Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Farið hefur verið nokkuð vel yfir frumvarpið og þær breytingartillögur sem fram hafa komið, en nokkuð undarlegar uppákomur hafa verið hér í dag því það er alveg ljóst að málið hefur frá upphafi verið vanbúið, frá því í fyrravetur að hér kom fram nýtt þingmál sem hæstv. iðnaðarráðherra lagði fram og hét Rannsóknir og nýting á jarðlægum auðlindum. Það frumvarp átti að taka við af núgildandi frumvarpi um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu en var svo meingallað að hæstv. iðnaðarráðherra náði því ekki fram á þingi vegna mikilla og margra athugasemda við það. Til að halda málinu vakandi kom hv. iðnaðarnefnd fram með breytingar á núgildandi lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Það frumvarp tók hæstv. ráðherra upp svo til óbreytt að undanskildu ákvæðinu um að áður en til úthlutunar kæmi til rannsókna og nýtingar auðlinda í jörðu skyldi stofna til nefndar til að setja niður reglur um hvernig hæstv. ráðherra skyldi úthluta leyfunum. Við vinnslu í hv. iðnaðarnefnd var ákvæðið um nefndina sem setja ætti reglur fyrir fram tekið upp aftur. Komið höfðu ábendingar um að að ákvæðinu slepptu gæti komið upp nokkurs konar stríðsástand eða mikil samkeppni á milli orkufyrirtækja að komast í rannsóknirnar og rétt væri að setja niður nefnd til að fullbúa rammann. Í nefndaráliti meiri hluta iðnaðarnefndar er sú breyting lögð til að nefndin verði sett á laggirnar. Hún á ekki að skila af sér fyrr en um miðjan september á þessu ári. Ef frumvarpið verður að lögum er rúmlega hálft ár og trúlega lengri tími sem mun líða þar til reglurnar verða settar. Á þeim tíma hefur hæstv. iðnaðarráðherra fullt leyfi til að úthluta leyfum til þeirra sem knýja á um að komast til rannsókna, eins og ég skil málið í dag. Nokkuð margir hafa sýnt mikinn áhuga á að komast hér í rannsóknir, bæði á vatns- og gufuaflssvæðum, en aðilar í vatnsaflsrannsóknum hafa haldið að sér höndum eins og fram kemur í frumvarpi hæstv. iðnaðarráðherra þar sem þeir hafa ekki haft fulla vissu fyrir því að þeir fengju virkjunarleyfi við framhald á rannsóknunum. Í frumvarpi ráðherra er kvörtunartónn um að það hafi verið frekar lítill áhugi orkufyrirtækja að fara í vatnsaflsrannsóknir m.a. vegna þessa. Í fyrradag lýsti hæstv. iðnaðarráðherra því yfir að þrjú álver væru í farvatninu og mikilvægt væri að halda áfram undibúningi þess að koma þeim til reksturs þegar Kárahnjúkavirkjun og álver á Reyðarfirði yrði komið í gagnið til þess að ekki yrði mikill skellur í efnahagslífinu. Til að ná fram nýjum álverum í fullan rekstur á þeim tíma veitti ekki af að drífa sig í rannsóknir og síðan framkvæmdir og virkjanir. Ég tel því mjög ólíklegt að hæstv. ráðherra muni bara bíða róleg þar til settar verða reglur um hvernig hún eigi að úthluta leyfunum enda er þegar búið að sækja um leyfi til ákveðinna staða og ekkert annað eftir en að gefa grænt ljós á það. Þetta er undirliggjandi ástæða til lagabreytinganna. Ég held, hæstv. forseti, að landsmönnum öllum ætti að vera ljóst að Vinstri hreyfingin - grænt framboð hefur barist af alefli gegn því að haldið verði áfram óbreyttri stóriðjustefnu. Við teljum að það sé að mjög mörgu leyti varasamt fyrir þjóðina. Í fyrsta lagi út frá umhverfissjónarmiðum þar sem umhverfisáhrif virkjana fyrir stóriðju eru mikil. Það þarf stór uppistöðulón, miðlunarlón, og þar af leiðandi eru áhrif virkjunarframkvæmda fyrir stóriðjuna í eðli sínu meiri en fyrir minni iðnað. Í öðru lagi efnahagslega þar sem allt er hér á suðupunkti. Við teljum ef við komumst í gegnum það tímabil sem stórframkvæmdirnar fyrir austan taka megum við þakka fyrir að framleiðslu- og útflutningsgreinarnar hafi þetta af þannig að þær verði í stakk búnar til að halda áfram. Þá veitir ekki af að gefa þeim andrými til að byggja sig upp aftur og ná eðlilegum rekstrargrunni. Ef horfa á til þess að mikil skil verða þegar stórframkvæmdunum fyrir austan lýkur má benda á að hæstv. ríkisstjórn ætlar að nota hluta af söluandvirði Símans til að fara í miklar framkvæmdir í vegagerð og jarðgangagerð og ég veit ekki hvað hún ætlar ekki að gera fyrir þá fjármuni. Samkvæmt upptalningum mætti ætla að hún ætli að margnýta söluandvirðið. Allavega eru þar fjármunir til að fara í framkvæmdir til að taka af þann skell sem kemur eftir Kárahnjúkavirkjun. Ef það dugar ekki til bíða mjög margar nauðsynlegar framkvæmdir og þar fyrir utan líður ýmis opinber starfsemi á Íslandi og mun líða fyrir að þrengja þarf svo að í opinberum rekstri meðan á framkvæmdunum fyrir austan stendur og þetta ástand varir að mál er að linni. Ég tel að þá sé lag að gefa aftur heilbrigðisþjónustunni, háskólanum og öðrum stofnunum möguleika á að starfa við eðlilegar aðstæður og láta af kröfunum um mikinn sparnað og aðhald í rekstri. Að þessu tímabili loknu munu margir bíða eftir að starfsemi komist í eðlilegt horf. Ég held því að við þurfum ekki að halda áfram þessari stóriðjustefnu eða hafa það sem ástæðu til að taka af eitthvert högg í efnahagslífinu. Þetta frumvarp tengist þeim frumvörpum sem ég nefndi áðan, hæstv. forseti, t.d. frumvarpi sem var lagt var fram í fyrra, um rannsóknir og nýtingu á jarðlægum auðlindum, sem er nýtingarfrumvarp. Það er eins og hugtökin umhverfisvernd, náttúruvernd, þ.e. að umhverfið njóti vafans, sé varla til og hafi ekki komist inn í hugsunarhátt þeirra sem semja þetta frumvarp. Hið sama má segja um frumvarp um vatnsvernd sem liggur fyrir þinginu. Það er eins. Og frumvarp til vatnalaga er sama marki brennt. Þar ráða nýtingarsjónarmið frekar en vatnsverndin. Þetta er sá grunnur sem ríkisstjórnin byggir á og því er manni ekki alveg rótt þegar maður veit hvað er undirliggjandi við breytingar á núgildandi lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Nýtingarsjónarmiðin eru allsráðandi. Út af fyrir sig er eðlilegt að styðja innihald frumvarpsins. Það er mjög eðlilegt að hafa í framtíðinni þá umgjörð og reglur að þeir sem fara út í rannsóknir á þessu sviði fái greiddan útlagðan kostnað eða kostnað samkvæmt rannsóknaráætlun. Ef það verður svo ekkert meira, ef hætt er við frekari framkvæmdir, ef ekkert verður af framkvæmdum eða einhver annar fær virkjunarleyfi þá er það eðlilegt. En áður en það verður eðlilegt er rétt að minna á að ákveðinn grunn vantar. Við þurfum að fara í gegnum og endurskoða vatnalögin, þar sem vatnsvernd og slík réttindi eru tekin fyrir. Við verðum að taka fyrir grunnvatnið út frá sjónarmiðum almannaheilla með það meginmarkmið að drykkjarvatn og almenn notkun sé í fyrirrúmi og eignarréttarákvæði skýr. Það er út frá almannaheill sem vatnalögin þurfa að komast í nýjan búning. Jafnframt þarf að ljúka rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Þar er búið að vinna fyrsta áfanga og setja í grófum dráttum upp þá virkjunarkosti sem fyrir liggja. Farið hefur verið yfir hugsanlega virkjunarkosti, bæði vatnsafls og jarðvarma og þau svæði sett upp í töflu þar sem bæði er tekið tillit til verndunarsjónarmiða, verðgildis verndunar á móti nýtingarsjónarmiðum og til orkugjafa. Þessi fyrsti áfangi benti til að þeir virkjunarkostir sem nú eru efstir á blaði, sem hugsanlegir fyrstu virkjunarkostir, voru samkvæmt uppsetningunni síst til þess fallnir að fara í vegna m.a. verndunarsjónarmiða og umhverfisgildis þessara svæða. Þar má nefna Kárahnjúkavirkjun, sem var efst á blaði, og Þjórsárver. Kárahnjúkavirkjun er komin vel af stað og Þjórsárverin sett á ís. Það er því skiljanlegt, út frá nýtingarsjónarmiðum, að enginn áhugi sé á því að klára þetta verk, að setja upp slíkan ramma. Ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að ég vonaðist að við bærum gæfu til að klára þessa vinnu, vitandi hvaða átök væru fram undan og ná sáttum um þau svæði. Þá er ég aðallega að tala um háhitasvæði og vatnsverndarsvæði sem við sem þjóð gætum sameinast um að vernda til framtíðar. Meðan menn sjá ekki að unnið sé með rammaáætlunina, það hefur hvergi komið fram og hún hefur ekki fengið lögformlegt gildi, meðan ekki er unnið áfram með hana hér á þinginu, vantar okkur alveg grunninn til að byggja á. Þá verður öll vinna að þeim málum, eins og hún hefur verið, handahófskennd. Í raun verður eingöngu farið í rannsóknir sem orkufyrirtækin sjálf hafa valið sér. Það er ljóst að Landsvirkjun, sem hefur verið ráðandi fram að þessu, hefur samkvæmt eldri lögum verið nokkuð einráð um inn á hvaða svæði hún fer. Segja má að hafi einu sinni verið farið í rannsóknir þá hafi það svæði verið eyrnamerkt áfram sem virkjunarkostur. Það hefur kostað blóð, svita og tár samanber Eyjabakkana og nú Þjórsárver, að komast frá rannsóknarferlinu með því að segja að þrátt fyrir að þar sé hagkvæmur virkjunarkostur sé af öðrum ástæðum, t.d. umhverfissjónarmiðum og verndargildi, ekki einu sinni bara fyrir okkur sem þjóð heldur fyrir heiminn allan líkt og gildir um Þjórsárverin, ástæða til að láta viðkomandi svæði í friði. Landsvirkjun hefur ekki enn gefið þá yfirlýsingu að stofnunin sé hætt við Þjórsárverin eða Norðlingaölduveitu, sú virkjun er eingöngu sett á ís. Þar er þó svæði sem hefur verndargildi, ekki bara fyrir okkur Íslendinga heldur fyrir heiminn allan. Rammaáætlun er sá grunnur sem þarf fyrir núverandi raforkusöluumhverfi, markaðsvæðinguna á orkunni og, það sem stefnir í, markaðsvæðingu á rannsóknunum. Í umsögn Orkuveitu Reykjavíkur er það harðlega gagnrýnt að ráðherra skuli geta höndlað með úthlutun raforkuleyfa þar sem raforkusalan sé komin á markað og því sé eðlilegt að rannsóknirnar séu líka á markaði. Það er stutt í það og ljóst að erlend fyrirtæki munu þar með koma að slíkum rannsóknum einnig. Ég nefndi áðan að ákveðið lagaumhverfi vantar. Að þeim lagaramma settum tel ég að við eigum að hafa skýrar reglugerðir um hvernig hæstv. iðnaðarráðherra eigi að úthluta rannsóknarleyfum. Mér finnst það umhugsunarvert, varðandi rannsóknarleyfin, þrátt fyrir það sem ég nefndi um rammaáætlunina, hvort ekki eigi að fara fram mat á umhverfisáhrifum áður en farið er inn á ósnortin svæði, t.d. Hágöngusvæðið, og inn á miðhálendið þar sem núna er ósnortin náttúra. Mér finnst eðlilegt að skoða hvort ekki eigi ekki að fara fram mat á umhverfisáhrifum við slíkar rannsóknarboranir. Þetta er sjónræn mengun og við getum ekki hvort tveggja, hæstv. forseti, markaðssett Ísland sem land með ódýra orku fyrir stóriðju og markaðssett Ísland sem hreint land, öðruvísi land og ósnortið land. Því síður getum við markaðssett landið sem fyrirmynd í sjálfbærri þróun, sem hreint land með litla loftmengun. Við gerum ekki bæði sleppt og haldið. Við getum ekki markaðssett landið sem hreint land eða, líkt og við gerum núna, markaðssett landið sem vetnisframleiðsluland ef við ætlum á sama tíma að halda áfram með stóriðjustefnu fyrir álframleiðslu. Það fer ekki saman, vatnsaflið er takmarkað. Hæstv. forseti. Rannsóknarleyfi þurfa ekki að fara í mat á umhverfisáhrifum. Það er ekki fyrr en tilraunaboranir eða rannsóknir leiða í ljós að hagkvæmt sé að fara í virkjunarframkvæmdir að fyrirhuguð virkjun þarf að fara í mat á umhverfisáhrifum. En þar er heldur ekki hægt að treysta löggjöfinni, eins og maður hefði viljað. Kárahnjúkavirkjun fór í gegnum mat á umhverfisáhrifum og það mat kolfelldi þá framkvæmd. Hins vegar varð pólitískur umsnúningur á niðurstöðunni. Framkvæmdin var réttlætt með aðgerðum sem áttu að draga úr áhrifum virkjunarinnar. Af því sést að hægt er að snúa öllu á hvolf ef vilji er fyrir hendi. Það er gert ef mat á umhverfisáhrifum sem slíkt stenst ekki pólitískan þrýsting ef svo má að orði komast. Þegar búið er að rannsaka og leggja út í mikinn kostnað þá hefur það út af fyrir sig, kostnaður við rannsóknina, verið notað sem rök til að halda áfram með framkvæmdina og fara í viðkomandi virkjun, samanber Norðlingaölduveitu. Það eru sett fram sem rök í málinu að búið sé að kosta svo miklu fé til rannsókna á þessu svæði að Landsvirkjun sé að kasta miklum fjármunum á glæ ef ekki verður haldið áfram og þeir fjármunir nýttir. Þetta heyrir maður sem rök við þessar aðstæður. En það er sem sé pólitísk stefna núverandi ríkisstjórnar að halda áfram á þessari stóriðjubraut sem knýr þetta allt saman áfram. Það er kannski þess vegna sem manni er órótt vegna þessara lagabreytinga á meðan ekki er látið af þeirri stefnu. Hæstv. forseti. Þegar verið var að leggja upp með þessa miklu virkjun og álframkvæmdir fyrir austan höfðum við, a.m.k. við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, uppi aðvörunarorð um að þetta væri allt of stórt inngrip í íslenskt efnahagskerfi. Við töldum að það yrði mjög erfitt fyrir aðrar útflutningsgreinar og undirstöðugreinar í þjóðfélaginu að komast í gegnum þetta tímabil. Ég læt það nú vera þó hæstv. ríkisstjórn hafi ekki hlustað á okkur og kallað okkur svartsýnisseggi og fortíðarhyggjuflokk og ég veit ekki hvað og hvað, það er allt í lagi. En nú stöndum við nákvæmlega frammi fyrir þessum afleiðingum. Fiskvinnslan berst í bökkum, það er verið að segja upp fólki. Það væri mjög fróðlegt að taka það saman hve margir hafa misst vinnuna í þessari undirstöðugrein, fiskvinnslunni, frá því að ruðningsáhrif þessara miklu framkvæmda fóru að segja til sín og gengi krónunnar varð svona sterkt. Mig grunar að þau störf sem hafa tapast séu fleiri en þau störf sem eiga að skapast í álverinu fyrir austan, og er ég þá að tala um þau störf sem þar skapast til framtíðar. Sú atvinna sem nú er í boði er tímabundin og þau miklu umsvif sem nú eru á miðsvæði Austurlands einnig. Það sem skiptir máli er það sem verður eftir. Nýjasta dæmið um störf sem tapast, þar sem gengi krónunnar er eingöngu kennt um, er frétt sem barst í síðustu viku þess efnis að laxeldi muni leggjast af í Mjóafirði. Ég er hrædd um að þegar þetta er allt lagt saman þá komum við ekki einu sinni út á sléttu heldur í mínus. Vonandi verður það þannig hringinn í kringum landið, þar sem fólk í sjávarplássum hefur misst atvinnuna við vinnslu sjávarafurða, að það skapist ný störf. En það er ekki sjálfgefið því að þetta ástand verður líka til þess að byggðirnar veikjast og fólk flytur í burtu. Hvað varðar þessi rannsóknarleyfi og framkvæmdaleyfi þá er það þannig, hæstv. forseti, að hagkvæmustu virkjunarkostirnir eru teknir fyrst og við getum sagt að það sé eðlilegt út frá nýtingarsjónarmiðum. Þegar við fórum út í stóriðju hér á landi - og það eru ekki mörg ár síðan, það er ekki einu sinni mannsaldur síðan fyrsta stóriðjan reis hérna - var farið í Þjórsársvæðið og það er nú næstum fullnýtt. Það er hægt að teygja það og toga enn frekar, það svæði, eins og m.a. með Norðlingaölduveitu, en það er svo til fullnýtt. Nú þegar Norðlingaölduveita hefur verið sett á ís eru það næstu skref að færa sig neðar í ána. Nú er verið að undirbúa það að fullnýta þetta svæði með því að setja upp fleiri virkjanir neðar í ána og þá niðri í byggð. Hæstv. forseti. Þær framkvæmdir munu ekki ganga alveg hljóðalaust fyrir sig. Eitt var að virkja uppi á hálendinu með þeim uppistöðulónum sem þar eru. - Menn töldu svo sem í byrjun að þangað ætti enginn leið, ekki nokkur maður, og það væri bara gott að sökkva öllum þessum sandi undir vatn. En málið horfir öðruvísi við núna. Viðhorf fólks breytist og við erum smám saman að læra það að svörtu auðnirnar eru hugsanlega með því verðmætasta sem við eigum. Þó okkur finnist svartur sandur e.t.v. ekki merkilegur þá er hann sjaldgæfur og það að sökkva svörtum sandi undir uppistöðulón er ekki jafnsjálfsagt í dag og var áður. - En það verður ekki einfaldur kostur að fá áframhaldandi virkjanir í Þjórsá niður í byggð Langisjór er ekki langt undan og það er mjög hagkvæmur virkjunarkostur líka út frá nýtingarsjónarmiði. Það er mjög auðvelt að nota Langasjó sem uppistöðulón en hann er ekki lengur úr alfaraleið. Hann er orðinn hluti af þeirri ímynd sem við erum stolt af og birtum af landinu í kynningarbæklingum. Djúpblái liturinn á Langasjó hrífur og snertir alla sem ná að upplifa vatnið. Það að nota Langasjó sem uppistöðulón, miðlunarlón, gerbreytir ásýndinni, bláminn hverfur og þar verður þá jökullitað vatn. Við höfum fram að þessu ekki sett verðmiða á náttúruna. Það er okkur til vansa. Við megum ekki fara út í frekari virkjanir öðruvísi en að verðleggja það sem við missum og þá verðleggja þá röskun á náttúru sem viðkomandi virkjun veldur. Náttúran er verðmæti, hún felur í sér peningaleg verðmæti en líka tilfinningaleg verðmæti og tilfinningaleg verðmæti ber líka að virða. Það er ekki gott að segja hvernig á að verðleggja tilfinningaleg verðmæti en það á ekki að gera lítið úr tilfinningum fólks og því sem við erum að selja í dag, eins og litnum og umhverfi Langasjós. Við getum notað þetta umhverfi sem kynningu á Íslandi, sem tákn fyrir hreinleika. Þar er um að ræða ímynd, þar er um að ræða tilfinningar og það eru verðmæti. Það eru líka verðmæti að horfa á fagurlitað Lagarfljótið, Löginn eins og hann er í dag, silfurlitað. Ég segi fyrir mig, og ég veit að ég tala fyrir munn margra á Héraði, að það er í mér kvíði að mega búast við litabreytingum á Lagarfljóti þegar Jökla dembist í fljótið. Allt snýst þetta um tilfinningar og tilfinningar hafa líka gildi. Við erum komin með, hæstv. forseti, stóran hluta af útflutningsverðmætum hér á landi yfir í álframleiðslu. Eins og hér hefur komið fram eru nú framleidd á ári um 280 þúsund tonn af áli. Fleiri beiðnir liggja fyrir, m.a. beiðni sem búið er að samþykkja um frekari framkvæmdir í Straumsvík þar sem áætlað er að framleiða um 280 þúsund tonn til viðbótar. Einnig má nefna Helguvík og síðan er búið að lofa álveri á Norðurlandi. Ekki er búið að finna því álveri stað, þar eru sveitarfélögin látin keppast við að bjóða sem best til að fá álver til sín. Það eru að sönnu mismunandi virkjunarkostir á þessu svæði en loforðið liggur fyrir. Það stefnir í að um 1.300–1.400 þúsund tonn af áli verði framleidd á ári hér á landi. Það er orðið ansi hátt, ansi mikil framleiðsla og hátt hlutfall af útflutningsverðmætum þjóðarinnar. Einnig má benda á, sem hér hefur oft verið gert, að álframleiðslan gengur í bylgjum og er ekki stöðug þó hún hafi verið það nú allra síðustu árin. Það eru miklar sveiflur í fyrirsjáanlegri framtíð. Kínverjar eru að verða heimsveldi, enn sterkara en þeir hafa verið. Þeir eru farnir að styrkjast á mörgum sviðum og gera sig gildandi, m.a. í álframleiðslu, og fyrirtæki hafa verið að færa sig til Kína. Fyrirtæki í þessari iðngrein hafa ekki alltaf mikinn fyrirvara á þegar þeim dettur í hug að færa sig um set ef þau telja framleiðsluna á einhvern hátt ekki nægilega hagkvæma, sama hvort það er vegna þess að byggingar eru orðnar gamlar, framleiðsla úrelt, rafmagnsverð ekki nægilega hagstætt eða vinnuafl ekki nægilega ódýrt. Hver svo sem ástæðan er þá er um þvílíka risa að ræða að þeir hafa ekki alltaf mikinn fyrirvara á þegar þeir loka framleiðslufyrirtækjum sínum og flytja sig um set ef það passar þeim. Þetta er iðngrein sem er kannski ekki jafntraust og óskandi væri miðað við það hve hún er orðin hátt hlutfall af útflutningsframleiðslu sem við treystum á. Vissulega vonar maður það besta fyrir hönd íslensku þjóðarinnar hvað varðar þá fjárfesta sem þegar eru komnir og munu hugsanlega koma. Hæstv. forseti. Ég er með upptalningu á fyrirliggjandi umsóknum um rannsóknir, nýtingu og beiðni um virkjanaleyfi. Þetta er plagg sem var lagt fram í hv. iðnaðarnefnd og ég held að það hafi verið vitnað í þessa upptalningu í ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar. En Landsvirkjun, Hitaveita Suðurnesja, Orkuveita Reykjavíkur, Orkuveita Reykjavíkur og Hitaveita Suðurnesja sameiginlega, Rarik, Héraðsvötn og Þeistareykir ehf. hafa lagt inn rannsóknaleyfi. Fyrir liggja virkjanaleyfi hjá Landsvirkjun, Orkuveitunni, Hitaveitu Suðurnesja og Orkubúi Vestfjarða og óskað hefur verið eftir raforkunýtingu á Kröflusvæði, stækkun Hellisheiðarvirkjunar, virkjanaleyfi fyrir Reykjanesvirkjun og Tungudalsvirkjun í Skutulsfirði. Hvað varðar rannsóknarbeiðnirnar, þá er óskað eftir því að fara inn á vatnasvið efri hluta Skaftár, vatnasvið Vestri- og Eystri-Jökulsár í Skagafirði, veitur og rannsóknaleyfi í Brennisteinsfjöllum, Gjástykki og nágrenni, Reykjanesskaginn eins og hann leggur sig, háhitasvæðið í Reykjadölum í Rangárþingi ytra, háhitasvæðið í Kerlingafjöllum, háhitasvæðið í Brennisteinsfjöllum, vatnasvið Hólmsár í Skaftárhreppi, vatnasvið austari og vestari Jökulsár í Skagafirði en virkjunum í Skjálfandafljóti hefur verið hafnað að sinni. Í dag er talið að það sé minna umhverfisrask og spjöll af háhitavirkjunum en af vatnsaflsvirkjunum. Það er rétt að því leytinu til að það er hægt að taka niður þær virkjanir. En það sem hefur líka verið bent á er að við vitum ekki alveg út í hvað við erum að fara ef við lítum á málið heildstætt því okkur vanti svo mikið af grunnrannsóknum til að geta metið áhrifin af háhitavirkjununum. Það finnst mér mjög umhugsunarvert ef við heimilum núna á stórum svæðum. Við höfum lagt Hellisheiðina og Hengilssvæðið alveg undir sem háhitasvæði og ef til vill Reykjanesskagann. Við vitum kannski ekki alveg hvaða áhrif þetta hefur til lengri tíma litið eða hvort við erum að fórna einhverjum verðmætum úr lífríkinu sem við höfum ekki gefið okkur tíma til að rannsaka. Það er með þetta eins og svo margt annað sem við Íslendingar tökum okkur fyrir hendur að við einhendum okkur í verkin. Mér finnst mjög mikilvægt að samhliða rannsóknunum á því hvort hægt sé að nýta svæðið til virkjunarframkvæmda séu jafnvel settir verulegir fjármunir í að rannsaka svæðin með tilliti til náttúruauðlinda og hvaða áhrif þetta getur hugsanlega haft á vatnasvæði og það háhitakerfi sem þarna er til staðar. Ef það er hægt. Okkur vantar allavega mikið af grunnrannsóknum inn í þessa mynd. Ég nefndi áðan að komið hefðu mjög margar umsóknir og það neikvæðar varðandi efni frumvarpsins sem lagt var fram í fyrrahaust um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Ég ætla að vitna í umsögn frá Náttúrufræðistofnun Íslands þar sem segir um það frumvarp, með leyfi forseta: „Frumvarpið fjallar um jarðrænar auðlindir eða ,,hvers konar jarðefni, frumefni, lífræn og ólífræn efnasambönd, vatn og orkulindir sem vinna má á landi og úr jörðu“ (3. gr.) án þess að fléttað sé inn í það ákvæðum um umhverfis- og náttúruvernd eða almannarétt. Verði frumvarpið að lögum óbreytt er hætt við að hagnaðarsjónarmið efna- og orkuvinnslufyrirtækja verði ráðandi við nýtingu náttúruauðlinda landsins á kostnað umhverfisverndar og félagslegs réttlætis sem eru hinar tvær meginstoðir sjálfbærrar þróunar.“ Þetta er undirtónnin í þeim umsögnum sem komu frá þeim stofnunum eða einstaklingum sem horfa á frumvarpið út frá öðrum sjónarmiðum en eingöngu nýtingarsjónarmiðum. Benda má á það enn og aftur að það er mjög nauðsynlegt að leggjast í rannsóknir. Það hefur verið nefnt við okkur hér, kallað fram í til okkar Vinstri grænna: Þið viljið ekkert rannsaka. Við viljum fara í rannsóknir en við viljum fara í grunnrannsóknir sem eru ekki bundnar þeim aðilum sem ætla að nýta orkuna. Við erum að tala um sjálfstæðar, óháðar rannsóknir sem lúta að grunnrannsóknum í náttúrufari, gróðurfari, jarðfræði og öðru slíku en ekki bundið þeim orkufyrirtækjum sem hafa í dag náð í okkar mannshæð að taka til sín í raun flesta þá aðila sem gætu komið að þessum rannsóknum. Þær rannsóknir sem gerðar eru eru því á forsendum framkvæmdaraðilanna en ekki þeirra óháðu. Það stórvantar fjármagn frá ríkisins hálfu til að styrkja óháðar rannsóknir á móti hinum. Hæstv. forseti. Við höfum gott af því að líta til annarra landa og sjá það sem þar er að gerast og hefur verið að gerast og læra af reynslu þeirra og hlusta á raddir að utan hvernig okkar orðrómur er erlendis. Þegar ég segi að læra af reynslu annarra tel ég að við eigum að líta til Norðmanna sem settu sér fyrir meira en 25 árum rammann sem ég hef verið að kalla eftir um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Þeir gengu meira að segja svo langt að taka niður virkjanir sem þeir sáu að farið hafði verið í á sínum tíma áður en sú meðvitund hafði vaknað sem við vitum í dag, að náttúran skiptir okkur máli og eins að hlusta á raddir erlendis frá. Hér er grein í Morgunblaðinu frá því í nóvember sl. þar sem er fréttaskýring frá skýrslu World Wide Fund for Nature sem gagnrýnir uppistöðulón almennt. Talsmaður Landsvirkjunar segir margt í skýrslunni byggt á ókunnugleika. Við höfum tekið þessar stóru jökulár okkar eins og Þjórsá og við erum að undirbúa að taka Jökulsá í Fljótsdal og Jökla verður tekin úr farvegi sínum. Við erum langt komin með að stífla upp við Kárahnjúka og tölum um sjálfbæra orkustefnu því þetta sé sjálfbær orka sem kemur úr vatnsföllunum. Ég held að það sé ekki hægt að tala um sjálfbæra orku þegar jökulvötn eru annars vegar, þegar miðlunarlónin eru fyrir jökulár og lón sem fyllast á ákveðnum árafjölda eins og Hálslónið mun gera. Það er ekki hægt að tala um að eitthvað sé sjálfbært þegar það stendur ekki nema í ákveðinn tíma og veldur jafnmiklum umhverfisspjöllum og Hálslónið gerir. Það eyðir gróðri og veldur mikilli loftmengun m.a. frá rotnandi gróðurleifum. Sjálfbær orkunýting er því það sem við skreytum okkur með en getum langt frá því staðið undir ef við ætlum að horfa á þær framkvæmdir sem standa að baki með jökulvötnin. Það er ekki sjálfbært að leggjast í vatnaflutninga eins og þá að flytja Jöklu úr árfarvegi sínum og breyta í raun náttúrufari í heilu héraði og eins út með ströndinni sem við vitum ekki enn þá hver verða. Miklar breytingar munu verða á lífríkinu í Héraðsflóa með því að mynda setlón upp við Hálslón þar sem næringarefnin munu ekki fara í sjó fram eins og verið hefur. Sjálfbær orkunýting er það ekki en við getum talað um minni mengun en af brennslu kola, það er alveg rétt. Hæstv. forseti. Ég held að ég hafi farið yfir það sem mér fannst skipta máli í þessu samhengi. Frumvarpið sem hér liggur frammi er bara lítill angi af miklu stærra máli. Með því að samþykkja þessa breytingu miðað við þær aðstæður sem við búum við í dag þegar við höfum ekki þá undirstöðu, ramma eða aðhald fyrir stjórnvöld munum við gefa orkufyrirtækjunum fullt tilefni til að ætla að það sé alveg óhætt að fara í þær rannsóknir sem þau fá leyfi til eða sækjast eftir. Það er búið að kortleggja það. Þau munu ekki fara frá þeim framkvæmdum eða þeim kostnaði sem við rannsóknir verða án þess að fá útlagðan kostnað bættan og hugsanlega gott betur þannig að þeim verði alveg óhætt. Það eina sem heldur aftur af þeim í dag er að þeir vita ekki hvort þeir fá virkjanaleyfi. En um leið og þeir vita að þetta er samt sem áður óhætt, það verður borgað, það verður greitt, er engu að tapa. Þá er hægt að dengja sér í þetta. Mér finnst eins og við séum að fara í villta vestrið á næstu mánuðum og lýk ég þar með orðum mínum.

Frú forseti. Við ræðum hið umdeilda mál hæstv. iðnaðarráðherra um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, mál sem á sér langan aðdraganda og búið er að rekja í ágætum ræðum þeirra hv. þingmanna sem talað hafa á undan mér. Fyrst þegar stóri lagabálkurinn um rannsóknir á nýtingu á jarðrænum auðlindum var lagður fram fékk sá bálkur strax afar neikvæðar móttökur. Umsagnabunkinn var verulegur og umtalsverður. Umsagnirnar mjög neikvæðar. Sömu sögu má segja um vatnalagafrumvarpið umdeilda sem hæstv. iðnaðarráðherra lagði einnig fram á síðasta þingi og risu mótmælaöldurnar svo hátt að hæstv. umhverfisráðherra var farin að taka forstöðumenn stofnana umhverfisráðuneytisins á beinið í fjölmiðlum fyrir það að umsagnir þeirra hafi verið óbilgjarnar og of neikvæðar fyrir hennar smekk. Umsagnir þær sem borist hafa í þessum málum öllum hafa haft eitt meginþema sem gengur út á það að hæstv. iðnaðarráðherra sé að sölsa undir sig mál sem óeðlilegt sé að séu í hennar hendi á þann hátt sem hún er að leggja til. Menn hafa lagt áherslu á að hér sé að stórum hluta til um umhverfismál að ræða og hafa viljað hafa einhvers konar samvinnu á milli umhverfisráðuneytis og iðnaðarráðuneytis um ákvarðanir um þessi stóru mál. Menn hafa mótmælt því á hvern hátt er verið að taka úr höndum Alþingis Íslendinga og hv. alþingismanna þær ákvarðanir sem teknar eru um nýtingu á auðlindum landsins og ýmsir þættir þessara mála hafa verið gagnrýndir afar harðlega. Þá hefur verið velt upp spurningum um auðlindagjald, um það á hvern hátt þessir þættir ættu að koma inn í stjórnarskrá, hvort ekki eigi að skilgreina það í stjórnarskrá á hvern hátt umhverfisréttur eigi að vera til staðar í landi okkar og rætt hefur verið um að í stjórnarskrá þurfi að koma ákvæði sem kveði á um að auðlindirnar séu í sameign þjóðarinnar, orkuauðlindirnar ekki síður en auðlindirnar í hafinu. Allt er það undir þegar þetta mál er rætt. Hér er um margslungið og flókið mál að ræða sem full þörf hefur verið á að ræða í þeim smáatriðum sem gert hefur verið hér af þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls. Og nú vil ég segja það alveg klárt og kvitt, hæstv. forseti, að það eru ekki bara hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem hafa séð ástæðu til að hafa hér langt mál því að við 1. og 2. umr. málsins voru hv. þingmenn annars stjórnmálaflokks afar skorinorðir og langorðir og fluttu efnismiklar ræður um málið en því miður við þennan síðari hluta 2. umr. eru hv. þingmenn Samfylkingarinnar fjarri góðu gamni. Ég segi því miður, frú forseti, vegna þess að í samstöðu stjórnarandstöðunnar gegn málinu myndaðist að mínu mati afar eftirsóknarverður styrkur hennar. Stjórnarandstaðan stóð heil saman gegn því að frumvarpið, þetta meingallaða frumvarp næði fram að ganga, fyrst á síðasta vori og svo aftur núna fyrir jólin. Það var þá sem samstaða stjórnarandstöðunnar var eftirtektarverð og aðdáunarverð en ég verð að segja að það hefur valdið mér mjög miklum vonbrigðum hvernig farið hefur verið með Samfylkinguna í málinu í dag, hvernig hv. þingmenn Samfylkingarinnar í iðnaðarnefnd hafa ákveðið að leggja niður og láta af allri andstöðu við málið á þeirri forsendu að eitthvert tæknilegt atriði sem þeir höfðu gagnrýnt hafi verið slegið út af borðinu með því að hæstv. iðnaðarráðherra gekkst inn á það að breyta frumvarpinu á þeim nótum sem þingmenn Samfylkingarinnar höfðu óskað eftir. Þótti mér þar lítið fara fyrir þær miklu mótbárur sem þingmenn eins og hv. þm. Mörður Árnason höfðu hér í frammi í mjög efnismiklum ræðum við fyrri hluta 2. umr. Ég óttast að þessi linkind sem hv. þingmenn Samfylkingarinnar hafa sýnt í málinu í dag eigi eftir að leiða til þess að í ljós komi að umhverfisverndarákafinn sem virtist grípa hv. þingmenn Samfylkingarinnar eftir áramótin, þegar farið var að setja það á oddinn í þeim flokki að nú yrði að vernda Þjórsárver umfram allt, að þessi umhverfisverndaráhugi risti kannski ekki eins djúpt og kjósendur voru látnir halda þegar þær umræður fóru fram eftir áramótin sem vörðuðu Norðlingaölduveitu. Mér þykir þetta mjög miður. Ég er þeirrar skoðunar að málin séu að snúast í þessu tilliti hjá almenningi. Það er alveg ljóst að hreyfingin gegn stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar er að verða þyngri og öflugri. Til marks um það má nefna tónleikana 7. janúar sem hv. ræðumenn á undan mér hafa getið um en þar var mjög mikill kraftur, mjög há krafa um að ríkisstjórnin léti af stóriðjustefnunni, sneri af villu síns vegar og varpað var upp þeirri spurningu hvernig hægt væri að hjálpa þessum háu herrum til að hætta við. Frú forseti. Ég hef alveg svör við því fyrir kjósendur í landinu hvernig hægt er að hjálpa ríkisstjórninni að hætta við stóriðjustefnuna. Það er einfaldasta mál í heimi. Ég vil gefa hv. kjósendum svar úr þessum ræðustóli. Það er einfaldlega það að forgangsraða í þágu náttúruverndar í næstu kosningum. Hvernig forgangsraða kjósendur í þágu náttúruverndar á Íslandi í dag? Með einu móti: Með því að kjósa stjórnmálaflokkinn sem ég stend hér fyrir, Vinstri hreyfinguna – grænt framboð, stjórnmálaflokk sem hefur ekki hvikað frá stefnu sinni einn einasta dag frá því að hann var stofnaður 1999 og enn höldum við uppi öflugu andófi gegn stóriðjustefnunni, leggjum til aðrar leiðir varðandi atvinnuuppbyggingu, atvinnustefnu sem byggir á sjálfbærni sem tekur mið af því að auðlindir séu nýttar á sjálfbæran hátt og að hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar ráði við allar meiri háttar ákvarðanir sem teknar eru af stjórnvöldum. Þetta er forgangsröðun okkar. Ég get farið nánar yfir hana á eftir þar sem ég hef í fórum mínum ákveðnar ályktanir sem Landsfundur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gerði á haustdögum eða fyrir áramótin. Þá héldum við landsfund sem fjallaði ítarlega um þessi stefnumál okkar og einfalt mál er að vitna til þeirra síðar í máli mínu. En mig langar aðeins að halda mig, frú forseti, við þessi handarbakavinnubrögð sem hér hafa verið viðhöfð. Það er ekki hátt risið á hæstv. iðnaðarráðherra sem þarf að þola það að dag eftir dag um miðjan desember birtust fréttir í fjölmiðlum þar sem hún þarf að leiðrétta frumvarp sem hún hefur lagt fram sjálf og fyrirsagnirnar í þeim fréttum eru satt að segja þess eðlis að ég hefði ekki viljað fá þær um mig og ekki nokkur maður sennilega óskað eftir því að fá fyrirsagnir af þessu tagi um sig í fjölmiðlunum. Fréttablaðið 16. desember skrifar: „Ráðherra leiðréttir umræðu.“ Ríkisútvarpið fjallar 14. desember um málið og segir: „Frumvarp misskilið.“ NFS fjallar 14. desember um málið og segir: „Misskildi sitt eigið frumvarp.“ Frú forseti. Hvað var hér á seyði? Hvað var það sem gerðist á örfáum dögum eftir mjög harðar og miklar umræður um málið í fyrri hluta 2. umr. þar sem þurfti að fresta umræðunum af því að það margir þingmenn voru á mælendaskrá að talið var að ekki væri hægt að ljúka þinginu á þeim tíma sem hæstv. forseti vildi að þingstörfum lykju fyrir jólin? Síðan kemur upp úr kafinu að öll sú umræða hafi verið á misskilningi byggð. Nú vill svo til, hæstv. forseti, að hér er um að ræða ráðherra í ríkisstjórninni sem hefur þá tilhneigingu mjög ríka þegar andstæðingar gagnrýna hana og gagnrýna þau mál sem hún leggur fram, þá ber hún því iðulega við að þingmenn séu að misskilja eitthvað í málflutningi hennar og finnst manni, frú forseti, að það kasti tólfunum þegar hæstv. ráðherra sem vænir aðra um misskilning í tíma og ótíma þarf að éta ofan í sig grunnforsendur þess frumvarps sem hún er búin að reyna að koma í gegnum þingið á annað ár. Þetta er ekki fallegt til afspurnar og styður í raun kröfu okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að fresta hefði átt þeirri umræðu sem nú er verið að halda vakandi langt inn í nóttina til að hægt væri að greiða úr ákveðnum flækjuþáttum í málinu, til að skyggnast hefði mátt það djúpt ofan í það að hægt hefði verið að analýsera eða greina það til hlítar á hvern hátt hér hefur verið haldið á málum af hæstv. iðnaðarráðherra og hennar fólki í iðnaðarráðuneytinu. Iðnaðarráðherra sagðist hafa misskilið sitt eigið frumvarp um miðjan desember og hún segir í fjölmiðlum að það sé ekki rétt að handhafar rannsóknarleyfa á auðlindum í jörðu eigi að hafa forgang að virkjunarleyfi. Það var ekki bara í málflutningi hennar, frú forseti, sem því sjónarmiði var haldið fram. Það var ekki bara í ræðum hæstv. iðnaðarráðherra sem þetta sjónarmið var meginstef og gert að meginstefi frumvarpsins því það kemur mjög skýrt fram í greinargerð frumvarpsins. Nú skal vitnað til greinargerðarinnar, frú forseti, en þar segir, með leyfi forseta: „Við gildistöku raforkulaga, nr. 65/2003, var samkeppni í vinnslu raforku innleidd hér á landi. Var ráðherra jafnframt veitt vald til að veita virkjunarleyfi á grundvelli laganna en fyrir gildistöku þeirra var vald ráðherra bundið því skilyrði að Alþingi hefði áður með sérstökum heimildarlögum veitt honum heimild til slíks. Fyrir gildistöku raforkulaga hafði Landsvirkjun jafnframt forgang til virkjunar vatnsafls í samræmi við skyldu sína til að sjá öllum sem þess óskuðu fyrir raforku. Nú þegar þessi forgangur Landsvirkjunar er ekki lengur til staðar hafa fleiri orkufyrirtæki sýnt vatnsaflsvirkjunum áhuga. Samkvæmt gildandi lögum hefur sá sem stundar rannsóknir á vatnsafli hins vegar ekki forgang til nýtingar, öfugt við það sem á við um jarðvarma, eða tryggingu fyrir því að fá rannsóknarkostnað sinn endurgreiddan komi til þess að annar aðili fái nýtingar- eða virkjunarleyfi á viðkomandi svæði. Samkvæmt upplýsingum frá iðnaðarráðuneytinu hefur komið í ljós að orkufyrirtækin eru tregari til að stunda rannsóknir á vatnsafli vegna þessa en heppilegt getur talist.“ Er von að maður spyrji, frú forseti, voru starfsmenn iðnaðarráðuneytisins og hæstv. iðnaðarráðherra með bundið fyrir bæði augun þegar þessi greinargerð var skrifuð? Og ræða hæstv. ráðherra sem hún flutti við 1. umr. málsins og þrástagaðist á í andsvari eftir andsvar í 1. umr., undirstrikaði og undirstrikaði aftur á bak og áfram? Hvað var þar á ferðinni sem - ég vil í rauninni leyfa mér að fullyrða úr þessum ræðustóli að meiningin hafi verið allan tímann að setja málið svona í gegn og þetta hafi verið fullkomlega meðvitað að átt hafi að búa til sama forgang fyrir orkufyrirtækin til nýtingar í vatnsafli eins og þeir sem nýta núna jarðvarmann hafa þegar þeir eru búnir að fá rannsóknarleyfi. Ætlunarverkið hafi því verið þetta. En þegar mótstaðan virtist vera orðin svona mikil, hún virtist vera orðin óyfirstíganleg þegar öll stjórnarandstaðan stóð saman sameinuð og heil gegn málinu þá hafi menn bara sveigt af leið. Og af hverju sveigðu þeir af leið? Ég hef verið að velta þessu fyrir mér, frú forseti, og ég er komin að niðurstöðu um málið. Mín niðurstaða er sú að menn hafi áttað sig á því að þetta skipti ekki meginmáli, þetta atriði skipti ekki meginmáli vegna þess að það væri nóg fyrir orkufyrirtækin að fá það inn að iðnaðarráðherra gæti veitt rannsóknarleyfin í vatnsaflinu, nákvæmlega eins og hún veitir þau í jarðvarmanum. Fyrir þessi orkufyrirtæki er auðvitað tryggasta í heimi að hafa hæstv. ráðherra Valgerði Sverrisdóttur sem lengst við völd því að þau eru greinilega með það alveg á hreinu hvernig þau geta haft áhrif á afstöðu hennar og gerðir í málunum. Þau hafa sagt við hæstv. ráðherra: Slepptu þessu með forganginn að nýtingarleyfinu vegna þess að það liggur í augum uppi að þegar búið er að láta okkur hafa rannsóknarleyfið þá fáum við eðli málsins samkvæmt auðvitað nýtingarleyfið hjá þeim líka. Og ef við fáum það ekki þá er tryggt í frumvarpinu að við fáum rannsóknargögn í hendur seinna. Allt í einu áttuðu menn sig á því að það var ekki alfa og omega að hafa inni í frumvarpinu eða lögunum þessa skilgreiningu á forgangsrétti. Hann væri til staðar eðli málsins samkvæmt þó að það stæði ekki beinum orðum. Mín kenning er því sú, frú forseti, að hér sé mikill blekkingaleikur í gangi og ég harma að hér skuli ekki vera fullur þingsalur af þingmönnum að taka þátt í þessari umræðu á öflugan og kraftmikinn hátt. Fyrir jól fannst mér að hér yrði áframhaldandi andóf og ég bar í brjósti von um það. Nei, aldeilis ekki. Tveir stjórnarandstöðuflokkar hafa lyppast hér niður í dag, kyngt öllu sem hæstv. iðnaðarráðherra segir, Samfylkingin var kölluð á einkafund hæstv. ráðherra og ráðuneytisstarfsmanna og menn éta allt ofan í sig. Mér finnst þetta afar dapurlegt, frú forseti, dapurlegur dagur í þingsögunni. Orkufyrirtækin eru búin að fá sitt fram, þau komu auga á klókan leik og leika hér á þingheim allan. Ekki fagur leikur það. En sem sagt, frú forseti. Núna stendur málið þannig að við höfum fengið illa unna breytingartillögu inn á okkar borð. Ekki fengum við nokkurt ráðrúm hjá stjórn þingsins til að fara yfir hana eða skoða hana til hlítar í þingflokkunum. Við skömmuðust yfir því fyrr í dag og er óþarfi a orðlengja frekar um það en það breytir ekki því, ég hélt því jafnvel fram að það væru áhöld um það hvort hún væri þingleg. Ég er búin að fara betur yfir þetta núna og verð að viðurkenna að tillagan er kannski þingleg en hún er hroðvirknislega unnin og afar óskýr vegna þess að fyrstu töluliðirnir í breytingartillögunni hefðu að sjálfsögðu átt að skiptast í tvo stafliði, þ.e. a-lið og b-lið til þess að það væri skýrt á hvern hátt 5. gr. laganna ætti að breytast. Af því að ég spurði hv. varaformann iðnaðarnefndar í andsvari fyrr í dag hvernig 5. gr. ætti að hljóða eftir breytinguna og hann gat ekki svarað því þá ætla ég, þingtíðindanna vegna og þeirra kjósenda sem mögulega eru að hlusta á útsendingu frá Alþingi, að fara aðeins yfir og lesa hér hvernig 5. gr. kemur til með að hljóða þegar þessar breytingar hafa gengið í gegn, því við vitum það auðvitað öll að þessar breytingar verða knúnar í gegn með góðu eða illu. Þrátt fyrir að við hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs séum öflug og megnug um margt þá getum við sennilega ekki haldið úti mótmælaaðgerðum í ræðum okkar mikið lengur en svo að á endanum verður þetta knúið í gegn með meirihlutavaldi. En 5. gr. laganna hefst þannig, með leyfi forseta: „Rannsóknarleyfi samkvæmt lögum þessum felur í sér heimild til þess að leita að viðkomandi auðlind á tilteknu svæði á leyfistímanum, rannsaka umfang, magn og afkastagetu hennar og fylgja að öðru leyti þeim skilmálum sem tilgreindir eru í lögum þessum og ráðherra telur nauðsynlega. Um veitingu leyfis, efni þess og afturköllun fer skv. VIII. kafla laga þessara.“ Þá kem ég að 2. mgr. 5. gr. en við hana á samkvæmt upphaflegu frumvarpi að bæta nýrri málsgrein og samkvæmt frumvarpinu átti hún að orðast svo: „Rannsóknarleyfi skal veitt einum aðila á hverju svæði. Þó er heimilt að veita fleiri en einum aðila slíkt leyfi sameiginlega hafi þeir staðið saman að rannsóknarleyfisumsókn og gert með sér samning um skiptingu rannsóknarkostnaðar.“ Þannig lítur frumvarpið út á þskj. 304, greinin sem ég nú las verður þá 2. mgr. 5. gr. laganna. Á þskj. 697, breytingartillögunni bætist nýr liður við 2. gr. frumvarpsins, svohljóðandi: „Á eftir orðinu „nýtingarleyfi“ í 2. mgr. kemur: fyrir hitaveitur.“ Þá verður þessi 2. mgr. sem vitnað er til í breytingartillögunni orðin 3. mgr. í 5. gr. laganna og kemur til með að hljóða svo: „Ráðherra er heimilt í rannsóknarleyfi að veita fyrirheit um forgang leyfishafa að nýtingarleyfi“ - og þá kemur inn viðbót - „fyrir hitaveitur í allt að tvö ár eftir að gildistíma rannsóknarleyfis er lokið og að öðrum aðila verði ekki veitt rannsóknarleyfi á þeim tíma.“ Frú forseti. Þetta er óskiljanlegt, þetta er algerlega fyrir neðan allar hellur að bjóða manni upp á þetta. Nú hef ég starfað hér í tæp sjö ár við að lesa lög og hef oft farið í gegnum flóknar lagasetningar og þykist vera orðin nokkuð sleip. En þetta er gersamlega óskiljanlegt, það er fullkomlega ógegnsætt hvernig þessi breyting á að fara fram og fara inn í lögin. Það er skammarlegt að stjórn þingsins skyldi ekki heimila það að hér yrði gefinn sá tími og það ráðrúm sem eðlilegt hlýtur að teljast þegar um flókna lagabreytingu er að ræða að hún skyldi ekki heimila þingmönnum að fara þannig í gegnum málið að við gætum rætt af einhverju viti um þessar breytingar. Og að sjálfsögðu er enginn til að svara þeirri málaleitan okkar að hér séu hlutirnir skýrðir. Ekki gat varaformaður iðnaðarnefndar svarað þessari spurningu minni um hvernig 5. gr. laganna ætti að hljóða eftir breytinguna. Ég þóttist vera búin að finna það út fyrr í kvöld en ég er kannski orðin of syfjuð eða þreytt til að muna hver lausnin á gestaþrautinni var. En þetta er það sem okkur er boðið upp á í Alþingi Íslendinga á þessu herrans ári 2006 og okkur er boðið upp á þetta af hæstv. iðnaðarráðherra. Sem sagt, vitleysan er í boði hæstv. iðnaðarráðherra. Ég ætla ekki að gera aðra tilraun til að klæmast á þessari lagagrein fyrir alþjóð og þingheim, ég legg þetta til hliðar í bili og vind mér að næsta kafla í ræðu minni. Hæstv. iðnaðarráðherra misskildi frumvarpið sitt, það var leitt. Þegar hún var spurð um það í fjölmiðlum svaraði hún því til að frumvarpið gengi ekki út á neinn forgang að nýtingarleyfi síðar eða virkjunarleyfi síðar, það gengi ekki út á annað en að rannsóknarkostnaður yrði endurgreiddur annars vegar og hins vegar að skipuð yrði nefnd með fulltrúum þingflokkanna sem ætti að móta tillögur til framtíðar um hvernig við ætlum að úthluta þessum gæðum til framtíðar þannig að jafnvægisreglan sé í hávegum höfð og annað slíkt, sagði ráðherrann. Hún er með mikla framtíðarglýju í augunum en áttar sig ekki á því að þjóðin veit og þingheimur allur að hér er ekki neitt framtíðarástand sem verið er að leiða í lög, hér er einungis verið að leiða í lög bráðabirgðaástand sem aðeins á að gilda þangað til þessi nefnd hefur verið skipuð, nefndin sem við höfum ekki fengið heimild til að fara út í að skipa strax. Hæstv. ráðherra getur ekki haft biðlund og kannski geta orkufyrirtækin ekki heldur beðið eftir nefndinni sem ætlað er að skipa þessum málum til framtíðar heldur er þetta óðagot sem hér er ævinlega viðhaft látið ráða ferðinni. Með þessum lögum er verið að koma á einhvers konar þvinguðu bráðabirgðaástandi, sem er algerlega óásættanlegt. Svo segir hæstv. ráðherra í viðtali við Ríkisútvarpið þann 14. desember sl. að hún eigi það markmið að ná sem víðtækastri sátt um framtíðarskipan þessara mála. Hún segir að það hafi ekki horft vel um þá sátt þegar jólahlé þingmanna hófst og í ljósi þessara nýju upplýsinga er hún spurð hvort hún hafi misskilið sitt eigið frumvarp og greinargerðina við það, hvort gagnrýni þingmanna hafi þá mögulega verið ys og þys út af engu og hverju svarar hæstv. ráðherra því? Hún svarar, með leyfi forseta: „Já því miður hefur það orðið og að einhverju leyti get ég kennt mér um það og ráðuneytinu, að við höfum ekki verið með nægilega skýrar upplýsingar gagnvart nefndinni og þinginu. En ég vonast til þess að eftir að þessi misskilningur hefur verið skýrður þá muni þetta ganga betur hjá okkur.“ Sem sagt, hæstv. ráðherra viðurkennir að hún hafi ekki verið með nægilega skýrar upplýsingar gagnvart nefndinni og þinginu. En ég er búin að sýna fram á, hæstv. forseti, að það er beinlínis verið að fara í blekkingaleik, það er verið að blekkja Alþingi Íslendinga og þjóðina með þessu máli og hæstv. ráðherra skýlir sér á bak við að hún hafi misskilið eitthvað. Heyr á endemi, frú forseti, þetta er auðvitað ekki boðlegt. Auðvitað hefðu allir þingmenn átt að sitja hér í dag og fylgjast með þessum umræðum og spyrja ráðherrann út úr málinu. Svo vonast hún til að misskilningurinn verði leiðréttur þegar hann hefur verið skýrður og að þá muni þetta ganga betur hjá okkur. Auðvitað rataðist hæstv. ráðherra þar satt á munn. Samfylkingin var svínbeygð í dag, það var bara sest að henni og misskilningurinn leiðréttur og nú gengur allt miklu betur hjá hæstv. ráðherra, eins og hún vonaðist til í viðtalinu þann 14. desember að kæmi til með að gera. Ég spyr sjálfa mig: Ætli hún hafi haft eitthvað fyrir sér í því að það sem gerðist í dag mundi gerast? Ég hef tilhneigingu til að efast um það því ég er ekki viss um að hv. þingmenn Samfylkingarinnar sem sitja með mér í umhverfisnefnd Alþingis verði mjög glaðir þegar þeir koma heim frá Ósló og átta sig á því hvað hefur gerst hér í dag. Ef marka má ræðu hv. þm. Marðar Árnasonar sem var talsmaður Samfylkingarinnar á eftir hv. þm. Jóhanni Ársælssyni í málinu við upphaf 2. umr. þá geri ég ekki ráð fyrir að sá hv. þingmaður komi til með að fagna þeim gerðum eða þeirri samþykkt sem gerð var í dag við hæstv. iðnaðarráðherra í þessu máli fyrir hönd Samfylkingarinnar. Síðan rekst hvað á annars horn í yfirlýsingum ráðherrans um misskilninginn. Þann 14. desember þegar hæstv. ráðherra var í viðtali í Ríkisútvarpinu, sem ég vitnaði til áðan, mætti hún líka í viðtal á NFS, nýja fréttastöð. Þar segir í fréttinni að ráðherra hafi sagst hafa misskilið sitt eigið frumvarp um breytingu á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og endurtekið að það væri ekki rétt að handhafar rannsóknarleyfa á auðlindum ættu að hafa forgang að virkjunarleyfum. Hún sendi frá sér fréttatilkynningu um málið til að það væri allt skýrt fyrir fréttamönnunum. En svo er hún spurð, á NFS fréttastöðinni, um hvernig þetta gat farið svona, hvernig þessi misskilningur hafi komið til. Hún svarar, og í raun og veru er þetta alveg kostulegt svar, frú forseti, sem ég verð fá að vitna til hér, með leyfi forseta: „Málið gengur út á það að þeir sem rannsaka vatnsafl fái tryggingu fyrir því að þeir fái endurgreiddan þann kostnað ef þeir fá svo ekki endanlega nýtingarleyfið“ - ég endurtek, frú forseti - „að þeir fái endurgreiddan þann kostnað ef þeir fá svo ekki endanlegt nýtingarleyfi og eins það að þeir hafi í tvö ár forgang að nýtingarleyfi eftir að hafa lokið rannsókninni.“ Frú forseti. Ég varð að fá að endurtaka þessa setningu því þetta stangast á við það sem hæstv. ráðherra hefur sagt í allan dag og sagði reyndar þegar hún játaði misskilninginn á sig í fréttatilkynningu. Sama dag og fréttir af þessu eru sagðar í fjölmiðlum segir ráðherrann þetta í viðtali við NFS, að þau orkufyrirtæki eða þeir sem rannsaka vatnsaflið fái tryggingu fyrir endurgreiðslu þess kostnaðar sem fellur til ef þeir fá ekki endanlegt nýtingarleyfi. Jafnframt segir hún að þeir hafi í tvö ár forgang að nýtingarleyfi eftir að hafa lokið rannsóknum. Hvað þýðir þetta, frú forseti? Veit ráðherrann hvorki daginn né stundina í þessum efnum? Hvers vegna í ósköpunum gátu fjölmiðlar, þann 14. desember, ekki fengið skýrari svör um málið frá hæstv. ráðherra heldur en raun ber vitni? Hvers vegna nær ekki hæstv. ráðherra að skýra þetta betur fyrir okkur en hún hefur gert? Mér finnst þetta með ólíkindum, frú forseti. Eitt af því sem mikið hefur verið fjallað um í þessu sambandi er auðlindagjald. Þingmenn Samfylkingarinnar hófu máls á því og hafa haldið fólki við það efni. Þann 14. desember, sem er örlagaríkur dagur í fjölmiðlunum hvað varðar þetta mál, birti Morgunblaðið leiðara sem fjallar um nýtingarrétt á vatnsorkuauðlindum. Kveikjan að þeim leiðara er umræðan í þinginu, þ.e. sú tilraun hæstv. iðnaðarráðherra að koma þessu máli í gegnum þingið á síðustu dögunum fyrir jól, tilraun sem misheppnaðist og endaði í misskilningi. Morgunblaðið ver heilum leiðara í að fjalla um þetta mál út frá sínum forsendum en reyndar er þar farið ofan í saumana á ræðu hv. þm. Jóhanns Ársælssonar, fulltrúa Samfylkingarinnar í iðnaðarnefndinni. Ég vil fá að vitna aðeins í leiðarann þar sem höfundur segir, með leyfi forseta: „Iðnaðarráðherra sagði hér í blaðinu síðastliðinn föstudag að hún hefði kosið að málið yrði samþykkt á Alþingi fyrir áramót og vísaði til hagsmuna raforkufyrirtækjanna. „Ýmislegt er í pípunum í sambandi við stóriðjumál víða um land og þess vegna er mikilvægt að orkufyrirtækin fái svigrúm til þess að rannsaka vatnsaflið,“ sagði ráðherra.“ Mér þykir þetta athyglisvert, frú forseti. Hæstv. ráðherra dregur ekki nokkra dul á hvað er í gangi, þ.e. að orkufyrirtækin knýja á hverjum degi á, berja á dyr hæstv. ráðherra og heimta að fá rannsóknarleyfi á vatnsaflinu eins og þau hafa möguleika á í jarðvarmanum. Ástæðan er ein og aðeins ein: Gegndarlaus áform um stóriðju sem eru auðvitað öll komin upp á yfirborðið núna. Stækkun álversins í Straumsvík um 280 þús. tonn upp í 460 þús. tonn. Nýtt álver í Helguvík upp á 260 þús. tonn, stækkun Norðuráls á Grundartanga, mögulega upp í 300 þús. tonn. Nýtt álver norður á Húsavík upp á tvöhundruð og eitthvað þúsund tonn. Álver í Reyðarfirði upp á 322 þús. tonn. Þetta eru áform hæstv. iðnaðarráðherra að bræða ál á Íslandi upp á 1.660 þús. tonn á ári. Það væru 1.660 þúsund tonn ef allt þetta gengi eftir. Þetta er sexföldun - ég endurtek, frú forseti - sexföldun á núverandi framleiðslu okkar. Þetta er ekki fimmföldun eins og fólk hefur talað um fram að þessu. Nú er þetta komið í ljós, að fleiri álver en fólk grunaði að gætu verið í bígerð eru komin á teikniborðið. Ég hef þó ekki nefnt rafskautaverksmiðju á Katanesi, sem er ein af draumaverksmiðjum hæstv. iðnaðarráðherra. Hvað er eiginlega að hérna, frú forseti? Það er eitthvað mikið að í landi sem þarf að hafa þessa ríkisstjórn yfir sér. En nú er þjóðin að snúast í þessu máli þegar hún sér öll áformin, sér fyrir sér eimyrjuna og allt brennisteinsdíoxíðið sem á að spúa yfir landslýð, börn okkar borin og ófædd. Þau eiga eftir að fá að anda að sér eimyrjunni frá þessum verksmiðjum. Sömu stjórnvöld þykjast hafa einhverja heilbrigðisstefnu og leyfa sér að búa til plögg um stefnu ríkisstjórnarinnar í sjálfbærri þróun. Hvaða endemis bull og vitleysa er þetta? Auðvitað er þjóðin farin að sjá í gegnum þetta, sem betur fer. Ég spái því að augu þjóðarinnar séu að opnast og það eigi eftir að verða afdrifaríkt fyrir þessa ríkisstjórn. Það ætti ekki að þurfa að koma henni mjög á óvart sem upp úr kjörkössunum kemur í næstu kosningum. Ég trúi ekki öðru en að kjósendur átti sig á því að ef við forgangsröðum ekki í þágu náttúruverndar núna þá gerum við það aldrei. Það er nú eða aldrei. Næst verður það of seint. Kosningarnar 2007 eiga eftir að skera úr um þetta. Ég trúi því ekki á þjóðina mína að hún veiti þeim háu herrum sem hér hafa um vélað brautargengi til áframhaldandi stjórnarsetu. En aftur að leiðara Morgunblaðsins frá 14. desember, frú forseti. Í honum segir að frumvarp hæstv. iðnaðarráðherra endurspegli þá gríðarlegu breytingu sem hér sé að verða á raforkumarkaði. Leiðarahöfundur vitnar til greinargerðar frumvarpsins þar sem m.a. er rakið að komin sé samkeppni á raforkumarkaði, samkeppni sem hefur dæmt sig sjálf og er þegar farin að skila okkur töluvert hærra orkuverði en við höfðum fyrir breytinguna. Sums staðar hefur orðið allt að 50% hækkun á orkureikningum hjá fólki og hjá atvinnufyrirtækjum. Fyrirtæki sem eru mjög frek á raforku miðað við eðlileg fyrirtæki, þ.e. fyrirtæki í almennum iðnaði sem þurfa nokkuð mikla orku, kvarta sáran. Nú virðist svo komið að almennur iðnaður í landinu sé við það að leggjast af eða flytjast úr landi. Að hluta til er ástæðan rakin til hins háa raforkuverðs sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur komið á með þeirri endemis vitleysu sinni að koma á samkeppnismarkaði með raforku í landi þar sem er enginn grundvöllur er fyrir samkeppni um slíkt. Almennur raforkumarkaður í landinu vex um 2% á ári og væri einfalt mál að standa saman um þá grunnþjónustu, reka hana eins og verið hefur fram að þessu í sameign allra landsmanna, með það eitt að markmiði að tryggja þjóðinni, bæði einstaklingum, heimilum og fyrirtækjum, raforku á lágu verði. Auðvitað eiga Íslendingar að búa við raforkuverð sem endurspeglar hve miklar auðlindir við eigum í þessum efnum en því hefur ekki verið að heilsa. Ekki batnar það, frú forseti, með þeirri stefnu sem hér er rekin. Nú er stundað kapphlaup um auðlindir landsins, kapphlaup um orkuauðlindirnar. Hver hefur hleypt af startbyssunni? Það gerði hæstv. iðnaðarráðherra með stuðningi allrar ríkisstjórnarinnar. Leiðarahöfundur Morgunblaðsins gerir öðru fremur að umtalsefni í leiðara sínum spurninguna um hvort náttúra Íslands megi við fleiri stórvirkjunum. Hann segir að margir séu þeirrar skoðunar að nú þegar hafi verið gengið of langt í nýtingu auðlinda og fallvatnanna og stjórnvöld eigi að vera íhaldssöm á að heimila fleiri virkjanir. Hins vegar spyr hann eðlilega, og þá kemur leiðarahöfundur að því sem ég nefndi áðan: Hvernig á að velja á milli þeirra sem sækjast eftir nýtingarrétti á auðlindum? Sú spurning leiðir inn í umfjöllun um auðlindanefndina sem skilaði skýrslu sinni árið 2000 og markaði stefnu í þeim málum. Sú stefna hefur verið Morgunblaðinu nokkuð hjartfólgin, þ.e. blaðið hefur verið á þeim buxunum að stefna auðlindanefndar sé skynsamleg og skoða eigi hana til hlítar. Auðlindanefndin taldi að tryggja þyrfti að þjóðin nyti í framtíðinni eðlilegrar hlutdeildar í þeim umframarði sem nýting vatnsafls í eigu þjóðarinnar skapaði og því bæri að selja nýtingarréttinn á því vatnsafli sem er í þjóðareign á uppboði ef nægileg samkeppni væri til staðar en ella með samningum. Leiðarahöfundurinn segir frá eigin brjósti, með leyfi forseta: „Auðvitað er fráleitt að iðnaðarráðherra geti afhent orkufyrirtækjum gífurleg verðmæti í formi nýtingarleyfis á auðlindum án þess að búið sé að ákveða einhverja stefnu um það hvernig eigi að úthluta slíkum leyfum og hvernig eigi að borga fyrir þau. Verði frumvarp ráðherra að lögum er jafnvel möguleiki á að þeir, sem þannig fá eignir almennings afhentar til nýtingar, geti framselt nýtingarréttinn, reyndar með sérstöku leyfi ráðherra. Að teknu tilliti til þess hvernig raforkumarkaðurinn hefur þróast og er líklegur til að þróast, væri slíkt ástand auðvitað engu betra en gjafakvótakerfið.“ Ég bendi leiðarahöfundi Morgunblaðsins á að þetta er auðvitað það sem hæstv. ráðherra hefur staðfest í dag, og ekki bara í dag við umfjöllun um málið heldur er þetta einn af meginþáttum þessa frumvarps, að gera rannsóknarleyfin þannig úr garði að þau geti verið söluvara og gengið kaupum og sölum á ímynduðum markaði. Landið er að selja orkuauðlindir sínar til stórra erlendra auðhringa, náttúruauðlindir sem hægt væri að nýta margfalt gáfulegar með því að vernda þær. Hæstv. iðnaðarráðherra er að koma málum svo fyrir að orkuauðlindunum okkar verði beinlínis kastað á glæ með því að setja þær í kjaftinn á erlendum auðhringum. Hún hefur ekki orðað hugmyndir um auðlindagjald, sameign þjóðarinnar á auðlindunum í stjórnarskrá eða nokkuð annað af því taginu. Nei, um aldur og ævi skal eyða þeim orkulindum sem eftir eru hér á landi, sem sannarlega eru ekki ótakmarkaðar. Hæstv. ráðherra talar alltaf eins og orkuauðlindir okkar séu ótakmarkaðar en þær eru það ekki. Menn leggja á ráðin um að selja þær á einu bretti til risastórra álfyrirtækja og það er óafturkræf aðgerð, frú forseti. Það er þyngra en tárum taki að þurfa að horfa upp á slíkt gerast og þurfa að hlusta á hæstv. ráðherra eins og ég gerði í morgun. Í fréttunum var verið að fjalla um þessi gríðarlegu áform, nýtt álver á Norðurlandi á sama tíma og álverið í Straumsvík yrði stækkað og iðnaðarráðherra sagði óþarft að hafa nokkrar áhyggjur af því að það mundi valda þenslu. Hún bendir á að eitthvað þurfi að gera til að koma í veg fyrir að hagvöxtur lækki mjög skyndilega á næsta ári. Heyr á endemi, frú forseti. Eigum við að ryðja upp fleiri hundruð þúsund tonna álbræðslum, fá þær á færibandi inn í landið til að hagvöxturinn lækki ekki skyndilega á næsta ári, þegar hún þykist ætla að verða búin með Kárahnjúkavirkjun, sem ég efa að verði. Ég spái því að Kárahnjúkavirkjun komist ekki í gagnið fyrr en 2008, ef landvættir lofa yfir höfuð að hún verði gangsett. Þá býr hæstv. ráðherra þessa stóriðjudrauma sína í þann búning að koma þurfi í veg fyrir að hagvöxtur lækki mjög skyndilega á næsta ári. Kaupir þjóðin þetta? Kaupa fjölmiðlar þetta? Hæstv. iðnaðarráðherra segir, með leyfi forseta, í Ríkisútvarpinu í morgun kl. 8: „Við höfum reiknað með því að þessar framkvæmdir verði í gangi á sama tíma en hins vegar verða þær von… ja, við reiknum ekki með því að þær verði í hámarki á sama tíma. Þannig að það verður reynt að koma hlutum þannig fyrir enda er Alcan komið þó nokkuð lengra með sitt mál heldur en Norðlendingar þar sem stækkunin þar er komin í gegnum umhverfismat.“ Hæstv. ráðherra verður þarna fótaskortur á tungunni þar sem hún ætlaði að fara að segja: en hins vegar verða þær vonandi ekki í hámarki á sama tíma. Ég ætla að vona að hæstv. ráðherra verði að ósk sinni, að þær verði ekki í framkvæmd á sama tíma, en ég sé ekki annað en að allt stefni í það. Fréttamaðurinn segir þá: „Já, en ef tvær framkvæmdir eru í gangi á sama tíma þrátt fyrir að þær séu kannski ekki í hámarki á sama tíma, heldurðu að það geti ekki valdið mikilli þenslu og aðrar útflutningsgreinar, hátæknifyrirtæki, líði fyrir það? Og hverju svarar hæstv. ráðherra því? Með leyfi forseta, segir hún: „Ja, við erum nú að gera okkur grein fyrir því að þetta er þannig í dag að það eru framkvæmdir, þessar gríðarlegu framkvæmdir á Austurlandi auk þess sem það er í gangi stækkun á Grundartanga og það …, við höfðum nú hugsað okkur að þær framkvæmdir yrðu ekki í hámarki á sama tíma en við það var ekki ráðið í það skipti. En hvað varðar þessar framkvæmdir sem eru fram undan að þá er hægt að koma því þannig fyrir að það verði ekki svo mjög þensluvaldandi og við vorum að hafa það líka í huga að fari ekkert af þessu af stað þá lækkar hagvöxtur mjög mikið skyndilega á næsta ári.“ Er þetta nú boðlegt svar, frú forseti? Mér finnst það ekki. Það er kannski skammarlegt að vitna í þetta í þingtíðindum og láta prenta þetta í þeim en það er nú gert sem gert er og étið það sem étið er. Frú forseti. Það væri hægt að taka á ýmsum þáttum þessara mála og hefur auðvitað verið farið mjög vítt yfir í þessari umræðu. Ég ætla að hlaupa yfir stóran þátt sem ég hafði ætlað mér að fjalla um og það voru mengunarmálin því að ég er hér með svar frá hæstv. umhverfisráðherra við fyrirspurn frá síðasta löggjafarþingi þar sem ég spurði um mengun frá stóriðju og fékk þá afskaplega sláandi tölur um losun væntanlegra verksmiðja. Sérstaklega er það brennisteinsdíoxíðið sem maður hefur áhyggjur af og með þeim áformum sem ég rakti áðan, aukningu upp á 1.660 þús. tonn, þá virðist mér brennisteinsdíoxíðslosunin vera komin upp í svipað magn og losað er í Noregi öllum. Já, brennisteinsdíoxíðslosunin sem gert er ráð fyrir frá þessum álverksmiðjum sem eiga að koma hér, ef hæstv. iðnaðarráðherra fær einhverju um það ráðið, losa jafnmikið af brennisteinsdíoxíði eins og öll losun á þessu efni er í Noregi og sést nú af því hversu arfavitlaus þessi áform eru. Það væri betur ef við værum að ræða um annars konar atvinnuuppbyggingu en þessi hræðilegu stóriðjuáform. Nær væri að við værum að fjalla um fjölbreytt atvinnulíf á sjálfbærum grunni sem væri í takt við hugmyndafræði Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, en við erum þeirrar skoðunar að atvinnulíf eigi að hvíla á sjálfbærum grunni eigi uppbygging þess að standast til langframa. Við teljum að fjölbreytni eigi að vera grundvallarviðmið í atvinnustefnu á Íslandi en ekki einhæfni af því tagi sem hér er verið að innleiða. Ein hugmynd, stóriðja eða ekkert, stóriðja eða dauði, mundi Smekkleysa sennilega hafa orðað það. Við erum þeirrar skoðunar, frú forseti, að reynsla síðustu ára sýni að þróttmikil nýsköpun í atvinnulífi og lítil og meðalstór fyrirtæki eigi mesta vaxtarmöguleika í landinu og þau skapi flest störf og skili þjóðarbúinu mestu. Með því að styðja við slíka atvinnuþróun megi auka útflutningstekjur þjóðarinnar og stuðla að hagvexti án þess að gengið sé á höfuðstól náttúrunnar. Höfuðgreinar hins almenna atvinnulífs, sjávarútvegur, landbúnaður og framleiðsluiðnaður bæði til innanlandsþarfa og útflutnings, svo og vaxtargreinar eins og ferðaþjónusta og hátækni- og þekkingariðnaður þurfa áfram að skipa veglegan sess í atvinnulífi okkar. Flokkur minn, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, hefur ályktað um þetta og síðast á landsfundi sínum í október sl. þar sem við segjum að fyrst og fremst þurfi að leggja áherslu á að efla menntakerfið á öllum stigum því að bætt menntun sé forsenda hagvaxtar sem hvíli á hugviti fremur en rányrkju, og við erum þeirrar skoðunar í alvöru, frú forseti, að hér sé um rányrkju að ræða. Þetta er ekkert annað en rányrkjustefna sem verið er að koma á og þröngva yfir þjóðina og sannarlega sér maður ekki að neinn lággróður fái að þróast hér í ljósi þeirra ruðningsáhrifa sem þegar eru farin að koma í ljós af stóriðjuframkvæmdunum á Austurlandi. Vinstri hreyfingin – grænt framboð telur að íslenskt atvinnulíf eigi að fá að þróast með hagsmuni allra landsmanna að leiðarljósi. Þess vegna þurfi byggða- og umhverfissjónarmið að hafa sitt vægi við allar ákvarðanir og jafnframt beri að stuðla að því að atvinnulífið lagi sig að alþjóðlegri þróun og nýti þau tækifæri sem bjóðast í viðskiptum en taki jafnframt fullt tillit til réttinda launafólks í viðkomandi löndum í anda félagslegrar alþjóðahyggju en starfsmannaleigum sé ekki hleypt inn í landið óheft þannig að þær lækki öll launaviðmið. Ég gæti haldið lengi áfram að fara yfir ályktanir Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs frá landsfundinum. Þær eru þess eðlis að þær eiga vel heima í þessari umræðu og sýna svo ekki verður um villst að hægt er að velja aðra leið en þá sem hér er lögð til. Ég vil ljúka máli mínu, frú forseti, á því að segja að mér þykir afar dapurlegt að þurfa að standa í þessum ræðustóli með þetta mál fyrir framan mig og þau gögn sem ég hef verið að vitna í hér. Mér finnst afar lágt risið á stjórnmálamönnum sem fara í þann leiðangur sem hæstv. iðnaðarráðherra er í í þessu máli og ekki bara í þessu máli heldur sömuleiðis í vatnalagafrumvarpinu sem hún hefur lagt fram, sem er sama marki brennt. Allt vald til iðnaðarráðherra, má segja að sé yfirskriftin yfir þeim málum sem hún hefur verið að flytja hér þar sem hún virðist ætla að sölsa undir sig stóran hluta af málum sem varða umhverfisvernd, og því miður hefur hæstv. umhverfisráðherra ekki haft styrk til að standa af einhverju afli gegn þeim áformum. Kapphlaup orkufyrirtækjanna stendur sannarlega yfir, kapphlaupið um orkulindirnar okkar. Til marks um það eru t.d. áform Hitaveitu Suðurnesja um að virkja í Brennisteinsfjöllum. Brennisteinsfjöll og Trölladyngja eru útivistarperlur höfuðborgarbúa núna. Búið er að taka frá okkur Hengilinn, þar er verið að koma upp risastórri jarðvarmavirkjun, búið er að skera Hengilinn allan sundur og saman með vegum, slóðum og borholum og guð veit hverju. Hann verður því ekki lengur sú paradís sem hann áður var ósnortinn og það stefnir í að Brennisteinsfjöllum verði líka fórnað á altari stóriðjunnar en Hitaveita Suðurnesja sækir nú fast að fá að virkja þar. Hún hefur reyndar fengið að hluta til rannsóknarleyfi, hún fékk rannsóknarleyfi í Trölladyngju og Sandfell árið 2000 og hefur borað a.m.k. eina rannsóknarholu þar, og eftir því sem ég best veit er búið að veita leyfi fyrir borun annarrar rannsóknarholu á því svæði. Verið er að sækja um rannsóknarleyfi fyrir 295 ferkílómetra svæði þar sem miðað er við að ytri mörk nái svona 2–3 kílómetra út fyrir það svæði, þar sem viðnámsmælingar benda til að hiti hafi einhvern tíma náð 240 gráðum á Celsius á 600 metra dýpi. Reiknað er með borun hvorki meira né minna en 13 rannsóknarhola á svæðinu við Trölladyngju og Brennisteinsfjöll með margháttuðum yfirborðsrannsóknum og öðrum athugunum og talið er mögulegt að hægt verði að virkja um 100 megavött á fjórum stöðum á Krýsuvíkursvæðinu. Sótt er um þetta rannsóknarleyfi til 10 ára. Hverjar eru ástæður þessarar orkuöflunar? Jú, Hitaveita Suðurnesja hefur undirritað samkomulag við Norðurál og Reykjanesbæ um athugun á möguleikum á byggingu álvers í Helguvík. Í fyrstu er gert ráð fyrir að í 1. áfanga þurfi um 350 megavött en álverið í endanlegri mynd gæti þurft um 700 megavött og í öflun orku er fyrst og fremst horft til jarðhita en einnig til vatnsafls. Á Reykjanesskaga er talið að jarðhitasvæðin geti gefið af sér a.m.k. 100 megavött hvert. Þar er um að ræða þrjú svæði, Krýsuvík austan við Sveifluháls, Seltún og Sandfell, og Trölladyngju og Brennisteinsfjöll. Tekið er fram í þeim gögnum sem ég hef hér varðandi þessar umsóknir Hitaveitu Suðurnesja að hitaveitan hafi sótt um rannsóknarleyfi árin 2000 og 2002 með Orkuveitu Reykjavíkur en niðurstöður varðandi það leyfi liggja ekki fyrir. Það er búið að bora við Seltún og þar eru vegir og sá hluti svæðisins er kannski orðinn raskaður en að öðru leyti er svæðið óraskað og það eru ákveðin verndunarákvæði sem gilda um það því að Krýsuvík er innan Reykjanesfólkvangs og í reglugerð um fólkvanginn segir, með leyfi forseta: „Allt jarðrask er bannað innan fólkvangsins nema leyfi komi til. Undanskilin er hagnýting jarðhita, t.d. í Krýsuvík, samanber þó lög um náttúruvernd.“ Ég verð að viðurkenna, frú forseti, að það er auðvitað skelfilegt þegar maður les allar friðslýsingarnar á Íslandi hversu margar þeirra eiga það sammerkt að hafa verið ákveðnar með hagsmuni orkunýtingar fyrirtækjanna í huga en ekki hagsmuni náttúruverndarinnar. Dæmi um það eru Þjórsárver og friðlandsmörkin þar og sama má segja um þau fólkvangsmörk sem eru í Reykjanesfólkvangi. Inn á fyrirhuguðu rannsóknarsvæði eru tvö svæði á náttúruminjaskrá og þar eru einnig tvö svæði sem Umhverfisstofnun hefur lagt til að friðlýst verði síðar. Og það er rétt að geta þess hér í framhjáhlaupi að Umhverfisstofnun hefur lagt til að svæðið verði sett á náttúruminjaskrá. Þess er getið í náttúruminjaskránni, sem gefin var út og dreift á þinginu fyrir ekki margt löngu, á hvern hátt Umhverfisstofnun sæi fyrir sér að svæðið yrði friðað og segir í hugmyndum stofnunarinnar að svæðið Brennisteinsfjöll – Herdísarvík eins og það er kallað í náttúruverndaráætluninni sé merkilegt fyrir þær sakir að þar séu merkar gosminjar sem nánast eru ósnortnar, t.d. gígar, hraun, sprungur og hellar og í Brennisteinsfjöllum er háhitasvæði sem er nánast ósnortið. Á svæðinu má rekja opnar jarðskjálftasprungur og misgengi, eldsvæðið nær frá sjó norður í Rauðuhálsa ofan við Sandskeið, víðáttumikið dyngjuhraun er á svæðinu. Frá gíg sunnan í Draugahlíðum hefur runnið hraun niður að Hlíðarvatni. Í Herdísarvíkurhrauni er kjarrlendi fyrir opnu Atlantshafi og er það eitt heilsteyptasta kjarrið sem eftir er á Reykjanesskaga. Meðal menningarminja á svæðinu er hluti Selvogsgötu sem liggur frá Hafnarfirði í Selvoginn og Bennisteinsnámur í Brennisteinsfjöllum. Þessar eldgosaminjar eru nánast ósnortnar og afar merkar og sömuleiðis þessar jarðskjálftasprungur og misgengi. Þetta svæði hefur að mati Umhverfisstofnunar hátt verndargildi, það hefur alþjóðlegt náttúruverndargildi og þess vegna er það eitt af þeim svæðum sem Umhverfisstofnun leggur til að verði friðað til frambúðar. En ef hæstv. iðnaðarráðherra fær að ráða verður það ekki gert, frú forseti, því er nú verr og miður. Og ekki aðeins Brennisteinsfjöllum er ógnað heldur meira og minna náttúruperlum okkar um þvert og endilangt landið. Náttúruperlur sem tengjast háhita og vatnsföll sem eru stór þáttur í okkar stórbrotnu og merkilegu náttúru eiga þvílíkt undir högg að sækja vegna stefnu núverandi ríkisstjórnar í stóriðjumálum og einn þáttur þeirra mála er frumvarpið sem við nú ræðum. Ég ítreka einungis vonbrigði mín með niðurstöðu dagsins í dag, að hv. þingmenn Samfylkingarinnar skuli hafa gengist inn á þennan vagn ríkisstjórnarinnar, stóriðjuvagninn, og að mótstaðan sem við fögnuðum rétt fyrir jól að væri til staðar gegn þessum áformum virðist nú brotin á bak aftur að öllu leyti nema því að hér stöndum við hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs klukkan að verða þrjú um nótt og reynum að malda í móinn, reynum að gera það sem í okkar valdi stendur til að leiða fólki fyrir sjónir hvað hér er í uppsiglingu, hvað hér er á döfinni og auðvitað gerum við það í trausti þess að við höfum árangur sem erfiði og fólk átti sig á að hér er um mjög alvarlegt mál að ræða. Hér eru fórnir fram undan á náttúruperlum sem við, ef af verður, fáum aldrei aftur til baka.

Frú forseti. Frumvarpið sem hér er til umræðu, um breytingar á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu er stærra, hefur meiri áhrif og skírskotun til stærri atburða en maður gæti haldið í fyrstu, við að lesa þetta litla frumvarp. Þótt nokkrar breytingar hafi verið gerðar á því í dag, eftir að hæstv. ráðherra upplýsti að hún hefði afvegaleitt þingið við meðferð málsins, bæði við 1. umr. og það sem liðið var af 2. umr. þá dugir það ekki. Ráðherra upplýsti að hún hefði afvegaleitt þingið í nefnd þegar um var fjallað. Því hefði verið réttast og eðlilegast að málið færi aftur til 1. umr., að hæstv. ráðherra legði fram nýtt frumvarp, eftir að hafa afvegaleitt þingið í störfum sínum. Ég lít á það sem grafalvarlegan hlut og tel að stjórn þingsins hafi tekið of léttilega og kæruleysislega á því. Það er alvörumál þegar ráðherra afvegaleiðir þingið í störfum sínum, eins og raun ber vitni. Þá á ekki að láta þingið gjalda þess heldur á hæstv. ráðherra, sem á hlut að máli, að taka málið fyrir að nýju og leggja aftur fyrir þingið á þann hátt að trúverðugt mætti telja. Ég ítreka, frú forseti, að ég átel vinnubrögð stjórnar þingsins í dag hvað þetta mál varðar, ekki síst í ljósi aðdragandans. Við þingmenn höfum við þessa umræðu óskað eftir rýmri tíma til að átta okkur á þeim breytingartillögum sem inn hafa komið og til að átta okkur á hvað felst í yfirlýsingum ráðherra, um að hún hafi afvegaleitt þingið. En því er hafnað af stjórn þingsins. Það gengur átölulaust að ráðherra afvegaleiði störf þingsins en þegar þingmenn, sem hafa látið málið sig varða, vilja fá svigrúm til að skoða, kanna og meta ný gögn sem hafa komið fram í umræðunni, m.a. í tillöguformi, þá er því hafnað. Ég átel þessi vinnubrögð og tel þau ekki þinginu til sóma. Frú forseti. Þær breytingar sem lagt er til að gera á frumvarpinu hafa í sjálfu sér ekki mikið gildi. Þær snúast um áframhaldandi heimildir til rannsóknar- og virkjunarleyfa. Þótt reynt hafi verið, í tillögum sem hafa verið lagðar fram við umræðuna, að slíta þarna á milli er fullkomlega ljóst að þeir aðilar sem fá úthlutað rannsóknarleyfi hafa í raun fengið forgang til virkjunarleyfis. Það held ég sé öllum ljóst, öllum sem skilja vilja. Í 32. gr. laga um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu. segir, með leyfi forseta: „Leyfi samkvæmt lögum þessum eru ekki framseljanleg né má setja þau til tryggingar fjárskuldbindingum nema með leyfi ráðherra.“ Rannsóknarleyfin sem við tölum núna um að gefa ráðherra heimild til að veita getur leyfishafinn fénýtt sér. Hann hefur þar náð kverkataki, fengið tak á viðkomandi auðlind og viðkomandi landsvæði. Hann getur fénýtt það og ráðherra getur meira að segja heimilað honum að selja það. Ráðherra getur heimilað honum að selja rannsóknarleyfið. Þegar það er svo nátengt virkjunarleyfinu getur verið um háar upphæðir að ræða, milljarða króna jafnvel sem ráðherra hefur þar í hendi sér, að úthluta til vildarvina Framsóknarflokksins, eins og við þekkjum með Búnaðarbankann. Kannski er það eitthvað slíkt sem býr undir hjá hæstv. iðnaðarráðherra hvað þetta varðar. Stefna okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er að nú verði sagt stopp í bili. Ljúkum því sem þarf að ganga frá. Efnum ekki til nýrra virkjana eða nýrrar stóriðju fyrr en því sem í gangi er hefur verið lokið. Ekkert rekur svo á eftir því að ekki megi vanda vinnuna við undirbúninginn undir næstu virkjunarframkvæmdir, hvar sem þær verða. Ekkert ætti að hindra að gefið sé svigrúm til að undirbúa það vel. Ég vil líka, frú forseti, láta í ljós þá skoðun mína, sem ég deili með fleirum, að með því að gera orkuvinnslu og rannsóknir á kostum hennar að samkeppnisiðnaði, eins og hér er stefnt að, séum við á rangri braut. Við eigum að gera rammaáætlunina klára og ganga frá forgangsröðun á virkjunarkostum. Mín skoðun er sú að opinberir aðilar, t.d. Orkurannsóknir, eigi að inna af hendi grunnrannsóknir fyrir val á nýjum orkuverum og standa að þeim rannsóknum sem rætt er um að úthluta. Það er langeðlilegast að opinberir aðilar beri þar ábyrgð. Það er ríkisvaldið sjálft sem tekur endanlega ákvörðun um hvar virkjunarleyfum verði úthlutað á grundvelli rannsókna sem það sjálft ber ábyrgð á. Frumvarp þetta er bein ávísun á áframhaldandi virkjanir. Úthlutun rannsóknarleyfa getur síðan nánast sjálfkrafa leitt til virkjunarleyfa auk þess sem þeir sem fá rannsóknarleyfin í hendur geta fénýtt sér þau, látið þau ganga kaupum og sölum. Það er því mikilvægt að þetta frumvarp verði stoppað og staldrað verði við málaflokkinn í heild, bæði af efnahagsástæðum og vegna stöðunnar í umhverfismálum. Ekkert rekur á eftir því að ráðast í framkvæmdirnar og því ætti að staldra við. Frú forseti. Ég vildi minnast á eitt enn við hæstv. iðnaðarráðherra. Ég vildi, ef iðnaðarráðherra er í húsinu, spyrja hana út í orðaskipti sem hér urðu nú nýverið. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forseta: Er hæstv. iðnaðarráðherra til staðar?

Iðnaðarráðherra er í húsinu og forseti mun gera ráðstafanir til að hæstv. iðnaðarráðherra komi til fundar.

Þá hinkra ég á meðan. Frú forseti. Í umræðum á þingi fyrir skömmu, síðastliðinn mánudag, var fjallað um raforkuverð til fiskeldis. Umræðan snerist m.a. um raforkuverði til fiskeldisins austur á Mjóafirði, fyrirtækis sem nú er verið að loka vegna ruðningsáhrifa stóriðjustefnu hæstv. iðnaðarráðherra og stefnu hennar í raforkumálum. Með leyfi forseta, þá hef ég hér bráðabirgðaútgáfu af ræðu hæstv. iðnaðarráðherra og svari hennar við fyrirspurn hv. þingmanns Kristjáns L. Möllers. Ég bið um leyfi forseta til að vitna í það, með þeim fyrirvara að þetta er bráðabirgðaútgáfa og kannski ekki alveg rétt, frú forseti. En hæstv. ráðherra segir þar: „Hæstv. forseti. Hv. þingmaður þarf ekki að uppfræða mig neitt sérstaklega um stöðu mála í Mjóafirði, ég er ágætlega málkunnug oddvitanum, honum Sigfúsi á Brekku … Að sjálfsögðu hef ég verið í sambandi við hann síðustu daga út af þessum fréttum. Hins vegar var málflutningur forsvarsmanna fyrirtækisins Samherja og Sæsilfurs mjög ónákvæmur hvað varðar raforkuverðið, m.a. vegna þess að ég hef upplýsingar um það að verð til fiskeldisfyrirtækis á landsbyggðinni sem kaupir um þriðjung þess rafmagns sem fer til fiskeldis hefur hækkað um 4,7% á milli ára. Það eru ekki nema rétt ríflega verðlagshækkanir þannig að það getur varla verið ástæða þess að uppi eru hugmyndir um að leggja starfsemina af. Ég vil ekki segja að það hafi verið alveg kveðið upp úr með það en a.m.k. eru ekki góðar líkur eins og er. Auðvitað er það mikið áhyggjuefni. Ég vil líka taka það fram hér að Rarik gerði núna um áramótin úttekt á því hvernig raforkuverð hefur þróast hjá fyrirtækjum á dreifisvæði þess fyrirtækis. Þá kemur í ljós að raforkuverð til fyrirtækja hefur lækkað um 18–20% á kílóvattstund hjá þeim fyrirtækjum sem hafa keypt raforku hjá Rarik. Þetta held ég að sé ákaflega mikilvægt að hv. þingmaður festi sér í minni svo hann þurfi ekki að koma hér upp vikulega til að tala um hækkun á raforkuverði almennt. Fiskeldi naut algjörra sérkjara áður fyrr og gerir raunar enn að ákveðnu marki, enda hefur Landsvirkjun gefið út fréttatilkynningu til að koma á framfæri staðreyndum í þessu máli. Það er spurning hvernig þau mál muni þróast. Þau eru enn í tilraunaferli, þessi fyrirtæki, og auðvitað vonum við öll að þau geti haldið áfram rekstri.“ Hér segir, frú forseti, að rafmagnið hafi aðeins hækkað um 4,7% en reyndar hafi það lækkað til annarra aðila. Í frétt í Morgunblaðinu frá því í gær er vitnað í orð forstjóra fyrirtækisins. Ég vil leyfa mér að lesa það upp og spyrja hæstv. ráðherra: Hvort er satt, það sem hæstv. ráðherra segir eða það sem forsvarsmenn þessa fyrirtækis sögðu? Í fréttinni segir: „Að því er fram kemur í fréttatilkynningu frá Samherja hf., en Sæsilfur er í meirihlutaeigu Síldarvinnslunnar hf. og Oddeyrar hf., dótturfélags Samherja, ræður sterkt gengi krónunnar mestu um þá ákvörðun að hætta laxeldinu. Gott verð hefur fengist fyrir laxinn í erlendri mynt og markaðsaðstæður eru ágætar, en það megnar ekki að vega upp sterkt gengi krónunnar. Í fréttatilkynningunni segir einnig að mikil hækkun hafi orðið á raforku í kjölfar lagabreytinga. Hækkun á þessum eina rekstrarlið hjá fiskeldissviði Samherja nemi nú þegar meira en 10 milljónum króna á ári og fyrirsjáanlegt að hann muni hækka um 20 milljónir á ári til viðbótar innan tveggja ára og hafi þá tvöfaldast á einungis þremur árum. Viðræður um raforkukaup hafa ekki skilað árangri til framtíðar og „er ljóst að jafnstór raforkukaupandi og fiskeldið er nýtur alls ekki sannmælis sem slíkur,“ segir m.a. í tilkynningunni.“ Hér er talað um aðrar tölur í rafmagnsverði en hæstv. iðnaðarráðherra talaði um. Í fréttatilkynningu frá þessum aðilum er talað um tugprósenta hækkun á rafmagni. En hæstv. iðnaðarráðherra heldur því fram að í hæsta lagi sé hækkunin um 4,7%. Mér finnst mjög bagalegt, frú forseti, ef hæstv. iðnaðarráðherra fer rangt með. Hún ætti þá a.m.k. að kveða upp úr með hvor hafi rétt fyrir sér, fulltrúar þessara fiskeldisfyrirtækja eða hæstv. ráðherra, þegar rætt er um raforkukostnað. Frú forseti. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra hafi líka verið haldinn einhverjum misskilningi þegar rætt var um raforkuverðið. Við upplifum umræðuna um raforkuverðið einmitt sem töluverðan misskilning af hálfu iðnaðarráðherra. Þetta kann því að vera annað málið sem tengist þessari umræðu þar sem ráðherra eru haldinn misskilningi. Það á kannski við fleira en frumvarp til laga um breytingar á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, þar sem allt hefur vaðið í misskilningi. Frú forseti. Ég legg áherslu á að mál þetta er ótímabært. Það er illa unnið og einn misskilningur frá upphafi til enda. Ég harma að þingið skuli ekki hafa frestað umræðunni en við eigum 3. umr. eftir. Ég lýk þar með seinni ræða minni við 2. umr. en ég hef ekki sagt mitt síðasta hvað þetta frumvarp varðar. Þetta frumvarp á að stöðva.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir kröfur hv. þm. Jóns Bjarnasonar um að þetta frumvarp verði að stöðva, bæði af umhverfistengdum ástæðum og efnahagslegum. Með frumvarpinu er opnað á heimildir til ríkisstjórnarinnar og hæstv. iðnaðarráðherra að veita leyfi til rannsókna, að veita orkufyrirtækjum leyfi til rannsókna og í kjölfarið koma síðan að sjálfsögðu heimildir til virkjunar. Þó að það gerist ekki sjálfkrafa þá er þetta engu að síður ferlið. Staðreyndin er sú sem ég held að öll þjóðin geri sér grein fyrir að þegar ál er annars vegar, þegar minnst er á ál þá hverfur allt sem heitir dómgreind hjá núverandi ríkisstjórn, ef hún einhvern tíma var þar fyrir. Þau áform sem nú eru uppi á teikniborðinu eru svo hrikaleg og bera vott um svo ótrúlegt dómgreindarleysi að ég held að þegar kemur að samskiptum ríkisstjórna við alþjóðlega auðhringi, stórfyrirtæki, t.d. í áliðnaðinum, þá hljótum við að eiga heimsmet í undirlægjuhætti og þá er ég að horfa til íslensku ríkisstjórnarinnar. Það er dapurlegt að þurfa að segja það. Hún auglýsir okkur víðs vegar um lönd sem það Evrópuland sem býður upp á ódýrustu orkuna, hún er tilbúin að fórna mestu. Það er ekkert Evrópuland, ekkert land a.m.k. í vestanverðri Evrópu eða í Norður-Ameríku sem gengur eins langt í því efni að fórna náttúruperlum á altari álbræðslna og í annan stað eru á frumvarpinu mjög alvarlegir vankantar. Þar horfi ég ekki síst til þess að þótt ákvæði sé um það í frumvarpinu að settar skuli reglur sem úthlutun leyfa grundvallast á eða taki mið af, þá er það ekki fyrr en seint á næsta ári sem þær skuli liggja fyrir þótt lögin komi strax til framkvæmda. Ég lýsi furðu á því að þingmenn Samfylkingarinnar sem sögðu fyrr í umræðunni þegar fyrri hluti 2. umr. fór fram fyrir hátíðir að það hlyti að vera meginmálið að tryggja að reglurnar lægju fyrir áður en ráðherra yrði veitt heimild til að úthluta leyfum, að þeir þingmenn skuli núna hlaupa frá málinu, tína sig út af mælendaskránni og hverfa úr þinginu og skilja okkur þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs ein eftir til að standa þessa vakt. Það er ekki í fyrsta skipti sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs stendur náttúruvaktina á þingi. Við gerðum það í Kárahnjúkadeilunni, við gerum það í deilunni um Þjórsárver, sem nú sem betur fer hefur skilað okkur mikilvægum árangri. Áform um stórfelld náttúruspjöll þar um slóðir hafa verið lögð til hliðar, á hilluna, væru betur komið eitthvað miklu lengra og eitthvað miklu neðar, en þau hafa verið sett til hliðar. Þar er fyrir að þakka þeirri varðstöðu sem hefur verið staðin hér á Alþingi og ekki síður þeirri miklu baráttu og þeirri miklu staðfestu sem fólkið í Skeiða- og Gnúpverjahreppi hefur sýnt og að sjálfsögðu þúsundir einstaklinga sem hafa reist náttúruverndarfánann í þjóðfélaginu á undanförnum mánuðum og árum. Það er gleðilegt að verða vitni að því að vatnaskil eru að verða í þjóðfélaginu. Maður finnur það hvar sem maður fer. Fólk er búið að fá nóg af álæðinu, fólk er orðið hrætt við dómgreindarleysi og undirlægjuhátt ríkisstjórnarinnar og nú segja menn stopp. Nú er nóg komið. Jafnvel þeim sem studdu Kárahnjúkavirkjun er núna ofboðið. Þeim var ofboðið þegar hæstv. ráðherra fór í könnunar- og skemmtiferðir með fulltrúa álfyrirtækjanna um Norðurland sumarið 2004. Þeim var ofboðið þegar hæstv. ráðherra hrósaði sigri í fréttum Ríkisútvarpsins á síðasta ári og sagði að nú væru að verða þáttaskil. Áratugabarátta að laða hingað álfyrirtæki til landsins væri að skila árangri, þau stæðu núna í röðum og núna þegar síðustu áformin eru uppi á teikniborðinu held ég að flestum sé nóg boðið. Síðan er hitt og því hafa verið gerð ágæt skil, nú síðast í ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur, þ.e. það sem lýtur að mengunarmálunum, Kyoto-samþykkt og það sem því tengist. Ég hef verið að fara í gegnum umræðuna sem fór fram fyrir jólin og ég man ekki betur en þingmenn sem töluðu fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans, t.d. hv. þm. Birkir Jón Jónsson, hafi vísað öllum vangaveltum um stórfelldar virkjunarframkvæmdir og smíði stórra álfyrirtækja á næstu árum á bug í ljósi þess að slíkt væri fjarstæða í ljósi Kyoto-samþykktar þrátt fyrir allar undanþágur. Ég man ekki betur. Þetta er náttúrlega nokkuð sem við munum fara rækilega í við 3. umr. málsins því það er eitt sem alveg er víst að við höfum ekki sagt okkar síðasta orð í þessum málum. Ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn hefur sýnt mjög mikla óbilgirni í umræðum um þessi mál. Við óskuðum eftir því að hlé yrði gert á þessari umræðu og buðum að henni yrði lokið á mánudag á tiltölulega skömmum tíma. Því var hafnað. Meirihlutavaldinu var beitt og það er alveg ljóst að það er geymt en ekki gleymt.

Er það ekki meiri hlutinn sem ræður?

Hæstv. iðnaðarráðherra kallar fram í og vill greinilega fá ítarlegri umræðu um málið. Það er alveg sjálfsagt. Jú, jú, það er meiri hlutinn sem ræður á Alþingi og á að gera það í þjóðfélaginu að sjálfsögðu einnig. En eigum við þá ekki bara að láta á það reyna fyrst hæstv. ráðherra er að kalla eftir slíku? Eigum við ekki bara að spyrja þjóðina? Gæti verið að hæstv. iðnaðarráðherra, sem núna minnir okkur á að meiri hlutinn á að ráða, hafi þarna lög að mæla og að þetta sé ansi góð hugmynd hjá hæstv. ráðherra? Við höfum reyndar áður sett fram slíkar hugmyndir. Við gerðum það varðandi Kárahnjúkavirkjun. Þá settum við fram hugmynd um að þeirri miklu og umdeildu framkvæmd yrði skotið til þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu og hún fengi að útkljá málið. Við höfum að sjálfsögðu barist. Það hefur ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn gert líka og álvinirnir allir en ég hef trú á að meiri hluti manna, meiri hluti þjóðarinnar hefði komið í veg fyrir það hrikalega náttúruslys sem þar varð. Í svona stórum og afdrifaríkum málum á að virkja þau tæki sem við höfum til að kanna hug þjóðarinnar og að sjálfsögðu er það þá meiri hlutinn sem á að ráða. Ég er alveg sammála því. Hver veit nema þetta geti orðið að veruleika.

Klukkan 13.30 fer fram umræða utan dagskrár um breytingar á skattbyrði. Málshefjandi er hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir. Hæstv. fjármálaráðherra, Árni M. Mathiesen, verður til andsvara.

Frú forseti. Í vetur hafa margsinnis orðið umræður um hið svokallaða fangaflug og þá hafa íslensk stjórnvöld vísað til þess að málið er í rannsókn hjá Evrópuráðinu og hafa sagt að þau mundu taka fullan þátt í þeirri rannsókn. Nú hefur komið skýrsla fram í Evrópuráðinu af hálfu þingmannsins Dick Marty og hún sýnir það svart á hvítu að hann telur að hér hafi verið um töluvert umfangsmikið fangaflug að ræða á síðustu árum. Hann bendir sérstaklega á að CIA hefur haft sérstaka heimild bandarískra stjórnvalda til að stunda slíkt flug síðan árið 2001. Hann telur að 100 einstaklingar hafi verið fluttir með ólöglegum hætti til og frá stöðum í Evrópu. Dick Marty bendir sérstaklega á að í yfirlýsingunni sem Condoleezza Rice gaf 5. desember, og íslensk stjórnvöld hafa oft vísað til, hafi hún í rauninni ekki þvertekið fyrir neitt nema að pyndingar hafi átt sér stað en hún hafi ekki fortakslaust hafnað því að fangaflug hafi átt sér stað. Dick Marty, öldungardeildarþingmaðurinn svissneski, sem hefur rannsakað þetta fyrir Evrópuráðið, slær því föstu að ríkisstjórnir Evrópu hafi vitað af þessu en að vísu slær hann þann varnagla, hann segir a.m.k. leyniþjónustan. Ég vil taka það alveg skýrt fram að ég tek það gott og gilt þegar hæstv. ríkisstjórn segist ekki hafa haft neina vitneskju um þetta. En ég tel að það sé nauðsynlegt að gengið sé betur eftir þessu og hef óskað skriflegra skýrra svara af hálfu forsætisráðherra. Mig langar að spyrja hvort hann hyggist gera það. Mig langar einnig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra hvort þeir hafi haft einhver tengsl við bandaríska ráðamenn, forseta eða utanríkisráðherra þar sem fram hefur komið af þeirra hálfu fortakslaus neitun á því að þetta hafi átt sér stað að því er Ísland varðar.

Frú forseti. Þetta mál er alveg skýrt. Íslensk stjórnvöld tóku málið upp við bandarísk stjórnvöld. Það var gert af utanríkisráðuneytinu á sínum tíma. Það var gengið eftir því. Svör komu frá bandaríska utanríkisráðherranum þar sem hún fullyrti að ekkert ólöglegt fangaflug hefði átt sér stað og engin ólög fangelsi. Það liggja engar sannanir fyrir því. Nú hefur þessi ágæti umræddi þingmaður gefið út bráðabirgðaskýrslu þar sem hann telur að ólíklegt sé að ríkisstjórnir, eða a.m.k. njósnaþjónustur eins og hann orðar það, hafi ekki vitað af þessu. Það liggur alveg ljóst fyrir að við höfum enga vitneskju um það og ég spyr þá hv. þingmann: Um hvað eigum við að spyrja bandarísk stjórnvöld á þessu stigi? Það má vel vera að ástæða verði til að spyrja bandarísk stjórnvöld um málið þegar skýrslan kemur út. Eigum við að spyrja bandarísk stjórnvöld um hvort þau hafi verið að segja ósatt? Mundi hv. þingmaður gera það ef hann gegndi embætti utanríkisráðherra landsins? Það er ekkert nýtt í þessu máli. Íslensk stjórnvöld hafa tekið málið upp, utanríkisráðherra hefur átt fund með aðstoðarutanríkisráðherra Bandaríkjanna, Nicholas Burns, um málið og gengið eftir því. Það er því ekkert nýtt í málinu sem krefst svara á þessu stigi. Við munum að sjálfsögðu taka þátt í þessari athugun á vegum Evrópuráðsins og þegar sú skýrsla kemur út má vel vera að ástæða verði til að spyrja frekari spurninga. En ég held að rétt sé að bíða þangað til. Það er ekkert nýtt í málinu, hv. þingmaður, og algerlega ástæðulaust að vera að taka það hér upp.

Hæstv. forseti. Hvenær skyldi koma að því að hæstv. forsætisráðherra Íslands hætti að tala eins og fulltrúi og talsmaður Pentagon og Bandaríkjastjórnar og fara að tala í nafni íslensku þjóðarinnar? Það er á allra vitorði að Bandaríkjamenn stunda pyndingar á föngum bæði beint og með því að beita verktökum til að kvelja fólkið. Þeir flytja fórnarlömb sín frá Bandaríkjunum til verktakanna víðs vegar um heiminn. Þannig eru grimmdarverkin ekki framin innan bandarískrar lögsögu. Nú er vitað að flugvélar sem notaðar eru í fangaflutningum hafa millilent hér á landi með föngum innan borðs eða án fanga. Hið síðara kann vel að vera rétt. Hitt er augljóst að á afdráttarlausan hátt ber ríkisstjórn Íslands að krefjast formlegrar yfirlýsingar Bandaríkjastjórnar um staðreyndir þessa máls, jafnframt því sem lýsa ber yfir mjög hörðum mótmælum gegn mannréttindabrotunum, jafnframt því að allur vafi verði tekinn af um að flugvélar sem flytja fanga Bandaríkjamanna í erlend pyndingarfangelsi megi ekki undir nokkrum kringumstæðum koma í íslenska lofthelgi, hvað þá millilenda hér á landi. Árið 2004 reis mikil mótmælaalda vegna mannréttindabrota í Guantanamo herfangelsinu á Kúbu þar sem Bandaríkjamenn eru sakaðir um að beita fanga sem sitja án dóms og laga pyndingum. Amnesty International, ASÍ, BSRB, ungliðasamtök og vefsíður tóku þátt í þessu. Mótmælin voru afhent utanríkisráðuneytinu 1. júní þetta ár. Þá komu þau viðbrögð frá utanríkisráðuneytinu að þegar hefði verið mótmælt og í svari til lögfræðingahóps Amnesty International segir í upphafsorðum, með leyfi forseta: „Eins og fram kom í ræðu utanríkisráðherra fyrir Alþingi 6. apríl sl. eru hryðjuverk ein mesta vá samtímans og ógna frelsi og lýðræði í heiminum. Mikilvægt er að samstaða lýðræðisríkja bresti ekki og baráttan gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi verði hert um allan helming með öllum löglegum aðferðum.“ Síðan er vísað í mannréttindasáttmálann og mikilvægi þess að virða mannréttindi. Hæstv. forseti. Ef þessi viðbrögð eiga að kallast mótmæli þá eru það í besta falli mótmæli í kyrrþey ef ekki þegjandi samþykki.

Virðulegi forseti. Viðbrögð íslenskra stjórnvalda gagnvart bandarískum stjórnvöldum í þessu máli hafa verið með sama hætti og hjá öðrum Evrópuríkjum. Fulltrúar Íslands og Bandaríkjanna höfðu átt níu sinnum samtöl um málið frá 13. október til 5. desember þegar ég tók þetta mál upp við aðstoðarutanríkisráðherra Bandaríkjanna á fundi með honum í tengslum við ráðherrafund ÖSE. Síðar þann dag gaf utanríkisráðherra Bandaríkjanna út afdráttarlausa yfirlýsingu um málið til að svara þeim ásökunum sem fram höfðu komið. Íslensk stjórnvöld hafa enga ástæðu fremur en önnur ríki til að rengja yfirlýsingu utanríkisráðherra Bandaríkjanna sem hún síðan ítrekaði á fundi með mér og öðrum utanríkisráðherrum NATO-ríkjanna. Sú skýrsla sem hér er vitnað til er ekki skýrsla Evrópuráðsins sjálfs heldur er hún unnin á vegum laga- og mannréttindanefndar þingráðsins. Engar sannanir er þar að finna fyrir ólöglegum fangelsum í Evrópuríkjum eða fangaflutningum og hefur skýrsluhöfundurinn tekið það fram að slíkar sannanir liggi ekki fyrir. Í vestrænum lýðræðisríkjum er ekki hægt að hefja rannsókn án ástæðu. Íslensk stjórnvöld hafa enga ástæðu til að hefja rannsókn hérlendis á grundvelli óstaðfestra sögusagna.

En fangaflugið?

Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að ólöglegt fangaflug hafi átt sér stað um íslenskt yfirráðasvæði. Í bréfi framkvæmdastjóra Evrópuráðsins 21. nóvember sl. er ekki farið fram á rannsókn af hálfu stjórnvalda aðildarríkjanna á meintum fangaflutningum eða leynifangelsun. Í bréfinu er spurt hvort löggjöf aðildarríkjanna sé ekki fullnægjandi til að tryggja að ólöglegt athæfi af því tagi sem um er rætt eigi sér ekki stað. Einnig er spurt í bréfinu hvort einhver opinber embættismaður í aðildarríkjum hafi vitandi eða óafvitandi átt samvinnu við erlend stjórnvöld sem tengist þessu meinta ólöglega athæfi. Frestur til að svara þessu bréfi er til 21. febrúar nk. og verið er að undirbúa svör við því. En ég ítreka að í þeirri skýrslu sem umræddur þingmaður á Evrópuþinginu hefur kynnt er ekkert nýtt sem kallar á viðbrögð af okkar hálfu.

Frú forseti. Mér er nær að halda að íslensk stjórnvöld kunni ekki að spyrja réttu spurninganna í þessu máli. Þau hafa sjálf ekki gert neina úttekt á því hvaða erindi flugvélarnar sem hingað hafa komið, lent og tekið aftur á loft, hafa átt. Að sögn fylgjast menn í utanríkisráðuneytinu með fréttum af því hvaðan þessar flugvélar koma og hvert þær eru að fara, flugvélar sem vitað er að eru starfræktar af leppfyrirtækjum bandarísku leyniþjónustunnar. Það liggur alveg fyrir, frú forseti. En á því hafa íslensk stjórnvöld ekki mikinn áhuga. Hér er mikið talað um að ekki hafi átt sér stað neitt ólöglegt. Það kann að vera rétt. Hins vegar stendur hnífurinn þar í kúnni vegna þess að skilgreining Bandaríkjastjórnar á því hvað er löglegt og ólöglegt í þessum efnum er gjörólík því sem viðgengst samkvæmt alþjóðalögum og alþjóðasamningum. Bandaríkjamenn hafa endurskilgreint pyndingar og reyndar hryðjuverk líka. Þeir hafa endurskilgreint pyndingar og telja það t.d. ekki til pyndinga að halda plastfilmu fyrir vitum manns og hella á hann vatni þangað til hann er um það bil að drukkna eða hann heldur það. Þetta eru ekki pyndingar samkvæmt bandarískum skilgreiningum. Þess vegna þurfum við að vita hvert þessar flugvélar fóru og hvað tók við þegar þeim hafði verið lent. Segjum að fangarnir hafi verið fluttir með löglegum hætti, hvað tók við þegar flugvélum hafði verið lent og þessir fangar teknir til einhvers konar meðferðar, mundi Bandaríkjastjórn líklega segja, hjá verktökum í erlendum löndum þegar búið er að úthýsa pyndingunum og endurskilgreina hvað það er sem á sér stað, þá telst það varla lengur til pyndinga að reyna að drekkja föngum.

Virðulegur forseti. Það er ósköp eðlilegt að þetta mál sé tekið upp hérna núna því að Evrópuráðið er akkúrat að funda þegar við stöndum hér á þessum stað, ég skil þess vegna að hv. þm. Össur Skarphéðinsson vilji ræða þetta hér. Á Evrópuráðsþinginu hefur komið fram skýrsla en ferlið er bara hálfnað, þessi skýrsla er því ekki endanleg en þegar lokið verður við hana þá verður tekin ákvörðun um hvort málið verður tekið upp í ráðherraráðinu. Við Íslendingar eigum t.d. eftir að svara ýmsum spurningum til Evrópuráðsins og höfum frest til þess til 21. febrúar. Ég vil draga það sérstaklega fram hér eins og hefur margoft komið fram í umræðunni að íslenskum stjórnvöldum er ekki kunnugt um neitt ólöglegt fangaflug hér yfir og það vita hv. þingmenn, það hefur komið hérna fram ítrekað. Ég tók þetta mál upp að eigin frumkvæði í utanríkismálanefnd, bað um fund þar til að ræða sérstaklega þessa fangaflutninga og það var gert 30. nóvember. Í kjölfarið hefur komið fram að Íslendingar hafa ekki gert minna en aðrir, meira ef eitthvað er. Búið er að taka málið upp ítrekað á vettvangi stjórnvalda á milli Íslands og Bandaríkjanna þannig að við höfum aldeilis verið að gera okkar í þessu. Þau svör sem við fengum á fyrri stigum þóttu ekki fullnægjandi en síðan hafa komið yfirlýsingar sem hafa verið ákveðnar frá hendi Bandaríkjanna en það eru sem sagt engar sannanir sem við höfum í höndunum. Ég furða mig á því að hér skuli fulltrúi Vinstri grænna halda því fram að við séum með eitthvert þegjandi samkomulag um að þetta sé í lagi, þetta hugsanlega fangaflug.  
            

Frú forseti. Tuttugu og fimm flugvélar á vegum skúffufyrirtækja CIA hafa margoft lent hér á undanförnum árum. Vélar félaganna hafa einnig komið við í Afganistan og í Guantanamo. Leiðin er Guantanamo – Reykjavík – Afganistan. Síðan koma hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra og halda því enn statt og stöðugt fram að engar sannanir séu fyrir hendi, þetta séu sögusagnir og óstaðfestar heimildir. Í umræðunum hefur komið fram að svissneski þingmaðurinn Dick Marty fullyrðir að allt bendi til þess að lokaáfangastaðirnir séu leynifangelsi þar sem fangarnir séu m.a. pyndaðir og svo er hér verið að vitna í hefðir í vestrænum lýðræðisríkjum. Gera menn sér ekki grein fyrir því að þetta eru fangar sem sitja inni án dóms og laga og eru pyndaðir, sem sitja þarna inni árum saman? Hvað gera Íslendingar? Sitja hjá og bíða, ætla bara að bíða. Staðreyndin er sú að Bandaríkjamenn eru að nota Ísland í ólöglegum tilgangi og það er ekki í fyrsta skipti. Hæstv. forsætisráðherra sagði að við hefðum engar sannanir fyrir þessum málum og hvort við ættum að spyrja að því hvort Bandaríkjamenn væru að segja ósatt. Það er reyndar þannig, frú forseti, að það væri ekki í fyrsta skipti sem bandarísk stjórnvöld ljúga opinberlega. Þannig er það.

Virðulegur forseti. Þetta er mál sem sannarlega er vert að ræða en það verður að segjast eins og er að það er ansi sérstakt hvernig stjórnarandstaðan heldur á málinu og sérstakar þær fullyrðingar sem hér eru uppi. Ég hef fylgst með þessu, m.a. í kvöldfréttum í gær þar sem Dick Marty, sem mjög mikið er vitnað í, þingmaður á vegum Evrópuráðsins, kynnti skýrslu sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir fór ágætlega í gegnum í hvaða ferli væri. Hann tók mjög skýrt fram að engin formleg sönnunargögn væru til staðar. Viðkomandi þingmaður taldi samt sem áður að nægar vísbendingar væru til að halda rannsókn áfram. Það liggur hreint og klárt fyrir að Íslendingar hafa farið að eins og önnur Evrópuríki. Það liggur alveg fyrir. Einnig liggur fyrir að við erum að taka þátt eins og önnur Evrópuríki í þessari rannsókn Evrópuráðsins. Enn fremur liggur fyrir að komið hafa yfirlýsingar frá Bandaríkjamönnum þar sem þeir vísa því á bug að þeir stundi pyndingar og á sama hátt hafa þeir samþykkt ný lög 15. desember sl. um það efni. Það er ekkert sem kallar á að vera með þessar stóru yfirlýsingar sem hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa verið með, ekkert. Eðli málsins samkvæmt hljótum við að fara að eins og aðrar þjóðir Evrópu í þessum málum og okkur er ekki sama þegar pyndingar eru annars vegar. En það er ekkert sem bendir til þess að íslensk stjórnvöld hafi ekki gert sitt til að upplýsa málið og hafi ekki farið eins að í þessu máli og aðrar þær þjóðir sem við viljum bera okkur saman við.

Guantanamo er í góðu lagi.

Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra segir að engin ástæða sé til að taka fangaflutningana upp á Alþingi Íslendinga. Um alla Evrópu ræða menn alvarleg mannréttindabrot af hálfu Bandaríkjamanna, á evrópskri grund og evrópskri lofthelgi. En hæstv. forsætisráðherra segir að engin ástæða sé til að ræða það á þjóðþingi okkar, í lýðræðisríki sem hefur haft mannréttindi í hávegum. Hér kemur hæstv. utanríkisráðherra og segir að við höfum gert alveg jafnmikið og hin Evrópuríkin þó hann viti að ítalski saksóknarinn hefur þegar stefnt bandarískum leyniþjónustumönnum, þó hann viti að réttarfarsrannsókn fer fram í Þýskalandi, þó hann viti að spænskur dómstóll rannsakar fangaflug á Spáni, þó hann viti að Svíar hafa falið flugmálayfirvöldum þar rannsókn og þó hann viti að bráðabirgðaskýrsla sem kynnt var í Evrópuráðinu segir að svör Bandaríkjamanna séu ekki skýr um þetta atriði. Við hljótum að krefjast þess að það sé gengið eftir skýrum svörum Bandaríkjamanna, ella fari hér fram sjálfstæð rannsókn á vegum íslenskra yfirvalda til að svara þeim spurningum sem íslensk stjórnvöld þurfa að svara hjá Evrópuráðinu. Það er auðvitað ekki annað en undirlægjuháttur, virðulegur forseti, við Bandaríkjamenn að lýsa því yfir að það séu sögusagnir, ill meðferð á föngum á vegum Bandaríkjastjórnar. Allur heimurinn veit, þó ekki væri nema af því að fylgjast með hinum skelfilegu aðstæðum í Guantanamo á Kúbu og þeirri illu meðferð sem þar fer fram, að ill meðferð á sér svo sannarlega stað á vegum Bandaríkjastjórnar. Því miður eru rökstuddar grunsemdir um að hér hafi lofthelgi Íslands og íslenskt land verið notað til að flytja fólk í og úr þessari meðferð. Við verðum að tala skýrt um að það verður aldrei þolað.

Frú forseti. Ég verð að segja það alveg hreint út að mér verður næstum því óglatt þegar ég hlusta á hv. þingmenn halda því fram að það sé ekkert sérstakt á seyði, ekkert sérstakt sé að gerast, eins og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson sagði hérna áðan. Hvað kemur fram í þeirri skýrslu sem verið var að ræða í Evrópuráðinu í fyrradag? Þar kemur fram að menn hafa verið teknir á götu um hábjartan dag og þeim rænt í nágrannalöndum okkar og fluttir með ólögmætum hætti á milli landa í einhverjum leppfyrirtækjum CIA, til landa þar sem vitað er að pyndingum er beitt við yfirheyrslur. Svo koma menn og segja að þetta sé allt í fínu lagi, þetta sé bara svona óstaðfestur sögusveimur og ekki sé búið að sanna neitt. Þarf að koma með höfuðið á fati til þess að menn virkilega trúi? Er það svoleiðis? Hvað hefur breyst frá því að hæstv. forsætisráðherra ræddi þetta við okkur fyrr í vetur? Hæstv. forsætisráðherra sagði að málið væri í umræðu hjá Evrópuráðinu og við skyldum bíða eftir rannsókn þess og sjá þá til hvernig málið væri. Nú kemur fram skýrsla í Evrópuráðinu þar sem því er slegið alveg föstu að ólöglegt fangaflug átti sér stað, þar sem sagt er að ekki sé hægt að færa sönnur á að það séu leynileg fangelsi til en það leiki grunur á því, þar sem rakin eru fjölmörg dæmi um að mönnum er rænt úti á götu í landi eins og Svíþjóð og fluttir um hálfan heiminn til að berja þá og hálfdrekkja. Þetta kemur fram í skýrslu Evrópuráðsins sem hefur verið í fylkingarbrjósti í baráttu fyrir mannréttindum og sem hæstv. forsætisráðherra hefur lyft sem slíkri stofnun. Það er það sem er nýtt. Þess vegna er það sem ég segi að hæstv. ríkisstjórn er tvísaga. Hún vildi bíða eftir Evrópuráðinu. Nú liggur skýrslan fyrir frá því og þá bara híar hún á skýrsluna.

Virðulegi forseti. Rétt er að ítreka að endanleg skýrsla Evrópuráðsins liggur ekki fyrir og frestur til að svara fyrirspurnum frá Evrópuráðinu sjálfu er til 21. febrúar. Ég vara menn hins vegar mjög við því að hrapa að niðurstöðum með þeim hætti sem komið hefur fram í umræðunni eða fullyrða á þann hátt sem gert hefur verið í umræðunni að Ísland og íslenskt yfirráðasvæði hafi verið notað í ólögmætum tilgangi til að flytja fanga eða koma þeim á áfangastað til pyndinga.

Það liggur nú fyrir. Við vissum bara ekki af því.

Hv. þingmaður virðist vita meira en margur annar og skora ég þá hér með á hann að leggja fram þann vitnisburð og þær sannanir sem hann greinilega þykist hafa í því máli. Ég skora á hann að færa sönnur á þessar fullyrðingar og standa fyrir máli sínu.

Ætlarðu þá að gera eitthvað?

Ég skora á hann að standa við stóru orðin í þessu máli að á Íslandi hafi farið um fangar sem ætlunin hafi verið að pynda með ólögmætum hætti. Ég hef margsagt það í ræðustól á þessu þingi: Íslensk stjórnvöld fordæma ólöglega meðferð á föngum eða pyndingar á föngum. Það gera allar vestrænar siðaðar þjóðir. Það gerir Bandaríkjaþing og Bandaríkjastjórn. 
             Hins vegar vil ég líka árétta að íslensk stjórnvöld leggja áherslu á að allar þjóðir fari að alþjóðlegum mannúðar- og mannréttindasáttmálum og þeim lögum sem um þessi mál gilda hjá öllum siðuðum þjóðum. Þarf að taka það fram, hv. þingmenn?

Hæstv. forseti. Í kjölfar þeirrar umræðu sem fram fór í lok síðasta árs um frumvarp það sem við ræðum nú vil ég að skýrt komi fram í upphafi þessarar umræðu að ætlunin var ekki að tengja útgáfu rannsóknarleyfa vegna vatnsaflsvirkjana við útgáfu nýtingarleyfa þannig að rannsóknarleyfishafi fengi forgang til nýtingar vatnsaflsins. Ætlunin er að leyfi til nýtingar jarðvarma og vatnsafls verði einvörðungu veitt í formi virkjanaleyfa á grundvelli raforkulaga og engin heimild er til að veita fyrirheit um forgang að slíkum leyfum. Þess í stað er ætlunin einungis að tryggja hagsmuni þeirra sem rannsaka auðlindir með möguleika á raforkuframleiðslu í huga með því að kveða á um að sá sem rannsakar fái endurgreiddan kostnað vegna rannsókna sinna ef öðrum er veitt virkjanaleyfið. Staðan er því sú að forgangur að nýtingarleyfi á jarðhita nær aðeins til beinnar nýtingar jarðvarmans til hitaveitunota en ekki þegar um er að ræða framleiðslu raforku með jarðvarma, hvað þá heldur raforkuframleiðslu með vatnsafli. Ég tel í þessu ljósi óheppilegt að fella niður forgangsréttarákvæði núgildandi laga í ljósi hagsmuna hitaveitna víða um land. Ég tel hins vegar að ekki sé þörf á því að þegar um raforkuframleiðslu er að ræða, hvort heldur úr jarðvarma eða vatnsafli, að rannsóknarleyfishafi fái fyrirheit um forgang að nýtingu á því svæði sem hann rannsakar. Rétt er að árétta að frumvarp það sem hér er til umræðu gerir ráð fyrir að rannsóknarleyfi til rannsókna á vatnsafli til raforkuframleiðslu veiti handhafa rétt til þess að rannsaka einn eða í félagi við annan á tilteknu rannsóknarsvæði. Jafnframt er kveðið á um að ef sá sem hefur rannsóknarleyfi fær síðar ekki heimild til að nýta það vatnsafl sem hann hefur kostað rannsóknir á verði honum endurgreiddur rannsóknarkostnaðurinn af þeim aðila sem nýtir viðkomandi virkjunarkost. Er það aðeins sanngjarnt með tilliti til hagsmuna þeirra sem leggja í mikinn kostnað vegna rannsókna. Hér er ekki með nokkru móti verið að ráðstafa þeim virkjunarkostum sem til staðar eru eða veita mönnum fyrirheit um forgang að nýtingu. Þessi regla er nauðsynleg að mínu mati til þess að orkufyrirtæki leggi fé í rannsóknir. Hæstv. forseti. Umræða um mál þetta hefur farið í óheppilegan farveg og ég á minn þátt í því. Við þinglega meðferð málsins hafa komið fram athugasemdir sem ég tel vert að skoða nánar og með þetta í huga óska ég þess að málið verði aftur tekið upp í hv. iðnaðarnefnd og vonast til þess að þar geti orðið gott samstarf um málið.

Virðulegur forseti. Það er óvenjulegt að hæstv. ráðherrar gangist við því að hafa misskilið eigið frumvarp í grundvallaratriðum og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að upplýsa okkur um þetta og hún er maður að meiri að fara svona í málið en það hefði firrt okkur mikilli umræðu fyrir jólin ef legið hefði fyrir réttur skilningur á málinu. Ég held hins vegar að það sýni að fara þurfi mjög vandlega í gegnum þetta mál, það sé augljóslega illa til þess vandað. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé kannski líka misskilningur sem við sjáum á forsíðu Fréttablaðsins eftir henni í morgun í tengslum við virkjanaframkvæmdir í landinu að það megi nú ráðast í tvö risaverkefni á álsviði samhliða, annars vegar á Norðurlandi og hins vegar í Straumsvík, þ.e. yfir hálfa milljón tonna í álframleiðslu á aðeins örfáum árum eða hvort forsíða Fréttablaðsins í dag sé líka, eins og frumvarp ráðherrans sem hér er til umfjöllunar, einhver misskilningur hjá hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Ég hef kannski ekki tekið það nægilega skýrt fram áðan að ég er að tala um að málið verði skoðað milli 2. og 3. umr. í hv. nefnd. Þetta frumvarp fjallar um rannsóknir í vatnsafli og ég veit ekki að hve miklu leyti við eigum að taka hér upp almenna umræðu um raforkuframleiðslu í landinu og nýtingu raforku til stóriðjuframkvæmda. Í Fréttablaðinu í dag set ég fram þá skoðun mína að ég tel hvað hagkerfið varðar að hægt sé að fara í þessar framkvæmdir á sama tíma þó ég leggi áherslu á að þær eigi ekki að ná hámarki á sama tíma. Hvað varðar afhendingu orku af hálfu orkufyrirtækjanna þá er það eitthvað sem ég svara ekki fyrir, alla vega ekki á þessari stundu.

Virðulegur forseti. Það var nauðsynlegt að kalla eftir viðbrögðum hæstv. iðnaðarráðherra við forsíðu Fréttablaðsins í dag með yfirlýsingum um að ekki ætti eingöngu að ráðast í eitt heldur tvö stórverkefni á þessu sviði. Yfirlýsingar iðnaðarráðherra eru náttúrlega teknar alvarlega í samfélaginu og þær hafa áhrif á markaði. Ef það er stefna ríkisstjórnarinnar að á næstu 4–5 árum eigi að fara í tvö risaverkefni í álverum þarf að ræða það í þinginu svo fljótt sem verða má. Það er auðvitað mikil breyting á þeirri efnahags- og atvinnustefnu sem við höfum fylgt hér - það er ekki hægt að taka það bara upp í iðnaðarráðuneytinu. Við hljótum að kalla eftir því hvort samstaða sé á milli stjórnarflokkanna um að ráðast í þessi tvö stórverkefni í einu og hvort það sé ríkisstjórnarákvörðun sem hæstv. iðnaðarráðherra kynnir í Fréttablaðinu í dag og þá þær stórfelldu virkjunarframkvæmdir sem því munu fylgja á örfáum árum.

Hæstv. forseti. Ég vil gjarnan fá það skýrar fram hjá hæstv. ráðherra hvort hún telur það ófrávíkjanlegt að halda inni þessari heimild til að veita vilyrði fyrir virkjunarleyfi í 5. gr. laganna, einfaldlega vegna þess að það er ekki hægt að sjá að það vilyrði geti með nokkrum hætti staðist eftir að búið er að koma á samkeppni í þessari atvinnugrein. Ég fer fram á að í nefndarstarfinu milli 2. og 3. umr. fari menn yfir það án þess að loka á þá breytingu sem felst í tillögu stjórnarandstöðunnar um að það vilyrði verði fellt út. Ég fer fram á að hæstv. ráðherra tali skýrar um þetta, ég tel það mjög nauðsynlegt. Þetta er afar mikilvægt mál sem við erum að fjalla um, þ.e. rétturinn til þess að nýta þjóðarauðlindir.

Hæstv. forseti. Ég er ekki þeirrar skoðunar að ástæða sé til að fella þetta ákvæði út. Eins og fram kom í máli mínu áðan tel ég það mikilvægt vegna hitaveituframkvæmda og það gildir eingöngu um þær framkvæmdir. Það gildir ekki um raforkuframleiðslu vegna jarðvarma. Við vitum að það er stefna stjórnvalda, og hefur verið lengi, að auka hitaveituvæðingu í landinu og víða fara fram rannsóknir til að svo geti orðið. Það veit ég að hv. þingmaður veit vegna þess að þetta er m.a. í hans kjördæmi. Ég sé því ekki ástæðu til að taka þetta ákvæði út en auðvitað er hægt að fara nánar yfir það milli 2. og 3. umr. í hv. iðnaðarnefnd.

Hæstv. forseti. Flestar þær virkjanir sem hér er um að ræða eru þannig gerðar að það er hægt að nýta heitt vatn líka, það ákvæði sem hæstv. ráðherra heldur hér í er hægt að nýta til þess að veita vilyrði fyrir öllum jarðhitavirkjunum sem menn láta sér detta í hug að koma hér á. Það er þess vegna sem við treystum því ekki að það verði ekki notað í þeim tilgangi. Hæstv. ráðherra verður að sætta sig við þá tortryggni sem er gagnvart henni hvað þessi mál varðar. Ég geri ráð fyrir því að í umræðum hér á eftir vilji menn ræða þessa hluti til hlítar, þ.e. hvernig eigi í framtíðinni að fara með auðlindir í eigu þjóðarinnar, þjóðarauðlindir sem eru mikils virði. Á samkeppnismarkaði, sem búið er að koma hér upp, er það óþolandi fyrir þá sem koma til með að þurfa að borga fullt gjald fyrir þær auðlindir sem þeir nýta að vera í samkeppni við þá sem hæstv. ráðherra úthlutar fyrir ekki neitt.

Hæstv. forseti. Eins og ástandið er í dag lagalega eru ekki miklar líkur á að orkufyrirtækin fari yfirleitt í rannsóknir. Hv. þingmaður veit að með þessu frumvarpi er verið að bregðast við því. Með samþykkt þessa frumvarps skapast einungis bráðabirgðaástand. Hins vegar veit hv. þingmaður líka að fjallað verður um það í sérstakri nefnd, sem ég mun skipa strax og lögin hafa verið samþykkt, hvernig við viljum haga þessum málum til framtíðar. Vissulega koma þar upp mjög stór mál og áleitnar spurningar og því tel ég mikilvægt að frumvarpið verði samþykkt sem fyrst. Þá getum við farið að vinna að þeim mikilvægu hagsmunamálum sem þarf að fjalla um í nefndinni. Undirbúningur undir það nefndarstarf er þegar hafinn, sérfræðingar eru að vinna verk sem kemur nefndinni að góðu.

Frú forseti. Hér ber allt að sama brunni. Hæstv. ráðherra gekk fram fyrir skjöldu í síðasta mánuði, viðurkenndi eigin misskilning og sagði í viðtölum í fjölmiðlum að það hefði orðið misskilningur varðandi flutning þessa máls sem hún gæti kennt sjálfri sér og ráðuneytinu um. Hún sagði að þau, þ.e. hún og ráðuneytið, hefðu ekki gefið nægilega skýrar upplýsingar til nefndarinnar, til iðnaðarnefndar Alþingis og til Alþingis. Mér sýnist því málið þannig vaxið að hefja þurfi 2. umr. um það á nýjan leik. Ég held að hæstv. ráðherra þurfi að mæta fyrir iðnaðarnefnd, skýra málið upp á nýtt til að nefndin fái tækifæri til þess að búa til nýtt nefndarálit. Það bull sem er í skjölum nefndarinnar núna byggist á röngum upplýsingum sem ráðherrann er búin að viðurkenna að hafa gefið. Ég óska eftir því að það verði samþykkt að málið verði aftur tekið inn í nefndina og við fáum nýja 2. umr.

Hæstv. forseti. Það er eins og hver annar brandari að hefja nýja 2. umr. um málið. Sú umræða er þegar hafin, hér fer fram framhald 2. umr.  En ég vil leggja áherslu á að mér finnst eðlilegt að málið fari inn í nefndina á milli 2. og 3. umr. Þetta er í raun miklu einfaldara mál en ég lét vera láta þegar umræðan hófst, þ.e. 2. umr. Málið snýst eingöngu um það að þeir sem setja fjármagn í rannsóknir vegna vatnsafls fái það endurgreitt ef einhver annar en þeir fá síðar virkjunarleyfið. Búið.

Frú forseti. Málið er auðvitað ekki einfalt. Þegar hæstv. ráðherra segir, bæði hér í ræðustóli og í fjölmiðlum, að málið gangi út á það að þeir sem rannsaka vatnsafl eigi að fá tryggingu fyrir því að þeir fái kostnaðinn endurgreiddan ef þeir fá ekki nýtingarleyfið, þá felur það í sér að sá sem fær á endanum nýtingarleyfið og hefur lagt út í kostnaðinn við rannsóknirnar hefur ákveðinn forgang og hann veit það. Sá sem fær virkjunarleyfið hlýtur að þurfa að vera búinn að vinna einhverjar rannsóknir eða, sem er líka mikilvægt, að kaupa þær af öðrum. Það er mjög mikilvægur þáttur þessa máls að rannsóknir geta núna, samkvæmt nýju raforkulögunum sem hæstv. iðnaðarráðherra dýrkar og prísar, farið að ganga kaupum og sölum. Það er mjög alvarlegur angi þessa máls sem við höfum ekki rætt til hlítar. Ég hlýt að mótmæla því sem hæstv. ráðherra segir, að ekki sé þörf á að hefja 2. umr. á nýjan leik. Sjálf er ég búin með mína fyrri ræðu og hún hefði hljómað á allt annan veg ef ég hefði þá haft þær upplýsingar sem ég hef núna.

Hæstv. forseti. Ég veit að hv. þingmenn Vinstri grænna eru ekki voðalega mikið fyrir viðskipti svona almennt. Það er hins vegar þannig 

Frú forseti. Mér sýnist stjórn þingsins verða að taka hæstv. iðnaðarráðherra í gjörgæslu og vita hvort ekki er hægt að fá fram hvort hún skilur sjálf hvað hún er að segja. Í einu orðinu segir hæstv. ráðherra að henni hafi orðið á mistök fyrir jól. Þá hafi úthlutun rannsóknarleyfa og nýtingarleyfa verið tengd saman en það hafi verið misskilningur. Nú byrjaði hæstv. ráðherra á því hér í skýringum sínum að segja að þetta sé auðvitað tengt. Hún spyr: Hver vill fara í rannsóknir nema geta verið fjárhagslega öruggur annaðhvort með því að fara í framkvæmdirnar sjálfur eða fá þær að fullu greiddar? Rannsóknarleyfin sjálf eru orðin markaðsvara. Ég tel, frú forseti, að við verðum að hefja 1. umr. um þetta mál. Ræður ráðherra við 1. umr. snerust allar um það að enginn vildi fara í rannsóknir í vatnsföllum nema hafa einhverja tryggingu fyrir því að aðrir fengju ekki virkjunarréttinn þegar þar að kæmi. Ég vil að hæstv. ráðherra skýri betur sitt mál.

Hæstv. forseti. Á ég að skilja það þannig að hv. þingmaður sé á móti því að rannsóknir sem unnar eru af einu fyrirtæki geti orðið söluvara gagnvart öðru fyrirtæki sem fær virkjunarleyfi síðar? Er það vandamál, er það eitthvað sem hv. þingmaður er á móti? Mér finnst mjög eðlilegt að fyrirtækið sem hugsanlega nýtir ekki rannsóknirnar geti selt þær. En það getur verið að þar sé grundvallarágreiningur uppi, að hv. þingmaður telji að ekki mega selja rannsóknir.

Frú forseti. Hvað varðar rannsóknir á stórum landsvæðum með tilliti til nýtingar, hvort sem það er til orkuöflunar eða annarra þátta, þá tel ég reyndar að opinberir aðilar eigi að koma að því og þá samkvæmt rammaáætlun og samkvæmt forgangsröðun í þeim efnum. Þegar ákvörðun hefur verið tekin um að verja einhverju svæði til virkjunar þá sé því úthlutað eða það fellt eftir atvikum. Ég er þeirrar skoðunar að rannsóknarleyfi á lífríki Skagafjarðar eigi ekki að vera markaðsvara einhverra sem hafa peninga eða pólitísk tengsl til þess að komast yfir það. Ég hef áhyggjur, frú forseti, af ráðherranum sem hér kemur en virðist ekki geta skilið út á hvað yfirlýsingin gengur. Hún er dregin sitt og hvað fram og til baka. Á það sama við um það þegar hæstv. ráðherra telur að hér megi byggja þrjú álver, það komi Kyoto-bókuninni ekkert við? Frú forseti, 

Hæstv. forseti. Ég tel að ég hafi gengið lengra en hv. þingmaður í þeim efnum að ég hef þó a.m.k. viðurkennt að ég hafi haft á röngu að standa. Það er eitthvað sem hv. þingmaður mundi aldrei viðurkenna þó það gerist nú daglega að mínu mati að hann hafi á röngu að standa. En af því að hv. þingmaður minntist hér á rammaáætlun þá er einmitt mikilvægt vegna rammaáætlunar að þetta frumvarp verði að lögum og þessar auðlindir okkar verði rannsakaðar. Það skiptir máli vegna rammaáætlunar.

Virðulegi forseti. Nýverið afhjúpaði prófessor við Háskóla Íslands rækilega hvernig ríkisstjórnin hefur orðið sér til háborinnar skammar með mikilli skerðingu á kjörum öryrkja, m.a. með því að taka aftur með aukinni skattbyrði þá litlu hækkun sem orðið hefur á lífeyrisgreiðslum. Enn er flett ofan af gjörðum ríkisstjórnarinnar þar sem sami prófessor sýnir fram á í ítarlegri og faglegri úttekt það sem við í stjórnarandstöðunni höfum margoft bent á, að skattbyrði hafi aukist á fólk með lágar og meðaltekjur eða hjá um 90% heimila í landinu. Samt leyfir fjármálaráðherra sér að halda því fram að skattar hafi lækkað og þar hreinlega skrökvar hann að þjóðinni. Fjármálaráðherrar íhaldsins, þeir Friðrik Sophusson, Geir Haarde og Árni M. Mathiesen, hafa allir siglt undir fölsku flaggi og eiga Íslandsmet í skattpíningu á almenning í bullandi góðæri, skattpíningu á lífeyrisþega, skattpíningu á lágtekjufólk, skattpíningu á fólk með meðaltekjur, raunar alla nema ofurforstjórana og efnafólkið. Fjármálaráðherrarnir þrír hafa allir sem einn á síðustu tíu árum vísvitandi aukið skatta á almenning í landinu eins og flokksbróðir þeirra, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, hefur réttilega haldið fram og viðurkennt. Bæði ríkisskattstjóri og Gylfi Magnússon, dósent í viðskipta- og hagfræðideild, taka undir með Stefáni Ólafssyni um að skattbyrði hafi aukist hjá almenningi og mest hjá þeim lægst launuðu. Að segja annað er hrein blekking og fjármálaráðherra á að viðurkenna þá staðreynd að Sjálfstæðisflokkurinn er mesti skattpíningarflokkur Íslandssögunnar gagnvart almenningi í landinu. Þessi skattpíningarflokkur hefur á síðustu tíu árum skert skattleysismörkin um 16 milljarða miðað við neysluvísitölu og 35 milljarða miðað við launavísitölu. Það er skýringin á því af hverju skattleysismörkin eru aðeins 79 þúsund en ættu að vera 105 þúsund ef þau hefðu haldið í við neysluvísitölu. Þetta fjármagn var tekið úr vösum almennings og fært yfir til ofurforstjóranna og efnafólksins til að létta af þeim sköttum. Þannig fá forstjórarnir með ofurkjörin 2,3 milljónir í skattalækkanir á ári þegar skattbreytingarnar eru að fullu komnar til framkvæmda árið 2007. Þetta hefur gerst á sama tíma og barnabætur og vaxtabætur hafa líka verið skertar og lítils háttar aukning nú á barnabótum nær ekki einu sinni að halda í við þær greiðslur sem barnafjölskyldur fengu þegar þessi ríkisstjórn tók við 1995. Veruleg aukning hefur líka orðið í gjaldtöku og lyfjakostnaði einstaklinga í heilbrigðiskerfinu. Þannig pínir Framsóknarflokkurinn almenning gegnum aukna gjaldtöku í heilbrigðiskerfinu og Sjálfstæðisflokkurinn í gegnum gífurlega aukningu á skattbyrði en allur almenningur þarf nú að greiða minnst einum mánaðartekjum meira í skatt en þeir gerðu fyrir tíu árum. Það er engin málsvörn í því, virðulegur forseti, að halda fram, eins og stjórnarflokkarnir gera, að launahækkanir og aukinn kaupmáttur sé skýringin á aukinni skattbyrði. Lítum aðeins á það. Kaupmáttur efnafólks hefur hækkað um 56% en kaupmáttur láglaunamannsins aðeins um 28%. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig stendur þá á því að auknar kjarabætur til efnafólksins skila sér í lægri skattbyrði hjá þeim eða um 4,5% en aftur á móti skila auknar kjarabætur til lágtekjufólksins sér í 14–15% aukningu á skattbyrði? Rökleysa stjórnarflokkanna sést líka á því að launin hafa einnig verið að hækka víða á Vesturlöndum og samt hefur skattbyrði þar lækkað eða staðið í stað meðan hún eykst hér hjá 90% þjóðarinnar. Það er ekkert náttúrulögmál að skattbyrði aukist með vaxandi tekjum heldur skiptir þar máli hvernig ríkisstjórnin hefur hagrætt í skattkerfinu til hagsbóta fyrir hálaunafólk, m.a. með gífurlegri skerðingu á skattleysismörkum. Það er skattbyrði á rauntekjum sem skiptir öllu máli sem sést best af því að á árinu 1988 var ekki greidd ein króna af tekjum sem samsvara að raungildi 100 þús. kr. í dag en nú er greiddur af þessum 100 þús. kr. 9–10% skattur. Stjórnarflokkarnir hafa verið í forustu fyrir því að gera þá ríku ríkari og þá fátæku fátækari og brýnasta verkefni þeirra 90% þjóðarinnar sem skattbyrðin hefur verið aukin hjá er að koma ríkisstjórninni frá. Skattkerfi skattpíningarflokkanna lítur þannig út að þeir tekjuhæstu greiða að meðaltali 12% af tekjum sínum í skatt en allur almenningur greiðir að meðaltali um 25% af tekjum sínum í skatt. Fyrir þetta óhæfuverk á að refsa stjórnarflokkunum í næstu kosningum og ég segi: Burt með þennan fjármálaráðherra sem skattpínir þannig almenning.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. málshefjanda fyrir að hefja máls á þessu ánægjulega umræðuefni, því að þetta umræðuefni er auðvitað um árangur hagkerfisins og um ávinning þjóðarinnar á undanförnum árum. Sannarlega hafa skattar lækkað  Hjón með tvö börn undir sjö ára aldri, annað er á vinnumarkaði og með 240 þús. kr. tekjur, greiddu árið 1994 22,5% af tekjum sínum í beina skatta. Þau greiða núna á árinu 2006 0,8% og á árinu 2007, þegar skattalækkanirnar eru allar gengnar í gildi, verða skattarnir 1% í mínus. Hjón með tvö börn undir sjö ára aldri þar sem bæði eru á vinnumarkaðnum og með 240 þús. kr. tekjur greiddu 1994 31,9% í skatta en núna á árinu 2006 18,4% og á árinu 2007 munu þau greiða 15,2% í skatta. Einstætt foreldri með tvö börn undir sjö ára aldri og 240 þús. kr. tekjur greiddi árið 1994 23% í skatta, greiðir árið 2006 8% og mun greiða árið 2007 4,1%. Einstaklingur með 240 þús. kr. tekjur greiddi árið 1994 31,9%, greiðir árið 2006 23,2% og mun greiða 21% á árinu 2007. Einstætt foreldri með tvö börn undir sjö ára aldri og 120 þús. kr. tekjur greiddi árið 1994 í skatta mínus 15,5%, árið 2006 mínus 26% og mun á árinu 2007 greiða mínus 30,8%.

Hvernig greiðir maður mínus?

Það gerist þannig, af því að hv. þingmaður var sveitarstjórnarmaður, það gerist m.a. þannig að ríkið greiðir útsvarið fyrir þig. Nú skulum við taka annað dæmi með annarri nálgun um hjón með tvö börn og núna annað undir sjö ára aldri og ein fyrirvinna sem var með í tekjur árið 1994 175 þús. kr. Sú fjölskylda greiddi 10,8% í skatta árið 1994. Árið 2007, miðað við launavísitölu, yrði þessi fjölskylda með 250 þús. kr. tekjur, launin hafa hækkað miðað við launavísitölu, og þá mun þessi fjölskylda greiða mínus 1,8% í beina skatta á sama hátt. 
             Það hefur verið talað heilmikið um að persónuafsláttur og skattleysismörk, sem auðvitað skipta mestu máli í þessu samhengi, hafi ekki fylgt verðlagi. Það er að hluta til rétt því að árið 1989, þegar forverar Samfylkingarinnar voru í ríkisstjórn og formaður forvera Samfylkingarinnar var fjármálaráðherra og hv. málshefjandi var í ríkisstjórn, þá var persónuafslátturinn aftengdur frá verðlagi. Síðan hefur þetta verið á ýmsan hátt. En frá árinu 2000 hefur persónuafslátturinn fylgt almennum kjarasamningum og í meginatriðum fylgt verðlagi. Ef við skoðum hver skattleysismörkin árið 1994 væru á föstu verðlagi 2006, þá væru þau 83,858 kr. Árið 2007 verða þessi skattleysismörk 84,302 kr. og er þá meðtalinn skyldulífeyrisfrádráttur sem nú er frádráttarbær frá skatti en var það ekki 1994. Ef við tökum svo árið 2006 þá eru þessi skattleysismörk 84,600 kr. og þá tökum við með bæði skyldu- og valkvæðan lífeyrisfrádrátt. Umræðan um stöðu og þróun skattleysismarka er því í meginatriðum byggð á sandi. Ef við skoðum síðan skatttekjur ríkisins þá er það rétt að skatttekjur ríkisins hafa aukist á undanförnum árum. En skatttekjur ríkisins sem meðaltal af landsframleiðslu frá 1990 fram til dagsins í dag voru að meðaltali 28,7%, verða á þessu ári 28,8% og fyrir árið 2007 er gert ráð fyrir að þær verði 27,8%. Frú forseti. Því eru tvær spurningar sem málshefjandi og aðrir verða að svara: Eigum við að leggja af stighækkandi tekjuskatt? Átti ríkisstjórnin ekki að borga skuldir um leið og hún lækkaði skattana eða átti hún að lækka skattana meira?

Frú forseti. Í grein sem Stefán Ólafsson prófessor skrifar í Morgunblaðið 18. janúar sl. spyr hann, með leyfi forseta: „Spyrja má hvaða brýna þörf hafi borið til að refsa eldri borgurum, öðrum lífeyrisþegum og láglaunafólki á vinnumarkaði með þessari auknu skattbyrði?“ Launabil eykst og kjaramunur vex og það er að verða fullkomið gap á milli ríkra, reyndar ofurríkra einstaklinga, og þeirra sem lægstu laun hafa hér í þjóðfélaginu. Aukinn launa- og kjaramunur er knúinn áfram af stefnu þessarar ríkisstjórnar. Fyrirtæki og þjónustustofnanir almennings eru einkavæddar og nýir stjórnendur veita sjálfum sér ofurlaun. Á þetta höfum við bent í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. En það er ekki aðeins tekjubilið sem eykst, skattstefna ríkisstjórnarinnar færir með markvissum hætti skattbyrðina á lægri og lægstu tekjur. Stóreignamönnum og þeim sem fá fjármagnstekjur er hlíft alveg sérstaklega. Nú bera allar fjármagnstekjur 10% skatt. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa lagt fram tillögur um að ákveðnar fjármagnstekjur séu alveg skattfrjálsar en síðan verði borgaður hliðstæður skattur af miklum fjármagnstekjum og gert er af launatekjum. Frú forseti. Landssamtök eldri borgara og Öryrkjabandalagið hafa bent á að í lægstu tekjuhópunum þar sem skattbyrðin jókst mest eru flestir eldri borgarar, öryrkjar og lágtekjufólk. Heildarskattbyrði hjá þessu fólki hefur á síðustu tíu árum aukist um 14–15%. Í efsta tekjuhópnum einum þar sem menn hafa 1,2 milljónir eða meira í mánaðarlaun hefur skattbyrðin á tíu ára tímabili 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér breytingar á skattbyrði og hefur hæstv. fjármálaráðherra rakið nokkur góð dæmi á undan. Mér þykir þessi umræða nokkuð sérkennileg svo ekki sé meira sagt. Það er ekki boðlegt að segja að skattalækkanir undanfarin ár hafi í reynd leitt til skattahækkana og aukið skattbyrði fólks. Er það skattahækkun að hafa lækkað tekjuskatt einstaklinga um 9,6% frá árinu 1995? Er það skattahækkun að hafa lagt niður eignarskatt einstaklinga? Er það skattahækkun að hafa lagt niður sérstakan tekjuskatt sem var 5% árið 1995? Er það skattahækkun að hafa gert persónuafslátt hjóna að fullu millifæranlegan í stað þess að vera 80% millifæranlegur árið 1995? Það gefur augaleið að allir þessir þættir hafa að sjálfsögðu leitt til verulegrar lækkunar á skattbyrði og sem betur fer hafa tekjur einstaklinga aukist mikið og því tekjur ríkissjóðs einnig. Mér finnst mjög sérstakt að hlýða á málflutning hv. stjórnarandstöðu hér og þá helst Samfylkingarinnar. Í síðustu kosningabaráttu lofuðu flestir flokkar skattalækkunum. Stjórnarflokkarnir stóðu við það loforð líkt og alltaf stóð til. Þegar við hins vegar ákváðum að lækka skatta reis Samfylkingin upp, var búin að gleyma kosningaloforðum sínum, og mótmælti skattalækkunum. Gott og vel. Það er ekkert nýtt við það að stefnan breytist úti í miðri á. En nú verð ég að viðurkenna að vera næstum því alveg mát því að síðustu daga er Samfylkingin skyndilega alveg bit á öllum þessum svokölluðu skattahækkunum sem hún virðist greina á mjög undarlegan hátt og vill lækka skatta. Er það nema von, virðulegi forseti, þó að fólk sé orðið undrandi á þessum hringlandahætti?

Hæstv. forseti. Niðurfelling hátekjuskattsins á þessu ári gerði það m.a. að verkum ásamt skattstefnu ríkisstjórnarinnar, að lækka skattprósentuna um 1% á þessu ári og 2% á árinu 2007, að hátekjufólkið hefur notið verulegs hagræðis í skattbreytingastefnu ríkisstjórnarinnar. Allt er þetta gert með fullum vilja núverandi ráðamanna. Þeir hafa kallað þessa stefnu breikkun á skattstofninum, þ.e. að fá fleiri til að greiða skatta og það sést auðvitað mjög glöggt þegar tölur eru skoðaðar að lágtekjufólkið er farið að greiða skatta sem það gerði ekki áður. Skattleysismörkin eru einhvers staðar í kringum 76–77 þúsund og fólk með 100 þús. kr. tekjur greiðir skatt. Hver ætlar að halda því fram í þessum sal að fólk með 100 þús. kr. tekjur komist af? Það er fáheyrt hvernig ríkisstjórnin hefur farið í þessi mál. Það hefði verið auðveldur leikur hjá ríkisstjórninni, úr því að hún vildi setja 16 milljarða í sérstakar skattalækkanir, að fara þá leið að hækka persónuafsláttinn eins og við lögðum til í Frjálslynda flokknum fyrir síðustu alþingiskosningar og jafna þannig kjörin í landinu, hífa upp kjör þeirra lægst launuðu. Það kostar nánast það sama, virðulegur forseti, að lækka skattprósentuna um 1% og hækka persónuafsláttinn um 2.600 kr. á mánuði, það eru um 4 milljarðar kr. Ef ríkisstjórnin var tilbúin að fara þessa skattalækkunarleið hefði verið eðlilegt að jafna kjörin. Hæstv. fjármálaráðherra spurði áðan: Eigum við að taka upp þrepaskipt skattkerfi eins og er víða í löndunum í kringum okkur? Við vorum með þrepaskipt skattkerfi meðan við vorum með hátekjuskattinn inni. Núna erum við með 

Frú forseti. Almenningur greiðir meira í skatt en hann gerði áður. Fjölmargir sérfræðingar hafa staðfest að lækkun á skattprósentunni segir ekki alla söguna og að hún birti jafnvel villandi mynd. Fjármálaráðherra sá sem hér situr staðfesti í skriflegu svari að skattbyrði allra tekjuhópa hafi þyngst frá árinu 2002 að einum hópi undanskildum. Hjá hverjum? Hjá þeim 10% einstaklinga sem hafa hæstu tekjurnar, með meira en 1,2 milljónir á mánuði. Núverandi formaður Sjálfstæðisflokksins hefur sömuleiðis staðfest skriflega að 95% hjóna greiddi hærra hlutfall tekna sinna í tekjuskatt árið 2002 en árið 1995, árið sem þessi ríkisstjórn tók við. Ríkisstjórnin kemst ekki fram hjá sínum eigin tölum. Skattbyrðin hefur einfaldlega þyngst og ríkisstjórnin hefur sjálf staðfest það. Tekjuskattsgreiðslur einstaklinga til ríkisins hafa aukist um 65% á valdatíma þessarar ríkisstjórnar. Hvað segir það okkur annað en að skattbyrðin hafi þyngst? Þeir stjórnarliðar sem viðurkenna staðreyndir telja hins vegar að það sé eðlilegt að skattbyrði almennings þyngist því tekjur hafi hækkað. Þetta er rangt. Það er vel hægt að létta skattbyrðina þótt tekjur hækki. Hækkun skattleysismarka er ein leið að því takmarki. Skattleysismörkin hafa hins vegar setið eftir í tíð þessarar ríkisstjórnar og það breyttist 1996. Þau væru núna 30% hærri ef þau hefðu fylgt verðlagi. Hræsni stjórnarþingmanna í dag er algjör. Ég get fullyrt að ef þeir væru í stjórnarandstöðu væru þeir hoppandi vitlausir yfir þessari auknu skattbyrði. Sá málflutningur hentar hins vegar ekki núna. Staðreyndir í þessari umræðu ríma illa við blekkingar ríkisstjórnarinnar eða við þann málflutning brellumeistara ríkisins sem við sáum hér í dag. Kjarni málsins er sá að ríkisstjórnin hefur þyngt skattbyrði á landsmenn nema hjá allra tekjuhæstu hópunum. Þetta staðfesta allir nema ríkisstjórnarflokkarnir 

Frú forseti. Alþjóðastofnanir og hv. stjórnarandstæðingar vöruðu við skattalækkunum og hafa gert undanfarin ár. Núna tala þeir um skattahækkanir. Hvort meina þeir skattalækkun eða skattahækkun? Í umræddri grein prófessors Stefáns Ólafssonar er hann að bera saman tíundir í skattkerfinu og það er ágætisaðferð til að bera saman skattbreytingar ef aðstæður eru óbreyttar en þær eru aldeilis ekki óbreyttar. Atvinnuleysi hefur minnkað úr 5–6% niður í hálft prósent, atvinnulausir eru flestir í lægsta hópnum. Námsmönnum hefur fjölgað úr 5 þúsund í 9 þúsund. Þeir eru líka í lægsta hópnum og fá lánað fyrir framfærslunni. Útlendingum fjölgaði á síðasta ári um 3.500, það eru sennilega um 7.000 útlendingar sem eru að mati verkalýðshreyfingarinnar með lægstu launin og þeir voru ekki með áður. Aldraðir á hjúkrunarheimilum sem fá niðurfelldar allar tekjur eru líka í þessum hópi og þeim hefur fjölgað mjög verulega vegna fjölgunar þjóðarinnar. Það eru því miklar breytingar. Árið 1997 tókum við upp 10% fjármagnstekjuskatt sem breytti öllu. Vextir voru skattfrjálsir áður og ekki einu sinni taldir fram. Allar forsendur eru því breyttar og það breytir niðurstöðunni í hæsta hópnum sem nú borgar 10% af stórum hluta teknanna. 

Hæstv. forseti. Stóra spurningin í dag er hvort skattar hafi hækkað eða lækkað og ríkisstjórnin reynir að verjast með því að sveifla í kringum sig krónutölum og prósentum. En það sem brýnast er að gera er að rýna í pólitíkina sem býr að baki þessum krónutölum og prósentum og hvaða áhrif þessi pólitík hefur haft á lífskjörin í landinu. Þá kemur í ljós að sú ríkisstjórn sem nú stýrir landi okkar hefur gripið til sértækra ráðstafana í skattamálum. Þær hafa gengið út á það að létta skattbyrðum af þeim sem hafa hæstu kjörin og eiga mestu eignirnar á meðan hinir sem minnst bera úr býtum fá auknar skattbyrðar á sig. Einstaklingur sem aflar 10 milljóna á ári hagnast á skattapakka ríkisstjórnarinnar sem nemur einni milljón. Öryrki sem fyrir 10, 15 árum greiddi ekki skatta af tekjum sínum borgar núna ígildi örorkubóta í tvo mánuði. Það er þetta sem hefur verið að gerast. Þess vegna er svarið: Skattar hafa bæði hækkað og lækkað. Fyrir síðustu kosningar var deilt um hvað gera ætti í skattamálum. Að baki þeirri deilu var djúpstæður pólitískur ágreiningur: Á að fjármagna samfélagsþjónustuna með því að láta einstaklingana greiða beint, námsmanninn, hinn sjúka, eða ætlum við sem erum frísk að gera það saman? Eigum við að taka undir með hinum sjúka? Þess vegna var Vinstri hreyfingin – grænt framboð eini flokkurinn sem ekki mælti með skattalækkunum. Við höfum lagt fram tillögur á þinginu um hvernig færa eigi skattbyrðarnar til og gera skattkerfið réttlátara, við höfum komið með tillögur um að létta byrðarnar hjá sveitarfélögum í landinu sem mörg hver berjast í bökkum til að halda úti nauðsynlegri samfélagsþjónustu. Þess vegna eigum við ekki að 

Frú forseti. Það er óumdeilt að kaupmáttur ráðstöfunartekna á Íslandi hefur aukist um nær 60% á síðustu tíu árum. Sambærilegar tölur þekkjast ekki í nágrannalöndunum, þar hefur kaupmáttaraukningin verið á bilinu 15–20%. Þetta þýðir auðvitað að skattgreiðslur hafa aukist. Kaupmáttaraukningin, traust atvinnuuppbygging, vöxturinn, vinnan, velferðin, eins og var lofað, hefur verið grunntónninn í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og auðvitað gagnast þetta öllum almenningi á Íslandi. Um skatta almennt á það að gilda að þeir eiga að vera réttlátir, sanngjarnir og skattheimtan á að vera þannig að borgurum landsins þyki sjálfsagt að greiða þá. Í sjálfu sér dregur maður ekki í efa þessar fullyrðingar fræðimannanna. Í fyrsta lagi hefur t.d. verið dregið úr skattbyrði fyrirtækja, í öðru lagi hefur á síðustu 12–13 árum verið dregið úr tekjujafnandi millifærslum í skattkerfinu og þá mest í upphafi tímabilsins, en síðast en ekki síst hefur opinber þjónusta við borgara þessa lands aukist stórkostlega, einkum eftir 1995. Er það ekki með sköttum sem við greiðum fyrir almenna velferð í landinu? Er það ekki með sköttum sem við greiðum fyrir fullkomið heilbrigðiskerfi? Er það ekki með skatttekjum hins opinbera sem átak hefur verið gert í kennslu í skólakerfinu allt frá grunnskólanum og upp úr? Samkvæmt fjárlögum 2006 verða útgjöld ríkissjóðs til almannatrygginga og velferðarmála rúmlega 73 milljarðar og hafa þá útgjöld til velferðarmála rúmlega tvöfaldast frá árinu 1998. Virðulegur forseti. Heildarskattbyrði er eitt og tilfærslur í skattkerfinu er annað. Hvenær voru t.d. barnabætur skertar um 70% með fyrsta barni hjóna og 38% með börnum umfram eitt? Hvenær voru skerðingarmörk einstæðra foreldra lækkuð um fjórðung? Hvenær voru barnabætur lækkaðar úr 30 þús. kr. í 9 þús. kr.? Var það ekki gert undir gunnfána ríkisstjórnar sem kenndi sig við eyju hér úti á sundum? Sá sem talar um sjónhverfingar í skattamálum, virðulegur forseti, hefði e.t.v. átt að hnika til samanburðar árum sínum í sagnfræðinni þannig að öll myndin skýrðist.

Frú forseti. Það eru staðreyndir að síðan þessi ríkisstjórn tók við völdum árið 1995 hafa útgjöld ríkisins aukist um 120 milljarða á föstu verðlagi. Það eru staðreyndir. Þessir peningar verða einungis teknir annaðhvort með því að hækka skatta eða selja eigur ríkisins. Við skulum gæta að því að það sem fékkst fyrir sölu Símans er einungis helmingurinn af því sem útgjöld ríkisins hafa aukist árlega þannig að restin hefur komið af skattahækkunum. Þetta eru staðreyndir og þetta er staðfest af OECD og það á ekki að vera að deila um það hér. Annað sem er alvarlegt er að misskiptingin hefur aukist. Þetta er svona miðstýrð misskipting sem Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkurinn hafa stýrt. Það var athyglisvert að heyra hér ræðu hæstv. fjármálaráðherra en hann var að reikna fram í tímann tekjur og skattbyrði fjölskyldna þegar skattalækkanir væru komnar til framkvæmda. En gætum að því að þegar ég spurði fjármálaráðherra hér um árið hver misskiptingin yrði þegar skattalækkanir ríkisstjórnarinnar væru komnar til framkvæmda þá stöðvuðust allar reiknivélar í ráðuneytinu. En nú þegar reikna á eitthvað hentugt fram í tímann fara þær allt í einu í gang aftur. Mér finnst mjög athyglisvert að menn séu að leyna upplýsingum og reikna út það sem hentar. Mér finnst þessi umræða og þær upplýsingar sem hér koma fram vera þess háttar að tímabært sé að fá fram umræðu í þinginu um hvað hægt er að láta hæstv. ráðherra reikna. Er það bara eitthvað sem hentar ríkisstjórninni eða er hægt að fá almennar upplýsingar um þróun misskiptingar fram í tímann þegar hæstv. ríkisstjórn er búin að koma málum sínum til framkvæmda?

Frú forseti. Allar tilraunir fjármálaráðherra hér áðan til að slá ryki í augu fólks, m.a. um skattaumhverfi almennings áður en þessi ríkisstjórn tók við árið 1995, og halda áfram blekkingaleiknum duga bara ekki. Það eru tómar blekkingar þegar hér er verið að reyna að drekkja fólki í talnaflóði ráðherrans. Það staðfestir t.d. þetta línurit um persónuafslátt frá ráðuneytinu sjálfu, frá ráðuneyti ráðherrans. Þetta línurit sýnir að persónuafslátturinn hélst í hendur við launa- og neysluvísitölu frá árinu 1988–1995 þar til þessi ríkisstjórn tók við. Síðan þá hefur persónuafslátturinn jafnt og þétt dregist aftur úr, bæði launavísitölu og neysluvísitölu. Svo er nú komið að persónuafslátturinn hefði átt að vera um 100 þús. kr. hærri á ári ef hann hefði fylgt neysluvísitölu frá 1995 og rúmlega 220 þús. kr. hærri á ári hefði persónuafslátturinn fylgt launavísitölu. Þetta eru nú staðreyndir málsins. Það segir allt sem segja þarf. Það skiptir máli hverjir stjórna fyrir að minnsta kosti 90% þjóðarinnar sem hafa þurft að sæta aukinni skattbyrði og skattpíningu í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það er auðvitað fjarstæða að halda því fram, eins og hæstv. fjármálaráðherra gerir í veikri málsvörn sinni hér áðan, sem var eins og áður full af blekkingum, að almenningur greiddi meiri skatta ef skattareglurnar frá 1994 hefðu verið í gildi í dag. Árið 1988 var ekki greidd ein króna af tekjum sem samsvara 100 þús. kr. í dag en nú er greitt 9 til 10% af þeim 100 þús. kr. Það er auðvitað sorglegt fyrir fólkið í landinu að sitja uppi með fjármálaráðherra sem matreiðir slíkar blekkingar fyrir það. Fjármálaráðherra getur ekki hrakið að stjórnarflokkarnir hafa búið skattaparadís fyrir efnafólkið á meðan almenningur sætir skattpíningu. Það er staðreynd málsins.

Frú forseti. Það er sorglegt að heyra hv. þingmenn, þingreynda mjög, hafa uppi orð eins og blekkingar, skrök og sigla undir fölsku flaggi. Bera síðan á borð tölur um persónuafslátt og skattleysismörk eftir því sem hentar. Þegar vitað er að það sem skiptir máli í þessu sambandi eru skattleysismörkin, það sem snýr að einstaklingunum. Það er auðvitað alveg augljóst, það vita það allir, að á meðan hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sat í ríkisstjórn þá voru skattleysismörkin aftengd frá verðlagsþróuninni. Það  Hv. þm. Sigurjón Þórðarson býsnast yfir því að verið sé að tala um skattalækkanir fram í tímann. Þetta eru skattalækkanir sem búið er að samþykkja og því er alveg sjálfsagt að taka þær með í reikninginn. 
             En ég er hins vegar sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni að við eigum auðvitað að skoða þetta í heild sinni. Þá er það staðreynd að lægsta tíundin, sem hv. þingmenn virðast bera fyrir brjósti - hagur hennar, kaupmáttur ráðstöfunartekna þegar búið er að leggja á skattana hefur á því tíu ára tímabili sem er til umræðu hækkað um nær 30%. En það er hins vegar staðreynd að frá 1994 hafa skatttekjurnar aukist, skattarnir hafa lækkað og við höfum greitt niður skuldir ríkisins jafnframt því að styrkja velferðarkerfið. Geri aðrir betur, hv. þingmaður.

Hæstv. forseti. Við erum að greiða atkvæði um afbrigði. Fyrir þinginu liggja nú nýjar breytingartillögur við stjórnarfrumvarp um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Ég vek athygli þingheims á því að við erum að sjálfsögðu ekki að greiða atkvæði um þessar breytingartillögur enda hefur þingheimi ekki gefist ráðrúm til að kynna sér þær. Okkar þingflokki hefur ekki gefist ráðrúm til að kynna sér þær tillögur sem nú liggja fyrir að undanskildum einum fulltrúa sem sat í iðnaðarnefnd þingsins. Við erum með öðrum orðum að greiða atkvæði um vinnubrögð á Alþingi. Við höfum lagt til að þingfundi verði frestað fram á mánudag og þessi umræða hafin að nýju. Við mótmælum þeim vinnubrögðum að þröngva í gegnum þingið með afbrigðum umræðu um mál sem mönnum hefur ekki gefist tóm til að kynna sér. Þetta eru óeðlileg vinnubrögð. Það er á þeirri forsendu, og þeirri forsendu fyrst og fremst, sem við greiðum atkvæði gegn þessum afbrigðum.

Hæstv. forseti. Ég vil gera grein fyrir atkvæði mínu í þeirri atkvæðagreiðslu sem nú fer fram um afbrigði um breytingartillögu um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Ég tek undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni - ég greiði atkvæði á móti þó það sjáist ekki hér á töflunni þar sem hún virkar ekki - ég mun greiða atkvæði gegn því að veita breytingartillögunni brautargengi, að hún verði tekin inn á dagskrá, vegna vinnubragða en ekki efnislega. Eins og hér kom fram vantar okkur tíma til að fara út í áframhaldandi umræður um málið á forsendum þeirra breytingartillagna sem hér hafa komið fram. Við þurfum tíma, þingflokkarnir, til að fara yfir breyttar aðstæður, mismunandi skilaboð sem borist hafa inn á fundinn varðandi efnistök þessa máls og hvað þessar breytingar yfir höfuð hafa að segja. Því greiði ég atkvæði gegn því að þessi breytingartillaga fari hér á dagskrá. Ég tel að við þurfum meiri tíma til að skoða málið.

Frú forseti. Þetta er stórmál sem verið er að fjalla um. Úthlutun á rannsóknar- og virkjunarleyfum á vatnsföllum í landinu. Inn í miðja umræðu kemur breytingartillaga sem ekkert hefur verið kynnt, meira að segja fulltrúar þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í hv. iðnaðarnefnd voru ekki viðstaddir, var vísað á dyr, þegar verið var að kokka tillöguna. Frú forseti. Ég tel að það sé eðlilegt að tillagan fái hér eðlilegan biðtíma og málið komi síðan á dagskrá eftir helgi. Það er enginn heimsendir á ferðinni í kringum þetta mál. Það er ekkert sem rekur svo sérstaklega á eftir því, eða er það frú forseti? Liggur svo á að níðast þurfi á þingsköpum með því að troða tillögunni í gegn? Frú forseti. Ég segi nei og ég skora á hæstv. forseta að koma í veg fyrir valdbeitingu af þessu tagi í þinginu fullkomlega að nauðsynjalausu.

Frú forseti. Þetta mál er hið undarlegasta í alla staði. Á skammri stund skipast veður í lofti hér í þingsölum. Hér er verið að fjalla um breytingartillögu í afar umdeildu máli sem stjórnarandstaðan hefur sameinast um að vera andvíg af ýmsum ástæðum sem búið er að gera grein fyrir hér í ræðum. Hæstv. ráðherra hefur sagt að hún hafi verið haldin misskilningi um málið þegar það var lagt fram. Þessi breytingartillaga sem við nú eigum að fara að veita afbrigði virðist gefa það til kynna að hæstv. ráðherra sé búinn að kúvenda í málinu. Er undarlegt að þingflokkar á hv. Alþingi óski eftir ráðrúmi til að fara yfir þau mál sem hér eru í gangi? Og það hvernig þessi mál eru nú að skipast? Hér er fullkominn fíflagangur, að því er virðist, á ferðinni og ég krefst þess, hæstv. forseti, að þetta verði tekið til alvarlegrar skoðunar í stóru samhengi. Því svona hlutir mega auðvitað ekki gerast hér. Það er Alþingi Íslendinga ekki samboðið að vinna svona.

Frú forseti. Við upphaf þingfundar í morgun var hæstv. iðnaðarráðherra á dagskránni og þær fréttir bárust að einhver misskilningur hefði verið hjá henni í frumvarpi sem verið var að ræða, í frumvarpi sem hafði verið frestað í 2. umræðu. Hæstv. ráðherra vildi koma á framfæri breyttum skilningi í þeim efnum. Fundi var frestað. Það var boðað til skyndifundar í iðnaðarnefnd þar sem ég sit sem varamaður. Á þeim fundi kemur nýtt nefndarálit, breytingar á því og síðan á að afgreiða það hér með afbrigðum. Ég spurði hvort þetta væru eðlileg vinnubrögð, af því mér þótti eitthvað gruggugt við þetta. Ég fékk þau skilaboð að þetta væri fullkomlega eðlilegt og venjulegt. Ég gerði samt bókun um að mér þætti eitthvað skrýtið við þetta mál og 

Virðulegi forseti. Við fulltrúar Samfylkingarinnar í iðnaðarnefnd flytjum þessa breytingartillögu með fulltrúum meiri hlutans. Hér er orðið við þeim tillögum sem við höfum áður flutt um breytingar á gildandi lögum til að skýra og takmarka tryggilega gildandi heimildir iðnaðarráðherra til að úthluta nýtingarleyfi þannig að það nái aðeins til hitaveituþáttarins og engin leið sé að misskilja þann þátt í gildandi lögum eins og raunar henti ráðherrann sjálfan að misskilja eigið frumvarp í þessu grundvallaratriði. Ég held að það sýni nú þá nauðsyn sem er á að skýra gildandi lög í þessu. Ég þakka stjórnarmeirihlutanum í iðnaðarnefnd þá góðu samvinnu sem þar tókst og ekki síst starfandi formanni hennar, hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni, og þingflokksformanni Framsóknarflokksins, hv. þingmanni Hjálmari Árnasyni. Það reyndist ekki flókið mál að finna lausn á þessu máli sem þingheimur að stærstum hluta gæti sameinast um þó það hafi ekki tekist í ráðuneytinu. 
            

Forseti. Við í Frjálslynda flokknum flytjum þessa tillögu vegna þess að hún er til bóta og hún bjargar þessu frumvarpi iðnaðarráðherra. Þess vegna styðjum við það. Við erum í stjórnmálum til að bæta verk iðnaðarráðherra. Það væri fáheyrt að vera á móti og ætla að tefja afgreiðslu málsins þegar verið er að lagfæra frumvörp hæstv. iðnaðarráðherra. Við styðjum þetta í Frjálslynda flokknum.

Hæstv. forseti. Hér er komin upp sérkennileg staða og ég skal játa svolítið dapurleg, finnst mér, ekki síst þegar vísað er í samstöðu þingheims. Sú samstaða er ekki ótvíræð. Í dag gerist það að hæstv. iðnaðarráðherra kveður sér hljóðs og segir að í framsögu um það þingmál sem er hér til umfjöllunar hafi sér orðið á mistök. Hún hafi afvegaleitt þingheim. Hún hafi farið með rangt mál. Nú vita það allir að framsaga ráðherra eða nefndarformanns í þingmáli skoðast sem lögskýringargagn. Á það nú að verða þannig að þegar menn leita eftir lögskýringum í máli hæstv. ráðherra, Valgerðar Sverrisdóttur, að menn þurfi að fara yfir allan bunkann í ræðum hennar til að finna hvað hún sagði síðast? Hvað er það nú sem er rétt og hvað rangt í málinu? Eru það þannig vinnubrögð sem á að viðhafa? Hæstv. forseti. Ég hef prentað út alla umræðuna sem fram fór, bæði 1. umr. og fyrri hluta 2. umr., um þetta mál fyrir jólin. Ég skal glaður fara yfir hana og mun gera það hér í þingsal til að reyna að átta mig á því sem hér um ræðir. Ég hefði kosið að fá lengri tíma til þess og gera það annars staðar. En ég er alveg tilbúinn til að gera það, til að skoða þetta mál rækilega. Því við látum ekki bjóða okkur svona vinnubrögð. Þetta mál snýst ekki um efnislega afstöðu til þingmálsins heldur um vinnubrögð hér í þinginu. Við gerðum tillögu um það og fórum fram á það að gert yrði hlé á þingfundi, iðnaðarnefndin yrði kölluð saman. Það var gert. En að sjálfsögðu fylgdi það með af okkar hálfu að við vildum kynna okkur niðurstöðurnar og fara efnislega yfir málið. Það er því sem verið er að neita. Og um það voru menn að greiða atkvæði hér við afbrigðið fyrir stundu. Við mótmælum þessum vinnubrögðum harðlega og ítrekum ósk okkar og kröfu um að hlé verði gert á þessum þingfundi og málið ekki tekið upp að nýju fyrr en eftir helgina.

Forseti vill vekja athygli á því að hann hefur beitt sér fyrir því að ná samkomulagi í þessu máli og gert hlé á þingfundi í dag, oftar en einu sinni, til að halda því til haga við hv. þingmann.

Frú forseti. Það er sjálfsagt að halda því hér til haga að ég tel að fundarstjórn forseta og aðkoma forseta að þessu máli hafi verið ágæt. Forseti hefur á margan hátt reynt, eða það hefur að minnsta kosti birst hér í þingsal, að leiða þetta mál á farsælli leið. Þegar hæstv. ráðherra kom hér upp í dag og lýsti því yfir að allt sem hún hefði sagt fyrr í þessu máli væri vitlaust, eða eitthvað í þá veruna, hlustaði forseti á það og taldi eðlilegt að boðað yrði til fundar forseta og þingflokksformanna til að ræða framhaldið. Var nú svo komið að málið fór með velvilja stjórnarandstöðuþingmanna, sem vildu með forseta greiða úr flækjum iðnaðarráðherra, til hv. iðnaðarnefndar. Reynt var að skilja hvað ráðherra hefði misskilið varðandi málið. Þá finnst mér jafneðlilegt að forseti leyfi þingmönnum að reyna að átta sig á því hvað hefur gerst. Það eru fluttar hér tillögur með skömmum fyrirvara um að leita afbrigða í þessu stórmáli og ætlast til að þingmenn geti ráðið í það á örskotsstundu - það tók hæstv. ráðherra fleiri vikur að átta sig á um hvað hún væri að tala. Eigum við svo á örskömmum tíma að átta okkur á því, frú forseti? Ég get rifjað upp ýmis ummæli hæstv. iðnaðarráðherra í fjölmiðlum fyrir jólin þar sem hún var að reyna að útskýra sinn eigin misskilning. Ég geri það í seinni ræðu minni við fundarstjórn forseta ef forseti fellst ekki á þau sjónarmið að þessum fundi verði frestað og þingmönnum gefist tækifæri til að fara ofan í og skoða þær breytingar sem hafa komið hér fram, yfirlýsingar ráðherra í morgun og breytingartillögur sem færðar hafa verið fram í þessu stóra máli. Ég beini því til hæstv. virðulegs forseta þingsins að umræðum verði frestað og málið tekið fyrir eftir helgi þegar ráðrúm hefur gefist til að átta sig á þeim þáttum sem um ræðir. Þetta er stórmál en það er ekkert sem kallar á svo brýna og hraða afgreiðslu málsins að það geti ekki fengið eðlilega þingumfjöllun.

Hæstv. forseti. Ég ítreka þær óskir sem hér eru fram komnar til hæstv. forseta um þennan fund, að honum verði nú frestað þar til þingflokkum hefur gefist nægilegt ráðrúm til að setja sig inn í þá atburðarás sem hér á sér stað. Hún er, eins og menn hafa lýst, afar óvenjuleg. Hún er líka óvenjuleg fyrir þeirra hluta sakir, frú forseti, að hv. þm. Birkir Jón Jónsson, formaður iðnaðarnefndar, er ekki einu sinni á staðnum. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, varaformaður nefndarinnar, þarf að fara í þennan snúning með hæstv. ráðherra í þessu máli þótt hv. formaður iðnaðarnefndar hafi verið talsmaður nefndarinnar í því hingað til. Ef ekki er hægt að hafa biðlund og sýna því skilning að þeir sem hafa sinnt þessu máli og haft á því fullt forræði þurfi að vera hér til staðar og svara fyrirspurnum og ávirðingum þeirra þingmanna sem vilja af heilum hug taka þátt í þessari umræðu og sjá til þess að hún verði djúp og efnismikil þykja mér illa rekin nautin. Það er í sjálfu sér forseta að sjá til þess að sú umræða geti orðið efnisrík og á þeim nótum sem eðlilegt getur talist. Auðvitað má líka ítreka það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði áðan, ræður þær sem menn hafa flutt í þessu máli eru lögskýringargögn þannig að þrjár ræður sem hæstv. ráðherra er a.m.k. búin að halda í málinu eru allar byggðar á misskilningi. Þær er ekki hægt að nota sem lögskýringargögn héðan í frá, eftir að kúvendingin varð í málinu. Mér fyndist líka huggulegt af hæstv. forseta að sjá til þess að hæstv. iðnaðarráðherra fengi þá tækifæri til þess að flytja mál sitt á nýjan leik. Ég held að þeim sem eiga síðan eftir að starfa eftir þessum lögum, og ekki bara þessum lögum heldur öllum lögum sem varða raforkuframleiðslu á Íslandi - allt tengist þetta nú inn í sama kanalinn - verði gerður greiði með því að fá að heyra endurnýjaðan málflutning hæstv. ráðherra í þessu máli. Við sem löggjafarsamkunda eigum auðvitað að krefjast þess að hér verði málflutningur sem vandaðastur og lögskýringargögnin sem réttust. Ég vil benda hæstv. forseta á að það er auðvitað í verkahring hans, forsetans sjálfs, að gæta reglu á fundum Alþingis en það er líka í verkahring hæstv. forseta að sjá til þess að þingmenn hafi ákjósanlegar aðstæður til að vinna störf sín. Í dag hafa þingmenn ekki haft ákjósanlegar aðstæður til að vinna störf sín því að það er kannski liðinn klukkutími síðan ég varð þess áskynja að breytingartillagan lá á borði mínu. Ég verð að segja að þó að ég þekki þessi mál nokkuð vel þarf ég samt sem áður að fá að bera tillöguna saman við þau lög sem hér er verið að breyta. Ég þarf að fá að bera efni hennar saman við þær ræður sem búið er að halda og ég verð að fá meiri undirbúning til að geta flutt mál mitt. Hæstv. forseti á að sjá til þess að ég fái 

Forseti vill taka það fram út af orðum hv. þingmanns að hv. formaður iðnaðarnefndar Birkir J. Jónsson er með fjarvistarleyfi í dag, er erlendis við skyldustörf fyrir hönd þingsins.

Veit ég vel, og verður fram á mánudag.

Hæstv. forseti. Vegna ummæla hæstv. forseta sem beint var í minn garð vil ég eyða öllum misskilningi í þessu máli að því leyti að gagnrýni mín beindist ekki að gjörðum forseta þingsins, nema síður væri. Hæstv. forseti Alþingis hefur reynt að beina þessu máli inn í góðan vinnufarveg, gefið svigrúm til þess að iðnaðarnefnd þingsins kæmi saman, og viti menn - það virðist hafa borið árangur. Hluti stjórnarandstöðunnar, Samfylking og Frjálslyndir, hefur fallist í faðma með Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki í þessu máli. Er það ekki einhver árangur? Varð það ekki til góðs fyrir talsmenn frumvarpsins? Höfðu ekki einhverjir þeirra uppi mótmæli gegn því að þessi vinnubrögð yrðu viðhöfð en kemur ekki á daginn að þau skila nokkru ef menn gefa sér tíma til að vinna? Og eru menn ekki tilbúnir í framhaldinu til að virða það við okkur sem höfum miklar efasemdir um þetta frumvarp, á öðrum forsendum einnig, að vilja skoða það nánar í ljósi þeirra ummæla sem fallið hafa við umræðuna í dag og þeirra lagabreytingartillagna sem nú liggja nýjar fyrir? Er þetta ekki eðlileg krafa, er hún ekki sanngjörn? Það er út á þetta sem málflutningur okkar gengur en ekki að gagnrýna hæstv. forseta fyrir það sem gerst hefur í dag. Ég er sannfærður um að sá vinnufarvegur sem hæstv. forseti hefur reynt að skapa hefur orðið til þess að stytta þessa umræðu stórlega, fækka væntanlega þeim sem munu tala í málinu og fækka þeim stórlega sem munu tala lengi í málinu, þannig að þessi vinnubrögð eru til góðs þegar allt kemur til alls. Mér finnst það sanngjörn krafa af okkar hálfu sem viljum fara nánar í saumana á þessu máli, skoða þessi umdeildu ummæli og skoða þær breytingartillögur sem nú liggja fyrir. Við biðjum um það eitt að málið verði ekki tekið upp og umræðunni haldið áfram fyrr en að lokinni helginni.

Frú forseti. Ég bendi á ítrekað að hér koma fram breytingartillögur við þetta stórmál í miðri umræðu, ókynntar. Ég segi fyrir mig að ég átta mig ekki á því nú þegar hvað þetta hefur í för með sér við þennan heildarlagabálk. Ég hefði gjarnan viljað skoða nánar hvaða áhrif það hefur á hann, enda er hann gríðarlega mikilvægur og flókinn. Samfylkingin virðist hafa talið að vindarnir blésu betur með sér í umhverfismálum ef hún styddi þetta frumvarp en þá átta ég mig ekki á, frú forseti, breytingartillögum sem liggja fyrir af hálfu minni hluta iðnaðarnefndar í umræðunni. Standa þær áfram eða hafa þær verið afturkallaðar? Eru þær áfram forsenda inn í umræðuna eða er búið að kippa þeim út? Á meðan þeim er að vísu ekki kippt út eru þær væntanlega inni. Þetta er stórmál, frú forseti, sem lýtur að auðlindum landsins, vatnsaflinu. Frumvarp ráðherra lýtur að því hversu frjálsar hendur ráðherra hafi til að úthluta rannsóknarleyfum að eigin geðþótta því að ekki hafa verið settar um það neinar reglur. Talað hefur verið um að það þyrfti að skipa nefnd sem ætti að setja rammareglur um þessa úthlutun en það má ekki bíða eftir því. Þetta er úthlutun á gæðum landsins, þetta eru framseljanleg leyfi sem á að fara að úthluta, leyfi sem geta haft falin í sér gríðarlegt verðmæti í fjármunum en ekki síður gagnvart meðferð og ráðstöfun á auðlindinni sjálfri. Hér koma í miðri umræðu fram breytingartillögur sem snerta þetta viðamikla mál. Hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur nefnt að þetta jaðri við svipaða umfjöllun og þegar fiskveiðiheimildunum var úthlutað. Frú forseti. Ég ítreka að þetta er slíkt stórmál og þær breytingar sem hér eru færðar inn að það er mjög nauðsynlegt að við þingmenn, a.m.k. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, og reyndar tel ég þingheim allan, fáum tækifæri til þess að skoða það betur 

Hæstv. forseti. Ég tek undir orð þeirra þingmanna sem hafa lagt til að þessu máli verði frestað fram yfir helgi. Ég hef hér eina umsögn frá Orkuveitu Reykjavíkur í þessu máli og þær umsagnir sem hafa komið inn til iðnaðarnefndar varðandi þetta mál hafa byggt á frumvarpinu eins og það var upphaflega lagt fram. Nú eru með þessari breytingartillögu sem hér var samþykkt að taka inn á dagskrána gerðar grundvallarbreytingar á frumvarpinu og mér finnst alveg ótækt að áfram sé haldið umræðu um málið án þess að kalla á ný viðhorf og umsagnir þeirra sem málið varðar. Það eru breytingar hér sem gjörbreyta upphaflegu frumvarpi og það er brýnt að öllum sé ljóst hvaða meiningar hæstv. iðnaðarráðherra hefur í þessu máli, a.m.k. þingmönnum og öðrum málinu viðkomandi. Það er búið að fara svo marga snúninga að ég er ekki viss um að allir átti sig á því hvernig málið liggur í raun. Ég tel a.m.k. að hv. iðnaðarnefnd eigi að fá möguleika til þess að fara yfir málið og gefa viðeigandi aðilum möguleika á að koma með athugasemdir og umsagnir um frumvarpið eins og það lítur út núna. Það tel ég mjög mikilvægt. Við erum ekki að brenna inni með eitt eða neitt og til lengri tíma litið erum við að gera hérna mikilvægar breytingar sem munu hafa áhrif á þennan raforkumarkað og inn í þessa stóru mynd sem er orkunýtingin í dag og stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar. Því finnst mér mikilvægt að við gefum okkur þann tíma að það sé a.m.k. afgreitt hérna með fullri vitund um hvað við sjálf erum að gera.

Frú forseti. Í tilefni orða forseta í sambandi við fjarveru hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar vil ég bara taka af öll tvímæli um það að ég nefndi ekki nafn hans í ræðu minni áðan af því að ég vissi ekki að hann væri erlendis við skyldustörf. Það vill svo til, hæstv. forseti, að ég var einmitt samskipa honum á flugvelli fyrr í vikunni og veit nákvæmlega í hvaða erindagjörðum hann er hjá Evrópuþinginu úti í Strassborg. Hitt verð ég þó að fá að ítreka að hv. þm. Birkir Jón Jónsson, formaður iðnaðarnefndar, hefur tekið virkan þátt í þessari umræðu. Hann hefur staðið hér í fararbroddi umræðunnar sem hefur verið nokkuð löng og snúin, og ég þykist nokkuð viss um það, hæstv. forseti, að hann þekkir ekki þann snúning á málinu sem hefur orðið núna í dag. Ég tel fulla ástæðu til þess að hæstv. forseti fresti þessum fundi fram á mánudag þegar hv. formaður iðnaðarnefndar verður til staðar og þegar allir þingflokkar Alþingis eru sáttir við þann tíma sem þeim hefur gefist til að undirbúa lokahnykkinn í þessari umræðu. Ég teldi það vera þinginu til sóma ef hæstv. forseti tæki þessar ábendingar okkar til greina, sýndi okkur þann skilning að hér væri hægt að fresta fundi og þessi umræða yrði ekki tekin upp fyrr en á mánudaginn. Hæstv. forseti verður líka að hafa í huga að hér hangir auðvitað miklu meira á spýtunni en fólk í fljótu bragði gæti ætlað. Í fjölmiðlum hafa upp á síðkastið verið risastórar og alvarlegar fréttir um stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar og áform um stór álver víða um landið. Menn vita líka af biturri reynslu, frú forseti, að í þeim heimi, álheiminum, gerast hlutirnir mjög hratt. Við vitum það öll sem viljum vita að eitt af því sem þetta frumvarp hér gerir er að greiða fyrir raforkufyrirtækjunum, flýta fyrir þeim og hjálpa þeim að fara út í að afla stóriðjufyrirtækjunum rafmagns. Nú er svo komið, að því er virðist, að það er að fjara undan stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar í hugum þjóðarinnar. Mótstaðan og andstaðan við þessi áform eykst til muna og það gerir það auðvitað að verkum að hæstv. iðnaðarráðherra má ekki til þess hugsa að þetta mál hér dragist á langinn, jafnvel ekki eina helgi. Hæstv. forseti. Ég tel eðlilegra að forseti Alþingis láti sjónarmið þeirra sem telja hér á sér brotið verða ofan á í þessu deilumáli og ítreka því enn að lokum ósk mína um að þessum fundi verði frestað og umræðunni um þetta mál verði ekki haldið áfram fyrr en eftir helgi.

Frú forseti. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu og skora á hæstv. forseta að fresta henni. Það getur vel verið að þessi breytingartillaga sé að einhverju leyti til góðs og sé skárri en það upphaflega frumvarp sem hæstv. iðnaðarráðherra kom með. Hún hefur reyndar túlkað það á mismunandi hátt, en þetta snýst fyrst og fremst um það að við fáum ráðrúm hér til að fjalla um málið á eðlilegan hátt, að ekki verði farið yfir það á einhverju hundavaði. Það er bara eðlilegt að við tökum þann tíma sem þarf. Ég mundi kannski skilja æsinginn í hæstv. iðnaðarráðherra ef það ætti að slíta þingi eftir helgina en það er bara ekki þannig. Af hverju má ekki bíða með þetta mál þangað til á mánudag og halda þá áfram með 2. umr.? Það væri miklu eðlilegra. Á fundinum í iðnaðarnefnd í dag sem var boðaður í skyndingu eins og ég sagði áðan sat ég sem áheyrnarfulltrúi. Ég er ekki mjög vanur hér á þingi þannig að maður getur látið segja sér ýmislegt um hvernig hlutirnir eigi að ganga. Þannig var að rætt var um málin fram og aftur, fulltrúar iðnaðarráðuneytisins skýrðu málið, voru að vísu með aðeins mismunandi túlkanir á því en þetta var vissulega rætt fram og aftur. Svo var ákveðið að gera fundarhlé og sitjandi formaður iðnaðarnefndar, hv. þm. Einar Oddur, tilnefndi fjóra nefndarmenn í hóp til að fjalla um málið og komast að einhverri niðurstöðu. Ég var ekki í þeim hópi. Þeir náðu samstöðu um einhverjar breytingartillögur, bættu inn orðum o.s.frv. Þegar hér var komið sögu spurði ég eðlilega: Þýðir þetta ekki að það verði að fresta umræðunni af því að við erum í miðri 2. umr. um þetta mál? En þá er mönnum sagt að þess þyrfti alls ekki - það var að vísu ekki alveg vitað hvort þetta ætti að vera munnlegt eða hvort það þyrfti að vera skriflegt en síðan varð niðurstaðan sú að auðvitað þyrfti þetta að vera skriflegt. Síðan kemur upp úr dúrnum að 

Forseti vill að gefnu tilefni minna hv. þingmenn á það ef þeir ræða um félaga sína hér á hinu háa Alþingi að nota fullt nafn.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu á þskj. 697 sem er flutt af iðnaðarnefnd allri. Ég tek það skýrt fram að öll iðnaðarnefnd stendur að þessari breytingartillögu, allir. Svo að ég skýri málið aðeins var það upphaf þess að á útmánuðum í fyrra ákvað iðnaðarnefnd að flytja þetta mál vegna þess að þá lá fyrir stjórnarfrumvarp um auðlindir í jörðu. Niðurstaðan varð sú að við töldum ekki fært að halda áfram umræðum um það, heldur varð úr að iðnaðarnefnd í heild sinni flutti málið efnislega nákvæmlega eins og frumvarpið liggur fyrir í dag. Það mál var ekki útrætt á vorþinginu í fyrra. Á haustþinginu kom þetta mál aftur fyrir, þá sem stjórnarfrumvarp, efnislega alveg eins nema að þar var ekki ákvæði um nefndarskipan sem hafði verið í tillögum okkar. Meiri hluti iðnaðarnefndar breytti því máli og setti aftur inn þetta ákvæði um nefndina, það var eina breytingartillagan sem við gerðum. Í umræðum um málið kom mjög skýrt fram frá nokkuð mörgum hv. þingmönnum, sérstaklega frá Samfylkingunni, að þeir höfðu af því áhyggjur að þegar þessi leyfi væru veitt upphæfist mikil samkeppni um þau og því hefðu þeir áhyggjur af því að í 5. gr. núgildandi laga, virðulegi forseti - svo að ég haldi þessu öllu til haga, sem er í 2. gr. frumvarpsins, í 5. gr. núgildandi laga - er ákvæði um það að ráðherra sé heimilt að veita þeim sem hafa fengið rannsóknarleyfi vilyrði um nýtingu. Þetta vakti tortryggni nokkurra hv. þingmanna og við frekari athugun og skoðun á þessu máli þegar iðnaðarnefnd kom saman í dag milli klukkan 13 og 15 varð það niðurstaða nefndarinnar að rétt væri að taka tillit til þeirrar gagnrýni og þeirrar tortryggni sem menn höfðu látið í ljósi. Því flytjum við breytingartillögu um breytinguna á 5. gr. þar sem öllum vafa er eytt. Það er tekið fram að vilyrðin sem hæstv. iðnaðarráðherra er heimilt að veita eiga aðeins við hitaveitur. Eins og ég tók fram áðan, virðulegi forseti, stendur öll iðnaðarnefndin að þessum breytingartillögum. Við afgreiðslu málsins í iðnaðarnefnd lá ekki fyrir afstaða áheyrnarfulltrúans í nefndinni, fulltrúa Vinstri grænna, en niðurstaðan varð sú að hann mundi láta okkur vita um hana seinna. Nú hef ég tekið eftir því, virðulegi forseti, hér á þinginu að hann og félagar hans hafa komið hér fram með mótmæli við því að þetta skuli ganga svona fram. Ég hef hins vegar ekki heyrt þá efnislega ræða um þetta, það hefur ekki komið fram í tali þeirra að þeir væru efnislega mótfallnir því sem við erum að gera. Ég lít því þannig á, virðulegi forseti, að mjög mikil samstaða sé í þinginu um að gera þetta á þann veg sem við leggjum til og held að það sé þannig að það þurfi engra sérstakra skýringa við að öðru leyti. Þetta er alveg skýrt, það eru tekin af öll tvímæli um það að hæstv. iðnaðarráðherra getur komið með vilyrði þegar um hitaveitur er að ræða, alls ekki annars. Ég vona því, virðulegur forseti, að þetta sé öllum mönnum ljóst og skiljist mjög vel.

Frú forseti. Ég vil byrja á að leiðrétta misskilning sem kom fram í máli hv. þingmanns. Ég gerði bókun á fundi iðnaðarnefndar þar sem ég mótmælti þessum vinnubrögðum enda þóttu mér þau einkennileg. Ég vona að það hafi verið fært til bókar, það að ég væri með fyrirvara á málinu. Það var tillaga hv. sitjandi formanns iðnaðarnefndar að ég gæti bara komið með þau skilaboð einhvern tímann seinna. Ég spyr hér hv. sitjandi formann iðnaðarnefndar, Einar Odd Kristjánsson, hvort það séu eðlileg vinnubrögð að í miðri 2. umr. séu gerðar breytingar á texta og frumvarpið afgreitt hér með afbrigðum til þess að henda málinu áfram án frekari umræðu innan þingflokka eða í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég taldi mig hafa sagt alveg skýrt frá því að hv. þingmaður, áheyrnarfulltrúinn í iðnaðarnefnd, hefði ekki verið tilbúinn að tjá sig efnislega um málið. Hins vegar er alveg rétt sem kom fram að athugasemd kom fram um málsmeðferð. Það er allt annað mál. Ég vil svo svara því, virðulegur forseti, að ég tel alveg eðlilegt að þingnefndir komi saman þegar menn telja það rétt, hvenær sem er, og ekkert að því að menn reyni að samræma sjónarmið sín og koma sameiginlega fram með sátt í máli ef það er möguleiki. Það gerðist í dag og ég sé enga ástæðu til annars en að fagna því. Það er eðlilegt, það er oft sem það gerist í þinginu að afbrigða er leitað og þau samþykkt.

Frú forseti. Það er einmitt málið, þetta snýst um vinnubrögð. Þegar hv. þingmaður kallar eftir viðbrögðum um afstöðu til málsins eru þau nefnilega ekki aðalatriðið hér vegna þess að við eigum eftir að ræða um þetta mál miklu betur. Þetta snýst um vinnubrögð í þinginu, hvernig tekið er á málum, hvaða tíma menn gefa sér í að ræða þau. Þegar síðan koma fram breytingar á síðustu stundu og jafnvel í miðri umræðu, er þá ekki sanngirniskrafa að menn fái ráðrúm til að athuga hvað hafi breyst, fá álit annarra sem hafa komið fyrir nefndina til að fá botn í málið? Það getur vel verið að það breytist eitthvað fleira. Eigum við þá að hafa vinnubrögðin þannig að á meðan 2. umr. stendur yfir, kannski jafnvel allt eins 3. umr., sé endalaust verið að breyta textanum og umræðunni ekki einu sinni frestað til þess að þingflokkar fái tækifæri til að koma saman og ræða málin? Um þetta snýst málið fyrst og fremst.

Virðulegi forseti. Afbrigðin hafa verið samþykkt. Málið er í heild til umræðu hér á þinginu, í heild sinni, allt málið. Ræðutími manna er ótakmarkaður. Málið verður síðan tekið fyrir í 3. umr. vænti ég. Ræðutíminn er ótakmarkaður. Ég get ekkert séð sem á að skyggja á það að menn geti farið nákvæmlega yfir þetta enda ekki flókin, þessi tvö orð sem koma þarna fram. Það er ekki flókið og ekki erfitt að skilja þau.

Frú forseti. Ég biðst afsökunar á því að ég skuli vera sein í ræðustólinn en það er einfaldlega vegna þess að ég er að reyna að ná áttum í þessu máli sem mér finnst vera nokkuð flókið. Ég bið bara hv. þingmann að hafa þolinmæði og biðlund með mér, ég þarf aðeins að fá svar við spurningu minni. Ég átta mig ekki fyllilega á því hvar þessi málsliður, „Á eftir orðinu „nýtingarleyfi“ í 2. mgr. kemur: fyrir hitaveitur“, sem sagt 1. tölul. í breytingartillögunni, á að koma inn í lögin. Ég bið hv. þingmann að lesa fyrir mig 5. gr. laganna með breytingunni.

Virðulegur forseti. 2. gr. í því frumvarpi sem liggur hérna fyrir vísar til 5. gr. laganna. 5. gr. laganna, svo að menn hafi þetta nú alveg á hreinu, byrjar á orðunum „Rannsóknarleyfi samkvæmt lögum þessum felur í sér heimild til þess að leita …“ o.s.frv. Ég fór yfir það áðan að þetta er í 5. gr. og ég fór yfir það áðan að þessi orð eru sett þarna inn til að taka af allan vafa um það að heimildin er aðeins fyrir hitaveitur. Mér finnst, virðulegi forseti, þetta vera mjög skýrt. Þá er öllum vafa um það eytt. Efasemdir komu fram í umræðum um málið um það og ótti um að hér gæti komið upp gríðarlega mikil samkeppni og eftirspurn eftir þessu og þá væri ráðherrann með þessa heimild sem veitti honum ívilnandi rétt. Til þess að koma í veg fyrir að svo yrði féllumst við á það og samkomulag varð um að setja þetta inn. Mér finnst þetta ekki flókið, virðulegi forseti, og ég vona að allir geti skilið þetta. Ég bara trúi ekki öðru en að þetta sé ákaflega einfalt, en ekki flókið.

Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, varaformaður iðnaðarnefndar, starfandi formaður, gat ekki svarað einfaldri spurningu frá mér. Er núna að leita aðstoðar til að fá svarið. Mér finnst það ekki skrýtið. Ég hef fullan skilning á því, frú forseti. En það sem kemur í ljós núna er hversu illa reifað málið er og hversu vanbúið það er að fara inn í þá umræðu sem við nú erum í. Þess vegna tel ég hæstv. forseta hafa verið að gera hræðilegan feil að heimila ekki að þingflokkar á Alþingi fengju ráðrúm til að skoða málið og átta sig á hvað breytingartillagan þýðir. Þó ég sé nú reyndar að misnota aðstöðu mína og setja inn í andsvar athugasemd um fundarstjórn forseta er hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson búinn að leiða það í ljós hversu vanbúinn hann, iðnaðarnefndin öll og við öll erum í að klára þessa umræðu. En nú vil ég fá að leggja til, hæstv. forseti, eða ég vil bera það undir hv. þm. Einar Odd Kristjánsson. Er það réttur skilningur minn á málinu að það sé hugsað svo að 2. mgr. 5. gr. í lögunum eigi að hljóða svona eins og ég nú les: „Ráðherra er heimilt í rannsóknarleyfi að veita fyrirheit um forgang leyfishafa að nýtingarleyfi fyrir hitaveitur í allt að tvö ár eftir að gildistíma rannsóknarleyfis er lokið og að öðrum aðila verði ekki veitt rannsóknarleyfi á þeim tíma“? Er þetta réttur skilningur hjá mér, hæstv. forseti? Við því þarf ég að fá svar áður en lengra er haldið.

Virðulegi forseti. Svarið er já. Enda liggur þetta alveg í augum uppi.

Nei.

Þetta liggur alveg í augum uppi. Þetta er 5. gr. í núgildandi lögum sem er að vísu 2. gr. í frumvarpinu og þar stendur: „Ráðherra er heimilt í rannsóknarleyfi að veita fyrirheit um forgang leyfishafa“ - ég var að lesa þetta áðan - „að nýtingarleyfi“ - og svo kemur breytingartillagan - „fyrir hitaveitur í allt að tvö ár eftir að gildistíma rannsóknarleyfis er lokið og að öðrum aðila verði ekki veitt rannsóknarleyfi á þeim tíma.“ Ég fór yfir það, virðulegi forseti, að við settum inn orðin „fyrir hitaveitur“ til að taka af allan vafa um að þessi fyrirheit, eins og segir í núgildandi lögum, eigi aðeins við um hitaveitur þannig að ótti manna um að upp hæfist hér einhver mikil hringekja og mikil eftirspurn eftir þessum rannsóknarleyfum er ástæðulaus. Þess vegna setjum við þetta inn í 5. gr. Ég held, virðulegi forseti, að ég sé búinn að segja þetta að minnsta kosti fimm eða sex sinnum og ég er reiðubúinn að segja þetta oftar. Þetta er nýtingarleyfi fyrir hitaveitur. Ég vona sannarlega að svo sé komið að allir skilji þetta.

Hæstv. forseti. Það var fróðlegt að fylgjast með þessari umræðu um hin lagatæknilegu álitamál sem hér eru uppi. En á einu vildi ég vekja athygli í máli hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar. Hann sem ýmsir aðrir hafa gerst mjög ábúðarmiklir þegar vísað er í hina miklu samstöðu á Alþingi, að þingheimur sé sameinaður. Nú er það iðnaðarnefnd sem einhuga stóð að nefndarálitinu og þessum breytingartillögum. Það er alveg rétt að fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs, er áheyrnarfulltrúi í iðnaðarnefnd. Sú staðreynd endurspeglar styrkleikahlutföllin hér á þinginu. Við erum ekki ýkja mörg. En ef við lítum á hlutdeild okkar, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, í málafylgjunni þegar umhverfismál og stóriðjumál eru annars vegar þá breytist myndin heldur betur. Sannast sagna höfum við oft verið æði einmana þegar við ein höfum staðið vaktina fyrir Kárahnjúka, fyrir Þjórsárverin og fyrir önnur af hinum stóru hitamálum samtíðar okkar. Menn skulu því ekki tala af fyrirlitningu til okkar hvað þetta snertir því þegar allt kemur til alls erum við að tala fyrir drjúgan hluta íslensku þjóðarinnar og við ætlumst til að ábendingar og sjónarmið okkar séu tekin alvarlega og þeim sé sýnd tilhlýðileg virðing.

Virðulegi forseti. Ég harma þessi ummæli. Ég hef aldrei sýnt hv. þingmanni annað en virðingu og aldrei nokkurn tímann hvarflað að mér að tala með fyrirlitningu í hans garð eða nokkurra flokksbræðra hans. Það er bara rangt. Menn eiga ekki að koma og segja svona sem er algjörlega staðhæfulaus stafur.

Hæstv. forseti. Stundum er hægt að segja ýmislegt með þögninni, látbragðinu eða með því að gefa í skyn. Hér var vísað til þess mjög afdráttarlaust að samstaða væri um þær breytingartillögur sem lagðar hafa verið fyrir þingið. Iðnaðarnefnd hafi staðið einhuga að breytingunum. Ég er að vekja athygli á að við sem höfum staðið í fararbroddi í umræðunni um umhverfismál, stóriðjumál og þar á meðal þetta frumvarp erum andvíg þessu máli og höfum sett fram rökstudda gagnrýni á það. Við höfum hins vegar óskað eftir að þær tæknilegu breytingar sem verið er að gera á frumvarpinu nú eða leggja til sé nokkuð sem við fáum ráðrúm til að skoða. Við erum að biðja um svigrúm til þess. Við höfum ítrekað sett fram þá ósk að það svigrúm verði veitt fram yfir helgina og umræðunni frestað. Það var þetta, hv. þingmaður, sem ég átti við.

Virðulegi forseti. Ég hef farið í alla staði rétt með. Það er samstaða í iðnaðarnefnd um málið. Það er ekki við mig að sakast, virðulegi forseti, þó einhver flokkur eigi þar ekki fulltrúa. Það er ekki við mig að sakast yfir því. Ég get ekkert að því gert. Ég fer bara rétt með þegar ég segi að iðnaðarnefnd standi saman og sé samhuga í þessum breytingartillögum. Það er nákvæmlega rétt. Ég get ekki annað. Mér finnst mjög langt seilst ef í þögn minni er fólgin einhver móðgun eða óvirðing. Það er bara langt í frá. Ég hef sagt rétt og satt frá þessu og vonast til að það hafi komist til skila.

Frú forseti. Þetta mál sem er til umræðu tók óvænta sveiflu hér í morgun þegar hæstv. iðnaðarráðherra kom og lýsti því yfir að það sem hún hefur sagt áður um málið hafi að stórum hluta verið misskilningur. Málið fer síðan að tilhlutan forseta þá leið að ráðgast er við formenn þingflokka um þessa sérkennilegu uppákomu í þinginu þegar ráðherra játar á sig að sú umræða sem til þessa hafi farið fram hafi verið á misskilningi byggð. Úr iðnaðarnefnd kemur síðan tillaga að breytingum sem hér hafa verið kynntar. Þegar síðan hv. varaformaður og starfandi formaður iðnaðarnefndar er beðinn að lesa upp, skýra eða segja frá í hverju breytingartillögurnar séu fólgnar eða settar í samhengi við heildarlagagreinina þá virðist koma í ljós að það hefur aldrei verið lesið saman. Ég er ekkert að lá þingmönnum það, meira að segja hv. varaformanni og starfandi formanni iðnaðarnefndar, Einari Oddi Kristjánssyni, þó honum hafi ekki gefist tóm til að lesa þær breytingartillögur sem verið var að leggja fram saman við frumvarpið sem lagt var fram í haust og líka við gildandi lög. Ég lái honum það ekki þó ekki hafi náðst svigrúm til að lesa það saman eða skilja það í heild. Frú forseti. Að minnsta kosti virtist það ekki vera á hreinu. Ég er ekkert að lá honum það. 
            

Forseti spyr hv. þingmann hvort hann sé ekki að fjalla um fundarstjórn forseta. Eða er hann að fjalla um störf í iðnaðarnefnd?

Frú forseti. Ég er að benda hæstv. forseta á að það geti verið mjög rík ástæða til að gefa svigrúm til að skoða þær breytingartillögur sem hér eru lagðar fram áður en málið er rætt frekar. Ég bendi á að hv. formaður iðnaðarnefndar var ekki klár á að lesa saman breytingartillögurnar og heildarlögin. Hvað þá við þingmenn sem ekki vorum á fundi iðnaðarnefndar eða höfum verið að plokka þetta saman. Til þess að hér séu stunduð vönduð vinnubrögð á þinginu, sem ég treysti að hæstv. forseti beri fyrir brjósti og við höfum reynt hana að, tel ég einboðið og beini þeim eindregnu tilmælum til hæstv. forseta að þessum fundi verði frestað fram yfir helgi og þingmönnum gefist tóm til að skoða betur þau atriði sem hér er verið að leggja ný inn í umræðuna.

Hæstv. forseti. Án þess að ég vilji nokkuð um það fullyrða tel ég að þarna sé á ferðinni lagatæknilegt álitamál þar sem um er að ræða breytingartillögur iðnaðarnefndar. Annars vegar er vísað til frumvarps ríkisstjórnarinnar og hins vegar er vísað til laganna eins og þau standa núna. Þetta eru mál sem þarf greinilega að taka til skoðunar. Hæstv. forseti. Ég vil fyrir hönd þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs óska formlega eftir því að hlé verði gert á þessum fundi og umræðan ekki tekin upp að nýju fyrr en eftir helgi þannig að okkur gefist ráðrúm til að skoða það sem við teljum vera lagatæknileg álitamál sem upp eru komin vegna þeirrar breytingartillagna sem hafa verið lagðar fram. Og einnig til hins og það er hinn lýðræðislegi þáttur í þessu máli sem snýr að vinnubrögðum, að okkur í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gefist tóm til að fara í saumana á málinu og átta okkur á því hvað snýr upp og hvað snýr niður eftir þennan kostulega dag sem hófst á því að hæstv. iðnaðarráðherra sem talaði fyrir málinu lýsti því yfir að hún hefði farið með rangt mál fyrr við umræðuna. Er til of mikils mælst að við fáum ráðrúm til að gaumgæfa þessa hluti? Er til of mikils mælst? Eða ætla menn virkilega að keyra þessa umræðu áfram með ofríki þvert á það sem við teljum vera réttmætar óskir? Málefnalegar réttmætar óskir.

Hæstv. forseti. Ég vildi gera það að tillögu minni um framhald þessa fundar í dag að hæstv. forseti tæki það til skoðunar hvort ekki væri eðlilegt að framsögumaður stjórnarandstöðunnar í iðnaðarnefnd flytti mál sitt nú og kæmi með þær skýringar inn í málið sem eðlilegt væri af hálfu stjórnarandstöðunnar sem samþykkti málið í iðnaðarnefnd. Síðan yrði fundi frestað þegar fram væru komin sjónarmið bæði meiri hlutans og stjórnarandstöðunnar og við héldum svo málinu áfram á mánudag. Mér sýnist þessi verk ekki leiða til neinnar skynsamlegrar niðurstöðu, hæstv. forseti, og ég held að það sé málinu ekki til framdráttar að halda því áfram í þeirri stöðu sem það er. Við byrjuðum á því um ellefuleytið í morgun, að ég hygg, og við erum enn nánast á sama stað. Ég held að þetta væru skynsamleg vinnubrögð nú þegar fer að halla verulega á síðdegið á fimmtudegi.

Frú forseti. Eftir því sem líður á umræðuna velti ég því fyrir mér hvort breytingartillögurnar sem hér hafa verið lagðar fram og skýringar hv. varaformanns iðnaðarnefndar, séu að einhverju leyti breytingartillögur við það frumvarp sem lagt var fram í haust eða hvort þær séu að einhverju leyti breytingartillögur við núgildandi lög með beinum hætti. Mér sýnist a.m.k. tilvísunin ekki vera á hreinu til hvers verið er að vísa þegar þessar breytingartillögur eru lagðar fram. Mér þykir mikilvægt í ljósi umræðunnar um þetta mál að við höldum ekki enn á ný áfram í umræðu þar sem hæstv. iðnaðarráðherra og kannski hv. formaður iðnaðarnefndar verði síðan að koma og segja að því miður hafi hér verið misskilningur á ferð. Ég er ekki að segja að svo sé en a.m.k. hefur það vafist fyrir framsögumanni tillagnanna að fylgja eftir og skilja tillögurnar í samhengi við lögin annars vegar og frumvarpið hins vegar. Ég trúi því ekki að forseti vilji taka þá áhættu hér að taka annan dag í að fara yfir misskilning. Við erum búin eyða heilum degi í að fjalla um misskilning iðnaðarráðherra og ég mælist eindregið til þess að við hugum að því núna að þessari umræðu verði frestað þannig að tóm gefist til að taka umræðuna áfram og reyna að eyða þeim misskilningi sem kominn er inn í hana. Hann er orðinn ærinn. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forseta: Hvað rekur svo á eftir þessu máli að ekki megi hafa hér viðunandi og þokkaleg þingleg vinnubrögð? Ég sé ekkert. Á að fara að virkja Skagafjarðarvötnin? Er það það sem rekur á eftir því? Má það ekki bíða fram yfir helgi? Breytir það eitthvað einhverju þó að ég sé því andvígur eða á að fara að virkja Skjálfandafljót fyrir helgi og Aldeyjarfoss? Um það snýst þetta frumvarp. Á að fara að úthluta þessum gæðum núna fyrir helgina? Frú forseti. Hvað rekur svona á eftir því að við getum ekki tekið okkur þokkalegt andrými til að fjalla um þetta mál í ljósi þeirrar uppákomu sem við urðum vitni að í dag þegar hæstv. iðnaðarráðherra varð að byrja á því að gera þá játningu að allt sem hún hafði áður sagt í málinu sé misskilningur? Það er alls ekki ljóst fyrir mér heldur hvort þær breytingartillögur sem nú liggja fyrir af hálfu iðnaðarnefndar snúi að frumvarpinu eða að lögunum. Og þær breytingartillögur sem liggja að öðru leyti 

Frú forseti. Ég fæ ekki betur séð en að ýmis álitamál séu í gangi varðandi framsetningu þeirrar breytingartillögu sem við ræðum. Ég held að hæstv. forseti þurfi að skoða það nánar hvort hún sé þingleg og hvort hún sé hreinlega rétt fram sett. Mér sýnist að í óðagotinu sem verið hefur í gangi við afgreiðslu þessa máls hafi orðið ákveðin lagatæknileg mistök við framreiðslu skjalsins. Það er í hæsta máta óskýrt hvernig þessi breytingartillaga er fram sett og á hvern hátt viðbótinni við 2. gr. frumvarpsins, 5. gr. laganna, er komið fyrir. Mér sýnist að búa hefði þurft til nýjan a-lið og síðan nýjan b-lið í 2. gr. frumvarpsins til að þetta væri skýrt, til að hægt væri að lesa úr þessu það sem mér virðist á svörum hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar vera meiningin. Ég held að hæstv. forseti ætti því að hugsa sig aðeins um og skoða þingskjal 697 sem mér sýnist vera lagatæknilega gallað. Ég tel að það þurfi að fara betur yfir það og prenta það upp. Þetta er til marks um óðagotið í málinu og þetta er enn ein röksemdin fyrir því að fresta ætti þessum fundi og heimila okkur helgina til að fara yfir málið og lesa þetta allt saman. Við skulum líka vera minnug þess að þetta mál er auðvitað angi af miklu, miklu stærra máli því að upphaflega var lagt fram hér stórt frumvarp um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum, frumvarp sem leysa átti af hólmi lögin nr. 57/1998 sem við erum nú að breyta. Það frumvarp reyndist svo meingallað þegar til átti að taka að iðnaðarnefnd sá sína sæng upp reidda og gerði bragarbót á málinu og flutti hér frumvarp sem er bara einn angi af stóra frumvarpinu. Núna hefur þeim anga verið breytt í grundvallaratriðum með þessari nýju breytingartillögu þannig að hæstv. forseti verður bara að viðurkenna að þetta er mjög flókið mál sem hér er um að ræða. Ég held að það skipti Alþingi Íslendinga máli að tæknileg atriði í því verði skýrð og það verður ekki gert meðan við höldum þessum fundi áfram á þeim nótum sem hæstv. forseti virðist hafa ákveðið að eigi að gera.

Að gefnu tilefni vill forseti taka það fram að þessi breytingartillaga er bæði þingleg og lagatæknilega rétt eftir hefðum og venjum þingsins.

Hæstv. forseti. Ég var búinn að vera á mælendaskrá í þessu máli frá því að þingfundur hófst í morgun og var reyndar fyrstur á mælendaskránni klukkan hálfellefu. Nú er klukkan að verða hálfsex og nú hefst mín ræða. Þetta segir svolítið um það sem er verið hefur að gerast hér í dag. Þetta mál var átakamál og við áttum langar umræður um það fyrir áramótin áður en þinghlé var gert og þær umræður spunnust fyrst og fremst vegna skilnings hæstv. iðnaðarráðherra á því hvað 5. gr. laganna, sem þetta frumvarp á að breyta, þýddi í raun og veru og hvað hægt væri að gera á grundvelli hennar. Hæstv. ráðherra lét það koma skýrt fram í umræðum á hv. Alþingi að það væri skoðun ráðherrans að hægt væri að úthluta vilyrðum fyrir nýtingarleyfum ásamt þeim rannsóknarleyfum sem hér væri verið að leggja til að yrði mögulegt að veita. Hæstv. ráðherra taldi greinilega að þetta væru ein af mikilvægustu skilaboðunum í þessu frumvarpi. Þess vegna má ég til með að rifja upp sögu málsins, þó að það hafi verið gert áður held ég að það verði að setja það í samhengi. En áður en ég geri það, hæstv. forseti, ætla ég að koma því til skila að breytingartillaga sem minni hluti iðnaðarnefndar flutti á þskj. 537, mál nr. 288, er hér með dregin til baka og kemur því ekki til atkvæðagreiðslu við afgreiðslu málsins. Við sem fluttum þá breytingartillögu, þ.e. sá sem hér stendur og hv. þingmenn Helgi Hjörvar, Sigurjón Þórðarson og Katrín Júlíusdóttir, eigum öll aðild að þeirri breytingartillögu sem nefndin flytur núna. Það sem skiptir mestu máli í þeirri breytingartillögu er að þar er gerð breyting á 5. gr. laganna og að sú breyting breytir í raun og veru 5. gr. með þeim hætti að ekki er lengur hægt að deila um hvað sú grein þýðir í raun. Fyrst var skilningur manna sá þegar þetta mál kom til umræðu í haust, a.m.k. skilningur hæstv. ráðherra, að ráðherra gæti veitt hin svokölluðu vilyrði á grundvelli 5. gr. til þeirra sem fengju rannsóknarleyfið bæði hvað varðaði vatnsafl og jarðhita til orkuframleiðslu. Það er alveg klárt að hæstv. ráðherra skildi málið svona. Síðan kom fram á milli jóla og nýárs að hæstv. ráðherra væri búin að átta sig á að þessi skilningur væri ekki til staðar hvað varðar virkjanir á vatnsafli en að 5. gr. gilti samt sem áður hvað varðaði jarðhita. Þá þurfa menn að hafa í huga að í 5. gr. er gert ráð fyrir að hægt sé að veita vilyrðið og ef hún er lesin eins og hún er og sú saga skoðuð sem er á bak við leyfin sem hafa verið veitt, var í raun og veru auðvelt að fara fram á það að fá vilyrði fyrir nýtingarleyfi á grundvelli þess að menn ætluðu að hluta til að nota heitt vatn til hitaveituframkvæmda þó að þeir væru fyrst og fremst að virkja til raforkuframleiðslu. Hvað Samfylkinguna varðar - svo enginn misskilningur sé uppi, vegna þess að mér fannst gæta svolítilla sárinda hjá hv. þm. Ögmundar Jónassonar um að á skammri stund hyrfi samstaðan í málinu - þá hefur ekki verið neinn vafi á afstöðu okkar í þessu máli frá upphafi. Við fluttum þetta mál ásamt nefndinni síðastliðið vor. Ágreiningur okkar um málið í haust snerist alfarið um 5. gr., fyrst og fremst skilning ráðherrans á 5. gr., en við vildum líka að ekki væri á neinn hátt hægt að halda því fram að sú grein gæti gilt um raforkuframleiðslu á háhitasvæðum. Það var ágreiningur okkar. Í dag, þegar hlé var gert á fundum þingsins og við ræddum þetta í iðnaðarnefnd, kom fram að menn væru tilbúnir til að taka á 5. gr., þrengja ákvæðið og skýra það með þeim hætti að við teljum að kröfu okkar sé fullkomlega mætt hvað það varðar að ekki sé mögulegt fyrir hæstv. ráðherra að nota vilyrðið sem þarna var gert ráð fyrir til að veita aðilum rannsóknarleyfi og einhvers konar ígildi loforðs um virkjunarleyfi í framhaldinu og að það loforð væri þá að öllum líkindum orðið rétthærra en þær reglur sem meiningin er að útbúa og samþykkja á hv. Alþingi strax á næsta vetri til þess að hægt sé að skera úr um með viðunandi hætti hverjir fái að nýta auðlindir og að þar verði jafnræðis gætt þegar fleiri en einn aðili sækist eftir nýtingarleyfum og virkjunarleyfum. Þá kem ég að því að hæstv. ráðherra virðist frá upphafi hafa verið með eindæmum undarleg í háttum hvað þessi mál varðar. Mér þykir ágætt að hæstv. ráðherra, sem ég hef nefnt fyrr í ræðu minni, er mætt í hliðarsal og heyrir hvað ég segi. Það er ástæða til að rifja upp, sem hefur reyndar komið fram í umræðunni, að til umræðu og umfjöllunar í iðnaðarnefndinni voru mál sem meiningin var að tækju á þessu, þ.e. frumvarp til laga um jarðrænar auðlindir. Nefndin hafði fjallað málið og komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri hægt að klára umfjöllun um málið vegna þess að það væri vanbúið. Í framhaldi af því varð til sú hugmynd að flytja þetta frumvarp. Menn töldu mikla nauðsyn á að hægt væri að veita þessi rannsóknarleyfi. Nefndin flutti þetta frumvarp síðasta vor. Við tókum þátt í því og bárum ábyrgð á þeim flutningi. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir því að sett yrði á nefnd sem ætti að gera tillögur um reglur um hvernig ætti að velja á milli aðila sem fengju virkjanaleyfi. Þetta náði ekki fram að ganga á síðasta vori eins og menn muna. Hæstv. ráðherra lagði síðan málið fram að nýju í haust. En nú bregður svo við að tillöguna um nefndina vantar. Það var svolítið spaugilegt að heyra til hæstv. ráðherra þegar hún talaði um það þegar umræðan hófst aftur. Hæstv. ráðherra lagði mikla áherslu á að koma þessu máli í gegn af því að það lægi á að hefja nefndarstarfið. Það var merkilegt í ljósi þess að hæstv. ráðherra sleppti því að hafa í frumvarpi sínu tillögu um nefndina þegar málið kom fram. Allt er þetta fremur undarlegt. Ég kemst hins vegar ekki hjá því, og við í Samfylkingunni sem stóðum að flutningi málsins á síðasta vori, að standa við þann flutning. Mér er það ekki sárt. Ég tel að við höfum fengið það fram sem við vildum. Í fyrsta lagi var hlustað á það í iðnaðarnefnd í fyrravetur að frumvarpið sem þá lá fyrir væri vanbúið og að það þyrfti að vinna betur og koma á þessum reglum. Á það var hlustað. Tillaga var flutt um að koma á reglum um hvernig ætti að úthluta þessum gæðum. Það er jafnframt ástæða til að muna eftir því að nú stendur yfir endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þar inn eiga að fara ákvæði um þjóðarauðlindir. Auðvitað þarf að skapa reglur sem hægt er að ná sátt um, um hvernig þjóðarauðlindum okkar skuli komið í hendur þeirra sem eiga að nýta þær í framtíðinni. Það er því satt sem margoft hefur komið fram, að hér er stórt mál á ferðinni. En ágreiningurinn í málinu er ekki voðalega flókinn. Með þessu máli kemst á bráðabirgðaástand. Þetta er ekki niðurstaðan. Það á eftir að setja löggjöfina sem á að gilda um þetta. Hér hyggjast menn bjarga sér fyrir horn þannig að hægt sé að leyfa rannsóknir og til að brúa bilið meðan sú nefnd sem á að setja á laggirnar vinnur sitt verk og menn komast til ráðs með þá lagasetningu sem um þetta á að gilda. Þannig liggur málið fyrir okkur í Samfylkingunni. Við getum því í sjálfu sér ekki kvartað yfir því að málið fái framgang þó að ég geti vel skilið það að þeir sem hafa verið á móti málinu öllu, og ég virði þau sjónarmið, vilji fá tækifæri til að skoða málið betur. Ég sé ekki hvers vegna ekki hefði verið hægt að koma til móts við þær óskir. Reyndar nefndi ég það á fundi í iðnaðarnefnd, og við samfylkingarmenn í iðnaðarnefnd lögðum til að málið kæmi þannig frá nefndinni að rétt væri að ræða málið eftir helgi. Það var ekki hljómgrunnur fyrir því í iðnaðarnefnd. Ég skil vel að fólk vilji fá tíma til að fara yfir málið þótt mér finnist að á grundvelli umræðunnar sé það ekki mjög flókið. Við lögðum til að fella þessi ákvæði alfarið út úr 5. gr. Munurinn á okkar tillögu og þeirri tillögu sem nú er til afgreiðslu er eingöngu sá að í stað þess að fella alveg út úr 5. gr. fyrirheit sem ráðherra gæti gefið um forgang þá yrði það fyrirheit alfarið miðað við hitaveitur. Það er munurinn. Til að ná samstöðu, sem við töldum ástæðu til að gera, komumst við að þeirri niðurstöðu að það gæti alveg gengið frá okkar hendi. Ég vek athygli á því, sem ég nefndi reyndar áðan, að við erum að tala um bráðabirgðaástand. Þessi lög eru náttúrlega alls ekki fullunnin. Hér er vatnsorkan, rannsóknir á vatni, sett inn í lög sem samin voru í allt öðrum tilgangi. Hér er því um bráðabirgðafyrirkomulag að ræða. Við skulum vona að mönnum takist bærilega að ljúka umræðum og undirbúningi fyrir lagasetninguna um þessi málefni og hægt verði að ganga frá þeirri lagasetningu á næsta vetri eins og stefnt er að. Þetta vildi ég að kæmi fram, hæstv. forseti. Ég vil í lok ræðu minnar segja - ég ætla ekki að hafa hana langa - að þátt fyrir að málið hafi tekið dálítið langan tíma og valdið mönnum svolitlum vandræðum, eins og greinilega hefur komið fram í dag, og hæstv. ráðherra hafi hengt sig í þessu máli býsna lengi, þá verður maður að fagna því að loks hafi fengist niðurstaða sem við getum sætt okkur við. Við höfum haft erindi sem erfiði í iðnaðarnefndinni og í sölum Alþingis hvað þetta mál varðar. Það var ekki upp á það bjóðandi að klára málið eins og stofnað var til með frumvarpinu sem lá fyrir iðnaðarnefnd í fyrravetur. Sá farvegur sem það er í núna er skynsamlegri og ábyrgari. En ég ætla rétt að vona að í gangi sé vinna og að menn ætli sér að ganga þannig frá málinu að hægt verði að setja hugmyndir, sem auðlindanefndin var með um auðlindir í þjóðareign, í tillöguform og þær verði lagðar fyrir Alþingi með þeim öðrum tillögum sem ég treysti að verði lagðar fyrir Alþingi um breytingar á stjórnarskránni. Þessu vildi ég koma á framfæri og hef ég lokið máli mínu, hæstv. forseti.

Frú forseti. Hv. þingmaður hefur gert grein fyrir því sjónarmiði sínu að innleiða beri bráðabirgðaástand sem hann virðist greinilega afar ósáttur við. Engu að síður vill hann að það verði innleitt. Hann bindur vonir við að stjórnarskránni verði breytt innan skamms, sem gæti orðið til að bráðabirgðaástandinu yrði aflétt. Hv. þingmaður sagði, frú forseti, að málið væri alls ekki unnið eins og þarf. Ég vek athygli á því og undirstrika að hv. þingmenn Samfylkingarinnar taka undir með Vinstri grænum hvað það varðar að vinnubrögðin séu ámælisverð, þótt þeir hafi ákveðið að skipta um kúrs og ganga til liðs við stjórnarliða, sem ég harma. Ég hefði auðvitað viljað sjá hv. þingmenn Samfylkingarinnar fylgja áfram félögum sínum í stjórnarandstöðunni og standa gegn því að málið færi í gegn. Við hefðum þá getað teygt tímann þar til endanleg niðurstaða fengist í þessi mál. Í greinargerð með frumvarpinu segir að samkvæmt gildandi lögum hafi sá sem stundar rannsóknir á vatnsafli ekki haft forgang til nýtingar og að samkvæmt upplýsingum frá iðnaðarráðuneyti hafi komið í ljós að vegna þessa séu orkufyrirtækin tregari til að stunda rannsóknir á vatnsafli en heppilegt getur talist. Nú spyr ég hv. þingmann: Er það þar með skoðun Samfylkingarinnar að greiða þurfi fyrir því að orkufyrirtæki geti hafið rannsóknir og aukið möguleika sína á að reisa virkjanir til að knýja þá stóriðju sem í farvatninu er og ríkisstjórnin hefur boðað?

Hæstv. forseti. Við erum á þeirri skoðun að nauðsynlegt sé að menn geti hafið rannsóknir á virkjanakostum. Ástandið er þannig núna að ekki er hægt að veita leyfi til þess. Við féllumst á að flytja frumvarp í vor sem leið til að leysa úr þeim vanda. Það er rangt að við höfum skipt um kúrs í þessu máli. Niðurstaðan í málinu eins og það liggur fyrir er nákvæmlega sú sem við vildum ná fram í vor sem leið. Það er því út í hött að segja að við höfum skipt um kúrs með því að halda okkar striki, eða að við höfum gengið í lið með stjórnarliðum vegna þess að þeir hafa í raun fallist á sjónarmið okkar í málinu. Það er skrýtið, þegar menn vinna sigur í máli, að þá er eins og menn átti sig ekki á því. Hér fjöllum við í raun um mál sem við fluttum og niðurstöðu í vafamáli sem kom upp varðandi einn þátt málsins. Því ættum við ekki að vera ánægð með það? Hvers vegna dettur nokkrum manni í hug að tala um að við höfum skipt um skoðun þegar niðurstaðan er eins og við vildum hafa hana? Ég átta mig ekki alveg á því. Ég verð að segja að ég er mjög ánægður með að málið skuli loksins afgreitt þannig. Á hinn bóginn vil ég segja, og endurtek það, að þetta er auðvitað ekki nógu góður lagafrágangur. Við erum með þessi mál í vandræðum og það þarf svigrúm til að vinna að því að klára lagafrumvörpin þannig að Alþingi geti gengið frá þeim með fullnægjandi hætti. Meðal annars þurfum við niðurstöðu nefndarinnar sem lagt er til að sett verði á laggirnar í frumvarpinu sem hér um ræðir.

Frú forseti. Hv. þingmaður tekur undir það með hæstv. iðnaðarráðherra að eitthvert ófremdarástand sé á vesalings orkufyrirtækjunum og þau þurfi greiðari aðgang að því vatnsafli sem eftir á að virkja í landinu, þótt fjöldi kosta sé til staðar sem hægt væri að ráðast í en orkufyrirtækin eru þeirrar náttúru að vilja alltaf meira. Þar með hefur Samfylkingin ákveðið að greiða götu orkufyrirtækjanna að þeim nýtingarkostum sem eftir eru í vatnsafli á Íslandi. Ég vil að hv. þingmaður staðfesti þann skilning minn og að það hafi aldrei verið ætlunin hjá Samfylkingunni - sem var þá misskilningur hjá mér - að þæfa þetta mál vegna þess að hún hefði breytt um stefnu í umhverfismálunum. Það virðist ekki hafa átt að vera stefna flokksins í umhverfismálum eða fyrir stefnu þeirra að hv. þingmenn Samfylkingarinnar stóðu með þingmönnum Vinstri grænna í að þæfa málið. Vinstri grænir vildu 

Hv. þingmenn hafa aðeins eina mínútu í seinni ræðu sinni.

Hæstv. forseti. Við í Samfylkingunni erum ekki að taka neitt undir með iðnaðarráðherra og óþarfi að leggja okkur nokkurt orð í munn hér. Það sem við erum einfaldlega að gera er að standa að því að hægt sé að veita rannsóknarleyfi og þau rannsóknarleyfi snúast ekki bara um einhverja stóriðju. Það þarf auðvitað að rannsaka vatnasvæði og rannsaka möguleika á orkuöflun og virkjunum í ýmsum tilgangi, ekki bara til þess að setja upp álver. Við getum ekki stoppað klukkuna alveg í þessu og töldum ástæðu til þess að á meðan verið væri að vinna að þessum málum yrðu opnaðir möguleikar til að rannsaka þessa hluti.  Það tekur mörg ár eins og allir vita að framkvæma rannsóknir af þessu tagi. Aðalatriði málsins er hins vegar það að áður en menn fara að veita leyfi til að virkja á grundvelli þessara rannsókna verði til um það reglur og eðlilegar reglur.

Frú forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur gert grein fyrir afstöðu sinni í málinu og hvernig það hefur svo sem snúið við. Það er einn þáttur sem hv. þingmaður gleymir að taka inn. Við síðustu áramót breyttist lagaumgjörð orkuframleiðslu í landinu þannig að innleidd var svokölluð samkeppni í orkuvinnslunni og þar af leiðandi líka í rannsóknum. Mér sýnist að við séum annars vegar svolítið að hugsa í þeim heimi þegar hér voru bara Landsvirkjun og Rarik, opinber fyrirtæki sem sóttu um rannsóknarleyfin, þá var ekki öðru til að dreifa. Frá og með síðustu áramótum er þetta ekki svo, þá getur í rauninni hver sem er sótt um rannsóknarleyfi sem ráðherra hefur síðan í hendi sér hvernig er ráðstafað. Samkvæmt 32. gr. laganna er kveðið á um að þessi leyfi, m.a. rannsóknarleyfin, séu síðan framseljanleg. Þrátt fyrir þær breytingar sem hv. þingmaður er hér að tala um og eru vafalaust til nokkurra bóta á frumvarpinu sem nú er verið að ræða um, taka þær ekki á því meginmáli að rannsóknarleyfum getur verið úthlutað nú til aðila sem ríkið á ekkert í og þau eru orðin söluvara á samkeppnismarkaði. Þá gilda bara allt önnur 

Hæstv. forseti. Það er nú einmitt það. Þetta umhverfi, þ.e. samkeppnisumhverfið í raforkuframleiðslunni sem komst á um næstsíðustu áramót var einmitt það sem olli því að stöðva þurfti þessi mál eins og þau voru. Við tókum þátt í þeim tillöguflutningi núna í haust ekki síst til þess að reyna að koma í veg fyrir að hægt væri að halda áfram að úthluta réttindum til að virkja fríhendis frá hæstv. ráðherra á sama tíma og aðrir þyrftu að borga fullt gjald til þeirra sem ættu þær orkulindir sem þeir keyptu þær af. Það væri gjörsamlega óþolandi. Nú er niðurstaða komin í það mál. Nú liggur fyrir að hæstv. ráðherra getur ekki veitt nein slík vilyrði. Ég segi fyrir mig að það er þá til einhvers barist. Þegar við komum að 32. gr. verður hv. þingmaður að gera sér grein fyrir því að úr því að þetta er orðin niðurstaðan muni menn ekki selja rannsóknarleyfin á einhverju verði öðruvísi en með tilliti til þess að virkjanaleyfin verða þá undir samkeppnisaðstæðum þegar kemur að því að úthluta þeim. Þessi vandi sem er í 32. gr., ef við getum kallað það vanda að ráðherra getur veitt - það er bannað að framselja þessi leyfi - leyfi fyrir því, en þegar og ef ráðherra gerir það, þá er það þó þannig núna, ef við samþykkjum málið eins og það liggur fyrir, að samkeppnin um virkjanaréttinn sjálfan er þá eftir og þú getur ekki borgað fyrir virkjanaleyfin meira en endurkröfurétturinn 

Frú forseti. Mikil er trú þín, eins og einhvern tíma var sagt, þegar hv. þm. Jóhann Ársælsson telur að hann geti ráðið gjörðum hæstv. iðnaðarráðherra í ráðstöfun nýtingarleyfa eða hvernig með þau verður farið, hvort sem það verður gert í misskilningi eða ekki, þá finnst mér það mikil bjartsýni. Hv. þingmaður hefur talað um að hægt væri að brúa þetta bráðabirgðatímabil. Hvernig ætlar hann að fara að því að kalla rannsóknarleyfi til baka sem hefur verið úthlutað? Það sem á að gera núna er að úthluta á öllum vatnsaflsmöguleikum í landinu á næstu vikum. Heldur hv. þingmaður að það sé síðan hægt að afturkalla þau rannsóknarleyfi? Nei, þau verða áfram og þeir 

Hv. þingmaður hefur í seinna andsvari aðeins eina mínútu til umráða.

Hæstv. forseti. Það getur vel verið að menn hafi mismunandi trú á lagasetningu. Ég held þó að í sölum Alþingis verði hv. þingmenn að trúa því að niðurstaða lagasetningar eigi að gilda og farið sé eftir henni. Ég efast ekkert um að þeir sem telja á sér brotið muni þá sækja eftir því að þeir sem það gera verði sóttir til saka fyrir það. Ég er þess vegna á þeirri skoðun að ekki þurfi að hafa svona miklar áhyggjur af hv. iðnaðarráðherra að það sé bara sama hvað standi í lögum, að hæstv. iðnaðarráðherra geti gert það sem hann vill. Svoleiðis er þetta nú ekki og ég hef ekki áhyggjur af því. Ég held hins vegar að hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs eigi að slaka aðeins á í málinu og vera svolítið með okkur í að taka þátt í því að við höfum þó náð áfanga hérna, 

Hæstv. forseti. Ég vil biðja hv. þm. Jóhann Ársælsson um að gefa mér og okkur svolítið skýrari mynd af afstöðu Samfylkingarinnar í málinu. Ég tel að sá fyrirvari sem settur var í frumvarp hv. iðnaðarnefndar í vor, þ.e. að setja skyldi á laggirnar nefnd til að setja reglur um það hvernig með skyldi fara úthlutun á rannsóknarleyfum áður en farið yrði að úthluta þeim. Ég tel að mjög brýnt og nauðsynlegt hafi verið að gera það og ég tel að það sé jafnbrýnt núna eins og það var þá. Hvort heldur úthlutun leyfanna verði á frjálsum markaði eða í hendi ráðherra tel ég að leggja verði niður fyrir sér og móta reglur um slíka úthlutun því að úthlutunin í sjálfu sér er verðmæti. Þó svo að lagt sé til í þeim breytingartillögum sem komu fram í dag að ráðherra verði ekki heimilt að gefa viðkomandi vilyrði fyrir áframhaldandi vinnu og virkjun á því svæði sem hann er að rannsaka, nema þá sem snýr að hitaveitum, er þetta eftir sem áður ávísun á fjármagn. Ég tel að auk þeirra reglna sem verða að liggja fyrir hvernig á að úthluta þessum leyfum eigum við að anda rólega núna og klára rammasamninginn um nýtingu vatnsafls og jarðvarma því að ástæðan fyrir því að verið er að flýta þessu máli er áhugi 

Hæstv. forseti. Ég er á þeirri skoðun að þeir sem fá rannsóknarleyfi eftir að búið er að breyta þessum lögum núna og samkvæmt frumvarpinu geti alls ekki gert ráð fyrir að fá virkjanaleyfi frekar en aðrir á markaðnum. Þeir verði að horfast í augu við það að þeir þurfi að keppa á jafnræðisgrundvelli um nýtingu þeirra orkulinda sem þar eru á ferðinni. Þeir þurfa að hafa trú á því sem þeir eru að gera þar og auðvitað munu þeir þá bjóða í þá orkulind ef niðurstaðan verður sú að nota slíkar aðferðir við að velja á milli aðilanna. Ekki liggur fyrir hvernig verður staðið að því í framtíðinni en það þarf að gera. Ég geri ráð fyrir að margar leiðir komi þar til greina og margar skilgreiningar komi til greina. Það fer eftir því hvaða orkulindir eiga í hlut. Það getur t.d. alveg verið að í sumum tilfellum þurfi og eigi ríkið að láta rannsaka þær orkulindir sem um er að ræða og bjóða þær út á því stigi þegar menn eru farnir að sjá umfangið sæmilega skýrt. Á öðrum stöðum er kannski hægt að leyfa aðilum að fá rannsóknarleyfi og síðan verði boðin út nýtingin á tilteknu stigi þar á eftir. Þetta eru bara hlutir sem sú nefnd sem á að setja á laggirnar á að fást við að skoða og er hluti af því verkefni sem fylgir því að setja þjóðarauðlindir inn í stjórnarskrána. Þó svo að það yrði ekki, þó svo að niðurstaðan yrði svo skelfileg að menn mundu ekki klára stjórnarskrána, verða menn samt sem áður að klára þetta verkefni. Ég ætla samt sannarlega að vona að menn gefist ekki upp á endurskoðun stjórnarskrárinnar en ég vonast líka til að við sjáum það ákvæði þar inni sem ég hef verið að nefna.

Hæstv. forseti. Ég vil áfram spyrja hv. þingmann: Hvernig hugnast honum þetta tímabil sem nú er millistigstímabil að einhverri framtíðarsýn á því tímabili sem verður opinn markaður fyrir fyrirtæki til að komast í háhita og vatnsaflsauðlindir? Telur hann að það tímabil eigi ekki að nýta frekar til að stuðla enn frekar að grunnrannsóknum á vegum hins opinbera og skoða betur hvaða verðmæti liggja í háhitasvæðunum með tilliti til auðlinda, til örvera, til ímyndar landsins, áður en við gefum skotleyfi á 

Hæstv. forseti. Því er fljótsvarað, auðvitað tel ég það. Það á að flýta grunnrannsóknunum sem tillögurnar liggja reyndar fyrir um. Það liggur fyrir frá hendi Náttúrufræðistofnunar að hægt sé að ljúka þessum grunnrannsóknum, sem Náttúrufræðistofnun á að gera eða gert er ráð fyrir að verði gerðar, á fjórum árum. Þær munu hins vegar ekki klárast nema á 12 árum miðað við þau framlög sem nú eru til staðar. Það þarf auðvitað að bæta úr þessu. Það á heldur ekki að úthluta rannsóknarleyfum í öllum tilfellum. Það verður auðvitað að metast hvort grunnrannsóknir eru komnar það langt að hægt sé að gera það. Ég geri bara ráð fyrir því að þannig vinni menn faglega í ráðuneytinu hvað þá hluti varðar. Ég tel að það sé ekki ástæða til að tortryggja alla hluti hér. Auðvitað reyna menn að gera sitt besta þó svo að við getum verið ósammála því hvernig unnið er að málum af pólitískum ástæðum. Þá held ég að flestir vilji nú vinna vel.

Frú forseti. Þetta mál sem hér er að koma til 2. umr. hefur reynst mikið vandræðamál af hálfu ríkisstjórnarinnar. Enda er þetta mál á vissan hátt tákngervingur fyrir þær áherslur sem núverandi ríkisstjórn hefur í atvinnu- og umhverfismálum. Þess vegna þegar verið er að fjalla á býsna hroðvirkan hátt um breytingartillögur á þessu stóra máli þá sýnir það kannski frekar í hnotskurn afstöðu Alþingis. Afstöðu þeirra sem eru hér ráðherrar eða stjórna för í málefnum Alþingis, hvernig þeir telja eðlilegt og sjálfsagt að vinna. Þetta mál snýst um ráðstöfun á stórum hluta af, ekki bara orkuauðlindum landsins, heldur náttúru landsins. Hv. þingmenn hafa nánast alfarið talað um þetta frumvarp til laga um breytingar á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, eins og það lúti bara að orkumálum. Orkuvinnsla er bara einn þáttur sem getur komið til greina við nýtingu þessara náttúruauðlinda. En lýsandi dæmi fyrir stefnu ríkisstjórnarinnar, og sér í lagi hæstv. iðnaðarráðherra er hversu ráðherrann lætur sér í léttu rúmi liggja umhverfismál, náttúruverðmæti og það að náttúran sjálf eigi einhvern rétt. Við upplifum hvað eftir annað hér á Alþingi að innan ríkisstjórnarinnar virðist sama vera uppi á teningnum. Mál og málaflokkar sem ættu með eðlilegum hætti að heyra undir umhverfisráðuneytið, eins og sá málaflokkur sem nú er verið að fjalla um, rannsóknir og nýting á auðlindum í jörðu, ættu að stórum hluta að falla undir verksvið umhverfisráðuneytis ef rétt og eðlilega væri á málum haldið og með virðingu fyrir náttúrunni og ef hér væri metnaðarfullt umhverfisráðuneyti. Annað frumvarp er hér til meðferðar í þinginu um vatnið. Hæstv. iðnaðarráðherra ríkisstjórnarinnar virðist hafa öðlast rétt til að taka vatnið, vatnsauðlindina, inn sem iðnaðarvöru hvort sem það er í lofti, láði eða legi og hvort sem það er fljótandi, eða í föstu eða gufuformi. Það er þessi vinkill, það er þetta sem við erum hér að fjalla um, frú forseti. Þetta er hið alvarlega í stöðu þessa máls hér á þingi. Það var og hefur lengi verið metnaðarmál okkar Íslendinga að geta virkjað orkuauðlindir okkar. Geta nýtt og notið þess krafts sem í þeim býr til að koma hér á lýsingu, til iðnaðar og til nýtingar fyrir hina ýmsu nauðsynlegu starfsemi í framsæknu menningarsamfélagi. Það höfum við öll verið sammála um. Þjóðin hefur stofnað og átt fyrirtæki sem hafa haft það hlutverk að annast vinnslu, rannsóknir og síðan þjónustu á raforku til landsmanna. Það eru Landsvirkjun, Rafmagnsveitur ríkisins, Orkuveita Reykjavíkur, Hitaveita Suðurnesja, Orkubú Vestfjarða, Norðurorka svo dæmi séu tekin. En þó fyrst og fremst þau stærstu. Okkur hefur að vísu greint á um margar áherslur þessara fyrirtækja. En engu að síður hafa þau hingað til verið ein á hinum raunverulega markaði. Hafa ein annast þessi viðfangsefni. Þau hafa lotið ákvörðun stjórnvalda á hverjum tíma, hversu sátt sem við höfum svo verið við þær ákvarðanir. En þannig hefur þetta verið. Frá og með síðustu áramótum varð hér breyting á. Þá hefur verið innleitt svokallað samkeppnisumhverfi, markaðsvæðing raforkukerfisins. Þar af leiðandi líka markaðsvæðing á orkuvinnslunni. Þannig að nú eru það ekki lengur bara þessi ríkisfyrirtæki, almannaþjónustufyrirtæki, fyrirtæki í eigu sveitarfélaganna sem ein geta búið að því að á grundvelli ákvörðunar eigenda sinna, þjóðarinnar eða sveitarfélaganna, að geta tekið ákvörðun um í hvaða virkjanir verði ráðist - hvað verði næst undirbúið - heldur fer þetta nú á hinn almenna markað. Og auk þess hefur því verið svo fyrir komið að úthlutun á þessum gæðum, möguleikarnir til orkuvinnslu, þeim hefur verið komið fyrir inni hjá einum ráðherra. Einum hæstv. ráðherra sem fyrst og fremst fer með iðnaðarmál. En hér er að mestu verið að taka náttúruauðlindir landsins, náttúruna, þannig að þegar gripið er inn í og tekin ákvörðun um að fara að kanna eina afmarkaða nýtingu á náttúruauðlindinni eins og að virkja hana til raforkuframleiðslu, er jafnframt verið að fórna eða útiloka annað. Það er einmitt þessi samanburður, þetta mat, sem er hið viðkvæma í öllu þessu ferli. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt áherslu á að náttúran eigi sinn eigin rétt. Eigi sinn sjálfstæða rétt og þegar gengið er á, eða virkjað sem menn kalla svo, einstakar náttúruauðlindir þá verða menn að gera það með þeim hætti að náttúran eigi sinn rétt og njóti stöðugt vafans um hver framtíðaráhrif viðkomandi inngrips í náttúruna hefur. Flokkurinn er stofnaður um þetta. Þetta er einn af hornsteinum þessa stjórnmálaflokks. Þetta er flokkur náttúrunnar, náttúruverðmætanna, það að þegar við umgöngumst náttúruverðmætin, náttúruna og auðlindir hennar, þá erum við að hugsa til framtíðar á þeim grundvelli að við erum með þetta að láni. Við erum með náttúruna að láni. Við erum með auðlindir hennar að láni frá komandi kynslóðum. Við upplifum hins vegar hér að ríkisstjórnin og hæstv. iðnaðarráðherra líta á það sem meginhlutverk sitt að beisla sem flestar náttúruperlur landsins. Að koma böndum yfir náttúruna. Að knýja hana undir sig. Og hugsa ekkert um afleiðingarnar, rétt svo að hæstv. iðnaðarráðherra hugsi í kjörtímabilum ef það er svo. Það eru þessi atriði sem við erum hér að takast á um, frú forseti. Það er um meðferð og umgengni á náttúru Íslands. Hvers vegna haldið þið að hér hafi verið haldnir stórtónleikar? Ungt fólk á öllum aldri kom saman í Laugardalshöll skömmu eftir áramótin til að tjá íslenskri náttúru stuðning sinn og hollustu, gegn ágangi, græðgi og grimmd sem náttúra Íslands má nú þola af hálfu stjórnvalda. Þarna komu þúsundir ungs fólks, listamenn, tónskáld, tónlistarfólk, rithöfundar og allur almenningur saman og tjáði íslenskri náttúru hollustu sína. Og hópurinn hafði uppi þau varnaðarorð að stefna ríkisstjórnarinnar, fái hún að ganga ótrauð áfram eins og hún hefur gert nú, verði til þess að hún gæti gert Ísland náttúrulaust, eins og yfirskrift þessara baráttutónleika var. Á undanförnum árum höfum við tekið slaginn um eina mestu náttúruperlu þjóðarinnar, Þjórsárver. Við höfum orðið vitni að ágengni stjórnvalda, ágengni svokallaðra virkjunaraðila sem horfa til þess eins hvernig megi umbylta þessum náttúruperlum til raforkuframleiðslu. Ekki raforkuframleiðslu til að leysa úr brýnustu nauðsynjum þjóðarinnar. Nei, til að taka þátt í málmbræðslum og álbræðslum. Svo gríðarlega stórar framkvæmdir eiga ekki það erindi inn í íslenskt samfélag eða inn í íslenska náttúru að náttúrunni sé fórnað til þess. Slagurinn um Þjórsárver hefur verið langur og strangur. Heimamenn hafa ásamt eindregnum hollustuvinum Þjórsárvera, fólki sem hefur barist fyrir tilveru þeirra, barist fyrir vernd þeirra um ókomin ár. Við höfum engan rétt til að ráðast á Þjórsárver, þá einstæðu náttúruperlu. Sem betur fer, frú forseti, hefur Vinstri hreyfingin – grænt framboð staðið vaktina í því máli. Ég minnist þess að hér á Alþingi, meira að segja á Alþingi, stóð þorri þingheims upp og fagnaði því að einungis ætti að skerða þau að einum þriðja eða helmingi - helmingurinn fengi að vera eftir eða einhver ákveðinn hluti. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gátum ekki sætt okkur við það. Okkur fannst það ekkert samningsatriði hve stórum hluta Þjórsárvera ætti að fórna. Við stóðum ein í þeirri vinnu. Meginþorri annarra þingmanna var fylgjandi því að Þjórsárverum yrði fórnað að stórum hluta til að nýta vatnið og náttúruna til að byggja ný raforkuver, raforku sem síðan átti að renna til álbræðslu hér á landi. Þess vegna er það sérstaklega gleðilegt fyrir okkur þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að Landsvirkjun, sem farið hefur fram af miklu offorsi gagnvart heimamönnum og gagnvart umræddum náttúruperlum, skuli hafa orðið að beygja sig og játa að hún getur ekki sótt málið áfram. Landsvirkjun hefur nú tilkynnt að hún muni setja málið á ís, sem þeir kalla svo, og fresta því um óákveðinn tíma að berja enn frekar á heimamönnum, á Þjórsárverum. Það er að vísu bara brot úr sigri. Auðvitað eigum við að ná saman um að Þjórsárverum og öðrum slíkum náttúruperlum hér á landi skuli þyrma. Við höfum engan rétt til að ráðast á slíkar náttúruperlur. Frú forseti. Í fréttum fyrir ekki svo löngu, fyrir tveimur árum eða svo, var sögð saga um stórt tré í Bandaríkjunum. Mig minnir að það tré hafi staðið í ákveðnu þorpi í Oregonfylki, en það skiptir ekki höfuðmáli. Þetta gríðarlega stóra tré var eins konar einkennistákn byggðarlagsins. Það stóð á landi sem bóndi nokkur átti. Bóndinn var reyndar dáinn en hann hafði borið svo mikla umhyggju fyrir trénu að áður en hann dó sá hann til þess að enginn gæti hróflað við því, þessu einkennistákni byggðarinnar. Hann fór á sýsluskrifstofu og lét þinglýsa eignarrétti trésins á sjálfu sér, að tréð ætti sig sjálft og enginn hefði rétt til að raska tilveru þess. Þetta kom í ljós þegar ryðja átti trénu burt og leggja hraðbraut þar sem það stóð. Þá var farið að kanna hver ætti landið og kom þá hið sanna í ljós, tréð átti sig sjálft. Það hafði enginn rétt til þess að höggva það. Mér verður hugsað til svo margra náttúruperlna á Íslandi. Í rauninni ætti að binda í stjórnarskrá, eða tryggja með lögformlegum hætti, að dýrustu náttúruperlur þjóðarinnar, framtíð þeirra eða staða, verði ekki undirorpnar duttlungum einstakra ráðherra eða ríkisstjórna. Verði ekki undirorpnar öflum sem hugsa um það eitt hvernig þau geti af græðgi og virðingarleysi gengið á náttúruna eins og þeim sýnist, eins og við höfum upplifað á síðustu árum af hálfu ríkisstjórnarinnar undir forustu hæstv. iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins sem hefur sýnt íslenskum náttúruperlum minni virðingu en nokkur annar stjórnmálamaður hér á landi. Við höfum dæmin: Kárahnjúkavirkjunin. Við höfum dæmin: Þjórsárverin. Og við erum áfram að takast á og áfram er verið að sækja fram. Langisjór liggur undir, Héraðsvötnin; jökulárnar í Skagafirði - kannski er það einmitt þær sem málið snýst um - Skjálfandafljót með Aldeyjarfossi - kannski er það einmitt löngunin til að ná þessum náttúruperlum inn í virkjunaræðið, álæðið, sem rekur þetta mál áfram. Mér kæmi ekki á óvart að svo væri. Maður veltir fyrir sér lagasetningum sem þessi ríkisstjórn hefur beitt fyrir sig að náttúran skulu alfarið verða að lúta kröfunni um að henni sé ráðstafað til einnar notkunar sem er raforkuframleiðsla. Hvers vegna má ekki rannsaka Skagafjarðarvötnin, jökulárnar í Skagafirði, með tilliti til þess að verðmæti þeirra fyrir nútíð og framtíð séu helst fólgin í því að þau séu eins og þau eru nú? Hvers vegna megum við ekki beina rannsóknum okkar að því að kanna það? Hvers vegna verðum við að lúta þeim kröfum að rannsóknir í þágu virkjunar skuli hafa forgang umfram allt annað? Hvers vegna megum við ekki rannsaka mikilvægi Þjórsárvera og vatnasvæðis Skagafjarðarvatna með tilliti til líffræðilegs fjölbreytileika og mikilvægis þess fyrir nútíð og framtíð? Hvers vegna megum við það ekki? Hvers vegna má það ekki vera með? Hvers vegna verður að úthluta leyfum til rannsókna til aðeins eins? Til virkjana. Þetta er svo gróf aðgerð, þetta er svo gróf lagasetning sem við búum við gagnvart íslenskri náttúru að það er þyngra en tárum taki, frú forseti. Ég mun síðar í ræðu minni vekja athygli á þeim tilfinningum, þeirri stöðu sem m.a. Skagafjarðarvötnin hafa í hugum Skagfirðinga og í hugum landsmanna - Skagafjarðarvötnin sem þetta frumvarp beinist kannski að stórum hluta að eins og komið hefur fram í umræðum um þetta mál. Lítum hér aðeins fyrst, frú forseti, á Kárahnjúkavirkjunina sem ruðst var áfram með. Við skulum vera minnug þess hér að þegar ákveðið var að fara í Kárahnjúkavirkjun var það ekki gert á þinglegan hátt. Þingið treysti á lög um mat á umhverfisáhrifum. Að þau mundu leiða fram sanngjarnt mat á því hvort fara ætti í þessa virkjun eða ekki, m.a. með tilliti til annarra þátta, annarra verðmæta til framtíðar sem þetta svæði gat haft upp á að bjóða. Skipulagsstofnun var þeirrar skoðunar í umhverfismati sínu að svo væri. Að þetta svæði væri svo mikilvægt frá umhverfis- og náttúrusjónarmiðum að því ætti ekki að fórna. Þingið treysti á að þetta væri vegvísirinn sem mætti treysta á gagnvart stjórnvöldum. En stjórnvöld gerðu sér lítið fyrir og höfðu umhverfismatið að engu, sneru því við og heimiluðu virkjun á svæðinu. Því var snúið við og ekki tekið tillit til margra aðvarana, vísindalegra rannsókna sem bentu til að þetta væri mikið fljótræði tæknilega séð en fyrst og fremst að út frá umhverfissjónarmiðum væri verið að fórna allt of miklu. Frú forseti. Mér er ekki kunnugt um að verksmiðjan sem verið er að byggja á Reyðarfirði sé enn komin með starfsleyfi. Samt eru byggingarnar og framkvæmdirnar á fullu. Ef lögum væri fylgt væru þær líka stopp. Öll sú framkvæmd er knúin áfram, knúin áfram. Lög, reglur og vilji eru virt að vettugi og verkið keyrt áfram af stjórnvöldum. Hvaða traust getur náttúran borið til stjórnvalda af þessu tagi? Enda höfum við mátt búa við það. Frú forseti. Það er skoðun okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að nú eigi að staldra við. Það eigi að staldra við í stórvirkjunum. Það eigi að staldra við í stóriðjuframkvæmdum. Ljúka því sem í gangi er og mönnum mun finnast það nógu erfitt. En að öðru leyti setja hitt í bið, bæði af umhverfis- og efnahagsástæðum. Þær ástæður mun ég rekja síðar í ræðu minni, frú forseti. Ég vil ekki alveg skilja við umræðuna um Kárahnjúkavirkjun því við erum að tala um nákvæmlega sömu aðferðafræði sem á að beita nú gagnvart öllum öðrum vatnasvæðum í landinu. Fólk hélt að átökin um Kárahnjúkavirkjun og vatnasvæði Kárahnjúkavirkjunar hefðu verið svo hörð að ríkisstjórnin mundi nú hægja á sér og reyna að ná sátt í samfélaginu um níðingsstefnu gagnvart náttúru landsins. En svo er ekki. Í Útvarpi Sögu var viðtal við ágætan ungan mann - það hefur síðan birst víðar - sem var einmitt fyrir austan á þessum tíma. Hann lýsir tilfinningum sínum til virkjunarframkvæmda sem þar voru samþykktar. Ungur maður, Helgi Seljan, var í viðtali á Útvarpi Sögu og síðan hefur frásögn hans birst á prenti á allmörgum stöðum. Yfirskriftin er: „Ég biðst forláts.“ Þar segir sá ungi maður, með leyfi forseta: „Mig langar að segja ykkur ögn frá samviskubiti sem hefur nagað mig um nokkurra mánaða skeið. Þessum móral sem á sér ekki hliðstæðu í neinu öðru en þeirri líðan sem þeir einir þekkja sem drukkið hafa ótæpilega að kvöldi, misst minnið einhverra hluta vegna, og vaknað án þess að vita yfirleitt nokkuð um sigra eða ósigra kvöldsins áður. Þetta nefna margir í daglegu tali „þynnku“. Samt er þetta eitthvað svo miklu meira en höfuðverkur og ógleði, þessu fylgir skömm. Og eins og með svona óútskýrða skömm sem annaðhvort dalar eða eykst þegar minnið kemur aftur, þá jókst þessi nú á dögunum. Byrjum á byrjuninni. Ég er alinn upp úti á landi. Bjó raunar í Kópavoginum fram til þrettán ára aldurs eða þar til foreldrum mínum datt í hug að setjast að austur á Reyðarfirði. Þetta var á þeim tíma þegar enginn, sem vildi halda friðinn á Reyðarfirði, nefndi orð eins og stóriðju, ál eða kísilgúr á nafn án þess að fá bágt fyrir. Þarna stuttu áður höfðu enn ein áform stjórnvalda um stóriðju við Reyðarfjörð nefnilega siglt í strand með tilheyrandi vonbrigðum. Þó var á Reyðfirðingum að heyra að vonbrigðin hefðu verið mest meðal þingmanna kjördæmisins sem reynt höfðu án árangurs að koma málinu á koppinn. Þrátt fyrir þetta ákváðum við fjölskyldan að flytja austur á Reyðarfjörð, í þetta stóriðjulausa pláss, mitt á sjálfum Austfjörðunum. Þetta fannst engum sérstakt á þeim tíma og ég man ekki til þess að við höfum fengið bágt fyrir þessa ákvörðun um flutning frá neinum, nema síður væri. Fólk skildi okkur mætavel. Fjölskylda, sem fram til þessa hafði búið í litlu þriggja herbergja íbúðinni í Ástúninu í Kópavoginum, gat leyft sér að kaupa einbýlishús á tveimur hæðum eystra; ... Þetta viðhorf átti þó eftir að breytast. Ég man að fyrstu árin mín fyrir austan voru að mestu laus við stóriðjuþrasið sem síðar átti eftir að heltaka menn og jafnvel dýr heima á Reyðarfirði. Lífið gekk sinn vanagang, - fólk kom og fór. Síðarnefndi hópurinn var þó talsvert fjölmennari. Fyrirtæki komu líka og fóru. Þannig hafði pabbi minn í félagi við fleiri stórhuga menn keypt bakarí staðarins. Þetta bakarí rak pabbi, milli þess að vinna þar öllum stundum, þar til lánardrottnar sögðu stopp. Fyrirtækið fór á hausinn og pabbi á sjóinn. Fleiri lentu í svipaðri stöðu ... Á þessum tíma fannst mér fátt fastara í tilverunni en Reyðarfjörður og Reyðfirðingar. Ég man samt eftir því þegar þetta breyttist. Það var á stjórnmálafundi ... sem ég sótti fyrir rælni eina, að ég man eftir þingmanni kjördæmisins númer 1, Halldóri Ásgrímssyni, tala um „aðförina að landsbyggðinni“. Hann sagði nauðsynlegra en nokkru sinni fyrr að stóriðja yrði reist fyrir austan. Ég man að ég hallaði mér að sessunaut mínum, sem komið hafði á fundinn nokkru áður en ég mætti, og sagði: „Missti ég af einhverju, hvað er að gerast?“ Hann svaraði ekki heldur sussaði á mig og klappaði svo hátt og snjallt með öðrum fundarmönnum. Ég man að í nokkurn tíma á eftir velti ég þessum orðum Halldórs fyrir mér. Gat þetta staðist? Var Reyðarfjörður á vonarvölinni einni? Eini togari staðarins hafði raunar stuttu áður gengið til liðs við Samherjamennina ...“ Frú forseti. Síðar segir í þessu spjalli, þessu viðtali við þennan unga mann, með leyfi forseta:. „Nokkrum árum eftir að ég hafði reynt að fá skýringar á bölsýni þingmannsins Halldórs Ásgrímssonar en ekki fengið, þá fóru að berast fréttir af áhuga Norðmanna á því að reisa álver við Reyðarfjörð. Jæja, hugsaði ég og varð að játa að kannski mættum við Reyðfirðingar vel hafa fleiri atvinnutækifæri til að moða úr að loknu námi. Hvers vegna ekki stóriðja? Fljótlega hófust fundarhöld á Reyðarfirði. Ráðherrar og þingmenn vildu eiga okkur með húð og hári. Ég get svarið að á þessum árum fyrir og um síðustu aldamót, þá sá ég fleiri ráðherra og þingmenn en þegar ég fór á þingpalla síðast og hlustaði á umræður um byggðamál. Fundirnir voru bjartsýnislegir og jafnan vel mætt. Álverið yrði enda byggt ef marka mátti orð ráðherranna - ég hafði jú engar ástæður til að rengja orð þeirra - en rafmagnið til að knýja verksmiðjuna áfram skyldi fengið á Eyjabökkum. Hvorki ég né aðrir fundarmenn veltum því sérstaklega fyrir okkur þegar þarna var komið sögu enda voru einu Eyjabakkarnir sem ég þekkti blokkarklasi í neðra Breiðholtinu.“ Litlu síðar segir, með leyfi forseta: „Stuttu seinna fórum við þó að heyra fréttir af því að fyrirhugaðar framkvæmdir ráðherranna okkar væru ekki alveg eins vinsælar alls staðar. Það áttum við erfitt með að skilja. Þetta fólk, ráðherrarnir, voru jú að bjarga okkur ef marka mátti orð þeirra, þó vissulega veltum við því annað slagið fyrir okkur hvort og þá hver hefði komið okkur í slíka stórhættu. Gleði okkar Reyðfirðinga náði ekki langt miðað við fréttir sem við heyrðum næstu daga á eftir. Hópur fólks reis upp og vildi meina að Eyjabakkarnir, sem ég hafði heyrt í millitíðinni að væru víst á hálendi Íslands en ekki bara í Breiðholtinu, væru ómetanleg náttúruperla sem ekki mætti hrófla við, allra síst með því að ausa þangað vatni. „Djöfuls heimska pakk,“ hugsaði ég, „veit þetta lið ekki að hér sitjum við Reyðfirðingar í hreinni útrýmingarhættu og eina von okkar er bundin við að rennbleyta þessa blessuðu Eyjabakka?“ Málið hitnaði og hitnaði og skap okkar Reyðfirðinga í fullu samræmi við það. Ekki bara að pakk með bakpoka væri að röfla þessu vitleysu um ómetanleika Eyjabakkanna heldur voru nú tónlistarmennirnir okkar, rithöfundarnir okkar, fréttamennirnir okkar og nær allir sem við höfðum einu sinni talið okkar farnir að taka þátt í þessari aðför gegn björguninni í austri. Ég man að við félagarnir ákváðum einu sinni vel við skál að halda tónleika á Reyðarfirði. Þangað skyldi stefnt tveimur eðalrokkgrúppum. Einhver vandræðagangur var að gefa tónleikunum nafn þannig að við notfærðum okkur bara heiftina sem nú var orðin krónísk og gáfum tónleikunum nafnið Sökkvum Eyjabökkum. Fengum í kjölfarið mikla athygli og vandlætingu þeirra sem snúið höfðu við okkur baki. Við, þetta hálfdrukknaða fólk sem nú átti að bjarga; okkur var nú drekkt af fólki sem við töldum vini okkar. Ég man að Björk Guðmundsdóttir seldi ekki marga geisladiska þennan veturinn á Reyðarfirði. Guðrún Eva Mínervudóttir, sem hafði opinberað illsku sína í garð okkar Reyðfirðinga með því að tjalda á Arnarhóli til að mótmæla álverinu okkar, kom ásamt fleiri skáldum austur til að lesa upp úr nýrri bók sinni. Guðrúnu var gefið sterklega til kynna að enginn kærði sig um hennar bók, hún las því aldrei neitt. Sama var hægt að segja um Jakob Frímann Magnússon og Stuðmennina hans.“ Frú forseti. Þannig hélt þetta áfram og síðan segir í hinni ágætu grein þessa ágæta manns, Helga Seljans: „Ég man að orðið náttúra hafði á þessum tíma fengið þá þýðingu eina í mínum eyrum að vera samheiti fyrir mannvonsku og rasisma í garð Reyðfirðinga og annarra Austfirðinga, enda óvinaherinn jafnan merktur Náttúruvernd. Þetta lið var þó heppið því öllum að óvörum fengu þeir ósk sína uppfyllta þegar norska álfyrirtækið, stærsti hluti björgunarsveitarinnar sem átti að redda okkur, og nefndist Norsk Hydro ákvað að hætta við þá tegund af álveri sem rætt hafði verið um og byggja í staðinn stærra, Eyjabakkar voru því ekki nóg. Ég man að í kjölfarið hætti þessi rógsherferð gegn okkur Austfirðingum að mestu. Einstaka fáviti lét þó í það skína að hugsanlega hefði bara verið betra að sökkva Eyjabökkum en svæðinu sem nú hafði verið nefnt sem hugsanlegt vatnasvæði vegna álversins okkar, Kárahnjúkar. „Gat það verið,“ hugsaði ég í réttlátri bræði minni. „Ætlar þetta helvítis lið aldrei að láta okkur í friði? Hvenær skyldu þeir sjá að hér væri um líf og dauða að tefla?“ Ég man að þó flestir kæmust óskaddaðir út úr þessum fyrsta bardaga í álstríðinu þá breyttist eitt: Viðhorfið til okkar Reyðfirðinga varð öðruvísi. Fólk sem áður hafði spurt mig út í búsetu mína og jafnan fylgt svari mínu eftir með því að segja: „Já þú ert þar, er ekki gaman að búa úti á landi?“ - það fór að fussa og sveia áður en það svo leit á mig sömu augum og það virti fyrir sér krabbameinssjúkling á líknardeild. Og spurði hvort ástandið væri ekki hryllilegt hjá okkur. Ég man líka að stuttu síðar bárust fréttir af því að norsku bjargvættirnir hefðu hætt við að bjarga okkur. Í kjölfarið var boðað til íbúafundar á Reyðarfirði. Fundinum var valinn staður í íþróttahúsi staðarins. Til fundarins mættu þingmenn, ráðherrar og forsvarsmenn bæjarins. Ég var þar líka og allir Reyðfirðingar utan nokkurra sem annaðhvort voru heima rúmfastir úr flensu eða á sjó. ... Ég gleymi aldrei þegar ég kom inn í íþróttahúsið þetta kvöld. Þá fór að læðast að mér efi. Á gólfum í flestum hornum salarins var búið að koma fyrir handklæðum til að taka við regnvatni sem hafði litla fyrirstöðu í þaki hússins. Við enda salarins var búið að koma fyrir háborði þar sem sátu ráðherrar og þeir sem máttu sín einhvers í álbjörguninni. Við hin sátum þar fyrir framan og í stúku íþróttahússins. Við biðum. Þegar fundurinn svo byrjaði tók ég eftir því að jafnvel þó ekkert heyrðist í míkrófóni frummælanda þá gerði enginn athugasemd við það. Við bara biðum þangað til einhverjum datt í hug að reka ráðherrann nær míkrófóninum og láta hana byrja upp á nýtt. Það gerði hún og eyddi svo næstu tveimur klukkutímum ásamt öðrum í sama geira að útskýra fyrir okkur það sem við vissum; að einhver töf yrði á því að hægt væri að bjarga okkur Reyðfirðingum úr þessari bráðu hættu sem að okkur steðjaði. Þarna gerðist ég svo harður að spyrja fyrrnefndan ráðherra og hennar fólk að því hvort og þá hvenær væri kominn tími til að snúa sér að öðru. Bara einhverju öðru. Fyrst á annað borð eitthvað utanaðkomandi varð að koma til svo við gætum áfram búið á Reyðarfirði; hvenær við fengjum til dæmis bar. Þessi spurning mín varð ekki tilefni frekari vangaveltna um leið tvö í atvinnumálum okkar ...“ Frú forseti. Síðar í frásögn þessa ágæta unga manns segir, með leyfi forseta: „Stuttu síðar var gengið frá samningum við ítalskt verktakafyrirtæki um byggingu Kárahnjúkastíflu. Þá var ég orðinn blaðamaður á litlu fréttablaði fyrir austan. Fljótlega fóru að berast tíðindi af því að Íslendingar fengjust ekki í vinnu hjá þeim verktaka. Stuttu síðar bárust fregnir af slæmum aðbúnaði útlendinga á svæðinu. „Byrjunarörðugleikar,“ var sagt við mig þegar ég hafði staðfest þessar fregnir með því að fara sjálfur upp eftir og líta á aðstæður. Ráðherrar og ráðamenn eystra sögðu mig neikvæðan þegar ég ræddi um hvort ekki væri full mikið lagt í sölurnar til bjargar okkur Reyðfirðingum þegar útlendingar væru farnir að taka sér hlutverk þræla í björgunaraðgerðunum. „Voðaleg neikvæðni er þetta, Helgi,“ sagði ónefndur ráðherraaðstoðarmaður einu sinni við mig þegar ég falaðist eftir viðtali við ráðherrann vegna ásakana um að ekki væri hlustað á kröfur verkalýðshreyfingarinnar vegna Portúgalanna á Kárahnjúkum.“ Síðar segir, með leyfi forseta: „Ég hafði líka gert athugasemdir við að tvær risavaxnar raflínur, Fljótsdalslínur, skyldu lagðar þvert yfir botn Reyðarfjarðar, á leið sinni frá Kárahnjúkum að álverinu við Reyðarfjörð, en þá verið of seinn. Leyfið hafði verið gefið áður, þegar Norsk Hydro vildi heim og stóð því enn. Allt tal mitt um hvort ekki mætti milda umhverfisáhrif raflínanna með því að grafa þær í jörð, í stað þess að 30 metra möstur yrðu reist á við og dreif þessa löngu leið, var afgreitt sem kjánaskapur af fulltrúum Landsvirkjunar.“ Frú forseti. Síðar í frásögninni segir þessi ágæti maður, með leyfi forseta: „Ég hafði ekki komið austur í hálft ár þegar ég heimsótti Austfirðina nú um liðna helgi með kærustunni minni. Ég hafði ætlað mér að sýna henni Austurlandið. Daginn áður en ég kom austur hafði ég tekið viðtal við tvo hagfræðinga vegna þenslu og uppsagna sem hagfræðingarnir vildu meina að kæmu í beinu framhaldi af stóriðjuframkvæmdum okkar Reyðfirðinga. Ég neitaði hreinlega að trúa því að þenslan og björgunin á Reyðarfirði væru nú þess valdandi að frystihúsið á Reyðarfirði væri að loka ásamt tveimur öðrum frystihúsum, öðru á Stöðvarfirði og hinu í Bíldudal.“ Síðar segir, með leyfi forseta: „Hvers vegna var þessu ekki haldið á lofti þegar farið var út í þessar framkvæmdir, þar sem ég og fleiri settum allt okkar traust á ráðherrana og þá sem sögðu þetta einu færu leiðina fyrir okkur Austfirðinga til að lifa af? Hvers vegna var því haldið fram að milli 500 og 600 ný störf væru að verða til í landinu í tengslum við þessa framkvæmd, þegar ljóst var að önnur störf legðust af annars staðar á landsbyggðinni til þess að redda þessari sömu landsbyggð? Hvers vegna þurfti allan þennan hóp af fólki erlendis frá til að byggja bæði virkjunina og álverið ef alla þessa Reyðfirðinga vantaði vinnu? Ég skildi þetta ekki. Ég var því hálfringlaður þegar ég kom heim á Reyðarfjörð í þetta skiptið. Ég vissi sem var að margt hafði breyst; hús höfðu risið, verslanir opnað og fólki fjölgað. „Var þetta ekki nóg?“ velti ég fyrir mér milli þess sem ég stikaði nýjar götur heimabyggðarinnar. Einhvern veginn gat ég samt ekki séð að þetta væri þess virði þegar ég hafði heimsótt Kárahnjúka. Ég fór ásamt kærustunni í bíltúr upp að Kárahnjúkum á laugardag. Kvöldið áður hafði ég verið á barnum á Reyðarfirði, sem nú er opinn alla daga, allt árið um kring, og ekki heyrt um neitt sem menn vanhagaði um, nema kvenfólk - en það hlyti nú að koma um leið og álverið yrði tilbúið. Þegar upp á Kárahnjúka var komið var eins og allt þetta gleymdist. Ég áttaði mig á því hvers vegna samviskubitið var tilkomið: ég hafði haft rangt fyrir mér. Ég hafði látið æsa mig upp í að heimta eitthvað sem mig vantaði ekki. Ég hafði gert eins og þegar ég var krakki, heimtað eitthvað bara til að heimta. Mér og mínum hafði verið att út í forað pólitíkusa sem eiga sér enga ósk heitari en að fá klapp og endurkjör. Ég var fífl, fáviti og drusla. Allt í einu. Ég sat á barmi gljúfursins sem brátt myndi fyllast. Allt þetta land undir vatn, allt þetta vatn fyrir mig. Mig og álverið sem ég hafði fyrst fengið að heyra að mig vantaði þegar núverandi forsætisráðherra var í vandræðum með að ná endurkjöri. Góðir hlustendur, ég hafði rangt fyrir mér. Ég lét tilleiðast að taka þátt í einhverri mestu feigðarför sem lagt hefur verið í á Reyðarfirði síðan á annan tug breskra hermanna lagði þar upp í sína seinustu för um Eskifjarðarheiði á stríðsárunum. Líkt og þá vantaði útbúnaðinn og farið var of hratt af stað. Ég áskil mér hins vegar rétt til að spyrja að leikslokum, hlustendur góðir. Ég vil sjá hvort bjartsýnin, áræðnin og krafturinn sem nú hefur losnað úr læðingi heima á Reyðarfirði endist áfram þegar þenslunni sleppir. Þegar aðrir íbúar landsbyggðarinnar hætta að líða fyrir björgunaraðgerð sem aldrei hefði þurft að fara í, ef þingmenn og ráðherrar hefðu ekki skilgreint fyrir okkur hvað okkur vantaði löngu áður en okkur fór að vanta það. Þangað til verð ég svartsýnn og ef það er bölmóður spyrjið þá konurnar tuttugu sem nýverið var sagt upp eftir ára og jafnvel áratuga starf í frystihúsinu á Reyðarfirði í nafni góðæris. Þær sjá ekki allar fram á að nýmóðins vinnumarkaðurinn eystra hafi upp á eitthvað betra að bjóða. Spyrjið Stöðfirðingana sem studdu stóriðjuáformin með ráðum og dáð en missa nú vinnu sína og horfa á eignir sínar lækka í verði … Góðir hálsar, ég biðst forláts.“ Þetta hefur birst opinberlega, frú forseti, og ég les það til að sýna hversu gríðarleg átök eiga sér stað í hugum hvers og eins og í hverju samfélagi þegar farið er í og gripið er til svo gríðarlegra stórvirkra aðgerða sem þarna var verið að gera. Kárahnjúkavirkjun ásamt álversframkvæmdunum þar sem sumir, eins og hæstv. forsætisráðherra og hæstv. iðnaðarráðherra, hafa verið að monta sig af að væru stærstu framkvæmdir í Evrópu og tínt það til sem eitthvað jákvætt um þetta. Og í rauninni skipt þjóðinni í tvær fylkingar á sínum tíma. Meira að segja hjá því fólki sem taldi sig vera að fylgja þessum miklu hernaðaraðgerðum gegn landinu til að byggja þarna upp vinnustað með miklum fórnum, hefur þetta kostað mikil átök. Því leyfa menn sér að spyrja: Hvers vegna ljúkum við nú ekki því verki sem þarna hefur verið ráðist í í svona mikilli ósátt áður en við förum að ganga í ný hervirki gegn þjóðinni, gegn landinu? Af hverju ljúkum við þessu nú ekki og gerum svo hlé? Þessi frásögn hins unga mann sýnir hversu hörð togstreita, hversu mikil átök eiga sér stað þegar ráðist er fram með þeim hætti eins og gert er með stórvirkjunina fyrir austan. Samkvæmt nýjustu fregnum er það ætlun ríkisstjórnarinnar og hæstv. iðnaðarráðherra að ráðast nú í enn frekari álversframkvæmdir og enn frekari virkjanaframkvæmdir. Mundi þó margur telja að nóg væri komið. Samkvæmt fréttum síðustu daga hefur verið ákveðið að ganga til viðræðna um stækkun álversins í Straumsvík. Samkvæmt þeim áætlunum sem nú liggja fyrir er gert ráð fyrir þremur nýjum álversframkvæmdum eftir að þeim framkvæmdum sem nú standa yfir fyrir austan og á Grundartanga lýkur árið 2008. Hér er um að ræða stækkun álversins í Straumsvík um 280 þús. tonn og samkvæmt þeim yfirlýsingum sem voru lesnar upp á síðustu dögum er stefnt að því að framkvæmdum við stækkun álversins ljúki eigi síðar en 2010. Reyndar er stækkunin háð samþykki Alcan en þegar hafa verið gerðir skuldbindandi samningar af hálfu Landsvirkjunar um að þeir samningar njóti forgangs í viðræðum fyrirtækisins um orkuöflun. Í öðru lagi er rætt um byggingu álvers í Helguvík. Nú hafa tillögurnar um umhverfismat verið tilkynntar þar sem gert er ráð fyrir 250 þús. tonna álveri. Einnig er gert ráð fyrir að það álver geti farið að taka til starfa á árinu 2008–2010. Í þriðja lagi verið að vinna að staðarvali á nýju álveri á Norðurlandi þar sem gert er ráð fyrir 200–250 þús. tonna framleiðslugetu. Allt er þetta nú lagt fram og tilkynnt að þetta sé undir í einu. Gangi þetta eftir verður með þeim framkvæmdum álframleiðsla á Íslandi komin í 1350–1400 þús. tonn og Ísland orðið álrisi á heimsmælikvarða með rúm 6% af heimsframleiðslunni í áli. Við finnum hinn gríðarlega þrýsting sem kemur nú frá stjórnvöldum, álverksmiðjum og þeim aðilum sem trúa á ál. Finnum þann gríðarlega þrýsting sem nú er látinn standa á náttúru Íslands. Það er einmitt sá þrýstingur sem birtist í vinnubrögðum hér á Alþingi gagnvart því frumvarpi sem hér er um að ræða, þ.e. að ráðherra fái að úthluta fleiri rannsóknarleyfum til undirbúnings raforkuvinnslu fyrir þau álver sem ég hef talað um. Það er þessi þrýstingur, það er þetta ofbeldi sem á að kynda undir og beita nú gagnvart íslenskri náttúru. Í umræðunni um málið hefur komið fram að m.a. er verið að takast á um vötnin á Norðurlandi, Skagafjarðarvötnin, Skjálfandafljót. Þess vegna segi ég: Það er með ólíkindum hvernig lagaramminn hefur verið settur upp á þann hátt að forgangur þess sem vill rannsaka slíkar náttúruauðlindir, stór vatnasvæði, hvort sem þau eru á hálendi eða láglendi til raforkuframleiðslu, skuli hafa svona algeran forgang yfir aðrar forgangsraðanir gagnvart þessum náttúruauðlindum. Frú forseti. Ég ætla að víkja nokkuð að umræðunni um Skagafjarðarvötnin. Í Skagafirði er mikil andstaða við að það sé einu sinni farið í gang með að veita rannsóknarleyfi á fallvötnum Skagafjarðar, jökulánum í Skagafirði. Vegna þess að Skagfirðingar vilja og telja að vötnin eins og þau eru séu þeirra mesta auðlind, bæði til tekjuöflunar en einnig að þeim beri skylda til þess bæði gagnvart náttúrunni í nútíð og framtíð og gagnvart óbornum kynslóðum skuli Skagafjarðarvötnin fá að falla fram eins og þau hafa gert. Í ályktun félagsfundar Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs 8. júní árið 2005 segir svo, með leyfi forseta: „Héraðsvötnin og jökulárnar móta ásýnd og ímynd Skagafjarðar og eru undirstaða hins síkvika lífkerfis héraðsins allt frá jöklum til hafs. Tækifæri framtíðarinnar felast í að nýta þau óspjölluð í tengslum við fjölþætta útivist, veiði, ferðaþjónustu, landbúnað og aðra umhverfisvæna atvinnustarfsemi. Þýðing vatnanna fyrir uppeldi fiskseiða, bæði ferskvatnsfiska og sjávarfiska, er einnig ómetanleg. Atvinnutækifærin felast í fjölbreytni og þekkingariðnaði en ekki einhæfum álbræðslum sem skaða möguleika annarra atvinnugreina eins og skýrt hefur komið í ljós að undanförnu. Félagsfundur Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs í Skagafirði leggst því alfarið gegn hugmyndum, öllum hugmyndum, um virkjanir í jökulánum í Skagafirði.“ Frú forseti. Þess vegna finnst okkur hart að búa við það að hæstv. iðnaðarráðherra, sem sér eitt, geti lagt undir og níðst á íslenskri náttúru í þágu áldrauma sinna. Hvernig hún á að fá leyfi, fái hún stöðu til þess, að úthluta rannsóknarleyfum til virkjana á jökulánum í Skagafirði. Það fer hrollur um okkur að hugsa til þess ef svo færi. Það er sjálfsagt að athuga og rannsaka lífríki jökulánna í Skagafirði til að við vitum um líffræðilegan fjölbreytileika þeirra út frá forsendum um að þau megi vera óröskuð. En þegar rannsóknaraðili fer í rannsóknir á þeim forsendum einum að rannsaka möguleika til virkjana, þá er þeim náttúruauðlindum ógnað. Frú forseti. Ég mun þess vegna rekja ýmis sjónarmið okkar Skagfirðinga gagnvart þessum virkjanahugmyndum og þeirri ógn sem við teljum að okkur stafi af því ef ráðherra fær þessa heimild. Ýmis skáld hafa ort um Héraðsvötnin, enda eru þau miðlæg í hugum Skagfirðinga. Skín við sólu Skagafjörður, er eitt hátíðarljóð sem Skagfirðingar hafa yfir og syngja á hátíðarstundum og þá er risið úr sætum. Ég segi, frú forseti: Hver mundi vilja standa á Vatnsskarði við Arnarstapa og horfa yfir Skagafjörðinn ef búið væri að stífla hann eða jökulárnar eða taka mjólkurlitinn, framburð Héraðsvatnanna út í Skagafjörðinn, sem litar hann langt út undir Drangey? Þá væri búið að skerða, lama og lemstra þessa náttúruauðlind svo mikið. Hver gæti þá staðið við Vatnsskarðið og sungið: Skín við sólu Skagafjörður? Ég á erfitt með að sjá það fyrir mér, frú forseti. Þess vegna viljum við einmitt ekki að ráðherra eins og þessum hæstv. iðnaðarráðherra sem hugsar ekkert nema um álbræðslur og virkjanir, verði færðir möguleikar á að úthluta slíkum leyfum. Mörg skagfirsk skáld hafa ort óð og hollustu til Héraðsvatnanna. Í kvæðinu Blönduhlíð endar Stefán Vagnsson frá Hjaltastöðum, sem var uppi á árunum 1889–1963, kvæði sitt þannig, með leyfi forseta: Meðan „Vötnin“ ólgandi‘ að ósum sínum renna, iðgrænn breiðist gróður sléttur, hæð og laut, geislar árdagssólar á bröttum tindum brenna, blessun Drottins ríkulega falli þér í skaut. Meðan Héraðsvötnin fá að renna, meðan vötnin, meðan Jökulsárnar í Skagafirði fá að renna ólgandi að ósum sínum þá mun blessun Drottins ríkulega falla þér í skaut, er óður Stefáns Vagnssonar til allra þeirra sem koma og njóta fegurðar náttúrunnar og þeirra auðlinda sem skagfirsku vötnin bjóða upp á. Við viljum ekki að hæstv. iðnaðarráðherra né neinn fái ótakmarkaðar heimildir til að úthluta rannsóknarleyfum á Héraðsvötnunum eða á Jökulslánum til virkjana. Svo einfalt er það. Í skoðanakönnun sem gerð var meðal Skagfirðinga á nýliðnum vetri kom vilji þeirra afar skýrt fram, þeir vilja ekki fórna Héraðsvötnunum sínum, Jökulsánum. Þeim voru Héraðsvötnin og Jökulsárnar mest virði eins og þau eru nú og geta ekki hugsað sér að á þau verði ráðist eins og hér er verið að fara fram á með frumvarpi hæstv. iðnaðarráðherra sem við höfum verið að fjalla um. Ég ætla nú að nefna nokkrar greinar sem lúta að viðhorfi fólksins til þessara vatna. Því það er nú svo að sem betur fer eru margir Íslendingar, og þeim fjölgar, sem líta á vötnin, á náttúruauðlindir landsins, sem dýrar perlur sem við höfum ekki ótakmarkaðar heimildir til að ráðast á. Ég ætla að lesa hér grein sem Þórarinn Magnússon, bóndi á Frostastöðum í Skagafirði, birti í Feyki 14. september 2005. Með greininni fylgja fallegar myndir sem sýna hóp fólks vera að stikla yfir Jökulsárnar í Skagafirði. Í grein Þórarins segir svo, með leyfi forseta: „Aðalfundur Norðlenskrar orku ehf. var haldinn í Miðgarði 29. júní sl. Áður en eiginlegur fundur hófst var farið í skoðunar- og kynnisferð til Ævintýraferða Magnúsar Sigmundssonar til að fræðast um siglingar á Jökulsánum, eystri og vestri. Það var „mjög gaman og áhugavert“ eins og fundarritari skráir í fundargerð. Magnús sýndi okkur aðstöðuna og fræddi hópinn um sögu siglinganna, stöðu sína í dag og ekki síst þá miklu möguleika sem hann sér í framtíðinni. Með dálítið meira fjármagni má stórbæta ásýnd og aðstöðu, búa til „heimsklassa afþreyingu“ eins og hann orðaði það. Og hann vitnar í ræðarana sína. Fjölþjóðlegan hóp manna sem hefur það að atvinnu að fara um heiminn og sigla niður ár. „Þið vitið ekki hvað þið eigið,“ hefur hann eftir þeim. Eystri áin er tvímælalaust á meðal 10 bestu siglingaáa í Evrópu en þar er aldursmark 18 ár, vestari áin er tiltölulega auðveld, aldursmark 12 ár, en í stórkostlegu umhverfi. Að ógleymdri þriggja daga ferðinni frá Laugarfelli og niður úr. „Þetta markar Skagafirði algera sérstöðu á landinu sem er afar mikilvægt í ferðaþjónustunni. Ætlið þið að eyðileggja þetta?“ spyr hann“ - náttúruunnandinn og ferðafrömuðurinn Magnús Sigmundsson, sem er með Ævintýraferðir. - „Í fyrsta sinn fannst mér ég skynja í þessum hóp að fólk átti sig á að hér sé eitthvað sem skipti máli. Gangnamannafélag Austurdals stóð fyrir gönguferð niður Austurdalinn dagana 15.–17. júlí sl. 17 manna hópur hélt af stað frá Varmahlíð um kl. 17 á föstudegi og ók sem leið liggur fram að Laugarfelli. Þar var áð um stund á bökkum fyrirhugaðs lóns Skatastaðavirkjunar.“ En, frú forseti, þær virkjanir sem hefur verið talað um að gera í Jökulsánum í Skagafirði eru annars vegar svokölluð Skatastaðavirkjun og hins vegar svokölluð Villinganesvirkjun. „Þar var áð um stund á bökkum fyrirhugaðs lóns Skatastaðavirkjunar. En síðan haldið áfram eftir fyrirhuguðum lónsbotni niður að Grána en þar skyldi gist fyrri nóttina. Skálinn stendur á fallegum stað við Geldingsána nokkru áður en hún fellur í Jökulsá eystri. Þar er gott að hvílast í heilnæmu fjallalofti við hægan nið árinnar. Verði af Skatastaðavirkjun er fyrirhugað að stífla Geldingsá nokkru ofar við Grána og veita henni í miðlunarlónið, svokallað Bugslón. Eftir yrði lækjarspræna. Ferðalangar voru snemma á fótum á laugardagsmorgni enda fram undan 25 km ganga með bakpoka niður í Hildarsel. Tjöldum og öðru sem ekki var nauðsynlegt að hafa með var pakkað niður og það sent til byggða með bílunum. Hópurinn var myndaður í bak og fyrir og síðan haldið af stað í blíðskaparveðri. Stefnan er tekin á Stórahvamm, gróðursælan stað meðfram Jökulsánni. Þar vex birki í mestri hæð á Íslandi, um það bil 630 metrum yfir sjávarmáli. Áfram er haldið niður að Lönguhlíð en þar skiptist hópurinn. Ég held að alla langi niður að Lönguhlíð en flestir ganga heim brúnirnar því dagleiðin er löng og ekki má eyða öllum kröftum í upphafi ferðar. Við erum sex sem förum niður í bratta hlíðina. Og þvílíkt landslag. Meira en mannhæðarhátt víði- og birkikjarr og svo þétt að maður verður víða að ryðja sér braut. Þetta er í 500–550 metra hæð yfir sjó. Hópurinn sameinast aftur við Hörknána, þá litlu náttúruperlu. Áin er ekki mjög vatnsmikil en brött og hendist áfram hvítfyssandi á milli stórra steina sem allir eru grænir af mosa. Hér þyrfti að gefa sér tíma til að hinkra við um stund í góðu veðri og njóta. En nú er orðið stutt niður að Fossá og þar er fyrirhugað nestisstopp. Sú vitneskja drífur svangt göngufólk áfram svo Hörknáin verður að eiga sína töfra fyrir sig að þessu sinni. Það er sama blíðan. Að halla sér aftur þarna í góða veðrinu á bökkum Fossár, borða nestið sitt og láta þreytuna líða úr vöðvunum er yndisleg tilfinning. Ekki skal ég hér hafa um þennan stað mörg orð en ég veit að allir sem þarna hafa komið geta sett sig í okkar spor og samglaðst okkur. En hér er ekki til langrar setu boðið því enn er 13 km leið eftir fyrir höndum og Fagrahlíðin er eftir. Fararstjórarnir bjóða nú aftur upp á útúrdúr fyrir þá sem vilja inn að svokölluðum Væthamarsskeiðum á Fossárdal. Þangað koma fáir aðrir en gangnamenn í fjárleitum. Við förum fjórir, fyrst upp brekku og svo inn dalinn. Og þvílík perla þessi Fossárdalur. Svona algjörlega óvæntur og vel falinn að fæstir ferðalangar vita af honum þó þeir fari oft um Austurdalinn. Stóreflis björg, fossandi vatn og gróður í stórkostlegu samspili milli brattra hlíða. Hingað þyrftu allir sem fara um Austurdalinn að koma. Taka í það að minnsta kosti einn og hálfan til tvo tíma. Ef til vill er vissara að draga það ekki of lengi því ef ráðist verður í Skatastaðavirkjun er fyrirhugað að stífla bæði Fossána og Hörknána. Leiða þær í göngum undir farveg Jökulsár eystri og í önnur veitugöng vestan Jökulsár. Ræna dalinn þessum perlum sínum. Við þessir fjórir náum hópnum niðri við Fögruhlíð og þá er byrjað að rigna. Regnið ýtir fólki af stað þessa síðustu fimm km niður í Hildarsel svo dvölin í Fögruhlíð verður styttri en til stóð. Bakpokar og föt þyngjast, skór blotna og það verður skreipt í spori. Göngulúið nær fólk að Hildarseli eftir rúmlega 10 tíma ferð. Þetta er of löng dagleið fyrir þá sem ekki eru gönguvanir, jafnvel í góðu veðri. Það fer of mikill tími í að þramma í halarófu, en of lítill tími gefst til að njóta. Það vantar skála við Fossána. Þá væri þarna komin stórkostleg gönguleið með upphafi við annaðhvort Laugarfell eða Grána og endapunkt við Ábæ, Skatastaði, Merkigil eða jafnvel Gilsbakka. Allt eftir því hvernig fólk vill haga ferð sinni. Í góðum ferðahópi er skálalífið kvölds og morgna líka stór hluti af velheppnaðri ferð. Á sunnudegi var svo þægileg 10 km ganga frá Hildarseli niður að kláfnum við Skatastaði. Þar beið okkar Sigurður Friðriksson sem ók okkur heim til sín að Bakkaflöt. Þar fór hópurinn í sund og heita potta. Fyrst höfðum við pottana fyrir okkur en áður en langur tími leið fylltist laugin af fólki sem var að koma úr siglingu niður Jökulsá vestari. Þar var m.a. þekkt norsk skáldkona, Margit Sandemo, með hóp af ljósmyndurum og sjónvarpstökufólki. Hún hafði einnig komið árið áður með sams konar hóp. Önnur kona var þarna frá Akureyri. „Ég sigldi ána í fyrra,“ sagði hún, „og það var svo stórkostlegt að núna tók ég með mér hóp og við gistum hér á Bakkaflöt.“ Þessi ummæli eru í takt við ótal önnur sem fallið hafa frá fólki sem siglt hefur árnar.“ Og grein sinni lýkur Þórarinn Magnússon á Frostastöðum þannig, frú forseti: „Skagfirðingar! Stöndum vörð um Jökulsárnar. Leyfum þeim að renna óbeisluðum frá jökulrótum til sjávar. Það er sannfæring mín að þannig verði þær Skagfirðingum sem og þjóðinni allri til mestra heilla um ókomin ár. Sameinumst hins vegar um að reisa góðan skála við Fossá svo Austurdalsganga verði auðveld sem flestu fólki. Gönguferðir eru ört vaxandi hluti af ferðaþjónustu um allan heim og það geta þær líka orðið í Skagafirði.“ Frú forseti. Þetta er grein sem lýsir gönguferð eins hóps um svæði Jökulsánna í Skagafirði. Verði áform iðnaðarráðherra, ef þau ganga eftir, um að virkja eða stífla Jökulsárnar þá mun þessu landi, þessu svæði, þessum perlum sem hér er lýst, verða tortímt. Það er þess vegna sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs krefjumst þess að nú verði stöðvað við þær framkvæmdir sem þegar eru komnar í gang varðandi virkjanir á fallvötnum landsins. Og við spyrjum: Viljum við ganga enn lengra í að fórna þessum náttúruperlum á þágu stórvirkjana eða stóriðju eða viljum við meta hvort þær megi ekki standa eins og þær eru og séu þannig þjóðinni bæði í nútímanum og í framtíðinni best og mest auðlind? Frú forseti. Það eru fleiri sem hafa skrifað greinar um Skagafjarðarárnar. Ég dreg þetta fram vegna þess að í því fylgiskjali sem hefur verið dreift með frumvarpi hæstv. iðnaðarráðherra um að fá að úthluta rannsóknarleyfum til virkjana kemur fram að það eru einmitt leyfi til rannsókna á virkjunarmöguleikum Skagafjarðarvatnanna sem knýja frumvarpið áfram. Hæstv. ráðherra gat þess hér í ræðum sínum, bæði við 1. og 2. umr., sem hún hefur dregið til baka og sagt að hafi verið takmarkað að marka, að það var einmitt vegna þrýstings þeirra aðila sem vilja fá að fara inn á Skagafjarðarvötnin til virkjana sem þetta frumvarp er keyrt fram. Þá verður ekki svigrúm fyrir þá aðila sem vilja horfa á aðra nýtingu þessara miklu auðlinda. Valgeir Kárason skrifar grein í Feyki um þetta mál 17. nóvember 2004, sem ég vil leyfa mér að gera að umtalsefni, frú forseti. Áður en ég kem að greininni, frú forseti, er gott að brjóta upp og rifja upp frekari samþykktir. Samtök ferðaþjónustunnar álykta 6. október árið 2004 einmitt varðandi virkjunarframkvæmdir í Skagafirði, með leyfi forseta: „Samtök ferðaþjónustunnar vara alvarlega við þeirri tillögu sem fram hefur komið og er til breytingar á þriðju tillögu að aðalskipulagi Skagafjarðar fyrir árið 2004–2016 en tillaga þessi var kynnt á fundi sveitarstjórnar Skagafjarðar 24. september sl. Samtökin benda á að efling ferðaþjónustu hefur verið eitt meginmarkmið stjórnvalda á undanförnum árum. Áframhaldandi vöxtur er best tryggður með öflugri þjónustu og fjölbreyttri afþreyingu. Góð afþreying er lykilatriði í að laða ferðamenn til landsins. Jökulár Skagafjarðar eru afar vinsæl afþreying, bæði meðal erlendra og innlendra ferðmanna, enda einhverjar þær bestu og fjölbreyttustu til fljótasiglinga í Evrópu. Einnig hefur umtalsverð atvinnustarfsemi byggst upp í kringum fljótasiglingarnar sem skapað hefur tekjur í byggðarlaginu. Það er því undarlegt að fórna dýrmætu svæði án þess að fram hafi komið hvers kyns atvinnuuppbyggingu virkjanirnar komi til með að hafa í för með sér. Með samþykkt þessari [þ.e. að samþykkja virkjunarframkvæmdir í Skagafirði] er verið að stofna áframhaldandi uppbyggingu ferðaþjónustu í voða og auk þess mun sú ímynd sem Skagafjörður hefur aflað sér sem áfangastaður ferðamanna bíða hnekki.“ Þetta er ályktun frá Samtökum ferðaþjónustunnar. Við erum að takast hér á um sjónarmið, við erum að takast á um virkjunarsjónarmið, um álbræðslusjónarmið hæstv. iðnaðarráðherra og þessarar ríkisstjórnar og okkar hinna sem viljum líka sjá að réttur náttúrunnar til þess að eiga sig sjálf eða til þess að vera notið með öðrum hætti eigi líka að fá að njóta virðingar og hljóta sinn sess. Sigríður Sigurðardóttir, safnvörður í Glaumbæ í Skagafirði, hefur lagt mikla áherslu á að efla menningarlíf og draga fram menningarlíf og menningarstarf í Skagafirði - Byggðasafnið í Glaumbæ og starf hennar þar er þekkt langt út fyrir landsteinana. Hún skrifar einmitt grein í Feyki 10. nóvember 2004 um Skagafjarðarvötnin og þá sýn sem við erum að takast á um. Greinin ber yfirskriftina „Ólík sjónarmið“. Þar segir, með leyfi forseta: „Getur verið að fólk telji almennt að það sem mér finnst vera náttúruspjöll geti verið fyrir þeim lykill að lífshamingju og velmegun? Eða er öðruvísi hægt að útskýra hugmyndir um virkjanir við Villinganes og Skatastaði sem mér finnst óhuggulegar? Frá mínum bæjardyrum séð væri jafnvel hægt að túlka áhuga virkjanasinna sem skemmdarfýsn ef skoðað er hve miklu óhagkvæmari virkjanirnar eru taldar vera miðað við aðra virkjanakosti þar sem viðskipta- og hagkvæmnissjónarmiðin eru notuð sem mælistika. Það má nefnilega ekki tala um fagurfræði, tilfinningar eða vitund yfirleitt í þessu sambandi, bara hagkvæmni, viðskipti, hagvöxt, byggðapólitík. En hvers vegna erum við ekki að taka mark á skýrslu verkefnisstjórnar um gerð rammaáætlunar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma sem mikið var lagt í? Þar kemur fram að það eru fjölmargir aðrir virkjanakostir mun vænlegri fyrir land og þjóð en virkjun fallvatnanna í Skagafirði. Skagafjörður er fögur umgerð um gott mannlíf. Það dró mig hingað aftur eftir að hafa hleypt heimdraganum í öðrum byggðum, ekki vonin um að geta virkjað. Hér eru hvorki víravirki né línuvegir, virkjanir né stórverksmiðjur sem trufla sýn til dala, fjalla, eyja og stranda, og þannig vil ég hafa Skagafjörð áfram. Ég get ekki hugsað mér þau eftirmæli að á mínu stutta skeiði í eilífðinni hafi ég þegjandi tekið þátt í óafturkræfum náttúruspjöllum og þannig misnotað umhverfi mitt vísvitandi. Þess vegna sting ég niður penna. Einnig af því að náttúran sjálf getur ekki varið sig og hefur ekki annað tungumál en náttúruhamfarir. Ég vil biðja jökulánum og þar með Héraðsvötnum vægðar. Þau hafa og eru enn að móta Skagafjörð og skagfirskt mannlíf. Ég beini orðum mínum fyrst og fremst til kjörinna fulltrúa í sveitarstjórnum sveitarfélagsins Skagafjarðar, hreppsnefnd Akrahrepps, og bið þá að hafna hugmyndum um virkjanir við Villinganes og Skatastaði og þyrma náttúru Skagafjarðar. Ég vil einnig skora á alla þá sem efast um gildi virkjana að biðja þá sem fyrir þeim vilja standa að leiða rök að skoðunum sínum og reyna að skilja þeirra sjónarmið, svo gjörólík sem þau eru þeirra sem sjá fjársjóð í fegurð og sköpunarkrafti náttúrunnar og þeirra sem sjá fjársjóðinn í pundinu, í pyngjunni og sköpunarkrafti vélaraflsins. Það læðist að mér sá óþægilegi grunur að hinn pólitíski vefur þar sem enginn veit hvað öðrum mætir og von um völd og viðskipti hafi dregið fjöður yfir alla samvisku að rökin tækju breytingum eftir því hverra hagsmunir eru í húfi. Þetta er framþróunin, segja menn, fórnin sem verði að færa til að ná í meiri atvinnu fyrir þetta aumingja fólk sem er að flýja dreifbýlið. Getur verið að ástæðan fyrir því að fólk vill breyta til og búa í öðru umhverfi sé einhver önnur en vöntun á atvinnu í stóriðjuverum sem menn tala fjálglega um í beinu framhaldi af virkjunum eða fengjum við ódýrara rafmagn fyrir héraðsbúa?“ - spyr Sigríður Sigurðardóttir. „Mig vantar rök fyrir tilgangi umhverfiseyðileggingar og breyttri ásýnd og ímynd Skagafjarðar. Hafa menn hugsað þetta til enda? Hvernig sjá virkjanasinnar Skagafjörð eftir 10 ár, 50 ár, 100 ár? Ritstjóri Feykis benti reyndar á að með virkjunum við Villinganes kæmi brú yfir Héraðsvötn og þar með hringakstur í framhéraðinu. Það væri fínt en því skyldum við þurfa að kosta til þessa 60 metra háa stíflu? Er ekki bara einfaldara að brúa? Mundi þá vöruverð lækka í KS ef allir framhéraðsbúar eða vestan þyrptust í verslunarleiðangur til Akureyrar í stað Varmahlíðar eða Sauðárkróks eða mundi verslunum þá bara fækka? Ef hringaksturinn á að verða að veruleika þarf að breyta hlutverki stíflunnar við Villinganes miðað við kynningu sem ég heyrði fyrir nokkrum árum í Hótel Varmahlíð þar sem spurt var um þetta atriði, og því til svarað að stíflan yrði ekki notuð fyrir almenna umferð nema vegur yrði lagður á annarra kostnað. Hvað á að gera við þann möguleika sem miðast við að náttúra svæðisins verði óspillt áfram og ef menn eru í alvöru að hugsa um Villinganesvirkjun? Verður þá ekki að gera fleiri rannsóknir og svara þeim fjölmörgu spurningum sem enn er ósvarað um áhrif virkjunarinnar á vallhólminn, eylendið, skógana, Miklavatn, hafstraumana í Skagafirði og fleira sem ekki er alveg á gljúfurbarminum og því ekki inni í mati á umhverfisáhrifum eins og hún var unnin.“ - Verið er að tala þarna um Villinganesvirkjun. - „Hverra breytinga er að vænta við botnfall framburðar framan við virkjun? Við þekkjum það vel sem búum í Blönduhlíðinni hve framburður Héraðsvatna er gríðarlegur, hverju hann skilar og byltir á ferð sinni um hólminn. Á meðan nokkurri spurningu er ósvarað eða vafi leikur á um hvaða eða hvernig áhrif aðgerðir mannanna geta haft á náttúruna á hún að njóta vafans. Hvað stjórnar gerðum okkar þegar við viljum leggja heilu landsvæðin undir óafturkræfar aðgerðir og höndla og drottna eins og hverjum sýnist? Hagsmunir hverra eru í húfi, hvað rekur menn áfram, stolt, völd, hégómi, skammsýni? Eða skítt með náttúruna ef ég get grætt á henni, skítt með umhverfið ef það er ekki í alfaraleið, skítt með önnur sjónarmið ef það samræmist ekki mínum, skítt með framtíðina ef við getum skemmt okkur í dag?“ - segir Sigríður Sigurðardóttir þegar hún skrifar óð til jökulánna, til Héraðsvatnanna, og skilur ekki í þeim sjónarmiðum sem hafa það eitt að markmiði að vita hvernig megi tortíma þeim náttúruperlum. Það er einmitt ágætt að rifja hér upp að á síðasta vetri lét iðnaðarráðherra gera skoðanakönnun meðal Norðlendinga á viðhorfum þeirra til virkjana og álverksmiðja, taldi brýnna að verja fjármagni til að gera skoðanakönnun varðandi virkjanir en að veita það fjármagn til atvinnuuppbyggingar eða til að styðja við aðra atvinnustarfsemi í landinu og á Norðurlandi. Það var með ólíkindum að ráðherra skyldi fyrst og fremst verja auknu fjármagni til þess að þóknast iðjukosti sínum. En niðurstöður skoðanakönnunar sem gerð var af Gallup á síðasta vetri fyrir iðnaðarráðuneytið sýndi að mikil andstaða er meðal Skagfirðinga og Norðlendinga gegn þeim virkjunaráformum sem verið er að berjast fyrir í frumvarpi iðnaðarráðherra. Í ritstjórnargrein föstudaginn 8. apríl árið 2005 segir í Morgunblaðinu, með leyfi forseta: „Niðurstöður skoðanakönnunar sem IMG Gallup gerði nýlega fyrir iðnaðarráðuneytið varpa fram talsvert ólíkri mynd en þeirri, sem yfirleitt er dregin upp af viðhorfi íbúa á landsbyggðinni til uppbyggingar stóriðju í viðkomandi heimabyggð. Uppi hafa verið háværar raddir um að álver verði reist á Norðurlandi þegar yfirstandandi stóriðjuframkvæmdum á Austurlandi verði lokið. Gjarnan er gefið í skyn að það sé einlægur og sameiginlegur vilji heimamanna að ráðist sé í stóriðjuframkvæmdir, að þeir álíti stóriðju helstu vonina í atvinnumálum á svæðinu og jafnvel forsendu áframhaldandi byggðar. En samkvæmt könnun IMG Gallup, sem gerð var meðal íbúa í þremur byggðarlögum á Norðurlandi, virðist því fara fjarri að samstaða ríki meðal Norðlendinga um að stóriðja sé lausnin. Niðurstöðurnar voru á þá leið að rétt rúmlega helmingur íbúa Akureyrar og Eyjafjarðar kvaðst hlynntur því að álver yrði reist í nágrenni bæjarins, eða 51,6%. Rúmlega þriðjungur þeirra, eða 35,3%, kvaðst hins vegar andvígur slíkum hugmyndum og 13,2% tóku ekki afstöðu. Stuðningur við stóriðjuframkvæmdir reyndist mestur meðal Þingeyinga, en 66% þeirra lýstu sig fylgjandi byggingu álvers við Húsavík og 21,9% voru því mótfallin. Talsvert minni áhugi á stóriðju kom fram hjá Skagfirðingum, en aðeins 37,2% þeirra kváðust jákvæð eða mjög jákvæð gagnvart byggingu álvers á Skagafjarðarsvæðinu og 45,7% voru því andvíg eða mjög andvíg. 65,7% Eyfirðinga, 53,8% Skagfirðinga og 54% Húsvíkinga reyndust hlynnt því að álver risi í öðru byggðarlagi á Norðurlandi en þeirra heimabyggð. Þessar niðurstöður hljóta að vekja helstu formælendur stóriðjuframkvæmda til umhugsunar. Ljóst virðist að stór hluti Norðlendinga líti frekar til annarra kosta en stóriðju hvað varðar uppbyggingu og þróun atvinnulífs í landsfjórðungnum. Enda liggur fyrir að stóriðja skapar fremur einhæf störf og raunar til þessa nær eingöngu fyrir annað kynið, þótt hjá Reyðaráli séu nú uppi metnaðarfull áform um jafnt kynjahlutfall í störfum hjá nýju álveri. Margir hafa áhyggjur af að hin nýju störf vegi ekki upp á móti þeim miklu og oft óendurkræfu umhverfisáhrifum sem stóriðjan og tilheyrandi ráðstafanir til raforkuöflunar óneitanlega valda. Þá benda talsmenn annarra atvinnugreina á hættuna á neikvæðum áhrifum stóriðju og virkjana á uppbyggingu annarra atvinnugreina á viðkomandi svæði, ekki síst ferðaþjónustu. Niðurstöður þeirra kannana, sem gerðar hafa verið fyrir iðnaðarráðuneytið, benda því ekki til neinnar samstöðu á Norðurlandi um stóriðjuframkvæmdir. Niðurstöðurnar hljóta raunar að vera hvatning þeim sem vilja kanna vandlega aðra atvinnukosti, sem væru meira í takt við nýja tíma upplýsingasamfélags og hátækniiðnaðar.“ Maður hefði haldið að í kjölfar þessa ætti iðnaðarráðherra að áttað sig á því að fara þyrfti varlega í sakirnar við að fara að koma í Norðlendinga álvershugmyndum, reyna að troða álveri upp á Norðlendinga. Betur hefði farið á að vinna að öðrum atvinnumöguleikum sem eru meira í takt við nýja tíma eins og stungið er upp á í forustugrein Morgunblaðsins. En því miður, frú forseti, hefur sú ekki orðið raunin. Iðnaðarráðuneytið valdi hinn kostinn, að þrýsta sveitarfélögunum á Norðurlandi inn í samstarfsverkefni með Alcoa, um að fara í staðarvalskannanir á álveri á Norðurlandi og verja til þess stórfé. Sveitarfélögin á Norðurlandi vildu jú fá fjármagn. Þau vilja gjarnan fá fjármagn til að standa að atvinnuuppbyggingu, nýjum atvinnutækifærum. Þau vildu gera það á eigin forsendum en það stóð ekki til boða af hálfu iðnaðarráðherra. Nei, það skyldi vera á forsendum álbræðslu sem er hið algilda hugðarefni iðnaðarráðherra. Að undanförnu hefur verið að störfum nefnd fulltrúa sveitarfélaga á Norðurlandi og Alcoa og iðnaðarráðuneytisins um staðarval fyrir álbræðslu. Vissulega er atvinnuástand á ýmsum stöðum fyrir norðan erfitt, ekki síst vegna ruðningsáhrifa núverandi stóriðjuframkvæmda sem skilja víða eftir sig djúp sár. Ég held að ef sveitarfélögin á Norðurlandi hefðu staðið frammi fyrir vali um að fá að verja fjármagninu, sem iðnaðarráðuneytið eða aðilar á þess vegum eyða í áróður fyrir álverksmiðjum á Norðurlandi, til annarrar atvinnuuppbyggingar á þeirra eigin forsendum þá hefðu valið þann kostinn. Hvað halda menn t.d. með Skagfirðinga? Ætli þeir hafi viljað fá þá tugi millj. kr. sem nú er varið í álverskannanir í aðra atvinnuuppbyggingu? Rannsóknir á möguleikum á að nýta vötn Skagafjarðar til virkjana munu kosta tugi ef ekki hundruð milljóna króna. Væri ekki líklegt að Skagfirðingar vildu heldur fá þá peninga til að byggja upp atvinnulífið á eigin forsendum í héraði heldur en að verða að lúta þrýstingi og kröfum iðnaðarráðherra um að peningar séu aðeins til reiðu til að fara í stóriðjuframkvæmdir en annars ekki? Hvað með Húsvíkinga, Þingeyinga? Þeir bera sig illa undan erfiðu atvinnuástandi. Það er sjálfsagt alveg hárrétt að ruðningsáhrif stóriðjuframkvæmda og stefna ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum bitnar hart á Húsvíkingum. En ef Húsvíkingar og Þingeyingar stæðu frammi fyrir vali um að fjármagn sem nú á að verja, gangi áform iðnaðarráðherra eftir, til rannsókna á virkjunarmöguleikum Skjálfandafljóts, til rannsókna og uppbyggingar á álverum, mætti ganga til atvinnuuppbyggingar á þeirra eigin forsendum. Hvort mundu þeir þá velja? Ég minnist þess þegar við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs vorum á fundum fyrir austan, í aðdraganda Kárahnjúkavirkjunar og álveranna, að þá sögðu íbúarnir hið sama og fram kom í frásögn Helga Seljans, sem ég las upp áðan. Við það sögðu menn: Annaðhvort verðið þið að taka á ykkur þessi náttúruspjöll með Kárahnjúkavirkjun og álveri eða þið fáið engan stuðning til annarrar atvinnuuppbyggingar. Þeim var stillt upp við vegg. Margir vildu nú að þeir hefðu fengið eitthvert val. Nú á að beita Norðlendinga nákvæmlega brögðum og Austfirðinga, stilla þeim upp við vegg og segja: Þið getið fengið álver ef þið fórnið náttúruperlum ykkar. Þá getið þið fengið fjármagnið en annars verður ykkur gert erfitt með fjárútvegun til atvinnuuppbyggingar. Ég vil enn og aftur vitna í skrif Skagfirðinga gegn því að fórna vatnasvæði Héraðsvatna í virkjanir. Í grein sem birtist 10. desember 2004 í Morgunblaðinu, eftir Eirík St. Eiríksson, er fjallað um virkjanaáform í Skagafirði. Þá stóð einmitt yfir umræða um Villinganesvirkjun en eins og hv. þingmenn vita þá er það önnur virkjunin sem talað hefur verið um í Skagafirði. Hún fór í umhverfismat á mjög takmarkaðan og skringilegan hátt en framkvæmdin strandaði á því að sveitarfélagið hefur ekki gefið framkvæmdaleyfi. En með henni yrði framburður Héraðsvatnanna tepptur. Reyndar mundi það virkjanalón fyllast á einum 40–50 árum þannig að líftími hennar yrði nú ekki langur. Menn sjá hversu sjálfbær slík virkjun yrði sem entist aðeins í nokkra áratugi. En í þessari grein segir, með leyfi forseta: „Í Skagafirði ganga hugmyndir virkjunarmanna út á að slá Evrópumet í fiskvegagerð og reisa 60 metra háan himnastiga fyrir bleikjuna og laxinn.“ - Þetta var tillaga um aðgerðir ef farið væri í virkjun við Villinganes. - „Hugmyndir um svokallaða Villinganesvirkjun í Skagafirði virðast vera komnar á kreik að nýju þrátt fyrir að sveitarstjórn hafi lýst yfir andstöðu við virkjunaráformin og Samtök ferðaþjónustunnar hafi varað við þeim. Fram að þessu hefur einkum verið horft til þess að virkjunaráformin mundu örugglega binda enda á vinsælar flúðasiglingar um Austari- og Vestari-Jökulsá og skaða hagsmuni ferðaþjónustunnar í héraðinu en fátt hefur verið rætt um áhrif virkjunar þessara miklu jökulvatna á lax- og silungsstofna á vatnasvæði Héraðsvatna. Undirritaður er áhugamaður um stangaveiðar og á auk þess ættir að rekja í Skagafjörð. Einar mínar fyrstu bernskuminningar tengdar stangaveiði eru frá veiði í Héraðsvötnum fyrir neðan bæinn Sólheima þar sem frændfólk mitt bjó um skeið. Síðar átti ég þess kost að veiða reglulega í Húseyjarkvísl og eitt sumar var ég einn leigutaka Hjaltadalsár og Kolbeinsdalsár og síðar Sæmundarár. Ég hef einnig veitt í Laxá í Skefilsstaðahreppi, Norðurá og Höfðavatni. Sem höfundur Stangaveiðihandbókanna gafst mér færi á að endurnýja kynnin af skagfirskum veiðivötnum en veiðimöguleikum í Skagafirði, sem og annars staðar á Norðurlandi, eru gerð ítarleg skil í þriðja bindi Stangaveiðihandbókarinnar sem út kom nú í sumar. Ég var þess fullviss, þegar ég réðist í heimildavinnu vegna þriðja bindisins, að áform um Villinganesvirkjun yrðu lyftistöng fyrir stangaveiðar í héraðinu. Byggði ég þá skoðun mína á því að hið sama hlyti að gerast í Héraðsvötnum, en svo heitir vatnsfallið eftir að Austari- og Vestari-Jökulsá hafa komið saman og sameinast Norðurá, og gerðist í Blöndu með tilkomu Blönduvirkjunar. Þar varð reyndar það umhverfisslys að klippt var á gönguleið stórmerkilegs sjóbleikjustofns, sem gat gengið allt upp í Seyðisá eða langleiðina norður undir Hveravelli, en skilyrði til laxveiða stórbötnuðu í Blöndu og hefur áin lengst af verið ein af perlum íslenskra laxveiðiáa síðan. En þótt margt sé líkt með skyldum þá er málið því miður ekki svo einfalt. Það var ekki fyrr en ég átti viðtal við Jóhannes Jóhannsson, bónda á Silfrastöðum og formann Veiðifélags Skagafjarðar, sem eru heildarsamtök veiðiréttareigenda í héraðinu, að ég komst að því hve skelfileg áhrif Villinganesvirkjun mundi hafa á fiskstofnana á vatnasvæðinu og þá einkum á sjóbleikjustofninn. Honum yrði nánast útrýmt með þessari framkvæmd. Þannig háttar til á vatnasvæði Héraðsvatnanna að í Vötnunum sjálfum eru hrygningarskilyrði fyrir lax og bleikju ekki góð. Hrygningarstöðvarnar eru í bergvatnsánum, svo sem í Norðurá og Hofsá, sem rennur í Vestari-Jökulsá, og svo í jökulánum sjálfum þar sem fljótasiglingar eru nú stundaðar. Virkjanahugmyndir byggjast á því að reisa gríðarstóra og 60 metra háa stíflu við Villinganes og einnig stíflu fyrir miðjum Norðurárdal þaðan sem vatni yrði veitt um göng yfir í Egilsdal/Egilsá og þaðan áfram í stóra miðlunarlónið fyrir ofan Villinganesstíflu. Nú háttar þannig til að bleikja og jafnvel lax geta gengið allt upp í Hofsá langt upp á Hofsafrétt norðan við Hofsjökul. Þarna er stunduð bleikjuveiði og takmörkuð laxveiði en svæðið er verðmætt sem hrygningarsvæði. Hið sama má segja um Norðurána en hún mundi svo að segja þorna upp neðan við stífluna í dalnum og þar mundu glatast mikilvæg hrygningarsvæði. Nú er það svo að vart er byggð virkjun hérlendis án þess að gert sé ráð fyrir fiskvegi eða laxastiga þannig að laxfiskar geti gengið upp fyrir hinar manngerðu hindranir. Flestir þessara fiskvega eiga það sammerkt að vera til friðþægingar og fæstir hafa virkað. Í Skagafirði ganga hugmyndir virkjunarmanna út á að slá Evrópumet í fiskvegagerð og reisa 60 metra háan himnastiga fyrir bleikjuna og laxinn. Núverandi Evrópumet mun vera 47 metra hár fiskvegur í Noregi. Himnastigi er réttnefni því að þótt svo ólíklega vildi til að fiskar kæmust upp stigann þá er ljóst að leiðin til baka væri ekki jafngreið. Fiskar og seiði, sem hug hefðu á að ganga til sjávar, yrðu nefnilega að fara í gegnum hverfla virkjunarinnar og vitað er að það væri bein ávísun á bráðan dauða. Fiskstofnar á vatnasvæði Héraðsvatna eru nú þegar undir miklu álagi. Það er ekki nóg með að verulegar netaveiðar séu stundaðar í Héraðsvötnum, heldur er það á allra vitorði að ólöglegar netaveiðar hafa lengi verið stundaðar í sjónum undan ósum Vatnanna. Fiskur sem gengur í Hofsá til hrygningar ætti e.t.v. að vera friðhelgur á afréttinni eftir að hafa sloppið heilu og höldnu fram hjá netum í sjó og netagirðingum í Héraðsvötnum. Verði Villinganesvirkjun að veruleika þurfa menn hins vegar ekki að taka afstöðu til slíkra mála. Það verður sáralítill fiskur eftir til þess að veiða eða vernda.“ Þetta er grein eftir Eirík Eiríksson en höfundur er blaðamaður og stjórnarmaður í SVFR sem eru samtök fyrir áhugamenn um fiskveiði í ám og vötnum, Stangaveiðifélag Reykjavíkur. Það eru fleiri sem hafa einnig tjáð sig um áhrif af þessum virkjunarframkvæmdum ef af verða. Ég rek þetta, frú forseti, vegna þess að í ákvörðunum um að fara út í rannsóknir til virkjana er blásið á vilja heimamanna og þá sýn sem ég er að rekja hér. Allt skal leggjast á altari virkjunaræðisins, allt skal leggjast á altari þess að fórna náttúrunni og öllu skal fórna fyrir álæðið. Fimmtudaginn 23. september árið 2004 var viðtal í Morgunblaðinu við Magnús Sigmundsson framkvæmdastjóra Hestasports – Ævintýraferða sem staðið hafa fyrir vinsælum flúðasiglingum í Vestari- og Austari-Jökulsá í Skagafirði sem eru heimþekktar. Frú forseti. Meira að segja eru flúðasiglingarnar og jökulsárnar í Skagafirði notaðar til að auglýsa hreinleika og fegurð íslenskrar náttúru á alþjóðavettvangi. Og þegar verið er að kynna ferðaþjónustu, þegar verið er að kynna mörg önnur gæði íslenskrar vöru, fisks, lambakjöts og ýmissar annarrar útflutningsvöru, þá er íslensk hrein náttúra notuð, óbeisluð náttúra notuð til að undirstrika hreinleikann, undirstrika hve náttúran er mikilvæg. En verði af virkjuninni í Jökulsánum í Skagafirði hverfur þetta í burt. Auglýsingin okkar, sem gengur út um allan heim, af flúðasiglingum í Jökulsánum í Skagafirði yrði þá lygi, hún yrði ósönn. Það er af þeim ástæðum sem ég held því fram að það eigi ekki að veita ráðherra þá heimild sem er í þessu frumvarpi um heimild til úthlutunar á rannsóknarleyfum til virkjana á Jökulsánum í Skagafirði. Jökulsárnar í Skagafirði og ýmsar fleiri ár og fljót eru hafin yfir það, eru meiri náttúruperlur en svo að við getum bara með einföldum hætti leyft ráðherra að úthluta rannsóknarleyfum á þær til virkjana. Ég vil þá vitna til framangreinds viðtals við Magnús Sigmundsson, framkvæmdastjóra Hestasports – Ævintýraferða, sem birtist í Morgunblaðinu fimmtudaginn 23. september árið 2004, með leyfi forseta: „Magnús Sigmundsson, framkvæmdastjóri Hestasports – Ævintýraferða, sem staðið hafa fyrir vinsælum flúðasiglingum í Vestari- og Austari-Jökulsá í Skagafirði, segir að verði af áformum um Skatastaðavirkjun þýði það „dauðadóm yfir okkar starfsemi“. Siglingarnar muni leggjast af þar sem úttak virkjunarinnar yrði það neðarlega í Austari-Jökulsá, eða á móts við mynni Merkigils miðað við frumhönnun virkjunarinnar. Magnús segir að Skatastaðavirkjun muni að óbreyttu eyðileggja eina „flottustu“ ána í Evrópu sem bjóði upp á flúðasiglingar, eða flúðafjör eins og hann vill nefna þessa ferðaþjónustu. Verði af virkjuninni verði aðeins hægt að sigla nokkrar vikur á haustin þegar flæðir yfir á stíflu virkjunarinnar. Magnús bendir á að þúsundir ferðamanna fari í þessar siglingar í skagfirsku jökulánum og þær séu ekki síður orðnar vinsælar hjá hinum efnameiri ferðamönnum. „Hingað koma milljarðamæringar í þyrlum til okkar, til að komast í siglingu niður ána,“ segir Magnús. Hestasport – Ævintýraferðir hafa byrjað sínar dagssiglingar í Austari-Jökulsá við bæinn Skatastaði. Magnús segir úttakið koma enn neðar og þar með sé „draumurinn búinn“. Eftirsóttasti kafli leiðarinnar sé frá Skatastöðum og niður fyrir Merkigil, en siglingarnar enda niður undir bænum Stekkjarflötum í Austurdal.“ Hérna kemur millifyrirsögnin „Vita ekki hvað þeir eru að gera.“ Áfram segir í viðtalinu: „Fram hefur komið í Morgunblaðinu að meiri hluti sveitarstjórnar Skagafjarðar, sem áður var mótfallinn hugmyndum um Villinganesvirkjun, vill setja Skatastaðavirkjun inn á aðalskipulag, með þeim tilgangi að raforka frá virkjuninni nýtist til stóriðju í Skagafirði. „Ætla okkar menn virkilega að setja þetta af stað?“ spyr Magnús, „þá vona ég bara að guð hjálpi þeim því þeir vita ekki hvað þeir eru að gera“.“ Frú forseti. Fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Skagafirði hafa lýst því yfir að þeir styðji ekki að Skatastaðavirkjun fari inn á skipulag. En verði það frumvarp sem við erum með hér til umfjöllunar, sem gefur iðnaðarráðherra víðtækari heimildir til að úthluta rannsóknarleyfum í fallvötnum landsmanna, að veruleika er ekkert því til fyrirstöðu að rannsóknarleyfum verði úthlutað og við vitum að þau leiða síðan áfram mjög auðveldlega til virkjunar. Það sem þeir aðilar sem ég hef verið að vitna hér til vilja er að það sé sett strik í eitt skipti fyrir öll, a.m.k. um ótiltekinn tíma, yfir það að hvorki verði veitt rannsóknar- né virkjunarleyfi í Jökulsánum á Skagafirði, þannig að þeir sem eru að byggja upp atvinnuveg sem byggir á því að nýta þessar náttúruauðlindir í sínu náttúrulega formi fái næði til þess. Það er nógu erfitt í ferðaþjónustunni samt þó að þessir aðilar þurfi ekki stöðugt að búa við að áform séu uppi af hálfu stjórnvalda um að eyðileggja það sem þeir byggja atvinnu sína í kringum. Það yrði ekki auðvelt að sækja lánsfé, fyrirgreiðslu eða stuðning eða byggja upp markaðsstarf ef slíkt er yfirvofandi. Í Skagafirði eru tveir góðir aðilar, Magnús Sigmundsson sem ég hef áður nefnt og ég hef einnig nefnt Sigurð Friðriksson á Bakkaflöt, sem reka þarna víðtæka starfsemi en sú stöðuga ógn um að veittar verði heimildir til virkjana á þessum svæðum stendur þeim fyrir þrifum. Ég mun koma síðar í ræðu minni að úttekt sem gerð var af hálfu Hagfræðistofnunar Háskólans á mikilvægi þessara áa fyrir ferðaþjónustu í héraðinu. Víkjum aftur að viðhorfum heimamanna sem gjarnan eru fótumtroðin. Ég efast um að þeir aðilar sem hér eru að véla um hafi farið um náttúruperlur Jökulsánna í Skagafirði. 27. október árið 2004 skrifar Anna Dóra Antonsdóttir, sem er kennari og rithöfundur og býr nú í Reykjavík en bjó um langt árabil á Frostastöðum í Skagafirði, grein í Morgunblaðið sem ég vil leyfa mér að vitna til, með leyfi forseta: „Anna Dóra Antonsdóttir skrifar um virkjanir: „Hér með er lýst eftir þeim sem séð hefur lækkandi orkureikninga í kjölfar stórvirkjana.““ Ja, það var góð spurning. Hver hefur séð lækkandi orkureikninga í kjölfar stórvirkjana og álbræðslna ná seinni árum? Er ekki einmitt raunin sú að það hefur lent á hinum almenna notanda að greiða fórnarkostnað stórvirkjana og álbræðslna? En áfram segir í grein Önnu Dóru Antonsdóttur, með leyfi forseta: „Hitti á dögunum ungan Skagfirðing á förnum vegi. Við tókum tal saman um lífið og tilveruna, staðinn, stundina, heimahagana og talið barst óhjákvæmilega að Vötnunum. Hvaða Skagfirðing hittir þú yfirleitt, á heimaslóð eða fjarri heimkynnum, sem ekki talar um Vötnin. Hvernig er veiðin? Er lágt eða hátt í? Eru vötnin komin á, eru þau komin af? Hvernig er liturinn? Syngur hátt í þeim í dag? Vötnin eru Skagafjörður. „En ef þeir fíflast til að stífla, hvað verður þá um Eylendið?“ sagði ungi maðurinn og fannst hann komast vel að orði. Mér fannst það líka og varð hugsi, ef þeir fíflast til að stífla. Hvað gerist þá? Samkvæmt okkar lagabálkum ber að láta fara fram umhverfismat um þýðingu þess að spilla náttúrunni. Við vitum þess nýleg dæmi að einn ráðherra getur umsnúið mati Umhverfisstofnunar sér í hag. Og það er ekki endilega hagur náttúrunnar eða umhverfisins. Ekki endilega. En friðun Austara-eylendisins í Skagafirði er á borði umhverfisráðherra. Friðun þýðir væntanlega að ekki er hægt að fara í stórvirkjanir á svæðinu. Ekki er hægt að friða með annarri hendi og spilla með hinni.“ - Ég þekki þetta þó úr Kárahnjúkunum að þar er friðað með annarri hendinni og spillt með hinni. - „Friðun merkir ekki takmörkun á eignarrétti, heldur að ekki má lengur eyðileggja, í þessu tilfelli votlendið meðfram Héraðsvötnum og lífríkið sem þar dafnar. Ekki má taka þá áhættu að ósasvæðunum verði stefnt í voða og þar með lífríki sjávar á Skagafirðinum. Friðun er í mínum huga þetta. Það má sem sagt ekki eyðileggja Vötnin. Hvers verður minnst frá aldamótum 2000 á Íslandi eftir 50 ár eða 100 ár? Munu menn velta fyrir sér fjölmiðlafárinu sem skall á sumarið 2004? Nei, varla nema þá nokkrir rykfallnir sagnfræðingar. En verður munað eftir Kárahnjúkum og Skatastöðum í Skagafirði? Já, því að þar verða bautasteinar um skammsýni og heimsku mannanna. Ef ekki verður af heimskunni látið. Er svo heimskulegt að vilja græða, spyr einhver. Það eru meginrök ráðamanna að hagnaðurinn sé svo mikill, Ísland verði svo ríkt. Jæja, fyrir þremur árum setti undirrituð fram tölur frá árinu 1999, fengnar úr Morgunblaðsgrein eftir Magnús Thoroddsen. Þær tölur hefur enginn vefengt og verða þær dregnar hér fram að nýju. Stóriðjan notaði 63,5% raforkuframleiðslunnar þá og greiddi 0,90 kr. á kílóvattstund en aðrir notuðu 35,5% heildarorkunnar og greiddu 5,15 kr. fyrir kílóvattstundina (Mbl. 24. júlí 2001). Enda er það svo að fáir sjá þennan mikla gróða sem sífellt er talað um. Hefur Landsvirkjun til dæmis greitt niður erlendar skuldir okkar eins og Norðmenn létu olíuna gera? Nei, þvert á móti, Landsvirkjun safnar erlendum skuldum sem ákafast. Landsvirkjun er sem sagt ekki rekin með hagnaði sem skilar sér í ríkiskassann, okkur skattgreiðendum til góða. Ekki einu sinni eldri virkjanirnar sem ættu að vera afskrifaðar og mala gull, afrakstur þeirra fer í hítina. Í Feyki 28. apríl sl. er vitnað í orð Þórólfs Gíslasonar, kaupfélagsstjóra á Sauðárkróki, þar sem hann ræðir virkjanir við Villinganes og Skatastaði og segir m.a.: „Auk þess sem virkjun mundi lækka orkukostnað til almennings í landinu.“ Hér með er lýst eftir þeim sem séð hefur lækkandi orkureikninga í kjölfar stórvirkjana. Stórvirkjun á borð við Skatastaðavirkjun kallar að sjálfsögðu á álver. Það er svo sjálfsagt að ráðamönnum finnst varla lengur taka því að segja þetta upphátt. Og iðnaðarráðherra talar við Skagfirðinga eins og lítil börn: „Ykkur var nær, þið hefðuð átt að sýna álveri meiri áhuga.“ Það er þetta með áhugann á álverum, rafskautaverksmiðjum og annarri stóriðju, hann fer þverrandi. Við getum ekki haft áhuga á ferðamennsku og auglýst Ísland sem ferðamannaparadís og á sama tíma eyðilagt hverja náttúruperluna á fætur annarri. Héraðsvötn eru náttúruperla. Stundum, nú síðast í nýlegum umræðu um lýðræðið á ráðstefnu HÍ og Morgunblaðsins, hefur komið fram sú kenning að stjórnmálamenn séu innilokuð stétt. Þeir sitji í sínum ranni, sínum Babelsturni yfir sínum áhugamálum og heyri alls ekki hvað fólkið segir. Heyri ekki þá umræðu sem fram fer í kringum þá, einangrunin er svo pottþétt. Getur þetta verið tilfellið? Andstaða við stórvirkjanir og meiri stóriðju fer vaxandi, fáir ef nokkur vill álver í hvern fjörð á Íslandi en valdamenn grúfa sig bara betur yfir sitt og keyra málin áfram“ - segir í þessari ágætu grein Önnu Dóru Antonsdóttur. „Hið alvarlega í umræðunni um virkjunarmál í Skagafirði er þetta: Villinganesvirkjun er þegar búin að fara í gegnum umhverfismat. (Raunar er engin leið að sjá til hvers slíkar framkvæmdir fara í umhverfismat, þar sem ekki er hlustað eftir andstæðum rökum.) Ef Villinganes fer inn á skipulag Skagafjarðar þá er leiðin greið, Rarik og co. getur komið daginn eftir og byrjað að sprengja. Skatastaðavirkjun á lengra í land en kvörnin malar. Ég skora á fólk að hugsa þessi mál og hugsa upphátt. Hugsa t.d. um hvort það vill uppistöðulón í Bugum, álver við Kolkuós, Austurdal með tveimur stöðvarhúsum svo eitthvað sé nefnt. Ég sendi boltann til Valgeirs Kárasonar á Sauðárkróki og skora á hann að láta í sér heyra og koma fram með sín sjónarmið í þessu máli.“ Frú forseti. Ég hygg að það sé býsna mikið til í þessum ábendinum Önnu Dóru Antonsdóttur að stjórnmálamenn, ráðherrar, séu hér í sínum fílabeinsturni, haldi að þjóðin, íbúarnir út um allt land, bíði eftir því að fá álver í hvern fjörð, bíði eftir því að árnar þeirra og fallvötnin séu virkjuð, stífluð, náttúruperlurnar eyðilagðar, það sé vilji fólksins - alla vega ef marka má þær áherslur sem hæstv. iðnaðarráðherra og ríkisstjórn þessa lands hefur uppi og við heyrum nú í síðustu tillögum hugmynda ríkisstjórnarinnar með þrjú ný álver, öll á sama áratugnum og fjarri því að álversframkvæmdirnar og virkjunarframkvæmdirnar á Austurlandi séu komnar í höfn, fjarri því. En samt á að skeiða áfram. Ég ætla að halda áfram með Skagafjörð. Hann er dæmi um það hvaða hug íbúarnir bera til vatnanna sinna alveg eins og Anna Dóra Antonsdóttir sagði, og ég vitnaði til hér áðan með leyfi forseta: „Hvaða Skagfirðing hittir þú yfirleitt, á heimaslóð eða fjarri heimkynnum, sem ekki talar um Vötnin. Hvernig er veiðin? Er lágt eða hátt í? Eru vötnin komin á, eru þau komin af? Hvernig er liturinn? Syngur hátt í þeim í dag? Vötnin eru Skagafjörður.“ Það skal ekki líðast að hæstv. iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins, sem ber það eitt fyrir brjósti að eyðileggja þessi vötn með stíflum og virkjunum, fái heimild til þess á Alþingi að veita rannsóknarleyfi á þessum vötnum. Skagfirðingar munu berjast gegn því. Ég vil leyfa mér að vitna áfram. Anna Dóra Antonsdóttir sendi boltann áfram. Við höfum hér vitnað í skrif fleiri Skagfirðinga, sem vitna um hug þeirra til vatnanna sem hér á Alþingi er borin svo lítil virðing fyrir - svo lítil að hæstv. iðnaðarráðherra telur það lítið mál þó að hún fái einfalda heimild til að úthluta rannsóknar- og virkjunarleyfum í skagfirsku vötnunum, finnst það lítið mál og hefur helst sett út á hve seint gangi að afgreiða þá heimild. Skagfirðingar eru bara ekki á þeirri skoðun. Frú forseti. Í fréttum í gær var greint frá því að sveitarfélagið Skagafjörður hefði látið gera skoðanakönnun meðal íbúa héraðsins og fyrstu niðurstöður voru birtar. Spurt var um hvernig fólki liði í Skagafirði. Ef ég man rétt voru yfir 90% af Skagfirðingum ánægð með að búa í Skagafirði eins og hann er nú og ánægjan var því sterkari þeim mun lengur sem fólk hafði búið þar. Svo heldur iðnaðarráðherra hér, og því miður e.t.v. meiri hluti Alþingis, að það sé ekkert mál að úthluta rannsóknarleyfum til virkjunar á Héraðsvötnunum í Skagafirði. Áður en ég vík að fleiri þáttum ætla ég að lesa eina grein enn sem sýnir hug Skagfirðinga til Héraðsvatna sem mönnum finnst lítið mál að iðnaðarráðherra fái að úthluta rannsóknarleyfi til virkjunar á - og er, eins og áður hefur komið fram, einn aðalhvatinn að hinni hörðu umræðu sem hér á sér stað. Valgeir Kárason skrifar, með leyfi forseta: „Ég vil byrja á að þakka Önnu Dóru Antonsdóttur fyrir að hefja á opinberum vettvangi hér í Feyki umræðu til varnar skagfirskri náttúru fyrir skammsýnum mönnum og Sigríði Sigurðardóttur fyrir að fylgja því eftir. Nú þegar mikil umræða er í Skagafirði um skipulagsmál tengd stórvirkjunum í skagfirsku jökulánum vakna ýmsar spurningar um umhverfismál og náttúruvernd. Ekki hvað síst tengjast þessar spurningar og hugleiðingar því hvernig við viljum sjá framtíð Skagafjarðar og íbúa hans, hvaða ímynd við viljum sem Skagfirðingar standa fyrir og hvaða framtíðarsýn við höfum. Hvernig framtíð viljum við búa börnum okkar hér í Skagafirði? Hvað viljum við Skagfirðingar hafa að segja um framtíð okkar og ákvarðanatöku? Viljum við sjálfir hafa eitthvað að segja um það hvaða utanaðkomandi aðilar róta til og eyðileggja fyrir framan augun á okkur án þess að geta nokkra rönd við reist? Eigum við bara að gefa út skotleyfi á umhverfi okkar án þess að hafa síðan nokkuð um það að segja hvort það komi okkur til góða í auknum lífsgæðum eður ei?“ Er að furða þó Valgeir Kárason segi þetta þegar hann horfir upp á þann yfirgang sem iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins vill beita í því að útvega rannsóknar- og virkjunarleyfi á þeim vötnum sem við erum hér að fjalla um? Og áfram segir, með leyfi forseta: „Í nýliðnum þætti Spaugstofunnar var okkur sýnd „spaugileg“ mynd af þjóð sem var afar aumkunarverð með skóför á bakinu af því að gengið hafði verið yfir hana á skítugum skónum, verið valtað yfir hana. Það er gott að fá svona áminningar af og til og því miður eru alltaf til á hverjum tíma hagsmunaaðilar sem hugsa aðeins um eigið skinn og svífast einskis. Ætlum við Skagfirðingar að láta valta yfir okkur í virkjunarmálum og láta aðra hrifsa til sín þau auðæfi sem fólgin eru í náttúrulegum aðstæðum hér með því að virkja fallvötnin okkar, án þess að nokkur trygging sé fyrir því að við fáum nokkurn umráðarétt yfir, né ágóða af, að eyðileggja dýrmæta ímynd og framtíðarmöguleika sem eru okkar íbúanna hér í Skagafirði? Ég segi nei og ég veit að margir eru mér sammála. Líklegt er að þessi auðlegð okkar í ósnortinni náttúru verði okkur margfalt verðmætari án stórvirkjana í framtíðinni. Ef við Skagfirðingar ætlum að markaðssetja okkur sem hérað íslenska hestsins með menningartengda ferðaþjónustu, frábæra matvælaframleiðslu úr sjávarfangi og landbúnaðarafurðum, hreinleika í matvælaiðnaði, sjálfbært samfélag, alþjóðlegt skólasamfélag með einstaka möguleika á heimsvísu í fljótareið (river rafting) og svo mætti lengi telja, þá er öruggt að við erum margfalt betur sett án þeirra skemmdarverka sem gætu falist í stórvirkjunum á borð við Skatastaðavirkjun og Villinganesvirkjun.“ Ég vil auglýsa eftir því hvort hæstv. iðnaðarráðherra er hér í húsinu, ég tel æskilegt að hún hlusti á sjónarmið Skagfirðinga en hugsi ekki bara um það með hvaða hætti hún geti krafist þess að pína upp á þá álver og stóriðjuver.

Hæstv. iðnaðarráðherra er hér í húsi, samkvæmt þeirri skráningu sem ég hef hér fyrir framan mig, og forseti mun gera ráðstafanir til þess að kalla iðnaðarráðherra hingað í salinn.

Áfram segir í þessari grein Valgeirs Kárasonar náttúruunnanda og Skagfirðings, með leyfi forseta: „Það hefur sýnt sig að vegna dugnaðar fjölmargra einstaklinga á Skagafjörður mikla og góða framtíð fyrir sér án stórvirkjana. Bjartsýni ríkir og ekki hefur verið fólksfækkun hér undanfarið. Miklir möguleikar felast í því að virkja þann mannauð sem hér er og við erum á góðri leið með nú þegar.“ Frú forseti. Eftir að hafa hlustað á hæstv. iðnaðarráðherra og fleiri hef ég komist að því að sönn eru þau orð Önnu Dóru Antonsdóttur, sem ég vitnaði til áðan, að ráðherrar og margir þingmenn séu í eins konar fílabeinsturni - eða Babelsturni, eins og hún orðaði það - og fylgist ekkert með því sem er að gerast í samfélaginu, skoðunum og afstöðu fólks til áframhaldandi stóriðju og stórvirkjanamála. Alla vega er það með eindæmum hvernig komið hefur verið fram við Norðlendinga nú á seinni mánuðum þar sem iðnaðarráðherra hefur reynt að þvinga upp á þá álversdraumum sínum og krafið þá um að úthluta rannsóknar- og virkjunarleyfum á fallvötnum sínum. Valgeir Kárason rekur það í grein sinni hversu vötnin, Héraðsvötnin, jökulárnar, eru mikið einkennistákn fyrir allt það góða sem verið er að gera þar á svæðinu. Í greininni segir síðan, með leyfi forseta: „Það hefur sýnt sig að vegna dugnaðar fjölmargra einstaklinga á Skagafjörður mikla og góða framtíð fyrir sér án stórvirkjana. Bjartsýni ríkir ...“ - Þarna er einmitt vísað til skoðanakönnunar sem birt var nýverið. Þar kemur fram að mikil bjartsýni ríkir í Skagafirði og Skagfirðingar eru ánægðir með Skagafjörð og tilveruna. - „Bjartsýni ríkir og ekki hefur verið fólksfækkun ... Miklir möguleikar felast í því að virkja þann mannauð sem hér er og við erum á góðri leið með nú þegar.“ Einmitt! Náttúrufegurð, óspjölluð náttúra skagfirsku vatnanna hefur verið einkennistákn þess sem verið er að byggja upp, háskólasamfélagsins á Hólum og þeirri vinnu sem þar er, ferðaþjónustu sem hefur verið byggð upp í Skagafirði, fljótasiglinganna í Skagafirði. Myndir af skagfirsku gljúfrunum eru notaðar sem kynningarefni út um allan heim, ekki aðeins fyrir íslenska ferðaþjónustu heldur einnig fyrir hreinleika svo fjölmargra annarra afurða. Ég sá myndir á þingi um hátækniiðnað. Þar voru nýttar myndir af náttúruperlum í Skagafirði eða austur á Héraði til að undirstrika hvað það er sem gefur landinu ímynd. Enginn fer með mynd af túrbínu sem sett hefur verið niður í íslenska náttúru sem kynningarefni út í heim fyrir hreina náttúru Íslands eða til að efla ferðaþjónustu eða til að kynna hreinleika íslensks fisk, enginn. Mér þætti fróðlegt ef hæstv. iðnaðarráðherra gæti sagt mér hver hafi farið með túrbínur Framsóknarflokksins sem kynningarefni fyrir hreinleika og söluhæfni íslenskra náttúruafurða. Áfram segir í grein Valgeirs Kárasonar, með leyfi forseta: „Því miður hefur lítið verið reynt að meta verðmæti fólgin í einstæðri náttúru og heildstæðum og lítt snortnum víðernum okkar séu þau varðveitt og geymd, eða hversu mikið þau verðmæti aukast með hverju árinu, sem þrengist að þessum víðernum og þau verða sjaldgæfari, ekki aðeins á landsvísu heldur heimsvísu. Ómar Ragnarsson hefur bent á það að viðhorf fólks til náttúruverðmæta hefur breyst mjög mikið á síðustu 50 árum og miklar líkur séu á að sú þróun verði áfram. Við höfum haft fyrir okkur reynslu Austur-Húnvetninga varðandi Blönduvirkjun og m.a. horft upp á það, að í stað þess að nýta tiltölulega ódýra orku frá þeirri virkjun til atvinnuuppbyggingar hér á Norðurlandi vestra, hefur orkan verið að mestu flutt suður yfir heiðar með gífurlegum flutningstöpum til stóriðjukaupenda, eins og eigenda Járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, sem fá orku frá okkur Íslendingum á um þrefalt lægra verði en þeim býðst í heimalandinu Noregi. Hvers konar barnaskapur er það að halda því fram að við Skagfirðingar getum eitthvað haft með það að gera hvar sú orka, er framleidd yrði hér í Skagafirði, verði endilega nýtt. Til þess að það gæti orðið þyrfti margt að breytast.“ Síðan þetta var skrifað hefur hæstv. iðnaðarráðherra markaðsvætt rafmagnið og þess vegna skiptir ekki miklu máli endilega hvar orkan er framleidd. „Eins og við Íslendingar ættum að vera farnir að átta okkur á það deginum ljósara að fjármagnið og eigendur þess munu ávallt leita hámarksávöxtunar fyrir sig og sína. Þannig ætti það að vera ljóst að ef við gefum „skotleyfi“ á Jökulsárnar okkar með því að setja þær á aðalskipulag Skagafjarðar erum við þar með búnir að afsala okkur því frelsi sem felst í því að hafa umráðarétt yfir auðlindum okkar.“ Hér vitnar greinarhöfundur til deilna um að setja Skatastaðavirkjun inn á skipulag sem er mjög umdeilt og ég sé ekki að Skagfirðingar samþykki nokkurn tíma. En hann veit ekki af því þegar þessi grein er skrifuð að hæstv. iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins er að sækjast eftir lagaheimildum á Alþingi til að geta einhliða úthlutað rannsóknarleyfum til virkjana á jökulsánum gegn og án vilja eða vitundar heimamanna. Áfram heldur þessi ágæti greinarhöfundur í grein sinni sem er skrifuð í Feyki í fertugasta tölublað árið 2004: „Afskaplega mikil áhætta og fórn til frambúðar væri tekin með virkjun Jökulsánna, eins og meðal annars Umhverfissamtök Skagafjarðar hafa bent á í athugasemdum sínum um mat á umhverfisáhrifum, vegna Villinganesvirkjunar. Þar er bent á að ekki var lagt mat á áhrif virkjunarinnar á land og lífríki neðan virkjunar eða sjávarins, sem ekkert hefur verið rannsakað. Við höfum hið friðlýsta svæði Miklavatn og Skógana og svo Austur-Eylendið, sem lagt hefur verið til að friðlýst verði, vegna mikilla náttúrulegra verðmæta. Uppi á hálendinu eru svæði eins og Orravatnsrústir á náttúruminjaskrá og fleiri verðmæt svæði. Árið 1997 var sett á stofn nefnd á vegum Sauðárkróksbæjar, Framtíðarnefnd, sem hafði það verkefni að setja fram í skýrslu framtíðarsýn fyrir Sauðárkrók og Skagafjörð. Í nefndinni sátu níu Skagfirðingar af hinum ýmsu starfssviðum og með mismunandi menntun og reynslu, ásamt starfsmanni. Nefndin skilaði skýrslu sinni í júlí sama ár og þar segir m.a. í kaflanum um umhverfis- og ferðamál: „Það er mat nefndarinnar, að í Skagafirði eigi ekki að stefna að efnaiðnaði eða annarri mengandi stóriðju. Setja beri stefnuna á „hreina“ atvinnustarfsemi og nota umhverfið sem aðdráttarafl á fólk til búsetu.“ - Og spurt er: - „Hver er þá tíðarandinn? Hornsteinar hans eru að minnsta kosti þrír; gæði, innihald og umhverfissátt. Stefnan er á sjálfbært þekkingarsamfélag.““ Svo segir í þessari tilvitnun til nefndarálits nefndar níu Skagfirðinga sem voru til þess kvaddir að gera tillögur að framtíðarímynd Skagafjarðar. „Nefndin hafði þannig ákveðna ímynd í huga og taldi að gæta þyrfti samræmis í framtíðarstefnumótun.“ Ég er ekki viss um að þessi nefnd hefði viljað að hæstv. iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins væri veitt heimild á Alþingi til að úthluta rannsóknarleyfum til virkjana á Skagafjarðarvötnunum. Ég er ekki viss um það. Eins og hæstv. iðnaðarráðherra hefur sagt í umræðunni fyrr þá mundu þessi rannsóknarleyfi síðan leiða til virkjunarleyfa. Hún hefur einmitt rakið hér að áhugamenn um virkjanir í Skagafirði keyra hvað mest á þetta virkjanafrumvarp sem hún er hér með. Afskaplega mikil áhætta og fórn til frambúðar væri tekin með virkjun Jökulsánna, eins og ég hef rakið og segir í þessari grein. Lokaorð Valgeirs Kárasonar eru, með leyfi forseta: „Í guðanna bænum, þið sem hafið með ákvarðanir í skipulagsmálum okkar Skagfirðinga að gera, látið náttúruna njóta vafans og leyfið börnum okkar að hafa eitthvert frelsi til ákvarðanatöku um umhverfi sitt í framtíðinni. Forðið okkur frá því að virkjanir í skagfirsku Jökulsánum fari á aðalskipulag núna og gefið okkur Skagfirðingum þannig einhverja möguleika á ákvarðanatöku í þessum umhverfis- og atvinnumálum í nútíð og framtíð. Við erum stoltir Skagfirðingar og viljum ekki láta vaða yfir okkur á skítugum skónum.“ Frú forseti. Ég tel að hæstv. iðnaðarráðherra ætti að hlusta á þessi lokaorð ágætrar greinar Valgeirs Kárasonar sem ég hef verið að vitna í. Ég hef vitnað í greinar sem Skagfirðingar hafa skrifað á síðari árum í þessum deilum sem hafa staðið um virkjunaráform í Skagafirði og ég held að túlki mjög vel sjónarmið mikils meginþorra Skagfirðinga til vatnanna sinna. Við deilum á Alþingi um hvort veita eigi iðnaðarráðherra heimild til að gefa út rannsóknar- og í framhaldi af því virkjunarleyfi, eins og ég hef rækilega rakið. Og þegar ég lýk þessum kafla ræðu minnar leyfi ég mér enn að vitna í skrif heimamanna um vötnin sín, til síðustu ljóðlína kvæðisins Minni Skagafjarðar eftir Stefán Vagnsson frá Hjaltastöðum: Meðan „Vötnin“ ólgandi‘ að ósum sínum renna, iðgrænn breiðist gróður um sléttur, hæð og laut, geislar árdagssólar á bröttum tindum brenna, blessun Drottins ríkulega falli þér í skaut. Meðan vötnin fá að renna ólgandi að ósum sínum, vötnin sem eru þungamiðja skagfirska lífkerfisins, menningarlífs, mun blessun drottins ríkulega falla þér í skaut og þess vegna vilja Skagfirðingar ekki að Alþingi veiti iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins sem hefur eitt markmið, þ.e. álbræðslur í hvern fjörð, heimild til að úthluta rannsóknar- eða virkjunarleyfum á skagfirsku vötnunum. Svo einfalt er það. Frú forseti. Ég get síðar í ræðu minni flutt fleiri kvæði Skagfirðinga sem undirstrika að vötnin eru þungamiðja alls lífs og menningarstarfs þar og að þau eiga ekki að vera undirorpin duttlungsákvörðunum ráðherra sem hefur það eitt að markmiði að sökkva sem mestu landi undir vatn vegna virkjana og stóriðju eins og hér hefur verið greint frá. Frú forseti. Þá ætla ég að að víkja betur að þeim þáttum sem við erum að takast á um, þ.e. rétt náttúrunnar. Lögin sem lúta að veitingu rannsóknar- og virkjunarleyfa eru í raun einu lögin sem kveða á um rannsóknarheimildir á þessum svæðum, á þessum náttúruperlum. En svo er það rétturinn til að rannsaka þau til annarra hluta. Ef ég eða eitthvert félag eða hópur vildi sækja um rannsóknarleyfi á Héraðsvötnum eða öðru vatnasvæði, til að rannsaka mikilvægi þeirra fyrir líffræðilegan fjölbreytileika eða rannsaka þau með tilliti til ferðaþjónustumöguleika eða rannsaka þau með tilliti til hvaða sess þau skipa í menningarlífi viðkomandi byggðarlags, ef ég sækti um rannsóknarleyfi þá fengi ég neitun. Samkvæmt þessu frumvarpi er veittur forgangsréttur til rannsókna vegna til virkjunarframkvæmda. Sjónarmið Skagfirðinga sem ég hef rakið - ég er viss um að í hverju byggðarlaginu á fætur öðru sé sjónarmiðið hliðstætt sjónarmiði þeirra - á engan rétt í þeim lögum sem hér er verið að setja. Nei, rétturinn til virkjana er algjör. Frú forseti. Það er af mörgum talið nóg komið af virkjunum og stóriðjuframkvæmdum í bili. Við höfum orðið vitni að því hvaða áhrif stóriðjuframkvæmdirnar á undanförnum missirum hafa haft á íslenskt efnahags- og atvinnulíf. Einn mælikvarðinn á það er gengi íslensku krónunnar. Gert var ráð fyrir því að mig minnir þegar við gerðum fjárlög fyrir árið 2004 að gengisvísitalan þá, í árslok 2003, yrði í kringum 130. Reyndin var sú að hún fór niður fyrir 120. Gert var ráð fyrir að gengisvísitalan fyrir árið 2005 væri 120–122. Hún fór niður undir 110 eða 112 og gengisvísitalan nú síðustu mánuðina hefur nálgast það að vera niður undir 100 en gengisvísitalan er mælikvarði á styrkleika íslensku krónunnar gagnvart erlendri mynt og er það oft mælikvarði á útflutningshæfni og samkeppnishæfni íslensks iðnaðar. Þegar farið var út í stórvirkjanirnar fyrir austan, Kárahnjúkavirkjun, byggingu Reyðaráls og framkvæmdir á svæðinu við Grundartanga var ljóst að það mundi hafa gríðarleg efnahagsleg áhrif. Efnahagslífið mundi þurfa að taka á öllu sínu til að koma í veg fyrir alvarlegar kollsteypur, óðaverðbólgu o.s.frv. Því var samt stöðugt lofað að þetta væri tímabundið ástand. Þetta tæki 3–4 ár sem framkvæmdalotan gengi yfir fyrir austan og þá gæfist svigrúm til að efnahagslífið gæti jafnað sig á ný. Samkvæmt nýjustu fregnum virðist það aldeilis ekki vera svo. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa lagt til hér á Alþingi, ekki hvað síst af efnahagsástæðum, að gefin væri yfirlýsing af hálfu ríkisstjórnarinnar um að ekki yrði ráðist í frekari stóriðjuframkvæmdir á næsta tíu ára tímabili, yfirlýsing yrði gefin um að ekki yrði hafinn undirbúningur að eða ráðist í nýjar stóriðjuframkvæmdir og reynt yrði að ljúka þeim framkvæmdum sem nú eru í gangi þannig að varanleg áhrif þeirra á íslenskt atvinnulíf eða samsetningu íslensks atvinnulífs yrðu sem minnst. Slík yfirlýsing mundi slá á væntingar eða gefa öðrum atvinnugreinum fullvissu um að það væri markmið ríkisstjórnarinnar að svo væri. Lengi vel héldum við að það yrði. En með þeim fréttum sem hafa verið að berast og hafa komið yfir okkur á síðustu dögum er allt annað upp á teningnum. Síðast í dag var Seðlabankinn enn að hækka stýrivexti sína. Stýrivextir Seðlabankans eru nú komnir upp í 10,75% sem er með því alhæsta sem verið hefur hér á landi. Mér finnst með ólíkindum þegar hæstv. iðnaðarráðherra sem líka er ráðherra atvinnu- og byggðamála skellir skollaeyrum við varnaðarorðum atvinnulífsins um hvað er að gerast, kemur með yfirlýsingar um fleiri álver, auknar stóriðjuframkvæmdir sem auðvitað þýðir ekkert annað en framlenging á því ógnarjafnvægi sem nú er í efnahagsmálum, háu gengi og ruðningsáhrifum. Ég held að það sé gott einmitt að byrja þennan kafla á því sem Seðlabankinn gaf út í dag þegar ákveðið var að hækka stýrivexti bankans um 0,25% eða í 10,75. Í Morgunblaðinu og í frétt BB er greint frá þessu. Þar segir, með leyfi forseta: „Verðbólguhorfur eru enn óviðunandi. Seðlabankinn hefur endurmetið verðbólguhorfurnar í ljósi framvindu efnahagsmála undanfarna tvo mánuði og telur þær enn óviðunandi. Í desember og janúar reyndist verðbólga nokkru meiri en fólst í desemberspá bankans. Gengi krónunnar hefur einnig lengst af verið ívið lægra en reiknað var með í spánni. Þetta kom fram í máli Davíðs Oddssonar, formanns bankastjórnar, á fundi Seðlabanka Íslands með fréttamönnum. Í máli Davíðs kom fram að bankastjórn Seðlabanka Íslands hefur ákveðið að hækka stýrivexti bankans um 0,25 prósentur, í 10,75%. Þetta er tólfta vaxtahækkun Seðlabankans frá maí 2004 og kemur í kjölfar 0,75 prósentna hækkunar í lok september og 0,25 prósentna hækkunar í byrjun desember 2005. „Í inngangi Peningamála 2005/4 sem gefin voru út 2. desember sl. var greint frá því að vaxtahækkunin í september hafi skilaði sér að fullu sem hækkun raunstýrivaxta. Í kjölfarið hafi áhrifa stýrivaxtahækkana bankans loks tekið að gæta í verðtryggðum vöxtum. Eigi að síður væri ótímabært að fagna sigri í baráttunni við verðbólguna. Samkvæmt verðbólguspánni, sem birt var í Peningamálum í desember sl., yrði verðbólga töluvert yfir markmiði Seðlabankans á næstu tveimur árum. Sú spá byggðist á óbreyttum stýrivöxtum frá því fyrir vaxtahækkunina í byrjun desember og óbreyttu gengi. Fráviksspár með breytilegu gengi bentu til þess að stýrivaxtaþróun samkvæmt meðalspá greiningardeilda kynni að reynast ófullnægjandi til þess að ná markmiðinu. Horfur um verðbólguþrýsting til langs tíma voru einnig taldar neikvæðar. Seðlabankinn hefur endurmetið verðbólguhorfurnar í ljósi framvindu efnahagsmála undanfarna tvo mánuði og telur þær enn óviðunandi. Í desember og janúar reyndist verðbólga nokkru meiri en fólst í desemberspá bankans. Gengi krónunnar hefur einnig lengst af verið ívið lægra en reiknað var með í spánni. Þjóðhagsreikningar fyrir þriðja ársfjórðung 2005 og vísbendingar um vöxt eftirspurnar á síðasta fjórðungi ársins sýna sem fyrr afar hraðan vöxt eftirspurnar og mun meiri en samrýmst getur jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Þá hefur dregið hægar úr spennu á íbúðamarkaði en vonir stóðu til. Þótt áhrifa vaxtahækkana Seðlabankans sé tekið að gæta í ávöxtunarkröfu verðtryggðra langtímaskuldabréfa skortir töluvert á að hækkun kröfunnar komi fram í vöxtum fasteignaveðlána eins og tilefni er til. Vöxtur útlána lánastofnana, hvort heldur fasteignaveðlána eða annarra útlána, er enn mjög hraður. Þróun á vinnumarkaði undanfarna mánuði er einnig vaxandi áhyggjuefni. Undanfarna þrjá mánuði hafa komið fram skýrar vísbendingar um aukið launaskrið, eins og oftast gerist þegar atvinnuleysi verður jafn lítið og um þessar mundir. Horfur eru á að launakostnaður hækki töluvert meira á næstu árum en samrýmist verðbólgumarkmiði Seðlabankans, nema framleiðni aukist mun hraðar en gert er ráð fyrir í spám bankans, en það verður að telja ósennilegt,“ að sögn Davíðs. Hæsta raungengi frá því á níunda áratugnum og meiri viðskiptahalli en áður hefur mælst benda til þess að umtalsverður verðbólguþrýstingur kunni að vera fram undan, jafnvel handan þess sjóndeildarhrings sem spár Seðlabankans ná jafnan til. Peningastefnan verður að bregðast tímanlega við þessum aðstæðum, því ella verður að beita enn harkalegra aðhaldi síðar. Eins og nú horfir kann Seðlabankinn því að þurfa að hækka vexti enn frekar síðar á þessu ári, að sögn Davíðs Oddssonar. Næsta ákvörðun bankastjórnar Seðlabanka Íslands um vexti verður að óbreyttu birt fimmtudaginn 30. mars nk. um leið og næsta hefti Peningamála verður gefið út.“ Frú forseti. Þessar fregnir eru mikil ógn fyrir annað atvinnulíf í landinu. Sú staða hefur ekki farið neitt dult að einmitt þetta háa gengi íslensku krónunnar og háir stýrivextir Seðlabankans hafa leitt til mjög versnandi samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs. Seðlabankinn með stýrivöxtum sínum er einungis að bregðast við því ástandi sem ríkisstjórnin hefur skapað. Það væri ágætt, frú forseti, í umræðunni áður en lengra er haldið að vitna til fréttagreinar sem skrifuð er í Viðskiptablaðið 8. desember 2004 af Herði Kristjánssyni. Fyrirsögnin er: Ofurgengi á krónunni - áhyggjur hjá útflutningsgreinum og seðlabankastjóri segir að búast megi við háu gengi næstu tvö árin. Í greininni segir einmitt, með leyfi forseta, 8. desember 2004, fyrir rúmlega ári: „Staða íslensku krónunnar hefur sjaldan verið sterkari en um þessar mundir og styrktist enn við þær aðgerðir Seðlabanka Íslands á fimmtudag í síðustu viku að hækka stýrivexti um heilt prósent, eða úr 7,25% í 8,25%. Áhrifin leiddu til enn hærra gengis krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Á miðvikudag var miðgengi dollars t.d. skráð á 64 krónur, en fór í 63,39 krónur við lokun á föstudag. Hélt krónan áfram að hækka á mánudag og um miðjan dag í gær var gengi dollars komið í 61,20 krónur. Gengi krónunnar hafði þá hækkað um 4,64% frá því að Seðlabankinn hækkaði vexti síðastliðinn fimmtudag. Bandaríkjadollar hefur hins vegar fallið um 13,5% frá því í byrjun október. Um þessar aðgerðir Seðlabanka og stöðu krónunnar eru mjög skiptar skoðanir og kom það glögglega fram í umræðum á Alþingi á föstudag.“ - Þ.e. í desember fyrir rúmlega ári. - „Beinist gagnrýnin einkum að versnandi hag útflutningsgreina. Engar líkur virðast hins vegar á að krónan veikist á næstu mánuðum og jafnvel missirum ef tekið er mið af þenslu og því lögboðna markmiði Seðlabankans að halda verðbólgu niðri, en gengislækkun hefur jafnan verið talin ávísun á verðbólgu. Einar Oddur Kristjánsson, varaformaður fjárlaganefndar Alþingis, sagði í umræðum um fjárlagafrumvarpið á Alþingi að honum væri ómögulegt að skilja hvernig Seðlabankanum dytti í hug að hækka stýrivexti um hundrað punkta. Með því að hækka gengi krónunnar væri verið að grafa undan atvinnulífinu. Seðlabankanum bæri að sjá um hagstjórnina og gæti notað allt önnur tæki eins og bindiskylduna.“ Áfram er vitnað í Einar Odd Kristjánsson, fjármálasérfræðing Sjálfstæðisflokksins: „Ég hef verið á undanförnum missirum og mánuðum ákaflega uggandi varðandi íslenskan gjaldmiðil og í hvaða hæðir hann er að fara. Og þegar Seðlabankinn kemur núna í gær og ætlar enn þá að bæta um betur og keyra gengisvísitöluna niður, ég veit ekki hvert, í 112, 110, þá er mér öllum lokið.“ Frú forseti. Gengisvísitalan hefur rokkað milli 100 og 104. Ekki ber mikið á hræðslu hjá varaformanni fjárlaganefndar ef hann ætlar að samþykkja stóriðjuáformin sem ríkisstjórnin hefur á prjónunum. Þá er hann ekki hræddur. En hann sagði að hann yrði hræddur. „Þá gerist ég mjög hræddur,“ sagði hann. Það reynir á þanþolið svo harkalega að atvinnulífið í heild sinni, framleiðslan, útflutningur og samkeppnismarkaðir, er í verulegri hættu. Það hlýtur að vera ámælisvert og ástæða til að tala til þessara manna í fullri alvöru, sagði Einar Oddur Kristjánsson. Ég auglýsi eftir því hvað hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hefði talað til stjórnenda Seðlabankans sem eru ekki að hækka stýrivexti upp í 8,25%, eins og var þegar þessi orð vöru töluð, heldur upp í 10,75% og áfram er búist við hækkun stýrivaxta. Ætlar hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson ekki að veita þeim tiltal? Eða var það blaður og blástur, fyllir hann munninn af hveiti, blæs svo út úr sér og heldur að þar með sé málið leyst? Í sama tölublaði Viðskiptablaðsins er rætt við Birgi Ísleif Gunnarsson, þáverandi seðlabankastjóra, sem sagði í símaviðtali við Viðskiptablaðið að hátt gengi væri í samræmi við það sem við mætti búast. Menn mega búast við háu gengi næstu tvö árin, þegar svo gríðarlegar framkvæmdir koma inn í hagkerfið á svo stuttum tíma, sem nema einum þriðja af landsframleiðslu. Allt er það fjármagnað ýmist erlendu eigin fé eða lánsfé frá útlöndum. Við slíkar aðstæður geta menn ekki búist við öðru en háu gengi. Virðulegi forseti, þáverandi seðlabankastjóri dró ekki dul á að þessar stóriðjuframkvæmdir hefðu þetta í för með sér, keyrðu upp væntingar og gengi og kölluðu afleita þróun yfir íslenskan fjármálamarkað. Hitt er annað mál, hvort það er nákvæmlega eins í dag. Við sjáum markaðinn sveiflast upp og niður. Seðlabankastjóri er spurður: Hvað með áhyggjur manna af útflutningsgreinunum? Við deilum þeim áhyggjum, segir þáverandi seðlabankastjóri, með þeim sem í viðskiptum eru. Hann telur að enginn vafi leiki á því að menn verði að búa sig undir að gengið verði hátt. Hann segir að þeir haldi að þetta sé tímabundið. Árið 2004, þegar viðtalið er tekið, eru þær væntingar gefnar að þetta sé aðeins til tveggja ára, meðan stóriðjuframkvæmdirnar standa yfir. Hæstv. viðskiptaráðherra ætti gera sér grein fyrir ástandinu. Ég hef margar upplýsingar sem sýna hvert stefnir, verði þetta óbreytt. Það þýðir ekkert að kenna Seðlabankanum um þótt hann verði að hækka stýrivexti. Einu viðbrögðin sem hann getur sýnt, eins og honum ber skylda til samkvæmt lögum, eru að standa gegn verðbólgunni og halda verðbólgunni innan ákveðinna marka. En ríkisstjórnin keyrir áfram efnahagsstefnu sem reynir svo á þanþol atvinnugreinanna vítt og breitt um landið, annarra atvinnugreina sem ég mun fjalla ítarlega um á eftir, að allt er að springa undan. Ég get, frú forseti, t.d. vitnað í ályktanir aðalfundar Samtaka fiskvinnslustöðva, sem haldinn var 7. október árið 2005, með leyfi forseta: „Á aðalfundi Samtaka fiskvinnslustöðva sem haldinn var í dag voru lagðar fram upplýsingar og útreikningar um þróun heildarafla, afurðaverðs, gengis, hráefniskostnaðar og annarra liða er ráða miklu um afkomu í sjávarútvegi. Allir þessir útreikningar staðfesta versnandi afkomu vinnslugreina og sjávarútvegsins í heild og er orsaka að mestu að leita í hækkandi gengi krónunnar. Þetta er að gerast á sama tíma og verðlag á íslenskum sjávarafurðum í erlendri mynt er yfirleitt hagstætt að frátöldum afurðum rækjuvinnslunnar. Aðalfundur Samtaka fiskvinnslustöðva lýsir furðu sinni á þeim aðgerðum í efnahags- og peningamálum sem beinlínis leiða af sér gengishækkun krónunnar, en slíkar aðgerðir grafa um leið undan rekstri útflutningsfyrirtækja í landinu. Á síðustu 12 mánuðum hefur gengi krónunnar hækkað um 15% gagnvart erlendum gjaldmiðlum og mun það að óbreyttu geta haft í för með sér um 18 milljarða samdrátt í útflutningsverðmæti sjávarafurða á einu ári. Við þessar aðstæður er afkoma fyrirtækja í sjávarútvegi óviðunandi og eigið fé fyrirtækjanna mun brenna upp verði haldið áfram á þessari braut. Þetta mun leiða að sér samdrátt og stöðvun fyrirtækja í sjávarútvegi um land allt á næstu mánuðum. Þetta er að gerast á sama tíma og kjarasamningar á almennum vinnumarkaði eru í uppnámi vegna þess að verðbólgumarkmið samninganna halda ekki og verðbólga stefnir í 4% á þessu ári. … Útilokað er að fiskvinnslan taki á sig á aukinn launakostnað um næstu áramót sem orsakast af þensluástandi undanfarinna mánaða, á sama tíma og þrengt er að rekstri fyrirtækjanna. Aðalfundur Samtaka fiskvinnslustöðva hvetur til opinnar umræðu um stöðu og framtíð útflutnings- og samkeppnisgreina á Íslandi á tímum hágengis og skorar á stjórnvöld að takast á við þann vanda sem við blasir.“ Frú forseti. Síðan vil ég lesa upp ályktun frá Útvegsmannafélagi Norðurlands frá 5. október árið 2005, með leyfi forseta: „Þær aðstæður sem nú eru í efnahagsmálum skapa útflutningsatvinnuvegunum mikla erfiðleika. Gengi krónunnar er allt of hátt og mun hærra en þessar greinar geti búið við. Þessi þróun leiðir til þess að afkoma fyrirtækja í sjávarútvegi er óviðunandi, fyrirtækin í taprekstri og eigið fé þeirra glatast verði haldið áfram á sömu braut. Á sama tíma og hátt gengi er að sliga útflutningsgreinarnar hefur olíuverð hækkað gríðarlega milli ára sem hefur gert veiðar á sumum tegundum óhagkvæmar. Nauðsynlegt er að rjúfa þessa óheillaþróun þegar í stað svo komist verði hjá kollsteypum í íslenskum sjávarútvegi.“ Fleiri aðila úr íslenskum sjávarútvegi mætti nefna. Ég tel nauðsynlegt, frú forseti, að við förum í gegnum svo tillitslausar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um áframhaldandi stóriðjuframkvæmdir, áframhaldandi framkvæmdir sem beinlínis leiða til hás gengis krónunnar með ruðningsáhrifum á annað atvinnulíf í landinu. Frú forseti. Ég er betur og betur sannfærður um lýsingu Önnu Dóru Antonsdóttur, sem ég las upp áðan á ráðherrum, þingmönnum og öðrum sem fylgja þeim að málum í þessum efnum, að þeir séu í fílabeinsturni og viti ekki hvað er að gerast, loki augunum, setji bómull í eyrun og hlusti ekki á íslenskt atvinnulíf, íslenskan almenning þegar hann talar. Ég ætla því að rekja frekar umsagnir íslensks atvinnulífs um stöðuna eins og hún er í dag. Í Ríkisútvarpinu 6. október 2005 segir, í fréttaskýringarþætti, með leyfi forseta: „Útflutningsgreinar berjast í bökkum vegna hás gengis krónunnar og gengishækkun gærdagsins upp á 3% hjálpar ekki til, segja fulltrúar þeirra. Gengi krónunnar hefur aldrei verið hærra. Samtök ýmissa útflutningsgreina vilja sértækar aðgerðir hins opinbera til að vega upp á móti hárri gengisskráningu. Í kvöldfréttum útvarps í gær sagði Björgólfur Jóhannsson, formaður Landssambands íslenskra útvegsmanna, að eina ráð sjávarútvegsins við lækkandi tekjum vegna hás gengis væri að taka til í rekstrinum. Það hafi verið gert en í sumum fyrirtækjum væri það ekki nóg, sagði Björgúlfur og benti á uppsagnir starfsfólks í rækjuvinnslu á Akureyri og Húsavík. Örn Pálsson, framkvæmdastjóri Landssambands smábátaeigenda, vill að hið opinbera leggi hönd á plóginn með því að nota veiðigjaldið til að niðurgreiða kostnaðarliði haldi þessu fram en þar er vitnað beint í Örn Pálsson, framkvæmdastjóra Landssambands smábátaeigenda: „Við höfum af þessu miklar áhyggjur og ég hef verið að funda með mínum mönnum nú undanfarið og það hafa streymt inn ályktanir þar sem þess er jafnvel krafist að stjórnvöld geri allar mögulegar ráðstafanir til að hamla gegn gífurlegu háu gengi krónunnar.““ Vinna stjórnvöld að því, frú forseti? Nei, þau vinna þvert gegn þeirri beiðni, óskinni sem hér er lögð fram, með því að boða auknar stóriðjuframkvæmdir eftir að þeim framkvæmdum sem nú eru í gangi lýkur. „Erna Hauksdóttir, framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar, tekur undir að hið opinbera eigi að aðstoða útflutningsgreinarnar við þær aðstæður sem nú eru. Hún vill að hið opinbera auki framlag sitt til markaðsstarfs erlendis.“ - Var það gert við afgreiðslu síðustu fjárlaga? Nei, frú forseti. Það var meira að segja skorið niður fjármagn til markaðsstarfs ferðaþjónustunnar við afgreiðslu síðustu fjárlaga. Erna Hauksdóttir, framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar, segir í þessum fréttaskýringarþætti: „Nú er svo sem ýmislegt hægt er að gera. Auðvitað þurfa stjórnvöld að setjast yfir það. Ferðaþjónustan og útflutningsgreinarnar eru núna í gríðarlega mikilli klípu. Það er auðvitað ekkert einkamál atvinnugreinanna. Ferðaþjónustan er í mikilli samkeppni á alþjóðamarkaði og það er alveg ljóst að við erum að missa frá okkur mikil viðskipti vegna gengisskráningar krónunnar eins og hún er í dag.“ Síðan er bent á að á þessu ári hafi dregið stórlega úr því sem hið opinbera hefur sett í markaðssetningu í samstarfi við greinina og ráðið hafi verið frá því að draga úr þeirri markaðssetningu, m.a. vegna hins háa gengisstigs. Frú forseti. Flest samtök atvinnulífsins vara við og ákalla stjórnvöld um að falla frá áframhaldandi stóriðjustefnu. En stjórnvöld svara því með því að boða enn meiri álframleiðslu og enn fleiri stóriðjuframkvæmdir. Pétur Sigurðsson, formaður verkalýðsfélags Vestfirðinga, segir 31. ágúst síðastliðinn, um sömu mál í Bæjarins besta, með leyfi forseta: „Meginvandamál sjávarútvegsfyrirtækja er hin sterka staða krónunnar. Pétur Sigurðsson, formaður Verkalýðsfélags Vestfirðinga, segir það skelfileg tíðindi sem bárust í morgun að rækjuvinnslu hjá Frosta hf. í Súðavík verði hætt, um sinn að minnsta kosti, síðar í haust. Í kjölfarið hefur 18 manns verið sagt upp störfum hjá fyrirtækinu. Er þetta fjórða sjávarútvegsfyrirtækið á Vestfjörðum sem hættir vinnslu á stuttum tíma. Pétur segir ljóst að ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að leggja allt undir í efnahagslífinu með virkjunum og byggingu álvers á Austurlandi sé farin að hafa skelfilegar afleiðingar víða á landsbyggðinni. „Það er öllum ljóst að meginvandamál sjávarútvegsfyrirtækja er hin sterka staða krónunnar um þessar mundir og afleiðingar þeirrar stefnu erum við að upplifa hér vestra þessa dagana. Það er ófært með öllu að atvinnuuppbygging á einum stað veiki með þessum hætti aðalatvinnuveg flestra byggðarlaga á landinu,“ segir Pétur.“ Þarna er fjallað um stöðuna eins og hún var á þeim tíma. Þarna er kallað eftir aðgerðum til að hjálpa atvinnugreinunum til að þreyja þær stóriðjuframkvæmdir sem þá voru í gangi. Ætli að Pétur Sigurðsson hafi órað fyrir því, þegar hann segir þetta 31. ágúst síðastliðinn, að í byrjun árs 2006 kæmi yfirlýsing frá ríkisstjórninni um stóraukna álvæðingu landsins, ný stóriðjuver sem muni halda genginu háu áfram og gera samkeppnisstöðu annarra atvinnugreina slæma áfram. Það mun leiða til þess að atvinnurekstur víða um land verður að stoppa. Ruðningsáhrif stóriðjustefnunnar eru sýnileg og átakanleg. En vitund hæstv. iðnaðarráðherra gagnvart því sem er að gerast lýsti sér kannski best í því sem iðnaðarráðherra sagði við Vestfirðinga í júní síðastliðnum þegar fiskvinnslunni á Bíldudal var lokað vegna ruðningsáhrifa stóriðjuframkvæmdanna. Mig minnir að kveðja hennar til Vestfirðinga - þannig upplifði hæstv. iðnaðarráðherra tilveru sína sem atvinnu- og byggðamálaráðherra - væri að ruðningsáhrifin væru líka af hinu góða. Þegar fólk var að missa atvinnu sína og fyrirtæki að hverfa úr landi, þá sagði hæstv. iðnaðarráðherra að ruðningsáhrifin væru líka af því góða. Það voru þá kveðjur til Vestfirðinga. Síðan hefur þetta verið ítrekað í fréttum nú í umræðunni um frekari stóriðjuver. Að ruðningsáhrifin, það að ryðja burt ferðaþjónustunni, að ryðja burt hátækniiðnaðinum, að ryðja burt fiskvinnslunni og að hefta þróun sprotafyrirtækjanna, öllu því sé fórnandi fyrir ný álver vegna þess að álver í hvern fjörð sé það sem koma skal. Nú vil ég taka það fram að eitt og eitt álver eða álverksmiðja getur svo sem vel komið til greina til að auka fjölbreytni íslensks atvinnulífs. En þegar farið er út á þá braut að álver eigi að standa að meginþorra íslensks atvinnulífs þá erum við ekkert að tala um aukna fjölbreytni. Þá erum við að tala um aukna einhæfni í atvinnulífi eins og nú stefnir í. Frú forseti. Nú nýverið bárust þær fréttir úr byggðarlagi hæstv. iðnaðarráðherra að fara ætti að loka laxeldinu í Mjóafirði, Sæsilfri, bæði vegna hás gengis krónunnar og hás raforkuverðs. Það er svo sem skiljanlegt því gengi krónunnar hefur breyst frá því sem áætlað var, frá því að vera áætlað milli 120 og 130 stig en hefur verið að leika fyrir neðan 110. Þá gefur augaleið að þetta háa gengi skerðir alla starfsmöguleika þeirra fyrirtækja sem hafa verið að selja vöru sína á erlendan markað. Þess utan hafa fiskeldisfyrirtæki verið að kvarta undan of háu raforkuverði sem er þá hinn hlutinn af stóriðjustefnunni þessarar ríkisstjórnar, hinn hlutinn af stefnu hæstv. iðnaðarráðherra í rafmagns- og orkumálum, þegar markaðsvæðing raforkukerfisins er sú að almennir notendur eru látnir greiða niður raforku til stóriðju, þá kemur það einhvers staðar niður. Því hefur verið lýst rækilega í umræðum á þinginu hvernig raforkuverð víða um land hefur hækkað vegna þessara breytinga. Ég minnist þess t.d. að bara rafmagnsbreytingin ein leiddi til þess að orkuverð í rækjuverksmiðjunni í Súðavík hækkaði um meira en milljón á ári. Reynslan af þessu er víða sú sama. Í Morgunblaðinu 25. janúar sl. er t.d. frétt um raforkukostnaðinn sem hæstv. ráðherra sagði á þingi á dögunum að hefði aðeins hækkað um 4%. Ráðherrann fullyrti hér á þingi að rafmagn til fiskeldis hefði alls ekki hækkað, nefndi töluna 4%. Ég vil leyfa mér hér, frú forseti, að lesa þessa frétt frá laxeldisstöðvunum um raforkuverðið. Í Morgunblaðinu frá 25. janúar sl. segir, með leyfi forseta: „Raforkukostnaður við laxeldi Oddeyrar í Íslandslaxi á Stað við Grindavík hefur hækkað verulega á síðasta ári. Þar hefur raforkukostnaður verið um 13 krónur á kíló fram til ársins 2005. Það ár hækkaði raforkukostnaður í 20 krónur og stefnir að óbreyttu í að verða allt að 30 krónur á kíló eftir tæp tvö ár.“ Hvað segir hæstv. iðnaðarráðherra við þessu? Iðnaðarráðherra sem kom hér keik í umræður og sagði að rafmagnskostnaður hefði jafnvel lækkað. Ætlar hæstv. iðnaðarráðherra að segja að þessir aðilar fari með ósannindi? Ég treysti betur, frú forseti, að fulltrúar laxeldis Oddeyrar og Sæsilfurs fari með rétt mál en iðnaðarráðherra. En hér segir einmitt að árið 2005 hækki raforkukostnaður um 20 kr. og óbreytt verði verðið allt að 30 kr. á kíló eftir tæp tvö ár. Á sama tíma lækka aðrir liðir. Vegna hás gengis lækkar útflutningsverðmætið. Þetta segir Jón Kjartan Jónsson, framkvæmdastjóri fiskeldis Samherja, í samtali við Morgunblaðið. Hann segir nauðsynlegt að taka af allan vafa um þær tölur sem birtast í fréttatilkynningu frá Sæsilfri sl. fimmtudag. Orka á kílóvattstund í tveimur stórum landsstöðvum sem Oddeyri, dótturfélag Samherja, á og rekur hafa hækkað, eins og fram hafði komið í umræddri tilkynningu. Frú forseti. Hækkun á raforku er 45% í annarri af stóru stöðvum okkar og 21% í hinni milli áranna 2004 og 2005. Vill forseti rifja upp hvað hæstv. iðnaðarráðherra sagði hér í umræðunum um það mál sem hér er verið að ræða? Þá fullyrti hæstv. iðnaðarráðherra, að mig minnir, að verið væri að tala um kannski 4% hækkun og vildi þá meina að fiskeldisstöðvarnar nytu áfram lágs orkuverðs þannig að þetta væri ekki satt. Og lét fyllilega að því liggja, að mig minnir, að þessir aðilar væru að fara með ósatt mál. Hér stendur í frétt Morgunblaðsins 25. janúar 2005, með leyfi forseta: „„Hækkunin á raforku er 45% í annarri af stóru stöðvunum okkar og 21% í hinni, milli áranna 2004 og 2005. Vegið meðaltal miðað við notkun beggja þessara stöðva er 31% hækkun. Samtals er hækkunin milli ára um tíu milljónir eins og fram hefur komið. Í lok samningstíma okkar vegna þessara landstöðva við Landsvirkjun, í árslok 2007, má að óbreyttu búast við verulegri verðhækkun raforku til sömu stöðva. Ég sem framkvæmdastjóri fiskeldis Samherja get einungis áréttað að þær tölur sem frá okkur bárust eru réttar. Áhrif raforku á kostnað við fiskeldi verður hver og einn að meta. Undanfarin ár hefur verið mikil framleiðniaukning í öllu fiskeldi Oddeyrar. Markmið okkar hefur verið að framleiða fisk í landstöðvum, hvort heldur er seiði til sjóeldis eða annan fisk til manneldis, á um 200 kr. kg óslægt. Það er ótvírætt að raforkukostnaðurinn hefur hækkað og það veldur okkur verulegum erfiðleikum. Hækkun gengis íslensku krónunnar hefur gert okkur enn erfiðara fyrir, en saman eru það þessir tveir þættir þeir stærstu, sem knýja okkur til að hætta laxeldinu,“ segir Jón Kjartan Jónsson.“ Hverjar voru meginástæður fyrir hækkuðu gengi íslensku krónunnar? Hverjar voru þær, frú forseti? Hvað sagði þáverandi seðlabankastjóri, Birgir Ísleifur Gunnarsson, í Viðskiptablaðinu 8. desember sl.? Jú, meginástæðan fyrir hækkun gengis krónunnar og hækkun stýrivaxtanna eru stóriðjuframkvæmdirnar. Ruðningsáhrif þeirra koma fram í fiskeldinu, í laxeldinu í Mjóafirði, í laxeldinu hjá Íslandslaxi og Stað í Grindavík. Þetta er verðið sem álæði iðnaðarráðherra kallar á, fórnirnar sem álæði iðnaðarráðherra heimtar. Svör iðnaðarráðherra í þinginu á dögunum hvað þetta mál varðaði voru með ólíkindum og ég vil gjarnan ef iðnaðarráðherra á eftir að taka til máls í þessu máli að hæstv. iðnaðarráðherra rifji upp hvað hún sagði þegar orkuverð til laxeldisstöðvanna var til umræðu. Ég man ekki betur en hún léti að því liggja að bæði þeir hv. þingmenn sem áttu orðastað við ráðherrann og einnig aðilar umrædds fyrirtækis sem vitnað var í, að þeir færu með ósannindi. Að ráðherrann væri með allt aðrar tölur sem væru réttar. Það væri fróðlegt að hæstv. iðnaðarráðherra rifjaði upp hvað hún sagði þegar samkeppnisstaða var rædd, raforkuverð til laxeldisstöðva í Mjóafirði. Frú forseti. Án þess að ég vilji gera lítið úr hæstv. iðnaðarráðherra, meira en nauðsyn er, þá trúi ég betur orðum þeirra manna sem ég vitna hér til en hæstv. iðnaðarráðherra sagði að færu ekki með rétt mál. Ég verð að segja það. Við getum áfram, og ég held að það sé nauðsynlegt að við rifjum upp fleiri umsagnir atvinnulífsins hvað þetta ástand varðar. Í Morgunblaðinu 15. nóvember árið 2005, um sjávarútveginn, býsnast formaður Samtaka fiskvinnslu án útgerðar, yfir vaxtahækkunum Seðlabankans því að hækkun stýrivaxta Seðlabankans leiðir til hærra gengis og hærri vaxta á markaði. En í ræðu á aðalfundi samtakanna um helgina sagði Óskar Þór Karlsson, formaður Samtaka fiskvinnslu án útgerðar, með leyfi forseta: „Sjávarútvegurinn býr nú við afleit rekstrarskilyrði vegna þess að gengi krónunnar er allt of hátt. Sama gildir auðvitað um önnur íslensk fyrirtæki sem fá tekjur sínar í erlendri mynt eða keppa við innfluttar vörur. Þrátt fyrir miklar framfarir og framlegðaraukningu í sjávarútvegi er alveg ljóst að núverandi gengi er algjörlega óbærilegt til lengdar fyrir bæði útgerð og fiskvinnslu ...“ Óskar ræddi síðan um vaxtahækkanir Seðlabankans og sagði svo: „Ég kemst ekki hjá því að víkja aðeins að því sem mestu veldur, sem eru hinar miklu vaxtahækkanir Seðlabankans með tilheyrandi miklum vaxtamun gagnvart útlöndum og síðan aðgerðarleysi stjórnvalda gagnvart því að bregðast við. Þessar vaxtahækkanir bankans eru umdeilanlegar svo ekki sé meira sagt. Að minnsta kosti eru þær gagnrýndar hart af öllum talsmönnum útflutningsfyrirtækja og þær sæta vaxandi gagnrýni málsmetandi manna víða í þjóðfélaginu. Það verður að segjast eins og er að það er í rauninni erfitt að botna nokkuð í þeim ósköpum sem eiga sér nú stað í íslensku efnahagslífi og enginn virtist hafa séð fyrir. Breytingar á stýrivöxtum Seðlabanka, m.a. til þess að slá á verðbólgu, eins og er yfirlýstur tilgangur bankans er að vísu viðurkennt hagstjórnartæki um allan heim. En hér á Íslandi ríkja hins vegar aðstæður sem eru að mörgu leyti mjög frábrugðnar þeim sem gilda annars staðar í margfalt stærri hagkerfum. Aðstæður hér eru svo sérstakar að vaxtahækkanir Seðlabanka Íslands hafa hér öfug áhrif við það sem þeim er ætlað. Þær hafa ekki minnkað eftirspurn heldur þvert á móti a.m.k. hingað til aukið hana. Gengið hefur hækkað upp úr öllu valdi, gjaldeyrisinnflæði er meira en nokkru sinni fyrr og við erum að slá met í viðskiptahalla og skuldasöfnun. Og það er eðlilegt að á hugann leiti áleitnar spurningar. Þarf ekki að borga allt þetta fé til baka í erlendum gjaldeyri og það stórar fjárhæðir jafnvel fyrr en síðar?“ Er það nema von, frú forseti, að Óskar Þór Karlsson spyrji, þegar erlendar skuldir þjóðarbúsins á þessu ári verða einhvers staðar í kringum 150 milljarðar króna? „Og verður þá allur sá gjaldeyrir til reiðu? Hvaðan á að taka hann eða á þá bara að halda áfram að slá erlend lán? Við Íslendingar erum nú þegar orðnir heimsmethafar í skuldasöfnun og svigrúmið til frekari skuldsetningar hlýtur að vera orðið þröngt. Hvar endar þetta? Allt þetta fjármagn, stórfelldur viðskiptahalli og þensla, ásamt miklum hækkunum á húsnæði sem mælist til hækkunar í neysluvísitölunni veldur því síðan að hér mælist verðbólga þrátt fyrir að gengi krónunnar hafi styrkst um 16% á einu ári og var gengið þó of hátt áður! Það ætti þvert á móti að ríkja hér verðhjöðnun ef allt væri með felldu og reyndar er hún að nokkru til staðar.“ Óskar hélt áfram að ræða gengismálin og sagði: „En hvaða vit er í því að gera sjávarútveginn, útflutningsgreinar og raunar meira og minna alla landsbyggðina að fórnarlambi þessara aðstæðna sem ríkja hér, aðallega á suðvesturhorninu og rangra viðbragða Seðlabankans við þeim, sem bregst við þensluverðbólgu og eignahækkunum með því að handstýra genginu upp í hæstu hæðir með vaxtahækkunum.“ Frú forseti. Það er von að menn fárist yfir Seðlabankanum en hann er einungis að bregðast við þeim efnahagsaðgerðum sem ríkisstjórnin sjálf stendur fyrir og verður standa sína plikt við að halda verðbólgunni niðri. Það eina sem hann getur gert er að hækka vexti sem gerir það sýnilega gagnvart þessum atvinnuvegi og birtist í háu gengi og háum vöxtum. „Þetta er ekkert annað en hreinræktuð falsgengisstefna,“ - segir Óskar - „sem bankinn rekur og hún ógnar fjármálalegum stöðugleika og þrengir svo mjög að fyrirtækjum, að mörg þeirra hafa nú þegar lagt upp laupana og þau fyrirtæki flýja úr landi sem það mögulega geta. Og við spyrjum hvað um hlutverk stjórnvalda sem láta þetta ganga fram að því er virðist afskiptalaust. Hafa þau enga stjórn á efnahagsmálum lengur? Bera þau ekki ábyrgð? Auðvitað er slíkri spurningu svarað játandi, auðvitað bera stjórnvöld mesta ábyrgð og þau hafa ýmsa möguleika til þess að bregðast við. Spurningin er sú til hvaða aðgerða þau hyggjast grípa og þeirri spurningu hljótum við að beina til hæstvirts sjávarútvegsráðherra. Því eftir því sem þetta ástand varir lengur eykst stöðug hættan á því að allur almenningur þurfi að lokum að súpa harkalega seyðið af þessu í verulegu bakslagi og rýrnum kaupmáttar. Auðvitað leiðréttist gengi krónunnar að lokum, en það hefur nú þegar orðið mikill skaði og hann verður miklu meiri, haldi fram sem horfir. Og það tekur sinn tíma að vinna upp slíkan skaða og hann verður aldrei að fullu bættur. En það gæti tekið enn þá lengri tíma að byggja upp að nýju það nauðsynlega trúnaðartraust, sem brestur við slíkar aðstæður, en þarf auðvitað að ríkja milli stjórnvalda og atvinnufyrirtækjanna í landinu. Við hljótum því að gera þá kröfu til stjórnvalda að þau taki á þessum málum af ábyrgð og festu, en fljóti ekki sofandi að feigðarósi,“ sagði Óskar Þór Karlsson sem er formaður Samtaka fiskvinnslu án útgerðar. Við sem höfum heyrt yfirlýsingar hæstv. sjávarútvegsráðherra og hann var einmitt á þessum fundi og ég heyrði hann flytja ræðu. Þar taldi hann að ekkert annað væri í kortunum en að bíða þangað til yfirstandandi stóriðjuframkvæmdum lyki fyrir austan og við Grundartanga en þá yrði gefið svigrúm, þá yrði gert hlé. Þá fengi gengi krónunnar og samkeppnishæfni útflutningsatvinnugreinanna svigrúm. Hvað ætli hæstv. sjávarútvegsráðherra segi nú þegar verið er að boða stórauknar álversframkvæmdir sem viðhalda því ógnarástandi gagnvart atvinnulífinu sem nú er. Ráðherra keyrir hér inn af ósvífni og hörku frumvarp sem heimilar ráðherra að veita aukin leyfi til rannsókna og virkjunar á fallvötnum landsins til að standa undir þeirri álversstefnu sem hefur þessar gríðarlega slæmu afleiðingar sem ég hef hér rakið. Frú forseti. Þetta er með ólíkindum. Ég staðfestist í þeirri trú að stjórnvöld séu í einhverjum fílabeinsturni og viti ekki hvað er að gerast í samfélaginu. Ég er hér t.d. með tölur frá Samtökum ferðaþjónustunnar sem hafa bent á hina erfiðu stöðu sína og áhrif gengisins á afkomumöguleika þeirrar þjónustu og ef við lítum á gengið og hvernig það hefur breyst vegna þessara stóriðjuframkvæmda þá var ferð sem kostaði 100 þús. ísl. kr. haustið 2002 verðlögð á 1.136 dollara. Ef hafa ætti sama krónugildi í íslenskum krónum í dag kostaði hún 1.627 dollara sem er 43,3% hækkun frá 2002–2005. Ferð sem aðili í Bandaríkjunum vildi kaupa til Íslands og kostaði 100 þús. kr. haustið 2002 stæði í sömu upphæð árið 2005. Nú er ekki svo að tilkostnaður í ferðaþjónustu á Íslandi hafi ekki breyst, hann hefur líka hækkað. Þannig að ferðaþjónustuaðilinn þyrfti frekar að fá meira fyrir ferðina nú en þá. En aðeins dollarahækkunin ein hefur látið þessa 100 þús. kr. ferð hækka um 43,3% fyrir þann erlenda aðila sem hingað vildi koma. Það er ekkert svigrúm innan ferðaþjónustunnar til að sækja þessa hækkun. Sama ferð hafði hækkað um 21,5% í pundum þegar þetta var gefið út í haust. Það getur hafa breyst eitthvað síðan en það hefur þá verið í aðra átt. Afleiðingar af stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar leika ferðaþjónustuna afar grátt. Ég hef ekki trú á því að ferðaþjónustan eigi gott með að standa undir slíku, enda sýna tölur þessa árs um ferðamenn til landsins að þær hafa nánast staðið í stað. Aukningin hafði verið mikil á undanförnum árum en virðist nú að mestu standa í stað. Tekjur af erlendum ferðamönnum virðast líka standa í stað eða aukast mjög lítið en höfðu aukist verulega á undanförnum árum. Hvernig ætti líka annað að vera þegar gengið hefur breyst um 20–30% á tveggja til þriggja ára tímabili? Það gefur augaleið að samkeppnisstaða ferðaþjónustunnar er alveg afleit. Á að fórna ferðaþjónustunni, einum stærsta atvinnuvegi þjóðarinnar, á altari stóriðju og álbræðslna hæstv. iðnaðarráðherra? Það er dapurt, frú forseti. Samtök ferðaþjónustunnar, aðilar í ferðaþjónustu, komu einmitt á fund samgöngunefndar í haust við afgreiðslu fjárlaga þar sem fulltrúar samtakanna gerðu okkur grein fyrir hver staða þess atvinnuvegar væri. Þeir sögðu að nógu bölvað hafi það ár verið því að verð þurfi að gefa út a.m.k. með árs fyrirvara á erlendum mörkuðum og bættu svo við að þeir yrðu að vera búnir að gefa út verð fyrir ferðir á næsta ári, 2006 sem þá var fram undan og reyndar 2007, og yrði gengið óbreytt gætu þeir ekki hækkað innlent verð þrátt fyrir að tilkostnaður hafi í sjálfu sér vaxið. Laun hafa hækkað og ýmis annar kostnaður. Raforkan hefur hækkað, raforkukostnaður leikur ferðaþjónustuna mjög grátt, því að borga verður miklu hærra raforkuverð af húsum sem nýtt eru undir ferðaþjónustu en t.d. af íbúðarhúsum. Það er því ekki eitt, það er allt þegar iðnaðarráðherra níðist á ferðaþjónustunni. Fulltrúar Samtaka ferðaþjónustunnar lýstu því yfir að þetta væri stórhættulegt fyrir atvinnugreinina, ekki aðeins skammtímaáhrifin heldur líka langtímaáhrifin því að stórir markaðsaðilar, tengiaðilar sem hafa haft milligöngu um að útvega viðskipti í ferðamálum væru að segja upp samningum og hætta vegna þess að það ástand sem hér ríkti í gengismálum væri algjörlega út í hött. Það væri engin leið að stíla viðskipti sín upp á samstarf við svona aðila. Þeir lýstu verulegum áhyggjum. Ég man þegar ég spurði í nefndinni: Hvað ef ríkisstjórnin verður svo ógæfusöm að halda áfram á þessari stóriðjubraut? Þá voru þeir ekkert að draga dul á það, fulltrúarnir sem hingað komu frá Samtökum ferðaþjónustunnar, þeir báðu bara guð að hjálpa sér. Þessum atvinnuvegi væri hreinlega fórnað ef svo héldi áfram. Fórn sem hæstv. iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins virðist vera reiðubúin að færa með því að auglýsa enn fleiri álver hér. Viðhalda enn þessum ruðningsáhrifum, þessu háa gengi og skertu og alvarlegu samkeppnisstöðu sem ferðaþjónustunni stendur frammi fyrir. Af því að ég sá einhvers staðar í tölvupósti að halda á ráðstefnu á morgun, svona gloríuráðstefnu um ágæti áliðnaðarins, þá vil ég þá segja, frú forseti, að álverksmiðja við þær kringumstæður þar sem rafmagn yrði selt á eðlilegu verði en almennir raforkunotendur ekki látnir greiða það niður getur vel komið til greina til að auka fjölbreytni atvinnulífsins en að ætla að steypa allt atvinnulífið í álver á niðurgreiddu rafmagni finnst mér alveg með ólíkindum. En Samtök atvinnulífsins eru einmitt aðilar að þessari álráðstefnu sem halda á á morgun, að ég held, eða einhvern tímann á næstunni og mér er spurn: Hvað munu þau segja? Hvernig munu Samtök atvinnulífsins flytja þann boðskap sem ég hef verið að lesa hér upp frá samtökum útgerðar, fiskvinnslu, verkalýðshreyfingarinnar, t.d. á Vestfjörðum, frá ferðaþjónustunni, inn á þennan fund? Ætla Samtök atvinnulífsins að hrópa áfram: Hallelúja, hósíanna fyrir aukinni álframleiðslu í landinu? Frú forseti. Mig minnir að Samtök iðnaðarins hafi gengist fyrir einhverri ráðstefnu sem bar heitið „Framtíðin er í okkar höndum“, stefnumót stjórnmálamanna, starfsmanna hátæknifyrirtækja og háskólanema, sem haldin var mánudaginn 16. janúar sl. Ég er hér með eitt ágætt erindi sem þar var haldið af einum frummælandanum, Hilmari V. Péturssyni, forstjóra CCP, um möguleika í þeirri nýsköpun sem hann stóð í. Hann var ekki að veifa áltúrbínum þegar hann kynnti sitt mál. Nei, frú forseti, hann veifaði myndum af mestu náttúruperlum Íslands sem hann notaði til kynningar á starfsemi sinni úti um heim. Það voru myndirnar sem hann notaði til að kynna starfsemi sína þar. Náttúruperlur sem hæstv. iðnaðarráðherra vill sökkva. Það var kynningarefni á ráðstefnu Samtaka iðnaðarins sem hafði yfirskriftina „Framtíðin er í okkar höndum“, áskorun til ríkisstjórnarinnar. Frú forseti. Það eru þessar myndir af ósnortinni náttúru, af þeim stöðum sem hæstv. iðnaðarráðherra beitir nú öllu sínu afli til að sökkva sem notaðar voru sem kynningarefni á ráðstefnunni „Framtíðin er í okkar höndum“ áskorun til ríkisstjórnarinnar. Mér þætti gaman að vita hvernig Samtök iðnaðarins ætla sér á morgun eða hvenær sem ráðstefnan verður um álglýjuna að túlka skilaboð ráðstefnunnar sem haldin var um hátæknigreinar í iðnaði og möguleika þeirra. Ég man ekki betur en að einmitt þessi ágæti fyrirlesari hafi sagt að að hans mati vildi fólk ekki fleiri álver. Það vildi ekki vinnu í fleiri álverum og ekki gæti störfum í fjármálageiranum eða í bönkunum stöðugt fjölgað en í þeirri atvinnugrein sem hann væri að kynna þarna væri möguleiki á háum launum og líka atvinnugrein sem krefðist menntunar. Hann notaði einmitt þessar myndir um íslenska náttúru sem kynningarefni þegar hann var að leggja áherslu á möguleika síns fyrirtækis. Mér þætti fróðlegt að vita hvernig þessum þætti verður gerð skil eða hvernig hæstv. iðnaðarráðherra ætlar að bregðast við þessu ákalli, áskorun til ríkisstjórnarinnar um að gefa þessum atvinnugreinum svigrúm. Samkvæmt síðustu yfirlýsingu hæstv. iðnaðarráðherra um fjölgun álvera er ekki að sjá að það eigi að gefa þessum atvinnugreinum svigrúm enda kom það rækilega fram á þessari ráðstefnu að aukinn áliðnaður og aukin stóriðja gerir ekkert annað en að skerða möguleika og jafnvel útiloka einstaka þætti í hátækniiðnaði hér á landi, enda hefur þetta allt komið fram áður, en hæstv. iðnaðarráðherra lokar eyrunum fyrir þessum þáttum. Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar að hæstv. iðnaðarráðherra viti ekkert hvað er að gerast úti um land. Mig langar til að lesa hér tölvupóst, bréf sem við fengum einmitt um stöðu þessara atvinnugreina. Hér er grein sem birtist í Morgunbaðinu 10. nóvember 2005 eftir Ómar Garðarsson en þar er viðtal við Berg Elías Ágústsson, bæjarstjóra í Vestmannaeyjum. Yfirskriftin er: „Gagnrýnir stjórnvöld fyrir skilningsleysi á stöðu útflutningsgreina“ og „Keyra sjávarbyggðir í kaf“, með leyfi forseta: „Hátt gengi íslensku krónunnar hefur smám saman verið að draga tennurnar úr íslenskum útflutningsgreinum og ferðaþjónustu án þess að nokkuð sé aðhafst. Bergur Elías Ágústsson, bæjarstjóri í Vestmannaeyjum, segir að nú sé nóg komið og þetta sé enn eitt dæmið um skilningsleysi stjórnvalda á stöðu útflutningsgreina og aðför þeirra gegn landsbyggðinni sem aldrei ætli að linna.“ - Bergur segir þetta þegar nýkomin var hækkun á stýrivöxtum. - „Bergur segir þetta ekki aðeins koma niður á útgerð og fiskvinnslu í Vestmannaeyjum heldur allri þjónustu. Gæti svo farið að bæjarsjóður yrði að horfa upp á 5% til 7% lækkun útsvarstekna sinna.“ Undir millifyrirsögninni „Sjávarplássum blæðir út“ segir, með leyfi forseta: „„Já, nú er nóg komið og miklu meira en það,“ sagði Bergur. „Á meðan okkur og öðrum sjávarplássum blæðir út eru önnur svæði að hala inn meira fjármagn en áður hefur sést í sögu íslenska lýðveldisins. Það er einfaldlega þannig að ef efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar helst óbreytt og gengismál verða eins á næstu missirum munu sjávarbyggðirnar bíða afhroð. Það er vegna þess að það gengur ekki upp að vinna fiskinn með því skilaverði sem við sjáum í dag. Þetta gerist þrátt fyrir sögulegt hámark í verði á fiskafurðum í erlendri mynt og m.a.s. Norðmenn græða á sinni fiskvinnslu. Við höfum séð það undanfarið að rækjuverksmiðjur eru að loka vegna þessa hver á fætur annarri og fyrirtæki í landvinnslu eru farin að draga saman í vinnslu. Og fyrr en síðar kemur að okkur hérna í Vestmannaeyjum,“ segir hann.“ Undir millifyrirsögninni „Ekkert bólar á aðgerðum“ segir, með leyfi forseta: „Bergur sagði ljóst að stjórnvöld ætluðu að horfa framhjá vandanum og ekkert bólaði á aðgerðum til að koma til móts við fyrirtæki og sjávarbyggðir sem margar hverjar stæðu nú á tímamótum. „Ég nenni ekki að telja upp þau störf hjá hinu opinbera sem héðan hafa horfið og þann kvóta sem ríkisstjórnin hefur tekið af okkur. Það verður gaman að ræða þetta við þingmenn þegar og ef þeir koma,“ sagði Bergur og vísar til þess að þingmenn Suðurkjördæmis hafi enn ekki“ - þegar þetta er skrifað - „náð að heimsækja Vestmannaeyjar á þessu hausti þrátt fyrir góðan vilja. „Sérðu eitthvað til ráða?“ - spyr blaðamaðurinn. „Tvímælalaust. Það á að flytja stofnanir sem tengjast sjávarútvegi frá Reykjavík til staða eins og Vestmannaeyja,“ sagði Bergur og nefndi sem dæmi Hafrannsóknastofnun og Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins.“ Þessu næst spyr blaðamaður, með leyfi forseta: „Er eitthvað hægt að gera til að breyta genginu?“ Og Bergur svarar, með leyfi forseta: „Það er nú þannig að ekki verður bæði haldið og sleppt í gengismálum. Ríkisstjórnin hefur ekki sýnt nokkurn vilja til að draga úr útgjöldum ríkisins og beinir síðan þeim tilmælum til sveitarfélaga að draga úr framkvæmdum. Innflutningur hefur heldur aldrei verið meiri og það er kannski eitthvað sem allir eiga að lifa á? Annars má benda á álframleiðendur á Íslandi sem njóta sérstakra kjara þar sem raforkuverð miðast við heimsmarkaðsverð á áli. Ekki hafa sjávarbyggðirnar þessa vörn.“ Og greininni lýkur svo, með leyfi forseta: „Bergur sagði að svo væru menn hissa á því að hér væru erfiðleikar og menn ekki hressir með stöðuna. Þetta vilja þeir ekki tala um og benda á hagsæld sem er fyrir suma en aðra ekki. Það hlýtur að vera hlutverk stjórnvalda að verja sjávarbyggðir eins og aðrar byggðir nema það sé markviss stefna að draga tennurnar hægt og rólega úr fólki sem þar býr. Að vísu er talað og talað og fyrirheitin yfirleitt góð en vandamálið er að ekkert gerist. Satt best að segja á ég erfitt með að trúa því að frá okkur hafi verið teknar varanlegar heimildir fyrir einn milljarð króna á síðasta ári, loftskeytastöðin lögð niður og um leið störf sem þar voru. Í staðinn fáum við reyndar nokkur fiskistofustörf sem við erum í raun að borga sjálf í gegnum auðlindagjaldið. Staðreyndin er sú að staðan hér væri í heildina mun betri ef við hefðum fengið að vera í friði til að bjarga okkur sjálf og verið laus við þessar endurteknu náttúruhamfarir af mannavöldum. Bergur sagði að þetta hefði ekki aðeins áhrif á sjávarútveginn, þetta snerti alla þætti samfélagsins í Vestmannaeyjum. „Þetta kemur niður á öllu bæjarfélaginu, sjómönnum og öðru launafólki, þjónustu og verslun og líka bæjarsjóði því útsvarstekjur verða 5% til 7% lægri nú en í fyrra. Munar um minna fyrir bæjarfélag sem okkar. Ég veit ekki hvar við værum stödd ef við hefðum ekki þessi öflugu sjávarútvegsfyrirtæki sem er stjórnað af bæði djörfung og dug. Bæjaryfirvöld munu standa við bakið á þeim og þau við bakið á okkur því við erum samfélag sem mun ekki láta kveða sig í kútinn.““ Engu að síður bendir bæjarstjórinn í Vestmannaeyjum á að sú gengisþróun sem nú er geti orðið þessu bæjarfélagi afar, afar þung í skauti. Hann bendir á að álverksmiðjurnar og álbræðslurnar virðist njóta sérkjara, bæði hvað varðar raforkuverð, grunnverð, og síðan að það skuli vera tengt álverðinu, en sjávarútvegurinn verði að taka þetta á sig allt saman. Frú forseti. Þetta er því mjög alvarlegt mál. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum tekið á þessum málum af mikilli alvöru. Við höfum ítrekað sent frá okkur ályktanir um að nú verði sett stopp á stóriðjuframkvæmdir í bili og atvinnulífinu gefin tök á að jafna sig. Ég leyfi mér að minna á ályktun sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sendi frá sér 18. maí 2005 þegar veruleg ruðningsáhrif þessarar stóriðjustefnu voru að koma fram, þegar verið var að loka fyrirtækjum á Vestfjörðum, fyrir austan og á Norðurlandi vegna hás gengis krónunnar. Þá sendi þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs frá sér yfirlýsingu sem stjórnvöld hefðu betur tekið til greina. Yfirskriftin er: „Öllum frekari stóriðjuskuldbindingum frestað fram yfir næstu alþingiskosningar.“ Þar leggjum við til að ákvörðun um að undirbúa frekari stóriðjuframkvæmdir en þá voru í gangi verði frestað, með leyfi forseta: „Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs varar mjög alvarlega við því að áfram verði haldið á braut óheftrar stóriðju í landinu. Valgerður Sverrisdóttir iðnaðarráðherra fullyrðir í fjölmiðlum að tekið verði jákvætt í beiðni Alcoa um að reisa álver á Norðurlandi þegar framkvæmdum lýkur fyrir austan. Undirrituð hefur verið yfirlýsing um undirbúning álvers í Helguvík auk þess sem Alcan hefur í hyggju að stækka enn álverið í Straumsvík. Hömlulaus útþensla stóriðju blasir því við og er kynt undir þessari þróun af hálfu ríkisstjórnarinnar. Verði framhald á stóriðjuframkvæmdum eins og nú er stefnt að munu ruðningsáhrifin gagnvart öðru atvinnulífi verða enn alvarlegri en þegar er orðið. Þingflokkur VG telur löngu tímabært að staldra við og spyrja grundvallarspurninga. Eru Íslendingar tilbúnir að færa ótakmarkaðar fórnir fyrir frekari uppbyggingu stóriðju í landinu? Ætla landsmenn að fórna enn fleiri náttúruperlum fyrir orkusölu til mengandi þungaiðnaðar? Hvar ætla landsmenn að fá orku fyrir vaxandi orkuþörf íslenskra heimila og almenns atvinnulífs á komandi árum? Hvað með vetnisvæðingu Íslands þegar búið verður að binda orku í samningum til áratuga við erlend stóriðjufyrirtæki? Er ekki eftirsóknarverðara að byggja íslenskt atvinnulíf upp á fjölbreytni í stað einsleitrar stóriðju með stórfelldum neikvæðum áhrifum á annað atvinnulíf eins og dæmin sanna? Eru Íslendingar tilbúnir að afhenda orkuauðlindir sínar áfram á útsöluverði? Vinstri hreyfingin – grænt framboð leggur til öflugan valkost í atvinnumálum þjóðarinnar, sem byggir á hugviti og þekkingu, þar sem sjálfbær þróun er höfð að leiðarljósi. Þingflokkur VG leggur til að öllum viðræðum vegna frekari stóriðjuframkvæmda verði frestað fram yfir næstu alþingiskosningar svo að þjóðinni gefist færi á almennri umræðu áður en frekari óafturkræf skref yrðu tekin.“ Þessa yfirlýsingu sendum við frá okkur í maí 2005 vegna þeirrar umræðu sem þá var. Sem dæmi um það hve lítil tengsl ríkisstjórnin hefur við íslenskt atvinnulíf, íslenskt samfélag, hefur hún haldið áfram á þeirri braut sem við þarna vörum við. Farið var í að þrýsta sveitarfélögunum á Norðurlandi og Alcoa og iðnaðarráðuneytinu saman til að finna val á stað fyrir álver á Norðurlandi. Ég er viss um að sveitarfélögin hefðu heldur viljað að þeim fjármunum sem ætlaðir eru í þá undirbúningsvinnu, þeim fjármunum sem ráðherra vill fá nú heimild til að ráðstafa eða binda í rannsóknum og virkjunarkostum í Skjálfandafljóti eða jökulvötnunum í Skagafirði yrði varið í annað. Ég er viss um að ef fólkið stæði frammi fyrir því vali mundi það velja að fá þessa peninga til að byggja upp annað atvinnulíf en að byggja upp stórvirkjanir fyrir álver. En þessi valkostur hefur aldrei verið í boði, samanber þvingunarráðstafanirnar gagnvart Austfirðingum sem ég greindi frá og vitnaði til - og komu svo rækilega fram í viðtali sem var tekið við ungan mann sem bjó fyrir austan á þessum tíma. Það var ekki gefið neitt val. Það mætti halda að álverksmiðjurnar séu komnar með ríkisstjórnina í einhverja heljargreip, að ríkisstjórnin og einstakir ráðherrar geti ekki hugsað heila hugsun vegna þess að hinir erlendu álrisar séu komnir með slíkt kverkatak á ráðherra þessarar ríkisstjórnar að það eina sem komist að í þeirra hugskoti sé að þeir verði að beygja sig undir kröfur álrisanna. Hvað um það, frú forseti. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur ítrekað lagt til að þessu verði frestað. Við fluttum, frú forseti, tillögu til þingsályktunar um aðgerðir til að endurheimta efnahagslegan stöðugleika, sem einmitt var talið svo brýnt vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar í stóriðjumálum, efnahagskerfið væri að fara yfir um vegna þess, eins og ég hef verið að lýsa í ályktunum. Við lögðum þá þingsályktunartillögu fram sem ég mun fara yfir, þær efnahagslegu forsendur sem þar eru. Áður en ég kem að því væri kannski rétt að rifja upp leiðara Morgunblaðsins. Það er nefnilega svo að áður hafa birst skynsamlegir leiðarar í Morgunblaðinu einmitt um stóriðjumálin og höfum við gjarnan viljað að yrði meira hlýtt á það blað en sennilega er það þannig að ríkisstjórnin í sínum fílabeinsturni les það ekki. Sunnudaginn 20. mars 2005 birtist ritstjórnargrein með yfirskriftinni Stóriðjustefna á tímamótum. Þar segir, með leyfi forseta: „Morgunblaðið sagði frá því í gær að fimm alþjóðleg álfyrirtæki sýndu því áhuga að reisa álver á Norðurlandi. Jafnframt var frá því greint að nú væru uppi hugmyndir um að reisa ekki eitt stórt álver með 350–400 þúsund tonna framleiðslugetu, eins og hingað til hefur verið rætt, heldur tvö smærri með 150–200 þúsund tonna framleiðslugetu. Til skoðunar er að reisa annars vegar álver í Skagafirði eða á Skagaströnd og hins vegar við Húsavík.“ Hugsið ykkur hvaða umhverfi fólkið á þessum svæðum má búast við út frá geðþóttaákvörðunum eða geðþóttaumræðutillögum ríkisstjórnarinnar og frá hæstv. iðnaðarráðherra í þessum málum, að halda þessum samfélögum stöðugt í einhverri gíslingu. Og áfram segir í leiðaranum, með leyfi forseta: „Fram kom í frétt Morgunblaðsins að rætt væri um að afla orku til álvers í Þingeyjarsýslum t.d. með virkjun Skjálfandafljóts og með gufuafli frá Þeistareykjum, Kröflu og Bjarnarflagi. Í Skagafirði væri hins vegar rætt um Skatastaða- og Villinganesvirkjanir, en þar vildu heimamenn nýta orkuna í héraði og væru andvígir því að senda hana austur yfir Tröllaskaga. Á iðnþingi Samtaka iðnaðarins í fyrradag vék Valgerður Sverrisdóttir, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, að því hversu vel hefði gengið að laða stóriðjufyrirtæki til Íslands. Hún sagði m.a. í ræðu sinni: „Við Íslendingar stöndum á tímamótum í þróun orkufreks iðnaðar. Eftir áralangan aðdraganda og þrotlausa vinnu við að finna leiðir til að nýta orkulindir landsins til atvinnuuppbyggingar er nú svo komið að færri komast að en vilja. Umfangsmikil markaðsvinna á síðasta áratug við að vekja athygli erlendra fjárfesta á ágæti landsins til þess að reisa hér orkufrekan iðnað hefur skilað sér á undraverðan hátt, þannig að nú er talað um Ísland sem best varðveitta leyndarmálið í Evrópu meðal álframleiðenda og er þá vitnað til þess hve aðstaða hér á landi er góð fyrir þess háttar framleiðslu.““ - Segir hæstv. iðnaðarráðherra sem vitnað er til í leiðara Morgunblaðsins. Já, frú forseti, það er nú svo. Best varðveitta leyndarmálið í Evrópu er hér. En staðreyndin er sú að álfyrirtækin eru að loka hverju álverinu á fætur öðru í Evrópu þannig að innan skamms má búast við því að þau verði sárafá eða ekkert, engin álver í Evrópu vegna þess að verið er að loka þeim. Og af hvaða ástæðum? Jú, m.a. af umhverfisástæðum. Einnig hefur markaðurinn fyrir ál dregist saman og nærvera markaðarins hefur gert hagkvæmni þeirra lélegri en jafnframt verða þau stöðugt óvinsælli í umhverfi þessara ríkja. Þá er Ísland einmitt best varðveitta leyndarmál og þar er iðnaðarráðherra sem á það sem sinn æðsta draum að álvæða Ísland. Áfram segir í leiðaranum: „Ráðherra benti á að nú væru framleidd hér 268 þúsund tonn af áli í tveimur álverum. Fyrir lok þessa áratugar mundi sú framleiðsla þrefaldast og verða 760 þúsund tonn á ári. „Þetta er stórt stökk á stuttum tíma en verður að skoðast í ljósi þeirrar stefnu sem mörkuð var á sjötta áratugnum …“ - Sjötta áratugnum, já, það er svo langt síðan. Þessi stefna sem mörkuð var á sjötta áratugnum, einhver mundi nú segja að menn væru staddir í fortíðinni, að hér væri enn verið að framfylgja atvinnustefnu sem var mörkuð á sjötta áratugnum. Er það ekki rétt í lok Stalíntímans í Rússlandi? Stalín var einmitt með þá atvinnuuppbyggingu að vera með eina verksmiðju í hverju héraði, var það ekki? Stóra verksmiðju hér, aðra þar til að framleiða karporatora í bíla. Ein stór verksmiðja í hverju héraði, þetta var stalínísk atvinnuuppbygging sem framsóknarmenn virðast hafa aðhyllst. Hér er vitnað til að stefnan sem nú er verið að keyra hafi verið mörkuð á sjötta áratugnum. Og áfram segir í leiðaranum, með leyfi forseta, um þá stefnu ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum sem mörkuð var á sjötta áratugnum, stóriðjustefna sem við erum enn þá að súpa seyðið af: „… og var á stefnuskrá allra ríkisstjórna sem setið hafa síðan.“ - Ekki er ég viss um það. - „Það hefur tekið heil 50 ár að ná þessum árangri og endurspeglast hann hvað best í því að nú þegar hafa sex heimsþekkt álfyrirtæki sýnt áhuga á að fjárfesta í nýjum álverum á Íslandi á næstu árum,“ sagði iðnaðarráðherra.“ Og áfram segir í leiðaranum: „Í þessum málum er að ýmsu að hyggja. Það er rétt hjá Valgerði Sverrisdóttur að við stöndum á tímamótum í þróun orkufreks iðnaðar. Fullyrða má að tími stórvirkjana á hálendinu sé liðinn. Kárahnjúkavirkjun er væntanlega síðasta verkefnið af því tagi. Vaxandi andstaða er við að lengra verði gengið á Þjórsársvæðinu, eins og umræður þessa dagana um Norðlingaölduveitu og verndun Þjórsárvera sýna. Hins vegar má hugsa sér að afla orku til stóriðju með smærri virkjunum og þá e.t.v. ekki síst jarðvarmavirkjunum, sem oft hafa minni umhverfisáhrif en vatnsaflsvirkjanirnar. Smávirkjanir geta hins vegar verið jafnumdeildar út frá umhverfissjónarmiðum og stórvirkjanir. Það er t.d. engin sátt um virkjunarkosti í Skagafirði, m.a. vegna áhrifa á náttúruna og ferðaþjónustu, sem hefur verið að byggjast upp þar í héraðinu. Stóriðjustefnan, sem mótuð var hér á landi á sínum tíma, hafði það ekki síst að markmiði að nýta orkuna, sem býr í fallvötnunum, og skjóta fleiri stoðum undir atvinnulíf landsins. Nú er svo komið að frekari nýting vatnsorkunnar er orðin verulegum vandkvæðum bundin. Enn fremur má spyrja hvort brátt fari að verða komið nóg af álverum - hvort frekari fjölgun þeirra geti orðið til að gera íslenskt atvinnulíf einhæfara, fremur en fjölbreyttara, og að tekin sé óþörf áhætta með því að hafa þannig mörg egg í sömu körfu.“ Já. Þessi varnaðarorð í ritstjórnargrein Morgunblaðsins finnst mér að hæstv. iðnaðarráðherra hefði átt að lesa áður en gefnar voru yfirlýsingar um frekari álversframkvæmdir. Þarna bendir ritstjórn Morgunblaðsins á og tekur undir stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, áherslur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að staldra við. Er ekki komið nóg af álverum? segir í forustugrein Morgunblaðsins. Er ekki komið nóg af álverum? Og ritstjórinn spyr sig hvort frekari fjölgun þeirra geti orðið til þess að gera íslenskt atvinnulíf einhæfara, fremur en fjölbreyttara og tekin sé óþörf áhætta með því að hafa mörg egg í sömu körfu. Þetta er nákvæmlega það sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum sagt. Sú stefna sem hæstv. ríkisstjórn hefur markað og er nú að kynna og ítreka um enn aukna álframleiðslu jaðrar við að vera aðför að íslensku samfélagi, aðför að íslensku atvinnulífi, að við verðum hér ein álbræðsla með einhæfum störfum. Enda segir áfram í forustugrein Morgunblaðsins, með leyfi forseta: „Allt þetta þarf að vega og meta áður en lengra er gengið í uppbyggingu stóriðju. Það þarf líka að meta áhrif stóriðju á aðrar atvinnugreinar, til dæmis ferðaþjónustu. Og við þurfum að velta fyrir okkur hvort möguleikarnir liggi fremur í hátækniframleiðslu og upplýsingatækni en í verksmiðjuframleiðslu, en þetta var til umræðu á iðnþingi. Þar kom fram það markmið Samtaka upplýsingatæknifyrirtækja að upplýsingatækni verði meginstoð í verðmætasköpun og gjaldeyristekjum Íslands eftir aðeins fimm ár. Upplýsingatæknigeirinn þarf auðvitað að sýna að hann geti staðið við stóru orðin - minna varð úr miklum áformum hans í lok síðustu aldar en til stóð. En það má líka velta því fyrir sér hvaða möguleika sú atvinnugrein ætti ef hún nyti sömu fyrirgreiðslu og stuðnings stjórnvalda og stóriðjan.“ Frú forseti. Þetta var sagt 20. mars 2005. Þessi ritstjórnargrein Morgunblaðsins er alveg eins og töluð úr stefnuskrá Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Og ég velti fyrir mér að á morgun, eða er það ekki á morgun sem verið er að boða einhverja álglýjuráðstefnu, að því er mér hefur virst, um dásemd álbræðslu? Ég velti fyrir mér hvernig Samtök atvinnulífsins ætla að fara að því ef sú verður raunin að á þeirri ráðstefnu verði sú framleiðsla dásömuð enn meir. Mér finnst það sem kemur fram í þessari forustugrein Morgunblaðsins frá 20. mars 2005 vera alveg hárrétt. Ég vil spyrja hæstv. iðnaðarráðherra hvort hún hafi lesið þá forustugrein þar sem ritstjóri spyr hvort brátt verði ekki komið nóg af álverum, „hvort frekari fjölgun þeirra geti orðið til að gera íslenskt atvinnulíf einhæfara, fremur en fjölbreyttara, og að tekin sé óþörf áhætta með því að hafa þannig mörg egg í sömu körfu.“ Allt þetta þarf að vega og meta áður en lengra er gengið í uppbyggingu á stóriðju. Þá þarf líka að meta áhrif stóriðju á aðrar atvinnugreinar, t.d. ferðaþjónustu. Ég velti því fyrir mér þegar rætt verður nú um álglýjuna áfram, ef framhald verður á þeirri umræðu í ljósi yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um aukna álframleiðslu, ég velti því fyrir mér, hvað ætlar ferðaþjónustan að segja? Ætlar hún að sitja þegjandi undir því eða er hún orðin svo veik að hún getur ekki risið neitt upp til varnar ef hér á að fjölga álverksmiðjum og álbræðslum, gengisstaðan verður óbreytt og ruðningsáhrifin og stóriðjustefnan eiga að halda áfram? En frumvarpið sem ríkisstjórnin og iðnaðarráðherra er að þrælast á að koma í gegn, um heimildir til aukinna rannsóknarleyfa í virkjunum vatnsfalla, miðar að því. Ég minnist þess þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir frumvarpinu sagði hún einmitt að eins og staðan væri nú tregðuðust orkufyrirtækin við að fara út í frekari rannsóknir til vatnsaflsvirkjana vegna þess að rýmri lagaheimildir vantaði og þetta væri farið að standa frekari þróun eða frekari vinnu til orkuöflunar til stóriðju fyrir þrifum. Þess vegna þyrfti að kýla þetta frumvarp áfram. Þetta kom efnislega fram, mig minnir, frú forseti, hjá ráðherranum við umræðuna í haust þegar frumvarpið var lagt fram. Það fer því ekkert á milli mála hvað vakir fyrir ráðherranum, fulltrúa ríkisstjórnarinnar, í þessum efnum og er ljóst að er að stefna atvinnulífi landsmanna í miklar ógöngur verði framhald á. Frú forseti. Ég ætla aðeins að fara enn betur yfir marga af þeim efnahagslegu þáttum sem hafa áhrif á það hvað er að gerast. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt fram tillögu til þingsályktunar einmitt til að endurheimta efnahagslegan stöðugleika þar sem seðlabankastjóri kallaði ógnarjafnvægi, sú staða sem uppi væri. Ég mun til að byrja með, frú forseti, skoða fylgiskjöl við þessa ágætu tillögu, tillögu til þingsályktunar um aðgerðir til að endurheimta efnahagslegan stöðugleika. Þar eru rakin ýmis atriði í þessu máli en þar leggjum við áherslu á að gefin verði yfirlýsing um að ekki verði ráðist í fleiri álver. Og ég ætla að grípa af handahófi niður í ýmsar umsagnir sem er stuðst við. Hér er t.d. úr viðtali við Friðrik J. Arngrímsson, framkvæmdastjóra Landssambands íslenskra útvegsmanna, sem Sigurður Már Jónsson tekur og er í fylgiskjali með þingsályktunartillögunni. Viðtalið birtist í Viðskiptablaðinu 10. júní 2005 og ber yfirskriftina: „Þýðir ekki að reisa fleiri álver án mótvægisaðgerða.“ Í viðtalinu hefur verið farið yfir almenn atriði sem lúta að veiðistjórnun, stöðu kvótamála og stöðu fiskstofnanna og fleiri þætti er lúta að fiskveiðunum en þá víkur Friðrik J. Arngrímsson sér að rekstrarumhverfinu og segir, með leyfi forseta: „En frá skýrslunni yfir í hið almenna rekstrarumhverfi sjávarútvegsins. Til skamms tíma höfðum við mikið af sjávarútvegsfyrirtækjum í Kauphöllinni en nú hafa öll nema tvö horfið þaðan. Við sjáum að rekstur útgerðarinnar er góður þrátt fyrir miklar breytingar og erfiða ytri þætti, svo sem stöðu gengismála og stóriðjuframkvæmdir. „Verðum við ekki að segja að útgerðin sé vel á vegi stödd?“ spyr blaðamaðurinn og Friðrik J. Arngrímsson svarar: „Við sáum fyrir okkur að geta farið í gegnum þetta tímabil“ - sem var búið að tala um að stæði bara til 2007 - „stóriðjuframkvæmda með gengisvísitöluna 120 og hefðum líklega lifað það af. Núverandi gengi gerir stöðu sjávarútvegsins hins vegar mjög erfiða. Við sjáum að það er þó nokkuð góður hagnaður í sumum greinum enda verða menn að átta sig á því að sjávarútvegurinn er ekki eitt.“ Friðrik sagði að með ákveðnum einföldunum mætti skipta sjávarútveginum í þrennt. Í fyrsta lagi væri það uppsjávarveiðin þar sem afkoman væri tiltölulega góð, ekki síst á fyrri hluta ársins þegar loðnuveiðar hefðu átt sér stað. Það hefði áhrif á uppgjör fyrirtækjanna á fyrsta ársfjórðungi. Þarna væri hægt að taka miklar tekjur á skömmum tíma. Síðan væri það þorskurinn sem oftast hefði verið sterkur. Í þriðja lagi eru það síðan aðrar tegundir þar sem hefði yfirleitt verið tap. „Við höfum auðvitað gagnrýnt að farið sé í stóriðjuframkvæmdir án þess að það sé skipulagt. Þá þannig að það væri hægt að koma þeim fyrir án þess að það hefði þessi áhrif á annan atvinnurekstur. Það er stóra málið því auðvitað verðum við að nýta alla möguleika. Eins og þetta hefur æxlast höfum við ekki séð merki um góða hagstjórn. Og hverju er þetta að skila, um það hefur verið lítil umræða. Ef við töpum út öðrum atvinnurekstri, sem þess vegna gæfi meira, hverju erum við þá bættari? Þar sem þetta eru stjórnvaldsaðgerðir - það eru stjórnvöld sem ákveða að fara í þessar framkvæmdir þá finnst mér að það hafi skort mikið á að menn hafi skoðað áhrif þessara framkvæmda á annað atvinnulíf.“ Friðrik sagðist hugsa með hryllingi til þess ef þetta ástand verður framlengt með tilkomu nýrra álvera.“ Frú forseti. Ég vek athygli á þessum orðum Friðriks J. Arngrímssonar 10. júní árið 2005. „Menn eru að segja að þessi álver séu að koma af sjálfu sér og stjórnvöld hafi þar lítil áhrif. Ég er nú ekki viss um að það sé rétt. Það er hins vegar á hreinu að það þýðir ekki að reisa fleiri álver hér án þess að grípa til mótvægisaðgerða. Ef við erum að setja út meiri verðmæti en við erum að fá inn er það að sjálfsögðu óskynsamlegt. Menn eru að tala um þetta sem ruðningsáhrif. Ég sé þetta sem markvissar aðgerðir sem fela í sér eignaupptöku!“ - Takið eftir, frú forseti. Þetta segir Friðrik J. Arngrímsson. Þessar aðgerðir, þessar stóriðjuframkvæmdir með þessum hætti fela í sér eignaupptöku. - „Ég velti því fyrir mér hvað er heimilt að ganga langt í þessu þegar ljóst er að þetta eru meðvitaðar og markvissar aðgerðir. Þarna er verið að gera upp eignir fólks og fyrirtækja. Það er fjöldi fyrirtækja, sem menn hafa verið að byggja upp áratugum saman, sem stefna í gjaldþrot. Menn verða að finna lausn á því hvernig sé hægt að koma fyrir þessum miklu framkvæmdum án þess að þessi áhrif verði.“ Frú forseti. Friðrik leggur áherslu á að reynt hafi verið að þrauka í gegnum það tímabil meðan stjórnvöld höfðu ákveðið framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun, Reyðarál og álverksmiðjuna á Reyðarfirði og álverksmiðjuna við Grundartanga færu fram, meðan það gengi yfir. En þá gæfist líka svigrúm. En Friðrik undirstrikar að verði stóriðjuframkvæmdum haldið áfram þá væri spurning hvert málið gæti leitt. Og það er þetta sem við erum að takast á um. Þetta er undirrótin að því frumvarpi sem hér er verið að flytja. Það frumvarp sem styður þessi stóriðjuáform ríkisstjórnarinnar. Áform um byggingu tveggja nýrra álvera og stækkun eins. Að gera okkur að mestu álbræðslu í heiminum og langt umfram í fólksfjölda, 5–6% ef öll álframleiðsla yrði brædd hér. Og ekki síst af því, eins og ég kem hér aftur að seinna í ræðu minni, að þjóðhagslegur ábati álframleiðslunnar er lítill. Auðvitað hafa álverksmiðjurnar staðbundin áhrif þar sem þær eru settar. En á þjóðarbúskapinn í heild eru áhrifin mjög lítil. Menn velta því fyrir sér, eins og ég hef verið að lýsa í tilvitnunum mínum, hvort aðrar greinar sem nú er verið að ryðja út eða er ekki gefið tækifæri til að vaxa hefðu skilað meiri arði og gefið meiri þjóðhagslegan ábata en stóriðjan, t.d. eins og hátækniiðnaðurinn. Ég fer nánar út í það á eftir hverju hinar ýmsu atvinnugreinar skila í þjóðhagslegum ábata nettó til þjóðarinnar. Við heyrum í fréttum og umtölum að talað er um brúttógjaldeyristekjur. Þær vaxi svo og svo mikið með álútflutningnum. Það er til gömul saga um mann sem var að versla með þorskhausa. Hann keypti þorskhausana á krónu og seldi þá aftur á 90 aura. Hann var spurður hvernig hann færi að þessu. Hann sagði: Ég ætla að reyna að græða á umsetningunni. Það er umsetningin sem gefur þetta en gróðinn er að vísu enginn. Og sama er í gangi með áliðnaðinum. Nákvæmlega sama þorskhausaefnahagsstefnan. Að kaupa hausinn á krónu og selja hann á 90 aura og vonast til að græða á umsetningunni. Ég kem að þessu seinna. Að nettóábati af álútflutningi sem verður eftir í þjóðarbúinu er kannski innan við 30% og þá á að miða við að þeir sem vinna við álbræðslurnar búi á Íslandi og greiði skatta og skyldur og séu fullgildir þátttakendur í íslensku samfélagi. Þá getur það orðið kannski upp undir 30%. 70% af útflutningsverðmætunum sé bara innfluttur hrámálmur og innflutt vara til áliðnaðarins. En ef við færum hins vegar í ferðaþjónustuna, hátæknigeirann, í þær atvinnugreinar þar sem hugvitið er virkjað og hér hefur ákaft verið kallað eftir, þá er við að tala um stærri hlut af útflutningsverðmætunum, 70–80% kannski upp undir 90% í sumum tilfellum, sem verða þá eftir og skila sér inn í þjóðarbúið. Þannig að þjóðhagslegur ábati af hverri einstakri einingu í útflutningi er þar miklu meiri. En þetta fer ég nánar yfir á eftir. Í tillögu okkar til þingsályktunar um aðgerðir til að bæta efnahagslegan stöðugleika, og ég fer nánar í í einstökum þáttum, vil ég hér vitna til greinar í Viðskiptablaðinu 8. desember 2004 sem ég hef aðeins minnst á. Ég vil fara yfir hana í heild sinni til að undirstrika að öllum aðilum hefði átt að vera ljóst hver áhrif stóriðjustefnunnar væru. Menn hafa kallað eftir að reynt yrði að milda þau áhrif eins og kostur væri meðan hún gengi fyrir. En þegar framkvæmdum sem nú eru í gangi, þ.e. við álverksmiðjuna fyrir austan, Kárahnjúkavirkjun og álverksmiðjuna á Grundartanga, þegar þeim væri lokið þá yrði gefið hlé. Þetta hefur alltaf verið sagt við atvinnugreinarnar og þær beðnar um að sýna biðlund. Þess vegna er verið að svíkjast aftan að greinunum með óforskömmuðum hætti af hálfu hæstv. iðnaðarráðherra og ríkisstjórnarinnar með því að boða nú auknar stóriðjuframkvæmdir þvert ofan í yfirlýsingar og beiðni til þessara atvinnugreina að þreyja af þær framkvæmdir sem nú eru í gangi. Það er verið að koma aftan að þeim með ófyrirleitnum hætti, að mínu mati, frú forseti, með því að boða nýjar álversframkvæmdir, nýja framlengingu á því ástandi sem nú er, háu gengi og ruðningsáhrifum. Það er verið að koma aftan að þeim yfirlýsingum sem hafa verið gefnar og vilyrðum. Hvað með t.d. rökin fyrir því að vegaframkvæmdum var frestað? Man hæstv. forseti eftir því? Rökin þegar vegaáætlun var skorin niður um 2 milljarða á ári á þessu tímabili meðan stóriðjuframkvæmdirnar dundu yfir. Það var afar brýnt að skera niður vegaframkvæmdir, vegaframkvæmdir á Vestfjörðum, á Norðausturlandi og á Norðurlandi, til að draga úr þenslu meðan stóriðjuframkvæmdirnar stæðu yfir. En hvað ætli að landsmenn segi? Hvað ætlar samgönguráðherra að segja þegar hann stendur frammi fyrir því að tveimur árum liðnum, þá er bara framhald á þessu. Þannig að ekki verði neitt um að ræða að spýta í í vegaframkvæmdum. Það verður að fresta þeim um önnur fjögur ár. Hvað ætla menn að kalla það? Ég mundi kalla það svik. En þetta er það sem landsmenn standa frammi fyrir. Þetta er ekkert að gerast akkúrat núna. Ég leyfi mér að vitna til greinar eða umfjöllunar sem birtist í Viðskiptablaðinu 8. desember 2004, þar sem fjallað er um ofurgengi krónunnar og áhyggjur útflutningsgreina. Birgir Ísleifur Gunnarsson seðlabankastjóri segist búast við háu gengi næstu tvö árin, með leyfi forseta: „Staða íslensku krónunnar hefur sjaldan verið sterkari en um þessar mundir og styrktist enn við þær aðgerðir Seðlabanka Íslands á fimmtudag í síðustu viku“ - þetta er fyrir um ári síðan - „að hækka stýrivexti um heilt prósent, eða úr 7,25% í 8,25%. … Á miðvikudag var miðgengi dollars t.d. skráð á 64 krónur, en fór í 63,39 krónur við lokun á föstudag.“ En síðan er þetta rakið aftur og ég hef hér áður vitnað í einstaka þætti þess. En ég vil leyfa mér áfram að vitna í Birgi Ísleif Gunnarsson, seðlabankastjóra, sem sagði í samtali við Viðskiptablaðið: „… að hátt gengi væri í samræmi við það sem við mátti búast … þegar svona gríðarlegar framkvæmdir koma inn í hagkerfið á svona stuttum tíma.“ Þá segir Birgir Ísleifur: „„Þið eruð tilbúnir að hækka stýrivexti enn frekar ef ekkert lát verður á, verður spurt. Já okkar verkefni er að halda verðbólgunni sem næst 2,5% og við erum auðvitað staðráðnir í að gera það sem þeim tækjum sem við höfum.“ - Það er okkar hlutverk. - Birgir Ísleifur segir vextina þó eina og sér ekki valda háu gengi, það sé fyrst og fremst mikið innstreymi fjármagns. Gegn þessu dugi ekkert annað en mikið aðhald í opinberum fjármálum.““ Hann lýsir því að Seðlabankinn sé tilneyddur til að gera þetta til að bregðast við þeirri þenslu og innstreymi fjármagns sem tengist stóriðjuframkvæmdunum. Hörður Arnarson, forstjóri Marels, segir í sama viðtali: „… að hátt gengi krónunnar hafi sömu áhrif á hans fyrirtæki eins og öll önnur útflutningsfyrirtæki. „Mér finnst ótrúlegt skilningsleysi vera á þörfum útflutningsgreina, ef menn ætla að sætta sig það“ sagði Hörður Arnarson og vísar til orða seðlabankastjóra um að búast mætti við langvarandi háu gengi krónunnar. „Tekjur minnka og þetta er mjög slæm staða. Þetta er sérstaklega slæmt varðandi sölu inn á Bandaríkin vegna þess hversu veikur dollarinn er. Þá er líka ljóst að staðan er mjög óþægileg fyrir allar útflutningsgreinar líka gagnvart öðrum gjaldmiðlum þar sem krónan er mjög sterk.“ „Er hætta að á fyrirtæki flykkist úr landi í auknu mæli?“ Er Hörður Arnarson forstjóri Marels spurður og svarar: „Fyrirtæki hafa verið að fara úr landi undanfarin misseri. Þar má nefna sem dæmi, Hampiðjuna, Plastprent og 66°Norður. Þetta hamlar uppbyggingu hér.““ „Hvað með ykkur?“ - er þá spurt. „Við erum eingöngu með þriðjung starfsemi okkar á Íslandi og það er spurning hvað gerist. Ég tel engar efnahagslegar forsendur fyrir því að krónan haldist svona sterk. Ef hún gerir það verða menn bara að skoða hvaða leiðir menn hafa til að minnka íslenska kostnaðinn.“ „Varla er framför útflutningsfyrirtækja ótakmörkuð?“ - er þá Hörður spurður. „Nei, Það er það ekki en það er þó mjög mismunandi eftir stöðu fyrirtækja. Þá hefur kostnaður hækkað hér innan lands meira en erlendis.“ Frú forseti, ýmsir aðilar hafa varað við þeirri stefnu sem hefur verið keyrð hér áfram, að útflutningsgreinarnar þoli hana ekki. Ég get rakið mörg önnur dæmi um að fyrirtæki hafa orðið að flytja úr landi vegna þeirrar stöðu sem hér er. Ég ætla aðeins að fara í önnur atriði núna í bili sem hafa hér áhrif. Eins og ég sagði er þetta ofurgengi íslensku krónunnar með þeim hætti að það er alveg með ólíkindum og varúðarorð íslenskra aðila hafa hvað eftir annað komið fram. Í öðru fylgiskjali með þessu frumvarpi okkar er grein eftir Gústaf Steingrímsson úr Viðskiptablaðinu 9. febrúar 2005. Þar er fjallað um hve sterk króna hefur vegið gífurlega að mörgum fyrirtækjum í útflutnings- og samkeppnisgreinum og eru mörg fyrirtæki rekin með tapi. Þetta kallar á fleiri gjaldþrot hjá útflutningsfyrirtækjunum eins og segir í fyrirsögn greinarinnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Gengi krónunnar er gríðarlega sterkt um þessar mundir og hefur mikil styrking hennar að undanförnu þrengt mjög að flestum útflutnings- og samkeppnisgreinum sem reka sig margar hverjar með tapi nú um stundir. Krónan hefur ekki verið jafnsterk síðan fyrri hluta ársins 2000 og hefur hún svo styrkst síðan og þarf að leita mörg ár aftur í tímann til að finna viðlíka styrk á raungengisgenginu eins og það er um þessar mundir. Landsbankinn sendi frá sér skýrslu í síðustu viku þar sem fram kemur að bankinn telur margt benda til þess að jafnvægisraungengi hafi hliðrast upp á við vegna breytinga á efnahagslífinu á Íslandi og að sú hliðrun muni kalla á sársaukafulla aðlögun frá mörgum útflutnings- og samkeppnisfyrirtækjum næstu árin. Björn Rúnar Guðmundsson hjá Greiningardeild bankanna sagði í kjölfarið í samtali við Viðskiptablaðið að sársaukinn væri mestur hjá þeim fyrirtækjum sem eru með minnstu framlegðina og þola þannig minnstu tekjuskerðinguna. Það getur hugsanlega verið fiskvinnsla eða greinar sem bera mikinn kostnað í hlutfalli við tekjur. Þetta geta einnig verið ýmis fyrirtæki í ferðaþjónustu svo dæmi séu tekin.“ Frú forseti. Þarna er varað við þessu. Áfram segir í greininni að gjaldþrot í fiskvinnslu séu yfirvofandi, með leyfi forseta: „Fiskvinnslan hefur farið illa út úr þeirri gengisstyrkingu sem orðið hefur. Mikið hefur þrengt að greininni upp á síðkastið og eru nýjustu dæmin uppsagnir starfsmanna í fiskvinnslu í Þorlákshöfn og uppsagnir hjá Samherja fyrir austan. Margt bendir til þess að þetta sé aðeins forsmekkurinn af því sem koma skal. „Haldi þessi sterka króna áfram svona eins og útlit er fyrir, a.m.k. til skemmri tíma, munu menn draga frekar saman í starfseminni, en þau sem hafa ekki kost á því munu hreinlega leggja upp laupana. Þetta er það mikið framlegðarfall og mörg fyrirtæki eru að keyra það langt undir núllinu að þau þola ekki sterka krónu nema í stuttan tíma í viðbót. Það verði því framhald á þeim uppsögnum sem þegar hafa orðið,“ segir Arnar Sigmundsson formaður Samtaka fiskvinnslustöðva. Arnar segir fyrirtæki bera sig langflest mjög illa. „Auðvitað er þetta eitthvað misjafnt eftir vinnslugreinum. Höggið kemur út af fyrir sig jafnt á alla en menn eru misjafnlega sterkir fyrir. Afleiðingarnar hafa verið að birtast í því að menn hafa verið að draga saman sína starfsemi. Hækkanir í erlendri mynt á síðasta ári náðu alls ekki til allra á síðasta ári þannig að sumar greinar og einstök fyrirtæki innan þeirra standa afar illa“. Á sama tíma og krónan er svona sterk hafa kostnaðarliðir í fiskvinnslu verið að hækka. „Við sömdum fyrir ári síðan um að launakostnaðurinn mundi hækka núna um 4%. Ég hefði nú ekki boðið í það að ljúka samningum á þeim nótum ef við hefðum séð fyrir að gengið mundi styrkjast svona mikið.““ Ég rek þetta hér, frú forseti, vegna þess að allt er þetta fyrirséð, aðdragandinn að því sem við nú stöndum frammi fyrir, á það er bent að stefna ríkisstjórnarinnar í stóriðjumálum er að ganga af mörgum atvinnugreinum dauðum og gera öðrum erfitt fyrir. Þetta er sagt fyrir ári og síðan þá hefur staðan einungis versnað. Áfram segir í þessari grein, með leyfi forseta: „Það sem er kannski einna bagalegast við styrkingu krónunnar að undanförnu er að svo virðist sem enginn hafi séð fyrir að krónan mundi styrkjast svona mikið. Flestar spár gengu út á að gengi krónunnar mundi hugsanlega vera hvað sterkast í kringum 120 á þessu ári.“ Það er árið 2005, eins og ég hef áður bent á, að spár fjármálaráðuneytisins gengu út á það að gengisvísitalan fyrir árið 2004 væri um 130 og á árinu 2005 yrði hún yfir 120, en staðreyndin er allt önnur. Það hefur verið 20–30% munur á ári á milli þess sem lagt er upp af hálfu stjórnvalda við gerð efnahagsáætlunar og við gerð fjárlaga og þess sem raunin hefur síðan orðið. Hvernig eiga fyrirtæki að skipuleggja starfsemi sína þegar gengisvísitalan breytist svo? Það er hörð krafa á fyrirtækjunum um hagræðingu í öllu en að öll önnur starfsemi í landinu, allir aðrir atvinnuvegir í landinu, eigi að taka á sig ruðningsáhrif stóriðjustefnunnar, það er að mínu viti glæpur gagnvart íslensku atvinnulífi og íslensku samfélagi. Allt þetta var þó fyrirséð. Ég er að rifja þetta upp af því að það eina sem hefur gerst er að ástandið hefur versnað hvað þetta varðar, spárnar hafa eflaust gefið mörgum fyrirtækjum falska öryggiskennd, þessar spár um gengi þar sem opinberir aðilar, íslensk stjórnvöld, hafa lagt upp með og spáð miklu hagstæðara gengi en raunin hefur síðan orðið. Þetta segir hér, með leyfi forseta: „Spárnar hafa eflaust gefið mörgum fyrirtækjum falska öryggiskennd og leitt til þess að einhver þeirra hafa látið það vera að verja sig gagnvart styrkingu og súpa þau nú seyðið af þeirri ákvörðun. Arnar sagði þessa styrkingu krónunnar að undanförnu hafa komið óþægilega á óvart. „Vísitalan nú“ - þegar þetta var sagt 9. febrúar 2005 - „er í kringum 112 stig,“ - núna er hún 104 stig - „en flestir sérfræðingar höfðu verið að gera ráð fyrir því að hún yrði yfir 120 stigum á þessu ári. Framlegð í öllum greinum fiskvinnslu hefur snarlækkað og hefur komið einna harðast niður á henni sé tekið mið af öðrum útflutnings- og samkeppnisgreinum,“ sagði Arnar. Varðandi hugsanlegar hagræðingaraðgerðir sagði Arnar að fiskvinnslan hefði verið að hagræða síðustu 10 til 15 árin. „Fyrst var farið í sameiningu fyrirtækja en við sjáum að aukin sérhæfing í vinnslu hefur hjálpað fyrirtækjunum. Við sjáum að fyrirtækjum sem einbeita sér að þorskvinnslu hefur farið fjölgandi sem þýðir að menn eru að ná betri árangri þar.“ Arnar bætti þó við að með aukinni hagræðingu hefði möguleikum til hagræðingar farið fækkandi.“ Endalaust er náttúrlega ekki hægt að hagræða til að standa af sér svo óheppileg viðskiptaskilyrði. Arnar segir síðan, með leyfi forseta: „Við trúum ekki öðru en að krónan taki að veikjast umtalsvert á næstu missirum. Það verður einfaldlega farið að kreppa það mikið að og ekki bara í sjávarútvegsfyrirtækjum heldur öðrum útflutnings- og samkeppnisgreinum að þetta ástand getur ekki varað nema nokkra mánuði í viðbót.“ Þetta segir Arnar Sigmundsson í viðtali við Viðskiptablaðið fyrir ári síðan, þann 9. febrúar 2005. Í samtali við Ernu Hauksdóttur hjá Samtökum ferðaþjónustunnar í sama blaði kom fram að staða ferðaþjónustunnar væri einnig mjög erfið. Þar undirstrikar hún að við þetta gengisstig verði Ísland mun dýrara ferðamannaland en áður. Þau fyrirtæki sem eru jú með skuldir sínar í erlendum gjaldeyri fara náttúrlega betur út úr slíkri þróun en þau félög sem eru með allar sínar skuldir í krónum. „Stærri og oft og tíðum fjárhagslega sterkari fyrirtæki eiga auðveldara með að mæta svona sveiflum í gengi,“ sagði Erna. Aðspurð hvort ferðaþjónustan væri rekin með tapi við svona aðstæður sagði Erna mjög mismunandi hvernig fyrirtæki gengju, ferðaþjónustan væri mjög fjölbreytt atvinnugrein. Engu að síður undirstrikar hún þá erfiðu stöðu sem ferðaþjónustan sé í. Þetta er fyrir ári, frú forseti. Síðan þá hefur ástandið enn versnað. Mér er spurn: Erum við reiðubúin að fórna íslenskri ferðaþjónustu, erum við reiðubúin að fórna íslenskri hátækni á altari stóriðjunnar eins og verið er að fara fram á í frumvarpinu, að iðnaðarráðherra fái auknar heimildir til þess að veita rannsóknarleyfi til að afla orku fyrir stóriðju? Hæstv. ráðherra sagði það hér fyrr í vetur, þegar þetta var til umfjöllunar, að tilgangur þessa frumvarps væri einmitt að opna á frekari orkuvinnslu, virkjanir, m.a. í vatnsföllum, og bar sig illa undan því að orkufyrirtækin héldu að sér höndum við að fara út í rannsóknir á vatnasvæðum til orkuvinnslu og því þyrfti að gefa þeim þann hvata að þau hefðu þar einhvern forgang, og af þeim ástæðum er þetta frumvarp hjá hæstv. ráðherra flutt. Frú forseti. Kannski ættum við að fara aðeins betur ofan í þá efnahagslegu þætti sem hér er um að tefla. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum flutt tillögu til þingsályktunar um endurheimt á efnahagslegum stöðugleika. Það væri fróðlegt að vita hvort forseti telji að hæstv. iðnaðarráðherra hafi lesið þá þingsályktunartillögu þar sem rætt er um ástandið. Í tillögunni, þar sem við tökum mjög ábyrgt á hlutunum, er lögð áhersla á að verðbólgan nái sem fyrst niður fyrir viðmiðunarmörk Seðlabankans, að stöðugleiki haldist á vinnumarkaði og kaupmáttur launa verði varðveittur, að sjálfbær þróun verði leiðarljós í orku- og atvinnumálum og þróun þjóðlífsins almennt, að tryggja útflutnings- og samkeppnisgreinunum viðunandi starfsskilyrði, að bæta skilyrði til nýsköpunar í atvinnulífinu og til uppbyggingar sprotafyrirtækja og draga úr viðskiptahalla á erlendri skuldasöfnun. Ekki er nú vanþörf á því, frú forseti, því að stóriðjustefnan, sem hefur verið rekin á undanförnum árum, er að keyra íslenskt efnahagslíf eða íslenskt þjóðlíf, íslenskan þjóðarbúskap, í virkilega alvarlega stöðu. Samkvæmt spá Seðlabankans frá því í desember er gert ráð fyrir því að viðskiptahallinn á árinu 2005 - skuldir þjóðarbúsins mundu aukast um 150–160 milljarða kr. Ef menn halda að álver greiði það upp þá er það mesti misskilningur því að nettóútflutningstekjur af áli eru sáralitlar. Stór hluti af gjaldeyristekjum í áli eru bara innfluttar vörur. Þessar tillögur miða líka að því að viðhalda stöðugleika í fjármálakerfinu og halda aftur af skuldasöfnun heimilanna. Væri nú ekki betra ef tekið hefði verið tillit til þessa? Ég minnist þess að hafa lesið nýverið að skuldir heimilanna í yfirdráttarheimildum, sem lækkuðu þó nokkuð fyrir einu eða tveimur árum, væru nú að nálgast að mig minnir 70 milljarða kr. sem er þá orðin hærri tala en jafnvel nokkru sinni áður, bara í yfirdráttarskuldum. Og allir vita hversu alvarlegt það er og hvað það segir okkur. Það segir okkur að þegar þenslan í samfélaginu er orðin svona mikil og þegar heimilin eru rekin að svona stórum hluta á yfirdráttarskuldum hlýtur það að vera merki um mjög erfiða og hættulega fjármálastöðu í landinu. Við vöruðum við þessu. Við lögðum ríka áherslu á að jafnvægi þyrfti að nást á nýjan leik í þjóðarbúskapnum. Stefna ríkisstjórnarinnar um aukin álver mun þýða áframhaldandi skuldasöfnun erlendis, hún mun þýða áframhaldandi aukna skuldasöfnun. Ég held að það hljóti að vera okkur öllum áhyggjuefni að þá verður áfram kynt undir neyslu, mikla einkaneyslu langt umfram aukningu þjóðartekna og skuldir þjóðarbúsins vaxa og verða síðan stöðugt hættulegri efnahagslífinu þegar eitthvað bjátar á. Það sem við lögðum til lýtur einmitt að stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Þessi tillaga er til meðferðar í þinginu og væri æskilegt að hún kæmi sem fyrst hér til síðari umr. en þar er ályktun Alþingis að fela ríkisstjórninni að grípa til eftirfarandi aðgerða: Í fyrsta lagi að gefa út formlega yfirlýsingu um að hvorki verði af hálfu opinberra aðila stuðlað að né veitt leyfi fyrir frekari stórvirkjunum né uppbyggingu meiri orkufrekrar stóriðju en þegar er í byggingu, a.m.k. til ársloka 2010. Áhersla verði þess í stað lögð á fjölbreytta smáa og meðalstóra iðnaðarkosti af viðráðanlegri stærð fyrir hagkerfið og aðstæður viðkomandi byggðarlaga. Frú forseti. Ef þessi yfirlýsing væri gefin mundi þetta kannski breyta hvað mestu. Bara þessi einfalda yfirlýsing að staldra hérna við. Þetta er þveröfugt við það sem ríkisstjórnin er að gera. Hún ætlar einmitt að setja sér að vera búin að byggja þrjú álver til viðbótar fyrir árið 2012, eða tvö ný og stækka eitt. Það er alveg með ólíkindum hvernig stefna núverandi ríkisstjórnar og skemmdarstarfsemi gagnvart íslensku efnahags- og atvinnulífi hefur fengið fram að ganga. Það sem við leggjum áherslu á er einmitt í samræmi við þær ályktanir, yfirlýsingar, viðtöl og greinar sem ég hef verið að lesa hér og vitna til frá fulltrúum samtaka úr atvinnulífinu vítt og breitt, hvort heldur þeir eru frá sjávarútveginum, hátækni- og hugbúnaðargeiranum eða ferðaþjónustunni, er það einmitt þetta sem þeir kalla á. Síðan koma atriði sem lúta að öðrum þáttum í fjármálastjórninni, að Fjármálaeftirlitið hugi vandlega að áhættumati í bankakerfinu og eiginfjárlágmörkum fjármálastofnana. Það hefur svo komið á daginn að þegar Fjármálaeftirlitið ætlar loksins að fara að reka af sér slyðruorðið varðandi eftirlit með fjármálastofnunum telur það sig ekki hafa nægilegar lagalegar heimildir eða bakgrunn eða stuðning viðskiptaráðherra og löggjafans. Fjármálaeftirlitið hefur hingað til verið eins og bara hluti af liðssveit viðskiptaráðherra í fjármálalífinu og þegar það ætlar að fara að gera eitthvað virðist það vera stoppað af. Þá er rætt um aukna bindiskyldu og að hún gæti komið til. Vissulega getur hún komið til en í alþjóðlegu samhengi eins og fjármálaheimurinn er núna orðinn er sagt að það sé mjög örðugt. Við drögum líka fram skattalækkanirnar sem ríkisstjórnin hefur verið að keyra áfram núna sem eru náttúrlega það alvitlausasta í þeirri stöðu sem nú er í efnahagslífinu. Hefur áður verið bent á það og ekki aðeins af okkur heldur m.a. af Seðlabankanum, af þáverandi seðlabankastjóra, Birgi Ísleifi Gunnarssyni, sem benti einmitt á að ríkisfjármálastefna sem felur í sér skattalækkanir sé ekki það heppilegasta þegar um slíka þenslu í tengslum við stóriðjuframkvæmdir er um að ræða. Síðast en ekki síst viljum við efna til víðtæks samstarfs við aðila vinnumarkaðarins, samtök bænda, neytenda, öryrkja og aldraðra og aðra þá aðila sem efni standa til um að aðgerðir þessar og þátttaka tryggi á ný efnahagslegan og félagslegan stöðugleika. Þetta gerist ekki, frú forseti, nema það sem við leggjum til í fyrstu töluliðum tillögunnar verði gert því hitt eru bara afleiddar stærðir af því. En númer eitt er að gefa út yfirlýsingu af hálfu opinberra aðila um að hvorki verði stuðlað að né veitt leyfi til frekari stórvirkjana eða uppbyggingu á meiri orkufrekri stóriðju en nú þegar eru í byggingu. Það er sú yfirlýsing, sú stefnumörkun sem nú verður að koma. Allar aðrar aðgerðir til að koma á jafnvægi í efnahagsmálum eða til að styrkja samkeppnisstöðu annarra atvinnugreina eru vonlausar fyrr en þessi yfirlýsing hefur verið gefin. Þetta stendur og fellur með því. Við ræddum skattamál í utandagskrárumræðu í dag, um það hvernig aukin misskipting er að verða í tekjum og kjörum í samfélaginu. Þessi óráðsía, þessi þróun í íslensku fjármála- og efnahagslífi kom einmitt inn sem hluti af stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar ásamt einkavæðingaráráttunni, sem er hluti af sama meiði, og til þess að ná utan um þetta á ný verðum við að staldra hér við. Þetta eru hinar efnahagslegu forsendur en þær umhverfislegu forsendur sem ég vék að í upphafi eru enn stærri og ekkert síður stór þáttur. Það verður engin sátt í samfélaginu ef ríkisstjórnin ætlar að ganga enn fram í því að efna til nýrra stórvirkjana, til nýrra álbræðslna. Látið er að því liggja, og gott og vel, að Þjórsárver séu sett á ís. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs höfum einmitt barist fyrir því að Þjórsárver verði friðlýst, að þau verði verndarsvæði og komist á heimsminjaskrá og að svæðið verði mun stærra en nú er verið að tala um. Við hefðum viljað að stjórnvöld gæfu þá yfirlýsingu. Það var alveg hárrétt hjá stjórnarformanni Landsvirkjunar sem sagði: Við hlýðum bara tilmælum eigenda okkar sem eru íslenska ríkið, Reykjavíkurborg og Akureyrarbær. Það ber að skilja svo að ef ríkissjóður, sem er meirihlutaaðili í Landsvirkjun, og Reykjavíkurborg gefa út þá yfirlýsingu að Landsvirkjun hafi gefið frá sér allar hugmyndir um virkjun Þjórsárvera þá mundu þau vafalaust verða að hlýða því og gefa út þá yfirlýsingu. Landsvirkjun hlýðir bara fyrirmælum eigenda sinna. Það sem við viljum, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs, er að það komi afdráttarlausar yfirlýsingar frá eigendum Landsvirkjunar um að Landsvirkjun gefi frá sér fyrir fullt og fast væntingar um virkjun Þjórsárvera. Ekki að setja það á ís um ótiltekinn tíma heldur gefa það frá sér þannig að hægt sé að fara að vinna og búa sig undir að styrkja framtíðarstöðu Þjórsárvera sem eru mestu og dýrmætustu náttúruperlur sem þjóðin á og ekki bara þjóðin heldur heimsbyggðin. En með þeirri ógn sem nú hefur verið sköpuð gagnvart náttúru landsins, gagnvart Þjórsárverum þess vegna, með stækkun álversins í Straumsvík, með nýju álveri í Helguvík, með álveri fyrir norðan, þá er ekkert fyrirséð þegar þar að kemur, þegar til kastanna kemur, hvort Þjórsárverum verði hlíft þó að menn friðmælist í augnablikinu með því að segja að þau verði látin á ís. Við fögnum því en sennilega verður staðið gegn því að þetta komist á dagskrá. En hvers vegna gefa eigendur Landsvirkjunar ekki út þá yfirlýsingu, bara nú þegar tilskipun um að Landsvirkjun gefi frá sér allar væntingar um frekari virkjanir í Þjórsárverum? Auðvitað gleðjumst við yfir þeim áfangasigri sem við höfum barist fyrir ásamt heimamönnum ekki hvað síst, heimamönnum sem eiga hlutdeild að máli hvað varðar virkjun Þjórsárvera og hafa náttúrlega staðið sig eins og einstakar hetjur. Ef einhver ætti að fá orðu, ef það þætti merkilegt að fá orðu íslenska lýðveldisins fyrir baráttu fyrir íslenskri náttúru, þá er það fólkið, heimamenn sem hafa barist fyrir verndun Þjórsárvera. Það fólk ætti að fá orðu frekar en einhverjir ráðherrar sem hafa það sem aðalmarkmið og hafa haft að sökkva Þjórsárverum. Frú forseti. Það er svo einkennilegt þegar verið er að heiðra menn og veita orðu lýðveldisins, sem ég ber fulla virðingu fyrir, að þá veltir maður stundum fyrir sér hvar borið er niður. Hvar er verið að sýna fólkið sem með óeigingjarnri baráttu tekur afstöðu með íslensku náttúru, með landi sínu og þjóð, eins og í baráttunni fyrir Þjórsárverum? Það fólk sem stóð þá hörðu og erfiðu vakt ætti að sæma riddarakrossi hins íslenska lýðveldis. Ættu einhverjir skilið að fá æðstu orðu íslenska lýðveldisins þá eru það heimamenn sem stóðu vaktina þar, lögðu við líf sitt til að berjast fyrir varanlegri verndun Þjórsárvera og uppskera nú að þetta er sett á ís. En baráttan heldur áfram. Það var alveg sérstök lýsingin, frú forseti, á því hvernig forustumenn Landsvirkjunar höfðu níðst á fólkinu þarna fyrir austan, hringjandi í oddvitann í tíma og ótíma og stöðugt með kröfur eða eins og oddvitinn sagði þá var eins og þessir menn skyldu aldrei orðið nei, heldur var áfram níðst á því. Barátta þessa fólks fyrir verndun Þjórsárvera er alveg einstök og þjóðin á eftir að standa í mikilli þakkarskuld fyrir þá einurð, djörfung, seiglu, dugnað, úthald og sýn sem þetta fólk hefur sýnt við að vernda Þjórsárver fyrir þjóðina og framtíðarkynslóðir en fyrst og fremst fyrir náttúruna sjálfa, því það er náttúran sem á réttinn til Þjórsárvera en ekki við. Við erum gestir í náttúruperlum eins og Þjórsárverum. Sama hug bera Skagfirðingar til Héraðsvatnanna sinna eins og ég hef lýst hér og lesið greinar sem Skagfirðingar hafa skrifað til varnar Jökulsánum sínum, Héraðsvötnunum. Vötnin eru Skagafjörður, sagði Anna Dóra Antonsdóttir. Það er nákvæmlega sami hugur sem Skagfirðingar bera til þessara vatna. Þetta eru náttúruperlur, þetta eru náttúruauðlindir, þetta eru svo dýrmætar perlur sem við höfum engan rétt til að ganga á. Mín skoðun er sú að Skagfirðingar muni aldrei fela framtíð Héraðsvatna í hendur iðnaðarráðherra Valgerðar Sverrisdóttur. Aldrei. Gegn því munum við berjast. Við berjumst gegn frumvarpinu sem hér er lagt fram, sem felur það í sér, eins og hæstv. ráðherra hefur ítrekað lýst, að gefa rannsóknarleyfi og undirbúa virkjanaleyfi á vötnum Skagafjarðar. Hún lýsti því í umræðum fyrr í vetur, að þetta væri fyrsta skrefið til þess og þeir væru í biðröð sem vildu fá að virkja. Frú forseti. Ég er sömu skoðunar og við umræðuna fyrr í vetur þegar átti að þröngva þessu máli í gegn fyrir jól, gegnum 2. umr. Hæstv. forseti þingsins tók þá af skarið og frestaði umræðunni. Síðan fór rafmagnið af þinghúsinu til að árétta hve lítil við erum og bara gestir hér á Hótel Jörð. Rafmagnið getur farið þótt við teljum okkur hafa alla mögulega tækni, frú forseti. Þess vegna ber okkur að sýna náttúrunni virðingu. Við höfum engan rétt til að ganga á hana á svo hrokafullan hátt sem hæstv. iðnaðarráðherra ætlar með frumvarpi sínu. Hér er kvæðið Skagafjörður, forseti, sem ég vil leyfa mér að fara með. Kvæðið Skagafjörður er ort af Guðlaugi J. Lárussyni frá Miðhúsum í Óslandshlíð. Hann fæddist árið 1912 og dó árið 1929. Hann var ekki gamall þegar hann dó. Hann var 15 ára þegar hann orti þetta kvæði og er það eini kveðskapurinn sem hefur varðveist eftir hann svo vitað sé en hann lést 17 ára gamall. Hann segir í kvæði sínu Skagafjörður, með leyfi forseta: Skagafjörður, sólbjarta sveitin mín kæra! Sonarins kveðjuljóð vil ég þér færa, líta í anda á allt er þig prýðir, allt það er fegurstu sveitina skrýðir. Orðin með hjáróma hrynjanda falla. Hugur minn reynir á svip þinn að kalla en ljóðin, þau eru svo lélegar sögur – þegar litið er á hversu myndin er fögur. Fjölbreytt er landslagið, fljót dynja undir, fjallshringar, afdalir, rennsléttar grundir, kviksyndi, valllendi, melar og móar, mýrafen, háklettar, vatnslindir nógar. Fossamergð syngur í flugstöllum háum fram renna lækir í straumiðum smáum. Suðrænir fuglar þar sumarsins njóta, svanirnir áfram í loftinu þjóta. Héraðsvötn fram eftir firðinum líða fögur og ljómandi héraðið prýða. Hólminn þar inn frá og Hegranes mynda uns við hyldýpi sævarins faðmlög þau binda. Bakkarnir sveipaðir blikandi rósum, baðast í himinsins skærustu ljósum. Bæirnir standa í brekkunum fríðum, búsmalinn unir í grösugum hlíðum. Skín á iðgræna velli um vorlanga daga, vefur könguló net sitt í skrúðgrænum haga. Ráfa hestar og sauðfé um hlíðar og dali. Heim að stekk rekur kvíærnar léttstígur smali. Fjallatindar und himinsins heiðbláum feldi halda vörð fyrir sveit - þegar líður að kveldi, ljúft, í þögulli hátign, þó heimurinn vaki, hnígur sólin til viðar að fjallanna baki. Hversu fagurt er ekki úr fjallshlíðum grænum fram eftir líta og niður að sænum! Sólblikur eygja á svífandi bárum, sæför þar renna und þéttknúðum árum. Strandfuglar leika í lognboða róti, lemja þar öldur á sjófægðu grjóti. Dreymandi vindarnir dreifðum í skýjum dvelja, uns birtast í stormkviðum nýjum. Lifðu vel, sveitin mín! Lánið þér fagni. Láti þér hamingjan allt verða að gagni. Hylli þig allt það sem efling má veita ystu frá ströndum til fjarlægstu sveita. Lítill ég undi við blómfaðm þinn bjarta brennandi ást vakti það mér í hjarta. Bernskunnar endurskin í þér má finna ástmögur fegurstu draumanna minna. Þetta var óður Guðlaugs J. Lárussonar til Skagafjarðar og vatna Skagafjarðar. Það fer vel á að ljúka þessari fyrri ræðu minni með vísu Stefáns Vagnssonar sem undirstrikar vötnin, jökulárnar og vötnin í Skagafirði, þýðingu þeirra fyrir lífríki, fyrir lífæðar Skagafjarðar, hvort sem litið er til lífríkisins, menningar eða daglegs lífs. Héraðsvötnin eru ekki eitthvað sem á að vera leiksoppur iðnaðarráðherra á Alþingi, sem hefur það eitt að markmiði að virkja og sökkva til þjónustu við álæði sitt. Þetta eru Þjórsárver okkar fyrir norðan og ég hygg að sama muni Þingeyingar segja um Skjálfandafljót og vatnasvæði Skjálfandafljóts. Þeir vilja varla fela það í hendur hæstv. iðnaðarráðherra sem hefur það helsta metnaðarmál að virkja vatnsföll landsins til þess að byggja þrjár nýjar álbræðslur og koma Íslandi á það kort að verða langstærsta álframleiðsluland í heiminum. Héraðsvötnin eiga ekki að vera leiksoppur í því tafli. Ég lýk fyrri ræðu minni með vísu Stefáns Vagnssonar frá Hjaltastöðum, sem ég hef áður farið með sem hefst á setningunni „Meðan „Vötnin““ - „Vötnin“ með stórum staf, frú forseti. „Vötnin“ eru það sem við Skagfirðingar köllum Héraðsvötn. Meðan „Vötnin“ ólgandi' að ósum sínum renna, iðgrænn breiðist gróður um sléttur, hæð og laut, geislar árdagssólar á bröttum tindum brenna, blessun Drottins ríkulega falli þér í skaut. Meðan þetta gerist, meðan „Vötnin“ fá að renna að ósum sínum, ólgandi, mun blessun Drottins ríkulega falla þér í skaut. Þetta eru orð Stefáns Vagnssonar frá Hjaltastöðum til Héraðsvatna, til okkar allra sem erum gestir á þessari jörð. Lýk ég þar með fyrri ræðu minni um þetta mál, frú forseti.

Hæstv. forseti. Um það var rætt fyrr í vikunni af hálfu hæstv. forseta að búast mætti við kvöldfundi í dag, fimmtudag. Það var nokkuð sem þurfti ekki að koma neinum á óvart þótt reyndar hafi komið upp nokkuð sérkennilegar aðstæður í dag, þegar hæstv. iðnaðarráðherra lýsti því yfir að hún hefði farið með rangt mál við fyrri umræðu þessa máls. Efnt var til fundar í iðnaðarnefnd og í kjölfarið fórum við í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs þess á leit að hlé yrði gert á fundarhaldi fram yfir helgi. Ég vek athygli á þessum breyttu aðstæðum. Nú er hins vegar langt liðið á kvöld. Það var aldrei talað um annað en að efnt yrði til kvöldfundar. Ekki var um það rætt að efnt yrði til næturfundar. Nú vil ég spyrja hæstv. forseta: Hve lengi hyggst hún halda þessu fundarhaldi áfram?

Forseti vill upplýsa það sem um var rætt á fundum með þingflokksformönnum í dag, að til stendur að ljúka 2. umr. um frumvarpið.

Hæstv. forseti. Ég ítreka ósk sem ég bar formlega fram fyrir hönd þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að hlé yrði gert á þessari umræðu fram yfir helgi. Ég vil halda því til haga ef stjórn þingsins ætlar að virða óskir okkar og þessar kröfur að vettugi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir aldeilis prýðilega ræðu, mjög fróðlega og upplýsandi. Hann vitnaði í náttúruunnendur, fólk sem býr í grennd við náttúruperlur Íslands, fólk sem kann að meta þær og skynjar þá hættu sem nú steðja að þeim, m.a. vegna þeirrar lagabreytingar sem við ræðum hér um. Mér finnst það táknrænt að sumu leyti, að einvörðungu þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs skuli standa þessa vakt. Sannast sagna hafði ég haft þá trú að hér mundum við standa fleiri í umræðunni, þingmenn stjórnarandstöðunnar en ekki aðeins þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Hér er formaður Frjálslynda flokksins reyndar einnig. Ég hygg að hann sé enn á mælendaskrá en Samfylkingin er öll horfin. Það er reyndar ekkert nýtt. Þetta er ekki ný staða. Vinstri hreyfingin – grænt framboð stóð ein vaktina um Kárahnjúka. Við stóðum ein í stríðinu um Þjórsárverin, þótt nú hafi skipast veður í lofti og ber að fagna því. Það ber að fagna þeim sigri, a.m.k. þeim áfangasigri sem unnist hefur þegar áform um virkjanir þar hafa verið lögð á hilluna. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Bjarnasyni, að þar ber að þakka staðfestu og baráttuþreki fólksins í Skeiða- og Gnúpverjahreppi, náttúruverndarsamtaka ýmissa og margra einstaklinga sem þar hafa lagt mikið af mörkum. Af fyllsta lítillæti ætla ég einnig að vísa í baráttu okkar á þingi í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Hvers vegna leggjum við svona mikla áherslu á þetta frumvarp? Það má eiginlega spyrja annarrar spurningar til að leita eftir svarinu. Hvernig stendur á því að hæstv. iðnaðarráðherra leggur slíkt ofurkapp á að fá þetta frumvarp í gegnum þingið sem raun ber vitni? Frumvarpið sem við ræðum nú er ekki stórt í sniðum. Það er fimm greinar. Það er hins vegar hluti af mun stærra frumvarpi sem lagt var fram á síðasta þingi í fyrra, þ.e. frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Um það frumvarp urðu miklar deilur, geysileg gagnrýni barst víða að úr samfélaginu frá aðilum sem láta sig varða umhverfisvernd og framtíð íslenskrar náttúru og einnig þeim sem er umhugað um vandaða lagasmíð. Þá gerist það að ríkisstjórnin tekur nokkrar greinar út úr því frumvarpi og sækist eftir að fá það samþykkt með flýtimeðferð í þinginu. Það var reynt í haust, reyndar einnig á síðasta þingi. Þá var þessi frumvarpsstúfur einnig til umræðu en okkur tókst að koma þá í veg fyrir samþykkt hans. Út á hvað skyldi hann ganga? Hann gengur út á að heimila ráðherranum að veita fyrirtækjum leyfi til rannsókna, nýtingar- og rannsóknarleyfi. Út á það gengur frumvarpið. Síðan þegar maður fer að skoða samhengi hlutanna, fer að líta til fyrirliggjandi umsókna um rannsóknar- og nýtingarleyfi, þá er engin smásmíð á ferðinni. Hér er yfirlit yfir umsóknir um rannsóknarleyfi: Landsvirkjun vill fá rannsóknarleyfi á vatnasviði Skjálfandafljóts, vatnasviði Tungnaár ofan Sigöldu, vatnasviði Þjórsár neðan Búrfells, vatnasviði á efri hluta Skaftár, vatnasviði Vestari- og Austari-Jökulsáa í Skagafirði, leitar- og rannsóknarleyfi í Brennisteinsfjöllum, leitar og rannsóknarleyfi í Gjástykki og nágrenni. Hitaveita Suðurnesja vill rannsóknir á jarðhita á Reykjanesskaga. Orkuveita Reykjavíkur háhitasvæðin í Reykjadölum í Rangárþingi ytra, háhitasvæðin í Kerlingarfjöllum. Orkuveita Reykjavíkur og Húsavíkur sameiginlega háhitasvæðin í Brennisteinsfjöllum og Rarik vill vatnasvið Hólmsár í Skaftárhreppi. Héraðsvötn hf. vilja rannsaka vatnasvið Vestari- og Austari-Jökulsáa í Skagafirði, Þeistareykir ehf. virkjanir í Skjálfandafljóti. Og umsagnir eru um nýtingar- og virkjunarleyf: Landsvirkjun vill aukna raforkunýtingu á Kröflusvæðinu. Orkuveita Reykjavíkur stækkun Hellisheiðarvirkjunar, virkjunarleyfi í Farinu, Bláskógabyggð. Hitaveita Suðurnesja vill virkjunarleyfi fyrir 100 megavöttum við Reykjanesvirkjun. Orkubú Vestfjarða, Tungudalsvirkjun í Skutulsfirði. Þetta er bara yfirlit yfir umsóknir sem liggja fyrir. Eins og ég mun koma að síðar þegar við förum að setja þetta inn í ummæli hæstv. iðnaðarráðherra og áform hennar og ríkisstjórnarinnar um uppbyggingu á áliðnaði í landinu, þá fer nú heldur betur að fara um mann. Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á að fara yfir þetta frumvarp til laga nokkuð skipulega og síðan áforma ég að setja það í sögulegt samhengi. Þetta sögulega samhengi skiptir nefnilega máli því að þessi lög, og reyndar aðrir lagabálkar einnig, eru ákveðinn vegvísir inn í framtíðina. Fyrst ætla ég í ekki svo ýkja löngu máli en nokkru þó, að víkja að frumvarpinu í þröngu samhengi. Eins og ég gat um áðan eru þetta lagabreytingar sem eru slitnar út úr mun stærra frumvarpi sem enn er á teikniborðinu. En ég ætla að víkja núna að einstökum greinum. Frumvarpið sem við erum að ræða er í fimm greinum. Í fyrsta lagi er lagt til að lögin um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu taki einnig til rannsókna á vatnsafli til raforkuframleiðslu. Verið er að bæta þarna vatnsafli inn í lögin um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Í 2. gr. er vísað til 5. gr. laganna um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og þar segir, með leyfi forseta: „Rannsóknarleyfi skal veitt einum aðila á hverju svæði. Þó er heimilt að veita fleiri en einum aðila slíkt leyfi sameiginlega hafi þeir staðið saman að rannsóknarleyfisumsókn og gert með sér samning um skiptingu rannsóknarkostnaðar.“ Síðan komu fram breytingartillögur við þá grein í umræðunni í dag eftir að iðnaðarnefnd hafði komið saman þar sem þær heimildir sem hér eru veittar eru þrengdar. Þar sem skírskotað er til nýtingarleyfa er það nánar skilgreint og sagt: Fyrir hitaveitur. Í 3. gr. þessa frumvarps er vísað í 7. gr. laganna um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þar segir, með leyfi forseta: „Nú fær annar en rannsóknarleyfishafi leyfi til að nýta viðkomandi auðlind og getur þá sá sem kostaði rannsóknir krafið nýtingarleyfishafa um sannanlegan kostnað vegna rannsókna eða markaðsvirði þeirra, sé það fyrir hendi, gegn afhendingu á niðurstöðum rannsóknanna, enda geti þær nýst nýtingarleyfishafa. Rísi ágreiningur um greiðsluna skal skorið úr því með mati dómkvaddra matsmanna.“ Samkvæmt breytingartillögunum sem kynntar voru í dag er þarna enn um þrengingu að ræða því að í stað þess að vísa í nýtingarleyfishafa skal nú einvörðungu vísað í leyfishafa. Síðan eru ákvæði um gildistöku laganna og lagatæknilegar breytingar gerðar. Í athugasemdum sem voru með frumvarpinu þegar það var fyrst lagt fram er vísað í hinn sögulega aðdraganda sem ég vék að hér áðan en síðan segir, með leyfi forseta: „Við gildistöku raforkulaga, nr. 65/2003, var samkeppni í vinnslu raforku innleidd hér á landi. Var ráðherra jafnframt veitt vald til að veita virkjunarleyfi á grundvelli laganna en fyrir gildistöku þeirra var vald ráðherra bundið því skilyrði að Alþingi hefði áður með sérstökum heimildarlögum veitt honum heimild til slíks. Fyrir gildistöku raforkulaga hafði Landsvirkjun jafnframt forgang til virkjunar vatnsafls í samræmi við skyldu sína til að sjá öllum sem þess óskuðu fyrir raforku. Nú þegar þessi forgangur Landsvirkjunar er ekki lengur til staðar hafa fleiri orkufyrirtæki sýnt vatnsaflsvirkjunum áhuga. Samkvæmt gildandi lögum hefur sá sem stundar rannsóknir á vatnsafli hins vegar ekki forgang til nýtingar, öfugt við það sem á við um jarðvarma, eða tryggingu fyrir því að fá rannsóknarkostnað sinn endurgreiddan komi til þess að annar aðili fái nýtingar- eða virkjunarleyfi á viðkomandi svæði. Samkvæmt upplýsingum frá iðnaðarráðuneytinu hefur komið í ljós að orkufyrirtækin eru tregari til að stunda rannsóknir á vatnsafli vegna þessa en heppilegt getur talist.“ Með öðrum orðum. Staðan eins og hún er núna er ekki nægilega hvetjandi fyrir orkufyrirtækin að sækja á um fleiri virkjanir. Þess vegna skal með lagafrumvarpi þessu bætt þar úr. Annars vegar er vísað í þá hugsun sem hefur verið svo umdeild að sá sem fær rannsóknarleyfið, það sé eðlilegur hvati, það er gefið í skyn, hafi líka forgang um virkjunarleyfi. Nokkuð sem mönnum fannst vera vafasamt, að gefa slíkt grænt ljós, þ.e. ef ráðherrann fær ráðin í sínar hendur að veita rannsóknarleyfi þá verði sjálfkrafa komin heimild til virkjunarleyfis. Að þessu er ýjað í athugasemdunum, að í rauninni sé nauðsynlegt að koma slíku á. Það segir, eins og fram kom þegar ég las upp úr textanum, að orkufyrirtækin séu „tregari til að stunda rannsóknir á vatnsafli vegna þessa en heppilegt getur talist.“ En síðan heldur áfram, með leyfi forseta: „Er því talið nauðsynlegt að tryggja að aðeins einn aðili fái rannsóknarleyfi á hverju svæði og jafnframt að hann geti fengið rannsóknarkostnað sinn endurgreiddan sé nýtingar- eða virkjunarleyfi veitt öðrum aðila. Einnig verður að ætla að það sé þjóðhagslega óhagkvæmt að fleiri en einn aðili kosti sams konar rannsóknir á sömu stöðum þegar ljóst er að aðeins einu virkjunarleyfi verður úthlutað.“ Nú kann þetta að allt að vera satt og rétt og ég ætla í raun ekki að gagnrýna þessa hugsun að öðru leyti en því, að það er eiginlega hugsunin á bak við þennan þankagang sem ég vil gera að umræðuefni, þ.e. hvað ráðherrann og ríkisstjórnin eru áköf í að ýta orkufyrirtækjunum út í frekari virkjunarframkvæmdir. Það er algerlega á skjön og þvert á þá stefnu sem við viljum fylgja í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Við viljum að gengið verði áður frá faglegri og vandaðri rammaáætlun um nýtingu vatnsorkunnar áður en ráðist er í frekari framkvæmdir. Síðan er það handleggur út af fyrir sig að ræða þjóðhagslega hagkvæmni þess að reisa hér orkuver til að fóðra stóriðju sem sækist nú eftir að koma til landsins. Áfram segir í athugasemdum við frumvarpið, með leyfi forseta: „Lagt er til að gildissvið laganna verði víkkað þannig að lögin taki til rannsókna á vatnsafli til raforkuframleiðslu. Við þessa breytingu munu ákvæði laganna, sbr. einkum ákvæði III. kafla laganna um rannsóknir og leit, taka til slíkra rannsókna eftir því sem við á. Samhliða þessu er í 2. gr. frumvarpsins gert ráð fyrir að rannsóknarleyfi samkvæmt lögunum séu veitt einum aðila með þeirri undantekningu að hafi aðilar sammælst um rannsóknir og sæki sameiginlega um rannsóknarleyfi skuli heimilt að veita þeim það sameiginlega. Dæmi eru um slíkt varðandi jarðhita og líklegt talið að slíkt geti komið upp varðandi rannsóknir á vatnsorku. Er því talið rétt að taka af tvímæli um að heimilt sé að veita rannsóknarleyfi sameiginlega til fleiri en eins aðila standi þeir saman að umsókn og hafi áður gert samkomulag sín á milli um kostnaðarskiptingu. Þá er í 3. gr. frumvarpsins mælt fyrir um endurkröfurétt þeirra sem fengið hafa rannsóknarleyfi og lagt í kostnað við rannsóknir en fá af einhverjum ástæðum ekki leyfi til nýtingar á viðkomandi auðlind. Gert er ráð fyrir að sá kostnaður sem endurgreiða beri sé í samræmi við rannsóknaráætlun og í beinum og efnislegum tengslum við fyrirhugaða nýtingu. Í 7. gr. gildandi laga er einungis kveðið á um að landeigandi geti krafið nýtingarleyfishafa um sannanlegan kostnað sem landeigandi eða aðilar á hans vegum hafa haft af rannsóknum á auðlindum á eignarlandi hans. Rétt er að slíkur endurkröfuréttur eigi við um alla þá sem fengið hafa rannsóknarleyfi og lagt í kostnað á grundvelli þess enda geti rannsóknarniðurstöður nýst nýtingarleyfishafa.“ Þetta er spurning sem ég leyfi mér að hafa nokkrar efasemdir um. Fyrirtæki taka ákveðna áhættu sem ekki nýtist þeim af einhverjum ástæðum og þá á samfélagið að standa skil á endurgreiðslu til þeirra. Hitt finnst mér eðlilegt að fyrirtæki geti verslað sín á milli með þessi rannsóknarleyfi. Ég ætla ekki að útiloka að slíkt geti verið heppilegt. En, hæstv. forseti. Það er þetta samhengi hlutanna engu að síður sem ég er fyrst og fremst að vekja athygli á. Að hér er iðnaðarráðuneytið og ríkisstjórnin að negla inn í lögin hvata fyrir frekari virkjanir. Með öðrum orðum. Þetta er virkjunarvænt frumvarp. Síðan fer fram heilmikil umræða í nefnd eftir að 1. umr. lýkur og frá meiri hluta iðnaðarnefndar kemur álit. Það er vísað í þá sem komu til nefndarinnar og síðan segir, með leyfi forseta: „Á síðasta þingi lagði iðnaðarráðherra fram frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Var því frumvarpi ætlað að leysa af hólmi lög nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, auk þess sem því var m.a. ætlað að taka til rannsókna á vatnsaflsvirkjunum. Í meðförum Alþingis ákvað iðnaðarnefnd að fresta afgreiðslu frumvarpsins. Hins vegar lagði nefndin síðan fram nýtt frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 57/1998 þar sem kveðið var á um rannsóknir á vatnsaflsvirkjunum. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju með þeirri breytingu að fellt er niður ákvæði til bráðabirgða. Í frumvarpinu er lagt til að gildissvið laganna verði víkkað þannig að lögin taki til rannsókna á vatnsafli til raforkuframleiðslu. Við þessa breytingu munu ákvæði laganna, sbr. einkum ákvæði III. kafla laganna um rannsóknir og leit, taka til slíkra rannsókna eftir því sem við á. Þá er í 2. gr. frumvarpsins gert ráð fyrir að rannsóknarleyfi samkvæmt lögunum séu veitt einum aðila með þeirri undantekningu að hafi aðilar sammælst um rannsóknir og sæki sameiginlega um rannsóknarleyfi skuli heimilt að veita þeim það sameiginlega. Í 3. gr. frumvarpsins er síðan mælt fyrir um endurkröfurétt þeirra sem fengið hafa rannsóknarleyfi og lagt í kostnað við rannsóknir en fá af einhverjum ástæðum ekki leyfi til nýtingar á viðkomandi auðlind. Gert er ráð fyrir að sá kostnaður sem endurgreiða ber sé í samræmi við rannsóknaráætlun og í beinum og efnislegum tengslum við fyrirhugaða nýtingu. Meiri hlutinn leggur til eina breytingu á frumvarpinu og lýtur hún að einu ákvæði til bráðabirgða þar sem mælt er fyrir um skipun nefndar sem skal hafa það hlutverk að gera tillögu um með hvaða hætti verði valið á milli umsókna um rannsóknar- og nýtingarleyfi skv. lögunum og marka framtíðarstefnu um nýtingu þeirra auðlinda sem lögin ná til. Nefndinni ber að skila tillögum sínum til iðnaðarráðherra í síðasta lagi 15. september 2006. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með svofelldri breytingu.“ Og hér kemur breytingartillagan, með leyfi forseta: „Við gildistöku laga þessara skal iðnaðarráðherra skipa nefnd fulltrúa allra þingflokka sem sæti eiga á Alþingi. Í nefndinni skulu jafnframt eiga sæti þrír fulltrúar frá Samorku. Þá skal iðnaðarráðherra skipa tvo fulltrúa og skal annar þeirra vera formaður nefndarinnar. Hlutverk nefndarinnar er að gera tillögu um með hvaða hætti valið verði milli umsókna um rannsóknar- og nýtingarleyfi á grundvelli laga þessara og marka framtíðarstefnu um nýtingu þeirra auðlinda sem lögin ná til. Nefndin skal skila tillögum sínum í formi lagafrumvarps til iðnaðarráðherra eigi síðar en 15. september 2006.“ Mikið var rætt við fyrri hluta 2. umr. um frumvarpið hvort ekki væri eðlilegra að sú nefnd, sem á að fjalla um þær reglur sem gilda skulu um úthlutun rannsóknar- og nýtingarleyfa á grundvelli þessara laga, skili áliti sínu áður en lögin eru samþykkt og að menn komi sér saman um reglurnar í kjölfarið. Því hér eru menn í rauninni að samþykkja opinn tékka. Það er vísað í nefnd sem á að skila af sér næsta haust en áður vilja menn fá frumvarpið samþykkt, en í 5. gr. frumvarpsins segir að lög þessi skuli þegar öðlast gildi. En það er ekki fyrr en í september sem nefndin sem setur niður það reglugerðarverk sem úthlutanir eiga að styðjast við, á að skila af sér. Minni hluti iðnaðarnefndar var ekki alls kostar sáttur við meiri hlutann og skilaði frá sér séráliti sem fulltrúar Samfylkingar og Frjálslynda flokksins skrifuðu undir. Þar segir, með leyfi forseta: „Á 131. löggjafarþingi lagði iðnaðarráðherra fram frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Átti það lagafrumvarp að koma í stað laga nr. 57 1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, en einnig að taka til rannsókna á vatnsaflsvirkjunum sem þau lög gera ekki nú. Eftir nokkra umfjöllun um málið komst nefndin að þeirri niðurstöðu að frumvarp um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum væri ekki hæft til lagasetningar að svo komnu. Fjölmargar athugasemdir höfðu þá borist nefndinni þar sem margvísleg gagnrýni kom fram á frumvarpið en líka á frumvarp til vatnalaga sem einnig var til umfjöllunar í nefndinni. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar í nefndinni höfði ítrekað lagt til að hvorugt frumvarpið yrði lögfest vegna fjölmargra galla, en einnig vegna þess að frumvörpunum var ætlað að leysa af hólmi vatnalögin frá 1923 en ekki hafði þá komið fram boðað frumvarp til laga um vatnsvernd sem unnið var að í umhverfisráðuneyti. Það frumvarp hefur ekki enn borist Alþingi.“ Hér er ég að vitna í nefndarálit sem dagsett er 3. desember sl. Áfram segir með leyfi forseta: „Endurskoðun hins mikla og mikilvæga lagabálks vatnalaganna frá 1923 er að mati minni hlutans verkefni sem Alþingi verður að vanda til. Til þess að svo megi verða verður glögg heildaryfirsýn að fást á alla þá lagabálka sem eiga að taka við hlutverki vatnalaganna. Til að freista þess að skapa Alþingi tíma til að vinna að málum í þessum anda stóð minni hluti nefndarinnar að því að flytja með meiri hlutanum frumvarp sem ekki náðist að ljúka umfjöllun um á síðasta þingi en er að mestu samhljóða því frumvarpi sem iðnaðarráðherra hefur nú lagt fram. Þessu frumvarpi er ætlað að skapa svigrúm til þess að vinna áfram að undirbúningi fyrirhugaðrar lagasetningar um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum.“ Þetta var með öðrum orðum tilraun af hálfu Samfylkingar og Frjálslynda flokksins til að gefa svigrúm fyrir vandaðri vinnubrögð við stærri lagabálk. En áfram segir, með leyfi forseta: „Áður en það mál getur komið til umfjöllunar á Alþingi þurfa að liggja fyrir niðurstöður í afar mikilvægu máli, þ.e. með hvaða hætti velja eigi milli þeirra sem sækjast eftir nýtingarrétti á auðlindum. Meiri hlutinn leggur til þá breytingu á frumvarpinu að skipa skuli þverpólitíska nefnd til að vinna að þeirri stefnumótun. Þessi tillaga var í því frumvarpi sem nefndin flutti á liðnu vori. Af einhverjum óútskýrðum ástæðum hefur ráðherra fellt tillöguna úr því frumvarpi sem nú liggur fyrir en það er þó að öðru leyti samhljóða frumvarpi nefndarinnar eins og áður sagði.“ Hér geri ég hlé á tilvitnunum. Það er hins vegar þetta sem gert er. Meiri hlutinn féllst á þetta eins og fram kom í fyrri tilvitnunum þar sem ég vísaði til breytingartillögunnar sem felld er inn í nefndarálit meiri hlutans um skipun nefndar, en nefndin hefur ekki enn samið reglugerðarverkið sem á að vera grundvöllur leyfisveitinga. Það hlýtur að vera mergurinn málsins. Auðvitað á þessi nefnd fyrst að skila af sér áliti. Þingið á að koma sér saman um grundvöll leyfisveitinganna og síðan eigum við að taka frumvarpið til umfjöllunar því þá höfum við einhverjar vitrænar skírskotanir. Við vitum ekkert hvað það er í rauninni sem við erum að samþykkja. Það má kalla þetta opinn tékka eins og gat um áðan. Áfram segir hér, með leyfi forseta: „Þessi tillaga var mikilvægur hluti málsins að mati minni hlutans og því ber að þakka meiri hlutanum fyrir að taka tillöguna upp aftur.“ Akkúrat. Þarna er hún komin aftur. Og áfram segir, með leyfi forseta: „Það er afar lýsandi fyrir vinnubrögð stjórnarmeirihlutans við endurskoðun þeirra lagabálka sem eiga að taka við af vatnalögunum frá 1923 að öll nefndin skuli sammála um að í þessu frumvarpi þurfi að vera ákvæði um endurskoðun á mjög mikilvægum grundvallarþætti málsins, þ.e. hvaða reglur eigi að gilda í framtíðinni um það hvernig valið verði milli þeirra sem sækjast eftir því að fá nýtingarrétt á auðlindum. Það að minni hlutinn tók þátt í að flytja frumvarp samhljóða þessu frumvarpi verður að skoða í því ljósi að það virtist eina færa leiðin til að koma í veg fyrir að ófullburða frumvarp um jarðrænar auðlindir yrði gert að lögum á síðasta vorþingi.“ Ég er ekki alveg viss um að það hafi verið eina færa leiðin. Því ef stjórnarandstaðan hér á Alþingi hefði sameinast í baráttu fyrir betra frumvarpi og því sem haft hefur verið á orði, ekki aðeins af hálfu okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, heldur einnig ýmsum öðrum hér í þingsal, að við eigum ekki að taka það í mál að samþykkja eitt frumvarp af þremur sem eru í burðarliðnum án þess að vita af hinu. Þá er ég að skírskota sérstaklega til laganna um vatnsvernd. Það frumvarp hefur enn ekki komið fram. Það frumvarp er grundvallandi frumvarp. Það er það frumvarp sem við ættum að vera að ræða fyrst. Það væri í anda þeirrar samþykktar sem hefur komið fram hjá almannasamtökum um að líta beri á vatn og vatnsréttindi sem mannréttindi. Ég er að vísa í yfirlýsingu sem nú hefur verið undirrituð af stærstu verkalýðssamtökum landsins, Alþýðusambandi Íslands, BSRB, Kennarasambandi Íslands, Sambandi íslenskra bankamanna, þjóðkirkjunni, náttúruverndarsamtökum, nánast öllum helstu náttúruverndarsamtökum landsins. Ég get farið yfir þetta síðar því þetta er fróðlegt. Þessi samtök eru í rauninni að hvetja Alþingi til að leggja verndarsjónarmiðin og mannréttindin til grundvallar. Þess vegna er eðlilegt að byrja á þeim endanum þegar við setjum lög sem miða að því að endurskoða hinn mikla lagabálk frá 1923 en birtist núna á þrígreindan hátt í þremur frumvörpum. Hér segir áfram, með leyfi forseta: „Þessi tillaga var mikilvægur hluti málsins að mati minni hlutans og því ber að þakka meiri hlutanum fyrir að taka tillöguna upp aftur. Það er afar lýsandi fyrir vinnubrögð stjórnarmeirihlutans við endurskoðun þeirra lagabálka sem eiga að taka við af vatnalögunum frá 1923 að öll nefndin skuli sammála um að í þessu frumvarpi þurfi að vera ákvæði um endurskoðun á mjög mikilvægum grundvallarþætti málsins, þ.e. hvaða reglur eigi að gilda í framtíðinni um það hvernig valið verði milli þeirra sem sækjast eftir því að fá nýtingarrétt á auðlindum.“ - Ég mun hafa vísað í þetta áður. Enn segir, með leyfi forseta: „Það að minni hlutinn tók þátt í að flytja frumvarp samhljóða þessu frumvarpi verður að skoða í því ljósi að það virtist eina færa leiðin til að koma í veg fyrir að ófullburða frumvarp um jarðrænar auðlindir yrði gert að lögum á síðasta vorþingi.“ - Ég mun hafa lesið þessa klásúlu áður. Fyrir mistök er ég að endurtaka hana. Enn segir, með leyfi forseta: „Minni hlutinn harmar að ekki hefur verið fallist á þau sjónarmið hans að allir lagabálkarnir sem koma eiga í stað vatnalaga verði unnir í samhengi svo nauðsynleg yfirsýn fáist. Þetta sést á því að frumvarp til vatnalaga er nú endurflutt nánast óbreytt og því ætluð lögfesting á þessu þingi. Enn er ekki fram komið boðað frumvarp um vatnsvernd. Sá galli er á því frumvarpi sem hér liggur fyrir að við lögfestingu þess tekur ákvæði 2. gr. frumvarpsins (5. gr. laganna) sem veitir ráðherra heimild til að veita vilyrði fyrir nýtingarleyfum í tengslum við útgáfu rannsóknarleyfa einnig til nýtingarleyfa hvað vatnsafl varðar. Í því samkeppnisumhverfi sem nú er að skapast í raforkuframleiðslu er nú þegar ljóst að kapphlaup er hafið hjá orkuframleiðslufyrirtækjum um auðlindir landsins. Kapphlaupið er að mati minni hlutans háð vegna þess að stjórnendur fyrirtækjanna telja að reglur sem settar verði um val á milli þeirra sem sækjast eftir nýtingarrétti á auðlindum verði íþyngjandi. Þetta kann að vera rétt en ef svo er munu þeir sem hljóta náð fyrir augum iðnaðarráðherra í því millibilsástandi sem mun ríkja þar til fyrirhuguð lög taka gildi hafa forskot í samkeppninni við hina sem á eftir koma.“ Það var þetta sem tekið var á í þeim lagabreytingum sem iðnaðarnefnd ungaði út úr sér í dag og lýtur að því að koma í veg fyrir sjálfvirkni á milli rannsóknarleyfis annars vegar og nýtingarleyfis hins vegar. Áfram segir, með leyfi forseta: „Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir stjórnvöld að það eru einmitt nýju aðilarnir, væntanlega aðallega einkafyrirtæki á markaðnum, sem eiga að tryggja þá samkeppni sem stjórnvöld segjast vilja skapa. Minni hlutanum hefur orðið þessi staða enn betur ljós á þeim tíma sem liðinn er frá því að málið var til umfjöllunar á síðasta þingi og nefndin fékk skýra staðfestingu á því sem hér hefur komið fram í viðræðum við forsvarsmenn orkufyrirtækja og embættismenn iðnaðarráðuneytisins við umfjöllun málsins. Af þessum ástæðum lögðu fulltrúar Samfylkingarinnar fram þá breytingartillögu á fundi nefndarinnar að heimildarákvæðið sem ráðherra hefur skv. 5. gr. laganna verði numið úr gildi. Með þeirri ákvörðun kæmi ekki til kapphlaups á þeim forsendum sem fyrr er lýst vegna þess að allir sættu þá í framtíðinni sömu reglum eftir að ný lög um jarðrænar auðlindir öðlast gildi. Þessi breyting mundi ekki hamla í neinu veitingu leyfa til rannsókna og ekki heldur veitingu nýtingarleyfa á þeim tíma sem líður þar til endurskoðun laganna verður lokið. Það vakti þess vegna mikla undrun minni hlutans að meiri hlutinn hafnaði tillögunni og því telur hann sig knúinn til að flytja breytingartillögur við frumvarpið sem gerð er grein fyrir í sérstöku þingskjali.“ Þetta segir m.a. í áliti minni hlutans og undir það skrifa hv. þingmenn Jóhann Ársælsson, Helgi Hjörvar, Sigurjón Þórðarson og Katrín Júlíusdóttir. Eins og ég hef vikið að og komið hefur fram við umræðuna, m.a. í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar, hefur meiri hlutinn komið til móts við ýmsar veigamiklar kröfur sem minni hlutinn setti fram áður en 2. umr. hófst og við fengum að heyra að það væri á þeirri forsendu sem Samfylkingin og Frjálslyndir greiddu atkvæði með afbrigði í dag og féllust þar með á að flýta afgreiðslu málsins. Það sem ég hins vegar furða mig á er að tvennt mjög veigamikið að því er ég hefði haldið er enn í lausu lofti. Í fyrsta lagi að reglugerðarverkið sem ráðherra og þeir aðilar sem úthluta leyfunum eða um þau fjalla eiga að byggja sínar ákvarðanir á er ekki fyrir hendi. Það hefur ekki verið gengið frá því og ekki gert ráð fyrir að það gerist fyrr en 15. september árið 2006. Þá á það að liggja fyrir og eigi síðar. Þetta er annað. Síðan er hitt, sem ég hefði haldið að væri grunntónn í þessu minnihlutaáliti, að það ætti að endurskoða þessi lög með hliðsjón af öðrum lögum einnig. Ég var að vona að það væri að skapast samstaða a.m.k. innan stjórnarandstöðunnar um það. Þess vegna furðaði ég mig á að Samfylkingin og Frjálslyndir, því miður, skyldu hlaupa frá þessu máli og taka sig út af mælendaskrá eins og gerðist í kvöld. Staðreyndin er sú að það er nefnilega mjög mikið í húfi. Við höfum hlustað á yfirlýsingar hæstv. iðnaðarráðherra undanfarna daga um stórfelld virkjunaráform og áframhaldandi uppbyggingu stóriðju og það eru í uppsiglingu meiri háttar átök í samfélaginu um þetta. Við heyrum hvað stórir hópar eru að segja, þeir eru að mótmæla, andmæla þessari stefnu og sannast sagna held ég að nú séu að verða vatnaskil í þjóðfélaginu. Við kunnum að vera í minni hluta í þinginu sem viljum standa þessa vakt, náttúruvaktina, en í þjóðfélaginu erum við samstiga mjög stórum hópum ef ekki meiri hluta Íslendinga. Það var hressilegt og uppörvandi að sækja fjöldatónleika í Laugardalshöllinni ekki alls fyrir löngu þar sem fjöldi listamanna kom fram, þar sem brugðið var upp á skjáinn upplýsingum um land vort og þær hættur sem að því steðja af stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Að þessu mun ég koma nánar á eftir. Ég sagði í upphafsorðum mínum að ég vildi setja þetta mál í stærra sögulegt samhengi. Eins og áður hefur komið fram við þessa umræðu fer nú fram þessi árin endurskoðun á lagabálki sem á rót að rekja til loka 19. aldarinnar. Sett voru lög á tíunda áratug 19. aldar um nýtingu vatnsafls. Þá hófst mikil umræða á Alþingi um það efni. Síðan voru sett hér lög árið 1907, fossalögin, með það að markmiði að vernda fossana og vötnin okkar, árnar, fyrir útlendum fjármálamönnum og stórfyrirtækjum. Áfram var þessi lagasmíð þróuð og vatnalögin 1923 voru sett eftir margra ára umræður. Þá var svokölluð fossanefnd að störfum fram undir lok annars áratugar. Sú nefnd klofnaði en Einari Arnórssyni prófessor var falið það verk að reyna að samræma sjónarmiðin og til urðu vatnalögin frá 1923. Þegar við höfum verið að ræða nýju vatnalögin svo og þau lög sem hér eru til umfjöllunar, lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, og einnig vatnsverndarlög, sem reyndar hafa ekki litið dagsins ljós, er iðulega skírskotað í inntak og anda laganna frá 1923. Ríkisstjórnin hefur haldið því fram, ekki síst með tilliti til vatnalaganna, að þar væri í raun engu verið að breyta, það væri formbreyting sem þar ætti sér stað en í grundvallaratriðum væri engu verið að breyta. Við höfum hins vegar bent á að í vatnalögunum sé verið að styrkja eignarrétt á vatninu. Sama höfum við sagt um þessi lög, lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þau voru sett árið 1998 og þá fór fram mikil og hörð umræða um þennan lagabálk á Alþingi. Þar var einnig rætt um þennan grunn, um eignarréttarhugtakið. Og gagnstætt því sem hæstv. iðnaðarráðherra segir nú um vatnalögin, að þar sé ekki að eiga sér stað nein innihaldsbreyting, þetta sé formbreyting, en um mjög sterk eignarréttarákvæði hafi verið að ræða í vatnalögunum frá 1923, þá sagði forveri hennar á stóli iðnaðarráðherra, Finnur Ingólfsson, þegar hann talaði fyrir lögunum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum að þau væru sett beinlínis til að styrkja eignarréttarhugtakið. Það er mjög fróðlegt að fara að skoða þær umræður sem þá áttu sér stað því að hæstv. fyrrverandi iðnaðarráðherra fjallaði mjög ítarlega um þetta. Hann sagði m.a. í ræðu sem hann flutti 5. febrúar 1988, með leyfi forseta: ,,Rétt er að geta þess að umræða og meðferð þessara mála á fyrri hluta og fram á miðja þessa öld fór fram við allt aðrar kringumstæður en nú, m.a. með tilliti til réttarframkvæmdar, nýtingarmöguleika og tækni til nýtingar. Með hliðsjón af þessari forsögu verður að telja brýnt að kveða skýrt á um meðferð náttúruauðlinda. Nýting náttúruauðlinda verður sífellt umfangsmeiri. Þjóðhagslegt mikilvægi nýtingar er jafnframt mikið. Sífellt verður brýnna að kveða með samræmdum hætti á um nýtingu og tryggja þannig heildstæða sýn yfir auðlindirnar, nýtingarmöguleika og vinnslu. Aðeins þannig er hægt að tryggja að nýting og vinnsla samræmist heildarhagsmunum og að umhverfissjónarmið séu í heiðri höfð. Með þeim frumvörpum sem hér eru lögð fram eru stigin stór skref í þessa átt. Aldrei fyrr hefur ríkisstjórn Íslands tekið af skarið með þessum hætti. Grundvallarforsenda þess að koma megi á samræmdu skipulagi í nýtingu auðlinda er að kveða skýrt á um eignarrétt á þeim.“ Hann vísar í 3. gr. laganna, með leyfi forseta: ,,Eignarlandi fylgir eignarréttur að auðlindum í jörðu, en í þjóðlendum eru auðlindir í jörðu eign íslenska ríkisins, nema aðrir geti sannað eignarrétt sinn til þeirra.“ Er við lítum yfir lögin er alls staðar kveðið mjög skýrt á um eignarrétt. Hér er t.d. talað um að netlög merki í lögum þessum vatnsbotn 115 metra út frá bakka stöðuvatns sem landareign liggur að, svo og sjávarbotn 115 metra út frá stórstraumsfjöruborði landareignar. Ég vísa í þetta vegna þess að í umræðunni kom mjög skýrt fram hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og fyrrverandi hv. þm. Ragnari Arnalds þær breytingar sem orðið hafa á eignarréttarhugtakinu. Þó fyrrverandi hæstv. ráðherra segi að eignarréttarhugsunin hafi verið að styrkjast á 20. öldinni segir hann reyndar einnig að þeir sem um þessi mál hafi vélað af hálfu íslenskra stjórnmálamanna frá því um miðja 20. öldina og fram á okkar daga hafi allir verið mjög á þeirri skoðun að eignarréttur yfir landi og auðlindum, þar á meðal jarðhitanum, væri mjög sterkur. En þetta er vefengt í umræðunni og það gera margir þingmenn. Þeir vísa m.a. í greinargerðir frá 1945 eftir Bjarna Benediktsson og skýrslu sem unnin var af Ólafi Jóhannessyni, prófessor og síðar ráðherra, árið 1956. Þegar hæstv. fyrrverandi iðnaðarráðherra, Finnur Ingólfsson, er hrakinn af leið með þessum tilvísunum segir hann að tímarnir séu breyttir og vísar í dóma sem hann getur reyndar ekki tilgreint sem hafi staðfest að þarna hafi verið um eignarréttindi að ræða. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vísar í þessa umræðu og þær skýrslur og síðar lagafrumvörp byggð á skýrslum þeirra Ólafs Jóhannessonar og Bjarna Benediktssonar. Það er farið mjög ítarlega yfir þetta. Hv. fyrrverandi þm. Sighvatur Björgvinsson bendir á hve mikilvægt málið sé. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Nú er verið að svara spurningunni ,,hver á Ísland?“ í hverju málinu á fætur öðru. Það er ekki bara verið að einkavæða sameign þjóðarinnar í fiskimiðum, nú er líka hafin einkavæðing á sameign þjóðarinnar í auðlindum í og á jörðu.“ Reyndar er ég þeirrar skoðunar að þetta hafi verið eitt stærsta málið á þessum árum. Íslendingar ganga þarna lengra í því að styrkja eignarréttindi einstaklinga yfir auðlindum í jörðu en sennilega nokkur önnur þjóð hefur gert. Hugsanlega fyrirfinnast þær en við göngum t.d. miklu lengra en Bandaríkjamenn sem undanskilja almennt í löggjöf sinni jarðhita í eignarréttarákvæðum. Jarðhiti fylgir ekki sölu á landi. En hæstv. iðnaðarráðherra heldur fast við sitt og segir síðar við umræðuna, með leyfi forseta: ,,Eins og komið hefur fram við umræðuna er hér um að ræða mikilvægt mál sem snýst um eignarhald og eignarréttindi og þarf því ekki að koma á óvart þó pólitískur ágreiningur sé um það mál. Í raun ætti stjórnmálaumræðan að snúast um þessi atriði.“ Hann telur þetta sem sagt vera grundvallaratriði í lagabálknum. Sannast sagna finnst mér fróðlegasta ræðan sem var flutt um lögin um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu vera ræða fyrrverandi hv. þm. Ragnars Arnalds. Hann vitnar í rannsóknir ýmissa fræðimanna um þetta efni og fer aftur í rekabálk Jónsbókar þar sem vísað er í réttinn til rekans. Hann fylgir ekki eignarhaldi á landinu, heldur er um að ræða rétt. Hann vísar í tilskipun frá 19. öld frá árinu 1849 þar sem landeiganda er veittur einkaréttur til veiða. Hann vísar einnig í sömu tilskipun þar sem vísað er í réttindi innan netlaga. Þar er vísað í nytjarétt og afnotarétt en ekki í eignarhald á landinu eða á sjónum. Síðan er rakið hvernig það kemur aftur og ítrekað fram í gegnum aldirnar að Íslendingar hafa ekki litið svo á að vatnið eða jarðhitinn, kalt vatn og heitt, fylgdi eignarhaldi á landi. Þetta er stórmerk ræða þar sem vísað er m.a. í heimildir í Sturlungu um heitar laugar, að þær hafi verið almenningsbaðstaðir og vísað í fjölmargar laugar hvað það snertir. Sælingsdalslaug, Reykjalaug í Miðfirði, Laug í Reykjadal, Skíðastaðalaug o.s.frv. sem allar hafa verið samkomustaðir almennings og ótvírætt í almenningseign. Síðan segir fyrrverandi hv. þm. Ragnar Arnalds, með leyfi forseta: ,,Ef við færum okkur nær nútímanum og komum yfir á 18. öldina, þegar Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson ferðuðust um landið, þá lýsa þeir jarðgufuböðum sem heilsulind almennings og það er yfirleitt alltaf tengt því að ferðamenn máttu staldra þar við og laugast. Þannig er t.d. greint frá því í ferðabók þeirra að ferðamenn á leið til Alþingis notuðu Reykjalaug, sem er skammt frá Lundarreykjadal, og ekki þarf að segja mönnum af lauginni í Laugardal, þar sem kristnir menn voru skírðir eftir að kristni var lögtekin á Íslandi. Kristnir menn á Íslandi höfðu það fram yfir trúbræður sína í öllum öðrum löndum að þeim þóknaðist að lauga sig í heitu vatni, en annars staðar var mönnum dýft í kalt vatn.“ Síðan vísar fyrrverandi hv. þm. Ragnar Arnalds enn í ferðabók þeirra félaga, Eggerts og Bjarna, með leyfi forseta: ,,Almenningsmannvirki frá Sturlungaöld þekkjast ekki önnur nú en Snorralaug, sem fyrr er lýst, og Hvítárbrú, sem reist var til forna yfir Hvítá og síðar við haldið af sveitarbúum.“ ,,Þessi brú ónýttist og vissulega ónýttust margar laugarnar en engu að síður bera þessar tilvitnanir mínar þess skýran vott að laugar voru hér almenningseign. Það er líka eftirtektarvert að í hinu mikla verki Árna Magnússonar og Páls Vídalíns, Jarðabókinni, sem var samin 1702–1712, og fjallar um eignarréttindi, fjallar um eignarrétt á landi. Það er verið að gera grein fyrir dýrleika jarða, það er verið að gera grein fyrir því hvaða rétt bændurnir eiga. Þar er hvergi minnst á lauga- eða heitavatnsréttindi, hvergi í allri bókinni er minnst á slík réttindi vegna þess að það var auðvitað ekki litið á það sem réttindi viðkomandi jarða eða bænda. Einkaeignarréttindi yfir þessum gæðum höfðu alls ekki verið stofnuð á þessum tíma. Það er ekki fyrr en með 10. gr. vatnalaganna, nr. 15/1923, sem lögákveðinn er einkaeignarréttur að jarðhitaréttindum en þá gerist stóra breytingin, hin lögformlega breyting, og að því leyti er þetta mál svolítið öðruvísi vaxið en netalagnirnar.“ Síðan er vitnað í Íslandslýsingu Odds Einarssonar sem var rituð 1593. Þar er á athyglisverðan hátt fjallað um almannaréttinn hvað varðar heita vatnið. Ég ætla að skemmta hv. þingmönnum og hæstv. forseta með því að vitna í Íslandslýsingu Odds Einarssonar. Þetta er nefnilega svolítið fróðlegt og meira en það. Þetta er stórfróðlegt, ekki síst hvernig tilvitnunin endar. Hún hefst á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: ,,Fjölmargir á þessum slóðum fullyrða það nefnilega sem sannreynt, að þetta svitabað - hér er verið að vísa í heit böð - hafi allt frá fornu fari ekki aðeins læknað kláða og útbrot, heldur líka eytt mörgum öðrum sjúkdómum eða a.m.k. linað þá tíma og tíma. Menn álíta reyndar einnig, að önnur böð og heitar laugar á Íslandi hafi þessa náttúru að leggja fjölmargt til viðhalds heilsunni. Að vísu segja kerlingabækur, að þetta stafi frá einhverjum guðum og vissum mönnum, sem einhvern tíma hafi blessað hina og þessa staði. En vér látum slíkt bull lönd og leið og vitum, að oss bera að játa með tilhlýðilegri þakklátssemi, að hin óeigingjarna náttúra hefur með þessum hætti lagt oss til einstök hlunnindi og mikið djásn.“ Þetta er vel mælt. Síðar í Íslandslýsingu Odds Einarssonar segir, með leyfi forseta: ,,Því fullvel veit ég, að ef afnot slíkra heilsulinda væru á valdi einhverra fjárplógsmanna, væru þeir ekki lengi að auka við inntektir sínar.“ Þarna kemur með öðrum orðum í ljós að árið 1593, í Íslandslýsingu Odds Einarssonar, telur biskupinn það jafnast á við fjárplógsstarfsemi að selja afnot af jarðhita á Íslandi. Hæstv. forseti. Hvers vegna skildi ég staðnæmast við þessa umræðu? Hvers vegna skiptir hún máli? Getur verið að ég sé bara að reyna að tefja tímann? Nei, því fer fjarri. Þetta skiptir mjög miklu máli því það er alveg hárrétt sem fram kom í máli fyrrverandi hæstv. iðnaðarráðherra að við erum að tala um grundvallaratriði þegar vísað er í eignarréttinn. Ég benti reyndar á það við þessa umræðu árið 1998 að við værum að fara inn í nýtt umhverfi. Umhverfi þar sem alþjóðlegt fjármagn væri farið að ásælast auðlindir á borð við heitt vatn, að ekki sé minnst á fallvötnin og að við þyrftum að gæta okkar. Þess vegna þegar við nú erum að prófa þessa lagasmíð alla áfram, þegar við erum að taka upp lögin frá 1923, þurfum við að setja málin inn í þetta nýja alþjóðlega samhengi, inn í þennan nýja veruleika. Við þurfum að hugsa á nákvæmlega sama hátt og lagasmiðirnir frá 19. öldinni, þeir sem smíðuðu fossalögin 1907, til þess beinlínis að takmarka möguleika erlendra fjármálamanna að eignast auðlindir Íslands. Þess vegna eigum við að fara mjög gætilega þegar við tökum lögin upp og beinum þeim fram á við. Við þurfum að gæta okkur á því að við förum fram á við en ekki aftur á bak. Nú kann það að vera svo að í sumum tilvikum sé erfitt að snúa aftur. Það er skrúfa á sál margra að ekki megi hrófla við neinu sem heitir eignarréttur. Ég er ekki mjög viðkvæmur fyrir því ef það er til almannaheilla. Að minnsta kosti eigum við að hafa það í huga þegar við þróum lagarammann áfram að reyna að veikja þessi eignarhaldsákvæði, styrkja hins vegar hin ákvæðin sem lúta að almannahag og rétti þjóðarinnar, almennings til að nýta sér landsins gæði. Þetta eigum við að sjálfsögðu að gera í breytingum á þessum lagabálki sem fjallar um sjálfan eignarréttinn, eins og hæstv. fyrrverandi ráðherra, Finnur Ingólfsson, sagði og einnig önnur lög sem liggja núna fyrir þinginu, vatnalögin, og síðan vatnsverndarlögin sem okkur er sagt að séu í burðarliðnum. Ég vísaði í það hvaða samhengi við erum að ræða þessi lög í og vísaði í öll þau leyfi eða umsóknir um leyfi á rannsóknar- og nýtingarleyfum sem nú liggja fyrir þinginu. Við þekkjum náttúrlega öll ákafann í ráðherranum, hæstv. iðnaðarráðherra, að virkja meira og meira. Þetta er orðið nánast eins og fíkn, að þegar áhrifin af síðasta skoti dvína þá þarf að ráðast í nýja aðgerð, þá þarf að virkja meira. Ég ætla að vísa í nokkrar yfirlýsingar sem við höfum heyrt frá þessum ráðherra á síðustu mánuðum og missirum. Við munum að sumarið 2004 ferðaðist hæstv. ráðherra víða um landið með fulltrúum Alcoa held ég að það hafi verið, m.a. um Norðurland, en förinni lýsti hæstv. ráðherra á þá lund að hún hafi verið skemmtiferð ásamt öðru, svo ég hafi þetta nú orðrétt eftir. Þau voru sem sagt að skoða virkjunarmöguleika á Norðurlandi. Morgunblaðið vitnar í ráðherrann 25. júlí árið 2004 á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: „Valgerður Sverrisdóttir iðnaðarráðherra segir meiri alvöru að baki fyrirspurnum erlendra álbræðslufyrirtækja um hugsanlega stóriðju á Norðurlandi en verið hefur. „Það er meiri áhugi nú en við höfum nokkurn tíma orðið vör við og það sýnir sig bæði í fyrirspurnum til okkar og til Landsvirkjunar,“ segir hún.“ Í frétt Morgunblaðsins segir enn fremur, með leyfi forseta: „Valgerður vill þó ekki greina frá því hvaða fyrirtæki um sé að ræða en segir að fyrirspurnirnar berist jafnt frá fyrirtækjum sem Landsvirkjun hafi áður átt viðskipti og samskipti við sem og fyrirtækjum sem áður hafi ekki lýst yfir áhuga á framkvæmdum á Íslandi. Áhuginn beinist fyrst og fremst að Norðurlandi þó að menn hafi einnig Reykjanesið í huga.“ En bíðum nú við, nú líður og bíður. Í marsmánuði á síðasta ári heyrum við yfirlýsingu frá hæstv. ráðherra iðnaðarmála í kvöldfréttatíma útvarpsins. Valgerður Sverrisdóttir segir, með leyfi forseta: „Við Íslendingar stöndum á tímamótum í þróun orkufreks iðnaðar. Eftir áralangan aðdraganda og þrotlausa vinnu við að finna leiðir til að nýta orkulindir landsins til atvinnuuppbyggingar er nú svo komið að færri komast að en vilja. Umfangsmikil markaðsvinna á síðasta áratug við að vekja athygli erlendra fjárfesta á ágæti landsins til þess að reisa hér orkufrekan iðnað hefur skilað sér á undraverðan hátt, þannig að nú er talað um Ísland sem best varðveitta leyndarmálið í Evrópu meðal álframleiðenda og er þá vitnað til þess hve aðstaða hér á landi er góð fyrir þess háttar framleiðslu. Það hefur tekið heil 50 ár að ná þessum árangri og endurspeglast hann hvað best í því að nú þegar hafa sex heimsþekkt álfyrirtæki sýnt áhuga á að fjárfesta í nýjum álverum á Íslandi á næstu árum.“ Þetta hefur kostað þrotlaust starf í 50 ár. Alræmdur er bæklingurinn sem gefinn var út af iðnaðarráðuneytinu árið 1995 og ber heitið Lowest energy prices in Europe for new contracts. Lægsta orkuverð í Evrópu. Í þeim bæklingi sem mjög er vandað til hvað myndefni og prentun snertir er vikið að vinnuaflinu. Fram kemur í línuritum að á Íslandi sé lægra kaup en víða annars staðar í Evrópu og efstir á blaði eru Þjóðverjar, síðan koma Norðmenn, Danir, Japanir, Svíar, Finnar, Bandaríkjamenn, Frakkar, Ítalir, Bretar og síðan Íslendingar. Menn hrósa sér líka mjög og monta sig af því að tilkostnaður við velferðarkerfið sé minni hér á landi en annars staðar, það sem þeir kalla „social cost“, launin lægri og félagslegir þættir ekki eins dýrir og víða annars staðar. Slíkar upplýsingar er verið að senda um okkur til erlendra stórfyrirtækja, álfyrirtækja. Einnig kemur í ljós að mjög auðvelt og gott er að eiga við umhverfisyfirvöld, hér liggi stóreignamenn almennt í bómull stjórnvalda, afskaplega vel sé farið með þá sem eiga mikla fjármuni, Íslendingar séu góðir við slíkt fólk, íslensk stjórnvöld. Þetta er það sem ríkisstjórnin var að senda út um allan heim og núna loksins segir hæstv. iðnaðarráðherra 20. mars að loksins séum við að hafa árangur af okkar mikla kynningarstarfi. Að nú sé talað um Ísland sem best varðveitta leyndarmálið í Evrópu meðal álframleiðenda. Það er nefnilega það. Þetta er nú samhengi hlutanna sem við erum að ræða þessi mál í. Það er annað sem snýr að hinum efnahagslega þætti þessa máls. Nú um stundir eru starfandi álver á Íslandi með 270 þúsund tonna framleiðslugetu á ári. Ef hins vegar draumar Framsóknarflokksins verða að veruleika stefnir í að álframleiðslan á Íslandi verði 1.300–1.400 þúsund tonn, fari með öðrum orðum úr 270 þúsund tonnum í 1 milljón og 400 þúsund tonn. Hvað mundi þetta þýða? Þetta mundi þýða að Ísland væri í hópi helstu álframleiðsluríkja heimsins. Við værum með um 5% af heimsframleiðslu á áli á ári. Þá er náttúrlega spurningin sú. Er það gott eða slæmt? Fram hefur komið við umræðuna og margoft í álitsgerðum óháðra hagfræðinga að ábatinn fyrir þjóðarbúið sé miklum mun minni af þessari framleiðslu en annarri framleiðslu. Það var bara síðast í gær að í Ríkisútvarpinu var ágætt viðtal við meistaranema frá Bifröst, en hann sagði í útvarpsviðtali í gær, með leyfi forseta: „Á síðasta ári skaffaði hátækniiðnaður sem er fimmtán ára gömul grein, og hefur vaxið um 36% á ári svona sirka, á þessum fimmtán árum, hún skaffaði 4% af verðmætasköpuninni í landsframleiðslunni. Öll stóriðja til samans skapaði 1,2%.“ Síðan vísaði hann í ruðningsáhrifin og sagði að við værum að henda út atvinnustarfsemi sem hefur vaxið hratt og hefur gefið okkur miklum mun meiri ávinning en álframleiðslan hefur gert. Í greinargerð sem kom frá KB-banka í ágúst sl. segir, með leyfi forseta, en þar er verið að vísa í greiningu á efnahagslegum forsendum um áliðjustefnuna: „Þjóðhagslegur ábati stóriðjunnar er því einkum fólginn í því yfirverði sem álver greiða til íslenskra framleiðsluþátta, einkum vinnuafls og orku. Þar skiptir arður af sölu raforku mestu máli … Sú stefna virðist hins vegar hafa verið ríkjandi hérlendis að selja raforku mjög nærri kostnaðarverði sem endurspeglast bæði í fremur lágri arðsemi Landsvirkjunar og fremur lágri ávöxtunarkröfu sem fyrirtækið gerir til virkjanaframkvæmda.“ Það sem hér er verið að segja okkur eftir því sem ég fæ best skilið er að Íslendingar eru með ærnum tilkostnaði, og að því er vikið í álitsgerð bankans sem ég vitnaði til, að búa sig undir framtíðina að hætti fátækra þriðja heims ríkja sem selja fjölþjóðarisum aðgang að dýrmætum auðlindum fyrir lítinn þjóðhagslegan ávinning. Greiningardeild KB-banka talar sem sagt um lága arðsemi og lága arðsemiskröfu. Vissulega skapist störf en það séu dýrkeyptustu störf sem orðið hafa til í landinu og er ástæða til að vekja sérstaka athygli á því sem fram kemur hjá KB-banka á þessum tíma, að rangt sé að gera mikið úr ávinningi stóriðjustefnunnar með tilliti til svokallaðra afleiddra starfa því þau hefðu orðið til einnig þó atvinnuuppbyggingunni hefði verið beint inn í annan farveg. Ég skrifaði grein í Morgunblaðið 23. ágúst, eftir að þessi greining kom frá KB-banka. Greinin hét áskorun til fjölmiðla. Þar hvatti ég fjölmiðla til að taka upp faglega og ganrýna umræðu um áform ríkisstjórnarinnar um frekari uppbyggingu stóriðjustefnu. Tveimur dögum síðar, 25. ágúst, er mjög fróðleg grein birt í Viðskiptablaðinu og þar segir m.a., með leyfi forseta: „Fjárfestingar í stóriðju kosta gríðarlega fjármuni og er líklegt að þeim geti verið betur varið í þjóðfélaginu á öðrum sviðum.“ Við höfum verið að verða vitni að því að undanförnu hvernig hvert fyrirtækið á fætur öðru í hátækniiðnaði og skyldri starfsemi er að hrökklast úr landi vegna ruðningsáhrifa stóriðjunnar. Við erum einnig að verða vitni að því hvernig önnur atvinnustarfsemi í útflutningsgreinum berst nú í bökkum, sjávarútvegsfyrirtæki mörg, ferðaþjónustan, sem kvartar sáran, og allt vegna ruðningsáhrifanna frá stóriðjustefnunni. Það er svolítið merkilegt að áður en ráðist er í þessar framkvæmdir er varað við því að nákvæmlega það muni gerast sem síðan hefur hent, nákvæmlega þetta allt saman var fyrirsjáanlegt, allt saman. En það er svolítið sérstakt hve lágróma ýmsar stofnanir, háðar ríkisvaldinu, verða þegar á hólminn kemur og hve ógagnrýnir ýmsir aðilar sem tengjast ríkisvaldinu eru og eru m.a.s. enn við sama heygarðshornið. Ég heyrði hagfræðing hjá Háskóla Íslands ekki alls fyrir löngu segja í fréttum að hugsanlega verði hægt að koma í veg fyrir þensluáhrif af fyrirhuguðum virkjunarframkvæmdum og uppbyggingu stóriðju sem nú eru á teikniborðinu hjá hæstv. ráðherra, Valgerði Sverrisdóttur. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum barist mjög eindregið gegn þessari þróun og höfum m.a. vísað í efnahagslega þætti. Við höfum varað við þensluáhrifunum, við höfum varað við því hvernig þetta kæmi til með að þrengja að öðrum atvinnurekstri nákvæmlega eins og gerst hefur, bæði með hækkun vaxta - og því erum við að verða vitni að núna í dag, vaxtaþróunin upp á við - og einnig á annan hátt með gengisþróun sem er mjög óhagstæð innlendum framleiðslugreinum. Við höfum vísað í þessar efnahagslegu forsendur og reyndar má ekki gleyma því í þeirri spyrðunni að við teljum að efnahagslegur ávinningur af álframleiðslunni fyrir Íslendinga sé harla lítill. Þetta eru nefnilega erlendir aðilar sem eru að flytja allan virðisaukann úr landi að uppistöðu til. Við höfum tekjur af skatti. Hann er lágur vegna þess að við veitum þessum fyrirtækjum afslátt í skatti, sérstök skattakjör. Síðan höfum við náttúrlega tekjur af raforkunni og þar höfum við sem sagt boðið upp á prísa sem ríkisstjórnin kallar lægsta orkuverð í Evrópu, kallar það réttilega og montar sig af því, þ.e. til þessara fyrirtækja. Það er ekki til almennings á Íslandi, þar er verðið miklu hærra. En gagnvart álfyrirtækjunum er þetta mikil paradís, best varðveitta leyndarmál í álbransanum í heiminum, sagði ráðherrann eins og ég vísaði í áðan. Við höfum sem sagt varað við hinum efnahagslegu áhrifum og teljum að þetta sé ekki ábatasöm stefna fyrir okkur Íslendinga. Hér fyrr á tíð var dæmið sett upp svolítið öðruvísi en núna. Þá sögðu menn sem svo að það væri mikilvægt þegar við værum að byggja upp orkuframleiðsluna í landinu að fá stórfyrirtæki, þar á meðal álfyrirtæki, inn í púkkið. Það auðveldaði okkur að byggja stærri virkjanir sem væru hagkvæmari og þjóðhagslega væri þetta heppilegt, jafnvel þótt við létum þessi fyrirtæki borga lægra verð en almenning, að það kæmi vel út þegar á heildina væri litið þjóðhagslega. Um það voru reyndar alltaf miklar deilur en látum það liggja á milli hluta. Nú í seinni tíð er litið allt öðruvísi á þessi mál og umræðan um Kárahnjúkavirkjun er af allt öðrum toga vegna þess að þar höfum við ekki lengur þessa blöndu á raforkuframleiðslu fyrir stórfyrirtæki annars vegar og fyrir heimili og lítinn atvinnurekstur hins vegar. Framleiðslan er öll fyrir eitt fyrirtæki. Þar víkjum við þess vegna þessu stóra þjóðhagslega samhengi til hliðar og horfum þá bara á arðsemina af sölunni til þessa fyrirtækis eins. Það hefur reyndar ekki komið í ljós enn hvort þetta kemur til með að skila arði en ég held að það vilji oft gleymast, þegar menn hafa verið að horfa til efnahagsumsvifanna á Austurlandi, sem fylgt hafa virkjunarframkvæmdunum, að hver einasta króna sem varið er í þessar framkvæmdir er tekin að láni á ábyrgð íslenskra skattborgara. Það er fyrst núna þegar verið er að byggja álverið að nýir peningar eru að koma inn í landið. En virkjunarframkvæmdirnar eru að sjálfsögðu allar byggðar fyrir lánsfé sem er á ábyrgð skattborgara, þeirra sem standa að Landsvirkjun, eignaraðila Landsvirkjunar, ríkis, Reykjavíkurborgar og Akureyrarbæjar. Það eru sem sagt hinar efnahagslegu forsendur og hin efnahagslegu rök sem við vísum í. Síðan er ekki síður hitt og aldeilis ekki síður, það eru náttúruverndarsjónarmiðin. Þar er ég að vona, hæstv. forseti, að nú séu að verða vatnaskil í þjóðfélagsumræðunni, ég hef trú á því. Ég held að það sé að verða vakning. Ég held að unga fólkið sé að vakna til vitundar um þau skemmdarverk sem verið er að vinna á íslenskri náttúru og ætli að snúast henni til varnar. Ég held að hin stórglæsilega tónlistarhátíð í Laugardalshöll fyrir skömmu sé til marks um það. Í ályktunum frá þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum við vísað í báða þessa þætti, bæði náttúruverndarsjónarmiðin og hinar efnahagslegu forsendur. Hér segir t.d. í ályktun sem þingflokkur VG sendi frá sér í maí sl. Við erum þá að hvetja landsmenn til að staldra við og spyrja grundvallarspurninga. Í ályktuninni segir, með leyfi forseta: „Eru Íslendingar tilbúnir að færa ótakmarkaðar fórnir fyrir frekari uppbyggingu stóriðju í landinu? Ætla landsmenn að fórna enn fleiri náttúruperlum fyrir orkusölu til mengandi þungaiðnaðar? Hvar ætla landsmenn að fá orku fyrir vaxandi orkuþörf íslenskra heimila og almenns atvinnulífs á komandi árum? Hvað með vetnisvæðingu Íslands þegar búið verður að binda orku í samningum til áratuga við erlend stóriðjufyrirtæki? Er ekki eftirsóknarverðara að byggja íslenskt atvinnulíf upp á fjölbreytni í stað einsleitrar stóriðju með stórfelldum neikvæðum áhrifum á annað atvinnulíf eins og dæmin sanna? Eru Íslendingar tilbúnir að afhenda orkuauðlindir sínar áfram á útsöluverði?“ Ég vitna í þessa ályktun þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í grein sem ég birti í Morgunblaðinu 26. maí en þar vík ég einnig að ýmsum efnahagslegum þáttum og m.a. að því að fram hafi komið að árið 1999 hafi Landsvirkjun selt 66% af framleiddri raforku til stóriðju en aðeins 38% af tekjunum komið þaðan. Einnig hafi komið fram að arðsemi eigin fjár Landsvirkjunar árin 1998–2003 hafi verið 2,9%, sem er minna en verðbólga. Þá er hitt: Hvað er það eiginlega sem stjórnvöld sjá svona gott og hagstætt í þessari þróun? Ég minnist þess að fyrir síðustu kosningar lýsti Framsóknarflokkurinn því yfir að æskilegt væri að stefna að því að álframleiðsla á Íslandi yrði um þriðjungurinn af umfangi efnahagsstarfseminnar, ég held að ég muni þetta rétt. Það var talað um það að þetta væri í og með gert til þess að við hefðum ekki öll eggin í sömu körfunni eins og kallað var. Það væri ekki heppilegt að við reiddum okkur á sjávarútveginn í þeim mæli sem gert hefði verið og áliðnaður væri heppileg stoð, ein þriggja eða fjögurra stoða í íslensku atvinnulífi. Nú er það svo að á þessu hafa verið gerðar rannsóknir og menn hafa skoðað áhrifin af sveiflum í sjávarútvegi annars vegar og í álframleiðslunni hins vegar, eða öllu heldur í útflutningsverðmætum fyrir ál, og það kom í ljós að þessar sveiflur fylgdust nokkuð að. Í stað þess að vera jafnandi ýktu þær áhrifin á efnahagslífið þannig að þegar allt kom til alls var þetta ekki til góðs, ekki til þess að dreifa áhættunni eða jafna sveiflurnar. Þvert á móti varð það til þess að ýkja þessar sveiflur. Ég gat um það við umræðuna fyrr í dag að ég hefði prentað út það sem sagt var við fyrri umræður þessa máls, þar á meðal ræður sem hæstv. iðnaðarráðherra flutti, til að reyna að átta mig á þeim misskilningi sem hún bar á borð fyrir þingið. Við umræðuna í dag sagði hún að hún hefði ekki farið með rétt mál gagnvart þinginu og embættismenn hefðu ekki haldið fram réttum staðreyndum þegar þeir upplýstu iðnaðarnefnd um innihald þessa lagafrumvarps. En ég verð að segja að skilningur ráðherrans er mjög eindregið sá að lögin eigi að vera til þess að hvetja og örva orkufyrirtæki til að ráðast í framkvæmdir og einnig að æskilegt sé að tengja leyfi til rannsókna, nýtingu og heimildum til að virkja. Ég ætla að vitna í orð hæstv. ráðherra frá 22. nóvember sl. en þar segir, með leyfi forseta: „Eins og fram kemur í greinargerð frumvarpsins var samkeppni í vinnslu raforku innleidd hér á landi við gildistöku raforkulaga, nr. 65/2003. Var ráðherra jafnframt veitt vald til að veita virkjunarleyfi á grundvelli laganna en fyrir gildistöku þeirra var vald ráðherra bundið því skilyrði að Alþingi hefði áður með sérstökum heimildarlögum veitt honum heimild til slíks. Fyrir gildistöku raforkulaga hafði Landsvirkjun jafnframt forgang til virkjunar vatnsafls í samræmi við skyldu sína til að sjá öllum sem þess óskuðu fyrir raforku. Nú þegar þessi forgangur Landsvirkjunar er ekki lengur til staðar hafa fleiri orkufyrirtæki sýnt vatnsaflsvirkjunum áhuga. Samkvæmt gildandi lögum hefur sá sem stundar rannsóknir á vatnsafli hins vegar ekki forgang til nýtingar, öfugt við það sem á við um jarðvarma, eða tryggingu fyrir því að fá rannsóknarkostnað sinn endurgreiddan komi til þess að annar aðili fái nýtingar- eða virkjunarleyfi á viðkomandi svæði.“ Það er augljóst að úr þessu þurfi að bæta til að örva orkufyrirtækin til dáða og að þau þurfi að fá tryggingu fyrir því að ef þau ráðast í rannsóknir muni þau fá kostnaðinn endurgreiddan fái þau síðan ekki virkjunarleyfið af einhverjum ástæðum. Það var þetta sem menn gagnrýndu hvað helst þegar frumvarpið kom til 2. umr., að þarna væri sjálfvirkni á milli þegar ráðherrann fengi heimild til að veita fyrirtækjum rannsóknarleyfi þá fengju þau heimild til að virkja í framhaldi af því. Það má vissulega segja að stigið sé skref fram á við með þeim breytingartillögum sem lagðar eru til á frumvarpinu nú. Þar eru heimildir ráðherrans þrengdar. Það er ekki lengur í valdi ráðherra að veita sjálfkrafa virkjunarleyfi í framhaldi af rannsóknarleyfi en hitt er óásættanlegt að rannsóknarleyfin skuli veitt án þess að fyrir liggi reglur sem eftir á að smíða um það efni. Nú er búið að fallast á að skipuð verði nefnd til að smíða þessar reglur og það er búið að negla inn dagsetningu um hvenær hún eigi að hafa lokið störfum sínum en eðlilegt hefði verið og við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði leggjum ríka áherslu á, að áður en lögin komi til framkvæmda liggi þetta reglugerðarverk fyrir. Hæstv. forseti. Áður en ég lík máli mínu sem ég geri fljótlega, þ.e. fyrri ræðu minni við 2. umr. málsins, þá vil ég leggja áherslu á það sjónarmið okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði að nú sé að því komið að fara í álbindindi. Í stað þess að reyna að laða álfyrirtækin hingað og auglýsa Ísland sem svæði sem býður upp á lægsta orkuverð í Evrópu og þótt víðar væri leitað, áður en við auglýsum landið frekar sem land sem ríkisstjórnin er tilbúin að fórna fyrir erlenda álhagsmuni, þá stöldrum við við og göngum frá rammaáætlun eins og til stendur að gera og unnið er að. Þetta er rammaáætlun um hvernig við hyggjumst nýta vatnsaflið og jarðhitann í framtíðinni. Við skoðum það með tilliti til náttúrunnar, til umhverfisverndar og með tilliti til efnahagsþátta bæði í nútíð og framtíð. Ef það væri nú svo að Íslendingar væru að veslast upp, við ættum hvorki til hnífs né skeiðar og yrðum bókstaflega að grípa til einhverra ráðstafana til að halda lífi í þjóðinni, þá mætti skilja þetta offors. En við erum ein ríkasta þjóð í heimi og okkur skortir ekki auðlegð. Okkar vandi er hvernig við skiptum verðmætunum milli okkar, það er okkar vandi og það er skipulagsvandi og hann er hægt að leysa. En svo getur farið ef okkur tekst ekki að stöðva ríkisstjórnina og álæði hennar þá muni það að öllum líkindum valda óbætanlegum og óafturkræfum spjöllum á landinu. Það vakti athygli mína á hljómleikunum sem við höfum vísað til að erlendu tónlistarmennirnir höfðu allir á orði að þeim væri óskiljanlegt hvað íslensk stjórnvöld væru að gera okkar fallega landi. Ísland væri náttúruperla sem væri einstök í veröldinni og það væri óskiljanlegt að menn vildu ekki fara betur með hana en raun ber vitni. Maður hefði haldið að nóg væri komið eftir Kárahnjúkavirkjun sem er einhver umdeildasta framkvæmd sem ráðist hefur verið í á Íslandi. Það er framkvæmd sem veldur óafturkræfum spjöllum á náttúrunni og efnahagslegri eyðileggingu sem við erum þegar að verða vitni að, óafturkræfri eyðileggingu. Er ekki kominn tími til, hæstv. forseti, að við segjum stopp? Þetta frumvarp sem hér er til umræðu veitir hins vegar álóðri ríkisstjórninni með hæstv. iðnaðarráðherra í fararbroddi heimild til að halda áfram að úthluta leyfum til rannsókna. Í kjölfarið munu síðan fylgja heimildir til frekari virkjana. Og fyrir þá sem hafa notið þeirra náttúruperlna sem hugmyndir standa til að virkja eins og jökulvötnin í Skagafirði, Skjálfandafljót og önnur fljót, þá er ástæða til að reyna allt sem við mögulega getum til að stöðva þetta og koma í veg fyrir að frumvörp og lagabreytingar sem auðvelda ráðherranum og ríkisstjórninni að framkvæma þessa stefnu verði afgreidd héðan frá þinginu. Það er skýringin á því að við viljum standa þessa vakt. Við lítum svo á að það sé ófrávíkjanleg krafa af okkar hálfu að samhliða þessu frumvarpi um auðlindir í jörðu verði færð inn á umræðuborðið lög um vatnavernd og síðan vatnalögin. Þau eru komin fram í algerlega óásættanlegu formi. Ef við ætlum að taka á þessu á einhvern vitrænan og skynsamlegan hátt þá reynir ríkisstjórnin að ná þverpólitískri sátt um þessi mál og reynir að komast í talsamband við þjóðina. Hún er nefnilega að biðja um allt annað en frekari stóriðju, frekari virkjanir, frekari eyðileggingu á íslenskri náttúru. Ég held að almennt sé fólk búið að fá nóg og vilji álstopp. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur lagt fram tillögu um að nú verði tekið frí frá frekari stórvirkjunum. Það eru ýmsar virkjanir sem eru þegar fyrir hendi í landinu sem hægt er að nýta betur og það eru heimildir til breytinga og stækkana á ýmsum verum til að svara þeirri þörf sem þarf að svara en öll viðbót sem liggur í áformum ríkisstjórnarinnar lýtur fyrst og fremst að því að svara þörfum og óskum og kröfum erlendra stóriðjufyrirtækja. Og ekki nóg með það, ríkisstjórnin gerir allt sem í hennar valdi stendur til þess að laða slík fyrirtæki til landsins. Það er gert í óþökk íslensku þjóðarinnar. Ég er alveg sannfærður um það. Og það getur vel verið að við sem viljum standa þessa náttúruvakt fyrir hönd þeirra sem vilja andæfa stefnu ríkisstjórnarinnar og koma í veg fyrir eyðileggingu á landinu séum í miklum minni hluta hér á Alþingi en við erum ekki í minni hluta þegar út í þjóðfélagið er komið. Ég er alveg sannfærður um það. Hæstv. forseti. Ég hef lokið fyrri ræðu minni við 2. umr. málsins. Ég mun biðja um orðið að nýju að lokinni ræðu minni. Ég vil ekki vera lengur í ræðustóli einfaldlega vegna þess að fleiri vilja komast að. Ég mun tala síðar í nótt ef það er ásetningur stjórnar þingsins að halda því til streitu að umræðan fari inn í morguninn sem eru aldeilis furðuleg vinnubrögð og þvert á það sem til stóð að gera. Rætt var um að hér yrði kvöldfundur en aldrei fallist á það af okkar hálfu að efnt yrði til næturfundar. En það skulu menn vita að þessari óbilgirni af hálfu stjórnar þingsins eða öllu heldur af hálfu ríkisstjórnarinnar, því það er ekki stjórn þingsins sem stendur fyrir þessu fyrst og fremst heldur knýr ríkisstjórnin á um þessi vinnubrögð. Stjórn þingsins lítur eflaust svo á að hún eigi ekki annarra kosta völ en að fara að þessum vilja. Þá segi ég og ítreka: Við munum halda því til haga hver óbilgirni birtist í þessu. Ég er sannfærður um að ef ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn hefði sýnt meiri tillitssemi og sveigjanleika hefði mátt ná markvissari umræðu um málið. Þó verð ég segja að ég hefði ekki viljað missa af mjög langri en mjög vandaðri og góðri ræðu sem hv. þm. Jón Bjarnason flutti áðan um ýmislegt sem snertir frumvarpið. Um náttúruverndarsjónarmiðin. Hann vitnaði í hugleiðingar, óskir, kröfur og framtíðarsýn fólks sem býr í Skagafirði og víðar á landinu sem gæti orðið fórnarlömb stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Hann fór yfir efnahagslega þætti málsins í mjög greinargóðri ræðu. Ég hefði ekki viljað missa af henni. Hún var löng. Ég varð þess var að hæstv. iðnaðarráðherra var frammi í sal og fylgdist með bíómynd. Ég held að það hafi verið grínmynd í sjónvarpinu. Það getur vel verið að ríkisstjórnin líti á þetta sem hvert annað grín, tilraunir okkar til að koma í veg fyrir skemmdarverk á Íslandi. En við skulum sjá þegar upp verður staðið hvort við verðum ekki heldur liðfleiri þótt við séum nokkuð liðfá í þessum sal nú um stundir. Því má breyta.