Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa eftirfarandi tilkynningar um kosningu embættismanna fastanefnda: Í fjárln.: Ólafur Örn Haraldsson formaður og Einar Oddur Kristjánsson varaformaður. Í efh.- og viðskn.: Vilhjálmur Egilsson formaður og Kristinn H. Gunnarsson varaformaður. Í iðnn.: Hjálmar Árnason formaður og Guðjón Guðmundsson varaformaður. Í landbn.: Drífa Hjartardóttir formaður og Kristinn H. Gunnarsson varaformaður. Í samgn.: Guðmundur Hallvarðsson formaður og Hjálmar Árnason varaformaður. Í umhvn.: Magnús Stefánsson formaður og Kristján Pálsson varaformaður. Í félmn.: Arnbjörg Sveinsdóttir formaður og Magnús Stefánsson varaformaður.

Rétt er að geta þess að í dag eru tvær umræður utan dagskrár. Hin fyrri hefst nú á eftir og er um kröfu um dreifða eignaraðild við sölu á hlut ríkisins í ríkisbönkunum. Málshefjandi er hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. Hæstv. viðskrh. Valgerður Sverrisdóttir verður til andsvara. Hin síðari hefst um kl. 1.30, að loknu hádegishléi, og er um velferð barna og unglinga. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hæstv. félmrh. Páll Pétursson verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að völd á Íslandi hafa fyrst og fremst legið í gegnum áhrif í bankakerfinu. Lengi vel var sú barátta fyrst og fremst valdabarátta Sjálfstfl. og Framsfl. Þeirri baráttu lyktaði með frægri helmingaskiptasátt sem enn virðist lifa góðu lífi. Þá er mörgum í fersku minni sú barátta sem háð var um völd og áhrif í Íslandsbanka hf. þar sem m.a. hæstv. forsrh. hafði sterkar skoðanir á kaupum tiltekinna aðila á stórum hlut í bankanum. Svo miklu skipta því áhrif einstakra aðila í íslenskum bönkum að helstu valdamönnum hvers tíma stendur ekki á sama um hver kaupir og hver selur. Samkeppni á íslenskum lánamarkaði er engin. Vaxtakjör almennings og fyrirtækja ráðast alfarið af ákvörðunum Seðlabanka Íslands um stýrivexti. Samtryggingin þar er því alger. Völd munu áfram sem hingað til liggja í gegnum áhrif í bankakerfinu. Það er því nauðsynlegt þegar fyrir liggur ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að selja ráðandi hlut í ríkisbönkunum tveimur að ræða þann ásetning hennar að ætla að selja ráðandi hlut í bönkunum einum aðila. Hvers vegna hefur ríkisstjórnin snúið af þeirri leið að stefna að dreifðri eignaraðild við sölu á hlutum í ríkisbönkunum? Hvers vegna lýsti hæstv. forsrh. því yfir í Morgunblaðsviðtali árið 1998 að enginn ætti að eiga meira en 3--8% í bönkunum, og taldi hann lægri töluna nær lagi, þegar sá hinn sami hyggst nú beita sér fyrir því að selja 33--45% eignarhlut í Landsbankanum einum aðila? Hvað er að marka slíka menn? Svipaðar yfirlýsingar um pólitíska stefnumótun og æskileg markmið gaf hæstv. utanrrh. í viðtali við sama blað í ágúst 1999. Rökin í mínum huga fyrir því að rétt sé að stefna að dreifðri eignaraðild í fjármálastofnunum á Íslandi eru skýr og einföld því að vegna valdsins sem fylgir eignarhaldi á ráðandi hlut í stórum banka og hins fámenna íslenska samfélags þolir það ekki til lengdar að nánast allar eignir þjóðarinnar færist á fárra hendur. Það er því skynsamlegt að hafa í huga orð repúblikans og öldungardeildarþingmannsins Johns Shermans sem í lok 19. aldar sagði í umræðum á bandaríska þinginu í tengslum við setningu samkeppnislaga: ,,Þar sem við Bandaríkjamenn höfum hafnað pólitískum einvaldi spyr ég: Hví skyldum við fela öðrum sömu völd í gegnum áhrif í átvinnulífinu?`` Franklin Delano Roosevelt, fyrrverandi forseti Bandaríkjanna, orðaði þessa sömu hugsun einnig á þá leið að sjálft lýðræðið væri í hættu ef vald einkaaðila kæmist á það stig að þeir gætu haft þau áhrif á stjórnkerfið að völd þeirra sköðuðu sjálft lýðræðisríkið. Af fyrstu skrefum við sölu á ráðandi hlut í Landsbankanum virðist ljóst að hástemmdar yfirlýsingar um nauðsyn dreifðrar eignaraðilar eru foknar út í veður og vind. Þá er ekki síður merkilegt að yfirlýsingar sem gengið hafa um nauðsyn þess að kjölfestufjárfestir yrði fenginn að bankanum virðast grafnar og gleymdar. Fyrir um ári eða svo skilgreindi hæstv. viðskrh. kjölfestufjárfesti eitthvað á þá leið að um væri að ræða aðila sem kæmi til liðs við bankana með aukna þekkingu og reynslu á sviði rekstrar fjármálastofnana. Þá væri gott að sá aðili væri erlendur. Nú liggur fyrir að sá sem verið er að ræða við um kaup á stórum hlut í Landsbankanum hefur ekki áður tekist á herðar rekstur á fjármálastofnun. Þá segir heilbrigð skynsemi manni það að kjölfestufjárfestir hljóti að vera aðili sem hyggist dvelja um skeið á staðnum. Annars er kjölfestan ekki mikil. Þeir sem nú er verið að ræða við hafa lýst því yfir að þeir hyggist eiga hlut í bankanum að hámarki fjögur ár, gera breytingar á bankanum á meðan og selja hann að því loknu með hagnaði. Því má spyrja: Hvers vegna gerir ríkið ekki þessar breytingar sjálft og selur svo með hagnaði? Það breytir ekki hinu að eftir stendur spurningin um þá pólitísku stefnubreytingu ríkisstjórnarinnar að stefna ekki lengur að dreifðri eignaraðild við sölu á hlut í ríkisbönkunum. Því beini ég þeirri einföldu en skýru spurningu til hæstv. viðskrh.: Hverju sætir þessi stefnubreyting?

Hæstv. forseti. Það er orðið erfitt að henda reiður á hvað stjórnarandstaðan er að fara með síendurtekinni umræðu um nauðsyn dreifðrar eignaraðildar og andstöðu við að sterk kjölfesta komi að stjórn og rekstri bankanna. Þetta er nefnilega deila um keisarans skegg. Báðar söluaðferðirnar leiða til sömu niðurstöðu. Á endanum verður til kjölfesta í stjórnun banka eins og allra annarra fyrirtækja. Munurinn er sá einn að ef stór hluti er seldur til eins aðila í frumsölu myndast kjölfestan strax. Ríkisstjórnin hefur allt frá hlutafélagavæðingu ríkisviðskiptabankanna lagt áherslu á að almenningur hafi möguleika á að taka þátt í einkavæðingunni. Í Landsbanka og Búnaðarbanka eru nú tugþúsundir hluthafa og eru bankarnir í hópi fjölmennustu almenningshlutafélaga landsins. En ríkisstjórnin hefur ekki sagt að stærsti hluthafinn eigi einungis að ráða yfir örfáum prósentum heildarhlutafjár. Slíkt er ekki farsælt fyrir rekstur bankanna. Sala á stórum eignarhlutum getur laðað að hæfa fjárfesta sem stuðla að framþróun viðkomandi fyrirtækja og markaðarins alls. Þessi stefna var mörkuð í yfirlýsingu um sölu bankanna frá 1998 en þar segir að æskilegt sé að kjölfestufjárfestar komi til liðs við ríkið sem eigandi og stuðli þannig að aukinni samkeppnishæfni viðkomandi banka og auknu verðmæti. Þessi stefna er áréttuð í stjórnarsáttmálanum og í frv. því sem heimilaði sölu hlutafjár í Landsbanka og Búnaðarbanka. Athyglisvert var að lesa hvað dr. Michael Sautter, forstjóri fjárfestingarbankahluta Société Générale í Þýskalandi, sagði í viðtali við Morgunblaðið um dreifða aðild og aðild kjölfestufjárfesta. Hann sagði: ,,Hlutirnir ganga hraðar og öruggar fyrir sig þegar einhver einn sterkur aðili er við stjórnvölinn í bankanum og tekur stjórnina í sínar hendur í kjölfar einkavæðingar fremur en að margir litlir aðilar reyni að koma sér saman um stjórnunina.`` Einnig sagði dr. Sautter í sama viðtali: ,,Hvað sem þú gerir, þarftu einn sterkan fjárfesti til að byrja með. Þegar um er að ræða marga smærri fjárfesta þá ganga hlutirnir ekki eins hratt fyrir sig. Allar breytingar taka að sjálfsögðu miklu lengri tíma þegar margir vilja fara með völdin en enginn telur sig bera ábyrgðina.`` Í umræðu síðustu ára um sölu banka hefur því oft verið haldið á lofti að tryggja ætti dreifða eignaraðild að bönkum með lagasetningu sem bannaði fjárfestingu í bönkum yfir ákveðnu hámarki. Ráðherrar lýstu því yfir á sínum tíma að þetta væri fýsileg leið, m.a. lýsti ég því yfir að hana þyrfti að skoða. Í framhaldi af ítarlegri skoðun á kostum og göllum hinna ýmsu leiða tók ríkisstjórnin ákvörðun um að leggja til þann kost að styrkja verulega eftirlit með eigendum stórra eignarhluta í fjármálafyrirtækjum. Frv. varð síðan að lögum vorið 2001. Tilgangurinn með hinum nýju lögum er sá að draga úr hættunni á að stórir hluthafar í fjármálafyrirtækjum hafi skaðleg áhrif á rekstur þeirra. Viss hætta þykir á að stórir hluthafar í fjármálafyrirtækjum beiti áhrifum sínum sem fylgja eignarhaldinu í því skyni að afla sjálfum sér ávinnings á kostnað fyrirtækjanna, annarra hluthafa eða eftir atvikum annarra viðskiptavina. Slík háttsemi er skaðleg viðkomandi fyrirtækjum og til þess fallin að draga úr tiltrú almennings á fjármálamarkaðnum. Lögunum er hins vegar ekki ætlað að girða fyrir það að einstakir hluthafar eignist stóra eignarhluta vegna þess að slíkum eignarhlutum geta fylgt miklir kostir, eins og ég hef áður rakið. Þessi nálgun er í samræmi við hina almennu meginreglu á EES-svæðinu. Með þessu hefur ríkisstjórnin skilgreint stefnu sína með ítarlegum hætti og lokað málinu.

Herra forseti. Banka- og fjármálakerfi er drjúgur hluti af undirstöðu atvinnu- og efnahagslífs hverrar þjóðar. Ef þessi undirstaða brestur eða gefur sig er voðinn vís, enda hefur það sýnt sig að þá grípur samfélagið í taumana og ríkisvaldi og ríkissjóði er beitt til að forðast frekari áföll. Þetta gerðist þegar bankakerfið riðaði til falls í Kanada. Það gerðist þegar bankakerfið riðaði til falls í Noregi og í Svíþjóð svo að dæmi séu tekin frá síðustu áratugum, en í þessum ríkjum var veitt hundruðum milljarða inn í kerfið úr opinberum sjóðum til þess að koma í veg fyrir keðjuverkandi áhrif í efnahagslífinu svo bankarnir tækju ekki heimili og fyrirtæki með í fallinu. Það er því ekki að ófyrirsynju að talað er um mikilvægi þess að í fjármálakerfinu sé kjölfesta. Á Íslandi, í okkar litla og að mörgu leyti viðkvæma hagkerfi, höfum við haft ríkisbanka með þjóðina alla að bakhjarli í blíðu og stríðu. Ríkisbankarnir hafa reynst ágæt kjölfesta og á tímum þegar aukin samþjöppun á sér stað í viðskiptalífinu hefur eignarhald þjóðarinnar allrar á veigamiklum hluta fjármálakerfisins komið í veg fyrir að sömu aðilar og eru að ná undirtökum í atvinnulífinu nái einnig fjármálakerfinu á sitt vald og um vald snýst þetta einnig. Eign þjóðarinnar á bönkunum eða a.m.k. einum ríkisbanka er til þess fallin að tryggja jafnræði í þjóðfélaginu, alla vega spornar þetta fyrirkomulag gegn einokandi valdi. Nú ætlar ríkisstjórnin að skipta á sjálfri sér eða þjóðinni og því sem hún kallar kjölfestufjárfesti í Landsbankanum. Einn þessara kjölfestufjárfesta sem sagður er koma til greina sagði í blaðaviðtali fyrir nokkrum dögum að hann hygðist þó ekki ætla að stýra Landsbankanum lengi því að hann sagði, með leyfi forseta: ,,Við vonumst til að stoppa þarna í svona fjögur ár og selja svo bankann áfram til almennings.`` Er þetta sá ábyrgi aðili og sú mikla kjölfesta sem hæstv. viðskrh. segist nú vera að laða að? Tillögur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hafa verið eftirfarandi: Seljum ekki hlut ríkisins í ríkisbönkunum. Tryggjum áfram þá kjölfestu sem við búum við. Ef hins vegar er fyrir því meiri hluti á Alþingi að selja bankann --- sá meiri hluti er ekki fyrir hendi úti í þjóðfélaginu --- tryggjum þá dreifðan eignarhlut til að koma í veg fyrir 

Virðulegi forseti. Það gleymist oft að tímarnir eru að breytast. Það sem áður voru völd stjórnmálamanna yfir fjármagnsmarkaðnum er að breytast yfir í völd markaðarins. Hvar liggja völd markaðarins? Það eru fyrst og fremst völd viðskiptavinanna. Til þess að banki eða önnur fjármálafyrirtæki nái árangri í dag þurfa þau að þjóna viðskiptavinunum. Banki eða fjármálafyrirtæki sem gerir það ekki lætur undan síga í því umhverfi sem við störfum í núna, sérstaklega ef við lítum til framtíðarinnar, á hvernig hlutirnir munu koma til með að þróast í framtíðinni. Ef við lítum á umræður sem orðið hafa um einkavæðingu bankanna þá sjáum við að sjálfsögðu breytingar frá því að bönkum og öðrum fjármálafyrirtækjum sé stýrt á pólitískum forsendum yfir í að viðskiptavinirnir fari að ráða ferðinni. Þegar bönkum er stjórnað á pólitískum forsendum koma mörg önnur sjónarmið inn í myndina í rekstri bankanna en sjónarmið viðskiptavina og markaðarins. Menn vilja reka bankana á öðrum forsendum. Allt í lagi með það. En þegar til framtíðar er horft þarf alltaf að spyrja sig hvort bankarnir séu að þjóna viðskiptavinunum. Eigandi bankanna þarf alltaf að hafa það í huga. Í mörgum fyrirtækjum, ekki bara í fjármálakerfinu heldur og hjá öðrum greinum atvinnulífsins, er eignarhald ýmist dreift eða á fárra höndum. Það breytir þó aldrei því að fyrirtækin þurfa að þjóna markaðnum og umræðan um hvort eignarhaldið er dreift eða ekki dreift skiptir sáralitlu í því sambandi, bankarnir þurfa að standa sig hvort sem þeir eru í höndum fárra aðila eða margra.

Herra forseti. Hæstv. viðskrh. virðist eiga erfitt með að átta sig á hvert stjórnarandstaðan er að fara með því að spyrja eftir dreifðri eignaraðild að fyrirtækjum sem ríkið er að selja. Stjórnarandstaðan er einvörðungu að rifja upp sjálfa grundvallarstefnu ríkisvaldsins fyrir nokkrum missirum og spyrja: Af hverju hefur verið frá henni horfið? Það ber auðvitað allt að sama brunni um þjóðfélagsskipan hér. Allur sjávarútvegur er að færast á hendur eins og þriggja aðila. Þar eru nú völd markaðarins ríkjandi, eins og hann gumaði af hér, formaður efh.- og viðskn., heldur betur. Mestöll matvöruverslun er í höndum tveggja aðila og ef fjármálakerfið kemst í hendur örfárra, eins og nú stefnir að, sjáum við sæng okkar upp reidda. Við höfum samþjöppun á tryggingamarkaðnum, hjá olíufélögunum og fjölmiðlunum, þar sem þeir lúta nú flestir ríkisvaldinu að því sem menn vita. Hér er ekki spurt um hvort hægt sé að setja lög um dreifða eignaraðild. Spurningin er um vilja stjórnvalda. En ýmislegt bendir til að breyting hafi orðið á afstöðu þeirra þegar þau tóku ákvörðun um að úthluta sjálfum sér þessu fjármálavaldi. Það er a.m.k. eitt og hálft ár síðan ákveðið var að Framsfl. fengi í sinn hlut Búnaðarbanka Íslands með öllu tilheyrandi auk eignarhluta Landsbankans í Vátryggingafélaginu. Það er margföld reynsla fyrir því í öðrum þjóðlöndum að dreifð eignaraðild hafi verið lögfest og framkvæmd með ágætum. Hér stefnir allt að öðrum brunni.

Herra forseti. Það er nöturlegt að horfa upp á hvernig stjórnarflokkarnir virðast miskunnarlaust beita pólitískum áhrifum sínum til að ráða hverjir eignast bankana. Fram úr keyrði í hrossakaupunum þegar eignarhluti Landsbankans í VÍS, sem framsóknarmenn líta á sem arfleifð sína, er færð undan bankanum til höfuðstöðva VÍS áður en krónprins framsóknarmanna er borinn á gullstól úr stól seðlabankastjóra í stól forstjóra VÍS. Þar hirðir Finnur fyrir tvenn árslaun lágtekjufólks á mánuði en vistaskiptunum finnur hann helst til ama að geta minna sinnt hestamennsku. Öll þessi ógeðfelldu hrossakaup munu leiða til þess að bankarnir, sem þegar mala gull á vaxtaokrinu og þóknunum sem jukust á síðasta ári um 40% milli ára, munu enn auka á álögur á almenning og lítil og meðalstór fyrirtæki. Einnig mun þetta koma fram í fækkun á starfsfólki og minni þjónustu við landsbyggðina. Þetta kallar formaður efh.- og viðskn. að þjóna viðskiptavinunum. Almenningi hefur þegar blætt nóg fyrir græðgi bankakerfisins og pólitíska íhlutun stjórnarflokkanna. Það er í skjóli einokunar, fákeppni, skattaívilnana og gjafakvóta sem auður þjóðarinnar er að færast í hendur nokkurra tuga einstaklinga og fjölskyldna. Auðmennirnir raka til sín auði sem skiptir mörgum hundruðum milljóna og milljörðum á hverju ári af fjármagnseign þeirra, m.a. í skjóli skattaívilnana og hlunninda sem stjórnarflokkarnir hafa fært þeim á silfurfati meðan almenningur er skattpíndur. Fáeinir auðmenn eru því smám saman að eignast Ísland og deila og drottna yfir heilu atvinnugreinunum. Með hjálp stjórnarflokkanna eiga þeir líka að eignast bankana. Þetta kallar viðskrh. að deila um keisarans skegg. Rök hæstv. ráðherra gegn dreifðri eignaraðild standast ekki. Hæstv. ráðherra ber skylda til að grípa í taumana í þessu efni og endurmeta afstöðu sína til dreifðrar eignaraðildar sem á auðvitað að vera forsenda fyrir sölu bankanna. Almannahagsmunir eru þar í húfi.

Virðulegi forseti. Sú stjórnarstefna sem rekin er, einkavæðingarstefna ríkiseigna, er að stórskemma og til lengri tíma að eyðileggja það samfélag sem við höfum grundvallað líf okkar á. Ríkiseignir --- hér er rætt um bankana --- eru færðar í hendur örfárra. Það leiðir af sér fákeppni, fákeppni sem enginn ræður við og færir okkur áratugi eða árhundruð aftur í tímann. Við höfum reynslu af einkavæðingu á ýmsum sviðum. Það er alveg klár stefna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að líta á bankastarfsemina í landinu sem grunnþjónustu fyrir alla þjóðina og fyrirtæki hennar. Þess vegna er það skoðun okkar og hefur margsinnis komið fram í málflutningi okkar að við teljum að ríkið eigi að hafa eignarhald á ríkisbönkum, alla vega einum banka. Söluferlið sem menn standa í núna gengur ekki upp. Það hefur margsinnis komið í ljós, ekki bara hvað varðar bankana, að ríkisstjórn Íslands ræður ekki við ferlið sem hún fylgir um þessar mundir. Við erum að uppskera afleiðingar hræðilegrar stefnu til tíu ára. Fjármálakerfið er grundvallaratriði í samfélagsrekstri okkar. Það er því nauðsynlegt, eins og fram kemur í þáltill. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, að látið verði af þessum hættulega leik og einkavæðingarferlið stöðvað. Við hvetjum til að menn setjist niður, skoði þessi mál heildstætt og geri sér grein fyrir því hvert við stefnum með þetta samfélag til framtíðar litið. Það er tillaga okkar og er grundvallaratriði. Dreifð aðild eða kjölfestufjárfestar eru aukaatriði í því efni eins og málum er háttað nú.

Herra forseti. Hv. málshefjandi vék í upphafi ræðu sinnar að svokölluðum helmingaskiptum flokkanna á Íslandi. Ég verð að viðurkenna að mér sýnist ekki líklegt að virt og stórt fjármálafyrirtæki á alþjóðamarkaði, einn af stærstu bönkum veraldar sem kom að málinu sem ráðgjafi og er þekktur fyrir góða ráðgjöf í verkefnum af þessu tagi við eigendaskipti að öðrum fjármálafyrirtækjum eða samruna þeirra, skipti sér af einhverju skæklatogi á Íslandi og leggi nafn sitt við slíka hætti. Ég held satt að segja að umræðan um helmingaskipti spretti af mjög gömlum hugmyndum sem ekki eru lengur uppi á yfirborðinu, hún kann að vera tilvísun í stjórnmálaátök fyrri tíðar. Ég efast um að hv. málshefjandi hafi verið þátttakandi í þeim leik en sé hér að reyna að vekja upp einhverja gamla drauga. Ég held að það skipti miklu máli í þessu efni að við getum þess að á síðasta áratug, t.d. fyrir tilstuðlan stjórnmálaflokks sem málshefjandi var eitt sinn félagi í, erum við fyrir nokkru orðnir aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Með þeirri aðild tókumst við á hendur að breyta fjármálamarkaði á Íslandi, gera hann frjálsan, sem tekist hefur. Það frelsi er sennilega ein af aðalundirstöðum þess að við höfum náð betri lífskjörum á þeim áratug sem liðinn er síðan. Það hefur gert fjármálafyrirtækjum auðveldara að ná betri afkomu, standast betur samkeppni við erlend fyrirtæki og miklu stærri. Þau verða enn og eftirleiðis að standast kröfur okkar um meiri árangur af starfsemi sinni. Ég hygg að miklu skipti fyrir þau fyrirtæki að þau hafi meðal eigenda sinna bæði dreifða eignaraðild smárra hluthafa og burðarása sem eru tilbúnir að rísa undir stefnumótun og framtíðarsýn fyrirtækjanna á hverjum tíma til að skapa þeim þá kjölfestu sem þarf á breyttum tímum í harðri samkeppni. Mér finnst skipta mestu, herra forseti, að við leyfum öflum markaðarins, framboði og eftirspurn, að hafa þau áhrif sem þarf á þessi fyrirtæki þannig að þau veiti viðskiptavinum sínum þá þjónustu sem þarf. Það er þeirra hlutverk, þau eru vaxin frá því að skammta peninga.

Hæstv. forseti. Þessi umræða snýst því miður um pólitíska spillingu og helmingaskipti. Ríkisstjórnin notar völd sín til að dreifa eignaraðild að ríkisbönkunum til fyrirtækjanna með flokksmerkin. Þá vitum við hvað dreifð eignaraðild þýðir í þeirra huga. Viðskiptaleg sjónarmið og óhlutdrægni eru látin lönd og leið. Ríkiseignir eru notaðar sem skiptimynt í hrossakaupum við sjálft ríkisstjórnarborðið. Þar var ákveðið hverjir ættu að fá að kaupa Landsbankann og hverjir skyldu fá Búnaðarbankann í sinn hlut. Það ætti að verða mönnum til umhugsunar að framkvæmdina annast að hluta sjálfur framkvæmdastjóri Sjálfstfl. sem hefur stjórnað meiri hluta í bankaráði Landsbankans í mörg ár. Hann á núorðið umtalsverðan hlut í bankanum. Þannig var einn helsti vinur og ráðgjafi forsrh. í málinu greinilega vanhæfur til umfjöllunar um það hverjum ætti að selja bankann. Þar með er komið spurningarmerki við sjálfan forsrh. í málinu. En akkúrat þarna fékk einn úr einkavæðingarnefndinni nóg. Hann hafði aldrei kynnst öðru eins, var farinn. --- Fátt til ráða eða hvað? Nei, gamli, góði ríkisendurskoðandi og virðingarmaður úr vildarklúbbi Sjálfstfl., sem reyndist svo vel í Landsbankamálinu forðum og gaf öllum syndakvittanir þá, á að votta að allt sé í góðu lagi. Ekki efast ég um að hann geri það. En fyrst seldi bankaráðið VÍS til að auðvelda framsóknarvænum fyrirtækjum að komast yfir Búnaðarbankann. Forustumenn stjórnarflokkanna eru svo vissir um doða og skeytingarleysi þjóðarinnar gagnvart spillingu af því tagi sem hér um ræðir að þeir voga sér að leika þennan leik fyrir opnum tjöldum þar sem allar helstu persónurnar bera merki stjórnarflokkanna í barmi sínum. Þeir skrökva blákalt og segjast hvergi koma nærri. Sumir ráðherranna lýsa jafnvel yfir heilögu stríði gegn spillingunni. Veltum borðum víxlaranna, sagði varaformaður Framsfl. í Hólaræðu og settist svo við ríkisstjórnarborðið og heimtaði að SÍS fengi sinn hlut.

Forseti vill biðja hv. þm. að gæta hófs í ummælum sínum um fjarstadda menn sem ekki eiga sæti á Alþingi.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. frummælanda að bankarnir voru valdastofnanir. Þeir voru stór hluti af uppbyggingu valds á Íslandi. En svo er ekki lengur vegna þess að við erum að breyta fjármálakerfinu og einn þáttur í því er einmitt að einkavæða bankana. Við erum að breyta kerfinu þannig að þar ríki samkeppni í staðinn fyrir yfirfullar biðstofur bankastjóra þar sem lánveitendur biðu í röðum, yfir í það að markmið bankanna sé að ná til kúnnanna, ná til viðskiptamannanna. Og þá breytist þetta úr því að vera valdastofnun yfir í að vera ósköp venjuleg þjónustustofnun og hefur ekkert gildi sem völd. Þetta er breytingin sem á sér stað. Þess vegna er ekki lengur um það að ræða að bankarnir séu valdastofnanir. Ef einhver kjölfestufjárfestir eða einhver annar ætlar að misnota einhvern banka þá hlýtur hann að tapa á því sjálfur af því að hann er eigandi, 

Virðulegi forseti. Það er með hreinum ólíkindum hvernig menn geta snúist í þessari umræðu eftir því hvaða línur hæstv. ríkisstjórn leggur. Hv. þm. Pétur Blöndal, sem í sumar hljóp milli fjölmiðla og lýsti því yfir að það væri ómögulegt að menn sætu í SPRON í skjóli fjármagns sem enginn á og nytu þeirra miklu valda, segir núna í ræðu hér á hinu háa Alþingi að völd yfir bankastofnunum feli ekki í sér nein völd, þetta séu þjónustustofnanir. Þetta voru yfirlýsingarnar í sumar. Nú er eitthvað allt annað í gangi. Við skulum reyna að halda umræðunni á skynsamlegu plani. Virðulegi forseti. Ég verð hins vegar að viðurkenna að ræða hæstv. viðskrh. er einhver aumasta vörn fyrir helmingaskipti sem ég hef nokkurn tíma heyrt. Hæstv. viðskrh. vísaði til þess að ef fáir, jafnvel einn færi með völd í bankanum þá væru boðleiðir skýrar og stefnan skýr og hann þyrfti ekki að semja við neinn. Þetta eru nákvæmlega sömu rök og menn hafa fyrir einveldi vegna þess í lýðræðinu felast ákveðin vandkvæði. Menn þurfa að semja um niðurstöðu. Það tryggir líka að völdin safnist ekki um of á sömu höndina. Þetta eru nákvæmlega sömu röksemdirnar. Það er því með hreinum ólíkindum að hlýða á hvernig menn reyna að verja þá niðurstöðu að afhenda fáum útvöldum völd í gegnum sölu á ráðandi hlut. Þá var ekki síður merkilegt að hlýða hér á hv. þm. Vilhjálm Egilsson, framkvæmdastjóra Verslunarráðs, sem hefur gengið harðast fram gegn öllum tilraunum manna til að tryggja einmitt að viðskiptavinir fái völd því að viðskiptavinir fá ekki völdin nema samkeppni sé tryggð. Enginn hefur gengið harðar gegn markmiðum og aðgerðum Samkeppnisstofnunar en hv. þm. Vilhjálmur Egilsson sem síðan lýsir því yfir að nauðsynlegt sé að viðskiptavinirnir fái völd. Virðulegi forseti. Það er með hreinum ólíkindum hvernig sjóliðar ríkisstjórnarinnar 

Hæstv. forseti. Ég hefði frekar sagt að það væri með hreinum ólíkindum að heyra hvernig hv. þm. snýr út úr því sem ég sagði í ræðu minni. Það sem ég sagði var ekki það að mikilvægt væri að einn aðili færi með stjórn í bankanum. Þessi umræða snýst um kjölfestufjárfesti og það sem ég held fram að sé mikilvægt er að hann liggi fyrir strax í upphafi vegna þess að það sé þá bara spurning um hvenær hlutirnir gerist því að á eftirmarkaði verði til kjölfestufjárfestir. Þessi umræða hefur í sjálfu sér verið eins og við mátti búast og ég þakka fyrir hana. En ég held því fram og ítreka að ég hef ekki skipt um skoðun í þessu máli vegna þess að hv. þm. lét að því liggja. Ég sagði að mikilvægt væri að skoða til fullnustu þá aðferð sem kölluð hefur verið dreifð eignaraðild og hvort rétt væri og mögulegt að setja slík ákvæði í lög á Íslandi. Kratar sem bera mikla ábyrgð á EES-samningnum nota tækifærið við aðstæður sem þessar til þess að koma í ræðustól og tala gegn samningnum sem er mjög athyglisvert.  
             Sú ræða sem fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hélt hér kom svo sem engum á óvart vegna þess að sá flokkur vill náttúrlega ekkert einkavæða. Það er alveg ljóst og er bara í samræmi við það sem aðrir öfgavinstriflokkar hafa borið fram annars staðar í Evrópu. En reyndar er það þannig í Austur-Evrópu að verið er að einkavæða í stórum stíl.  Hann talaði um að einkavæðingin eyðilegði þjóðfélagið og ylli hér fákeppni. Þarna fer hv. þm. með rangt mál. Það er ekki það sem veldur fákeppni að einkaaðilar fái að eiga í fyrirtækjum og bönkum. Við erum með samkeppnislög sem eiga að taka á slíkum málum. Við höfum styrkt þau lög og þau eru burðugri núna til þess að taka á fákeppninni. En það var því miður of seint 

Hæstv. forseti. Það var gerð athugasemd við ummæli mín í ræðu hér áðan. Ekki var nefnt hvaða ummæli þetta voru. Það var einungis sagt af hæstv. forseta að ég hefði vikið að einhverjum manni í ræðunni. Nú vék ég að tveimur mönnum í ræðunni sem ekki eiga sæti á þingi. Ég kann svona betur við það ef ég á að skammast mín að vita fyrir hvað.

Ég skal verða við beiðni hv. þm. og fá þessi ummæli orðrétt svo að hægt sé að vísa til þeirra.

Hæstv. forseti. Mér er ekki ljúft að koma hér upp og kvarta. En af því að við erum að hefja þingstörf vetrarins þá finnst mér mikilvægt að það sé þannig þegar ræðumaður stendur hér og heldur ræðu að hann hafi nokkurn veginn frið til þess. Eins og þetta var áðan þá voru um það bil fimm þingmenn að gjamma úti í sal og það er mjög óþægilegt. Ég veit að hv. þingmönnum hefur eflaust liðið illa undir ræðu minni, en það er þá bara þannig. En þeir verða að hemja sig. Þeir verða að hemja sig. Þessu vildi ég koma á framfæri, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um athugun á orsökum fyrir háu matvælaverði á Íslandi samanborið við önnur Norðurlönd og ríki Evrópusambandsins. Flutningsmenn ásamt mér eru Bryndís Hlöðversdóttir og Össur Skarphéðinsson. Ályktunargreinin hljóðar svo, herra forseti: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leita orsaka fyrir mismunandi matvælaverði á Norðurlöndum ... Í þessu skyni fari fram nákvæmur samanburður á matvöruframleiðslu og verslunarháttum á Norðurlöndum ... og þeim skilyrðum sem matvælaframleiðslu og matvöruverslun eru búin í hverju landi fyrir sig. Jafnframt verði sérstaklega leitt í ljós hvort ólík tenging Norðurlanda við Evrópusambandið hafi áhrif á mismunandi þróun matvælaverðs í löndunum. Niðurstöðum þessarar athugunar skal skila til Alþingis innan sex mánaða frá samþykkt þessarar tillögu.`` Herra forseti. Samhliða þessari tillögu hef ég flutt tillögu um að jafnaðarlega fari fram samanburður á tiltekinni matarkörfu til upplýsingar og aðhalds þannig að borin sé saman tiltekin karfa á Norðurlöndunum og helst jafnframt við körfu frá Evrópusambandinu og reynt að nota staðlaða matarflokka sem þar eru notaðir til samanburðar. Virðulegi forseti. Ég kýs að þeirri tillögu verði vísað beint til nefndar án umræðu þar sem hún tengist mjög tillögunni sem ég mæli nú fyrir og því ekki ástæða til að taka hana á dagskrá nokkrum dögum síðar því að hún tengist því sem hér er rætt. Tvennt vegur þyngst í fjárhagslegri afkomu heimilanna í landinu, annars vegar kostnaður við íbúðarhúsnæði og hins vegar matarkostnaður sem hér er gerður að umtalsefni. Þetta tvennt ræður í raun úrslitum um þau lífsgæði sem almenningi í landinu eru búin. Hátt matvælaverð hér á landi er staðreynd. Það sýna fyrirliggjandi tölfræðigögn svo ekki verður um villst. Samanburðurinn er verulega óhagstæður hvort sem litið er til annarra Norðurlanda eða Evrópusambandsins í heild. Nákvæm greining á orsökum þessa liggur ekki fyrir en slíkt er forsenda þess að málefnaleg umræða geti farið fram um leiðir til að draga úr þessum mun eða eyða honum, en slíkt er stórkostlegt hagsmunamál fyrir almenning. Herra forseti. Samfylkingin hefur kynnt áherslur sínar í upphafi þings. Þar vega þungt málefni neytenda og velferð fólksins. Samfylkingin hefur sýnt það svo að ekki verður um villst að hagsmunir fólksins í landinu verða settir í öndvegi þar sem Samfylkingin kemur að málum. Lífskjör í landinu okkar hafa tekið miklum breytingum á síðustu áratugum. Mikil velmegun blasir við en jafnframt mikil misskipting. Margir geta veitt sér hvað sem er, temja sér dýran lífsstíl í mat og drykk. En aðrir eiga vart til hnífs og skeiðar. Veröldin öll er orðinn vettvangur og vinnumarkaður fólks, líka okkar Íslendinga. Fólk ferðast meira en nokkru sinni fyrr og þekking á lífsháttum í öðrum löndum og jafnvel öðrum heimshlutum er staðreynd. Þess vegna er umræðan um samanburð á lífskjörum algeng á Íslandi og flestir þættir velferðarsamfélaga á Vesturlöndum eru ræddir og bornir saman. Herra forseti. Þess vegna vildi ég kanna hver væri raunveruleikinn þegar fólk talar um hátt matarverð sem við finnum oft brenna á okkur, ræðum um en höfum kannski ekki beinlínis þekkingu á. Því var það, fljótlega eftir að þing kom saman á síðasta ári, að ég flutti fyrirspurn til hæstv. ráðherra Hagstofu sem er hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og óskaði eftir samanburði á því hvernig verðlagsvísitala matvöru hefði þróast á Norðurlöndunum allan áratuginn 1990--2000, sundurliðað eftir árum og tímabilinu í heild. Í fyrirspurninni var óskað eftir því að greint væri á milli verðlags á innfluttum og innlendum vörum, en þær upplýsingar eru ekki fyrirliggjandi. Við gátum fengið og fengum í svari ráðherra Hagstofu mjög góðar skilgreiningar á því hvernig vísitölur hafa þróast á árunum 1990--2000. Þar var tekin fyrir vísitala matvæla í heild, vísitölur fyrir grænmeti og vísitölur fyrir landbúnaðarvörur. Og sama var hvar borið var niður. Seinni hluta áratugarins hækkuðu vísitölur í þessum matarflokkum umtalsvert á Íslandi og langt umfram Norðurlöndin. Óskað var eftir svari við því í þessari fyrirspurn að ef veruleg frávik væru á þróun vísitalna á milli landa, hverjar væru þá helstu ástæður þeirra. Væri skýringanna að leita í mismunandi tengslum ríkjanna við Evrópusambandið, væri þeirra að leita í mismunandi framleiðslu- og verslunarháttum eða í sérstökum verndaraðgerðum hjá okkur sjálfum í þágu innlendrar framleiðslu? Í svarinu var tekið fram að hvorki væri unnt að ráðast í nákvæman samanburð á matvöruframleiðslu og verslunarháttum á Norðurlöndum né þeim skilyrðum sem þeim greinum sem hér um ræðir, matvælaframleiðslu og matvöruverslun, eru búin í hverju landi fyrir sig. Herra forseti. Ég get skilið að ekki sé unnt að ráðast í flókinn samanburð til að svara áðurnefndri fyrirspurn en tillagan sem hér er mælt fyrir á að bæta úr þeim þekkingarskorti svo unnt sé að leita orsaka hins háa matarverðs á Íslandi. Við höfum verið að bera saman matarverð frá árinu 1990--2000, þ.e. vísitöluna. Við vissum ekki hvert matarverðið hafði verið í upphafi áratugarins, hvernig við vorum samkeppnisfær þá. Fróðlegt var jafnframt að vita um breytinguna milli áranna 2000 og 2001, en árið 2001 var ekki inni í þeim samanburði sem Hagstofa Íslands vann á síðasta þingi. Skemmst er frá því að segja að nú í ágústmánuði óskaði ég eftir því við Hagstofuna að unninn yrði þessi samanburður á vísitölunni fyrir árið 2001. Þá kom í ljós að á hinum Norðurlöndunum hækkaði vísitalan um 3 og 4% og lækkaði jafnvel, eins og í Noregi, en á Íslandi hækkaði hún á milli áranna 2000 og 2001 úr 113,7 í 121,5. Þetta eru þær töflur sem eru birtar í greinargerð með þingmálinu sem ég mæli hér fyrir. Þetta er mjög athyglisvert og segir okkur að verðhækkanir hafa verið umtalsvert meiri hér á landi en á Norðurlöndunum á milli áranna 2000 og 2001. Upplýsingar um þróun vísitölunnar sýndu hrikalegan mun Íslands og Noregs annars vegar og annarra Norðurlanda hins vegar. Þær vöktu áhuga margra sem um þetta mál fjölluðu á því hvort skýringarinnar gæti verið að leita í því að Ísland og Noregur standa utan Evrópusambandsins. Ég vil taka það sérstaklega fram að þetta mál var ekki sett af stað til að vinna með samanburð við Evrópusambandið. Hins vegar kemur í ljós þegar frekari gögn eru skoðuð, t.d. matvælaverð á Norðurlöndum, að það er gjarnan borið saman við meðaltalsverð 15 landa Evrópusambandsins. Ef við ætlum að breyta því að Íslendingar búi við einna hæsta matvælaverð eða hæsta matvælaverð í Evrópu, þurfum við að leita orsakanna. Hvaða hlekkir framleiðslunnar hjá okkur valda því að matvælaverð er hærra hjá okkur, á innlendri framleiðslu, en annars staðar? Hvað veldur því að innflutt matvara er miklu dýrari hér en annars staðar? Ef við könnum ekki málið getum við ekki farið réttar leiðir til að gera þær breytingar sem á þarf að halda. Eins og ég segi er hátt matvælaverð á Íslandi staðreynd. Árið 2000 er, samkvæmt skýrslu sem unnin var af norsku hagstofunni og ég notaðist við í vinnu minni, matarverð á Íslandi 69% hærra en meðaltal 15 landa Evrópusambandsins. Í Noregi er það 62% hærra en lítillega hærra er matarverðið í Þýskalandi sem er tekið út úr til samanburðar við Norðurlönd. Á hinum Norðurlöndunum fer verðið gjarnan um 10 og 20% umfram meðalverðið. Brauðvörur, þar sem innihaldið er grjón og pasta, pitsur, morgunkorn o.fl. eru 80% dýrari á Íslandi. Noregur fylgir síðan fast á eftir á meðan Þýskaland er innan við 10% hærra en meðaltalið. Kjötvörur á Íslandi eru 74% dýrari á Íslandi. Það er u.þ.b. jafnhátt í Noregi en undir meðaltali í Finnlandi. Sama er að segja um mjólkurvörur og egg, ávexti og grænmeti, sem eru annars vegar 72% dýrari og hins vegar 87% dýrari. Það sem er merkilegt þegar maður fer að skoða þessi mál og vinna með gögnin frá Hagstofu Íslands og annars staðar að er hversu mjög við skerum okkur úr. Í morgunútvarpinu í morgun ræddu hagfræðingar um matarverð. Þar sagði hagfræðingur sem svo að mesta vægið fyrir þróun matarverðs á Íslandi hefðu samkeppnin og opinberar aðgerðir. ,,Þegar hagsæld vex með þjóðinni,`` sagði hagfræðingurinn, ,,er það lögmál að maturinn hækkar. Menn reyna að ná til sín sem mestu.`` Þegar við skoðum hvað hefur verið að breytast í umhverfinu hjá okkur, t.d. í matvöruversluninni, er ljóst að matvælakeðjur eru nú með 70--80% af sölunni. Þess hefði því mátt vænta hjá okkur, a.m.k. í samanburði á milli áranna 2000 og 2001, að matarverð færi heldur að lækka hjá okkur. Sama má segja um innlenda matvöru. Þegar maður skoðar tilsend gögn kemur í ljós að framleiðandinn, bóndinn, fær ekki mikið til sín. Þetta má lesa á heimasíðu nautakjötsframleiðenda. Við þekkjum umræðuna um bændur og kindakjötsframleiðslu og vitum að mjög margir bændur eru við fátæktarmörk. Ekki fá þeir miklu hærri tekjur en bændur á Norðurlöndunum ef við eigum að draga ályktanir af umfjölluninni undanfarið, m.a. ráðherra í ríkisstjórn Íslands. Það er skylda okkar að kanna hvernig þessum málum er háttað. Samanburðurinn við Evrópusambandslöndin er mjög faglega unninn. Í raun er um alþjóðlegan samanburð að ræða sem tekur til verðlags í 31 landi. Þetta eru mjög umfangsmiklar kannanir þar sem 550 vörueiningar eru notaðar og margar tegundir. Um er að ræða þriggja ára könnunarfasa þar sem 1 / 3 af matarverðinu er tekinn út árlega og hinir þættirnir framreiknaðir. Þannig náum við á þremur árum vissri heildarsýn á hver munurinn er, annars vegar meðaltalið í Evrópusambandslöndunum og hins vegar á Norðurlöndunum. Við Íslendingar höfum þrisvar tekið þátt í þessum könnunum, 1995, 1998 og árið 2001. Þetta er flókið en þetta er mjög merkilegt. Þarna fáum við að vita allt um þróun matvælaverðsins hjá okkur en við fáum ekki að vita hvað það er hjá okkur sjálfum sem þróast með öðrum hætti en í nágrannalöndunum. Um það fjallar þessi tillaga, herra forseti, sem ég hef mælt fyrir hér nú sem fyrsta máli í upphafi þings. Það gleður mig sérstaklega að við skulum hefja störfin á þingmannamáli. Ég vona að það sé vísbending um að þingmannamálum verði gert hærra undir höfði á þessu þingi en oft áður. Fái þessi tillaga stuðning ætlum við að kanna hvar þeir hlekkir eru sem breytast hjá okkur. Hvað það er sem gerir matarverðið hærra hjá okkur en á öllum Norðurlöndunum, að ég tali ekki um það þegar við leitum út fyrir Norðurlöndin þar sem við vitum að bæði laun eru hærri en hjá okkur og velsæld mikil.

Herra forseti. Auðvitað skiptir matarverð miklu máli fyrir allar þjóðir. Þess vegna er eðlilegt að mál sem þessi séu rædd hér á Alþingi. Hins vegar kemur fram, í því máli sem hér hefur verið lagt fram, að upplýsingarnar og tölurnar eru orðnar úreltar. Upplýsingarnar í þessu máli eru of gamlar og þess vegna þarf kannski að endurvinna upplýsingarnar í þessari þáltill. Ég vil nefna að sl. vetur voru hér á Alþingi gerðar stórkostlegar breytingar varðandi grænmeti þar sem allir tollar voru felldir niður --- allir tollar, bæði GATT-tollar og krónutollar. Þannig er orðin mikil breyting á þeim bænum hvað þetta varðar. Að auki voru engir tollar á ávöxtum, GATT-tollar hafa aldrei verið á ávöxtum í þessum töflum. Þarna hefur orðið gríðarleg breyting. Auk þess vil ég minna á að samstarf hefur náðst milli ASÍ og aðila sem áttu aðild að aðlögunarsamningi þeim sem samþykktur var hér á þingi í fyrra um að gera verðkannanir á vegum ASÍ. Þeim hefur verið falið að sjá um það. Þær verðkannanir munu sannarlega leiða í ljós að þessir vöruflokkar hafa lækkað í verði. Til þessa held ég að við verðum að taka tillit og fara eftir.

Virðulegi forseti. Ég ræddi m.a. við forsvarsmenn hjá Alþýðusambandi Íslands meðan ég vann þetta mál. Sá samanburður sem hér var nefndur tekur ekki til þess sem hér er óskað eftir að fari fram, þ.e. að leita að því hvar verðið breytist hjá okkur meira en hjá öðrum. Það er rétt að erfitt getur reynst að fá splunkunýjar upplýsingar þegar maður vinnur svona mál. Ég vann með þær upplýsingar sem nýjastar voru. Hagstofa Íslands átti skýrslu sem hafði verið unnin í Noregi á árinu 2000, m.a. í samvinnu við norska landbúnaðarráðuneytið. Eftir að ég var búin að leggja þetta mál fyrir þingið kom hins vegar út nýjasta samanburðarskýrslan sem unnin er með þeim hætti sem ég lýsti í máli mínu, sem nær til 31 lands og 550 vörueininga og er mjög flókin í samanburði. Á yfirlitsblaði sem ég hef fengið í hendur varðandi samanburð á árinu 2001 er nákvæmlega sama tilhneigingin og fram kemur í norsku skýrslunni. Það skiptir meginmáli að þegar þróun vísitölunnar, matvælavísitölunnar, er skoðuð milli áranna 2000 og 2001 kemur í ljós að við hækkum meira á milli áranna 2000 og 2001 en árin á undan. Hafi einstaka flokkar matvæla breyst hjá okkur, t.d. grænmetið í kjölfar þess að hér voru teknar upp ákveðnar beingreiðslur og heimsmarkaðsverð, er það bara gott mál. En ef við ætlum að taka á þessum þáttum og finna hvað við gerum allt öðruvísi hérlendis en annars staðar verðum við að fara í samanburð og orsakakönnun eins og ég hef lagt til.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á matvælaverði og hagsmunamálum neytenda. En ég vil spyrja þingmanninn hvort hún sé í málflutningi sínum ekki að vissu leyti komin að niðurstöðu um hvar skórinn kreppir í þessu máli. Það kom fram í málflutningi hv. þm., Rannveigar Guðmundsdóttur, að vöruflokkar sem fluttir eru inn til landsins eru dýrari en annars staðar, vöruflokkar sem við getum keypt á heimsmarkaði, og gerum, svo sem ávextir og mjölvara öll og að vissu leyti grænmeti. Þá beinast spjótin náttúrlega fyrst og fremst að vörudreifingunni í landinu og miklu síður að framleiðendum. Að vissu leyti geta spjótin líka beinst að því hvernig við skattleggjum hér á hinu háa Alþingi. Þetta verður því í meira lagi flókin úttekt, að mér finnst. Ég spyr þingmanninn hvort hún sé ekki búin að þrengja sviðið ansi mikið með málflutningi sínum og gögnum sínum, þegar þessar tölur liggja fyrir sem að vissu leyti hafa þó verið dregnar í efa. En ég held að hlutföllin séu nokkurn veginn þau sem hv. þm. setti fram. Það athyglisverðasta í málinu er að vöruflokkar sem lúta lögmálum heimsmarkaðsverðs í innflutningi til landsins skuli vera hærri en það sem verið er að gagnrýna framleiðendur innan lands fyrir að framleiða og setja í dreifingu. Það finnst mér mergurinn málsins. Þá erum við komin ansi langt í þessari vinnu sem nefndin á að hefja.

Herra forseti. Þetta er mikill misskilningur hjá hv. þingmanni. Þó að ég hafi lagt mig fram um þetta þingmál á ég engan möguleika á því að leita þeirra svara sem ég er að leggja til að Alþingi leiti varðandi það sem snýr að innflutningi, þ.e. hvar innkaupin eru og að hvaða marki við erum að gera innkaup sem eru sambærileg á Norðurlöndunum. Hvað er flutningskostnaður, hvað er dreifing, hvað er heildsala, hvað er smásala? Hvaða ólíku ríkisaðgerðir eru í löndunum gagnvart verslunarháttum? Hvað er það í löndunum sem er ólíkt hvað varðar stjórnvaldsaðgerðir? Hvað er það sem er ólíkt og sem stjórnvöld hafa kannski ekki tök á að breyta? Hvað er það sem við getum ráðið við ef niðurstaða okkar verður sú að við ætlum að gera breytingar til þess að fólk hér á Íslandi búi við sama hag og fólk annars staðar? Í utandagskrárumræðu við hæstv. forsrh. í kjölfar þeirra upplýsinga sem komu fram síðasta vetur sagði hann --- vegna umræðunnar um hugsanlega aðild okkar að Evrópusambandinu og þær hugsanlegu breytingar sem yrðu á þessum málum þá --- að slík umræða væri barnaleg vegna þess að við gætum gert allt sjálf. Og ég er sammála því. Ég vil að við könnum þetta til að vita hvað við þurfum að gera sjálf. Innlend matvara vegur mjög þungt, og innflutt matvara er annað. Þingmaðurinn hefur misskilið mig ef hann telur að ég hafi þegar komið með einhverjar skýringar. Ég er eingöngu búin að afla gagna og upplýsinga sem varpa ljósi á stöðuna. Svörin eru ekki til, hvorki í málflutningi mínum né gögnum.

Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi ekki misskilið hv. þingmann. Ég benti einungis á að þær tölur sem nefndar eru hér í framsögu benda til þess hvar meginvandinn liggur. Þegar menn slá fram frösum eða klisjum eins og ,,Evrópuverð á vöru`` verð ég að benda á að það er náttúrlega furðulegt að við skulum ekki njóta Evrópuverðs, sem menn eru að kalla eftir, á þeim vöruflokkum sem eru á heimsmarkaðsverði og fluttir inn til landsins. Sennilega eru fáar þjóðir í Evrópu sem t.d. flytja hlutfallslega eins mikið inn af landbúnaðarvörum og Íslendingar og ættu þá að geta gert það á heimsmarkaðsverði. Af hverju eru þessar vörur ekki verðlagðar niður úr öllu valdi og komnar niður í kannski Miðjarðarhafsverð sunnan til, og verðið þá lægra en þetta rómaða Evrópuverð sem samfylkingarmenn tala mikið um?

Virðulegi forseti. Mér finnst afskaplega dapurt ef orðið Evrópa kveikir alltaf svo heitar tilfinningar í brjóstum manna að ekki er hægt að tala um mál sem snúa að allt öðru öðruvísi en að þær tilfinningar velli upp á yfirborðið. Málið er að það er ekki til beinn samanburður á milli Norðurlandanna nema í skýrslu Samkeppnisstofnunar sem var unnin 1996--2000 og sem ég er reyndar líka með á borði mínu. Þar er munurinn enn þá hærri í flestum vöruflokkum. Ég hef kosið að nota þessa skýrslu sem er fagleg og nær til yfir 600 matareininga og svo margra landa en þá er aðferðafræðin sú að taka 15 Evrópulönd og fá meðaltalsverð út úr því. Það er sett á 100 og önnur Norðurlönd eru borin þar saman við. Þetta mál, hvort sem við erum Evrópusinnar eða ekki, snýr að Íslandi en snertir Evrópuverð.

Herra forseti. Ég held að við getum öll verið sammála um að matvælaverð á Íslandi ætti að vera lægra. Það er eitthvað sem við viljum og ég held að allir Íslendingar geti í raun og veru tekið undir að matvælaverðið sé of hátt. Við megum hins vegar ekki gleyma því að margar orsakir geta verið fyrir því. Ýmsir möguleikar hafa verið nefndir í andsvörum manna. Við megum heldur ekki gleyma því að ríkisstjórnin hefur gert ýmislegt. Hv. þm. Kjartan Ólafsson rifjaði t.d. hér upp störf grænmetisnefndar og tollamál, og líka má nefna skattamál. Og ég legg áherslu á að ríkisstjórnarflokkarnir hafa beitt sér fyrir stórkostlegum skattalækkunum á fyrirtæki og það ætti þá að geta skilað sér í lækkuðu matvælaverði. En það sem ég vil í raun og veru beina athyglinni að er að tölurnar í greinargerðinni ná eingöngu til ársins 2000. Nú vitum við, og það er þegar komið fram, að sá samanburður sem hefur farið fram í Evrópusambandslöndunum eftir að evran var tekin upp leiðir í ljós að hækkanir hafa orðið á vörum og þjónustu þar. Einkanlega er það áberandi á ferðamannastöðum við Miðjarðarhaf og reyndar líka í Þýskalandi. Þessi umræða er mög sterk innan Evrópusambandsins núna. Það verður forvitnilegt að fylgjast með hvað kemur út úr því þegar menn fara í nánari samanburð og rannsóknir á þessu. En ég spyr: Hafa þingmenn Samfylkingar eitthvað skoðað þessi mál, þessa nýju stöðu innan Evópusambandsins, í tengslum við undirbúning þáltill.?

Virðulegi forseti. Það væri mjög varhugavert ef maður ætlar að vera með þingmál sem unnið er og stutt góðum gögnum að vinna persónulegar kannanir um t.d. áhrif myntbreytingar í einhverjum löndum. Ég held að það sé mjög líklegt, eins og hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir vekur hér máls á, að myntbreyting hafi alltaf tilhneigingu til að ýta verði upp á við. Við notum þau gögn sem er að fá hjá Hagstofunni og það sem er merkilegast, og ég vil undirstrika það, er að þó að við séum með gögn í þingmálinu sem ná til ársins 2000 segir vísitalan sem kemur frá Hagstofu Íslands að matarverð hafi hækkað langmest á Íslandi á milli áranna 2000 og 2001, úr 113,7 í 121, á meðan hin hafa hækkað um 3 og 4 og 5%. Þetta styður það að matarverð sé ekki lækkandi. Það er búin að verið mikil umræða um matarverð og í þeim pappírum sem ég er með og get komið inn á í síðari ræðu minni veita blöðin ótal upplýsingar um samanburð á vöru. Bara núna á þessu ári, fyrri part sumars, fjallar Morgunblaðið um að saltfiskur sé einum 200--300% dýrari á Íslandi en á Spáni. Það var núna í sumar. Kannanir voru gerðar á vegum ASÍ og Morgunblaðsins í sumar um heilsuvörur og munurinn var yfir 200% á Íslandi. Þetta eru litlar kannanir með sértækri úttekt. Kannanirnar sem ég vel að nota eru stórar, umfangsmiklar og faglega unnar af hagstofum allra landanna, 31 lands. Þetta tek ég fram til að gefa vísbendingar um hvernig þróunin er hjá okkur og sem við ætlum að leita skýringa á, ekki að svara þeim hér heldur leita skýringa á.

Herra forseti. Ég vek athygli á því í þessu sambandi að þegar hafa verið gerðar samanburðarrannsóknir innan Evrópusambandsins á þessum hlutum, þ.e. hækkun á verði vöru og þjónustu. Og mér finnst að það væri mjög forvitnilegt að fylgjast með því hvort þetta eru áhrif af upptöku evrunnar, sem koma þá bara fram um leið og myntbreytingin verður, eða hvort þetta heldur eitthvað áfram.

Herra forseti. Ég skil ekki þennan málflutning. Það er eins og verið sé að segja: Kannski erum við svo heppin að myntbreyting í Evrópu hafi orðið til þess að menn hafi með myntbreytingunni svindlað verðinu svolítið upp á við og gert vörur dýrari í þeim Evrópulöndum sem hafa tekið upp nýja mynt heldur en þær þurfa að vera og þá sé munurinn minni á Evrópulöndum og okkur en hann er annars. Ég er að leita staðreynda um það hvert matarverð á að vera. Er það lögmál að matur eigi að vera dýrari á Íslandi en í nágrannalöndum þar sem laun eru hærri? Væntanlega ætti framleiðslukostnaður jafnframt að vera hærri. Svar mitt er nei. Ég veit ekki orsakirnar og ég ætlast til þess að þingmenn í þessum sal sameinist um að vilja leita þeirra.

Herra forseti. Það fer vel á því eftir góðærisræðu hæstv. forsrh. í gær að ræða hér hátt matvælaverð á Íslandi. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir á þakkir skildar fyrir að eiga frumkvæði að því að færa þetta mál hingað inn í þingsali. Ég hygg að það sé staðreynd að hvergi í þeim löndum sem við berum okkur saman við sé matvælaverð og framfærslukostnaður heimilanna eins hár og hér á landi en laun almenns launafólks eins lág. Og það er auðvitað eðlilegt að reynt sé að leita skýringa á því. Ég tók eftir því að hv. flm. sagði að matvælaverð hefði hækkað langmest á Íslandi á síðastliðnum árum, og hún nefndi á milli áranna 2000 og 2001. Maður veltir fyrir sér hvort skýringa sé ekki m.a. að leita í þeirri samþjöppun og fákeppni sem er að verða æ meira áberandi á matvælamarkaðnum eins og víða í öðrum atvinnugreinum. Því er ástæða til að reka á eftir þeirri úttekt sem verið að vinna á vegum Samkeppnisstofnunar, ef ég man rétt, sem er að skoða fákeppni á matvælamarkaðnum. Ég vil minna á í þessu sambandi, þegar við ræðum hátt matvælaverð, að það er full ástæða til þess hér á landi eins og gert hefur verið víða í Evrópulöndum, m.a. á Norðurlöndum, að gera ákveðinn neyslustaðal sem skilgreini lágmarksframfærslukostnað eftir fjölskyldugerð miðað við að enginn hafi sér til framfærslu tekjur undir skilgreindum framfærslumörkum. Í því sambandi vil ég minna á að á síðasta þingi, fremur en þinginu þar áður, var samþykkt þáltill. sem ég beitti mér fyrir, ásamt fleiri þingmönnum, um að gerður skyldi slíkur neyslustaðall og man ég ekki betur en að hæstv. forsrh., sem hafði þá framkvæmd með höndum, hafi átt að skila niðurstöðu á því haustþingi sem nú er hafið. Það er ástæða til þess að reka á eftir því. Ég minni á það sem fram kom um framfærslukostnað heimilanna í tillögunni. Þar var byggt á skýrslu sem gerð var um framfærslukostnað, um áætlanir, bæði sem Hagstofan gerir um áætlaðan framfærslukostnað annars vegar og Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna hins vegar, en þar koma fram mjög mismunandi upplýsingar um framfærslukostnað heimilanna. Ég staðnæmist mjög við þá framfærsluþörf sem Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna setur fram en hún setti fram að framfærsluþörf einstaklings væri 63 þús. kr. á mánuði en Hagstofan 96 þús. Þegar skoðaður er lágmarksframfærslukostnaður hjóna með tvö börn segir Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna að framfærslukostnaðurinn sé 140 þús. kr. og Hagstofan rúmlega 242 þús. Það er ástæða til að staðnæmast við þessa tölu, 140 þús. kr., vegna þess að hér er einungis um að ræða framfærslukostnað eða framfærsluþörf sem Ráðgjafarstofan áætlar í stuttan tíma meðan fólk með skuldsett heimili er að koma sér út úr verstu skuldastöðunni. Framfærslukostnaður hér á landi er því mjög hár og allir vita að bara framfærslukostnaður í matvælum, svo ekki sé talað um annað, tekur drjúgan hluta af tekjum heimila sem hafa lítið á milli handanna eða meðaltekjur. Ég tel fulla ástæðu til að fara í þá könnun sem hér er lögð til. Ekki er langt síðan nokkur verkalýðsfélög gerðu úttekt hjá fólki varðandi fjárhag þess og hvaða breytingar fólk hefði séð á fjárhag sínum á umliðnum árum. Mig minnir að þessi könnun hafi verið gerð í fyrra. Fram kom að 30% aðspurðra töldu að fjárhagsstaða sín væri lakari nú en fyrir nokkrum árum. Ég geri ráð fyrir að þar sé ekki síst um að kenna háu matvælaverði, eins og við erum hér að ræða, miklum húsnæðiskostnaði sem hv. flm. nefndi að hefði aukist verulega á umliðnum árum, sérstaklega hjá lægst launaða fólkinu, og háum vöxtum hér á landi. Mér fannst, herra forseti, hæstv. forsrh. nokkuð óforskammaður í ræðu sinni í gærkvöldi þegar hann taldi þessari ríkisstjórn til hróss að hún ætlaði að fjölga leiguíbúðum. Hæstv. forsrh. gleymdi að nefna það sem skiptir máli, að vextir á þessum leiguíbúðum eru orðnir óviðráðanlegir, bæði fyrir sveitarfélögin og félagasamtök sem hafa byggt leigu\-íbúðir. Vextir á leiguíbúðum hafa fjór- til fimmfaldast í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það hefur enginn efni á því að leigja slíka íbúð á um 1.000 kr. á fermetra. Láglaunafólk sem er kannski með 90 þús. kr. sér til framfærslu, fer með obbann af tekjum sínum í leigukostnað. Þetta er hrikaleg staðreynd, herra forseti, við hliðina á því háa matvælaverði sem þetta fólk þarf að búa við. Á umliðnum missirum hefur farið af stað umræðan um hve fátækt er að aukast í þjóðfélaginu. Það er ekki síst vegna þess að hátt matvælaverð bitnar af fullum þunga á þessu fólki. Í nýlegri skoðun sem ég bað um hjá embætti ríkisskattstjóra kemur fram að 11 þús. einstaklingar og fjölskyldur höfðu sér til framfærslu á sl. ári árstekjur á bilinu 782 þús. kr. til 1.100 þús. Í úttekt sem ég hef líka látið skoða kemur fram að fólk með 90 þús. kr. í tekjur á mánuði borgaði einn milljarð í skatt á sl. ári. Það er ekki síst vegna þessa fólks, herra forseti, að ástæða er til að fara að skoða af fullri alvöru það sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir leggur til, að kannaðar verði orsakir hás matvælaverðs á Íslandi. Það er að sliga mörg heimilin hér á landi.

Herra forseti. Hér er hreyft mjög athyglisverðu máli fyrir margra hluta sakir. Ísland er auðvitað sérstakt land og stórt land. Við erum fámenn þjóð og neytendamál eru mál allra landsmanna hvort heldur við tölum um framleiðendur eða neytendur. Það er staðreynd að á Íslandi ríkir fákeppni í sölu dagvöru. Tveir stórir söluaðilar skipta með sér markaðnum. Þetta á í raun og veru líka við um ýmsa aðra framleiðslu, t.d. brauðgerð og annað slíkt. Ég ímynda mér, án þess að hafa haldbærar tölur, að stærsti framleiðandi brauðs á Íslandi framleiði á að giska 60--70% af öllu brauði sem framleitt er í landinu. Þess vegna hef ég reifað verðmyndunarmál hér í þinginu oftar en einu sinni og oftar en tvisvar. Þar sem við búum við svo mikla fákeppni finnst mér ástæða til að þessar verslunarkeðjur sýni okkur neytendum á hvern hátt verðmyndun verður til. Hvert er t.d. skilaverð til bænda? Ég hitti kartöflubónda á dögunum sem er að selja á markaðinn kartöflur fyrir kannski 20--30 kr., þ.e. skilaverðið. Framleiðandinn pakkar vörunni og hún er algjörlega tilbúin til sölu en skilaverðið er ekki hærra en þetta. Þess vegna vil ég að söluaðilar sýni okkur fram á hvað fer í hlut ríkisins, hvað lendir í hlut dreifingaraðila, hvað fá framleiðendur og hvað fær loks söluaðilinn. Það er nauðsynlegt, þegar við fjöllum um þessi mál, að neytendur sjái hvar verðmyndun verður til.

Herra forseti. Ég gat ekki heyrt, herra forseti, að hér væri um að ræða andsvar við ræðu minni heldur væri hv. þm., stjórnarliðinn Ísólfur Gylfi Pálmason, miklu fremur að taka undir það sem ég var að segja um mikla fákeppni á matvælamarkaðnum. Það er alveg rétt, herra forseti. Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann vilji ekki beita sér fyrir því að við fáum nú fram þessa könnun sem verið er að gera á matvælamarkaðnum. Það er hæstv. viðskrh. sem fyrst og fremst á að reka á eftir því að svo sé gert. Hv. þm. sem hefur miklar áhyggjur af fákeppni og einokun á matvælamarkaðnum hlýtur að líða illa í þessari ríkisstjórn vegna þess að ríkisstjórnin hefur fyrst og fremst stuðlað að mikilli fákeppni, einokun og samþjöppun valds og auðs í þessu þjóðfélagi, ekki bara á matvælamarkaðnum heldur líka á bankamarkaðnum, sem við vorum að ræða hér í morgun, á tryggingamarkaðnum og á flutningamarkaðnum. Ég spyr: Hvað hefur hv. þm. gert til að sporna við þessari þróun? Hefur hann hreyft andmælum í þingflokki sínum við þeirri þróun sem á sér stað varðandi samþjöppun auðs og valds í þessu þjóðfélagi? Hv. þm. kemur hér í andsvar við okkur þingmenn í stjórnarandstöðunni sem höfum barist hart gegn auðsöfnun fárra í þjóðfélaginu. Þjóðin á heimtingu á að vita, fyrst að hv. þm. hefur svona miklar áhyggjur af samþjöppun í þjóðfélaginu, hvað hv. þm. hefur gert innan eigin þingflokks til að sporna gegn þessari þróun.

Herra forseti. Andsvör geta reyndar verið bæði jákvæð og neikvæð. Í hverri ræðu er ýmislegt sem hægt er að taka undir. Mér finnst full ástæða til að þessi mál séu skoðuð til hlítar. Umræðan er oft og tíðum þannig að í umræðum um verðmyndun á landbúnaðarvörum er t.d. mjög gjarnan ráðist að bændum. Í andsvarinu tók ég dæmi um skilaverð til kartöflubænda. Sama gildir um skilaverð til sauðfjárbænda, skilaverð til þeirra sem framleiða nautakjöt o.s.frv. Þessir aðilar kvarta mjög sáran undan því á hvern hátt sala þessara afurða er og á hvern hátt fákeppni ríkir hér á landi. Hv. þm. spyr mig hvernig ég hafi brugðist við og hvort mér líði illa í þessari ríkisstjórn eða ekki. Mér líður ekkert illa í þeirri ríkisstjórn. Það eru mörg merki um að við búum í góðu landi. Við erum að skoða fjárlögin og annað slíkt og það er mjög margt gott í sambandi við þau. Mér líður alls ekkert illa í þessari ríkisstjórn, það er mjög langt frá því. Hafi hins vegar hv. þm. fylgst með umræðu minni, m.a. um neytendamál, þá hef ég mjög oft bent á að mér finnist full ástæða til að fólk geri sér grein fyrir því hvernig verðmyndun vöru er til komin. Þegar hv. þm. kaupir sér sódavatnsflösku úti í búð þá borgum við 210 kr. fyrir tvo lítra. Hver er framleiðsluferillinn? Þetta er vatn í plastflösku sem gasi er skotið í. Þetta er býsna dýrt. Hins vegar erum við oft að kaupa mjög góða landbúnaðarvöru sem er holl og góð og með allt annað framleiðsluferli en ég nefni hér. Við megum passa okkur á að umræðan beinist ekki beinlínis gegn framleiðendum. Ég vil meina að fákeppnin hafi leitt til þess að vöruverð er svo hátt á Íslandi.

Herra forseti. Hér áðan kom fram gagnrýni á samþjöppun og einokun í verslun. Ég tek heils hugar undir að það er mjög slæmt. En ég vil minna á að forsrh. Davíð Oddsson hefur oft gagnrýnt samþjöppun og einokun í matvöruverslun hér í landinu. Hann hefur mjög oft gagnrýnt hana. Þetta varðar milliliðina og verðið til bóndans, skilaverðið til bóndans og milliliðina sem hækka verðið, m.a. þegar varan er flutt inn til landsins. Auðvitað verður þetta einokun þegar ekki eru nema tveir aðilar sem flytja vöru til landsins. Það er það sem skiptir máli. Ég vil taka undir með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Ef það er raunin að 11 þúsund manns lifi við þau kjör að vera ekki með nema 700--1.100 þús. kr. í árstekjur þá er það mikið áhyggjuefni. Ein stétt manna lifir við svona sultarkjör, t.d. sauðfjárbændur. Þetta er alvarlegur hlutur og úr þessu verður að bæta. Það verður að þétta það net sem við viljum hafa, það öryggisnet í okkar samfélagi að enginn lifi við svo kröpp kjör. Ég held að við séum öll sammála um það. Hér hefur einnig verið rætt um innfluttu vörurnar. Hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson kom inn á það í ræðu sinni og það var mjög athyglisvert. Ég vil geta þess að íslenskur landbúanður er miklu minna styrktur en landbúnaður alls staðar annars staðar í heiminum --- ég tala nú ekki um Evrópusambandið. Það eru aðeins þrjár greinar í íslenskum landbúnaði sem eru styrktar, það er mjólkurframleiðslan, sauðfjárræktin og grænmetið núna síðast, eftir að tollarnir voru felldir niður á öllu grænemti. Grænmetið hefur lækkað allt að 70% í verði en að sjálfsögðu fer verðmyndun á grænmeti eftir því hvaða árstíma er miðað við.

Herra forseti. Hv. 1. flm. þessar tillögu, Rannveig Guðmundsdóttir, hlýtur að vera ánægð með þær undirtektir sem hér koma fram í andsvörum tveggja stjórnarliða við þá tillögu sem við flytjum. Ég vil fyrir hönd þingflokks Samfylkingarinnar þakka fyrir þessar góðu undirtektir sem vekur okkur vonir um að þessi brýna og þarfa tillaga verði samþykkt. Það vekur vissulega einnig athygli þegar hver stjórnarliðinn á fætum kemur hér upp og lýsir verulegum áhyggjum af fákeppni og samþjöppun valds í þjóðfélaginu en situr svo í ríkisstjórn sem hefur stuðlað að því að fákeppni og samþjöppun valds og auðs hefur aukist verulega á síðustu árum í þjóðfélaginu. Við tökum sannarlega undir með hv. síðasta ræðumanni um fátækt bændanna. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur margítrekað að við þurfum einmitt að skoða hvernig matvælaverð þróast frá bændunum sem framleiða landbúnaðarvörurnar fram að því að varan kemur á borð neytenda. Það er einmitt það sem við viljum sýna fram á með þessari tillögu. Ég vil spyrja hv. þm. um hvað hún vilji gera til að taka á þessum milliliðum, t.d. í landbúnaðarkerfinu. Hvað vill hún gera til að koma í veg fyrir fákeppni og samþjöppun auðs og valds í þjóðfélaginu? Hv. þm. situr í ríkisstjórn sem hefur stuðlað að því að hér hefur samþjöppun aukist verulega, bilið milli ríkra og fátækra í þjóðfélaginu hefur vaxið þannig að það eru orðnar 20--30 fjölskyldur sem eiga Ísland, fá nokkur hundruð milljónir upp í einn milljarð bara í fjármagnstekjur af eignum sínum á meðan 11--15 þúsund manns búa við algjör sultarkjör. Hvað vill þingmaðurinn gera í þessu máli? Þingmaðurinn hefur greinilega áhyggjur af fákeppni og auðsöfnun til handa fámennum hópi í þjóðfélaginu, en hvað vill hv. þm. gera?

Herra forseti. Almennt séð er hvergi meiri jöfnuður í heiminum en einmitt hér á Íslandi.  Ég vil bara segja að ég hef áhyggjur af samþjöppun í versluninni eins og ég hef sagt áður. Það hafa fleiri gert í mínum flokki og ég minni á að forsrh. Davíð Oddsson hefur æðioft rætt það.

Hvað ætlið þið að gera?

Hvað ætlum við að gera? Það er stór spurning. Við erum náttúrlega að vinna í öllum þessum málum, m.a. með Samkeppnisstofnun, hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. Eins og hv. þm. veit ríkir hér líka frelsi og er ekki hægt að banna mönnum með lögregluvaldi að sameina fyrirtæki eins og hv. þm. veit.

Vegna athugasemda frá hv. 3. þm. Vesturl., Jóhanni Ársælssyni, við þau ummæli mín að ég hafi óskað eftir því að menn sýndu einstaklingum utan þingsalar háttvísi og hv. þm. bað mig að tilfæra þau orð sem ég ætti við, skal ég verða við þeirri beiðni. Hv. þm. vék að sölu á Landsbanka og Búnaðarbanka og komst svo að orði: ,,Það ætti að verða mönnum til umhugsunar að framkvæmdina annast að hluta til sjálfur framkvæmdastjóri Sjálfstfl. sem hefur stjórnað meiri hluta í bankaráði Landsbankans í mörg ár. Hann á nú orðið umtalsverðan hlut í bankanum. Þannig var einn helsti vinur og ráðgjafi forsrh. í málinu greinilega vanhæfur til umfjöllunar um það hverjum ætti að selja bankann. Þar með komið spurningarmerki við sjálfan forsrh. í málinu.`` Ég vil vekja athygli hv. þm. á að Kjartan Gunnarsson, framkvæmdastjóri Sjálfstfl., er ekki í einkavæðingarnefnd og ég tel ekki háttvísi að vera með getgátur um efnahag einstakra manna í þjóðfélaginu hér úr ræðustóli til þess að reyna að gera persónu þeirra tortryggilega. Jafnframt vil ég minna hv. þm. á að það ber að segja hæstv. forsrh. í máli sínu. Í annan stað vil ég vekja athygli hv. þm. á að hann víkur að ríkisendurskoðanda með því að kalla hann virðingarmann úr vildarklúbbi Sjálfstfl. Ég tel að ummæli af þessu tagi um einstaklinga utan þingsalar sé ekki háttvísi og síðan verða þingmenn sjálfir að gera það upp við sjálfa sig hvernig þeir vilja haga sínu máli. En þetta kalla ég ekki háttvísi, hv. þm.

Hæstv. forseti. Mér er nú nokkur vandi á höndum ef ég má ekki ræða um framkvæmdastjóra Sjálfstfl. í þessum þingsal. Hann hefur það hlutverk í þjóðlífinu sem skiptir miklu máli og enginn efast um að hann er einn helsti ráðgjafi forsrh. og ríkisstjórnarinnar. Það er ekkert leyndarmál að hann á eignarhlut í Landsbankanum og ég veit ekki til þess að hann hafi reynt að fara með það sem neitt leyndarmál og það nefndi ég hér til þess að koma því á framfæri að það er ekki sama hvernig menn fjalla um mál af þessu tagi. Það þýðir ekki fyrir menn að koma hér og tala um óhlutdrægni í öðru orðinu, að menn eigi að víkja vegna þess að þeir séu ekki hæfir til þess að fjalla um mál af því að þeir hafi persónulegar ástæður til þess að láta sig málin skipta. En svo megi ekki tala um það hér á hv. Alþingi að sjálfur framkvæmdastjóri Sjálfstfl. eigi hlut að máli með þessum hætti. Ég læt vera að ræða um ríkisendurskoðanda. Ég hef talað um hann hér áður og get farið yfir það við betra tækifæri ef þarf til upprifjunar fyrir hæstv. forseta hvaða afskipti hann hefur haft af málefnum banka á Íslandi.

Ég vil ítreka það sem ég áður sagði að framkvæmdastjóri Sjálfstfl. kemur ekki að störfum einkavæðingarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Jóhanni Ársælssyni að ég var mjög hissa á þeim athugasemdum sem hæstv. forseti gerði, en kannski öllu heldur minna á og vekja athygli á því að fallið hafa um það hæstaréttardómar þess efnis að einstaklingar sem taka að sér störf í þágu almennings eða fyrir stjórnmálaflokka eða annað slíkt verða stöðu sinnar vegna að þola almenna umræðu um það vegna þess að þeir fara með almannavald, þeim er falið tiltekið hlutverk og þess vegna þurfa þeir að þola umræðu um sig og störf sín. Ég tel að í þessu tilviki hafi hv. þm. Jóhann Ársælsson ekki verið að gera neitt annað en halda sig innan þeirra eðlilegu marka. Hann hefur á bak við sig genginn hæstaréttardóm og það er mín skoðun, virðulegi forseti, að ekki sé hægt að hefta umræðu í ræðustól á þann hátt sem hæstv. forseti virðist hafa verið að gera með því að vísa til þess að ekki hafi verið næg háttvísi í ræðu hv. þm.

Það er mat forseta að hv. þm. sýndi ekki háttvísi í ræðu sinni.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekkert að þrætast á við hæstv. forseta um það að hann hafi komist að þeirri niðurstöðu að ég hafi ekki sýnt háttvísi. Ég ætla hins vegar að segja að ég hélt því aldrei fram að framkvæmdastjóri Sjálfstfl. væri í einkavæðingarnefnd, ég nefndi það ekki. Um það snerist málið ekki. Ég nefndi einungis þann hlut sem hann á í ákvörðunum um hvernig farið er með eigur Landsbankans og að hann á hlut í Landsbankanum, og einnig það að auðvitað er hann einn af helstu ráðgjöfum Sjálfstfl. og forsrh. í málinu. Þetta talaði ég um. Ég þarf engu við það að bæta.

Ég hafði áður áminnt hv. þm. um að segja hæstv. forsrh. Að öðru leyti er ekki annað um það að segja en að ummæli hv. þm. verða prentuð í þingtíðindum og þar getur hver sem er gengið úr skugga um það sem sagt hefur verið.

Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs til þess að ræða dagskrármálið, þ.e. till. til þál. um athugun á orsökum fyrir háu matvælaverði á Íslandi samanborið við önnur Norðurlönd og ríki Evrópusambandsins. Um þá meginhugsun tillögunnar að skoða verðlag á matvælum hér og bera það saman við önnur lönd hef ég ekkert nema gott eitt að segja. Ég hefði þó kannski talið að tillagan væri betur úr garði gerð þannig að hún beindist að vöruverði almennt en horfði ekki þröngt til matvælaverðsins eins og er í raun og veru ákaflega erfitt að aðgreina vöruverð, ég tala nú ekki um matvælaverð sérstaklega frá almennum verðlagssamanburði ef út í það er farið því það er að sjálfsögðu hið almenna verðlag og kaupmáttur launa gagnvart vörum og þjónustu í hverju landi sem er samanburðarhæfasti mælikvarðinn. Nú er það svo, herra forseti, að það er ekkert nýtt, það eru ekki ný sannindi að verðlag sé hátt á Íslandi. Það mun hafa verið nóbelsskáldið okkar, ef ég man rétt, sem komst hnyttilega að orði eins og stundum endranær í viðtali við erlendan blaðamann og sagði að það væri almennt talað mjög dýrt að vera Íslendingur. Það eru ekki ný sannindi. Það er almennt talað dýrt að vera Íslendingur en við viljum nú vera það samt. Ég vil líka mæla ákveðin varnaðarorð gagnvart því að menn festi sig í of bókstaflegum eða tölulegum samanburði við tiltekin áramót. Ég held t.d. að í þeirri miklu umræðu um hækkun matvælaverðs á Íslandi milli áranna 2000 og 2001 gætu leynst miklar hættur. Má ég þá spyrja tillögumenn hvaða gengi íslensku krónunnar t.d. sé notað í verðsamanburðinum. Bara það eitt að velja sér viðmiðunarpunkt í þeim efnum getur verið ákaflega vandasamt. Er það mögulega árslokagengi íslensku krónunnar við áramótin 2001/2002 sem er notað? Hvar stóð íslenska krónan þá gagnvart erlendum gjaldmiðlum? Hvernig væri samanburðurinn miðað við gengi krónunnar í dag o.s.frv.? Það væri fróðlegt að hv. 1. flm. eða einhver annar aðstandandi tillögunnar t.d. upplýsti okkur um þetta eitt. Látið var að því liggja að mögulega væri þessi óhagstæða þróun á árinu 2001 borið saman við fyrri ár því að kenna að þá hefði verslunarumhverfið á Íslandi breyst svo mjög til hins verra, fákeppni aukist. Ég hygg að það hafi verið hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sem nefndi þetta. Það má vera með miklum ólíkindum ef því hefur hrakað svona harkalega á einu ári. Gæti það ekki mögulega verið að samanburðurinn, t.d. gengissamanburðurinn væri þarna á ferðinni? Ekki breyttust tengsl Íslands við Evrópusambandið í öllu falli á þessu ári, ekki er það skýringin. Um þann þátt málsins, herra forseti, er óhjákvæmilegt að fara nokkrum orðum. Ég tel ágalla á tillögunni að hún gengur allt of mikið út á það að tengja þetta við spurninguna um hvort Ísland eigi að vera eða sé aðili að Evrópusambandinu eða ekki. Ég sé ekki að það sé skynsamlegt í þessu efni og það er mikill misskilningur tel ég vera, sem kemur svolítið fram í umræðum nú, að með því einu að ganga í Evrópusambandið fengju Íslendingar sisvona mið-evrópskt verðlag. Það er næstum því jafnbarnalegt og að halda að með því að ganga í Evrópusambandið fengjum við suður-evrópskt loftslag, veðurfar eða hitastig. Það bara er ekki þannig. Einmitt til marks um það að varasamt er að álykta svona eru þær staðreyndir sem að hluta til koma fram í tillögunni og hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson benti á, að innflutta matvaran sem flutt er til landsins án nokkurra tolla og við ættum að geta keypt hér á heimsmarkaðsverði er hvað dýrust. Hvernig stendur á því að kornvara, matarolíur, ávaxtadrykkir og annað því um líkt er hlutfallslega í þessum samanburði jafnvel enn þá dýrara á Íslandi borið saman við samanburðarlöndin en innlenda framleiðslan? Segir það ekki sína sögu? Verðum við ekki að álykta af því að sennilega sé þetta ekki svo einfalt að bara með því að ganga í Evrópusambandið fengjum við uppi á Íslandi evrópskt verðlag? Það er greinilega eitthvað annað sem þarna er á ferðinni að stærstum hluta. Samanburðurinn við Noreg er einnig athyglisverður. Það er auðvitað engin tilviljun að Ísland og Noregur eru þarna hátt uppi á listanum, Norðurlöndin og Þýskaland. Þetta eru lönd þar sem verðlag almennt er hátt. Meðaltalið í Evrópusambandinu er meðaltal Evrópusambandsins. Hvað er innan þess meðaltals? Það eru Suður-Evrópulöndin með allt annað verðlag, allt önnur laun og allt annan kaupmátt þannig að við verðum auðvitað að hafa þetta í huga, herra forseti. Síðan verðum við líka að vega það og meta hvað er fengið og hverju er fórnað í hverju tilliti. Það er mjög margt sem að lokum myndar verðlag í einu landi. Það eru þessir almennu þættir, kaupgjald, aðstæður, það er stærð markaðarins, flutningskostnaður, það er fjarlægð frá uppsprettu vörunnar o.s.frv. Að þessu öllu þurfum við að huga. Ég held að mjög mikilvægt sé að skoða hvaða ráðstafanir er hægt að gera til þess að lækka matvælaverð á Íslandi og það er ekki ný umræða. Sennilega hafa önnur mál ekki verið rædd annað eins, m.a. í þessum sal, og einmitt matvælaverð þegar hinn margfrægi matarskattur kom á. Þá var auðvitað tekist mjög harkalega á um þær mikilvægu neysluvörur heimilanna sem vægju þyngst í útgjaldakörfu t.d. barnmargra lágtekjufjölskyldna, hvað væri hægt að gera til þess að verðlagið á þeim mikilvægu vörum hækkaði ekki. En menn létu sig samt hafa það þá að skella á þetta fullum söluskatti og seinna virðisaukaskatti sem að vísu tókst svo að lækka með harðri baráttu. Það eru ráðstafanir sem við getum gripið til og eigum að gera. Við eigum að sjálfsögðu að skoða skattalegt umhverfi verslunar, ekki síst matvælaverslunar og matvælaframleiðslu í landinu. Það eru hlutir eins og flutningskostnaður sem vega þungt í vöruverði á landsbyggðinni þar sem þetta er tilfinnanlegast og verðlagið er hæst og það er verslunarumhverfið, það er fákeppnin hér og annað í þeim dúr og á slíkum þáttum getum við tekið. En ég held að það sé ekki mjög frjó umræða að sá því út á meðal fólks að með því að ganga í Evrópusambandið muni þetta lagast af sjálfu sér. Í öllu falli mundi þetta ekki skila miklu fyrr en að þeim fimm eða tíu árum liðnum sem Ísland yrði mögulega komið inn í Evrópusambandið og reynslan hefur sýnt hjá öðrum þjóðum að það er sýnd veiði en ekki gefin að ætla sér að ná inn mið-evrópsku verðlagi með því. Reynsla Finna var m.a. ekki sú að matvælaverðið lækkaði eins og þar hafði verið lofað í takt við aðild að Evrópusambandinu en finnskir bændur fengu sína löðrunga og geta margt af því sagt. Herra forseti. Ég held að könnun á þessum þáttum sé góðra gjalda verð. Ég held að hún ætti að vera almenn, hún ætti að vera óskilyrt og ekki eigi sérstaklega ganga út frá því að tenging Norðurlandanna við Evrópusambandið sé aðalatriði þess máls.

Herra forseti. Sú tillaga sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur fylgt hér úr hlaði, till. til þál. um athugun á orsökum fyrir háu matvælaverði á Íslandi samanborið við önnur Norðurlönd og ríki Evrópusambandsins, er enn ein tillagan frá þingmönnum Samfylkingarinnar sem fjallar um það að skoða lífskjör almennings á Íslandi. Það er eðlilegt að sú tillaga sem hér hefur verið flutt og þær upplýsingar sem koma fram veki menn til umhugsunar og mjög eðlilegt að þær séu teknar til umræðu á hinu háa Alþingi vegna þess að það er ekki og á ekki að vera neitt náttúrulögmál að matvælaverð á Íslandi sé svo miklu hærra en í nágrannalöndum okkar. Matvælaverð er náttúrlega einn af stærstu útgjaldaliðum hverrar fjölskyldu og segir sig sjálft hvað þetta háa verðlag hefur í för með sér fyrir lífskjör almennings. Það mál sem hér er flutt ásamt öðru máli sem er með fyrstu tillögum þingmanna Samfylkingarinnar --- á ég þá við aðra tillögu sem snýr óbeint að lífskjörum líka og er tillaga sem ég er 1. flm. að ásamt fjölmörgum öðrum þingmönnum Samfylkingarinnar og er sem sagt um það að kanna ástæður fyrir háu vöruverði milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar og ætla ég að koma aðeins betur að því á eftir vegna þess að sá mikli munur sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur dregið fram og verið er að ræða um á milli Norðurlandanna og höfuðborgarsvæðisins er mikill, og get ég aðeins sagt að munur á vöruverði milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar --- ég veit eiginlega ekki hvaða orð á að nota yfir þann mun, hann er hrikalegur og ætla ég að koma aðeins betur að því á eftir. Þetta snýr að öllum almenningi í landinu og þá náttúrlega alveg sérstaklega að láglaunafólki, fólki sem dregur fram lífið af bótum sínum, tryggingabótum, hvort sem það eru ellilífeyrisþegar eða örorkulífeyrisþegar. Þetta snýr auðvitað líka að barnafólki og barnmörgum fjölskyldum og segir sig sjálft að í þessum stóra lið eru þetta skuggalegar tölur. Þess vegna er það mjög eðlilegt að þingmenn Samfylkingarinnar skuli hafa þetta sem sín fyrstu mál hér á hinu háa Alþingi í upphafi þings til að ræða um. Auðvitað er það svo sem ber að taka til að við Íslendingar búum við það að þurfa að flytja inn mikið af vöru okkar, jafnt matvöru sem annarri vöru. Sumt af þessu er framleitt algerlega erlendis og flutt inn. Annað er hráefni sem flutt er inn til matvælaframleiðslu og inn í þetta blandast auðvitað flutningskostnaður til landsins. Rétt er að hafa það í huga sem kom fram þegar samgn. heimsótti Eimskipafélag Íslands á síðasta ári að Eimskipafélag Íslands er að breyta gjaldskrá sinni þannig að verið er að lækka flutningskostnaðinn frá meginlandinu eða frá útlöndum til Reykjavíkur vegna þess að samkeppni er að aukast í slíkum flutningum eins og sagt var. Þetta væri allt gott og góðra gjalda vert ef svo væri og það má kannski spyrja hvort lítil samkeppni og flutningur til landsins geri það að verkum að flutningsgjöld eru svo há sem er náttúrlega stór hluti af hinu háa vöruverði. En því miður fylgdi sá böggull skammrifi hjá Eimskip að töluverður hluti af þeim breytingum var fluttur yfir á strandsiglingarnar á Íslandi þannig að það hefur óbeint í för með sér stórhækkun flutningsgjalda til landsbyggðarinnar. Það gefst tækifæri til að ræða það síðar í dag. En aðeins í lokin áður en ég hverf frá innfluttri vöru, það er spurningin um hvernig málin hafa þróast. Af því að hér er nefnd kornvara og morgunkorn án þess að ég ætli að nefna ákveðnar tegundir í því sambandi, þá fannst mér ákaflega merkilegt, vegna þess að ég gerði mína eigin verðkönnun á landsbyggðinni og komst í ýmis innri gögn kaupmanna, þegar ég sá að ákveðin tegund af morgunkorni kostaði í heildsölu til heildsalans 352 kr. rétt fyrir jól í fyrra þegar bandaríski dollarinn var 110 kr. En í endaðan júlí í ár hafði samskonar pakki í heildsölu af þessu morgunkorni ekki lækkað nema um 6%, kostaði 330 kr. meðan bandaríski dollarinn kostaði 85 kr. Í þessu talnaflóði má segja að þegar bandaríski dollarinn eða kaupverð á bandarískum dollara hafði lækkað um 25--30%, þá hafði heildsöluverðið á þessu morgunkorni aðeins lækkað um 6%. Þetta atriði ætla ég að skilja hér eftir fyrir aðra þingmenn og hafa það hérna inni sem spurningu um það hvort hið háa vöruverð sem myndaðist við gengishrun íslensku krónunnar á síðasta ári hafi skilað sér aftur til lækkunar á matvöruverði þegar gengið fór í hina áttina. Ég held ekki. Rétt í lokin um matvælverð á Íslandi. Hér er þskj. 18 sem ég er 1. flm. að ásamt ýmsum öðrum þingmönnum þar sem flutt er tillaga um að skipa nefnd sem kanni hvaða ástæður eru fyrir því að flutningskostnaður út á land er orðinn svona hár sem raun ber vitni. Þungaskattur er ein aðalorsökin, fullyrði ég, fyrir mjög háu verði á landsbyggðinni. Hægt er að sjá flutningskostnað á einingu á ákveðinni matvörutegund sem er jafnvel svipuð tala og kaupmaðurinn hefur út úr því þegar hann er búinn að borga virðisaukaskatt og flutningskostnað. Og ég ætla bara að segja það hér að það er ekki álagning kaupmanna úti á landi sem gerir það að verkum að vöruverð er svo hátt. Ég spyr hvers vegna stjórnarflokkarnir og landsbyggðarþingmenn --- og lít ég yfir salinn og sé ekki nema tvo þingmenn sem tilheyra stjórnarliðinu --- hafa ekki gengið í það að skoða áhrif flutningskostnaðar á vöruverð á landsbyggðinni, eins og ég er hér að flytja. Ég spyr t.d. hv. 1. þm. Norðurl. e., Halldór Blöndal, sem ég veit að er áhugamaður um landsbyggð: Hvernig í ósköpunum stendur á því ... 

Tölvan er að stríða mér og þú átt þínar 50 sekúndur.

50 plús virðisaukaskatt væntanlega. Þó að tölvan sé að stríða hæstv. forseta, þá ætla ég að fá að klára þetta. Ég vildi aðeins segja: Er það viðunandi að ákveðin tegund af matvöru kosti 199 kr. á höfuðborgarsvæðinu en 355 kr. á norðausturhorni Íslands í kjördæmi hv. 1. þm. Norðurl. e. Halldórs Blöndals? Flutningskostnaður á hverja einingu, á hvert kg af þessari vöru á norðausturhornið er rúmar 30 kr. miðað við taxta flutningafyrirtækja. Þetta segir sig auðvitað sjálft og hefur hríðversnað undanfarin ár í tíð núv. ríkisstjórnar. Þess vegna vil ég nota þetta tækifæri og segja, vegna þess að ég veit að hv. þm. Halldór Blöndal er næstur á mælendaskrá: Hvað ætlar stjórnarmeirihlutinn að gera til þess að lagfæra vöruverð á landsbyggðinni gagnvart höfuðborgarsvæðinu?

Virðulegi forseti. Ég vil koma upp til að taka undir margt af því sem kom fram í ræðu hv. þm. Kristjáns Möllers og mér finnst hann undirstrika það sem ég benti á í andsvörum mínum að úr gögnum má lesa að stærsti vandinn er heimavandi. Ég er sammála hv. þm. í því að flutningurinn er þar stór liður. Þar hefur átt sér stað samþjöppun undir formerkjum svokallaðrar samkeppni sem hefur haft hræðilegar afleiðingar, bæði í lofti, láði og legi, ekki síst í loftflutningum eins og menn vita. En ég vil spyrja hv. þm. hvort hann telji ekki líka t.d. að hlutir eins og fjárfestingar í versluninni spili ekki gríðarlega rullu vegna þess að það eru sjálfsagt fáar þjóðir heimsins sem hafa fjárfest annað eins í glæsibyggingum og verslunarhöllum miðað við fólksfjölda. Auðvitað gera sér allir grein fyrir því að þetta endurspeglast í háu vöruverði því að allar þessar fjárfestingar þarf að borga. Það er mat margra sem eru að fást við skipulagsmál að ef við tökum mið af öðrum löndum, við skulum segja í Norður-Evrópu, þá hefði uppbygging af því tagi sem hefur átt sér stað í verslun hér á landi ekki fengið að þróast með þeim hætti sem hérna hefur gerst vegna þess að það hefði verið talið andstætt hagsmunum neytenda. Ég vil taka undir margt en spyrja hv. þm. hvort það sé ekki réttur skilningur hjá mér að hann telji, eins og fram hefur komið í umræðunni, að e.t.v. sé stærsti hluti vandans hreinlega heimavandi, flutningar, skattar, fjárfestingar í versluninni, einokun eða samþjöppun o.s.frv.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni fyrir þetta andsvar. Jú, að vissu leyti er það rétt að hluti af þessu er heimavandi. Ég hygg að það sé sama hvort við erum að tala um þá góðu tillögu sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir flutti og hér er til umræðu eða þá tillögu sem ég vitnaði í og kemur vonandi seinna á dagskrá um vöruverð og muninn á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni, þá er það að hluta til heimavandi. Ég nefndi það og ég er viss um að gagnvart Norðurlöndum og Íslandi er flutningskostnaðurinn til þessa eyríkis sem við búum í mjög stór hluti. Og þar er ekki um samkeppni að ræða. Ég þekki það sjálfur frá fyrri störfum mínum að menn geta verið að flytja inn vöru sem er keypt mjög ódýr úti, en mjög algengt er að flutningskostnaður sé 50% af innkaupsverði viðkomandi vöru, það er mjög algengt. Fjárfesting í verslun á sannarlega við á höfuðborgarsvæðinu en ekki á landsbyggðinni. Þar nægir að nefna byggingu Smáralindarinnar. Auðvitað liggur það í augum uppi að tekið er tillit til þeirrar fjárfestingar þannig að hún fer út í verðlag, að sjálfsögðu. Einn þáttur í viðbót getur verið samþjöppun. Ég hef því miður ekki tíma til að ræða nú þann samruna sem átti sér stað fyrir nokkrum árum. Ég man ekki hvaða ár það var. Mér kom það mjög á óvart að Samkeppnisstofnun skyldi samþykkja þann samruna sem varð þar í matvöruverslunum. Jú, að stórum hluta er þetta heimavandi hér á höfuðborgarsvæðinu. Á landsbyggðinni er ekki um það að ræða að verið sé að versla í dýru húsnæði sem hleypir upp vöruverði. Þar er heimavandinn mjög hár flutningskostnaður vegna opinberra álaga á flutningsaðila.

Virðulegi forseti. Þannig er að verslunin lýtur sömu lögmálum í raun og veru um allt land og þó svo að stærstu verslunarhúsin hafi verið byggð á höfuðborgarsvæðinu, þá endurspeglar tilurð þeirra og uppbygging verslunarkeðja verðið úti á landsbyggðinni vegna þess að við vitum öll að stóru aðilarnir gefa tóninn varðandi verð og síðan koma minni kaupmenn og eiga enga aðra möguleika t.d. en að versla á hærra verði. Þetta er alþekkt. Offjárfesting hvar sem hún á sér stað í landinu, hvar sem væri þenslusvæði hverju sinni er jafnvond á Raufarhöfn og í Reykjavík fyrir alla Íslendinga. Ég vil bara draga þetta fram og ég held að við verðum að ræða þessi mál heildstætt og ég er sannfærður um --- ég bjó í Danmörku lengi, um sex ára skeið við nám og þar var mönnum hreinlega ekki hleypt í það að fjárfesta að vild í verslun, bæði út frá skipulagslegum þáttum en líka út frá þeirri hugsun að það mætti ekki offjárfesta í þjónustu í þessum geira. Það er ekkert einkamál verslunar t.d. að framkalla milljarðafjárfestingar í kjölfar uppbyggingar verslunarmiðstöðvar t.d. í samgöngumannvirkjum. Um þetta eru sláandi dæmi hér á allra síðustu missirum. Þessa óráðsíu, offjárfestingu, verða landsmenn látnir borga á einn eða annan hátt, allir, alveg sama hvar þeir búa. Þannig vil ég enn og aftur undirstrika að stærstur hluti þessa vanda að mínu mati er heimatilbúinn vandi.

Herra forseti. Í seinna andsvari mínu má leiða líkur að því sem hv. þm. nefndi áðan. Auðvitað er það ekki bara fjárfesting í verslunarhúsnæðinu þar sem kaupandinn kemur inn og verslar. Það er auðvitað líka fjárfesting hjá heildsölum í því húsnæði sem notað er til þess að geyma viðkomandi vöru eftir að hún er flutt til landsins og flutt svo út. Auðvitað fer það líka beint út í verðlagið og ef þar er offjárfesting þá hefur það áhrif. Hvort þessi offjárfesting gefi tóninn í þessu efni, jú, vafalaust er það rétt. Mér þótti mjög athyglisvert það sem hv. þm. nefndi frá Danmörku, að þar væri þessum hlutum stjórnað meira og þar kæmust menn ekki í offjárfestingar í verslunarhúsnæði. Auðvitað má segja að hér ætti það að vera þannig. Við búum hins vegar í frjálsu landi og ef einhver vill byggja verslunarmiðstöð sem nóg af er fyrir á viðkomandi stöðum, og á fyrir því peninga, er eðlilegt að hann fái að sjálfsögðu að gera það. En ef viðkomandi --- eins og er í flestum tilfellum --- þarf að ganga til peningastofnana, banka eða fjárfestingarsjóða og leggja þetta dæmi fyrir má auðvitað segja að það sé hárrétt sem hv. þm. er að leiða líkur að. Auðvitað eiga þá viðkomandi bankar eða peningamálastofnanir, fjárfestingarsjóðir, að segja: ,,Hingað og ekki lengra.`` 

Herra forseti. Það er alltaf hálfbroslegt að heyra hvernig sumir samfylkingarmenn, þar á meðal sá sem nú síðast talaði hér, bera litla virðingu fyrir þeim sem barist hafa í sjávarútvegi á undanförnum árum. Mér finnst mjög gott að sú tillaga sem hér liggur fyrir skuli komin fram vegna þess að hún sýnir ljóslega, rifjar upp þær tölur sem lágu fyrir á síðasta Alþingi um að matvælaverð almennt á Íslandi hefur hækkað meir en manni sýnist eðlilegt við fyrstu sýn og án þess að hafa fyllri gögn í höndum. Þetta er mjög athyglisvert í ljósi þess að Samkeppnisstofnun hefur lítið látið að sér kveða í þessum málum. Þó liggur það fyrir að einn verslunarhringur hefur ofurvald á matvælamarkaðnum, bæði í sambandi við innflutning á erlendum matvælum og auðvitað verðlagningu í smásölu þar með. Er athyglisvert í því sambandi að þessi sterka verslunarkeðja verðleggur vörur sínar mismunandi í mismunandi búðum þó að innkaupsverð á varningnum sé hið sama í öllum búðunum eins og menn vita. Það er líka athyglisvert að þessi verslunarkeðja, Bónus, er yfirleitt alltaf með lægsta verð í öllum vöruflokkum á þeim vörum sem fram eru boðnar. Það skýrir fyrir okkur, venjulegu fólki, að samkeppni getur ekki verið mjög mikil í þessum geira ef sömu búðirnar eru alltaf með lægsta verðið á öllum vörum. Þá er auðvitað ljóst að samkeppni er engin til og væri mjög fróðlegt að fá um það glögga skýrslu frá Samkeppnisstofnun hvernig á því megi standa eða a.m.k. vísbendingar um það hvernig Samkeppnisstofnun lítur á það að þróun verslunar skuli vera með þessum hætti hér á landi. Ég vil í því sambandi rifja upp að fyrir nokkrum árum sameinuðust Myllan og brauðgerð Samsölunnar. Þá greip Samkeppnisstofnun strax inn í. En ef við berum brauðgerð á Íslandi saman við Baugshringinn sjáum við auðvitað að þar er ólíku saman að jafna og makalaust að maður skuli hafa samanburð eins og þennan fyrir augunum, hvernig Samkeppnisstofnun grípur stundum inn í og stundum ekki og hefur með engum hætti gert það skiljanlegt hvernig á inngripum þeirra stendur. Enn vil ég vekja athygli á því, herra forseti, að Samkeppnisstofnun lítur svo á að smásölu sé heimilt að verðleggja vörur undir markaðsverði ef henni svo sýnist. Þannig getum við t.d. hugsað okkur að Baugur kaupi brauð fyrir 100 kr. en selji í smásölu á 99 kr. Þar með myndast öfugur virðisauki þannig að ríkið verður í þessu tilviki að greiða með verðinu. Virðisaukinn skilar sér ekki í smásölunni sem ríkið hefur endurgreitt til framleiðandans. Verslunarhættir af þessu tagi eru bannaðir í öðrum löndum. Við vitum að oft var um þetta rætt á árum áður þegar verið var að minnka og auka niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum eftir því hvernig stóð á vísitölu. Þá sögðum við að slíkt hringl eyðilegði verðskyn neytenda og ylli því að ómögulegt væri að fylgjast með því hvort verð væri sanngjarnt í búðum. Hið sama á auðvitað við ef Samkeppnisstofnun lætur einokunarhring af þessu tagi leika sér að því að fá ódýrar auglýsingar með því að selja vörur undir því framleiðsluverði eða innkaupsverði sem er hverju sinni. Ég hef oft gert þetta að umræðuefni hér, einmitt þennan þátt mála. Ég man eftir því einu sinni þegar verið var að selja kíló af kartöflum út úr búð á sex eða sjö kr. að ég spurðist fyrir um það hjá Samkeppnisstofnun sem landbrh. hvernig það mætti vera að slíkt gæti gengið. Mér er sagt að í Þýskalandi sé sú regla að ef smásali vilji hafa útsölu verði hann að tilkynna um það sérstaklega til yfirvalda til þess að rugla ekki lögmál markaðarins. Það er líka hættulegt fyrir innlenda framleiðendur ef svo sterk smásala gerir það að leik sínum að hringla með framleiðsluverð á íslenskri framleiðslu þannig að stundum sé íslenska framleiðslan seld undir kostnaðarverði og stundum ekki sem auðvitað veikir trú Íslendinga á innlendri framleiðslu. Þess vegna eru þetta óheilbrigðir verslunarhættir sem hafa dafnað hér í skjóli Samkeppnisstofnunar. Ég hef fylgst með umræðum nú og ég er glaður yfir því og ánægður að þingmenn Samfylkingarinnar hafa með ummælum sínum hér, bæði með óbeinum og beinum hætti, staðfest þá gagnrýni sem ég hef á liðnum árum haft á starfsemi Samkeppnisstofnunar án þess að víkja beint að þeirri stofnun. Þeir koma upp hver á fætur öðrum og undrast hvernig verðlag hefur þróast. Ég tók svo eftir, en biðst afsökunar ef það hefur verið misheyrn, að einn af þingmönnum Samfylkingarinnar hefur látið í ljósi undrun yfir að verðlag skyldi ekki hafa lækkað eftir að verslunarkeðjurnar stækkuðu. Efnislega var það á þessa lund. Er þá engin hagræðing fólgin í því að hafa þessar sterku verslunarkeðjur, engin hagræðing? Ef það er niðurstaðan að hinar sterku verslunarkeðjur eru einungis notaðar til þess að draga meiri hagnað til eigendanna en eðlilegt er þá er illa komið fyrir okkur Íslendingum og þá sannast þau orð sem Ólafur Björnsson prófessor sagði á sínum tíma þegar hann sagðist óttast að íslenski markaðurinn væri of smár til að við gætum notið frjálsræðis til fulls í viðskiptum. Við verðum að athuga þessi mál og við verðum að ætlast til þess að Samkeppnisstofnun, að eigin frumkvæði, sendi okkur Íslendingum skýrslu um það hvernig á því stendur að matvöruverð skuli ekki lægra hér á Íslandi en raun ber vitni eftir að Samkeppnisstofnun hefur látið það líðast að til svo mikillar hringamyndunar hefur komið í þessari verslunargrein.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Halldóri Blöndal að það var Samkeppnisstofnun til vansa að hún skyldi heimila samruna Hagkaupa og Bónuss fyrir hartnær hálfum áratug. Ég tel að það hafi haft ákaflega óheillavænleg áhrif á þróun matvælaverðs í landinu. Auðvitað er það þannig, eins og hv. þm. sagði áðan, að það gengur ekki að skapa stöðu sem er þannig að eitt tiltekið fyrirtæki hefur hreðjatak á matvælamarkaðnum. Ég hef gagnrýnt þetta mörgum sinnum og mér finnst gott að hv. þm. skuli með þessum hætti tjá svipaða skoðun. En mig langar að fá hann til að segja eitt alveg skýrt. Ég hlustaði á mál hans og mér fannst hann vera að segja að hann teldi að einokun ríkti á matvælamarkaði. Er það réttur skilningur minn að hv. þm. Halldór Blöndal sé þeirrar skoðunar að það ríki einokun á matvælamarkaði í smásölunni?

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að erfitt sé að skýra það með öðrum hætti þegar sama verslunarkeðjan er ævinlega lægst í öllum verðflokkum sem mældir eru. Það sýnir að samkeppni er ekki eðlileg hér á landi.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að sú þróun sem við höfum séð í matvælaverði hér á landi stafi af tvennu, annars vegar því að við njótum ekki sömu kjara og þær þjóðir sem eru innan Evrópusambandsins. Hins vegar er ég líka alfarið þeirrar skoðunar að þróun í smásölu á matvælamarkaði hafi verið mjög óheillavænleg. Ég hef ekki gerst svo djarfur að kalla það beinlínis einokun. Ég hef orðað það svo að ein tiltekin verslunarkeðja hafi núna hreðjatak á smásölu á matvælum. En ég fagna því að hv. þm. Halldór Blöndal, einn af liðsforingjum Sjálfstfl., skuli kveða svo fast að orði. Ég held að eftir ummæli hv. þm. hljóti að liggja fyrir að samstaða sé um það í þinginu að rannsaka hvernig þróun á smásölumarkaði hefur haft áhrif á verðlag í landinu og það er jú eitt af því sem kemur fram í tillögu okkar þingmanna Samfylkingarinnar. Mér fannst þetta vera alvarlegar ásakanir hjá hv. þm. En ég tel ekki að hér sé um getsakir að ræða.

Herra forseti. Samkvæmt þeirri vísitölu sem hér liggur fyrir hefur verð á matvælum á Norðurlöndum hækkað um 33% síðan 1990. Á þessum tíma hefur orðið mjög mikil hringamyndun í smásölu á matvælum hér á landi og margt bendir til að það sem kallað er lágvöruverslun hafi e.t.v. skilað þvílíkum arði að maður geti ekki notað forskeytið ,,lág-`` í því sambandi.

Herra forseti. Aðeins varðandi þessa umræðu. Ég tók eftir því að hv. 1. þm. Norðurl. e., Halldór Blöndal, sagði að hér hefði einn verslunarhringur ofurvald, Baugshringurinn eins og hann kallaði hann, og verðlegði vöru sína mismunandi eftir svæðum. Ég vil fyrir það fyrsta ítreka það sem ég sagði áðan um Samkeppnisstofnun og þau mistök sem ég tel að hafi verið gerð þegar sameining Hagkaupa og Bónuss var leyfð á sínum tíma. Ég tel að það hafi verið rangt og hafi ekki átt að leyfa. Ég vil þó segja það Bónus til hagsbóta að í þeirri verðkönnun sem ég hef verið að vitna í kemur fram að Bónusverslunarhringurinn er með sama verð á matvöru, hvort heldur er á Ísafirði, Akureyri eða hér úti á Smáratorgi. Þetta er mjög merkilegt atriði. Ég vil láta það koma hér fram. Í þeirri verðkönnun sem ég er að vitna í og er í þingskjali frá nokkrum þingmönnum Samfylkingarinnar kemur þetta fram. 
             Ég vil að lokum spyrja hv. þm. Halldór Blöndal: Telur hann að samkeppni í flutningum til landsins 

Forseti vill minna hv. þm. á að virða tímasetningar.

Herra forseti. Ég talaði ekki um verðlagningu eftir svæðum. Ég sagði að verðlagning í búðum Baugshringsins væri misjöfn. Ég geri ráð fyrir því að hv. ...  Í annan stað vil ég segja um samkeppni í flutningum til landsins að á síðustu árum hefur eðli hennar breyst mjög mikið. Nú annast einungis eitt skipafélag strandsiglingar. Samskip t.d. keppir einungis hér á Reykjavíkurmarkaðnum og hefur að því leyti betri stöðu, að þurfa ekki að velta fyrir sér að þjóna landsbyggðinni.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt sem kom fram og það get ég staðfest, að ég hef séð að mikill munur er á verðlagi milli Hagkaupa og Bónuss, t.d. í þeim ágæta bæ Akureyri. Það er hárrétt. Hv. þm. minntist ekki einu orði á það hér áðan sem ég spurði um og vildi heyra álit hv. 1. þm. Norðurl. e. á. Hér erum við að ræða um mun á vöruverði milli Norðurlanda og höfuðborgarsvæðisins. Ég hef sagt, og það vitum við öll sem búum úti á landi, að geysilegur munur er þar á. Ég hef séð allt að 108% verðmun milli höfuðborgarsvæðis og ákveðinna staða á norðausturhorni landsins, í kjördæmi hv. þm. Halldórs Blöndals. Ég segi: Þar ræður flutningskostnaðurinn langmestu. Þess vegna vil ég spyrja hv. þm.: Hvað telur hann gera það að verkum að verðmunur er svona svakalegur milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar?

Herra forseti. Flutningskostnaður hefur lækkað af því að vegir eru nú betri en áður og meiri hagkvæmni er í vöruflutningum. Því dregur auðvitað flutningskostnaðurinn að því leyti skemur en áður. Ég vil líka vekja athygli á því að með því að leggja á sérstakan matarskatt með sama hætti lækkum við þann virðisaukaskatt sem er af flutningum eins og hv. þm. veit. Á hinn bóginn var hann áðan að vísa til þess í ræðu sinni að um skeið létu skipafélög viðskiptavin greiða hið sama fyrir innflutning vöru hvort sem hún fór til Reykjavíkur eða annarrar hafnar hér á landi. Auðvitað var það mikið hagræði fyrir þá sem úti á landi búa. Á þeim tíma voru bæði Samskip og Eimskipafélagið með strandsiglingar. En nú þegar eitt skipafélag er með strandsiglingar vaknar auðvitað sú spurning, ef menn vilja viðhalda því kerfi sem þá var, hver eigi að standa undir þeim kostnaði. Hv. þm. getur auðvitað velt fyrir sér opinberum styrkjum í því sambandi.

Herra forseti. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir því í ummælum hv. 1. þm. Norðurl. e. að hann hafi sagt að hann hafi verið undrandi á þeirri afstöðu Samkeppnisstofnunar eða samkeppnisráðs að hafa ekki gert athugasemdir við þá samþjöppun sem hefur orðið á matvælamarkaði. Eftir því sem ég hef lesið um afstöðu Samkeppnisstofnunar til Baugs þegar Baugur var að yfirtaka 10--11 búðirnar þá sýnist mér að hún hafi verið byggð á þeirri forsendu að Hæstiréttur hafði áður dæmt að sameining Flugfélags Norðurlands og innanlandsdeildar Flugleiða væri lögleg þrátt fyrir að þar hefði markaðsráðandi staða verið 85% og farið í 90%. Það hefði sem sagt ekki breyst og á þeirri forsendu hefði samkeppnisráð ekki treyst sér til að gera athugasemdir við frekari útbreiðslu Baugs.

Herra forseti. Þetta er nú hálfbrosleg ástæða. Flugfélag Norðurlands flaug að vísu til Grænlands og Grímseyjar, Raufarhafnar, Vopnafjarðar, Þórshafnar og reyndi að halda uppi flugi til Ísafjarðar og Egilsstaða frá Akureyri og kom hvergi nærri þeim leiðum sem Flugleiðir og Íslandsflug voru að keppa á. Því er ekki hægt að líkja þessu litla flugfélagi við Hagkaup. Mér finnst það hálfbrosleg. Þeir áttu litlar flugvélar og smáar. Stærstu rörin tóku 19 farþega þannig að þessi samanburður stenst ekki. Að vísu gleymdi ég því að þeir flugu stundum til Húsavíkur í umboði Flugleiða. En Flugfélag Norðurlands var auðvitað ekki neinn raunverulegur samkeppnisaðili við Íslandsflug og Flugleiðir á þessum tíma.

Herra forseti. Það er hægt að fletta þessu upp. Þetta var mál nr. 500 1997 hjá Samkeppnisstofnun, þ.e. þegar innanlandsdeild Flugleiða og Flugfélag Norðurlads voru sameinuð í Flugfélag Íslands. Á grundvelli þeirrar niðurstöðu var það niðurstaða samkeppnisráðs, ef ég man rétt, að þeir treystu sér ekki til að gera athugasemdir við frekari ráðandi markaðsstöðu Bónusverslana eða Baugsveldisins. Við ættum kannski sameiginlega í þinginu að athuga samkeppnislögin í ljósi hæstaréttardómsins sem ég vitnaði hér til.

Herra forseti. Ég var ekki að rengja hv. þm. Ég var einungis að segja að það væri nánast útúrsnúningur að bera samkeppnisstöðu Flugfélags Norðurlands við Flugleiðir á sínum tíma saman við samkeppnisstöðu Hagkaupa og Bónuss. Stærðarmunurinn á Flugleiðum og Flugfélagi Norðurlands eða stærðarmunurinn á Íslandsflugi og Flugfélagi Norðurlands í sambandi við innanlandsflug var þvílíkur að það er auðvitað ekki hægt. En ég er ekkert undrandi á að Samkeppnisstofnun hafi komist að þeirri niðurstöðu að Flugfélag Norðurlands hafi verið hagkaup innlendrar flugþjónustu.

Virðulegi forseti. Ég get í mörgu tekið undir þau orð sem hv. þm. Halldór Blöndal lét falla í ræðu sinni. Hann fagnaði því sérstaklega að Samfylkingin væri farin að taka undir málflutning hans, m.a. hvað varðar einokun og fákeppni á matvælamarkaði. Mér fannst að í orðum hans lægi að þar væri um einhverja nýlundu að ræða. En þannig var að þegar hv. fyrrv. þm. Sighvatur Björgvinsson var ráðherra hafði hann frumkvæði að því að unnin væri skýrsla um stjórnunar- og eignatengsl fyrirtækja, m.a. svo að betur mætti fylgjast með því að ekki væri um fákeppni að ræða eða einokun á markaði. Við fluttum aftur tillögu um að þessi skýrsla yrði endurnýjuð og viljum að hún sé uppfærð á hverju ári. Við teljum það nauðsynlega forsendu þess að hægt sé að hafa raunverulegt eftirlit, að Samkeppnisstofnun vinni slíka skýrslu. En Samkeppnisstofnun hefur hins vegar kvartað undan fjárskorti til að vinna slíkt verk. Er ekki hv. þm. sammála því að nauðsynlegt sé að það verði gert?

Herra forseti. Samkeppnisstofnun ber alltaf við fjárskorti þegar að er fundið. En auðvitað verða þeir menn sem þar starfa sjálfir að meta hvað þeir telja þýðingarmikið. Ef það er svo að Samkeppnisstofnun telur það svona minni háttar mál að fylgjast með þróun matvælamarkaðar í ljósi þess vísitölusamanburðar sem við höfum hér séð þá lýsir það svolítið Samkeppnisstofnun.

Herra forseti. Það er nú þannig að Alþingi veitir fjármagn til Samkeppnisstofnunar til að vinna þau verk sem hún á lögum samkvæmt að vinna. Það hefur verið af skornum skammti og það vitum við. En þessi skýrsla sem fyrrv. hv. þm. Sighvatur Bjögvinsson lét vinna var afarmikilvægt tæki til að koma í veg fyrir hringamyndun og fákeppni á markaði sem ég get tekið undir, hvað varðar verslun með matvæli, að er orðin ógnvænleg. Nú þegar hefur þetta þýtt að búið er að loka verslunum t.d. í nokkrum þorpum þar sem íbúar eru fleiri en 500 og það bitnar auðvitað verst á þeim sem síst skyldi, öldruðum sem ekki geta farið langar leiðir til þess að versla og þurfa að kaupa vörur á uppsprengdu verði í söluskálum. En það er nauðsynlegt að Alþingi veiti fjármagn til skýrslunnar sem Samfylkingin hefur farið fram á að verði endurnýjuð og uppfærð.

Herra forseti. Ég tel að Samkeppnisstofnun eigi ekki að eyða tíma sínum í skýrslugerð heldur vinna að því að athuga hvort allt sé með felldu í sambandi við þróun á smásöluverði í matvöru. Það hefur komið fram í ræðum þingmanna sem talað hafa að þeir ætlast til þess að stjórnvöld aðhafist eitthvað í málinu og hafa varpað sök á stjórnvöld. Tæki stjórnvalda til að fylgjast með því að samkeppni sé eðlileg og verðlag eðlilegt í fákeppni er Samkeppnisstofnun og þess vegna beinast ummæli þingmanna að starfsemi þeirrar stofnunar. Þess er að vænta að þeir sem bera ábyrgð á rekstri hennar taki tillit til þeirra óska sem héðan koma og ég vil segja að séu einróma.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs og beini máli mínu til hæstv. félmrh. Eins og fram kom er umræðuefnið velferð barna og unglinga. Hæstv. félmrh. fer með barnaverndarmál og undir hann heyrir Barnaverndarstofa en auðvitað á þessi málaflokkur sér víða samastað í Stjórnarráðinu og kemur inn á velflesta málaflokka. Þannig fara ráðuneyti dómsmála, heilbrigðismála, menntamála og jafnvel forsætisráðuneytið með viðamikla málaflokka sem undir þetta heyra. Herra forseti. Þó að margt sé mjög gott í okkar ágæta samfélagi og allur þorri fólks búi við viðunandi afkomu og mannsæmandi aðstæður er það engu að síður staðreynd að svo gildir ekki um alla. Við erum af og til minnt á ýmsar brotalamir í velferðarkerfi okkar, á að fjöldi fólks nær vart endum saman. Þúsundir fjölskyldna búa við erfiðar aðstæður. Vinnudagur á Íslandi er langur og við getum væntanlega öll gert okkur í hugarlund, ef við þekkjum það ekki af eigin raun eða úr okkar nánasta umhverfi, t.d. hagi einstæðra foreldra sem vinna hörðum höndum að því að afla tekna til að framfleyta fjölskyldum sínum og þá er lítill tími eftir til samskipta við börnin og til að sinna foreldrahlutverkinu. Margt er því miður, herra forseti, þess eðlis að erfitt er um það að ræða en við hér á hinu háa Alþingi --- allra síst við --- getum skorast undan því að ræða um þau mál þó viðkvæm séu. Hlutir eins og kynferðisleg misnotkun á börnum og sjálfsvíg ungmenna eru að sjálfsögðu ekki skemmtileg umfjöllunarefni. Um þá er vandasamt að tala á þann hátt að vel fari. Hins vegar getum við ekki látið sem vandamálið sé ekki til. Það hverfur ekki þó þagað sé um það. Ég ætla að vona að engum detti í hug að snúa þannig út úr þessari umræðu að hún sé til þess gerð að kenna einum um öðrum fremur, sakast við einn stjórnmálaflokk eða núverandi stjórnvöld frekar en aðra. Þessi viðfangsefni eru vonandi yfir slíkt hafin. Ég tel, herra forseti, að ýmislegt sem fram hefur komið að undanförnu eigi að vera okkur hvatning til þess að takast á við þessa hluti og ræða. Hvað má betur fara, hvað getum við gert til þess að búa betur að börnum og ungmennum í landinu og reyna að hindra, eftir því sem kostur er, að þeir hlutir eigi sér stað sem við vitum að geta gerst í þessum efnum? Nýlega komu fram skýrslur og rannsóknarniðurstöður sem gefa okkur tilefni til að fara yfir þessa hluti. Ég nefni í fyrsta lagi rannsóknarniðurstöður Hrefnu Ólafsdóttur félagsráðgjafa, sem unnin er í samstarfi við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, og gefa skýrar vísbeningar um að kynferðisleg misnotkun á börnum sé ískyggilega algeng hér á landi, jafnvel algengari en í nágrannalöndunum eins og Danmörku og Noregi. Með öllum þeim fyrirvörum sem hafa verður á slíkum könnunum sökum þess hversu vandasamar þær eru er engin leið að horfa fram hjá því að þarna birtast mjög alvarlegar vísbendingar. Ég nefni í öðru lagi skýrslu landlæknisembættisins um sjálfsvíg og sjálfsvígstilraunir íslenskra ungmenna. Þar eru niðurstöðurnar þær, sem við því miður þekkjum frá fyrri tíð, að tíðni sjálfsvíga er hér mjög há. Þetta er jafntítt eða jafnvel algengara en í öðrum löndum þar sem þetta vandamál er útbreiddast. Ég nefni í þriðja lagi rannsóknarniðurstöður Jóns Torfa Jónassonar og Kristjönu Stellu Blöndal um ungt fólk og framhaldsskólann þar sem fram kemur að brottfall unglinga úr framhaldsskólum er ískyggilega hátt hér á landi. Fram kemur að ískyggilega stór hluti barna telur sig hafa átt slæma vist í efstu bekkjum grunnskólans, að þar hafi sér liðið illa. Ég nefni að síðustu skýrslu umboðsmanns barna þar sem margar athyglisverðar ábendingar er að finna. Ég leyfi mér því, herra forseti, að leggja spurningar fyrir hæstv. félmrh. í þessu sambandi. 1. Hvert er mat félmrh. á stöðu mála hvað varðar velferð, uppeldisskilyrði og almennar aðstæður barna og unglinga hér á landi, m.a. í ljósi þessara skýrslna? 2. Telur félmrh. þörf á sérstökum aðgerðum til að bæta uppeldisskilyrði og tryggja betur velferð barna og unglinga en nú er gert og hverjar væru þær helstar? 3. Hvernig er háttað samstarfi þeirra ráðuneyta sem fara með mikilvægustu málaflokka er varða velferð barna og unglinga?

Herra forseti. Þegar stórt er spurt verður oft lítið um svör. Varðandi kynferðislegt ofbeldi eru þessar fréttir sem borist hafa af könnun Hrefnu Ólafsdóttur hræðilegar. Við í ráðuneytinu höfum ekki séð neina skýrslu þar um eða gögn frá Hrefnu. Að vísu hefur verið sóst eftir því, bæði frá ráðuneytinu og Barnaverndarstofu. Við vitum ekki hvernig spurt var eða hvaða mælistika var lögð á svörin og við vitum heldur ekki hverjir það voru sem ekki svöruðu. Það er hægt að ímynda sér að þeir sem ekki hafa orðið fyrir neinum áföllum af þessu tagi hafi trassað það að svara. En jafnvel þó að þeir væru allir á þurru landi þá eru tölurnar samt óhugnanlegar þó að við tækjum ekki nema þessi 50%. Að sumu leyti rímar þetta við þá reynslu sem fengist hefur í Barnahúsi um ýmsa þætti. Tveir þriðju fórnarlambanna eru undir tólf ára aldri. Það kemur heim og saman við hvernig tengslin við gerandann eru yfirleitt, að gerandinn sé yfirleitt í fjölskyldunni eða fjölskylduvinur. Fjórði partur gerenda er undir tvítugu og fimmti partur undir 18 ára. Rannsóknir á dönskum brotamönnum sýna að yfir 50% þeirra hófu brotaferil sinn yngri en 18 ára. Það er auðvitað mjög mikilvægt að reyna að þróa meðferð á þessum strákum. Á vegum Barnaverndarstofu er eitt meðferðarheimili sem sérstaklega einbeitir sér að þess háttar meðferð. Í ráði er að koma upp göngudeild í Barnahúsi fyrir þá sem sýna einhverja hneigð í þessa átt. Varðandi sjálfsvígin þá liggur fyrir skýrsla frá landlæknisembættinu. Það er eðlilegra að ræða hana við heilbrrh. en hún er vissulega skuggaleg. Þetta virðist ganga í faröldrum og einstöku ár skera sig úr og jafnvel landsvæði. Það er átak í gangi á vegum landlæknisembættisins til þess að reyna að stemma stigu við þessu en ég held að það væri ráð, í framhaldi af þessari umræðu og þessari skýrslu, að reyna að koma upp rannsóknarnefnd dauðsfalla barna sem rannsakaði einfaldlega dauðsföll allra barna sem látast. Þar gætu verið fulltrúar barnaverndaryfirvalda, landlæknis, lögreglu og jafnvel ákæruvalds. Starf svona rannsóknarnefndar gæti orðið til forvarna. Ef Barnaverndarstofa fær grun um að unglingur eða barn sé að hugleiða sjálfsvíg er sett í gang sérstakt ferli til að reyna að fylgjast með og koma í veg fyrir að eitthvað komi fyrir. En þessir unglingar hafa það yfirleitt sammerkt að þeir hafa lent í félagslegri einangrun eða einelti eða í vímuefnanotkun. Stuðningur foreldra skiptir geysilega miklu máli og ekki verður of mikil áhersla lögð á hlutverk fjölskyldunnar og hinna nánustu. Í þessu sambandi er afar mikilvægt að styðja ungmennið. Varðandi brottfallið úr skóla er það náttúrlega málefni sem heyrir undir annað ráðuneyti. Ég vil þó taka fram að framhaldsskólanám er ekki skylda. Það er frjálst val. Könnunin sem Jón Torfi Jónasson prófessor byggir á var gerð á einum árgangi. Ýmislegt getur orðið til þess að krakkar hætti við framhaldsnám. Samkvæmt Gallup-könnun sem gerð var fyrir nokkrum árum lét tíunda hver bændafjölskylda ekki barn í framhaldsnám eða barn hvarf frá framhaldsnámi af efnahagsástæðum. Þarna getur framboð á vinnu, breyttar neysluvenjur, námsörðugleikar og viðhorf fjölskyldu líka átt sinn þátt.

Herra forseti. Undanfarið hafa borist úr ýmsum áttum alvarlegar vísbendingar um aðbúnað og líðan fjölda barna og ungmenna. Nýlegar kannanir benda til að kynferðisleg misnotkun á börnum sé meiri hér en áður var talið. Fleiri falla fyrir eigin hendi en í umferðarslysum og sjálfsvígstilraunum ungmenna fer fjölgandi. Brottfall er meira úr framhaldsskólum en í nágrannalöndum okkar og einelti er viðvarandi vandi. Við þessu verður að bregðast. Niðurstöður nýlegrar rannsóknar á kynferðislegri misnotkun á börnum hér á landi eru ískyggilegur vitnisburður um þjóðfélagsmein sem uppræta verður með öllum tiltækum ráðum. Á hverju ári er sálarheill og hamingju fjölda ungmenna stefnt í voða vegna misnotkunar sem oftar en ekki liggur í þagnargildi. Það er skylda stjórnvalda að bregðast við þessum niðurstöðum með ábyrgum hætti og fagna ég áhuga félmrh. á því. Alþingi hefur samþykkt að mótuð skuli heildarstefna í málefnum barna og unglinga. Þeirri vinnu verður að hraða. En stefnumótun dugar þó skammt ef foreldrum er ekki gert kleift að veita börnum sínum viðunandi aðbúnað og viðurværi. Góð lífsskilyrði í uppvexti er mikilvægur þáttur fyrir líðan barns. Það er óþolandi og okkar velferðarsamfélagi til vansa að foreldrar skuli þurfa að bíða í röðum eftir aðstoð líknarfélaga og hjálparstofnana til að geta búið börn sín skammlaust í skólann. Bág kjör fjölda barnafólks, einstæðra foreldra og ekki síst öryrkja og barna þeirra er stór hluti vandans. Á honum verða stjórnvöld að taka þegar í stað.

Herra forseti. Börnin eru okkar dýrmætasta eign og velferð þeirra skiptir okkur öllu máli. Á fyrstu árum ævinnar er grunnur lagður að framtíð einstaklingsins. Tilefni umræðunnar í dag eru ýmsar skýrslur og rannsóknir sem birst hafa að undanförnu þar sem aðstæður og aðbúnaður barna er til umfjöllunar. Velferð barna er fyrst og fremst á ábyrgð foreldra og forráðamanna. Rannsóknir benda til að gæði samskipta foreldra og barna, stuðningur og hvatning foreldra við börn sín að stunda heilbrigða lifnaðarhætti skipti sköpum um þroska þeirra og velferð. Stjórnvöld geta aldrei komið í stað þessa grundvallaratriðis. Hins vegar geta stjórnvöld með aðgerðum sínum eða aðgerðarleysi ýmist stutt við eða grafið undan hlutverki foreldra og forráðamanna barna. Þá verða stjórnvöld að sjá börnum fyrir úrræðum þegar forráðamenn bregðast. Ýmsar ákvarðanir hafa verið teknar á hinu háa Alþingi og í ráðuneytum á síðustu missirum til að bæta hag barna og ungmenna. Fáein atriði vil ég nefna. Nú er t.d. að störfum nefnd undir stjórn hv. þm. Drífu Hjartardóttur sem vinnur að heildarstefnumótun í málefnum barna og unglinga. Þá hefur hæstv. menntmrh. nýverið skipað mig formann nefndar sem á að gera úttekt á stöðu félags- og tómstundamála barna og unglinga. Á síðasta þingi var afgreidd þáltill. mín um heilsuvernd í framhaldsskólum sem miðar að auknum faglegum stuðningi heilbrigðisstarfsmanna við ungmennin. Þá verður lagt fram frv. til nýrra barnalaga á næstu dögum þar sem m.a. staða barna sem beitt eru ofbeldi af hendi foreldra sinna er bætt verulega en dómsmrh. hefur að undanförnu lagt til ýmsar breytingar sem bæta réttarstöðu barna. Ráðherra hyggst t.d. leggja til breytingu á hegningarlögum þar sem lagt er til að þyngja viðurlög við kynferðisafbrotum gagnvart börnum en þegar hafa verið gerðar breytingar þar sem þyngd eru viðurlög við barnaklámi. Að lokum vil ég einnig nefna að tekið hefur verið á málum langveikra barna á þessu kjörtímabili og að nýr barnaspítali verður tekinn í notkun innan tíðar.

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda Steingrími J. Sigfússyni fyrir að færa þetta mál inn í umræðu á Alþingi. Nýverið höfum við fengið margvíslegar vísbendingar um aukna mismunun barna og unglinga á Íslandi. Sú ríkisstjórn sem í fjárlagafrv. sínu klifar ár eftir ár á stöðugleika og efnahagsuppsveiflu stjórnar nefnilega með þeim hætti að bil milli ríkra og fátækra eykst stöðugt hér á landi. Því miður búum við ekki lengur í stéttlausu þjóðfélagi þar sem aðstæður fólks eru svipaðar heldur er að myndast gjá milli þjóðfélagshópa þar sem sumir fá þjóðarauðlindirnar gefins á meðan aðrir eiga vart til hnífs og skeiðar. Niðurstöður kannana hafa oft sýnt að þeir sem erfiðast eiga uppdráttar í þjóðfélaginu eru einmitt þeir sem eiga rétt á launum, þ.e. bótum eða öðrum stuðningi frá hinu opinbera, t.d. öryrkjar, hluti ellilífeyrisþega, ungar, ómenntaðar, einstæðar mæður og síðast en ekki síst ungmenni sem búa við fjárhagslega og félagslega erfiðleika, bæði á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu. Við vitum að stór hópur öryrkja getur ekki unnið og þarf því að lifa af bótum sem duga á engan hátt til framfærslu. Hvernig skyldi börnum þessa fólks vegna? Hafa þau sömu möguleika og önnur börn til að leggja stund á íþróttir og aðrar tómstundir sem ungu fólki standa til boða? Ég vil í þessu sambandi vekja sérstaka athygli á velferð barna og unglinga meðal innflytjenda á Íslandi. Fram hefur komið að við stöndum frammi fyrir því að hér geti myndast hópar ungmenna sem eru utanveltu í þjóðfélaginu líkt og hefur gerst erlendis ef ekki er lögð sérstök rækt við að hlúa að börnum innflytjenda í skólum og í samfélaginu almennt. Þau börn og unglingar sem helst líða fyrir fátækt á Íslandi fara á mis við lífsgæði sem börn hinna betur settu eiga aðgang að. Félagslegir erfiðleikar fólks eru samt sem áður ekki bundnir við fátækt, síður en svo. Hin harða krafa samfélagsins um að báðir foreldrar vinni langan vinnudag til að framfleyta fjölskyldunni veldur því að sífellt minni tími gefst til samveru fjölskyldunnar og það bitnar harðast á börnunum. Félagslegar afleiðingar þess geta orðið þeim fjötur um fót, jafnvel þó að fjárhagsleg afkoma sé tryggð með vinnu beggja foreldranna.

Herra forseti. Á skömmum tíma hafa komið fram alvarlegar vísbendingar eða staðfestingar á að mjög margar brotalamir eru í velferðarkerfi okkar. Þetta á ekki síst við um þá þætti sem snúa að börnum og unglingum. Málefni barna og unglinga heyra ekki undir einn ákveðinn málaflokk eða ráðherra, stofnanir eða stjórnsýslustig og því getur verið erfitt að taka á þeim nema til komi vilji til samstarfs og að deila ábyrgð. Samþætting mismunandi þjónustuaðila eins og skóla, heilsugæslu, þjónustu við fatlaða, lögreglu, frjálsra félagasamtaka og félagsþjónustu sveitarfélaga er að mestu í lausu lofti. Þessu verður að breyta og finna samnefnara ef það á að koma á formlegu samstarfi allra þessara aðila í hverju sveitarfélagi eða skilgreindu svæði svo hægt sé að fylgja málum eftir. Það að ekki skuli vera formlegt samstarf þeirra aðila sem oftast koma að félagslega erfiðum málum, veldur því að mál ná oft að þróast á neikvæðan hátt, mál sem hægt hefði verið að bæta með betra samstarfi og fleiri félagslegum úrræðum. Herra forseti. Ekki þarf að taka fram að mörg þessara mála leysast ekki eingöngu með tilkomu betra samstarfs. Það þarf fjármagn. Það þarf aðgengi að fagfólki svo að dæmið gangi upp. Sveitarfélögin hafa á skömmum tíma tekið að sér stóran hluta félagsþjónustunnar í landinu. Þau eru fjárhagslega og faglega misvel sett til þess að sinna sívaxandi þörfum og auknum kröfum um félagsleg úrræði. Fjárhagsstöðu þeirra verður því að styrkja frá því sem nú er. En á síðustu árum hefur myndast menningar- og efnahagsleg gjá sem virðist vera að víkka milli fjölskyldanna í landinu og það kemur ekki síst niður á börnunum. Þetta hefur berlega komið fram í mörgum könnunum sem snerta hagi barna og fjölskyldufólks. Í því sambandi má nefna að þeim foreldrum fer fjölgandi sem ekki hafa efni á að mennta börn sín eða borga fyrir tómstundastarf. Brottfall nemenda úr framhaldsskólum er mikið. Neysla vímuefna er mikil. Vanlíðan og depurð virðist aukast bæði hjá fullorðnum og börnum og svo mætti lengi telja.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að taka upp þessa umræðu. Uppeldisskilyrði barna hafa breyst mjög mikið á síðustu áratugum. Um það velkist ekki nokkur maður hér inni í vafa. Áreitin eru afar mörg og skilaboðin í samfélaginu mjög misvísandi til þess unga fólks sem er að alast upp í dag. Það segir sig sjálft að oft er erfitt fyrir ungt fólk að standast allar þær kröfur sem til þess eru gerðar. Freistingarnar eru miklar og því miður falla of mörg börn fyrir þeim. Þau eiga að vera flott. Þau eiga að vera vel klædd, stundum börn, stundum fullorðin. Þau eiga að hafa allt til alls en hafa það ekki. Þau þurfa að vinna en eiga samt að vera í skóla. Auðvitað lætur eitthvað undan í öllu þessu. Það segir sig líka sjálft. Ekki er litið á nám sem vinnu. Kostnaður við skólagöngu verður æ meiri og við sjáum það núna t.d. á tölvukaupum þar sem lítið af styrkjum kemur á móti þannig að það er mál sem þarf að skoða. Brottfallið verður að sjálfsögðu meira líka og vandamálin verða alvarlegri, margbreytilegri, en um leið kannski sýnilegri þannig að það gefur okkur borð fyrir báru að bregðast við þeim. Ég vil líka, eins og aðrir hér, nefna þessar tvær nýjustu rannsóknir sem er talað mikið um í bænum. Þær sýna auðvitað óhugnanlegar staðreyndir um raunveruleika barna og ungmenna í landinu. Það er annars vegar skýrslan um sjálfsvígin og síðan skýrslan um kynferðislega misnotkun. Við báðum þessum alvarlegu skýrslum þarf að sjálfsögðu að bregðast með úrræðum og hugmyndum sem m.a. eru settar fram í þessum skýrslum. Lykilorðin eru þrjú. Það eru forvarnir, það eru forvarnir og það eru aftur forvarnir. Þannig getum við stuðlað að góðum málum. Ég bíð mjög spennt eftir niðurstöðum nefndar sem nú vinnur að heildarstefnumótun í málefnum barna og ungmenna sem er til komin vegna tillögu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttir ásamt fleirum. Hún er loksins komin í fína vinnslu í vinnuhópi þannig að ég lít bjartari augum fram á veginn og það eigum við líka að gera.

Herra forseti. Ég vil taka undir þakkir annarra hv. þm. til hv. frummælanda. Okkur hafa nýverið borist til eyrna fréttir af uggvænlegum skýrslum sem hér hafa verið ræddar og þær tengjast allar saman. Menn hafa ekki rætt hér þá þróun sem hefur orðið í þjóðfélaginu að börn fara að heiman allt niður í sex mánaða aldur og fjölskyldutengslin verða ekki eins náin og þau voru hugsanlega áður. Einnig lifa börn meira og minna í rafrænum heimi. Ég hugsa að yfir helmingur vökutíma venjulegs barns á Íslandi sé í rafrænum heimi, sjónvarpi, vídeói, tölvu og netinu. Þetta hlýtur að hafa mikil áhrif og þetta má líta á sem ákveðna tilraun sem verið er að gera á heilli kynslóð um allan heim. Þá kemur til nýorðinn fíkniefnavandi heimilanna, foreldranna, sem hlýtur að skaða viðkomandi börn afskaplega mikið. Einelti í skólum er svo sem ekki nýtt vandamál en það stafar líklega af agaleysi. Síðan er námsleiði mjög ríkur meðal barna í skólum. Öllu þessu þurfum við að vinna bug á. Við hv. þm. setjum reglurnar sem þjóðfélagið vinnur samkvæmt. Við höfum gert ýmislegt. Við höfum t.d. komið á fæðingarorlofi sem ætti að gera foreldrum kleift að mynda nánari tengsl við börn sín. Við höfum komið á foreldraorlofi. Við höfum afgreitt barnaverndarlög og við erum enn að vinna og þurfum að gera enn meira. En þrátt fyrir þetta sem við ræðum hér í dag, vandamálin og lausn þeirra, megum við ekki gleyma því að íslensk ungmenni eru almennt séð mjög mannvænleg og ég hef mikla trú á framtíðinni í þeirra höndum.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þær undirtektir sem hér hafa verið. Ég þakka hæstv. félmrh. hans svör. Ég fagna sérstaklega þeirri hugmynd sem hann varpaði hér fram um að stofnuð yrði sérstök rannsóknarnefnd til að rannsaka dauðsföll barna og unglinga. Ég tel að það sé mjög góð hugmynd og vona að að henni verði unnið og henni hrint í framkvæmd. Enginn vafi leikur á því að slíkt gæti haft margvíslegt gildi, sérstaklega í forvarnaskyni. Ég endurtek, og tek þar undir með hv. síðasta ræðumanni, að að sjálfsögðu eru aðstæður alls þorra barna og ungmenna hér góðar. Við erum að ræða þau frávik sem frá því eru. En þau eru líka staðreynd og þau verðum við að horfast í augu við og ræða. Ég hvet eindregið til þess að menn láti ekki hér staðar numið. Ég held að þessar niðurstöður ýmsar úr rannsóknum og skýrslum sem við höfum verið að gera að umtalsefni gefi okkur ærið tilefni til að halda áfram umræðum og vinnu að þessum málum. Ég hvet t.d. til þess að viðkomandi þingnefndir, félmn., heilbr.- og trn., allshn. og menntmn. sérstaklega, taki þessar skýrslur fyrir, hver á sínu sviði. Ég lýsi einnig eftir hugmyndum um betra samstarf eða meiri samræmingu á starfi innan Stjórnarráðs Íslands sem lýtur að málefnum barna og unglinga og velferð þessara hópa. Ég tek sérstaklega undir með hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni. Það er sannarlega ástæða til að skoða sérstaklega aðstæður og hagi barna og unglinga í fjölskyldum af erlendu bergi brotnum. Ef við tölum t.d. um brottfall unglinga úr námi og ekki síst úr framhaldsskólunum þá liggja fyrir ískyggilegar tölur um að það er langmest meðal þessara fjölskyldna. Ég endurtek svo þakkir mínar fyrir þessa umræðu og vona að henni verði fylgt eftir.

Herra forseti. Um leið og ég þakka fyrir þessa umræðu vil ég láta það koma fram að það er mín skoðun líka að ástand íslenskra ungmenna sé yfirleitt gott. Það eru hins vegar undantekningar og við þurfum að veita þeim sérstaka athygli. Við gerum reyndar ýmislegt til þess að reyna að koma í veg fyrir að illa fari. Við höfum nýlega sett barnaverndarlög. Við starfrækjum Barnahús og þar hafa 500 einstaklingar á fjórum árum fengið aðstoð. Sú starfsemi hefur vakið athygli víða um lönd. Það er þó ekki stjórnvalda einna að ráða við þennan vanda. Það þarf stuðning fjölskyldu, mikilvægan stuðning. Hann er mikilvægastur af öllu. Fæðingarorlofslögin nýju ættu að styrkja fjölskylduböndin. Varðandi brottfallið þá er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni að sérstakan gaum þarf að gefa börnum sem eru af erlendu bergi brotin. Það er ískyggilegt hvað brottfall þess hóps í framhaldsskólum er mikið og sýnir það líka hve mikil ástæða er til þess að leggja áherslu á tungumálið. Þó að fólk hætti í skóla er ekki eins og það sé glatað. Ýmsar aðstæður geta orðið til þess að það fari úr skóla. Það er líka áhyggjuefni hvað sumir skólar eru vannýttir þar sem fyrst og fremst er um verkmenntun að ræða, t.d. Sjómannaskólinn. Ég nefni líka starfsmenntun. Margt af þessu fólki fer aftur til náms þótt það geri hlé um sinn. Ég nefni Fjölsmiðjuna þar sem 40 unglingar sem hafa gefist upp í námi eru við nám núna og eru að ná sér á strik.

Virðulegi forseti. Við tökum nú aftur til umræðu till. til þál. sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, Bryndís Hlöðversdóttir og Össur Skarphéðinsson flytja um athugun á orsökum fyrir háu matvælaverði á Íslandi samanborið við önnur Norðurlönd og ríki Evrópusambandsins. Þessi tillaga er framhald umræðu sem varð á síðasta þingi þar sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir lagði fram fyrirspurn um samanburð á matvælaverði eða þróun matvælavísitölunnar hér og á Norðurlöndunum þar sem fram kom að matvælaverð er hátt. Við vissum það reyndar, það eru engin ný sannindi eins og hefur heyrst hér í ræðustól í morgun og heyrðist reyndar í sjónvarpsþætti fyrir stuttu, í Kastljóssþætti, þar sem einn spyrjandi sagði: ,,Bíddu, er þetta ekki eitthvað sem við höfum alltaf vitað?`` Það lá næstum því í orðunum að þetta væri bara eitthvert lögmál sem við ættum ekki að eyða svo miklum tíma í. En Samfylkingin hefur kynnt áherslur sínar á þessu þingi sem nú er rétt að hefjast og þar leggjum við m.a. megináherslu á kjör fólksins í landinu, fjölskyldnanna, og þá kannski ekki síst á kjör ungs fjölskyldufólks sem er að koma sér þaki yfir höfuðið. Húsaleigan er há, lánin dýr, vextirnir háir og við höfum einnig sagt að það þurfi að taka til sérstakrar skoðunar hvað matvælaverð er allt annað hér en á Norðurlöndunum. Nú vill svo til að þegar þessari fyrirspurn hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur er svarað hér er í undirbúningi skýrsla sem unnin er af norsku Hagstofunni þar sem verið er að bera saman verðlag á matvælum á Norðurlöndum og í Þýskalandi og í Evrópusambandinu á árunum 1994--2000. Og það er svo merkilegt að þessi skýrsla er ekki að beiðni Samfylkingarinnar. Þarna tóku Norðmenn það á sig að skoða þetta sérstaklega og vildu þá skoða um leið þá þróun sem hefur átt sér stað innan Evrópusambandsins og hvernig Noregur og Norðurlöndin í heild og Þýskaland kæmu inn í þá þróun sem þar hefur átt sér stað. Sjálfsagt hafa menn þá líka verið að velta fyrir sér áhrifum evrunnar þegar hún kæmi til sögunnar, og eftir því sem ég best veit ætla þeir að vera með þessar skýrslur sínar uppfærðar. Nú bregður svo við að hér hafa staðið upp hv. þm. sem ég hafði satt að segja trú á að mundu fyrst og fremst fagna því að þessi mál yrðu skoðuð, hvort sem um er að ræða heimatilbúinn vanda, há flutningsgjöld erlendis frá eða innan lands og hvernig á því stendur að matvælaverð er svona hátt hér. Það hlýtur að vera baráttumál okkar allra að laga það og bjóða fjölskyldum landsins kjör sambærileg við þau sem gerist hjá öðrum Evrópuþjóðum. Nei, það er aldeilis ekki nógu gott. Og hvers vegna? Vegna þess að við viljum láta skoða það sérstaklega með tilliti til þess að Norðurlöndin eiga ekki öll sambærilega aðild að Evrópusambandinu. Þá er umræðan allt í einu orðin Evrópusambandsumræða. Og það er sérstaklega þingflokkur Vinstri grænna sem fer undir öllum kringumstæðum með öll mál inn í þá umræðu, og merkilegt að þeir skuli ekki hafa gert sér grein fyrir því, ef þeir hafa lesið greinargerðina, að þessi sérstaka úttekt sem gerð var af norsku Hagstofunni var ekki að beiðni Samfylkingarinnar. Hún var gerð fyrst og fremst vegna þess að þar eru menn að gera raunhæfar athuganir á matvælaverðinu, örugglega í þágu fjölskyldnanna í því landi. Og það er það sem við erum að fara fram á að verði gert hér. Því vekja þessi viðbrögð nokkra furðu, svo ekki sé meira sagt, að blanda þessu svona saman og reyna að gera umræðuna tortryggilega, og þessa góðu og merku tillögu sem mun örugglega skila sér í því að það verður tekið á varðandi þróun matvælaverðs hérna. Þá verður væntanlega líka tekið á hver framleiðslukostnaðurinn er. Hvað er það sem skilar sér til framleiðendanna og hvað hirða milliliðirnir? Þá verður svarað þeim spurningum sem hv. þm. Halldór Blöndal setti fram um það hvort um óeðlilega samþjöppun í matvöruverslun væri að ræða. Allir þessir þættir hljóta að verða teknir til skoðunar. Og að gera það að einhverju Evrópusambandsmáli þegar verið er að tala um kjör fjölskyldnanna í landinu er náttúrlega bara fáránlegur útúrsnúningur og ekkert annað. Nokkrir þingmenn hafa komið inn á það að verðið á landbúnaðarvörum skili sér ekki til bændanna. Það er alveg rétt enda kom það fram hjá hv. 1. flm., Rannveigu Guðmundsdóttur, að af þeim 11--15 þús. manns sem hér búa við hreina fátækt eru bændur stór hluti. Og breytingar sem gerðar voru eftir að grænmetisnefndin svokallaða skilaði tillögum sínum og Alþingi gekk frá þeim málum skiluðu sér sannarlega í lægra vöruverði til neytenda. En það sem við þurfum þá að skoða sérstaklega er hvernig framleiðendurnir standa eftir. Við höfum farið fram á það að Ríkisendurskoðun skoði hvernig þessar tillögur skiluðu sér til neytenda en ekki síður til framleiðenda. Ég held að nauðsynlegt sé að við skoðum af fullri alvöru þær tillögur sem þar um ræðir því þar var líka um greiðslur til bænda að ræða. Í þeim tillögum var lagt til að veitt yrði heimild til úreldingar garðyrkjustöðva og það er auðvitað umhugsunarvert fyrir okkur sem hér stöndum hversu margir sóttu um úreldingu að fullu og eru að hætta framleiðslu. Það segir okkur að þær ráðstafanir sem gripið var til duga ekki til að þessir bændur geti séð sér og sínum farborða. Það er líka dálítið merkilegt þegar skoðuð er ráðgjöf frá Runólfi Sigursveinssyni, Búnaðarsambandi Suðurlands, í plaggi frá 18. apríl 2002, þar sem hann fer einmitt yfir tekjur og rekstrarmöguleika þeirra sem eru með framleiðslu á nautakjöti. Hann tekur dæmi af því hvernig framleiðslukostnaður í sérhæfðu nautaeldi er. Hann segir: ,,Reiknum með 50 nautum í slátrun á ári og 270 kílóum í meðalfallþunga og að meðalverð til bóndans sé 330 kr. á kíló sem miðað við stöðuna í dag er mjög hátt verð. Breytilegur kostnaður er áætlaður um 35%. Hálffastur kostnaður sé ein millj. kr. á ári.`` Og hann segir: ,,Brúttótekjurnar eru 4.455 þús., breytilegur kostnaður rúmlega 1,5 millj., hálffastur kostnaður milljón, vextir og afborganir, ef miðað er við að búið sé með 10 millj. kr. lán, er 1.750 þús.`` Hver er mismunurinn til að greiða laun? Hann er 146 þús. Það kemur líka fram þarna að smásalan hirðir 34% af því sem bóndinn ætti að fá eða af framleiðslukostnaðinum í heild. 
             Virðulegi forseti. Ég leyfi mér bara að biðja um orðið aftur. Ég er ekki nærri búin.

Herra forseti. Ég varð undrandi á viðbrögðum hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur, að bregðast þannig við umræðum og ábendingum varðandi þessa tillögu eins og við urðum vitni að áðan. Það er ákaflega erfitt ef ekki má ræða dagskrármálin eins og þau liggja fyrir. Eðlilega hafa margir velt þeim þætti þessa máls upp sem tillagan sjálf kveður á um, að skoða eigi sérstaklega mismunandi tengsl Norðurlandanna, þ.e. Íslands og annarra landa, við Evrópusambandið. En má ekki ræða það? Hvers vegna bregðast þingmenn Samfylkingarinnar, einkum og sér í lagi hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, svo við sem raun ber vitni, meira að segja við málflutningi manna sem eru jákvæðir í garð tillögunnar sem slíkrar? Er það illa séð almennt af Samfylkingunni að henni bætist liðsmenn? Og er það illa séð að menn komi með ábendingar um hvernig tillagan mætti jafnvel vera betur úr garði gerð eins og ég gerði? Ég sagði t.d. að væri á annað borð farið út í þessa könnun væri, að mínu mati, betra að hún væri víðtækari en þrengri, betra að hún tæki til vöruverðsins í víðara samhengi og jafnvel verðlagsins almennt þannig að mismunandi aðstæður landa, kaupmáttur og laun, væru þá líka með. Ella er þetta svo erfitt og segir svo takmarkaða sögu. Það er nefnilega ekki þannig að við getum annars vegar haft í einu landi íslenskt kauplag, íslenskt launastig, og hins vegar suður-evrópskt verðlag. Það gengur yfirleitt ekki upp. Þetta tvennt helst yfirleitt í hendur af skiljanlegum ástæðum. Síðan hafa menn velt hér upp ýmsum flötum á því hvar skýringanna sé að leita. Er eitthvað að því að menn bendi á að auðvitað þurfi að skoða fleira en þá þætti þessa máls eina og sér sem lúta að matvælaverðinu eða aðgangi eða ekki aðgangi að markaði Evrópusambandsins fyrir matvæli? Ég tel enga ástæðu til að fyrtast við eins og Samfylkingin hefur hér gert, eða hv. þm. Margrét Frímannsdóttir. Það finnst mér vera óþarfaviðkvæmni. En kannski á hún sér skýringar.

Virðulegi forseti. Það voru fleiri hv. þm. Vinstri grænna sem tóku til máls við þessa umræðu og reyndu, að mínu mati --- kannski er það misskilningur --- að gera það eitthvað tortryggilegt að skoðuð væri mismunandi aðkoma Norðurlandanna að Evrópusambandinu og þá að teknu tilliti til þeirrar þróunar sem á sér stað varðandi matvælaverðið. Útvíkkunin sem hv. þm. Steingrímur Jóhann Sigfússon talaði um áðan er engin vegna þess að tillagan felur þetta allt í sér, að allir þættir verði skoðaðir og allar orsakir yrðu skoðaðar nákvæmlega. Það er það sem við erum að fara fram á að verði gert til þess, fyrst og síðast, að stuðla að því að hér búum við við sambærilegt verð á matvælum á Norðurlöndunum og í Evrópusambandslöndunum sem eru þrátt fyrir allt okkar nánustu samstarfslönd.

Herra forseti. Athuganir Rannveigar Guðmundsdóttur á þróun matvælaverðs á Íslandi í samanburði við Norðurlöndin og Evrópusambandslöndin hafa leitt ýmislegt athyglisvert í ljós eins og hér hefur verið rakið mjög ítarlega í umræðunni í morgun, m.a. með vísan til kannana sem norska Hagstofan hefur látið gera. Þar kemur í ljós að matvælaverð hér á landi á árinu 2000 var 69% hærra en í Evrópusambandslöndunum sem borið var saman við. Talan er yfirleitt á bilinu 60--80% þegar einstakir matvælaflokkar eru skoðaðir fyrir utan sjávarafurðir þar sem munurinn er minni. Þetta er nú staðreynd málsins, herra forseti, og ég vil taka undir það með hv. síðasta ræðumanni að mér þykir svolítið einkennilegt hversu hvumpnir sumir þingmenn eru gagnvart þessari tillögu. Einkum vekur undrun mína hversu hvumpnir hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs eru. Ég hlustaði reyndar ekki á ræðu hv. þm. Steingríms Sigfússonar en ég hlustaði á ræðu hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar í morgun, í andsvari líklega, þar sem hann kom inn í þessa umræðu. Mér þótti sem ekki væri mikill vilji til að kafa ofan í kjarna málsins, herra forseti. Hv. þm. þóttist sjá þetta allt í hendi sér, það væri alveg augljóst hverjar skýringarnar væru, rakti þær í stuttu máli og sagði að það þyrfti bara að kippa þessu í liðinn. Herra forseti. Ég hélt að það væri markmið og eitt stærsta kosningamál Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að stofna hér velferðarstjórn. Er það ekki stór liður í velferðinni hvernig matvælaverði er háttað í landinu? Og er þá ekki eðlilegt, herra forseti, að í því samhengi sé farið ofan í það mál líkt og hér er verið að gera? Herra forseti. Ég vil minna á að tillagan gengur ekki bara út á þessa Evrópusambandstilvísun sem mönnum er greinilega mjög erfitt um, heldur gengur hún út á að fram fari nákvæmur samanburður á framleiðslunni, á verslunarháttunum og á þeim skilyrðum sem matvælaframleiðslu og matvöruverslun eru búin í hverju landi fyrir sig. Síðan á líka að reyna að draga fram hvort ólík tenging landanna við Evrópusambandið skipti einhverju í þessum efnum. Herra forseti. Ekki er óeðlilegt að beðið sé um þessa nálgun í ljósi þess að þau tvö ríki sem eru langhæst í matvælaverðinu eru bæði fyrir utan Evrópusambandið. Mér dettur hins vegar ekki í hug að halda því fram að ástæðan fyrir því sé eingöngu innganga í Evrópusamandið sem slík. Ég hef ekki heyrt nokkurn mann, a.m.k. ekki hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, halda því nokkurs staðar fram að það sé þannig. Ég hef meira að segja heyrt hana halda því fram að það sé alls ekki beinlínis þannig. Og það er eflaust laukrétt sem hæstv. forsrh. hefur sagt að þetta þarf ekki að vera svona og við þurfum ekkert að ganga í Evrópusambandið til þess að breyta þessu. Það er eflaust alveg hárrétt. Herra forseti. Þar sem það er þannig að samkeppni og forsendur á markaði, samkeppnisumhverfið og opinberar aðgerðir ráða miklu um matvælaverð, það held ég að við getum öll verið sammála um, þá hlýtur það að skoðast að hvaða leyti aðgerðir stjórnvalda geti haft áhrif þarna. Og þá hlýtur maður að spyrja, herra forseti, úr því að þetta er svona lítið mál eins og hæstv. forsrh. segir og ekkert mál að kippa þessu í liðinn, af hverju menn eru þá ekki löngu búnir að gera það. Út af hverju er þetta þá staðreyndin? Þessar tölur eru reyndar frá árinu 2000. En hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur bent á að samkvæmt þeim vísbendingum sem hún hefur sem eru nýrri tölur, þá bendir ekkert til þess að þetta hafi breyst í heildina séð. Við hljótum því að viðurkenna það, herra forseti, hver svo sem afstaða okkar er til Evrópusambandsins, að þetta er vandamál sem við þurfum að takast á við. Og hvað er eðlilegra, herra forseti, en að leita orsakanna og reyna að grafast fyrir um vandann? Það er ekki eins og við séum með tillögunni að leggja til að við göngum í Evrópusambandið til þess að kanna hvort matvælaverðið breytist. Ég vil vekja athygli á því. Ég tek undir það, herra forseti, að mér finnst svolítið einkennilegt að horfa á þá hv. þm. sem hafa frekar lagt áherslu á það að auka hér velferð fólks og ekki síst að gera þeim sem kannski minnst hafa milli handanna lífsbaráttuna auðveldari --- og hvað er þá líklegra en einmitt matvælaverðið? Hvað skiptir meira máli í buddu heimilanna en einmitt matvælaverðið? Ég undrast í raun og veru að menn bregðist við með þessum hætti eingöngu vegna þess að bent sé á það að Evrópusambandsaðildin sé með öðrum hætti í þessum tveimur löndum en í þeim löndum sem borin eru saman. Herra forseti. Að öðru leyti held ég að við þurfum að horfast í augu við þetta. Niðurstöðurnar eru mjög sláandi fyrir Noreg og Ísland og þessi umræða hefur farið mjög hátt í Noregi. Menn eru að velta þessu fyrir sér þar. Noregur er mjög ríkt land og núna horfa stjórnvöld fram á það að straumur Norðmanna fer yfir landamærin, yfir til hinna Norðurlandanna, til að kaupa sér mat. Matvælaverð er mjög hátt í Noregi og fólk reynir að auðvelda sér eða gera rekstur heimilanna örlítið ódýrari með því að fara yfir landamærin til að kaupa sér mat. Þetta er raunverulegt vandamál sem menn telja að þurfi að takast á við. Og auðvitað verðum við að horfast í augu við það líka. Þetta skiptir sköpum fyrir það hversu vel fólki líður að búa á Íslandi. Þetta getur haft gríðarlega mikið að segja. Og við þurfum einfaldlega að bregðast við og við þurfum að leita orsakanna og við þurfum að reyna að finna leiðir til þess að bæta úr. Að við ættum að geta gert þetta sjálf, þá vil ég leggja á það sérstaka áherslu að ég lít ekki svo á, þó ég sjálf hafi þá skoðun að fleiri kostir en gallar geti fylgt því ef við mundum ganga inn í Evrópusambandið að því tilskildu að viðunandi samningar mundu nást í sjávarútvegi, þá mun ég ekki reyna að halda því fram að við Íslendingar getum ekki komist af öðruvísi eða að það sé eitthvert svartnætti sem bíði okkar ef við göngum ekki inn í Evrópusambandið, og það er ekki heldur í þessum efnum. En það er mikið sem við getum gert og þar er kannski mikilvægt að tryggja það að samkeppni á markaði sé virk. Af því að það hefur verið nefnt hér í umræðunni í dag, þá er það líka svolítið einkennilegt þegar menn tala um það í orði, eins og t.d. margir sjálfstæðismenn hafa gert, að mikilvægt sé að tryggja samkeppni, að í hvert sinn sem Samkeppnisstofnun og samkeppnisyfirvöld nota þær heimildir sem mörgum þykja þó kannski heldur veikar til þess að reyna að tryggja samkeppnina, þá verður allt vitlaust. Þetta verður að fara saman, herra forseti, ef við viljum tryggja virka samkeppni á markaðnum og tryggja það að hún sé raunveruleg, þá þurfa samkeppnisyfirvöld að hafa ríkar heimildir til að sjá til þess að svo sé. Það er því ekki hægt að segja bara sem svo: ,,Við getum alveg reddað þessu sjálf.`` En svo í hvert skipti sem á að nota þau tæki sem hægt er að nota þá má ekki gera það.

Herra forseti. Það er nú kannski ekki mjög uppbyggilegt og í þágu þessarar umræðu að hver ræðumaðurinn á fætur öðrum eyði aðallega ræðutíma sínum í að ræða um viðbrögð annarra þingmanna og það að mínu mati algjörlega á röngum forsendum. Ég hef engan mann heyrt hér í salnum tala gegn því að þessir hlutir væru kannaðir. Það hefur þá algjörlega farið fram hjá mér. Það hefur alla vega ekki komið fram í málflutningi okkar sem hér höfum blandað okkur í umræður af hálfu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, heldur þvert á móti. Ég var í allri vinsemd að leyfa mér að koma með ábendingar um að ég teldi jafnvel að það mætti útvíkka tillöguna og kanna þetta á breiðari forsendum. Það mundi gefa okkur meiri upplýsingar í hendur. Og setja, ekki bara matvælaverð heldur vöruverðið almennt í sitt rétta samhengi, þ.e. í samhengi við verðlag, laun og kaupmátt í þeim löndum sem verið er að bera saman. Ég held að Samfylkingin verði bara að horfast í augu við það að tillagan er eins og hún er. Henni má væntanlega breyta. Eða hvað? Er bannað að koma með hugmyndir og ábendingar inn í umræðuna um að mögulega færi betur á því að útfæra þessa könnun á einhvern annan hátt? Síðan verður auðvitað Samfylkingin að gangast við eigin málflutningi í þessum Evrópumálum. Og það er enginn held ég viðkvæmur eða hvumpinn gagnvart því nema Samfylkingin sjálf. Ég hef engan mann hér heyrt eða hitt sem hefur verið neitt órólegur yfir því nema Samfylkinguna sjálfa. Varðandi nauðsyn þess að lækka hér matvælaverð, þá er það gamalkunn umræða. Og mikið væri nú gaman að geta hoppað með hv. þm. aðeins aftur í tímann til áramótanna 1987--1988 þegar hér loguðu deilur í þessum þingsölum og uppi í efri deild sálugu um matarskattinn sem þá var verið að reyna að troða á, 24% söluskatt á matvæli. Hverjir voru það? Það voru nú kratarnir blessaðir sem fóru fyrir þeim leiðangri. Þá voru haldnar ræður af því tagi sem ég hef heyrt hér í dag, prýðilegar ræður, um mikilvægi þess að halda niðri matarútgjöldum heimilanna með sérstakri skírskotun með hagsmuna t.d. barnmargra lágtekjufjölskyldna.

Herra forseti. Ég fagna því og ég geri ráð fyrir að hv. flm. tillögunnar fagni því sérstaklega að menn séu tilbúnir að taka þátt í umræðunum og koma með ábendingar um eitthvað sem mætti betur fara í efni tillögunnar. En ég efast nú um, herra forseti, að það geri þennan samanburð auðveldari að vera að víkka hann út eins og mér þótti málflutningur hv. þm. ganga út á, að víkka hann út þannig að það væri nánast bara allt saman undir í því. Það sem verið er að fókusera á hér er matvælaverð. Það væri síðan fróðlegt að gera annars konar samanburð á kaupmætti á einhverjum öðrum þáttum sem skipta miklu máli í buddu heimilanna. En hvort það er hægt að taka slíkan samanburð allan inn í einhverja eina tillögu, ég sé það ekki fyrir mér, herra forseti, en ég hins vegar þakka vinsamlegar ábendingar í þá veru. Hvað varðar þetta síðasta með matarskattinn og þá umræðu þá held ég að það sé kannski betra fyrir okkur að reyna að halda okkur nokkurn veginn í nútímanum, því ég held, herra forseti, að við séum þrátt fyrir allt, hv. þm. Samfylkingar og Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, sammála um að það hljóti að vera göfugt markmið þeirra sem kenna sig við félagshyggju að reyna að lækka matvælaverð, ef það er eitthvað sem við getum haft áhrif á. Ég held því að við ættum ekki að vera að karpa um það hér. Um þetta erum við væntanlega sammála, að við viljum gjarnan sjá matvöruverð lægra fyrir íslenskar fjölskyldur.

Herra forseti. Nákvæmlega. Um það erum við nefnilega sammála og þess vegna var ég í ræðu minni í dag að benda á að við þyrftum að fókusera á það sem við höfum vald á og getum gert sjálf og strax, en það væri í sjálfu sér ekki mjög frjótt að velta því fyrir sér hvort matvælaverð og þá hve mikið það mundi lækka með hugsanlegri aðild að Evrópusambandinu e.t.v. eftir fimm eða tíu ár, sem við vitum öll að verður ekki að veruleika bara einn, tveir, þrír, hvað sem öllu öðru líður og í umræðum um þau mál. Að sjálfsögðu er matvælakarfan mikilvæg og sérstaklega fyrir lágtekjufjölskyldurnar. Upplýsingar liggja fyrir um það að þeim mun lægri sem tekjurnar eru og þeim mun stærri sem fjölskyldurnar eru, þeim mun þyngra vega yfirleitt matarútgjöldin. Það bil getur verið alveg frá 10--12% hjá fjölskyldum upp í kannski 20--25%. Þetta þykist ég muna úr því að hafa verið að skoða þetta mál sérstaklega í tengslum við skattlagningu á matvæli. En það þarf auðvitað líka að skoða heildarsamhengi þessara hluta. Það vill svo til að ég fylgist talsvert með þessari umræðu í Noregi. Þar er vissulega mikið rætt um hátt verð á matvælum og miklar skattlagningar á brennivíni og hvað það nú er sem veldur því að Norðmenn streyma yfir landamærin til innkaupa. En þar eru menn líka með undir í umræðunni almennt verðlag í Noregi og kaupmátt launa og kaup sem er eitt það hæsta í Evrópu. Og hvers vegna vill matvara verða dýr í löndum þar sem laun eru há? Jú, það er af því að launaliðurinn í framleiðslukostnaði vörunnar vegur auðvitað þungt. Matvælaiðnaður er mannaflsfrekur iðnaður. Þar af leiðandi er óhjákvæmilegt að þetta haldist að einhverju leyti í hendur. Og það er fullkomlega gilt og réttmætt að vara menn við því að halda að við getum haft íslenskt kauplag, íslensk laun, íslenskt launastig, en t.d. grískt eða portúgalskt verðlag á matvælum. Það gengur ekki upp, nema þá og því aðeins að við sættum okkur við að þurrka burt innlenda launaþáttinn í framleiðslukostnaði matvælanna hér.

Herra forseti. Mér fannst í þessu vera farið svolítið langt út fyrir efnið. Við erum að biðja um samanburð á þessu annars vegar á Norðurlöndunum og hins vegar Evrópusambandslöndunum. Þegar við skoðum Norðurlöndin þá eru Ísland og Noregur langt fyrir ofan. Við erum því að leita orsakanna fyrir því og í tillögunni segir: ,,Jafnframt verði sérstaklega leitt í ljós hvort ólík tenging Norðurlanda við Evrópusambandið hafi áhrif ...`` Við erum því að tala um þann samanburð þegar Norðurlöndin eru skoðuð annars vegar. Og þá held ég að væri mjög athyglisvert, herra forseti, að skoða launastig. Ég hef reyndar ekkert skoðað það. Ég hef ekki hugmynd um það. En mér segir svo hugur að launastig í matvælaframleiðslu á Íslandi sé nú ekkert langt fyrir ofan það sem er á Norðurlöndunum. Einhvern veginn segir mér svo hugur um að ef við tækjum þann samanburð með inn í matvælaverðið á Norðurlöndunum, þá kæmi það mér a.m.k. á óvart ef þeir sem eru í matvælaframleiðslu á Íslandi eru með miklu hærri laun samanborið við félaga sína á Norðurlöndum. En það væri mjög athyglisvert að fá slíkan samanburð. Vegna þess, hv. þm., að ef við erum að bera saman, annars vegar matvælaverðið á Norðurlöndunum og hvort hugsanleg aðild Norðurlandanna að Evrópusambandinu hafi haft áhrif á þróun þess og ætlum síðan að taka samanburð hv. þm. um laun í matvælaframleiðslu, þá erum við væntanlega með samanburð við Norðurlönd en ekki Grikkland eða Portúgal.

Herra forseti. Það má byrja á að spyrja þeirrar spurningar sem vissulega er verið að leita svara við með þeirri þáltill. sem við ræðum hér, hvort það sé lögmál að við skulum búa við mjög hátt vöruverð hér á landi samanborið við aðra. Og hvort sé þá líka lögmál að við getum ekki breytt því. Svarið við báðum þessum spurningum hlýtur að vera nei. Við hljótum að geta unnið að því hér að lækka vöruverð þannig að á sumum vöruflokkum nálgist það verðlag sem er í löndunum í kringum okkur. Tillagan sem Samfylkingin flytur hér gengur einmitt út á að kanna hvernig vöruverðið myndast, kanna orsakir þess, bera það saman og finna hvað væri til ráða hér á landi til að vöruverð gæti þróast með sambærilegum hætti og í öðrum löndum. Í ljósi þessa fagna ég því að tillagan skuli komin fram og lýsi stuðningi okkar í Frjálslynda flokknum við hana. Ég tel að hér sé hreyft mjög góðu máli og þörfu. Menn geta síðan velt því fyrir sér eins og hér hefur reyndar verið gert í umræðunum hvaða ástæður liggja að baki því að við erum með mun hærra verð en er t.d. annars staðar á Norðurlöndunum, sem ég tel sérstaklega að við ættum að bera okkur saman við eins og gert er ráð fyrir í tillögunni. Það er auðvitað fjölmargt sem væri eðlilegt að ræða í þessu sambandi. Mig langar þó sérstaklega að ræða það sem snýr að okkar innlendu matvælaframleiðslu. Það virðist vera svo ef litið er til afkomu bænda, t.d. sauðfjárbænda, að milliliðirnir í einu orði sagt bæði smásöluverslunin, dreifingaraðilar og sláturaðilar, taki til sín allt of mikið hlutfall af því verði sem myndast að lokum til neytendanna. Samkeppnisstofnun tók saman skýrslu, ég held að það hafi verið í júní 2001, sem mig langar aðeins að vitna í, með leyfi forseta. En þar segir svo um kjöt: ,,Kjöt sem að hluta er háð opinberri verðlagningu, þ.e. nauta- og kindakjöt, hækkaði mun meira í verði í verslunum en svína- og kjúklingakjöt. Hlutur smásöluverslunarinnar í þessari hækkun á nauta- og kindakjöti er stærstur. Sem dæmi má nefna að nautakjöt hækkaði um 13--14% í smásölu á sama tíma og verð frá helstu kjötvinnslum hækkaði um 7--8% og verð til bænda aðeins um 1--2%.`` Ég verð að segja alveg eins og er að ég hef sérstakar áhyggjur af því hvernig afkomu sauðfjárbændanna er háttað í landinu. Það liggur auðvitað ljóst fyrir að á Íslandi með okkar veðurfar og hnattstöðu verður kannski eitthvað dýrara að framleiða kjöt en í öðrum löndum í kringum okkur. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að ekki verði gengið það langt í kröfunum um lægra vöruverð að við getum ekki haldið byggð í landinu. Það mun vafalaust verða svo að við þurfum að greiða eitthvað hærra verð fyrir kjötframleiðslu í landi okkar heldur en ef við værum að flytja inn kjöt frá öðrum löndum. Ég tel auðvitað að við eigum að leita allra leiða eins og lagt er til í tillögunni til þess að finna út hvernig matvöruverðið hér myndast og reyna að hafa áhrif á að það lækki. En það má ekki ganga þannig fram að það geti valdið byggðabresti eins og ég vil orða það. Það má ekki ganga þannig fram. Það eru mikil verðmæti í því fyrir okkur Íslendinga að eiga hér hreina og heilnæma landbúnaðarvöru. Það hefur ekki síst sýnt sig þegar upp hafa komið smitsjúkdómar í öðrum löndum. Ég vil vara við því að við gerum svo mikla kröfu um hagræðingu í landbúnaði að allur búrekstur færist yfir í stórbú, þar sem eingöngu verði mjög stór bú, fá sláturhús og annað slíkt. Það hefur sýnt sig að með stórrekstrinum verður erfiðara að verjast sjúkdómum og ég tel einnig að við munum ekki nýta landsins gæði nógu vel ef við þjöppum framleiðslunni saman á tiltölulega fá bú. Samt sem áður verður auðvitað að gera þá kröfu til bænda eins og annarra að þeir séu með nokkuð hagkvæman rekstur og leitist við að auka arðsemi búa sinna. Það tel ég að við höfum verið að leitast við að gera á undanförnum árum með ýmsum aðferðum. Það er líka annað sem mig langar að vekja athygli á sem birtist í umræddri skýrslu og er nú kannski enn sérstakara en það að við skulum vera með dýrar kjötafurðir. Við erum einnig með dýrari fiskafurðir, ætti þó að vera nægt fiskframboð í landi okkar þar sem við eigum að heita mikil fiskveiðiþjóð og flytjum hér að landi mikið magn af fiski. Það er alveg sama hvar litið er í þessar upplýsingar sem birtast í tillögunni, við erum alls staðar fyrir ofan í samanburði við önnur Norðurlönd. Það vekur sérstaka athygli að í sambærilegri vöru og flutt er inn til annarra Norðurlanda munar langmestu, herra forseti ... 

Herra forseti. Ég vil sem einn af flm. þessarar tillögu þakka hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni fyrir skeleggan og einbeittan stuðning við hana. Reyndar er það svo þegar maður skoðar þau mál sem hæst ber í samtímanum að eiginlega er enginn munur á stefnu og markmiðum Frjálslynda flokksins og Samfylkingarinnar. Segir ekki meira af því, herra forseti. En ég kem hingað til þess að taka sterklega undir með hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur um að ekki er vansalaust að við Íslendingar skulum búa við lífskjör sem eru snöggt um verri heldur en lífskjör þeirra þjóða sem við berum okkur jafnan saman við og það fyrst og fremst Norðurlöndin. Ég dreg enga dul á það, herra forseti, að ég er þeirrar skoðunar að sú staðreynd að við séum utan við Evrópusambandið og njótum ekki þeirra gæða sem fylgja fullgildri aðild að því eigi þarna stóran hlut að máli. En ég vil þó jafnframt segja að ég tel að það sé annar stór þáttur sem líka veldur því að verð á matvælum á Íslandi hefur þróast með mjög óhagkvæmum hætti fyrir neytendur á síðustu árum. Herra forseti, það er vitaskuld sú vonda þróun sem hefur átt sér stað varðandi samruna fyrirtækja á matvælamarkaði. Það er sláandi þegar maður skoðar þær tölur sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir leggur hér fram og tekur úr svari hæstv. forsrh. við fyrirspurn hennar frá því í fyrra, að frá því um miðjan síðasta áratug þegar saman runnu tvær stórar matvælakeðjur, Hagkaup og Bónus, þá sýnist sem allt hafi farið á verri veg að því er varðar matvælaverð á Íslandi. Og það var einfaldlega þannig þá, herra forseti, að engin keðja hafði í greip sinni meira en þriðjung markaðarins. Eftir þennan samruna er ljóst að ein keðja hefur meira en 60% matvælamarkaðarins í landinu í hendi sér. Í Reykjavík hefur þessi keðja í kringum tvo þriðju. Þetta er náttúrlega hrópleg staðreynd og þetta hlýtur að koma í veg fyrir að hér þróist eðlileg samkeppni. Ég er nú einn af þeim sem eru stoltir af því að hafa með vissum hætti átt örlítinn þátt í tilurð Samkeppnisstofnunar og ég tel að þar sé einhver þarfasta stofnun sem við jafnaðarmenn höfum komið á fót í samfélaginu. Hún lítur eftir því að leikreglurnar séu skýrar og þeim sé fylgt. En ég er eigi að síður þeirrar skoðunar eins og ég hef látið koma fram hér fyrr í dag að henni urðu á ansi þung mistök þegar hún leyfði samruna þessara tveggja fyrirtækja. Og það er auðvitað á ábyrgð Samkeppnisstofnunar að þessi staða er komin upp. En ekki tjóar víst að sýta það núna. Það skiptir hins vegar miklu máli að afleiðingar samrunans komi fram. Þá hlýt ég auðvitað, herra forseti, að rifja það upp að hér fyrir einum tveimur árum var talað með þeim hætti af hálfu stjórnvalda að við því væri að búast að Samkeppnisstofnun mundi leggja fram skýrslu um þróun matvælaverðs frá því þessi samruni gekk yfir. Það kom að vísu einhvers konar skemmri útgáfa af þeirri skýrslu fyrir þingið fyrir hartnær tveimur árum. Sú skýrsla sýndi að það var alveg ljóst að álagning hafði hækkað verulega í skjóli þeirrar fákeppni sem þessi samruni olli. Herra forseti. Að þessu sögðu vil ég beina athygli hlustenda og þingheims að þeirri staðreynd að auðvitað er alveg ljóst að tengslin við Evrópusambandið hljóta að hafa nokkuð með þróun þessa matvælaverðs að gera. Þegar töflurnar eru skoðaðar sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur búið okkur í hendur, þá er það sláandi að árin sem Finnland og Svíþjóð gerast fullgildir aðilar að Evrópusambandinu er matvælaverð í þeim löndum í hámarki. Síðan lækkar það út áratuginn og það er fyrst í fyrra sem það nær aftur fyrri stöðu. Þessi þróun er þveröfug við önnur lönd sem tekin eru til samanburðar. Til dæmis er alveg ljóst að þau tvö lönd, Noregur og Ísland, sem standa utan Evrópusambandsins hækka miklu meira en t.d. Danmörk sem er í Evrópusambandinu. Og þróunin er auðvitað allt öðruvísi hjá okkur og Norðmönnum en hjá Finnum og Svíum. Það er greinilegt á þessum töflum að þegar Finnar og Svíar gerast aðilar að Evrópusambandinu, þá leitar verðlag niður og nær einhverju jafnvægi. Ljóst er að í þessari niðurfærslu sem felst í og er fylgifiskur aðildar að Evrópusambandinu er bersýnilega fólgin sterk lífskjarajöfnun --- sterk lífskjaraaukning. Nú kynni að vera að þeir sem hlýddu á fyrri hluta ræðu minnar mundu spyrja: Já, var ekki sá þingmaður sem hér talar að benda á að hluti af þessari skýringu kynni að liggja í aukinni fákeppni hér á markaði? Ef öll skýringin lægi þar, herra forseti, þá mundum við sjá mun á þróuninni á Íslandi annars vegar og Noregi hins vegar. En Baugur starfar bara á Íslandi. Baugur hefur enga einokunarstöðu í Noregi. Sú staðreynd að þróunin á Íslandi og í Noregi er hin sama sýnir auðvitað að þarna eru einhver önnur sterkari öfl að verki. Þá staðreynd að þróunin er verri fyrir íslenska neytendur má skýra með fákeppninni á matvælamarkaði. En það er alveg ljóst að staða okkar utan Evrópusambandsins hlýtur að hafa ákveðin og sterkan þátt í málinu. Auðvitað þurfum við að skoða það rækilega hvað það mundi þýða fyrir Íslendinga og alla hópa ef við gengjum í Evrópusambandið. Ljóst er að sérstaklega einn hópur frumframleiðenda kemur til sögu þegar við ræðum þetta. Það er auðvitað landbúnaðurinn. Í landbúnaðinum eru þeir sem standa fyrir framleiðslu matvæla hér á landi fyrir utan sjómenn og við þurfum auðvitað að velta því fyrir okkur hvað yrði um þá. Þetta er eitt af því sem hefur algjörlega skort á hjá stjórnvöldum. Þau hafa ekki sinnt þeirri skyldu sinni að rannsaka rækilega hvað yrði um íslenskan landbúnað ef við gengjum inn í Evrópusambandið. Ég er þó sannfærður um að hlutar af íslenskum landbúnaði mundu koma betur út. Hver er sá hópur í íslensku samfélagi sem er verst staddur? Það eru íslenskir sauðfjárbændur. Og engum blöðum er um það að fletta að innan Evrópusambandsins yrði hagur þeirra miklu betri heldur en utan. Að sama skapi tel ég að íslenskir kúabændur mundu ekki fara verr út úr aðild að Evrópusambandinu. En hitt er alveg ljóst að framleiðendur á eggjum og hinu svokallaða hvíta kjöti mundu lenda í harðvítugri samkeppni og hlutur þeirra yrði verstur. Sömuleiðis tel ég að úrvinnslustöðvar mundu lenda í erfiðleikum. Herra forseti. Þetta er eitt af því sem þarf að skoða. Hvað þýðir aðild að Evrópusambandinu fyrir íslenskan landbúnað? Ég held þegar upp er staðið mundi hún vera jákvæð. En við þurfum að kanna þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég átti eftir fyrri ræðu mína ólokið að fara yfir þau andsvör sem komu við ræðum þingmanna Samfylkingarinnar, og einnig nokkrar góðar ábendingar. Það kom t.d. fram hjá hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni að fyrir stuttu hefði hann rætt við kartöflubændur sem fengju um 20--30 kr. skilaverð fyrir hvert kíló og þyrftu þó sjálfir að pakka og dreifa. Fákeppni hefði m.a. leitt til þess að vöruverð væri svona hátt en skilaverð til bænda lágt. Það sama kom í raun og veru fram hjá hv. þm. Drífu Hjartardóttur þar sem hún talaði um einokun og samþjöppun í verslun. Það gerði einnig hv. þm. Halldór Blöndal. Og það kom fram hjá hv. þm. Drífu Hjartardóttur að Davíð Oddsson hefði oft gagnrýnt þetta. Það vissum við. Hann hefði tekið sérstaklega fyrir þessa einokun, þessa samþjöppun sem hefur orðið í matvælaverslun sem hann hefði talað um að hefði leitt til mun hærra matvælaverðs í landinu en annars hefði verið. Nú skyldi maður ætla að þetta væri fólk sem hefði tekið við í ríkisstjórn sl. vor en væri ekki búið að vera við völd síðan um 1991. Jafnvel þó að Davíð Oddsson gagnrýni í ræðu að matvælaverð sé hátt og tali í fjölmiðlum um að það þurfi að kanna það sérstaklega gildir það sama um matvælaverðið og húsaleiguna, það er hvorugt hægt að kjafta upp --- eða niður. Það er ekki nóg að tala, menn verða að taka á og gera eitthvað í málunum. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir fylgdi þessu fast eftir síðasta vetur og hefur nú aftur tekið frumkvæði fyrir hönd Samfylkingarinnar að láta skoða þetta í tengslum við að við höfum verið að skoða sérstaklega kjör fjölskyldna í landinu, ekki síst, eins og ég sagði áðan, kjör þeirra ungu fjölskyldna sem eru að koma sér þaki yfir höfuðið og eru með börn. Við erum að skoða hversu stór hluti af útgjöldum þeirra matvælakostnaðurinn er, og þess vegna hefur Samfylkingin farið fram á þennan ítarlega samanburð. Það er sorgleg staðreynd að það unga fólk sem fer utan til þess að mennta sig, eins og margur gerir, kemur jafnvel ekki til baka vegna þess að lífskjörin sem við bjóðum upp á, bæði hvað varðar húsnæðislán, lánafyrirgreiðslu, aðstoð við að koma sér þaki yfir höfuðið, laun --- eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi áðan, að vísu ekki á Norðurlöndunum, hann nefndi til önnur dæmi --- en ekki síst verð á matvöru og barnavöru sem er í flestu tilliti mun lægra annars staðar á Norðurlöndunum og í Evrópusambandslöndunum heldur en það er hér. Það kom mér reyndar einnig á óvart eftir ræðu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur þar sem hún talaði um fátæka á Íslandi --- um 11--15 þús. manns, og við vitum að í þeirri tölu er því miður nokkuð stór hluti bænda landsins --- að hv. þm. Drífa Hjartardóttir skuli segja að hér væri bara nánast jöfnuður í kjörum og sá mesti, hann gerðist hvergi betri. Hún sagði að hér væru engir ríkisbubbar, þeir væru ekki til, hún vissi ekki um þá. Það er slæmt, virðulegi forseti, að þessi hv. þm. skuli ekki vera hér í salnum vegna þess að ég tel ástæðu til að fá hana til að skilgreina fyrir þingheimi og fyrir almenningi í landinu hvar hún setur þá mörkin. Hvað felst í orðinu ,,ríkisbubbi``? Fyrst þeir eru ekki til hér á landi og hv. þm. Drífa Hjartardóttir hefur ekkert um þá heyrt og telur að hér sé þessi gífurlegi jöfnuður tel ég fulla ástæðu til þess að hún komi í ræðustól og skilgreini þessi hugtök alveg sérstaklega. Ég mun að sjálfsögðu ræða það við hana þegar ég fæ tækifæri til þess en hún er að sinna öðrum skyldustörfum. Það er synd að það skyldi ekki gerast í umræðu um stefnuræðu forsrh. í gærkvöldi sem útvarpað er og sjónvarpað til allrar þjóðarinnar. Virðulegi forseti. Ég fór áðan yfir punkta frá Runólfi Sigursveinssyni hjá Búnaðarsambandi Suðurlands, punkta sem teknir voru saman vegna ráðgjafar til bænda í nautakjötsframleiðslu. Við vitum öll og höfum heyrt af því að þar hafa verið verulegir erfiðleikar og um tíma héldu þeir því fram að svo gæti farið að nautakjötsframleiðsla í landinu legðist af. Hér hefur verið rætt töluvert um launakostnað sem stóran þátt í verðmynduninni. Þess vegna kom það mér dálítið á óvart þegar tekið er mjög skýrt dæmi um verðmyndun, sem ég tel rétt að fara aftur í af því að umfjöllun mín áðan var í hálfgerðum andarteppustíl, en í greinargerð Runólfs segir, með leyfi forseta: ,,Dæmi um verðmyndun: Erfitt er að átta sig nákvæmlega á því hvernig verðmyndun á sér stað í nautakjötinu. Hér á eftir kemur einfaldað dæmi miðað við ákveðnar forsendur. Í fyrsta lagi er miðað við 280 kílóa fall og 68,7% nýtingu. Sú nýtingarprósenta er fengin úr niðurstöðum svokallaðra Möðruvallatilrauna. Þá er miðað við verð til framleiðanda samkvæmt verðskrá SS í febrúar 2002. Tölur um sláturkostnað á kíló og úrbeiningu á kíló eru fengnar frá SS, 45 kr. á kíló í slátrun og 81 kr. á kíló í úrbeiningu og pökkun. Þá var skoðað verð á einstökum hlutum í nautakjöti í verslun Nóatúns þann 8. febrúar. Niðurstaðan varð þessi: Bóndinn fær 86.000 kr. eða 37%. Slátrun og vinnsla 35.100 kr. eða 15%. Smásalan 80.000 kr. eða 34%. Virðisaukaskatturinn er síðan 32.800 kr. eða 14%. Samtals gera þetta 233.900 kr.`` Þess skal getið að þessar 86 þús. kr., þ.e. 37% sem bóndinn fær, er brúttóverð til bóndans og af því þarf hann að greiða m.a. flutning, móttökugjald og verðskerðingargjald. Það segir sig sjálft að launakostnaðurinn hjá bónda er ekki mikill en hann getur hins vegar verið til staðar í smásölunni. Það sem við förum fram á með þeirri tillögu sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur kynnt hér, og reyndar kynnt mjög vel í fjölmiðlum líka sem hún á sérstakar þakkir skildar fyrir, er einmitt að láta skoða verðmyndunina á öllum stigum.