Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðjón Guðlaugsson flm.): Jeg býst við, að hjer sannist málshátturinn sá; „sínum augum lítur hver á silfrið“. Veit jeg marga, sem hafa sömu skoðun og jeg í þessu máli, og aftur marga, sem hafa andstæða skoðun. Yfirleitt eru skoðanir manna í máli þessu mjög fjarstæðar. Hjer er um það að ræða, að bera það undir atkvæði þjóðarinnar, hvort hún vilji bann eða ekki, en ekki það að nema bannið úr gildi. Fyrst á að spyrja þjóðina að því. -Þegar hafa komið fram háværar raddir um það, að bannlögin skuli úr gildi numin. T. d. hefur þess verið óskað á tveim þingmálafundum í mínu kjördæmi, en vikið við í almenna atkvæðagreiðslu, og því er mjer skylt að bera það fram hjer. - Allmargir eru á þeirri skoðun, eða hafa þá trú, að skoðanir manna alment á þessu máli hafi talsvert breyzt síðan í september 1908. Skoðun sú er að ýmsu leyti á rökum bygð vegna þess að menn eru farnir að sjá, að lög þessi sjeu ekki happadrjúg. Menn vita það, að atkvæðagreiðslan 1908 var framkvæmd í alt of miklu flaustri. Fyrir málinu var agiterað með landssjóðsstyrk aðeins á aðra hliðina, aðeins fyrir því, að lögin yrðu samþykkt. Enginn styrkur kom frá hinni hliðinni. Enginn skrifaði pjesa eða ritgjörð á móti banninu og enginn ritstjóri var til, er tók við slíkum skrifum. Málið var á prjónunum við hliðina á miklum „agitationum“ og æsingum í öðrum efnum; og hefur það þegar sýnt sig, hve .staðgóðar þær hafa orðið. Jeg ætla ekki að dyljast þess, eða halda því fram, að þetta sje leikaraleg tilraun, sem bygð sje á því, að við teljum atkvæðagreiðsluna falla að miklu leyti, sem áður. Hve mikill meiri hluti verði með því, að nema lögin úr gildi, um það þori jeg ekkert að segja, eða hvort hann verði nægilegur til þess, að þau verði numin úr gildi. - En eitt er víst, að margir eru þeir, sem hafa sömu trú, að skoðanirnar hafi breyzt. Það eru t. d. bannvinir allir. Þeir eru á móti atkvæðagreiðslunni; en það getur ekki stafað af öðru en því, að þeir sjeu á sama máli. En það tel jeg skýra gjaldþrota yfirlýsingu þeirra. Vantrú þeirra á þjóðarviljanum. - En mætti maður telja það víst, sem jeg tel þó ekki víst, að atkvæðagreiðsla fari þannig, þá kemur fram sú spurning, hvort rjett væri að afnema bannlögin, þótt þjóðarviljinn væri annar. Um þetta hygg jeg að sjeu skiftar skoðanir. En jeg játa, að rjett sje að nota sjer þjóðarviljann, ef hann kemur skýlaust fram. En það er af því, að jeg álít svo margt varhugavert við bannlögin, að þau draga svo margan dilkinn á eftir sjer. Í fyrsta lagi eru þau orsök í stórkostlegri tekjurýrð landssjóðs, og þar við bætist, eins og nú er að verða augljóst, að mjög gengur það illa og virðist jafnvel ókleift, að fylla upp í skarðið. En þetta vandaverk þarf þó að leysa af hendi. Af því stafar það, að komið hafa fram ýms frumvörp á þessu þingi, eins og t. d. frv. um að leggja skatta á helztu afurðir landbúnaðarins, svo sem kjöt, ull, skinn o. fl., og það er þó sannarlegt neyðarúrræði, sem ekki ætti að framkvæmast. 5 eða 6 eru þessi frumv. orðin að tölunni til, en þau virðast öll vera neyðarúrræði - að undanteknu þó frumv. um lotteríið, þar sem þessi tekjugrein er tekin af mönnum, sem gjalda hana af frjálsum vilja - hin öll kúga fátæka menn til að gjalda af því, sem þeir hafa barizt fyrir árum saman, og það einungis af þeirri ástæðu, að áfengistekjugreinin er úr sögunni, og þar með þá jafnframt mennirnir, sem frá upphafi hafa goldið hana af frjálsum vilja. Þar næst vil jeg minnast á helztu axarsköftin, sem komið hafa fram í sambandi við bannlögin, og þá einkum á allra stærsta axarskaftið, en það er frestunin á framkvæmd bannlaganna, sem samþ. var á þinginu 1909, (1912-1915). Það var mjög skaðlegt, að fresta framkvæmd laganna um 3 ár, því með því var, að því er mjer virðist, stofnaður einskonar Svartiskóli fyrir einstaka landshluta og landið í heild sinni, í fyrsta lagi til að kenna mönnum að drekka meira (ofdrykkjukensla), í öðru lagi, til að koma mönnum í skilning um það, hvernig hægt væri að brjóta lögin (undirbúningskensla í lagabrotum). Það, að þessum vínstraumum var veitt inn í landið á síðastliðnu ári, hefur orsakað það, að drykkjuskapur er orðinn meiri en áður, því það er vara, sem mörgum reynist erfitt að geyma. Þessi þriggja ára frestun var því mjög óheppileg og til mikils skaða ekki einungis í því tilliti, að þar með var sumum mönnum eins og gefinn þessi tími til að ofurselja sig Bakkusi, heldur og í því tilliti, að með því var sú fulla reynsla af bannlögunum tafin um 3 ár. Ennfremur hefur frestunin á fullri framkvæmd bannlaganna valdið öðru tjóni og því tilfinnanlegu, sem er: að þar með voru miklir peningar settir fastir í landinu og þeim kipt þannig út af peningamarkaðinum. Jeg hef frjett, að um 360 þús. kr. sje þegar búið að borga í toll, og 400 þús. kr. sjeu enn í tollgeymslu. Sjest á því, að mikla peninga hefur þurft að leggja fram fyrir vínin sjálf, ílát undir þau, flutningskostnað, pakkhúsleigu í 3 ár o. fl. Og peningarnir eru einmitt að líkindum teknir úr bönkum, til að setja í vínföngin, sem geymd eru, og er ekki hægt, að verja fje á lakara hátt. Jeg veit það að vísu, að ekki hafa allir vínkaupendur farið í bankana sem lántakendur, en þeir hafa þá farið í sparisjóðsbækur sínar. Líka hafa víða einstakir menn stofnað fjelög ( til að panta vín til geymslu til næstu ára. Það getur verið heiðarlegt. En hefðu menn nú þannig verið að birgja sig upp og ekki getað náð í birgðirnar hjeðan úr Reykjavík, en orðið að birgja sig upp með öðru móti, þá hefði það gjört afar mikinn skaða á báðar hliðar. Það er annað, að geyma vínföng, en t. d. timbur eða matvæli, svo sem ýmsar korntegundir. Því þetta er hægt að geyma. En þegar einstakir menn hafa birgðir af víni, verður freistingin meiri og hættara við, að þeir neyti þess fremur; þá heldur, en ef þeir þyrftu að hafa meira fyrir að afla sjer þess. Þetta hlýtur að valda meiri eyðslu í vínföngum yfirleitt, en sumum mönnum er það hreint og beint peningaþjófur og gáfurán. Þá skal jeg geta þess atriðis, að fyrirsjáanlegt er, að lögin verða og eru brotin og beygð. Mjer finst, já jeg er viss um, að menn hjer á þingi og annarstaðar eru mjög misjafnlega fróðir í þessum efnum. Sumir vita mikið, aðrir minna um það, að menn eru þegar farnir að brjóta lögin, sumir af því, að þeim þykir gott, að afla sjer fastra viðskiftavina, þegar bannið er komið á. Áreiðanlegt er það, að lögin eru nú þegar brotin hjer í höfuðstaðnum og líka út um landið. Jeg vil ekki, en gæti þó fært sannanir fyrir því. Og enn meira eru lögin brotin af hálfu útlendinga. Þá skal jeg minnast á það, að lögin ala upp þrjózku og virðingarleysi hjá landsmönnum sjálfum fyrir lögunum og eigi síður hjá útlendingum, sem fyrirlíta þau og gjöra gys að okkur fyrir að hafa búið til slík lög, er meðal annars fæla útlendinga burt úr landinu. Að lögin ala upp ólöghlýðni, geta allir skilið. Og þegar nú hjer við bætist, að þessum lögum er þvingað upp á menn, þá er með því dregin fram þrjózkan. Við vitum, hve drykkjumanninum hefur gengið það illa, að halda bindindið. Og er honum þá ekki betra að ganga sjálfviljugur í bindindi, en að láta þvinga sig til þess. Og sje því svo varið, að ýmsir bindindisfjelagsmeðlimir hafa drukkið engu að síður, þá má geta nærri, hvað verða muni, þegar kúgunarlögin koma til sögunnar. Menn ættu að geta skilið það, hvernig með þau verður farið. Þá kemur það atriðið, sem oft hefur áður verið tekið fram, að bannlögin eru óeðlilegt og óhæfilegt haft á frelsi einstaklingsins. Það er óeðlilegt, að löggjafarvaldið taki með valdi af mönnum þann mat eða drykk, er þeir vilja neyta. Tilgangurinn með því að vilja taka voðann burtu, á að vera góður, sem sje að fyrirbyggja það, að menn nái í áfengið. En það sýnir sig svo, þegar á á að herða, að það er ómögulegt, að fyrirbyggja voðann að öllu leyti, og þannig litlar líkur til, að lögin nái tilgangi sínum. Jeg veit þess dæmi, að menn hafa druknað í læknum hjer í Reykjavík, getur verið meðfram af völdum áfengis en það kemur ekki málinu við í þessu sambandi - nú er verið að byrgja hann, svo .að ómögulegt er að slíkt komi fyrir framvegis. En með þessu er þó ekki komið í veg fyrir allar druknanir, ekki einu sinni hjer í bæ, því hættan er víðar en við lækinn, svo sem t. d. á bryggjunum, og getur þá komið annað til greina, en áhrif Bakkusar, svo sem það, að mönnum getur orðið fótaskortur á bryggjunum, annað hvort óviljandi eða viljandi. Það gæti t. d. komið fyrir að eins af völdum ástargyðjunnar og einnig ýmsum öðrum raunum lífsins. Þó að hin frjálsa og löglega vínlind sje birgð, þá er ekki þar með sannað, að hinar ófrjálsu og ólöglegu uppsprettur verði stíflaðar til fulls. Enn er eitt atriðið, sem sje það, að bannlögin verða líkkista allra bindindishreyfinga. Því þegar þau eru gengin í fult gildi, hafa bindindismennirnir ekkert að gera, en jeg sje eftir allri góðri viðleitni bindindismanna. Hvað ættu þessir menn þá að hafa fyrir stafni í fjelagsaugnamiði? Þeir geta ekkert annað gert, en verið njósnarar, sem nasa niður í hverja kirnu og kopp og þefa framan úr hverjum manni. En það verð jeg að segja, að jeg álít, að margir þeirra sjeu of góðir menn til þess að verða slíkir snuðrarar. Og þá skal jeg að síðustu minnast á seinasta atriðið, sem jeg vildi taka fram, sem sje á það, að bannlögin draga inn í landið ýmsa aðra óhófsdrykki, óþarfa og óholla, óáreiðanlega að styrkleik og óráðvanda við pyngjur manna. Vjer Íslendingar erum svo óhófssamir og gjarnir á nautnir og því er hætt við því, að bannvinirnir drægju inn í landið ýmsa aðra óþarfa og óholla drykki, sem yrðu þá bæði peningaþjófar og heilsuþjófar. Og sumir eru ekki vöruvandir í þessu efni, þegar ílöngunin rekur eftir og erfitt er til fanga. Mjer hefur verið sögð sú saga t. d., að nokkrir menn í fjelagi hafi lagt undir sig 2 kauptún í talsverðri fjarlægð hvort frá öðru. Keypt upp alla saft í öðru, en hárvatn í hinu, og lagað af drykk, og sagt er, að mennirnir hafi orðið viðunanlega fullir af þessu góðgæti; en afleiðingarnar sár höfuðverkur og iðraþrautir, sem aftur leiddi af sjer vinnuleysi og sult. Sagan mun vera sönn, og er góð bending um það, að menn vilja ekki deyja ráðalausir undir þessum kringumstæðum, og svífast einkis þegar svo býður við að horfa. Ennfremur hefur mjer verið sagt frá því, að hjer sje komið öl, sem ekki þurfi nema hálfsmánaðartíma til þess að komast yfir styrkleikamarkið, sem lögin tiltaka, þó það nái því ekki, þegar það er flutt inn. Jeg skal svo ekki tala mikið meira að sinni, en leyfi mjer að eins, til skýrara yfirlits, að taka upp aðalatriðin, sem jeg vil biðja menn um að athuga. 1. Að bannlögin rýra stórkostlega tekjur landssjóðs, og að ókleift virðist að fylla í skarðið. 2. Að með frestuninni á afnámi nautnar áfengis er kend ofdrykkja, undirbúningskensla veitt í lögbrotum og peningar settir fastir og þeim þannig kipt út af peningamarkaðinum. 3. Að fyrirsjáanlegt er, að lögin verða og eru brotin og beygð. 4. Að þau ala upp þrjózku hjá landsmönnum og útlendingum og gera oss hlægilega í augum alls þorra þeirra, samfara því að fæla þá burt úr og frá landinu. 5. Að þau eru óeðlilegt haft á frelsi einstaklingsins. 6. Þau verða líkkista allra bindindishreyfinga og 7. að þau draga inn í landið ýmsa aðra óhófsdrykki, óþarfa, óholla, óáreiðanlega að styrkleik og óráðvanda við pyngjur manna. Þá ætla jeg að minnast á þær mótbárur, sem jeg hef heyrt gegn nýrri atkvæðagreiðslu um bannlögin, og sem jeg skoða þess verðar að teknar sjeu til athugunar, en þær eru þessar: 1. að rjettara sje, að afnema bannlögin umsvifalaust. 2. að betra sje að fresta framkvæmd þeirra að öllu leyti í nokkur ár. 3. að rjettara sje, að lofa lögunum að sýna sig betur áður en þeim sje hreyft og 4. að ef þjóðin greiddi nú atkvæði móti bannlögunum, þá væri það offljótur aftursnúningur, sem yrði henni til vanvirðu. Helzta mótbáran, er kom fram í kjördæmi mínu gegn nýrri atkvæðagreiðslu um bannlögin, var sú, að hið eina rjetta væri, að nema bannlögin strax úr gildi,en jeg miðlaði þar málum, því jeg áleit hið í eina rjetta, að nema bannlögin úr gildi á sama hátt og þau voru löggilt, með þjóðaratkvæði. Vín er svo mikið í landinu nú, að ósköp þýðingarlítið er að nema bannlögin úr gildi strax, drykkjuskapurinn yrði við það hvorki meiri nje minni; svo mikið hefur verið flutt inn, og því rjettara, að hafa það í tillöguformi, því þó það taki. lengri tíma, þá er sem sagt ekki árangur sjáanlegur af afnáminu í svipinn, auk þess sem atkvæðagreiðsla er kurteisari aðferð gagnvart bannvinum, en að fella lögin úr gildi í hasti, úr því þessi aðferð var viðhöfð til þess að koma þeim á. Þá er frestun á allri framkvæmd laganna; það væri hreint og beint heimskulegt nú, eins og það var rjettlátt og eðlilegt á síðasta þingi, og þjóðin heldur upp á þann mann, er bar hana fram 1911. Að fresta lögunum nú, er nóg vín er til, en að lögleiða svo bannlögin, er vínþrot væru í landinu, sjá allir að er vitleysa. Jeg þori að fullyrða, að þetta er vitleysa, og dettur mjer þó als ekki í hug, að jeg hafi rjett fyrir mjer í öllum atriðum, og að mótstöðumenn mínir hafi alt af rangt fyrir sjer, en vona líka til hins, að þeir sýni mjer fullkomna sanngirni í móti. Þriðja ástæðan, er jeg hef heyrt gegn þingsályktunartillögunni, er sú, að ofstutt reynsla sje komin fyrir því, hvernig bannlögin verka, segja það bæði bannmenn og andbanningar margir, og hafa þeir mikið til síns máls, því ekki er hægt að sanna brotin á bannlögunum; þó jeg hins vegar viti, að þau sjeu mjög brotin og geti sannað það, þá vil jeg ekki gera það. Ef mönnum væri það eins ljóst, og vera ætti, hversu reynslan er háskaleg í þessu efni; þá mundu tvær grímur renna á marga um það, hvort eigi væri sjálfsagt, að nema úr gildi bannlögin tafarlaust, því þó þjóðin hafi stigið í eldinn, þá á hún ekki altaf að standa í honum. Bannlagareynslan er dýrkeypt peningalega, siðferðislega og í öllu tilliti, og þó hún hafi margt til síns ágætis, þá hefur þjóðin ekki ráð á þessari dýrkeyptu reynslu. Jeg veit, að við andbanningar verðum þeim mun betur staddir hvað allar röksemdir snertir, sem reynslan verður lengri; við getum þá mikið betur sannað mál vort, og mulið þá, sem á móti oss eru, en á það ber ekki að líta, heldur hitt, hvað þjóðinni er fyrir beztu. Það á að ráða hjer sem annarstaðar. Fjórða ástæðan á móti þingsályktuninni, er jeg get talið, er það, að þetta væri offljótur aftursnúningur hjá þjóðinni, og hann væri þjóðinni til minkunar. Mundu þeir þingmenn og utanþingsmenn, er hangið hafa í mjer fyrirfarna daga, til þess að reyna að hafa áhrif á mig, og biðja mig að taka tillöguna aftur, hafa talið mig mann að minni, ef jeg hefði látið að orðum þeirra? Jeg hygg ekki. Það er ætíð kristileg og siðferðisleg skylda, að breyta rangri skoðun. Það er því hvorki til falls nje stórminkunar fyrir þjóðina, þó hún breyti til í þessu efni, heldur bein skylda hennar, er hún sjer glappaskot sitt, og að hnoss það, er átti að nást með bannlögunum, næst ekki. Þessi mótbára hefur því engin áhrif á mig. En í sambandi við þriðju mótbáruna, ofstuttan reynslutíma, vil jeg taka það fram, að jeg legg ekkert kapp á málið, og hef ekki mælt með því við neinn eða kannað skoðun þeirra svo, að jeg viti, hvernig málið fer hjer í háttv. deild í dag; jeg vil að eins minna á, að „ekki veldur sá er varar“. Það teldi jeg þó bezt og hagkvæmast fyrir þjóðina, að nema bannlögin hið fyrsta úr gildi. Jeg hef í þessu efni að eins unnið mitt hlutverk, án þess að reyna að hafa áhrif á aðra - annað ekki. Jeg vona, að háttv. mótstöðumenn mínir taki það, er jeg hef sagt til athugunar, með kristilegri hógværð og umburðarlyndi, og er þeir gæta þess, að jeg hef aldrei blandað saman við umræðurnar neinum persónum, og heldur aldrei skammað bannvini, því jeg veit þeim gengur gott eitt til, en eru skammsýnir, þá vona jeg, að þeir geti talað líka hita- og æsingalaust. Mál þetta er svo þýðingarmikið, að það er þess vert, að það væri sett í nefnd, þó jeg ekki telji þess beinlínis þurfa. Að setja nýja nefnd í málið vil jeg ekki, tel því þann veg rjettari, sem sje að vísa því til nefndar þeirrar, er hefur til meðferðar frv. til laga um árgjald af verzlun og viðskiftum við útlönd (þskj. 55). Vegur þessi er rjettari, vegna þess að mál þetta er einskonar skattamál. Jeg vil þessvegna leggja til, að er þeir háttv. þingm. hafa talað, er þegar er orðið mál - jeg meina að tala - verði málinu vísað til fyrgreindrar nefndar og þessari einu umr. frestað.

Jósef Björnsson Jeg skal reyna að vera við tilmælum háttv.flm. um að tala hitalaust; hann talaði stilt og gætilega, þó hann kæmi víða allhart við. Sammála er jeg hinum háttv.flm. um það, að skoðanir manna sjeu mjög skiftar um þingsályktunartillögu hans, og það hefur altaf verið svo, síðan farið var fyrst að ræða bannlög af alvöru, að þá hafa skoðanirnar snúizt mjög öndvert til tveggja hliða. Aðrir hafa viljað útiloka alt áfengi frá þjóðinni, vegna þess að slíkt væri henni til hinna mestu heilla, en aðrir hafa haldið því fram, að það, að lögbanna flutning á áfengi til landsins, væri þjóðinni til ógæfu. Jeg tel víst, að báðir hafi haldið fram skoðunum þessum af fullri sannfæring, og að þær eigi því báðar rjett á sjer. Jeg sný mjer því að ýmsum atriðum, er háttv, flm. talaði um. Háttv. flm. talaði fyrst um, að tillaga þessi væri fram komin vegna áskorunar kjósanda hans í Strandasýslu, en lýsti því þó síðar yfir í ræðu sinni, að þeir hefðu talið bezt og heppilegast, að nema bannlögin strax úr gildi, en ekki hafa þessa leið, er hinn háttv.þm. leggur til. Mjer kom ekki óvart, þó þessi rödd kæmi einmitt frá þessu hjeraði, því er aðflutningsbannslögin voru hjer fyrir þinginu 1909 var það einmitt Strandasýsla, er stóð einna örðugust fyrir málinu, og kjósendur þar lögðu fyrir fulltrúa sinn þá leiðina, sölufrestinn til 1. janúar 1915, er háttv.flm. lastaði mest, og er jeg sammála háttv.flm. um það, að sölufrestur þessi sje mjög óheppilegur, en í sambandi við það vil jeg vekja athygli á, að aðflutningsbann og sölubann er ekki hið sama, og aðflutningsbannsreynsla fæst eigi með sölubanni. Jeg undrast því ekki, þó Strandamenn segi, að bannlögin hafi illar og skaðlegar afleiðingar, og þó þeir treysti því, eins og háttv.flm. gerði, að alþingiskjósendur með nýrri atkvæðagreiðslu vilji afnema bannlögin. Þótt Strandamenn og háttv.flm. hafi þessa skoðun, þá lít jeg öðru vísi á þetta. Jeg hef þá trú, að atkvæðagreiðsla nú færi á sama veg og 1908. Það, sem til þess kemur og jeg legg mikla áherzlu á, er, að jeg tel ekki fengna þá reynslu, er flm. talaði um að fengin væri. Jeg tel reynsluna svo litla, að mjög hæpið sje að byggja á því, að mönnum hafi snúizt hugur í máli þessu, og fullkomin reynsla fæst ekki fyr en eftir 1. janúar 1915. Vel má það vera, að einum eða öðrum, er var með lögunum, hafi snúizt hugur, en sumir, er voru þeim andvígir, eru það ekki lengur; mun það því jeta sig upp á báðar hliðar. Þá sagði háttv.flm., að sjer þætti undarlegt, að bannvinir væru mótfallnir nýrri atkvæðagreiðslu meðal alþingiskjósenda um bannlögin, og taldi það skýra gjaldþrotayfirlýsing, yfirlýsing um að þeir teldu, að atkvæðagreiðsla færi nú á annan veg, en 1908, en jeg mótmæli því, að nokkur slík gjaldþrotayfirlýsing felist í þessu, heldur byggist það eingöngu á því, að við höldum því fram, og það með fullum rjetti, að engin reynsla sje fengin fyrir lögunum, og því ekki hægt með nokkurri skynsemd, - að jeg ekki segi, að það sje móðgun við kjósendur - að skjóta lögunum til nýrrar atkvæðagreiðslu. Það væri eins og við háttv.flm. hefðum komið okkur saman um, að reyna eitthvað, er við vissum ekki hvernig væri eða mundi reynast, en á næsta augnabliki segðurn við: „Nei, það viljum við ekki.“ Það væri helber hringlandaháttur, gersamlega ástæðulaus. Lögin eru orðin til með þjóðaratkvðagreiðslu, og því er sjálfsögð ný þjóðaratkvðagreiðsla, eigi að nema þau úr gildi. Um það geta allir verið sammála; þess vegna er jeg í því efni sammála háttv.flm., að aðferð hans sje rjett. En nú væri slík atkvæðagreiðsla alt of snemma fram borin, er reynsla er engin fengin. Um ýmsa agnúa, er háttv.flm. taldi á bannlögunum í heild sinni vil jeg ekki fara mörgum orðum. Þó vil jeg drepa á sum atriði, er hann gat um. Jeg er sammála háttv.flm. um tekjutap landssjóðs á bannlögunum, enda duldist það engum strax í öndverðu, að landssjóður misti miklar tekjur, þar sem áfengistollurinn var, og það er satt, er háttv.flm. sagði, að það hefði gengið illa að fá fje í skarðið. Af hverju það hefur stafað, skal jeg ekkert segja. Það er auðvitað altaf vandi að leggja á gjöld, og þeim mun erfiðara, sem gjöldin eru hærri, en auk þess getur líka ýmislegt verið meðverkandi að því, að ekki hefur orðið auðið að fylla þetta skarð. Það getur t. d. verið meðverkandi orsök þess, hversu illa hefur gengið að fylla skarðið, að andbanningar hafa haldið því fram, að bannvinir einir ættu að annast það, en jeg lít svo á, sem það sje algerlega rangt. Meiri hluti þjóðarinnar hefur óskað laganna, og þess vegna ber þjóðarheildinni að gera það. Hver áhrif þessi ummæli andbanninga hafa haft, samhliða því, að þeir í blöðum sínum hafa rifið niður allar nýjar leiðir í skattalöggjöf vorri, skal jeg ósagt láta, en sennilegt er, að þau hafi ekki verið áhrifalaus með öllu. Um stóra axarskaftið, er háttv. flutnm. nefndi svo, sölufrestinn til 1. janúar 1915, er það að segja, að jeg er honum fullkomlega sammála um, að aðflutningsbann og sölubann átti að fara saman, og var í alla staði heppilegast og hagfeldast, að svo hefði verið. En eins og jeg sagði áðan, þá áttu Strandamenn mestan og beztan þáttinn í því óheilla atkvæði. Háttv. flm. talaði um, að lögin væru brotin, og má vera, að það sje rjett, þó jeg viti ekki til þess og telji óvíst, að svo sje. Og á meðan jeg ekki veit til þess, geri jeg lítið úr staðhæfingum flm. um þetta. Jeg þarf að hafa einhverjar sannanir, eitthvað til þess að þreyfa á. En auk þess segir það ekkert um það, hvernig aðflutningsbannslögin muni reynast, þegar hvorttveggja er gengið í gildi, aðflutningsbann og sölubann, hvort núverandi aðflutningsbannslög eru nú brotin eður eigi. Þegar sölubann er komið á jafnframt því, sem ekki má flytja inn áfengi, þá verður örðugra að brjóta aðflutningsbannið, en á meðan þetta fer ekki saman, enda viðurkendi háttv.flm. það, er hann lastaði sölufrestinn. Sú reynsla, er nú gæti verið um að ræða, er því harla ljettvæg, og hún er þýðingarlítil mjög, til þess að byggja nokkuð á henni um reynslu þá, er fást muni síðar meir. Jeg skal ekki deila við hinn háttv.flm. um það, að mikið fje sje sett fast í landinu vegna bannlaganna. Það er vitanlegt, að mikið vín hefur verið flutt inn í landið síðasta ár, og landssjóður hefur haft miklar tekjur af víntolli. Og þótt mikið vín liggi fyrir í tollgeymslu, og það sýni, að mikið fje sje sett fast í vínföngum, þá undrar það mig als ekki. Jeg skal geta þess, að jeg hjelt því fram á síðasta þingi, að það mundi koma mikið fje í landssjóð, eins og raun hefur á orðið, einmitt með því, að fresta ekki framkvæmd bannlaganna. Mjer kemur því ekki á óvart, þótt mikið fje sje nú sett fast í víni. En þótt svo sje nú ástatt, að mikið fje sje sett fast, bæði hjá verzlunum og einstökum mönnum, þá held jeg, að hinn háttv.þm. Strand. hafi gert of mikið úr þeirri hættu, er einstökum mönnum gæti stafað af því, að þeir geyma svo miklar vínbirgðir í fórum sínum, með því að þeir mundu vegna þess drekka meira en ella. Það getur verið, að þetta sje satt um suma einstaklinga, - gamla drykkjumenn - er hafa lítið taumhald á fýsnum sínum, að þeir drekki meira, er þeir eiga nóg vín inni í skápum sínum. En jeg held samt, að slíkt sje ekki alment, og geti því ekki talizt þýðingarmikið. Margir, bæði háttv. flutnm. og aðrir, hafa kallað bannlögin óeðlilegt haft á frelsi manna, kallað þau þvingunarlög og þesskonar og haldið því fram, að með þeim væri beitt þvingun við menn í mat og drykk. En þá er menn tala um þvingun í þessu sambandi, má minna á það, að öll lög eru að meira eða minna leyti höft á sjálfræði einstaklingsins. Og þegar menn halda því fram, að bannlögin sjeu þvingunarlög, þá líta þeir ekki á það eða gleyma því, að það er þjóðin sjálf, er hefur kveðið já við þeim, hefur samþykt að heimta þau, þegar hún var spurð um, hvort hún óskaði þeirra, - spurð að því samkvæmt frumkvæði alþingis, hvort að atkvæðagreiðsla skyldi fram fara um málið. Og þegar þjóðin hefur kveðið já við einhverju, er þá hægt að segja, að hún sje þvinguð til þess? Jeg neita því. Hún hefur fengið þau lög, er hún hefur heimtað. Það er því með öllu rangt, að segja, að bannlögunum hafi verið smelt á hana, þar sem hún hefur sagt: „jeg vil fá þau“. En hitt er aftur víst, sem hinn háttv.þm. tók fram, að það er mikill skoðanamunur á þessu efni, og það eru til margir kjósendur í landinu, þótt þeir væru og sjeu að minni hyggju ennþá mikill minnihluti, sem segja „jeg vil ekki bannlögin“. En það getur ekki komið til greina, að meiri hlutinn beygi sig fyrir minni hlutanum, því að meiri hlutinn hlýtur ætíð að ráða. Þá er annað atriði, er jeg vildi minnast á. Hinn háttv. flutnm. kvað sjer þykja það illa farið, að engin bindindisstarfsemi gæti átt sjer stað eftir það að bannlögin kæmust á, og hann kvaðst ekki sjá - ef jeg hef skilið hann rjett, - að bindindismenn hefðu neitt að gera, nema vera njósnarar, sem snuðruðu ofan í hvern kopp og þefuðu framan úr hverjum manni. Jeg get ekki verið háttv.þm. samdóma um þetta. Þetta mundi á engan hátt verða hlutverk bindindismanna, þótt þeir auðvitað vilji, að laganna sje gætt og þeim hlýtt. Það er skoðun mín, að bindindisstarfsemi geti átt sjer stað, þótt bannlögin komist á. Hún verður aðeins í breyttu formi. Jeg lít svo á, að þessi starfsemi haldi áfram og miði til að fræða fólkið um áhrif áfengis, til þess að tryggja það, að það freistist ekki til að skemma sig á áfengisnautn utan lands nje innan. Jeg held því, að bindindismenn hafi miklu meira að gera, en vera njósnarar og snuðrarar. Þá mintist háttv. flutnm. á, að bannlögin mundu draga inn í landið ýmsa óhófs- og óhollustudrykki, og þetta yrði til þess, að menn færu að búa til ýmislegt einkennilegt samsull, eins og hann sagði sögu um, að hann þekti, að menn hefðu gert með því að blanda saman hárvatni og sætri saft. Jeg er ekki hræddur við, að mikið kveði að þessu, og jeg held, að það auki ekki nautn áfengra drykkja, þó að áfengis sje ekki neytt í landinu, en um slíkt er ekki unt að segja með vissu. Jeg þekki að minsta kosti menn, sem eru bindindismenn og drekka sáralítið af óáfengum drykkjum. Og þó að einstakir menn, til þess að halda við fornri venju frá drykkjutíð sinni, drykkju efalaust eitthvað fyrst í bindindistíð sinni, held jeg, að smádragi úr slíku. Jeg held þess vegna fram því, þvert á móti því, sem háttv.flm. hjelt fram, að það muni verða drukkið minna af sulli ýmiskonar, þegar frá líður og bannlögin hafa verið í gildi nokkur ár. Aftur er jeg samdóma háttv. flutmn. um það, að aðferð sú, sem hjer er farið fram á, að skjóta málinu aftur til kjósenda, sje rjett og eðlileg, því að jeg álít með öllu rangt, að nema bannlögin úr gildi, án þess, að spyrja þjóðina aftur um málið, úr því að hún hefur einusinni verið um það spurð. Nýtt þjóðaratkvæði er að minni hyggju sjálfsagt, ef nema á bannlögin úr gildi. En jeg lít svo á, að það hefði verið eðlilegra, að fleiri raddir hefðu komið fram um slíkt, áður en tillaga, eins og sú, sem hjer liggur fyrir, hefði komið fram, því að þótt jafnvel allir Strandamenn hefðu óskað slíks, tel jeg það að litlu. Þeir eru ekki nema 1/45 hluti þjóðarinnar. En mjer virðist rjett og eðlilegt, að máli þessu sje ekki skotið til nýrrar atkvæðagreiðslu, fyr en óskir hafa komið um slíkt frá stærri hluta þjóðarinnar, en enn er raun á. En hvað sem þessu líður, þá mælir það mest á móti þessari tillögu, að engin reynsla, svo teljandi sje, er fengin um bannlögin. Þótt reynslan á bannlögunum kunni að verða dýrkeypt, eins og hún er á ýmsum sviðum, þá tel jeg sjálfsagt, að þjóðin eigi heimting á slíkri reynslu. Hún verður ekki svo dýrkeypt, að hún borgi sig ekki. Ef stofnað verður nú í haust til nýrrar atkvæðagreiðslu, þá býst jeg við, að „agitationin“ yrði ekki einhliða við þá atkvæðagreiðslu. Þetta heyrðist mjer líka vera skoðun háttv. flutnm., því hann sagði, að „agitationin“ hefði verið mjög einhliða 1908. Nú mundi hún verða tvíhliða, bæði með og móti, því að margir óska þess, að bannlögin verði afnumin. Jeg efast ekki um, að við atkvæðagreiðsluna mundu því spretta upp megnar og miklar deilur, deilur, sem jeg veit ekki hvar mundu lenda. Ef atkvæðamunur yrði nógur til þess, að nema lögin úr gildi, þá sje jeg ekki annað, en að deilum um málið mundi haldið áfram þangað til bannlögunum yrði komið aftur á, og reynsla fengin um þau. Því kveð jeg þessa tillögu of snemma fram borna og ber upp svohljóðandi dagsskrá: „Deildin telur rjett, að aðflutningsbannlögin verði eigi úr lögum numin án undangenginnar atkvæðagreiðslu þjóðarinnar. En þar sem reynsla er ekki komin á bannlögin, telur deildin tillögu þá, er fyrir liggur, of snemma borna fram og tekur því fyrir næsta mál á dagsskrá.“ Að lokum skal jeg geta þess, að jeg vona, að sú reynsla, sem fæst með því, að bannlögin haldi áfram að vera í gildi, sýni, að þau geti verið og verði þjóðinni til heilla og hamingju, í stað óhamingju, eins og sumir búast við. En hvernig sem menn líta á þetta, vona jeg, að háttv. deild verði mjer sammála um það, að málið sje of snemma upp borið, og enn sje of snemt, að ný atkvæðagreiðsla fari fram.

Flutn.in. (Lárus H. Bjarnason): Flestir hv.þm. munu vita, hvað lotterí er, en sökum þess að frumvarpið er nýr gestur, og af því, að ekki er víst, að allir hafi á takteinum, hvernig slíkum stofnunum er nánara fyrirkomið, skal eg gera stutta grein fyrir frumvarpinu. Lotterí er stofnun, sem lysthafendur kaupa hjá vinningsvon. Hve rík sú vinningsvon er, fer eftir nánara fyrirkomulagi lotterísins. Fyrir vonina greiðir lysthafi tiltekið gjald, ársgjald eða víðast misserisgjald, og fær jafnframt kvittun eða heimildarbréf fyrir voninni, og er slíkt bréf venjulega nefnt lotteríseðill. Áður en „dregið“ er, birtir lotterístjórnin skýrslu um hve mörg númer eru útgefin - í þessu frv. alt að 50 þús. - hve margir vinningarnir séu og hve háir. Númer er ekki sama sem lotteríseðill. Hverju númeri má skifta og er venjulega skift í fleiri seðla, og fer sú skifting eftir fyrirmælum reglu gerðar hvers einstaks lotterís. Venjulega er skift í 1/2, 1/4, 1/8 og jafnvel 1/16. Þessi skifting táknar það, að sá, sem kaupir t. d. 1/2 seðil eða 1/4 seðil borgar ekki fyrir seðilinn meira en 1/2 eða 1/4 af því, sem númerið kostar, en hefir á hinn bóginn heldur ekki von nema um 1/2 eða 1/4 í vinningsvon. Úthlutun vinninganna eða dráttunum er svo háttað, að hafðir eru 2 hjólkassar, annar er númerakassi, hinn vinningakassi. Er fyrst tekinn einn seðill úr númerakassanum og jafnframt einn seðill úr vinningskassanum og segir hann til um, hver vinningurinn sé. Ef númerið er óskift, kemur allur vinningurinn í einn stað, en ef númerinu er skift í smærri parta, segja brotin til um skiftingu vinningsins. Síðan er hjólunum snúið og svo dregið úr báðum kössunum í senn, og svo áfram á sama hátt, unz allir seðlar eru þrotnir í vinningakassanum; þá er drættinum lokið. Þessi skifting seðlanna í smærri parta er gerð í því skyni, að sem flestir geti átt kost á að eignast vinningsvon, og jafnframt til þess að girða fyrir það, að menn leggi út meira en þeir treysta sér. Lotteríin reynast alstaðar gróðastofnanir. Gróðinn fer eftir mismuninum á upphæð vinninganna og upphæð iðgjaldanna. Upphæð vinninganna er auðvitað alt af lægri en upphæð iðgjaldanna. Því meiri sem munur upphæðanna er, því meiri verður gróði lotterísins. Samkvæmt þessu frv. stendur hlutfallið milli upphæðar vinninga og upþhæðar iðgjalda í sama hlutfalli sem 70:100, og má það heita gott, samanborið við sum önnur lotterí. Í Hamborgarlotteríinu t. d. er hlutfallið 65:100, ef eg man rétt. Til eru þó lotterí, sem gera minni mun vinninga og iðgjalda en hið fyrirhugaða ísl. lotterí, t. d. danska ríkislotteríið. Lotterí eru til í flestum löndum og eru tvennskonar, annaðhvort eign ríkisins eða seld á leigu til einstakra manna með einkarétti til seðlasölu. Í Danmörku eru til hvorutveggja þess konar lotterí. Stærsta lotteríið þar, Klasse-Lotteriet, er eign ríkisins. Kolonial-lotteríið svokallaða, er aftur í móti einstakra manna eign. Lotterí eru hvervetna háð eftirliti ríkisstjórnar. Er þar með girt fyrir óskil og óráðvendni af hálfu eigandanna. En aðalástæðan til þess að lotterí eru leyfð, er sú, að ríkið leggur lotteríunum að greiða tiltekið gjald, oft stórfé, til ríkissjóðs, annaðhvort tiltekinn hluta af tekjuafganginum, eða ákveðinn háan skatt. Hér á landi hefir aldrei verið til lotterí, og verður líklega seint. Til þess ber einkum tvent: Þjóðin er of fátæk og fámenn til að bera lotterí, og í annan stað er ekki að vænta héðan viðskifta við útlendinga. Fjarlægð of mikil og póstsamgöngur of strjálar til þess að útlendir viðskiftamenn mundu kaupa hér seðla að nokkru ráði. Þeir eru vanir því að fá samstundis fregnir um vinningana, en þær mundu þeir ekki geta fengið héðan nema með símanum, en það yrði altof dýrt og jafnframt óáreiðanlegt. Þó er ekki því að heilsa að vér séum lausir við lotteríspilamensku. Þeir munu ekki fáir, sem „spila“ í hinum dönsku lotteríum, Klasselotteríinu, Vare- og Industri-lotterínu og Kolonial-lotteriinu, og jafnvel í lotteríum utanríkis, einkum í Hamborgarlotteríinu. Nú fyrst er farið fram á heimild til þess að stofna íslenzkt lotterí, og þó í rauninni að eins að nafninu til. Frv. hljóðar ekki um stofnun lotterís á Íslandi, heldur fyrir Ísland. Landssjóði mundi verða að þessu mjög mikill tekjuauki, ekki minni en um 100 þús. kr. á misseri eða um 200 þús. kr. á ári, en ef vel léti miklu meiri. Að öðru leyti getur lotteríið ekki talist vera „fyrir“ Ísland. Leyfisleitendur hugsa ekki til að selja hér nema lítið eitt af seðlum í mesta lagi 2000 seðla. Það er til þess ætlast, að stjórn lotterísins sitji í Kaupmannahöfn og að þar fari dráttur fram. Kemur það til af því, að viðskifti lotterisins verða nálega eingöngu við útlendinga, og því nauðsynlegt, að dráttstaðurinn sé greiður aðgöngu, enda getum vér ekki gefið leyfisleitendum ávísun upp á aðsetur í nokkru öðru landi en Danmörku, og þó vitanlega ekki nema því að eins, að konungur samþykki það. Eg hefi heyrt, að sumum þætti óviðurkvæmilegt að í stjórninni ættu að sitja 3 Danir og 3 Íslendingar. Ástæðan til þess er sú, að ef Íslendingar væru fleiri í stjórninni en Danir, mundu heyrast raddir um það meðal Dana, að hagsmuna danskra lottería væri ekki nægilega vel gætt. Af sömu ástæðu er ekki í frv. bönnuð sala danskra lotteríseðla hér og hinu fyrirhugaða lotteríi ekki leyfð seðlasala í Danmörku. Frumvarpinu mundi vafalítið verða neitað um staðfestingu, ef ekki væri reynt að stýra hjá skerðingu danskra lotteríhagsmuna, og þá næðist ekki einkatilgangur vor flutningsmanna, sá að afla landssjóði tekna, fyrirhafnar og áhættulaust. Fyrirkomulag þessa fyrirhugaða lotterís er mjög líkt því, sem er í danska Kolonial-lotteríinu: 2 „Serier“ á ári eða flokkar, eins og þetta frv. kallar það, og 6 drættir í hvorum flokki. Vinningarnir munu eftir frv. 70% af iðgjöldunum öllum samanlögðum. Iðgjaldið er 150 fr. eða 108 kr., en í Kolonial-lotteríinu mun það vera 120 kr. Einkaleyfið getur löggjafarvald vort tekið aftur endurgjaldslaust að 15 árum liðnum. Eins og þegar er getið um, á landssjóður vísa von á 200.000 kr. árgjaldi. Hér er því ekki um lítilræði að ræða honum til handa. Hins vegar leggur hann ekki annað til en nafnið eitt og í orði kveðnu ábyrgð á því, að tryggingarsjóður lotterísins sé fyrir hendi. Í orði kveðnu segi eg, því að lotteríið má ekki taka til starfa fyr en tryggingarsjóðurinn er á takteinum og kominn í vörzlur stjórnarinnar. Ábyrgð landssjóðs er því að eins nafnið eitt. Enda er það áskilið í frv., að ef tryggingarsjóðurinn er ekki fyrir hendi, þá falli einkaleyfið niður. Fyrir þetta á landssjóður að fá 100 þús. kr. á misseri eða 200 þús. kr. á ári, ef vel lætur eða seljist seðlarnir vel miklum mun meira, en aldrei minna en 100 þús. kr. á misseri eða 200 þús. kr. á ári, hvernig sem gengur, auk hálfra þeirra vinninga, sem ekki er vitjað í tæka tíð. Lámarksupphæð árgjaldsins, um 200.000 kr. á ári eða 400.000 kr. á fjárhagstímabili, er trygð landssjóði með því, að leyfishafar setja tryggingu fyrir því, að misserisgjaldið til landssjóðs sé greitt í réttan tíma. Eg sé ekki betur, en að málið sé vel íhugunarvert. Býst við að hv.þd. þyki ástæða til að athuga frumv. í nefnd og vilji þá líklega vísa því til skattamálanefndarinnar, þar sem hér er um að ræða væntanlega búbót til handa landssjóði. Ekki geri eg þó till. um nefndarskipun.

Jón Jónsson Rv. Eg legg til, að málinu sé vísað til skattamálanefndarinnar.

Jóhannes Jóhannesson Eg er hlyntur því, að málið gangi til skattamálanefndarinnar til athugunar. Meðal annars skal eg benda á það, að samkvæmt staflið f. í 1. gr. er misserisgjaldið ekki nema 2% af iðgjöldunum og þó ekki nærri eins hátt og eg veit að tíðkast í lotteríum annarstaðar, og væri vert að nefndin íhugaði, hvort eigi mætti hækka það að mun. Ennfremur er einkaleyfistíminn, sem í frv. er ákveðinn 40 ár, þó að slíta megi eftir 15 ár, ískyggilega langur. Loks vil eg biðja nefndina að athuga hvort eigi væri rétt, að leyfishafarnir notuðu rétt sinn eftir frv. innan ákveðins tíma, þannig að veita mætti öðrum leyfið ef þeir gerðu það ekki.

Ráðherrann (H. H.) Eg verð að taka í sama streng sem háttv. 1. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh,). Það er óvenjulega lágt árgjald, sem leyfishöfum er gert að greiða til landssjóðs, að eins 2°/0 af iðgjöldunum. Eg held, að óhætt væri að setja það nokkru hærra. Landið lánar leyfishöfum nafn sitt, til þess að þeir geti grætt mikið fé, sem þeir ella hefðu ekki tök á að vinna sér inn, og það ætti að metast ekki lítils vert. Háttv. flutningsm. (L. H. B.) sagði, að lágmark missirisgjaldsins til landssjóðs væri 100 þús. kr. Það ekki alveg nákvæmt. Samkvæmt 1. gr. frv. er lágmark missirisgjaldsins 138 þús. fr., og nær það ekki 100 þús. kr., jafn vel þótt frankinn sé reiknaður 72 aura, sem er hátt. En að missirisgjaldið komist nokkurn tíma upp í 150 þús. kr., eins og mér virtist háttv. flutningsm. gera ráð fyrir, því er eg deigur að trúa. En þetta eru að eins smáatriði til athugunar. Eg skil ekki, hvers vegna á að slá því föstu endilega, að 3 danskir menn séu í stjórninni og hví ekki megi selja í Danmörku né nýlendum Dana. Um það fær væntanleg nefnd líklega skýringar frá flutningsmönnum. Einkaleyfistíminn er nokkuð langur, 40 ár. Að vísu er landsstjórninni heimilt, sé eg, að slíta einkaleyfinu eftir 15 ár, þó að eins ef ástæða þykir til að fyrirmuna, að íslenzkt lotterí sé lengur rekið. Eg get hugsað mér það, að ekki yrði það ofan á, þegar þar að kæmi, að slíta samningnum alveg, vegna teknanna, en ef til vill mundu menn vilja hækka árgjaldið. Orð greinarinnar þyrfti að rýma samkvæmt þessu, þannig að opin leið væri til þess að landið eftir 15 ár veitti leyfið öðrum, sem betur byði, eða notaði rétt sinn sjálft. Eg kann ekki vel við orðalagið á 1. gr. g. 3. mgr. Þar stendur: „Ráðherra Íslands hefir eftirlit með og ábyrgist, að trygging sú, sem hér um ræðir, sé til“. Þessu þyrfti að breyta. Það er ekki til neins að láta ráðherra einan bera ábyrgð á tryggingarfénu. Ábyrgðina verður að leggja á landssjóð. Sennilega er það og meiningin, að ráðherra ábyrgist fyrir landssjóðsins hönd. Eg hefi ekki ástæðu til þess, að fara nánara út í frv. nú; vona, að væntanleg nefnd taki þessar bendingar til greina.

Bjarni Jónsson Eg stend upp til þess að gera fáeinar sundurlausar athugasemdir um frv. þetta. Eg er samþykkur hæstv. ráðherra um það, að undarlegt sé, að vér séum að setja lög um Dani, taka það beint fram, að 3 Danir skuli eiga sæti í stjórn þessarar fyrirhuguðu happadrættisstofnunar. Íslenzk löggjöf ætti ekki að skipa fyrir um annað en íslenzk mál, en láti annað afskiftalaust Hér mundi nægja að segja til um það, hve margir Íslendingar skuli skipa stjórn stofnunarinnar, og láta svo ráðast hverrar þjóðar menn hinir yrði. Háttv. flutningsm. (L. H. B.) gat þess, hví það gegndi, að frv. kveður svo á, að Dönum sé heimilt að selja sína happadrættisseðla hér, en þessu félagi óheimilt að selja sína seðla þar. Ef ástæður eru svo bágar með Dönum, að þeir séu neyddir til að beita oss slíku misrétti, er bezt að lofa félaginu að eiga heima hér, og þá er það nær því að vera íslenzkt en með þeim hætti sem frumv. gerir það úr garði. Eg geri ekki mikið úr þeirri ástæðu háttv. flutningsm., að menn séu svo bráðlátir að vita vinningana, að nota þurfi síma til að birta þá. Birting í blöðum mundi nægja og ekki mundi félagið þurfa að festa upp slík brekán sem tíðkast upp að festa við götur stórborganna eftir hvern drátt. Ef til kæmi, að nota þyrfti síma, þá væri ekki tiltökumál að gera það, nema um meiri háttar happdrætti og mundi það ekki verða mjög dýrt. Það er ýmislegt fleira sem vert er athugunar og laga þyrfti. Sérstaklega er mér óljóst það ákvæði frv., er ræðir um stimpilgjald. Mér skilst, að það gjald muni ekki renna í landssjóð, því að eigi höfum vér lög um stimpilgjald. En ef tilgangurinn er sá, að kaupa skuli danskan stimpil og andvirðið þar fyrir renna í danskan sjóð, þá þykir mér sem Danir fái helzt til mikinn arð af fyrirtæki þessu, þegar þess er þó gætt, að eigi má selja happdrættisseðla félagsins í Danmörku. - En vera má samt, að tilætlunin sé, að hér sé hafður íslenzkur stimpill og gjaldið renni þá í landssjóð. Þetta skýrist væntanlega, meðal annars, í nefndinni. Háttv. flutn.m. (L. H. B.) mintist á það, að gegn þessum tekjuauka legði landið ekkert fram nema nafnið. En hvers virði er nafn Íslands?  (Jón Ólafsson: 200 þús. kr. í öllu falli!)  . Vera má að 200 þús. kr. sé nóg, ef fyrirtækið er Íslandi til sóma. En ef fyrirtækið reynist á aðra lund, til hversu margra peninga mundi þá metast sómi landsins. Um öll þessi atriði vænti eg mér fullnaðarskýringa í nefndinni.

Flutningsm. (Lárus H. Bjarnason) Eg vil þakka háttv.þm. fyrir yfirleitt góðar undirtektir undir málið. Það er ekki nema eðlilegt, að margar fyrirspurnir og athugasemdir komi fram viðvíkjandi frv. og skal eg reyna að leysa úr þeim eftir megni, þótt eg búist ekki við að geta svarað þeim til fulls við þessa umr. Ef frv. verður vísað til skattamálanefndarinnar, þá mun hún hafa í huga allar þær athugasemdir, sem fram hafa komið. Háttv. 1. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) stakk því fram, hvort ekki mundi heppilegra að hafa misserisgjöldin nokkuð hærri en gert er ráð fyrir í frv. Eg býst ekki við að neitt væri því til fyrirstöðu frá löggjafarvaldsins hálfu, en það gæti verið nokkur áhætta að setja þau mjög mikið upp, vegna leyfisleitenda - hætt við að þeir mundu síður vilja ganga að því, en óhætt og jafnvel sjálfsagt er að reyna það, enda skal það gert. Líka gæti verið heppilegra að setja leyfisleitendum einhvern ákveðinn frest þangað til lotteríið tæki til starfa, til þess að þeir gætu ekki dregið málið á langinn. Háttv. ráðherra (H. H.) rengdi það, að misserisgjaldið mundi nema 100 þús. kr., en það verður ekki rengt með réttu. Raunar er það ekki víst, að gjaldið verði altaf nákvæmlega 100 þús. kr. Það fer eftir gangverði frankans. Nú sem stendur er gangverðið sagt 72,8 au., og verður þá misserisgjaldið sama og ráð er gert fyrir í frv. Hækki gangverðið aftur á móti, hækkar misserisgjaldið að sama skapi. En niður úr 72 au. fer gangverðið aldrei og mundi þá misserisgjaldið nema 99.360 kr. - að eins 640 kr. fátt í 100 þús. kr. Hæstv. ráðherra (H. H.) fann að því nú, að ákveðið er í frv., að 3 danskir menn skuli sitja í stjórn lotterísins. En það var ákveðið vegna þess, að við bjuggumst við, að danskir lotteríeigendur mundu þá síður leggjast á móti málinu. Annars skiftir það ekki miklu máli hverrar þjóðar mennirnir eru, því að ráðherra Íslands á að útnefna þá alla, bæði þá íslenzku og dönsku og búa til erindisbréf þeirra o. s. frv. Þá þótti hæstv. ráðherra það athugavert við frv., að ekki mætti selja seðlana í Danmörku. Það þótti okkur nauðsynlegt ákvæði, vegna þess, að hætt er við að okkur gengi illa að koma málinu fram, ef lotteríið ætti að keppa við dönsku lotteríin - Klasse- og Kolonial-lotteríið. Frá Íslendinga hálfu væri auðvitað ekkert því til fyrirstöðu, að seðlarnir yrðu seldir í Danmörku, en eg er hræddur um að slíkt ákvæði gæti orðið málinu Þrándur í götu. Bæði háttv. 1. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh) og hæstv. ráðherra (H. H.) þótti einkaleyfistíminn nokkuð langur - 40 ár. Eg get fullvissað þá um, að leyfisleitendur leggja ekki mikið upp úr þessu ákvæði. Hitt ber frekar að líta á, að eftir 15 ár getur löggjafarvaldið heimtað að lotteríið hætti störfum sínum. Út af ræðu háttv.þm. Dal. (B. J.), þá skal, hvað við víkur þeim athugasemdum hans, er fóru í sömu átt og hæstv. ráðherra (H. H.) og hv. 1. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.), vísað til svars míns til þeirra. En viðvíkjandi því, er hann sagði um stimpilgjaldið, þá skal eg geta þess, að leyfishafendur búast við að þurfa að stimpla seðlana í Danmörku, og þar sem þeir verða að borga 2% af upphæð iðgjaldanna til landssjóðs, þá þykjast þeir ekki hafa ráð á að bæta við sig stimpilgjaldinu. Viðvíkjandi láninu á nafninu, þá skal eg geta þess að það er háttv.þm. Dal. (B. J.) auðsjáanlega tilfinnningamál. En fyrir okkur flutningsm. er þetta frumv. alls ekki tilfinningamál - það er okkur höfuð mál en ekki hjartans mál - ekkert annað en óbrotið fjárspursmál fyrir landssjóð. En sé það háttv.þm. Dal. (B. J.) tilfinnningamál, þá er ekki hægt að ræða það með rökum við hann. Annars er okkur flutningsm. þetta mál ekkert kappsmál. Við flytjum það að eins til þess að verða við ósk hæstv. ráðherra um að alþingi afli landssjóði fjár. Eg bar frv. undir einn hv.þm. í Ed;, einhvern glöggasta mann þingsins á fjármál, og bað hann að líta yfir það. Hann fann ekkert að frv. Honum þótti, sem mér, frv. færa landssjóði fundið fé. Eg get ekki séð, að eg misbjóði á neinn hátt sóma landsins, þótt eg flytji frv. sem aflar landssjóði mikilla, óvæntra, tekna. Geri aðrir betur!

Flutningsm. (Stefán Stefánsson) Eins og hv.þm. mun kunnugt fluttum við þm. Eyf. á síðasta þingi sams konar tillögu við fjárlögin og þetta frv. fer fram á, er nú liggur fyrir. Sú till. fékk þá góðan byr hér í deildinni, en var feld í hv. efri deild. Það sem frv. leggur til, er að prestmatan, sem er 2 hundruð á landsvísu og borguð er til prestanna til Grundarþinga og Akureyrar, leggist til viðhalds kirkjunni á Grund í Eyjafirði, þangað til sú sóknarskipun er komin á í héraðinu, að árlegar auknar tekjur kirkjunnar frá því sem er frá sóknarmönnum, nemi jafnhárri upphæð og prestsmatan. Þessari tillögu var andmælt að eins af einum háttv.Nd.-þingmanni á síðasta þingi, öðrum þingmanni S.-Múl., en framsögumaður fjárlaganefndarinnar lýsti yfir því, fyrir nefndarinnar hönd, að hún vri tillögunni samþykk, með sérstöku tilliti til þess, að eigandi kirkjunnar, Magnús Sigurðsson, hefir bygt hana af grunni af eigin efnum, svo að hún er ein hin vandaðasta kirkja á landinu, og þetta því að skoða sem viðurkenning fyrir framtakssemi hans. Þessi kirkja er reist fyrir 7 árum og var þá hin gamla kirkja orðin svo hrörleg, að við slíkt var ekki unandi, en sjóður kirkjunnar þá ekki nema 1.990 kr. Kirkjueigandi áleit engan vafa á, að þess mundi eigi langt að bíða, að sameinaðar yrðu kirkjusóknir í Eyjafirði og kirkjum þar af leiðandi fækkað. Á þessu svæði, sem hér er um að ræða eru nú 7 kirkjur og væri það harla óeðlilegt, ef einn prestur ætti eftir sameiningu beggja prestakallanna að þjóna þeim öllum. Kirkjumálanefndin áleit og, er hún sat á rökstólum, að rétt væri að fækka þessum kirkjum svo að þær yrðu að eins 3, og mundi þá að sjálfsögðu langmest bætast við Grundarsókn. Sennilega er breytinga í þessa átt ekki lengi að bíða - og munu þá auknar tekjur kirkjunnar frá sóknarmönnum nema eins mikilli upphæð og prestsmatan, svo að hér er ekki að ræða um langt tímabil, eftir því sem mér sýnist málið liggja fyrir. Með kirkjubyggingunni er það því eiginlega gert mögulegt, að sóknasameiningin geti átt sér stað, án tilfinnanlegs kostnaðar, annaðhvort fyrir söfnuðinn eða hið opinbera. Málið hefir verið borið undir prófast og biskup og hafa þeir báðir verið því eindregið meðmæltir. Skal eg með leyfi hæstv. forseta lesa upp bréf biskups, um málið, til okkar þm. Eyfirðinga. Það hljóðar svo: „Mér barst í dag frá prófasti í Eyjafjarðarprófastsdæmi erindi frá eiganda Grundarkirkju, Magnúsi óðalsbónda Sigurðssyni á Grund, þar sem hann fer fram á, að prestsmatan, 2 hndr. á landsvísu, sem hann greiðir presti í Grundarþingum að 2/8 og Akureyrarpresti að 1/3, megi framvegis ganga til Grundarkirkju, en prestunum bætist aftur úr prestslaunasjóði. Er beiðni þessari snúið til Alþingis, sem nú er saman komið, en henni ráðstafað til prófasts og biskups til meðmæla. Prófastur hefir mælt hið bezta með beiðninni, fyrir þá sök, hve Magnús hefir mikið lagt til kirkju sinnar og hvergi er neitt berandi saman við það um land alt, fyr né síðar. Í samráði við Magnús, í símtali, í dag, beini eg málinu til háttvirtra þingmanna Eyjafjarðarsýslu til flutn- og beztu fyrirgreiðslu. Eg býst eigi við því, að fjárveitingarvaldið vilji fella niður prestsmötuna að fullu, en lítil viðurkenning væri það, og harla makleg, að prestsmatan mætti nú í bili, meðan Grundarsókn er eigi stækkuð við sóknasameiningar, ganga til viðhalds hinni einkar veglegu kirkju. Stendur þannig svo alveg sérstaklega á, að ekki mundi það vera neitt viðsjált fordæmi. Skilst mér að slíkri veiting mætti að koma með athugasemd við fjárveitinguna til Prestslaunasjóðs. Hugsun Magnúsar bónda mun hafa verið sú, að allur fjörðurinn fram, ætti kirkjusókn að Grund, og nógu er kirkjan stór til þess. En eg tel nú samt líklegt að í hinu sameinaða Grundarþinga-prestakalli - Grundarþingum fornu og Saurbæ - verði 3 kirkjur, í stað 7 nú, og mun þá langmest bætast við Grundarsókn. Lengi getur þeirra breytinga eigi orðið að bíða, eins og á stendur, kirkjusameiningin óumflýjanleg þegar prestaköllin sameinast. Þetta framlag í viðurkenningarskyni við kirkjueigandann, stæði því aldrei nema örfá ár. Þegar Grundarkirkja ætti þrefalt fleiri gjaldendur en nú, væri einhver vegur til að halda henni við, og vátrygðri, o. s. frv., en ekki minsta viðlit til viðhaldsins, og um endurgreiðslu hinnar afarmiklu skuldar væri ekki að tala, með þeim tekjum, sem kirkjan nú hefir, svo sem frá er skýrt í beiðninni. Sendi eg hv. þingmönnum Eyjafjarðarsýslu nefnt bréf Magnúsar með þeim ummælum og meðmælum. Af þessu má sjá undirtektir biskups, sem eg vona að hv. deild taki til greina. Tekjumissirinn, sem leiðir af þessu frv., fyrir prestana til Grundarþinga og Akureyrar er ætlast til að bætist þeim úr prestlaunasjóði. Eg sé svo ekki að þörf sé á að tala lengra mál fyrir þessu frv. Að eins skal eg geta þess, að það hafa gleymst eða fallið úr í prentsmiðjunni, aftan við 3. gr. frumvarpsins þessi orð: „Auk þeirra tekna, er nú eru“. Þessi fáu orð ættu að geta komist inn í frv. við 2. umr. Nefndarsetning álít eg ónauðsynlega, en vildi óska að málinu yrði vísað til 2. umr. og vona að því verði tekið eins vel hér í deildinni og á síðasta þingi. Mér finnst það í alla staði eðlilegt og jafnvel sjálfsagt af þinginu að meta að verðleikum við kirkjueigandann, hinn frábæra dugnað hans og stóru fjárframlög - þar sem hann gekk að því sem vísu, að hann fengi það fé, sem hann lagði fram til kirkjubyggingarinnar, aldrei endurgoldið. Tekjur kirkjunnar gera ekki betur, þó frumvarpið verði samþykt, en hrökkva fyrir viðhaldi kirkjunnar, en borgar að líkindum ekki nema af höfuðstólnum til núverandi kirkjueiganda, jafnvel þótt sóknasameining eigi sér stað, enda er það ekki það, sem fram á er farið, hvorki með frumvarpinu, eða af Magnúsi á Grund. Þingið þarf heldur ekki að óttast það, að þetta frv. skapi hættulegt fordæmi, því að það er harla ósennilegt að margir verði til þess að leggja annað eins fram og þessi maður hefir gert, og þó svo væri, þá teldi eg það, síður en svo, skaða fyrir hið opinbera heldur mjög mikið happ, ætti slíkt tilfelli sér stað sem þetta.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það er ekki skemtilegt að tala fyrir tómum bekkjum. Annaðhvort er að hv. 1. þm.. Eyf. (St. St.) hefir verið svo mælskur að tala þá tóma, eða það er eitthvert sérstakt aðdráttarafl í Ed., sem dregur þingmenn þangað. En þar sem forseti hefir ekki frestað fundi og eg hefi beðið um orðið, þá skal eg taka það fram, að eg er því algerlega mótfallinn, að landssjóður fari að leggja á sig enn þyngri gjöld til kirkna en lögboðin eru. Einkum nú, þegar sýnt er, að fjöldi manna óskar eftir aðskilnaði ríkis og kirkju, virðist það nokkuð undarlegt og harla óheppilegt að vera að reyra kirkjuna fastari böndum við landssjóð. Mér virðist líka háttv. flutningsm. (St. St.) fara dálitla krókaleið í þessu máli. Það er eins og þeir ætli að dylja menn þess eða klóra yfir það, að það er á landssjóði, sem þessi auknu útgjöld lenda. Hvaðan á að taka féð til uppbótar prestunum í Grundarþingum og Akureyri? Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) segir að það eigi að taka úr prestlaunasjóði - af lögboðnum útgjöldum landsins til kirkjunnar. En hver fyllir prestlaunasjóð, og hvaðan á að taka féð er hann þrýtur - og hann þrýtur ávalt? Auðvitað úr landssjóði. Það mætti því alveg eins fara hér hreint að verki og sækja um styrk úr landssjóði. Þótt eg efist als ekki um, og viti með vissu, að þessi maður, sem farið er fram á að fé sé veitt til, sé mesti sæmdarmaður og alls góðs maklegur, þá sé eg ekki að það komi svo mikið landssjóði við. Hann hefir ekki bygt kirkjuna fyrir landssjóð. Hann er sjálfur eigandi hennar. Og hafi hann kastað út fé til fyrirtækis, sem ekki rentar sig, þá er það hans eigin sök. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) gat þess, að þó að þetta fé yrði veitt nú, þá mundi það als ekki hrökkva til að borga vexti eða afborganir af láninu til kirkjubyggingarinnar. Eg vil biðja hv.þm. að taka eftir hvað í þessu liggur. Það þýðir það, að þegar kirkjan er komin að falli - hún er reist úr timbri - þá verður landssjóður bæði beðinn um nýja kirkju og einnig farið fram á það, að hann hlaupi undir bagga með afborganir af láninu. Hér mundi því leggjast stór byrði á landssjóð, ef vér sköpuðum þannig lagað fordmi með því að samþykkja þetta frv., án þess að hugsa um afleiðingarnar. Svo er og þess að gæta að þessi maður hefir líka að nokkru fengið endurborgað þetta verk sitt, sem hann hefir gert óbeðinn. Hann er efnamaður; hann hefir fengið almenningslof um alt land og í öllum blöðum; hefir verið krossaður o. s. frv.; það er líka talsverð viðurkenning. Eg vildi, eins og eg hefi tekið fram, óska þess, að málið gangi alls ekki til 2. umr., en verði felt þegar í stað.

Flutningsm. (Stefán Stefánsson) Háttv. þm. hefir ekki tekist að tala þm. inn í salinn, enda mun bannmálið í efri deild draga athygli þeirra meira að sér, en það mál sem hér er til umr. Eftir því sem mig minnir, koma andmælin úr sama horninu og á seinasta þingi, enda er mönnum kunnugt um það, að þessi hv.þm. er ekki svo viðkvæmur, þegar um kirkju- og trúmál er að ræða, að hann vilji leggja mikið í sölurnar þess vegna. Háttv. þm. virtist gera svoddan veður út af því er eg sagði, að með auknum tekjum kirkjunnar, sem fram á er farið með frv, mundi þó ekki gera betur en kirkjan héldist vel við, en þetta er ekkert annað en ein sönnun þess, að tilgangurinn er ekki sá að fara að endurgreiða eiganda kirkjunnar það fé sem hann hefir lagt fram. Það er rangt hjá háttv.þm., að frv. þetta geti orsakað það, að landssjóði aukist byrði þegar kirkjan fer að ganga úr sér, eða eyðileggjast - vegna þess, að þessi kirkja er ekki landssjóðseign. Hún er bænda-kirkja og eign Magnúsar á Grund, og það er hans skylda að kirkja sé á staðnum, en í hvaða ástandi hún er hefir hið opinbera lítið vald á og skylda hann til að halda við þessu stórhýsi er vitanlega ómögulegt. En hér er alls ekki verið að skylda landsjóð til neins. Það sem farið er fram á er aðeins sú sanngirniskrafa, að þessum manni sé sýndur dálítill viðurkenningarvottur með því að létta af honum árlegum kostnaði um nokkurt árabil, sem þó eingöngu er fyrir hið opinbera, eða styður að almennu kirkjulífi Annað ekki. Það er ekki nema fálm út í loftið, að hér sé nokkur hætta á ferðum.  (Jón Ólafsson: Er ekki hætt við að verði komið til landssjóðs seinna eins og nú til að biðjast hjálpar til þess að geta staðist kostnað.)  Slíkt þarf ekki að óttast af því, að með þessu er fengin trygging fyrir viðhaldinu, en alls ekki farið fram á nokkra greiðslu af þeim 23.000 kr. sem Magnús hefir lagt til byggingarinnar úr eigin vasa. Annars var ekki neitt í ræðu háttv.þm. sem var nokkuð nýjabragð að, svo eg sé ekki ástæðu til að svara honum fleiri orðum, en vona að háttv. deild veiti frv. fylgi.

Guðlaugur Guðmundsson Eg vildi taka í sama strenginn og háttv. flutningsm. þessa frv. (St. St). Eg álít full rök til að verða við tilmælum þessa manns, og það því fremur sem engin hætta er á, að fleiri menn á landinu vilji gera eða muni gera eins mikið fyrir sína kirkju eins og hann.  (Jón Ólafsson: Ásgeir gamli á Þingeyrum gerði meira)  . Og þótt svo færi, að einhver annar ynni kirkju sinni svipað afrek, sé eg ekkert á móti því að hann fengi einhverja viðurkenningu fyrir, á líkan hátt. Til eru þeir menn, sem telja það vafasamt hvort þetta prestmötugjald, sem stendur eftir frá gamalli tíð, ætti ekki að falla niður samkvæmt hinum nýju lögum um laun presta. Dómar um þetta eru ekki til, en vel getur svo farið að það verði innan skamms gert að dómstólamáli. Eigandi Grundarkirkju fer ekki fram á að fá endurgreidda vexti eða höfuðstól, heldur að eins að létt verði undir með sér með viðhald kirkjunnar, og eg býst alls ekki við að leitað verði hjálpar landssjóðs til að endurreisa kirkjuna þegar hún fellur. Full sanngirni mælir með að við þessum tilmælum sé orðið, enda hefir kirkjustjórnin mælt eindregið með því. Eg vil því leyfa mér að mælast til að frv. verði samþykt eins og það liggur fyrir. Eg skal líka geta þess, að kirkjan á Grund er einhver veglegasta timburkirkjan á landinu, og væri illa farið, ef þyrfti að leggja hana niður frá guðsþjónustugerð og gera hana að pakkhúsi. Maðurinn sem hér á í hlut þarf nú að byggja sér pakkhús. Auðvitað getur hann gert kirkjuna að pakkhúsi og bygt svo þess í stað einhvern pakkhúshjall og gert hann að kirkju í stað hinnar, en það mundu flestir telja illa farið. Eg verð að álíta það mjög skaðlegt ef þetta frv. yrði ekki samþykt, og tel það geta orðið að talsverðu slysi fyrir kirkjumálin í þessu héraði.

Jón Ólafsson Herra forseti! Hv. sessunautur minn (G. G.) talaði um þá miklu rausn sem bóndinn á Grund hefði sýnt með þessari kirkjubyggingu, og vil eg á engan hátt gera lítið úr því; en eg minnist þess, að Ásgeir gamli á Þingeyrum, sem margir þekkja, bygði steinkirkju á sinni jörð, miklu dýrari en þessa kirkju, og fór aldrei fram á neinn styrk úr landssjóði til þess. Hv. sessunautur minn gaf líka fyllilega í skyn, að eigandi Grundarkirkju mundi ef til vildi gera hana að pakkhúsi, ef þetta frv. næði ekki fram að ganga. Hann um það; látum hann í drottins bænum hafa 20-30 þús. kr. pakkhús - en bara á sinn kostnað sjálfs, en ekki landssjóðs. En eitthvað sæmilegt hús verður hann að reisa í staðinn, til guðsþjónustu Til þess er hann skyldugur. Það væri annars gaman að sjá af skýrslum biskups, hvað oft er messað á ári í þessari veglegu kirkju. Það er bent á meðmæli kirkjustjórnarinnar með þessari málaleitun. En hvenær skyldi kirkjustjórnin ekki mæla með styrk úr landssjóði til kirkna? Eg verð að halda því fram, að málið sé felt hér í deildinni eins og á seinasta þingi. Eg veit, að maðurinn sem hér á hlut að máli, er mesti sæmdarmaður - allrar viðurkenningar verður, en þetta er princip-vaid fyrir mér, og eg álít allskostar ranglátt og, fyrir afleiðinganna sakir, hættulegt, að samþykkja þetta frv. Hinum hv.þm. Ak. (G. G.) þótti ótrú legt, að landssjóðs yrði leitað til að byggja kirkjuna upp, er hún félli. En hvaða trygging er fyrir því? Krafan um það mundi verða bygð á því sama og nú: sanngirni við heiðursmann.

Ráðherrann (H. H.) Mér skildist á orðum hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), að hann héldi því fram, að þetta mál hefði verið felt hér í deildinni í fyrra. Það er ekki rétt. Það var samþykt hér í deildinni með öllum þorra atkv., og eg man ekki til að aðrir væru á móti því en einmitt hv.þm. sjálfur. En það var felt í Ed við umr. fjárlaganna, því tillagan var þá tekin upp sem fjárlagaatriði til bráðabirgða.

Flutningsm. (Matthías Ólafsson) Herra forseti! Aðalhugsunin með þessu frv. er að koma í veg fyrir að nokkur maður geti druknað í sjó eða vatni óbættur. Hin tíðu slys í sjó eru nú í seinni tíð orðin að hinu mesta áhyggjuefni þjóðarinnar, og þau lög sem nú eru til um vátrygging fyrir sjómenn hrökkva lítið til að bæta úr neyð, sem hlýzt af þessum slysum. Það hefir nú ekki vakað fyrir mér að með þessu frv., sem hér liggur fyrir, sé að fullu bætt úr þeim göllum, sem á eru í þessu efni eða að ekki sé þörf á frekari umbótum, en eg hefi ekki þorað að stíga lengra spor í bráðina. Ætlast er til að sérhver sjómaður sé skyldur að kaupa sér 1.000 kr. líftrygging og iðgjaldið fyrir hvert ár sé 10 af þúsundi (í 3. gr. er prentvilla 10% á að vera 10%0). Mér sýnist sjómönnum ekki ofþyngt þó þeir greiði þetta gjald. Í sumum héruðum ríkir sá hugsunarháttur, að menn vilja fá jafnmikið úr sjóðnum og þeir gjalda í hann. Þessi hugsunarháttur er gersamlega rangur og háskalegur. Hugsum okkur tvö héruð: Annað geldur 2.200 kr. í sjóðinn; á sama tíma drukna 2 menn og héraðið fær 800 kr. bætur. Hitt geldur 1.300 kr., en hefir á sama tíma fengið 5.200 kr. bætur fyrir 13 druknaða menn. Hvort héraðið væri nú betur sett á eftir, það sem tapaði 2 mönnum og fékk 800 kr. eða hitt sem misti 13 menn og fékk 5.200 kr.? Mundi það héraðið, sem misti 2 menn og fekk 800 kr vilja skifta? Eg held ekki. Það héraðið stendur auðvitað miklu betur að vígi, sem færri misti mennina. Yfir höfuð verður það hérað bezt úti, sem mest greiðir í sjóðinn í hlutfalli við það, sem það fær úr honum. Ef þessi hugsunarháttur, að vilja fá sem mest úr sjóðnum, skýtur nokkursstaðar upp höfði, verða beztu menn landsins að gera alt, sem í þeirra valdi stendur til að kæfa hann niður. Þeir verða að sameina kraftana til að gera sjómannastéttina framsýna og ötula í bardaganum við okkar sameiginlega óvin, óblíðu náttúrunnar, og þeir eiga allir að hafa gleði af því að stuðla að því að stríðið verði henni sem hægast. Eg býst nú við að ýmislegt sé athugvert við þetta frv., meðal annars málið. Eg er ekki eins mikill málfræðingur eins og æskilegt væri. Eg vildi óska, ef þetta frv. verður látið ganga til 2. umr., að því verði vísað til nefndarinnar í málinu um vátrygging fyrir sjómenn, og leyfðist nefndinni, samkvæmt 15. gr. þingskapanna, að bæta við sig 2 mönnum, því eg býst við að nefndarstörfin muni verða æði umfangsmikil. Það sem aðallega hefir vakað fyrir mér við samning þessa frv , er að koma í veg fyrir að nokkur maður, sem atvinnu stundar á sjó eða vötnum um lengri eða skemmrí tíma, hvort heldur er við fiskveiðar eða annað, geti drukknað óbættur. Til að ná því takmarki, gerir frumv. öllum slíkum mönnum að skyldu að kaupa sér líftrygging og láta innrita sig sem sjómenn. Sú innritun á fram að fara áður en lagt er út í vetrarvertíðina, fyrstu vertíðina á árinu. Líftryggingarupphæðin er sett svo lág sem hægt er, en er þó stór bót frá því sem nú er. Það sem tekið er fram í 4. gr. um undanþágu fyrir þá, sem ekki eru ráðnir í því á innritunartímanum, hvort þeir stundi sjómensku, sýnist sjálfsagt og skal eg ekki fjölyrða um það. Allir, sem innritaðir eru, skulu skyldir til að bera merki, sem ekki velkist eða skemmist, og skal á þeim vera ártal, svo ekki sé hægt að nota eldri merki. Slík merki eru engin hundsmerki, heldur sæmdarmerki. Goodtemplarar bera t. d. slík félagsmerki og þykir sómi að. Til að koma í veg fyrir að nokkur fari í sjó, sem ekki hefir merki, er formönnum bannað að taka merkjalausa menn á skip. Fyrir vestan er það altítt þegar menn vanta á bát vegna veikinda eða annara forfalla, að formenn taki óráðna menn í einn og einn róður. Þessir menn eru kallaðir ljótu nafni fyrir vestan, þeir eru kallaðir skipaskækjur. Þessir menn hafa hingað til getað farið í sjóinn óbættir. Síðasta dæmið kom fyrir í sumar vestur á fjörðum. Fátækur maður, sem hafði stundað fiskveiði á Ísafirði yfir vorvertíðina, var afmunstraður þar, tekur út á vorafla sinn og leggur á stað til Dýrafjarðar til að vera heima í sláttarbyrjun. En hann druknar á leiðinni, og eftirlifandi vandamenn hans áttu ekki heimtingu á neinum bótum, því hann var ekki lögskráður. Annað dæmi þessu líkt kom fyrir í fyrra á Patreksfirði. Sonur bláfátæks manns druknar í róðri og komu engar bætur fyrir, af því að hann var ekki lögskráður. Eg skal nú ekki lengja fundinn meira en orðið er. Eg vona, að hv.þm. sjái, að hugsunin í þessu frv. sé þess verð, að það verði látið ganga til 2. umr. Þó einhverju megi breyta til batnaðar í frv, vona eg að aðalhugsunin megi haldast óbreytt.

Guðlaugur Guðmundsson Eg leyfi mér að stinga upp á því að frv. verði, að lokinni umræðu, vísað til nefndarinnar í málinu um vátrygging sjómanna.

Flutningsm. (Matthías Ólafsson: Herra forseti! Mætti eg biðja um að nefndin fengi leyfi til að bæta við sig tveim mönnum.

Forseti: Slík málaleitun kemur vanalega frá formanni nefndar, ef viðbótar þykir þurfa.

Guðl. Guðmundsson Það er talsvert þýðingarmikið mál sem hér er á ferðinni, og býst eg við að sýslunefndum og bæjarstjórnum þyki lagt á sig æði hátt gjald með frv. Hækkunin frá því sem nú er, ekkert smáræði. Í sumum umdæmum, eg nefni t. d, Eyjafjörð, nemur hún helmingi, og á öðrum stöðum, t. d. á Akureyri, verður kostnaðurinn þrefaldur við það sem hann er nú. Eg sé ekki á þessum skjölum sem hér liggja fyrir og málinu fylgja, að það hafi verið borið undir sýslunefndir og bæjarstjórnir, og skilst mér þó, að sveitarstjórnarlögin geri ráð fyrir að þessi stjórnarvöld hafi hönd í baga með slíkum málum sem þetta er. Það er ekki svo að skilja, að eg vilji ekki viðurkenna, að laun yfirsetukvenna séu æði lág, að minsta kosti í sumum víðlendum umdæmum, og að nauðsynlegt væri að hækka þau, en mér virðist samt sem áður þetta frumv. nokkuð stórstígt. Eg leyfi mér að leggja til, að málinu verði vísað til 5 manna nefndar að umr. lokinni.

Halldór Steinsson Frv. þetta er aðallega komið fram fyrir áskoranir fjölda yfirsetukvenna víðsvegar um land og það er ekki hægt að segja, að þær áskoranir séu ástæðulausar. Yfirsetukvennalögin frá 1875 eru úrelt og fullnægja alls ekki þeim kröfum sem yfirsetukonur nútímans gera með fullum rétti. Það eru ekki eingöngu laun yfirsetukvenna sem hér er kveðið á um, heldur og margt viðvíkjandi skyldum þeirra og starfsviði - ný ákvæði sem ekki eru í gömlu lögunum. Yfirleitt tel eg frumv. mjög til bóta, þó að eg hins vegar felli mig ekki við það að öllu leyti. Það hefir gengið í gegnum Ed., og verið breytt þar og felli eg mig vel við flestar þær breytingar. Því verður ekki neitað, að þetta er nauðsynjamál sem snertir þjóðina í heild sinni, og á það því fyllilega skilið, að því sé vel tekið. Eg leyfi mér að styðja tillögu háttv.þm. Ak. (G. G.), að 5 manna nefnd verði sett í málið að umr. lokinni.

Flutningsm. (Guðl. Guðmundsson) Eg legg til, að þessu frv. verði vísað til sömu nefndar sem í næsta máli á undan (yfirsetukvennafrv.).