Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að skýrsla Ríkisendurskoðunar, sem ber heitið Sinfóníuhljómsveit Íslands, stjórnsýsluúttekt, hefur verið send stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til umfjöllunar skv. 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa.

Forseti hyggst gera það að tillögu sinni að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Eru gerðar við það athugasemdir? 

Atkvæðagreiðslukerfið okkar er eitthvað stirt eftir sumarið. Forseti hyggst þá láta atkvæðagreiðslu fara fram með handauppréttingu. Tillagan sem fyrir liggur er að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Þeir sem eru því samþykkir gefi merki. Þeir sem eru því andvígir rétti upp hönd. - Það er samþykkt með 31 atkvæði að þingfundur geti staðið lengur en þingsköp kveða á um og verður þá við það haldið.

Að lokinni framsöguræðu fjármála- og efnahagsráðherra gefst fulltrúum allra þingflokka kostur á að taka til máls. Venjulegar andsvarareglur munu gilda við þessa umræðu en þó hyggst forseti gefa rýmri andsvaratíma eftir framsögu fjármálaráðherra þannig að fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna allra komist að og hafi allir tvær mínútur, bæði í andsvörum og svörum. Að lokinni ræðu framsögumanns, fjármálaráðherra, og síðan fulltrúa allra þingflokka verður mælendaskrá í samræmi við ákvæði þingskapa og umræðan að öðru leyti í samræmi við 3. mgr. 67. gr. þingskapa um frumvarp til fjárlaga sem felur það í sér að ræðutími í öllum ræðum er tvöfaldur.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2024 sem er 1. mál 154. löggjafarþings. Samkvæmt 42. gr. stjórnarskrárinnar ber að leggja frumvarp til fjárlaga fyrir Alþingi þegar það kemur saman og í 25. gr. þingskapalaga segir að frumvarpið skuli lagt fram á fyrsta fundi haustþings. Fjárlagafrumvarpið er byggt á grundvelli fjármálaáætlunar fyrir árin 2024–2028 sem lögð var fram og samþykkt á síðasta vorþingi. Virðulegi forseti. Ég fjallaði um það hér í ræðustól í gær að íslenskt samfélag er á flesta mælikvarða á mikilli siglingu. Ekkert Evrópuríki sem tölur ná til hafði meiri hagvöxt á fyrri helmingi ársins. Atvinnuleysi er hverfandi og starfandi fólki hefur fjölgað um meira en 30.000 frá síðari hluta ársins 2020. Mikill gangur er í helstu útflutningsgreinum og ný fyrirtæki verða til, vaxa og dafna. Fólk flytur til landsins í þúsundatali til að vinna og freista gæfunnar. Laun hafa hækkað mikið og kaupmáttur verið varinn enn frekar með breytingum á sköttum, skattalækkunum og mikilli aukningu í bótakerfi almannatrygginga, húsnæðisbætur, vaxtabætur og nýtt og öflugra barnabótakerfi. Áfram mætti lengi telja. Það er mikill sláttur í hagkerfinu og fylgifiskur þess birtist m.a. óhjákvæmilega í spennu í hagkerfinu og verðbólgu. Það er ekki séríslenskt vandamál en við verðum að hafa það í huga að þetta er ástand, verðbólgan, sem snertir hvert einasta heimili í landinu. Markmiðið liggur því í augum uppi. Við þurfum að vinna okkur í átt að meiri stöðugleika að nýju og með skynsamlegri hagstjórn er hægt að ná því markmiði. Ríkisfjármálin styðja við peningastefnuna eins og hún er framkvæmd en Seðlabankinn vinnur nú að því að ná verðbólgunni niður og hafa vextir verið hækkaðir ítrekað í þeim tilgangi. Augljóst er að við þessar aðstæður er ríkisfjármálunum beitt með öðrum hætti en gert var í heimsfaraldrinum. Við höfum einsett okkur að bæta afkomu nú en þá leyfðum við afkomunni að versna vegna þess að við vildum standa með heimilum og fyrirtækjum og við trúðum því að við værum að glíma við tímabundið ástand og að afkoma ríkissjóðs myndi lagast á ný þegar ástandið væri yfir staðið. Það er akkúrat þannig sem hlutirnir eru að ganga eftir. Reyndar er afkoman að batna langt umfram það sem bjartsýnustu spár gerðu ráð fyrir. Í frumvarpi vegna ársins 2024 endurspeglast áframhaldandi afkomubati umfram fyrri áætlanir og hér birtast líka aðgerðir sem sýna vilja ríkisins til að vinna gegn verðbólguþrýstingnum. Að auki við betri afkomu ráðumst við í sérstakt aðhald í ríkisútgjöldum. Í fjármálaáætlun var aðhaldsaðgerðum stillt nokkuð dreift á milli tekju- og gjaldaliða en við höfum ákveðið að fara fram á meira aðhald á gjaldahliðinni. Við teljum að það muni skila meiri árangri í þessum tilgangi sem ég hef hér verið að nefna. Það viðbótaraðhald nemur á annan tug milljarða á komandi ári. Þannig er gert ráð fyrir hagræðingu í launakostnaði upp á 5 milljarða kr. Það mun því koma til talsverðrar fækkunar stöðugilda í ríkiskerfinu, bæði í gegnum starfsmannaveltu og eftir atvikum með uppsögnum. Vörður verður þó áfram staðinn um framlínustarfsemi, m.a. á sviði heilbrigðismála, löggæslu, dómstóla og menntunar. Við teljum að þar sé ekkert svigrúm fyrir slíkar aðgerðir. Sömuleiðis lækkum við önnur rekstrargjöld á borð við ferðakostnað og leggjum áherslu á enn hagkvæmari opinber innkaup, en stefnt er að um 4 milljarða hagræðingu með þeim aðgerðum. Við höfum þegar náð verulega góðum árangri á þessu sviði á undanförnum árum. Notendum island.is hefur fjölgað mjög ört og við erum nú komin upp í 5 milljónir heimsókna á ári sem er gríðarlega mikil breyting og tækifærin eru hvarvetna í opinbera geiranum til að nýta stafvæðingu lausna til að auka aðgengi að opinberri þjónustu og auka skilvirkni á sama tíma. Við aukum aðhald innan ráðuneytanna, föllum frá verkefnum sem áður höfðu verið fyrirhuguð og þannig batna afkomuhorfurnar. Með þessu er stefnt að viðbótar 8 milljarða hagræðingu. Þessar aðgerðir verða eflaust krefjandi víða í ríkiskerfinu en við höfum náð miklum árangri undanfarin ár sem auðveldar verkið til muna. Aftur: Stafvæðingin hefur gengið vonum framar en landsmenn geta nálgast þjónustu sem áður kostaði pappír, peninga og bílferðir með örfáum smellum. Augljóst er að yfirbyggingin á að geta minnkað og áherslurnar breyst í takt við tímann án þess að það bitni á þjónustu við fólkið í landinu. Fólk og fyrirtæki úti um allt í samfélaginu eru sífellt að leita leiða til að gera meira fyrir minna og að sjálfsögðu hlýtur ríkið og hið opinbera í heild að gera slíkt hið sama. Virðulegur forseti. Ríkissjóður hefur staðið gegn vexti eftirspurnar og verðbólgu síðastliðin tvö ár og ætlunin er að svo verði enn á næsta ári. Gert er ráð fyrir að heildartekjur verði 1.349 milljarðar kr. eða 29,8% af vergri landsframleiðslu. Heildargjöld ríkissjóðs eru hins vegar áætluð 1.395 milljarðar eða 30,8% af vergri landsframleiðslu. Að frátöldum vaxtagjöldum er áætlað að frumgjöld verði 1.284 milljarðar kr. á næsta ári eða 28,4% af vergri landsframleiðslu. Gangi það eftir verða frumgjöldin orðin sambærileg að umfangi og þau voru árið 2019. Af þessu leiðir að 48 milljarða kr. halli er áætlaður á heildarafkomu á næsta ári en það er um 1% af vergri landsframleiðslu og hefur afkoman ekki verið betri síðan 2018. Ég verð að segja að þetta er töluvert mikill áfangi, hann er að nást fyrr heldur en að við höfðum haft vonir um. Þá er áætlað að frumjöfnuður ríkissjóðs, þ.e. afkoman án vaxtagjalda og -tekna, verði jákvæður um rúmlega 28 milljarða á næsta ári. Raunar var frumjöfnuður þegar orðinn jákvæður í fyrra nokkrum árum á undan áætlun en batinn milli áranna 2021 og 2022 nam um 190 milljörðum kr. Það var 190 milljarða kr. bati á frumjöfnuði á milli áranna 2021 og 2022. Ég þori að fullyrða að það eru ekki mörg dæmi í hagsögu Íslands þar sem jafn mikill bati hefur átt sér stað milli ára. Stjórnvöld eru nú vegna alls þessa í raunhæfri stöðu til að ná fram jákvæðum heildarjöfnuði ríkisins áður en langt um líður. Tölurnar sýna, svo ekki verður um villst, skýra áherslu á að bæta stöðugt afkomuna og leggja þannig lóð á vogarskálar aukins stöðugleika í samfélaginu öllu. Á nýju ári verði lögð áhersla á að vöxtur útgjalda verði hægari en vöxtur landsframleiðslunnar þannig að frumgjöld sem hlutfall af landsframleiðslu fari lækkandi. Af þessu leiðir áhersla á bætta nýtingu fjármuna og forgangsröðun verkefna innan fyrirliggjandi útgjaldaramma. Við forgangsröðum þannig í þágu þess sem mestu máli skiptir. Heilbrigðisþjónustu, húsnæðisuppbygging, varðstaða um kaupmátt fólks og stuðningur við sívaxandi nýsköpun og samfélag eru grundvallarmál í frumvarpinu. Framlög til heilbrigðismála vega þyngst en framlögin verða um 385 milljarðar kr. á næsta ári. Heilbrigðiskerfið er áfram byggt upp af myndugleik en bygging nýs Landspítala er langstærsta einstaka framkvæmdin í frumvarpinu. Þannig verði fjárveiting til verkefnisins aukin um 10,5 milljarða og verður þá tæplega 24 milljarðar á nýju ári. Sömuleiðis höldum við áfram að auka framlög til reksturs heilbrigðisstofnana og hjúkrunarrýma auk þess sem framlög til sjúkratrygginga aukast vegna nýs samnings við sérgreinalækna sem náðist nú í sumar. Það var mikilvægur og góður áfangi. Félags-, húsnæðis- og tryggingamál eru næststærsti útgjaldaliðurinn en þau nema 325 milljörðum í frumvarpinu. Það er forgangsmál þessarar ríkisstjórnar að létta skrefin inn á fasteignamarkað en þar skiptir framboð mestu máli samhliða áframhaldandi lækkun verðbólgu og vaxta. Nýbyggðum íbúðum hefur fjölgað umtalsvert á þessu ári og enn er mikill kraftur í byggingu nýs íbúðarhúsnæðis sem er við sögulegt hámark í dag. Mikilvægt er að kröftug uppbygging haldi áfram. Þar spila sveitarfélög lykilhlutverk en ríkið mun áfram leggja sitt af mörkum með tvöföldun stofnframlaga til uppbyggingar leiguíbúða innan almenna íbúðakerfisins. Markmiðið er að í stað þess að 500 íbúðir verði byggðar árlega árin 2024 og 2025 með stuðningi ríkisins verði þær 1.000 á ári. Ég verð að segja að við ættum mögulega frekar að hafa áhyggjur af því að við höfum framkvæmdagetuna til þess að hrinda byggingu allra þessara íbúða í framkvæmd frekar en að það verði skortur á fjármögnun ríkissjóðs vegna þess að hún hefur með þessu verið vel tryggð. Næsta áskorun er að tryggja að framkvæmdirnar geti farið fram og þar leika auðvitað sveitarfélögin og allir þessir ferlar, frá áformum að byggingu íbúðarhúsnæðis að verklegum framkvæmdum, leika þar lykilhlutverk. Við munum sömuleiðis horfa til frekari lánsfjárheimilda til hlutdeildarlána í samræmi við þetta markmið en gert er ráð fyrir að áætlanir vegna lánveitinga verði endurmetnar við 2. umræðu frumvarpsins. Það er dálítið snúið mál að áætla nákvæmlega þörfina fyrir lánveitingar til Húsnæðissjóðs þegar gengið er frá fjármálaáætlun að vori til. Þess vegna er mikilvægt að við höfum augun á þessum þætti málsins fram eftir haustinu og erum komin nær árinu 2024 þegar við tökum endanlegar ákvarðanir í því efni. Virðulegur forseti. Stjórnvöld hafa lagt mikla áherslu á að bæta kjör og verja kaupmátt fólks undanfarin ár og það hefur gengið betur en víðast hvar, enda hafa kjör fólks rýrnað víða í nágrannaríkjum okkar á sama tíma og kaupmáttur launa á Íslandi hefur verið varinn. Hér skipta umtalsverðar skattalækkanir máli sem hafa m.a. falist í því að gera breytingar á viðmiðunarfjárhæðum milli ára á persónuafslætti og þrepamörkum í tekjuskattskerfinu. Við sjáum hvernig það kemur út á næsta ári en það verkar með þeim hætti að skattkerfið stendur með launafólki og kemur í veg fyrir skattskrið sem var afar mikið gagnrýnt vegna þess hvernig persónuafsláttur áður fylgdi vísitölu neysluverðs. En að auki við umtalsverðar skattalækkanir og breytingar í þágu launþega hefur áherslan hér á landi ekki síst verið á bótakerfin. Þannig var tekin sérstök ákvörðun um að hækka bætur umfram hækkun í fjárlögum um mitt ár 2022 og á yfirstandandi ári, 2023, til að mæta áhrifum verðbólgu. Í byrjun næsta árs tekur seinna skrefið í nýju barnabótakerfi gildi. Breytingarnar hafa verið innleiddar undanfarin tvö ár og hafa tryggt 3.000 fleiri fjölskyldum barnabætur en raunin hefði verið í óbreyttu kerfi. Nýju fyrirkomulagi fylgir einnig töluvert hagræði því auk þess sem stuðningur er efldur með hækkun fjárhæða, minni skerðingum og lægri jaðarsköttum, verða teknar upp samtímagreiðslur barnabóta sem er mjög mikið hagsmunamál fyrir barnafjölskyldur. Þetta var ekki gott kerfi sem við höfum haft til þessa þar sem foreldrar barna sem fæddust t.d. í janúar þurftu að bíða fram yfir næstu áramót til að sjá stuðningsgreiðslurnar frá ríkinu þar sem staðan var einungis tekin einu sinni á ári. Þetta eitt og sér er stórmál í nýja barnabótakerfinu sem ríkisstjórnin hefur fengið hér samþykkt sem lög og síðara skref innleiðingarinnar tekur gildi um næstu áramót. Í fjárlagafrumvarpinu er áfram lögð áhersla á stuðning við rannsóknir, þróun og nýsköpun og nema heildarframlög til þeirra verkefna 27 milljörðum kr. Framlögin standa í stað milli ára en þau hafa aukist verulega undanfarin ár. Þessi stuðningur hefur þegar borið ríkulegan ávöxt. Hefur störfum í hátækni- og hugverkaiðnaði fjölgaði umtalsvert síðastliðin þrjú ár. Fjárfesting vísisjóða í frumkvöðlafyrirtækjum hefur stóraukist og við sjáum að útflutningstekjur sem tengjast þessum greinum og þessum geirum eru farnar að vaxa verulega. Ég nefndi það í ræðu minni í gær að þegar frumkvöðlar á Vestfjörðum seldu íslenskt hugvit fyrir hátt í 200 milljarða kr. sagði stofnandinn að í dag væri líklega hvergi betra að vera með nýsköpunarfyrirtæki en einmitt hér á landi. Ég verð bara að segja að í þessari yfirlýsingu kristallast það samfélag sem við höfum stefnt að því að byggja upp með þessum auknu stuðningsgreiðslum, með því að efla samkeppnissjóðina, með því að laga skattumhverfið, með því að koma á fót stuðningssjóðum eins og t.d. fjárfestingarsjóðunum Kríu, Lóu og öðrum slíkum. Með þessu höfum við sýnt í verki viljann til að standa með fólki sem vill láta til sín taka og hrinda góðum hugmyndum í framkvæmd allt frá því að þær eru á rannsóknarstigi yfir í að þær komast á tækniþróunarstig og úr þeim verða hugmyndir að fyrirtækjum sem þurfa fjármagn á meðan látið reyna á markaðsmöguleika hugmyndarinnar. Við höfum á undanförnum tveimur til þremur árum séð hvert fyrirtækið á eftir öðru vaxa í þessu nýja umhverfi, þessum nýja jarðvegi sem við höfum skapað með auknum stuðningi ríkisins. Þetta er góð fjárfesting til framtíðar. Það er sérstaklega ánægjulegt að samhliða þessum aukna stuðningi ríkisins er að losna um fjármagn annars staðar í hagkerfinu vegna þess að lífeyrissjóðir eru farnir að fjárfesta í þessum geira langt umfram það sem áður tíðkaðist og þannig hefur aðgengi að fjármagni fyrir þá sem eru að koma á fót nýjum fyrirtækjum á þessu sviði stórbatnað. Af öðrum stórum útgjaldamálum má nefna málefni útlendinga, umsækjenda um alþjóðlega vernd og flóttafólks. Þar er áætlað að framlögin á næsta ári verði um 15,3 milljarðar en um er að ræða 7 milljarða hækkun á raunvirði milli ára. Undanfarin ár höfum við veitt ríflega hvata til orkuskipta með skattaívilnunum fyrir ýmis rafknúin farartæki. Fyrir vikið erum við meðal fremstu þjóða heims í rafbílavæðingu. Slíkum stuðningi verður haldið áfram á nýju ári en í fjármálaáætlun síðasta vor var ákveðið að færa stuðninginn af tekjuhliðinni yfir á útgjaldahliðina. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra verður þannig gert kleift að útfæra stuðninginn með hnitmiðaðri hætti þannig að áframhaldandi góður árangur náist í málaflokknum. Um 7,5 milljarðar kr. renna í Orkusjóð á nýju ári í þessum tilgangi. Fjárfestingarframlög til samgönguframkvæmda munu aukast um 2,4 milljarða milli ára og 1,3 milljarða aukning í rekstrarframlögum rennur til eflingar háskólastigsins, m.a. til að auka samkeppnishæfni í alþjóðlegum samanburði. Þá á að fjölga nemendum í starfs- og tækninámi á framhaldsskólastigi, eftir allt saman fjárfestingar til framtíðar. Undirbúningur vegna heildarendurskoðunar á örorkulífeyriskerfinu heldur áfram á árinu 2024. Stutt verður við innlenda framleiðslu á korni og kaup björgunarskipa fyrir Slysavarnafélagið Landsbjörgu verða styrkt. Helmingshækkun verður á stuðningi við einkarekna fjölmiðla á milli ára og framlög til varnarmála eru aukin, m.a. til að standa að sameiginlegum tímabundnum verkefnum í Úkraínu. Gert er ráð fyrir að vaxtagjöld nemi um 111 milljörðum kr. Greidd vaxtagjöld eru þó umtalsvert minni. Ég ætla aðeins að staldra við umræðu um vaxtagjöld ríkissjóðs að gefnu tilefni. Það er eðlilegt að við veltum því fyrir okkur hvað það kostar ríkissjóð að skulda. Í þessu sambandi ætla ég að byrja á því að nefna að fyrir ekki mörgum árum síðan tókum við ákvörðun um það hér á Alþingi að nota alþjóðlega reikningsskilastaðla til þess að sýna fullt gagnsæi í opinberum fjármálum. Það innifelur m.a. það að við reiknum til vaxtagjalda þá vexti sem eru að safnast upp vegna ófjármagnaðra lífeyrisskuldbindinga. Við gerum ráð fyrir því að á næsta ári þá sé sú fjárhæð, einungis vegna ófjármagnaðra lífeyrisskuldbindinga, reiknuð stærð í kringum 20 milljarða eða rétt um 18 milljarða. Þannig að þegar við skoðum þessa tölu, 111 milljarða kr. í vaxtagjöld í fjárlagafrumvarpinu, þá er mikilvægt að gera sér grein fyrir því að á bak við þá tölu eru ýmsar reiknaðar stærðir og verðbætur sem ekki koma til gjalda á næsta ári. Greidd vaxtagjöld á næsta ári eru umtalsvert lægri eða 58,8 milljarðar, ekki 111. Heildartalan innifelur þannig m.a. reiknuð gjöld sem ekki koma til greiðslu á árinu. Ég vil halda því til haga að við höfum sýnt varfærni og það er skynsamlegt og það eykur gagnsæi um opinber fjármál að draga þessar tölur fram. En þetta þarf að hafa í huga þegar við erum að bera saman vaxtagjöld milli Íslands og annarra ríkja sem hafa ekkert fyrir því að velta fyrir sér reiknuðum vöxtum af loforðum um lífeyrisgreiðslur til framtíðar. Gjaldfærðir vextir lækka á milli ára miðað við núverandi áætlun. En auðvitað er það aðalatriðið í þessu máli og það er ástæðan fyrir því að ég hef talað hér fyrir fjármálareglum, skuldareglu, fyrir því að við legðum áherslu á að halda skuldunum lágum. Ég hef verið að vekja athygli á því hversu miklu betur stödd við erum í skuldahlutföllum heldur en á horfðist fyrir stuttu síðan. Ástæðan fyrir öllu þessu er sú að við þurfum að hafa augun á skuldahlutföllum og við þurfum til lengri tíma litið að halda skuldum á Íslandi lágum til þess að geta brugðist við krefjandi efnahagslegum aðstæðum eins og þeim sem við höfum upplifað á undanförnum tveimur áratugum ítrekað og m.a. vegna þess að markaðurinn fyrir útgáfu íslenskra skuldabréfa er takmarkaður. Okkur hefur sem sagt gengið vel að halda aftur af skuldahlutföllum. Við óttuðumst að skuldahlutföll ríkissjóðs færu yfir 50% af landsframleiðslu en þau eru rétt um 30% í dag eða 31%. Þegar fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 var lögð fram gerðum við ráð fyrir því að skuldahlutfallið í ár og á næsta ári yrði um 50%. Við trúum því að með áframhaldandi bata í afkomu ríkissjóðs þá verði hlutfallið komið innan við 31% í árslok 2024, sem sagt um 20 prósentustigum lægra á næsta ári en við höfðum verið að gera ráð fyrir fyrir stuttu síðan. Á tekjuhliðinni eru tekjustofnar ríkissjóðs mjög að styrkjast og verða enn sterkir á næsta ári þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir að þeir lækki sem hlutfall af landsframleiðslu frá yfirstandandi ári. Ráðstafanir á tekjuhlið frumvarpsins hafa þau meginmarkmið annars vegar að draga úr spennu í hagkerfinu og hins vegar að styrkja enn frekar tekjugrundvöllinn. Ein veigamesta breytingin í þeim efnum felst í næsta skrefi í nýju heildarkerfi gjaldtöku af ökutækjum og eldsneyti. Eins og við höfum oft bent á þá hafa tekjur ríkissjóðs verið að rýrna nokkuð á þessu sviði undanfarinn áratug og þar koma til kannski fyrst og fremst tveir þættir. Það er þá annars vegar einfaldlega það að ökutæki eru í dag miklu sparneytnari heldur en áður var og eftir því sem ökutækin verða sparneytnari þá koma þau sjaldnar við á bensínstöðinni. Það þýðir að lægri tekjur skila sér í ríkissjóð vegna eldsneytisskattanna. Hins vegar er það vegna þess að við höfum byggt hér upp skattkerfi og gjaldakerfi vegna innflutnings á bifreiðum sem hvetur sérstaklega til þess að velja þær bifreiðar umfram aðrar sem eru sparneytnari og menga þar af leiðandi minna og svo höfum við verið með viðbótarívilnanir fyrir umhverfisvæn ökutæki, sérstaklega rafmagnsbíla. Þetta hefur leitt til þess að við höfum náð mjög miklum árangri í orkuskiptunum og okkur hefur tekist að fá miklu hagkvæmari bílaflota í landið. Það er stórmál í samhengi við umhverfismálin. En hin hlið þess máls er að tekjurnar gefa eftir og með fjölgun ferðamanna og fjölgun landsmanna þá fara kröfurnar til okkar um að tryggja öruggt og skilvirkt samgöngukerfi mjög vaxandi. Eftir því sem samgöngukerfið okkar stækkar þá vex sömuleiðis þörfin fyrir viðhald á vegakerfinu og eftir því sem ferðamönnum fjölgar í landinu og okkur Íslendingum fjölgar eru einfaldlega fleiri á ferðinni og það kallar síðan aftur á öflugri vetrarþjónustu allt árið um kring. Allir þessir þættir gera þess vegna kröfu um að þær tekjur sem sérstaklega stafa af umferðinni taki að nýju við sér. Við getum gert það án þess að fórna hvötunum til orkuskiptanna og höfum svo sem þegar stigið ákveðin skref. Um síðustu áramót, svo dæmi sé tekið, tókum við upp 5% lágmarksvörugjald á rafmagnsbifreiðar og við höfum verið að draga úr endurgreiðslum virðisaukaskatts vegna innflutnings og nú, eins og ég hef hér rakið, höfum við fært stuðninginn af tekjuhliðinni yfir á gjaldahliðina. Í vetur eru einkum tvö frumvörp sem ég hyggst kynna fyrir þinginu sem hafa tengingu við þessar breytingar. Við stefnum að því að innleiða nýtt, einfaldara og sanngjarnara kerfi þar sem greiðslur eru í auknum mæli tengdar notkun. Á árinu 2024 verður horft til raf- og tengiltvinnbíla sem hafa hingað til borið mjög takmarkaðan kostnað af notkun vegakerfisins. Gjaldtöku verður þó hagað með þeim hætti að eftir sem áður verður umtalsvert hagkvæmara að eiga slíka bíla og reka heldur en bensín- eða dísilbíla. Í heimsfaraldrinum var tekin ákvörðun um það hér í þinginu að fella niður gistináttaskattinn tímabundið og sú tímabundna niðurfelling rennur sitt skeið um næstu áramót. Að óbreyttu er því gert ráð fyrir að gistináttaskatturinn taki aftur gildi um áramótin og það er okkar stefna að hann verði þá einnig lagður á skemmtiferðaskipin. Það hefur staðið yfir vinna, m.a. með hagaðilum, til að fara heildstætt yfir gjaldaumhverfi ferðaþjónustunnar og það kann að hafa einhver áhrif á útfærslu okkar í þessu efni hvaða niðurstaða fæst í þeirri vinnu. Verðmætagjald sjókvíaeldis verður hækkað. Slík tillaga hefur áður komið fram á þinginu og náði ekki fram að ganga, m.a. vegna þess fyrirvara sem var á málinu, en tillagan verður aftur flutt og gengur út á að verðmætagjaldið hækki úr 3,5% í 5% af markaðsverði afurða. Krónutölugjöld munu uppfærast um 3,5% um næstu áramót og rýrna þannig að verðgildi en fyrir ári síðan þá var ákveðið að þau skyldu á árinu 2023 fylgja verðlagshækkunum. Með því að krónutölugjöld fylgja ekki verðlagi má segja að gjöld þessi séu um 3 milljörðum lægri en ef þau hefðu fylgt verðlaginu. Þá er fyrirhugað að hækka álagningarprósentu tekjuskatts lögaðila tímabundið í eitt ár, úr 20% í 21%. Sú hækkun mun ekki hafa áhrif á tekjur ríkissjóðs af skattinum árið 2024 heldur koma til framkvæmda við álagningu lögaðila 2025 vegna rekstrarársins 2024. Tekjuáhrif helstu skattbreytinga á ríkissjóð nema alls um 23,3 milljörðum á árinu 2024. Loks má nefna að sú breyting á tekjuskatti sem tekin var upp í áföngum á árunum 2020–2022 hefur ótvírætt sannað gildi sitt. Kerfið stuðlað að bættum kaupmætti heimilanna, ekki síst þeirra sem eru með lægstar tekjur. Ég kom inn á þetta hér rétt áðan að það var veruleg breyting á tekjuskattskerfinu okkar þegar við tókum ákvörðun um að fjárhæðarmörkin í kerfinu og persónuafslátturinn myndi fylgja verðlagi að viðbættu því sem við metum framleiðniaukningu, um 1%. Í ársbyrjun er þannig gert ráð fyrir að persónuafsláttur hækki um rúmlega 5.000 kr. á mánuði og skattleysismörkin hækka um rúmlega 16.000 kr. Einstaklingur með 500.000 kr. í mánaðartekjur mun því greiða 7.314 kr. minna í skatt í janúar 2024 en hann gerði í desember 2023. Virðulegi forseti. Hér hefur aðeins verið stiklað á stóru en um nánari umfjöllun einstakra efnisliða vísa ég í greinargerð frumvarpsins. Ég tók eftir því að ekki tókst samkomulag um fyrirkomulag umræðunnar að þessu sinni og ég ætla að segja fyrir mitt leyti, og ég held að ég tali fyrir hönd margra ráðherra, að mér finnst það vera ákveðin synd. En auðvitað verður það að vera á forræði þingsins að ákveða tilhögun umræðunnar. Að mínu áliti hefur það reynst ágætlega að gera ráð fyrir sérstökum tíma fyrir fagráðherrana til að gera grein fyrir sínum málaflokkum og gefa þannig þinginu tækifæri til að eiga orðastað við þá um þær áherslur sem ráðherrarnir hafa beitt sér fyrir. Í þessu sambandi vil ég draga það sérstaklega fram að við erum að stunda hér rammafjárlagagerð og það sem felst í rammafjárlagagerð er að fagráðuneytum eru veittar töluvert miklar heimildir eða við skulum segja kannski frekar svigrúm til að ákveða hvernig sneiðinni er skipt innan viðkomandi málaflokka. Það þýðir að fagráðherrarnir eru sjálfir að verulegu leyti ábyrgir fyrir þeirri framstillingu. Þó að ég komi hér inn og beri málið inn í þingið þá eru það að sjálfsögðu fagráðherrarnir sjálfir sem hafa veruleg áhrif á það hvernig því fjármagni sem fellur undir hvert ráðuneyti er skipt milli málefnasviða og málaflokka. Þó ekki væri nema bara vegna þessarar ástæðu þætti mér eðlilegt að það væri efnt til sjálfstæðrar umræðu við ráðherrana. Þetta tengist síðan öðru sem mér finnst hafa ekki tekist nógu vel varðandi framkvæmd fjárlaganna en það eru ársskýrslur ráðherra hér til þingsins sem er hin stóra eftirfylgni þingsins með framkvæmd fjárlaga hvers árs. Mér hefur þótt fara frekar lítið fyrir því uppgjöri sem skrifað er út í lögin að þingið geti kallað eftir á því hvernig framgangur þeirra mála sem boðuð höfðu verið í fjárlagafrumvarpinu hefur verið. Líkt og ég sagði áður þá er þetta á endanum alltaf mál fyrir þingið sjálft til að ákveða hvernig umræðunni er háttað og ekkert sem kemur í sjálfu sér í veg fyrir að fagráðherrar taki þátt í umræðunni og eflaust munu einhverjir þeirra blanda sér í umræðuna eftir því sem þeir kjósa. En þetta vildi ég hafa sagt hér í þessari umræðu málsins, mér finnst það skipta máli hvernig umræðan er skipulögð og hvernig hún fer fram. Samandregið eru skilaboð mín hér í dag þau að okkar áætlanir til þessa hafa gengið vel upp og betur heldur en við leyfðum okkur að vona. Áætlun okkar í heimsfaraldrinum gekk út á það að hagkerfið myndi taka við sér að nýju og þá myndi hagur ríkissjóðs batna hratt og batinn í afkomu ríkissjóðs er, eins og ég hef hér rakið í dag, líklega sá mesti í okkar hagsögu á undanförnum árum. 190 milljarða bati á frumjöfnuði er bara söguleg breyting á afkomu ríkissjóðs. Skuldastaða okkar í dag er hófleg í alþjóðlegum samanburði og vel hægt að vinna sig í átt að enn lægri vaxtagjöldum og betri skuldahlutföllum. Það er ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin ákvað í sumar að flýta upptöku fjármálareglnanna, við boðuðum það. Hér í vetur hyggst ég kynna fyrir þinginu skýrslu sem veitir yfirsýn yfir þá þróun sem er að verða í öðrum ríkjum hvað snertir samsetningu fjármálareglna og þá erum við m.a. að ræða um reynsluna af fjármálareglum sem við höfum tiltölulega nýlega tekið upp og höfum þurft að taka úr sambandi tímabundið. Við erum líka að velta því fyrir okkur hvort aðrar leiðir, eins og t.d. útgjaldaregla, séu eitthvað sem ætti að koma til álita í okkar tilviki. Ég vonast til þess að sú skýrsla sem ég mun koma með inn í þingið verði tilefni til málefnalegrar umræðu um reynsluna af fjármálareglunum og að sömuleiðis fæðist þar eitthvert efni í umræðu um frekari úrbætur eða uppfærslu á þeim reglum sem við höfum í dag. Ég kem hingað líka í dag til að halda því á lofti að verðbólga er tekin að lækka og það er í mínum huga augljóst af hinum gríðarmikla afkomubata ríkissjóðs í fyrra, í ár og aftur á næsta ári að ríkisfjármálin hafa stutt Seðlabankann í því verkefni að ná verðbólgunni niður. En það er auðvitað meginhlutverk Seðlabankans og er það sem er fyrst talið upp í 2. gr. laga um Seðlabanka Íslands. Við forgangsröðum í þessu fjárlagafrumvarpi í þágu stærstu hagsmunamála fólks í landinu þannig að kjörin geti haldið áfram að batna, heilbrigðisþjónustan áfram að styrkjast, að hér á landi verði byggðar íbúðir, byggt húsnæði í samræmi við þörf fólksins í landinu og sömuleiðis að ný tækifæri haldi áfram að spretta upp og skilyrði verði til þess að grípa þau og skapa nýtt, á nýsköpunarlandinu Íslandi. Að þessu sögðu, virðulegur forseti, mælist ég til þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umræðu og hv. fjárlaganefndar.

Eins og forseti gat um í upphafi fundar er gert ráð fyrir því að andsvarareglur verði víkkaðar vegna ræðu hæstv. fjármálaráðherra. Munu því fimm hv. þingmenn, fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokkanna, komast að og andsvarareglurnar verða með þeim hætti að hvert svar og hvert andsvar má standa í allt að tvær mínútur.

Virðulegur forseti. Launaliðurinn er einn stærsti útgjaldaliður ríkisins, um þriðjungur útgjalda, og mun hærri hjá sveitarfélögum enda grunnvelferðarþjónustan mannaflsfrek. Við vitum líka að launahlutfall er hátt hjá fyrirtækjum landsins og partur af ástæðunni er sú að þegar velferðin stendur ekki undir grunnkjörum fólks leitar það í ríkara mæli til vinnuveitanda til að styrkja kjörin. Þegar húsnæðiskostnaður rýkur upp úr öllu valdi, þegar barnabætur eru í lágmarki og leiguverð hátt, þegar það þarf að minnka við sig starfshlutfall til að sinna öldruðum foreldrum, því heimahjúkrun er vanfjármögnuð og hjúkrunarrými vandfundin, þá snýr fólk sér að launaliðnum. Undanfarna daga, eða reyndar undanfarna mánuði ef við teljum allar kynningar ríkisstjórnarinnar á þessum sömu tölum með, hefur verið rætt um hið 17 milljarða kr. aðhald. Skoðum eitt samhengi: Kostnaður ríkissjóðs vegna launahækkana í fyrra var 25 milljarðar kr. Það voru tæplega 9 milljarðar umfram það sem upphaflega var búist við. Á næsta ári er gert ráð fyrir 20 milljörðum kr. vegna launahækkana. Við þetta bætist svo annað eins vegna hærri verðbólgu sem nú vindur upp á sig. Þarna má margtelja þessa 17 milljarða sem hæstv. ríkisstjórn kynnir nú sem aðgerðir í aðhaldi. Punkturinn minn er þessi, virðulegi forseti: Það er til einskis að ætla að setja velferðina á ís til að hagræða í rekstri. Ríkið fær þetta bara í fangið í hærri launakröfum og verðlagshækkunum og eftir situr hinn almenni launamaður með verri velferð og illa rekið ríki. Því hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi yfirlýsinga forystufólks verkalýðshreyfingarinnar um að ekkert sé í þessum fjárlögum til að styðja við kjarasamninga, hvort hann telji skynsamlegt að fara inn í veturinn með þetta upplegg, hvort við eigum von á frekara hringli með fjárlög núna í aðdraganda 2. umr. og hvort við munum ekki sjá endanlega útgáfu fyrr en rétt fyrir samþykkt fjárlaga.

Virðulegi forseti. Það dugar lítt í málefnalegri umræðu um fjárlagafrumvarpið að koma með einhverja frasa eins og að velferðin sé sett á ís sem engin innstæða er fyrir, ekki ein einasta innstæða. Varðandi aðhaldsaðgerðir ríkissjóðs þá erum við sérstaklega að hlífa framlínufólkinu eins og því fólki sem hér er sérstaklega vísað til, þ.e. við höfum ekkert efni á því að fækka fólki í heilbrigðiskerfinu og erum ekki að því, eða hjá löggæslunni og erum ekki að því. Við förum hins vegar fram á það að ríkissjóður finni leiðir til að gera betur, til að nýta fjármagn betur á hverju ári, nákvæmlega eins og heimilin eru að gera og allt atvinnulífið á Íslandi er að gera. Það er gert lítið úr því að hér sé komið fram með 17 milljarða hagræðingaraðgerðir. Þetta er jafngildi þess að segja: 17 milljarðar skipta bara engu máli í stóra samhengi hlutanna. Þetta er að tala með óábyrgum hætti um opinber fjármál. Það er ekki endalaust til, hv. þingmaður. Peningarnir spretta ekki á trjánum á Íslandi. Þeir koma úr vasa launafólks og fyrirtækjanna í landinu og ríkissjóður á ekki sjálfstæðan rétt til þess að hækka skattgreiðslur fólks og fyrirtækja í þeim tilgangi að auka millifærslurnar, eins og hv. þingmaður boðar gjarnan. Það er ekki þannig að fólkinu í landinu verði enn betur borgið með því að ríkið taki meira til sín og sjái um það fyrir fólkið í landinu að dreifa fjármununum að nýju, vegna þess að fólkið sem er hér inni þykist oft og tíðum vita langbest hvernig jafnréttinu verði best útdeilt eða réttlætinu. Varðandi kjarasamninga hefur ríkisstjórnin mjög góða sögu að segja: Kaupmáttur launa hefur vaxið stöðugt undanfarin tíu ár, stöðugt, á hverju ári. Hvað er það sem forseti ASÍ var núna nýverið, í vikunni, að segja? Aðalmál verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi er að sjá kaupmátt launa vaxa. 

Virðulegi forseti. Það er enginn að gera lítið úr 17 milljarða aðhaldi. Það er einfaldlega verið að benda hér á að það er verið að eyða jafn hárri ef ekki hærri tölu í umfram launahækkanir vegna þess að aðilar vinnumarkaðarins upplifa ekki að velferðin sé að vinna með þeim. Einmitt vegna þess að við í Samfylkingunni erum meðvituð um meðferð fjármagns ríkisins þá erum við að benda á þá furðulegu staðreynd að það er verið að spara á einum stað til þess eins að fá þessar launahækkanir í fangið síðar. Það er verið að spara 17 milljarða, þar af nokkra milljarða í æðstu og efstu stjórnsýslulögunum til þess eins að fá allan vinnumarkaðinn, opinbera vinnumarkaðinn, í fangið. 30% af útgjöldum ríkissjóðs eru launagjöld. 60% af útgjöldum sveitarfélaga eru launagjöld. Ef ekki er haldið aftur af þessum hækkunum með því að koma til móts við kröfur verkalýðshreyfingarinnar og hins almenna launamanns þá fáum við þetta í fangið. En það breytir því ekki að spurningunni hér hefur ekki verið svarað, nema þetta hafi einfaldlega verið staðfesting á því að það komi ekkert meira núna í aðdraganda kjarasamninga þrátt fyrir að hæstv. forsætisráðherra hafi í gærkvöldi verið að ræða um að það væri verið að vinna að tillögum til að koma með inn í kjarasamninga. Þannig að ég velti fyrir mér: Hvort er rétt? Er eitthvað á leiðinni eða ekki? Ég vek athygli á því í þessu samhengi af því að það er verið að tala um vilja einstakra stjórnmálaflokka til að útdeila réttindum. Nú er mikið talað af þessari ríkisstjórn um vinnumarkaðsmódelið á Norðurlöndunum, mikið talað um skynsamlegar, hóflegar og hófsamar launahækkanir þar. Þar eru skattprósentur allt öðruvísi. Velferðarmódelið er allt öðruvísi. Barnabætur, allt öðruvísi. Og það er tómt mál að tala um skynsamlegar launahækkanir ef ekki er farið í að skoða þessi tæki. Þannig að ég ítreka spurningu mína: Þýðir þetta að hæstv. fjármálaráðherra taki ekki undir það sem hæstv. forsætisráðherra sagði í gær um að það kæmu frekari kjarabætur núna fyrir jól?

Virðulegur forseti. Samningar á vinnumarkaði á Íslandi eiga ekki að snúast um kröfugerð á íslenska ríkið. Aðilar á vinnumarkaði eiga að semja um kaup og kjör sín í milli án aðkomu ríkisins. Reyndar er það skrifað út í lög að það er ólöglegt að hafna gerð kjarasamninga með vísan til þátta sem ekki hafa með kjarasamninginn sjálfan að gera. En hv. þingmaður eins og margir aðrir vilja þvæla þessu öllu saman í sömu skál og grauta þessu þannig til að það sé á ábyrgð ríkissjóðs að semja við hinn almenna vinnumarkað. Það er bara einfaldlega ekki þannig. Hins vegar hefur ríkisstjórnin stutt við gerð ábyrgra kjarasamninga með aðgerðum sem samrýmast stefnu stjórnarinnar, eins og við erum í dag að gera með uppbyggingu nýrra íbúða með því að gera breytingar á tekjuskattskerfinu. Nýtt lægsta þrep tekjuskattskerfisins er afurð af samtali en stefnan var sú að lækka tekjuskatt, sömuleiðis þær breytingar á tekjuskattskerfinu sem ég hef hér rakið. Þannig að ríkisstjórnin er með góða sögu að segja af samskiptum sínum við vinnumarkaðinn um stanslausan kaupmátt launa ár eftir ár. Vöxturinn hefur verið stanslaus á hverju ári í tíu ár. Í augnablikinu er þessari stöðu ógnað hins vegar af verðbólgutölunum og það ber að taka alvarlega og verst er staða þeirra sem eru með há húsnæðislán. Ekkert hagsmunamál er stærra fyrir þann hóp en það að við náum tökum á verðbólgunni og þess vegna er skynsamlegt að beita aðhaldssömum aðgerðum eins og t.d. þeim að hagræða um 17 milljarða í ríkisfjármálum. Það mun skila sér beint í baráttunni gegn verðbólgu. Ég hafna því algerlega sem hér er haldið fram, að þessir 17 milljarðar muni skerða velferðarþjónustuna í landinu. Það er af og frá og ekki nokkur einasta innstæða fyrir því, eða að þessir 17 milljarðar muni á endanum endurspeglast í hærri launakröfum á vinnumarkaði. Þetta er bara einhver útópísk hugmynd sem á sér enga innstæðu, gripin úr lausu lofti og hefur ekkert erindi inn í umræðuna. Algjör tilbúningur sem hefur engin 

Forseti vill minna á að þó að gefinn hafi verið rýmri ræðutími í andsvörum og svörum þá er hann ekki ótakmarkaður.

Virðulegur forseti. Í fjárlagafrumvarpinu er lagt til að framfærsla almannatrygginga skuli hækka um 4,9% um næstu áramót vegna spár um verðbólgu á árinu 2024. Annars staðar í frumvarpinu er miðað við þróun verðlags og launa á yfirstandandi ári til að áætla launa- og rekstrarútgjöld ríkissjóðs á næsta ári, breytingu á persónuafslætti og skattþrepamörkum. Hvers vegna eru öryrkjar og eldri borgarar teknir út fyrir sviga að þessu leyti og þeirra kjör uppfærð umtalsvert minna en aðrir tekju- og útgjaldaþættir fjárlagafrumvarpsins? Hvers vegna er ekki miðað við verðlags- og launaþróun á yfirstandandi ári þegar kemur að lífeyri almannatrygginga? Hvernig stendur á þessum mun?

Virðulegi forseti. Það er eiginlega þannig að þessi munur er þeim sem fá bætur frá almannatryggingum í hag vegna þess að segja má að þær fjárhæðahækkanir sem hv. þingmaður er að vísa til, þær horfa aftur í tímann og eru eins og uppgjör við fortíðina á meðan að hækkanir vegna almannatrygginga horfa fram í tímann og sjá fyrir verðbólgu næsta árs og hækka bæturnar fyrir fram um þá fjárhæð sem við væntum að verði hækkun á verðlagi á komandi ári. Þannig að það væri mikill skaði fyrir bótaþega almannatrygginga ef við færðum þetta til samræmis við aðrar hækkanir sem eru eftiráhækkanir.

Virðulegur forseti. Í ár er hækkunin 4,9% á lífeyri almannatrygginga. Það er í samræmi við verðbólguspá Hagstofunnar frá því í júní síðastliðnum. Launa- og rekstrarútgjöld hækka hins vegar um 8,7%. Það er gert ráð fyrir hækkun vísitölu milli áranna 2022 og 2023. Hérna er komin ástæðan fyrir þeirri kjaragliðnun sem búið er að tala um í mörg ár. Það er vegna þess að það er alltaf tekin lægsta mögulega talan þegar kemur að lífeyri almannatrygginga. En þegar kemur að áætlun launa og rekstrarútgjalda þá er miðað við verðbólgu yfirstandandi árs. Það er raunveruleikinn. Svo er alltaf verið að áætla og spá fram í tímann. Það er spáð 4,9% verðbólgu á næsta ári. Hún verður eflaust mun hærri. Meðaltalsverðbólgan í ár er 9,2%. Þetta er ástæðan fyrir kjaragliðnuninni. Og það er ekki rétt sem hæstv. fjármálaráðherra segir, að þetta sé betra fyrir lífeyri almannatrygginga. Þetta er lægri tala sem er valin hérna. Þetta er ástæða fyrir áralangri kjaragliðnun sem er á hverju einasta ári. Þegar kemur að lífeyri almannatrygginga er verið að ætla að öryrkjum og öldruðum annað en launafólki hjá ríkinu þegar kemur að launa- og rekstrarútgjöldum í fjárlagafrumvarpinu. Það getur verið himinn og haf milli spár um verðbólgu á næsta ári og þróunar verðlags og launa á yfirstandandi ári. Það skilja allir. Spá um verðbólgu er undantekningarlaust mun lægri. Þetta hefur leitt til ótrúlega mikillar kjaragliðnunar sem er á ábyrgð fjármálaráðherra og á ábyrgð þessarar ríkisstjórnar. Þannig er nú það. Þess vegna er þetta svar fjármálaráðherra bara hreinn og klár útúrsnúningur.

Virðulegi forseti. Það er enginn útúrsnúningur hér heldur er ég bara að vekja athygli á þeirri staðreynd að við hækkum bætur almannatrygginga í upphafi árs til samræmis við vænta verðbólgu. Það hefur gerst sögulega að verðbólgan hefur reynst vera lægri heldur en við höfum ákveðið að hækka bætur almannatrygginga um áramót. Sömuleiðis hefur það gerst, eins og hv. þingmaður segir, að verðbólgan er hærri. Dæmi um það hafa verið á undanförnum árum og þá höfum við á miðju ári gripið til sérstakra viðbótarhækkana til að leiðrétta þann mun sem orðinn er á raunverðbólgunni og þeirri verðbólgu sem við höfðum gert ráð fyrir um áramót. Þannig höfum við tryggt að bætur almannatrygginga hafa haldið í við verðlag en lögin gera ekki ráð fyrir því að við gerum annað en að breyta þessari tölu einu sinni á ári. Við skulum bara taka það til sjálfstæðrar skoðunar hvernig það t.d. hefur komið út á þessu ári eða uppsafnað yfir síðustu tvö, þrjú ár. Það þykir mér sjálfsagt að gera vegna þess að það er okkar ásetningur að tryggja að bæturnar rýrni ekki að raungildi. Síðan er það allt önnur saga að sumir hér í þinginu vilja meina að við ættum að hafa einhverjar aðrar viðmiðunarreglur, eins og t.d. þá að láta bætur almannatrygginga hækka til jafns við hækkun lægstu launa í kjarasamningum, nú eða til samræmis við launavísitölu, og ýmsar slíkar hugmyndir hafa verið hér á lofti. En lögin eru eins og þau eru í dag og við teljum að við séum að fullu að framkvæma lögin í samræmi við löggjafarviljann og umræða um að það myndi koma betur út fyrir bótaþega að fylgja hinni reglunni, sem er eins konar eftiráuppgjör, stenst ekki skoðun að mínu áliti.

Forseti. Í júní á síðasta ári kynnti ríkisstjórnin aðgerðir gegn verðbólgunni til aðstoðar þeim sem komu illa út úr verðbólguþróuninni. Þá var verðbólgan í 7,6%. Hún fór snarhækkandi í kjölfarið, eftir að ríkisstjórnin tilkynnti um aðgerðir. Fyrir fjárlagafrumvarpið í fyrra var langur listi af alls konar seinkunum á aðgerðum og ýmsu svoleiðis, stafrænni þróun og því um líku sem átti að hjálpa til. Breytti engu. Nú erum við að sjá nákvæmlega sama lista aftur. Verðbólgan er ekki komin niður fyrir það sem hún var í júní í fyrra þegar ríkisstjórnin tilkynnti um aðgerðir gegn verðbólgunni. Ég er bara gaur sem skilur ekki neitt og átta mig ekki alveg á því hvernig aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem hún kynnti fyrir rúmlega ári síðan hafa bara hækkað verðbólguna, hún er ekki enn þá komin niður fyrir það sem hún var þá, né heldur á því af hverju það hafa verið átta stýrivaxtahækkanir síðan þá. Mér finnst það mjög skrýtið. Ég bara velti fyrir mér: Var eitthvert vanmat í gangi? Það voru allar viðvörunarbjöllur í gangi í samfélaginu um hver verðbólguþróunin væri, eins og hún reyndist svo vera, merkilegt nokk, og allar líkur eru á því að verðbólgan í lok þessa mánaðar muni hækka. Hún mun líklega lækka í október, standa í stað í nóvember eða svo, hver veit með desember og útsölurnar í kjölfarið o.s.frv. Þannig að við erum á skrýtnum stað núna. Eftir allar þessar aðgerðir, sömu aðgerðir og við sáum fyrir síðustu fjárlög, er verðbólgan enn þá hærri en hún var þegar ríkisstjórnin kynnti fyrst aðgerðir gegn verðbólgunni. Hvers vegna er það?

Virðulegi forseti. Það er nú ekki annað hægt að finna bara til með hv. þingmanni sem botnar lítið í þessu og ég veit ekki …  Var staðan vanmetin? Ég get alveg haldið að hún hafi verið vanmetin, já, miðað við yfirlýsingar sem voru gefnar fyrir í kringum ári síðan. Mér fannst látið í það skína að menn væru hættir að hækka vexti, að það væri óþarfi að halda áfram. Mér fannst látið í það skína að hér hefðu verið gerðir ábyrgir kjarasamningar sem seinna kom í ljós að voru umfram framleiðnivöxt í landinu. Þannig að já, ég held að að einhverju leyti sé hægt að færa rök fyrir því, sem hv. þingmaður spyr hér um, hvort staðan hafi eitthvað verið vanmetin. 

Forseti. Það er fleira sem ég skil ekki. Dálítið merkilegt, er það ekki? Hérna segir ráðherra að tekjur hafi hækkað umfram væntingar. Samt heyrðum við væntanlega öll ræðu hæstv. mennta- og barnamálaráðherra í gær. Það var mjög áhugaverð ræða. Ég klóraði mér aðeins í hausnum og þurfti aðeins að líta upp í ræðustól Alþingis og athuga hvort það væri ekki örugglega ráðherra í þessari ríkisstjórn að tala um stöðu menntamála. Ef ríkisstjórnin er að segja: Fyrirgefið, fjármálaráðherra segir að við höfum engin áhrif á fjármálaþróunina, verðbólguþróunina, en samt er ríkisstjórnin að koma með einhverjar tillögur um það hvernig eigi að hafa áhrif á hana og stærir sig af því, eru það þá ekki dálítið stolnar fjaðrir ef ríkisfjármálin hafa engin áhrif á þetta hvort eð er? Þetta er rosalega tvískipt umræða sem er í gangi hérna. Í umræðum um stefnuræðuna í gær baunar fjármálaráðherra á hægri hluta stjórnarandstöðunnar, það sé ekki nægt aðhald, og að vinstri hluti stjórnarandstöðunnar vilji bara hækka skatta. Það er dálítil pólitísk tvískipting þarna í gangi, vissulega. En aldrei heyrum við rökin á bak við það af hverju það er góð hugmynd, sem mér fannst koma í ljós í ræðum stjórnarandstöðunnar hérna í gær, af hverju það er góð hugmynd að hafa meira aðhald á réttum stöðum, af hverju það er góð hugmynd að hækka skatta á réttum stöðum þar sem fjármagn safnast saman og myndar bólur. Þar hefur ríkisstjórnin efnahagsstjórnarhlutverki að gegna. Þess vegna skil ég ekki af hverju ríkisstjórnin beitir því ekki.

Virðulegi forseti. Ég get haldið áfram að tala um þetta sama. Auðvitað hafa ríkisfjármálin áhrif og þau skipta máli í tengslum við þróun efnahagsmála. Það er akkúrat það sem ég er að segja. Mestu skiptir að ríkisfjármálin vinni ekki gegn peningastefnunni. Ég er að færa fyrir því rök að við höfum verið, m.a. með því að bæta afkomubatann, sem er líklega sögulegt met á Íslandi, að taka auknar tekjur til ríkisins og láta það bæta afkomuna en ekki láta það renna allt út í ný útgjöld. Þannig stöndum við með aðgerðum Seðlabankans sem ber aðalábyrgðina á því að halda aftur af verðlagsþróun í landinu, þ.e. verðlagshækkunum, á hverjum tíma. Hér er spurt hvernig einstakar aðgerðir eiga að gagnast. Það skiptir máli, t.d. á íbúðamarkaði, að það sé ekki skortur á þeim hluta íbúðamarkaðarins sem stjórnvöld hafa ákveðið að styðja við og byggja upp þegar eftirspurnin er meiri en framboðið. Þær kerfisbreytingar sem við höfum gert undanfarin ár með húsnæðisbótakerfinu, með almennu íbúðunum, stofnstyrkjunum og öðrum slíkum úrræðum - ja, við höfum náð að leiða fram miklar breytingar og ég vil meina að þær hafi verið til góðs. Að þessu sinni erum við að stórauka við fjármögnun á stofnframlögum til að byggja almennar íbúðir og það hefur áhrif. Það að draga úr útgjöldum hefur áhrif. - Hv. þingmaður er hættur að hlusta þannig að ég er hættur að tala.

Virðulegi forseti. Ég var að búin að skrifa hérna niður einhverja punkta á blað en ég get eiginlega ekki orða bundist þegar hæstv. fjármálaráðherra kemur hér trekk í trekk upp í ræðustól og talar um það að allir þeir þingmenn sem hann gagnrýna skilji ekki fjárlögin. Mér finnst eiginlega blasa við að það er hæstv. fjármálaráðherra sem ekki skilur. Hann talar hérna um að ríkisstjórnin hafi verulega góða sögu að segja. En það skiptir auðvitað máli að sú saga sé rétt og hún sé sönn. Það er bara ekki þannig að það sé bara stjórnarandstaðan sem er að benda á framsetninguna, það gera hefðbundnir hagaðilar líka; verkalýðshreyfingin, aðilar vinnumarkaðarins. Ég sé ekki betur en að markaðurinn sýni rautt eftir að frumvarpið var kynnt. Og þegar ég les Morgunblaðið í dag þá er þar í leiðaranum verið að benda á það sem við í Viðreisn höfum dálítið verið að tala um, frumjöfnuðinn blessaðan, sem ótýnd alþýðan hljóti að gleðjast yfir að nóg sé til af. Það skiptir máli að segja söguna eins og hún er. Hverjar eru heildartekjurnar? Hver eru heildarútgjöldin? Hver er heildarafkoman? Hæstv. fjármálaráðherra talar mikið um afkomubata, frumjöfnuð. Mér heyrist hann hér vera að leiðrétta eigið fjárlagafrumvarp um vaxtakostnað. Það stendur í frumvarpinu að hann er 111 milljarðar. Sá kostnaður kemur til greiðslu  Hann talar um hagvöxtinn, öfundsverða stöðu þar og það var eiginlega spurningin sem ég ætlaði að beina til hans; hvernig hæstv. ráðherra sér stöðuna hvað það varðar að hagvöxtur á Íslandi á mann er lægri en í nágrannaríkjum okkar, af því að ráðherra var nú að biðla til okkar að fara endilega í samanburð. Hann er lægri en í nágrannaríkjum okkar. Hann er lægstur hér af öllum OECD-ríkjum. Það er meiri súpa í pottinum en það er stöðugt verið að þynna hana. Hvaða áhrif hefur þetta atriði? Er ég fjórði þingmaðurinn hér í röð sem ekki skilur?

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvert hv. þingmaður er að fara um það að ég hafi sagt að enginn skilji neitt í fjárlögunum. Það er einn þingmaður sem stóð upp og sagðist ekki skilja neitt í neinu og ég sagði bara: Ég finn til með þingmanninum, þetta er dálítið flókið mál. Svo er ég bara að eiga skoðanaskipti við fólk. Er fólk orðið eitthvað viðkvæmt fyrir því í þingsal  Hér segir hv. þingmaður að hagvöxtur á mann sé meiri í nágrannaríkjunum heldur en á Íslandi. Þá vil ég bara segja það að hagvöxtur á mann hefur verið lækkandi hjá þróuðum ríkjum undanfarin ár og það hefur verið mikil áskorun fyrir okkur að sjá hagvöxt á mann vaxa undanfarin ár og mestur hefur vöxtur í landsframleiðslu verið vegna aðflutnings fólks. Við settum okkur markmið, eins og ég rakti aðeins í ræðu í gær, fyrir tíu árum síðan, um að auka hagvöxt á mann. Við höfum ekki náð þeim markmiðum að fullu en við höfum hækkað á lista ríkja OECD á þennan mælikvarða um fimm sæti. Þegar hér er komið upp í ræðustól og talað um að hagvöxtur á mann sé lítill á Íslandi þá er það alger misskilningur. Við erum í níunda sæti þjóða OECD yfir mestan hagvöxt á mann, sem er frábær árangur. Við erum á topp tíu listanum og það er ástæða þess að við getum gert kröfu um þau miklu lífskjör sem hér eru og geta verið áfram og við erum að hækka á þessum lista. Það er auðvitað auðvelt að koma hingað upp og segja við fjármálaráðherra: Af hverju erum við ekki efst í heimi? Ja, við erum á topp tíu listanum á þennan mælikvarða og getum verið mjög stolt af því og erum öfunduð í öðrum löndum af því hversu mikil verðmæti eru framleidd á hvern Íslending á hverjum degi í þessu góða landi. Þetta er það sem ég vildi segja af þessu tilefni.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin því að auðvitað skiptir þetta máli, hver hagvöxturinn er, hver framlegðin er, hvernig myndin lítur út hvað varðar viðskiptahallann, en við erum að byrja hér í 1. umræðu að horfa á myndina eins og hún er stór og eins og við ættum að hefja leika á. Hæstv. fjármálaráðherra talaði líka um það að hér væri ekki endalaust til og ég er því alveg sammála og hef áhyggjur af því hvort aðhaldið sé nóg og þá ætla ég að setja það í samhengi við kostnað ríkisins af vöxtum sínum því að auðvitað er ekki hægt að ræða skuldir án þess að ræða kostnaðinn af þeim. Þar myndi ég aftur vísa í Morgunblaðið sem talar um að ríkissjóður sé að þessu leyti í svipaðri stöðu og heimilin; það eru ekki bara skuldirnar sem telja, það er kostnaðurinn af þeim, vextirnir og vaxtagjöldin eru þau sem þau eru. En varðandi skatta þá hef ég áhyggjur af millistéttinni og að hún sé að gleymast í þessu fjárlagafrumvarpi og hafi reyndar gleymst á vakt þessarar ríkisstjórnar. Það er auðvitað þannig að Íslendingar greiða háar fjárhæðir í skatta og lífeyri og þar erum við aftur í samanburði við OECD mjög há, þegar við skoðum t.d. tölur frá 2021 - 45% af landsframleiðslu samkvæmt gögnum frá OECD skatttekjur að viðbættu framlagi í lífeyrissjóði. Í þeim samanburði eru það bara Danir sem eru hærri. Ég veit að hæstv. fjármálaráðherra leggur mikið upp úr því að segja söguna af því að honum sé umhugað um það að hækka skatta ekki úr hömlu. Hvernig líst honum á þann samanburð þegar við horfum til þess að launafólk á Íslandi, millitekjufólk, barnafjölskyldur, er að taka á sig kostnaðarverðbólgu, vaxtahækkanir og búa við það skattstig sem þeir gera á Íslandi í dag?

Virðulegi forseti. Varðandi þessa síðustu spurningu myndi ég segja að fólkið sem við ættum að hafa mestar áhyggjur af vegna verðbólgunnar í augnablikinu séu einmitt þeir sem eru með mjög íþyngjandi húsnæðisvexti. Það þarf að fylgjast mjög vel með því hvernig endurfjármögnun lána mun eiga sér stað þegar lán koma til endurskoðunar og með þessu er fylgst í Seðlabankanum og við eigum um það samtal í fjármálastöðugleikaráði. Þetta er hópur sem á mest undir því að verðbólgan komi áfram niður og vextir sömuleiðis. Það mun laga þá stöðu að nýju. Þó eru vaxtagjöld í dag sem hlutfall af ráðstöfunartekjum lægri heldur en þau hafa verið að jafnaði síðustu 20 ár, sem er dálítið merkileg staðreynd, en vaxtagjöldin eru mjög íþyngjandi fyrir marga, sérstaklega þá sem eru með óverðtryggð lán sem voru ekki venjan á þessu tímabili sem ég er að vísa til. Þegar borið er saman skattkerfið á Íslandi við önnur lönd og við tökum með í reikninginn framlög til lífeyrissjóða er auðvitað mjög ósanngjarnt að gera það gagnvart þjóðum sem eru ekki með sjálfbærar lífeyrissjóðsskuldbindingar, þ.e. þjóðir sem eru ekki að leggja til hliðar vegna framtíðarinnar, eru með ófjármögnuð lífeyrisloforð inn í framtíðina, eru sum hver með gegnumstreymiskerfi, þau eru bara ekki samanburðarhæf við Ísland. Það er ekki hægt að taka skattkerfið okkar með öllum framlögum inn í lífeyrissjóði og bera það saman við lönd sem eru með ósjálfbært módel. Ég verð að segja í þessu samhengi að ég hef verulegar áhyggjur af mörgum Evrópuþjóðum sem eru með útistandandi ófjármögnuð loforð til heilu kynslóðanna af fólki sem nú er að nálgast starfslokaaldur og lýðfræðilega 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Það eru þrjú atriði sem mig langar til að spyrja út í hér í fyrra andsvari mínu. Ég missti reyndar af sirka tveimur mínútum af ræðu hæstv. ráðherra þannig að mögulega kom það fram þar, en það kom ekki fram að mér sýndist í kynningu ráðherra og það kom ekki fram í framsögu ráðherra við fjárlög í fyrra, en mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hver eru heildarútgjöld ríkissjóðs á næsta ári samkvæmt fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi? Í öðru lagi þá langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þess að það hefur auðvitað verið mikið rætt hér í umræðum í gær og blasir við að það tengist fjárlögunum, um áhrif kjarasamninga á nýju ári. Nú liggur fyrir að hæstv. félagsmálaráðherra ætlar sér ekki að leggja fram breytingu á lögum um ríkissáttasemjara fyrr en á nýju ári. Mig langar til þess að spyrja um afstöðu hæstv. fjármálaráðherra til þessa og hvort það sé skynsamlegt að bíða svo lengi með að styrkja stöðu og regluumhverfi ríkissáttasemjara í því samhengi að festa geti verið í þeim samningaviðræðum sem fram undan eru. Í þriðja lagi langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort það fari fram einhver greining í fjármálaráðuneytinu í tengslum við vinnu fjárlaga á áhrifum annarrar löggjafar. Ég vil bara taka lítið dæmi. Nú liggur fyrir í þingmálaskrá, frá hæstv. utanríkisráðherra, að það á að innleiða þann hluta Fit for 55, umhverfispakka Evrópusambandsins, sem snýr að siglingum. Það hefur komið fram í fjölmiðlum að ekki var óskað eftir undanþágu þó að beinlínis sé gert ráð fyrir þeim í regluverkinu. Skipafélögin hafa sagt að það verði 5–6 milljarða viðbótarkostnaður vegna þess. Sá kostnaður lendir auðvitað á heimilunum með beinum hætti á endanum. Þetta eru 35% af aðhaldstillögunum sem fjármálaráðherra leggur til, 17 milljörðunum, þannig að áhrifin eru svo fljót að koma fram af svona breytingum sem fá kannski ekki nægilega mikla athygli hvað mat á heildaráhrifum aðgerða ríkisstjórnarinnar varðar.

Virðulegi forseti. Varðandi heildargjöldin er maður nú fljótur að finna það hér, það er strax á bls. 3. Heildargjöldin eru 1.394 milljarðar eða ég ætti að segja 1.395 vegna þess að þetta eru 1.394,8. Varðandi kjarasamninga og frumvarp um stöðu ríkissáttasemjara hef ég talað fyrir því í mjög mörg ár að við myndum styrkja umgjörð embættisins og reyndar stendur það í stjórnarsáttmála að að því skuli stefnt. Ég er ekkert að draga fjöður yfir það að þetta mál hefði átt að klárast á vorþinginu, að mínu áliti. Það var þá sem málið var heitt, það var þá sem við vissum um hvað málið snerist, þá var allt þingið með góðri meðvitund um það á hvaða atriði hafði reynt, þá var málið sem sagt lifandi og hafði farið fyrir dómstóla og þar höfðu komið fram skýringar á túlkun ákvæða sem mikla þýðingu hafa. Fyrir mér var verkefnið tiltölulega einfalt. Þar fyrir utan hefði ég talið að ef ætti að hafa samráð um þetta efni þá þyrfti það ekki að taka mjög langan tíma og ef ekki hefur neitt þokast í því samráði núna þegar komið er fram í septembermánuð þá veit ég ekki hvaða vonir eru til þess að eitthvað leysist með frekara samráði til áramóta. En öllu skiptir auðvitað að málið er á þingmálaskrá. Það á að leggja mat á áhrif allra frumvarpa og þar á meðal frumvarpið eða þingsályktunartillöguna sem myndi innleiða viðkomandi Evrópusambandsgerð sem hv. þingmaður vísar til um ETS og þegar það áhrifamat fer fram, ef til þess kemur, mun reyna á það hvort þessar tölur sem fleygt hefur verið fram í umræðunni eru réttar um áhrif á skipafélögin. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Þessu til viðbótar þá langar mig að spyrja út í það sem ráðherra kom hér inn á áðan, sýn hans á svokallaða útgjaldareglu. Ég veitti því athygli að í desember síðastliðnum var Sjálfstæðisflokkurinn með það á samfélagsmiðlum sínum að skynsamlegt væri að innleiða útgjaldareglu til að hemja útgjaldavöxt ríkissjóðs. Mig langar að spyrja hvort ráðherrann sjái fyrir sér svona í fyrirsjáanlegri framtíð að þetta komi fram sem tillaga til þingsins, væntanlega frá hæstv. ráðherra, eða hvort þetta sé verkefni sem bíði næsta kjörtímabils. Í öðru lagi langar mig að spyrja í seinna andsvari út í útgjöld til útlendingamála sem eru áætluð núna 15,3 milljarðar á næsta ári. Ég held að ég hafi heyrt hæstv. ráðherra svara því til í viðtali nýlega að þegar hann kom í sitt ráðuneyti hafi þessi tala verið rétt um 500 milljónir. Liggur fyrir markmið um það með hvaða hætti stjórnvöld sjá þennan útgjaldaþátt þróast á næstu árum að teknu tilliti til þeirra frumvarpa sem nú hefur verið tilkynnt að verði lögð fram á þessu þingi? Við verðum að hafa það í huga að þessi útgjöld eru auðvitað bara bein útgjöld ríkissjóðs. Heildarútgjöld og afleiddur kostnaður er án nokkurs vafa margfaldur miðað við það sem þarna kemur fram. En þetta tvennt langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í, hvers við megum vænta varðandi mögulega reglusetningu er tengist útgjaldareglu og hins vegar sýn hæstv. ráðherra á þróun þess útgjaldaliðar sem tengist útlendingamálum og er núna tilgreindur 15,3 milljarðar.

Virðulegi forseti. Ég lét þess getið í framsöguræðu minni að ég hygðist leggja fyrir þingið skýrslu um þróun fjármálareglna í nágrannaríkjunum og í þeirri skýrslu verður komið inn á ólíkar útfærslur á fjármálareglum sem lúta að útgjöldum og útgjaldareglum, hvernig þær eru, hver reynslan af þeim hefur verið o.s.frv. Það verður á endanum þingsins auðvitað að taka afstöðu til þess en að mínu áliti færi ekki vel á því að við myndum bæta útgjaldareglunni beint ofan á aðrar fjármálareglur eins og þær eru í lögum um opinber fjármál. Þær reglur fékk ég samþykktar hér á þinginu á sínum tíma þegar við samþykktum lög um opinber fjármál og voru smíðaðar með ráðgjöf mjög færra sérfræðinga í þessum efnum á alþjóðavísu. Ég myndi segja að það sé orðið alveg tímabært að leggja mat á reynsluna af fjármálareglunum eins og við höfum innleitt þær. Við höfum farið í gegnum efnahagslægðir og ýmislegt gengið á í efnahagsmálum á Íslandi, m.a. út af heimsfaraldri, sem gefur okkur tilefni til að leggja mat á það hvort við höfum stillt allar skrúfurnar rétt af við smíði reglnanna. Fyrir mitt leyti þá kemur vel til greina að leggja til við þingið útgjaldareglu en það myndi þá hafa afleiðingar á aðra samsetningu reglnanna. Varðandi málefni hælisleitenda þá er það fyrst og fremst á forræði dómsmálaráðherra að leggja til breytingar og leggja mat á ávinninginn af slíkum breytingum. En ég bara bendi á þennan gríðarlega kostnað sem verður vegna þess hversu langan tíma tekur hjá okkur að afgreiða umsóknir. Hver einstaklingur sem bíður, og þeir eru langt yfir þúsund, kostar 350.000 kr. á hverjum mánuði.

Virðulegi forseti. Hvert erum við komin í íslenskri pólitík þegar lausnin á ójafnvægi í efnahagslífinu, sem á rætur sínar að rekja til óheildstæðrar atvinnu- og velferðarstefnu, er að hagræða í efsta stjórnsýslustiginu? Það hlýtur að vera eilífðarverkefni, virðulegi forseti, að tryggja að ríkið sé rekið með hagkvæmum hætti, að við séum ekki að sóa peningum, en er það pólitísk stefna að koma í veg fyrir sóun? Til viðbótar við slíka hagræðingu er ráðist í enn hærri flata aðhaldskröfu þar sem hert er með almennum hætti að málaflokkum. Aðhaldskrafa sem þessi heggur hægt en örugglega að getu margra stofnana til að reka sig en uppsetningin er þó með þeim hætti að hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin, ef hún kom nálægt þessum fjárlögum yfir höfuð, kemur sér undan því að taka raunverulega ákvörðun um veikingu þeirra. Gott dæmi um þetta er Fangelsismálastofnun sem var komin í öngstræti fyrir síðustu áramót með fangelsin í landinu eftir margra ára aðhaldskröfu, sem þurfti svo að bjarga á síðustu stundu. Svona aðhald er stefnulaust. Svona aðhald hefur sýnt sig að leiðir ekki til skilvirkni í rekstri ríkisins í langflestum tilvikum. Oftar en ekki skapar þetta stefnulausa aðhald meiri kostnað síðar meir. Þetta vita allir sem hafa rætt við ráðuneyti um slíka aðhaldskröfu. Hún er langoftast leyst með því að fresta verkefnum, ekki með því að leysa þau með ódýrari hætti, eða að sleppa viðhaldi. Við þekkjum öll afleiðingar af slíku viðhaldsleysi hér í samfélaginu. Það væri þó ósanngjarnt af mér að halda því fram að um enga ákvarðanatöku sé að ræða, enda felur þessi almenna aðhaldskrafa í sér útfærslu á 9 milljörðum sem átti að finna í formi afkomubætandi ráðstafana samkvæmt núgildandi fjármálaáætlun. Þessar afkomubætandi ráðstafanir áttu að skiptast milli tekju- og gjaldahliðar en hæstv. ráðherra lætur aðhaldið allt birtast á útgjaldahlið. Þar má finna hans pólitík, sem er gott og vel. Tekjuhliðin er ósnert. Mig langar að koma aðeins inn á það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði hér varðandi umrædda 17 milljarða og að lítið væri verið að gera úr því. Ég man ekki betur en að á undanförnum misserum, sérstaklega eftir að Samfylkingin fór að leggja fram sinn kjarapakka og verkefnalista, hafi komið fram athugasemdir frá hæstv. fjármálaráðherra um að allar tillögur undir 25 milljörðum kr. væru ekki þess virði að ræða hér í þingsal. Núna eru þessir 17 milljarðar efni endurtekinna kynninga og blaðamannafunda. Það er enginn að gera athugasemd við það að verið sé að hagræða í stjórnsýslu. Ég fagna því ef þetta er raunverulega staðan, að það megi sameina innkaup, minnka ferðakostnað. Hver getur sett sig upp á móti því að það sé verið að fækka stöku sérfræðingum hér og þar? Það sem við í Samfylkingunni erum að tala um er ekki að þetta sé í sjálfu sér athugavert heldur að stefnumótunin snúist um þetta og það sé ekki vilji til að horfast í augu við það að mögulega þarf að koma inn með kjarapakka sem er fjármagnaður til þess að vinda ofan af núverandi þróun. En ég ætla að tala aðeins meira um það síðar. Virðulegi forseti. Ég verð þó að ítreka að það er í besta falli broslegt að sjá hæstv. fjármálaráðherra stíga fram og ráðast á þessa verðbólgu með því einmitt að hagræða í efsta laginu, með því að segja upp fólki sem sér um samræmingu hjá hinu opinbera, eftir að nokkrum milljörðum var varið í fjölgun ráðuneyta til að samræma betur þessa ríkisstjórn. Hvernig er með launaliðinn á þeim vígstöðvum þessa dagana? Vel má vera að hagræðingar sé þar þörf en höfum í huga að stóru tölurnar er ekki að finna hjá sérfræðingunum í stjórnsýslunni. Stærstu kostnaðartölur ríkisins, eins og hér hefur áður komið fram, eru launakostnaður. Það eru laun hins almenna opinbera starfsmanns, fólks sem starfar ekki við hlið ráðherra eða í efstu lögunum og launakröfur þessa fólks eru beintengdar velferðarstefnunni sem þessi ríkisstjórn stundar. Það, virðulegi forseti, er samhengi hlutanna. Gott og vel, sinnið almennri hagræðingu, það gerir enginn athugasemd við betri innkaup eða minni ferðakostnað. Ef þið eruð með aukasérfræðing eða aðstoðarmann í ykkar störfum gerir enginn athugasemd við slíka hagræðingu, en stóru tölurnar liggja ósnertar og með áframhaldandi andvaraleysi í stórum málaflokkum mun þrýstingurinn aðeins aukast á þann útgjaldalið. Niðurstaðan verður verri velferð og illa rekið ríki. Ef til vill er þetta aðeins í samræmi við nýleg ummæli hæstv. fjármálaráðherra um að það sé ekki hlutverk ríkisstjórnarinnar að vinna bug á verðbólgunni. Þarna kemur hæstv. ráðherra upp um sig hvað varðar samhengi hlutanna. Slíkur flótti undan ábyrgð á stjórn efnahagsmála er ekki til þess fallinn að vekja traust eða slá á verðbólguvæntingar hjá aðilum vinnumarkaðarins. Hvernig telur þessi ríkisstjórn það t.d. leggjast í íslenskan almenning að enn eitt árið í röð er eitt af grundvallarmálum hins hefðbundna heimilis hliðarsett í nafni fjárskorts? Umönnun eldra fólks er í fangi flestra fjölskyldna hér á landi með einum eða öðrum hætti. Gríðarlegt álag hefur fylgt vanfjármögnun þessa málaflokks fyrir margar fjölskyldur í landinu, vinnandi fólk sem margt hvert er líka með börn á heimilinu. Þegar vitnað er til hjúkrunarrýma sem ekki tekst að byggja er talað um mikilvægi heimahjúkrunar enda mun ódýrari kostur fyrir heilbrigðiskerfið. En þetta heimahjúkrunarátak kemst aldrei af stað. Þetta sjáum við svart á hvítu í svari hæstv. heilbrigðisráðherra við fyrirspurn minni um málaflokkinn og jafnframt í núverandi fjárlögum. Á næsta ári er samdráttur að raunvirði í málaflokki heimahjúkrunar - samdráttur. Þá er gripið til þess ráðs að benda á endurhæfingarúrræði, þau muni leysa vandann. En, nei, þar heldur fjármagnið heldur ekki í við verðlag í ár. Tökum annað dæmi, virðulegi forseti, sem er hið meinta barnabótaátak ríkisstjórnarinnar. Það fylgir ekki sögunni þegar milljarðarnir eru taldir upp í samhengisleysi eins og ítrekað er gert, að umræddar tölur eru við það að fuðra upp í verðbólgu. Staðreyndin er þessi: Útgreiddar barnabætur á næsta ári verða í raun sögulega lágar. Í hlutfalli við landsframleiðslu hafa barnabætur ekki verið lægri á þessari öld. Framlagið sem stjórnarliðar stæra sig af heldur ekki í við verðbólguna sem ríkisstjórnin treystir sér ekki til að taka á. Í Danmörku eru barnabætur um 0,8% af landsframleiðslu, um 0,6% í Finnlandi og Svíþjóð. Með aðgerðum ríkisstjórnarinnar, sem eiga að umturna barnabótakerfinu á Íslandi, er framlagið 0,35% af landsframleiðslu. 0,35%, virðulegi forseti, sem er lægsta hlutfallið á öldinni og langt frá því að vera umfang sem hægt er að stæra sig af. Þetta er í engu samhengi við það sem þekkist á Norðurlöndunum og án þessarar aðgerðar núna hefði hlutfallið hrunið. Þetta er í besta falli björgunaraðgerð til að koma í veg fyrir að ríkisstjórnin gangi endanlega frá barnabótakerfinu. Staðreyndin er sú að þetta barnabótaútspil hefur frá upphafi verið bókhaldsbrella. Mörgum milljörðum var skellt fram í fjölmiðlum án samhengis. Fyrst var þetta 5 milljarða kr. viðbót við kerfið. Svo kom í ljós að í raun voru þetta bara 2 milljarðar til viðbótar því að ríkisstjórnin hafði reiknað sig niður á fjölda fjölskyldna sem hefði verið hent út úr kerfinu vegna úreltra skerðingarmarka og kynnti það sem ákvörðun, að halda þeim inni í kerfinu. Þar fundust 3 milljarðar. Ríkisstjórnin hefur með öðrum orðum skapað væntingar langt umfram raunveruleikann um að styrkja eigi barnabótakerfið miðað við núverandi stöðu. En þetta mun fólk auðvitað átta sig á og er búið að átta sig á þegar það sér að upphæðirnar detta ekki í hús. Þá er það húsnæðisátakið sem sífellt er verið að kynna, virðulegi forseti. Loksins kemur fjárframlagið, og því ber að fagna, sem hæstv. innviðaráðherra hefur talað um í nokkur ár að verða og loksins á að byggja þessar 1.000 íbúðir á ári sem búið er að kynna þó nokkrum sinnum. Langt er síðan kynnt var áætlun um uppbyggingu á 4.000 íbúðum á ári og að þriðjungur ættu að vera á félagslegum forsendum. Það hefði þýtt 1.300 íbúðir með stuðningi hins opinbera en raunin er sú að uppbygging íbúða hefur verið víðs fjarri þessu markmiði hingað til. Auðvitað má vona það besta og það gerum við öll. En ríkisstjórnin er ekkert að boða neitt átak í uppbyggingu heldur aðeins að klóra í bakkann með fyrri plön. Þetta eru bara nokkur dæmi, virðulegi forseti, um samhengi hlutanna sem jafnaðarfólk skilur og leggur áherslu á, enda förum við út og tölum við fólkið í landinu. En þessi ríkisstjórn virðist ekki skilja að streita á heimilum væri minni ef áhyggjur af umönnun foreldra, áhyggjur af húsnæðiskostnaði og áhyggjur af kostnaði barna væru minni. Þetta eru hlutir í daglegu lífi fólks sem ríkisstjórnin virðist ekki tengja við. Svona streita skilar sér í óróa á vinnumarkaði. Fólk sækir kröfur sínar til vinnuveitenda því að velferðarkerfið stendur ekki með því og þær kröfur skila sér beint í fangið á ríkinu að lokum. Þetta samhengi skiptir máli, virðulegi forseti. Þetta snýst ekki bara um endalaus útgjöld velferðarsinna í landinu heldur langtímarekstur ríkissjóðs. Þess vegna mun ekkert breytast fyrr en grundvallarbreyting verður á þessum rekstri, fyrr en endurskoðun á sér stað á skattkerfinu með áherslu á aukið réttlæti í því hvernig byrðarnar skiptast og jafnframt á áherslu á getu kerfisins til að standa undir nútíma velferðarþjónustu, fyrr en við ræðum um hvað við skuldum hvert öðru í þessu samfélagi, fyrr en skilaboð berast frá þeim sem stjórna um að enginn komist neitt einn í þessu samfélagi. Það þarf að endurskoða hvernig þjónusta við þorra almennings er veitt. Það þarf að skoða hvort prósentulækkanir í stökum skattþrepum hafi raunverulega bætt lífsgæði fólks sem á móti stendur frammi fyrir vanfjármagnaðri velferð og núna blússandi verðbólgu vegna þessarar vanfjármögnunar. Það þarf að skoða hvort ákvarðanir núverandi ríkisstjórnar í skattamálum hafi raunverulega bætt stöðu lítilla og meðalstórra fyrirtækja sem selja fyrst og fremst vörur og þjónustu á innlendum markaði og hafa fyrst og fremst íslenska launþega í vinnu á íslenskum launatöxtum. Ákvarðanir ríkisstjórnarinnar hafa þrýst á launakröfur fólks því að grunnurinn er holur, því að velferðarþjónustan er ekki í takt við nútímakröfur og húsnæðismálin í ólestri. Ábyrgðinni á að viðhalda grunnþörfum fólks hefur verið útvistað til fyrirtækjanna í landinu, til verkalýðshreyfingarinnar sem sækir sitt fyrir vinnandi fólk því að velferðin er brostin. Nú þarf allt að koma úr launaumslaginu í staðinn fyrir að samtryggingin sé styrkt, velferðin sé styrkt. Afleiðingin af þessu er þrýstingur á launalið umræddra fyrirtækja, þrýstingur á launalið ríkissjóðs og sveitarfélaga sem er langstærsti staki útgjaldaliður umræddra aðila. Þetta er samhengi hlutanna. Þetta er skammsýni en fyrst og fremst er þetta birtingarmynd stjórnmálastefnu sem er komin í þrot, kreddu um hlutverk ríkisins. Þess vegna, virðulegi forseti, stöndum við hér í dag og rökræðum um nokkra milljarða hér og þar í sparnaðaraðgerðum ríkissjóðs í efsta laginu, 17 milljarða sem ekki þóttu merkilegir fyrir ári síðan, en eru nú Alfa og Omega kynningarefnis hæstv. fjármálaráðherra. Við ræðum sparnaðaraðgerðir í frestuðum fjárfestingum og aukinni aðhaldskröfu sem er flöt og óútfærð á flestum stöðum. Aðhaldskrafa sem stefndi fangelsum landsins og löggæslunni í fyrra í þrot og þurfti þá að bakka með. Ætli við stöndum frammi fyrir sömu stöðu í öðrum málaflokkum núna um jólin þegar við fáum ráðuneytin inn til okkar í fjárlaganefnd? Aðgerðir boðaðar fyrir heimilin, uppblásnar, samhengislausar, milljarðar taldir upp sem þýða ekkert í stóra samhenginu fyrir hinn almenna vinnandi mann, slengt fram á þessu formi sem er svo illskiljanlegt. Við í Samfylkingunni hefðum viljað sjá ákvarðanir í skattamálum, ákvarðanir um alvörutekjuöflun þar sem svigrúm er í dag en einnig kjark til að endurskoða skattkerfið í heild sinni til að tryggja langtímafjármögnun velferðarinnar, til að koma í veg fyrir þennan verðbólgu- og launavítahring sem búið er að draga íslenska launþega og smærri rekstraraðila inn í. En við jafnaðarfólk munum ekki hafa áhrif á grundvallarstefnu þessarar ríkisstjórnar. Þar liggur okkar stærsti pólitíski ágreiningur í dag og þar þarf nýja ríkisstjórn til. Okkur er aftur á móti umhugað um fólkið í landinu. Eins og staðan er í dag þá er mikilvægt að þar til breyting verður á stjórnarfari, þar til fólkið í landinu fær nýja ríkisstjórn, þá komum við með eitthvað að borðinu sem hægt er að samþykkja í þinginu núna fyrir jól til að stuðla að ró á vinnumarkaði. Við munum áfram leggja fram tillögur okkar um fullfjármagnaðan kjarapakka, sama litla kjarapakka í kringum 20 milljarða, sem þótti svo ómerkileg viðbót við fjárlögin í fyrra. Engin heljarstökk. Við erum ekkert að fara í neinar byltingar, við höfum hvorki vald til þess né vilja, en það er merki til hins almenna borgara um að það sé víst hægt að leggja eitthvað inn í umræðuna. Gott dæmi um þetta, virðulegi forseti, er ein af tillögum í kjarapakka Samfylkingarinnar, sem ríkisstjórnin féllst á í fyrra, um að hækka vaxtabætur til millitekjufólks með því að hækka eignaskerðingarmörk í vaxtabótakerfinu um 50%, þótt ríkisstjórnin hafi auðvitað ekki viljað fjármagna þá aðgerð eins og réttast hefði verið að gera. Allt tal um útgjaldaflaum þeirra sem vinstra megin eru við hæstv. fjármálaráðherra er svolítið kómískt í ljósi þess að það er aldrei vilji til að fjármagna neinar einustu kjaraaðgerðir sem síðan er ýtt í gegnum þingið rétt fyrir jól. Nú hefur komið í ljós að áhrif þessarar aðgerðar voru veruleg fyrir skuldsett heimili og einkum ungt fólk og skilaði að meðaltali 90.000 kr. til heimila sem hafa fengið vaxtabætur. Að auki var komið í veg fyrir að hátt í 5.000 heimili fengju engar vaxtabætur. Samfylkingin mun halda áfram að kalla eftir kjarapakka en allar aðgerðir til að verja heimilisbókhald fólks þarf að fjármagna að fullu til að vinna gegn verðbólgu. Það hefur ríkisstjórnin ekki viljað gera og höldum því til haga. Við munum líka grandskoða heilbrigðismálin og leggja inn okkar tillögur til skamms tíma. En eins og ég sagði hér áður: Það sem við getum ekki gert er að breyta stefnu þessarar ríkisstjórnar í stóra málinu, hvernig ríkið er rekið og fjármagnað, hvernig stuðlað er að jafnvægi meðal atvinnugreinar og hvernig velferðin er fjármögnuð. Til þess þarf að breyta um ríkisstjórn. Við verðum auðvitað klár þegar kallið kemur og við verðum búin að leggja fram okkar tillögur að umbótum í stóru málunum líkt og stendur til á þessum þingvetri, enda er það von og markmið okkar að þegar stjórn jafnaðarfólks hefur verið við lýði í nokkur ár þurfi ekki þessi stöðugu inngrip í kjarasamningsviðræður sem hæstv. fjármálaráðherra er svona ósáttur við. Við stæðum ekki í þessum sporum, að eiga í þessum viðræðum og umræðum um aðkomu ríkisins að kjarasamningum, ef grunnvelferðin væri í lagi. Ef við værum með virka velferðarstefnu til lengri tíma þá myndi það stuðla að ró á vinnumarkaði og bættu rekstrarumhverfi smærri fyrirtækja. Það myndi leiða til þess að við þyrftum ekki alltaf að vera með þessi útspil ríkisins sem koma alltaf á síðustu stundu, rétt fyrir jól, og að kjarabætur séu ekki alltaf sóttar nær einvörðungu í gegnum launaliðinn þessa dagana. En, virðulegi forseti, við erum ekki komin á þann stað.

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa mikilli furðu á þessari ræðu gegn hagræðingaraðgerðum ríkisstjórnarinnar. Ég verð sömuleiðis að leiðrétta hv. þingmann þegar hún telur að heildaraðhaldsaðgerðir ríkisstjórnarinnar nemi bara þessum 17 milljörðum. Við erum líka í aðgerðum á tekjuhliðinni. Við erum t.d. að hækka skattinn á lögaðila á næsta ári og við munum fara í aðgerðir til að heimta meira af ferðaþjónustunni og fleira mætti þar telja. Þannig að heildaraðgerðir okkar eru langt umfram þessa 25 milljarða, sem ég sagði að væri lágmarkið til að hafa áhrif í efnahagslegu tilliti og stend við það. Þegar hv. þingmaður talar um fjölskyldurnar sem finni ekki fyrir velferðarþjónustunni, er hún ekki bara tala um Samfylkinguna í Reykjavík sem er að bregðast heimilunum varðandi það að útvega þjónustu fyrir börn? Er ekki bara verið að tala um fjölskyldurnar sem koma ekki börnum á barnaheimili og upplifa þannig að velferðarþjónustan í Reykjavík sé að bregðast, vegna þess að það gengur ágætlega hjá flestum nágrannasveitarfélögunum? Er ekki hægt að draga þessa ræðu hv. þingmanns bara saman í það að það sem Samfylkingin vill er að hætta við hagræðingaraðgerðirnar, hækka skatta og stórauka útgjöld?

Virðulegi forseti. Já, það hlaut að koma að því: Reykjavíkurborg er komin inn í salinn. Til að byrja með vil ég taka fram að við höfum ekkert á móti einstökum hagræðingaraðgerðum. Heldurðu að Samfylkingin setji sig eitthvað upp á móti hagkvæmari innkaupum, minni rekstrarkostnaði almennt, að hún vilji að það sé óþarfastarfsfólk einhvers staðar í efstu lögum? Það höfum við ekki gert. Það sem við erum einmitt að halda fram er að þetta er ekki pólitísk stefna, þetta ætti að vera bara eilífðarverkefni ríkisins. Þetta er ekki eitthvað til að tromma með upp á mörgum blaðamannafundum. Það er engin pólitík í því að reka hlutina vel. Við erum að reyna að tala um pólitískar áherslur, skatta, hvernig þú fjármagnar velferðarkerfið. Ekki hagræðingu í tölvukerfum. Það geta allir tekið undir það. Varðandi stöðuna í Reykjavík. Við gætum átt langar samræður um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga um vanfjármögnun málaflokks fatlaðs fólks. Við getum líka horft á skuldatölur í nágrannasveitarfélögum. Við getum horft á rekstraryfirlit í öðrum sveitarfélögum sem eru að detta inn þannig að við vitum vel að staðan sem er uppi í Reykjavík varðandi leikskólamálin er ekki bara tengd stöðunni í Reykjavík heldur almennt stöðu sveitarfélaganna sem ríkið hefur mikið um að segja.

Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé einmitt þannig. Og það eru fjölskyldurnar í Reykjavík sem ekki koma börnunum á dagheimili eða leikskóla sem finna fyrir þessu sem hv. þingmaður er að tala um. Þetta á auðvitað bara að vera í lagi hér í Reykjavík eins og er á flestum öðrum stöðum. Auðvitað er það stefna, pólitísk stefna, að fara vel með opinbert fé. Nema hvað? Það þýðir ekkert að segja: Ja, er ekki bara hægt að reka þetta betur og svona? Sko, það gerist ekkert af sjálfu sér. Það sem við erum að gera hér er að við erum að útdeila fjárheimildum til ríkisstofnana og við erum að skera við nögl miðað við það sem við teljum að hægt sé að ná í rekstrarafkomunni. Þannig tökum við fjárheimildir af ríkisstofnunum sem gera kröfu til stofnananna um að þær nái árangri í innkaupum og í starfsmannahaldi og öðru slíku. Þegar sagt er: Hvað er þetta, að hagræða bara í efsta stjórnsýslustiginu? Já, er það ekki einmitt þar sem við ættum helst að beita okkur? Ekki ætlum við að fara að draga úr fjölda þeirra sem eru á gólfinu, þeirra sem eru í framlínuverkefnunum. Má ég nefna það hér af því að spurt er: Hvernig er þetta með ráðuneytin? Það er viðbótaraðhaldskrafa á ráðuneytin umfram allar aðrar ríkisstofnanir. Ráðuneytin eru með viðbótaraðhaldskröfu og það má gera ráð fyrir því að þar muni verða einhverjar uppsagnir.

Virðulegi forseti. Já, það er viðbótarkrafa á ráðuneytin. Það voru líka þó nokkrir milljarðar sem fóru í að fjölga hér ráðherrastólum. Þetta hljómar kannski ekki merkilegt í stóru myndinni en í ljósi þeirra stóru talna sem er verið að leggja fram - voru það ekki 5, 6 milljarðar sem á að spara í launalið? Þetta er svipuð tala og var sett inn í ný ráðuneyti hérna á sínum tíma. Þetta er auðvitað bara broslegt í því samhengi. Að því sögðu ætla ég ekki að láta stilla mér upp við vegg, eins og Samfylkingin sé á móti erfiðum hagræðingarákvörðunum í rekstri ríkissjóðs. Við erum bara að reyna að beina umræðunni inn í almenna pólitíska orðræðu sem snýr að velferð og sköttum. Þegar við erum að tala um aðhald þá viljum við að það komi fram, eins og allir hagfræðingar í landinu vita, að það er til aðhald á fleiri stöðum en á útgjaldahliðinni og það er alveg hægt að sækja tekjur þar sem svigrúm er þessa dagana. En það er einfaldlega ekki vilji til þess að gera það og þar getum við vel tekist á. Samfylkingin óttast ekki þá umræðu eins og sumir held ég að haldi.

Frú forseti. Það hefur tekist að viðhalda kaupmætti og styrkja húsnæðis- og barnabótakerfin. Verðbólgan er auðvitað mikil áskorun en breytingar á tekjuskattskerfinu hafa stuðlað að bættum kaupmætti heimilanna, ekki síst þeirra sem eru með lægstar tekjur. Breytingar á barnabótakerfinu hafa tryggt 3.000 fleiri fjölskyldum barnabætur. Þegar hv. þingmaður ræðir hér um fullfjármagnaðan kjarapakka og endurskoðun skattkerfisins til þess verð ég að fá að spyrja hana: Hvaða skatta ætlar Samfylkingin að hækka?

Virðulegi forseti. Kjarapakki Samfylkingarinnar liggur nú bara á heimasíðu flokksins. Þetta eru opinberar upplýsingar, pakki sem við lögðum fram síðasta haust, eða fyrir síðustu fjárlög, og svo verkefnalisti í vor. Við erum að tala um afmarkaðar aðgerðir sem snúa að ástandinu eins og það er í dag, ekki heildarendurskipulagningu á skattkerfinu sjálfu. Fjármögnunin á bak við þetta var m.a. að hækka fjármagnstekjuskatt úr 22% í 25%. Það er talað um að við getum fengið 5 milljarða út úr þessari aðgerð. Það er eitthvað sem fjármálaráðuneytið hefur sjálft skoðað og benti á að vegna breytinga í tengslum við reglur á fjármagnstekjuskatti myndi þessi breyting aðeins snerta tekjuhæstu 10% í landinu. Við erum líka að tala um að taka til baka hluta af hækkun bankaskattsins á sínum tíma til að fjármagna þessar breytingar hjá okkur. Við höfum einnig talað fyrir álagi á stærstu útgerðirnar í landinu í því samhengi og að lokum, breytingar á hinu svokallaða ehf.-gati sem gerir fólki kleift að telja launatekjur fram til fjármagnstekna. Við höfum þannig verið mjög skýr með hvar við viljum sækja þessar tekjur til skamms tíma.

Frú forseti. Hv. þingmanni er tíðrætt um örugg skref Samfylkingarinnar. Sem þingmaður Reykjavíkur verð ég að fá að spyrja hvort hér sé um að ræða sömu öruggu skref Samfylkingarinnar og eru stigin af þeim flokki í Reykjavíkurborg þar sem fólk missir jafnvel vinnuna vegna þess að dagvistun er ekki að finna. Fjárfestar líta ekki við skuldabréfum borgarinnar. Ég spyr, því að mörg önnur dæmi eru til staðar, við vitum það öll, þar sem Samfylkingin hefur stigið örugg skref með alla borgarbúa með sér ofan í skurð.

Virðulegi forseti. Leikskólamálin eru vissulega áskorun, þau eru það í flestum sveitarfélögum hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég held að það geti allir á barneignaraldri, sem eru með börn, vitnað um. Ég ætla samt að fá að halda því til haga að fyrirrennari Samfylkingarinnar var sá sem kom á því fyrirkomulagi sem núna er til staðar varðandi dagvistun barna þar sem áður var ekki auðvelt að koma börnum að. Staðreynd málsins er þessi að það sem hefur reynst erfitt í mönnun er launaliðurinn. Það er vegna þess að það var ekki vilji og hefur verið erfitt að hækka lægstu laun, til að mynda leikskólakennara. Tökum sem dæmi baráttuna sem átti sér stað hjá Eflingu í Reykjavíkurborg sem var nú heldur betur mótmælt hér víða og þegar Reykjavíkurborg féllst á þær kröfur sem m.a. hækkuðu launalið þeirra, sem er 60% af gjöldum sveitarfélaga, þá var talað um lélegan rekstur Reykjavíkurborgar. Að halda því fram að mönnunarvandinn í leikskólunum úti um allt land, og sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, tengist ekki launamálum, sem í grundvallaratriðum er pólitískt málefni, hvernig við sköpum sess og svigrúm hjá sveitarfélögum til að fjármagna þann lið, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu hér og óska henni um leið til hamingju með þá 40 fundi sem þau héldu í sumar, svona álíka margir eins og við höldum í hverri viku í Sjálfstæðisflokknum þar sem við förum út á vettvang og ræðum við fólkið. Við nýttum sumarið í að hugsa um heilbrigðismál. Já, stjórnvöld nýttu einmitt tímann líka vel í heilbrigðismál. Hér rís nýr og fallegur spítali. Samningar við sérgreinalækna voru kláraðir, aukin framlög voru til hjúkrunarheimila og einkarekin heilsugæsla var opnuð núna á mánudaginn í Reykjanesbæ. Því spyr ég hvort Samfylkingin trúi því að hægt sé að gera betur með það fjármagn sem fer í heilbrigðismál og hvort það sé ekki hægt að nýta þá fjármuni betur til að fjármagna þær aðgerðir sem Samfylkingin hyggst leggja fram og/eða, af því að þetta er gríðarleg fjármögnun sem hefur bæst í heilbrigðismál undanfarið og meira þarf, á eingöngu að sækja það með auknum sköttum?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir góða spurningu hjá hv. þingmanni. Ég er 100% sammála að það er hægt að fara betur með fjármagn í heilbrigðiskerfinu. Það væri til að mynda hægt að byrja með að setja á innra eftirliti á Landspítalanum sem hefur ekki verið gert af þessari ríkisstjórn, þrátt fyrir að hafa margtalað um að það sé leið til að fara betur með fé. Það væri líka hægt að auka rekstrarfjármagn sem fer til Sjúkratrygginga Íslands sem gerir það betra og auðveldara fyrir stofnunina að auka eftirlit með öllum þeim skattpeningum sem renna í gegnum þá stofnun, tugir milljarða króna, hundruð milljarða króna, og hefur verið kvartað yfir. Þannig að það er klárlega hægt að bæta þar úr þörf. Ég vil líka benda í því samhengi á þá staðreynd að það er margfaldur kostnaður að geyma eldra fólk þessa lands á göngum Landspítala, margfaldur kostnaður á við að vera á hjúkrunarheimili, hvað þá margfaldur kostnaður af því að vera í heimahjúkrun og báðir þeir liðir eru vanfjármagnaðir í þessum fjárlögum. Það eru ekki aukin framlög til heimahjúkrunar. Það heldur ekki í við verðlag í landinu. Það er ekkert átak í heimahjúkrun í þessu landi. Þannig að það er bara heilmargt einmitt sem Samfylkingin telur sig geta gert betur við núverandi fjármagn.

Virðulegur forseti. Takk fyrir skýr svör. Þá er það annar málaflokkur sem mig langaði að veita athygli hér í þessum andsvörum og það eru útlendingamálin. Nú er Samfylkingunni tíðrætt um auknar tekjur til þess að takast á við málaflokkana og fer minna fyrir hvernig á að taka á málum. Því myndi ég vilja heyra hvernig Samfylkingin ætlar að taka á útlendingamálunum og hvort hluti af því sé að taka á þeim kostnaði sem er þar, hvað þau sjá það fyrir sér í því eða hvaða aðgerðir. Þau saka stjórnvöld og Sjálfstæðisflokkinn um að hafa óstjórn á þessum málaflokki og því væri gott að vita hvernig þau myndu taka á þeim útgjöldum og bregðast við í þessum málaflokki.

Virðulegi forseti. Já, þetta er kannski helst til skammur tími til að taka umræðu um útlendingamálin. Ég held að allir í þessum sal geti verið sammála um að það er ekki eðlilegt að við séum að eyða 15 milljörðum kr. í að bíða eftir að veita fólki svar. Það eru allir sammála um það. Það eru engir sáttir með þá stöðu mála að fólk þurfi að bíða í marga mánuði eftir já-i eða nei-i. Þannig að allt sem er hægt að gera til að bæta stjórnsýsluna og utanumhald í þessum málaflokki og koma í veg fyrir að það þurfi að eyða 15 milljörðum kr. í að greiða undir fólk sem er ekki búið að fá svar - annars vegar fólki sem á að fá nei vegna þess að það fellur ekki undir skilgreiningar um alþjóðlega vernd, eða fólki sem á að fá já og getur þá komið inn á íslenskan vinnumarkað. Við tökum heils hugar undir áhyggjur af því að þetta taki svona langan tíma og það að málsmeðferðarkostnaður sé að leiða af sér 15 milljarða kostnað í kerfinu sé óásættanlegt. Við erum boðin og búin að taka umræðu um það hvernig við getum stytt málsmeðferðartíma. Þetta er í fanginu á stjórnvöldum sem hafa verið með þennan málaflokk í tíu ár og ekki hægt að ætlast til þess að ég leysi þetta mál hérna á einni mínútu þegar Sjálfstæðisflokkurinn hefur haft tíu ár til þess.

Frú forseti. Hv. þingmaður nefnir hér í sinni ræðu og gagnrýnir í fjárlagafrumvarpi hæstv. fjármálaráðherra að tekjuhliðin sé ósnert og hv. þingmaður fór yfir í fyrra andsvari hlaðborð skattahækkana sem Samfylkingin boðar og er þá eingöngu verið að tala um skatta sem eru töluvert lítið hlutfall af heildarskatttekjum ríkisins. Virðisaukaskatturinn er þriðjungur af skatttekjum ríkisins, launaskattur á einstaklinga er um fjórðungur. Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af því að með svona gegndarlausum skattahækkunum, eins og Samfylkingin boðar sé verið að vega að verðmætasköpun í þjóðfélaginu, verið að draga þrótt úr atvinnulífinu, draga þrótt úr framleiðslunni um land allt, draga þrótt úr fyrirtækjum til að greiða fólki hærri laun?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir spurninguna og í rauninni fagna ég þessari umræðu vegna þess að hér kristallast mjög skýr pólitískur ágreiningur um það hvernig við horfum á samfélagið og hagkerfið. Jafnaðarfólk skilur samhengi vinnumarkaðar, fyrirtækja og ríkisins, áttar sig á því að það er heldur ekki gott fyrir fyrirtækin í landinu ef við lendum í vítahring verðbólgu og launahækkana. Það er það sem hefur gerst með litlu fyrirtækin hér í landinu, smærri fyrirtækin sem reka sig með íslenskt vinnuafl og geta ekki úthýst starfsmönnum eða starfsmannakostnaði eða þess háttar. Þegar kjarabætur hafa ekki verið fjármagnaðar, sem hafa komið til þess að styðja við vinnumarkaðinn vegna þess að velferðarkerfið er ekki nógu sterkt, þá hefur það bara lent á fyrirtækjunum hvort sem er. Ég hef ekki áhyggjur af því að það að við hækkum fjármagnstekjuskattinn upp í 25%, sem gerir það samt að verkum að efsta stigið er ekki að fylgja launaskattinum, sem gerir það að verkum að það eru bara efstu tekjuhæstu 10% sem þurfa að borga það, dragi þrótt úr kerfinu. Ég hef frekar áhyggjur af því, miðað við þessar launafreku atvinnugreinar sem við erum að halda uppi, vinnuaflsfrekar greinar sem við erum öll meðvituð um að reiða sig á mikinn mannafla, 

Frú forseti. Það er ekki að heyra af svörum hv. þingmanns að staða Íslands í samanburði við önnur lönd þegar kemur að sköttum er sú að hér eru skattar á fyrirtæki og fólk þegar mjög háir. Við getum vísað til OECD-landanna í því samhengi. Það er heldur ekki gefinn gaumur að því þegar verið er að tala um að stórhækka skatta til að auka í millifærslukerfið, þá er hlutfall ríkisins, hlutfall af landsframleiðslu, þegar verulega hátt. Samfylkingin boðar hér einfaldlega að bæta í og hugar ekki að því að með því er verið að draga þrótt úr fyrirtækjum, draga þrótt úr því að við aukum verðmæti. Það kemur auðvitað niður á getu fyrirtækja til að greiða laun í samræmi við þá verðmætasköpun sem er í landinu. Hv. þingmanni verður tíðrætt um það að fara ekki í heljarstökk. Ég sé ekki betur en það sem Samfylkingin er að boða 

Virðulegi forseti. Nei, Samfylkingin ber okkur ekki saman við öll lönd í heiminum, við berum okkur saman við Norðurlöndin. Hér bera margir okkur saman við Norðurlöndin, m.a. þegar mikið er talað um vinnumarkaðinn. Það eru hærri skattar á Norðurlöndunum en í öðrum ríkjum. Þar er líka sterkari velferð. Víða í heiminum borgar fólk háa skatta. Ég bjó sjálf í New York og borgaði þar hærri launaskatt en ég borga hér en fékk samt í raun ekkert til baka úr velferðarþjónustunni. Það sem skiptir máli er hvað þú færð fyrir skattana þína, hvernig kaupmáttur þinn er gagnvart húsnæðiskostnaði, hvað þú færð í barnabótum, hvað þú færð í vaxtabótum. Stök mæling á lífsgæðum fólks í formi skattprósentu segir bara ósköp lítið. Forsenda verðmætasköpunar er auðvitað sú að það sé fólk til að sinna þessu, fólk sem hafi heilsu og getu til að taka þátt í atvinnulífinu. Við vitum það vel að þegar voru tekin stór skref hérna á sínum tíma til að styrkja menntakerfið, heilbrigðiskerfið, almannatryggingakerfið og hlutur ríkissjóðs sem hlutfall af vergri landsframleiðslu óx hérna á síðustu öld þá stórjókst líka hagvöxtur vegna þess að mikill fjöldi fólks fór út á vinnumarkað og gat sinnt þessari vinnu. Þetta er samvinnuverkefni. Þetta er ekki svona einhliða. En ég hræðist ekkert umræðuna um þessa pólitík. Ég skil það að fólk sé ósammála um það hvernig það vill að skattkerfið sé sett upp en geta fyrirtækja til að greiða laun er vissulega líka háð velferðarþjónustunni sem er veitt í landinu. Ef það er lítil velferðarþjónusta, ef hún heldur ekki í við kröfur fólks, nútímakröfur fólks, þá kemur það fram í launakröfum á móti og það lendir á minni fyrirtækjunum í landinu, sérstaklega þar sem launakostnaður er hvað mestur. Af því hef ég líka áhyggjur.

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin skilar auðu í baráttunni við verðbólguna. Ríkisstjórnin skilar auðu í baráttunni við verðbólguna enn eina ferðina. Nú ræðum við frumvarp til fjárlaga fyrir komandi ár. Þriðja fjárlagafrumvarp hæstv. fjármálaráðherra á kjörtímabilinu. Fjármálaráðherra fer fögrum orðum um sterka stöðu og stöðugt streymi fjármagns inn í ríkissjóð. En hvaða stefnumótun er boðuð með þessu frumvarpi? Ég spurði um það við kynningu fjárlagafrumvarpsins hvernig ríkisfjármálunum yrði beitt í baráttunni við verðbólguna og svarið sem ég fékk var að sú aukning sem hefur orðið í tekjum ríkissjóðs yrði ekki grundvöllur að nýjum útgjöldum. Þetta kom einnig fram í viðtali við hæstv. fjármálaráðherra í fjölmiðlum. Er það allt og sumt? Þetta svar minnir á mann sem horfir á hús sitt brenna á báli og þegar við spyrjum hvað hann ætli að gera til að reyna að slökkva eldinn svarar hann: Ég ætla ekki að skvetta bensíni á eldinn. Fjármálaráðherra ætlar ekki að auka ríkisútgjöld á miklum verðbólgutímum þrátt fyrir meira fé í ríkiskassanum. Hæstv. fjármálaráðherra ætlar ekki að dæla meira fé út í samfélagið á verðbólgutímum, ekki að auka eftirspurnina. Hæstv. fjármálaráðherra ætlar ekki að skvetta meira bensíni á verðbólgubálið. Það er öll sú barátta sem fjármálaráðherra býður upp á í baráttunni við verðbólguna. Hann ætlar sem sagt ekki að gera illt verra en ekkert meira en það. Seðlabankinn stendur einn í baráttunni gegn verðbólgunni þrátt fyrir ítrekaðar hjálparbeiðnir úr Svörtuloftum. Munurinn á peningamálastefnu Seðlabankans og ríkisfjármálunum í baráttunni gegn verðbólgunni er sá að áhrifin af hinu fyrrnefnda, peningamálastefnu Seðlabankans, koma fram allt að 16 mánuðum síðar en áhrifin af beitingu ríkisfjármála gegn verðbólgunni, sem koma strax fram. Það er tímamismunur hér á ferðinni. Það hefði verið hægt að keyra niður verðbólguna með ríkisfjármálum strax en við þurfum að bíða í 16 mánuði eftir að áhrif stýrivaxta komi fram. Niðurstaðan af þessu aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar, fjármálaráðherra, í því að beita ekki ríkisfjármálunum gegn verðbólgunni eru hæstu stýrivextir Seðlabankans sem þekkjast í hinum vestræna heimi eða 9,25%. Ég veit um eitt land í Evrópu sem er með hærri stýrivexti og það er Rússland, með rúmlega 12%. Á sama tíma eru stýrivextir í Noregi 4,25%, meira en helmingi lægri en á Íslandi. Það eru lántakendur húsnæðislána, íslenska millistéttin, þeir verst settu í samfélaginu sem bera kostnaðinn af verðbólgunni, þökk sé aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar og hæstv. fjármálaráðherra. Við í Flokki fólksins höfum ítrekað kallað eftir því að þjóðin fái sanngjarnt endurgjald fyrir afnot af sjávarauðlindinni og að viðskiptabankarnir greiði þó ekki nema brot af sínum hagnaði í okkar sameiginlega sjóð, bankaskattinn. Ríkisstjórnin hefur ekki tekið vel í þær hugmyndir. Þvert á móti lækkaði ríkisstjórnin bankaskattinn í miðju Covid og vill helst ekki að á hann sé minnst, nema þá þegar ráðherrar Framsóknarflokksins eru á atkvæðamiðum og lofa upp í ermina á sér. Ferðaþjónustan er á fleygiferð og ríkisstjórnin ætlar ekkert að aðhafast meira en svo að leggja að nýju á 300 kr. gistináttagjald sem hún felldi sjálf niður árið 2021. Hvernig væri nú að ráðast í raunverulegar aðgerðir til að slá á þenslu og draga úr verðbólgu? Það virðist lítill áhugi á því á ríkisstjórnarheimilinu, sennilega af því að þá þyrftu ríkisstjórnarflokkarnir að koma sér saman um eitthvað annað en að halda áfram í ráðherrastólana. Stefnuleysi núverandi ríkisstjórnar í baráttunni gegn verðbólgunni er samfélaginu dýr. Sama má segja um aðra málaflokka, líkt og algert stefnuleysi í málefnum hælisleitenda, málefnum alþjóðlegrar verndar. Hæstv. fjármálaráðherra gekk svo langt að lýsa því yfir fyrir skömmu að það væri ekki hlutverk ríkisfjármálanna að halda aftur af verðbólgunni. Það væri einungis hlutverk Seðlabankans samkvæmt lögum. Það ætti bara að ganga þar á eftir. Talandi um að skila auðu í baráttunni gegn verðbólgunni. Öryrkjar og ellilífeyrisþegar þurfa áfram að bíða eftir réttlætinu. Hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir sagði árið 2017, með leyfi forseta: „Stjórnvöld eiga ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlæti.“ Hæstv. forsætisráðherra sagði einnig við sama tækifæri: „Þegar þetta fátæka fólk er beðið um að bíða eftir réttlætinu er verið að neita því um réttlæti.“ - þegar þetta fólk er beðið um að bíða eftir réttlætinu er verið að neita því um réttlæti. Persónuafsláttur og skattþrepamörk munu hækka um næstu áramót um 8,5%. Þessi hækkun skilar sér upp allan tekjustigann. Hlutfallið er áhugavert en samkvæmt greinargerð fjárlagafrumvarpsins þurfa skattþrepamörk að hækka um 8,5% til að verja kaupmátt. Á sama tíma á aðeins að leiðrétta lífeyri almannatrygginga og atvinnuleysistrygginga um 4,9%. Munurinn er sem sagt 8,5% á móti 4,9%. Ef við þurfum að hækka hátekjuskattsþrepið um 8,5% til að vernda kaupmátt, af hverju hækkum við ekki lífeyri almannatrygginga um sömu prósentu, 8,5%? Það er ekki gert. 4,9% er látið nægja. Hæstv. fjármálaráðherra hefur gert það að einkennismerki sínu að miða við allar aðrar prósentur þegar kemur að lífeyri almannatrygginga heldur en lagðar eru til grundvallar alls staðar annars staðar í fjárlögunum. Launa- og verðlagsforsendur frumvarpsins eru sagðar eftirfarandi: Spáð er 8,7% verðbólgu frá ársbyrjun 2023 til ársloka - 8,7% verðbólgu til ársloka í ár. Spáð er að verðbólgan muni mælast 7,4% í desemberlok. Skattþrepamörk persónuafsláttar hækka um 8,5%. Vegin meðalhækkun launa ríkisstarfsmanna á yfirstandandi ári er 7,3%. Laun á almennum vinnumarkaði hækkuðu um 6,75% samkvæmt kjarasamningum, þó ekki minna en 35.000 kr. Á sama tíma á lífeyrir almannatrygginga aðeins að hækka um 4,9%. Í 62. gr. laga um almannatryggingar, áður 69. gr., segir að fjárhæðir almannatrygginga skuli breytast árlega og að ákvörðun þeirra skuli taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag. Ef greinin er túlkuð samkvæmt orðanna hljóðan ætti eðlilega að leggja til grundvallar launa- og verðlagsþróun í samfélaginu frá samþykkt síðasta fjárlagafrumvarps fram til áramóta og hækka fjárhæðir almannatrygginga í samsvarandi hlutfalli. Það er ekki gert í þessu fjárlagafrumvarpi. Ef laun hækka umfram verðlag þá ætti að miða við launavísitölu en ef verðlag hækkar umfram launaþróun eru vísitala neysluverðs lögð til grundvallar. Það á að velja það sem hærra er. En fjármálaráðherra lunkinn. Hann leggur til grundvallar spá um hvernig verðlag muni þróast á næsta ári í stað þess að horfa á launa- og verðlagsþróun á yfirstandandi ári. Það þarf varla að ítreka að slíkar spár, þegar þeim skeikar, vanmeta iðulega verðbólgu komandi árs. Svona eykst kjaragliðnun lífeyrisþega ár eftir ár. Þetta er svívirðilegt og samræmist engan veginn því verklagi sem 62. gr. laga um almannatryggingar boðar. Ég vek athygli á því að þetta er eina tilvikið í öllum 400 blaðsíðna fjárlagabálknum þar sem miðað er við spá um verðlag frá ársbyrjun til ársloka næsta árs. Eina tilvikið þar sem horft til þess að spá fyrir næsta ár er 4,9% verðbólga í stað þess að uppfæra fjárhæðir til samræmis við verðlag frá samþykkt síðustu fjárlaga, sem er að sjálfsögðu hin eðlilega leiðrétting. Það er að sjálfsögðu aldrei litið til launaþróunar við uppfærslu almannatrygginga enda þykir ráðherrum Sjálfstæðisflokksins alveg ómögulegt að viðhalda kaupmætti þeirra sem minnst hafa á milli handanna. Það er með ólíkindum að ríkisstjórnin ætli að taka eldri borgara og öryrkja út fyrir sviga og skerða kaupmátt þeirra eina ferðina enn. Eru þetta breiðu bökin? Öryrkjar og ellilífeyrisþegar bíða enn. Heilbrigðisþjónustan glímir við fjölmörg vandamál en af lestri þessa fjárlagafrumvarps mætti halda að hér væri allt í himnalagi og af kynningu hæstv. fjármálaráðherra á fjárlögunum mátti helst ráða að það hefði aldrei staðið betur. Vert er að minna á að þegar fyrstu skóflustungur voru teknar vegna nýja Landspítalans árið 2018 gerðu menn ráð fyrir að hann yrði tekinn í notkun á næsta ári. Nú liggur fyrir að svo verður ekki, samkvæmt fjármálaáætlun er stefnt að því að taka hann í notkun fyrir lok ársins 2028. Vonum að svo verði. Það er svo allt annað mál hvort nýi Landspítalinn mun duga til að anna þeim verkefnum sem við stöndum frammi fyrir. Ríkisstjórnin hreykir sér af því að hafa náð samningum við sérgreinalækna aðeins fjórum árum eftir að samningaviðræður hófust. Vert er að hafa í huga að hið langvarandi samningsleysi milli ríkis og lækna olli stóraukinni kostnaðarþátttöku sjúklinga sem margir hverjir hafa aðeins lífeyri almannatrygginga til framfærslu og máttu alls ekki við þessum auknu útgjöldum. Það er athyglisvert að sjá að framlög til uppbyggingar hjúkrunarheimila mun lækka um 5,1 milljarð kr., að því er virðist vegna þess að framkvæmdum er frestað. Nú síðast í morgun var rætt við forstjóra Sóltúns sem segir afar brýnt að fjölga hjúkrunarrýmum. Þörf sé á 700 nýjum hjúkrunarrýmum bara á höfuðborgarsvæðinu á næstu 15 árum - 700 nýjum hjúkrunarrýmum á höfuðborgarsvæðinu á næstu 15 árum. Þessi ríkisstjórn hefur boðað átak í uppbyggingu hjúkrunarrýma árum saman en verkefnum er svo nær undantekningarlaust slegið á frest og þau fáu nýju rými sem er tekin í notkun á ári hverju halda ekki í við öldrun þjóðarinnar. Öldruðum yfir áttrætt mun á næstu 15 árum fjölga um 85%. Ríkisstjórnin hefur ekki sett fram raunhæf markmið til að takast á við öldrun þjóðarinnar, sem þó var löngu fyrirséð, og virðist ætla að stóla á það að eldra fólk haldi heilsunni fram til 100 ára aldurs. Það mun að sjálfsögðu ekki verða. Samkvæmt umfjöllun um húsnæðismál í frumvarpi þessu er fjárheimild málaflokksins aukin um 5.700 millj. kr., 5,7 milljarða, vegna aukinna stofnframlaga til að auka uppbyggingu íbúða innan almenna íbúðakerfisins. Vert er að taka fram að fyrir tveimur árum lagði Flokkur fólksins til ásamt öðrum flokkum í stjórnarandstöðu aukningu stofnframlagsins en ríkisstjórnarflokkarnir vildu þá ekki auka stofnframlag ríkisins vegna almennra íbúða og tryggja heildarstofnframlög að andvirði 7 milljarða kr. Það er gott að vita loksins að vilji ríkisstjórnarinnar er að fara að tillögum okkar en jafnframt miður hve svifasein stjórnvöld hafa verið í að bregðast við skorti á uppbyggingu íbúða. Það virðist vera að það taki 12 mánuði eða tvö ár að fara að tillögu Flokks fólksins. Sama var með tvöföldun frítekjumarksins, það tók 12 mánuði. Hérna erum við að tala um tvö ár. Ríkisstjórnin greiddi atkvæði gegn tillögu Flokks fólksins um leigubremsu síðasta vetur og ekki er útlit fyrir að grípa eigi til frekari aðgerða til að vernda leigjendur gegn því ástandi sem hefur skapast á leigumarkaði. Jú, samkvæmt þingmálaskrá á að leggja fram leggja fram frumvarp um úrbætur á leigulóðum í húsaleigulögum en ég á erfitt með að trúa því að þar verði kynntar raunverulegar lausnir. Það er annað atriði sem ég tel mikilvægt að við stöldrum við og það er að undir stjórn Sjálfstæðisflokksins hefur nánast frá hruni verið að leiguliðavæða íslenskt samfélag. Ég hélt að sá flokkur stæði fyrir séreignarstefnu, að einstaklingar í þessu landi ættu að eiga sitt eigið húsnæði. Svo er ekki lengur. Núna á að beina fólki í leiguhúsnæði en ekki sjá til þess að fólk geti eignast eigið húsnæði. Það myndi skapa stöðugleika og yrði mesta eignamyndun sem til væri. Fasteignir í landinu eru stærsta eign venjulegs launafólks. Það er þeirri raunverulegi lífeyrissjóður þegar á reynir. Í fjárlagafrumvarpi næsta árs er gert ráð fyrir rúmum 15 milljörðum kr. vegna hælisleitenda. Fyrir nokkrum árum voru þetta 500 millj. kr. Frumvarpinu, sem lagt var fram af þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra, í dag hv. þm. Jóni Gunnarssyni, er ekki ætlað að leysa þann vanda sem við eigum við að glíma í þessum málaflokki, svo langt í frá. Þetta mál mun enn þá hanga yfir okkur. Við erum enn þá að eyða rúmum 15 milljörðum í þennan málaflokk. Það var ekki tekið á gríðarlegum fjölda umsókna frá Venesúela, sem voru 1.300 á síðasta ári, og í ár, samkvæmt tölum frá Stjórnarráðinu sjálfu, eru umsóknir um hæli á Íslandi á hverja 100.000 íbúa 582. Í Svíþjóð eru þær 133, í Danmörku 76 á hverja 100.000 íbúa, í Noregi 85 og Finnlandi 87. Við erum með 582 og svo er verið að tala um að það eigi ekki að gera neitt í þessu máli. Þessi ríkisstjórn þorir ekki að taka á þessu máli, hefur ekki pólitískan kjark til þess, svo það liggi algerlega fyrir. Á næsta ári mun þetta sennilega vera enn þá meira en 15 milljarðar. Við erum eiginlega að reka heilar Vestmannaeyjar á hverju einasta ári, fæði, klæði og húsnæði fyrir umsækjendur og hælisleitendur, 4.000–5.000 manns. Ég vil að lokum fjalla um nýútkomna skýrslu Hjálparstarfs kirkjunnar. Í skýrslunni kemur fram að umsækjendum um neyðaraðstoð Hjálparstarfsins á Íslandi hafi fjölgað um 12,1% og þegar komi að tekjum þeirra sem leituðu til Hjálparstarfsins á síðasta starfsári, 2022–2023, hafi flestir, eða 33,7%, haft framfærslu af örorkulífeyri, samanborið við 31,9% á starfsárinu 2021–2022. Þetta er fólk sem hefur framfærslu af örorkulífeyri og það leitar til Hjálparstarfs kirkjunnar þar sem það getur ekki séð sér farborða. Það er aukning, það er aukning á hverju einasta ári. Þetta er afleiðingin af þessari kjaragliðnun og því að lífeyrir almannatrygginga hækki einungis um 4,9% í ár. Það verður aukning á næsta ári, spái ég, ég þori að veðja upp á það. Af hverju? Af því að það er ekki verið að fylgja launaþróun í landinu. Það er ekki verið að fara eftir því sem segir í 62. gr. almannatryggingalaga. Fleiri og fleiri öryrkjar þurfa að leita til hjálparsamtaka til að komast af. Fjárlagafrumvarp þetta svarar engu í þeirra neyð.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst gera nokkuð alvarlegar athugasemdir við þá fullyrðingu hv. þingmanns að ríkisstjórnin láti sér í léttu rúmi liggja hvernig kjör þeirra sem minnst hafa milli handanna þróast milli ára. Við höfum beitt okkur sérstaklega fyrir því að veita gagnsæi um það hvernig kjaraþróun er hjá öllum á Íslandi inn á tekjusagan.is og þar getum við hreinlega flett öllum þessum fullyrðingum upp sem hv. þingmaður ber hér á borð um að þeir sem lægstir eru í tekjustiganum sjái alltaf minna og minna í lok mánaðar og spurt okkur hvort að þær fullyrðingar eiga sér einhverja samsvörun í raunveruleikanum. Raunveruleikinn er sá að kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur vaxið í heilan áratug hjá öllum tekjutíundum, sérstaklega undanfarin ár. Þessari stöðu er ógnað í dag eins og við vitum vegna verðbólgunnar og ef við skoðum kaupmátt heimilanna að teknu tilliti til vaxtagreiðslna þá er það líka áhyggjuefni sem tengist beint verðbólgunni. En það er alrangt að ríkisstjórninni hafi ekki orðið neitt ágengt í því að styðja við kjaraþróun þeirra sem minnst hafa milli handanna. Það er bara rangt. Ég vil líka leiðrétta það sem hér kemur fram hjá hv. þingmanni að það kæmi betur út fyrir bótaþega almannatrygginga að vera með einhvers konar eftiráuppgjör. Við viljum fyrir fram veita hækkanir í takt við verðbólguvæntingar næsta árs á bótunum, aðrar hækkanir sem eru að koma í fjárlögum eru vegna liðins tíma. Ef við skoðum hvernig þetta hefur komið út fyrir örorkuþega sem gerðir voru að umtalsefni hér þá sjáum við t.d. á þessu ári vegna hækkana sem urðu um áramótin og síðan aftur um eitt ár, að þá hafa bæturnar hækkað um 10,1% á þessu ári sem er umfram verðlagsþróun, 10,1% hækkun á þessu ári á bótum almannatrygginga þannig að kaupmáttur bótanna hefur vaxið, öfugt við það sem hv. þingmaður segir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir andsvarið og fyrir tækifærið til að koma hér aftur upp í pontu til að leggja áherslu á mál mitt. Fjárlagafrumvarp næsta árs er áætlun fram í tímann, vissulega. En fyrst áætlun launa- og rekstrarkostnaðar er miðuð við þróun verðlags og launa á yfirstandandi ári, af hverju er það ekki líka gert varðandi lífeyri almannatrygginga? Það er stóra spurningin. Við erum með sitthvoran grundvöll. Laun og rekstrarútgjöld eru miðuð við launa- og verðlagsþróun á yfirstandandi ári. Þar er fest leiðrétting fram í tímann. Þú ert með raunverulegan grundvöll, ekki spá. En það sem er tekið út fyrir sviga er lífeyrir almannatrygginga, hann er samkvæmt verðbólguspá. Þessi spá er 4,9%. Ég tel að það sé allt of lág spá. Ég efast um að verðbólga á næsta ári verði 4,9%. Af hverju? Af því að ríkisfjármálunum hefur ekki verið beitt af nægjanlega mikilli hörku gegn verðbólgunni. Þessir 9,25% stýrivextir í dag fara að bíta kannski upp úr miðju næsta ári. Málið er að þetta er miklu lægri fjárhæð og kannski að hæstv. fjármálaráðherra geti komið hér í pontu og sagt að hann lofi leiðréttingu ef verðbólgan verður hærri en 4,9% eða ef hún verður 6% eða 7%. Það er merki þess, vegna skorts á samkeppni, að verðbólgan sé farin að hafa sitt eigið sjálfstæða líf í samfélaginu út af svokallaðri græðgisverðbólgu. Fyrirtækin fara að hækka, það eru væntingar um verðbólguhækkanir, hæstv. fjármálaráðherra þekkir það væntanlega. Mun hann hækka vegna verðbólgu umfram 4,9%? Það var umfjöllunarefni ræðu minnar, að kjaragliðnun heldur áfram. Þetta er búið að vera að gerast ár eftir ár og það er ekki gott mál. Einhvern tíma verður að grípa inn í og tölur frá Hjálparstarfi kirkjunnar sýna það skýrt og skorinort.

Virðulegi forseti. Við gætum kannski við annað tilefni tekið almenna umræðu um það hvernig við ættum að láta bætur almannatrygginga taka breytingum milli ára. En minn punktur hér er sá að við höfum með sérstökum hækkunum á miðju ári tryggt að bæturnar hafa haldið í við verðlag og meira að segja gott betur á þessu ári eins og ég vék að. Hitt er síðan allt önnur umræða, eins og ég hef áður komið inn á í dag, hvort við eigum að miða við eitthvað annað heldur en verðbólgu eða umsamdar kjarabætur á vinnumarkaði. En það er nú það sem lagatextinn gengur út á í dag að eigi að vera viðmiðið. Mig langar að bera undir hv. þingmann annað sem hann kom inn á hérna varðandi leigubremsuna. Hafnar hv. þingmaður þeim kenningum fræðimanna um að ef settar eru of strangar hömlur á útleigu húsnæðis þá muni draga úr framboði þess? Nú er ég talsmaður séreignarstefnunnar, af því að hv. þingmaður kallaði eftir því, og ég veit að langflestir Íslendingar vilja eignast eigið húsnæði. En ef þeir hafa ekki efni á að kaupa sitt eigið húsnæði er þá skynsamlegt að vera með ráðstafanir sem draga líka úr framboði á leiguhúsnæði?

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir seinna andsvarið. Varðandi almannatryggingarnar er 62. gr. almannatryggingalaga, áður 69. gr., skýr um að fjárhæðir almannatrygginga skuli breytast árlega og að ákvörðun þeirra skuli taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag. Hvernig reiknar þú verðlag? Þú tekur verðlag ársins sem er að líða og áætlar fram í tímann. Ef greinin er túlkuð samkvæmt orðanna hljóðan ætti eðlilega að leggja til grundvallar launa- og verðlagsþróun í samfélaginu frá samþykkt síðasta fjárlagafrumvarps fram til áramóta og hækka almannatryggingar í samsvarandi hlutfalli. Það er þannig sem það er gert við alla aðra liði fjárlagafrumvarpsins. Varðandi spurningu hæstv. fjármálaráðherra um leigubremsuna þá er það alveg rétt að ef leigubremsan er það hörð þá getur það dregið úr framboði á leiguhúsnæði en það er bara ekki þannig ástand í samfélaginu í dag. Það voru sögur af því í samfélaginu að það var verið að hækka leigu hjá fólki, láglaunafólki, um allt að 65.000 kr. á ári. Það hefur ekki áhrif á framboðið. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu og ég held að við séum sammála um að það skipti miklu máli að ná tökum á verðbólgunni og vaxtastiginu í landinu. Þannig hjálpum við öllu samfélaginu best og sérstaklega þeim sem hafa lægri tekjur á milli handanna eða hafa fengið mikla kostnaðaraukningu í afborgunum út af hærri vöxtum. En ég verð að segja að ég er svolítið áttavilltur eftir ræðu hv. þingmanns um það hvernig Flokkur fólksins ætlar að takast á við það að lækka verðbólguna og tryggja lægri vexti og annað þegar tillögurnar felast fyrst og fremst í aðgerðum sem setja enn þá meiri verðbólguþrýsting og eru ekki til þess að auka verðmætasköpun í landinu, sem er kannski það sem styrkir gjaldmiðilinn okkar og annað slíkt til að takast á við þessi vandamál. Svo ég byrji kannski hér í fyrra andsvari þar sem hann endaði síðasta andsvar sitt, varðandi leigubremsuna, hvernig hann geti sagt að framboð á húsnæði sé ekki vandamálið hér. Ég held að það sé einmitt eitt af stærstu vandamálunum. Því frekari álögur og allar álögur, kvaðir og bönn sem við setjum á fasteignaeigendur, verktaka og aðra hljóta að draga enn frekar úr því framboði sem er í dag. En helsta ástæðan fyrir því að verðbólgan fór upp er einmitt lóðaskortur og skortur á húsnæði. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Leigubremsan er til að koma í veg fyrir óeðlilegar hækkanir á leiguhúsnæði fólks. Það er ástæðan. Að það verði fyrirsjáanleiki hjá launafólki sem leigir húsnæði, að það komi ekki skyndilegar hækkanir á fólkið og það verði kjaraskerðing hvað það varðar. Það að leigubremsa komi í veg fyrir framboð á leiguhúsnæði er bara ekki rétt. Að sjálfsögðu myndi leigubremsan vera þannig að leigjandinn hefði rétta ávöxtun á húsnæði sínu. Það er ekki vandamálið. Vandamálið er þessi græðgisvæðing á leigumarkaðnum, það kemur skyndilegt sjokk á fólkið við hækkanir. Leigubremsa er til að koma í veg fyrir það að markaðurinn, húsnæðiseigendur sem eru leigusalar geti algerlega haft í hendi sér hvernig þeir hækka leiguverð. Það er það sem þetta snýst um, að fólk lendi ekki á götunni vegna þessa. Varðandi baráttu gegn verðbólgunni þá þarf náttúrlega að forgangsraða henni algerlega í ríkisfjármálum, baráttunni gegn verðbólgu. Draga úr þenslu. Hvernig gerir þú það? Jú, þú minnkar ríkisútgjöld, skerð niður, gerir það af krafti til að keyra niður verðbólgu, gerir það tímabundið af því að áhrifin koma strax fram. Þú getur líka hækkað skatta, við tökum peninga út úr hagkerfinu. Það er ríkisstjórnin ekki að gera. Þetta 300 kr. gistináttagjald finnst mér allt of lítið, ég verð að segja alveg eins og er. Þetta er atvinnugrein sem er á alveg fljúgandi ferð í samfélaginu, gríðarlegur kraftur í henni og við verðum bara að beisla þann kraft til að greinin greiði sinn skerf til samfélagsins. Hún býr við lægra virðisaukaskattsþrep o.s.frv. Það er sáraeinfalt mál hvernig á að gera það í ríkisfjármálum, það er að draga úr þenslu, minnka ríkisútgjöld, hækka skatta. Það væri hægt að gera það þannig að við myndum koma út í plús í ríkisfjármálunum og byrja að greiða niður skuldir. Það er mín skoðun og ég kom inn á þetta í ræðu minni varðandi ferðaþjónustuna sem er á fleygiferð og ríkisstjórnin ætlar ekkert að aðhafast meira en að leggja á 300 kr. gistináttagjald.

Virðulegi forseti. Ég held að það eina sem muni hjálpa fólki sem neyðist til að vera á leigumarkaði sé aukið framboð á húsnæði. Ef við erum að setja einhverjar kvaðir sem geta dregið úr framboðinu þá er enginn fyrirsjáanleiki í því, þegar fólk missir húsnæði og hefur í ekkert húsaskjól að leita. Því er það kappsmál að fjölga íbúðum á almennum markaði, gera umhverfið þannig. Það er hægt að skoða ýmsa tekjuöflun í uppbyggingu atvinnuvega þannig að þeir borgi sem nota og annað slíkt en að fara að skattpína útflutningsgreinarnar sem skapa aukin verðmæti er kannski ekki rétta leiðin. Svo að fara að setja á bankaskatt, eins og hv. þingmaður kom inn á í sínu máli - það leggst beint ofan á vaxtakjör húsnæðislána sem er akkúrat vandamálið í dag. Þannig að ég held að við þurfum að endurskoða þessa stefnu eitthvað.

Virðulegur forseti. Leigubremsa er í mörgum ríkjum Evrópu.

Hvergi virkað.

Jú, hún virkar, þess vegna viljum við taka hana upp. Hún er til verndar leigutakanum. 90% af öllum sem leigja í dag vilja eignast eigið húsnæði. Það er staðreynd. Það sem er að gerast í íslensku samfélagi í dag er að fólk er að festast í fátæktargildru, það er að festast í leiguhúsnæði. Það er það sem er að gerast, þökk sé núverandi ríkisstjórn. Það er ekkert gert til þess að gefa þessu fólki tækifæri til að komast upp úr fátækt og komast inn á húsnæðismarkaðinn sem kaupendur. Það er ekki verið að gera það. En það er gott mál að verið sé að auka stofnframlagið í fjárlagafrumvarpinu núna. Það hefði mátt vera meira. Við lögðum það til í hittiðfyrra en það tekur tvö ár að síast í gegn. Að tala um að vera skattpína - er 300 kr. gistináttagjald skattpíning? Þá er ég ekki alveg skilja skatttekjur ríkissjóðs. Ég get ekki annað séð en að atvinnugrein sem býr við lægri virðisaukaskatt heldur en aðrar greinar sé með niðurgreiðslu gagnvart hinum. 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir ágæta ræðu um fjárlögin og hlakka til að halda þeirri vinnu og samtali áfram inn í þingveturinn í fjárlaganefndinni sem ég hef væntingar til að þingmaðurinn verði í í vetur. Það eru nokkrir hlutir sem mig langar að spyrja þingmanninn að. Þó að undirtónn ræðunnar hafi verið svona frekar neikvæður út í fjárlagafrumvarpið var ýmislegt þarna þar sem mér fannst glitta í að þingmaðurinn væri glaður með og ég ætlaði aðeins að fá það á hreint hvort ég hafi skilið hann rétt. Gistináttaskatturinn er eitthvað sem hann vill kannski hafa hærri en er mjög glaður með almennt. Stofnframlögin eru eitthvað sem hann fagnar. Varðandi heilbrigðiskerfið þá talaði hann um öldrun þjóðarinnar í sinni ræðu, að það væri ekkert horft til þess í fjárlagafrumvarpinu. Það er nú þannig, ef ég man rétt, að ég held að það séu 3,9 milljarðar einmitt settir inn í þann lið í frumvarpinu, þ.e. til að mæta öldrun þjóðarinnar. Þessi umræða hefur farið fram í fjárlaganefndinni einmitt þegar þessi liður var skorinn niður fyrir stuttu síðan en það er ánægjulegt að sjá að hann er kominn aftur inn. Svo talar hann hér um sanngjarnt gjald af sjávarauðlindinni og ég veit að Flokkur fólksins hefur haft sterkar skoðanir á þessu og ég hlakka bara til þeirrar vinnu, heildarendurskoðunar sem boðuð er hér á þessum þingvetri. En hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér þetta sanngjarna gjald? Er flokkurinn að horfa til þess að það leggist jafnt á alla, bæði þá sem eru í aflamarkskerfinu, smábátasjómennina, krókaaflabátana, uppsjávarskipin og minni útgerðir? Hvernig sér hann fyrir sér þetta sanngjarna gjald af auðlindinni útfært?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni, 1. þm. Norðvest., fyrir andsvarið. Varðandi gistináttagjaldið, já, ég tel að það sé eðlilegt að taka það upp og það mætti vera hærra. Ég fagnaði því sérstaklega að það sé komið á skemmtiferðaskipin og ég tel að það verði mikil lyftistöng, ekki síst úti á landi þar sem skemmtiferðaskipin koma, stoppa stutt við og skilja eftir lítið fé á þessum svæðum, kannski í mesta lagi ein rútuferð eða kaffibolli. Ég tel að þetta sé byrjun á einhverju og verði vonandi meira í framtíðinni. Ég tel að við þurfum að gera stórátak varðandi hjúkrunarheimilin, það er ekki nóg að gert og við þurfum að horfast í augu við staðreyndir um öldrun þjóðarinnar, gríðarlega fjölgun aldraðra sem mun eiga sér stað á næstu árum. Ég kom inn á það í ræðu minni að þörf sé á 700 nýjum hjúkrunarrýmum og það er bara á höfuðborgarsvæðinu á næstu 15 árum. Varðandi sanngjarnt veiðileyfagjald þá tel ég að það eigi að fara á svokallaða „ebítu“, EBITDA, hagnað fyrirtækja fyrir afskriftir og skatta. Hversu hátt á það að vera? Ég tel að það sé of lágt í dag. Fjárhæðin, við höfum komið með þá tillögu í fjárlagavinnunni á hverjum tíma, gerðum það í fyrra og munum gera það aftur núna, erum ekki búin að móta tillöguna algerlega. En það mun ekki skaða - við erum að tala um auðlindarentu. Fyrirtækin fá afhentan kvóta til að veiða og borga sérstaklega fyrir það. Varðandi flokkana þá á t.d. að gefa strandveiðar frjálsar og taka þær út fyrir kvótasetninguna. Af hverju? Af því að handfæraveiðar með kyrrstæðum veiðarfærum, með 15, 16 króka á bát, ógna ekki fiskstofnum við landið. Þá mætti hugsa sér einhverja prósentu þar á lönduðum afla við löndun sem er staðgreidd. Ég er ekki með það á hreinu hversu hátt gjaldið eigi að vera en það breytir því ekki að ég tel að sameiginlegur sjóður landsmanna fái ekki sanngjarnt gjald í dag. Það er of lágt til þess. Við sjáum það á stórkostlegum hagnaði fyrirtækjanna. Það hefur slæm áhrif úti í samfélaginu að þau nánast ryðja öðrum út varðandi fjárfestingarmöguleika, geta keypt allt upp. Ég vona að hv. þingmaður taki þátt í vinnunni og styðji okkur varðandi strandveiðimennina í okkar kjördæmi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið en ég get alveg tekið undir það sem hann segir hér varðandi heilbrigðiskerfið og þar er risaverkefni að koma því þannig fyrir að menn fái þá þjónustu sem óskað er eftir. Það kemur náttúrlega skýrt fram í þessu fjárlagafrumvarpi að það eru heilbrigðismálin sem eru að fá mestu hækkunina, 14 milljarða, 10 út af Landspítalanum. Þessi málaflokkur hefur hækkað um 50 milljarða síðan 2021, sem sýnir kannski áherslur þessarar ríkisstjórnar á akkúrat þennan málaflokk sem hv. þingmaður nefnir. Mig langar í lokin aðeins að tala um þessa leigubremsu sem hv. þingmaður kom inn á áðan. Hefur hann engar áhyggjur af því varðandi leigubremsu í ástandi eins og það er núna þar sem einstaklingar hafa kannski keypt íbúð, húsnæðisverðið hækkar út af vaxtastiginu og það verður til þess að greiðslubyrðin er orðin svo langt yfir leiguþakinu að viðkomandi einstaklingar neyðist til að selja eignina og leigjendurnir missa þannig húsnæði? Þetta er bara svona pæling, mig langar að heyra aðeins hvar þingmaðurinn stendur í þessu.

Ég þakka hv. 1. þm. Norðvest. fyrir seinna andsvar sitt. Það er leigubremsa í öðrum ríkjum og ég tel að hún muni ekki hafa þau áhrif að eigendur húsnæðis hætti við að leigja. Það er ekki þannig, tekjurnar eru það miklar af þessu. Leigubremsa á að koma í veg fyrir það að það séu óeðlilegar hækkanir á fólk, launafólk sem er kannski með 3% hækkun á ári, það komi kannski skyndilega 20% hækkun á leiguhúsnæðinu. Það er það sem hún gerir, kemur í veg fyrir skerðingu á kjörum þeirra. Það sem gerðist eftir hrun var mjög áhugavert. Ég las frumvarp á sínum tíma, þegar leigufélögin fengu að kaupa húsnæði sem Íbúðalánasjóður sat uppi með. Hvað var gert? Þetta var afhent leigufélögunum, þau fengu húsnæði til að fara að leigja fólki í staðinn fyrir að lengja í bréfunum, stilla þau þannig af og hafa lánin til lengri tíma þannig að fólkið gæti borgað af húsnæðinu og eignast húsnæði. Það var ekki gert. Það er upphaf nútímaleiguliðavæðingar á Íslandi í húsnæðismálum. Það er þetta sem við þurfum að vinda ofan af, af þessum leigufélögum, og stuðla að því að fólk eignist sitt eigið húsnæði. Sjáum bara hvernig þetta er í Noregi. Það er miklu meiri stöðugleiki, miklu meiri eignamyndun hjá fólki sem á sitt eigið húsnæði. Það er það sem við þurfum að vinna að, ekki að moka undir leigufélögin þannig að þau gnæfi hér yfir öllu. Þetta er hluti af fjármálavæðingunni. Í staðinn fyrir að kaupa hlutabréf og skuldabréf þá kaupir fólk húsnæði og fer að leigja. Þetta er gert í stórum stíl í leigufélögunum. 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjárlagafrumvarp fyrir árið 2024. Fjárlög eru ein af grunnlögum okkar og því afar mikilvægt að við þingmenn náum góðri og djúpri umræðu um frumvarpið hér á Alþingi í haust. Það skiptir miklu máli hvernig því fé sem ríkið hefur yfir að ráða er útdeilt, enda er verið að útdeila takmarkaðri auðlind, ef svo má segja. Mér er það ljóst að sú skipting, hvernig sem hún er útfærð, verður alltaf umdeild, enda eru sjónarmið þeirra flokka sem hér eru á þingi misjöfn eðli málsins samkvæmt. Það er samt mín trú að það sé mun meira sem sameinar okkar sjónarmið í þessum fjárlögum en það sem við erum ósammála um. Það er mikilvægt í þeirri vinnu sem fram undan er að öll sjónarmið heyrist og vinnan í fjárlaganefnd verði markviss og árangursrík á komandi þingvetri. Ég ætla að fara hér nokkrum orðum um frumvarpið eins og það kemur mér fyrir sjónir, virðulegur forseti. Þróttur íslensks samfélags er mikill um þessar mundir. Ekkert Evrópuríki sem tölur ná til hafði meiri hagvöxt á fyrri helmingi þessa árs. Þessum hraða vexti hafa fylgt mikil umsvif á vinnumarkaði. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur aukist um 18% frá 2017 að teknu tilliti til skatta og vaxtagjalda. Atvinnuleysi er hverfandi og starfsfólki hefur fjölgað um 19.000 síðustu tvö ár. Fjárlagafrumvarp ársins 2024 gerir ráð fyrir því að halli verði á rekstri ríkissjóðs sem nemur 46 milljörðum kr. Það er rúmlega 73 milljörðum kr. betri afkoma en gert var ráð fyrir í fjárlögum ársins 2023 sem rekja má hvort tveggja til hærri tekna og lægri útgjalda í hlutfalli við umfang hagkerfisins. Við erum sem sagt að vaxa út úr vandanum. Þessi bætta staða ríkisfjármála endurspeglast jafnframt í uppfærðum afkomuhorfum yfirstandandi árs sem gera ráð fyrir jákvæðum frumjöfnuði sem nemur um 47 milljörðum kr. eða um 1,1% af vergri landsframleiðslu og er það tæplega 100 milljörðum kr. betri útkoma en áætlun fjárlaga ársins 2023 gerði ráð fyrir. Frumjöfnuðurinn var þegar orðinn jákvæður á ný í fyrra og nemur batinn yfir 190 milljörðum kr. á milli áranna 2021 og 2022. Talsverð spenna hefur haldist í hendur við mikinn slátt í hagkerfinu og fylgifiskur þess birtist m.a. í verðbólgu. Hún er ekkert séríslenskt fyrirbæri en hefur þó reynst þrálátari hér undanfarna mánuði, því miður. Við því verður að bregðast og að mínu mati er það stærsta einstaka áskorun okkar við gerð þessara fjárlaga að ná niður verðbólgu og verðbólguvæntingum og vaxtastigi í landinu. Það eru þegar fram komnar vísbendingar um að draga muni úr þenslunni á næstu misserum. Forgangsröðun í þágu mikilvægra innviði og almannaþjónustu einkennir komandi ár þar sem ríkið heldur áfram að leggja lóð á vogarskálarnar til að draga úr verðbólguþrýstingi í hagkerfinu. Það er sama til hvaða greininga horft er, niðurstaðan er sú sama: Ríkissjóður hefur dregið úr vexti eftirspurnar og þar með verðbólgu frá árinu 2022. Þetta fjárlagafrumvarp gerir ráð fyrir að svo verði enn á næsta ári. Ekki aðeins hefur afkomubatinn verði umfram það sem vænta mætti á áhrifum hagsveiflunnar heldur er batinn einn sá mesti sem þekkist meðal þróaðra ríkja. Í frumvarpi til fjárlaga ársins 2024 er venju samkvæmt gert ráð fyrir almennri aðhaldskröfu og nemur hún um 4,6 milljörðum kr. Því til viðbótar eru í frumvarpinu sértækar aðhaldsaðgerðir sem nema um 3,8 milljörðum sem skýrast af aðgerðum stjórnvalda til að draga úr útgjaldavexti og sporna við þenslu ásamt útfærslu á 9 milljarða kr. óútfærðum afkomubætandi ráðstöfunum úr fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028. Almenn aðhaldskrafa í frumvarpinu er 2% auk 1% viðbótaraðhaldskröfu á ráðuneyti. Skólar hljóta lægri aðhaldskröfu eða 0,5%. Þá eru almanna- og sjúkratryggingar undanskildar ásamt heilbrigðis- og öldrunarstofnunum, löggæsluembættum, fangelsum og dómstólum. Almenna aðhaldskrafan var aukin í fjármálaáætlun til að styðja við markmið um hóflegan vöxt útgjalda og draga úr þenslu. Í því ljósi var einnig gert ráð fyrir frestun fjárfestingarverkefna. Tekjuáætlun ársins 2024 gerir ráð fyrir að heildartekjur verði um 1.349 milljarðar eða 29,8% af vergri landsframleiðslu. Á tekjuhlið er m.a. gengið út frá forsendum um heildarendurskoðun á skattlagningu ökutækja og eldsneytis, að farið sé í aukna skattlagningu á ferðaþjónustu og að auka gjaldtöku af fiskeldi. Loks gerir tekjuáætlun ráð fyrir áframhaldandi áhrifum ráðstafana sem farið var í á þessu ári, m.a. varaflugvallagjaldinu og breytinga á virðisaukaskattsendurgreiðslum vegna íbúðarhúsnæðis. Samanlagt er áætlað að framangreindar ráðstafanir skili ríkissjóði um 25 milljarða kr. auknum tekjum á næsta ári. Tekjur ríkissjóðs hafa tekið hratt við sér á grunni hins sterka efnahagsbata og samhliða hefur verið gætt að því að sýna nokkurt aðhald á útgjaldahliðinni. Birtist aðhaldið meðal annars í því að á meðan tekjuhliðin hefur tekið við sér og vaxið hraðar en nemur vexti landsframleiðslunnar eru frumgjöld um hálfu prósentustigi lægri sem hlutfall af vergri landsframleiðslu á árunum 2023 og 2024 en þau voru árið 2022. Með öðrum orðum, það er ekki verið að ráðstafa öllum viðbótartekjum sem leiða af hagsveiflunni í ný og aukin útgjöld heldur er í staðinn verið að nýta þær til að bæta afkomu ríkissjóðs. Tekjur ársins fyrir 2024 eru áætlaðar að verði 15,4 milljörðum meiri en í fjármálaáætlun sem samþykkt var í júní og nemur aukningin 1,2% milli áætlun. Vöxtur útgjalda ríkissjóðs að nafnvirði er þannig að stærstum hluta drifinn áfram af launa- og verðlagsbreytingum en ekki nýjum ákvörðunum. Þær eru áætlaðar um 68 milljarðar kr. á næsta ári sem er u.þ.b. tveir þriðju hluti aukningarinnar á útgjaldahliðinni og eru þær hlutfallslega miklar í sögulegu samhengi. Áfram er fjárfest í mikilvægum innviðum og vaxtargreinum hagkerfisins auk þess að bæta og styrkja þjónustu við almenning. Heildarútgjöld ríkissjóðs eru áætluð um 1.478 milljarðar á árinu 2024. Hækkun frá fjárlögum fyrra árs nemur um 143,1 milljarði og vega launa-, gengis- og verðlagsbreytingar þyngst eða um 67,9 milljarðar. Að þeim frátöldum hækka heildarútgjöld ríkissjóðs um 75,2 milljarða sem nemur um 5,6%. Samtals nemur hækkun rammasettra útgjalda 3,2%. Töluverður hluti hækkunarinnar skýrist annars vegar af stórauknum framlögum til byggingar nýs Landspítala og hins vegar breytinga á framsetningu á stuðningi við orkuskipti, en stuðningurinn færist frá tekjuhlið yfir á gjaldahlið. Þá er gert ráð fyrir 17 milljarða kr. ráðstöfunum til að draga úr útgjaldavexti sem útfærðar eru í málefnasviðum ráðuneyta. Betri afkoma hefur stutt við þá jákvæðu þróun sem birtist í skuldastöðu ríkissjóðs. Þegar fjármálaáætlun 2021–2025 var lögð fram á fyrsta ári kórónuveirufaraldursins voru horfur á því að skuldahlutfallið yrði um og yfir 50% af vergri landsframleiðslu árin 2023 og 2024. Nú er ljóst að hlutfallið náði hámarki langtum neðar árin 2021 og 2022 og gangi áætlanir eftir mun það lækka smám saman og verða innan við 31% af vergri landsframleiðslu í árslok 2024. Það er meira en 20 prósentustigum lægra hlutfall á næsta ári en viðmið fjármálaáætlunarinnar gerði ráð fyrir. Með lækkandi skuldastöðu höfum við náð meginmarkmiði fjármálastefnunnar um að stöðva vöxt skulda sem hlutfall af landsframleiðslu og rúmlega það. Áframhaldandi lækkun skulda er hins vegar grundvallaratriði á komandi ári og árum. Til viðbótar við afkomubatann og aðhald er tónninn því settur með enn frekari aðgerðum. Eitt grundvallaratriðið í því samhengi er að fjármálareglur taka gildi ári fyrr en áætlað var en þeim var tímabundið vikið til hliðar í heimsfaraldrinum. Við þurfum að halda áfram að stækka kökuna, breikka tekjustofnana og fjölga tækifærum á Íslandi. Spenna á vinnumarkaði virðist hafa minnkað undanfarna mánuði. Atvinnuleysi náði lágmarki fyrr á árinu og lausum störfum hefur fækkað. Þjóðhagsspá gerir ráð fyrir að atvinnuleysi aukist lítillega og verði um 4% á árinu 2024. Þensla í þjóðarbúinu er í rénum og útlit fyrir að ágætt jafnvægi náist í þjóðarbúskapnum árið 2024 samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofu Íslands sem liggur til grundvallar þessu fjárlagafrumvarpi. Spáin byggist á því að verulega hægi á fólksflutningum til landsins en hröð fólksfjölgun hefur verið megindrifkraftur hagvaxtar undanfarin ár. Það er enn nokkuð í land með að verðbólga verði á ný í samræmi við markmið þótt gert sé ráð fyrir því að hún fari fremur hratt lækkandi. Raungerist þessar fyrirætlanir skapast forsendur fyrir lækkun vaxta. Lækkun raunvaxta getur stuðlað að áframhaldandi kröftugri fjárfestingu. Samkvæmt þjóðhagsspá er gert ráð fyrir því að verðbólga verði að jafnaði um 4,9% árið 2024 og fari svo lækkandi enn frekar árið þar á eftir. Laun hafa hækkað meira en verðlag undanfarin ár og kaupmáttur launa hefur aukist á ný. Verðbólga leggst að jafnaði þyngst á þau sem hafa lægstar tekjur og mesta framfærslubyrði. Spornað hefur verið við þeirri þróun, m.a. með hækkun viðmiða tekjuskattskerfisins og hækkun bóta. Þannig hafa bætur almannatrygginga verið hækkaðar svo þær haldi í við verðbólgu. Þjóðhagsspáin byggir á þeirri forsendu að laun hækki með svipuðum hætti og á árunum 2019–2020 en þá var verðbólga jafnframt lægri en hún er nú. Á þessum grundvelli er talið að kaupmáttur launa vaxi áfram árið 2024 og að vextir geti byrjað að lækka á því ári sem er, eins og áður sagði, gríðarlega mikilvægt fyrir fjölskyldur og heimili og fyrirtæki í landinu. Hagur heimilanna vænkast samhliða auknum kaupmætti, auknum verðstöðugleika og lægra vaxtastigi. Þetta samspil launa, verðbólgu og vaxta er viðkvæmt og krefst ábyrgðar og samstillingar á vinnumarkaði, í opinberum fjármálum og á sviði peningamálastefnu. Til viðbótar við mikinn viðsnúning á síðustu misserum er, eins og áður sagði, 17 milljarða ráðstafanir útfærðar í frumvarpinu til þess að hægja á vexti útgjalda. Þar af er gert ráð fyrir að launakostnaður stofnana lækki um 5 milljarða kr. Mun því koma til nokkurrar fækkunar stöðugilda í stofnanakerfinu sem bæði getur komið fram í gegnum starfsmannaveltu eða uppsagnir. Vörður verður þó áfram staðinn um framlínustarfsmenn, m.a. á sviði heilbrigðismála, löggæslu, dómstóla og menntamála. Þá lækka önnur rekstrargjöld á borð við ferðakostnað auk þess sem lögð verður áhersla á hagkvæmari opinber innkaup en stefnt er á um 4 milljarða hagræðingu með þeim aðgerðum. Enn fremur er aukið aðhald innan ráðuneyta og dregið úr nýjum verkefnum og með því stefnt á 8 milljarða kr. hagræði. Samhliða aðhaldi í útgjöldum er ráðist í nokkrar aðgerðir á tekjuhlið ríkisfjármálanna og má þar nefna að fyrsta skref verður tekið í breyttri gjaldtöku af ökutækjum og umferð á nýju ári líkt og boðað hefur verið þannig að áfram verði hægt að standa að metnaðarfullri uppbyggingu samhliða nauðsynlegu viðhaldi á vegakerfinu. Seinna skrefið í nýju barnabótakerfi tekur gildi í ársbyrjun og hækkar framlag til málaflokksins um 1,4 milljarða samhliða breytingum. Breytingarnar sem hafa verið innleiddar undanfarin tvö ár hafa tryggt um 3.000 fleiri fjölskyldum barnabætur en raunin hefði orðið í óbreyttu kerfi. Nýju fyrirkomulagi fylgir einnig töluvert hagræði fyrir barnafjölskyldur þar sem stuðningurinn er efldur með hækkun fjárhæða, minni skerðingum og lægri jaðarsköttum. Þá verða einnig teknar upp svokallaðar samtímagreiðslur barnabóta en í því felst að biðtími eftir greiðslum verður aldrei meiri en fjórir mánuðir, en biðtíminn gat áður verið allt að ár frá fæðingu barns. Í ársbyrjun er sömuleiðis gert ráð fyrir að persónuafsláttur hækki um rúmlega 5.000 kr. á mánuði og skattleysismörk hækki um rúmlega 16.000 kr. Einstaklingur með 500.000 kr. í mánaðartekjur mun því greiða um 7.314 kr. minna í skatt í janúar en hann gerði í desember 2023. Virðulegur forseti. Heilbrigðismálin eru í forgrunni núna líkt og áður. Stærsta einstaka framkvæmdin í frumvarpinu er bygging nýs Landspítala en fjárheimild til verkefnisins er aukin um 10,5 milljarða kr. og verður tæplega 24 milljarðar á ári. Spítalinn sem rís nú hratt er stærsta fjárfestingarverkefni ríkisins í sögunni og mun gjörbylta aðstöðu og umgjörð heilbrigðisþjónustu í landinu. Alls aukast útgjöld til heilbrigðismála um rúmlega 14 milljarða kr. að raungildi milli áranna en auk byggingar Landspítalans má nefna rekstur hjúkrunarrýma, framlög til heilbrigðisstofnana og sjúkratrygginga og samninga við sérgreinalækna. Framlög til heilbrigðisstofnana og sjúkratrygginga eru aukin um rúma 3,9 milljarða til að koma til móts við aukna eftirspurn eftir heilbrigðisþjónustu vegna fólksfjölgunar og öldrunar þjóðar. Áhersla er lögð á að bæta geðheilbrigðisþjónustu, á lægri greiðsluþátttöku sjúklinga og styrkingu sjúkrasviða á landsbyggðinni. Í krónum talið hafa framlög til heilbrigðismála aukist mest eða sem svarar 50,4 milljörðum frá 2021. Það er mikilvægt að létta skrefin inn á fasteignamarkaðinn. Þar skiptir framboð mestu máli samhliða áframhaldandi lækkun verðbólgu sem ætti að fylgja lækkun vaxta. Nýbyggðum íbúðum hefur fjölgað umtalsvert á þessu ári og enn er mikill kraftur í byggingu nýs íbúðarhúsnæðis en fjöldi íbúða í byggingu er við sögulegt hámark. Þá er gert ráð fyrir 2,3% vexti einkaneyslu og fjárfestingar og spáir Hagstofan áframhaldandi vexti í íbúðafjárfestingu árið 2024. Mikilvægt er að kröftug uppbygging haldi áfram en þar spila sveitarfélögin lykilhlutverk. Ríkið mun sömuleiðis halda áfram að leggja sitt af mörkum með tvöföldun stofnframlaga til uppbyggingar leiguíbúða innan almenna íbúðakerfisins þannig að í stað þess að 500 íbúðir verði byggðar árlega árin 2024 og 2025 með stuðningi ríkisins verði þær 1.000 á ári. Sömuleiðis verður horft til frekari lánsfjárheimilda til hlutdeildarlána í samræmi við þetta markmið en gert er ráð fyrir að áætlanir vegna lánveitinga verði endurmetnar við 2. umræðu frumvarpsins. Þannig er gert ráð fyrir að stofnframlög til uppbyggingar almenna íbúðakerfisins verði aukin um 5,7 milljarða frá fjárlögum ársins 2023 og nema þá heildarframlög til þeirra um 7,4 milljörðum á árinu 2024. Fjárfestingarframlög til samgönguframkvæmda nema um 32,6 milljörðum og aukast um 2,4 á milli ára. Niður fellur 4,7 milljarða kr. framlag vegna tímabundinna verkefna í fjárfestingar- og uppbyggingarátaki en á móti er gerð varanleg aukning á framlagi til vegaframkvæmda um 3,6 milljarða. Í 2. umræðu fjárlaga fyrir árið 2023 var ráðist í aðgerðir til að vinna gegn þenslu og verðbólgu og var 3 milljarða kr. framlagi vegna vegaframkvæmda frestað til ársins 2024 sem kemur nú inn í útgjaldaramma. Þá er gert ráð fyrir 1,4 milljörðum í uppbyggingu varaflugvalla en ráðist var í þá aukningu samhliða innheimtu varaflugvallagjalds. Framlög hafa verið aukin um ríflega 4 milljarða til menntamála á tímabilinu til að mæta fjölgun nemenda í framhaldsskólum og háskólum. Framlög til nýsköpunar-, rannsókna- og þekkingargreina hafa verið aukin, m.a. með endurgreiðslum til nýsköpunarfyrirtækja vegna rannsókna og þróunar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að prósentuhækkun atvinnuleysisbóta verði 4,9% til samræmis við hækkun bóta almannatrygginga og spá Hagstofunnar um hækkun verðlags á næsta ári. Áætlaður kostnaður vegna hækkunarinnar er um 1,6 milljarðar kr. Áætluð heildarútgjöld vegna hækkunar atvinnuleysisbóta og bóta almannatrygginga eru samanlagt 17,7 milljarðar kr. í fjárlögum ársins 2024. Virðulegur forseti. Mig langar í lokin aðeins að ræða verklag varðandi fjárlög og framsetningu þeirra. Það er mín skoðun eftir að hafa setið í tvö ár í fjárlaganefnd að það færi ágætlega á því og sennilega betur, til þess að dýpka einmitt þessa umræðu hér í þingsal í dag, ef fjárlaganefnd gæti fengið drögin að fjárlagafrumvarpi um viku fyrr áður en þau eru kynnt, í trúnaði að sjálfsögðu, þannig að nefndarmenn gætu verið búnir að kynna sér betur efni fjárlaganna fyrir þessa umræðu. Það er mín tilfinning og mitt mat að slík breyting yrði klárlega til bóta fyrir alla þá sem í nefndinni sitja og gæfi nefndarmönnum miklum mun betri kost á því að fara dýpra í umræðuna hér í upphafi og yrði einnig góður undirbúningur fyrir starf vetrarins í nefndinni. Virðulegur forseti. Ég læt þessari yfirferð minni hér í 1. umræðu fjárlaga lokið og bind vonir við og kalla eftir góðu samstarfi nefndarmanna í fjárlaganefnd í áframhaldandi vinnu fyrir fjárlög ársins 2024.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þingmaður kom hérna inn á almannatryggingar og þróun þeirra þar sem ríkisstjórnin hefur vissulega komið inn og passað upp á að almannatryggingar haldist í takt við þróun verðlags. En það er smá vandamál þar, og ég beini því líka til hæstv. fjármálaráðherra sem nefndi þetta í sinni ræðu og í andsvörum áðan, sem er það að hinn hlutinn af lögum um almannatryggingar snýst um launaþróun. Nú er staðan sú, alla vega í júlí á þessu ári, að almannatryggingar eru sem fyrr á eftir í launaþróun, nánar tiltekið á þessu kjörtímabili um 5,54% en á tíma þessarar ríkisstjórnar um 11,82%. Það er alveg gott og blessað að almannatryggingar haldi í við verðlagsþróun. Lögin eru skýr þannig og þó að áður fyrr hafi bara verið áætlað hver verðlagsþróunin var í fjárlagafrumvarpinu fyrir næsta ár, sem stóðst síðan nánast aldrei, þá hefur alla vega verið gert vel svona nýlega og brugðist við því eftir á ef verðlagsþróunin hefur verið röng. En eftir stendur launaþróunin og bilið sem við erum að horfa upp á núna er einmitt 5,54%, bara á þessu kjörtímabili, 11,82% frá 2018 sem var fyrsta heila ár þessarar ríkisstjórnar. Sér hv. þingmaður fyrir sér að við getum nokkurn tímann uppfyllt þessi skilyrði laga um almannatryggingar, að almannatryggingar fylgi launaþróun?

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir þessar vangaveltur sínar og spurningu, þetta andsvar. Ég hef heyrt hv. þingmann koma inn á þessar vangaveltur sínar áður í fjárlaganefndinni og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við tökum þessa umræðu núna í vetur. Ég held að við verðum að gera það og ég bara kalla eftir því að við tökum hana í nefndinni. Það er rétt að almannatryggingar lögum samkvæmt, eins og ég kann þetta, eiga að fylgja þróun verðlags en eru á eftir varðandi þróun launa. Það er rétt sem hv. þingmaður kom inn á, að við höfum verið að bæta og breyta eftir á, eftir verðlagsþróun inn í almannatryggingarnar en eftir situr réttilega 11,82% munur. Ég leysi þetta mál ekki hér með þingmanninum í þessum sal núna en bara fagna fyrirspurninni og treysti á að við tökum umræðu um þetta með réttum ráðuneytum og undirstofnunum í fjárlaganefnd í vetur.

Forseti. Ég verð því miður að hryggja hv. þingmanninn því að munurinn er ekki bara 11,82%, það er bara í tíð þessarar ríkisstjórnar.

Já.

Frá 1997, þegar lögin voru sett, er uppsafnaður munur 64,12% - 64,12%. Þetta er munurinn samtals í rauninni á launaþróun og verðbólguþróun. Það er mismunandi á milli ára hvort er, það eru örfá ár þar sem hækkunin er umfram bæði launa- og verðlagsþróun, en uppsafnaði munurinn þegar allt kemur til alls er þessi. Mér finnst dálítið áhugavert miðað við anda laganna þegar þau voru sett þarna, að það eigi að fylgja vísitölu neysluverðs, það er lágmarkið, en það eigi að fara eftir launaþróun eins og hún er, að vandinn við þetta, fólk ber það alla vega fyrir sig í stjórnsýslunni, er að það sé svo óskilgreint hvað launaþróun er, hvernig eigi að reikna hana út o.s.frv. En það er aldrei lagt í þá vinnu að leysa það vandamál og skilgreina betur, ekki í alla þessa áratugi sem þetta hefur verið vafamál. Það væri kannski ráðlegt fyrir fjárlaganefnd að kíkja aðeins betur á þetta, fá þessar tölur. Þetta eru tölur sem ég hef fengið í gegnum rannsóknarþjónustuna hérna á þingi og uppreiknað aðeins í kjölfarið þannig að kannski eru þetta ekki hárnákvæmar tölur hjá mér en eins nálægt því og ég kemst. Ég nota launavísitöluna sem er ekki alveg hárnákvæm heldur því að hún segir ýmsa aðra hluti, en miðað við rannsóknir stéttarfélaga og sveitarfélaga þá munar ekki mjög miklu á því hvernig launavísitalan er og hvernig laun opinberra starfsmanna og almenna markaðarins eru að þróast í heild sinni. Ég held að þetta sé mjög brýnt verkefni fjárlaganefndar að skoða, sérstaklega ofan í boðaðar breytingar félags- og vinnumarkaðsráðherra á almannatryggingakerfinu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka þingmanninum fyrir seinna andsvarið. Það er svo sem litlu við þetta að bæta. Ég skil hvaðan þingmaðurinn kemur og hvert hann er að fara í þessu máli. Þetta snýr að því að það þarf þá að gera lagabreytingu, væntanlega, til þess að breyta þessu. En ég held að þetta sé hvort tveggja verkefni sem væri gott að taka inni í fjárlaganefndinni. Ég tek algerlega undir það. Það væri fróðlegt að fá þessar tölur upp á borðið þannig að þær séu staðfestar af þar til bærum stofnunum. Svo tek ég undir með honum að í þeirri heildarskoðun sem boðuð hefur verið á almannatryggingakerfinu þá hlýtur þessi umræða og þessi vinna að fara í gang þar inni sömuleiðis. Það er mjög eðlilegt að hún sé tekin þar. Ég tek því bara undir þetta, ég held að það væri mjög áhugavert að fá þessar tölur staðfestar, hver raunstaðan er, þannig að kærar þakkir fyrir þetta.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir hans framsögu í dag. Við erum auðvitað að ræða stærsta mál hvers þings sem eru fjárlög og hvernig þeim fjármunum sem ríkið aflar í formi tekna er ráðstafað til Íslendinga. Það er voðalega auðvelt að týna sér í öllum þessum talnaflaumi sem dynur yfir og ég held að venjulegur Íslendingur átti sig illa á því hvað í þessu felst. Venjulegt fólk hlýtur að spyrja sig: Hvað þýðir þetta fyrir mig? Hvað þýðir það að hér sé verið að ræða um, eins og hv. þingmaður nefndi, að kaupmáttur ráðstöfunartekna hafi aukist - mér fannst ég heyra töluna 18% á væntanlega tveimur árum. Hv. þingmaður sagði líka að laun hefðu hækkað umfram verðlag og kaupmáttur aukist á ný. Maður veltir fyrir sér þegar maður er - jú, það getur vel verið að sé hægt að segja að laun hafi hækkað umfram verðlag en hvað fæ ég fyrir launin mín? Það hlýtur alltaf að vera spurningin. Hvað gerðist hinum megin? Það voru margar athyglisverðar ræður fluttar hér á þinginu í gær við stefnuræðu forsætisráðherra, m.a. kom það fram að ungir Íslendingar sem hafa tekið lán upp á 40 milljónir eru að upplifa það að afborgunin hefur farið úr 190.000 í 400.000 og þá spyr maður hver sé kaupmáttur þessa hóps. Hvað er verið að reyna að segja við fólk? Að það sé einhver kaupmáttur fólginn í því að lánin hafi hækkað um 200.000 á mánuði þegar laun hafa hugsanlega hækkað á þessu ári um 10%? Ef við tökum bara hjón með sitthvorar 700.000 kr. þá eru þau með 140.000 kr. aukalega í ráðstöfunartekjur sem fer allt og meira til í að borga af láninu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir andsvarið. Ég greindi ekki konkret spurningu heldur bara meiri vangaveltur væntanlega um ástandið og ég held að það sé enginn hér inni í þessum þingsal á öndverðum meiði við þá skoðun sem hv. þingmaður kom með. Ég meina að stóra áskorunin, stóra vandamálið og verkefnið sem fyrir okkur liggur núna í vetur og á komandi misserum er að ná niður verðbólgu, ná niður verðbólguvæntingum svo að vaxtastig í landinu geti lækkað, akkúrat til að koma til móts við þá einstaklinga sem hv. þingmaður var að nefna. Ég held að það séu allir hér inni í þessum sal á sama báti hvað það varðar. Ég held að allir átti sig á því að þetta er stóra verkefnið. Um þetta munu fjárlögin snúast og við þurfum að sýna það í þessum fjárlögum. Ég tel að við séum að gera það þannig að ég hef væntingar til þess að við séum á réttri leið með þetta. Ástandið er hins vegar grafalvarlegt. Það er enginn að reyna að breiða yfir það, og misalvarlegt, en hækkun vaxta hér og lána í kjölfarið hefur komið gríðarlega illa niður á mjög mörgum.

Virðulegur forseti. Við erum endalaust að glíma við sömu vandamálin. Það voru margir sem trúðu kosningaloforðunum um lágvaxtalandið Ísland og stukku á vagninn og sá hópur er að verða illa fyrir barðinu á þessu. Við erum mörg sem höfum upplifað ansi margar uppsveiflur og niðursveiflur á okkar starfsævi og þurft að takast á við verðbólgu, ja hátt að 100%. Maður veltir fyrir sér þeim undirstöðum sem efnahagslegt umhverfi okkar hvílir á. En nóg um það. Mig langar, kannski bara af því að tíminn er takmarkaður í þessu - ég nefndi hér ræður í gær, m.a. ræðu hæstv. mennta- og barnamálaráðherra varðandi sameiningar framhaldsskóla sem eru fyrirhugaðar á Norðurlandi, Suðurnesjum og hér á Reykjavíkursvæðinu. Ég gat ekki annað á ráðherrunum heyrt en að þetta væri að eiga sér stað vegna þess að það vantaði peninga og það hefur komið í ljós síðan að meira að segja ráðherrar Framsóknarflokksins eru farnir að rísa upp á afturfæturna og mótmæla þessum breytingum sem eru að eiga sér stað. Mig langar aðeins að biðja hv. þingmann um að reifa þetta. Eru Framsóknarmenn sáttir við þessar sameiningar sem nú eru fyrirhugaðar? Það hafa verið mikil átök á Norðurlandi um þetta. Ég lét frá mér fara grein í Víkurfréttum í dag einmitt um sameiningar á Suðurnesjum sem vissulega eru líka umdeildar. Hvað finnst hv. þingmanni um að ekki sé verið að skaffa nægjanlegt fjármagn til að reka framhaldsskólana í landinu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og spurningin er um sameiningar framhaldsskólanna. Ég hef farið í gegnum margar sameiningar á minni starfsævi og komið að nokkrum sem sveitarstjórnarfulltrúi, m.a. þegar sameiningin var á heilbrigðisstofnunum. Síðan voru lögreglu- og sýslumannsembættin sameinuð þegar ég var starfandi þar þannig að ég þekki nú ágætlega svona sameiningarferli. Ég get alveg sagt það hér að reynsla mín af slíkum sameiningum er bara mjög misjöfn og þess vegna tek ég undir orð hæstv. ráðherra hér í gær sem sagði akkúrat þetta: Við erum ekki að sameina bara til að sameina. Við erum ekki að fara að hagræða bara til þess að hagræða. Markmið sameiningar hlýtur að vera að auka gæði. Þú ert að auka gæði þeirra stofnana og þeirra afurða sem eru þar inni, það er markmið sameiningar, í þessu tilfelli að búa betur að þeim einstaklingum sem vilja koma í verknám eða bóknám. Til þess þarf fjármagn í dag. Sameining er ein leið til að ná í slíkt fjármagn. Önnur leið er að auka það hér á Alþingi. En stóra málið er það sem við megum ekki, og aldrei í þessari umræðu, missa sjónar á: Af hverju erum við í þessari umræðu? Af hverju erum við að ræða um sameiningar? Það verður að vera á þeirri forsendu að við ætlum að auka gæði þess sem við erum að fara að sameina, auka þjónustu. Það er eina ástæðan fyrir því að ég er til í að ræða hér sameiningu. Ég hef farið, eins og ég sagði áðan, í gegnum sameiningarferli sem hafa ekki náð þessu og ég hef séð sameiningar sem hafa ekki náð þessu. Þannig að við þurfum að vanda okkur vel 

Forseti. Það er alltaf áhugavert að fá þetta rit í hendurnar og ég ætla að byrja á smá hrósi, ótrúlegt en satt. Gæðin á þessu frumvarpi eru aðeins betri heldur en ég að á að venjast. Greiningarnar eru góðar og það er betri samfella í þeim. Ég kvartaði undan því síðast þannig að ég er bara nokkuð ánægður með framsetninguna í frumvarpinu og ég er sérstaklega ánægður með það sem fjármálaráðherra hefur tilkynnt um, að það komi greinargerð með fylgiritinu þar sem fylgja forsendur ráðuneytanna fyrir þeim tölum sem eru hérna á bak við. Það vantar að stíga síðan næstu skref þar sem koma forsendur stofnana. Það kemur kannski næst en það er alla vega jákvætt, svo við afgreiðum hvað er jákvætt við þetta. Ég er ekki alveg sammála pólitíkinni og efnisinnihaldinu í þessu en þetta er þó jákvætt skref. Það eru ansi margir málaflokkar hérna sem maður myndi vilja grafa aðeins í en ég ætla að reyna að vera á almennum nótum svona í 1. umræðu. Við erum að glíma við efnahagsástandið sem er og við fáum frumvarp til fjárlaga sem er uppskrift ríkisstjórnarinnar. Ég horfði á fréttirnar í fyrradag þar sem gangandi vegfarendur voru svona snilldarlega spurðir hvort þeir ætluðu að lesa fjárlagafrumvarpið, allar þessar 382 síður plús fylgiritið. Svörin komu mér skemmtilega á óvart þar sem sum svörin voru jákvæð. Við skulum samt viðurkenna það að þetta er enginn skemmtilestur þegar allt kemur til alls því að eins óspennandi og þessi bók lítur út þá er hún samt mjög mikilvæg. Ekki kannski mikilvæg á sama hátt og Íslendingasögurnar eða Hringadróttinssaga eða Uppruni tegundanna, en fjárlagafrumvarpið er samt nokkurs konur biblía fyrir okkur hérna á þinginu alla vega fyrir næsta ár. Og mig langar til að fjalla um fjárlagafrumvarpið út frá því hlutverki sem það gegnir í samfélaginu því eitt svar hjá þessum gangandi vegfarendum var: Hvað er það? Hvað er þetta hérna? Viðkomandi vegfarandi hafði bara ekki hugmynd um hvað fjárlagafrumvarp væri og það er bara mjög skiljanlegt því að þessi bók er ekki aðlaðandi á nokkurn hátt fyrir neinn sem væri að leita sér að lesefni sér til skemmtunar. Fjárlagafrumvarpið er ekki YouTube- myndband eða TikTok-stikla. Ég þarf vonandi ekki að útskýra fyrir neinum hérna inni hvað fjárlagafrumvarp er. En ég held að það sé samt nauðsynlegt að við ræðum aðeins um það til að tryggja sameiginlegan skilning. Það var nefnilega fleira sem ég sá í fyrradag sem gerði það að verkum að ég held að það viti ekki allir hversu mikilvæg þessi bók er. Það var þannig að þegar ég var að skoða þessa bók þá rakst ég á eftirfarandi upplýsingar, eða réttara sagt í fylgiriti fjárlagafrumvarpsins sem er sagt önnur bók og mun þynnri og heitir: Fylgirit með frumvarpi til fjárlaga. Það er eiginlega útprentað excel-skjal, mjög áhugavert, með alls konar upplýsingum. Ég fann eftirfarandi í kaflanum um styrktar- og samstarfssamninga en þar stóð: „Samtökin '78 – fræðsla er varðar málefni hinsegin fólks, 2023 15 milljónir, 2024, 0 kr.“ Áhugavert. Í umræðunum sem spruttu upp í kjölfarið var sagt að þetta væri bara tímabundið fjárframlag frá þinginu sem væri verið að fella niður, að Samtökin '78 væru enn að fá 40 milljónir. En það fjármagn finnst hvergi þegar maður les þessa bók, hvorki í frumvarpi til fjárlaga né í fylgiritinu með því. Mér finnst það mjög áhugavert því að umræðurnar um málefni hinsegin fólks hafa svo sannarlega bent til þess að það þurfi fræðslu. Ég fletti þessu því betur upp í þessari góðu bók og ég finn markmið, þriðja markmiðið í málaflokki jafnréttismála. Þar stendur: „Markmið 3: Réttindi hinsegin fólks tryggð.“ Áhugavert. Þar undir kemur: „Framfylgd verkefna í aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks – Forsætisráðuneytið – Innan ramma“, svo ég vitni í frumvarpið, með leyfi forseta. Innan ramma, það er frábært. En hvað kostar það eiginlega í peningum að vera innan ramma? Fyrir neðan þetta stendur: „Fjárheimild málaflokksins lækkar um 35 m.kr. vegna tímabundinna verkefna sem falla niður. Annars vegar 20 m.kr. framlag vegna aðgerða gegn hatursorðræðu, þingsályktunartillaga og hins vegar 15 m.kr. framlag til Samtakanna '78.“ Allt í lagi, hugsa ég, og fletti upp þessari aðgerðaáætlun. Það er rosalega flott síða þar sem farið er yfir aðgerðaáætlana. Ég finn hana og þar eru dregin fram alls konar verkefni í þessari aðgerðaáætlun. Þarna eru verkefni innan stjórnsýslunnar um fræðslu og forvarnir og rannsóknir og vinnumarkað og hinsegin sjávarútveg og landbúnað. Þetta er mjög yfirgripsmikil aðgerðaáætlun sem var samþykkt hérna á þinginu og virðist vera fylgt vel eftir. Á síðunni er farið yfir stöðu verkefnanna, t.d. stöðu verkefnisins um hinsegin börn og ungmenni í íþrótta-, tómstunda- og æskulýðsstarfi. Þar segir, með leyfi forseta: „Staða í apríl 2023: Samið var við Samtökin '78 um að skrifa og gefa út bækling með fræðsluefni um stöðu hinsegin barna og ungmenna í íþrótta-, tómstunda- og fræðslustarfi. Verkefnið er komið vel á veg.“ Samið var sem sagt við Samtökin 78, það kemur fram í aðgerðaáætluninni. Í fylgiritinu hverfur svo fjármagnið úr styrktar- og samstarfssamningi við Samtökin '78 á næsta ári. Hvaða ályktun dregur maður af þessari framsetningu? Hvar eru þessar 40 milljónir sem var talað um? Hvar eiga ég og aðrir þingmenn eða gangandi vegfarendur að leita sem vilja í alvörunni komast að því hversu mikinn pening Samtökin '78 frá ríkinu til að sinna því mikilvæga starfi sem þar er unnið? Hvar eigum við að komast að því ef það er ekki með því að lesa fjárlagafrumvarpið og fylgirit þess? Þetta er nefnilega það sem frumvarp til fjárlaga snýst um og að lokum þau fjárlög sem Alþingi samþykkir: að svara þeim spurningum sem fólk getur haft um það hvernig opinberir aðilar nota almannafé. Svörin við þeim spurningum eiga að vera í þessari bók. Stærðarsamhengi fjárlaga er síðan enn þá áhugaverðara. Þess vegna er frumvarp til fjárlaga í alvörunni rosalega áhugaverð lesning. Mæli með henni, í alvöru. Frumvarp til fjárlaga er uppskrift ríkisstjórnarinnar að framtíðarsamfélaginu. Það er uppskrift sem er samin í stefnumótun stjórnmálaflokka fyrir kosningar, í stjórnarmyndunarviðræðum og lokum við ríkisstjórnarborðið. En við skulum samt ekki gleyma að umboðið til að leggja fram frumvarp til fjárlaga kemur frá kjósendum, fólki sem greiðir skatta til þess að fjármagna samfélagsleg verkefni, rekstur heilbrigðiskerfis, menntakerfis, lögreglu, dómstóla og félagslegs öryggisnets ásamt ýmsu öðru sem ritað hefur verið í lög á Alþingi. Það er dálítið merkilegt að skoða fjárlög út frá því sjónarhorni. Hvað kostar að uppfylla þau lög sem Alþingi hefur samþykkt? Við fáum hvergi aðgang að þeim upplýsingum, sem er áhugavert út af fyrir sig. Það er oft talað um þennan mikilvæga stöðugleika í efnahagsmálum. Fjármálaráðherra talar nú um að endurheimta stöðugleikann. Það er pínu kaldhæðnislegt þegar íslensk efnahagssaga er skoðuð. Ef það ætti að velja eitthvert orð sem ætti að lýsa efnahagi þessarar litlu eyju lengst norður í hafi þá væri stöðugleiki örugglega meðal síðustu orða sem yrði fyrir valinu, bara í alvörunni. Þó að frumvarp til fjárlaga líti út fyrir að vera það leiðinlegasta sem hægt er að hugsa sér þá eru hérna gríðarlega mikilvægar upplýsingar um efnahagsmálin sem eru þegar allt kemur til alls upphaf og endir allra mála. Öllu sem við viljum gera fylgir spurningin um hvort við höfum efni á því. Okkur langar nefnilega að gera svo margt en við höfum einfaldlega ekki efni á því öllu og því þarf að forgangsraða. Viljum við t.d. betra heilbrigðiskerfi? Viljum við Fjarðarheiðargöng, uppfæra hringveginn í hringlest, rafvæða samgöngur, viljum við Sundabraut, viljum við ásættanleg lífskjör fyrir eldra fólk, mannsæmandi grunnframfærslu, framhaldsskóla- og menntaskólakerfi sem er ekki að ganga á jafnræði nemenda til menntunar? Hvort sem svarið er já við þessu öllu eða ekki þá eru það samt væntingar okkar og vonir að við höfum bolmagn til að framkvæma meira á morgun heldur en við höfðum í dag. Við viljum gera meira og það er jákvætt. En það er gott að hafa háleit markmið um að gera betur og meira. Í fjárlögum sjáum við misháleit markmið ríkisstjórnarinnar sett fram. Þetta er þeirra raunveruleiki. Þegar þau eru búin að komast að niðurstöðu um allt sem þau vilja gera, þá er þetta niðurstaðan sem þau komast að. Þetta er það sem þau telja sig geta gert með tilliti til forgangsröðunar. Eftir að búið er að forgangsraða og setja allt annað til hliðar sem þau vildu gera þá er þetta það sem er eftir. Þess vegna er mjög mikilvægt að rýna aðeins í tölurnar í fjárlagafrumvarpinu og skilja hvaðan við erum að koma, hver staðan er eiginlega og í hvaða ástandi efnahagsmálin eru því það er ekki svo augljóst. Stóra efnahagslega talan sem flestir kannast við, talan sem er notuð til þess að útskýra stöðu efnahagsmála er verg landsframleiðsla. Þetta er kakan sem er stundum notuð og á að drottna yfir öllu. Hún þýðir í raun og veru bara hversu mikil verðmæti verða til á hverju ári. Það er ekki flóknara en það þegar allt kemur til alls. Árið 2018, sem var fyrsta heila árið sem núverandi ríkisstjórn hafði eitthvað um málin að segja, var verg landsframleiðsla 2.844 milljarðar kr., á andvirði ársins þá. Í lok núgildandi fjármálaáætlunar er gert ráð fyrir því að verg landsframleiðsla verði 5.491 milljarður kr. sem er nálægt því tvöföldun á tíu árum. Það er dálítið rosalegt, er það ekki? Nei, í rauninni ekki, því að við erum með krónu hérna á Íslandi sem er dálítið merkileg og hún verður alltaf verðlausari og verðlausari. Krónan virkar svipað eins og að skera pítsu í sífellt fleiri sneiðar. Jú, jú, við erum með fleiri sneiðar en pítsan er alveg nákvæmlega jafn stór. Það er alveg jafn mikið til skiptanna hvort sem þú skerð pítsuna í fleiri sneiðar eða ekki. Dagsdaglega er einmitt talað um köku, að stækka kökuna, en kakan er nú bara dálítil lygi þegar betur er að gáð. Ef við skoðum þetta enn þá betur þá tvöfaldaðist verg landsframleiðsla líka á milli áranna 1998 og 2008 og svo sambærilegt dæmi sé tekið þá rétt tvöfaldaðist hún líka á milli áranna 2008 og 2018. Ef ég sýni ykkur mynd hérna, bara eins og í Gettu betur, stórglæsilegt línurit, ég veit ekki hversu vel það sést: Þetta er breyting á vergri landsframleiðslu á tíu ára tímabili, rétt rúmlega tvöföldun yfir öll árin, hefur farið aðeins minnkandi en allt í lagi. Þetta er íslenskt efnahagslegt samhengi, tvöföldun á tíu árum eða svo, nánar tiltekið 8,2% hækkun að meðaltali á ári á raunvirði hvers árs fyrir sig. Þetta er í raun hið íslenska efnahagskerfi sem við búum við. Þetta er bara okkar sannleikur þegar kemur að vergri landsframleiðslu. Efnahagurinn er miklu flóknari heldur en bara þetta eina, en byrjum að tala um þetta. Þetta er stöðugleikinn þegar allt kemur til alls, 8,2% hækkun á hverju ári, alveg sama þó að það komi hrun eða uppsveifla fram og til baka, 8,2% að meðaltali. Það er þar sem við endum. Frá því að núverandi ríkisstjórn tók við hefur meðalhækkunin verið 7,8% og miðað við þjóðhagsspá er gert ráð fyrir 6% hækkun á ári að meðaltali, sem væri þá samtals upp á 7% fyrir þennan áratug af ríkisstjórn ef fjármálaáætlunin gengur upp eins og hún er sett fram. Ekki 8,2% heldur 7%, sem er ansi mikið minna. En ég ætla að leyfa mér að efast um að það standist þegar allt kemur til alls. Líklega verður árleg hækkun nær langtímameðaltalinu þegar upp er staðið, aðallega af því að hagspáin er yfirleitt röng, hún er alltaf miklu minni, of lág þegar vel gengur og of há þegar illa gengur. Þarna inni í tölunum eru líka hagtölur vegna heimsfaraldurs og helmingurinn af þessu er einmitt samkvæmt þessari þjóðhagsspá. Hún gerir alltaf ráð fyrir því að hagvöxturinn fari bara niður í tæplega 3% strax eiginlega fyrsta árið eftir eftir spánna. Það er gerð spá fyrir þrjú, fjögur, fimm ár. Næsta ár er kannski raunhæft miðað við stöðuna en árin þar á eftir eru bara langtímahagvöxturinn hjá þeim sem er eitthvað í kringum 3%, rétt tæplega 3%. Það er rosalega skrýtið miðað við það þegar við skoðum þessa áratugi upp á 8,2%. Þar inn í er jú hagvöxturinn en á núvirði hvers árs fyrir sig, með verðbólgunni og öllu því. Mér finnst hjálplegra í rauninni að skoða það. Þá getum við bara hugsað okkur að miðað við verga landsframleiðslu í fyrra á andvirði þess árs verður verg landsframleiðsla á næsta ári 8,2% meiri á andvirði þess árs - af því að við erum alltaf að glíma við æðislegu krónuna. Það þýðir að ef við gefum ríkisstjórninni smá svigrúm, t.d. út af heimsfaraldrinum sem hafði þó nokkur áhrif á landsframleiðslu árið 2020, er efnahagurinn bara að sigla sinn sjó eins og undanfarna þrjá áratugi. Það eru vissulega smá öldur fram og til baka en þegar allt kemur til alls er rúmlega 8% vöxtur á ári. En munið: Bara fleiri sneiðar, ekkert endilega stærri pítsa. Ef við viljum í alvörunni efnahagslegan stöðugleika, eins og Sjálfstæðisflokkurinn þreytist ekki á að tönnlast á, þá þurfum við einfaldlega að læra af sögunni, læra af reynslunni. Þessi 8,2% vöxtur er auðvitað ekkert í hendi en þetta hefur verið þróunin undanfarna áratugi. Það þýðir að opinber fjármál ættu að taka tillit til þess. Það myndi búa til stöðugleika. Ríkið segir einfaldlega: Á næsta ári verður landsframleiðslan 8,2% umfangsmeiri en í ár. Þá vitum við hversu mikið við höfum milli handanna til að vinna með og þannig búum við til stöðugleika, ekki með því að elta efnahagssveifluna upp og niður. Ef það er 10% hagvöxtur þá er ríkinu alveg sama, 8,2%. Ef það er 10% niðursveifla þá skiptir það ekki máli. Við gerum bara ráð fyrir 8,2%. Hagvöxturinn nær þessu að lokum, fer upp fyrir og niður fyrir. Við bara siglum eftir okkar stefnu og höldum þann sjó og okkur er alveg sama í rauninni hvernig efnahagurinn er. Við bara pössum upp á það að ríkið haldi stöðugleikanum. Þar er alveg tvímælalaust lykillinn en við höfum ekki séð það í verki. Við höfum séð ríkisstjórnina hlaupa fram og til baka eins og hauslausar hænur og segja: Heyrðu, það er ekkert til fyrir menntamálin. Og hinum megin: Það er allt á blússandi siglingu. Það er enginn stöðugleiki. Það eru engin rök í þessari umræðu hvað það varðar. Það er ekki grundvallað á neinum gögnum. En allt í lagi, hvað svo? Við höfum þessa landsframleiðslu og allt þar fram eftir götunum. Og það er jú búið að setja lög um ýmsa opinbera þjónustu eins og ég nefndi áðan; heilbrigðisþjónustu, löggæslu, skóla, lífeyri og alls konar svoleiðis. Og til að greiða fyrir þá þjónustu og halda einhverjum stöðugleika í efnahagsmálum leggur ríkið skatta á allt og ekkert. Til þess að skilja stöðuna ekki bara út frá vergri landsframleiðslu svoleiðis þarf líka að horfa aðeins dýpra. Byrjum samt á samanburði opinberra fjármála við landsframleiðslu, bara svona efnahagssögulega - æðislegt orð - og þá hafa útgjöld ríkisins verið 30,9% af vergri landsframleiðslu á ári. Þetta er bara söguleg staðreynd. 30,9% af vergri landsframleiðslu, það eru útgjöld ríkisins. Það er meðaltal undanfarinna þriggja áratuga. Af öllum verðmætum sem verða til í hagkerfinu er þetta hlutur ríkisins. Stundum er þetta hlutfall hærra. Síðan 1995 hefur það hæst verið 43,3% árið 2008 og stundum lægra og var lægst 25,1% árið 1997. Svipaða sögu er síðan að segja af tekjum ríkisins. Þær hafa að meðaltali verið 30,5% af vergri landsframleiðslu á ári. Og takið eftir því að tekjurnar hafa að meðaltali verið 0,4% lægri en útgjöldin sem gerir rúmlega 400 milljarða kr. á núvirði í mínus. Hér er mynd: Svona sveiflast þetta fram og til baka, tekjur og gjöld, upp og niður og fram og til baka. Þarna munar, bilin sem eru þarna á milli eru 400 milljarðar. Þetta er staðan, 30,9% í útgjöld og 30,5% í tekjur. Þetta er halli á rekstri ríkisins sem útskýrist að langmestu leyti af útgjöldum ríkisins vegna nýliðins heimsfaraldurs. Afkoman fyrir 2020, frá 1995, var jákvæð, þ.e. - og nú hef ég stóran vara á - frumjöfnuður ríkissjóðs var jákvæður. Við höfum alltaf átt í erfiðleikum með fjármagnskostnað og ef eitthvað hefur verið stöðugt í íslenskri efnahagssögu þá er það að fjármagnskostnaður hefur verið hár. Augljóslega þarf að laga þennan halla einhvern veginn en merkilegra er eiginlega að skoða þessi hlutföll hjá núverandi ríkisstjórn því miðað við fjármálaáætlun gerir hún ráð fyrir að greiða 30,8% af vergri landsframleiðslu í útgjöld en einungis 29,8% í tekjur, sem er mun lægra heldur en langtímameðaltalið. Auðvitað eru 29,8% dágóður slatti en í samanburði við langtímameðaltalið eru þetta einungis 29,8%. Hér er líka gott að bæta við að þetta eru hrein útgjöld og tekjur, ekki fjármagnsgjöld sem ég var að tala um o.s.frv., það þarf að passa aðeins upp á það. Ég vil líka minnast á það að hagkerfið vex meira á næsta ári heldur en langtímameðaltalið, um 10,1%, 2% meira en meðaltalið. Útgjöld hækka líka meira eða um 10% og tekjurnar um 17,5%, líklega minna samt þar sem tekjurnar 2023 verða væntanlega hærri heldur en var gert ráð fyrir í fjárlögum 2023. Hvað þýðir þetta? Jú, stóra myndin er sú að útgjöld ríkisins eiga að minnka á komandi árum niður í 30,4% af vergri landsframleiðslu, en tekjur ríkisins eiga að lækka lítillega á sama tíma, niður í 29%. Þetta er efnahagssaga ríkisstjórnarinnar, þegar allt kemur til alls, stóra myndin. Minni útgjöld heldur en langtímameðaltalið og lægri tekjur, mun lægri tekjur. Minna bákn - frábært fyrir kjósendur Sjálfstæðisflokksins - upp á hálft prósent og skattalækkun upp á 1,5%. Að vísu með samsvarandi halla þarna á milli, ef tekjurnar eru minna hlutfall af vergri landsframleiðslu en útgjöldin þá endum við í halla. Ef ég segi það skýrt: Efnahagsþróunin á tíma þessarar ríkisstjórnar hefur verið undir meðaltali enda hafði heimsfaraldur þó nokkur áhrif á efnahaginn. Samkvæmt hagspánni gerir ríkisstjórnin ráð fyrir því að ríkið dragi úr umsvifum sínum fram til ársins 2028 og verði þá hálfu prósenti undir langtímameðaltali í útgjöldum og 1,5% undir tekjum. Samtals með lægri tekjur en útgjöld þó að afkoman endi síðan að vísu loksins í plús 2028, þetta er uppsafnað þarna á milli. Að því sögðu þá held ég að það sé vanáætlun eins og hagspáin er iðulega. Ef gert er ráð fyrir því að langtímaþróun haldi, ekki að hagspáin haldi, hún er yfirleitt allt of langt undir þróuninni, þá ætti ríkið að vera komið í plús árið 2025. Ég býst við því ef allt gengur eðlilega og ríkisstjórnin þvælist ekki fyrir. Fræðilega meira að segja 2024, það er alveg séns. Ég ætla ekki að giska á hversu miklar líkur er á því, kannski 50/50, segjum það. Það væri sem sagt ekki út af afrekum ríkisstjórnarinnar heldur einfaldlega af því að hagkerfið siglir bara sinn sjó að mestu leyti óháð því hvað ríkisstjórnin gerir þó að ríkisstjórnin reyni að monta sig rosalega mikið af því. Eins og fjármálaráðherra sagði hérna áðan þá hefur ríkisstjórnin ekkert mikið hlutverk í að stjórna verðbólgunni en er samt að leggja fram ýmsar tillögur og montar sig af því að hún sé að reyna að hafa einhver áhrif á verðbólguna þegar þau eru síðan ekki nein þannig að það er alveg eins gott að sleppa því bara, þegar allt kemur til alls. Ekki að fara í aðgerðirnar heldur að sleppa því að monta sig af því að áhrifin eru hverfandi. Þrátt fyrir allt og þegar allt kemur til alls þá er í alvörunni tiltölulega gagnslaust að rýna í þessar tölur, rýna í þessa þjóðarköku, því að á bak við þessar tölur er þjónusta hins opinbera. Opinber þjónusta snýst um tvennt. Annars vegar fólkið sem sinnir þeim störfum og árið 2021 var meðalfjöldi stöðugilda hjá ríkinu 19.164 og fyrir þau stöðugildi voru greiddir rúmir 319 milljarðar kr. í laun, launatengd gjöld og starfsmannakostnað. Árið 2022 var meðalfjöldi stöðugilda 19.503 með launakostnað upp á rúma 388 milljarða. Umreiknað á mánuði per stöðugildi eru það eitthvað um 1,39 milljónir á mánuði árið 2021 og 1,66 milljónir á mánuði árið 2022. Þetta eru laun, tölvur, mötuneyti og alls konar. Það þýðir að þegar fjármálaráðherra segir að það eigi að spara 5 milljarða með því annaðhvort að segja upp fólki eða ráði ekki neinn í þess stað þá ætti það að fækka stöðugildum um 250 eða svo. Áhugavert. Hin hliðin á opinberri þjónustu er fólkið sem er verið að þjónusta. Árið 2021 bjuggu 368.792 á Íslandi. Árið 2002 vorum við orðin 376.248. Það þurfti að þjónusta 2% fleira fólk. Við þetta bætast tæplega 700.000 ferðamenn árið 2021 og rúmlega 1,7 milljónir árið 2022 sem þýðir að fjöldi ferðamanna á landinu á hverjum degi hefur farið úr rúmlega 14.000 að meðaltali upp í rúmlega 34.000. Það er eins og farið hafi verið úr því að vera með heilan Mosfellsbæ aukalega á landinu upp í að vera með mitt á milli íbúafjölda Hafnarfjarðar og Kópavogs. Til að sinna opinberri þjónustu þarf fólk. Þó að við getum endalaust reynt að hagræða með tækninýjungum og sameiningum stofnana þá er staðreyndin almennt sú að fleira fólki fylgir stærri efnahagur og meiri þörf á þjónustu, 2% fleira fólk þýðir í raun og veru 2% aukahagvöxtur og 2% meiri þjónustuþörf, svona almennt séð. Bætum ferðamönnum ofan á þetta og bæði hagvöxturinn og þjónustuþörfin verður enn meiri. Álagið verður enn meira. Við þurfum að hugsa um það hvernig við erum að uppfylla þau lög sem við höfum sett um réttindi fólks, um þjónustu sem hið opinbera veitir og þar fram eftir götunum. Við sjáum vandamál í því í málaflokki fatlaðra og heilbrigðiskerfinu, biðlistar út um allt, og í menntakerfinu eins og hæstv. mennta- og barnamálaráðherra kom inn á í gær í sinni stefnuræðu. Þegar allt kom til alls þá finnst mér umræðan ekki vera á réttum stað um það hvar lausnirnar liggja í rauninni. Það er alltaf talað um stóru kökuna, það þarf að stækka kökuna. Við erum með verga landsframleiðslu, hagþróun, samanburð við hinar og þessar þjóðir. En þegar við komum niður á gólfið hvernig áhrif hafa þessar tölur á fólk? Hvernig eru þessar tölur að uppfylla þau lög sem við setjum hérna í þinginu? Þeirri spurningu er ekki svarað í þessu frumvarpi og ég skil ekki af hverju, svo ég haldi nú áfram með skilningsleysi mitt. Við þurfum að skoða þetta í stærra samhengi. Við þurfum að hætta að horfa bara á þennan hagvöxt og aftur hagvöxt. Það eru fleiri mælikvarðar sem hið opinbera þarf að horfa til varðandi húsnæðismál, varðandi menntamál, varðandi heilbrigðismál. Verg landsframleiðsla segir okkur ekkert um það hvaða áhrif hagvöxturinn í rauninni hefur beint á t.d. á hag öryrkja. Ekki nein. Segir okkur ekkert um það hvernig álag á heilbrigðiskerfið mun þróast vegna áhrifa af fjölda ferðamanna. Það er ýmislegt annað sem ég myndi vilja tala hérna um, söluna á Íslandsbanka, nánar um húsnæðismálin og annað sem ég var með hérna. En ég ætla að enda á því að nefna að við erum með nokkrar breytingartillögur. Við erum með tillögu um að hækka fjármagnstekjuskatt upp í 30% og að persónuafsláttur fjármagnstekna verði hækkaður upp í 400.000 kr. á sama tíma. Það hefur breyst dálítið hvernig það er verið að éta upp í rauninni tekjur af almennum sparireikningum. Persónuafslátturinn þar ætti að halda aðeins í við þróunina á vaxtahækkununum. Við gerum ráð fyrir u.þ.b. 15 milljörðum í tekjur vegna þessarar breytingar. Við gerum ráð fyrir því að það þurfi að bæta við 800 millj. kr. í loftslagssjóð, að minnsta kosti miðað við stöðuna. Við leggjum til að fella niður heimild til sölu Íslandsbanka því að það er ekki hægt að treysta þessari ríkisstjórn til að selja þennan banka frekar en nokkuð annað. Við leggjum til 3 milljarða í framkvæmdafé til hjóla- og göngustíga þar sem einn milljarður er ætlaður til að flýta framkvæmdum þeirra verkefna sem skipulagðar eru samkvæmt samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, annar milljarður er ætlaður til uppbyggingar hjóla- og göngustíga í nágrenni höfuðborgarsvæðisins og þriðji milljarðurinn er ætlaður í uppbyggingu hjóla- og göngustíga annars staðar á landinu. Einnig 3 milljarða í Strætó vegna orkuskiptaverkefnis, þ.e. bættar verði upp 600 milljónir sem voru teknar úr orkuskiptasjóð Strætó vegna Covid og afgangurinn, 2,4 milljarðar, fari óskiptur til orkuskipta í almenningssamgöngum um allt land. 420 milljónir til héraðssaksóknara til að efla embættið og tryggja málsmeðferðarhraða. Þá 420 milljónir til Samkeppniseftirlitsins til þess að efla eftirlitið, enda hefur komið í ljós að það er ekki vanþörf á. Nóg að gera þar nefnilega. Svo að lokum 230 milljónir í málaflokk framhaldsfræðslu til eflingar íslenskukennslu fyrir innflytjendur en það á að fella niður fjárheimild upp á 115 milljónir þar sem við viljum að sé ekki gert og bætt við tvöföldu fjármagni.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa nokkuð yfirgripsmiklu ræðu. Mig langar til að staldra við nokkur atriði. Í fyrsta lagi aðeins um stöðugleikann og mikilvægi hans og hv. þingmaður segir að í íslenskri hagsögu hafi verið mikill óstöðugleiki og það má alveg taka undir það. Þó hefur orðið mjög mikil breyting svona u.þ.b. frá árinu 2000. Við fórum í gegnum mikla fjármálakrísu og höfum farið núna nýjast í gegnum heimsfaraldur. En ef við skoðum t.d. tímabilið frá 2013–2020 þá var meðalverðbólga hér á landi 2,4%. Það gerðist allan þennan tíma einungis fjórum sinnum að verðbólgan fari út fyrir vikmörk Seðlabankans og það ástand stóð einungis í einn til þrjá mánuði. Tvisvar fór verðbólgan upp fyrir vikmörkin og tvisvar sinnum fór hún niður fyrir vikmörkin. Þess vegna vil ég halda því hér til haga að við höfum í nýlegri efnahagssögu okkar, bara síðastliðinn áratug, dæmi um langt skeið þar sem verðbólga var bara hófleg og vextir tiltölulega hóflegir. Það vill þannig til að akkúrat þennan áratug fór kaupmáttur á Íslandi gríðarlega vaxandi, kaupmáttur launa og kaupmáttur ráðstöfunartekna. Nánast samfellt skeið vaxandi kaupmáttar sem er stærsta lífskjaramál heimilanna í landinu. Aðeins varðandi hagvöxtinn sömuleiðis. Hér er dregin upp sú mynd að þetta sé einhvern veginn allt í plati á Íslandi. Hagvöxtur vaxi vissulega mikið og tvöfaldist á tíu ára fresti en vegna þess að við erum með krónu þá einhvern veginn spillist þetta allt út og endar í ræsinu. Ef við skoðum samanburðarhæfar tölur milli landa og skoðum hagvöxtinn á Íslandi á mann í dollurum, kaupmáttarleiðrétt, þá erum við í 9. sæti OECD-ríkja. Þessi mikli hagvöxtur sem hefur orðið hér síðastliðna áratugi er grundvöllur að velsæld í landinu. Hann er grundvöllur þess að við getum haldið úti öflugu velferðarkerfi. 

Forseti. Það var búið að spenna bogann ansi hátt fyrir hrunið, það var komin ansi góð bóla. Það skorti á eða var ákveðið eftirlitsleysi þar í gangi, efnahagurinn þá var orðinn rosalega stór en innstæðan fyrir honum kannski ekkert gríðarlega mikil. Í kjölfarið á því má eiginlega segja að íslenskur efnahagur hafi náð botninum, skrapað eins langt niður á botninn og hægt var að hafa það, miðað við allt annað sem við erum með í gangi. Við erum vissulega rík þjóð með öflugar auðlindir þannig að ég hafði persónulega engar sérstakar áhyggjur af afkomu landsins til lengri tíma og hafði það heldur ekki vegna Covid-faraldursins. Við vinnum okkur smám saman út úr þessu af því að við erum öflug og auðug þjóð. En það er mjög eðlilegt að þegar við náum botninum á vissan hátt eins og við gerðum eftir hrunið að þá sé ekki hægt að fara neðar, það er mjög eðlilegt að það sé stígandi, upp á við frá botninum eins og hæstv. ráðherra var að lýsa. Það kemur ekkert á óvart svo sem að það hafi verið þannig, hverju sem það er að þakka. Ég veit ekki alveg hvort einhverjir geta tekið þar ábyrgð eða hrósað sér af. Þetta er mjög náttúrulegt. Ég held að það sé frekar þannig, þegar allt kemur til alls, að áhrif okkar hérna á Alþingi og ríkisfjármálanna séu í alvörunni miklu, miklu minni en stundum er látið í veðri vaka. Ég alla vega hlakka til þess að sjá betri útskýringar á því að ákveðin efnahagsþróun upp á við sé stjórnvöldum að þakka en aldrei efnahagssveifla niður á við, aldrei eftirlitsleysið sem bjó til bóluna sem sprakk í andlitið á okkur o.s.frv.

Virðulegi forseti. Ábending mín sneri fyrst og fremst að því að hagvöxtur á Íslandi hefur skipt lífskjörin í landinu gríðarlega miklu máli. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það hafa verið gerð mistök í hagsögunni og eftirlitið var ófullnægjandi í aðdraganda fjármálahrunsins. En ef við skoðum bara hagvöxt á mann á Íslandi og berum saman við aðrar þjóðir þá erum við að skapa gríðarlega mikil verðmæti. Það er mikil og stór spurning sem hér var í raun og veru velt upp, sem er: Hver er aðalástæðan fyrir velsæld sumra þjóða á meðan aðrar eru að ströggla? Það skiptir bara verulega miklu máli að reyna að nálgast svar við þessari spurningu og ég held að svarið liggi m.a. í stjórnkerfunum, í þeim grunngildum sem búa að baki efnahagsumhverfinu í viðkomandi löndum. Við sjáum það að ríkar þjóðir spilla auðlindum sínum og veik stjórnkerfi fara illa með möguleika. Ég er sammála því sem hv. þingmaður segir, það eru ekki stjórnmálamennirnir sem bjuggu til alla velsældina, það er fólkið í landinu. En okkar hlutverk er að ryðja brautina og skapa skilyrði til þess að tækifærin séu nýtt og fyrir það viljum við standa í Sjálfstæðisflokknum. Þannig að það er fólkið í landinu sem hefur drifið þetta áfram og aðalatriðið er að það sé ekki kæft í fæðingu þegar fólk reynir að láta til sín taka. 

Forseti. Ég sagði það hérna áðan að við erum rík þjóð. Já, hagvöxturinn skiptir tvímælalaust máli, auðvitað. Hann er frekar sjálfgefinn hjá ríkri þjóð. En hvernig farið er með þann arð er síðan allt annað mál, hvernig skiptingin á honum er. Það er alltaf stóra spurningin. Ef eitthvað er þá er það kannski stærsta áskorunin sem við höfum í þessum sal, að hugsa til þess hvað sé sanngjörn skipting á auðæfum landsins, hvað er í þjóðareign og hvað er ekki í þjóðareign, hvernig sumir auðgast endalaust af þjóðareign, aðrir ekki og hvernig stjórnvöld ákveða að skipta út dómurum hér og þar og eru ekki með augljósustu aðstoð í helstu málum þegar kemur að spillingu eða samráði o.s.frv. Saga okkar varðandi samkeppnisbrot er skrautleg, ekki til að hrósa sér af. 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa orðræðu sem hér er að eiga sér stað, hún er um margt áhugaverð og skiptir okkur miklu máli að vel takist til. Mig langar aðeins að fjalla um séreignarsparnað sem varð til á sínum tíma í gegnum kjarasamninga vegna þess að það var ekki talið nægjanlegt að fólk væri að safna sér 54, 55% í lífeyrissjóð af heildarævitekjum. Það myndi ekki duga til og þess vegna þyrfti að koma til aukinn sparnaður sem fékk síðan nafnið séreignarsparnaður eða viðbótarlífeyrissparnaður. Það var bara af hinu góða að fólk gæti safnað sér til viðbótar fyrir hin seinni æviár þannig að auðveldara yrði að komast af, það dygði kannski ekki fyrir manneskju sem hefði haft, við getum nefnt 700.000 kr. í laun og fengi ekki nema helminginn af því eða rúmlega það í lífeyristekjur þegar komið væri á hin efri ár. Það sem hefur síðan gerst í millitíðinni er að það er búið að heimila það að nota séreignarsparnað til að greiða inn á íbúðalán. Staðan er í raun og veru sú að margir sem hafa valið þá leið að greiða inn á íbúðalán eru orðnir uppiskroppa með sinn séreignarsparnað en eignamyndun í íbúðinni hefur engin orðið. Þá veltir maður fyrir sér, í þessari stöðu, að þetta getur verið góð leið í stöðugleika en skelfileg leið þegar staðan er eins og við erum að upplifa núna. Það er greinilega verið að færa séreignarsparnaðinn frá vinnandi fólki til þeirra sem eiga lánin. Maður veltir því fyrir sér: Hver á séreignarsparnað unga fólksins í dag?

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir andsvarið. Þetta er eitt af því sem ég hefði viljað koma inn á, ég hélt að ég hefði lengri tíma í ræðuna en það var víst bara hálftími. Lífeyriskerfið okkar hérna - eins og fjármálaráðherra var að tala um þá vorkenndi hann þjóðum sem væru með ófjármagnaðar lífeyrisgreiðslur, væru ekki með svona uppsöfnunarkerfi eins og hérna á Íslandi. Við eigum eftir að spyrja að leikslokum með það. Það er sífellt verið að reyna að hækka iðgjaldið til að koma til móts í rauninni við það að fyrri forsendur gengu ekki upp og uppsöfnunarlífeyriskerfið hérna á Íslandi hefur merkilega víðtæk áhrif, víðtækari áhrif heldur en við kannski myndum vilja. Lífeyriskerfið er byggt upp hérna á Íslandi sem tveggja stoða kerfi o.s.frv., með almannatryggingum og því sem þú safnar í lífeyrissjóð, en þriðja skyldan í rauninni fyrir fólk til að geta notfært sér lífeyristekjurnar er að standa eftir í lok vinnuævinnar með skuldlaust þak yfir höfuðið. Ef fólk er ekki með skuldlaust þak yfir höfuðið þá hefur það ekki efni á húsnæði með lífeyristekjum sínum. Séreignin, sem hjálp við það að eignast húsnæði, er tvímælalaust ágætisáætlun en hún er rosalega tekjuskipt. Það eru ekki allir sem geta nýtt sér þá leið, sérstaklega ekki þeir tekjulægri. Hvar endum við þar, í þeim hópi fólks sem nær ekki að safna sér skuldlausu þaki yfir höfuðið áður en það klárar ævivinnuna? Það fær lífeyri sem dugar ekki til framfærslu og eins og hv. þingmaður segir: Hver á þá þennan séreignarsparnað? Er ekki í rauninni bara verið að dæla honum inn í Seðlabankann með öllum stýrivöxtunum þegar allt kemur til alls og hefur áhrif í gegnum lánin okkar? Já, það þarf að tala miklu meira um lífeyrissjóðakerfið í efnahagslegu samhengi, það er víst.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans svar. Já, það þarf að tala miklu meira um lífeyriskerfið. Það þarf líka að velta fyrir sér þeim skerðingum sem þar eru að eiga sér stað. Hér er verið að tala um að það sé verið að hækka persónuafslátt og hækka þetta og hitt og þetta eru hlutir sem hafa verið í deiglunni í talsverðan tíma, stundum hefur persónuafslátturinn verið verðtryggður og stundum ekki og verkalýðshreyfingin hefur verið að djöflast á ríkisstjórninni fyrir að aftengja persónuafslátt frá launabreytingum þannig að í raun og veru er ríkið alltaf að taka talsvert meira til sín. Þannig hefur það líka gerst með skerðingarmörkin. Ég held að frítekjumörk lífeyristekna hafi ekki hækkað síðan 2016. Þá spyr maður: Af hverju eru ekki skerðingarmörk látin fljóta í samræmi við breytingar sem eru að eiga sér stað í samfélaginu? Maður upplifir það þannig að það sé alltaf verið að taka stærri skerf af kökunni inn í ríkissjóð.

Forseti. Já, skerðingarmörkin eru mjög áhugaverð. Þau eru aðeins mismunandi milli öryrkja og eldra fólks, maður verður að átta sig á því, það hafa verið breytingar á mismunandi stöðum. Þau eru núna komin upp í 2,4 milljónir á ári hjá eldra fólki, það var 1,2 fyrir ekki svo löngu síðan, held að það hafi verið árið 2018, ég man það ekki alveg, maður þarf að hafa þetta fyrir framan sig, þetta eru svo margar breytingar fram og til baka. Alla vega, það áhugaverða sem mér finnst þar er að árið 2016 þegar voru gerðar breytingar í flýti í lok kjörtímabilsins, eftir Panama-hrunið, þá var verið að reyna að einfalda kerfið en öryrkjar vildu ekki vera með í þeirri einföldun, í þessari flýtivinnu sem var í gangi. Þá þurfti að skipta upp lögunum eftir því hvort það átti við um öryrkja eða eldra fólk. Í þeim flýti virðist hafa gleymst að bæta við heimild til að undanskilja lífeyrissjóðstekjur sem atvinnutekjur. Það af leiðandi ættu lífeyrissjóðsgreiðslur að vera teknar sem atvinnutekjur og telja upp í sérstaka frítekjumarkið fyrir öll árin en gera það ekki, Tryggingastofnun framkvæmir það ekki. 

Frú forseti. Þetta var ágæt og yfirgripsmikil ræða hjá hv. þingmanni. Það er gagnlegt að ræða það hér hvað eru fjárlög, hvað er fjárlagafrumvarp. Þetta eru einfaldlega heimildir ríkisins til að taka skatta af fólki og heimildir ríkisins til að eyða þeim sömu fjármunum ásamt ráðstöfunum eigna og skuldbindingum. Þess vegna er nauðsynlegt hér í þessum sal að rýna einstaka liði, spyrja spurninga og fá svör. Hv. þingmaður kom hérna inn á tímabundið framlag, 15 millj. kr. til Samtakanna '78 og tók undir eða það mátti skilja það þannig að þar með væru allar fjárheimildir til þessara ágætu samtaka að falla niður. Þá er ágætt að koma því að hér að fyrir tveimur, þremur árum síðan voru fjárheimildir og framlög til þessara samtaka innan ramma forsætisráðuneytisins og viðbótarframlag vegna fræðslufulltrúa er þá að falla niður. Það er hið augljósa og rétta, ef eitthvað er tímabundið þá er það tímabundið og þarf þá nýjar ráðstafanir. En það er alveg skýrt í máli hæstv. forsætisráðherra að þessar heimildir eru engan veginn að falla niður. Þess vegna er ágætt að ræða þessi mál og forða frekari misskilningi um svona þætti. En það sem ég vil einnig velta hér upp er þegar hv. þingmaður er að ræða um stöðugleikann, mig langar að átta mig betur á því hvað hann á við með stöðugleika, hvers konar stöðugleika. Stöðugleiki getur ekki verið, væntanlega erum við sammála um það, stöðnun sem getur leitt til afturfarar. Horfum á tímabilið frá 2013–2020 í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins þar sem meðalverðbólga var alla jafna rétt um 2,4%. Einstök frávik upp eða niður. Þetta var stöðugleiki. En svo kemur heimsfaraldur, það er ekki lengur stöðugleiki, það þarf að bregðast við. 

Forseti. Fyrst varðandi tímabundnu fjárframlögin. Það er vissulega rétt að þetta var tímabundið fjárframlag, alveg rétt. En þegar það er fjárheimild upp á 40 milljónir aukalega í einhverjum samningum við þriðju aðila þá ætti það að koma fram einhvers staðar, ekki satt? Af hverju eru tímabundnu framlögin einungis tilgreind í styrktar- og samningsviðaukanum en ekki hinar 40 milljónirnar? Það hefði átt að líta þannig út að það væru ekki 15 milljónir bara þarna í þessum samningsviðauka heldur 55 milljónir sem á næsta ári, 2024, samkvæmt þessu fjárlagafrumvarpi, yrðu 40 en ekki 55. Þetta tímabundna úrræði upp á 15 milljónir hefði horfið en eftir stæðu 40. Það er ekki nema eðlilegt að þegar maður flettir í fjárlagafrumvarpinu og er að reyna að átta sig á því hvernig opinbert fé er að fara til hinna ýmsu félagasamtaka þá sé einhver yfirsýn yfir það, heildaryfirsýn, ekki bara einhverjar breytingar fram og til baka og ekki að þegar það kemur í rauninni auður reitur þá þýði það í raun og veru 40 milljónir. Það bara gengur ekki upp. Það virkar ekki. Það er ekkert gagnsæi í því. Varðandi stöðugleikann er ég að reyna að koma þeirri hugmynd að fólki að horfa aðeins lengra fram í tímann, að horfa ekki sífellt bara á efnahagssveifluna eins og hún er beint fyrir framan nefið á okkur, heldur að taka tillit til þess hvernig þróunin hefur verið og halda áfram einfaldlega að gera ráð fyrir því að það sé eitthvað sem muni gilda áfram. Efnahagssveiflan, ytri áhrif og ýmislegt svoleiðis, sveiflast fram og til baka í kringum það, vissulega. Þegar hún sveiflast yfir það þá erum við að safna, þegar hún sveiflast undir þá erum við að eyða á móti. Ríkið haldi bara sinni stefnu. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Rétt aðeins varðandi samninga þá liggur það fyrir í framlögum og fjárveitingum til Samtakanna '78 að engin breyting er að verða þar á. Samningurinn er einfaldlega að renna sitt skeið og það er verið að huga að endurnýjun hans. Þetta eru allt atriði sem koma fram og auðvitað getur það verið rétt hjá hv. þingmanni að það má fara nánar út í greiningar og greinargerð með fylgiriti og skoða einstaka hluti. En það sem fjárlagafrumvarpið er eingöngu að nefna, 15 milljónirnar, er af því að á því verður breyting, það er verið að árétta að þetta sé tímabundið eins og hv. þingmaður veit, það var tímabundið. En aftur að stöðugleikanum. Það er gott og blessað að ríkið geti haft kristalkúlu og rýnt í framtíðinni og haldið sig við það. Þegar ytri áföll verða eða heimsfaraldur sem lokar öllu, setur hagkerfið og efnahagslífið algerlega á hvolf, þá verður ríkið auðvitað að breyta um kúrs og takast á við það verkefni. Og það skiptir máli hverjir stjórna og það skiptir máli hvernig það var gert. Í heimsfaraldrinum leysti ríkisstjórnin vel úr því verkefni og nú er verkefnið að glíma við afleiðingarnar. Já, það er verðbólga, það er hátt vaxtastig, það þarf að vinna á hækkandi skuldum út af heimsfaraldrinum og ná tökum á því og það er það sem þetta fjárlagafrumvarp segir. 

Forseti. Stöðugleikinn tekur mið af þjónustunni sem fólk þarf að fá, heilbrigðisþjónustunni, skólaþjónustunni, þjónustu við fatlað fólk, við innflytjendur og flóttafólk. Það er ákveðin þjónusta, skylda til þjónustu og réttindi sem við setjum í lög og óháð efnahagssveiflu eiga þessi réttindi að viðhaldast. Það er áskorun stjórnvalda að tryggja að réttindin haldi sér ellegar að segja það upphátt að við höfum ekki efni á þessum réttindum og taka þá pólitíska afstöðu um að afnema þau eða minnka þau eða gera hlutina einhvern veginn öðruvísi. En það er það sem vantar. Þar erum við ekki með stöðugleika. Við erum ekki með stöðugleika í því, þá vissu að við getum haft öruggt húsaskjól á næsta ári, að heilbrigðiskerfið nái að sinna þjónustu og vinna upp biðlistana. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir. Hér fer fram góð umræða um fyrirliggjandi fjárlagafrumvarp sem endurspeglar þá fjármálaáætlun sem kynnt var í vor. Þrátt fyrir að verðbólgan hafi leikið okkur grátt og geri enn eru jákvæð teikn á lofti og verðbólgan er að lækka, sem gefur von um að stýrivextir lækki frekar en hækki. Afkoma ríkissjóðs hefur batnað langt umfram bjartsýnustu spár en gert er ráð fyrir að frumjöfnuður ríkissjóðs verði um 100 milljörðum kr. betri í ár en áætlað var við samþykkt núgildandi fjárlaga. Þá eru atvinnuhorfur góðar og atvinnuþátttaka, sem kallar á margar vinnandi hendur. Við verðum að sýna ábyrga hagstjórn og með samstilltu átaki mun takast að ná niður verðbólgunni. Við gerð fjárlaga er það mikilvægt leiðarljós að standa vörð um félagslega innviði og verja þá velferð sem byggst hefur upp á síðustu árum. Það er grundvallaratriði að verja þau sem lakast standa í samfélaginu fyrir áhrifum verðbólgunnar, enda er jöfnuður í sjálfu sér ekki aðeins réttlætismál heldur líka mikilvægt hagstjórnarmál. Heilbrigðismálin eru veigamikill þáttur í velferð almennings og jafnframt sá þáttur sem mestu máli skiptir fyrir fólkið í landinu. Eins og fram hefur komið hafa fjárveitingar til heilsugæslu í tíð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur aukist um 37% frá árinu 2017 á föstu verðlagi í takt við sérstaka áherslu ríkisstjórnarinnar um að efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað heilbrigðiskerfisins. Við erum í sókn þegar kemur að málefnum öryrkja og eldri borgara. Aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk árin 2023–2027, Gott að eldast, var samþykkt á Alþingi 10. maí síðastliðinn. Áætlun ráðuneytisins er fjármögnuð og gert er ráð fyrir 700 millj. kr. samtals á næstu þremur árum til að hrinda henni í framkvæmd. Unnið er að endurskoðun örorkulífeyriskerfisins og er góður gangur í þeirri vinnu og von á frumvarpi frá félags- og vinnumarkaðsráðherra á þessum þingvetri. Ef okkur tekst að sameinast um þessar mikilvægu kerfisbreytingar hér á Alþingi, eins og hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði í þingsal í gær, þá verða þær gríðarlega mikilvæg skref til að draga úr fátækt og bæta lífsgæði stórs hóps íslensku þjóðarinnar. Það mun skila okkur réttlátara samfélagi og draga úr ójöfnuði. Allt eru þetta gildi sem við Vinstri græn stöndum fyrir. Samkvæmt frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2024 bætast við 270 millj. kr. vegna undirbúnings og innleiðingar á matskerfi örorku og starfsendurhæfingar. Í fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028 er gert ráð fyrir að um 16 milljarðar kr. komi inn í kerfið á árunum 2025–2026. Jafnframt er gert ráð fyrir um 150 millj. kr. fjárveitingu til að efla stuðningsúrræði við fólk með mismikla starfsgetu. Það bætist við rúmlega 430 millj. kr. fjárveitingu sem kom inn árið 2023 í vinnumarkaðsaðgerðir í tengslum við heildarendurskoðun örorku- og endurhæfingarlífeyriskerfisins. Eins og fram hefur komið hefur okkur fjölgað umtalsvert síðustu ár, sem er vel. Útlendingar auðga samfélagið og menningu okkar. Heilt yfir hefur atvinnuþátttaka útlendinga verið mjög góð hér á landi og mikilvægt er að standa vörð um hana. Í ljósi þessa eru fjárheimildir til Vinnumálastofnunar auknar um 450 millj. kr. vegna íslenskunámskeiða fyrir flóttafólk og virkniúrræðis og atvinnuleitar. Fjárheimildir sem nýtast eiga í samninga vegna samræmdrar móttöku flóttafólks verða alls 900 millj. kr. Þá bætast við 2,3 milljarðar kr. vegna endurgreiðslu á félagsþjónustu sveitarfélaga vegna flóttafólks, svokölluð 15. gr. Þá er kveðið á um tímabundna aukningu á fjárveitingu vegna þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd um 5 milljarða vegna aukins fjölda umsækjenda. Það dylst engum að við í Vinstri grænum höfum og munum áfram setja umhverfis- og loftslagsmál á oddinn. Fagna ég því sérstaklega hvað umræðan um þessa málaflokka hefur með tímanum náð eyrum annarra flokka sem nú standa með okkur í VG að horfa til framtíðar með umhverfis- og loftslagsmálin að leiðarljósi. Þótt ekki sé um mikla aukningu á milli ára að ræða að þessu sinni er vert að halda til haga að frá því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við hafa framlög til málaflokksins aukist úr rúmum 17 milljörðum í rúmlega 30 milljarða, sem endurspeglar þær áherslur sem við í Vinstri grænum leggjum á umhverfismál og náttúruvernd. Stuðningur og ívilnanir varðandi rafbíla var nauðsynlegt fyrsta skref í orkuskiptum landsmanna en í nýju fjárlagafrumvarpi eru þær ívilnanir smátt og smátt að fjara út og nú er komið að nýjum fasa þar sem gjöld aukast á rafbílaeigendur. Þetta eru mikilvæg skref sem styðja við áframhaldandi uppbyggingu í samgöngukerfinu en þar eru mörg brýn verkefni sem bíða. Með þessari nýju nálgun er einfaldlega verið að horfa til þeirrar sanngjörnu reglu að öll ökutæki taki þátt í rekstri kerfisins til að unnt sé að halda samgöngumannvirkjum við og byggja upp til framtíðar. Þetta tónar vel við mengunarbótaregluna sem ég hef alltaf stutt. Þeir sem menga eiga að borga. Gert er ráð fyrir því að nýtt fyrirkomulag auki tekjur ríkissjóðs um 7,5 milljarða kr. árið 2024. Það er augljóst að tekjur ríkissjóðs af skattlagningu á eldsneyti og ökutæki hafa rýrnað mikið á undanförnum árum vegna breytinga á bílaflota landsmanna. Þeim fylgir jákvæður samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda. Hér er stundum talað eins og ekkert sé að gerast í orkuskiptum, en raunin er sú að Ísland er með næsthæst hlutfall rafbíla í heiminum þegar kemur að heimilum landsins. Við eigum enn langt í land en með stöðugum tækniframförum og nýsköpun í bland við markvissar aðgerðir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur þokumst við áfram í þessari mestu áskorun samtímans. Í anda Vinstri grænna ætla ég að tala aðeins meira um tekjuöflun. Nokkur mikilvæg skref varðandi tekjuöflun má finna í fjárlagafrumvarpinu og eru fingraför VG áberandi þegar litið er til aukinnar tekjuöflunar. Ferðaþjónustan hefur verið í örum vexti undanfarin ár og þrátt fyrir áföll eins og heimsfaraldur hefur stuðningur við greinina skilað sér í því að ferðaþjónustan er stöndug atvinnugrein á fleygiferð. Nú er komið að því að greinin leggi meira til samfélagsins og mun gistináttagjald verða endurvakið um áramót. Fjölgun skemmtiferðaskipa hefur fært okkur mikla aukningu ferðamanna og mun boðaður gistináttaskattur einnig ná til þeirra. Það er mikilvægt að við styðjum við ferðaþjónustuna en á sama tíma þarf að hafa það hugfast að íslensk náttúra er auðlind sem okkur ber að vernda og varðveita. Ferðaþjónustan verður ekki sjálfbær til framtíðar nema við forgangsröðum og aðgangsstýrum inn á viðkvæm svæði. Við megum ekki ganga um of á gæðin sem eru undirstaða ferðaþjónustunnar. Sjálf hefði ég viljað sjá lengra gengið og að líkt og í öðrum löndum hefðum við hugrekki til þess að leggja gjald á alla okkar gesti við komuna til landsins, svokallað komugjald, til þess að auka fjármagn til uppbyggingar og verndar ferðamannastaða auk þess að styrkja innviði heilbrigðiskerfisins og efla löggæslu. Það er lykillinn að réttlátu skattkerfi að aflögufærar atvinnugreinar leggi sitt á vogarskálar við uppbyggingu innviða og samfélagsins í heild. Hækkun tekjuskatts lögaðila er mikilvægt atriði í tekjuöflun fyrir árið 2024, en hann hækkar í 21%, enda hefur tekjuskattur lögaðila vaxið mikið, bæði í krónum og sem hlutfall af vergri landsframleiðslu frá þeim lágpunkti sem tekjuskatturinn náði í heimsfaraldrinum. Fiskeldi hefur vaxið gríðarlega undanfarin ár og er nú nánast í hverjum firði Austurlands og Vestfjarða. Mikið hefur verið fjallað um greinina eftir að svört skýrsla Ríkisendurskoðunar kom út á árinu og ljóst að sú mikilvæga stefnumörkun í fiskeldi sem fram hefur farið í ráðuneytinu hefur varpað ljósi á þær miklu áskoranir sem eru í greininni. Þess vegna eru nú lagðar til 126 millj. kr. í aukið eftirlit með sjókvíaeldi. Það er verk að vinna hvað varðar öryggi og umhverfisvernd og fréttir af götóttum kvíum, blóðþorra og samráðsleysi við íbúa við áætlanir um uppbyggingu er ekki hægt að líta fram hjá. Verndun íslenska laxastofnsins er í uppnámi líkt og greint hefur verið frá í fréttum síðustu vikur eftir að gat kom á fiskeldiskví. Það er því mikilvægt að efla allt eftirlit með greininni og setja skyldur á fyrirtækin að standa betur að allri umgjörð. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að tekjur af fiskeldi muni aukast, sem eru góðar fréttir, en við skulum líka hafa í huga að þegar slík tekjuöflun á sér stað er mikilvægt að litið sé til nærsamfélaga og arður af greininni, sem hingað til hefur að mestu runnið úr landi til erlendra eigenda fyrirtækjanna, skili sér til uppbyggingar á svæðum og að sveitarfélögin sem valið hafa að byggja upp fiskeldi á sínum svæðum njóti sanngjarns hluta þeirra tekna sem skila sér í sameiginlega sjóði. Í þessu samhengi má benda á 193 millj. kr. aukningu í Fiskeldissjóð og mun fiskeldisgjaldið í sjóðinn hækka úr 3,5% í 5%. Það mun skila u.þ.b. 630 millj. kr. í sjóðinn og fer um þriðjungur af því til hlutaðeigandi sveitarfélaga, sem er vel. Auðlindir hafsins eru sameiginleg eign þjóðarinnar og nýting þeirrar auðlindar þarf alltaf að byggja á sjálfbærni og rannsóknum. Í fjárlagafrumvarpinu eru lagðir til fjármunir til eflingar hafrannsókna og má nefna 180 millj. kr. varanlega fjármuni til Hafrannsóknastofnunar til þessa. Eins má nefna 200 millj. kr. tímabundið átak til að telja hvali og rannsaka samspil þeirra við vistkerfið, sem og 126 millj. kr. sem eru varanlegir fjármunir til að styrkja rannsóknir sem tengjast fiskeldi. Þeir fjármunir munu nýtast til ýmissa verkefna, svo sem áhættumats og rannsókna á laxalús, umhverfisáhrifum og burðarþoli. Þá eru Fiskistofu veittir fjármunir til að efla eftirlit með fiskveiðum. Ef við lítum til landbúnaðarins þá stöndum við á tímamótum. Breyttar neysluvenjur og áhrif loftslagsbreytinga auk mikils hraða í tækniþróun krefjast þess að við horfum með nýjum áherslum til framtíðar. Það breytir ekki þeirri grundvallaráherslu að horfa þarf til matvælaöryggis þjóðarinnar. Búvörusamningar eru undanskildir aðhaldskröfu og munu því hækka í samræmi við verðlag að teknu tilliti til raunlækkunar sem byggð er inn í samninginn. Í janúar síðastliðnum voru greiddar út 272 millj. kr., sem var síðasti hluti svokallaðra sprettgreiðslna. Það eru góðar fréttir að aukning er í framleiðslu korns hér á landi og ánægjulegt að sjá niðurstöður rannsókna sýna að kostnaður við kornrækt er sambærilegur við nágrannalöndin. Ísland hefur aukinheldur forskot þar sem það býr yfir miklu frjósömu og ódýru ræktarlandi. Í þessu samhengi verður aðgerðaáætluninni Bleikum ökrum hrint í framkvæmd og eru ný útgjöld upp á 198 millj. kr. ætluð til þess. Framlögin verða komin í 500 millj. kr. eftir þrjú ár. Áskoranir í landbúnaði eru margar og ekki er hægt að láta hjá líða að nefna sauðfjárrækt og þær hörmulegu afleiðingar sem riðuveikin hefur haft á íslenskan sauðfjárbúskap, bæði fyrr og nú. Settar verða 110 millj. kr. í innleiðingu verndandi arfgerða gegn riðuveiki og þar með tryggjum við fjármagn í baráttunni við þennan vágest. Húsnæðismálin eru brýn. Til skamms tíma höfðu nokkrir þættir mikil áhrif á húsnæðismarkaðinn. Lágvaxtaskeiðið á tímum heimsfaraldursins, sem kom til vegna farsællar hagstjórnar ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, ýtti undir fjárfestingu á húsnæðismarkaði þegar hennar var þörf. Þá hefur mikil fólksfjölgun og fjöldi íbúða sem leigður er út vegna ferðaþjónustu á Airbnb áhrif á framboðshliðina. Mikilvægt er að finna lausnir á þeirri stöðu sem uppi er. Í ágústmánuði árið 2022 voru um 4.600 heimili í skammtímaleigu vegna ferðaþjónustu, þar af voru 52,8% á höfuðborgarsvæðinu. En á sama tíma hefur nýbyggðum íbúðum fjölgað. Eftir sem áður er mikilvægt að stjórnvöld stígi inn af festu, eins og boðað hefur verið, til að bæta húsnæðisöryggi. Sérstaklega þarf að huga að lausnum til handa þeim sem búa undir tilgreindum tekju- og eignamörkum. Í því tilliti er stefnt að því að tvöfalda stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða innan almenna íbúðakerfisins og byggja 1.000 íbúðir árin 2024–2025. Með stuðningi ríkisins verða þær 2.000. Þá er einnig áformað að horfa til frekari fjárheimilda til hlutdeildarlána sem nýtast ekki síst ungu fólki sem er að koma inn á fasteignamarkaðinn. Í raunhæfri og ábyrgri fjármálastefnu er nauðsynlegt að fara í aðhald þegar svo ber undir. Það er flókið, en forgangsraða þarf mikilvægustu málaflokkunum fyrst. Eins og áður var komið inn á er í þessu fjárlagafrumvarpi staðið vörð um heilbrigðiskerfið og framlínustarfsfólk. Hvað varðar aðhaldsaðgerðir þá verð ég að segja að þrátt fyrir skilning minn á stöðunni hef ég talsverðar áhyggjur af því að dregið verði úr kostnaði innan stofnana. Sameiningar stofnana geta verið gagnlegar og skilað bæði hagkvæmari rekstri og betri þjónustu. Við höfum nýlegt dæmi af vel heppnaðri sameiningu þegar Landgræðslan og Skógræktin runnu saman í Land og skóg. Einnig má nefna sameiningu Vinnumálastofnunar og Fjölmenningarseturs. Í báðum tilfellum mun sameiningin efla störf og verkefni málaflokkanna, en áhyggjur mínar lúta að þeim sameiningum sem fyrirhugaðar eru á ríkisstofnunum og að þeir málaflokkar sem undir eru séu í hættu. Við í VG viljum standa vörð um íslenska minjavernd og eru á okkar málaskrá tvö þingmannamál er það varðar; annað um skráningu menningarminja en hitt um skip og báta, en málefnið er órjúfanlegur hluti af sögu lands og þjóðar. Í fjárlagafrumvarpinu er áætlaður sparnaður við sameiningu stofnana en það má ekki verða á kostnað minjaverndar. Sama saga er svo innan menntakerfisins eins og umræður undanfarinna daga hafa sýnt okkur. Sameiningar framhaldsskóla geta ekki verið á forsendum hagræðingar að óígrunduðu máli og í andstöðu við starfsfólk, nemendur og að mér sýnist samfélagið allt. Virðulegi forseti. Mannréttindamál hafa verið mikið í deiglunni undanfarið líkt og hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir kom inn á í stefnuræðu sinni í gær. Í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur stuðningur við málaflokka sem falla undir mannréttindi stóraukist og á þeirri braut verður áfram haldið. Öflugur stuðningur við hagsmunasamtök hinsegin fólks hefur skipt sköpum, ekki síst þegar við horfum upp á mikla afturför víða um heim þegar kemur að réttindum þessa hóps. Virðulegi forseti. Ég hef hér farið yfir stöðuna; tekjuöflun, aðhald og ábyrga efnahagsstjórn. Þetta fjárlagafrumvarp endurspeglar þá fjármálaáætlun sem kynnt var í sumar og ber þess merki að mörg jákvæð teikn séu á lofti. Okkur á Alþingi er falin mikil ábyrgð og ég veit að við öll, sama hvar í flokki við stöndum, berum hag almennings fyrir brjósti. Tökum saman höndum og vinnum áfram að góðum málum með jöfnuð og félagslegt réttlæti að leiðarljósi.

Virðulegur forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þingmanns. Mér leið svolítið eins og ég byggi í öðru landi. Fyrir það fyrsta eru stýrivextir í landinu 9,25%. Þetta eru hæstu stýrivextir í vestrænu ríki. Ég veit að Rússland er með 12% stýrivexti, svo það liggi fyrir. Við erum ekki að tala um að allt sé í besta lagi í íslensku samfélagi. Húsnæðismarkaður er sennilega frosinn og vaxtabyrði fólks, millitekjufólks, er eftir því og miðast við 9,25% stýrivexti. Þeir eru 4% í Noregi. Mig langar að spyrja hv. þingmann, þar sem hún talaði mikið um velferð: Hvernig stendur á því að lífeyrir almannatrygginga í fjárlögunum er miðaður við verðbólguspá næsta árs? Það er ekki miðað við þróun verðlags og launa á yfirstandandi ári heldur spá fram í tímann. Allir rekstrarliðir fjárlagafrumvarpsins miðast við þróun verðlags og launa á yfirstandandi ári, ekki spána fram í tímann sem er 4,9%. Þá má reikna verðbólguna í ár 9,2% ef við tökum meðaltalið, 8,7% á milli ára. Árið er ekki búið. Það má miða við 8,7%, en viðmiðið er hins vegar 4,9% og þetta gengur gegn 62. gr. laga um almannatryggingar. Hvernig stendur á þessu? Hvernig ætlar flokkur sem telst til vinstri í samfélaginu, sósíalískur vinstri flokkur, að horfa framan í þjóðina, aldraða og öryrkja, og bjóða 4,9% hækkun á meðan allir aðrir liðir hækka a.m.k. um 8,7%?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mig langar að byrja á að minna á að það varð nú hækkun á miðju ári, einmitt til að mæta verðbólgunni. Ég veit ekki af hversu mikilli athygli hv. þingmaður hefur hlustað á ræðu mína ef honum fannst ég eingöngu hafa verið að tala um að hér væri allt í góðu. Stór hluti ræðu minnar fjallaði um verðbólgu og vexti og þau jákvæðu teikn sem eru á lofti um að við séum að ná árangri í þeirri baráttu. Ég get ekki skilið það að orð mín segi að hér sé allt í standi. Mig langar síðan að segja varðandi spurningu hv. þingmanns, að hér er búið að fara vel yfir það. Hæstv. fjármálaráðherra svaraði þessu ágætlega hér áðan og það er ekkert sem ég hef við það að bæta að sinni.

Virðulegur forseti. Af svörum hv. þingmanns má dæma að Vinstrihreyfingin – grænt framboð styðji kjaragliðnunina sem hefur verið út af nákvæmlega þessu atriði, að verið er að áætla lífeyrisþegum í landinu lægri kjarauppbót heldur en öllum öðrum. Allar aðrar hækkanir eru miklu hærri. Auðvitað vita allir að það var hækkun á miðju ári. Af hverju var það? Af því að verðbólga var vanáætluð. Kannski gæti hv. þingmaður sagt mér, ef verðbólgan verður 6 eða 7% á næsta ári, hvort Vinstrihreyfingin – grænt framboð muni stuðla að því að öryrkjar og aldraðir fái hækkun miðað við raunverðbólgu og þá líka frá 1. janúar, frá áramótum, ekki frá 1. maí eða frá miðju ári. Mun Vinstrihreyfingin – grænt framboð stuðla að því að öryrkjar og aldraðir fái lífeyri í samræmi við raunverðbólgu á næsta ári, sem mun kannski koma í maí, og það yrði frá 1. janúar? Við getum farið yfir baráttuna gegn verðbólgu. Það var talað um að við værum að ná árangri gegn verðbólgunni, en hvaða „við“ er verið að tala um? Ríkisstjórn Íslands er ekki að berjast gegn verðbólgu. Fjármálaráðherra landsins telur það ekki vera hlutverk sitt að berjast gegn verðbólgu. Það eina sem hann hefur sagt er að það komi meira í kassann en það verði ekki sett aftur út. Þetta er sá maður sem horfir á brennandi hús en ætlar ekki að skvetta vatni á eldinn. Svo kemur hv. þingmaður og talar um okkur? Seðlabanki Íslands er með 9,25% stýrivexti í landinu og það er eina baráttan gegn verðbólgu sem íslensk stjórnvöld eru í. Ríkisstjórn Íslands er áhorfandi að verðbólgunni. Það er enginn árangur hjá ríkisstjórn Íslands hvað varðar baráttuna gegn verðbólgu.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Við spurningunni: Hvað ætlar Vinstrihreyfingin – grænt framboð að gera ef verðbólgan verður eitthvað eftir einhvern tíma? vil ég segja, 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að það er sá þingmaður sem er í ræðustól hverju sinni sem hefur orðið og vill jafnframt minna hv. þingmenn á að nota viðeigandi ávarp við upphaf ræðu.

Frú forseti. Hv. þingmaður talaði um að framlög til umhverfismála hækkuðu ekki jafn mikið og hún vildi sjá í þessu fjárlagafrumvarpi. Mig langar að rekja tölurnar aðeins upp og spyrja hv. þingmann hvort sé ekki nær sanni að segja að framlögin séu að lækka. Í greinargerðinni í fjárlagafrumvarpinu stendur á síðu 133 að framlög til umhverfis- og orkumála aukist um 5,8 milljarða frá síðasta fjárlagafrumvarpi. Það er eftir að búið er að millifæra 7,5 milljarða sem áður voru á gjaldahlið. Þannig að þessi tilfærsla á framlögum sem voru til staðar þá þegar er notuð til að fela það að bein framlög til málaflokksins eru að dragast saman um 1,7 milljarða. Því til viðbótar eru þessir 7,5 milljarðar til hreinorkubíla lækkun frá þeim 12,3 milljörðum sem voru í ívilnanir gjaldamegin. Ég er alveg sammála því að það megi endurhugsa stuðning við kaup á hreinorkubílum, þó það nú væri, en það þarf að gera eitthvað með þann pening sem er klipinn frá. Þarna erum við að tala um 4,8 milljarða til viðbótar. Þarna er verið að rifa seglin og draga saman samanlagt um 6,5 milljarða, sem eru minni framlög til grænna umskipta. Svo gæti maður velt því fyrir sér, en við höfum náttúrlega ekki forsendur til þess vegna þess að loftslagsmat hefur ekki farið fram á þessu frumvarpi, hvort hækkun á notkunarhlið hreinorkubíla væri eitthvað sem ætti að flokka sem samdrátt, sem ætti að flokka sem „anti“-græna aðgerð. Auðvitað þurfum við að koma á einhvers konar föstu formi á þetta en þar erum við að tala um 6 milljarða í viðbót. Ef þetta væri allt lagt saman þá allt í einu núllast út öll hækkun sem hefur átt sér stað í þessum málaflokki frá árinu 2021.  
             Mig langar að spyrja hv. þingmann, en höldum þessari gjaldtöku á notkun til hliðar, ég er ekki alveg sannfærður um hana, 

Forseti vill beina því til hv. þingmanna að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég get tekið undir áhyggjur hans. Eins og kom fram í minni ræðu þá hefði ég svo gjarnan viljað sjá miklu meiri kraft í þessum málaflokki en að sama skapi, eins og hefur margoft komið fram, þá erum við með ótrúlega marga málaflokka og þeir eru ótrúlega margir gríðarlega mikilvægir. Ég mun leggja mig fram um að eiga þetta samtal við ráðherra málaflokksins og hvet aðra þingmenn til að gera það líka því að það er sannarlega svo, eins og hann nefnir með rafbílana, að við erum komin af stað. Við erum að gera vel og það kom fram í minni ræðu að við skörum fram úr hvað varðar rafbílaeign landsmanna miðað við önnur ríki þannig að allt er þetta í rétta átt. En ég get tekið undir með þingmanninum að ég vildi sjálfsögðu sjá hlutina gerast hraðar, að við gætum tekið stærri skref. En eins og fram hefur komið þá erum við að fara í rétta átt og ég hvet hv. þingmann til að spyrja nánar út í þetta þegar við hittum ráðherra málaflokksins í þessum sal.

Frú forseti. Nei, við erum ekki að fara í rétta átt. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er ekki að fara í rétta átt í loftslagsmálum. Hér er verið að draga saman bein framlög til umhverfis- og orkumála um 1,7 milljarða. Það er verið að minnka ívilnun til kaupa á hreinorkubílum um 4,8 milljarða án þess að sá peningur sé síðan notaður í eitthvað annað. Það er alveg eðlilegt að hætta að styrkja fólk hægri vinstri til að kaupa Teslur og nýta peninginn í eitthvað sem skilar meiri samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda. En það er ekki gert. Það er verið að klípa 6,5 milljarða frá þessum málaflokki á sama tíma og ríkisstjórnin er einmitt ekki að stefna í rétta átt. Það var aukning, losun jókst á síðustu þremur árum, á síðasta ári stóð hún í stað. Losun gróðurhúsalofttegunda á að vera að dragast saman á hverju einasta ári en samkvæmt bráðabirgðaútreikningum Umhverfisstofnunar þá er ríkisstjórnin hálfdrættingur á við það sem hún segist ætla að vera, 24% samdráttur í losun fyrir árið 2030 er það sem stefnir í, 55% er það sem þau segjast ætla að gera. Frú forseti. Nei, við erum ekki að stefna í rétta átt. En ég ætlaði nú ekki að orðlengja um þetta. Mig langaði að spyrja um það sem hv. þingmaður vék hér að, framlagi til endurgreiðslna til sveitarfélaga vegna þjónustu sem þau veita samkvæmt 15. gr. félagsþjónustulaga, útlendingur í neyð, minnir mig að við köllum það ákvæði. Hér er væntanlega eitthvað sem snertir við þjónustusvipta flóttafólkinu sem ríkisstjórnin henti á götuna í sumar. Það gerðist fyrir um sex vikum og þá sagðist hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra ætla að taka eitthvert samtal við fólk til að leysa þetta. Ég hef það frá félagasamtökum sem eru að halda þessu fólki af götunni, sem eru að sjá til þess að það hafi í sig og á, að það sofi ekki í gjótum í Öskjuhlíðinni núna þegar komið er næturfrost, að ekkert hafi heyrst frá ráðherra. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ef ég byrja á seinni hlutanum þá kom fram hér í ræðu hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra í gær að þetta samtal milli ráðuneytis og sveitarfélaga væri í góðum gangi og 

Frú forseti. Í stuttu máli er hægt að kalla þessa fjárlagaumræðu, 1. umræðu alla, endurtekið efni. Endurvinnslan er svo mikil að þegar ég skoðaði ræðu mína frá því í fyrra sá ég að hana get ég endurflutt. Það segir töluvert mikla sögu af stöðunni. Nú segir hæstv. fjármálaráðherra frá því að hann hafi vanmetið krafta verðbólgunnar. Frá þessum orðum fjármálaráðherra var greint á vef Ríkisútvarpsins. Þetta segir ráðherrann þrátt fyrir að allir þeir sem tjáðu sig um frumvarpið í fyrra, aðilar vinnumarkaðarins allir sem einn og allir þeir sérfræðingar sem komu t.d. fyrir fjárlaganefnd en tjáðu sig líka opinberlega, hafi varað við þessu. Raunar gekk Seðlabankinn svo langt, að mig minnir síðustu jól, að segja ríkisstjórnina beinlínis gera vinnu hans við að ná verðbólgunni niður erfiðari. Í stjórnmálum hlýtur það að vera ákveðin list að geta hlustað. Núna erum við aftur og enn þá í þessari stöðu með verðbólguna. Vissulega hefur hún aðeins minnkað í sumar og það er sannarlega óskandi að framhald verði á því, en við sáum samt eftir afgreiðslu fjárlaga og aftur eftir afgreiðslu fjármálaáætlunar mjög skýrar vísbendingar um að ekki þyki nóg að gert. Seðlabankinn heldur áfram að hækka vexti, sem ég held að hljóti að teljast vera dómur um það að ríkið sé ekki að gera sitt. Við hlustuðum síðan á hæstv. fjármálaráðherra í sumar tala með orðalagi eins og því að hann þvælist ekki fyrir Seðlabankanum eða vinni ekki gegn honum. En ég sakna þess alltaf að heyra hann segja það berum orðum og fullum fetum að hann ætli að vinna með Seðlabankanum, ekki bara þvælast ekki fyrir. Reyndar heyrðum við líka sama ráðherra segja frá því, að mig minnir í lok sumars, að það sé strangt til tekið ekki hlutverk hans að vinna gegn verðbólgunni. Þótt af nógu sé að taka í þessari umræðu þá langar mig að leggja áherslu á þrjá punkta í 1. umræðu. Í fyrsta lagi vil ég nefna ríkisútgjöldin sjálf. Þau eru mikil og svo mikil að þau magna upp verðbólguna sem er að sliga heimilin og fyrirtækin í landinu. Hér heyrum við gjarnan söguna af því að ástæða útgjaldanna sé heimsfaraldur, en vandamálið er auðvitað að kominn var faraldur í fjárlög þessarar ríkisstjórnar löngu áður en heimsfaraldurinn skall á. Í öðru lagi er það áhyggjuefni að mér sýnist sem millistéttin verði skilin eftir með þungann af byrðunum og þungann af vaxtahækkunum. Hún borgar brúsann en virðist ekki eiga að fá stuðning frá stjórnvöldum í gegnum þetta tímabil. Í þriðja lagi er það svo hagvöxturinn sem ég nefndi í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra í morgun. Fjármálaráðherra nefndi líka hagvöxtinn í gærkvöld, þennan mikla hagvöxt, en það er auðvitað þannig að þegar hagvöxturinn er skoðaður með tilliti til fólksfjölgunar á Íslandi, sem er gríðarlega mikil, er hagvöxturinn lítill sem enginn þegar við skoðum hvernig hann er á mann. Sú saga af hagvexti lítur öðruvísi og töluvert verr út. Aftur ætla ég að leyfa mér að nefna, því að við erum og hljótum að eiga að vera að ræða stóru myndina við 1. umræðu fjárlaga, ágæt skrif Morgunblaðsins í morgun, t.d. í leiðara þar sem bent er á hið augljósa, að það vanti af hálfu ríkisstjórnarinnar að ræða stóru myndina; heildartekjur, heildarútgjöld, heildarafkomu og ævintýralega háan vaxtakostnað ríkisins. Undan þessu er kvartað í Morgunblaðinu og við í Viðreisn höfum svo sem líka verið á svipuðum slóðum í okkar gagnrýni því að það að tala um frumjöfnuðinn og afkomubatann án þess að setja það í samhengi við heildarniðurstöðu er að segja hálfa söguna. Það er stóra myndin sem skiptir máli þegar við erum að ræða um lífskjör og lífsgæði fólksins á Íslandi, aðstæður og umhverfi fyrirtækja. Í því samhengi vil ég minna á þær fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar núna að hækka skatt á lögaðila um 1%. Með vaxtakostnaðinn þá blasir auðvitað við að þegar útgjaldaliðurinn vaxtakostnaður er jafn sturlað hár og hann er þá hefur það áhrif á getu ríkisstjórnarinnar til að verja innviði, bæta grunnþjónustu og fjárfesta til framtíðar. Ef við horfum fyrst á útgjöld ríkisins þá sýnist mér að þau verði 127 milljörðum kr. hærri en á síðasta ári. Það setur auðvitað fyrirætlanir um 17 milljarða kr. aðhald í mjög skýrt samhengi. Þetta hefur í sjálfu sér verið sagan alla tíð hjá þessari ríkisstjórn og ráðgátan er kannski ekki síst sú hvernig staðan getur samt verið sú sem hún er hvað varðar þjónustu fyrir fólkið í landinu. Útgjöld aukast en þjónustan batnar ekki. Þarna er ég að vísa í það sama og ég nefndi eftir stefnuræðuna í gærkvöld, grunnþjónustuna og myndina eins og hún lítur út hvað varðar heilsugæslu, stórt hlutfall þjóðar sem ekki er með heimilislækni, hjúkrunarheimilin og öldrunarþjónustu. Útgjöld hafa verið að aukast að meðaltali um einhver 9% á hverju ári hjá ríkisstjórninni og samt er staðan í grunnþjónustunni þessi. Þá verður að spyrja þeirrar spurningar aftur og aftur: Í hvað fara peningarnir eiginlega? Hvernig má það vera að útgjaldaaukningin til heilbrigðismála sé sú sem hér er verið að tala um án þess að almenningur finni fyrir því að þjónustan sé að batna? Seðlabankinn biðlar til hæstv. fjármálaráðherra um að styðja sig í baráttunni gegn verðbólgunni og sérfræðingar hafa varað við því lengi að útgjaldavöxtur ríkissjóðs muni kynda undir verðbólgubálið. Hvað hefur líka gerst? Nákvæmlega það. Fyrir vikið er verðbólgan enn allt of há og það er áhyggjuefni að markaðurinn gerir ráð fyrir því að hún verði há áfram og til lengri tíma. Þess vegna er svo mikilvægt að stjórnvöld fari í það verkefni af festu að sýna aðhald og ábyrgð, því að það skiptir máli og er sjálfstætt vandamál að verðbólguvæntingar og verðbólguhorfur eru þær sem þær eru. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn spáir því að tímabilið verði langt og auðvitað skiptir það máli fyrir viðbrögðin hvort við erum að horfa á stutt tímabil eða langt. Fjórði stærsti útgjaldaliður ríkisins, vaxtakostnaðurinn, er rúmlega 110 milljarðar kr., upphæð sem er hærri en fjárframlög til háskólanna, fjölskyldumála og samgangna. Því gengur auðvitað ekki í ábyrgri umræðu um fjárlög að ræða ekki um skuldir og kostnaðinn af þeim, því að innviðir og þjónusta við fólkið í landinu líða fyrir það að staðan sé sú sem hún er. Það er talað um að halli ríkissjóðs verði 46 milljarðar á árinu ef bjartsýnustu spár ganga eftir. Þegar verið er að tala um halla upp á 46 milljarða þá er það með inni í myndinni að ríkisstjórninni takist að fara samhent í gegnum það verkefni að selja Íslandsbanka. Áður þarf að leggja niður Bankasýslu og innleiða nýtt sölufyrirkomulag og þá verður hægt að selja. Myndin af heildarniðurstöðunni er auðvitað umtalsvert dekkri ef ekki verður af sölunni. Síðan er það punktur um stöðuna að bankasala færir ríkinu tekjur í eitt sinn, einskiptistekjur, og þessar tekjur á annaðhvort að nýta til að greiða niður skuldir eða í fjárfestingu sem skilar sér til framtíðar, ekki í áframhaldandi hallarekstur ríkissjóðs og ekki í rekstur sem bætir tugmilljörðum við útgjöld síðasta árs. Þetta er líka endurtekin gagnrýni á þessa ríkisstjórn úr öllum áttum, að nýjar tekjur fara bara í ný útgjöld. Það er aldrei verið að búa í haginn. Viðreisn lagði í fyrra fram ákveðnar tillögur um aðhald og niðurgreiðslu skulda hins opinbera um 20 milljarða kr. Það þótti ekki mikið þá en hefði haft þýðingu. Til samanburðar má nefna núna 17 milljarða kr. aðhaldskröfu ríkisstjórnarinnar. Hvað varðar millistéttina og millitekjuhópinn, sem er punktur sem ég vil leggja sérstaka áherslu á, þá verður að horfa til þess að sá hópur ber mjög þungar byrðar í þessu ástandi. Ríkisstjórnin talar um þensluna og um afkomubata, sem stafar reyndar fyrst og fremst af þenslunni. Sama þensla er að skila heimilunum í landinu endurteknum vaxtahækkunum. Ríkissjóður finnur fyrir afkomubata, heimilin fá á sig vaxtahækkanir. Síðan eru fyrirtæki í landinu sem gera upp í erlendri mynt og finna auðvitað minna fyrir þessu ástandi en aðrir. Það eru fjölskyldur landsins, fyrstu kaupendur, ungar barnafjölskyldur og fólk sem er á þeim hluta æviskeiðsins að útgjöld eru mikil og þung - matarkarfan er há - sem finnur fyrir því hvernig húsnæðislánin eru að umturnast. Fólk sem gat fest vexti á besta mögulega tíma er núna að fá á sig vaxtaflóðið. Þegar ég lét kanna það í fjárlaganefnd í fyrra og óskaði eftir upplýsingum um það frá Seðlabankanum hver hlutföllin væru þarna að baki þá kom í ljós að fjórðungur lántakenda, fjórðungur heimila sem var með lán á annað borð, var með óverðtryggt lán á breytilegum vöxtum. Þetta er mjög stór hópur. Síðan er það þessi hópur sem dettur inn í ár og annar á næsta ári. Fjölskyldur með verðtryggð lán eru ekki í góðri stöðu heldur því að þær sjá höfuðstólinn hækka og horfa upp á verðbólguna éta upp það sem fólk á í eigninni. Stýrivextir eru, ótrúlegt en satt, að nálgast rússneskt vaxtastig. Tugþúsundir Íslendinga, manna og kvenna, finna fyrir þessu ástandi og það bitnar mjög hart á ungu fólki og barnafjölskyldum. Ég get ekki séð að fjárlagafrumvarpið geymi svör fyrir þennan hóp. Það er mikilvægt, gott og jákvætt, og við studdum það, að ríkisstjórnin fór í það í fyrra að koma til móts við tekjulægstu hópana. En mér sýnist sem millistéttin verði skilin eftir núna, aftur, og hún er ekki vel sett í þessu ástandi. Fyrst ríkisstjórnin gerir það ekki, en ég bind nú vonir við að breyting verði þar á, þá mun Viðreisn aftur leggja fram tillögur um að styðja við þennan hóp, tillögur um vaxtabætur og húsnæðisbætur til að verja barnafjölskyldur og fyrstu kaupendur. Varðandi þennan punkt sem ég nefndi, að ákveðin fyrirtæki geri ekki upp í íslenskum krónum og taki þar af leiðandi ekki þetta högg á sig, þá heyrir maður stundum að fólk undrast þessi sjónarmið Viðreisnar. Ég hef heyrt hæstv. fjármálaráðherra tala með þeim hætti og aðstoðarmaður hans fyrrverandi gerði það líka í umræðum eftir stefnuræðuna í gær. Þar er auðvitað verið að snúa þessari umræðu okkar á haus á dálítið fyndinn hátt, því að varla getur það komið mönnum á óvart að Viðreisn hafi stutt það á sínum tíma að fyrirtæki fái að gera upp í annarri mynt en krónunni. Það er sannarlega ekki punkturinn. Við viljum að fleiri búi við þessi tækifæri og ég held að hæstv. fjármálaráðherra átti sig á því meginstefi, nóg fáum við að heyra að við tölum ekki um annað en evru. Ég hugsa að Viðreisn væri síðasti flokkurinn til að gagnrýna það að fyrirtæki hafi fengið að njóta þess að gera upp með þessum hætti. Við erum einfaldlega að benda á það að á meðan þetta er ekki staðan hjá öllum þá verður staðan sú sem hún er. Fátt myndi hafa jafn jákvæð áhrif á hag almennings á Íslandi og upptaka evru og í því sambandi má kannski segja: Hver hefur sinn djöful að draga og krónan er þungbær djöfull fyrir millistéttina í landinu í dag. Varðandi hagvöxtinn þá heyrum við mikið að Ísland sé á fullri ferð og að hvergi sé meiri hagvöxtur en á Íslandi, og hagvöxtur er sannarlega mikill hér. Ég sakna þess alltaf að heyra nefnt hvað býr þar að baki, þ.e. mikil fólksfjölgun og síðan það að hagvöxturinn er að miklu leyti drifinn áfram af ferðaþjónustunni. Þegar leiðrétt er fyrir fólksfjölgun er myndin af hagvextinum önnur. Þetta skiptir máli. Hagvöxtur eykst en hagsældin kannski ekki. Framleiðnin fylgir ekki vextinum. Við þurfum að brauðfæða fleiri og fleiri íbúar þurfa þak yfir höfuðið. Eins og ég hef áður nefnt þá finnst manni stundum eins og hér sé verið að setja stærri súpupott á borðið en búið er að þynna súpuna með vatni. Afkomubatinn sem hæstv. fjármálaráðherra stærir sig af byggist á þessari þenslu og þessum hagvexti og bókhald ríkisins lítur sannarlega betur út vegna hennar. En hvað gerist þá þegar ríkið nær tökum á þenslunni? Er þessi staða sjálfbær í því samhengi þegar bætt afkoma byggist á þensluástandi? Við munum halda áfram að leggja áherslu á að það þurfi að halda þéttar um veskið og setja hagsmuni fólks í forgang. Við höfum ekki efni á stöðnun þegar framleiðni þjóðarinnar stendur ekki undir útgjöldum ríkisstjórnarinnar. Ég held að það þurfi að horfa á stöðuna þannig að þótt við séum vissulega að afgreiða fjárlög núna til eins árs, eins og jafnan, þá ættum við í leiðinni að spyrja okkur að því hvaða samfélag börnin okkar munu erfa. Hvernig mun þjónustan líta út eftir 10, 20 eða 30 ár? Hvernig á þekkingariðnaður t.d. að dafna þegar efnahagurinn er undirlagður af sveiflum og fyrirsjáanleikinn er lítill sem enginn? Er þetta breyta sem við höfum efni á að líta fram hjá? Hvernig á ungt fólk að búa sér heimili þegar uppbygging heldur ekki í við íbúafjölda? Húsnæðismálin eru, eins og við þekkjum öll hér í þessum sal, mjög stór breyta í efnahagsmálunum og við erum að sigla inn í alvarlega stöðu. Í Reykjavík býr um þriðjungur þjóðarinnar og borgin stendur undir um helmingi íbúðauppbyggingar, en við þurfum að sjá meiri kraft um allt land. Hvernig á að tryggja að innviðirnir okkar séu efldir í takti við uppgang ferðaþjónustunnar þegar þetta er staðan? Eru einhver þolmörk á því hvað ferðaþjónustan á að vera stór? Hver er óskastaðan um fjölda ferðamanna? Hversu hratt á þessi atvinnugrein að vaxa? Kæmi til álita að fara í aðgerðir til að dreifa ferðaþjónustunni betur um byggðir landsins, í samhengi við innviðina á höfuðborgarsvæðinu? Fjárlagafrumvarpið í ár hefur, með þessar stóru spurningar sem eru undirliggjandi, meiri þýðingu en oft áður. Við erum, rétt eins og við vorum að ræða um í fyrra, að glíma við verðbólgu. Við erum að afgreiða fjárlög í aðdraganda erfiðra kjarasamninga og í því samhengi að staða heimila er að þyngjast vegna hækkandi vaxta. Það að sitja hjá í aðgerðum mun hafa afleiðingar. Þegar stjórnvöld gera of lítið í aðgerðum gegn verðbólgu þá gerir það kjaraviðræður erfiðari. Eins og ég nefndi áðan liggur hér fyrir frumvarp sem hljóðar upp á rúmlega 46 milljarða kr. halla. Merkilega lítið er rætt um þennan halla og það er talað um að afkoman sé betri en reiknað hafði verið með. Nú heyrir maður þingmenn Sjálfstæðisflokksins hér í ræðustól og í fjölmiðlum tala um að þeir óttist útgjaldasuð frá þinginu. Það er eins og þeir gleymi því að Sjálfstæðisflokkurinn leggur fram frumvarp ár eftir ár með halla, algerlega óháð því hverjar efnahagsaðstæður eru. Það er eins og þeir gleymi því að það er beinlínis markmið ríkisstjórnarinnar og hæstv. fjármálaráðherra að reka ríkissjóð með halla í einhver níu eða tíu ár. Það þarf að ræða það af mikilli alvöru hvað það er samfélaginu dýrkeypt að skulda, og skulda til lengri tíma. Það kostar að skulda og það þekkja heimilin á Íslandi vel. Það hefur líka afleiðingar í för með sér að flytja vandann yfir á næstu ríkisstjórn. Ríkið hefur auðvitað stóru hlutverki að gegna við að halda aftur af verðbólgunni en er aftur að stíga að mér sýnist of lítil skref. Ég vona að það mat sé rangt en ef það er rétt þá eru það fjölskyldur landsins sem fá reikninginn af aðgerðaleysinu. Af einhverri ástæðu, þrátt fyrir að við afgreiðum fjárlög, fjármálaáætlanir og mikið sé talað, hefur Seðlabankinn engu að síður hækkað stýrivexti fjórtán sinnum í röð. Auðvitað ætla ég ekki að standa hér og tala þannig að ríkisstjórninni sé einni um allt að kenna. En hvar voru markmiðin þegar síðasta fjármálaáætlun var afgreidd? Hvar voru töluleg markmið um það hvers væri að vænta um árangur? Hvers vegna gerist það að Seðlabankinn heldur áfram að hækka stýrivexti? Í allt sumar hefur þessi erfiða staða verið til umfjöllunar og ört hækkandi vextir á húsnæðislánum. Þar sem fjárlagafrumvarpið setur í grunninn sömu svör á dagskrá og gert var í fyrra, þar sem árangurinn gagnvart verðbólgu var ekki mikill, þá velti ég fyrir mér hvort ekki sé eðlilegt að við setjum spurningarmerki við árangurinn núna. Ég nefndi skatta í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra í morgun og þá staðreynd að Íslendingar greiða háar fjárhæðir í skatta og lífeyri. Á árinu 2021 námu skatttekjur hins opinbera, að viðbættu framlagi í lífeyrissjóði, um 45% af landsframleiðslu. Einungis Danmörk var hærri á þennan mælikvarða á því ári. Auðvitað skiptir máli að hér er verið að taka saman skatta og lífeyri, eins og hæstv. fjármálaráðherra benti á, en gleymum því ekki að mörg lönd fjármagna lífeyriskerfið með gegnumstreymi og þess vegna er eðlilegt að telja sjóðsöfnunina með. Svo hár skattur á að skila heilbrigðum opinberum rekstri sem stenst samanburð við kerfi annars staðar á Norðurlöndum, en það er ekki niðurstaðan í dag. Í lokin langar mig aðeins að ræða stuttlega um heilbrigðismálin, sem eru jú stærsti liður fjárlaganna og sá málaflokkur sem þjóðin er í öllum könnunum og mælingum sammála um að sé mikilvægastur. Almenningur er einhuga um að vilja bæði verja hann og efla. Hér blasir við ákveðinn vandi sem þarf að bregðast við strax og þarna sjáum við að þetta spilar allt saman. Það þarf að tækla verðbólguna til að geta staðið undir heilbrigðiskerfinu til framtíðar. Það þarf að líta til þess hvað það kostar að skulda til að geta staðið undir heilbrigðiskerfinu til framtíðar. Mönnunarvandinn blasir við, hjúkrunarfræðingar eru að hverfa til annarra starfa, heilbrigðisstarfsfólk er í dag eftirsóttasti starfskraftur heims og við þurfum að standast samkeppni að utan. Viðreisn hefur áður talað fyrir þjóðarsátt um þessar kvennastéttir og bætt kjör þeirra, þar á meðal hjúkrunarfræðinga. Það gæti verið liður í því að styrkja heilbrigðiskerfið til lengri tíma litið og höfum við einmitt lagt fram þingsályktunartillögu um þessi skref. Hér verð ég líka að lýsa furðu minni yfir þeim tölum sem við heyrum um stöðuga aukningu í heilbrigðismálin en að grunnþjónustan sé á sama tíma sú sem hún er. Auðvitað eru fjárveitingar ekki eina svarið og þurfum við að geta rýnt kerfið sömuleiðis og horft á tækifærin til umbóta. Við munum fylgjast sérstaklega með þessum málaflokki í gegnum fjárlagavinnuna alla. Ríkisstjórnin talar eðlilega mikið um að verðbólga sé ekki bundin við Ísland og það er hún svo sannarlega ekki. Ég ætla þó að fá að leyfa mér að setja fram sömu spurningu og ég gerði í gær um það hvers vegna vextir á Íslandi þurfa að hækka margfalt meira hér til að taka á og tækla verðbólgu sem er ekki endilega hærri en annars staðar. Að fara vel með fjármuni ríkisins og almennings er auðvitað líka pólitískt hagsmunamat um að velja gjaldmiðil sem auðveldar okkur lífið í stað þess að gera almenningi stundum lífið erfiðara, gjaldmiðil sem auðveldar fólki að eignast húsnæði og gerir vaxtaumhverfið á Íslandi sambærilegt við löndin í kringum okkur. Það á að vera markmið til lengri tíma litið. Þetta er ekki spurning sem getur leyst úr læðingi nein svör fyrir fjárlagavinnuna núna, en hluti af því að hafa metnað fyrir Íslandi hlýtur að vera að búa í haginn til lengri tíma litið. Það er gott að hallinn er að minnka, hann mætti minnka meira og ég myndi vilja sjá markvissari skref um hagræðingu í ríkisrekstri því að með henni held ég að til lengri og skemmri tíma litið munum við ná betri árangri í að verja lífskjör, samkeppnishæfni þjóðarinnar og um leið velferðina. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að það er enginn ágreiningur á Alþingi um það að í þeirri vinnu sem fram undan er stendur þingið sameinað um að vilja undanskilja heilbrigðiskerfið, löggæslu og þá málaflokka sem ríkisstjórnin hefur sérstaklega tiltekið. En það má alveg fara í það að skoða hvort einhver verkefni þarna megi missa sín. Við eigum að velta við öllum steinum. Fyrir þá aðila sem fá á sig hagræðingarkröfurnar þá er kannski ekki augljóst að það sama gildi um alla. Auðvitað er þetta erfiðari vinna að fara í, að velta við hverjum steini og rýna það hvaða verkefni geta mögulega farið út, að við séum að hagræða í verkefnum en ekki bara að klippa á þjónustu. Til að fara í svoleiðis verkefni þarf auðvitað samhenta stjórn. Pólitíkin hérna í dag snýst kannski um frekar einfalda en mjög mikilvæga spurningu sem er, þrátt fyrir að við séum að afgreiða fjárlög til eins árs: Hvernig viljum við að samfélagið okkar sé? Hvernig virkar samfélagið okkar best? Hvernig viljum við takast á við verkefnin og hvernig ætlum við líka að búa í haginn fyrir verkefni næstu ára? Svörin finnast ekki bara í frumjöfnuðinum og ekki bara í þeim hagvexti sem við búum við í dag. Svörin finnast heldur ekki í því að láta millistéttina borga brúsann eins og hér virðist vera uppleggið. Að lokum vil ég segja að það er mikil vinna fram undan í fjárlaganefndinni og ég hlakka til að fara í þá vinnu og hlakka til samstarfs við verðandi nýjan formann nefndarinnar og vona að okkur takist að fara inn í þá málaflokka sem ég hef sérstaklega nefnt.

Virðulegi forseti. Fyrst bara til að það sé skýrt að þegar ég var spurður hér í dag að því hvort verðbólguhorfur hefðu mögulega verið vanmetnar, þá sagði ég svo hafa verið líklega, já. Þá var ég ekki að tala um mínar eigin verðbólguspár. Ég var að tala um verðbólguspár Hagstofunnar og Seðlabankans og ég t.d. get vísað til þess þegar Seðlabankinn sagði 5. október 2022 eftir að fjárlagafrumvarpið var fram komið, hann hafði þá nýhækkað vexti, að þetta væri mögulega síðasta vaxtahækkunin. Það var sagt skýrt og sömuleiðis var sagt í desember að það væri mikið fagnaðarefni hvernig kjarasamningarnir litu út en síðar var sú fullyrðing dregin til baka og í millitíðinni höfum við heyrt Seðlabankann tala um að hann muni ekki hika við að fara í tveggja stafa tölu ef þess þarf. Þetta gefur mér vísbendingar um að menn hafi vanmetið verðbólguna. Höfum það í huga að þetta var eftir að fjárlög höfðu verið kynnt og síðan hefur afkoman, bæði árið 2022 og 2023, farið langt fram úr þeim áætlunum sem við vorum með í höndunum á þeim tíma. Þetta vildi ég nú bara benda á og þetta er til vitnis um að það eru ekki ríkisfjármálin sem hafa verið að valda einhverjum sérstökum vanda í þessu efni. En á eftir ætla ég að koma aðeins inn á vaxtamálin og önnur slík verkefni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Ég hefði viljað sjá það gerast þegar fjármálaáætlunin var afgreidd núna í vor eða sumar og þegar fjárlög síðasta árs voru afgreidd, að ríkisstjórnin væri skýr til þess að hafa áhrif á væntingar um hver markmiðin væru - skýrari markmið. Jú, myndum við ekki öll vilja sjá verðbólgu fara niður? Það vilja það allir. Segja hver markmiðin eru, hvenær ríkisstjórnin væntir árangurs til að geta haft áhrif á væntingar, því að auðvitað hlýtur maður að staldra við það að þegar fjárlög eru afgreidd sem hafa það meginmarkmið að kæla verðbólgu, þá halda vextir áfram að hækka. Þegar fjármálaáætlunin er afgreidd sem hefur það meginmarkmið að kæla verðbólgu, hvað gerist? Stýrivextir hækka. Það vantar eitthvað inn í samtalið þarna. Ég held að það vanti náttúrlega fyrst og fremst aðgerðir 

Virðulegi forseti. Ég hef nú bara lagt áherslu á það að efnahagsbatinn skili sér í afkomubata hjá ríkissjóði og þannig styðji ríkissjóður við markmið peningastefnunnar auk þess sem við höfum verið að veita skjól fyrir viðkvæma hópa. Mig langar aðeins að koma hérna inn á vaxtamálin og áhrif þeirra á heimilin vegna þess að við höfum séð, t.d. bara í dag síðast frá Íslandsbanka, dæmi um það hvað fjármálafyrirtækin geta gert en Íslandsbanki sendir út til viðskiptavina sinna sem eru með óverðtryggð lán áminningu um að það er hægt að fá vaxtaþak hjá bankanum. Þeir sem nýta sér vaxtaþak upp á 7,5%, geta slegið verulega niður greiðslubyrði sína og þá bætist mismunurinn við aftast á lánið og þetta hefur þannig ákveðið ígildi annarra lánaforma. En sá sem nýtir sér þetta úrræði hjá Íslandsbanka getur þannig slegið niður, í ákveðnu dæmi sem stillt er upp, greiðslubyrði sína úr 325.000 kr. á mánuði í 230.000 með þessari einföldu breytingu á skilmálum lánsins sem eru smíðaðir inn í lánið sem sérstakt úrræði ef vextir hækka þetta mikið. Þetta er tímabundið ástand sem við getum náð stjórn á. Verðbólgan er að lækka og við eigum að halda áfram að beita ríkisfjármálunum til að veita skjól fyrir þá sem þurfa á að halda, 

Virðulegi forseti. Þegar hæstv. fjármálaráðherra talar um skjól fyrir þá sem þurfa á að halda þá myndi ég líka vilja heyra hann vera skýran um það hverjir það eru, af því að mér sýnist, eins og ég hef nefnt hérna núna í nokkur skipti, að það sé verið að skilja millistéttina eftir. Það er verið að skilja barnafjölskyldur eftir, fyrstu kaupendur, fólkið sem er að taka þetta á sig. Þetta úrræði sem hæstv. fjármálaráðherra nefnir, gott og vel, fínt, þetta er samt plástur. Það sem út af stendur fer ofan á höfuðstólinn og þarna erum við komin með einhverja rammíslenska blöndu af óverðtryggðu og verðtryggðu með breytilegum vöxtum og föstum vöxtum. En við biðjum um meira en þessa plástra. Við viljum stöðugleika og þess vegna erum við líka að reyna að taka samtalið til lengri tíma með því að tala um hvað krónan gerir almenningi á Íslandi - ekki plástra.

Forseti. Hv. þingmaður talaði hérna um þjónustuna, sem mér finnst mjög áhugaverð og það er búin að vera áhugaverð umræða hérna um þennan stöðugleika sem Sjálfstæðisflokkurinn eignar sér alltaf. Samt er efnahagskerfið alltaf í einhverju hoppi og skoppi fram og til baka þegar í raun og veru þarf að tala um þjónustuna; biðlistana sem eru alls staðar í heilbrigðiskerfinu, kaup og kjör þeirra sem lifa af almannatryggingum, menntakerfið eins og hæstv. mennta- og barnamálaráðherra kom inn á að væri hætt komið hvað það varðar að styðja við farsæld og jöfnuð barna í skólakerfinu og því þyrfti að sameina í framhaldsskólum. Það eru ótrúlegar lýsingar sem þar komu fram. Maður veltir því fyrir sér hvort við séum ekki alltaf að horfa á rangan stöðugleika, að við eigum að einbeita okkur að því að tryggja stöðugleika í þjónustu og gagnvart þeim lögum sem eru sett hérna á þingi og fjármögnun á þeirri þjónustu. Hitt verður síðan að fylgja því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurninguna og einkar gott samstarf í fjárlaganefnd. Ég held nefnilega, eins og ég nefndi hérna áðan, að það sé ekki ágreiningur um það hvaða þjónustu þurfi að taka algerlega til hliðar í öllu samtali um hagræðingu, heilbrigðiskerfið þar á meðal. Ég myndi alltaf tala fyrir löggæslunni og réttarkerfinu þar og síðan eru þarna aðrir póstar líka. En af þeim þáttum sem fara í hagræðingu, þá blasir ekki við að það sé sama svarið fyrir alla. Við eigum að geta farið markvisst í það að skoða hvaða verkefni geta farið út þannig að við séum að taka út mögulega einhver ónauðsynleg verkefni einhvers staðar - hér er alla daga verið að setja lög með nýjum og nýjum verkefnum - og við séum að skoða hvaða verkefni eru nauðsynleg og hvaða verkefni eru síður nauðsynleg til að verja þjónustu. Þá værum við mögulega ekki að hlusta á svona ræður eins og við gerðum í gær hjá hæstv. menntamálaráðherra sem sagði það berum orðum að hann er kominn í það núna að sameina framhaldsskóla vegna þess að hann er kominn upp að vegg með kröfur frá fjármálaráðherra. Það er nú kannski líka bara mjög skýr spegill á sundraða ríkisstjórn.

Forseti. Mér fannst ræða hæstv. menntamálaráðherra rosalega áhugaverð af því að hann talaði um stöðu barna og ungmenna og ætlar að leysa einhvern veginn stöðuna, ég veit ekki, um námsárangur í grunnskólum með sameiningu í framhaldsskólum. Ég fæ það ekki alveg til að ganga upp. Mér finnst það dálítið áhugaverð útfærsla á þessu öllu. En þetta er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, það eru þessir grunninnviðir sem við erum öll sammála á Íslandi að þurfi að sinna á góðan hátt. Löggæslan, dómstólar, réttarkerfið, menntakerfið, heilbrigðiskerfið, velferðarkerfið, öryggisnetið okkar. Önnur þjónusta er tvímælalaust eitthvað sem þarf að vera skilgreint á þann hátt að sé kannski tilfallandi atriði. En við fáum ekki góða greiningu á því hvar þetta liggur. Hvar er kostnaðarmatið? Hvar erum við í þjónustustiginu í heilbrigðiskerfinu miðað við það sem við vildum vera? Þá getum við metið hvort við séum í rauninni með skerta þjónustu eða ekki. 

Frú forseti. Kannski þessu tengt með þjónustuna, þá hef ég stundum staldrað við þegar við erum að fá frumvarp inn í nefndirnar þar sem kemur stöðluð setning um að það hafi ekki í för með sér aukinn kostnað. Þá hefur frumvarpið ekki í för með sér aukinn kostnað vegna þess að þá þegar er starfandi einhver ríkisstarfsmaður sem á að taka við þessum nýju verkefnum. Það er einhvern veginn aldrei sú hugsun að diskurinn sé kannski fullur hjá þeim ríkisstarfsmanni sem á að taka við verkefnunum og aldrei neitt tekið af, bara viðbætur. Það felur líka í sér kostnað að haga málunum með þeim hætti. Þess vegna held ég að það sé rangur mælikvarði, eða það sé mjög lítil vinna á bak við þessar greiningar sem við fáum inn í frumvörpin okkar um að eitthvert tiltekið frumvarp hafi ekki í för með sér neinn aukinn kostnað vegna þess að ríkisstarfsmaðurinn sem vinnur verkefnið, eða innir þau af hendi, hann á bara alltaf að vinna meira og meira en það fer aldrei neitt af disknum.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er víða hægt að koma við en maður hefur stuttan tíma og ég held að við ræðum þetta betur í nefndinni í haust. En ég held að vaxtakostnaður almennt hjá ríkinu sé á betri stað en við höfum séð hann yfir lengri tíma. Það er náttúrlega verið reikna þetta núna með nýjum hætti og setja upp í fjárlagafrumvarpinu nákvæmlega með þeim hætti sem var rætt hér fyrr í dag af fjármálaráðherra í hans svörum. Þannig að við getum ekki tekið það með sama hætti kannski og við höfum verið að gera áður í samanburði. Það er kannski svolítið flókið að fara í þetta á stuttum tíma en mér finnst, í örstuttu máli, það sem vantar kannski almennt í stærra samhengi þegar við erum að ræða fjármál ríkisins og efnahagsmál á Íslandi að það þurfi að ræða það í einhverju sögulegu samhengi. Við getum aðeins byrjað: WOW féll 2019, heimsfaraldur í mars 2020 og svo Úkraínustríðið fyrir einu og hálfu ári. Þetta eru rosaleg áföll í samhengi hluta. 

Virðulegi forseti. Varðandi tímalínu þess að ríkissjóður fór í halla, þá var hann orðinn ósjálfbær fyrir heimsfaraldur. Eins og ég nefndi hérna í gríni, þó að maður eigi kannski ekki hlæja að því, þá var kominn faraldur í fjárlög fjármálaráðherra löngu fyrir heimsfaraldur. Það er bara staðan. Er vaxtakostnaðurinn minni en hann var áður? Já. En er það rétta spurningin? Er ekki spurningin frekar: Er hann of mikill? Hefur hann áhrif á burði ríkisins til að hreyfa sig, til þess að fjárfesta í þjónustu og innviðum? Ég bendi bara á mjög fína umfjöllun Morgunblaðsins um þetta því ég held að allir sem reka heimili eða fyrirtæki skilji þetta. Það er svo sláandi hvað hlutfallið er hátt, hvað kostnaðurinn er mikill. Það er óábyrgt að ræða málin þannig, ég er ekki að ætla hv. þingmanni það, að ræða bara um skuldir vegna þess að skuldir eru ekkert sérstaklega háar í samanburði, en geta þess ekki hvað skuldirnar eru að kosta okkur.

Frú forseti. Það er nákvæmlega þetta sem ég sagði áðan. Það er erfitt að ræða þetta í svona stuttu máli hér. Framtíðarvaxtakostnaður af lífeyrisskuldbindingum er kominn inn í þessa tölu, það skekkir líka myndina þannig að það er erfitt að takast á við þetta. Stóru atriðin í samhengi hlutanna sem við erum að fást við hér á landi: Frá aldamótum hefur fjölgað um 2% í Evrópu, 41% á Íslandi. Þetta er gríðarlegt álag á öllum innviðum, fjárfestingu og öðru til að halda hlutum gangandi. 41% fjölgun í landinu frá aldamótum. Ég held að þetta sé raunverulega stóra verkefnið sem við erum að fást við í þessu samhengi hlutanna. Síðan erum við með mikinn hagvöxt umfram aðrar Evrópuþjóðir og þessi lönd sem við erum alltaf að bera okkur saman við. Þetta er það sem við erum að fást við, í framhaldi af heimsfaraldri, í framhaldi af stríðinu í Úkraínu sem skapar mikið álag á allar aðfangakeðjur í heiminum, eldsneytiskostnað og annað í veröldinni. Mér finnst dálítið einfalt að ætla að sleppa öllu þessu ytra umhverfi sem er gríðarlega erfitt um þessar mundir, með tilliti til þessara aðstæðna.

Frú forseti. Auðvitað skipta þessar ytri aðstæður máli en ekki er Ísland eitt að glíma við afleiðingar Úkraínustríðsins. Við meira að segja sluppum við orkuhlið afleiðinganna í því samhengi. Þegar hv. þingmaður nefnir fjölgunina þá er ég kannski einmitt að nefna það að mér finnst skína svo sterkt í gegn að sundruð ríkisstjórn boðar aldrei stefnu. Við þurfum ekki að fara aftur til aldamóta. Skoðum bara hvað gerist á síðustu fimm til tíu árum, hvernig ferðaþjónustan er að vaxa og á hversu miklum hraða. Af hverju hefur ríkisstjórnin ekki skoðun á því eða stefnu hver mörkin eru í því samhengi? Innflutt vinnuafl til að vinna í ferðaþjónustunni, allir ferðamennirnir sem hingað koma - við höfum öll taugar til greinarinnar og höfum metnað fyrir henni en það þarf sýn. Hún hefur áhrif, ruðningsáhrif á húsnæði, hún hefur áhrif á álag hjá lögreglu, í heilbrigðiskerfinu, á vegunum okkar, skólunum, björgunarsveitir tala um þetta. Fólksfjölgunin, 

Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að koma inn á þetta með ferðaþjónustuna því að ég heyri að hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir þarf kannski aðeins að kynna sér betur það sem við erum að gera varðandi ferðaþjónustuna. Nú erum við að móta stefnu varðandi ferðaþjónustuna til ársins 2030 og ég heyri að henni er mjög umhugað um það og segir hér í ræðustól að gallinn sé að það vanti sýn og að ferðaþjónustan sé að vaxa allt of hratt. Það eru færri ferðamenn að koma í ár en 2017 og 2018, bara til að hafa það á hreinu, þannig að allt þetta tal um að ferðaþjónustan sé að vaxa svona gríðarlega og þessi ríkisstjórn hafi ekki sýn, ég gef ekki mikið fyrir það. Hins vegar er mjög brýnt að við séum með skýra stefnu. Stefnuramminn var mótaður af forvera mínum og nú erum við að klára stefnu og aðgerðir. Ég tel líka að það sé svolítið mikilvægt að hv. þingmaður átti sig á gengisáhrifunum sem koma með ferðaþjónustunni og hverju þau eru að skila til þess að lækka verðbólgu.

Frú forseti. Ég held að það sé ekki endilega þannig að þeir sem eru manni ósammála hafi ekki kynnt sér málin. Ég þekki þá hópa, þeir eru nokkrir, sem hæstv. ferðamálaráðherra hefur sett upp. Ég sakna hins vegar ákveðinna spurninga þar undir. Við vitum hver framleiðnin er í greininni og ég vil bara taka það fram að mér finnst það eilíflega koma sem viðbragð þegar maður ræðir um ferðaþjónustuna, að í því felist einhver andstaða við greinina. Þvert á móti. Við sem þjóð erum, held ég öll, meðvituð um það hversu mikið byggðamál ferðaþjónustan hefur reynst, hvað hún hafi gert fyrir byggðir landsins, hversu mikilvæg hún var okkur eftir hrun. En það eru þættir þarna eins og ruðningsáhrifin sem hún hefur, t.d. bara hér í Reykjavík. Ef því fylgir ekki markviss stefna þá hefur það afleiðingar, framleiðnin í greininni í samhengi við hagvöxtinn og allt þetta, innflutningurinn hingað til lands. Ég held að ef stefnan er ekki skýr - og ég fagna þeirri vinnu sem ráðherra er að lýsa að sé að fara af stað - þá held ég að við getum komist upp að þeim mörkum að velvild almennings geti farið dvínandi.

Virðulegur forseti. Nú hefur þessi vinna þegar farið af stað og ég geri ráð fyrir því að fá tillögur frá öllum þessum hópum í síðasta lagi 15. október. Ég vil samt segja, virðulegur forseti, því hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir nefnir að þetta sé ekki óvild í garð greinarinnar, að það er hins vegar svo að maður heyrir það margsinnis að hún sé að vaxa allt of hratt. Þá bendir maður á: Ja, við erum samt ekki búin að ná tölunni síðan 2017. Þá spyr ég: Hvaða vöxtur hefur átt sér stað í fjölda ferðamanna frá árinu 2017? Þetta er í raun og veru ekki alveg rétt sem hv. þingmaður er að segja varðandi vöxt ferðaþjónustunnar. Hafandi sagt það þá hef ég fullan skilning á því að við þurfum auðvitað að þekkja ruðningsáhrifin og þegar gengið er að styrkjast með þessum hætti þá hefur það áhrif á aðrar greinar og við getum ekkert horft fram hjá því. En ég bið bara þingmenn um að tala um staðreyndir 

Frú forseti. Ég held ég hafi aldrei í mínu máli verið að tala um samanburð við 2017, ég er einfaldlega að tala um það sem við blasir og ferðaþjónustan sjálf talar um að hún er í örum vexti. Það eru staðreyndir málsins. Ég er að tala um það að ég held að það hljóti að skipta máli varðandi þau verkefni sem eru núna að detta inn á borð fjárlaganefndar að það fari að sjást skýrt á spilin um það hver stefnan er. Liggja fyrir einhver viðmið um það hvar þolmörkin liggja? Eru þolmörkin hin sömu í Reykjavík og í byggðum landsins? Auðvitað ekki. Það hlýtur að vera aðstæðum háð hverju sinni. Ég bara fagna öllu slíku samtali en mér hefur fundist vanta verulega upp á það, af hálfu stjórnarliða ekki síst, að ræða það hver þáttur ferðaþjónustunnar er til góðs en líka um áhrif á innviði í stóra heildarsamhenginu.

Frú forseti. Ég ætla stuttlega að koma inn á nokkur sjónarmið varðandi fjárlögin sem nú liggja fyrir í þessari fyrstu ræðu hér við meðferð þeirra. Það er auðvitað töluverður vöxtur í útgjöldum á milli ára og ég hef haft það á orði að Seðlabankinn hafi sennilega aldrei verið meira einsamall í slagnum við verðbólguna heldur en - ætli það séu ekki tvær vikur síðan, rétt u.þ.b., sem fjármálaráðherra sagði, þótt hann hafi nú að einhverju marki dregið úr þeim orðum á seinni stigum, að það væri ekki hlutverk ríkisfjármálanna að eiga við verðbólguna, það væri lögbundið hlutverk Seðlabankans. Þessi fjárlög birtast síðan og undanfari þeirra var kynning á þessum 17 milljarða aðhaldsaðgerðum sem ég gerði nú góðlátlegt grín að að næðu ekki því 25 milljarða marki sem hæstv. fjármálaráðherra hafði tilgreint sem lágmarkstölu til að leggja eitthvað sem raunverulega skiptir máli af mörkum í baráttunni við verðbólguna í lokaræðu sinni við frágang fjármálaáætlunar í júní síðastliðnum. Ráðherrann, svo því sé haldið til haga, af því að hæstv. ráðherra er ekki hér í salnum, vildi meina að þetta væri ósanngjörn gagnrýni hjá mér, hann væri auðvitað að líta á þetta sem viðbót við aðrar aðgerðir í fjármálaáætlun í baráttunni við verðbólgu. En það var auðvitað raunin með alla aðra sem komu með tillögur ofan á þegar samþykktar tillögur þingsins síðastliðið vor þannig að það verður að setja sömu mælistiku á okkur öll í þessari umræðu. Nú liggja fyrir 1.394 milljarða útgjalda fjárlög þessa árs. Til gamans skoðaði ég fjárlög síðasta árs og kannski áður en ég kem að því þá hringdi í mig maður áðan og spurði hvers lags flón ég væri að vera ekki með það á hreinu hver heildarútgjöld ríkissjóðs væru samkvæmt fjárlagafrumvarpinu, það stæði á bls. 3 eins og hæstv. fjármálaráðherra svaraði andsvari mínu í morgun hvað efnið varðar. Auðvitað vissi ég hver heildarútgjöldin eru samkvæmt þessu frumvarpi. En ástæða þess að ég vildi fá hæstv. fjármálaráðherra til að segja þetta með beinum hætti í pontu var að einhverra hluta vegna, hvort sem það hefur verið til að bæta ásjónu kynninga eða framsöguræðna, þá hefur hæstv. fjármálaráðherra skautað fram hjá því að nefna heildarútgjöld ríkissjóðs, að mér sýnist, í öllum ræðum og kynningum í tengslum við framlagningu þessa frumvarps og sömuleiðis frumvarpsins í fyrra. Þannig að auðvitað blasir við, og formaður Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármálaráðherra, veit það, að útgjöldin eru orðin stjórnlaus og hafa verið það um nokkra hríð. En ráðherranum er auðvitað vorkunn að vera í samstarfi við útgjaldasjúka flokka sem ég tel vera í samstarfsflokkunum, Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og Framsóknarflokki. Ef við berum saman framlögð fjárlög milli ára, síðasta árs og þessa, er útgjaldaaukningin 188 milljarðar eða 15,6% á milli ára. En það segir ekki alla söguna því að við megum ekki gleyma því að í fyrra varð gríðarleg breyting á fjárlögum á milli 1. og 2. umræðu og sú breyting var að meginhluta til - ég held að rúmlega 95% af þeirri breytingu hafi komið til vegna tillagna fjármálaráðherra sjálfs. Þær komu úr fjármálaráðuneytinu. Ég vil brýna hv. fjárlaganefnd í því að spyrna við fótum ef einhver viðlíka aðgerð birtist með póstsendli úr fjármálaráðuneytinu. En ég verð nú að viðurkenna að ég trúi því varla að það sé líklegt annað árið í röð að svo mikla skekkju þurfi að leysa á milli framlagningar og 2. umræðu fjárlaganna. Ég nefni þetta bara í því samhengi að fjárlaganefndin fær þetta nú til vinnslu en þær verða að vera á forsendum þingsins, ef svo má segja, að meginhluta til þær breytingar sem gerðar verða en ekki þannig að það komi bara tilkynning úr ráðuneytinu sem segir: Heyrðu, fjárlagafrumvarpið sem var lagt fram hérna sem 1. þingmál um miðjan september skiptir í rauninni engu máli, við áttum eftir að gera svo miklar breytingar að nú eruð þið búin að tala ykkur hás hér dögum saman en það var um plagg sem er úrelt. Ég bara vona að það verði ekki staðan aftur. Mönnum verður tíðrætt um frumjöfnuð í þeirri umræðu sem nú á sér stað. Auðvitað er það heildarjöfnuðurinn sem skiptir máli, skárra væri það nú að menn væru ekki með frumjöfnuðinn í þokkalegu standi núna þegar efnahagslífið, atvinnulífið, hefur loksins fengið að spretta úr spori eftir þær íþyngjandi aðgerðir sem það varð fyrir í gegnum heimsfaraldur Covid. Til að setja það í samhengi fyrir þá sem eru að hlusta: Frumjöfnuður er í rauninni rekstrarafkoma ríkissjóðs án fjármagnsliða. Þegar skuldasöfnunin er eins og hún hefur verið - í svari hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn minni síðastliðið vor var það teiknað upp að uppsafnaður halli ríkissjóðs á fjárlögum frá 2020 til og með 2027, miðað við þá samþykkta fjármálaáætlun, væri 826 milljarðar, 826.000 milljónir. Að núvirði er þetta vel yfir 1.000 milljarðar myndi ég ætla þannig að heildarskuldir ríkissjóðs hafa aukist verulega og þar af leiðandi auðvitað vaxtaberandi skuldir og kostnaður af vöxtum vegna þeirra. Það varð nokkur umræða áðan um að heildarvaxtagjöld ríkissjóðs reiknuð til útgreiðslu væru rúmir 111 milljarðar, ég held að sú tala hafi verið nefnd, en tæplega 60 milljarðar til útgreiðslu. Hitt er eitthvað sem kemur til síðar en engu að síður eru þessir tæplega 60 milljarðar sem eru til útgreiðslu alvörutala sem er markmið í sjálfu sér að vinna á. Reynum að setja það í samhengi við heimilisbókhald. Ég þekki enga hagsýna húsmóður sem kemur á fjölskyldufund undir mánaðamót og segir: Ja, frumjöfnuðurinn okkar var bara nokkuð góður þennan mánuðinn, við eigum að vísu ekki fyrir vöxtunum en frumjöfnuðurinn var góður. Horfum á heimili sem er með tvær fyrirvinnur í ágætum tekjum, 1 milljón hvor, 2 millj. kr. í heimilistekjur á ári. Setjum þetta hlutfall í samhengi þar sem hallinn er 46 milljarðar samkvæmt fjárlagafrumvarpinu sem nú liggur fyrir, eins og það er orðað hér: Heildarjöfnuður er neikvæður um 46,3 milljarða. Bara rétt að halda því til haga, það kom fram í hinu ágæta hlaðvarpi Þjóðmálum í gærkvöldi að það eru önnur gögn sem virðast teikna upp þá stöðu að þetta séu 56 milljarðar neikvæðir. En höldum okkur við þá 46 milljarða kr. sem eru tilgreindir í fjárlögunum sem liggja fyrir. 46 milljarðar og við setjum það í samhengi við heildartekjur upp á 1.348 milljarða. Þá er það 3,4% halli miðað við heildartekjur. Þetta heimili sem er með tvær milljónir í mánaðartekjur, 24 milljónir á ári, þyrfti að hækka yfirdráttinn um 816.000 í árslok bara til að eiga fyrir þeim vöxtum sem ekki væri svigrúm fyrir úr tekjustreymi heimilisins. Þetta setur þetta kannski að einhverju marki í samhengi. Ef það hallar í 1 milljón á heimili með 2 milljóna innkomu á mánuði, sambærilegur hlutfallshalli og kemur fram í þessum fjárlögum, þá er ekki hægt að dusta þetta af sér og segja: Heyrðu, þetta skiptir engu máli. Þetta eru alvörutölur sem hér um ræðir. Mér hefði þótt glans yfir því ef ríkisstjórnin, með hæstv. fjármálaráðherra í broddi fylkingar, hefði bara stigið fram og sagt: Heyrðu, atvinnulífið er að ná að spretta úr spori, ástandið er að skána, nú bara setjum við okkur það markmið að ná hallalausum fjárlögum. Það eru allar forsendur til þess núna. Þetta eru 46 milljarðar sem vantar upp á. En það virðist vera svo erfitt að draga úr ríkisútgjöldum, eins og teiknast ágætlega upp í þeirri tölu sem ríkisstjórnin treystir sér til að leggja til í aðhald, og er það þó að meginhluta til fuglar í skógi. Það er að minnstu leyti konkret niðurskurður eða aðhald sem hönd á festir. Þetta eru fuglar í skógi. Það er sameining vinnurýma, það er aðhald í innkaupum. Aðhald í innkaupum er auðvitað eðlilegasti hlutur og á að vera viðvarandi verkefni. Það eru minni ferðalög ríkisstarfsmanna og þar fram eftir götunum. En ég nefni þetta hérna í því samhengi að ég hefði viljað sjá koma hér fram fjárlög - það liggur fyrir þessi 17 milljarða tala um aðhald, það hefði vissulega þurft að rétt tæplega þrefalda hana, en ég hef þá trú að það hefði verið hægt ef raunverulegur vilji hefði verið til staðar. En eins og ég sagði áðan er hæstv. fjármálaráðherra nokkur vorkunn að vera í því samstarfi sem Sjálfstæðisflokkurinn er í núna, því að útgjaldaáhugi samstarfsflokkanna, Vinstri grænna og Framsóknar, virðist vera takmarkalaus. Mig langar hér, eftir að ljúka þessum hluta er snýr að frumjöfnuði og síðan heildarjöfnuði, að segja nokkur orð varðandi gjaldahækkanir sem eru tilkynntar í bandorminum svokallaða, sem er næsta mál á eftir þessu til meðferðar hér í þinginu. En þetta tengist svo nánum böndum að ég tel að það passi ágætlega inn í þessa ræðu mína hér við þetta tilefni. Ég vil fagna því að hér komi fram tillaga um að þessi svokölluðu krónutölugjöld hækki um 3,5% en ekki til jafns við verðlag eða áætlanir eins og gert var í fyrra. Ég gagnrýndi það töluvert mikið í fyrra að það væri farin sú leið að hækka krónutölugjöld um, mig minnir að talan hafi verið 7,8%, gæti verið smá misminni í því en það er svona nokkurn veginn talan, og ég taldi að það yrði fyrirmynd fyrirtækja og stofnana sveitarfélaga að gjaldskrárhækkunum hjá þeim. Það varð auðvitað raunin. Þegar þetta blasir við öllum öðrum sem stilla upp sínum verðskrám að ríkissjóður hefur haft forgöngu um að hækka gjaldskrár um allt að 8% yfir línuna þá elta menn það bara. Þess vegna vil ég hrósa hæstv. fjármálaráðherra fyrir að leggja fram tillögu að 3,5% hækkun, ekki meira, þannig að það eru líkur til að einhver raunvirðisminnkun verði á þessum tekjustofnum, ég held að talan 3 milljarðar hafi verið nefnd í því samhengi. En þetta sýnir að þetta er hægt að gera þetta. Auðvitað er hægt að tosast til um einhverjar kommur en ég sætti mig ágætlega við 3,5% þó að rökin um undirliggjandi kostnað haldi auðvitað ekki í tilviki allra þessara liða því þeir eru ekki allir beintengdir þróun verðlags á markaði, bara svo ég nefni hér áfengisgjaldið sem dæmi í því samhengi. Það eru töluverðar breytingar fyrirhugaðar í tengslum við gjaldtöku af ökutækjum og umferð. Það er nú búið að bíða ansi lengi eftir einhverri heildarmynd í þessum málum og ég tel gott að þetta sé loksins að byrja að birtast. Ég held að meginmarkmiðið hljóti að vera það að gera kerfið eins einfalt og hægt er þannig að kostnaður verði sem minnstur, heildarkostnaður af rekstri þess og utanumhaldi. Ég ætla bara enn einu sinni að grípa þetta tækifæri til að gjalda varhuga við því sem hefur verið að birtast í stefnu innviðaráðherra undanfarin ár með svona marglaga gjaldtöku. Það eru svokölluð samvinnuverkefni, það eru jarðgöngin, bæði ný og þegar grafin, og þar rekst hvað á annars horn í stefnu hæstv. innviðaráðherra. Ég er minnugur þess að ráðherrann hélt því fram að það kæmi ekki til greina að leggja gjald á jarðgöng þar sem vegfarendur hefðu ekki annan valkost um leið. Ég veit ekki hvort hæstv. fjármálaráðherra sæi fyrir sér að setja fjárveitingu í að laga Óshlíðina til að tryggja að hægt væri að taka gjald í Bolungarvíkurgöngum, ég efast um það. Það þarf að nálgast þetta heildstætt, ekki svona bútasaum eins og okkur hefur verið boðið upp á undanfarið. Síðan bætast ofan á þetta auðvitað þessi furðulegu tafagjöld sem virðist vera að eigi að útfæra á kontór úti í bæ varðandi fjármögnun samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Ég vil hrósa hæstv. fjármálaráðherra fyrir það með hvaða hætti hann hefur tjáð sig um samgöngusáttmálann undanfarnar vikur. Það er til mikilla bóta að þeirri ótrúlegu þróun sem er að verða í kostnaði hans sé mætt af festu. Síðan sjáum við til viðbótar þessar gríðarháu kröfur sem eru að koma til meðlagsgreiðslna til sveitarfélaganna úr ríkissjóði, þeirra krafna sem þar eru uppi sem fara í hartnær 5 milljarða á ári, ef ég man tölurnar rétt. Við þurfum að rifja það upp að forsenda laga um Betri samgöngur ohf., eða þeirra laga sem grundvalla stofnun þess félags, var að ríkissjóður kæmi ekki að rekstri borgarlínu. Það er nauðsynlegt að rifja þetta upp því að það virðast allir eða alla vega flestir vera búnir að gleyma því. Það má vel vera að það sé skynsamlegt og réttlætanlegt að ríkissjóður nálgist almenningssamgöngur með öðrum hætti en verið hefur. En það verður þá að gerast með einhverjum heildstæðum, ígrunduðum hætti sem þingið hefur aðkomu að í stað þess, eins og við urðum vitni að hér fyrir ekki löngu síðan þegar samningur sem hafði verið í gildi frá 2011, ef ég man rétt, um milljarð á ári úr ríkissjóði inn í Strætó bs. til stuðnings almenningssamgöngum, virtist vera framlengdur þegar hann rann út án þess að hann væri ræddur nokkurs staðar þannig að tök væru á. Ég get alla vega sagt hvað sjálfan mig varðar að ef það var rætt hér í þinginu þá hef ég misst af þeirri umræðu. Ég bara vona að það sé að renna af mönnum í samhengi við málefni samgöngusáttmálans. Við höfum séð það birtast alveg frá því að hann var undirritaður að það er þvælst með öllum tiltækum ráðum fyrir skipulagsmálum stofnbrautaframkvæmdanna og ekkert kemst áfram nema það sem snýr að borgarlínuþættinum og síðan hjólastígunum auðvitað sem virðast nú hafa sprungið út í umfangi. En það er mál sem ég hef ekki haft tækifæri til að kynna mér og ætla ekki að verja tíma í að ræða hér. Ég vona að þessi umræða um gjaldtöku af ökutækjum og umferð verði tekin heildstætt með það að sjónarmiði að kerfið verði eins einfalt og hægt er og að við náum utan um þetta svona að meginhluta í einni atrennu. Ég held að það sé til mikils að vinna að því að ef það á að gera þetta í svona bútasaumi, eins og stefnt hefur verið á, þá held ég að líka muni gæta mikils vantrausts því tilfinning þeirra sem nota vegina er almennt að skattlagning aksturs og ökutækja sé verulega há hér á landi. Það er stundum sagt: Er ekki bara sanngjarnt að þeir borgi sem nota? Það má alveg til sanns vegar færa. Eigum við þá ekki bara að láta það ganga yfir allt? Það er ekki sanngjarnt að það sé bara aksturinn sem menn nálgast með þeim hætti. Við skulum þá bara - hvernig ætla menn að rukka hjólreiðamennina sem nota hjólastígana? Hvernig ætla menn að rukka gangandi vegfarendur sem nota gangstéttir? Það þarf einhvern veginn að ná heildstæðara samtali um þessi mál að mínu mati. Mig langar aðeins að koma inn á íbúðamarkaðinn. Ég treysti mér ekki alveg til að skilgreina skurðpunktinn varðandi hvenær sú þróun varð en mér hefur þótt séreignarstefnan eiga ansi mikið undir högg að sækja núna nokkuð lengi og mjög tryggilega innan þessa stjórnarsamstarfs sem nú er að fara inn í sitt sjöunda þing. Meira og minna allt sem fjallað er um með einum eða öðrum hætti snýr að hinum opinberu ríkisstyrktu húsnæðiskerfum. Það er miklu alvarlegra mál að mörgu leyti í gangi; fækkun íbúða í framleiðslu fyrir hinn almenna markað. Ef menn telja stöðuna snúna í dag þá verður hún orðin margfalt verri, alla vega umtalsvert verri, eftir eitt eða eitt og hálft ár ef fram heldur sem horfir. Mér hefur komið verulega á óvart, og það er eitt af þeim atriðum sem rétt er að nefna hérna, ákvörðun um að lækka endurgreiðsluhlutfall fyrir vinnu á verkstað við íbúðabyggingar úr 100% niður í 60% og niður í 35%. Þetta var sett upp í 100% í gegnum Covid-faraldurinn en hafði verið 60% fram að því. Nú fer þetta niður í 35% á sama tíma og mjög margir aðrir þættir byggingarframkvæmda eru að hækka í verði. Það sem er kannski eiturpillan í því öllu er síðan lóðaskorturinn sem er viðvarandi fyrir þá sem eru á almenna markaðnum. Ég vil hvetja, í samhengi við fjárlögin og þann þrýsting sem húsnæðismarkaðurinn setur á verðbólguna, til þess að þessi mál verði skoðuð alveg sérstaklega með það fyrir augum að hinn almenni markaður, ekki hinn ríkisstyrkti, að það verði ekki köld hönd liggjandi yfir honum öllu lengur en nú er því sá lóðaskortur sem menn standa frammi fyrir er að hafa mjög alvarleg áhrif og ekki bara á framboðið heldur líka þau fyrirtæki sem munu á endanum skila þeim íbúðum sem verða til sölu næstu árin á markað. Ég nefndi stuttlega í andsvari við ræðu hæstv. fjármálaráðherra í morgun, framsöguræðu ráðherra, að ég teldi þörf á því að það væri heildstæðara mat sem lægi fyrir á afleiddum áhrifum annarra laga hér inni heldur en fjárlaganna sem hafa bein áhrif á fyrirtæki og á endanum heimili landsins. Ég nefndi þetta sérstaklega í samhengi við að nú liggur fyrir í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar tilkynning um frumvarp frá orkumálaráðherra þar sem á að innleiða hluta af þessu svokallaða „Fit for 55“-regluverki Evrópusambandsins í tengslum við siglingar, flutninga til og frá landinu, sem eru okkur nú jafn mikilvægir og við öll þekkjum. Skipafélögin hafa metið það sem svo að þetta væri kostnaður upp á 5–6 milljarða á ári. Sá kostnaður lendir á endanum hvergi nema á heimilum landsins, það er nú bara þannig. Við horfum annars vegar á það sem hæstv. fjármálaráðherra hefur lýst sem miklu átaki, að ná fram hagræðingu upp á 17 milljarða. Síðan, bara eins og ekkert sé, kemur hins vegar viðbótarkostnaður á heimili landsins upp á 5–6 milljarða ef mat skipafélaganna heldur, sem er 35%, bara í þessum eina lið. Dálítið fellur af himnum ofan í þessum loftslagsæfingum ríkisstjórnarinnar og Evrópusambandsins. Jafngildi 35% af hinum miklu hagræðingaraðgerðum kemur eins og ekkert sé í gegnum regluverk sem alla jafna væri kannski ekki einu sinni veitt mikil athygli á meðan það rynni í gegnum kerfið hér á þingi, enda svokallað innleiðingarmál, en þau fá oft minni athygli en ástæða væri til á grundvelli efnisatriða. Hæstv. fjármálaráðherra svaraði því til að þetta mat ætti sér stað í tengslum við framlagningu þess tiltekna máls. Það má auðvitað til sanns vegar færa en við höfum líka orðið vitni að því undanfarin ár að kostnaðarmat frumvarpa er ekki vel unnið eða ígrundað. Ég minni nú bara á kostnaðarmat frumvarps um samræmda móttöku flóttamanna, sem fór eftir ár úr sirka 25 milljónum upp í sirka 47 eða 48. Það blasti við öllum að þetta væri tóm vitleysa. Hæstv. ráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson, sem þá fór með málaflokkinn, svaraði því til hér í umræðu að kostnaðarauki á milli ára, nú man ég ekki grunntöluna, milli ársins í fyrra og hittiðfyrra, hafi verið rúmar 800 milljónir vegna þessa. Þannig að þessi kostnaðarmöt eru því miður allt of illa unnin og einhvern veginn virðast menn leyfa sér að setja þau fram með þeim hætti að það auðveldi að koma málinu í gegn. Svo er hægt að biðjast afsökunar á framúrkeyrslunni síðar. Við verðum að losna út úr þessu. Ég held að það sé nauðsynlegt, í ljósi þess hversu mikil áhrif ríkisfjármálin hafa á bæði verðbólguþróunina og síðan auðvitað svona stemninguna sem myndast hér á nýju ári í tengslum við lausa kjarasamninga - ég get ekki annað en gagnrýnt það harðlega að það sé ekki áætlað að leggja fram frumvarp um breytta stöðu ríkissáttasemjara fyrr en á nýju ári. Það er mér algerlega óskiljanlegt að ætlun félagsmálaráðherra sé að geyma þetta frumvarp þangað til allir samningar eru orðnir lausir. Það er bara eins og það sé sérstakt markmið að lenda í vandræðum í þessum efnum. Ég vil bara hvetja hæstv. ríkisstjórn á næsta fundi, og hæstv. fjármálaráðherra, af því hann er hér í salnum, til að ýta á um það að þetta frumvarp verði sett framar í röðina. Það getur ekki verið mjög flókið. Það hlýtur að vera búið að vinna undirbúningsvinnuna. Það hlýtur að vera hægt að koma því fram í október en vera ekki að setja það fram í þinginu þegar allir samningar eru orðnir lausir og væntanlega að öllum líkindum harka farin að færast í mál á vinnumarkaði. Það er ekki hægt annað en að nefna stuttlega útgjöld til útlendingamála. Þau eru nú orðin 15,3 milljarðar miðað við þessi fjárlög næsta árs. Við verðum að hafa í huga að þetta er auðvitað bara hluti af heildarkostnaðinum sem kemur til vegna þessa. Ég gagnrýndi það í ræðu minni við stefnuræðu forsætisráðherra í gær að það væri ekki ætlun dómsmálaráðherra að leggja fram frumvarp um svokölluð lokuð búsetuúrræði fyrr en á nýju ári. Það var dálítið eins og það væri markmið í sjálfu sér að leggja það fram svo seint að það væri hægt að segja: Við náðum þessu ekki í gegn, við verðum að gera það aftur að ári. Hangi ríkisstjórnin þá eru engar líkur á að svona frumvarp klárist á kosningavetri. Það að setja þetta fram jafn seint og raun ber vitni, miðað við þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, bendir til þess að það fylgi ekki hugur máli hvað það varðar að ná tökum á ástandinu á landamærunum. Ég bara hvet ríkisstjórnina, sérstaklega fjármálaráðherra, sem þarf með einum eða öðrum hætti að punga út fyrir þessu, og hæstv. dómsmálaráðherra, sem heldur á málinu, til að flýta framlagningu þessa máls til að styðja við það að við náum hraðar tökum á ástandinu á landamærunum og þeirri stöðu sem komið hefur upp og þróast undanfarin ár heldur en annars yrði. Ég held að hvarfli ekki að nokkrum manni að svona mál klárist á kosningavetri verði ríkisstjórnin enn þá á lífi á þeim tímapunkti. Það að leggja málið ekki fram fyrr en á vorþingi held ég að þýði raunverulega að það sé ekki raunveruleg meining á bak við það að ná því fram. Eflaust er það til komið vegna þess hvernig samstarfsflokkar flokks dómsmálaráðherra eru stemmdir í málinu. Virðulegur forseti. Ég ætla að láta þetta duga hér um fjárlögin við 1. umræðu. Ég mun fylgjast með málinu sem áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd og treysti því, eins og ég sagði í byrjun ræðunnar, að það komi ekki viðlíka útgjaldasprenging á milli umræðna og varð hér í fyrra þegar sendiboðinn ofan úr fjármálaráðuneyti mætti með útgjaldaaukninguna. Ég held að rúm 95% af breytingunni sem var milli umræðna hafi verið frá fjármálaráðuneytinu sjálfu en ekki tillögur nefndarinnar og ég held að það sé ekki til bóta að láta okkur þingmenn standa og ræða fjárlög og frumvarp til fjárlaga sem tók í raun grundvallarbreytingum eins og gerðist í fyrra. En ég læt þetta duga í bili og vona að hv. fjárlaganefnd takist vel til með meðferð fjárlaganna.

Frú forseti. Mig langar til að spyrja hv. þingmann aðeins út í þróun mála í útlendingamálum sem hann nefndi undir lok ræðu sinnar. Bara svona til að hafa formála að spurningunni, þá held ég að það sé ljóst orðið og óumdeilt að þær lagabreytingar sem voru gerðar núna fyrr á þessu ári og hv. þingmaður studdi, hafa haft í för með sér gríðarlega aukinn kostnað fyrir kerfið. Annars vegar með því að gera það að verkum að það er búið að þyngja málsmeðferð einstaklinga sem vilja fá endurupptöku mála sinna vegna þess að það voru samþykkt ákveðin ákvæði sem kalla á mikil málaferli og mikið lögfræðiþvarg sem var óþarft áður, þá var hægt að afgreiða þessi mál hraðar. Nú er komið á daginn að það er þörf fyrir fleiri öryggisverði til að vinna við að setja fólk á götuna. Ég geri ráð fyrir að þeir séu á sæmilega háu kaupi við það þar sem það er væntanlega erfitt að fá fólk í þann starfa. Þannig atvinnuauglýsingar hafa verið að birtast, verið að auglýsa eftir nýjum öryggisvörðum til þess m.a. að vísa fólki út á götuna. Sérsveitin er að auglýsa og það eru síðan þessar fyrirætlanir um lokuð búsetuúrræði sem reyndar hafa ekki verið lagðar fram en mér heyrist hv. þingmaður styðja. Allt er þetta aukinn kostnaður en ekki minni kostnaður fyrir samfélagið. Mig langar til að spyrja hv. þingmann í ljósi afleiðinga af þessum lagabreytingum - það er ekki langt síðan ég stóð uppi í pontu og var að nota töluna 6 milljarðar sem fara í þennan málaflokk. Það eru ekki 6 milljarðar sem voru að fara í það að hjálpa fólki og þeir 15 milljarðar sem þetta er orðið að í dag 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að partur af vandamálinu sé að það var búið að krukka svo mikið í hinu upphaflega frumvarpi sem þáverandi dómsmálaráðherra, Sigríður Á. Andersen, lagði fram og var vatnað út jafnt og þétt í gegnum ein fjögur eða fimm þing, það sé hluti af því af hverju skilvirknin er með þeim hætti sem hv. þingmaður lýsir. Ég dreg hreinlega ekkert í efa að staðan akkúrat núna sé sú að ákveðnir hlutar ferlisins séu torveldari og tyrfnari heldur en áður var og ég held að það sé af því að við erum ekki að nálgast þetta heildstætt. Hv. þingmaður nefndi töluna 6 milljarða sem fóru til málaflokksins fyrir örskömmu síðan og nú eru það 15. Ég held að við gætum nýtt þessa peninga miklu betur til að styðja við fólk. Ég sé fyrir mér að það ætti að gerast með því að við notuðum með miklu ákveðnari hætti kvótaflóttamannakerfið sem hefur auðvitað verið viðvarandi lengi og er ágætisreynsla af. Við settum þess í stað hluta þessara fjármuna í að styðja við fólk á nærsvæðum sínum sem eru á flótta undan ýmiss konar óáran. Þannig að ég held að við gætum raunverulega verið að hjálpa fleirum fyrir minni pening en við erum að gera í kerfinu eins og það er í dag. Ég held að það hafi verið skaði af því að frumvarpið var vatnað svona út í gegnum þessi fjögur, fimm þing sem það var til meðferðar á og það er örugglega eitthvað, eins og hv. þingmaður segir, sem orsakar að ýmsir hlutir ferlana séu tyrfnari í dag en var áður. Það getur ekki verið markmiðið. Markmiðið hlýtur að vera að geta gert mest fyrir þá sem við bjóðum hingað og stutt mögulega við aðra á nærsvæðum sínum 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég hef lúmskt gaman af því hvað við erum sammála um það að þetta sé fáránlegur peningur. Þetta eru fáránlegir fjármunir sem við erum að verja í þetta kerfi. Hv. þingmaður nefnir hins vegar lausnir sem leysa ekki það sem þessi lög hafa gert og það sem stefna ríkisstjórnarinnar gerir. Stefna ríkisstjórnarinnar er að segja nei við sem flesta. Það er það sem er að valda þessari tregðu í kerfinu. Það gerði það t.d. að verkum að umsækjendur frá Venesúela, sem áður fengu í rauninni nánast bara stimpil og gátu farið að vinna, stofnað fyrirtæki eða byggt upp sitt líf á eigin fótum, biðu mánuðum saman, bara starandi á hvíta veggi einhvers staðar í boði íslenskra stjórnvalda eftir ákvörðun stjórnvalda um að þau ættu ekki að fá að vera hérna. Það þýðir að það þarf að kafa í hvert einasta mál og það þarf að meta það sérstaklega sem þýðir að málsmeðferð tekur miklu lengri tíma. Það er verið að þyngja kerfið og þrátt fyrir að við myndum taka á móti fleiri einstaklingum í gegnum kvótaflóttamannakerfið þá er ekkert sem bendir til þess að það myndi fækka þeim fjölda sem leitar hingað. Gallinn við kvótaflóttamannakerfið - það er í rauninni kerfi sem allir tala alltaf um að við ættum að setja á fót í heiminum, en það er til. Það er kerfi sem virkar þannig að Sameinuðu þjóðirnar sortera úr flóttamenn og dreifa þeim um heiminn. Vandinn er sá að ríkisstjórnir eru að bjóðast til að taka á móti algjöru brotabroti af þeim fjölda sem þarf að komast í öruggt skjól. Á meðan það ástand er, sem er alls staðar, við erum ekkert ein í því, við á Vesturlöndum erum reyndar verst, þá heldur fólk áfram að reyna að komast sjálft í skjól og það er ekkert sem bendir til þess að við getum farið að taka fleiri kvótaflóttamenn. Við erum aldrei að fara að taka 4.000 kvótaflóttamenn eða 40.000 en það er kannski fjöldinn sem við þyrftum að taka til þess að fólk hætti að þurfa að fara yfir Miðjarðarhafið. Það er ekkert sem bendir til þess að fólki sem leitar hingað sé að fara að fækka, bara ekkert. Þvert á móti er allt sem bendir til þess að því muni fjölga í framtíðinni.  
             Telur hv. þingmaður það vera skynsamlega meðferð fjármuna að eyða svona miklum peningum í að reyna að loka gluggum og dyrum í stað þess að takast á við það að það sé fólk að koma hingað og gefa því tækifæri til að læra tungumálið, 

Forseti minnir hv. þingmenn á að ræðutími er takmarkaður í andsvörum

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Stutta svarið er: Ég er alls ekki hrifinn af því hvernig haldið hefur verið á þessum málum hér heima en ég er hræddur um að það sé út frá öðrum forsendum heldur en hv. þingmaður nálgast málið á. Ef við berum saman, síðast þegar ég skoðaði tölurnar, ég held það hafi verið einhvern tímann upp úr páskum, undir lok vorþings, þá sóttu hingað til Íslands 20 sinnum fleiri um alþjóðlega vernd heldur en til Danmerkur. Mig minnir að það hafi verið 16 sinnum fleiri en til Noregs, í kringum tíu sinnum fleiri en til Finnlands og fjórum, fimm sinnum fleiri en til Svíþjóðar. Mig minnir að það séu nokkurn veginn tölurnar. En höldum okkur við Danmörku, svona 20 sinnum fleiri komu til Íslands en til Danmerkur. Þannig að já, ég held að það muni hafa áhrif á sókn hingað til Íslands ef við breytum fyrirkomulagi móttöku með þeim hætti að skilaboðin séu skýr. Við viljum að fólk sæki um á fjarsvæðum. Nú er ég að tala fyrir stefnu minni og skoðun í þessu máli. Ég vil raunverulega að færri komi hingað í von og óvissu upp á það hvort þau fái hæli eða ekki, það verði sett upp í átt að einhverjum kanal þar sem við getum unnið úr þessum málum, boðið hingað þeim sem við treystum okkur til að taka á móti og að við gerum það vel og styðjum við aðlögun þeirra að íslensku samfélagi.

Sá kanall er til.

Sá kanall til í gegnum kvótaflóttamannakerfið og þá skulum við nota það. Ég held að um leið og við tökum ákvörðun um að notast við það en ekki það fyrirkomulag sem hefur verið dálítið tilviljanakennt undanfarin ár þá verði miklu betri strúktúr á þessu. Kostnaðurinn við óþarfa hlutann minnki en þeim fjármunum sem við ákváðum að verja til málaflokksins verði þá varið til aðlögunar og þess að styðja við fólk sem hingað kemur. 

Virðulegi forseti. Örfáar athugasemdir. Ég vil byrja á því að ræða aðeins um afkomuna og vil halda til haga því að frumjöfnuðurinn, sem hv. þingmaður sagði að það væri bara sjálfsagt mál að væri jákvæður, nema hvað, hann er bara alls ekkert jákvæður hjá öðrum þjóðum og að uppistöðu til eru þjóðir með neikvæðan frumjöfnuð. Við náðum jákvæðum frumjöfnuði í fyrra og hann styrkist enn á þessu ári og áfram. Og þó að þetta kunni að þykja vera eitthvað flókin hagstærð þá er þetta samt sem áður mjög einföld stærð sem sýnir muninn á tekjum og gjöldum. Þetta er það sem ræður því hvort við höfum eitthvað aflögu til að standa undir lánum, svo dæmi sé tekið. Hallinn er nú bara sá sem stendur hér í fjárlagafrumvarpinu og ef Morgunblaðið birtir aðrar tölur þá eru þær bara rangar því að þetta er áætlaður halli samkvæmt fjárlagafrumvarpinu, þ.e. 46 milljarða heildarhalli. En það má auðvitað til sanns vegar færa að það er nokkuð há fjárhæð. Til þess að komast á, ja, hvað eigum við að segja - ef við ætlum að kafa dýpra í afkomu ríkissjóðs þá erum við, eins og ég hef verið að nefna, að sýna gríðarlega mikið gagnsæi umfram það sem flestar aðrar þjóðir gera með þeim reikningsskilastöðlum sem við notum og þá er ég ekki síst að vísa til þess að við erum að gjaldfæra ýmsa liði sem aðrir annars staðar ekki gjaldfæra, og þá er líka gott að skoða töfluviðauka fjárlagafrumvarpsins sem er aftast og á bls. 372 má sjá í töflu 2 hvernig sjóðstreymi ríkissjóðs er. Þar sjáum við að sjóðstreymið lagast mjög mikið á þessu ári. Ef við skoðum hreinan lánsfjárjöfnuð, sem er önnur svona hagfræðileg stærð, þá eru hlutirnir áfram að þróast í rétta átt. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra andsvarið. Ég ætla áfram að leyfa mér að segja: Skárra væri það nú að hagstærðirnar væru ekki að færast til skárri vegar nú eftir tímabil heimsfaraldurs með þeim áhrifum sem hann hafði. Ég er nú þeirrar skoðunar að ýmsum aðgerðum hafi mögulega verið viðhaldið lengur en þörf var á sem kölluðu fram kostnað fyrir ríkissjóð en það er önnur umræða heldur en við tökum hér. Það að atvinnulífið hafi þann styrk sem það raunverulega hefur, að ferðaþjónustan hafi tekið við sér með þeim hætti sem raunin er, að verðbólgan hafi auðvitað jákvæð áhrif á sjóðstreymi og hagstærðir ríkissjóðs, það er bara eins og það er - þegar allt þetta leggst á eitt þá eru auðvitað undirliggjandi tölur að batna. Auðvitað má færa rök fyrir því að fyrsta skrefið sé að ná frumjöfnuði áður en heildarjöfnuði er náð eftir að komið er úr tímabili snúinna ríkisfjármála. En það sem ég hef gagnrýnt við frumjöfnuðarnálgun hæstv. ráðherra, ef við horfum til að mynda á útgjaldavöxtinn á milli ársins í ár og í fyrra og hversu mikill hann var, þá hefur mér þótt vera, ég hef leyft mér að kalla það metnaðarleysi í viðspyrnunni. Það er bara það sem ég er að kalla eftir, að fjárlaganefnd og hæstv. fjármálaráðherra sameiginlega snúi bökum saman og reyni með öllum ráðum að draga úr þessum útgjaldaþrýstingi hjá hinu opinbera 

Virðulegur forseti. Fyrst um aðhaldið. Aðhaldið er ekki bara þessir 17 milljarðar. Aðhaldið birtist bæði á tekju- og gjaldahliðinni og er nær 35 milljörðum. Það eru aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að grípa til til þess að bæta afkomuna og afkoman hefði verið þeim mun verri ef þessar tillögur hefðu ekki komið fram. Varðandi útgjaldavöxtinn þá vil ég bara minna á að hann er að langmestu leyti kominn til af launaþróun í landinu, af því að við höldum hér úti verðtryggðu almannatryggingakerfi þar sem allar bætur fylgja að lögum verðlagi eða launaþróun eftir því hvort er hærra. Ef við ætlum að ná aðhaldinu fram annars staðar á svona þröngum sviðum þar sem það gerist ekki á launaliðnum og ekki í bótakerfunum og ekki í heilbrigðiskerfinu og ekki hjá lögreglunni og ekki í samgöngum o.s.frv., þá erum við sífellt að beita aðhaldi á þrengri hluta heildarmyndarinnar og það getur yfir tíma verið dálítið vafasamt. Langbesta leiðin í þessu er auðvitað sú að það komist á betra jafnvægi í efnahagsmálum og að vinnumarkaðurinn sé ekki að taka meira út heldur en framleiðni stendur undir, framleiðnivöxturinn. Ég vil nú meina að eftir sögulegan afkomubata þá séum við komin á nokkuð góðan stað. En ég fagna þeim áherslum sem hv. þingmaður kemur hér með inni í þingsal að uppistöðu til um að halda hér uppi aðhaldssamri ríkisfjármálastefnu. Það er alveg nákvæmlega það sem ég vil helst standa fyrir og þess vegna hef ég mælt fyrir fjármálareglunum og legg áherslu á að halda aftur af skuldasöfnun og að við náum heildarafkomu sem fyrst. En við skulum ekki hins vegar vera með óraunhæfar væntingar um að það gerist í einu skrefi vegna þess að við erum að koma úr mjög djúpri lægð eftir heimsfaraldur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra andsvarið. Mig langar til að rifja upp fyrstu fjárlög ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks sem hv. þingmaður, núverandi formaður Miðflokksins, fór fyrir í forsæti og hæstv. fjármálaráðherra var fjármálaráðherra í. Ef ég man rétt þá var tekin prinsippákvörðun, nú þekki ég ekki eða fylgdist ekki nægjanlega vel með á þeim tíma en eins og minni mitt segir var tekin prinsippákvörðun um að ná hallalausum fjárlögum í fyrstu fjárlögum þeirrar ríkisstjórnar. Hæstv. fjármálaráðherra leiðréttir mig ef þetta er misminni. Ég held að það sé einhver prinsippákvörðun sem þarf að taka en ég hef skilning á því að það geti verið erfitt að taka slíka ákvörðun í jafn undarlega samsettri ríkisstjórn og við búum nú við. En eins og hæstv. ráðherra var að teikna upp sviðsmyndina hér áðan þá eru ríkisfjármálin orðin dálítið mikið þeirrar gerðar að excel-skjalið og einn kontóristi gætu uppfært hlutina vegna þess að þetta er að megninu til vísitölubundið og stærstu útgjaldaliðirnir fastir. Ég held að við þurfum með einhverjum ráðum að komast út úr því þótt ég sé ekki að leggja til að við gerum grundvallarbreytingar til að mynda á almannatryggingakerfinu, sem hæstv. ráðherra vísaði í sem bundna vísitölu. En við þurfum, held ég, að setja með einum eða öðrum hætti meiri pólitík í ríkisfjármálin þar sem verður leitað leiða til að draga úr skattlagningu eins og við mögulega getum. Við erum á verðlaunapalli innan OECD hvað heildarskattlagningu varðar, þegar búið er að taka tillit til fjármögnunar lífeyrisskuldbindinga, og við eigum að reyna að komast af þeim palli. Ég fagna þeim tóni sem hæstv. ráðherra slær hér, að hann sé tilbúinn í þá vegferð að leita leiða til að ná jafnvægi í ríkisfjármálum sem fyrst og halda þeim þar 

Frú forseti. Við ræðum um fjárlög ársins 2024. Ég vil byrja á að líta nokkur ár til baka áður en heimsfaraldur gerði vart við sig í samfélaginu. Líklega hefði enginn getað ímyndað sér árið 2019 að fjárlagafrumvarp ársins 2024 liti svona út. Það sá enginn árið 2019 hvað var í vændum á næstu árum. Ríkissjóður stóð mjög vel. Skuldir voru lágar og lækkuðu ár frá ári og við vorum að lækka tekjuskatt og tryggingagjald. Við vorum að ráðast í hvetjandi aðgerðir til orkuskipta, styðja við húsnæðismál og efla nýsköpun og rannsóknarstarf. Góð staða ríkisfjármálanna gaf tækifæri til þess að ráðast í kröftuga uppbyggingu, m.a. nýs Landspítala og fjölgun hjúkrunarrýma sem var búið að fjármagna. Við vorum að lengja fæðingarorlofið úr níu mánuðum í tíu. Ríkið var rekið á pari. Svo kom heimsfaraldur. Við ákváðum að standa með fólkinu í landinu og gera frekar meira en minna. Þegar horft er í baksýnisspegilinn var það rétt ákvörðun. Gerðum við of mikið? Það kann vel að vera á einhverju sviði, það er bara hægt að segja til um það eftir á hvað var hæfilega mikið. Hvað hefði gerst ef við hefðum gert of lítið? Lítil fjölskyldufyrirtæki um allt land hefðu þurft að leggja upp laupana, atvinnuleysi væri líklega talsvert og lífskjör mun verri. Viðskipta- og ráðningarsambönd hefðu tapast í meira mæli og eignirnar sem litli maðurinn byggði upp væru að safnast á fáar hendur. Það hefði verið samfélaginu mjög dýrt að fara í gegnum svipaðar afleiðingar af efnahagsáföllum heimsfaraldurs eins og áttu sér stað í kjölfar bankahrunsins. En þetta gátum við vegna þess að ríkissjóður stóð vel. Þangað þurfum við að komast aftur og þangað stefnum við. Fólk getur deilt um hversu hratt það gengur. Ég væri til í að sjá það gerast hraðar og vona að fjárlaganefnd sammælist um að nota haustið í að leita leiða til þess. En það eru margir þættir sem þarf að hafa í huga og ólík sjónarmið sem þarf að leiða saman. Í mínum huga er það samt alveg skýrt að við stefnum í rétta átt. Við erum m.a. að flýta upptöku fjármálareglna því hér gengur mun betur en við bjuggumst við. Afkoma ríkissjóðs er talsvert betri en búist var við á síðasta ári. Við misstum ekki dampinn í nauðsynlegum innviðafjárfestingum, t.d. í nýjum Landspítala. Við erum að setja 50 milljarða, já, 50.000 milljónir í fjárfestingu í nýja Landspítalanum á næstu tveimur árum. Líkt og var kynnt í fjármálaáætlun sjáum við áform um lækkun launakostnaðar annars staðar en í framlínustarfsemi en þar er ekki gerð krafa um hagræðingu. Við sjáum áform um hagkvæmari innkaup og lækkun ferðakostnaðar. Ég hef áður sagt að þetta séu mikilvæg verkefni og vonandi það sem koma skal næstu ár með aukinni tækni sem getur sinnt opinberri þjónustu og með fjarfundum sem geta leyst af ferðalög. Það er mikilvægt að við tökum innkaup ríkisins í gegn og að allir leggist á eitt í þeim efnum. En fólk gerir ekki alltaf bara það sem því er sagt, því miður. Fólk bregst við hvötum. Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um fjármálaáætlun 2024–2028 minntumst við á að það þyrfti að skoða ábatakerfið fyrir opinbera aðila til að hagræða í sínum rekstri, m.a. með bættum innkaupum. Ég tel að við ættum að taka þetta mál á næsta stig nú í haust og sjá hvort við getum ekki skapað hvata fyrir starfsfólk ríkisins til að hagræða enn meira en boðað er. Ég sagði hér í vor að fjármálaáætlunin væri þak en ekki gólf, það má nota minna en fjárheimildir ársins segja til um. Það er því miður almennt ekki raunin og ég held að við þurfum að hugsa um það umhverfi sem við sköpum með regluverkinu. Eðlilega hafa fjárheimildir verið skertar þegar stofnunum tekst að halda útgjöldum lægri en fjárheimildum en umræðan er sú að sérstök ástæða þess að útgjöld fara yfirleitt upp í fjárheimildir eða yfir þær sé til þess að skerðing berist ekki á næsta ári. Þarna er verið að bregðast við hvötum því menn vita ekki hvort næsta ár gangi jafn vel og reksturinn verði jafn góður. Því er eytt meira en minna því það er heimild til þess. Ég tel okkur þurfa að snúa við þessari þróun svo að stofnanir og starfsfólk þeirra njóti ávinnings þess að sýna ráðdeild í ríkisrekstrinum. Með því að njóta þess á eigin skinni er líklegra að árangur náist, samfélaginu til heilla. Útfærslan á slíku ábatakerfi þarf að vera vönduð til að koma í veg fyrir misnotkun. Ég mun leggja til við nefndina að við tökum málið upp á fundum okkar í haust. Þá vil ég ítreka að ég á við hagræðingu á gjaldahliðinni. Ég er ekki að hvetja til aukinnar tekjusóknar opinberra aðila til þess að bæta afkomuna. Ræðum um hvað er að gerast. Það er gríðarlega ánægjulegt að sjá fjölgun heimsókna á island.is og fleiri verkefni verða að veruleika. Þetta mun spara pening, spara fjármagn og bæta þjónustu. Til að mynda er áætlað að stafrænar þinglýsingar muni spara samfélaginu 1,6 milljarða árlega, já, 1.600 milljónir. Dæmin hafa sem betur fer sannað það margoft að hægt er að gera meira fyrir minna þó að margir trúi enn mýtunni um að lægri fjárframlög þýði verri þjónustu og hærri fjárframlög þýði betri þjónustu. Skattar og gjöld bifreiða hafa lækkað mikið undanfarin ár en þó hefur ekki verið jafnt gefið í þeim efnum. Notkun rafmagnsbíla hefur skilað talsvert minni sköttum í ríkissjóð en notkun annarra bíla og verða samkvæmt frumvarpinu tekin skref í þá átt að deila kostnaðinum betur. Til stendur að einfalda kerfið og gera það sanngjarnara með því að notendur greiði fyrir akstur. Markmiðið er að standa áfram fyrir metnaðarfullri uppbyggingu samhliða nauðsynlegu viðhaldi vegakerfisins. Ítrekað er í frumvarpinu að gjaldtaka verður þó þannig að hagkvæmara verði að eiga rafmagnsbíla en aðra bíla sem er jákvætt. Efnahagslegi þátturinn við notkun rafmagnsbíla er sá að eldsneytið er framleitt innan lands. Það þarf ekki að nota dýrmætan gjaldeyri til að knýja þá áfram. Fleiri leiðir eru færar til þess að byggja upp vegakerfið en gjöld á bifreiðar og mun ég á þessu þingi endurflytja mál sem flutt var af Haraldi Benediktssyni á síðasta löggjafarþingi. Málið hefur verið kallað frumvarp um samfélagsvegi í umræðunni. Lagt er til að sveitarfélög geti flýtt verkefni samgönguáætlunar með stofnun sérstakra félaga sem fjármagna sig utan hefðbundinnar fjármögnunar af fjárlögum. Með því að vega saman innheimtu veggjalda og flýta framkvæmdum skapast mögulega þær forsendur fyrir ríkisvaldið að í sumum tilfellum fari ekki allt fyrirhugað framlag til viðkomandi vegagerðar sem samgönguáætlun hefur markað heldur létti innheimta veggjalda á þeirri fjármögnun. Meira um það mál síðar. En ég tel rétt að við horfum á fleiri leiðir til þess að einkaframtakið geti létt undir með ríkissjóði í innviðauppbyggingu til að flýta nauðsynlegum lífskjarabótum fyrir fólkið í landinu. Þá hef ég einnig lagt fram þingsályktunartillögu um uppbyggingu Kjalvegar, fjármagnaðan af einkaaðilum og rekinn með veggjöldum. Slík framkvæmd yrði lyftistöng fyrir ferðaþjónustu beggja megin hálendis og fyrir landsbyggðina alla. Og talandi um ferðaþjónustuna, eina stærstu útflutningsgrein þjóðarinnar: Það stefnir í að gjaldeyristekjur vegna ferðaþjónustu verði á pari við sjávarútveginn og stóriðjuna samanlagt á þessu ári eins og var fyrir heimsfaraldur. Í fjárlagafrumvarpinu er lagt til að gistináttaskatturinn sé innleiddur á ný og nái nú einnig til fljótandi gistieininga, þ.e. skemmtiferðaskipa. Í ferðaþjónustu líkt og í öðrum atvinnugreinum er nauðsynlegt að samkeppnisstaða aðila sé jöfn. Gæta verður þess að opinber rekstrarumgjörð mismuni hvorki fyrirtækjum né rekstrarformum. Ferðamálaráðherra hefur skipað starfshóp um samkeppnishæfni og verðmætasköpun sem er falið að skoða m.a. gjaldtöku af ferðaþjónustu og ég bind vonir við að starfshópurinn skili niðurstöðum sínum áður en við afgreiðum þetta frumvarp. Flestum sem hafa kynnt sér málið hlýtur að vera ljóst að betri aðgangsstýring að ferðamannastöðum er nauðsynleg. Gistináttaskattur er ekki aðgangsstýring að náttúruauðlindunum heldur skattheimta sem hefur ekki náð til allra ferðamanna þar sem sum form gistingar hafa verið undanþegin, samanber gistingu í bifreiðum, svokölluðum „kamperum“, gistingu í skemmtiferðaskipum eða heimagistingu. Við sem störfum á Alþingi verðum að passa okkur á að líta ekki á atvinnugreinar sem uppsprettu skatttekna heldur einbeita okkur að því að skapa sanngjarnan vettvang fyrir aðila til að keppast um að veita góða þjónustu á sem hagkvæmustu verði. Slíkt umhverfi er líklegast til þess að hámarka verðmætasköpun og þar með skatttekjur ríkissjóðs. Því stærri sem kakan er, því betra fyrir þjóðarbúið. Örstutt um krónutölugjöld. Það er vinsælt að ræða um krónutölugjöld í umræðu um fjárlagafrumvarp. Jákvætt er að sjá krónutöluhækkanir í námunda við verðbólgumarkmið Seðlabankans frekar en verðlagsþróun. Hér er um að ræða enn eina aðgerðina sem ríkissjóður ræðst í til þess að reyna að hefta vöxt verðbólgu. Þegar krónutöluhækkanir eru lægri en verðlagsþróun er í raun um skattalækkanir að ræða. Miðað við áætlaða verðbólgu er hér um að ræða 3 milljarða kr. skattalækkun. Aðeins um húsnæðismarkaðinn og fólksfjölgun. Hagvöxtur á Íslandi hefur verið á talsverðu flugi og það er önnur staða en þekkist í mörgum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Hér er mikla atvinnu að hafa og fólksflutningar til landsins bera þess merki. Alls fjölgaði íbúum á Íslandi um 11.510 í fyrra eða um 3,1%, sem er mesta fjölgun sem sögur fara af á einu ári. Þessa þróun sáum við halda áfram á fyrri helmingi þessa árs þegar okkur fjölgað um tæplega 6.500 eða um rúmlega 1.000 manns á mánuði. Íbúum hérlendis hefur fjölgað um 41% frá aldamótum en aðeins um rúm 2% í Evrópu til samanburðar. Þessi gríðarlega fjölgun hefur sína kosti og galla. Við þurfum á þessari fjölgun að halda til að keyra áfram atvinnulífið en þetta setur þrýsting á innviði. Við þurfum því að bregðast við en því fylgja vaxtarverkir. En húsnæðismálin sérstaklega verðum við að taka föstum tökum og leiðin til þess er aukið framboð húsnæðis. Við verðum að einfalda regluverk og liðka fyrir hraðari uppbyggingu húsnæðis. Stærsta málið er auðvitað að lóðir og lánsfjármagn séu til staðar svo hægt sé að byggja. Mikilvægt er að fjárlaganefnd skoði mögulegar leiðir til að örva framboðshlið markaðarins. Það þarf að líta til þess að yfir 22.000 íbúðir á landinu voru ekki skráðar sem lögheimili neins í byrjun árs, þar af rúmlega helmingur á höfuðborgarsvæðinu. Getum við með einhverjum hætti komið þeim inn á íbúðamarkað? Við þurfum einnig að kanna hvort við getum með hagrænum hvötum örvað áframhaldandi uppbyggingu húsnæðis en fréttir berast af því að verktakar séu að stöðva verk vegna vaxtaumhverfisins. Ég vil gera styttingu vinnuvikunnar að umræðuefni hér og hvernig til hefur tekist. Ég held að flestum sé ljóst að vinnutímastyttingin varð okkur dýrari en við vonuðumst til og hefur sett töluvert álag á kerfin okkar. Í lok síðasta árs var birt úttekt frá KPMG um styttingu vinnuvikunnar hjá ríkinu. Í skýrslunni segir að áhrif vinnutímabreytinga ríkisins á skilvirkni í rekstri stofnana sé heilt yfir óljós. Hins vegar séu vísbendingar um að gæði þjónustu hafi minnkað. Það er mat KPMG að stofnanir séu margar hverjar hvorki af þeirri stærð né hafi mannauð og skipulag til að takast á við jafn viðamiklar breytingar og verkefnið um betri vinnutíma gerði kröfur um. Vinnutímastytting án breytinga á launum er í raun hækkun launa á hverja unna vinnustund. Grundvöllur launahækkana er að framleiðni aukist. Þetta tvennt verður að haldast í hendur til þess að innstæða sé fyrir launahækkunum, að öðrum kosti leiðréttir hagkerfið misvægið með verðbólgu. Við þekkjum þá sögu of vel á Íslandi. Ég tel að það sé mikilvægt að skoða áhrif vinnutímastyttingar á þjónustu stofnana því að markmiðið var ekki verri þjónusta. Nú stendur til að hækka tekjuskatt á hagnað lögaðila um 1 prósentustig á næsta ári tímabundið í eitt ár. Ég verð að setja fyrirvara við þessa aðgerð og legg áherslu á að nefndarmenn í fjárlaganefnd ræði vel þá hvata sem skapast. Ég tel líklegt að hagnaður fyrirtækja verði lægri á næsta ári gangi breytingin eftir en hærri á árinu sem er að líða og á árinu 2025. Það eru ýmsar leiðir til að færa tekjur milli mánaða í bókhaldinu sem erfitt er að greina. Þá er einnig líklegt að kostnaðarsömum útgjöldum verði frestað í ár og farið í þau á næsta ári, jafnvel öðrum flýtt sem hefði átt að fara í á árinu 2025 til þess að lækka hagnað á árinu 2024. Þetta gæti valdið þveröfugum áhrifum en þeim sem reynt er að ná fram. Ég tel því rétt að við skoðum vel hvort aðrar aðgerðir geti komið í stað hækkunar tekjuskatts á lögaðila, aðgerðir sem búa ekki til skrýtna hvata fyrir atvinnulífið. Fólk og fyrirtæki bregst við hvötum og við breytum því ekki með lagasetningu. Þess vegna þurfum við að vanda vel þær aðgerðir sem við ráðumst í. Þá lítillega um verðbólgu. Verðbólgan vofir yfir okkur og við þurfum að takast á við hana. Það eru tvær leiðir færar frá þeim punkti sem við erum í núna, upp eða niður. Sundruð förum við líklega upp, sameinuð förum við niður. Hvað á ég við þegar ég segi „við“? Ég á við ríkissjóð, Seðlabankann og aðila vinnumarkaðarins. Ríkið eitt og sér getur illa náð tökum á verðbólgu, Seðlabankinn getur það, en gjaldið gæti orðið mjög hátt. Verði bankinn einn í baráttunni er það eins og að gera heilt hús fokhelt til þess að skipta um eldhúsinnréttingu. Kostnaðurinn verður talsvert hærri en þörf er á og samfélagið gjörbreytist líklega til hins verra. Aðilar vinnumarkaðarins þurfa að snúa bökum saman í baráttunni við sameiginlegan óvin. Skoða verður launa- og framleiðnibilið til lengri tíma og meta innstæður fyrir launahækkunum. Frú forseti. Að ná tökum á verðbólgu er verkefni sem á sér stað um allan heim um þessar mundir. Það er hvorki einfalt né auðvelt verkefni fram undan, það mun taka á og það er engum greiði gerður að fresta sársaukanum. Hann verður þá bara meiri þegar þar að kemur. Það þýðir að við þurfum að setja á frest verkefni sem er gott að hafa, líkt og verið er að gera hjá ríkissjóði og einbeita okkur fyrst og fremst að verkefnum sem eru nauðsynleg. Sveitarfélög verða að fylgja okkur á þeirri vegferð. Við þurfum á því að halda að aðilar vinnumarkaðarins komist að niðurstöðu um hóflegar launahækkanir og atvinnulífið gæti jafnframt hófs í verðlagningu Það þurfa allir að leggja sitt af mörkum til að gera verðbólgulækkunarferli eins sársaukalítið og hægt er, en ferlið verður ólíklega sársaukalaust. Því meira sem hið opinbera og aðilar vinnumarkaðarins leggja af mörkum, því hraðar sjáum við Seðlabankann lækka vexti. Það er hlutverk okkar sem erum í valdastöðum samfélagsins að koma í veg fyrir að kynslóðir sem eru að vaxa úr grasi finni á eigin skinni víxlverkun launa og verðlags sem hún hefur lesið um eða heyrt sögur af við matarborðið. Að lokum þetta, frú forseti. Það eru erfið verkefni fram undan sem við þurfum að sinna af kostgæfni. Það er stórt verkefni að halda jafnvægi í ríkisfjármálum á komandi árum og færa þau á þann stað sem þau voru fyrir heimsfaraldur. Verkefnið og langtímamarkmiðið er að við þurfum að halda áfram að stækka kökuna, breikka tekjustofna og fjölga tækifærum á Íslandi og tryggja þau góðu lífskjör sem við Íslendingar búum við. - Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.

Frú forseti. Ég þakka h. þingmanni fyrir ræðuna. Hann fór um víðan völl eins og gera mátti ráð fyrir. Hann talaði m.a. um hagræðingu í rekstri og ekki ætla ég að gera lítið úr því þegar það er mögulegt og skaðar kannski ekki önnur yfirmarkmið stjórnvalda. Eitt af því sem hefur verið mikið rætt núna í haust er áform mennta- og barnamálaráðherra um sameiningu tveggja framhaldsskóla á Akureyri. Báðir skólarnir hafa í sjálfu sér staðið frammi fyrir því að fjárveitingar hafa vart dugað, ekki einu sinni fyrir hefðbundnu skólastarfi og hvað þá fyrir skólaþróun eða tækjakaupum. Í menntaskólanum t.d. er uppsafnaður halli fyrst og fremst vegna þess að það voru fleiri sem uppfylltu inntökuskilyrðin en það fylgdi ekki fjármagn og það ber að halda því til haga að yfirlýst markmið stjórnvalda er að fjölga, hækka þá prósentu af ungmennum sem sækja framhaldsskóla, fyrir utan auðvitað að okkur fjölgar í landinu. Ráðherra kynnti áform um sameiningu undir yfirskini framfara og gæðasóknar í skólastarfi en það kom fljótlega í ljós að hann var rekinn til baka með það, viðurkenndi að þetta snerist um skort á fjármagni. Hann staðfesti það í umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra í gær þar sem hann talaði um að það væri erfitt að ná fé úr fjármálaráðuneytinu frá samflokksmanni hv. þingmanns. Mín spurning er einföld: Hvernig hugnast hv. þingmanni þessi áform undir yfirskini hagræðingar? Hefur hann áhyggjur af þessu og hvað mun hann gera til þess að tryggja nægt fjármagn þannig að það sé hægt að reka báða þessa öflugu og góðu skóla áfram, þ.e. ef hann er þess þenkjandi?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég lét hafa eftir mér á mbl.is fyrir rúmri viku að mér hugnaðist náttúrlega illa þessi sameign fyrir norðan á Akureyri. Það er bara af þeirri gildu ástæðu að það er mikilvægt að hafa tvær stofnanir í bænum og undirstöðustofnanir í samfélaginu. Nú erum við að fara í þessa vinnu í fjárlögunum. Við erum rétt að byrja, það er verið að kynna frumvarpið og við erum rétt að hefja þetta ferli þannig að auðvitað eigum við að fara í nánari vinnu og umræðu um þessi mál. En það er alveg ljóst að mér hugnast ekki að í sameiginlega heimabæ okkar hv. þingmanns sé farið í þessar aðgerðir. Það er ljóst og ég held, eins og ég hef látið hafa af eftir mér með þetta mál, að það stuðli að meiri einsleitni í okkar samfélagi að hafa ekki þessa báða öflugu valkosti sem eru til staðar hvor á sínu sviði, sem hafa reynst okkur gríðarlega vel. Það er svo sem ekkert meira að segja um það, að svo stöddu, fyrir utan það náttúrlega að við Akureyringar leggjum mikla áherslu á og við teljum okkur búa í skólabæ og ég efast um að Háskólinn á Akureyri væri þar nema af því við erum með þessa tvo öfluga framhaldsskóla í bænum. En ég held að það verði frekar farið nánar í fjárlagavinnunni varðandi fjármagn og annað. Ég er ekki með þessar tölur hérna hjá mér, hvernig þær standa nákvæmlega. Mér fannst rangt staðið að þessu máli svo það sé sagt hér og með skiljanlegum hætti.

Herra forseti. Ég þakka fyrir svarið og það ætti að vera hæg heimatökin hjá hv. þingmanni þar sem hann er stjórnarliði, hann er í fjárlaganefnd og hann er samflokksmaður fjármálaráðherra þannig að ég hvet hann til dáða í því. Hann hefur talað mikið í gegnum tíðina um byggðamál og ég ætla að halda mig þar í litlu málunum. Það er áhugavert að á málefnasviði 18 er nánast ekkert talað um menningarstofnanir utan höfuðborgarsvæðisins. Það er að vísu 25 millj. kr. tímabundin hækkun til menningarstarfsemi. Ég spyr hvort hann hafi áhyggjur af þessu í ljósi þeirra breytinga sem voru gerðar þar sem menningarstofnanir á landsbyggðinni þurfa að fara aðrar leiðir heldur en stofnanir hér á höfuðborgarsvæðinu. Í öðru lagi. Hann kom inn á það líka að það er verið að leggja aftur á gistináttaskatt og gistináttaskatt á skemmtiferðaskip sem er í sjálfu sér rökrétt og ég styð þá aðgerð. Þetta gæti skilað 4,2 milljörðum. Þessi skattur á samkvæmt lögum að nýtast til uppbyggingu ferðamannastaða, stuðla að uppbyggingu, viðhaldi og verndun fjölsóttra ferðamannastaða. En það er áhugavert að á sama tíma er verið að draga úr framlögum til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða. Ég spyr: Hvernig kemur þetta heim og saman? Hækkunin sem er til Vatnajökulsþjóðgarðs er einungis til komin vegna sértekna, að mér skilst. Og svo að lokum, af því að málið er nú þingmanninum skylt, þá fær flugþróunarsjóður 150 millj. kr. núna og er gert ráð fyrir lækkun árið 2025 og 2026. Hvernig í ósköpunum getur þingmaðurinn á endanum stutt slíka þróun í samfélagi sem þarf að berjast af krafti gegn því að byggðaþróun raskist enn meira heldur en hún hefur orðið á síðustu 120 árum?

Herra forseti. Við hv. þingmaður höfum örugglega tekist á við og verið samherjar varðandi fjárveitingar ríkisins til menningarmála á landsbyggðinni í okkar fyrri störfum í bæjarstjórn Akureyrar. Þá var það náttúrlega þannig að Þjóðleikhúsið, Sinfónían, og allt, voru raunverulega að taka fjármagnið. Þannig að hlutfallslega var mjög takmarkað, meira að segja miðað við mannfjölda, sem fór út á landsbyggðina. Það hefur nást einhver árangur eins og menningarsamningurinn. Já, það hefur skánað frá því sem var fyrir einhverjum árum. En þetta, held ég, verður eilíf barátta nákvæmlega um þetta og það er bara það sem við erum að fást við. Það er rétt hjá hv. þingmanni, a.m.k. þegar ég var í fjárlaganefnd síðast, nú er ég kominn inn í hana aftur, þegar maður var í fjárlaganefnd þá var þetta svolítið barátta landsbyggðar við að reyna að ná einhverju meira til menningarmála á landsbyggðinni. En mér sýnist nú að það séu fjárveitingar til uppbyggingar á menningarhúsi t.d. á Sauðárkróki, man ég, þannig að það er verið að setja einhverja peninga í það. En varðandi menningarmálin, þar erum við samherjar í því að reyna að tala fyrir því að ná meiru. Varðandi gistináttaskattinn. Ég kom aðeins inn á hann í minni ræðu. Nú kemur hann aftur inn um áramótin og það þarf að ná bara meira jafnræði á milli þess hvaða gistieiningar eru notaðar, eins og ég kom inn á í ræðu minni. Varðandi Framkvæmdasjóð ferðamannastaða þá er mögulega eitthvað verið að lækka þar en það verður að taka það fram að umræðan hérna 2016, 2017, 2018 var um kúk og piss í ferðaþjónustu. Það er búið að gera ótrúlega mikið á síðustu árum og leggja miklar og háar upphæðir í þetta, þannig að við erum ekki að heyra sömu viðbrögðin í ferðaþjónustunni. Við sjáum að það er komið töluvert af góðum og öflugum stöðum sem hafa verið byggðir upp. 

Forseti. Hv. þingmaður nefndi það hversu hratt gengur og að það væri nú allt að stefna í rétta átt. Ég klóra mér aðeins í hausnum og spyr bara: Í áttina að hverju? Hvernig vitum við í raun og veru hvort það sé eitthvað að stefna í rétta átt þegar við þekkjum ekki stöðuna á t.d. innviðaskuldinni eða þjónustuskuldinni? Við kunnum á þessar hefðbundnu peningalegu skuldir en við vitum líka alveg af þörfinni á innviðauppbyggingu til að halda í við fólksfjölgun og ýmislegt svoleiðis. Við vitum líka hvernig staðan er með biðlista í heilbrigðiskerfinu, hvernig staðan í menntakerfinu er eins og hæstv. menntamálaráðherra talaði um í gær. Hver er kostnaðurinn af slæmri stöðu þar líka í þjónustu ríkisins og þjónustuskuld, eins og mig langar að orða það? Hv. þingmaður talaði um að stafrænu lausnirnar, þinglýsingarnar, væru að spara okkur heilan helling. Loksins, segi ég bara, alla vega áratug of seint, ansi mikið sem hefði getað sparast ef það hefði verið hlustað á Pírata hérna fyrir áratug síðan, við erum búin að vera hérna í áratug, um að fara í byltingu í stafrænni stjórnsýslu. Svo kemur svona einfaldað regluverk, án þess að maður átti sig nokkuð á því í rauninni hvað það þýðir, frá Sjálfstæðisflokknum, því þetta er nú eiginlega þeirra verk, þetta regluverk sem við erum með nú þegar hvort eð er og að miklu leyti til á skiljanlegan hátt, því að það hefur verið brugðist við ýmsum atburðum sem hafa kallað á að það þurfti að breyta reglum og bæta af því að fólk var að svindla. Ef við einföldum regluverk bara til að einfalda regluverk þá getum við líka lent í því að búa til enn þá fleiri holur sem er þá hægt að misnota í þessum opna og frjálsa markaði sem við viljum hafa.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta var svolítið opið. Þetta var mjög opið. Þegar við erum að fást við fjárlögin og ríkisfjármálin þá náttúrlega verður þetta að vera svolítið hlutlægt. Við erum að fást við tölfræði og tölur sem er þá hægt að lesa í einhverju samhengi hlutanna yfir eitthvert tímabil. Auðvitað höfum við verið saman, ég og hv. þingmaður, í fjárlaganefnd, ég var þar í mörg ár áður en ég fór í utanríkismálanefnd og er svo kominn aftur til baka. Hv. þingmaður hefur einmitt verið duglegur að kalla eftir því að það séu búnar til tölur, hlutlægar tölur yfir sem flesta hluti, sem er eðlilegt. Ég vek athygli á því að í þessum fjárlögum er verið að taka inn undir vaxtakostnaðinn einmitt lífeyrisskuldbindingar, framtíðarskuldbindingar, sem hefur ekki verið gert áður þannig að það er verið að stíga svolítið skref í átt að því -  Að mörgu leyti hefur margt jákvætt gerst. Nú erum við að fást við erfiða hluti sem koma í gegnum heimsfaraldurinn og stríð í Úkraínu og þar á undan meira að segja WOW air fyrir heimsfaraldurinn, þetta voru sérstök ár þarna mörg í röð. 

Forseti. Já, það eru þessar eilífu spár sem enda einhvern veginn í langtímameðaltali og langtímameðaltalið virðist vera langt undir í rauninni alvörulangtímameðaltali, sem er allt í lagi að vissu leyti. Varfærni er gott grunngildi í lögum um opinber fjármál og það er svona það helsta sem ég var að kalla einmitt eftir, eins góð og mér finnst lögin um opinber fjármál vera er ekki alveg nægilega vel farið eftir þeim, sérstaklega varðandi kostnaðarábatagreiningu og forgangsröðunina sem er ekki eins gagnsæ og vera vildi. Dómsmálaráðuneytið talaði t.d. um það á síðasta þingi að upplýsingar sem Landhelgisgæslan sendir dómsmálaráðuneytinu séu trúnaðarupplýsingar þegar það varðar einmitt svona fjármálabeiðnir o.s.frv., sem mér finnst alveg stórkostlega skrýtið. Ég átta mig ekki á því hvernig það getur gengið upp. Það hlýtur að varða upplýsingalög þegar ein stofnun sendir til annarrar upplýsingar um stöðuna varðandi fjárhagsbeiðnir og þess háttar. Jú, jú, það hafa verið skref en þau eru ekki mörg og ekki stór. Eitt af þeim grundvallaratriðum sem ég hef verið að reyna að kalla eftir á undanförnum árum í gegnum t.d. fyrirspurnir mínar varðandi kostnað á lögbundnum verkefnum er að í stöðu okkar hérna sem þingmenn á Alþingi, þegar við erum að samþykkja hin og þessi frumvörp, um réttindi fatlaðs fólks t.d., um almannatryggingar og heilbrigðisþjónustu og hvað það nú er, virðist kostnaðarmatið þar á bak við ítrekað vera bara verulega lélegt, mjög oft innan ramma, sem er gjörsamlega gagnslaust fyrir okkur. Nei, að sjálfsögðu kostar það ekkert innan ramma, það kostar eitthvað. Hversu mikið og hvað annað hliðrast til í staðinn er spurning sem við hljótum að þurfa að vilja svara, því að ef við höfum ekki yfirsýn yfir hvað það kostar að framfylgja þeim lögum sem við setjum hérna þá getum við ekkert verið að samþykkja hér fjárlög. Það er bara engin forsenda fyrir því að geta svarað því 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður er kunnur fyrir einmitt þetta, að ræða kostnaðarmat og kostnaðar- og ábatagreiningar og slíkt. Það er alveg rétt að ef við skoðum þetta sögulega þá væri áhugavert að skoða bara fjárlögin í töluvert langan tíma. Það er oft farið, eða örugglega oftast nær ef við myndum skoða þetta með varfærnum hætti, í málin, í hvernig afkoman er metin og slíkt. En þetta er mögulega staðurinn til að fara með vönduðum hætti um mál og við getum verið sammála um að það hefur oft vantað töluvert upp á að kostnaðarmat í löggjöfinni, í frumvörpum og öðru, hafi komið nægilega vel út sögulega miðað við lögin sem eru samþykkt. Í gegnum lög um opinber fjármál þá erum við eitthvað að reyna að bæta þetta. Ég tek undir það, maður hefur oft gert athugasemdir við hagspár og annað, að þriðja og fjórða, eða fjórða og fimmta a.m.k., jafnvel þriðja, eru eiginlega alltaf þessi 2,4% í hagvöxt. Þessi leitni kemur oft fram þar. Það er örugglega bara mjög erfitt að spá fyrir um hagvöxt og annað í þessu umhverfi. Íslenska hagkerfið er ótrúlega þróttmikið miðað við það sem við erum að sjá t.d. í Evrópu. Ég sagði frá því í minni ræðu að það hefur fjölgað í Evrópu um 2% frá aldamótum en 41% á Íslandi. 

Virðulegur forseti. Enn einu sinni erum við að fara að ræða frumvarp til fjárlaga. Fjárlögin fyrir 2024 eru enn einu sinni útþynnt, mjög útþynnt naglasúpa fyrir þá verst settu en rjómalöguð gróðavæn gæðasúpa fyrir þá ríku. Það er alveg með ólíkindum hvernig þessari ríkisstjórn hefur tekist ár eftir ár að skilja þá verst settu eftir. Kannski þarf maður ekkert að vera hissa á því vegna þess að verkin tala og sýna fram á það að þessi ríkisstjórn mun ekki og ætlar ekki að sjá til þess að réttlæti þeirra fátækustu og þeirra tími sé kominn. Manni getur stundum blöskrað hvernig umræðan getur orðið um t.d. málefni fatlaðra. Ég ætla að taka það upp vegna þess að í þessum doðranti er ekkert tekið á því deilumáli sem hefur verið á milli borgar og fjármálaráðherra um málefni fatlaðs fólks. Það hlýtur að vera eitthvað stórfurðulegt þegar borgarstjóri Reykjavíkurborgar segir um málaflokk fatlaðs fólks að halli á fjármálum borgarinnar sé því að kenna. Já, að óráðsía og framúrkeyrsla borgarinnar sé fötluðu fólki að kenna, heill 4,8 milljarða halli. Allt væri jákvætt hjá þeim í borginni upp á 3,8 milljarða ef málaflokkurinn væri fullfjármagnaður af ríkinu. Hæstv. fjármálaráðherra blandar sér í þessa umræðu um þennan útgjaldalið en gerir það ekki í fjárlögunum. Hann ætlar ekki að sjá til þess að breyta því þar. Það er ekki á dagskrá hjá honum eins og kom fram í fréttum á RÚV: „Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra segir ótrúlegt klúður hafa orðið í málaflokki fatlaðra í meðförum sveitarfélaga. Meðal annars hafi kostnaður vegna lagabreytinga mögulega verið vanmetinn. […] Sömu sögu er að segja í Kópavogi. Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra segir að farið hafi verið í umfangsmikla greiningu á stöðunni og bætir við: „Það verður auðvitað líka að svara spurningunni hvenær sveitarfélögin eru mögulega að gera meira en lögboðnar skyldur kveða á um og reikningur vegna slíkra hluta verður ekki sendur ríkinu.“ Það segir sig sjálft að ríkið hefur klúðrað þessum málum gjörsamlega. Við erum með 100–150 fatlaða einstaklinga fasta inni á hjúkrunarheimilum. Ég kalla það hálfgerða hreppaflutninga. Við erum með stóran hóp öryrkja og fatlaðs fólks í fátækt, jafnvel sárafátækt. Einhverra hluta vegna þá er sagt, vegna þess að ríki og sveitarfélög sömdu ekki, klúðruðu reikningum, gátu ekki gengið frá þannig að þau reiknuðu rétt og sömdu rétt, að það sé fötluðu fólki að kenna. Svo rífast þeir inn á milli um hverjum þetta sé að kenna. Það er eiginlega furðulegt að það skuli ekki hafa risið upp mótmæli hreinlega út af þessu máli vegna þess að það er auðvitað alveg með ólíkindum að setja málið svona upp, að þetta sé allt fötluðu fólki að kenna, kostnaðurinn vegna þess. Ef við bara horfum á dæmið þá er ég alveg sannfærður um að það hefði eitthvað heyrst ef við tækjum 15 milljarða kr. sem fara núna í umsækjendur um alþjóðlega vernd og flóttafólk, þar er raunhækkun um 7 milljarða, og ég hefði sagt: Heyrðu, þessir 7 milljarðar, þetta er allt flóttafólki að kenna. Fjármál ríkisins eru í tómu bulli vegna þessara 7 milljarða í flóttafólk. Hvað hefði það þýtt? Það er auðvitað kolrangt líka, alveg jafn rangt og að blanda fötluðu fólki inn í klúður ríkis og sveitarfélaga. Tökum dæmi. Um hvað snýst málið í þessum málaflokki? Ég hef áður farið ofan í saumana á því sem varðar þjónustu við fatlað fólk. Ég er með skýrslu frá 2020 og ef við tökum þessa liði sem eru undir - vegna þess að það er eins og látið sé liggja að því að þetta sé eingöngu NPA, notendastýrð persónuleg aðstoð, sem við erum að ræða. Því er einhvern veginn alltaf komið að, að þar sé potturinn brotinn, þarna sé verið að sóa peningum og valda skuldum. En ef við tökum bara þessa flokka sem eru þarna undir þá er það stoðþjónusta og frekari liðveisla. Það eru sameiginlegir liðir sem eru ýmsir liðir innan málefna fatlaðs fólks. Það er búseta, skammtímadvöl, stuðningsfjölskyldur, frístundaþjónusta, lengri viðvera, börn með þroska- og geðraskanir eru inni í þessu. Vinnumiðuð stoðþjónusta, notendasamningar og NPA-samningar og önnur þjónusta. Tólf liðir, einn liður af þessum er NPA. Það að reyna að koma því inn hjá fólki að þeir sem þurfa á NPA-þjónustu að halda séu að valda því að skuldir borgarinnar og jafnvel ríkisins séu að fara úr böndum er auðvitað kolrangt og er þeim sem eru með þann málflutning til háborinnar skammar. Það er talað um að persónuafslátturinn muni hækka um 5.000 kr. og skattleysismörk um 16.000 kr. Skattur á 500.000 kr. laun muni lækka um 7.314 kr. En það er hvergi sagt í þessu blessaða riti hvað við með okkar laun eða ráðherralaun eða hærri fáum í skattalækkun. Við fáum nefnilega helmingi meira sem er auðvitað algjörlega fáránlegt. Ef persónuafsláttur hefði fylgt vísitölu og farið eftir lögum og reglum eins og á að uppfæra hann frá því að staðgreiðsla skatta var tekin upp væri hann ekki 59.600 kr. í dag. Hann væri yfir 90.000 kr., nærri helmingi hærri. Þetta sannar gífurlegar skattahækkanir á þá sem verst standa. Þetta þýðir í raun bara borðfast að 300.000 kr. ættu að vera skattlausar í dag. Við í Flokki fólksins erum með frumvarp um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Þá erum við líka búin að taka inn í kjaragliðnun og aðra þætti sem hafa gegnum árin valdið því að þeir sem eru að reyna að tóra á lífeyrislaunum almannatrygginga ættu að vera með a.m.k. 100.000 kr. hærri útborgun heldur en þeir eru með í dag. Þeir hæla sér af því að hækka persónuafslátt um 5.000 kr., hann fari í 64.600 kr. um áramótin, en það er bara langt frá því að vera nægileg hækkun vegna þess að á sama tíma er verið að tala um að almenn hækkun almannatrygginga eigi að verða 4,9%. Það er verðbólgan sem fjármálaráðherra og ríkisstjórnin hefur áætlað á næsta ári. Það er alveg ótrúlega fyndið þegar þeir fara að áætla vegna þess að þeir hafa aldrei haft rétt fyrir sér hver verðbólgan verður. Hún verður örugglega ekki rétt mæld hjá þeim. Það er áætlað að útgjöld vegna þessa verði 10,7 milljarðar. En hvað segir þetta okkur? Það segir okkur ekki neitt vegna þess að þegar þessir 10,7 milljarðar eru búnir að fara í gegnum skattkerfið, skerðingakerfið og keðjuverkandi skerðingakerfið, alveg yfir til sveitarfélaga, þá má þakka fyrir að þau sem eiga að fá þetta geti haldið eftir 10–15% af þessari upphæð. Þannig að þarna er verið að auka fátækt og stórauka sárafátækt. Það hlýtur samt að vera svolítið furðulegt í þessu samhengi það sem kemur fram í þessu riti um fjölmiðla. Þar er heildarpakkinn um 7 milljarðar. Aukningin, hækkunin er 10,6%. Setjum það í samhengi við 4,9% hækkun í almannatryggingakerfinu. Frjálsir fjölmiðlar, einkareknir fjölmiðlar - það er ekki hægt að kalla þá það, einkareknir fjölmiðlar á ríkisstyrk - það á ekkert að eiga við það, ekki neitt. Þeir fá 10,6%. Það stendur hreinlega að það sé varanleg aukning um 360 millj. kr., þeir eru sem sagt að hækka, það er verið að tvöfalda þar. Þarna er til nóg af peningum. Þarna er hægt að hafa 10,6% hækkun en lífeyrissjóðslaun er bara hægt að hækka um 4,9%. Við sjáum þarna svart á hvítu hverjir eru útvaldir og hverjir eiga að fá minnst. Tekjusagan.is er ein af uppáhaldssíðum hæstv. fjármálaráðherra. Þar er hægt að sjá hversu þeir sem reyna að tóra á lífeyrislaunum almannatrygginga hafa það gott. En hæstv. fjármálaráðherra gleymir alltaf viljandi og segir ekki frá því í hvert skipti sem hann talar um tekjusöguna.is að þar inni eru ekki skerðingar. Skerðingarnar koma nefnilega löngu eftir á og hvað þá keðjuverkandi skerðingarnar sem geta teygt sig langt. Okkur ber skylda til að reyna að taka á húsnæðisvanda ungs fólks sem var hreinlega platað með því að segja að við værum lágvaxtalandið Ísland. Við erum búin að sjá ótrúleg dæmi um það hvernig hefur verið farið með ungt fólk þar sem afborganir á mánuði hafa tvöfaldast. Það segir sig sjálft að ef einhver var að borga um 200.000 kr. af láni og réð vel við það þá ræður hann ekki við 400.000 kr. á lágmarkslaunum. En síðan komu hérna til umræðu leigubremsur. Auðvitað þarf eitthvað að gera. Það getur ekki verið eðlilegt á þessum tíma þar sem við erum bæði með verðbólgu og húsnæðisskort, að maður sé að hitta og heyra í fólki sem er að fá um 300.000 kr. útborgað eftir skatt og er að reyna að lifa af þeirri upphæð eða tóra á henni, það er varla hægt að lifa á henni, og þarf síðan að borga 260.000 kr. í leigu. Það segir sig sjálft að það á ekki nema 40.000 kr. eftir og kannski aðeins meira ef fólk fær einhverjar leigubætur. En hvað á maður að segja við þetta fólk, þann einstakling sem sýnir manni að allt í einu sé búið að hækka leiguna um 60.000 kr. á mánuði? Hún er komin í 320.000 kr. en viðkomandi fær bara 300.000 kr. útborgað og hann missir húsnæðið. Það sem er kannski furðulegast í þessu er að aðilar ríkis og sveitarfélaga eru að berjast um þetta húsnæði, Vinnumálastofnun og sveitarfélögin. Það er orðinn slagur um að henda einni fjölskyldu út til að koma annarri inn. Svo eru einhverjir sem eiga þetta húsnæði, leigufélög og aðrir, sem græða á tá og fingri. Þetta er alveg fáránlegt og á ekki að eiga sér stað en þessari ríkisstjórn er alveg sama. Hæstv. fjármálaráðherra sagði hér í morgun að það væri búið að semja við sérgreinalækna sem er auðvitað frábært mál. Það tók langan tíma. En það er ekki búið að semja við sjúkraþjálfara. Það er búið að taka lengri tíma að koma því á. Ég veit ekki hvort fólk gerir sér grein fyrir því að hver aukatími núna í sjúkraþjálfun kostar rúmar 2.000 kr. Ef þú þarft sjúkraþjálfun tvisvar í viku þá erum við að tala um einhverjar 4.500 kr. og það gera 18.000 kr. á mánuði. Ég veit um fólk sem hefur ekki efni á því að fara í sjúkraþjálfun, fólk sem er að reyna að lifa á lífeyrislaunum sem eiga bara að hækka um 4,9% á sama tíma og þeir sem vaða í peningum eiga að fá 10,6%. Hver er sparnaðurinn með þessu? Hvers vegna í ósköpunum leyfa þeir þessu að viðgangast? Hver sem hefur ekki efni á sjúkraþjálfun - málið leysist ekkert, viðkomandi endar sennilega í mörgum tilfellum í dýrasta úrræðinu, inni á sjúkrahúsi, í rúmi sem kostar hvað, tugi þúsunda, jafnvel 100.000 kr. á sólarhring? Nei, þeim er sko alveg sama þótt stór hópur af veiku fólki hafi ekki efni á sjúkraþjálfun og endar í dýrasta úrræðinu. Á sama tíma kvartar ríkisstjórnin yfir því að sjúkrastofnanir ráði ekki við að útskrifa fólk. Hún eykur á vandann og kvartar síðan yfir eigin rugli. Þetta er alveg stórfurðulegt að það skuli vera svona ástand. Ég vil koma því að að mér finnst að ríkisstjórnin verði að fara að hysja upp um sig og reyna að sýna það virkilega, ég myndi þá segja helst Vinstri græn, að hún sé að hugsa um þá sem þurfa mest á því að halda, þá sem eru að reyna að lifa á þessum lægstu bótum. Við gerum auðvitað okkur öll grein fyrir því að það lifir enginn á lægstu bótunum sem eru í boði, það er algjörlega útilokað. En ríkisstjórnin leyfir því að viðgangast að það sé hægt að setja inn í svona doðrant eitthvað sem er svo langt frá því að standa undir því, reynir ekki að hjálpa fólki. Hugsið ykkur líka óskammfeilnina eins og kom fram í stefnuræðu forsætisráðherra þar sem hún var að hæla sér af því að þau væru búin að hækka frítekjumörk öryrkja í 200.000 kr. á mánuði. En þau eiga að standa óbreytt. Þau ætla ekki að hækka frítekjumörk. Þau ætla ekki að draga úr skerðingunum. Þau ætla ekki að sjá til þess að þessi hungurlús, 4,9%, skili sér að fullu. Það er ekki einu sinni hægt að sjá til þess að þetta skili sér til þeirra sem þurfa. Nei, það gengur ekki upp. Og með þessa hækkun frítekjumarks í 200.000 kr., þá gleymist alltaf að segja að þetta frítekjumark gildir ekkert fyrir alla. Það gildir ekki fyrir þá sem eru með heimilisuppbót, fyrir þá sem eru með sérstaka uppbót. Þetta er eiginlega bara fölsun. Það er verið að reyna að sannfæra fólk um að verið sé að gera eitthvað rosalega gott með þessu en þeir sem lifa í þessu átta sig á því strax að þú þarft að vera algerlega með allt á hreinu áður en þú ferð af stað til þess að reyna að vinna. Viðkomandi þarf að átta sig á því hvað það getur kostað þótt hann fái einhverjar 100.000 kr. í vinnulaun aukalega, sem hann er að leggja mikið á sig til að ná út af sinni líkamlegu stöðu og heilsu. Það er ekkert að skila honum þótt ríkisstjórnin segi: Þú hefur 200.000 kr. frítekjumark. Það gildir ekki, það gildir sem kemur fram hjá Tryggingastofnun ríkisins. Það gildir hvernig skerðingarnar taka á þessum hlutum. Það er frumskógur sem margir lenda í og fá bakreikning. Þessi fjárlög, ríkisstjórnin - er tekið á þessu? Nei. Þeir vita það nefnilega, þeir eru búnir að átta sig á því, að ef þeir láta þúsundkall inn fá þeir í flestum tilfellum 800–850 kr. af honum til baka. Þá geta þeir haldið áfram að hæla sér af þessu: Við létum ykkur fá þúsundkall. En þeir segja aldrei frá því hvað þeir tóku í skatta, skerðingar og keðjuverkandi skerðingar til baka. Að lokum vil ég, með leyfi forseta, lesa upp orðrétt viðbrögð stjórnar Geðhjálpar við ummælum fjármálaráðherra, nefnilega á því sem ég byrjaði á í upphafi, um málefni fatlaðs fólks. „Í viðtali við fréttastofu Ríkisútvarpsins þann 8. september sl. ræddi fjármálaráðherra um málefni fatlaðs fólks. Hann var þar að svara fyrir þá fullyrðingu sveitarfélaganna að kostnaður við flutning málefna fatlaðs fólks til sveitarfélaganna hafi verið vanmetinn. Fjármálaráðherra taldi hugsanlegt að verkefnið hafi ekki verið nægjanlega vel unnið en vildi þó leita skýringa á öðrum stöðum en hjá ríkinu: „Það verður auðvitað líka að svara spurningunni hvenær sveitarfélögin eru mögulega að gera meira en lögboðnar skyldur kveða á um og reikningur vegna slíkra hluta verður ekki sendur ríkinu.“ Hann endurtók þetta síðan í lok viðtalsins og var ef eitthvað er enn afdráttarlausari: „Og svo verður að skoða það ofan í saumana hvort það sé verið að veita þjónustu langt umfram það sem lögin segja til um, eða kostnað sem ekki er sanngjarnt að velta aftur í fangið á ríkinu.“ Biðlistar fatlaðra, bæði barna og fullorðinna, eftir þjónustu eru í flestum tilfellum mjög langir. Starfsfólk sem vinnur við málaflokkinn er undantekningalítið á lágum launum og starfsmannaveltan er mikil. Þetta í bland við skort á fagmenntuðu starfsfólki sýnir hvar forgangsröðun stjórnvalda raunverulega liggur þegar kemur að málaflokki fatlaðra. Dæmi eru um að einstaklingar hafi þurft að dvelja á geðdeildum svo árum skiptir vegna þess að ekki er hægt að veita þá þjónustu sem lög um félagsþjónustu sveitarfélaga og lög um málefni fatlaðs fólks kveða á um. Þetta er ekki vegna ofþjónustu sveitarfélaga heldur vegna skorts á þjónustu. Sveitarfélögin hafa í nokkur ár bent á vanmat á kostnaði við málaflokkinn við flutning hans frá ríkinu til þeirra. Á þetta var strax bent við meðferð málsins fyrir þinginu. Landssamtökin Geðhjálp hefur ítrekað bent á þá alvarlegu stöðu sem er í málaflokki fatlaðra. Einstaklingar fá hreinlega ekki lögbundna þjónustu vegna þessara deilna ríkisins við sveitarfélögin. Samtökin hafa alls ekki orðið vör við ofþjónustu af hendi sveitarfélaganna enda er hún ekki fyrir hendi. Fólk fær ekki þá þjónustu sem það á rétt á samkvæmt lögum. Þetta hefur blasað við frá því að málaflokkurinn var fluttur til sveitarfélaganna. Ummæli fjármálaráðherra eru því kaldar kveðjur til þeirra fjölmörgu sem bíða á biðlistum eftir þjónustu, m.a. einstaklings sem hefur beðið á réttar- og öryggisgeðdeild í sjö ár eftir viðeigandi úrræði. Fólk sem á rétt á þjónustu er oft fast á milli þessara tveggja stjórnsýslustiga. Landssamtökin Geðhjálp ítreka að slíkt kallast ekki ofþjónusta heldur þjónustuleysi. Stjórn Landssamtakanna Geðhjálpar.“ Þetta má heimfæra yfir á málefni fatlaðra, öryrkja, aldraðra. Ríkisstjórnin er og hefur verið að sjá til þess síðan ég kom á þing, þetta er í sjöunda skiptið sem ég er að ræða hér fjárlög, að í öll þessi skipti hefur orðið kjaragliðnun. Í öll þessi skipti hafa fatlaðir, aldraðir, öryrkjar og láglaunafólk gengið skert frá borði. Þeir einu sem geta verið ánægðir eru þeir sem hafa næg fjárráð, kvótagreifar, þeir sem eru eingöngu með fjármagnstekjur. Þetta eru þeir sem ríkisstjórnin styður og hjálpar. Hinir fá smá, fá ekki einu sinni verðbólgu bætta. Við vitum að verðbólgan er helmingi hærri heldur en þessi 4,9% sem eru boðuð. Ef eitthvað er þá hefði ég sagt að ef ríkisstjórnin hefði virkilega viljað sýna að hún ætlaði að gera eitthvað þá hefði hún hækkað um 10,7%, svipaða hækkun og svokallaðir einkareknir og frjálsir fjölmiðlar eru að fá. Ef hún hefði gert það þá hefði hún líka á sama tíma átt að sjá til þess að hækka skerðingarmörk, draga úr öllum skerðingum, hækka frítekjumörk og sjá til þess á sama tíma að allt sem varðar öryrkja myndi fylgja, hækka nákvæmlega eins og þessi 10,7% og síðan sjá til þess að sú hækkun myndi skila sér beint í vasa þeirra án þess að skerða, eins og það er að gera um 80–85% með sköttum og skerðingum og keðjuverkandi skerðingum sem er auðvitað rosalega gróft fjárhagslegt ofbeldi gagnvart þessum hóp. En þarna er ríkisstjórnin að sýna sitt rétta andlit.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er alltaf áhugavert að hlusta á þessa yfirferð. Ég velti dálítið fyrir mér: Ef lögum um almannatryggingar hefði verið framfylgt frá 1997 varðandi launaþróun o.s.frv., hver væri staðan í dag? Hvernig væri pólitíkin í dag ef lágmarksframfærsla væri kannski viðunandi eða nálægt því alla vega? Það er áhugavert að íhuga það þar sem munar alveg rúmlega 60% á því sem ætti að vera og því sem er, sem er eiginlega stórkostlegt. Þetta er hópur fólks sem er ekki með verkfallsrétt og getur ekki farið og krafist hærri launa eins og allir aðrir og þess vegna er launaþróun einmitt sett inn, það sé bundið inn í lögbundna hækkun, í rauninni á nákvæmlega sama hátt og með þingmenn. Þingmenn eru ekki með verkfallsrétt. Ég veit ekki nema að það yrði betrumbót ef við færum í verkfall og gerðum ekki neitt í einhvern tíma, ég veit það ekki. En það er mjög vel skilgreint í lögum hvernig á að uppreikna laun þingmanna og annarra kjörinna fulltrúa samkvæmt launaþróun en í lögum um almannatryggingar er launaþróun ekki skilgreind. Það er mjög áhugavert að einmitt hópurinn sem er með miklu hærri laun sé með þetta vel skilgreint og fái örugglega hærri upphæðina, því launaþróunin er almennt séð hærri heldur en vísitala neysluverðs, en þau sem eru með lægri upphæð í greiðslur fá bara vísitölu neysluverðs. Ég skil eiginlega ekki, ef það á alltaf að bíða eftir réttlætinu, af hverju við erum ekki búin að afgreiða í gegnum þingið að hafa alla vega sömu viðmið hjá þessum tveimur hópum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Þetta er nefnilega akkúrat þannig. Ég skal alveg viðurkenna að ég var ekkert mikið að hugsa um almannatryggingar eða hvernig það kerfi virkaði fyrr en ég lenti í þessu kerfi. Þá labbar maður hreinlega á vegg. Ég held að ég hafi aldrei orðið eins undrandi og þegar ég á sínum tíma uppgötvaði allt í einu að það ætti að hirða af mér allar bætur almannatrygginga í heilt ár, bara af því að ég fékk eingreiðslu úr lífeyrissjóði. Hún hjálpaði mér jú til að grynnka á skuldahala á þessum tveimur, þremur árum sem ég var búinn að vera í þessu kerfi. En þá fór ég að skoða þetta kerfi og átta mig á því að það er eitthvað skrýtið við þetta. Síðan seinna meir, bæði hjá Öryrkjabandalaginu og Sjálfsbjörgu og síðan BÓT, félag sem ég var með, og þegar ég fór á þing, fór ég að rýna þetta aftur í tímann, sjá hvað breyttist. Þetta breyttist auðvitað við staðgreiðslu skatta. Þá var lífeyrir skattlaus og maður átti meira segja 25–30% upp í lífeyrissjóð. Síðan var lögfest að persónuafslátturinn ætti að hækka. Eins og ég sagði hérna í ræðu áðan þá ætti hann að vera núna yfir 90.000 kr. eða svo í dag en er ekki nema 59.600 kr. Þannig að þarna byrjar kjaragliðnunin. Síðan byrjar auðvitað það sem við vitum að stendur í lögum, að það eigi að fara eftir launaþróun. Einhvern veginn hefur hver ríkisstjórn á fætur annarri getað þvælt þessu fram og til baka, gert bara eitthvað. Ég efast um að þau skilji sjálf hvernig þau fara að þessu. Og þau eru enn að gera þetta með þessari 4,9% hækkun. Enn einu sinni er verið að þvæla málunum einhvern veginn. Ég spyr mig, eins og ég sagði í ræðu minni, þegar ég rak augun í fjölmiðlana og sá 10,7% hækkun þar: Hvernig í ósköpunum er hægt að búa til svona í einu plaggi og reyna að verja þetta? Ég næ því ekki.

Forseti. Ég hristi hausinn jafn mikið og hv. þingmaður yfir þessu. Það var annað sem ég áttaði mig á að væri skrýtið varðandi þessa tvo hópa sem hvorugur getur farið í verkfall og krafist kjarabóta, en það er aukavinnan. Ef fólk á lífeyri fer og vinnur eitthvað, reynir að koma sér í hreyfingu og virkni og svoleiðis, þá kemur fátæktargildran á fullri ferð og allt er skert, eða ansi mikið skert og þegar komið er yfir ákveðið mark þá er allt skert. En svo er það hinn hópurinn hérna, við. Þegar hv. þm. Ásmundur Friðriksson sagðist ætla að vera með ferðaþjónustu í sumar, aukatekjur, þá klóraði ég mér í hausnum og hugsaði: Af hverju eru þingmenn ekki með svona tekjuskerðingarákvæði í lögum um þingfararkaup? Ég lagði það til, það hefur ekki farið mjög langt, kannski þennan vetur. En það er bara sambærilegt á við fólk á lífeyri. Þingstarfið er miklu meira en full vinna, alla vega fyrir þá sem gera eitthvað hérna, ég veit ekki af hverju fólk ætti að vilja vinna meira eða geta unnið eitthvað mikið meira heldur en þingstarfið. Ef það vinnur eitthvað meira en það þá er það augljóslega að vinna minna sem þingmenn. Að sjálfsögðu ætti það að skerða þingfararkaupið, en nei. Við fáum kaupauka og alls konar möguleika á starfskostnaðardóti o.s.frv., sem er skiljanlegt af ýmsum ástæðum. En fyrr má nú vera þegar við berum þetta tvennt saman, hvernig launaþróun þingmanna er tryggð en ekki þeirra sem eru á almannatryggingum og hvernig skerðingar á launum þingmanna vegna aukatekna eru engar á meðan þær eru heill hellingur hjá þeim sem eru á lægri launum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið aftur. Jú, þetta er nefnilega þannig. Maður getur reitt á sér hárið. Eins og ég segi, ég safnaði nú skeggi til að skeggræða fjárlögin og ég gæti reitt af mér skeggið, þetta er svo vitlaust kerfi. Ég hef oft hugsað: Heimskur, heimskari, heimskastur. Hver á að fá gullverðlaun fyrir heimskuna að byggja upp svona kerfi? Látum það vera, eins og ég hef oft sagt, að einhverjum detti þetta í hug og geri þetta. En hvernig í ósköpunum getur svo hver aðilinn komið á eftir öðrum og viðhaldið kerfinu, ekki viðhaldið því til betri vegar heldur verri vegar með því að bæta inn í þetta stagbætta kerfi? Ég hef oft furðað mig á því. Við erum með verst settu öryrkjana. Þeir sem eru einir fá húsnæðisstuðning. Þegar barnið verður 18 ára eða tvítugt eru þær bætur teknar af. Það er sérstaka uppbótin. Síðan fer þetta fólk til Tryggingastofnunar og það er sagt: Þú mátt vinna fyrir 200.000 kr., en það er bara ekki rétt vegna þess að þú verður að vera á nákvæmlega réttum stað í þessu kerfi til þess að mega vinna fyrir 200.000 kr. Ég hef alltaf sagt og segi það enn þann dag í dag: Hættum þessu fíflalátum, tökum þetta allt í burtu, segjum bara við fólk: Þú færð þessa upphæð, farðu út að vinna og á meðan þú ert undir meðallaunum, segjum í þeirri vinnu sem þú ert í, þá skerðast þau ekki neitt. Þetta er bara mjög einfalt. Ég veit ekki hvað þetta kostar en ég er með útreikningana á skerðingum og það er komið í 70 milljarða sem ríkið er að spara sér með skerðingum í þessu kerfi. Það eykst alltaf jafnt og þétt vegna þess að þeir passa sig á því að hækka aldrei nema bara brotabrot og passa sig líka á því að minnka aldrei skerðingarnar.  
            

Virðulegi forseti. Nú erum við aftur saman komin á Alþingi til að tala um fjárlög. Það er von mín að frumvarpið í þetta sinn sé aðeins meira tilbúið en það var í fyrra þegar við fengum það til 1. umræðu, þar sem þegar við komum til 2. umræðu þurfti að breyta næstum öllum tölum, enda voru svörin við allri okkar gagnrýni í fyrstu umferð að þetta kæmi í annarri. Þessi blessaða stóra bók sem inniheldur fjárlagafrumvarpið er ekki sú gagnsæjasta og auðveldasta til að fara í gegnum og því líka auðvelt að koma með athugasemdir sem kannski eiga ekkert við rök að styðjast vegna þess að það er ekki hægt að lesa út úr frumvarpinu hvað er í rauninni verið að gera. En ég ætla ekki að vera sakaður um málþóf með því að endurtaka allar þær athugasemdir sem ég gerði um framsetningu á þessum fjárlögum. Menn geta bara horft á sömu ræðu frá síðasta ári. Nú er komið nýtt ár og kannski þá mikilvægt að byrja bara á því að fara yfir þau atriði sem vöktu athygli mína þegar ég var að lesa þetta. Það er að sjálfsögðu heilmikið nefnt af góðum markmiðum í þessu fjárlagafrumvarpi. Það er svo spurning hvort við náum þessum markmiðum,  Það fyrsta sem sló mig við að lesa í gegnum þessar 382 síður var það að á meðan 50.000 manns lifa á Íslandi við fátækt þá virðist ríkisstjórnin aðallega vera að auka álögur á hinn almenna borgara en leyfa hinum ríku að halda áfram að verða ríkari. Jú, það er bætt við 1% tekjuskatti á lögaðila, þó svo að mér heyrðist nú fulltrúar Sjálfstæðisflokksins hér á undan vilja helst draga úr því, enda skelfilegt að þeir ríku þurfi að taka eitthvað á sig. En ég er viss um að þær forsendur sem hérna eru eiga eflaust eftir að breytast eitthvað í meðhöndlun bæði hv. fjárlaganefndar og efnahags- og viðskiptanefndar. Ég tók eftir því þegar ég las í gegnum fjárlögin að það á að fella niður stuðning til íslenskukennslu fyrir innflytjendur og þá ætla ég að vera mjög nákvæmur í skilgreiningunni á innflytjanda. Þarna er ekki verið að tala um hælisleitendur og ekki verið að tala um kvótaflóttafólk heldur hitt, u.þ.b. - ég heyrði einhverjar tölur, að fyrstu sex mánuði ársins hefðu rúmlega 5.000 einstaklingar af erlendu bergi brotnir flutt til Íslands. Við heyrum háværar raddir í samfélaginu og jafnvel hérna inni, jafnvel frá hæstv. forseta lýðveldisins, að við þurfum að vernda tungumálið. Við þurfum að leggja fjármagn í að vernda tungumálið. Það gerum við sérstaklega með því að hjálpa þessum innflytjendum að læra íslensku, bjóða kennsluna ókeypis að mínu mati, og gera fólki þannig kleift að nota tungumálið í stað þess að skera þetta niður. Því hef ég lagt fram, ásamt öðrum Pírötum, breytingartillögu um að ekki einungis halda þessu inni heldur virkilega leggja áherslu á íslenska móðurmálið og íslensku tunguna með því að efla til muna íslenskukennslu fyrir innflytjendur. Ég ætla ekki að endurtaka margt af því sem aðrir hv. þingmenn hafa farið yfir heldur langaði mig að tala um málaflokk sem er alveg aftast í málaflokkunum, málaflokkur 35 eins og hann er kallaður, sem er alþjóðleg þróunarsamvinna. Þar er mikilla tíðinda að vænta og sennilega hafa höfundar fjárlaganna vonað að flestir væru búnir að gefast upp í yfirferð sinni um málaflokkana þegar þeir kæmu alla leið að 35. málaflokknum. En 24 milljónir manna til viðbótar munu búa við hungursneyð á næstu 12 mánuðum samkvæmt nýlegum upplýsingum frá matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna. Þetta er að gerast af því að það er samdráttur í framlögum til þróunar- og neyðaraðstoðar víða um heim. Þessi samdráttur í þróunaraðstoð mun orsaka margra ára skref til baka þegar kemur að ástandinu í þessum löndum. Þetta skref til baka mun orsaka aukinn ungbarnadauða, fleiri farsóttir og fólksflótta frá þessum löndum á skala sem lætur ástandið í dag líta út fyrir að vera léttvægt. Þessi samdráttur í þróunaraðstoð kemur á sama tíma og þróunarlöndin finna enn frekar fyrir áhrifum loftslagsbreytinga. Þurrkar, óvenjuháir hitar í bland við hamfaraflóð og sterkari storma, allt er þetta að auka á þá neyð sem fólk sem þegar lifir við sára fátækt upplifir. Ísland er eitt ríkasta land í heimi og við erum því miður innan við hálfdrættingar á við nágrannalöndin þegar kemur að því að veita fjármagn til þróunaraðstoðar. Undanfarin ár höfum við unnið þétt saman hér á þingi við að koma þeirri upphæð sem við leggjum í þróunaraðstoð upp í 0,35% af vergri þjóðarframleiðslu. Það er helmingurinn af þeim 0,7% sem framfarastofnun Evrópu, OECD, leggur til að lögð séu til þróunaraðstoðar. Í núverandi þingsályktun um þróunaraðstoð fyrir árin 2023–2024 er 0,35% það markmið sem sett var fyrir þetta ár. Í drögum að þingsályktun um þróunaraðstoð fyrir árin 2024–2028 er einnig sett markmiðið 0,35% fyrir þetta ár og svo meira að segja hækkun upp fyrir það, en auðvitað ekki fyrr en eftir að nýtt kjörtímabil hefst. Í fjármálaáætlun sem samþykkt var í vor er 0,35% það viðmið sem sett er. Það er því sorglegt að sjá í þessu fjárlagafrumvarpi að sú upphæð sem lögð er til þróunaraðstoðar er dregin saman um 6,4% frá síðasta ári á meðan verg þjóðarframleiðsla, sem prósentan er miðuð við, mun aukast um yfir 10%. Þetta þýðir bara eitt: Við munum fara mörg ár aftur í tímann þegar kemur að hlutfalli vergrar þjóðarframleiðslu sem fer til þróunaraðstoðar á sama tíma og neyðin og þörfin er að aukast og aukast. Sem ríkasta land í heimi þurfum við að gera betur þegar kemur að þessum málaflokki og ég skora eindregið á hv. nefndarmenn í fjárlaganefnd að eiga djúpt samtal við hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra um hvernig við getum staðið við okkar skuldbindingar gagnvart fólki í þróunarlöndum.

Forseti. Hér hefur ýmislegt verið látið falla í umræðu um fjárlög ríkisins og margt fyrirsjáanlegt. Hæstv. fjármálaráðherra reið á vaðið í morgun með ítarlegri yfirferð yfir hin nýframlögðu fjárlög næsta árs og talsmenn annarra þingflokka tóku svo við keflinu hver á fætur öðrum. Það er ljóst af því sem sagt hefur verið að verðbólgan, svo þrálát sem hún er, bitnar ekki á bjartsýni fjármálaráðherra þó að hún bíti alla aðra. Vinstri flokkar vilja hækka skatta og Viðreisn heldur áfram að tala fyrir ábyrgð, aðhaldi og bættri forgangsröðun, svo ég vísi í ræðu talsmanns Viðreisnar, hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur hér fyrr í dag. Í sem stystu máli er hægt að kalla þessa fjárlagaumræðu endurtekið efni. Það skortir býsna mikið á að brugðist hafi verið við varnaðarorðum frá afgreiðslu síðustu fjárlaga, varnaðarorðum fjölmargra aðila sem tjáðu sig þá um fjárlögin; aðilar vinnumarkaðarins og aðrir sérfræðingar sem vöruðu við því að það væri verið að vanmeta kraft verðbólgunnar, Seðlabankinn, sem sagði beint út að ríkisstjórnin væri að gera vinnu hans erfiðari við að ná niður verðbólgunni og svona mætti áfram telja. Nú stöndum við hér með tóm veski eftir nýjar endurteknar stýrivaxtahækkanir og ríkisstjórnin bregst við með efni sem hún veit vel að er ólíklegt til að virka. Það er enn þá svimandi há verðbólga sem Seðlabankinn einn getur einfaldlega ekki tekist á við og, það sem mögulega eru brýnni skilaboð héðan úr þingsal, það geta heimili landsins ekki heldur gert ein. Ég minni á þegar við erum að hefja þessa umræðu að í fyrra þegar fjárlög voru lögð fram var staðan eiginlega sú að það var ekki hægt að taka efnislega umræðu í 1. umræðu því að ríkisstjórnin, stjórnarflokkarnir, svöruðu því einu til, hvort sem um var að ræða spurningar, borin fram gagnrýni eða hugleiðingar um þau fjárlög sem voru til umræðu, að það væri ekkert að marka þetta plagg, það ætti eftir að breytast svo mikið í meðförum þingsins. „Lagast“ var reyndar orðalagið sem var notað. Og jú, breytingin var sú að hallinn fór úr 89 milljörðum kr. í framlögðum fjárlögum um 120 milljarða kr. í meðförum stjórnarmeirihlutans. Það sem mig langar til að gera hér er í grófum dráttum tvennt; mig langar annars vegar að ræða það sem tengist tekjuhlið fjárlaganna, þ.e. skattamál, og hins vegar það sem tengist útgjaldahliðinni, vaxtagjöld. Heildartekjur ríkissjóðs eru áætlaðar 1.349 milljarðar kr. á næsta ári, 30% af vergri landsframleiðslu, og af þessari fjárhæð eru skatttekjur og tryggingagjöld áætluð rétt ríflega 1.200 milljarðar. Það er fjárhæðin sem um ræðir þegar við tölum um skatta og tryggingagjöld. Þetta eru u.þ.b. 90% af heildartekjum ríkis. Samsetning tekna ríkisins af sköttum og tryggingagjaldi á næsta ári samkvæmt þessu er í grófum dráttum sú að stærsti flokkurinn er skattar á vöru og þjónustu, áætlaðar um 550 milljarða kr. Vaskurinn er auðvitað yfirgnæfandi þar, 416 milljarðar. Síðan koma aðrir neysluskattar, 46 milljarðar. Við erum að tala um gjöld á ökutæki og eldsneyti, 63 milljarðar, og áfengis- og tóbaksgjöld 32 milljarðar. Síðan koma sterkt inn í öðru sæti skattar á tekjur og hagnað, 457 milljarðar, sem skiptist þannig að einstaklingar greiða 277 milljarða í tekjuskatt, lögaðilar 126 milljarða og síðan er fjármagnstekjuskatturinn 54 milljarðar. Þriðji stærsti tekjuflokkur ríkissjóðs, gjaldaflokkur heimila og fyrirtækja, er síðan tryggingagjöldin sem eru áætluð 141 milljarður. Og svo koma einhverjir smærri skattaflokkar sem sjá um restina, sirka 50 milljarðar. Þetta er hellingur. Þetta eru ofboðslega miklir peningar - 1.200 milljarðar sem velta frá fyrirtækjum og heimilum landsins á árinu inn í ríkissjóð. Það er fínt. Við erum og viljum vera velferðarsamfélag og það er sameiginlegur skilningur okkar á því að það kostar og fólk mótmælir hér almennt ekki skattheimtu, hefur ekki gert það. En við erum engu að síður einfaldlega að nálgast þolmörk fjölmargra heimila og fyrirtækja. Ég held að með skynsemina að leiðarljósi þá sjáum við að við munum ekki skattleggja okkur frekar. Við munum ekki skattleggja íslenska þjóð frekar út úr þeim efnahagsvanda sem við stöndum frammi fyrir núna. Stjórnvöld verða að taka boltann og finna aðrar leiðir, t.d. með langþráðu og nauðsynlegu aðhaldi. Ég myndi vilja sjá fjárlaganefnd núna skoða í alvöru lækkandi útgjöld, skoða það að færa skattheimtuna í ríkari mæli frá þorra almennings og yfir til stórútgerðarinnar og annarra sem nýta náttúruauðlindir landsins. Fyrst þarf að verðmeta þau not og það er merkileg mótstaða við þær aðgerðir. Ég myndi vilja sjá mengandi atvinnustarfsemi vera gert að greiða meira. Ég myndi vilja sjá þennan skatt aukinn til að lækka á hinum endanum. Með öðrum orðum; fara frekar í tilfærslur í skattkerfinu, taka upp græna skatta, horfa til þess að þeir sem menga borgi og hætta svo að búa til skattaívilnanir fyrir þá sem ekki þurfa á því að halda. Ég kem aðeins að því á eftir. Þetta eru þau verkefni sem væri óskandi að fjárlaganefnd meiri hlutans, af því að reynslan hefur sýnt að það er meiri hlutinn sem ræður för eða með öðrum orðum, meiri hlutinn bíður eftir skilaboðum úr ráðuneytum og knýr svo sínar breytingar í gegn. En þetta myndi ég vilja sjá vera leiðarstefið í vinnunni frekar en eingöngu það, og helst bara ekki, að hækka útgjöld í meðförum þingsins, auka enn frekar á hallann. Ég er sem sagt að segja að almenn skattlagning er ekki svarið. Það er samfélagssátt um að við borgum háa skatta. Við borgum þá af laununum okkar, við borgum þá af innkaupum og við borgum þá yfir höfuð af öllu því sem við gerum frá degi til dags. En það sem truflar sífellt fleiri er sú vaxandi tilfinning annars vegar að skattarnir séu ekki nýttir nægilega vel til þess að standa undir þeirri grunnþjónustu sem fólk og heimili þurfa á að halda, og þar nefni ég sérstaklega heilbrigðisþjónustu og velferðarmál og bæti svo reyndar menntamálunum við, ekki síst eftir brýningu menntamálaráðherra hér í umræðum í gærkvöldi. Við þurfum einfaldlega að bera meiri virðingu fyrir skattpeninga almennings. Hins vegar er það sú tilfinning sem mér finnst ég verða vör við, að fólk orðar sífellt oftar það óréttlæti sem felst í því hve millistéttinni er gert að bera þyngstu byrðarnar. Þetta verður sífellt skýrara í samtölum við fólk. Kannski er það nátengt þeirri staðreynd að þrátt fyrir þessa miklu skattbyrði eru biðlistar eftir margs konar mikilvægri velferðar- og heilbrigðisþjónustu að aukast, ekki að minnka. Kannski er það það sem gerir það að verkum að fólk er raunverulega farið að rýna í hvernig skattpíningarnar eru nýttir. Staðreyndin er sú að alveg sama hversu þægilegt og fyrirhafnarlítið það er að auka þennan tekjustofn, þ.e. tekjuskatt á einstaklinga, þá gengur það eitt sér ekki lengur. Það þarf fleira að koma til. Síðan langar mig að nefna að þessi sturlaða vaxtabyrði fyrirtækja og heimila, sem þurfa að sætta sig við krónuhagkerfið, er sannarlega samsvarandi viðbótarskattlagning þó að það sé ekki á það bætandi. Munurinn er sá annars vegar að þessi byrði, vaxtakostnaðarbyrðin, er enn þá fjær því að leggjast jafnt á heimili og fyrirtæki og leggst eiginlega frekar á þau sem síst skyldi. Svo er munurinn líka sá að þessar tekjur skila sér ekki í ríkissjóð heldur til fjármagnseigendanna. Þetta er fjármagnsflutningur frá heimilum til fjármagnseigenda. Og vaxtagjöld, þau bíta auðvitað víða en það er full ástæða til að hafa mestar áhyggjur af þeim sem eru með íþyngjandi húsnæðisvexti. Hér í umræðunum fyrr í dag, ég held reyndar að það hafi verið í andsvörum, kom hæstv. fjármálaráðherra inn á það að Íslandsbanki, held ég að hann hafi nefnt, hafi kynnt til sögunnar úrræði fyrir fólk sem er að sligast undan afborgunum, verðbólguskotnum afborgunum og vöxtum, og það væri að flytja byrðina aftar á lánstímann, fara eiginlega tímabundið úr óverðtryggðu lánunum yfir í verðtryggðu. Þetta á að vera fullkomið neyðarúrræði og það þarf að fylgja sögunni í hvert einasta skipti sem þetta úrræði er borið á borð fyrir lántakanda, að það er verið að lengja í ólinni. Það er verið að bæta á höfuðstólinn, það er verið að gera greiðslubyrðina þyngri þegar upp er staðið. Ég er ekki að gera lítið úr því að þetta úrræði getur bjargað einhverjum sem ella myndu ekki klára sig á þessum tímum, en þetta þarf að vera síðasta úrræðið. Ég ætla ekki að gera neinum það hér inni að gera lítið úr þessum vanda fólks sem við blasir en ég saknaði þess að sjá ekki meiri áherslu á undirliggjandi vanda frekar en skyndilausnir, þótt þær geti verið mikilvægar líka. Þær eru það bara ekki einar og sér. Formaður Viðreisnar, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, gerði það m.a. að umtalsefni í umræðu um stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra hér í þingsal í gærkvöldi hversu ósanngjarnt þetta tvöfalda peningahagkerfi okkar er þar sem stærri fyrirtæki eiga þess kost að gera upp rekstur sinn í erlendri mynt og taka lán á hagstæðari kjörum í erlendri mynt en önnur fyrirtæki og heimili landsins sem eru föst í viðjum krónuhagkerfisins og þeirri vaxtaáþján sem því fylgir. Þessi orð formanns Viðreisnar kölluðu á viðbrögð álitsgjafa RÚV í kjölfarið. Framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs og fyrrum pólitískur ráðgjafi fjármálaráðherra hafði það að segja um þetta óréttlæti, sem bitnar bæði á heimilum landsins og fjölmörgum fyrirtækjum, að það væri holur hljómur í orðum formanns Viðreisnar af því að hún hefði greitt atkvæði með því hér á árum áður, ég held í alvöru að það séu um 20 ár síðan, að fyrirtæki fengju að gera upp í erlendri mynt. Formaður Viðreisnar mun áfram, líkt og við hin í Viðreisn, tala fyrir því að sem flestir hér á landi njóti frelsis til að fá að nota erlenda mynt; stór fyrirtæki, lítil fyrirtæki, stofnanir, sveitarfélög, ríkissjóður og ekki síst heimili landsins. Þetta snýst um almannahagsmuni. En þetta litla dæmi sýnir kannski fyrst og fremst að varnargarðarnir liggja víða og svo reyndar líka það hversu lítt merkilegir þeir geta verið. En forseti, það eru sem sagt ekki bara heimili landsins og fyrirtæki, þau sem eru í krónuhagkerfinu, sem eru að sligast undan vaxtagjöldunum. Vaxtagjöld ríkisins eru sérkapítuli. Þau eru áætluð 111 milljarðar á næsta ári. Auðvitað er óraunhæft að núlla þessa upphæð út. Það væri líka ósanngjarnt af mér að halda því fram hér að ríkissjóður sé nú skuldsettur mjög mikið úr hófi fram. En fórnarkostnaðurinn við krónuna, þessi vaxtamunur sem íslensk heimili, fyrirtæki, stofnanir, sveitarfélög og ríkissjóður greiða, hann bítur. 111 milljarðar gætu verið miklu lægri fjárhæð sem nemur tugum milljarða. Og hugsið ykkur hvað væri hægt að gera við þá fjárhæð inni í almannaþjónustunni. Svo mætti reyndar halda að þessi gjaldaliður, vaxtagjöld ríkisins, sé eitthvert feimnismál. Morgunblaðið, sem er þekkt fyrir stuðning sinn við ríkisstjórnina, birti þannig í gær súlurit yfir helstu gjaldaliði fjárlaganna og þar vakti athygli mína hvernig skautað var yfir þann fjórða stærsta, nefnilega vaxtagjöldin. Sú súla var einfaldlega ekki í súluritinu. Af leiðara blaðsins í dag má svo ráða að við gerð súluritsins hafi verið notast við samantekt á heimasíðu fjármálaráðuneytisins þar sem þennan lið vantaði, svo ég vísi í leiðara í dag. Blaðið bætti sem betur fer úr þessari handvömm í dag og birti fína frétt um hækkandi vaxtagjöld ríkissjóðs. Framsetning skiptir máli og auðvitað er fullkomlega óábyrgt að vera að fara í einhvern feluleik hér um þessi mál. Við verðum þvert á móti að ræða vaxtavanda ríkisstjórnarinnar opinskátt. Vextir sem hlutfall af landsframleiðslu hér á landi eru með því hæsta sem þekkist í hinum vestræna heimi þó svo að við séum mun neðar á listanum þegar kemur að skuldahlutfallinu. Þetta er fjórði stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs. Á árunum eftir hrun þótti það fréttnæmt þegar vaxtaliðurinn var, að ég tel, í þriðja sæti, og ég man ekki hvort gjaldaliðirnir voru nákvæmlega eins þá. Það var fréttnæmt en við virðumst vera orðin ónæm fyrir þessu í dag. Þetta er óþægilega nálægt fjárhæðinni sem ríkisstjórnin ver til sjúkrahúsþjónustu á komandi ári. Og auðvitað kemur þetta niður á okkur öllum, allt frá því að þetta kemur niður á getu ríkissjóðs, ríkisstjórnarinnar til að sinna hlutverki sínu, innviðauppbyggingu, fjármagna þjónustu, og þetta kemur niður á öllum þeim sem eru að fjármagna sig frá degi til dags. Á sama tíma eru svo útgjöld A-hluta ríkisfjármála aukin um rúmlega 127 milljarða kr. á milli ára. Þetta er upphæð sem setur auðvitað aðhaldsvæntingar hæstv. fjármálaráðherra upp á 17 milljarða í mjög skýrt samhengi en er að sama skapi í takt við vinnulag ríkisstjórnarinnar sem hefur aukið útgjöld sín um 9% að meðaltali hvert einasta ár sem hún hefur setið í stóli. Og aftur, þegar rætt er um útgjöld ríkissjóðs, þegar rætt er um skattlagningu, skatttekjur, þá þarf að setja það í samhengi við það hvað við erum að fá fyrir það. Það sem við erum að fá fyrir það eru vaxandi biðlistar á óþægilega mörgum sviðum velferðarþjónustunnar og grunnþjónustunnar. Það er staðreynd. Það eru vonbrigði, herra forseti, að horfa upp á þetta forystuleysi í efnahagsmálum. En svo má líka spyrja sig hvort forystusauðirnir séu of margir. Mig langar aðeins, af því að ég nefndi það áðan, að segja að eitt af því sem mætti gera, og ég held að það væru hreinlega mikilvæg skilaboð frá stjórnvöldum, er að hætta að verja peningum í skattaívilnanir til aðila sem ekki þurfa á því að halda. Mig langar að nefna tvö dæmi; annars vegar þær fréttir sem berast um gríðarlega arðsemi bílaleiganna, sem hafa fengið ríflega milljarð í styrk til að skipta út bílum við að taka upp rafmagnsbíla, og síðan úthlutanir Orkusjóðs sem virðast ekki endilega lenda þar sem gagnið yrði mest. Það skiptir máli hvernig fjármununum er varið þó svo að verið sé að takast á við gríðarlega mikilvæg verkefni eins og loftslagsaðgerðir. Það hefur verið rakið hér vel í dag að áskoranir í ríkisfjármálunum eru miklar. Ríkissjóður veltir gríðarlegum fjármunum. Skattbyrði á heimili og fyrirtæki er mjög mikil en mikið af þeirri grunnþjónustu sem samfélagið þarf á að halda, og aftur ber þar hæst heilbrigðis- og velferðarmál, er illa fjármögnuð. Menntamálin, aftur, svo ég vitni í skilaboð ráðherra málaflokksins frá í gær, eru í þeim flokki líka. Ég nota orðin illa fjármögnuð frekar en vanfjármögnuð. Mér finnst vera blæbrigðamunur á því og ég er þeirrar skoðunar að með skýrri sýn, auknu gegnsæi og samstilltu átaki megi nýta fjármagnið betur. Við getum ekki leyft okkur að fara ekki í þá vinnu. Ég verð að segja að 1% aðhaldskrafa þvert á allt, án tillits til hvað er í gangi og án þess að það komi skilaboð um vinnuna, finnst mér ekki vera besta leiðin til þess, svo ég taki nú ekki dýpra í árinni. Ég minntist á það í upphafi hvernig stjórnarliðar, jafnt ráðherrar sem óbreyttir þingmenn, nálguðust 1. umræðu um fjárlög 2023 hér fyrir ári síðan, þar sem öllum spurningum og gagnrýni var mætti á þann veg að þetta væri svo til marklaust plagg. Síðan fólst vinna meiri hlutans í að auka á hallann á ríkissjóði um ríflega 30 milljarða. Núna erum við að leggja af stað í þessa vinnu með fjárlög sem bera í sér halla upp á 46 milljarða. Sú upphæð er reyndar háð því að á næsta ári verði lokið við sölu á helmingshlut í Íslandsbanka sem enn er í eigu ríkisins, tæplega 50 milljarðar á næsta ári. Ég verð að segja að það fer einfaldlega eftir því við hvaða fulltrúa ríkisstjórnarinnar er rætt hvort búast megi við því að af þeirri sölu verði. En þetta verður nokkuð augljóslega eitt af stóru málunum af því að auðvitað munar um þennan pening. Ég ætla að óska fjárlaganefnd góðs gengis við vinnuna nú að lokinni 1. umræðu. Þau gerast varla mikilvægari verkefnin en að sigla báruna vel á milli þess að takast á við verðbólguskrattann og himinháan vaxtakostnað með því að gæta aðhalds í meðferð þeirra fjármuna sem renna í ríkissjóð í gegnum skattgreiðslur einstaklinga og lögaðila og svo þess að standa þannig að uppbyggingu og rekstri mikilvægra samfélagsinnviða og mikilvægrar samfélagsþjónustu að sómi sé að. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að segja að áhersla á hægri hagstjórn og vinstri velferð er gott veganesti inn í þá vinnu.

Frú forseti. Um margt erum við hv. þingmaður sammála. Ég verð þó að segja að mér finnst þetta slagorð, sem hljómar ágætlega - vinstri velferð, hægri hagstjórn - vera svolítil snákaolía. Hv. þingmaður verður aðeins að útskýra betur hvernig á að útfæra það. Hún kom ágætlega inn á það að henni hugnaðist ekki aukin skattheimta. Ég get tekið undir að aukinn skattur á almenning í landinu er ekki endilega góð leið við núverandi aðstæður og þingmaðurinn ræddi auðvitað útgerðina og fleiri sem gætu lagt meira af mörkum. Mig langar samt að spyrja hana hvort þetta eigi bara algerlega við um alla einstaklinga í landinu, hvort hún telji ekki að þeir sem hafa t.d. meiri hluta af öllum sínum tekjum af fjármagni og gríðarlega miklar tekjur gætu ekki einmitt lagt meira af mörkum og hvort það væri ekki skynsamlegt við núverandi aðstæður að sækja einhverjar tekjur af þeim sem eru mjög vel aflögufærir, styrkja velferðarkerfið og þjónustuna við einstaklinga í landinu þannig að kjarasamningarnir um áramótin muni ekki allir snúast um að sækja meira út úr launaliðnum. Væri það ekki einfaldlega nokkuð gáfuleg leið? Mig langar aðeins að biðja hv. þingmann að dýpka fyrir okkur skilninginn á slagorðinu hægri hagstjórn, vinstri velferð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hugsaðu þér nú, hv. þingmaður, hvað við gætum unnið vel saman ef þú fengir að taka vinstri velferðina og ég hægri hagstjórnina. Ég hugsa að það kæmi býsna vel út. Þetta er ekkert sérstaklega flókið, hv. þingmaður. Ég hef verið að gagnrýna hér og við í Viðreisn það sem við köllum skort á aðhaldi og skynsemi, ráðdeild í ríkisrekstri. Ég hygg að það komi hv. þingmanni ekkert á óvart þegar ég segi að það er nálgun sem gjarnan hefur verið tengd við hægri hagstjórn. Það getur vel verið að það sé ósanngjarnt og mörkin á milli hægri og vinstri hafa jú verið að þynnast út, rétt eins og - ég get alveg sagt það - það fer í taugarnar á mér þegar vinstra fólk eignar sér nálgunina í velferðarmálum, af því að mér finnst hægrið ekki síður eiga heiðurinn af mörgum úrbótum þar, ég tala nú ekki um í samfélagi eins og á Íslandi þar sem samfélagssátt ríkir um velferðarþjónustuna. Það er engu að síður svo að það er býsna þekkt að velferðarmálin og áherslan á að leggja fjármagn í þau hefur í gegnum tíðina verið tengt við vinstrið, rétt eins og ábyrg efnahagsstjórn við hægrið. Ég ætla að vona að hv. þingmaður sé ekki ósammála mér í því að þetta sé skynsamleg nálgun fyrir samfélagið okkar. Varðandi skattbyrðina þá höfum við í Viðreisn alls ekki verið ósammála því að skattbyrði verði jöfnuð, t.d. með því að skoða fjármagnstekjuskattinn. Við viljum sjá þær tekjur sem þannig koma til fara inn í kerfið aftur og til þeirra sem eru lægst launaðir, draga úr skattbyrði þeirra. Við teljum ekki að það eigi almennt að auka álögur frekar á almenning í gegnum skattkerfið. En þessar tilfærslur erum við til í og teljum sanngjarnar.

Frú forseti. Já, þar erum við sammála og kannski eru þar einhverjir fletir sem gætu mæst vegna þess að aðalatriðið er auðvitað afkoma fólks og hvernig það hefur það þegar upp er staðið, ekkert endilega hver uppspretta þeirrar velsældar er, hvort hún er krónutala í launaumslagi eða ókeypis mennta- og heilbrigðiskerfi og sterk velferðarþjónusta. Ég held að við séum ekkert svo ósammála um það. Ég staldra þó dálítið við af því að ég hef heyrt dálítið mikið talað um það, m.a. í ræðunni á undan, að verið sé að gagnrýna skort á aðhaldi. Ég er algjörlega sammála því, en í mínum kokkabókum er hægt að sýna aðhald með tvennum hætti í ríkisfjármálunum. Vissulega er hægt að gera það með því að skera niður útgjöld, en líka er hægt að gera það með því að afla tekna. Við í Samfylkingunni höfum einfaldlega bent á að það sé ekki augljóst að þensluna sem hér ríkir megi fyrst og fremst rekja til venjulegs launafólks eða millitekjufólks, heldur hafa afmarkaðir hópar í samfélaginu ráð á að keyra partíið áfram langt umfram það sem væri æskilegt við þessar aðstæður. Við þær kringumstæður getur verið mjög skynsamlegt að sýna aðhald líka með því að leggja álögur á þá hópa sem mjög vel mega við því, gjarnan með betri velferðarþjónustu eða lækkun skatta til allra lægstu tekjuhópanna í leiðinni og þannig jafna kjörin.

Frú forseti. Aftur þakka ég andsvarið og ég hygg að þetta sé samtal sem við eigum eftir að taka býsna oft hér í vetur, ekki bara þegar kemur að umræðu um fjárlög heldur almennt um þessi viðfangsefni sem blasa við stjórnmálunum í dag. Með aðhaldið, sem mér og okkur í Viðreisn er tíðrætt um, þá lítum við á það sem eitt stærsta velferðarmálið núna að sýna aðhald og skynsemi vegna þess að við teljum forgangsröðun ríkisstjórnarinnar oft ranga og lítt ígrundað í hvað peningarnir fara. Eftir situr annars vegar hrópandi þörfin á því að draga úr vaxtagjöldum með niðurgreiðslu skulda og hins vegar hrópandi þörfin á því að beina fjármunum í það sem er illa fjármagnað í dag, illa frekar en van af því að verið er að setja pening í þetta en það er ekki úthugsað. Við verðum að horfast í augu við það að á sama tíma og við þenjum út fjárlögin ár eftir ár, þá þenjast biðlistar út í velferðarþjónustu og heilbrigðisþjónustu næstum því í sama hlutfalli. Það er eitthvað rangt í þessu, það er bara þannig. Þess vegna veltir maður fyrir sér hvort 1% aðhald á allt sé það besta sem hægt er að gera. Ég skil þetta ekki og þess vegna segi ég að verkefni fjárlaganefndar sé ærið og ég vildi óska að hún hefði sjálfstæði í verkum sínum og færi vel í þetta. Ég hef hlustað grannt eftir tillögum Samfylkingarinnar á þennan hátt: Þú þarft, hv. þingmaður, að sama skapi að útskýra aðeins fyrir mér hvernig aðhald getur fólgist í auknum tekjum en að ekki sé hægt að sýna aðhald hvað varðar ákveðna hluti. 

Forseti. Mikið gleður það mig að það eru fleiri sem skilja ekki hvað er í gangi hérna. Þetta er nefnilega rosalega skrýtið. Þetta er svo handahófskennt einhvern veginn. Fyrst það er ekki hægt að ná neinni niðurstöðu um það hvað nákvæmlega þarf að gera - hérna er vandamál, dembum okkur í það, nei, nei, nei, því að það er vandamál hérna, dembum okkur í það, nei, nei, nei, gerum bara jafnan mínus yfir allt. Það er ekki lausn. Það er leti ef eitthvað er. Þess vegna, eins og ég segi, grípur maður til þeirra orða að klóra sér í hausnum og segja bara: Ég skil ekki hvað er í gangi hérna. Ég hef dálítið mikinn áhuga á svona kerfispælingum og svoleiðis og mér finnst mjög áhugavert að horfa á Viðreisn og Samfylkinguna vera að tala um aukna skattheimtu og aukið aðhald. Frá mínum bæjardyrum séð getur þetta alveg virkað mjög vel saman. Efnahagskerfi sem slíkt, þessi hagvöxtur o.s.frv., efnahagskerfið á einu ári, hversu mikið af verðmætum er í gangi á einu ári, snýst í rauninni bara um það hvernig það fellur niður á fólk, hvernig þessi verðmæti dreifast á hina mismunandi atvinnugeira og fólk síðan þar undir og líka í rauninni bara fólk sem þarf þjónustu, eins og hv. þingmaður var að nefna hérna áðan varðandi biðlistana o.s.frv. Þar er kannski stærsta efnahagstæki Alþingis þegar allt kemur til alls. Hagkerfið fer sína leið en hvernig hagvöxturinn dreifist er eitthvað sem við höfum svona smá um að segja. Þegar auður er að safnast upp á fáar hendur þá skekkir það allan hinn hlutann af hagkerfinu. Þegar ekki er farið í að laga þá skekkju í kerfinu sem við höfum um dreifinguna á auðnum 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er nefnilega svolítið skemmtilegt og aftur komum við að þessu sem hann nefndi með þennan flata niðurskurð og einhvern veginn excel-skjalið. Það má margt gott um excel segja en excel er ekki pólitík. Við þurfum pólitík inn í þessa umræðu og þessa vinnu. Varðandi þetta með hvar hægt er að auka tekjumyndunina, eins og hv. þingmaður nefnir, þá langar mig að bæta við þá vídd líka, og ég kom inn á það aðeins í ræðu minni, að það er þessi nagandi tilfinning fólks fyrir óréttlætinu sem felst í því hversu auðvelt það er að sækja meiri skattpeninga á launaseðilinn en hversu mikil varðstaðan er um auknar tekjur, t.d. þegar kemur að nýtingu þjóðarauðlindanna. Ég er reyndar á þeirri skoðun að við stöndum á ákveðnum tímamótum þar. Við höfum áratugum saman verið að ræða sjávarauðlindina, fiskveiðistjórnarkerfið, og nú er svo komið að það hefur raungerst sem margir spáðu, að aðrar náttúruauðlindir eru orðnar gríðarlega eftirsóttar og þar með verðmætar í peningalegu tilliti. Við verðum að klára umræðuna um hvernig við ætlum að gera þetta vegna þess að við getum staðið hér og sagt að við séum óendanlega rík af náttúruauðlindum, það er rétt, en ættum við ekki að segja: Við ætlum að láta allan almenning njóta þess hversu óendanlega rík við erum af náttúruauðlindum. Mér finnst alltaf vanta þann hluta í, að við klárum þetta almennilega. Ég tel að við séum á tímamótum í þessari umræðu núna vegna þess að hún skiptir svo miklu máli að svo mörgu leyti. Ég átta mig á því að hv. þingmaður var líka að spyrja um breiðu millistéttina og svo þessa hátekjustétt, hvernig skattbyrðinni yrði dreift þar. 

Frú forseti. Já, alveg hárrétt. Ég tek undir hvert orð þarna. Eins og ég sagði áðan, svona flatur niðurskurður á öll málefnasvið og útilokaðir ákveðnir grunninnviðir, að einhverju leyti, ekki alveg öllu kannski, finnst mér, skólarnir t.d., framhaldsskólarnir, eru að fá þarna hálfan milljarð í mínus sem dæmi - mér finnst það nú og hæstv. menntamálaráðherra fannst þetta líka það langmikilvægasta fyrir uppbyggingu upp á framtíðina að gera, þannig að þetta er ekki alveg akkúrat á þeim stað sem ég myndi segja að væri sniðugt, því að einmitt eins og hv. þingmaður segir þá vantar pólitíkina í þetta. Að setja svona flata kröfu, bara yfir nokkurn veginn allt, sýnir einmitt skort á pólitík. Það sýnir skort á forgangsröðun. Þetta snýst ekki um jafnræði eða neitt því um líkt, því að við þurfum að forgangsraða. Við þurfum að segja: Þetta verkefni er mikilvægara en hitt verkefnið. Það er það sem við erum að gera hérna. Það er starf okkar að forgangsraða. Með það förum við út í kosningar og segjum: Okkur finnst skólakerfið og menntakerfið mikilvægara en að ríkt fólk fái lága skatta eða eitthvað því um líkt, bara sem dæmi. Þess vegna, eins og hv. þingmaður segir, vantar pólitíkina í þetta. Maður hefur orðið var við að þessi ríkisstjórn er einmitt búin með sína pólitík, var búin með sína pólitík eiginlega bara nokkurn veginn þegar Covid skall á. Þá var farin að vera pínu málaþurrð. Þau voru búin með þessi stóru mál sem voru búin að vera í þinginu að malla, sem náðist engin niðurstaða á. Einhvern veginn náðu þau samkomulagi um að klára nokkur mál þar. Gott og blessað. Svo var það bara búið. Þess vegna erum við bara með flatan niðurskurð en engar sérstakar ákvarðanir. 

Frú forseti. Já, það er alltaf jafn gaman að ræða þessa hluti við hv. þingmann. Það sem gerir verkefnið auðvitað líka erfitt er að stóru útgjaldaliðirnir eru þessi mikilvægu velferðar-, heilbrigðis- og menntamál. Ekkert okkar hefur gaman af því að skera niður þar. Þess vegna er ég að leggja svo mikla áherslu á forgangsröðunina, frekar að skipta út, það er líka aðhald að taka einhver verkefni út og setja brýn verkefni inn, draga úr biðlistum í mikilvægri grunnþjónustu fyrir fólk, setja eitthvað annað á bið. Það felur ekki í sér peningalegan sparnað en það lagar til í þessu. Þetta er líka svo erfitt - hv. þingmaður kemur og talar um samspil ríkisstjórnarflokkanna sem eru svona, eins og hann orðaði það, komnir á endastöð í sínu pólitíska samstarfi og fara ekkert leynt með það. Það sem ég kannski verð að segja að ég hef ákveðnar áhyggjur af er að birtingarmyndin verði mögulega sú að það eigi sér stað einhver hrossakaup, að það verði ekki pólitískt samtal heldur að málamiðlunin felist í því að einn flokkur fái þetta og annar hitt. Það er eiginlega enn þá minni vandvirkni í því fólgin. 

Frú forseti. Það er óhætt að segja að þetta hafi verið nokkuð líflegar umræður hér í dag og ekki síst núna þegar fer að halla á seinni partinn þá fer samtalið gjarnan að verða dálítið öðruvísi. Mig langar að koma aðeins inn í þessa umræðu, það er kannski endurtekið efni, það sem margur hefur sagt í dag, en ég ætla engu að síður að segja að það er auðvitað bara ánægjulegt að við séum á réttri leið í efnahagslegu tilliti, ekki síst þegar afkoman er margfalt betri heldur en gert var ráð fyrir. Verðbólgan er sannarlega á niðurleið, hægt, en hún er það, og ég trúi því að verðbólgumælingarnar muni ganga niður sem verður til þess að lækkun vaxta verður vonandi að veruleika. Mig langar líka að koma inn á að það er auðvitað verið að kynna aðhald í ríkisrekstri en það er líka verið að kynna til tekjur. Eins og hér hefur komið fram er tekjuskattur lögaðila að hækka tímabundið. Það verða lögð á fiskeldisgjöld. Það er verið að innleiða nýtt módel í innheimtu á bifreiðagjöldum sem er löngu tímabært og hefði eiginlega þurft að vera búið að gera fyrr. Við erum búin að ræða það í fjárlaganefnd í mörg ár hversu mikið fall hefur orðið í innheimtu á bifreiðagjöldum. Síðan er það þetta mikilvæga varðandi bæði gistináttaskattinn og skemmtiferðaskipin. Ég held að við þurfum að hafa það í huga, ekki síst varðandi gistináttaskattinn, að hann verður að vera þrepaskiptur. Hafandi starfað í þessum geira þá er eiginlega hjákátlegt að rukka sama gjald fyrir tjaldið og fyrir gistiherbergið. Þetta verður að vera þrepaskipt og huga að því að ef þú ert að borga 50.000 kr. fyrir hótelherbergi þá borgir þú gistináttaskatt í hlutfalli við það. Eins er með skemmtiferðaskipin. Við Vinstri græn komum til með að leggja fram mál er varðar takmarkanir í ferðaþjónustu, þ.e. einhvers konar ítölu varðandi álag á viðkvæm svæði, þar sem það er löngu orðið tímabært að við stýrum þessari miklu ferðaþjónustu meira en verið hefur. Landið okkar er það eftirsóknarvert að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að mínu mati. Frú forseti. Það er margt fram undan, stór verkefni og kjarasamningar og hér hefur verið rætt um aðkomu stjórnvalda í því samhengi. Ríkisstjórnin tilkynnti núna í vor um ákveðnar aðgerðir í húsnæðismálum þar sem gert er ráð fyrir tvöföldun á framlögum til að byggja hagkvæmt húsnæði. Það er mjög mikilvægt. Það er líka verið að vinna að bættri réttarstöðu leigjenda. Þar var starfshópur að störfum og þær tillögur liggja fyrir og aðilar vinnumarkaðarins og starfshópur stjórnvalda eru í rauninni að vinna úr þessu. Ég vona svo sannarlega að það nái fram að ganga því að það er ekki síður mikilvægt heldur en mál þeirra sem vilja kaupa sér húsnæði. Hér hafa líka verið eðli máls samkvæmt ræddar millitekjufjölskyldur, barnafjölskyldur o.s.frv. og þar hefur ríkisstjórnin staðið vel með því að bæta kjörin og mun halda því áfram. Það er verið að taka út á vegum þjóðhagsráðs stöðu ungbarnafjölskyldna og niðurstöður þeirrar úttektar verða nýttar til að bæta kjör þessara fjölskyldna. Sama má segja um fátækt. Forsætisráðherra lét vinna skýrslu þar sem kom fram að dregið hefur úr fátækt, eins og kom fram í hennar máli í gær, á undanförnum 20 árum og staðan er í sjálfu sér ágæt. Það þýðir þó ekki að við þurfum ekki að grípa fólkið sem býr við fátækt og það eru þessir aðilar sem við þekkjum svo vel, einstæðir foreldrar, örorkulífeyrisþegar og innflytjendur sem kannski standa hvað veikast fyrir. Þessi ríkisstjórn gefur ekkert eftir í því að halda áfram þeirri vinnu sem fram hefur farið. Mig langar aðeins að ræða hér um velferðarþjónustuna. Við viljum auðvitað hafa sterka og faglega þjónustu á þessu sviði því að það er bara grundvallarstoð í samfélagi sem á að byggja á réttlæti. Þar er greiður aðgangur að heilbrigðisþjónustu einna mikilvægastur og hagur allra í samfélaginu að slíkt aðgengi sé til staðar. Framlögin hafa verið aukin þétt í tíð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur svo að um munar. Við þekkjum umræðuna um Landspítalann, það eru ríflega 10 milljarðar settir þar inn núna og reiknaður raunvöxtur í þjónustu innan málaflokksins er tæpir 2 milljarðar. Þetta er tímamótaframkvæmd og ekkert okkar er í vafa um það, trúi ég, að hún bæti auðvitað starfsaðstöðu þeirra sem þar vinna og vonandi verður til þess líka að okkur helst betur á fólki þegar við búum betur að því. Við höfum líka dregið úr greiðsluþátttöku sjúklinga og því er haldið áfram. Heilsugæslan hefur verið stórefld og innan hennar geðheilbrigðisþjónustan. Það þarf þó að halda áfram og gera enn betur eins og lagt er til. Það er mjög mikilvægt að nú er búið að semja við sérfræðilækna, ég held að við hljótum öll að vera sammála um það, og styrkir til tannréttinga hafa verið nær þrefaldaðir. Það er líka verið að vinna að mönnun heilbrigðiskerfisins samkvæmt landsáætlun um mönnun í heilbrigðiskerfinu. Það er risastórt verkefni og ekki einungis bundið við Ísland. Það eru líka settir fjármunir til að fjölga nemendum í heilbrigðisvísindum, sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt og harmónerar við þá vinnu sem ég var hér að nefna hjá heilbrigðisráðuneytinu, það sem kom frá fjórum vinnuhópum frá árinu 2020 þar sem m.a. þetta landsráð er undir. Varðandi það sem verið er að gera í byggingum þá er Landspítalinn er alltaf dálítið fyrirferðarmikill en framkvæmdir eiga að hefjast við endurhæfingardeildina við Grensás. Það er mjög mikilvægt að það sé gert og síðan er auðvitað endurmat á þarfagreiningu fyrir legudeildina á Akureyri. Ég er dálítið hrifin af því og hef talað hér talsvert um aðgengi og bara almennt um fjarheilbrigðisþjónustu. Í almennri sjúkrahúsþjónustu verður sett á fót fjarheilbrigðisþjónustuteymi. Það teymi á að veita ráðgjöf og handleiðslu til heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni og tryggja aðgengi að sérhæfðri þjónustu og þetta er á vegum Sjúkrahússins á Akureyri og Landspítalans. Ég tel að þetta sé afskaplega mikilvægt að gera því að við verðum að horfast í augu við það að við getum aldrei mannað alla sérhæfða þjónustu úti um allt land, það held ég að sé nánast útilokað. Þetta getur líka komið til með að stytta biðlista mjög víða og nú þegar er hafin svona þjónusta, sálgæsla t.d. og ýmis önnur þjónusta sem er þarna undir. Frú forseti. Ef ég vík að félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu eru þar líka undir stórar fjárhæðir og málaflokkurinn nær víða. Stærsti hluti útgjalda þess ráðuneytis er almannatryggingar, atvinnuleysisbætur og fæðingarorlof, tæplega 300 milljarðar. Það eru u.þ.b. 20% af heildargjöldum ríkissjóðs. Hér hefur margoft komið fram að það er unnið að endurskoðun örorkulífeyriskerfisins og á yfirstandandi ári voru settar 270 millj. kr. til að undirbúa og innleiða matskerfi örorku- og starfsendurhæfingar. Jafnframt var gert ráð fyrir um 170 millj. kr. fjárveitingu til að efla stuðningsúrræði fyrir fólk með mismikla starfsgetu. Það er eitt af því sem þarf mikla hugarfarsbreytingu til til þess að það nái fram að ganga að fólk með skerta starfsgetu sem vill vinna og getur unnið eitthvað fái til þess tækifæri og þar þarf hið opinbera, bæði ríki og sveitarfélög, að ganga á undan með góðu fordæmi. Vegna aðgerðaáætlunar um þjónustu við eldra fólk, sem ber heitið Gott að eldast, er mikilvægt að geta þess að stundum hefur það nú loðað við slíkar áætlanir að þær hafi ekki verið fjármagnaðar en þessi er fjármögnuð. Það eru auðvitað ýmis ný verkefni í málefnum flóttafólks og innflytjenda og síðan eru auknar fjárheimildir til Vinnumálastofnunar vegna íslenskunámskeiða fyrir flóttafólk og virkniúrræða atvinnuleitenda. Mig langar í þessu samhengi, af því að hér var einmitt nefnt áðan að það væri skorið niður í íslenskukennslu fyrir innflytjendur, að það bættust við hjá okkur í fjárlaganefnd í fyrra 115 milljónir sem eðli máls samkvæmt detta niður núna. Það er spurning hvort þörf sé á þeim áfram og ég hygg að þeirrar spurningar verði spurt þegar ráðherra málaflokksins kemur til fundar við fjárlaganefnd. Það er bara afskaplega mikilvægt til að hjálpa fólki, ekki síst til að geta valið úr fleiri störfum sem oft byggir á því að geta talað tunguna, að við séum með góða íslenskukennslu fyrir innflytjendur og auðvitað alla hér sem það vilja. En það eru sem sagt líka settir fjármunir í starfstengda íslenskukennslu, í kringum 190 milljónir eins og kemur fram í í fylgiriti með fjárlagafrumvarpi. Síðan eru fjármunir til Vinnumálastofnunar vegna flóttamanna í þessu samhengi. Mig langar aðeins að víkja að framhaldsskólanum. Sú umræða hefur eðli máls samkvæmt farið dálítið hátt og ætti ekki að koma neinum á óvart í sjálfu sér. Ég átti hér samtal við ráðherra í vor, í maí nánar tiltekið, en þá var í hámæli sameining Kvennó og MS eins og líklega flestir muna. Ég hafði efasemdir um það og lýsti þeim í þessari sérstöku umræðu við ráðherra. Sama hef ég gert núna. Ég hef óskað eftir umræðu við ráðherra núna í ljósi tíðinda á Akureyri þar sem augljóst var að ekki var farið samkvæmt vinnuferli sem virtist hafa verið teiknað upp, fyrir utan það að ég er bara mótfallin því og ég hef sagt það og stend við það, eins og ég gerði hér í vor, að mér finnst þetta ekki rétta leiðin. Þar sem ég hef starfað innan framhaldsskólans þá langar mig líka að vekja athygli á því að í frumvarpinu kemur fram að það er ákveðnum fjármunum úthlutað síðar, þ.e. haldið eftir ákveðnum fjármunum til að úthluta þegar innritun liggur fyrir, sem er ekkert óeðlilegt í sjálfu sér. Framhaldsskólarnir vita af því að svona er módelið. Ég veit ekki hvort þetta er endilega besta fyrirkomulagið, ég er ekki viss um það, það er alltaf óþægilegt að vita ekki nákvæmlega hverju þú hefur úr að moða. Ekki síst er það bagalegt, verð ég að segja og ég hef talað um það mjög oft líka, varðandi nemendur á starfsbraut, það er bagalegt þegar ráða þarf inn starfsfólk, þú þarft jafnvel á mörgu starfsfólki að halda vegna þess að nemendur þurfa manninn með sér, en það liggur ekki fyrir og er jafnvel ekki greitt fyrr en í janúar. Það er bara ómögulegt fyrirkomulag. Þetta hefur verið svona til margra ára. Þetta var svona 2013 þegar ég kem hér inn á þing og var búið að vera áður. Þetta er ekki gott. Nú er alltaf verið að tala um einhver líkön og það á að vera eitthvert nýtt framhaldsskólalíkan sem á líka að taka á ólíkum skólum út frá fleiri þáttum en gert hefur verið. Ég vona svo sannarlega að það verði skynsamlegra heldur en það sem fyrir er því að það hefur ekki reynst vel að sögn held ég næstum því allra sem ég hef talað við varðandi þetta. En, virðulegi forseti, ég er samt sem áður ánægð með að það eigi að styrkja og hækka hlutfall nemenda sem ljúka starfs- og tækninámi og jafna kynjahlutföllin og auðvitað gerum við það ekki með því að sameina skóla til að búa til peninga með þeim hætti. Ég hef áhyggjur af því þegar verið er að tala um 1.800 manna skóla og það eigi að skera niður í stoðþjónusta þegar við horfum á það að allar kannanir sýna okkur að unga fólkinu okkar virðist líða verr. Þá er þetta ekki leiðin. Að því sögðu er ég ekki mótfallin því að sameina skóla eða aðrar stofnanir, bara alls ekki. En við þurfum bara að gera það með skynsamlegum hætti. Ég held að þessi umræða verði fyrirferðarmikil í fjárlaganefnd. Ég hef trú á því að fjármögnun framhaldsskólans hljóti að koma þar til umræðu og ráðherra þurfi að svara því og reyna að finna út úr því hvort það er þá mismunandi vegna þess að skólarnir eru allir í sama líkani meira og minna eða hvort það er sama sagan alls staðar, sem ég held ekki. Hins vegar verð ég að segja að mér líst vel á áformin sem eru um eflingu háskólastigsins sem á að gera það samkeppnishæfara í alþjóðlegum samanburði. Það er verið að boða sameiginlega innritunargátt sem ég held að sé mjög gott og ætti reyndar líka að vera í framhaldsskólunum að mínu mati. Nýtt fjármögnunarlíkan á að innleiða í áföngum og ég held að ráðherra hyggist kynna það núna fljótlega. Það á að vera gagnsærra heldur en það sem er við lýði og það eru nýir fjármunir settir í þetta verkefni og ég trúi því að það verði til bóta. Virðulegi forseti. Bara rétt í lokin af því að hér var verið að tala áðan um flatt aðhald, en ég hef verið mótfallin flötu aðhaldi. Það hef ég sagt margoft, sagði það síðast upp í ráðuneyti þegar við vorum að vinna að útfærslu þessa frumvarps. Það sem okkur skortir hins vegar hér og við höfum oft rætt í fjárlaganefnd er talnagrunnur. Ráðuneyti fjármála hefur ekki nógu góðan talnagrunn hjá hverri stofnun fyrir sig til þess að hægt sé að segja beinlínis að þetta verkefni sé nauðsynlegra en hitt og taka þá pólitísku ákvörðun. En af því að hér var talað um að það væri engin pólitísk ákvörðun falin í þessu þá er ég ekki alveg sammála því vegna þess að ráðherrar fá jú þessa aðhaldskröfu. Þeir þurfa að forgangsraða innan síns ráðuneytis miðað við þetta aðhald sem sett er fram, þannig að auðvitað liggur pólitíkin þar að einhverju leyti. Ég alla vega myndi ekki treysta mér til að segja að það væri hægt að skera niður í einhverri tiltekinni stofnun eitthvert verkefni eða að ég teldi þessa stofnun ekki endilega þurfa svona mikla peninga vegna þess að ég hef í rauninni ekki yfirlit yfir það. Ég veit ekki hvort fjárlaganefnd myndi skoða allar stofnanir ríkisins, ég er ekki alveg endilega viss um það. En í öllu falli hefðum við a.m.k. tækifæri til þess ef við hefðum þar til bær gögn þó að ekki væri nema einhvers konar yfirlit og það væri hægt að kalla eftir og fylgja eftir tilteknum verkefnum. Þetta er eitthvað sem er alltaf að þróast og ráðuneyti fjármála er byrjað að vinna í þessu. Það er byrjað að safna að sér gögnum. Ég hef sagt að ég held að við eigum að taka bara einhverjar tilteknar stofnanir á hverju ári og skoða þetta, reyna að búa til þennan grunn til að hafa betri yfirsýn. Við getum ekki étið allan fílinn í einu, það er alveg ljóst, og þetta er mjög umfangsmikið þannig að ég held að þetta sé eitthvað sem væri til þess fallið að við næðum betur utan um það sem við gjarnan erum að kvarta um á hverju einasta ári að við höfum ekki, þ.e. gagnsæi og yfirlit yfir fjárlögin og stofnanir sem undir heyra.

Frú forseti. Það var áhugaverður kafli í ræðunni þegar hv. þingmaður var að tala um hvar pólitíkin lægi hjá ráðuneytunum t.d. Hún liggur líka hérna hjá okkur þingmönnum. Í tvígang í ræðunni, og það er ekkert einsdæmi, talaði þingmaðurinn um að hún væri á móti flötu aðhaldi, hún væri á móti sameiningu tiltekinna skóla. Þingmenn stjórnarliðsins eru duglegir að tala um að þau séu á móti hinu og þessu en síðan munum við sjá við atkvæðagreiðslur að þeir greiða allir atkvæði með þessu. Þess vegna má auðvitað segja já, að pólitíkin liggi hjá ráðuneytum ef þingmenn láta ekki pólitíkina til sín taka. Ég er hins vegar ánægður að hv. þingmaður hafi efasemdir um þessar tillögur ráðherra um að sameina skólann fyrir norðan vegna þess að einfaldlega hefur það gerst á síðustu 120 árum að hlutfall höfuðborgarsvæðisins hefur vaxið úr því að vera 11% og yfir í að vera 70%. Akureyrarbær hefur skroppið saman úr því að vera annar stærsti bær landsins yfir í að vera sá fimmti og innan skamms sá sjötti líklega. Þess vegna er það óskiljanlegt að byrja sameiningar og minnka valkosti úti í hinum dreifðu byggðum. Það hjálpar okkur ekkert þó að hv. þingmaður hafi bent á að það sé úthlutað fé þegar liggi fyrir hversu margir hafa innritað sig af því að það liggur fyrir og það eru orð skólameistara að uppsafnaður halli frá 2022 er til kominn vegna þess að það voru fleiri sem stóðust inntökupróf, komust inn í skólann og það fylgdi ekki fé með. Spurning mín er einföld: Mun hv. þingmaður samþykkja þetta fjárlagafrumvarp ef það verður ekki tryggt meira fé í framhaldsskólana, m.a. til að tryggja þessa góðu skóla báða?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla að byrja á pólitíkinni, varðandi atkvæðagreiðslu og að pólitíkin liggi hjá ráðuneytinu. Það sem ég var að segja hér áðan þegar var verið að tala um flatan niðurskurð á allt, þá var eins og það væri engin pólitík í því. Frumvarpið liggur auðvitað hjá ráðuneytunum og það eru þeirra línur sem lagðar eru í fangið á okkur og við tökum við. Nú er þetta komið til okkar og þá getum við farið að setja fingraför okkar á það og það höfum við gert í fjárlaganefnd og í meiri hlutanum og hefur verið kvartað mjög yfir því, talað um útgjaldaþenslu og báknið aukið og guð má vita hvað. Þannig að það liggi bara fyrir þá er það ekki svo að nefndin hafi ekki sett fingraför sín á það. Ætti valdið að vera meira? Já, líklega ætti það að vera meira. Hins vegar vil ég segja varðandi sameininguna á Akureyri og halla í framhaldsskólum, og þess vegna var ég að koma inn á þetta líkan áðan, að það skiptir líka máli að það séu ekki allir settir undir það sama. Við þekkjum það alveg í hinum dreifðu byggðum, ég meina, það að reka verkmenntaskóla í Neskaupstað er ekki það sama og að reka Tækniskólann í Reykjavík, þótt þeir væru jafn stórir, vegna þess að það er bara allt annað aðgengi og það er ekki eðlilegt að nýta sama reiknigrunninn. Það er það sem ég er kannski að tala um dálítið hér. Svo vil ég bara segja varðandi sameiningu á Akureyri að það eru störf í húfi líka. Það er það sem ég hef líka áhyggjur af. Ef þessi niðurskurður eða sameining á að skila 300–400 milljónum þá þýðir það 30–40 störf a.m.k. og það er talað um að skera niður í stoðþjónustuna. Varðandi hvernig ég greiði atkvæði í fjárlögunum þá á það bara eftir að koma í ljós. Eins og ég segi verður spurninganna spurt í fjárlaganefnd varðandi þessa fjármögnun og annað slíkt. Ráðuneytið hefur sagt að nýtt reiknilíkan sé til staðar, reyndar búið að vera í hönnun 

Frú forseti. Það vekur líka athygli í málaflokki 18 að það er nánast ekkert talað um menningarstofnanir utan höfuðborgarsvæðisins. Hlutfallslega, miðað við höfðatölu meira að segja, fer miklu minna í menningarstofnanir úti á landi heldur en hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er meira að segja þannig að þó að það sé einhver samningur við Menningarfélag Akureyrar, sem er smánarlegur miðað við það sem fer í menningarstofnanirnar hérna, þá bitnar það líka á Austfirðingum vegna þess að það gildir einhver nálægðarregla sem segir að af því að það er svo nálægt Akureyri þá þurfi þau ekki heldur neinn pening.  Mig langar svo að lokum að spyrja: Það er ánægjulegt að það sé verið að taka upp gistináttaskatt á bæði hótel og skemmtiferðaskip, þótt megi útfæra það öðruvísi, og hann eigi að standa undir uppbyggingu ferðamannastaða m.a. en hvernig stendur á því að á sama tíma er verið að draga úr framlögum til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða?

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Já, ég hef áhyggjur af menningarstofnunum og það er rétt, við tölum allt of lítið um þær, allt of lítið, hérna inni á þingi. Yfir höfuð tölum við bara dálítið lítið um mennta- og menningarmál hér inni. Við gleymum okkur í einhverju öðru oft og tíðum, alla vega tala ég fyrir sjálfan mig og mér finnst almennt vera lítil umræða um þessi mál. Ég hef líka áhyggjur af þessu með menningarstofnanir utan höfuðborgarsvæðisins. Ég man ekki hvort samningurinn t.d. við Menningarfélag Akureyrar var hækkaður fyrir tveimur árum eða eitthvað og þá var búið að reyna að toga það og kreista mjög lengi þannig að það næðist fram. Við þurfum að fylgja því eftir og halda utan um það. Það á auðvitað að halda í við þetta. Það er algjör fásinna að halda að landafræðin segi að Austurland eigi að njóta nálægðar við Akureyri. Þetta er auðvitað bara vitleysa. Ég veit að Austurbrú hefur reynt að halda dálítið vel utan um þetta en ekki alltaf uppskorið árangur erfiðisins í því og það er auðvitað okkar að reyna að gera betur þar og já, ég mun beita mér fyrir því að það verði skoðað. Varðandi Framkvæmdasjóð ferðamannastaða þá bara get ekki svarað því í augnablikinu.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir ræðuna hér og ágætt að við séum að gefa okkur góðan tíma í að fara í gegnum fjárlögin og ekki veitir nú af. Þetta er svolítið endurtekið efni frá því fyrir ári. Það sem við erum að heyra frá alls konar hagaðilum er sama stef og fyrir ári. Ég var nú bara síðast rétt áðan að hlusta á viðtal í útvarpinu þar sem var verið að tala við fulltrúa frá Samtökum atvinnulífsins og verkalýðshreyfingunni þar sem báðir voru sammála um það, þeir sem töluðu, að ekki væru stigin nægjanlega mikil skref og bentu á það sem við í Viðreisn höfum verið að tala um hér endalaust, þ.e. að þótt skuldahlutfall ríkissjóðs sé ekkert sérstaklega hátt þá borgum við alveg óheyrilega mikið af vöxtum. Það sem mig langaði svona í fyrri atrennu til að spyrja hv. þingmann um er hversu veigamikið hlutverk þingmaðurinn telur að ríkisfjármálin hafi í því að ná niður verðbólgu. Ég spyr vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra hefur talað um það þannig að það sé hlutverk ríkissjóðs að þvælast ekki fyrir Seðlabankanum, hann orðaði það þannig á einum stað og á öðrum stað orðaði hann sömu hugsun með aðeins öðru orðalagi. Þetta hefur hæstv. forsætisráðherra líka sagt hér, bent á að það sé hlutverk Seðlabankans að berjast gegn verðbólgu og talar þá um lögin um Seðlabankann á meðan allir vita að þarna skiptir líka máli hvað aðilar vinnumarkaðarins semja um sín á milli og það hversu mikið aðhald eða aðhaldsleysi er í ríkisfjármálunum. Mig langaði því að spyrja hv. þingmann um það hversu veigamikið hlutverk ríkisvaldið hefur, ríkisstjórnin, í gegnum fjárlög þegar kemur að því að berjast gegn verðbólgu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hagaðilar eru alla jafna óánægðir, alltaf. Ég bara man ekki eftir því frá því ég byrjaði á þingi að það hafi verið með öðrum hætti, bara aldrei. Þeir eru ekki endilega sammála um hvað þeir eru óánægðir með. Þeir eru yfirleitt óánægðir, hver á sínum forsendum. Það er auðvitað ekki nýtt stef eða eitthvað nýtt fyrir mér að heyra það. Það er rétt, við erum að greiða gríðarlega mikið í vexti og það er markmiðið að ná niður skuldahallanum þannig að við höldum áfram á þeirri vegferð sem við höfum verið á. Varðandi það að ná niður verðbólgu og öðru slíku og þátt ríkisfjármálanna í því þá hef ég alltaf talað þannig að ríkisfjármálin eigi að styðja við peningamálastefnu Seðlabankans. Það er bara þannig og það er hlutverk ríkisfjármálanna að gera það ásamt aðilum vinnumarkaðarins, það er auðvitað líka. Þetta gerist aldrei bara einhendis einhvers staðar, hjá Seðlabankanum eða ekki. Það er að mínu mati ekki þannig þó að í orði kveðnu og lögum sé það þannig að Seðlabankinn hafi þetta hlutverk. Það er svoleiðis. Sannarlega er það svoleiðis og ekkert rangt í því en ég tel að þetta, eins og við erum að gera hér - við höfum í rauninni haldið aðeins að okkur höndum varðandi fjárfestingar. Það er partur af því að reyna að hjálpa til í því að styðja við peningamálastefnuna ásamt auðvitað því aðhaldi sem hér er lagt til. Það er með það eins og annað, sumum finnst það allt of mikið á meðan öðrum finnst það bara of lítið og það er ekkert óeðlilegt við það. Það er pólitík að hafa skoðanir á því og með hvaða hætti í það er farið. Ef ég væri ein í ríkisstjórn myndi ég örugglega gera það öðruvísi. Það liggur líka alveg fyrir. En þetta er samt sem áður að mínu mati frumvarp sem styður við og hjálpar til varðandi verðbólguna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir skoðanaskiptin hérna og mig langaði aðeins að fara ofan í ræðuna sem flutt var hér áðan og þá í samhengi við það sem áður hefur verið látið falla hér um fjárlögin. Það er verið að benda á að það sé ráðuneytanna að skera niður innan þess ramma sem gefinn er í fjárlögunum. Það er líka verið að tala um það að fyrir ári, þegar verið var að benda á að það þyrfti að gera nákvæmlega þetta, hafi menn vanmetið stöðuna sem uppi var og ekki gengið nógu langt í því að beita ríkisfjármálunum sem tæki til að berjast gegn verðbólgu. Þetta var fjármálaráðherra að staðfesta í ræðu fyrr í dag. Þannig að mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki þannig að menn hafi raunverulega verið svolítið sofandi fyrir ári þegar grípa átti til almennilegra aðgerða vegna þess að þó að hagaðilar séu oft gagnrýnir á það sem er verið að gera 

Forseti vill minna þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég tel að ríkisstjórnin hafi verið í aðhaldsaðgerðum á hverju einasta ári og stundum of miklum að mínu mati meira að segja. Það hefur verið þannig að við höfum verið að beita ríkisfjármálunum skynsamlega sem sýnir það. Auðvitað hefur hagvöxturinn haft sitt að segja og koma ferðamanna og allt þetta. Við erum að rísa miklu hraðar en kannski björtustu sviðsmyndir hafa gefið tilefni til. Það átti líka við síðast og það á við núna áfram. Hvort það hefur eitthvað að segja með getuna til að gera góðar áætlanir ætla ég ekki að fullyrða, en alla vega er það þannig að við höfum verið að mínu mati verið að sýna aðhald í ríkisfjármálunum síðustu tvö ár. Hvort það hafi verið nægilega mikið - eins og ég sagði við hv. þingmann áðan þá auðvitað greinir okkur eflaust á um hvað hefði mátt fara skarpt. 

Forseti vill ítreka að ræðutíminn er ein mínúta í síðari umferð.

Forseti. Þrjú atriði sem mig langar til að fara yfir. Við erum búin að tala um það ansi lengi að það þurfi að gera ýmsar góðar betrumbætur en ekkert gerist. Ég er búinn að vera hvað mörg ár í þessu, sex ár, þetta er sjöunda fjárlagafrumvarpið sem ég er að vesenast í hérna og einhvern veginn hreyfist ekki neitt þegar allt kemur til alls í raun og veru, alla vega ekki okkar megin frá. Mér finnst vanta einmitt að þingið segi: Heyrðu, fyrirgefið þið, stjórnsýsla, gott og vel að þið skilið okkur fjárlagafrumvarpi en við viljum að það sé gert á ákveðinn hátt þannig að það sé aðgengilegt fyrir okkur - sem það er ekki. Við höfum verið að reyna að vinna að þessu í fjárlaganefnd en það hefur ekki hreyfst mikið. Annað sem ég klóra mér aðeins í hausnum yfir er að fyrri fjármálaáætlanir hérna eftir Covid gerðu ráð fyrir mun hægari efnahagsbata en hefur gerst. Þrátt fyrir það erum við í rauninni með meiri niðurskurð en þær fjármálaáætlanir gerðu ráð fyrir. Það er mjög áhugavert að það sé einmitt verið að skera meira niður á þessu ári en síðasta þegar það ár átti líka að vera aðhaldsár út af verðbólguáhrifum, það var sérstaklega í því fjárlagafrumvarpi líka, miðað við að það er samt að ganga betur heldur en upprunalegu fjármálaáætlanirnar gerðu ráð fyrir. Þriðja, varðandi aðhaldið. Það er nú Sjálfstæðisflokkurinn sem hefur svona mestan áhuga á aðhaldi í ríkisfjármálum, af hverju stökkva ekki Sjálfstæðisflokkurinn og þau ráðuneyti sem Sjálfstæðisflokkurinn stýrir á tækifærið að fá að taka til sín allt aðhaldið og útfæra það eins mikið og þau geta og monta sig af því?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum búin að starfa saman í þessi sex ár í fjárlaganefnd og hv. þingmaður talar um að lítið hafi gerst í breytingum en ég er ekki sammála því og ég held að hann sjálfur eigi stóran þátt í því að mjög margt hefur breyst. Það breytist ekki jafn hratt og við vildum, það er alveg augljóst. Ég er alveg sammála því. Aukið efni á netinu, aðgengi t.d., ég held að hv. þingmaður eigi stóran þátt í að ýta því hraðar úr vör heldur en gerst hefði. Það er samt sem áður mikill áhugi í fjármálaráðuneytinu á að breyta, á að reyna að hafa sem mest af þessum gögnum opið. Ég átti von á því að sjá örlítið þynnri doðrant heldur en núna, ég ætla alveg að játa það. Ég batt vonir við það því að það var einhvern veginn orðræðan þegar við vorum í vinnuhóp að hittast, eins og hv. þingmaður þekkir. Ég ætla að vona að vinnuhópurinn haldi áfram og fylgi þessu dálítið eftir og eigi þetta samtal um eitt og annað sem við höfum verið allt of léleg við að gera. Það er alveg rétt að í síðustu fjármálaáætlunum var gert ráð fyrir hægari bata. Verðum við ekki að segja að sem betur fer hefur hann orðið hraðari? Það eru auðvitað fylgifiskar í því sannarlega sem birtast í ákveðinni innviðaskuld sem er hér undir og við erum að reyna að takast á við. En aðhaldið kemur til út af verðbólgunni fyrst og fremst sem við þurfum að reyna að ná utan um og förum þá kannski frekar dýpra í núna heldur en áður af því að það hefur gengið hægar að ná henni niður en við gerðum ráð fyrir. Engu að síður vona ég það svo sannarlega og sýnist allt stefna í rétta átt. Auðvitað skiptir það máli, eins og hv. þingmaður þekkir jafn vel og ég, að allt hefur áhrif hvert á annað. Eins og hér hefur verið rætt hafa kjarasamningsviðræður og annað slík, það hefur allt áhrif. Ég vona að við náum að spila þetta saman, eins og ég sagði áðan í andsvari við annan þingmann, að allir þessir aðilar, því að það er hagur okkar allra, að það gerist að við náum góðu samtali sem þýðir að vextir lækki og verðbólgan taki þeim breytingum sem við viljum sjá og það verði ekki alveg langt fram á næsta ár sem við verðum að búa við svona háa verðbólgu. Ég mun koma til með að 

Forseti. Þetta var pínu ósanngjarnt hjá mér. Fjárlagavefurinn er tvímælalaust þó nokkuð mikil betrumbót frá því sem var þegar ég byrjaði í þessu. Ég held að það verði alveg að segjast. En betur má ef duga skal. Það er ýmislegt annað þarna í gangi og alveg rétt að þetta hefði mátt vera aðeins minni doðrantur. Þannig að já, allt í lagi, ég dreg það til baka að mestu leyti. Annað hins vegar sem ég var að klóra mér í höfðinu yfir varðandi aðhaldsaðgerðirnar: Hv. þingmaður kom inn á að það eru vissulega ráðuneytin sem útfæra aðhaldsaðgerðirnar en eins og maður hefur séð þá koma stundum aðgerðir til að hafa áhrif á það. Ýmsar stofnanir eða ráðuneyti koma inn og segja: Nú ætlum við að selja flugvél - eða eitthvað svoleiðis sem við stökkvum þá upp til handa og fóta og björgum. Hvað ef það virkar ekki þannig heldur er lagt upp 

Forseti vill láta þingmenn vita að klukkan í borðinu er ekki að virka en við erum að reyna að gera þetta þrátt fyrir það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur. Varðandi aðhald og það sem við þekkjum og þetta samtal sem á sér stað í fjárlaganefnd þegar kemur að þeim fjármunum sem ráðherrar telja sig þurfa þá vilja allir meira. Ég held að allir geti nýtt meiri fjármuni, ég held að það sé þannig, af því að allir vilja gera allt fyrir sig og sitt. Engu að síður þá er það sem ég hugsa um þegar ég hugsa um flatt aðhald að það eigi ekki endilega við. Auðvitað erum við með ákveðin ráðuneyti undanþegin eins og við þekkjum. En ég ítreka að ég held að það sé skynsamlegra þegar við höfum einhvern almennilegan talnagrunn að geta horft til þess og sagt: Hér er hægt að fara inn og gera eitthvað á meðan að hér getum við það bara alls ekki af því að staðan er þannig akkúrat núna. Ég lít alla vega svo á að það sé kannski verkefnið sem er fram undan og hlýtur að verða ofan á, að búa til enn þá betri grunna þannig að við höfum meira til að moða úr.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2024. Það er margt um að vera í fjármálum ríkisins og heilt yfir er mjög mikið af jákvæðari fréttum en vænta mátti í þessu fjárlagafrumvarpi en áskoranirnar eru miklar sem við stöndum frammi fyrir. Þar má náttúrlega fyrst og fremst nefna að það er of há verðbólga núna og vaxtaþrýstingurinn of mikill. Það er hið stóra verkefni en að sjálfsögðu þurfum við líka - það er margt sem hjálpar til við að draga úr verðbólgu, sem er byrjað að gerast, þar af leiðandi vaxtaþrýstingi líka, í gegnum fjárlögin þó að fjárlögin séu alls ekki eini þátturinn sem þar kemur, aðhaldsstig spilar stóra rullu eins og margt annað. Því er það jákvætt hvað afkomubatinn er miklu betri en spár gerðu ráð fyrir og áætlanir. Það sýnir okkur að við séum á mörgum stöðum á réttri leið og þurfum við að ýta undir að svo verði áfram og ég tel að það séu samt enn tækifæri til að gera enn betur eins og alltaf. Alls staðar er hægt að gera betur. Það er mikið keppikefli fyrir okkur að ná því þannig að afkoma ríkissjóðs verði í plús þannig að það verði afgangur af rekstrinum. Það er jákvætt að sjá hér að það stefni í að það verði mun fyrr en búist var við og þurfum við samt að halda áfram að sýna mikinn aga í ríkisfjármálunum. Ég er mjög ánægður að sjá það í þessu fjárlagafrumvarpi að þrátt fyrir þennan mikla afkomubata er um leið dregið úr nýjum útgjöldum, þau eru stöðvuð, þannig að bæði eru áform um fyrri áætluð aukin útgjöld stöðvuð og engum nýjum útgjöldum bætt við þrátt fyrir betri afkomu heldur en að var stefnt. Þetta er dæmi um mikinn aga í ríkisfjármálunum sem er algjört grundvallaratriði og skiptir máli í því sem ég ræddi hér áðan varðandi verðbólgu og vexti. Það kemur líka inn á hvað við getum svo gert, hvað er fleira sem kemur að því verkefni okkar heldur en agi í ríkisfjármálum og betri afkoma. Það er náttúrlega að við þurfum að byggja undir aukinn hagvöxt til þess að tryggja velferðina. Það er það sem þessi fjárlög eru að gera, tryggja grunnstoðirnar, grunnþjónustuna, en leggja áherslu á aðhald og sparnað í efri lögunum. En við þurfum líka að vinna þá með kjarasamningunum, að það komi ábyrgir kjarasamningar og annað og þar skipta húsnæðismálin miklu máli og svo að ef við stöndum með atvinnulífinu og sérstaklega útflutningsgreinunum, að auka bæði vöru- og þjónustuútflutning, þá styrkist krónan sem getur hjálpað okkur að takast á við þetta allt saman. Við þurfum að hafa stöðu atvinnuveganna og starfanna í landinu því að það eru þau sem skapa velferðina sem við búum við hér. Hér hefur verið stanslaus kaupmáttaraukning undanfarin ár. Það hefur verið mikill stöðugleiki þangað til núna eftir heimsfaraldur og það er allt út af því að atvinnulífinu hefur verið að ganga vel. Við þurfum að halda áfram að hlúa að því og fjölga stoðunum þar og það þurfum við að hafa skýrt í huga þegar við erum að fjalla hér um fjárlög. En ég kom aðeins inn á húsnæðismálin. Það er fjármögnuð viss uppbygging í húsnæðismálum og ég er mjög ánægður að sjá þá áherslu og það sem stjórnvöld gerðu núna í lok sumars, að setja aukna áherslu á að rýmka fyrir hlutdeildarlánum því að hlutdeildarlánin eru kannski sá opinberi húsnæðisstuðningur sem kemur næst þeim vilja fólks að eiga sitt eigið húsnæði. Þar eigum við að vera en ég vil samt draga úr þörfinni á þessum útgjöldum úr ríkissjóði með því að gera allt sem við getum gert sem þjóð, það er fæst af því hér inni á Alþingi, held ég, en sem þjóð þurfum við - en hluti af því er hér á Alþingi - að draga úr byggingarkostnaði með einföldun á byggingarreglugerð og einföldun á öllu því eftirliti og því sem er þarna, gera það skilvirkara og hagkvæmara en án þess að gefa afslátt af gæðunum, alls ekki. Það þarf að fjölga lóðum en það þarf líka að auka fjölbreytni lóða. Ég hef miklar áhyggjur af því að öll sú uppbygging sem er fram undan er í óhagnaðardrifnum leigufélögum, félagslegu húsnæði og allt einhverju svona fyrir fram skilgreindu íbúðaformi, í staðinn fyrir að bara - hvar er það sem almenningur vill búa? Hvernig íbúðir vill hann byggja sér eða fjárfesta í og hvernig vill hann búa? Við þurfum að gefa það miklu frjálsara. Ég hef miklar áhyggjur af því að heyra að það sé upp undir 17–20 milljóna lóðakostnaður fyrir eina íbúð í fjölbýli. Þetta getur ekki gengið og þeir einu sem fá þetta í hausinn eru þeir sem þurfa að kaupa þessar íbúðir og þeir þurfa að borga hærri fjármagnskostnað. Þetta getur ekki gengið svona. Þetta hækkar svo íbúðaverðið sem hækkar svo aftur fasteignagjöldin. Ég held að það sé grundvallarmál til að ná hér öryggi fyrir heimilin, ná hér niður þessum þensluhvetjandi áhrifum sem húsnæðismarkaðurinn er undir og þessum hindrunum inn á húsnæðismarkaðinn og þar af leiðandi líka hindrunum í að byggja fleiri, það er að fjölga lóðunum og tegundum lóðanna, auka frelsi um fjölbreytni bygginga sem má byggja þar upp og draga úr þessum fjármagnskostnaði sem fer í það eitt að borga fyrir lóðina sjálfa og svo öllum leyfisgjöldum og fasteignagjöldum og eftirlitsgjöldum og lengi mætti telja. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál fyrir heimilin og þarna þurfa sveitarfélögin að koma með okkur í þetta og þau bera mjög mikla ábyrgð þarna gagnvart sínum íbúum, mjög mikla ábyrgð. Ég talaði um hagvöxtinn og velsældina, að það sé ekki gert nema með öflugra atvinnulífi og það gerum við líka gegnum auðlindanýtingu. Öflug ferðaþjónusta gegnum auðlindanýtingu á náttúrunni, aukin orkunýting þannig að við getum verið að skapa mikil verðmæti gegnum orkuna okkar, nýta auðlindir hafsins og vindsins og bara hvaða auðlindir sem við erum með, við erum auðlindaríkt land - þetta þurfum við að nýta á sjálfbæran og ábyrgan hátt til aukinnar verðmætasköpunar. Því öflugra sem þetta verður því meiri fjármuni fáum við inn til þess að styrkja gjaldmiðilinn okkar en líka til að borga hér fyrir mikilvæga innviði eins og heilbrigðiskerfið, félagslega kerfið, almannatryggingakerfið og samgöngurnar og aðra mikilvæga innviði. Þar er nefnilega svo mikilvægt fyrir okkur að fá þessa öflugu innviði, flutningskerfi raforku, hitaveitur, samgöngurnar allar, hvort sem það eru almenningssamgöngur, flugsamgöngur - sem eru vissar almenningssamgöngur - hafnirnar, vegina, göngin og lengi mætti telja. Þetta skiptir okkur svo miklu máli. Þarna koma tækifærin. Ég vil líka segja í þessu efni að það er alltaf talað um þessa innviðauppbyggingu, hvort sem það er heilbrigðisþjónustan, vegirnir eða eitthvað, út frá íbúafjölda og talað um hvað búi margir á hvaða landsvæði og annað slíkt. Þetta er bara ekki svona. Ég vil horfa miklu frekar á hvaða verðmæti séu óútleyst á öllum þessum stöðum. Íbúatalan á Íslandi segir lítið til um þetta, bæði út af eðli margra starfa úti um landið, þá eru þar oft farandverkamenn sem eru ekki skráðir, eru tímabundið í sveitarfélaginu og annað en eru samt íbúar en svo er líka töluvert af ferðaþjónustu og öðru slíku þannig að það eru margfalt fleiri virkir aðilar á hverju svæði. Ég vil nefna eitt dæmi í Skaftafelli fyrir fimm árum síðan. Í Öræfunum eru um 70 manns skráðir með lögheimili en á hverjum einasta degi eru þar 2.500 virkir GSM-símar. Þar er atvinnulíf sem skapar þessa umferð. Það þarf þessa innviði, þá þurfum við innviði fyrir þessa 2.500 sem eru á ferðinni, hvort sem það er heilsugæsla eða samgöngur, en ekki fyrir þessa 70 íbúa. Svona þurfum við aðeins að horfa á þetta. Þessir 70 skráðu íbúar og þessi samfélög eru allan daginn að segja: Hvernig nýtum við náttúruna? Hvernig nýtum við þau tækifæri hér? Þau eru að skapa miklu meiri verðmæti en þessir innviðir kosta. Svona þurfum við að fara að horfa á þetta. Talandi um, þarna var ég að koma inn á grunnþjónustuna. Þá skiptir nefnilega máli þegar við erum að ræða t.d. fjárlögin að við forgangsröðum í þetta, í þessa innviðauppbyggingu og í þessa grunnþjónustu. Það skiptir miklu máli og það eru kannski einu auknu útgjöldin sem ég vil tala hér skýrt fyrir, það er að draga algjörlega úr hagræðingarkröfunni á lögregluna. Við höfum verið að bæta verulega í lögregluna undanfarið og er þar mikil þörf. Það er 214 millj. kr. hagræðing á heildarmálaflokkinn sem smitast inn á lögregluna. Það er hagræðing sem við verðum að taka í burtu af því að lögreglan er þessi grunnþjónusta sem við viljum verja. Hún tryggir öryggi, sinnir þessum auknu umsvifum, við erum bara í breyttum heimi, auknum ferðamannafjölda, auknum íbúafjölda og annað slíkt. En ég vil líka nefna dæmi um það að það er bara með góðri samvisku sem ég get talað fyrir auknu fjármagni til lögreglunnar af því að það er búið að fara í gegnum kerfi lögreglunnar aftur og aftur á undanförnum árum til að finna alltaf hagkvæmara og betra kerfi fyrir lögregluna, hvernig nýtum við fjármunina betur, hvernig sinnum við verkefnunum á skilvirkari og betri hátt, og hefur farið gríðarlega mikil vinna í það. Við erum að sjá afrakstur þeirrar vinnu núna með uppbyggingu á miklu betri og auknum rannsóknum á kynferðisbrotum sem eru búnar að skila gríðarlegum árangri í að auka málshraðann og vinna málin niður hratt en vel. Við erum að sjá miklu stærri og betri og öflugri rannsóknir gagnvart skipulagðri brotastarfsemi. Það eru komnar auknar áskoranir í almannavörnum og nú erum við að sjá almannavarnafulltrúa koma út til lögregluembættanna og búa til þann styrk. Við erum búin að gera öflugt og stórt embætti héraðssaksóknara þannig að það er búið að gera gríðarlega miklar breytingar þarna til að nýta fjármunina betur og gera störf lögreglunnar skilvirkari og öflugri og það hefur þurft aukið fjármagn. En það hefur líka verið hagrætt þarna vel þannig að við þurfum að standa með þessu. Annað sem ég vildi nefna að eru vel nýttir peningar og rétt forgangsröðun, það er að hjálpa þriðja geiranum. Þar má nefna björgunarsveitirnar sem eru að spara okkur gríðarlegan rekstur, innan landhelgisgæslu, innan björgunargeirans og annars eins og slökkviliðs og lögreglu og annars, það er svoleiðis þriðji geiri sem við þurfum að horfa á. Þar má líka horfa á SÁÁ, Hugarafl, Geðhjálp og alla þessa sem eru að sinna fólki á jafningjagrundvelli, þarna gera þau 10 kr. úr hverri krónu sem þau fá, KFUM og K og fleiri. Þetta er alveg gríðarlega öflugt starf sem þriðji geirinn er með á svo mörgum sviðum. Ég gæti talið upp langa lista yfir hann, sem við þurfum að standa með og gera gott úr rekstrinum. Ég tala nú ekki um öll íþróttafélögin í landinu, ekki bara sérsamböndin heldur bara hvert einasta íþróttafélag í landinu, það er að gera gríðarlega - og við þurfum að horfa til þeirra, menningin er mikilvæg og ég segi að það er alls ekki síður landkynning, lýðheilsa og annað sem og verðmætasköpun sem íþróttahreyfingin, hvert einasta íþróttafélag sem er inni í íþróttahúsunum, úti á íþróttavöllunum alls staðar, er að gera og við þurfum að standa vörð um þetta, gríðarlega mikilvægt. Ég tala um þessa forgangsröðun og hún skiptir máli. Ég lýsti því hvernig er búið að gera miklar skipulagsbreytingar og fara yfir hvert verkefni og velta við hverjum steini í lögreglunni. Þetta þurfum við að gera enn markvissara í öllu heilbrigðiskerfinu eins og það leggur sig. Það hafa verið stigin góð skref þar eins og ég fór yfir í andsvari í dag. Það var verið að opna nýja einkarekna heilsugæslustöð á Suðurnesjum núna á mánudaginn. Það er búið að gera samning við sérgreinalækna og margar nýjungar hafa komið upp í hjúkrunarmálum sem við þurfum að nota og þar eru enn þá algjörlega risastór tækifæri til hagræðingar auk þess að veita betri þjónustu og stytta biðlista og annað slíkt sem við þurfum að gera. Ég held að þó að hér sé aðhald í þessum fjárlögum og ekki ný útgjöld þá séu enn þá risastór tækifæri til þess að gera enn þá betur á mörgum stöðum, hægt að gera enn þá betur. Við eigum alltaf að vera að hugsa um það hvernig nýtum við peningana betur og þá vil ég tala um rammasett útgjöld. Ég talaði um þetta í ræðu minni hér fyrir ári síðan, ég spurði alla ráðherra þegar þeir komu fyrir fjárlaganefnd: Eru einhver verkefni hjá ykkur sem er hægt að breyta, hægt að gera betur, jafnvel hætta? Ef ráðherra vantar fjármuni innan sinna málaflokka, nýja fjármuni í önnur verkefni, geta þeir kannski hætt einhverju öðru minna mikilvægu verkefni og reynt að forgangsraða innan síns ramma og gera hlutina á betri hátt? Það hefur verið gert, sem er vel, innan fjármálaráðuneytisins sem er gríðarlega öflugt, að setja áherslu á stafrænt Ísland, á sameiginleg innkaup, betri nýtingu húsnæðis. Það er búið að gera þann grunn til að hjálpa öllum stofnunum og ráðuneytum ríkisins að gera betur í rekstri sinna eininga. Stafrænt Ísland er að spara bæði almenningi og skattgreiðendum gríðarlegan tíma og fjármuni, spara þeim fleiri þúsund ferðir til sýslumanna, spara tíma við að fara úr vinnu og annað og geta gert þetta bara rafrænt í gegnum vinnuna. Þetta minnkar alla bakvinnslu í öllum stofnunum og dregur úr kolefnisspori o.s.frv. þannig að þetta er gríðarlega mikilvægt. Með stafvæðingu, húsnæðiskostnað ríkisins og sameiginleg innkaup þá getum við alveg notað orðatiltækið að margt smátt geri eitt stórt og þetta mun skipta miklu máli og þá getum við notað það sem eftir verður til þess að greiða niður skuldir og laga afkomuna enn betur, jafnvel nýta til uppbyggingar á innviðum eða inn í grunnþjónustuna sem býr við aukið álag, eins og ég sagði, með stækkandi þjóð, fjölbreyttari þjóð og fleiri gestum og stærra atvinnulífi. Þetta hefur allt saman áhrif. Ég held að með því að fara betur með fjármagn, hagræða og annað slíkt þá getum við komist hjá því að setja álögur á fólk og fyrirtæki. Við eigum að gera allt til þess að draga úr þörfinni fyrir auknar álögur. Það verðum við að gera og þurfum að leita allra leiða til þess. En ég get líka oft séð að með því að draga úr álögum erum við að skapa betra umhverfi fyrir fólk til að standa á eigin fótum og fyrir fyrirtæki að vaxa og skapa aukin verðmæti. Skattalegir hvatar t.d. eru mjög góð leið til þess að skapa aukin verðmæti fyrir okkar sameiginlegu sjóði þannig að ég vil ekki horfa á skattalega hvata sem beinan kostnað eins og alltaf gerist í þessu excel-skjali, eins og ég kalla þetta, í þessari fjárlagavinnu. En það eru til tekjur sem við getum sótt og eigum að sækja, ég ætla ekkert að draga úr því. Mér finnst að það hafi gengið of hægt að ákveða hvernig við ætlum að fjármagna samgöngukerfið okkar og taka tekjur af umferð. Með því að hafa skýrt og gott kerfi þar erum við líka að fá gesti okkar til þess að borga, þá er ekki bara þjóðin að borga fyrir innviðina heldur líka þeir gestir sem koma og nýta þá og atvinnulífið og aðrir. Þar vil ég að við drífum okkur í því að setja á bara einfalt kílómetragjald og tökum þá alla aðra gjaldtöku af umferð, einföldum kerfið, tökum kílómetragjald, þeir borga sem nota. Þú getur valið aðra ferðamáta ef það er möguleiki eða annan eldsneytisgjafa og annað til að draga úr kostnaði og rekstrarkostnaði. Við fáum þá um leið tekjur til að standa undir okkar mikilvægu innviðum. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Varðandi ferðaþjónustuna þá eigum við að vera algjörlega óhrædd að láta fólk borga fyrir að njóta okkar náttúru og nýta okkar innviði og það er hægt að gera á margan hátt. Þá erum við aftur að segja að þeir borgi sem njóta. Okkur dettur ekki í hug að fara í bíó, á leiksýningar eða nota einhverja innviði nema þurfa að borga fyrir það. Við borgum í sundlaugar og í baðlón, það er bara eins með ferðamannastaðina þar sem þarf að byggja upp salerni, bílastæði, göngustíga, hafa landvörslu og gera þolmarkarannsóknir og lengi mætti telja. Þetta hefur verið gert með góðum árangri á Þingvöllum og er byrjað á tveimur stöðum í Vatnajökulsþjóðgarði. Greiðsluviljinn hjá gestunum okkar er mikill og á Þingvöllum sem dæmi eru yfir 600 millj. kr. í sértekjur þar sem velta er um 700 millj. kr. á ári hverju. Þetta skiptir miklu máli. Þarna er hægt að tryggja öryggi gesta, við höfum t.d. ráðið sjúkraflutningamann og annað slíkt og þarna þurfum við að fara vel með. Ég er búinn að tala mikið um mikilvægi innviða og þessarar grunnþjónustu og slíkt og þótt hér sé aðhald og mjög margt gott í þessum fjárlögum þá trúi ég því að við getum gert betur, líka í því hvernig við ætlum að fjármagna innviðauppbyggingu og komast í það að minnka skuldirnar. Þá langar mig í lok minnar ræðu að koma inn á nokkrar tillögur að hagræðingu og sölu ríkiseigna, sem ég held að við ættum að ráðast í. Við getum náð enn stærri skrefum þar en sjást í þessu frumvarpi. Þar vil ég kannski bara fyrst nefna sjálft Ríkisútvarpið sem einhvern veginn í gegnum lög hér er í algjöru skjóli frá því að takast á með okkur hinum við alla þá hagræðingu og áskoranir sem efnahagsástandið sem er hér kallar á. Þeir fá bara sjálfkrafa verðbættan samning um sitt útvarpsgjald sem við skattgreiðendur borgum og svo fjölgar alltaf útsvarsgreiðendunum einnig og það kemur líka til þeirra þannig að framlög þjóðarinnar til Ríkisútvarpsins eru komin í yfir 6 milljarða, meðan allar aðrar stofnanir, eins og ég fór hér yfir, meira að segja lögreglan, fá hagræðingarkröfur. En það kemur ekki á þessa stofnun af því að hún heitir ohf. og er með svona samning. Þetta getur ekki gengið. Við erum t.d. að auka hér framlög í gegnum skattalega hvata til einkarekinna fjölmiðla. Við eigum að geta hagrætt hjá Ríkisútvarpinu til að nýta í svona útgjöld. Við erum með alls kyns menningu og sjóði og annað slíkt sem þurfa á fjármagni að halda. Við getum hagrætt hjá Ríkisútvarpinu og nýtt fjármagnið til þeirra aðila og dregið þannig úr kostnaði. Við erum með Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Hversu mikla fjármuni, skattfé, eru skattgreiðendur með bundið í húseignum hringinn í kringum landið til að selja áfengi? Þarna held ég að sé fullt af peningum sem við getum losað út. Það er algjörlega grátlegt fyrir skattgreiðenda að keyra um landið og sjá stórar eignir þar sem verið er að selja eina tegund af vöru. Eina tegund af vöru, oft stærri eignir heldur en kjörbúðin á staðnum af því að hún er ekki til staðar. En áfengi skal samt selt með stuðningi skattgreiðenda. Íslandspóstur er í samkeppni við litla aðila hringinn í kringum landið og er að draga úr vexti einkaframtaksins á póstmarkaði og flutningamarkaði. Við erum að borga þeim 600–700 milljónir ári fyrir að draga úr þjónustunni. Ég get upplýst þingheim um það að við erum að borga Íslandspósti 600–700 milljónir á ári. Það var póstlagt bréf þar sem mér var tilkynnt sem alþingismanni að mér væri boðið til Reykjavíkur 12. september til að vera við setningu Alþingis. Það var póstlagt 7. september. Mér barst bréfið í gær, 13. september, þá fékk ég bréfið. En samt er ég að borga þessu fyrirtæki 600 milljónir til að kæfa samkeppnina og tryggja alþjónustu. Þessir aðilar sem þeir eru í samkeppni við eru með þjónustu fimm til sjö daga vikunnar. Við erum að greiða fyrir verri þjónustu og þarna þurfum við heldur betur að taka til hendinni. Isavia. Við erum að tala um hér að okkur vantar að byggja upp flugvelli hringinn í kringum landið, vera tilbúin fyrir rafflugið, að dreifa ferðamönnunum, tryggja öryggi, sjúkraflug og annað, draga úr umferðinni á vegunum. Við þurfum að styrkja vegakerfið okkar, gera göng, stækka vinnusóknarsvæði, auka hagkvæmnina og hagvöxtinn og annað slíkt. Á meðan eigum við fyrirtæki eins og Isavia með yfir 200 milljarða sem eru í áhættufjárfestingum á Keflavíkurflugvelli. Þar eru bara 200 milljarðar sem skila ekki krónu í arð í ríkissjóð. Ef við gætum losað u.þ.b. 100 milljarða þar í innviðauppbyggingu og niðurgreiðslu skulda þá væru þeir peningar að fara að vinna fyrir okkur skattgreiðendur. En þarna liggja þeir algerlega og það eina sem þeir gera er að skapa aukna áhættu af þeim framkvæmdum sem eru á Keflavíkurflugvelli núna. Þarna þurfum við að hugsa stórt og leysa margan vanda með þessu. Varðandi hjúkrunarheimilin þá þurfum við að hugsa um uppbyggingu fyrir okkar besta fólk sem er búið að vera að byggja upp þessa þjóð. En við hugsum þetta alltaf í steypu, hvað við ætlum að byggja mikið og svo fer þetta allt fram úr kostnaðaráætlun og tekur tíma. Ég held að þarna eigum við að leyfa fagfólkinu að koma með lausnir og veita þjónustuna og leyfa okkar eldri borgurum að velja sína búsetu sjálfir. Við sjáum t.d. öryggisíbúðir sem eru að byggjast upp þar sem er mikið félagslíf, það er hægt að fá alla þjónustu innan húss, það skapar mikið öryggi og fólk getur þá búið lengur heima hjá sér, það er hagkvæmara að veita heimaþjónustu og heimahjúkrun og annað slíkt. Við þurfum að fara að hugsa einhverjar aðrar leiðir þarna heldur en að hugsa um hvað við getum byggt mikið, steypt mikið. Greiðsluþátttakan. Sumt er niðurgreitt 100%, valkvæðar aðgerðir eins og ófrjósemisaðgerðir og fleira. Þarna er örugglega stór þáttur sem við getum fært á nytsamlegri staði. Ég kom aðeins inn á rammasettu útgjöldin áðan, það eru örugglega á mörgum stöðum einhver verkefni sem bara halda alltaf sjálfkrafa áfram, þar er ramminn kannski 10 milljarðar en svo er farið aðeins yfir það og þá pælum við bara í peningunum sem fara yfir þessa 10 milljarða, en hvernig er þessum 10 milljörðum sem voru fyrir varið? Við þurfum að fara að skoða þetta í hvert skipti, það þarf að skoða hvert einasta verkefni aftur og aftur svo að við séum alltaf viss um að við séum að fara eins vel með fjármagn og hægt er. Hérna hef ég farið yfir bara nokkur atriði sem geta sparað okkur marga milljarða, tryggt uppbyggingu innviða og greitt niður skuldir og aukið agann í ríkisfjármálum. Það er aginn bæði í ríkisfjármálunum, í Seðlabankanum og á vinnumarkaði sem skilar okkur mesta stöðugleikanum og hagkvæmustu kjörum fyrir heimilin. Það er algerlega ljóst. Að lokum vil ég segja um fjármögnun innviðauppbyggingar að við þurfum að komast í uppbyggingu orkuinnviða, bæði flutningskerfisins og orkuöflunar, en líka samgönguinnviða. Setjum á kílómetragjaldið, fáum einkaframtakið til að taka að sér fleiri samgönguframkvæmdir, hvort sem það eru hafnir eða vegir eða göng eða hvað það er, og fjármagna það með sértækum notendagjöldum og þannig getum við byggt upp öflugt innviðakerfi sem gerir enn öflugra atvinnulíf. Og því öflugra atvinnulíf og betri fjárhag og efnahag sem við sköpum, því meiri velsæld og betri lífskjör verða hér á landi. Þau eru ein þau bestu á byggðu bóli nú þegar en við getum gert betur.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Stórgóð ræða. Ég áttaði mig ekki alveg á hvort þetta væri stjórnarþingmaður eða ekki, það er svo mikið sem þarf að gera og ekkert að gerast, tiltölulega lítið alla vega. En ég get verið sammála hv. þingmanni um bara dágóðan hluta af þessum lista, alveg bara nokkurn veginn allt, með smá athugasemdum að sjálfsögðu af því að þannig gengur það og gerist. Stundum er það nefnilega þannig að gæði kosta - það er ekki alltaf hægt að njörva allt niður í algjöra lágmarkið sem þarf til þess að láta þjónustuna standa á beinunum eiginlega. Ég held að það sé pínulítið vandinn sem búinn er að gerast t.d. í löggæslunni. Það er einmitt búið að skrapa inn að beini sem gerir það að verkum að lausnirnar sem verið er að koma upp með til að leysa hinar ýmsu áskoranir hjá löggæslunni eru í rauninni aðferðir og lausnir sem við ættum ekkert að sætta okkur við, eins og með rafbyssur og meiri vopnaburð og stærri sérsveit o.s.frv. Ég veit alveg hverjar áskoranirnar eru varðandi skipulagða glæpastarfsemi en hún er ekkert að vesenast neitt sérstaklega mikið í lögreglunni, ekki á þann hátt, meira svona sín á milli og þess háttar. Þarna er einmitt skortur á gæðum sem býr til mjög vanhugsaðar lausnir sem eru vissulega ódýrari en valda jafnvel meiri skaða þegar allt kemur til alls. Aukinn vopnaburður lögreglu er bara vel rannsakaður og hann eykur almennt ofbeldi í samfélaginu. Fólk sem sér mikið af vopnum - það hefur áhrif. Það er svo margt annað hérna en byrjum alla vega á þessu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og taka undir megnið af ræðunni. Ég get tekið undir að við erum oft mjög sammála um margt þó að okkur greini á annars staðar. Ég vil enn frekar þakka honum fyrir að koma inn á lögregluna sem er náttúrlega mitt uppáhaldsmál. Ég tek undir þetta með gæði kosta og að maður fái það sem er borgað fyrir. Það hefur verið skorið inn að beini hjá lögreglunni. Við höfum verið að byggja það upp, eins og ég fór yfir áðan, á tvennan hátt, bæði með því að fara yfir hvernig er hægt að gera verkefnin betur og nýta það fjármagn sem er til betur og setja mikið „effort“ í það en um leið að auka fjármagnið. Sjaldan hefur fjármagnið verið jafn mikið aukið og var gert í síðustu fjárlögum, sem skiptir gríðarlega miklu máli. Ég held að rafbyssan og aukin vopnavæðing lögreglunnar sé ekki afleiðing af því að lögreglan sé að biðja um vopn og annað til þess að geta gert eitthvað á hagkvæmari hátt eða af því að hún hafi minni mannskap - alls ekki. Þetta er bara breyttur veruleiki. Ég get fullyrt það, hafandi setið sjálfur í Landssambandi lögreglumanna og starfað í lögreglunni í tíu ár, að lögreglumenn, ef þeir mættu velja, ef það væri ekki breyttur heimur og ekki breytt verkefnastaða og okkur hefði tekist einhvern veginn öðruvísi að takast á við rótlausa unga drengi og að heimurinn væri ekki búinn að opnast svona og kraftur samfélagsmiðla og það sem gerist annars staðar væri ekki fljótara að koma hingað og skipulögð brotastarfsemi væri ekki búin að vaxa ofan á það, ef þeir hefðu getað valið að það hefði bara ekki gerst, að við þyrftum ekki að búa við aukin félagsleg vandamál, aukna glæpastarfsemi þar sem glæpahópar eru að takast á, ef þeir hefðu getað valið að það væri ekki og þeir þyrftu ekki að hafa rafbyssu, þyrftu ekki að hafa aukinn vopnaburð, þá myndu þeir alltaf velja það. Þetta er ekki það fyrsta. Þetta eru bara viðbrögð við breyttum aðstæðum sem skapa óöryggi meðal lögreglumanna. Öryggistilfinning lögreglumanna hefur farið niður og þetta er leið til að auka þá tilfinningu.

Forseti. Allt hárrétt sem hv. þingmaður segir. Þetta eykur öryggistilfinningu lögreglumanna en ekkert endilega öryggi þeirra. Það er það sem rannsóknir, t.d. í Bretlandi, sýna, að öryggi lögreglumanna versnar jafnvel þrátt fyrir að þeim líði öruggari, að slysum fjölgar o.s.frv. Þetta eru hliðaráhrif af því að skafa ýmislegt annað inn að beini líka og sinna ekki þeirri velferðarþjónustu, því félagslega öryggisneti sem gerir það að verkum að aðstæður breytast ekki og óöryggið almennt séð vex og fólk grípur þá til ódýru og hættulegu lausnanna. Það er vandamál. Þess vegna kosta gæðin. Það þurfum við að hugsa um líka því að þegar valmöguleikinn er: „Nei, þið fáið engan pening, finnið út úr því án þess að þið fáið pening,“ þá fáum við slæmu lausnirnar. Það er einfaldlega þannig. Við þurfum að þora að hugsa: „Já, heyrðu, ef þetta kostar aðeins meira þá fáum við samt miklu betri árangur.“ Það eru þannig lausnir sem við ættum að velja þær sem ná mestum árangri. Að sjálfsögðu ekki fyrir einhverjar stjarnfræðilegar upphæðir, við reynum að vera raunhæf hvað það varðar. Þetta er grundvöllur þess sem ég er að reyna að vekja athygli á í sambandi við kostnað við lögbundin verkefni, að við vitum ekki hver hann er. Við vitum ekki hver viðmiðin í gæðum þjónustunnar eru. Þar af leiðandi þegar kemur fjárlagafrumvarp hingað inn og segir okkur: „Það er þetta mikill peningur sem á að setja í sálfræðiþjónustu o.s.frv.“ og ég reyni að spyrja: „Hversu mikið dekkar þetta þau þjónustuviðmið sem við viljum sinna?“ „Ekki hugmynd.“ Hvernig á ég þá að geta samþykkt: Heyrðu, já, þá á þetta að uppfylla lögin sem við settum hérna um daginn. Ég get það ekki. Þetta er kjarni vandans. Það er allt skorið inn að beini. Lausnirnar verða þá slæmar og öryggi versnar og þá fáum við ekki frelsi.

Virðulegur forseti. Það er tvennt sem ég vil koma inn á í þessu. Við höfum alls ekki valið ódýrustu lausnirnar fyrir lögregluna. Við höfum valið það að breyta lögreglunáminu og færa það upp á háskólastig einmitt til að reyna að fá fleiri lausnir inn í samfélagslegar áskoranir sem lögreglumenn takast á við, fá fleiri fræðasvið til að horfa á verkefni lögreglu og annað slíkt. Það höfum við gert. Við höfum sett á sérdeild eins og héraðssaksóknara og skipulagða glæpastarfsemi og allt slíkt til að draga úr myndun glæpahópa, til að reyna að þurfa ekki að takast á við þetta á vettvangi. Þannig að það er allt saman í gangi, líka það sem lögreglan hefur vald á. Svo kom ég inn á það í ræðu minni áðan að við þurfum að standa vel með þriðja geiranum og heilbrigðiskerfinu og félagskerfinu sem við erum að taka á á öðrum stöðum. Þannig að við þurfum að vera í þessu. Ég held að rafbyssur og aukinn vopnaburður lögreglu sé afleiðing en ekki lausn. Það er algerlega þannig. Ég hef séð rannsóknir frá Skotlandi og Bretlandi sem eru töluvert eldri en nýjustu rannsóknir þar sem bara það eitt að taka upp rafbyssu dró úr slysum á lögreglumönnum um rúmlega 70% og slysum á þeim handteknu um 50%. Er sá árangur minni núna í hina áttina? Er það út af því að rafvopnin voru tekin upp eða er það bara út af þessum hröðu breytingum í heiminum sem ég er að tala um hér? Það eru bara aukin átök, aukin skipulögð glæpastarfsemi og aukin átök. Er það það sem er að skapa slysin eða er það af því að við tókum upp rafbyssurnar? Ég held að við þurfum að horfa á þetta í því ljósi. Ég hef lent persónulega í mörgum svona aðstæðum þar sem maður er með kylfu sem beinbrýtur fólk eða gas sem meiðir fólk í 40 mínútur og brennir jafnvel sjónhimnuna sem rafbyssan hefði getað leyst á nokkrum sekúndum án þess að nokkur slasaðist og verið miklu betri. Og það eru jafnvel veikir einstaklingar. Þannig að ég held að þingmaðurinn sé aðeins fjarri veruleikanum þarna.

Virðulegi forseti. Mig langar að ræða rörsýnina í stjórn landsins. Rörsýn er, eins og orðið gefur til kynna, mjög þröng sýn á viðfangsefnin og afleiðingar þeirra. Fáir virðast samt hafa jafn litlar áhyggjur af rörsýn og þeir sem nú stjórna. Hér hafa ráðherrar, hver á fætur öðrum, stigið fram og firrt sig ábyrgð á ýmsum málum með því að vísa henni yfir á stofnanir ríkisins og embættismenn og jafnvel samráðherra sína. Fyrirtæki sem rekið væri á þennan hátt væri vægast sagt lélegt fyrirtæki. Þar mætti t.d. sjá fyrir sér markaðsdeild sem bæri ábyrgð á að markaðssetja fyrirtækið og á auglýsingum. Þessi deild myndi þannig búa til flottar auglýsingar án tillits til þess hvort fyrirtækið gæti staðið undir fyrirheitum þeirra, hvort opnunartímar og vöruverð stæðust eða hvort vörurnar væru yfirleitt til. Allir væru samt sammála um að markaðsdeildin væri að standa sig gríðarlega vel, enda væri þetta hennar hlutverk. Innkaupadeildin í fyrirtækinu væri líka að gera frábæra hluti. Hún væri kannski ekkert endilega að leggja áherslu á að kaupa inn það sem markaðsdeildin væri að auglýsa eða það sem framleiðslan þyrfti á að halda, enda ekki hennar hlutverk að spá í slík mál. Framleiðsludeildin í fyrirtækinu er hins vegar mjög afturhaldssöm deild. Hún gerði fína áætlun árið 1970 og hefur ekki séð ástæðu til að breyta henni síðan. Hún er því að framleiða vörur sem fáir hafa áhuga á í gjörbreyttu þjóðfélagi en það er náttúrlega ekki hennar hlutverk að hafa áhyggjur af því, hún á bara að framleiða nóg og gerir það með stæl. Fjármáladeildin klórar sér aðeins í höfðinu yfir því að fyrirtækið sé ekki að skila því sem það hugsanlega gæti gert en svona hefur þetta alltaf verið svo ekki þýðir að amast við því og hún gerir það sem henni er ætlað að gera; færir bókhald og brosir, enda frumjöfnuðurinn fínn ef vel er skoðað og allar deildir að gera það sem þeim er ætlað að gera. Framkvæmdastjórinn telur það ekki sitt hlutverk að skipta sér af einu eða neinu, hún reynir ekki að samræma deildir eða neitt þess háttar því þá væri hún að fara út fyrir sitt verksvið. Hún hefur því ákveðið að hafa engar áhyggjur af neinu því það eru allir að gera það sem þeim er ætlað að gera. Mér finnst íslenska ríkið vera rekið einhvern veginn svona. Þar tekur vinstri höndin það sem hægri gefur, eins og t.d. kemur ítrekað fram þegar almannatryggingar eru skoðaðar. Þar þýðir hækkun á einum stað yfirleitt skerðingu á öðrum. Engin verkstjórn og engin yfirsýn, bara skaðleg rörsýn. Í fyrradag kynnti fjármálaráðherra fjárlagafrumvarp sitt næstum því án þess að minnast á verðbólguna, auk þess sem hann skautaði fimlega fram hjá stöðu heimilanna sem mörg hver eiga í gríðarlegum erfiðleikum. Já, fjölmargar fjölskyldur eiga í gríðarlegum fjárhagslegum erfiðleikum, ekki vegna verðbólgunnar, hún er ekki versti skaðvaldurinn heldur þessar gengdarlausu vaxtahækkanir sem Seðlabanki Íslands stendur fyrir og bankarnir nýta sér út í ystu æsar. Þar liggur skaðinn. En hvorki verðbólga né vaxtahækkanir virðast koma fjármálaráðherra né ríkisstjórninni nokkuð við. Ráðherrar og ríkisstjórnin taka enga ábyrgð á stærsta vanda þjóðarinnar, Seðlabanka Íslands. Já, ég segi það og stend við það að Seðlabanki Íslands er stærsti vandi þjóðarinnar í dag. Hann beitir svo grófum og breiðvirkum meðulum í svokallaðri baráttu sinni gegn verðbólgunni að eftir hann liggja eingöngu rjúkandi rústir á meðan verðbólgan lifir enn góðu lífi. En fórnarkostnaður aðferða Seðlabankans kemur ríkisstjórninni ekki við. Ríkisstjórnin er nefnilega bara í markaðsmálunum. Hennar hlutverk er að sjá um auglýsingar og að fá okkur til að trúa því hversu gott og frábært allt sé, þvert á betri vitund, enda eru heimilin og staða þeirra víst ekki á hennar ábyrgð. Bæði forsætisráðherra og fjármálaráðherra hafa margsagt að það sé hlutverk Seðlabankans að berjast gegn verðbólgunni og að hann beiti til þess þeim fjölmörgu tækjum sem hann hefur yfir að ráða. Ég spyr því: Hvaða fjölmörgu tækjum hefur Seðlabankinn beitt? Eina tækið sem Seðlabankinn hefur beitt svo einhverju nemi eru stýrivaxtahækkanir, sem er sú breiðvirkasta aðferð sem hægt er að beita og nákvæmlega sú sem bitnar verst á þeim sem síst skyldi. Næstum því eins og að nota fallbyssu til að drepa flugu eða kveikja í húsinu til að losna við köngulóarvef. Þó að okkur hafi ítrekað verið sagt að vaxtahækkanir fari ekki að bera árangur fyrr en ári síðar eru vextir engu að síður hækkaðir á um sex vikna fresti, nú þegar 14 sinnum í röð. Vaxtahækkanirnar hafa þannig aldrei fengið tækifæri til að sýna ætlaðan árangur áður en þeim hefur verið beitt aftur. Ég veit ekki hvernig ástandið verður þegar ár er liðið frá þessum 14 vaxtahækkunum sem þegar er búið að beita. Þá hlýtur að drjúpa hér smjör af hverju strái, þótt það sé í hæsta máta ólíklegt að heimilin sem hafa greitt verðbólguna dýrari dómi en nokkrir aðrir muni nokkurn tímann fá að njóta þess. Það er bláköld staðreynd að ansi margir græða stórkostlega á verðbólgunni. Hagur ríkissjóðs er betri en annars vegna verðbólgunnar, tekjur hans eru hundruðum milljarða meiri að góðum hluta vegna hennar. Bankar og lífeyrissjóðir fitna eins og púkinn á fjósbitanum vegna verðbólgunnar, enda er fjármunum heimilanna beint til þeirra með fullri blessun ríkisstjórnarinnar í bílförmun á færibandi. Afkoma stórra innflutningsfyrirtækja og heildsala er sú besta í áraraðir vegna verðbólgunnar og fyrirtæki á matvörumarkaði hagnast sem aldrei fyrr. Allt eru þetta aðilar sem geta með beinum og óbeinum hætti haft áhrif á verðbólguna, hvort sem er til hækkunar eða lækkunar, með aðgerðum sínum því að hjá þessum aðilum liggur annaðhvort nær allt fjármagn landsins eða stjórn á vöruverði til neytenda, nema hvort tveggja sé. Þetta eru aðilarnir sem græða á verðbólgunni og hagnast á því að hún sé sem hæst. Heimilin og minni fyrirtæki þurfa að borga fyrir brúsann, svo mikið að þeim er við það að blæða út. En það kemur þessari ríkisstjórn ekki við því að verðbólgan er á ábyrgð Seðlabankans og ef hann rústar efnahag þúsunda heimila á meðan hann beitir sínum tækjum og tólum þá verður bara svo að vera. Getur rörsýnin verið skaðlegri en það? Án þess að ávarpa aðfarirnar hafa ráðherrar ríkisstjórnarinnar margir látið hafa það eftir sér að það sé mesta hagsmunamál heimilanna að vinna bug á verðbólgunni. Þeir hafa einnig látið hafa það eftir sér að við séum öll í þessum sama báti saman. Hvorugt er rétt. Í fyrsta lagi eru bátarnir margir með mismunandi farrýmum. Á meðan sumir sigla þetta í lúxus eru aðrir á hriplekum kænum og við það að færast í þrælakistuna. Aðstæður þessara hópa fólks eru á engan hátt sambærilegar. Stærsta hagsmunamál heimilanna er ekki að lækka verðbólguna, þótt það væri vissulega gott. Stærsta hagsmunamál heimilanna er að eiga til hnífs og skeiðar ásamt því að geta greitt af húsnæði sínu. Fæði, klæði, húsnæði eru frumþarfir og stærstu hagsmunamál heimilanna. Með tækjunum sem Seðlabankinn beitir gegn verðbólgunni er verið að svipta heimilin þessum grunnþörfum. Fjárhagslegt öryggi tugþúsunda fjölskyldna er fokið út í veður og vind. Alveg sama hversu varfærnar þær voru stendur ekkert eftir því að peningastefnunefnd Seðlabankans hefur ekki hugmyndaflug í annað en að hækka stýrivexti og breyta öllum forsendum heimilisbókhaldsins þannig að engin leið er fyrir heimilin að standa undir sífellt vaxandi greiðslubyrði og höfuðstólshækkunum. Ég vil kalla þetta illvirki gegn heimilunum. Ríkisstjórnin, sem ætti að verja þau af öllum mætti, hefur selt þau í hendur bankanna sem þau vænta að muni bjóða upp á lausnir fyrir heimili í vanda, vanda sem er tilbúinn og í boði ríkisstjórnarinnar, vanda sem heimilin ættu ekki að þurfa að standa frammi fyrir. Vandinn er fyrir hendi eingöngu vegna þess að aðgerðirnar gegn verðbólgunni eru svo mikið verri en verðbólgan sjálf. Það er eitt stærsta hagsmunamál heimilanna að hvorki bankar né leigusalar geti hækkað afborganir eða leigu þannig þau standi ekki undir því. Heimilin myndu flest standa undir verðbólgunni því að 10% verðbólga hækkar framfærslukostnað heimilanna um nákvæmlega það, 10%, þannig að 100.000 verða 110.000 og 500.000 verða 550.000. En í staðinn hefur vaxtakostnaður af 40 millj. kr. láni sem var um 130.000 í janúar í fyrra hækkað um 230.000 kr., í 360.000 kr. á mánuði. Vaxtakostnaðurinn hefur sem sagt næstum því þrefaldast. Má ég þá frekar biðja um 10% verðbólguna, því að þetta ráða fáar fjölskyldur við til lengdar. Það er verið að búa til langvarandi vanda sem mun enda með heimilismissi fyrir þúsundir fjölskyldna. Nú flýr fólk yfir í verðtryggð lán í hrönnum til að forðast að lenda í vanskilum. Léttirinn sem fyrst um sinn fylgir verðtryggðum lánum mun breytast í skelfingu þegar á líður. Þegar þetta verðbólguskeið verður minningin ein fyrir mörg okkar mun verðbólgan fyrst koma af alvöru niður á stórum hluta þeirra sem núna er verið að neyða yfir í verðtryggðu lánin. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í því? Nákvæmlega ekki neitt. Það er ekkert um það í fjárlagafrumvarpinu. Þvert á móti treystir ríkisstjórnin á og og biðlar til bankanna að sýna samningsvilja við þá sem lenda í skuldavanda. Það að ríkisstjórnin skuli vera svo skyni skroppin að hún beini því til bankanna og vænti þess að þeir sýni heimilum í vanda einhvers konar samningsvilja er svo yfirgengilegt að það nær ekki nokkru tali. Fátt sýnir jafn vel í hversu litlum tengslum ríkisstjórnin er við raunveruleikann. Hún hugsar bara um hagtölurnar en ekki um raunveruleikann sem blasir við tugþúsundum. Ég get fullyrt, og vitnað bæði í eigin reynslu og fjölda annarra, að hjá bönkunum er enga miskunn eða samningsvilja að finna. Komi þeir króknum í heimili er það heimili dregið að landi án þess að nokkur velti tvisvar fyrir sér afdrifum þeirra sem fyrir slíkri aðför verða. Rörsýnin er nefnilega ekki bara hjá ríkisstjórninni. Hjá bönkunum heitir þessi rörsýn reyndar arðsemiskrafa fjárfesta og með því að ná henni upp fá þeir hrós úr öllum áttum, líka frá ríkisstjórninni sem ætlar að selja eigin hluti í bönkunum og vill því halda hlutabréfagenginu háu. Virðulegi forseti. Ég get rætt þessa hluti lengi og frá mörgum fleiri hliðum eins og flestum í þessum sal er væntanlega ljóst, enda hef ég margoft gert það bæði hér og annars staðar. Ég mun að sjálfsögðu halda því áfram því að einhver þarf að halda uppi vörnum fyrir heimilin. En nú langar mig að ræða aðeins um aðrar afleiðingar þessara mála og þess hversu mörg heimili eiga erfitt með að ná endum saman. Sum þeirra lifa við hreina og klára fátækt. Þau eiga ekki fyrir mat út mánuðinn. Mörg önnur skrimta við fátæktarmörk frá mánuði til mánaðar. Þessum heimilum fer fjölgandi. Mig langar að ræða fjárhagsáhyggjur og heilsufar. Getur verið að það sé eitthvert samspil á milli kulnunar, kvíða og þunglyndis, sem hefur vaxið alveg gríðarlega mikið á undanförnum árum, og þess að ná aldrei endum saman? Getur verið að stöðugar fjárhagsáhyggjur hafi bein áhrif á heilsufar fólks? Getur verið að kvíði og vonleysi unga fólksins okkar stafi m.a. af því að alast upp við fjárhagsáhyggjur foreldra sinna og hafa ekki trú á því að lífið bjóði þeim upp á nokkuð betra? Á árunum eftir hrun varð gríðarleg aukning í því sem kallað er kulnun. Fjölmargir, ekki síst konur, brotnuðu niður og fóru í veikindaleyfi og sumir enduðu jafnvel á örorku. Við erum nefnilega þannig gerð að við stöndum oft af okkur storminn, því að þá er ekkert annað í boði, en svo kemur spennufallið eða kulnunin þegar það lygnir aftur. Og ef um viðvarandi örvæntingarástand er að ræða gefst fólk smám saman upp. Þegar fjárhagsáhyggjur eru viðvarandi ástand og fólk sér aldrei fram úr neinu og aldrei fram á bjartari daga þá hverfur vonin og þegar vonin hverfur kemur uppgjöfin. Ég er hvorki læknir né sálfræðingur og geri mér grein fyrir að hér er um einföldun að ræða. Ég hef þó gengið í gegnum þetta sjálf og fundið hvernig það fjaraði smám saman undan mér þangað til ég var komin í kulnunarástand. Við erum að horfa á vaxandi kvíða og þunglyndi í samfélaginu ásamt kulnun. Peningar eru ekki allt og maður kaupir ekki hamingjuna fyrir peninga en fátt hefur þó meiri áhrif á líf okkar en fjárhagsáhyggjur. Getur verið að það að hækka sífellt álögurnar á heimilin landsins komi með beinum hætti niður á heilbrigðiskerfinu? Af hverju er mun hærra hlutfall Íslendinga á þunglyndislyfjum en þekkist hjá öðrum þjóðum? Getur það verið af því að við þurfum að vinna lengri vinnudaga en aðrar þjóðir til að hafa í okkur og á, auk þess sem fótunum er reglulega kippt undan áætlunum okkar og öryggi? Á Íslandi eiga allir að geta haft það gott. Eðlilega hafa sumir það betra en aðrir en það eiga allir að geta haft það gott og enginn á að þurfa að líða skort. Við erum eitt ríkasta land í heimi og ekki fleiri en í sumum hverfum úti í heimi. Hér á enginn að þurfa að kvíða mánaðamótum og velta fyrir sér hvort hann eigi fyrir mat út mánuðinn. Hér eiga allir að hafa efni á húsnæði því að þak yfir höfuðið er grundvallarmannréttindi. Fólk á ekki að þurfa að borga 60–90% tekna sinna í húsnæðiskostnað eins og um einhver forréttindi sé að ræða. Hér á enginn, hvorki Seðlabankinn, ríkisstjórnin eða bankarnir, að geta margfaldað greiðslubyrði heimila þannig að þau beri þess jafnvel aldrei bætur. Hér á aldrei að ógna heimilum fólks. Þau eiga að vera friðhelg. Allt er þetta samt að gerast og það er ekki tekið með nokkrum hætti á fjárhagsstöðu heimilanna í fjárlagafrumvarpinu eða í þingmálum þeim sem ríkisstjórnin ætlar að leggja fyrir á þessum þingvetri. Hún er að sinna öðru. Virðulegi forseti. Rörsýnin er algjör og ráðherrunum líður vel í fílabeinsturninum. Heimilin blæða og bankarnir græða. Þannig vill þessi ríkisstjórn hafa þetta og er bara sátt, enda er frumjöfnuðurinn fínn. Húsið brennur en ríkisstjórnin er að rífast um litina á veggina í brennandi húsinu. - Rörsýn. Hlutverk Seðlabankans er að berjast við verðbólgu og þó svo að barátta hans skilji heimilin, undirstöðu þjóðarinnar, eftir í rúst er ríkisstjórnin sátt. Þetta nær ekki nokkurri einustu átt. Rörsýnin er gríðarlega stórt vandamál og við verðum að horfa á heildarmyndina. Það er staðreynd að aðgerðirnar gegn verðbólgunni eru að draga allan mátt úr þúsundum heimila og valda þeim langvarandi skaða, skaða sem mun koma víða niður á næstu árum. Með fullri virðingu fyrir sjálfstæði Seðlabankans og mikilvægi þess að tryggja að misvitrir stjórnmálamenn geti ekki hækkað og lækkað gengið vegna hagsmuna útgerðarfyrirtækja þá getur ekki hafa verið ætlunin að gefa Seðlabankanum þau völd sem hann hefur nú yfir afkomu heimilanna. Það hlýtur að þurfa einhvern öryggisventil, einhvern sem horfir á heildarmyndina en tekur ekki handlegginn af við öxl vegna puttabrots af því að það er hans hlutverk að lækna handlegg. Heimilin eru lungun í landinu. Ef við kæfum þau hefur það alvarlegar og langvarandi afleiðingar. Það gengur ekki að hópur fólks sem enginn hefur kjörið og ber enga pólitíska ábyrgð geti haft jafn mikil áhrif og raun ber vitni á afkomu heimila og fjölskyldna án þess að nokkur geti gripið inn í eða beri pólitíska ábyrgð. Ríkisstjórninni ber að horfa á heildarmyndina og sjá til þess að aðgerðir Seðlabankans bitni ekki jafn harkalega á heimilunum og raun ber vitni. Það er enn hægt að snúa af þessari braut og ég bið ykkur lengstra orða að gera það áður en skaðinn verður óbætanlegur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu. Ég get tekið undir margt í ræðunni um að við þurfum að finna lausn á verðbólgunni og vaxtastiginu og að við viljum að fólk geti búið við öruggt og rólegt ævikvöld í öruggu húsnæði - og allar fjölskyldur. Það er grundvöllurinn, að sem flestir geti eignast sitt eigið húsnæði og að það sé stöðugleiki og ekki skyndilega miklar breytingar sem setja þetta allt saman í óöryggi og ógna stöðu heimilanna. Við erum algerlega sammála um þetta. Ég verð að viðurkenna að ég heyrði ekki mikið í ræðu hv. þingmanns um einhverjar lausnir á vandanum eða hvernig við getum leyst þetta eða hvernig það hjálpi málinu að benda á að einhverjir séu að græða á þessu ástandi. Ég veit bara ekki um neinn. Ég veit ekki til þess að bankarnir eða eitthvert fyrirtæki eða atvinnulífið í landinu eða einhver hér inni í þessu húsi sé ánægður með verðbólguna, sé að fagna því að hér sé hátt vaxtastig og verðbólga. Ég veit ekki um einn einasta aðila sem myndi fagna þessu. Ég held að við séum, öll þjóðin og atvinnulífið, sammála um að við viljum sjá þetta vaxtastig fara niður. Ég bara bendi hv. þingmönnum á að út af verðbólgunni er afkoma ríkissjóðs ekki jafn góð. Það er aukinn vaxtakostnaður ríkissjóðs. Þó að við fáum auknar vaxtatekjur einhvers staðar eru vaxtagjöldin bara meiri annars staðar. Það er almennt þannig. Ég spyr: Hverjar eru þessar lausnir sem hv. þingmaður sér á þessu, aðrar en að sýna aga í ríkisfjármálum, reyna að hægja á þenslunni og stuðla að ábyrgum kjarasamningum á vinnumarkaði? Hvaða aðrar lausnir sér þingmaðurinn á þessu?

Virðulegur forseti. Mörgum ráðherrum hefur verið tíðrætt um hin mörgu tæki sem Seðlabankinn hefur yfir að ráða til að berjast við verðbólguna. Af hverju er hann ekki að beita neinum af þessum tækjum? Af hverju hefur hann ekki gert neitt til þess að minnka peningamagn í umferð? Það kom t.d. fram við þriggja mánaða uppgjör hjá Landsbankanum á þessu ári að á einu ári höfðu útlán aukist um 12 milljarða. Það er peningaprentun, ekkert annað, og eykur peningamagn í umferð. Auk þess skulum við bara átta okkur á því að tölurnar tala sínu máli um hagnað þessara fyrirtækja. Hv. þingmaður skal ekki halda það að bankarnir séu ekki ánægðir með það fjárstreymi sem er inn til þeirra núna. Það er algjört partí hjá bönkunum. Tölurnar segja það sem þarf að segja um hagnað alls konar fyrirtækja, stórfyrirtækja, á þessu ári. Ég ætla ekki að fara að nefna nein nöfn en þau eru þarna. Svo er annað: Hvað annað á að gera? Ég hef ekki setið við stjórnborðið öll þessi ár - ég er alla vega búin að nefna þetta með peningamagn í umferð - en það að vita ekki hvað annað eigi að gera er versta ástæða í heimi fyrir því að gera eitthvað. Það er bara eins og læknar á miðöldum sem vissu ekki hvað þeir áttu að gera þannig að þeir drógu bara blóð og drápu sjúklinginn. Það er bara það sama sem Seðlabankinn er að gera núna. Þar að auki hefur komið fram, kom fram hjá seðlabankastjóra Evrópu fyrr í þessu ferli, að samsetning þessarar verðbólgu sé þess eðlis að hún myndi hverfa þó að seðlabankar myndu ekki hækka vexti. Þeir eru samt flestir að hækka vexti en enginn, ekki einn einasti seðlabanki hefur gert það með jafn grófum hætti og Seðlabanki Íslands. Og það sést enginn árangur af því. Þetta er það versta sem hægt er að gera. Það verður bara að finna aðrar leiðir eða jafnvel bara að sætta okkur við að leyfa þessu að líða hjá frekar en að fara gegn heimilunum með þessum hætti.

Virðulegi forseti. Seðlabankinn hefur þessi tæki og nokkur tæki og er að nota fleira heldur en hærri vexti, hefur t.d. dregið úr lánum frá bönkunum með því að auka eiginfjárkröfu og annað slíkt í íbúðalánum, sérstaklega fyrir fyrstu íbúðarkaupendur og annað. Það er meira að segja umdeilt en það hefur verið gert. Ég ætla ekki að fara að standa hér í vörn fyrir Seðlabankann. Ég er bara að segja: Hvernig getum við sem stjórnvöld sem ræðum um fjárlög og erum með stjórnmálin tryggt að rekstur heimilanna sé sem hagkvæmastur? Við getum það með aga í ríkisfjármálum en við getum það líka með því að hafa hér öfluga samkeppni eins og við gerðum á bankamarkaði með því að afnema stimpilgjöld. Þannig að nú hefur fólk val um að fara á milli banka og lánsforma. Ég held að vísu að hv. þingmaður vilji banna eitt formið en það dregur nú bara úr samkeppninni. Er ekki betra að við séum hér með kerfi, öflugt samkeppnisumhverfiskerfi, hvort sem það er á bankamarkaði, á byggingarmarkaði eða aukið lóðaframboð og annað slíkt, sem dregur úr kostnaðinum og tryggir að heimilin hafi aukið val til þess að gera sitt hagkvæmasta heimili og hafi val um hvað hentar hverju heimili fyrir sig? Er það ekki það sem við eigum að vera að ræða hér frekar en að saka fólk um að vera að græða á vöxtum? Ég bara skil ekki hvernig þær ásakanir draga úr vaxtastigi og verðbólguvæntingum í þessu landi.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kom víða við. Agi í ríkisfjármálum er af hinu góða. Samkeppni ætti líka að geta verið af hinu góða en á Íslandi er miklu frekar yfirleitt um fákeppni að ræða heldur en samkeppni. Samkeppni á fjármálamarkaði, í bönkunum, er ekkert að virka gagnvart neytendum. Það eru bara nokkurn veginn sömu kjörin hjá þeim öllum. Númer eitt, tvö og þrjú þarf að verja heimili landsins fyrir afleiðingum verðbólgunnar og við gerum það ekki með því að næstum því þrefalda vaxtakostnað heimilanna fyrir hvern einasta mánuð. Við gerum það ekki þannig. Það er alveg ljóst að það er ekki að verja heimilin, það er að fara gegn þeim og með grófum hætti. Val um lánsform; fólk á ekki að þurfa að vera sérfræðingar til að geta keypt sér íbúðarhúsnæði og geta skoðað lánsform. Það er staðreynd að verðtryggð lán, sem ég vil banna, eru flókin afleiðulán sem eiga ekki að vera í boði fyrir neytendur. Þau eiga hins vegar að vera á milli fagfjárfesta og milli fagfjárfesta og ríkis. Hér hefur þessu hins vegar verið snúið við. Ef ég myndi fara í Kauphöllina og biðja um að fá lán þar til að kaupa hlutabréf á nákvæmlega sömu forsendum og verðtryggð lán eru þá verður sagt nei við mig því að ég er ekki fagfjárfestir. Við erum að bjóða fólki upp á þessi lán í stórum stíl. Og ekki bara bjóða upp á þau, við erum að neyða fólk inn í þau núna, við erum að reka fólk þangað af því að þau veita stundarlausn. En þau hafa skelfilegar afleiðingar. Það að þingmenn almennt skuli ekki átta sig á hversu hryllilega eitraður kokteill þessi lán eru sem hér eru ráðandi og verið er að reka fólk í er bara virkilega alvarlegur hlutur.

Frú forseti. Fjárlagafrumvarp fyrir árið 2024 er hér til 1. umræðu. Heilt yfir er frumvarpið skynsamlega sett saman og áhersla lögð á þau verkefni sem leysa þarf úr á næsta ári með ábyrgð og festu að leiðarljósi. Hvað á ég við? Jú, ríkið vinnur áfram gegn verðbólguþrýstingi, aðhaldið er aukið á útgjaldahliðinni og forgangsraðað er í þágu fjárfestinga í bæði grunnþjónustu og innviðum. Aðalatriðið er að öll grundvallaratriði ríkisfjármálanna, sem eru undirliggjandi í því frumvarpi sem hér um ræðir, sýna fram á svo ekki verði um villst að við erum á réttri leið. Við fetum okkur örugglega fram veginn. Ég nefni í því sambandi að sögulegur afkomubati á síðasta ári, á þessu ári og eins og útlit er fyrir á næsta ári, sögulegur afkomubati, langt umfram fyrri áætlanir, er augljóslega til vitnis um það. Frú forseti. Í þessari 1. umræðu er það eitt atriði sérstaklega sem ég vil fá að gera hér að umræðuefni í minni ræðu en það er hin mikla eftirlitsskylda Alþingis með fjárreiðum ríkisins og hvernig hægt er að styrkja þennan þátt. Það er ágætt að rifja upp í þessu sambandi að með nýjum lögum um opinber fjármál sem sett voru 2016 voru stigin mjög stór skref í að innleiða tæki og tól til að stuðla að góðri hagstjórn, styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála heilt yfir. Það var m.a. gert með heildstæðri stefnumótun til lengri og skemmri tíma, með aga við framkvæmd fjárlaga, meiri aga við framkvæmd fjárlaga, og ég vitna þá til innleiðingar á fjármálareglum í því sambandi, annars vegar um afkomuþáttinn og svo skuldaþáttinn og svo enn fremur breytt framkvæmd og fyrirkomulag á eftirliti með stjórn og ráðstöfun opinbers fjár. Eftir þessi ár sem liðið hafa tel ég að sé komin ágætisreynsla á þetta fyrirkomulag og þessa nýju nálgun sem lög um opinber fjármál boðuðu á sínum tíma. En að sama skapi tel ég að það sé nokkuð augljóst að eftirlit með framkvæmd fjárlaga af hálfu Alþingis, eftirlit með framkvæmdinni og þá að sama skapi líka eftirlit og að reyna að sporna gegn framúrkeyrslu framkvæmdarvaldsins og stofnana, framúrkeyrslu framkvæmdarvaldsins fram úr fjárheimildum, þetta eftirlit getur svo sannarlega verið öflugra og þarf að vera öflugra. Af þessum ástæðum tel ég vel athugandi að þingið hefji fyrir alvöru vinnu, taki þetta föstum tökum, dýpki umræðna og athugi betur hvort ekki sé rétt að bæta við fjármálaregluna sérstakri útgjaldareglu og hafa slíka útgjaldareglu sem meginreglu við stjórn opinberra fjármála. Þau rök sem hafa verið sett fram í þeirri umræðu, að afkomu- og skuldareglan dugi ekki til, eru um margt sterk og ýmislegt sem er athugandi í þeirri umræðu. Útgjaldaregla sem myndar þak á, hvað eigum við að segja, vöxt útgjalda hins opinbera á hverjum tíma gæti verið það aðhald sem þarf til að koma í veg fyrir óhóflegan útgjaldavöxt, hvort sem um er að ræða að það sé uppsveifla í hagkerfinu, þá eru auðvitað gríðarlegur þrýstingur þegar tekjur ríkisins aukast, myndast jafnframt gríðarlegur þrýstingur á að auka frekar í útgjöldin, en að sama skapi kemur þetta til líka þegar það dragast saman umsvif í efnahagslífinu, tekjur ríkisins minnka, þá er aftur kominn þrýstingur á ríkisvaldið að stíga inn í. Það er held ég óumdeilanlegt að kostir þessarar reglu eru að hún getur rétt útfærð verið í senn einföld og gegnsæ og skiljanleg. En áður, frú forseti, þingið fer og tekur upp slíka útgjaldareglu þá held ég að það séu önnur atriði sem hægt væri að horfa til fyrst. Ég nefni í því sambandi að hugað verði að því að innleiða ákveðna aðferðafræði sem felst í reglubundnu endurmati á útgjaldaþörf ríkisins í fjárlagafrumvarpi hvers tíma. Þetta er aðferðafræði sem mörg ríki OECD styðjast við með ágætisárangri og hefur einfaldlega það markmið að tryggja skilvirka og ábyrga meðferð skattfjár í samræmi við forgangsröðun stjórnvalda á hverjum tíma. Takist vel til tel ég það vera mun raunhæfara að það sé hægt að draga úr sífelldri aukningu útgjalda og stilla skattheimtu ríkisins í hóf. En aðalávinningurinn væri að við hefðum þá einhver tæki og tól sem stuðla að því að þeir fjármunir sem er ráðstafað til tiltekinna verkefna nýtist sem best. Niðurstöður endurmats eiga þannig að geta lagt grunn að næstu fjárlagagerð og nýjum útgjöldum. Ég sé fyrir mér að nýjum útgjöldum þyrfti að fylgja tillögur til sparnaðar á móti. Við erum þá ávallt að tryggja að forgangsröðun fjármuna sé með markvissari hætti. Samandregið tel ég vera til mikils að vinna og vel við hæfi að Alþingi, sem fer með þetta mikilvæga eftirlitshlutverk, hugi betur að þessum þætti. Frú forseti. Hér í 1. umræðu um fjárlagafrumvarpið er viðbúið, og hefur orðið raunin í umræðum í dag, að hv. þingmenn fari um víðan völl. Það er viðbúið og það er hefðbundið en þetta eru ekki eingöngu breiðu strokurnar, þetta eru líka atriði sem eru ekki ný af nálinni. Þar meina ég að stjórnarandstaðan komi og segi að þetta sé allt saman ómögulegt, það þurfi meiri útgjöld í hin og þessi góðu verkefni, það þurfi á móti að hækka skatta, það þurfi meiri tekjur og það þurfi að auka í millifærslukerfin - listinn er mjög langur. Ég ætla ekki að elta ólar við alla þessa umræðu en það sem ég vil koma sérstaklega inn á er þessi hugmynd sósíalista, krata og annarra um að það sé lausn á öllu að einfaldlega hækka skatta á fólk í þessu landi og þar með hafi stjórnmálamenn öll þau tæki og tól til að gera allt fyrir alla. Þetta er hefðbundið stef sem við höfum auðvitað heyrt oft áður og þar kristallast í sjálfu sér ákveðnar línur hér, hugmyndafræðilegar línur á milli flokka. Það er hins vegar einn hængur á þeirri einföldu lausn vinstri manna að boða skattahækkanir, það er einungis eitt vandamál: Þessi lausn virkar ekki. Hún hefur aldrei virkað og hún er ekki að fara að virka núna. Það eru gömul sannindi og ný að með hærri sköttum er dregið úr verðmætasköpun í þjóðfélaginu. Með því að draga úr verðmætasköpun í þjóðfélaginu getur það leitt á endanum til þess að tekjur ríkisins einfaldlega minnka. Höfum líka í huga, frú forseti, að skattar á Íslandi á fólk, á almenning í landinu, eru nú þegar í alþjóðlegum samanburði háir. Þeir eru háir og ég tel ekkert rými til þess að vera að hækka þá. Við getum þá líka þessu til vitnis, um að skattar eru háir, skoðað umsvif ríkisins eða jafnvel hins opinbera af landsframleiðslunni. Þau umsvif eru gríðarlega há. Það er þannig að ef við göngum mikið lengra í hækkun skatta erum við að þrengja að framleiðslunni í landinu. Við erum að þrengja að atvinnulífinu. Við drögum þrótt úr allri verðmætasköpun, við drögum þrótt úr fjárfestingum og minnkum þar með hvata til nýsköpunar og innleiðingar á frekari betri tækni. Framleiðniaukningin hverfur, verður nær engin, og það sem meira er; samkeppnishæfni atvinnulífsins, samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs versnar og það er dregið úr alþjóðlegum viðskiptum. Það leiðir einfaldlega til þess að íslenskt samfélag verður fátækara. Við munum ekki hafa úr sömu lífskjörum að spila ef þetta verður ofan á, ef þessi leið vinstri manna verður ofan á, að það sé hægt að hækka skatta. Það sem er ábyrgt og rétt að gera nú sem fyrr - af því að það er þannig, hvort sem það er nú eða áður fyrr, að það verður ekkert þjóðfélag ríkt, býr við aukin lífskjör, með því að eyða um efni fram. Það einfaldlega gengur ekki. Allar þær hugmyndir vinstri manna sem við höfum lesið í sögubókum úr ævintýrum Münchhausen, að það sé einfaldlega hægt að hífa sig upp á hárinu, fást einfaldlega ekki staðist. Skynsamlegast, frú forseti, er að fylgja þeirri stefnu sem hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnin hefur markað og kemur m.a. fram í síðustu ríkisfjármálaáætlun í vor, birtist í þessu fjárlagafrumvarpi. Það er einfaldlega sú stefna að við höldum áfram að treysta til muna afkomu ríkissjóðs, stöðugt og örugglega, að við förum að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Við drögum þannig úr vaxtagjöldunum og við myndum þannig frekara svigrúm til að bæta rekstur ríkisins og mæta fjárfestingarþörfinni. Það er slík ábyrgð og festa í ríkisfjármálum sem stuðlar að stöðugleika í efnahagslífinu, ýtir undir raunverulega framleiðniaukningu í efnahagslífinu, frekari verðmætasköpun. Þetta er sú forsenda sem þarf að liggja til grundvallar til að við getum haldið áfram að byggja upp velferðarkerfið, til að við getum haldið áfram að bæta lífskjör fólks í landinu. Þetta er aðalatriðið.

Frú forseti. Það er búið að tala ansi mikið um efnahagsþáttinn í þessu fjárlagafrumvarpi þannig að ég held að ég ætli ekki að bæta í þá umræðu - og þó. Engin störf á dauðri jörð var nú yfirskrift á ráðstefnu sem var haldin af ASÍ og öðrum heildarsamtökum verkafólks á Íslandi fyrir tveimur, þremur árum þar sem var verið að fjalla um umhverfis- og loftslagsmál og þá staðreynd að ef við göngum það nærri jörðinni, ef við göngum það mikið fram af vistkerfum jarðarinnar, ef við keyrum loftslagsbreytingar það langt áfram þá þurfum við ekki að spá mikið meira í annað, þá erum við ekki með það velsældarsamfélag sem við teljum okkur búa í. Við þurfum að takast á við loftslagsvandann samhliða öllum öðrum verkum okkar vegna þess að ef við gerum það ekki erum við ekki að búa í haginn fyrir komandi kynslóðir, við erum að ræna þær framtíð sinni. Þess vegna langar mig að fjalla um þann hluta fjárlagafrumvarpsins sem snýr að þessum þáttum. Mig langar að byrja á því að tala um Noreg, frú forseti, af öllum stöðum. Ég held að núverandi forseti kunni nú að meta það að heyra aðeins sögur af Skandinövum. Norðmenn eru dálítil ólíkindatól; mesta olíuframleiðsluríki í heimi en jafnframt með einar metnaðarfyllstu loftslagsáherslur sem fyrirfinnast í lagasafninu. Það er ákveðin togstreita inni í þeim sem er kannski stundum erfitt að skilja. Ég ætla að leggja olíufýsnina aðeins til hliðar og fjalla um norsku fjárlögin vegna þess að þar er búið að búa til kerfi sem okkur vantar sárlega. Í norskum loftslagslögum stendur nefnilega að samhliða framlagningu fjárlaga eigi yfirvöld, eigi stjórnvöld, eigi ráðherrar að leggja fram, nú man ég ekki alveg hvað norska orðið var en ég held að við getum kallað það ársskýrslu um stöðu aðgerða í loftslagsmálum. Í þessari ársskýrslu á líka að koma fram hvernig fjárlagafrumvarpið sem lagt er fram mun hafa áhrif á loftslagið. Það fylgir sem sagt gróft loftslagsmat fjárlögum norska ríkisins þar sem kemur jafnframt fram hvernig aðgerðir þess standa á þeim tímapunkti. Með þetta í höndunum getur norska þingið tekið upplýsta afstöðu til þess hvort verið sé að færast aftur á bak eða áfram, hvort þau séu sameiginlega á réttri leið og standi sig vel. Við höfum ekki neitt svona, við erum í algjöru blindflugi. Við bara tökum við fjárlögunum og rennum í gegnum þau. Í 1. umræðu þurfum við að reiða okkur á eigið hyggjuvit. Í 2. umræðu fjárlaga getum við kannski stólað á umsagnir einhverra sérfræðinga úti í bæ. Norðmenn eru búnir að skylda ráðherrana sína til að gera þetta gagnsætt og opið, eins og við gerum t.d. varðandi fjármálaáætlun þar sem fjármálaráðherrann þarf bara að fá sérstakt ráð sérfræðinga til að vinna álit. Ef við hefðum haft svona verkfæri í höndunum, ef við hefðum hér á Alþingi Íslendinga verið með almennilegt mat á því hvaða árangri tilteknar aðgerðir myndu skila þá er mér t.d. til efs að þegar við vorum að ræða fjárlög fyrir árið 2021 og tekjubandorminn því til hliðar hefði verið ákveðið í umfjöllun Alþingis að framlengja ívilnun til tengiltvinnbíla á þeim tímapunkti. Það kostaði marga marga milljarða í farartæki sem gengu að einhverju leyti, meira að segja að talsverðu, fyrir jarðefnaeldsneyti á tíma og við áttum að vera að setja alla okkar ívilnandi krónur í áttina að einhverju sem var eingöngu grænt. Eins efast ég um að almennilegt loftslagsmat hefði hleypt hinum ýmsu ívilnunum til bílaleigna í gegn sem hér var þó gagnrýnt að orkuðu í það minnsta tvímælis. Stjórnarþingmenn gátu hunsað þau varnaðarorð og sagt að þar væri fólk bara eitthvað að misskilja og það var enginn hlutlaus aðili sem var hægt að leita til og biðja um að segja okkur hvort þetta væri til góðs eða ills. Þannig var ákveðið 2021, að mig minnir, að veita bílaleigum styrk til að hvetja þær til að kaupa rafmagnsbíla en styrkurinn lagðist á bensínbílana sem þær keyptu þannig að ef þær keyptu 10% rafmagnsbíla það árið gátu þær fengið, hvort það var 200.000 eða 300.000 kall á hvern bensínbíl sem þær keyptu. Svo er náttúrlega búið að ræða dálítið í þessari umræðu milljarðinn sem bílaleigurnar fengu í beinan rafbílakaupastyrk á yfirstandandi ári, á sama ári og þær eru að mala gull. Það er myljandi gróði á bílaleigum. Allar þessar ákvarðanir snúast um ráðstöfun á miklum sameiginlegum fjármunum í þágu loftslagsmála, alla vega í orði kveðnu, án þess að það liggi fyrir eitthvert mat á áhrifunum, án þess að það liggi fyrir hversu margir olíulítrar sparast fyrir hverja krónu, gróft sagt. Þetta er það sem við köllum stundum abstrakt, að styrkja stjórnsýslu loftslagsmála, sem þarf að gera. Það að styrkja stjórnsýslu hljómar kannski ekkert geggjað spennó en snýst um þetta, að við séum að taka upplýstar ákvarðanir um málaflokk sem snýst hvorki meira né minna en um framtíðina. Áhrifamat er eitthvað sem hefði verið gott að hafa með því fjárlagafrumvarpi sem við ræðum hér í dag vegna þess að ég held að það sé ekki öllum ljóst hvort er verið að taka skref áfram eða aftur á bak í þessu frumvarpi. Þannig orðaði hv. þm. Jódís Skúladóttir það svo í ræðu sinni hér í dag að framlög til loftslagsmála væru að aukast, þó ekki jafn mikið og hún hefði viljað sjá. En mig langar, frú forseti, að rekja hér aðeins hvernig framlögin eru í rauninni að dragast saman og það töluvert. Það stendur í greinargerð frumvarpsins, svart á hvítu: „Framlög til umhverfis-, og orkumála aukast um 5,8 milljarða frá fjárlögum fyrra árs … “ Svo heldur þetta áfram og þá segir: „Hækkunina má að stærstum hluta skýra með 7,5 milljarða framlagi til Orkusjóðs sem ætlað er að stuðla að orkuskiptum.“ Sem sagt: Framlögin til þessa málaflokks aukast um 5,8 milljarða vegna þess að 7,5 milljarðar voru færðir af öðrum lið. Þetta er peningur sem var inni í síðustu fjárlögum, peningurinn var bara á gjaldahliðinni. Þetta eru ívilnanir til ökutækja sem voru teknar í gegnum tekjubandorminn og snerust um niðurfellingu á gjöldum á hreinorkubíla. Nú er verið að færa þennan pening yfir á útgjaldahliðina, inn í fjárlögin, og þá lítur það út eins og fjárlögin séu að stækka þarna um sem nemur þessari tölu. En þetta er peningur sem var nú þegar til staðar í kerfinu. Þannig að það sem er kallað 5,8 milljarða aukning er í rauninni, þegar við tökum frá þessa 7,5 milljarða sem voru bara færðir á milli dálka, lækkun um 1,7 milljarða til umhverfis- og orkumála. Ef við skoðum þessar 7,5 milljarða verður myndin enn dekkri vegna þess að þeir eru fengnir úr því sem hét áður ívilnanir til ökutækja og voru 12,3 milljarðar, þannig að samhliða tilfærslunni á stuðningnum er hann lækkaður um 4,8 milljarða. Nú ætla ég ekki að segja að það sé endilega vitlaust á þessum tímapunkti að draga aðeins úr stuðningi til kaupa á rándýrum glænýjum rafmagnsbílum. Það er mjög eðlilegt á þessum tímapunkti í orkuskiptum að við endurskoðum öll þau plön, en við eigum þá kannski að gera eitthvað með þann pening sem losnar við það. Í staðinn eru þessir 4,8 milljarðar bara látnir gufa upp. Ef við tökum saman þessa 1,7 milljarða lækkun á beinum framlögum til umhverfis- og orkumála, sem sagt 1,7 milljarða lækkun á málasviði 15 og 17, og 4,8 milljarða lækkunina sem ríkisstjórnin nýtir ferðina í þegar ívilnanir til ökutækja eru færðar á milli liða þá eru 1,7 milljarður plús 4,8 milljarðar samanlagt 6,2 milljarðar kr. sem er verið að lækka stuðning við orkuskipti og loftslagsmál um á þessum tímapunkti. Þetta er svona u.þ.b. helmingur af því sem ríkisstjórnin montaði sig af í greinargerðinni, af því að þessi framlög hefðu verið aukin á síðustu árum. Frá árinu 2021 er talað um að framlög til þessara málaflokka hafi verið hækkuð um 13,1 milljarð. Nú eru þau bara lækkuð um 6,2. Hér er verið að stíga skref aftur á bak af hálfu ríkisstjórnar sem er ekki nógu metnaðarfull í loftslagsmálum. Það byggir ekki í haginn fyrir efnahagslíf framtíðarinnar. Svo ég vitni aftur í hv. þm. Jódís Skúladóttur, af því að ég átti hér orðastað við hana fyrr í dag þar sem ég benti henni á þessa raunverulegu lækkun á framlagi til umhverfis- og orkumála í fjárlagafrumvarpinu, þá bað hún mig að vera ekki að mála svona dökka mynd af öllu. Við værum, sagði hún, á réttri leið og að standa okkur vel. Hérna er kannski rétt að segja: Jú, sum okkar eru það. Almenningur er það, hann er nefnilega býsna duglegur að stíga í sínu persónulega lífi þau skref sem eru nauðsynleg til að vinna að grænni framtíð. En stjórnvöld eru það ekki. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er ekki að standa sig í stykkinu. Hún hefur sett sér markmið um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030. Við skulum láta liggja milli hluta að þetta er ekki nógu metnaðarfullt markmið, því að vísindin kalla á eitthvað í kringum 70% en 55% er markmið ríkisstjórnarinnar. En í tengslum við bráðabirgðauppgjör Umhverfisstofnunar á losun ársins 2022, sem var vel að merkja þriðja árið í röð þar sem losun jókst á Íslandi, þá reiknaði hún út að þetta 55% markmið myndi engan veginn nást með þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin er búin að setja niður og í stað 55% væri líklegt að 24% samdráttur myndi nást. Þetta myndu sumir segja að væri ekki að standa sig vel. Síðan er ágætt að minna á uppgjör það sem loftslagsráð gaf út þegar það nálgaðist það að ljúka störfum núna í vor þar sem það í rauninni endurtók sömu hlutina og það hefur verið að segja ítrekað síðustu ár, án þess að mikið hafi verið á það hlustað: Það vantar markvissa loftslagsstefnu. Það vantar t.d. skilning á því hvað felst í lögfestu markmiði um kolefnishlutleysi fyrir árið 2040, sem er eina lögfesta markmiðið sem ríkisstjórnin hefur treyst sér til að setja á blað. Loftslagsráð segir líka að langtímaáætlanir og skammtímamarkmið séu ekki samræmd. Eitt af því sem mætti hugsa sér til að ná þessari samræmingu væri ef ríkisstjórnin myndi, eins og við höfum oft kallað eftir í þessum sal, lögfesta markmið um samdrátt í losun fyrir 2030. Markmiðið sem hún setur í stjórnarsáttmála væri ágæt byrjun, bara að setja eitthvað niður þannig að það sé ekki hægt að yppta öxlum þegar Umhverfisstofnun segir að það stefni í að ríkisstjórnin skili aðeins helmingi af því sem hún segist ætla að skila, að það hafi raunverulega vigt að ríkisstjórnin sé þar að ganga á bak lögfestra markmiða. Það væri held ég meiri hvatning fyrir hana að grípa til raunverulegra aðgerða. Svo hefur ráðið ítrekað bent á að það þurfi að uppfæra aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og mig langar aðeins að víkja að því vegna þess að ég fékk svo áhugavert svar frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um daginn. Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum var fyrst lögð fram árið 2018 og miðaði þá við 40% markmið um samdrátt. Síðan var hún uppfærð árið 2020 og miðaði þá aftur við 40% samdrátt, þannig að heildarmyndin, heildarmarkmiðið hafði ekkert aukist. Nokkrum mánuðum eftir þessa uppfærslu tilkynnti forsætisráðherra síðan að Ísland ætlaði að vera samferða Evrópusambandinu í 55% markmiði um samdrátt og þá héldum við nú sum að þau myndu bara stökkva til og uppfæra aðgerðaáætlunina til samræmis við það, vegna þess að aðgerðaáætlun sem er sniðin að 40% samdrætti er aldrei að fara að skila 55% samdrætti. En það hefur látið á sér standa og ég spurði hæstv. ráðherra að því núna á síðasta vetri hvenær mætti vænta uppfærslu á aðgerðaáætluninni til að endurspegla þann aukna metnað sem ríkisstjórnin sjálf segist vera með. Ráðherrann segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt lögum um loftslagsmál skal uppfæra áætlunina eigi sjaldnar en á fjögurra ára fresti.“ Hann tekur líka fram að planið sé að koma með nýja núna í kringum næstu áramót. Eins og við þekkjum örugglega flest sem höfum runnið á rassinn með verkefni þá ætlar ráðherrann að fullnýta allan þann frest sem hann getur kreist út úr kerfinu. Metnaðarfullur umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hefði náttúrlega gert það að sínu fyrsta verki á sínu fyrsta misseri í embætti að gera nýja aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Hann hefði síðan getað látið vinna hana aftur á kjörtímabilinu. En í staðinn hefur ráðherra útvistað pólitísku ábyrgðinni á þessu til atvinnulífsins, fengið ýmsa geira atvinnulífsins til að setjast yfir sín svið og setja markmið, án þess að það sé einhver miðlæg heildarsýn á vegum ríkisins. Ríkisstjórnin skilar auðu í þessum geirasamtali. Það er alltaf byrjað á öfugum enda. Þarna hefði ráðherrann átt að setjast í embætti, uppfæra aðgerðaáætlunina, leggja síðan fyrir atvinnulífið að koma með sína þætti inn í hana og svo kannski uppfæra hana aftur og taka þetta allt saman. Í staðinn stöndum við frammi fyrir því að það verður komið fram yfir mitt kjörtímabil þegar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, sem segist vera með 55% markmið um samdrátt, verður loksins með aðgerðaáætlun sem segir að hún sé með það markmið. Síðan langaði mig að fara í þingmálaskrá ráðherra og þar eru tvö mál sem mig langar að nefna í þessu samhengi. Annars vegar er það frumvarp um breytingu á lögum um loftslagsmál, niðurlagning loftslagssjóðs er það kallað. Þetta er frumvarp sem við þurfum að nálgast af mjög mikilli varúð því að hérna leggur ráðherra til að taka tvo sjóði sem heyra undir ráðuneytið, Orkusjóð og loftslagssjóð, og steypa þeim saman. Það er kannski hægt að skilja röksemdafærsluna eins og hún er lögð fram hérna en á sama tíma er lagt til í fjárlagafrumvarpinu að auka framlög til Orkusjóðs um þessa 7,5 milljarða sem verða ekki lengur ívilnanir í gegnum skattkerfið heldur bein framlög til fólks sem er að kaupa rafbíla. Þetta verður til þess að það verður eðlisbreyting á Orkusjóði og hann fer að þjóna allt öðrum markmiðum en áður. Það að steypa loftslagssjóði inn í það samhengi í ofanálag held ég að væri mjög varhugavert. Loftslagssjóður hefur alla burði til að vera útungunarstöð fyrir góðar hugmyndir, staður fyrir fólk, félagasamtök, lítil fyrirtæki til að sækja sprotastyrki, til að sækja styrki til að fóstra hugmyndir, til að sækja þolinmótt fjármagn sem er tilbúið til að styðja við grænar hugmyndir sem síðan þroskast yfir í eitthvað stórfenglegt í framtíðinni. Þetta hefur sjóðurinn átt dálítið erfitt með að gera vegna þess að honum hefur ekki verið búinn sá fjárhagslegi rammi sem upphaflega var lagt upp með, framlög til loftslagssjóðs eru rétt í kringum 100 milljónir á hverju ári. En við Píratar erum einmitt með breytingartillögu við fjárlög um að breyta þessu. Við leggjum til að framlagið fari upp í 800 milljónir. Þetta er hraustlegt stökk, skal ég viðurkenna, en við erum ekki að grípa þessa tölu úr lausu lofti heldur er þetta sú upphæð sem Ísland er farið að hafa í tekjur af ETS-kerfinu. Eins og kom fram í fyrirspurn sem hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra svaraði hv. þm. Bergþóri Ólasyni núna í sumar þá hafa tekjurnar sem íslenska ríkið hefur af ETS-kerfinu verið rétt yfir 800 milljónum síðustu tvö árin, virðast vera nokkuð stabílar á þeim stað eins og kerfið er í dag. Með þessu mætti segja að mengandi iðnaður á Íslandi, sem borgar náttúrlega inn í ETS-kerfið, væri að greiða til baka til grænnar nýsköpunar á landinu. Þarna værum við að sjá dálítið fallega birtingarmynd á mengunarbótareglunni. Síðan mætti skoða hvað annað væri hægt að gera með þær tekjur sem hægt er að hafa af ETS-kerfinu á næstu árum vegna þess að þetta er stjórntæki sem er búist við að verði öflugra á næstu árum, að uppboð á losunarheimildum muni afla töluvert meiri tekna á næstu árum, bæði vegna þess að til stendur að breyta reglum kerfisins en líka vegna þess að losunarheimildir eru bara farnar að hækka í verði, þetta er að verða eftirsóttari vara á markaði. Hérna er líka hægt að horfa til þess að þegar Evrópusambandið setti reglur utan um ETS-kerfið hvatti það aðildarríki til að verja alla vega hlutfalli af uppboðstekjunum beint í aðgerðir sem vinna gegn loftslagsvandanum og ég held að það sé leitun að aðgerðum sem gera það betur en nýsköpun í gegnum loftslagssjóð. Þá er það hitt málið sem mig langar að nefna á þingmálaskrá hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og það er frumvarp til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál, eins og hitt nema þetta snýst um styrkingu stjórnsýslu loftslagsmála. Það er löngu tímabært mál þar sem verður lagt til að endurskoða hlutverk loftslagsráðs í þá áttina að leggja aukna áherslu á ráðgefandi hlutverk og vísindastarf auk aðhalds- og eftirlitshlutverks. Nú erum við komin í hring því að þetta er það sem ég byrjaði ræðu mína á, það sem okkur vantar svo mikið, þessa hlutlausu greinandi rödd til að hjálpa okkur að taka upplýstar og réttar ákvarðanir í þágu framtíðarinnar. Þetta er t.d. ráð sem gæti bara lagst yfir aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og verið dálítið afdráttarlausara í dómum sínum um aðgerðirnar en það ráð sem við höfum í dag. En það vekur óneitanlega athygli að þetta frumvarp verði ekki lagt fram fyrr en í mars samkvæmt þingmálaskrá ráðherrans, vegna þess að ef við lítum á tímalínuna fram undan þá er núna í lok þessa árs samkvæmt ráðherranum stefnt að því að uppfæra aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Fyrra loftslagsráð lauk umboði sínu núna um nýliðin mánaðamót og þá er spurning hvort ráðherra hyggist framlengja starfstíma fráfarandi loftslagsráðs, sem verði þá mögulega með veikara umboð til gagnrýnnar umfjöllunar en ella, eða hvort eigi að láta dingla í einhverju tómarúmi þangað til verður hægt að skipa samkvæmt nýjum lögum. Allt mun þetta gerast á sama tíma og verið er að leggja lokahönd á lykilstjórntækið í aðgerðum ríkisins í loftslagsmálum; aðgerðaáætlunina. Þetta er náttúrlega enn eitt dæmið um að það hafi verið farið of seint og of hægt af stað í tíð núverandi ráðherra og enn eitt dæmið um það að á sama tíma og það ríkir neyðarástand í loftslagsmálum þá dregur ríkisstjórnin lappirnar í því að grípa til aðgerða. Það er kannski það sem situr eftir að loknum lestri þessa fjárlagafrumvarps, sem er eins og síðustu ár ekki að gera nóg í aðgerðum í þágu umhverfis- og loftslagsmála. Það er neyðarástand á jörðinni, það er neyðarástand í lofthjúpnum, en það er líka að nálgast það að vera neyðarástand í ríkisstjórninni eða af völdum hennar. Það er ekki nóg með að mannkynið sé búið að spúa út of miklum koltvísýringi á síðustu áratugum og öldum heldur sitjum við uppi með ríkisstjórn sem trúir því í hjartans einlægni, miðað við það hvernig hún talar, að hún sé að standa sig rosalega vel - en svo bara er hún það ekki. Það eru engar tölur sem sýna að hún sé að stefna í rétta átt. Það eru engar tölur sem sýna að ríkisstjórnin sé að gera nógu vel, en meðan hún trúir því þá grípur hún ekki til róttækari aðgerða og það er pólitískt neyðarástand.

Forseti. Ég get ekki annað séð af lestri fjárlaga en að verið sé að draga úr fjármagni í menntakerfið. Mig langaði að gera það að helsta umræðuefni mínu hér í kvöld vegna þess að það er gríðarleg skammsýni í því að ákveða að skera niður í menntakerfinu. Tímabundnar skerðingar þar hafa nefnilega langtímaafleiðingar í okkar grunnkerfum og skólakerfið er þar fremst í flokki. Samkvæmt frumvarpi til fjárlaga á líka að lækka framlög vegna námsstyrkja til stúdenta um tæplega 230 millj. kr. Í fjárlagafrumvarpinu er útskýrt að þetta sé vegna niðurfellingar hluta lána við námslok vegna fækkunar lánþega. En forseti, maður hlýtur að spyrja sig: Hvers vegna er lánþegum að fækka? Breytingar á námslánakerfinu 2020 höfðu það að markmiði að tryggja tækifæri til náms án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti með því að veita námsmönnum fjárhagslega aðstoð í formi námslána og styrkja. Það vekur því furðu að færri séu að sækja í kerfi sem átti að hafa það að markmiði að létta undir með stúdentum og auka aðgengi að námi óháð efnahag. Þessi þróun hlýtur að vera vísbending um það að lagabreytingin frá árinu 2020 virkar ekki sem skyldi. Mögulega eru skilyrðin of þröng og aðstoðin þar af leiðandi ekki fullnægjandi til að ná tilsettum markmiðum. Í ályktun Landssambands íslenskra stúdenta kemur fram að 71% háskólanema á Íslandi vinnur með námi og hlutfallið er með því hæsta af þeim þjóðum sem taka þátt í evrópsku Eurostudent-könnuninni. Í sömu könnun kemur fram að 72% þeirra nema sem vinna með námi fullyrða að án vinnunnar gætu þeir ekki verið í námi. Landssamband íslenskra stúdenta telur niðurstöður könnunarinnar áfellisdóm á námslánakerfið og að þær dragi fram þann vanda sem ófullnægjandi framfærsla skapar. Forseti. Það hefur langtímaafleiðingar að fjárfesta ekki í námsmönnum. Í stað niðurskurðar þarf aukið fjármagn til að auðvelda fólki að fara í nám og haldast í námi. Við þurfum að hækka framfærslu stúdenta. Við þurfum að breyta lánum í styrki í miklu meira mæli og við þurfum að tryggja að Menntasjóður námsmanna greiði fjárhagsaðstoðina út áður en námið hefst, í byrjun annarinnar en ekki þegar henni lýkur. Í dag er staðan þannig að í stað þess að styðja við námsmenn sökkva stjórnvöld þeim í skuldafen. Í fyrsta lagi þurfa margir námsmenn að taka há námslán og í öðru lagi þurfa þeir að taka yfirdrátt með tilheyrandi háum vöxtum til að halda sér á floti áður en námslánið er greitt út. Í þriðja lagi koma sumir námsmenn út á vinnumarkaðinn með gríðarlegar skuldir á bakinu. Námslánakerfið er þannig upp sett að frekar en að greiða leið fólks að góðri menntun og þeim tækifærum sem í menntuninni felast þá er verið að skapa hindranir fyrir fólk. Við hljótum að vilja að ungt fólk stígi sín fyrstu skref á vinnumarkaði í fyrsta lagi ekki bugað af álagi og mikilli streitu sökum mikillar vinnu meðfram námi til að geta náð endum saman. Í öðru lagi hljótum við að sjá þá fjárfestingu sem felst í því að ungt fólk komi út á vinnumarkaðinn raunverulega frjálst til að velja sér starf út frá ástríðu og tilgangi frekar en að taka ákvörðun byggða á þeirri efnahagslegu neyð sem fylgir því að vera með risastórt lán á bakinu. Við hljótum að sjá þetta sem fjárfestingu í framtíðinni sem skilar sér margfalt til baka. Hreyfanleiki og sveigjanleiki á vinnumarkaði hafa aldrei verið mikilvægari en núna. Fram undan eru gríðarlegar samfélagsbreytingar - fram undan? Breytingarnar eru bara að raungerast núna og við erum óundirbúin. Í sjálfvirknivæddu samfélagi mun fjöldi starfa hverfa og ný skapast. Í slíkum aðstæðum skiptir menntun meira máli en nokkru sinni fyrr. Það er algerlega nauðsynlegt að líta á menntakerfið okkar alveg frá grunnskóla og upp í háskóla með gleraugum framtíðarinnar. Gríðarlegar tæknibreytingar og sjálfvirknivæðing starfa kallar á að fólk geti endurmenntað sig og sinnt þeim nýju störfum sem munu standa til boða. Við verðum að tryggja að fólk á öllum aldri geti endurmenntað sig óháð aðstæðum, efnahag og fyrri menntun. Það verður að vera raunverulegur valmöguleiki fyrir alla, en svo er ekki raunin í dag. Til þess að breyta þessu þarf fjármagn, bjargir og raunverulegan vilja til að gera það. Ef við gerum þetta ekki munum við skilja fullt af fólki eftir. Samhliða því að skapa fleiri tækifæri til náms þarf að efla nýsköpun ef Ísland á að verða framtíðarsamfélag. Ég veit að flestir hér inni eru sammála mér um að það þurfi nýsköpun á öllum sviðum til að skapa tækifæri fyrir framtíðarkynslóðir. Þess vegna vil ég vekja athygli á því að í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2024 er dregið úr fjármagni til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina um 11%, eða 3,7 milljarða alls. Ég ímynda mér að þetta sé að einhverju leyti út af auknum styrkjum vegna Covid sem verið er að draga til baka, en það skiptir ekki máli. Við eigum að auka við nýsköpun en ekki draga úr. Ef við tökum ekki framtíðina inn í myndina í fjárlögum núna mun það koma í bakið á okkur. Við erum ekki undirbúin fyrir þær gríðarlegu samfélagsbreytingar sem eru þegar hafnar og ef við erum óundirbúin, eins og við erum í dag, er svo mikil hætta á aukinni stéttaskiptingu, langtímaatvinnuleysi og aukinni jaðarsetningu. Við verðum að tryggja að við séum að taka alla með okkur, að allt samfélagið hafi tækifæri á að njóta góðs af tækniframförum og samfélagslegum breytingum sem eru að eiga sér stað. Í fjárlagafrumvarpinu er ekki gert ráð fyrir þeim breytingum sem eru í vændum. Þar endurspeglast lítill skilningur á því sem fram undan er. Það er ekki verið að fjárfesta í nýsköpun, ekki verið að fjárfesta í fólki og það er ekki verið að fjárfesta í menntakerfinu til lengri tíma. Menntun og nýsköpun er undirstaða framfara og til að tryggja framfarir til framtíðar þarf menntakerfið að vera búið undir þær samfélagslegu breytingar sem fram undan eru. Það gerum við með því að auka sveigjanleika og frjálsræði í menntakerfinu, gera nemendum kleift að sækja nám án þess að skuldsetja sig upp fyrir haus, styðja við starfsfólk skóla og auka áherslu á færni og nýsköpun sem nýtist í sjálfvirknivæddu samfélagi á upplýsingaöld. Sem dæmi þá eigum við frábæra aðalnámskrá. Það er margt þar inni sem er ótrúlega gott, en svo þegar kemur að innleiðingunni er því einhvern veginn hent yfir á kennara að sjá um hana, án fullnægjandi fjármagns og fullnægjandi leiðsagnar. Það er engin heildarsýn og ekkert sem grípur skóla, kennara og stjórnendur og aðstoðar við innleiðingu. Þar af leiðandi gengur skiljanlega illa að innleiða þetta, en það gerist allt of oft að fjármagn og skipulag fylgi ekki þegar innleiða á nýja hugmyndafræði, ný lög og annað. Forseti. Í skýrslu forsætisráðherra um áætlaðan samfélagslegan kostnað fátæktar, sem er skýrsla sem við Píratar með stuðningi annarra þingflokka báðum um, kemur fram undir mögulegum aðgerðum til að sporna við fátækt, að allar aðgerðir sem efla til að mynda fjárfestingu í menntun, heilsu og félagslegri þjónustu eru mikilvægar. Hvers vegna endurspeglast þetta ekki í fjárlögunum? Skammsýnin er gríðarleg. Í skýrslu forsætisráðherra kemur fram að fátækt, af því að þarna er sérstaklega verið að fjalla um áætlaðan samfélagslegan kostnað fátæktar, kostar samfélagið á bilinu 31–92 milljarða á ári. Það kemur líka fram í skýrslunni að þetta sé áætlaður kostnaður byggður á takmörkuðum gögnum og er niðurstaðan í raun að miklu leyti að þetta þurfi að rannsaka frekar og afla frekari gagna. Gott og vel, þetta eru samt gígantískar upphæðir. Þarna er einhver upphæð eða mælieining sem nær samt engan veginn utan um þá mannlegu þjáningu sem stafar af því að fátækt er viðhaldið. Stjórnvöld eru í raun að taka meðvitaða ákvörðun um að hópur fólks sé jaðarsettur og skilinn eftir, hafi ekki aðgang að sömu tækifærum og aðrir sem eru betur settir efnahagslega. Það er gríðarlega sorglegt og ekki eitthvað sem verið er að takast á við í þessu fjárlagafrumvarpi, ég sé það ár eftir ár þegar að því kemur að uppræta fátækt. Ef tekin væri sameiginleg ákvörðun um að fara í raunverulegt átak þá gætum við gert það, þá værum við ekki að bara að skoða einhvern kostnað núna heldur værum við í raun að skoða sparnaðinn sem yrði í hinum mismunandi kerfum og hver kostnaðurinn yrði til langs tíma. Það var ástæðan fyrir því að við báðum um þessa skýrslu, einmitt til að fá hugmynd um það hvernig við getum skoðað heildarkostnað til langs tíma heildrænt yfir öll kerfin okkar. Það er alveg hægt að gera það og við ættum í miklu meira mæli að taka ákvarðanir og skrifa fjárlög út frá þessum forsendum. Það er eitthvað mikið að í samfélagi sem viðheldur hugmyndafræði sem neitar að horfast í augu við stærstu áskoranir samfélagsins. Forseti. Í lokin langar mig að deila einni hugleiðingu, nokkuð sem ég hef verið að pæla í og hugsa um út af því að hæstv. fjármálaráðherra og hans flokkur eiga það til að tala mikið um stöðugleika. Ég tók sérstaklega eftir því á landsfundi Sjálfstæðisflokksins í fyrra að hæstv. fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, talaði mikið um stöðugleikann og að tekist hefði að skapa pólitískan stöðugleika sem skipti öllu máli þegar takast þarf á við flókin og vandasöm verkefni og hlutverk ríkisstjórnarinnar væri enn að varðveita stöðugleika og stjórnfestu. Ég velti því mikið fyrir mér hvað þetta orð þýðir, stöðugleiki. Ég held að ég skilji að vissu leyti hvað það þýðir fyrir Sjálfstæðismenn, en mér finnst mikilvægt að hugsa um orðið og hvað það ætti að þýða í hugum fólks, hvað það þýðir í mínum huga, því að í stöðugleika felst geta til að hugsa heildrænt og sjá auðinn sem felst í fólkinu í landinu, fjárfestinguna sem felst í því að leysa fólk úr fangelsi skerðinga og takmarkana almannatryggingakerfisins, bera virðingu fyrir leikreglum lýðræðisins og ef þær eru brotnar að axla ábyrgð og stíga niður - það er stöðugleiki. Það er hugrekkið sem þarf til að takast á við loftslagsmálin af alvöru, framsýni til að sjá fjárfestingu og tækifæri frekar en kostnað og hindranir, það er stöðugleiki. Að vinda ofan af gegndarlausri nýfrjálshyggju sem hefur leitt af sér gríðarlega misskiptingu, efnishyggju, umhverfis- og heilsutjón, tilgangsleysi, tengslarof og sundrung, það er stöðugleikinn sem í því felst að taka þessi skref. Að efla traust á stjórnmálum, að aðgerðir og fjármagn fylgi orðum, það er stöðugleiki. Heiðarleiki, réttsýni og hugrekki til að framkvæma. Forseti. Stöðugleiki er ekki stöðnun. Stöðnun er dautt ástand. Stöðugleiki felst í getu okkar til að horfa fram á við og þróast í takti við þarfir samfélagsins hverju sinni og því miður endurspeglast þessi stöðugleiki ekki í þessu fjárlagafrumvarpi.

Herra forseti. Ég þakka fyrir ágætisræðu. Hún snerist annars vegar um menntun og hins vegar um fátækt, ójöfnuð og jöfnuð. Mig langaði í fyrra andsvari aðeins að staldra við menntunina. Eins og kom réttilega fram þá er háskólanemum á Íslandi ekki búin neitt sérstök skilyrði, þrátt fyrir að svo margar viðvörunarbjöllur hafi hringt á undanförnum árum. Það eru t.d. miklu færri sem stunda háskólanám hér heldur en annars staðar. Við sjáum líka, og fengum það staðfest við stefnuræðu forsætisráðherra, að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra leggur núna til atlögu að því að sameina framhaldsskóla undir því yfirskini að hann þurfi að ná fram rekstrarhagkvæmni. Þetta er einhver skammtímalausn sem maður ímyndar sér að geti komið harkalega í bakið á okkur og afleiðingin verði meiri einsleitni og minna spennandi umhverfi, af því að ég reikna með að eftir því sem framhaldsskólanemum er boðið upp á skemmtilegra, betra og fjölbreyttara nám séu þeir líklegri til að halda áfram námi. Það er líka staðreynd að við búum í risastóru landi, en við erum fámenn þjóð og mjög langt frá mörkuðum. Þó að þessi grunnauðlindaframleiðsla okkar, sjávarútvegur og annað, hafi skilað okkur mikilli velmegun þá eru henni bara mikil takmörk sett andstætt því sem á t.d. við um nýsköpun og hugverkaiðnað, sem er óþrjótandi auðlind í sjálfu sér. Það er hægt að framleiða mikið magn vöru án þess að vera háður tilteknum fjölda handa og hægt er að koma vörunni á markað jafnvel á örskotsstundu ef varan er stafræn. Ég spyr: Hvað heldur hv. þingmaður að valdi því að ríkisstjórnin hafi ekki framsýni til þess að leggja meiri metnað í þá hluti sem eru svo augljóslega besta leið okkar til að 

Forseti. Þegar stórt er spurt. Ef ég svara þessu heiðarlega þá held ég að þetta snúist að miklu leyti um hugmyndafræði sem er orðin frekar úrelt og ég held að þetta sé skilningsleysi á þeim áskorunum sem við munum þurfa að horfast í augu við í þeim breytingum sem eru að eiga sér stað. Þetta er að gerast rosalega hratt og ég held að mismunandi hugmyndafræði og hvernig við lítum á og skiljum samfélagið hafi áhrif á vilja okkar eða getu til að horfa á samfélagið í heildarsamhengi þeirra breytinga, t.d. tæknibreytinga, sem eru að eiga sér stað. Þetta snýst líka um skilning á tæknibreytingum og þeim tækifærum sem felast í þeim Það sem gerist rosalega oft er að stjórnvöld eru ofboðslega mikið í því að bregðast við og verið er að bregðast við án heildarsýnar. Það hefur líka að miklu leyti með stjórnkerfið og pólitíkina að gera, það eru allir í sitthvoru horninu að vinna í sínum málaflokkum og enginn stígur upp og horfir á stóru myndina. Það er eitthvað sem mér hefur alltaf þótt skorta í pólitíkinni og stjórnkerfinu. Ég held að þetta séu skammtímahagsmunir, það er stutta svarið. Ég held að verið sé að taka skammtímahagsmuni fram yfir langtímahagsmuni, sem tengist því líka að fólk er kannski bara að passa upp á að vera endurkjörið eftir fjögur ár frekar en að líta til þess hvað er samfélaginu og almenningi fyrir bestu til langs tíma.

Herra forseti. Ég er sammála því að viðbragðspólitík hefur fengið að leika allt of stórt hlutverk á Íslandi og ég held að það sé eiginlega ekki í boði í nútímasamfélagi öllu lengur. Við höfum brugðist við vandamálum sem að okkur steðja og gert það stundum ágætlega og hrósum svo happi ef nýr fiskstofn syndir í lögsöguna eða ferðamenn streyma til landsins. Það er ekki ofboðslega háleit eða markviss vinna við það að byggja upp framtíðarhagkerfið. Hv. þingmaður talaði líka um fátækt, sem er auðvitað óboðleg í svo ríku landi vegna þess að hún er ekki af þeirri stærðargráðu að ekki sé auðveldlega hægt að ná betur utan um hlutina og vinna gegn henni. Ég er a.m.k. á því að mikill jöfnuður sé öruggasta leiðin til að skapa friðsamt, öruggt og framsækið samfélag. Við sjáum það auðvitað bara á því að best heppnuðu samfélög veraldarsögunnar eru þessi Norður-Evrópsku skandinavísku samfélög sem hafa byggst upp á hugsjónum jafnaðarmennsku, sama í hvaða flokki menn velja svo að vinna að henni. Það er ekki margt í fjárlagafrumvarpinu sem tekur á þeim vandamálum og stuðlar beinlínis að auknum jöfnuði. Þar er heldur ekki margt sem bendir til þess að erfiðir kjarasamningar séu fram undan. Ágætisviðleitni er í húsnæðismálum en ekki er margt annað að finna. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann óttist að þetta verði fyrir vikið harðari kjaravetur og að launþegar neyðist þá til að sækja allt í gegnum launaliðinn með tilheyrandi óstöðugleika í framhaldinu.

Forseti. Já, ég hef miklar áhyggjur af því. Ég hef líka miklar áhyggjur af dvínandi trausti til stjórnvalda. Ég hef áhyggjur af því að það sé ríkisstjórn við störf sem er frekar óvinsæl. Mér þykir furðulegt að það sé talið vera allt í lagi að halda áfram þegar ríkisstjórnin nýtur svo lítils stuðnings í raun og veru. Það sem ég hef mestar áhyggjur af, sem ég finn ofboðslega sterkt fyrir í samfélagsumræðunni og mikið hefur verið rætt í þessum þingsal, er þessi pólarísering eða skautun sem er að eiga sér stað. Þetta á að miklu leyti rætur að rekja til þess að traust fólks til stjórnvalda er að dvína. Þegar þessi ríkisstjórn var mynduð og þessir flokkar ákváðu fyrst að vera saman í ríkisstjórn árið 2017 var mikið talað um að efla traust til stjórnmála og efla þannig líka traust til opinberra stofnana og sérfræðinga af því að þetta helst allt í hendur. Það er eins og alger uppgjöf hafi orðið gagnvart því verkefni. Af því að við erum að tala um fjárlög og vangetu til að takast á við fátækt og menntakerfið og allt þetta, þá er þetta auðvitað allt hluti af heildarsamhenginu. Stóra myndin er sú að þetta helst í hendur. Ef við erum að skilja fólk út undan, ef við erum að jaðarsetja fólk, t.d. fátækt fólk, og tryggjum ekki að það hafi sömu tækifæri og aðrir þjóðfélagshópar þá erum við að ýta undir þetta vantraust og þessa skautun. Það er partur af þessu. Já, ég hef því miklar áhyggjur.

Herra forseti. Ég heyrði hv. þingmann segja hér í ræðu sinni að það væri ekki verið að fjárfesta í nýsköpun. Ég spyr hreinlega: Hvar hefur hv. þingmaður verið síðustu ár? Hefur hv. þingmaður ekki fylgst með þeirri umbyltingu sem hefur átt sér stað í nýsköpunar- og þekkingargeiranum á Íslandi undanfarin ár? Framlög til rannsókna, nýsköpunar og þekkingarsetra verða 27 milljarðar á næsta ári, 27 milljarðar. Við erum að tala um stórkostlega aukningu á síðustu árum, aukningu sem á rætur að rekja til nýsköpunarstefnu sem stjórnvöld, þessi ríkisstjórn, komu á fót, vísisjóða eins og Kríu og Lóu, sem breytir allri aðkomu og regluverki í kringum nýsköpunarfyrirtæki og framþróun á þessu sviði. Hvar hefur hv. þingmaður eiginlega verið? Við skulum fara yfir það að nú er svo komið að ef þeir eru spurðir sem starfa í þessum geira, fjárfestar og frumkvöðlar, er allt á sömu leið og sagt er að Ísland sé að ná stórkostlegum árangri á þessu sviði og er eiginlega komið í röð fremstu þjóða í heiminum á þessu sviði hvað varðar framlag til nýsköpunar, sem er verulega mikið fagnaðarefni. Þetta skiptir máli og við skulum hafa umræðuna hér um fjárlög og fjárlagafrumvarpið á þessum nótum en ekki fara með slíka staðlausa stafi eins og hv. þingmaður var að gera.

Forseti. Ég var mjög skýr í ræðu minni þegar ég sagði að ég gæti ekki séð annað af lestri fjárlagafrumvarpsins en að það væri verið að draga úr fjármagni til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina um 11%, eða um 3,7 milljarða alls. Þetta sagði ég skýrt og líka að það væri örugglega hægt að rekja þetta að einhverju leyti til þess að þarna væri kannski verið að draga styrkaukningu til baka sem kom til vegna Covid. Það var skýring sem mér fannst líkleg fyrir þessa upphæð, bara svo það sé sagt. Ég ætla ekkert að draga úr því að miklar breytingar hafa orðið í fjárframlögum til nýsköpunar og það er af hinu góða. Það er frábært og ég get hrósað því. Ég set þetta líka dálítið í samhengi við það að þegar kemur að rannsóknum innan menntakerfisins og nýsköpun innan þess - ég var að setja menntakerfið í samhengi við framtíðaráskoranir, breytingar á vinnumarkaði, sjálfvirknivæðingu og annað. Þar erum við óundirbúin. Hluti af tali okkar um nýsköpun snýr líka að því að við þurfum dálítið að taka nýsköpunina inn í kerfin okkar, þá er ég að tala um menntakerfið, heilbrigðiskerfið og velferðarkerfið, meira að segja hagkerfið okkar. Það vantar smá nýsköpun þarna. Við þurfum kannski að endurhugsa hagkerfið sem við búum við, í staðinn fyrir að setja svona mikinn fókus á endalausan hagvöxt að skoða eitthvað annað, eins og velsældarvísana sem er verið að vinna að í samhengi við velsældarhagkerfið. Þetta var sú heildarmynd sem ég var að draga upp í ræðu minni um nýsköpun og menntun og þörf okkar á að tryggja að kerfin okkar uppfærist í takt við samfélags- og tæknibreytingar sem eru að eiga sér stað, þannig að við getum stigið sterk inn í framtíðina. 

Herra forseti. Það er ágætt að hv. þingmaður skuli draga þessi orð sín til baka eða reyna að setja þau í eitthvert annað samhengi. Staðreyndirnar tala sínu máli eins og ég fór yfir í mínu fyrra andsvari. Varðandi þau framlög sem hv. þingmaður vísar til þá er rétt að það voru tímabundnar ráðstafanir, 3,2 milljarðar á Covid-árunum sem runnu til Rannsóknasjóðs og Tækniþróunarsjóðs. Við skulum hafa það á hreinu að verið er að gera stóran hluta þessara tímabundnu framlaga varanlegan. Við sjáum líka það sem er jákvætt, að frumkvöðlar og fjárfestar hafa tekið þessu mjög vel, tekið þessu fagnandi og gefa íslenskum stjórnvöldum hæstu einkunn á þessu sviði. Við sjáum að áætlunin gerir ráð fyrir að endurgreiðslur til nýsköpunarfyrirtækja á næsta ári muni aukast um allt að 2 milljarða. Það er aukning. Við erum í sókn og það er vel. Við skulum halda þessum hlutum til haga og ekki tala niður það sem vel er gert. Auðvitað er það þannig að þegar verið er að ræða um málaflokka eins og nýsköpun, rannsóknir og þekkingarsetur þá snýr það að rannsóknum í fræðasamfélaginu, í háskólunum. Ráðist hefur verið í margvíslegar aðgerðir og við skulum vera stolt af því að við erum að ná árangri á þessu sviði. Það mun skila okkur betra samfélagi og bættum lífskjörum.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Auðvitað á að hrósa því sem vel er gert og það er margt sem er búið að gera mjög vel þegar kemur að nýsköpunarmálum. Mér skilst að verið sé að taka regluverk og alls konar í gegn og ég vona að sú leið verði farin að gera þetta kerfi aðgengilegra, þ.e. að sækja um styrki, og líka að hugmyndin geti breyst í leiðinni og styrktarkerfin verði kvikari og sveigjanlegri þannig að fólk geti komið og fengið styrk fyrir verkefni, og ef hugmyndin breytist eitthvað eða þróast á leiðinni verði það hægt án þess að styrktarkerfið komi í veg fyrir það, því að allt er það hluti af sköpunarferlinu. Maður byrjar kannski með einhverja eina hugmynd og fer áfram með hana, kemst svo að því einhvers staðar á leiðinni að hún virkar ekki alveg og þá á að vera hægt að skipta um gír, breyta til og fara einhverja nýja leið án þess að kerfið stoppi þessa þróun af, sem ég hef heyrt að hafi verið vandamál í fortíðinni. Ef það á að laga svona hluti þá er það til góðs. Eitt sem ég hefði líka viljað sjá okkur gera er að hugsa miklu meira um það, þegar við tölum um nýsköpunarstyrki, hvernig við styrkjum einstaklinga til nýsköpunar. Hvernig tryggjum við að allt fólk hafi tækifæri og möguleika á að skapa eitthvað og búa eitthvað til út frá eigin ástríðu? Hvernig sköpum við jarðveg sem tryggir að fólk hafi tækifæri til að blómstra á sínum forsendum? Það er allt hluti af þessari nýsköpunarhugmynd, þetta á ekki bara við um fyrirtæki heldur líka einstaklinga. Hluti af þessu er líka að leggja alvöruvinnu í það að uppræta fátækt og tryggja að allir hafi tækifæri til þess að búa til eitthvað nýtt sem er samfélaginu okkar öllu til góðs. Margir hafa ekki það tækifæri í dag.

Forseti. Ég ætla að renna nokkuð létt yfir þessa punkta sem ég náði ekki að klára hérna í fyrri yfirferðinni. Það er kannski pínu samhengislaust miðað við fyrri ræðuna en fólk nær bara að tengja þarna á milli. Ég var að tala um það hvernig framsetningin á fjárlögunum er, hvernig þetta er stundum sett fram, eins og ég nefndi hérna í fyrri ræðu, með leyfi forseta: „ „Framfylgd verkefna í aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks – Forsætisráðuneytið – Innan ramma“. Þetta „innan ramma“ er alveg stórkostlegt fyrirbæri fjárlaga. Þetta er hluti af stefnumótun stjórnvalda. Þarna eru stjórnvöld, ríkisstjórnarflokkarnir, að segja: Þetta er það sem við viljum gera. Við viljum gera þessa aðgerð sem á að betrumbæta líf venjulegs fólks á einhvern hátt. Það eru settir fram mælikvarðar og alls konar svoleiðis um hvernig það verkefni á að þróast og hver niðurstaða þess á að vera og því um líkt og það á að vera kostnaðarmat á því líka. En það er alltaf sagt bara „innan ramma“. Það er þessi stóri fjárlagarammi sem eru einhverjir 1.000 milljarðar, heill hellingur, og innan þess ramma á að vinna þetta verkefni. En gallinn við það er að verkefnið kostar samt eitthvað en við höfum bara ekki hugmynd um hvað. Okkur er ekki sagt það. Okkur er bara sagt að þetta ráðuneyti hafi 1 milljarð til að gera ýmislegt á þessu ári og svo á næsta ári ætlar það að gera ýmislegt annað þannig að allt sem við ætlum að gera á næsta ári, það verður bara innan þess ramma. Við ætlum bara að gera það allt fyrir þennan milljarð sem við höfum til þess að stússast í því. En það hjálpar okkur þingmönnum hérna ekkert til að meta það. Bíddu, fyrirgefðu, þetta verkefni hérna sem kostar eitthvað, það var ekki sagt hver væri væntur árangur af því. Hver er væntur ábati af því? Ef það kostar 200 milljónir en ábatinn af því er rekstrarkostnaður til eilífðarnóns, þá eru ekki góðar rekstrarlegar forsendur til að fara í verkefnið. Það gæti verið einhver aukin þjónusta eða eitthvað því um líkt, nýtt lyf eða nýtt tæki eða eitthvað svoleiðis sem betrumbætir heilsu fólks o.s.frv. og þá væri það frábær niðurstaða. Það væri ábatinn sem við myndum meta á móti peningalegum rekstri sem við myndum væntanlega segja já við. En ef það væri hitt og við værum ekki að fara að fá neitt sérstakt fyrir verkefnið nema bara rekstrarkostnað á hverju ári, þá myndum við væntanlega segja: Nei, þetta er ekkert rosalega gáfulegt. Ég mælist til þess að þetta „innan ramma“ bull hætti, það verður að setja niður kostnaðinn á verkefnum og það verður að vera aðgengilegt fyrir okkur. Ég ætlaði að nefna aðeins húsnæðismarkaðinn. Það hefur ekki verið komið of mikið inn á það. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom aðeins inn á það í sinni ræðu, sem var áhugavert að hlusta á. Húsnæðismálin eru enn þá, þrátt fyrir að þau séu minni hluti núna í rauninni af efnahagsvandanum sem við erum að glíma við, að skapa undirliggjandi þrýsting. Það er kæling á markaðnum eins og er, en það er alveg jafn margt fólk sem þarf á húsnæði að halda, það hefur ekkert breyst. Það er enn þá uppsöfnuð íbúðaþörf. Fólk getur ekki annað en búið hjá foreldrum sínum eða er með einhvers konar önnur úrræði sem verður bara reddað þangað til rætist eitthvað úr efnahagsástandinu eða húsnæðisástandinu þannig að það hafi efni á að koma sér í eigið húsnæði eða leiguhúsnæði. Leigan er annað mál líka. Það er eitt sem fjármálaráðherra kom inn á í sinni ræðu hérna í dag, hann var að tala um vinnumarkaðinn og hvernig það væri ekki hlutverk stjórnvalda að koma að gerð kjarasamninga á almennum markaði, sem er vissulega almennt séð alveg rétt, nema hvað að það samræmist stefnu stjórnvalda hvort eð er, hluti af lífskjarasamningunum var í rauninni þannig. Það var gerður lífskjarasamningur við ríkisstjórnina varðandi samninga á almennum markaði, t.d. varðandi leigu og leiguhúsnæði, alls konar fyrirheit gefin um stuðning við leigufélög, um þak á leigu og ég veit ekki hvað. Ekkert af því hefur staðist. Þannig að jafnvel þó að stjórnvöld komi að almennum kjarasamningum og segi: Já, þetta eru plönin sem við ætluðum hvort eð er að gera, hentar það vel inn í þessa samninga sem þið eruð að gera til að ná einhverjum frið? Frábært, skrifum undir það - en við förum síðan ekkert eftir því. Ég sem hélt að Sjálfstæðismenn væru einmitt rosalega góðir í því að samningar skuli standa, það væri eitt af grunngildunum hjá þeim. En það á ekki við lífskjarasamninginn og það er mjög auðvelt að fletta því upp, það er í mjög góðum og sundurliðuðum númeruðum punktum sem hægt er að fara yfir og segja: Já, þetta var gert, já, nei, nei o.s.frv. Salan á Íslandsbanka. Það er gert ráð fyrir því að Íslandsbanki verði seldur á næsta ári og það var líka gert ráð fyrir að hann yrði seldur á þessu ári. En það gerðist ekki hver svo sem ástæðan er fyrir því. Það er nákvæmlega sama ástæða fyrir því á næsta ári. Það er engin breyting að fara að gerast. Það er sama hvað hæstv. fjármálaráðherra gerir til að reyna að koma sér undan allri ábyrgð á þeirri sölu Íslandsbanka sem hefur gerst hingað til, það er ekkert traust til þess að hann sjái um söluna. Ég sé ekki að það sé eitthvert traust fyrir því einu sinni að einhver staðgengill komi og sjái um það, ekki einu sinni frá hinum flokkunum. Þessi ríkisstjórn er einfaldlega búin að klúðra því máli alveg upp í topp þannig að ég held að það sé hægt að gleyma því að af sölu Íslandsbanka verði á þessu kjörtímabili, því miður, staðan er eins og hún er. Þá er það borgarlínan. Það hefur verið spjallað ansi mikið um hversu mikill aukakostnaður er af borgarlínunni. Þá dettur mér alltaf í hug: Man fólk ekki hvernig krónan virkar hérna? Hún verður alltaf verðlausari og verðlausari með hverjum mánuðinum sem líður þannig að eftir eitt ár þá þarf fleiri krónur til að kaupa sömu mjólkurfernuna. Það er ekkert rosalega flókið. Það er ekkert skrýtið með samning sem var gerður 2019, undirbúinn og væntanlega kostnaðarmetinn 2018, að krónutalan sem þarf til að klára framkvæmdirnar núna sé miklu hærri en krónutalan sem var þá. Að auki hefur hækkað meira í þessum iðnaði, byggingariðnaði eða hjá Vegagerðinni og öllu sem því fylgir, það hefur hækkað meira en almennt verðlag, alla vega samkvæmt því sem okkur er sagt, þannig að þarna er ýmislegt. Við fengum fund með ráðuneytinu þar sem þau voru tilkynna okkur einmitt um þennan mun, það munaði kannski 70 milljörðum, þ.e. verðlagsuppfærslur og svoleiðis sem útskýrðu hækkun úr 120 milljörðum upp í 160–170 milljarða. Það voru verðlagsbreytingarnar þannig að á sama verðlagi værum við á þeim stað en svo væru kannski 60–70 milljarðar í viðbót sem útskýrast af ýmsu öðru. Það er ákveðið vandamál varðandi það hversu stutt á veg framkvæmdir voru komnar. Svo þegar fólk fer enn lengra og segir enn stærri tölur þá er það vegna þess að í upprunalegum áætlunum voru kannski mislæg gatnamót sem var síðan breytt í stokk sem kostar miklu meira. Þetta er ákveðið vandamál sem við þurfum að passa upp á. Við þurfum að passa það að við séum að bera saman epli og epli, höfum sömu forsendur miðað við núverandi stöðu, taka þá út stokkinn og miða við mislægu gatnamótin ef við ætlum að bera saman upphæðirnar því annars er ekki verið að bera saman sömu hlutina. En svo er alltaf spurning þegar verið er að taka þær ákvarðanir að uppfæra mislæg gatnamót yfir í stokk, hver var spurður. Var sá aðili sem samþykkir fjárheimildirnar spurður um það? Hver getur tekið ákvörðun um að breyta hönnuninni eða framkvæmdinni á þann hátt og sagt: Ég ætla að nota dýrari útgáfuna? Það er eitthvert ferli sem við verðum að laga og gera betur ef það er ekki alveg skýrt að það virkar ekki þannig. Ef það virkar ekki þannig þá er ekki búið að samþykkja í rauninni einhvern stokk þar sem áttu að vera mislæg gatnamót. Það hefur ekki komið hingað inn á þing í samgönguáætlun og verið kvittað upp á að svoleiðis eigi það að virka. Þá erum við að tala um upphæðir sem eru bara ekki með í núverandi stöðu þangað til að þingið samþykkir annað. Ég var ekki alveg búinn einu sinni en læt þetta duga.