Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti tilkynna að hér mun fara fram utandagskrárumræða að beiðni hv. 18. þm. Reykv. Hún hefst klukkan 3.30 og stendur í hálftíma og er um kjaradeilu sjúkraliða. Þá vill forseti jafnframt láta þess getið að fyrirhugaður er kvöldfundur og mun hann hefjast klukkan 9 í kvöld. Það er ekki gert ráð fyrir fundi milli 6 og 7 eins og stundum er. Á kvöldfundinum er gert ráð fyrir að taka fyrir 9. dagskrármálið.

Hæstv. forseti. Eins og sjá má á þskj. 317 skrifa ég undir nál. meiri hlutans með fyrirvara. Fyrirvari minn byggist nær eingöngu á gildistökuákvæði frv. sem kveðið er á um í 7. gr. og er bundið við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, þ.e. að lögin öðlist gildi um leið og sá samningur. Ég hef ekki hugsað mér að gera upp hug minn gagnvart þeim samningi með atkvæðagreiðslu um þetta frv. og því skrifa ég undir með fyrirvara. Eins finnst mér 4. gr. vera dálítið opin með reglugerðarákvæðum. Ítarlegar umræður fóru fram um það mál í nefndinni og niðurstaða varð sú að hafa 4. gr. svona eða nokkurn veginn óbreytta. Það er m.a. vegna norræna samningsins sem frv. fjallar m.a. um. Um frv. er annars að segja að það var sent mörgum aðilum til umsagnar. Umsagnir voru yfirleitt mjög jákvæðar. Frv. nær ekki til mjög margra stétta. Það var misskilningur hjá hv. menntmn. í upphafi að við sendum frv. óþarflega mörgum aðilum til umsagnar en umsagnir voru yfirleitt mjög jákvæðar enda er hér um gott mál að ræða og það tókst mjög gott samstarf í nefndinni um málið. Ég hélt lengi vel að samstaða yrði um afgreiðslu þess en eftir því sem síðar kom í ljós skila tveir hv. þm. sérstöku nál. og hugsa sér að sitja hjá við afgreiðslu málsins. Svo er einnig um þá sem þetta mælir.

Virðulegi forseti. Þegar menntmn. afgreiddi það frv. frá sér sem hér er til umfjöllunar til 2. umr. fórst fyrir að gera tillögu um breytingu á 2. gr. í samræmi við brtt. nefndarinnar við 1. gr. Því geri ég það að tillögu minni að í stað orðsins ,,jafnsetta`` í 2. gr. komi ,,jafngilda``. Með þessari brtt. er tryggt að samræmi sé í orðalagi 1. og 2. gr. um það atriði sem um er að ræða.

Herra forseti. Frv. sem hér er til umræðu ber heitið frumvarp til laga um gagnkvæma viðurkenningu á menntun ríkisborgara í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins og á Norðurlöndum til starfsréttinda á Íslandi. Hér er fyrst og fremst verið að takast á um það hvort samþykkt sé að gagnkvæm viðurkenning á menntun ríkisborgara í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins og á Norðurlöndum verði til staðar. Ég vil segja það fyrst að ég er hlynntur því að Íslendingar viðurkenni menntun erlendis frá til starfa hér á landi ef hún er sambærileg og sú menntun sem við höfum hvort heldur er frá Evrópu, Ameríku eða annars staðar frá. Ég er í grundvallaratriðum þeirrar skoðunar að við eigum að viðurkenna menntun manna og ekki að reisa neina múra gegn þeim sem hefur náð árangri í námi, hvort heldur það er erlendur aðili eða íslenskur. Ef við veitum honum ríkisborgararétt eða starfsréttindi hér á landi eigum við að viðurkenna hans menntun. Hitt er svo annað mál að í sumum tilfellum er það svo að sá maður sem fær menntun viðurkennda fær í reynd starfsréttindi hér á landi ef um það er að ræða að hann vill starfa sem sjálfstæður atvinnurekandi og hefur um nokkur ár verið það í sínu heimalandi. Í reynd er undir vissum kringumstæðum verið að viðurkenna að um starfsréttindi sé að ræða. Vegna þessa hefur frv. þetta nafn en í brtt. er lagt til að þessu sé breytt. Það er lagt til að orðin ,,menntunar er veitir starfsréttindi`` í 1. gr. falli út og að heiti frv. verði breytt á sama veg. Ég tel að hér sé um misskilning að ræða vegna þess að sum próf eru á þann veg að þau veita starfsréttindi. Tilgangurinn með menntuninni hefur verið að veita starfsréttindi og þess vegna finnst mér að heiti frv. eins og það er lagt inn til þingsins sé rökrétt og rétt. Það er aftur á móti nokkuð í þessu frv. sem gerir það að verkum að ég treysti mér ekki til að standa að samþykkt þess og það er 4. gr. Með leyfi forseta vil ég lesa hana upp: ,,Ráðherra sem í hlut á getur með reglugerð veitt undanþágu frá ákvæðum í lögum að því er varðar ríkisfang, búsetu eða viðurkenningu á prófum að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga sem felast í tilskipunum eða samningum sem falla undir 1. gr.`` Þetta atriði sem hér er verið að tala um er svo víðtækt vald í reglugerðarheimild sem verið er að afhenda ráðherra að mér finnst það eitt lagatæknilega séð gersamlega út í hött. Það má alltaf deila um hvað eigi að vera í reglugerðum. En að veita ráðherra jafnmikið vald og hér er verið að tala um er nánast að selja honum sjálfdæmi um það hvað hann vill gera í þessum efnum. Mér finnst að Alþingi Íslendinga geti ekki samþykkt slíkt ákvæði í reglugerðarheimildum til ráðherra. Meginreglan er sú að reglugerðum er ætlað það hlutverk að vera nánari túlkun á lögum innan þess ramma sem lögin sjálf gera ráð fyrir, þ.e. lögin mynda hinn ytri ramma sem reglugerðin verður að vera innan og túlka til skýringar. Hér er aftur á móti verið að snúa þessu við því að hér stendur, eins og ég las upp, að ráðherrann á með reglugerðinni að veita undanþágu frá lögunum. Reglugerðin á að vera utan um lögin, lögunum utar og ofar. Burt séð frá því hvort menn í eðli sínu vilja stuðla að því að Ísland samþykki samninginn um EES eða ekki finnst mér það gersamlega út í hött að standa svona að lagasetningu. Ég verð að segja eins og er að mér þótti vænt um það þegar á fund allshn. kom einn af okkar mætu frumvarpsgerendum, sem hefur samið mörg frumvörp fyrir ríkisstjórnina og var að gera grein fyrir frv. sem hann hafði unnið, þá kom það fram að hann hafði mikla skömm á því hversu rúmt við heimilum ráðherrum að dansa með reglugerðarheimildum. Ég hef líka orðið var við það að í ákveðnum íslenskum stjórnmálaflokki hefur verið alveg sérstaklega talað um að draga úr reglugerðarfarganinu, minnka reglugerðarfarganið. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. af því að það hefur stundum komið fyrir að kastast hefur í kekki milli hans og hv. 9. þm. Reykv.: Væri hæstv. menntmrh. spenntur fyrir því að samþykkja svona reglugerðarheimild ef hæstv. ráðherra væri óbreyttur þingmaður en hv. 9. þm. Reykv. væri menntmrh.? Ég er ekki viss um að svo væri. Nú er það ekki okkar að semja lögin miðað við að þessi eða hinn sé ráðherra og ég treysti hv. 9. þm. Reykv. enn síður til að fara með þetta vald en núv. hæstv. menntmrh. En ég sé það ekkert fyrir hverjir eiga eftir að verða menntmrh. í þessu landi og hvaða vald ég er að afhenda slíkum mönnum. Ég sé það ekki fyrir. Mér finnst það þess vegna nokkuð mikil bjartsýni að ætlast til þess að þingið fari að samþykkja lög þar sem ráðherra er heimilt með reglugerðarvaldi að nema lagaákvæði úr gildi. Mér finnst að þegar svona hlutir komi upp eigi ráðuneytið að láta vinna betur og skýrar hvað það er sem þeir eru að fara fram á. Ef svo kæmi í ljós að einhverju þyrfti nauðsynlega að breyta, þá finnst mér að hæstv. menntmrh. eigi á hverjum tíma að flytja um það lagafrv., leggja það fyrir þingið og þá skýra hvers vegna nauðsyn er á því að þetta sé gert. Ég er sannfærður um það að ef svo fer að Evrópska efnahagssvæðið verður að veruleika, þá á það oft eftir að koma upp á að ráðherrar þurfi að leggja fyrir Alþingi Íslendinga frumvörp. Hvers vegna skyldi ekki vera hægt að viðhafa það líka í þessu tilfelli að þrengja 4. gr. á þann veg að þeirri hefð verði viðhaldið varðandi reglugerðir á Íslandi að þeim sé ætlað að vera innan ramma laganna en ekki að þeim sé ætlað að nema lög úr gildi ef ráðherra hverju sinni telur að það sé rétt að standa þannig að málum? Ég tel að það hljóti að vera svo varðandi þessa hluti að fyrst og fremst sé um að ræða persónulegt mat manna á því hvernig eðlilegast sé að standa að lagasetningunni.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. menntmn. fyrir hvernig hún hefur unnið að þessu máli og lýsa því yfir að ég er samþykkur þeim brtt. sem hér hafa verið lagðar fram. Aðeins örfá orð varðandi 4. gr. og það sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson sagði í því samhengi. Í fyrsta lagi er gerð brtt. við fyrri mgr. 4. gr. þar sem segir svo: ,, . . . vegna skuldbindinga er felast í tilskipunum eða samningum sem falla undir 1. gr.`` Þar komi í staðinn: `` . . . er felast í tilskipun þeirri eða samningum sem falla undir 1. gr.``, sem þrengir þetta aðeins. Ég get hins vegar sagt það að ég er fylgjandi því að draga úr reglugerðarfarganinu eins og hv. þm. orðaði og vísaði þar til áhuga sem hefur komið fram í mínum flokki. Ég held að almennt séð innihaldi of margar reglugerðir alveg sjálfsagða hluti, upptalningu á því sem er í lögum. Því miður er í sumum tilvikum hægt að benda á reglugerðir sem eru of rúmar þannig að vafi er á, svo ekki sé fastar að kveðið, að heimildir séu í lögum sem viðkomandi reglugerð styðst við. Þess vegna finnst mér að það beri að fara mjög varlega og varlegar en oft hefur verið gert í sambandi við setningu reglugerða. Ef ekki er bein þörf á því að setja reglugerð til þess að fylla nánar út í lögin, þá á að láta það vera. Ég gæti bent á dæmi um það. Í þessu tilviki er verið að leita heimildar fyrir ráðherra til að veita undanþágu frá eldri lögum sem kunna að stangast á við það sem þarna er verið að ákvarða. Þessi heimild er því í sjálfu sér mjög þröng. Ég held að ekki hafi sérstaklega verið farið í það að kanna hvort einhver lög kunni að vera til sem ákvæði þessara laga kynnu að stangast á við en það er eingöngu það sem er verið að fara fram á. Ég held ég hafi sagt eitthvað á þessa leið varðandi fyrri mgr. 4. gr. þegar ég talaði fyrir frv.: Í fyrri mgr. 4. gr. felst heimild til hlutaðeigandi ráðherra til þess að veita undanþágu með reglugerð frá lögum sem gera íslenskt ríkisfang eða íslenskt prófskírteini eða viðurkenningu að skilyrði fyrir ráðningu í starf eða veitingu starfsréttinda. Slíkt ákvæði getur verið nauðsynlegt vegna skuldbindinga sem felast í tilskipuninni eða samningum sem falla undir 1. gr. Það er mitt mat að þarna sé ekki verið að ganga lengra en sæmilegt getur talist en ég er alveg sammála hv. þm. að meginreglan á auðvitað að vera sú að ef í ljós kemur að eitthvað stangast á við eldri lög, þá eigi að flytja um það sérstakt frv. ef þörf er talin á. Mér sýnist í þessu tilviki að ekki sé gengið lengra en ásættanlegt ætti að vera fyrir Alþingi.

Virðulegi forseti. Það er bara ein spurning til hæstv. menntmrh. Hv. 2. þm. Vestf. kom að því áðan að oft og tíðum væri atvinnurétturinn og prófið sem viðkomandi einstaklingur hefði nátengt. Eitt dæmi. Ég þekki nokkuð til í Félagi viðskiptafræðinga og hagfræðinga. Viðskipta- og hagfræðingar sem útskrifast úr Háskóla Íslands fá sjálfkrafa löggildingu á sínu starfsheiti. Sérstök fagnefnd fjallar um umsóknir annarra aðila er óska eftir að njóta þessarar löggildingar, t.d. frá virtum skólum í Svíþjóð. Þá er fjallað sérstaklega um það af nefnd sem leggur síðan til við ráðherra að prófgráða viðkomandi aðila verði löggilt. Oft og tíðum er talið að þessir aðilar margir hverjir standist ekki þær kröfur sem fagfélagið gerir til þeirra og þar af leiðandi sé ekki hægt að löggilda þessa menn sem viðskiptafræðinga eða hagfræðinga í hvaða fagfélagi sem er. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Mun verða breyting á því með þessum lögum þannig að þeir sem hafa rétt á að kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga á Evrópska efnahagssvæðinu geti einnig gert það á Íslandi og þar af leiðandi skipti mat viðkomandi fagfélags engu máli?

Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að sérstök fagnefnd leggur mat á gildi prófa frá öðrum skólum og leggur síðan til við ráðherra hvort viðkomandi aðila sé veitt löggilding. Þarna verður um gagnkvæma viðurkenningu að ræða á prófskírteinum og öðrum jafngildum gögnum. Út á það gengur þetta mál. Út á það ganga ákvæði þessarar tilskipunar sem við erum að ræða um. Ég legg hins vegar áherslu á að þótt útlendingar hafi þessa viðurkenningu er það auðvitað vinnuveitandans að ákveða hvaða umsækjanda hann velur. Það ber að hafa sérstaklega í huga. Þegar þessi gagnkvæma viðurkenning er fengin eiga útlendingar sem hingað koma og leita eftir starfi að standa jafnfætis íslenskum ríkisborgurum hvað varðar umsóknir um störf. En eins og ég sagði er það vinnuveitandans að ákveða hvaða umsækjanda hann velur. Ég get ekki svarað því nákvæmar hvort einhver breyting verði frá því sem verið hefur varðandi fagnefndirnar. Ég hygg að þær starfi á fleiri sviðum en bara þar sem hv. þm. nefndi varðandi viðskiptafræðinga og hagfræðinga án þess að ég hafi nokkuð sérstakt dæmi í huga. Það kann vel að vera að á þessu verði breyting. Ég sé það ekki alveg fyrir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svörin. Ég er honum sammála. Ég hef grun um að á þessu geti orðið breyting. Menn verða auðvitað sjá til með það. Þá er spurningin sú: Hefur verið leitað til viðkomandi fagfélaga um álit þeirra á þessum hlutum? Ég þekki það ekki vegna þess að ég hef ekki tekið þátt í störfum hv. menntmn. Hins vegar er alveg rétt hjá hæstv. menntmrh. að þetta gildir um marga fleiri aðila en viðskiptafræðinga og hagfræðinga. Þetta gildir auðvitað um allar þær stéttir sem njóta lögverndaðra starfsheita. Ég hygg að svo sé. Þær stéttir sem ekki hafa fengið löggildingu eða undirgengist þær faglegu kröfur geta ekki nefnt sig þessum fagnöfnum. En ég held, hæstv. menntmrh., að að þessu þurfi að hyggja.

Virðulegur forseti. Það frv. sem hér er komið úr nefnd er eitt af mörgum sem er flutt vegna ráðgerðs samnings um Evrópskt efnahagssvæði. Fyrir okkur liggur álit meiri hluta og minni hluta hv. menntmn. um þetta mál þar sem meiri hlutinn leggur til að málið verði samþykkt en minni hlutinn mun ekki taka afstöðu til málsins eða mun sitja hjá við afgreiðslu þess. Mér sýnist nú þegar þetta mál liggur hér fyrir að þá blasi við að það sé eitt og annað sem ekki er fullljóst eftir málsmeðferð í nefndinni varðandi afleiðingar þessa frv. Það má þó vera að nefndarmenn hafi upplýsingar að færa um það, formaður nefndarinnar eða aðrir nefndarmenn sem hér eru viðstaddir og þar á meðal þau atriði sem hæstv. ráðherra ekki gat svarað hér áðan, aðspurður varðandi áhrif þessa máls á íslenska löggjöf að því er varðar verndun starfsheita sem lögboðin er í ýmsum greinum. Mér sýnist að það sé ekki rétt í rauninni að þetta mál komi hér til afgreiðslu eftir 2. umr. án þess að atriði sem þetta, sem hv. þm. Finnur Ingólfsson vakti athygli á rétt áðan, sem og önnur álitaefni sem kunna að tengjast þessu frv. og nefnd hafa verið, m.a. af hv. 2. þm. Vestf., og við þyrftum að átta okkur á því hvort ekki sé rétt að nefndin fjalli þá frekar um málið til þess að skoða slík vafaatriði betur áður en málið kemur hér til efnislegrar afgreiðslu frá þinginu við lok þessarar umræðu. Hér er um að ræða mál sem efnislega séð fljótt á litið getur virkað jákvætt eins og fram kemur hjá minni hluta nefndarinnar sem af ýmsum ástæðum vill ekki bera ábyrgð á þessu máli, hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir og Svavar Gestsson sem standa að minnihlutaáliti. Undir það sem þar er sagt vil ég taka vegna þess að þessi málabúnaður sem er bundinn við Evrópskt efnahagssvæði er tekinn út frá mjög þröngu sjónarhorni varðandi alþjóðasamstarf af okkar hálfu og á það reyndar við um fjölmargt annað sem tengist þessum samningi. Það kom fram hjá einum af fulltrúum meiri hlutans í nefndinni, hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur, að hún undirritar nál. með fyrirvara og ef ég hef skilið hana rétt þá er það vegna 7. gr. samningsins um að lögin öðlist gildi um leið og samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði öðlast gildi að því er Ísland varðar. Ég sé ekki að það hafi verið gerð nein brtt. við þessa 7. gr. eins og þó hefur verið gert varðandi ýmis mál sem menn vilja standa að vegna efnisinnihalds þó að þau séu fram komin hér af tilefninu samningur um Evrópskt efnahagssvæði, þ.e. að stjórnvöld hafi tekið þau upp vegna þrýstings sem tengist ráðgerðri aðild að þessum samningi. Ég sé hins vegar ekki að þessi fyrirvari hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur leysi hana frá þeim vanda hvernig hún ætlar að taka á því máli þegar frv. kemur til afgreiðslu eins og það er í stakk búið --- ég vænti að hv. þm. heyri til mín --- af hálfu nefndarinnar og væri út af fyrir sig fróðlegt að átta sig á því þó að það sé kannski ekki neitt meginmál í þessu samhengi. Mér hefur nú ekki unnist tími til þess að kynna mér annað þskj. sem tengist almennt samningi um Evrópskt efnahagssvæði sem er nál. frá 1. minni hluta utanrmn. um frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði sem var dreift hér í þingdeildinni á þessum fundi að ég held og rúmar heilar tvær blaðsíður en ég hef ekki haft ráðrúm til þess að skoða það og hvort það auðveldar þingmönnum Framsfl. sem þarna eiga í hlut að taka á þessum málum hér í þinginu, þ.e. frumvörpum sem tengjast þessu efnu. En það kann að vera. Ég hef ekki lesið þetta nál. frá hv. þm. Steingrími Hermannssyni og Páli Péturssyni um þennan stærsta samning sem borið hefur að Íslendingum eftir að lýðveldið var stofnað og er upp á heilar tvær blaðsíður í þingskjalabroti. Ég vil taka undir málflutning hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar að því er varðar 4. gr. og það sem snýr að setningu reglugerðar á grundvelli hennar. Þar er komið að máli sem tengist þessum samningi og bindingu lagaákvæða við þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði og allan þann aragrúa tilskipana sem þar liggur fyrir og spurningarinnar um það hvað á að opna mikið fyrir reglugerðarheimildir í sambandi við þennan samning. Mér sýnist að hér sé eitt dæmi þótt ekki sé það kannski stórt og við eigum eftir að sjá það mun viðameira á mörgum sviðum að því er varðar þennan samning ef af honum verður og Ísland gerist þar aðili sem við skulum nú vona að ekki verði niðurstaðan. Sú breyting sem lögð er til á 4. gr. að breyta fleirtölunni á ,,tilskipunum`` yfir í ,,tilskipun þeirri`` kann að vera til einhverrar þrengingar í þessu efni en breytir þó ekki því að hér er gert ráð fyrir víðtækum heimildum til setningar á reglugerðum að því er tengist ákveðnum þætti þessa máls. Í 5. gr. frv. er gert ráð fyrir því að menntmrn. tilnefni sérstakan umsjónarmann sem fer með þau málefni sem undir lög þessi falla í umboði ráðuneytisins. Ég vek athygli á þessu. Ég hugsa að þetta sé í fyrsta sinn --- eða ég man ekki eftir að hafa séð svona tillögu að lagatexta --- að það þurfi að lögbjóða málsmeðferð innan eins ráðuneytis hérlendis, að það þurfi að setja það í lög og að viðkomandi starfsmaður annist þau málefni sem undir lögin falli í umboði ráðuneytisins. Og það væri fróðlegt að vita hvort við ættum von á því að fá slíkar tillögur í ríkum mæli að við þurfum að fara að kveða á um það vegna tilskipana Evrópubandalagsins hvernig menn haga störfum innan íslensku ráðuneytanna, íslenska Stjórnarráðsins. En það er alveg augljóst að þetta er það sem þarf að gera og þetta er svo rækilega njörvað við Evrópubandalagið og regluverk þess eins og sjá má af 5. gr. því að þar er vikið að því í 2. efnislið að þau stjórnvöld sem tiltekin lögvernduð störf heyra undir skuli tilnefna fulltrúa sem fer með viðkomandi mál sbr. 9. gr. 1. tölul. tilskipunar 89/48/EBE. Og nánari ákvæði um þessara aðila skulu sett í reglugerð. Þarna kemur enn reglugerðarheimild og reglugerðarákvæði um þetta. Það er kannski ekki tilefni til að fara að ræða stöðu okkar hér á Alþingi og íslenska stjórnkerfisins með tilliti til Evrópubandalagsins vegna þessa frv. afmarkað. En þau eiga eftir að verða ansi mörg málin sem koma til okkar sem virka mjög sérkennilega á okkar stöðu varðandi málsmeðferð hér á Alþingi. Við erum rétt farin að fá forsmekkinn að þessu því fyrir utan það sem liggur fyrir í pappírum og búið er að fara yfir nú þegar og tengt var samningnum eins og hann var þegar afstaða var tekin til hans efnislega á miðju ári 1991, þá hafa bæst við hundruð tilskipana sem utanrrn. hefur gert þinginu lauslega grein fyrir nú þegar í hverju felist og sem óhjákvæmilegt verður fyrir Íslendinga og Alþingi að innbyrða ef þessi samningur verður lögfestur á sama hátt og gildir um það færiband reglugerða sem Evrópubandalagið eitt verður ákvarðandi um. Þau EFTA-ríki sem eftir verða, en margt bendir til að þeim eigi eftir að fækka, þau eigi eftir að týna tölunni á næstu árum ef mál ganga fram eins og ríkisstjórnir í ýmsum EFTA-ríkjum vilja, en þá eigum við eftir að sjá hér færiband sem flytur okkur lög sem ákvörðuð eru á samningssviðinu, einhliða ákvörðuð af framkvæmdastjórninni þó svo um þau verði fjallað ráðgefandi og leitað samráðs innan sameiginlegrar nefndar og í ráðherraráði. Þau verða nú mörg erfiðari málin sem eiga eftir að koma upp þar heldur en það frv. sem við ræðum hér og það gætu orðið þyngri skref fyrir t.d. hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur að skrifa upp á þau efni með fyrirvara þegar kemur að afgreiðslu þeirra mála hér á Alþingi en ég er að vona að sá fyrirvari sem hefur verið settur eigi eftir að styrkjast þannig að hún verði ekki ein af þeim sem verða til að greiða götu þessa samnings hér á Alþingi Íslendinga þegar frv. um staðfestingu hans kemur til afgreiðslu. Ég vek líka athygli á því, virðulegur forseti, að það eru þættir sem tengjast þessu máli sem varða vinnumarkaðinn á Íslandi. Það hefur reyndar þegar verið vakin athygli á því að því er varðar lögverndun starfsheita, en síðan eru það hin almennu ákvæði til rýmkunar fyrir alla þegna, alla ríkisborgara innan hins Evrópska efnahagssvæðis til þess að fá hér atvinnu og njóta þar jafnræðis við íslenska þegna. Það kann að vera að menn þurfi ekki að hafa jafnmiklar áhyggjur af því að því er varðar fólk með sérþekkingu eins og einstaklinga sem sækja um atvinnu eða eru starfandi á hinum svokallaða almenna vinnumarkaði, þ.e. þar sem ekki er krafist langskólanáms eða viðurkenndra sérréttinda, en þó er ég smeykur um það að á þetta geti reynt, enda liggur það fyrir að því er varðar fjölmörg störf sem snúa að þessu frv. sem hér er verið að flytja og mæla með samþykkt á. Það er athyglisvert, virðulegi forseti, og tengist þessum þætti málsins að þing Alþýðusambands Íslands, sem nýlega var haldið norður á Akureyri og fjallaði m.a. um Evrópskt efnahagssvæði, lýsti ekki yfir stuðningi sínum við það mál eins og mál voru lögð fyrir það þing af nefndum á vegum miðstjórnar Alþýðusambandsins. Þvert á móti er að finna í ályktunum þings Alþýðusambandsins að því er þetta varðar mjög ákveðna varnagla, viðvaranir að því er snertir þetta mál og að því er það tengist íslenskum vinnumarkaði fyrir utan svo hina ákveðnu gagnrýni sem þar er borin fram vegna þess að meiri hluti hér á Alþingi skellti skollaeyrum við hinni víðtæku kröfu almannasamtaka í landinu og tugþúsunda einstaklinga, skriflegri kröfu tugþúsunda einstaklinga um að bera mál þetta undir þjóðina í almennri atkvæðagreiðslu. Það er mjög eðlilegt, ekki síst nú þegar þrengir að á íslenskum vinnumarkaði, að menn horfi á þau ákvæði sem verið er að innleiða í sambandi við stöðu hinnar stóru heildar, 380 millj. manna heildar til að hafa jafnstöðu að því er varðar möguleika til starfa hér á Íslandi sem annars staðar. Ég hef ekki á móti því og bið að mál mitt sé ekki skilið þannig að ég telji að það eigi ekki að leita gagnkvæmra leiða til þess að viðurkenna gildi prófa og menntunar sem fólk hefur aflað sér. Það er allt annað mál að menn viðurkenni það heldur en að vísa frá eða fella niður þau ákvæði sem snúa að forgangi Íslendinga til starfa í landinu. Ég tel að það sé það sem við þurfum að gæta að miklu ríkar heldur en spurningunni um það hvert menn geti leitað erlendis til þess að fá viðfangsefni. Þar hefur hvert land haft sína löggjöf og sín ákvæði. Þar hefur Evrópubandalagið sett samræmdar reglur. Þar hefur tekist að gera tvíhliða samninga um ýmis efni sem er jákvætt mál, ekki síst á sviði menntamála og varðandi rannsóknir, vísindi og umhverfismál þar sem við höfum náð tvíhliða samningum við Evrópubandalagið á grundvelli vinnu sem hefur farið fram óháð spurningunni um þetta Evrópska efnahagssvæði. Og það er með þeim hætti sem ég hefði viljað að einnig væri tekið á þessu máli sem hér er lagt fyrir þingið í staðinn fyrir að njörva það við þennan samning og setja þingið strax í þann vanda að tengja gildistökuákvæði þessa frv. við spurninguna um samþykkt frv. um staðfestingu á aðild að Evrópsku efnahagssvæði. Það er mjög ófarsælleg og óvænleg leið. Sem betur fer hafa sumar þingnefndir tekið öðruvísi á málum en hér er gert og aftengt þetta ákvæði ef svo má segja, þ.e. að taka burtu tenginguna við samninginn og gera gildistökuákvæðið almennt þegar um er að ræða mál sem eru jákvæð í eðli sínu og hægt er að skapa samstöðu um.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að í meðförum í menntmn. hefur frv. tekið verulegum breytingum og þá einkanlega að því leyti að í 1. gr. er það þrengt mjög, þannig að það tekur eingöngu til einnar tilskipunar ásamt norræna samningnum sem fellur líka undir frv. Varðandi 4. gr. þá urðu töluverðar umræður um hana í menntmn. og niðurstaðan varð sú að vegna norræna samningsins þá væri nauðsynlegt að hafa þetta undanþáguákvæði. Og ég tek undir þau orð ráðherrans áðan að það hlýtur að verða túlkað þröngt. Það eru ekki mjög mörg störf sem falla undir þetta frv. vegna þess að það fjallar að sjálfsögðu um störf sem þurfa löggildingu, leyfi eða aðra jafngilda viðurkenningu til. Hvað varðar 5. gr. þá er gerð brtt. við hana þannig að lagt er til að hún orðist svo: ,,Menntamálaráðuneytið skal sjá um að samræma framkvæmd þeirrar tilskipunar og samninga sem falla undir 1. gr. Nánari ákvæði um þá framkvæmd skulu sett í reglugerð.`` Þar með er lagt til að þessi ákvæði, sem lúta að framkvæmdinni og voru inni í textanum áður, séu felld brott.

Virðulegur forseti. Það er ekki ástæða fyrir mig að svara þessu mörgum orðum. Þetta er auðvitað rétt sem hv. formaður menntmn. segir varðandi breytingar, þær liggja jú fyrir á þskj. Mér sýnist að það sé heldur til bóta sem bent var á varðandi 5. gr. og það sem snýr að þrengingu á þeim heimildum sem hér er verið að veita. Það er vissulega til bóta en það breytir ekki hinu að hinn almenni búningur málsins er þessi. Þetta er tengt við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Það eru í þessu víðtækar reglugerðarheimildir og það virðist vera óvissa um það að hve miklu leyti lögin um verndun starfsheita tengjast þessu máli, en ég átti kannski von á því að hv. þm. mundi víkja að þeirri óvissu sem hæstv. ráðherra ekki gat skorið hér úr um.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir hans meginskilning á því að hæpið sé að rýmka reglugerðarvald í landinu. En ég get ekki látið hjá líða að fara aftur út í umræðuna um formið og réttinn sem veittur er í 4. gr. Alþingi Íslendinga samþykkti þingsályktun á þann veg að kosin skyldi nefnd til að vinna að lagahreinsun. Þessi nefnd vann mikið starf, útbjó frumvörp og lagði til að þau yrðu samþykkt hér á Alþingi Íslendinga og að ýmsum ákvæðum eldri laga yrði breytt. Ef þessi lagatækni hefði verið notuð, sem hér er verið að leggja til, hefðum við alveg eins getað sett inn frv. og sagt: Hæstv. dómsmrh. er heimilt með reglugerð að breyta þeim lögum sem hann telur að séu úrelt og fella þau úr gildi. Þetta gerðum við ekki. Og hvers vegna gerðum við það ekki? Vegna þess að það er einfaldlega ekki heimilt samkvæmt stjórnarskránni að framselja löggjafarvaldið. Það er ekki heimilt. Ég vil, með leyfi forseta, lesa 2. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mjög ákveðið er gripið á þessu máli: ,,Alþingi og forseti fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið.`` Með þeirri breytingu sem við erum að gera hér erum við að leggja til að á vissum sviðum menntamála verði það forsetinn og önnur stjórnvöld samkvæmt stjórnarskránni, í þessu tilfelli hæstv. menntmrh., sem fara saman með löggjafarvaldið á sviði menntamála. Við erum að leggja til að þessir tveir aðilar, forsetinn og hæstv. menntmrh., geti breytt lögum um menntamál með reglugerð. Nú er það svo, eins og ég hef áður sagt í þessum stól, að tveir fyrrv. ráðherrar sem sitja á Alþingi Íslendinga í dag hafa báðir beitt reglugerðarákvæði, sem heimilt hefur verið að einhverju marki innan laga, það rúmt að Hæstiréttur hefur dæmt gerðir þeirra ómerkar. Þetta gerðist á sínum tíma varðandi þungaskatt og var þá spurningin sú hvort hæstv. samgrh. hefði þær heimildir að hann gæti með reglugerð breytt þeim gjöldum eins og hann gerði. Í hinu tilfellinu var þetta um hæstv. landbrh. að ræða, sem breytti ákvæðum um fóðurbætisskatt á þann veg að Hæstiréttur dæmdi það ólöglegt. Niðurstaða Hæstaréttar varð fyrst og fremst sú að löggjafarvaldið hefði ekki heimildir til að framselja öðrum réttinn til lagasetningar, eins og í reynd væri gert með því að veita svo rúm ákvæði. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að löggjafarvaldið hefur ekki heimild til þess að framselja sinn rétt til þess að setja lög í hendur ráðherrum eða forseta. Spurningin er bara þessi: Er það aðeins ákvörðun um að setja lög, að semja ný lög eða er það þá ekki ákvörðun um að setja lög að taka ákveðna kafla laga og nema þá úr gildi? Það er jafnmikil ákvörðun um lagasetningu að nema ákveðna kafla laga úr gildi eins og að setja ný lög. Sérhver breyting á lögum er í reynd setning nýrra laga. Þetta verða menn að hafa alveg á hreinu. --- Sérhver breyting á lögum er setning nýrra laga. --- Þess vegna fær það ekki staðist þó vissulega sé rétt að það er búið að leggja til að ákvæði 4. gr. verði bundið við þá tilskipun sem nú er í gildi. Þá er engu að síður verið að taka ákvörðun um það, ef ég les enn, með leyfi forseta: ,,Ráðherra sem í hlut á getur með reglugerð veitt undanþágu frá ákvæðum í lögum að því er varðar ríkisfang, búsetu eða viðurkenningu á prófum að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga er felast í tilskipunum [verður tilskipun þeirri] eða samningum sem falla undir 1. gr.`` Það er verið að afhenda löggjafarvaldið út fyrir þingið. Það er verið að afhenda einhverri nefnd upp í menntmrn. hluta af löggjafarvaldinu á þessu sviði. Nú er það upplýst af hv. 10. þm. Reykn. að það er ekki um óteljandi fyrirbrigði eins og eyjarnar á Breiðafirði að ræða þegar farið er yfir það til hvaða stétta og lögverndaðra starfsheita hér er verið að vísa. Það er hægt að gera tæmandi skrá yfir þetta og það er hægt að ganga til þess verks að breyta lögunum þannig að þetta standist allt. Spurningin er bara þessi: Hvers vegna sækjast menn eftir því að þessi vinna sé ekki unnin en kjósa heldur þann kostinn að tefla hér fram þeim leikreglum að nú skuli reglugerðarvaldið verða svo sterkt að það hafi lagasetningargildi, það sé hægt að breyta lögum Íslands með reglugerð sem forseti landsins og hæstv. menntmrh. skrifa undir? Ég verð að segja eins og er að mér finnst það gjörsamlega út í hött. Og það gladdi mig að heyra jákvætt viðhorf hæstv. ráðherra til þess að reglugerðarvaldið er of rúmt. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að það hefur verið misnotað. Af þeirri ástæðu vil ég skora á hæstv. ráðherra að láta þá vinnu fara fram í ráðuneytinu að framkvæma tæmandi upptalningu á þessu verkefni og hafa þetta ekki lögfræðilega séð í lausu lofti. Það er ekki nauðsyn að lítillækka Alþingi Íslendinga á þann hátt að fara fram á það að það afsali sér löggjafarvaldi. Menn segja: Þetta er bara á sviði menntamála. --- En hvað með aðra ráðherra? Munu þeir ekki sækja á sömu mið, fara fram á það að þeirra reglugerðir verði lögum æðri? Ég er hræddur um það. Spurningin er bara þessi: Er ekki tímabært að menn lesi hæstaréttardóma sem hafa fallið í þessum efnum, skoði þá, kynni sér mál það og til hlítar hvort það sé rétt að Alþingi Íslendinga geti afsalað sér því valdi sem stjórnarskráin ætlar því ásamt forsetanum að fara með löggjafarvaldið, er hægt að afsala sér því á þann hátt sem hér er verið að leggja til, til einstaks ráðherra og forseta landsins? Mér finnst að starfsmönnum ráðuneytanna sé ekki gert erfitt fyrir þó farið sé fram á að sú vinna sé unnin í botn, það sé gengið frá því nákvæmlega eins og hv. 10. þm. Reykn. gat um, að er vissulega vinnandi verk að fá niðurstöðu í þetta mál. Til hvaða stétta nær það, til hvaða lögverndaðra starfsheita nær það og hvernig verður framkvæmdin til þess að hún sé í takt við það sem verið er að fara fram á? Mér finnst að þegar það liggur fyrir að það er meginskilningur, hygg ég, allra stjórnmálaflokka á Íslandi að við eigum að viðurkenna menntun í öðrum ríkjum, þá þurfi ekki að storka mönnum með því að standa þannig að lagasetningunni að mönnum er hreinlega misboðið vegna þess að það er verið að ganga svo langt í heimildum að það stangast á við stjórnarskrá.

Hæstv. forseti. Það er einn grundvallarmisskilningur sem kemur fram í ræðu hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar og hann er þessi: Það er ekki með þessu ákvæði í 4. gr. verið að veita ráðherra vald til þess að breyta lögum. Þetta er grundvallaratriði. Hins vegar er verið að veita ráðherra undanþáguvald og slík ákvæði er ég alveg viss um, án þess ég hafi dæmi á hraðbergi, að munu vera í mörgum lögum, þar sem ráðherra hefur heimild til þess að veita undanþágu frá tilteknum ákvæðum laganna. Það er það sem er verið að gera hérna. Aðeins undanþáguákvæði. Ráðherra fær ekki heimild til þess að fella einhver ákvæði gildandi laga brott, það fær hann ekki. Hann fær eingöngu heimild til þess að veita undanþágu. Þetta er ekki sambærilegt við dæmin sem hv. þm. nefndi að hefðu verið metin ólögmæt, þar var um að ræða framsal á skattlagningarvaldi og um það erum við áreiðanlega sammála að Alþingi getur ekki veitt ráðherra slíka heimild. Það liggur fyrir alveg ljós niðurstaða í þeim efnum og um það þurfum við ekki að deila. Þetta verður heldur ekki eitthvert sameiginlegt mál viðkomandi ráðherra, í þessu tilviki menntmrh. og forseta Íslands, vegna þess að forseti Íslands undirritar ekki reglugerðir. Það gerir aðeins ráðherra og viðkomandi ráðuneytisstjóri eða starfsmaður í ráðuneyti. Ég bið hv. þm. um að athuga þetta. Þarna er grundvallarmunur á.

Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að það eru til ákvæði í lögum þar sem stendur að ráðherra sé heimilt að veita undanþágu frá því sem stendur í hinum skrifaða texta, en þá er það líka hluti af lögunum. Þá er það líka hluti af viðkomandi lögum. Hér er það algjörlega skot í myrkri. Þeir sem hér greiða atkvæði með þessu hafa ekki hugmynd um það hvaða tæmandi listi það er sem verið er að tala um vegna þess að hann hefur ekki verið unninn. Ef hann hefði verið unninn þá hefði hann verið sýndur menntmn. En það er aftur á móti rétt hjá hæstv. ráðherra, og ég biðst afsökunar á því, að ég tók það til að forsetinn þyrfti einnig að skrifa undir reglugerðir. Það er ekki. Í reynd væri þess vegna bæði forsetinn og þingið að afsala sér í hendur ráðherra og ráðuneytisstjóra hluta af löggjafarvaldi. Það er þessi stöðuga útvíkkun á reglugerðarvaldinu sem er gjörsamlega óþolandi stefna. Ég vil enn og aftur biðja hæstv. ráðherra að hugleiða það hvort hér sé um slíkan kínverskan múr að ræða að þeir starfskraftar sem hæstv. ráðherra hefur í menntmrn. geti ekki unnið það verk í botn að setja saman lista yfir þetta þannig að menn hafi það á reiðum höndum hvað um er að ræða.

Hæstv. forseti. Það er alveg sjálfsagt að sú vinna fari fram sem auðvitað þarf að vinna, að fara rækilega í saumana á því hvaða lög það kunni að vera sem rekist á við þessi. Ég sé hins vegar ekki að það þurfi að bíða með að samþykkja þetta ákvæði þess vegna. Þetta er ekki svo mikil óvissa sem þarna er um að ræða, það er ekki verið að veita svo mjög ótiltekna heimild til ráðherra til þess að veita undanþágu frá ákvæðum í lögum. Það er beinlínis talið upp í 4. gr. að ráðherra fær heimild til að veita undanþágu frá ákvæðum í lögum að því er varðar alveg tiltekin efni, þ.e. ríkisfang, búsetu eða viðurkenningu á prófum. Ég ítreka að það er sjálfsagt að sú vinna fari fram, og hún er raunar í gangi, að kanna hvaða lög það kunni að vera sem áður hafa verið sett á hv. Alþingi sem stangast á við þessi.

Virðulegi forseti. Það komu fram í máli hv. þm. Finns Ingólfssonar við umræðurnar áðan spurningar um framkvæmd og samræmingu. Ég vil gjarnan fara nokkrum orðum um þau atriði. Það er gert ráð fyrir því að þau stjórnvöld sem nú fjalla um og afgreiða umsóknir um leyfi til að leggja stund á tiltekin störf hér á landi geri það áfram og sjái þá jafnframt til þess að settum skilyrðum samkvæmt frv. sé fullnægt. Það er líka gert ráð fyrir því að það verði haft náið samstarf við aðila vinnumarkaðarins um meðferð og afgreiðslu umsókna útlendinga um heimild til þess að stunda starf hér á landi. Varðandi samræmingu, þá kom það mjög glögglega fram í umsögnum til menntmn. um þetta mál að ýmsir aðilar fjölluðu sérstaklega um menntunina. Það er alveg víst að hér eru gerðar meiri kröfur til menntunar sumra starfsstétta en í ýmsum löndum EB. En samkvæmt frv. er hægt að krefjast hæfnisprófs, viðbótarmenntunar eða starfsþjálfunar eftir því sem við á. Þessar ströngu kröfur sem við gerum hér á landi til menntunar margra stétta, og eru umfram það sem ýmis önnur lönd gera, ættu að geta skapað Íslendingum sterkari stöðu til þess að sækja um störf bæði á Íslandi og annars staðar innan þessa svæðis. Hvað varðar lista yfir starfsheiti sem mundu falla undir frv. þá er unnið að honum í menntmrn. og ég vænti þess að sá listi verði brátt fullgerður.

Virðulegur forseti. Hv. formaður menntmn. sem hér talaði vék að því að varðandi þetta mál yrði viðhaft eða stæði til að viðhafa samstarf við aðila vinnumarkaðarins þegar lagt væri mat á hæfnipróf og réttindi aðila með tilliti til vinnumarkaðarins. Ég vil inna hv. þm. nánar eftir því hvaða svigrúm hún telji að þessir aðilar hafi til þess að hafa þarna áhrif og í hvaða átt þau muni beinast og hvaða réttarstöðu hagsmunaaðilar hér, aðilar vinnumarkaðarins sem hún tiltók, hafi í þessu sambandi. Það væri fróðlegt að fá það dálítið nánar skýrt. Í öðru lagi sagði hv. þm. að unnt væri að krefjast viðbótarprófa í sambandi við þessi störf ef réttindi eru talin ófullnægjandi. Það efast ég ekki um að sé hægt enda liggur það utan við þann ramma sem hér er verið að lögfesta. En á hitt vil ég benda að það er ekki víst að betri staða Íslendinga að þessu leyti verði varin til lengri tíma og að okkur verði stætt á því að gera meiri kröfur til aðila sem koma af hinu Evrópska efnahagssvæði utan Íslands, meiri kröfur vegna þess að við höfum hugsanlega haldið uppi betri menntun og hærri kröfum að því er varðar réttindi. Ég vísa í þessu sambandi við annars frv. sem varðar aðallega starfsréttindi heilbrigðisstétta þar sem einmitt kom fram í umræðu að líkur væru á því að kröfur yrðu lækkaðar og minnsti samnefnarinn mundi gilda.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að það er ekki gert ráð fyrir því að verið sé að breyta frá því sem nú er við umfjöllun og afgreiðslu umsókna um leyfi til þess að leggja stund á tiltekin störf. Það er þegar gert í samráði við hin ýmsu fagfélög. Það var það sem ég átti vð þegar ég var að vísa til aðila vinnumarkaðarins.

Virðulegi forseti. Ég var ekki að víkja að þeirri málsmeðferð sem fram hefur farið hér á landi heldur möguleikunum til þess að hafa áhrif á það sem snertir það samstarf sem hér er verið að innleiða með lögfestingu frv., þ.e. að við eða einkum aðilar vinnumarkaðarins geti haft áhrif á það hvort starfsréttindi fólks að utan séu viðurkennd. Ég dreg það í efa að okkar réttarstaða sé merkileg í sambandi við þennan samning gagnvart þeim tilskipunum sem gilda. Ég spyr: Er það ljóst að við komumst upp með að hafna þeim réttindum sem menn hafa aflað sér í viðkomandi landi? Er okkur stætt á því réttarlega séð ef við metum það að þau séu ekki sambærileg við það sem hér hefur verið krafist?

Hæstv. forseti. Frv. þetta, sem er 231. mál þingins á þskj. 288, er lagt fram í tengslum við samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Breytingar þær sem frv. felur í sér byggjast annars vegar á reglum samningsins um félagslegt öryggi og hins vegar á reglum hans um frelsi launþega til flutninga. Í VI. viðauka samningsins er fjallað um félagslegt öryggi. Samkvæmt þessum viðauka er gert ráð fyrir að reglugerð nr. 1408/71/EBE, Evrópubandalagsreglugerð, sem fjallar um almannatryggingar, gildi á hinu Evrópska efnahagssvæði. Í 10. gr. reglugerðarinnar er m.a. fjallað um endurgreiðslu iðgjalda. Samkvæmt ákvæðinu ber að líta svo á að þegar endurgreiðsla iðgjalda er háð því skilyrði að sjóðfélagi heyri ekki lengur undir skyldutryggingu samkvæmt löggjöf samningsríkis telst þessu skilyrði ekki fullnægt á meðan það heyrir undir skyldutryggingu launþega samkvæmt löggjöf annars samningsríkis. Það ber þannig að líta á hið Evrópska efnahagssvæði sem eina heild. Þótt hlutaðeigandi flytjist úr landi á það ekki að leiða til þess að hann fái iðgjöld þau sem hann hefur greitt í lífeyrissjóð hér á landi endurgreidd enda mundi sjóðfélaginn síðar eignast rétt til lífeyris úr viðkomandi lífeyrissjóði með sömu reglum og íslenskir sjóðfélagar. Í 7. kafla áðurnefndrar reglugerðar er fjallað sérstaklega um fjölskyldubætur. Samkvæmt þessum reglum eiga launþegar og sjálfstætt starfandi einstaklingar rétt á fjölskyldubótum í því landi þar sem þeir eru starfandi óháð því hvar börn, sem eru á framfæri þeirra, eru heimilisföst. Jafnframt ber að draga þær bætur sem greiddar eru í einu landi frá bótum sem greiddar eru vegna sama aðstandanda og á sama tímabili í öðru landi. Í A-lið 69. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt er fjallað um barnabætur. Greinin setur það skilyrði fyrir greiðslu barnabóta að barn sé heimilisfast hér á landi. Með þeirri breytingu sem lögð er til í 2. gr. frv. verður heimilt að greiða barnabætur með börnum sem eru á framfæri ríkisborgara hins Evrópska efnahagssvæðis sem starfar hér á landi jafnvel þótt börnin séu búsett í öðrum ríkjum svæðisins. Um atvinnurétt ríkisborgara hins Evrópska efnahagssvæðis er fjallað í 28. gr. samningsins. Rétturinn er nánar útfærður í reglugerð nr. 1612/68/EBE, þ.e. reglugerð Evrópubandalagsins, um frjálsa fólksflutninga innan bandalagsins. Meginreglan er sú samkvæmt 28. gr. samningsins að ríkisborgunrum svæðisins er tryggð frjáls dvöl á Evrópska efnahagssvæðinu í því skyni m.a. að þiggja atvinnutilboð. Samkvæmt 4. tölul. 28. gr. á greinin ekki við um störf í opinberri þjónustu. Mismunandi er til hvaða starfa opinber þjónusta tekur í EES-ríkjunum og verður að skýra þessa undantekningu þröngt. Af dómum Evrópudómstólsins má ráða að það eru einkum störf sem tengjast eiginlegum stjórnsýslustörfum og öryggishagsmunum sem eru vernduð með þessum hætti. Til þess að undanþágan eigi við verður þannig að vera um að ræða sérstaks trúnaðarsamband milli starfsmanns og hins opinbera en það er á valdi hvers ríkis að skilgreina það. Í 3. gr. nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, er fjallað um almenn skilyrði þess að fá skipun, setningu eða ráðningu í stöðu. Eitt þessara skilyrða er íslenskur ríkisborgararéttur. Þó er heimilt að ráða til bráðabirgða erlenda ríkisborgara ef telja má það sérstaklega eftirsóknarvert. Þar sem aðeins hefur verið um tímabundnar ráðningar að ræða hjá erlendum ríkisborgurum hafa þeir ekki haft ýmis þau réttindi sem íslenskir ríkisborgarar sem eru skipaðir eða ráðnir ótímabundið með uppsagnarfresti hafa svo sem rétt til biðlauna og rétt til aðildar að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Með þeirri breytingu, sem hér er lögð til á 3. gr. laga nr. 38/1954, er ætlunin að tryggja að aðrir ríkisborgarar hins Evrópska efnahagssvæðis sem ráðnir eru til starfa hjá ríkinu geti notið sömu ráðningarkjara og íslenskir ríkisborgarar. Með frv. er ekki verið að veita ríkisborgurum sem falla undir Evrópska efnahagssvæðið rétt til skipunar í starf hjá ríkinu né rétt til starfa hjá ríkinu umfram aðra erlenda ríkisborgara heldur er eingöngu verið að tryggja að þeir sem ráðnir eru á annað borð séu ráðnir með sömu kjörum og íslenskir ríkisborgarar. Veitingarvaldið er þannig í höndum ráðningaraðila eins og verið hefur og yrði hann að meta hvaða kröfur yrði að gera til væntanlegs starfsmanns, svo sem varðandi íslenskukunnáttu og almenna menntun og jafnframt hvort starfið krefjist sérstaks trúnaðarsambands. Að lokinni 1. umr. óska ég eftir því að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn. Ég tel, hæstv. forseti, að það komi skýrt fram í greinargerð hverjar breytingarnar eru. Ég get farið yfir það í stuttu máli. Það kemur fram í greinargerðinni varðandi 1. gr. að þar er lagt til að ólögmætt verði að endurgreiða iðgjöld ef það telst bannað samkvæmt milliríkjasamningunum sem Ísland er aðili að. Ákvæðin munu hafa almennt gildi þannig að þau geti ekki aðeins tekið til ríkisborgara þeirra landa sem tilheyra hinu Evrópska efnahagssvæði heldur einnig ríkisborgara annarra landa sem Ísland hefur eða mun hugsanlega síðar gera milliríkjasamninga við. Í 2. gr. er kveðið á um að heimilt verði að greiða barnabætur með börnum sem eru á framfæri manna sem starfa hér á landi, annaðhvort sem launþegar eða sjálfstætt starfandi einstaklingar, jafnvel þótt börnin séu heimilisföst í öðru ríki hins Evrópska efnahagssvæðis. Þetta er auðvitað bundið við það að menn séu í launaðri vinnu og einnig að um frádrátt bóta sem koma erlendis frá sé að ræða. Loks er í 3. gr. gert ráð fyrir því að þeim sem ráða sig hér sem opinbera starfsmenn eða starfsmenn ríkisins, ef svo skyldi fara, séu tryggð sömu kjör og íslenskum ríkisborgurum. Það skal tekið fram að íslenskur ríkisborgararéttur verður áfram almennt skilyrði fyrir veitingu starfa og ekki verður heimilt að skipa erlenda ríkisborgara í stöðu. Það er almenna reglan. Virðulegi forseti. Ég ítreka tillögu mína um að málið fái að fara til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Hér er við fyrstu sýn frv. til laga um Lífeyrissjóð sjómanna en ef nánar er gætt að er í rauninni um bandorm að ræða. Það er verið að breyta þrennum lögum. Nú er það svo að samkvæmt frv. sem við vorum að fjalla um áðan er ætlunin að veita hæstv. menntmrh. heimild með reglugerð til að veita undanþágu á lögum varðandi ríkisfang. Ef það verður samþykkt veit náttúrlega enginn lengur hvaða stefna verður ofan á í þeim efnum, hvort íslenskt ríkisfang verði yfir höfuð nokkurn tíma skilyrði fyrir starfi hér á landi. Ég tel þess vegna að ráðherrarnir gangi ekki í takt þegar þetta er skoðað. Annaðhvort veit hæstv. fjmrh. ekki af þeirri umræðu, sem hér hefur farið fram um reglugerðarvaldið --- það var í sambandi við frv. til laga um gagnkvæma viðurkenningu um menntun ríkisborgara í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins og á Norðurlöndum --- eða þá hitt að hann trúir því að þau ákvæði sem hér eru séu ofar og æðri því sem áður var rætt. Ég veit að þetta mál á eftir að fara til nefndar. Þar verður farið yfir það efnislega. Mér finnst líka að í þessum spurningum sé ýmislegt sem leiðir hugann að því að við ætlum Íslendingum, sem t.d. flytja af landi brott, misjafnan rétt á Íslandi í framtíðinni eftir því hvort þeir flytja til Evrópu eða hvort þeir flytja til Ameríku. Ég er ekki spenntur fyrir þeim lagasetningarhugmyndum sem hér eru settar fram varðandi þau atriði.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um samþykkt á ríkisreikningi fyrir árið 1990. Þetta er 243. mál þingsins og er á þskj. 312. Frv. þetta er samið eftir ríkisreikningi fyrir árið 1990 sem lagður var fyrir Alþingi með bréfi fjmrh. til forseta Alþingis í maí 1992. Þetta er í annað sinn sem ríkisreikningurinn er gerður upp með nýjum hætti en í greinargerð og skýringum með A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1989 var gerð grein fyrir breytingum á reikningsskilavenjum sem voru teknar upp og komu fyrst til framkvæmda í því uppgjöri. Var þar um að ræða að færa þá og framvegis í ríkisreikningi allar skuldbindingar ríkissjóðs og stofnana hans sem vitað er um, þar með taldar skuldbindingar vegna lífeyrissjóða, áfallna vexti af skuldum við árslok og hlutdeild ríkisins í stofnkostnaði sameiginlegra framkvæmda með sveitarfélögum. Þar sem í reikningi ársins 1989 voru færðar uppsafnaðar skuldbindingar margra ára er ríkisreikningur fyrir árið 1990 þannig fyrsti reikningur A-hluta ríkissjóðs sem sýnir tekjur, gjöld og áfallnar skuldbindingar vegna umsvifa A-hluta á viðkomandi ári. Þetta leiðir til þess að reikningstölur ríkisreiknings 1990 eru af þeim sökum ekki samanburðarhæfar við fyrri ár. Næsta ár verður hins vegar á sama grunni og því fyllilega sambærilegt. Þess ber þó að geta að í uppgjöri síðasta árs hafði ekki náðst að færa að fullu uppsafnaðar skuldbindingar fyrri ára eins og að var stefnt svo því markmiði væri náð að breytingar á reikningsskilaaðferðum kæmu aðeins fram í einum reikningi. Þannig eru nú færð yfirtekin eða niðurfelld lán og afskrifaðar kröfur að fjárhæð 4,1 milljarður kr. Af þeirri upphæð eru 2,6 milljarðar eldri skuldbindingar en afgangurinn, 1,5 milljarðar, er vegna ákvarðana sem teknar voru á árinu. Fyrir þessu er nánar gerð grein á bls. 30 í ríkisreikningi. Frv. er samkvæmt venju í þremur greinum. Í 1. gr. eru sýndar niðurstöður rekstrar- og efnahagsreiknings A-hluta ríkissjóðs. Í 2. gr. eru með sama hætti niðurstöðutölur rekstrar- og efnahagsreiknings B-hluta stofnana ríkisins. 3. gr. felur svo í sér gildistökuákvæði laganna. Niðurstöðutölur ríkisreiknings sýna að rekstrarhalli ríkissjóðs er u.þ.b. 11 milljarðar og 287 millj. kr. Rekstrarafkoma ríkissjóðs á greiðslugrunni var hins vegar neikvæð um 4 milljarða 446 millj. kr., þannig að rekstrarhalli á reikningsgrunni er 6,8 milljörðum kr. meiri en á greiðslugrunni. Þar vega þyngst yfirtökur skuldbindinga eins og áður sagði. Tekjur eru alls 2,3 milljörðum kr. hærri í reikningsuppgjöri sem skýrist á því að álagðar tekjur ársins verða hærri en það sem innheimtist á árinu. Af þeirri fjárhæð eru 1,5 milljarðar hækkun beinna og óbeinna skatta. Aðrar tekjur eru 0,8 milljörðum hærri sem einkum skýrast af áföllnum vaxtatekjum og söluandvirði rannsóknarskips. Frávik á gjöldum eru 9,1 milljarður kr. Er þar í fyrsta lagi um að ræða yfirteknar skuldbindingar, eins og fyrr er getið, að fjárhæð 4,1 milljarður kr. Í öðru lagi eru gjaldfærðar skuldbindingar vegna lífeyrissjóða 2,3 milljarðar kr. umfram greiðslu á árinu. Loks eru áfallnir vextir umfram greidda 2,8 milljarðar kr. Varðandi frekari greinargerð með niðurstöðu og framvindu ríkisfjármála á árinu vísast til endurskoðunarskýrslu yfirskoðunarmanna ríkisreiknings og Ríkisendurskoðunar um ríkisreikning 1990 og skýrslu fjmrh. um ríkisfjármál fyrir árið 1990. Ég vil hins vegar aðeins víkja nánar að uppgjörsaðferðum ríkissjóðs. Eins og hinu háa Alþingi er kunnugt hefur um tveggja ára skeið verið unnið að heildarendurskoðun á uppgjöri og framsetningu ríkisreiknings og fjárlaga, svo og að tillögugerð um nauðsynlegar breytingar á lögunum um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga, en þau eru að meginstofni óbreytt frá setningu þeirra árið 1966. Verkefnið er unnið af ríkisreikningsnefnd en hún starfar á grundvelli fyrrnefndra laga og er fjmrh. til ráðgjafar um málefnið. Nefndin er skipuð sex mönnum frá helstu bókhalds- og hagskýrslustofnunum ríkisins, þ.e. ríkisbókara, ríkisendurskoðanda, hagstofustjóra og fulltrúum Seðlabanka og Þjóðhagsstofnunar. Ráðuneytisstjóri fjmrn. er formaður nefndarinnar. Hér er um mjög viðamikið starf að ræða og breytingar á framsetningu ríkisfjármála snerta marga aðila sem um þau fjalla. Þess vegna hef ég í grg. með síðustu tveimur fjárlagafrv. skýrt frá starfi nefndarinnar þannig að Alþingi hefði á hverjum tíma fullar upplýsingar um starfið og efnistök nefndarinnar. Eitt verkefni ríkisreikningsnefndar hefur þó fengið meiri umræðu en önnur og vakið deilur milli tveggja aðila nefndarinnar eða fjmrn. og Ríkisendurskoðunar, en það varðar skilgreiningu á greiðsluuppgjöri ríkissjóðs. Vegna eðlis þessa máls get ég ekki látið hjá líða að skýra afstöðu ráðuneytisins til þess þó aðeins sé um að ræða einn hluta af mjög viðamiklu starfi nefndarinnar. Samkvæmt lögum um Stjórnarráð Íslands fer fjmrn. með framkvæmd fjárlaga og undir það heyra einnig bókhaldsleg málefni, þar með talin lög um ríkisbókhald, gerð fjárlaga og ríkisreiknings. Það varðar því ráðuneytið miklu að um uppgjör ríkissjóðs sé fullt traust. Allt frá því að lögum um bókhald ríkisins var breytt árið 1966 hefur ríkissjóður verið gerður upp með tvennum hætti. Annars vegar er um greiðsluuppgjör að ræða sem notað er innan árs og til samanburðar við greiðsluheimildir fjárlaga og hins vegar rekstraruppgjör eða reikningsuppgjör þar sem færðar eru áfallnar skuldbindingar tekna og gjalda. Framsetning þessara uppgjöra hefur um sumt verið óskýr og því nauðsynlegt að skilgreina grundvöll þeirra og til hvaða þátta þau taka. Eins og ég sagði í upphafi skilaði ríkisreikningsnefnd tillögu um breytta framsetningu á ríkisreikningi þar sem lagt var til að allar skuldbindingar væru að fullu færðar. Þannig liggja nú þegar fyrir skýrar reglur um reikningsuppgjör og hefur þeim verið beitt við uppgjör ríkisreiknings frá árinu 1989. Ríkisreikningsnefnd fól vinnuhópi, sem m.a. var skipaður fulltrúa frá Ríkisendurskoðun, að gera tillögu um uppgjör ríkissjóðs með tilliti til reiknings og greiðslugrunns. Hópurinn skilaði tillögum sínum til ríkisreikningsnefndar sl. haust og samþykkti hún á fundi sínum haustið 1991 að leggja þær fyrir fjmrh. Meginniðurstöður nefndarinnar voru þær að báðar uppgjörsaðferðirnar séu mikilvægar og þjóni hvor sínum tilgangi. Þannig ráða ákvarðanir Alþingis um greiðslur mestu um umsvif ríkisaðila á fjárhagsárinu. Stjórn og eftirlit með útgjöldum ríkissjóðs verður auk þess ekki við komið nema fjárlög beri beinlínis með sér ákvarðanir um greiðsluheimildir. Hins vegar taldi nefndin nauðsynlegt að þær skuldbindingar sem ákveðnar eru eða falla til á ári hverju sem hluti eða afleiðing af ríkisstarfseminni séu sýndar í fjárlögum og færðar í ríkisreikning. Á þessum forsendum lagði ríkisreikningsnefnd til að framsetningu fjárlaga yrði breytt þannig að í stað þess að þau séu eingöngu á greiðslugrunni, eins og verið hefur, verði þau sýnd bæði á greiðslugrunni og reikningsgrunni. Hvort tveggja verður því lagt fram og afgreitt: greiðslur á árinu vegna viðkomandi fjárlagaliða og skuldbindingar sem þeim tengjast. Greiðslugrunnur er skilgreindur sem hreint sjóðstreymi en reikningsgrunnur nær yfir allar kröfur og skuldbindingar á fjárhagsárinu eins og fram kemur á ríkisreikningi. Breyttri framsetningu er ætlað að tengja saman og skýra frávikið í milli þeirra. Sérstaklega ber því að harma að ýmsir aðilar, þó sérstaklega Ríkisendurskoðun, skuli kjósa að fjalla um greiðsluuppgjör ríkissjóðs með þeim hætti sem hún gerir í nýbirtri skýrslu um framkvæmd fjárlaga 1992 og ala þannig á tortryggni um uppgjörsaðferðir þegar fyrir liggja tillögur ríkisreikningsnefndar um þetta efni sem stofnunin hefur sjálf unnið að. Í greinargerð sem Ríkisendurskoðun sendi frá sér þann 11. sept. sl. til fjölmiðla er því lýst á hvaða forsendum hún ákvað að breyta um uppgjörsaðferð á árinu 1991 og telja með tilteknar skuldbindingar í greiðsluuppgjöri en það hafði ekki verið gert fram að þeim tíma. Í því gæti falist jafnframt ásökun á hendur fjmrn. að það haldi upplýsingum utan greiðsluuppgjörs sem þar eiga að vera og jafnframt látið að því liggja að með því séu brotin lög um gerð ríkisreiknings. Ekki verður hjá því komist að skýra afstöðu ráðuneytisins til þessa. Því er fyrst til að svara að ákvæði laga nr. 52/1966, um uppgjör ríkissjóðs, eiga við um ríkisreikning. Þar kemur skýrt fram að hann skuli færa með áföllnum skuldbindingum. Það hefur verið gert frá og með ríkisreikningi 1989. Greiðsluuppgjör ríkissjóðs samkvæmt fjárlögum byggir á starfsvenjum en um þau gilda ekki jafnótvíræð lagaákvæði og um rekstraruppgjör ríkissjóðs. Til vinnu ríkisreikningsnefndar var einmitt stofnað til að setja fram skilgreiningu á því uppgjöri. Það kemur því á óvart að Ríkisendurskoðun skuli blanda þessu tvennu saman og telja að ráðuneytið færi ekki ríkisreikning í samræmi við tillögur ríkisreikningsnefndar og góðar reikningsskilavenjur. Ég get út af fyrir sig fallist á að ýmsar vísbendingar megi finna í lögum nr. 52/1966, með síðari breytingum, um að nota beri rekstrargrunnsaðferðina í fjárlögum. Hins vegar verður ekki fram hjá því litið að fjárlög bera með sér greiðsluheimildir eins og þau eru fram sett í dag og er það gert til að uppfyllt sé ákvæði stjórnarskrár þess efnis að ekkert gjald megi greiða úr ríkissjóði nema að fenginni heimild í fjárlögum. Tillaga ríkisreikningsnefndar gerir þess vegna ráð fyrir að báðar uppgjörsaðferðirnar séu sýndar í fjárlögum. Ég tel hins vegar óráðlegt og hafna því að uppgjör ríkissjóðs sé gert á blöndu af greiðslu- og reikningsuppgjöri eins og Ríkisendurskoðun leggur til. Ef farin er sú leið verður það alltaf matsatriði hvaða skuldbindingar eigi að taka með í reikningsuppgjör og hvaða skuldbinding sé formlega stofnuð. Þannig hefur Ríkisendurskoðun í tillögum sínum aðeins tekið með tilteknar skuldbindingar en sleppt öðrum sem með sama hætti ættu að koma inn. Það hlýtur því að vera hlutverk ríkisreiknings að draga fram allar skuldbindingar en ekki greiðsluuppgjörs. Það er mat sérfróðra aðila sem um þessi mál hafa fjallað að greiðsluuppgjör beri að skilgreina sem hreint sjóðstreymi. Greiðsluuppgjör ríkissjóðs hefur undanfarin ár verið sett fram með þessum hætti. Það var ákvörðun ráðuneytisins að þar til ríkisreikningsnefnd hefði náð samstöðu um nýja skilgreiningu á greiðsluuppgjöri, yrði þessi uppgjörsháttur hafður á þrátt fyrir minni háttar ágalla. Það er ábyrgðarhluti að efna til umræðna um afkomu ríkissjóðs og uppgjörs með þeim hætti sem gert hefur verið. Það er til þess eins fallið að grafa undan trausti manna á uppgjöri ríkissjóðs eins og tekist hefur. Að frumkvæði ráðuneytisins hefur á vegum ríkisreikningsnefndar verið unnið að því að endurskoða ýmsa veigamikla þætti sem tengjast uppgjöri ríkissjóðs, bókhaldi ríkisins og framsetningu upplýsinga um ríkisfjármál. Þetta er gert til þess að efla tiltrú manna á upplýsingum um ríkisfjármálin og til samræmingar á upplýsingum þeirra aðila sem um ríkisfjármál fjalla. Ráðuneytið hefur unnið að þessu af fullri alvöru og gengið út frá því að sama ætti við um aðra sem að því hafa komið. Ég tel mikilvægt að starfi ríkisreikningsnefndar verði hraðað þannig að niðurstaða fáist. Ég ákvað því sl. haust að gefa nefndinni frest til seinni hluta næsta árs að ljúka starfi sínu og ganga frá endanlegum tillögum til fjmrh. Hæstv. forseti. Ég hef kosið að fara yfir þetta mál nokkuð ítarlega og reyndar séð mig tilknúinn til þess til að ljóst sé að það er unnið að samræmingu á þessu sviði og til þess að við getum hér öll í sameiningu náð þeirri niðurstöðu sem öllum ætti að vera fyrir bestu í lok næsta árs þannig að hægt verði að birta fjárlög á báðum grunnunum og síðan verði fært yfir á reikningsgrunn þegar ríkisreikningur verður endanlega birtur. Þannig er að þetta er fyrsti ríkisreikningurinn fyrir 1990 sem er á sínu formi og ekki hægt að bera hann saman við 1989 þar sem safnað var upp ýmsum skuldbindingum fyrri ára. Frá árinu 1990 ætti síðan að vera hægt að bera saman ríkisreikning á sama grunni. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum leggja til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og fjárln. til frekari umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég get vissulega tekið undir þau markmið hjá hæstv. fjmrh. að bæði fjárlög og ríkisreikningur séu sett þannig fram að bæði almenningur og þingmenn eigi greiðan aðgang að því að bera þær tölur saman. En ég vil spyrja hann hvernig stóð á því að við fjáraukalög fyrir árið 1990, en við erum að ræða ríkisreikning fyrir það ár, var sett inn tæplega 1,5 milljarða kr. upphæð fyrir Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins sem var skuldabréf til a.m.k. tveggja ára. Þar var ekki verið að taka inn greiðslu sem átti að inna af hendi á því ári heldur var þar um að ræða skuldbindingar.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort það er rétt að ég svari fyrirspurninni því hér í salnum er fyrrv. fjmrh. Staðreyndin er sú að Alþingi ákvað að gera þetta með þessum hætti. Það var tillaga þáv. fjmrh. að það yrði ekki gert, en Alþingi, sem hefur auðvitað úrslitavald í þessum efnum eins og öðrum, ákvað að þetta yrði gert og þess vegna var það gert. Þetta er hluti og lýsandi dæmi um þá deilu sem fram hefur farið á milli annars vegar fjmrn. og hins vegar Ríkisendurskoðunar og í seinni tíð fjárln. Þetta er hluti af því sem hv. 8. þm. Reykn. hefur stundum lýst í þingsölum og utan þingsala. Ég hélt að með ræðu minni hefði ég greinilega sagt að við erum að vinna að því að ná sameiginlegri niðurstöðu í þessum málum þannig að í lok næsta árs ætti ekki neinn að þurfa að velkjast í vafa um það hvernig eigi að setja fram og afgreiða fjárlög, fjáraukalög og ríkisreikning.

Virðulegi forseti. Það er að vísu rétt að þetta var í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, en fjáraukalögin, sem hér um ræðir með 1,5 milljörðum kr. vegna Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, voru samþykkt í janúar eða febrúar árið 1992. Þau voru því ekki samþykkt fyrr en á síðasta vetri. Þau voru samþykkt þegar núv. ríkisstjórnarmeirihluti var við völd og þetta var tekið inn fjáraukalagagerðina að tilhlutan meiri hluta fjárln. á þeim tíma.

Þetta er alveg hárrétt hjá hv. þm. Þetta var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum nema einu. Það var atkvæði hv. 8. þm. Reykn., Ólafs Ragnars Grímssonar, fyrrv. fjmrh. Hann hélt því síðan fram, eins og menn muna, að ég hefði greitt atkvæði með þessari tillögu en í ljós kom að ég var ekki staddur í þingsalnum. Ég skal láta það koma fram . . .  Ég vil segja það að lokum að þetta er út af fyrir sig ekki stórt mál. Aðalatriðið er að niðurstaðan verði sú að allir geti sætt sig við hana. Ég hélt satt að segja, og það er aðalatriði málsins, að fjmrn. og Ríkisendurskoðun og jafnvel fulltrúar í fjárln. hefðu skilning á því að við yrðum að koma okkur saman um framsetningarmáta á fjárlögum, fjáraukalögum og ríkisreikningi til þess að almenningur í landinu geti áttað sig á því hver sé hin raunverulega staða ríkisfjármálanna á hverjum tíma. Ástæðan fyrir því að ég flutti þessa ræðu með þessum hætti áðan er einmitt sú að koma þessum skilaboðum skýrt til skila sem reyndar hefur verið til skila haldið í greinargerð með fjárlögum og margoft verið rætt á undanförnum fundum. Ég vona að það hafi nú komist verulega til skila.

Eins og tilkynnt hafði verið hefst nú utandagskrárumræða. Hún fer fram skv. fyrri mgr. 50. gr. þingskapalaga. Það þýðir að frummælandi og hæstv. ráðherra hafa fimm mínútur hvor í fyrri umferð og tvær mínútur hvor í þeirri síðari. Aðrir hæstv. ráðherrar og hv. þm. hafa hver tvær mínútur tvisvar sinnum ef tími vinnst til, en umræðan má standa í hálftíma. Umræðan fer fram að beiðni hv. 18. þm. Reykv. Hefst nú umræðan og tekur hv. 18. þm. Reykv. til máls.

Virðulegi forseti. Þessar mínúturnar eru vaktaskipti á sjúkrahúsum borgarinnar. Fimmtu vaktina í röð standa deildir sjúkrahúsanna frammi fyrir þeim vanda hvernig hægt verði að sinna þjónustu við sjúklinga meðan kjaradeila sjúkraliða stendur yfir. Ástandið verður alvarlegra með hverri klukkustund sem líður. Aðgerðum er frestað, bráðaþjónustu er haldið uppi eftir því sem hægt er, álagið á starfsfólk er gífurlegt en reynt er að halda uppi lágmarksþjónustu. Svona getur þetta ekki gengið stundinni lengur. En, virðulegi forseti, það hefur ekki verið boðaður samningafundur milli aðila og eins og er verður ekki annað séð en að deilan muni standa enn um sinn. Það má öllum ljóst vera að starfsstéttir sjúkrahúsanna grípa ekki til þess örþrifaráðs að ganga út af sínum vinnustað til fundarhalda fyrr en allt um þrýtur. Svo mikil er ábyrgð þeirra. Stéttarfélag sjúkraliða hefur verið án kjarasamnings í 15 mánuði. Þeir hafa ekki fengið þær kjarabætur sem annað launafólk samdi um í síðustu kjarasamningum, enda hafa aðeins örfáir samningafundir verið haldnir. Þolinmæði sjúkraliða er einfaldlega þrotin. Kröfur nýstofnaðs Félags sjúkraliða eru í raun einfaldar: 1,7% launahækkun ásamt orlofsuppbót og að félagsmenn úti á landi haldi áunnum réttindum. En þar stendur hnífurinn í kúnni. Með síðustu breytingum á verkaskiptingu ríkis- og sveitarfélaga gerðist það að allt starfsfólk sjúkrahúsa úti á landi urðu ríkisstarfsmenn. En ýmsir hópar svo sem sjúkraliðar, meinatæknar og röntgentæknar hafa hingað til verið félagar í starfsmannafélögum hinna ýmsu bæjarfélaga. Víða úti á landi höfðu starfsmannafélögin náð mun betri samningum hvað varðar laun og ýmiss konar réttindi fyrir sitt fólk en gerist hér á höfuðborgarsvæðinu. T.d. má nefna að grunnlaun sjúkraliða á Selfossi eru 15 þús. kr. hærri en í Reykjavík. Á Akranesi er í gildi samningur sem veitir sjúkraliðum þar mun meiri félagsleg réttindi en kollegar þeirra á sjúkrahúsum höfuðborgarinnar njóta. Þessi mismunandi kjör breyta ekki þeirri staðreynd að sjúkraliðar, sem eru nánast hundrað prósent kvennastétt, eru láglaunastétt. Byrjunarlaun sjúkraliða á dagvakt í Reykjavík eru samkvæmt þeim samningum sem greitt er eftir 52.426 en hæstu laun komast upp í 68.301. Það sér það auðvitað hver maður að á þessum launum er ekki hægt að lifa enda taka þeir sjúkraliðar sem geta mikið af aukavöktum til að ná upp laununum. Ríkisvaldið verður að horfast í augu við þá staðreynd að það tekur við starfshópum sem búa við mismunandi kjör eftir því hvar fólk býr á landinu. Það getur ekki verið meiningin að semja um afnám réttinda og jafnvel launalækkun fyrir sjúkraliða úti á landi, eða hvað? Hvaða afleiðingar hefði það fyrir sjúkrahúsin úti á landsbyggðinni ef slík réttindasvipting ætti sér stað? Hvað kemur í veg fyrir það að mismunandi kjarasamningar gildi á hinum ýmsu stöðum? Er það eitthvert náttúrulögmál að allir verði að hafa sömu laun og sömu réttindi í sömu störfum hjá ríkinu? Það er mjög margt sem mælir með því að fólk í sérhæfðum störfum úti á landsbyggðinni njóti ákveðinna ,,bestukjara`` til að tryggja að t.d. sjúkrahús séu mönnuð sérmenntuðu fólki. En hvað gerist? Enn einu sinni hefur samninganefnd ríkisins undir stjórn fjmrh., að þessu sinni hæstv. fjmrh. Friðriks Sophussonar, tekist að koma vinnudeilu við ríkisstarfsmenn í algeran hnút. Það virðist vera orðin lenska hjá ríkisvaldinu að bíða þess að allt komist í eindaga. Láta reyna á hörku ríkisstarfsmanna, hóta þeim lögsókn fyrir Félagsdómi, segja að þeir verði hýrudregnir og halda því fram með mæðusvip að ríkið hafi teygt sig til hins ýtrasta í sáttaátt. Lengra verði ekki gengið. Hvað heldur hæstv. fjmrh. að vinnist með svona málflutningi? Þessi síendurtekna framkoma við ríkisstarfsmenn, hverjir sem þeir eru er óþolandi og ósæmandi íslenska ríkinu. Ég spyr: Hvernig ætla íslensk stjórnvöld að haga launastefnu sinni ef Ísland verður aðili að EES? Heldur hæstv. fjmrh. að svona launastefna og framkoma gangi á opnum vinnumarkaði? Ég spyr hæstv. fjmrh.: Er það stefna ríkisstjórnarinnar að svipta ríkisstarfsmenn áunnum réttindum? Hver er launastefna þessarar ríkisstjórnar? Telur fjmrh. að sjúkraliðum beri ekki sama launahækkun og öðrum launþegum? Hvað á fjmrh. við með því sem hann lét út úr sér í fjölmiðlum að hann óttist fordæmisgildi þess að viðurkenna réttindi sjúkraliða úti á landi? Er hæstv. fjmrh. sammála þeirri skoðun Birgis Guðjónssonar, formanns samninganefndar ríkisins, að ekki sé hægt að gera tvo samninga við eitt stéttarfélag? Og ég spyr: Hvað ætlar hæstv. heilbrrh. að gera til lausnar deilunni? Ætlar hann að horfa aðgerðalaus á þetta ástand? Virðulegi forseti. Að mínum dómi er hér á ferð deila sem snýst um áunnin réttindi og sanngjarnar launakröfur. Það getur enginn ætlast til þess að stéttarfélag semji réttindi af félagsmönnum sínum. Þessi deila snýst líka um það að Félag sjúkraliða verði viðurkennt sem landsfélag. Virðulegi forseti. Ég hef margoft lýst þeirri skoðun minni úr þessum ræðustól að það þurfi að stokka upp allt launakerfi ríkisins, ekki síst með tilliti til launakjara kvenna. Það sannast nú enn einu sinni hve þetta launakerfi er handónýtt og óréttlátt. Ég vil að lokum skora á hæstv. fjmrh. að skipa samninganefnd ríkisins að sjá til þess að boðaður verði samningafundur þegar í stað. Sjúklingarnir geta ekki beðið lengur. Sjúkraliðarnir geta ekki beðið lengur. Annað starfsfólk sjúkrahúsanna og aðstandendur sjúkra geta ekki beðið lengur. Lausn þessarar deilu er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Hæstv. fjmrh., við viljum sjá aðgerðir strax.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir það sem hv. þm. sagði að ástandið á sjúkrahúsunum er að sjálfsögðu afar slæmt þegar hluti starfsmanna hefur tekið þann kost að ganga út af vinnustaðnum. Undir það vil ég taka. Hv. þm. lagði fyrir mig nokkrar spurningar sem ég mun leitast við að svara. Í fyrsta lagi spurði hv. þm.: Er það stefna ríkisstjórnarinnar að svipta ríkisstarfsmenn áunnum réttindum? Til að svara þessari fyrirspurn vil ég segja það að þegar starfsmaður skiptir um stéttarfélag þá gengur hann inn í réttindi og skyldur hins nýja félags hvort sem þau eru betri eða verri. Eins og staðan er í dag þá geta sjúkraliðar valið um að vera í Starfsmannafélagi ríkisstofnana, staðbundnu stéttarfélagi eða Sjúkraliðafélagi Íslands. Í öðru lagi er spurt: Hver er launastefna þessarar ríkisstjórnar? Launastefna þessarar ríkisstjórnar hefur auðvitað markast af þeim efnahagsaðstæðum sem við búum við hér á landi og höfum gert um nokkurt skeið. Kjarasamningar hafa verið með þeim hætti allt frá árinu 1990 að reynt hefur verið sem mest að samræma kjarasamninga. Það var gert af hálfu fyrrv. ríkisstjórnar snemma árs 1990 og það var aftur gert á vordögum á yfirstandandi ári. Og enn er verið að semja við ýmis félög. Þar á meðal hefur verið samið á síðustu vikum við lögreglumenn, lækna og háskólakennara, svo nefndir séu einhverjir til sögunnar. Það hefur sem sagt verið stefna ríkisstjórnarinnar að fylgja öðrum þeim sem hafa verið að semja um kaup og kjör í landinu á síðustu árum. Alveg sama stefna og ríkti hjá síðustu ríkisstjórn. Í þriðja lagi er spurt: Telur ráðherra að sjúkraliðum beri ekki sama launahækkun og aðrir hafa fengið? Ég tel að sjálfsögðu að svo eigi að gerast. Við teljum að við höfum boðið sjúkraliðum í þessari kjaradeilu sömu launahækkun og aðrir hafa fengið og það sem hefur verið boðið í samningum við önnur stéttarfélög. Þá spurði hv. þm. að því hvers vegna ég óttaðist fordæmisgildi ef samið væri um það að menn gætu tekið með sér áunnin réttindi úr gömlum félögum sínum og fært yfir í nýtt félag. Ég held reyndar að sjúkraliðarnir hafi í bréfi sínu til félmrh. sjálfir svarað þessari fyrirspurn með því að benda á á hvaða hættulega braut er stefnt þegar verið er að semja um mismunandi launasvæði og ólík réttindi eftir því hvar menn starfa á landinu. Undir það vil ég taka. Það er það fordæmisgildi sem þetta gæti haft á aðra samninga sem við eigum eftir að taka þátt í. Þá er í lokin spurt að því hvort ég sé sammála þeirri skoðun Birgis Guðjónssonar, sem er formaður samninganefndar ríkisins, að ekki sé hægt að gera tvo samninga við eitt stéttarfélag. Nú veit ég ekki hvort Birgir hefur haldið slíku fram en ég get verið sammála honum að því leyti að ég tel að það eigi að vera einn samningur við hvert stéttarfélag og held að ekki sé langur vegur á milli minnar skoðunar í þeim efnum og annarra sem um þessi mál hafa fjallað. Hv. þm. lauk síðan máli sínu með áskorun á mig um að ég skipað samninganefnd ríkisins að boða strax til fundar. Ég vil láta það koma fram að samninganefnd ríkisins er tilbúin til að koma til fundar við sjúkraliða um leið og látið er af þeim aðgerðum sem nú eru uppi. Við teljum þær aðgerðir ólögmætar. Um það er deila. Þegar slík deila kemur upp höfum við dómstól sem er Félagsdómur og getur skorið úr um hana. En ég hygg að öllum sé fyrir bestu: sjúkraliðum, ríkinu og ekki síst sjúklingunum, ef horfið verður aftur til þess að taka upp kjarasamninga. Það getur gerst um leið og af þessum aðgerðum er látið. 
             Virðulegur forseti. Ég er að ljúka máli mínu. Okkur sem erum í ríkisstjórn ber auðvitað skylda til að halda á hagsmunum samkvæmt lögum. Ef deilur eru uppi um það hvort aðgerðir eru lögmætar eða ekki höfum við dómstól til að skera úr þeim ágreiningi. En ég vil að það komi skýrt fram að við viljum að samningaviðræður geti hafist sem fyrst og það tilboð mun að sjálfsögðu standa.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé óhætt að segja að heilbrigðisstéttir á Íslandi hafi verið seinþreyttar til vandræða. Alla vega þær stéttir sem eru dæmigerðar kvennastéttir. Það sést á laununum. En nú er mælirinn fullur. Ástæðan fyrir því að upp úr sýður er sú að samningar eru ekki í gildi og hafa ekki verið í gildi síðan í febrúar 1991. Þá runnu þeir út. Það er langur tími og það sem verra er að hafa ekki verið fundir með þessum aðilum síðan í júní fyrr en núna síðustu daga. Bak við lögverndað starfsheiti sjúkraliða liggur þriggja ára sérnám. Eins og kom fram hér áðan eru byrjunarlaun 52 þús. kr. á mánuði og hæstu laun geta orðið 64 þús. kr. Stéttin hefur um 1.500 starfandi félaga innan sinna vébanda. Sjúkraliðar á landsbyggðinni hafa haft heldur betri samninga en á Stór-Reykjavíkursvæðinu, m.a. vegna þess að það hefur verið erfitt að manna stöður sjúkraliða með þeim kjörum sem hafa verið í boði. Þegar verkaskipting ríkis og sveitarfélaga tók gildi árið 1990 var því lofað að kjör yrðu ekki rýrð hjá starfsfólki. Fólk trúði því að við það yrði staðið. En það á greinilega ekki að standa við það. Nú skeður það að sjúkraliðar sem ráða sig út á land fá allt að því 25% lægri laun en þeir sjúkraliðar sem eru þar starfandi. 25% lægri laun. Hvernig haldið þið að það sé að starfa við hliðina á starfsmanni sem er með 25% lægri laun í sama starfi? Það er ekki hægt. Enda hefur það komið fyrir að sjúkraliðar hafa ráðið sig sem ófaglært starfsfólk á sjúkrahúsum og haft þó heldur skárri kjör. 

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hreyfa þessu máli en lýsi jafnframt vonbrigðum með svör hæstv. ráðherra. Mér finnst hæstv. ráðherra berja höfðinu við steininn. Það er einfaldlega þannig að menn leysa ekki deildur með þeim hætti. Ég held að hæstv. fjmrh. eigi að beita sér fyrir því og hafa um það sem fæst orð hvernig hann fer að því að koma viðræðum af stað. Aðferðirnar eru ekki þær sem hann viðhafði hér áðan með yfirlýsingum um lögmæti aðgerða eða annað því um líkt. Í öðru lagi þýðir ekkert annað fyrir hæstv. fjmrh. en taka tillit til og viðurkenna tilvist þessa nýja stéttarfélags með 2.000 félagsmenn. Það er vonlaust mál fyrir ríkið að ætla að ganga þannig fram eins og það viti ekki af því að hér er orðið til stéttarfélag með samningsumboð og félagatal upp á 2.000 manns. Það er einfaldlega þannig að sjúkraliðar hafa fullan lagalegan rétt til þess að taka sín samningamál í sínar hendur. Ég held að talsmenn ríkisvaldsins verði að gæta sín gagnvart framgöngu sinni í þessari deilu að það verði ekki beinlínis af þeirra hálfu flokkað sem tilraun til íhlutunar sem varði við 4. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur. Það er enn fremur engin tilviljun að launakjör sjúkraliða sums staðar úti á landsbyggðinni voru betri en á höfuðborgarsvæðinu. Allir landsmenn nema núv. hæstv. ríkisstjórn þekkja ástæðuna fyrir því. Það var til að manna stöður þar sem erfitt var að fá fólk til starfa. Sú aðstaða hefur ekkert breyst. Ástæðurnar bak við þetta launakerfi eru því enn fyrir hendi og hafa ekki gufað upp. Ég skora á hæstv. fjmrh. að hlutast til um að samninganefnd ríkisins og sjúkraliðar setjist að samningaborðinu á nýjan leik. Það er auðvitað fyrsta skrefið til að leysa þessar deilur. Í öðru lagi er ekki hægt annað en harma það að hæstv. ríkisstjórn skuli endalaust vera í styrjöld í heilbrigðismálum og við heilbrigðisstéttir og byrja þar ævinlega á öfugum enda. Það eru ekki sjúkraliðar og launakjör þeirra sem eru aðalútgjaldavandinn í heilbrigðismálum á Íslandi í dag. Hæstv. ríkisstjórn er enn einu sinni í styrjöld við vitlausa aðila í þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég átti sæti í launanefnd sveitarfélaga á árunum 1986 og 1987. Á þeim tíma var farið inn á nýjar brautir í kjarasamningum sveitarfélaga. Fram að því viðgekkst að gerð aðalkjarasamnings var á vegum samtaka sveitarfélaga en svokallaður sérkjarasamningur fór fram heima í héraði þar sem oft var tekist á um viðbæturnar við aðalkjarasamninginn sem gilti fyrir alla. Á þessum tíma var fyrirkomulaginu breytt og einungis einn kjarasamningur gerður. Það náðist samstaða með samninganefndum og launanefndum sveitarfélaga að reyna gerð kjarasamnings til lengri tíma en áður tíðkaðist og með nýjum áherslum. M.a. var leitað eftir samfloti ríkisins. En því miður vildu hvorki ríkisvaldið, Reykjavíkurborg né reyndar tvö önnur sveitarfélög úr hópnum vera með í þessu samfloti sem reyndist þegar upp var staðið verða samflot um 18 sveitarfélaga á landinu, þar með talið allra þeirra stærstu utan Reykjavíkur. Gerður var þriggja ára kjarasamningur með ákvæðum um endurskoðun á röðun í launaflokka, þ.e. það var samþykkt og ákveðið að gera starfsmat í öllum bæjunum ásamt ákvæðum um að samræma gerð þessa starfsmats síðar. Þetta var feikilega mikilvægur samningur fyrir alla sem að honum stóðu. Hin mjúku gildi fengu meira gildi en áður við endurröðunina sem ég hef nefnt og ýmis kvennastörf á vegum sveitarfélaga fengu betri röðun. Fyrsti vandi þess að sömu störf voru ekki flokkuð eins hjá ríki og sveitarfélagi --- við þekkjum mörg dæmi um að það hafi verið jafnvel þriggja flokka munur --- kom í ljós þegar gerð var breyting á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga fyrir tveimur árum. Nú þegar sjúkraliðar hafa myndað stéttarfélag og vilja semja í einum hópi veldur þessi mismunur vanda sem erfitt er að leysa við aðstæðurnar í dag. Þá er ég að vísa til þess að flestir launþegar hafa fengið 1,7% hækkun og ef ekki á að brjóta á þeim sem voru hjá sveitarfélögunum yrði að hækka alla upp í launaflokkum. Virðulegi forseti. Það var mikil samstaða um að meta upp á við umönnunarstörfin hjá sveitarfélögunum á sínum tíma. Því er mjög mikilvægt að finna lausn nú sem dregur ekki úr því mati.

Virðulegi forseti. Mér heyrðist hv. flokkssystir hæstv. heilbrrh. tala um að það þyrfti í rauninni að hækka alla. Sé svo styð ég það að sjálfsögðu. Undanfarið hafa orðið umræður um lögmæti ýmiss konar aðgerða í launa- og kjaramálum. Ég vil byrja á að lýsa því yfir að ég tel aðgerðir sjúkraliða fullkomlega lögmætar og allar tilraunir til að gera þær tortryggilegar og draga samningaviðræður á langinn þar með óréttmætar. Ég tek það fram að sjúkraliðar hafa verið seinþreyttir til vandræða, samningslausir eins og þeir hafa verið. Það hefur glögglega komið fram. Þetta er frámunalega illa launuð kvennastétt og nú er hún loksins búin að fá nóg. Þetta mál snýst þó ekki síst um félagafrelsi. Ef aðgerðir stjórnvalda verða til þess að Sjúkraliðafélag Íslands verður neytt til að liðast sundur vegna þess að samningsréttur verður ekki hjá því vegna ákvæða laga um hvernig samningsréttur heils stéttarfélags myndast, þá má spyrja hvort slíkur þrýstingur sé lögmætur. Það er nefnilega búið að stilla málinu upp nákvæmlega með þessum formerkjum. Ísland hefur oftar en einu sinni verið minnt á það að 5. gr. félagsmálasáttmála Evrópu hefur ekki verið virt hér á landi en hún fjallar um félagafrelsi. Þetta þykir lítt lýðræðislegt. Spurningin hefur snúist um rétt fólks til að standa utan stéttarfélaga en við megum ekki gleyma því að þessi grein í félagsmálasáttmála Evrópu snýst fyrst og fremst um rétt fólks til að stofna og vera í stéttarfélögum, ekki síst í þeim tilgangi að semja um kaup og kjör. Ég hlýt að varpa því fram í þessari umræðu til íhugunar hvort þessar deilur við stjórnvöld séu þegar farnar að vera þannig að þær snúist um óeðlilegan þrýsting og að brjóta niður félagafrelsi. Ég hef því miður ekki tímans vegna möguleika á að lesa þessi ákvæði en þau eru hér fyrir hvern sem vill kynna sér þau.

Virðulegur forseti. Það skortir á launastefnu hjá hinu opinbera. Það eru sífellt að koma upp vandamál vegna þess að menn gæta ekki að því samræmi sem þarf að vera á launum. Stjórnvöld sinna ekki þeirri kröfu sem af réttlæti og sanngirni er sett fram af hendi launafólks. Aðalástæðan fyrir þeirri deilu sem hér er til umræðu er sú að mörg sveitarfélög á landsbyggðinni höfðu látið fara fram ítarlegan samanburð á störfum sinna starfsmanna, svokallað starfsmat. Niðurstaðan af óvilhöllu mati og samanburði á störfum sjúkraliða við önnur störf leiddi í ljós að sjúkraliðar höfðu verið hlunnfarnir í launum árum saman. Laun þeirra hækkuðu því umtalsvert vegna starfsmatsins og í samningum annarra sveitarfélaga í kjölfarið vegna eðlilegs samanburðar. Þegar breyting varð á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga kom þess vegna upp það vandamál sem hér er við að glíma, þ.e. hið opinbera hefur ekki með sama hætti og sveitarfélögin borið saman störf sinna starfsmanna og þar er sama óréttlætið ríkjandi og áður gagnvart sjúkraliðum. Niðurstaða stjórnvalda í þessu máli hefur orðið sú að allir sjúkraliðar skuli ráðnir á lægstu kjörum. Þá neita menn að horfast í augu við þá staðreynd að endurskoðunar er þörf og ætla að leysa málið með því að brjóta á bak aftur eðlilegar kröfur um að fólk fái að halda umsömdum launum en því lofaði ríkið þegar verkaskiptasamningarnir voru gerðir. Það er mjög alvarlegt mál og bætist ofan á önnur svik sem hafa orðið af hálfu hins opinbera við sveitarfélögin og aðra aðila sem hafa þurft að semja við ríkið. Ég tel þetta reyndar dæmafáa hógværð í kröfugerð sjúkraliða vegna þess að margendurtekinn samanburður á störfum sjúkraliða við störf annarra starfsmanna sveitarfélaganna sannar að sjúkraliðar í þjónustu ríkisins eru hlunnfarnir í launum.

Tíminn er búinn.

Virðulegur forseti. Ég er að ljúka máli mínu. Það skortir á samræmda launastefnu hins opinbera. Hún virðist vera sú ein að kúga fólk til að falla frá eðlilegum kröfum og svíkja samninga og loforð um að fólk eigi ekki að líða fyrir það að færast á milli stofnana.

Virðulegi forseti. Það er eins með þessa kjaradeilum og margar fyrri sem stéttarfélögin eiga í við ríkisvaldið að hún er komin í sama farveg þar sem ríkisvaldið gengur á undan með hótunum, ásökunum um lagabort og nú síðast frá hæstv. fjmrh. að ekki verði kallaður saman fundur hjá nefndunum nema fólk láti af þessum aðgerðum. Undir slíkum hótunum og boðum um refsingu er auðvitað ekki hægt að starfa. Það er auðvitað margt annað sem þarna liggur að baki. Það er engin tilviljun hvaða tímasetning er valin á þessar aðgerðir, einmitt á þeim tíma þegar atvinnuleysi er hér meira en nokkru sinni fyrr hefur mælst. Það er auðvitað verið að velja tímasetninguna með tilliti til þess að hræða þá sem við á að semja, að ef fólk verður ekki eins og ríkisvaldinu sýnist skuli menn passa það að þeim verði ekki einfaldlega sagt upp. Ég spyr því hæstv. fjmrh.: Er ekki nær að nálgast þessa deilu með öðrum hætti en hæstv. fjmrh. gerði úr ræðustólnum áðan og setjast niður með þessu fólki og reyna að ná samningum? Ég man eftir því þegar verkaskipting ríkis og sveitarfélaga fór fram, ég tók þátt í þeirri vinnu, var því lofað að hrófla ekki við þeim kjörum sjúkraliða sem þeir höfðu áunnið sér úti um land. Ég hef líka skilning á því hjá hæstv. fjmrh. að hann vilji samræma kjörin og að það geti verið erfitt að stíga þau skref að hækka einstaka hópa. En auðvitað er hæstv. fjmrh. að byrja á kolröngum enda í þessum efnum. Starfsmenn ríkisins, háttvirtir embættismenn, eru með fjórföld mánaðarlaun miðað við þennan hóp og hafa þar að auki greiðslu á mánuði fyrir óunna yfirvinnu og setu í nefndum sem er jafnhá og þeirra mánaðarlaun. Að ætla að byrja á því að taka þennan hóp einan og sér og samræma kjörin hjá þeim er fráleitt á meðan fólk sem starfandi er í Stjórnarráðinu við hliðina á hæstv. fjmrh. er með áttföld laun miðað við þennan hóp. Það er þar sem á að byrja, hæstv. fjmrh.

Virðulegi forseti. Það hefur verið minnst á það að þetta mál á rætur sínar að rekja til síðustu samninga milli ríkis og sveitarfélaga um breytingu á verkefnum þeirra í milli. Við þá breytingu og samningagerð voru reiknuð út fjárhagsleg áhrif af breytingunum, bæði hvað varðar þau verkefni sem fóru til sveitarfélaga og svo aftur þau verkefni sem fóru frá sveitarfélögunum til ríkisins. Ég veit ekki betur og tel raunar fullvíst að kaup og kjör, eins og þau eru úti um landið, hafi verið viðurkennd í þessum útreikningum og að ríkið hafi samþykkt þau þá og síðan í gegnum fjárlög, hvort heldur er um að ræða stofnanir á beinum fjárlögum eða á daggjaldakerfi. Ef ráðuneytið neitar nú að viðurkenna þessi kjör við það eitt að þeir sem vinna þessi störf vilja sameinast í einu stéttarfélagi, sem nær yfir landið allt, er um að ræða verulega stefnubreytingu. Ég tel eðlilegt að stuðla að því að atvinnugreinafélög verði til og samningsréttur verði hjá þeim. Ég tel það í samræmi við þá þróun sem verið hefur á undanförnum árum þar sem samningar um kaup og kjör hafa í æ ríkara mæli færst frá einstökum félögum yfir á atvinnugreinar landsins. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að endurskoða það kerfi sem ríkisvaldið hefur á sínum samningamálum og er afar miðstýrt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, og trúlega í ætt við það sem áður þekktist fyrir austan járntjald, að einn aðili heldur um öll samningamál ríkisins um landið allt. Ég tel að menn ættu að leyfa sér að íhuga hvort ekki væri rétt að brjóta upp þennan feril ríkis megin og færa valdið dálítið út um landið í stað þess að hafa það á einum punkti í Reykjavík eins og nú er.

Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en lýst miklum vonbrigðum með ummæli og svör hæstv. fjmrh. áðan. Þið vitið það öll að það ríkir mjög alvarlegt ástand á sjúkrahúsunum í borginni. Samt leyfir hæstv. fjmrh. sér að segja að það verði ekki kallaður saman samningafundur fyrr en sjúkraliðar láti af aðgerðum sínum. Þetta er auðvitað ekki líðandi. Þessi deila snýst fyrst og fremst um réttindi. Hún snýst um það að sjúkraliðar úti á landi haldi sínum réttindum og að sjúkraliðar í heild fái þá 1,7% launahækkun sem samið var um við annað launafólk fyrr á þessu ári. Mér vitanlega hefur það aldrei tíðkast hér á landi að semja um skert réttindi launafólks. Það hefur heldur ekki tíðkast að semja um launalækkanir síðan á kreppuárunum. Þar af leiðandi gengur það ekki að ætla að knýja þetta stéttarfélag til að semja af sér fyrir félagsmenn sína úti á landi. Ég skora á hæstv. fjmrh. að sýna örlitla stjórnvisku og kalla saman samningarnefndarfund þegar í stað, fund með deiluaðilum, og hætta þessum hótunum. Því var lofað á sínum tíma að réttindi sjúkraliða og annarra þeirra sem verkaskipting ríkis og sveitarfélaga nær til yrðu ekki skert. Við það á að standa. Hæstv. fjmrh. á næsta leik.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst láta það koma mjög skýrt fram í þessari umræðu að tilboð samninganefndar ríkisins var það að allir, jafnt sjúkraliðar í Reykjavík sem og sjúkraliðar úti á landi sem hafa hærri laun, fengju sömu launahækkanir og allt fólk hefur verið að fá að undanförnu í kjarasamningum. Ef það er einhver misskilningur um þetta vona ég að hann leiðréttist hér með. Ég vil að það komi mjög skýrt fram að það var í samningatilboði samninganefndar ríkisins. Í öðru lagi vil ég að það komi fram að vandinn snýst einmitt um það sem greinilega kom fram hjá hv. 18. þm. Reykv., sem skilur þetta mál og ég þakka henni fyrir að hefja máls á þessu. Það snýst um réttindi. Það snýst um það hvort eðlilegt sé að fólk í einu félagi taki með sér áunnin réttindi sem eru umfram þau sem það getur fengið í öðru félagi. Ég bið hv. þm. og alla þá sem hlýða á mitt mál að hugleiða það hvernig það fer. Segjum svo að réttindi séu fólgin í frekara orlofi, fleiri veikindadögum o.s.frv. Segjum t.d. að þetta væri í einhverju verkalýðsfélagi þar sem maður ætti heima í Hafnarfirði og flytti til Reykjavíkur. Á hann þá að halda sínum gömlu réttindum en nýju kjörum? Þetta eru vandamál sem við stöndum frammi fyrir. Menn geta komið upp hver á fætur öðrum og sagt: Það er stíð. Það er styrjöld sem ríkisstjórnin hefur efnt til. Menn geta notað orð eins og það að hér sé verið að fara með hótanir. Menn geta sagt að ég sé að kúga sjúkraliða. Þeir sem trúa því geta haldið því fram. Menn geta talað í þessa áttina og sagt: Annars vegar er málstaður réttlætis og sanngirni, hins vegar óbilgirni og ábyrgðarleysis. Svona geta menn talað. Eitt vil ég segja og það er það að ég hef nákvæmlega sama áhuga á því og Sjúkraliðafélag Íslands að fá niðurstöðu. Ég held að það sé hægt og vonast til að það geti tekist á allra næstu dögum. Um það snýst þetta mál. Ég lýsi mig reiðubúinn og ætla ekki að hafa hörð orð um það frekar en ég hef gert áður í þessari viðkvæmu deilu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá efh.- og viðskn. um frv. til samkeppnislaga. Um þetta frv. hefur verið fjallað mikið í nefndinni og hafa verið fengnar umsagnir frá margvíslegum aðilum sem upp eru taldir í nál. og eins hafa verið kallaðir á fund nefndarinnar margir aðilar sem sömuleiðis er þar getið um. Ég vil sérstaklega þakka meðnefndarmönnum mínum fyrir vandaða og faglega umfjöllun um þetta mál. Sú umfjöllun hefur skilað sér í nokkrum brtt. við frv. sem ég held að séu til mikilla bóta og verða til þess að þessi samkeppnislagabálkur, sem við afgreiðum hér væntanlega á næstu vikum, verður með merkari lagasetningu sem þetta þing kemur til með að koma í gegn. Ég vil taka á tveimur atriðum sem rædd voru í nefndinni en nefndin flytur ekki sérstakar brtt. um. Annars vegar var rætt um það hvort rétt væri að banna svokallaðar leiðbeinandi gjaldskrár. En eins og frv. er sett fram gerir það ráð fyrir því að leiðbeinandi gjaldskrár séu bannaðar. Niðurstaða nefndarinnar var sú að láta það ákvæði frv. standa en taka fram að það er ekki ætlunin að banna athuganir á rekstrarkostnaði í einstökum starfsgreinum. Hins vegar var rætt um það hvort það ætti að hafa svokallaða minni háttar reglu tengda einhverri ákveðinni hlutfallstölu eða prósentu af markaðshlutdeild. Um þetta er fjallað í 13. gr. frv. Það varð niðurstaða nefndarinnar eftir allmiklar umræður að breyta ekki ákvæðum frv. að þessu leyti og setja ekki nein tiltekin mörk í frv. sjálfu. Hins vegar gerir nefndin ráð fyrir því að samkeppnisráð setji sér slíkar reglur sjálft. Ég mun nú fara yfir þær brtt. sem nefndin gerir. Við 1. gr. gerir nefndin þá tillögu að markmiðssetning laganna sé aðeins öðruvísi orðuð en kom fram í frv. Markmið laganna verði að vinna gegn óhæfilegum hindrunum og takmörkunum á frelsi í atvinnurekstri, að vinna gegn óréttmætum viðskiptaháttum, skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum og auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaðnum. Þessi þrjú markmið verði markmið laganna. Við 3. gr. er eftirfarandi brtt.: ,,Við 2. mgr. bætist: sbr. þó ákvæði XI. kafla um reglur og viðskipti á sameiginlegum markaði Evrópska efnahagssvæðisins.`` 3. mgr. falli brott en í henni var allvíðtæk reglugerðarheimild til ráðherra sem nefndin telur að sé ekki til fyrirmyndar í lagasetningu, þ.e. að slíkar heimildir eigi að vera sem allra minnstar. Við 4. gr. er brtt. þar sem kemur fram skilgreining á hugtakinu ,,markaðsráðandi staða``. Markaðsráðandi staða verði skilgreind þannig: ,,Markaðsráðandi staða er þegar fyrirtæki hefur þann efnahagslega styrkleika að geta hindrað virka samkeppni á þeim markaði sem máli skiptir og það getur að verulegu leyti starfað án þess að taka tillit til keppinauta, viðskiptavina og neytenda.`` Enn fremur að í stað orðsins ,,endurgreiðslu`` í skýringu hugtaksins ,,neytandi`` í fyrri mgr. komi: ,,endurgjaldi``. Í c-lið brtt. stendur: ,,Í stað orðins ,,viðskiptaráðherra`` í síðari málsgrein komi: samkeppnisráð.`` Þar er sem sé verið að segja að rísi ágreiningur um hugtök skuli það falla undir samkeppnisráð og síðan sé hægt að áfrýja þeim úrskurði til áfrýjunarnefndar. Í 5. gr. frv. er fjallað um hlutverk samkeppnisráðs og þar er lagt til í brtt. að hlutverkið verði sem þar segir: ,,a. að framfylgja boðum og bönnum laga þessara og leyfa undanþágur samkvæmt þeim, b. að ákveða aðgerðir gegn samkeppnishamlandi hegðun fyrirtækja og óréttmætum viðskiptaháttum, c. að stuðla að auknu gagnsæi markaðarins, d. að gæta þess að aðgerðir opinberra aðila takmarki ekki samkeppni og benda stjórnvöldum á leiðir til þess að gera samkeppni virkari og auðvelda aðgang nýrra samkeppnisaðila að markaði,`` Þetta er sem sagt fyrst og fremst nánari skilgreining á hlutverki samkeppnisráðs. Við skipan ráðsins eru gerðar tillögur um breytingar. Nefndin telur rétt að ráðherra skipi í samkeppnisráð fimm menn og jafnmarga til vara en það verði ekki háð tilnefningu utanaðkomandi aðila, svo sem hagsmunasamtaka eins og Vinnuveitendasambandsins og Alþýðusambandsins, en frv. gekk út á það. Síðan er gert ráð fyrir því að skipunartími samkeppnisráðs verði fjögur ár í senn og að það sé ekki skipt um formann jafnvel þótt ríkisstjórnarskipti verði, eins og gert var ráð fyrir í frv. heldur verði skipunartími fjögur ár. Það telur nefndin rétt með tilliti til þess að meiri festa verði í meðferð mála hjá samkeppnisráði. Í 7. gr. er gert ráð fyrir að 5. mgr. falli brott þar sem eru sérstakar heimildir til skipunar sérstakra ráðgjafarnefnda en ekki er talin þörf á því að hafa slíkt í lagasetningu. Við 8. gr. er gert ráð fyrir að stytta frest niður í sex vikur og að ráðherra skipi forstjóra Samkeppnisstofnunar til sex ára að fenginni umsögn samkeppnisráðs og hann stjórni rekstri hennar. Það sem er nýtt í þessu er að umsögn samkeppnisráðs þurfi þarna að koma til. Við 9. gr., sem fjallar um svokallaða áfrýjunarnefnd, er gert ráð fyrir breytingu þannig að nefndin verði skipuð af ráðherra samkvæmt tilnefningu frá Hæstarétti og að skipunartími hennar sé sá sami og skipunartími samkeppnisráðs. Þetta er breyting frá því sem var í frv. þar sem ráðherra átti að skipa í nefndina. Við 11. gr. leggjum við til að heimild Samkeppnisstofnunar þurfi til að setja hármarksverð og eins að nýr málsliður komi sem tekur fram að þess skuli gætt að ákvörðun um hámarksverð takmarki ekki óhæfilega svigrúm til álagningar á endursölustigi og valdi ekki hærra verði. Þetta var sett inn til þess að koma í veg fyrir að hægt væri að beita óeðlilegum brögðum til að minnka smásöluálagningu eða það væri í raun verið að halda uppi verði en ekki að lækka það sem er markmiðið með þessari breytingu. Við 13. gr. er brtt. þar sem ,,Samkeppnisstofnun`` er breytt í ,,samkeppnisráð``. Það er einfaldlega spurning um að það sé ráðið sem fjallar um málið sem þar er um að ræða en ekki stofnunin. Í 14. gr. er gerð mikilvæg brtt. sem skýrir sig sjálf. Það er ný málsgrein, svohljóðandi: ,,Þegar um er að ræða opinbert fyrirtæki eða fyrirtæki sem starfar að einhverju leyti í skjóli opinbers einkaleyfis eða verndar er samkeppnisráði heimilt að mæla fyrir um fjárhagslegan aðskilnað annars vegar á milli þess hluta rekstrar fyrirtækisins sem nýtur einkaleyfis eða verndar og hins vegar þess hluta rekstrar sem er í frjálsri samkeppni við aðra aðila. Skal þess gætt að samkeppnisrekstur sé ekki niðurgreiddar af einkaleyfis- eða verndaðri starfsemi.`` Við 15. gr. er sú brtt. að í stað orðanna ,,nytjaleyfishafi og nytjaleyfisnotandi`` komi: rétthafi og nytjaleyfishafi. Nefndin fékk um þetta lærða umsögn og þarna mun vera rétt notkun á hugtökum. Orðið ,,vörumerki`` falli síðan síðan brott. Við 16. gr. eru brtt. þar sem ný mgr. bætist við: ,,Undanþágur samkvæmt þessari grein mega ekki hamla samkeppni meira en nauðsynlegt er og geta þær verið bæði ótímabundnar og veittar tímabundið. Hægt er að setja frekari skilyrði fyrir undanþágu.`` Samkvæmt frv. má samkeppnisráð veita undanþágu frá bannákvæðum samkvæmt 10., 11. og 12. gr. frv. og þar eru skilyrði tekin fram í frumvarpstextanum. Við fyrri mgr. 17. gr. bætist nýr stafliður, c-liður, svohljóðandi: ,,óhæfilegri notkun á kaupbæti.`` Þetta er sett inn vegna þess að felldar eru niður greinar, 26. og 27. gr., þar sem fjallað er um kaupbæti. Síðan er b-liður í 14. brtt. sem fjallar um að við síðari málslið síðari mgr. komi svohljóðandi viðbót: ,,enda verði að mati samkeppnisráðs ekki með öðru móti komið í veg fyrir skaðleg áhrif á samkeppni í viðkomandi grein.`` 18. gr. frv. er lykilgrein í frv. og það sem er kannski hvað mest nýmæli að í þessari lagasetningu. Sú grein er umorðuð fyrst og fremst til þess að fyrirtæki geti leitað álits samkeppnisráðs fyrir fram á því hvort yfirtaka eða samruni brjóti í bága við ákvæði þessara laga. Nefndin vill að greinin orðist svo: ,,Telji samkeppnisráð að samruni fyrirtækja eða yfirtaka fyrirtækis á öðru fyrirtæki leiði til markaðsyfirráða þess, dragi verulega úr samkeppni og sé andstæð markmiði laga þessara getur ráðið ógilt samruna eða yfirtöku sem þegar hefur átt sér stað. Samkeppnisráð getur einnig sett slíkum samruna eða yfirtöku skilyrði sem verður að uppfylla innan tilskilins tíma. Sama á við ef eigendur með virk yfirráð í einu fyrirtæki ná virkum yfirráðum í öðru fyrirtæki þannig að slíkt valdi markaðsyfirráðum, hamli samkeppni og brjóti í bága við markmið laganna. Við mat á lögmæti samruna eða yfirtöku skal samkeppnisráð taka tillit til þess að hvaða marki alþjóðleg samkeppni hefur áhrif á samkeppnistöðu hins sameinaða fyrirtækis. Ákvörðun um ógildingu skal taka eigi síðar en tveimur mánuðum eftir að samkeppnisyfirvöldum varð kunnugt um samrunann eða yfirtökuna. Aðilar sem hyggja á samruna eða yfirtöku geta leitað álits samkeppnisráðs fyrir fram á því hvort samruninn eða yfirtakan brjóti gegn ákvæðum 1. mgr. Hafi samkeppnisráð ekki svarað slíkri fyrirspurn innan sex vikna frá því að samkeppnisyfirvöldum barst hún verður samruninn eða yfirtakan ekki ógilt nema samkeppnisráð hafi verið leynt upplýsingum sem máli skiptu um mat ráðsins á lögmæti athafnarinnar. Ákvæði 3. mgr. ná einnig til þess þegar eigendur um virk yfirráð í einu fyrirtæki hyggjast ná virkum yfirráðum í öðru fyrirtæki og óska eftir vitneskju um hvort slíkt brjóti gegn 1. mgr.`` Þetta er sem sagt lykilgrein í frv. Þarna er auk þess að leita megi fyrir fram álits samkeppnisráðs einnig búið að taka inn tillögu þess efnis að taka þurfi inn í myndina hvort viðkomandi aðili er í alþjóðlegri samkeppni og hvort slík alþjóðleg samkeppni breyti einhverju um eðli málsins. Við 19. gr. er talað um að komi nýr málsliður en 19. gr. fjallar um að samkeppnisráð eða Samkeppnisstofnun geti fjallað um ákvæði laga og stjórnvaldsfyrirmæla annarra en beinlínis falla undir það. Ef samkeppnisráð hefur það álit að einhver lög brjóti gegn anda þessara laga á að birta slíkt álit almenningi á fullnægjandi hátt, t.d. með fréttatilkynningu til fjölmiðla eftir að það hefur verið kynnt ráðherra. Við 23. gr. er lagt til að bætist ný málsgrein svohljóðandi: ,,Skilmálar þjónustuaðila, sem bjóða þjónustu sína á íslenskum markaði, t.d. flutnings- og vátryggingaskilmálar, skulu undantekningarlaust vera á íslensku.`` Það er lagt til að 26. og 27. gr. falli brott og við ræddum það fyrr. Við 36. gr. eru smávægilegar brtt., þ.e. að í stað orðanna ,,skal Samkeppnisstofnun afla`` komi: aflar Samkeppnisstofnun. Síðan komi nýr málsliður svohljóðandi: ,,Samkeppnisráð skal setja Samkeppnisstofnun verklagsreglur um öflun slíkra upplýsinga, meðferð þeirra og birtingu.`` Hér er átt við að þegar Samkeppnisstofnun gerir verðkannanir og samanburð á verðlagningu á vörum og þjónustu setji samkeppnisráð verklagsreglu til þess að reyna að tryggja eftir sem kostur er að vinnubrögð séu fagleg og gefi eðlilega mynd af þeim markaði sem í hlut á. Við 37. gr. eru brtt. Síðari málsliður orðist svo: ,,Skal þess gætt að viðskiptahættir séu sambærilegir hér við það sem almennt gerist í helstu viðskiptaríkjum Íslendinga.`` Hér er sem sé átt við að greiðslukortastarfsemi hér lúti sambærilegum viðskiptaháttum og annars staðar gerist. Talað var um að 40. gr. sé óþörf og því falli hún niður. Við 41. gr. gerir nefndin að tillögu sinni að síðari málsliður síðari mgr. falli brott. Þessi grein fjallar um verðstöðvun. Samkvæmt frv. eins og það var var gert ráð fyrir því að ef hægt væri að framlengja verðstöðvun umfram þrjá mánuði þyrfti þáltill. Nefndin telur að Alþingi muni bregðast við þessu ástandi sjálfstætt og þurfi þetta ekki í lagatextann ef slíkt ástand skyldi skapast sem vonandi verður aldrei. Í 43. gr. er gert ráð fyrir því að Samkeppnisstofnun þurfi að fylgja ákvæðum laga um meðferð opinberra mála um leit og hald á munum þegar slíkt er nauðsynlegt. Við 44. gr. er gerð smáathugasemd og brtt. þannig að fyrri mgr. hljóði svo: ,,Skylt er þeim sem um er beðinn að veita eftirlitsstofnun EFTA (ESA) og dómstóli EFTA þær upplýsingar sem þessum stofnunum er nauðsynlegt að afla sér til að unnt sé að framkvæma samninginn um Evrópskt efnahagssvæðið og samning EFTA-ríkja um eftirlitsstofnun og dómstól að því er varðar samkeppnismál. Sama gildir um framkvæmd fyrirmæla sem gefin eru með heimild í 51. gr.`` Þetta er sem sagt fyrst og fremst spurning um framkvæmd samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði, en hér erum við að fjalla um XI. kafla frv. sem fjallar um áhrif samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði á íslenska samkeppnislöggjöf. Síðan hefur í 46. gr. orðið smáruglingur þar sem gleymst hefur að segja að framkvæmdastjórn EB ætti í hlut. Við 47. gr. eru smábreytingar líka, þannig að 1. mgr. verður svohljóðandi: ,,Eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstólnum er heimilt að leggja sektir á fyrirtæki, samtök fyrirtækja eða einstaklinga fyrir brot af ásetningi eða gáleysi á 53., 54. eða 57. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, svo og á ákvæðum bókunar 4 með samningi milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls eða á reglum sem settar eru með heimild í 51. gr. þessara laga.`` --- Síðan kemur þarna ný málsgrein inn: ,,Sama gildir um framkvæmdastjórn EB og dómstól EB í þeim tilvikum sem þessir aðilar fara með lögsögu máls samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið.`` Við 50. gr. eru brtt., þ.e. orðalagsbreyting þar sem vantaði inn í greinina. Í 52. gr. erum við komin í almenn ákvæði laganna þar sem er verið að fjalla um viðurlög og þess háttar. Þar komi ný málsgrein inn: ,, Samningsákvæði, sem teljast hafa efnislegt og efnanlegt sjálfstæði frá þeim ákvæðum sem brutu í bága við bannákvæði laga þessara, teljast þó gild. Ágreiningi varðandi þetta atriði má skjóta til samkeppnisráðs innan mánaðar frá því að samningur var ógiltur skv. 1. mgr.`` Hér er verið að taka það fram að það geta verið tilteknin atriði í samningum sem menn gera sem eru ólögleg en önnur fyllilega gild og óeðlilegt að rifta þótt það sé kannski hluti af samningsákvæðum sem eru ólögleg. Síðan eru sett bönd á dagsektir í viðurlagakaflanum og það er brtt. við 54. gr. Í 55. gr. er verið að takmarka stjórnvaldssektir við 10% af veltu hjá þeirri starfsemi sem í hlut á hjá hverju fyrirtæki eða samtökum fyrirtækja sem aðild eiga að samkeppnishömlum. Í 57. gr. hefur orðið ruglingur þar sem orðið ,,áfrýjun`` á ekki að vera heldur: ákvörðun. Við 60. gr. er brtt. þar sem verið er að vísa í 68. gr. almennra hegningarlaga. Síðan hafa orðið þau leiðindamistök við samningu frv. að gildistökuákvæði var sett í viðurlagakaflann. Það er tillaga nefndarinnar að á undan gildistökuákvæðinu komi kaflaheiti en það sé ekki hluti af refsiákvæðum laganna að þau taki gildi. Í 62. gr. er gert ráð fyrir því að lögin taki gildi 1. mars nema XI. kafli laganna sem öðlist gildi um leið og Evrópska efnahagssvæðið. Síðan koma tvær tillögur um breytingar við ákvæði til bráðabirgða: ,,Ákvæði um tímabundna ráðningu forstjóra Samkeppnisstofnunar skv. 2. mgr. 8. gr. gildir ekki um ráðningu þess einstaklings sem skipaður er í starf verðlagsstjóra við gildistöku laga þessara og tekur hann við starfi forstjóra Samkeppnisstofnunar ef hann svo kýs. Um leið og lög þessi ganga í gildi hættir störfum það verðlagsráð sem skipað var af viðskiptaráðherra 1. nóv. 1991. Þær ákvarðanir verðlagsráðs, sem í gildi eru þegar lög þessi koma til framkvæmda, skulu þó gilda áfram þar til samkeppnisráð ákveður annað.`` Ég hef farið yfir þær brtt. sem efh.- og viðskn. hefur orðið sammála um. Undir þetta rituðu allir nefndarmenn en þó með sumir fyrirvara og Steingrímur J. Sigfússon mun flytja brtt. við frv. um takmörkun á eignaraðild í samgöngufyrirtækjum og síðan mun einnig vera á leiðinni tillaga til breytinga frá Inga Birni Albertssyni sem var ekki viðstaddur endanlegan frágang málsins. Ég vil endurtaka þakkir mínar til nefndarmanna fyrir mjög góða samvinnu í vinnslu þessa máls og vona að þetta frv. verði að lögum fyrir jólin því þetta er sannarlega tímamótalöggjöf í viðskiptum á Íslandi.

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur á nál. þá rita ég og hv. 6. þm. Norðurl. e., Jóhannes Geir Sigurgeirsson, undir nál. þetta með fyrirvara. Við höfum unnið að þessu máli um alllangt skeið og ég vil taka undir það með formanni nefndarinnar, hv. 5. þm. Norðurl. v., að samstarf um þetta mál hefur verið til fyrirmyndar. Það hefur verið málefnalegt og það hefur verið farið mjög vel í þetta frv. Það hafa verið gerðar mikilvægar breytingar á frv. og ég tel að þessar breytingar taki tillit til þess að samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja er ekki góð um þessar mundir og þær taka líka tillit til þess að nú þurfa íslensk fyrirtæki í meira mæli að taka þátt í alþjóðlegri samkeppni og má segja að sú gagnrýni, sem kom fram á frv. upphaflega, hafi ekki síst beinst að þeim staðreyndum. Ég þarf ekki að fara yfir þær brtt. sem nefndin gerir og formaður nefndarinnar hefur gert ítarlega grein fyrir. Ég vil aðeins nefna nokkur meginatriði í því sambandi. Í fyrsta lagi að því er varðar stjórnsýsluna. Þar hafa verið gerðar mikilvægar breytingar sem gera ráð fyrir því að samkeppnisráð sé eins óháð í störfum sínum og nokkur kostur er þótt ekki verði hjá því komist að það starfi á ábyrgð viðskrh. Viðskrh. skipar samkeppnisráð en það eru gerðar kröfur um það að í því starfi aðilar sem hafa sérþekkingu á samkeppnis- og viðskiptamálum og séu óháðir fyrirtækjum og samtökum sem lögin taka til. Ég vil leggja mikla áherslu á þetta ákvæði laganna og treysti því að hæstv. viðskrh. taki tillit til þessara atriða í einu og öllu því það er afar mikilvægt strax í upphafi að samkeppnisráð hafi fullt traust og hafi traust allra þeirra aðila sem þurfa að sætta sig við afskipti þess og úrskurði. Samkeppnisráð kemur til með að fá veruleg völd. Það má segja að þessi völd séu nauðsynleg til að ráðið geti sinnt því mikilvæga verkefni sem það á að sinna en til þess að þar fari allt vel úr hendi er það lykilatriði að það hafi traust aðila sem starfa í atvinnulífinu og jafnframt traust neytenda. Gert er ráð fyrir því að með samkeppnisráði starfi í fyrsta lagi nefnd sem nefnist auglýsinganefnd og ýmsir aðilar hafa lagt verulega áherslu á að starfi með samkeppnisráði. Ég hef verið þeirrar skoðunar að það væri fullnægjandi að samkeppnisráð fjallaði jafnframt um þetta mál og kallaði þá til aðila eftir því sem við á ef á þarf að halda. Það hefur hins vegar orðið niðurstaða að það sé rétt að leggja sérstaka áherslu á þennan þátt málsins sem reyndar er gert í 21. og 22. gr. laganna og það var því niðurstaða nefndarinnar að gera þetta með þeim hætti sem hæstv. ráðherra lagði til. Að því er varðar áfrýjunarnefnd samkeppnismála þá hafa verið gerðar þar mjög mikilvægar breytingar en þessi áfrýjunarnefnd er skipuð af ráðherra samkvæmt tilnefningu Hæstaréttar og er þá enn betur tryggt en áður var að ef um ágreining verður að ræða sé það óháður aðili sem úrskurðar í slíkum málum. Það kemur á engan hátt í stað þess að auðvitað geta aðilar leitað til dómstóla með venjubundnum hætti, en þar sem hér er um að ræða mikilvægan málaflokk þar sem nauðsynlegt er að úrskurðir liggi fyrir eins skjótt og nokkur kostur er þá er nauðsynlegt að þessi sérstaka áfrýjunarnefnd starfi. Ég vil taka undir með framsögumanni nefndarinnar þegar hann lagði áherslu á 18. gr. frv. en ég tel í reynd að þar sé um að ræða merkustu breytingarnar á þessu frv. Þar er gert ráð fyrir því, eins og var gert upphaflega, að samkeppnisráð fái það mikla vald að ef um er að ræða sameiningu fyrirtækja og það verður til þess að draga verulega úr samkeppni, sem er andstætt anda þessara laga, þá sé hægt að ógilda samrunann eða yfirtökuna sem þegar hefur átt sér stað. Þetta er mjög mikilvægt ákvæði en að sjálfsögðu er það mjög vandmeðfarið. Það hefur verið bætt inn í greinina því mikilvæga atriði sem kemur fram í þessari grein sem hljóðar þannig, með leyfi forseta: ,,Við mat á lögmæti samruna eða yfirtöku skal samkeppnisráð taka tillit til þess að hvaða marki alþjóðleg samkeppni hefur áhrif á samkeppnisstöðu hins sameinaða fyrirtækis.`` Við verðum að viðurkenna að íslensk fyrirtæki eru mjög smá á alþjóðlegum mælikvarða. Íslensk fyrirtæki þurfa í meira mæli að hasla sér völl á alþjóðlegum markaði og til þess að þau standist slíka samkeppni þurfa þau að styrkja stöðu sína og áreiðanlega mun til þess koma að ýmis fyrirtæki hugi að sameiningu. Það er ekkert nema gott um það að segja og ætti ekki að hafa nema góð áhrif hér innan lands ef þessi fyrirtæki eiga í alþjóðlegri samkeppni og fá aðhald með þeim hætti. Auðvitað er erfitt að sjá það nákvæmlega fyrir hvernig þetta muni geta gerst en nefndinni þótti nauðsynlegt að taka af öll tvímæli um þetta atriði. Þá er komið inn það mikilvæga atriði, eins og kemur fram í 18. gr., með leyfi forseta: ,,Aðilar, sem hyggja á samruna eða yfirtöku, geta leitað álits samkeppnisráðs fyrir fram á því hvort samruninn eða yfirtakan brjóti gegn ákvæðum 1. mgr.`` Það er afar þýðingarmikið fyrir fyrirtæki sem hyggja á sameiningu að vita eitthvað um það hvernig slík sameining kynni að verða túlkuð af samkeppnisráði samkvæmt þessum væntanlegu lögum. Við getum tekið sem dæmi að á okkar litla markaði starfa á sumum sviðum afar fá fyrirtæki en þessi fáu fyrirtæki veita hvert öðru oft og tíðum aðhald sem er nauðsynlegt til að halda verðlagi í skefjum og koma í veg fyrir einokunaraðstöðu. Það má taka dæmi af þessu í flutningastarfsemi. Ef eitthvert fyrirtæki mundi hugsanlega vilja sameinast fyrirtæki á þessu sviði gæti það áður en til samrunans kæmi leitað eftir því hvort slíkt gæti gengið samkvæmt þessum lögum. Það er alveg ljóst að ef það væri alveg ljóst að eftir slíka sameiningu væri samkeppni sáralítil í flutningastarfsemi þá mundi það ekki samrýmast anda þessara laga og samkeppnisráð gefa út álit í samræmi við það. Við getum líka tekið sem dæmi að ef okkar þrjú olíufélög vildu sameinast er alveg ljóst að þá fengi það eina olíufélag, sem yrði starfandi eftir slíka sameiningu, einokunaraðstöðu hér á markaði og vart hægt að halda því fram að aðilar væru undir miklu aðhaldi frá erlendum aðilum því Íslendingar fara ekki í stórum mæli t.d. með bíla sína til að taka bensín á þá í öðrum löndum, svo eitthvað sé nefnt. Það mundi því að sjálfsögðu brjóta gegn anda þessara laga þannig að ég tel að hérna sé komið tæki sem megi beita með áhrifaríkum hætti til að koma í veg fyrir einokunaraðstöðu fyrirtækja á íslenska markaðinum. Hins vegar skiptir öllu máli hvernig þessu er beitt og um það er erfitt að fullyrða fyrir fram og því legg ég á það áherslu að eftir hæfilegan tíma sé rétt að endurskoða þessa löggjöf á nýjan leik í ljósi reynslunnar. Ég tel þetta vera mikilvæga löggjöf, eins og hún er hér orðin, en það hlýtur samt að vera nokkur óvissa um það hvernig hún muni reynast og hlýtur þess vegna eins og öll önnur löggjöf að koma til endurskoðunar á Alþingi þótt ég hafi ekki séð neina sérstaka ástæðu til þess að setja um það ákvæði í löggjöfina sjálfa eins og oft er gert. Ég hef enga fyrirframskoðun á því hvenær það skuli gert eða hvernig heldur einungis að að því skuli hugað í ljósi reynslunnar þegar þar að kemur. Að því er varðar þann fyrirvara sem við setjum í nefndarálitið þá er ljóst að einn kafli þessarar löggjafar fjallar um framkvæmd samkeppnisreglna og fleira samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Þar er fjallað um eftirlitsstofnun EFTA og dómstól EFTA og þar eru ákvæði sem hafa verið til mikillar umfjöllunar að undanförnu í ljósi þess að við höfum átt í samningum um hið Evrópska efnahagssvæði. Mér er alveg ljóst að nauðsynlegt er að það sé fyrir hendi úrskurðaraðili í ágreiningsefnum að því er varðar samninginn. Engin leið er að koma á slíkum alþjóðlegum samningi nema slíkur úrskurðaraðili sé fyrir hendi. Hins vegar hefur komið fram að á því er mikill vafi hvort slíkt framsal á valdi standist stjórnarskrá okkar og mjög margir lögfræðingar hafa sett fram skoðanir um að sá vafi sé fyrir hendi. Sumir hafa gengið svo langt að halda því fram að það standist alls ekki. Aðrir halda því fram að rétt sé að taka af allan vafa með því að breyta stjórnarskránni. Það hefur jafnframt komið fram hjá þeim lögfræðingum sem ríkisstjórnin fékk til þess að fara yfir málið að trúlega muni koma til þess þótt þeir telji ekki nauðsynlegt á þessu stigi að slík breyting eigi sér stað. Hér er því greinilega tekin áhætta sem ríkisstjórnin hlýtur að bera ábyrgð á og fyrirvari okkar Jóhannesar Geirs Sigurgeirssonar, hv. 6. þm. Norðurl. e., lýtur að þessu atriði málsins. Að öðru leyti mælum við með að frv. þetta verði samþykkt og leggjum á það áherslu að það hljóti afgreiðslu sem fyrst því að við teljum að hér sé um merka breytingu á lögum um samkeppni að ræða.

Hæstv. forseti. Það fer vel á því að við Íslendingar skulum gera að lögum nútímaleg ákvæði um samkeppni sem m.a. innihalda ákvæði sem eiga að tryggja virka samkeppni á markaði og hindra markaðsyfirráð og yfirtökur fyrirtækja í því skyni að koma í veg fyrir skaðlega einokun og annað. Nú árið 1992 eru rétt rúm 100 ár liðin síðan fyrsta löggjöf af þessu tagi sem markaði mikil tímamót tók gildi. Það var þegar hringalöggjöfin bandaríska, stundum kennd við Sherman nokkurn, tók gildi árið 1890 og æ síðan hafa í amerískum lögum og síðan í framhaldinu á fyrstu áratugum þessarar aldar víða annars staðar verið í gildi í löggjöf ákvæði af þessu tagi, víðast hvar annars staðar á Vesturlöndum fyrir utan Ísland þar sem lagaákvæðum af þessu tagi hefur verið ákaflega áfátt. Lítil umræða farið fram um það hér á landi á hverju menn ætluðu að byggja nauðsynlega vernd og nauðsynlegar tryggingar gagnvart því að nægjanleg samkeppni væri fyrir hendi þar sem því fyrirkomulagi, frjálsri samkeppni, væri ætlað að tryggja frjálsa verðmyndun. Ég held að við Íslendingar höfum verið afskaplega hálfvolgir í þessum efnum, auðvitað af ýmsum ástæðum sem eru ósköp skiljanlegar. Menn hafa að nafninu til talið sig eiga að byggja á samkeppnisforsendum í viðskiptalífi en hafa þó aldrei verið nema eins og hálfvolgir í þeim efnum. Ég hef alllengi verið þeirrar skoðunar eftir að ég fór að hugsa um þessi mál að við hefðum að mörgu leyti verið með versta fyrirkomulag sem hægt er að hafa í þessum málum, þ.e. það hefur átt að heita svo að hér væri frjáls samkeppni og frjálst verðlag og samkeppnin tryggði verðmyndunina með fullnægjandi hætti. Menn hafa hins vegar meira og minna lokað augunum fyrir því að svo er alls ekki nema á mjög afmörkuðum sviðum og þegar maður fer að hugsa málið er kannski erfitt að finna í íslenskum viðskiptum yfir höfuð eitt einasta svið þar sem þetta gildir nokkurn veginn með fullnægjandi hætti nema ef vera skyldi smásöluverslun í Reykjavík. Í raun og veru er fátt annað í viðskiptum okkar í landinu sem ég held að megi segja með sæmilegum rétti að standist fullkomlega í öllu tilliti kröfurnar um þannig samkeppnisumhverfi að því megi treysta að sæmilega heilbrigð, frjáls verðmyndun og nægjanleg samkeppni tryggi heilbrigt ástand. Þetta finnst mönnum kannski nokkuð mikið sagt en ég gæti út af fyrir sig fært veruleg rök fyrir þessu ef menn vilja. Er t.d. almennt nægjanleg samkeppni í verslun úti um landsbyggðina til þess að hægt sé að fullyrða að þar sé eðlileg verðmyndun og samkeppni tryggi mönnum hóflega álagningu, komi í veg fyrir það ef einhver vill misnota aðstöðu sína og raka til sín gróða í krafti þess að hann hefur nánast einokunaraðstöðu? Ég óttast því miður að meira og minna öll vöruverslun úti um landið yrði dæmd af ef hún yrði lögð undir slíkan dóm. Er hérna fullnægjandi samkeppni í tryggingarstarfsemi, olíudreifingu, bankastarfsemi o.s.frv. til þess að við getum sagt með fullum rétti: Þetta er í lagi, það er eðlileg verðmyndun í þessari þjónustu út um allt land vegna þess að það er nægjanleg samkeppni? Svari sér hver sjálfur. Í velflestum byggðarlögum utan nokkra stærstu kaupstaðanna er ein bankastofnun svo dæmi sé tekið og þannig má áfram telja. Mér er það mjög ljóst og vonandi fleirum að löggjöf af þessu tagi breytir ekki hinum efnislegu aðstæðum á Íslandi. Þær verða áfram fyrir hendi. Hér verður áfram þröngur markaður og lokaður, hér verður mikið strjálbýli og fámenni o.s.frv. En þá er það nú engu að síður þannig að það er a.m.k. gott að menn opni augun og geri sér grein fyrir því í hvernig umhverfi þessi mál eru. Það held ég að sé að nokkru leyti gert með þessu frv., það sé til bóta í þeim efnum að segja má að það skilgreini aðstæður og forsendur samkeppni og hvenær hún teljist fullnægjandi og hvenær ekki. Að vísu er með þessu frv. ekki nema hálf sagan sögð þótt að lögum verði. Það sem mun mestu máli skipta er hvort hið nýja samkeppnisráð beitir heimildum þessara laga þannig að það komi neytendum að gagni vítt og breitt um landið. Lögin geta að sjálfsögðu orðið steindauður bókstafur og þess vegna skipt sáralitlu eða engu máli ef þeim verður ekki beitt þannig að af þeim verði gagn. M.a. þess vegna hef ég talað fyrir breytingu á þessu frv. sem hefur vegna prentunarmistaka því miður ekki náðst inn en ég held að ég megi fullyrða það hér fyrir hönd nefndarinnar að við vorum öll sammála orðin um að gera slíka breytingu og það verður þá að leysa úr því annaðhvort með flutningi viðbótarbrtt. við þessa umræðu eða þá 3. umr. Það varðar upphaf 17. gr. laganna og það er best að ég byrji þá á því. Þar sem ég taldi að við hefðum orðið sammála um að til viðbótar þeim skilyrðum eða aðstæðum sem þurfa að vera fyrir hendi til þess að samkeppnisráð geti beitt íhlutun eða gripið til aðgerða þyrftu einfaldlega að koma aðstæður sem geta verið fyrir hendi í viðskiptalífinu og gera það að verkum að samkeppnisráð verður að grípa til ráðstafana. Upphaf 17. gr. hljóðar svo í frv., með leyfi forseta: ,,Samkeppnisráð getur gripið til aðgerða gegn samningum, skilmálum og athöfnum sem hafa skaðleg áhrif á samkeppni. Hin skaðlegu áhrif geta m.a. falist í:`` og svo er það talið upp og íhlutunin getur falið í sér bann fyrirmæla eða heimild með ákveðnum skilyrðum. M.a. getur hún falið í sér að samkeppnisráð grípi til ákvörðunar um verð og viðskiptakjör. Þegar við fórum að athuga þetta betur sýndist okkur að inn í þessa grein vantaði heimild til handa samkeppnisráði til að bregðast við, ekki vegna einhverra sérstakra tiltekinna ákvarðana í fyrirtæki, ekki vegna samninga sem fyrirtæki hafi gert, ekki vegna einhverra skilmála eða athafna sem lægju fyrir og hægt væri að vísa í, heldur einfaldlega vegna aðstæðna sem menn gætu staðið frammi fyrir og kölluðu á það að gripið væri til aðgerða. Þar sem ekki hefði komið til yfirtaka á fyrirtæki eða ákvörðun um breytingu á verðlagningu eða annað því um líkt og um slíkar aðstæður sem einfaldlega eru eða geta þróast er unnt að taka mörg dæmi. Nefndin varð sammála um það að til þess að samkeppnisráðið væri ekki hindrað við slíkar aðstæður á grundvelli þess að 17. gr. væri of takmarkandi þyrfti þarna að koma til breyting sem bætti við orðinu ,,aðstæður`` eða ,,ástand``. Og ég vona að um þetta sé samstaða og þá tel ég það mjög mikilsverða viðurkenningu á þeim sérstöku aðstæðum sem við getum búið við hér á Íslandi í fámenni okkar og einangrun og með tilliti til þess hvað markaður okkar er lítill og sérhæfður. Ágætt dæmi um þetta er sementsverslun í landinu og sú staðreynd að Sementsverksmiðja ríkisins er í fullkominni einokunaraðstöðu án þess að hafa einkaleyfi ósköp einfaldlega vegna þess að fjarlægðarverndin sem hún nýtur og sú staða sem fyrirtækið hefur náð að byggja hér upp með dreifingarkerfi sínu og öðrum aðstæðum hefur skapað því fullkomna einokunaraðstöðu en það er ekki hægt að vísa í neina einstaka ákvörðun stjórnar Sementsverksmiðjunnar. Sementsverksmiðjan hefur ekki keypt neitt fyrirtæki. En þessar aðstæður gætu þróast þannig að menn segðu: Það er óhjákvæmilegt að grípa í taumana. Fjölmargar aðrar slíkar aðstæður mætti tilgreina. Hæstv. forseti. Mér finnst mjög tímabært og þó fyrr hefði verið að við setjum löggjöf af þessu tagi, sæmilega myndarlega og heildstæða samkeppnislöggjöf Íslendinga rúmum 100 árum eftir að fræg ákvæði komu lög í öðrum löndum þessu skyld. Ég vil svo segja um starf nefndarinnar og þær brtt. sem hér liggja fyrir að ég tel að nefndin hafi unnið mjög vel að málinu, lagt í það ótrúlega mikla vinnu miðað við erfiðar aðstæður því að eins og hv. alþm. er sjálfsagt kunnugt, þá liggur ýmislegt fleira fyrir efh.- og viðskn. Svo ánægjulegt sem það nú er þá hefur orðið samstaða um þessar breytingar nánast án undantekninga og ég get því gert langt mál stutt með því að vísa í fyrsta lagi í framsöguræðu formanns nefndarinnar og það sem hann sagði hér um einstakar brtt. og sömuleiðis látið það nægja sem rökstuðning að í þessari ágætu nefnd hafi tekist samstaða um að gera þessar breytingar á frv. eftir mjög vandlega athugun. Ég ætla ekki að fara að flokka þær upp. Kannski má segja að þessar brtt. séu mismerkilegar, sumar eru minni háttar lagfæringar eðli málsins samkvæmt. Aðrar eru talsvert veigamiklar efnisbreytingar en ég ætla að leyfa mér að ræða um þær lítillega út frá því frv. til breytinga á lögum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti sem ég hef verið flm. að í þinginu undanfarin tvö ár eða svo og sömuleiðis þeim brtt. sem ég lagði fram í upphafi þessa máls, þ.e. þegar frv. hafði komið fram í haust. Ein ástæða þess að ég stend að áliti nefndarinnar og er flm. að þessum brtt. er náttúrlega sú að ég er í öllum aðalatriðum mjög sáttur við það hvaða meðhöndlun þær ábendingar og brtt. sem ég kom með hafa fengið í þessari vinnu. Ég fagna því t.d. að það náðist samstaða um að setja inn í frv. skilgreiningu á því hvað teljist markaðsráðandi staða fyrirtækis. Í 1. umr. málsins gagnrýndi ég það að ég teldi það veikleika í frv. að ekki væri fyrir hendi til stuðnings samkeppnisráði í sínum störfum einhver tilraun til skilgreiningar á þessu mikilsverða hugtaki. Hún er komin hér inn í 3. brtt. nefndarinnar og ég held að hún sé alveg viðunandi. Ég tel tvímælalaust að það styrki stöðu samkeppnisráðs að taka á málum að hafa þessa skilgreiningu þarna inni. Ég tel einnig að breytingarnar sem gerðar eru á 1. gr. séu til bóta. Lögð er meiri áhersla á það hlutverk samkeppnisráðs að vinna gegn skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum en áður var og í þriðja lagi er komið inn nýtt ákvæði sem á að auðvelda aðgang nýrra keppinauta á markaðnum, sem er mjög mikilsvert, og þar með er það beinlínis orðið tilgangur laganna og hlutverk samkeppnisráðs að tryggja að eðlileg samkeppni og nauðsynleg endurnýjun geti átt sér stað m.a. í gegnum innkomu nýrra aðila á þetta svið viðskipta. Og hvað með það að setja sambærilegt ákvæði inn í kvótalögin þar sem búið er að loka heilli atvinnugrein? Í þriðja lagi hefur talsvert verið rætt um spurninguna um skilgreiningu varðandi hlutdeild á markaði, bæði svonefnda minniháttarreglu og eins hugsanlega ákveðið hámark sem rætt var um og er að finna í brtt. mínum. Niðurstaðan varð sú að slíkt verður ekki að finna í lögunum sjálfum en ég vænti þess að formaður hafi, eins og um var rætt í nefndinni, gert grein fyrir því hvernig það var hugsað af okkar hálfu að samkeppnisráð mundi sjálft setja sér reglur í þessu efni og ég held að það sé mjög skynsamlegt. Það er nefnd talan 15% markaðshlutdeild sem minniháttarregla, þ.e. að samkeppnisráð mundi ekki ergja sig með því að hafa áhyggjur af hræringum sem væru í hópi aðila hverra markaðshlutdeild væri undir þessum mörkum. Þetta held ég að gæti einfaldað starf ráðsins. Með nákvæmlega sama hætti tel ég að hámark gæti auðveldað starf ráðsins og einfaldað. Það mundi með sama hætti ósköp einfaldlega hafa þau áhrif að meðhöndlun fyrirtækja, sem færu yfir tiltekin mörk í markaðshlutdeild, breyttist sjálfkrafa. Það mundu loga gul aðvörunarljós og slíkir aðilar færast undir aukið eftirlit um leið og þeir yfirstigju þessi mörk. Ég hef nefnt dæmið um smásöluverslun hér á höfuðborgarsvæðinu og sameiningu verslanakeðjanna Hagkaup og Bónus, þá vildi nú svo skemmtilega til að þau mörk, sem ég hafði í huga, 33%, voru að fróðra manna sögn yfirstigin akkúrat með þessari sameiningu. Meira en þriðjungur smásöluverslunar á höfuðborgarsvæðinu komst í hendur þessarar keðju á sl. sumri og hefði slíkt ákvæði verið í lögum eða í vinnureglum samkeppnisráðs, sem hefur fullkomlega heimild til að setja sér slíkar reglur, hefði þessi keðja færst undir aukið eftirlit við þessa breytingu. Þá ætla ég að koma að brtt. sem ég flutti í fjórða lagi á þskj. 49, þ.e. 4. brtt. þar og var svohljóðandi á því þskj.: ,,Fyrirtæki, sem telst markaðsráðandi á einu sviði samgangna, er óheimilt að vera ráðandi aðili eða eiga stærri eignarhlut en 25% í öðrum fyrirtækjum sem starfa að samgöngum.`` Nú er þar til að taka að þetta er eina brtt. á þskj. 49 frá mér sem alls ekki náðist nein efnisleg samstaða um hvernig meðhöndla skyldi í efh.- og viðskn. Meiri hlutinn þar féllst ekki á að taka þessa tillögu inn eða meðhöndla hana með öðrum þeim hætti að ég taldi fullnægjandi. Þess vegna varð að samkomulagi að ég mundi halda til streitu þessari einu tillögu en mun hins vegar kalla aftur við atkvæðagreiðslur aðrar brtt. á þskj. 49 með vísan til þess að ég er bærilega sáttur við hvernig meðhöndlan þær fengu í nefndinni þó að þær hafi auðvitað ekki allar náð fram að ganga og alls ekki allar orðrétt eða efnislega óbreyttar. Það er ekki aðalatriði málsins því að að sjálfsögðu get ég fallist á það í sumum tilvikum að þær séu teknar til greina með einhverjum öðrum hætti eða fallist á rök um að önnur tilhögun sé heppilegri. Ég hef þess vegna endurflutt þessa brtt. á þskj. 358 og lítillega breytta. Eftir nánari athugun málsins hef ég talið skynsamlegra að orða hana svo, með leyfi forseta: ,,Við IV. kafla frv. bætist ný grein er verði 17. gr. og orðist svo: Fyrirtæki, sem telst markaðsráðandi á einu sviði samgangna, er óheimilt að vera ráðandi aðili eða eiga stærri eignarhlut en 25% í öðrum markaðsráðandi fyrirtækjum sem starfa að samgöngum.`` Þessi tillaga gengur nú dags daglega undir nafninu kolkrabbatillagan svona til að menn hafi vinnuheitið á henni. Það er rétt að taka fram að IV. kaflinn þar sem þessi grein mundi koma er um bann við samkeppnishömlum. Síðan yrði í öðru lagi við gildistökuákvæði frv. bætt ákvæði sem kæmi þá í 62. gr. svohljóðandi: ,,Í því skyni að veita hæfilegan aðlögunartíma skulu ákvæði 17. gr. þó ekki öðlast gildi fyrr en 1. janúar 1995.`` Þetta mundi gefa tveggja ára aðlögunartíma að þessu tiltekna ákvæði laganna ef samþykkt verður. Með því sem nú er lagt til með þessari brtt. á þskj. 358 og sem kemur í staðinn fyrir brtt. á þskj 49 er í raun og veru tekið á þessum málum með enn afmarkaðri hætti en áður og eingöngu sagt: Markaðsráðandi fyrirtæki á einu sviði samgangna getur ekki verið ráðandi aðili eða átt stærri eignarhlut en fjórðung í öðru markaðsráðandi fyrirtæki sem starfar að samgöngum, þ.e. einhverju fyrirtæki sem er markaðsráðandi á öðru sviði samgangna. Þarna er eingöngu verið að einfalda ákvæðið til þess að það sé ekki hægt að finna því til foráttu að það gæti reynst flókið í framkvæmd eða gripið inn í minni háttar eignatengsl fyrirtækja í samgöngum eða ferðaþjónustu sem ekki skipta öllu máli. En hver eru þá rökin fyrir því að vera yfir höfuð að hafa áhyggjur af því að eitt markaðsráðandi fyrirtæki ráði öðru markaðsráðandi fyrirtæki kannski á öðru sviði samgangna? Þau eru tvíþætt að mínu mati. Ég tel í fyrra lagi að það sé alltaf óheppilegt að það myndist keðjur markaðsráðandi fyrirtækja. Ég tel að það sé mjög óheppilegt vegna þess að á hvaða sviði viðskipta sem er, ef fyrirtæki er orðið markaðsráðandi, hefur það svo sterka stöðu að það getur í krafti annarlegra viðskiptahátta, út á markaðsráðandi aðstöðu sína, tekið sér hagnað og flutt hann til yfir í aðra starfsemi og þar með haft bjagandi áhrif á samkeppnisaðstæður í alveg óskyldum viðskiptum. Það er óeðlilegt. Þetta höfum við auðvitað horft upp á hér og það er mál að því linni. En það tekur steininn úr ef það myndast keðja slíkra markaðsráðandi fyrirtækja. Síðan er í öðru lagi sérstök ástæða til að hafa áhyggjur af þessum efnum ef um samgöngur er að ræða. Og hvers vegna er það? Það er vegna þess að hin einstöku samgöngusvið eru í raun og veru rétt eins og hver önnur fyrirtæki í samkeppni. Þau þurfa að geta keppt á sæmilega heilbrigðum grundvelli sín á milli. Það vill svo til að ég er orðinn slíkur markaðshyggjumaður að ég tel að það sé að mörgu leyti nauðsynlegt og heilbrigðast að samgöngumálin þróist í gegnum sæmilega heilbrigðar samkeppnisforsendur hinna einstöku sviða með þeim fyrirvara þó að t.d. vegna umhverfissjónarmiða gætu menn viljað hafa áhrif á hvernig hin einstöku samgöngusvið byggjast upp eða þróast. Og það er auðvitað réttmæt sjónarmið, sem eiga fullan rétt á sér, að geta að öðru leyti gripið inn í þróun sem byggist upp á samkeppnisforsendum. Alveg eins og annars staðar verðum við auðvitað að svara þeirri grundvallarspurningu: Ætlum við að láta samkeppni ráða? Ætlum við að reyna að láta samkeppni ráða verðlagningu flutninga á vörum og fólki í landinu og ef við ætlum að gera það á þá ekki sú samkeppni að ríkja bæði milli fyrirtækja á hverju sviði samgangna en líka á milli samgöngusviðanna þannig að flutningar á landi, sjó og í lofti geti keppt og það sé hagkvæmni hverrar samgönguaðferðar sem í raun og veru ráði hlutdeild hennar í markaðnum? Ef menn eru almennt ekki svona markaðssinnaðir eins og ég þá tek ég auðvitað mark á því en mér finnst það dálítið sérkennileg örlög ef það dæmist á mig að standa hér og flytja fram þessi rök og aðrir komi þá hér upp jafnvel úr öðrum flokkum og fari að draga úr því. Ég held að það sé mjög hættulegt að þróun samgangna, sem er einn allra mikilvægasti grundvöllur framtíðarinnar varðandi framsókn og þróun í atvinnumálum og reyndar líka í mannlegum samskiptum og félagsmálum o.s.frv., geti með einhverjum hætti orðið annarleg eða bjöguð vegna þess að við hér á Íslandi búum við einhverjar sérstakar fákeppnis- og einokunaraðstæður og það séu óheilbrigð tengsl á milli markaðsráðandi risa á hinum ólíku sviðum samgangna. Og ég verð líka að segja alveg eins og er, hæstv. forseti, að ef menn eru ekki tilbúnir, ekki einu sinni tilbúnir til að reyna að setja einhverjar skorður með ákvæði af þessu tagi þá held ég að menn séu ekki tilbúnir til að gera neitt og þá eiga menn að hætta þessum ræðum um kolkrabbann. Þá eiga menn aldrei að flytja þær oftar. Og ég segi við þá menn sem mundu hugsa sér að fella þessa brtt. eða væru ekki tilbúnir til að standa að henni: Þið skuluð þá líka pakka fleiru niður í skúffu en þessari tillögu. Þið skuluð líka stinga ræðunum um kolkrabbann undir stól, a.m.k. í nokkur ár. Þetta er ákaflega mild ráðstöfun að mínu mati til þess að hafa þarna viss áhrif og svo talað sé alveg tæpitungulaust, þá gæti hún haft þau áhrif að samkeppnisráð kæmist að þeirri niðurstöðu að á sínu sviði væri Eimskipafélag Íslands markaðsráðandi, og er nú trúlegt, og enn frekar held ég að niðurstaðan yrði sú að á sínu sviði væru Flugleiðir hf. markaðsráðandi sem er nú eina millilandaflugfélag landsmanna sem nafn er gefandi. Þess vegna væru þarna tveir markaðsráðandi risar hvor á sínu sviði samgangna og þeir gætu þess vegna ekki eða mættu ekki eiga stærri eignarhlut en fjórðung hvor í öðrum og ekki vera með ráðandi aðstöðu í stjórn fyrirtækjanna. Kæmi þá til tveggja ára aðlögunartími samkvæmt lögunum til að undirbúa þessa aðila undir það og áhrifin yrðu væntanlega þau t.d., svo þetta dæmi sé tekið sem er náttúrlega nærtækt og e.t.v. það eina sem er raunhæft, að sá aðili sem í dag á stærri eignarhlut en þessu nemur í öðru fyrirtækinu yrði að minnka hann niður fyrir þessi mörk. Ég segi aftur, ef menn eru ekki tilbúnir í þetta, ef menn bara vilja hafa þetta svona, þá kemur það í ljós og þá það. En þá vita menn það líka hvað menn meina með ræðuhöldum sínum um þessi mál. Það er nokkur skaði, hæstv. forseti, að við skulum vera að ræða þetta hér og það er ekki einn einasti krati í þingsalnum. Ég spyr að því, er t.d. hinn vígreifi . . .

Ég vil benda á hæstv. heilbrrh.

Jú, hann var það síðast þegar ég frétti, það er rétt. Ég biðst velvirðingar, þarna urðu mér á mistök. En viðskrh. var genginn út og þess vegna áttaði ég mig bara ekki á því að það væri enn hér einn alþýðuflokksmaður. En ég hef heyrt dálítið af svona ræðum frá þeim. Hélt t.d. núv. formaður, hæstv. utanrrh., ekki fundi, Hver á Ísland, og hafði talsvert hátt um þessi mál hér á árunum? Og þeir fleiri alþýðuflokksmenn eins og hv. formaður þingflokksins, 17. þm. Reykv., sem hefur talað býsna hátt á stundum. Og nú reynir á hver hugur fylgir máli. Hér fá þeir prýðistækifæri til þess að sýna hug sinn í verki með því að styðja þessa einföldu tillögu. Ég tek það svo fram að lokum, hæstv. forseti, að þó að ég flytji þessa brtt. hér þá er það ekki vegna þess að mér sé sérstaklega í nöp við þessi fyrirtæki sem gjarnan verða því miður fyrir því að vera sérstaklega nefnd í þessu sambandi. Ég þekki ágætlega til þeirra beggja af vissum ástæðum og veit að þarna eru dugnaðarmenn á ferð og ég er ekki heldur að halda því fram að þeir hafi í sjálfu sér með sérlega ósvífnum hætti eða yfir höfuð misbeitt sinni aðstöðu gróflega. Ég held að þetta snúist ekki um það. Það er alveg ástæðulaust að drepa umræðuna á dreif með því að fara út í það að setja þetta upp sem einhvern rannsóknarrétt yfir Eimskipafélaginu og Flugleiðum. Spurningin er bara um það hvort menn vilja að svona aðstæður séu fyrir hendi eða ekki hver sem í hlut á. Og ég held fast við það að það er óæskilegt, það er óheppilegt að svona hagsmunatengsl ríki milli aðila sérstaklega á samgöngusviðinu vegna þess hversu mikilvægt er að það þróist og byggist upp sem allra öflugastar og fjölbreyttastar samgöngur fyrir þjóðina, bæði innan lands og milli landsins og annarra landa. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að í svona tengslum geta falist hættur varðandi þróunina, varðandi ákvarðanir fyrirtækjanna um fjárfestingar og uppbyggingu og ég hef nefnt hér áður og ég nefni enn dæmið um fraktflutninga í lofti til og frá landinu. Það væri blindur maður sem ekki sæi það að í þeirri stöðu að markaðsráðandi aðili hvað snertir flutninga á sjó til og frá landinu skuli vera ráðandi í eina flugfélagi landsmanna felast hættur. Það felast m.a. þær hættur að þá sé verkum skipt þannig að menn séu ekkert sérstaklega að slíta sér út við fraktflutninga í lofti. Hvers vegna ættu þeir að vera að því þegar þeir hafa þetta allt saman í þægilegum farvegi í skipunum sínum nú þegar og græða ágætlega á því? Til hvers þá að vera að keppa við sjálfa sig með því að byggja upp fraktflutningaleiðir til og frá landinu í lofti? Menn hljóta bara að horfa á það að þessar aðstæður eru svona. Og menn skulu ekkert vera að drepa umræðunni á dreif með því að spyrja: Já, en gera þeir þetta? Er þetta svona? Það skiptir ekki máli. Þessar aðstæður eru fyrir hendi, þær eru ekki æskilegar og ég held að menn ættu að vera menn til þess að taka á því máli ef þeir meina eitthvað með því sem þeir hafa verið að segja hér um árabil. Ég hef þá þessi ræðuhöld um þessa svonefndu frægu kolkrabbatillögu á þskj. 358 ekki lengri, en ef hv. formaður nefndarinnar skyldi láta sér detta í hug að koma hér upp og gera lítið úr þessum málflutningi mínum með því að segja að menn kæmust bara fram hjá þessu með ýmsum öðrum leiðum og hvað með það t.d. ef eitt markaðsráðandi fyrirtæki í samgöngum bara keypti annað fyrirtæki eða sameinaðist öðru fyrirtæki, þá kemur að því hvers virði önnur ákvæði laganna eru. Ég held að við verðum bara að horfast í augu við það að samkeppnisráði, að svona grein samþykktri og með öðrum heimildum í lögunum, er sköpuð býsna sterk staða til þess að tryggja að sæmilega heilbrigð samkeppni ríki í þessum efnum.

Nú er formaður þingflokks Alþfl. kominn.

Það er aldeilis fagnaðarefni. Þá getur hv. 17. þm. Reykv. væntanlega komið hér upp og staðfest vilja sinn til þess að taka á þessum hringatengslum sem mikið hafa verið til umræðu, ekki síst í Alþfl., á samgöngusviðinu og hér er lögð til mjög einföld og tiltölulega mildileg aðgerð til þess að taka á þeim með tilteknum hætti og setja þau í eitthvert skikkanlegt horf.  En það verður sem sagt fylgst með því af mikilli athygli hvernig menn greiða atkvæði og ekki síður hvernig menn haga orðum sínum hér á næstu árum í framhaldi af því. Það er rétt að leggja þetta próf fyrir hv. þm. Þeir hafa nógu lengi talað um þessi mál en lítið aðhafst. Þá vil ég, hæstv. forseti, lítillega nefna 21. og 22. gr. frv. Ég vil lýsa alveg sérstakri ánægju minni með að þrátt fyrir harða atlögu halda þessar greinar enn velli í frv. Satt best að segja eru ákveðnir aðilar búnir að sýna alveg ótrúlega elju við það að reyna að koma þeim út. Við höfum fengið endalaus erindi frá aðilum í viðskiptalífinu sem vilja ekki sjá neinar reglur um auglýsingar. Þetta er nú orðinn nokkuð langur slagur eins og sumir þekkja, á sér fimm, sex ára gamla sögu í þinginu og alllanga sögu hér á allra síðustu árum. Fyrst var þessu máli hreyft með þáltill. sem ég flutti fyrir einum fimm eða sex árum síðan í tvígang eða þrígang og fékk loks samþykkta. Í framhaldi af því skipaði þáv. og reyndar einnig núverandi hæstv. viðskrh. nefnd sem samdi svo frv. til laga, svonefnt auglýsingafrv. Það var hér til umfjöllunar á tveimur þingum ef ég man rétt og ákvæði þess ganga loks aftur hér í 21. eða 22. gr. frv. eða aðallega í þeim greinum. Þótt textinn sé ekki mjög langur þá held ég að hann sé allbærilega fullnægjandi og til mikilla bóta, þó fyrr hefði verið, varðandi réttarstöðu neytenda eða almennings í þessu sambandi. Þarna koma loksins inn eftir langa baráttu ákvæði sem sérstaklega höfða til þess að sýna skuli varkárni og aðgát í auglýsingum varðandi börn og unglinga og þau áhrif sem auglýsingar geta haft á þau. Sambærileg ákvæði hafa verið í lögum víða annars staðar, a.m.k. hjá þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við hvað menningarstig að þessu leyti snertir eins og hin Norðurlöndin og öllum þeim sem horfa á auglýsingar hér uppi á Íslandi hlýtur að vera ljóst að ekki síður hér en annars staðar er ástæða til að hafa áhyggjur af þessum efnum og setja sér einhverjar siðaðra manna reglur í þessu sambandi. Ég hef aldrei skilið hvað svona ákvæði geti verið fyrir mönnum og hvers vegna í ósköpunum menn eru að amast við þessu og er svo sem ástæðulaust að velta meira vöngum yfir því úr því að að samstaða hefur tekist um það í nefndinni og vonandi gengur það eftir í afgreiðslu þingsins að þessi ákvæði skulu halda sér í lögum. Ég hlýt auðvitað að fagna því sem ákveðinn upphafsmaður í þessum efnum hér á Alþingi að þetta verði nú loksins lögfest. Reyndar er það svo, þó að aðrir sálmar séu, að næsta verkefni sem taka þyrfti fyrir í þessum efnum og auðvitað mun stærra er að mínu mati áhrifin almennt af hinum öflugu ljósvakamiðlum á börn og unglinga og uppeldisáhrif þessara gesta sem óboðnir eru inni í stofum allra fjölskyldna eða flestra fjölskyldna í landinu svo klukkustundum nemur á hverjum sólarhring. Mönnum er að verða það æ ljósara að einn anginn af þeim ofbeldisvandamálum og ólögum sem víða geysa í hinum iðnvæddu og tæknivæddu samfélögum, þar sem sjónvörp og aðrir slíkir miðlar eru áhrifamiklir, tengist ýmsum áhrifum af taumlausri mötun þeirra sem viðkvæmir eru fyrir á ofbeldisefni og öðru slíku. En það eru, eins og ég segi, hæstv. forseti, aðrir sálmar og ég ætla ekki að fara að syngja þá meira hér en ítreka ánægju mína með að þessi ákvæði í 21. og 22. gr. skuli halda sér. Þá er svo farið að styttast í XI. kaflann sem er um framkvæmd samkeppnisreglna og fleira samkvæmt samningunum um Evópska efnahagssvæðið og þá kemur að því, hæstv. forseti, að ég skýri hvers vegna m.a. ég skrifa undir nefndarálit þetta með fyrirvara. Það er vegna þess að ég styð alls ekki þennan kafla. Það er reyndar nokkuð óvenjulegt að menn skuli samt sem áður skrifa undir nefndarálit og standa að brtt. og gera ekki meira en hafa fyrirvara á þó að þeir styðji alls ekki og séu reyndar beinlínis andvígir ákveðnum ákvæðum inni í viðkomandi lögum. Þess vegna er eðlilegt að þetta kalli á svolitlar útskýringar og þær verða nú fluttar. Mergurinn málsins er sem sagt sá að ég mun greiða atkvæði á móti samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Ég tel að hann sé ekki nógu hagstæður Íslendingum og aðrar aðferðir væru betur til þess fallnar að tryggja góð og gagnleg samskipti okkar við þessa granna okkar í austri. Þess vegna tel ég ekki rétt að vera að samþykkja þennan kafla og enn síður vegna þess að í honum eru ákvæði sem mjög hafa orðið umdeild í tengslum við þetta mál. Þ.e. hið umtalsverða valdaframsal og afsal á íslensku stjórnvaldi í hendur erlendra eftirlitsstofnana, eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólsins. Og jafnvel með tilteknum hætti stofnunum Evrópubandalagsins sem við eigum þó enga aðild að sem tekur auðvitað steininn úr. Ég mun greiða atkvæði gegn þessum kafla og vildi helst sjá hann felldan út úr lögunum enda yrðum við þá ekki aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. En vegna þess að bærileg samstaða hefur tekist um frv. að öðru leyti og öll ákvæði þess sem lúta að framkvæmd mála innan lands að slepptri þá þessari einu breytingartillögu sem ég hef flutt og talað fyrir, þá vil ég ekki, þó ég sé andvígur þessum kafla sem tengist Evrópska efnahagssvæðinu, þurfa að gerast andstæðingur frv. Ég vona að þessi rökstuðningur minn dugi til þess að menn skilji hvers vegna ég og reyndar fleiri, vænti ég, höfum valið þá leið að skrifa undir nál. með fyrirvara og gera grein fyrir af hverju hann sprottinn. Þó ég sé nokkuð harður andstæðingur þessa samnings og þar með auðvitað þessa kafla hans ekki síður en annars sem ég tel heldur af lakara taginu af því sem honum fylgir þá þætti mér ógaman að geta ekki stutt þetta mál sem að öðru leyti er á flestan hátt þarft. Þá vil ég líka segja í sambandi við þetta að vegna þess að staða málsins er þessi óska ég eindregið eftir því og vænti þess að við því verði orðið að afgreiðslu þessa máls verði ekki lokið á þinginu fyrr en lyktir eru fengnar varðandi afgreiðslu samningsins sjálfs. Með öðrum orðum að 3. umr. og atkvæðagreiðslu um þetta frv. ljúki ekki fyrr en fyrir liggur hver verða afdrif frv. um staðfestingu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Verði sá samningur ekki staðfestur hér fyrir áramót af einhverjum ástæðum, sem við skulum gera ráð fyrir sem möguleika, þá tel ég einboðið að fella þennan kafla út úr frv., enda á hann þá ekkert erindi þangað, en afgreiða það að öðru leyti og láta lögin taka gildi að slepptum XI. kafla. Ég hef líka ímyndað mér að meðferð mála almennt hlyti að verða sú að menn létu sjálfan samninginn koma hér fyrst til afgreiðslu þannig að menn sæju hvort þeir þyrftu að leggja á sig það erfiði sem fylgir afgreiðslu annarra efnisþátta sem honum tengjast. Þetta held ég, hæstv. forseti, að dugi nokkurn veginn varðandi afstöðu mína til þessa máls. Eins og ég segi er stuðningsmaður þess að frv. að slepptum þessum kafla nái fram að ganga og yrði það enn frekar ef ég fengi samþykkta þá litlu og skynsamlegu brtt. sem ég hef hér flutt á sérstöku þingskjali. Ég vil ógjarnan að ágreiningur um þennan eina EES-þátt málsins, sem af skiljanlegum ástæðum sem væntanlega þarf ekki að útskýra veldur því að menn geta ekki sameinast um allt málið í heild sinni, valdi því að menn ekki geti samt sem áður staðið saman um það sem þeir eiga saman um í þessum efnum. Ég sagði það við 1. umr. að ég teldi mikilvægt að menn gætu náð samstöðu um heildstæða mikilvæga löggjöf af þessu tagi á sviði sem varðar alla landsmenn og á að vera að mínu mati að minnsta kosti að talsverðu leyti hafin yfir dægurpólitík eða flokkapólitík, sérstaklega ef menn trúa á að þeir séu að gera eitthvað af viti sem staðið geti til frambúðar. Ég held að það sé að takast í grófum dráttum sæmilega vel hér. Mín von og trú er sú að við getum afgreitt samkeppnislöggjöf sem getur dugað okkur sem rammi um þessi mál til einhverra ára þó allt sé breytingum undirorpið og á miklum hraða í heimi hér. Enda skiptir það kannski ekki öllu máli. Hv. 1. þm. Austurl. ræddi reyndar um að nauðsynlegt gæti verið að endurskoða ákveðin ákvæði málsins fljótlega. Ég mundi þá fyrst og fremst ætla að það yrði endurskoðun sem sprytti af breytingum sem yrðu vegna tengsla okkar og opnun í viðskiptum og samkeppni við önnur lönd. Það hefur auðvitað sinn gang ef menn telja sig þurfa endurskoðunarvinnu af því tagi. Hæstv. forseti. Ég hef þá lokið við að gera grein fyrir þeim fyrirvara sem ég hef á nál. og þeim brtt. sem ég flyt. Ég endurtek að lokum að þegar kemur að atkvæðagreiðslu málsins mun ég kalla til baka brtt. á þskj. 49 en láta ganga til atkvæða brtt. á þskj. 358.

Hæstv. forseti. Ég vil rétt í tilefni af ræðu míns ágæta félaga í efh.- og viðskn., hv. 4. þm. Norðurl. e., segja að allt sem hann sagði um 17. gr. frv. er rétt. Ég tel að nefndin ætti að flytja viðbótartillögu til breytinga á 17. gr. við 3. umr. þannig að það fari ekkert á milli mála. Þetta hefur fallið út úr þeim tillögum sem komu frá nefndinni. Varðandi brtt. sem hv. þm. flytur á þskj. 358 þá vil ég að það komi fram að ég tel að ákvæði 17. og 18. gr. og önnur ákvæði frv. eigi að geta tekið á starfsemi fyrirtækja á sviði samgangna eins og á starfsemi í öðrum greinum atvinnulífsins. Ég er ekki alls kostar sammála hv. þm. um það sem hann sagði um samkeppni milli einstakra samgöngugreina. Ég tel sáralitla sem enga samkeppni milli, svo dæmi séu tekin, vöruflutninga á sjó og í lofti. Vöruflutningar í lofti eru svo hverfandi miðað við vöruflutninga á sjó að ég tel afar ólíklegt að einhver hagnaðarvon sé í því að takmarka flutninga í lofti í því skyni að hagnast meira á þeim á sjó. Ég held að það væri frekar öfugt. Síðan tel ég að það sem vanti inn í umfjöllun um samkeppni í samgöngum á Íslandi sé að velta fyrir sér af hverju aðgangur að markaði er svo takmarkaður sem raun ber vitni. Þar kemur ýmislegt til, t.d. skipan og framkvæmd tollskoðunar og annað slíkt. Enn fremur vil ég nefna að hvert fyrirtæki getur að sjálfsögðu keypt önnur samgöngutæki og síðast en ekki síst að þau fyrirtæki sem hér eiga í hlut eru sjálfsagt þau fyrirtæki sem eru hvað opnust og gefa hvað mestar upplýsingar um sína starfsemi enda bæði skráð á Verðbréfaþingi Íslands.

Hæstv. forseti. Þessi ræða kemur mér ekki á óvart. Ég hef heyrt ýmsar sambærilegar. En ég held að menn eigi ekki að fara í vörnina með þeim hætti að segja: Þetta eru ágætir menn og góð fyrirtæki og þeir eru örugglega ekkert að gera þetta þannig að þetta er ástæðulaust. Ég er í rauninni ekki að tala um það. Mér finnst það vera að drepa umræðunni á dreif að reyna að skoða þetta úr frá því hvort starfandi fyrirtæki sem eru í þessari stöðu séu að gera eitthvað ljótt. Svo komast menn að þeirri niðurstöðu að af því að þetta eru ágætismenn og opin fyrirtæki sem veita allar upplýsingar og þá sé þetta í lagi. Ég tel að við eigum að spyrja okkur: Er heppilegt og heilbrigt að svona aðstæður geti ríkt í viðskiptalífinu og á þessu sviði burt séð frá því hvort það eru góðir eða ekki svo góðir menn og góð eða ekki góð fyrirtæki sem nákvæmlega núna eru í þessum aðstæðum? Ég hélt að fleiri yrðu sammála mér um að þetta sé ekki heppilegt fyrirkomulag og við eigum þess vegna að setja ákveðnar reglur sem fríi okkur þessu ástandi eða a.m.k. komi því inn fyrir tiltekin mörk og menn eigi ósköp einfaldlega að gera það og horfa algerlega fram hjá því hvað viðkomandi fyrirtæki heita og hvernig mennirnir sem í þeim starfa séu af guði gerðir. Varðandi það sem hv. þm., formaður efh.- og viðskn., segir að menn geti bara keypt sér samgöngutæki og farið í þessa flutninga og komist þannig fram hjá, þá er það ekki sami hlutur og að koma sér í ráðandi aðstöðu í markaðsráðandi fyrirtæki á öðru sviði samgangna. Því þá mundu þeir vera farnir að keppa. Þá væru þeir að búa til samkeppni en ekki öfugt. Ég held því að hv. formaður nefndarinnar þurfi aðeins að hugsa þetta dæmi betur. Segjum bara að Eimskip ætli að svindla á þessu með því að kaupa sér flugvélar og fara að fljúga. Hvað er þá að gerast? Þá eru þeir að fara í samkeppni við Flugleiðir. Það er fínt. Við erum ánægðir með það ég og hv. formaður nefndarinnar. En erum við virkilega ánægðir með að einn markaðsráðandi risi á einu sviði samgangna hafi ráðandi aðstöðu og eigi það stóran eignahlut í markaðsráðandi fyrirtæki á öðru sviði samgangna að hann geti stöðvað breytingar á samþykktum þess, eigi stjórnarformanninn o.s.frv.? Er hv. þm. Vilhjálmur Egilsson virkilega að mæla því bót?

Virðulegi forseti. Eins og heyra mátti af þeim upplestri sem hér átti sér stað þá er efh.- og viðskn. að skila frá sér ýmsum þeim stóru málum sem hún hefur haft til umfjöllunr á undanförnum vikum. Þau frv. um verðbréfaviðskipti, verðbréfasjóði og verðbréfaþing sem nefndin er að skila frá sér eru stór og flókin mál en jafnast þó ekki á við samkeppnislögin sem nefndin hefur haft til umfjöllunar vikum saman og lagt gífurlega mikla vinnu í að skoða og endurbæta. Að mínum dómi er þessi lagabálkur orðinn hinn mesti og besti ef undan er skilinn XI. kafli laganna sem beinlínis tengist Evrópsku efnahagssvæði og ég mun koma að síðar. Í frv. er að finna mörg og merk nýmæli og ég held að þessi lög eigi eftir að verða íslensku viðskiptalífi og neytendum mjög til góðs á komandi árum. Þessi lagabálkur um samkeppnislög er í sjálfu sér óháður samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Það var löngu orðið tímabært að endurskoða þau lög sem hér gilda um samkeppnisreglur og eðlilega viðskiptahætti. En hér er um það ræða að verið er að aðlaga íslensk lög að því sem gerist hjá Evrópubandalaginu. Það sem kallað er eðlileg samkeppni er eitt af grundvallaratriðum Evrópska efnahagssvæðisins. Í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði segir á bls. 7: ,,Samningsaðilar hafa í huga það markmið að mynda öflugt og einsleitt Evrópskt efnahagssvæði er grundvallist á sameiginlegum reglum og sömu samkeppnisskilyrðum, tryggri framkvæmd, m.a. fyrir dómstólum, jafnrétti, gagnkvæmni og heildarjafnvægi hagsbóta, réttinda og skyldna samningsaðila.`` Þetta er auðvitað eitt af grundvallaratriðunum. Því hlaut það að gerast hér að þau lög sem snerta þetta svið yrðu endurskoðuð. Ég ætla hvorki að fara í gegnum brtt. sem nefndin gerir né ýmsar þær breytingar og álitamál sem er að finna í þessum lagabálki. T.d. má spyrja sig varðandi ákvæðin sem snerta samruna fyrirtækja hvort þar sé hugsanlega gengið of langt en ekki of skammt því við hljótum að verða að taka tillit til þess að Ísland er afar lítill markaður. Stundum gerist það að íslenski markaðurinn getur einfaldlega ekki haldið uppi nema einu fyrirtæki í einstaka greinum. Nefndin tók tillit til þessa sjónarmiðs sem var sett fram, ef ég man rétt, af verslunarráðinu. Í brtt. við 18. gr. er sagt, með leyfi forseta: ,,Við mat á lögmæti samruna eða yfirtöku skal samkeppnisráð taka tillit til þess að hvaða marki aðþjóðleg samkeppni hefur áhrif á samkeppnisstöðu hins sameinaða fyrirtækis.`` Það er í raun og veru hægt að viðurkenna það að íslensk fyrirtæki sem eiga í samkeppni við erlend fyrirtæki annaðhvort í innflutningi eða útflutningi styrki stöðu sína vegna hinnar alþjóðlegu samkeppni. Þetta tel ég vera af hinu góða. Það má líka velta vöngum yfir skipulagi Samkeppnisstofnunarinnar. Nefndin einfaldaði það skipulag aðeins frá því sem upphaflega var gert ráð fyrir í frv. enda gerðu mjög margir umsagnaraðilar athugasemdir við skipulagið og töldu það vera allt of flókið og að þarna væri verið að búa til mikið bákn. Það er nú spurning. En við einfölduðum þetta aðeins. Enn eitt mál sem mikið var rætt í nefndinni snertir svokallaðan kaupbæti sem nokkuð hefur verið til umræðu og m.a. Neytendasamtökin lögðu til að áfram yrði óheimill í íslenskum lögum. Við ákváðum þó að fella niður þessar greinar en samkvæmt lögunum er hægt að grípa inn í ef um óeðlilega viðskiptahætti er að ræða. Það er því aukið frelsi á þessu sviði enda má oft spyrja hvers vegna seljendum er ekki leyfilegt að gauka einhverju að sínum kaupendum þó það sé ekki beinlínis tengt því sem verið er að kaupa. Ég skrifaði undir þetta nál. með fyrirvara eins og reyndar aðrir stjórnarandstæðingar í nefndinni. Minn fyrirvari er fyrst og fremst út af XI. kafla laganna sem snerta framkvæmd samkeppnisreglnanna og fleira samkvæmt samningnum um Evrópskt efnahagssvæði, eða 44.--51. gr. í frv. Gildistaka þessara greina er að sjálfsögðu háð því að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði verði samþykktur. Verði hann það ekki falla þessar greinar úr. Ástæðan fyrir því að ég hef fyrirvara við þessar greinar er annars vegar að þarna er um ákveðið valdaafsal að ræða. Eins og hefur verið rakið í umræðunni er allverulegur vafi á því hvort þetta valdaafsal stenst íslensku stjórnarskrána. Ég hef ekki kannað þann þátt sérstaklega en eftir því sem ég hef kynnt mér álitsgerðir lögfræðinga ríkir að mínum dómi verulegur vafi á hvort þetta stenst. Það gildir jafnt um framkvæmdarvald, dómsvald sem löggjafarvald. Þótt löggjafarvald komi raunar málinu ekki við hér kemur það við sögu annars staðar og í því að við erum að samþykkja lagabálka og eigum eftir að samþykkja lagabálka þar sem við ráðum litlu um innihaldið. Hins vegar hef ég lýst því yfir að ég mun greiða atkvæði gegn samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og því get ég ekki stutt þennan kafla þó ég telji frv. að öðru leyti hinn merkasta lagabálk og styðji það að öðru leyti. Ég vil aðeins nefna að það er einkenni á þessari vinnu okkar, jafnt í efh.- og viðskn. sem í öðrum nefndum, að þau frv. sem við erum að fjalla um bera þess mikil merki að verið er að þýða reglugerðir, ýmist úr ensku eða dönsku og þar af leiðandi hefur farið töluvert mikil vinna í orðalagsbreytingar og vangaveltur um orðalag því að við gerum þær kröfur að lagatextinn sé skýr og skiljanlegur. Þetta er auðvitað ein skýringin á því hve margar brtt. eru gerðar við frv. svo og önnur. Það er oft um hreinar orðalagsbreytingar að ræða eða leiðréttingar þar sem orðalag er illskiljanlegt eða hefur fallið niður í allri þessari miklu þýðingarvinnu sem lögð hefur verið á ráðuneytin. Ég vil geta þess að lokum, virðulegi forseti, að ég lýsi yfir stuðningi mínum við brtt. hv. 4. þm. Norðurl. e. Það er umhugsunarefni hver umsvif hins svokallaða kolkrabba eru í íslensku samfélagi og tímabært að taka á því máli. Ég tek líka undir það sem kom fram í máli síðasta ræðumanns að ég tel eðlilegt að fresta afgreiðslu þessa máls þar til ljóst er hvað verður um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið þar sem hluti þessa lagabálks er svo nátengdur samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég vona að þessi lög nái fram að ganga að öðru leyti en því sem snertir XI. kaflann og að þau megi verða íslenskum neytendum og íslensku atvinnulífi til hagsbóta.

Frú forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar þakka hv. efh.- og viðskn. og alveg sérstaklega formanni hennar fyrir gott samstarf við meðferð frv. og reyndar fyrir mjög góðar og gagnlegar breytingar sem frv. hefur tekið í meðförum nefndarinnar. Eins og kom fram við 1. umr. um frv. hafði frá því það fyrst kom fram verið leitað umsagnar margra aðila og úr þeim unnið bæði af starfsmönnum viðskrn. og hv. efh.- og viðskn. Það sem við ræðum í dag er ávöxturinn af því starfi og samstarfi sem ég tel að hafi án alls efa skilað betra frv. en fyrst var fram lagt. Það er nákvæmlega í þeim anda sem þingið á að starfa. Það er rétt sem hér hefur verið sagt að frv., ef að lögum verður, felur í sér tímamótalöggjöf. Það er ákaflega mikilvægt að sem víðtækust samstaða geti tekist um grundvallarleikreglur í okkar viðskiptalífi, reyndar í okkar þjóðlífi eins og hér er um að ræða. Þess vegna fagna ég því hversu vel hefur til tekist í þessu máli og lýsi stuðningi mínum við brtt. þær sem hv. efh.- og viðskn. flytur sameiginlega. Ég vil taka það fram að ég get ekki stutt þá tillögu sem hv. 4. þm. Norðurl. e. flytur á þskj. 358 en að því máli mun ég víkja fáum orðum hér á eftir til þess að skýra þá afstöðu mína. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að fara ákaflega mörgum orðum um þær margvíslegu brtt. sem fram hafa komið í nefndarstarfi og samstarfi viðskrn. og nefndarinnar og margvíslegra umsagnaraðila. Ég vil aðeins víkja að örfáum málum sem fram hafa komið í ræðum hv. þm. Ég vil fyrst nefna að þær breytingar sem hér eru gerðar á skipan samkeppnisráðs og stofnana sem tengjast því eru að öllu leyti í samræmi við þau sjónarmið sem ég lýsti við 1. umr. málsins. Ég fagna því að svo víðtæk samstaða hefur tekist um það mál. Það á bæði við um skipan samkeppnisráðsins og ekki síður um skipan áfrýjunarnefndarinnar sem hér eftir yrði að öllu leyti samkvæmt tilnefningu Hæstaréttar. Ég tek undir með hv. 1. þm. Austurl. þegar hann sagði að það væri ákaflega mikilvægt að sem víðtækust samstaða tækist um málið og að traust gæti skapast á framkvæmd þessara reglna. Ég lýsi því hér með yfir að fyrir mitt leyti vil ég gæta þeirra sjónarmiða sem hann nefndi þegar menn verða valdir í þær mikilvægu stofnanir. Ég vil aðeins víkja að því sem fram kom í máli nokkurra ræðumanna og lýtur að þeim breytingum sem gerðar eru á 18. gr. frv. Það er að sjálfsögðu rétt að hún hefur að geyma merkustu nýmælin í frv. Það eru 17. og 18. gr. Ég tek það fram að mér finnst til bóta að taka skýrt fram að þar sem gætir alþjóðlegrar samkeppni þurfi að sjálfsögðu að taka tillit til hennar þegar menn meta hvort um markaðsráðandi stöðu sé að ræða hér á landi. Það sjónarmið mitt kom reyndar fram við 1. umr. um málið. Það er oft með það sem sjálfsagt er að það er enn sjálfsagðara sé það sagt og það er gert í frumvarpstextanum nú þótt ég telji að af sjálfu hefði leitt að slíkra sjónarmiða eigi að gæta. En það sakar ekki að taka það fram. Svo togar það í hina áttina að fyrirframúrskurðirnir, sem eru merkileg tillaga sem hér er gerð, gefi með vissum hætti sérstaka vernd fyrir eðlilega samkeppnisstöðu sem hér hefur lengi þróast og vissa vörn gegn breytingum á aðstæðum sem menn telja að skili nauðsynlegri lágmarkssamkeppni á íslenskum markaði. Þetta ákvæði tel ég vera til mikilla bóta og athyglisverða tillögu frá hv. efh.- og viðskn. Ég ætla ekki að segja mikið fleira um viðmiðunarreglurnar í 17. og 18. gr. frv. en vil þó nefna það, vegna þess sem fram kom í máli hv. 4. þm. Norðurl. e. og reyndar í máli 5. þm. Norðurl. v., að þeim fannst ekki fullskýrt að 17. gr. gerði ráð fyrir því að samkeppnisráð gæti hlutast til um athafnir aðrar en samruna eða yfirtöku fyrirtækja sem færu í bága við hæfilega samkeppni. Þeir töluðu báðir um að þörf væri á að kveða þar skýrar að orði. Það má vel vera að þetta orðalag, sem þarna er, megi enn skerpa. Ég vil þó leyfa mér að benda á það sem segir í 1. mgr. 17. gr. Með leyfi hæstv. forseta, ætla ég að lesa upp frumvarpstextann eins og hann er í upphaflegri gerð frv.: ,,Samkeppnisráð getur gripið til aðgerða gegn samningum, skilmálum og athöfnum sem hafa skaðleg áhrif á samkeppni. Hin skaðlegu áhrif geta m.a. falist í . . . `` og síðan er upptalning. Í upptalningunni segir m.a. að fyrirtæki styrki markaðsráðandi stöðu sína eða valdi óhagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta m.a. vegna þess að valkostum viðskiptavina fækki, framleiðsla eða sala verði dýrari og keppinautar útilokist frá markaðnum. Þegar þetta er tekið saman á þennan hátt er alveg ljóst að mínu áliti að það er ekki þörf á því að taka fram sérstaklega að samkeppnisráð geti hlutast til um athafnir fyrirtækja sem fyrir eru á markaðnum þótt ekki sé um að tefla breytingar á skipulagi þeirra með samruna eða yfirtöku annarra fyrirtækja. Þetta bið ég virðulega þingmenn að hafa í huga þótt ég skuli síst setja mig á móti því að hv. efh.- og viðskn. sameinist um nýtt orðalag sem flytur þessa sömu hugsun, e.t.v. með skýrari hætti. Þetta vil ég láta koma fram við þessa umræðu en auðvitað má það lengi bæta sem skrifað hefur verið á blað. Það er rétt sem kom fram hjá hv. 18. þm. Reykv. að stundum eru þýðingarförin óþarflega greinileg á þeim textum sem teknir eru úr erlendum laga- og reglusöfnum úr ýmsum áttum en yfirleitt ekki frá neinum einum stað. Ég vil svo aðeins víkja að því sem fram kom í máli hv. 4. Þm. Norðurl. e. Í upphafi vil ég fagna afstöðu hans til frv. og þessa máls í heild, bæði hvað varðar þörfina fyrir nútímaleg ákvæði um samkeppnisákvæði á okkar landi og þörfina fyrir varnir gegn skaðlegri fákeppni. Með einföldum orðum þörfina fyrir lög gegn einokun, hringamyndun og samþjöppun efnahagslegs valds sem er skaðleg hagsmunum almennings. Það er nákvæmlega tilgangur frv. og þess vegna ánægjulegt að svo víðtæk samstaða hafi um það náðst. Ekki sakar heldur að það ber upp á aldarafmæli anti trust löggjafarinnar bandarísku sem hv. þm. nefndi. Hv. 4. þm. Norðurl. e. lagði á það mikla áherslu í sínu máli að samþykkt yrði brtt. sem hann flytur á þskj. 358 og felur í sér að setja nánar tilgreind tölusett mörk fyrir hvað teljist markaðsráðandi fyrirtæki á einu sviði samgangna gagnvart því að eignast stærri eignarhlut en fjórðung í öðru markaðsráðandi fyrirtæki sem starfar að samgöngum. Þetta tel ég ágæta hugsun. Við höfum rætt þetta mál fyrr í umræðum um þetta mál, reyndar við 1. umr. Ég vil hins vegar vara við tvennu í þessu máli. Í fyrsta lagi að fara þegar í upphafi samkeppnislöggjafarinnar að sérgreina hana og setja í hana ákvæði sem beinast að tilteknum atvinnugreinum umfram aðrar. Í öðru lagi að tölusetja markmið sem miklu eðlilegra er að mótist í óbirtum verklagsreglum samkeppnisráðs og Samkeppnisstofnunar. Það er nefnilega þannig að fari menn að reyna að stýra eftir fyrir fram settum tölum um hvaðeina, hvort sem það er í stjórn peningamála eða samkeppnismálum, hefur stjórnin áhrif á tölurnar. Þetta er reyndar lögmál kennt við ágætan hagfræðing, Charles Goodhart, fyrst og fremst á sviði peningastjórnar þar sem hann segir: Sérhver stærð sem menn reyna að stjórna hlýtur að bregðast við stjórninni og breytir þar með um eðli. Þetta hefur hv. formaður efh.- og viðskn., hv. 5. þm. Norðurl. v., á sinn hátt orðað ágætlega þegar hann segir: Þingið getur sett lög um skatta en fólkið á næsta leik. Í þessu tilfelli mundi það náttúrlega vera þannig að fyrirtækin ættu næsta leik. Þetta segi ég ekki af neinni léttúð í þessu mikilvæga máli heldur eingöngu til að ítreka það að hinar almennu reglur samkeppnislaganna og eftirlit með samkeppnishömlum gilda um þessar greinar atvinnulífsins ekki síður en aðrar. Að sjálfsögðu verður til þess litið hvort samstarf af því tagi sem hér er nefnt af hv. 4. þm. Norðurl. e. kunni að falla undir það sem ég nefndi áðan og nefnt er í inngangi 17. gr., hvort það falli undir athafnir sem hafi skaðleg áhrif á samkeppni, valdi óhagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta eða fækki valkostum viðskiptavina og geri þar með þeirra starfsemi dýrari en vera þyrfti. Þetta vona ég að skýri viðhorf mitt til þeirrar hugsunar sem brtt. flytur en um leið hvers vegna ég tel alls ekki rétt að samþykkja hana eins og hún er hér flutt. Ég vil svo að lokum víkja aðeins að því, hæstv. forseti, sem fram kom í máli hv. 1. þm. Austurl., hv. 4. þm. Norðurl. e. og hv. 18. þm. Reykv. um þann fyrirvara sem þeir gera við samþykkt sína á áliti hv. nefndar. Þar gætti nokkurs blæbrigðamunar. Það er auðvitað eðlilegt að þeir sem eru andvígir samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði geri sérstaklega grein fyrir afstöðu sinni hvað varðar þau ákvæði sem beinlínis lúta að tengingu við það samstarf. Hins vegar vakti það athygli mína að ólíkt hv. 4. þm. Norðurl. e. og hv. 18. þm. Reykv. þá taldi hv. 1. þm. Austurl. alls enga þörf á því að bíða með samþykkt þessa máls. Þvert á móti hvatti hann til að það yrði afgreitt sem fyrst af því að það væri mikilvægt mál í eigin krafti. Ég vil ljúka máli mínu með því að taka undir þau orð hv. 1. þm. Austurl. að þetta sé tímamótalöggjöf sem fullkomin ástæða sé til fyrir þingið að samþykkja sem fyrst, ekki síst með tilliti til þeirrar vönduðu vinnu sem fram hefur farið í hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Vegna þessara síðustu orða hæstv. viðskrh. get ég vissulega tekið undir að hér er um tímamótalöggjöf að ræða. Í meðferð mála á undanförnum vikum hefur myndast sú regla að þau mál sem tengjast Evrópska efnahagssvæðinu beint verði látin bíða, þ.e. atkvæðagreiðslan verði látin bíða þar til ljóst verður um afdrif samningsins. Þetta hefur lauslega verið rætt af þingflokksformönnum en um það hefur kannski ekki beinlínis verið gert samkomulag en það hefur verið beðið um frestun á einstökum málum. Ég get alveg tekið undir það að ég vona að það takist að afgreiða þetta mál eins fljótt og auðið er. Við erum að tala hér um 1--2 vikur. Ef frestun verður á eða Evrópska efnahagssvæðið verður ekki að veruleika þá gengur þessi löggjöf auðvitað í gildi að undanskildum þeim greinum sem beint snerta samninginn um Evrópskt efnahagssvæði.

Hæstv. forseti. Það eru fáein atriði sem ég vil nefna, aðallega vegna orða hæstv. viðskrh. Í fyrsta varðar það 17. gr. og þá áformuðu breytingu sem efh.- og viðskn. var orðin sammála um að gera og koma til skila í formi brtt. væntanlega við 3. umr. málsins ef þeirri sem nú stendur lýkur innan skamms og ekki verður þá opið fyrir brtt. frekar við 2. umr. Ég lít svo á að það hafi verið hluti af samkomulagi um afgreiðslu málsins að gera þar ákveðna orðalagsbreytingu og ég tel að hún sé til bóta. Það má sjálfsagt með góðum vilja eins og hæstv. viðskrh. gerði færa að því rök að samkeppnisráð gæti starfað eins og þarna stæði, að til viðbótar samningum, skilmálum og athöfnum kæmu aðstæður eða ástand sem bregðast þurfi við og má kannski leiða af almennu samhengi laganna að þannig ætti að geta orðið. En ég held að menn verði að gæta sín á því að þolendurnir í slíkum tilvikum mundu náttúrlega reyna að taka til varna og nota þar allar smugur og menn þurfa svolítið að lesa þetta með því hugarfari að færa mönnum ekki upp í hendur einhver hálmstrá sem þeim mundu nýtast til þess að drepa málum á dreif þegar samkeppnisráð ætlar að fara að taka á einhverju illþolandi ástandi. Ég held að með því að breyta þessu á þá leið að orða upphafið: Samkeppnisráð getur gripið til aðgerða gegn samningum, skilmálum, athöfnum og aðstæðum, þá væri þessu borgið þannig að ekki þyrfti frekar um það að deila. Það er greinilega hugsun manna og menn eru sammála um það og þá held ég að sé best að orða það þannig. Varðandi 18. gr. og þá tilhögun sem nefndin leggur til í sinni brtt. þar sem flutt er tillaga um alveg nýtt orðalag á allri greininni og með því merka nýmæli að forúrskurðir geti farið fram gagnvart fyrirhuguðum eða væntanlegum samruna fyrirtækja þá er ég sammála því. Þar er á ferðinni mjög mikilvægt atriði sem ég held að muni líka styrkja stöðu samkeppnisráðs vegna þess að ef menn óska ekki eftir forúrskurði þar sem samruni eða yfirtaka orkar tvímælis, þá bendir það auðvitað til þess að menn hafa eitthvað í huga sem ekki þolir dagsbirtuna. Ég held að það sé alveg ljóst að staða ráðsins er betri að grípa inn í eftir að þetta ákvæði er komið í lög og þá með vísan til þess að menn hafa ekki nýtt sér það, ekki hirt um að láta meta það hvort þetta væri andstætt markmiðum laganna. Ég tala ekki um ef það er ljóst að menn hafa beinlínis verið að reyna að dylja það sem þeir hafa verið að aðhafast í slíkum tilvikum. Í þeirri merku lagabreytingu sem gerð var í Bretlandi árið 1989 komu sams konar ákvæði inn í fyrirtækjalöggjöfina þar, The Companies Act, og það var talin einhver mesta breyting og mestu tímamót í þeirri lagasetningu á sínum tíma. Tilgangurinn var beinlínis sá, eins og segir í lýsingu á lögunum í bresku stjórnartíðindunum sem ég hef undir höndum, og ef ég leyfi mér að lesa þetta á frummálinu, hæstv. forseti, þá segir: ,,The companies act 1989 made changes to improve merger controle procedures. This provided for a voluntary procedure for prenotification of proposed mergers which for the majority of cases permits prompt clearance.`` Það er mat þeirra sem þarna eru að fjalla um bresku löggjöfina að þessum tilgangi hafi einmitt verið mjög vel náð vegna þess að í framhaldinu var yfirgnæfandi meira hluta af samruna eða yfirtökum fyrirtækja, sem einhver minnsti vafi gat leikið á að stríddu gegn anda laganna, vísað í forúrskurði. Eins og segir hér var það í langflestum tilvikum umsvifalaust viðurkennt sem allt í lagi. Ég held því að við séum ekki bara að innleiða þarna nýmæli sem sé gott sjálfs sín vegna heldur held ég að það í samhengi við önnur ákvæði laganna þjóni sínum tilgangi. Í þriðja lagi varðandi þessa brtt. mína færði hæstv. viðskrh. fram þau rök að hann væri ekki hrifinn af því að setja inn í þessa almennu löggjöf sértæk ákvæði og það sjónarmið skilur maður. En ég vil þá benda á að mér þykir ólíklegt að við getum frekar en aðrar þjóðir búið þannig um hnútana í þessum málum á komandi tímum að við verðum ekki með einhver sértæk ákvæði vegna þess að það er niðurstaðan víðast hvar annars staðar. Menn eiga ósköp einfaldlega að viðurkenna að aðstæður í viðskiptum eru svo mismunandi eftir því hvaða starfsemi á í hlut að mjög víða enda menn með að einhverju leyti sértæk ákvæði. Mér verður aftur á að vitna í bresku löggjöfina þar sem t.d. eru alveg sérstök ákvæði sem gilda um bæði samruna og að ýmsu leyti framkvæmd samkeppnislöggjafar t.d. gagnvart blöðum, fjölmiðlum, gagnvart bönkum og svo enn önnur ákvæði gagnvart flutningum og flutningafyrirtækjum o.s.frv. Ég held því að við værum í öllu falli ekki að gera neitt sem ekki er viðurkennt og víða við lýði í löggjöf annarra landa þó að við --- með vísan til þess að við vitum af mjög sérstökum aðstæðum á þessu sviði hér, aðstæðum sem búið er að tala óhemjumikið um á undanförnum árum, halda þúsund ræður og yfir hundrað fundi. Sami maðurinn hefur haldið yfir hundrað fundi um þetta eina atriði.

Það var líka góður maður.

Ágætur maður. Við vitum af þessum aðstæðum og þá er auðvitað fullkomlega eðlilegt að bera upp spurninguna hvort ekki eigi að taka á þeim. Ef menn ætla að taka á þeim þá þurfa menn að gera það með einhverjum sértækum hætti. Auk þess held ég að þessi rökfræði um sértækar og almennar ráðstafanir hafi lent á miklum villigötum undanfarin ár þar sem menn hafa yfirleitt bitið sig fasta í það að sértækt væri ljótt og allir hlutir þyrftu að vera óskaplega almennir. Svo kemur náttúrlega á daginn þegar til kastanna kemur að úthaldið er ekki mikið í því að halda út þessa almennu línu. Menn lenda í því að fara í sértækar ráðstafanir í ýmsum greinum, jafnvel þó menn hefðu heitstrengt annað. Má þá segja að hið fornkveðna sannist víða að ,,það sem helst hann varast vann, varð þó að koma yfir hann``, sbr. sjóðastofnun hæstv. ríkisstjórnar sem mikið hneykslaðist á slíkum fyrirbærum í upphafi valdaferils síns. Þess vegna skulu menn fara varlega í það, sérstaklega ef menn hafa hug á því að vera lengi viðskiptaráðherrar, að sverja það að þeir gætu ekki átt til að grípa til einhverra sértækra ráðstafana í framkvæmd samkeppnismála á komandi árum. Ég er því þeirrar skoðunar að því miður, og þó menn með góðum vilja vísa í almenn ákvæði laganna og segi að hægt sé að taka á þessu á grundvelli ákvæða 17. og 18. gr. þá muni menn ekki gera það. Ég er sannfærður um að ef engar breytingar verða á frv. eins og það liggur nú fyrir þá mun samkeppnisráð ekki treysta sér til þess að taka á ríkjandi ástandi á samgöngusviðinu. Það mun ekki hrófla við þessum miklu tengslum ákveðins fyrirtækjahóps sem mikið hefur verið til umræðu í okkar litla viðskiptaheimi og er auðvitað keðja og hringur ef menn vilja virkilega kalla hlutina réttum nöfnum. Hér eru eignatengsl og stjórnunartengsl sem eru í raun og veru mjög fyrirferðarmikil í hinum smáa íslenska viðskiptaheimi sem allir þekkja. Ég held að öflugasta aðgerðin til þess að setja honum einhverjar skorður væri að a.m.k. að teygja aðeins á böndunum milli þessara tveggja stóru risa sem segja má að séu stólparnir undir því sambandi. Það má segja að það sé tveggja stoða kerfi í þessari keðju þar sem önnur stoðin er Eimskip og hin Flugleiðir. Síðan eru þarna auðvitað fjölmörg fleiri fyrirtæki í eignarlegum og stjórnunarlegum tengslum. Draga má upp mjög fróðleg skipurit af því hvernig sömu menn sitja í stjórnum fyrirtækja og hvernig þessi eignatengsl fléttast saman og ég hélt að menn væru sammála um að það væri ekki sérstaklega æskilegt. Í þeirri bjartsýni flutti ég þessa till. og það hefur a.m.k. ekki verið sýnt fram á að hún sé ekki fullboðleg aðgerð til þess að reyna að taka á þessu með einhverjum hætti. Ég held hún mundi styrkja stöðu samkeppnisráðs og gera því fært að taka á þessu máli sem ella mun ekki gerast. Sannið mín orð og við eigum þá eftir að ræða það hér á komandi árum ef menn bera ekki gæfu til þess að taka á þessu því að ég er sannfærður um að það muni ekkert breytast. Að lokum um EES: Það má segja að vegna þess hvernig gildistökuákvæðum frv. er háttað, þ.e. að XI. kaflinn vegna gildistökuákvæðanna mundi þá ekki ganga í gildi fyrr en EES-samningur yrði gerður, ef hann yrði gerður, þá sé það út af fyrir sig ekki ágreiningsefni nákvæmlega hvenær þetta frv. verði afgreitt því að það hafi ekki efnisleg áhrif nema samningurinn verði gerður. Hins vegar tel ég að hvað vinnubrögð við lagasetninguna snertir --- mér liggur við að segja að af fagurfræðilegum ástæðum --- þá sé hvimleitt að afgreiða þetta ágæta frv. áður með vísan til þess að EES-samningurinn verði svo aldrei til eins og sumir ganga svo langt að spá. Ef Svisslendingar fella hann innan fárra sólarhringa í þjóðaratkvæðagreiðslu hjá sér, sem þeir fá en ekki við, eða að því er virðist ekki, þá munu menn gefast upp og fara aðrar leiðir í þessum efnum. Þá fyndist mér það hálfgerður bastarður að láta þennan kafla standa inni í íslensku samkeppnislöggjöfinni. Þess vegna mundi ég þá vilja að það yrði þá skoðað til samkomulags hvort menn féllust ekki á að vísa málinu til 3. umr. og svo til ljúka henni með samkomulagi um að í raun væri ekkert annað eftir en að ljúka umræðunni og greiða síðan atkvæði. Eins og menn vita þá tekur atkvæðagreiðsla við 3. umr. máls sárastuttan tíma. Ef um það væri samkomulag að það væri eingöngu haldið opinni umræðunni til þess að flytja mætti brtt. á síðustu stundu ef þarna yrðu óvænt tíðindi þá væri það til fulls samkomulags við mig. Ég bæði þá ekki um annað. Mér fyndist það ágætur endir á þessu ef menn eru sammála um þetta. Ég ætla svo sem ekki að segja það hér og nú fyrr en við værum búin að ræða saman um það hvort þetta þyrfti að vera eitthvert ágreiningsefni, enda er ég ekki viss um að á þetta þurfi endilega að reyna því við höfum nóg verkefni næstu daga til að fjalla um annað en að taka fyrir 3. umr. um samkeppnislög. Ég hefði talið að hvort sem er væri æskilegt að frv. yrði tekið og prófarkalesið vandlega eftir þessar 30--40 brtt., sem verið er að gera á því, þá kann svo að fara þrátt fyrir einstaklega vönduð vinnubrögð í efh.- og viðskn. að menn finni að eitthvað hafi hugsanlega skolast til í prentun þskj. eða uppröðun brtt. Ég held að það sé hvort sem er óhjákvæmilegt að fá tíma til að lesa vandaða próförk eftir 2. umr. málsins og þá kann vel að vera að við séum einhverju nær um afdrif samningsins um Evrópska efnahagssvæðið hvort sem er þegar að 3. umr. þessa máls kemur. Það er líka sambærileg meðferð í raun og höfð er um önnur efnisfrumvörp sem tengjast Evrópska efnahagssvæðinu enda þótt vissulega sé hér dálítið öðru til að dreifa þar sem meginefni frv. er óháð því þá er þó þessi kafli þarna sama merki brenndur.

Hæstv. forseti. Það var rétt út af þessum síðustu ummælum hv. þm. og reyndar athugasemdum sem fram komu hjá hv. 18. þm. Reykv. um sama efni hér áðan. Það varðar málsmeðferð við lokaafgreiðslu þessa máls. Ljóst er að þetta frv. er að því leyti til frábrugðið ýmsum EES-frumvörpum sem komið hafa til afgreiðslu að hér er einungis einn kafli tengdur samningnum um Evrópskt efnahagssvæði, en í öðrum tilvikum eru það heilu frumvörpin sem þannig stendur á um. Það er líka svo, eins og fram hefur komið, að gildistökuákvæði þessa frv. er með þeim hætti að sá kafli, sem víkur eingöngu að hinu Evrópska efnahagssvæði, tekur ekki gildi nema af því verði. Ástæðulaust er að hafa uppi einhverjar deilur um málsmeðferð að þessu leyti til. Ég er alveg sannfærður um að við finnum leið til þess að koma til móts við sjónarmið allra í þessu efni. Sú hugmynd sem hv. síðasti ræðumaður nefndi að ljúka ekki alveg 3. umr. málsins kemur vel til greina að mínum dómi. Mér finnst hins vegar ástæðulaust að bíða með að ljúka 2. umr. og atkvæðagreiðslu við 2. umr. sem fyrirhuguð er á morgun. En ég tek undir ýmislegt sem hann sagði að því er varðar 3. umr. og endanlega afgreiðslu málsins, þ.e. að gera þetta frv. að lögum. Það eru atriði sem hljóta að koma til skoðunar þegar nær dregur. Það tekur auðvitað sinn tíma að prenta þetta frv. upp að nýju með öllum þessum breytingum þannig að ég sé ekki að hér sé um neitt vandamál á ferðinni sem við getum ekki leyst í því samstarfi sem nú er hafið um lyktir þingmála almennt fyrir jólin. Að lokum vildi ég taka undir þakkir manna fyrir það starf sem unnið hefur verið á vettvangi efh.- og viðskn. vegna þessa máls. Ég tel að þar hafi verið einstaklega vel að verki staðið og tek undir allt sem menn hafa sagt um það efni og óska nefndarmönnum og formanni nefndarinnar til hamingju með þetta árangursríka samstarf.

Frú forseti. Örfá orð um síðari ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. Í fyrsta lagi vil ég taka skýrt fram að ég er alls ekki andvígur hugmyndinni um breytingu á 17. gr., eins og henni hefur hér verið lýst. Ég er samt ekki viss um að hún sé nauðsynleg, en ég heyri það að um hana er efnislegt samkomulag. Ég vil alls ekki standa í vegi fyrir því. Í öðru lagi um forúrskurðina sem ákvæði eru um í 18. gr. í þeirri gerð sem hér er gerð tillaga um. Þeir eru sannarlega mikilvægir. Ég er sammála hv. 4. þm. Norðurl. e. um það að þeir gætu styrkt stöðu samkeppnisráðs og Samkeppnisstofnunar. Í þriðja lagi um brtt. hv. 4. þm. Norðurl. e. á þskj. 358. Ég vil taka alveg skýrt fram að ég tel að sú umræða sem hv. þm. meðal annarra og kannski umfram aðra hefur haldið uppi um samkeppnisaðstæður í samgöngum, mun að mínu áliti verða mikilvægari fyrir þá árvekni sem samkeppnisráð og Samkeppnisstofnun munu sýna, eins og reyndar nýleg breyting farmgjalda minnti okkur rækilega á. Ég held að enginn þurfi að velkjast í vafa um það að samkeppnisráð og Samkeppnisstofnun munu alveg sérstaklega vera á varðbergi gagnvart samkeppnisaðstæðum í þessum greinum. Þar með er reyndar tilganginum náð sem ég tel að vaki fyrir hv. þm. Loks í fjórða lagi vil ég taka undir það sem kom fram hjá hv. 8. þm. Reykv. Ég sé ekki í raun og veru neitt ágreiningsefni í sambandi við afgreiðslu málsins. Efnislega má ljúka henni líkt og hér hefur verið lýst og formlega með þeim hætti sem menn koma sér saman um. Reyndar er það mín skoðun að eins og frv. er úr garði gert með þeim brtt. sem hér liggja fyrir sé ekkert því til fyrirstöðu að samþykkja það þegar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. viðskrh. og reyndar einnig hv. 8. þm. Reykv. fyrir undirtektir þeirra. Ég met það mikils að menn eru tilbúnir til að haga þannig afgreiðslu málsins að sem mest samkomulag geti einnig orðið um málsmeðferðina og það er auðvitað í góðu samræmi við það að menn hafa verið að vinna að málinu efnislega og gera á því breytingar í miklu samkomulagi. Þetta er að verða geysilega mikil eining andans í flestum greinum um þetta mál og eiginlega nokkur skaði að menn skuli ekki ná alla leið í mark og það er þá fyrst og fremst tvennt sem þyrfti í þeim efnum. Það er að menn sameinuðust um einhver skynsamleg efnistök sem vörðuðu þetta svokallaða kolkrabbaákvæði annars vegar og næðu svo einhvers konar landi í sambandi við þetta smámál sem kallað er Evrópska efnahagsvæðið hins vegar. Þá væru menn bara komnir í mark í fullkominni einingu andans. En grínlaust, hæstv. forseti, þá er það auðvitað ánægjulegt að menn hafa náð mjög mikilvægri efnislegri samstöðu um afgreiðslu þessa frv. eins og fram hefur komið og það er ánægjuefni og ekkert síður ástæða til að gleðast yfir því nú þegar mönnum verður talsvert að misklíð en endranær. Það er ætíð gott þegar menn ná vel saman.

Út af dagskrá eru tekin 6. til og með 8. dagskrármálið. Fleira liggur ekki fyrir þessum fundi. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá en hann hefst klukkan hálfellefu í fyrramálið með utandagskrárumræðu skv. fyrri mgr. 50. gr. þingskapalaga að beiðni hv. 3. þm. Vesturl. og er umræðuefnið öryggi dreifikerfis rafmagns um landið.