Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (MÁM): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 3. nóv. 1970. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vesturlandskjördæmi, Ásgeir Pétursson sýslumaður, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Friðjón Þórðarson, 4. þm. Vesturl.“ Kjörbréf Ásgeirs Péturssonar sýslumanns hefur áður verið skoðað og tekur hann því sæti á Alþingi sem 4. þm. Vesturl. í fjarveru aðalmanns.



Herra forseti. Á þskj. 32 höfum við nokkrir þm. Framsfl. hér í hv. d. leyft okkur að flytja frv. til l. um breyt. á orkulögum. Fyrsti flm. þessa frv. er hv. 5. þm. Austf., Vilhjálmur Hjálmarsson, en vegna fjarveru hans úr þinginu hefur svo ráðizt, að ég gerði grein fyrir þessu frv. Efni þessa frv. er tvíþætt. Í fyrsta lagi er lagt til, að gerð verði áætlun um það, hvernig hægt verði að ljúka raforkuframkvæmdum í dreifbýli landsins. Þessi áætlun á að miðast við það, að verkinu verði lokið í síðasta lagi í árslok 1973. Við teljum hina mestu nauðsyn bera til, að nú verði gerð heildaráætlun um að ljúka raforkuframkvæmdum í landinu, hvað viðvíkur því að dreifa raforkunni út um sveitir landsins. Við höfum áður hér á hv. Alþ. flutt frv. um þetta efni, sem því miður hefur ekki náð fram að ganga, en við viljum nú freista þess einu sinni enn að fá slíkt frv. afgreitt hér á hv. Alþ., svo að þessum málum verði komið í viðunandi horf. Því að eins og nú er komið, ber mikil nauðsyn til að gera heildaráætlun um, hvernig og hvenær dreifingu á raforkunni verði lokið. Í öðru lagi er það efni þessa frv., að gert er ráð fyrir, að sett verði bráðabirgðaákvæði við raforkulögin, um að þegar fyrir liggur þessi áætlanagerð, þá verði gerð áætlun um það, hvernig útvega eigi fé til þess að koma henni í framkvæmd. Á þessum árum, sem raforkuframkvæmdirnar hafa staðið yfir, eða um 19 ára tímabil, er búið að tengja samveitum 3.752 býli. 1.153 býli munu hafa raforku frá einkarafstöðvum, þ.e. bæði vatnsaflsrafstöðvum og dísilrafstöðvum. En 400 býli eru enn alveg óraflýst. Mjög er þetta misjafnt í hinum einstöku héruðum. t.d. er búið að virkja í Eyjafirði allt nema 2.6% af býlunum, en aftur í Barðastrandarsýslu og Norður-Múlasýslu eru um 72% óraflýst. Þess vegna ber mikla nauðsyn til að jafna þessa aðstöðu og þá jafnframt að ákveða, hvenær henni skuli lokið. Á árunum 1967, 1968 og 1969 eða sérstaklega á árunum 1968-1969 dró verulega úr framkvæmdum á dreifingu raforkunnar um sveitir landsins. Á þinginu í fyrra var hins vegar gert nokkurt átak í því að reyna að ná samstöðu um það að hraða þessum málum meira, en þá hafði verið gert og varð það þá að samkomulagi, að ríkisstj. beitti sér fyrir því, að á árinu 1971 yrði lokið að raflýsa þann áfanga, sem miðaður er við 11/2 km á milli bæja. Og í þeim fjárveitingum, sem nú er ætlazt til, að verði til þessara framkvæmda á næsta ári, er miðað við þessa áætlun. Við hreyfðum því, bæði í sambandi við þetta frv., eða hliðstætt frv., sem við framsóknarmenn lögðum hér fram á síðasta þingi og við afgreiðslu á framkvæmdaáætlun ríkisstj., að nauðsyn bæri til að fara nú þegar að vinna að því að gera heildaráætlun um hvernig ætti að ljúka þessari dreifingu raforkunnar. Í því sambandi koma upp ýmis vandamál, sem hafa beðið afgreiðslu og ekki er hægt að komast hjá, eins og t.d. hvað gera skuli, þegar um er að ræða þéttbýlar sveitir, en nokkur vegalengd er frá næstu endastöð rafveitnanna til þessara byggðarlaga. Í þessu sambandi vil ég nefna byggðir eins og sveitirnar austan Mýrdalssands. Þegar komið er inn á það svæði, er svæðið innbyrðis tiltölulega hagkvæmt. En ef vegalengdin yfir Mýrdalssand er hins vegar tekin til viðbótar vegalengd milli býla fyrir austan og deilt á þau, þá er, eins og nú er, óframkvæmanlegt að tengja svæðið samveitu. Sama er að segja um Barðaströnd í Barðastrandarsýslu. Innan þess sveitarfélags eru línulagnir tiltölulega mjög auðveldar og vegalengd milli bæja hagstæð. Hins vegar er nokkur vegalengd yfir Kleifaheiði, en þangað verður að sækja rafmagnið. Þegar hún er lögð við og bæjatölunni deilt í þá vegalengd, þá er hér um óhagstæða raflínu að ræða. Þetta mál verður að taka sérstaklega fyrir og eins og við höfum áður lýst yfir og skýrt, ber mikla nauðsyn til að taka dreifingu raforkunnar í heild og setja um það ákveðna áætlun, hvernig eigi að leysa þetta, sem eftir er og er ekki orðið neitt stórmál, nema síður sé. Samkv. lauslegri áætlun, sem ég hef fengið þar um, þá hefur það komið fram, að þó að farið væri upp í jafnvel 4 km, væri hægt að leysa þetta á næstu 5 árum með 60 millj. kr. fjárveitingu á ári, svoleiðis að hér er ekki um neitt stórmál að ræða, en hins vegar hið mesta nauðsynjamál, sem þarf að leysa. Ég vil benda á það, að við Íslendingar höfum leyst hliðstæð mál, eins og t.d. dreifingu símans. Það var á sínum tíma stórt átak, sem þurfti til þess að dreifa símanum út um allar sveitir. Þetta gerðum við þá og nú höfum við á síðari árum gert hann sjálfvirkan að mjög verulegu leyti. Sama er að segja um útvarpið og nú síðast sjónvarpið. Við höfum gert verulegt átak í því að dreifa þessu út um landið og þess vegna væri það óeðlilegt, ef við ætluðum nú að hætta við raflagnirnar, þegar við ættum ekki nema lítinn hluta eftir af því stóra átaki. Þá vil ég einnig geta þess, að í sambandi við þetta frv. okkar á þskj. 32 höfum við einnig leyft okkur að flytja frv. til l. um breyt. á orkulögum á þskj. 59 og ég treysti því, að ég megi, með leyfi hæstv. forseta, víkja að þessu frv. okkar, þar sem þetta mál er einnig á dagskrá hér, enda eru sömu flm. að því og það er liður í því máli, sem við hér erum með. Einmitt á síðari árum, þegar dregið hefur úr fjárveitingum frá ríkisins hálfu til framkvæmda í raforkumálum, þá hafa byggðarlögin reynt að leysa þau með því að bjóða fram lán. Þau hafa gert það með þeim hætti, að þeim hefur í flestum tilfellum verið endurgreidd lánsupphæðin, en vextina hafa sveitarfélögin greitt. Þarna finnst okkur, að sé um hróplegt ranglæti að ræða, að einmitt þau byggðarlög, sem lengst bíða eftir raforkunni, skuli þurfa að leggja á sig þessa greiðslu. Þess vegna leggjum við til, að þeim verði endurgreiddar þær greiðslur, sem þau hafa innt af hendi vegna raforkuframkvæmda úr Orkusjóði og ætti það að koma inn í þá áætlun, sem við gerum hér ráð fyrir, að gerð verði. Ég vildi víkja að þessu af því að hér er um skylt mál að ræða og í beinum tengslum við þetta. Ég skal svo ekki, herra forseti, eyða lengri tíma í framsögu fyrir þessu frv., því að það kynnir sig að öðru leyti sjálft og málið er líka það þekkt hér á landi og áhugi fyrir að leysa það svo mikill, að það þarf ekki að kynna hann fyrir hv. alþm. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr., og til hv. fjhn.



Herra forseti. Það var á Alþ. 1964–1965, sem lagt var hér fram stjfrv., þar sem menntaskóli á Austurlandi skyldi tekinn í lög. Og þetta frv. varð að lögum á þinginu 1964 –1965. Ég hafði mikinn áhuga fyrir því, að þetta fengist lögfest, en menntaskólinn á Austurlandi er samt ekki enn þá orðinn að veruleika. Þess vegna hef ég nú flutt frv. um breyt. á menntaskólalögunum á þskj. 46, sem gerir ráð fyrir því, að í stað þess, að svo er til orða tekið í gildandi lögum, að menntaskóli skuli vera einn á Austurlandi, þá verði honum ákveðinn staður á Eiðum á Fljótsdalshéraði. Það þarf vafalaust ekki að fara mörgum orðum um það nú og ég held, að það sé almennt viðurkennt, að þetta er mjög mikilvægt mál fyrir byggðarlögin og landshlutana, að menntaskólar séu sem víðast starfandi. Þetta er, ef svo mætti segja, sjálfstæðismál og það er nú einu sinni þannig, að landshlutarnir og byggðarlögin - Austurland í þessu tilfelli, - þau eru heildir í þjóðfélaginu, - það eru ekki aðeins kjördæmin, ekki aðeins vegna kjördæmaskiptingarinnar, það er landfræðileg skipting og stjórnarfarsleg og stundum kannske ein eða fleiri heildir innan kjördæmanna. En landshlutarnir eiga sín sjálfstæðismál og þau eru einhver hin þýðingarmestu fyrir líf og framtíð byggðarlaganna víðs vegar og ég vildi jafnframt segja, að sem sjálfstæðust landsvæði eru líka lífsnauðsyn fyrir þjóðfélögin. Ég orðaði þetta einu sinni þannig á raforkuráðstefnu, sem haldin var á s.l. sumri, að þessar heildir væru „líffræðileg nauðsyn“ þjóðfélags. Ég býst ekki við að það þurfi að fjölyrða mikið um þennan þátt. Ég held, að það sé almennt að verða viðurkennt, hversu mikilvægt einmitt þetta atriði er. Og meðal þeirra mála, sem þarna eru mjög mikilvæg, eru einmitt skólamálin. Skólakerfi hverrar heildar þarf að spanna sem mest af menntabrautinni, ella er hætt við, að vanmáttarkennd skapist, sem er versta dauðamark byggðarlags eða landshluta. Menntaskóli á Austurlandi er þess vegna sjálfstæðis- og jafnréttismál. Nú er það staðreynd, að hann er í lögum. En það hefur samt sem áður skort nokkuð á. - Það, sem þarf að ske áður en skólinn verður veruleiki, er að ákveða, hvar hann skuli reistur. Ég hef frá upphafi verið þeirrar skoðunar, að á Eiðum á Fljótsdalshéraði, sem er elzta menntasetur á Austurlandi, - ætti þessi skóli að rísa. En ástæðan til þess - eða sú er a.m.k. meginástæðan til þess, að staðarvalið er enn óútkljáð, er verulegur ágreiningur um þetta mál í heimabyggðunum. Mig langar til í þessari framsögu að vitna hér í kafla úr skólasetningarræðu á Eiðum frá 13. október 1968, sem skólastjórinn þar, Þorkell Steinar Ellertsson, flutti. Með leyfi hæstv. forseta, þá segir svo í þessum kafla ræðunnar: „Þá langar mig að víkja nokkrum orðum að menntaskólamálinu og sérstaklega vegna þess, að Eiðar eru einatt nefndir í því sambandi. Til þess að gera sér sem ljósasta grein fyrir því öllu nægir ekki að einblína á einn stað og eina sögu, heldur verður að skyggnast til allra átta. Fyrst er nauðsynlegt að gefa gaum þeirri almennu þróun, sem átt hefur sér stað í skólamálum hér á landi hin síðari ár og síðan að kanna, hvað væntanlegt er á næstunni. Það mun allur almenningur sjá, að nú stefnir að því hröðum skrefum, að skyldunámið færist heim í viðkomandi sveitarfélög eða byggðarlög. Alls staðar í þéttbýli er þetta nú þegar staðreynd. Borgarfjörður eystri mun hafa rekið lestina, en í sumar tóku þeir þá ákvörðun að hafa 2. bekk í vetur og verður svo væntanlega áfram.“ Ég vek athygli á því, að þetta er sagt fyrir tveimur árum, haustið 1968. - „Margir hreppar hafa einnig leyst sín mál á viðunandi hátt, eins og t.d. Hallormsstaðarskólinn ber vitni um. Þetta er að sjálfsögðu gleðileg þróun og eðlileg. Og að því dregur innan örfárra ára, að fræðsluskyldunni verður fullnægt í öllum sveitarfélögum í fjórðungnum, annaðhvort upp á eigin spýtur eða með samstarfi við aðra. Það sjá líka allir, að fleiri bekki verður að leggja niður á Eiðum en þann fyrsta.“ - Ég vil skjóta hér inn í, að einmitt þá var kennsla 1. bekkjar lögð niður, en áður höfðu verið fjórir bekkir á hverjum vetri. - „Forsendan fyrir rekstri 2. bekkjar er þá líka horfin. Reyndar sjáum við þess ótal merki í dag, hvert stefnir, t.d. eru í vetur aðeins tólf nemendur í 2. bekk hér að Eiðum (þ. e. 1968–1969). Berum þróunina hér saman við það, sem er að gerast á Norðurlöndum, enda er það yfirlýst stefna Norðurlandaráðs, að skólamál Norðurlandanna beri að samræma og fella að mestu í svipaðan ramma. Er þar skemmst af að segja, að fræðslukerfi frændþjóða okkar hefur breytzt mikið að innri gerð hin seinni árin og alls staðar á Norðurlöndum er nú komin 9 ára skólaskylda. Skyldunámi þar lýkur upp úr 3. bekk unglingaskóla og samsvarar það nokkurn veginn 3. bekk gagnfræðaskóla hjá okkur. Nemendur geta þá valið um framhaldsskóla af ýmsu tagi, eins og tækniskóla, verzlunarskóla, menntaskóla, iðnskóla o.fl. 4. bekkur gagnfræðastigsins er þar ekki til lengur nema á örfáum stöðum í Danmörku. Allt bendir til þess, að gangurinn verði svipaður hjá okkur. Fljótlega eftir að fræðsluskyldunni verður fullnægt um meiri hluta landsins, verður skyldan lengd um eitt ár. Sennilegt er, að um það leyti verði kennsla á barnaskólastiginu orðin það örugg og námið það samfellt, að hægt verði að fella niður 4. bekk gagnfræðastigsins og nemendur ljúki sambærilegu námi ári fyrr en tíðkast í dag. Þegar að því dregur, að við þurfum að bæta við þessum 9. bekk skyldunámsins og það verður langtum fyrr en okkur sjálfsagt öll grunar, verður varla um það rætt að flytja nemendur í sérstaka skóla til að ljúka þeim vetri. Þeim bekkjardeildum verður einfaldlega bætt við skylduskólann í heimasveitinni og það verður lítið vandamál. Á mörgum stöðum er aðstaða fyrir hendi þegar í dag og annars staðar verður bætt við húsakynni því, sem á vantar. Með því að renna huganum á þennan hátt fram í tímann má sjá, að hrepparnir munu ekki einvörðungu taka að sér fræðsluskyldu fyrir 1. og 2. bekk, heldur einnig þann 3. Og með bættum skólaháttum verður 4. bekkur lagður niður og íslenzka skólakerfið samræmt því, sem gerist á Norðurlöndum. Þá verður hinni 9 ára fræðsluskyldu fullnægt í öllum hreppum á Austurlandi, og fólk á Borgarfirði, Seyðisfirði, Eskifirði, Fáskrúðsfirði, Egilsstöðum, Hallormsstað og öðrum skólastöðum í fjórðungnum þarf ekki að senda unglinga sína langar leiðir til þess að ljúka hinu almenna undirbúningsnámi. Það verður kennt í heimabyggð. Í sérskólana verður eftir sem áður að sækja, en um það gegnir öðru máli. Unglingarnir eru þá orðnir þroskaðir og ærinn munur er það fyrir foreldra að senda slíkt fólk að heiman í framhaldsskóla eða 13 ára reynslulítinn ungling í 8 mánaða heimavist. Ef þróun mála verður sú, sem hér að framan greinir og allar líkur benda til, liggur í augum uppi, að Eiðaskóli mun láta af því hlutverki, sem verið hefur hans á undanförnum áratugum. Og það er tómt mál um að tala að byggja nýjan héraðsskóla á Austurlandi. Hér þarf fyrst og fremst að koma hinni almennu fræðsluskyldu í viðunandi horf, bæta við 9. skylduárinu og vinna að stofnun framhalds– og sérskóla fyrir fjórðunginn. Og sá framhaldsskóli, sem helzt ber á góma um þessar mundir, er Menntaskóli Austurlands. Nokkuð hefur borið á því undanfarið, að vissir hreppar hafi af hagsmunaástæðum lagt sig fram um að toga menntaskólann inn á sitt yfirráðasvæði, en slíkt er málefnum fjórðungsheildarinnar hreint ekki til framdráttar. Sjónarmið einkahagsmuna mega aldrei verða til þess að ráða staðsetningu mikilvægra stofnana, hverju nafni sem nefnast. Þeirri upphæð, sem bygging nýs menntaskóla mundi kosta, ætti að verja til þess að bæta þá góðu aðstöðu, sem fyrir er á Eiðum, en afgangi upphæðarinnar til uppbyggingar skólamála í fjórðungnum almennt. T.d. þarf á næstu árum að stofna til miðskóladeilda á Egilsstöðum, Eskifirði, Fáskrúðsfirði og víðar. Möguleiki er á því hvenær sem er að koma upp menntadeildum við Eiðaskóla. Til þess þarf aðeins samþykki viðkomandi yfirvalda. Síðar yrði að stofna menntaskólann formlega, ráða honum forráðamenn og starfslið. Fjölmörg rök önnur, tilfinningalegs, landfræðilegs, menningar- og sögulegs eðlis hníga að því, að Eiðaskóli verði áfram í framtíðinni sú menningarmiðstöð fyrir Austurland, sem upphaflega var til ætlazt, en þau rök munu ekki rakin hér. Aðeins hefur verið drepið á þann þáttinn, sem hvað minnst hefur verið um fjallað og sem e.t.v. skiptir langmestu máli.“ Hér lýkur tilvitnuninni í þennan kafla úr skólasetningarræðunni frá því haustið 1968. Og ég hef kosið að kynna hann hér vegna þess að mér sýnist, að allt það, sem þar kemur fram, hafi reynsla þessara tveggja ára, sem liðin eru síðan, staðfest enn þá betur. T.d. eru nú þegar komnar miðskóladeildir í flestöllum þessum þéttbýlisstöðum á Austurlandi. Það má að vísu segja, að enn þá sé ekki fram komin sú spá í þessari ræðu, sem ég var að vitna hér til, að skólaskyldan verði 9 ár, en mér er nær að halda, að það muni þegar á þessu yfirstandandi Alþ. koma fram í frumvarpsformi. Í öllu falli virðist mér af mínum kynnum af skólamönnum, að þá sé einmitt þessi breyting á fræðsluskyldunni á næsta leiti. Og það er verulegt atriði í þessu máli. Ég ætla ekki að halda langa ræðu hér við framsögu þessa máls, en mér er það nokkur þyrnir í augum og fleinn í holdi, að ekki skuli miða betur áfram en raun ber vitni þessu menntaskólamáli Austurlands. Það er engan veginn, að ég beri nokkra öfund til Vestfirðinga, þó að þeir hafi komið sínum skóla á stofn, heldur þvert á móti samgleðst ég þeim yfir því, að skólinn er þar orðinn að veruleika. En eins og fram kemur í þeirri grg., sem ég lét fylgja með frv., þá sýnist mér, að sú ósamstaða, sem er heima fyrir um staðarvalið, muni jafnvel enn geta tafið þetta mál og þess vegna vil ég freista þess að leysa þann hnút með því að, að geri það og ég tel í raun og veru að það sé skylda þess að gera það. Málum er þannig háttað í vetur á Eiðum, að þar er komin framhaldsdeild, sem er í samræmi við þá breytingu, sem gerð var með brbl. á s.l. ári eða sumarið 1969 og ég held, að Eiðaskóli sé eini alþýðuskólinn, sem hefur tekið þessa deild upp og það var einfaldlega vegna þess, að það var rúm fyrir hana, möguleiki til að koma henni á. Í öðrum héraðsskólum mun hins vegar hafa verið þannig ástatt, að þeir bekkir, sem hingað til hafa verið í skólunum, - þeirra skólarými hefur verið fullsetið. Þetta gefur líka bendingu um, hvert stefnir. Það er enginn vafi á því, að í huga Austfirðinga yfirleitt er viss ljómi yfir Eiðaskóla, og allir viðurkenna, hversu mikils virði hann hefur verið fyrir Austurland alla sína tíð. En menn greinir á um það, hvort ekki sé þörf fyrir hann eftirleiðis í því formi, sem hann hefur starfað, alveg eins og hingað til. Einnig eru nokkrar raddir uppi um það, þegar rætt er um staðsetningu, að það sé ekki heppilegt, að menntaskólinn sé ekki settur í nokkurt þéttbýli. Ég vil upplýsa það, að vegalengd t.d. frá Egilsstöðum er ca. 14-15 km og ég hef oft bent á það í viðræðum við menn, að a.m.k. hér á höfuðborgarsvæðinu væri slík vegalengd ekki talin mjög mikilvæg og eins og hefur skeð, ef við litum ögn til baka, þá hafa allar fjarlægðir raunverulega farið minnkandi og ég held, að svo verði einnig á næstu árum, þannig að þessi ástæða, eða þessi röksemd, er í mínum augum mjög léttvæg. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að, að lokinni þessari 1. umr. verði málinu vísað til hv. menntmn. og ég vænti þess, að hún leiti þá jafnframt umsagna, þar sem hún telur ástæðu til, um þetta mál, ef þær kynnu að geta upplýst eitthvað betur heldur, en mér hefur tekizt í þessum fáu framsöguorðum og í þeirri grg., sem frv. fylgdi. En ég vil jafnframt láta í ljós þá ósk til hv. n. og til Alþ., að það afgreiði þetta mál á þessu þingi.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós nú við 1. umr. þessa máls, að ég tel, að Menntaskóli Austurlands eigi að rísa á Egilsstöðum. Ég er ekki einn um þá skoðun. Ég tel óhætt að fullyrða, að mikill meiri hluti manna á Austurlandi vill að menntaskólinn verði þar, telur það hagfeldast og á allan hátt eðlilegast eins og málið er vaxið. Ég vil biðja menn að taka eftir því, að hv. flm. færir engin rök fyrir því að taka Eiða fram yfir Egilsstaði nema þau, að það sé skóli á Eiðum, sem mætti leggja niður, gagnfræðaskóli á Eiðum, sem mætti rýma og þangað væri hægt að setja inn menntaskóla í þau húsakynni. Það var einhliða þessi ástæða, auk þess, að það hefði áður verið skóli á Eiðum langa hríð. Öllum er kunnugt, að Eiðar eru merkur skólastaður og þýðingarmikill í sögu Austurlands, en rökin voru eingöngu þau, að þar væri pláss, sem væri að losna og því væri hægt að notfæra sér það. Því væri það hagfellt. En alls ekki hitt, að Eiðar hefðu nokkuð fram yfir aðra staði sem menntaskólasetur. Að þessu kem ég síðar. Það er skoðun þeirra flestra, sem þessi mál hafa skoðað, þ.á.m. kom það greinilega fram á aðalfundi sveitarstjórnasambands Austurlands, þar sem lögð var fram áætlun fyrir næstu ár um uppbygging menntamála í Austfirðingafjórðungi, að það verði að halda Eiðaskóla áfram um ófyrirsjáanlega framtíð og það gæti því alls ekki verið um að ræða að rýma þar neitt pláss fyrir eitt né annað. Kennsla á gagnfræðastiginu yrði að vera þar áfram fyrir þau byggðarlög, sem ekki geta haft gagnfræðaskóla heima hjá sér og fyrir framhaldsnám gagnfræðinga hliðstætt því, sem sett hefur verið upp utan menntaskóla í öðrum byggðarlögum og raunar er aðeins byrjað á Eiðum. Þessu hlutverki yrði Eiðaskóli að sinna. Það var í þeirri áætlun, sem þar var rædd og ítarlega skoðuð, gert ráð fyrir því, að 3 skólar yrðu á Austurlandi hliðstæðir, jöfnum höndum gagnfræðaskólar og skólar fyrir framhaldsnám gagnfræðinga, með svokölluðum fjölfræðideildum, þ.e. í Neskaupstað, á Höfn í Hornafirði og á Eiðum. Skyldunámið verði fært heim í byggðarlögin eins og hægt væri, en sameiginlegur menntaskóli fyrir allt Austurland. Ég vil skýra frá, að það hefur farið fram könnun á viðhorfi sveitarstjórna á Austurlandi um skólastað fyrir menntaskóla, sem nefnd sú, er skipuð var á sínum tíma til þess að íhuga þetta mál, stóð fyrir. En sú nefnd var m.a. sett á fót fyrir frumkvæði alþingismanna af Austurlandi. Samkvæmt þeirri skoðanakönnun voru það forráðamenn 19 sveitarfélaga, sem vildu hafa menntaskólann á Egilsstöðum. Að baki þeim standa 4.009 íbúar. Forráðamenn 4 sveitarfélaga mæltu með Eiðum, og er íbúatala þeirra 2.251. 2 sveitarfélög mæltu með Neskaupstað og er íbúatala þeirra sveitarfélaga 1.654. En 8 sveitarstjórnir mæla með Egilsstöðum eða Eiðum og er íbúatala þeirra sveitarfélaga, sem stóðu að baki þeirra forráðamanna 1.496, Eitt sveitarfélag, þ.e.a.s. Reyðarfjörður, mælti með Reyðarfirði. En það var Neskaupstaður og Norðfjörður, sem mæltu með Neskaupstað. Af þessu sést, að forráðamenn 19 sveitarfélaga mæla með Egilsstöðum, en 4 með Eiðum og 8 með báðum þessum stöðum, þ.e.a.s. gera ekki upp á milli þeirra. Það kemur einnig fram, að það eru einungis forráðamenn þriggja sveitarfélaga á Austurlandi, sem ekki mæla með Egilsstöðum sem skólastað. Forráðamenn allra sveitarfélaga á Austurlandi utan þriggja hafa því mælt með Egilsstöðum sem skólastað fyrir menntaskóla. Má segja, að vilji Austfirðinga sé sæmilega skýr í þessu máli. Það er aldrei hægt að gera ráð fyrir því, að allir séu sammála um málefni eins og þetta. Það er ekki við slíku að búast. Það koma svo mörg sjónarmið þarna til greina. Ég fullyrði, að þær sveitarstjórnir, sem mæltu með Eiðum, muni yfirleitt ekki hafa gert ráð fyrir því, að bygging menntaskóla á Eiðum þýddi, að gagnfræðaskólinn yrði lagður niður. Þeir hafa hugsað sér, að það yrði byggður nýr skóli á Eiðum, en gagnfræðaskólinn ekki lagður niður. Ég efast um, að slíkt hafi hvarflað að þeim, þegar þessi skoðanakönnun fór fram. Ég vildi að það kæmi hér fram, hvernig þessi eftirgrennslan varð um þetta efni, en síðan vil ég færa nokkur rök fyrir því, hvers vegna ég og mjög margir fleiri viljum, að menntaskólinn komi á Egilsstaði. Egilsstaðir eru þannig í sveit settir, að þar um liggja allar leiðir, að segja má, innan Austfirðingafjórðungs og inn í fjórðunginn. Egilsstaðir liggja fast við góðan og batnandi flugvöll, einn af beztu flugvöllum landsins, sem einnig tengir staðinn við aðra landshluta. Egilsstaðir eru ekki aðeins tengdir traustum böndum við öll byggðarlög á Austurlandi, heldur einnig við aðra landshluta, og það er vitanlega gífurlega mikið atriði, vegna þess að menntaskóli af þessu tagi á að vera þannig, að hann geti verið eftirsóttur af fólki hvaðanæva af landinu. Egilsstaðir eru orðnir stórt kauptún og stórvaxandi og það er vitaskuld stórfelldur kostur að geta sett menntaskóla á slíkan stað. En t.d. um vöxt Egilsstaðakauptúns má geta þess, að það er nýbúið að samþykkja lánveitingu þangað í 16 íbúða blokk og allar íbúðirnar seldar, fyrirfram. Það leikur enginn vafi á því, að Egilsstaðir eru stórvaxandi byggðarlag. Þetta þýðir, að aðstaða til félagslífs fyrir, nemendur skóla af þessu tagi er mjög góð einmitt á Egilsstöðum. Á Egilsstöðum er örugg læknaþjónusta, það er verið að byggja fullkomna læknamiðstöð einmitt á Egilsstöðum. Þar er fullkomin verzlunarþjónusta og margs konar önnur þjónusta í bezta lagi. Það er mjög aðlaðandi fyrir kennaralið og aðra, sem þurfa að starfa við menntaskóla, að eiga heima á Egilsstöðum og yrði ólíkt léttara að fá vel hæfa kennara á slíkan stað en þann, sem væri að meira eða minna leyti einangraður frá því fjölbýlislífi, sem verður á stað eins og Egilsstöðum. Um þetta er ekkert að efast. Fyrir heimilin er þarna góð þjónusta, þarna eru barnaleikvellir, dagheimili og annað, sem mikið er lagt upp úr, að sé í fullkomnu lagi. Þá er það ákaflega stór þáttur í þessu máli, að á Egilsstöðum mundi verða hægt að fá leiguhúsnæði fyrir fjölda aðkomu nemenda, einstök herbergi. Það væri því hægt að komast af með miklu minni heimavistir á Egilsstöðum en ef skólinn væri á Eiðum, það er alveg augljóst mál. Íþróttahúsi og sundlaug þarf að koma upp á Egilsstöðum hvort sem er og væri þess vegna mjög mikil hagræðing að koma þeim stofnunum upp í einu lagi fyrir byggðina sjálfa og menntaskólann. Á Egilsstöðum eru nú þegar búsettir nokkrir menn með háskólapróf og sem ráða yfir annarri þekkingu, menn sem hægt væri að fá til þess að vinna að stundakennslu við menntaskólann. Þannig má í raun og veru nálega endalaust telja fram atriði, sem sýna, að það er bæði eðlilegra og hagfelldara að reisa menntaskólann á Egilsstöðum en á Eiðum, þótt sá staður hafi ýmislegt til síns ágætis. Loks má geta þess, að á Egilsstöðum mundi skólinn liggja alveg sérstaklega vel við til afnota á sumrin til þess að taka á móti gestum, ferðafólki og mætti reka þar gistihús til stuðnings þeirri stórfelldu umferð, sem er á þessum slóðum og sífellt vaxandi. Þannig væri hægt að slá fleiri en eina flugu í sama höggi með því að velja skólanum stað í þessu stórvaxandi þéttbýlissvæði á miðju Austurlandi. Þetta munu vera nokkrar helztu ástæðurnar fyrir því, að svo margir telja sjálfsagt og eðlilegt að reisa skólann á Egilsstöðum. Ég skal ekki fremur en hv. flm. tala langt mál um þetta efni, heldur aðeins drepa á örfá aðalatriði og kem að lokum að því aftur, hvort á Eiðum verði laust húsnæði fyrir menntaskóla. En það var einmitt á því, sem hv. flm. byggði sinn málflutning og sína till. Ég vísa í því efni til þeirrar athugunar, sem farið hefur fram á vegum sveitarstjórnasambandsins og ég vil taka það upp hér aftur, að nefnd sú, sem hefur unnið að þessum málum á vegum sambandsins, telur, að það verði í framtíðinni að vera 3 fullkomnir gagnfræðaskólar með heimavist á Austurlandi, sem sé á Eiðum, í Neskaupstað og á Höfn í Hornafirði og nefndin leggur áherzlu á, alveg stórkostlega áherzlu á, að Eiðaskóla megi þess vegna alls ekki leggja niður. Enn fremur leggur nefndin mikla áherzlu á, að framvegis verði að vera hægt að taka upp framhaldsnám fyrir gagnfræðinga á öllum þessum stöðum. Nefndin sýnir einnig fram á það með alveg óyggjandi rökum, að það er óhugsandi, að hægt sé í öllum byggðum Austurlands að koma í framkvæmd heima fyrir því námi, sem nú fer fram á Eiðum. Það sé með öllu óhugsandi. Það kemur greinilega fram, að um ófyrirsjáanlegan tíma verði að vera á Eiðum a.m.k. 2 deildir 3. bekkjar miðskóla og ein landsprófsdeild og tvær gagnfræðadeildir a.m.k. og helzt 2 framhaldsdeildir eftir gagnfræðapróf og þó enn meira í framtíðinni. Við verðum að gæta þess, að það er ekki hægt að hugsa sér, að allir, sem vilja fara í framhaldsnám, fari í menntaskóla. Það þarf að koma upp í fjórðungum landsins einnig framhaldsnámi með öðrum hætti. Og til þess þurfum við að sjálfsögðu skóla, eins og ég hef komið hér inn á. Það er því ljóst, að yrði Eiðaskóla kippt í burt í núverandi mynd, eða í þeirri mynd, sem hann færist í með eitthvað breyttri skipan skyldunáms, hlyti að skapast algert öngþveiti á þeim skólastigum á Austurlandi. Það breytir engu í þessu sambandi og var vel skoðað á aðalfundi sveitarstjórnasambandsins í sumar, þar sem þessi mál voru ítarlega rædd, - það breytir engu í þessu sambandi, þó skyldunámið verði lengt um eitt ár. Það losar ekki Eiðaskóla frá því að starfa áfram fyrir framhaldsnám, sumpart á því stigi, sem við nú köllum gagnfræðastig og sumpart að framhaldsnámi fyrir gagnfræðinga. Ég er hræddur um, að þessi hugmynd, sem hv. flm. er talsmaður fyrir, að hægt sé að losa Eiðaskóla og setja Menntaskóla Austfirðinga þar inn, hafi orðið málinu óþörf að því leyti til, að hún hefur tafið, að það yrði tekin ákvörðun um staðinn. Og ég tek undir það einmitt með hv. flm., að það hefur dregizt of lengi að taka ákvörðun um skólastaðinn, því að það er sannast að segja ekkert hægt að gera fyrr en búið er að ákveða, hvar skólinn skuli vera. Þess vegna er meira en mál til komið, að ákvörðun verði tekin um það efni. En ég tel, eins og ég hef þegar sagt í þessum orðum, að það eigi að ákveða menntaskólanum stað á Egilsstöðum.



Herra forseti. Ég tel rétt að gera nokkrar aths. við ræðu hv. 1. þm. Austf., þó að ég segi það hér í hreinskilni, að mér þótti mjög vænt um, að hann kom hér upp. Og sérstaklega vegna þess, að ég hef nú ekki heyrt fyrr úr hans munni ákveðna afstöðu með ákveðnum stað í þessu menntaskólamáli. En það er alveg ámótmælanleg staðreynd, að það er engin hreyfing á menntaskólamálinu á Austurlandi vegna þess, að samstaða hefur ekki náðst um það, hvar skólinn skuli vera. Ég vissi vel um þá könnun, sem gerð var fyrir 2 árum af hálfu svokallaðrar menntaskólanefndar á Austurlandi um skoðanir sveitarstjórna á svæðinu. Ég hef þessa skýrslu fyrir framan mig. Það má túlka hana svolítið eftir því, sem mönnum þykir þægilegt. Hitt er staðreynd, að það voru langflestar hreppsnefndirnar eða sveitarstjórnirnar, sem lýstu sig samþykkar því, að skólastaðurinn yrði Egilsstaðir. Hins vegar voru allmargir og sérstaklega voru það fjölmennari staðirnir, sem voru ýmist með Eiðum eða annaðhvort Eiðum eða Egilsstöðum. Og ég vil þá vekja athygli á því um þær sveitarstjórnir, sem lögðu ekki svo mikið upp úr, eða ákvörðuðu sig ekki með annan hvorn staðinn, þá er ég alveg sannfærður um það, að þeim er það ákaflega vel ljóst, að það er af mörgum gert allt of mikið úr því, hvaða munur sé á aðstöðunni, eftir því, hvort skólinn er settur á Egilsstaði eða Eiða. Ég get tekið undir flest af því, sem hv. síðasti ræðumaður, 1. þm. Austf., var að telja upp sem kosti Egilsstaðakauptúns, en hann gerir bara allt of mikið úr því, að þessir kostir heyri aðeins til Egilsstöðum. Flestir þessir kostir eru líka kostir fyrir Eiða, vegalengdin er ekki það mikil þar á milli. Það er alveg rétt, að höfuðrökin fyrir því, að lagt er til, að skólinn verði að Eiðum, eru þau, að þar er skólastaður fyrir. Hitt er misskilningur hjá hv. 1. þm. Austf., að það þurfi endilega að felast í því að leggja niður það gagnfræðanám, sem nú er fyrir, að því leyti, sem nauðsyn verður á því fyrir strjálbýlustu svæðin austanlands. En sá maður, sem ég held alveg tvímælalaust að sé kunnugastur og sjái bezt hvað framundan er fyrir alþýðuskólann á Eiðum, skólastjórinn þar, hefur lagt á það áherzlu, að það stefni í þá átt, að umsóknum um skólann fækki og þetta húsnæði, sem þar er, verði ekki nýtt og það enn þá frekar, ef það verður að staðreynd, sem nú eru mestar líkur til, að skólakerfinu og námstilhöguninni verði breytt í það horf, sem ég var áðan að lýsa. Ég verð nú að segja það, eftir að hv. þm. var búinn að kynna það og halda því fram, að það væru raunverulega svo til allir Austfirðingar með því, að skólinn yrði á Egilsstöðum: Af hverju er þá ekki búið að láta uppi þessa skoðun og gera kröfuna til Alþ. um það að setja skólann á stofn? Nei, málið er nú ekki svona einfalt. Það er allt of mikill ágreiningur um málið heima fyrir og það er fyrst og fremst þess vegna, sem ég hef kosið að leggja það hér fyrir Alþ., af því að ég vil, að það skeri úr um það atriði, sem eingöngu hefur til þessa verið í vegi fyrir því, að skólinn yrði að veruleika, því það sjá það allir menn, að á meðan honum er ekki valinn staður, þá þýðir ekki að knýja á dyr Alþ. um fjárveitingu fyrir slíkan skóla. Það er alls ekki meining mín, - og ég vil undirstrika það, sem ég var að nefna hér - að það þurfi nauðsynlega að leggja niður allt gagnfræðanám á Eiðum. Mér er það alveg ljóst, að það eru nokkrir hreppar, sveitahreppar, sem munu þurfa a.m.k. á næstunni á slíkri námsaðstöðu, kennsluaðstöðu að halda og þá á heldur ekkert að þurfa að vera í veginum fyrir því, að slík námsaðstaða verði veitt á Eiðum, þó að menntaskólinn verði tekinn þar á staðinn. Það þarf kannske engan að undra, þó að hv. 1. þm. Austf. hafi breytt um skoðun frá því sem var fyrir nokkrum árum. En ég man ekki betur en að hann og Einar Sigurðsson, sem þá voru hér alþm., flyttu einmitt frv. hér um það, að menntaskóli yrði settur að Eiðum. En ég segi það hiklaust hér, að ef það kemur nú í ljós, að yfirgnæfandi meiri hluti Austfirðinga og kannske flestallir eru orðnir sammála um það, að skólinn verði settur á Egilsstöðum, þá er auðvitað sjálfsagt að beygja sig fyrir þeirri staðreynd og ég veit að Alþ. muni gera það. En ég held bara, að málið liggi ekki þannig fyrir enn þá og eitt er víst og það hefur verið talsvert í mínum huga, að það þarf miklu meira fé til að koma honum á laggir, ef hann verður settur upp, byggður upp að nýju á Egilsstöðum, heldur en með því að setja hann í Eiða, því að þar er hægt að byrja eiginlega svo að segja nú þegar, t.d. á 1. bekk og láta hann smátt og smátt vaxa eins og yfirleitt hefur verið, - þannig hefur verið farið yfirleitt með alla menntaskóla í landinu. Ég get bent á hér til sannindamerkis um það, að nokkur ágreiningur hefur verið á Austurlandi, að ég hef hér í höndum ljómandi fallega bók, sem gefin var út um heljarmikið menntasvæði í Neskaupstað. Enda er það staðreynd, sem ég hef verið að leggja áherzlu á, að það er einmitt ágreiningurinn um staðinn, sem hefur orðið þess valdandi, að Austfirðingar hafa orðið aftur úr með menntaskólann. En ég held, að hv. þm. hafi gert allt of mikið úr því og einnig þótt hann vitnaði til þess nefndarálits, sem svokölluð skólanefnd sveitarstjórnasambandsins á Austurlandi lagði fram á aðalfundi þar á s.l. sumri, - ég held, að hann hafi gert allt of mikið úr því, hver nauðsyn væri á Eiðaskóla í svo að segja óbreyttu hlutverki á næstunni. Hitt er rétt, eins og fram kom í þeirri tilvitnun, sem ég las úr ræðu skólastjórans á Eiðum, að það eru fleiri framhaldsstig, sem þurfa að koma heldur en bara menntaskóli. En ég held, að það sé þó fjær lagi að hugsa sér t.d. að breyta Eiðaskóla að einhverju leyti í iðnskóla eða tækniskóla, en að þar verði menntaskóli. Þetta eru námssvið, sem líka þurfa að koma. Ég ætla samt sem áður ekki að deila við hv. þm. Það var gott að það kom fram, sem hann sagði, og sérstaklega vil ég endurtaka, að ég fagna því, að hann hefur nú lýst ákveðinni afstöðu í þessu máli, en ég vil enn sem fyrr leggja á það áherzlu, að Alþ. skiljist ekki svo við þetta mál í vestur, að það verði ekki ákveðið, hvar menntaskólinn á Austurlandi skuli vera.



Herra forseti. Ég verð nú að segja, að þegar ég sá þetta frv., sem hér er til umr., þá varð ég nokkuð undrandi á því, að þetta mál væri flutt hér inn á Alþ. og það á þann hátt, sem þarna er gert. Það er ekki aðeins það, að hér er lagt til af einum þm. af Austurlandi, að menntaskólanum skuli vera ákveðinn staður á Eiðum, heldur er það einnig, að í grg. frv. er sterklega látið að því liggja og ekki gat ég betur heyrt en hins sama gætti í þeim málflutningi, sem hv. flm. hafði hér í frammi, að í rauninni væri menntaskólamálið á Austurlandi stöðvað vegna óeiningar á Austurlandi um staðarval fyrir skólann. Ég vil fyrir mitt leyti mótmæla þessu algerlega. Það er allt annað, sem á stendur og skal ég nú víkja nokkru nánar að því. Það gefur náttúrlega alveg auga leið, þegar um það er að ræða, að koma eigi upp menntaskóla í heilum landsfjórðungi eins og Austurlandi, þar sem slíkur skóli hefur ekki verið fyrir, þá hljóta vitanlega á slíku landsvæði að vera uppi nokkuð mismunandi skoðanir um það, hvar hagkvæmast væri að byggja skólann. Skoðanir falla ekki svo gersamlega saman hjá mönnum í heilum landshlutum. En það er eitt, sem hefur komið alveg greinilega fram hjá þeim Austfirðingum öllum, sem um þetta mál hafa talað, þar sem ég hef verið mættur, fulltrúum hinna einstöku byggðarlaga, að þar hafa menn sagt allir einum rómi: „Við viljum fá menntaskóla á Austurland og við munum standa allir sem einn með honum, þar sem honum verður ákveðinn staður,“ Málið er þannig, að það er ekki á valdi okkar Austfirðinga að ákveða það, að ríkið skuli byggja skóla á einhverjum tilteknum stað. Sveitarstjórnirnar á Austurlandi geta ekki ákveðið það, að skólinn skuli vera á Eiðum. Vitanlega er hér um hreinan ríkisskóla að ræða og það er auðvitað ríkið sjálft, það er auðvitað ráðh. eða þá Alþ., sem verður að ákveða það, hvar á að byggja skólana. Sveitarstjórnarmenn á Austurlandi geta vitanlega látið uppi sínar skoðanir um það, hvar þeir teldu hagkvæmast að byggja skólann. Eins og hér hefur verið sagt, þá hafa fjórir staðir verið tilnefndir, þegar leitað hefur verið eftir hugmyndum manna á Austurlandi um það, hvar bezt væri að byggja skólann. Og þessir staðir eru, eins og kemur fram í grg. frv., Neskaupstaður, Reyðarfjörður, Eiðar og Egilsstaðir. Þeir sem tilnefndu Reyðarfjörð, voru Reyðfirðingar sjálfir og ekki aðrir og lái þeim hver sem vill, að þeir telja sinn stað vel fallinn til þess að rúma menntaskóla. En það kom ekki fram frekari stuðningur við þá tillögu í þessari könnun. Í Neskaupstað, þar sem er stærsta byggðarlagið á Austurlandi og þar sem er nú langstærsti gagnfræðaskólinn á Austurlandi, héldu skólamenn því fram, að það væri á margan hátt eðlilegast að byggja við þann skóla og byggja hann upp, en það vildu ekki aðrir styðja það, að menntaskólinn yrði þar, en íbúarnir í Neskaupstað og í Norðfjarðarhreppi, sem liggur þar rétt innar. En fólk frá öðrum stöðum, þeir sem báru ábyrgð á svörum sveitarfélaganna, þeir mæltu ekki með því. Hver vill lá þeim í Neskaupstað, skólamönnum þar, að þeir töldu fram ýmsa kosti, sem þar voru til staðar, því til framdráttar, að skólinn yrði staðsettur þar? En ég vil undirstrika það, að þessir skólamenn í Neskaupstað, sem mættu við umræður um þessi mál, þeir tóku skírt fram: Við munum styðja að vexti og gengi skólans á allan hátt, hvar sem honum verður ákveðinn staður. Nokkrir mæltu með Eiðum, en þeir voru mjög fáir, mjög fá sveitarfélög líka. Langsamlega flestir sveitarstjórnarfulltrúarnir mæltu með því, að skólinn yrði á Egilsstöðum. Á það var bent af einhverjum snjöllum manni, sem hafði einhvern áhuga á Eiðum, að ef t.d. ætti að reikna höfðatöluna, sem stæði á þak við sveitarstjórnarsamþykktirnar og ef t.d. Neskaupstaðarbúar vildu nú allir snúast til fylgis við þá, sem studdu Eiða, þá færu nú að verða álíka margir íbúar á bak við þá tillögu eins og hinir, sem studdu Egilsstaði. En fulltrúar frá Neskaupstað sögðu alveg hiklaust, að þeir hefðu enga löngun til slíks. Ég hef litið þannig á, að Austfirðingar væru búnir í þessu máli að gera þá eðlilegu könnun, sem þeir eiga að gera. Þeir eru búnir að leggja þessa spurningu fyrir alla sveitarstjórnarmenn um allt svæðið og það er búið að tilkynna menntmrh. fyrir löngu síðan um niðurstöðu þessara athugana. Svo er það vitanlega ráðh. að ákveða, hvar skuli byggja skólann. Ég vil í tilefni af því, sem hér hefur verið sagt, þar sem menn reyna að gera upp á milli þessara tveggja staða, Egilsstaða og Eiða, hiklaust segja það sem mína skoðun, að ég hef persónulega hug á því, að skólinn verði frekar á Egilsstöðum en á Eiðum. Og miðað við allar aðstæður, ef málið verður lagt fyrir mig, hvort sem það verður hér á Alþ. eða annars staðar, þá mun ég hiklaust greiða atkv. með því, að menntaskólinn verði byggður á Egilsstöðum. Mér dettur ekki til hugar, eða okkur í Neskaupstað, þó margir þar álíti, að það væri vel til fallið að hafa hann þar, að gera nokkrum manni það til geðs að tefja það á einn eða neinn hátt, að ráðizt sé í byggingu menntaskóla á Austurlandi. Því fer víðs fjarri. Það standa engar deilur á milli okkar eða nokkurra annarra um staðarval. Hitt var aðeins það eðlilega, að það komu fram mismunandi sjónarmið á því, hvar hagkvæmast væri að koma skólanum upp. Ég held líka, að flestir þeir, sem studdu hugmyndir um það, að skólinn yrði byggður á Eiðum, hafi raunverulega haldið, að á þann hátt mætti koma skólanum í gagnið með minnstum fjármunum. Það væri tiltækilegast að leysa vandann á þann hátt. En það er mín skoðun, að Eiðaskóli hafi ákveðnu hlutverki að gegna og við megum ekki missa hann úr gagnfræðaskólakeðjunni þar fyrir austan. Nú eru aðeins tveir gagnfræðaskólar starfandi á öllu Ansturlandi, þ.e.a.s. gagnfræðaskólinn í Neskaupstað og gagnfræðaskólinn eða alþýðuskólinn á Eiðum. Og það er enginn vafi á því, að þessa skóla þarf báða að reka áfram jafnhliða því, sem það kemur upp menntaskóli. Ég álít fyrir mitt leyti, að það sé fyrir löngu kominn tími til þess, að menntmrn. og menntmrh. ákveði þessum skóla stað. Hann hefur fengið umsögn Austfirðinga um það, hvert þeirra álit er, þeirra rök liggja fyrir á borðinu og ég álít fyrir mitt leyti, að það sé engin ástæða til þess - nema þá að menntmrh. lýsi því yfir, að hann sé í algerum vandræðum með það að finna út, hvar hinn rétti staður eigi að vera, - engin ástæða til þess að fara að leggja þetta fyrir Alþ. og láta Alþ. segja til um það, hvort skuli byggja skólann á þessari lóð eða hinni. Ég álít, að þm. séu ekkert betur til þess fallnir að ákveða það heldur en menntmrh. sjálfur og hans starfsmenn, hafandi umsögn Austfirðinga í eins skýru máli og hægt er. Ein leið væri auðvitað fyrir menntmrh. í þessu efni. Það væri að varpa málinu til einhverra samtaka á Austurlandi og segja við þau viljið þið ekki bara ákveða - og gefa þeim þá leyfi til að ákveða staðinn. Þá mundu Austfirðingar gera það og vera búnir að því. En við skulum ekki láta það heyrast, því að það er margt - og það veit ég, að hv. flm. frv. þekkir mæta vel - það er alveg röng hugmynd, að því sé þannig farið, að það hafi dregizt að ákveða menntaskólanum á Austurlandi stað og það hafi dregizt með framkvæmdir í málinu, af því að Austfirðingar geti ómögulega komið sér saman um staðarval. Þeir eiga ekki samkv. neinum lögum rétt til þess að ákveða staðinn. Þeir hafa aðeins getað sagt það, þegar þeir hafa verið að spurðir í hinum ýmsu sveitarfélögum, hvar þeir teldu eðlilegast að hafa skólann. Og þetta hefur komið mjög skýrt fram í þeirra svörum. Ég held því, að hv. flm. frv. sé að villa hér um fyrir þm., þegar hann segir í sinni grg. um þetta mál, ein setningin er á þessa leið: „Mér leiðist þóf þetta“, rétt eins og við stöndum í einhverju eilífðarþófi fyrir austan og tefjum allt málið og af því þurfi hér að koma til, eins og þar stendur: „Hér þarf að höggva á hnút“ og við virðumst, Austfirðingar, hafa búið til einhvern rembihnút á þetta. Þetta er alrangt. Þannig liggur málið ekki fyrir. Nei, því miður er nú þetta mál þannig, að það er ekki nægilegur vilji eða skilningur til þess að ráðast í framkvæmdir við byggingu þessa skóla og það þykir kannske ýmsum gott að láta að því liggja, að það standi á öðrum en þeim að taka ákvörðun. En af því að ég heyrði, að hv. þm. gladdist yfir því, að hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, hefði hér tekið afstöðu til þess, hvar skólinn ætti að vera, þá vonast ég til þess, að hann gleðjist líka yfir því og ekki síður, þegar hann heyrir það, að ég mun styðja það alveg ákveðið, að menntaskólinn verði byggður á Egilsstöðum, alveg ákveðið og geri það hreinlega út frá þeim forsendum, sem fyrir liggja. Ég met það, það mikils að fá menntaskóla í fjórðunginn og ég veit, að það er ekki á mínu valdi eins eða skólamanna í Neskaupstað að ákveða neitt um þetta efni og get því prýðilega stutt það, að skólinn verði byggður þar. Ég álít því, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, leysi engan hnút. Ef það gerir nokkuð, þá mun það veita þeim tækifæri, sem ekki eru viðbúnir að halda áfram með framkvæmd í þessu máli, þá mun það veita þeim rök fyrir því, að við Austfirðingar séum enn í hörðum deilum út af staðarvali um skólann. En það er það ekki. Það kann að vera, að það séu einhverjir örfáir menn, sem ég hef aðallega heyrt um getið nú í seinni tíð, sem virðast hafa einhverja mikla trú á því, að skólinn eigi frekar að vera á Eiðum, en annars staðar, en það hefur ekki komið fram í umræðum á Austurlandi um þetta mál fram til þessa, að þarna séu neinar harðar deilur á milli. Ég hafði nú því í rauninni viljað mælast til þess, að hv. þm., sem ég veit, að vill, að menntaskóli geti komið upp á Austurlandi sem fyrst, dragi þetta mál til baka og vinni með öðrum þm. Austf. að því að fá menntmrh. til þess að ákveða skólanum stað og þá fjárveitingu á komandi fjárlögum, sem þarf til þess, að hægt sé að fara að hefjast handa um það að koma skólanum upp.



Herra forseti. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hv. 4. þm. Austf., Lúðvíks Jósefssonar, að hann styðji Egilsstaði sem skólastað, og tel það dálítinn atburð, að yfirlýsing hans í þá átt hefur komið hér fram. Hv. 3. þm. Austf. sagðist ekki hafa heyrt áður af mínum munni hreina afstöðu um það, hvar ég vildi hafa menntaskólann. Það undrar mig stórlega, að hv. þm. skuli segja þetta og mér þykir það stórum miður, að hann skuli segja þetta, því að hann hlýtur að vita betur. Hann hlýtur að vita, að ég hef undanfarið einmitt verið að reyna að fá hann, þegar tækifæri hefur gefizt, til þess að fallast á að styðja Egilsstaði sem skólastað. Það hefur aldrei verið neinn vafi á því, hvar ég hef staðið í þeim ágreiningi, sem um það hefur verið. Ég hygg, að ég hafi látið það uppi á einhverjum allra fyrsta fundinum, sem við áttum með menntaskólanefndinni eystra. Hitt er annað mál, að upphaflega fannst mér, eins og kom fram í frv., sem ég flutti með Einari Sigurðssyni, að Eiðar væru kannske eðlilegasti staðurinn. En undir eins og ég heyrði þau rök, sem fram voru færð fyrir því, að Egilsstaðir væru heppilegri, þá sannfærðist ég um, að svo væri og það væri á allan hátt sjálfsagt að reisa slíkan skóla á Egilsstöðum og ég hef reynt að vinna að því að fá sem flesta til þess að sameinast um það sjónarmið. Hv. þm. sagðist geta tekið undir margt af því, sem ég sagði um kosti Egilsstaðakauptúns sem skólastaðar, en síðan bætti hann við, að flestir kostirnir ættu líka við Eiða. En það er auðvitað algerlega rangt. Það sem ég nefndi, var einmitt það, sem Egilsstaðir hafa fram yfir Eiða og ég þarf ekki að endurtaka það hér. Egilsstaðir eru orðnir mikið og vænlegt þéttbýlissvæði, stórvaxandi, þar er læknamiðstöð, flugvöllur inni í byggðinni, samgöngumiðstöð og alls konar þjónusta fyrir það fólk, sem á heima á þessu þéttbýlissvæði, sem ekki er hægt að veita á Eiðum og stórum léttara að fá kennaralið að skólanum þar. Hægt að komast af með miklu, miklu minni heimavistir, en á Eiðum, sem er stórfelldur kostnaður o.s.frv. Ég fer ekki að endurtaka allt, sem ég sagði um þetta. Hv. þm. sagði, að það þyrfti meira fé til þess að koma skólanum upp á Egilsstöðum, en á Eiðum, en ég tel, að þetta standi algerlega öfugt. Það þurfi mun minna fé til þess að koma skólanum upp á Egilsstöðum í hæfilegt horf, en á Eiðum. Og þar kemur einmitt til þetta stórfellda atriði, að það má hafa miklu minni heimavist á Egilsstöðum, en á Eiðum og raunar miklu minni búnað fyrir félagsmálastarf í skólanum, því að þar geta komið til sameiginlegar stofnanir fyrir skólann og byggðarlagið, t.d. eins og íþróttahús, sundlaug o.s.frv. Það er sem sé miklu ódýrara að koma upp góðum menntaskóla á Egilsstöðum, en á Eiðum. Það er ómögulegt að komast fram hjá þessum rökum. Þess er enginn kostur. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. hér, en mér þótti vænt um, að hv. þm. hörfaði nokkuð með þann málflutning sinn, að hægt væri að leggja gagnfræðanámið á Eiðum niður, enda hlýtur hann að sjá, skynsamur maður eins og hann er, þegar nánar er að gáð, að þess er ekki nokkur kostur. Hann fór því að gera því skóna í seinni ræðunni, að það þyrfti að hafa áfram eitthvert gagnfræðanám á Eiðum. Og það er einmitt það, sem þarf. Það þarf að hafa þar gagnfræðanám, sízt minna en verið hefur. Og helzt þyrfti að stórauka við á Eiðum, t.d. framhaldsnámi fyrir gagnfræðinga. Eins og ég benti á í minni fyrri ræðu, þá varð það niðurstaða skólamálanefndarinnar austfirzku, að það yrði að hafa slíkt nám a.m.k. á þremur stöðum á Austurlandi, Neskaupstað, Eiðum og Höfn í Hornafirði. Það fara ekki allir í menntaskóla, sem ætla sér að fara í framhaldsnám. Fjöldi fólks fer í annað nám og því verður að koma upp á Austurlandi. Það verður því ekki hægt að rýma neitt húsnæði á Eiðum fyrir menntaskóla og það er sorglegt, að þessi meinloka, sem sumir hafa verið haldnir undanfarið um það, að hægt sé að rýma þar fyrir menntaskóla, skuli hafa tafið fyrir því, að skynsamleg ákvörðun yrði tekin um staðarval fyrir menntaskóla á Austurlandi og þar með tafið fyrir málinu. Hv. þm. sagði, að skólastjórinn á Eiðum mundi sjá betur þessi mál en aðrir á Austurlandi. Ég vil ekki á nokkurn hátt gera lítið úr því, að skólastjórinn á Eiðum sjái ýmsa þætti þessara mála skýrt, en ég vil þó með allri virðingu fyrir honum benda á, að það eru einnig fjöldamargir aðrir á Austurlandi, sem sinna skólamálum og þeir hafa komizt að allt annarri niðurstöðu um væntanlega þróun í þessu efni en skólastjórinn á Eiðum, alveg allt annarri niðurstöðu. Og ég þekki engan skólamann á Austurlandi, ég þekki ekki einn einasta skólamann á Austurlandi og ekki kom neinn fram á sveitarstjórnaráðstefnunni í sumar, sem hefur sama álit á þessu og skólastjórinn á Eiðum. Allir hinir kepptust við að leggja áherzlu á, að þessu væri einmitt alveg þveröfugt farið. Það mætti alls ekki gera ráð fyrir því, að Eiðaskóli gæti dregið saman seglin, þvert á móti yrði hann að magnast, enda er það augljóst mál, að eigi Eiðaskóli að verða einnig framhaldsskóli fyrir gagnfræðinga, þá verður skólastarfsemi þar að vaxa í stað þess að minnka.



Herra forseti. Í framsöguræðu minni hér áðan fyrir þskj. 32 gerði ég grein fyrir þessu máli og vitna til þess og leyfi mér að óska eftir því, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér á þskj. nr. 62 frv. til 1. um fiskiðnskóla í Vestmannaeyjum. Eins og segir í grg. með frv. er mikill áhugi ríkjandi í Eyjum fyrir því, að þar verði stofnaður fiskiðnskóli. Málið hefur verið rætt þar að undanförnu, bæði í bæjarstjórn og hjá ýmsum félagasamtökum og hafa þegar bæði stofnanir og einstaklingar gefið allverulegt fé til kaupa á nauðsynlegum tækjum og áhöldum til þess að koma skólanum á fót. Ég tel, að engan þurfi að undra, þótt Vestmanneyingar sæki það fast, að stofnaður verði þar fiskiðnskóli og það þegar á næsta hausti, hvað sem líður stofnun slíks skóla annars staðar á landinu og þeir telja, að mikilvæg rök mæli með því, að fyrsti fiskiðnskólinn, sem stofnað verður til hér á landi, verði þar staðsettur. Um áratugabil hafa verið meiri umsvif í útgerð og fiskiðnaði í Vestmannaeyjum heldur en nokkurri annarri útgerðarstöð hér á landi. Útflutningsverðmæti sjávarafurða frá Eyjum nam árið 1969 rúmlega 920 millj. kr. og mun í ár verða eitthvað yfir 1 milljarður kr. Fiskvinnsla er þar samfelld allt árið og munu fiskiðjuverin þar fá til úrvinnslu allar tegundir nytjafiska, sem þekkjast hér á landi og verður því fiskiðnaður eins fjölbreyttur í Vestmannaeyjum og hann getur orðið hér á landi. Nú eru staðsett 5 frystihús í Eyjum og eru 4 þeirra í hópi hinna stærstu og bezt útbúnu hraðfrystihúsa á landinu. Auk þess eru þar mjög vel búnar saltfiskvinnslustöðvar og þurrkhús fyrir saltfiskverkun, tvær stórar síldar– og fiskimjölsverksmiðjur eru þar einnig staðsettar og mjög vel útbúin vinnslustöð til framleiðslu á lýsi úr lifur, niðursuðuverksmiðja og síldarsöltunarstöðvar. Af þessu má sjá, að þar er aðstaða til framleiðslu allra tegunda sjávarafurða, sem Íslendingar framleiða til sölu á erlendum markaði. Vestmanneyingar hafa fyrir löngu gert sér það ljóst, að aukin þekking og menntun í sambandi við fiskveiðarnar og fiskiðnaðinn er höfuðnauðsyn og þeir hafa sýnt það í verki. Þar er nú starfandi stýrimannaskóli, sem útskrifar skipstjórnarmenn með sömu réttindum til skipstjórnar á fiskiskipum af hvaða stærð sem er og stýrimannaskólinn hér í Reykjavík. Þar er einnig starfandi vélskóli, sem veitir full réttindi 1. ag 2. stigs vélskólanámsins, eins og lög um vélskólanám gera ráð fyrir. Matsveinanámskeið hafa einnig verið starfrækt þar undanfarin ár og veita þau tiltekin réttindi lögum samkv. Af þessu sést, að í Vestmannaeyjum er þegar orðin aðstaða fyrir þá, sem vilja afla sér fullkominnar menntunar og réttinda í sambandi við fiskveiðarnar og verður að telja það vel farið, og meta Vestmanneyingar þá aðstoð og fyrirgreiðslu, sem Alþ. og stjórnarvöld hafa veitt í því sambandi. Hins vegar er ekki þar frekar en annars staðar hér á landi nein aðstaða fyrir þá, sem vilja afla sér aukinnar þekkingar og menntunar og einhverra réttinda í sambandi við fiskiðnaðinn og telja Vestmanneyingar, að við svo búið verði ekki unað lengur. Alveg sérstaklega þegar höfð er hliðsjón af hinum auknu kröfum, sem gerðar eru í sambandi við meðferð og vinnslu sjávarafurða. Alþ. hefur á undanförnum árum samþ. stofnun og starfrækslu menntaskóla í öllum landsfjórðungum. Vestmanneyingar hafa litið haft sig í frammi í því sambandi, heldur sætt sig við enn sem komið er, að nemendur þaðan, sem æðri menntun vilja hljóta á því sviði, afli sér hennar í einhverjum þeirra menntaskóla, sem þegar hefur verið komið á fót. Hins vegar hafa þeir beitt sér fyrir að skapa aðstöðu til aukinnar fræðslu og menntunar í sambandi við aðalatvinnuveg þjóðarinnar, sjávarútveginn, en ekki einasta fyrir íbúa byggðarlagsins, heldur einnig fyrir aðra landsmenn, sem þangað vilja sækja og hafa Vestmanneyingar sjálfir lagt af mörkum verulegt fé til að skapa þessa aðstöðu. Ég hef hér áður minnzt á tvær stofnanir í þessu sambandi, þ.e. stýrimannaskólann og vélstjóraskólann. Báðar eru þessar stofnanir orðnar fastmótaðar og vaxandi og sækja þangað nemendur hvaðanæva af landinu. Fyrir báðar þessar stofnanir hafa valizt til forustu vel menntaðir menn og hæfir til starfa auk ágætra kennslukrafta, enda hefur árangur af báðum þessum stofnunum orðið ágætur. En eins og áður er sagt, veita þessar stofnanir einvörðungu fræðslu og menntun í sambandi við fiskveiðarnar, en ekki úrvinnslu þess afla, sem í land kemur. Það hve vel hefur tekizt til með þessar stofnanir, hefur mjög orðið til þess að auka áhuga Vestmanneyinga fyrir stofnun fiskiðnskóla og telja þeir, að þegar hann er orðinn að veruleika, sé orðinn fastmótaður grundvöllur fyrir stofnun, sem veitt geti alhliða fræðslu og menntun jafnt þeim, sem fiskveiðarnar stunda og fyrir þá, sem að úrvinnslu aflans vinna í landi og gera hann að söluhæfri framleiðslu á erlendum markaði. Að þessu marki stefna Vestmanneyingar ákveðið og telja því ekki náð, fyrr en fiskiðnskóla hefur þar einnig verið komið á fót. Hníga einnig öll rök að því, að með þessu móti mætti koma við nokkrum fjárhagslegum sparnaði í sambandi við húsnæði og kennslu í bóklegum fræðum. Þá er komið að þeim rökum, sem ég tel vera fyrir hendi fyrir því, að hinn fyrsti fiskiðnskóli, sem stofnað verði til hér á landi, verði staðsettur í Vestmannaeyjum, en þau eru þessi helzt. Eins og áður hefur verið á bent, eru meiri og fjölbreyttari umsvif í fiskiðnaði í Vestmannaeyjum en á nokkrum öðrum stað hér á landi öðrum. Þar á sér stað samfelld vinnsla sjávarafurða allt árið í öllum greinum fiskiðnaðar og aðstaða er þar fyrir hendi til verklegrar kennslu í öllum greinum úrvinnslu sjávarafurða og því er alveg ástæðulaust að ráðast í mjög kostnaðarsama byggingu til verklegrar kennslu nema þá á síðara stigi, ef það þykir þá henta. Þar er mjög góð aðstaða til bóklegrar kennslu, hvort heldur væri í iðnskólabyggingunni eða öðru búsnæði, sem fyrir hendi er og aðstaða til heimavistar er þar einnig, ef óskað er. Í athugun er hjá forustumönnum fiskiðnaðarins að koma upp í Eyjum fullkominni rannsóknarstofu, sem þá mundi starfa í nánum tengslum við Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins í Reykjavík. Og þó að af því yrði ekki, er ég alveg sannfærður um, að Vestmanneyingar mundu nokkuð vilja á sig leggja til að koma upp fullkominni rannsóknarstofu fyrir fyrirhugaðan fiskiðnskóla. Og að lokum vil ég benda á, að málið hefur verið mjög mikið rætt í Eyjum að undanförnu og stofnun skólans nokkuð undirbúin með fjárframlögum og öðru og tel ég ekkert að vanbúnaði, að skólinn gæti tekið til starfa þegar á næsta hausti, ef frv. það, sem hér liggur fyrir, yrði samþykkt. Þá vil ég einnig benda á og undirstrika, að sem betur fer á sú skoðun vaxandi fylgi að fagna hér á hinu háa Alþ., að þær menntastofnanir, sem með eðlilegum hætti verði við komið, skuli frekar staðsettar úti á landsbyggðinni heldur en í höfuðstað landsins eða á þéttbýlissvæðinu við Faxaflóa og mönnum er almennt að verða það ljóst, að þetta er eitt af grundvallaratriðum í sambandi við hugmyndina um jafnvægi í byggð landsins. Að lokum vil ég benda á það, sem fram kemur í grg. með frv., að í öllum athugunum um stofnun fiskiðnskóla hér á landi hefur mjög verið stuðzt við upplýsingar, sem fengizt hafa um fiskiðnskólann í Vardö í Noregi. En skóli þessi er einmitt staðsettur á eyju norðarlega við Noreg, þar sem búa 4.000 manns. Allir, sem til þekkja, munu vita og viðurkenna, að þessi skóli hefur þegar sannað tilverurétt sinn og staðsetning hans langt utan þéttbýlissvæðanna í Noregi hefur síður en svo orðið honum fjötur um fót og gæti því staðsetning fyrsta íslenzka fiskiðnskólans í Vestmannaeyjum talizt mjög eðlileg og mjög sambærileg staðsetning og átti sér stað með fyrsta fiskiðnskólann í Noregi, sem staðsettur var í Vardö, eins og ég hef áður greint frá. Mér þykir rétt, áður en lengra er haldið, að gera nokkra grein fyrir efni þess frv., sem ég flyt hér. I. kafli frv. er um markmið skólans og hvaða réttindi hann veitir að afloknu námi og vil ég í því sambandi vísa til l., 2, og 3. gr. frv. II. kafli frv. er um skipulagsatriði og er þar gert ráð fyrir, að ráðh. skipi þriggja manna skólanefnd til fjögurra ára í senn og skuli einn tilnefndur af Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, einn tilnefndur af bæjarstjórn Vestmannaeyja og einn skipaður af ráðh. og skal hann vera formaður nefndarinnar. Gera verður ráð fyrir, að þeir aðilar, sem skipaðir kunna að verða í skólanefndina, hafi nokkra sérþekkingu á hinum ýmsu greinum fiskiðnaðarins. III. kafli frv. er um skólatíma, inntökuskilyrði og námsefni. Gert er ráð fyrir, að skólatíminu verði 3 ár, bóklegt nám fyrstu tvö árin á tímabilinu frá 1. sept. til 31. marz eða samanlagt 14 mánuðir, en verklegt nám á tímabilinu 1. apríl til 31. júli og auk þess verkleg þjálfun í 12 mánuði að námi loknu og gætu þá nemendur sérhæft sig í þeirri grein eða greinum, sem þeir helzt vildu sérhæfa sig í. 8. og 9. gr. fjalla um námsefni, bóklegt og verklegt og er þar stuðzt í aðalatriðum við ábendingu þeirrar nefndar, sem á sínum tíma var skipuð til að gera tillögur um stofnun fiskiðnskóla hér á landi og mun hún hafa byggt tillögur sínar á upplýsingum um námsefni fiskiðnskólans í Vardö í Noregi. Í ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir, að á árunum 1971–1972 skuli haldin þriggja mánaða námskeið fyrir starfandi verkstjórnarmenn í fiskiðnaðinum, þar sem þeim verði veitt aukin fræðsla í sambandi við starf þeirra. Er þetta ákvæði sett inn til þess að veita þeim verkstjórnarmönnum, sem ekki treysta sér til skólagöngu, aukna fræðslu í starfi þeirra, þeim og fiskiðnaðinum í heild til styrktar. Ég hafði grg. með frv. allítarlega og sé því ekki ástæðu til lengri framsögu. Ég vil þó, áður en ég lýk máli mínu, leyfa mér að benda á, að Vestmanneyingar hafa á undanförnum áratugum haft forgöngu um ýmis málefni til hagsbóta fyrir sjávarútveginn. Má í því sambandi benda á Bátaábyrgðarfélag Vestmannaeyja, sem stofnað var á árinu 1862 og er elzta innlenda vátryggingarfélag sinnar tegundar. Þá má benda á Björgunarfélag Vestmannaeyja, sem nú er rúmlega hálfrar aldar gamalt og var á sínum tíma upphaf skipulagðrar björgunarstarfsemi hér á landi og einnig upphaf landhelgisgæzlunnar, því að björgunarskip þess, Þór, var vopnum búið, meðan það enn var í eigu félagsins og varði suðurströnd landsins fyrir ágengni erlendra fiskiskipa auk björgunarstarfsins. Þá má benda á Fisksölusamlag Vestmannaeyja, sem um árabil annaðist alla sölu fisks, sem fluttur var út frá Eyjum og var undanfari Sölusambands ísl. fiskframleiðenda, sem síðar var stofnað til. Öll eru þessi félög enn við lýði, þó að tvö hin síðarnefndu hafi vegna breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu talið eðlilegra að gerast jafnhliða aðilar að þeim landssamtökum, sem síðar var stofnað til og sama markmið höfðu. Þá má benda á Stýrimannaskólann í Vestmannaeyjum sem fyrstu menntastofnun skipstjórnarmanna utan höfuðstaðarins. Ég tel þetta einnig nokkurn rökstuðning fyrir því, að fyrsti fiskiðnskólinn, sem stofnað verður til hér á landi, verði staðsettur í Vestmannaeyjum. Ég tel, að það mundi verða traust stofnun, sem lengi yrði við lýði og til gagns fyrir þjóðarheildina. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég hef nú raunar ekki margt að segja um þetta mál og hef lítið út á að setja a.m.k. málflutning hv. flm., því að ég var honum í svo marga grein sammála, að það er engin ástæða til þess að fara að fetta fingur út í það, sem hann hafði að segja. En mig langar þó til þess að minna á það hér í þessu sambandi, að það er annað frv. um fiskiðnskóla, sem liggur hér fyrir hv. þd. og það var afgr. til sjútvn. nú fyrr á þessum fundi, að lokinni 1. umr. og nú gerir hv. flm. till. um, að þetta frv. fari til sömu n. og ég vil þá í því sambandi minna á það hér, sem ég hef áður gert í framsögu fyrir því frv., sem ég er flm. að ásamt hv. 2. þm. Reykn. Ég vil þá minna á það, að þessi frv. eru á margan hátt ákaflega lík og það er mikil nauðsyn á því að skoða þessi frv. saman og vega og meta í n., hvort ekki sé skynsamlegt að samræma þau, að svo miklu leyti sem þess kann að vera kostur, enda ber ekki mikið á milli um það, sem telja má höfuðatriði frv. Ég ætla ekki sem sagt að fara að halda hér neina langa ræðu um þetta efni, enda hef ég gert því skil áður nú í vikunni, þegar ég ræddi um frv. okkar hv. 2. þm. Reykn., en hins vegar var eitt og annað í ræðu hv. frsm. hér áðan, sem væri ástæða til þess að ræða, eða taka undir með honum, eins og t.d. þegar hann kemur inn á nauðsyn þess að dreifa skólastofnunum meira um landið heldur en gert hefur verið, og þar sem hann lagði réttilega áherzlu á, að þetta er ákaflega mikilvægt atriði í sambandi við það, sem við höfum kallað jafnvægi í byggð landsins og um eðlilega uppbyggingu landsbyggðarinnar, þá er ég honum vissulega mjög sammála um þetta og það mætti gjarnan ræða þessi mál meira hér á hv. Alþ. Ég vil þá jafnframt minna á það, að ég hef á undanförnum árum verið mikill talsmaður þessa máls og flutt um það sérstök þingmál oftar en einu sinni og ég má segja, að yfirleitt hafi þetta fengið góðar undirtektir, þetta málefni, m.a. hjá þessum hv. þm., sem ég veit að hefur tekið þátt í umr. um þetta áður fyrr og raunar síðar og ég vil líka taka undir það, að mér er það gleðiefni sem áhugamanni einmitt um þessi efni, að dreifa skólastofnunum. Mér er það ánægjuefni, að Vestmanneyingar hafa gerzt að mörgu leyti frumkvæðismenn í þessum efnum, m.a. með stofnun stýrimannaskólans og nú með þeim áhuga, sem þeir hafa sýnt á stofnun fiskiðnskóla þar. Vil ég á engan hátt gera lítið úr nauðsyn þeirrar stofnunar eins og hv. flm. þessa frv. gerir ráð fyrir, en vil þó enn minna í þessu sambandi á það frv., sem við flytjum, hv. 2. þm. Reykn. og ég. Ég vil minna á það í þessu sambandi, þegar þetta mál er til umr. og minna á, að rétt er að skoða þessi mál saman í sjútvn.



Herra forseti. Á undanförnum áratugum hefur Alþingi leitt íslenzku þjóðina inn í mesta framfara– og breytingatímabil í sögu landsins. En á sama tíma hefur þingið sýnt furðulegt skeytingarleysi um sín eigin málefni, og er nú svo komið, að almennt er viðurkennt, að starfsaðstaða þingsins sé með öllu óviðunandi og starfshættir þess margir orðnir gersamlega úreltir. Á hverju ári veitir Alþ. mörg hundruð millj. kr. til byggingar húsnæðis yfir hinar ólíkustu stofnanir um land allt, en sínum eigin byggingarmálum hefur þingið varla sinnt á sama tíma. Ýmsir starfshættir þingsins eru greinilega orðnir úreltir og óhjákvæmilegt að taka þá til gagngerðrar endurskoðunar. Má raunar geta þess hér, að nú situr sérstök n. til þess að endurskoða starfshætti þingsins og það er fyrir hennar áeggjan, að frv. það, sem hér er til umr., er nú flutt í fjórða skipti. Saga málsins er sú, að Alþ. samþykkti 29. apríl 1966 svo hljóðandi till., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar, að 7 manna mþn., kosin af Sþ., skuli falin endurskoðun gildandi laga um þingsköp Alþingis“. Kosnir voru 7 alþm. í þessa n., þeir Sigurður Bjarnason, Þórarinn Þórarinsson, Sigurður Ó. Ólafsson, Jónas G. Rafnar, Jón Skaftason, Lúðvík Jósefsson og Benedikt Gröndal. N. skilaði frv., sem síðan var lagt fyrir þingið, en hlaut ekki afgreiðslu og hefur það endurtekið sig þrjú ár í röð, að þetta mál hefur verið flutt. Því hefur verið vísað til n., en þaðan hefur það ekki komið. Nú er mikill áhugi á því, að málið fái endanlega afgreiðslu, og þess vegna er það flutt enn einu sinni. Ákveðið hefur verið að flytja frv. óbreytt, eins og það hefur verið, en hins vegar er ljóst, að hugmyndir manna taka breytingum með árunum og má búast við því, að n. sú, sem fær þetta til meðferðar, sjái ástæðu til þess að gera á því meiri eða minni breytingar og er sjálfsagt, að málið taki þeim breytingum, sem þingið vill samþykkja. Helztu nýmæli varðandi þingsköp, sem gert er ráð fyrir að breyta með frv., ef að lögum verður, eru þessi: 1. Lagt er til, að kjörbréfanefnd verði kosin fyrir allt kjörtímabilið. 2. Lagt er til, að ef sæti Ed.–þm. losnar og varamaður tekur sæti á þingi, skuli sá þingflokkur, er skipa á sætið, tilnefna mann úr sínum flokki til Ed. 3. Lagt er til, að nm. í utanrmn. verði bundnir þagnarskyldu um þá vitneskju, sem þeir fá í n.. ef formaður eða ráðh. óskar þess. 4. Sett eru ný og fyllri ákvæði um skýrslur, sem ráðh. óska að gefa Alþ. og um rétt þm. til þess að óska eftir slíkum skýrslum. 5. Sett eru ný ákvæði um fsp. í Sþ. og eru þau ákvæði fyllri, en nú eru í lögum og stefnt að því að gera umr. um fsp., styttri og hnitmiðaðri. Er lagt til, að munnlegar fsp. verði teknar fyrir á sérstökum fundi í Sþ., þannig að þær dragi ekki um of tíma frá öðrum þingmálum. Þá er lagt til, að það nýmæli verði tekið upp, að þm. geti borið fram skriflegar fsp., en ráðh, svari síðan skriflega. Ég vil taka það fram út af þessum ákvæðum, að mér hefur heyrzt á máli þm., að fleiri og fleiri hallist að því, að gera þurfi enn róttækari breytingar, jafnvel ganga svo langt, að um fsp. fái ekki aðrir að tala en fyrirspyrjandi og sá ráðh., sem svarar. Ég vil benda á það, að ef áhugi er á því að gera slíka breytingu og mér heyrist hún hafa allmikinn hljómgrunn, þá væri vel hugsanlegt fyrir formenn þingflokkanna og forseta Sþ. að gera um það munnlegt samkomulag og láta það koma fljótlega til framkvæmda. Ég hygg, að það yrði mikil bót og mundi greiða fyrir þingstörfum og má raunar geta þess, að þess sáust nokkur merki í spurningatímanum í gær, að þm. eru að reyna að hegða sér í samræmi við þessa hugsun. 6. Gerðar eru í frv. allmiklar breytingar í sambandi við útvarps– og sjónvarpsumr. Lagt er til það nýmæli, að útvarpa skuli innan tveggja vikna frá þingsetningu stefnuræðu forsrh. og umr. um hana. Er þá gert ráð fyrir, að slíkar umr. komi í staðinn fyrir útvarp fjárlagaræðu og umr. um hana. Þá er lagt til, að á síðari hluta hvers þings skuli útvarpa almennum stjórnmálaumr., er standi í eitt kvöld. Skulu þessar umr. koma í staðinn fyrir eldhúsdagsumr. og verða því allmiklu styttri en þær hafa verið. Hér eru lagðar til verulegar umbætur á útvarpi umr. frá Alþ., sem ég hygg, að allir geti verið sammála um að fari nú eftir steinrunnum ákvæðum, sem voru sett fyrir annan tíma, en eigi illa við nú á dögum. Þetta ákvæði, sem er í frv., er málamiðlun. Ýmsir vildu ganga allmiklu lengra heldur en gert er í frv., aðrir heldur skemmra og tókst n. að sameinast um þær till., sem í frv. koma fram. Þá vil ég geta þess, að gert er ráð fyrir því, að Ríkisútvarpið geti sjálft haft frumkvæði og óskað eftir því að fá að útvarpa umr., sem fram fara á þingi, og þær umr. mundu þá lúta venjulegum þingsköpum, ræðutími væri ekki skammtaður, heldur væri engin breyting gerð á umr. eins og hún fer fram hér í sölum þingsins. Þó er gert ráð fyrir, að slíkt útvarp geti ekki orðið, nema forsetar þingsins leyfi það. Í n., sem fjallaði um þetta mál, var rætt um ýmis önnur atriði í þingsköpunum, en ekki varð þó samkomulag um að gera fleiri till. heldur en hér eru. Ég hygg, að þær breytingar, sem gert er ráð fyrir að gera á þingsköpum eftir þessu frv., mundu verða til verulegra bóta og ég flyt eindregna ósk nm., sem um þetta hafa fjallað, til þingsins um það, að þetta mál verði nú afgreitt, en menn athugi frv. að sjálfsögðu og geri á því þær breytingar, sem óskað er eftir. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 82, hefur, eins og hv. frummælandi sagði, verið áður til meðferðar hér á hinu háa Alþ. og er um breytingu á þingsköpum Alþingis. Hv. þm. sagði, að ýmis atriði þingskapa væru orðin úrelt eða steinrunnin, eins og hann nefndi svo og skyldi maður ætla, að það væru þá hin elztu ákvæði þingskapanna, sem væru farin að steinrenna. En geta má þess til gamans, að þau ákvæði, sem lagt er til í frv., að breytt verði, eru einkum hin yngstu ákvæði þingskapanna, t.d. um útvarp og um fsp. og því líkt, en þessi fyrirbrigði eru frá síðustu áratugum, bæði útvarpið og fsp. í því formi, sem þær eru og ákvæðin um þetta því meðal yngstu ákvæða þingskapanna. Ég vek aðeins athygli á þessu, að það lítur út fyrir, að það séu ekki fyrst og fremst hin elztu ákvæði, sem n. telur, að þurfi að breyta, heldur fremur hin yngri. Ég ætla nú ekki að fara að ræða efni frv. Ég hef áður athugað það nokkuð, þegar það hefur legið fyrir þingum og sýnist mér, að ýmislegt í því sé til bóta, en annað kunni að orka tvímælis. En mig langar til að spyrjast fyrir um það hjá hv. frsm., hvort það hafi nokkuð komið til orða í n., sem endurskoðaði þingsköpin, að nota útvarpið til þess beinlínis að opna þingið meira, en nú er gert. Nú er þingið opið á þann hátt, að þeir geta hlustað á umr. hér og séð, sem komast fyrir á þingpöllunum og svo kynnzt því, sem þar hefur farið fram með aðstoð blaða og þingfréttamanns útvarps, en mér er tjáð, að til séu dæmi um það í veröldinni, að þessi mikli fjölmiðill, útvarpið, sé notað beinlínis til þess að opna þingið að meira eða minna leyti og láta útvarpa því, sem þar fer fram. Nú er það orðið svo, að útvarpið okkar hér á Íslandi er starfandi mikinn hluta sólarhringsins frá því snemma á morgnana og seint á kvöldin, þannig að þetta ætti í sjálfu sér að vera vel gerlegt, að útvarpa t.d. tveggja tíma fundi, þingfundi, en þó auðvitað ekki nema frá annarri d. eða Sþ. í einu. Ég er aðeins að spyrja um þetta, hvort þetta hafi komið til orða í n. og hvort hún hafi kynnt sér fordæmi um þetta erlendis. Ég fékk einhvern tíma þær fréttir, að þetta tíðkaðist t.d. í Ástralíu, sem er að ýmsu leyti mikið nýtízkuland. Það er nú aðallega þetta, sem mig langaði til að spyrja hv. frsm. um, en í öðru lagi langar mig til að spyrja hann um það, hvort ekki hefur komið til mála í n. að breyta eitthvað fastanefndum Alþ. og á ég þá einkum við Sþ. En þannig er ástatt þar, að þegar fjallað er um vissa tegund samgöngumála, þá kemur þar saman nefndarsamkoma, sem kölluð er samvinnunefnd samgöngumála og eru það nefndir úr þingdeildunum, úr samgmn. Ed. .og Nd. Þær koma saman í Sþ. og kalla sig samvinnunefnd samgöngumála og gera till. um sérstakan afmarkaðan þátt samgöngumálanna. Þetta hefur mér lengi fundizt undarleg tilhögun og ég hef nú talið, að þetta ætti í raun og veru ekki stoð í þingsköpum, þótt hins vegar hafi myndazt um það nokkuð löng venja og væri þá e.t.v. ástæða til þess að setja á laggirnar sérstaka n., samgöngumálanefnd í Sþ., ef ástæða þykir til að fjalla um þennan þátt samgöngumáða utan fjárveitinganefndar, eins og gert hefur verið. Það er þetta tvennt, sem ég vildi beina til hv. frsm. og væri gott að fá upplýsingar um núna, en ég vil vænta þess eins og hann, að á þessu þingi gefi menn sér tíma til þess að ganga frá þessu þingskapamáli, en því er ekki að neita, að hér er um mjög mikið vandamál að ræða, þar sem þingsköpin eru.



Herra forseti. Mér er ánægja að svara þessum tveimur fsp. frá hv. 1. þm. Norðurl. e. N., sem undirbjó þetta frv., kynnti sér eins ítarlega og hún gat, hvernig hagað væri útvarpi frá löggjafarþingum í öðrum löndum. Um þetta skrifaði ég síðan allítarlega skýrslu og var hún prentuð sem fskj. með þessu frv. í fyrstu 3 skiptin, sem það var flutt, en af hagkvæmnis– og sparnaðarástæðum var þessi skýrsla felld niður nú, enda er hún orðin 4 ára gömul. Í þessari skýrslu kemur fram, að við fundum 2 dæmi þess í heiminum, að útvarpað væri beint úr þingsölum öllum fundum frá byrjun til enda. Þetta er gert á Nýja–Sjálandi og í Ástralíu. Þetta mun hafa gefið heldur misjafna raun þar syðra. Er allalgengt að þm. þar ávarpi ekki þingheim, heldur séu í raun og veru að tala til kjósenda, sem þeir vonast til að hlusti og það er ekki talið greiða fyrir þingstörfum. Er áætlað þarna suður frá, að 2–3% af þjóðunum hlustaði að jafnaði töluvert á þetta beina útvarp. Hins vegar er það hugmyndin með till. um að heimila ríkisútvarpinu að óska eftir umr., - sem gætu þá farið fram, ef forsetar þingsins leyfðu það, - þá er það hugmyndin, að hægt sé að grípa til þess að útvarpa umr., sem fara fram eftir venjulegum þingsköpum, en ekki eftir þessum sérstöku reglum um útvarp frá Alþ. Það er hugmyndin, að slíkt mundi gerast, þegar ástæða er til að ætla, að allur almenningum hafi sérstakan áhuga á því að heyra umræður um mál í heild. Það er reynsla í nágrannalöndum okkar, að slíkt útvarp, beint frá umr., hefur verið hið bezta útvarp frá þjóðþingunum, það sem vakið hefur mesta athygli. Í sambandi við þingið og útvarpið vil ég skjóta því hér inn, þó að það komi þessu máli raunverulega ekki við, að í útvarpsráði hafa í mörg ár verið fluttar till. um að taka upp vikulegan þátt, sem héti „Þingið þessa viku“ eða eitthvað slíkt, þar sem alþm. kæmu einn í einu og segðu frá þingstörfum, eins og þau líta út frá þeirra sjónarhól þá viku. Þessi hugmynd er ættuð frá Bretlandi. Slíkur þáttur hefur verið í brezka útvarpinu árum saman og þykir mjög góður. Hugmyndin er að fá í þetta þá þm., sem ekki eru ráðh. eða flokksformenn og koma þar af leiðandi minna fram í sviðsljósið. Þessi hugmynd hefur ekki fengizt samþ. í útvarpsráði, því að einn af stjórnmálaflokkunum hefur beitt sér gegn henni, en hún er þess eðlis, að það er ekki hægt að framkvæma hana, nema flokkarnir vilji allir taka þátt í því.  Hv. þm. spurði einnig um, hvort rætt hefði verið um að breyta fastanefndum. N. fór í gegnum þingsköpin, grein fyrir grein og ræddi þær allar. Þetta atriði kom vissulega til umræðu. En það hefur, eins og öllum er kunnugt, legið í loftinu allmikill áhugi á að breyta Alþ. í eina málstofu. Ef það yrði gert, mundi koma af sjálfu sér alger endurskoðun á nefndakerfi. Af þeim sökum var ekki hreyft við þessu máli. Ef það yrði niðurstaða úr þeim umr., sem nú standa yfir og hafa staðið yfir í nokkur ár, að breyta Alþ. ekki í eina málstofu, finnst mér að það verði fljótlega að leiðrétta nefndaskipulag í samgöngumálum, þar sem tvær n. úr deildum koma saman í eina n. og flytja till. í Sþ. Þetta er að vísu ekki brot á þingsköpum, því að till. er flutt af nm. sem einstökum þingmönnum. Þannig er þetta fóðrað, en í raun og veru er þetta klaufalegt skipulag, eins og hv. þm. bendir á.