Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég þarf ekki miklu að bæta við þau rök, sem færð eru fram með frv. þessu í grg. Ég skal aðeins geta þess, að mál þetta lá fyrir iðnn. í fyrra, og var n. á einu máli um að flytja frv. um þetta efni, en eins og sjá má í grg., þá varð ekki úr því, sakir þess, hve áliðið var orðið þings, er málið komst í hendur n. Er frv. það, sem hér liggur fyrir, flutt af allri n. ágreiningslaust. Hefi ég því ekki aðrar óskir fram að færa frá n. en að frv. fái að ganga sem greiðast áfram í gegnum þingið.

* Flm. (Sigurður Kristjánsson) : Eins og hv. dm. sjá, þá er hér á ferðinni aðeins litið frv. Það hefir orðið nokkur ágreiningur um það, sérstaklega nú í seinni tíð, hvort rétt sé að hafa það ákvæði áfram í lögum um síldarverksmiðjur ríkisins, að ekki megi byggja nýjar síldarverksmiðjur eða auka við gamlar, nema sérstakt stjórnarráðsleyfi komi til í hvert skipti. Það mun nú óhætt mega fullyrða, að sú skoðun sé alltaf að verða meira og meira áberandi, að nauðsyn beri til að hafa svo margar verksmiðjur, að þær geti unnið úr öllum þeim afurðum, sem síldarflotinn getur aflað. Þegar lögin um síldarverksmiðjur ríkisins voru sett, var það ekki komið í ljós eins vel og nú hversu mörg skip voru látin stunda síldveiðar. Þó að mikil reynsla hafi fengizt í því efni síðan, þá er hún alls ekki fullnægjandi eða tæmandi; má því ganga út frá, að enn geti síldarflotinn aukizt, og þá sérstaklega ef verksmiðjunum fjölgaði svo, að þær gætu unnið úr meira. Reynsla undanfarinna sumra hefir orðið sú, að þrátt fyrir það, þó að töluvert hafi vantað á, að allur veiðiflotinn gengi á síldveiðar, þá hefir gengið svo treglega fyrir þann hluta flotans, sem síldveiðar hefir stundað, að fá sig afgreiddan, að til stórtjóns hefir verið fyrir alla, sem þar hafa átt hlut að máli. Að ekki skuli hafa verið reynt að ráða bót á þessu ástandi, er þeim mun undarlegra, þegar þess er gætt, að varla hefir verið um annað meira talað en það, að okkur ríði það á öllu, að auka sem mest útflutt verðmæti. Það verður því að teljast merkileg ráðstöfun af því opinbera. að svo gott sem banna mönnum að afla þeirrar útflutningsvöru, sem nægur markaður er fyrir, en það er gert með því að banna mönnum að byggja síldarverksmiðjur ettir því sem þörfin krefur. Eins og ég gat um í upphafi máls míns, þá virðist sú skoðun alltaf vera að vinna meira og meira á, að síldarverksmiðjur eigi að reisa eftir því, sem þörfin krefur. Ég vænti því, að hv. þdm. geti fallizt á, að ákvæði 1. gr. l. frá 9. jan. 1935 um síldarverksmiðjur ríkisins sé óþarft, ef ekki beinlínis skaðlegt, og samþ. því þá breyt., sem hér er farið fram á, að gerð sé á þessum lögum, sem sé, að 1. gr. þeirra verið felld niður. Að síðustu vil ég svo leyfa mér að óska þess, að frv. þetta fái að ganga til 2. umr. og sjútvn.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) : Ég vissi því miður ekki fyrr en nú, að mál þetta væri til umr. í dag; verða því ýmsar upplýsingar, sem ég vildi gefa hv. þd., að bíða næstu umr. Samkv. frv. þessu er gert ráð fyrir að fella niður 1. gr. laga frá 9. jan. 1935 um síldarverksmiðjur ríkisins. Hvað þessa lagabreyt. snertir, þá hygg ég, að það þurfi vel að athuga ýmislegt í sambandi við hana, áður en að henni verður horfið. Eins og nú standa sakir, þá munu afköst síldarverksmiðjanna vera frá 25–27 þús. mál á sólarhring, og nú liggja fyrir beiðnir um byggingu verksmiðja, sem mundu koma til með að afkasta álíka miklu, ef þær yrðu byggðar. Afköst verksmiðjanna næsta ár myndu því verða um 50 þús. mál á sólarhring, ef þær verksmiðjur yrðu byggðar, sem sótt hefir verið um leyfi til að byggja. Annars má að sjálfsögðu gera ráð fyrir, að þó að hin umbeðnu leyfi yrðu öll veitt, þá yrðu ekki allar verksmiðjurnar byggðar; suma umsækjendanna myndi án efa skorta fé til þess að koma verksmiðjunum upp. Hvað snertir byggingu þessara nýju verksmiðja, þá teldi ég mjög varhugavert, að svo stórt spor yrði stigið, að byggja jafnmargar verksmiðjur og sóti hefir verið um leyfi til þess að byggja. Reynslan frá síðastl. sumri mun vera sú, að nokkrar tafir hafi orðið fyrir veiðiskipin sakir þess, hve seint gekk með löndunina, þegar mest barst að, og get ég verið sammála hv. flm. um það, að vegna þessara tafa hafi tapazt nokkurt verðmæti, sem ekki er hægt að gizka á, hversu mikið hafi verið. En þrátt fyrir þennan annmarka tel ég ekki hyggilegt að auka afköst verksmiðjanna um helming frá því, sem nú er. Af því myndi óhjákvæmilega leiða það, að sumar verksmiðjurnar myndu standa auðar, eða verða lítið notaðar um lengri eða skemmri tíma. Aftur á móti er ég sammála hv. flm. um það, að auka þurfi nokkuð afköst verksmiðjanna, en sú aukning verður að mínum dómi að miðast við það, sem reynslan bendir til um að sé skynsamlegt. Þá vildi hv. flm. halda því fram, að ef síldarverksmiðjunum yrði fjölgað, þá myndu fleiri skip stunda síldveiði en nú. Þetta held ég, að sé vafasöm fullyrðing, því að síðastl. síldarvertíð stunduðu flest veiðiskip okkar síldveiði; það munu aðeins hafa verið 2–3 togarar, sem stunduðu aðra veiði. Það kann að vera, að sumir haldi því fram, að það geri ekkert til, þó að íslenzku skipin geti ekki aflað nægilega mikið fyrir verksmiðjurnar til þess að vinna úr; það megi alltaf kaupa til viðbótar af erlendum skipum. En slíkt teldi ég ekki heppilegt. Ég mun svo fyrir 2. umr. þessa máls athuga, hvaða áhrif það kynni að hafa til þess að auka afköst hinnar einu norsku síldarverksmiðju, sem hér er, ef horfið yrði að því að leyfa skilyrðislaust stækkun verksmiðjanna.

* Flm. (Sigurður Kristjánsson): Aðeins örfá orð út af ræðu hæstv. atvmrh. Það er ekki frekar hægt fyrir mig heldur en hann að vita, hvort það hafi verið mörg eða fá skip, sem ekki stunduðu síldveiðar síðastl. sumar vegna skorts á verksmiðjum til þess að vinna úr aflanum. En hitt er víst, að skipastóllinn, sem síldveiðar stundar árlega, fer alltaf vaxandi, og það þarf þá að auka við verksmiðjurnar sem svarar aukningu veiðiflotans. Annars fæ ég ekki skilið, hvernig ríkið getur verið forsvari einstakra manna um það, hve stórar verksmiðjur þeir eigi að byggja; það er sama og fara að segja t. d. bændum, hversu stórar heyhlöður þeir skuli byggja. Nei, hér verða atvinnurekendurnir sjálfir að segja til um stærð verksmiðjanna; þeir fara næst um það, hversu stórar þær þurfa að vera. Það var að sjálfsögðu rétt hjá hæstv. ráðh., að það má ekki reikna með því, að hægt verði að byggja allar þær verksmiðjur, sem sótt hefir verið um leyfi til að byggja, því að fyrst er að fá leyfið til þess að byggja, og því næst er að útvega féð. Annars geri ég ráð fyrir, að það myndi ekki fjarri lagi, að hér væru síldarverksmiðjur, sem afköstuðu helmingi meiru en þær verksmiðjur, sem til eru nú, og byggi ég þessa skoðun mína á reynslunni frá síðastl. sumri. Veðrátta var þá frekar óhagstæð, en samt urðu skipin að bíða meira og minna eftir afgreiðslu. Þannig varð t. d. eitt skipið að bíða alls nær helming veiðitímans, eða 21 dag alls eftir löndun. Skal ég svo ekki fjölyrða frekar um þetta að sinni.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) : Ég vil aðeins benda á, að það var ekki rétt hjá hv. flm., að veðráttan fyrir Norðurlandi hafi verið frekar óhagstæð til síldveiða síðastl. sumar. Hún var þvert á móti frekar hagstæð. Hitt þori ég ekkert að fullyrða um, hvort rétt hafi verið hjá hv. þm., að eitt veiðiskipanna hafi orðið að bíða alls hálfan veiðitímann eftir löndun. Hafi það orðið að liggja svona lengi inni, þá hygg ég, að einhverjar fleiri ástæður hafi valdið en tregða á lönduninni.