á áherslum ríkisstjórnarinnar því hann nefndi marga punkta sem mér finnst mjög áhugaverðir, sérstaklega varðandi konur og frið, og siglingar á norðurslóðum. Það þyrfti kannski einnig að fá svör við því hvernig ríkisstjórnin sér fyrir sér að sinna skuldbindingum okkar gagnvart NATO, sérstaklega þar sem enn er 

Virðulegi forseti. Aldrei slíku vant var ég bara ágætlega sátt við svör hæstv. utanríkisráðherra og ætla nú ekki að taka sérstaklega undir gagnrýni hv. þm. Eyglóar Harðardóttur á þau. Það sem ég mundi vilja óska núna formlega eftir við hæstv. utanríkisráðherra, þar sem hann nefndi trúnaðinn á þeim drögum sem honum voru kynnt, hvort hægt sé að fara fram á að hæstv. utanríkisráðherra komi á fund utanríkismálanefndar, sem líka er bundin trúnaði, til að fara yfir þá umræðu sem fór fram á fundinum sem hæstv. ráðherra sat í síðustu viku. Ég hef að sjálfsögðu lesið fréttatilkynningar frá fundinum og mér sýnist áherslan hafa verið mikil á hluti sem við höfðum kannski ekki lagt mesta áherslu á, t.d. eldflaugavarnir. Mig langar að vita hvort svo sé, vegna þess að ég hef mikinn áhuga á því hvernig það er almennt innan bandalagsins, hvernig sú pólitíska skuldbinding sem veitt er á fundum eins og hæstv. ráðherra sat rímar við þær skuldbindingar sem ríkin geta svo gefið fjárhagslega og annað þegar stefnan er framkvæmd. Það er ekki bara á Íslandi sem sú umræða þarf að fara fram. Hún fer fram alls staðar í bandalaginu, hvort ríkin geti uppfyllt þær pólitísku skuldbindingar sem á þau eru lagðar af leiðtogum bandalagsríkjanna. Ég hef líka mikinn áhuga á að vita hvernig málefni norðurslóða birtast í skýrslunni. Ég vissi að mikið var togast á um það og styrkur yfirlýsingarinnar í grunnplagginu skiptir máli fyrir okkur. 

Frú forseti. Þegar framkvæmdastjóri NATO lagði upp í þessa ferð, ég tek það fram að mér finnst hann hafa staðið sig afburðavel á stuttum ferli, þá lagði hann áherslu á þrjú meginatriði, þar á meðal sameiginlegar varnir. Það er eitt af því sem við höfum lagt mesta áherslu á í gegnum tíðina sökum okkar sérstöku stöðu sem herlaust land. Við erum í bandalaginu út af því. Ég veit að það er umdeilt en sú er staðreyndin. Ég gæti farið yfir það hvernig áhersluatriði okkar hafa náð inn í plaggið. Sum hafa náð inn. Ég kýs frekar að gera það innan utanríkismálanefndar, þar get ég gert það, a.m.k. þangað til búið er að aflétta trúnaði. En þetta er mjög knappur texti og við höfum ekki náð fram öllu sem við höfum viljað. Eins og hv. þingmaður veit, af því hún nefndi eitt tiltekið landsvæði, hefur annað ríki innan NATO verið okkur mjög andstætt í þeim efnum og áherslna þess ríkis gætir nú töluvert. Almennt vil ég segja að ég tel að þær ákvarðanir sem verið er að taka séu mjög þarfar. Þetta er þriðja endurskoðun á stefnu bandalagsins. Það hefur margt gerst frá því hún var endurskoðuð síðast. Framkvæmdastjórinn er líka að straumlínulaga bandalagið verulega. Hann er t.d. að skera það úr 14 skilgreindum einingum niður í þrjár. Það kostar átök að gera slíkt. Það er eins og þegar menn skera niður í ríki, þá eru margir sem verja hólmann sinn. Hv. þm. Eygló Harðardóttir vildi að ég ræddi hverjar viðtökurnar hefðu verið við einstaka áherslum Íslands. Ég kýs heldur að gera það innan utanríkismálanefndar. Ég er reiðubúinn til þess og hef rekist á hv. þingmann innan þeirrar nefndar. Mér finnst það réttara á þessu stigi. En málinu er heldur ekki lokið, enn er verið að bræða ákveðnar hugmyndir og ekki er loku 

Virðulegi forseti. Ég er hér með fyrirspurn til hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um öryggi Hvalfjarðarganga. Hún er svohljóðandi: 1. Til hvaða aðgerða hefur verið gripið til að bæta öryggi Hvalfjarðarganga, en göngin fengu nýlega lægstu einkunn í úttekt á öryggi nokkurra evrópskra jarðganga? 2. Hefur komið til greina að stjórna hraða og flæði bíla í gegnum göngin í samræmi við öryggisreglur Mont Blanc ganganna? Það varð okkur Íslendingum töluvert áfall þegar niðurstöður rannsóknar Euro TAP, sem eru hagsmunasamtök evrópskra bifreiðaeigenda, birtust í sumar af úttekt á 20 jarðgöngum þar sem Hvalfjarðargöngin fengu mjög slæma útreið. Í framhaldinu brugðust bæði þáverandi samgönguráðherra, Kristján Möller, og fyrirtækið Spölur, sem rekur þessi göng, mjög illa við. Ráðherrann vildi fyrst hafna þessum niðurstöðum en tók síðan fram í seinni viðtölum að hugsanlega væri hægt að banna flutning á eldsneyti í gegnum göngin og líka framúrakstur og þetta væri nokkuð sem væri ekki til staðar í öðrum göngum í Evrópu. Ástæðan fyrir því að ég nefni sérstaklega Mont Blanc göngin er sú að fyrir nokkrum árum varð mikill eldur í göngunum þar sem 39 einstaklingar létu lífið og á mjög skömmum tíma urðu göngin að risastórum ofni þar sem hitastigið fór, held ég, upp í um 1.100°C og hitinn varð svo mikill að meira að segja malbikið brann inni í göngunum. Síðan þá hafa verið viðhafðar mjög miklar öryggisráðstafanir í þessum göngum. Ég keyrði sjálf núna í fyrsta skipti í gegnum þessi göng í sumar og það vakti einmitt athygli mína, í framhaldi af þessum niðurstöðum með Hvalfjarðargöngin, að það sem þeir gera þar, sem væri hægt að gera hér á mjög einfaldan hátt, er að þeir stjórna hraðanum á umferðinni í gegnum göngin. Það er ekki eins og hjá okkur þar sem öðrum megin eru engin takmörk á umferðinni í gegnum göngin heldur eru bílarnir oft mjög nálægt hver öðrum. Framúrakstur er leyfður í göngunum og eins og hér hefur komið fram er enn sem komið er leyfilegt að aka með eldsneyti í gegnum göngin, þó að fyrir liggi drög, að mér skilst, á vefsíðu ráðuneytisins, um að takmarka slíkt. Ég spyr því hvort ráðuneytið hafi gripið til einhverra aðgerða í framhaldi af þessari niðurstöðu, hvort ætlunin sé að flýta þessari áætlun hjá Speli, sem nær alveg til 2014, um að auka öryggi í göngunum, hvort það komi til greina að stýra umferðinni eða flæðinu í gegnum göngin. Ég er mjög áhugasöm um að heyra þetta því að ég held að 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Eygló Harðardóttir beinir tveimur spurningum til mín sem lúta að öryggi í Hvalfjarðargöngunum. En svo háttar til að kröfur um öryggi í jarðgöngum hér á landi, þar á meðal í Hvalfjarðargöngunum, byggja á reglugerð nr. 992 sem sett var á árinu 2007. Reglugerðin var sett í framhaldi af og í samræmi við tilskipun Evrópusambandsins frá árinu 2004, um öryggiskröfur í jarðgöngum, á samevrópska vegakerfinu. Hv. þingmaður vísar í umræðu sem fram fór hér á landi í kjölfar þess að birt var úttekt sem gerð var af samtökum bifreiðaeigenda í Evrópu á öryggismálum í nokkrum jarðgöngum í álfunni, í svokölluðu Euro TAP-verkefni. Hvalfjarðargöng voru ein þeirra en í kjölfarið fól þáverandi samgönguráðherra Vegagerðinni að yfirfara allar ábendingar sem fram komu í þessari úttekt og meta gildi þeirra með hliðsjón af þeim öryggiskröfum sem gilda eiga um mannvirkið. Að þessu er nú unnið og ég kannaði það í morgun hvort niðurstöður lægju fyrir en svo er ekki. Markmiðið er að kanna til hlítar til hvaða aðgerða eigandi og rekstraraðili ganganna, Spölur ehf., ætlar að grípa til að bæta öryggismál í Hvalfjarðargöngunum. Ljóst er að miðað við gildandi kröfur og reglur er veittur frestur til loka apríl árið 2014 til að endurnýja búnað í þessum göngum eins og öðrum. Spölur hefur lagt fram aðgerðaáætlun um endurbætur á öryggisbúnaði Hvalfjarðarganga og Vegagerðin mun hafa eftirlit með að áætlunin gangi eftir. Það er rétt að taka fram að úttekt Euro TAP er í raun tvískipt. Annars vegar er metin áhætta vegfarenda sem um göngin fara og þar fá Hvalfjarðargöngin meðaleinkunn og eru í miðju þeirra 26 jarðganga í Evrópu sem skoðuð voru. Það er því ekki alls kostar rétt, sem haldið hefur verið fram, að göngin hafi verið metin meðal þeirra hættulegustu. Það kom fram í fjölmiðlaumfjöllun hér í sumar og það var ofsagt. Hins vegar var lagt mat á öryggisbúnað ganganna miðað við tilteknar kröfur sem ekki eru í öllum tilfellum þær sömu og Evrópusambandið hefur samþykkt. Þar fengu Hvalfjarðargöngin slæma einkunn. Eins og áður sagði liggur fyrir tímasett áætlun um endurbætur á þessum öryggisbúnaði og það er Spölur ehf. sem hefur það með höndum. Þá spurði hv. þingmaður hvort til greina kæmi að stjórna hraða og flæði bíla í gegnum göngin í samræmi við öryggisreglur sem gilda í Mont Blanc göngunum. Reglur um hraða og flæði umferðar í jarðgöngum stjórnast ekki síst af fjölda bíla sem um göngin fara á hverjum tíma. Í Hvalfjarðargöngum er hámarkshraði 70 km á klukkustund eins og í Mont Blanc göngunum sem vitnað er til í fyrirspurninni. Sérstaða þeirra ganga er hins vegar sú að um þau fer mikill fjöldi flutningabíla, allt að 2.000 bílar á dag. Þjóðir hafa því almennt ekki yfirfært þær reglur sem þar gilda á hefðbundin veggöng. Þetta svar byggir á upplýsingum sem samgönguráðuneytið hefur reitt fram. En eins og ég segi þá er Vegagerðin að gera á þessu úttekt. Niðurstöður liggja enn ekki fyrir en það er mikilvægt að taka þessa umræðu um öryggiskröfur í Hvalfjarðargöngunum sem öðrum jarðgöngum alvarlega og ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að gera það.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svör hans. Ég vil gjarnan vísa til greinar sem ég fann í gagnasafni Morgunblaðsins frá því 2006, sem er skrifuð af lögreglumanni búsettum á Akranesi. Hann starfaði þá í lögreglunni í Reykjavík og ók um Hvalfjarðargöngin daglega, Gísli Breiðfjörð Árnason. Hann benti á að mjög mikil umferð væri í göngunum á morgnana frá sjö til níu og að allar þágildandi reglugerðir leyfðu eldsneytisflutninga með annarri umferð. Hann benti líka á að þarna færi strætó á milli sem tæki allt að því 50 farþega. Þá voru farnar fjórar ferðir á milli Akraness og Reykjavíkur og vagnarnir ávallt þéttsetnir af fólki. Í umræddri skýrslu var meðal annars gerð athugasemd við viðbragðshraðann hjá slökkviliðinu. Spölur gerði að vísu athugasemd við það og benti á að í skýrslunni væri bara talað um slökkviliðið á höfuðborgarsvæðinu. En í þessari grein er talað um að það taki slökkvilið Akraness um 16 mínútur að komast í botn Hvalfjarðarganganna. Gísli spyr: Hvað mundi gerast ef eldur kviknaði í stórri tankbifreið fulllestaðri af bensíni sem staðsett væri ofarlega í Hvalfjarðargöngunum, t.d. að norðanverðu? Ljóst er að logandi bensín í tugum þúsunda lítra mundi renna niður í botn ganganna. Reynslan af eldsvoðanum í Mont Blanc göngunum bendir til að slökkviliðið hafi ekki nema örfáar mínútur til að koma fólki til aðstoðar. Eins og bent var á í niðurstöðum umræddrar skýrslu eru engar flóttaleiðir og enginn neyðarútgangur í göngunum. Það sama á við um Mont Blanc göngin. Þau eru undir stærsta fjalli Evrópu og akstursstefnur eru tvær. Þar voru sett upp neyðarskýli sem eiga að þola mikla elda en í Hvalfjarðargöngunum eru leiðslur og kaplar sem þola ekki eld. Ég hef mjög miklar áhyggjur af 

Hæstv. forseti. Ég ítreka að Vegagerðin er að yfirfara allar ábendingar sem fram komu í títtnefndri Euro TAP-rannsókn sem mér skilst að sé rannsókn á vegum Bílgreinasambandsins eða einhverra systursamtaka þeirra í Evrópu. Spölur er að sama skapi að rannsaka með hvaða hætti hægt er að grípa til ýtrustu varúðarráðstafana. Það er rétt sem hv. þingmaður segir – slysin gera ekki boð á undan sér, en við reynum að byrgja brunninn eins og þar segir áður en barnið dettur í hann. Þær ábendingar sem hv. þingmaður hefur hér komið fram munu rata rétta leið í þessa úttekt Vegagerðarinnar.

Virðulegi forseti. Ég hef lagt fram nokkrar fyrirspurnir til hæstv. iðnaðarráðherra um efnahag Byggðastofnunar og tilefnið er sú ákvörðun hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að fella niður aflamark í rækju. Það er alveg ljóst að það mun hafa áhrif á efnahag Byggðastofnunar sem gegnir gríðarlega þýðingarmiklu hlutverki fyrir atvinnulífið á landsbyggðinni og í þeim þrengingum sem riðið hafa yfir rækjuiðnaðinn á undanförnum árum hefur Byggðastofnun gegnt lykilhlutverki. Rækjuiðnaðurinn á landsbyggðinni, ekki síst á svæðum sem háð hafa varnarbaráttu undanfarin ár, hefði ekki verið svipur hjá sjón ef ekki hefði komið til atbeini Byggðastofnunar. Það er alveg ljóst mál að með ákvörðun ráðherra frá því í sumar er verið að greiða Byggðastofnun mjög þungt högg rétt eftir að ríkissjóður hafði létt af stofnuninni 3,6 milljörðum svo hún yrði starfhæf. Ég skal ekki segja hvort það muni lama útlánastarfsemi stofnunarinnar, það hefur ekki verið upplýst, en vonandi kemur það fram í svari hæstv. ráðherra á eftir. En þó er alveg ljóst mál að afleiðingarnar af þessari ákvörðun hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra verða grafalvarlegar. Ef við setjum þetta aðeins í samhengi hefur verið upplýst að heildarútlán Byggðastofnunar til rækjuiðnaðarins eru um 1,3 milljarðar kr. Þessi lán eru m.a. tryggð með veðum í veiðirétti sem fylgir skipum en einnig í húsum og tækjum. Það ríkir þess vegna óvissa um tryggingar á þessum lánum eftir ákvörðun ráðherra og fyrir stofnun eins og Byggðastofnun er þetta grafalvarlegt mál eins og stjórnarformaður stofnunarinnar greindi frá í Morgunblaðinu í sumar. Til útskýringar skal nefna að eigið fé stofnunarinnar var álíka upphæð eða ríflega milljarður um síðustu áramót, heildarrekstrartekjur stofnunarinnar það ár voru sömuleiðis ámóta upphæð, og til þess að styrkja eiginfjárgrunn Byggðastofnunar og gera hana færa um að stunda útlánastarfsemi samþykkti Alþingi heimild á fjárlögum til að veita stofnuninni eiginfjárframlag upp á einn milljarð kr. Með ákvörðun ráðherrans er fé skattborgaranna því greinilega hent út um gluggann. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur tjáð sig um þessi mál og sagt að sér lítist vel á ákvörðun starfsbróður síns í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu. Þeim var örugglega ljóst hverjar afleiðingarnar af þessari ákvörðun yrðu fyrir hag stofnunarinnar, ella hefði ákvörðunin væntanlega ekki verið tekin. Þess vegna hef ég leyft mér að leggja eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. iðnaðarráðherra: 1. Hver verða áhrif á efnahagsreikning Byggðastofnunar, að mati stofnunarinnar, af þeirri ákvörðun að fella niður aflamark í rækju? 2. Var kannað fyrir fram hjá Byggðastofnun eða í ráðuneytinu hvaða áhrif þessi ákvörðun hefði á efnahagslega stöðu Byggðastofnunar? 3. Hvernig verður brugðist við af hálfu ríkisvaldsins til þess að styrkja efnahag Byggðastofnunar í kjölfar ákvörðunar stjórnvalda um rækjuveiðar? Það sem spurningin snýst í raun og veru um er þetta: Verður Byggðastofnun í færum til þess að halda úti útlánastarfsemi eftir að þessi ákvörðun var tekin?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur beint til mín þremur fyrirspurnum og mun ég svara hverri fyrir sig. Í fyrsta lagi spyr hann: „Hver verða áhrif á efnahagsreikning Byggðastofnunar, að mati stofnunarinnar, af þeirri ákvörðun að fella niður aflamark í rækju?” Mat á áhættu vegna einstakra lána fjármálastofnana er háð ströngum reglum. Lánastarfsemi Byggðastofnunar lýtur reglum og eftirliti Ríkisendurskoðunar og Fjármálaeftirlits. Í samræmi við þær ber Byggðastofnun að halda afskriftareikning útlána sem sýnir á hverjum tíma þá áhættu sem tekin hefur verið og fólgin er í útlánum stofnunarinnar. Um leið og ákvarðanir eru teknar um lánveitingar skal taka tillit til þeirrar hættu og áhættu sem af þeim leiðir með framlagi afskriftareiknings sem er endurmetinn reglulega til hækkunar eða lækkunar. Samkvæmt upplýsingum frá Byggðastofnun hefur stofnunin verið í viðskiptum við flest þau átta fyrirtæki sem nú starfa á sviði rækjuveiða og -vinnslu. Almennt eru þessi fyrirtæki í skilum og greiða reglulega afborganir af lánum og eru stofnuninni ekki sérstakt áhyggjuefni. Á því eru þó undantekningar og er það mat Byggðastofnunar að vegna afnáms rækjukvótans sé óhjákvæmilegt að gjaldfæra 700 millj. kr. í afskriftareikning vegna þriggja skuldara af átta í greininni. Árshlutareikningur fyrir fyrri hluta ársins 2010 liggur nú fyrir og er ljóst að staða Byggðastofnunar er mjög erfið þar sem eiginfjárhlutfall stofnunarinnar 30. júní sl. var komið niður í 5,18%. Meginástæða þessarar stöðu eru ófyrirséð framlög í afskriftareikning útlána sem námu þá samtals 1,1 milljarði kr., þar af þessar áðurnefndu 700 milljónir. Ég var líka spurð hvort kannað hafi verið fyrir fram hjá Byggðastofnun eða í ráðuneytinu hvaða áhrif þessi ákvörðun hefði á efnahagslega stöðu Byggðastofnunar. Því er til að svara í stuttu máli: Iðnaðarráðuneytinu var ekki kunnugt um þessar ráðagerðir fyrir fram og samkvæmt upplýsingum frá Byggðastofnun gilti það sama um þá stofnun. Í þriðja lagi er spurt hvernig brugðist verði við af hálfu ríkisvaldsins til þess að styrkja efnahag Byggðastofnunar í kjölfar ákvörðunar stjórnvalda um rækjuveiðar. Ég heyrði að hv. þingmaður velti því upp hvort stofnunin væri lömuð eftir þessa ákvörðun og verð ég að svara því til að svo er auðvitað ekki. En fulltrúar iðnaðarráðuneytisins og fjármálaráðuneytisins hafa rætt fjárhagsstöðu Byggðastofnunar við forstjóra, forstöðumann rekstrarsviðs og endurskoðanda stofnunarinnar og þrátt fyrir að sá vandi sem stofnunin stendur nú frammi fyrir stafi fyrst og fremst af afnámi rækjukvótans er ljóst að langvarandi rekstrarhalli hefur um árabil gert stofnuninni erfitt fyrir. Í fjáraukalögum 2007 var tekið á þessum uppsafnaða vanda þegar eigið fé stofnunarinnar var aukið um 1,2 milljarða kr. Sú aðgerð hafði ekki varanleg áhrif. Vegna þess var nauðsynlegt aftur að auka eigið fé Byggðastofnunar um 3,6 milljarða kr. á grundvelli heimilda í fjáraukalögum 2009 og fjárlögum 2010. Miðað var við að sú aðgerð mundi skila eiginfjárhlutfalli á bilinu 9–10% í lok þessa árs. Það markmið næst ekki eins og fram hefur komið en það var núna í lok júní 5,18%, og í vor, eftir að þessir 3,6 milljarðar voru settir inn í stofnunina, var eiginfjárhlutfallið 8,7% þannig að markmiðið hefði heldur ekki náðst þrátt fyrir það sem hér er til umræðu. Samkvæmt lögum um Byggðastofnun er fjárhagslegt markmið lánastarfseminnar að varðveita eigið fé að raungildi. Það hefur ekki reynst raunhæft markmið. Vandi Byggðastofnunar er talinn stafa af því að hið almenna bankakerfi gat ekki uppfyllt lánsþörf margra fyrirtækja á landsbyggðinni og því þurfti ríkið að koma til móts við þann markaðsbrest með sveigjanlegri kjörum en bankarnir bjóða almennt upp á, að öðrum kosti væri mörgum fyrirtækjum þar stefnt í voða. Þess vegna eru lánveitingar Byggðastofnunar áhættusamari en annarra lánastofnana. Þess vegna er ljóst að það þarf að skoða lánastarfsemi Byggðastofnunar frá grunni, meta þörfina fyrir hana og hvernig henni verði best fyrir komið. Endurteknar fjárveitingar til stofnunarinnar vegna ófyrirséðra aðstæðna eru óviðunandi, bæði fyrir stofnunina og fyrir ríkið. Það þarf að finna farveg fyrir lánastarfsemina sem tryggir varanlegan stöðugleika. Meðal annars þarf að meta og taka afstöðu til þess hvort hinar samfélagslegu skyldur Byggðastofnunar um að vinna að eflingu byggðar og atvinnulífs á landsbyggðinni samræmist kröfu um varðveislu eigin fjár og hvort viðurkenna þurfi að lánastarfsemin muni ekki standa undir sér að óbreyttu og að stofnunin þurfi hreinlega árlegar fjárveitingar í fjárlögum til að geta sinnt samfélagslegum skyldum sínum. Það þurfum við allt að fara vandlega yfir núna. Til að svara þessum og öðrum álíka spurningum er lúta að lánastarfsemi Byggðastofnunar hef ég sett á laggirnar 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem er bráðnauðsynleg. Hæstv. ráðherra staðfestir hér með að málið var ekki kynnt fyrir iðnaðarráðuneytinu áður en hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tók ákvörðun um að taka aflamarkið af í rækjuveiðum með þeim afleiðingum að það kostar Byggðastofnun um 1,3 milljarða og segir manni allt sem segja þarf um hvernig unnið er að þessum málum. Að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra geti tekið slíka ákvörðun án þess að kynna hana í ríkisstjórn eða kynna sér hvaða afleiðingar það hefur fyrir Byggðastofnun er alveg hreint með ólíkindum. Það er eins og hann taki slíkar ákvarðanir þegar hann vaknar á morgnana, ákvarðanir sem setja Byggðastofnun á hausinn, og þá þarf væntanlega að leggja niður starfsemina. Einungis örfáum dögum áður en þessi ákvörðun var kynnt seldi Byggðastofnun frá sér aflamark í rækju fyrir 160 millj. kr. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þá umræðu sem hér hefur orðið. Það sem vekur athygli og er staðfesting á því sem marga grunaði þegar hæstv. ráðherra segir að vegna ákvörðunar hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra verði óhjákvæmilegt að gjaldfæra 700 milljónir til viðbótar í reikningum Byggðastofnunar, sem gerir það í raun að verkum að eiginfjárhlutfall Byggðastofnunar, sem var áður yfir 8%, en stefnt var að því það að yrði 9–10%, er nú komið niður í 5,18%. Höfum í huga að bankarnir sem verið var að endurreisa eru nú með eiginfjárhlutfall upp á 16–17% og það er talið nauðsynlegt til þess að þeir geti staðið undir lánastarfsemi sinni og bankastarfsemi. Það er út af fyrir sig fagnaðarefni þegar hæstv. ráðherra segir að stofnunin verði ekki lömuð og það gefur þá væntanlega fyrirheit um að ríkisstjórnin ætli með einhverjum hætti að tryggja að stofnunin geti starfað, þrátt fyrir að hún sé komin með eiginfjárhlutfall niður í 5,18%, sem er miklu lægra en stefnt hefur verið að. Ég man ekki betur en að gengið hafi verið út frá því að eiginfjárhlutfall Byggðastofnunar þyrfti að vera að lágmarki 8%. Það er algjörlega óhjákvæmilegt að það mun hafa mikil áhrif á útlánagetu stofnunarinnar, möguleika hennar til þess að lána út, því að eins og hæstv. ráðherra sagði er fært inn í afskriftareikning jafnóðum og útlán eru veitt til þess að mæta mögulegu tapi. Það er líka mikið umhugsunarefni að sú stjórnsýsla skuli vera viðhöfð að þegar tekin er afdrifarík ákvörðun eins og að fella niður aflamark í rækju, skuli ekki vera hugað að því hvaða áhrif það hefur beinlínis á ríkissjóð og á stöðu einstakra stofnana eins og Byggðastofnunar sem gegnir sínu mikla hlutverki. Ég get ekki sagt annað en að það er til marks um afar slæma stjórnsýslu þegar tekin er ákvörðun af þessu tagi sem kostar hundruð milljóna, 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt í allri þessari umræðu að við áttum okkur á því að sama þó að þessar 700 milljónir færu ekki inn á afskriftareikning eins og raun ber vitni þyrftum við samt sem áður að taka allt lánafyrirkomulagið varðandi Byggðastofnun til gagngerrar endurskoðunar og umræðu og fara vandlega yfir það hvernig Alþingi og fjárveitingavaldið ætla að standa á bak við Byggðastofnun. Staðreyndin er sú að Byggðastofnun hefur veitt lán til áhættusamari rekstrar eða til efnahagslega kaldra svæða sem aðrar lánastofnanir lána ekki til. Það hlutverk skiptir auðvitað máli vegna þess að það þarf að sinna þeim landshlutum. Þess vegna þurfum við gagngert að skoða hvernig við ætlum að hafa fyrirkomulagið til lengri tíma litið, til allrar framtíðar þannig að stofnunin geti á hverjum tíma verið nokkuð örugg um stuðning frá þinginu. Það hefur verið þannig að menn hafa safnað upp vanda sem síðan hefur verið greiddur upp og lagfærður í slumpum, má segja, endrum og sinnum. Við þurfum að koma þessum málum í varanlegt horf og það er von mín að sá hópur sem ég og fjármálaráðherra ætlum að setja í þetta verkefni muni koma með lausn. Það verður líka mikilvægt að hafa stuðning frá Alþingi, þaðan sem fjárveitingarnar koma, gagnvart því að líta á lánastarfsemi Byggðastofnunar og hið samfélagslega hlutverk hennar sem gilda ástæðu til þess að tryggja fjármagn til hennar. Það tel ég að skipti sköpum til þess að lánastarfsemin geti haldið áfram en verði ekki síendurtekið fyrir höggi hreinlega af því að lánað er til áhættusamari svæða og geira.

Forseti. Samkvæmt fréttum DV frá í júlí í sumar situr auglýsingastjóri Ríkisútvarpsins ohf. í dagskrárráði Rásar 2 og markaðsstjóri Ríkisútvarpsins ohf. situr í dagskrárráði sjónvarpsins en það er óljóst hvernig málum er fyrir komið í dagskrárráði Rásar 2. Um það blogguðu á sínum tíma tveir gamlir fjölmiðlamenn og annar þeirra, Eiður Guðnason, fyrrverandi sjónvarpsmaður, þingmaður, ráðherra og sendiherra, sagði í bloggi sínu að hann teldi að auglýsingadeildin á Ríkisútvarpinu hefði ráðið miklu um dagskrá útvarps og sjónvarps. Svo segir hann, með leyfi forseta: „Í helgarblaði DV 16.–18. júlí kemur nefnilega fram að auglýsingastjóri RÚV situr í dagskrárráði Rásar 2 og markaðsstjóri RÚV situr í dagskrárráði sjónvarpsins. Þarf frekar vitnanna við? Nú skilur fólk betur af hverju Sigmar Guðmundsson Kastljóssstjóri fékk bágt fyrir að tala um auglýsingahórarí m.a. á Rás tvö. Kannski verður Ríkisútvarpið bráðum eins og Útvarp Saga“, segir Eiður Guðnason, „þar sem mörkin milli dagskrárefnis og auglýsinga eru löngu horfin.“ Hinn reyndi fjölmiðlamaðurinn sem bloggaði um þetta sagði af því tilefni sögu af ritstjóra Chicago Tribune sem hafði tvær lyftur í skýjakljúfnum sínum, önnur var fyrir ritstjórn og hin fyrir auglýsingarnar. Svo segir hann sögu af öðru blaði í Bandaríkjunum þar sem þessu var blandað öllu saman og áskriftartekjurnar hrundu og fyrirsögnin hjá Jónasi, sem tekur yfirleitt þannig til orða að maður leggur við hlustir, er: Fjölmiðill varð að hóruhúsi. Ég vona að það sé ofsagt um Efstaleitið en ummæli þessara reyndu fjölmiðlamanna segja eiginlega allt sem segja þarf í bili um þessa frétt ef hún er sannleikanum samkvæm og ef ummæli starfsmanna Ríkisútvarpsins um þetta sem birtust í DV og í öðrum fjölmiðlum, eru höfð rétt eftir. Það er auðvitað sérkennilegt eftir verulega umræðu á undanförnum árum um hvað það sé mikilvægt að ritstjórn og dagskrárstjórn séu sjálfstæðar og taki fyrst og fremst tillit til neytenda sinna, lesenda eða áheyrenda eða áhorfenda. Í átökunum um fjölmiðlafrumvarpið fræga var einmitt rætt um hvernig tryggja mætti trúnað ritstjórnar og fjölmiðlaneytenda fram hjá sérstökum hagsmunum eigenda og fram hjá auglýsendahagsmunum. Hér á eftir er einmitt fyrirspurn um það hvernig fjölmiðlarnir hafi brugðist við athugasemdum í hinni ágætu rannsóknarskýrslu frá því fyrr á þessu ári. Þótt ekki hafi gengið vel í fjölmiðlum okkar á síðustu missirum ætlast menn til að Ríkisútvarpið sé fyrirmynd að ákveðnu leyti. Það er kannski gamaldags en það er þannig og hér er auðvitað gengið mjög einkennilega fram. Ég geri ráð fyrir að menntamálaráðherra hafi fengið eitt af hinum þurrlegu svörum sem yfirmenn RÚV ohf. veita 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrirspurnina sem ég sendi Ríkisútvarpinu ohf. og óskaði eftir skýringum. Í svari Ríkisútvarpsins ohf. kom fram að í dagskrárráði Rásar 2 sæti Einar Logi Vignisson, sem er auglýsingastjóri Ríkisútvarpsins af því að hann væri hugmyndaríkur og tillögugóður starfsmaður. Ríkisútvarpið upplýsti einnig að stöðuheitinu auglýsingastjóri fylgdi ekki sjálfkrafa seta í dagskrárráði en með því fyrirkomulagi ynnist það að það svið innan RÚV sem sæi um að kynna dagskrá og selja auglýsingar í tengslum við hana vissi frá fyrstu hendi hvað fram undan væri í dagskránni. Skýringin var því í raun sögð vera sú að það væri mikilvægt að auglýsingastjóri væri upplýstur um þá dagskrá sem fram undan væri til þess að geta skipulagt auglýsingaöflun í kringum dagskrána. Í svari Ríkisútvarpsins segir enn fremur: „Endanlegar dagskrárákvarðanir liggja hins vegar ekki hjá dagskrárráði heldur hjá dagskrárstjóra þannig að dagskrárráðið er fremur til ráðgjafar en til ákvörðunar.“ Mig langar að nefna að við erum auðvitað með gildandi útvarpslög og þar kemur mjög skýrt fram að auglýsingar skuli vera auðþekkjanlegar sem slíkar, þær skuli vera skýrt afmarkaðar frá öðru dagskrárefni með mynd, skilti eða hljóðmerki, eins og orðað er í 16. gr. útvarpslaga. Þá skulu auglýsingar fluttar í sérstökum almennum auglýsingatímum milli dagskrárliða og enn fremur er óheimilt að skjóta auglýsingum inn í útsendingu á guðsþjónustu eða trúarlegri dagskrá, fréttum eða fréttatengdum dagskrárliðum eða dagskrá fyrir börn. Markmiðið að baki ákvæðinu má ljóst vera að ætlunin er að blanda ekki saman auglýsingum annars vegar og ritstjórnarefni hins vegar þannig að áhorfendum eða lesendum sé ávallt ljóst að um auglýsingu sé að ræða og frá hverjum hún stafi. Annað dæmi um hvernig þessi mál birtast í lögum er að á síðasta þingi var til umfjöllunar fjölmiðlafrumvarp sem ég ætla að leggja fram nú á haustþingi að nýju. Það er að hluta til innleiðing á Evróputilskipun og þar má sjá þann mikla mun sem er á auglýsingareglum innan EES-svæðisins annars vegar og t.d. í Bandaríkjunum. Í EES-löggjöfinni eru mjög skýrar reglur um hversu miklar auglýsingar megi vera, þær mega einungis vera 12 mínútur á klukkustund - sjálfri finnst mér það ansi vel í lagt, satt að segja - og auglýsingahlé mega aðeins vera með ákveðnu millibili. Í Bandaríkjunum eru engar slíkar reglur og áferð sjónvarps er mjög ólík milli þessara tveggja heimsálfa. Í ákvæðum gildandi laga og þessa frumvarps er reynt að koma í veg fyrir að auglýsingar hafi áhrif á dagskrárgerð eða efnistök með einhverjum hætti. Ég vonast til þess til að mynda, verði þetta frumvarp um fjölmiðla að lögum, að það verði skýrari reglusetning um auglýsingar og dagskrárefni. Annað sem þessu tengist er að verið er að leggja lokahönd á endurskoðun á þjónustusamningi Ríkisútvarpsins og mennta- og menningarmálaráðuneytisins. Þar leggjum við áherslu á að reyna að skýra betur hlutverk útvarps í almannaþágu og þar á meðal aðgreiningu dagskrár og auglýsinga. Það er kannski komið að þeirri spurningu sem hv. þingmaður setur fram: Getur það verið slæmt fyrir dagskrárefni að samskipti auglýsingadeilda annars vegar og dagskrárdeilda hins vegar séu jafnmikil og raun ber vitni? Ég reikna því með að við munum skoða það sérstaklega við endurskoðun þjónustusamningsins hvernig við getum gert þau skil skarpari.

Forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin og ég ætla hvorki að þrátta um það við hana né yfirmenn á RÚV ohf. hversu hugmyndaríkur og lipur starfsmaður Einar Logi Vignisson er, enda ekki um hann einan að ræða heldur einnig, samkvæmt frétt DV, markaðsstjóra RÚV ohf. sem ég veit af eigin reynslu að er bæði hugmyndaríkur, skemmtilegur, gáfaður og snjall en á ef til vill ekki af þeim sökum að sitja í dagskrárráði sjónvarps. Ég held að kannski sé skynsamlegast að taka ekki mikið mark á þessum svörum frá RÚV ohf., það er öllum ljóst hvað þar hefur verið að gerast. Til þess standa auðvitað ákveðnar ástæður, sérstaklega peningaleysi hjá stofnuninni en hún hefur brugðist þannig við og einkum á síðustu þremur árum að auka þátt auglýsinga eins og hún getur í starfi sínu og því miður blandað saman auglýsingum og dagskrá. Þetta er umkvörtunarefnið hjá Sigmari Guðmundssyni, sem minnst var á í ræðu minni áðan upp úr bloggi Eiðs Guðnasonar, og þetta er almælt meðal hlustenda á landinu, þeirra sem enn þá leggja eyrun við. Það er kannski hvorki rétt né sanngjarnt að kvarta yfir þeim þætti einum en Ríkisútvarpið ohf. virðist hafa verið ógæfuskref sem þyrfti að taka upp allt að nýju. Þetta er ekki nema einn þáttur af því. Annar er sá að það virðist algerlega stjórna sér sjálft, þ.e. útvarpsstjórinn stjórnar því og er ekki ábyrgur fyrir einum eða neinum og gefur svör af þessu tagi. 
             Kannski má segja að lokum að það ætti a.m.k. að hætta að halda upp á 80 ára afmæli fyrirtækis  
            

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að hér var alls ekki ætlunin að ræða mannkosti einstaklinga. Ég vildi bara koma svari Ríkisútvarpsins ohf. til skila.  Hv. þingmaður ræðir um að Ríkisútvarpið ohf. sé nokkurn veginn sjálfstætt. Auðvitað skiptir miklu máli að fjölmiðlar í almannaeigu séu sjálfstæðir en ég vil þó minna hv. þingmann á að þar er þingkjörin stjórn sem ber ábyrgð á rekstri fjölmiðilsins og hefur þar miklum og ríkum skyldum að gegna. Ég vil líka minna á það stjórnskipulag og kannski er ástæða til að ræða það sérstaklega, jafnvel í lengri umræðu í þinginu, hvernig okkur þykir til hafa tekist með þetta rekstrarfyrirkomulag, stjórnarfyrirkomulag og annað.

Frú forseti. Einn af þeim þáttum sem rannsóknarnefnd Alþingis beindi sjónum sínum að voru fjölmiðlar og atferli og háttsemi þeirra í aðdraganda hrunsins. Margt athyglisvert kemur fram í 8. bindi skýrslu rannsóknarnefndarinnar og ég vil vitna aðeins í hana, en þar er dregið sérstaklega fram að fjölmiðlar segi okkur oft og tíðum ekki hvað við eigum að hugsa heldur miklu frekar hvað við eigum að hugsa um, þannig að þeir stýra mjög miklu í öllu hugsanaferli okkar. En í skýrslunni segir m.a., með leyfi forseta: „Miklar kröfur eru gerðar til fjölmiðla um virkt aðhald að stjórnvöldum og öðrum valdaöflum í samfélaginu, svo sem stórum fjármálafyrirtækjum.“ Síðan segir: „Miklu heldur blasir við að fjölmiðlar hafi endurómað ríkjandi raddir í samfélaginu. Fjölmiðlum tókst ekki að þessu leyti að sinna aðhaldshlutverki sínu.“ Eftirlitshlutverki fjölmiðla, einu mikilvægasta hlutverki fjölmiðla, var ekki sinnt í aðdraganda hrunsins. „Það þarf öfluga fjölmiðla til að fara gegn ríkjandi öflum og ríkjandi stemningu.“ Síðan er farið á athyglisverðan hátt yfir ýmsar rannsóknir sem hafa verið gerðar, m.a. á stöðu fréttamiðla í Evrópu, og þar segir: „Fjölmargar rannsóknir sem gerðar hafa verið á stöðu fréttamiðla í Evrópu og Bandaríkjunum á undanförnum árum benda til þess að samþjöppun á eignarhaldi, markaðsvæðing og harðnandi samkeppni hafi bitnað harkalega á vandaðri fréttamennsku. Þróunin hefur alls staðar verið sú sama. Áherslan á fréttir sem almannaþjónustu hefur minnkað og áherslan á fréttir sem söluvöru aukist. Þær miða í æ ríkara mæli að því að ná sem flestum áhorfendum/lesendum og vaxandi áhersla er lögð á æsi- og skemmtifréttir. Mál sem eru tímafrek og erfið viðureignar víkja fyrir léttmetinu.“ Síðan er haldið áfram og talað um aðkomu og skoðanir blaða- og fréttamanna og vitnað í kannanir sem undirstrika m.a. sérstaklega að blaða- og fjölmiðlamenn fá ekki lengur sama tækifæri til að sérhæfa sig eða setja sig inn í mál og er þannig gert illkleift að sinna aðhaldshlutverki sínu. Því er ljóst að ýmislegt í vinnuumhverfi blaða- og fréttamanna gerir þeim erfitt fyrir að sinna þessu aðhaldshlutverki sínu og ég tek undir það sem kemur fram í þessari skýrslu. Ég get líka dregið það fram að ég tel að það hafi verið mikil mistök hjá þinginu að koma ekki frumvarpinu í gegn 2004 eða hvað þá að hafa ekki komið fram því fjölmiðlafrumvarpi sem náðist þó þverpólitísk samstaða allra flokka um 2006. Engu að síður tel ég rétt að spyrja hæstv. menntamálaráðherra, fjölmiðlaráðherrann, hvort hún hafi aflað sér upplýsinga um það hvort þeir fjölmiðlar sem hér starfa hafi rýnt og farið yfir athugasemdir rannsóknarnefndar Alþingis og þá hvernig þeir hafi brugðist við. Ég held að ástæða væri til að taka sérstaka umræðu um aðkomu Ríkisútvarpsins. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni, þetta er stórt og mikilvægt mál sem hún vekur máls á en ég ætla þó að reyna að fara hratt yfir sögu. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er fjallað um þátt fjölmiðla í aðdraganda bankahrunsins og er fjallað sérstaklega um það lykilhlutverk sem fjölmiðlar leika í lýðræðissamfélagi með því að upplýsa almenning og vera vettvangur þjóðfélagsumræðu og veita aðhald þeim öflum sem vinna gegn almannahag. Niðurstaða skýrsluhöfunda er sú að íslenskir fjölmiðlar hafi ekki staðið sig nægilega vel í þessu hlutverki og dreginn er sá lærdómur af, sem mig langar til að nefna stuttlega: Að í fyrsta lagi verði að leita leiða til að efla sjálfstæða og hlutlæga fjölmiðlun með því að styrkja bæði fagleg og fjárhagsleg skilyrði, í öðru lagi þurfi að styrkja sjálfstæði ritstjórna, setja eignarhaldi einkaaðila á fjölmiðlum hófleg mörk og skylt eigi að vera að upplýsa hverjir séu eigendur fjölmiðla á hverjum tíma, í þriðja lagi að efla þurfi menntun blaða- og fréttamanna og skapa þeim skilyrði til sérhæfingar og í fjórða lagi koma á faglegu eftirliti með fjölmiðlum með það að markmiði að þeir ræki hlutverk sitt af ábyrgð. Ég vil byrja á því að upplýsa að við í mennta- og menningarmálaráðuneytinu höfum brugðist við þeim þætti skýrslunnar sem lýtur að fjölmiðlum, bæði í talsverðri innanhúsvinnu við að lesa og draga lærdóm af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og líka með því að boða forstöðumenn allra menningarstofnana, þar á meðal Ríkisútvarpsins, á fund í ráðuneytinu til að ræða efni skýrslunnar hvað þær varðaði. Í frumvarpi um fjölmiðla, sem ég nefndi áðan, er að sumu leyti brugðist við þeim athugasemdum sem koma fram í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Þar er m.a. kveðið á um að eignarhald skuli ávallt upplýst. Þar er kveðið á um að við framlagningu skuli skipuð þverpólitísk nefnd til að gera tillögur um takmarkanir á eignarhaldi, að fjölmiðlar skuli setja sér og birta opinberlega reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði og skuli þær reglur samdar í samráði við viðkomandi starfsmenn og eftir atvikum starfsmannafélög og þar eru ákvæði um skýrari vernd heimildarmanna. Verði frumvarpið að lögum er að sumu leyti komið til móts við þær ábendingar sem settar eru fram í skýrslu rannsóknarnefndarinnar en það eitt og sér leysir ekki þá erfiðu stöðu sem fjölmiðlar á Íslandi eru í. Eftir standa stórar spurningar um fjárhagsleg og fagleg skilyrði íslenskra fjölmiðla og hvernig þau verði tryggð til framtíðar. Ég hef sent öllum þeim fjölmiðlum sem eru starfandi á Íslandi bréf til að kanna hvernig þeir brugðust við þeim athugasemdum sem komu fram í skýrslu rannsóknarnefndarinnar, hvort þeir hafi skoðað það að setja sér siðareglur, verklagsreglur, haldið fundi með starfsmönnum o.s.frv. Svör fengust frá eftirfarandi 7 fjölmiðlum af þeim 15 sem fengu þetta bréf og kann það að skýrast af því að ekki hafi verið gefinn nægur tími til svara en ég ætla ekki að fara út í það. Þeir sem svöruðu voru 365 miðlar, DV, Fréttatíminn, ÍNN, Pressan, Ríkisútvarpið og Útvarp Saga. Í svari 365 miðla kemur fram að þeir hafi sett sér siðareglur sem voru staðfestar í júní 2009 og að stöðugt sé unnið með þær reglur hjá fjölmiðlum fyrirtækisins, bæði á fundum og með almennum verklagsreglum starfsmanna. Að mati forsvarsmanna 365 miðla gefur ekkert í skýrslunni til kynna að fjölmiðlar hafi staðið sig illa í því sem þeir kalla áþreifanleg mál sem tengjast til að mynda eignarhaldi en almennt hafi skort á að fjölmiðlar hafi veitt nægilegt aðhald og verið nægilega öflugir að gagnrýna þá stemningu og þau viðhorf sem uppi voru í samfélaginu. Í svari DV segir að samkvæmt niðurstöðum úttektar rannsóknarnefndar Alþingis hafi umfjöllun DV um bankana í aðdraganda bankahrunsins verið sú gagnrýnasta. Það hafi hins vegar verið álit ritstjórnar strax í kjölfar bankahrunsins að blaðið hefði ekki sinnt hlutverki sínu sem eftirlitsaðili og gagnrýnandi í samfélaginu nægilega vel og því hafi siðareglum DV verið breytt fljótlega í kjölfar hrunsins með það að markmiði að efla rannsóknarheimildir blaðamanna og tryggja að umfjöllun blaðsins leiði til aukins gegnsæis í samfélaginu. Í svari Fréttatímans segir að fjölmiðillinn sé einungis nokkurra vikna gamall - nokkuð rétt ábending það - og því væri erfitt fyrir hann að bregðast við skýrslu rannsóknarnefndar um starfsemi fjölmiðla fyrir bankahrun en að fjölmiðillinn starfi eftir eigin siðareglum sem hafi verið samdar eftir útkomu skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Sjónvarpsstöðin ÍNN svaraði því til að engar athugasemdir hefðu verið gerðar við störf sjónvarpsstöðvarinnar. Í svari Pressunnar kemur fram að fjölmiðillinn hafi ekki starfað fyrir hrun en tekið er fram að fjölmiðillinn muni að sjálfsögðu leitast við að taka mið af þeim ábendingum og þeirri umræðu sem er í skýrslunni og hafi skapast í framhaldi af henni. Í svari Ríkisútvarpsins kemur fram að á þeim ritstjórnum RÚV sem vinna með fréttir og fréttatengt efni hafi farið fram umfangsmikil og ítarleg umræða um athugasemdirnar. Ritstjórnirnar telja unnt að samsinna skýrsluhöfundum um þá almennu lærdóma sem þeir telja að fjölmiðlar geti dregið af bankahruninu en að flestu öðru leyti telur Ríkisútvarpið afar varhugavert að setja alla fjölmiðla á Íslandi undir einn hatt þegar rætt sé um framgöngu þeirra í aðdraganda hrunsins. Ríkisútvarpið telur að sá lærdómur sem það dregur helst af framgöngu sinni í hruninu sé að það skorti á tortryggni hjá fréttamönnum og of rík tilhneiging hafi verið til að  Ég mun kannski fara ítarlegar 

Forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir ágæta fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir svörin að svo miklu leyti sem hún gat þulið þetta hér í stólnum og hægt var að nema. Það verður auðvitað fróðlegt að fara yfir fjölmiðlafrumvarpið sem aftur er komið fram í þessu ljósi en ég vil þó leggja áherslu á að fyrir utan almennan lagaramma snýr það auðvitað fyrst og fremst að ríkisvaldinu og Alþingi Íslendinga að búa þannig að Ríkisútvarpinu, hvaða skammstöfun sem þar kemur á eftir, að það geti verið fyrirmynd annarra fjölmiðla, að það geti sett standardinn, svo töluð sé nútímaíslenska, og að það sé raunverulegt almannaútvarp og þurfi ekki að keppa við aðra fjölmiðla um auglýsingar með þeim afleiðingum sem eru óhjákvæmilegar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir svörin og um leið þeim fjölmiðlum sem brugðist hafa við á skömmum tíma til að reyna að svara þessari spurningu. Öðruvísi mér áður brá, að ég geti tekið undir með þeim hv. þingmanni sem var í ræðustól áðan, Merði Árnasyni. Ég held að það sé hárrétt sem hann setur fram varðandi Ríkisútvarpið og hlutverk þess á auglýsingamarkaði. Ég hef ekki dregið dul á að ég tel að endurskoða verði hlutverk Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði, það hefur ekki alltaf fengið þann hljómgrunn sem ég hefði óskað, en ég tel að það sé eitt af því sem við verðum að skoða varðandi Ríkisútvarpið. Ríkisútvarpið hefur almennt séð staðið sig vel en það getur staðið sig enn betur. Við gerum ríkar kröfur til þess varðandi almannaþjónustuna og menningarhlutverkið og ég tel það einboðið fyrst hæstv. ráðherra hefur upplýst að verið sé að endurskoða þjónustusamninginn að menn fari að forgangsraða í Ríkisútvarpinu í þágu þess hlutverks sem við viljum öll að það gegni, þ.e. almanna- og menningarþjónustu. Það þýðir ekki fyrir þá ágætu stofnun að vilja gera allt fyrir alla þannig að ekki verði neitt úr neinu. Menn verða að þora að forgangsraða í þágu almannaþjónustu og menningarhlutverks, að ógleymdu öryggishlutverkinu sem allir gera kröfu um. Annað á Ríkisútvarpið í raun ekki að gera, þannig að Ríkisútvarpið, eins og allar aðrar ríkisstofnanir sem standa nú frammi fyrir erfiðum ákvörðunum, verður að þora að forgangsraða innan sinna raða. Ég trúi og treysti þeim sem þar starfa og stjórna til að fara í það í samvinnu og samráði við mennta- og menningarmálaráðuneytið. Ég held einmitt að það sé ekki síst brýnt að sú ágæta stofnun rýni vel í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og skoði hvað betur hefði mátt fara.

Virðulegi forseti. Ég biðst velvirðingar á að hafa ekki getað lokið svari mínu en svar barst frá einum fjölmiðli enn og það var Útvarp Saga sem nefnir það að útvarpsstöðin hafi ekki verið á meðal þeirra fjölmiðla sem rannsóknarnefndin gat um í skýrslu sinni og bendir á að þar hafi ítarlega verið fjallað um hættuna á bankahruni á árunum 2007 og 2008. Þar hafi verið rætt við fjölmarga sérfræðinga á sviði efnahags- og fjármála sem hafi lesið rétt í ástand mála og bent á aðgerðaleysi þáverandi ríkisstjórnar en hvergi sé um það getið í skýrslunni. Því segist Útvarp Saga ekki hafa ástæðu til að bregðast sérstaklega við umfjöllun og athugasemdum rannsóknarnefndar Alþingis. Þessir fjölmiðlar skiluðu svörum. Við sjáum að þeir hafa margir hverjir brugðist við með innri umræðu sem ég tel vera mjög jákvætt og þarft. Ég vil sérstaklega nefna Ríkisútvarpið af því að það er nefnt hér. Forstöðumaður eða útvarpsstjóri gerði í raun og veru fyrstur manna grein fyrir þeirri umræðu sem fram fór þar innan húss þar sem fréttastofurnar lögðust sérstaklega í það að skoða fréttaflutning sinn á gagnrýninn hátt. Ég vil nota tækifærið og hrósa Ríkisútvarpinu fyrir að hafa farið í þessa gagnrýni á störf sín og skoðað þau með nýjum gleraugum, getum við sagt, þannig að ég lít svo á að Ríkisútvarpið hafi brugðist við þessari gagnrýni. Mér sýnist líka á svörunum sem við höfum fengið frá þessum sjö fjölmiðlum að margir þeirra hafi skoðað sín störf, ekki síst með því að setja sér nýjar verklagsreglur, siðareglur og skoða hlutina í nýju ljósi en það breytir því ekki að fjárhagslegt umhverfi fjölmiðla á Íslandi er erfitt og það nægir kannski að líta til þeirra nágrannalanda okkar sem eru sambærileg að stærð, að víða er öflugt styrkjakerfi til fjölmiðlunar. Ég get nefnt sem dæmi Noreg, ég get nefnt sem dæmi Lúxemborg sem er 300 þúsund manna samfélag með sjö dagblöð og þar af njóta fimm útgáfustyrkja frá ríkinu, sem lítur á það sem skyldu sína að styrkja með einhverjum hætti sjálfstæða fjölmiðlun í landinu. 

Frú forseti. Ég ætla að ganga út frá því að við höldum áfram að klára þau mál sem eru óleyst vegna Landeyjahafnar og sýnum ekki bara Eyjamönnum stuðning í því verki heldur að drögum fram mikilvægi þess að efla þessa tengingu milli lands og Eyja. Ég geng út frá því að þeir annmarkar sem eru á Landeyjahöfn verði einfaldlega lagaðir. Við sáum strax í sumar hversu mikilvæg þessi tenging er fyrir landsmenn alla, hvort sem við erum að tala um Eyjamenn, fólk á suðvesturhorninu, austan, norðan, sunnan eða vestan heiða. Við skulum því vona að gripið verði fljótt inn í þau mál þannig að samgöngur milli lands og Eyja verði sem bestar. Ég hef gengið út frá því að svo verði. Á sínum tíma kannaði ég bæði aukin samskipti og möguleika varðandi mennta- og menningarstofnanir með tilkomu hafnarinnar. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra hvað hafi verið skoðað með tilkomu Landeyjahafnar. Ég tel að þarna hafi opnast miklir möguleikar, þ.e. ef þetta gengur allt saman eftir, að höfnin fúnkeri vel, möguleikar fyrir menntastofnanir eins og til að mynda fyrir framhaldsskólann í Eyjum við að koma upp t.d. framhaldsdeild í kringum Hvolsvöll eða á Hellu. Við sjáum ánægjulega tilraun sem fór af stað á sínum tíma á Patreksfirði, framhaldsdeild á sunnanverðum Vestfjörðum til að tengja betur það byggðarlag við framhaldsskólamenntun og veita börnunum þar tækifæri til að vera heima til 18 ára aldurs. Það samstarf var unnið í samvinnu við framhaldsskólann á Snæfellsnesi og hefur gengið vel. Ég hef fengið það staðfest að menntamálaráðuneytið hefur lýst því yfir að það ætli að halda áfram þessu verkefni og það sé í rauninni hætt að tala um þetta sem tilraun heldur sé þetta orðið viðvarandi verkefni. Ég vil óska menntamálaráðherra sérstaklega til hamingju með þá ákvörðun. Ég held að þetta sé merkileg pólitísk ákvörðun því að við munum sjá að raunhæfur þrýstingur fólks til að afla menntunar fyrir börn sín í heimahögum mun aukast. Með aukinni tækni og bættum samgöngum eigum við að gera fólki kleift að hafa börnin sem lengst í heimabyggð. Það þarf ekki að kosta meira, það getur meira að segja kostað samfélagið minna að leysa það á þennan hátt. Það skiptir máli að eygja möguleikana þegar þeir gefast og núna sjáum við þessa auknu samgöngubúbót fyrir Vestmannaeyjar. Hvernig getum við notað þessar samgöngubætur í þágu menntunar, hvernig getum við nýtt þær í þágu menningarstofnana og byggt þær upp? Ég efa ekki að hæstv. ráðherra hefur skoðað þetta gaumgæfilega. Ég trúi ekki öðru en að við getum komið til móts við þær óskir og þarfir Sunnlendinga að athuga með framhaldsdeild á Suðurlandi, m.a. í tengslum við framhaldsskólann í Vestmannaeyjum sem með því gæti þá orðið ákveðinn móðurskóli. Hægt er að tala um margar fleiri stofnanir, m.a. sjúkrastofnunina í Vestmannaeyjum sem gerð er atlaga að núna. Ég tel að við eigum miklu frekar að kortleggja 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn og get tekið undir vonir hennar um að Landeyjahöfn virki sem skyldi og að sú leið milli lands og Eyja haldist opin. Hv. þingmaður vísaði hér sérstaklega í framhaldsdeild, þ.e. nám á framhaldsskólastigi kringum Hvolsvöll. Það var rætt í þinginu í fyrra að starfshópur á vegum ráðuneytisins og heimamanna í Rangárþingi mat grundvöll þess að bjóða upp á framhaldsskólanám í Rangárvallasýslu. Sá hópur skilaði skýrslu um málið á vormánuðum 2009. Ekki var talið koma til greina að stofna sjálfstæðan framhaldsskóla en hins vegar kæmi til greina að reka þar útibú eða starfsstöð í samstarfi við starfandi framhaldsskóla þar sem í boði væri a.m.k. hluti af námi til stúdentsprófs jafnvel í gegnum fjarnám. Beinast lá við á þeim tíma að slíkt samstarf yrði við Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi en möguleikar þeir sem hv. þingmaður bendir á með tilkomu Landeyjahafnar eru vissulega mjög áhugaverðir. Ég veit að nokkuð hefur verið rætt í Vestmannaeyjum að skoða þessa möguleika og við erum að sjálfsögðu reiðubúin að kanna þá og munum vilja ræða þá við heimamenn. Hvað varðar rekstur framhaldsdeildanna almennt, þ.e. útibúa, get ég tekið undir það með hv. þingmanni að þetta hefur auðvitað skipt miklu máli þar sem slíkt nám hefur verið í boði, annars vegar almennt framhaldsskólanám eða einhverjar slíkar deildir því að það skiptir gríðarlegu máli fyrir foreldra að geta haft börn sín heima hjá sér lengur en til 16 ára aldurs og auðvitað hefur breytt lagaumhverfi þar sem börn eru börn lengur, þau eru börn til 18 ára aldurs, haft áhrif á þá stefnubreytingu sem hefur orðið í þessum málum á undanförnum árum. Hvað varðar samstarf menningarstofnana þá rekur ríkið engar menningarstofnanir á Suðurlandi en hins vegar hefur verið unnið markvisst að uppbyggingu menningarmála á Suðurlandi á undanförnum árum og er það í góðu samstarfi við heimamenn. Gerðir hafa verið samningar um stuðning við uppbyggingu og rekstur einstakra safna og setra, svo sem við Byggða- og samgönguminjasafnið á Skógum, Heklusetur og Þórbergssetur. Hvað uppbyggingu menningarhúsa varðar er í gildi samkomulag milli ráðuneytisins og Vestmannaeyjabæjar um byggingu menningarhúss frá árinu 2009. Þar er gert ráð fyrir að byggingarnar verði ekki einungis vettvangur menningar- og safnastarfsemi í Vestmannaeyjum heldur eiga þær að gegna lykilhlutverki sem slíkar á Suðurlandi. Kannski er það svo af því að við höfum stundum rætt um tilkomu menningarsamninga og árangur af þeim að með tilkomu menningarsamnings við Suðurland hefur starfsemi á sviði menningarmála vissulega orðið faglegri. Fjögur ár eru liðin frá því að samningur var fyrst undirritaður og það er mál manna að þessir samningar hafi skipt verulegu máli í þróun og samstarfi sveitarfélaga, ekki síst á Suðurlandi. Nefna má að safnaklasi Suðurlands hefur vakið verðskuldaða athygli, en verkefnið fékk stuðning úr vaxtarsamningi stjórnvalda og menningarfulltrúi Suðurlands hefur tekið að sér framkvæmdastjórn safnahelganna árin 2009 og 2010. Afrakstur þess samstarfs er að um 60 söfn og setur á Suðurlandi eru í samstarfi, gefinn er út bæklingur um söfn á Suðurlandi, safnahelgin er haldin árlega og safnaklasinn varð að samtökum safna á Suðurlandi og er nú rekinn sem félag. Ég vænti þess að það samstarf fái byr undir báða vængi með tilkomu Landeyjahafnar og betri tengingu Vestmannaeyja við meginlandið. Um áramótin verður endurnýjaður menningarsamningur við Suðurland. Landsvæðið stækkar, Höfn í Hornafirði er orðinn hluti af Suðurlandi í þessu samstarfi. Nýtt menningarráð var skipað um miðjan september sl. Formaður þess kemur frá Vestmannaeyjum. Ráðið er núna fyrst að byrja sitt samstarf en það er ljóst að það mun endurskoða stefnu sína í menningarmálefnum á Suðurlandi, bæði vegna þess að svæðið er að stækka og líka út af samgöngubótum til Eyja. Menningarfulltrúi Suðurlands telur að aukin samvinna mennta- og menningarstofnana á Suðurlandi og tækifærin sem hafa opnast í tengslum við opnun Landeyjahafnar verði mjög til umræðu í þeirri vinnu. Þó að auðvitað sé ekki komin löng reynsla á þær breytingar sem hafa skapast í samgöngum á milli lands og Eyja get ég fyrst og fremst sagt að við í mennta- og menningarráðuneytinu erum mjög tilbúin til samstarfs við Sunnlendinga um hvernig við getum eflt þetta samstarf með því að nýta þessa miklu samgöngubót. Eins og ég nefndi í máli mínu hefur ráðuneytið á undanförnum árum byggt undir slíkt samstarf með ýmsum hætti og við teljum að þetta tryggi þær stoðir enn frekar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þessi svör sem mér fannst góð og nokkuð ítarleg. Það er alveg rétt, það var kannski ekki alveg réttilega orðað í fyrirspurn minni varðandi menningarstofnanir heldur er um að ræða ótrúlega blómlegt menningarlíf sem ríkið og ríkisvaldið kemur með einum eða öðrum hætti að í formi menningarsamninga, setra o.s.frv. Ég held að það skipti miklu máli að öll ráðuneytin og ekki síst mennta- og menningarráðuneytið sem að mínu mati hefur verið aflvaki á síðustu árum og áratugum í því að halda uppi öflugri og blómlegri byggð. Að mínu mati hefur ekkert ráðuneyti staðið sig jafn vel í því að styrkja byggðina í landinu á oft og tíðum mjög erfiðum tímum. Við gerum það með því að stuðla að aukinni fræðslu, aðgengi að menntun, aðgengi að menningu og þannig styrkjum við innviði samfélagsins. Við eigum því að nýta þau tækifæri sem gefast með auknum samgöngubótum, tækniþekkingu o.s.frv. til að sjá hvað hægt er að gera á því sviði sem hvert ráðuneyti hefur yfir að ráða. Ég fagna því sérstaklega hversu mikla framsýni og víðsýni menntamálaráðherra sýnir með því að halda þessum möguleikum opnum. Ég tel mikilvægt að þessu samtali um aukið samstarf ekki síst á sviði menntastofnana, framhaldsskóla eða framhaldsdeilda verði haldið áfram. Rétt er að undirstrika svo menn fari ekki að misskilja það að við erum ekki að tala um að stofna nýjar sjálfstæðar stofnanir með framhaldsdeildum heldur að nýta möguleika á tækni- og samgöngutengingum inn í þá skóla sem fyrir eru, hvort sem er á Suðurland eða í Vestmannaeyjum. Við viljum að börnin okkar fái sem flest tækifæri til að vera og læra heima ef þau kjósa svo, en ég kem að því í næstu fyrirspurn að ég vildi svo gjarnan að börnin okkar um allt land hefðu sömu tækifæri til að velja hvaða skóla sem er á framhaldsskólastigi en það er umræða sem bíður þar til á eftir. Að öðru leyti þakka ég kærlega fyrir þessi svör.

Virðulegi forseti. Ég hef kannski ekki miklu við þetta að bæta öðru en því að ég vil taka undir með hv. þingmanni um að aðgengi að menntun og menningu er auðvitað eitt stærsta byggðamál sem við getum staðið í, til að mynda á þessari samkundu. Á þinginu ætti þetta að vera ein af stærstu áherslum okkar í byggðamálum, þ.e. hvernig við getum tryggt aðgengi að menntun, hvort sem það er í gegnum fjarnám eða í staðnámi, og aðgengi að menningu. Stundum virðist það gleymast, til að mynda þegar skoðað er hversu gott er að búa á einhverjum stað þá er aðgengi að menningu og það að geta tekið þátt í menningarstarfi eitt af því sem skiptir verulegu máli. Ég held að við megum ekki vanmeta það. Stundum er talað um þetta eins og eitthvert skraut á samfélaginu en mín trú er sú að menningarstarfið sé eitt af því sem límir samfélög saman og gerir þau virkilega eftirsóknarverða staði til að búa á.

Frú forseti. Það hlaut að koma að því að ég væri ekki sammála hæstv. menntamálaráðherra í þeim aðgerðum sem hún hefur tekið sér fyrir hendur en oftar en ekki er ég það þó. Ég dreg hér fram fyrirspurn og undirstrika að hún er í tengslum við innritun í framhaldsskólana og hún tengist valfrelsi nemenda og einstaklinga sem eru að sækja sér vist í framhaldsskóla. Ég spyr hvernig ráðherra hyggist tryggja jafnt aðgengi allra grunnskólanema sem sækja um skólavist í svonefndum bekkjarskólum á framhaldsskólastigi. Hvernig eigum við að nálgast þetta? Við eigum að nálgast þetta út frá þeirri frumforsendu að það er markmið okkar sem hér stöndum og viljum veg menntamála sem mestan að reyna að ná fram óskum barnanna okkar. Óskir barnanna okkar eru í samræmi við það sem þau treysta sér til að gera, vilja og geta. Það mun styrkja sjálfstraust þeirra og sjálfsvirðingu innan skólakerfisins og að mínu mati síðan leiða til betri námsárangurs. Við stóðum frammi fyrir því á síðasta ári að framhaldsskólakerfinu var breytt. Landið hafði allt verið eitt framhaldsskólasvæði og stúlkan sem var með 9,5 og bjó á Patreksfirði eða Tálknafirði hafði sömu möguleika og drengur sem bjó í 101 og var með 6,5. Nú er búið að snúa þessu við. Nú er strákurinn sem býr í 101 og hefur lægri einkunn mun betur settur til að sækja um hina svonefndu bekkjarskóla en stúlkan sem hefur góðar einkunnir, hvort sem er fyrir austan, norðan eða sunnan. Ef menn rifja aðeins upp söguna var þessi ákvörðun tekin, um landið sem eitt framhaldsskólasvæði, eftir mikla umræðu. Ég veit að það voru ákveðnir vankantar á því hvernig ætti að koma börnum inn í skólann, það hefur alltaf verið þannig en það hefur alltaf verið leyst. Við eigum að miða við þá reglu að verja eigi valfrelsið og ekki þrengja reglurnar og miða við það hvar foreldrar velja að búa fimm eða tíu árum áður en börnin fara í framhaldsskóla. Af því að hv. þm. Lúðvík Geirsson, fyrrum bæjarstjóri Hafnarfjarðar, er staddur hér í salnum vil ég að börn í Hafnarfirði, sem hafa ekki aðgengi að bekkjarskólum, hafi sömu möguleika og krakkarnir í kringum bekkjarskólana hér í Reykjavík til að velja sér skóla. Það er einfaldlega þannig að börn eru misjafnir einstaklingar og sumir einstaklingar pluma sig betur innan bekkjarkerfis en innan fjölbrautakerfis. En við í Hafnarfirði höfum ekki sömu möguleika fyrir börnin okkar og þeir sem búa í Reykjavík. Ég tel rangt að nota þá 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Nú er það svo að af 35 framhaldsskólum landsins eru eingöngu sex starfræktir með bekkjarfyrirkomulagi, Menntaskólinn á Akureyri, Menntaskólinn á Laugarvatni, Menntaskólinn í Reykjavík, Kvennaskólinn í Reykjavík, Menntaskólinn við Sund og Verzlunarskóli Íslands - og við þetta má bæta að þeir eru allir á suðvesturhorninu nema Menntaskólinn á Akureyri. Allir aðrir framhaldsskólar starfa samkvæmt einhverri útfærslu af áfangakerfi. Það er því ekki hægt annað en - eingöngu úr frá þessum hlutföllum - að draga þá ályktun að nemendur eigi ekki alveg jafnt val um bekkjarskóla og áfangaskóla þegar kemur að því að innritast í framhaldsskóla, hreinlega út af því að áfangaskólarnir eru mun fleiri. Bekkjarskólarnir flestir bjóða að mestu leyti upp á bóknám, í áfangaskólunum hafa verið fjölbreyttari námsleiðir þannig að þar má líka finna ákveðinn mun. Bekkjarskólarnir hafa raunar ekki allir notið sömu vinsælda en þrír af þeim eru gamalgrónir og miðsvæðis í höfuðborginni. Þeir hafa verið mjög þaulsetnir um árabil. Sama má raunar segja um einn gamalgróinn áfangaskóla á svipuðum stað, sem er Menntaskólinn í Hamrahlíð, og í raun er dálítið erfitt að spá fyrir um hvaða skóli verður vinsælastur hverju sinni. Af því að hv. þingmaður gerir innritunarreglurnar nú síðast sérstaklega að umfjöllunarefni, og hvernig þær ríma við þetta, langar mig í fyrsta lagi að segja: Við erum með talsvert færri bekkjarskóla en áfangaskóla, sem gerir það að verkum að við erum alltaf með ákveðið misvægi þar á milli. Eins og hv. þingmaður þekkir kvenna best var sett á fræðsluskylda, þ.e. að öllum nemendum undir 18 ára aldri skyldi, í nýjum lögum um framhaldsskóla árið 2008, tryggð skólavist. Við sjáum líka að nú sækja jafnvel 97% úr hverjum árgangi í 10. bekk um skólavist í framhaldsskólum. Það var mat mitt og þeirra sem með mér starfa í ráðuneytinu að það skipti máli að reyna að setja þar á einhvern nærsvæðisforgang. Ég vil hins vegar nefna það að nærsvæðin hafa í raun verið í gildi, líka í Hafnarfirði, líka í Kópavogi og um land allt, alls staðar nema í Reykjavík, þ.e. að skólarnir hafa verið að taka inn mikinn meiri hluta af sínu nærsvæði nema í Reykjavík þar sem þessi hlutföll snúast við og nemendur fara frekar á milli hverfa. Framhaldsskólarnir hafa afgreitt umsóknir sínar eftir ýmsum forsendum. Það getur verið um að ræða einkunnir í grunnskóla en þeir geta ákveðið aðrar forsendur. Þeir geta t.d. ákveðið að þeir vilji leggja áherslu á árangur í list- og verknámi eða ástundun. Þeir geta ákveðið að leggja áherslu á búsetu þannig að þeir sem uppfylla skilyrðin standa best og svo kemur það koll af kolli. Eftir innritun haustið 2009 settum við á laggirnar samráðshóp og skoðuðum hvort þörf væri á meiri stýringu við innritun. Niðurstaðan af þeirri vinnu varð að 45% plássanna voru eyrnamerkt nemendum af nærsvæðinu þannig að ekki er verið að taka upp gömlu hverfisskólana en það er verið að setja á ákveðinn hverfiskvóta. Þetta varðaði kannski sérstaklega skóla hér í Reykjavík sem sumir hverjir höfðu verið að taka undir þessum kvóta en utan af landi hafa allt frá 80 og upp í 100% nemenda komið af nærsvæðinu. Það vildum við gera og töldum til þess málefnaleg rök til að skýra betur að nemendur gætu sótt þann rétt til skólavistar sem þeir núna eiga að lögum, sem ég er mjög sátt við og finnst gott skref að þessi fræðsluskylda hafi verið sett á. Markmiðið með henni er að allir nemendur fái nám við hæfi í fullgildum framhaldsskóla og það er það markmið sem við erum að reyna að ná. Nemendur gátu sett skóla í fyrsta og annað val og niðurstöðurnar úr valinu benda til þess að 82% nemenda hafi fengið skólann sem þeir settu í fyrsta val og 95% fengu skóla eftir fyrsta eða öðru vali. Eftir stóðu 5% sem fengu ekki eftir fyrsta og öðru vali. Auðvitað vildi ég að ég gæti sagt að 100% nemenda hefðu fengið inni í öðrum hvorum af þeim tveimur skólum sem þeir hefðu valið. En við munum nota tækifærið og fara aftur yfir innritunarreglurnar, hvernig þær hafa gefist, hvort þetta sé rétta hlutfallið, hvort eitthvað annað eigi að koma inn í skilyrðin. Ég legg líka áherslu á að við unnum þetta í samráði við grunnskólana, fulltrúa skólastjóra, og ég vonast til þess að við námsmat og inntöku í framtíðinni sjáum við víðfeðmari mælikvarða en eingöngu einkunnir á blaði, jafnvel að mappa fylgi hverjum nemanda úr grunnskóla sem hægt sé að nota þegar innritun fer fram þannig að nemendur séu metnir á víðfeðmari grunni en bara einföldum einkunnum. Ég get fullyrt að ég held að við höfum reynt að vinna þetta eins faglega og hægt er en hins vegar liggur það fyrir að sumir framhaldsskólar eru vinsælli en aðrir 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu sem er virkilega spennandi og mér finnst mjög spennandi að hæstv. menntamálaráðherra talar um að við viljum að allir nemendur fái nám við hæfi. Það er nú einu sinni þannig að sumum nemendum hentar jafnvel betur að vera í bekkjarskóla, kannski ekki síst þeim sem þurfa skýran ramma og mig langar til að taka aðeins annan vinkil á málið. Ég held nefnilega að við megum alveg snúa dæminu við og hugsa um það að bekkjarskólarnir, sem geta valið nemendur inn, og hafa því miður margir tekið þá ákvörðun að miða fyrst og fremst við háar einkunnir - það væri verulega ögrandi og skemmtilegt verkefni fyrir þessa skóla að þeir mundu hugsa þetta út frá því að skipuleggja nám fyrir alla og nýta þannig fjölbreytni mannflórunnar. Viðmiðið væri ekki eingöngu hæstu einkunnirnar heldur sem allra skemmtilegust 

Frú forseti. Já, það er alveg hægt að skoða þetta frá ýmsum sjónarhornum. Mér finnst að við eigum bara að gefa okkur ákveðin prinsipp og prinsippið er valfrelsi, að allir hafi jafnan rétt til vals hvort sem þeir búa fyrir norðan eða sunnan, austan eða vestan, að landið sé áfram allt eitt framhaldsskólasvæði. Þá vil ég frekar að það verði geta nemenda sem ráði því í hvaða skóla þeir geta farið en búsetuval foreldra. Mér finnst það ekki gott og það ýtir undir það að búseta mun að lokum skipta máli. Þá velti ég fyrir mér: Er þá ráðuneytið búið að kortleggja það hvaða áhrif það getur haft á samfélagsgerðina ef búseta skiptir höfuðmáli? Við vitum að búseta skiptir máli þegar við veljum hverfisskóla fyrir börnin okkar á grunnskólastigi. Viljum við fara í þá vegferð alla? Hvaða afleiðingar hefur það að ýta undir að búseta foreldra skipti hér máli? Ég segi: Misvægi, já, það er ákveðið misvægi en misvægi verður ekki bætt með auknu misvægi. Ég tel að við höfum horfið af leið sem lengi var búið að berjast fyrir. Ég var að tala um að við hefðum átt að rifja upp söguna. Fyrir 15 eða 16 árum, þegar þetta kerfi var sett á og þessi regla, var búin að vera blússandi óánægja með það gamla kerfi sem við erum nú að hverfa aftur til með þessu hverfafyrirkomulagi. Ég fagna því að hæstv. menntamálaráðherra ætlar að fara yfir innritunarreglurnar og skoða hvernig til hefur tekist. Ég fagna því líka að námsmatið verði væntanlega breikkað og litið verði til fleiri þátta því að við vitum það öll sem eigum börn að þau eru misjöfn og þau hafa hæfileika á misjöfnum sviðum og það er um að gera að þau fái að njóta sín á því sviði sem þau eru best í. Ég vil þó fagna því í lokin að menn ætla að fara yfir þessi mál um leið og ég harma að horfið hafi verið frá því að 

Virðulegi forseti. Ég vil minna á það að meiri hluti plássa í framhaldsskólum er til ráðstöfunar samkvæmt þeim kröfum sem skólarnir sjálfir setja, þannig er það nú. Hins vegar lít ég líka svo á að fræðsluskyldan, sem sett var á í lögunum 2008, hafi breytt skyldum ríkisins, þ.e. að ríkisvaldinu er nú skylt að sjá til þess að allir nemendur fái skólavist og það setur hið opinbera vissulega í aðra stöðu en áður þegar skólarnir voru algjörlega sjálfráða um inntöku. Ég lít því svo á að við höfum þurft að bregðast við því en ég ítreka það sem ég sagði hér áðan: Við unnum þessar innritunarreglur í samráðshópi. Hann verður kallaður saman aftur nú til að fara yfir þær. Það eru ekki heilagar tölur eða heilagar stærðir í þessum efnum. Okkar markmið er fyrst og fremst að uppfylla þessi ákvæði þannig að allir nemendur undir 18 ára aldri fái skólavist í einhverjum af okkar mjög svo góðu framhaldsskólum. Þar takast auðvitað á þau sjónarmið að nemendur vilja geta hreyft sig til og farið á milli, sem er eðlilegt, og þau sjónarmið að fólk vill geta sótt framhaldsskóla á sínu nærsvæði. Kannski tengist það því að nú eru börnin börn til 18 ára aldurs og það hefur kannski líka breytt viðhorfum fólks - og það þykjumst við a.m.k. skynja - til framhaldsskólans sem ákveðinnar nærþjónustu. Mér finnst mjög gott að við ræðum það opinskátt hvernig við sjáum framhaldsskólann, hvort þetta á að vera fullkomið valfrelsi eða hvort við eigum að fara leið þar sem farið er bil beggja sem ég taldi skynsamlega við innritun nú síðast.