Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg lofaði við aðra umr. þessa máls háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) að gefa við þessa umr. yfirlit yfir, hvað jeg áliti, að ríkissjóður mundi hafa upp úr einkasölu á tóbaki á ári, og hve mikill kostnaður mundi af því verða. Háttv. þm. (S. H. K.) er nú kunnugt um, að jeg hefi ekki haft mikinn tíma til þessa, og jeg vona, að hann virði mjer til vorkunar, þótt skýrslan verði ekki eins nákvæm eins og hann kynni að óska. Jeg geng út frá, að inn flytjist um 80.000 kg. af tóbaki og um 30.000 kg. af vindlum og vindlingum, því að þetta er hjer um bil meðaltal innflutnings árin 1917–'19. Verðið miða jeg við árið 1917, og kostaði þá kg. af tóbaki hjer um bil 4 kr., hingað komið, og vindlar að meðaltali ca. 16 kr. kg. En verðið er mikið hærra nú. En ef miðað er við verðið 1917, kostar tóba- kið ................................ kr.320.000,00 og vindlar og vindllingar - 480.000,00 Samtals kr. 800.000.00 auk tolls. Ef nú yrði lagt 40% á tóbak og 50% á vindla, yrði hagnaðurinn í ríkissjóð brúttó a) af tóbaki kr. 128,000,00 b) af vindlum og vindlingum- 240,000,00 Samtals kr. 368,000,00 Þess má geta, að verð á þessum vörum er hærra nú en 1917, og þarf því ekki svona mörg % til að ná sama hagnaði. En þá er hin hlið málsins. Samkvæmt þessu, sem hjer er sagt, kostar tóbak og vindlar án tolls kr. 800,000,00 en tollur af því er a) af vindlum - 240,000,00 b) af tóbaki - 320,000,00 eða samtals kr. 1,360,000,00 Hina síðasttöldu fjárupphæð þarf verslunin að greiða árlega, og jeg geng út frá, að hún þurfi að hafa jafnan þessa fjár í veltunni, og tel jeg af þeirri upphæð 6%. Verður það sem næst 20,000,00 kr. á ári, en til húsaleigu og ýmsra gjalda 15,000,00 kr. Til launa geri jeg ráð fyrir ca. 20 þús. kr. Framkvæmdarstjóri með 8–10 þús. kr. laun, skrifstofum. með 5–6 þús., og pakkhúsmaður með 4 þús. kr. Svo að nettóhagnaður með þessum reikningi ætti að verða rúmar 300 þús. kr. Jeg tek það fram, að til þess að hafa þennan hagnað, sem hjer er gert ráð fyrir, þarf ekki vegna hins háa verðs, sem nú er á tóbaki og vindlum, að leggja eins mörg % á og hjer er gert ráð fyrir. Auðvitað get jeg ekki ábyrgst þessa áætlun. Það getur enginn. En jeg hefi samið hana eftir því, sem jeg áleit hana rjettasta og sanngjarnasta.

2208Frsm. (Halldór Steinsson) Í byrjun þingsins, í þessari háttv. deild, var flutt frv. til laga um einkasölu á lyfjum, sem var að mestu leyti samið af landlækni. Mjer er óhætt að fullyrða, að það hefir ekki vakað fyrir landlækni eða stjórninni að afla ríkinu tekna með þessu frv., heldur að tryggja það, að í landinu væru birgðir af góðum lyfjum, sem seldust með sanngjörnu verði. Til þess að slík trygging fáist, þarf gott eftirlit með lyfjabúðunum. Þær eru nú 9 að tölu, en fer óðum fjölgandi. Það er augljóst, að landlæknirinn, sem hefir haft eftirlit með lyfjabúðunum, en hefir nóg annað að starfa, kemst ekki yfir þetta. Í þessu frv. þarf sá, er hefir eftirlit með lyfjabúðunum, ekki einungis að hafa læknispróf, heldur og lyfsalapróf. Annað ákvæði er það, sem tekið er úr lyfjafrv., að forstjóra áfengisverslunarinnar er gert að skyldu að útvega læknum, sem hafa rjett til lyfjasölu, lyf, umbúðir og hjúkrunargögn, samkvæmt beiðni þeirra. Það hefir verið litið svo á, að hjeraðslæknum væri skylt að kaupa lyf af innlendum lyfjabúðum, en það liggur í augum uppi, að lyfin hljóta að verða dýrari fyrir þennan óþarfa millilið. Eins og kunnugt er, er læknum og lyfjabúðum falin útsala á lyfjaáfengi, og líka iðnaðar- og suðuáfengi, en það er brot á bannlögunum. Því það er tekið fram í bannlögunum, að læknar skuli einungis hafa áfengi til lyfja. Alt það áfengi, sem úti er látið, er skrifað á reikning lækna, þó mikill hluti þess sje iðnaðaráfengi. Að öðru leyti hefir nefndin ekki sjeð sjer fært að gera breytingar á lögunum frá því, sem þau komu frá Nd. Jeg rak mig áðan á brtt.háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.). Það er ekki ástæða til að ætla, að nefndin hafi haft tíma til að athuga hana. Með brtt. við 7. gr., þar sem hv.þm. (S. H. K.) fer fram á, að hækkuð sje álagningin frá 25–75% upp í 50–75%, tel jeg stigið of stórt spor, en mun skýra síðar frá afstöðu nefndarinnar til breytingartillaganna yfir höfuð.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg skal taka það fram, að þó að háttv.frsm. lyfjasölunefndar (H. St.) fari ekki sem hlýlegustum orðum um brtt. mínar, þá skal jeg ekki fara neitt út í það mál nú, þar sem þetta er 1. umr. Og jeg ætla að geyma allar deilur um mál þetta þangað til á rjettum tíma. Það hefir brugðið svo einkennilega við, að frv. um einkasölu á lyfjum hefir alls ekki verið rætt. En hvers vegna nefndin vill ekki hafa einkasölu, vita menn ekki, því hún kemur ekki fram með neinar ástæður fyrir því, en það hefði þó óneitanlega verið æskilegra, að greinargerð fylgdi, sem færði ástæður fyrir þessu. Nefndin heldur því fram, að menn með lyfjasöluprófi eigi að hafa eftirlit með afhending lyfja. Sjálfur hefi jeg tilhneigingu til að fylgja nefndinni að málum, og vil því ekki ásaka hana; en mjer þykir rjett að benda á, hversu hugsunarhátturinn hefir breyst síðan að bannlögin voru sett 1909. Þá var það mikið deiluefni. hvað umsjónarmaðurinn með áfengisskömtuninni ætti að hafa mikið kaup, og komu menn sjer loksins saman um 6OO kr. á ári Nú mundi þetta ekki þykja höfðinglega boðið. Hjer er gert ráð fyrir allvel launuðu starfi. Á þessu sjest hve hugsunarhátturinn breytist. Frá mínu sjónarmiði á að leggja aðaláhersluna á reglugerðina og hvernig henni er framfylgt. Hvernig er ástatt í því tilliti nú? Við læknar höfum tvær reglugerðir að fara eftir, aðra um sölu á áfengi til iðnaðar, frá 1916, hina frá 1920. Óhætt er að fullyrða, að algerlega hafi mistekist framkvæmd þessarar reglugerðar frá 1916. Það hefir gengið svo, að bækur þær, sem láta átti út áfengið eftir, hafa verið virtar að vettugi, en í stað þess gengið seðlar frá lögreglustjórunum með stimpli sýslumannsembættisins á. Frá sumum þeirra hefir áfengið flóð út um hjeraðið, einkum ef læknirinn var íhaldssamur um þá greiðvikni að hjálpa um einhverja hressingu, og það er drjúgur sopi, sem jeg, sem einn af hjeraðslæknum landsins, hefi orðið að láta úti á þennan hátt. Í þessari reglugerð er og mælt svo fyrir, að sýslumenn skuli bera sig saman við læknana um það, sem leyft er að láta úti í þessu skyni. Jeg hefi nú haft þrjá sýslumenn síðan umrædd reglugerð var gefin út, en enginn þeirra hefir komið til mín eða óskað eftir samanburði á því, hve mikið jeg hefi látið úti og hvað mikið þeir hafi gefið út seðla fyrir. Og jeg veit heldur ekki til, að nokkur skýrsla hafi verið send til landsstjórnarinnar um, hve mikið hafi verið látið úti af áfengi til iðnaðar. Með þessu eftirlitsleysi slepti landsstjórnin algerlega beislinu fram af lögreglustjórunum, og því hefir líka farið sem farið hefir. Árið 1920 fáum við aðra reglugerð, sem er óviðeigandi og óviðunandi fyrir það, hve hún eykur geipilega skriffinskuna. Þar er heimtað af læknum að innfæra öll þau meðul, er þeir gefa lyfseðil fyrir, ef í þeim er meira en 21/4% af vínanda. Það er mjög einkennilegt, að ef læknir gefur út lyfseðil, t. d. uppá syrupus codeieus fortior, sem í er 4% af vínanda, og látin úti venjuleg 50 gr. í einu, - það er hóstameðal, mikið notað, en annars eitur, - að hann skuli skyldur til að rita fyrst tvíritaðan lyfseðil upp á meðalið, síðan innfæra þetta í áfengisbók, og senda síðan Hagstofunni mánaðarlega útdrátt úr þeirri bók. Þessi fyrirmæli eru óhafandi. Það er lítið gagn í því að setja fína „toppfígúru“ yfir áfengissöluna, nema betra eftirlit fáist með því, og það hygg jeg fáist með brtt. þeirri, er jeg hefi borið fram um skömtun á áfenginu. Jeg endurtek það, og jeg margtek það, að það er eftirlitið, sem alt er undir komið, ef sæmilega á að fara. Það er nú svo, að undanfarið hafa myndast nokkurskonar áfengisbæli kringum lyfjabúðirnar, og það er nauðsynlegt að setja tryggari ákvæði um áfengissöluna og skyldur lækna og lyfsala í því efni. Á síðastliðnu dýrtíðarári hefir verið flutt út um landið frá einni lyfjabúðinni heilmikið af vanilledropum. Hvort þeir hafa verið fluttir inn tolllaust eða ekki, veit jeg eigi,en svona hefir það gengið, að þegar bannaður hefir verið innflutningur á nauðsynjavörum, þá hafa menn drukkið sig augafulla um hásláttinn í vanilledropum. Þessu þarf að ráða bót á. Og það er ekkert gagn að því að setja yfirmann yfir áfengissöluna, ef hann getur ekki tekið alvarlega í taumana með þetta. Það veltur ekki á því að gefa út margar og strangar reglugerðir, heldur hvernig reglugerðirnar eru framkvæmdar. Eitt er enn vert að taka til athugunar í þessu sambandi, og það er, að síðan við fengum dýralæknana, lítur út fyrir, að gengið hafi merkilegur kúafaraldur yfir landið, því kýrnar hafa gerst svo óskiljanlega drykkfeldar. Og þeim nægir ekkert smáræði; þær virðast þurfa 5 lítra af spíritus til þess að hressa sig á, jafnvel hver einasta kýr á heimilinu. Jeg held það væri mjög æskilegt, ef hægt yrði að venja kýrnar af þessu „fylliríi“; það er ekki holt landbúnaði okkar, að þær venjist á þetta óhóf, og það hlýtur að verða þung byrði á landbúnaðinum, að kýrnar verða svona þurftarfrekar á þetta góðgæti. Best væri held jeg að taka þar ráð í tíma og venja kýrnar sem fyrst af þessu; jeg held þær mundu fljótt læra að sætta sig við töðuna, eins og hingað til. Viðvíkjandi frv. sjálfu vil jeg benda nefndinni á það, að mjer finst álitamál, hvort áfengisstjóri, sem einnig á að vera lyfsali, ætti ekki að búa til „tinktúrur“ og lík lyf, sem sjerstaklega eru ætluð læknum, og sem þeir eru ekki vanir að búa til sjálfir. Þessum lyfjastjóra, sem einkum er ætlað að hafa eftirlit með innflutningi lyfja til landsins, mætti líka fela þetta á hendur. Mjer finst rjettast, að þessi lyf væru búin til í landinu sjálfu. Gæti af því orðið talsverður gróði fyrir landið, að láta þennan mann hafa tilbúning þessara lyfja með höndum. Sama er að segja um það, að samkvæmt frv. er ætlast til, að bannað verði að búa til ilmvötn hjer á landi, en jeg sje ekki, hvers vegna ekki mætti búa til ilmvötn hjer, ef landinu gæti orðið það til hagsbóta. Ef tilbúningur ilmvatna væri í höndum eftirlitsmanns áfengissölunnar, þá tel jeg, að sæmileg trygging væri fyrir því, að ekki hlytist skaði af. Þar sem þetta er 1. umr. málsins, mun jeg ekki fara fleiri orðum um það, og geyma að ræða um brtt. mínar til 2. umr.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg verð að segja það, að mjer hefði verið kærara, ef háttv. nefnd hefði getað fallist á frv. eins og það lá fyrir. Jeg þykist vita, að háttv.flm. þessa frv. hafi borið sig saman við landlækni, sem er höf. hins upphaflega lyfjasölufrv., en jeg verð að segja, að fyrir mitt leyti get jeg vel gert mig ánægðan með þá niðurstöðu, sem nefndin hefir komist að. Má og vel vera, að ekki sje óskynsamlegt að byrja einmitt á frv. sem þessu, því þetta frv. er þó bygt á grundvelli stjórnarfrv. Þá er og fenginn sjerstakur umsjónarmaður og sjerstaklega hæfur til þess að hafa eftirlit með lyfjabúðum. Það, sem háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) sagði, kom ekki beinlínis þessu máli við, er hjer liggur fyrir. Það var frekar viðkomandi bannlögunum, og ætti að takast til athugunar, ef bannlagabreyting sú, er stungið hefir verið upp á, kemur til umræðu. Brtt. þær, er hann hefir borið fram, einkum sú fyrri, eiga frekar að berast fram sem breytingar á bannlögunum sjálfum. Annars get jeg fallist á brtt. Vil þó geta þess, að jeg skildi hv.þm. ekki fyllilega, þegar hann var að tala um umsjónarmann áfengiskaupanna í sambandi við þetta mál. Það er alveg rjett hjá hv.þm., að þingið skar laun hans upphaflega um of við neglur sjer. En jeg held, að rjettara hefði verið að fá sjerstakan mann til að gæta laganna, sjerstakan bannlagavörð, sem litið hefði jafnframt eftir gæslu laganna. Þetta gerðu Finnar, þegar þeir settu hjá sjer bannlög, og þeir fólu banngæsluna einmitt þeim manni, er verið hafði forgöngumaður bannsins, dr. Matti Helenius. Jeg skal svo ekki fara lengra inn á þetta atriði; held, að rjettara sje að geyma það og halda sjer við þetta mál, sem er hluti úr lyfjaverslun landsins. Ekki skal jeg heldur fara út í það, sem ábótavant hefir þótt við framkvæmd bannlaganna. Það verður sjálfsagt tækifæri til þess síðar. Og eigi skal jeg heldur ræða um reglugerðina frá 1916, sem vafasamt er, hvort var í samræmi við lögin yfirleitt, nje reglugerðina frá síðastliðnu ári; held þó að sú reglugerð hafi haft bætandi áhrif í ýmsum hjeruðum landsins. Jeg skal svo að lokum endurtaka það, að jeg get gert mig ánægðan með niðurstöðu nefndarinnar að sinni. Og það gleður mig, að háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) hefir gefið frv. góð meðmæli, og það hefir mikla þýðingu í þessu máli, að meðmæli komi einmitt frá honum.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg kannast við, að hafa gefið frv. þessu meðmæli. Jeg held við eigum að samþykkja það með hæfilegum breytingum, og þær munu ekki svo miklar, að eigi verði unt að ná samkomulagi um þær. Það er rjett, að það var af því að jeg var við samþykt bannlaganna riðinn og átti þátt í þeim, að jeg mintist á laun umsjónarmanns áfengiskaupanna, í samræmi við þetta frv. og í samanburði við laun þau, er væntanlegum áfengisstjóra eru ætluð samkvæmt frv. þessu. Hæstv forsrh. (J. M.) tók fram, hvernig Finnar höguðu sjer í þessu máli, er þeir fengu dr. Matti Helenius í hendur aðalframkvæmd bannlaganna. Þetta hefir hins vegar tekist miður vel hjá okkur. Og jeg vona því, að stjórnin skipi fyrst og fremst mann til að gegna þessu embætti, sem hefir fullan vilja á og fær er um að uppfylla rjettlátar kröfur löghlýðinna borgara í þessu efni. Jeg legg ekki svo mikið upp úr eftirlitinu með lyfjaversluninni, því sem áfengi er ekki í. Því þótt nokkur misbrestur væri á gæðum lyfja, meðan á ófriðnum stóð og ekki var annars kostur en taka það, sem að manni var rjett, vegna vörueklu og ónógra samgangna, þá er þetta nú að komast í sitt gamla horf aftur og við fáum nú eins góð lyf og við fengum áður. Jeg legg því ekki áherslu á lyfjaeftirlitið; jeg legg aðaláherslu á, að með skipun áfengisstjórans verði bragarbót ráðin á áfengissölunni, sem verður að komast í annað og betra horf en verið hefir undanfarið.

Frsm. (Halldór Steinsson) Það var aðeins stutt athugasemd. Háttv. 2. þm. S.M. (S. H. K.) fann að því, að nefndin færði ekki nægar ástæður fyrir frumvarpi þessu. Jeg færði þær fram í ræðu minni og skal taka þær. upp aftur. Aðaltilgangur frv. frá nefndarinnar sjónarmiði er fyrst og fremst betra eftirlit með lyfjabúðum, og ennfremur að afla ríkissjóði tekna umfram það, sem nú er, af áfengi því, sem heimilt er eftir bannlögunum að flytja til landsins. Jafnframt gerir nefndin ráð fyrir, að koma megi í veg fyrir, að áfengi verði flutt til landsins á ólögmætan hátt. Þetta kom fram í ræðu hæstv.forsrh. (J. M.). er hann lagði frv. um einkasölu á lyfjum fyrir þingið. Háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) tók fram, hve hugsunarháttur þingsins viðvíkjandi launum og starfi umsjónarmanns áfengiskaupa hefði breyst síðan á þinginu 1909. En hinn fyrirhugaði áfengisstjóri þessa frv. gefur enga bendingu í þá átt. Hjer er um alt annað starf og yfirgripsmeira að ræða en starf umsjónarmanns áfengiskaupanna hefir verið. Jeg get verið þakklátur háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) fyrir ummæli hans um reglugerðir þær, sem gefnar hafa verið út um áfengi, og sjerstaklega hina síðustu, því að hún er hið mesta skriffinsku „produkt“, sem hugsanlegt er, að nokkur stjórnarskrifstofa geti látið frá sjer fara. Hvað viðvíkur því, að nefndin hefir ekki lagt til, að væntanlegur forstöðumaður þessarar verslunar hefði lyfjatilbúning á hendi, þá vil jeg upplýsa það, að það ákvæði má setja í reglugerðir, sem stjórnarráðið setur samkvæmt lögum þessum, þó það sje ekki tekið fram í frv. sjálfu. Hæstv. forsrh. (J. M.) spurði, hvort nefndin hefði leitað álits landlæknis um þetta mál. Það hefir nefndin gert, og jeg veit ekki betur en hann geti felt sig við, hvernig nefndin hefir afgreitt það.