Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Hér í hv. d. komu til umr. 27. jan. 1971 tvö frv. um fræðslumál, annað, sem fjallaði um grunnskóla, en hitt um skólakerfi. Fór fram 1. umr. um bæði þessi mál, en hvorugt náði lengra áleiðis á því þingi. Eðli málsins samkv. vil ég leyfa mér að ræða bæði málin saman eins og gert var í hið fyrra skipti. Við umr. 1971 kom fram, bæði hjá þáv. menntmrh., hv. 7. þm. Reykv., og öðrum, sem til máls tóku, að ekki væri þá fyrir mestu að hraða afgreiðslu frv., heldur að þau fengju sem vandaðasta meðferð og gaumgæfilegasta athugun. S. l. vor tók til starfa 5 manna n., sem falið var að endurskoða frv. um grunnskóla og skólakerfi með það fyrir augum, að þau gætu komið fyrir þetta þing með þeim breytingum, sem ráðlegar þættu. Formaður þessarar n., eins og hinnar fyrri, sem frv. samdi í öndverðu, var skipaður Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri. Með honum tóku sæti í n. Andri Ísaksson deildarstjóri, sem einnig sat í hinni fyrri n., Ingólfur A. Þorkelsson kennari, Kristján Ingólfsson kennari, Páll Líndal borgarlögmaður og formaður Sambands ísl. sveitarfélaga. Með n. starfaði Indriði H. Þorláksson fulltrúi. Ég tel í engu ofmælt, að sú athugun, sem ræðumenn hér í hv. d. fyrir tveim árum töldu nauðsynlegt, að frv. sættu, hafi í rauninni staðið yfir allar götur síðan. Varla hefur svo mánuður liðið þessi tvö ár, að ekki væri erindum, sem þau vörðuðu. beint til menntmrn. eða fjallað um einhver atriði þeirra á opinberum vettvangi. Álitsgerðir og aths. komu þó í tveimur meginhrinum. Sú fyrri hófst jafnskjótt og frv. höfðu verið kynnt í ársbyrjun 1971. Langt fram eftir því ári fjölluðu samtök og stofnanir um þau á fundum og gerðu samþykktir um nýmælin, sem í þeim fólust, margar hverjar hinar ítarlegustu. Eftir svo að n., sem falin var endurskoðun frv., tók til starfa, lýsti hún enn eftir till. og ábendingum, og urðu undirtektir töluverðar. Endurskoðunarnefndin hefur unnið mikið starf við úrvinnslu álitsgerða og samþykkta, sem borizt hafa. Niðurstaðan af starfi hennar kemur fram í fjölmörgum breytingum á frv. frá fyrri gerð, og taka þær bæði til stefnumótunar og framkvæmdaratriða. Annað er svo óbreytt, og eru þar á meðal mörg höfuðatriði. Er það eðlilegt, því að við umr. í jan. 1971 tóku ræðumenn allra flokka frv. vel, en töldu þau þarfnast gaumgæfilegrar athugunar og skoðunar. Vona ég, að menn geti verið mér sammála um, að sú skoðun hafi nú átt sér stað, hverjum augum sem menn kunna að líta á einstakar niðurstöður. Hámarki hefur kynning á þessum þýðingarmiklu frv. náð allra síðustu vikur af hálfu nm., sem að endurskoðuninni unnu. Mun ég víkja nánar síðar að því atriði, en vil láta koma fram nú þegar, að við fundarhöld víða um land hefur þess hvergi orðið vart, að breytingarnar frá fyrri gerð þyki horfa til verri vegar. Þvert á móti er mér óhætt að segja, að þeim hefur verið vel tekið hvarvetna. Þetta er ekki sagt hér til að stærast af, heldur til að benda á, að affarasælt geti reynzt að gefa sér rúman tíma við lagasmíð, þegar við á, þannig að almenningi veitist færi á að tjá sig um málefnin, einkum þegar fjallað er um viðfangsefni eins og fræðslumál, sem í rauninni varða hvert mannsbarn í landinu. Eins og áður var fram tekið, voru tveir menn hinir sömu í báðum n., þeirri, sem samdi frv. í öndverðu, og hinni, sem fékk þau til endurskoðunar. Munurinn var, að síðari n. hafði úr að moða aragrúa aths. og till. Breytingarnar á frv., stórar og smáar, skipta alls hundruðum, en um þær allar, að einum tveim undanskildum, svo og um allt það, sem óbreytt stendur, náðist full samstaða allra nm. Ég vil tjá þakkir öllum, sem starfað hafa í báðum n., sér í lagi Birgi Thorlacius ráðuneytisstjóra, sem hafði á hendi formennsku fyrir báðum. Ég get um það borið, hversu mikla alúð menn lögð við starfið í endurskoðunarnefndinni og spöruðu enga fyrirhöfn til að gera málin sem bezt úr garði í hendur Alþ. Frv. þessi eiga, ef að lögum verða, að leysa af hólmi l. nr. 22 frá 1946, um skólakerfi og fræðsluskyldu, lög nr. 34 frá 1946, um fræðslu barna, og lög nr. 48 frá 1946, um gagnfræðanám. Fræðslulögin frá 1946 voru umdeild á sínum tíma, en nú mun leitun á manni, sem vefengir, að þau hafi verið mikið framfaraspor frá því, sem áður var. Mest munaði um, að nemendum úti á landsbyggðinni greiddist leiðin til framhaldsnáms. En hinu er ekki að leyna, að enn í dag skortir á, að fræðslul. frá 1946 séu komin til framkvæmda í sumum byggðarlögum, rúmum aldarfjórðungi eftir að þau voru sett. Þar að auki hefur fræðsluþörfin breytzt á þessu tímabili. Þegar fræðslul. voru sett í lok heimsstyrjaldarinnar síðari, var einkum um það hugsað að greiða unglingum leiðina til framhaldsnáms í menntaskóla. Síðan hefur það tvennt gerzt, að þessi einhliða áherzla á menntaskólanám hefur valdið vaxandi misræmi í framhaldsskólakerfinu og aðrir framhaldsskólar hafa flestir þyngt verulega inntökuskilyrðin. Síðara atriðið er óhjákvæmilegur fylgifiskur örrar tækniþróunar og vaxandi sérhæfingar. Skólar, sem veita hvers konar starfsmenntun, þurfa að verja vaxandi tíma til fræðslu um sérgreinar sínar og gera því harðnandi kröfur til almennrar undirbúningsmenntunar nýnema. Af þessu hlýzt, að 8 ára skyldunámið, sem upp var tekið í kjölfar fræðslul. frá 1946, veitir eitt sér dvínandi möguleika, þverrandi aðgang að framhaldsnámi. Bitnar þetta harðast á þeim byggðarlögum, sem vegna strjálbýlis eiga erfiðast með að sjá uppvaxandi kynslóð fyrir fræðslu, sem brúar bilið milli skyldunáms og þeirra námsáfanga, sem veita réttindi til inngöngu í sérskóla. Ástandið í þessum efnum má glögglega marka af töflum þeim um dreifingu aldursflokka mismunandi byggðarlaga um skólakerfið, sem birtar eru í fskj. II með frv. um grunnskóla. Ég ætla ekki að rekja tölur, sem þar blasa við. Misræmið, misréttið milli skilyrðanna til framhaldsnáms, sem bjóðast í þéttbýli annars vegar og strjálbýli hins vegar, er svo áberandi, að óþarfi er að undirstrika það frekar. En í mínum augum er einna geigvænlegastur munurinn, sem er á niðurstöðum í töflum II og III á bls. 110. Í þeirri fyrri er gerð grein fyrir skólasókn barna fæddra 1953, sundurliðaðri eftir búsetu í þéttbýli og strjálbýli, á árabilinu 1967–1972 og miðað við búsetuna eins og hún var 1967, þegar skólaganga umfram skyldunám hófst hjá þessum ungmennum. Í síðari töflunni er sami hópur skólanema greindur á nákvæmlega sama hátt nema að því einu leyti, að tekið er tillit til breytinga á búsetu ár frá ári. Við þetta kemur í ljós, að síðari taflan ber því vott, að jafnt og þétt, eftir því sem á tímabilið líður, lækkar hlutdeild strjálbýlisins í þessum nemendahópi, en hlutdeild þéttbýlissvæðanna eykst að sama skapi. Í þessum mismun felast áhrifin, sem mismunandi fræðsluskilyrði í strjálbýli og þéttbýli hafa á búsetuna í landinu. Fjölskyldur flytjast burt af landsbyggðinni til þéttbýlissvæðanna í því skyni að afla börnum sínum aðstöðu til þess að njóta framhaldsmenntunar. Slík þróun er óhjákvæmileg í þjóðfélagi eins og hið íslenzka er orðið, þegar svo er búið í haginn, að búseta getur ráðið úrslitum um það, hvort uppvaxandi kynslóð á kost á framhaldsnámi eða ekki. Þjóðfélagið er komið á það stig tækni og verkaskiptingar, að sérmenntunar af einhverju tagi er krafizt til flestra starfa og allra þeirra, sem eftirsóknarverðust þykja. Skyldunámið eitt sér veitir ekki aðgang að framhaldsskólamenntun. Þetta verður óhjákvæmilega til að ýta undir flutning fólks frá byggðarlögum, sem geta ekki boðið skólagöngu fram yfir skyldunám, til staða, þar sem aðgangur að frekara námi er greiður. Mest rekur þetta misræmi á eftir þeim fjölskyldum að færa sig um set úr strjálbýli í þéttbýli, sem ríkasta áherzlu leggja á að tryggja börnum sínum fyllsta aðgang að framhaldsmenntun. Ég held, að það sé óþarfi, að ég útmáli frekar fyrir hv. d., hvað hér er að gerast. Upp er komið í landinu alvarlegt misrétti. Aðgangi að skólagöngu, eftir að skyldunámi lýkur, er svo misskipt, að þetta atriði eitt út af fyrir sig veldur mælanlegri röskun á búsetu strjálbýlinu í óhag. Sé ekkert að gert, hlýtur þessi röskun að ágerast, því að fyrirsjáanlegt er, að kröfur til sérmenntunar eiga enn eftir að aukast. Ráðið við þessum vanda er aðeins eitt: að rétta hlut strjálbýlisins, að leitast við að tryggja, að enginn þurfi vegna búsetu þar að fara á mis við að afla sér réttinda til að leggja stund á framhaldsnám. Til þess að svo megi verða, þarf að stíga til fulls skrefið, sem stigið var til hálfs með fræðslul. frá 1946, gera skólakerfið samfellt, svo að þar taki hvert þrepið við af öðru, enginn þurfi að komast þar í þrot, vegna þess að heimabyggð hans hafi ekki aðgang að skóla, sem veiti honum réttindi til frekara náms. Meginmarkmið frv. um skólakerfi og um grunnskóla er að koma því til leiðar, að öll uppvaxandi kynslóð í landinu, án tillits til búsetu, komi úr almennu undirbúningsnámi með jöfn réttindi til framhaldsnáms. Að sjálfsögðu er vandi að ná þessu marki við íslenzka staðhætti, en sá vandi er ekki óleysanlegur, ef vilji er fyrir hendi. Ráðið til að brúa bilið, sem nú ríkir víða um land milli undirstöðumenntunar, sem kostur er á í heimahögum, og framhaldsmenntunar, er að auka við skyldunámið að því marki, sem þorri hvers aldursflokks verður nú þegar aðnjótandi á þeim stöðum, þar sem aðgangur er greiðastur að skólum. Með því að fækka námsstigum á jafnframt að vera unnt að gera námið markvissara og samfelldara. Ásamt nokkurri lengingu skólaársins á þetta að hrökkva til, að 9 ára nám skili nemendum með hliðstæðan undirbúning undir frekari skólagöngu og nú fæst með 10 ára námi. Þetta þýðir, að eftir skyldunám í grunnskóla á nemandi að vera fær um að hefja nám í menntaskóla eða sérskólum, sem gera svipaðar undirbúningskröfur. Með þessu móti styttist námsferill þeirra, sem framhaldsnám stunda eftir grunnskóla, um eitt ár, miðað við það, sem verið hefur. Verði þessi frv. að l., leiðir svo af því, að nauðsyn ber til, að fram fari endurskoðun löggjafar um framhaldsskólastigið í heild. Að sjálfsögðu er ekki ráð fyrir því gert, að hver og einn, sem aflar sér réttinda til framhaldsnáms, hefji það þegar að grunnskóla loknum, ekki frekar en nú tíðkast. En reynslan hefur nógsamlega sýnt, að fjöldi fólks, sem hefur aflað sér atvinnu strax að skyldunámi afstöðnu, kemst í þá aðstöðu fyrr eða síðar á ævinni að vilja gjarnan afla sér framhaldsmenntunar án þess að þurfa að auka við almenna undirbúningsmenntun sína. Eins og nú háttar, er þetta miklum örðugleikum bundið. Lenging skyldunáms hrekkur að sjálfsögðu ekki ein til þess að jafna, eins og kostur er, menntunaraðstöðuna í þéttbýli og strjálbýli. Búa þarf svo um hnútana, að skólar strjálbýlisins séu það vel liðaðir og búnir kennslutækjum, að þar sé veitt hliðstæð fræðsla við þá, sem kostur er á að láta í té í fjölmenni. Þessu verður ekki komið í kring í efri aldursflokkum grunnskóla nema með því að sameina nemendur af allstórum svæðum í strjálbýlinu í skóla, sem ná æskilegri stærð, til þess að nýting bygginga, búnaðar og kennaraliðs fullnægi eðlilegum kröfum. Hins vegar geta yngri aldursflokkar sótt smærri skóla, sem færri byggðarlög standa að. Enginn skyldi ganga þess dulinn, að mikið vandaverk er að koma á skólaskipun, sem í senn fullnægir óhjákvæmilegum hagkvæmniskröfum, margbreytilegum staðháttum og eðlilegum óskum heimafólks í hverju byggðarlagi um, að skólasetur sé ekki í meiri fjarlægð en þörf gerist. Að þessu öllu miða þær till., sem gerðar hafa verið undanfarin ár í menntmrn. um skólaskipan víða um land. Þær eru samdar sem umræðugrundvöllur og eru nú á ýmsum stigum athugunar milli rn. og heimamanna í hverju héraði um sig. Það er eðlileg ósk foreldra, að sem minnst sé gert að því að vista börn, einkum hin yngri, í heimavistarskólum fjarri heimilum. Bæði þess vegna og af kostnaðarástæðum er í grunnskólafrv. mörkuð sú stefna, að heimanakstur nemenda sé viðhafður, eins og aðstæður frekast leyfa, en heimavistum haldið í óhjákvæmilegu lágmarki. Eitt nýmælið í síðari gerð frv. um grunnskóla fjallar um stofnun útibúa fyrir yngri aldursflokka nemenda frá hinum stærri skólum. Þykir það fyrirkomulag vænlegt til þess, að tengsl megi takast sem fyrst milli nemenda og þess skóla, sem þeir munu sækja síðar á námsbrautinni. Þó að gert sé ráð fyrir lengingu skólaárs, er svigrúm í því efni mun meira í hinu nýja frv. Þar er einnig þýðingarmikið nýmæli, sem miklar vonir eru við bundnar, um heimild til að færa verulegan hluta kennslutíma frá vetri til sumars í yngri aldursflokkum grunnskólans. Kemur vissulega til álita, hvort sama heimild á ekki að ná lengra upp eftir aldursflokkum. Hún yrði þá einkum notuð þar, sem miklu varðar fyrir heimilin og reyndar einnig fyrir nemendur, að nemendur geti verið heima við á tilteknum annatímum ársins, þótt þau tímabil teljist eðlilegur skólatími, þar sem öðruvísi háttar. Þrátt fyrir að velmegun ríki í landinu, geta ýmsar ástæður ráðið því, að til séu heimili svo illa á vegi stödd, að þeim sé um megn að kosta börn til skyldunáms að heiman frá sér. Þar sem sannanlega er svo ástatt, hefur hingað til verið ráð fyrir gert, að sveitarfélag greiddi skólakostnaðinn, en hlyti endurgreiðslu af hálfu úr ríkissjóði. Reynslan sýnir, að fólk veigrar sér við að þiggja aðstoð, sem það telur vera sveitarstyrk, og verður það jafnvel til þess, að börn fara á mis við skólagöngu. Er kveðið á í frv. um skólakerfi, að ríkissjóður beri einn slíkan kostnað, þegar sannanleg þörf er fyrir hendi. Í sama frv. er það nýmæli, að séu fleiri systkin en tvö samtímis við skyldunám í heimavistarskóla, skuli fæðiskostnaður fyrir þau, sem umfram eru tvö, greiddur úr ríkissjóði. Þetta ákvæði er einnig byggt á fenginni reynslu til. að afstýra því, að börn missi hreinlega af skólagöngu. Reiknað hefur verið út, að árlegur kostnaður af þessu ákvæði geti numið 6 millj. kr. Veigamikið atriði frv. um grunnskóla er valddreifing til héraðanna með stofnun 8 fræðsluskrifstofa, einnar í hverju kjördæmi, þar sem fræðsluráð ásamt fræðslustjórum fara hvert á sínum stað með vald í ýmsum þeim málum, sem hingað til hefur verið skipað af menntamrn. Gert er ráð fyrir, að landshlutasamtök kjósi fræðsluráðin, og í heild er landshlutasamtökunum ætlað verulegt hlutverk í stjórn skólamála eftir þessu frv. Er því brýnt fyrir framkvæmd frv. um skólakerfi og um grunnskóla, að setningu löggjafar til bakhjarls starfsemi landshlutasamtakanna verði hraðað. Allt það, sem nú hefur verið talið, og margt annað, sem ódrepið er á, miðar að því að jafna metin í fræðslumálum eins og framast er kostur, svo að í því efni sitji allir landsmenn við sama borð, hvað sem búsetu líður. Enn er þó ótalið eitt höfuðatriðið, sem hnígur í sömu átt, sem sé gjörbreyting útreiknings skólakostnaðar. Það hefur hingað til verið byggt á stærð, sem kölluð er „reiknaðar stundir“ og gripið hefur yfir allan launakostnað við skólahald. Hefur útkoman reynzt mun hagstæðari stærri skólum en þeim smærri. Í grunnskólakerfinu nýja er horfið með öllu frá þessari reikningsreglu og kostnaður sundurgreindur í kennslustundir og annað skólastarf. Með þessu móti á að tryggja, að hver skóli hljóti frá ríki og sveitarfélagi það fé, sem hrekkur til þess, að honum sé unnt að framfylgja settri námsskrá. Á þessi nýja regla að fyrirbyggja, að hagur smærri skólanna sé fyrir borð borinn. Stofnun hinna stóru fræðsluumdæma verður grundvöllur að sérfræðilegri þjónustu við skólana um land allt, í líkingu við þá þjónustu, sem hingað til hefur nær einvörðungu verið veitt í mesta þéttbýlinu. Á þetta jafnt við um sérkennslu, námsráðgjöf og þjónustu sérmenntaðra manna í sálarfræði og félagsráðgjöf. Einkum er námsráðgjöfin þýðingarmikil samfara lengingu skólaskyldunnar. Áríðandi er, að nemendur eldri deilda grunnskólans eigi kost á leiðbeiningum færra manna um tilhögun náms, er valgreinar koma til sögunnar, og þar með leiðsögn um kosti á framhaldsnámi eða starfi. Vissulega bakar nýja grunnskólafrv. sveitarfélögunum, ekki síður en ríkinu, aukin útgjöld, en það færir þeim líka ný verkefni og þar með aukið valdsvið í fræðslumálum. Samsvarandi aukning tekjustofna verður svo eðlilega að fylgja. Ástæða er til að vekja sérstaklega athygli á einu atriði, sem varðar fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga út af skólamálum. Sá háttur hefur hingað til viðgengist, að ríkið endurgreiði sveitarfélögum sinn hluta af rekstrarkostnaði skóla, annan en launakostnað, eftir árið. Nýja grunnskólafrv. kveður á um gerð áætlunar um rekstrarkostnað skóla fyrir skólaárið fyrir fram. Þegar hún hefur hlotið samþykki sveitarstjórnar, sem í hlut á, og rn., skal skólakostnaður greiddur jafnóðum með mánaðargreiðslum. Rekstrarkostnaðarauki, sem áætlað er að leiði af samþykkt grunnskólafrv. og frv. um skólakerfi, nemur samtals 289 millj. kr., þegar bæði eru að fullu komin til framkvæmda. Þar af er hlutur ríkis áætlaður 229 millj., en sveitarfélaga 61 millj. Þar sem kveðið er á um, að framkvæmd ákvæða laganna eigi sér stað á 10 ára bili, dreifist kostnaðaraukningin á þann tíma, en þó alls ekki jafnt. Mest er hún fyrstu 6 árin, fer þá hæst í 44½ millj. á einu ári, en verður 2–4 millj. síðari 4 ár 10 ára tímans. Ekki er svo að skilja, að öll ákvæði frv. horfi til aukins kostnaðar. Til að mynda er þar ákvæði, sem á að sporna við tilhneigingu til að fækka nemendum í bekkjardeildum úr hófi fram. Haldið er fast við meðaltalið rúmar 2 tylftir í bekk. Í fámennum bekkjardeildum fylgir kostnaðarauki í kennslulaunum og húsnæðiskostnaði, sem nemur 4–5% við hvern nemanda, sem þar fækkar. Árlegur kostnaðarauki af slíkri fækkun gæti numið tugum milljóna í stærstu skólahverfum, og engar sannanir liggja fyrir um það, að fækkunin skili sér í bættum námsárangri þeirra, sem eftir eru í bekkjardeildum. Skv. fjárlögum ársins í ár er veitt til rekstrar- og stofnkostnaðar í þágu fræðslumála, allt frá skyldunámi til háskóla Íslands, og stuðnings við námsmenn fjárhæð, sem nemur 3 600 millj. kr. Þetta eru 16.8% af heildarútgjöldum fjárlaga. Hér er vissulega um að ræða mikla fjárhæð, sem áríðandi er, að vel sé varið. Ekki eru tök á að færa árangur skólastarfsins til bókar í krónum og aurum, en á því starfi veltur þó menntun og þroski þjóðarinnar, hvernig henni tekst að nýta auðlindir landsins og hverju lífi verður lifað á Íslandi um ókomin ár. Hér ríður á miklu, að grundvallarlöggjöf um skólakerfið sé sem bezt úr garði gerð, að hún skapi skilyrði til, að skólarnir megi koma sérhverjum nemanda til þess þroska, sem hæfileikar hans standa til. Þótt miklu varði, að öllum landsmönnum séu sköpuð sem jöfnust menntunarskilyrði, er ekki síður þýðingarmikið, að lagasetningin veiti ákjósanleg starfsskilyrði við skólana til þess að rækja sjálft fræðslustarfið. Við lengingu skólaskyldunnar ríður á, enn meira en áður, að leitast við að tryggja alhliða árangur skólastarfsins með réttri stefnumörkun um námsmarkmið og starfshætti. Þar að auki er það liðin tíð, að almenn fræðsla geti tekið mið af því að veita nemandanum í eitt skipti fyrir öll undirstöðuvitneskju í nokkrum helztu þekkingargreinum. Það færist æ meira í vöxt, að menn verða að vera við því búnir að auka við þekkingu sína og færni á fleiri skeiðum ævinnar en aðeins yngri árum. Auk vitneskju um undirstöðuatriði í ýmsum greinum þekkingar þarf því almannaskóli nútímans að miðla nemendum sínum verkkunnáttu við að afla sér að staðaldri þekkingar á eigin spýtur, ásamt ratvísi á þau mið, sem bezt duga, þegar óstudd eigin viðleitni hrekkur ekki lengur til að fullnægja þekkingarþörf. Það er liðin tíð, að skóli geti skilað viðunandi árangri með því að tilreiða fyrir nemendur útmælda þekkingarskammta, sem hver og einn veitir viðtöku og gerir sér af þau not, sem sérhverjum er eiginlegt. Skóli, sem annast æsku þjóðarinnar níu viðkvæm þroskaár, verður skýlaust að stefna að því að hlúa að hverjum einstaklingi og veita honum, eins og aðstæður frekast leyfa, þroskaskilyrði við sitt hæfi. Í 2. gr. frv. um grunnskóla er markmið skólans orðað svo: „Hlutverk grunnskólans er, í samvinnu við heimilin, að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi, sem er í sífelldri þróun. Starfshættir skólans skulu því mótast af umburðarlyndi og lýðræðislegu samstarfi. Skólinn skal temja nemendum víðsýni og efla skilning þeirra á mannlegum kjörum og umhverfi, á íslenzku þjóðfélagi, sögu þess og sérkennum og skyldum einstaklingsins við samfélagið. Grunnskólinn skal leitast við að haga störfum sínum í sem fyllstu samræmi við eðli og þarfir nemenda og stuðla að alhliða þroska, heilbrigði og menntun hvers og eins. - Grunnskólinn skal veita nemendum tækifæri til að afla sér þekkingar og leikni og temja sér vinnubrögð, sem stuðli að stöðugri viðleitni til menntunar og þroska. Skólastarfið skal því leggja grundvöll að sjálfstæðri hugsun nemenda og þjálfa hæfni þeirra til samstarfs við aðra“. Þessi grein er stefnumarkandi og byggist á þrem meginatriðum. Hið fyrsta er að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi, sem er í sífelldri þróun. Annað er að efla skilning nemenda á íslenzku þjóðfélagi, sögu þess og sérkennum. Og hið þriðja er að binda ekki starf skólans við fræðsluna eina, heldur stuðla í æ ríkara mæli að alhliða þroska hvers og eins nemanda. Skólinn undirbýr nemendurna undir að starfa í lýðræðisþjóðfélagi. Af því leiðir að þróun þess hlýtur að hafa áhrif á starfshætti skólans. Samskipti nemenda í námi og starfi þurfa að mótast í lýðræðislegu samstarfi. Skólinn getur ekki rækt hlutverk sitt, svo að vel sé, nema hann sé sífellt vakandi fyrir breyttum þjóðfélagsháttum. Síðan gildandi fræðslulög voru sett 1946, hefur framvindan í heiminum verið mjög ör og íslenzkt þjóðfélag tekið stakkaskiptum. Það eru breyttir þjóðfélagshættir, sem valda því, að ekki er lengur unnt að búa sig undir ævistarf í eitt skipti fyrir öll. Þessi þróun kallar því á bætta menntun þegnanna og sífellda endurmenntun, ekki sízt vegna þess, að vísindalegar rannsóknir draga nýja þekkingu svo ört fram í dagsljósið, að viðtekin þekking úreldist ört. Þróunin virðist sífellt ætla að verða örari. Þess vegna þarf skólinn að gera nemandann færan um að tileinka sér nýja þekkingu, bregðast við nýjum aðstæðum. Af augljósum ástæðum hlýtur það m. a. að vera hlutverk skólans að varðveita menningararf íslenzku þjóðarinnar, tungu, bókmenntir og sögu, svo og sérkenni íslenzks samfélags. Varðveizla þessara menningarverðmæta er skylda þjóðarinnar. Þau hafa framar öllu öðru skapað okkur virðingu og viðurkenningu annarra þjóða og aukið heilbrigðan þjóðarmetnað. En jafnframt ber að forðast þröngsýn þjóðernissjónarmið og minnast þess, að íslenzk menning á sér víða rætur. Hún er ekki og hefur aldrei verið einangrað fyrirbæri. Við höfum lært margt af öðrum þjóðum, og það munum við halda áfram að gera. Heill og þroski mannsins er takmark í sjálfu sér. Starf skólans er því ekki bundið við það eitt að veita þekkingu, heldur skal það í æ ríkara mæli stuðla að alhliða þroska hvers nemanda. Með „alhliða“ er átt við vitrænan, tilfinningalegan og líkamlegan þroska. Skólinn verður að leggja mikla áherzlu á að venja nemendur við hlutlægni og gagnrýnið, en jákvætt hugarfar, svo að þeir geti tekið málefnalega afstöðu. Sérstaklega ber að varast að innræta nemendum ákveðnar skoðanir, t. d. í stjórnmálum. Það merkir þó ekki, að skólinn eigi að leiða hjá sér umræður og fræðslu um ágreiningsmál, heldur ber honum að kynna þau og veita nemendum tækifæri til að fjalla um þau á óhlutdrægan hátt. Í þessari grein er lögð áherzla á, að efla beri skilning nemenda á mannlegum kjörum og umhverfi. Hér er bæði átt við félagslegt umhverfi og náttúru landsins, sem er í sífelldri hættu vegna mengunar, gróðureyðingar og ofveiði. Það er því æskilegt, að skólinn veki nemendur til skilnings á skynsamlegri náttúruvernd. Í gr. er lögð áherzla á skyldur einstaklinganna við samfélagið. Mönnum hættir til að gleyma því, að réttindi og skyldur eiga jafnan að haldast í hendur. Með orðinu „samfélag“ er átt við hvort tveggja í senn, íslenzkt samfélag og mannlegt samfélag yfirleitt. Gert er ráð fyrir því, að grunnskólinn taki fullt tillit til þess, að nemendur eru misjafnlega bráðþroska, með ákvæði á þá leið, að nemendum séu heimiluð námslok á skyldustigi með þeim réttindum til framhaldsnáms, sem þeim fylgja, einu ári eða fleirum fyrr en aldur segir til um. Í samræmi við breytta starfshætti í samfelldum grunnskóla er gert ráð fyrir, að mjög verði dregið úr prófum. Bæði fer til þeirra mikill tími frá reglulegu námi og framkvæmd prófa með núverandi hætti kostar mikið fé, sem einsætt þykir, að verja mætti að verulegu leyti til brýnni þarfa skólastarfsins. Má þar sérstaklega benda á eflingu skólabókasafna, sem eru ómissandi undirstaða undir því skólastarfi, sem gert er ráð fyrir að eigi sér stað í grunnskólanum. Í gildandi löggjöf er ekki lögð nægilega mikil áherzla á eflingu skólabókasafna. Hins vegar má öllum vera ljóst, að með gerbreyttum kennsluháttum, sem miða að því fyrst og fremst að kenna nemendum sjálfum að afla sér þekkingar, hlýtur bókasafn að verða eitt helzta starfstæki skólans. Vegna þess skorts á bókasafni, húsnæði og bókakosti, sem margir skólar landsins búa við nú, verður kostnaðarsamt og tekur sinn tíma að bæta hér úr. Gert er ráð fyrir, að víða í smærri byggðarlögum hafi hreppsbókasafn og skólabókasafn samvinnu eða verði sameinuð og verði þá í flestum tilfellum í skólahúsinu. Við gerð skólahúsa þarf að taka fullt tillit til þessa mikilsverða þáttar, sem skólabókasöfn þurfi að vera í skólastarfinu. Efling skólabókasafna verður meðal brýnustu verkefna, þegar lögin koma til framkvæmda og jafnframt kostnaðarsamt. Í sumum skólum hefur þó nú þegar verið komið upp góðri aðstöðu fyrir bókasafn. Í 43. gr. frv. um grunnskóla, sem fjallar um námsefni í skólanum, segir svo: „Við setningu námsskrár og skipulagningu námsefnis fyrir grunnskóla skal þess sérstaklega gætt, í samræmi við markmið skólans, að öllum nemendum séu gefin sem jöfnust tækifæri til náms, jafnframt því sem skólinn komi til móts við og viðurkenni mismunandi persónugerð, þroska, getu og áhugasvið nemenda“. Þessi mikilvægu ákvæði fela í sér mörkun grundvallarstefnu um jafnrétti nemenda í grunnskóla og aðlögun skólastarfsins að þörfum einstaklingsins. Í grunnskóla skal veita drengjum og stúlkum sem jöfnust tækifæri til náms, þannig t. d. að í gerð aðalnámsskrár og kennslunni sjálfri sé öðru hvoru kyninu ekki bægt frá áhugaverðum og mikilsverðum námssviðum, t. d. í handíðum eða heimilisrækt. Þessi kafli, einkum niðurlag hans, miðar m. a. að því, að námsaðgreining verði eitt af grundvallaratriðunum í starfi grunnskóla. Annars vegar felur þetta í sér þá almennu kvöð, að skólinn skuli jafnan leitast við eftir föngum að laga uppeldisstarf sitt að þörfum hvers einstaklings - að sönnu er þungbær kvöð í framkvæmd, en jafnframt ófrávíkjanlegt stefnumark skv. markmiðsgr. frv. Hins vegar miða þessi ákvæði umrædds kafla að því, að nám á unglingastigi grunnskóla, einkum í 8. og 9. bekk, skuli, eftir því sem kostur er, greinast í samræmi við mismunandi persónugerð, þroska, getu og áhugasvið nemandans. Hér verður um að ræða valfrelsi námsgreina, svo og mismunandi áherzlu og misþunga námsskrá í ýmsum skyldunámsgreinum. Meðal slíkra námsgreina verða að líkindum stærðfræði og raungreinar svo og vissir móðurmálsþættir. Er að því stefnt, að allir grunnskólar geti boðið fram a. m. k. tvær meginlínur eða deildir skv. þessu í 8. og 9. bekk og helzt að einhverju leyti einnig í 7. bekk. En slíkt kerfi þarf að vera eftir föngum frjálst og sveigjanlegt, eigi ekki að koma til talsverð hætta á misrétti í nýju gervi. Í stað þess að drepa hér í örfáum orðum á, sem allra flest nýmæli, sem í frv. felast, hef ég kosið að fjalla að mestu um tvö meginatriði þeirra, annars vegar jöfnun námsaðstöðu, hvað sem búsetu líður, hins vegar áherzluna á þroska hvers einstaklings, eftir því sem hæfileikar hans til hugar og handa segja til. Við má svo bæta þriðja meginatriðinu. Í grunnskólafrv. er sú stefna mörkuð, að námsstarf nemenda fari fram sem mest innan veggja skólans, hann sé ekki yfirheyrslustofnun, þar sem nemendum er hlýtt yfir lexíur, sem þeir hafa áður tileinkað sér í heimahúsum. Þetta eru óhjákvæmilegir starfshættir, ekki sízt á þeim stöðum, þar sem nemendur eru fluttir á milli heimilis og skóla með tímafrekum heimanakstri. Þar að auki tekur það engu tali, að börnum og unglingum sé ætlaður mun lengri vinnudagur í skóla og heimanámi samanlagt en talin er hæfa fulltíða fólki. Ljóst er, að kostnaðarsamt verður að uppfylla þessar kröfur, en þó má benda á, að í skólabyggingum, sem nú eru nýrisnar og eru að rísa úti um land, er þegar gert ráð fyrir húsrými með starfsaðstöðu fyrir nemendur þann tíma, sem þeir þurfa að bíða heimanaksturs. Annars er það að segja um aukinn stofnkostnað skóla, sem af grunnskólafrv. leiðir, að um hann verður ekkert fullyrt að svo stöddu. Eins og ég gat um, eru till. um skólaskipan víðast hvar á landinu nú til meðferðar, en endanleg nákvæm áætlunargerð getur ekki farið fram, fyrr en lagagrundvöllur hefur verið lagður. Frv. um skólakerfi og grunnskóla lágu fyrir frá hendi n., sem annaðist endurskoðun þeirra, um miðjan des. Í stað þess að leggja þau formlega fram á síðustu þingdögum fyrir jól var sá kostur tekinn að senda þau öllum alþm. til kynningar. Jafnframt var þeim dreift meðal forstöðumanna menntastofnana og forustumanna stéttarsamtaka og landssamtaka, skólanefndarmanna og sveitarstjórnarmanna. Eftir áramótin var svo efnt til almennra funda á vegum menntmrn. í ýmsum landshlutum, þar sem nm. í grunnskólanefnd gerðu grein fyrir frv. og heimamönnum á hverjum stað gafst kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Hafa nú verið haldnir 15 slíkir fundir í öllum landshlutum, og enn eru tveir eftir af þeim, sem ráðgerðir voru í upphafi. Þar að auki hafa svo nm. í grunnskólanefnd komið á 7 fundi og ráðstefnur einstakra félagssamtaka til að fjalla um frv., og fleiri slíkir fundir eru fram undan. Óhætt er að segja, að á fundunum kom í ljós mikill áhugi á þessu afdrifaríka máli og ánægja með fundarhöldin, þótt sitt sýndist að sjálfsögðu hverjum, að því er stefnumörkun og einstök ákvæði varðar. Ég vænti þess eindregið, að þessi rækilega kynning verði til þess að létta störf þn., sem fá frv. til meðferðar. Ósk mín er, að frv. fái afgreiðslu á þessu þingi. Sú rækilega athugun og kynning, sem í upphafi var talin nauðsynleg, hefur nú átt sér stað. Því vænti ég þess, að hv. alþm. geti tekið undir það, að tími ákvörðunar hins háa Alþ. í þessum málum sé nú runnin upp. Að svo mæltu vil ég, herra forseti, leggja til, að báðum frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að lýsa fylgi mínu og míns flokks við meginatriði þessara frv., við þá meginstefnu í skóla- og menntamálum, sem í þeim er mörkuð. Það þarf kannske engum að koma á óvart, þó að ég lýsi fylgi mínu við meginatriði frv. þegar við 1. umr. málsins, vegna þess, eins og fram kom í ræðu hæstv. menntmrh. og er raunar tekið fram í grg. frv. beggja, að þau voru upphaflega samin, meðan ég veitti menntmrn. forstöðu. Í þessu sambandi vil ég gjarnan minna á það, að eitt fyrsta verk mitt, eftir að ég hafði tekið við forstöðu menntmrn. 1956, var að skipa n., sem skyldi hafa það hlutverk að kanna, hvort tímabært væri orðið að endurskoða gildandi löggjöf um fræðsluskyldu, sem sett hafði verið 10 árum áður og var þar með orðin áratugs gömul. Þessi n., sem skipuð var hinum sérfróðustu mönnum á sviði skólamála, bæði embættismönnum og fulltrúum úr kennarastétt, skilaði ítarlegu áliti og komst þá að þeirri niðurstöðu, að það væri ekki orðið tímabært að endurskoða grundvallaratriði fræðslulöggjafarinnar frá 1946, þó að hún væri þá orðin 10 ára gömul. Með hliðsjón af þessu beindi menntmrn. athygli sinni fyrst og fremst að því að vinna að endurskipulagi á innra starfi skólanna með því að setja nýja námsskrá, og var hún sett fyrir allt skyldunámið árið 1961. Í því fólust miklar endurbætur, sem ég vona, að allar hafi reynzt vera til bóta á hinu innra starfi skólanna, þó að grundvellinum undir skipulagi skólakerfisins væri ekki breytt. Jafnframt var athyglinni beint að því að endurskoða löggjöf um einstaka skóla, og á rúmum áratug var endurskoðuð löggjöf um alla skóla, sem búa við sérstaka löggjöf. Auk þess var lögð á það mikil áherzla að stuðla að margs konar breytingum á skólastarfinu sjálfu. Auk nýrrar lagasetningar um einstaka skóla var t d. komið á fót sérstakri skólarannsóknadeild í menntmrn., sem ég hika ekki við að fullyrða, að sé eitt stærsta framfarasporið, sem stigið hefur verið á undanförnum árum, að því er varðar raunhæft skólastarf, og hefur komið ótrúlega miklu góðu til leiðar og auðveldað þá umfangsmiklu lagasetningu, sem orðið hefur á undanförnum 10–15 árum um einstaka skóla og skólastarfið í einstökum atriðum. Engu að síður var ljóst, þegar tók að líða á s. l. áratug, að slíkar breytingar voru að gerast í þjóðlífinu, að nauðsynlegt yrði að taka sjálft skólakerfið, grundvöll skólastarfsins og skipulag skólamálanna til endurskoðunar, og var það gert nokkru eftir miðbik s. l. áratugs. Árangur þess starfs voru frv. þau, sem hæstv. menntmrh. gat um, að ég hefði lagt fram fyrir hönd fyrrv. ríkisstj. á þinginu 1970–1971, frv. um grunnskóla og frv. um skólakerfi. Að baki þeirra frv. lá margra ára starf. Fyrst voru gerð frumdrög að nýju skiplagi á skólakerfinu í rn. sjálfu, þ. e. a. s. af embættismönnum þess. Þegar þau lágu fyrir, var skipuð n. hinna sérfróðustu skólamanna til þess að ganga frá frv. í endanlegri gerð, og hika ég ekki við að fullyrða, að fá frv., sem lögð hafa verið fram á Alþ. á síðari árum, hafi verið betur undirbúin en skólafrv., sem lögð voru fram á þinginu 1970–1971. Það var ekki aðeins, að þau höfðu fengið mjög vandlega embættislegan undirbúning og verið unnin í nánu samráði við alla þá embættismenn, sem hlut áttu að máli, og samtök skólamanna, heldur voru þau einnig rædd á mjög stórri ráðstefnu, sem haldin var um málið á Hótel Sögu, áður en endanlega var gengið frá frv. Þar komu fram ýmsar mjög nytsamlegar ábendingar, sem tekið var tillit til við endanlega gerð frv. Eins og hæstv. ráðh, tók fram í ræðu sinni, voru frv. síðan lögð fram á þinginu 1970–1971. Þau hlutu mjög góðar undirtektir, óvenjulega góðar, að ég tel, miðað við það, hversu róttækar breytingar hér var um að ræða, gagngera breytingu á einu mikilvægasta sviði sérhvers þjóðlífs, sem skólastarfið hlýtur að teljast. Að vísu heyrðist einstaka afturhaldssöm rödd í þessum efnum, en þó hygg ég, að fullyrða megi, að í ræðum manna hafi komið fram sú yfirgnæfandi skoðun, að í frv. væri stefnt í rétta átt, þau horfðu til bóta og framfara í skólamálum. Það var ekki von til þess, að þinginu ynnist tími til að afgreiða jafnmikilvæg mál og hér var um að ræða á einu þingi, þ. e. sama þingi og þau voru lögð fram, enda ætlaðist ég á þeim tíma ekki til þess, að það yrði gert. Hins vegar vann menntmn. Nd., sem fékk málin til meðferðar, mjög ítarlegt og merkilegt starf að athugun á frv. En eins og ég tók fram, varð fullt samkomulag um, að málið skyldi ekki afgreitt á því þingi, heldur næsta sumar notað til ítarlegrar kynningar á málinu fyrir næsta þing. Sú kynning fór fram. Frv. var sent til allra skóla á landinu og þeirra aðila yfir höfuð að tala, sem málið var talið skipta verulega. Ég man ekki betur en milli 300 og 400 eintök af frv. hafi verið send til aðila úti um allt land. Ég bjóst því við því, að málið mundi verða lagt fyrir aftur þegar í upphafi síðasta þings, þ. e. a. s. haustið 1971. Það gerðist ekki. Ég er auðvitað ekki að segja, að frv., eins og þau upphaflega voru lögð fram, hafi verið alfullkomin. En ég tel, og það er mjög eindregin skoðun mín, að rétta aðferðin til að hrinda málinu fram hefði verið sú að leggja málið fyrir Alþ. að nýju strax haustið 1971 og fá það menntmn. Nd. til meðferðar. Hún var orðin málinu þaulkunnug, og það er ekki vafi á því, að þá hefði verið hægt að ljúka afgreiðslu málsins á því þingi. Ég skal endurtaka, að ég er ekki að staðhæfa, að með þeim breytingarhugmyndum, sem uppi voru í hv. menntmn., mér var vel kunnugt um og ég var samþykkur fyrir mitt leyti, hefði frv. komizt í alfullkomið eða endanlegt form. Frv. eins og þessi komast aldrei í endanlegt eða alfullkomið form. Frv. um skólamál þurfa í raun og veru að vera í stöðugri endurskoðun. En ég hygg, að rétta aðferðin hefði verið sú að leggja málið fyrir þingið haustið 1971 og afgreiða það á því þingi, fara síðan að framkvæma löggjöfina, láta hana sýna sig í reynd í 2–3–4 ár og taka hana síðan aftur til meðferðar í ljósi þeirrar reynslu, sem þá hefði fengizt. En þetta gerðist ekki, frv. kom ekki til meðferðar á síðasta þingi, og þann drátt, sem af þeim sökum hefur orðið á málinu, harma ég mjög. Hann hefur í raun og veru tafið bráðnauðsynlega framþróun í íslenzkum skólamálum í 1–2 ár. Ég varð líka fyrir vonbrigðum varðandi það, að frv. skyldu ekki lögð fyrir í upphafi þessa þings. Hefði það verið gert, er ég ekki í nokkrum vafa um, að tekizt hefði að afgreiða málin á þessu þingi, og vitna ég þar enn sérstaklega í þá miklu þekkingu og þá miklu vinnu, sem hv. menntmn. Nd. var búin að leggja í athugun á málinu á þinginu 1970–1971. En frv. komu ekki til kasta Alþ. fyrr en nú í febrúarlok, eftir að þau hafa verið til framhaldsathugunar í menntmrn. og í sérstakri n. í langan tíma. Þrátt fyrir þetta vona ég hins vegar, að það takist að afgreiða málin nú á þessu þingi, þó að játa verði, að tíminn er orðinn mjög naumur. Ef það tekst ekki, - ég er sammála hæstv. menntmrh. um, að mjög nauðsynlegt er, að það takist, - er öll töf málsins orðin stórskaðleg. Síðustu orð mín skulu vera þau, að Alþfl. mun ekki aðeins styðja meginatriði málsins. Af hálfu fulltrúa Alþfl. mun eflaust ýmsum hugmyndum verða hreyft í sambandi við meðferð þeirra í n., eins og eðlilegt er, en ég endurtek, að við munum ekki aðeins styðja meginatriði málsins, heldur einnig stuðla að því, að hægt verði að afgreiða frv. sem fyrst.



Herra forseti. Þegar þessi mál voru hér til meðferðar fyrir tveimur árum, hygg ég, í nokkuð öðrum búningi að vísu en þau eru nú, sagði ég um þau nokkur orð og lýsti yfir stuðningi við þá meginstefnu frv. að lengja skólaskyldu um eitt ár og ýmis fleiri atriði, sem í frv. voru. Ég lét jafnframt í ljós, að mér sýndist þurfa að skoða mjög gaumgæfilega mörg þau ákvæði frv., sem lytu að framkvæmd þessarar meginstefnu, einkum í dreifbýlinu, og sér í lagi þyrfti að skoða, hvaða breytingar þyrftu að verða á frv. til þess að það reyndist framkvæmanlegt að koma lengri skólaskyldu á í reynd alls staðar á landinu. Enn fremur benti ég á nokkur önnur atriði, sem þyrfti líka að taka sérstaklega til skoðunar, einkum það að ætla nemendum ekki lengri vinnutíma en fullorðnu fólki, og þau nýju viðhorf, sem uppi væru í því tilliti í þjóðfélaginu og breytt væru frá því, sem áður var, t. d. möguleika manna til heimanáms og annað því líkt. Setti ég fram sem meginsjónarmið í því sambandi, að námið væri vinna og yrði að koma því þannig fyrir, að unga fólkið gæti lokið náminu á eðlilegum vinnutíma á hverjum degi. Það yrði að vera meginstefnan, ef vel ætti að fara, en eins og þetta væri nú, væru þessi mál stödd í hinu versta öngþveiti að þessu leyti til og ástandið beinlínis hættulegt. Nú eru þessi frv. komin hér fram á nýjan leik, og ég vil endurtaka það, sem ég sagði þá um einn meginþátt þeirra, þ. e. a. s. lengingu skólaskyldunnar, að ég er henni meðmæltur. Ég lít á það sem réttarbót fyrir börn og unglinga, að skólaskyldunni sé breytt á þessa lund, eins og nú er komið málum. Sérstaklega lít ég á þetta sem réttarbót fyrir börn og unglinga dreifbýlisins. Mér sýnist við nú vera stödd á þeim tímamótum, að það sé aðeins um tvennt að ræða í sambandi við menntun barnanna og unglinganna, sér í lagi í strjálbýlinu: annað hvort að beygja sig fyrir því, að þau verði að læra minna en önnur börn, - það sé önnur leiðin, - eða manna sig upp og drífa inn í löggjöfina og inn í ríkiskerfið þann stuðning, sem nægir til þess, að þessi börn geti haft skilyrði til sams konar menntunar og þau, sem í þéttbýlinu búa. Síðari leiðina vil ég hiklaust fara. Ég vil ekki beygja mig fyrir því, að það þurfi að vera svo um aldur og ævi, að strjálbýlisbörn og unglingar hafi mun lakari aðstöðu en þéttbýlisbörnin til að afla sér menntunar. En um það er ekkert að villast, að enginn maður býr við jafnrétti í þjóðfélaginu, eins og nú er komið, nema sá, sem hefur aðgang að skólum og aðgang að uppfræðslu, eins og almennt gerist. Mér skilst það liggi fyrir, að á þéttbýlissvæðum í landinu sé skólasókn í 3. bekk, sem nú er kallaður, í miðskóla um 90% allra barna í vissum árgöngum, en aftur á móti víða í strjálbýlum landshlutum fari sóknin niður í 70%. Þetta er áreiðanlega ekki vegna þess, að börn í strjálbýli séu ekki jafn námfús og börn í þéttbýli, og því síður að það sé eðlilegt, ef allt væri fullkomlega með felldu, að þau geti ekki sótt nám til jafns við hin. Hér er um aðstöðumun að ræða alveg tvímælalaust. Það eru kostnaðaratriði og önnur aðstaða, sem koma þarna til greina, og eins og ég sagði áðan, vil ég ganga í þetta mál þannig, að þjóðfélagið taki hreinlega að sér að leysa kostnaðarhlið þessara mála. Það verður að taka á sig að leysa kostnaðarhlið þessara mála, þannig að þau atriði þurfi ekki að standa í vegi fyrir því, að dreifbýlisbörn geti stundað nám til jafns við hin. Þetta hygg ég, að sé aðalatriðið, að kljúfa þann kostnað, sem því er samfara, að skólaskylda geti komizt í framkvæmd alls staðar á landinu, einnig ýmis tilhögunaratriði, svo sem að haga náminu þannig, að dreifbýlisbörnin geti komið því við að stunda það, og fleiri þess konar atriði, Mér er sérstök ánægja að lýsa þeirri skoðun minni, að mér sýnist, að einmitt þessi frv. í hinni nýju mynd, sem nú er á þau komin, gangi mjög langt til móts við þetta sjónarmið. Það hafa verið sett inn í þessi frv. mörg ákvæði, sem einmitt miða að þessu, en mér fannst það galli á frv., eins og þau voru lögð fram fyrst, að þó að í þeim væri stefnuyfirlýsing um það, að allir skyldu njóta jafnréttis í þessu, þá vantaði útfærsluna á því, hvernig því yrði komið í framkvæmd. Nú eru í þessum frv. mörg ákvæði, sem lúta að þessu, bæði varðandi tilhögun námsins í dreifbýlinu, að gera þægilegra en áður að koma því í framkvæmd, og eins varðandi greiðslu skólakostnaðar fyrir smærri skólahéruðin, og svo er komið hér inn raunhæft ákvæði um það í 9. gr., að þegar um, er að ræða vandkvæði vegna fjárskorts, þá skuli ríkið hlaupa undir bagga til þess að greiða sjálfan kostnaðinn fyrir nemandann eða heimili hans. Nú má vel vera, að þessi ákvæði þurfi að verða enn skýrari og fleiri og eitthvað öðruvísi en gert er ráð fyrir í þessum frv. Það vil ég ekki fara út í nú. Ég vil ekki fara að eyða tíma manna hér við 1. umr. þessa máls við að rekja það, hver þessi ákvæði eru, sem bætt hefur verið inn f. Hæstv. ráðh. gat í sinni framsöguræðu um ýmis kjaraákvæði og raunar mörg af þeim ákvæðum, sem þarna koma til, bæði varðandi árlegan námstíma, greiðslu á kostnaði við skóla o. s. frv. Þetta þarf að sjálfsögðu að skoða nánar í þeirri n., sem fær málið til meðferðar, og ganga í að bæta úr því, sem hæta þarf. Meginstefnu frv. er ég samþykkur, sem sé þeirri að lengja, eins og nú er komið málum, skyldunámið um eitt ár og þjóðfélagið leggi fram þá fjármuni, sem þarf, til þess að hægt sé að koma þessu sómasamlega í framkvæmd um allt landið og jafna aðstöðumuninn. Þegar þannig er gengið frá þessu, tel ég hér vera um stórfellda réttarbót að ræða, ekki sízt fyrir börn og unglinga dreifbýlisins. Þýðingarmikið mál er að gera námsbrautina einfaldari og auðrataðri en hún er nú. Það er mikill liður í þessu nýja kerfi, eins og það er hugsað. Nú eru ótal vegamót og erfitt að átta sig á þeim, en í frv. er gert ráð fyrir því, að vegamótin verði við lok skyldunámsins og því komi brautir í ýmsar áttir í framhaldsnámi. Þegar menn komi á þessi vegamót, fari þeir inn á þá braut, sem þeir vilji eða hafi aðstöðu til, og þar verði ekkert bil á milli, Menn geti gengið leiðina áfram í stað þess, að nú er þetta allt saman ákaflega mikil flækja og raunar erfitt fyrir unga fólkið að átta sig á því, hvernig það á að rata inn í næsta skóla. En nú á þetta að verða tiltölulega einfalt. Það kemur svo til athugunar og verður að gera sér ljóst, að það skortir mikið á, að þessar framhaldsnámsbrautir séu allar nægilega vel tilbúnar, - það vitum við, - og í það verður að ganga í beinu framhaldi af þessu máli að endurskoða framhaldsskólakerfið. Þar eru áreiðanlega margir veikir punktar í. Það þarf t. d. að stórefla tækniskólana, tækninámsbrautirnar og verknámsskólana. Við þurfum líka viðskiptaskóla eða verzlunarskóla fleiri en við höfum núna, og þannig mætti lengi telja. En það verður ekki allt gert sama daginn. Maður verður að vonast eftir því, að það verði gengið hart fram í því að endurskoða framhaldsnámskerfið og kannske ekki sízt í að efla þá framhaldsskóla, sem búið er að koma upp á tæknilegum sviðum, en á því er mikill misbrestur. Sumir af þeim skólum í tæknilegum efnum, sem upp hefur verið komið, búa við mikla sveltu og mikil vandkvæði, og skal ég ekki lýsa því hér, en þar á verður að gerast veruleg breyting. Það er ágætt og nauðsynlegt að hlynna að háskólanum og hefur verið gert með miklum krafti, en manni finnst að ýmsir tækniskólar og verklegir skólar hafi orðið mjög útundan. Vegna þeirra, sem kvíða aukningu skyldunámsins, vil ég segja, að sérstök ástæða er til að leggja áherzlu á, að ráðgert er, að það verði námsgreinaval tvö síðustu árin í skyldunáminu. Ég held, að ef þarna væri skynsamlega að farið, mætti greiða mjög mikið fyrir verklegu námi og fyrir atvinnulífinu með því að hafa þessa greiningu skynsamlega á þessum tveimur efstu stigum skyldunámsins, búa til eins konar námsbrautir innan skyldunámsins, sem gætu létt mönnum mikið að fara í framhaldsskóla á verklegum sviðum. Það er enginn vafi á því, að einn veikasti hlekkurinn í okkar menntakerfi er einmitt þessi, að við höfum of fáar námsbrautir, sem leiða menn alveg beina leið inn í atvinnulífið, á þá staði, þar sem vantar fólk. Það eru ákaflega fáar atvinnugreinar, sem hægt er að stunda án þess að hafa einhverja skólaþekkingu. Hvers vegna þá ekki að drífa sig í að lengja skyldunámið um eitt ár og setja inn á skyldunámsstigið eitthvað af því hagnýta námi, sem menn þurfa að eiga kost á, sem sé að raða praktískt námsefni í skólana? Ég tel því, að nú eigi að lengja skyldunámið um eitt ár og koma því praktískt fyrir og reiða ótæpilega fram úr opinberum sjóðum þann kostnað, sem þarf til þess, að dreifbýlisfólkið geti notfært sér þessa menntun, en beygja sig alls ekki fyrir þeirri hugsun, að þar þurfi að vera annars flokks fólk, að því er skólanám varðar. Menn ættu að leggja orku sína í að finna leiðir til að greiða fyrir þessu fólki og gefa því kost á námi til jafns við aðra. Ef mönnum finnst þessum frv. áfátt í því tilliti, sem vel má vera, að sé, þá þarf að bæta þau. Það má vel vera, þótt þessi frv. séu betri en þau, sem áður voru lögð hér fram fyrir tveimur árum um þetta efni, þá skorti enn nokkuð á og kannske verulega. Mér finnst til bóta að dreifa stjórnkerfi skólanna og færa það út um land. Ég fagna alveg sérstaklega 25. gr. í þessu frv. um grunnskóla. Ákvæði hennar eru frá mínu sjónarmiði séð yfirlýsing um alveg nýja stefnu í skólamálum. Þar er viðurkennt, að námið er vinna, og það á að gera skólana að vinnustöðum. Það á að vera stefnan. Það er auðvitað engin glóra í því, að nemendur eigi t. d. að vinna svo að segja hvert einasta kvöld heima hjá sér, allan daginn fyrst og síðan á kvöldin, en fullorðna fólkið eigi að vinna einungis á daginn o. s. frv. Í þessu efni þarf að innleiða alveg ný viðhorf. Ég held, að það sé kannske fáum ljósara en mér, að þó að þessi frv. verði samþ., þá kemst ekki allt í það horf, sem ráðgert er í frv., á morgun eða hinn daginn, enda gert ráð fyrir því, ef ég skil þetta rétt, að það sé allt að 10 ára aðlögunartími til þess að koma stefnu frv. í framkvæmd, og ég efast ekkert um, að það þarf mörg ár til þess. En ég held, að menn komizt heldur aldrei að því marki, sem þarna er sett, nema menn setji sér það og setji það í lög og reyni síðan að vinna að því ár frá ári að koma lögunum í framkvæmd. Ég skal svo ekki tefja meira tímann. Ég vil gjarnan eiga þátt í því að leggja fram vinnu í menntmn. til þess að fást við þessi frv., og skal ekki standa á mér við það. Að sjálfsögðu er mikil vinna við þetta að eiga, eins og allir hv. þm. skilja. Auðvitað væri mjög æskilegt, að það reyndist hægt að gera þessi frv. að lögum á þessu þingi. Ég vil að lokum segja, að ég álít, að það sé mjög til fyrirmyndar að mörgu leyti, hvernig unnið hefur verið að undirbúningi þessa máls, og síðasti spretturinn, sem tekinn hefur verið, sé mjög athyglisverður og þakkarverður, t. d. öll sú mikla kynning, sem höfð hefur verið á þessu máli út um allt land. Þetta er dálítið óvenjulegt og mjög ánægjulegt og að mörgu leyti til mikillar fyrirmyndar. Það er búið að fá umsögn mjög margra um þetta mál, óvenjulega margra, og það hefur stórkostlega þýðingu fyrir málið.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að taka undir þau orð, sem standa í grg. frv, til l. um grunnskóla, en þar segir, að vafasamt sé, „að nokkur löggjöf leggi þýðingarmeiri grundvöll fyrir þjóðarheild og einstaklinga en sú löggjöf, sem ákveður hina almennu grundvallarmenntun landsmanna.“ Sú fræðslulöggjöf, sem við höfum búið við, er nú orðin rúmlega aldarfjórðungs gömul, og eðlilegt er og tímabært, að hún sé tekin til rækilegrar endurskoðunar, eins og reyndar gert hefur verið nú um nokkurt skeið. Enginn vafi er þó á því, að lögin frá 1946 voru og eru að flestu leyti merk löggjöf, sem hefur þjónað okkur vel. Það hafa jafnvel heyrzt raddir nú í síðustu umræðum um þessi mál, að sú löggjöf hefti á engan hátt eðlilega þróun í fræðslumálum og að innan þeirrar löggjafar eða með breytingum á henni megi koma í framkvæmd flestum þeim nýmælum, sem þetta frv. felur í sér, þ. e. a. s. grunnskólafrv. Um það skal ég ekki dæma, en hitt skal undirstrikað, að endurskoðun, ítarleg úttekt á fræðslulöggjöfinni var fyrir löngu orðin aðkallandi með hliðsjón af nýjum viðhorfum og þjóðfélagsaðstæðum ekki sízt á þessum vettvangi. Hvort sú úttekt krefst nýrrar löggjafar eða jafnvel róttækrar byltingar, er annað mál, sem verður að koma í ljós og kemur væntanlega í ljós við athugun þessa frv. og þessara frv. beggja. Ég nefni orðin „róttæk bylting“, en mér til nokkurra vonbrigða kom fram í blaðavitali í síðustu viku við einn ágætan nm., sem vann að undirbúningi þessa frv., að hann liti svo á, að þetta frv. fæli í sér mjög róttæka byltingu. Nú þarf að vísu ekki að taka fram, að ég er ekki mjög mikill byltingarmaður og allra sízt á vettvangi, sem hefur mótazt og aðlagazt í samræmi við þjóðfélagsþróun og þjóðlífið almennt, en ég held, að róttæk bylting sé ekki eftirsóknarverð, þegar um er að ræða löggjöf eins og þessa, sem leggur grundvöll að menntun allra landsmanna, og a. m. k. verði að vera fyrir hendi óumdeildar forsendur slíkrar byltingar, ef hana á að framkvæma. Ég vona, að ég flokkist ekki í hóp afturhaldsmanna, enda þótt ég bregðist svona við þessum ummælum. „Varðar mest til allra orða, undirstaðan sé réttleg fundin,“ var sagt einu sinni, og það á frekar við í þessu máli en flestum öðrum. Að mínu viti fer því fjarri, að sú undirstaða, sem núgildandi fræðslulög eru, sé svo fjarri öllu lagi, að hún krefjist byltingarkenndra breytinga, enda lít ég ekki svo á, að þetta frv. feli í sér neina byltingu, enda þótt margt sé þar nýmælið. Hér er frekar á ferðinni eðlilegt framhald af núgildandi löggjöf, réttmætt og eðlilegt spor stigið í takt við framrás og þróun tímans. Ef við lítum ekki á þetta grunnskólafrv. eða hugmyndirnar, sem að baki því liggja, sem róttæka byltingu, heldur eðlilegar breytingar, þá held ég, að frv. og það, sem út úr því á að koma, geti orðið jákvætt og gagnlegt spor. Ef við skoðum þetta frv. með það fyrir augum, að það sé endurbætt útgáfa af núgildandi löggjöf, breyting, en ekki bylting, þá náum við miklu meiri árangri, og þá valda allar breytingar eða nýmæli minni röskun, hvort heldur er hjá nemendum, kennurum eða þjóðfélaginu í heild. Þegar ég segi þetta, þá lýsi ég vilja mínum á því og tek sérstaklega fram, að ég styð, að ýmis nýmæli þessa frv. nái fram að ganga. En um leið geri ég ráð fyrir, að þm. leggi sig fram um að skoða þetta frv. og leggja á það sjálfstætt mat. Geri ég ráð fyrir, að málið fái rækilega meðferð hér í þinginu, og þess vegna er áríðandi, með hvaða hugarfari þm. framkvæma athugun sína, að þeir skoði málið í fullkomnum tengslum við núgildandi löggjöf og lagi breytingarnar að ríkjandi aðstæðum - breytingar, sem kunna að verða gerðar, verði ekki byltingarkenndar, valdi ekki svo mikilli röskun og uppreisn, að löggjöfin verði ekki framkvæmanleg, að hún verði nemendum og kennurum óviðráðanleg og andstæð. Þar eð ég hef gert væntanlega meðferð þingsins að umtalsefni, vildi ég víkja örfáum orðum að þeim vinnubrögðum, sem viðhöfð hafa verið við undirbúning þessa máls. Í því sambandi get ég því miður ekki tekið undir ummæli síðasta hv. ræðumanns, 1. þm. Austf., hins þingreynda manns, Eysteins Jónssonar, um, að þessi vinnubrögð hafi verið alls kostar ánægjuleg. Tvær n. hafa unnið við gerð þessa frv., og í sjálfu sér eru það ekki óvenjuleg eða óeðlileg vinnubrögð og ekkert nema gott um það að segja að sjáifsögðu. En sá háttur hefur verið hafður á að safna saman álitum og umsögnum, sem margar hverjar eru prentaðar með frv. eða liggja nú fyrir, áður en frv. kemur fyrir þingið. Ég er að sjálfsögðu ekki að gagnrýna vandaðan undirbúning og að frv. sé sniðið eftir skoðunum þeirra, sem framkvæma eiga þessa löggjöf. En það hefur komið fram hér hjá hv. 7. þm. Reykv., að hann lítur svo á, að fyrir vikið hafi dregizt að leggja málið fyrir þingið, og hafi það verið skaðlegt að hans áliti, og keimurinn af þessum undirbúningi er óneitanlega sá, að það eigi að leggja frv. fyrir Alþ. nánast til þess eins, að það afgreiði það hugsunarlaust, sem sagt Alþ. sé afgreiðslustofnun fyrir þá embættismenn og aðra aðila, sem ganga frá málinu fullgerðu í okkar hendur. Nú vil ég taka fram, að þetta er að sjálfsögðu ekkert einsdæmi. Hvað eftir annað er kastað hér inn fullsmíðuðum frv., oftast af viðkomandi ríkisstj., og það þarf mikið átak og oft mikið hugrekki - oftast án mikils árangurs - til að gera brtt. á þessum frv. Þm. hafa takmarkaða möguleika til að fylgjast með undirbúningi mála, og þeim eru framandi þau rök, sem liggja að baki ákvæða eða frv., sem þeim er síðan ætlað að samþykkja, oft á mjög skömmum tíma. Hvað þessu ákveðna máli viðvíkur, sem hér er á dagskrá, leikur vart vafi á því, að fræðslulöggjöf er ein mikilvægasta stoð þess þjóðfélags, sem við viljum móta hér á landi. Og auðvitað er það grundvallaratriði, að Alþ. Íslendinga sé sér þess fullkomlega meðvitandi, hvað löggjöfin feli í sér, að þm. samþykki ekki frv. sem þetta hrátt og óhugsað. Auk þess er vitað, að verulegur ágreiningur er uppi um veigamestu ákvæði þessa grunnskólafrv., lengingu skólaskyldunnar og lengingu skólaársins. Því hefði að mínu viti verið hyggilegt, um leið og unnið var að þeim undirbúningi, sem fram hefur farið og út af fyrir sig er lofsverður, að gefa þm. kost á að fylgjast betur með gerð þessa frv. frá upphafi og gefa mönnum kost á að fylgjast með skoðanaskiptum, kynna sér umsagnir og viðtökur áhuga- og hagsmunahópa. Ef rétt er á málum haldið hér í þinginu, þurfa nú þn. að fara í gegnum allar umsagnir á nýjan leik, kalla til sín umsagnaraðila, endurtaka umr. og hefja eflaust deilur um ýmis atriði, sem sjálfsagt eru komin inn í frv. sem niðurstöður slíkra mismunandi skoðana. Það er ljóst, að ef þessi athugun verður framkvæmd hjá þn., mun þetta frv. ekki verða afgreitt á þessu þingi. Ef þessi athugun fer hins vegar ekki fram, sannast það enn einu sinni, að Alþ. er afgreiðslustofnun, ekki aðeins í augum annarra, heldur líka þm. sjálfra. Í þessu frv. eru fjölmörg athyglisverð nýmæli, og ég held, að hægt sé að fullyrða, að n. sú, sem hefur haft þetta mál til endurskoðunar og meðferðar, hafi unnið mjög gott starf, hún hafi dregið fram í sviðsljósið ýmis mál, sem markverð teljast, og hvort sem frv. verður samþykkt eða ekki, hafa menn mun betri yfirsýn yfir fræðslumálin og átta sig nú betur en fyrr á því, hvar skórinn kreppir. Af þeim nýmælum, sem ég tel athyglisverðust, nefni ég fyrst þá viðleitni að dreifa yfirstjórn fræðslumálanna til landshlutasamtaka, skólastjóra og kennara. Ég nefni líka tilraunirnar til að jafna möguleika allra landsmanna eða landsbarna til skólanáms án tillits til búsetu. Ég tek undir þær tilraunir af mjög heilum hug og get verið í því sambandi mjög sammála síðasta ræðumanni. Ég nefni samræmingu barna- og gagnfræðastigsins og það, að skólakerfið sé gert samfellt. Ég nefni þá reglu, að lokapróf hvers áfanga grunnskólans sé jafnframt inntökuheimild næsta skólastigs, og ég fagna þeirri hugmynd, að námsárangur skuli nú metinn eftir leiðum námsmats, en ekki einstrengslegum og oft gölluðum prófum, eins og við höfum þekkt þau, og þá sérstaklega, ef námsmatið, eins og ég skil það, á að taka mið af framförum eða frammistöðu hvers nemanda frá einum tíma til annars, frekar en að stilla honum upp í óeðlilegri keppni við alla hina. Þroski nemenda er mismunandi, hæfileikar þeirra liggja á ýmsum sviðum, og ég tel, að með þessu sé meira tillit tekið til einstaklings, hvers einstaks nemanda, og yfirleitt sé stefnt að því í þessu frv. að sinna meir hverjum einstökum heldur en hópnum eða bekknum. Það kemur fram í minni bekkjardeildum, meira tilliti til einstaklingsbundinna vandamála, eflingu sálfræðiþjónustu og auknum skólarannsóknum. Ég nefni þau ákvæði, sem snerta einkaskólana, sem athyglisverð, þótt þau þurfi að skoða betur, og mörg nýmæli varðandi stöðu kennara og starfsliðs skólanna. Þessi ákvæði og reyndar mörg fleiri eru tvímælalaust spor í rétta átt. Hins vegar nefni ég ekki á þessu stigi málsins þau tvö atriði, sem skipta kannske hvað mestu máli, þ. e. a. s. lengingu skólaskyldunnar og lengingu skólaársins. Mér er ljóst, að þar eru stigin stærstu sporin til breytinga, en um leið er þar um að ræða þau ákvæði, sem mestum deilum kunna að valda. Það er upplýst í grg, frv., að á úrtökuári, - sennilega 1968–1969, það skiptir ekki megin máli, - stunda 82% allra nemenda nám í 3. bekk gagnfræðastigs, en 3. bekkur er sami bekkur og kemur til með að verða 9. og efsti bekkur grunnskóla. Lenging skólaskyldunnar er því rannverulega formsatriði gagnvart þessum yfirgnæfandi meiri hluta nemenda. Lögbinding skólaskyldunnar um eitt ár til viðbótar er þess vegna í sjálfu sér ónauðsynleg þeirra vegna og ekkert aðalatriði að binda alla slíka hluti í lög, gera það að skyldu, sem fólk almennt velur af frjálsum og fúsum vilja. Athyglin beinist því að þessum 18% nemenda, sem halda ekki áfram skólagöngu. Hvaða fólk er það? Af hvaða ástæðum heldur það ekki áfram námi? Í grg. er upplýst, að hlutfallslegur meiri hl. þeirra sé búsettur í dreifbýli, og dregur n. þá ályktun, að búseta valdi því, að þessi hlutfallslegi meiri bl. sæki ekki skóla, eftir að skyldunni lýkur. Þessar ályktanir eru ekki nægilega rökstuddar að mínu áliti. Hér þyrfti að liggja fyrir ítarleg könnun á ástæðunum fyrir brotthvarfi nemenda úr skóla. Mér er ekki grunlaust um, að fjölmargar aðrar ástæður og þá jafnvel þyngri á metunum valdi þessu fráhvarfi. Ekki er öllum unglingum ljúft eða átakalaust að sækja skóla á þessum aldri, og það orkar tvímælis að þröngva stálpuðum unglingum, nauðugum viljugum, til bóknáms, þegar hugur þeirra og hæfileikar standa til annars. Sálarheill hvers nemanda er mikilvægari en framkvæmd á þröngum lagabókstaf. Með þessu er ég ekki að lýsa mig andvígan lengingu skólaskyldunnar, og ég hef frekar tilhneigingu til að fallast á hana. En ég tel, að það örlagaríka spor megi ekki stíga nema að mjög vandlega athuguðu máli, og kostir þess þurfa að vera yfirgnæfandi og sannfærandi. Lenging skólaársins er sömuleiðis spursmál, sem ekki hefur verið svarað að öllu leyti. Hvað knýr svo mjög á í því sambandi? Nýtist hinn lengdi skólatími eins vel? Hvað um námsleiða og skólaþreytu unglinga, sem fullir eru af lífsorku og athafnaþrá? Hvað um atvinnuvegina, sem hafa notið þessara starfskrafta, og hvað um það lífsnám og lífsreynslu, sem unglingar hafa öðlazt með tengslum sínum við lífið og starfið? Er ekki einmitt hætta á, að þau tengsl rofni og skólaæskan fjarlægist enn meir atvinnulífið og einangrist í hámenntaðri yfirstétt akademíkara, embættismanna og sérfræðinga? Hver er reynsla annarra þjóða af lengingu skólaársins, og er það sambærilegt við íslenzkar aðstæður? Þessum spurningum varpa ég fram. Ég hef ekki sjálfur nein endanleg svör við þeim, og sjálfsagt yrðu þau svör sum hver jákvæð eða mæltu jafnvel með lengingu skólaársins. Ég held þó, að þau þurfi að liggja fyrir, áður en við stígum skrefið til fulls. Ég get fyrir mitt leyti frekast fallizt á lengingu skólaskyldunnar um eitt ár, en það eru vissar efasemdir uppi í mínum huga um gildi þess að lengja skólaárið þannig, að unglingar sitji á skólabekk fram á sumar. Vorið og sumarið, sá óviðjafnanlegi og dýrmæti árstími hér á Íslandi, eru ekki of löng, þótt sá tími sé ekki enn styttur með þvingaðri og þreytandi innisetu. Ég sagði áðan, að frv. fæli í sér mörg athyglisverð nýmæli, og það fer ekki á milli mála, að þeim yrði mörgum feginsamlega tekið af fræðsluyfirvöldum, kennurum og nemendum. En þessi nýmæli sem og margt annað í þessu frv. krefst að sjálfsögðu nánari athugana og aths. Ég gat þess, að augljós væri í frv. ákveðin viðleitni í þá átt að auka áhrif landshlutasamtaka í yfirstjórn fræðslumálanna. Ég sagði jafnframt frá því, að ég styddi þá viðleitni. En í því sambandi er gert ráð fyrir, að landshlutasamtök gegni þar ákveðnu hlutverki. Þó er sá galli á gjöf Njarðar, að þessi landshlutasamtök eru enn ofar skýjum, hafa ekki lögviðurkennda stöðu í þjóðfélaginu, og vissulega er það ankannalegt að gera ráð fyrir verkefni til banda samtökum, sem formlega séð, eru ekki til. Því má bæta við, að viðleitnin til valddreifingarinnar er oft meira til að sýnast heldur en hitt. Og þegar til kastanna kemur og betur er farið ofan í ýmis ákvæði frv., liggur því miður allt of mikið raunverulegt vald áfram hjá menntmrn., sem hefur aðsetur hér í höfuðborginni. Þannig eiga landshlutasamtök að kjósa fræðslunefndir, en rn. að skipa fræðslustjóra, þannig mega fræðslunefndir veita umsagnir um val skólastjóra, aðstoðarskólastjóra og kennara, en rn. tekur lokaákvörðun, og raunar getur það hunzað algerlega meðmæli og óskir fræðslunefnda eða skólastjóra, ef kennarar eiga í hlut, Rétt er að taka fram, svo að þetta sé ekki allt á sömu bókina lært, að það segir í 34. gr., að sveitastjórnir megi ráða húsverði, ef þær telji þörf á, svo að eitthvað er rétt að sveitarstjórnum þrátt fyrir þetta. Ég get ekki heldur stillt mig um að vekja athygli þingheims á 33. gr., sem er kannske gott dæmi um burókratíið og þá broslegu tilhneigingu til að halda nú öllu í höndum rn. þrátt fyrir allt og alla. Í 33. gr. segir, að „þegar skólastjóra- eða kennarastaða losnar í skólahverfi, ber skólanefnd að tilkynna fræðslustjóra það tafarlaust. Fræðslustjóri sendir tilkynninguna til menntmrn., sem auglýsir stöðuna. Skólanefnd veitir viðtöku umsóknum um skólastjóra- og kennarastöður og sendir fræðslustjóra till. sínar og umsagnir. Skylt er skólanefnd að leita álits skólastjóra um umsækjendur, ef velja á kennara, en fræðslustjóra, ef velja skal skólastjóra. Verði ágreiningur um umsækjendur milli skólastjóra og skólanefndar, gerir hvor aðili um sig tillögur til fræðslustjóra.“ - Fræðslustjóri sendir síðan till. til menntmrn. ásamt umsögn sinni, þar sem lokaákvörðun er tekin. M. ö. o : skólanefnd tilkynnir fræðslustjóra, fræðslustjóri tilkynnir rn., rn. auglýsir, skólanefnd tekur á móti umsóknum, sendir þær skólastjóra, skólastjóri sendir umsagnir til skólanefndar, skólanefnd sendir þær til fræðslustjóra og fræðslustjóri sendir þær til rn. Þar er loks tekin ákvörðun um það, hvort ráða skuli þennan kennara eða hinn. Flóknara getur það nú varla verið. Annað gott dæmi um áframhaldandi ráð rn. er í 16. gr., þegar rætt er um skólahverfi, en í síðustu mgr. þeirrar gr. segir: „ Menntmrn. leggur till. um skiptingu landsins í skólahverfi fyrir fræðsluráð, er kynna þær hlutaðeigandi sveitarstjórnum og skólanefndum. Nú getur fræðsluráð ekki fallizt á till. rn., og skal þá boða til sameiginlegs fundar og leita samkomulags. Um þau atriði, sem ekki næst samkomulag um, sker menntmrn. úr.“ M. ö. o.: menntmrn. gerir till., leggur þær fyrir aðila, sem málið snertir, og ef þeir fallast ekki á till., ef ágreiningur kemur upp, þá skal rn. skera úr um eigin till. Ekki er þetta nú fullkomlega í anda lýðræðis og hlutlausrar meðferðar. Rn. á samkv. þessu að vera dómari í sjálfs síns máli. Fleiri dæmi má finna í sama dúr, og ég hirði ekki um að rekja þau. Þetta er til athugunar, og þetta er hægt að lagfæra í meðferð. Landshlutasamtök eða sveitarfélög, meðan landshlutasamtökin eru í raun og veru ekki til, hljóta líka að skoða slík atriði og fjölmörg önnur, sem snerta fjárhagsmál og ákvarðanatöku, og ég er í sannleika sagt undrandi á því, að ekki skuli hafa verið gengið hreinlega til verks varðandi þá kostnaðarskiptingu, sem er á milli ríkis og sveitarfélaga og er sífellt þrætuepli og deilumál á milli þessara aðila. Í þeim efnum mætti vissulega ganga lengra í þá átt að aðgreina verkefna- og kostnaðarskiptingu á þann hátt, að sveitarfélögin hefðu ákvarðanir og sjálfstjórn meir á sinni hendi. Margir aðrir kaflar frv. eru aðfinnsluverðir. Skoða verður markmiðsákvæðin betur og tengsl skólanna við kirkjuna og kristna trú og siðfræði. Skoða þarf betur, hvort ekki megi efla og móta lýðræðislega vitund nemenda í samræmi við höfuðmarkmið frv. og þjóðfélagsskipunina hér á landi. Endurskoða þarf grunnskólaráð og verkefni fræðslustjóra og fræðsluráða. Betur þarf að athuga um framkvæmd þess kafla, sem snýr að skólahúsnæði, og taka ber fullt tillit til sjónarmiða kennara um réttarstöðu þeirra, stöðu þeirra innan skólans og skólastjórn. Ráðningu kennara þarf líka að skoða betur og starfstíma o. s. frv. leggja þarf fram frekari rök fyrir nauðsyn þess, að skólarannsóknum séu gerð svo ítarleg skil og hátt undir höfði í þessu frv., og vandlega þarf að fara með viðkvæm mál eins og erfiðleika með einstaka nemendur. Hvernig verður sálfræðiþjónustunni háttað, og má ekki enn setja fjölmörg frv.- ákvæði í reglugerð í stað þess að hafa þau í þessari löggjöf? Nákvæm upptalning á kennslutímum sýnist t. d. lítið erindi eiga inn í heildarlöggjöf sem þessa. Herra forseti. Ég skal ekki tína fleira til. Ég vil aðeins að lokum segja það, að ég fagna því, að þetta frv. er komið á dagskrá hv. þd., svo að þm. geti nú af alefli snúið sér að því að grandskoða þessi frv. Grunnskólafrv. verður að fá ítarlega meðferð í n., það verður að gerjast með mönnum, og menn verða að átta sig á því, hvað samþykkt þess hefur í för með sér, og hér má ekki rasa um ráð fram. Þessi löggjöf leggur þýðingarmeiri grundvöll fyrir þjóðarheild og einstaklinga en flest annað, snertir mennta- og menningarstefnu þessarar þjóðar yfirleitt, hefur áhrif á uppeldisvenjur, tengsl æskunnar við heimili og atvinnulíf og getur ráðið miklu, ef ekki öllu, um þróun fræðslu- og kennslumála hér á landi næstu árin, jafnvel næstu áratugina. Við skulum því flýta okkur hægt í þessu máli. Ég er ekki hvatamaður að því, að þetta mál sofni í n., síður en svo. Ég mun sem nm. í menntmn. Nd. leggja mig fram af áhuga og alefli, að málið fái þinglega og gaumgæfilega meðferð, þannig að það verði ekkert lát á því, að það verði skoðað. En ég vil, að þm. fari ofan í þetta frv., ekki aðeins þeir, sem sitja í n., heldur raunverulega þingheimur allur. Ég held, að þegar svona stórt mál er á ferðinni, - og það verða mín síðustu orð, - þá sé betra að fara að öllu með gát í stað þess að samþykkja eitthvað, sem leiði til hins verra. Um það ættum við að geta verið sammála.



Herra forseti. Þar sem ég á sæti í n. þeirri, sem kemur til með að fjalla um þetta frv., ætla ég ekki að verja hér löngum tíma til þess að fara í einstök atriði eða einstök ákvæði þess. Ég vil aðeins gera að umræðuefni nú við 1. umr. atriði, sem varða megin stefnu frv., þ. e. a. s. lengingu skólaskyldu og önnur ákvæði, sem stuðla að því að uppræta misrétti í félagslegri aðstöðu nemenda. Þeirri megin stefnu er ég í öllum atriðum samþykk. Í því sambandi vil ég þó vekja athygli á ýmsum atriðum, sem ég hefði gjarnan viljað, að þm. athuguðu nánar og tækju afstöðu til, - atriðum, sem varða í rauninni vinnubrögð í skólum og skólaandann. Þá er þar fyrst til að taka, að mér virðist frv. hafa batnað í meðförum endurskoðunarnefndar. Það er gleggra og skipulegra og auðveldara að átta sig á því efnislega. Þau atriði, sem bættust inn í frv. við endurskoðunina, sýnast mér líka til bóta. Mörg þeirra eru í samræmi við viðhorf og hugmyndir nútímans, sem sjálfsagt og eðlilegt var, að kæmu inn í nýja grunnskólalöggjöf. Þó hefur mér virzt erfitt að átta mig á sumum atriðum, og ég held, að aðalmeinsemdin felist í því, að þessi nýju viðhorf sum hver ná ekki almennilegri fótfestu í frv. Það er eins og þau reki sig á gamlan grunn, sem menn hafi ekki fyllilega treyst sér til atlögu við. Mér virðist það t. d. ekki í samræmi við 1. málsl. markmiðsgr., 2. gr. frv., að gera ekki ráð fyrir aðild nemenda og foreldra að stjórn skólanna. Til þess að geta búið nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi hlýtur að þurfa að byrja á því, sem nærtækast er, þeirra eigin samfélagi. Ef á að taka mark á yfirlýsingunni um lýðræðislegt samstarf, eins og stendur í gr., lýðræðislegt samstarf í skólum, þá hlýtur slíkt að þurfa að ná til allra þátta þess. Að öðrum kosti gefum við nemendum ranga hugmynd um inntak orðsins „lýðræði“. Ákvæði eru í frv. um stofnun foreldrafélaga og nemendaráða, en n. virðist ekki hafa treyst sér til þess að ákveða þessum ráðum fast hlutverk eða aðild að stjórn skólanna. Foreldrafélaginu er ætlað að fylgjast með skólastarfinu, eins og það er orðað, en nemendaráðum er ætlað að vera skólastjóra og kennararáði til aðstoðar og ráðuneytis um málefni nemenda. Við höfum hér á Alþ. sett lög um skóla, þar sem nemendum er veittur réttur til að hafa fulltrúa í stjórn skólanna. Við höfum gert það í þeirri trú, að við værum að stuðla að auknu lýðræði og betri anda innan skólanna, ef nemendur fengju að tjá sig um eigin málefni á jafnréttisgrundvelli. Það er engin ástæða til að meina nemendum í grunnskóla þessa sama réttar til að hafa áhrif á eigin kjör, nema við viljum halda því fram, að menn hafi ekki vit á því, hvernig þeim líður, fyrr en þeir eru komnir undir tvítugt. Ef nemendur geta verið skólastjóra og kennararáði til aðstoðar og ráðuneytis um málefni sín, eins og frv. gerir ráð fyrir, þá ættu þeir líka að geta greitt atkv. um þessi sömu málefni. Framlag nemenda í grunnskóla yrði sjálfsagt af nokkuð öðrum toga en framlag eldri nemenda, t. d. í stýrimannaskóla eða háskóla, en í eðli sínu væri þetta hið sama og tilgangurinn hinn sami. Menn fá nokkru ráðið um aðstöðu sína og kannske von til þess, að þeir fái bætt úr því, sem þeim kann að þykja aðfinnsluvert í skólanum. Sömu rök má færa fyrir því, að fulltrúar foreldrafélagi fái rétt til setu eða hafi atkvæðisrétt um stjórnunaratriði skóla, og vil ég í þessu sambandi leggja sérstaka áherzlu á nauðsyn þess, að svo verði í heimavistarskólum. Verði þetta frv. að lögum og komist í framkvæmd, munu nemendur verja geysimiklum tíma innan skólaveggja eða við starfsemi á vegum skólans allt til 16 ára aldurs og því mikils um vert, að vel takist til í þessum efnum. Mér er kunnugt um, að margir ágætir skólamenn og kennarar eru sama sinnis og ég í þessu efni. Þá á skólinn samkv. 2. gr. að þjálfa hæfni nemenda til samstarfs við aðra. Þó virðast menn því miður ekki hafa treyst sér til þess að ákveða, á hvern hátt það skuli gert, a. m. k. hef ég ekkert fundið í frv., sem gefi vísbendingu um það. Í 43. gr. er tekið fram, að kveða skuli nánar á um uppeldishlutverk skólans í reglugerð, en engin vísbending gefin um, með hvaða hætti það uppeldi eigi að fara fram. Stefnuyfirlýsing í markmiðsgrein eins og 2. gr. felur ætíð í sér hugtök, sem hætta er á, að hver túlki huglægt, og er að mínu viti nauðsynlegt að ákvarða í lögum einhver atriði þessa uppeldishlutverks og hversu það skuli koma fram í kennslunni, engu síður en ákvarða námsefnið sjálft, svo sem gert er í liðum a-j í 43. gr. Það hefði að mínu viti þurft að tryggja með reglugerðarákvæði, t. d. að félagslegum vinnubrögðum ætti að beita í sjálfu náminu. Í frv. er enn fremur viðurkennt, að félagsstarf skuli vera sjálfsagður liður í grunnskólastarfi, og ætti að vera tryggt, að enginn skóli þurfi að vanrækja þann lið skólastarfsins sakir féleysis. Ákvæði 44. gr. er því mikil framför frá því, sem nú er. En þó finnst mér sem n. hafi ekki heldur hér stigið skrefið til fulls, og er ég enn með markmiðsgr. í huga. Eftir sem áður er það komið undir frumkvæði nemandans og skólastjórnar, hvernig til tekst um félagslíf. Það vill, sem kunnugt er, mjög skiptast í tvö horn um nemendur, hvort þeir taka þátt í félagsstarfi eða ekki. Sumir koma sér aldrei að því sakir feimni, uppburðarleysis eða kannske ámyndaðs kunnáttuleysis. Þessum nemendum þarf að hjálpa áleiðis til samskipta við aðra, koma þeim til að tjá sig um ýmis málefni o. s. frv. Því kemur mér í hug, hvort ekki væri rétt að gera beinlínis að skyldu leiðbeiningu í félagsstarfi. Þetta mætti gera með ýmsu móti, en aðalinntak þessara kennslustunda yrði að virkja hvern einasta nemanda til þátttöku, hvort sem það yrði gert í formi málfunda um tiltekin atriði eða frjálsra stunda, svo sem dæmi munu vera til um í sumum skólum. Þessu hef ég viljað varpa fram til athugunar, ef ske kynni, að eitthvað yrði ljósara um það, hverjar menn hygðu skyldur skólans á uppeldislegu sviði. Og þau atriði, sem ég hef talið hér upp til breytinga, ætti að vera unnt að framkvæma, án þess að kostnaðarauki verði. Ég hefði viljað, að ákveðnari afstaða hefði verið tekin gegn tví- og þrísetningu skóla. Þegar sú krafa hefur verið borin fram af almenningi, að allir skólar verði einsetnir, hefur því verið borið við, að skólahúsnæði leyfði ekki slíkt. Mér kemur því nokkuð spánskt fyrir sjónir, að þegar samþykkja á ný grunnskólalög, að ekki virðist gert ráð fyrir, að breyta eigi til á þessu sviði. Að vísu er ákvæði í 25. gr. um aðstöðu nemenda í skólanum - mjög mikilvægt ákvæði og stórt skref í átt til félagslegs réttlætis. En í reynd er hlutverk þess svipað og hlutverk skóladagheimila. Sízt vil ég draga úr mikilvægi þess, að skólar verði jafnframt heimili í því skyni, að menn hafi þar aðstöðu til þess að læra til næsta dags. En einmitt þetta orðalag, að menn skuli „búa sig undir kennslustundir næsta dags“, gefur í skyn, að hér sé ekki hugsað til breytinga á kennsluháttum á þann veg, að allt námið skuli fara fram í kennslustund. Það orðalag hefði ég frekar viljað taka upp, og það væri fróðlegt að heyra álit hæstv. ráðh. á, hvað muni hafa valdið, að ekki skuli vera ætlunin að breyta til í þessu efni. En hvort sem sú breyting yrði framkvæmanleg eða ekki, hefði ég talið rétt að kveða skýlaust á um það í þessari gr., að við gerð nýs kennsluhúsnæðis skuli vera aðstaða til framreiðslu matar fyrir nemendur. Að öðrum kosti kemur þetta ekki nema að hálfu gagni. Þau atriði, sem ég hef hér gert að umræðuefni, varða framkvæmd stefnunnar, sem mér virðist frv. ætlað að marka, án þess þó að mér finnist það koma nægilega skýrt fram. Ég vil enn fremur fagna ákvæðinu í frv. til l. um skólakerfi, ákvæði 7. gr. um jafnrétti. Þó er ég ekki heldur nógu ánægð með orðalagið þar. 7. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í öllu starfi skóla skal þess gætt, að konur njóti jafnréttis við karla í hvívetna, jafnt kennarar sem nemendur.“ Ég verð í þessu efni að taka upp hanzkann fyrir karla. Ég held, að það verði að tryggja, að þeir njóti jafnréttis við konur líka, og hef ég þar sérstaklega matreiðslukennsluna í huga. Ég skil þessa gr. svo og vil ekki skilja hana öðruvísi en allt nám í heimilisstjórn eða heimilisfræðum, sem er á annað borð skylda, sé skylda fyrir bæði kynin. Ég er ekki samþykk því, sem kemur fram í grg., að jafnrétti felist í því, að öðru kyninu sé ekki bægt frá því, sem hinu er skylda.

Ég mætti kannske leyfa mér að leiðrétta. Þarna er um misskilning að ræða. Orðalagi 7. gr. hefur verið breytt, síðan því plaggi var dreift, sem þm. hefur undir höndum.

Nú, ég þakka ráðh, fyrir. Orðalaginu hefur verið breytt, upplýsir ráðh. og hljóðar nú svona: „Í öllu starfi skóla skal þess gætt, að konur og karlar njóti jafnréttis í hvívetna, jafnt kennarar sem nemendur.“ Það er ekki oft, sem menn fá óskir sínar uppfylltar á stundinni. Lengingu skólaskyldu og árlegs námstíma er ég hlynnt. Að vísu hefur n. komið til móts við þá aðila, sem hafa gagnrýnt lengingu árlegs námstíma, á þann veg, að menntmrn. getur samkv. frv. heimilað styttingu árlegs starfstíma grunnskóla allt niður í 7 m. fyrir yngstu börnin og niður í 8½ fyrir tvo elztu árgangana. Eðlilegt er að forðast í lengstu lög að senda yngstu börn dreifbýlisins í heimavistarskóla, en mér virðist grunnskólafrv. gera ráð fyrir tveim leiðum til að leysa sérstaklega vandann í erfiðustu skólahéruðunum. Er þar fyrst að nefna heimild 4. gr. til þess að koma á fót útibúum frá aðalskóla skólahverfis fyrir 7–8 ára börn, þar sem heimanakstri til aðalskóla verður ekki við komið. Í öðru lagi er rn. heimilað, ef skólanefnd æskir þess, að koma á fót sumarskóla. sem gæti fullnægt fjórðungi kennslunnar fyrir börn í l.–3. árgangi. Það er sannarlega ástæða til þess að hvetja rn. og skólanefndir til þess að nota þessar heimildargr. og koma því á fót sem fyrst. Það er að mínu viti ábyrgðarhluti af hálfu samfélagsins að svipta barn þeirri reynslu og þroska, sem hlýzt af lestri og námi á því aldursskeiði, sem fróðleiksfýsn þess og áhugi á bókum er kannske einna sterkastur. Ég veit ekki betur en í þéttbýli sé námstíminn orðinn svo langur víðast hvar sem frv. gerir ráð fyrir. En mér þótti viðhorf hv., síðasta ræðumanns til þessa máls vera nokkuð rómantískt. Við, sem höfum reynslu af því, hvernig er að koma börnum á aldrinum 7–16 ára út úr bænum, - ég vil vekja athygli á því, að hér er um börn að ræða, börn og unglinga, vitum það ósköp vel, að þrátt fyrir allar frómar óskir um, að þau fái að kynnast sveitalífinu og eigi því að vera skemur í skóla, þá er þetta engan veginn framkvæmanlegt. Það eru einfaldlega ekki nóg sveitaheimili til. Og þó að ég vilji sízt af öllu rýra viðleitni sveitarfélaga og kaupstaða, sem hafa skipulagt sumarstarfsemi fyrir þessi börn og unglinga, er það ekkert launungarmál, að þessir vinnuflokkar eru skipulagðir til þess, að unglingarnir hafi eitthvað fyrir stafni. Fæstir unglingar innan 16 ára aldurs komast í byggingarvinnu eða áþekk störf eða til starfa í framleiðslugreinum yfirleitt, þar sem unnið er við hlið fullorðinna. Stórvirkar vinnuvélar koma nú á æ fleiri sviðum í stað hinna fjölmennu vinnuflokka, og þá eru, eins og menn vita, unglingarnir látnir víkja. Ég tek eindregið afstöðu, eins og ég hef sagt áður, til lengingar skólaskyldu. Hæstv. ráðh. fór um það þeim orðum í framsöguræðu sinni, að ég tel ekki ástæðu til að endurtaka það. En ég hygg þó, að það sé nauðsynlegt, að við reynum að knýja fram einhvers konar upplýsingar um þá unglinga, sem hafa fram að þessu hætt námi 15 ára gamlir. Hvar eru þessi 18% og þá sérstaklega þeir, sem ekki eru úr strjálbýlinu? N. hefur dálítið hrakizt undan með þetta ákvæði. Hún hefur á síðustu stundu bætt því inn í frv., að unglingum sé heimilt að taka sér ársfrí úr skóla, ef þeir stundi vinnu, sem geti talizt þeim til tekna í valgrein. Ég ætla á þessu stigi málsins ekki að taka afstöðu til þess, hvort þetta er heppilegt eða ekki. Það kann að vera, að það reynist vel. En það kann líka að fara svo ef unglingur kann illa við sig í skóla og fer þess vegna út í atvinnulífið, að hann eigi enn verr með að snúa aftur að ári liðnu. Það hefur heyrzt, m. a. hér í þingsölum, að það sé óheppilegt að lengja skólaárið vegna unglinga, sem haldnir séu námsleiða, eða unglinga, sem til vandræða séu í skólum, þeir séu betur komnir til sjós eða uppi í sveit, eins og það hefur verið orðað. Mér hefur alltaf þótt þetta mjög undarleg afstaða. Ég hef alltaf litið svo á, að togarar og sláttuvélar væru atvinnutæki, ekki uppeldisleikföng. Og enda þótt við þykjumst hafa tekið eftir því, að engum unglingi sé alls varnað og hann geti þrátt fyrir allt orðið nýtur starfsmaður, - ef við þá fréttum nokkurn tíma af honum aftur, þá er ekki þar með sagt, að hann hefði ekki getað orðið góður skólaþegn, ef honum hefði verið boðið upp á betri skóla og meiri hjálp. Það er hlutverk skólans að leita orsaka örðugleikanna og reyna að ráða bót á þeim. Sé það ekki gert, meðan unglingurinn er í skólanum, þá er sannarlega erfiðara um vik að hjálpa honum, þegar hann er horfinn út í atvinnulífið. Og ég geri ráð fyrir, að það hljóti að vera sjónarmið flestra foreldra, að þeir kjósi heldur, að þeir aðilar séu til á vegum skólans, sem hjálpi unglingnum, ef hann á í erfiðleikum, fremur en missa hann út í misjöfn veður, ef svo mætti að orði komast. Til styrktar máli mínu um lengingu skólaskyldu vil ég vekja athygli á hefti af Menntamálum með grein eftir Sveinbjörn Björnsson eðlisfræðing. Að vísu er greinin skrifuð árið 1966, en mér er tjáð af kunnugum, að niðurstöður hennar séu enn í fullu gildi. Í greininni gerir Sveinbjörn grein fyrir niðurstöðum af rannsókn, sem hann gerði að beiðni þáv. skólastjóra Tækniskólans um samanburð á námi í dönskum, norskum og íslenzkum unglinga- og gagnfræðaskólum. Ályktun af niðurstöðu rannsóknarinnar var í stuttu máli sú, að mikið skorti á, að nám íslenzkra unglinga í stærðfræði, eðlisfræði og efnafræði væri jafngilt námi á sambærilegu aldursstigi í Danmörku og Noregi. En það kemur kannske líka okkur Íslendingum á óvart, að þetta gildir ekki aðeins um raungreinar, heldur einnig um erlend tungumál. Raunin virðist vera sú, að við höfum vanrækt undirstöðumenntunina. Þetta kemur ekki aðeins niður á framhaldsskólunum, menntaskólum og sérskólum, sem taka við, heldur líka á þeim einstaklingum, sem halda ekki lengra en út skylduna.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. menntmrh. fyrir ágæta inngangsræðu hér, og ég sé enga ástæðu til þess að lengja þetta mál ákaflega mikið. En í þessum fáu orðum mínum mun ég, eins og aðrir ræðumenn, fyrst og fremst víkja að grunnskólafrv. Það er ekki fyrir það, að frv. um skólakerfi sé ekki mikilvægt, því að þar er að finna útlínur og umgerð hins samræmda skólakerfis og auk þess grundvallarákvæðin um skólaskyldu, sem nú er fyrirhugað að lengja um eitt ár. Í fljótu bragði kem ég ekki auga á, að ástæða sé til aths. um meginatriði skólakerfisfrv., þar sem gert er ráð fyrir þremur stigum hins samræmda og samfellda skólakerfis, þ. e. a. s., eins og það er kallað, skyldunámsstigi, framhaldsskólastigi og háskólastigi. Mér sýnist þetta vera mjög einföld og eðlileg umgerð. Hins vegar er ástæða til þess að minna á það nú, að það er nauðsynlegt, að menn rígskorði ekki menntunarmöguleika fólksins við þess háttar umgerð. Jafnframt því, sem við festum í sessi samræmt og samfellt skólakerfi, þar sem eitt stigið tekur við af öðru, tel ég mikla nauðsyn á því, að Alþ. hafi opin augu fyrir fræðslustarfsemi utan þessa kerfis. Og ég nefni þá alveg sérstaklega lýðskóla, óháða lýðskóla, og fræðslustofnanir í þágu fullorðinna. Hér eru til umr. tvö frv., frv. til l. um skólakerfi og frv. til l. um grunnskóla, og þessi frv. eru rædd hér samtímis. Eins og áður er fram komið og sjálfsagt er að minnast, eru þessi frv. að meginstofni og grundvallarhugsun hin sömu sem fyrrv. menntmrh. lagði fyrir Alþ. á þinginu 1970–1971, og það er eðlilegt, að þessi frv. fylgist að og séu rædd samtímis. Frv., sem lögð voru fram hér á þinginu 1970, voru ávöxtur allumfangsmikils nefndarstarfs undir formennsku ráðuneytisstjórans í menntmrn. Frv. báru þá þegar með sér greinilega viðleitni til þess að aðlaga skólakerfið breyttum tíma, og það gat ekki dulizt, að höfundar frv. höfðu tileinkað sér viðhorf, sem mótazt höfðu á undanförnum árum, um ýmsar endurbætur og nýskipan skólamála. Því var það, að í frv. til l. um grunnskóla voru ýmis mjög athyglisverð nýmæli, sem skólamenn og áhugamenn um skólamál höfðu ástæðu til að fagna. Ég nefni t. d. ákvæðin um ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu, um skólarannsóknir og eflingu skólabókasafna. En almennt veittu menn meiri athygli öðrum ákvæðum grunnskólafrv., og ég nefni tvennt, lengingu skólaskyldu um eitt ár og lengingu hins árlega starfstíma skólanna. Um þessi atriði fyrst og fremst var rætt manna á meðal úti um land, og þau ollu talsverðum deilum. Þessar breytingar, þ. e. a. s. lenging skólaskyldu og lenging árlegs starfstíma skólanna, snertu í raun og veru fyrst og fremst sveitafólkið í landinu og íbúa hinna ýmsu smærri þorpa, þ. e. a. s. fólkið í hinum dreifðu byggðum landsins, í sveit og við sjó. Í öllum stærri þéttbýlisstöðum mátti segja, að skólaganga barna og unglinga væri í reynd 9 ár, þ. e. a. s. frá 7 ára aldri til 16 ára aldurs, og skólaárið væri nokkuð langt og samfellt. Í sveitum og þorpum horfði málið öðruvísi við. Skólaganga barna var þar að vísu eitthvað misjöfn, en miklu fleiri hættu námi við 14–15 ára aldur en í kaupstöðum, og árlegur skólatími hvers barns var oft aðeins brot af því, sem gerðist í kaupstaðaskólum. Þannig var í reynd mikill munur á skólagöngu sveitabarna og kaupstaðabarna, hvað raunverulega skólasetu snerti. Frv. um grunnskóla frá 1970 gekk mjög ákveðið út frá því snjóarmiði, að þessum skólagöngumismun skyldi eytt þannig, að öll börn, hvort sem væri í sveit eða kaupstað, skyldu vera í skóla jafnlengi, bæði hvað snertir árafjölda og mánaðafjölda á ári. Í frv. var ákveðið stefnt að því að lengja skólagöngu sveitabarna og gera hana jafna því, sem þegar var orðið í kaupstöðunum. Mismunandi skólaganga eftir búsetu skyldi hverfa. En í ljós kom, að þessi afdráttarlausa stefna átti andbyr að mæta, og þessi andbyr kom frá sveitafólkinu sjálfu. Það var ekki andstaða gegn þeirri lýðræðislegu grundvallarhugsun frv., að aðstaða til skólagöngu yrði jöfnuð. Undir þá stefnu munu allir taka. En sveitafólkið benti á hina margvíslegu örðugleika, sem á því eru að gera skólastarf í sveit og kaupstað að öllu leyti eins í framkvæmd, þótt annars sé gengið út frá sömu grundvallarforsendu um lýðræðislegt skólakerfi. Sveitafólkið benti m. a. á þá staðreynd, að við íslenzkar aðstæður er óhjákvæmilegt að vista mikinn fjölda barna og unglinga að heiman vegna skólanáms. Það verður ekki hjá því komizt að senda börnin að heiman meira og minna. Foreldrar verða að sjá af börnum sínum og börnin verða að sjá af foreldrum sínum. Hér er um að ræða mannlegt og tilfinningalegt vandamál, sem varla er hægt að láta kyrrt liggja. Hið eldra frv. um grunnskóla tók ekki nægilegt mið af þessu vandamáli, og ég hygg, að það hafi verið meginorsök þess, hversu andstaðan gegn því reyndist mikil þrátt fyrir ýmis merk ákvæði og lofsverð markmið. Þessi tiltekni agnúi á frv., sem ég hef gert að umtalsefni og var vissulega mikill, átti að líkindum rót sína að rekja til þess, að í hinni upphaflegu n., sem fjallaði um grunnskólamálið, átti enginn sá fulltrúi sæti, sem þekkti af eigin reynslu viðhorf sveitafólksins til lengdar skólaskyldu og árlegs skólatíma. Í aths. við þetta frv. segir nú, að frv. hafi tekið miklum stakkaskiptum frá því, sem var um hið fyrra frv., og ég get fallizt á þetta. Eftir að hafa gengið í gegnum allstífan hreinsunareld nefndarvinnu og mjög víðtækrar kynningar og umr. fjölmargra aðila víðs vegar um land liggur frv. nú fyrir þessari hv. þd. í endurbættri útgáfu. Það er tæpast á mínu færi og raunar engin ástæða til þess af minni hálfu að rekja breytingar þær, sem gerðar hafa verið, en ég hygg, að flestar breyt. séu til mikilla bóta. Ég held, að við höfum nú fyrir framan okkur betra frv. en það, sem lagt var fram fyrir tveimur árum. Sérstaklega fagna ég því, að grunnskólanefndin hefur gert sér far um að líta með skilningi á viðhorf sveitafólks í sambandi við framkvæmd skyldunámsins, án þess að hún hviki frá meginstefnu frv. um sem jafnasta skólasetu barna og unglinga, hvar sem er á landinu. Eins og frv. er nú úr garði gert, ætti að vera kleift að haga framkvæmd skólaskyldu og öðru skólastarfi í eðlilegu samræmi við óskir þær og skoðanir, sem fram hafa komið hjá mörgu sveitafólki og talsmönnum bændastéttarinnar. Að vísu er mér ljóst, að enn munu heyrast raddir um það, að heimild til styttingar árlegs starfstíma grunnskólans sé ekki nægilega rúm. Sjálfsagt munu ýmsir verða til þess að krefjast enn meiri styttingar en frv. gerir ráð fyrir. Ef slíkar kröfur koma fram, er aldrei nema eðlilegt, að alþm. íhugi þær nánar, eins og nauðsynlegt er að gera um allar ábendingar, sem berast kunna, eftir að málið er nú lagt fram í nýjum búningi. Þó að ég viðurkenni, að grunnskólanefndin hafi unnið ágætt starf í sambandi við endurskoðun frv., þá leysir það ekki alþm. undan þeirri skyldu að gaumgæfa hverja gr. þess, áður en það verður að lögum. Frv. um grunnskóla lýsir óneitanlega miklum metnaði þeirra, sem að því standa. Með frv. er stefnt að því, að Íslendingar komi upp barna- og unglingaskólum, sem jafnast á við það, sem gerist meðal skyldra menningarþjóða. Ég fellst á þessa stefnu og lýsi því sem minni skoðun, að með því sé viðhaldið stefnumörkun, sem í rauninni var grundvölluð þegar með setningu fræðslulaga árið 1907. Frv. það, sem hér liggur fyrir, boðar vissulega enga byltingu í skólamálum. Menn þurfa ekki að óttast það þess vegna. Það er miklu minni breyting en margir vilja vera láta, þótt lögfest sé 9 ára skólaskylda og árlegur skólatími lengdur að auki. Hér er miklu fremur um stigsmun að ræða en eðlisbreytingu. Það getur ekki talizt til byltingar, þótt stefnt sé að því á 10 árum að jafna sem verða má skólagöngu allra barna og unglinga í landinu og færa starfsaðstöðu skólanna til nútímahorfs. Ég held, að það væri í miklu ósamræmi við metnað Íslendinga á öðrum sviðum þjóðlífsins, ef við settum okkur lágt markmið í skólamálum og þá sérstaklega hvað varðar skyldunámið. Hitt er svo annað mál, að við verðum án efa að halda vel á spöðunum, ef okkur á að auðnast að gera stefnumið grunnskólafrv. að veruleika í ýmsum greinum. Það kostar ekki einasta mikið fjármagn, heldur krefst það fyrst og fremst nægilegs úrvals og framboðs starfskrafta. Frv. um grunnskóla gerir ráð fyrir mjög víðtækri sérfræðiþjónustu í sambandi við kennslu og uppeldisstörf. Hvað það snertir, setur frv. markið býsna hátt miðað við þá starfsgetu og sérmenntun, sem nú er fyrir hendi í landinu. Ef þessu marki á að verða náð, er augljóst, að þegar í stað verður að hefjast handa um skipulega menntun nauðsynlegra sérfræðinga, enda hefur það ekki farið milli mála, að allt þetta kerfi stendur og fellur með hæfu starfsfólki. Hér er mikill vandi á höndum, og ég held, að yfirstjórn fræðslumála verði öðru fremur að heita sér á þessu sviði nú á næstu árum. Herra forseti. Ég mun ekki á þessu stigi þræða efni þessara frv. um skólamál frá orði til orðs, enda kemur til kasta þn., sem ég á sæti i, að fjalla nánar um þessi mál. En ég vil minna á það, að hér er um ákaflega veigamikið mál að ræða, sem snertir hvern einasta mann í landinu og hverja fjölskyldu í landinu á einn eða annan hátt. E. t. v. er engin löggjöf svo nátengd fjölskyldulífi og persónulegum högum samfélagsþegnanna sem skóla- og fræðslulöggjöfin. Það skiptir því miklu máli, að hún sé vel úr garði gerð og m. a. í sem nánustu samræmi við almenningsálitið í landinu svo og raunverulega getu þjóðfélagsins til þess að framfylgja ákvæðum hennar.