Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EystJ): Borizt hefur svo hljóðandi símskeyti frá Varmahlíð: „Þar sem mér er ekki unnt að sækja þing vegna veikinda, óska ég eftir því, að varamaður taki sæti á Alþ. í minn stað. Ragnar Arnalds.“ Enn fremur annað skeyti í þessu sambandi frá Siglufirði: „Vegna veikinda Ragnars Arnalds vil ég taka fram, að mér er ekki gerlegt að sækja þing í forföllum hans. Hannes Baldvinsson.“ Samkv. þessu er kominn til þings 2. varamaður, Haukur Hafstað bóndi í Vik í Skagafirði. Vil ég biðja hv. kjörbréfanefnd að skoða kjörgögn Hauks Hafstað og gef ég til þess 5 mínútna fundarhlé. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréf Hauks Hafstað bónda í Vík í Skagafirði, 2. varaþm. Alþb. í Norðurlandskjördæmi vestra, sem tekur sæti í veikindaforföllum hv. 4. þm. Norðurl. v., Ragnars Arnalds. Fyrir liggur í staðfestu símskeyti yfirlýsing frá 1. varaþm. Alþb. í kjördæminu um, að hann geti ekki tekið sæti á Alþ. Að þessu sinni, og tekur því 2. varamaður sæti. N. mælir einróma með því, að kosning Hauks Hafstað sé metin gild og kjörbréfið samþykkt.

Forseti (EystJ): Ég skal geta þess, áður en hv. 1. flm. tekur til máls, að það er algerlega ámælislaust af forseta, að 7. málið sé rætt í leiðinni, og munu flm. þess máls vera ásáttir um það.



Herra forseti. Við 10 þm. Sjálfstfl. flytjum á þskj. 47 till. til þál. um fyrirkomulag viðræðna um öryggismál Íslands, þar sem við leggjum til. Að Alþ. álykti að fela hverjum þeirra þingflokka, sem styðja þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu, að tilnefna fulltrúa, sem skuli starfa með utanrrh. í viðræðum við Bandaríkjamenn og aðrar þjóðir bandalagsins um endurskoðun á varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna á grundvelli Norður-Atlantshafssamningsins, þátttöku Íslands í störfum bandalagsins og skipan öryggismála landsins. Þessi till. var flutt hér á Alþ. snemma á þingtímanum, og ég gerði fyrir hönd okkar flm. nokkra grein fyrir till. í umr. um skýrslu ráðh. um utanríkismál 23. nóv. s.l. Þá var búizt við því, að umr. um þessa till. svo og till. þá til þál. um athugun á öryggismálum Íslands, sem þm. Alþfl. flytja, yrðu fljótlega. Þess vegna var ætlunin, að framsaga með þessari till. okkar yrði ekki til muna meiri en fram kom í umr. um skýrslu um utanríkismál. Ég verð þó líklega að reifa till. ítarlegar nú en ég ætlaði, þar sem svo langur tími hefur liðið sem raun ber vitni, áður en till. þessi kom til umr., en ýmsar ástæður hafa valdið því, sem við engan er um að sakast. Það vakti strax kvíða, óhug og andúð, þegar í ljós kom, að í málefnasamningi núv. hæstv. ríkisstj. var komizt svo að orði: „Ágreiningur er á milli stjórnarflokkanna um afstöðuna til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Að óbreyttum aðstæðum skal þó núgildandi skipan haldast, en ríkisstj. mun kappkosta að fylgjast sem bezt með þróun þeirra mála og endurmeta jafnan stöðu Íslands í samræmi við breyttar aðstæður.“ Í þessum orðum gat falizt, að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu væri raunar tímaspursmál og reynt yrði að sæta færi að finna ástæðu til þess í þróun alþjóðamála að segja skilið við varnarsamstarf vestrænna þjóða, þótt sagt væri, að núgildandi skipan skyldi þó haldast að óbreyttum aðstæðum. Þá var tekið fram í málefnasamningnum, að varnarsamningurinn við Bandaríkin skuli tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum. Skuli að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Að vonum voru aðstandendur hæstv. núv. ríkisstj. að því spurðir, hvernig skilja bæri þessi ákvæði málefnasamnings ríkisstj., og kom í ljós, að þeir voru ekki á eitt sáttir um, hvað í þeim ákvæðum fólst. Hér skal ekki rifjað upp, að hæstv. utanrrh. þótti í skýringum sínum ósamkvæmur sjálfum sér eða þeir flokksbræðurnir, hann og hv. 2. þm. Reykn., Jón Skaftason, voru sín á milli ekki sammála um túlkun stjórnarsáttmálans, svo að stjórn Sambands ungra framsóknarmanna taldi sér skylt að skerast í leikinn. Óhjákvæmilegt er þó að minna á, að málsvarar Alþb. lögðu á það áherzlu, að ákvörðun væri endanleg um það, að varnarliðið hyrfi af landi brott, en skynsamari málsvarar stjórnarinnar héldu því fram, að það færi eftir niðurstöðu athugana þeirra á vörnum landsins, sem fram ætti að fara, hvort varnarliðið skyldi hverfa af landinu eða ekki. Málsvarar Alþb. töldu þá nauðsynlegt að gera heyrinkunnugt, að innan ríkisstj. hefði verið skipuð sérstök ráðherranefnd til þess að fjalla um öryggis- og varnarmál Íslands og framkvæmd á ákvæðum stjórnarsáttmálans að þessu leyti. Og í nefndina hefðu verið skipaðir ásamt hæstv. utanrrh. þeir hæstv. iðnrh. Magnús Kjartansson og hæstv. menntmrh. Magnús Torfi Ólafsson. Ekki þótti slík ráðherranefnd traustvekjandi, enda algert einsdæmi og var ekki vitað til þess, að með önnur mál innan ríkisstj. hefði verið höfð slík málsmeðferð. Í umr. um utanríkismál 23. nóv. s.l. bar þessa ráðherranefnd mjög á góma sem og þann tvískinnung og mismunandi túlkun, sem uppi var varðandi ákvæði stjórnarsáttmálans um endurskoðun varnarsamningsins og aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu. Eins og hv. þm. muna, sagði hæstv. utanrrh., að könnun á varnarmálum færi fram. Niðurstaða þeirrar könnunar yrði lögð fyrir Alþ. og Alþ. tæki ákvörðun um. hvort varnarliðið væri látið fara. Hæstv. viðskrh. sagði, að ef endurskoðun varnarsamningsins leiddi ekki til þess, að varnarliðið færi, yrði samningnum sagt upp undir öllum kringumstæðum til að tryggja brottför varnarliðsins fyrir lok kjörtímabilsins. Óskað var eftir því, að forsrh., sem farinn var af fundi, úrskurðaði, hvor túlkunin væri í samræmi við stjórnarsamninginn sjálfan, en forseti Sþ. vildi ekki fresta fundi til að ná í forsrh. og afsakaði sig með því, að tækifæri gæfist til þess við umr. um þessa till., sem nú er á dagskrá, að fá úr því skorið, hvor ráðherrann hefði rétt fyrir sér. Vil ég því ítreka þessa spurningu hér og biðja hæstv. forsrh. að svara. Þótt umr. þessum lyki þannig, að málin skýrðust ekki eins og æskilegt hefði verið og svör hefðu ekki fengizt við mörgum spurningum, sem varpað var fram um afstöðu stjórnarinnar og stefnu í varnar- og öryggismálum landsins, þá hafa síðar komið fram nokkur atriði, sem eru þó fremur í jákvæða átt og rétt er að rifja upp. Um afstöðu einstakra þm., einkum stuðningsmanna stjórnarinnar, hafa málin skýrzt m.a. með viðtölum við þá í stúdentablaði Vöku 1. des. s.l., en þar segir hv. 2. þm. Reykn., Jón Skaftason, með leyfi forseta: „Það er mín persónulega skoðun, að nú sé óheppilegt að veikja Atlantshafshandalagið með því að svipta það þeirri aðstöðu, sem það hefur hér, aðallega vegna þess, að nú fara fram samningaumleitanir milli ríkja Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins um að minnka spennuna í Evrópu og semja um öryggiskerfi í þessum heimshluta.“ Hv. 3. þm. Norðurl. v., Björn Pálsson, segir þar, með leyfi forseta: „Álíti meðlimir Atlantshafsbandalagsins það nauðsynlegt að hafa hér gæzlustöð svipaða og verið hefur, tel ég ógerlegt að neita því. Miðað við það ástand, sem ríkir í heimsmálunum í dag, er ég á móti því, að gæzlustöð sú, sem hér er nú, verði lögð niður.“ Loks segir hv. 4. þm. Sunnl., Björn Fr. Björnsson: „Ég er mjög hlynntur vestrænu samstarfi og því samstarfi, sem við höfum haft við ríki Atlantshafsbandalagsins. Ef könnun leiðir það í ljós, að varnarliðið þurfi að vera hér til öryggis og frelsis Íslendinga og bandamanna þeirra í NATO, tel ég sjálfsagt, að svo verði.“ Þá hefur hæstv. utanrrh„ Einar Ágústsson, aðspurður í sjónvarpsþætti um öryggismál svarað játandi spurningunni um það, hvort endurskoðun varnarsamningsins og könnun, sem fram færi í tengslum við þá endurskoðun, gæti leitt til þess, að ákveðið yrði, að varnarliðið yrði hér um kyrrt. Þá er rétt í þessu sambandi og að geta þess, að hæstv. félmrh., Hannibal Valdimarsson, hefur sagt í viðtali við málgagn Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, með leyfi forseta: „Aðeins virðist um þrennt að velja. Vilja Íslendingar taka áfram þátt í varnarsamtökum vestrænna þjóða, vilja þeir leita undir verndarvæng Sovétríkjanna, eða vilja þeir láta skeika að sköpuðu og treysta á vernd hlutleysis, ef til átaka kæmi milli risanna tveggja í austri og vestri? Eins og nú standa sakir, virðist flest benda til þess, að mikill meiri hluti þjóðarinnar velji fyrsta kostinn, þótt enginn þyki að öllu góður.“ Ég hef talið nauðsynlegt að rifja upp hér nokkur þessara ummæla til þess að gera okkur ljóst, hvert er stefnt í þessum málum. Þrátt fyrir þessi ummæli og þrátt fyrir það, að þau beri vitni meiri yfirvegun ýmissa stjórnarsinna upp á síðkastið en áður var um að ræða, þá er því miður margt óljóst enn í þessum efnum. Hæstv. utanrrh. hefur áður lýst því yfir, að athugun á endurskoðun varnarsamningsins yrði vönduð og er komizt svo að orði: Enginn óeðlilegur hraði verður viðhafður í þessum vinnubrögðum, og hefur það verið ásetningur ríkisstj. að rasa ekki um ráð fram og nota fyrstu 6-8 mánuðina til þessarar athugunar. Nú eru meira en 8 mánuðir liðnir, en síðar hefur komið fram, að enn frekari frestun niðurstaðna sé líkleg. Væntanlega kemur því málið ekki til ákvörðunar á Alþ. fyrr en næsta vetur, og bið ég hæstv. ráðh. að leiðrétta, ef sú ályktun mín er ekki rétt. Með tilvísun til þess, að Alþ. hlýtur að fjalla um öryggismálin og taka endanlega ákvörðun um varnir landsins, teljum við sjálfstæðismenn eðlilegt og sjálfsagt, að Alþ. hafi aðstöðu til þess að fylgjast með og hafa hönd í bagga með þeirri könnun, sem fram fer, svo að auðveldara sé fyrir alþm., þegar málið kemur til kasta Alþ., að fjalla um málið og taka afstöðu til þess. Við bendum á, að eðlilegt hefur verið talið, að samráð sé með þingflokkunum í landhelgismálinu með tilvísun til þess, hve landhelgismálið er mikilvægt, og þótt það samráð, sem þar var lofað, að haft yrði við stjórnarandstöðuna, hafi ekki verið slíkt sem æskilegt hefði verið að öllu leyti, þá hefur það þó verið mjög til bóta við meðferð landhelgismálsins. Við teljum öryggismál Íslands vera grundvöll sjálfstæðis landsins og því engu síður mikilvægt, en landhelgismálið sjálft og því ekki óeðlilegt að ætla Alþ. og þingflokkunum aðild og samráð einnig í þeim efnum. Tillöguflutning okkar ber að skoða sem tilraun af Sjálfstfl. hálfu til þess að bjóða samstarf um öryggis- og sjálfstæðismál landsins. Að því hefur verið fundið, að till. geri ekki ráð fyrir því, að allir þingflokkar eigi fulltrúa í þeirri nefnd, sem starfi með utanrrh. að endurskoðun varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna, heldur eingöngu þeir, sem fylgjandi eru þátttöku okkar í Norður-Atlantshafsbandalaginu. Ástæðan til þess er fyrst og fremst sú, að við höfum ekki talið, að sá þingflokkur, sem andvígur er aðild okkar að Atlantshafshandalaginu, hafi áhuga á að fjalla um, hvernig þátttöku okkar innan þess skuli háttað. Hins vegar vil ég taka það fram, að við viljum gjarnan við meðferð málsins í utanrmn. taka til athugunar allar till. um breytta skipun slíkrar nefndar, er fjalli um endurskoðun varnarsamningsins. Í því sambandi vil ég minnast á till. þm. Alþfl. um athugun á öryggismálum Íslands. Okkar till. byggist á þeirri forsendu, að við höldum áfram aðild að Atlantshafsbandalaginu og ekki sé bein nauðsyn að kanna sérstaklega gildi þeirra varnarsamtaka fyrir öryggi landsins. Við höfum samt sem áður ekkert á móti því, að aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu sé einnig tekin til meðferðar og málið í heild sinni kannað ofan í kjölinn, m.a. með það fyrir augum, að um öryggis- og varnarmál Íslands í samfélagi þjóðanna megi takast umr., er gerðu Íslendingum almennt ljóst, hvar þeir stæðu og hvert stefna bæri til þess að tryggja sjálfstæði og öryggi landsins. Við teljum þessar tvær till., till. okkar á þskj. 47 og till. þm. Alþfl. á þskj. 62, geta vel farið saman og viljum gjarnan, að utanrmn. fjalli um þær báðar, hvort heldur niðurstaðan yrði sú að sameina þær í eina till. eða samþykkja þær í breyttu formi hvora um sig. Herra forseti. Margt bendir nú til þess, að nauðsynlegt sé, að við Íslendingar höfum meira samráð um mótun utanríkisstefnu okkar en nokkru sinni áður. Það er lífsnauðsyn fyrir litla þjóð sem hina íslenzku, að sem mest samstaða takist um utanríkisstefnu hennar. Það er því nauðsynlegt, að við fylgjumst vel með öllum þeim breytingum á alþjóðavettvangi, sem skipta okkur Íslendinga mestu. Það er einkum atburðarásin í Evrópu, sem máli skiptir. Og það er vert að rifja upp, að nú eru tímamót í þeim efnum. Fyrst skal það nefnt, að ríkisstj. Vestur-Þýzkalands hefur gert ákveðna tilraun til þess að bæta sambúðina við nokkur Austur-Evrópuríki, sérstaklega Sovétríkin og Pólland, með samningum við þau lönd. Þessir samningar hafa enn ekki verið staðfestir af sambandsþinginu í Bonn, og raunar er nokkur óvissa um og jafnvel vaxandi, hvort þeir verði staðfestir. En þeir gerðu mögulegt samkomulag milli fjórveldanna um stöðu Berlínar, þótt staðfesting milliríkjasamninganna í Bonn sé forsenda fyrir því, að Berlínarsamkomulagið komi til framkvæmda. Þá er í öðru lagi þess virði að minna á, að á fundi utanrrh. NATO-ríkjanna í Reykjavík sumarið 1968 var samþykkt, að hafnar skyldu viðræður við Sovétríkin um gagnkvæman samdrátt herafla í Mið-Evrópu. Innrásin í Tékkóslóvakíu í ágúst 1968 stöðvaði frekari viðleitni í þessa átt, en á s.l. sumri lét Bréznev hins vegar í það skína, að Sovétríkin kynnu að vera reiðubúin til þess að ræða þessa till. við aðildarríki Atlantshafsbandalagsins. Var ástæðan talin sú, að Sovétríkin vildu bæta ástandið á vestur-landamærum sínum, svo að þau gætu eflt varnarmátt sinn á landamærum Sovétríkjanna og Kína sökum versnandi sambúðar þessara tveggja ríkja. Á fundi aðstoðar utanrrh. NATO-ríkjanna í Brüssel í okt. var ákveðið að tilnefna sérstakan sendimann, Manlio Brosio, þáv. framkvæmdastjóra samtakanna, til þess að fara til Moskvu og kanna vilja Sovétstjórnarinnar í þessum efnum. Enn hefur Sovétstjórnin þó ekki verið tilbúin til að taka á móti þessum sendimanni Atlantshafsbandalagsins. Í þriðja lagi má svo minnast á þær umræður, sem fram hafa farið í Evrópu um hugsanlega öryggismálaráðstefnu í Evrópu með þátttöku Bandaríkjanna og Kanada, þar sem reynt yrði að ná samkomulagi um nýskipan í öryggismálum álfunnar. Ísland hefur eins og önnur Atlantshafsbandalagsríki lýst yfir stuðningi við slíka ráðstefnu og tjáð sig reiðubúið að taka þátt í henni. Í fjórða lagi eiga sér stað hinar svokölluðu SALT viðræður stórveldanna um gagnkvæma afvopnun sérstakra vopnategunda. Þegar þessi þróun mála í Evrópu er höfð í huga, verður ljósara en ella, að á þessu stigi málsins er ákaflega óhyggilegt og raunar mikið fljótræði af Íslendingum að gera róttækar breytingar á skipan öryggismála landsins einhliða, meðan þau mál eru í deiglunni í Evrópu, sem geta ráðið miklu um stöðu Íslands og varnarþörf á næstu árum. Enda er forsenda allra þessara viðræðna og væntanlegra breytinga á skipan öryggismála í Evrópu, að þær eigi sér stað með gagnkvæmum samdrætti vígbúnaðar stórveldanna eða bandalaganna tveggja, Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins. Á slíkum tímum er það nauðsynlegra en ella, að þeir stjórnmálaflokkar, sem hingað til hafa stutt og styðja enn aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, hafi náið samráð sín á milli og þannig verði stuðlað að sem mestri samstöðu og einingu um utanríkisstefnu Íslands á örlagatímum. Öryggismál Íslands eru og verða aldrei einangrað fyrirbrigði, sem okkur einum kemur við. Auk þess sem þau skipta miklu önnur Atlantshafsríki í heild og þeirra öryggi Er ljóst, að fyrirkomulag á þessum málum hér hefur mikil áhrif á öryggi hinna Norðurlandanna. Í Noregi hafa t.d. komið fram alvarlegar áhyggjur vegna hugsanlegra breytinga á skipan öryggismála Íslendinga. Eins og kunnugt er, hafa Norðmenn miklar áhyggjur af vörnum Noregs á landamærum Sovétríkjanna og Noregs vegna aukinna athafna sovézka flotans við Norður-Noreg. Vitað er, að sovézki flotinn hefur haldið æfingar rétt utan við norska landhelgi, þar sem æfð hefur verið innrás í Noreg. Ef hugsanlegur brottflutningur varnarliðs frá Íslandi hefði t.d. þau áhrif, að Norðmenn teldu nauðsynlegt að efla varnir sínar, t.d. með erlendu varnarliði, mundi það hafa áhrif á stefnu Svía í varnarmálum og ekki síður Finna. Ein af ástæðunum fyrir því, að Norðmenn tóku strax 1949 þá afstöðu, að þeir vildu ekki hafa erlent herlið í landi sínu, var sú, að þeir töldu líklegt, að þá mundu Sovétríkin krefjast herstöðva í Finnlandi. Slíkar herstöðvar í Finnlandi mundu að sjálfsögðu gera Finnland enn háðara Sovétríkjunum en það er nú og um leið mundu þær einnig veikja varnir Noregs og Svíþjóðar. Afstaða okkar til öryggismálanna er því ekki einkamál okkar. Hún getur haft víðtækar afleiðingar. Þess vegna er eðlilegt, að einn þáttur í þeirri athugun, sem utanrrh. segir nú, að fari fram á varnarmálunum, beinist að stöðu hinna Norðurlandanna og Íslands. Um leið og það er sjálfsagt að leita álits aðildarríkja í Norður-Atlantshafsbandalaginu og þar á meðal ekki sízt Norðurlandaþjóðanna Dana og Norðmanna. Þá er það ljóst, að ákvörðunin sjálf er okkar einna í samræmi við hagsmuni Íslands í bráð og lengd, og því verðum við að gera okkur far um að kynna okkur alla málavöxtu sem bezt. Á það er að vísu bent, að við Íslendingar höfum aldrei haft her og þess vegna eigum við að láta öll slík mál lönd og leið og deilur þjóða á milli afskiptalausar. Það getur verið gott og blessað, en gallinn er bara sá, að aðrar þjóðir láta okkur Íslendinga ekki afskiptalausa. Við verðum því öryggis og sjálfstæðis okkar sjálfra vegna að gera upp hug okkar, hvernig vörnum landsins er bezt fyrir komið á hverjum tíma. Þótt við Íslendingar höfum aldrei haft her og hugsum ekki til þess, þá eigum við eins og aðrar þjóðir að geta gert okkur grein fyrir, hvernig öryggi landsins er bezt borgið. Það er alkunna, að þótt aðrar þjóðir hafi her á að skipa og hernaðarsérfræðinga, þá fellur það fyrst og fremst í hlut stjórnmálamanna og alls almennings meðal lýðræðisþjóða að kveða á um þessi mál. Að þessu leyti hvílir sú hin sama skylda á okkur Íslendingum, stjórnmálamönnum á Íslandi og öllum almenningi, eins og með öðrum þjóðum. Aðrar þjóðir geta að vísu staðið betur að vígi en við að því leyti, að þær hafa á að skipa innlendum, hernaðarlegum sérfræðingum, en við ættum að geta fengið sérfræðilega aðstoð okkur til leiðbeiningar að þessu leyti. Það má til sanns vegar færa, að við höfum ekki hugað nógu vel að þessum málum á undanförnum árum, þótt fyrrv. ríkisstj. hafi gert tilraun til þess að fá hlutlausa, sérfræðilega könnun öryggismála landsins. Sannast bezt að segja verðum við að leggja áherzlu á, að Íslendingar sjálfir kynni sér þessi mál betur en verið hefur, og bezt væri, að ekki væri eingöngu nauðsynlegt að treysta á erlenda ráðunauta í þessum efnum, heldur væru til staðar Íslendingar, sem hefðu lagt sérstaka stund á að kynna sér þessi mál og gætu veitt sérfræðilegar upplýsingar um þau. Heyrzt hefur, að núv. ríkisstj. hafi fengið sér til liðsinnis sænskan ráðgjafa í þessum efnum, sem kynnir sér nú öryggismál Íslendinga almennt og eigi að gefa skýrslu um þau til hæstv. utanrrh. Ég nefni þetta hér ekki til þess að gagnrýna það, heldur eingöngu til að spyrjast fyrir um, hvort rétt sé hermt og hvort eigi sé þá rétt, að nefnd alþingismanna hafi aðstöðu til þess að fjalla um slíka grg. erlends sérfræðings og hafi þá aðstöðu til þess að óska eftir viðbótarskýrslum og upplýsingum. Þá greindi hæstv. utanrrh. frá því í umr. 23. nóv. s.l., og hæstv. forsrh. staðfesti það síðar, að leitað hefði verið álits Atlantshafsbandalagsins í Brüssel um nauðsyn varna á Íslandi, þótt ekki væri þar um formlega álitsgerð að ræða samkv. 7. gr. varnarsamningsins. Í umr. í haust var einnig bent á nauðsyn þess að hafa sérstaklega samráð við Dani og Norðmenn, og tók utanrrh. vel í það, að því er mig minnir. Nú leyfi ég mér að spyrja, hvort álitsgerð hafi borizt frá Brüssel eða Norðurlöndum og hvort ekki væri æskilegt, að nefnd þingmanna hefði aðstöðu til að fjalla um slík álit, áður en þau væru höfð til viðmiðunar við ákvörðunartöku. Við sjálfstæðismenn teljum einsýnt, að Íslendingar haldi áfram þátttöku sinni í Norður-Atlantshafshandalaginu, og bendum á þá góðu reynslu, sem af starfsemi þessa bandalags hefur orðið, en það hefur tryggt frið í okkar heimsálfu nú um meira en aldarfjórðungsskeið. Við teljum eðlilegt, að fram fari endurskoðun á varnarsamningnum við Bandaríkin, ekki með fyrirframtekinni ákvörðun um brottflutning varnarliðsins, heldur með það fyrir augum, að öryggi Íslands verði áfram tryggt og eigi verði af Íslands hálfu gerðar einhliða ráðstafanir, sem spilla þeim friði í álfunni, sem við með þátttöku okkar í Atlantshafshandalaginu og vörnum á Íslandi höfum átt þátt í að skapa. Þótt við teljum æskilegt, að hér dvelji ekki erlent varnarlið, þá teljum við það litla fórn af okkar hálfu, ef við með þeim hætti treystum öryggi okkar sjálfra og þess heimshluta, sem við búum í. Við sjálfstæðismenn gagnrýnum það ekki út af fyrir sig, þótt hæstv. ríkisstj. ætli sér góðan tíma til að kanna öryggis- og varnarmál landsins, en bendum þó á, að málefnasamningur ríkisstj. og orðalag hans um varnarmálin hafa skaðað Ísland út á við og engum blöðum er um það að fletta, að nauðsynlegt er að skýra stefnu okkar í öryggismálum sem allra fyrst, svo að grannþjóðir og vinaþjóðir okkar viti, hvar við stöndum og við hverju megi af okkur búast. Það er lágmarkskrafa, sem hægt er að gera til okkar og við hljótum að vilja fullnægja og standa við sæmdar okkar sjálfra vegna. Að svo mæltu, herra forseti, vil ég leggja til, að till. þeirri til þál., sem hér er til umr., verði vísað til utanrmn. að aflokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég þakka fyrir það, að leyft er að ræða tillögurnar á sama tíma, vegna þess að þær fjalla um sama mál. Á þskj. 62 berum við allir þm. Alþfl. fram till. til þál. um athugun á öryggismálum Íslands. Till. hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að fela utanrmn. að gera ítarlega athugun á öryggismálum Íslands. Nefndin skal m.a. athuga: 1. Gildi varnarsamtaka Atlantshafsbandalagsins fyrir öryggi Íslands. 2. Gildi Íslands innan þessara varnarsamtaka. 3. Áhrif hinnar miklu aukningar á flotastyrk stórvelda á Norður-Atlantshafi á stöðu Íslands og nágranna þess. 4. Viðhorf næstu nágrannaþjóða til eftirlitsstöðvanna á Íslandi með sérstöku tilliti til Grænlands, Færeyja og Noregs. 5. Gildi radarstöðva og orustuflugsveitar á Íslandi fyrir öryggi landsins og varnarkerfið í heild. 6. Starf varnarliðsins með tilliti til hlutverka þess. 7. Möguleika Íslendinga til að taka meiri þátt í eftirlitsstarfi yfir Atlantshafi, a.m.k. yfir landgrunninu eða að 100 mílna mengunarlögsögu. 8. Kostnað við varnir landsins og efnahagslega þýðingu þeirra fyrir Íslendinga. Utanrmn. er heimilað að ráða starfslið til að vinna að rannsókn þessari og senda fulltrúa til næstu landa til gagnasöfnunar. Nefndin skal gera ítarlega skýrslu um öll þessi mál og leggja hana fyrir Alþ. svo fljótt sem unnt er.“ Í marg um ræddum málefnasamningi hæstv. ,ríkisstj. segir svo um utanríkismál, með leyfi forseta: „Stefna Íslands í alþjóðamálum verði sjálfstæðari og einbeittari, en hún hefur verið um skeið, og sé jafnan við það miðað að tryggja efnahagslegt og stjórnarfarslegt fullveldi landsins. Haft skal fullt samráð við utanrmn. Alþ. um öll meiri háttar utanríkismál og um mótun utanríkismálastefnu landsins. Á hverju Alþ. skal gefin skýrsla um utanríkismál og fari þar fram almennar umr. um þau.“ Síðar segir: „ Ríkisstj. telur, að vinna beri að því að draga úr víðsjám í heiminum og stuðla að sáttum og friði með auknum kynnum milli þjóða og almennri afvopnun og telur, að friði milli þjóða verði bezt borgið án hernaðarbandalaga. Ágreiningur er milli stjórnarflokkanna um afstöðu til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu að óbreyttum aðstæðum. Skal þó gildandi skipan haldast, en ríkisstj. mun kappkosta að fylgjast sem bezt með þróun þeirra mála og endurmeta jafnan stöðu Íslands í samræmi við breyttar aðstæður. Ríkisstj. er samþykk því, að boðað verði til sérstakrar öryggisráðstefnu Evrópu.“ Svo segir: „Varnarsamningurinn við Bandaríkin skal tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum. Skal að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu.“ Eins og sjá má af þessum orðum, er stefnan engan veginn ákveðin, þótt í fyrra tilvikinu sé talað um sjálfstæðari og einbeittari stefnu en verið hefur undanfarin ár. Það er beinlínis tekið skýrt fram, að um ágreining sé að ræða. Boðar það einbeitni og stefnufestu? Því fer auðvitað víðs fjarri. Það boðar togstreitu og mistúlkun, eins og þegar hefur komið greinilega í ljós í umr. um utanríkismálin í sambandi við skýrslu hæstv. utanrrh. hér áður á hv. Alþ., og mun ég ekki fara fremur út í þá sálma. Á andartaki árla morguns hinn 10. maí 1940 urðu þáttaskil í sögu íslenzku þjóðarinnar, þegar brezkur flugbátur sveimaði með fyrstu hermennina yfir höfuðstað landsins í býtið þann dag. Á eftir fylgdi svo landgöngulið. Rétt í sama mund lýsti nýbakaður forsrh. Englands, Winston Churchill, því yfir, að engum þýzkum her yrði leyft að stíga á land á Íslandi órefsað. Frá þessum degi hefur líf þjóðarinnar verið með öðrum brag en áður var og svo mun verða. Íslendingar voru í einni svipan komnir inn í ægilegustu átök mannkynssögunnar og gátu engu þar um breytt. Þetta hafði misjöfn áhrif á hug og hönd margra. En eitt er augljóst, að enn verra hefði skeð, ef fyrirætlun undir nafninu Ikaros hefði heppnazt. Þá hefðu nazistarnir vaðið hér yfir og sú saga hefði verið mjög svo blóði drifin og full af hörmungum, en frá þessum hernámsdegi hefur verið her á Íslandi. Ég tel ekki ástæðu til þess að rekja hér gang mála í sambandi við brottför brezka hersins og komu þess ameríska. Hitt er staðreynd, að meiri hl. alþm. og þjóðarinnar hefur samþykkt að hafa hér varnarstöð og nokkur þúsund hermanna til gæzlu í stöðinni. Sú ákvörðun að hverfa frá margyfirlýstri hlutleysisstefnu og sætta sig við varnarliðið í landinu hefur jafnan átt sér harða andstæðinga og með ýmsu móti hefur fremur fámennur hópur baksað við að vinna þeirri stefnu fylgi meiri hl., að fásinna væri að vera innan Atlantshafsbandalagsins og að herinn ætti sem skjótast að hverfa á brott. Þessi hópur hefur komið fram undir safnheitinu „hernámsandstæðingar“. Ég tel það hins vegar staðreynd, að almennt hafi fólk það enn á tilfinningunni, að ekki sé grundvöllur fyrir þeirri stefnu vegna gersamlega breyttra aðstæðna í heiminum, bæði hvað snertir hernaðartækni og möguleika til allra samgangna. Þetta breytta viðhorf almennings táknar auðvitað ekki, að við eigum ævarandi að vera í hernaðarbandalögum. Það er að mínu mati aðeins viðurkenning á staðreyndum í heiminum í dag, og ekki verði um sinn komizt hjá því að starfa með vinveittum þjóðum til þess að tryggja öryggi þjóðar okkar ásamt þeirra samtímis. Þessi stefna leggur þó kvaðir nokkrar á okkur. En eru þær kvaðir svo þungbærar, að við getum ekki borið þær? Í samningi okkar við Bandaríkjastjórn um hernámið var ákvæði þess efnis, að þegar að stríðinu loknu skyldi herinn hverfa af landi brott, en þegar til átti að taka, fóru þau fram á lengingu samningsins og aðstöðu í 99 ár. Þessu var einróma mótmælt, sem eðlilegt var. Alls staðar í heiminum voru hinir stríðandi hermenn að undirbúast til heimgöngu og menn væntu friðartímabils um ókomin ár. Þessi ægilega styrjöld var háð til þess að tryggja frið, en ekki ofsóknir og kúgun hinna minni máttar. Það var von allra hér á landi, að við gætum verið fjarri stríðsaðilum að lokinni styrjöldinni. Þessi tilmæli um langvarandi herstöð komu því sem reiðarslag yfir þjóðina. En ef þetta eitt sér hefði verið einangrað mál út af fyrir sig, má gera ráð fyrir, að lausn þess hefði skjótlega verið sú, að herinn hefði farið af landi brott. En því var alls ekki svo farið. Því miður kom brátt í ljós, að Rússar kærðu sig ekki um að kalla heri sína frá mörgum Evrópulöndunum og vildu halda dauðahaldi í þá aðstöðu, sem sigurinn hafði fært þeim. Þeir komu upp leppstjórn í hverju ríkinu á fætur öðru á næstu árum og komu fram þá sem bein ógnun við heimsfriðinn. Þetta er staðreynd, hvað sem hver segir hér í aðra átt. Upp úr þessu umróti eftirstríðsáranna fram til ársins 1948 kom sú hugmynd, að vestrænar þjóðir yrðu að standa saman móti ásælni Rússa og með byltingunni í Tékkóslóvakíu 1948 kom smiðshöggið á mótun samtaka í þessu skyni. Undirbúningur var hafinn að stofnun Atlantshafsbandalagsins, sem jafnan er kallað NATO. Nánari atvik að inngöngu okkar í NATO og umr., sem af því spunnust, tel ég ekki ástæðu til að rekja hér. En hvað er þá þetta margumrædda Atlantshafsbandalag eða NATO? Rétt er að fara um það nokkrum orðum. Því hefur oft verið haldið fram, að NATO væri varnarbandalag. Það er friðarbandalag. Í öðru lagi er NATO milliríkjastofnun. Það er ekki yfirþjóðleg stofnun í neinum skilningi. Í þriðja lagi fá herir einstakra bandalagsríkja eingöngu fyrirmæli frá eigin ríkisstj. á friðartímum, þótt þeir haldi sameiginlegar heræfingar. En hernaðarlegt verkefni NATO á friðartímum er að gera sameiginlegar varnaráætlanir, sem tryggi tafarlausa og beztu hugsanlega notkun herliðs aðildarríkjanna, skyldi til styrjaldar koma. Þessi hernaðarlega árvekni miðast framar öðru við það að koma í veg fyrir stríð. Stjórnmálalegt verkefni bandalagsins er að vera vettvangur athugunar og ráðfærslu um öll stjórnmálaleg vandamál, sem varða einstök aðildarríki eða bandalagið í heild. Menn sjá af þessu, að Atlantshafsbandalagið er eitthvað nýtt og raunar einstakt í sögunni. Það er kunnugt, að mörg hafa bandalögin verið í gegnum aldirnar og haft misjöfnu hlutverki að gegna. Aldrei hefur samstarf þjóðanna verið svo náið eins og er í NATO. Á því byggist raunverulegur styrkur samtakanna. Þetta er þeim þjóðum kunnugt um, sem utan NATO standa. Það er grjóthörð staðreynd, sem sumir vilja ekki muna eftir, að frá stofnun NATO hefur útþenslustarfsemi þjóðanna í austri, og á ég þá við Rússa, verið stöðvuð. Þau hafa ekki náð þumlungi lands, eftir að tilvera NATO kom til. Upp úr síðari heimsstyrjöldinni kom nýtt valdajafnvægi til í Evrópu og völd Sovétríkjanna jukust óðfluga. Þýzkaland og Ítalía voru sigruð og féllu úr leik um lengri eða skemmri tíma. Það er staðreynd, að þegar Rússar beittu herafla sínum til þess að tryggja sér og sínum flokksmönnum, kommúnistum, valdaaðstöðu í ýmsum ríkjum, þrýsti þetta vestrænum þjóðum saman í eina heild til þess að mæta þessari útþenslustefnu. Og meira en það. Nauðsyn var á að stöðva hana alveg. Það hefur tekizt og vonandi mun svo verða um ókomin ár. Ef sigurvegararnir hefðu getað varðveitt góða samvinnu og samheldni frá stríðsárunum, var engin þörf á stofnun NATO. En gamli maðurinn, hann Stalín, barnavinurinn mikli, eins og segir í grein um hann í Þjóðviljanum á sínum tíma og stúdentablaðinu þeirra kommanna, rauf samvinnuna til þess að koma fram sínum eigin áformum. Að vísu höfðu komið fram á stríðsárunum brestir í einlægri samvinnu og hin nýja alþjóðastofnun, Sameinuðu þjóðirnar, hafði ekki sýnt getu sína. Þótt hún væri sett á stofn til verndar friði og öryggi. Sameinuðu þjóðirnar voru á þessum tíma að ýmsu leyti vanmáttugri en vonir höfðu staðið til. Það hefur sýnt sig, að þegar ágreiningur kom upp innan Sameinuðu þjóðanna, var öryggisráðið enn ekki svo sterkur aðili í þessum samtökum, að það gæti gegnt hlutverki sínu, eins og menn höfðu gert sér vonir um. Það er staðreynd, að Rússar höfðu náð yfirráðum yfir landssvæði að styrjöldinni lokinni, sem var um 475 þús. km2, heldur minni en Frakkland og með rúmlega 23 millj. íbúa. Þó átti eftir að gerast hér meira. Raunverulega hafði Sovétstjórnin yfirráð yfir Póllandi, Austur-Þýzkalandi, Tékkóslóvakíu, Ungverjalandi, Rúmeníu, Búlgaríu og Albaníu, vegna þess að Sovétríkin í skjóli herstyrks síns komu til valda valdhöfum og ríkisstjórnum, sem voru þeim vinveittar, kommúnistum. Þetta er staðreynd. Það er staðreynd, að á þessum árum var þetta meira eða minna sem ein heild, er laut yfirstjórn frá Moskvu. Allt þetta landssvæði var um 1 millj. km2 og með hátt í 100 millj. íbúa eða fast af því helmingur á móti íbúafjölda Sovétríkjanna sjálfra. Þessa þróun litu Vesturveldin óhýru auga eðlilega og mótmælin voru borin fram, en hrukku hvergi. Frammámenn þessara ríkja gerðu sér grein fyrir, að eitthvað varð að gerast til þess að þessi þróun héldi ekki áfram og hinn rússneski bjarnarhrammur teygði sig ekki áfram hægt og bítandi vestur yfir Evrópu. Þetta var skuggi, sem enginn þessara manna, sem stóð að stofnun NATO, kærði sig um að sitja í. Einnig reyndu Rússar að ná víðar áhrifum en hér í Evrópu, en ég skal ekki fara út í þá sálma. Vegna alls þessa var mönnum enn ljósara, að nauðsyn var á að mynda samstarf þeirra þjóða. er gátu borið traust hver til annarrar, samstarf, sem væri svo sterkt og heilbrigt, að það gæti heft þessa þróun, er átti sér stað í hinum kommúnistíska heimi. En Evrópuþjóðirnar voru í rústum eftir hina ægilegu styrjöld. Raunverulega voru það Bandaríkin ein, sem gátu skapað valdajafnvægi í heiminum, og það var útþenslupólitík Rússa á þeim tíma, sem knúði Bandaríkjamenn til þess að taka hina heimssögulegu ákvörðun að ganga í varnarbandalag Evrópu á friðartímum. Með þessari stefnu rufu Bandaríkin raunverulega hefðbundna utanríkisstefnu, sem hafði verið við lýði allt frá dögum George Washington, frá einangrun og hlutleysisstefnu, sem hið mikla lýðveldi hafði fylgt að undanskildum árunum 1917-1918 og 1941-1945, þegar Norður-Ameríkumenn drógust inn í fyrri og síðari heimsstyrjöldina. Að mati Bandaríkjamanna var yfirvofandi hætta það mikil, að þeir hófu viðræður við Kanada og Vesturbandalagslöndin og síðan Danmörk, Ísland, Ítalíu, Noreg og Portúgal. Niðurstaðan af þessum viðræðum var sú, að þessi 12 ríki gerðu með sér samtök og undirrituðu Atlantshafssáttmálann, The North-Atlantie Treaty. Þetta gerðist í Washington 4. apríl 1949. Síðan bættust Grikkland, Tyrkland og Vestur-Þýzkaland í hópinn. Þýðingarmesta ákvæði sáttmálans er í 5. gr. þar sem segir m.a.: „Það er álit Atlantshafsríkjanna, að líta skuli á vopnaða árás gegn einu eða fleiri aðildarríkjum, ríkjunum í Evrópu eða Norður-Ameríku, sem árás á öll aðildarríkin.“ Ef slík árás verður gerð, skulu aðildarríkin „aðstoða það eða þau ríki, sem fyrir árásinni verða, hvert fyrir sig og gera jafnframt þær ráðstafanir í samráði við hin aðildarríkin, sem það telur nauðsynlegar til að koma aftur á öryggi á Norður-Atlantshafssvæðinu, þar með talin beiting vopnaðs valds.“ Þá er það mjög undirstrikað í sáttmálanum, að bandalagið sé eingöngu varnarbandalag. Aðildarríkin heita Sameinuðu þjóðunum og sáttmála þeirra fullum stuðningi og trúnaði og lýsa því yfir, að þau vilji búa í friði við allar þjóðir og ríkisstjórnir. Þau eru ákveðin í „að tryggja frelsi þjóða sinna, sameiginlegan menningararf og siðmenningu, sem byggist á grundvallaratriðum lýðræðisstjórnar, einstaklingsfrelsis og réttarríkis.“ Raunverulega er langþýðingarmesta atriði Atlantshafssáttmálans það atriði, sem fjallar um samábyrgðina. Þar segir, að allir skuli standa sem einn fyrir alla og allir fyrir einn. Með þessu á að hindra, að varnarlaus lönd verði árásarríki að bráð hvert af öðru á sama hátt og átti sér stað í Austur- og Mið-Evrópu fyrstu árin eftir stríðið og í lok 4. tugs aldarinnar, þegar Hitler einangraði fórnarlömb sín og yfirbugaði þau hvert út af fyrir sig. Ég mun ekki rekja í lengra máli aðdraganda að stofnun NATO og með hvaða hætti bandalagið varð til. Hins vegar er rétt að vekja athygli á því, að innan þessa bandalags eru nokkur smáríki, sem hafa um aldaraðir lýst yfir hlutleysi og aldrei orðið þátttakendur í styrjöld nema út úr neyð. En nú hafa þau af fúsum vilja gengið inn í svo víðtækt hernaðarbandalag sem NATO er. Er ekki rétt að staldra við og hugleiða, hvers vegna slík ákvörðun er tekin? Getur það verið, að stjórnendur þessara ríkja séu svo skyni skroppnir, að þeir geri sér ekki grein fyrir því, hvaða áhætta fylgir því að vera í NATO? Er það svo, að með því að vera aðili að NATO hafi þessi smáríki glatað möguleika sínum á því að verða utan stríðsátaka, ef til heimsstyrjaldar kemur? Slíkar spurningar geta komið í hug manns, þegar hugleidd er staða og geta hjá smáþjóð sér til varnar á móti stórveldunum og hvað nútíma hernaðartækni felur í sér mikla möguleika á því að tortíma jafnvel heilli þjóð og stóru landssvæði. Getur það verið, að forsvarsmenn smáþjóðar stígi slíkt skref inn í hernaðarbandalög að ástæðulausu? Er ekki einmitt augljóst, að þátttaka í NATO feli í sér nokkra áhættu? Ég tel að svo sé. Því miður eru tímarnir þannig, að það er óhugsandi fyrir nokkurt ríki, stórt eða smátt, að fylgja áhættulausri utanríkisstefnu. Mér virðist sá einn kostur að velja á milli áhættu í einni eða annarri mynd. Það er staðreynd, að styrjaldir verða æ umfangsmeiri og einstaka þjóðir ráða litlu um það, hvort styrjöldin nær til þeirra eða ekki. Einhliða hlutleysisyfirlýsingar hafa dugað mörgum skammt. Það sannar sagan. Þetta gildir um þjóð, hversu friðelsk sem hún er og vill vera. Og liggi landið á hættusvæði eða mikilvægu hernaðarlega séð, þá er ekki að sökum að spyrja, sá sterki gerir það, sem hann telur sér koma að notum og spyr engan að því, hvað er rétt eða rangt í því sambandi. Hin hernaðarlega aðstaða getur beinlínis skapað kapphlaup milli hinna stríðandi aðila um að ná svæðinu sem fyrst. Ef við lítum til baka, þá getum við séð, hvernig heimsstyrjöldin breiddist út eins og eldur í sinu á ýmsum stöðum og hvernig áætlun hefur verið gerð fyrir fram um að hagnýta sér viss hernaðarleg landssvæði. Þá var ekki spurt um utanríkisstefnu viðkomandi þjóðar, hvort hún hefði verið friðelsk á undanförnum árum, jafnvel öldum. Spurningin var: Er það stórveldinu, hinum sterka, til aðstöðubótar að ná þessu landi eða ekki, svo að hann geti heldur sigrað óvininn að sínu eigin mati? Þá er ekki spurt um eitt eða neitt. Heraflinn er sendur til þess að hertaka landið eins fljótt og nokkur kostur er á. Hér er ekki heldur spurt um mannslíf hjá viðkomandi þjóð. Má ég benda á örlög landa eins og Hollands, Belgíu, Danmerkur og Noregs í síðustu heimsstyrjöld. Þessi lönd voru hernaðarlega mikilvæg og einnig með hráefni til styrjaldarreksturs. Getum við gert ráð fyrir því, að ný stórstyrjöld, jafnvel heimsstyrjöld, geti verið umfangsminni og mannúðlegri en styrjöldin 1940-1945? Getum við gert ráð fyrir því, að það skipti máli, að smáþjóð hafi löngun og vilja til þess að standa utan við deilurnar, að það skipti máli fyrir þá þjóð, hvað hún segir, ef stórveldið og forustumenn þess eru sannfærðir um það, að lega þess landssvæðis, þar sem smáþjóðin er, hafi mikið hernaðarlegt gildi og það verði að ná landinu til varnar eða sóknar gegn óvininum? Er það ekki gefið mál, að lítið, einangrað land má sín lítils nú á tímum í hernaði og smáríki, sem er vanmáttugt til varnar, myndar eins konar tóm í valdabaráttu stórveldanna? Undir flestum kringumstæðum er bráð hætta á, að styrjaldaraðilar hefji kapphlaup til þess að hertaka það, þótt ekki sé til annars en að koma í veg fyrir, að andstæðingurinn verði fyrri til þess. Í ályktun okkar Alþfl.-manna fjallar 2. liður um gildi Íslands innan þessara varnarsamtaka. Eins og að framan hefur verið sagt, er augljóst, að aðstaða smáþjóðar er erfið í dag. Það hefur sýnt sig, að hlutleysis yfirlýsingar eru ekki mikils metnar af stórveldunum, þegar til stórátaka kemur. Valið virðist því vera, eins og ástandið er í dag, aðeins það að velja á milli hinna stóru aðila, vera með í samstarfi þeirra þjóða, sem næstar manni standa í sögu- eða menningarlegu tilliti, eða reyna að sýnast óháðir og vita ekkert um, hvað framtíðin ber í skauti sér fyrir eigið öryggi eða nágrannaþjóða. Það hefur verið öruggur meiri hluti hjá íslenzku þjóðinni fyrir því að standa við hlið þeirra þjóða, þótt því fylgi nokkrar kvaðir, sem næstar okkur eru að menningu og hugsun í lýðræðisskipulagi. Þess vegna höfum við gerzt aðilar að NATO. Við munum aldrei hafa her hér sjálfir. Það er marg yfirlýst, og það dettur engum manni í hug, að til slíks verði stofnað af okkur sjálfum. Það, sem við höfum getað gert, er að skapa hér aðstöðu á takmörkuðu landssvæði fyrir nokkurt setulið, sem hér er til gæzlu og til þess að fylgjast með í lofti og á sjó, hvernig aðrar þjóðir haga sínum könnunarferðum, bæði gagnvart Íslandi og öðrum nágrannaþjóðum. Örugglega má segja, að þetta tryggi okkur nokkra vernd fyrir hugsanlegum óvini, hvaðan svo sem hann kæmi og færi að leita eftir aðstöðu hér á landi sér til handa óboðinn. Eins og áður var á minnzt, var hið uggvænlega ástand á næstu árum eftir heimsstyrjöldina orsök myndunar NATO. NATO er meira en hernaðarbandalag. Í sáttmálanum er ekki aðeins lögð áherzla á samstöðu á hernaðarlega sviðinu, heldur er mjög mikilvægt talið að stuðla að menningarlegum og félagslegum framförum þjóðanna og kröfum um, að frjálsum stofnunum borgaranna í aðildarríkjunum séu veitt skilyrði til vaxtar og viðgangs. Það kemur skýrt fram í stofnsamningnum, að það sé ekki hafið yfir þjóðirnar. Það skipar ekki fyrir verkum. Bandalagið á að vera tæki til samvinnu milli frjálsra og sjálfstæðra ríkja og er þannig í eðli sínu algerlega andstætt við Varsjárbandalagið. Þar ræður aðeins einn vilji, sem hin aðildarríkin verða að hlýða möglunarlaust. Svipað og ánauðugir þrælar hlýða herra sínum. Þessi þáttur, sem fjallar um menningarleg samskipti, hefur farið mjög vaxandi undanfarin ár og mun meira gildi er í þessum þætti, en ljóst er við fyrstu yfirsýn. Fari svo, sem er von okkar allra, að Atlantshafsbandalagið og Varsjárbandalagið lognist út af í náinni framtíð sem hernaðarbandalag, er einmitt mjög mikilvægt, að þessum þætti sé vel sinnt, hinum menningarlega og hinum efnahagslega. Til þess ber einnig brýna nauðsyn, að þessir þættir séu efldir, því að innri styrkur samtakanna er fólginn í þessu samstarfi, ef takast á að skapa samfélag sjálfstæðra Atlantshafsríkja og samhentra. Varla getum við átt von á því, að sífellt hættuástand ríki hér í Evrópu eða annars staðar í heiminum, en eðlileg, frjáls viðskiptaleg og menningarleg samskipti skyldra þjóða eiga að vera tryggð um óákveðinn tíma og þurfa að eflast. Gildi samtakanna á hernaðarsviðinu á að fara minnkandi, en hinir tveir þættirnir að sama skapi að eflast og aukast á komandi árum. Að þessu leyti er NATO ólíkt Varsjárbandalaginu, að sívaxandi áherzla er lögð á menningarleg og viðskiptaleg tengsl aðildarríkjanna, en hinn hernaðarlegi þáttur Varsjárbandalagsins er hinn eini og sanni rauði þáttur í starfsemi þess og því miður er ekki sjáanlegt, að hann rýrni á næstunni. Þessu til staðhæfingar vil ég leyfa mér að vitna í nýlegt hefti af tímaritinu Time, dagsett 31. jan. s.l., en þar er grein um flotastyrk Rússa og gerður góður samanburður á flota stórveldanna beggja, Rússa og Bandaríkjamanna. Greinin lýsir á ótvíræðan hátt, hversu Rússar hafa aukið gífurlega flota sinn núna síðustu árin, og augljóst er, að ef svo heldur áfram um nokkurn tíma enn, þá muni rússneski flotinn von bráðar verða sá langstærsti í heiminum. Ég ætla mér ekki þá dul að spá neitt um það, hvað þetta þýðir fyrir Ísland og Atlantshafsbandalagið, það verða aðrir að gera, en hitt er víst, að þessi aukning veldur manni áhyggjum og er því miður ekki til þess fallin að draga úr þeirri spennu, sem er á milli bandalaganna tveggja, að hernaðarmátturinn fari dvínandi og fjari sem fyrst út, sem við þó vonum allir. Það kemur fram, að Rússar muni nú eiga 90 kafbáta með kjarnorkuskeytum og 260 aðra kafbáta, auk þess um 100 landgönguskip og um 560 minni stríðsskip. Einnig liðlega 200 tundurspilla og stærri beitiskip. Áhöfn þessa flota er fast að 500 þús. manns, og mega allir sjá, að hér er ekki um neina smámuni að ræða. Hluti af þessum flota siglir nú um meira og minna á hafinu, sem umlykur Ísland. Mikilvægi fyrir NATO er ótvírætt fólgið í því að hafa hér eftirlits aðstöðu með þessum siglingum rússneska flotans og gefa nánar gætur að því, hvernig hann hagar siglingum sínum umhverfis landið. Ólíklegt er, að Rússar auki svo flota sinn að gamni sínu einu saman. En ég ætla ekki að gera ráð fyrir því, að þeir séu að undirbúa flotastyrk sinn svo með ákveðna árás í huga, heldur sér til varnar einungis. Það er óumdeilanlega mikilvægt að hafa aðstöðu til að fylgjast með flotaæfingum og siglingum eins vel og kostur er á, þótt skjóta megi flugskeytum jafnvel 1.000 mílna vegalengd. Bækistöð, sem er eins vel í sveit sett og hér á Íslandi, er óneitanlega eftirsóknarverð, þar sem allar vegalengdir til eftirlits styttast um helming eða jafnvel meira fyrir stórveldin tvö. Þessi hagkvæma lega til eftirlits skapar þann möguleika, að gera má viðvart um árás með mun styttri fyrirvara og koma þannig til varnar á tiltölulega skömmum tíma, ef nauðsynlegt er. Þessum aðstöðumun til eftirlits og áhrifa gerðu stríðsaðilar sér grein fyrir í síðustu heimsstyrjöld. Þess vegna vildu báðir aðilar ná landi okkar undir sín yfirráð. Það var gæfa okkar, að bandamenn urðu á undan hingað. Þótt ég hafi stiklað hér á stóru í röksemdum fyrir aðstöðu til eftirlits, er augljóst mikilvægi þess að hafa hér eftirlitsstöð. Fimmti liður í ályktun okkar fjallar einmitt um að athugun fari sérstaklega fram á gildi radarstöðvar og orustuflugsveitar á Íslandi fyrir öryggi landsins og varnarkerfið í heild. Sjötti liðurinn er um athugun á störfum varnarliðsins með tilliti til hlutverka þess í þessu sambandi. Í sjöunda lið okkar till. bendum við á nauðsyn þess, að möguleikar okkar Íslendinga sjálfra til að taka meiri þátt í eftirlitsstarfi, a.m.k. yfir landgrunninu og hugsanlegri mengunarlögsögu, séu athugaðir. Hér er um mjög mikilvægan þátt í öryggismálum okkar að ræða og virðist mér persónulega hugsanlegt, að í framtíðinni geti landhelgisgæzlan okkar tekið að sér veigamikil verkefni í þessu sambandi. Á vegum landhelgisgæzlunnar mætti hugsa sér flugsveit, sem færi í reglubundið eftirlitsflug yfir hafsvæðið, sem umlykur Ísland. Þetta flug gæti verið sem einn þáttur í varnar- og eftirlitsflugi annarra NATO-landa, sem næst okkur liggja og halda uppi reglubundnu eftirlitsflugi. Auðvitað mun þetta kosta okkur verulegar upphæðir, en getum við, vil ég spyrja, sloppið endalaust við útgjöld í sambandi við ytri varnir landsins? Áttundi og síðasti liður í till. okkar Alþfl.-manna fjallar um, að athuga skuli kostnað við varnir landsins og hins vegar efnahagslega þýðingu þeirra fyrir Íslendinga. Ef það verður niðurstaðan, að nauðsynlegt verði talið, að erlent varnarlið annist alla starfsemi í varnarstöðinni hér á landi, má gera ráð fyrir því, eins og verið hefur, að um fjármagnsstraum af þessari starfsemi verði að ræða inn í ríkissjóð. Ekki hef ég handbærar nákvæmar tölur um tekjur ríkissjóðs frá varnarliðsmönnum og starfsemi, sem fylgir í kjölfar dvalar þeirra hér á landi, en talað hefur verið um gjaldeyristekjur kringum 1.300 millj. króna. Hæstv. utanrrh. hefur lýst því yfir, að athugun sé þegar hafin á þessum þætti, og vonandi greinir hann frá einhverju nú í þessu sambandi. Leiði athugun á öryggismálum Íslands til þeirrar niðurstöðu, að ekki verði talin nauðsyn á dvöl erlends varnarliðs hér, þá er augljóst mál, að um aukin bein ríkisútgjöld verður að ræða, þar sem varnarstöðin verður ekki lögð niður, a.m.k. ekki alveg á næstu árum. Þetta segi ég hér vegna þess, að sjálfur forsrh. hefur lýst því yfir í sjónvarpsviðtali í norska sjónvarpinu, að varnarstöðin verði áfram. Hins vegar kom ekki fram í viðtalinu, með hvaða hætti eða hvernig starfsemin yrði í varnarstöðinni. Þessu sjónvarpsviðtali var sjónvarpað í byrjun okt. s.l. í Noregi í þætti, sem stóð yfir í u.þ.b. 1 klst. og fjallaði um auknar siglingar rússneska flotans í Norðurhöfum og könnunarferðir rússneskra eftirlitsflugvéla. Ég vil leyfa mér hér sem innskot að mælast til þess, að þessi þáttur verði sýndur í íslenzka sjónvarpinu sem allra fyrst. Freistandi væri að rekja hér margar tilvitnanir úr blöðum undanfarna mánuði, sem sýna, svo að ekki verður um villzt, hversu djúpstæður ágreiningur er í stjórnarliðinu í afstöðu til varnar- og öryggismála Íslands. En þar sem ég reikna með, að margir muni taka til máls og fjalla meira og minna um þennan ágreining og vitna í því sambandi í einstök viðtöl við ráðh. og þm. stjórnarliðsins, er birzt hafa í blöðum undanfarnar vikur, leiði ég hjá mér þennan þátt, þótt stórmerkur sé. Þó vil ég undirstrika alveg sérstaklega, svo að ekki verði um villzt, að hér á hv. Alþ. er í dag ekki meiri hl. fyrir þeirri stefnu að skilja Ísland eftir varnarlaust og í öryggisleysi meðal vestrænna vinaþjóða. Það eru því sáralitlar líkur á því, að efndir verði á þeim þætti málefnasamningsins hjá ríkisstj., að varnarliðið hverfi á brott á næstu þremur árum. Fróðlegt verður að sjá, hver viðbrögð hins kommúníska arms í Alþb. verða, þegar þessi staðreynd rennur upp fyrir þeim. Ef að líkum lætur, verður þeim ekki svarafátt, þótt þeir sitji í ríkisstj. áfram og varnarliðið í landinu. Þeirra rök verða einfaldlega sem fyrr: Við vildum herinn alltaf burt, en höfðum ekki mátt til þess gegn andstöðu hinna. Herra forseti. Ég læt nú senn lokið máli mínu í þessu viðkvæma og umdeilanlega máli um varnir og öryggi Íslands. Það er von mín, að þessari till. verði vísað til utanrmn. og nefndin taki þessi mál til alvarlegrar meðferðar og alþm. fái þar með glögga yfirsýn yfir varnarmálin og einnig komi fram nýjar hugmyndir um betri skipan þessara mála, en er í dag. Við þm. Alþfl. teljum það réttan gang mála að fela utanrmn., þessa athugun og allt það, sem nokkur leið er að skýra frá í þessu sambandi, komi sem trúnaðarmál í hendur utanrmn. Ég treysti því, að nefndin geti farið með trúnaðar- og öryggismál ríkisins á þann veg, að ekki hljótist tjón af og hver nm. sé trúnaðartraustsins verður. Það á að vera óþarfi að taka það fram, að við ætlumst til þess, að utanrmn. vinni auðvitað í fullu samráði við hæstv. utanrrh. Ég tel, að til fastanefnda þingsins eigi einmitt að vísa oftar stórmálum til sérstakrar athugunar og tillögugerðar og í þessum nefndum eigi allir flokkar sinn fulltrúa. Þetta eru þingleg og lýðræðisleg vinnubrögð. Við skulum hafa slíkan hátt á í varnar- og öryggismálum þjóðarinnar. Herra forseti, að svo mæltu legg ég til, að hlé verði gert á umr. og málinu vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Ég hef auðvitað ekkert við það að athuga, að þessar tvær till. séu ræddar undir einum dagskrárlið. Það rifjast að vísu upp fyrir mér, að þeir sögðu það í frönsku stjórnarbyltingunni, að þeir óskuðu þess, að sem allra flest höfuð væru á einum hálsi vegna verka hagræðingar, en það er nú ekki þess vegna, sem ég lít svona til. því að hér er vissulega um mjög misjafnar till. að ræða, eins og ég mun kannske koma að í þessu sambandi. Ég held, að ég muni þó kjósa að gera að umtalsefni framsöguræður beggja:flm. hvora fyrir sig, og ég mundi þá leyfa mér að byrja á framsöguræðunni um till. til þál. um fyrirkomulag viðræðna um öryggismál Íslands, sem flutt er af allmörgum þm. Sjálfstfl. Það er rétt, sem hv. frsm. þeirrar till., hv. 2. þm. Reykv., sagði hér áðan í sinni ræðu, að þessi till. var nokkuð rædd við umr. hérna 23. nóv. 1971, og ég er honum alveg sammála um það, að það er svo sem við engan einstakling að sakast um það, þó að þessi umr. hafi dregizt eins og raun ber vitni. Það vildi alltaf eitthvað til, ýmist voru flm. ekki tiltækir eða ráðh. ekki tiltækir eða önnur þingstörf meira aðkallandi. Ég tel æskilegt, að við komum þessum till. áfram í dag og mun ekki þess vegna tefja fyrir því með löngum ræðuhöldum, heldur segja hér aðeins örfá orð um þessa till. Í þeim umr., sem fram fóru þarna í nóv., þá lýsti ég afstöðu minni til þessarar till. þm. Sjálfstfl., og hún var í stuttu máli þannig, að ég teldi þessa till. algjört vantraust á mig sem utanrrh., þar sem í tillgr. er sérstaklega farið fram á það, að Alþ. tilnefni einn fulltrúa frá sumum þingflokkanna, þó ekki öllum, til þess að starfa með utanrrh. í viðræðum við Bandaríkjamenn og aðrar þjóðir Atlantshafsbandalagsins um endurskoðun á varnarsamningi, eins og þar segir. Ég held og veit raunar, að það mundi vera algjört einsdæmi í þingsögunni, ef Alþ. sæi sig knúið til að samþykkja till. eins og þessa. Ég minnti á það hér í nóv. s.l., að einu sinni áður hefur alþm. eða hluta þeirra dottið í hug að viðhafa sams konar málsmeðferð. Það var 1956, þegar Sjálfstfl. var, eins og hann er núna, utan við stjórn, og taldi þá, eins og nú, að enginn gæti með nokkru móti farið með málefni Íslands annar en þeir. Þessi till. var þá felld, og ég vonast til þess, satt að segja, að þessi till., sem hér er fram komin, verði einnig felld. Þó voru þessar till. ekki eins, vegna þess að 1956 var þó gerð till. um hlutfallskosningu í nefnd, en nú er ekki einu sinni verið að hafa slík ákvæði, heldur berum orðum tekið fram, að hluta af alþm. skuli haldið utan við hluta af málefnum þjóðarinnar. Ég tel, það ekki lýðræðisleg vinnubrögð. Annars gleður það mig að heyra það hjá hv. 2. þm. Reykv., að hann hefur haft tíma til þess að endurskoða þessa till. og er nú ekki eins hrifinn af henni, skildist mér, eins og hann var í nóv., því að hann gerir því núna skóna, að henni verði breytt, jafnvel að till. Alþfl. komi þarna í staðinn. Ég ætla að víkja að till. Alþfl. á eftir, en aðeins að gera ræðu hv. 2. þm. Reykv. örlítið meira að umtalsefni. Ég ætla nú ekki að fara út í þessa túlkun á stjórnarsáttmálanum og þá mismunandi túlkun, sem mjög var gerð að umræðuefni hér 23. nóv., en ég fullyrði það, að hvernig sem bæði hv. 2. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Reykn. leita í því, sem ég hef sagt um túlkun á þessu tiltekna ákvæði málefnasamningsins, þá munu þeir ekki finna þar ósamræmi, ef undan er skilin frásögn í dagblaðinu Vísi 15. júlí s.l., sem ég gerði hér sérstaklega að umtalsefni, þegar þessi mál voru hér síðast til umr. Þess vegna er mér alveg ósárt um það, þó að þeir hv. þm. geri leit í mínum ummælum. Ég bara vorkenni þeim þá fyrirhöfn, sem ekki leiðir til neins árangurs, og vil segja þeim þetta í góðu skyni til að spara þeim vinnu. Það var enn fremur rætt hér um þá vinnunefnd, sem sett hefur verið í utanríkismálin og tveir ráðh. með mér skipaðir í. Það hefur ekki heldur verið gert hér að meginmáli, og ég skal þá ekki heldur gera það, aðeins endurtaka það, sem ég sagði að gefnu tilefni snemma á þingi og aftur 23. nóv., að það hefur engin breyting orðið á verkaskiptingu í ríkisstj. Utanríkismálin heyra eftir sem áður og hafa alltaf gert í tíð þessarar ríkisstj. undir utanrrh„ og svo er enn. Hv. 2. þm. Reykv. spurði að því, hvort vænta mætti þess, að samningsviðræðurnar við Bandaríkjamenn yrðu lagðar fyrir Alþ. á þessu þingi, - ég tók það svo, -- eða ekki fyrr en næsta haust. Því get ég algjörlega þegar í stað svarað neitandi, eða játandi líklega, ég man ekki, hvernig setningin byrjaði, en ég skal þá bara lýsa því yfir, að þessi mál verða ekki lögð fyrir Alþ. á þessu þingi, þannig að menn geta alveg verið rólegir fyrir því. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að samráðið í landhelgismálinu hefði ekki verið eins og það ætti að vera. Mér þykir nú leitt að heyra þetta, þar sem ég hef nú fyrir mitt leyti og ég held flestir, ef ekki allir, sem að þessum málum hafa unnið fyrir ríkisstj. hönd, gengið mjög langt og gert það, sem í þeirra valdi stóð, finnst mér nú, til þess að ná samstöðu um landhelgismálið, og hún náðist. Ég hef áður flutt stjórnarandstæðingum þakkir fyrir þau vinnubrögð, sem þeir hafa viðhaft í landhelgismálinu, og ég get alveg endurtekið það hér, en þess vegna finnst mér nú ekki alls kostar rétt að lýsa því hér yfir úr ræðustóli, að samráðið í landhelgismálinu hafi ekki verið eins og skyldi, en samt tók hv. þm. það fram, að það hefði verið til bóta, - ég er út af fyrir sig ánægður með þá umsögn, - og hann sagði, að þingflokkarnir ættu að vera með í ráðum. Þetta vil ég líka taka alveg undir, en till. hv. 2. þm. Reykv. gengur ekki út á það, að þingflokkarnir eigi að vera með í ráðum. Hún gengur alveg í þveröfuga átt. Hún gengur út á það, að tiltekinn þingflokkur eigi ekki og megi ekki vera með í ráðum um tiltekið stórmál. Ég hygg, að hv. sjálfstæðismenn hefðu talið samráðið í landhelgisnefnd miklu síðra en vera ætti, ef þannig hefði verið staðið að því, að þeim hefði verið haldið þar fyrir utan. Það kom vitanlega aldrei til greina að gera það, því að um það mál þurfti að nást og náðist þjóðarsamstaða, en mér finnst till. hv. sjálfstæðismanna á þskj. 47 síður en svo benda til þess, að það sé þeirra raunverulega hjartans meining, að þingflokkarnir skuli hafa samráð um mikilsverð mál. Till. verður þá að lesast öðruvísi en hún er prentuð á þskj. 47, ef sú á að verða niðurstaða hennar. Þá sagði hv. 2. þm. Reykv., að meiri samstaða innanlands um utanríkismál væri nauðsynlegri nú en nokkru sinni fyrr. Af hverju skyldi vera að hans mati enn þá meiri ástæða til þess nú en nokkru sinni fyrr, að innlend samstaða sé um utanríkismál? Hann nefndi eina ástæðu. Hann nefndi þá ástæðu, hvernig umhorfs er í heiminum. Það eru sömu ástæður, það eru nánar tiltekið fjórar ástæður, sem hann nefndi, og þær ástæður nefndi ég allar, þegar ég gaf skýrslu til hv. Alþ. um utanríkismál. Það eru viðræðurnar í Berlín, sem virðast benda til þess, að nú í fyrsta skipti eftir styrjöldina náist samvinna og samstarf milli Austur- - og Vestur-Þýzkalands. Hann nefndi fyrirhugaða ferð Brosios til Rússlands, sem er árangur viðræðna, sem byrjuðu hér í Reykjavík. Hann nefndi öryggismálaráðstefnu Evrópu, sem þessi ríkisstjórn, sem nú situr, hefur sérstaklega tjáð sig samþykka og gert nokkrar tilraunir til þess að koma á ásamt öðrum þjóðum, sem áhuga hafa fyrir henni, og hann nefndi SALT-viðræðurnar, sem fara fram til skiptis í Helsinki og Vín. Þessar ástæður nefndi ég líka 23. nóv., en ég dró bara af þeim aðrar ályktanir en hv. 2. þm. Reykv. gerði hér. Ég dró þær ályktanir af því, að friðvænlegar horfir í heiminum en gert hefur um langt skeið, að það væri einmitt núna tækifæri til þess að endurskoða varnarsamninginn við Bandaríkin, en hv. 2. þm. Reykv. dregur þá ályktun, að því er mér virtist, af því, að friðvænlegar horfir í heiminum en gert hefur um skeið, að ekki megi hrófla við neinu og það sé þess vegna ekki hægt að endurskoða neitt eða breyta neinu í varnarsamningnum. Menn verða að hafa á þessu þær skoðanir, sem þeim sýnist, ekki ætla ég að segja mönnum fyrir verkum um það. En það er mín bjargföst sannfæring, að ef við getum ekki endurskoðað varnarsamninginn, þegar friðvænlega horfir í veröldinni, þá getum við það miklu síður, þegar ófriðvænlega horfir. Þess vegna held ég, að það tækifæri, sem nú er að koma, sé það, sem við höfum kannske ýmsir verið að bíða eftir, tækifæri, sem gerir það kleift að fá endurskoðun á varnarmálum Íslendinga, þannig að við getum losnað við herinn án þess að rjúfa samstarf við NATO-þjóðirnar og vestrænar þjóðir, en því takmarki hafa allir nú lýst sem sínu. Nú stendur enginn maður hér lengur upp til þess að segja það, að við viljum ekki losna við herinn. Það viljum við allir og fyrst við allir viljum það, eigum við þá ekki að sameinast í því að gera þessa könnun, gera þessa endurskoðun og stefna að því að losna við herinn t.d. á kjörtímabilinu? Ef einhverjir vilja fyrr, þá verður sjálfsagt samkomulag um það. Það er alveg rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að sú ákvörðun, sem verður tekin um hermálin og þessi mál, hún er okkar sjálfra. Við verðum að taka hana, við eigum að taka hana, það er okkar réttur, og það er okkar, skylda. Ég er alveg sammála því, sem kom fram í máli hans hér áðan, að það gerir náttúrlega málið erfiðara fyrir stjórnarvöld, fyrir Alþ. og fyrir almenning að átta sig á því, að engir innlendir sérfræðingar eru, sem við getum stuðzt við og það er vissulega atriði, sem vel er til athugunar, hvort hér ætti ekki að koma á fót einhvers konar stofnun, sem hefði þá það verkefni öðru fremur og kannske eingöngu að fylgjast með í veröldinni frá sambúðarlegu sjónarmiði séð og jafnvel hernaðarlegu, þó að við hefðum hér ekki neina hernaðarsérfræðinga. Það er náttúrlega mjög þungt að byrja slíka athugun sem þá, sem hafin er, með nánast tvær hendur tómar og takmarkað starfslið. Þannig að ég tek alveg undir það, að það væri mjög gott bæði fyrir almenning og fyrir þá, sem sérstaklega eru falin þessi mál, að einhver slík stofnun væri til. Hún er nú ekki til, og þá er það spurning, sem menn verða að svara, hvort koma eigi henni upp. Ég tel fyrir mitt leyti, að það geti verið mjög til athugunar, annaðhvort að það yrði starfsmaður í einhverju tilteknu rn., sem hefði það með höndum, eða eins og tíðkast t.d. hjá Norðmönnum og reyndar Svíum líka og ég held Dönum einnig, að þar eru sjálfstæðar stofnanir, sem vinna þessi verk. Þær eru að einhverju leyti kostaðar af ríkinu, en þær eru samt ekki beint undir stjórn ríkis eða ráðuneyta, heldur hafa þær sjálfstæða stjórn og vinna sjálfstætt. Ég vil svo segja það um þær grg. erlendra sérfræðinga og álitsgerðir frá NATO, sem gerðar voru hér að umtalsefni, að ég mun, þegar þær hafa borizt, -nokkuð hefur borizt, annað ekki, - en ég mun gera ráðstafanir til þess að gera utanrmn. grein fyrir því, sem borizt hefur. Ég hef ekki talið, að það væri tímabært eða þörf á því að gera það alveg strax, vegna þess að þessi mál hafa, eins og hér hefur komið fram, nokkuð dregizt, nokkuð verið lögð til hliðar vegna landhelgismálsins, sem aðallega hefur verið starfað að í ríkisstj. og þá í utanrrn. alveg sérstaklega, en ekki mun þó á löngu líða, þar til samningaviðræður við Bandaríkjamenn verða upp teknar, og þegar meiri upplýsingar liggja fyrir hjá rn., þá mun ég fúslega láta utanrmn. þær í té. Flest af því er þannig vaxið, á þessu stigi a.m.k. að ég tel hepplegra og eðlilegra að útbýta því meðal utanrmn.-manna, en skýra frá því hér í heyranda hljóði, a.m.k. að svo stöddu. Hv. 2. þm. Reykv. taldi, að ákvæði málefnasamnings ríkisstj., sem lúta að þessum varnarmálum, hefðu mjög skaðað Ísland út á við. Þessu vil ég algjörlega mótmæla, og satt að segja veit ég ekki, hvaðan hv. 2. þm. Reykv. hefur þær upplýsingar. Það hefur enginn af þeim útlendu valdamönnum, sem ég hef átt tal við og þeir eru margir, þó að ríkisstj. hafi ekki setið nema í 8 mánuði, látið að því liggja með svo mikið sem einu orði, að þeir teldu óeðlilegt, að íslenzk ríkisstj. færi fram á endurskoðun á varnarsamningi, sem gilt hefur nær óbreyttur í 20 ár og ég hef ekki þá trú, að erlendis, þar sem ég þekki til a.m.k., væri það talið landi til vanvirðu að vilja hafa sjálfstæða skoðun á því, hvaða varnir og hvaða fyrirkomulag sé haft á utanríkismálum og reynt sé að mynda sér sjálfstæða skoðun um það, hvernig utanríkismálunum eigi að haga, en taki ekki við því annars staðar frá og framkvæmi óbreytt og óathugað. Þetta hef ég ekki orðið var við, og ég mótmæli því, og ég lýsi þá eftir þeim sönnunum, sem hv. 2. þm. Reykv. hefur fyrir þessari fullyrðingu sinni. Þá vil ég segja það, að ég álít, að af þeim atriðum, sem fram eru sett í grg. fyrir till. á þskj. 47 og eru fjögur, séu þrjú þeirra ekki rétt. Þess vegna sé till. að verulegu leyti byggð á röngum forsendum. Þar segir í fyrsta lagi, að allt frá því að Ísland hafi gerzt aðili að Atlantshafsbandalaginu hafi verið leitazt við að hafa sem nánast samráð milli lýðræðisflokkanna um framkvæmd varnarmála og starfsemi Íslands í bandalaginu. Ég segi það, að ef Framsfl. er talinn til lýðræðisflokka, sem stundum hefur nú verið, þá hefur þetta samráð ekki verið haft við hann. Samráðið í varnarmálanefnd við Framsfl. var þannig, að tveir af hans fulltrúum, Tómas Árnason og Hannes Guðmundsson, sem þá voru starfandi í varnarmáladeild, voru látnir víkja úr varnarmálanefnd og enginn framsóknarmaður hefur þar nálægt komið, þar til nú í vetur, að ég setti þar inn menn. Þetta er því ekki rétt. Þá segir í öðru lagi, að eðli málsins samkv. sé útilokað, að þeir, sem eru andvígir áframhaldandi aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, taki þátt í viðræðum við það og Bandaríkjamenn um varnarmál. Þeir hafi sjálfir lýst því yfir, að um þau mál hafi Íslendingar ekkert að ræða við Atlantshafsbandalagið, því að það eigi þegar að slíta öll tengsl við það og hverfa úr samtökunum. Þetta er ekki heldur rétt, vegna þess að í málefnasamningi ríkisstj. margnefndum er einmitt sérstaklega tekið fram: Að óbreyttum aðstæðum skal þó núgildandi skipan haldast. Núgildandi skipan er sú, til upplýsingar fyrir þá, sem ekki vita, að Íslendingar séu áfram í NATO. Þess vegna er þetta ekki rétt, að það sé flokkur á þingi og hluti af ríkisstj., sem telji, að við eigum ekkert vantalað við NATO. Í þriðja lagi segir, að það hafi verið upplýst, að ríkisstj. hafi ákveðið að setja tvo ráðh. við hlið utanrrh. til að fjalla um endurskoðun varnarsamningsins. Þetta er ekki heldur rétt. Ég upplýsti í byrjun þings, - ég man ekki dagsetninguna, því miður, þegar hv. 1. þm. Reykv. gerði fsp. utan dagskrár, af því að mikið lá nú við að vita hið rétta, - þá upplýsti ég það, að ég mundi fara með þessa endurskoðun og þessa samningsgerð ásamt starfsmönnum utanrrn. Það gildir enn. Það hafa nú hv. sjálfstæðismenn ekki tekið gilt og flutt þessa till. og slegið þessu föstu. Um fjórða atriðið hef ég svo sem ekkert að segja. Ber að líta á það sem tilboð af hálfu Sjálfstfl. um að taka þátt í samstarfi við utanrrh. um endurskoðun varnarsamningsins og heilbrigða skipan varnarmála Íslands, segir þar. Ég er þakklátur fyrir það að fá að hafa samstarf við þessa ágætu menn, og þetta tilboð mun ég áreiðanlega nota mér í gegnum utanrmn. Það eru tveir valinkunnir fulltrúar sjálfstæðismanna, sem eiga þar sæti, og við þá er ágætt að hafa samstarf hér eftir eins og hingað til, og það mun verða gert, hvort sem Alþ. telur ástæðu til þess að samþykkja þessa till. eða ekki. Þá er það till. Alþfl., sem er auðvitað með allt öðrum blæ. Já, mig minnir, að Mannkynssaga fyrir byrjendur eftir Stein Steinarr endi svona: „7.000 árum síðar komst þú, komst þú.“ Ég vona nú, að þennan mannkynssögu fyrirlestur hv. 5. þm. Reykn. beri ekki að skilja svo, að með NATO sé sá kominn, þar sem mannkynssagan geti endað. En mér fannst á honum, að við ættum að halda áfram að vera í NATO, - hann nefndi nú ekki tímasetningu, - en löngu eftir að það hefði nokkurt hernaðarlegt gildi, vegna þess að það væri svo margt annað, sem þeir hefðu gott á sinni stefnuskrá. Þó að ég sé nú NATO-sinni og hafi alltaf verið, þá er ég ekki svo mikill NATO-sinni, að ég geti hugsað mér það, að við þurfum á NATO að halda um eilífð alla og eftir að hernaðargildi þess er úr sögunni. Þegar hernaðargildi NATO er úr sögunni, þá eru ýmis ríki, sem ég gæti mjög vel hugsað mér að eiga fremur bandalag með heldur en sum þau ríki, sem eru í NATO. Ég tek það fram, að ég hef alltaf verið hlynntur því, að Íslendingar stæðu nærri Vestur-Evrópuþjóðunum, Norðurlöndunum og engilsaxnesku þjóðunum og Beneluxlöndunum og Frakklandi. Þetta læt ég allt saman vera. En svo ætla ég ekki að telja upp fleiri, sem mig langi sérstaklega til þess að hafa um aldur og ævi bandalag með. Og ég geri mér þá von og el þá von í brjósti, að hernaðarbandalög geti orðið óþörf, en ég hygg, að sú stund sé ekki runnin upp nú. Þess vegna er ég hlynntur því, að við verðum áfram í NATO, en ég meina það, sem segir í málefnasamningi ríkisstj., að ég óska þess, að sú stund geti komið, að hernaðarbandalög verði óþörf og þjóðir geti skipað sínum málum öðruvísi. Þess vegna er nú það, að enda þótt ég, eins og ég segi, sé hlynntur NATO og dvöl Íslands þar að svo stöddu, þá vil ég ekki skuldbinda mig til þess um aldur og ævi. Það er aðeins eitt atriði í þessari upprifjun Jóns Árm. Héðinssonar, hv. 5. þm. Reykn., sem ég vil gera hér að umtalsefni í örstuttu máli. Annars ætla ég ekkert að fara út í þessa sögu. En það er það, að hann sagði, að frá hernámsdegi hefði verið her á Íslandi. Ég held, að þetta sé nú ekki rétt, og ég rifja þetta upp vegna þess, að það vill oft gleymast, að þegar NATO-samningurinn var undirritaður af Íslands hálfu 1949, þá var það einmitt alveg sérstaklega tekið fram, að Íslendingar vildu ekki hafa her og þyrftu ekki að hafa her, og það varð líka þannig, a.m.k. 1949-1951, þá var hér ekki her. En árið 1951 gerðist það, sem hér hefur oft verið rifjað upp og allir sjálfsagt muna, að styrjöld brauzt út í Kóreu og NATO-þjóðirnar sannfærðu þáv. íslenzk stjórnvöld um það, að vegna ófriðlegs útlits í veröldinni væri óhjákvæmilegt að hafa her á Íslandi. Og þá var þessi varnarsamningur gerður, samningurinn um það, að Bandaríkin tækju að sér varnir Íslands og varnir NATO á Íslandi og það er það lið, sem hér hefur verið til þessa dags. Það er það lið, sem þessar umr. allar spinnast út af. Mér fannst rétt að gera þessa aths., vegna þess að það hefur svo oft viljað brenna við, að menn gerðu ekki greinarmun á NATO-sáttmálanum annars vegar frá 1949 og varnarsamningnum við Bandaríkin frá 1951 hins vegar, en þetta eru vitanlega tveir sérstakir og aðskildir samningar. Þetta eru tvö aðskilin mál og það er vegna þess, sem ýmsir, þ.á.m. ég, höfum þá skoðun og þá trú, að við getum uppfyllt upphaflegar skyldur okkar við NATO án þess að þurfa að hafa hér her á friðartímum. Hv. 5. þm. Reykn. gerði að umtalsefni nokkuð þá endurskoðun eða þá upplýsingasöfnun, sem yfir stendur á vegum utanrrn., og talaði um efnahagsleg áhrif af dvöl varnarliðsins og beindi til mín áskorun um að upplýsa tölur í því efni. Ég bjó mig nú ekki undir það hér við þessar umr., þegar til umr. eru till. um fyrirkomulag á endurskoðun varnarsamnings, að ræða þá upplýsingasöfnun, sem fram hefur farið og ég er þess vegna ekki með neinar upplýsingar eða tölur í þessu efni. Ég sé heldur kannske tæpast ástæðu til þess að fara að greina frá því hér á hv. Alþ. nú eins og stendur, en nokkur athugun hefur farið fram á þessu og hún stendur raunar enn þá yfir, þ.e. endurskoðun á þeim tölum, sem komið hafa til mín, og ég get sagt, eins og ég sagði áðan, að það er velkomið að upplýsa utanrmn. um það á t.d. næsta fundi, hvaða tölur hafa verið nefndar í þessu sambandi. Ef ósk um það kemur fram í utanrmn., þá mun ég að sjálfsögðu reyna að verða við henni. Ég vona, að hv. þm. geti fellt sig við þessa tilhögun, ekki sízt þar sem hans skoðun er sú, að hv. utanrmn. eigi helzt að hafa þessi mál öll með höndum. Hv. þm. sagði svo í lok ræðu sinnar og það fannst mér nú eiginlega vera framsagan fyrir till., að það væri réttur gangur mála, að utanrmn. vinni þessi verk, sem till. greinir. Ég get strax mjög vel fallizt á það, að það sé sjálfsagt, að þessi till. fari til utanrmn. og hún fái þar gaumgæfilega skoðun. Og vissulega er það fyrirbrigði, sem mjög er þekkt frá ýmsum grannlöndum okkar og ýmsum löndum, að þingnefndir vinni sjálfstæðar en verið hefur hér. Og það getur vel verið, að hv. Alþ. vilji taka það fyrirkomulag upp, ekki einungis í varnarmálum, heldur í fjölmörgum öðrum málum, að þingnefndir starfi allt árið og þær hafi ákveðin verk að vinna, þær hafi starfslið og fleira, sem auðvitað þarf til þess, ef slíku fyrirkomulagi á að vera hægt að koma við. Þetta er auðvitað til athugunar. Þetta væru þá breyttir starfshættir Alþ. Það er talað um það, að breyta þurfi störfum Alþ. á ýmsa vegu. Og ég vil ekkert að óathuguðu máli neita því, að þetta gæti verið hugsanleg tilbreytni í störfum Alþ. En ég álít þá, að það þurfi að athuga það á breiðari grundvelli, þannig að það sé ekki bara í einhverju tilteknu máli, af því að menn eru óánægðir með, hvernig að því er unnið, þá sé breytt starfsreglum Alþ., til þess að menn komist þar að með sínar athuganir. Ég hef alltaf sagt það frá því að ég byrjaði í því starfi, sem ég gegni nú um stundarsakir, að ég vildi hafa gott samstarf við utanrmn., enda er mér það fyrirlagt í málefnasamningi ríkisstj. Ég hef leitazt við að hafa þetta góða samstarf við utanrmn., og ég hygg, að því verði tæpast haldið fram af utanrmn.-mönnum, að utanrrn. hafi ekki fúslega veitt þær upplýsingar, sem um hefur verið beðið, meira að segja reynt að koma til utanrmn. upplýsingum, sem ekki hefur þó enn þá unnizt tími til að taka við, þannig að ég á ekki von á því, að hv. utanrmn.-menn beri mér það á brýn að hafa viljað sniðganga þá nefnd. Og ég get enn þá endurtekið þá yfirlýsingu, að ég vil ekkert frekar en að hafa mjög gott samband og samstarf við utanrmn., og ég hef áður sagt það, að ekkert spor yrði stigið í endurskoðun þessara samninga, án þess að umsagnar Alþ. yrði um það leitað. Það mun ég standa við. Og ég mun auðvitað gera það á þann hátt að bera málin undir utanrmn. fyrst og sýna henni það, sem um er að tefla. Ef hins vegar nefndin sjálf og meiri hl. Alþ. er ekki ánægður með það fyrirkomulag, heldur vill setja upp sjálfstætt skrifstofuhald, sjálfstæða starfsemi til þess að rannsaka þessi mál í átta liðum, sem hér er sérstaklega frá greint, þá hef ég út af fyrir sig ekkert við það að athuga. Það er þá Alþ. að ákveða það og undir þá ákvörðun mun ég að sjálfsögðu beygja mig. En þá finnst mér ekki nema eðlilegt, að þessi mál yrðu, eins og ég áðan sagði, skoðuð í miklu stærra ljósi, þannig að það yrði ekki bara tiltekinn þröngur málahópur, sem yrði tekinn út úr og unninn af sérstöku starfsliði utan við rn., heldur yrði það þá upphafið að því a.m.k., að þingnefndir Alþingis yrðu miklu sjálfstæðari og ynnu miklu meira en þær fram að þessu hafa gert. En eitt get ég fullyrt, og það er það, að fjárhagslega verður þetta ekki hagkvæmara en það fyrirkomulag, sem verið hefur, að rn. reyni að vinna málin með því starfsliði, sem þau hafa, og niðurstöðurnar verði á einum og öðrum tíma sýndar utanrmn. og lagðar fyrir þar til skoðunar. Mikil breyting hefur nú orðið í Alþfl. á undanförnum átta mánuðum, þegar hann er nú kominn að þeirri niðurstöðu, að öll þessi varnarmál og öryggismál eigi auðvitað að vinnast fyrir opnum tjöldum af fulltrúum allra flokka í utanrmn. Þetta er þó flokkurinn, sem hefur farið með utanríkismálin undanfarin 15 ár, þar af í 9 ár þannig, að utanrmn. var aldrei kölluð til og ekki sýnt eitt einasta plagg, sem utanríkismálum viðkom. Það hefur oft verið sagt og það má gjarnan rifja það hér upp, að fyrrv. utanrrh., Emil Jónsson, bætti samstarfið við utanrmn. og starfsemi hennar varð miklu meiri í hans utanrrh.-tíð, en verið hafði í tíð fyrirrennara hans. Og ég vil endurtaka þá yfirlýsingu hér og rökstyðja hana með títtnefndu ákvæði í stjórnarsáttmála, að þetta samstarf á að auka. Það er okkar meining að auka þetta samstarf og ég meina, að það höfum við gert. Utanrmn. hefur komið á föstum fundum, að vísu ekki nema einu sinni í mánuði, en þó reglulega einu sinni í mánuði, þar sem ráðuneytisstjóri utanrrn. og ráðh. hafa mætt til þess að gera nm. grein fyrir því, sem verið er að vinna í utanrrn. á hverjum tíma, til þess að svara þeim fsp., sem nm. hafa gert um þessi störf og til þess að efla það samstarf, sem á að vera milli þessara tveggja aðila. Ég hef ekkert nema gott um það að segja, að Alþfl. menn hafi áttað sig á því, að undanfarin ár og áratugi hafi verið óeðlileg leynd og hula yfir utanríkismálum og þá varnarmálum alveg sérstaklega. Það er vissulega alveg rétt, sem Alþýðublaðið benti á hér í haust, að svo hefur það verið og það er æskilegt, að sú hula þurfi ekki að vera yfir þessu áfram. En mín skoðun er sú, að sú hula þurfi ekki að vera yfir þessum málum og sé ekki lengur, jafnvel þó að utanrmn. fari ekki að ráða sér starfslið og vinna sjálfstætt að þeirri athugun, sem nú fer fram í utanrrn., heldur gæti hún látið sér nægja að fá aðgang að þeim gögnum, sem þar er aflað, og fá vitneskju þar í gegn. En eins og ég segi, það er auðvitað meiri hl. Alþ., sem hefur úrskurðarvaldið um það, hvernig þessum málum verður fyrir komið. Ég legg þess vegna til og ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni, að báðar þessar till. fái nú skoðun í utanrmn., en ég undirstrika það að lokum, að á þeim tel ég mjög mikinn mun, því að till. Alþfl.–manna er um breytt fyrirkomulag, sem að mínu viti kemur vissulega til greina, en till. sjálfstæðismanna er þannig, að ég álít hana ódulbúið vantraust á mig sem utanrrh.



Herra forseti. Hér fyrr á árum var sunginn gamanslagari, að vísu með alvarlegum bakgrunni, sem hét: „Það er draumur að vera með dáta“, og muna sennilega flestir, hverjar það voru, sem þótti þetta draumur. Í hvert sinn, sem hin svokölluðu varnarmál hefur borið á góma hér á hinu háa Alþingi, hefur mér dottið þessi slagari í hug, því að ekki er annað sýnilegt en sérstökum þjóðfélagshópum þyki líka draumur að vera með dáta áfram á Vellinum, svo mikill draumur, að forustumenn íhaldsaflanna hér á landi hafa í tíma og ótíma verið að blaðra um þau atriði stjórnarsáttmálans, sem fjalla um brottför hersins af okkar landi. Svo langt hefur þetta gengið, að einn hv. þm. kvaddi sér hljóðs utan dagskrár í tilefni af fréttaflutningi útlendra blaðasnápa, þar sem rangtúlkuð voru ummæli ráðh., blaðasnápa, sem aldrei geta haft eitt eða neitt rétt eftir um íslenzk málefni og kannast flestir Íslendingar við frettaflutning útlendinga af landhelgismálinu hér um árið, það sem ekki var bjagað, var lygi. Samt gat þessi hv. þm. verið þekktur fyrir að tala um þetta bull langt mál. Kannske hefði maður getað haldið, að ekki væri þörf langrar umr. um þessa till., sem hér liggur fyrir, og þar á ég við till. sjálfstæðismannanna, einfaldlega vegna þess, að þeir hv. íhaldsmenn ættu að hafa fengið tækifæri til að rasa út í áður nefndum síbyljuköstum um varnarmálin. En þeim sýnist ekki enn nóg að gert. Þeir vilja nú sýnilega fá sig dæmda endanlega fylgjendur ólýðræðislegra vinnubragða með þessu dæmalausa plaggi. Mér er nær að halda, að flestum sæmilegum mönnum hafi fyrir löngu þótt nóg komið af svo góðu. Þessir l0 hv. þm. Sjálfstfl., sem telur sig lýðræðisflokk, bera hér fram á hinu háa Alþingi till., sem er ólýðræðisleg í sjálfu sér. Með þessu framferði hafa þeir í fyrsta lagi gert sig hlægilega í augum alþjóðar, einkum með tilliti til ýmissa atriða í grg., ef höfð er hliðsjón af fyrri frammistöðu þessa flokks í utanríkismálum. Í öðru lagi gera þessir l0 þm. sig bera að ólýðræðislegum þankagangi og síðast en ekki sízt er virðingu hins háa Alþingis stórlega misboðið með því að láta þennan ólýðræðislega þankagang birtast í tillöguformi í sölum þingsins. Í ályktuninni er beinlínis farið fram á, að til athugunar ákveðins máls skuli einvörðungu valdir fulltrúar þeirra flokka, sem fyrir fram er vitað að hafa öldungis sömu stefnuna í málinu, að því er manni skilst. Allir sjá, hvert stefndi, ef slík vinnubrögð yrðu ráðandi í öllum öðrum málum, sem þinginu ber að fjalla um. Þetta plagg er að mínu mati ekki síður lágkúrulegur pappír vegna þeirra fullyrðinga, sem grg. er samsett úr. Þar er hlutum slegið föstum, sem vægast sagt eru vafasamir, ef ekki beinlínis rangir. Tímenningarnir virðast slá því föstu, að einungis þeir flokkar, sem fylgjandi eru aðild að NATO, séu lýðræðisflokkar. Hvaðan og hvernig í ósköpunum geta þeir fengið þá útkomu? Öðrum þm. er síðan ætlað að lesa þetta í málið, eins og þeir hefðu nú tileinkað sér þann hugsunarhátt, sem svífur yfir ofstækisfullum áróðursvötnum Morgunblaðsmanna á borð við Eyjólf Konráð Jónsson. Hæstv. utanrrh. flutti hér áðan ágæta ræðu. Hann fer með utanríkismálin. Það vita flm. þessarar till. ofur vel, og ekki veit ég betur en Framsfl. sé lýðræðisflokkur. Hins vegar hafa hv. þm. Sjálfstfl. verið ákaflega taugatrekktir yfir viðræðunefnd um utanríkismál, sem komið var á laggirnar innan ríkisstj., þar sem auk hæstv. utanrrh. eru tveir hæstv. ráðh., einn úr hvorum hinna stjórnarflokkanna. Þessir hæstv. ráðh. eru auðvitað einnig fulltrúar lýðræðisflokka. Auk þess man ég ekki betur en hæstv. utanrrh. hafi gert aths. við einn stað a.m.k. í grg., þar sem fullytt er, að þessir þremenningar eigi að fjalla um endurskoðun varnarsamningsins. Hæstv. ráðh. leiðréttir mig þá, ef mig misminnir. Ef einhver flokkur verðskuldaði það að teljast ekki til lýðræðisflokka, þá er það að mínu áliti Sjálfstfl. Það getur verið, að hv. þm. þessa flokks geti kinnroðalaust kallað sig fulltrúa lýðræðisflokks, eftir að hafa borið fram till. til þál. um ólýðræðisleg vinnubrögð, sem þeir hafa nú reyndar áður stundað. Ber það vitni sérstakri lýðræðisást að hafa uppi málflutning hér í þinginu varðandi það réttlætismál, að Pekingstjórnin fari með umboð Kína hjá Sameinuðu þjóðunum, þess eðlis, að ef farið hefði verið að ráðum hv. sjálfstæðismanna, hefðum við skipað okkur á bekk með örgustu fasistastjórnum Evrópu, í Portúgal og Grikklandi, eða þá lent í hópi hreinna taglhnýtinga Bandaríkjanna við atkvgr.? Í þeim hópi höfum við raunar haldið okkur á undanförnum árum og ekki þótt meiri menn fyrir vikið og sízt í Bandaríkjunum. En jafnvel þótt ég kæmist að þeirri niðurstöðu eftir þessum leiðum eða öðrum, að Sjálfstfl. væri ekki lýðræðisflokkur, þá dytti mér ekki í hug að reyna að útiloka hann á einn eða annan hátt frá áhrifum eða störfum að utanríkismálum í hæstv. utanrmn., svo sem þeim ber samkv. þeim þingstyrk, sem þeir hafa, og eins og sjálfsagðar lýðræðis- og þingræðisreglur krefjast. Slíkt væri ekki lýðræðisleg afstaða og ekki í samræmi við skoðanir okkar Alþb.-manna. Hins vegar kæmi okkur sennilega bezt á erlendum vettvangi að láta ekki bera allt of mikið á fyrri ráðamönnum. Menn gætu þá í útlöndum ályktað autómatískt, að við værum enn við sama heygarðshornið og áður. Hinn eðlilegi aðili að utanríkismálum er auðvitað utanrmn. þingsins. En hæstv. utanrrh. tekur síðan ákvarðanir í málunum, eins og hann hefur verið kjörinn til. Til þess treysti ég hæstv. utanrrh. fullvel, en einu aðilarnir, sem ekki sýna honum traust hér í þingsölum, eru einmitt hv. þm. Sjálfstfl. Hv. þm. þessa flokks virðast ekki enn hafa skilið, hver fer með þessi mál og hafa haldið uppi allra handa málþófi með margendurteknum spurningum, þrátt fyrir ítrekuð svör og skýr. Slíkar aðferðir eru ekki óþekktar í umr. um pólitík á Íslandi. Þær eru greinilega kenndar í stjórnmálaskóla Heimdallar. Jafnvel hafa þeir gengið svo langt að þykjast vera ólæsir eða skilningsvana, þegar þeir taka til við að lesa stjórnarsáttmála núv. stjórnarflokka. Síðan hefur Morgunblaðið tekið til við að snúa út úr orðum andstæðinga sinna hér á þingi á hinn herfilegasta hátt, svo sem mörg dæmi sanna. Í umr. hér á Alþ. um utanríkismálin, einkum í þeim spurningaþáttum, sem sjálfstæðismenn hafa sett á svið, hefur sífellt verið klifað á orðunum varnarlið, varnarmál og öryggismál Íslands, þótt hverjum viti bornum manni sé augljóst, að liðið hér á vellinum er ekki nein vörn okkur Íslendingum, nema síður sé, í hugsanlegri stórstyrjöld, heldur aðeins hlekkur í aðvörunarkerfi Bandaríkjanna. Þá hefur ekki síður heyrzt orðasambandið „vestrænar lýðræðisþjóðir“, og það glumdi í eyrum hv. þm. hér áðan. En það hefur engum dottið í hug að skilgreina með nokkrum hætti það orðasamband nánar. Auk þess sem þessu hefur verið stillt upp þannig, að látið er að því liggja, að þær þjóðir, sem ekki eru í NATO eða styðjandi NATO, séu einfaldlega ekki í þeim hópi. Svíar og margar aðrar þjóðir eiga greinilega ekki upp á pallborðið hjá málpípum Morgunblaðsins né hv. þingliði því, sem endurómar ofstækisskrif þess hér í þingsölum. Tyrkir t.d. teljast auðvitað lýðræðislegir með því að berja niður raunverulegt lýðræði í landi sínu og ofsækja róttæka námsmenn með fleirum. Og vestrænir, þó að í Asíu séu, verða þeir um leið og þeir leyfa Könum að hafa vopnaðar eldflaugar í landinu með gínandi trjónu sína í átt til Sovétríkjanna. Portúgal stendur sig býsna vel í hlutverkinu með því að reka stórstyrjöld gegn þjóðfrelsishreyfingum í Angóla og Mósambík auðvitað með bandarískum dollurum og vopnum frá Washington. Þar með eru þeir líka í hópi vestrænna lýðræðisþjóða. Vagga lýðræðisins stóð í Grikklandi, en henni hefur nú verið hrundið af Papadapoulosi og félögum hans. Valdataka herforingjaklíkunnar í Grikklandi er nákvæmlega sama eðlis og innrásin í Tékkóslóvakíu að öðru leyti en því, að í Grikklandi fundust lepparnir fyrir fram og voru látnir framkvæma skítverkið, en í Tékkóslóvakíu fundust þeir ekki fyrr en eftir á. Valdatakan var framkvæmd með vitund og tilstyrk Bandaríkjanna. Hvað sagði Papadapoulos sjálfur í íslenzka sjónvarpinu? Þrátt fyrir þetta eru þeir taldir með vestrænum lýðræðisþjóðum að mati þeirra hv. sjálfstæðismanna, auðvitað vegna þess, að þeir eru undirdánugir sínum herra. Um hernaðaryfirgang Bandaríkjamanna mætti flytja langt mál, t.d. um árásarstríð Bandaríkjamanna í Víetnam, aðstoð við Frakka í styrjöld þeirra í Indó-Kína og síðar í Alsír, yfirgang þeirra í Dóminíku og þrælahald þeirra í Suður-Ameríku og mörg fleiri atriði mætti telja í þessum efnum og í sama anda, t.d. um herstöð NATO á Spáni, þar sem enn ræður ríkjum Francisco Franco, sem studdur var til valda af hernaðarofbeldismönnum þess tíma. Pólitískum flokksbræðrum sínum, þeim Mussolini og Hitler þeim, sem Mogginn varði með oddi og egg á sínum tíma, þegar einn ágætur íslenzkur rithöfundur brigzlaði nefndum Adolfi um pólitískar ofsóknir og kynþáttaofsóknir. Gott ef rithöfundurinn var ekki dæmdur fyrir vikið. Sennilega nægir samvinnulipurð Francos til þess, að hann teljist í senn vestrænn og lýðræðislegur í augum þessara hv. 10 sjálfstæðismanna. Það er ljóst af því, sem ég hef hér sagt, að ég er eins og aðrir Alþb.-menn á móti NATO-aðild. Á hinn bóginn verðum við áfram í NATO, og hljótum við Alþb.-menn að bíta í það súra epli, en vonandi verður þar um stefnubreytingu að ræða, þótt síðar verði og vott af þeirri stefnubreytingu mátti heyra í ræðu hæstv. ráðh. hér áðan. Hins vegar get ég engan veginn séð, að sú afstaða okkar geti komið í veg fyrir, að við ræðum til jafns við aðra við útlendinga um herstöðvamálið og önnur skyld mál, ef viðræðufundirnir eiga ekki fyrir fram að verða eins konar hallelúja samkomur áður nefndra vestrænna lýðræðisþjóða, og alls ekki að hún geti skaðað málstað landsins, nema málstaður landsins sé að þeirra dómi sama og málstaður íhaldsins. Ekki getur nokkur maður komizt hjá því að brosa, með tilliti til þess, hverjir flm. eru, þegar lesin er þessi setning í grg., með leyfi hæstv. forseta: „að skaða mjög orðstír landsins á erlendum vettvangi.“ Hvernig var nú þessi orðstír, áður en núv. stjórn tók við völdum? Það voru sjálfvirk viðbrögð erlendra sendimanna hjá Sameinuðu þjóðunum að reikna atkvæði Íslands með fylgiríkjum USA, viðbrögð, sem voru studd margfaldri reynslu, enda var sama, hvar maður kom til útlanda, þá varð vart þeirrar skoðunar, að Íslendingar væru hreinir leppar Ameríkana, annað væri ekki sjáanlegt og auk þess amerísk herstöð í landinu. Margir vissu næstum ekkert um Ísland annað en það, að hér væri amerísk herstöð. Viðreisnarstjórnin kórónaði vitleysuna í utanríkismálum með samningunum við Breta og Vestur-Þjóðverja 1961, eftir að fullur sigur var unninn í landhelgismálinu. Þennan samning kalla þeir sinn stærsta stjórnmálasigur og hefur víst öðru eins verið logið. Bretar viðurkenndu sjálfir réttmæti útfærslunnar, þegar þeir höfðu vitkazt nokkuð, með því að færa sjálfir út í 12 mílur einhliða, eins og við og höfðu þar ekki samninga við einn eða neinn og afsöluðu sér engum réttindum. eins og viðreisnin sáluga gerði. Vonandi verður sá draugur aldrei vakinn upp á ný í íslenzkum stjórnmálum. Orðstírnum var sem sagt ekki fyrir að fara. En nú hefur hækkað hagur Strympu. Nú hefur í raun verið tekin upp sjálfstæðari stefna í utanríkismálum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þar hafa okkar lágu hlutabréf nú hækkað í verði, enda kominn tími til. Enn á ný er ráðizt í stórvirki í landhelgismálinu, og þarf greinilega vinstri stjórn til, eins og fyrr, en landhelgismálið hefur fengið að sofa værum svefni undir undansláttar- og þægðarrauli viðreisnarinnar. Svo leyfa þessir herrar sér að koma með yfirboðstillögur um landhelgismál, rétt eftir að búið er réttilega að reka þá frá stýrinu. Þvílíkur mórall. Því miður er ekki samstaða innan ríkisstj. hvað snertir aðild að hernaðarbandalaginu NATO. Hins vegar er afstaðan til hersetunnar sameiginleg og ljós, eins og þeir geta lesið, sem læsir eru, í stjórnarsáttmálanum margnefnda eða vilja skilja hann. En það er víðar en í ríkisstj., sem afstaðan til hersetunnar er skýr og ótvíræð. Unga fólkið í landinu, meiri hluti þess, lítur svo á, að hersetið land sé ekki sjálfstætt land. Íslenzkir stúdentar stóðu löngum í fremstu röð þeirra, sem börðust gegn erlendri ásælni og fyrir sjálfstæði og fullveldi þjóðarinnar. Hátíðisdagur þeirra 1. des., fullveldisdagurinn, hefur verið haldinn hátíðlegur og minnzt þeirra manna, sem börðust til sigurs í fullveldismálinu. Íslenzkir stúdentar minntust fullveldisins nú s.l. haust sem fyrr, en samþykkt yfirgnæfandi meiri hluta stúdenta var fyrir því að helga daginn baráttunni fyrir brottför hersins. Þeir líta svo á, að sjálfstæðismál smáþjóðar sé sílifandi barátta og ekki nóg að minnast afreka forfeðranna í því efni og það væri skilyrði fyrir fullkomnu sjálfstæði að hafa ekki erlendan her hér á Íslandi. Mig langar í tilefni af þessum síðustu ummælum að rifja upp orð tveggja stjórnmálamanna frá þeim tíma, þegar Keflavíkursamningurinn var samþykktur 5. okt. 1946 með margumtöluðum 32 atkv. á móti 19 eftir mikinn þrýsting frá Bandaríkjamönnum, sem sviku það loforð að fara með herinn burt að styrjöldinni lokinni. Þá sagði einn þeirra, sem vörðu gerð Keflavíkursamningsins, Ólafur heitinn Thors forsrh., með leyfi hæstv. forseta: . „Hins vegar töldu Íslendingar, að réttur til herstöðva á Íslandi erlendu ríki til handa væri ekki samrýmanlegur sjálfstæði Íslands og fullveldi.“ Annar stjórnmálamaður, hv. þm. Gunnar Thoroddsen, sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Ég taldi og tel, að herstöðvar erlends ríkis í landi voru væru ósamrýmanlegar sjálfstæði þess.“ Sex dögum áður en Ísland var drifið af mikilli skyndingu og að mínum dómi með mjög hæpnum aðferðum, svo að vægt sé að orði komizt, inn í NATO, sagði Bjarni heitinn Benediktsson í blaðagrein, með leyfi hæstv. forseta: „Við skýrðum rækilega sérstöðu okkar sem fámennrar og vopnlausrar þjóðar, sem hvorki gæti né vildi halda uppi her sjálf og mundum því aldrei samþykkja, að erlendur her né herstöðvar væru á landi okkar á friðartímum.“ Og síðar í sömu grein: „Er því allur ótti um það, að fram á slíkt verði farið við okkur, ef við göngum í bandalagið, gersamlega ástæðulaus.“ Þetta sagði Bjarni heitinn Benediktsson. En allt þetta reyndist blekking. Allt var svikið. Herinn sat og sat og situr enn. Áróðurinn fyrir því magnaðist stöðugt í Morgunblaðinu. Að lokum var svo hörmulega komið, að baráttufundur stúdenta á fullveldisdaginn var í Morgunblaðinu kallaður landráð. Blaðinu hefur sem sagt algerlega verið snúið. Þessi þróun er hörmuleg og sérstaklega ömurleg með tilliti til þess, að allir Íslendingar hafa lesið af áhuga um aldalanga frelsisbaráttu, sem lauk með sigri þeirra, sem vildu sjálfstæði þessa lands og lýstu á fullveldisdaginn yfir hlutleysi Íslands. Nú hefur hin gamla barátta verið eyðilögð og þeir, sem muna lýðveldisdaginn, geta ekki litið á þjóðina sem sjálfstæða fyrr en við erum laus við erlendan her úr landinu. Svo er a.m.k. farið um þá, sem eru raunverulegir sjálfstæðismenn. Þeir vilja herinn burt, og unga fólkið vill herinn burt. Mig langar til að gera orð hv. þm. Gunnars Thoroddsen að mínum, sem eru þess efnis, að herstöðvar erlends ríkis í landi voru séu ósamrýmanlegar sjálfstæði þess. Vonandi komast menn með slík viðhorf til nokkurra umtalsverðra valda í Sjálfstfl. Þá gæti sá flokkur borið nafn sitt með sóma, en ekki skömm. En því miður eru slíkir tímar ekki enn upp runnir, heldur þvert á móti, svo að til viðræðna um varnarmálin svokölluðu vilja hinir flokksþægu tímenningar velja einhverja fulltrúa lýðræðisflokkanna, sem þeir nefna, eins og ég vék að í byrjun. En slík nefnd manna er til, utanrmn. Samkv. því er till. algerlega óþörf og fyndist mér réttast að vísa henni frá með rökstuddri dagskrá á þeim forsendum. Ég legg þess vegna til, að þessi fáránlega till. um ólýðræðisleg vinnubrögð á Alþingi Íslendinga fái þá afgreiðslu eða verði kolfelld. Það sýndi þó, að meiri hl. þingheims fyndist ekki slagarinn „Það er draumur að vera með dáta“ eiga við sig í dag.



Herra forseti. Það var eftirtektarvert við framsöguræðu hv. 2. þm. Reykv., 1. flm. till. á þskj. 47, að hann ræddi þar um ákvæði málefnasamningsins um brottför hersins og um alþjóðamál almennt. Hið eiginlega efni till., þ.e. það fyrirkomulag viðræðna, sem þeir leggja til, að komið verði á, renndi hann sér yfir fámáll og mjúkmáll og virtist nú minna vilja ræða um það en í umr. 23. nóv. s.l. Í þeim umr., sem urðu þá um þessa till., fór ekki á milli mála, að hv. þm. Sjálfstfl. telja, að þessari till. sé fyrst og fremst stefnt gegn Alþb. og einum ráðh. þess og hæstv. utanrrh. hefur lýst því yfir, bæði í nóv. og eins nú, að hann telji þessa till. vantraust á sig. Ég vil segja það strax í upphafi máls míns, að þessi till. er ekki fyrst og fremst árás á einn ráðh. í ríkisstj. Hún er heldur ekki fyrst og fremst árás á Alþb. sem stjórnmálaflokk, enda þótt hún feli þetta hvort tveggja í sér. Hún er fyrst og fremst árás á lýðræðislega stjórnarháttu á Íslandi. Á þetta var bent í umr. í nóv. s.l. og verður ekki hjá því komizt í ræðu minni hér að rifja upp ýmislegt af því, sem þá var sagt. Efni till. þarf raunar ekki að koma þeim á óvart, sem fylgzt hafa með skrifum Morgunblaðsins, síðan vinstri stjórn kom til valda. Þar skaut upp þeirri hugmynd strax á s.l. sumri að útiloka einn stjórnarflokkanna, Alþb., frá öllum áhrifum og afskiptum af mikilvægum þætti utanríkismála, þeirri endurskoðun og uppsögn herstöðvasamningsins, sem boðuð var í málefnasamningi ríkisstj. Þessum skrifum var þá strax mótmælt í öðrum dagblöðum og a.m.k. í einum umræðuþætti í Ríkisútvarpinu á þeim forsendum, að þau vinnubrögð, sem Sjálfstfl. legði til, að væru viðhöfð, væru andlýðræðisleg. Öllum rétt hugsandi mönnum mun hafa dottið í hug, að Morgunblaðsskrifin væru fljótfærnis skrif ritstjóra, sem hefði andartak misst fótfestuna, þegar flokkur hans missti völdin og að það dagblað hér á landi og sá stjórnmálaflokkur, sem harðast og oftast ber sér á brjóst í nafni lýðræðis og frelsis, mundi sjá að sér og leiðrétta villu sína. En svo kom á daginn, þegar till. þessi var lögð fram af 10 hv. þm. Sjálfstfl., að hér var ekki um fljótfærni að ræða né mistök, heldur vísvitandi, þaulhugsaðar aðgerðir, gerðar í fullri vitund þess, að hér er stefnt að því að brjóta eina af grundvallarreglum allra lýðræðisríkja. Og til slíks ætlar Sjálfstfl. að nota sjálft Alþ., þá stofnun, sem öðru fremur er tákn og trygging lýðræðislegra stjórnarhátta. Í till. þessari er lagt til, að Alþ. álykti að fela hverjum þeirra þingflokka, sem styðja þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu, að tilnefna fulltrúa, sem skuli starfa með utanrrh. í viðræðum um varnarsamninginn. Þessa till. hefði auðvitað mátt orða á þá leið, að Alþ. álykti, að útiloka skuli fulltrúa Alþb. frá viðræðum um varnarsamninginn. En beint orðalag hefði fyrr komið upp um hið rétta eðli tillögunnar. Orðalagið sjálft er skóladæmi um heilaþvott, þar sem lesandanum er gefin sú forsenda, sem hann á að nota til grundvallar hugsun sinni. Viðmiðunin er stuðningur við Atlantshafsbandalagið. Án þeirrar viðmiðunar skal engin hugsun komast að. Nú er það staðreynd, að varnarsamningurinn svonefndi er samningur milli íslenzka ríkisins og Bandaríkjastjórnar. Það er líka staðreynd, að Alþb. á aðild að ríkisstjórn Íslands að undangengnum lýðræðislegum kosningum. Hv. flm. þessarar till. eru því að fara fram á, að ríkisstj. landsins sé gerð ómyndug og fulltrúum eins stjórnarflokkanna sérstaklega sé meinað að fjalla um og hafa áhrif á einn mikilvægan þátt landsmála. Í þessari till. er því lagt til, að Alþ. nemi burt áhrif og vilja tæps fimmtungs allra kjósenda í landinu á grundvelli stjórnmálaskoðana, á grundvelli stjórnmálalegrar afstöðu þeirra í einu ákveðnu máli. Málflutningur sjálfstæðismanna í umr. í nóv. s.l. var næsta undarlegur. Þeir fjölluðu þar mikið um ráðherranefndina svonefndu og töldu hana sönnun þess, að utanrrh. væri að afsala sér æðsta valdi í utanríkismálum. En í þessari till. sinni gera þeir þó ráð fyrir alveg sams konar vinnubrögðum. Eftir sem áður á að skipa nefnd, sem skuli starfa með utanrrh. í viðræðum við Bandaríkjamenn, eins og það er orðað. Röksemdir þeirra um óeðlileg vinnubrögð utanrrh. og ríkisstj. eru því fallnar með þeirra eigin tillögu. Spurningin er því ekki um vinnubrögðin, heldur um það, hver eigi að vinna með utanrrh. Og þegar sjálfstæðismenn reyndu að sannfæra þingheim um það hér fyrir jólin, að þeir ættu að vinna með hæstv. utanrrh„ en ekki samráðh. hans, varð málflutningur þeirra næsta hjartnæmur. Till. var í þeirra augum góðgerðarstarf til styrktar utanrrh., hjálp í nauðum og einn meðlimurinn í þessu nýja ráðherravinafélagi, hv. 12. þm. Reykv., Ragnhildur Helgadóttir, sá meira að segja ástæðu til að taka fram, að þetta væri hjálp veitt af góðum hug. Nú skal ég síður en svo verða til þess að gera lítið úr hjálp, sem veitt er af góðum hug. En slíkar yfirlýsingar verða að skoðast í samhengi, eins og allar aðrar yfirlýsingar. Ef utanrrh. ætlaði sér að útiloka einn stjórnarflokkanna frá mikilvægum stjórnarathöfnum, þá gæti vel verið, að honum veitti ekki af hjálp til að verja þær gerðir sínar. En hjálp boðin til þess eins að brjóta grundvallarreglur lýðræðis í landinu bendir til þess, að góðhugurinn sé á villigötum, og þess eru dæmi, að góðhugur hafi ratað af réttri leið. Ég man ekki betur en innrás Sovétríkjanna í Tékkóslóvakíu hafi átt að vera hjálp veitt af heilum hug. Ég man ekki betur en innrás Bandaríkjamanna í Víetnam hafi átt að vera hjálp til handa öllum hinum lýðfrjálsa heimi. Nú hefur það að vísu síðan gerzt, að hæstv. utanrrh. hefur fengið að reyna það, að náðarfaðmur Sjálfstfl. er heldur ótryggur. Annan daginn er honum tekið sem hinum glataða syni, hinn daginn er honum varpað út í yztu myrkur, allt eftir því, hvort sendiboðar Morgunblaðsins rata í réttar möppur í útlöndum. Þá vil ég víkja nokkuð að vörnum hv. 2. þm. Reykv. í umr. 23. nóv. s.l., þegar honum var bent á, að till. þessi væri ólýðræðisleg. Þá var helzt á honum að skilja, að till. gæti talizt lýðræðisleg, ef viðræðunefndin yrði skipuð með þeim hætti, sem Alþ. sjálft ákvæði, eins og hann tók til orða, þ.e. með meirihlutasamþykkt. Það er auðvitað engan veginn rétt, að till. þessi verði sjálfkrafa lýðræðisleg við það eitt að hljóta meirihlutasamþykkt hér á hv. Alþ. Það eina, sem þá væri hægt að fullyrða, væri það, að afgreiðsla málsins væri lýðræðisleg, væri samkv. leikreglum hér á Alþ. En till. sjálf, efni hennar og inntak væri eftir sem áður jafn ólýðræðisleg. Það eina, sem hefði gerzt, væri það, að lýðræðisreglur Alþingis hefðu orðið mönnum tæki til þess að skerða lýðræði á öðrum sviðum. Þess eru dæmi úr mannkynssögunni, að þjóðþing hafi verið notuð á þennan hátt og ég þykist vita, að hv. flm. þessarar till. mundu hugsa sig betur um fremur en vilja láta telja sig til þess félagsskapar. Þá taldi hv. 2. þm. Reykv., að till. þessi eða sú nefnd, sem hún gerði ráð fyrir, að sett yrði á fót, væri engu ólýðræðislegri en ýmsar nefndir, sem hann tiltók, þar sem stjórnarandstaðan ætti ekki fulltrúa. Ég get vel fallizt á það með hv. 2. þm. Reykv., að nefndir, sem eru eingöngu skipaðar fulltrúum meiri hl., geta auðvitað talizt ólýðræðislegar, ef þær eru notaðar til þess að þegja skoðanir minni hl. í hel. En till. hv. sjálfstæðismanna er af allt öðru sauðahúsi. Hún gerir ráð fyrir því, að viss stjórnmálaskoðun eða stjórnmálaleg afstaða sé bannfærð sem slík, án tillits til þess, hvort það er meiri hl. eða minni hl., sem heldur henni fram. Það er þetta atriði, sem talsmenn lýðfrelsis og lýðræðis telja hættulegast og vítaverðast af öllu. Í augum sjálfstæðismanna er það nægileg ástæða til þess að svipta menn stjórnmálalegum afskiptum af utanríkismálum eða a.m.k. vissum hluta þeirra, séu þeir þeirrar skoðunar, að aðild að NATO sé óæskileg og Íslendingum hættuleg. Grg. fyrir þessari till. er einkar fróðleg og vel þess virði, að þar fari fram nokkur textagreining. Í fyrsta lagi er tekið fram, að flm. telji eðlilegt, að þeir þingflokkar, sem styðja aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, fái aðstöðu til að fylgjast með og hafa áhrif á viðræður við Bandaríkjamenn. Þessi klausa blekkir auðvitað ekki hv. þm., svo sem komið hefur fram hér í ræðum hæstv. utanrrh. og annarra þm. Þessi klausa er samin eingöngu í því skyni að skírskota til þeirra, sem skortir nægilega þekkingu á starfsháttum Alþ. til þess að geta tekið afstöðu til þeirra röksemda, sem hér eru fluttar. Auðvitað er þegar séð fyrir því, að þeir flokkar, sem styðja aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, fái aðstöðu til að fylgjast með og hafa áhrif á viðræður við Bandaríkjamenn. Þeir hafa þá aðstöðu nú þegar. Stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins í stjórnarandstöðu hafa þá aðstöðu í virkri utanrmn. og þeir sitja þar við sama borð og aðrir með fullum vilja og stuðningi Alþb. Í öðru lagi vil ég sérstaklega vekja athygli hv. þm. á þeirri setningu í grg., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eðli málsins samkv. er útilokað, að þeir, sem andvígir eru áframhaldandi aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, taki þátt í viðræðum við það og Bandaríkjamenn um varnarmál Íslands.“ Hér er því haldið fram, að í viðræðum um uppsögn varnarsamningsins svonefnda skuli ekki aðrir taka þátt en þeir, sem fyrir fram má ætla, að séu sömu skoðunar. Fyrst skal kanna skoðanir manna, áður en þeim er hleypt að viðræðuborðinu. Í lýðræðisþjóðfélögum tíðkast það hins vegar, að talsmenn allra skoðana hafa málfrelsi, þó að ekki sé til annars en lýsa andstöðu sinni í einhverju máli. Við skulum sérstaklega gefa gaum að þeim ástæðum, sem hv. flm. till. færa fyrir svo andlýðræðislegum vinnubrögðum. Hvernig þeir réttlæta till. sínar um vinnubrögð, sem hvergi tíðkast nema í einræðisríkjum austan tjalds og vestan, þar sem stjórnmálaskoðanir manna ráða því hvort þeir fá að koma nálægt ríkismálefnum eða ekki, Í grg. stendur: „eðli málsins samkv.“ Nú er að vísu engan veginn nægilega skýrt, hvað fyrir flm. vakir með þessu orðalagi. En það má þó reyna að gera sér nokkra grein fyrir, hvers eðlis þetta mál er. Í augum Alþb. og stjórnarflokkanna snertir það sjálfstæðismál þjóðarinnar. Það er spurningin um það, hvort við eigum að beygja okkur undir það að hafa erlendan her í landi okkar til frambúðar. Það er spurningin um það, hvort á að efna það loforð, sem þjóðinni var gefið á sínum tíma, að hér skyldi ekki vera her á friðartímum. Og svo segir hv. 2. þm. Reykv., að sér komi á óvart að heyra um áhuga Alþb.-manna á því, hvernig þátttöku okkar Íslendinga í NATO sé háttað. Honum kemur það á óvart, að Alþb. skuli láta sig það einhverju skipta, hvort hér er her í landi eða ekki. Áhugi Alþb.-manna kemur honum á óvart. Allt annað fremur hélt ég nú, að ætti að koma mönnum á óvart. En eðli málsins er auðvitað annað jafnframt og það fer nokkuð eftir afstöðu manna almennt og af hvaða sjónarhóli þeir líta á alþjóðamál og dvöl hersins hér á landi sérstaklega, á hvað þeir leggja áherzlu í þessu máli. Hv. flm. þessarar till. hafa tekið fram, að forsenda hennar sé stuðningur þeirra við NATO og það vill auðvitað svo til, að þessi mikilvægi þáttur íslenzkrar sjálfstæðisbaráttu er á hinn óhugnanlegasta hátt þrælbundinn hernaðarlegum upplýsingum frá Pentagon og NATO, og þeir, sem tala út frá sjónarmiðum og hagsmunum þessara aðila. Víla ekki fyrir sér að gripa til auðvirðilegasta og óhugnanlegasta málflutnings. Ég vil leiða til vitnis málgagn þeirra hv. þm. Sjálfstfl. Í Reykjavíkurbréfi þann 31. okt. s.l. þar sem einmitt er fjallað um till. þá, sem hér er til umr., og ráðherranefndina títtnefndu, stendur eftirfarandi klausa, með leyfi hæstv. forseta: „Ef niðurstaðan yrði sú, að tilboði Sjálfstfl. yrði hafnað, hlyti afleiðingin að verða tortryggni allra lýðfrjálsra þjóða í garð okkar Íslendinga. Þá yrði vissulega erfitt fyrir utanrrh. og raunar hvern annan sem væri að ræða við Bandaríkin og Atlantshafsbandalagið um varnarmál. Þá væri ekki unnt að treysta því, að upplýsingar, sem gefnar væru, færu ekki beint til sovézkra yfirvalda, því að naumast getur það verið hugmyndin, að einn hinna þriggja nm. dylji aðra þess, sem hann kynni að verða áskynja.“ Hér er um að ræða skýlausa staðhæfingu um, að innan ríkisstjórnar Íslands sé ráðh., sem sitji á svikráðum við land og þjóð. Hér er fullyrðing um, að einhver ráðh. sé þess albúinn að fremja landráð. Þm. og forustumenn Sjálfstfl. hafa ekki andmælt þessari staðhæfingu í málgagni sínu. Öllu fremur hafa þeir ýtt undir hana með dylgjum og með þeirri till., sem hér er til umr. En séu þessi ummæli Morgunblaðsins sönn, þá fer ekki milli mála, að hér er um svo alvarlegt mál að ræða, að forustumönnum Sjálfstfl. ber tvímælalaust skylda til að krefjast opinberrar rannsóknar. En þessi sjálfskipaði vörður lýðræðis, sjálfstæðis og frelsis hefst ekki að. Það er full ástæða fyrir almenning í landinu að hugleiða þetta hátterni sjálfstæðismanna. Samkv. skrifum Morgunblaðsins mætti ætla, að kominn væri svo skýlaus grundvöllur fyrir raunhæfum aðgerðum, að ekki mætti bíða. En sannleikurinn er auðvitað sá, að þeir trúa þessu ekki sjálfir. En samt vaknar spurningin, fyrir hvern eru svona klausur skrifaðar? Kannske er þetta skrifað fyrir einhverja aðila erlenda? Ég veit það ekki. Kannske skrifar Sjálfstfl. þetta einvörðungu fyrir sjálfan sig. Kannske er hér um að ræða áróður af auðvirðilegasta tagi, vegna þess að Sjálfstfl. veit, að tilvera hans stendur og fellur með NATO og hernum. Sjálfstfl. er kominn í herkví. Þannig hefur hann komið sér fyrir í stjórnmálasögu landsins. Einn ungur Heimdellingur hefur orðað þetta svo í plaggi, sem birtist í Tímanum fyrir skömmu og var raunar tekið upp í forustugrein þess blaðs einmitt í dag og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef sjálfstæðismenn halda fast við hina opinberu kenningu sína um, að Ísland megi aldrei varnarlaust verða, gæti farið svo, að þeir vöknuðu upp einn daginn við það, að þeir væru orðnir að athlægi fyrir að vera kaþólskari en páfinn.“ Nú kann að vera skiljanlegt, að ungur sjálfstæðismaður óttist það mest, að flokkur hans verði að athlægi. En það, sem þjóðin þarf mest að óttast, er till. af því tagi, sem 10 hv. þm. Sjálfstfl. hafa lagt fram hér á Alþ., till., sem skerðir lýðræði og frelsi, ef samþ. verður. Sjálfstfl. veit, að slíkar till. getur hann ekki borið fram nema í skjóli órökstuddra landráðabrigzla í garð ráðh. og með því að ala á tortryggni gagnvart Alþ. Sjálfstfl. reynir að koma því svo fyrir, að Alþb. og aðrir, sem andvígir eru aðild að NATO og andvígir hersetu á Íslandi, þurfi að verja þá skoðun sína öðrum skoðunum fremur og umfram það, sem stjórnmálaflokkar yfirleitt þurfa að gera í sambandi við afstöðu sína til mála. Slík áróðursbrögð duga ekki lengur. Það er ekki lengur unnt að telja íslenzku þjóðinni trú um, að öryggi hennar, sjálfstæði og frelsi sé bezt tengt andvaralausri auðsveipni við erlent hervald. En það er rétt og það skal ítrekað hér, að Alþb. er andvígt aðild Íslands að NATO. Alþb. og fjölmargir úr öðrum stjórnmálaflokkum eru andvígir því, að hér sé erlendur her, og enn hefur Sjálfstfl. ekki eignazt þau ítök, að menn neyðist til að þegja yfir þeim skoðunum sínum eða verða gerðir stjórnmálalega óvirkir ella.



Herra forseti. Hér liggja nú fyrir til umr. tvær þáltill., sem báðar lúta að öryggismálum landsins. Báðar þessar till. eru þannig úr garði gerðar, að þær túlka sjónarmið hersetumanna og þegar ég tala um hersetumenn, þá á ég við þá menn, sem vilja fyrir alla muni hafa kyrran þann her, sem nú er í landinu. Ástæðan er sú, að í báðum þessum till. er gert ráð fyrir rannsóknum í sambandi við endurskoðun varnarsamningsins og þessar rannsóknir eru svo einhliða, að þær geta ekki leitt nema til einnar niðurstöðu, til neikvæðrar niðurstöðu. Í báðum þessum till. er fyrst og fremst spurt um það, hverjir séu hagsmunir stórveldanna. Leita á til Atlantshafsbandalagsins um röksemdir, og það eiga ekki aðrir að tala við Atlantshafsbandalagið en þeir, sem vilja vera í Atlantshafsbandalaginu, m.ö.o. það er þannig gengið frá rannsókninni, sem fara á fram, að niðurstaðan getur ekki orðið nema á einn veg. Hvernig væri nú fyrir þessa herramenn að taka inn í þennan málflutning sinn einhver rök, sem varða Ísland sérstaklega? Hver eru t.d. efnahagsleg, menningarleg og félagsleg áhrif varnarliðsins á Íslandi? Það væri t.d. einhver ástæða til að geta þeirra. Ég skal aðeins víkja að þessu nánar. Það er barnalegt að heyra það hjá fullorðnum mönnum, eða það er nú kannske sérstaklega að vænta þess af þeim, að tala þannig, að Varsjárbandalag og Rússar séu ófriðarbandalag og NATO sé eingöngu friðarbandalag. Við þekkjum þá menn, sem afsaka allar aðgerðir Rússa og kommúnista, innrás í Tékkóslóvakíu og Ungverjaland. Á slíkum mönnum er ekki mark takandi. En það gildir líka alveg sama um þá menn, sem afsaka allar aðgerðir Bandaríkjamanna og NATO-bandalagsins í ýmsum málum. Hér er ekkert, sem heitir hvítt og svart. Hér er um að ræða tvö stórveldi, annars vegar Rússa og hins vegar Bandaríkin, sem hafa tvær hernaðarblokkir, og þetta er hvort tveggja í senn tryggingakerfi fyrir þessi tvö stórveldi. Og það er barnaskapur að tala um þetta sem svart og hvítt, engla og djöfla. Auðvitað skapar það ugg og ótta í mönnum, þegar Rússar haga sér þannig að ráðast með herlið inn í Tékkóslóvakíu og Ungverjaland. En við skulum bara líta á, hvernig er í NATO-löndunum og hvernig er með forustuland vestræns lýðræðis, Bandaríkin. Hafa ekki Bandaríkin háð stríð í Víetnam, sem er alveg með eindæmum? Þeir hafa hellt yfir landið meira sprengjumagni, en bandamenn hentu yfir allt Þýzkaland í síðasta stríði. Þeir þurrka út mannfólk, dýralíf og gróður. Bandaríkjamenn taka afstöðu með hernaðareinræði eins og í Pakistan mót þjóð eins og Bangla Desh, sem er að berjast fyrir sjálfstæði sínu. Bandaríkin greiða 400 millj. dollara leigu fyrir skika af Azoreyjum til að gera Portúgölum kleift að halda uppi nýlendustríði í Angóla og öðrum nýlendum. Ég verð nú að segja, að það að tala um svona hluti sem svart og hvítt, það eru bara bjánar, sem gera það. Og það er alls ekki réttur málflutningur að halda því fram og afsaka veru varnarliðsins á svo undarlegum forsendum. Eða hvernig er með ýmis ríki í NATO? Hvernig er með Portúgal? Við þurfum ekkert að fjalla nákvæmlega um það. Við þekkjum nýlendupólitík Portúgala. Við þekkjum hernaðar einræðið í Grikklandi, sem hefði ekki komizt á án stuðnings og vitundar Bandaríkjamanna. Og hafa ekki Bandaríkjamenn sérstaka samvinnu við Franco á Spáni? Og ég vil spyrja hérna hv. þm. eins og Jón Árm. Héðinsson, hver sé eðlismunur á valdaráni vinstri manna og hægri manna.  (Gripið fram i: Hann er enginn.)  Já, þá sérðu það, Jón Árm. Héðinsson, það þýðir ekki að tala um þetta sem svart og hvítt.  Ég hygg nefnilega, að smáþjóðirnar þurfi að taka upp þann háttinn að reyna að hugsa út frá sínum veika mætti og taka ekki upp ómengað hugarfar og drottnunarstefnu stórveldanna. Við eigum ekki að hugsa alveg eins og Bandaríkjamenn óska, að við hugsum. En því miður, þá kemur fram í þessum báðum till. það hugarfar, sem stórveldin og þá í þessu tilfelli Bandaríkjamenn, óska að fá fram hjá smáþjóðum. Það er sú dindilmennska og leppmennska, sem kemur fram í þessum till., að það er alveg dæmalaust. Ég óska eftir því, að það sé tekið tillit til íslenzkra viðhorfa í varnarmálum. Það er mikil viðhöfn höfð í tillöguflutningi sjálfstæðismanna. Það eru l0 þm. Mér datt nú í hug l0 litlir negrastrákar og hafði þann skilninginn á, að þeir mundu smám saman heltast úr lestinni og fyrst sá tíundi. En hvað um það, þar er fyrst og fremst sá skilningur; að endurskoðun eigi að miðast við þarfir Atlantshafsbandalagsins. Það á að útiloka menn, sem eru í andstöðu við Atlantshafsbandalagið og eingöngu á að ræða um hernaðarlegt gildi Íslands, og niðurstaðan verður miðuð við það, hvað þessir herforingjar í Atlantshafsbandalaginu álíta, að sé mikil þörf fyrir her á Íslandi. Þurfum við bara nokkra endurskoðun? Það þarf bara enga endurskoðun. Niðurstaðan er alveg ljós. Að öðru leyti er alveg grátbroslegt að lesa í þessari grg. með þessari till. um það, að við eigum að halda, eins og hingað til, reisn okkar á erlendum vettvangi. Mér er ókunnugt um, að viðreisnarstjórnin hafi haft reisn á erlendum vettvangi. Og skaða málstað, - takið eftir þessu, þm. góðir - „að skaða málstað landsins í viðræðum við Atlantshafsbandalagið“. Eru þetta Íslendingar, sem tala? „Að skaða málstað landsins“, ég veit ekki betur en við eigum að koma með vor íslenzku viðhorf og ræða þau og síðan sjá, hver niðurstaðan verður. Að öðru leyti hefur utanrrh. vikið að þeim rangfærslum, sem eru í þessari grg. á þskj. 47, svo að ég vík ekki nánar að henni. En það er varðandi till. á þskj. 62. Sú till. er miklu hófsamari, og þar er reynt að taka skynsamlegar á hlutunum; En ég segi fyrir mig, ég sakna algerlega íslenzkra viðhorfa. Hér er átt við, að það eigi að taka varnarsamninginn til endurskoðunar. Hvað er þá endurskoðað? Er eingöngu endurskoðað eða reynt að fá fram álit Atlantshafsbandalagsins eða hið hernaðarlega viðhorf þessara manna? Skiptir engu máli, hver áhrif varnarliðsins eru á íslenzkt þjóðlíf, á íslenzkt samfélag? Eru það ekki íslenzku rökin? Við vitum það, að varnarliðið hefur ýmis félagsleg áhrif og miður heppileg á íslenzkt þjóðfélag. Og má t.d. nefna það, að ýmsir hermenn og starfsmenn búa utan vallar og af því leiðir kannske ýmiss konar óþarfa árekstra eða kannske smygl eða ýmislegt í sambandi við skattfrelsi manna og ungar, fallegar, íslenzkar stúlkur gefast á brott. Þetta er blóðtaka fyrir þjóðina. Þetta eru félagsleg áhrif. Og hvað er að segja um menningarleg áhrif á þjóðina? Eru þau ekki einhver? Er ekki sjálfsagt að kanna þau? Og er ekki hið margumtalaða sjónvarpsmál hér til athugunar? Og hvað er að segja um áhrif á efnahagslífið? Að vísu segir hér í till. frá Alþfl.-mönnum, að það eigi að kanna kostnað við varnir landsins og efnahagslega þýðingu þeirra fyrir Íslendinga. Mér skilst, að þetta sé í jákvæðri merkingu, hvaða gildi og þýðingu það hafi fyrir efnahagslífið, það sé fyrst og fremst hið jákvæða, en ekki hin efnahagslegu áhrif, hin alhliða áhrif í efnahagslegu tilliti. M.ö.o. ég sakna þess í þessum tillöguflutningi, þegar verið er að biðja um rannsóku á endurskoðun varnarsamningsins, að hér koma menn eingöngu og vilja fá athugun á hernaðarlegum viðhorfum. Hvar er málstaður Íslands í þessu? Og ég endurtek, það er alveg óþarfi að gera nokkra athugun á þessu, niðurstaðan liggur ljós fyrir. Hvað haldið þið, að generállinn segi um þetta mál? Það er eitt atriði í þessu, sem ég vil líka koma að, sem mönnum virðist nokkuð óljóst hér. Þegar Íslendingar gerðust aðilar að NATO, þá var skýrt tekið fram, að Íslendingar vildu ekki hafa her á friðartímum og engin þörf væri fyrir her. Ég lít svo á, að það sé sú markaða stefna allra stjórnmálaflokka, sem enn er í gildi. Að vísu var með varnarsamningnum 1951 talið þannig ástand í alþjóðamálum, - það var Kóreu-stríðið, að eðlilegt væri að fá hér her til varnar, en það var enn ítrekað, að hér ætti ekki að vera her á friðartímum, og um leið, að hér væri um tímabundið varnarlið að ræða og það stæði í engu sambandi við Atlantshafsbandalagið. M.ö.o. við tökum við varnarliði á þeirri forsendu, að það sé tímabundið og það sé ekki í tengslum við NATO. Nú er það úr sögunni. Nú er verið að rökstyðja veru varnarliðsins á þeirri forsendu, að við séum í NATO. Þarna á að smeygja ólinni yfir á okkur og um okkur. Ég lít svo á, að íslenzkir stjórnmálaflokkar séu með þessu að breyta um grundvallarafstöðu í varnarmálum. Nú er farið að nota alveg nýja röksemd. Af því að við erum í NATO, þá er rétt, að við höfum varnarlið. Þetta hefur, aldrei verið stefna Íslendinga fyrr en nú. Og það er hörmulegt til þess að vita, að menn skuli geta tekið þessa stefnu, að nota NATO til þess að tryggja áfram veru hersins. Ég ætla ekki að ræða miklu meira um þetta að sinni. En ég vil benda á eina staðreynd, að úr því að það var tekið fram í yfirlýsingu Íslendinga, að við ættum ekki að hafa her á friðartímum og það var ítrekað með varnarsamningnum, þá á endurskoðunin að beinast að hugtakinu friðartímar. Endurskoðunin er ekki fólgin í því að spyrja NATO, hvort við eigum að hafa herinn hér á landi, heldur er endurskoðunin í samræmi við íslenzka utanríkismálastefnu að spyrja: Eru friðartímar eða ekki friðartímar? Og það á að skilgreina, hvað séu friðartímar. Foringi Sjálfstfl., sem því miður er ekki hér, lýsti því yfir, að það væri ógerningur að skilgreina friðartíma. Og hver yrði niðurstaðan? Við höfum bara áfram her. Ég hygg, að þetta sé ljóst. Auðvitað eiga Íslendingar í samræmi við utanríkispólitík sína að skilgreina hugtakið friðartímar og taka afstöðu samkv. því. Ég vil í sambandi við endurskoðunina á varnarsamningnum taka fram, að ég vænti þess að sjálfsögðu, að utanrrh. beiti sér fyrir því, að það fari ekki aðeins fram viðræður við stjórn NATO, heldur verði gerð alhliða könnun á þeim íslenzkum sér vandamálum. sem tengd eru hernum. Ef það er ekki gert, þá er sú rannsókn einskis virði. Og ég vil fara fram á það, og það hlýtur að vera sjálfsögð krafa, að þarna sé gerð alhliða könnun á menningarlegum, félagslegum og efnahagslegum áhrifum á íslenzkt þjóðfélag. Síðan geta menn gert dæmið upp, en ekki fyrr.  Sannleikurinn er sá, að hér er rekin sú pólitík, sem ég hef kallað hræðslu- og óttapólitík. Og ég vil rökstyðja það á ósköp einfaldan hátt. Það er til blað, sem heitir Morgunblaðið. Og það hefur t.d. varið Víetnamstríðið gegnum þykkt og þunnt, þ.e. fyrir Bandaríkjamenn, á meðan Bandaríkjamenn sjálfir og bandaríska þjóðin er orðin þreytt á stríðinu. Þetta hefur valdið svo miklum þjóðfélagslegum byltingum í Bandaríkjunum, að jafnvel forsetar hafa hrökklazt frá völdum eingöngu vegna Víetnamstríðsins og hef ég þar Johnson í huga og enginn forseti leyfir sér lengur annað en að draga úr stríðinu og þannig hefur öll stefna í stjórnmálum orðið í Bandaríkjunum. En á meðan höfum við Moggatetrið á Íslandi, sem er orðinn kaþólskari en páfinn og ver þessa stefnu í gegnum þykkt og þunnt. Þetta er gott sýnishorn um Morgunblaðið, því að ég hygg, að hvergi í vestrænum heimi sé til annað eins stríðsæsingablað, nema maður fari kannske yfir til austantjaldsríkjanna og þar finnist einhver bróðir, sem starfi álíka. En það er rekinn sá áróður, að ef Bandaríkjamenn fari, þá komi Rússar. Flotinn er hérna við strendurnar, þeir eru viðbúnir að taka okkur o.s.frv. Þetta er gert til þess að skapa ótta og ugg með þjóðinni og þetta er fyrirlitleg hræðslupólitík af sóðalegasta tagi. Og ég vil líka benda á annað, að Mogginn er þó hættur að kalla biskupinn laumukomma eða hálfkomma eða forseta Íslands laumukomma eða hálfkomma, eins og gert var hér fyrr á árum, en nú er bara ný taktík, og hræðslupólitíkin heldur áfram.



Herra forseti. Þær umr. sem farið hafa fram hér í dag um þær tvær till., sem á dagskrá eru, hafa verið all lærdómsríkar, og ræða hv. 3. landsk. þm., sem hefur nú nýlokið máli sínu, var að mínum dómi furðuleg. Þegar mér er það ljóst, að hann hefur haldið sjálfur, að þegar hann í ræðustól talaði hér áðan, þá ræddi hann um endurskoðun varnarsamningsins með þeim hætti, að hér væri kominn sá hinn hlutlausi aðili, sem gæti talað til þeirra, sem áður hafa um þessi mál fjallað og það, sem hann segði í þessum málum, væri það eina sanna og rétta. Ég gat ekki heyrt eitt aukatekið orð í ræðu þessa hv. þm., sem gæti talizt styggðaryrði í garð annars þess stórveldis, sem hann minntist á hér áðan. Öll hans ræða gekk út á það að gera þingheimi grein fyrir því, með hvaða hætti Bandaríkjamenn væru að yfirganga smáþjóðir heims, með hvaða hætti Bandaríkjamenn væru að heyja styrjöld í Asíu, brytja þar niður milljónir manna. Ég gat ekki heyrt annað en að þessi maður ræki hér í ræðustólnum erindi annars stórveldisins betur en e.t.v. þeir tveir, sem á undan honum voru og drógu þeir þó ekkert af sér í þeirri baráttu, sem þeir voru hér að heyja áðan. Þessi hv. þm. ræddi þessi mál öll með þeim hætti, að ekki verður skilið á honum annað en það, að hann sé gersamlega ósammála formanni síns flokks, sem hefur opinberlega lýst yfir í viðtölum í blöðum og í ræðum, hver sé skoðun flokks hans, Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, til Norður-Atlantshafsbandalagsins, og mér fannst það skjóta ákaflega skökku við, þegar þessi hv. þm. kom hér áðan með þá ræðu, sem hann hélt, og talaði með slíkri vandlætingu um þá hv. þm., sem leyfa sér að hafa skoðanir á borð við þá, sem flytja þær tvær þáltill., sem hér hafa verið til umr. Það er staðreynd þessa máls, að ekki er samstaða í ríkisstj. um veru Íslands í Norður-Atlantshafsbandalaginu. Það kom strax fram, þegar ríkisstj. var mynduð og það hefur komið æ gleggra fram eftir því sem vikur og mánuðir hafa liðið. Formaður SF hefur gert grein fyrir því, með hvaða hætti og hvernig þessi mál standa í ríkisstj. Það var að sjálfsögðu ekki spurning um það, hvernig hæstv. utanrrh. og þeir aðrir ráðh. Framsfl. væru hugsandi í málum varðandi Norður-Atlantshafsbandalagið sem slíkt. Spurningin var að sjálfsögðu um þá aðra ráðh., sem tóku þátt í þeirri ríkisstj., sem mynduð var á s.l. ári. Í Suðurnesjatíðindum, sem út komu nú í þessum mánuði, 10. marz, er getið ræðu, sem hæstv. félmrh., formaður SF, hélt á fundi í Keflavík, þar sem hann gerir grein fyrir afstöðu sinni og flokks síns til veru Íslands í Norður-Atlantshafsbandalaginu. Og ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp tvo smákafla úr þeirri ræðu, sem þar var haldin. En þar segir: „Þá er það NATO og varnarliðið. Ég stend að þeirri ríkisstj., sem mynduð var í sumar, og þar er kafli í stjórnarsáttmálanum. sem segir, að það sé ákvörðun ríkisstj., að Ísland verði áfram í NATO að óbreyttum aðstæðum. Það þýðir, að meiri hl. stjórnarinnar hefur staðið að þessu, og þið vitið vafalaust allir. að Alþb. hefur ekki verið þar að verki, og þá hlýtur sá meiri hl. auk Framsfl. að hafa byggzt á okkar flokki, og það er rétt. Ég er þeirrar skoðunar, að það beri að virða samninginn, sem gerður var 1949 um þátttöku Íslands í NATO af réttkjörnum íslenzkum stjórnvöldum og samþykktur af Alþingi Íslendinga.“ Og hvað segir svo þessi hæstv. ráðh. um álit sitt á skoðunum fólksins í landinu? Það væri gaman og fróðlegt fyrir hv. 3. landsk. þm. að fá að heyra það, því að það, sem hann sagði hér áðan, er gjörsamlega á öndverðum meiði við það, sem hæstv. félmrh. lætur í ljós í áðurnefndri ræðu. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Það kom skýrt fram í viðtali mínu við Nýtt land, eftir að ég kom heim úr þessari margumtöluðu Ameríkuferð, að það væru ekki nema þrjár leiðir fyrir Ísland; að taka þátt í varnarkerfi vestrænna þjóða, að ganga undir verndarvæng Sovétríkjanna, eða í þriðja lagi að treysta á þá vernd, sem sumir vilja telja í algjöru hlutleysi þjóðarinnar, og ég taldi þá, að mikill meiri hluti þjóðarinnar vildi, þó að enginn kosturinn væri algóður, að við yrðum áfram hlekkur í varnarkeðju vestrænna þjóða. Þessa skoðun hef ég lengi haft, og ég er reiðubúinn, ef þjóðin vill taka málið upp, hvort sem er á Alþ. eða með þjóðaratkvæði.“ Þetta eru skoðanir formanns Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, hæstv. félmrh. Hann er ekki á þeirri skoðun, sem hv. 3. landsk. þm. var hér áðan, að sú endurskoðun, sem fram færi, væri hugsuð fyrir hernaðarbandalag. Hann er á þeirri skoðun, að sú endurskoðun fari fram á samningi, sem vestrænar þjóðir gerðu sín á milli til þess að fyrirbyggja áframhaldandi yfirgang stórveldis, sem það hafði tíðkað frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Það er alveg rétt, að ekki er óeðlilegt, að samningur sem þessi sé endurskoðaður. Hann er gerður upprunalega til 20 ára og þá að sjálfsögðu með það fyrir augum. að vel geti tímar hafa breytzt þannig, að ástæða væri til þess, að honum yrði með einhverju móti breytt með endurskoðun, sem fram færi. Það er þess vegna okkar, sem förum með löggjafarvaldið í dag, að gera okkur grein fyrir því, hvernig málin hafa farið á þessu rúmlega 20 ára tímabili, sem liðið er frá því, að þessi samningur var gerður. Það er okkar að gera okkur grein fyrir því, hvort þeir menn, sem stóðu að gerð þessa samnings, gerðu rétt eða rangt, og það er okkar að meta það, hver framvinda þessara mála hefur orðið. Hvort framvindan hefur orðið með þeim hætti, að ástæða sé til þess að gera breytingu á samningnum og þá hvernig, ef við teljum að ástæða sé til breytinga. Það er þess vegna með engu móti, að við deilum á hæstv. ríkisstj. fyrir það, að þessi mál séu tekin til endurskoðunar. Við höfum hins vegar deilt á það og gerðum það strax í öndverðu, að á því væru skiptar skoðanir, með hvaða hætti sú endurskoðun skyldi fram fara. Okkur var það ljóst, að innan ríkisstj. voru menn, sem hugsuðu sér niðurstöðu endurskoðunarinnar áður en hún var hafin, og sú endurskoðun skyldi leiða til þess, að Íslendingar tækju ekki þátt í þeirri varnarkeðju, sem þeir hafa verið í meðal vestrænna þjóða s.l. 20 ár. Það var kannske ekki óeðlilegt, þó að hæstv. utanrrh. viðhefði ekki ævinlega sama orðalag í mörgum blaðaviðtölum, sem við hann voru höfð fyrstu dagana eftir að hann tók við sínu embætti og þess vegna væri hægt að túlka á mismunandi hátt það, sem hann sagði í það og það skiptið. Hins vegar er að mínum dómi jákvætt svar komið við þeirri gagnrýni, sem við í öndverðu settum fram og það er, að sú endurskoðun, sem fram fer eða mun fara að hefjast, fer fram með þeim hætti, að það er ekki fyrir fram ákveðið, hver niðurstaða hennar skuli vera. Hv. 3. landsk. þm. vék að því hér, að sú endurskoðun, sem rætt er um í þeim till., sem hér eru á dagskrá í dag, byggðist fyrst og fremst á varnarbandalögunum sjálfum, en ekki Íslandi. Að sjálfsögðu byggist endurskoðunin á hagsmunum Íslands. Við göngum í þetta bandalag vegna hagsmuna sjálfra okkar. Það hafa allar þær þjóðir gert, sem í bandalaginu eru. Þær eru þarna fyrst og fremst og eingöngu vegna eigin hagsmuna og endurskoðunin hlýtur að fara fram og vera fyrst og fremst með sjónarmið Íslands fyrir augum. Jafnframt því að við erum í samstarfi við þær þjóðir, sem gengu í Atlantshafsbandalagið 1949 og við viljum áfram vera í samstarfi við þessar þjóðir. Hæstv. utanrrh. vék hér að ræðu hv. 5. þm. Reykn. og taldi, að hér væri um óþarfa sögulestur að ræða. Ég vona nú, að eftir að hæstv. utanrrh. hefur hlýtt á ræður þeirra þriggja þm., sem hér hafa talað á undan mér, þá sé hann mér sammála um það, að upprifjun þessarar sögu sé fullkomlega nauðsynleg. Það er nauðsynlegt fyrir okkur hvenær sem er að gera okkur grein fyrir því, hvers vegna við gerðumst aðilar að bandalagi vestrænna þjóða. Við skulum minnast þess, hvernig Evrópa var leikin eftir síðari heimsstyrjöldina. Við skulum gera okkur grein fyrir því efnahags öngþveiti, sem þar var og Sovétríkin notuðu til þess að koma á hinum svokölluðu alþýðustjórnum í Austur-Evrópu gegn vilja meiri hluta þjóðanna. Við skulum ekki gleyma því, þegar utanrrh. Tékkóslóvakíu var kallaður til Moskvu. Þegar fram var boðin aðstoð til uppbyggingar efnahagslífs Vestur-Evrópu, þá var hann kallaður til Moskvu. Til hvers? Til þess að láta hann afsala sér því, sem hann hafði látið í skína, að hann gjarnan vildi þiggja til þess að reisa við efnahag síns ríkis. Þegar hann kom til baka, var það afturkallað, hann hafði loforð annars staðar frá. Þessi loforð voru að sjálfsögðu girnileg, þegar þau voru gefin. En við vissum. hvað skeði örfáum mánuðum síðar, þegar Tékkóslóvakía fékk sína alþýðustjórn gegn vilja landsmanna, og við þekkjum sögu þessa lands síðan. Þannig hafði þetta skeð og þannig er þetta raunverulega alltaf að gerast. Hér kemur hv. 3. landsk. þm., sögufróður maður, enda er það hans grein og talar að mínum dómi eins og hann hefði verið búinn að gleyma öllu því, sem skeði og það allt saman hefði enga forsendu eða engan grundvöll.  Víst eru það staðreyndir, sem ekki verður á móti mælt, að eftir stofnun Atlantshafsbandalagsins varð engin þjóð í Austur-Evrópu og í Evrópu kommúnismanum að bráð. Þetta eru staðreyndir, og þær verða ekki umflúnar. Landvinninga kommúnistanna var hægt að stöðva. Þetta eitt sýnir okkur, hversu nauðsynlegt það var, að vestrænar þjóðir bundust samtökum og stofnuðu sitt bandalag. En við skulum ekki dvelja of lengi aftur í tímanum. Við skulum velta þessari spurningu fyrir okkur: Hefur ásókn kommúnista lokið með stofnun þessa bandalags? Ég segi nei. Annars staðar í heiminum hafa þeir haldið áfram, þar sem ekki voru samtök á borð við Atlantshafsbandalagið. Hv. 3. landsk. þm. kemur hér í ræðustólinn og talar um árásir Bandaríkjamanna á Víetnam og ýmis önnur dæmi. Það skyldi þó aldrei vera, að einhver ástæða hefði verið fyrir þeim vopnaviðskiptum, sem þar hafa átt sér stað? Það skyldi þó aldrei vera, að þar væru menn annars staðar frá, sem ættu upptökin, og það væri yfirgangur þeirra, sem fyrst og fremst væri verið að reyna að stöðva? Allt þetta sýnir okkur, hvernig hér var að farið. Við skulum skoða örlítið betur hvað hefur gerzt í Evrópu. Höfum við ekkert heyrt til þeirra þjóða, sem voru undirokaðar af kommúnistum, áður en Atlantshafsbandalagið var stofnað? Jú, við höfum fengið að heyra í þeim, en því miður ekki nema örstuttan tíma. Hvers vegna? Vegna þess, að þá kom sá, sem valdið hafð, og þaggaði niður í þessum þjóðum. Þannig hafa þeir gætt þess mjög vel, að frelsi fengju þessar þjóðir ekki aftur. Þannig höfum við reynslu af því, hvernig fer fyrir einni smáþjóð, sem lendir undir járnhæl þessa stórveldis. E.t.v. segja einhverjir okkar: Það verður auðvelt að losna undan þessum aðilum, ef þeir mundu nú ná tökum á okkur. En hér höfum við dæmið, og hér höfum við dæmin. Þegar Sovétríkin gátu ekki unnið fleiri lönd í Evrópu, sneru þeir sér að öðru, þá sneru þeir sér að hafinu hér í kringum okkur. Ég skal ekki telja upp, hvernig þeir eru búnir herskipum og öðrum stríðstækjum. Það var gert hér áðan, en það er ljóst mál, að flota sinn hafa Sovétríkin eflt stórkostlega hér á Norður-Atlantshafinu, og ég spyr: Til hvers? Það getur hver svarað fyrir sig, en ég held, að menn geri sér grein fyrir því, að svarið við þessari spurningu er ekki nema eitt. Á þskj. 47 flytja l0 sjálfstæðismenn till. um, að þeir þingflokkar, sem eru því sammála, að við verðum áfram í varnarsamtökum vestrænna þjóða, skipi nefnd, sem verði hæstv. utanrrh. til samstarfs varðandi þær viðræður, sem fram fara. Og hér hafa komið þm. með langar ræður til að sýna fram á, hversu ólýðræðisleg þessi till. sé. Við skulum skoða málið ofan í kjölinn. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að það er þingflokkur til, sem er andvígur því, að við séum í þessu varnarbandalagi. Þessi þingflokkur hugsar sér, eins og hér hefur komið fram í dag, að vinna að því, að við förum úr þessu bandalagi, hvort sem ástæður liggi þar fyrir eða ekki. Ég spyr: Þegar fjórir þingflokkar á Alþ. hafa lýst því yfir, að þeir telji, að við eigum að starfa áfram í bandalagi vestrænna þjóða, er þá eðlilegt, að reiknað hafi verið með því, að þeir, sem vildu fara út úr bandalaginu, vildu taka þátt í viðræðum um áframhaldandi veru þar? Ég held, að ef menn skoða málið út frá þessum sjónarhóli, þá geri þeir sér grein fyrir því, að öðruvísi gat þessi till. ekki orðið. Hitt er svo annað mál, að það hefur komið fram, að mér skilst, hjá þm. þessa flokks, að þeir vildu gjarnan taka þátt í þessum viðræðum. Bent hefur verið á það, að þessar athuganir færu fram af hálfu utanrrn., og hæstv. utanrrh. hefur hér í umr. gert grein fyrir sínum sjónarmiðum þar að lútandi. Ég skal taka það skýrt fram, að hann hefur, eftir að hann tók við sínu embætti, haft mjög gott samstarf við utanrmn. og ég efast ekkert um, að það, sem hann segir þar um, það muni hann gera, en þessi till. er flutt skömmu eftir að það leyndarmál upplýstist, að við hlið hæstv. utanrrh. höfðu verið settir tveir ráðh., tveir fyrrv. ritstjórar Þjóðviljans, sem báðir á sínum tíma a.m.k., sennilega þó ekki nema annar í dag, höfðu barizt gegn veru okkar í Atlantshafsbandalaginu. Það var því ekkert óeðlilegt, að slík till. yrði flutt. Það vissu menn fyrir. Ég geri fastlega ráð fyrir því, að þessar till. fari til utanrmn., eins og lagt hefur verið til og að þær fái þar sína skoðun, eðlilega þinglega meðferð, en ég get ekki með nokkru móti séð, hvernig hæstv. utanrrh. getur talið, að till. sjálfstæðismannanna sé dulbúin vantrauststillaga á hann. Mér finnst þetta þvert á móti vera till., sem hann ætti miklu fremur að geta fallizt á, einfaldlega vegna þess, að hann er þeirrar skoðunar sjálfur, að Ísland eigi áfram að taka þátt í því samstarfi vestrænna þjóða, sem það hefur verið aðili að. Ég ætla svo ekki á þessu stigi máls að fjölyrða meira um þessar till. Það er vissulega lærdómsríkt fyrir okkur að heyra það hér á Alþ., að þeir nýju þm., sem komið hafa á Alþ. sem fulltrúar Alþb., virðast ekki vera á sömu skoðun og hæstv. iðnrh. hefur viljað telja sig á undanförnum árum, þegar hann hefur sérstaklega lagt sig eftir því að segja þjóðinni frá því, hver séu raunverulega stefnumið Alþb., þar sem hann hefur lagt á það ríka áherzlu, að hér sé um að ræða íslenzkan, lýðræðislegan sósíalískan flokk. Þessir hv. þm., sem hér töluðu áðan, töluðu ekki fyrir slíkan flokk. Þeir töluðu fyrir flokk, sem hugsar sér að starfa eftir þeim grundvallarreglum, sem við sjálfstæðismenn höfum ætíð bent á, að Alþb. hefur gert og ætlar sér að gera, þeim reglum, sem sett eru af alþjóðasamtökum kommúnista.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 398 borið fram fsp. til félmrh.: Eru hjá póststjórninni seld orlofsmerki, sem ekki hafa verið hafin? Hversu mikið? Með þessari fsp. er ég að leita eftir svari við þeirri spurningu, hvernig framkvæmdin á orlofslögum hefur orðið í reynd og hvernig verkafólk hefur gætt réttar síns í þessum efnum, hvort póststjórnin hefur í raun og veru ekki þurft að endurgreiða öll þau orlofsmerki, sem hún hefur selt, og ef svo er, hvort þetta fé renni sjálfkrafa til ríkissjóðs. Ef um umtalsverða upphæð orlofsfjár er að ræða, sem liggur hjá póststjórninni, vaknar hjá mér sú spurning, hvort félmrh. geti ekki með reglugerð séð svo um, að orlofssjóður verkalýðsfélaganna eða Alþýðusambandið fái þetta fé til ráðstöfunar. Það eru næg verkefni fyrir verkalýðshreyfinguna að nýta þetta fé, t.d. til þess að skipuleggja ódýrar orlofsferðir fyrir félaga sína, byggja upp staði til orlofsdvalar eða til menningar- og fræðslustarfsemi. Eins og alþjóð er kunnugt, er það framtíðaráætlun Alþýðusambandsins, að við Ölfusborgir rísi upp menningarmiðstöð verkalýðshreyfingarinnar. Þar eru þegar risin upp orlofshús, sem aðeins eru notuð 3–4 mánuði á árinu. Meiningin hefur verið, að þarna rísi upp myndarleg bygging, sem yrði þjónustustaður fyrir dvalargesti húsanna, einnig að þarna fari fram öll sú fræðslustarfsemi, sem Menningar- og fræðslusamband alþýðu annast. Ég tel, að orlofsfé, sem ekki er hafið, geti ekki verið betur varið en með því að láta það ganga til sameiginlegrar uppbyggingar orlofs- og menningarstofnunar fyrir alþýðu þessa lands.



Herra forseti. Spurt er um það, hvort hjá póststjórninni séu seld orlofsmerki, sem ekki hafa verið hafin. Að vísu eru engin orlofsmerki hjá póststjórninni, því að það eru atvinnurekendurnir, sem kaupa orlofsmerkin, og gæti þess vegna aðeins verið um það að ræða, hvort andvirði seldra orlofsmerkja væri hjá póststjórninni. En merki eru þar engin. En ég vil fara nokkrum orðum um þessa spurningu, því að ég tel mig alveg vita það, að spurningin sé um, hvort andvirði seldra orlofsmerkja hafi orðið innlyksa hjá póststjórninni. Og svarið, sem ég gef við spurningunni, er á þessa leið: Andvirði seldra orlofsmerkja er í vörzlu póststjórnarinnar, þangað til það er borgað út gegn framvísun orlofsbóka með merkjunum í og í samræmi við gildandi reglur. Frá því að lög um orlof voru sett hér á landi og til 31. des. 1971 hefur póststjórnin selt orlofsmerki fyrir samtals 956 millj. 808 þús. kr. Á sama tíma nemur útborgað orlofsfé samtals 865 millj. 363 þús. kr. Í vörzlu póststjórnarinnar var því hinn 31. des. 1971 ógreitt orlofsfé, sem nam 91 millj. 445 þús. kr. Í þessari fjárhæð er auðvitað andvirði þeirra orlofsmerkja, sem seld hafa verið frá 15. maí 1971 og til 31. des. 1971, sem greiða verður sem orlofsfé á því orlofsári, sem hefst 1. maí 1972. Til samanburðar í þessu efni má geta þess, að útborgað orlofsfé á árinu 1971 nam 136 millj. 618 þús. kr. Orlofsreikning póststjórnarinnar er erfitt að gera nákvæmlega upp, á meðan orlofsmerki eru notuð. Það liggur á hinn bóginn í augum uppi, að einhverjar eftirstöðvar andvirðis orlofsmerkja hljóta jafnan að vera fyrir hendi hjá póststjórninni af eftirtöldum tveimur ástæðum: 1. Atvinnurekendur kaupa orlofsmerki, sem þeir nota við greiðslu launa. Einhverjar birgðir verða því þar, sem ekki eru komnar í hendur orlofsþegum. Hve mikil sú fjárhæð er, verður ekki auðvelt að áætla og ómögulegt að vita nákvæmlega. 2. Orlofsþegar glata einhverju af merkjum, sem þeim eru afhent eða við því má a.m.k. búast. Sennilega er þó ekki um háa fjárhæð hér að ræða, en þó vitanlega nokkra upphæð. Nú er í undirbúningi að taka upp nýtt kerfi, þar sem orlofsmerki verði ekki notuð við greiðslu orlofsfjár. Er gert ráð fyrir, að þetta kerfi verði tekið í gagnið frá og með 1. maí 1973, með byrjun þess orlofsárs. Þegar unnt verður að leggja niður orlofsmerkin, kemur fljótlega í ljós, hverju þær eftirstöðvar andvirðis orlofsmerkja nema, sem eftir verða hjá póststjórninni. Sennilega verður þar ekki um háa fjárhæð að ræða, en nú er þó með engu móti mögulegt að áætla, hversu há sú upphæð er. Ég fer ekki út í hugleiðingar um það, hvort hægt sé að ráðstafa þessu fé, sem þarna er um að ræða, mismuninum á seldum orlofsmerkjum og afhentum, því að ég tel það ekki tímabært. Á þessari stundu getum við ekki komizt að niðurstöðu um það, hver þessi upphæð er.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin, og það sannar mér, eins og ég hafði grun um, að öll framkvæmd á þessum orlofsmerkjum hefur verið til vandræða og að launþegar hafa ekki fengið út úr þessu það, sem þeim hefur borið, af ýmsum ástæðum, eins og hann tók til. Ég hef lagt hér fram þáltill. um handbók fyrir launþega. Ég tel, að þetta einmitt sanni okkur það líka, hversu mikil og brýn nauðsyn það er, að fólk viti og kunni að nota sér þann rétt, sem það á í þjóðfélaginu.



Herra forseti. Ég hef lagt fram formlega fsp. til hæstv. forsrh. á þskj. 438 á þá lund, hvað líði samningi um lausn Laxárdeilunnar á þeim grundvelli, sem ríkisstj. hefur gert samþykkt um. Grundvöllurinn að samþykkt ríkisstj. um lausn Laxárdeilunnar er skriflegt samkomulag, sem í skjali því heitir uppkast að samningi, sem gert var í okt. í haust á milli stjórnar Landeigendafélags Laxár og Mývatns og iðnrh. En gildi þess skjalfesta samkomulags felst í því, að iðnrh., Magnús Kjartansson, hét því að höfðu samráði við forsrh., Ólaf Jóhannesson, að beita sér fyrir lausn Laxárdeilunnar innan ríkisstj. á grundvelli þess samkomulags. Ég leyfi mér, með leyfi forseta, að lesa ákvæði þessa samkomulags, - þau ákvæði þess, sem eru almenns eðlis, - en í heild er það hvorki meira né minna en röskar þrjár vélritaðar fólíósíður. Ákvæði sem sagt almenns eðlis: 1. gr. Aðilar samnings þessa eru annars vegar íslenzka ríkið og Laxárvirkjun og hins vegar Landeigendafélag Laxár og Mývatns í Suður-Þingeyjarsýslu. Markmið samnings þessa er að binda endi í eitt skipti fyrir öll á alla þætti deilunnar um virkjanir í Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu. 3. gr. Samningsaðilar eru sammála um, að þeir þurfi allir að slaka á kröfum sínum í deilunni, til þess að sættir geti orðið. Þeir eru sammála um, að samningur þessi sé gagnkvæmur, forsenda samkomulags sé gagnkvæmar fórnir af beggja hálfu. Samningsaðilar eru einnig sammála um, að samningur þessi hafi bæði siðferðilegt og lagalegt gildi. Að samningnum standa aðilarnir þrír sem fullkomnir lögaðilar (juridiske personer). 4. gr. Megintilslökun Landeigendafélagsins er niðurfelling lögbanns þess, sem félagið fékk hinn 16. júní 1971 lagt við því, að breytt sé rennsli Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, vatnsborði hennar, vatnsmagni eða straumstefnu og jafnframt samþykkir Landeigendafélagið, að starfrækt verði 6.5 megawatta virkjun í Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu. 5. gr. Megintilslökun Laxárvirkjunar og íslenzka ríkisins er sú, að þessir aðilar fallast á, að aldrei verði fyrirhugaðar, undirbúnar né stofnað til frekari virkjunarframkvæmda í Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu né af hálfu stofnana, sem þessir aðilar eiga þátt í að koma á laggirnar. Í samningi þessum fallast því íslenzka ríkið og Laxárvirkjun á að hverfa endanlega frá virkjunaráætlunum þeim, sem nefndar hafa verið Gljúfurversáætlun og áætlun um Laxá III. Þetta eru aðalákvæðin almenns efnis í því samkomulagi, sem náðist á milli landeigenda og iðnrh. í okt. í haust. Á grundvelli þessa samkomulags gerði ríkisstj. eftirfarandi samþykkt á fundi 16. nóv. í vetur, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. samþykkir, að haldið skuli áfram sáttatilraunum í Laxárdeilu. Við sáttatilraunir skal byggt á eftirfarandi meginatriðum: að ekki verði stofnað til frekari virkjunarframkvæmda í Laxá en nú hafa verið leyfðar nema til komi samþykki fyrirsvarsmanna landeigenda og Náttúruverndarráðs: að niður verði felld málaferli þau, sem risið hafa í sambandi við virkjunarframkvæmdir: að ríkið greiði deiluaðilum hæfilega fjárhæð vegna þess kosmaðar, sem þeir hafa haft af málaferlum í sambandi við þetta deilumál; að gerður skuli fiskvegur fram hjá virkjununum við Brúar í Aðaldal upp í Laxárgljúfur, og verði stuðzt við álit vísindamanna um þá framkvæmd; að settar verði reglur um verndun Laxár- og Mývatnssvæðisins. Jafnframt hefur iðnrn. ákveðið að láta nú þegar kanna skipulega virkjunaraðstæður norðanlands. Verður lögð sérstök áherzla á að vinna að undirbúningi fullnaðaráætlunar um virkjun við Dettifoss, en forsenda slíkrar virkjunar er samtenging orkuveitusvæða.“ Síðan þessi ríkisstjórnarsamþykkt var gerð, eru liðnir fjórir mánuðir. Allan þann tíma hefur verið haldið áfram framkvæmdum við Laxárgljúfur, sem miða raunverulega að þess háttar virkjun, sem iðnrh. hefur heitið að beita sér gegn og sjálf ríkisstj. hefur samþykkt, að ekki skuli rísa. Þess vegna inni ég nú hæstv. forsrh. eftir því, hversu miðað hafi áfram viðleitni ríkisstj. til þess að koma af höndum sér þeim mikla vanda, sem hún erfði frá fyrrv. ríkisstj. í mynd Laxárdeilunnar.



Herra forseti. Sú fsp„ sem hér liggur fyrir, er svo hljóðandi: „Hvað líður samningi um lausn Laxárdeilunnar á þeim grundvelli, sem ríkisstj. hefur gert samþykkt um?“ Ríkisstj. hefur aðeins gert eina samþykkt um þetta mál, sem hv. fyrirspyrjandi reyndar las upp áðan, en ég vil leyfa mér einnig að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta. Hún var gerð 16. des. 1971 og er svo hljóðandi: „ Ríkisstj. samþykkir, að haldið skuli áfram sáttatilraunum í Laxárdeilu. Við sáttatilraumr skal byggt á eftirfarandi meginatriðum: að ekki verði stofnað til frekari virkjunarframkvæmda í Laxá en nú hafa verið leyfðar nema til komi samþykki fyrirsvarsmanna landeigenda og Náttúruverndarráðs; að niður verði felld málaferli þau, sem risið hafa í sambandi við virkjunarframkvæmdir; að ríkið greiði deiluaðilum hæfilega fjárhæð vegna þess kostnaðar, sem þeir hafa haft af málaferlum í sambandi við þetta deilumál; að gerður skuli fiskvegur fram hjá virkjununum við Brúar í Aðaldal upp í Laxárgljúfur, og verði stuðzt við álit vísindamanna um þá framkvæmd; að settar verði reglur um verndun Laxár- og Mývatnssvæðisins. Jafnframt hefur iðnrn. ákveðið að láta nú þegar kanna skipulega virkjunaraðstæður norðanlands. Verður lögð sérstök áherzla á að vinna að undirbúningi fullnaðaráætlunar um virkjun við Dettifoss, en forsenda slíkrar virkjunar er samtenging orkuveitusvæða.“ Eins og ég áðan sagði, er þetta sú eina samþykkt, sem ríkisstj. hefur gert um þetta mál. Það skjal, sem hv. fyrirspyrjandi las upp úr áðan, er ekkert samkomulag af þeirri einföldu ástæðu, að það er skrásett aðeins af öðrum aðila, þeim, sem á hlut að þessari deilu. Það verður náttúrlega ekki samningur, sem einn aðili þannig gerir uppkast að. Á grundvelli þessarar samþykktar, sem ég las upp áðan, skipaði ég samdægurs tvo menn í sáttanefnd til þess að reyna sættir með deiluaðilum á þeim grundvelli, sem í þessari samþykkt ríkisstj. segir. Það eru þeir Egill Sigurgeirsson hrl. og Ólafur Björnsson prófessor. Og í erindisbréfum þeirra er þeim gefin sú leiðsögn, að sátta eigi að leita á þessum grundvelli, sem í samþykkt ríkisstj. segir. En það er auðvitað mál, að hér er um flókið mál að ræða að ýmsu leyti, þannig að auðvitað geta komið til greina fleiri atriði, sem þyrfti að semja um og leita sátta um, ef sættir gætu tekizt. Og um slík atriði hefur ríkisstj. út af fyrir sig ekki sagt neitt ákveðið, heldur eru það aðeins þessi atriði, sem hún nefnir í samþykkt sinni, sem hún telur, að eigi að vera grundvöllur fyrir sáttum í þessu máli. Þessir sáttamenn hafa síðan haldið nokkra fundi með aðilum þessa máls. Það er mat þeirra sáttamannanna, að þar hafi nokkuð þokazt í samkomulagsátt. Sáttir hafa hins vegar ekki enn tekizt, en sáttatilraunum verður haldið áfram. Ég tel á þessu stigi og þar sem sáttatilraunir standa enn yfir, sem ég geri mér nokkrar vonir um að muni bera árangur, ekki ástæðu til þess að fara nánar út í þetta mál eða einstök atriði þess.



Herra forseti. Ég þakka svör forsrh. við fsp„ þó að ég hefði kosið, að þau hefðu getað orðið öllu ítarlegri. Ég staðhæfi enn og get kvatt til vitni að því, að samkomulag var gert, þó að ekki væri undirskrifað plagg það, sem ég las upp úr áðan, milli iðnrh. og stjórnar Landeigendafélagsins í okt. í haust um grundvöll að samkomulagi, sem iðnrh. kvaðst hafa borið undir forsrh. og kvaðst mundu fylgja fram, eftir því sem hann gæti, til sáttanna. Það væri sjálfsagt ósanngjarnt að ætlast til þess, að núv. ríkisstj. leysti á einu augabragði vandamál, sem legið hefur jafnlengi í kös og þetta eða allar götur frá árinu 1967, að fulltrúi Laxárvirkjunar tilkynnti bændum í Laxárdal, að dalnum þeirra yrði sökkt undir vatn samkv. heimild í lögum um Laxárvirkjun nr. 60 frá 1965, þar sem heimilað er í 4, gr. að virkja allt að 12 megawöttum í ánni. Hér gefst ekki tími til, nema í mjög stuttu máli, að segja söguna um baráttu fólksins við Laxá og Mývatn til varnar lífi sínu og landsins, sem það byggir, alla tíð síðan Gljúfurversáætlunin svonefnda var gefin út í jan. 1969, en þar er kveðið á um 54.6 mw. virkjun í Laxá og verði fyrsti áfangi hennar 6.5 mw. Röskum tveimur misserum eftir birtingu Gljúfurversáætlunar gaf atvmrn. út leyfi til þess að virkja allt að 7 mw. í Laxá samkv. lögum frá 1965. Í leyfinu er tekið fram sérstaklega, að engin fyrirheit séu gefin um leyfi til stærri virkjunar en lögin heimila og að aukakostnaður vegna grunns að stærri virkjun sé því á áhættu Laxárvirkjunar. Þessi fyrirvari er merkilegur vegna þess, hversu erfitt er að átta sig á því, hvort í honum felst samþykki rn. við fyrirhuguðum lögbrotum eða aðvörun gegn afleiðingum þeirra. Sé fyrirvarinn ekki sprottinn upp úr öðru verra en heilagri einfeldni, sem við skulum vona að sé vegna þeirra, sem sömdu hann, þá minnir hann óneitanlega nokkuð á aths. konunnar fyrir vestan, sem sagði um leið og hún fór út: „Verið þið svo ekki að troða baunum upp í nefið á ykkur krakkar, á meðan ég er í burtu.“ - Og náttúrlega kom í ljós strax við útboð verksins veturinn 1969–1970, að stjórn Laxárvirkjunar túlkaði fyrirvarann sem heimild af hálfu rn. til undirbúnings að virkjun umfram það, sem lög leyfa. Í útboðinu var því reiknað með Gljúfurversvirkjun, 54.6 mw. virkjun, með Suðurárveitu og eyðingu Laxárdals. Þá um vorið stofnuðu bændur á svæðinu félag til þess að tryggja verndun Laxár og Mývatns í sinni upprunalegu mynd með því m.a., eins og segir í félagssamþykktum, að koma í veg fyrir hvers konar stíflugerð í Laxá og náttúruröskun. Síðan hefst svo tímabil einkennilegrar málsmeðferðar, þar sem unnið hefur verið við Laxárgljúfur að gerð jarðganga til þess að veita saman Laxá og Suðurá að Gljúfurversvirkjun undir því yfirskini, að jarðgöngin geti líka flutt lögheimilað vatn að lögheimilaðri 7 mw. virkjun. Pantaðar voru 54.6 mw. aflvélar til Gljúfurversvirkjunar með þeirri afsökun, að þær geti líka framleitt 6.5 mw. orku. Sem dæmi um það, hvernig lögfræðin sjálf og fall hennar var virkjuð í þágu hinnar verkfræðilegu réttvísi í þessu máli, skal þess getið, að Hæstiréttur hefur orðið að hrinda þremur setudómaraúrskurðum, sem miðuðu að því að hindra bændur í því að ná lögvernd í málinu. Einn dómurinn var á þá lund, að kröfur Landeigendafélagsins um að fá virkjunarframkvæmdir dæmdar ólögmætar skuli ekki teknar til greina, vegna þess að málflutningur landeigenda sé skriflegur, en ekki munnlegur. Tveir dómanna miðuðu að því að koma í veg fyrir, að bændur gætu sett lögbann við breytingum á farvegi Laxár, í seinna skiptið, eftir að Hæstiréttur hafði dæmt bændum lögbannsheimildina, var dæmt á þá lund, að þeir skyldu setja 135 millj. kr. tryggingu, ef lögbannið ætti að ná fram. Þeim úrskurði hratt Hæstiréttur einnig. Í þessu sambandi er e.t.v. rétt að minna á það, að landeigendur urðu að gripa til þeirra ráða, til þess að ná eyrum landsfeðranna í þann mund, sem þeir þóttust sjá fram á, að verið væri að knésetja þá á bekki réttvísinnar, að kveikja í smá dýnamitsprengju upp við Miðkvísl.

Hv. þm. hefur talað í 41/2 mín.

Það helzt svo nokkurn veginn í hendur í fyrravor, að Landeigendafélagið lagði lögbann við vatnstöku úr Laxá og iðnrh., sem þá var, gaf út nýtt leyfi til virkjunar í Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu. Frábrigðin frá fyrra leyfinu felast í því, að það, sem áður hét Gljúfurversvirkjun, hét nú Laxá III. Leyfið gaf ráðh. út tveimur dögum eftir alþingiskosningarnar, þar sem stjórn hans missti meiri hluta sinn. Að dómi Sigurðar Gizurarsonar lögfræðings þeirra landeigenda, sem gert hefur Laxármálin að sérgrein sinni, er það leyfi engu siður ólöglegt en hitt frá árinu 1969. Strax og ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar hafði verið mynduð í fyrrasumar, sneri stjórn Landeigendafélagsins sér til iðnrh., Magnúsar Kjartanssonar, með kröfu um, að ríkisstj. léti stöðva ólöglegar virkjunarframkvæmdir við Laxá. Iðnrh. fór þess aftur á móti á leit, að landeigendur féllust á, að virkjuð yrðu þau 6.5 mw., sem heimild hafði verið veitt til. Á það féllust bændur með því skilyrði, að hætt yrði við gerð jarðganganna miklu, sem miðuð eru við Gljúfurversvirkjun, og til virkjunarinnar yrðu notaðar vélar, sem hentuðu 6.5 mw. virkjuninni. Vöktu þeir m.a. athygli á því, að verksmiðjan, sem framleiddi stóru vélarnar, ábyrgðist gæði þeirra aðeins miðað við 5.6 mw. framleiðslu.

Hv. þm. hefur talað í 5 mín., og þingsköp segja, að ræðutími í fsp. skuli vera 5 mín. Ég gef hv. þm. 1/4 úr mín. til að setja skaplegan endi á ræðuna.

Skaplegan endi á ræðuna skulum við kalla þá aths., að nú eru sem sagt liðnir fjórir mánuðir síðan samþykktin var gerð í ríkisstj. og nær fimm mánuðir síðan samkomulagsgrundvöllurinn náðist milli bænda og iðnrh., sem ég staðhæfi enn, að hafi náðst. Allan þann tíma hefur verið haldið áfram að vinna við stóru jarðgöngin, og stóru vélarnar eru komnar til landsins, án þess að bændur hafi enn fengið upp á skrifað trygginguna góðu fyrir því, að látið verði staðar numið við virkjun í Laxá.