Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hákon Kristófersson Jeg skal ekki lengja umræðurnar mikið; jeg vil aðeins taka fram hið sama, sem jeg sagði við 2. umr. þessa máls, að jeg tel sanngjarnt, að þetta frv. nái fram að ganga. Jeg vænti þess aðeins, að nefndin finni sanngirnishvöt hjá sjer til að athuga svipaðar misfellur, sem eiga sjer stað annarsstaðar, því að víðar er pottur brotinn en hjer og að mörgu leyti líkt ástatt með aðrar kirkjur, þótt stærð og prýði kirknanna sje ekki sambærileg. Þegar jeg vakti máls á þessu, þá tóku bæði frsm. og formaður nefndarinnar þessu svo drengilega, að jeg bjóst við, að þeir mundu koma fram með breytingu. En þeir hafa nú ekki enn gert það, en jeg treysti þeirra góða vilja og að það komi á þessu þingi, þótt síðar verði.

Frsm. (Þorleifur Guðmundsson) Jeg stend aðeins upp til þess að staðfesta það, sem jeg sagði við 2. umr., að nefndin er að íhuga þetta mál núna, en hefir ekki unnist tími til að gera neinar till. enn. Hvort breyting kemst á á þessu þingi, er undir því komið, hvernig hv.þm. sjálfir taka í það mál.

Flm. (Jón Þorláksson) Jeg vona, að háttv.þdm. hafi kynt sjer greinargerðina yfir frv. þetta, enda þarf ekki mikils við, því þetta er næsta óbrotið mál. - Eins og mönnum er kunnugt, hefir bæjarstjórinn í Reykjavík sett hjer reglugerð um skemtanaskatt 19. nóv. 1918, og í henni eru skattskyldaðar meðal annars íþróttasýningar og kappleikar, án þess þó að nokkuð frekar sje kveðið á um þau efni. Aðeins er það tekið fram í reglugerðinni, að þær skemtanir, og þá um leið kappleikar, sem stofnað er til í styrktarskyni við eitthvert líknarstarf eða til almenningsheilla, skuli undanþegnar skattinum. Nú líta íþróttamenn hjer í bænum svo á, að samkvæmt þessari reglugerð sjeu kappleikar þeir og íþróttasýningar, sem áhugamenn einir taka þátt í, ekki skattskyld, en meiri hluti bæjarstjórnar mælir í mót og heimtar skattinn. Er þetta frv. fram borið til þess að skera úr þessari þrætu, og er því einungis skýring á lögunum um skemtanaskatt. Til þess að komast að rjettri niðurstöðu í þessu máli, þá hefi jeg farið í gegnum allar umr. um það árið 1917, þegar skemtanaskatturinn var í lög leiddur. Það var þá beinlínis tekið fram af háttv.frsm., að ekki væri ætlast til að skattur verði lagður á listasýningar eða annað sem gert er í fræðsluskyni. Umræðurnar bera það með sjer, að engum þm. hefir komið til hugar, að lagður yrði skattur á íþróttir. Jeg held því, að þessi skýring eða viðauki sje ótvírætt í fullu samræmi við anda laganna. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, heldur láta mjer nægja að skírskota til greinargerðarinnar um hversu íþróttamönnum er nauðsynlegt að fá fje til að halda uppi íþróttaiðkunum. Hjer í Reykjavík er einskonar íþróttamiðstöð landsins, hingað sækja menn að alstaðar af landinu til að sjá og iðka íþróttir. Þessi skattur gæti því orðið til hindrunar að menn kæmu utan af landinu í þessum tilgangi, og yrði þá til hnekkis íþróttunum, ekki einungis hjer í Reykjavík, heldur og um land alt.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Mentmn. þóttist sjá fram á það, að frv. það um fræðslu barna, sem samið var af milliþinganefnd og flutt af stjórninni, myndi eiga erfitt uppdráttar hjer í þessari háttv. deild, og þótti því rjett að koma fram með þetta bráðabirgðafrv. Þær breytingar, sem frv. þetta fjallar um, stefna að því að gera lögin um fræðslu barna rýmri, og nefndin vonast því til þess, að þeir, sem slaka vilja á skólaskyldunni eða fella hana burtu, samþykki þetta frv. Jeg vil svo ekki fara ítarlegar út í þetta mál að sinni nje gefa tilefni til umr., en vonast til, að frv. gangi mótstöðulaust til 2. umr.

Pjetur Ottesen Jeg vil ekki tefja tímann með því að vekja deilur um þetta mál. Jeg get þó ekki stilt mig um að gera örfáar athugasemdir. Jeg man, að þegar frv. það, sem fjvn. flutti hjer á dögunum, var til umr., þá var það notað sem ástæða á móti frv., að fyrir þinginu lægi tillögur um breytingar á fræðslulögunum, sem sje frv. það, sem milliþinganefndin í skólamálum hafði samið og stjórnin borið fram. Þótti það ekki vel við eiga að grípa svo fram fyrir hendur mentamálanefndar, sem þessu frv. stjórnarinnar var vísað til, og látið var í veðri vaka, að nefndin mundi afgreiða. En með því að mentamálanefndin sjálf hefir nú komið fram með frv., sem háttv.frsm. (Þorst. J.) segir, að sje aðeins til bráðabirgða, þá lítur ekki út fyrir, að hugur hafi fylgt máli, eða að minsta kosti virðist hún ekki skoða það sem neina fjarstæðu nú að hreyfa við lögunum, án þess að slá neinu föstu um frambúðarskipulag. Svo voru það nokkrar fyrirspurnir til nefndarinnar. Háttv. frsm. (Þorst. J.) tók það rjettilega fram, að með frv. þessu væri slakað á kröfum þeim um skólaskyldu barna, sem gerðar voru 1907, og bindi þau ekki við eins langan skólatíma og í fræðslulögunum er ákveðið. Nú langar mig til að spyrja háttv. nefnd, hvort hún ætlist til þess, að heimavistarskólar þeir, sem talað er um í 1. gr. frv., fái styrk úr ríkissjóði, þannig, að úr ríkissjóði sje greiddur hinn ákveðni hluti af launum kennarans eða kennaranna, samkvæmt lögum um laun barnakennara frá 1919. Sje það meiningin, þá vil jeg benda hinni háttv. nefnd á það, að nauðsynlegt verður sennilega að gera breytingar á tjeðum lögum frá 1919, þar sem ákvæðin um laun kennaranna eru miðuð við, að hvert barn njóti 24 vikna kenslu við alla fastaskóla. Vildi jeg aðeins skjóta þessu til háttv. nefndar, að þar sem í þessu frv. er ekki beinlínis gert að skyldu, að hvert barn njóti meira en 12 vikna kenslu, þá verður að breyta ákvæði þeirra eldri laga, ef ekki á að útiloka þennan styrk úr ríkissjóði. Það er heldur hvergi talað um það í þessu frv. háttv. mentmn., að ákvæði þau í lögunum frá 1919, sem brjóta í bág við það, skuli falla úr gildi, en það er þó æfinlega venja að taka það fram, þegar gömul lög eru látin þoka fyrir nýjum lögum.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson.): Háttv. þm Borgf. (P. O.) sagði, að hugur hefði ekki fylgt máli hjá mentmn., er hún kvartaði um það, að fjvn. gripi fram fyrir hendur hennar og kæmi fram með bráðabirgðabreytingar á fræðslulögunum. Jeg vil nú fræða þennan háttv.þm. dálítið nánara um orsakirnar til þess, að nefndin ber þetta frv. fram. Eins og tekið er fram í ástæðunum fyrir frv., þá vildu sumir nefndarmanna ekki neitt bráðabirgðakák, heldur bera fram frv. stjórnarinnar óbreytt að mestu, og var jeg einn af þeim. Við kusum þó heldur að halda því ekki til streitu, til að kljúfa ekki nefndina, þar sem hæpið væri hins vegar, að það gengi fram. Orsökin til þess, að meiri hluti nefndarinnar kaus þessa aðferð, var annars sú, að þegar hún hafði gengið í gegnum stjórnarfrumvarpið og gert breytingar þær, sem henni þótti við þurfa, þá var það orðið svo nauðalíkt fræðslulögunum frá 1907, að nefndinni virtist það ekki myndi svara kostnaði að koma fram með nýtt lagabákn og ræða það, heldur aðeins koma fram með breytingar á þeim atriðum, sem á milli bæri. Ættu þeir háttv.þm., sem fresta vilja fræðslulögunum og draga úr skólaskyldunni án þess að raska fræðslumálagrundvellinum, að geta gengið að þessum breytingum. Þá skal jeg snúa mjer að fyrirspurnum háttv.þm. Borgf. (P. O.). Hann hjelt því fram, að ef þetta frv. næði fram að ganga, þá yrði að gera breytingar á lögunum um laun barnakennara, því þar sem í þessu frv. sje ekki skuldbundinn nema 3 mánaða skólatími í heimavistarskólunum, þá sje, samkvæmt lögum, styrkurinn úr ríkissjóði þar með úti lokaður. Þessi skoðun háttv.þm. er algerlega á misskilningi bygð. Í frv. er ákveðið að heimilt sje, þar sem heimavistarskólar eru, að börnin sitji ekki í þeim lengur en 12 vikur. En þar með er ekki sagt, að skólarnir skuli ekki standa lengur en 12 vikur. Skal jeg til dæmis taka, að í launalögum barnakennara er ákveðið 6 mánaða skólahald, til þess að fræðsluhjeruðin fari ekki á mis við styrkinn úr ríkissjóði, en jafnframt eru börnin eftir fræðslulögunum ekki skylduð til að sitja í skólunum nema 8 vikur. Í þessu frv. er nákvæmlega um það sama að ræða. Þá taldi háttv.þm. það galla á frv., að ekki væri tekið fram í því, að með því sjeu úr gildi numin þau ákvæði eldri laga, sem það breytir. Því er þar til að svara, að það leiðir náttúrlega af sjálfu sjer, að þegar tvenn lög brjóta í bága hvor við önnur, þá verða þau eldri að rýma. Annars tekur nefndin þakklátlega þeim breytingum á frv., sem betur mættu fara.

Forsætisráðherra (S. E.) Þar sem mönnum virðist hafa komið saman um að ræða þetta frv. sem minst við þessa umr., þá vil jeg geyma mínar athugasemdir við það til 2. umr.

Jón Þorláksson Það hefir komið fram, að mentamn. hafi ekki látið í ljós afstöðu sína gagnvart stjórnarfrv., og vildi jeg skýra það atriði nánar en gert hefir verið. Í þessu frv., sem hjer er á ferðinni, felast allar þær breytingar frá núverandi fræðslulögum, sem eru í stjórnarfrv. og nefndinni þótti nokkru máli skifta og meiri hlutinn gat aðhylst. En auk þessa eru nokkrar mikilsverðar breytingar á núverandi fræðslulögum þó gerðar í stjórnarfrv., sem nefndin gat ekki fallist á. Eru þar á meðal breytingar á skólanefndum, skólahjeruðum og ýmsar fleiri. Þykir mjer rjett að taka þetta fram nú, svo að ekki geti það orkað tvímælis síðar, hver afstaða nefndarinnar til stjórnarfrv. hafi verið. Jeg vil þá líka leggja áherslu á það, að hjer er ekki svo mjög um bráðabirgðafyrirkomulag að ræða, heldur býst jeg við, að lögin með þessum breytingum geti enst um skeið. Enda höfum vjer komið hjer einungis fram með þær till., sem vjer teljum rjett að lögleiða. Viðvíkjandi aths. háttv.þm. Borgf. (P. O.), um laun barnakennara við þessa skóla, þá skal jeg geta þess, að nefndin hefir ennþá ekki tekið það til ítarlegrar athugunar, en mun gera það til næstu umr.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Það er alveg rjett hjá háttv.þm. Borgf. (P. O.), að ný ákvæði þyrfti, ef skólarnir ættu aðeins að starfa í 3 mánuði. En það er ekki meiningin, og væri enda ekki heppilegt. Best er að hafa sveitaskólahjeruðin svo stór, að skólarnir rúmi 2 flokka barna, í 3 mánuði hvorn, eða jafnvel 3 flokka barna, í 2 mánuði hvern. Annars skal jeg taka það fram, að þetta er bara mitt álit, og verður þetta athugað nánar af nefndinni. - En jeg endurtek það, að skólar þessir fengju ekki styrk eftir gildandi lögum, ef þeim væri ætlað að starfa aðeins í 3 mánuði, enda gætu þeir þá naumast kallast heimavistarskólar, heldur farskólar.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Jeg býst nú ekki við því að þurfa að vera margorður um fjárhagsástæður þær, sem liggja til grundvallar fyrir því, að þetta frv. er fram borið. Allir hv.þm. sjá, að þetta er tilraun til að spara fje ríkissjóðs til embætta, vel að merkja þó þeirra einna, er ekki geta talist nauðsynleg. Sparnaðarandi er nú ríkjandi hjá allmörgum þm. og öllum þorra kjósenda um land alt, svo sem sjá má af þingmálafundargerðum, er liggja hjer frammi í lestrarsal Alþingis. Maður sjer varla svo þingmálafundargerð, eð ekki sje þar bein áskorun til þingsins um að spara svo sem unt er fje ríkissjóðs, og víða er bent á leiðina, sem sje að fækka óþörfum embættum, og draga á þann hátt úr hinni þungu byrði, er á ríkissjóði hvílir, sökum hinna afar fjölmennu embættismannasveitar, sem óneitanlega er að verða þjóðinni um efni og ástæður fram að launa, enda að hundraðstölu óefað hærri en í flestum eða öllum nálægum menningarlöndum. Þetta frv. gengur því í þá átt að lækka þessi útgjöld, þótt að litlu sje. Allir þekkja yfirstandandi fjárhagsvandræði og þarf ekki að þylja neinar tölur til að sanna það. Nú er það svo, að því er snertir þessar 2 sýslur með afstöðu og staðhætti, að það verður ekki sagt, að sameining þeirra sje neinn ógerningur; með öðrum orðum, við flm. álitum, að vegalengdir eða viðlendi sje ekki einum manni ofvaxið til yfirferðar. Sje gert ráð fyrir, að sýslumaðurinn t. d. sitji við Þjórsárbrú, þá er þaðan til ystu takmarka víðast hvar ekki nema um 50 km., en austur undir Eyjafjöll, sem er mesta vegalengdin, um 78 km. Sje aftur gert ráð fyrir, að hann sæti við Ölfusárbrú, sem auðvitað vel getur átt sjer stað, þá munar það ekki mjög miklu, því að milli brúnna munu aðeins vera 20 km. Til samanburðar má geta þess, að frá Húsavík, sem er bústaður sýslumanns Þingeyinga, og út á Langanes eru um 125 km., og frá Vík í Mýrdal til ystu takmarka sýslunnar um 250 km. Þegar líka er tekið tillit til þess, að Suðurlandsundirlendið er eitt veganet, fáar ár illar yfirferðar nema Markarfljót og Þverá, sem munu ekki vera sjerlega vond vatnsföll venjulegast, en í Skaftafellssýslu margar ófærar ár og torfærur, auk afarmikillar vegalengdar sveita á milli, þá verður samanburðurinn því engan veginn til stuðnings, að sameiningin sje nokkur fjarstæða. Þá kem jeg að öðru atriði, en það er fólksfjöldi sýslnanna. Jeg get hugsað, að mótstöðumenn frv. muni telja það sem aðalástæðu gegn þessu frv. Árið 1920 voru í Árnes- og Rangárvallasýslunum 9500 manns, en til samanburðar má geta þess, að í Ísafjarðarsýslum og Ísafjarðarkaupstað eru íbúar eitthvað nokkuð á 9. þúsund. Þetta er að vísu ekki munur sem mikið er úr gerandi, enda er erfiðleiki sýslumannsembættisins ekki svo mjög kominn undir fólksfjöldanum út af fyrir sig, heldur fjölbreytni atvinnuveganna, og þá ekki síst viðskiftalífinu og siglingunum. En þarna eru atvinnuvegirnir mjög fábreyttir; að allega landbúnaður og sjávarútvegur, þó tiltölulega lítill. Þá skal jeg geta þess, að síðan 1915 hefir fólkinu fækkað um 440, og bendir það til þess, að ef atvinnuvegir og aðrir búnaðarhættir haldast óbreyttir, þá muni íbúatalan ekki vaxa að mun á komandi árum. Þá er fróðlegt að athuga, hversu tíð málaferli eru í þessum sýslum og hversu margir dómar eru þar upp kveðnir, því að sjálfsögðu baka allar slíkar óeirðir og málsýfingar sýslumönnum mikla fyrirhöfn og tímaeyðslu. En því hefir verið þannig háttað, að árið 1917 var ekkert mál dæmt í Árnessýslu og í Rangárvallasýslu sömuleiðis. Árið 1918 í Árnessýslu 3 sakamál, en í Rangárvallasýslu ekkert. Árið 1919 í Árnessýslu 2 sakamál, dæmd, 3 lögreglumál og 1 einkamál, en í Rangárvallasýslu sama ár 1 sakamál, sem ekki var dæmt, 4 lögreglumál (brot á fjallskilareglugerðinni). Árið 1920 í Árnessýslu 2 einkamál, dæmd, og 1 lögreglumál, en í Rangárvallasýslu sama ár 1 sakamálsrannsókn, 3 alm. lögreglumál og 1 einkamál. Þetta er þá málafjöldi þessara sýslna, og verður sannarlega ekki sagt, að það sjeu miklar róstur í hjeraði. Að vísu er ekki upplýst, hve mikill málafjöldi er í öðrum sýslum landsins á sama tíma, en ekki er ósennilegt, að í ýmsum sýslum sjeu fleiri mál en jafnvel í þessum báðum til samans, og segi jeg það sýslubúum til lofs, en ekki vansa. Þá er að líta á siglingar til þessara hjeraða, því að það hefir mikil og margvísleg áhrif á störf sýslumannsins, ef skipaferðir eru þar miklar. En því er nú þannig varið, að til Rangárvallasýslu kemur aldrei neitt skip, og valda því hafnleysur. Í Árnessýslu koma sárafá skip á ári hverju, venjulega 2–4 og eitthvað litið þar yfir, þegar mest er. Að öllu þessu athuguðu lítum við flm. svo á, að það sje langt frá því að vera ókleift fyrir einn og sama sýslumann að gegna báðum sýslunum, og sje það full alvara þings og stjórnar að fara eftir vilja kjósenda, að fækka embættum, þá skilst mjer, að hjer sje ástæða til breytingar, sem ekki er hægt að ganga fram hjá. Sjerstaklega má gera sjer von um, að stjórnin leggist ekki á móti þessu frv., því að eitt af aðalatriðunum í programræðu forsrh. (S. E.) var, að stjórnin vildi taka til athugunar, hvort ekki væri hægt að minka embættabákn landsins. Það mun kannske haft sem mótbára gegn frv. þessu, að þetta mál hafi ekki verið borið undir sýslubúa. En þar til er því að svara, að ekki var leitað til sóknarmanna hjer um árið, er prestaköllum var steypt saman, og það víða þvert á móti vilja og óskum safnaðanna. Það dundi eins og reiðarslag yfir fólkið, og munu sárafáir hafa óskað þeirra breytinga. Þingið áleit að þetta þyrfti að gera, og hjer er hliðstæð ástæða til þessa gagnvart hinu fjölmenna og afarkostnaðarsama „embættismannabákni“. Jeg skal nú ekki fjölyrða um þetta frekar; býst við að þeir, sem á móti þessu frv. ætla að leggjast, vilji nú fara að fá orðið, og skal jeg ekki standa lengur í ljósi fyrir þeim.

Gunnar Sigurðsson Jeg get ekki neitað því, að jeg fjell í stafi, er jeg sá þetta frv. sparnaðarnefndar. Mjer datt í hug hið fornkveðna: Hversu lengi ætlar þú að níðast á þolinmæði vorri o. s. frv. Jeg leit í fyrstu með velvilja á starf þessarar nefndar og reyndi að fylgjast með henni, en komst þó brátt að raun um, að tillögur hennar voru hinar fólslegustu og starf hennar myndi eigi geta komið að neinum notum. Til þess vantaði rjetta hugsun og heilbrigða skynsemi í tillögur hennar. Þó verð jeg að segja, að þetta frv. setur kórónuna á alt hennar starf. Það er ákaflega varhugavert að taka einstök atriði út úr ákveðinni heild, án þess að taka nokkurt tillit til heildarinnar. Og hjer hefir nefndin dottið ofan á, ef ekki það allra vitlausasta, þá það næstvitlausasta, sem hægt var að stinga upp á í þessu máli. Það hefði má ske verið enn þá fráleitara að stinga upp á sameiningu Eyjafjarðarsýslu og Vestmannaeyja. Það er heldur ekki von á góðu, er þetta er borið fram án þess málið sje nokkuð hugsað eða borið undir hlutaðeigendur. Jeg álít það alveg ósæmilegt, að ekki skuli hafa verið leitað álits sýslubúa um þetta mál. Það er þó það minsta, sem hægt er að ætlast til. Annað mál er hitt, að menn eru sjálfráðir, hvort þeir fara eftir því. Hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) mældi margt í kílometrum, en það var alt út í bláinn og sýndi ókunnugleika hans. Yfirleitt bar öll ræða hans vott um ókunnugleika á undirstöðuatriðum þeim, sem hann bygði á. Jeg hefi nú ekki mælt sýsluna svo nákvæmlega í km., en hygg þó. að lengd þeirra takmarka á milli sje hjer um bil 200 km., og til norðurs ná þær til Sprengisands. Annars skal jeg ekki fjölyrða um þetta, því það er ekkert aðalatriði. Þá mintist hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) á fólksfjöldann, en bygði að vísu ekki á því. En fyrir mjer er það aðalatriðið. Hvers vegna heldur hann, að bæjarfógetaembættinu hjer í Reykjavík hafi verið skift, nema af því, að bærinn var orðinn of mannmargur til þess að einn maður kæmist yfir að gegna því. Og í Árnes- og Rangárvallasýslum eru 10 þús. manns. Jeg get nú fullyrt það, að sýslumaðurinn í Árnessýslu hefir meira að gera en nokkur annar sýslumaður á landinu. Það vita allir, að embættið hefir verið í hinni mestu óreiðu síðustu ár. Enda kvartar núverandi sýslumaður yfir því, að hann geti varla annað störfum án þess að hafa fulltrúa. Þá var landafræðivanþekking þm. (St. St.) dálítið einkennileg í laginu. Hann sagði að engar ár væru í Rangárvallas. En jeg get nú talið hjer upp fjölda, svo sem Þverá, Affall, Markarfljót o. m. fl., sem oft eru bráðófærar.  (St. St.: Jeg nefndi ár)  . Já, en ekki fyr en hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) hafði hvíslað því að honum. Mjer dettur í hug skólapilturinn, sem fullyrti, að engar ár og ekkert vatnsfall væru í Rússlandi. Þá talaði hann svo, sem Rangárvallasýsla væri eitt veganet, en þar er eiginlega ekki nema einn þjóðvegur, Holtavegurinn, og hann er oft svo ófær og illur yfirferðar, að nærri liggur, að póstgöngur stöðvist af þeim ástæðum. Þá gat hv.frsm. (St. St.) þess, að í þessum sýslum væri enginn sjávarútvegur. Jeg vil nú minna hann á það, að í Árnessýslu eru 2 kauptún, sem til samans eru stærri en Siglufjörður, og væri meiri ástæða til að gera þau að sjerstöku lögsagnarumdæmi, og mun jeg bera fram brtt. um það, ef frv. þetta verður ekki felt frá 2. umræðu. Í þessum kauptúnum er mikill útvegur. Þá er að minnast á verslunina. Til þessa hefir verslun af Suðurlandsundirlendinu hjer um bil eingöngu verið á Eyrarbakka. Í austurhluta þess, eða Rangárvallasýslu, eru tvö kaupfjelög, sem hafa mestan hluta af versluninni að austanverðu. Þessi kaupfjelög vilja ekki sækja til Eyrarbakka, en hugsa sjer helst að fá skip beint upp á Landeyjasand; hafa þeir nú um tíma fengið skip frá Vestmannaeyjum. Enn er á það að líta, að Rangárvallasýsla er eitt af elstu og söguríkustu lögsagnarumdæmum á landinu; vil jeg fyrir því í nafni allra Rangæinga mótmæla því, að hún verði lögð undir önnur lögsagnarumdæmi, að minsta kosti ekki án samþykkis íbúanna. Þá vildi jeg athuga, hver sparnaður mundi verða af þessari samsteypu. Það er skemst frá að segja, að hann mundi enginn verða. Sýslumaðurinn mundi verða settur á biðlaun til 5 ára, en þá mundi verða að breyta þessu aftur í sama farið, vegna þess, að þá yrði fólkið orðið svo margt, ef nokkuð má af líkum ráða um það. Það er að vísu rjett hjá hv frsm. (St. St.), að fólkinu hefir fækkað um 400 á síðustu áratugum, en aðalástæða þess er sú, að fólk hefir flust mjög mikið til Vestmannaeyja, einkum úr Rangárvallasýslu, en þetta hlýtur að breytast í náinni framtíð, því Vestmannaeyjar eru orðnar fólksmargar; auk þess vantar þar að mestu landsnytjar; hafa því eyjarskeggjar tekið að leita til lands, til grasnytja, og landbúnaðarafurða, og er líklegt, að það fari í vöxt, en þeir sækja þá mest upp í Rangárvallasýslu. En einkum ef þess er gætt, að þessar sýslu eru bestu landbúnaðarsveitir landsins, er líklegt að fólkinu fjölgi, ef samgöngur batna, þannig, að þessi fyrirhugaða samsteypa hjeldist ekki lengi. Það yrði því enginn sparnaður að henni. Jeg gleymdi að geta þess, þegar jeg talaði um verslunina í þessum sýslum, að hv.frsm. sagði, að þangað kæmu að eins 5 skip á ári, og þótti honum lítið. Jeg vildi nú benda hv.þm. á það, að þessi skip eru venjulega stór skip, sem koma þangað með heila farma af vörum. Jeg hefi komið fram með þingsályktunartillögu þess efnis, að stjórnin geri uppkast að fækkun embætta, því jeg hefi sjeð, að hv. sparnaðarnefnd hefir engin tök á því. Þessi till. kemur á morgun fram í deildina. Jeg skal loks geta þess, að jeg tel að lítill vegur hefði verið að sameina Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu, því hún er miklu mannfærri, og því minni líkur til þess, að þyrfti að breyta strax aftur; en þetta frv. tel jeg hina mestu endemis fjarstæðu.

Eiríkur Einarsson Þegar jeg kvaddi mjer hljóðs, vissi jeg ekki, að hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) mundi tala, en þar sem hann hefir tekið margt það fram, sem jeg vildi sagt hafa, um þetta mál, mun jeg verða stuttorðari en ella, enda er eigi ástæða að ræða lengi jafnfeigfætt frv. og þetta er.  (S. St: Það er andvana fætt.)  . Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.), sem er flutningsmaður frv., segir, að það sje andvana fætt. Vil jeg biðja hv.þm. að leiðrjetta það, sem jeg sagði fyrst. Í ástæðunum fyrir þessu frv. taka flutningsmennirnir það fram, að sama sje um það að segja og sameining Dala- og Strandasýslna. Þetta er höfuðfirra. Ástæðurnar eru að vísu svipaðar, ef þannig er litið á, að strandlengjan ein skuli ráða stærð lögsagnarumdæma, en það er dálítið nýstárleg kenning. Ef miðað væri við þetta, skal jeg játa, að Árnes- og Rangárvallasýsla eru til samans minni en Dala- og Strandasýsla, en þess þarf naumlega að geta, að þessi ástæða er óframbærileg og hefir lítil áhrif á það, hvort embætti sýslumannsins er erfitt og umsvifamikið. Í sýslum, sem eru strandhægar, geta mikil ferðalög gert embætti sýslumanna erfitt, og hv.þm. hljóta ennfremur að játa, að í hinni lögboðnu yfirreið sýslumanna, manntalsþingahaldi, fer ekki lengd eða erfiði ferðalagsins eingöngu eftir vegalengd milli endimarka sýslunnar, heldur einnig eftir því, hve víða þessi manntalsþing skuli heyja, eða með öðrum orðum eftir því, hve sýslan hefir marga hreppa. Nú vildi jeg minna hv. deild á það, að Árnessýsla er 2. hreppaflesta sýsla á landinu. Hreppaflest er Mýra- og Borgarfjarðarsýsla, sem hefir 18 hreppa; þó má geta þess, að þessi sýsla er steypt upp úr tveimur. Næst er Árnessýsla, með 16 hreppa, og Þingeyjarsýslur, með jafnmarga. Manntalsþingaferðir í Árnessýslu eru því venjulega taldar 3 vikna ferðalag. Rangárvallasýsla hefir 10 hreppa. Ef sýslurnar væru sameinaðar, mundi hið nýja lögsagnarumdæmi hafa 26 hreppa, eða miklu fleiri en nokkur önnur sýsla á landinu. Nú má og líta á það í þessu sambandi, að margir af hreppum þessum eru mjög búandmargir, víða 60–90 býli, eða með öðrum orðum með býlaflestu hreppum á landinu. Hv. frsm. (St. St.) heldur því fram, að fólksfjöldinn sje ekkert höfuðatriði í þessu máli, heldur fjölbreytni atvinnuveganna. Jeg skal játa, að hvorugt um sig ræður algerlega, heldur ræður fólksfjöldinn í hlutfalli við fjölbreytni atvinnuveganna. Nú eru venjulegir atvinnuvegir hjer á landi sveitabúskapur og kaupstaðaatvinna. Í Árnessýslu er þetta hvorttveggja. Eins og háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) gat um, eru þar 2 kauptún og hið 3. að vaxa upp. Jeg vil biðja hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) að líta á það, að 2 þessara kauptúna eru til samans stærri en sumir kaupstaðir, eða hafa hartnær 2000 íbúa. Bið jeg hann þá að renna huganum til Siglufjarðar. Eitt var það enn, sem einkum átti að vera mælikvarði á það, hvort sýslumannsembætti sje erfitt eða ekki, í ræðu hv. 1. þm. Eyf. (St. St.), og það var það, hve mörg mál væru dæmd árlega í lögsagnarumdæminu; en jeg vil leyfa mjer að spyrja hann, hvort embættisgæslan gæti ekki verið erfið án þess að mörg mál sjeu dæmd. Árið 1916 var jeg settur sýslumaður í Árnessýslu, og er mjer kunnugt um, að þá var mikið að gera þar, en jeg man ekki, hvort nokkurt mál var dæmt þar þá. En lögreglumál voru þá svo mikil í Árnessýslu, að jeg efast um, að þau hafi verið meiri nokkursstaðar annarsstaðar. Jeg er viss um það, að ef hv. sparnaðarnefnd hefði látið svo lítið að leita upplýsinga um þetta í stjórnarráðinu, þá hefði það staðfest mitt mál. Nú vil jeg snúa mjer að mannfjöldanum í þessum sýslum. Eftir manntalsskýrslum voru í árslok 1920 5696 manns í Árnessýslu, en Rangárvallasýslu 3865. Þá voru í Strandasýslu 1761 og í Dalasýslu 1909 manns. í Dala- og Strandasýslum eru til samans nokkuð færri íbúar en í Rangárvallasýslu einni. Snæfellsnes- og Hnappadalssýsla þykir lögsagnarumdæmi meira en í meðallagi; skal þess getið, til samanburðar, að þar eru 3919 manns við áminst manntal. Suður-Múlasýsla þykir stærsta og einna erfiðasta lögsagnarumdæmi á landinu, en þar eru 5169 íbúar, eða talsvert færri en í Árnessýslu. Ef sparnaðarnefndin hefði hugsað þetta mál, mundi hún þó fremur hafa lagt til að sameina Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu; hefði hún þá getað sameinað Austur-Skaftafellssýslu og Suður-Múlasýslu. Er jeg þó ekki að mæla með þeim sameiningum. Þetta sýnir, hve mikið fálm og flaustur þetta frv. nefndarinnar er. Hjer hefir ekki verið minst á það, að landsstjórn og löggjafarvald hafa ákveðið, að laun sýslum í erfiðum sýslum skuli vera meiri en í hægum, og sje það af því, að skrifstofukostnaður sje meiri. Mjer er kunnugt um, að Árnessýsla er þar í hæsta flokki, og skrifstofukostnaður í Rangárvallasýslu er talsverður. Er verið að launa þar fyrir ekki neitt? Einnig þetta ætti að vera háttv.flm. íhugunarefni. Það var tekið fram af háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að rangt væri að líta á það, að íbúatalan hefði lækkað á síðasta áratug. Jeg hefi þá von og vissu, að fólkinu fjölgi í þessum bestu landbúnaðarsveitum Íslands; vona jeg, að hv. sparnaðarnefnd stuðli að því með löggjafarstarfi sínu. Margir hafa talað um að leggja járnbraut þarna austur, og vonandi rætist það. Ef svo yrði, mundi fjölga fólki þar meira en hv. sparnaðarnefnd grunar. En henni er annað lagnara en að líta fram undan sjer. Jeg mun svo ljúka máli mínu. En jeg tel mikil brjóstheilindi þurfa til þess að bera fram slíkt frv. sem þetta, einkum er þess er gætt, að hv. fyrri flm. (St. St.) hefir nýlega hampað frv. um það að fá nýjan þm. fyrir smákaupstað.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Þessir hv.þm., sem tekið hafa til máls, hafa borið svo ört á, að jeg hefi varla haft við að skrifa niður hið helsta. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) byrjaði á því að skýra frá því, að hann hefði fallið í stafi yfir frv. Það er óskaplegur missir og mikill skaði um svo stóran mann. Hann sagði, að sparnaðarnefndin hefði níðst á þolinmæði sinni og deildarinnar, en taldi sig þó hafa fylgt henni lengst af að málum. En í þessu máli gat hann loks ekki fylgt henni lengur, sem ekki var sjálfsagt fyrir það, að hann mælti þá „staðlausu stafi“ og fjarstæður, er hann gerði. Hann gat þess, að þekking mín á vegum þarna austur frá mundi lítil vera. Jeg man það mjög vel, þegar jeg fór hjeðan úr Reykjavík fyrir nokkrum árum (1917) austur í Fljótshlíð, að þá var vegurinn ekki verri en það, að við allmargir þm. fórum í bifreiðum alla leið þangað austur. Það mundi því víðast á landinu vera talinn þolanlegur vegur, en þar fyrir austan mun vera mikill minni hl. Rangárvallasýslubúa, svo það yrðu ekki tíðar ferðir fyrir sýslumanninn yfir óbrúuðu vatnsföllin þar austur frá. Vegalengdirnar hjá mjer sagði hann vera fjarri sanni, en gat engar vegalengdir hrakið af þeim, er jeg mintist á, enda voru það ábyggilegar mælingar. Hann sagði, að milli endapunkta sýslnanna beggja mundu vera 200 km. Auðsjáanlega hefir hann litla hugmynd um vegamælingar þar eystra; það er alt á reiki og ekki nema ágiskunin ein. Jeg hefi sýnt fram á, að ef sýslumaðurinn býr við Ölfusárbrú, þá verður vegalengdin frá austurtakmörkunum að telja tæpir 100 km., en búi hann við Þjórsárbrú, sem jeg verð að álíta að ýmsu leyti hagkvæmara, þá verður þaðan og austur að sýslutakmörkum ekki nema 78 km. leið. Er því ekki eitt orð hrakið af því, sem jeg sagði um vegalengdina, í þessari löngu ræðu hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Jeg mintist alls ekki á Holtaveginn. Það var hv.þm. sjálfur, sem gerði það, enda skilst mjer, að öll hans píslarganga í vegamálunum miðist við þennan eina vegarspotta. Annars er sá vegur sagðar illur yfirferðar, gangi miklar rigningar, en annars er hann allgóður yfirferðar, eftir sögn kunnugra, og kemur það vel heim við það, hve geysimikið fje hefir verið til hans lagt. Um siglingar til kauptúnanna austan fjalls og útflutning þaðan hafði hann lítið fram að færa á móti því, sem jeg hafði sagt. Jeg hefi hjer fyrir framan mig verslunarskýrslur Árnessýslu, og skal þá leyfa mjer að benda á það, að árið 1920 nam útflutningsgjaldið 2186 kr., og sama ár varð vörutollurinn 6891 kr. Það er næsta undarlegt, ógni mönnum sú vinna, sem fer í að gera svo smávægilegar skýrslur og heimta þessar upphæðir inn. Eða skyldi öðrum sýslumönnum og bæjarfógetum, sem afgreiða skip árlega í tugatali, blöskra annað eins og þetta? Nei, það tekur sannarlega ekki marga daga að gera upp þá reikninga. Þá er það hv. 1. þm. Árn. (E. E.). Hann hjelt, að jeg miðaði alt við strandlengjuna í vegalengdum þeim, er jeg nefndi. Hann hefir þá ekki heyrt, hvað jeg sagði, eða ekki skilið það, eða þá að hann hefir viljað rangfæra orð mín vísvitandi. Og skal jeg ekkert um það fást, hverju af þessu þrennu er um að kenna, eða hvort því er öllu til að dreifa. Hann sagði, að í kauptúnunum í Árnessýslu væru 2000 manns.  (E. E.: Framt að 2000 manns)  . Já, framt að 2000 manns, en jeg vil benda honum á, að árið 1920 eru þar tæp 1500 manns, svo að þarna skeikar nokkru hjá háttv.þm. (E. E.). Hann sagði líka, hv. 1. þm. Árn. (E. E.), að sýslumaðurinn í Rangárþingi þyrfti lítið skrifstofufje. Þetta kemur vel heim við það, sem jeg hefi haldið fram, að einn sýslumaður yfir báðum sýslunum, með hæfilegu fje til skrifstofuhalds, kæmist hæglega yfir að þjóna embættinu, svo þessi röksemdafærsla er mjer eindregið í vil, eða mínum málstað, gagnvart flutningi frv. - Eða máske þeir hafi óvenjumörgum hnöppum að hneppa, sýslumennirnir þarna austur frá? Og hv. 1. þm. Árn. (E. E.) væri vís að gefa upplýsingar um það, hver hafi eftirlit með bankanum eða víxlastofnuninni á Selfossi í fjarveru þm.? Þessi sami hv.þm. (E. E.) bar saman fólksfjöldann í Dala- og Strandasýslum við fólkstöluna í Árnes- og Rangárvallasýslum. Hún er ekki stærsta atriðið. En hver getur borið saman ferðalög um láglendið þar austur frá og allar torfærurnar og vegalengdirnar í Strandasýslu? Austur frá eru það skemtiferðalög, svo að segja á hvaða tíma sem er, í staðinn fyrir að telja má vegleysur og vonda fjallvegi að ferðast um norður í Strandasýslu. Þá þótti honum meira vit í því að sameina Skaftafellssýlur Rangárvallasýslu og Suður-Múlasýslu. Um það þykist jeg ekki þurfa að ræða. Aðeins þykist jeg mega fullyrða, að sú breyting mundi síst eiga fleiri meðmælendur en sú, sem hann er nú að óskapast yfir.

Forseti (B. Sv.) Jeg vil geta þess, að mjer hefir borist svo hljóðandi rökstudd dagskrá frá 1. þm. Rang. (Gunn. S.): Í trausti þess, að landsstjórnin athugi, hversu hentast megi koma fyrir nýrri skipun á lögsagnarumdæmum landsins og beri fram tillögu um það á næsta Alþingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Og er þessi rökstudda dagskrá þá einnig til umr.

Þorleifur Guðmundsson Það er ekki af því, að jeg þykist þurfa að hjálpa þeim þm., sem mælt hafa á móti frv. þessu, að jeg stend upp. Þeir hafa báðir, hv. 1. þm. Árn. (E. E.) og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), mælt vel og einarðlega í móti. En af því, að það stendur á frv. þessu, að það sje fram borið af sparnaðarnefnd, þá lítur svo út, að jeg sje einn af flm. En það er jeg ekki, og þess vegna þarf jeg að segja nokkur orð. Þegar minst var upphaflega á þetta mál við mig í nefndinni, datt mjer fyrst í hug, hvort ekki mætti spara með þessari sameining, því mjer var ljóst, frá því að jeg var kosinn í þessa sparnaðarnefnd, að okkur var ætlað að benda á allskonar sparnaðarleiðir. En jeg vissi líka, að um leið og við værum að spara fyrir landssjóðinn, urðum við að rannsaka þá hliðina, sem snýr að gjaldendunum, og athuga, hvað tekið væri frá þeim. Og jeg sá, að með þessari samsteypu sýslumannaembættanna, að gerður var órjettur fjölda manna, og því gat jeg ekki skoðað þetta sparnað. Það er ekki sanngjarnt, að þessir sýslubúar borgi eins og aðrir, en missi svo þægindi; á meðan þeir borga í landssjóðinn eins og aðrir, þá eiga þeir kröfu til sömu þæginda og aðrir. Þetta var nú aðaláslæðan, sem jeg í fljótu bragði sá að mælti í móti þessari samsteypu. Hv. frsm. (St. St.) mintist á dómana og taldi þá fáa. Það er hverju orði sannara, en dómarnir eru enginn mælikvarði á störf sýslumanna. Þeir geta haft nóg að gera, þó að þeir sjeu ekki altaf að dæma menn í tukthúsið. Þessir fáu dómar lýsa því, að þarna austurfrá eru fáir óknyttamenn og mjög lítil málaferli. Menn lifa þar í góðum friði, og finst mjer óþarfi að vera að finna að því hjer í þingsalnum. En svo er að líta á það, að báðir þessir sýslumenn eru hraustir enn, og engin líkindi til að þeir láti bráðlega af embætti, og hvorugur þeirra verður víst látinn fara út á gaddinn, fremur en aðrir embættismenn, þó að óþarfir sjeu orðnir. Verður þetta því enginn sparnaður í náinni framtíð. Það hefir verið sagt um mig, í sambandi við sparnaðartill. mínar, að jeg bæri þær fram vegna kjósenda minna og eitt blaðið hefir skrifað eitthvað þess efnis um mig. Sjeu þessi ummæli borin saman við vilja alþýðu; og þá sjálfsagt minna kjósenda líka., um að láta embættismenn þjóðarinnar hafa sem mest að gera, eða þræla þeim út, ef svo mætti að orði kveða, þá held jeg að ekki verði sagt með rjettu, að jeg í þessu máli sje að hugsa um kjósendaviljann. Auðvitað vil jeg, að embættismennirnir hafi nóg að gera, vinni mikið og vinni vel, en jeg er svo framsýnn, að jeg sje að þessi hjeruð, sem um er að ræða, eiga langt um meiri framtíð en önnur hjer á landi. Jeg sje framtíðarmöguleikana og fólkið fjölga, störfin aukast þegar vonirnar rætast. Og væri þá búið að slengja saman þessum tveim sýslufjelögum, myndi brátt koma í ljós, að sýslumaðurinn heimtaði fulltrúa, fyrst einn, en svo myndi þeim fjölga undirtyllunum, sem hann þættist þurfa að hafa til þess að geta rekið embættið. Þetta byggi jeg á því, hvernig farið hefir, þar sem fólkinu hefir fjölgað, hvort sem það heldur hefir verið um síldveiðitímann á Siglufirði eða annarsstaðar, eins og t. d. hjer í Reykjavík hjá bæjarfógeta og lögreglustjóra. Hv. flm. (St. St.) mintist á verslunina austanfjalls, þótti hún lítil, og umboðsstörfin þar af leiðandi ekki umfangsmikil. En hann tók til dæmis árið 1920, en eins og búið er að benda á, þá var það ár eitthvert hið rýrasta verslunarár, sem komið hefir yfir okkur þar eystra. Honum hefði verið miklu nær að nefna 1820, og reikna út meðalverslunarmagn austursveitanna á árunum 1820–1920, og þá myndi hann komast að raun um, að meðaltalið sýndi, að meira er út- og innflutt í þessum hjeruðum en nokkursstaðar annarsstaðar á landinu. Það þarf að bæta samgöngur þessara hjeraða, bæði á sjó og landi, og það hlýtur að gerast á næstu árum. Áveitan mikla stendur fyrir dyrum og í sambandi við hana ótal framtíðarmöguleikar. Mjer myndi því þykja mjög leiðinlegt, ef háttv.þd. samþykti þá áníðslu hjeraðsbúum til handa, með því að steypa saman sýslunum og hafa sýslumanninn t. d. við Þjórsá. Með því yrði t. d. þeim mönnum, sem minstan farkost hafa í Árnessýslu, gert erfiðara fyrir að ná fundi sýslumanns, og kæmi það hart niður á Selvogsmönnum, Eyrbekkingum og Stokkseyringum. Þess vegna verð jeg að mótmæla þessari áníðslu í nafni kjósenda minna. Hann sagði hjerna á dögunum, hv.frsm. (St. St.), þegar hann var að berjast fyrir Siglufjarðarþm., að hann myndi aldrei hverfa frá því að flytja rjettmætar kröfur kjósenda sinna, og er jeg honum samþykkur um það. En úr því að hann hafði þessa fögru og rjettmætu hugsun á Norðurlandi, virðist mjer lítilmannlegt að hvika frá henni þennan stutta tíma, sem hann dvelur á Suðurlandi. Jeg ætla að sleppa að þrátta um þessar tölur um fólksfjöldann, enda hafa aðrir borið þær fram á undan mjer. Jeg vil enda með því að segja: Við eigum ekki að hafa jafnhörð orð um sparnaðarstarfsemi þingsins eins og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), því sparnaðurinn er það, sem bjargar þingi og þjóð. En við eigum að byggja sparnaðinn í viti og sanngirni. Hv. Alþingi hefir kosið sparnaðarnefndina til þess að spara. En við sparnaðarmennirnir erum skyldugir til að hugsa til botns till. okkar og alt það, sem við viljum láta gera. Með þessu frv. er verið að draga úr greipum mikils hluta þjóðarinnar rjettindi, er menn telja sjer dýrmæt. Og jeg vil bæta því við, að þó að við viljum spara, þá megum við ekki verða svo þröngsýnir í till. okkar, að við látum þær verða að skýi, sem byrgir fyrir alla vonarsól á framtíðarhimni okkar. og heldur ekki að flóði, sem drekki allri sparnaðarviðleitni þingsins. Þarna, austanfjalls, býr kjarni þjóðarinnar. Þaðan má mikils vænta í framtíðinni til blessunar landi og lýð. Þegar þið, hv.þdm., skerðið rjettindi þeirra manna, sem þarna búa eða ætla að búa, þá munið, að þið um leið stingið í hjartastað landsins.

Bjarni Jónsson Mjer finst vel við eiga, eftir jafnsnjalla ræðu, að segja fáein borgaraleg orð. Ætli hv. Alþingi að ráðast í að breyta dómsmálum landsins, þá verður að athuga alt kerfið í heild, en ekki að taka út úr því einstök atriði. Jeg býst nú við, að menn hafi fest hugann við hið forna skipulag, að koma upp kviðdómi, einum dómara í hverjum fjórðungi og fimta í Reykjavík. Þá myndu sýslumenn verða afnumdir. En þetta þarf alt að athuga og reikna út, hvort ódýrara muni að fela öðrum mönnum umboðsstörfin, og verður þetta að gerast áður en sýslumönnum er fækkað. Það er ekki að búast við, að nokkrir menn, hlaðnir störfum, á stuttum þingtíma, geti gert þær till. um þetta mál, sem Alþingi verður svo að byggja á. Því sje jeg ekki annað ráð betra, en skjóta þessu til stjórnarinnar, til frekari rannsóknar og undirbúnings, enda hefir hún einmitt heitið því, að rannsaka embættaskipun landsins. Jeg ætla mjer ekki að dæma störf sýslumanna eftir landabrjefi. Jeg treysti mjer ekki til að segja um, hvar erfiðast sje að ferðast, og eru þó eflaust margir ókunnugri mjer. Jeg geri það að tillögu minni, að máli þessu verði vísað til stjórnarinnar. Vænti jeg, að hv. sparnaðarnefnd ljái þessari sparnaðartill. minni fylgi, úr því að hún gengur svo langt í sparnaði sínum, að hún vill spara með því að fella niður kennaraembætti eins manns við háskólann, sem bundið er við nafn hans, þó hann gæti fengið sjer dæmd full laun fyrir hæstarjetti, ef hann færi í mál. En með því að vísa þessu máli núna til stjórnarinnar, sparast frekari umr. um þetta mál, þar með tími þingsins, þar af leiðandi kaup þm., skrifara og annara starfsmanna, og margt fleira, sem jeg efast ekki um, að sparnaðarnefndin geti gert sjer í hugarlund. Vænti jeg því, að þessi till. mín verði samþykt.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal ekki vera margorður, en jeg fæ ekki annað sjeð, en hið sama felist í till.hv.þm. Dala. (B. J.) og dagskrá minni, og skal jeg ekki gera það að kappsmáli, hvort hún er samþykt eða dagskráin. Með því móti að samþykkja dagskrána eða vísa málinu til stjórnarinnar sparast frekari umr. um þetta mál. Í þessu sambandi má geta þess, að hv. sparnaðarnefnd hefir orðið þinginu æðidýr liður. Hún hefir nú eytt 4–5 dögum af tíma þingsins í umr. um hinar fánýtu till. sínar, og ef hver dagur er reiknaður á 4 þús. kr., þá eru það 16–20 þús. kr. Það eru líka peningar. Það var ekki rjett hjá hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.), að jeg hafi farið háðulegum orðum um sparnað yfirleitt. Það gerði jeg ekki, en jeg dró í efa gagnsemi sparnaðartill. sparnaðarnefndarinnar. Jeg vil ekki, að sparnaðarhugmyndin verði að því flóði, sem drekki öllum sparnaði. Hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) sagði það hjer um daginn, að hann vildi sinna öllum rjettmætum kröfum sinna kjósenda, og var það síst dregið í efa af mjer. En hvernig ætli honum yrði við, ef farið væri fram á að afnema lögreglustjóraembættið á Siglufirði? Það væri þó sönnu nær en þetta, að taka þar upp gamla fyrirkomulagið, að hafa aðeins lögreglustjóra að sumrinu. Og sparnaður væri það. En ætli það heyrðist ekki hljóð úr horni frá hv. 1. þm. Eyf. (St. St.), ef gera ætti slíkt. Mjer þótti leitt, að hann skyldi ekki skilja hugtakið „að falla í stafi“. Hann virtist skilja það svo, að jeg mundi detta í sundur! En jeg get nú fullvissað hann um það, að svo er ekki, og jeg mun ætíð verða ofjarl hans í þessu máli. Þá kom fram nýr ókunnugleiki hjá þessum hv.þm. (St. St.). Hann hjelt, að Holtavegurinn væri nýr vegur, en svo er ekki; hann er síðan um aldamót. Þá var hann mjög hrifinn af vegunum þar eystra og kvað allar ferðir sýslumannsins þar vera skemtiferðir, og virtist hann byggja það á því, að hann hefði einhvern tíma að sumri til komið í bifreið austur í Fljótshlíð. En það sannar ekki mikið. Jeg get sagt honum, að á síðustu þingmálafundaferðum mínum eystra reið jeg vatnsföll í lendar á milli skara. Vil jeg nú skora á hv.þm. (St. St.) að ferðast einhvern tíma að vetrarlagi austur, og vita, hvernig honum líst þá á. Skal jeg nú ekki fjölyrða meira um þetta, en vænti þess, að hv.þm. sjái sóma sinn í því að láta þetta frv. ekki fara lengra.

Eiríkur Einarsson Aðeins örfá orð. Hv. frsm. (St. St.) gat þess, að sýslumaðurinn í Árnessýslu hefði ekki meira að gera en svo, að hann gæti tekið að sjer önnur störf. Býst jeg við, að hann hafi átt við það, að hann sje bankastjóri, meðan jeg er á þingi. Það er nú svo að vísu, að sýslumaðurinn er formelt bankastjóri, meðan jeg er á þingi, og er það eðlilegt, þar sem hann býr á bankastaðnum. Hins vegar gegnir hann ekki daglegum störfum, heldur er starf hans fólgið í umsjón, svipað gæslustjórastarfi. Veit jeg, að slíkt hefir tíðkast fyr, að menn, sem í embættum sátu, gegndu gæslustjórastörfum, t. d. voru Kristján Jónsson og Eiríkur Briem gæslustjórar við Landsbankann. Háttv. frsm. (St. St.) sagði, að það stæði næst að sameina þessar sýslur, en jeg verð að segja það, að mjer fyndist standa nær, eins og jeg gat fyr um, t. d. sameining Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu, og Austur-Skaftafellssýslu og Suður-Múlasýslu, og þá því fremur Eyjafjarðarsýslu og Siglufjarðar; því að aðalstarf sýslumannsins er ekki fólgið í því, að vera á þönum í allar áttir um hjeraðið, heldur í ýmsu öðru, svo sem umboðs- og innheimtustörfum fyrir ríkissjóð, gegna erindum heima fyrir og inna af hendi ýms reikningsskil. Þetta hjelt jeg, að hreppstjórinn mundi vita. En það fer eftir íbúatölu sýslnanna, hve umsvifamikil þessi störf verða. En í Árnes- og Rangárvallasýslu eru miklu fleiri íbúar en í sýslum þeim, sem jeg nefndi. Hv. frsm. (St. St.) virtist ekki gefa þessu mikinn gaum, en leggja aðaláhersluna á stærð hjeraðanna. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þetta. Enda þýðir ekkert að deila eða rökræða við þessa hv. sparnaðarnefnd.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Það er fátt eitt, sem jeg þarf að svara. Út af orðum hv. 1. þm. Árn. (E. E.), er hann sagði, að höfuðástæða mín fyrir sameiningu sýslnanna hefði verið sú, að hjeruðin væru eigi víðáttumikil, skal jeg geta þess, að þetta er misskilningur hjá hv.þm. (E. E.). Eftir að jeg hafði lýst staðháttum þar eystra, nefndi jeg, sem verulegan þátt í þessu máli, fólksfjöldann, og kvaðst búast við, að mótbárum myndi verða hreyft gegn frv. vegna hans. Þetta hefir hv.þm. (E. E.) víst annaðhvort ekki heyrt, eða þá misskilið orð mín. Þá mintist háttv.þm. (E. E.) á umboðs- og innheimtustörf sýslumanna, og hve þau væru fyrirhafnarsöm. Jeg vissi ofurvel, að sýslumenn hafa innheimtustörf á hendi, en jeg hjelt, að Árnesingar væru þeir skilamenn, að innheimtan yrði sýslumanni þeirra ekki örðug, þar sem þeir hafa bankann við hendina, því þar er þó að minsta kosti hægurinn hjá, að fá lánaða hengingarvíxla. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) var að reikna út, hvað sparnaðarnefndin hefði kostað. Kom þar í ljós, sem áður, að hann er því vanastur að hlaupa á hundavaði yfir málin, og lætur honum það verk allsæmilega. Þá get jeg ekki stilt mig um að minnast á framkomu hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) í þessu máli. Hann er í sparnaðarnefndinni og var í fyrstu eindregið með frv. og tók að sjer að flytja það; get jeg í því falli vitnað til skrifara nefndarinnar, hv.þm.N.-Ísf. (S. St.); en sakir utan að komandi áhrifa milli nefndarfunda, bað hann um lausn í náð frá flutningi þess. En því lofaði hann ótilkvaddur að tala ekki á móti því. En nú hefir hann gerst allhávær hjer í deildinni og talið oss flm. vera að stinga hníf í hjartastað landsins með flutningi þessa frv. Jeg lít svo á, að með slíkri aðstöðu ætti hann ekki að hafa hátt um sig í þessu máli. Jeg ætlaði alls ekki að minnast á þetta, en þegar hann beitir oss meðnefndarmenn sína slíkum vopnum, þá tel jeg ekki fjarri að segja allan sannleikann um framkomu þm. (Þorl. G.) í þessu sameiningarmáli. Það hefir aldrei verið meining okkar, flm., að sparnaður yrði að þessu nú þegar, og aldrei ætlast til þess, að sýslumönnunum yrði kastað út á gaddinn. Fyr en annaðhvort embættið losnar, er sameiningin auðvitað óframkvæmanleg. Jeg legg eindregið á móti því, að dagskráin verði samþ., og tel rjett, að hv. deild ræði þetta mál við 3 umr. Auk þess mun spurning um, hvort hún grípur ekki inn í frv. það, sem hv.þm. Str. (M. P.) flytur hjer í deildinni, um sameining Dala- og Strandasýslna, en væri svo þá þykir mjer illa við eiga að draga það úr höndum hans, meðan hann er veikur, og því fjarstaddur.

Forseti (B. Sv.) Út af orðum háttv.frsm. (St. St.) skal jeg geta þess, að hin rökstudda dagskrá tekur einungis til þess frv., sem hjer liggur fyrir, en tekur alls ekki til þess frv., sem hv.þm. Str. (M. P.) flytur; þótt hún verði samþ., þá kemur það frv. fram hjer eftir sem áður.

Þorleifur Guðmundsson Jeg stend upp eingöngu til að bera af mjer ósönn ámæli hv. samnefndarmanns míns og flm. frv. (St. St.). Það er ekki rjett mælt, að jeg hafi lofað að flytja frv. þetta. En til þess að skýra rjett frá málinu vil jeg leiðrjetta þegar ummæli hans, svo að hv.þd. viti, að jeg hefi ekki í þessu máli brugðist neitt ódrengilega við gagnvart samnefndarmönnum mínum. En sannleikurinn er þessi: Einu sinni, þegar jeg kom á sparnaðarnefndarfund, var mjer sýnd till. þessi, og farið þess á leit við mig, að jeg gerðist flm. hennar. Og sagði jeg þá, að fljótt á litið mætti sýnast, að þetta horfði til sparnaðar. Og þar sem jeg taldi sjálfsagt að styðja hverja rjettmæta sparnaðarviðleitni, taldist jeg ekki undan því, að ef annar vildi gerast meðflm., myndi jeg fús til þess að flytja hana, þótt hún fjallaði um sparnað í mínu eigin hjeraði. En af því, að jeg hjelt, að jeg væri ekki kosinn í sparnaðarnefnd til þess að hætta að hugsa, þá tók jeg till., stakk henni í vasann og kvaðst ætla að athuga málið nánara, áður en jeg tæki fullnaðarákvörðun. Og fanst mjer það sóma mínum nær en að flýta óhugsuðum till. inn í þingið, mjer og þinginu til lítils sóma, eins og því miður hefir við brunnið hjer. Og fyrirverð jeg mig alls ekki fyrir það, þó að jeg hugsi mál mín áður en jeg ber þau fram í hinu háa Alþingi. Þá sagði hv.frsm. (St. St.), að jeg mundi hafa orðið fyrir utan að komandi áhrifum síðan þetta gerðist, og get jeg ekki neitað því, að svo hafi verið; því að undir umr. eins máls hjer í hv.þd. sagði þessi hv.þm. (St. St.), í svarræðu til hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), þegar rætt var um styrkveitingar til Eyjafjarðarhjeraðs, að hann skammaðist sín ekki fyrir það, þó að hann vildi spara fyrir ríkissjóð, og teldi sjer enda skylt að verða við öllum rjettmætum kröfum kjósenda sinna, og þar sem mjer var það ljóst, að þessi hv.þm. (St. St.) hugsar altaf heiðarlega, þótt hann hugsi ekki á valt að sama skapi rjett, þá sá jeg, að í þetta sinn bar mjer að feta í hin hreinu fótspor hins kjósendakæra heiðursmanns, sem ávalt mun þó laus við alt kjósendadaður, þó fastur sje hann og trúr hjeraði sínu. Og þakka jeg honum handleiðslu þessa.

Gunnar Sigurðsson Út af orðum hv. 1. þm. Eyf. (St. St.), að jeg færi á hundavaði, er jeg reiknaði út kostnað þann, er sparnaðarnefndin hefði í för með sjer, skal jeg geta þess, að hann var síst of hátt reiknaður. Var það af hlífð við nefndina, því að jeg var henni hlyntur í fyrstu, þótt það gæti ekki orðið til lengdar, er jeg sá, hvert stefndi. Annars þarf hv.frsm. (St. St.) ekki að bregða mjer um neinn hundavaðshátt, því að ef um alvarleg og íhugunarverð mál er að ræða, þá set jeg mig eins vel inn í þau og hver annar. Hitt er annað mál, að þegar svona ómerkileg og fyrirfram dauðadæmd mál koma fyrir, þá vil jeg ekkert um þau hugsa, en segi bara: Burt með þau! Mjer þótti vænt um að heyra, að hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) lýsti yfir því, að hann áliti sig ekki kosinn í sparnaðarnefndina til þess, að hann hætti að hugsa. Það er augljóst, að maðurinn er að vakna og er farinn að sjá, að nokkur ljóður er á ráði samnefndarmanna hans í þessu falli. Í þessu sambandi dettur mjer í hug, að jeg heyrði það nýlega, að símameyjar væru látnar ganga undir gáfnapróf, áður en þær eru teknar til starfans. Mjer finst nú ekki vanþörf á því, að sparnaðarnefndin verði látin ganga undir slíkt gáfnapróf, áður en hún ungar út fleiri frv. hjer í deildinni.