Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur haft þetta frv. til meðferðar nú um sinn og rætt það ýtarlega á mörgum fundum. Við umræður í n. hefur það komið í ljós, að einstakir nm. og raunar n. öll telur brýna nauðsyn að gera ýmsar breytingar á almannatryggingalögunum í heild. Það er nú vitað, að þessi löggjöf er til athugunar í mþn., sem skila mun áliti áður en næsta reglulegt þing kemur saman. Þess vegna varð það niðurstaða n. að fallast á að taka ekki upp till. um efnisbreytingar að þessu sinni. Í samræmi við þá höfuðniðurstöðu n. leggur hún til, að 9. gr. frv. falli niður, en í henni er veruleg efnisbreyting frá núgildandi ákvæðum, eins og skýrt er í grg. Nú er það kunnugt, að fram fara viðræður um einhverjar lagfæringar á launakjörum opinberra starfsmanna, og mun almennt gert ráð fyrir, að þeir fái einhverja leiðréttingu sinna launamála. N. taldi því óhjákvæmilegt að taka inn í þetta frv. ákvæði, sem tryggði elli- og örorkulífeyrisþegum hækkun lífeyris til samræmis við þær lagfæringar, sem opinberir starfsmenn kunna að fá. Þess vegna leggur n. til, að við frv. bætist bráðabirgðaákvæði það, sem prentað er á þskj. 282. Þar sem málið er þannig fram lagt af hálfu n., að ekki er um neina teljandi efnisbreytingu að ræða, aðra en þá, sem é,g hef nú minnzt á, þá sé ég ekki ástæðu til að hafa langa framsögu í málinu. Nefndin leggur til, að frv. verði samþykkt með þeim tveim breytingum, er ég hef greint.



Herra forseti. Það kom mér á óvart, að þetta mál yrði tekið fyrir nú svona snögglega. Ég hafði hugsað mér að leggja fram nokkrar brtt. við frv. og var að bíða með að leggja þær fram, þangað til nál. lægi fyrir. Það hefur nú ekki legið fyrir fyrr en nú, og gerði ég ráð fyrir, að málið yrði ekki tekið fyrir fyrr en í fyrsta lagi á morgun. Fyrir alllöngu flutti ég hér í d. frv. um breyt. á l. um almannatryggingar og óskaði þá eftir, að hv. heilbr.- og félmn. tæki þær breytingar til athugunar í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Nú hefur hv. n. tekið þá stefnu að gera engar breytingar á núgildandi lögum að sinni og láta allar breytingar bíða, þar til álit mþn., sem er að endurskoða lögin, er fyrir hendi. Þetta frv. er hins vegar næstum eingöngu framlenging á þeim ákvæðum gildandi laga, sem falla úr gildi um áramót. Mér þykir miður, að n. skuli hafa tekið þessa stefnu. Það eru nokkur atriði almannatrygginganna, sem að mínum dómi þola enga bið að gerðar verði breytingar á. Ég ber því fram nokkrar brtt. við frv. og ætla að leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þær skriflega, úr því að ekki vannst tími til þess að prenta þær, en þessar breytingar fela aðeins í sér nokkur meginatriði þess frv., sem ég flutti hér í d. Fyrsta breytingin er við 5. gr., að 1. töluliður gr. orðist svo: „Árlegur elli- og örorkulífeyrir samkvæmt 15. og 18. gr. laganna: a. Fyrir hjón, þegar bæði fá lífeyri: Á 1. verðlagssvæði ............ kr. 8160.00 Á 2. verðlagssvæði ............ - 6120.00 b. Fyrir einstaklinga og hjón, þegar annað fær lífeyri: Á 1. verðlagssvæði .......... kr. 5100.00 Á 2. verðlagssvæði .......... - 3825.00“ Þetta mun vera sem næst 25% hækkun á elli- og örorkulífeyrinum. Ég gerði nú, þegar frv. mitt var til l. umr., grein fyrir nauðsyn þessarar breytingar, að elli- og örorkulífeyririnn yrði hækkaður vegna þeirrar breytingar, sem orðið hefur á verðlagi í landinu síðan þessi ákvæði voru sett, og ég þarf ekki að endurtaka það hér. En hins vegar er því ekki að neita, að þetta sjónarmið hefur að nokkru verið viðurkennt af hv. n. með því bráðabirgðaákvæði, sem hún leggur til að bætt verði við frv., á þá leið, að ríkisstj. sé heimilt að ákveða að greiða uppbætur á elli- og örorkulífeyri, ef Alþ. ákveður að ganga að einhverju leyti til móts við óskir opinberra starfsmanna um, að laun þeirra verði hækkuð, og að þá verði þessi hækkun, sem ríkisstj. er heimilt að ákveða, í samræmi við þær launahækkanir, sem opinberir starfsmenn kunna að fá. Nú er það algerlega í óvissu, og enginn veit um það, hvort opinberir starfsmenn fá nokkra launahækkun og þá hver hún verður, en a.m.k. held ég að sé alveg óhætt að fullyrða, eftir því sem maður hefur hlerað, að þær hækkanir verða ekki miklar og áreiðanlega mjög mikið innan við 10%. Ég tel þetta þess vegna engan veginn fullnægjandi og að það sé alveg nauðsynlegt að hækka grunnupphæðir elli- og örorkulífeyrisins, eins og hér er lagt til, þrátt fyrir það þó að þessi heimild væri veitt til hækkunar í samræmi við hækkun á launum opinberra starfsmanna. Um þetta tel ég ekki nauðsynlegt að fara fleiri orðum. Þá er önnur brtt., sem ég flyt. Hún er við 12. gr. og bætist aftan við 2. málsgr. 12. gr., sem fjallar um fjölskyldubætur, þar sem ákveðin er upphæð fjölskyldubóta og þar sem svo er kveðið á, að bætur þessar greiðist með sömu vísitöluuppbót og aðrar bætur, og fer um greiðsluna að öðru leyti eftir ákvæðum 30. og 33. gr. laganna, en samkvæmt því ber ekki að greiða fjölskyldubætur vegna þeirra barna, sem barnalífeyrir er greiddur með. Mín tillaga er því á þá leið, að aftan við málsgr. bætist eftirfarandi: „Þó skulu bætur samkvæmt 1. málsgr. þessarar greinar og 30. gr. laganna greiddar án tillits til þess, hvort barnalífeyrir er greiddur með hlutaðeigandi börnum eða eigi.“ Ég rökstuddi allrækilega í framsöguræðu minni fyrir frv. mínu, hversu fráleitt það væri, að t.d. öryrkjar skuli ekki fá fjölskyldubætur með sínum börnum, þar sem fjölskyldubætur eru þó greiddar algerlega án tillits til efnahags. Ég tel þess vegna þetta vera breytingu, sem þoli ekki neina bið; þetta sé réttlætismál, sem þoli ekki neina bið. Og svo er loks þriðja till. Hún er við 14. gr. og fjallar um sjúkrabætur til giftra kvenna, en hún er á þá leið, að niðurlagsorð 1. málsgr. falli niður. Þau eru þess efnis, að sjúkrabætur til þeirra, þ.e.a.s. til giftra kvenna, svo sem ákveðið er í þessari grein, skuli eigi nema hærri upphæð en samsvarar lífeyri samkv. 15. gr. laganna og greiðist því aðeins, að skilyrði 2. málsgr. 40. gr. laganna sé fyrir hendi, en þetta skilyrði er á þá leið, að giftar konur fá ekki greiddar sjúkrabætur, nema því aðeins að eiginmaður þeirra geti ekki séð þeim farborða. Ég legg til, að þetta skilyrði verði niður fellt og í stað þessara niðurlagsorða komi nýr málsl., svo hljóðandi: „Jafnframt fellur úr gildi ákvæði 2. málsgr. 40. gr. laganna“ - sem sé þetta ákvæði, sem ég var hér að lýsa. Hér er giftum konum skammtaður annar réttur en öðrum þjóðfélagsþegnum, og ég álít, að það þoli enga bið, að það óréttlæti sé leiðrétt.



Eins og hv. frsm. tók fram, þá er tilætlunin með bráðabirgðaákvæði því, sem n. leggur til að verði skeytt aftan við lögin, sú að halda óbreyttu, eftir því sem við verður komið, hlutfallinu á milli launa opinberra starfsmanna og lífeyrisgreiðslna Tryggingastofnunarinnar. Það er regla, sem fylgt hefur verið frá upphafi og að minni hyggju er sjálfsagt að halda, a.m.k. þangað til þeirri endurskoðun, sem nú stendur yfir, er lokið og aðrar grundvallarreglur verða þá lagðar um nánari upphæð lífeyrisgreiðslnanna. Ég vil vekja athygli á því, að þessi till. um uppbætur eða hækkun á elli- og örorkulífeyri tekur aðeins til þeirra bótategunda, sem þar falla undir, en ekki annarra bótategunda, eins og sjúkradagpeninga og slíkra greiðslna. Ég er þakklátur n. fyrir það, að hún viðurkennir þessa meginreglu, sem ber að fylgja í þessu, en þykir rétt að taka fram í sambandi við till. um bráðabirgðaákvæðið, að verði sá háttur hafður á, að uppbót sú, sem opinberir starfsmenn fá, verði látin í té í því formi, að greidd verði bæði nokkur uppbót á launin 1955 og einnig eftir á uppbót fyrir launin 1954, þá vænti ég, að hæstv. ríkisstj. sjái um, að hið sama verði einnig látið gilda að því er varðar ellilífeyri og örorkulífeyri, þannig að þá verði heimilað að greiða tilsvarandi uppbætur á þann lífeyri, sem greiddur hefur verið fyrir árið 1954, í byrjun næsta árs. Og af þeim viðræðum, sem ég hef átt við hæstv. ráðh. um þetta, tel ég mig mega vænta þess, að svo verði gert, ef sá háttur verður hafður á um launauppbætur til opinberra starfsmanna. Um till. n. og nái. hef ég ekki annað að segja á þessu stigi málsins, en vildi víkja nokkuð að brtt., sem ég flyt á þskj. 283. Eins og hv. þdm. er kunnugt, þá er meginreglan sú í lögunum, að ríkissjóður og sveitarsjóður greiða hvor um sig framlag til sjúkrasamlaga, sem nemur 1/3 af því iðgjaldi, sem sjúkratryggðir menn sjálfir greiða. Þó er það hámark í gildi nú í lögunum, að þessi hluti ríkissjóðs má ekki fara fram úr 72 kr. í grunn á ári, og sama gildir um framlag sveitarsjóðs. 72 krónurnar, sem nú eru hámark samkvæmt lögunum, svara til þess, að þriðjungsframlag komi á móti iðgjaldi, sem er í kringum 28 kr. á mánuði. Verði iðgjaldið hins vegar hærra, kemur ekkert framlag á móti. Nú er þegar svo komið, að eitt sjúkrasamlag, sjúkrasamlag Akureyrar, hefur orðið að hækka sitt iðgjald talsvert fram úr þessu; ég ætla, að það sé um 30. Orsökin til þeirrar hækkunar er augljós. Hún er sú, að þar tók nýlega til starfa nýtt og stórt sjúkrahús, þannig að mikið fjölgáði því fólki, sem í sjúkrarúm lagðist, og kostnaður samlagsins við sjúkrahúsvist jókst að sama skapi. Nú stendur svo á hér í Reykjavík, að gert er ráð fyrir, að á næsta ári verði opnuð sjúkradeild í heilsuverndarstöðinni nýju með um 60 sjúkrarúmum. Það má telja víst, að ekki minna en 40 eða 2/3 af þessum rúmum verði notuð til þess að leggja í sjúkrasamlagssjúklinga, og þó að gert sé ráð fyrir, að daggjöldin verði þar ekki nema 60 kr., sem er miklum mun lægra en annars staðar er greitt, þá mundi kostnaðarauki samlagsins af þessu nema a.m.k. 900 þús. til 1 millj. kr. á ári. Auk þess er þess að gæta, að samkvæmt frv. til fjárl., sem nú liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að daggjöldin á landsspítalanum og á sjúkrahúsum ríkisins yfirleitt hækki um 5 krónur á dag. Sú hækkun ein nemur milli 400 og 500 þús. kr. fyrir sjúkrasamlag Reykjavíkur. Þessar tvær hækkanir nema því milli 1400 og 1500 þús. kr. á einu ári fyrir sjúkrasamlag Reykjavíkur, sem ómögulegt er að komast fram hjá. Auk þess er nú átt í samningum við læknana um nokkrar breytingar á þeirra launakjörum, og þykir mér líklegt, að ekki verði hægt að ljúka þeim samningum án þess, að einhver hækkun verði gerð á launum til þeirra. Það er því alveg fullvist, að það þarf að hækka mjög verulega iðgjöld sjúkrasamlags Reykjavíkur og því meira, ef ríkissjóðsframlag kemur ekki á móti. Verði t.d. hér í Reykjavík útgjaldaaukningin alls nálægt 3 millj. kr., sem er ekki ósennilegt, þá nægir ekki minni hækkun en 8–9 kr. á mánuði á iðgjaldi, ef ekkert framlag kemur á móti. Sjúkrasamlagsiðgjaldið hér í Reykjavík er um 27 kr., og ef það hækkar upp í 28 kr., þá kemur ekki neitt framlag á móti, og lendir þá sá kostnaður, sem umfram það er, eingöngu á þeim tryggðu og kemur fram beint í hækkuðum iðgjöldum. Hér er því lagt til, að hámarksframlag ríkissjóðs og sveitarfélaga verði hækkað úr 72 kr. í grunn upp í 80 kr. Með því móti ætti að mega tryggja það, að þó að sjúkrasamlagsiðgjaldið færi upp í nálægt 31–32 kr., þá kæmi fullt framlag á móti, og þyrftu þá ekki hinir tryggðu að taka með hækkuðum iðgjöldum nema þá 3/5, sem þeir hingað til hafa borið af þessum kostnaði. Eins og ljóst verður af því, sem hér hefur verið sagt, þá eru þessar hækkanir, sem mest vega í þessu, þ.e.a.s. aukning sjúkrarúmskostnaðar, hlutir, sem eru gersamlega óviðráðanlegir af sjúkrasamlaginu og ekki hægt neinu um að breyta. Að því er læknana snertir, þá hygg ég, að líkur séu til, að samningar náist um hækkun, sem nemur ekki meiru en í mesta lagi fjórða partinum af heildarútgjaldaaukningu sjúkrasamlagsins, og er það mjög mikil lækkun frá því, sem fyrst var gert ráð fyrir, þegar þessar viðræður hófust. Ég tel ákaflega þýðingarmikið, að þessi till. nái fram að ganga, vegna þess að að öðrum kosti verður nauðsynlegt að hækka stórkostlega núna strax um áramótin iðgjöldin til sjúkrasamlagsins hér, og þau hafa að sjálfsögðu, eins og öllum er kunnugt, nokkur áhrif á vísitöluna og því meiri sem hækkunin á iðgjöldum einstaklinganna verður meiri. Ég veit, að hæstv. heilbrmrh. hefur kynnt sér þetta nokkuð og gert sér grein fyrir, hve mikil hækkun á vísitölunni stafaði af t.d. 5 kr. eða 8 kr. hækkun á iðgjöldum. Ég hef rætt við form. félmn., frsm., um till. þessa, og nm. hafa ekki tekið afstöðu til hennar enn, svo að ég vildi taka þessa till. aftur til 3. umr. í von um það, að n. gæfist þá tóm til að athuga hana betur, áður en málið fer hér út úr deildinni.

Forseti (GíslJ): Út af ummælum hv. 2. landsk. (BrB) um, að hann hafi ekki búizt við, að málið yrði tekið svo snemma fyrir, þá vil ég geta þess, að þetta mál þarf að ná fram að ganga, áður en þingi er frestað, og það á eftir að fara í gegnum Nd.



Herra forseti. Ég skil vel áhuga hv. þm. Barð. fyrir þessu máli, sem hann telur hugsjónamál. „Þegar hugsjónir fæðast, fer hitamagn um önd“, og þess vegna skil ég líka hans heitu orð við umræðurnar í gær. En hitt skil ég miður, hvers vegna hann beitir áhuga sínum og andhita til þess að koma málinu fram á þennan hátt, en beitir sér ekki til þess að fá fjárveitingu tekna upp í þau fjárlög, sem nú hafa verið í smíðum og eru enn í smíðum, - fjárveitingu til vistheimilisins, sem gert er ráð fyrir í lögum frá 1947 að stofnað verði. Mér finnst það, eins og ég minntist á í gær, ekki fara vel fyrrverandi formanni fjvn., kröfuhörðum um, að fjármál ríkisins væru í lagi og ekki væri stofnað til hallarekstrar. Mér finnst líka, að það sitji ekki vel á stuðningsmanni ríkisstjórnar að vilja koma henni í þá aðstöðu, sem hún kæmist, ef frv. þetta yrði samþykkt, án þess að fjárveiting lægi fyrir samkvæmt fjárlögum. Hv. flm. benti á það, að samkv. 24. gr. fjárlaga væri hér ekki farið út af grundvelli fjárlaganna. Það er rétt, að í þeirri gr. er gert ráð fyrir því, að þær tekjur og þau útgjöld, sem stofnað er til með löggjöf, bætist við fjárlögin samkv. þessari gr. En hún er ekki til þess gerð, að samþykkja megi jafnhliða fjárlögum hvaða útgjöld sem verkast vill á ríkissjóðinn. Það gilti lítið að afgreiða að nafninu til hallalaus fjárlög, en samþykkja utan við þau með tilliti til 24. gr. útgjöld, sem stofnuðu til hallarekstrar. Ég vil ekki taka þátt í slíkum leik. Hv. frsm. menntmn., sem hafði mál þetta til meðferðar, tók fram í framsöguræðu sinni við upphaf 2. umr., að hann liti svo á, að þó að frv. yrði samþ., þá giltu enn ákvæðin í 37. gr. laganna frá 1947 um, að ekki mætti stofna hælið, nema til þess væri búið að veita fé í fjárlögum. Þetta skilst mér að hafi verið afstaða n., þegar hún mælti með frv. Hins vegar lýsti hæstv. dómsmrh. því yfir, að hann liti öðruvísi á þetta efni og liti svo á, að ef frv. yrði samþ., yrði ríkisstj. að framkvæma það, hvað sem fjárlögum liði. Og hv. flm. tók það fram í gær, að einmitt þetta atriði væri höfuðtilgangur síns frv. Nú er það svo, að hér stangast skoðanir, og ekki er hægt að segja um það, hvor hefur rétt fyrir sér, frsm. nefndarinnar eða hæstv. dómsmrh., þó að ætla mætti að vísu, að hinn mikilhæfi og hálærði lögfræðingur, hæstv. dómsmrh., skildi málið til hlítar. En þar við bætist svo, að hæstv. dómsmrh. er þátttakandi í þeirri stjórn, sem á að taka við málinu, ef frv. verður samþ., og framkvæma það, sem þar er fyrir mælt, og má þá ætla, að hans skilningur ríki þegar stjórnin tekur við málinu. Til þess nú að útiloka allan misskilning í þessu efni og tryggja það, að með þessu frv. verði ekki komið aftan að fjárlögunum, þá hef ég flutt mína till. og vænti þess, að hún verði samþykkt.



Herra forseti. Hv. þm. S-Þ. skýrði rétt frá því nú í ræðu sinni, hvernig ég hefði túlkað frv. og skilning á því þegar í framsöguræðu minni við 2. umr. málsins, og hygg ég, að sá skilningur hafi verið nefndarinnar allrar, sem sé sá, að stofnun og rekstur þessa fyrirhugaða vistheimilis fyrir stúlkur væri háður sömu lögum og skilyrðum og hverjar aðrar framkvæmdir ríkisins, að til þess þyrfti fjárveitingu í fjárlögum. Ég bendi á það, hvernig 1. gr. frv. hljóðar: „Hefja skal þegar undirbúning að stofnun og rekstri vistheimilis fyrir stúlkur samkvæmt fyrirmælum 37. gr. laga nr. 29 9. apríl 1947.“ En þessi gr., sem frv. vitnar til í lögunum frá 1947, segir skýrum orðum: „Ríkisstjórninni er skylt, eftir því sem fé er veitt til þess í fjárlögum, að setja á stofn og reka hæli, þar sem vistuð skulu börn og ungmenni, sem framið hafa lögbrot eða eru á annan hátt á glapstigum.“ Það kann að vera, að lögfræðingar geti fundið út aðra skýringu á því en ég gat fyrir hönd nefndarinnar, en það er mér sem leikmanni óskiljanlegt. En eins og hér hefur verið tekið fram, er langt frá því, þó að þessi skilningur sé á frv., að frv. sé þýðingarlaust. Frv. leggur ríkisstjórninni eftir sem áður vissar skyldur á herðar. Fyrst og fremst skal samkv. 1. gr. hefja nú þegar undirbúning að stofnun og rekstri vistheimilis fyrir stúlkur. Í öðru lagi gefur 2. gr. ríkisstj. heimild til að leita eftir hentugu húsnæði, sem til kann að vera fyrir vistheimilið, og gera samning um afhendingu þess og afnot. Enn fremur er henni heimilað að taka húsnæði, sem ríkið á eða hefur umráð yfir, til þessara nota. Ég geri ekki ráð fyrir, jafnvel þó að skilningur hv. flm. og hæstv. ráðh. á frv. væri réttur, að vistheimilið kæmist miklu fyrr á stofn en gæti orðið eftir hinum skilningnum. Ef frv. verður samþ. eins og það liggur núna fyrir, þá ber að hefja undirbúning að stofnun þess. Ég geri ráð fyrir, að sá undirbúningur taki næsta ár og að það verði nógur tími á næsta þingi til þess að leita fjárlagaheimildar til að stofna heimilið. Það voru fyrir 12 árum, og það að mínu eigin frumkvæði, samþ. hér á Alþ. lög um, að það skyldi reisa þingmannabústað. Orðalag á því ákvæði var ákaflega svipað og hér í þessu frv. Hæstv. ríkisstj. hefur þó séð sér fært að þrjózkast við það í 12 ár að reisa þennan þingmannabústað, og það hygg ég að sé af því, að hún hafi ekki talið sér skylt að gera það, nema fé væri sérstaklega veitt til þess í fjárlögum, þó að þarna í lögunum frá 1943 sé tvímælalaust lagaheimild - alveg eins tvímælalaus og í þessu frv. Nú var þessum lögum breytt í fyrra, þannig að ákveðið var, að hefja skyldi undirbúning á yfirstandandi ári á þeirri framkvæmd. Sá undirbúningur er þegar hafinn, og það álít ég ákaflega mikilsvert, og ég spái því, að það verði til þess, að þingmannabústaðurinn rísi loksins af grunni, þó að það fari nú svo, að sennilega geti upphafsmaður þess máls ekki notið mikils þar af. Af þessum ástæðum, sem ég hef nú greint, hefði ég talið, að brtt. hv. þm. S-Þ. væri óþörf, hún segði ekkert annað en það, sem frv. segir. En eins og hann tók fram og hér hefur komið fram, er þessi skilningur vefengdur, sem nefndin hefur á frv., og þá má segja, að sé a. m. k. öruggara að samþ. þessa till., því að ég álít, að það sé engin meining í því, og er í því efni alveg sammála hv. þm. S-Þ., að vanda mjög til um afgreiðslu fjárlaga og samþ. svo lög við hliðina á fjárl., sem heimila hinar og aðrar greiðslur utan fjárlaga. Ég veit, að þetta hefur verið gert og slíkar heimildir hafa stundum verið notaðar, en slíkt er engu að síður ósiður. Ég held, eftir því sem mér hefur verið skýrt frá, að slíkt mundi koma algerlega í bága við samkomulag þeirra flokka, sem stjórnina styðja, um afgreiðslu fjármála á þessu þingi yfirleitt. Þar af leiðandi, til þess að taka af öll tvímæli, mun ég nú fyrir mitt leyti greiða atkv. með brtt., jafnvel þó að ég álíti, að hún breyti engu, ef frv. er rétt skilið og túlkað.



Herra forseti. Ég hef nú talað tvisvar í þessu máli. Ég vil þó mega mælast til þess, að hæstv. forseti taki ekki hart á því, þó að ég segi hér nokkur orð í þriðja skiptið út af því, sem fram hefur komið. Ég vil þá fyrst, áður en ég ræði um till., leyfa mér að lesa hér upp bréf, sem mér barst frá lögreglustjóra við umr. í gær, en svo seint, að ég gat ekki þá tilkynnt hv. Alþ. innihald þess. Hann segir hér í bréfi til mín sem forseta Ed., að hann sendi mér hér með umsögn Vilhelmínu Þorvaldsdóttur lögreglukonu varðandi nauðsyn þess, að komið verði upp hið fyrsta vistheimili fyrir stúlkur, sem lent hafa á glapstigum, og umsögnin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna umræðna á Alþ. um vistheimili fyrir ungar stúlkur á glapstigum leyfi ég mér að taka eftirfarandi fram: Í starfi mínu sem lögreglukona hef ég glögglega orðið þess vör, hve þörfin á vistheimili fyrir ungar stúlkur er tilfinnanleg. Torveldar það mjög allt starf í þágu þessara stúlkna, að slíkt heimili skuli ekki vera til, og dregur mjög úr mögulegum árangri. Í viðskiptum mínum við fyrrnefndar stúlkur hef ég einnig orðið þess vör, að þær fylgjast með þessu máli, og tel ég, að vitneskja þeirra um, að slíkt heimili kunni að verða stofnað á næstunni, hafi átt sterkan þátt í því, að nú hafa allmargar stúlkur breytzt til hins betra og sýnt, að þær geta orðið nýtir og góðir borgarar. Óttast ég mjög, að verði mál þetta afgreitt á þann hátt, að ekki megi vænta slíks heimilis á næstunni, hafi það slæm áhrif á stúlkurnar, og er hætt við, að aftur sæki í sama horf og áður var, ef þær vita, að engar horfur eru á, að yfirvöldin hafi stað til þess að senda þær á, hve mjög sem hegðun þeirra kann að vera ábótavant. Ég vænti þess, að hið háa Alþ. leysi þennan mikla vanda á skjótan og farsællegan hátt. Virðingarfyllst, Vilhelmína Þorvaldsdóttir“. Er Vilhelmína kvenlögregluþjónn hér í bænum og kunnug þessum málum. Í sambandi við þetta bréf vildi ég svo mega upplýsa, að þegar vistheimili fyrir drengi var sett á stofn sumarið 1951, voru á lista hjá sakadómara rúmlega 40 afbrotadrengir hér í Reykjavík. Það voru þá þegar teknir um sumarið - við ákaflega erfið kjör - 7 drengir á heimilið, þeir, sem að áliti sakadómara og annarra, sem með þessi mál höfðu að gera, þótti nauðsynlegast að taka af þeim 40 drengjum, sem voru á lista hér í bænum. Síðan hafa á þetta heimili komið rúmlega 20 drengir. Þaðan hafa farið aftur 13 eða 14 drengir, og sitja þar nú eftir 8. Af öllum þessum 14 drengjum, sem þarna hafa verið, hefur enginn gerzt brotlegur á ný, svo að hann hafi verið ákærður. Og nú þegar við spurðumst fyrir um það hjá sakadómara, hve margir stæðu á lista, þar sem við gátum tekið að minnsta kosti 7 drengi á heimilið, var svarið það, að hér hefði þetta breytzt þannig, að nú voru aðeins 2 drengir á lista sem afbrotaunglingar hér í bæ, og óskuðu foreldrarnir sjálfir eftir að ráðstafa öðrum drengnum í sveit, án þess að hann færi á hælið, en hinn drengurinn sendur á hælið sem níundi drengurinn þar nú. Þetta sýnir þann árangur, sem hefur unnizt við það að koma heimilinu upp. Það sýnir, að við það, að heimilið hefur verið til og getað tekið á móti drengjunum, hefur tvennt skeð: Það fyrsta, að foreldrarnir sjálfir hugsa miklu meira um að halda drengjunum frá afbrotum, og ef þeir hafa framið einhver afbrot, þá reyna foreldrarnir sjálfir að koma þeim á þá staði, sem þeir kjósa, frekar en á heimilið. Annað, að drengirnir hafa batnað við heimilisvistina, þannig að þeir hafa ekki gerzt aftur brotlegir. Þetta er ekki lítill árangur af þessu starfi. Nú veit ég, að nokkuð hefur stungið í augu sá kostnaður, sem orðið hefur því samfara að koma þessu heimili upp, og þykir mér það ekkert óeðlilegt og ásaka ekki hv. þm. S-Þ. fyrir það, þó að honum sem nm. í fjvn. þyki ef til vill sú upphæð allmikil, þótt það hafi nú ekki beint komið fram í hans ræðu. En í sambandi við það vil ég leyfa mér að benda á, að langsamlega mest af þeim kostnaði hefur farið til þess að byggja upp, ekki einasta heimilið sjálft, heldur þann stað, sem n. var afhentur til að staðsetja heimilið á. Hér var um að ræða einhverja þá beztu jörð, sem til var í sýslunni og hafði legið í órækt og ekki verið notuð í 4–5 ár. Þar voru engin hús, öll jarðrækt í aumingjaskap og vesaldómi, engar girðingar, engin túnrækt og allt í mestu niðurníðslu, og langsamlega mest af þessu fé hefur farið til þess að byggja upp þessa jörð, gera þar jarðabætur, byggja hús og annað, sem heyrir til, girða landið o. s. frv., gera m. a. sandgræðslu þar o. fl., o. fl., sem allt kemur til góða ríkinu sjálfu, alveg burt séð frá þessu máli, og stendur þar sem eign fyrir ríkið, hvað sem svo yrði gert við staðinn. Þetta vildi ég láta koma fram til þess að sýna fram á, að þessu fé hefur ekki raunverulega öllu verið eytt í þágu þessarar starfsemi. Og þótt svo hefði verið, hefði ég talið, að það væri ekki nema brot af því fé, sem landið glataði við það að ha£a ekki gert þessar ráðstafanir. Ég hygg því, að það sé alveg rétt, sem hefur komið fram hjá lögregluþjóninum, að ef ekkert verður gert í þessu máli, þá muni þetta fara í sama farveg og áður, og það, sem ég hef nú sagt, styður þá skoðun fullkomlega. Ég vil líka í sambandi við þetta benda á, að þetta sama hefur komið fyrir í sambandi við Kvíabryggju. Eftir að hún var byggð upp og tilbúin til þess að taka á móti þeim, sem greiddu ekki meðlög með börnum sínum, fóru þeir að greiða og þeir hafa greitt þannig, að engin ástæða hefur verið til að senda þessa menn á þann stað, sem fyrir var. Ég hygg því, að þetta álit lögregluþjónsins hafi við mjög mikið að styðjast og það beri mjög að athuga það, þegar þetta mál er afgreitt. Sé hins vegar brtt. hv. þm. S-Þ. samþ., gefur hún óneitanlega - ég skal koma að því síðar - þá von þeim, sem óska eftir, að þetta heimili verði ekki byggt, að á því verði allmikill dráttur enn og það sé alveg óhætt að breyta ekkert um lifnaðarhætti frá því, sem verið hefur. Því verður ekki hægt að neita. Ég skal svo ekki ræða meira um þá hlið málsins. Ég skal þó aðeins ræða um skilning hv. frsm. n. og hv. þm. S-Þ. á þessu máli og vil þá einmitt vísa í greinina í l., sem hv. frsm. las upp. Þar stendur: „ Ríkisstj. er skylt, eftir því sem fé er veitt til þess í fjárlögum, að setja á stofn og reka hæli, þar sem vistuð skulu börn og ungmenni, sem framið hafa lögbrot eða eru á annan hátt á glapstigum.“ Þetta er skylt, og hæstv. ríkisstj. hefur að svo miklu leyti uppfyllt þessa skyldu, að hún hefur látið reisa hæli fyrir drengi. Hins vegar hefur ekki verið reist neitt hæli fyrir stúlkur. Það má segja, að það hefði alveg eins mátt taka það fé og reisa hæli fyrir stúlkur. Það hefur bara ekki verið nægilega mikið til þess að sinna báðum verkefnunum í einu. En að því leyti hefur ríkisstj. uppfyllt ákvæði laganna, að hún hefur látið reisa hæli fyrir drengina. Svo er sagt hér: „Skulu hæli þessi vera a. m. k. tvö, annað handa stúlkum, en hitt handa piltum.“ En síðan stendur í 2. málsgr.: „Um greiðslur fyrir börn og ungmenni á hælum þessum og öðrum hælum og stofnunum handa börnum og ungmennum, sem í 35. gr. getur, fer samkvæmt l. nr. 78 1936.“ Það er með öðrum orðum, að það á að greiða 20% af dvalarkostnaðinum af öðrum aðila en ríkinu. Þegar því sett er í frv. ákvæði, sem hljóðar svo: „Hefja skal þegar undirbúning að stofnun og rekstri vistheimilis fyrir stúlkur samkv. fyrirmælum 37. gr. laga nr. 29 9. apríl 1947, um vernd barna og ungmenna. Skal ríkissjóði skylt að leggja fram nauðsynlegt fé í sambandi við stofnun og rekstur heimilisins“ - þá er með því úr gildi sú takmörkun, sem sett er í 37. gr. Um þetta getur ekki verið neinn ágreiningur, enda hefur það verið skýrt hér af hæstv. dómsmrh., að á það verði ekki litið öðruvísi en svo, að ef þessi 1. gr. sé samþykkt þannig, þá sé takmörkunin í 37. gr. laganna úr gildi. Þess vegna hef ég aldrei getað skilið, hvernig hv. frsm. hefur getað lagt í þetta annan skilning, og ég fullyrði, að n. sem slík hefur ekki hans skilning á málinu. Ég hef talað við marga af nefndarmönnum, sem hafa einmitt sama skilning á málinu og ég og hæstv. dómsmrh., að ef gr. yrði þannig samþykkt, þá væri skylda ríkisstj. að byrja á þessum framkvæmdum á næsta ári. Og hv. þm. S-Þ. skilur þetta náttúrlega eins. Þess vegna er hann að bera fram brtt. Hann treystir ekki á sama hátt og hv. frsm., að ákvæðið óbreytt verði skilið á annan veg. Ég hygg, að þetta sé rétt skilið hjá mér, og þess vegna vill hann setja inn alveg ákveðin fyrirmæli um, að það skuli ekki hafnar framkvæmdir fyrr en fé er veitt til þess í fjárlögum. Ef hins vegar hv. frsm. hefði haft þennan skilning á frv. í fyrstu, þá bar honum náttúrlega að vísa málinu frá með rökstuddri dagskrá með þeirri grg., að þetta væri þegar í lögum og þyrfti ekki að setja ný lög um þetta ákvæði. En einmitt af því, að hann hefur ekki haft þennan skilning á því, þá gerir hann það ekki. Hann gerir það alls ekki, vegna þess að þrátt fyrir að hann hafi sagt það nú, þá hefur hann ekki raunverulega haft þennan skilning á gr., það er alveg sýnilegt. Ef hins vegar bíða á og gera ekkert fyrr en fé er veitt til framkvæmda í fjárlögum, eins og ætlazt er til með brtt., þá hefði verið eðlilegast að fella 1. gr. Hitt skal ég svo játa, að það hefði verið hægt að samþykkja 2. gr. frv. eins og hún er nú og hafa það sem viðbót við lögin, því að það er alveg sjálfsfætt atriði. Þar segir, að „ríkisstj. er heimilt að leita eftir hentugu húsnæði, sem til kann að vera, fyrir vistheimilið og gera samning um afhendingu þess og afnot. Enn fremur er henni heimilt að taka húsnæði, sem ríkið á eða hefur umráð yfir, til þessara nota.“ Lögin hafa því nákvæmlega sama gildi, eftir að búið er að samþykkja þá brtt., sem hér liggur fyrir, hvort sem 1. gr. er felld eða samþykkt. 1. gr. er þá gersamlega óþörf og breytir í engu þeim lögum, sem fyrir eru.  Ef frv. er samþ. núna, eins og það er í dag, hefur ráðuneytið alveg í höndum sér að láta hefja undirbúninginn og byrja reksturinn í smáum eða stórum stíl. Það er enginn, sem segir, að það eigi að byrja fyrir margar milljónir, þó að ég benti á. að það kostaði 6 milljónir að byggja heilsuhælið allt, ef ekki væri hægt að fá byggingar sem fyrir væru. Það er m. a. verið nú að leita að hentugum stöðum. Það hefur verið bent á ýmsa staði. Í sambandi við það skal ég benda á, að það er till. frá hv. þm. S-Þ. við fjárl, um að heimila ríkissjóði að kaupa jörðina Gröf í Hrunamannahreppi. Hún er einn af þeim stöðum, sem hefur komið til greina að starfrækja sem vistheimili fyrir stúlkur. Ég teldi ekki, að verið væri að setja fjárlögin í neina hættu, þó að þetta væri samþykkt og síðan notuð heimildin í 2. gr. frv. til þess að fá þann stað, sem hvort sem er á að kaupa. Þar er mjög mikið af gróðurhúsum. Þar er nokkuð af byggingum, að vísu lítið, en nægilegt til þess að geta byrjað a. m. k. í smáum stíl, og svo getur verið um fleiri staði á landinu. En þetta er allt útilokað, ef samþykkja á brtt. Þá ætla ég að koma að því atriði, hvað hefur verið gert við þetta mál í s. l. 7 ár. Ekki nokkur skapaður hlutur. Þó hefur hvorki meira né minna en rúmlega 101 millj. kr. verið varið fyrir utan fjárlög árið 1948, eða árið, sem lögin áttu að koma til framkvæmda, og 1949 134 millj. 579 þús., en engu af þessum 134 millj. er varið til þessara mála. Og ég skal halda áfram: 1950 samtals 122 millj. og 1951 114 millj., þessu er öllu varið fyrir utan fjárlög og síðan leitað staðfestingar Alþ. til samþykktar á aukafjárlögum. Hefði verið nokkur vilji fyrir hendi í þessu máli og varið til þess einhverju af þessum mörgu milljónum, sem eru hvorki meira né minna en nærri 500 milljónir á þessu tímabili, þá segir sig sjálft, hvort ekki hefði verið búið að koma þessu heimili upp. - Ég er sannarlega ekki að setja neinn fót hér fyrir fjárlögin eða steypa þeim í neinn voða. Þetta veit hv. þm. S-Þ. Hann er eins kunnugur þessum málum og ég, sem setið hefur allan tímann í fjvn. og situr þar enn. - Ég vil einnig benda á hér, að árið 1953 er samkvæmt ríkisreikningunum greitt samkvæmt sérstökum lögum 1 millj. 697 þús., samkv. 24. gr., og auk þess 521 þús. samkv. þál. og 2 millj. 452 þús. samkvæmt væntanlegum fjáraukalögum. Þetta er allt saman gert af ríkisstj. sjálfri. Og það er sannarlega ekki nein goðgá að ætlast til þess, að hún láti einhverja upphæð - engan veginn stóra upphæð - til þess að geta komið þessu máli eitthvað áfram. Og það er alger misskilningur að byggja það á því, að það sé verið að reyna að kollvarpa hér fjárlögunum eða að stjórnarstuðningsmaður sé að brjóta sína skyldu gagnvart ríkisstj., þó að hann sé að fara fram á, að þetta frv. sé samþykkt. - Þetta þótti mér rétt að láta koma fram. Nú skal ég ekki þreyta hæstv. forseta, en vildi þó rétt aðeins benda hér á, að samkvæmt 17. gr. fjárlagafrv. voru áætlaðar, þegar hæstv. fjmrh. lagði málið fyrir, 150 þús. kr. til rekstrar heimilis fyrir afvegaleidda unglinga. Þetta hefur nú verið hækkað með samþykki hv. þm. S-Þ. upp í 250 þús. Það er ekkert sagt um þetta út af fyrir sig, að þetta skuli vera til drengjaheimilisins í Breiðuvík, það er aðeins sagt, að þetta skuli vera samkvæmt þessum lögum hér. En við umræður, sem hafa farið fram, er það skilið, að þessi upphæð öll skuli þangað fara, enda er þetta ekki nægileg upphæð til þess að greiða hallarekstur á s. l. ári og rekstur næsta árs. Og það er vegna þess, að jörðin, sem hefur verið afhent, er í slíku ástandi, að hún gefur engar tekjur. Ég veit, að fyrir það, að þetta er skorið niður um 50 þús. frá ósk og áætlun, þá mun það bara eingöngu byggjast á því, að þeir vænta þess, að það sé hægt að auka svo búið, að það gefi þessar 50 þús. kr. tekjur, svo að sé hægt að ná þessum rekstrarútgjöldum. Það getur ekki verið neitt annað. Hins vegar mundi framkvæmdanefndin ekki telja sér heimilt að taka neitt af þessu til að starfrækja annað heimili. Enn er alveg óleyst, hvernig á að fara með rekstrarhallann frá s. l. ári, og mér skilst á hæstv. ráðh., að hann ætli sér að lýsa því yfir samkvæmt ósk minni við fjárlagaumr., að sá halli verði greiddur af tekjum ríkissjóðs á þessu ári, því að annars væri ekki hægt að halda þessum málum áfram. Það eru einnig á 20. gr. fjárl. ætlaðar 400 þús. kr. til byggingar dvalarheimilis fyrir afvegaleidd börn og unglinga. Það er ekkert sagt um það, að það skuli vera fyrir Breiðuvík. Og það er náttúrlega möguleiki að taka eitthvað af þessu fé og nota það til þess að byggja upp í sambandi við stúlkurnar. En það verður torveldara, ef samþykkt er sú brtt., sem hér er gerð. Við mundum ekki treysta okkur, sem sitjum í framkvæmdanefndinni, að taka þetta fé nema með fullu samþykki rn., sem þá yrði að horfast í augu við það, að reksturinn yrði að vera miklu dýrari vegna þess, að það er ekki hægt að koma jörð og húsum í það ástand, sem þarf til þess að geta minnkað rekstrargjöldin, en það hefur verið okkar hugsun. Við höfum viljað koma þessum málum í það horf, að við þyrftum ekki að sækja um mikið fé til Alþ. í sambandi við reksturinn. En til þess að það sé unnt, verður að koma jörðinni í það horf, að hún geti gefið einhvern arð. Ég vildi nú út af því, sem hér hefur verið rætt, og alveg sérstaklega út af því, sem hv. frsm. sagði, að hann teldi, að þessi till. væri alveg áþörf, en samt sem áður ætlaði hann sér að greiða atkvæði með henni, vænta þess, að hann endurskoðaði nú afstöðu sína og greiddi ekki atkv. með þessari till. Það er enginn vafi á því, að ef till. er samþykkt, hvernig svo sem hægt er að leysa þetta spursmál á eftir, þá fær málið þann blæ, að þeir, sem óska eftir því, að ekki sé flýtt þessum framkvæmdum, hverjir sem það eru, telja, að þær vonir sínar muni rætast miklu frekar, ef málið er afgr. úr þessari hv. d. með till. eins og hún er lögð fram frá hv. þm. S-Þ. Frá mínu sjónarmiði er þessi till. Eingöngu borin fram sem yfirlýsing um það, að viðkomandi aðilar séu á móti því, að ríkissjóður leggi fram fé í þessu skyni. Það hefði verið miklu nær fyrir hv. þm. S-Þ. að beita sér fyrir því í fjvn., ef hann hefði verið velviljaður málinu, að tekin yrði upp sérstök fjárveiting í þessu skyni. Hvers vegna hefur það ekki verið gert? Er það vegna þess, að hann liti svo á, að þetta sé ekki svo aðkallandi, að það þurfi að taka upp fjárveitingar? Er það ástæðan fyrir því? Eða er einhver önnur ástæða fyrir því, sem ekki hefur komið hér fram? Hann ætlast áreiðanlega til þess með sinni brtt., að það sé ekkert gert í málinu; það sé ekkert gert, fyrr en fé sé veitt til þess á fjárlögum. Það er heldur engin sönnun fyrir því, eins og hv. frsm. tók fram, að það verði tekið upp fjárframlag á næsta ári, þegar litið er annars vegar á það, að þessu máli hefur ekki verið sinnt af fjárveitingavaldinu, fjvn. eða hæstv. fjmrh., í 7 ár, og hins vegar að nú er fram komin brtt. hér á síðustu stundu, sem mælir gegn framgangi málsins. Það sýnir, að sá flokkur, sem fer með þau mál, telur, að hér sé ekki neitt vandamál á höndum. En það er mesti misskilningur, því að það er miklu meira fjárhagsmál fyrir þjóðina að láta þetta mál vera svona heldur en þó að lagt sé í það allmikið fé. - Svo vil ég þakka hæstv. forseta fyrir að hafa leyft að gera svo langa athugasemd.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður. Ég er sammála því, sem hv. frsm. n. sagði hér áðan, að í raun og veru væri brtt. hv. þm. S-Þ. óþörf, því að ég skildi málið þannig frá upphafi, eftir þeim breytingum, sem n. hafði gert á því, að stæði óhaggað ákvæðið eins og er í lögunum, þannig að það yrði að veita fé í fjárl. til stofnunar og rekstrar þessa hælis. Hins vegar var þetta vefengt, bæði af flm. og hæstv. ráðh. hér við fyrri umr. þessa máls, og þá tel ég fyrir mitt leyti réttmæta till. hv. þm. S-Þ. Þingmenn eiga vissulega að leggja höfuðáherzlu á það, þegar þeir setja lög, að afgreiða þau þannig, að ekki geti verið vafi á, hvernig á að framkvæma þau. Hitt er ekkert annað en að blekkja sjálfa sig og blekkja þá ríkisstj., sem á að framkvæma lögin. Það er þess vegna sjálfsagður hlutur að gera lögin það skýr úr garði, að ekki geti vafi leikið á því, hvernig á að framkvæma þau. Ég fyrir mitt leyti mótmæli hvað mig snertir gersamlega þeim ummælum hv. flm., að það sé af andstöðu við þetta mál, að ég greiði atkvæði með brtt. þm. S-Þ. Og ég vil segja, að ef við viljum gera þessu máli gott, þá ættum við að flytja brtt. við fjárl. um að leysa málið. Það er það eina heilbrigða. En eins og málið er núna ætti að nægja að afgreiða það með rökstuddri dagskrá.