Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef borið fram örlitla brtt. á þskj. 314, XIX ásamt þremur öðrum þm. Brtt. er um það, að styrkur, sem veittur hefur verið landssambandi iðnaðarmanna og áður var 15 þús. kr., skuli hækkaður upp í 50 þús. kr., en til vara 40 þús. kr. Landssamband iðnaðarmanna er fyrir iðnaðarstétt landsins eins og Fiskifélagið fyrir sjávarútveginn eða Búnaðarfélagið fyrir landbúnaðinn. En þessar stofnanir eru styrktar, - önnur með 340 þús. kr., hin með 550 þús. kr. Með brtt. okkar er því ísl. iðnaði ætlaður tæpur tíundi partur af því, sem landssamtök bænda fá. Ég ætla ekki að fara lengra í þeim samanburði, en ég vil benda á, að samkv. skýrslum um starfsemi landssambands iðnaðarmanna, sem útbúnar voru á síðasta iðnþingi, er augljóst, að landssambandið hefur t. d. með höndum heilmikil störf fyrir ríkisstj., sýslumenn og bæjarfógeta o. fl. 1942 bárust stj. landssambandsins á annað hundrað slík mál og hefur greitt úr flestum þeim erindum, þó að sum krefðust bæði tíma og fyrirhafnar. Auk þess er gefið út tímarit iðnaðarmanna, en útgáfunni hefur verið hagað svo, að halli hefur lítill orðið eða enginn undanfarin ár, eingöngu af því, að útgáfunni hefur verið haldið niðri kostnaðarins vegna. Æskilegt væri, að útgáfa ritsins væri fullkomnuð og að hægt væri að verja einhverju litlu af fé til hennar, en eins og sakir standa, er bæði halli af rekstri landssambandsins og tímaritsins síðast liðið ár, svo að fjárhagurinn er kominn í óefni, ef ekki verður úr bætt. Skrifstofa sambandsins er rekin með eins litlum mannafla og frekast er fært. Fjárhagurinn hefur ekki leyft, að notaður væri nema hálfur starfstími þess manns, sem það hefur í þjónustu sinni. Hefur hann því orðið að leita sér starfs annars staðar jafnframt. Samt hefur fjárhagurinn ekki leyft kaup handa þessum hálfa manni, með mjög lítilfjörlegri aðstoð. Ég vænti, að hv. d. sjái sér fært að hækka þennan lið, bæði til samræmis við aðrar stofnanir og eins til að brýnustu störf sambandsins verði leyst á viðunandi hátt.



Herra forseti. Ásamt hv. 2. þm. S.-M. og hv. þm. Snæf. á ég brtt. á þskj. 331, IX. Hún fjallar um styrk til skálda, listamanna og rithöfunda. Fjvn. hafði ákveðið 120 þús. kr. grunnstyrk, en við leggjum til hækkun upp í 150 þús. kr., og að sjálfsögðu einnig, að verðlagsuppbótin hækkaði að sama skapi. Till. okkar er ekki borin fram út í bláinn, heldur af brýnni nauðsyn. Á síðasta þ. var gerð breyt. á úthlutun fjárins á þann hátt, að menntamálaráði var falið að úthluta fénu milli fjögurra deilda bandalags ísl. listamanna, og svo áttu þessar deildir að sjá um úthlutun til einstakra manna. Þetta reyndist mikið vandaverk fyrir menntamálaráð, og orsakirnar voru fyrst og fremst þær, að fyrrum hafa það aðallega verið rithöfundar og skáld, sem nutu opinbers styrks, en t. d. hafa leikarar sama og ekkert opinbert fé fengið. Við tókum það upp í menntamálaráði að byggja á styrkúthlutuninni eins og hún hafði áður farið fram, og útkoman varð sú, þegar deilt var niður upphæðunum, að rithöfundar og skáld fengu rúmar 60 þús. kr., málarar 20, tónlistarmenn 10 og leikarar 5 þús., en samkv. reglum við úthlutunina bar þeim þó ekki að fá nema rúml. 500 kr. Sumar deildirnar voru ekki ánægðar með þessa úthlutun. Einkum voru leikararnir óánægðir og treystu sér ekki til að skipta upphæðinni, og það átel ég ekki. En hvernig gat menntamálaráð fundið önnur úrræði? Það var ekki hægt, nema ganga mjög á hlut hinna. Af þessum sökum er það knýjandi nauðsyn, að hækkun verði á styrknum til skálda, rithöfunda og listamanna. Menntamálaráð tók þetta til athugunar fyrir nokkru, og með shlj. atkv. var ákveðið að senda áskorun til fjvn. um, að grunnstyrkurinn yrði ekki lægri en 150 þús. kr., og bréf var sent um þetta. En eins og hv. 2. landsk. þm. upplýsti í gær, var þetta tekið fyrir á fundi fjvn., en þá vildi svo illa til, að einn menntamálaráðsmaður, sem á sæti í n., hefur snúizt á móti till. Það er einkennilegt, því að hann gerði engan ágreining í ráðinu. Ég vildi upplýsa þetta í Sþ., að þessi þm., sem var á móti hækkunartill. í fjvn., gerði ekki ágreining um hana í menntamálaráði. Mér þykir líklegt, að ef Alþ. sér sér ekki fært að verða við þessari hóflegu ósk menntamálaráðs, sjái það sér ekki fært að annast úthlutunina með sama hætti og síðast.



Herra forseti. Ég hef ekki borið fram stórar brtt., og eru ástæðurnar þær hvað snertir þá brtt., sem ég hefði kosið að gera um framlag til Vestmannaeyjahafnar, að fullnægjandi upplýsingar liggja ekki enn fyrir um ágreiningsatriðið milli mín og fjvn. Mér var falið af bæjarstjórn Vestmannaeyja að fara fram á 320 þús. kr. styrk, en vegna ágreinings milli mín og n. varð það að samkomulagi, með samþykki vitamálastjóra, að n. setti inn 220 þús. kr. til framkvæmda, en ég álít, að það sé of lágt. Það fyrirheit var gefið af form. n., að ef slíkar upplýsingar, sem við þyrfti, kæmu fyrir 3. umr., stæði þetta til bóta. Ásamt nokkrum þm. fer ég fram á, að frú Önnu Pálsdóttur verði veittur nokkru meiri styrkur en fjvn. ætlast til. Þessi vinsæla listakona og kennslukona er svo á vegi stödd vegna húsnæðisleysis, að hún getur ekki unnið sín daglegu kennslustörf og er því tekjulaus með tvö dótturbörn sín, svo að ástæður hennar eru mjög slæmar, og það hefur komið mér og öðrum þm. til að gera þessa brtt. Það er nú svo, að einn mætur maður í fjvn. benti mér á, að formsins vegna ætti ég að taka till. aftur, og skyldi þá verða athugað að fara aðrar leiðir í n. til að komast að sama marki. Þessi virðulegi fjvnm. er ekki staddur hér, og þar sem ekki var að heyra frá hans hálfu, að það væri annað en formið, sem ábótavant var, er mér um og ó að taka till. aftur, enda hef ég ekki ráðgazt við hina flm. En ef fjvn. vildi lofa athugun á þessu, mundi ég ekki setja mig á móti því að taka till. aftur. Þá er önnur brtt., sem ég á viðvíkjandi Helga Árnasyni. Hann var húsvörður Safnahússins um langt skeið og hefur nú verið farinn að heilsu um lengri tíma, og hygg ég, að heilsuleysi hans stafi að verulegu leyti af því, að hann er búinn að vera í dragsúg í anddyri Safnahússins í 3/4 hluta úr meðalmannsævi. Ég og annar hv. þm. leyfum okkur því að fara fram á lítils háttar hækkun til hans, og vona ég, að Alþ. geti fallizt á það. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál að sinni. Það gefst sennilega tækifæri til þess að gera það betur við 3. umr. og koma þá inn á ýmsar stærri till., sem ég býst við, að verði frestað til þeirrar umr., en þær eru margar fyllilega þess verðar, að um þær sé rætt, en það mun nægilegt að gera það við 3. umr.



Herra forseti. Á þskj. 331 leyfi ég mér að bera fram 2 brtt. Sú fyrri er við 3. gr. A-lið, um eignabreytingar landssímans, og er um framlag til póst- og símahúss á Akureyri. Í fjárl. þessa árs eru áætlaðar 200 þús. kr. til þessarar byggingar og í frv. því, sem hér liggur fyrir, áætlar ríkisstj. einnig 200 þús. kr. framlag á næsta ári, m. ö. o., það er játað, að þessi bygging sé nauðsynleg. Nú er þetta þannig á veg komið, að það er búið að steypa kjallara hússins og 1. hæð og komið nokkuð áleiðis með 2. hæð, og er nú búið að byggja fyrir 245 þús. kr. og auk þess kaupa efni fyrir 135 þús. kr., en það mun næstum nóg í húsið. Það er því alls búið að kosta til þess 380 þús. kr., en það er öll sú upphæð, sem veitt er í fjárl. yfirstandandi árs, og auk þess nær því öll sú fjárveiting, sem er áætluð í fjárl. fyrir næsta ár. Ef þessi liður verður því ekki hækkaður, þá er útlit fyrir, að vinna við bygginguna stöðvist þegar á næsta ári eða um næstu áramót, því að það er ekki hægt að gera ráð fyrir, að haldið verði áfram að byggja svo stórt hús, nema heimild sé til þess í fjárl. Ég hef því hér farið bónarveg til Alþ. til þess að fá þessa fjárveitingu hækkaða upp í 300 þús. kr., því að það er afleitt að stöðva nú framkvæmdir við byggingu, sem er komin svo langt áleiðis. Það er ekki hægt að hafa nein not af henni eins og er, því að enn þá er ekki hægt að innrétta fyrstu hæð hússins, sem er ætlunin að nota fyrir póst. Ég vona, að hv. þm. sjái, hve brýn þörf er á þessu og að þeir samþ. því þessa hækkun. Till. mín er þó í raun og veru ófullnægjandi, en ef hún væri samþ., mætti þó halda áfram að byggja. Hin brtt., sem ég á á sama þskj., er í raun og veru tekin upp af minni hl. fjvn., en ég var ekki búinn að sjá þá brtt., en ég lagði mínar brtt. fram, en þessi brtt. mín er í rauninni shlj. brtt. 7. b. á þskj. 316. Mín brtt. er við brtt. fjvn. á þskj. 296 um að á eftir 12. gr. X. b. komi nýr liður um framlag til sjúkrahússbyggingar á Akureyri. N. hefur lagt til, að þetta framlag verði 200 þús. kr., en minni hl. hefur lagt til, að það yrði 500 þús. kr., og er það sama upphæð og ég legg til í brtt. minni á þskj. 331. Forsaga þessa sjúkrahúsmáls á Akureyri er löng, og hv. þm. mun það kunnugt, að ég hef farið fram á framlög til þess að gera viðbótarbyggingu við spítalann. Þessi bygging er nú komin upp, og bætti hún úr brýnni þörf, en það nær skammt. Aðsóknin hefur verið svo mikil, að húsrúmið hrekkur ekki nándar nærri til þess að fullnægja þörfinni. Spítalinn er líka svo gamall og af sér genginn, að fyrir nokkrum árum var það af heilbrigðisyfirvöldum landsins talið næstum óverjandi að nota hann í því ástandi, sem hann þá var, en síðan hafa verið gerðar nokkrar endurbætur á honum og reynt að baslast við hann þannig. Það er ekki einungis þörf Akureyrarbæjar, sem gerir þetta mál aðkallandi, heldur kallar héraðið allt og allur Norðlendingafjórðungur. Bæjarstjórnir Akureyrar og Siglufjarðar og sýslunefndir Eyjafjarðar- og Suður-Þingeyjarsýslu hafa samþ. áskoranir til Alþ. um byggingu þessa spítala, sem er a. m. k. nokkurs konar fjórðungsspítali, ef ekki landsspítali. Það hefur líka komið fram krafa um það að gera þennan spítala að nokkurs konar ríkisspítala, sem sé rekinn á kostnað ríkisins, og bæjarstjórn Akureyrar hefur samþ. ályktun um að skora á ríkisstj. að bera fram nú á þessu þingi frv. um að gera hann að ríkisspítala. Ríkisstj. hefur ekki séð sér þetta fært, en bæjarstj. hefur lagt það til sem varatill., að veittur yrði ríflegur fjárstyrkur til byggingar þessa sjúkrahúss, og er það í samræmi við mína brtt. Aðsókn hefur verið svo mikil að þessari stofnun, sem hefur ekki nema 50 sjúkrarúm, að það er ekki hægt að segja, að það hafi verið nokkur skipan þar á. Í þessum þrengslum hefur einnig jafnvel orðið að hafa vitfirringa, sem ekki hefur verið hægt að koma á Klepp, og hefur það eðlilega verið mjög óþægilegt. Ef við athugum legudaga sjúklinga á spítalanum, þá voru þeir s. l. ár 19765. Þar af voru legudagar sjúklinga frá Akureyri aðeins rúmlega þriðjungur, eða 7962, og það má segja, að flestar sýslur hafi átt sjúklinga, sem hafa legið þarna lengri eða skemmri tíma. Þarna er t. d. Eyjafjörður með 5000 legudaga, S.-Þingeyjarsýsla með 2082, Reykjavík sjálf með 1392, N.-Ísafjarðarsýsla með 797, V.-Ísafjarðarsýsla með 246, Árnessýsla með 222, Strandasýsla með 218 og svo áfram allt til Hornafjarðar, og útlendingar hafa þarna 91 legudag. Af þessu má sjá, að þetta er ekki spítali fyrir Akureyringa eina, heldur er þetta í raun og veru landsspítali, þótt honum sé haldið uppi af Akureyrarbæ með aðeins lítils háttar styrk frá ríkinu. Ég vona því, að þessi till. mín mæti skilningi hér á Alþ. og að menn sjái, hve brýn nauðsyn er hér á, enda liggja svo sterk rök fyrir því, að spítalinn þurfi að komast upp, að varla mun hægt að komast hjá því að veita ríflega fé til byggingar hans. Ef hins vegar Alþ. skilur ekki þessa nauðsyn, þá er til önnur leið fyrir Akureyringa, en það er að byggja sér lítinn spítala, sem aðeins mundi nægja þeim einum, og veita þá engum öðrum aðgang þar, en þannig mundi skapast svo mikið öngþveiti, að við mundum fæstir vilja bera ábyrgð á því. Ég vona því, að Alþ. líti með skilningi og velþóknun á þessa till. mína og samþ. að veita það fé, sem farið hefur verið fram á.

Forseti (GSv): Það var ætlun mín að ná hv. þm. nokkuð saman til þess að leita afbrigða um þskj. Á þskj. 338, sem var útbýtt nú á fundinum, eru nokkrar brtt., sem ekki hefur verið leitað afbrigða fyrir, en það er nauðsynlegt, að þær komist inn í umr.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram örfáar brtt. á þskj. 314 og 331, og vil ég nú minnast lítið eitt á þær, áður en umr. er lokið. Þá er það fyrst brtt. XIII á þskj. 314, kirkjubyggingarstyrkur, en sú till. er um, að veittar verði 15 þús. kr. til byggingar Reyniskirkju í Mýrdal. Ég býst við, að hv. þm. muni, að á síðasta þingi var réttilega tekinn upp sá háttur að styrkja söfnuði til þess að koma sér upp kirkjum, ef kirkjur þeirra höfðu á einhvern hátt eyðilagzt af óhöppum. Nú tel ég það einnig ekki nema eðlilegt, að ríkið styrki söfnuði landsins til þess að reisa kirkjur, hvernig sem stendur á því að kirkjur falla. Nú er það lítill og fátækur söfnuður, sem stendur að þessari kirkju, og það er þannig ástatt um hana, að hún hefur ekki aðeins verið ómessufær um langan tíma, heldur fauk hún einnig af grunni s. l. vetur, eins og átti sér stað um kirkjurnar á Melstað og Staðastað. Ég sé nú, að síðan þessi till. mín kom fram, þá hafa komið fram fleiri till. um svipað efni. Ég tel líka, eins og ég gat um áðan, að ríkið verði að taka upp þann hátt að styrkja landsmenn til þess að reisa sér kirkjur, og ég lít með velþóknun á það, að landsmenn skuli nú farnir að leita hingað í þeim tilgangi, því að ég tel það sýna áhuga á kirkjulegum málefnum. Það gefur að skilja, að söfnuðir þessa lands, sem eru fátækir og hafa ekki aðra tekjuöflunarleið en að leggja nefskatt á meðlimi sína, þeir geta ekki reist kirkjur sínar sjálfir, þannig að þær verði með þeim myndarbrag, sem kirkjur þurfa að hafa. Það er því sjálfsagt, að Alþ. styrki þá söfnuði, sem eru að reyna að reisa sér kirkjur og sýna með því lofsverðan áhuga. Það er engum vafa bundið, að Alþ. verður að ganga inn á það að styrkja landsmenn til þess að reisa sín guðshús, meðan sérstök þjóðkirkja er í landinu, vernduð af ríkisvaldinu. Það er líka hægt að segja það þjóðinni til lofs, að hún skuli vera svo fastheldin, að hún vill halda þessu fyrirkomulagi, sem nú er á þessum málum. Nú hefur það verið svo á þessu landi, að hvorki Alþ. né ríkisstj. hafa skilið, hvað ætti að gera í þessum málum og hvað ætti að vera. Stjórnarvöldin hafa ekki skilið það, að úr því að stjskr. gerir ráð fyrir því, að ríkið skuli styðja og vernda þjóðkirkjuna, þá verður það líka að sjá um það, að kirkjur séu til í landinu. Það verður hins vegar ekki gert nema annaðhvort með því að auka tekjuöflunarmöguleika safnaðanna eða þá með því, að ríkið styrki þá til þess að reisa kirkjur. Nú ber engan veginn að líta svo á kirkjubyggingar, að það sé nægilegt að koma upp einhverjum kofa, sem sé rétt fokheldur. Nei, húsið verður að vera veglegt bæði utan og innan, og það er vitað, að slíkt kostar meira en fáir menn geta risið undir. Þessi mál eru þess eðlis, að hið opinbera getur ekki látið þau afskiptalaus, jafnvel þótt fríkirkja væri í landinu, vegna þess hve miklu trúar- og siðgæðislíf í landinu varðar þjóðfélagið í heild. Viðurkenning verður því að fást, og hún mun fást, á því að þessi mál beri að styðja. Flestir munu vera ásáttir um það, að þótt ríkið haldi uppi prestunum, þá sé það ekki nóg, því að þeir verða að hafa kirkjur, þar sem þeirra starfsemi er að svo miklu leyti við þær tengd. Það er einnig gefið, að þótt hið opinbera reisti kirkjurnar alveg, sem ég er þó ekki að fara fram á, þá munu þó söfnuðirnir heima fyrir hafa nóg verkefni við að búa kirkjur sínar sæmilega, og það mun vera fullnóg fjárhagslega fyrir söfnuðina að inna það vel af hendi. Ég býst við, að hv. þm. verði þetta ljóst. Nú er þess farið á leit, í skjóli þess réttar, sem stjskr. veitir um stuðning ríkisvaldsins, að byrjað sé með því að styrkja þá söfnuði, sem ætla að reisa sjálfir kirkjur sínar, til þess að koma þeim upp. Það er hið auðveldasta, sem hægt er að komast af með. Ég skal benda á það, að þótt hér sé farið fram á 15 þús. kr. styrk, þá er það ekki mikil upphæð nú og ekki meiri en ca. 5000 kr. áður, en það hrekkur skammt til þess að reisa hvaða hús sem er. Hv. þm. þarf því ekki að ægja þetta; því að fjárveitingar eru nú yfirleitt ekki reiknaðar í þúsundum, heldur í hundruðum þúsunda og milljónum, og það eru meira að segja samþ. þál., sem kosta ríkið margar milljónir. Fjvn. hefur ekki tekið þennan styrk með, en ég þykist þess fullviss, að hv. þm. muni fúsir til að greiða þessu atkv. Þetta er eina lausnin til bráðabirgða, um leið og gengið er inn á þessa braut, sem þegar hefur verið troðin og er fyllilega réttmæt. Ég vænti því þessari till. eins og öðrum góðum till. góðs fylgis á Alþ. Þá á ég og till. á þessu sama þskj., 314, XVIII, sem er um sandgræðslu. Þar er farið fram á, að styrkur til sandgræðslu hækki um 20 þús. kr. Mér hefði ekki komið til hugar að blanda mér inn í þetta mál, nema af því að svo sérstaklega stóð á, að þessi 20 þús. kr. styrkbeiðni til viðbótar til sandgræðslu í Álftaveri, en hún kom frá sandgræðslustjóra og Búnaðarfél. Ísl., hefur fallið niður úr fjárgreiðslum. Það er vitað, að austur á Meðallandi og í Álftaveri er brýnasta þörf á að halda því við, sem þar hefur verið gert, og jafnframt að auka stórum við, ef vel á að vera. Svo er mál með vexti, að Búnaðarfélag Íslands fór fram á það í till. sinni til ríkisstj., að veitt yrði til sandgræðslu í Meðallandi hærri upphæð heldur en ríkisstj. tók upp, sem sé 50 þús. kr. Annars eru þessar 50 þús. kr. aðeins hluti af því, sem í raun og veru þyrfti með, en samt felldi ríkisstj. þessa upphæð niður og áleit, að ekkert lægi á henni. Þegar ég bar þetta í tal við hæstv. fjmrh., kannaðist hann við það, að hann hefði haldið, að þetta væri svo, en nú hefði hann hins vegar fengið betri upplýsingar og komizt að raun um, að þetta væri þvert á móti, og kvaðst mundu taka þetta mál aftur inn. Um leið var það, að Búnaðarfélagið gekk eftir því við fjvn. að fá þennan 50 þús. kr. styrk til viðbótar, sem að sjálfsögðu var eingöngu ætlaður til sandgræðslu í Meðallandi. Mér er því spurn, hvernig á því stóð, að 20 þús. kr. sem farið var fram á af Búnaðarfélaginu til varnar uppblæstri á Álftaveri, voru ekki einnig teknar með í till. af fjvn. Þessi upphæð er ekki há, en hún er samt nóg til þess að stemma stigu fyrir uppblæstri landsins á þessu svæði, því að það er sannað mál, að þetta er byrjun á uppblæstri, sem með þessari upphæð væri hægt að binda endi á. Þá sögu er að segja úr Meðallandi, að þar er land mjög uppblásið, en í Álftaveri er aðeins byrjun á uppblæstri. Spurningin er því sú, hvort er betra að koma í veg fyrir með þessum 20 þús. kr., að allt héraðið blási upp, eða að verja 100 þús. kr. til að reyna að bjarga því, þegar í óefni er komið. Þannig liggur málið við frá Búnaðarfélagi Íslands og sandgræðslustjóranum. Þess vegna er það von mín, að fjvn. taki þessa viðbótarupphæð með. Í raun og veru er það hlálegt, að ekki skuli meiru en á annað hundrað þús. kr. vera varið til sandgræðslu og til varnar uppblæstri á þessum tímum, sem milljónum er kastað í mold, sem er í herfilegu ástandi. Svo er þetta land, sem er hálfuppblásið, það fær fé af skornum skammti til þess að reyna að græða upp aftur það, sem farið er forgörðum af þessari frjósömu sveit. Ég mun taka þessa till. aftur til 3. umr. og treysti því, að fjvn. líti á þetta mál á þann veg, eins og ég tel Íslendinga líta á það, gagnvart vörnum landsins. Einnig á ég brtt. á þskj. 331, V. lið, sem er við brtt. 296, 34.8. (Við 13. gr. A. III. - Brú á Hörgsá). Liðinn skal orða svo: Hörgsá og Stjórn á Síðu. Er þarna því um tiltölulega hærri upphæð að ræða heldur en upprunalega í frv. Svo er mál með vexti, að þessar tvær smáár hafa alltaf fylgzt að í öllum brúalögum, og er því ætlazt til, að þessar tvær ár fari saman, þegar brúað yrði, því að vafalaust yrði það mikill vinnu- og efnissparnaður, ef hægt væri að brúa þær báðar í einu. Þess vegna tel ég rétt að orða þennan lið þannig. Upphæðin, sem þarna er tiltekin, er álitin nægja fyrir báðar þessar brýr, en það er til lausleg áætlun fyrir hvora um sig, og getur það orkað tvímælis, hvort ekki ætti að áætla aðra lægri, en hina hærri. Áætlun um aðalupphæðina er gerð í samráði við vegamálastjóra, og lét hann svo um mælt, þegar Geirlandsá var brúuð fyrir skemmstu, að undinn yrði bráður bugur að því að brúa þessar tvær ár. Næst liggur því fyrir, að mínu áliti, að brúa ekki aðeins aðra af þessum ám, heldur báðar. Ég mun einnig taka þessa till. mína aftur til 3. umr., til þess að gefa fjvn. kost á að taka hana til frekari athugunar. Hins vegar gegnir öðru máli um brtt., sem ég á á þskj. 314, XIII, því að ég ætlast til, að við þessa umræðu komi hún til atkv. Þessi liður kveður á um styrk til endurbyggingar á Reyniskirkju í Mýrdal, sem, eins og öllum er kunnugt um, er fornfræg kirkja og kirkjustaður. Allir aðilar, er þarna standa að, hafa mjög mikinn áhuga á, að þetta komist í framkvæmd, og t. d. var þetta mál tekið fyrir á hinum almenna kirkjufundi, sem hér var haldinn í haust, og var þar eftirfarandi ályktun gerð: „Hinn almenni kirkjufundur 1943 telur eðlilegt, þar sem kirkjan er ákvörðuð þjóðkirkja eða ríkiskirkja samkv. 57. gr. stjskr., að ríkinu beri skylda til að styðja söfnuði landsins til nauðsynlegra kirkjubygginga með ríflegum styrkjum úr ríkissjóði.“ Ég mun ekki orðlengja frekar um þessi atriði, en vil aðeins þakka frsm. fjvn. fyrir hin skynsamlegu orð hans, er hann lét hér falla viðvíkjandi styrk, sem veittur er til Kvenfélagasambands Íslands. Þessi styrkur er nú veittur í einu lagi, í stað þess að veita hann hverju einstöku kvenfélagi í félagasambandinu, en eins og mönnum er kunnugt, eru ýmis kvenfélög, sem hafa unað illa að falla undir eitt samband. Um till. fjvn. ætla ég ekki að ræða, þó að mig að vísu hefði langað til þess, ef tími hefði leyft, en tel það raunar ekki skipta svo miklu máli. Að lokum vildi ég minnast á það, að ég mælist til þess, að fjvn. sjái sér fært að taka þann lið, sem er í 14. gr. viðvíkjandi biskupsembættinu, risnu, húsaleigustyrk hans o. fl., aftur til 3. umr., vegna þess að mér finnst eðlilegt að gefa biskupi tækifæri til að ræða um þetta við fjvn., og er þetta aðeins vinsamleg bending af minni hálfu.



Herra forseti. Ég á hér fáeinar brtt. við fjárl., sem mig langar til þess að lýsa ofurlítið fyrir hv. þm. Fyrst er til að telja brtt. á þskj. 331, VIII, sem er til viðbótar brtt. 314 XIII, við 14. gr. frv. frá hv. 10. landsk. Hann hefur nú þegar gert grein fyrir sinni brtt., en það mál, er hér um ræðir, er viðvíkjandi kirkjubyggingu, og gildir því það sama um mína brtt. Hann hefur rætt málið svo almennt og ýtarlega, að ég þarf þar litlu við að bæta. Ég vil þó aðeins skýra frá því, sem mönnum mun þó flestum vera kunnugt um, að Borgarneskauptún á enga kirkju og hefur aldrei átt. Meðan kauptúnið var minna, átti það kirkjusókn á Borg á Mýrum, en það er alllanga leið að fara, en síðan þorpið stækkaði, – það telur nú um 800 íbúa, - hefur verið stofnaður þar sérstakur söfnuður og horfið að því ráði að flytja guðsþjónustur í skólahúsinu. Þetta skólahús er hins vegar lítið og mjög óþægilegt fyrir söfnuðinn til slíkra nota. Fyrir nokkuð löngu var því hafizt handa um að safna í sjóð til kirkjubyggingar í Borgarnesi, og hefur verið unnið að því af miklum ötulleika og fórnfýsi af safnaðarmeðlimum. Nú er svo komið, að söfnuðurinn á allálitlega fjárhæð til að koma upp viðunanlegu guðshúsi, en sökum verðbreytinga á síðari árum telur söfnuðurinn sér ekki fært að koma upp þessari byggingu af eigin rammleik. Hann hefur því beðið mig að flytja þetta mál á þessu þingi, í von um, að árangur náist, þar sem hv. þm. hafa tekið upp þá stefnu að styðja söfnuði, þegar sérstaklega stendur á. Ég álít, að þess sé ekki sízt þörf hér, þar sem reisa þarf kirkju frá grunni, og vona því, að hv. þm. sýni þá sanngirni að veita þennan litla stuðning, sem hér er farið fram á. Á sama þskj. á ég brtt. við 14 gr., svo hljóðandi: „Til Ungmennasambands Borgarfjarðar, til nauðsynlegra umbóta á veginum að íþróttavangi sambandsins hjá Ferjukoti.“ Þannig stendur á, að Ungmennasamband Borgarfjarðar hefur nú um 20 ára skeið haft íþróttasvæði skammt frá Ferjukoti, þar á bökkunum skammt frá Hvítá, en sá ljóður er á þessu svæði, sem að öðru leyti er ágætt, að vegurinn að því er stórhættulegur. Þar er farið mjótt einstígi, sem liggur fremst í hömrum rétt hjá Ferjukoti, en þetta einstígi er svo mjótt, að aðeins með mestu aðgætni er hægt að komast fyrir hornið í bíl og alveg útilokað er að mætast þar. Í þessari þröngu bugðu sést til hvorugrar handar, og má því ekkert út af bregða, svo að maður steypist ekki fram af þessu þverhnípta standbergi. Þarna eru haldin mörg mót, ekki aðeins fyrir Ungmennasambandið, heldur fyrir allar meiri háttar samkomur héraðsins, og er því mjög bagalegt, að þessi glæfralegi vegur er eina leiðin, sem fólk getur farið til þess að komast að þessum stað. Sjálfur hef ég farið um flesta vegi landsins, en það verð ég að segja, að þetta er sá glæfralegasti vegur, sem ég hef séð á þessu landi. Á síðasta þingi gerði ég tilraun til að fá þetta lagfært, en Alþ. varð ekki við þeirri bón minni. Hins vegar er ég sannfærður um, að það stafar einungis af því, að hv. þm. hafa ekki séð, hvernig þarna er ástatt, og hafa ekki veitt því athygli, þegar þessu hefur verið lýst hér. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að ungmennafélagið geti upp á eigin spýtur lagfært þennan veg, því að til þess þarf töluvert fé, en ég efast ekki um, að það mun láta einhverja fjárhæð til þess að hægt verði að laga veginn svo, að hann yrði ekki jafnhættulegur. Það er ekki tekið fram í þessari brtt., en ég tek það fram nú, að vegamálastjóri hefur tekið að sér framkvæmdir verksins, ef til þess kemur. Ég mun því láta þessi orð nægja og treysti því, að þeir hv. þm., sem hlýtt hafa á orð mín, greiði fyrir því, að á þessu verði ráðin bót ekki síðar en á komandi sumri. Að lokum á ég brtt. á þskj. 338, V. ásamt báðum hv. þm. Skagf., og fjallar hún um að flytja til í fjárl. kr. 10000,00 frá loðdýralánadeildinni yfir á Loðdýraræktarfélag Íslands. Samkv. l. um loðdýralánadeildina var ákveðið, að ríkissjóður greiddi deildinni kr. 10000,00 á ári næstu fimm ár, eftir að deildin var stofnuð. Nú er þetta tímabil liðið, þannig að þessu ákvæði í l. sjálfum er þegar fullnægt. Hins vegar hafa störf deildarinnar á síðari árum ekki verið það mikil, að ég held, að ég megi fullyrða, að Búnaðarbankinn hefur ekki hirt þennan styrk, en Loðdýraræktarfélagið hefur haft fé af mjög skornum skammti og hefur sama styrk nú og það hafði á árunum fyrir stríð, þrátt fyrir að rekstrarkostnaður hefur stórum hækkað. Allir þeir, sem álíta, að loðdýraræktin í landinu sé merkilegt framtíðarmál, - og ég held, að þannig hugsi mikill meiri hluti hv. þm., - hljóta að vera á þeirri skoðun, að rétt sé að veita félaginu styrk þennan, svo að það geti haldið áfram starfsemi sinni, og tel ég því liggja í augum uppi, að þessu fé sé vel varið með því að flytja það yfir á þennan hátt og að það sé lögum samkvæmt. Það segir sig sjálft, að 3 þús. kr. hrökkva skammt til þessarar starfsemi, þannig að minna en þessi upphæð, 13 þús., sem styrkurinn yrði með þessari tilfærslu, er félaginu ekki boðlegur. Ég vona því, að hv. þm. skilji það, að lögin um loðdýralánadeildina gera ekki ráð fyrir greiðslum til deildarinnar lengur en fyrir árið 1943, og það er því ekki skylt lögunum samkvæmt að greiða þetta fé lengur. Ég á hér ýmsar brtt. ásamt öðrum þm., sem ég er ekki fyrsti flm. að, en fyrir þeim hefur verið talað hér áður, svo að ég tel ekki ástæðu til að minnast á þær sérstaklega og mun því láta máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég mun flytja hér ásamt fjórum öðrum hv. þm. brtt. við 18. gr., sem fjallar um það, að við gr. bætist nýr liður, sem kveður á um 2 þús. kr. styrk til Guðmundar Péturssonar nuddlæknis. Svo er mál með vexti, að Guðmundur Pétursson, sem hefur stundað nuddlækningar um fjöldamörg ár, er nú farinn að heilsu. Hann var skorinn upp í sumar og getur ekkert unnið fyrir sér. Guðmundur hefur aldrei notið neins styrks frá ríkinu, og vil ég vona það, að hv. þm. verði þessari till. fylgjandi, því að ekki verður annað sagt en að hér sé um brýna nauðsýn að ræða. Finnst mér því vel viðeigandi, að hið háa Alþ, veiti honum þennan styrk sem viðurkenningu fyrir vel unnið starf í þágu þjóðfélagsins. Till. þessi hefur ekki áður komið fram, og leyfi ég mér hér með að leggja hana fram skriflega.

Frsm. meiri hl. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Hæstv. fjmrh. telur, að mikil bjartsýni komi fram hjá fjvn. í tekjuáætlun þeirri, er hún hefur lagt fram. Ég held þó, að tæplega verði hægt að telja áætlun nefndarinnar óvarlega. Má í því sambandi minna á, að fjvn. hefur áætlað stríðsgróðaskattinn 2 millj. kr. lægri en ríkisstjórnin. Stjórnin er þar bjartsýnni en n. Hæstv. fjmrh. fann að því, að risnufé biskups hefði verið fellt niður í till. n. Sama kom fram hjá hv. 10. landsk., hæstv. forseta. Sé það rétt, að laun biskups séu óeðlilega lág í samanburði við laun annarra embættismanna, þá gæti komið til mála að bæta honum það upp til bráðabirgða, unz ný launalög verða samin. En nefndin telur hæpið að fara inn á þá braut að bæta upp laun embættismanna á þann hátt að veita þeim risnufé. Hv. frsm. minni hl. (ÞG) og aðrir þm. Sósfl., sem talað hafa við þessar urm., reyna af fremsta megni að telja mönnum trú um það, að um mikinn ágreining hafi verið að ræða í fjvn. og að allt önnur stefna komi fram í till. þeirra en í þeim till., sem n. í heild flytur á þskj. 296. Í nál. minni hl. kemur þessi tilhneiging þeirra einnig glöggt fram, þar sem skrifað stendur, að með till. sínum sé minni hl. að marka nýja stefnu í fjármálunum. Ég get þó búizt við, að fleiri mönnum en mér, sem athuga þetta mál, veitist erfitt að koma auga á nýju stefnuna í till. minni hl. Hv. minni hl. flytur engar till. um nýja tekjuöflun fyrir ríkissjóð, heldur hið gagnstæða. Hann gerir aðeins till. um að áætla nokkru hærri tekjur á næsta ári af þeim tekjustofnum, sem ríkið nú hefur, heldur en meiri hl. Ég tel of óvarlega farið í þeim till. minni hl. T. d. má benda á það, að tekjur af verðtolli reyndust allmiklu lægri í sept.-mán. á þessu ári en í sama mánuði í fyrra, og hætt er við, að þannig verði einnig á næstu mánuðum, vegna minnkandi innflutnings á sumum hátt tolluðum vörum. Með þessu er ekki sagt, að tekjurnar geti ekki orðið eitthvað hærri á næsta ári en meiri hl. leggur til að áætla þær. Ég vona, að svo fari. En í því sambandi má benda á það, að margar tölur á gjaldahlið frv. eru áætlunarupphæðir, og reynslan hefur sýnt, að aldrei hefur tekizt að áætla þær nákvæmlega. Gjöldin hafa ætíð farið fram úr áætlun, að vísu misjafnlega mikið, og má búast við, að svo fari enn á næsta ári, jafnvel þótt hæstv. stj. reyni að takmarka umframgreiðslur svo sem unnt er. En þar sem greiðslujöfnuður er tiltölulega fremur lítill á frv., er skammt yfir í greiðsluhalla, ef tekjurnar fara ekkert fram úr áætlun. Ég tel mikla hættu á því, ef farið verður eftir till. minni hl., að ríkissjóð skorti fé á næsta ári til að inna af höndum greiðslur samkv. fjárlögum. Fari hins vegar svo, að tekjurnar á næsta ári fari meira fram úr áætlun erf gjöldin, þannig að tekjuafgangur verði, þá er engin sérstök hætta fólgin í því. Það mætti t. d. láta þetta fé í framkvæmdasjóð ríkisins, en hlutverk hans er að styðja framkvæmdir í atvinnumálum eftir styrjöldina. Sjálfsagt verða einhver ráð með að ráðstafa tekjuafgangi, ef einhver verður. Ég get jafnvel búizt við, að hv. minni hl. fjvn. muni fáanlegur til að gera einhverjar till. um ráðstöfun fjárins, ef einhverju verður að ráðstafa, þegar þar að kemur. Ef hv. minni hl. hefði borið fram till. um nýja tekjustofna til að bera uppi aukin útgjöld, en meiri hl. hefði ekki viljað á þær fallast, þá hefði verið hægt að tala um stefnumun. En þessu er alls ekki til að dreifa. Tekjur ríkissjóðs og útgjaldamöguleikar vaxa ekki um einn einasta eyri, þótt tillögur minni hl. verði samþykktar. Þetta er aðalatriði málsins. Hv. minni hl. telur sig hafa áhuga fyrir því, að fé verði veitt úr ríkissjóði til smíða á fiskiskipum og framfara í landbúnaðinum. En ég vil benda á það, að möguleikar ríkissjóðs til að leggja fram fé til þeirra nauðsynlegu framkvæmda verða minni, ef till. minni hl. verða samþ., heldur en ef fylgt verður till. meiri hl. Þetta stafar af því, að hv. minni hl. gerir einnig tillögur um auknar fjárgreiðslur til annarra hluta, sem nema samtals milljónum króna, en engar tillögur um nýja tekjustofna. Það eru því fullkomnar blekkingar, þegar hv. minni hl. heldur því fram, að með því að samþ. till. hans sé greitt fyrir því, að ríkið leggi fram fé til skipasmíða og landbúnaðarframkvæmda. Þetta er alveg þveröfugt. Ef þingið samþ. till. meiri hl. fjvn., eru einmitt miklu meiri líkur fyrir því, að ríkið geti lagt fram fé á næsta ári til nýrra framkvæmda í þágu sjávarútvegs og landbúnaðar heldur en ef tillögum minni hl. verður fylgt. Það er vegna þess, að meiri hl. stillir meira í hóf ýmsum öðrum útgjöldum. Allir þeir, sem hafa áhuga fyrir því, að ríkissjóður geti lagt fram fé til þessara nauðsynlegu framkvæmda í atvinnumálunum, hljóta því að fylgja till. meiri hl. Ef þm. Sósfl. væri nokkur minnsta alvara með það, sem þeir tala um, að ríkið eigi að leggja fram fé til skipasmíða og framfara í landbúnaði, ættu þeir að taka allar sínar tillögur aftur nú þegar og fylgja tillögum meiri hl. En hver er alvaran á bak við þessar till. hv. minni hl. um framlög til sjávarútvegs og landbúnaðar? Þeir, sem lítið þekkja hv. 2. landsk. (ÞG) og flokk hans, gera e. t. v. ráð fyrir, að hv. minni hl. sé þetta mikið alvörumál, t. d. með framlög til eflingar landbúnaði. En við, sem höfum setið á þingi í nokkra mánuði með hv. 2. landsk., framsögumanni minni hl., höfum haft tækifæri til að kynnast hug hans í garð landbúnaðarins og getum ekki tekið spjall hans um þetta nú mjög hátíðlega. Ég efast um, að það hafa nokkru sinni komið fyrir, eða a. m. k. man ég ekki eftir því, að þessi hv. þm. hafi risið úr sæti hér á Alþingi til ræðuflutnings án þess að víðhafa ósæmileg orð um bændur landsins, félög þeirra og landbúnaðinn yfirleitt. Framsöguræða hans nú var að þessu leyti engin undantekning. Hann nefndi þennan atvinnuveg „sníkjudýr“, þótt hann væri í öðru orðinu að tala um áhuga sinn fyrir eflingu landbúnaðarins. Þannig kom innri maðurinn fram, eins og venjulega í ræðum hans. Hv. þm. Barð. gerði að umræðuefni nokkrar brtt., sem hann flytur. Ein af till. hans er um fjárveitingu til nýrrar símalínu. Hv. þm. segir, að sú símalína hafi verið sett í símalög 1935. Mér er kunnugt um það, að sömu sögu er að segja úr fleiri kjördæmum. Víðar en í Barðastrandarsýslu vantar símalínur, sem ákveðnar voru með lögunum 1935. Fjvn. leggur til, að verulegur hluti af fjárveitingu til nýrra landsímalína á næsta ári fari til símalagningar í kjördæmi þessa hv. þm., og ætti hann því að vera sæmilega ánægður, þótt allar hans óskir séu ekki uppfylltar í einu. Hv. þm. Barð. gerði einnig að umræðuefni framlag til vegagerða og brtt., sem hann flytur þar um. Það er ekki vandalaust að skipta vegafénu milli hinna ýmsu byggðarlaga, en mér finnst þm. Barð. mega vera ánægður, þar sem Barðastrandarsýsla fær eftir till. fjvn. t. d. meira en helmingi hærri framlög til vegagerða en næsta sýsla, V.-Ísafjarðarsýsla, sem hv. þm. tók til samanburðar. Enn fremur má á það benda, að eftir till. n. er hækkun á fjárveitingu til vega í Barðastrandarsýslu frá því, sem er í núgildandi fjárl., hlutfallslega meiri en víðast annars staðar. Um till. hv. þm. um fjárveitingu til húsabóta á Brjánslæk vil ég taka fram, að ég tel mjög hæpið fyrir þingið að taka að sér að ákveða skiptingu þess fjár, sem ætlað er í frv. til endurbóta á íbúðarhúsum á prestssetrum. Ráðuneytið, með aðstoð biskups, hefur betri aðstöðu en þingið til að úrskurða, hvar umbótaþörfin er mest. Sumir hv. þm., sem flytja brtt. við 13. gr. frv., hafa látið svo um mælt, að þeir tækju till. til baka til 3. umr., ef n. vildi athuga þær. Nefndin getur vitanlega tekið till. til athugunar, en ég geri ekki ráð fyrir, að miklu verði hægt að bæta við fjárveitingar til þessara framkvæmda. Hv. 1. þm. Eyf. flytur brtt. um 20 þús. króna framlag til áveitufélags Svarfdælinga. Í því sambandi vil ég benda á, að samkv. breytingu á jarðræktarlögunum frá síðasta þingi er ákveðið, að landþurrkunar- og áveitufélög, sem stofnuð eru samkv. fyrirmælum vatnalaganna, eigi rétt á að fá leigðar skurðgröfur og jarðræktarvélar vélasjóðs og auk þess ákveðinn styrk til framkvæmdanna. Er sá styrkur talinn með öðrum jarðræktarstyrk. Vænti ég, að hv. þm. taki till. til baka að þessum upplýsingum fengnum. Hv. 6. landsk. gerði að umtalsefni till. minni hl. fjvn. M. a. gat hann þess, að áætlun minni hl. um Stríðsgróðaskatt væri nákvæml. eins og áætlun hæstv. ríkisstjórnar. Ég hef áður gert grein fyrir því, að meiri hl. n. telur áætlun ríkisstj. fullháa. En út af ummælum hv. 6. landsk. um þennan tekjulið vil ég minna hv. þm. á það, að hann hefur nýlega flutt frv. í Nd. um breyt. á l. um stríðsgróðaskatt. Frv. hans er ekki um hækkun á skattinum, heldur um það, að hlutfallslega minna en áður af þessum skatti skuli ganga í ríkissjóðinn. Hann segir í grg., að tekjumissir ríkissjóðs, ef frv. verður samþ., muni nema um 1½ millj. kr. á ári. Ekki tekur minni hl. hið minnsta tillit til þessa í fjárlagatillögum sínum. Er því sýnilegt, að hv. 6. landsk. vonast eftir því, að frv. hans um breytingar á stríðsgróðaskattslögunum verði fellt. E. t. v. verður líka sú raunin á, en engan veginn er það þó fullvíst. Hv. 3. þm. Reykv. flytur tillögu um aukið framlag til iðnskóla. Þessu er því til að svara, að nefnd sú, er um þetta mál fjallar, leggur til, að framlagið verði 150 þús. kr. Í bréfi frá henni segir svo, þ. e. ályktun frá þingi iðnaðarmanna: „Þingið felur stjórn sambandsins að vinna að því, að á fjárlög verði tekin allt að 400000 kr. fjárveiting til byggingar iðnskólahúss í Reykjavík.“ Enn fremur segir svo: „Á hinn bóginn er það að sjálfsögðu ekki aðalatriði, að allt féð verði lagt fram nú, og kæmi að sama gagni, að á næstu fjárlög yrði tekin fjárveiting, t: d. 150000 til 200000 kr., sem fyrsta greiðsla af fleirum.“ Í þessu sambandi skal tekið fram, að með 100 þús. króna fjárveitingu er gengið út frá, að framlaginu verði skipt niður á fleiri ár. Þá eru brtt. við 18. gr. frv. Mun ég ekki ræða þær sérstaklega, en ég tel varhugavert, ef þingið samþykkir hækkun einstakra liða án athugunar. Fjvn. hefur lagt mikla vinnu í að athuga óskir, sem borizt hafa um nýjar fjárveitingar í 18. gr. Vil ég mælast til, að þeir, sem flutt hafa brtt. við frvgr., taki þær aftur til 3. umr., og geri ég ráð fyrir, að nefndin taki þær til athugunar milli umr. Hv. þm. Ak. flytur brtt. um hækkun á framlagi til bygginga á Akureyri. Vil ég benda á, að í frv. er lagt til, að veittar verði 200000 kr. til byggingar póst- og símahúss á Akureyri. Fjvn. flytur till. um 200 þús. kr. fjárveitingu til sjúkrahúsbyggingar á Akureyri, og einnig ætlast n. til, að verulegur hluti af því fé, sem varið verður til byggingar húsmæðraskóla í kaupstöðum, fari til skólabyggingar á þessum stað. Verður að telja, að svo ríflegar fjárhæðir séu áætlaðar til bygginga á Akureyri, að tæplega sé sanngjarnt að bæta þar miklu við, saman borið við framlög til annarra héraða landsins. Vænti ég þess, að hv. þm. Ak. geti á þetta fallizt. Hv. 10. landsk. taldi, að óhæfilega lág upphæð væri ætluð til sandgræðslu. Það er rétt, að þörf er á miklum fjárframlögum í þessu skyni, enda hefur nefndin gert till. um hækkun á framlaginu. Hv. 10. landsk. lýsti yfir því, að hann mundi taka till. sína aftur til 3. umr., og gefst þá væntanlega tækifæri til að athuga hana nánar. En út af þessari brtt. vildi ég taka það fram, að ég teldi það óheppilegt, ef Alþingi færi að ráðstafa þannig því fé, sem ætlað er til sandgræðslu. Meðan það ekki óskar að taka úthlutunina alveg í sínar hendur, tel ég, að eðlilegt sé, að það mál sé í höndum Búnaðarfélagsins og sandgræðslustjóra, eins og verið hefur. Hv. þm. Mýr. flytur brtt. um, að framlag til loðdýralánadeildar falli niður. En frv. gerir ráð fyrir 10 þús. kr. í þessu skyni. Eftir upplýsingum, sem fjvn. fékk frá Búnaðarbankanum, er þörf á þessari fjárhæð á næsta ári, og óskaði bankinn, að upphæðin fengi að standa í þetta sinn. Þarf svo sennilega ekki á frekari fjárframlögum að halda fyrst um sinn til deildarinnar. Ég vil að lokum óska, að þeir, sem flutt hafa brtt., taki þær aftur a. m. k. til 3. umr. Það kann að vera, að fleira hefði þurft að athuga af því, sem fram hefur komið í ræðum hv. þm., en ég mun láta staðar numið að sinni.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Hv. frsm. meiri hl. hafði margt að athuga við það, sem fram hefur komið hér. Ég ætla aðeins í þessu tilefni að taka það fram, sem ég reyndar gerði áður, út af launahækkun til handa þeim embættismanni, sem er einna lægst launaður allra embættismanna hér, en hann hefur um 7000 krónur, að ég get látið það liggja á milli hluta, þótt sú upphæð verði veitt sem sérstök launauppbót, en ekki tekin sem risnufé.



Ég á tvær smábrtt. á þskj. 331. Sú fyrri, merkt VII, lýtur að hækkun á tillagi til lendingarbóta í Vogum syðra, úr 25000 kr. í 50000 kr. Hér er um mjög aðkallandi þörf á lendingarbótum að ræða, og mér sýnist, að 25000 kr. sé nokkuð langt neðan við þá upphæð, sem lægst verður komizt af með. Annars get ég ekki rökstutt þessa till. eða sýnt fram á, að hún eigi meiri rétt á sér en aðrar svipaðar tillögur, en legg hana undir mat þingsins og vilja til að meta hana og vega og vænti þess, að þá hljóti hún það fylgi, sem hún þarf til þess að ná samþykki. Síðari till. er um að veita Ólafi Ketilssyni, fyrrv. hreppstjóra, 500 kr., en hann á við mjög erfið kjör að búa. Hann hefur skrifað mér um þetta efni, og segir hann þar m. a., að hann sé nú 78 ára að aldri og ófær til vinnu. Auk hans sé kona sín á heimilinu, óvinnufær dóttir, 10 ára dótturdóttir og loks dóttir, sem hafi öll verkin á hendi. Allar tekjur búsins eru 3 tunnur kartöflur á 210 kr. og l pottur mjólkur á dag á kr. 0.70. Samtals eru tekjur búsins kr. 430,00 á ári. „Með þeirri dýrtíð, sem nú er, er mér alveg ómögulegt að komast af án hjálpar frá einum eða öðrum,“ segir hann að lokum. Þessi maður hefur nú verið hreppstjóri í 40 ár. Meðan hann var hreppstjóri Hafnahrepps, bjargaði hann 39 mannslífum úr sjávarháska, 36 útlendum og 3 íslenzkum. Þótt hann segi ekki frá þessu sjálfur, þá var mjög rómuð dirfska sú og snarræði, sem hann sýndi, er hann bjargaði skipshöfn hins enska togara. Mér er sagt af kunnugum, að í 50 ára búskapartíð þeirra hjóna hafi heimili þeirra verið alrómað fyrir gestrisni og höfðingslund við þá, sem að garði bar, hvort heldur þeir voru innlendir eða erlendir. Ég vona, að hv. þm., sem mál mitt heyra, sjái, að hér er höfðingi á ferð, sem á gamals aldri er féþurfi og er vel að því kominn að fá þessi heiðursverðlaun úr ríkissjóði. Vona ég, að þm. geti með glöðu geði stutt þessa till. mína. Skal ég ekki ræða frekar um afgreiðslu fjárlaganna, a. m. k. ekki við þessa umr.

Forseti (GSv) : Leita þarf afbrigða vegna nokkurra brtt., sem fram eru bornar, en ekki eru komnar í hendur þm. Þær eru: Brtt. viðvíkjandi sjúkrahúsi á Akureyri, tvær till. frá hv. 4. landsk. þm., brtt. við 18. gr. II. o. frá hv. 11. landsk. þm. o. fl. og brtt. við 15. gr. A. VIII. frá hv. þm. S.-Þ.



Ég hef flutt hér eina brtt., sem að vísu er ekki búið að útbýta enn, en kemur bráðlega. En af því að þetta er nokkuð stórt efni og það er nú venja, að hv. þm. eru ekki alltaf viðstaddir fjárlagaumr., þá notaði ég tækifærið og gerði grein fyrir þessari brtt. á þskj. 337 í grg. fyrir þáltill., sem ég flyt á því þskj., en ætla ekki að ræða sérstaklega hér. Þessi þáltill. miðar að sérstöku marki, og ég hef líka látið hana koma einmitt nú til þess, að hún væri til skýringar á því máli, sem hér er um að ræða. Sú brtt., sem ég hér hef flutt, lýtur að því að skipta því fé, sem veitt er til skálda, listamanna og rithöfunda, milli manna í 15. gr. fjárl., en vitaskuld með sömu hlunnindum og í fyrra, sem var uppbót á styrkinn. Og skiptingin, sem aðallega er hér lagt til, að verði látin gilda, er síðasta skipting menntamálaráðs, þar sem menn voru flokkaðir nokkuð saman í stóra hópa, meira en áður hafði verið gert og meira en síðan hefur verið gert. En árið sem leið var hafður á þessu nokkur annar háttur, sumir voru hækkaðir og sumir voru lækkaðir, og voru þá heilir flokkar lækkaðir, eins og t. d. listmálarar og þar að auki mörg skáld. - Þá hef ég gert viðbótartill. um að 22 menn í þeim ýmsu listgreinum fái viðbótarfjárveitingu sem uppbót á styrkinn 1943. Eru þeir tilgreindir hér, og skal ég lesa þá upp síðar. En til þess að gera grein fyrir þessu máli, þá verð ég að víkja að því, að við Íslendingar höfum nokkra sérstöðu í meðferð á þessum efnum. Það hefur engin þjóð í veröldinni neitt svipað því jafnmarga menn að tiltölu á ríkislaunum fyrir óákveðna vinnu, skáldskap og listir, eins og við Íslendingar. Þetta má segja, að sé eðlilegt frá vissu sjónarmiði, af því að þjóðin er fámenn og í mörgum tilfellum erfitt að stunda slíka iðju hér. En það er annars staðar líka. Og þó að það verði ekki til umr. sérstaklega hér í kvöld, þá er þetta framtíðaratriði, og lýtur efni þáltill. á þskj. 337 að þessu. Það er ekki víst, að það sé það bezta fyrir listir og skáldskap að setja alla menn, sem hafa einhverja hæfileika í þessum efnum, á lífstíðarlaun. Þessu er því miður þannig háttað, að það virðist stundum verða minna úr þeim mönnum í þessum efnum, sem finnst þessi iðja vera eins og jöfn vinna. Og ég held, að það sé mála sannast, að það er ekki hægt að gera þessa framleiðslu, ef svo mætti segja, að iðnaði. Og það er ekki hægt með peningum að skapa listir í raun og veru. Þeir þurfa bara að vera til að styðja þær. Ég vil benda á eitt dæmi, það, að sumar stærstu þjóðir heims eiga engan þjóðsöng. Varla er hægt að segja, að Englendingar eða Danir eigi nokkurn þjóðsöng. Aftur á móti eiga Norðmenn og Íslendingar þjóðsöngva, en þeir komu án þess að við borguðum fyrir þá. Þeir komu fram af því, að andinn kom yfir skáldin á vissum tíma. Nú hefur svo illa tekizt til s. l. ár, að n., sem úthlutaði skáldalaunum, lækkaði það einasta núlifandi skáld á Íslandi, sem hefur gert þjóðsöng, og haft styrk þess svo lítinn, að það sá sér ekki fært að taka við honum. Það er skáldið sem orti kvæðið „Blessuð sértu, sveitin mín“. - Það var svona farið með þennan mann á yfirstandandi ári. Og það er einkennilegt vegna þess, að það eru engin ljóð til eftir þá menn, sem n. verðlaunar sérstaklega, sem sambærileg eru að þýðingu við þetta eina verk. Skáldalaunin á Íslandi eru þannig til komin, að skömmu eftir að Matthías Jochumsson orti hið fagra kvæði um Skagafjörð, tóku Skagfirðingar sig til og óskuðu, að hann fengi skáldalaun. Matthías var þá roskinn maður og orðinn frægur. Hann fékk þá þessi skáldalaun, og voru þau síðar hækkuð. Og það var Alþ. til sóma, að þetta var gert eftir ástæðum. En næstu menn, sem komu þannig til greina næstir Matthíasi, voru menn eins og Þorsteinn Erlingsson, Einar Kvaran og Jón Trausti, en engum þessara manna var veitt þessi viðurkenning fyrr en löngu eftir að þeir voru orðnir þjóðkunnir menn og með alveg ótvíræða yfirburði. Samt var barátta um þá stundum raunar alla. En styrkurinn til þeirra hélzt samt áfram, á meðan þeir lifðu. En þessu var ekki strangar framfylgt en það, að Einar Benediktsson fékk engin skáldalaun fyrr en hann var búinn að missa heilsuna, og það voru nánast ellilaun. Og það eru ekki líkur til, að hann hafi lagt nokkra áherzlu á það. Sama er um Hannes Hafstein, Grím Thomsen og Stephan G. Stephansson. Og það má segja, að h. u. b. allt það bezta, sem gert hefur verið í íslenzkri list, hvort sem það er skáldskapur eða sjónleikagerð, hafi komið fram án þess að höfundur þess hafi verið á launum á meðan. Jóhann Sigurjónsson hefur engan stuðning haft til þess að gera sitt bezta verk, Fjalla-Eyvind. Og sama er að segja um okkar beztu listamenn, bæði Ásgrím Jónsson, Jóhannes Kjarval, Jón Stefánsson og Ríkarð, að þeir höfðu unnið mest af þeirri vinnu, sem þeir hafa gert, án þess að vera styrktir af þjóðfélaginu. Þetta er það virkilega framtíðarmál, að það sýnist eins og allmikil hætta sé á því, a. m. k. ef unglingar eru teknir svona inn á laun, þá geti þeir sofnað á þessum launum, þannig að þetta gæti orðið þeim til ógagns. En á síðustu árum hefur þessum mönnum farið mjög fjölgandi, sem fengið hafa þessi laun, og það var ákaflega mikil ásókn um að komast að í þessu efni, sérstaklega um að komast inn í 18. gr., af því að það var skoðað eins og fast embætti. Mér er kunnugt um einn mann, sem hafði skáldalaun í nokkur ár. Það tókst fyrir nokkrum árum að koma honum inn í fjárl. fyrir „agitation“ í hv. Ed. Og með agitation þar tókst honum að komast fljótt inn í 18. gr. Og þó er það þannig, að ekkert er til eftir þann mann, sem eiginlega neinir menn vita um. Þetta er meðferð, sem er ekki sérstaklega heppileg og ekki vel fallin til þess að kasta neinum glans yfir þá aðferð að veita mönnum skáldalaun. Við vitum svo það, að fyrir nokkrum árum var gerð tilraun til þess af hálfu hæstv. Alþ. og þáv. ríkisstjórnar að fá þetta meira skipulagt, svo að afgreiðsla þessara mála yrði ekki um of komin undir því, hver mest agiteraði. Það fyrirkomulag, sem þá var ákveðið, stóð svo í nokkur ár, þannig að n. kosin af þinginu skipti fénu. Og ég held, að það sé óhætt að fullyrða, að tekizt hafi þá að laga margs konar gleymsku, og vil ég þar t. d. nefna það, að af því að Kjarval hafði aldrei agiterað fyrir sjálfum sér, hafði hann aldrei áður fengið slík laun, þó að sumir góðir menn og líka sumir minni menn en hann hefðu fengið laun. En menntamálaráð mundi eftir honum. Sama er að segja um Gunnar Gunnarsson, hann sótti aldrei um nein laun, en honum voru veitt skáldalaun, þegar hann kom hingað heim. Sama er að segja um Kamban, að eftir að farið var að veita mörgum mönnum skáldalaun, var ómögulegt að gleyma slíkum manni. Og á þennan hátt hafði verið fyllt í skörð, þannig að aldrei var á því tímabili, sem menntamálaráð hafði með þessi mál að gera, eins mikill tilviljunarbragur á þessu eins og áður var. Nú var það einn vaxandi flokkur, kommúnistar, sem vildi hafa meira fyrir sig í þessu efni, og frá sjónarmiði þeirra stefnu var þetta skiljanlegt. Kommúnistar í Rússlandi líta á listamenn og skáld eins og embættismenn í þjóðfélaginu. Þeir eru hafðir til þess að skemmta þjóðinni, og það er allt annað viðhorf heldur en er á Vesturlöndum, þar sem byggja menningarþjóðir. Þeim þjóðum hefur aldrei dottið í hug að gera listamenn og skáld að eins konar vélum fyrir ríkið. Sú deild kommúnistaflokksins, sem er hér á landi, leit svo á þetta mál, að hún vildi koma sínum mönnum í þá aðstöðu, að þeir væru launaðir af ríkinu. Og það er mála sannast, að til þess að koma þessu í framkvæmd, gerðu þeir mikinn herblástur og unnu verulega á. Og það er ekki furða, þó að hér hafi unnizt nokkuð á, þegar þetta er mjög svipað og lýst hefur verið. m. a. í grein í Morgunblaðinu, sem undir var ritað nafnið Eastman, að átt hafi sér stað í Bandaríkjunum í Ameríku, að kommúnistum hafi tekizt að flækja fjölda manns inn í sinn félagsskap í þessu efni, án þess að þeir vissu, hvað þeir voru að fara. Þeir litu svo á, að þetta ættu að vera eins og venjuleg stéttarfélög, og ýmsir menn úr borgaraflokkunum og einnig ópólitískir menn tóku þetta hátíðlega, eins og t. d. Gunnar Gunnarsson, sem vafalaust gerði ráð fyrir, að þetta væri af fullum heilindum gert, enda var honum fullkominn sómi sýndur af þessum félagsskap, þegar hann var að fæðast. - Kommúnistar reyndu svo að ná undirtökunum í þessum félagsskap með því að þeir vildu koma fram þeirri breyt. á l. um menntamálaráð, að 9 menn væru í því, 5 kosnir af þinginu og 4 af bandalagi listamanna, skálda og rithöfunda. Þar ætluðu þeir að fá alla 4 mennina á sinni línu - og hefðu sjálfsagt getað það - og svo einn þingkosinn. Og þannig ætluðu þeir að fá 5 menn af 9 í menntamálaráði á sitt band. En þetta var ekki samþ. En ef þetta hefði verið samþ. þá var meiningin fyrir þessum mönnum að gera menntamálaráð að virkilegu flokksfyrirtæki fyrir þennan flokk. Þegar svona var komið, þótti ýmsum hv. þm., og þar á meðal mér, rétt að prófa það að leyfa kommúnistum að svo miklu leyti sem þeir voru ráðandi í þessu bandalagi - einu sinni a. m. k. að skipta þessu fé. Það gekk svo fram till. í þessa átt, en þegar til kom, voru þeir kommúnistarnir ekki svo ánægðir með þetta, vegna þess að þá áttu þeir að bera ábyrgð, sem þessi flokkur vill gjarnan gera. Svo stóð það í nærri heilt ár, eða a. m. k. marga mánuði, að skáldalaunin voru um deild, og það heyrðist hvorki hósti né stuna frá bandalaginu, en allan tímann var verið að bræða það, hvernig ætti að taka á þessu. Niðurstaðan varð svo sú, að stórlega var gengið á hlut þeirra listamanna, sem ekki voru kommúnistar. Ég ætla að benda á það, að í þeim flokki listamanna, sem menntamálaráð hafði sett í hæsta flokk, voru þeir allir lækkaðir nú málararnir Ásgrímur Jónsson, Jón Stefánsson, Kjarval og Ríkarður Jónsson. Þessir voru allir lækkaðir um meira en fjórða part af því, sem þeir höfðu fengið eftir eldri skiptingunni. Og það var gert til þess, að nokkrir málarar, sem mála á þann hátt, sem fólki geðjast ekki að - svo að þeir geta ekki selt neitt -, gætu fengið peninga. Þetta var eiginlega grunnlaunalækkun - ef á að kalla þetta föst laun -, sem gerð var á þessum tíma, og hún var gerð undir stjórn kommúnista. Það fór heldur ekki alls kostar vel fyrir skáldunum. Og ég ætla hér að lesa upp þau skáld, sem menntamálaráð við síðustu skiptingu sína á þessu fé hafði gert jöfn í sérstökum flokki, með 3 þús. kr. hvert með dýrtíðaruppbót. Það voru þessi skáld: Davíð Stefánsson, Guðmundur Friðjónsson, Guðmundur Hagalín, Gunnar Gunnarsson, Guðmundur Kamban, Kristmann Guðmundsson og Tómas Guðmundsson. Þetta voru skáld, sem sett voru í sérstakan flokk. Um þessi skáld mundu sumir að sjálfsögðu telja eðlilegt, að allur þorri manna segði: Ég held meira með þessu skáldi en hinu í þessum hópi, og ég vil ekki gera þau jöfn. En ég held, að flestir menn hafi fundið, að það væri ekki óskynsamleg lausn, að taka þessa menn, sem þekktastir væru, og hafa þá saman. En þetta vildi nú ekki þessi nýja n., og hún setti svo Halldór Kiljan Laxness efstan, langt fyrir ofan alla aðra. Svo voru þeir lækkaðir hlutfallslega Davíð, Guðmundur á Sandi, Hagalín, Gunnar Gunnarsson, Kamban, Kristmann og Tómas.

Það er ósatt

. Nú er bezt að geta þess, út af þessu framígripi frá manni, sem stóð að þessu einkennilega verki, að það hafði verið hækkuð verulega upphæðin, sem hér var um að ræða, með því að fræðimenn voru teknir út úr með sinn styrk, og því var hér meira fé að skipta en ella hefði verið. Það, sem því skiptir máli í þessu efni, er það, að í staðinn fyrir að þessir menn voru hafðir efstir og þar gerðir jafnir, þá var þeim gerður sá ójöfnuður að setja þá langt fyrir neðan einn af höfuðmönnum kommúnista. Og nú þarf að sjálfsögðu ekki að deila um það, að þessi skáld vantar ekki sem stendur peninga, en þau líta á þennan styrk sem viðurkenningu af þjóðfélagsins hálfu. Og það þarf ekki að leita lengra en það, að sá maður, sem kommúnistar höfðu látið mest með, Gunnar Gunnarsson, hann skildi þetta þannig, að sér hefði verið gerð svívirðing, og undireins og hann frétti þetta, sendi hann úrsögn úr félaginu. Og það var af þessu, sem ég var að segja það, að þessir menn, sem ég nefndi, hefðu verið lækkaðir hlutfallslega, en ekki út af því, að þeir hefðu ekki nóga peninga eða þeir gerðu peningaupphæðina að svo miklu máli fyrir sig. Og þeir hlutu að sjá, að svo mikið ranglæti var í þessu, sem þjóðin hlaut að taka eftir. Gunnar Gunnarsson var svo settur við hliðina á Þórbergi Þórðarsyni, sem náttúrlega er ekkert skáld, en maður gæti sagt, að væri að sumu leyti ekki óheppilegur blaðamaður við stórt blað, með einhverja litla deild þar. Og það er ekki vafi á því, að þessi röðun í veitingunni hefur ekki hugnazt manni eins og Gunnari Gunnarssyni, en ég skal að öðru leyti ekki fara svo náið út í þetta. En aðalatriðið er þetta, að það, sem kom ljóst fram í þessu efni, var, að þessir menn, sem ég hef nefnt, voru hlutfallslega lækkaðir til þess að koma að vissum vildarvini kommúnista. Og skáld, sem þjóðin ann mest og les mest, voru sett langt niður fyrir einn af mönnum kommúnista - og vitanlega í þeim tilgangi að sýna, að hann væri þeim fremri að áliti. Og aftur hina minni spámenn, sem kommúnistar höfðu með að gera, settu þeir miklu hærra en almenningsálitið leyfði eftir þeirra verðleikum. Nú sannar þetta ekki annað en það, að bandalagið gat ekki gert þessa hluti, en það var búið að heimta það, og því var svarað á þann hátt: Sýnið þið þá, hvað þið getið. - Og það reyndist þannig, að aldrei var meira ranglæti og aldrei var meiri ósanngirni, ég vil ekki segja fyrirlitning. Það er skiljanlegt, að hæstv. stj. setti þetta inn í fjárl. eins og þingið skildi við það í fyrra. En þetta er ekki við unandi, því að þetta er sú versta aðferð, sem hægt er að hafa, að láta þetta vera eins og íkveikju milli listamannanna sjálfra og ganga út yfir þeirra beztu menn, svo að þeir skammist sín fyrir að taka á móti fénu, heldur vilji ekkert af því vita. Þá hefur það einnig sézt, hvernig fór með menn eins og Gunnar Gunnarsson, sem ginu við þessari flugu, þá eru þeir búnir að sjá, við hvaða réttlæti þeir eiga þarna að búa. Og þegar rithöfundar, sem sennilega eru sjálfstæðismenn, koma og segja: Mér hefur verið misboðið með þessum skiptum, - þá er ekki hægt að svara þeim öðru en þessu: Þeir skiptu fénu, sem standa fyrir þessu félagi, sem þú varst með í að stofna. - En þetta sýnir, hvernig menn líta á það. Það, sem hér er um að velja, er því annaðhvort það, að þetta sé áfram á valdi kommúnista, svo að þeir geti haldið áfram að misbjóða mönnum eftir vild, eða þá að þessu fé verði skipt milli einstakra manna, eins og ég legg til, og geta þá aðrir komið með till. um sína menn nú og við 3. umr. Ég álít heppilegt, fyrst þessi glundroði er kominn á, að næstu 1–3 þing verði notuð til að prófa, hvernig þingið stendur gagnvart þessum mönnum. Ég get vel hugsað mér, að það séu margir hv. þm., sem ekki kæra sig um að hafa menn eins og Davíð Stefánsson, Guðmund Friðjónsson, Guðmund Hagalín, Gunnar Gunnarsson, Kristmann Guðmundsson og Tómas Guðmundsson við sama borð og Þórberg Þórðarson, og ég vil, að þeir sýni sína trú í því, að hér verði öðruvísi um búið. En af því að ég tel, að margir af okkar beztu listamönnum hafi verið móðgaðir af kommúnistum, sem réðu þessari skiptingu, þó að þar væru tveir menn úr öðrum flokkum og því í minni hluta, hef ég komið með till. um, að nokkru af því fé, sem hæstv. stj. hefur lagt ríflega fram, verði skipt sem uppbót milli nokkuð margra manna í eitt skipti fyrir öll, og vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa upp nöfn þessara manna. Þau eru þessi: Ásgrímur Jónsson, Davíð Stefánsson, Guðmundur Friðjónsson, Guðmundur Hagalín, Guðmundur Kamban, Jón Stefánsson, Jóhannes Kjarval, Ríkarður Jónsson, Tómas Guðmundsson, Gunnlaugur Blöndal, Finnur Jónsson, Jakob Thorarensen, Hallgrímur Helgason, Elínborg Lárusdóttir, Unnur Bjarklind, Sigurður Jónsson, Arnarvatni, Guðmundur Böðvarsson, Guðmundur Ingi Kristjánsson, Guðfinna Jónsdóttir, Björgvin Guðmundssum, Sigvaldi Kaldalóns, Karl O. Runólfsson. Viðvíkjandi framtíðinni skal ég ekki segja margt nú. Ég skoða þessa till. mína ekki nema til bráðabirgða. Hitt er mál, sem verður vandlega að athuga, hvernig eigi að setja menn á bekk með skáldum og listamönnum, og treysti ég hæstv. stj. að athuga það mál. En þessa till. mína tel ég viðunandi eins og sakir standa, vegna þess að hér eru lagðir til grundvallar helztu skáld og listamenn þjóðarinnar, og ég fullyrði, að viðbótarstyrkinn fá ekki aðrir en þeir, sem hafa látið eftir sig mikið starf og eru viðurkenndir fyrir sína list.

Forsrh. (Björn Þórðarson) : Herra forseti. Það eru tveir liðir í till. hv. fjvn., sem ég vil drepa á með örfáum orðum, en það eru liðirnir um risnu til biskups og húsaleigustyrk til presta í Reykjavík, sem hv. fjvn. hefur lagt til, að yrðu felldir niður. Hv. 10. landsk. lagði til í ræðu sinni, að fjvn. tæki þessar till. aftur til 3. umr. til að byrja með, og vil ég eindregið taka undir þá ósk hv. 10. landsk. Ég vil þó rökstyðja þetta nokkru nánar. Fyrst og fremst virðist mér, að þegar ákveðnir liðir eru settir inn af stj., væri æskilegt, að fjvn. gerði þeim ráðh., sem á hlut að máli, viðvart, áður en hún leggur til að strika liðinn út, því að verið getur, að ekki hafi allt verið fram tekið, sem kann að vera til stuðnings því, sem fram getur komið víð aths. stj. við þessa liði. Ég vil einkanlega í þessu sambandi benda á það, sem var ekki tekið fram í aths. stj. við fjárlagafrv. fyrst og fremst vegna risnu biskups. Með bréfi stj. frá því vorið 1941 var tekinn upp liður, 2000 kr., til risnu biskups. Var það vitanlega gert bæði frá því sjónarmiði, að þessi háttsetti embættismaður hefur lægri laun en má segja, að sé samboðið hans embætti saman borið við önnur embættislaun, og einnig hlýtur þetta embætti að vera kostnaðarsamt vegna risnu. Í sumar fann stj. ríka ástæðu til þess, þegar henni var bent á það, að leyfa verðlagsuppbót á liðinn. Þess vegna kemur það ærið hart niður, ef þessi liður skyldi nú verða felldur niður samkvæmt till. hv. fjvn. Þá er það hinn liðurinn. Það er húsaleigustyrkurinn til presta í Reykjavík. N. leggur einnig til, að sá liður verði felldur burt. Ég held nú, að þetta sé hreint og beint af vangá hjá fjvn., því að húsaleigustyrkur til presta í Reykjavík er lögboðinn. Með prestakallalögunum fyrir Reykjavík frá 1940 er svo fyrir mælt, að prestar í Reykjavík skuli hafa embættisbústað, en þar til þeir fá hann, eiga þeir að fá húsaleigustyrk, og þessi styrkur var ákveðinn í þeim l. 1200 kr. á ári. Við, sem þekkjum til hér í Reykjavík, vitum, að 100 kr. á mánuði árið 1940 hefur jafngilt tveggja herbergja íbúð með eldhúsi. Svo þegar þetta átti að koma til framkvæmda og prestar voru kosnir, var ekki um annað að gera fyrir stj. en að veita prestum húsaleigustyrk, sem nokkru næmi, og hún veitti þegar á árinu 1941 200 kr. til prestanna. Eftir það fengu tveir prestar embættisbústað, en þeir, sem ekki hafa fengið hann, halda styrknum. Hv. frsm. meiri hl. taldi, að það væri misrétti fólgið í þessu gagnvart öðrum prestum, en þetta er ekki alls kostar rétt, því að prestar til sveita borga að vísu svolitla húsaleigu, en það er hreinasta smáræði, sem þeim er reiknað í húsaleigu fyrir sinn embættisbústað. Sem sagt, ég vil taka undir þá till. hv. 10. landsk., sem ég vil einnig gera að minni till., að hv. fjvn. sjái sér fært að taka aftur þessa till. Þá er það eitt atriði enn, sem ég vildi minnast á, en það var út af ummælum, sem hv. þm. Barð. lét falla í gær út af embættisbréfi, sem fór frá mínu rn. í vor. Hv. þm. komst svo að orði, að dómsmrn. hefði skrifað það ósvífnasta bréf, sem sézt hefði. Hann fór um það nokkrum orðum, hvað skrifstofustjórinn hefði farið út yfir velsæmi í þessu og rn. hefði ekki gætt skyldu sinnar í því að fara sæmilega með málið. Áður en ég lýsi þessu frekar, þykir mér rétt að minnast á, hvernig þetta er til komið. Svo er mál með vexti, að Brjánslækur er eitt af þeim prestssetrum, sem vantar prest, en þau munu nú vera alls um 10 á landinu. Staðurinn er nú í byggingu leiguliða. Ábúandinn, sem þarna var og er kannske enn, lét sér umhugað að fá endurbætur á prestsseturshúsunum, og hefur hann fengið þær að nokkru leyti. Fékk hann til þess endurbótastyrk, sem var að vísu ekki mikill, en mun þó hafa verið um 1½ þús. kr. Hann sneri sér í þessu efni til prófasts, og prófasturinn styrkti þetta mál. En auk þess er vitað, að Brjánslækur hefur í síðari tíð orðið talsverð ferðamiðstöð, svo að hýsing staðar er ekki aðeins nauðsyn fyrir prestinn þar, heldur einnig fyrir póst og gesti, og af því tilefni vænti ég, að hv. þm. Barð. hafi komið með þá till., sem er á þskj. 314 um 10 þús. kr. til endurbóta á húsum prestssetursins, og vil ég mæla hið bezta með þessari till., því að hún er þörf. Ég vil í því sambandi láta þess getið, að ég held, að hv. frsm. meiri hl. hafi dálítið misskilið, hvernig þessa till. hv. þm. Barð. ber að, því að það er ekki ætlazt til, að þetta verði tekið af því fé, sem nú á að áætla til endurbóta á prestssetrum, heldur alveg nýr liður fyrir utan það fé, sem annars er ætlað til endurbóta á prestssetrum landsins. Ábúandinn á Brjánslæk hefur sem sagt snúið sér til prófasts og fengið meðmæli hans og einnig til sýslumanns og fengið hans atbeina til að koma þessu á framfæri á Alþingi. Þinginu barst í fyrra bréf frá sýslumanni um þetta efni, þar sem sýslumaður stingur upp á því, að fé verði varið af 13. gr. fjárl. A. X., þ. e. a. s. af þeim lið fjárl., sem ætlaður er til húsabóta á stöðum í þjóðbraut. Þessu var ekki sinnt á Alþingi í fyrra. En hv. þm. Barð. vildi ekki láta við þetta sitja, og nú stefnir hann á fund biskupi, vegamálastjóra og póst- og símamálastjóra og talar við þá um málið, og eftir þetta viðtal, sem fór fram án þess að rn. vissi nokkuð um það, skrifaði hv. þm. Barð. biskupi bréf um þetta, en þetta bréf er stílað til rn., en sent rn. um hendur biskups. Síðan skrifar skrifstofustjórinn aftur biskupi bréf sem svar við þessu bréfi hv. þm. Barð., og í þessu bréfi kemst skrifstofustjórinn dálítið ógætilega að orði, verð ég að segja. Ég ætla með leyfi hæstv. forseta að lesa úr þessu bréfi nokkur orð, sem skrifstofustjóri lét sér þar falla úr penna. Hann segir þar svo: „Nú nýlega hringdi bréfritarinn til skrifstofu ráðuneytisins út af bréfi þessu með meiri rosta en ráðuneytið á að venjast og er vant að þola.“ Það eru þessi orð, sem eru dálítið ógætileg, en þar eru ekki tilgreind nein ógætnisorð, sem hv. þm. hafi látið falla. Ég vil nú skjóta því til hv. þm., hvort þeim geti ekki dottið í hug, að þegar hv. þm. Barð. er í ákafa sínum að berjast fyrir fríðindum til handa kjósendum í kjördæmi sínu, hafi hann getað látið falla orð til embættismanns, sem honum sem embættismanni gætu þótt nokkuð nærgöngul við sína embættisæru, því að það er svo með marga gamla embættismenn, - og ég get sagt svo um mig, - að þeir hafa dálitla tilfinningu fyrir sinni embættisæru. Það getur verið, að þótt hann hafi látið sömu orð falla hér á Alþingi, þá hafi ekki verið tekið hart á þeim, þó að þessum embættismanni hafi fundizt þau óviðeigandi, en hitt skal ég játa, að það var dálítið ógætilegt af þessum embættismanni að segja þetta.

Það fer nú talsvert eftir því, hversu verðskuldað það hefur verið

. En ég get líka trúað, að hv. þm. Barð. hafi látið falla ógætileg orð í síma. Út af því, sem á undan var gengið, sendi skrifstofustjórinn afrit af þessu bréfi til prófasts, sýslumanns Barðstrendinga og hv. þm. Barð. sjálfs, svo að þau hafa farið á milli þessara heiðursmanna þessi ógætilegu orð, sem skrifstofustjórinn lét falla.



Herra forseti. Sumpart út af ræðu hæstv. forsrh. og sumpart vegna ræðu hv. þm. V.-Húnv. út af þessu máli vil ég leyfa mér að skýra þetta dálítið nánar. Það væri æskilegt, að hæstv. forsrh. hefði farið rétt með þetta mál.  „Ástæðan fyrir því, að enginn hefur fengizt til þess að sækja um brauðið, mun vera sú, að staðarhúsin eru svo úr sér gengin, að enginn prestur vill við þeim taka eða telur forsvaranlegt að flytja þangað fjölskyldu sína.“ „Telja má líklegt, að jörðin leggist nú í eyði, eða því sem næst, ef ekkert er gert til að hindra það.“ „Ég tel, að Brjánslækjarprestakall eigi kröfu á því, að ríkið geri það, sem hægt er, til þess að fá þangað prest. Meðan ríkið styður þjóðkirkjuna og heldur mönnum til þess að hafa samneyti við presta hennar, verður það að sýna, að það telji kirkjuna og kirkjunnar menn nokkurs virði og geri flestum jafnt undir höfði til viðskipta við hana og prestana.“ „Ég vænti þess, að hinu háa ráðuneyti þóknist að taka þetta mál til meðferðar nú sem allra fyrst og að það fallist á framan ritaðar tillögur mínar og láti endurreisa staðinn nú á næsta vori.“ Ég skrifaði ráðuneytinu bréf um þetta efni 19. apríl. Ég veit, að hæstv. ráðh. hefur þetta bréf, og í því er staðfesting á því, sem yfirvaldið í Barðastrandarsýslu hefur sagt um þessi mál. Þegar svo stjórnarráðið hefur látið þetta bréf liggja hjá sér frá 19. apríl til 31. maí án þess að svara því - sem þó var aðkallandi, að því væri svarað, vegna þess að ferðamannastraumurinn var að byrja þarna um, og það var ekki hægt að una við málin eins og þau voru, - þá hringi ég til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins og spyr, hvenær eigi að afgreiða þetta mál, og fæ það svar, að hvorki mér né öðrum manni utan stjórnarráðsins komi við, hvenær það afgreiði sín bréf. Ef hæstv. dómsmrh. kallar það rosta, að menn, sem falið er að fá afgreiðslu ákveðinna mála fram, ganga eftir, að bréfum sé svarað, sem eru um jafnáríðandi mál eins og þetta mál, þá skal ég viðurkenna, að það hafi verið í þessu viðhafður rosti. En ég átti heimtingu á að fá svar við þessu frá ráðuneytinu. Og það er engin viðunandi afgreiðsla á máli að halda slíku máli í ráðuneytinu ósvarað í 6 vikur. Og ég vil segja hæstv. dómsmrh. það, að hann las ekki nema nokkurn hluta upp af þeirri ókurteisi, sem í bréfinu stendur. Hér standa fyrst þessi orð, sem hann las upp, en svo stendur síðar í bréfinu, með leyfi hæstv. forseta: „Mundi ekki vera réttara af hr. Gísla Jónssyni, sem er þingmaður Barðstrendinga, að leggja þessu lið á þeim vettvangi, sem sýslumaður hefur réttilega beint því á, í stað þess að vera með ástæðulausar ýfingar við ráðuneytið.“ En ég veit, að hæstv. forsrh. er miklu prúðari embættismaður en svo, að hann mundi nokkurn tíma hafa látið þetta bréf frá sér fara, og sízt leyft að láta senda það út um sýsluna til þess að gera mér beint óhagræði meðal minna kjósenda. Og ég tel það mjög vítavert af embættismanni eins og skrifstofustjóra í stjórnarráðinu að koma svo fram í sínu embættisstarfi eins og hann hefur, gert hér með því að fara með þetta mál eins og hann hefur gert. Hér er talað um að setja inn í fjárl. aftur risnufé til biskups og launa honum sem vera ber, af því að hann sé einn af æðstu embættismönnum landsins. Enn fremur að setja hér aftur inn húsaleigustyrk til presta. Og ég er sammála um, að þetta sé sjálfsögð skylda. Því er enn fremur haldið fram, að það sé sjálfsagt að leggja svo eða svo mikið til kirkjubygginga. Og ég er því sammála, því að ég er þeirrar skoðunar, að það sé hyrningarsteinn íslenzks þjóðlífs og þjóðmenningar að byggja upp kirkjur landsins og að kirkjan taki meiri þátt í menningarlífi þjóðarinnar heldur en hún nú gerir. Því að það er ómetanlegt starf, sem kirkjan hefur unnið hér á landi undanfarin ár og aldir. En ef svo er hugsað, þá er það meiningarleysi, að dóms- og kirkjumálaráðuneytið skuli forsóma ákveðin prestssetur í landinu, svo að þangað sé ekki hægt neinn prest að fá. Í því er ekkert samræmi að heimta meiri laun fyrir biskup og meira fé til kirkjubygginga í landinu, og á sama tíma skuli ráðuneytið láta það viðgangast, að prestssetur séu til í landinu, sem eru svo illa hýst, að þangað fæst enginn prestur, og ekki aðeins það, heldur að húsin á prestssetrunum séu óboðleg fyrir hvern einasta mann. Því að ef hæstv. forsrh. les bréfið frá sýslumanni Barðastrandarsýslu, þá sér hann þá lýsingu af húsakynnum á þessum stað, að þar er ekki einu sinni hægt fyrir vesalinga að búa, hvað þá fyrir kirkjuhöfðingja. Og þess vegna vil ég fá úr því skorið hér á Alþ., hvort það vill leggja þessu máli lið. Því að það þýðir ekkert í framtíðinni að senda þetta mál stöðugt milli Heródesar og Pílatusar, þannig að Alþ. segi: Það er kirkjumálaráðuneytisins að gera þetta, - en ráðuneytið svo segi: Það er Alþ., en ekki ráðuneytið, sem á að sinna þessu máli, og til Alþ. eiga menn að snúa sér. Nú vil ég láta mér nægja, ef hæstv. forsrh. vill lýsa því yfir hér, að hann skuli til endurbóta á þessum stað láta 10 þús. af þeim 70 þús. kr., sem nú eru ætlaðar í fjárl. til að endurbyggja eða reisa við prestssetur landsins. Ef hann lofar, að 10 þús. kr. af þessu fé skuli fara til Brjánslækjar á næsta ári, þá er ég ánægður með lausn málsins. En verði það ekki, vil ég gjarnan fá svar hæstv. Alþ. um það, hvort þetta prestssetur á að vera áfram eins vanrækt og á undanförnum árum eða ekki. Hitt er ekki rétt, sem hæstv. forsrh. virtist halda fram áðan, að þessi till. mín væri borin fram aðallega vegna þess, að svo mikill ferðamannastraumur væri um þennan stað, heldur tók ég það atriði fram til þess að sýna enn frekar fram á, hver nauðsyn er á, að hér verði bætt úr því ófremdarástandi, sem ríkt hefur í þessu efni. En till. er borin fram fyrst og fremst til þess að koma í veg fyrir, að prestssetrið níðist niður sem slíkt. Hvaða vit væri í því líka, þó ekki væri nema frá því sjónarmiði, að hér er um eignir ríkissjóðs að ræða, að láta þær grotna niður fyrir eintóma vanhirðu? Og þó ekki væri nema farið eftir ábúðarl., þá ber ríkinu skylda til að bæta hér úr, því að í íbúðarhúsinu á Brjánslæk er ekki hægt að hafa skepnur, hvað þá menn, ef ekki verða gerðar sérstakar ráðstafanir til umbóta á því, - þannig er ástandið. Það ber því brýna nauðsyn til þess, að ríkið taki á sig rögg og annaðhvort selji þessa eign eða geri við hana. - Ég tel, að ég hafi nú skýrt þetta mál alveg nægilega til þess, að hv. fjvn. og hæstv. Alþ. geti gert það upp við sig fyrir 3. umr., hvernig þessum málum verði skipað. En það er nauðsynlegt að skipa þeim strax, svo að þegar á næsta vori verði hægt að hefjast handa til að bæta úr því ófremdarástandi, sem nú ríkir um þennan stað. Út af því, að hér hefur verið að því vikið, að ég væri með þessu að berjast fyrir fríðindum fyrir mína kjósendur, þá vil ég segja það, að ég er fyrst og fremst að berjast fyrir sóma kirkjumálaráðuneytisins í þessum efnum. En þessa baráttu skildi ekki sá háttv. (ef maður svo segir) skrifstofustjóri ráðuneytisins, sem nú hefur komið hér til umr. Og þetta mál hefði fengið allt aðra lausn, ef það hefði komizt í hendur hæstv. forsrh. sjálfs, sem einnig er hæstv. kirkjumálarh. En þær 1429 kr., sem látnar voru til viðgerða á þessu húsi, hafa farið fyrir smáviðgerðir á því, svo sem að láta í rúður, kítta glugga og gera við yfirleitt það allra nauðsynlegasta, sem þurfti á þessu húsi. Og öllum má ljóst vera, hvað er hægt að gera á þessum tímum fyrir einar 1429 kr., og það er ekki nema hverfandi lítið af því, sem þarna þarf að gera við. Hvað snertir vegamál, þá er ég alveg sammála hv. frsm. um það, að ég þarf ekki að vera óánægður með minn hlut, ef það á að metast eftir því, hvað aðrir hafa nú fengið fyrir sín kjördæmi yfirleitt. Og get ég þakkað hv. fjvn. fyrir þann skerf, sem mínu héraði er ætlaður til þeirra mála. En mín spurning var um það, eftir hvaða reglu þessu fé væri skipt í fjvn. Nú vil ég benda á, að það er ekki fullkomlega rétt, sem hv. frsm. hélt fram, að ég hefði fengið meira en aðrir. Fjvn. hefur rúmi. tvöfaldað allt framlag til vegagerða. En í stuttu máli sagt hefur það sama verið látið ganga yfir mitt kjördæmi í þessu efni eins og önnur héruð, en þetta er allt miðað við það, sem hæstv. ríkisstj. hafði lagt til um þessi mál. Í fyrra féllu niður úr fjárlagafrv. styrkir til vega, sem höfðu staðið þar undanfarin ár, og það er ekki þakkarvert, þó að nú séu aftur teknar upp fjárveitingar til þessara vega. - Nú vil ég benda á, að þó að ég tæki þennan samanburð á Rafnseyrarheiðarvegi, þá tók ég fram, að það væri síður en svo, að ég áliti, að of mikið væri lagt til þessa vegar. Það ætti heldur að tvöfaldast. En ég benti á, að nauðsynin væri þar ekki eins brýn eins og á því að leggja fram til vega á hinum stöðunum. Og af því að það kom fram hjá hv. 2. þm. N.-M., að ég hefði ekki farið þar með rétt mál, það væri ekki vegur fyrir 4 hreppa, sem ég talaði um, þá vil ég nú upplýsa það, að sá vegur er ekki fyrir 4, heldur 5 hreppa. Þetta er aðalsamgönguleið frá Patreksfirði, sem er með 700 íbúa, Rauðasandshrepp, Tálknafjarðarhrepp, Suðurfjarðahrepp og Dalahrepp. Ef þeir hreppar eiga að komast í samband við samgöngutæki það, sem er ferja yfir Breiðafjörð, þá verða íbúarnir að fara þessa leið. Þarna er því ekki að ræða um veg fyrir aðeins einn hrepp, sem þarf að leggja um þessa 16 km. fjallleið, sem ólagður er vegur yfir. En þessir 16 km. eiga að ganga fyrir öðrum vegum á landinu vegna þess, hve óhæfilega lengi er búið að vanrækja vegarlagningu þarna. Hvernig ætli mönnum fyndist það t. d., ef Keflavík væri ekki í vegasambandi við aðra staði á landinu, eða t. d. Akranes eða Borgarnes? Mundu þá hv. þm. leyfa sér að vera á móti því að koma þeim í akvegasamband? Mér þætti gaman að sjá þá menn, sem neita því, að einnig þessi byggðarlög í Barðastrandarsýslu eigi að komast í slíkt samband við aðalsamgöngurnar. Vegamálastjóri hefur oft sagt víð mig um þetta atriði: Ég verð að fara eftir flutningaþörfinni. - En hvað væri mikil flutningaþörfin yfir Vatnsskarð, ef enginn vegur væri í Húnavatnssýslu? Engin. Flutningaþörfin skapast við það að tengja héruðin við aðalsamgöngukerfið. En þó að Patreksfjörður t. d. sé ekki enn kominn í samband við vegakerfið, þá greiðir sá hreppur meiri skatt í ríkissjóð heldur en nokkur annar hreppur tilsvarandi á landinu. Ég mun því aldrei geta fellt mig við, eins og nú er komið vegamálum í Barðastrandarsýslu og eins og þau hafa verið vanrækt, að það hérað fái ekki annan og meiri skerf, miðað við t. d. fólksfjölda þar, heldur en önnur héruð, sem eru búin að fá sínum þörfum fullnægt. Sú sýsla á heimtingu á, að um þessa leið frá Brjánslæk til Patreksfjarðar sé lagður vegur, sem nauðsynlegur er til þess að bæta þar úr brýnni þörf, - og það ekki á 10 árum, heldur á einu ári. Það er sanngirniskrafa til hv. fjvn., sem í raun og veru hefur að mestu leyti fjárveitingarvaldið, og ber n. því að líta á þessi mál með fyllstu sanngirni. Og svo í sambandi við þetta: Hvaða nauður rak til þess að ætla 250 þús. kr. í fjárl. til Krýsuvíkurvegarins? Hvaða börn svelta við hinn endann á þeim vegi? Eða er þessi fjárveiting kannske til þess, að hægt sé að fara með kjöt út í Hafnarfjarðarhraun? Þá vil ég líka benda á, að hér hafa komið fram till. um hækkun á fjárframlögum til brúargerða. Hv. 10. landsk. mælti fyrir þeim og rökstuddi mjög vel sínar till. Og ég er honum alveg sammála um það, að það sé ekkert vit í því, þegar 2–3 ár liggja saman, að brúa þá aðeins eina þeirra í einu, ef hægt er að spara alveg sem svarar kostnaðinum við eina brú með því að brúa þær allar á einu og sama ári. Og viðvíkjandi brúargerðum þarna vestra má líka segja, að það er ekkert vit í því, þegar það mundi kosta 305 þús. kr. að brúa þrjár ár, ef þær væru brúaðar hver á sínum tíma, að brúa þær þá ekki allar í einu, ef með því má spara 35 þús. kr. Og ef nokkrar brúatill. á að taka til greina, þá á að samþ. þær brúargerðartill., sem ég hef komið fram með fyrir Barðstrendinga, af því að þörfin er þar svo mjög aðkallandi. Og hvernig getur hv. fjvn. farið að setja 32 þús. kr. í brú á Þingvöllum, þegar hún veit, að margar ár eru óbrúaðar í Barðastrandarsýslu, sem ómögulegt er að komast yfir fyrir menn né heldur með skepnur, hvað þá fyrir nokkra bíla? Ég hef farið líklega eins oft um Þingvöll og hver annar og ekki lent í neinum vandræðum vegna brúaskorts þar. Og ef ríkissjóður hefur nóg fé til þess að leggja 32 þús. kr. í óþarfa brú þar, þá er hann skyldugur til þess að leggja fram fé í nauðsynlegar brýr í þeim héruðum, sem hafa verið vanrækt í þessum efnum. Ég hef séð brýr hér brotnar upp, sem Barðstrendingar mundu gráta af gleði yfir að mega hafa hjá sér, ef því væri að heilsa. Ef fært hefur verið að eyða tugum þúsunda kr. í að brjóta upp brýr og breikka þær, þá vænti ég þess, að hv. fjvn. taki þessi mál öll til athugunar á ný og samþ. mínar sjálfsögðu till. um brúargerðir. - En þó vil ég sérstaklega minnast á, að till. um Rauðasandsveginn, um endurbætur á honum, er sú, sem langmest er aðkallandi, til þess að sá kostnaður, sem þar hefur verið lagður í vegargerð, komi að notum, því að það er hæpið að nota hestvagna og bíla á þessum vegi. Og vegamálastjóri hefur sagt, að sá vegur hafi verið lagður eins og raun ber vitni af því, að svo lítið fé hafi verið lagt til hans, að það hafi ekki verið hægt að senda menn til hans til að framkvæma verkið, sem vit höfðu á að leggja veginn. Er þetta fjármálaspeki! Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, en vænti, að þau rök verði tekin gild, sem liggja fyrir í þessum málum. En ég vil vona, að hæstv. forsrh. gefi sínum undirmönnum fyrirmæli um að haga betur orðum sínum í embættisnafni heldur en skrifstofustjórinn gerði í þessu tilfelli, sem um hefur verið rætt.

Forseti (GSv): Ég skal geta þess, að mér er tjáð, að á brtt. þskj. 348 hafi af vangá fallið niður eitt nafn undir II. lið, þar sem talað er um viðbótarfjárveitingu á styrk þessa árs til nokkurra manna, og er það nafn Gunnars Gunnarssonar, sem á að koma á eftir lið 5, og þar eiga að standa við nafnið 2000 kr. Nú er komin fram brtt. um þetta, sem ég verð að bera undir atkv. forms vegna. Brtt. er of seint fram komin og skrifleg, og verður að leita tvöfaldra afbrigða fyrir henni.

Forsrh. (Björn Þórðarson) : Það er aðeins stutt aths. og svar við fyrirspurn hv. þm. Barð. Sá hv. þm. kvaðst vona eða gerði kröfu um, að ég ávítaði skrifstofustjórann fyrir það að hafa látið þessi orð falla, sem um hefur verið rætt. Ég held, að það sé aldeilis óþarfi, því að ég hygg, að skrifstofustjórinn hafi tekið fulla iðran eftir það að hafa skrifað svo ógætileg orð um hv. þm. Barð., - og ekki sízt þegar má vel skilja, að nokkurt tilefni gæti hafa verið, eftir að þessi hv. þm. sýnir í þessari umr., hve varkár hann sjálfur er, þar sem hann segir, að það sé smán að hafa ekki látið Barðstrendinga fá meiri vegabætur og brýr heldur en gert hefur verið.  En viðvíkjandi hinu, að ég gefi loforð um, að 10 þús. kr. verði varið til umbóta húsakynnum á Brjánslæk af þeim 70 þús. kr., sem ætlaðar eru til nýbygginga og endurbóta á húsakynnum á prestssetrum, þá get ég ekki að svo vöxnu máli lofað því. Því að fyrir það fyrsta hygg ég, að hv. þm. Barð. hafi góðar stoðir fleiri en kirkjujarðasjóð eða þessa fjárveitingu fyrir því að láta nú gera einhverjar aðgerðir á húsakynnum á Brjánslæk, vegna þess að þarna eru póstsamgöngur. En svo er högum háttað með fjárreiður og fjármál, sem kirkjumálaráðuneytið hefur yfir að ráða, að það eru ein 10 prestssetur, sem eru í fullkominni niðurníðslu, og því fé, sem til er fyrir hendi og á að verja til að bæta úr því, verður fyrst og fremst að verja til þess að endurbæta þau prestssetur, þar sem prestar eru, til þess að þeir þurfi ekki að flýja sína staði. En þau prestssetur eru heldur látin mæta afgangi, þar sem prestur er ekki. Og nú, þegar veittar eru 70–80 þús. kr. í þessu skyni, þá hrekkur það fé skammt. Og á síðustu árum hefur ekki verið hægt að fá menn til þess að vinna þessi verk. Við þyrftum a. m. k. hálfa millj. kr. til þess, ef við ættum á þessum tíma að endurbæta prestssetrin eins og þarf við skulum segja svona 8–10 prestssetur. Og við þyrftum meira en peningana, við þyrftum líka að fá efni og vinnukraft til þessara framkvæmda. En um það, hvaða prestssetrum eigi að sinna fyrst í þessu efni, verðum við að hafa samráð við biskup og aðra kunnáttumenn. Og þess vegna get ég að svo vöxnu ekki lofað hv. þm. Barð. neinu í þessu efni.



Herra forseti. Ég skal ekki vera fjölorður nú fremur en vant er. En mér hefur fallið í skaut að athuga um 18. gr. og raða þar niður fyrir fjvn. Og það hefur farið þannig, að þegar það var svo borið undir atkv. í fjvn., þá mátti heita svo, að n. væri algerlega sammála um að fylgja till. mínum. Og mér þykir leitt, að hv. þm. Barð. og aðrir hv. þm. hafa á bak við hv. fjvn. komið með einstaka menn og dembt þeim með brtt. inn í þingið, án þess að verulegir verðleikar þessara manna hafi verið færðir fram eða annað því til stuðnings, að þeir ættu að takast upp í 18. gr. Jú, það hefur verið fært fram í þessu skyni um einn þessara manna, að hann hafi einu sinni fengið kross, hann hafi verið sæmdur riddarakrossi, fálkaorðunnar, - og nú eigi af þeim ástæðum að forða honum frá sveit. En þess hefur verið vænzt, að þeir hv. þm., sem brtt. vilja bera fram um að taka menn inn í 18. gr., gefi fjvn. kost á að athuga verðleika þeirra manna. Það hefur t. d. verið venja, þegar í þessu efni hefur verið um pósta og fiskimatsmenn að ræða, þá hefur fjvn. snúið sér til póst- og símamálastj. vegna slíkra manna, sem starfað hafa við þær stofnanir, til þess að fá umsagnir um þá, og í sama skyni viðkomandi fiskimatsmönnum til fiskimatsstjóra. Og þessari reglu vil ég, að enn sé haldið áfram. En nú hefur verið farið á bak við okkur í fjvn. með þessa menn. - Já, einum var talið það til gildis, að hann hefði verið hreppstjóri. En fjvn. vill fá að vita, hvaða verðleika þessir menn hafa. Þess vegna óska ég, að þeir hv. þm., sem hafa komið með brtt. um þessa menn, vilji taka brtt. sínar aftur til 3. umr., svo að fjvn. fái tækifæri til að athuga, hvort þessir menn hafa unnið til þess að vera teknir upp í 18. gr. eða ekki. Fjvn. hefur komið sér saman um það einhuga, sem hún hefur lagt til viðvíkjandi 18. gr., og ég held, að engin vandkvæði hafi komið fram um það. Það er grafin upp víss kvenpersóna á Vestfjörðum og á að knýja fram með frekju, að hún sé látin fá 500 kr. eða meira vegna fiskskoðunar, sem hún kvað hafa einhvern tíma haft með höndum, og nú er hlaupið í það af einstökum þm., þrátt fyrir till. fjvn., að heimta hækkun, án þess að nokkrum nýjum verðleikum sé til að dreifa. Í fyrra var talið nægilegt, að lýður þessi fengi 500 kr., en nú er frekjan orðin svo mikil, að heimtaðar eru 700 kr. fyrir slíkar persónur. Við verðum að fá umhugsunarfrest til að athuga þetta. Í sambandi við aðrar gr. frv. minni ég á það, að hv. þm. Barð. sagði við mig og hv. form. fjvn., að hann væri ánægður með það, sem hann hefði fengið til vegamála, en ég sé þó ekki betur en hann hafi alls staðar í brtt. sínum farið fram á stórum hærri framlög en fjvn. Þetta eru ekki viðfelldnar aðfarir. Þá er till. hv. þm. Barð. um framlag til viðhalds og endurbóta á prestssetrinu Brjánslæk. Í sambandi við hana vil ég segja það, að á meðan prestar verða að hverfa unnvörpum frá prestaköllum sínum vegna lélegs aðbúnaðar á ábúð þeirra, verðum við fyrst og fremst að hugsa um að bæta úr því. Á Brjánslæk er nú enginn prestur lengur, en frá ótal prestaköllum hafa komið tilmæli um það, að íbúðarhúsunum sé haldið við, því að annars neyðist prestarnir til að hverfa á brott. Fyrst er að halda við því, sem fyrir er, en síðan að byggja upp það, sem aflaga fer. Þó að ég vilji að vísu halda við hinum góðu guðshúsum, ber þó fyrst og fremst að hugsa um þá staði, þar sem prestssetur eru, því að kirkjurnar geta því aðeins komið að notum, að prestarnir fáist. Ég sé, að hæstv. forseti réttir upp blýantinn, og getur verið, að þetta komi í bág við það, sem hann hefur sagt. En ég tel, að við eigum fyrst og fremst að gera það styrkt, sem fyrir er, og þar næst færa út kvíarnar. Ef við látum prestssetrin fara í auðn, þá er til lítils að reisa kirkjur. Við verðum að sinna þeim prestssetrum, sem eiga erfitt um húsaskipun, og sjá um, að prestarnir haldi sig í sveitinni og þar næst að athuga, hvort ekki sé tiltækilegt að hressa upp á kirkjubyggingarnar sjálfar, því að kirkjur án presta er gagnslaust að hafa í sveitum landsins. Að því er vegamálin snertir skal ég játa, að um einstök atriði varð ekki fullt samkomulag í fjvn., en hér er vandi á höndum, því að ef einhverju er haggað um þumlung, getur allt breytzt stórkostlega. En ég verð að segja, að fjvn. hefur reynt að jafna þessu milli héraða og manna eftir beztu getu. Ég álít, ef menn eru óánægðir, að þeir eigi þá að koma fram með sínar aðfinnslur til fjvn., og mun hún reyna að gera það bezta, sem hægt er. Ég skal aftur nefna 18. gr. í þessu sambandi. Þar eru hlutir, sem ýmislegt er hægt að segja um. Einstakir menn geta sagt: Þarna er of mikið og of lítið þarna. - Það getur verið, en grundvellinum má ekki raska, því að ef einhverju er um þokað, þá breytast öll hlutföllin. Ég skal benda á það, að störfum fjvn. er ekki lokið enn þá. Enn eru mörg mál eftir, sem þarf að athuga, t. d. á menntamálasviðinu, og vil ég þar minna á þjóðminjasafnið. En það dugir ekki að sækja hlutina með heimtufrekju. Menn koma og heimta fyrir sitt kjördæmi. En ef það er látið fram ganga, munu aðrir koma og heimta sinn hlut líka. Fjvn. hefur hugsað sem svo: Hvað þolir ríkið að leggja fram til þjóðþrifa? - En það stendur ekki til þjóðþrifa að fara fram úr öllu hófi. Fjvn. reynir að leysa málin eins vel og hægt er og er búin að taka á móti öllum brtt. og athuga þær. Hún hefur reynt að fara með þær eftir því, sem hún álítur bezt og réttast, og svo mun enn verða.



Herra forseti. Ég sakna nokkurra liða í tili. hv. fjvn., sem atvmrn. hafði gert ráð fyrir, að þar yrðu, en með því að hv. form. n. hefur skýrt mér frá, að þetta muni verða tekið til greina við 3. umr., ætla ég ekki að ræða það frekar að sinni. Hins vegar tel ég mér skylt sem sérstaklega kunnugum málunum að gera örlitla aths. við till. fjvn. um fjárframlag til viðbyggingar sjúkrahúss á Akureyri. Ég var í mörg ár form. spítalan. þar og veit því, hvað Akureyringar hafa átt við að búa í þessum efnum. Aðalhúsið, sem þarna er, var reist um aldamót, og þó að því hafi verið haldið við, gefur að skilja, að það er ekki á nokkurn hátt viðunandi sjúkrahús nú orðið. Fyrir fimm árum var byrjað að byggja nýjan spítala, en sökum fjárskorts og lítillar áheyrnar hjá Alþ. hefur verkinu miðað mjög lítið áfram. Nú hagar svo til þar, að auk 6000 manna bæjar er um stórt hérað að ræða, og til viðbótar sækir þangað ekki aðeins fólk af öllu Norðurlandi, heldur og víðar að. Spítalinn hefur fengið mjög gott orð á sig fyrir starf hins ágæta læknis, sem þar er. En hins vegar er það alveg óviðunandi fyrir Eyjafjörð, ef ekki tekst alveg á næstunni að bæta úr þeim annmörkum, sem hér er um að ræða. Hv. fjvn. hefur ekki séð sér fært að leggja til, að veitt verði meira en 200 þús. kr. til viðbyggingarinnar á næsta ári, en á þessu ári voru veittar 70 þús. kr. Ég vil eindregið beina því til hv. þm. og sérstaklega til hv. fjvn., að það sé vel athugað, að hér er mjög mikil þörf fyrir hendi, og vil ég beina því til hv. n. sérstaklega, hvort hún muni ekki vilja taka málið til nýrrar athugunar og hækka þá framlagið upp í 500 þús. kr. að minnsta kosti. Það er óþolandi, að líði áratugur eftir áratug þannig, að ekki sé búið betur að þessum málum en nú er gert í þessum stóra bæ. Í öðru lagi tel ég mér skylt að gera athugasemdir við það, að í fjárl. eru aðeins ætlaðar 200 þús. kr. til símahúsbyggingar á Akureyri, en eins og ég hef skýrt hv. fjvn. frá, er þessi upphæð hvergi nærri fullnægjandi. En eins og hv. þm. er ljóst, er það ein meginregla núverandi ríkisstj. að láta ekki framkvæma meira en fjárveitingar eru fyrir, og það þýðir þá, að ef ekki verður úr bætt um þennan lið í fjárl., þá kemst þetta hús ekki til nota á næsta ári. Ég legg því til, að framlagið verði hækkað í 400 þús. kr., svo að ein hæðin, kjallari, geti orðið fullbúin til póstafgreiðslu á næsta ári. Það er ekki hyggilegt, þegar búið er að leggja 200 þús. kr. í kostnað, að láta bygginguna standa ónotaða í eitt ár enn, ef hægt er að gera hana nothæfa. Ég beini því þess vegna til hv. fjvn. að athuga það til 3. umr., hvort ekki sé hægt að hækka þetta framlag í 400 þús. kr.



Herra forseti. Ég vil aðeins minnast á nokkur einstök atriði, en áður en ég byrja á þeim, vil ég segja það til leiðbeiningar hæstv. forseta, að ég hef gist á mörgum prestssetrum, þar sem er verr hýst en á Brjánslæk. Ég skil ekki þá stefnu hæstv. ríkisstj. að vilja hækka risnu við biskup til að hækka hans laun. Það er sitt hvað risna og laun. Risna er fé, sem látið er út aftur handa gestum, og það fé er skattfrjálst. Risna sú, sem biskup þarf að halda uppi, er að taka á móti prestum, gefa þeim kaffi, vindil og slíkt. Hæstv. ríkisstj. metur þetta á 5000 kr. á ári. Nú eru það ekki ákaflega margir prestar, sem koma til biskups, og yfirleitt koma prestar hingað helzt, þegar synodus stendur. Ef hæstv. Alþ. fellst á að láta biskup hafa þetta fé skattfrjálst, hvernig eiga þá skattan. að fara að við heildsala, sem taka á móti fleiri gestum á skrifstofum sínum á einum degi en biskup á heilu ári? Og svo allir þeir menn á landinu, sem þurfa að taka á móti gestum, - hvað eiga þeir að fá? Það hefur verið afstaðan að undanförnu, að það bæri að skera af þessu fé, nú kemur hæstv. ríkisstj. með það, að biskup, sem hefur lítið með risnufé að gera, eigi að fá allverulega upphæð í þessu skyni. Það er allt annað, hvort biskup er látinn fá risnufé eða launauppbót. Ef ætlunin er að láta hann fá launabót, þá get ég ef til vill fylgt því, þegar ég er búinn að athuga það. En hann hefur ekkert að gera með risnufé, og ég vona, að hæstv. Alþ. samþ. það ekki. Það var litið svo á af hæstv. forsrh. og fleirum, að sjálfsagt væri að greiða húsaleigu fyrir prestana í Reykjavík á sama tíma og prestar annars staðar á landinu eru látnir borga sína húsaleigu. Hæstv. forsrh. sagði, að hún væri lág. Hvers vegna? Af því að ríkisstj. hefur ekki látið fara fram endurmat, sem á þó að gera á nokkurra ára fresti samkv. l. Ég veit ekki betur en búið sé að byggja og kaupa hús yfir tvo Reykjavíkurprestana, án þess að Alþ. hafi mælt með því og beint á móti vilja fjvn., en prestar, sem búa í húsi eins og á prestssetrinu Brjánslæk, verða að borga húsaleigu. Ég vissi vel, hvað ég gerði, þegar ég var með því, að þessi liður félli niður. Hv. þm. Dal. hefur talað rækilega um 18. gr., en ég vil bæta því við, að eitt af því fyrsta, sem almenningup krefst, er réttlæti í því, sem gert er. Nú er það svo, að þeir menn, sem eru í 18. gr. á eftirlaunum, teljast ekki njóta fátækrastyrks. Þess vegna tel ég mikið undir því komið, að ekki komi fram mikið óréttlæti í úthlutun smáupphæða í 18. gr., en slíkt óréttlæti tel ég, að komi fram í því, að Sigurður Magnússon fyrrv. yfirlæknir er látinn hafa 2000 kr., en allir aðrir læknar 1000 kr. Ég vil því taka undir með hv. þm. Dal. og fara þess á leit við flutningsmenn ýmissa hækkunartill., að þeir lofi hv. fjvn. að samræma þessar upphæðir og ráða, hverjar þær verði.