Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Umræður um fangelsismál hafa verið allmiklar að undanförnu, þ. á m. í fjölmiðlum, og hafa þau sætt allmikilli gagarýni, og slíkt hefur jafnvel komið fram hjá hv. alþm. Ég skal vissulega ekki neita því, að fangelsismál hér á landi eru ekki í því ástandi, sem æskilegast væri. En ég held þó, að það sé engan veginn hægt að segja, að þau séu í því óstandi, sem sumir hafa viljað vera láta, að mér hefur skilizt. Sannleikurinn er sá, að ýmislegt hefur verið reynt að gera til úrbóta í þeim efnum á undanförnum árum og ýmiss konar viðleitni í þá átt hefur verið á döfinni og skal ég aðeins nefna það, að Kvíabryggja var á sínum tíma tekin í notkun, að vísu upphaflega gert ráð fyrir því, að þar væru vistmenn, sem væru að vinna af sér barnsmeðlög, en hefur síðan færzt í það horf, að þar hefur verið um afplánun refsifanga að ræða að mestu leyti. Enn fremur má nefna það, að um nokkurn tíma hefur staðið yfir viðbygging við Vinnuhælið á Litla-Hrauni, og er henni nú lokið og hún tekin í notkun, og hefur mjög mikil breyting orðið á þar vegna þess. Loks er að geta þess, að unnið hefur verið að því að undanförnu að undirbúa fangelsi í Síðumúla, sem áður var geymslustöð handtekinna manna, og standa vonir til, að það geti komið í notkun nú um áramótin eða upp úr áramótum. Hitt er rétt, að það má benda á, að fangelsismálum sé að ýmsu leyti ábótavant hér á landi, t.d. ef borið er saman við ásigkomulag í öðrum löndum, þó að mér þyki sannast sagna víða pottur brotinn í þessum efnum, ef grandskoðað er. Og þá er það ekki hvað sízt, að ekki hafa komizt í framkvæmd þær fyrirætlanir sem settar voru fram í lögum um fangelsi frá 1961. Þau lög hafa til þessa að sumu leyti aðeins orðið bókstafur, og stafar það af því, að fjárveitingar hafa ekki verið fyrir hendi til að gera þau átök í fangelsismálum, sem gert var ráð fyrir í þeim lögum. Hið lögboðna fjárframlag, sem þar var gert ráð fyrir, hefur af ýmsum ástæðum reynzt allt of lítið, og fjárveitingar á fjárlögum hafa ekki verið auknar. Áður en ég vík að því að gera grein fyrir þessu frv., sem hér liggur fyrir, þykir mér rétt að gera örstutt yfirlit yfir ásigkomulag þessara mála hér í dag, hvernig aðstæðurnar í þessum efnum eru nú. Nú eru rekin hér á landi 3 fangelsi, þar sem afplánunarfangar eru vistaðir. Það er í fyrsta lagi vinnuhælið að Litla-Hrauni, en þar er rúm fyrir 52 fanga. Í öðru lagi er það vinnuhælið á Kvíabryggju, þar sem rúm er fyrir 15 fanga, og hegningarhúsið við Skólavörðustig, þar sem rúm er fyrir 27 fanga. Auk þess eru víða á landinu fangaklefar, sem eru ætlaðir til vistunar handtekinna manna og gæzlufanga. Stærsta fangelsi slíkrar tegundar er í nýju lögreglustöð inni í Reykjavík, þar sem rúm er fyrir 23 í einmenningsklefum, þar af 5 í kvennadeild, en auk þess eru þar 2 stórir hópklefar. Þar eru ekki vistaðir gæzluvarðhaldsfangar. Eins og menn vita, fer afplánun refsinga nú aðallega fram á vinnuhælinu á Litla-Hrauni. Eins og ég sagði í upphafi, var það svo til skamms tíma, að á vinnuhælinu að Kvíabryggju voru aðallega vistaðir menn, sem skulduðu barnsmeðlög, en á síðustu mánuðum hafa svo til eingöngu verið vistaðir þar afplánunarfangar. Í hegningarhúsinu í Reykjavík eru afplánunarfangar yfirleitt vistaðir um skamman tíma, aðallega meðan þeir bíða eftir vist á vinnuhælunum eða meðan þeir eru til lækninga í Reykjavík, og hluti af því húsnæði, sem þar er til umráða, er fyrst og fremst ætlaður fyrir gæzluvarðhaldsfanga, þó að það verði að segja eins og er, að það húsnæði, sem þar er ætlað gæzluvarðhaldsföngum, er ekki fullkomlega við hæfi. Svo bætist við, eins og ég nefndi áðan, Síðumúli, væntanlega um áramótin eða upp úr áramótunum, og þar er rúm fyrir 12 menn. Skv. þeim lögum sem nú gilda um ríkisfangelsi, frá 1961, skal byggja í Reykjavík eða nágrenni ríkisfangelsi, sem rúmi 100 fanga. Hafa verið gerðar frumteikningar að slíku fangelsi, en frekarí undirbúningsvinna hefur þar ekki átt sér stað. Því hefur verið ætlaður staður í Úlfarsárlandi undir Úlfarsfelli. Hins vegar hafa nú um nokkurra mánaða skeið staðið yfir athuganir á möguleikum á að reisa fangelsi, sem tæki við hlutverki hegningarhússins við Skólavörðustíg sem gæzluvarðhaldsfangelsi fyrir Reykjavík og nágrenni og þar sem einnig væri hægt að koma fyrir kvennafangelsi, og er þetta ætlað sem tveir þættir úr hlutverki ríkisfangelsishugmyndarinnar. Til greina kemur einnig að starfrækja í þessu fangelsi móttökudeild, þar sem fangar, sem eiga að fara í afplánun, kæmu inn til fyrstu athugunar og yrðu síðan sendir þaðan í vinnuhælin. Gerðar hafa verið frumteikningar af þessu fangelsi og rætt við Reykjavíkurborg um lóð fyrir það. Það er gert ráð fyrir því, að slíkt fangelsi gæti rúmað allt að 50 fanga og yrði staðsett við Tunguháls í Reykjavík. Að því er varðar aðrar áætlaðar byggingarframkvæmdir, eins og er, er þess helzt að geta, að fyrirhugað er að reisa vinnuskála við vinnuhælið á Litla-Hrauni, þar sem nú er mjög aðkallandi að koma þar upp vinnuaðstöðu vegna fjölgunar vistmanna. Eins og ég rakti hér á hv. Alþingi fyrir nokkru vegna fyrirspurnar, sem fram kom, var talið, að um síðustu áramót ættu 237 menn óafplánaða refsidóma, og sá dagafjöldi, sem þeir ættu þannig óafplánaða, væri tæp 137 ár. En eins og ég lét getið þá, má gera ráð fyrir því, að mjög verulegur hluti þessa fólks taki ekki út refsingu sína, enda er mjög mikill hluti dómanna orðinn gamall og dómþolar komnir í sátt við þjóðfélagið, ef svo má segja, þannig að vafasamt er að láta þá nú fara að hefja afplánun, og má því vænta þess, að verulegur hluti af þessum fangelsisárum annaðhvort verði eftirgefinn eða fyrnist. Það má segja, að aðalástæðan fyrir því, hversu mikið hefur safnazt saman af óafplánuðum refsidómum, sé sú, að fangelsisrými hefur ekki verið fyrir hendi, en jafnframt er þó alltaf nokkuð af refsidómum, sem erfitt reynist að láta koma til framkvæmda vegna persónulegra aðstæðna eða þess, að dómsmeðferðin hefur tekið svo langan tíma, að framkvæmd refsingarinnar er kominn út öllu samhengt við brotið og hinn dómfelldi þá oftast horfinn frá brotaferli og orðinn nýtur þjóðfélagsþegn. Ég hef veitt því athygli, að einmitt þetta hvað það dregst að láta menn afplána refsidóma og hvað margír dómar eru óafplánaðir, hefur sætt gagnrýni. Ég held, að það sé þörf á því að skoða það mál talsvert nánar, áður en yfir því ástandi eru kveðnir upp mjög harðir dómar. Ég held því miður, að fangelsi hér á landi hafi aldrei verið til þess fallin að hafa betrunaráhrif á menn, og ég hef ekki trú á því, að fangelsi verði yfirleitt til þess fallin. Þess vegna get ég ekki tekið þátt í neinni kröfuhörku um, að það sé undinn alltaf og hvernig sem á stendur að því bráður bugur að stinga mönnum inn. Það er þung refsing að vera settur undir lás og slá. Það er þung refsing fyrir unga menu, sem ekki hvað sízt hrasa, að vera lokaðir inni, að verða að sofa fyrir læstum dyrum með járnrimla fyrir gluggum. Ég hygg, að það væri gagnlegt, að menn hugleiddu, hversu þungbært þetta hlýtur í raun og veru að vera. Þess vegna er það, að þó að fangelsi séu auðvitað nauðsynleg og óhjákvæmilegt sé, að loka vissa menn inni, og verði alltaf, þá held ég, að það eigi í lengstu lög að reyna að komast hjá því. Og þess vegna er það, að horfið var að því ráði fyrir allmörgum árum að breyta hegningarlögunum á þá lund að veita heimild til svokallaðrar ákærufrestunar, sérstaklega þegar ungir menn eiga í hlut. Og það hafa átt sér stað mjög margar slíkar ákærufrestanir. Ég hygg, að segja megi, að þær hafi gefið góða raun. Sem betur fer, er það svo um marga þá, sem hrasa á ungum aldri, að þeir sjá að sér og geta orðið hinir nýtustu þjóðfélagsþegnar. Þegar þannig er um ákærufrestun að tefla, eru þeir, sem hana fá, undir eftirliti. Sá maður, sem alveg sérstaklega hefur annazt þetta eftirlit, er Oscar Clausen, sem um mörg ár hefur rekið Fangahjálpina. Hann hefur skýrt frá því, að hann hafi haft afskipti eða undir hans eftirliti hafi verið eitthvað um það bil 1350 unglingar, og hann telur, að í um 90 af hverjum 100 tilfellum hafi þessi ákærufrestur gefið góða raun. Þetta eru orð hans um það. Ég hef ekki aðrar skýrslur tiltækar um það efni. En jafnframt því, sem horfið hefur verið að ákærufrestun í æ ríkara mæli, hefur það verið aukið að náða menn, og má kannske segja, að hafi verið farið fulldjarflega í því efni. Ég hef heyrt það líka stundum, að náðanir hafa sætt gagnrýni. En náðunin er í því fólgin, að þegar maður hefur setið og afplánað nokkurn hluta af refsingunni, þá er gefinn eftir sá tími, sem eftir er, og maðurinn þá settur undir eftirlit. Það má segja, að um þessar náðanir hafi myndazt nokkrar reglur, og aðalreglan er sú, að náðun hefur verið veítt, þegar fangi hefur afplánað helming af refsingu sinni, ef um fyrstu afplánun er að ræða. Síðan hefur náðun verið veitt, þegar afplánaðir hafa verið 2/3 hlutar, þegar um aðra afplánun er að tefla, síðan eftir afplánun 3/4 hluta, þegar um þriðju afplánun er að ræða o.s.frv. En þeir, sem oftar hafa afplánað, hafa yfirleitt ekki átt kost á styttinga refsivistarinnar með þessum hætti. En það, hve mjög hefur verið gripið til náðunarinnar, byggist kannske að nokkru leyti á því, að skv. ákvæðum í hegningarlögum er það svo, að það er aðeins hægt að beita reynslulausn skv. þeim lögum, þegar refsing er 1 árs fangelsi eða meira og afplánaðir hafa verið 2/3 hlutar refsingarinnar. En það má segja, að í framkvæmdinni hafi verið talsvert farið vægar í þetta með því að beita náðun í ríkara mæli. Það má sjálfsagt sitt hvað segja um náðunina, og segja sumir, að hún hafi almennt veikjandi áhrif á gildi refsingarinnar. Ég vil segja það, að hvað sem öllum almennum áhrifum líður, þá verður alltaf fyrst og fremst að hafa í huga og taka tillit til og miða við þann einstakling, sem í hlut á. Og ég verð að segja það, að hvað sem öllum reglum líður, þá er ég t.d. veikur fyrir því að náða ungan mann, sem hefur verið dæmdur í fangelsi, þegar mér eru færðar fullar sannanir fyrir því, að þessi ungi maður eigi kost á skiprúmi, geti komizt á togara eða því um líkt. Þá er það mín persónulega skoðun, að hann sé þar betur kominn og það borgi sig að taka nokkra áhættu í því efni, þó að sjálfsagt sé um allmörg tilvik að ræða, þar sem menn hrasa á nýjan leik. Ég hef hér aðeins minnzt á þessi atriði, sem mér hefur stundum virzt, að sættu nokkurri gagnrýni manna á milli, sem ég held, að sé sprottin af nokkrum misskilningi og sé að nokkru leyti sprottin af röngu viðhorfi til þeirra manna, sem hafa lent á þessari braut. Ég lít á þá, sem lenda í þessu, sem ógæfumenn, sem menn ættu að fara varlega í að kasta steini að. Það er að vísu svo, að í ýmsum tilfellum og því miður of mörgum tilfellum reynist þarna vera um að ræða síbrotamenn, sem virðist ekki verða bjargað. Og þá er auðvitað ekki um annað að ræða en að vista slíka menn á hæli. En sumt í þeirri gagnrýni, sem fram hefur komið á fangelsismálin tel ég á rökum reist. Með þessu frv., ef að lögum verður, er ætlunin að reyna að bæta úr þeim ágöllum ýmsum, sem með réttu má segja, að séu á framkvæmd fangelsisrefsingar hér á landi nú, m.a. þeim ágalla, að það hefur ekki verið hægt og er ekki hægt að koma við þeirri deildaskiptingu, sem að sjálfsögðu ætti að vera í sambandi við þessi mál, og enn fremur að tryggja, að það sé fyrir hendi nægilegt húsnæði til að vista þá, sem nauðsynlegt er að vista með þessum hætti, og að það sé fyrir hendi aðstaða, sem hæfir þeim persónulegu högum, sem geta verið fyrir hendi hjá sumum þeirra, sérstaklega þegar um geðveila afbrotamenn er að tefla. En í því efni er nú mjög mikill brestur í kerfinu. Enn fremur þarf að vera hægt að láta gæzluvarðhaldsfanga hafa þá vist, sem eðlilegt er og þeir eiga í raun og veru siðferðilega kröfu á, vegna þess að þar er ekki um fanga í venjulegri merkingu að tefla, heldur eru það menn, sem eru til rannsóknar, og sekt þeirra er ekki sönnuð, en hins vegar nauðsynlegt að einangra þá. Þá er stefnt að því líka að hafa aðstöðu til að taka til sérstakrar meðferðar þá unglinga, sem hafa lent á afbrotabraut. Í 1. gr. þessa frv. segir, að ríkið skuli eiga og reka öll fangelsi hér á landi. Það er sem sé með þessu frv. ákveðið sem eins konar framhald af því, sem gert var í fyrra, þegar ríkið tók að sér löggæzluna, að ríkið taki að sér einnig að öllu leyti rekstur héraðsfangelsanna og að rekstur þeirra teljist með almennum löggæzlukostnaði. En þessu ákvæði var ekki breytt í fyrra. Eins og er núna, greiða sveitarfélögin helming kostnaðar við héraðsfangelsi. Það er ástæðulaust að draga fjöður yfir, að þarna er nm allmikinn kostnaðarauka að tefla fyrir ríkið, mun vera um að ræða 10 millj. kr. á ári. Það má annars segja almennt um þetta frv., sem hér liggur fyrir, að það er að höfuðstofni til byggt á fangelsislögunum frá 1961, en þó eru tekin upp í ýmis nýmæli, sem ég skal víkja að og eiga að miða að því að ná þeim markmiðum, sem ég minntist áðan á. Í sjálfu sér er ekki breyting að því er varðar 2. gr. Þar er eins og í núgildandi lögum gert ráð fyrir ríkisfangelsi og vinnuhæli og svo unglingavinnuhæli og fangageymslu handtekinna manna og gæzluvarðhaldsfanga. Það er sem sagt gert ráð fyrir skiptingu í fangelsi og vinnuhæli. En því miður er það svo, að sú skipting hefur verið meir á blaði heldur en í reyndinni, vegna þess að vinnuhælin hafa hér í raun og veru verið notuð sem fangelsi. Það er gert ráð fyrir því, að ríkisfangelsið skuli eftir sem áður vera í Reykjavík eða nágrenni, en hins vegar er gert ráð fyrir þeim möguleika, að þetta ríkisfangelsi, þótt haft sé eitt samheiti yfir það, geti verið í tveimur eða fleiri byggingum, sem ekki þurfi að vera á sama stað. Það getur verið umdeilanlegt, hversu heppilegt það er að hafa mjög stórar stofnanir af þessu tagi, en sjálfsagt hlýtur þar líka að koma til hagkvæmnissjónarmið og kostnaðarsjónarmið, og verður að taka tillit til þess, en yfirleitt getur verið varasamt að hafa slíkar stofnanir sem þessar allt of fjölmennar. Það er gert ráð fyrir því, að í ríkisfangelsi geti verið rúm handa allt að 100 föngum, og er kveðið á um deildaskiptingu. Það er einangrunarfangelsi, öryggisgæzludeild, geðveilladeild, kvennafangelsi, varðhald, gæzluvarðhald og móttökudeild. Ég vil sérstaklega benda í þessu sambandi á þrjú atriði þarna, sem ég tel mjög mikilvæg: Það er í fyrsta lagi móttökudeildin. Ég álít, að það sé mjög þýðingarmikið atriði í sambandi við fangelsismálin, að fangarnir séu teknir fyrst inn þannig á einn stað og skoðaðir og athugaðir og eftir þeirri athugun eða skoðun fari það, í hvaða deild eða á hvern stað þeim verður vísað. Ég vil enn fremur nefna kvennafangelsið. Því miður er það svo, að afbrot kvenna eru orðin alltíð, og það er ekki viðunandi annað en hafa fengelsi eða sérstaka deild fyrir þær. Og í þriðja lagi vil ég alveg sérstaklega nefna fangelsi fyrir hina geðveilu menn. En það, hvernig hefur verið ástatt um þá, er mikil saga, og sorgarsaga, því að það hafa verið mikil vandræði með þá menn, sem hafa framið voðaverk í brjálæði. Reglur ríkisspítalans, geðveikraspítalans á Kleppi, eru þannig, að þessir menn hafa ekki fengið þar rúm, og þess vegna hefur orðið að beita því neyðarúrræði að hafa þá í geymslu, e.t.v. langan tíma, í hegningarhúsinu hér í Reykjavík. Stundum hefur orðið að grípa til þess ráðs að vista þá erlendis. Það hefur verið gert og er verið að gera átak í því að reyna að bæta ástand í málum geðveikraspítalanna, og er það vel, - eða getur kannske einhverjum dottið í hug að segja, að það sé ofrausn að vera að gera ráð fyrir eins konar geðveikraspítala í fangelsi við hliðina á þeim geðveikraspítölum eða geðveikradeildum, eða hvað sem menn vilja kalla það, sem ríkið rekur? Það er að vísu alls ekki hægt að tala um neinn geðveikraspítala í sambandi við þetta mál, því að það er ekki gert ráð fyrir því, að deildin sé þannig. En þó verður hún að vera þannig úr garði gerð, að þar sé aðstaða til þess að taka við þessum mönnum og veita þeim þá hjúkrun og aðhlynningu, sem þarf. Á meðan ekki er talið samrýmast reglunum um geðveikradeildir ríkisspítalanna að taka við þeim þar, sé ég ekki annan kost en gera ráð fyrir sérstakri geðveikradeild við fangelsi, vegna þess að það er á engan hátt sæmandi fyrir íslenzka þjóðfélagið að láta þessa menn sæta þeirri meðferð, sem því miður hefur orðið að gera. Það er gert ráð fyrir því, eins og nú er, að vinnuhælin séu tvö, þau sem nú eru á Litla-Hrauni og Kvíabryggju. En þá er jafnframt gert ráð fyrir því, að þegar það kemst í framkvæmd að byggja þetta ríkisfangelsi, þá sé um raunveruleg vinnuhæli að ræða á þessum stöðum, þar sem hægt sé að láta ríkja allt annað frjálsræði og umgengnishætti heldur en í fangelsi. Það er gert ráð fyrir unglingafangelsi, sem taki allt að 25 fanga, en staðsetning þess er ekki bundin. Fangelsi til geymslu handtekinna manna og gæzluvarðhaldsfanga skulu að jafnaði vera í tengslum við lögreglustöðvar á hinum einstöku stöðum. Þá er það nýtt í þessu frv., að það er kveðið á um vinnuskyldu fanga nánar en nú er gert og um greiðslu fyrir vinnuna og sömuleiðis –og það vil ég sérstaklega undirstrika - um skyldu ríkisins til að sjá fyrir vinnuaðstöðu á þessum stöðum, og þá skal einnig sjá fyrir aðstöðu til tómstundaiðkana, eftir því sem við verður komið. Á þetta er ástæða til að leggja sérstaka áherzlu. Einnig er þar alveg sérstaklega kveðið á um það, að í unglingavinnuhæli skuli leggja alveg sérstaka áherzlu á kennslu. Verði hægt að koma þessu í framkvæmd, eins og gert er ráð fyrir í frv., álít ég, að í því felist mjög miklar umbætur frá því, sem nú er. Eins og ég drap á áðan, er ákveðið, að afplánun skuli hefjast í ríkisfangelsinu, en aðstæður fangans allar metnar þar og ráðh. úrskurði síðan hvar hann skuli vistaður. Slík ákvæði eru nú ekki fyrir hendi í lögum, þó að það sé venjan, eins og ég minntist á áðan, að menn byrji að jafnaði á því að afplána refsinguna í hegningarhúsinu hér í Reykjavík. Í núgildandi lögum eru ekki gerðar neinar sérstakar kröfur til þeirra manna, sem veita forstöðu fangelsum og vinnuhælum. Það er nýtt í þessu frv., að mælt er svo fyrir, að slíkir forstöðumenn fangelsa og vinnuhæla skuli sérstaklega hafa kynnt sér fangelsismál. Þetta atriði tel ég mjög mikilvægt. En það verður að segja eins og er, að hingað til hefur verið skortur slíkra manna hér á landi. En ég hygg, að það sé svo nú, að það megi gera ráð fyrir því, að það væru fáanlegir menn, sem hafa nokkra menntun á þessu sviði, og a.m.k. líklegt, að þegar svona ákvæði er komið inn og farið er að breyta eftir því, þá mundu einhverjir leggja þessi mál sérstaklega fyrir sig með það fyrir augum að taka að sér forstöðu þessara stofnana. Þá er það nýmæli í þessu frv. að vissu leyti, að ráðh. er heimilað að skipa stjórnarnefndir yfirleitt við þessar stofnanir, vinnuhæli eða fangelsi, en eins og er, þá er sérstök stjórnarnefnd fyrir vinnuhælinu á Litla-Hrauni lögum samkv., en ekki við önnur af þessum fangelsum eða vinnuhælum. Þá vil ég benda á það nýmæli, sem kemur fram í 12. gr., að við hverja stofnun, þar sem afplánun fangelsisrefsinga fer fram, skuli veitt almenn læknisþjónusta, og þar skal starfa, eftir því sem tök eru á hverju sinni, sérlært starfslið, svo sem geðlæknir, sálfræðingur, félagsráðgjafi og prestur. Auðvitað er það ekki nýmæli, að um almenna læknisþjónustu sé að tefla, en hitt er nýmæli, að það sé beinlínis lögboðið, að það skuli gert ráð fyrir því, að það starfi þannig sérlært starfslið við þessar stofnanir. Ég hygg, að í þeim efnum séum við talsvert á eftir öðrum þjóðum, t.d. nágrannaþjóðum okkar. Ég hygg, að þar sé gert meira að því, að sérlært starfslið, t.d. með þá kunnáttu, sem vikið er að í þessari gr., starfi við þessar stofnanir. Og það er ekki nokkur vafi á því, að sú handleiðsla, sem slíkir menn geta veitt, getur í ýmsum tilfellum komið að góðu gagni. En eins og er, þá er nú ekki fastráðinn í þessu efni nema presturinn, sem starfar við fangelsin, en að öðru leyti er þar meira um lausa þjónustu að tefla, þegar leitað er aðstoðar sérfræðinga í þessu efni. Ég gat þess áðan, að ég hefði yfirleitt ekki trú á því, að fangelsi hefðu nokkurn tíma borið heitið betrunarhús með réttu, og ég drægi mjög í efa, að menn kæmu að öllum jafnaði betri menn út úr þessum stofnunum. Þetta er kannske fullmikið sagt. En hvað sem um það má segja, þá koma þeir þó a.m.k. út úr þessum stofnunum reynslunni ríkari. Þeir hafa fengið að þreifa á því, hvað það kostar að brjóta þannig af sér, og það ætti að vera þeim hvöt til þess að varast slíkt í framtíðinni. En þá er spurningin: Hvernig er tekið á móti þeim, þegar þeir koma úr vistinni? Því miður er það stundum svo, að þeir hafa dálítinn stimpil á sér, - stimpil, sem tekur dálítinn tíma að afmá, og þeir eiga sér líka margir hverjir frá fyrri tíð félaga, og þeim hættir stundum við að lenda í þeim félagsskap aftur og verða þá stundum freistingunum að bráð á ný og fara út á glapstigu aftur. Þess vegna er það auðvitað mjög mikið atriði og miklir þjóðfélagslegir hagsmunir við það bundnir, vil ég segja, að þessum mönnum sé leiðbeint og þeim sé veitt aðstoð, þegar þeir koma út af þessum stofnunum, þegar þeir hafa þannig unnið sig á vissan hátt, má segja, í sátt við þjóðfélagið. Það hefur hér farið fram að mínu áliti athyglisverð samkeppni á þessu sviði, en það hefur verið sjálfboðavinna að langmestu leyti. Þar vil ég fyrst nefna samtökin Vernd, sem ég hygg, að hafi starfað hér á landi allt frá árinu 1949, og hafa unnið mikið starf í þessu efni og áreiðanlega hjálpað mörgum manni. En þar hefur fyrst og fremst verið um fórnfúst sjálfboðastarf að ræða, þó að sú starfsemi hafi notið nokkurs styrks af opinberu fé. En þar er ekki um stórar upphæðir að ræða, og því eru takmörk sett, hvað hægt er að gera ráð fyrir, að einstaklingar leggi af mörkum sem sjálfboðastarf með þessum hætti. Í annan stað vil ég nefna þá starfsemi, sem margir þekkja einnig og margir fyrrv. fangar hafa haft kynni af, og það er sú starfsemi, sem kölluð hefur verið Fangahjálpin og Oscar Clausen rithöfundur hefur veitt forstöðu - eða réttara væri að segja rekið um mörg ár, því að um hann er sama að segja og Vernd að þessu leyti, að þó að hann hafi notíð nokkurs fjárstuðnings af opinberu fé, hafa það ekki verið nema smámunir samanborið við þá vinnu, sem hann hefur lagt fram í þessu sambandi. Hann gerir rn. formlega grein fyrir starfi sínu að þessum málum, og hann telur t.d. núna. nýlega, að það séu um 300 unglingar, sem séu undir hans eftirliti og njóti ákærufrestunar, en auk þess hefur hann afskipti af mjög mörgum mönnum, sem hafa komið út eftir að hafa afplánað eða eftir að þeir hafa verið náðaðir. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að starfsemi þessara aðila, sem ég hef hér nefnt, Verndar og Oscars Clausens, hefur borið mikinn árangur, og þessir aðilar eiga margfaldar þakkir skilið fyrir sitt starf. Ég man nú ekki, hvað háar fjárveitingar þessum aðilum eru ætlaðar í núverandi fjárlagrfrv., en framlag til þeirra beggja, held ég, að mér sé óhætt að fullyrða, að nái ekki milljón. Menn geta séð, að þarna er ekki um stórar fjárhæðir að tefla. Það er svo með þetta eins og annað, að það má vel vera, að það gefist bezt og dugi bezt, meðan til eru og ef til eru einstaklingar, sem finna hjá sér hvöt til að vinna þetta fórnfúsa starf sem eins konar sjálfboðastarf. En ég held, að það sé ekki hægt að gera ráð fyrir því til frambúðar, að það sé unnt að byggja á slíku eingöngu. Það er líka reynsla nágrannalandanna, sem hafa gengið á svipaðri braut og við í þessum efnum. Þannig er það t.d. í Danmörku núna. Þar er verið að setja upp fasta opinbera stofnun, sem á að hafa þessa starfsemi með höndum. Þess vegna er einmitt tekið upp þetta nýmæli í 14. gr., þar sem kveðið er svo á: „Heimilt er að reka sérstaka stofnun til þess að annast umsjón og eftirlit með þeim, sem frestað er ákæru gegn, dæmdir eru skilorðsbundið eða leystir úr fangelsi með skilyrðum.“ Þarna er um algera nýjung að ræða að því leyti til. að það er gert ráð fyrir, að það megi setja á fót opinbera stofnun í þessu efni, og það er talsverð breyting frá því, sem verið hefur og nú er. Nú vita menn, að Oscar Clausen t.d., sem hefur innt mikið starf af hendi í þessu sambandi, er orðinn háaldraður maður, og þá er ekki tryggt, hver verður til að taka við merki hans. Þess vegna held ég, að það sé æskilegt að gera ráð fyrir þessu. Og ég vil segja meira, ég held, að hið opinbera eigi ekki að skjóta sér undan því að taka þetta verkefni að sér og koma því í fastari skorður en verið hefur, hafa eftirlit með þessum mönnum og hafa umsjón með þeim. Auðvitað er það svo eins og er, að fangelsispresturinn vinnur einnig mikið starf í þessu efni. Þá er ég kominn að því ákvæðinu í þessu frv., sem er aðalnýmælið og e.t.v. mergurinn málsins. Það er sem sé það ákvæði, að það er gert ráð fyrir því, að árlegt framlag til bygginga, sem ráðgerðar eru í þessum lögum, skuli vera 15 millj. kr. á ári. Það er vissulega hægt að hreyfa mörgum mótmælum gegn því að lögbinda tillagið. Það má segja, að með því sé frjálsræði fjárveitingalöggjafans heft. En þannig getur staðið á, að sum verkefni eigi svo erfitt uppdráttar frá sjónarhóli fjárveitingalöggjafans, að það sé nauðsynlegt að setja fastar skorður. Og ég er ekki frá því, að reynslan sýni nokkuð ótvírætt, að hv. alþm. hefur verið gjarnara - og það þarf út af fyrir sig ekki að lá þeim það að líta á önnur verkefni, sem þeir hafa talið nauðsynlegri við afgreiðslu fjárl. heldur en byggingu fangelsa eða rekstur fangelsa. Ég held þess vegna, að ef þetta frv., ef að lögum verður, eigi ekki að talsverðu leyti að verða dauður bókstafur, eins og því miður hefur átt sér stað um fangelsislögin, sem hafa verið í gildi, þá verði að tryggja fastan og ákveðinn tekjustofn í þessu efni, þannig að það þurfi ekki að verða neitt úrlausnarefni á síðustu afgreiðsludögum fjárl., þegar margar þarfir kalla að, hvort eigi að veita þessa eða hina upphæðina í þessa framkvæmd. Þetta er í raun og veru aðalatriðið í sambandi við þetta mál, af því að tryggur fjárhagslegur grundvöllur er forsenda fyrir því, að hægt sé að koma við þeim umbótum í þessum málum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég vona og hef ástæðu til að ætla einmitt vegna orða, sem stundum hafa fallið frá sumum hv. alþm., að þetta frv. eigi greiðan gang í gegnum hv. Alþ. og að áhugi manna sé vakandi í raun og sannleika á því að bæta ástandið í þessum efnum, ekki aðeins í orði, heldur einnig á borði. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að ljúka máli mínu. Ég held, að ég þurfi ekki að fara út í að skýra frv. frekar, vegna þess að aths., sem með því fylgja, segja nokkuð þar til um, og ég leyfi mér að óska þess, að því verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Fyrir nokkrum vikum flutti formaður Alþfl. allmargar fsp. til hæstv. dómsmrh. um fangelsismál og ýmis skyld atriði. Í snörpum umr., sem urðu um þær fsp., skoraði hæstv. ráðh. á þingheim allan og alveg sérstaklega á stjórnarandstöðuflokkana að sýna í verki stuðning sinn við umbætur á þessu sviði, þegar tækifæri gæfist til, sem verða mundi innan skamms. Hæstv. ráðh. hefur endurtekið þessa áskorun, og ég vil því lýsa yfir, að ég og flokkur minn fagna því, sem til umbóta er í þessu frv., og við munum ekki láta standa á okkur um stuðning við, að það fái greiðan gang í gegnum þingið og þingið standi síðan við þau fyrirheit, sem frv. gefur, ef að lögum verður. Í þeim fsp., sem formaður Alþfl. lagði fram, var spurt um Ýmis atriði varðandi fangelsismál. Svörin, sem voru skýr og glögg, sönnuðu þann almannaróm, að fangelsismál hafi verið og séu í hinum mesta ólestri hér á landi. Það kom í ljós, að fangelsisaðbúnaður er hér slæmur, að ungum og óhörðnuðum mönnum, sem fremja fyrsta afbrot, er blandað saman við síbrotamenn í þessum stofnunum, að aðstaða til að veita föngum tækifæri til vinnu er slæm, og mætti svo lengi telja. En síðast, en ekki sízt, vil ég nefna, að ótrúlegur fjöldi manna hér á landi, sem hefur verið dæmdur til fangelsisvistar, bíður eftir að fara í fangelsi og taka út dóm. Ég hygg tvímælalaust, að þetta ástand sé mjög slæmt, bæði fyrir löggæzlumenn og fyrir þjóðina sem heild. Það er ekki hægt að vefengja fullyrðingar þeirra löggæzlumanna, sem mesta hafa reynsluna af því, að ýmsir afbrotamenn beinlínis skáka í því skjóli, að þeir muni ekki, a.m.k. ekki um langa framtíð, þurfa að afplána dóma, sem þeir verði fyrir. Þess eru og mörg dæmi, þó að um það hafi ekki fengizt tölulegar upplýsingar, að menn hafi brotið af sér aftur, á meðan þeir biðu eftir fangelsisrými. Þetta ástand verður til þess að torvelda mjög löggæzlustörf. Að lokum munu þess vera allmörg dæmi, að menn, sem hafa fengið fangelsisdóm, en ekki komizt að í fangelsum um nokkurt skeið, hafa síðan komizt á betrunarveg, fengið atvinnu og rétt við heimili sín, en síðan skyndilega fengið kall um það, að nú sé laust rúm, og orðið að fara til að sitja fangelsisdóm af sér. Allt er þetta til þess að draga úr virðingu fyrir lögum og rétti í landinu, og ástand sem þetta hlýtur að valda því, að fangelsisdómar missa þan almennu áhrif til að fyrirhyggja afbrot, sem þeir eiga að hafa. Ég hef ávallt skilið það svo, að fangelsisdómur væri að þessu leyti til tvíþættur. Hann er refsing eða betrun, ef það tekst, varðandi þann mann, sem hefur brotið af sér, en tilvist dómgæzlunnar, löggæzlunnar og fangelsanna á einnig að verða til að fyrirbyggja, að menn verði fyrir því að brjóta af sér. Þetta ástand tel ég því tvímælalaust vera svo slæmt, að það er aðkallandi að gera á því úrbætur. Hæstv. dómsmrh. ræddi nokkuð um þetta mál og leitaðist við að draga úr áhyggjum, sem ýmsir hafa látið í ljós um það. Í því sambandi velli hann vöngum yfir því, að fangelsi hér á landi hafi hingað til ekki verið til betrunar, og það er vafalaust rétt, en einnig, hvort fangelsi yfirleitt væru til betrunar, og get ég líka verið sammála hæstv. ráðh. um það. Hann ræddi um ákærufrestun og náðun, og ég er honum fullkomlega sammála um að heita þeim leiðum eins og hægt er. Í sambandi við náðun, sem ráðh. ræddi allítarlega, finnst mér, að við ættum fyrst og fremst að íhuga, hvort allir landsmenn hafi nokkurn veginn jafnt tækifæri til þess, að mál þeirra séu skoðuð og náðun íhuguð, því að mig grunar, að þeir, sem hafa möguleika til að afla sér áhrifamanna til að tala máli sínu, muni í raun og veru hafa meiri möguleika á að verða náðaðir heldur en litla fólkið, sem þekkir ekki neina fína menn. Í sambandi við þessar vangaveltur ráðh. fannst mér, að sú grundvallarhugsun, sem hann lét í ljós og ég er í meginatriðum sammála, eigi að koma til við löggjafarsetningu Alþingis, þegar refsingar eru ákveðnar, og í þeim efnum hefur vissulega verið um nokkra þróun í rétta átt að ræða, og í starfi dómstólanna, m.ö.o., það eigi að íhuga, áður en fangelsisdómur er kveðinn upp, hvort slíkur dómur sé hin réttu viðbrögð þjóðfélagsins við afbroti, sem hefur verið framið. Eftir að fangelsisdómur hefur verið kveðinn upp, er nauðsynlegt, að sú aðgerð þjóðfélagsins standi og menn verði, hverjir sem þeir eru, hvort sem þeir eru fátækir, umkomulausir og allslausir eða fínir menn, sem geta keypt sér sterkan málsvara, að afplána slíkan dóm. Hitt skal ég að lokum segja, að í sambandi við fangelsisvist finnst mér sjálfsagt að hafa einnig reglur um, að möguleikar séu á að stytta fangelsisvist og jafnvel náða á því stigi, ef það starfsfólk, sem hæstv. ráðh. benti á, að gert er ráð fyrir í fangelsum framtíðarinnar hér á landi, telur, að aðstæður viðkomandi manna séu þannig, að náðun væri rétt. Ég vil að lokum beina þeirri fsp. til hæstv. ráðh., hvort nokkur beinn undirbúningur undir byggingu ríkisfangelsis, sem er meginstofnunin, sem frv. gerir ráð fyrir, hafi átt sér stað. Hafa verið gerðar teikningar af slíkri stofnun? Hafa menn nokkra hugmynd um, hvað hún mundi kosta? Rétt er hjá ráðh., að það er öryggi í að hafa í lögum ákvæði um vissar fjárupphæðir á hverju ári. í þessu tilfelli er lagt til, að það verði 15 millj. kr. En mér kæmi ekki á óvart, þótt þessi eina stofnun, ríkisfangelsið, mundi kosta 10–20 ára framlög, og er því hætt við, að a.m.k. á vissu árabili. muni þetta reynast allt of litil upphæð. En svo kynni að vera, ef komizt yrði yfir þann hjalla að reisa þessa meginstofnun fangelsiskerfisins á Íslandi að fjárþörfin yrði eitthvað minni þar á eftir. Ég er þeirrar skoðunar, að Alþ. hafi ekki verið tregt til að veita fé til þessara mála. Hins vegar hafi staðið á því, að það væru undirbúnar ákveðnar framkvæmdir og komið til Alþ. með þær og sagt: Þessa stofnun verðum við að hyggja. Komið þið með fé. Ef þannig stæði á, trúi ég ekki, að það hefði staðið á Alþ. eða muni standa á Alþ. að leggja fram það fé, sem óhjákvæmilegt er.



Herra forseti. Út af þeirri spurningu, sem hv. þm. Benedikt Gröndal beindi til mín, vil ég segja það, að eins og ég held, að ég hafi minnzt á í þeim orðum, sem ég sagði áðan, eða ætlaði a.m.k. að minnast á, en hef kannske gleymt því, þá voru á sínum tíma gerðar frumteikningar að ríkisfangelsi og þá gert ráð fyrir því að byggja í einu lagi allt að 100 manna fangelsi. En að undanförnu hefur verið unnið að þessu á öðrum grundvelli, þ.e. að skipta þessu niður og taka þetta ekki allt fyrir í einu, heldur byggja þetta í áföngum, ef svo mætti segja, og huga þá fyrst að því að byggja þrjár deildirnar í þessu fyrirhugaða ríkisfangelsi sérstaklega. Það hafa verið gerðar teikningar að því, og það er ákveðinn maður hjá húsameistara ríkisins, sem hefur unnið að því verkefni. Það hefur verið rætt við Reykjavíkurborg um lóð, og ég vona, að samningar um það takist. Það var gerð, ef ég man rétt, fyrir þremur árum eða svo áætlun um, hvað þessi áfangi mundi kosta. Ég hef því miður ekki töluna við höndina, og getur verið hæpið að fara með hana eftir minni, en mig minnir, að það væri þá eitthvað í kringum 50 millj. En það hefur vitaskuld talsvert hækkað síðan. Það er erfitt að gera alveg ákveðnar áætlanir um, hvað þetta mundi kosta. Það má vel vera, að það sé of vægt í sakir farið að ætla 15 millj. á ári til þessa verkefnis, og það má vel vera, að það taki of langan tíma að koma þessum málum í það horf, sem við viljum koma þeim. Auðvitað yrði ég glaður og ánægður, ef hv. Alþ. sæi sér fært að hækka þessa upphæð. En hafa verður hugfast, að í mörg horn er að líta, og þess vegna gæti ég trúað því, að sumum þætti nóg í lagt að ætla þessar 15 millj. Það verð ég að segja, að það væri þó vissulega mikill fengur að geta reiknað ákveðið með 15 millj. á ári. Þá er það a.m.k. svo, að væri hægt að fara að eygja fyrsta áfanga af þessu fangelsi og gera auk þess vissar ráðstafanir og endurbætur á þeim hælum, sem nú eru fyrir hendi, svo sem þörf er á að gera. Ég vil að öðru leyti þakka hv. þm. fyrir undirtektir hans undir málið, og okkar skoðanir á þessum efnum falla sjálfsagt að mörgu leyti saman. Það er nú svo, að auðvitað eru þau atriði, sem hann minntist á, athuguð í sambandi við uppkvaðningu dóma, t.d. athugað, hvort ákærufresti megi beita, hvort skilorðsbundinn dóm megi upp kveða o.s.frv. Ég held, að hann og aðrir þurfi ekki að hafa miklar áhyggjur af því, að það hafi verið beitt vilsýni eða hlutdrægni í sambandi við náðanir, hvorki nú né að undanförnu, og að það hafi bara verið fínir menn, sem hlustað hefur verið á þar, en ekki aðra. Ég held, að það hafi verið farið eftir og sé farið eftir nokkuð föstum reglum í þessu efni, sem koma í raun og veru sjálfkrafa. Þegar maðurinn hefur afplánað hver svo sem hann er, helming sinnar refsingar, ef það er í fyrsta sinn, sem hann er að taka út, þá er gefið eftir með því skilyrði, að hann brjóti ekki af sér á ný, það sem eftir er refsingartímans. Þetta gildir um alla. Hitt getur átt sér stað, eins og hann sagði, að vegna þess að það dragist stundum að taka manninn til afplánunar, verði það honum þungbærara en ef það hefði verið gert strax, eftir að dómur hefur verið upp kveðinn. Ég veit þó, að menn vita, hvernig gangurinn í þessu er. Það er þannig, að þegar um fullnaðardóm er að ræða eða ef saksóknari hefur tekið ákvörðun um að áfrýja ekki dómi, þá sendir hann dómsmrn. dómsgerðir, og rn. áritar þær síðan og felur svo embætti því, sem kvað upp dóminn, að annast fullnustu hans, þannig að það er sá aðili, viðkomandi bæjarfógeti eða sýslumaður, í Reykjavík yfirsaksóknari, sem síðan ákvarðar, hvenær fullnusta fangelsisrefsingarinnar fer fram. Ég viðurkenni, að þeim aðila geta verið ýmis takmörk sett, vegna þess t.d., að hann verður að taka tillit til þess, hvort húsrými er fyrir hendi, hvenær það er fyrir hendi o.s.frv. Einnig vil ég segja það, að ég mundi ekki vilja telja það neina sök hjá viðkomandi aðila, þó að hann liti á framferði hlutaðeigandi manns á eftir, a.m.k. ef um lítilvægt brot væri að tefla. Og ég býst við því, að enginn biði með óþreyju eftir því að vera tekinn og settur inn. Hitt er rétt, að óvissa í þessu efni getur verið bagaleg. En það er nú einu sinni svo, að maðurinn hefur gerzt brotlegur, og þá er spurning, hvort það sé of mikið á hann lagt að láta hann hafa hitann í haldinu með það, að ef hann haldi sig ekki á mottunni, þá verði hann tekinn. En ef hann hefst ekkert brotlegt að, stundar sína atvinnu, vinnur fyrir sínu heimili o.s.frv., getur stundum verið afsakanlegt að láta það eitthvað dragast, jafnvel þó að ekki stæði á húsnæði. T.d. getur það skipt máli fyrir mann í slíkum kringumstæðum, á hvaða árstíma hann er tekinn. Ég held sem sagt, að refsiframkvæmd eins og aðra löggæzlu verði alltaf að framkvæma með vissri skynsemi og taka tillit til aðstæðna. Ég sé að öðru leyti ástæðu til þess að þakka hv. þm. fyrir undirtektir hans við frv.



Herra forseti. Ég vil aðeins láta í ljós ánægju mína yfir því, að þetta frv. er fram komið. Ég tel, að það verðskuldi í alla staði fyllstu athygli í þinginu og skjóta og góðra meðferð, bæði varðandi efnishlið málsins og einnig í sambandi við fjárhagshlið þess, sem nú síðast hefur verið nokkuð til umr. Ég held, að það hafi verið fyrir 4–5 árum, ég hygg 5 árum, að gerð var áætlun um fangelsismál af hálfu dómsmrn., þar sem dregnir voru fram vissir áfangar, sem unnið skyldu að til endurbóta á málunum, eins og þau þá stóðu. Þar í voru endurbætur á þeim fangelsum, sem fyrir voru, og einnig breytingar á fyrirkomulagi. Sérstaklega á ég þar við endurbætur á Litla-Hrauni, sem hafa verið framkvæmdar. Einnig voru ráðagerðir um breytingar á Síðumúla. Síðan þetta var, hefur einnig, eins og vikið var að áðan, verið komið upp fangageymslu í lögreglustöðinni, sem er mjög fullkomin til þeirra þarfa, sem hún er ætluð. Þá hafði einnig verið gerð á því tímabili áætlun um ríkisfangelsi eins og hæstv. forsrh. gerði grein fyrir, sem byggt yrði í einu lagi, og það voru uppi ákveðnar skoðanir um staðsetningu þessa ríkisfangelsis. Sakadómari hafði sérstaklega ásamt með öðrum sérfræðingum unníð að þessari áætlun um ríkisfangelsi af hálfu rn. og með húsameistaranum í sambandi við teikningar að því og í samráði við norska sérfræðinga á þessu sviði. Síðan hafa sumar þessar athuganir verið framkvæmdar eins og þá var áætlað, aðrar verið í endurskoðun. Varðandi ríkisfangelsið, eins og hæstv. ráðh. upplýsir, eru nú ráðagerðir um að byggja það ekki í einu lagi, heldur í áföngum, eftir því sem mér skilst, og er ekki nema gott eitt um það að segja. Það er sjálfsagt rétt hjá hæstv. forsrh. og dómsmrh., að þessi mál séu ekki í því lagi, sem þau ættu að vera hjá okkur, og þess vegna er mjög góðra gjalda vert, að fram er komið þetta frv. til endurbóta á eldri löggjöf, sem vissulega hefur ekki komið til framkvæmda að öllu leyti, eins og henni var ætlað á sínum tíma. Auk þess er sá áratugur, sem liðinn er, frá því að hún var sett, þess eðlis, að ýmsar nýjar hugmyndir hafa komið fram á sviði fangelsismála hjá nágrannaþjóðunum, sem sjálfsagt verðskulda athygli og leiða til þess, að rétt sé að endurskoða fyrri áætlanir í þessum málum og taka mið af þeim, þegar nýjar áætlanir og ákvarðanir eru gerðar. Ég vildi aðeins láta í ljós ánægju mína yfir því, að frv. er fram komið, og tel rétt, að þingið veiti því fyllsta stuðning, bæði að efni til og einnig varðandi þær fjárskuldbindingar, sem eðlilega hljóta að felast í ákvörðun um löggjöf eins og þessa.



Herra forseti. Frv. það, um Jafnlaunaráð, sem hér liggur fyrir á þskj. 21 og nú er flutt af 4 þm. auk mín, lá fyrir Alþ. á s.l. vetri, en hlaut þá ekki afgreiðslu. Um frv. urðu allmiklar umr. í fyrra í þessari hv. d., og ætti því að vera óþarft að fylgja því úr hlaði nú með langri ræðu. Meginhlutverk Jafnlaunaráðs, ef að lögum verður, er í fyrsta lagi að fá skýlaus ákvæði í lögum um launajafnrétti og bann við misrétti á vinnustöðum og í öðru lagi að tryggja framkvæmd laga um jafnrétti kynjanna í atvinnulífinu og tryggja þeim jafna möguleika til starfs, en þetta hvort tveggja felst bæði í íslenzkum lögum og í samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 100 og nr. 111, sem Ísland hefur fullgilt. Engum dettur lengur í hug að neita því, að misrétti gagnvart konum á sér stað á vinnustöðum. Umr. víða um heim snúast nú um, hvernig megi uppræta það, jafnt í þeim löndum, sem þegar hafa tryggt jafnrétti í lögum og þeim, sem eiga slíkt eftir. Þetta er alþjóðlegt vandamál og sjálf átti ég þess kost að sannreyna það á þingi Sameinuðu þjóðanna fyrir skömmu, að þetta vandamál er litið alvarl. augum og það er talinn smánarblettur á hverri þeirri þjóð, sem leiðir þetta vandamál hjá sér. Ekki get ég neitað því, að mér þótti ákaflega lærdómsríkt að hlýða á málflutning fulltrúa hjá Sameinuðu þjóðunum um stöðu kvenna. Einkum hreifst ég af máli og viðhorfi fulltrúa hinna nýfrjálsu ríkja, en í ræðum þeirra kom fram tvenns konar grundvallarskilningur: annars vegar sá, að ekkert ríki væri frjálst, nema allir þegnar þess væru frjálsir, hins vegar sá, að sú uppbygging atvinnuvega og þjóðlífs, sem þeir nú ynnu að, væri óframkvæmanleg nema með þátttöku alls vinnufærs fólks og virkri aðild bæði kvenna og karla. Í rauninni er um svipaðar forsendur að ræða hjá okkur að mörgu leyti, og ég held, að við Íslendingar verðum að horfast í augu við það og viðurkenna það sem staðreynd. Við verðum að hætta að líta svo á, að vinnuafl kvenna sé aðeins til bráðabirgða, að það heyri til undantekninga, að konur leiti á vinnumarkaðinn. Það er spá mín, að þegar farið verði að líta á konur sem jafnréttháa fyrirvinnu og karla og vinnu þeirra sem jafnverðmætt vinnuafl í þjóðfélaginu, þá muni slík stofnun sem Jafnlaunaráð verða óþörf. En því miður er raunin sú, að misrétti þekkist víða á vinnustöðum hjá okkur og mjög erfitt hefur reynzt að ráða bót á því. Þess vegna er þetta frv. um Jafnlaunaráð fram komið. Frv. er nú lagt fram í nær sömu mynd og það kom frá allshn. Nd. á síðasta þingi. Verkefni Jafnlaunaráðs er rakið í 4. gr. frv. Það skal m.a. vera ráðgefandi í málefnum, er varða launajafnrétti. Það skal fylgjast með þjóðfélagsþróuninni, sem varðar þetta lagaefni, og gera till. til breytinga til samræmis við tilgang þessara laga. Það skal stuðla að góðri samvinnu atvinnurekenda og launafólks um þau mál, sem hér um ræðir, og eiga frumkvæði að því að rannsaka, hver brögð kunni að vera að misrétti í kjaramálum, að því leyti er lög þessi varða, svo og taka við ábendingum annarra um brot á ákvæðum laganna og rannsaka mál af því tilefni. Þá skal Jafnlaunaráð kveða upp úrskurð í deilumálum, sem skotið er til þess, og ef eigi takast sættir, sem Jafnlaunaráði er ætíð skylt að reyna, skal úrskurður Jafnlaunaráðs vera bindandi sem ráðningarsamningur milli aðila og fullnaðarúrlausn kjaradeilu. Flm. þessa frv. telja mjög mikilvægt, að til sé sérstök stofnun skipuð mönnum, sem eru sérstaklega til þess hæfir eða kallaðir til að fjalla um mál, sem að mörgu leyti eru svo sérstæðs eðlis, að þan eiga ekki samleið með öðrum málum. Sú breyting er gerð á frv. frá því í fyrra, að nú er gert ráð fyrir, að bera megi úrskurð Jafnlaunaráðs undir hina almennu dómstóla innan þriggja mánaða. Þessi breyting er gerð til að koma til móts við óskir þeirra, sem telja, að aðeins með því móti sé fyllsta réttaröryggis gætt. Ég persónulega vil bæta því við, að ég get fyllilega sætt mig við þessa breytingu. Með þessari skipan mála vinnst tvennt: Úrskurður Jafnlaunaráðs veitir skjóta úrlausn í kjaradeilu, sem getur skipt einstaklinginn miklu máli, en ef ástæða þykir til áfrýjunar, getur úrskurður hinna almennu dómstóla í landinu orðið mikilvægur í þeim málum, sem um ræðir og eðli sínu eru mannréttindamál. Úrskurður dómstóls getur því orðið stefnumótandi um framþróun þessara mála í heild og haft áhrif langt út yfir hið einstaka tilfelli. Í 6. gr. er gerð tilraun til þess að vernda einstaklinginn, sem má gera ráð fyrir, að sé yfirleitt úr hópi láglaunafólks. Í 6. gr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Nú breyta dómstólar úrskurði Jafnlaunaráðs til lækkunar, og á þá atvinnurekandi ekki endurkröfurétt á launþegann fyrir tímabilið frá uppkvaðningu úrskurðar Jafnlaunaráðs til niðurstöðu dómstóla: Ég vænti þess, að hv. alþm. skilji, að hér er um mjög mikilsverðan rétt fyrir launþegann að ræða, þar sem ella gæti farið svo, að hann treysti sér ekki til að leita aðstoðar Jafnlaunaráðs, enda þótt brýn þörf væri á. Flm. þessa frv. vænta þess, að þessi hv. d. veiti því brautargengi á þann veg, að tilgangi þess verði náð. Ég get að lokum upplýst, að það er fylgzt með þessu máli í öðrum löndum. Norska Stórþingið hefur haft uppi fsp. um framgang þessa máls hér, og frv. um Jafnlaunaráð, sem lagt var hér fyrir í fyrra, var tilefni umr. og till. í danska þinginu. Með því að samþykkja þetta frv. geta því íslenzkir alþm. haft áhrif á þróun þessara mála á Norðurlöndum og þannig veitt mikilvægan stuðning þeim aðilum, sem berjast fyrir afnámi misréttis þar. Herra forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og til allshn.



Herra forseti. Hv. þm. hafa haft nægan og góðan tíma til að hugleiða þetta mál. sem liggur hér fyrir til umr, á þskj. 21. Frv. þetta hefur legið hér frá því í byrjun þings að kalla má, auk þess sem nálega sams konar frv. var flutt hér á þinginu í fyrra, en hlaut þá ekki afgreiðslu. Ég ætla að taka það fram, að ég hef ekki myndað mér neina endanlega skoðun á þessu máli, enda þótt ég sé í mörgum atriðum mjög gagnrýninn á það, taldi enda rétt og eðlilegt að bíða eftir þeim umr., sem hér kynnu að verða um málið, áður en ég myndaði mér endanlega skoðun á málinu. Hér er lagt til, að myndaður verði nýr dómstóll í landinu, og það hlýtur að vera vegna þess, að dómstól vanti, sem geti gegnt því hlutverki, sem þessu Jafnlaunaráði, eins og það er nefnt, er ætlað. Fyrir því er lagt til að stofna til þessa dómstóls, að hér ríki afar mikið ófremdarástand í þeim efnum og þeim atriðum, sem þessi dómstóll eða Jafnlaunaráð á að koma til með að fjalla um. Ég álít í fyrsta lagi, að við höfum hér fyrir í landinu dómstóla, sem eru fullfærir um að gegna því hlutverki, sem þessum aukadómstól er ætlað að gera. Og í öðru lagi álít ég, að ástandið sé ekki nálægt því eins slæmt í þessum efnum og hv. flm. vilja vera láta, bæði í frv. og grg. þess. Hefur ástandið á þessu sviði hvað varðar launamisrétti eða misrétti á vinnumarkaði milli karla og kvenna farið stórkostlega batnandi á undanförnum árum. Ég hygg, að það sé kannske meira fyrir vanþekkingu hv. flm. á starfsemi verkalýðshreyfingarinnar, sem svo fast er kveðið að orði í ýmsum atriðum, hvað þetta mál varðar, í þessu frv., sem við höfum fyrir augum. Hér er lagt til í 1. gr., að „konum og körlum skuli greidd jöfn laun fyrir jafnverðmæt og að öðru leyti sambærileg störf“. Þegar lög voru sett, - ég hygg nr. 60 frá 1961, - um sömu laun fyrir sömu störf, höfðu vinnuveitendur uppi þær skoðanir, að í stað þess, að sett yrði í lögin ákvæði um sömu laun fyrir sömu vinnu, yrði tekið ákvæði um jafnverðmæt störf. Menn mega ekki skilja orð mín svo, að ég telji það sönnun fyrir því, að rétt hafi verið að taka inn hitt orðalagið, þótt vinnuveitendur héldu þessu fram á sínum tíma. Ég hef þó þá skoðun, að það sé alveg rangt, sem segir í grg. um 1. gr. þessa frv., að þetta ákvæði um jafnverðmæt störf fari lengra en það, sem kveður á í núgildandi lögum um sömu störf. Ég held, að þessu sé þveröfugt varið. Það segir hér í 4. gr., 6. lið, að Jafnlaunaráði beri „að vega og meta ráðningar- og/eða kjarasamninga til samræmis við ákvæði 1. og 2, gr.“ o.s.frv. Jafnlaunaráð á að hafa frumkvæði í því að taka og vega og meta ráðningarsamninga og kjarasamninga verkalýðsfélaga. Ég hygg, að það sé komið að því á öðrum stað í grg., þar sem beinlínis er þannig til orða tekið, að maður skyldi ætla, að verkalýðsfélög og samningaaðilar vinnumarkaðarins væru ekki til þess fullfærir að orða sína samninga, svo að vel fari. Látum það gott heita. En allt innihald þessa frv. er á þá vísu, að hér sé ríkjandi hið ægilegasta ástand á vinnumarkaðinum hvað varðar misrétti, þar sem kynjunum sé mjög mismunað, bæði hvað laun snertir og varðandi stöðuveitingar. Ég játa, að fjarri fer því, að jöfnuður í þessum efnum hafi náðst og nægjanlega hafi verið að því staðið, að konur njóti þess jafnræðis, sem þeim ber. En ég endurtek, að stórkostlega mikið hefur áunnizt í þessum efnum, og vil ég þá minna á það, sem hér var sett í lög árið 1961 um launajafnrétti karla og kvenna. Og ég vil rifja það upp hér og nú, að í framhaldi af þeim lögum var sett á stofn jafnlaunanefnd, sem skipuð var fulltrúa skipuðum af ráðh., sem var Hjálmar Vilhjálmsson ráðuneytisstjóri, núv. hæstv. félmrh. átti sæti í þeirri n. og einnig fulltrúi vinnuveitenda, Barði Friðriksson. Ótalmörg mál komu til úrskurðar þessarar n., og hún starfaði, að ég ætla, í ein 6 ár. Ég held, að hún hafi afgreitt öll slík mál ágreiningslaust, og auðvitað varð sú starfsemi og framkvæmd lögunum til mikils framdráttar og til þess að eyða mjög því misrétti, sem áður hafði verið. Hér segir í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Þá sýna ýmsar athuganir, að raunborgun er hærri til karla en kvenna, enda þótt þau gegni sömu störfum, og ríkrar tilhneigingar gætir til að ganga fram hjá konum við hækkun í starfi.“ Ég skal ekkert um það fullyrða, hvað hv. flm. hafa fyrir sér í því, þegar slíkt sem þetta er sett hér fram. En gjarnan vildi ég fá upplýsingar um, hvaða rannsóknir liggja að baki þessari fullyrðingu. Svo segir hér: „Þeir einstaklingar, sem eru þannig misrétti beittir, eiga oft örðugt um vik að fá leiðréttingu mála sinna.“ Ég hef átt þess kost að starfa að þessum málum í hálfan annan áratug, og þessi fullyrðing er alröng. Þeir launþegar, sem misrétti hafa verið beittir, hafa átt greiðan aðgang að sínum verkalýðsfélögum til að fá leiðréttingu mála sinna, og sá dómstóll. sem mestmegnis hefur haft með þessi mál að gera, hefur tekið þau til meðferðar og eins og að líkum lætur sem hlutlaus dómstóll afgreitt þau þannig, að enginn hefur yfir að kvarta. Það má kannske segja, að í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938, - sem eru mjög merkileg lög og hafa reynzt verkalýðshreyfingunni að mörgu leyti ákaflega vel, enda þótt þau e.t.v. þarfnist endurskoðunar nú, - það má e.t.v. segja, að í þeim kafla þeirra, sem fjallar um félagsdóm, mættu vera ýmis fyllri ákvæði, sem t.d. gerðu þeim dómstóli kleift að taka til meðferðar ýmislegt af því, sem ábótavant er og nauðsynlegt er, að hans verksvið næði yfir. Þá er að athuga það sérstaklega, hvort ekki ætti að endurskoða þau lög, ef á þætti skorta, að þau næðu fyllilega tilgangi sínum, en ekki að grípa til þess að setja upp nýja yfirbyggingu, eins og hér er lagt til. Þá er hér, - svo að ég grípi niður á þetta á við og dreif. - ákvæði í 6. gr., sem hv. 4. landsk. þm., frsm. málsins, vakti athygli þingheims sérstaklega á sem mjög mikilsverðum rétti til handa þeim, sem þetta mál varðar, og það ákvæði hljóðar svo: „Nú breyta dómstólar úrskurði Jafnlaunaráðs til lækkunar, og á þá atvinnurekandinn ekki endurkröfurétt á launþegann fyrir tímabilið frá uppkvaðningu úrskurðar Jafnlaunaráðs til niðurstöðu dómstóla.“ Ég vil líka vekja athygli á þessu ákvæði alveg sérstaklega, af því að þetta er brot á þeim réttarvenjum, sem hafa tíðkazt á Íslandi. Áfrýjun hefur a.m.k. í fébótamáli ævinlega haft, eftir því sem mér er tjáð, frestandi áhrif, þannig að fullnægingu dóms, sem kveðinn hefur verið upp, er frestað, meðan hann gengur á síðara dómsstig. Þetta leiðréttist, ef ég hef ekki rétt fyrir mér í því, að þetta sé venjan í íslenzku réttarfari. Og þá er það auðvitað ekkert smámál, ef á að breyta því með þessu, ef þetta frv. verður að lögum. Í 5. gr. segir enn fremur, að kærendur og sóknaraðilar máls fyrir Jafnlaunaráði geta verið einstaklingar, sem telji brot á lögum þessum beinast gegn sér o.s.frv. Auðvitað er mikilsvert, að einstaklingnum sé gefin sem fyllst réttindi. En ég vil vekja athygli á því, að einstaklingur í verkalýðsfélagi, sem vill sækja rétt sinn, snýr sér með málið skv. þeirri venju, sem nú tíðkast, til síns verkalýðsfélags, sem er hans fyrirsjón og hlýtur að eiga að vera. Og því ber ekki að neita, að í hópi launþega eru oft og tíðum einstaklingar, sem leita til félaga sinna með mál, sem engan veginn standast rétt mat eða skynsamlegt og eru kannske í einstöku tilfellum þverbrot á þeim samningum, sem stéttarfélagið hefur gert fyrir þeirra hönd. Hins er að gæta, að verkalýðsfélögin reka auðvitað af kappi þau mál, sem reynast vera þannig vaxin, að einstaklingurinn eigi rétt á lagfæringu. En ég álít einmitt, að það sé nauðsynlegt, að sjálf verkalýðsfélögin, sem eru fyrirsjón einstaklingsins og óneitanlega hefur tekizt vel til í þeim efnum á Íslandi, séu hlekkur á milli einstaklingsins og dómstólsins. Það álít ég vera eðlilega leið í þessu máli. Það segir hér í grg.: „Sú staðreynd blasir við, að þau störf, sem konur vinna í þjóðfélaginu, eru metin til lágra launa.“ Að vísu má segja, að kannske er þetta að stærri hluta, en ekki er hægt að alhæfa þetta eins og þarna er gert og stenzt ekki. Þannig er þetta um ýmis atriði í frv. og grg., að þar er um, að því er mér virðist, allmiklar órökstuddar fullyrðingar að tefla. En þetta frv. hefur legið hér áður fyrir þingi svo til óbreytt frá því sem nú er, og það var leitað umsagnar um þetta frv. á síðasta ári, og ég er sannfærður um það, að hv. 1. flm., hv. 4. landsk. þm., mundi hafa vísað til þeirra umsagna, sem þá komu fram um málið, ef hv. þm. hefði talið þær umsagnir til sérstaks framdráttar málinu. Ég gríp hér aðeins niður í umsögn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og svo umsögn Alþýðusambands Íslands og legg áherzlu á, að þetta eru umsagnir um næstum því nákvæmlega sams konar frv. og hér liggur fyrir til umr. Breytingin er aðeins e.t.v. í því, að nú má þó áfrýja úrskurði Jafnlaunadómsins, sem ekki var lagt til í fyrra, og var út af fyrir sig furðulegt að hafa ekki það ákvæði í frv. þá, svo að að því leyti gengur þetta frv. í rétta átt. En með bréfi, dags. ~2. marz 1972, sendi Bandalag starfsmanna ríkis og hæja umsögn sína um þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr. Vil ég - með leyfi hæstv. forseta, af því að bréfið er stutt, leyfa mér að lesa það. Stjórn BSRB segir á þessa leið: „Eins og fram kemur í grg. frv., gerir íslenzk löggjöf ráð fyrir jafnrétti karla og kvenna í launamálum og einnig sama rétti til starfa.“ Þeir vekja strax athygli á þessari staðreynd. Hitt er svo alveg rétt, að það hefur ekki tekizt sem skyldi og ekki nægjanlega vel enn að koma þessu jafnrétti á, enda þótt, eins og ég segi, okkur hraðfari fram og nálgumst mjög viðunanlegt ástand í þessum sökum. Svo segir áfram: „Enn vantar mikið á,“ það er þeirra álit, BSRB, „að jafnrétti ríki í reynd, þótt það hafi verið fest í íslenzkri löggjöf, og er stjórn BSRB þeirrar skoðunar, að nýtt átak þurfi til þess að tryggja framkvæmd löggjafar um þetta efni. hetta átak þarf að dómi stjórnar BSRB að framkvæma á félagslegum grundvelli með starfi stéttarsamtaka landsins, félagssamtaka kvenna og stjórnvalda, og í þessu sambandi er höfuðnauðsyn, að konur taki virkari þátt en hingað til í starfi stéttarfélaga. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hefur þá reynslu af lögskipuðum gerðardómi í kjaramálum, að samtökin berjast fyrir afnámi lagaákvæða um dómstóla til ákvörðunar um kjaramál opinberra starfsmanna. Með hliðsjón af því getur stjórn BSRB ekki mælt með því, að sett verði löggjöf um nýjan dómstól til þess að úrskurða um kjaramál kvenna.“ Þetta er umsögn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, og aðalinntak hennar er, að þeir geti ekki mælt með því, að sett verði löggjöf um nýjan dómstól til þess að úrskurða um kjaramál kvenna. Síðan kem ég að umsögn Alþýðusambands Íslands. Nú skal því skotið hér inn í, að í frv. á þskj. 21 og grg. með því virðist mér margsinnis koma fram, að konur starfi lítið sem ekkert og hafi lítil áhrif í launþegasamtökunum yfirleitt. Ég vil mótmæla þessu og benda á, að t.d. verkakvennafé]agið Framsókn, Eining á Akureyri, meðan hún var og hét. og Framtíðin í Hafnarfirði o.fl. víða um land hafa staðið nú a.m.k. um langa hríð alveg jafnvel í stöðu sinni innan verkalýðssamtakanna og karlafélögin, verkamannafélögin og önnur verkalýðsfélög, og eiga þar engan minni rétt. En umsögn Alþýðusambands Íslands er dags. 21. febr. 1972 og h]jóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Allshn. Nd. Alþ. hefur með bréfi, dags. 15. nóv. s.l., beiðzt umsagnar Alþýðusambands Íslands um frv. til l. um Jafnlaunadóm,“ - eins og það hét þá. Það heitir Jafnlaunaráð núna. - „Eins og fram kemur í ákvæðum frv. og grg. með því, er megintilgangur þess sá að tryggja betur en nú er gert jafnrétti kynjanna í atvinnulífinu og þá sérstaklega koma í veg fyrir launamisrétti milli kynja. Alþýðusamband Íslands er því viðhorfi, sem hér um ræðir, fyllilega sammála, enda hefur það með ýmsum hætti leitazt við að skapa sem viðtækast jafnræði kynjanna í launa- og kjaramálum og orðið þar verulega ágengt á síðari rímum. Alþýðusambandið telur, að til bóta verði, að ákveðinn dómstóll fjallaði um ágreining, sem upp kæmi vegna meintra brota á lögum, samningum og alþjóðlegum skuldbindingum, sem lúta að því að tryggja félagslegt og fjárhagslegt jafnræði kynjanna í atvinnulífinu, en bendir á, að eðli málsins skv. komi til greina að fela Félagsdómi slík verkefni, enda væru þá gerðar viðeigandi breytingar á lögum um þann dómstól.“ Og að síðustu segir Alþýðusambandið í umsögn sinni: „Þá telur Alþýðusambandið, að æskilegt væri, að fram færi víðtæk og nákvæm rannsókn á því, hvernig í raun er háttað launajafnrétti karla og kvenna í íslenzku atvinnulífi, og telur, að slík rannsókn væri eðlilegur undanfari frekari löggjafar en nú er í gildi um þau efni.“ Ég vek sérstaklega athygli á þessari umsögn. í fyrsta lagi er aðalinntak hennar, að Alþýðusambandinu hafi orðið verulega ágengt í þessum efnum á undanförnum árum, sem satt er og sannanlegt. í öðru lagi, að þessi verkefni, sem Jafnlaunaráðið á að hafa með höndum, væri eðlilegra að fela Félagsdómi. Í þriðja lagi, að áður en hafizt yrði handa um frekari löggjöf í þessu efni, færi fram nákvæm rannsókn á launajafnrétti karla og kvenna á Íslandi og í íslenzku atvinnulífi. Það fer ekkert á milli mála, að þegar Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, sendu umsagnir sínar um þetta mál, sem hér liggur fyrir til umr., lögðu þau beinlínis til, að málið yrði ekki gert að lögum. Og ég fyrir mitt leyti vil taka mið af þessum skoðunum og hef gert. En ég legg áherzlu á það, að nú, þegar þetta mál gengur til n., verði enn á ný leitað alveg sérstaklega umsagnar verkalýðssamtakanna. Það kann að vera, að viðhorf þeirra sé í einhverju breytt. - Ég legg ákaflega mikla áherzlu á það og legg mikið upp úr því að mínu leyti, hvaða afstöðu þau taka til þessa máls. Enn fremur á vitanlega að leita umsagnar annarra aðila vinnumarkaðarins. En ég endurtek það alveg sérstaklega, að ég vil hlusta á þau rök, sem Alþýðusamband Íslands alveg sér í lagi mundi vilja tefla fram í þessu máli.



Herra forseti. Ég verð í upphafi máls míns að lýsa yfir sérstakri ánægju yfir þeim ummælum hv. flm., vegna þess fyrir hvaða flokk hún á sæti hér á Alþ., að hún skyldi hafa lagt á það áherzlu í ræðu sinni hér áðan, að ríki væri ekki frjálst, nema allir þegnar þess væru frjálsir. Vænti ég þess, að hún taki skoðanir sínar á ýmsum málum til endurskoðunar með hliðsjón af þessari sannfæringu sinni. Að því er þetta frv. varðar, þykja mér ýmis atriði þess óljós og ætlaði að varpa fram nokkrum fsp. til hv. þm. og æskja svars við þeim. Það er þá fyrst að nefna, að heiti dómstólsins hefur verið breytt í Jafnlaunaráð úr Jafnlaunadómi, og væri skemmtilegt að fá upplýsingar um, hvernig á því stendur. Það væri einnig skemmtilegt að fá upplýsingar um það, hvaða sérstöku rök lágu til þess, að Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja skuli ætlað að skipa lögfræðimenntaðan fulltrúa fyrir sína hönd í dóminn, en hins vegar ekki Alþýðusambandi Íslands eða Vinnuveitendasambandi Íslands. Enn fremur er nauðsynlegt, áður en afstaða er tekin til þessa máls, að fá upplýst um 3. gr. frv., hvað við er átt með orðunum: „að því leyti sem við verður komið“ í sambandi við það, að málsmeðferð fyrir Jafnlaunaráði skuli lúta reglum laga um meðferð einkamála í héraði, nr. 85 1936. Annars var það ekki fyrst og fremst þetta, sem mig langaði til þess að fá upplýsingar um. Í 4. gr. stendur, að það skuli vera eitt af verkefnum Jafnlaunaráðs að „taka til rannsóknar af sjálfsdáðum, hver brögð kunni að vera að misrétti í kjaramálum að því leyti, er lög þessi varða“. Nú er náttúrlega spurningin, hvernig hv. þm. hugsar sér, að Jafnlaunaráð sinni þessu verkefni sínu. Er hugmyndin sú að koma á sérstakri stofnun í þessu skyni, enn einni stofnuninni? Þá vaknar einnig sú spurning, hvaða hátt hv. þm. hugsar sér, að Jafnlaunaráð hafi á, ef það telur eitthvað athugavert. Ég álít, að eftir því sem í grg. stendur um misrétti kynja, sé þetta ekkert smámál, sem þarna er ætlazt til. að ráðið taki til rannsóknar af sjálfsdáðum, og það er að sjálfsögðu nauðsynlegt, að það komi skýrt fram, hvernig hv. þm. hugsar sér það. Að síðustu ætla ég aðeins að taka undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að sú grg. er í hæsta máta vafasöm, að kveða á um það, að atvinnurekandi skuli ekki hafa endurkröfurétt á launþega, þótt æðra dómstig falli honum í vil. Ég fæ ekki séð, að slíkt ákvæði geti samrýmzt þeim hugmyndum, sem a.m.k. allur þorri þjóðarinnar gerir sér um réttarríki, og ég sé heldur ekki, að allir þegnar þjóðfélagsins séu jafnfrjálsir, ef slíku ákvæði er skotið inn í lög. Það væri t.d. hægt að hugsa sér, að atvinnurekandinn, sem í hlut á, væri kona. Annars vil ég segja það almennt um lagasmíð sem þessa, að það hlýtur að þarfnast afskaplega mikillar íhugunar og rannsóknar að setja á stofn nýjan dómstól í landinu. Þetta er ekki á færi leikmanna. Þess vegna tel ég einkar mikilsvert, að hv. þm. leiði okkur í allan sannleika um, hvernig hann telur, að Jafnlaunaráð eigi að sinna þessum verkefnum.