Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pétur Ottesen) Þáltill. þessari fylgir allýtarleg greinargerð. Get ég þess vegna að mestu leyti vísað til hennar um rökstuðning fyrir þessari till. Eins og þar er vikið að og alkunnugt er, er fiskveiðasjóður eina lánastofnunin, sem ætlað er það hlutverk sérstaklega að lána stofnlán til sjávarútvegsins,, og svona hefur þetta verið síðan lögð var niður útlánastarfsemi í stofnlánadeild Landsbankans. Þótt allmikið af fé því, sem stofnlánadeild Landsbankans hafði til útlána á sinum tíma, færi til togarakaupa - en fiskveiðasjóði hefur ekki verið ætlað sérstaklega að veita stofnlán í því augnamiði - þá var og nokkru af fé deildarinnar varið til lána til bátabygginga og til þess að reisa fiskiðjuver. Starfsemi stofnlánadeildar létti því að þessu leyti á fiskveiðasjóði, á meðan útlánastarfsemi deildarinnar hélzt. Nú er henni, eins og kunnugt er, fyrir nokkru lokið og engrar lausnar eða liðsinnis í þessu efni þaðan að vænta að óbreyttri tilhögun á rekstri deildarinnar. Það er einkum tvennt, sem veldur því, hve stofnlánaþörf sjávarútvegsins til bátabygginga og fleira er nú mikil og aðkallandi. Á undanförnum árum, einkum á árunum 1950–1953, var mjög mikil rýrnun í fiskibátaflotanum, engin tök á þeim árum sökum aflabrests að fylla í þau skörð. Og þótt nokkuð hafi nú úr rætzt í þessu efni á árinu 1953, þá skortir enn þá mikið á, að úr sé bætt. Annað er það, að við útfærslu fiskveiðatakmarkanna hafa skilyrðin til fiskveiða á bátaflotanum stórum batnað og halda vafalaust áfram að gera það með hverju árinu, sem liður. Sýnilegur árangur friðunarinnar á bátamiðum hefur komið fyrr og greinilegar í ljós en nokkurn gat órað fyrir, svo hörmulega sem komið var hér hjá oss í þessum efnum. Nýtt líf hefur því færzt í vélbátaútgerðina. Í stað vonleysis og svartsýni, sem þar ríkti áður, hefur nú komið bjartsýni og trú á, að stórum bætt sé aðstaðan á þessu sviði, og þessi trú brýzt nú fram í athafnasemi, sem beinist mjög að því að vinna að aukningu bátaflotans og að bæta fiskverkunaraðstöðuna í landi. Nú er jafnframt því, sem kostað er kapps um að byggja stóra og haffæra báta til fiskveiðanna, einnig lagt mikið kapp á byggingu smærri báta með eða án þilfars, en bátar af þeirri stærð voru fyrir friðunina gersamlega dæmdir úr leik sökum langræðis. Nú standa miklar vonir til, að bátar af þessari stærð verði arðgæf atvinnutæki. sem auk þess fylla á mörgum stöðum í atvinnueyður þær, sem á vissum tímum voru fylgifiskar útgerðar stærri báta einna saman. Það er þess vegna skýr og ótvíræð þjóðfélagsnauðsyn, að hið opinbera skilji sinn vitjunartíma í því, að stutt sé að því með ráð og dáð, eftir því sem í valdi þess opinbera stendur, að menn eigi þess kost að geta snúið sér að því af alefli að hagnýta þessa breyttu aðstöðu á sviði fiskveiðanna. Hér er það, sem einkum skortir á nú í þessu efni, að fiskveiðasjóður getur ekki mætt þeirri stofnlánaþörf, sem af fyrrgreindum ástæðum er nú fyrir hendi til aukningar og eflingar fiskibátaflotans. Úr þessu verður að bæta, og það verður að vinda mjög bráðan bug að því. Það má ekki dragast, úr því sem komið er, stundinni lengur. Í grg., sem till. þessari fylgir, er bent á lítið dæmi þess, hversu nú er ástatt fyrir fiskveiðasjóði í þessum efnum. Allur almenningur, ríkisstj. og Alþ. hefur opin augu fyrir því, hver nauðsyn er á því, að þeim, sem beita sér fyrir atvinnurekstrinum í landinu, á hvaða sviði sem það er, sé veittur stuðningur, hvöt og uppörvun í starfi sínu, sem og öllum þeim öðrum, sem þar að vinna. Alþ. og ríkisstj. hefur nú og að undanförnu sýnt með mikilsverðum árangri mikla og merkilega viðleitni í því, að bætt sé úr stofnlánaþörf landbúnaðarins. Honum hefur nú og í framtíðinni verið veittur til afnota hálfur mótvirðissjóðurinn í þessu skyni. Þar er og, í landbúnaðinum, til mikils að vinna í okkar enn þá lítt numda landi. Þar er margra kosta völ. Frjósöm gróðurmold, sjálfsáður kjarngróður upp í jökulrætur, hverahiti, fossar o. fl. Þá hafa og verið bætt lánaskilyrði til húsabygginga í kaupstöðum og kauptúnum, sem mikil þörf var á. Lagður hefur verið grundvöllur að lánastarfsemi fyrir iðnaðinn, sem á fyrir hendi vafalaust góð vaxtar- og þróunarskilyrði með þjóð vorri. Þá hefur og á þessu þingi verið stigið merkilegt og þýðingarmikið spor í því að beina fjármagni þjóðarinnar að stórstigum framkvæmdum í virkjun fossa og dreifingu rafmagns um allar byggðir þessa lands. Með sérstöku tilliti til þeirra breytinga og vaxtarskilyrða, sem nú eru fyrir hendi í bátaútgerðinni af þeim sökum, sem lýst hefur verið, má segja, að sjávarútvegurinn búi við skarðan hlut að því er stofnlán snertir til aukningar bátaflotans og fleira. Úr þessu verður að bæta, og er þess að vænta, að ríkisstj. finni til þess leiðir, svo sem tekizt hefur um lausn hliðstæðra mála í öðrum atvinnugreinum. Á öndverðu þessu þingi var vísað til fjvn. þáltill. um, að ríkið léti á sinn kostnað byggja ákveðna tölu stærri og smærri báta, er það svo seldi þeim, er kaupa vildu, með hagkvæmum kjörum. Átti ríkið að taka lán til þess að standa undir þessum framkvæmdum. Till. þessi er hvað það snertir, að æskilegt sé, að stuðlað verði að aukningu bátaflotans, rétt mynd af áhuga þeim, sem nú er vakinn hjá fiskimönnum vorum í þessu efni. Fjvn. athugaði mál þetta rækilega. Átti hún um það viðræður við kunnáttumenn í bátabyggingum svo og áhugamenn ýmsa á sviði sjávarútvegsins, og er það álit nefndarinnar og stutt af þeim upplýsingum, sem hún aflaði sér, að erfiðleikar þeir, sem fyrir hendi eru á því að fá báta byggða, stafi ekki af því, að það skorti framtak, vilja og löngun sjómanna til þess að koma þessu máli áleiðis. Það, sem á strandar í þessu efni, að þeir komi í framkvæmd vilja sinum og áformum, er það, að eigi er fyrir hendi í fiskveiðasjóði nauðsynlegt fé til stofnlána í þessu skyni. Það voru allir sammála um það, að ef takast mætti að bæta aðstöðu fiskveiðasjóðsins til stofnlána, þá væri úr þessu máli greitt. Svo ber einnig á það að líta í þessu sambandi, að þeir, sem láta byggja báta, leggja mikið upp úr því að geta sjálfir haft hönd í bagga um ýmislegt, sem að byggingunni lýtur. Fjvn. væntir þess, að þeim tilgangi, sem í fyrrnefndri þáltill. felst, verði hagkvæmast náð og leiði til raunhæfari niðurstöðu með því, sem að er stefnt með till. þessari, en það verður að treysta því, að ríkisstj. vorri takist að leiða þetta mál fljótt til farsællegra lykta. Það er á það bent í grg., að breyta þurfi lögum fiskveiðasjóðs að því er snertir ákvæði þeirra laga um lántöku. En vinnist nú ekki tími til þess, áður en þingi lýkur, þá hefur ríkisstj. það mál að sjálfsögðu í sinni hendi, og er henni þá innan handar að fá úr þessu bætt. Þessi till. er borin fram af n. og þarf þess vegna ekki, að ég ætla, frekari aðgerða en að koma til umr. og undir endanlega atkvgr.



Herra forseti. Þegar núverandi ríkisstj. var mynduð á s. l. hausti, þá var mjög um það rætt innan stjórnarflokkanna að taka beinlínis upp í stjórnarsamninginn ákvæði um eflingu fiskveiðasjóðsins. Sú varð þó að lokum niðurstaðan af þeim umr., að ekki þótti rétt að hníga að því ráði. Með réttu þótti mikið í fang færzt að gefa þau fyrirheit, sem tilgreind eru í stjórnarsamningnum varðandi verklegar framkvæmdir og nauðsynlegar lántökur í því sambandi, svo sem 250 millj. kr. til rafvirkjana í dreifbýlinu og 100 millj. til áframhaldandi Sogsvirkjunar, stórkostlegar aðgerðir varðandi húsabyggingamál og annað fleira, sem þar greinir. Vitað var og, að ef kringumstæður leyfðu, væri öruggur þingvilji í stjórnarflokkunum - og efa ég nú ekki, að hans mætti einnig leita víðar á Alþ. - um það að efla fiskveiðasjóðinn eða að afla meira fjár til stofnlána sjávarútvegsins. Á öndverðu þessu þingi kom þegar í ljós ríkur hugur margra stjórnarliða um að hefjast handa um flutning frumvarpa eða tillagna, sem gætu fullnægt betur þessari ríku lánsfjárþörf heldur en auðið er að óbreyttum lögum og heimildum. Það varð þó enn að samkomulagi milli stjórnarflokkanna að hafast ekki að í bili, heldur skyldu menn athuga, hverju fram yndi um framkvæmd þeirra fyrirheita, sem gefin hefðu verið í stjórnarsamningnum, og reyna þá, ef auðið þætti, að taka málið upp í þinglokin. Nú liggja hér fyrir tvær þáltill., önnur frá hv. fjvn., sem hv. formaður nefndarinnar með ágætum rökum í fallegri ræðu hefur hér lýst. Hin er frá stjórnarliðum og raunar einum stjórnarandstæðingi, sem á sæti í sjávarútvegsnefnd. Á ég þar við hv. 5. landsk. (EmJ). Báðar þessar till. hníga að því, að gerðar verði nú ráðstafanir, ef auðið er, til þess að afla þessum sjóði, fiskveiðasjóðnum, meira lánsfjár. Sú till., sem hér er til umr., takmarkast fyrst og fremst við það, að sjóðnum verði tryggt aukið fé í því skyni, að hann hafi aðstöðu til þess að lána til bátabygginga eða bátasmíða innanlands. Hin till. - hún er hér næsta mál á dagskrá, og ég vænti, að hæstv. forseti telji mig ekki fara út fyrir ramma eðlilegra umr., þó að ég minnist á hana - hnígur að því að láta fram fara á þessu ári endurskoðun laga frá 1943 um fiskveiðasjóð, m. a. í því skyni, að starfsfé sjóðsins og starfssvið verði aukið, og leggja frv. til nýrra laga um sjóðinn fyrir næsta Alþ. Ég segi það um þessar tvær till., og veit mig mæla það fyrir hönd ríkisstj. allrar, að það er mikill hugur í mönnum um það að geta framkvæmt það, sem þarna er farið fram á. Ég vil hins vegar ekki á þessu stigi málsins staðhæfa, að sá góði vilji leiði til þeirrar æskilegu niðurstöðu, að auðið verði að tilkynna Alþ., þegar það kemur saman á hausti komanda, að fyrir hendi sé nú nýtt stofnfé eða lánsfé handa fiskveiðasjóðnum. Ég get gefið um það fyrirheit, að verði þessar till. samþ. báðar, sem ég tel öruggt að verði, þá mun stjórnin í fyrsta lagi láta endurskoða lögin, sem till. á þskj. 712 mælir fyrir um, og í öðru lagi reyna að afla sjóðnum fjár, en um það fjalla báðar till., till. á þskj. 642, sem nú er hér til umr., og hin á þskj. 712. Það væri að sjálfsögðu full ástæða til að ræða þetta merka mál, þ. e. a. s. starfsemi fiskveiðasjóðsins og hlutverk hans í þjóðfélaginu, nokkru ýtarlegar af minni hendi við slíkar umr., en með því að hv. frsm. gerði málinu svo glögg skil sem hann gerði og þar sem nú er mjög áliðið þingtímans og með því enn fremur, að ég geri ráð fyrir, að af hendi flm. till. á þskj. 712 verði einnig gerð nokkur grein fyrir, hvað fyrir þeim vakir, sem þá till. flytja, sé ég ekki ástæðu til þess að hafa um þetta fleiri orð. Í nafni stjórnarinnar lýsi ég yfir, að hún mun með ánægju taka á móti þessum till. og reyna að uppfylla þær vonir, sem tengdar eru við flutning þeirra, án þess að mér eða öðrum, sem sæti eiga í ríkisstj., sé á þessu stigi málsins auðið að gefa yfirlýsingar um annað eða meira en skilning á málinu og góðan vilja til að hefjast handa um framkvæmdir.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir fram kominni till. á þskj. 642, að svo miklu leyti sem hún miðar að því - og hún miðar að því - að efla fiskveiðasjóð vegna bátasmíða og raunar vegna fleira, skildist mér eftir ræðu hv. frsm. Og þá er ekki síður gleðilegt að heyra það, að hæstv. ríkisstj. hafi í huga að koma í framkvæmd eftir megni bæði því, sem þessi till. á þskj. 642 fer fram á, og eins hin till., sem er á þskj. 712 og hefur enn þá ekki komið til umr., fer fram á. En ég vil leyfa mér við þetta tækifæri, vegna þess, sem fram kemur í grg. till. á þskj. 642 og eins í ræðu hv. formanns fjvn., sem hafði framsögu í þessu máli, að láta hér strax koma í ljós þær athugasemdir, sem litlar eru, en ég þó hef byggðar á nokkurri reynslu varðandi það hlutverk, sem á að fullnægja hér með eflingu fiskveiðasjóðs, sem sé því að efla bátasmíðina innanlands. Hv. frsm. virtist álíta, að ef hægt væri að efla fiskveiðasjóðinn, svo að hann hefði nægilegt fé til að lána út á stærri smíðar, þá væri sá vandi leystur. Ég get því miður ekki verið að öllu leyti á sama máli í þessu efni og vil nota þetta tækifæri til að koma mínum athugasemdum að til athugunar fyrir hæstv. ríkisstj., þegar hún fer að leysa það mál, bátasmíðina innanlands. Mér var falið það af hálfu Sjálfstfl. hér í vetur, og um leið var einum hv. þm. Framsfl. falið hið sama hlutverk frá þeim flokki, sem sé að athuga leiðir að því, að skipasmíðastöðvar innanlands væru studdar til að leysa af hendi smíðar á fiskibátum við hæfi Íslendinga í samkeppni við útlendar stöðvar, er sækja fast á að fá að smíða þessa báta. Ég skilaði till. af minni hendi til míns flokks fyrir mörgum mánuðum, má segja nú orðið, og ég geri ráð fyrir því, að sá hv. þm. Framsfl., sem með mér starfaði, hafi gert eitthvað svipað. Ég vil á hinn bóginn ekki fullyrða neitt um það, að hvað miklu leyti við höfum í einstöku útfærsluatriðum verið sammála um þetta mál, en mér virtist, að ekki skildu leiðir neitt, er um það var að ræða, að nauðsyn væri á að efla bátasmíðina innanlands. Nú er það þannig, að þessi skoðun um, að það nægði að efla fiskveiðasjóðinn og efla lánveitingar til bátasmíða innanlands, það mundi lækna þau mein eða það ástand, sem skipasmíðastöðvarnar eiga við að stríða og þar af leiðandi líka þeir, sem njóta bátasmíðanna, hún var þá þegar uppi, og í sambandi við það vil ég láta þess getið, að þó að væri veitt lán, eins og þar var um talað, í mörg ár afborgunarlaust og með lágum vöxtum, þá þarf meira til, til þess að bátasmíðin innanlands geti staðizt þá samkeppni, sem að henni steðjar af útlendra hálfu, ef ekki á ýmist að neita um innflutning á bátum eða dæma þá menn, sem sjávarútveginn stunda, til þess að kaupa innlenda báta við verði, sem er langt frá því að vera samkeppnisfært við skip, sem smíðuð eru utanlands. Ég þarf ekkert að eyða mörgum orðum í það, hvað ég tel bátasmíðarnar innanlands vera nauðsynlegar, en ég vildi bara benda á þetta. Ég get ekki álitið, að það muni leiða að fullu og öllu til farsællegrar lausnar á bátasmíðum innanlands, þó að með slíkum lánaveitingum og lánskjörum megi fá þá, sem kaupa vilja báta, til þess að hleypa sér í þær skuldir, sem það kostar nú og mun kosta sennilega í framtíðinni að fá fiskibáta smíðaða. Og ég vil, að hv. alþm. geri sér það ljóst, að hér er um að ræða stuðning við innlendan iðnað, þegar verið er að tala um að létta undir með bátasmíðunum, - stuðning við innlendan iðnað ekki síður en við bátaútveg landsmanna. Verðmismunurinn á vélbátum smíðuðum innanlands og svipuðum vélbátum, sem hægt er að fá smíðaða utanlands, nemur nokkrum þúsundum króna á smálest. Ég skal ekkert fullyrða um það, hvað það er núna. Ég komst að þeirri niðurstöðu og fleiri hér í vetur, að bilið næmi um 3500–4000 á smálest þá, og ég ætla, að það bil hafi ekki mjókkað síðan. Hér er um dýrtíðarráðstöfun að ræða fyrir skipaiðnaðinn, og sá kostnaður, er af því leiðir að gera framleiðslu fiskiskipanna samkeppnisfæra, á að berast uppi af sama aðila sem greiðir niður afurðir landsmanna, t. d. greiðir niður innlendar framleiðsluvörur. En hann á ekki að leggja beint á sjómenn og útvegsmenn, hvorki sem skuldabagga vegna stofnlána skips né á annan hátt. Við höfum nýlega verið vottar að skýrslu hæstv. fjmrh., sem meðal annarra margvíslegra mikilvægra upplýsinga gaf þá skýrslu, að ríkissjóður hefði orðið að borga á áttundu millj. króna, tók ég eftir, eða a. m. k. um 7 millj. kr. til stofnlánadeildarinnar vegna vanskila af lánum á togurum. - Það er ekki vert að reiða sig eingöngu á lánaleiðina í þessu efni, þegar svo er komið, að bátasmálestin, smíðuð innanlands, kostar það, sem við vitum að hún kostar nú í dag. Hins vegar mætti vel búast við því, og ég veit það af áhuga þeim, sem ríkir hjá sjómönnum og bátaútvegsmönnum um að fá sér þessi nauðsynlegu tæki, að þá gæti það vel farið svo, að menn hleyptu sér í svo að segja óbotnandi skuldir heldur en eiga þess engan kost að endurnýja skip sitt eða fá sér nýtt skip. Þess vegna vildi ég, að hæstv. ríkisstj. hefði fullt tillit til þess, þegar þetta mál verður athugað nú til næsta Alþ., að það er nauðsynlegt hvort tveggja, að efla fiskveiðasjóðinn svo, að hann geti veitt góð og löng lán þeim, sem fiskibáta vilja eignast, og ekki síður að gefa því gætur, að það verður, eins og nú er ástatt, að greiða niður eitthvað byggingarkostnaðinn innanlands, þannig að menn verði ekki svo að segja skyldaðir að reisa sér hurðarás um öxl í þessu efni. Skipasmíðastöðvarnar og starfsemi þeirra eru alþjóðarnauðsyn, og þar sem dýrtíð og verðbólga í landinu gerir þeim ókleift að keppa við útlenda smíði, er auðsætt, að hið opinbera verður að styðja iðnað þeirra beinlínis, ef hann á ekki að stöðvast, enda er það viðurkennt að nokkru leyti af löggjafanum nú þegar, þar sem er heimild í fjárlögum og hefur verið um hríð til endurgreiðslu á aðflutningsgjöldum á efni, er fer til skipasmíða. Þó að það komi ekki að fullum notum, þá er það í þessa átt. Ég skal svo ekki orðlengja um þetta. Ég vildi koma þessari ábendingu að, af því að ég vil gjarnan leggja þar lið að, bæði að skipasmíðastöðvarnar starfi og ekki síður hinu, að sjómenn og útvegsmenn geti keypt sína báta þar, sem þeir óska þess. Í sambandi við þetta minnist ég þess, að hér var fyrir nokkru til umræðu fsp. frá einum hv. landsk. þm. til hæstv. ríkisstj., sem meðal annars, um leið og hún miðaði að bátasmíði innanlands, gekk í þá átt, hvort ríkisstj. mundi hamla innflutningi á aðfluttum bátum, ég held hún hafi verið orðuð eitthvað á þá leið, eða hvort hún mundi ekki leyfa það, meðan svo stæði sem nú er. Mér heyrðist á svari hæstv. ráðh., er svaraði, en því miður er ekki hér viðstaddur nú, að það væri látinn í ljós nokkur vafi á því, að innflutningur á bátum yrði leyfður. En ég vil benda hæstv. ríkisstj. á það, að ég álít, að meðan það er enginn skriður kominn á bátasmíðarnar innanlands, þá nær það ekki nokkurri átt, að ríkisstj. standi mjög í vegi fyrir því, að menn fái að kaupa báta utanlands frá eftir því, sem þeir óska og þurfa. Hæstv. ríkisstj. hefur líka viðurkennt þetta sjónarmið á einu skeiði, - ég held það hafi verið s. l. haust, - en það liggur núna fyrir fjöldi af beiðnum frá ýmist gömlum útvegsmönnum eða ungum áhugamönnum, sem vilja eignast báta, en geta ekki fengið þá smíðaða innanlands eins og stendur sökum of mikillar dýrtíðar, það liggur fyrir bunki af umsóknum um aðflutningsleyfi á bátum, sem mér þykir mjög leitt að ekki skuli vera sinnt. Ég vil mælast til þess og vonast til þess, að þeir, sem yfir innflutningnum ráða, standi ekki að því, að áhugamenn á þessu framleiðslusviði, sem eru okkur engu síður nauðsynlegir en áhugamenn á öðrum framleiðslusviðum, ef ekki fremur, að áhugamenn þeir, sem vilja eignast báta og koma upp skipaflotanum áframhaldandi, þurfi að vera vonbiðlar missirum saman eftir því að fá að kaupa sér hæfileg fargögn í þessu skyni. Líka vil ég leggja áherzlu á það, að það sé ekki gengið út frá því sem sjálfsögðu, að þessir menn fái ekki að kaupa bátana þar, sem þeim er hentast að fá þá og ódýrast. Það verður að aka seglum eftir vindi í þessu efni, og meðan bátasmíðin innanlands er í því erfiðleikaástandi, sem margbúið er að lýsa hér og ég skal ekki fjölyrða meira um, þá má ekki daufheyrast við óskum áhugamanna í þessu efni, jafnvel þó að þær verði ekki uppfylltar á annan hátt en þann að leyfa þeim að kaupa bát frá útlöndum til síns atvinnurekstrar.



Herra forseti. Mig langaði til að leggja hér nokkur orð í belg í sambandi við þær umr., er fram fara um fiskveiðasjóðinn og eflingu hans. Þó að það sé mjög að áliðnu þingi, sem fram koma þær tvær till., sem hér eru á dagskránni í dag, um eflingu fiskveiðasjóðs, þá er það síður en svo, að það hafi ekki verið um það mál rætt meðal þm., meðan á þessu þinghaldi hefur staðið, eins og hæstv. forsrh. vék að í sinni ræðu. Ég vil leyfa mér að taka mjög undir þau hvatningarorð, sem fram komu í framsöguræðu hv. þm. Borgf., hversu mikla nauðsyn nú bæri til að efla fiskveiðasjóðinn. Eins og hann gerði grein fyrir, er þetta af tvennum sökum. Í fyrsta lagi vegna þess, að sjóðurinn er nú eins og sakir standa mjög vanmegnugur þess að gegna hlutverki sínu. Í öðru lagi, að vegna þeirra breytinga, sem orðið hafa í sambandi við landhelgislínuna, standa nú vonir til þess, að mjög muni fara í vöxt og eflast sá atvinnuvegur, sem tengdur er sérstaklega við fiskveiðar á bátunum hér. En ég vildi leyfa mér að vekja athygli á því, hversu sérstaklega stendur á um fiskveiðasjóð Íslands og hversu brýna nauðsyn ber til þess, að einmitt nú og eigi síðar sé hafizt handa um eflingu hans, eins og ég reyndar veit að hv. þm. gera sér kannske meira og minna eða fyllilega ljóst. Á árum nýsköpunarstjórnarinnar, sem svo var nefnd, átti sér stað á mjög skömmum tíma afar ör endurnýjun bátaflotans hér eins og margra annarra atvinnutækja. Þá var svo komið, að fiskveiðasjóðurinn gerði ekki betur, ásamt með öðrum sjóðum, sem þá voru til þess stofnaðir, en að fullnægja þeirri miklu eftirspurn, sem þá var eftir lánsfé til sköpunar nýrra atvinnutækja. Síðan verður hlé á bátasmíðinni og bátakaupunum og þannig, að fiskveiðasjóðnum safnast allmikið fé á okkar mælikvarða, þannig að um s. l. áramót á fiskveiðasjóður í sjóði sínum um 18 millj. kr. En þó að svo sé, þá hefur nú aftur svo umbreytzt vegna þess, að endurnýjun bátaflotans hefur legið niðri og vegna nýrra viðhorfa í sambandi við fiskveiðarnar, að á þessu ári, sem nú er að líða, mun þessi innstæða verða uppurin að fullu og enda langt því frá að sjái þá fyrir endann á því, að fiskveiðasjóðurinn sé þess umkominn að mæta þeirri miklu eftirspurn eftir stofnlánum, sem fyrir liggur. Þann 31. marzmánaðar voru lánsloforð hjá fiskveiðasjóði rúmar 16 millj. kr. Þá hafði bankainnstæða eða sjóður fiskveiðasjóðsins lækkað úr þessum 18 millj. um áramót niður í 16½ millj. kr., þannig að á þessum tímamótum, um s. l. mánaðamót, stendur nokkurn veginn í járnum innstæðufé sjóðsins og þau lánsloforð, sem hann er búinn að veita. En á sama tíma liggja fyrir lánsbeiðnir hjá fiskveiðasjóði, sem nema um 18½ millj. kr., en ekki hefur verið hægt að sinna eða taka til afgreiðslu eða gefa fyrirheit um úrlausn á á þessu tímabili. Þróun málanna hefur þess vegna verið þannig, að undanfarin ár hefur fiskveiðasjóður verið þess umkominn að sinna sínu hlutverki og hefur safnað innstæðum, sem ná hámarki um s. l. áramót, en vegna gerbreytingar í þessum málum mun fara þannig, að þær gersamlega þrjóta á þessu ári, og er þá langt í land að sinna þeim lánsbeiðnum, sem í heild liggja fyrir í sambandi við endurnýjun bátaflotans. Ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. skilji fullkomlega sjónarmið þau, sem fram komu í ræðu hæstv. forsrh., að ríkisstj. hefur staðið í stórræðum á þessu þingi að uppfylla þau loforð, sem gefin voru við myndun núverandi stjórnar og skyldu ganga fyrir öðrum. Við verðum að vissu leyti að gera okkur grein fyrir því, að það er ekki hægt að gera allt í senn, byggja íbúðarhús, rafvæða landið og endurnýja skipastól og bátaflota í einu vetfangi. Það hefur þess vegna einnig orðið þannig, að það er nú fyrst í lok þingsins, sem fram koma till. um að undirbúa aðgerðir til þess að efla fiskveiðasjóðinn, og er það á elleftu stundu. Og enda þótt mörg og mikilvæg verkefni séu nú fram undan á öðrum sviðum þjóðmálanna hjá okkur og atvinnulífsins, þá eru sennilega fá, sem meira er um vert að greiðist fram úr heldur en efling fiskveiðasjóðsins, eins og lagt er til í þeim báðum þáltill., sem á dagskránni eru í dag og ég hef leyft mér að ræða samtímis. Ég vildi aðeins með þessum fáu orðum mínum undirstrika þá miklu og brýnu nauðsyn, sem ég tel vera á því, að það megi takast fyrir næsta þing að undirbúa þessi mál svo, að fiskveiðasjóðurinn megi eiga von á nýju lánsfé og þar með sú atvinnugrein, sem fiskveiðasjóðurinn styrkir, fá nýtt lánsfé og nýja örvun til uppbyggingar í landinu. Sannleikurinn er sá, að ef ekki tekst að greiða fram úr þessum málum á yfirstandandi ári, þá horfir hér til stórra vandræða. Inn í þetta mál hefur svo blandazt auðvitað náskylt mál, en þó nokkuð annars eðlis, og það er, hvar bátasmíðin eða hvar bátakaupin skuli gerast, hvort örva eigi sérstaklega bátasmíðina innanlands eða leyfa mönnum að kaupa báta erlendis frá, eins og fram kom í ræðu hv. þm. Vestm. (JJós). Inn í það mál skal ég ekki blanda mér á þessu stigi, en vildi aðeins með þessum fáu orðum leggja áherzlu á þá miklu nauðsyn, sem ég tel hér vera fyrir hendi, og ég efa það ekki fremur en hæstv. forsrh., að báðar þessar þáltill. muni ná fram að ganga. En á mestu veltur vissulega framkvæmd þeirra og hvernig tekst til um að sjá farborða því máli, sem þær stefna að, þ. e. að efla fiskveiðasjóðinn á einn eða annan hátt og bæta þar með aðstöðuna til fiskveiða á bátaflotanum hér við land.



Herra forseti. Það var vissulega rétt hjá hv. síðasta ræðumanni (JóhH), að tillögur í sambandi við eflingu fiskveiðasjóðs eru fram komnar á elleftu stundu. Ég hafði búizt við því, að frá hæstv. ríkisstj. eða hv. stjórnarsinnum hefði fyrr á þinginu komið fram till. eða frv. til að leysa þann vanda, sem útgerðinni er á höndum að því er varðar skort á lánsfé. Því ber vissulega að fagna, að nú skuli loks vera hafizt handa um að hreyfa þessu máli, og verð ég þó að segja, að mér þykir þetta í helzt til óákveðnu formi. Ég vil minna á það, að mjög snemma á þessu þingi bar ég fram á þskj. 39 þáltill. um smíði fiskibáta innanlands. Þar var fram á það farið, að ríkisstj. yrði falið að láta á næstu tveimur árum smíða hér innanlands 200 litla fiskibáta og auk þess allmarga stærri báta, vélbáta allt frá 30–60 tonn. Hv. frsm. þeirrar till., sem hér liggur fyrir, minntist lítils háttar á þessa þáltill. í framsöguræðu sinni og gat þess, að hv. fjvn., sem fékk hana til athugunar, hefði ekki gert beina ályktun eða gefið út nál. um hana, en taldi hins vegar, að með flutningi þeirrar till., sem hér liggur fyrir frá fjvn. á þskj. 642, væri að verulegu eða öllu leyti komið til móts við það, sem þar er fram á farið. Að vissu leyti er það rétt, að lánsfjárskorturinn er höfuðatriði þessa máls, en þó voru í þeirri till., sem ég flutti hér snemma á þinginu, nokkur atriði önnur, sem alls ekki koma fram í till. hv. fjvn. Þar var fram á það farið, að sjálf ríkisstj. hefði forgöngu um smíði þessara skipa og seldi þau síðan sjómönnum og útgerðarmönnum með hagstæðum greiðsluskilmálum og vaxtakjörum. Ég lít þannig á, alveg sérstaklega með tilliti til smábátasmíða, svo nefndra trillubáta og lítilla þilfarsbáta, að það sé hentugra fyrirkomulag, verði ódýrara og praktískara á margan hátt að smíða eða semja um smíði margra sams konar báta heldur en að láta hvern og einn, sem hefði hug á því að eignast slíkan bát, berjast við það í fyrsta lagi að afla sér einhvers lánsfjár og síðan að semja við skipasmíði um smíði á einum bát eða kannske tveimur bátum. Ég held, að það hefði verið full ástæða til þess að athuga þá leið, sem ég lagði til í þáltill. þeirri, sem ég áður gat um, að ríkisstj. hefði forgöngu um þessa smíði í nokkuð stórum stíl og síðan gæfist þeim mönnum, sem áhuga hefðu á því að eignast smábáta, kostur á að kaupa þá með hagkvæmum kjörum. Í sambandi víð smábátana vil ég leggja áherzlu á það, að þetta er ekki neitt smámál, eins og einstaka menn hafa viljað vera láta. Það hefur verið talað um það, að trillur gætu ekki leyst af höndum hin stærri og stórvirkari veiðiskip, og það er alveg rétt, en með hinni auknu fiskigengd, sem þegar er farið að gæta á grunnmiðum vegna stækkunar fiskveiðilandhelginnar, er það tvímælalaust, að veiði á smábátum mun geta orðið mikil lyftistöng fyrir fjölda veiðistöðva víðs vegar um land og geta veitt fjölda manns góða atvinnu; og þess ber að gæta, að miðað við stofnkostnað er hér um að ræða mjög hagkvæma útgerð. Yrðu t. d. byggðir 200 litlir fiskibátar, 4–6 tonna, þá mundu þeir sennilega fá veitt ekki færri en 800 manns atvinnu, en þó benda líkur til, að smíðakostnaður 200 slíkra báta mundi ekki vera miklu hærri en smíði eins nýtízku togara. Þetta vil ég benda á til þess að sýna fram á það, að hér er um athyglisvert mál að ræða. Það er einnig vitað, að áhugi á þessari útgerð hefur mjög farið vaxandi einmitt eftir að fiskveiðitakmörkin voru færð út og líkurnar fyrir fiskgengd á grunnmið jukust. En ég hygg, að til þess að þeir, sem hafa hug á því að láta smíða smábáta af þessum gerðum, gætu notfært sér lán úr fiskveiðasjóði, mundi þurfa breytingu á lögum sjóðsins. Ég er að vísu ekki nægilega kunnugur þeim efnum, en þó mun það vera svo, að þessir litlu bátar hafa átt erfitt uppdráttar að því er varðar lán úr fiskveiðasjóði, erfiðara en hinir stærri bátar. Það er því m. a. með tilliti til þessa og margs annars fullvíst, að löggjöfinni um fiskveiðasjóð þarf að breyta, hana þarf að endurskoða, eins og þegar er komin fram þáltill. um og hæstv. forsrh. hefur lýst yfir að muni verða gert. Ég vil svo að lokum undirstrika nauðsyn þess, að undinn verði að því bráður bugur að afla verulega aukins fjármagns til fiskveiðasjóðs. Það var sagt hérna áðan, sem að vísu er rétt, að ekki sé hægt að gera alla hluti í einu. En á það má benda í sambandi við þetta mál, að útgerðin er og hlýtur að verða meginundirstaða þess, sem gert verður á öðrum sviðum. Það eru engar líkur til þess, að hægt sé að framkvæma þær fyrirætlanir, sem undanfarna daga hafa verið samþykkt um l. og þáltill. hér á hinu háa Alþ., fyrirætlanir um nauðsynlegar og þarfar framkvæmdir, svo sem rafvæðingu landsins og ýmis aukin þægindi, ef einmitt útgerðin og aðrir undirstöðuatvinnuvegir geta ekki eflzt jafnhliða og lagt til það, sem til framkvæmdanna þarf. Ég vil því vænta þess, að hæstv. ríkisstj. láti ekki sitja við orðin tóm, þegar hún væntanlega tekur nú við ákveðnum óskum og vilja Alþ. í sambandi við þessi mál með samþykkt þeirra tveggja þáltill. um eflingu fiskveiðasjóðs og um endurskoðun á lögum hans, sem hér liggja fyrir. Ég vil vænta þess, að hún láti einskis ófreistað til að afla nauðsynlegs fjár í því skyni að efla sjóðinn, svo að hann geti komið að þeim notum, sem nauðsyn ber til.



Herra forseti. Það voru eiginlega fyrst og fremst nokkur orð, sem hv. þm. Vestm. (JJós) lét falla áðan, sem gáfu mér tilefni til þess að standa hér upp og segja nokkur orð um þáltill. þá, sem hér liggur fyrir. Hann fór, eins og vænta mátti, að vísu viðurkenningarorðum um þá viðleitni, sem hér væri uppi um eflingu fiskveiðasjóðsins og þann tilgang, sem aðallega er undirstrikaður í þessari till. til þál. á þskj. 642 um lánveitingar úr sjóðnum, þ. e. a. s. til bátasmíða innanlands. En hann tók fram um leið, og sjálfsagt einnig réttilega, að það væri mjög mikill verðmunur á þeim bátum, sem keyptir væru frá útlöndum, og hinum, sem smíðaðir væru hér. Hann nefndi í því sambandi - ég held ég hafi tekið rétt eftir - 3500–4000 kr. á rúmlest báts. Ég skal nú ekki fara langt út í það að ræða þessa tölu eða aðra, sem nefnd kann að vera um þennan mismun. Hitt er víst, að það er einhver mismunur þarna á milli, þó að ég leyfi mér nú að draga í efa, að þessi mismunur sé eins mikill og hv. þm. nefndi. Þá vil ég einnig leyfa mér að benda á, að það hafa verið hér uppi till. í hv. Alþ. að undanförnu til þess að reyna að draga úr þessum mismun og gera ráðstafanir til þess að lækka hann sem allra mest. M. a. var hér samþ. heimild í fyrra - og ég ætla að hún hafi einnig verið gerð nú í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, - um að heimila ríkisstj. að gefa eftir tolla á efni til bátasmíðanna, og voru leidd rök að því, að þetta mundi draga mjög verulega úr þeim kostnaðarmismun, sem þarna er á ferð á milli útlendra og innlendra báta. Ég veit þó, að þó að þetta sé gert, þá dugir það sjálfsagt ekki til, og það má enn betur, ef duga skal. Hins vegar ber á það að líta, að það er ákaflega nauðsynlegt, einnig fyrir fiskimennina, sem bátana kaupa, að starfsemi skipasmíðanna leggist ekki algerlega niður, vegna þess að þá vanti verkefni, því að það verður ekki hægt til lengdar að reka hér skipasmíðastöðvar, sem eingöngu byggjast á viðgerðum og eru svo tímabundnar eftir árstíðum, að það geta verið tímabil, sem þurfi að halda á fjölda smíða til viðgerða, en svo aftur önnur, sem ekkert er að gera. Þetta bil er ekki hægt að brúa á annan hátt en þann, að þessar skipasmíðastöðvar, sem kannske að mestu leyti vinna að viðgerðum báta, mjög nauðsynlegu og óumflýjanlegu fyrir bátaeigendurna, hafi einnig við hliðina á viðgerðunum möguleika til nýsmíða, sem þær geti beint starfsmönnum sínum að, þegar störf við viðgerðirnar eru ekki fyrir hendi. Þó að það sé rétt, sem hv. þm. sagði, að þetta sé a. m. k. jöfnum höndum mál iðnaðarmanna eins og sjávarútvegsmanna, þá er því ekki að leyna, að þetta er vissulega einnig þýðingarmikið atriði fyrir útgerðarmennina og eigendur bátanna, að starfsemi þessi geti haldizt við lýði og falli ekki niður, því að hvar eru þeir þá staddir með menn til þess að gera við sína báta, þegar þeir þurfa á því að halda? Ég held þess vegna, að það sé vissulega rétt stefna að reyna að styrkja bátasmíðina innanlands, bæði með því að reyna að draga úr þeim hömlum, - eða hvað ég á að kalla það, - þeim steinum, sem hafa verið lagðir í þeirra götu með ósanngjörnum tollgreiðslum á efnivörum, og eins með hinu, að gera fiskveiðasjóði kleift að lána til þessara bátabygginga á þann hátt, að eigendur bátanna eða kaupendur þeirra sækist eftir því frekar lánskjaranna vegna að fá bátana byggða innanlands. Þannig mætti einnig draga nokkuð úr þeim mismun, sem eftir kann að verða á milli hins erlenda og innlenda báts. Hv. þm. lagði á það höfuðáherzlu í sínu máli, að það yrðu ekki lagðar neinar hömlur á innflutning erlendra báta, þar sem þeir væru svona miklu ódýrari, eins og hann vildi nú vera láta, heldur en hinir innlendu  Ég held þess vegna, og það er það, sem ég vildi undirstrika, að það beri að fara varlega í það og mjög varlega að heimila mönnum að flytja takmarkalaust erlenda báta til landsins. Ég vil líka á það benda, að margir útgerðarmenn, - það er mér kunnugt um, - vilja heldur báta, sem smíðaðir eru hér heima, heldur en þá, sem erlendis eru gerðir, jafnvel þó að þeir séu eitthvað dýrari, vegna þess að þeir telja, að þeir séu traustbyggðari og betur sniðnir eftir hinum íslenzku þörfum. Allt þetta er nú kannske útkjálkaatriði af því máli, sem hér er til umræðu, en snertir það vissulega þó. Það, sem hér er til umræðu, er það, á hvern hátt fiskveiðasjóður verði bezt efldur til þess að sinna bæði þessu verkefni og öðrum, sem hann þarf nú að sinna og honum er ætlað að sinna, og kannske enn öðrum nýjum, sem ekki hefur enn verið lögtekið að hann sinni. Ég vil í því sambandi leyfa mér að geta þess, að þessi mál fiskveiðasjóðsins hafa verið til umr. í sjútvn. Nd. frá því að þingið kom fyrst saman. Það hefur oft verið á eftir því ýtt þar í n., að einhver lausn væri fundin á þeim málum, en það hefur hvorki gert að reka né ganga. af hvaða ástæðum sem það hefur nú verið, og ég tel, að báðar þessar till., sem hér eru á dagskrá á þessum fundi, séu raunverulega ekki nema bráðabirgðaúrræði, sem séu ekki nándar nærri nóg til þess að leysa úr þeim vanda, sem fyrir liggur. Hv. 5. þm. Reykv. lýsti því hér áðan, hvernig fjármálum fiskveiðasjóðs væri komið. Þeim er í stuttu máli þannig komið, að allt laust fé sjóðsins, sem hann átti og nam allverulegri upphæð fyrir stuttu, eða nokkuð miklu á annan tug milljóna, - allt þetta fé er uppétið eða sem sagt uppétið, því öllu ráðstafað í nýjar lánbeiðnir, og þó ekki hægt að sinna nema rétt um helmingnum eða tæplega helmingnum af þeim lánbeiðnum, sem borizt hafa. Það liggja enn óafgreiddar, sagði hann, hjá stjórn fiskveiðasjóðs umsóknir - ég held, að ég hafi tekið rétt eftir - í kringum 16 millj. kr., án þess að það sé nokkur peningur til þess að láta upp í þessi lán. Upp í þetta hefur svo sjóðurinn í ár náttúrlega sínar árlegu tekjur, sem mér er sagt að nemi um 8 millj. kr., og svo heldur ekki meira. Í þeirri till., sem hér liggur fyrir, á þskj. 642, er skorað á hæstv. ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess að afla fiskveiðasjóði viðbótarfjár til nauðsynlegra stofnlána vegna endurnýjunar og eðlilegrar aukningar fiskibátaflotans með bátasmíði innanlands. Nú langar mig til að spyrja: Hvernig er ætlazt til, að hæstv. ríkisstj. geri þetta? Hvaða möguleika hefur hún til að gera þetta? Við heyrðum, að hæstv. forsrh. sagði hér áðan, að hann vildi líta á málið með fullum skilningi, en hann treysti sér ekki til þess að lofa neinu. Í l. um fiskveiðasjóð er, að ég ætla, eingöngu heimild til þess að taka 4 millj. kr. lán, þannig að það ýtrasta, sem hægt væri þá að koma sjóðnum til hjálpar með því að nota allar hans heimildir og þó að ríkisstj. tækist nú að fá fé til þess, að þessar heimildir væru fullnotaðar, þá yrðu það þó ekki nema 4 millj. kr., og það er í þessu sambandi ekki nema lítið brot af því, sem þarf á þessari stundu. Það hefur þess vegna orðið að ráði hjá nokkrum meðlimum sjútvn. Nd. að flytja aðra till., þar sem skorað er á ríkisstj. að láta fara fram heildarendurskoðun á l. um fiskveiðasjóð og taka þar m. a. til athugunar, hvort ekki mætti setja ný ákvæði um fjáröflun til sjóðsins og enn önnur um aukið starfssvið fyrir sjóðinn. En þessi till. kemur náttúrlega ekki að neinu gagni á þessu ári að öðru leyti en því, að hún undirbýr málið, ef samþ. verður, og getur náttúrlega þar af leiðandi orðið og verður vonandi til gagns fyrir framtíðina. En þó að ég sé hér aðili að annarri till., þá finnst mér þetta of skammt farið. Það er enginn vafi á því, að fiskveiðasjóður þarf á miklu meira fé að halda heldur en hér getur verið um að ræða, nema þá með breyttum l. sjóðsins, og samkvæmt yfirlýsingu hæstv. forsrh., þá er meira að segja engan veginn víst, að það fé fáist, áður en þing kemur saman næst. Ég minnist þess í þessu sambandi, að það hefur hér áður á fyrri þingum verið talað um bátasmíðar innanlands og um aukningu fiskveiðasjóðs í því sambandi, og það hefur verið látin í ljós mjög vinsamleg skoðun á starfsemi sjóðsins og mjög vinsamleg orð látin falla um þörf á auknu fé honum til handa, en niðurstaðan hefur samt orðið sú til þessa, að það hefur ekki orðið af framkvæmdum. Ég vildi í þessu sambandi leggja áherzlu á tvennt: annað það, að það yrði ekki takmarkalaus innflutningur erlendra báta leyfður, svo að næstum gæti af þeim orsökum stöðvazt hin innlenda bátasmíði, og að hinu leytinu vildi ég leyfa mér að leggja áherzlu á, að það yrði a. m. k. reynt að nota þá heimild til lántöku, sem í l. um fiskveiðasjóðinn er nú til, þó að hún sé ekki meiri en þetta. Það mundi þó sjálfsagt muna nokkuð um hana, þó að til frekari aðgerða yrði þá horft með nýrri lagasetningu um sjóðinn.



Herra forseti. Ég tel mig ekki þurfa að fylgja þessu máli úr hlaði með langri framsöguræðu. Till. sjálf ber með sér, að lagt er til, að Alþ. kjósi sjö manna n. til þess að athuga hag togaraútgerðarinnar og ef n. að lokinni þessari rannsókn telur ástæðu til, þá beri hún fram till. til úrbóta fyrir útgerðina, sem n. telur að muni koma að viðhlítandi gagni, eins og kveðið er á. Ég get í rauninni látið nægja að vísa til umræðna, sem farið hafa fram hér tvívegis nýverið á Alþ. um hag togaraútgerðarinnar í sambandi við fyrirspurnir. Var þá nokkuð rætt um afkomu togaraútgerðarinnar á undanförnum tveim árum aðallega og gefnar um það upplýsingar, að útgerðarmenn teldu hag sinn standa höllum fæti, ríkisstj. teldi hins vegar ekki enn þá færðar sönnur á, hve mikil brögð væru að hallarekstri á þessu sviði atvinnulífsins, og þess vegna teldi ríkisstj. sig heldur ekki viðbúna til þess að benda á, hverjum úrræðum bæri að beita til þess að ráða bót á þeim vandkvæðum, sem þarna kynnu að vera á ferðum. Ríkisstj. hefur nú fengið nokkru meiri upplýsingar í þessum efnum heldur en hún hafði, þegar síðast var um þetta mál rætt, og því miður staðfesta þær upplýsingar, að rekstur togaranna hafi gengið illa, svo að ég kveði ekki sterkar að, á árinu 1953 og það sem af er þessu ári, en þó - og á það legg ég áherzlu - liggja enn ekki fyrir nægjanlega almennar sannanir til þess, að hægt sé á þeim skýrslum að byggja dóm né till. til úrbóta. Ríkisstj. hefur þess vegna talið eðlilegt, að Alþ. skipaði 7 manna n. til þess að rannsaka hag þessa hluta útvegsins og gera till. um úrbætur, ef n. telur, að hér sé um varanlega meinsemd að ræða. Ég endurtek það, sem ég hef áður sagt hér, að auðvitað mega menn ekki verða uppvægir og sízt þeir, sem sjávarútveg stunda, þó að um tímabundinn hallarekstur sé að ræða. Við vitum það, að það er eðli þessa atvinnurekstrar, að öðru hverju verður hann að taka á sig þung töp. Það, sem ber að rannsaka, er því, hvers eðlis eða hverjar eru rætur þeirra meina, sem fram eru komin, og hvort menn geta gert sér vonir um, að breyttar kringumstæður kunni að ráða bót á því, sem nú kynni að upplýsast að útvegurinn væri ekki einfær um að rísa undir. Nú kynnu menn að spyrja, hvort ríkisstj. teldi sig vera að fría sig ámæli með því að bera fram slíka till., hvað ríkisstj. hygðist að gera, ef rannsókn leiddi í ljós, að það væri nauðsyn fyrir aðgerðir. Ég get um það því til svarað, að auðvitað verður að fara með þann vanda eins og annan vanda, sem ævinlega getur steðjað að, hvort sem þing á setu eða ekki. Ef vandinn væri talinn svo örlagaríkur, að nauðsynlegt væri að kalla saman þing út af honum, þá er það auðið. Það er líka auðið að gera ráðstafanir án þess, að þing kæmi saman, í samráði við þingflokkana. En það er ekki auðið að segja á þessu stígi málsins, hvort aðgerða sé þörf, jafnvel þótt um taprekstur hafi verið að ræða undanfarna - við skulum segja - 12–14 mánuði, og það er enn síður hægt að kveða á um það, hvaða úrræðum skuli beita, fyrr en sú rannsókn hefur farið fram, sem ég gat um og ég vildi með mínum fáu orðum hafa bent á, að á að gefa bendingar um, í fyrsta lagi, hvort úrræða er þörf, og í öðru lagi, hver úrræði helzt gætu komið að viðhlítandi gagni. Ég sé svo ekki ástæðu, herra forseti, til þess að fylgja þessu máli úr hlaði með frekari orðalengingum og leyfi mér að vísa til þeirra umræðna, sem um þetta hafa farið fram undanfarnar vikur tvívegis hér á Alþingi.



Herra forseti. Ég verð að lýsa því yfir, að mér þykir þessi till. vera harla lítil lausn, eins og nú er komið með hag togaraútgerðarinnar í landinu, að bregðast þannig við þeim vanda, sem allir landsmenn þekkja nú orðið að mjög verulegu leyti, að nú þegar þing er að slíta störfum, þá skuli sett niður mþn. til þess að rannsaka málið, og a. m. k. eftir því, sem maður verður að ætla um kröfur ríkisstj. um upplýsingar í þessum málum, miðað við það, sem á undan er gengið, getur hún varla skilað störfum fyrr en næsta haust. Út af fyrir sig tel ég ekkert við það að athuga, að skipuð væri mþn. til þess að rannsaka þetta mál og fá það sem bezt upplýst fyrir alþjóð. En þegar sá vandi steðjar að, að togarafloti landsmanna er ýmist hættur rekstri, eins og staðreyndir liggja fyrir um, eða augljóslega liggur fyrir, að hann er allur að hætta störfum, og þar með mundi færast stöðvun yfir hálfan íslenzka sjávarútveginn a. m. k., þá tel ég það heldur seinvirka leið til úrbóta að ætla að setja mþn. í málið, sem sennilega mundi þurfa að vinna að rannsókn sinni í næstu 6–7 mánuði. Ég hef verið á þeirri skoðun, eins og ég hygg, að margir fleiri væru, að það vekti fyrir hæstv. ríkisstj. að koma fram nú, áður en þingi yrði slitið, einhverjum þeim ráðstöfunum, sem mættu gagna til þess að tryggja það, að togararnir stöðvuðust ekki nú á þessu ári, jafnvel þó að um bráðabirgðaráðstöfun yrði að ræða, sem ekki yrði hægt að byggja á til frambúðar. Ég hef búizt við þessu, því að ég hef haft ástæðu til þess að ætla, að hæstv. ríkisstj. hefði gert sér fyllilega ljósa grein fyrir því, hvernig komið er með rekstur togaraflotans. En annaðhvort er, að hún hefur ekki gert sér fyllilega ljósa grein fyrir því, hvernig ástatt er í þessum efnum, eða þá að hún metur það að svona litlu, þó að allur togaraflotinn þurfi að liggja óstarfræktur í hálft ár, að hún telur það fyllilega fært að slíta þingi undir slíkum kringumstæðum. Annaðhvort mun sennilega vera, en hvorugt er að mínum dómi gott. Hæstv. forsrh. lét þau orð falla hér, þegar hann talaði fyrir þessari till., að ríkisstj. teldi, að ekki lægi nægilega ljóst fyrir, hvort raunverulega væri þörf á opinberri aðstoð í sambandi við togarareksturinn. Hann taldi, að þó að ríkisstj. hefði fengið upplýsingar frá samtökum togaraeigenda, þá væru þær þannig, að það væri ekki af þeim hægt að draga þá skoðun, að hér væri um vanda að ræða, sem væri til langframa, heldur jafnvel, eftir því sem hans orð lágu, mætti helzt búast við því, að hér væri aðeins um tímabundinn vanda að ræða, sem ef til vill kynni að leysast að mestu leyti af sjálfu sér. Í þessu efni taldi hann nauðsynlegt, að sú n., sem skipuð yrði, rannsakaði, hvers eðlis þessi vandi væri, hvernig á honum stæði og þá hvaða úrbætur mættu helzt koma til greina. Af þessum ástæðum þykir mér full ástæða til þess að rifja hér upp með örfáum orðum nokkuð af því, sem hefur verið að gerast í sambandi við togarareksturinn og mætti nú vera öllum landsmönnum fyllilega ljóst. Ég vil þá benda á það, að það er engin smáræðis breyting, sem orðið hefur í sambandi við togararekstur okkar Íslendinga, þegar ísfiskmarkaðurinn brást með öllu. Við það, að ísfiskmarkaðurinn hvarf alveg úr sögunni, gerbreyttist aðstaða útgerðarinnar til þess að láta endana ná saman í rekstrinum. Sérstaklega kom þetta fram í sambandi við skipshafnirnar. Þeir kjarasamningar, sem sjómenn hafa unnið eftir á undanförnum árum, hafa verið þannig og eru þannig enn í dag, að launakjörin eru heldur betri á skipunum, ef þau sigla með aflann á erlendan markað og selja hann þar nýjan. Auk þess, að launakjörin voru þannig, að launin voru yfirleitt betri, þegar þetta gamla rekstrarform var viðhaft, þá fylgdu þessu rekstrarformi allverulega mikil fríðindi fyrir sjómenn fram yfir það, sem þeir eiga nú við að búa, eftir að hið nýja rekstrarform var tekið upp með heimalandanir hjá skipunum. Yfirleitt mátti segja, að í hvern einn ísfisktúr á erlendan markað færu í beina siglingu í kringum 11–13 dagar. Þessa 11–13 daga hafði verulegur hluti af skipshöfninni hreinlega frí frá störfum - svo nefnt siglingafrí - og gat því hvílt sig í landi, án þess að kaup skertist við það. Um leið og breyting varð á rekstri skipanna, þá sneri það aftur við sjómönnunum, að þeir urðu að vinna alla þessa daga. Þeir fengu um það bil á mánuði hverjum helmingi fleiri vinnudaga úti á sjó heldur en þeir höfðu haft áður. Á meðan aflinn var seldur nýr á erlendum markaði, höfðu skipverjar einnig allveruleg gjaldeyrisfríðindi, sem flestir þekkja. Þetta hvarf gersamlega úr sögunni við það, að skipin fóru að landa innanlands. Afleiðingarnar af þessu hafa m. a. komið fram í því, að sjómennirnir hafa réttilega bent á það, að kjör þeirra á þessum síðustu árum hafi stórum farið versnandi á skipunum. Þeir hafa því leitað í önnur störf. Þetta var ofur eðlilegur hlutur. En auk þess gaf það líka auga leið, að fyrir sjálfa útgerðina var sala á fiskinum á erlendum markaði miklum mun hagkvæmari á margan hátt heldur en að leggja fiskinn upp heima. M. a. kom það fram í því, að þá gátu skipin tekið verulegan hluta af rekstrarkostnaði sínum út í vörum á hinu erlenda verðlagi, keypt sér allar útgerðarvörur, viðhald skipanna og margt og margt fleira, miðað við það verðlag, sem þekktist í nágrannalöndum okkar, en með hinu breytta formi færist þetta allt inn á það verðlag, sem gildir í okkar landi, sem er margfalt hærra. Nú vita menn það, að þetta breytta viðhorf í sambandi við togarareksturinn hefur eðlilega komið til greina í sambandi við þær aðgerðir, sem allir landsmenn voru sammála um að gera, sem var setning hinnar nýju fiskveiðalandhelgi. Eins og setning hinnar nýju fiskveiðalandhelgi var landsmönnum almennt til gagns og góða, þá varð framkvæmd hennar þannig eðlilega, að það hlaut að bitna talsvert í svipinn á rekstri togaranna. Enginn togaraeigandi hefur kvartað undan þessu, því að þeir hafa allir skilið það svo, að þeir mundu, þegar tímar líða fram, hafa gagn af stækkuðu friðunarsvæði við landið og það mundi, þegar tímar líða fram, einnig aukast afli á þeirra miðum. En í svipinn hefur þetta eðlilega bitnað verulega á rekstri skipanna. Ég hygg, að það væri sanngjarnt og réttmætt, að landsmenn almennt, og þá ekki sízt Alþ., gerðu sér fyllilega grein fyrir því, að á sama tíma sem Íslendingar hafa staðið í stríði í sambandi við það að fá viðurkennda hina nýju fiskveiðalandhelgi sína og á sama tíma sem íslenzki bátaflotinn og fjöldamargir landsmenn hafa haft mjög gott af því, að landhelgin var stækkuð, þá hafa þær ráðstafanir í fyrsta kasti komið nokkuð við rekstur togaraútgerðarinnar. Við það má svo einnig bæta því, að vitanlega var það augljóst mál, að stækkun landhelginnar þýddi það líka í framkvæmd, að af togaraflota okkar voru tekin allþýðingarmikil veiðisvæði frá því sem áður var. Þeir urðu að víkja af þeim veiðisvæðum, missa þar allþýðingarmikil fiskimið. Þeir hafa ekki heldur kvartað undan þessu og óska ekki eftir að kvarta undan því á neinn hátt, því að þeir meta að fullu þá þörf, sem var fyrir hendi í þessum efnum. Eigi að síður ber að líta á þetta, og það verður hver og einn að skilja það, af þessu hlaut að leiða, að í svipinn hlaut að þrengjast nokkuð um fyrir togaraútgerð landsmanna. En auk þessa, sem ég hef nú lítillega minnzt á, hefur vitanlega togaraútgerðin fengið að taka á miklum mun erfiðari hlutum en jafnvel þessu. Það er staðreynd, að togaraútgerðin hefur þurft að búa við það verðlag á afurðum sínum, sem heimsmarkaðurinn hefur skammtað á hverjum tíma. Togararnir hafa ekki fengið nein sérstök fríðindi eða neinar fiskuppbætur frá hinu opinbera. Þegar það gerist, að á árinu 1953 fellur verð á heimsmarkaði á saltfiski og skreið, þannig að það mun að meðaltali rúmlega 15% verðlækkun og bara verðlækkunin á saltfiskinum einum mun nema í kringum 500 þús. kr. á togara að meðaltali á ári, þá er skiljanlegt, að þetta segi til sín í rekstrinum og það allalvarlega. Sama er að segja um skreiðina, að fyrir rétt rúmlega ári var geysilega hátt verð á skreið, og á árinu 1952 bjuggu nokkur skip við tiltölulega hagstætt verð á þeirri framleiðsluvöru. En á þessu ári, á árinu 1953 og síðast á því ári var þar um mjög verulega verðlækkun að ræða, sem vitanlega hefur komið fram í rekstri skipanna. Þannig má nefna miklu fleiri dæmi. Ég get nefnt það, að á árinu 1951 og mikið af árinu 1952 var verð t. d. á þorskalýsi kr. 6.40 kg, en allt s. 1. ár fór verðið á þessum afurðum hæst upp í kr. 2.80 á kg. Þarna var líka um geysilega mikla verðlækkun að ræða. Þetta hlaut vitanlega að koma fram í rekstrarafkomu skipanna. Áður hef ég minnzt lítillega á það, að við hið breytta rekstrarform togaranna, með því að reksturinn færðist meira inn í landið, hlaut allur tilkostnaður skipanna, hvort sem það var í sambandi við viðhald þeirra, veiðarfærakostnað eða annað, að hækka til mikilla muna frá því, sem áður var, og það gefur auga leið, vegna þess að hið innlenda verðlag hér er miklum mun hærra en hið erlenda verðlag, sem skipin gátu notið áður. Ég hef t. d. í þessu efni áður bent á það hér á Alþ., og það er aðeins eitt lítið dæmi, sem segir svolítið um þetta, að ef togari núna þarf að kaupa sér ljósavél, sem bilar í skipinu, þá kostar slík vél núna í Englandi 233 þús. kr., og það hefðu skipin þurft að greiða fyrir vélina, ef þau hefðu siglt á erlendan markað, því að þau höfðu leyfi til þess að kaupa slíkar nauðsynjar þá úti á því verði. En hvað bætist við þessa vél núna eftir réttum reglum með því að þurfa að flytja hana inn í landið? Við þetta verð, 233 þús., bætast 47303 kr., og af því tekur ríkissjóður einn bara í söluskatt 21798.05 kr., en auk þess tekur auðvitað ríkissjóður miklu meira en þetta í bæði vörumagnstoll og verðtoll og aðra tolla, sem á þessum nauðsynjum hvíla við innflutning. Þannig er það, að tilkostnaður skipanna hefur eðlilega stórkostlega vaxið við hið breytta útgerðarform. Auk þessa ber svo að líta á það, að togararnir hafa þrátt fyrir sífellt hækkandi tilkostnað hér í landi þurft að búa öll þessi ár við svo að segja óbreytt fiskverð - og í sumum tilfellum lækkandi fiskverð eins og ég var að geta um á saltfiski og skreið. Þeir hafa þurft að búa við óbreytt fiskverð allan þennan tíma á þeim fiski, sem þeir hafa þurft að landa nýjum til vinnslu í frystihús hér innanlands, nema hvað verð á karfa hækkaði nokkuð nú á s.l. ári. Hafa hv. alþm. almennt gert sér grein fyrir því, að togaraflotinn fær fyrir fisk, sem hann leggur hér upp til frystihúsanna til vinnslu, 85 aura verð fyrir þorskinn, á sama tíma sem bátarnir fá, þegar allt er reiknað á þeim grundvelli, sem gert hefur verið á undanförnum árum þeim til handa, ekki 85 aura fyrir kg, heldur kr. 1.40, því að það er líka rangt, að þeir fái kr. 1.22, sem er lagt til grundvallar í sambandi við útreikning á kaupi háseta, það er aðeins umsamin tala, en hið raunverulega verð, sem ætla má til bátanna, mun vera mjög nærri því að vera kr. 1.40 fyrir kg, miðað við þá reynslu, sem út hefur komið á undanförnum árum? En togararnir fá aðeins 85 aura fyrir kg, og þetta fiskverð er búið að standa óbreytt í mörg ár. Það þarf því engan að undra, með stórauknum tilkostnaði skipanna, þó að það vitanlega dragi smám saman af þessum rekstri og þó að t. d. bátaflotinn okkar komist eitthvað betur af, þegar þó þetta vel er að honum búið í samanburði við togarareksturinn. Aðeins þessi dæmi, sem ég hef nefnt núna, eiga að vera flestum landsmönnum ljós og þau gefa alveg auga leið um það, að það er full ástæða til þess, að rekstrarafkoma togaranna hlýtur að vera þröng. En til viðbótar við þetta liggur það svo fyrir, að ég sé ekki, hvaða ástæðu hæstv. ríkisstj. hefur til þess að vantreysta þeim upplýsingum, sem hún hefur fengið, eftir að hún hefur beðið um þær. Hún hefur nú fengið upplýsingar frá togaraeigendum um afkomuna, miðað við s. l. ár, og eru þær upplýsingar byggðar, eins og nú er komið, á reikningi um það bil helmingsins af öllum þeim skipum, sem rekin eru nú í landinu. Ég fullyrði það, að hún hefur ekki heimtað neitt svipað því eins glöggar og sundurliðaðar upplýsingar í sambandi við framlagða rekstrarreikninga frá bátaútvegi landsmanna eða frystihúsunum, þegar hún hefur verið að gera sínar ráðstafanir fyrir þessa aðila, eins og hún hefur nú þegar heimtað af togaraútgerðinni og fengið í sínar hendur, þó að hún álíti, að til viðbótar við þessa reikninga, sem fram eru lagðir, þurfi nú að setja mþn. til þess að athuga málið í marga mánuði. Auk þess má svo benda á það, að í hópi þeirra aðila, sem hafa lagt fram reikninga sína fyrir s. l. ár af togaraeigendum, eru t. d. fyrirtæki eins og Bæjarútgerð Reykjavíkur, sem rekur 8 togara og hefur lagt fram reikninga yfir rekstur þessara skipa fyrir s. l. ár, mjög sundurliðaða og greinargóða reikninga, og býður sitt bókhald fram hverjum þeim, sem vill það athuga. Meðal þessara aðila eru margar aðrar bæjarútgerðir í landinu, þar sem svo að segja opinberir endurskoðendur fjalla um bókhaldið. Ég verð því að segja það, að ég álít, að nú þegar liggi fyrir það greinargott yfirlit um afkomu togaraútgerðarinnar í landinu, að það þurfi hvorki nokkur hv. alþm. né ríkisstj. að efast um, að það er þörf á verulegum aðgerðum, ef ekki á að leiða til þess, að togaraútgerðin stöðvist. Ég fyrir mitt leyti er alveg sannfærður um það, að eins og nú er eru þegar stöðvuð nokkur skip, m. a. tvö af skipum bæjarútgerðarinnar í Reykjavík liggja hér í höfninni, og annað þeirra hefur legið lengi og ekki getað komizt á veiðar, og ég er alveg sannfærður um það, að ekki getur dregizt nema svona fram undir lok maímánaðar, að allur togarafloti landsmanna hlýtur að hætta rekstri, ef engar bætur eða engin aðstoð fæst frá hálfu hins opinbera í sambandi við rekstur skipanna. Það væri auðvitað full ástæða til þess líka í sambandi við þetta mál að ræða nokkuð um það, hvaða leiðir eru tiltækastar í sambandi við lausn þessa vanda. En við 4 þm. Sósfl. hér höfum lagt fram þáltill., sem fjallar um þetta mál og er að finna á þskj. 613, og í þeirri þáltill. bendum við á nokkrar þær leiðir, sem við teljum fyllilega eðlilegt að reyna að fara í þessum efnum. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að ef horfið yrði að því ráði, sem bent er á í þeirri till., þá væri hægt að aðstoða togaraútgerðina mjög verulega og a. m. k. tryggja það með þeim ráðstöfunum, sem þar er bent á, að rekstur togaranna yrði tryggður á þessu ári. Ég skal hins vegar ekki neita því, að þar er bent á ýmsar þær leiðir, sem ágreiningur getur verið um, hvort tiltækilegt sé að taka upp að svo stöddu. Ég hefði líka, af því að hér er um svo nauðsynlegt og alvarlegt mál að ræða, talið ekki óeðlilegt, að reynt yrði að komast að einhverjum samkomulagsleiðum, að allir þingflokkar hefðu reynt að leggja sig fram í því efni að ná samkomulagsleiðum um það, hvað gera á í þessum efnum, jafnvel þó að þeir gætu ekki fengið þá framkvæmd á lausn þessara mála, sem þeir hefðu helzt kosið hver um sig. En því miður hefur ekki verið horfið að því ráði enn að gera neinar slíkar tilraunir hér á Alþ., leita eftir slíku samkomulagi. Við höfum með þessari þáltill., sem ég hef hér lítillega minnzt á, bent á þær leiðir, sem við teljum alveg sjálfsagt að reyndar verði og farið eftir þeim, það sem þær ná. Aðrir flokkar hafa ekki bent á neinar sérstakar leiðir, en þó hefur maður heyrt tilnefndar nokkrar ráðstafanir, sem gætu komið til greina, a. m. k. sem bráðabirgðaráðstafanir. Ég skal ekki nú, af því að mjög er áliðið fundarins, fara ýtarlega út í að rekja þessar leiðir, sem við höfum bent á, enda okkar till. enn ekki hér tekin til umr., en vil þó benda á það, að það er staðreynd, sem ekki verður fram hjá gengið, að einn af stærstu útgjaldaliðum í rekstri togaranna er olíukostnaður þeirra. Verð á olíu hér á landi er miklum mun hærra, eins og tölur liggja fyrir um, og hefur verið í langan tíma hér hjá okkur miklum mun hærra heldur en í löndunum hér í kringum okkur. Þó eigum við að kaupa olíuna inn á sama verði og þau lönd gera. Og við eigum samkvæmt opinberum skýrslum þar um að njóta líka sömu flutningsgjalda og þau lönd njóta. Ég hef marggert tilraun til þess að fá skýringar á því, hvernig stendur á þeim mikla mismun, sem er á olíuverði hér og í löndunum í kringum okkur, og þær upplýsingar hafa ekki fengizt. Hitt er svo aftur vitað mál, að olíufélögin hér hafa verið að veita einstaka aðilum, sem hafa fengið verulega sterk tök á þeim, stórkostlegan afslátt frá hinu auglýsta verði, þó að togaraeigendur hafi ekki orðið þess aðnjótandi nema að litlu leyti. Í sambandi við það vil ég strax taka það fram, að það er gersamlega rangt, sem hér hefur verið sagt, að togaraeigendum hafi verið gefinn kostur á því að vera að meiri hluta til í einu því olíufélagi, sem stofnað hefur verið hér á landi nú og rekur olíuverzlunina. Mér er a. m. k. ekki kunnugt um það. Ég hef aldrei orðið var við það og þó fylgzt með þeim málum frá upphafi.  Þá höfum við einnig bent á, að það virðist vera hægur vandi að bæta nokkuð afkomu togaraútgerðarinnar og útgerðar landsmanna almennt með því að framkvæma verulega lækkun á vöxtum hjá bönkunum, einkum á vöxtum í sambandi við hrein afurðalán. Nú eru teknir af afurðalánum hér á landi 5% vextir, sem eru miklum mun hærri vextir en maður þekkir hér í löndunum í kring. Ágætt dæmi um, hvað hægt er að gera í þessu efni, er það, sem nú liggur fyrir mjög greinilega í þessum efnum, þar sem annar aðalbankinn hér, sem er Útvegsbankinn, veitir sínum viðskiptavinum afurðalán og tekur 5% vexti af þessum lánum, en hann endurselur samtímis og hann veitir lánið þessa afurðavíxla til seðladeildar Landsbankans og borgar Landsbankanum 4½ af þessum vöxtum fyrir að endurkaupa víxlana, eða Útvegsbankinn annast það að veita þessi afurðalán til viðskiptamanna sinna fyrir ½%, en hins vegar hrúgast svo upp gróðinn hjá seðlabankanum og er nú orðinn miklum mun meiri á ári hverju heldur en þekkzt hefur áður. Það væri full ástæða til þess, að vextir af afurðalánum yrðu stórlega lækkaðir frá því, sem nú er, enda engin ástæða til þess að leggja slík lán að jöfnu við ýmis önnur lán, sem veitt eru undir alveg gersamlega öðrum kringumstæðum heldur en afurðalánin eru. Ég hef einnig áður bent á það, að það er alveg tvímælalaust, að það er hægt, ef vilji er fyrir hendi, að fyrirskipa verulega lækkun á frögtum, einkum á frögtum, sem teknar eru fyrir flutning á framleiðsluvörum landsmanna á erlendan markað. Það hefur ekki leynt sér, að skipafélög þau, sem annazt hafa vöruflutninga til landsins og frá landinu, bæði Eimskipafélag Íslands og skip Sambandsins, svo að maður taki tvö stærstu félögin, hafa hagnazt drjúgum á undanförnum árum, og þau hafa hagnazt svo vel, að það bendir alveg ótvírætt á, að þau gætu stillt töxtum sínum meira í hóf heldur en þau hafa gert, einkum í sambandi við að flytja afurðir landsmanna á erlendan markað. En slík fragtlækkun mundi auðvitað veita aðstöðu til þess, að hægt yrði að hækka fiskverðið aftur að jöfnu á móti. Nú, klukkan er þegar orðin 7, og fer eflaust að líða að lokum fundarins, enda ekki ástæða til þess að ræða þetta miklu meira á þessu stigi. En ég vildi lýsa því yfir sem minni skoðun, að sú leið, sem hæstv. ríkisstj. virðist hníga að með flutningi þessarar þáltill., verkar þannig á mig, að hún er raunveruleg uppgjöf á lausn í þessu máli. Hún er það að loka augunum fyrir aðsteðjandi vanda, sjá þó, að togararnir eru að leggjast og eru lagztir sumir hverjir. Fram undan er 6–7 mánaða starfstími þeirra, þangað til Alþ. kemur næst saman, og á meðan á að athuga um afkomumöguleika þeirra, en láta þá liggja ónotaða. Þetta er að gefast að verulegu leyti upp við þennan mikla vanda, og þetta tel ég því ekki viðhlítandi úrlausn fyrir Alþ. eins og nú standa sakir.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. lét í frumræðu sinni orð falla eitthvað á þá leið, að sumir kynnu að telja, að ríkisstj. legði fram þessa þáltill. til þess að firra sig ámæli og koma af sér vanda. Ég hygg, að það verði ekki bara sumir, sem segi þetta, heldur verði það almannarómur, að þetta sé heldur klaufaleg tilraun til þess að firra hæstv. ríkisstj. ámæli og koma vanda af sér og á aðra aðila. Það eru nú komnir fullir tveir mánuðir, ef ég man rétt, síðan þessum málum var fyrst hreyft hér á Alþ. og hæstv. forsrh., sem jafnframt er sjútvmrh., að því spurður, hvað ríkisstj. hefðist að til þess að afstýra stöðvun togaraflotans. Þá minnir mig, að hæstv. ráðh. léti í það skína, að ríkisstj. væri að hugsa um að setja menn þá þegar til þess að rannsaka greinargerðir og skýrslur togaraeigenda. Ég man, að hann taldi upp í því sambandi ýmsa ágæta menn sem hann hefði hugsað sér að fá í slíka nefnd. Tíminn hefur liðið síðan. Sú nefnd hefur ekki verið skipuð. Nú er komið fast að þinglokum, og þá er lagt til að skipa hér mþn. til þess að athuga málið, þegar fyrir liggja beinar yfirlýsingar frá togaraútgerðarmönnum, að togararnir verði stöðvaðir innan skamms, ef ekki séu gerðar stórfelldar ráðstafanir þeim til aðstoðar, og þegar er farið að leggja togurum, og vikulega bætist í hópinn. Það er augljóst mál, að verði þessi till. samþ. án annarra aðgerða, þá er ekkert hægt að gera af þingsins hálfu, löggjafans hálfu, til þess að breyta um eða bæta aðstöðu togaraeigenda, fyrr en næsta þing kemur saman, sem er yfirleitt ekki gert ráð fyrir að verði fyrr en á næsta hausti. Þetta er svarið við þeim yfirlýsingum, sem ég hygg að séu gefnar í fullri alvöru, að togaraflotinn verði stöðvaður hvað úr hverju og væntanlega að fullu í maílok, eins og einn forstöðumaður togaraútgerðar orðaði það hér áðan. Því segi ég, að þetta er heldur klaufaleg tilraun til þess að firra sig ámæli. Hér er ekki bent á eina einustu leið sérstaklega, sem sé rannsóknarefni, síður en svo. Mér er ekki fullkunnugt um, hvað sérstaklega muni valda því, ef togararnir stöðvast nú þegar hver af öðrum, hvort það er fyrir skort á rekstrarfé, hvort það er fyrir vanskil á áföllnum greiðslum eða hvort það er aðeins mat á afkomuhorfum, sem veldur þessu. Um ekkert af þessu hefur hæstv. ráðh. upplýst nokkurn skapaðan hlut. Ég veit, að það hefur nokkrum sinnum verið til þess gripið, þegar haldið hefur við stöðvun hjá ákveðnum atvinnugreinum, að veita þeim „moratorium“ ákveðinn tíma, þannig að ekki væri hægt að ganga að þeim til greiðslu á kröfum og þannig stöðva rekstur þeirra. Ég veit ekki, hvort svo er ástatt um togarana, að það sé af slíkum ástæðum, sem þeir kunna að stöðvast nú, en hæstv. ríkisstj. hefði a. m. k. ástæðu til að kynna sér það, og þá mætti afstýra þeim voða með einföldum ráðstöfunum um að lögbjóða greiðslufrest á ákveðnum kröfum eða jafnvel öllum kröfum, ef það þætti nauðsynlegt. Slíkt hefur verið gert bæði fyrir landbúnaðinn, að ég held tvisvar sinnum, og fyrir bátaútveginn a. m. k. þrisvar sinnum, sem ég man eftir, einmitt til þess að afstýra stöðvun. Ég veit ekki, hvort þetta mundi duga. Það mundi duga, ef vandræðin stafa af þessum sérstöku ástæðum, sem ég nú hef nefnt. Auk þess, að samþykkt þessarar till. er engin lausn á málinu, þá virðist mér till. sjálf svo úr garði gerð, að það sé auðséð, að það sé ekkert með henni meint. Hún er með talsvert óvenjulegum hætti. Nefndinni eru engin tímatakmörk sett. Nefndinni er ekki sagt, að hún eigi að skila neinum skýrslum. Verkefni hennar er talið í fyrstu málsgr. að athuga hag togaraútgerðarinnar. Í annarri málsgr. segir, með leyfi hæstv. forseti: „Sjái nefndin að lokinni rannsókn ástæðu til, skal hún benda á úrræði, sem hún telur að megi verða útgerðinni að einhverju gagni.“ Ríkisstj. á ekki að koma þarna neitt til sögunnar. Ef nefndin kynni að verða skipuð þannig, að hún sæi ekki nein úrræði. sem hún teldi að mundu verða að gagni, þá er ekkert að gera. Setjum svo, að nefndin kæmist að þeirri niðurstöðu, að það þyrfti breytta löggjöf, ákvarðaða af Alþ., til þess að gera nokkuð, sem að gagni kæmi, þá getur hún að vísu bent á það, en það mundi þá kosta að kalla saman aukaþing, geri ég ráð fyrir, ef til slíkrar aðgerðar ætti að koma. Ég mundi telja, að það væri fyllsta ástæða til þess, ef þessi till. er samþ., sem út af fyrir sig sennilega enginn verður á móti, þá segi hún nokkru nánar fyrir um verkefni n., setji því henni ákveðin takmörk. Eftir þeim yfirlýsingum, sem fyrir liggja nú, mætti það ekki vera seinna en um miðjan maí, sem hún ætti að hafa lokið sínu starfi, því að ekki er æskilegt, að togaraflotinn sé allur stöðvaður. Enn fremur teldi ég ástæðu til að taka fram, hvert hún á að skila sinni skýrslu, og ef ástæða þætti til, hvaða afbrigði hún skyldi rannsaka sérstaklega af þeim, sem hér hafa verið nefnd, við skulum segja t. d. olíuverð, vaxtakjör og annað slíkt. Ég tók ekki eftir því, að hæstv. ráðh. gerði ráð fyrir því, að þessi till. færi til nefndar. Samkvæmt þingsköpum verða um hana tvær umr., og þetta er sú fyrri. Ég verð að segja það, að mér finnst fyllsta ástæða til þess, að þessi till. fari til nefndar og þar verði athugað orðalag hennar, hvort ekki væri rétt að marka nokkru skýrar verkefni nefndarinnar, þannig að nokkru ákveðnari sjónarmið kæmu fram heldur en finnanleg eru í þessari ályktun eins og hún er nú. Ég tók ekki eftir, að hæstv. ráðh. gerði till. um nefnd. Ég leyfi mér því að gera það að till. minni, að till. verði vísað milli umr. til hv. allshn.



Ég hafði, herra forseti, allríka ástæðu til þess að flytja hér nokkra ræðu í tilefni af ummælum þeirra tveggja hv. þm., sem talað hafa. Ég ætla þó að stilla mig um það, vegna þess að ég veit, að ef þetta mál á að ná fram að ganga, þá sker það ekki úr, hvað þeir segja hér eða hvort menn færa hér fram lengri eða skemmri rök. Það, sem sker úr, er, að þingtíminn leyfi, að við fáum þessa nefnd skipaða. Ræða hv. 4. þm. Reykv. (HG) sýndi, að hann hefur fremur lítið kynnt sér þau gögn, sem fyrir hafa legið í málinu. Það er ekki fyrr en í þessari viku, að ríkisstj. fær skýrslur um afkomu meira en eins togara. Og í þessari viku fékk hún skýrslu um afkomu þrettán skipa og þó ófullkomna mjög. Það, sem mér finnst einkenna þessar umr., er, að menn fjargviðrast yfir því, að ríkisstj. skuli ekki nú þegar bera fram úrræði og vita allt um þetta mál, sem til þess þarf að bera þessi skynsömu úrræði fram. Hv. 11. landsk. sagði, að nefndin gæti ekki skilað áliti fyrr en í haust. Af hverju þá? Er þetta rannsóknarefni svo viðurhlutamikið, að það verði ekki brotið til mergjar á skemmri tíma? En ef það er rétt, hver má þá ætlast til þess af Alþ. eða jafnvel hinni alvitru ríkisstj., að þessir aðilar geti krufið það til mergjar nú á þessu þingi? Ég leyfi mér að leiða athygli að því, að ég er ekki alveg viss um, hvort útgerðarmenn sjálfir hafa gert sér fulla grein fyrir, hvaða vandi er á höndum. Að minnsta kosti veit ég eitt, og það er, að þeim hefur ekki komið saman um nein úrræði í þessum efnum. Þeir útgerðarmenn, sem komu á fund ríkisstj., töluðu um bátagjaldeyri og einhver svipuð fríðindi eins og bátaflotinn nýtur. Hv. 11. landsk., sem hefur nú undirritað bréf til ríkisstj. fyrir hönd útgerðarmannanna ásamt tveim öðrum mönnum, ber hér fram á Alþ. allt aðra till., og það er ekki nema von, að ríkisstj. þurfi einhvern tíma til að átta sig á, hverjar af þessum till., sem útgerðarmennirnir eru að rífast um innbyrðis, séu skynsamlegar. Útúrsnúningar hv. 4. þm. Reykv. eru tæplega svaraverðir. Hann spyr, hverjum nefndin eigi að benda á úrræði, rétt eins og það væri álitamál, hvort þingnefnd skilaði áliti til ríkisstj. eða t. d. kölska. Ég verð svo, herra forseti, að stilla mig um að gera þær athugasemdir, sem þessar ræður hafa gefið tilefni til, vegna þess, hve áliðið er nú fundartíma, og ég veit, að hæstv. forseti hefur gert það til að reyna að þoka málinu áleiðis að halda nú fund lengur en venja er og nokkuð komið fram á matartíma. En ég vil segja það um ræðu hv. 11. landsk. að lokum, að hann talaði hér aðallega eins og hann væri að tala í þeirri nefnd, sem ég get vel hugsað mér að hans flokkur mundi kjósa hann í, með mikinn fróðleik þeim til handa, sem hann veit að þurfa á honum að halda. En einmitt hans ræða sannar bezt, að það þarf á margvíslegum fróðleik að halda, áður en menn geta tekið ákvarðanir í þessum efnum. Ég lýk svo, herra forseti, mínum ummælum með því að segja, að þetta er orðið dálítið spaugilegt, þegar hér stendur umboðsmaður Sósfl. og umboðsmaður Alþfl. og ráðast grimmúðlega á sjútvmrh. fyrir það, að hann hafi engan áhuga í þessum efnum, vitandi þó það, að enginn alþm. á sína afkomu jafnt undir því, að ekki sé látið afskiptalaust, hvort þessi mikilvægi atvinnuvegur landsmanna hrynur í rúst eða ekki. Ég tel mig auk þess eiga nokkurn þátt í því, að nýsköpunarflotinn var keyptur til Íslands, og hvernig í ósköpunum getur mönnum dottið í hug, að mér sé alveg sama, hvort þessi atvinnurekstur leggst í rúst almennt talað? En menn verða að skilja, að það er ekki auðið fyrir okkur að ganga lengra inn á götur bátagjaldeyrisfríðinda heldur en búið er að gera. Menn verða einnig að skilja, að ef þessi burðarás í atvinnulífi þjóðarinnar bregzt, ef á að fara að gera sérstakar ráðstafanir honum til framdráttar með fríðindum á kostnað annarra landsmanna, þá verða áður að liggja fyrir skýrslur byggðar á rannsókn og ekki reistar bara á ummælum útgerðarmanna sjálfra og dómi sjútvmrh., sem á allt sitt undir, að útgerðin gangi sæmilega. Þetta er alveg eðlilegt sjónarmið og alveg eðlileg framkoma af minni hendi, en ég vil ekki, að nokkur maður væni mig um það, að ég beri kaldan hug til þessa atvinnurekstrar, enda trúi ég því ekki, að nokkrum manni detti það í hug. Ég leyfi mér, herra forseti, að mælast til, að till. þessi verði afgreidd án nefndar.



Það er fullkomlega ástæðulaust af hæstv. ráðh. að gefa í skyn, að ég vilji þæfa þetta mál. Ég hef talað hér í fimm mínútur, og það er allt og sumt. Það er líka fjarri öllu lagi, að mér detti í hug, að hann beri kaldan hug til togaraútgerðarinnar. Slíkt hefur mér aldrei dottið í hug. Að því er snertir till. mína um, að þessi till. fari til nefndar, og ummæli hæstv. ráðh. í sambandi við það, vil ég enn benda á það, sem ég benti á áðan. Samkvæmt till., eins og hún er orðuð nú, er nefndinni í sjálfsvald sett, hvenær hún lýkur sínu starfi, hvort hún bendir á nokkur úrræði eða ekki, í staðinn fyrir, að með öllum venjulegum þinglegum og sjálfsögðum hætti ber þessari nefnd auðvitað að skila sinni skýrslu ásamt till. til hæstv. ríkisstj., sem síðan er réttur aðili til að bera þessar till. fram við Alþ. eða meta á sínum fundum öll, hvaða ráðstafanir hún telur tiltækt að gera án þess, að þurfi að koma til lagasetningar. Þetta er augljóst mál. Og það, sem orð hæstv. ráðh. nú staðfesta, er það, að þetta er ekkert annað en að neita að horfast í augu við staðreyndir, að koma af sér vanda, sem á honum hvílir sem ráðh., og koma honum yfir á þessa þingskipuðu nefnd, sem hefur ekki aðstöðu til að geta gert neitt nægilega snemma til þess að afstýra stöðvun togaranna núna í maí næstkomandi. Hæstv. ráðh. segir, að ég megi skilja það, að honum sé annt um togaraútgerðina, hann eigi alla sína afkomu undir henni. Mér er ekki kunnugt um það sérstaklega, undir hverju hann á sína afkomu. Ég ber engan kvíðboga fyrir því, að hann lendi í neinum vandræðum, þótt togararnir stöðvist í maílok. Það eru margir aðrir, sem lenda í vandræðum í því efni og verri vandræðum án efa heldur en hæstv. ráðh. gerir. Það er rétt, að hér er um að ræða burðarásinn undir okkar atvinnulífi, og hæstv. ríkisstj. hefur til þessa, síðan þessi vandræði voru öllum ljós, vanrækt skyldu sína í þessum efnum. Það, sem hún er að gera með þessu, er að reyna með þessu yfirklóri að koma vandanum á aðra, skjóta málinu á frest, sem getur haft þær afleiðingar, að þessi burðarás bogni og útgerðin stöðvist.



Mér þykir hlýða að gefa hv. Alþ. yfirlit um afkomu ríkissjóðs á árinu 1953, áður en það lýkur störfum. Það hefur verið gert bráðabirgðayfirlit um tekjur og gjöld ríkissjóðs fyrir þetta ár, en það verður þó að gefa með þeim fyrirvara, að tölur geta eitthvað breytzt við endanlegt uppgjör, en ekki ætti það að verða svo, að nokkru verulegu máli skipti. Ég mun þá fyrst gefa yfirlit um tekjur og gjöld á rekstrarreikningi. Það eru þá fyrst tekjurnar. Tekju- og eignarskattur og tekjuskattsviðauki var áætlað 56 millj. og 500 þús., en er á bráðabirgðayfirlitinu 45 millj. og 911 þús., en verður þó mun meira vegna þess, að í eftirstöðvum frá fyrri árum, sem er hér sérstakur liður á bráðabirgðauppgjörinu, er meginhlutinn tekju- og eignarskattur og stríðsgróðaskattur. Þessi tala á því eftir að breytast, þó að það raski ekki niðurstöðu uppgjörsins. - Þá er það stríðsgróðaskattur og hluti ríkissjóðs af honum. Hann var áætlaður 3 millj. og 400 þús., en er í þessu yfirliti 2 millj. 604 þús., en sú tala á eftir að hækka. Hér kemur einnig viðbót úr eftirstöðvunum. - Þá er vörumagnstollur, 24 millj. var áætlunin, en í bráðabirgðayfirlitinu eru 29 millj. 71 þús. - Verðtollur 109 millj. í fjárl., 143 millj. 138 þús. í bráðabirgðayfirliti. - Innflutningsgjöld af benzíni 9 millj. og 200 þús., en 9 millj. 680 þús. eftir bráðabirgðayfirlitinu. - Gjald af innlendum tollvörum var áætlað 7 millj. og 200 þús., en er hér 8 millj. 731 þús. - Fasteignaskattur var áætlaður 700 þús., en er hér 647 þús. - Lestagjald af skipum var áætlað 300 þús., en er hér 293 þús. - Bifreiðaskattur var áætlaður 3 millj. og 300 þús., en er hér 3 millj. og 942 þús. - Aukatekjur voru áætlaðar 3 millj. og 500 þús., en eru hér 4 millj. 864 þús. - Stimpilgjöld voru áætluð 9 millj., en eru hér 12 millj. 551 þús. - Vitagjald var áætlað 1 millj., en er hér 1 millj. 587 þús. - Leyfisbréfagjald var áætlað 100 þús., en er 297 þús. - Veitingaskattur var áætlaður 2 millj. og 500 þús., er hér 1 millj. 836 þús. - Útflutningsleyfisgjald var áætlað 500 þús., er hér 705 þús. - Söluskattur var áætlaður 89 millj. og 500 þús., en er hér 107 millj. 45 þús. - Leyfisgjöld ýmiss konar voru áætluð 1 millj. og 700 þús., en eru hér 2 millj. 552 þús. - Ríkisstofnanir voru áætlaðar 91 millj. 89 þús., en eru hér 113 millj. 622 þús. - Aðrar tekjur voru áætlaðar 6 millj. 195 þús., en eru hér 5 millj. og 40 þús. - Eftirstöðvar frá fyrri árum eru innheimtar 12 millj. 462 þús., og á það eftir að deilast, aðallega á liðina tekju- og eignarskattur og stríðsgróðaskattur, eins og ég gat um áðan. Ríkistekjur voru áætlaðar samtals 418 millj. 684 þús., en eru 506 millj. 578 þús. eftir þessu yfirliti. Þá vil ég taka það fram, að tekjur ríkisstofnana sundurliðast þannig: Áfengisverzlun ríkisins, hagnaður 63 millj. og 200 þús. - Tóbakseinkasalan, hagnaður 41 millj. og 800 þús. - Landssíminn, rekstrarhagnaður 5 millj. og 400 þús. - Ríkisútvarpið, rekstrarafgangur 2 millj. - Gutenberg, rekstrarafgangur 180 þús. - Áburðarsalan, rekstrarafgangur 754 þús. - Grænmetisverzlunin 76 þús. - Landssmiðjan, rekstrarhagnaður 1 millj. 332 þús. Þetta er samtals 114 millj. 742 þús., en frá dregst rekstrarhalli póstsins, sem er 1 millj. 120 þús., þannig að nettóhagnaður ríkisstofnana verður 113 millj. 622 þús., eins og uppgjörið greinir. Þá eru það gjöldin. Vextir voru áætlaðir 3 millj. 658 þús., en hafa orðið 4 millj. 343 þús. - Forsetaembættið, kostnaður var áætlaður 474 þús., en varð 886 þús. - Alþingiskostnaður var áætlaður 3 millj. 744 þús., en varð 2 millj. 825 þús. - Kostnaður við ríkisstjórnina var áætlaður 5 millj. 661 þús., varð 7 millj. 380 þús. - Við hagstofuna var áætlaður kostnaður 964 þús., varð 970 þús. - Kostnaður við utanríkismál var áætlaður 5 millj. 362 þús., varð 5 millj. 895 þús. - Við dómgæzlu og lögreglustjórn var áætlaður kostnaður 25 millj. 470 þús., varð 26 millj. 974 þús. - Opinbert eftirlit, kostnaður var áætlaður 1 millj. 636 þús., en varð 2 millj. 241 þús. - Kostnaður vegna innheimtu tolla og skatta var áætlaður 9 millj. og 600 þús., varð 11 millj. 142 þús. - Sameiginlegur kostnaður vegna embættisrekstrar var 2 millj. 250 þús., og þann lið varð nú að áætla við uppgjörið, hann er áætlaður 2 millj. 250 þús. - Heilbrigðismál, kostnaður var áætlaður á fjárl. 28 millj. 228 þús., en verður 28 millj. 571 þús. - Vegamál voru áætluð 39 millj. 542 þús., en verða a. m. k. 47 millj. kem að því sérstaklega síðar. - Samgöngur á sjó voru áætlaðar 6 millj. 679 þús., en verða 8 millj. 275 þús. - Vitamál og hafnargerðir voru áætlaðar 11 millj. 617 þús., en verða 12 millj. 323 þús. - Flugmál, halli á þeim var áætlaður 3 millj. 317 þús., en mun verða um 1 millj. - Kirkjumál voru áætluð 5 millj. 988 þús., verða 6 millj. 120 þús. - Kennslumál voru áætluð 56 millj. 445 þús., en verða 58 millj. 331 þús. Til opinberra safna, bókaútgáfu o. fl. 4 millj. 971 þús., áætlun, en verða 5 millj. 233 þús. - Til rannsókna í opinbera þágu voru áætlaðar 5 millj. 916 þús., en verða 6 millj. 658 þús. - Til landbúnaðar voru áætlaðar 41 millj. 513 þús., verða 44 millj. og 12 þús. - Sjávarútvegsmál voru áætluð 5 millj. 335 þús., en verða 5 millj. 738 þús. - Til iðnaðarmála voru áætlaðar 1 millj. 863 þús., verða 1 millj. 864 þús. - Til raforkumála voru áætlaðar 5 millj. 527 þús., verða 6 millj. 120 þús. - Til félagsmála voru áætlaðar 51 millj. 84 þús., en verða 51 millj. 392 þús. - Eftirlaun og tillag til lífeyrissjóðs voru áætluð 12 millj. 505 þús., verður um 12 millj. 575 þús. Til dýrtíðarráðstafana voru áætlaðar 36 millj. og 800 þús., þ. e. a. s. til niðurborgunar á vörum, en verða 47 millj. 66 þús. - Þá var á fjárlögunum liður, sem hét „Vantalin verðlagsuppbót“, 2 millj. 500 þús. Það færist ekkert á þann lið í reikningnum, en dreifist á aðra liði. Vísitalan var hærri en fjárl. gerðu ráð fyrir. Það á sinn þátt í umframgreiðslunum á einstökum liðum. - Loks eru óviss útgjöld, voru áætluð 1 millj. og 500 þús., verða 3 millj. og 500 þús. Fjárlagaliðirnir voru samtals 380 millj. 163 þús., en eru í bráðabirgðayfirlitinu 411 millj. 396 þús. Síðan kemur á rekstrarreikninginn til viðbótar, gjaldamegin, greitt samkvæmt heimildarlögum 5 millj. 972 þús., greitt samkvæmt sérstökum lögum 1 millj. 688 þús., greitt samkvæmt þál. 523 þús. og fært á væntanleg fjáraukalög 2 millj. 360 þús., þannig að rekstrarútgjöldin eru á bráðabirgðayfirlitinu alls 421 millj. og 900 þús., en fjárl. voru 380 millj. 163 þús. Samkvæmt þessu yfirliti hefur rekstrarafgangur orðið rúmar 84 millj., en gert var ráð fyrir, að hann yrði 38 millj. Ríkistekjurnar hafa farið allverulega fram úr áætlun á árinu 1953 og hafa komizt upp 506 millj., eins og ég gat um, en voru áætlaðar 418 millj. Þær hafa því orðið um það bil 21% meiri en gert var ráð fyrir, enda hefur rekstrarafgangur orðið rúmlega helmingi meiri en ráðgert var. Rekstrartekjur ársins 1952, þ. e. a. s. árið áður, voru 420 millj., en tekjurnar á fjárl. fyrir 1953 voru áætlaðar 418 millj., eða m. ö. o. áætlaðar næstum því nákvæmlega jafnháar og tekjurnar höfðu reynzt árið áður. Þetta þótti þá mjög óvarleg áætlun, þegar gengið var frá fjárl., sem ekki var að furða, og nær einsdæmi í sögu þingsins, að afgreiðslu fjárl. væri háttað þannig um tekjuáætlun. En þessi háttur, að áætla tekjurnar á fjárl. sjálfum nærri því jafnháar og þær urðu á reikningi árið áður, var upp tekinn eingöngu í trausti þess, að búizt var við 25 millj. kr. sérstökum tolltekjum af óvenjulegum vélainnflutningi til stórra fyrirtækja. En nú hefur farið öðruvísi en á horfðist þá. Hafa orðið verulegar umframtekjur, og ástæðan til þeirra er alveg óvenjulegt góðæri. Þetta sést bezt á því, að þrátt fyrir niðurfellingu kaffi- og sykurtollsins og þess vegna raunverulega lægri skatta og tolla á árinu 1953 en árið 1952, þá verða tekjurnar samt rúmlega 20% meiri þetta ár en árið áður, og þó að 25 millj. af því séu vegna óvenjulegs vélainnflutnings, þá sjáum við, að samt er hækkunin afar mikil. Sérstaklega hafa tekjurnar orðið miklar síðustu tvo mánuði ársins. Í nóvembermánuði áætluðum við í fjmrn., að tekjurnar mundu ná 480 millj., og miðuðum þá við, að jöfn hlutfallsleg hækkun yrði á tekjunum það sem eftir var, nóvember og desember, og orðið hafði fram að þeim tíma, en þær hafa sem sagt losað 500 millj. Fjárl. gerðu ráð fyrir 380 millj. kr. rekstrarútgjöldum, en á fjárlagaliðunum sjálfum urðu rekstrarútgjöldin 411 millj., eða 31 millj. hærri en fjárl. áætluðu. Þar að auki kemur svo gjaldamegin á rekstrareikningi 10½ millj., sem er greidd samkvæmt heimildarlögum, sérstökum lögum, þál. og væntanlegum fjáraukalögum. Umframgreiðslur eru mestar og tæplega umtalsverðar aðrar en á tveimur fjárlagaliðum. Til dýrtíðarráðstafana er notað 10 millj. 266 þús. meira en áætlað var í fjárl., og var þó haldið sömu reglu um niðurgreiðslu innlendra vara og ákveðið var í sambandi við lausn verkfallsins í fyrravetur, með þeirri einni undantekningu, að aukin var nokkuð niðurgreiðsla á smjöri, þ. e. a. s., að aukinn var skammturinn af niðurgreiddu smjöri, en ekki niðurgreiðslan á smjörkíló. Ástæðan til hinna stórfelldu umframgreiðslna á þessum lið er því stóraukin sala innlendra afurða á árinu frá því, sem áður hafði verið og gert ráð fyrir. Stendur það í sambandi við þá sömu almennu velmegun sem valdið hefur auknum ríkistekjum. Það má geta þess til fróðleiks, að til niðurgreiðslu á smjöri var varið á árinu 11 millj. 122 þús., til niðurgreiðslu á smjörlíki 6 millj. og 800 þús., á kjöti 3 millj. og 470 þús., mjólk 20 millj. 580 þús., en kartöflum 4 millj. 59 þús. Allir þessir liðir eru mun hærri en áætlað var fyrir fram, af þeirri ástæðu, sem ég greindi, og sumir miklu hærri. Hinn liðurinn á rekstrarreikningnum, sem fer verulega fram úr áætlun, er framlagið til vegamálanna. Þar er 7 millj. 458 þús. kr. umframgreiðsla og getur raunar reynzt nokkru meiri, því að vegamálin eru ekki endanlega uppgerð enn þá. Ég hef t. d. ekki fengið alveg fullnægjandi skýrslu um það enn þá, hvernig vegaviðhaldið kemur út á árinu. Aðalliðirnir í þessari umframgreiðslu eru vegna vegaviðhalds og brúargerða. Til brúargerða eru umframgreiðslur 4½ millj. Er þar um að ræða brýr vegna Laxárvirkjunarinnar, 1 millj. 76 þús., og brú vegna Sogsvirkjunarinnar 309 þús. Það, sem þá er eftir af þessari 4½ millj., er til ýmissa annarra brúa, og var það fé greitt fyrir fram á árinu og ætlunin að það yrði endurgreitt af fjárveitingum ársins 1954. En í samráði við fjvn. var sú ákvörðun tekin að færa þessar fyrirframgreiðslur allar sem útgjöld á árinu 1953, þar sem það fór saman sýnilega, að tekjur ríkissjóðs höfðu talsvert farið fram úr áætlun og þörf var fyrir brúarbyggingar svo brýn, að afgreiðsla brúaliðsins í fjárl. fyrir árið 1954, þ. e. yfirstandandi ár, hefði orðið lítt eða ekki viðráðanleg, ef þessi háttur hefði ekki verið upp tekinn. Þess vegna kemur umframgreiðsla nú á brúaliðinn svo veruleg. Brýr vegna stórvirkjananna tveggja eru á þjóðvegum, og var um samið, að andvirði þeirra skyldi endurgreitt fyrirtækjunum tveimur úr ríkissjóði, en var ekki skylt að endurgreiða það strax. En það var ákveðið í samráði við fjvn. í vetur að endurgreiða þennan brúakostnað Sogsvirkjuninni og Laxárvirkjuninni strax, þar sem ríkissjóður hafði ráð á því, en virkjanirnar höfðu nóg með sinn stofnkostnað. Þetta eru þá mestu umframgreiðslur ríkisins á rekstrarreikningi, og nema þær samtals 18 millj. af þessum 31 millj., sem eru umframgreiðslur á fjárlagaliðum. Eftir eru þá 13 millj., sem dreifast á mjög marga liði, og má þar helzt nefna, að óviss útgjöld fara fram úr áætlun um 2 millj., framlög til landbúnaðarmála fara fram úr áætlun um 2 millj. 449 þús., og er þar yfirleitt um lögbundna áætlunarliði að ræða. Mest af því eru umframgreiðslur vegna sauðfjársjúkdóma og jarðræktarframlaga, en 765 þús. af þeirri fjárhæð eru vegna fyrirhleðslna í ýmsum vatnsföllum. Voru þetta fyrirframgreiðslur á árinu 1953, sem greiddar voru vegna þess, hvernig stóð á verkum, eins og stundum kemur fyrir, en ætlað var að yrðu endurgreiddar af fjárveitingum 1954. En af sömu ástæðu og þeirri, sem ég sagði frá í sambandi við brúabyggingarnar, var ákveðið í samráði við fjvn. núna í vetur að færa þessar fjárhæðir til útgjalda á árinu 1953. Loks má nefna, að til samgangna á sjó var varið 1 millj. 596 þús. kr. meira en áætlað var, og er það vegna halla á strandferðaskipum, sem ekki varð með nokkru móti umflúinn. Aðrir umframgreiðsluliðir eru smærri. Ég kem nánar síðar að umframtekjunum og umframgreiðslunum í lok þessa máls og vík því ekki nánar að þessu að svo stöddu. Þá er á rekstrarreikningi rétt um 10½ millj., eins og ég gat um áðan, sem er greiðslur samkvæmt heimildarlögum, sérstökum lögum, þingsályktunum og væntanlegum fjáraukalögum, og vil ég hér með gefa yfirlit um, hvaða greiðslur þetta eru. - Það er fyrst eftir heimildarlögum og heimildum í fjárl. Samkv. 22. gr. fjárl. til að bæta úr atvinnuörðugleikum, þ. e. hluti af atvinnuaukningarfénu, sá hlutinn, sem látinn er sem óafturkræft framlag, 1 millj. 27 þús. Er framlagið miklu meira og kemur á eignahreyfingar sem lán. - Til styrktar bátaútvegsmönnum samkv. 22. gr. fjárlaga vegna veiðarfæraskipta í sambandi við útfærslu landhelginnar 2 millj. 879 þús. - Bætur vegna slysfara á Bolungavíkurvegi 140 þús. - Til Þingvallamyndar samkvæmt fjárlagaheimild 12 þús. - Húsaleigustyrkur presta samkvæmt fjárlagaheimild 45 þús. - Styrkur til að hafa hjúkrunarkonu samkvæmt fjárlagaheimild 5 þús. - Greitt til Þorlákshafnarvegar samkvæmt fjárlagaheimild 176 þús. - Uppbætur til Sveinbjarnar Kristjánssonar samkvæmt fjárlagaheimild 120 þús. - Til menningarsjóðs, uppbót á tekjur hans samkvæmt fjárlagaheimild, 128 þús. Þá eru hér greiðslur, sem áttu sér stað á árinu 1953, en heimild var samþykkt fyrir fyrst í fjárl. 1954, en þykir sjálfsagt að komi á árið 1953, enda þá útborgaðar: Til byggingar barnaskóla í Hnífsdal 250 þús. samkvæmt 22. gr., greidd ábyrgð á söluverði sunnanlandssíldar, sem framleidd var á árinu 1953, 1 millj., og greiðslur til eigenda minkabúa samkvæmt 22. gr. fjárl., 190 þús. Samtals eru þessar greiðslur samkvæmt heimildarlögum á rekstrarreikningi 5 millj. 972 þúsund. Þá eru það sérstök lög: Lög um Flóaáveitu 4 þús., um atvinnuleysisskráningu 5 þús., um bókasöfn prestakalla 5 þús., eftirlit með kirkjugörðum 1 þús., varnir gegn kynsjúkdómum 112 þús., meðferð einkamála 57 þús., friðun hreindýra 2 þús., eftirlit með sveitarfélögum 1 millj. 250 þús., eyðing svartbaks 4 þús., rottueyðing 2 þús., skipulag prestssetra 25 þús. og kostnaður vegna laxveiðilöggjafarinnar 12 þús., vegna kjötmatslaga 3 þús., vegna laga um verðlag 3 þús., vegna laga um meðferð opinberra mála 4 þús. og vegna löggjafar um varnarsamning 199 þús. Samtals samkvæmt sérstökum lögum 1 millj. 688 þús. Eftir þingsályktunum hefur verið greitt: Til milliþinganefndarskattamálum 2 þús. kr., til Gutenberg fyrir prentun 25 þús., það er líka vegna mþn., undirbúningur þurrkvíar 63 þús., kostnaður við Alþingissöguna 38 þús., greidd leiga á fiskflutningaskipum frá árinu 1945, gömul skuld, 395 þús. Þetta er samtals 523 þús. Þá eru greiðslur vegna væntanlegra fjáraukalaga: Framlag vegna tæknihjálpar 47 þús., framlag til Gufunesvegar, sem stjórnin féllst á að leggja í sambandi við áburðarverksmiðjuna, 846 þús., vegna rannsóknar á fjöruskjögri 35 þús., vegna kostnaðar við hina stóru spjaldskrá 82 þús., vegna Bernarsambandsins 5 þús., vegna sjóvarnargarðs í Gerðum 25 þús., gamall samansafnaður rekstrarhalli dýpkunarskipsins Grettis, sem var hreinsaður upp á árinu og búinn að vera í vanskilum, 500 þús., asdic-tækivarðskipið Ægi, 820 þús. Var þetta greitt á árinu 1953 og ætlunin að leita fjárveitingar fyrir því á fjárl. 1954, en í samráði við fjvn. var þessi fjárhæð greidd á árinu 1953, en horfið frá því að setja hana á fjárlög 1954. Það gildir því sama um hana og framlagið til brúargerðanna, framlagið til fyrirhleðslnanna og ýmsar fleiri greiðslur, sem settar voru á árið 1953 í samráði við fjvn., en hefðu verið settar inn á fjárl. 1954, ef þrengra hefði verið í búi. Þetta er eins konar ráðstöfun á tekjuafgangi 1953 í samráði við fjvn. Ég hef þá gefið yfirlit um rekstrarafkomuna og greiðslur samkvæmt sérstökum lögum og þingsályktunum og heimildarákvæðum, og þá kem ég að eignahreyfingunum. Það er þá fyrst „Inn“ á eignahreyfingum. Þar voru útdregin bankavaxtabréf áætluð 100 þús., en urðu 76 þús., endurgreidd lán og andvirði seldra eigna var áætlað 500 þús., en hefur orðið 3 millj. og 40 þús., og lán tekin vegna fjárskipta voru áætluð 3 millj., en urðu 2 millj. 180 þús. Inn á eignahreyfingum hafa þess vegna komið í raun og veru 5 millj. 296 þús., en var áætlað að inn mundu koma 3 millj. og 600 þús. „Út“ á eignahreyfingum eru þessir liðir: Afborganir lána: Lán ríkissjóðs: Innlend lán, var áætlað 13 millj. 396 þús., hefur orðið 14 millj. 670 þús. Erlend lán, var áætlað 1 millj. 210 þús., hefur orðið 1 millj. 294 þús. Lán ríkisstofnana: Landssíminn, var áætlað 890 þús., hefur orðið 890 þús. - Greitt vegna ríkisábyrgðarlána í vanskilum 7 millj., hefur orðið 6 millj. 726 þús., en ég vil taka það fram hér strax í sambandi við þennan lið, að ríkissjóður á stórfé útistandandi vegna vanskila, eins og ég kem að síðar, sem ekki er búið að færa á þennan lið. - Til eignaaukningar landssímans 4 millj. 700 þús., en hefur orðið 5 millj. 210 þús. - Til kaupa á hlutabréfum í áburðarverksmiðju var áætlað 980 þús., hefur orðið 500 þús. - Til bygginga á jörðum ríkisins og ræktunar á jörðum ríkisins var áætlað 550 þús., hefur orðið 700 þús. - Til byggingar björgunar- og varðskips fyrir Norðurlandi var áætlað 500 þús., varð 500 þús. - Til sementsverksmiðju var áætlað 1 millj., en voru greiddar 2 millj., því að það var notuð einnig heimild í 22. gr. til að bæta við annarri milljón. - Til viðbótarhúsnæðis ríkisspítala var áætluð 1 millj. og 800 þús., og hefur orðið 1 millj. og 800 þús. - Til byggingar fávitahælis var áætlað 500 þús., hefur orðið 500 þús. - Til byggingar nýrra vita 1 millj., áætlað, hefur orðið 1 millj. - Til flugvallagerða var áætluð 1 millj. 320 þús., en hefur verið borgað út 2 millj. 330 þús., eða talsvert meira, og kem ég nánar að þeim lið síðar. - Til byggingar heimavistar við menntaskóla á Akureyri 250 þús., áætlaðar, hefur orðið 250 þús. - Til sjómannaskóla áætlað 440 þús., hefur orðið 440 þús. - Til kennarabústaðar á Hólum áætlaðar 75 þús., hefur orðið 75 þús. - Til menntaskóla Reykjavík áætlað 1 millj. og 300 þús., hefur orðið 1 millj. og 300 þús. - Til skólastjóraíbúðar við menntaskólann að Laugarvatni 250 þús., áætlaðar, hefur orðið 250 þús. - Til byggingar kennaraskóla áætlaðar 300 þús., hefur orðið 300 þús. - Til bygginga á prestssetrum og til byggingar prestshúss á Hólum og til útihúsa á prestssetrum var áætlað 1 millj. 750 þús., varð 2 millj. 45 þús. - Til byggingar sýslumannabústaða voru áætlaðar 600 þús., hafa orðið 680 þús. - Til lögreglustöðvar í Reykjavík voru áætlaðar 250 þús. og hafa orðið 250 þús. - Til lögreglustöðvar í Keflavík áætlað 350 þús. og hafa orðið 350 þús. - Til rafveituframkvæmda á Hólum áætlaðar 150 þús., hafa orðið 150 þús. - Til rafveituframkvæmda á Hvanneyri 80 þús., áætlaðar, hafa orðið 80 þús. - Lán til kaupa á dieselrafstöðvum 650 þús., hafa orðið 650 þús. - Til viðbyggingar málleysingjaskólans 300 þús., hefur orðið 300 þús. - Til byggingar dvalarheimilis fyrir afvegaleidd börn og unglinga 300 þús., hefur orðið 610 þús. Samtals voru fjárlagaliðirnir „Út“ á eignahreyfingum áætlaðir 41 millj. 891 þús., en hafa orðið 45 millj. 850 þús. Það er ekkert sérstakt að segja um tekjurnar á yfirlitinu um eignahreyfingar, en um greiðslurnar vil ég taka þetta fram: Þær hafa verið áætlaðar, eins og ég sagði áðan, 41 millj. 891 þús. í fjárl., en hafa orðið 45 millj. 850 þús., þ. e. a. s. fjárlagaliðirnir, eða tæpum 4 millj. kr. hærri en fjárlög gera ráð fyrir. Af þessum 4 millj. eru 1 millj. 280 þús. vegna hærri afborgana á föstum skuldum en ráð var fyrir gert á fjárl. Ein milljón stafar af því, að til sementsverksmiðjunnar voru greiddar 2 millj., önnur samkvæmt fjárveitingu á eignayfirlitinu í fjárlögunum, en hin samkvæmt heimild í 22. gr. fjárl. fyrir árið 1953, eins og ég gat um áðan, og koma því 2 millj. til sementsverksmiðjunnar á eignayfirlitið, en ekki ein. Til flugvallagerðar er veitt á eignayfirlitinu 1 millj. 320 þús., en greiðslur eru 2 millj. 330 þús., eða 1 millj. og 10 þús. umfram fjárveitingu, og er það greitt samkvæmt heimild í 22. gr. fjárl. 1953, þar sem gert er ráð fyrir því, að til framkvæmda á vegum flugmálastjórnarinnar verði varið þeirri fjárhæð, sem rekstrarhalli flugmálanna verði í reyndinni lægri en hann er áætlaður í fjárl. Það er sem sé ætlazt til þess, að flugmálin njóti þess í framkvæmdum, sem „sparast kann í hallanum, og kemur það enn við sögu síðar, því að það hefur „sparazt“ meira en nemur þessari greiðslu. Þá hafa verið greiddar til byggingar dvalarheimilis fyrir afvegaleidd börn og unglinga 610 þús. kr. í stað 300 þús. á fjárl., og var það gert eftir sérstakri áskorun fjvn. Alþ., og átti það rætur sínar í sömu ástæðum og aðrar slíkar greiðslur, sem ég hef þegar gert grein fyrir. Loks er tæplega 300 þús. kr. meira varið til prestssetra en áætlað var á fjárl., og er það í rauninni hin eina eiginlega umframgreiðsla á þessum liðum, eins og kemur raunar í ljós af því, sem ég hef nú sagt um það efni. Svo koma aðrir útborgunarliðir á eignayfirlitinu heldur en þeir, sem gert er ráð fyrir í eignahreyfingagrein fjárlaganna sjálfra, og þeir eru þessir - til viðbótar þessum 45 millj. 850 þús. Það eru fyrst lán til ýmissa samkvæmt lista - ég mun lesa hann á eftir - 4 millj. og 80 þús. Keyptur sendiherrabústaður í Osló 530 þús. Keyptar jarðeignir að frádregnum áhvílandi skuldum 153 þús., það er Hrísey, landið er keypt samkvæmt heimild í l. þar að lútandi. Atvinnuaukningarlán samkvæmt 22. gr. fjárl. 4 millj. 123 þús., ég var áður búinn að gera grein fyrir rúmri milljón, sem er lagt fram til atvinnuaukningar sem óafturkræft fé, og þá eru samtals komnar rúmar 5 millj. í þessu skyni, en það voru heimilaðar 5 millj. í 22. gr. fjárl. Húsa- og landakaup vegna menntaskóla að Laugarvatni 1 millj. 613 þús., sem var greitt fyrir áramótin, var heimilað í fjárl. ársins 1954, en greiðslan fór fram á árinu 1953, og eins og ástatt er með afkomuhorfur á árinu, sem er að byrja, þá þótti sjálfsagt að taka þetta til gjalda á það ár, sem það var út greitt. Samtals verða þá greiðslur á 20. gr., þegar hér er komið sögu, 56 millj. 339 þús. Þarna bætast sem sé tæpar 11 millj. við sjálfa fjárlagaliðina. Lán til ýmissa námu 4 millj. og 80 þús., og eru þau þessi: Til ræktunarsjóðs samkvæmt 22. gr. fjárl. 1953 421 þús., til íbúðarhúsabygginga af gengishagnaðarreikningi 390 þús., til getraunastarfsemi íþróttamanna, á að vera til bráðabirgða, til að koma henni af stað, 200 þús., til landshafnar í Keflavík vegna vanskila 384 þús., til h/f Hærings vegna vanskila 984 þús. og til bifreiðaeftirlitsins vegna skilta, á að koma inn aftur fljótlega, 500 þús., til þjóðleikhúss vegna rekstrarhalla og greiðsluvandræða 250 þús., til Útvegs h/f vegna Súðarinnar 54 þús. og loks greiðslur af Marshallláni vegna ýmissa fyrirtækja, sem ekki hafa staðið í skilum, 897 þús. kr. Þetta eru samtals 4 millj. og 80 þús. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég nú hef gefið, verða heildarniðurstöður þessar: Rekstrarafgangur 84 millj. 639 þús. Innkomið var á 20. gr. 9 millj. 696 þús. Þetta verða samtals 94 millj., 335 þús. En út á 20. gr. voru 56 millj. 339 þús., svo sem ég hef þegar gert grein fyrir, og telst mér þá til, að greiðsluafgangur megi reiknast 37 millj. 996 þús. kr. eða tæpar 38 millj., en þó því aðeins verður þetta kallaður greiðsluafgangur, að ekki verði taldar til gjalda beinlínis ýmsar þær fjárhæðir, sem ég á eftir að gera grein fyrir hér á eftir, og má vel vera, að sumum fyndist, að svo ætti að vera. En um það getur hver dæmt fyrir sig, þegar þar að kemur. Kem ég þá að því, hvernig ráðstafast þessi fjárhæð, sem ég nefndi greiðsluafgang. Það er þá fyrst aukið rekstrarfé ríkisstofnana 6½ millj. Fyrirframgreiðsla vegna sementsverksmiðju 2 millj. 700 þús., það er greitt umfram þessar 2 millj. til verksmiðjunnar, sem ég er búinn að gera grein fyrir og færðar eru á reikning ársins. Fyrirframgreiðsla vegna atvinnuaukningarframlaga 1954 1 millj. 613 þús. Þetta er það, sem lagt var út á árinu 1953 fyrir fram í þessu skyni. Þá kemur 4. liðurinn, sett fast á sérstakan reikning í Landsbankanum vegna lána til togaraútgerða úti á landi, sbr. 22. gr. fjárl. 1953, 7 millj. 100 þús. kr. Þar var í rauninni lagt fyrir ríkisstj. af Alþingi að útvega þetta fé til þess að koma í veg fyrir eigendaskipti á nokkrum togurum úti á landi. Það var hvergi hægt að fá lán í þessu skyni með ábyrgð ríkissjóðs, og endirinn varð sá, að ríkissjóður varð að leggja inn þessa fjárhæð á fastan reikning í Landsbankanum, til þess að togarafélögin gætu fengið tilsvarandi lán. Féð situr þar fast, þangað til togarafélögin greiða lánin. Þetta er eftir heimild í 22. gr. fjárl. frá árinu 1953. Þá er 5. liðurinn, og þegar ég var að tala um, að það gæti orkað tvímælis, hvað ætti að nefna greiðsluafgang í þessu sambandi, þá getur vel verið, að einhverjir segðu sem svo, að þennan lið ætti að telja strax til gjalda, en ekki telja ráðstöfun á afgangi, og sömuleiðis fjórða liðinn. 5. liðurinn er útlagt úr ríkissjóði vegna afborgana og vaxta af enska togaraláninu, óinnkomið frá togaraeigendum um áramót og að mestu enn í dag, 6 millj. 874 þús. Af afganginum hafa því sem sagt um 14 millj. verið festar í sambandi við togaraviðskipti ríkissjóðs. Þá er 6. liðurinn, greiddar lausaskuldir: gömul skuld vegna fiskiðjuvers ríkisins 1 millj. 227 þús., sem var greidd upp á árinu og hefði þurft að vera búið að greiða fyrir löngu, skuld strandferðasjóðs við landhelgissjóð 2 millj. 114 þús., sem við greiddum á árinu, til þess að landhelgissjóður gæti hiklaust lagt í að láta gera björgunarskip fyrir Norðurland, og lækkun lausaskulda í Landsbankanum 2 millj. 496 þús. Þetta er samtals lækkun á lausaskuldum, sem nemur 5 millj. 837 þús. Þá er 7. liður, geymt af vitagjaldi til vitabygginga. Menn hafa kannske tekið eftir því, að vitagjaldið fór 587 þús. kr. fram úr áætlun. Það er alveg föst venja að verja öllu vitagjaldinu til nýrra vita, og þess vegna eiga vitarnir inni þessar 587 þús., sem á að ganga til nýrra vitabygginga. 8. liður, geymt af flugtekjum til framkvæmdaflugmálum, sbr. 22. gr. fjárl. 1953, 1 millj. 300 þús. Ég gat um það áðan, að eftir heimild í fjárl. eiga framkvæmdir flugmálanna að njóta þess, sem hallinn verður minni en áætlað er á fjárl., og þau hafa þegar notið þess að nokkru í framkvæmdum á árinu 1953, hve afkoma flugvallanna var góð, en eiga auk þess inni 1 millj. og 300 þús., og er hún geymd. 9. liður er: geymt upp í atvinnuaukningarfé samkv. heimild í fjárl. 1954 3 millj. 387 þús. Það er álit ríkisstj., að rétt sé að gera þessa ráðstöfun, að geyma af greiðsluafgangi 1953 til þess að mæta atvinnuaukningarfénu 1954. Þetta, sem ég hef nú gert grein fyrir, eru 35 millj. 898 þús., eða tæpar 36 millj. kr., en það, sem ég kallaði áðan greiðsluafgang, voru um 38 millj. kr., þannig að mismunurinn er um 2 millj., sem við getum kallað óráðstafað eða hvernig menn vilja orða það. Samkvæmt þessu hefur af þessum tæpu 38 millj. gengið til greiðslu á lausaskuldum 5 millj. 837 þús., verið fest vegna togaraviðskiptanna 13 millj. 974 þús., fyrir fram greitt vegna sementsverksmiðju og atvinnubótafjár 4 millj. 313 þús., aukið rekstrarfé ríkisstofnana 6 millj. og 500 þús. og geymt til framkvæmda á árinu 1954 5 millj. 274 þús. Það skal tekið fram, að aukið rekstrarfé ríkisstofnana er hjá þessum stofnunum: Ríkisútvarpið fær að halda sínum afgangi, 2 millj. Landssmiðjan verður líka að fá að halda sínum tekjum, því að hún á sífellt í rekstrarfjárerfiðleikum, 1 millj. 332 þús. Áburðarsala og grænmetisverzlun, sem líka á erfitt með rekstrarfé, fær að halda sínum afgangi, sem er 830 þús. Skipaútgerðin hefur fengið aukið rekstrarfé sitt um 588 þús. og áfengisverzlun og tóbakseinkasala um 1 millj. 750 þús., en þær þurfa á nokkuð auknu rekstrarfé að halda vegna þess, að umsetningin hefur aukizt mikið hjá þeim. Ég vil taka fram, að það er aldrei í fjárl. gert ráð fyrir auknu rekstrarfé til ríkisstofnana, en reynslan hefur samt orðið sú nú um nokkur ár, að það hefur orðið á hverju ári að festa eitthvað aukið rekstrarfé hjá ríkisstofnunum, og sérstaklega eru nokkrar þeirra þannig settar, að þær fá að halda afgangi sínum, t. d. landssmiðjan, ríkisprentsmiðjan, áburðarsalan og ríkisútvarpið. Mér telst svo til, að samkvæmt þessu ættu skuldir ríkissjóðs að lækka á árinu 1953 sem nemur föstum afborgunum og þessari lækkun á lausaskuldunum, sem gerð var grein fyrir, eða sem allra næst 20 millj. kr., þ. e. a. s. það mundi verða lækkun á þeim skuldum, sem ríkissjóður stendur sjálfur straum af. Beinar umframgreiðslur á s. l. ári eru tiltölulega litlar, en hins vegar hefur Alþ. með heimildarlögum, sérstökum lögum og ýmsum ráðstöfunum fjárveitinganefndar ráðstafað á árinu 1953 fyrir fram talsvert miklu af þeim umframtekjum, sem fyrirsjáanlegar voru orðnar síðari hluta árs, og er auðvitað ekkert við slíku að segja. Yfirlitið, sem ég hef gefið hér að framan, ber þetta greinilega með sér. Það má segja, að afkoma ríkissjóðs hafi orðið góð á s. l. ári, enda alveg óvenjulegt góðæri. En þó má hún í rauninni alls ekki lakari vera, þegar þess er gætt, að hyrningarsteinninn undir því fjárhagslega jafnvægi, sem fyrrverandi og núverandi ríkisstj. hafa viljað koma á og komið hefur verið á undanfarið, eins og hið stöðuga verðlag nú í tvö ár ber með sér, er greiðsluhallalaus ríkisbúskapur og að tryggt sé, að fremur sé greiðsluafgangur en halli. Nú hlýtur sú spurning að vakna hjá mörgum hv. alþm., hvað ráða megi um afkomuhorfur ríkissjóðs á yfirstandandi ári af þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir um afkomu ársins 1953. Vil ég fara um það örfáum orðum. Tekjurnar í fyrra urðu 506 millj., eins og ég sagði, og þar af eru 25 millj. vegna sérstaks vélainnflutnings, og kemur ekkert hliðstætt, svo að vitað sé, í staðinn fyrir hann, enda var vélainnflutningurinn greiddur með erlendu fé. Tekjur af venjulegum tekjustofnum á s. l. ári hafa því orðið rúmlega 480 millj. Tekjur á fjárl. þessa árs eru áætlaðar 443 millj. og gjöldin jafnhá, svo að segja. Yrðu tekjur jafnháar á þessu ári og þær urðu í fyrra, yrði jafngott tekjuár í ár eins og var í fyrra, þrátt fyrir þá skattalækkun, sem nú er verið að gera, og nokkra tollalækkun, sem þetta þing hefur líka gert, þá mundu fást milli 30 og 40 millj. til þess að standa undir óvæntum útgjöldum og öllum hugsanlegum umframgreiðslum. Það er tæpt, mjög tæpt, að slíkt geti staðizt, svo mjög sem ríkissjóður hefur verið vafinn í alls konar viðskipti, sem oft fylgja stórkostleg óvænt útgjöld. Sést þetta glöggt á yfirliti því, sem ég hef gefið um s. l. ár. T. d. hafa, eins og ég gat um áðan, nærri 14 millj. verið festar af því, sem ég hef kallað greiðsluafgang, vegna togaraviðskiptanna einna, sem ríkissjóður hefur haft milligöngu um. Og ef teknar eru út úr yfirlitinu allar fjárhæðir, sem ríkissjóður á útistandandi eftir árið vegna vanskila á ýmsum skuldbindingum, sem hann hefur tekið á sig í ábyrgðum, þá eru þær sennilega nærri 25 millj. Mér gafst ekki tími til þess að taka þetta nákvæmlega saman, en þær munu vera nærri 25 millj. á árinu. Það eru þessar 14 millj. vegna togaraviðskiptanna, og þar að auki eru vanskil vegna greiðslu á ábyrgðarlánum beinum, sem fært er á 20. gr. á þann lið, tæpar 7 millj. kr., þetta er 21 millj., og svo er útistandandi, eins og ég gat um áðan, vegna Hærings nærri milljón og vegna Marshalllána annarra nærri milljón og ýmsar fleiri fjárhæðir. Þetta nemur því áreiðanlega 25 millj. kr. a. m. k. Þetta er geigvænlegt orðið, og það er alveg sýnilegt, að ef nokkuð ber út af um afkomu ríkisins, eða réttara sagt, ef ekki verður allverulegur greiðsluafgangur, þá verður hér slys. Það er augljóst á þessu, að það hefur ekki mátt tefla á tæpara vað en gert hefur verið með afgreiðslu fjárl. fyrir yfirstandandi ár, en vonir gætu staðið til, að ekki yrði að slysi á þessu ári vegna þess, hve óvenjulega mikil atvinna og viðskipti eru nú eins og í fyrra, enda byggjast vonir um sæmilega afkomu ríkisins á þessu ári alveg á því, að það breytist ekki til hins verra. Við sjáum þetta bezt á því, að tekjurnar eru áætlaðar 443 millj., og nú höfum við gert ráðstafanir til þess að lækka skattana verulega, þannig að það munar alltaf á milli 20 og 30 millj. fyrir ríkissjóð frá því í fyrra. Við þurfum þess vegna í raun og veru að fá mun betra tekjuár en í fyrra til þess að geta búizt við að vel fari. Ég vil að lokum víkja fáeinum orðum að umframtekjunum og umframgreiðslunum til fróðleiks. Samkvæmt yfirlitinu hafa umframtekjur orðið, bæði á rekstraryfirliti og eignahreyfingum, um 89 millj. Það er um 21%. Greiðsluafgangur, sem ég nefndi svo og er ráðstafað eins og ég hef sagt í skýrslunni er 37 millj., að vísu rúmar, en við skulum segja 37 millj., ég reikna með heilum milljónum. Þá hef ég tekið það saman, að greiðslur samkvæmt sérstökum lögum, heimildum Alþ., þál. og sérstöku samráði við fjvn. nema 23 millj. Þessar greiðslur og afgangurinn, sem ráðstafað er, nema því samtals 60 millj. Eiginlegar umframgreiðslur, ef menn vilja kalla það svo, eru því um 29 millj. eða rétt rúmlega 7%, en mjög mikið af því eru lögboðnar greiðslur. Af þessum 29 millj. eru vegna niðurborgunar dýrtíðar 10 millj. og 200 þús. Ég áætla, að þar séu vegna vegaviðhalds 2 millj., vegna strandferðahalla 1 millj. og 600 þús., vegna vaxta 600 þús., vegna jarðræktarlaga 1 millj., vegna fjárskipta samkv. lögum 600 þús., vegna sýsluvega samkv. lögum 800 þús. og afborgun af föstum lánum umfram það, sem áætlað var, 1 millj. og 200 þús., eða samtals þessir liðir 18 millj. Umframgreiðslur á öllum öðrum liðum fjárl. eru því um 11 millj. eða um 2.6% af heildarútgjöldum fjárlaganna. Ég skal svo taka það fram að lokum, að þetta yfirlit er gefið með þeim fyrirvara, sem ég gat um í upphafi, að tölur geta eitthvað breytzt, en það getur varla orðið svo, að þetta verði ekki sönn mynd af afkomunni.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að bera fram þakkir til hæstv. fjmrh. fyrir þetta greinargóða og fróðlega yfirlit yfir afkomu ársins 1953, þótt ég hefði haldið og hafi haldið alveg fram að þessu, að það mundi koma með nokkuð öðrum hætti en raun varð hér á, og skal ég víkja að því síðar. Þegar maður hlýðir á upplýsingar hæstv. ráðh., verður manni ósjálfrátt að hugsa aftur í tímann, aftur til þess, þegar verið var að afgr. fjárl. fyrir 1953. Þá sagði hæstv. ráðh. okkur þm., að það væri með öllu ógerlegt, óverjandi að hækka um eina eða tvær millj. þá upphæð, sem þá var ákveðin til útgjalda, fjárl. væru þannig samin, að meiri líkur væru til þess, að tekjur og gjöld stæðust ekki á, eða réttara sagt næðust ekki þær tekjur, sem áætlaðar væru, heldur en hitt, að tekjurnar yrðu meiri. Nú upplýsir hann að vísu, að hann hafi haft bakþanka um 25 millj. innflutningsgjöld af vélum, sem kann að vera að hann hafi eitthvað drepið á og þá mjög á lægri tónunum eða á nefndarfundum. En hv. þm. muna það án efa allir, hversu það var röggsamlega útskýrt af hæstv. ráðh. þá, að hér væri svo langt gengið í áætlun um tekjumöguleika og skattálögur á þjóðina, að það væri ekki gerlegt, ekki verjandi að fara lengra, þar með væri traust þjóðarinnar glatað úti, allar vonir um peninga þaðan að láni að engu gerðar o. s. frv., o. s. frv. Og án efa hafa hv. þm. trúað þessu, því að allar brtt., sem til hækkunar voru, voru kolfelldar, eins og kunnugt er. Nú upplýsir hæstv. ráðh., að fyrir góða fjármálastjórn, - geri ég ráð fyrir, hann sagði það nú ekki að vísu, því að hann er ekki raupsamur maður venjulega, - þá hefði nú farið svo, að tekjurnar hefðu farið 21% fram úr þessari naumu áætlun og orðið hvorki meira né minna en 506 millj. og 600 þús. kr. Í sjálfu sér má segja, að þetta séu góð tíðindi, það er rétt. Það er vottur um, að það hefur árað vel og miklir peningar í veitu, og sízt skal það harmað, að svo er. En það sýnir og sannar a. m. k. það, að spádómsgáfa hæstv. fjmrh. er ekki alveg óyggjandi. Ég hafði frétt af því, að tekjuafgangurinn mundi verða eitthvað svipaður því, sem nú hefur upplýstst, að hann hefur reynzt, og af því leyfði ég mér að draga þá ályktun, að hæstv. ríkisstj. mundi leggja fyrir þetta Alþ. frv. til l. um ráðstöfun á tekjuafgangi ársins 1953. Og ég hygg, að allflestir hv. þm. hafi gert ráð fyrir einhverju slíku, eftir að þeir fréttu, hversu góð útkoma ársins í raun og veru varð. Ég átti því von á því, að hæstv. ráðh. mundi ljúka þessum lestri sínum hér með því að leggja fram till. eða frv. um ráðstöfun tekjuafgangsins. Listi hæstv. ráðh. yfir umframtekjur, þ. e. a. s. tekjur umfram áætlun á einstökum liðum, var hinn fróðlegasti fyrir þá, sem muna þá hárnákvæmu útreikninga, sem fóru fram hér á þingi af hans hálfu um, hvað gerlegt væri að áætla hæst. Er fróðlegt að sjá, að verðtollurinn hefur ekki orðið 109 millj., eins og var það ýtrasta, sem þanþolið leyfði, eins og hann orðaði það þá; hann varð 143 millj., einar litlar 34 millj. umfram eða um 34%. Og söluskatturinn, sem ómögulegt var að hækka upp í 90 millj. einu sinni úr 89.5 millj., - það var hnitmiðað upp á hundrað þúsund, - hann reyndist nú samt 107.7 millj. Svona mætti lengi telja. Ég tek bara þessi dæmi til að sýna, í hverju hækkanirnar liggja. En hæstv. ráðh. hefur nú ekki séð ástæðu til að leggja fram neinar till. eða frv. um ráðstöfun umframteknanna, heldur upplýsir hann hér, að hann eða hæstv. ríkisstj. sé í raun og veru búin að ráðstafa þessum tekjum öllum án þess að spyrja Alþ. þar um, að einhverju leyti, held ég að hann hafi sagt, í samvinnu eða samráði við fjvn. Ég veit ekki til þess, að það séu nein lög til þess, að fjvn. hafi neitt að segja um þessi mál öðruvísi en í tillöguformi til hv. Alþ. En svo kemur það furðulegasta af öllum þessum fróðlegu upplýsingum. Það er, að mér skildist hæstv. ráðh. reikna út, að útgjöldin samkv. fjárlagalið hefðu staðizt alveg prýðilega. Að vísu var nú eitthvað dálítið á reiki prósentuútreikningurinn hjá honum í því sambandi. Mér skilst, að seinast hafi hann verið kominn niður í það, að fjárlagaliður útgjaldanna hafi ekki farið nema 2.6% fram úr áætlun. Að vísu voru nokkur tilbrigði á þeim reikningi, t. d. dæmin sett ýmislega upp, en það er a. m. k. óhagganlegt, að hann taldi, að hækkanir fjárlagaliða útgjaldanna hefðu orðið ákaflega litlar, og virtist telja það bera vott um, að fjármálastjórnin og eftirlitið hefðu verið í góðu lagi, sem það án efa hefur verið, ef ég hef skilið síðasta reikningsdæmið rétt. Á yfirlitinu, sem hér er lagt fyrir, virðist mér þó, að rekstrarútgjöldin hafi farið fram úr áætlun um 31 millj. kr. eða eitthvað á milli 7 og 8%, enda mun ráðh. einhvern tíma hafa nefnt þá tölu, þó að hann hafi fengið lægri töluna út aftur seinna. Af þessum umframtekjum, tekjum umfram áætlun, 21% eða 88 millj. kr., hafði Alþ. síðasta, sem afgr. fjárl., gert ráð fyrir, að greiddar yrðu samkvæmt 20. gr. afborganir lána um 16 millj. kr. og nokkrar aðrar tilfærslur í eignareikningi. Þessi grein hefur breytzt töluvert mikið í meðförum hjá hæstv. ráðh. Hún hefur breytzt þannig, að hann telur nú, að greiðslur út á eignareikningi 20. gr. hafi numið eitthvað um 56 millj. kr. í stað þess, sem þar var áætlað í fjárl., og þá eru þó eftir, skilst mér, þegar búið er að draga frá það, sem inn kemur á þessum sama reikningi, 33 millj. kr., sem hæstv. ráðh. telur þann eiginlega greiðsluafgang; það sem eftir er af 88 millj. kr. umframtekjunum sem greiðsluafgangur, þegar hann er búinn að teygja 20. gr. þannig, að útgjöldin á henni verða um 56 millj. kr. Nú skyldi maður halda, að hann léti þó Alþ. eftir að ráðstafa a. m. k. þessum 38 millj. kr., þegar búið er að færa á 20. gr. allt það, sem hann taldi hér upp og samtals nemur um 56 millj. kr. En það er nú eitthvað annað en að það sé uppi á teningnum. Hæstv. ráðh. upplýsti, að ríkisstj. væri nú búin að ráðstafa 36 millj. kr. af þessum 38 millj. kr. og mætti þá telja, að til ráðstöfunar væru um 2 millj. kr. Hæstv. ráðh. nefndi mjög mikið af tölum, gerði það skýrt og skipulega, eins og hans er vandi, og bið ég afsökunar á því, ef ég skyldi eitthvað hafa ruglazt í reikningunum, en þetta var það, sem mér skildist vera niðurstaðan hjá hæstv. ráðherra: 88 millj. kr. umframtekjur á tekjuliðum fjárl., 84 millj. kr. rekstrarhagnaður, 38 millj. kr. greiðsluafgangur á pappírnum, 2 millj. kr. greiðsluafgangur, sem mætti e. t. v. telja til ráðstöfunar, - þetta eru niðurstöðurnar, sem ég hef fengið út úr upplýsingum hæstv. ráðh. Ég skal ekki fara út í það, enda ekki hægt eftir þessum stuttu upplýsingum, sem ráðh. gaf um einstaka liði, að meta nauðsyn eða þörf þeirra einstöku útgjaldaliða, sem hæstv. ráðh. taldi upp, en það vil ég fullyrða, að hér er alveg gengið á svig við það, sem teljast verður þingleg háttsemi af hæstv. ríkisstj., að taka sér vald til þess að ráðstafa án samráðs við Alþ. þeim feiknaupphæðum, sem hér er um að ræða. Ég verð að harma það mjög, að þessi háttur er á hafður. Ég taldi það til fyrirmyndar, þegar hæstv. ríkisstj. fyrir nokkru lagði það undir samþykki Alþ., bar fram frv. til laga um ráðstöfun á alveg sérstökum og óvenjulegum tekjuafgangi, og ég vænti þess, sérstaklega af þessum hæstv. ráðh., að hann mundi halda þessum upptekna hætti, en ekki koma hér, þegar liðnir eru fjórir mánuðir bráðum af árinu, og segja: Að vísu fóru tekjurnar 88 millj. kr. fram úr áætlun þingsins, en það er bara búið að ráðstafa þessu öllu; þið skuluð ekki hafa neitt um það að segja. Í þessu sambandi mætti kannske minnast á frv., sem hefur legið hér fyrir þinginu frá því mjög snemma á þingi. Það er frv. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að greiða upp í halla Tryggingastofnunarinnar um 4 millj. kr., þannig að hún þurfi ekki að éta úr þeim sjóði, sem hún hefur safnað á undanförnum árum. Mér var svarað því, þegar ég leitaði eftir undirtektum hæstv. ríkisstj. í þessu efni, að vonir stæðu til og líkur, að af tekjuafgangi ársins 1953, sem ég frétti að væri eitthvað svipað og hæstv. ráðh. hefur upplýst, mætti vænta að þessi upphæð yrði tekin, og ég veit ekki betur en að meðnm. mínir Ed., sem fjallað hafa um þetta frv., hafi talið líkur fyrir slíku og því látið málið liggja. Menn halda kannske, að ég sé nú sérstaklega að ræða um útkomuna vegna þessa eina máls. Það er ekki út af fyrir sig. Ég tel þetta þýðingarmikið mál. En það er ljóst dæmi um það, sem bæði ég og ýmsir fleiri þingmenn hafa gert ráð fyrir, að þessi háttur yrði á hafður um meðferð þessa máls. Hef ég svo ekki fleira um þetta að segja á þessu stigi málsins. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir mjög greinargóða og glögga skýrslu um útkomu ársins 1953. Ég óska honum til hamingju eftir atvikum með að hafa notið þessa góðæris og aflað þessara miklu tekna. En ég harma það, að hann hefur tekið sér vald til þess, án þess að leita samþykkis Alþ. að öðru leyti en að hafa samráð við fjvn., að ráðstafa þessu mikla fé. Ég tel, að honum hefði borið að leggja fram hæfilega snemma, áður en hann var búinn að eyða fénu, frv. um ráðstöfun tekjuafgangsins fyrir hv. Alþingi.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að sér hefði orðið hugsað til þess, sem ég hefði sagt þegar þessi fjárlög fyrir 1953 voru afgreidd. Þá hefði ég varað sterklega við því að áætla tekjurnar hærra en gert var á fjárlögunum og talið, að það mætti með engu móti eigu sér stað. Nú hefði það hins vegar komið í ljós, að tekjurnar hefðu orðið miklu meiri en fjárlögin gerðu ráð fyrir. Mér heyrðist á hv. þm., að ég væri mjög ámælisverður fyrir þetta. Það mátti nærri því skilja, að ég hefði með þessu gefið þinginu rangar upplýsingar. Hv. þm. virðist hugsa þannig, að ég hljóti að sjá fram í tímann, vera forspár, sjá óorðna hluti og mér hefði láðst að segja þinginu í desembermánuði s.l. frá því, að það mundi verða svo gott ár á Íslandi 1953, að ríkistekjurnar mundu verða 500 millj. í staðinn fyrir 420 millj., sem þær voru 1952. Mér hafi hlotið að vera þetta kunnugt. Tónninn í ræðu hv. þm. var allur á þá lund, að ég væri stórlega ámælisverður fyrir að hafa „leynt“ þessu, en haldið hinu fram, að miða ætti tekjuáætlunina við reynsluna. En ég benti á það þá, að tekjur ársins 1952 voru samtals 420 millj. og að búið var að áætla tekjur ársins 1953 á fjárlagafrv. 418 millj., ekki að óbreyttum sköttum og tollum, heldur að þeim lækkuðum, því að kaffi- og sykurtollurinn var afnuminn. Ef við hefðum haft sams konar ár 1953 eins og 1952, þá hefðu tekjurnar orðið núna um 445 millj., eða 420 millj. plús þessar 25 millj., sem fengust í tekjur aukalega vegna vélainnflutningsins mikla. Var nokkur furða, þótt ég varaði við því að ganga lengra en gert var, að áætla tekjurnar jafnháar og þær höfðu reynzt árið áður? Það hefur víst aldrei átt sér stað í sögu Alþ., að slíkt hafi verið gert, og slíkt hefði heldur alls ekki verið gert, ef menn hefðu ekki átt von á þessum aukatekjum vegna vélainnflutningsins. Það kemur óvænt og gat enginn vitað fyrir fram, að árið 1953 reyndist svo gott tekjuár sem nú er raun á orðin. Og ég trúi því varla, að hv. þm. meini það í alvöru, að ég sé ámælisverður fyrir að hafa ekki séð þetta fyrir. Það er svo önnur saga, að nú kemur í ljós, að þrátt fyrir þessar miklu tekjur leyfir ekkert af, að afkoma ríkissjóðs sé í góðu lagi. Það haugast á ríkissjóð slíkar feiknagreiðslur, ekki uppfundnar af ríkisstj., heldur vegna ráðstafana, sem Alþingi hefur gert, að hefði verið teflt á tæpt vað um afgreiðslu fjárlaganna, þá hefði enginn afgangur orðið, heldur halli. Þá hefðum við ekki getað mætt þeim greiðslum, sem á skullu á árinu. Þetta sést mjög vel, ef menn athuga sjálft yfirlitið, sem ég gaf áðan. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að honum hefði skilizt á mér, að fyrir góða fjármálastjórn hefðu tekjurnar farið fram úr áætlun. Ég veit ekkert, á hverju þessi hv. þm. byggir svona orðaskak. Mér er það alveg óskiljanlegt. Ég sagði það þvert á móti, að vegna óvenjulegs góðæris hefðu tekjurnar farið fram úr áætlun. Hv. 4. þm. Reykv. deildi á mig og ríkisstj. fyrir, að við skyldum ekki leggja fram sérstakt frv. nú um ráðstöfun á greiðsluafganginum. Hv. þm. sagði, að maður skyldi halda, að Alþ. hefði átt að ráðstafa þessum 38 millj., sem afgangur var talinn. Út af þessu vil ég endurtaka, hvað af þessu fé hefur orðið, og biðja þm. að gera grein fyrir því, hvað af þessum fjárhæðum átti ekki að greiða. Það er fyrst aukið rekstrarfé ríkisstofnana. Þrjár stofnanir fá að halda sínum tekjuafgangi. Átti að heimta af útvarpinu með harðri hendi þessar 2 millj. handa Alþ. til ráðstöfunar? Átti að heimta afganginn frá landssmiðjunni, þótt hún eigi í stórkostlegum erfiðleikum vegna rekstrarfjárskorts? Eða hagnað áburðar- og grænmetisverzlunar, þar sem nákvæmlega eins stendur á? Átti að koma í veg fyrir, að áfengis- og tóbakseinkasalan fengju að auka rekstrarfé sitt, sem þeim var þó óhjákvæmilegt vegna aukinna viðskipta? Ég spyr hv. þm. Þá vil ég spyrja hv. þm.: Átti stjórnin að synja um fyrirframgreiðslu á 2.7 millj. vegna sementsverksmiðjunnar og stöðva þannig undirbúningsframkvæmdir? Næsti liður er fyrirframgreitt atvinnuaukningarframlag fyrir árið 1954. Átti stjórnin að synja um að greiða þessa 1.6 millj. fyrir fram? Þá er fjórði liðurinn: Lagt á sérstakan reikning til þess að koma í veg fyrir eigendaskipti á nokkrum togurum utan Reykjavíkur. Átti stjórnin að láta selja þessi skip, þó að Alþ. hefði í rauninni mælt svo fyrir, að koma skyldi í veg í fyrir eigendaskipti með því að leggja fram þessa fjármuni ? Ég spyr hv. þm. Þá kemur fimmti liðurinn. Það eru útlagðar greiðslur af láni, sem tekið var af ríkissjóði í Englandi til greiðslu á 10 togurum, 6 millj. 874 þús. kr. Átti ríkissjóður að neita að greiða af þessu láni á réttum gjalddaga, þótt það væri hans skuld? Auðvitað var alveg óhjákvæmilega skylda að greiða af láninu. Ég spyr hv. þm. Þá kemur að greiðslu á lausaskuldum. Fyrst er gömul skuld vegna fiskiðjuvers ríkisins. Þetta er löngu gjaldfallin skuld, eiginlega orðin skammarskuld, 1 millj. 227 þús. kr., lögleg skuldbinding ríkissjóðs samkv. lögum frá Alþ. Skuld strandferðanna við landhelgissjóðinn 2 millj. 114 þús. kr. Þetta er skuld við landhelgissjóðinn, gjaldkræf, hvenær sem landhelgissjóður gengur eftir skuldinni. Nú þurfti að greiða skuldina, til þess að landhelgissjóðurinn gæti byggt björgunarskip fyrir Norðurland samkv. ákvörðun Alþingis. Ég spyr hv. þm.: Átti að neita að greiða þessar skuldir? Síðan kemur liður sem heitir: Lækkun lausaskulda í Landsbankanum 2 millj. 496 þús. Það er nú allt og sumt, sem höggvið hefur verið í þær umfram aukningu á öðrum lausaskuldaliðum. Hér er líka um löngu gjaldfallna skuld að ræða vegna fiskábyrgðanna o. fl. Ég spyr hv. þm.: Var goðgá að höggva í þessar skuldir? Þá eru eftir aðeins þrjár fjárhæðir, og það er fé, sem geymt er til framkvæmda á árinu 1954, - framkvæmda, sem Alþingi hefur ákveðið. Fyrsta fjárhæðin er geymd af vitagjaldi til vitabygginga 587 þús. kr., önnur fjárhæðin, 1 millj. og 300 þús. kr., er geymd til þess, samkv. 22. gr. fjárlaga, að flugmálin fái að njóta betri afkomu í rekstri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Er greinilega tekið fram í sjálfum fjárlögunum, að þannig eigi þetta að vera. Loks er geymt upp í framlög til atvinnuaukningar samkvæmt heimild í fjárlögum fyrir 1954 3 millj. og 387 þús. Og ég spyr hv. þm.: Eru það þessar fjárhæðir, sem hv. þm. á við, þegar hann talar um, að stjórnin sé að ráðstafa greiðsluafgangi án samráðs við Alþ.? Þau ummæli hv. þm., að gengið hafi verið á svig við þinglega málsmeðferð með því að leggja ekki fyrir þingið nú frv. til l. um ráðstöfun á greiðsluafgangi, eru algerlega út í bláinn, svo sem auðvelt er að sjá af þeim upplýsingum, sem ég nú hef gefið. Slíkt frv. var ekki mögulegt að leggja fram vegna þess, að við urðum að ráðstafa greiðsluafganginum, jafnóðum og hann féll til, greiðslur, sem Alþ. sjálft hefur settlög eða gefið á annan hátt fyrirmæli um að skuli inntar af höndum. Eins og ég sagði áðan, þegar ég gaf skýrsluna, þá getur það verið álitamál, hvort sumar þessar fjárhæðir, eins og t. d. það, sem fest er vegna togarakaupanna, eiga að teljast með ráðstöfun á greiðsluafgangi eða hreint og beint færast á greiðslureikninginn sem útgjöld. Það er þó vitaskuld meira formsatriði en efnis. Hitt er aðalatriðið, að þessar greiðslur varð að inna af hendi, og í það fer greiðsluafgangurinn.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að hæstv. fjmrh. hefur gefið þessa nákvæmu skýrslu hér og gefið okkur tækifæri til þess þar með að láta í ljós okkar skoðun á því, hvernig afkoman væri og hvernig ráðstafað væri þeim tekjuafgangi, sem hann upplýsir nú að sé hjá ríkissjóði. Ég vil taka undir þá gagnrýni, sem hefur komið fram um ráðstöfunina á rekstrarafganginum. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh.: Eru það engar aðrar skuldbindingar og engar aðrar skuldir, sem ríkissjóður hefur, sem gæti staðið upp á hann að borga, heldur en þær, sem ríkisstj. hefur ráðstafað þarna rúmum 30 millj. kr. í? Skuldar ríkissjóður ekki bæjarfélögum t. d. neitt vegna hafnargerða, vegna skólabygginga, vegna annarra slíkra hluta ? Skuldar ríkissjóður ekki nein framlög til annarra stofnana þjóðfélagsins? Eftir því sem ég bezt veit, þá skuldar ríkissjóður þó nokkuð mikið af slíku. Og ég man eftir hér um árið, þegar við vorum að samþ. l. um að ráðstafa rekstrarafganginum, að þá voru allharðar deilur um það, meira að segja var knúið allskarplega á til þess að reyna að fá út til bæjarfélaganna, sem alltaf eru í greiðsluvandræðum, eitthvað dálítið af fé, sem þau ættu inni hjá ríkinu. Þegar ríkissjóður hefur nú í greiðsluafgang yfir 30 millj. kr. og skuldar, ef tekið er tillit til allra þeirra laga, sem til eru, vafalaust fleiri tugi milljóna króna, sem honum bæri raunverulega að borga, þá er það mál, sem Alþ. náttúrlega ætti að gera upp, hvaða skuldunautum á að greiða, hverra þarfir á að uppfylla. Það eru margir aðilar þarna, sem hafa þarfir, og margir, sem eiga lögmætar kröfur á hendur ríkissjóðs. Og það er ákaflega mikið vald, sem hæstv. ríkisstj. tekur sér með því að gera upp á milli þessara ýmsu þarfa, ákveða: þessum aðila skal ég greiða, t. d. Landsbankanum, 2 millj. eða hvað sem það nú er, en að eitthvert fátækt bæjarfélag úti á landi geti hins vegar vel beðið. Þessa álit ég ekki að hæstv. ríkisstj. hafi rétt til. Ég álít, að hún eigi að leggja fram frv. fyrir Alþ. um ráðstöfun á svona tekjuafgangi, jafnvel þó að henni finnist þetta allt saman mjög brýnt. Það eru fleiri kröfur áreiðanlega, sem eru brýnar, og þess vegna er ekki rétt að farið í þessu efni. Ég verð um leið að segja það, að þetta er hins vegar ákaflega mikið í stíl við það, sem meira og meira er að tíðkast. Það er í sífellu verið að ráðstafa stórkostlegum fjárupphæðum, sem teknar eru af almenningi, utan við Alþ., svo að ég nefni t. d. aðeins bátagjaldeyrinn. Þar er ráðstafað um 100 millj. kr. á ári til einstakra aðila í þjóðfélaginu, án þess að Alþ. og nokkrir þeir aðilar, sem hafa rétt til þess að samþykkja álögur á almenning, ráði nokkurn skapaðan hlut um, hvernig þetta fer, og hafi yfirleitt nokkurt ,.kontrol“ með því, hvernig það er notað. Ég vil aðeins benda á þetta, án þess ég hafi ætlað mér að fara að lengja umræðurnar. Ég undraðist nú að vísu, að hæstv. ráðh. skyldi ekki minnast á það í sinni vörn áðan, að ríkisstj. ætlaði sér máske að koma þessu fram í fjáraukalögum. Það er náttúrlega lagalega séð sá réttur og sá möguleiki, sem hún hefur. Hins vegar fer það að verða ákaflega slæmt, ef mjög stórir hlutar af ríkisútgjöldunum eiga að fara að samþykkjast eftir á í gegnum fjáraukalög, og hefur nú aldrei eiginlega verið tilgangurinn með þeim. Þess vegna álít ég, að það hefði verið langeðlilegast og sjálfsagðast, að þessu hefði verið ráðstafað með sérstökum lögum, hvaða þarfir það væru sem uppfylltar væru, hvernig gert væri upp á milli hinna ýmsu aðlla, sem eiga kröfur á ríkissjóð. Ég veit vel, að bæði ríkissjóður sjálfur og ýmsar ríkisstofnanir þurfa meira rekstrarfé. En það eru margir aðrir aðilar í þjóðfélaginu, sem líka þurfa meira rekstrarfé. Og það er nú ef til vill alls ekki fjarri lagi, að bankar ríkisins, þegar ríkið á nú alla bankana í þjóðfélaginu, sjái ríkisstofnunum að einhverju leyti fyrir rekstrarfé. Það er ekki eðlilegt að fara inn á þá braut, að hver einasta ríkisstofnun hafi aðstöðu til skattálagningar á almenning til þess að safna sér rekstrarfé. Þessi hamslausa auðsöfnun jafnt af hálfu einstakra ríkisstofnana sem annarra stofnana í þjóðfélaginu fer að verða það frek, það nærgöngul gagnvart almenningi, að grundvöllurinn brestur, sem þetta allt saman byggist á, ef svona er haldið áfram. Og dálítið af því, sem hæstv. ráðh. var að upplýsa, sem sé gjöldin til togaraútgerðarinnar, borgun af lánum, sem hún ætti að standa undir, gefur okkur ofur litla vísbendingu um, hvernig verið er með því, hvað vægðarlaust er tekið frá fólkinu og atvinnulífinu, að brjóta niður grundvöllinn, sem öll okkar framleiðsla byggist á.



Það eru fáein orð út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) sagði. Hann tók í sama streng og hv. 4. þm. Reykv. (HG), að stjórnin hefði átt, eins og hann kallaði, að hafa samráð við Alþ. um það, til hvers væri notaður sá afgangur, sem orðið hefði á árinu. Og hann sagði: Þessar greiðslur, sem greiddar hafa verið, eru meira og minna nauðsynlegar, en var ekki eitthvað annað, sem þurfti að greiða jafnvel fremur og átti að sitja í fyrirrúmi? Og hann spurði: Skuldar ekki ríkissjóður annað en það, sem nú hefur verið greitt af þessum afgangi, og átti þá ekki eitthvað af því að koma til greina? Hann spurði: Skuldar ekki ríkissjóður vegna skólabygginga, vegna hafnarframlaga og þess konar? Ég vil nú benda hv. þm. á það, sem honum er sjálfsagt ljóst, að ríkissjóður á að vísu að leggja fram til skólabygginga og hafnargerða, en það er tekið fram í þeirri löggjöf, sem um það fjallar, að ríkissjóður á að leggja fram til þessara mála eftir því, sem veitt er fé til þess á fjárlögum. Hann skuldar því aldrei annað en það, sem veitt hefur verið á fjárlögum í þessu skyni, ef svo mætti að orði komast. Ég veit, að hv. þm. skilur það, þegar bent er á það, ef við tökum t. d. greiðsluna af láninu fyrir togarana, sem er nærri 7 millj., að þá gátum við ekki sagt við lánardrottnana: Ríkissjóður Íslands getur ekki borgað af þessu láni, af því að það þarf að auka fjárframlög til skólabygginga. - Það verður að standa í skilum. Við gátum ekki heldur sagt við forráðamenn þeirra bæjarfélaga, sem áttu togara, sem þingið ályktaði að skyldi forða undan hamrinum: Við getum ekki lagt þetta fé fram, vegna þess að við þurfum að láta það í annað. - Alþ. vildi láta koma í veg fyrir, að það yrðu eigendaskipti á þessum togurum, og við urðum að útvega féð, og við urðum að taka það hjá ríkissjóði, þegar ekki var hægt að fá það að láni beint handa þessum fyrirtækjum. Hér var ekki um neitt annað að ræða. Svona má halda áfram og taka greiðslurnar, því að hér var yfirleitt ekki um neitt svigrúm að ræða, einmitt vegna ráðstafana Alþ. Við getum tekið t. d. fyrirframgreiðsluna vegna sementsverksmiðjunnar. Við gátum ekki stöðvað allan þann undirbúning. Við urðum að halda áfram með hann, þó að við yrðum að taka af afganginum til þess að greiða fyrir fram. Og við gátum ekki heldur sagt forráðamönnum þeirra bæjar- og sveitarfélaga, sem sóttu sterkast á að fá atvinnuaukningarframlög sín nú strax í haust, en áttu að fá þau á árinu 1954: Við getum ekki gert það, vegna þess að við þurfum að láta féð í annað. - Þetta var það aðkallandi, knýjandi, að það var ekkert val. Og þetta var gert eftir heimild Alþ. Alveg eins er með greiðsluna á lausaskuldinni til landhelgissjóðs og eldgamalli vanskilaskuld vegna fiskiðjuversins. Það var ekkert val. Við urðum að greiða þetta. Við gátum ekki sagt forráðamönnum landhelgissjóðs og ekki heldur forráðamönnum björgunarskipsmálsins fyrir norðan, að það væri ekki hægt að borga þessa skuld, af því að féð yrði að fara í annað, Þannig var þessum greiðsluafgangi blátt áfram ráðstafað fyrir fram, og það er ekki hægt að ráðstafa tvisvar sömu fjárhæðunum.  Ég vona, að hv. þingmenn átti sig á því, að þessi gagnrýni, að hér hafi verið farið fram hjá Alþ. og vanrækt að leggja fram sérstakt frv. um greiðsluafganginn, á ekki við nokkur rök að styðjast, af því að þessu fé var öllu ráðstafað í samræmi við yfirlýstan vilja Alþ. og á þann hátt, sem óumflýjanlegur var. Hitt er svo annað mál, en ljóst af þessu, að hefðu fjárl. verið óvarlegar afgreidd en þau voru, þá hefði okkur rekið upp á sker fjárhagslega. Ég kann afar illa við það, þegar hv. 2. þm. Reykv. er að tala um, að það tíðkist meira og meira að fara fram hjá Alþ. við ráðstöfun fjár. Þetta er algerlega rangt, hrein staðleysa, og þarf ekkert annað en að fara í gegnum uppgjör síðari ára og bera þau saman við eldri uppgjör. Og á síðasta ári urðu nokkuð óvenjulegar umframtekjur, en samt hefur tiltölulega minna fé verið ráðstafað á því ári umfram það, sem beinar alþingissamþykktir lágu fyrir um, heldur en oftast áður. Þetta vildi ég sýna áðan með hinum mikla prósentureikningi, sem hv. 4. þm. Reykv. var að kvarta undan. Ég benti nefnilega á það í framsöguræðu minni hér áðan, af því að ég vissi svona hér um bil, við hvaða tón mundi kveðið, og það er kallað að setja fyrir fram undir lekann, að samkvæmt yfirlitinu hafa umframtekjurnar orðið 89 millj., það sem ég hef kallað greiðsluafgang, sem öllum er ráðstafað í nánu samræmi við fyrirmæli Alþ., 37 millj., og greiðslur samkvæmt sérstökum l. og heimildum frá Alþ., þál. og sérstöku samráði við fjvn. nema 23 millj., og eiginlegar umframgreiðslur væru þess vegna raunverulega um 29 millj., eða rétt 7%. Þá er það svo sem ekki eins og þessar umframgreiðslur, þessar 29 millj., séu eitthvað, sem stjórnin hefur fundið upp á að kasta út úr ríkissjóði, heldur er meginhlutinn af því lögboðnar greiðslur og með samþykki Alþ. Ég benti t. d. á það, að dýrtíðargreiðslur hafa farið fram úr áætlun um 10 millj. og 200 þús., og það vita allir, að niðurborgun innlendra vara var ákveðin með vilja Alþ., í sambandi við verkfallslausnina síðustu. Þá voru greiðslur eins og umframgreiðslur á jarðræktarlögum, það eru lögboðin útgjöld, og til sýsluvega og vegna fjárskiptanna, afborgun af föstum lánum, og þannig væri hægt að telja enn fleiri fjárhæðir en ég hef gert til þess að sýna það, hvað sáralítill hluti af umframgreiðslunum er raunverulega umframgreiðslur í þeim skilningi, að stjórnin hafi ákveðið þær umfram það, sem þingið hefur gert, - ekki nema sáralítið brot. Og sem betur fer, er það algerlega úr lausu lofti grípið, að það tíðkist meir og meir að fara fram hjá Alþ. í þessu tilliti, heldur hefur þróunin verið alveg í öfuga átt síðustu ár, einmitt í þá átt að fylgja betur fyrirmælum Alþingisfjármálum, og ef þessum hv. þm. er þetta ekki ljóst, þá ættu þeir að fara heim og læra betur.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mjög, það hefur sjálfsagt enga þýðingu. En ég má til með að leiðrétta það, sem ég hygg að hafi byggzt á misskilningi hjá hæstv. ráðh., að ég hafi veitt honum sérstök ámæli fyrir það, að hann sá ekki fullkomlega fyrir, hvernig útkoma ársins 1953 mundi verða. Ekki var það nú ætlun mín beinlínis. Ég skil vel, að hæstv. ráðh., eins og þm. vita, vill gera sínar áætlanir varlega og heldur láta skakka á þann veginn, að tekjurnar verði meiri, en ég leyfði mér að skopast að spádómsgáfu hæstv. ráðh., því að víst er það, að hann hafði í frammi spádóma um það, hver útkoman mundi verða á árinu 1953, en reynslan hefur orðið mjög fjarri því, sem hann þá spáði. Þó verð ég að segja, að það er ekki nema eðlilegt og ætti að vera réttmætt, að alþm. yfirleitt geri ráð fyrir því, að fjmrh. hafi gleggri yfirsýn yfir viðskiptaatriði og fjárhagslíf ákveðinn tíma, hafi um það fyllri skýrslur og gögn og upplýsingar heldur en þm. almennt og eigi því að standa betur að vígi en þeir að meta horfurnar, þegar fjárl. eru samin. Við afgreiðslu fjárl. kom það fram, að spádómar hæstv. ráðh. í þessu efni voru nokkrir aðrir en mikils hluta þingsins, en reynslan hefur sýnt, að spádómar þeirra, sem töldu fært að áætla tekjurnar meiri, hafa orðið nær því rétta heldur en spádómar hæstv. ráðh. Því leyfði ég mér að spaugast dálítið að hans miklu spádómsgáfu, sem hann bauð hér í þinginu. Það er ekki heldur rétt, að ég hafi sagt, að hæstv. ráðh. væri að eigna sjálfum sér og góðri fjármálastjórn, hvað tekjurnar fóru mikið fram úr áætlun. Ég sagði, að hann væri svo alkunnur að hæversku og laus við raupsemi, að hann hefði nú ekki gert þetta, að hæla sér sjálfum af því, - hvað hann kann að hafa hugsað sjálfur, það sagði ég ekkert um, en ég er nú ekki frá því kannske, að hann hafi hugsað, að það væri nú ekki víst, að útkoman hefði orðið jafngóð, ef einhver annar en hann hefði setið í ráðherrastólnum. En ég leyfði mér ekki að segja neitt um það áðan. En sem sagt, hugleiðingar hæstv. ráðh. í þessu efni vil ég ekki sverja fyrir að hafi hnigið í þessa átt. Það, sem ég deildi á ráðh. fyrir og taldi hann ámælisverðan fyrir, var að ráðstafa öllum þessum miklu umframtekjum án þess að leita til þess samþykkis þingsins, og mér virðist á þeim stuttorðu andsvörum, sem hæstv. ráðh. gaf mér, að hann hafi sjálfur áréttað þessi ummæli mín mjög kröftuglega. Hann taldi upp hér eina tíu útgjaldaliði og spurði mig og væntanlega þingheim um leið: Átti ég að neita þessu, átti ég að synja þessu o. s. frv.? Ég neita að svara slíkum spurningum. Mér er alls ókunnugt um þessi mál, nema eftir þeim upplýsingum, sem hæstv. ráðh. gaf hér, og þær voru það stuttorðar og gáfu það litlar upplýsingar, að ég hygg, að enginn þingmaður hafi treyst sér eftir þeim upplýsingum til að meta, hvort það átti að láta þessar greiðslur ganga fyrir einhverjum öðrum greiðslum, sem var alveg jafnréttmætt að tekið væri tillit til, ef fénu var ráðstafað á annað borð á þennan hátt.  Hæstv. ráðh. segir, að hann hafi orðið að borga ýmsar skuldir. Ég vil ekki rengja þetta. Ég veit ekki, hvað það hefur verið aðkallandi, hann upplýsti það ekki. En ég vil minna hann á það, að í fjárlfrv. fyrir árið 1953 er ákveðin upphæð ætluð til skuldaafborgana, og sú upphæð er venjulega tekin eftir till. hæstv. ráðh. í frv., nema alveg sérstakar viðbótarupplýsingar komi. Hæstv. ráðh. hlýtur að vera allra manna kunnugast um það, þegar hann semur sitt fjárlfrv., hvaða skuldir fellur á ríkissjóð að greiða á fjárlagaárinu, og sé nokkuð meint með því að vera að semja fjárlfrv. og ákveða þennan lið, þá er ætlunin, að á hann sé tekið í frv. það, sem ráðh. veit að kemur til greiðslu, og að því sé fylgt og sérstakrar heimildar aflað til að greiða það, sem síðar kynni að koma í ljós að þyrfti að greiða. Svona mætti segja um hvern einstakan lið. Ég verð að fullyrða, að með því að ráðstafa fénu eins og hér hefur verið gert, þá hefur ráðh. tekið í sínar hendur eða ríkisstj. vald til þess að meta það, hverjar greiðslur skuli inntar af hendi og. hverjum skuli ýtt til hliðar, en það er á valdi Alþ. eins, að réttu framferði, að ákveða um þetta. Hæstv. ráðh. nefndi togaralánin í Englandi, sem við höfum orðið að greiða. Vítaskuld varð að greiða þau. En ætlar hæstv. ráðh. að reyna að telja mér trú um það eða þingheimi, að hann hefði ekki getað flutt þessa skuld inn í innlendan banka á sama ári sem hann hefur lækkað lausaskuldir til bankanna - ég man ekki um hvað margar millj. umfram það, sem fellur undir afborganaliðinn í fjárl. Ég læt mér ekki detta í hug, að ekki hefði verið hægt að semja um það við bankana að flytja skuldina hingað að öllu eða einhverju leyti, þangað til Alþ. væri búið að kveða á um það, hvort og hvenær féð skyldi greitt úr ríkissjóði. Svona mætti taka upp hvern einstakan lið af þeim, sem ráðh. hefur talið upp, og segja: Það er matsatriði, hvort heldur skyldi gert þetta, leyst málið á þennan veg eða hinn. - Það á ekki að vera matsatriði hæstv. ríkisstj.; það á að vera matsatriði Alþ. Til þess er verið að setja fjárlög. Ef fylgja ætti kenningum hæstv. ráðh., þá mætti í raun og veru álíta, að í sjálfu sér væri nokkurn veginn óþarft að vera að setja fjárlög. Það eru lög til þess að skipa fyrir um ýmsar greiðslur, samkvæmt þeim er greitt. Hitt yrði svo stjórnin að meta á hverjum tíma, nauðsyn og gagnsemi. Mér dettur ekki í hug, að hæstv. ráðh. vilji halda því fram, að svona ætti það að vera, en afleiðingin er líka sú, að það er alveg óeðlilegt og gagnstætt réttum þingræðisháttum, að fimmta hluta af tekjum ríkisins sé ráðstafað eftir geðþótta stjórnarinnar, án þess að Alþ. sé kvatt til þess að segja þar til um.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. minntist á, að sér hefði nú ekki borið skylda til þess að taka tillit til þess, sem bæjarfélögin úti á landi hefðu þurft á að halda að fá í greiðslur upp í það, sem þau væru búin að leggja fram í hafnarbætur, skólabyggingar eða annað slíkt. Hæstv. fjmrh. getur ekkert sagt um það, ef lagafrv. hefði verið lagt fyrir Alþ. viðvíkjandi ráðstöfun á tekjuafgangi, nema Alþ. hefði viljað ráðstafa meiru en það hefur gert áður til greiðslu til bæjarfélaganna úti um land uppslíkar skuldir ríkisins. Hann veit ósköp vel, að þegar síðast var lagt fram frv. um ráðstöfun tekjuafgangs, þá var það einmitt knúið fram af alþm., að það væri þó nokkur upphæð, sem þar væri ráðstafað til þess að borga áfallnar skuldir ríkissjóðs. Þá minntist hæstv. ráðh. á, að vesalings ríkisstj. hefði ekkert val átt, hún hefði staðið svona ógurlega að vígi, - og hæstv. forsrh. fór að hjálpa honum, - það hefði bókstaflega verið hengingarvíxill, sem ríkisstj. hefði verið í. Hún hefði ekkert val átt, hún hefði orðið að borga fyrir fiskiðjuverið - og ég gæti trúað að það hafi nú verið fleira - víxla til Landsbankans. Svo bættist það nú við, að þar að auki hefði ríkissjóður orðið að borga 7 millj. kr. afborgun af togaralánunum í Bretlandi. Nú vil ég segja hæstv. fjmrh., ef hann hefði lagt þetta mál hér fyrir Alþ., að þá hefur það a. m. k. komið fyrir hér á Alþ., að þingið hefur ákveðið að skylda Landsbankann til þess að leggja fram að láni ákveðnar háar upphæðir til þess að greiða fyrir togarakaup til landsins. Það var gert hér fyrir 8 árum, ákveðnar 100 millj. í þessu skyni, og það er ómögulegt að segja, og ég get þvert á móti trúað, að það hefði verið kannske meiri hluti fyrir því hér á Alþ. um þessar 7 millj. kr., sem núna eru allt í einu lagðar fram af greiðsluafgangi ríkissjóðs, að það hefði bara verið sagt við Landsbankann af húsbónda hans, Alþingi: Þessu bætið þið við úr stofnlánadeildinni. - Það er ekki til neins að segja okkur þingmönnum, að ríkisstj. eigi ekkert vaf í svona efnum. Alþ. er húsbóndi Landsbankans, sem getur ákveðið, hvernig þetta er gert. Alþ. veit, að Landsbankinn hefur á hverju ári á milli 30 og 40 millj. kr. í tekjuafgang. Alþ. getur ákveðið, ef það álítur það nauðsynlegt, t. d. vegna togaraútgerðar landsins, að það skuli bætt við 10 millj. kr. í stofnlánadeildina og að það skuli lána út með þeim vöxtum, sem þar er ákveðið, 2%, til þess að greiða togara. Það er ekki til neins að koma hér til okkar og segja okkur, að ríkisstj. hafi ekkert val. Hún hefur það val að segja við Alþ.: Á ég að fara að greiða upp 10–20 millj. til Landsbankans, eða á ég að láta Landsbankann lána þetta? - Landsbankinn er ekki einhver einkabanki nokkurra auðmanna, sem geta sett ríkisstj. stólinn fyrir dyrnar, eins og Alþjóðabankinn er að reyna að gera viðvíkjandi sementsverksmiðjunni eða öðru slíku og Marshall er að reyna að gera stundum.  Svo vildi ég aðeins segja það við hæstv. fjmrh. út af því, að hann var að segja, að það hefði ekki verið rétt hjá mér, að það væri verið að fara meir og meir fram hjá Alþ., að það hefur aldrei nokkurn tíma tíðkazt, að það hafi verið farið eins mikið fram hjá Alþ. og nú þessi síðustu þrjú árin í sambandi við bátagjaldeyrisálagið, og það er ekki aðeins það, að farið hafi verið fram hjá Alþ.

Þetta er eins konar björgunarbátur fyrir þm., þetta bátagjaldeyrisálag.

Nei, það er ekki björgunarbátur. Það er alvarlegasta fjármálafyrirbrigði, sem gerzt hefur í íslenzkum stjórnmálum, að þvert á móti ákvæði stjórnarskrárinnar, þeim ákvæðum, sem eru grundvöllur að öllu því valdi, sem öll þing hafa verið að berjast fyrir gagnvart ríkisstjórnum, valdinu til þess að ráða ein álögunum á landsmenn, þá er lagt á landsmenn, lengst af án þess að nokkur lög heimili það, yfir 100 millj. kr. á ári, eða upp undir það, og innheimt án þess að ríkinu sé gerð nokkur grein fyrir því. Það er alvarlegt fyrirbrigði. Það er fyrirbrigði, sem minnir á aðalskúgun og einvalda hér á landi fyrrum, en ekki á neina þingræðisstjórn, og það er ekki fyrir hæstv. fjmrh. að gera neitt grín að þeim hlutum. Hins vegar er það máske eðlilegt, að ekki sízt hæstv. fjmrh., sem kinokar sér nú venjulega við að svara því, en er að reyna að taka úr ríkissjóði eign, sem ríkissjóður á, eins og áburðarverksmiðjuna, upp á 125 millj. kr., og afhenda hana einkaaðilum, að honum finnist það eðlileg aðferð að leggja án nokkurra laga um 100 millj. kr. á almenning í landinu og úthluta því til einstakra manna í landinu, án þess að það komi nokkurn tíma til þingsins kasta. Ég held, að ég hafi haft fulla ástæðu til þess að kvarta yfir þessum aðferðum og að því miður geti hæstv. fjmrh. ekki borið af sér þá gagnrýni.



Herra forseti. Ég mun verða við þeim tilmælum hæstv. forseta að verða ekki mjög langorður. Eins og hv. þm. hlýtur að vera ljóst, eru að sjálfsögðu engin tök á því að ræða ýtarlega þá skýrslu, sem hæstv. fjmrh. hefur hér lagt fyrir þingið án þess að þm. ættu annars kost en að hlýða á hana, en hefðu hana ekki prentaða fyrir sér. Stjórnarandstaðan hefur brugðizt þannig við þessari skýrslu hæstv. fjmrh., - ég vil segja brugðizt svo drengilega við þessari skýrslu, að hún hefur talið sér skylt eða talið ástæðu til að þakka fyrir það, að hún skyldi hér fram lögð. Ég vil taka undir þessi ummæli stjórnarandstöðunnar, til þess að það megi greinilega fram koma, að stjórnarandstaðan er það heiðarleg og kann það vel að meta það ástand, sem skapazt hefur í okkar landsmálum hin síðustu ár, að hún telur ástæðu til að þakka fyrir það, þegar hæstv. ríkisstj. innir skyldustörf sín af höndum. Af ræðu hæstv. fjmrh. kom það greinilega í ljós, sem ég hef nokkrum sinnum haldið fram hér á hinu háa Alþ., að raunveruleg fjárlög eru engin til í þessu landi. Hæstv. fjmrh. viðurkenndi, að tekjur ríkissjóðs hefðu á árinu 1953 farið 88 millj. kr. fram úr áætlun, eða um 21%, eins og hann orðaði það. Það þarf enga spekinga til að sjá, að áætlun, sem er röng um 21%, þ. e. a. s. rúmlega einn fimmta hluta, er engin áætlun, hún er vitleysa. Þannig hefur þetta til gengið nokkur undanfarin ár, að hv. þm. stjórnarflokkanna hefur verið skipað hér á hinu háa Alþ. að samþykkja vitlausar áætlanir, sem hæstv. fjmrh. hefur látið sér sæma að leggja fyrir þingið, vísvitandi rangar, eins og ég einu sinni orðaði það og gæti sannað hvenær sem er. Þeir, hv. þm. stjórnarflokkanna, hafa látið sér sæma að samþ. þetta ár eftir ár og bjóða þjóðinni upp á þetta sem fjárlög. Ég efast um, að dr. Schacht, sem var fjmrh. á Hitlerstímabilinu í Þýzkalandi, hafi nokkurn tíma haft jafnfullkomið einræði í fjármálum landsins og hæstv. ríkisstj. Íslands hefur haft undanfarin ár. Og síðan, þegar hæstv. fjmrh. kemur og segir frá, hvernig hans áætlanir hafi nú reynzt, þá er viðkvæðið: Það var óvenjulega gott tekjuár, - og: Ætluðust hv. þm. til, að ég væri svo forspár, að ég gæti sagt fyrir, hvernig hitt og þetta mundi fara, ári áður en það átti að gerast? - Nei, þm. ætluðust aldrei til þess, að hæstv. fjmrh. yrði forspár eða væri spámaður. Þeir vita það af langri reynslu, að hann er ekki spámannlega vaxinn. En þeir ætluðust til hins, að hann hefði aldrei tekið að sér embætti fjmrh. án þess að vera nokkurn veginn fær um að gegna því. Ég lofaði hæstv. forseta því að vera stuttorður, og ég ætla að efna það. Ég ætla aðeins að nefna tvö atriði til viðbótar. Í ræðu sinni hér áðan, þegar hæstv. fjmrh. var að svara hv. 4. þm. Reykv., sagði hann m. a.: Átti ríkissjóður að neita að greiða af togaraláninu í. Englandi? Átti hann að neita að greiða af hinum og þessum lánum? Og hann bætti við: Hvernig átti hann að greiða þetta öðruvísi en hann gerði, þar sem hann hafði ekki annað upp á að hlaupa en umframtekjurnar? En með leyfi að spyrja: Hvað ætlaði ríkissjóður að gera, ef umframtekjurnar hefðu engar orðið? Ætlaði hann þá að neita að greiða togaralánin í Englandi? Ætlaði hann þá að neita að greiða til togaranna í bæjarfélögunum úti á landi o. s. frv.? Þá vildi ég og benda á, að hæstv. fjmrh. gat þess hér, að nú væri geymt fé til eins og annars samkvæmt fyrirmælum Alþ., þ. e. a. s. samkvæmt heimild í fjárl. fyrir árið 1954. Hæstv. fjmrh. virðist hafa gleymt því, að þetta var samkvæmt heimild í fjárl. 1954, og Alþingi ætlaðist til þess, að þetta fé yrði útlagt á árinu 1954, af tekjum þess árs, en ekki af tekjum ársins 1953. þetta er aðeins lítið dæmi, en sýnir þó, hvernig hér er á málum haldið. Varðandi upphæð eina, sem er þó nokkuð há, um greiðslur vegna ábyrgðar ríkissjóðs á togaraútgerð úti á landi, væri að vísu ástæða til að fara nokkrum orðum, því að það er grunur ýmissa manna, að þar hafi öðruvísi verið á haldið en skyldi og að í sumum tilfellum hafi þar verið fé ausið úr ríkissjóði beinlínis í sambandi við kosningar, - það hafi verið ausið fé úr ríkissjóði í togaraútgerðir, mjög vafasamar, til að gera við gamla togara fyrir einstök bæjarfélög eða kauptún, jafnvel þorp, síðan hafi þessum togurum verið skilað aftur að kosningum loknum og þeir liggi nú og bíði þess að vera teknir í brotajárn fyrir lítið fé, en fjármunir ríkissjóðs búnir að hafa sín áhrif í kosningunum. Eitt er ljóst og hefur raunar komið hér fram, og það er það, að hæstv. ríkisstj. hefur að sjálfsögðu enga heimild til að greiða eitt né neitt úr ríkissjóði, nema með samþykki Alþingis. - Ég mun láta þessi fáu orð nægja.



Það voru aðeins tvær eða þrjár setningar. Hv. 8. landsk. þm. (BergS) er sífellt að fárast út af því, að áætlanir á tekjum fjárlaganna séu fyrir fram vísvitandi gerðar allt of lágar, og hefur í því sambandi mörg stór og óvægileg orð. Ég ætla ekki að fara langt út í þetta. Ég ætla aðeins að upplýsa, að reynslan sýnir, að þessar fjárlagaáætlanir á tekjum ríkissjóðs hafa yfirleitt ekki mátt óvarlegri vera. Reynslan sýnir það. Afkoma ríkissjóðs undanfarið hefur ekki mátt lakari vera en hún hefur orðið. Hv. 4. þm. Reykv. (HG) sagðist neita að svara því, hvort átt hefði að greiða greiðslur þær, sem taldar voru ráðstafanir á greiðsluafgangi, eða ekki, því að hann hefði ekki getað kynnt sér málið. Ef þetta er rétt hjá hv. þm., þá finnst mér, að hann hefði ekki heldur átt að fella þá ákveðnu dóma um þetta, sem hann hefur upp kveðið. Að lokum vil ég taka fram, að mér finnst ekki þægilegt að rökræða við menn, sem fyrst samþ. á Alþ., að leggja skuli fram fé í tilteknu skyni, ráðast síðan á ríkisstj. fyrir að inna þessar greiðslur af hendi og fullyrða í þokkabót, að með því sé gengið fram hjá Alþ.