Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár fer fram utandagskrárumræða um fíkniefnavandann. Málshefjandi er hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir. Hæstv. forsætisráðherra verður til andsvara.

Herra forseti. Mig langar að vekja athygli á fréttum sem hafa verið að birtast nú í morgun í fjölmiðlum þar sem bent er á að lífskjör á Íslandi eru þau bestu í heimi ef marka má niðurstöður greiningar á lífskjörum meðal 177 þjóða heims. Við ræðum oft í þessum þingsal um það sem ekki er gott og það sem miður fer. Það er því þess virði að staldra við og huga að þeirri staðreynd að Ísland er með hæstu einkunn eða hæsta skor ásamt Noregi samkvæmt lífskjaravísitölu Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna. Stofnunin hefur birt vísitölu af þessu tagi undanfarin 18 ár. Mat á lífskjörum byggist á nokkrum þáttum. Þeir þættir eru m.a. lífslíkur, menntunarstig og landsframleiðsla á mann. Þessir þættir eru taldir hafa áhrif á lífsgæði. Á listanum í ár er Ísland í fyrsta sæti með afar hátt skor, 0,968, og þar á eftir fylgja þær þjóðir sem við viljum gjarnan bera okkur saman við. Mig langar að nota tækifærið og fagna þessum niðurstöðum. Þetta vekur athygli á Íslandi en um leið, og það skiptir meira máli, minnir þetta okkur á hve lánsöm við erum að fá að lifa, starfa, ala upp börn okkar og eldast í þessu landi. Fram undan bíða mál sem munu enn frekar þróa íslenskt samfélag. Ég hlakka t.d. til að taka þátt í umræðum um að efla menntakerfið og heilbrigðiskerfið hér á landi. Við erum í efsta sæti en ég veit að við getum gert betur. Mig langar að biðja hæstv. forsætisráðherra að segja okkur álit sitt á umræddri niðurstöðu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessari niðurstöðu. Hún var birt í morgun á vegum Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna. Niðurstaðan bendir til þess að við höfum enn bætt okkur á listanum sem birtur hefur verið árlega nú um 17 ára skeið. Vissulega eru það ánægjuleg tíðindi. Þó að við höfum í mörg ár verið í hópi efstu ríkja rekur mig ekki minni til þess að við höfum áður vermt fyrsta sætið. Það sem er merkilegt við þessa niðurstöðu er að ekki er eingöngu mældur kaupmáttur eða fjárhagslegur hagur viðkomandi landa heldur einnig önnur atriði sem áhrif hafa á velmegun viðkomandi þjóðar, og þá batnar staða okkar enn miðað við einfalda mælingu á ráðstöfunartekjum á mann. Þetta er ánægjulegt en jafnframt áskorun til okkar um að halda áfram að standa okkur vel og gera enn betur eins og hv. þingmaður sagði. Í morgun bárust líka þau tíðindi að hið alþjóðlega lánshæfisfyrirtæki Moody's hefði ákveðið að breyta ekki lánshæfismati á ríkissjóði Íslands, hvorki matinu sjálfu né horfunum hvað það varðar. Ástæða er til að vekja athygli á því að Moody's hefur haft okkur í hæsta flokki nú um nokkurra ára skeið og sér ekki ástæðu til að gera breytingar þar á. Því vil ég líka fagna sérstaklega. Þetta hvort tveggja ætti að vera þeim áminning innan lands sem utan sem reyna að tala niður allan árangur sem náðst hefur. Margt hefur gengið vel. Mörg verkefni þarf að leysa, mörg vandamál eru óleyst, þannig er það alltaf. En sem betur fer fáum við vísbendingar um að við séum þrátt fyrir allt á réttri leið.

Hæstv. forseti. Ég vil óska Íslendingum og Íslandi til hamingju með þessa niðurstöðu. Ég vil sérstaklega óska Samfylkingunni til hamingju með hvað hún tekur við góðu búi. Framsóknarflokkurinn lagði grunninn að því búi í 12 ára ríkisstjórnarsamstarfi við Sjálfstæðisflokkinn. Ég vil einnig þakka Vinstri grænum, þeir hafa skammast svo lengi yfir vondri stöðu Íslands og haft með því góð áhrif á okkur hina sem vorum að vinna. Takk fyrir það. Framsóknarflokkurinn lagði fljótt mikla áherslu á atriði sem skipta meira máli en peningarnir. [Samræður í þingsal.] Það eru atriði eins og atvinna, aðgangur að góðri heilbrigðisþjónustu og aðgangur að menntun.

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að leyfa ræðumanni að ljúka máli sínu.

Það eru Vinstri grænir sem hér hrópa og þeir hafa frelsi til þess. Rödd mín yfirgnæfir það brim. Ágætu vinir og hæstv. forseti. Við þurfum að gá að okkur. Við skulum ekki miklast. Það er vandi að verja þennan árangur og halda honum. Það er mjög mikilvægt fyrir Íslendinga að varðveita þennan árangur. Mestu skiptir atvinna, aðgangur að heilbrigðisþjónustu og aðgangur að menntun. Við þurfum einnig að huga að því sem hefur gerst á liðinni vegferð. Ofurlaunin stinga í stúf, græðgin er mikil og við þurfum að leggja áherslu á jöfnuð og bræðralag. Sú er stefna okkar framsóknarmanna. Við eigum nóg að bíta og brenna. Við verðum ekki hamingjusöm af peningunum einum. Það er lífið sjálft sem gefur okkur hamingjuna. Ég óska þess að ríkisstjórnin standi vörð um þann árangur sem náðst hefur og leggi sig fram um að efla framtíð Íslendinga.

Virðulegi forseti. Fullt tilefni er til að gleðjast yfir góðum árangri í að byggja upp þjóðfélag. Fyrir liggur að sú atvinnustefna sem rekin hefur verið á undanförnum árum hefur borið góðan árangur. Vissulega hefðum við ekki náð þangað sem við stöndum núna ef menn hefðu ekki lagt áherslu á að nýta auðlindir lands og sjávar og ekki síst vatnsaflið. Vatnsaflið er auðlind sem færir okkur velmegun eins og aðrar auðlindir.  Í öðru lagi er mikilvægt að taka eftir því að það sem vegur þyngst í þeim mælikvörðum sem lagðir eru í skýrslunni er annars vegar heilbrigðiskerfið og hins vegar menntakerfið. Við getum verið stolt af því að heilbrigðiskerfið er jafngott og raun ber vitni, eitt það allra besta í heimi. Þegar kostnaðurinn við það er skoðaður kemur í ljós að það er ekki dýrasta heilbrigðiskerfi í heimi. Sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hefur kostnaður við það farið lækkandi á síðustu árum. Við þurfum ekki að tala um heilbrigðiskerfið á þann hátt sem oft hefur heyrst í þessum þingsal, að verið sé að eyða miklum peningum og ekki fáist nógu mikið fyrir þá. Menntakerfið er mjög gott. Það hefur stuðlað að því að koma þjóðinni til mennta og nýta þá menntun til að skapa verðmæti í atvinnulífinu. Vissulega er gott að hafa þetta í huga. Það er líka gott fyrir okkur að fá mat erlendra aðila á því hvernig við höfum staðið okkur. En ég tek undir það, virðulegur forseti, að það skiptir ekki síður máli hvernig við skiptum verðmætunum á milli þjóðarinnar. Ef til vill má skoða það betur.

Virðulegi forseti. Á fund viðskiptanefndar í morgun kom tollstjórinn í Reykjavík og sagði frá því að það sem af væri árinu hefðu verið gerð fimm þúsund árangurslaus fjárnám á innheimtusvæði hans. Í tilefni af þeim umræðum sem hér er stofnað til, þar sem vakin er athygli á því að við erum í fyrsta sæti hvað varðar meðaltekjur og annað, ber að óska ríkisstjórninni til hamingju. Á sama tíma liggur fyrir að fimm þúsund árangurslaus fjárnám hafa verið gerð það sem af er árinu. Það liggur líka fyrir að biðraðir hjá Fjölskylduhjálp Íslands og öðrum hjálparstofnunum hafa lengst verulega. Það eru fleiri sem óska eftir aðstoð og eiga ekki fyrir mat út mánuðinn. Viðtöl birtast við fólk á öldrunarheimilum og á stofnunum fyrir fatlaða - m.a. í Morgunblaðinu, svo að vitnað sé í blað sem ýmsir hér inni taka mikið mark á - sem á ekki fyrir mat út mánuðinn. Þegar við skoðum niðurstöðurnar sem stjórnarsinnar berja sér nú á brjóst yfir og slíkar staðreyndir getum við ekki sagt annað en að kominn sé afgerandi velferðarhalli í þjóðfélaginu, velferðarhalli sem taka verður á. Mikil skil eru á milli þeirra sem eiga allt og miklu meira en allt og hinna sem hafa ekkert fyrir sig að leggja. Það hlýtur að vera mesta og brýnasta viðfangsefni stjórnvalda á Íslandi að lagfæra þann velferðarhalla sem orðinn er í íslensku samfélagi. Fimm þúsund árangurslaus fjárnám segja okkur að verulegt verk er að vinna. Þegar tollstjórinn í Reykjavík segir: Við horfum framan í einstaklinga á hverjum einasta degi og getum ekki leyst vanda þeirra, getum við ekki verið sérstakt velferðarþjóðfélag. Velferðinni er þá alla vega ekki rétt skipt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðfinnu Bjarnadóttur fyrir að vekja athygli á þessari þróunarskýrslu Sameinuðu þjóðanna þar sem fram kemur að Ísland er í efsta sæti yfir lífskjör í heiminum. Hún er mikið fagnaðarefni og segir okkur að við Íslendingar erum forréttindafólk. Við erum fólk sem nýtur þeirra forréttinda að fæðast og lifa í landi þar sem lífskjör eru með þessum hætti. Raunar er það ekkert nýtt, allt frá því að þessar mælingar hófust, fyrir rúmum 20 árum, hefur Ísland verið í einu af efstu sætunum. Það stafar af því að hér er barnadauði lítill. Hér eru lífslíkur miklar. Hér er ólæsi nánast ekkert. Hér er menntun góð. Hér er atvinnuþátttaka og frelsi kvenna mikið. Allt þetta helst í hendur og gerir það að verkum að lífskjör okkar eru eins og þau eru. Þetta leggur okkur líka miklar skyldur á herðar og mikla ábyrgð, ekki síst í loftslagsmálum því að eitt af því sem þessi skýrsla tekst á við og bendir á eru áhrif loftslagsbreytinga á kjör í heiminum og ekki síst á kjör þeirra sem fátækastir eru og þau ríki sem skemmst eru á veg komin á þróunarbrautinni. Þarna getum við lagt mikið af mörkum, m.a. með verkefnum í jarðhita, líka innan lands. Það er ástæða til að vekja athygli á því að þrátt fyrir að mælingar séu svona, og það er mikið fagnaðarefni, er ekki öllu lokið. Við eigum heilmikið eftir í því að jafna lífskjör líka innan lands. Við verðum alltaf að hafa það hugfast og hreykja okkur ekki um of þótt þetta sé sannarlega mikilvægt, og mikið ánægjuefni.

Herra forseti. Það er vissulega ástæða til að gleðjast yfir þessum niðurstöðum. Það er augljóst að okkur miðar ágætlega áfram. Ég tel þetta til marks um að okkur hafi tekist að tvinna ágætlega saman kosti lýðræðisins og hins frjálsa markaðar. Það er ástæða til að óska bæði ríkisstjórnum undanfarinna ára til hamingju og eins stjórnarandstöðunni fyrir þátt hennar. Í lýðræðinu skiptir máli að stjórnarandstaðan standi sinn vörð og því er full ástæða fyrir okkur öll sem störfum í þessum sal til að gleðjast yfir að okkur hafi tekist í það minnsta að ná þeim árangri að vera talin ein þeirra þjóða í heimi sem býr best. Þó er rétt að hafa í huga ákveðin atriði. Það er ekki þar með sagt að við séum ríkasta þjóð í heimi eða sú best stæða. Þegar horft er til þess hver samansafnaður auður þjóða er, ef við horfum bara frá árinu 1950 eða svo, kemur í ljós að við Íslendingar eigum enn langt í land með að jafna stöðu okkar gagnvart þeim þjóðum sem við berum okkur helst saman við. Það hefur gengið vel hérna síðustu 15–20 árin en þegar borið er saman við það hvernig hefur gengið í nágrannalöndunum, frá stríðslokum skulum við segja, eigum við enn töluvert eftir. Við erum ekki enn komin á sama stað og t.d. Norðurlandaþjóðirnar þegar litið er til fjárfestinga á mann erlendis eða uppsafnaðs auðs. Það er ástæða til að gleðjast en þetta er líka áminning um að við eigum að nota þetta tækifæri sem við nú stöndum frammi fyrir til að efla stöðu okkar. Því er áhersla ríkisstjórnarinnar á menntamál og heilbrigðismál nauðsynleg til að tryggja samfélagsgerðina. Um leið skiptir miklu máli að við höldum áfram að lækka skatta í landinu til að hvetja einstaklingana til þess að taka áhættu, hvetja einstaklingana til þess að grípa þau tækifæri sem eru nú þegar vissulega til staðar fyrir okkur í hinum nýja og breytta heimi þar sem hver og einn á möguleika til þess að láta til sín taka, bæði innan lands og erlendis. Þó vil ég nefna eitt sem hlýtur að vekja 

Virðulegur forseti. Við framsóknarmenn erum mjög ánægð með að við mælumst hátt í öllum könnunum. Það er alveg ljóst að eftir 12 ára ríkisstjórnarsetu getum við borið höfuðið hátt. Við höfum átt stóran þátt í því að koma okkur þangað sem við nú erum. Það hefur verið stöðug framför á síðustu árum í velferðarsamfélaginu. Við höfum staðið að því að skapa hér atvinnu og standa mjög dyggan vörð um heilbrigðisþjónustuna. Við búum að því í dag. Mér fannst mjög sérstakt að hlusta áðan á hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, sem hreykti sér á kostnað m.a. Framsóknarflokksins, að mér fannst, virðulegur forseti. Hvað sagði hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörg Sólrún Gísladóttir fyrir síðustu kosningar? Hún sagði að velferðarkerfið hefði verulega látið á sjá í tíð núverandi ríkisstjórnar og var að tala um ríkisstjórnina sem sat þá. Hún talaði um að það hefði allt verið í afturför og ekkert til bóta. Þetta var auðvitað alrangt hjá hæstv. utanríkisráðherra. Núna er sagt að við séum forréttindafólk. Sama persónan segir núna að við séum forréttindafólk en lýsti því rétt fyrir kosningar, og það er bara hálft ár síðan, að hér væri allt á afturfótunum. Það var búið að rífa niður heilbrigðiskerfið. Þá umræðu man ég, virðulegur forseti, afar vel þar sem ég hafði þau mál með höndum. Það er mjög sérstakt að hlusta á þingmenn Samfylkingarinnar tala eins og allt hafi snúist við á síðustu vikum og mánuðum. Það er auðvitað ekki þannig, virðulegur forseti. Gunnar Svavarsson, oddviti Samfylkingarinnar í Suðvesturkjördæmi, lagði mikla áherslu á það í kosningunum að endurreisa þyrfti velferðarkerfið. Heyr á endemi! Við erum búin að byggja upp hér sameiginlega mjög öflugt velferðarkerfi, 

Herra forseti. Aldraðir og öryrkjar, halda menn að það sé hægt að segja við það fólk að við séum með einhver heimsmet í góðum kjörum fyrir aldraða og öryrkja? Hvað er í gangi? Eru menn orðnir gjörsamlega blindir á Alþingi og halda að þeir geti talað svona þegar fólk er með 110 þús. kr. í ráðstöfunartekjur á mánuði? Þetta er dónaskapur gagnvart öldruðum og öryrkjum. Ungt fólk sem er að reyna að koma yfir sig húsnæði er sligað af vaxtaokri. Sjávarbyggðirnar eru að leggja upp laupana. Fólksfækkun er á öllum stöðum á landsbyggðinni út af óréttlátasta fiskveiðistjórnarkerfi sem fundið hefur verið upp í heiminum. Framsóknarmenn, Samfylking og Sjálfstæðisflokkur hafa bakkað það upp, eru enn að því og vilja halda því við lýði. Það er ekki að sjá nein teikn á lofti um að þar eigi að breyta neinu. Sveitarfélögin eru skuldsett sem aldrei fyrr. Þó að ríkissjóður sé rekinn með hagnaði þarf að leiðrétta skiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Það er með ólíkindum að stjórnmálamenn skuli hæla sér af þessari skýrslu og þessum afrekum þegar þetta blasir við. Og aldrei hefur fleira fólk þurft á aðstoð að halda hjá hjálparstofnunum. Fjölskylduhjálp Íslands, Hjálpræðisherinn, Rauði krossinn og Hjálparstofnun kirkjunnar eru með fullt hús af fólki í þessu mikla góðæri. Ég held að þingheimur eigi að líta aðeins í kringum sig áður en hann hreykir sér eins og montinn hani á priki.

Hæstv. forseti. Meðaltalskúrfan hvað varðar lífskjör á Íslandi er ljómandi góð. Það vitum við. Ástæðan fyrir því að Ísland lendir á toppnum á þessari úttekt Sameinuðu þjóðanna sem kynnt var í morgun er hins vegar kannski sú að því ríka fólki sem hefur auðgast verulega á Íslandi hefur fjölgað. Meðaltalskúrfan fer því upp. 
             Mér finnst rétt hjá hæstv. utanríkisráðherra að gera eins og hún gerði hér, segja að við yrðum að gá að því að hreykja okkur ekki um of. Þessi skýrsla sýnir ekki allt sem þarf að sýna. Eins og hefur verið bent á í þessari umræðu höfum við verið ofarlega og í efstu sætunum árum saman, í u.þ.b. þau 20 ár sem þessi skýrsla hefur verið tekin saman. Ég vil gera hér að umræðuefni tvennt sem kemur líka í ljós í þessari skýrslu. Það er mjög alvarlegt. Þar erum við í heiðurssætum, þ.e. háum sætum sem enginn heiður er að sitja í. Það varðar loftslagsmálin. Við sjáum að Bandaríkjamenn og Kanadamenn eru með dýpsta fótsporið í lífríki jarðarinnar út frá athöfnum mannsins. Þeir losa gróðurhúsalofttegundir sem nemur 20 tonnum á íbúa og núna erum við Íslendingar, á árinu 2007, komin fast að þessum tveimur, við erum komin upp fyrir Ástralíu í losun. Við erum farin að losa 17 tonn á mann af gróðurhúsalofttegundum. Kanada og Bandaríkin eru þau einu sem eru ofar en við. Mér þykir enginn heiður að vera í þessu sæti. Það er annað toppsæti sem mér finnst enginn heiður að verma. Hvergi á byggðu bóli er notað eins mikið rafmagn á hvern íbúa og hér.  
            

Virðulegi forseti. Við Íslendingar stöndum nú frammi fyrir örvandi vímuefnafaraldri. Á síðustu 10 árum höfum við séð nær tvöföldun á fjölda þeirra sem leita sér aðstoðar vegna örvandi vímuefna. Höfum við tapað stríðinu gegn mesta böli íslensku þjóðarinnar, áfengis- og fíkniefnavandanum? Kannski ekki, en við erum í það minnsta í vörn, jafnvel þótt við eigum ýmsa leiki í stöðunni. Harðari neyslu fylgir ekki bara stóraukin hætta á alvarlegum geð- og heilbrigðisvandamálum, félagslegri eymd, brenglun, dauðsföllum, sjálfsvígum og eyðilögðum fjölskyldum og ástvinum. Þeim fylgir líka grófara ofbeldi og glæpir, vændi og mansal, skipulögð glæpastarfsemi sem nú þegar hefur fest rætur hérlendis. Ungum afbrotamönnum fer fjölgandi. Síðustu daga höfum við heyrt heilmikið um forvarnir. Við höfum m.a. heyrt að foreldrar eigi að eyða meiri tíma með börnum sínum og að tómstundir hafi forvarnagildi. Gott og vel, en ef við erum heiðarleg við okkur sjálf, hversu tilbúin erum við þá í raun til að ráðast í þær samfélagsbreytingar sem til þarf, styttri og sveigjanlegri vinnutíma, hærri laun, minni neyslu, minna stress, minni hraða, minni hlaup, aukinn jöfnuð - er það á dagskrá í samfélaginu í dag? Hversu auðvelt eiga sumir með að minnka við sig vinnu? Hvað segjum við við foreldra sem hafa sinnt börnum sínum af alúð og natni en missa þau samt út í óreglu og böl? Hvað segjum við við börn alkóhólista og börn fíkla, einmitt þau börn sem eru í hvað stærstum áhættuhópi, um gæðatíma fjölskyldna og samverustundir? Virðulegi forseti. Ég tala af heilum hug fyrir almennu gildi tómstundastarfs, íþróttaiðkunar og listgreina, uppbyggjandi áhugamála. En hvað segjum við við þau ungmenni sem fá nýtt og öflugra áhugamál þegar mest á reynir, fíknina, og sökkva sér í hana? Það ætlar sér enginn að verða ósjálfbjarga eiturlyfjafíkill, hvorki sá sem æfir fótbolta né sá sem teflir skák, né heldur hinn sem gerir hvorugt. Öll skólastig eru mikilvægur vettvangur forvarna - en hvað er góður skóli? Í mínum huga er góður skóli staður þar sem ungmennum líður vel, staður sem á að hafa það meginhlutverk að efla með þeim sterka sjálfsmynd og sjálfstraust, hlúa að hverjum og einum til eigin framkvæmda í eigin lífi. Það á um leið að vera staður þar sem öflug teymi ólíkra fagaðila leita markvisst að áhættuhópum og halda í höndina á þeim frá upphafi. Eru íslenskir skólar góðir skólar að þessu leyti - eða er álagið á starfsfólk allt of mikið nú þegar og stoðkerfið of veikt? Og hvernig náum við til þeirra sem erfiðast er að ná til? Brottfall í íslenskum framhaldsskólum er of mikið og það er einmitt þá sem aldurinn er hvað viðkvæmastur. Það er lífsspursmál í þessum efnum, virðulegur forseti, að beina auknum kröftum að áhættuhópum. Almennar forvarnaprédikanir, lífsgæðakannanir eða auglýsingar í fjölmiðlum duga skammt á þau ungmenni sem eru í mestri hættu. Þessir einstaklingar þurfa aðstoð augliti til auglitis innan menntakerfisins, félagskerfisins, heilsugæslunnar, meðferðarstofnana, dómskerfisins. Það þarf eldra fólkið líka. Í þessu samhengi er rétt að benda á að alþjóðlegar rannsóknir sýna að langáhrifaríkustu forvarnir gegn áfengisneyslu unglinga eru hátt áfengisgjald, hár áfengiskaupaaldur, stíft bann við áfengisauglýsingum og takmarkað aðgengi. Erum við á réttri leið? Það starf sem faglegar meðferðarstofnanir vinna verður seint fullþakkað. Við búum að stórum og metnaðarfullum hópi fagfólks með sérþekkingu sem vinnur markvisst að forvörnum, úrræðum og rannsóknum. Aðgengi að áfengis- og vímuefnameðferð á Íslandi er með því besta sem gerist og um 7% Íslendinga, eldri en 15 ára, hafa notið góðs af meðferð hjá SÁÁ. Á tímum stóraukinnar áfengisneyslu og notkunar örvandi vímuefna skýtur óneitanlega skökku við ef fjárveitingar til aðgerða gegn áfengis- og fíkniefnaneyslu dragast saman. Slíkt gengur einfaldlega ekki upp. Það þarf að greina með faglegum hætti og rannsóknum hvar og hvernig skilvirkasta, besta og faglegasta starfið er unnið og beina stórauknu fjármagni inn á þær brautir en varast handahófskenndar og eftirlitslausar úthlutanir. Hvernig búum við að lögreglu og tollyfirvöldum? Ætlum við, virðulegur forseti, að tryggja betri tæki og mannafla til að sporna við innflutningi fíkniefna og skipulagðri glæpastarfsemi? Ætlum við að viðurkenna að fangelsisvist er engin lausn fyrir fársjúka fíkla eða ungt fólk? Úrlausnarefnin, virðulegi forseti, snerta öll ráðuneyti og alla flokka. Þetta er sameiginlegt verkefni okkar allra, hafið langt yfir flokkapólitík og þrætur hversdagsins. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvaða stefnumörkun og markmið er varðar úrlausnir á vímuefnavandanum liggja fyrir hjá mismunandi ráðuneytum? 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu alvarlega málefni. Fíkniefni eru einn ömurlegasti vágestur nútímasamfélags og það er skylda okkar sem einstaklinga, foreldra og stjórnmálamanna að gera allt sem í okkar valdi stendur til að börnin okkar og unga fólkið almennt verði þeim ekki að bráð og leiðist ekki út í ógöngur í umgengni við önnur vímuefni. Hér á landi hefur margt áunnist í þessum efnum og ríkisstjórnin hefur ákveðið að gera myndarlegt átak í forvörnum sem beinist sérstaklega að framhaldsskólanemum auk þess sem forvarnir eru snar þáttur í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar til að styrkja stöðu barna og unglinga. Að auki er í frumvarpi til fjárlaga fyrir næsta ár gert ráð fyrir 100 millj. kr. framlagi til þriggja ráðuneyta, heilbrigðis-, félags- og dómsmálaráðuneyta, til að standa fyrir sameiginlegu átaki til að bregðast við aukinni vímuefnavá með öflugri fræðslu og forvörnum, stuðningi við fjölskyldur í vanda, fjölbreyttum meðferðarúrræðum og hertri löggæslu. Hið alþjóðlega umhverfi kallar á breytta nálgun í vímuefnavörnum. Ljóst er að samfara heilsueflingu og forvörnum þarf að herða, bæta og beita nýjum áherslum í löggæslu. Forvarnir þurfa að miða að því að ná til áhættuhópa, virkja grasrótina og tvinna saman rannsóknir, stefnumótun og framkvæmd. Löggæsluyfirvöld hafa gripið til ráðstafana til að bregðast við aukinni hörku í heimi fíkniefna og meðal fíkniefnasala. Sérsveit lögreglunnar hefur verið efld, m.a. til að styrkja lögregluna í að takast á við fíkla sem stundum eru ofbeldisfullir og beita jafnvel vopnum. Hið sama má segja um greiningardeild lögreglunnar. Hún gegnir m.a. því hlutverki að kortleggja fíkniefnaheiminn og auðvelda götueftirlitinu að rata um krákustíga hans með það að markmiði m.a. að forða fólki frá því að lenda í klóm fíkniefnasala. Við fáum reglulega fréttir af því að lögregla og tollgæsla finni og geri upptæk fíkniefni sem reynt er að smygla til landsins. Oftar en ekki er það árangur af aukinni upplýsingagjöf á milli ýmissa aðila, gjarnan landa á milli. Aukin áhersla hefur verið lögð á slíka samvinnu undanfarin ár og er ástæða til að gera það áfram eins og dæmin sanna. Góður árangur hefur náðst í vímuefnavörnum í grunnskólum landsins á undanförnum árum en á 10. áratugnum leiddu rannsóknir í ljós stöðuga og verulega aukningu í neyslu vímuefna meðal grunnskólanema. Foreldrum voru send skýr skilaboð um að auka samveru með börnum sínum, leyfa ekki útivist eftir lögboðinn útivistartíma og leyfa ekki eftirlitslaus samkvæmi. Áhersla var lögð á mikilvægi skipulagðrar tómstundaiðkunar. Aukin meðvitund foreldra um þessi atriði hefur án efa átt þátt í þeim árangri sem náðist. Mikill mælanlegur árangur hefur náðst frá árinu 1997 varðandi til að mynda áfengisneyslu grunnskólabarna, reykingar þeirra og sömuleiðis neyslu hass. Tölurnar sýna ágætan árangur hvað þetta varðar á þessu tímabili meðal þessa hóps ungmenna. Nú þarf að huga að næstu aldurshópum fyrir ofan. Rannsóknir hafa leitt í ljós að meðal framhaldsskólanema er neysla vímuefna mun meiri og brýn þörf að bregðast við. Heilbrigðisráðherra og menntamálaráðherra hafa kynnt verkefni sem beinist að heilsueflingu framhaldsskólanema. Markmiðið er að stuðla að bættri heilsu og líðan og þar með draga úr brottfalli og bæta námsárangur. Í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar til að styrkja stöðu barna og unglinga sem unnið er að á forræði félagsmálaráðherra er lögð áhersla á almennar forvarnaaðgerðir og lagt til að farin verði leið heilsueflingar, stuðlað að reyklausu umhverfi barna og unglinga, forvörnum gegn reykingum áfram sinnt vel, ungmennum veitt viðeigandi fræðsla um áhrif og afleiðingar áfengisneyslu, ekki síður en ólöglegra vímuefna í samræmi við lögbundna fræðslu um tóbaksvarnir í grunnskólum. Sérstök áhersla verði lögð á almennar forvarnir og fræðslu í samfélaginu um andlega og félagslega líðan. Þetta verði gert með því að leggja aukna áherslu á geðrækt, á hollar tómstundir, uppbyggilega nýtingu frítíma og samveru fjölskyldunnar við leik og störf. Allt rímar þetta við heilsustefnu heilbrigðisráðuneytisins. Virðulegi forseti. Ég hef hér drepið á nokkur atriði í því sem ríkisstjórnin er með á prjónunum og varðar þennan mikilvæga málaflokk og hygg að með því hafi ég svarað spurningum hv. þingmanns um stefnumótun og markmið ríkisstjórnarinnar á þessu sviði. Ég tek jafnframt undir það sem hv. þingmaður sagði, hér er ekki um að ræða einkamál neins tiltekins stjórnmálaflokks, neins tiltekins stjórnmálamanns eða tiltekins aðila í þjóðfélaginu. Þetta er vandamál sem þjóðfélagið allt glímir við og við verðum öll, bæði í þessum sal og utan hans, að taka höndum saman um að freista þess að ná árangri vegna þess að öflin sem barist er við á þessu sviði svífast einskis eins og við vitum.

Virðulegur forseti. Við framsóknarmenn leggjum mikla áherslu á forvarnir og teljum að það eigi að aðstoða börn við að styrkja sjálfsmynd þeirra, auka samskiptahæfni þeirra og siðferðiskennd. Það þarf að styðja allt íþróttastarf í landinu og efla sérstaklega skólana í forvarnastarfi. Við teljum að reykingar, áfengi og fíkniefni tengist að verulega miklu leyti þannig að það þarf að vinna á öllum þessum þáttum sameiginlega. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að Sjálfstæðisflokkurinn er ekki nógu sannfærandi í málflutningi sínum varðandi forvarnastarf. Ég vil nefna tvö dæmi. Við áttum hér mikla umræðu um reykingar og það var ákveðið, m.a. að frumkvæði Framsóknarflokksins, að koma í veg fyrir að reykt væri á veitinga- og skemmtistöðum. Þá fór í gang talsverð umræða þar sem kröftugir aðilar innan Sjálfstæðisflokksins fundu því allt til foráttu. Þá ályktaði t.d. SUS, Samband ungra sjálfstæðismanna, gegn forræðishyggju og sagði að Alþingi hefði sett ofstækisfull lög sem legðu sekt við því að veitingahúsaeigendur leyfðu gestum sínum að reykja innan dyra. Það kom upp talsverð mótstaða innan Sjálfstæðisflokksins. Núna er annað mál hér fyrir þinginu sem sjálfstæðismenn hafa lagt áherslu á, nokkrir þingmenn þar sérstaklega, og það er að leyfa sölu á bjór og léttu víni í matvöruverslunum.  Virðulegur forseti. Þetta er ekki sannfærandi málflutningur. 

Hæstv. forseti. Ég fagna þessari umræðu um vímuefnavandann þó að ég geti ekki tekið undir það sem málshefjandi kallaði vímuefnafaraldur. Þó að ástandið sé hroðalegt og hvert einstakt tilfelli sé mjög alvarlegt held ég að við eigum að viðurkenna að margt hefur þokast í rétta átt í þessum málum undanfarið, sérstaklega þó hvað varðar yngri aldurshópinn, grunnskólaaldurinn. Það réttlætir í sjálfu sér ekki það að við höllum okkur aftur á bak og látum eins og ástandið sé ekki slæmt. Það er tvennt sem við þurfum ávallt að skoða þegar við ræðum vímuefnavandann, annars vegar forvarnirnar, eins og hér hefur verið komið inn á, og úrræði sem við getum gripið til þegar einstaklingar eru komnir í vandræði, neyslu eða afbrot. Við þekkjum umræðuna um forvarnirnar. Í rauninni vitum við sem til þekkjum að þetta snýst ekki um þekkingu krakka, þetta snýst um það að þau láta vaða eða taka þátt, láta tilleiðast. Það er ekki vegna þess að þau viti ekki um hvað þetta mál snýst. Þess vegna er mjög mikilvægt að samfélagið í heild gefi skýr skilaboð um hvað má og hvað má ekki og þar hefur tekist mjög gott samstarf í grunnskólunum milli foreldra, barna og kennarasamfélagsins. Það sem er athyglisvert og við þurfum að snúa okkur fyrst og fremst að, og málshefjandi vakti athygli á, er að við þurfum að sjá vandann fyrir, við þurfum að grípa miklu fyrr inn í, við þurfum að hjálpa foreldrum þegar börnin eru komin í vanda. Um það vitum við, oftast í skólanum. Við sjáum börnin sem eru í vandræðum í skólanum, eru með hegðunarfrávik, fjarveru eða skróp, oft komin í minni háttar afbrot. Ein af tillögunum í barnaáætlun ríkisstjórnarinnar er einmitt að innleiða kerfi þar sem fræðsla fyrir starfsfólk uppeldisstofnana en ekki síður til foreldra verður notuð sem leið til að hjálpa fólki til að ungt fólk lendi ekki í þessum vanda. Ég bind miklar vonir við þá vinnu og treysti á að við stöndum saman um að byggja hana upp. Við höfum dæmi um þetta m.a. í blöðunum í dag þar sem sagt er frá vinnu í Hafnarfirði og við höfum sambærilega 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur fyrir að taka þetta mál upp. Það er sannarlega ekki vanþörf á. Það vantar auðvitað ekki að í orði kveðnu eru allir jákvæðir, hafa miklar áhyggjur af ástandinu og vilja allt á sig leggja til að kljást við þetta böl sem misnotkun áfengis og vímuefna er og vandamál sem því eru samfara. En hér er það eins og víðar að það eru ekki bara fögur orð sem gilda, þau draga ein og sér ekki langt. Það sem skiptir máli er hvaða efnislegum tökum samfélagið allt og auðvitað ekki síst stjórnvöld taka þessi mál, hvaða fjármagn er veitt til viðfangsefnisins. Það brennur ekki síst á okkur nú um stundir þegar dæmin æpa á okkur hvaðanæva að um mikinn faraldur, mikinn innflutning fíkniefna og mikil vandamál sem misnotkun þeirra eru samfara. Forvarnir eru að sjálfsögðu mikilvægar og ég hef áður nefnt hér í umræðum af þessu tagi að það er undarlegt að ekki skuli hafa verið stuðningur við það hér að hækka það hlutfall áfengisgjalds sem rennur til Forvarnasjóðs. Það þýðir heldur ekki að horfa fram hjá þeim sem þegar hafa ánetjast og eru ofurseldir neyslu fíkniefna og áfengis og þurfa á hjálp og stuðningi að halda. Hvernig skyldi vera staðið að málum þá? Er það ekki þannig að sjálft móðurskip meðferðar áfengis- og vímuefnaneytenda í landinu, SÁÁ, býr við mikla rekstrarerfiðleika og hefur missirum saman verið án samninga við stjórnvöld um rekstur sinn? Er það ekki þannig að SÁÁ er að stórum hluta fjármagnað með velvild styrktaraðila og gengur á eigið fé sitt til að halda úti starfsemi sem er þjóðfélaginu ómetanleg en stjórnvöld mættu sannarlega búa betur að? Það mætti líka gera mun betur en gert er innan t.d. almennu heilsugæslunnar, skólakerfisins og víðar. Ég held að stjórnvöld þurfi að líta í eigin barm og gera meira en hafa um þetta falleg orð. 

Frú forseti. Fíkniefnavandamál er kannski mesta hættan í samfélagi okkar í dag, fíkniefnavandi og áfengisdrykkja. Við megum heldur ekki gleyma þeim þætti þegar við tölum um fíkniefnavanda að áfengi er oft það fyrsta sem unglingar byrja að neyta, bjór og sterk vín, og svo leiðast þau út í sterkari efni. Auðvitað eru allir sammála um að auka þurfi forvarnir og meðferðir en við þurfum kannski að hugsa þessa hluti upp á nýtt. Við erum búin að berjast við fíkniefnavanda í 35 ár eða lengur og okkur hefur ekkert tommað áfram. Við náum engum árangri, vandinn eykst og þess vegna þurfum við að spyrja okkur hvort við þurfum ekki að fara nýjar leiðir, t.d. gagnvart þeim sem eru í sterkustu efnunum, hvort þeir eigi ekki bara hreinlega að vera í heilbrigðisgeiranum. Þurfum við ekki að fara að skaffa þeim efni eða það sem þeir þurfa að fá undir eftirliti? Við þurfum að skoða varnir landsins. Við tókum upp aðild að Schengen á sínum tíma og bæði lögreglumenn og tollarar uppi á Keflavíkurflugvelli segja mér að þeir telji Schengen-samkomulagið mjög af því slæma upp á passaeftirlit með fólki í flugstöð þegar þar eru 1.200–1.500 manns tvisvar á sólarhring yfir sumartímann. Þeir taka litlar stikkprufur en ná ekki að skoða 

Hæstv. forseti. Ofneysla fíkniefna er vandi sem snertir alla þjóðina og allan heiminn. Því miður hefur enginn eina lausn á því alvarlega máli. Það er mikilvægt að horfa á þetta heildstætt en muna um leið að hvert og eitt okkar ber ábyrgð. Við verðum að trúa því að hægt sé að ná tökum á þessum vágesti og raunar sýna tölur síðustu ára að við höfum náð árangri í elstu bekkjum grunnskóla. En við viljum gera betur og við ætlum að gera miklu betur. Ekki má gleyma þeim aldurshópi sem er á framhaldsskólastigi. Það er einmitt á þeim aldri sem okkur foreldrunum finnst börnin stundum eldri en þau eru. Í þessu efni langar mig sérstaklega að nefna samkomulag milli hæstv. menntamálaráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra um forvarnir á framhaldsskólastigi. Ég geri athugasemdir við málflutning hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur um að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki staðið vaktina í þessum málum. Það er alrangt. Þetta ákveðna mál hefur verið í farveginum í nokkur ár og það var ekki fyrr en sjálfstæðismaður settist í stól heilbrigðisráðherra að hægt var að komast að niðurstöðu í málinu. Æskulýðslöggjöfin öll er á forræði menntamálaráðuneytisins. Þar hefur verið unnið stórvirki á undanförnum árum. Ég hafna því algerlega að Sjálfstæðisflokkurinn standi til hliðar í þessari mikilvægu umræðu. Í þessari baráttu kemur kannski skýrast í ljós sérstaða okkar sem búum á Íslandi og hana verðum við að nýta. Við búum sem betur fer í þjóðfélagi þar sem boðleiðirnar eru stuttar og fjölskyldubönd sterk. Með stöðugri fræðslu höfum við náð ákveðnum árangri og höfum möguleika til að ná lengra. Það er í mínum huga grundvallaratriði að horfa á forvarnir út frá tveimur meginstoðum. Annars vegar út frá sjónarmiði fræðslu og samstarfs milli hagsmunaaðila og hins vegar út frá þeim tækjum sem löggæslan hefur, m.a. með auknum sýnileika lögreglu, hertri tollgæslu og hertum aðgerðum gegn skipulegri glæpastarfsemi, svo eitthvað sé nefnt. Í löggæslunni felst nefnilega líka gríðarlegt forvarnargildi.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að fíkniefnavandinn sé til umræðu í þingsölum. Hann er víðfeðmur og mjög mikilvægt að skýr skilaboð komi frá Alþingi um að tekið verði á vandanum. Mikilvægast tel ég að móta heildræna stefnu um forvarnir og kortleggja forvarnastarf í landinu til að leggja mat á gæði starfsins. Það þarf einfaldlega að leggja meiri fjármuni til virkrar forvarnastefnu og forvarnaaðgerða. Stjórnvöld gætu staðið sig betur í þeim efnum. Til að mynda er full þörf á að styrkja betur þá aðila og félagasamtök sem vinna að félagslegu forvarnastarfi. Vil ég þá sérstaklega nefna SÁÁ, Samhjálp og Vímulausa æsku. Það er að mínu mati óverjandi að meðan fjárlög hækka um 20% skuli SÁÁ vanta um 242 millj. kr. til að láta enda ná saman í rekstri sínum. Sömu sögu má segja um önnur félagasamtök. Þau sjá fram á erfiðan rekstur. Það þarf einfaldlega að hækka hlutfall áfengisgjalds í Forvarnasjóð og framlög til málaflokksins í heild. Það þarf líka að efla íþrótta- og tómstundastarf barna og unglinga. Skipuleg ástundun í umsjá ábyrgra aðila dregur verulega úr líkum á lífsstíl sem felur í sér vímuefnanotkun. Þar á ríkið á að koma mun betur að borði. Ég vil nefna sem dæmi að efla mætti ungmennahreyfingu landsins og einnig mætti stórauka framlög í jöfnunarsjóð íþróttafélaga svo hann standi raunverulega undir nafni. Það er einfaldlega þannig að öflugt íþróttastarf dregur úr líkum á vímuefnaneyslu. Forvarnir fela í sér að beina fólki á rétta braut frá fíkniefnum. Það eru því sláandi tölur að drykkja ungmenna um sumar, milli grunnskóla og framhaldsskóla, skuli aukast um 105%. Það er gott að heyra að taka eigi á þeim vanda í samvinnu við nemendafélög í framhaldsskólum.

Virðulegi forseti. Ein versta martröð foreldra er að barn þeirra verði fórnarlamb eiturlyfjabölsins. Það heltekur alla, þann sem ánetjast vímuefnunum og fjölskyldu hans. Þegar hafa verið stigin mikilvæg skref til að taka á þessu böli og fleiri eru fram undan. Málið er á dagskrá þessarar ríkisstjórnar. Í félagsmálaráðuneytinu er farið að vinna eftir aðgerðaráætluninni frá í vor um að styrkja stöðu barna og ungmenna. Framhaldsskólaverkefni heilbrigðis- og menntamálaráðherra ásamt Lýðheilsustöð í samstarfi við framhaldsskólanema í átaki í heilsueflingu og forvörnum er farið af stað. Samfylkingin hefur heildstæða ábyrga stefnu í vímuefnamálum. Hún byggir á því að komið verði á vímuvarnaráði sem hafi yfirsýn yfir alla þætti málaflokksins enda varðar það mörg ráðuneyti. Ég ætla að nefna nokkra þætti þeirrar stefnu. Í fyrsta lagi ber að nefna forvarnir og meðferðarmál. En það þarf líka að koma á fræðslu- og neyðarhjálp fyrir aðstandendur þegar grunsemdir vakna um neyslu. Það þarf að fylgja eftir lögum sem banna börnum og unglingum að neyta áfengis og fíkniefna og láta foreldra vita þegar slík tilvik koma upp. Það þarf líka að tryggja inngrip strax og vitað er um ólöglega fíkniefnaneyslu ungmennis og aðstoða þarf viðkomandi til að komast aftur til eðlilegs lífs eftir meðferð. Það þarf að efla löggæsluna og finna fíkniefnasala og auka eftirlit með smygli. Það ber að hætta að dæma helsjúka fíkla í almenn fangelsi fyrir fíkniefnaneyslu og skilgreina neyslu sem heilbrigðisvandamál. Það verður að þyngja refsingar þeirra sem selja og fjármagna eiturlyf en eru ekki háðir þeim sjálfir. Þar eru hinir raunverulegu glæpamenn.

Virðulegi forseti. Vímuefnavandinn er ærinn og hefur ekki farið minnkandi á síðustu árum heldur þvert á móti, þrátt fyrir töluverða viðleitni af hálfu opinberra aðila til hins gagnstæða. Þó verður að segjast eins og er að þessi mál eru fyrst og fremst á ábyrgð einstaklingsins sjálfs. Hver og einn ræður sjálfum sér í þeim efnum, er sinnar gæfu smiður. Foreldrar bera fyrst og fremst ábyrgðina á uppeldinu og því að tileinka börnum sínum þau viðhorf að forðast vímuefni hver svo sem þau kunna að vera. Hið opinbera leikur stórt hlutverk í þessum málum með stefnu sinni og þeim áherslum sem það leggur, löggjöf sem það setur o.s.frv. Því er ekki að neita að borist hafa mjög misvísandi skilaboð frá hinu opinbera, bæði ríki og sveitarfélögum, á undanförnum árum, sem hafa dregið úr gildi þess sem gert hefur verið vel á þessu sviði. Ríkið stóð myndarlega að herferð til að draga úr reykingum sem hefur tekist mjög vel þótt slaki hafi orðið á því á síðustu árum. En það hefur greinilega náðst mikill árangur í því að draga úr reykingum. Varðandi áfengi hefur öðru máli gegnt. Þar hafa opinberir aðilar gengið fram fyrir skjöldu í að brjóta niður þær takmarkanir sem skapast hafa vegna aðgengis og verðs á áfengi. Sveitarfélög hafa keppst við að leyfa opnun vínveitingastaða sem lengst og jafnvel allan sólarhringinn og fjölga þeim. Hið opinbera hefur lækkað verðgildi áfengisgjalds um þriðjung á innan við einum áratug á sterkum vínum. Það hefur verið allt of áfengisvinsamleg stefna í gangi af hálfu stjórnmálamanna og opinberra aðila. Við getum breytt miklu í þessum efnum með því að breyta hugarfarinu og breyta stefnu hins opinbera.

Virðulegi forseti. Ég notaði í upphafi orðin „örvandi vímuefnafaraldur“, að við stæðum frammi fyrir því. Það er ekki tekið upp úr hausnum á mér heldur hef ég heyrt okkar fremstu sérfræðinga í þessum málum tala um að við stöndum frammi fyrir þessu núna. Ég held að það sé hið besta sem við stjórnmálamenn gerum, að hlusta á sérfræðinga í þessum málum, á fagfólkið og hvað þarf að gera, hvar fjárveitinga er þörf og hvernig verði best á þessum málum haldið. Forvarnir eru gríðarlega mikilvægar eins og hér hefur komið fram. En ekki virka allar forvarnir jafn vel. Hvernig greinum við á milli þeirra? Jú, við verðum að greina á milli þeirra með víðtækum rannsóknum, að þetta séu rannsóknartengdar forvarnir þannig að við víkjum af brautum sem við höldum að virki vel en virka ekki vel og förum inn á þær brautir sem rannsóknir og reynsla sýna að raunverulega virka. Það eru ekki endilega ný verkefni heldur þau verkefni sem reynslan sýnir að reynast best. Það er staðreynd að vistunarúrræði, eftirmeðferð og áfangaheimili bráðvantar fyrir ungmenni á Íslandi í dag. Það er staðreynd. Það er líka staðreynd að þetta er alvarlegur sjúkdómur. Þetta er ekki bara eitthvað sem fólk velur sér eða velur sér ekki. Þetta er alvarlegur sjúkdómur sem hefur gríðarleg áhrif á alla fjölskylduna og snertir hverja einustu fjölskyldu í landinu. Það er okkar hlutverk að tryggja að nægt fjármagn sé til staðar fyrir þær leiðir sem virka, fyrir þau meðferðarúrræði sem okkar færasta fólk beitir sér fyrir og bjarga þannig lífum, hjálpa fólki til rísa úr rústum lífsins. Þetta eru hinar raunverulegu varnir Íslands sem við þurfum að leggja áherslu á og tryggja fjármagn til. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Til að ná árangri í þessum málum þarf að hvetja fólk til jákvæðrar breytni og framkomu, ekki síst unga fólkið, og gefa því tækifæri til að breyta hegðun sinni ef því er að skipta og umbuna fyrir jákvæða breytingu á lífsháttum. Þannig getum við náð árangri í að efla heilbrigði þjóðarinnar, með samvinnu og frumkvæði á sviði heilsueflingar. Þess vegna þarf að efla starf grasrótarinnar, hinna frjálsu félagasamtaka og treysta samstarf þeirra við ýmsar opinberar stofnanir auk að treysta samstarf ólíkra fræðigreina eins og hv. málshefjandi nefndi. Áherslur þær sem þegar hafa verið lagðar í samstarfsverkefni menntamálaráðuneytisins, heilbrigðisráðuneytisins, Hins hússins, Lýðheilsustöðvar og nemendafélaga framhaldsskólanna um heilsueflingu framhaldsskólanema og forvarnir eru mikilvægar. Þær eru helstar: Að gera úttekt á stöðu mála í framhaldsskólum með könnun á vegum fagráðs um heilsueflingu og forvarnir í framhaldsskólum. Að aðstoða skólasamfélagið við þróun aðgerða og viðbragðsáætlunar. Að tryggja stöðu forvarnafulltrúa í öllum framhaldsskólum og starfshlutfall þeirra. Að efla samstarf milli framhaldsskólanna og heilsugæslunnar. Að bjóða upp á árlegt námskeið fyrir forvarnafulltrúa, námsráðgjafa og hjúkrunarfræðinga sem starfa við heilsueflingu og forvarnir í framhaldsskólum. Að sinna útgáfu á fræðsluefni fyrir forvarnafulltrúa, námsráðgjafa og hjúkrunarfræðinga. Að auka samstarf við nemendafélög og Samband íslenskra framhaldsskólanema. Það er ánægjulegt að sjá þessa aðila taka höndum saman um að vinna að þessu mikilvæga verkefni og að þeir skulu nálgast verkefnið á raunsæjan hátt. Því miður hefur stundum verið lagt upp með óraunhæf markmið í baráttunni við fíkniefnavandann og árangurinn ekki orðið eins og væntingar hafa staðið til. Til að ná árangri í baráttu við þennan vágest þarf að greina vandann, bregðast skynsamlega við og efna til samvinnu allra þeirra sem best þekkja til. Hvetja þarf fólk til heilbrigðra lífshátta og mikillar samveru með börnum sínum og unglingum, sem eru í mestri hættu á að verða fíkniefnum að bráð.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu sem ég mæli hér fyrir er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 125/2007, um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn og fella inn í samninginn tilskipun nr. 2000/60 um aðgerðaramma bandalagsins um stefnu í vatnsmálum. Gerð er grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni og er ákvörðunin prentuð sem fylgiskjal með tillögunni ásamt þeirri tilskipun sem hér um ræðir. Meginmarkmið tilskipunarinnar er að setja ramma um vernd yfirborðsvatns, grunnvatns, árósavatns og strandsjávar, sem og að hindra frekari rýrnun vatnsgæða og bæta ástand vistkerfa og, að svo miklu leyti sem vatn hefur áhrif á önnur vistkerfi, tekur tilskipunin einnig til gæða þeirra. Þá er ætlunin að tryggja sjálfbæra vatnsnotkun með verndun nytjavatns, auka verndun og bæta vatnakerfi, t.d. með aðgerðum til að draga úr eða stöðva losun hættulegra efna, og stuðla að aðgerðum gegn flóðum til þess að bæta ástand vatns og sjávar. Eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni er tilskipunin einungis EES-tæk að hluta og voru því þeir þættir sem lúta að náttúruvernd, t.d. lífríki við strendur, ár og vötn, ekki teknir upp í EES-samninginn, heldur aðeins atriði er varða mengun, vöktun með henni og eftirlit. Ákvæði er varða auðlindastjórnun og gjaldtöku voru sömuleiðis ekki tekin upp í samninginn. Í sameiginlegri yfirlýsingu við ákvörðunina er áréttað að ólíkar landfræðilegar aðstæður kalli á mismunandi aðgerðir til að ná fram markmiðum tilskipunarinnar og að stjórnvöld geti því metið hvaða aðgerða þurfi að grípa til á hverjum stað. Ekki þurfi þar af leiðandi að grípa til aðgerða þar sem þeirra er ekki þörf, eða eins þetta er kallað í Brussel - og ég bið forláts á því, virðulegi forseti, að sletta hér - „No problem, no action“. Náðist samkomulag um að þetta væri áréttað í yfirlýsingu eftir að fulltrúar framkvæmdastjórnarinnar heimsóttu Ísland til að kynna sér aðstæður hér á landi. Árið 2001 var skipaður starfshópur á vegum umhverfisráðuneytis og iðnaðarráðuneytis, með þátttöku fulltrúa hlutaðeigandi stofnana svo sem Umhverfisstofnunar, Orkustofnunar, Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar. Hlutverk hópsins var að fara yfir og undirbúa lögleiðingu tilskipunarinnar hér á landi. Lauk starfshópurinn störfum í mars síðastliðnum. Lagði hópurinn m.a. til að Umhverfisstofnun hæfist þegar handa við gagnaöflun og að starfshópur yrði skipaður til að gera tillögur að frumvarpi til laga um stjórnskipulag á sviði vatnamála í samræmi við tilskipunina. Til að innleiða tilskipunina hér á landi þarf að setja lög um stjórnun vatnsmála sem heyra undir umhverfisráðuneytið og að hluta til undir iðnaðarráðuneytið. Einnig þarf hugsanlega að breyta lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, auk þess sem breyta þarf ýmsum reglugerðum sem heyra undir umhverfisráðuneytið. EES/EFTA-ríkin þurfa ekki að innleiða tilskipunina fyrr en tveimur árum eftir að hún var tekin upp í EES-samninginn. Þá munu allir frestir í tilskipuninni taka mið af því hvenær gerðin kemur inn í EES-samninginn í stað ársins 2000, þegar tilskipunin var samþykkt hjá ESB. Þannig má gera ráð fyrir að tilskipunin verið að fullu komin til framkvæmda hér á landi árið 2017. Eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni er ljóst að verulegur kostnaður mun koma til í tengslum við lögleiðingu tilskipunarinnar hér á landi, og vegna úttekta, vöktunar og skýrslugerða þegar tilskipunin verður að fullu komin til framkvæmda. Kostnaðurinn mun aðallega falla á ríkið, en einnig á sveitarfélög vegna framkvæmdar vatnsverndar. Starfshópurinn mat kostnað ríkisins vegna undirbúningsframkvæmda 194,2 millj. króna, sem mun dreifast á næstu ár, hugsanlega allt til ársins 2013. Hefur hluti þessa kostnaðar þegar fallið til og verið greiddur hlutaðeigandi stofnunum. Kostnaður heilbrigðiseftirlits, sem rekið er af sveitarfélögunum, mun ekki falla til fyrr en síðar og er ekki ljóst hversu mikill hann verður. Samráð hefur verið haft við sveitarfélögin um upptöku tilskipunarinnar frá því byrjað var að ræða upptöku hennar í EES-samninginn. Sömuleiðis verður unnið að framhaldi málsins í nánu samstarfi við sveitarfélögin, svo sem við gerð lagafrumvarps. Lögum samkvæmt verður þó öll vöktun á hendi ríkisins, þ.e. Umhverfisstofnunar. Ég legg til, frú forseti, að að lokinni þessari umræðu verði þessari tillögu vísað til síðari umræðu og til hv. utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Tilskipun sú sem hér er fjallað um er svokölluð vatnatilskipun Evrópusambandsins sem kom mikið við sögu á Alþingi þegar vatnalögin umdeildu fóru hér í gegn fyrir tæpum tveimur árum. Ein af kröfum stjórnarandstöðunnar, sem þá var skipuð Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, Samfylkingunni og Frjálslyndum, varðandi það lagafrumvarp var að vatnatilskipun Evrópusambandsins yrði innleidd í íslensk lög og íslenskan rétt áður en aðhafst yrði frekar í vatnalagamálinu. Þeir sem fylgdust með þeirri umræðu minnast þessa. Það er því tími til kominn og fagnaðarefni í sjálfu sér að þessi vatnatilskipun skuli loksins líta dagsins ljós og nú skuli hilla undir það að hún verði lögleidd og leidd í íslenskan rétt. Eins og oft hefur gerst áður þegar tilskipun frá Evrópusambandinu sem varðar náttúruvernd að einhverju leyti rekur á fjörur okkar, þá kemur alltaf upp það vandamál að í EES-samningnum voru gerðir fyrirvarar af hálfu íslenskra stjórnvalda á sínum tíma þegar samningurinn var gerður, varðandi náttúruvernd. Þannig að þeir þættir sem lúta að náttúruvernd, eins og t.d. lífríki, hvort sem er við strendur landsins, í ám eða vötnum, eða náttúrunni almennt eru ekki teknir upp eða voru ekki teknir upp í EES-samninginn. Ég velti því fyrir mér þegar ég les í gegnum greinargerðina með þingsályktunartillögunni hvort ekki hafi verið háð nokkrum erfiðleikum að aðgreina þessa þætti, náttúruverndarþættina, frá mengunarþáttunum því að í mínum huga haldast þessir hlutir algjörlega í hendur. Hefði verið full ástæða til að skoða hvort ætti ekki að innleiða þessa tilskipun án þess að greina einhvern náttúruverndarþátt frá og skilja hann eftir. Ég ímynda mér því að þetta verði eitt af þeim atriðum sem koma til sérstakrar skoðunar þegar tillaga þessi verður til umfjöllunar í nefnd sem er eðli máls samkvæmt utanríkismálanefnd Alþingis. Ég hefði raunar haldið að það væri af hinu góða ef utanríkismálanefnd og umhverfisnefnd funduðu sameiginlega, héldu a.m.k. einn sameiginlegan fund um innleiðingu þessarar tilskipunar, vegna þess að hún er slík grundvallartilskipun þegar á allt er litið. Við höfum rætt það úr þessum ræðustóli, hæstv. forseti, oftar einu sinni að stundum tökum við þessar ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar inn í íslensk lög án þess að hugsa það nægilega vel eða ræða ofan í kjölinn í nefndum þingsins. Ég hefði haldið að hér værum við einmitt með dæmi um tilskipun sem sé verulega mikils virði fyrir okkur. Það er mikils virði fyrir okkur að innleiða hana á þeim nótum þar sem hún gerir best gagn og mest. Við ættum því að vanda okkur mjög vel við að koma þessari tilskipun alla leið inn í íslensk lög. Mig langar til að nefna örfá atriði og varpa upp spurningum sem hæstv. utanríkisráðherra eða hæstv. umhverfisráðherra, sem er staddur í salnum líka, geta mögulega svarað. Það kemur fram í greinargerð með tillögunni að samningaviðræður um þessa tilskipun hafi staðið lengi af hálfu íslenskra stjórnvalda og framkvæmdastjórnarinnar og ég hefði talið að það væri fengur að því að fá að heyra hver helstu álitamálin eða vafaatriðin hafi verið í þeim viðræðum. Mér segir svo hugur að það hljóti að hafa verið aðgreining náttúruverndarþáttarins frá mengunarþættinum en ég hefði talið eðlilegt að við fengjum örlítið gleggri mynd af því sem íslensk stjórnvöld töldu vera vafaatriði í þessum efnum. Í greinargerðinni kemur fram að fulltrúi Íslands í þessum samningaviðræðum hafi flutt yfirlýsingu á fundi sameiginlegu EES-nefndarinnar þegar tilskipunin var tekin upp í EES-samninginn þar sem sérstaða Íslands hafi verið ítrekuð. Ég sé ekki, hæstv. forseti, í þessu plaggi, sem engu að síður er upp á 76 blaðsíður, að þessi yfirlýsing frá fulltrúa Íslands sé birt í greinargerð með tillögunni. Mér þykir það miður og óska þá eftir að sú yfirlýsing verði til reiðu í umfjöllun nefndarinnar. Það kemur fram í greinargerðinni að frá árinu 2001 hafi vinnuhópur á vegum umhverfisráðuneytis og iðnaðarráðuneytis starfað til að fara yfir lögleiðingu tilskipunarinnar og síðan er vitnað í starf hópsins. Það tók hann sex ár að skila af sér einhvers konar áliti, en það álit eða sú skýrsla hefur mér vitanlega ekki verið til umfjöllunar hér. Ég hefði því talið eðlilegt að það álit fylgdi sömuleiðis í umfjöllun þessa máls í þingnefndum úr því að það fylgir ekki sem fylgiskjal með tillögunni. Síðan kemur fram að starfshópurinn sem skilaði af sér í mars 2007 hafi lagt til að Umhverfisstofnun hæfist þegar handa við gagnaöflun og sömuleiðis að stofnaður yrði starfshópur til að gera tillögur að frumvarpi til laga um stjórnskipulag á sviði vatnamála í samræmi við tilskipunina. Ég spyr: Er búið að skipa þennan starfshóp? Og ef svo er, hvenær var það gert og hverjir skipa hann? Það er reyndar getið um það í greinargerðinni hvaða löggjöf þurfi að öllum líkindum að breyta svo það kann vel að vera að starfshópurinn sé búinn að skila af sér án þess að það komi fram í greinargerðinni. Loks er talað um kostnaðinn og sagt að starfshópurinn sem skilaði af sér í mars á þessu ári hafi talið að tæpar 200 millj. kr. þyrfti til að undirbúa þessar framkvæmdir eða það sem gera þarf í þessum efnum, þ.e. það sem tilskipunin leggur okkur á herðar, og talað er um tímabilið allt til 2013. Umhverfisstofnun er sú stofnun, eðli málsins samkvæmt, sem kemur til með að bera stærstan hluta þess kostnaðar. Ég bendi á að í fjárlögum næsta árs, sem eru nú til umfjöllunar í fjárlaganefnd og hafa verið í þingnefndum, er ekki mér vitanlega gert ráð fyrir auknum kostnaði hjá Umhverfisstofnun út af þessu tiltekna atriði. Þvert á móti, því að Umhverfisstofnun kemur ekki vel út í fjárlagafrumvarpi næsta árs. Umhverfisnefnd Alþingis var sammála í áliti sínu að beina þeim tilmælum til fjárlaganefndar Alþingis að skoðað yrði sérstaklega hvort ekki væri hægt að rýmka aðeins um fjárhag Umhverfisstofnunar. Því spyr ég: Ef meðvitundin er sú sem virðist vera í þessari greinargerð, að fólk átti sig alveg á að innleiðingunni fylgir talsverður kostnaður, hvers vegna er ekki gert ráð fyrir þeim kostnaði strax á næsta ári eins og hefði mátt ætla og má lesa af greinargerðinni að komi til með að falla á Umhverfisstofnun vegna þessarar innleiðingar? Á heildina litið fagna ég því að þessi langþráða vatnatilskipun skuli vera komin en ég legg líka áherslu á að hún verði innleidd á þann hátt að við séum með bæði augun opin og stöndum vel og fagmannlega að verki og höfum umhverfisnefnd með utanríkismálanefnd í ráðum við innleiðinguna.

Virðulegur forseti. Hér komu ýmsar spurningar í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur varðandi þessa vatnatilskipun. Ég er ekki viss um að ég geti svarað þeim öllum á staðnum en mun þá gera ráðstafanir til þess að þingmaðurinn fái svör við spurningunum á fundi umhverfisnefndar þingsins og sjá til þess að þeim spurningum sem almennt eru bornar upp varðandi málið verði svarað. Það er alveg rétt sem þingmaðurinn segir, það var talsvert rætt um vatnatilskipunina í tengslum við umræðu um frumvarp til nýrra vatnalaga og lögð á það áhersla að vatnatilskipunin yrði innleidd áður en vatnalögin tækju gildi. Ástæðan fyrir því var kannski ekki síst sú að vatnatilskipunin er verndartilskipun sem getur skilyrt vatnsnýtingu. Það kemur mjög skýrt fram í inngangskaflanum eða markmiðssetningunni að meginmarkmiðin eru að tryggja aðgang fólks að góðu og nægu neysluvatni. Þess vegna er verndun grunnvatns mikilvægur þáttur í þessu máli og m.a. þess vegna kom tilskipunin inn í umræðuna þegar frumvarp til vatnalaga var til umræðu. Það kemur einmitt fram í tilskipuninni sjálfri, sem er auðvitað athyglisvert, áhersla á það að vatn er ekki eins og hver önnur verslunarvara, heldur arfleifð sem ber að vernda, standa vörð um og fara með sem slíka. Síðan kemur fram að tilgangur þessarar tilskipunar er að koma í veg fyrir, eins og segir, frekari afturför og vernda og bæta ástand vatna- og vistkerfa, stuðla að sjálfbærri notkun vatns, eins og hér segir, og miðla aukinni vernd og umbótum á vatnsumhverfi, tryggja að dregið sé jafnt og þétt úr mengun grunnvatns og stuðla að því að milda áhrif af völdum flóða og þurrka. Aðalatriðið er að þetta er verndartilskipun sem er fyrst og fremst ætlað að ná til vatnsverndar og tryggja gæði vatns. Þetta er kannski ekki hefðbundin náttúruverndartilskipun, heldur lýtur hún fyrst og fremst að vatnsgæðunum og aðgangi fólks að nægu og góðu neysluvatni. Það er hins vegar alveg rétt að ýmislegt sem varðar náttúruvernd er ekki í EES-samningnum þó að hinu sé ekki að leyna að sjálfsagt er stór hluti af þeirri umhverfislöggjöf sem við búum við í dag sótt inn í Evrópusambandsréttinn. Við höfum auðvitað haft af því heilmikinn ávinning á sviði náttúruverndar og umhverfismála. Ég get ekki svarað fyrir álitamál sem kom upp í viðræðum um tilskipunina og yfirlýsingu frá fulltrúa Íslands í sameiginlegu EES-nefndinni en mun sjá til þess, eins og ég sagði, að þau svör berist. Eins varðandi starfshópinn um innleiðingu, mér er ekki kunnugt um hverjir sitja í þeim starfshóp en mun sjá til þess að þau svör berist líka. Virðulegur forseti. Ég held að hér sé á ferðinni mikilvægt mál sem nauðsynlegt sé að leiða í íslenskan rétt og það sé þá kostur að gildistöku vatnalaganna hefur verið frestað þannig að hlutirnir séu núna í þeirri réttu röð að fyrst komi vatnatilskipunin og svo íslensk vatnalög.

Hæstv. forseti. Ég vil einungis taka undir orð hæstv. utanríkisráðherra varðandi það að nú kannski opnast möguleikinn á því að taka vatnalögin endanlega upp. Ef vilji Samfylkingarinnar er enn sá hinn sami og hann var þegar Samfylkingin ásamt okkur Vinstri grænum kom í veg fyrir að vatnalögin tækju gildi þegar ríkisstjórnin vildi að þau tækju gildi tel ég að þeirri baráttu ljúki ekki fyrr en við breytum þeirri löggjöf sem samþykkt var. Þá er ég ekki bara að tala um gildistökuákvæðið, heldur að við breytum henni í hólf og gólf, t.d. í takt við þá tilskipun sem hér liggur fyrir. Það var eitt atriði sem mig langaði til að benda á líka. Það varðar þann tíma sem liðinn er frá því að tilskipunin var gerð eða undirrituð. Hún er undirrituð síðla árs 2000. Nú er komið síðla árs 2007 og ef ég man rétt er þetta spurning um fresti til að innleiða þetta þannig að ég spyr hvort við megum eiga von á því að hér verði allt sett í fullan gang, rakettan send af stað og okkur gert að innleiða þetta með mjög miklu hraði. Það þætti mér miður. Ég tel að þetta mál þurfi verulegrar skoðunar við þannig að ég hefði viljað fá að heyra hér varðandi frestina hvort verið sé að reka á eftir okkur og hvort við séum fallin á tíma eins og svo oft áður þegar við innleiðum tilskipanir frá Evrópusambandinu.

Virðulegur forseti. Ég var að reyna að afla mér upplýsinga um þessa nefnd varðandi innleiðinguna, notaði tímann til þess og mér var sagt að ekki væri búið að skipa þá nefnd. Hún hefur þannig ekki hafið störf en það er líka rétt að segja frá því og halda til haga að fresturinn til að koma í kring þeim breytingum á lögum sem við þurfum að gera vegna þessarar tilskipunar er tvö ár frá því að öll ríki EES hafa aflétt þeim stjórnskipulega fyrirvara sem er á tilskipuninni. Eftir að við höfum afgreitt það hér, og önnur EES-ríki frá sér, höfum við tvö ár til að vinna að þeim breytingum á lagaumhverfinu sem við þurfum að gera og höfum þá líka þann tíma sem því er samfara til að innleiða þessa tilskipun. Við erum í sjálfu sér ekkert að renna út á tíma en við verðum auðvitað að gera ráð fyrir því að sá hópur sem á að vinna þetta verk verði skipaður sem fyrst og það sé gert ráð fyrir þeim fjármunum sem við þurfum til að geta þá staðið við þessa skuldbindingu á fjárlögum komandi ára.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessar upplýsingar. Það er þá ljóst að við þurfum ekki að slá þannig í klárinn að við fáum ekki tíma til að skoða þetta mál vel. Ég þakka svo bara hæstv. utanríkisráðherra fyrir það, ég skil það svo að um verði þetta samvinna þannig að umhverfisnefndin eigi aðkomu að þessu máli með utanríkismálanefndinni. Ég tel líka rétt að segja að ég lít svo á að með innleiðingu þessarar tilskipunar séu álitamálin í vatnalagafrumvarpinu - sem reyndar var samþykkt með gildistíma sem gerði það að verkum að þau lög gengu ekki í gildi - með þeim hætti að taka þurfi upp ákveðin veigamikil atriði í þeim lögum. Við bíðum auðvitað bara, framtíðin leiðir í ljós hvað verður í þeim efnum en ég tel í öllu falli að í þessari tilskipun sé falinn ákveðinn grunnur að því að gera þau lög þannig úr garði að við þau megi búa.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 146/2007, um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn og fella inn í samninginn eftirfarandi gerðir: 1. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/187/EB frá 13. október 2003, um að koma á fót kerfi með viðskipti fyrir heimildir til losunar gróðarhúsalofttegunda innan bandalagsins og um breytingu á tilskipun ráðsins 96/61/EB. 2. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/101/EB frá 27. október 2004, um breytingu á tilskipun 2003/87/EB um að koma á fót kerfi fyrir viðskipti með heimildir til losunar gróðurhúsalofttegunda innan bandalagsins að því er varðar verkefniskerfi Kyoto-bókunarinnar. 3. Reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 2216/2004, frá 21. desember 2004, um staðlað og varið skráningarkerfi samkvæmt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/87/EB og ákvörðun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 280/2004/EB. 4. Ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar 2004/156/EB frá 29. janúar 2004, um að setja viðmiðunarreglur fyrir vöktun og losun gróðurhúsalofttegunda og skýrslugjöf um losunina samkvæmt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/87/EB. 5. Ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar 2006/780/EB frá 13. nóvember 2006, um að komast hjá því að tvíreikna skerðingu á losun gróðurhúsalofttegunda í kerfi bandalagsins um viðskipti með heimildir til losunar að því er varðar verkefnistengdar aðgerðir samkvæmt Kyoto-bókuninni í samræmi við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/87/EB. Ákvörðun þessi, virðulegi forseti, kallar á lagabreytingar hér á landi þar sem ekki er lagastoð í íslenskum lögum fyrir tvær fyrstnefndu gerðirnar, þ.e. tilskipanir Evrópuþingsins og ráðsins 2003/87/EB og 2000/101/EB. Gerð er grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni og er ákvörðunin prentuð sem fylgiskjal með tillögunni ásamt þeim tveimur tilskipunum sem lagastoð skortir fyrir. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/87/EB kemur á fót kerfi fyrir viðskipti með losunarheimildir gróðurhúsalofttegunda innan Evrópusambandsins. Samið var um sérstaka aðlögun fyrir Ísland vegna þeirrar atvinnustarfsemi hér á landi sem fellur undir gildissvið tilskipunarinnar þar sem losun koldíoxíðs frá umræddum fyrirtækjum er hverfandi hluti af heildarlosun hér á landi. Markmið tilskipunarinnar er að skapa efnahagslegan hvata fyrir fyrirtækið til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, en tilskipunin er liður í aðgerðum Evrópusambandsins til að mæta skuldbindingum sínum samkvæmt Kyoto-bókuninni. Viðskiptakerfið gerir fyrirtækjum kleift að selja losunarheimildir sem þau fá úthlutað af stjórnvöldum í því ríki þar sem þau starfa takist þeim að finna leiðir til að draga úr losun. Þá geta fyrirtæki einnig keypt heimildir þurfi þau fleiri heimildir en þeim var úthlutað. Núverandi gildissvið tilskipunarinnar tekur annars vegar til losunar frá starfsemi sem talin er upp í I. viðauka við tilskipunina, þ.e. orkuframleiðslu, járn-, jarðefna- og pappírsiðnaðar, og hins vegar til ákveðinna gróðurhúsalofttegunda sem eru taldar upp í II. viðauka. Af I. viðauka leiðir að á fyrsta gildistíma tilskipunarinnar nær hún aðeins til koldíoxíðs. Vegna þessa þrönga gildissviðs fellur afar lítið af losun á Íslandi undir tilskipunina, einungis vararafstöðvar Alcans í Straumsvík og Orkuveitu Reykjavíkur sem og 10 fiskimjölsverksmiðjur en af þeim eru tvær ekki starfræktar lengur þótt þær hafi gilt starfsleyfi. Miðar íslenska aðlögunin sem samið var um við framkvæmdastjórnina við það að svo lengi sem losun á CO 2 frá framangreindri einstakri starfsemi fari ekki yfir 25 þús. tonn á ári lúti engin starfsemi á Íslandi ákvæðum þessarar tilskipunar. Hefur þessi aðlögun þannig í för með sér að tilskipunin mun taka gildi hér á landi ef ný starfsemi hefst hérlendis sem fellur undir gildissvið tilskipunarinnar eða sú starfsemi sem tekin hefur verið undan gildissviði tilskipunarinnar í íslensku undanþágunni fer yfir 25 þús. tonna markið. Þá er einnig ljóst að verði gildissvið tilskipunarinnar útvíkkað til fleiri geira og lofttegunda mun tilskipunin gilda hér á landi. Einnig gætu íslensk stjórnvöld ákveðið að fella atvinnustarfsemi sem er í dag utan gildissviðsins undir tilskipunina í samræmi við heimildarákvæði þar um. Tilskipunin mælir fyrir um að fyrir hvert 5 ára viðskiptatímabil setji sérhvert ríki sér áætlun, landsbundna úthlutunaráætlun, um hvernig staðið verði að úthlutun losunarheimilda á grundvelli Kyoto-bókunarinnar. Þannig eru ríkin í raun að úthluta til fyrirtækja hluta af þeim losunarheimildum sem viðkomandi ríki hafa samkvæmt Kyoto-bókuninni. Á grundvelli landsbundnu úthlutunaráætlunarinnar úthlutar viðkomandi ríki síðan losunarheimildum til fyrirtækja sem stundar þá starfsemi sem fellur undir gildissvið tilskipunarinnar. Kemur fram í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar að meðan ekkert fyrirtæki á Íslandi falli undir gildissvið tilskipunarinnar sé Ísland undanþegið skuldbindingum sem kveðið er á um í tilskipuninni, þar með talið að leggja fram landsbundna úthlutunaráætlun. Það er auðvitað ekkert, virðulegur forseti, sem bannar okkur hins vegar að gera það, en okkur ber ekki skylda til þess samkvæmt tilskipuninni. Fyrirtæki geta stundað viðskipti með losunarheimildir sem þau fá úthlutað á innri markaðnum. Á þennan hátt eru skapaðir efnahagslegir hvatar fyrir fyrirtæki til að draga úr losun þar sem þau geta selt heimildir sem þau nýta ekki. Viðskiptin geta átt sér stað yfir landamæri þannig að losunin eigi sér stað í öðru landi en heimildin var upprunalega gefin út í. Losunin er þó alltaf talin á reikning þess lands sem gaf heimildina upprunalega út. Tilskipun 2004/101, sem einnig var tekin inn í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar sem hér um ræðir, víkkar út kerfi Evrópusambandsins að því er varðar verkefniskerfi Kyoto-bókunarinnar. Tilskipunin gerir fyrirtækjum kleift að afla sér eininga í viðskiptakerfinu með þátttöku í verkefnum sem draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í iðnvæddum ríkjum, þ.e. ef þau grípa til einhverra slíkra aðgerða sem eru þá viðurkenndar sem slíkar, eða ef þau taka þátt í verkefnum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í þróunarríkjunum. Aðildarríkin ákveða í landsbundinni úthlutunarlosun sinni að hve miklu leyti þau heimila þátttöku í verkefnum af þessu tagi og þau geta auðvitað sett á það ákveðið þak. Hugmyndin með þessu er að skapa hvata fyrir fyrirtæki sem falla undir tilskipunina til að taka þátt í verkefnum sem draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka þar með alþjóðlega eftirspurn eftir slíkum verkefnum. Eins og áður hefur komið fram kalla þessar tvær tilskipanir á lagabreytingar hér á landi. Unnið er að málinu í umhverfisráðuneytinu en meðan aðlögun Íslands gildir þarf Ísland ekki að innleiða efni tilskipananna sem hér um ræðir. Virðulegur forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og til hv. utanríkismálanefndar. Ég geri ráð fyrir því, eins og kom fram í umræðunni um vatnatilskipunina, að umhverfisnefnd þingsins vilji kannski fá að líta eitthvað á þessi mál líka.

Hæstv. forseti. Hæstv. utanríkisráðherra á kollgátuna. Ég held að þetta sé einmitt annað dæmi um tilskipun sem þarf að fara vel yfir. Þessi tilskipun er reyndar ekki sambærileg þeirri fyrri sem við ræddum áðan en þetta losunarbókhald er afar flókið mál og eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra er málum þannig háttað á Íslandi í dag að hér er engin starfsemi sem lýtur í sjálfu sér ákvæðum þessarar tilskipunar. Það vekur hins vegar upp vangaveltur og upp í hugann koma stórar álverksmiðjur sem hafa verið að rísa hér á landi og kannski eru fleiri í pípunum án þess að hægt sé að segja til um það svo óyggjandi sé á þessari stundu. Álverksmiðjurnar í Evrópusambandinu munu vera undanþegnar þeim skilyrðum sem hér eru sett, þ.e. þær falla ekki undir þessi bókunarmál og þetta losunarbókhald, og það er út af fyrir sig umræðuefni sem vert væri að taka í þessari umræðu. Að því sögðu langar mig til að segja, hæstv. forseti, að það er auðvitað umhugsunarefni þegar við fáum til umfjöllunar á Alþingi Íslendinga mjög flóknar tilskipanir eins og þær tvær sem hér er verið að mæla fyrir, að þá skuli ekki vera hægt að efna til umræðu um þær í þingsölum við fyrri umræðu vegna þess að þær eru þess eðlis að að baki liggur mjög flókin vinna og flóknir textar sem eru kannski ekki á færi hvers og eins þingmanns að gefa sér tíma til að sökkva sér ofan í. Maður skyldi samt ætla að þingmannanefnd okkar, EES-nefndin, hafi kynnt sér þessa hluti og viti og átti sig á hvað hér er verið að innleiða. Þetta er eitt af því sem við þurfum að skoða mjög vel í sambandi við innleiðingu Evróputilskipananna, þ.e. hvar umræðan fer fram um það hvort við eigum yfir höfuð að innleiða allar þessar tilskipanir eða ekki. Hún fer ekki fram hér í þingsölum og mér er til efs að mikil umræða fari fram í Evrópunefndinni okkar þó svo að þessar tilskipanir séu kynntar þar. Ég held að það sé í sjálfu sér áhyggjuefni að það er ekki fyrr en búið er að smíða lagafrumvörpin sem innleiðingarnar eða tilskipanirnar leiða af sér að hin eiginlega umræða fer fram og þá er það kannski of seint. Mér kemur í hug raforkutilskipun Evrópusambandsins. Það er tilskipun sem talað hefur verið um á seinni stigum að hefði kannski verið hægt að sækja um undanþágu fyrir, þ.e. markaðsvæðing raforkukerfisins. Á sínum tíma var það hins vegar ekki gert og sú umræða varð ekki nægilega djúp til að hún leiddi til þess að sótt yrði um undanþágu frá þeirri tilskipun. Það er skoðun mín enn í dag að ef sú umræða hefði verið tekin á þeim tíma áður en tilskipunin var innleidd, hefði mátt forða okkur frá ýmissi óáran sem við sitjum í og erum að reyna að greiða úr í dag. Varðandi losunarbókhaldið og þá tilskipun sem er hér til umfjöllunar, þá erum við búin að leiða í íslensk lög ákveðið kerfi í þessum efnum. Fjallað var ítarlega um það í umhverfisnefnd og ég held að það sé að komast vel af stað og fyrirtæki farin að átta sig á ábyrgð sinni í þessum efnum. Losunarbókhaldið kemur til vegna þess að við viljum reyna að setja ákveðnar skorður við losun gróðurhúsalofttegunda og þjóðinni er auðvitað orðið kunnugt hvers vegna það er. Það er vegna þess að lífkerfi jarðarinnar stafar veruleg ógn af afleiðingum hlýnunar lofthjúpsins og losunarbókhaldið er því í beinu samhengi við það að reyna að bæta lífsskilyrði á jörðinni. Eftir að hafa rennt augum yfir textann sem við erum að innleiða hér kem ég að atriði sem ég tel mig oft hafa rekið mig á áður í umræðu um þessi mál og það er krafan um kostnaðarhagkvæmni í þeim aðgerðum sem gripið er til og að hlutirnir séu alltaf gerðir á efnahagslega skilvirkan hátt. Og enn rekur maður sig á það í þessari tilskipun, sem og reyndar í öðrum sem við höfum fengið hér inn, að þessi efnahagslegi þáttur er alltaf tekinn fram fyrir og manni virðist kostnaðarhagkvæmnin alltaf vera ofar en hin eiginlega ástæða, þ.e. að við þurfum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir áframhaldandi neikvæð áhrif af hlýnun lofthjúpsins. Það á eftir að kosta og það kostar fyrirtækin okkar talsverða fjármuni og auðvitað skilur maður viðleitnina við að gera þær breytingar sem gera þarf á hagkvæman hátt hvað varðar kostnað. En af því að hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar gerir ráð fyrir að umhverfissjónarmiðin séu jafnhá hinum kostnaðarlegu sjónarmiðum, finnst mér önugt að maður skuli aftur og aftur reka sig á að kostnaðarhagkvæmnin er tekin út fyrir sviga og dregin út sem sérstakur þáttur sem bera eigi fyrir brjósti eða hafa ofarlega og jafnvel efst í röð þessara athugunarefna. Hæstv. utanríkisráðherra sagði í morgun á fundi þegar hún kynnti þróunarskýrslu Sameinuðu þjóðanna, sem fjallar í rauninni fyrst og fremst um baráttuna við loftslagsbreytingarnar, að eitt væri að setja sér markmið og annað að ákvarða leiðirnar að þeim. Ég held að við Íslendingar stöndum einmitt frammi fyrir því, við erum búin að setja okkur ákveðin markmið varðandi losun gróðurhúsalofttegunda og þau markmið eru háleit. Við ætlum okkur að draga úr losun allt að 70% á næstu árum, fram til ársins 2020. Þetta er gríðarlega háleitt markmið og það verður mjög erfitt að ná því. Það sem blasir við er að það á eftir að setja niður og koma með fyrir Alþingi þær leiðir sem menn ætla að fara að því háleita markmiði. Ef til vill er þessi tilskipun liður í því að hjálpa okkur að marka þær leiðir, setja þær niður og ákveða hverjar þær eigi að vera. Ég vona það svo sannarlega því að ég held að þetta sé eitt af mikilvægustu verkefnunum sem við alþingismenn og þjóðin öll þurfum að takast á við á allra næstu árum, og jafnvel bara dögum og mánuðum.

Virðulegi forseti. Ég vil koma með nokkrar örstuttar athugasemdir. Í fyrsta lagi vil ég láta þess getið að á fundi sameiginlegu þingmannanefndarinnar í Brussel fyrr í þessum mánuði kom þetta viðskiptakerfi með gróðurhúsalofttegundir til umfjöllunar og þar var samþykkt ályktun þar sem því var fagnað sérstaklega að nú stæði til að taka þessar tilskipanir upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Á fundinum var því jafnframt bætt inn í þessa ályktun að í framtíðinni, þegar frekari iðnaður eða önnur starfsemi verður felld undir viðskiptakerfið, muni þurfa að huga sérstaklega að jaðarsvæðum, eins og t.d. Íslandi, vegna þess að það standi til í framtíðinni, og það bendir reyndar allt til þess að það komi að því fyrr en síðar, að alþjóðlegt flug verði hluti af þessu viðskiptakerfi með gróðurhúsalofttegundir, getur reynt á sérstöðu Íslendinga sem eru sérstaklega háðir flugsamgöngum umfram flestar aðrar Evrópuþjóðir. Ég verð að segja að mér finnst dálítið óþægilegt að taka ákvörðun um að fara inn í þetta kerfi vegna þess að þegar við göngum frá þessari þingsályktunartillögu í þinginu - ég er ekki í nokkrum vafa um að þingið mun afgreiða þetta mál, enda stöndum við í sjálfu sér ekki frammi fyrir neinu vali í þeim efnum eins og ég hef stundum minnst á áður á öðrum vettvangi - erum við að taka ákvörðun um ganga inn í viðskiptakerfi með gróðurhúsalofttegundir sem engin áhrif hefur á okkur í dag en kemur hugsanlega til með að hafa stórkostleg áhrif á okkur í framtíðinni vegna allrar þeirrar starfsemi sem síðar verður felld undir viðskiptakerfið. Þar er kannski, eins og ég hef áður nefnt, nærtækast að líta til flugsins, en það er ástæða til að ætla að líka verði horft til siglinga, bæði fragtsiglinga og jafnvel líka fiskveiðiflotans og þeirrar losunar sem hann veldur. Á þessari stundu er alveg óljóst hvernig það kerfi verður sem þá verður komið á fót, og við erum að undirgangast núna að verða bundin af, og hvernig það kemur við okkur. Mér finnst það dálítið óþægilegt. Þetta mál á þess vegna líka að verða okkur áminning um hversu brýnt það er fyrir okkur að taka mál á Evrópuvettvangi fyrr til umfjöllunar í þinginu. Eins og fram kom í framsögu hæstv. utanríkisráðherra hefur þetta mál verið í vinnslu í allmörg ár en tiltölulega lítil ef nokkur umræða hefur farið fram um það á Alþingi. Ég vil engu að síður nota þetta tækifæri til að fagna þeim undanþágum og þeim aðlögunum sem hafa fengist í þessu samningaferli fyrir þá íslensku starfsemi sem ella hefði þurft að lúta viðskiptakerfinu og ég efast ekki um að þar hefur verið teflt fram gildum rökum. Ég efast líka ekki um að það er skynsamlegt fyrir okkur að vera þátttakendur í þessu kerfi og stuðla þar með að því með aðild okkar að þær hugmyndir sem að baki viðskiptakerfinu liggja nái fram að ganga, þ.e. að hvetja fyrirtæki og ríki almennt til að stuðla að takmörkun á losun gróðurhúsalofttegunda. En þrátt fyrir það er samt dálítið einkennilegt að vera í þeirri stöðu þegar málið kemur fyrir þingið að það sé í sjálfu sér búið að taka allar ákvarðanirnar og við höfum tiltölulega þröngan ramma til þess að ræða þetta hér. Ég vil líka láta þess getið að skilningur minn er sá eftir fundinn sem ég var á og vitnaði til í Brussel fyrr í mánuðinum að það sé mikilvægt að þetta mál klárist fyrir áramót vegna þess að þar eru ákveðnar viðmiðunardagsetningar sem miða við 1. janúar næstkomandi. Hugmyndin er að frá 1. janúar 2008 geti aðildarríkin fellt nýja starfsemi og gróðurhúsalofttegundir reyndar undir gildissvið þessarar tilskipunar, það er allt háð samþykki framkvæmdastjórnar. Af samtölum mínum við fulltrúa framkvæmdastjórnarinnar í Brussel skildi ég það svo að áríðandi væri að málið klárist fyrir áramót. Við munum vinna hratt og örugglega að málinu í utanríkismálanefnd sem fær það til umfjöllunar og ég læt þess jafnframt getið að við munum gefa umhverfisnefnd þingsins tækifæri til að skoða málið samhliða þeirri skoðun sem fer fram hjá okkur.

Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna sem farið hefur fram og tek undir þær áhyggjur og ábendingar sem fram hafa komið bæði í máli formanns utanríkismálanefndar, Bjarna Benediktssonar, og í máli Kolbrúnar Halldórsdóttur varðandi það hversu takmörkuð aðkoma Alþingis er að umræðu um veigamiklar tilskipanir sem munu hafa heilmikil áhrif á íslenskt samfélag í framtíðinni. Hér er um gríðarlega stórt mál að ræða og verið er að ræða það í fyrsta skipti á Alþingi og í rauninni er þannig í pottinn búið að í sjálfu sér er ekkert að gera en annaðhvort að taka þetta eða sleppa því. Ef við sleppum þessari tilskipun setjum við samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði í algjört uppnám. Þingið er því í talsvert læstri stöðu í þessu máli. Þetta er kannski til marks um það hvernig þessi samningur virkar. Þó að hann hafi fært okkur gríðarlegan ávinning á umliðnum árum er þessi skavanki á honum, þessi lýðræðislegi halli. Ekki er þar með sagt að ekki sé hægt að gera þetta betur. Í rauninni ætti mál af þessu tagi að koma til kasta þingnefnda eða til umræðu í þingnefndum á fyrri stigum. Gríðarlega stór mál eru undir. Við getum tekið sem dæmi tilskipun sem er væntanleg og umræðu um málefni hafsins. Það er gríðarlega mikið hagsmunamál fyrir okkur Íslendinga og þyrfti að ræðast með einhverjum hætti á þingi og í nefndum þingsins þannig að samningamenn okkar hefðu þá pólitískt lýðræðislegt veganesti frá Alþingi. Ég tel fulla ástæðu til að skoða með hvaða hætti hægt sé að standa betur að þessum málum. Það er raunar eitt af því sem ég vil gjarnan beita mér fyrir og hef því óskað eftir að fá að flytja Alþingi skýrslu um Evrópumál. Hún verður flutt í janúar þannig að þá gefist að minnsta kosti ráðrúm til að ræða hvernig við viljum standa að þessum málum. Varðandi þessa tilskipun er það, eins og kom fram í máli Bjarna Benediktssonar, óþægilegt að við séum að ganga inn í viðskiptakerfi sem mun hafa áhrif á okkur í framtíðinni en við höfum kannski ekki getað haft mikil áhrif á hvernig þróaðist. Vandamálið er líka það að jafnvel þó að við tækjum ekki upp þessa tilskipun, leiddum hana ekki í lög hér á Íslandi, mundi hún samt hafa áhrif á okkur. Hún mundi samt hafa áhrif á flugið vegna þess að þegar flugsamgöngur og ál verður tekið undir tilskipunina - ég er sannfærð um að hvort tveggja verður tekið undir hana þegar fram líða stundir og kannski líka skipaflutningar, siglingar, það er ekki gott að segja - munu verða gerðar kröfur um að flugstarfsemin fái útstreymisheimildir og að lagt verði aukagjald á flugfargjöld. Þetta mun gerast bæði innan Evrópusambandsins og milli Evrópusambandsins og annarra ríkja. Íslensk flugfélög - þó að við værum ekki aðilar að tilskipuninni - sem fljúga inn á Evrópumarkaðinn mundu þurfa að verða sér úti um slíkar heimildir og greiða slík gjöld. Það sem gerist í Evrópu, með sín 27 ríki innan borðs, hefur þannig áhrif á okkur, bæði beint og óbeint. Þetta er veruleikinn sem fylgir því að vera í samskiptum við þá stóru viðskiptablokk og það efnahagskerfi sem Evrópusambandið er. Mikilvægt er að við séum vakandi fyrir því á frumstigi þegar verið er að innleiða slíkar tilskipanir hvort og þá með hvaða hætti við getum samið um undanþágur. Stundum er fullkomlega eðlilegt að við fáum ákveðnar undanþágur einfaldlega vegna þess að við höfum þá sérstöðu að vera á útmörk Evrópu og búa við nokkuð sérstakar aðstæður. Ég er þeirrar skoðunar að við hefðum getað samið um undanþágur frá raforkutilskipuninni, sem við yfirtókum eins og hún kom af skepnunni, einfaldlega vegna þess að raforkukerfið okkar er ekki tengt Evrópumarkaðnum með raforku. Ef við hefðum gáð betur að okkur er ég þeirrar skoðunar að við hefðum getað samið um undanþágu. Í þessu tilviki er einnig ástæða til að skoða hvort það getur skapað okkur einhverja möguleika um tilslakanir í framtíðinni að við erum Evrópuríki á jaðrinum, eins og bent var á af hv. þm. Bjarna Benediktssyni. Ég held að skilningur væri á því innan Evrópusambandsins. Eftir að gengið var frá tilskipuninni um viðskiptakerfi með losunarheimildir í framkvæmdastjórninni hefur Evrópuþingið fjallað um þetta. Evrópuþingið hefur gert tillögur um ákveðnar breytingar á tilskipuninni og þær breytingar snúa einmitt að því að taka tillit til þess, ef og þegar flugið kemur inn í þetta, að sérstaklega þurfi að taka tillit til samfélaga á jaðrinum. Ég held að fullur skilningur gæti verið á því innan Evrópusambandsins að sérstaða okkar er nokkur ef og þegar þetta verður að veruleika. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég vil þakka hv. þm. Bjarna Benediktssyni fyrir að leggja áherslu á að þetta þurfi að taka gildi fyrir áramót því að sú er raunin. Mikið er lagt upp úr því að málið verði afgreitt fyrir áramót vegna þess að fyrsta viðskiptatímabilið tekur gildi 1. janúar á næsta ári og samstarfsríki okkar, bæði Liechtenstein og Noregur, leggja á það mikla áherslu að þau geti verið með alveg frá upphafi á fyrsta viðskiptatímabilinu; Liechtenstein vegna þess að fyrirtæki þar telja sig hafa loftslagsheimildir eða útblástursheimildir til að selja og norsku fyrirtækin af því að þau telja sig þurfa að kaupa heimildir og vilja gjarnan vera aðilar að umræddu viðskiptakerfi.

Forseti telur ástæðu til að minna hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að ávarpa ber þingmenn sem hv. þingmenn og ráðherra sem hæstv. ráðherra.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um úrvinnslugjald. Lög þessi hafa tekið nokkrum breytingum frá því að þau voru samþykkt fyrst árið 2002, en vegna efnis laganna var gert ráð fyrir því í upphafi að upphæð gjalda samkvæmt lögunum mundi breytast reglulega. Það má segja að fyrir þá hv. þingmenn sem hafa setið í umhverfisnefnd sé frumvarp til laga um breytingar á lögum um úrvinnslugjald árlegur fastagestur. Þær breytingar sem frumvarpið mælir fyrir um eru af tvennum toga. Í 1. gr. er lögð til frestun á álagningu úrvinnslugjalds í stað núverandi skilagjalds og umsýsluþóknunar á einnota drykkjarvöruumbúðir úr áli, stáli, gleri og plastefnum um tvö ár þannig að ákvæði til bráðabirgða I komi til framkvæmda 1. janúar 2010 í stað 1. janúar 2008 eins og nú gildir. Þannig er lagt til að starfsemi Endurvinnslunnar hf., sbr. lög nr. 52/1989, um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, verði óbreytt til þess tíma, þ.e. til 1. janúar 2010. Ákvæðið var upphaflega sett með það að markmiði að Endurvinnslan hf. hætti starfsemi í núverandi mynd og hluti af starfsemi hennar færðist til Úrvinnslusjóðs. Miklar breytingar hafa orðið á tilhögun um úrvinnslu úrgangs frá því að lögin voru sett árið 2002 og er nú m.a. lögð aukin áhersla á ábyrgð framleiðenda vegna meðhöndlunar úrgangs. Vilji er fyrir því að setja einnota drykkjarvöruumbúðir í kerfi sem framleiðendur bera ábyrgð á en gefa verður rýmri tíma og rými til að vinna að því verkefni og því er lagt til að gildistöku þessa ákvæðis verði frestað um tvö ár. Í öðrum greinum frumvarpsins eru lagðar til breytingar á fjárhæð úrvinnslugjalds á nokkra vöruflokka. Í 2. gr. er lögð til lækkun úrvinnslugjalds á heyrúlluplast. Lækkun gjaldsins er til samræmis við úrvinnslugjald á annað umbúðaplast enda er meðhöndlun á innsöfnuðu heyrúlluplasti sams konar og meðhöndlun annars umbúðaplasts auk þess sem sameining heyrúlluplasts og umbúðaplasts í einn flokk mun nýtast til að ná markmiðum Íslands um endurnýtingu og endurvinnslu umbúða gagnvart tilskipunum Evrópusambandsins um umbúðir og umbúðaúrgang. Áætluð lækkun tekna af úrvinnslugjaldi af þessum sökum er 31,4 millj. kr. á heilu ári. Í 3. og 4. gr. frumvarpsins er lögð til hækkun úrvinnslugjalds á málningu og litarefni og vörur í ljósmyndaiðnaði. Tillaga er gerð um að úrvinnslugjald á málningu og litarefni hækki um 25%, eða úr 20 kr. á kíló í 25 kr. á kíló. Þetta er lagt til þar sem tekjur af þessum vöruflokki hafa ekki staðið undir árlegum rekstri sjóðsins en hlutfall skila á málningarafgöngum hefur verið hærra en áætlanir gerðu ráð fyrir. Gera má ráð fyrir að með þessari hækkun snúist halli sjóðsins vegna þessa vöruflokks við og innan 3–5 ára verði komið jafnvægi þessa úrgangsflokks hjá sjóðnum. Þá er gerð tillaga um að úrvinnslugjald á vörur í ljósmyndaiðnaði hækki um 41%. Tillagan er gerð vegna þess að tekjur af þessum vöruflokki hafa minnkað með tilkomu stafrænnar tækni við prentun en tilkostnaður og magn úrgangs hefur ekki minnkað að sama skapi. Í ljósi þess að notkun framköllunarvökva fer minnkandi ár frá ári verður að bregðast við með þessum hætti svo að jafnvægi náist í sjóðnum á 3–5 árum vegna þessa vöruflokks. Áætluð hækkun tekna á heilu ári er 8,6 millj. kr. af málningu og 4 millj. kr. af framköllunarvökvum. Loks er í 5. gr. leiðrétting sem kemur í veg fyrir að úrvinnslugjald á hjólbarða sé lagt á beltagröfur. Breyting tekna af úrvinnslugjaldi af þessum sökum er óveruleg. Verði frumvarpið óbreytt að lögum má því ætla að samanlagt lækki tekjur af úrvinnslugjaldi um 18,8 millj. kr. á heilu ári. Tekjur af úrvinnslugjaldi renna óskiptar til Úrvinnslusjóðs að undanþegnu 0,5% umsýslugjaldi sem rennur til ríkissjóðs. Frú forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. umhverfisnefndar að lokinni 1. umr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir það mál sem hún hefur mælt fyrir og lýtur að Úrvinnslusjóði. Ég held að almennt megi segja um ákvæði frumvarpsins að þau horfi til bóta og ekki sé neinar sérstakar athugasemdir við þær að gera nú við 1. umr. Eins og fram kom í máli ráðherra er þetta fastagestur í umfjöllun umhverfisnefndar. Við munum að venju taka málið til umfjöllunar þar, fá gesti til að koma fyrir nefndina eftir því sem efni standa til og leitast við að skila því fljótt og vel frá okkur aftur inn í þingsal. Ég held að á þessu stigi sé ekki meira um málið að segja.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum. Breytingarnar eru í fyrsta lagi gerðar í þeim tilgangi að veita ráðherra heimild til að fela Veðurstofu Íslands að gera úttekt á hættu á ofanflóðum, þ.e. snjóflóðum og skriðuföllum í dreifbýli á þeim stöðum þar sem slík flóð hafa fallið á byggð eða nærri henni eða ef hætta er talin á slíku. Ástæða breytingarinnar er einkum sú að í lögunum er ekki fyrir hendi heimild til að ofanflóðasjóður greiði kostnað fyrir mat á hættu vegna ofanflóða í dreifbýli enda var með lagasetningu og eflingu ofanflóðasjóðs í kjölfar snjóflóðanna í Súðavík og á Flateyri 1995 fyrst og fremst litið til þess vanda sem við blasti í þéttri byggð sveitarfélaga sem bjuggu við ofanflóðahættu. Á þeim tíma sem liðinn er hefur Veðurstofa Íslands öðlast mikla reynslu í gerð hættumats og því þykir rétt að fela henni að meta gróflega hættu á ofanflóðum á byggð í dreifbýli og afla þannig gagna sem sveitarstjórnir gætu nýtt við almannavarnastörf innan sinna sveitarfélaga. Hér er hins vegar ekki, frekar en með hættumat í þéttbýli, gert ráð fyrir að ofanflóðasjóður greiði fyrir gerð hættumats á nýjum byggingasvæðum í dreifbýli heldur munu sveitarfélögin og framkvæmdaaðilar verða að standa undir þeim kostnaði eins og verið hefur frá því að kröfur um hættumat á nýjum byggingasvæðum komu fram í lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, lögum nr. 49/1997. Veðurstofan telur mögulegt að vinna verkið á tveimur árum og er því gert ráð fyrir, verði frumvarpið samþykkt hér á hinu háa Alþingi, að vinna þetta verk á árunum 2008–2009. Gengið er út frá því að úttekt þessi verði einfaldari í sniðum en hættumat í þéttbýli og lagt er til að ofanflóðasjóður greiði kostnað þann er af kann að hljótast líkt og á við um framkvæmd hættumats í þéttbýli. Ekki er gert ráð fyrir því að heimildin nái til frístundabyggðar. Hæstv. forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. umhverfisnefndar að lokinni 1. umr.

Virðulegi forseti. Það er um þetta mál eins og hið fyrra að út af fyrir sig er ekki margar athugasemdir við það að hafa. Eins og við þekkjum hefur á undanförnum árum verið unnið mikið og gott starf að bættu hættumati í þéttbýli og full ástæða er til þess að huga að dreifbýlinu líka og leita leiða til þess að kosta þetta verkefni á næstu tveimur árum. Ég hygg að það frumvarp sem hér liggur fyrir muni fá, ég vona, jákvæða umfjöllun í umhverfisnefnd og að minnsta kosti nokkuð skjóta.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breyting á lögum nr. 43/1990, um Lánasýslu ríkisins, með síðari breytingum, sem er að finna á þingskjali 300, frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Þórhall Arason og Bergþóru Bergsdóttur frá fjármálaráðuneytinu. Þá hafa nefndinni borist umsagnir frá Seðlabanka Íslands, Samtökum fjármálafyrirtækja, Samtökum fjárfesta, Samtökum iðnaðarins og Hagstofu Íslands. Að auki hafa borist tilkynningar frá Lánasýslu ríkisins, ríkisskattstjóra, Ríkisendurskoðun, Íbúðalánasjóði, Kauphöllinni, Viðskiptaráði, Félagi löggiltra endurskoðenda og Lögmannafélagi Íslands. Í frumvarpinu er fylgt eftir breytingum sem þegar hafa verið gerðar með stoð í 1. og 9. gr. laga um Lánasýslu ríkisins, nr. 43/1990, á fyrirkomulagi lánastýringar og lánaumsýslu ríkissjóðs. Á grundvelli umræddrar lagagreinar hefur starfsemi Lánasýslu ríkisins verið hætt og verkefni hennar hafa verið flutt til Seðlabanka Íslands. Á fundum nefndarinnar var rætt hversu vel hin nýja tilhögun félli að þeirri meginstarfsemi Seðlabankans sem snýr að stjórn peningamála. Í því efni var bent á að fjármálaráðuneytið hefði með höndum stefnumörkun og ábyrgð á stjórn lánamála ríkissjóðs en að bankinn annaðist framkvæmd lánamála á grundvelli verksamnings. Af ákvæðum þess samnings leiðir að ráðuneytið hefur forræði á verðbréfaútgáfu ríkissjóðs og öðrum helstu aðgerðum í lánamálum ríkisins. Þá ræddi nefndin lánsfjárþörf ríkissjóðs og það að verðbréfaútgáfa væri nú á dögum einkum hugsuð með það að leiðarljósi að anna þörfum innlends fjármálamarkaðar. Í athugasemdum með frumvarpinu kemur fram að með hliðsjón af þeirri þróun sé álitið hagkvæmt að færa heildarumsjón lánamála ríkissjóðs á einn stað auk þess sem reikna megi með að af því hljótist talsverður sparnaður. Við umfjöllun nefndarinnar upplýsti fjármálaráðuneytið að fimm af ellefu starfsmönnum Lánasýslu ríkisins hefðu verið ráðnir til Seðlabankans. Þá kom fram að ráðuneytið teldi ekki ástæðu til að ætla að hinni nýju tilhögun á lánamálum ríkissjóðs yrði illa tekið á vettvangi OECD. Nefndin styður frumvarpið en undirstrikar þann skilning að ákvörðunarvald í lánamálum ríkissjóðs sé hjá fjármálaráðherra en ekki Seðlabanka Íslands, sbr. 1. og 9. gr. laga nr. 43/1990. Nefndin leggur til smávægilega breytingu á 4. gr. frumvarpsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem getið er um á nefndarálitinu. Hv. þingmenn Ellert B. Schram, Gunnar Svavarsson og Katrín Jakobsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Pétur H. Blöndal, Bjarni Benediktsson, Magnús Stefánsson, Ragnheiður E. Árnadóttir, Helgi Hjörvar og Guðfríður Lilja Grétarsdóttir.

Frú forseti. Umræðan sem nú er að hefjast um aðgerðir til að auka hlut kvenna í sveitarstjórnum er framhald umræðu um þingsályktunartillögu sem lögð er fram af hv. þingmönnum Siv Friðleifsdóttur, Kolbrúnu Halldórsdóttur, Arnbjörgu Sveinsdóttur, Katrínu Júlíusdóttur, Guðjóni A. Kristjánssyni, Valgerði Sverrisdóttur og Magnúsi Stefánssyni. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að félagsmálaráðherra feli Jafnréttisstofu það verkefni að hrinda af stað aðgerðum í því skyni að efla hlut kvenna í sveitarstjórnum.“ Hér erum við náttúrlega komin í umræðu um jafnréttismál sem sem betur fer fær æ meira rúm í samfélagsumræðunni. Það er alveg ljóst að enn hallar á hvað þetta varðar, bæði á Alþingi og líka í sveitarstjórnum. En þetta vekur líka hugsunina um stöðu kvenna í samfélaginu. Ég var að lesa bók um daginn sem fjallar um kjör íslenskrar alþýðu og þar er verið að segja frá því að konur hafi verið með helmingi lægri laun en karlmenn fyrir sömu vinnu. Ég man eftir því sem ungur drengur að laun kvenna voru helmingi lægri, eða mun lægri, heldur en karla, bæði í frystihúsum og annars staðar. En sem betur fer hefur þetta lagast. Þegar maður hugsar um það hvernig staða kvenna var á launamarkaði þá er það náttúrlega alveg ótrúlegt að það skuli vera svona stutt síðan að ákvæði í lögum kom um þetta. Hins vegar er líka þarft og til eru um það skýrslur að enn vantar mikið á að það sé jafnrétti í launum milli karla og kvenna. Við þurfum að vera vakandi í þessum málum. Til þess að hrinda þessu af stað þá kemur fram hérna í greinargerðinni, frú forseti, að gefnir eru svona þrír möguleikar og ætla ég að lesa úr greinargerðinni. Þar stendur, með leyfi forseta: „1. Fleiri konur þurfa að gefa kost á sér til stjórnmálastarfa. Til þess að svo megi verða þarf að auka fræðslu meðal almennings, í fjölmiðlum og í skólum um mikilvægi aukins jafnréttis í stjórnmálum sem annars staðar. 2. Konur þurfa meiri hvatningu en karlar, ef til vill vegna þess að þær hafa færri kvenfyrirmyndir í stjórnmálum en karlar. 3. Það þarf að vera vilji til þess innan stjórnmálaflokkanna að fjölga konum á framboðslistum og þar skipta fyrstu sætin mestu máli.“ Þessi atriði skipta öll miklu máli en í sambandi við það sem ég nefndi fyrst, fræðslu meðal almennings og að hvetja konur meira til starfa eins og sagt er í öðrum liðnum, þá langar mig til til að segja að ein hvatning er líka alveg greinileg og þyrfti að vera, þ.e. varðandi kjör margs fólks í sveitarstjórnum. Fólk leggur á sig alveg gríðarlega mikla vinnu fyrir sína sveit og fyrir sína byggð og fyrir bæinn eða hreppinn sem það er að vinna fyrir. En á móti koma engin laun. Þetta þarf náttúrlega að íhuga vel. Við getum hugsað okkur einstæða móður sem hefur mikið til málanna að leggja í sambandi við samfélagsmálin. En hún kannski treystir sér hreinlega ekki til að koma fram og leggja fram sínar tillögur eða hugmyndir til úrbóta í samfélagi sínu, í sveitarstjórninni, í sveitarmálunum vegna þess að hún hefur ekki efni á því. Þetta sá ég þegar ég þjónaði sem sóknarprestur í Grundarfirði. Þá var ég ritari sveitarstjórnarinnar, skrifaði fundargerðir og fylgdist náttúrlega með því sem var að fara fram fór. Eitt af því sem ég varð var við var hversu illa launaðir sveitarstjórnarmenn voru, að minnsta kosti þá. Ég vona að þetta hafi lagast síðan. En þarna í þessum tilvikum leggur fólk mikla vinnu á sig. Það að bæta kjör sveitarstjórnarmanna gæti skipt miklu máli í sambandi við þetta, þ.e. að konur fari tíðar í framboð til sveitarstjórna. Ein tillaga hefur verið mjög mikið hér í umræðunni sem hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir lagði fram um að skipa nefnd til að athuga hvort það eigi að finna önnur heiti yfir ýmis embætti eins og ráðherra. Það er karlkynsorð og orðið herra felur ákveðið í sér með þessu. Mig langar að skjóta því inn að þetta er angi af allri umræðunni. Þó langar mig að benda á að í flestum málum nágrannalandanna er talað um að ráðherra sé minister. En minister þýðir í raun og veru þjónn, sá sem þjónar og er til þjónustu fyrir fólkið. Þess vegna langar mig að segja í þessu sambandi að það væri íhugunarinnar virði hvort ekki eigi að nota það hugtak eða þá hugsun þegar við veltum þessum starfsheitum fyrir okkur. Eitt tel ég skipta miklu máli í jafnréttisbaráttunni og hugsuninni um að auka hlut kvenna í sveitarstjórnum og í stjórnum og ráðum í samfélaginu. Það er að það komi markviss fræðsla um jafnréttismál inn í skólana og það komi umræða inn í skólana, inn í námsefnið um manngildið, um gildi hverrar persónu fyrir sig hvort sem það er karl eða kona. Ef við tökum svona lagað inn í námið í skólanum, í námsefnið, þá held ég að það geti smám saman haft þau áhrif að bæði kynin fari að horfa öðruvísi á stöðu kvenna í samfélaginu vegna þess að það er oft það sem er tálmun í jafnréttisbaráttunni, þ.e. viðhorf sem eru rótgróin og þarf í raun að breyta.

Frú forseti. Ég setti mig á mælendaskrá til þess að taka undir efni þessarar tillögu. Ég er þeirrar skoðunar að fullt efni sé til að taka þetta mál upp og skoða hvað hægt sé að gera til að reyna að tryggja áframhaldandi þróun í þá átt að hlutverk kynja jafnist í sveitarstjórnarmálum rétt eins og annars staðar í þjóðfélaginu. Það má velta því fyrir sér hvort menn hefðu fremur átt að fara á nýjan leik svipaða leið og farin var með þingsályktunartillögu á 122. löggjafarþingi. Fyrsti flutningsmaður var reyndar sá sami og hér flytur tillöguna en ég naut þess heiðurs þá að vera meðflutningsmaður um almennt átak til að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Það var samþykkt og leiddi til nokkurs starfs sem ég held að hafi haft jákvæð áhrif. Hversu mikil þau voru má alltaf deila um en þau voru tvímælalaust í þá átt að halda uppi umræðum um þessi mál og vekja athygli á stöðunni. Það eitt og sér skiptir máli. Hér er fókusinn sérstaklega settur á sveitarstjórnarmálin. Það er full ástæða til þess og að óbreyttu, ef ekki dregur til óvæntra tíðinda, verða næstu almennu kosningar, kosningar til sveitarstjórna, árið 2010 og ekki ráð nema í tíma sé tekið. Það er kunnara en frá þurfi að segja að stjórnmálin voru mikill karlaheimur og karllæg gildi þar allsráðandi og það breytist því miður allt of hægt. Angi af því máli hefur nokkuð verið til umræðu, um að taka í meira mæli kynlaus hlutverk æðstu ráðamanna. Að sjálfsögðu er það gott og gilt en það eru ekki hinir stóru landvinningar í þessum efnum þótt þar sé angi af sama máli sem endurspeglar ákveðinn veruleika, ákveðna liðna tíð sem við viljum helst ekki þurfa að draga með okkur inn í nútímann og inn í framtíðina, að starfsheiti helstu ráðamanna séu öll karlkyns. Mér finnst helsta umhugsunarefnið að baráttan að þessu leyti sé eins og á fleiri sviðum að staðna á nýjan leik. Því miður er ástæða til að ætla að svo sé. Ef við lítum á hlutföll sem birt eru hér í töflu þá sést að þar eru þrjú tímabil. Það eru þær hörmulegu tölur sem við sáum á fyrri hluta síðustu aldar og allt fram yfir miðbik aldarinnar þar sem hlutur kvenna er hverfandi. Eitthvað 1–15% í sveitarstjórnum eða á Alþingi fram undir 1970–1980. Upp úr 1980 og á 9. áratugnum verður nokkurt stökk og við sjáum tölur af taginu 20–30%. Með kosningum 1998 og 1999 hækka hlutföllin um og yfir 30. Hlutfallið er 29% í sveitarstjórnarkosningum 1998 og tæp 35% í alþingiskosningum ári síðar. En síðan hefur ekkert breyst. Síðan virðumst við hafa staðnað á þessum slóðum með hlutföll á bilinu 30–35% og heldur lækkandi þó því miður í alþingiskosningum, borið saman við kosningarnar 1999. Þá er spurningin hvort við höfum rekast upp undir þakið illræmda og tommum ekki lengra að óbreyttu. Það þurfi nýja hvata og ný úrræði til þess að knýja hlutina áfram. Það verður m.a. að gera með linnulausri umræðu um þessi mál, með því að vekja nógu oft athygli á því og hafa nógu hátt um þá staðreynd að þessi hlutföll eru ekki boðleg. Við ætlum ekki að sætta okkur við að hlutur kynjanna haldi ekki áfram að jafnast og komist a.m.k. inn fyrir þessi ásættanlegu mörk sem oft er talið að liggi á bilinu 40–60% en helst sem næst fullgildum þætti hvors kyns um sig. Svíar hafa komist lengst á þessari braut, a.m.k. í kosningum, þar sem þessu er þá ekki sérstaklega stýrt með ákvæðum í stjórnarskrá eða öðru slíku eins og þekkist reyndar í einhverjum ríkjum og hlutur kvenna tryggður beinlínis með þvinguðum hætti. Það er nokkuð sem menn hljóta að taka á dagskrá ef þetta lagast ekki með hvetjandi aðgerðum á frjálsum grunni, þ.e. að ganga lengra í átt að því að knýja slíka þróun fram. Þá má t.d. vísa til umræðna um kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja eða opinberra stjórna, nefnda og ráða sem menn hafa lögfest í sumum löndum. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði útilokum engin úrræði í þessum efnum, hversu róttæk sem þau eru, ef þau reynast óumflýjanleg og ekki næst fullnægjandi árangur með öðrum hætti. Það er mikilvægt að þessum málum þoki fram. Ég hef alltaf varað við því, þótt það sé eðlilegt að menn telji hausa og skoði hlutföll og prósentur, að menn gleymi því ekki að þetta snýst að sjálfsögðu ekki bara um það. Þetta er grundvallaratriði hvað varðar sjálft inntak stjórnmálabaráttunnar og hverra þeirra viðfangsefna sem um er að ræða. Það verður ekki eðlilegt jafnvægi í inntakinu sjálfu, í því sem á dagskrá er, hvað varðar þær aðferðir sem menn beita o.s.frv., nema bæði kynin séu þar á jafnræðisgrundvelli og hlutur hvors um sig um það bil jafnstór. Þá fyrst er hægt að gera sér vonir um að við komumst í burtu frá því feðrasamfélagi sem við erum sprottin úr með þeirri miklu skekkju sem þar var á áherslum, valdahlutföllum og öllu sem máli skipti í þessu sambandi. Ég held líka að færa megi fyrir því býsna sterk rök, eins og ég leyfði mér að gera í andsvari fyrr í þessari umræðu, við hv. þm. Guðna Ágústsson, að það hafi ekki gengið svo vel hjá okkur körlunum að ekki sé ærin ástæða til að ætla að betri tök á ýmsum málum og farsælli þróun mála í heiminum almennt, jafnt í okkar samfélagi sem og annars staðar, náist við að hlutur kvenna vaxi, að þær komist í aðstöðu til að hafa meiri áhrif á framvindu mála á ýmsum sviðum. Það mun breyta inntaki stjórnmálanna og áherslum. Ég tel gefið að það yrði til hins betra, sérstaklega fyrir gildi og sjónarmið sem hafa átt undir högg að sækja í hinum karllæga heimi. Við getum þar nefnt félagslegar áherslur, velferðarmál og uppeldi og umönnun. Við getum nefnt umhverfismálin, áherslu á frið og baráttu fyrir afvopnun og friði sem körlunum hefur lítið gengið að þoka áfram þar sem þeir véla um. Þeir trúa meira á stálið en minna á manngæskuna og kærleikann, sem líka hefur borið á góma í þessari umræðu. En ég fagna því að þessi mál séu tekin fyrir og séu hér á dagskrá. Ég mundi gjarnan telja að sú nefnd sem fær málið til meðferðar ætti að huga að því hvort ástæða sé til að gera tillöguna víðtækari, athuga hvort ástæða væri til að endurræsa aðgerðir af því tagi sem farið var í framhaldi af samþykkt þingsályktunar hér á 122. löggjafarþingi, enda að verða 10 ár síðan.

Virðulegi forseti. Ég fagna því sérstaklega hvað þessi umræða hefur verið lífleg. Okkur tókst ekki að ljúka henni í fyrstu umferð um daginn og höldum áfram núna. Fleiri hafa tekið til máls um þessa tillögu núna en þegar sambærileg mál hafa verið flutt áður. Bæði hafa fleiri talað og þingmenn talað sterkar og auk þess hafa, að ég held alveg örugglega, fleiri karlmenn talað. Það er sérstaklega ánægjulegt að þeir skuli hafa gert …  Hér hefur verið komið inn á muninn á þessari tillögu, sem við erum núna að ræða, og tillögu sem ég flutti á sínum tíma og var samþykkt. Í henni fólst að sett var upp nefnd sem átti að auka hlut kvenna í stjórnmálum almennt, átaksverkefni sem átti að standa í fimm ár og fékk fjárframlög frá hinu opinbera, sérstaklega í það verkefni, í nefndina sjálfa. Sú tillaga var samþykkt hér á sínum tíma og nefndin fór af stað. Ég var fyrsti formaður þeirrar nefndar og nefndin fékk fjármuni í á fjárlögum í fimm ár en var því miður lögð niður. Reyndar fólst það í tillögunni að hún ætti bara að starfa í fimm ár. Starfið tókst það vel að vilji margra var að halda áfram en þá var ekki meirihlutastuðningur við í fjárlaganefndinni á sínum tíma. En nefndin náði miklum árangri og hlutur kvenna á Alþingi jókst um 10% á þessum tíma. Tillagan sem við flytjum núna er um að Jafnréttisstofa fái þetta hlutverk, að keyra áfram svona verkefni og fái aukinn fjárstuðning frá hinu opinbera til að fara í svona verkefni. Það er ekki verið að tala um alveg sérstaka nefnd í þessu tilliti heldur að Jafnréttisstofa fái það verkefni að auka hlut kvenna í sveitarstjórnum af því að það eru næstu kosningar sem standa fyrir dyrum. Fyrr í dag fjölluðum við um mælikvarða á lífskjör. Það hefur stundum komið fram að Ísland skori hátt varðandi jafnréttismál en að mörgu leyti er það fölsk niðurstaða. Ég tel að það sé röng niðurstaða vegna þess að inn í þann mælikvarða eru tekin mörg atriði. Eitt sem vegur talsvert þungt á þeim mælikvarða er forsetaembættið. Af því að Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti Íslands, var forseti í talsvert mörg ár og fyrst kvenna kosin í lýðræðislegu ríki sem forseti, sem var afar mikið skref til framfara, þá vigtar sá tími mikið inn í þennan mælikvarða. Það er ekki gerður greinarmunur á forsetaembætti Íslands og forsetaembættinu í Bandaríkjunum, svo dæmi sé tekið. Það embætti hefur því frekar mikið vægi varðandi áhrif og völd. Í forsetaembættinu hér felast jú ákveðin völd en þau eru ekki sambærileg við völd forseta Bandaríkjanna, svo dæmi sé tekið. Þessi mælikvarði er að vissu leyti ónákvæmur og gefur ranga mynd af stöðu jafnréttismála á Íslandi. Við sjáum það þegar við berum saman árangur kvenna í stjórnmálum að hann er slakur hér miðað við hin Norðurlöndin. Við stöndum að baki hinum Norðurlöndunum en erum þó betur stödd en Færeyjar og Grænland. En við erum talsvert langt að baki hinum Norðurlöndunum. Varðandi hlutföllin þá er það rétt sem hefur komið fram í umræðunni að við höfum rekið okkur undir glerþakið. Í síðustu alþingiskosningum náðum við rétt rúmlega 30%, 31,7%, þ.e. 20 konur voru kjörnar og 43 karlar. Það er ágætt að snúa þessu á haus. Í stað þess að segja að við höfum náð rúmlega 30% þá er alveg eins hægt að segja að karlarnir hafi náð tæplega 70%. Kannski væri nær að tala um þetta á þeim nótum. Það er meira lýsandi fyrir það hvað þessi hlutföll eru skökk, að við búum við að hlutur karla er upp undir 70% á þinginu. Við erum ekki búin að ná því hlutfalli í þingkosningum sem við náðum 1999. Þá náðum við tæplega 35%. Svo var mikið bakslag 2003 en árið 2007 varð svolítil framför. Við höfum ekki náð þeirri stöðu sem við náðum 1999 og erum enn talsvert langt á eftir því. Varðandi sveitarstjórnirnar þá höfum við farið hækkandi í hlutföllum og í síðustu sveitarstjórnarkosningum var hlutur kvenna 35,9%. Maður vill ekki sjá bakslag í næstu sveitarstjórnarkosningum og því er þessi tillaga flutt. Fyrr í umræðunni var skemmtileg umræða um af hverju konur hafi tollað verr í stjórnmálum en karlar. Þetta er umræða sem hefur víða átt sér stað, sérstaklega á Norðurlöndunum. Ég veit ekki til þess að þetta hafi verið skoðað á Íslandi. Það væri gaman að skoða hvort konur hér hafi staldrað styttra við í stjórnmálum. Maður veit ekki hvort það er svo hér eða ekki. En það hefur komið fram á Norðurlöndunum að þær hafa náð kjöri en hætt mun fyrr en karlar sem hafa náð kjöri. Ástæðurnar sem hafa verið gefnar hafa verið margar. Sérstaklega hefur verið tilgreint að þetta starf sé að sumu leyti mjög karllægt þótt auðvitað breytist bæði kynin í takt við þróunina. En það verður að segjast eins og er, að þrasgjörn umræða hentar ekki alltaf konum og virðist henta körlum frekar. Auðvitað eru margar skýringar á því. Þetta er mjög mikið samkeppnisumhverfi. Það þarf að keppa um þessi sæti og konur, þótt margar þeirra séu miklar keppnismanneskjur, eru almennt meira fyrir samvinnu en að olnboga sig áfram. Auk þess fylgir starfinu geysilegt álag. Ég held að fólk í stjórnmálum, hvort sem það er á sveitarstjórnarstigi eða í landsmálum, sé ekki mikið að dúlla sér í fríi. Það er bara þannig og mjög óréttmæt umræða sem oft fer fram um þingstörfin. Maður þekkir það sérstaklega vel að stundum fer fram óréttmæt umræða um þau. Ég get fullyrt að þingmenn almennt ná ekki endurkjöri og gefa ekki kost á sér aftur séu þeir ekki alltaf á fullu við að sinna störfum sínum. Það væri mjög áhugavert, virðulegi forseti, að skoða hvort íslenskar konur tolli verr í stjórnmálum en íslenskir karlar. Ég vil líka draga inn í þessa umræðu að fjölskylduábyrgðin hefur verið meiri á konum en körlum, hvað sem hver segir. Þetta hafa allar rannsóknir sýnt þótt karlarnir hafi fjölgað þeim klukkustundum sem þeir sinna heimilinu þá er það langt að baki þeim tíma sem konurnar nýta til að sinna börnum og heimili. Einnig verður að draga fram, sem er kannski svolítið viðkvæm umræða, að þegar konur sækja fram og rætt er um að auka hlut kvenna í stjórnmálum þá skapast að vissu leyti togstreita. Mörgum körlum finnst að sér sótt og sumir mótmæla og segja: Þetta er nú allt að koma og er nú ekki svo slæmt. Aðrir segja lítið og þegja og taka ekki þátt í þessari umræðu. Reynslan sýnir manni að þessi umræða hljómar í eyrum margra karlmanna sem hálfgert nagg. Þeir upplifa hana þannig að að þeim sé vegið og þeir heyra allt annað en það sem er sagt. Sumir upplifa hana svo að þeir séu persónulega sakaðir um að vera vondir við konur og eitthvað slíkt, sem enginn heldur fram. Þegar verið er að sækjast eftir sætum sem eru setin af karlmönnum þurfa þeir náttúrlega að víkja. Annars komast ekki nýju konurnar að. Þarna skapast því mikil togstreita þannig að maður skilur að vissu leyti þá vörn sem margir karlar fara í þegar þessi umræða kemur upp. Ég held að það sé skýringin á því af hverju karlar hafa tekið svo lítinn þátt í þessari umræðu. Þeim finnst þeir opinbera sig svo mikið og lendi í veikari stöðu fyrir vikið. Þá er auðvelt að segja: Af hverju víkur þú ekki til að koma að konu? Hvað eiga þeir þá að segja? Enginn vill beinlínis gefa eftir stöðu sína, þá vinnu sem menn hafa náð með því að leggja mikið á sig. Það er því mjög viðkvæmt, af skiljanlegum ástæðum fyrir karlana, að taka þátt í umræðunni. Það hefur líka komið fram í þessari umræðu að heimurinn gæti hugsanlega verið friðvænlegri ef konur hefðu meiri áhrif. Ég held að það sé alveg rétt. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon tók það stórt upp í sig hér að að það yrði ekkert vit í heiminum meðan karlar réðu svo miklu. Það var ansi mikið sagt en ég held að það sé nokkuð mikið til í því að konur líta oft öðruvísi á úrlausnir mála. Þær eru ekki eins gjarnar á að leysa úr málum með kröftum og vopnaskaki. Ég hugsa að þetta sé alveg hárrétt ályktun sem viðkomandi hv. þingmaður hefur komið á framfæri og reyndar fleiri í umræðunni. Ég vil líka minnast hér á það, virðulegi forseti, í lokin, að samstaða kvenna skiptir miklu máli þegar fjallað er um þeirra framgang. Ég og miklu fleiri konur hafa upplifað hvað samstarf skiptir miklu máli og líka þvert á flokksbönd. Margar konur hafa lent í ýmsum rimmum innan sinna flokka og verið að þeim vegið eins og gengur og gerist í stjórnmálum. Þær hafa þá margar hverjar fengið stuðning frá konum úr öðrum flokkum. Ég get nefnt það hér, virðulegi forseti, að ég hef fengið slíkan stuðning. Ég vil leyfa mér að nefna hérna sérstaklega nöfn í því sambandi, þótt það sé kannski skrítið að nefna nöfn. Ég vil nefna hér Rannveigu Guðmundsdóttur, fyrrverandi þingmann, Þórunni Sveinbjarnardóttur, hæstv. umhverfisráðherra, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, hv. þingmann og Margréti Sverrisdóttur, sem er núna í borgarstjórn Reykjavíkur. Allar þessar konur og ég gæti nefnt fleiri nöfn, hafa tekið upp hanskann fyrir konur í öðrum flokkum þegar að þeim hefur verið sótt og stutt við bakið á þeim í opinberri orðræðu. Ég held að það sé mikilvægt og til eftirbreytni. Ég hef reynt að gera þetta líka. Ég held að konur eigi, meðan við höfum ekki náð helmingshlutfalli í stjórnmálum, þá eigum við að reyna að styðja hver aðra þótt ýmsir innan okkar flokka hoppi ekki hæð sína af gleði yfir því. Menn keppa einnig innbyrðis á milli flokka í kjördæmum. Mig langar í blálokin, virðulegi forseti, að segja frá því að ég heyrði um daginn mjög kaldhæðnislega setningu sem tengist jafnréttismálunum. Hún var mjög kaldhæðnisleg. Þau orð voru látin falla í umræðu um hvenær yrði komið á fullu jafnrétti í stjórnmálum. Svarið var að fullu jafnrétti yrði komið á þegar nokkrar óhæfar konur komast til æðstu valda, þá verði fullu jafnrétti náð. Það er mjög kaldhæðnislegt að segja þetta af því að í því felst að óhæfir karlar hafi valist til æðstu metorða. Ég vil ekki taka beint undir þetta. En vildi samt koma þessu á framfæri af því að ég tel að þær konur sem hafa náð árangri í stjórnmálum á Íslandi í dag þurft langflestar að leggja mikið á sig og berjast mjög hart fyrir því að ná eyrum manna, bæði innan flokka sinna, innan kjördæma og meðal landsmanna. Ég held ég geti fullyrt, virðulegi forseti, að þær konur sem starfa í stjórnmálum í dag, þessar allt of fáu, hafi lagt alveg geysilega mikið á sig. Þær hafa afar mikið til málanna að leggja.

Hæstv. forseti. Ég kem eingöngu til að ítreka að mjög mikilvægt er að tillagan verði samþykkt. Við þurfum að gera virkilegt átak í að efla konur til stjórnmálaþátttöku fyrir sveitarstjórnarkosningar sem fram undan eru. Ég tel mjög eðlilegt að Jafnréttisstofa taki það verkefni að sér, eins og þessi tillaga gerir ráð fyrir. Þegar fyrra verkefnið var sett af stað 1997–1998, og stóð í fimm ár eins og hér hefur komið fram, var ekki til stofnun sem gat unnið verkefni sem þetta með sambærilegum hætti eins og við gerðum þá. Ég var flutningsmaður að þeirri tillögu og er satt að segja mjög ánægð með að hafa staðið að því verkefni með mörgum fleirum. Ég held að sú nefnd, sem ég vann í allan þann tíma sem hún var að störfum við þetta sérstaka átak, hafi unnið mjög gott starf. Bæði var unnið að því að efla konur til starfa og til stjórnmálaþátttöku og vakin athygli á því í þjóðfélaginu hversu mikilvægt væri að konur tækju þátt í stjórnmálastörfum. Hluti af því var ákaflega skemmtileg auglýsingaherferð sem sett var í gang og ótrúlega mörg skemmtileg slagorð sem þar komu upp. Ég hefði í rauninni átt að hafa þau með mér hingað til að fara yfir hvernig baráttan var lögð upp. Auðvitað er mikilvægt að það sé gert með ákveðnum húmor og skemmtilegheitum til að vekja athygli á málinu en jafnframt þarf að koma fram sú djúpa alvara sem þarna er að baki. Ég held að okkur hafi á þeim tíma tekist ágætlega að koma málinu á framfæri og vekja á því athygli. Nú er umhverfið orðið annað og þess vegna held ég að rétt sé að Jafnréttisstofa fái verkefnið og vinni með þeim hætti sem hentar núna. Þar er margt hæft og gott fólk sem hefur mikla þekkingu á jafnréttismálum. Ég held þó að nauðsynlegt sé að stuðningur komi frá Alþingi við að Jafnréttisstofa ráðist í verkefnið, að árétting komi frá hinum pólitíska vettvangi inn í stofnunina til þess að takast á við það. Ekki er alveg gefið að stofnunin ráðist í verkefni sem að hluta til er mjög pólitískt að þessu leyti þegar horft er til kosninga því að um er að ræða átak sem vinna á að fyrir næstu sveitarstjórnarkosningar. Nefnt var að konur væru styttri tíma í stjórnmálastörfum sínum en karlar og það er íhugunarefni fyrir okkur hvað veldur því. Full ástæða er til að rannsaka málið og bregðast við því hvers vegna konur finna sig ekki í stjórnmálastörfum til lengri tíma. Við erum nokkuð margar sem höfum þraukað í dálítinn tíma og sumar okkar hafa jafnvel verið í sveitarstjórnarmálum - af því að ég horfi hér framan í hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur. Samt sem áður er það svo að þetta virðist vera nokkurt vandamál og þá er um að gera að bregðast við því. Ef til vill segja sumir að karlarnir mættu vera eitthvað skemur, að það sé vandamálið í sjálfu sér. Ég held samt sem áður að reyna eigi að hafa umhverfi okkar stjórnmálamanna þannig að það hæfi sem flestum. Markmiðið er að sem flest sjónarmið í þjóðfélaginu komi fram, að landinu sé stýrt með sem flest sjónarmið á að baki þeim ákvörðunum sem við tökum á hinu háa Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég vil koma því á framfæri, út af sveitarstjórnarkosningunum, að ég skoðaði það sérstaklega einu sinni. Í ljós kom að konur sem höfðu verið í sveitarstjórnum skiluðu sér meira inn í landsmálin miðað við karlana. Það var líklega af því að karlarnir höfðu önnur net sem þeir gátu skilað sér í gegnum. Þeir voru líka meiri ættarlaukar, feður þeirra eða einhverjir í fjölskyldunni höfðu verið þingmenn áður. Þannig að þeir erfðu einhverjar prófkjörsvélar o.s.frv. Ég skoðaði þetta sérstaklega og það var mjög gaman að því. En ég ætla að rifja upp slagorðin sem hv. þingmaður mundi ekki eftir. Ég held ég muni þau nokkurn veginn. Ég held að það sé ágætt fyrir umræðuna að hafa þau skráð með. Auglýsingaherferðin varð svo fín á endanum að hún fékk verðlaun og hún varð meira að segja fræg út fyrir landsteinana. Hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde, lenti í viðtali, á CNN minnir mig, út af þessari auglýsingaherferð, eða BBC var það. Það tókst að fá Davíð Oddsson í auglýsinguna. Hann sagði já fyrst. Til stóð að setja hann í kvenskó. Hann vildi ekki fara í skóna en hann var til í að halda á þeim og vera á sokkaleistunum í stól. Fyrirsögnin var: Setjum okkur í spor kvenna. Síðan kom standard texti um hve mikilvægt væri að fá konur í stjórnmál. Sighvatur Björgvinsson var með brjóstahaldara. Þar stóð: Lyftum þeim upp. Það var stórsnjöll fyrirsögn. Halldór Ásgrímsson var með nælonsokkabuxur. Á þeim var gat og hann var að leita að gatinu og textinn var: Konur sjá meira en við sjáum. Margrét Frímannsdóttir var að raka sig í spegli með raksköfu. Þar stóð: Látum hlut kvenna endurspegla hlutfall þeirra meðal þjóðarinnar. Guðný Guðbjörnsdóttir var á snyrtingu og hélt höndunum á veggnum og þar stóð: Okkur er ekki til setunnar boðið. Steingrímur J. Sigfússon var með púða undir skyrtunni, var þungaður, og þar stóð: Sum reynsla kvenna er okkur hulin.

Hæstv. forseti. Það var ágætt að fá þessa upprifjun. Eins og kom fram hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur vakti þetta töluvert mikla athygli og ég held verðskuldaða. Á bak við þetta voru miklar pælingar og þegar búið var að fá fyrsta formanninn til að segja já fylgdu hinir á eftir. Þetta þurftum við að gera til að koma herferðinni af stað. Slagorðin hafa sitt gildi en við þurfum alltaf að hafa hina djúpu alvöru í huga þegar við ræðum þessi mál.

Virðulegi forseti. Mér skilst að umrædd auglýsingaherferð sé komin í kennslubækur í Bandaríkjunum, hún þótti svo góð. Það er mér minnisstætt þegar ég króaði Davíð Oddsson, þáverandi forsætisráðherra, af hérna úti í gluggakistu til að fá hann til að taka þátt í verkefninu. Hann sagði strax já þó að hann vildi ekki fara í skóna. En hann var til í að halda á þeim. Eftirleikurinn varð þá auðveldari, að fá aðra formenn með. Þessar auglýsingar sköpuðu geysilega mikla umræðu, mjög skemmtilega umræðu, og djúpur undirtónn fylgdi gríninu. Hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, hefur sagt opinberlega að þessi umræða hafi hjálpað henni við að ná árangri í prófkjöri sem þá var fram undan, og það hafa fleiri konur sagt. Gefin hefur verið út skýrsla þar sem þetta verkefni er skilgreint og því er lýst og myndirnar eru sýndar í þeirri skýrslu. Vestnorræna ráðið tók þessa tillögu upp og var hún samþykkt þar. Það hefur orðið til þess að í Færeyjum stendur nú yfir sambærilegt verkefni sem heitir Demokratia. Í Færeyjum á að kjósa í síðasta lagi 19. frekar en 16. janúar, að mig minnir, þannig að mjög bráðlega verða kosningar til lögþingsins. Í lögþinginu eru einungis þrjár konur af 32, minnir mig, þingmönnum. Ég vona því að það verkefni sem þar stendur yfir, og á rætur sínar að rekja til íslenska verkefnisins, skili árangri. Reyndar er ýmislegt annað sem getur hjálpað konum í Færeyjum. Nú verður kosið í einu kjördæmi en ekki í mörgum kjördæmum. Stærri kjördæmi vinna með konum, ójafnréttið verður augljósara ef kjördæmin eru fá eða eitt.

Hæstv. forseti. Full ástæða er til að hjálpa konum í Færeyjum til að ná fram jafnrétti á stjórnmálasviðinu. Það hefur verið ótrúlega erfitt fyrir þær að koma að sínum sjónarmiðum og sínum fulltrúum. Eitt slagorðið, sem við notuðum gjarnan í þessari vinnu okkar, hljóðaði einhvern veginn svo: Ef þú kýst ekki fulltrúa þinn mun einhver annar kjósa fulltrúa sinn sem fulltrúa þinn. Þetta eru mikil sannindi og þetta minnir okkur á að við verðum alltaf að hafa í huga að við erum að kjósa fulltrúa okkar til þings. Við berum ábyrgð á því, hvort sem við tökum þátt í kosningum eða ekki, hverjir sitja í þeim stöðum að taka ákvarðanir á stjórnmálasviðinu. Það er því mjög mikilvægt verkefni fyrir konur, fyrir jafnrétti í landinu, fyrir lýðræðið, að hlutur kvenna verði aukinn jafnt í sveitarstjórnum sem á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir mikilvægu máli um varðveislu Hólavallagarðs, sem er tillaga til þingsályktunar og hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að skipa nefnd til að vinna að því að tryggja varðveislu, uppbyggingu og kynningu á þeim umhverfis- og menningarsögulegu verðmætum sem eru fólgin í kirkjugarðinum við Suðurgötu, Hólavallagarði.“ Þetta er í fimmta sinn sem sú sem hér stendur mælir fyrir þessari tillögu en hún hefur verið flutt fjórum sinnum áður í aðeins annarri mynd. Margir þingmenn úr öllum flokkum og alls staðar af landinu hafa verið meðflutningsmenn. Að þessu sinni er flutningsmaður einungis sú sem hér stendur en það kom til vegna þess að ekki náðist að kalla til fleiri þingmenn að loknum kosningum. Margir voru orðnir ráðherrar og aðrir fallnir út af þingi sem höfðu verið með á tillögunni og ég var ekki á landinu. Tillögunni er að þessu sinni vísað til hæstv. umhverfisráðherra en áður höfðum við lagt til að henni yrði vísað til hæstv. menntamálaráðherra. Ástæðan er sú að árið 2005 var garðurinn ein af níu tilnefningum til umhverfisverðlauna Norðurlandaráðs. Flutningsmönnum þótti þá ástæða til að beina sjónum að þeim þætti garðsins en sérkenni hans eru mörg og merkileg. Björn Th. Björnsson listfræðingur benti á í bók sinni um Minningarmörk í Hólavallagarði að garðurinn væri stærsta og elsta minjasafn Reykjavíkur. Undir það hafa margir tekið. Garðurinn var aðalkirkjugarður Reykjavíkur í rúmlega heila öld og er enn þá verið að grafa í hann. Hann var eini kirkjugarður Reykjavíkur og aðalkirkjugarður frá 1838–1932 en þá var búið að úthluta öllum leiðum í garðinum. Mikilvægt er að varðveita þær minjar sem eru í garðinum. Þær ber að varðveita fyrir komandi kynslóðir, bæði vegna sögu Íslands og menningar. Minningamörkin í garðinum, eða legsteinarnir, segja sögu um þróun bæjarins og fólkið sem lifði og starfaði í Reykjavík. Það er ljóst, eins og Björn Th. Björnsson bendir á, að margir legsteinanna hafa kostað stórfé þegar þeir voru settir upp. Sýnir það mikla ræktarsemi og hversu mikið fyrri kynslóðir mátu minningu látinna. Í janúar 2003 samþykkti borgarráð Reykjavíkur deiliskipulag sem þróunarhópur Hólavallagarðs hafði látið vinna. Þar er gert ráð fyrir að Hólavallagarður njóti umhverfisverndar samkvæmt skipulags- og byggingalögum. Hverfisvernd sem slík er ekki formleg friðlýsing en líta verður á hana sem ákveðna viljayfirlýsingu borgaryfirvalda, sem umsjónaraðila garðsins, um að fara að öllu með gát. Í fyrsta sinn sem þetta þingmál var lagt fram var það sent út til umsagnar. Tekið var tillit til allra umsagnaraðila og breytingar voru gerðar í þá veru sem lagt var til í umsögnum. Þjóðminjavörður sendi m.a. umsögn til nefndarinnar. Margrét Hallgrímsdóttir þjóðminjavörður hefur á orði að segja megi að garðurinn sé merkt minjasafn þar sem saga okkar birtist í hnotskurn. Gildi garðsins sé mjög mikilvægt frá sjónarhóli þjóðminjavörslunnar og það felist ekki síst í þeirri heildarmynd sem þar er varðveitt með einstökum hætti í evrópsku samhengi. Þjóðminjasafnið muni leggja áherslu á nálægðina við þennan merka minjagarð. Eitt það merkilegasta við þennan garð er að honum hefur ekki verið mikið raskað. Segja má að hann sé einn af merkustu kirkjugörðum hér á landi og jafnvel þótt litið væri til Evrópu, að minnsta kosti til Norður-Evrópu. Engar meiri háttar raskanir hafa orðið frá því að garðurinn var vígður, ef undan er skilinn stígur sem lagður var þvert yfir garðinn til að bæta aðgengi að garðinum, það er stígurinn frá Ljósvallagötu að Suðurgötu. Í eldri kirkjugörðum, t.d. á Norðurlöndum, hafa garðar verið sléttaðir út og grafið hefur verið í þá að nýju. Gamli hluti kirkjugarðsins við Suðurgötu stendur alveg eins og þegar farið var að grafa í hann með óreglulegum stígum og gröfum. Stígarnir eru ekki beinir eins og maður sér víðast hvar í kirkjugörðum. Þar eru ekki neinir skipulagðir stígar. Einnig er lögð áhersla á að varðveita fleira, svo sem heimildir um list og táknfræði, persónusögu, ættfræði, stefnur í byggingarlist og ýmislegt fleira sem garðurinn hefur að geyma. Það er því mjög mikilvægt að við stöndum vörð um þessa þætti. Það er einnig merkilegt við Hólavallagarð hvað hann er gróinn og hægt er að finna hátt á annað hundrað plantna í garðinum. Rannsaka mætti grasafræðina og gildi garðsins sem grasagarðs. Trjárækt á Íslandi varð ekki almenn fyrr en eftir aldamótin 1900 og gróðursetning í garðinum hófst að marki á árunum milli stríða. Í elsta hluta garðsins eru ýmsar tegundir sem eiga rætur sínar að rekja til tilrauna frá þeim tíma og í öðrum hluta garðsins er að finna einkennandi gróður fyrir eftirstríðsárin. Í garðinum er jafnframt mikill og fjölbreytilegur blómagróður úr heimilisgörðum frá síðustu öld því að fólk tók plöntur úr görðunum sínum til þess að gróðursetja á leiðum ástvina sinna. Fleira er merkilegt við garðinn, t.d. að óvenju mikið er þar af járnsteyptum minningarmörkum. Það eru aðallega krossar og járnsteypt grindverk og eru hlutfallslega mörg slík minningarmörk varðveitt hér á landi. Algengt var erlendis að farið væri í kirkjugarða og safnað saman járnsteyptum grindverkum og krossum og járnið nýtt til hergagnagerðar í styrjöldum. Við búum að því að hér voru ekki styrjaldir og þess vegna hafa krossar og grindverk við leiðin varðveist. Jafnframt eru merkileg dæmi um fagurt handverk og hönnun íslenskra járnsmiða og má segja að garðurinn sé söguleg heimild fyrir ýmsar iðngreinar svo sem járnsmíði. Eins og bent er á í greinargerðinni hefur þar varðveist eitt merkasta og heillegasta safn minningarmarka á Íslandi, og þó víðar væri leitað, því að sagan í garðinum nær yfir nærri 170 ára tímabil. Sagt hefur verið að garðurinn sé eitt mesta útiminjasafn landsins. Gönguferð um garðinn er gönguferð um söguna. Hún er líka gönguferð um menninguna, um listir og listþróun og stjórnmálasöguna. Staðið hefur verið fyrir slíkum göngum í garðinum sem hafa verið ákaflega skemmtilegar. Ég hef tekið þátt í gönguferðum um garðinn, t.d. ljóðagöngu þar sem var farið milli leiða og lesin upp ljóð eftir okkar ástsælu ljóðskáld. Sömuleiðis er hægt að segja frá ritverkum, stjórnmálamönnum o.s.frv. Þetta er því mjög merkilegur garður sem gefur mikla möguleika, t.d. til að taka á móti ferðamönnum eða fræða skólabörn um söguna og alla þá þætti sem ég nefndi. Því verður að vernda garðinn og viðhalda honum svo að komandi kynslóðir fái notið þeirrar þjóðargersemar sem hann er. Í fyrsta sinn sem ég lagði málið fram vildi ég að garðurinn yrði gerður að sérstakri þjóðargersemi Íslendinga. Nefndin sem mun taka málið að sér getur hugað að því þegar búið verður að samþykkja þingmálið - sem ég trúi ekki öðru en verði gert - því að full ástæða er til að lýsa hann sem slíkan. Jafnframt er talað um að flokka mætti garðinn sem þjóðararf eins og t.d. Bretar gera, þeir hafa lýst ýmsar gersemar undir National Heritage Act, sem þjóðargersemar eða þjóðararf. Við getum litið til annarra landa sem varðveitt hafa og friðlýst þjóðargersemar sínar með þessum hætti. Mér fannst gaman að fá tölvupóst frá sagnfræðingi í Reykjavíkurakademíunni þegar ég var að fara að mæla fyrir málinu í fimmta sinn. Hún heitir Sólveig Ólafsdóttir og er meistaranemi í menningarstjórnun við Háskólann í Bifröst. Hún undirbýr nú meistaraprófsverkefni í menningarstjórnun við háskólann þar sem hún tekur fyrir framtíð Hólavallagarðs. Það finnst mér ákaflega vel til fundið. Sólveig hefur skilgreint verkefnið út frá mikilvægi garðsins og spyr nokkurra spurninga með það í huga að gera Hólavallagarð að safni. Hún veltir fyrir sér hvaða safnform mundi þá henta garði eins og honum. Síðan fjallar hún um menningarsögulegt gildi garðsins, hvort hann sé það sérstakur að hann sé tækur á skrá European Heritage eða Evrópuminja og hvort hann sé tækur á heimsminjaskrá UNESCO. Ýmislegt fleira tiltekur Sólveig um verkefni sitt sem áhugavert er að skoða. Það verður fróðlegt að sjá að hvaða niðurstöðum hún kemst í meistaraverkefni sínu. Virðulegi forseti. Ég tel mjög mikilvægt að hugað verði að þessum málum og í leiðinni mætti athuga hvort ekki sé ástæða til að breyta lögum í þá veru að hægt verði að vernda og friða gamla og merka garða. Ég nefni garð eins og Alþingisgarðinn við Alþingishúsið en hann er elsti almenningsgarður á Íslandi og er full ástæða til að vernda hann. Honum hefur að vísu aðeins verið raskað frá því að ég lagði málið fyrst fram. Full ástæða er til athuga hvort ekki væri hægt að breyta lögum í þá veru að vernda garða eins og Alþingisgarðinn og aðra merka garða sem við eigum, ekki bara hér í Reykjavík heldur hvar sem er á landinu. Það eru víða mjög merkir garðar sem full ástæða er til að vernda. Áður en ég lýk máli mínu, virðulegi forseti, vil ég nefna að mikilvægt er að nefndin, sem skipuð verður til að vinna að málinu, tryggi að nægilegt fjármagn fáist til að setja kraft í þá vinnu sem þarf til að vernda minningarmörkin. Hún er nauðsynleg til að vernda Hólavallagarð þannig að hann geti staðið undir nafni sem einn af merkustu kirkjugörðum á Íslandi og jafnvel í Norður-Evrópu ef ekki í Evrópu allri.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að flytja þetta mál. Þótt hún hafi verið ein síns liðs að þessu sinni heyri ég að málið hefur verið til umræðu á þingi oft áður. Kirkjugarðurinn, Hólavallagarður, sem ég held að flestir Íslendingar kalli gamla kirkjugarðinn eða kirkjugarðinn við Suðurgötu, er mjög merk vin í miðjum Vesturbæ Reykjavíkur. Svo hagar til hjá mér þessa dagana að ég dvel aðeins hluta vikunnar í Reykjavík og hef þá aðsetur í Vesturborginni. Þá reyni ég að ganga til vinnu, ekki síst vegna þess að þá geng ég í gegnum garðinn. Það er mikið skjól í honum og hann er svo fallegur þannig að það hvetur mig frekar til þess að sleppa bílnum og ganga af stað. Ég þarf stundum að gæta þess að koma ekki of seint til vinnu þar sem ég get hreinlega týnt mér í að skoða þær minjar sem er að finna í garðinum. Garðurinn er í eðli sínu listasafn, útilistasafn. Hann hefur, eins og hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir kom inn á, afar merkilegt menningarsögulegt gildi og tengist bæði jákvæðum og neikvæðum atburðum í sögunni. Eins og fram kemur í þingsályktunartillögunni er þar að finna sögufrægar persónur sem tengjast sjálfstæðisbaráttu okkar, listamenn og fleiri slíka, en einnig er þar að finna minningar um þær erfiðu aðstæður sem við höfum þurft að glíma við, t.d. þegar plágur riðu yfir landið og er kannski nærtækast að minnast spænsku veikinnar. Þegar komið er að norðausturhluta garðsins er varla hægt að ganga þar um vegna þess hversu þröngt er um grafir. Á tímabili var sífellt verið að grafa fólk, hörmungin í bænum var mikil og mikilvægt er að muna það. Það eru ekki bara hinir fallegu legsteinar sem eru gríðarleg listaverk heldur líka litlar grafir þar sem börn eru jarðsett. Reyndar liggja stundum heilu fjölskyldurnar saman. Það er gott að því skyldi ekki hafa verið breytt þegar farið var að skipuleggja garðinn, þá hefði því horni, sem ég tiltek sérstaklega, ef til vill verið raskað. Grafirnar hefðu kannski verið skipulagðar með þeim hætti að auðveldara væri að komast að þeim. Mér finnst sá þáttur vera dramatískastur þegar ég fer um garðinn og ég held að okkur sé öllum hollt að ganga um hann og anda að okkur sögunni sem þar er. Mér finnst greinargerðin sem fylgir tillögunni afar góð og fróðleg. Vel er að málinu staðið hjá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur. Fram kemur í greinargerðinni að ekki sé skýrt í lögum um friðun garða eins og er um hús, það fannst mér fróðlegt. Það er nokkuð sem er virkilega áhugavert fyrir okkur að skoða því að það er ekki bara gamli kirkjugarðurinn í Reykjavík sem er merkilegur heldur einnig garðar víða um land, kirkjugarðar sem eiga nákvæmlega sömu sögu, bara í smærri mynd. Fólk lagði mikið á sig til að sýna látnum ástvinum virðingu, stundum af vanefnum, með því að setja í þá fagra steina og rækta garðana jafnvel mun betur en í kringum eigin hús og það gerir þá svo fallega og einstaka. Það sjáum við úti um allt land, jafnvel á þeim stöðum þar sem byggð hefur lagst af, enn eimir eftir af görðunum og sumir hverjir eru orðnir lúnir en skipta gríðarlegu máli fyrir menningararf okkar. Það skiptir einnig máli fyrir ferðaþjónustuna að horfa á kirkjugarðana í þessu samhengi. Kirkjugarðar eru oft vel staðsettir í bæjum og þess vegna er það alveg rétt sem flutningsmaður nefndi áðan, að þeim hefur gjarnan verið raskað víða um heim. Mér þótti áhugavert að heyra um stríðsreksturinn, járnsmiðina og smíðajárnið í garðinum, það er mjög áberandi í kirkjugarðinum við Suðurgötu og raunar í íslenskum görðum. Langt er síðan kirkjugörðum á Íslandi hefur verið raskað með þeim hætti sem við höfum séð annars staðar. Við vitum náttúrlega um gamla kirkjugarðinn við Ingólfsbrunn, ég man ekki í svipinn hvað hann heitir,  Mig langaði til að benda á þessa ákveðnu hluti og þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að halda málinu á lofti. Ég vona svo sannarlega að nú muni þingsályktunartillagan verða afgreidd. Mikill bragur væri á því fyrir okkur ef við gætum afgreitt hana og varðveitt kirkjugarðinn við Suðurgötu fyrir ókomnar kynslóðir.

Virðulegi forseti. Mér finnst þessi þingsályktunartillaga um varðveislu Hólavallagarðs sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir er flutningsmaður að, mjög merkileg. Mig langar til að leggja hér nokkur orð í belg af því að það er svo gaman að lesa greinargerðina með tillögunni og ég er svo sammála mörgu sem þar kemur fram. Ég er ekki viss um að fólk geri sér almennt grein fyrir hvaða merkilega fyrirbæri þarna er á ferðinni, sem er þessi ótrúlega fallegi kirkjugarður. Ég held að við lítum almennt svo á að þetta sé afar fallegur og sérstakur garður á góðum stað í borginni og lítum hann þannig jákvæðum augum en ég er ekki viss um að við gerum okkur grein fyrir hve mikil menningarverðmæti felast í raun og veru í garðinum. Það kemur mjög vel fram í greinargerðinni og bara það að garðurinn sé elsti óspillti kirkjugarður í Norður-Evrópu og jafnvel í Evrópu er mjög merkilegt í sjálfu sér. Að í Reykjavík sé líklega elsti óspillti kirkjugarður í Norður-Evrópu er eitthvað sem ég tel að við eigum að staldra við og íhuga nánar. Hólavallagaður er eins og hann var frá upphafi, honum hefur ekki verið breytt neitt. Það er mjög ólíkt því sem má sjá í öðrum eldri kirkjugörðum á Norðurlöndunum. Þar hefur kirkjugörðum verið breytt, þeir hafa verið sléttaðir og skipulagðir upp á nýtt o.s.frv. en þessi kirkjugarður er nánast algjörlega óhreyfður. Þar hafa ekki verið skipulagðir stígar utan einn sem settur var einhvern tímann í gegnum garðinn frá Ljósvallagötu að Suðurgötu. Engir hlutar hans hafa verið sléttaðir til að koma fyrir bekkjum eða öðru slíku. Heildarsvip garðsins hefur ekki verið raskað og hann er þess vegna eins og hann var. Það kemur líka fram að þarna er að finna mjög margar gróðurtegundir og þær eru mjög lýsandi fyrir þann tíma sem garðurinn var að gróa upp, t.d. einkennandi gróður frá eftirstríðsárunum. Það segir líka að þarna komi fram saga iðnaðarins að vissu leyti, svo sem í formi minningarmarka sem sum eru járnsteypt, járnsteypt grindverk, grindverk úr smíðajárni. Slík verk hafa meira og minna farið forgörðum erlendis, m.a. af því að menn bræddu járnið, það þurfti að nota járnið í stríðinu, en slíkt var ekki gert hér. Þarna er menningar- og listasagan samankomin að mörgu leyti, t.d. eru þarna lágmyndir eftir listamennina Einar Jónsson og Ríkharð Jónsson. Þessi minningarmörk eru langflest heil, það er mjög lítið um brotin verk í garðinum. Mér finnst þetta stórmerkilegt mál og ég vona líka, eins og komið hefur fram hjá fleiri þingmönnum, að við samþykkjum tillöguna. Ég mundi vilja greiða henni atkvæði. Það kemur fram í greinargerðinni að á vegum Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma er til svokölluð þróunarnefnd. Sú hugsun er því til staðar að vernda eigi garðinn þótt ekki sé kannski búið að taka skýrt skref að því leyti, a.m.k. ekki eins skýrt og hv. flutningsmaður leggur hér til. Það er þó er verið að huga að garðinum og Þjóðminjasafnið er búið að kortleggja þessi minningarmörk, þannig að það er nú þegar búið að afla alls konar heimilda um garðinn. Ég sé líka að Margrét Hallgrímsdóttir þjóðminjavörður er jákvæð gagnvart málinu og hefur dregið það fram að nálægðin við Þjóðminjasafnið auki gildi garðsins að einhverju leyti líka, að það sé hægt að tengja hann svolítið við Þjóðminjasafnið. Hólavallagarður var tilnefndur til umhverfisverðlauna Norðurlandaráðs árið 2005 og það lýsir hvaða gildi hann hefur og er mjög áhugavert að velta því fyrir sér hvort hægt sé að fá hann viðurkenndan sem Evrópuminjar. Ég held að það væri vel athugunar virði. Vegna hinnar hnattrænu þróunar sem við sjáum í dag og hins mikla hraða í öllum samfélögum, heimurinn er að minnka og menn upplifa rótleysi í hnattvæðingunni, þá hafa margir undirstrikað hve mikilvægt það er að við þær aðstæður þekki íbúar hvers lands rætur sínar til að sjálfsmyndin glatist ekki. Að við verðum að hafa sterka sjálfsmynd í þessum hraða og þeim miklu breytingum sem eiga sér stað í öllum samfélögum heimsins í dag. Ég tel að ein af rótum okkar á Íslandi sé þessi kirkjugarður. Ef okkur tekst að vernda hann, gæta þess að hann eyðileggist ekki og honum sé sýndur fullur sómi, að hann fái að vera þarna, að við sléttum hann ekki og byggjum ekki háhýsi þar, svo ég taki drastískasta dæmið sem manni getur dottið í hug, þá held ég að við ýtum undir sjálfsmynd okkar. Hólavallagarður er hluti af sögu okkar og rökin eru of mörg með því að vernda hann og sýna honum sóma til að hægt sé að fallast á annað en að það verði gert með einhverju móti. Ég held að það sé góð hugmynd sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir bendir á í þingsályktunartillögunni, að setja nú á stofn nefnd á vegum umhverfisráðherra en ekki menntamálaráðherra. Ég tel að hér sé mjög athyglisvert mál á ferðinni sem hjálpar okkur við að varðveita sjálfsmynd okkar og er kannski mun merkilegra mál en margir gætu haldið við fyrstu sýn. Ég tek undir með flutningsmanni og hefði sjálfsagt verið með á málinu ef mér hefði boðist það en ég er mjög ánægð með þetta mál.

Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Ólöfu Nordal og hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir góðar undirtektir við þetta mál sem ég tel vera mjög mikilvægt mál eins og ég heyri að þær eru sammála mér um. Kirkjugarðurinn við Suðurgötu er vin í borginni. Hann er mikilvægur, ekki bara fyrir hverfið, heldur fyrir alla. Unnið er að verndun garðsins eins og kemur fram í greinargerðinni en taka þarf ákvörðun um að svo verði áfram og sem betur fer verið að huga að verðmætum í garðinum og tryggja að þær eyðileggist ekki. Mig langar að nefna ferðaþjónustuna í þessu sambandi vegna þess að ég hef persónulega haft mjög mikinn áhuga á kirkjugörðum í útlöndum og hef orðið vör við að það er mjög mikið um að ferðamenn heimsæki kirkjugarða, t.d. í borgum þar sem þeir koma. Ég hef farið í kirkjugarða í Moskvu og í Havana á Kúbu og reyndar út um allan heim. Þeir eru svo merkilegar heimildir um þær þjóðir sem byggja löndin sem maður heimsækir. Þannig er þessi garður auðvitað líka og hann gæti því verið mikið aðdráttarafl fyrir ferðamenn. Mig langar líka að nefna það vegna þess hve garðurinn er merkilegur á Evrópuvísu að Fornleifavernd ríkisins hefur tekið á móti útlendingum, yfirmönnum erlendra kirkjugarða og öðrum sem hafa áhuga á þessum málum, í sérstökum ferðum til að skoða þennan kirkjugarð á Íslandi, við Suðurgötuna. Hann er því þekktur meðal þeirra sem starfa að þessum málefnum í öðrum löndum sem mjög merkilegur garður. Það var líka gaman að heyra lýsingu hv. þm. Ólafar Nordal á því hvernig garðurinn byggðist upp þegar spænska veikin gekk hér á landi. Það er alveg rétt og sá hluti garðsins sem hún nefndi er mikil heimild um ástandið í samfélaginu á þeim tíma. Loks langar mig, af því ég kom því ekki að áðan þegar ég mælti fyrir málinu, að nefna hinar merkilegu lágmyndir og listaverk sem eru á minningamörkunum í garðinum, eins og t.d. lágmyndirnar eftir Einar Jónsson og Ríkharð Jónsson. Þær eru nefnilega mjög merkilegar heimildir um list þessara sögufrægu listamanna. Svo er náttúrlega um margt, margt fleira í garðinum sem of langan tíma tæki að nefna hér. Virðulegi forseti. Ég vil ekki lengja umræðuna. Greinargerðin segir mikla sögu og ég hvet fólk sem hefur áhuga á þessum málum til að lesa hana. Hér fylgir líka með sem fylgiskjal umsögn Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma um garðinn þegar hann var tilnefndur til umhverfisverðlauna Norðurlandaráðs árið 2005 og í ljósi þeirrar tilnefningar ákvað ég að vísa málinu til hæstv. umhverfisráðherra. Ég tel þess vegna rétt að vísa málinu til hv. umhverfisnefndar að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég get hafið ræðu mína á svipaðan hátt og hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir gerði áðan þegar hún hóf að mæla fyrir máli sínu um Hólavallakirkjugarð og verndun hans, sem meðal annarra orða ég styð af heilum hug, hún sagðist vera að mæla fyrir málinu í fimmta sinn og það gætti örlítillar þreytu í málrómnum. Hér mæli ég fyrir þingsályktunartillögu sem ég er að mæla fyrir í áttunda sinn þannig að við hv. þingmaður getum farið í keppni um það hvor mælir oftar fyrir málum sínum. Ég get sagt við hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur að hún er þó í þeirri stöðu núna að vera stjórnarþingmaður og ætti þess vegna að eiga talsverða möguleika á því að koma máli sínu um Hólavallagarð alla leið og ég vona sannarlega að það gerist. Mín staða er hins vegar ekki sú. Eins og kunnugt er er ég í stjórnarandstöðu og geri því ráð fyrir að það verði erfiðara undir fæti fyrir mig að koma mínu máli áfram þó að ég voni sannarlega að straumarnir séu farnir að snúast í þá veru að hér verði breyting á. Hér er um að ræða tillögu til þingsályktunar um friðlandið í Þjórsárverum og verndun Þjórsár, á þskj. 48. Tillagan hefur tekið nokkrum breytingum í gegnum tíðina en hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að sjá til þess að fallið verði frá áformum um Norðlingaölduveitu í Þjórsárverum og frekari virkjunum í Þjórsá en orðið er. Jafnframt verði tryggð verndun Þjórsárvera í heild sinni með stækkun friðlandsins þannig að það nái til náttúrulegra marka veranna ásamt með Þjórsá og nærliggjandi svæðum að Sultartangalóni. Stækkað Þjórsárverafriðland verði sem fyrst tilnefnt á heimsminjaskrá UNESCO. Undirbúningur málsins miðist við að hægt verði að auglýsa hin nýju friðlandsmörk í ársbyrjun 2008.“ Eins og ég sagði þá höfum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lagt fram tillögur á Alþingi um stækkun friðlandsins í Þjórsárverum árlega síðan á 127. löggjafarþingi. Það var veturinn 2001–2002. Síðustu tvö löggjafarþing hafa þingmenn úr öllum flokkum nema Sjálfstæðisflokki verið meðflutningsmenn á þingsályktunartillögunni. Það er kannski rétt að geta þess hér að framsóknarmaðurinn sem flutti tillöguna með okkur eitt ár eða tvö, sennilega tvö, var Kristinn H. Gunnarsson sem er reyndar ekki lengur í Framsóknarflokknum þannig að við vitum ekki enn um stuðning framsóknarþingmanna við tillöguna. Þar að auki hafa þingmenn Samfylkingar, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Frjálslynda flokksins lagt til að heimild iðnaðarráðherra frá árinu 2003 til að leyfa gerð Norðlingaölduveitu verði numin á brott úr lögum. Svo öllu sé til haga haldið, virðulegi forseti, langar mig til að nefna það að einnig hafa fyrrverandi þingmenn Sjálfstæðisflokksins, annars vegar hv. fyrrverandi þingmaður, Katrín Fjeldsted, og hins vegar hæstv. fyrrverandi umhverfisráðherra, Sigríður Anna Þórðardóttir, lýst sjónarmiðum sem eru í dúr við þessa tillögu og Katrín Fjeldsted var raunar fyrst þingmanna til að flytja tillögu um að verin yrðu sett á heimsminjaskrá UNESCO sem nú er hluti af þessari tillögu. Það er alveg ljóst að gríðarlega víðtækur stuðningur er í öllum flokkum við að tillagan nái fram að ganga. Hún hefur verið send út til umsagnar oftar en einu sinni. Í annað sinn sem hún var flutt var hún send til umsagnar til nokkurs fjölda aðila, ef ég man rétt eitthvað á annan tug aðila. Tillagan fékk afar jákvæðar undirtektir vægast sagt. Af þeim sem gáfu umsagnir um tillöguna voru einungis tveir aðilar sem voru á móti henni. Það var annars vegar Landsvirkjun og hins vegar hreppsnefnd Ásahrepps. Í fjórða sinn sem tillagan var flutt hafði verið bætt við hana enda hafði baráttan um Þjórsárver magnast á þeim tíma sem liðinn var frá því að hún fyrst kom fram. Þá hafði Landsvirkjun sett sér það markmið að reisa Norðlingaölduveitu með Norðlingaöldulóni í 568 metra hæð yfir sjávarmáli ásamt set- og veitulóni sunnan Þjórsárjökuls. Það var ljóst að bæði lónin mundu skerða náttúruverndargildi veranna umtalsvert og einnig minnka ósnortin víðerni á hálendi Íslands og það var mat okkar flutningsmanna tillögunnar þá að það væri búið að sauma nóg að Þjórsárverum með veitu- og virkjunarframkvæmdum og þá töldum við að rétt væri að tryggja vernd veranna til frambúðar með því að stækka friðlandið svo mikið að ekki yrði af frekari framkvæmdum í næsta nágrenni þeirra. Í fimmta sinn sem við fluttum hana voru komnir til liðs við okkur þingmenn úr Framsóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum. Þá var líka komið inn ákvæði um að setja ætti verin á heimsminjaskrá UNESCO. Síðan hafa mörg vötn runnið til sjávar og baráttan um Þjórsá stendur enn. Ekki bara um Norðlingaölduveitu því að nú hefur baráttan um virkjanir í Neðri-Þjórsá harðnað verulega. Nú er svo komið að Landsvirkjun hefur fengið í hendurnar 93% vatnsréttinda úr hendi ríkisstjórnarinnar. Landsvirkjun getur því í krafti eignarhalds á þessum vatnsréttindum farið gegn þeim aðilum sem eiga 7% vatnsréttindanna í Þjórsá en það eru bændur og landeigendur við neðri hluta Þjórsár sem eiga í vök að verjast í baráttunni við ofureflið, Landsvirkjun, sem hefur í umboði ríkisstjórnarinnar völd á 93% vatnsréttindanna. Málið hefur borið að og komið í fjölmiðla með ýmsum hætti. Það hafa verið stofnuð samtök til verndar Þjórsá sérstaklega, Sól á Suðurlandi. Þau hafa háð mikla baráttu, ekki bara íbúar í Skeiða- og Gnúpverjahreppi eða landeigendur þar, heldur hefur líka staðið styr um Urriðafossvirkjun niðri í Flóahreppi. Baráttan um hana hefur breyst vegna þess að nú nýverið ákváðu skipulagsyfirvöld í hreppnum að setja Urriðafoss inn á aðalskipulag hreppsins en þannig var það ekki áður. Þarna hafa því orðið talsverðar breytingar og við vitum svo sem ekki hvernig barátta íbúanna sem eru mótfallnir Urriðafosslóni og Urriðafossvirkjuninni breytist. Ein baráttukona á það skilið, hæstv. forseti, að vera nefnd sérstaklega til sögunnar hér. Það er Jóhanna Jóhannsdóttir sem er 93 eða 94 ára gömul. Hún býr í Haga og hefur búið þar í 60 ár. Það hefur verið gefið út veggspjald með ákaflega fallegri mynd af Þjórsá og regnboga sem teygir sig hátt upp í himininn og fremst í myndletrinu stendur Jóhanna Jóhannsdóttir á rauðri kápu, baráttuglöð að vanda og textinn sem stendur undir myndinni er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ég vaknaði klukkan sex annan mánudag ágústmánaðar, alheiðríkt var og blæjalogn, aðeins þokuband neðst á austurfjöllum en Hekla, Tindfjallajökull og Eyjafjallajökull böðuðu sig í morgunsólinni. Bjólfell, Selsundsfjall, Þríhyrningur og Þjórsá nutu sólar en Hagafjall skyggði enn á hana svo bærinn og túnin voru í skugga. Fljótlega komst sólin upp fyrir fjallsbrúnina. Fegurðin var alger. Þjórsá sem oft er skollituð af jökulframburði sýndist blá. Sker, Skógarhólmar og Hagaey blöstu við mér úr suðurglugganum. Ég var með sjónauka og sá fuglana lyfta sér til flugs upp á túnin. Kvikar allt af kæti kringum gamla bæinn líf og gleðilæti langan sumardaginn. Mér var hugsað til Landsvirkjunar sem ef til vill sekkur svo túnunum í Haga á þessari fallegu landnámsjörð að ekki verði búandi hér lengur og enginn situr við glugga og dáist af fegurðinni eða nýtur góðs af gæðum jarðarinnar. Það er mikið vald sem fáeinir gróðahyggjumenn taka sér.“ Hæstv. forseti. Þetta er tilvitnun í orð Jóhönnu Jóhannsdóttur og þau segja miklu meira en mörg orð um það hvernig fólkinu í sveitinni líður. Ég sagði áðan að málið hefði komist í fjölmiðla með ýmsum hætti frá því að baráttan fyrir verndun Þjórsár hófst. Okkur sem fylgjumst með fréttaflutningi af þessum málum er minnisstætt þegar fréttist af bréfi í mars sl. sem sóknarpresturinn á Stóra-Núpi, Axel Árnason, skrifaði til skipulagsyfirvalda. Það fer reyndar tvennum sögum af því hvort bréfið var skrifað til Skipulagsstofnunar í Reykjavík eða hvort það var til skipulagsyfirvalda í Skeiða- og Gnúpverjahreppi. En í öllu falli sagðist presturinn í bréfinu hafa orðið þess áskynja í störfum sínum að fyrirhugaðar framkvæmdir Landsvirkjunar, virkjunarframkvæmdir sem hafa staðið fyrir dyrum hafi vakið upp ugg í brjóstum mjög margra sóknarbarna samfara vanlíðan. Hann sagði sóknarbörnin upplifa þetta sem svo að verið væri að farga landslagi, það væri verið að farga fornminjum og náttúruminjum og fólk upplifði þetta sem valdbeitingu þegar fólk heyrði að það væri búið að bjóða út hönnun mannvirkja án þess að búið væri að semja við landeigendur um bætur fyrir eignarlönd þeirra. Fólk skildi þessa undirliggjandi öldu eignarnáms sem allir hræðast og af eðlilegum ástæðum óttaðist fólk um stöðu sína ef það hreyfði mótmælum. Presturinn sagði að fólki fyndist að gjá hefði myndast á milli þeirra sem væru framkvæmdunum fylgjandi og þeirra sem væru framkvæmdunum andvígir með tilheyrandi sálarsárum. Nú fór það svo eins og sagt var frá því í fjölmiðlum, ég er einungis hér með útskrift úr fjölmiðlafréttum fyrir framan mig um þetta mál, að séra Axel Árnason, sóknarprestur á Stóra-Núpi í Skeiða- og Gnúpverjahreppi, var fenginn til að draga til baka þetta bréf sitt. Það hafði verði kvartað til biskups Íslands sem kom þeim skilaboðum á framfæri við vígslubiskup í Skálholti að það þyrfti að gefa sóknarprestinum tiltal, hann mætti ekki tjá sig með þessum hætti og honum var gert að draga bréfið til baka sem hann og gerði. Þessi saga sem kom til okkar í fjölmiðlum í mars sl., virðulegi forseti, sýnir okkur hversu ójafn þessi leikur er þegar um fáa landeigendur er að ræða annars vegar og öflugt fyrirtæki í opinberri eigu eins og Landsvirkjun er hins vegar. Mér hefur því þótt það afar miður þegar ég heyri nýjan umhverfisráðherra gefa þær yfirlýsingar í fjölmiðlum að lítið sé hægt að gera vegna þess að það séu engin tæki í lögunum sem ríkisstjórnin hafi til að beita gegn stóriðjustefnunni og gegn þessum virkjanaáformum en þá hef ég viljað benda hæstv. umhverfisráðherra og ríkisstjórninni á það að við eigum enn þá Landsvirkjun. Landsvirkjun er opinbert fyrirtæki í eigu okkar allra. Þess vegna tel ég að það sé rangt hjá umhverfisráðherranum að við höfum ekki tæki til að stjórna þessari miklu ásókn í náttúruperlurnar okkar. Ef Samfylkingin meinar eitthvað með ummælum sínum í kosningabaráttunni og sínu Fagra Íslandi þá tel ég að tími sé kominn til þess að Samfylkingin tali skýrt í ríkisstjórnarsamstarfinu og bregði á það ráð að gefa út yfirlýsingu um að ekki verði farið með valdi gegn þeim landeigendum við neðri hluta Þjórsár sem vilja ekki fórna landi sínu undir uppistöðulón. Hæstv. forseti. Það er margt sem ég gæti sagt áfram um örlög Þjórsár og Þjórsárvera en mig langar til að nota þessar síðustu sekúndur sem ég á eftir af ræðu minni með því að vitna í skrif Guðmundar Páls Ólafssonar sem hefur gefið út bók um Þjórsárver. Í bókinni segir hann að blikur séu á lofti og enn sé vélað og orðrétt segir hann, með leyfi forseta: „Hvernig sem fer verða örlög Þjórsárvera skilaboð til okkar sem þjóðar um hver við erum og þegar fram líða stundir vottorð til umheimsins um það hver við vorum. Þannig munu Þjórsárver verða bautasteinn um heiður okkar eða háðung og varðveita svarið við hinni eilífu spurningu: að vera eða vera ekki.“ Hæstv. forseti. Ég tel að það séu blikur á lofti hvað varðar Þjórsá alla. Ég tel að það sé orðið tímabært að við verndum Þjórsá það sem ekki er enn virkjað af henni og legg til að þessi tillaga verði samþykkt en að lokinni fyrri umræðu verði henni vísað til umhverfisnefndar og síðari umræðu.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir segir að það hafi verið mælt fyrir þessari tillögu í átta ár. Það er rétt að það er langur tími og mikil þrautseigja í því fólgin og ég veit að þetta mál er mikið hjartans mál í huga Kolbrúnar Halldórsdóttur og ég vil endilega að það komi fram að þótt ég sé ekki sammála þessari þingsályktunartillögu þá er ekki þar með sagt að mér þyki ekki jafnvænt um Þjórsárver og hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur. Ég held nefnilega að tillagan sé svolítið tvíbent. Mér finnst pínulítið ruglingslegt hvernig þetta er sett fram, þ.e. að annars vegar er verið að tala um að Þjórsárver skuli sem fyrst tilnefnd á heimsminjaskrá UNESCO og hins vegar er verið að tala um virkjanirnar. Í mínum huga er þar um allt aðra umræðu að ræða. Í fyrsta lagi er það að áformum um Norðlingaölduveitu var slegið á frest - og nú veit ég að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir mun ábyggilega svara á eftir að Landsvirkjun hafi ekki sagt að hún yrði algerlega slegin af heldur að henni væri slegið á frest. Ég skil það samt sem áður þannig að það sé vegna þess að tíðarandinn gagnvart Norðlingaölduveitu hafi á þeim tíma verið með öðrum hætti og við því var verið að bregðast að vissu leyti. Í annan stað er það þannig að virkjanirnar í neðri hluta Þjórsár eru allt annars eðlis en þær virkjanir sem menn voru að tala um í upphafi, fyrir 30 árum þegar menn voru að horfa á Norðlingaölduveitu. Síðasta tillaga var lögð fram með allt öðrum hætti en sú fyrri og það eru reyndar áhöld um það hvort hún sé yfirleitt innan Þjórsárvera ef við færum þá leið að Þjórsárver yrðu friðuð. Ég get alveg tekið undir með hæstv. fyrrverandi ráðherra, Sigríði Önnu Þórðardóttur, að það eru ýmis sjónarmið þar sem þarf að huga að. Það er ekki rétt að þær virkjanir sem eru neðst í Þjórsá séu á ósnortnu svæði að því leyti til að Þjórsá er mjög svo virkjuð á, eitt mest virkjaða fljót landsmanna. Það varð niðurstaða í rammaáætlun eitt að þær virkjanir sem þarna eru á ferðinni, 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Ólöf Nordal hefur áhyggjur af því að ég átti mig ekki á því að allt önnur virkjun sé á teikniborðinu hjá Landsvirkjun en var varðandi Norðlingaölduveitu. Það er alveg rétt, útfærsla Norðlingaölduveitu og lónsins þar hefur tekið miklum breytingum í tímans rás. Upphaflega var hugmyndin að sökkva öllum Þjórsárverum en tíðarandinn hefur sannarlega breyst, eins og hv. þingmaður nefnir, og hefur andstaðan við virkjun í Þjórsárverum leitt til þess að útfærslu hennar hefur verið breytt gríðarlega mikið. Hún hefur hins vegar aldrei verið slegin af. Við flutningsmenn tillögunnar krefjumst þess að hún verði slegin af og að verin séu friðuð sem landfræðileg heild, ekki það friðland sem nú er til staðar - mörk friðlandsins eins og þau eru núna eru dregin af hagsmunaaðilunum, þau eru dregin sem einhvers konar málamiðlunarlína. Ef við ættum að draga línu sem mundi ná utan um hina landfræðilegu og vistfræðilegu heild veranna væri algjörlega óásættanlegt og ómögulegt að reisa nokkurt lón í námunda við Norðlingaölduveitu því að veitur og skurðir og varnargarðar kæmu þar inn í verin sjálf og mundu rýra náttúruverndargildi veranna. Slík framkvæmd yrði til þess að við kæmumst aldrei með Þjórsárver inn á heimsminjaskrá UNESCO. Hvað virkjanir neðst í Þjórsá varðar eru þær ekki á óröskuðu svæði, það er alveg rétt. Þar er búsetulandslag, búið hefur verið á bökkum Þjórsár frá ómunatíð, þar er um að ræða landnámsjarðir. Hins vegar færi verulegt land þar undir vatn og Þjórsá yrði þurr á kafla. Það yrði til þess að breyta mjög ásýnd einnar fallegustu sveitar á Íslandi og það er það sem íbúarnir geta ekki hugsað sér.

Hæstv. forseti. Ég hef áhyggjur af því að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir ætlast til að ríkisstjórnin sjái til þess að fallið verði frá frekari virkjunum í Þjórsá. Fram kom í ræðu hv. þingmanns að hægt væri að beita eignarhaldi í Landsvirkjun, sem er sem kunnugt er í eigu okkar allra. Mér finnst ekki gaman að heyra alltaf talað um að Landsvirkjun sé á bandi gróðahyggjumanna og þar fari menn með offorsi og frekju. Ég held að það sé hægara sagt en gert að koma þessu fram eins og hv. þingmaður leggur til. Búið er að gera ákveðna samninga. Landsvirkjun hefur verið falið ákveðið hlutverk. Alþingi hefur sett menn til að stýra fyrirtækinu. Ætlar hv. þingmaður að leggja til að sagt verði við stjórnarmenn að þeir eigi bara að hætta við þetta? Hvernig á það að gerast? Ég geri mér ekki grein fyrir því hvernig það á að ganga eftir. Mér þætti áhugavert að heyra hvernig hv. þingmaður hugsar sér það. Ég vil ítreka að mér finnst þetta vera önnur umræða en sú sem er í hina röndina í tillögunni sem snýr að friðun Þjórsárvera. Mér finnst það önnur umræða og dálítið óþægilegt og til ruglings fallið að setja þetta svona saman. Virkjanirnar í Neðri-Þjórsá eru allt annað mál en Norðlingaölduveita.

Hæstv. forseti. Fyrst varðandi það að ekki sé hægt að spyrða þetta svona saman. Það er náttúrlega bara spurning hvernig sjóndeildarhringurinn okkar er og hvað við höfum mikla hæfni til að horfa vítt yfir sviðið. Andstaðan við virkjun í neðri hluta Þjórsár er af sama toga og andstaðan við virkjun uppi í Þjórsárverum, þ.e. fólkið sem andmælir þeim framkvæmdum báðum er búið að fá nóg af ágangi og ásælni gróðahyggjuaflanna. Það eru vissulega þeir sem vilja græða fjármuni á því að virkja þessa spotta í ánni sem ráða för. Þá er ég komin að hinu atriðinu sem hv. þingmaður nefnir og það er um tök ríkisstjórnarinnar á Landsvirkjun. Við höfum öll tök á Landsvirkjun, það er bara þannig. Í þeirri stjórn eru pólitískt skipaðir fulltrúar sem lúta valdi þeirra sem skipa þá. Þannig getum við farið með sameinaðan vilja Alþingis eða þjóðarinnar í gegnum þá fulltrúa inn á það stjórnarborð. Þaðan er hægt að segja fyrirtækinu fyrir verkum. Við getum, sem fulltrúar þjóðarinnar, haft áhrif á hvernig fyrirtækjum sem þjóðin á sjálf er stjórnað. Landsvirkjun er tæki til að ná ákveðnum markmiðum. Ef ríkisstjórnin ákveður að hún ætli að ná því markmiði í gegnum Landsvirkjun að Þjórsá verði vernduð og ekki virkjuð þá náum við því markmiði þar. Það er bara svo einfalt í mínum huga.

Frú forseti. Ég hefði kosið að hæstv. umhverfisráðherra, Þórunn Sveinbjarnardóttir, væri viðstödd þessa umræðu og einnig hæstv. viðskiptaráðherra, Björgvin G. Sigurðsson, hæstv. iðnaðarráðherra og hæstv. fjármálaráðherra. Þau þrjú fyrstnefndu ættu að sjá sóma sinn í að vera hér og ræða jafnmikilsvert mál. Þetta er mikilsvert mál sem skiptir gríðarlega miklu fyrir náttúru Íslands. Ég óska eftir því við frú forseta að þessum aðilum verði gert viðvart um þá umræðu sem hér fer fram. Uppi eru áform um að reisa þrjár virkjanir í neðri hluta Þjórsár, þ.e. Holtavirkjun, Hvammsvirkjun og Urriðafossvirkjun, og enn standa yfir svokallaðar samningaviðræður Landsvirkjunar við landeigendur. Staðan er reyndar sú að landeigendur á þessu svæði hafa verið í gíslingu svokallaðra samningaumræðna í heil tíu ár eða lengur. Eigendur á Skálmholtshrauni og ábúandinn í Akbraut og víðar hafa ekki getað nýtt eignir sínar vegna þess að svipa Landsvirkjunar hefur sveiflast yfir þeim. Hvorki hefur verið gengið til samninga né hafa nokkrar ákvarðanir verið teknar. Það er óskaplega bagalegt fyrir kúabónda að geta ekki einu sinni endurnýjað fjósið eða gert nokkurn skapaðan hlut. Þessi virkjunaráform hafa mætt verulegri mótstöðu og andstöðu í öllum flokkum enda er fórnarkostnaðurinn mikill og óvissuþættirnir mjög margir. Ég man ekki betur en að í skoðanakönnun í aðdraganda kosninga í vor hafi um eða yfir 60% íbúa í kjördæminu, Suðurkjördæmi, lýst yfir andstöðu við virkjanirnar. Við eigum að taka mark á slíku. Ég vil segja, varðandi þessar þrjár virkjanir og svokölluð manngerð svæði sem má eyðileggja bara af því að þau eru manngerð, að á 50 km kafla mun ásýnd og eðli Þjórsár taka algjörum stakkaskiptum. Henni verður ýmist veitt úr farvegi sínum í göng eða skurði eða í hana settar stíflur og lón mynduð og áin tekin úr sambandi á löngum köflum fyrir neðan stíflurnar. Þetta heitir að breyta náttúru landsins, bæði manngerðri og óspilltri náttúru. Ég vil líka vekja athygli á því að sérstaða svæðisins er slík að afar varhugavert er að byggja þar virkjanir. Hvergi á byggðu bóli í heiminum hafa virkjanir verið reistar á svæði sem eru jarðfræðilega sambærileg þessu svæði. Svæðið liggur á flekaskilum og myndar sjálfstætt fleka- og sprungusvæði, svonefndan Hreppafleka, og þar eiga Suðurlandsskjálftar upptök sín. Flekasvæðið er á milli heimsflekanna tveggja og liggur þvert á þá og gríðarlegar hræringar eru þar í kring eins og Sunnlendingar upplifðu nú nýlega eða Selfyssingar og Árborgarbúar. Myndast hefur ótrúlegur fjöldi sprungna í áranna rás enda eru jarðlögin þar mjög óþétt. Það kom berlega í ljós við Suðurlandsskjálftana árið 2000 þegar nýjar sprungur mynduðust. Áin er mjög óþétt og hún hvílir á óþéttum grunni. Allt öðru máli gegnir um Hvítá t.d. sem er á þéttum grunni. Þegar þessar nýju sprungur mynduðust við Suðurlandsskjálftann árið 2000 hljóp vatn eftir þeim með þeim afleiðingum að grunnvatnsstaða gjörbreyttist og tún í nágrenni árinnar ýmist spilltust eða gjöreyðilögðust. Undir fyrirhuguðum lónum eru gamlar jarðskjálftasprungur, við fyrirhugað lón og í öllu nágrenni. Þær sprungur munu fyllast af vatni verði lónin byggð. Komið hefur í ljós að rennsli er milli Þjórsár fyrir ofan Skálmholtshraun og þar niður í Hvítá fyrir neðan Vörðufell. Í flóðum í Þjórsá kemur jökulvatnið upp í mýrum og upp í brunnum niðri á Skeiðum og neðan jarðar er rennsli sem kemur fram í Hvítá sunnan Vörðufells þannig að tengslin eru örugg. Jarðvatnsstaðan mun því hækka og spilla landi og hætta á flóðum mun aukast. Það er enginn að tala um að stíflurnar bregðist en þarna eru gríðarlegir stíflugarðar sem geta farið. Það er fullkomlega ljóst að með þessum virkjunum mun ásýnd Þjórsár taka miklum breytingum og mun það hafa óbætanleg og óafturkræf áhrif á allt jafnvægi jarðvegs, gróðurs og dýralífs. Árniðurinn mun hverfa á mörgum stöðum sem menn hafa nýtt til veðurspár. Varpsvæði fugla og farsvæði munu breytast og skemmast. Lindarsvæði anda munu spillast. Og það sem verra er, sandfok og uppblástur verður upp úr ánni á löngum köflum þar sem hún er þurrkuð fyrir neðan stíflu. Þar mun rennsli ýmist vera 10 rúmmetrar og upp í 40 rúmmetra eftir árstíma þannig að ekki tekst að græða árbakkana vegna þess að vatnið fer stöðugt yfir þá. Ekki eru Búðafoss, Hestfoss, Urriðafoss, Hagaey eða Árnes manngerð mannvirki? Allir þessir fossar verða eyðilagðir og Hagaey og Árnesi sökkt að hluta. Það gerist líka fleira. Veruleg hætta er á því að fiskgengd, laxagengd, í ána hverfi. Sex þúsund laxar ganga í ána á ári og hluti þeirra síðsumars í þverárnar ofarlega í Skeiða- og Gnúpverjahreppi. Það er engin trygging fyrir því í skýrslum á umhverfismati að sá laxastofn haldist. Þau rök hafa verið sett fram að það sé á valdi sveitarfélaga að stöðva þessar virkjunarframkvæmdir, þannig hefur Samfylkingin hlaupið í röksemdarholur Framsóknarflokksins frá því fyrir kosningar í vor, í músarholur Framsóknarflokksins. Við höfum allt vald til að stöðva þessar framkvæmdir og ríkisstjórnin sem eigandi Landsvirkjunar hefur allt vald, rétt eins og aðalfundur hlutafélags getur tekið völdin af framkvæmdastjóra og stjórn, það er ekkert flóknara. Þessar framkvæmdir uppfylla engan veginn þau skilyrði að teljast sjálfbær landnýting en það er skilyrði sem við höfum gengist undir, m.a. með lögum nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið. Það er því sama hvert litið er, á jarðfræði, á vatnafar, á dýralíf o.fl., þarna verða unnin óbætanleg spjöll.

Hæstv. forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Atla Gíslasonar hvort hann sé ósammála niðurstöðum í rammaáætlun 1 þar sem rennslisvirkjanir í neðri hluta Þjórsár fengu hæstu einkunn. Er hann ósammála þeirri niðurstöðu og finnst honum að taka þurfi allar þær áætlanir upp aftur? Ef menn ætla að taka virkjanir í Neðri-Þjórsá sérstaklega fyrir þá sé ég ekki annað en við þurfum að fara yfir allan þann pakka upp á nýtt. Ég vil að það komi fram að ég er einlægur talsmaður þess að sjónarmið manna komi fram og menn fái tækifæri til að mótmæla því þegar þeir telja farið fram af ósanngirni en það er afar mikilvægt að mótmæla á því stigi að mótmæli hafi þau áhrif sem til er ætlast. Þess vegna langar mig til að nefna Hengilssvæðið, sérstaklega þar sem vinstri grænir eru svo lánsamir að hafa töluverð völd í Reykjavíkurborg. Nú eru menn að véla um virkjanir í Henglinum þar sem má svo sem segja að af verði töluvert mikið rask. Það er álit sumra að þar sé um óafturkræfar framkvæmdir að ræða þar sem verulega verði gengið á vatnsból Reykvíkinga til framtíðar. Það verður fróðlegt að heyra sjónarmið vinstri grænna í því máli. Eins langar mig að spyrja hv. þm. Atla Gíslason hvort hann telji að það vald sem sveitarstjórnir hafi sé ekki réttmætt, að þegar sveitarstjórnir hafi skoðanir sem hv. þingmönnum líkar ekki þá sé ekki ástæða til að taka mark á þeim. Ef sveitarstjórnarmenn telja að ástæða sé til að nýta auðlindir í héraði, á þá að ganga fram hjá skoðunum þeirra vegna þess að þær eru ekki í samræmi við skoðanir hv. þm. Atla Gíslasonar?

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka þessar athugasemdir sem ég er reyndar ósammála. Ég ætla fyrst að taka fram að rammaáætlunin hefur aldrei verið staðfest, í þessu dæmi. Jafnvel þótt hún væri í gildi og gæfi „bestu“ einkunn þá fengju þessi virkjanaáform falleinkunn í mínum huga eftir að hafa farið mjög gaumgæfilega yfir málið í meira en ár. Hluta af þessum sjónarmiðum lýsti ég í ræðu minni og ég mun gera þeim betri skil. Gagnvart náttúruspjöllum og umhverfisfórnum koma mótmæli aldrei of seint fram. Virkjanir í Henglinum svo ég víki að þeim, þá ég er alfarið á móti þeim. Það er dæmigert umhverfismatið fyrir nýju virkjunina hvernig alvarlegar athugasemdir sem þar koma fram eru gengisfelldar. Þær eru gengisfelldar af Orkuveitu Reykjavíkur, til að mynda lyktarmengunin sem sjálfstæðismenn í Hveragerði hafa borið gæfu til að taka upp og leggjast gegn. Ég er eiginlega stoltur af sveitarstjórninni og bæjarstjórninni í Hveragerði að rísa upp og gagnrýna þetta. Lyktin á að vera ásættanleg, segir í umhverfismati, vegna þess að þar er aðeins um að ræða 60–70 daga á ári. Hvað mundum við segja í Reykjavík eða í Árborg eða annars staðar við því að búa við 60–70 daga ólykt á ári? Svo vil ég bara segja, hv. þingmaður, að ég tek fullt mark á sveitarstjórnum. Ég virði ákvarðanir sveitarstjórna. Ég vil taka það fram. Ég tel hins vegar að ákvörðunarvald í þessum málum ætti ekki að vera í höndum sveitarstjórna enda varðar þessi mál ekki bara eina sveitarstjórn heldur allt landið og heiminn.

Frú forseti. Það er einungis eitt atriði í andsvari hv. þm. Atla Gíslasonar sem ég ætla að staldra við. Það er skoðun hans á rammaáætlun 1, þeirri vinnu sem þar fór fram, sem hann er ósammála hvað varðar virkjanirnar í Neðri-Þjórsá. Ég ætla ekki að munnhöggvast á við hann um það. Auðvitað höfum við mismunandi skoðanir á ýmsum hlutum en í því tilviki voru helstu sérfræðingar fengnir til að vinna þá vinnu. Af hverju ætti hv. þingmaður frekar að taka mark á þeirri vinnu sem fer fram í rammaáætlun 2 ef hann vantreystir þeim vísindamönnum sem starfa við þetta? Hvernig eigum við þá að fara í þetta mál? Ég er lögfræðingur og hv. þm. Atli Gíslason er lögfræðingur. Við höfum enga sérþekkingu á þessum hlutum. Við verðum að taka orð vísindamanna trúanleg. Við vitum að það eru skiptar skoðanir um einstaka þætti en niðurstaðan varð sú að þessu væri best borgið í rammaáætlun. Ef við efumst um og erum ósammála því sem fram kemur í rammaáætlun 1 hvað þetta ákveðna mál varðar, hvað þá um allt annað þar? Hvað þá um þá vinnu sem fer fram í rammaáætlun 2?

Frú forseti. Aðeins meira um sveitarstjórnarvaldið og sveitarstjórnirnar og það sem þar gerist á þeim vettvangi. Það hefur því miður gerst að það að færa sveitarstjórnum völd í þessum málum hefur skapað mikla úlfúð og ósátt. Það er bara þannig …  Ég treysti fullkomlega sveitarstjórnum en í þessum tilvikum ættu þær ekki að hafa valdið. Það er sáttamöguleiki í þessu máli og ég hef bent á hann. Það eru rennslisvirkjanir án lóna. Það væri lausn í þessu máli til að lægja þær ófriðaröldur sem þarna hafa risið. Helstu sérfræðingar þjóðarinnar í þessum málum, sagði hv. þingmaður. Einn helsti sérfræðingur þjóðarinnar á þessum Hreppaflekum er Páll Einarsson jarðeðlisfræðingur. Hann er fremsti sérfræðingur þjóðarinnar á þessu sprungusvæði. Hann mælir gegn þessum virkjunum. Á dagskrá í dag er þingsályktunartillaga um óháð hættumat á þessu svæði. Það vil ég sjá með færustu sérfræðingum, óháðum færustu sérfræðingum. Leikreglurnar á þessu sviði eru með þeim hætti að þeir sem ætla að virkja kosta til, kalla til sína sérfræðinga og þar fram eftir götunum.

Frú forseti. Við erum að ræða þingsályktunartillögu um friðlandið í Þjórsárverum og verndun Þjórsár. Það sem kemur fyrst og fremst fram í tillögunni er að fallið verði frá áformum um Norðlingaölduveitu og jafnframt að fallið verði frá frekari virkjunum í Þjórsá og hitt að ganga lengra í friðun á Þjórsárverasvæðinu. Mig langar aðeins, af því að ég hef hlustað á þessar umræður, að fara nokkrum orðum um það fyrirkomulag sem við höfum komið okkur upp við mat á virkjunarkostum. Lengi hefur verið unnið að rammaáætlun 1. Það er áætlun sem menn sættust á sínum tíma á að gera til að meta annars vegar hagkvæmni virkjunarkosta og hins vegar á hvaða hátt viðkomandi virkjanir hefðu áhrif á umhverfið. Það hefur komið fram í þessum ræðustól að rennslisvirkjanirnar með litlum lónum í neðri hluta Þjórsár hlutu einkunn sem við köllum A I, þ.e. þær þóttu mjög hagstæðar og valda mjög litlum umhverfisáhrifum. Þetta er bara niðurstaða úr rammaáætlun 1. Núverandi ríkisstjórn tók ákvörðun um að kalla eftir rammaáætlun 2 þar sem menn skoðuðu lengra inn í framtíðina hvernig skyldi haga þessum málum. Þá dettur mér í hug að spyrja hv. flutningsmenn: Ætla menn að taka mark á rammaáætlun 2? Segjum að það yrði niðurstaða á rammaáætlun 2 að neðri hluti Þjórsár væri enn í hæsta gæðaflokki, út frá umhverfismálum og hagkvæmni. Þá vil ég fá að vita: Á ekki að taka mark á þeirri rammaáætlun? Eigum við kannski að hætta því verki vegna þess að menn verða á móti því, alveg sama hver niðurstaðan er?

Ég er það nú þegar.

Mér finnst að þetta sé grundvöllurinn, að menn átti sig á því hvort menn þeir ætli að taka mark á þessum rammaáætlunum. Það er nokkuð sem er mjög nauðsynleg að við förum yfir. Háttvirtir fulltrúar Vinstri grænna hafa talað um að það væri illskásti hluturinn, að virkja neðri hluta Þjórsár, gagnvart umhverfismálunum. Nú er allt í einu er búið að snúa blaðinu við. Mig langar örlítið að koma líka inn á Norðlingaölduveituna. Við þekkjum þá miklu umræðu og þá miklu vinnu sem þar hefur átt sér stað. Er það ljóst í hugum allra að Norðlingaölduveita þurfi endilega að raska Þjórsárverunum? Ég er ekki viss um að allir séu sammála því, að því megi ekki koma þannig fyrir að Norðlingaölduveita verði búin til en Þjórsárver jafnframt stækkuð, friðland þeirra. Í dag er friðlandið ekki á þeim svæðum þar sem Norðlingaölduveita er fyrirhuguð. Við þurfum að ræða líka að ræða þau mál í tengslum við rammaáætlun 2. Þá langar mig aðeins að nefna, vegna þeirrar miklu umræðu sem er um loftslagsmál og um Kyoto-bókunina, að ég geri mér glögga grein fyrir því að á Íslandi erum við ekki að hætta að virkja, hvorki vatnsorku né gufuafl. Við munum áfram hafa þörf fyrir meiri orku. Það held ég að sé alveg augljóst. Árið 2020, 2030, 2040 o.s.frv. þurfum við meiri orku. Samfélag okkar þarf á meiri orku að halda. Erum við tilbúin að ákveða að þeir orkugjafar sem við ætlum að leita verði ekki hinir endurnýjanlegu orkugjafar sem við ráðum yfir í dag, vatnsaflið og gufan? Ætlum við að leita í olíu eða annað eldsneyti? Mér finnst að við þurfum að svara þessari spurningu um leið og menn hvetja ríkisstjórnina til að loka öllu og læsa og segja að ekkert megi gera. Við þurfum að hugsa þetta svolítið heildstætt fyrir framtíðina. Þó kann vel að vera að fara megi með öðrum hætti í ýmsar framkvæmdir. Á ferðalagi sem umhverfis- og iðnaðarnefnd fór um þessi svæði í sumar kom fram á ágætum fundi hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að nú væru landeigendur, íbúar Þjórsár, búnir að leggja nóg af mörkum til samfélagsins í virkjunarmálum og ekki ætti að virkja meira, nú ætti að virkja annars staðar. Ég held að það væri ágætt að fá að heyra það frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur hvað hún átti við og hvar við ætlum að virkja ef það er ekki samkvæmt rammaáætlun þar sem hæsta mat er fengið? Hvar ættum við að virkja? Hvaða vatnsafl hafa Vinstri grænir hugsað sér að virkja í framtíðinni? Þörfin verður klárlega fyrir hendi. Frú forseti. Síðar á þessum fundi, sem ég mun ekki geta tekið þátt í umræðu um, er önnur þingsályktunartillaga sem fjallar um óháð áhættumat þær virkjanir sem menn vilja banna eða biðja um að verði frestað. Þær ganga svolítið hvor á móti annarri, þessar tvær þingsályktunartillögur. Það er eins og menn gefi sér að fyrri þingsályktunartillagan nái ekki fram að ganga og þá er kannski nauðsynlegt að seinni tillagan komi fram. En þær eru svolítið hvor á móti annarri. Í lokin langar mig að geta þess, frú forseti, að þeir sem búa á svæðinu við Þjórsá þar sem virkjanaframkvæmdir eru nú þegar og þær sem eftir eiga að koma hafa haft mjög mikinn hug á að sú orka sem yrði virkjuð og beisluð hér eftir í Þjórsá yrði notuð til atvinnuuppbyggingar heima í héraði. Hér hafa verið undirbúin ýmis mál hvað það varðar. Ég vil halda því til haga vegna þess að á því svæði sem hér um ræðir er atvinnulífið á vissan hátt einhæft. Þar eru ekki há meðallaun og það mundi hjálpa gríðarlega til ef þar yrði til orkufrekur iðnaður í hvaða formi sem það yrði sem mætti verða til að efla þar atvinnulíf.

Frú forseti. Mér þykir leitt að heyra hve hv. þingmaður hefur kynnt sér illa rammaáætlun bæði 1 og 2. Rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma var tilbúin fyrir nokkrum árum og er í raun og veru einungis kerfi til að raða og flokka virkjunarkosti. Hún er aðferðafræði og í henni voru ákveðnir margir kostir, fyrst og fremst í vatnsafli. Það var mikil vinna og kostaði bæði fjármuni og mannafla að finna leiðina til þess að flokka umhverfisáhrif, náttúruverndargildi, áhrif á efnahag, áhrif á þjóðlíf og þar fram eftir götunum, þeirra kosta sem metnir voru í rammaáætlun 1. Rammaáætlun 1 hefur hins vegar aldrei fengið neina meðhöndlun og hún hefur aldrei verið hluti af stefnumörkun stjórnvalda. Við, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, höfum hins vegar kallað eftir því að hún verði það og hún fái formlega umfjöllun og formlega afgreiðslu. Ríkisstjórnin hefur ekki mátt heyra það minnst af því að hún hefur viljað hafa þetta allt saman í sinni hendi og kíkja kannski ofan í skúffuna þar sem rammaáætlunin er geymd, mögulega, og tékka á hvar í röðinni viðkomandi kostur sem þeir voru búnir að ákveða fyrir fram að fara í, væri í rammaáætlunarplagginu. Rammaáætlun 2, annar hluti rammaáætlunar, er bara til þess að meta þá kosti sem ekki voru metnir í rammaáætlun 1, eftir sömu aðferðafræði og gert var þar. Þá er ég að tala um vatnsaflið. Síðan er rammaáætlun 2 fyrst og síðast til þess að taka jarðvarmann og meta hann, því að hann var skilinn eftir í rammaáætlun 1 eða um hann var svo lítil vitneskja, upplýsingar svo slæmar, að ekki var hægt að raða kostunum í jarðvarmanum. Þetta 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir kennslustundina. Ég hef farið yfir þessar rammaáætlanir og átta mig alveg á hvað þeim er ætlað að gera. Það sem ég sagði áðan og var eiginlega með spurningu og er því er ankannalegt að vera að svara andsvari. Hvað hyggst hv. þm. gera þegar rammaáætlun 2 kemur fram og búið verður að setja þetta allt saman? Og hvað ef Þjórsárvirkjanir koma nú bara mjög vel út þegar allt er skoðað, bæði rammaáætlun 1 og 2, og sú niðurstaða sem þar fæst?

Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Ég komst ekki að með svarið við spurningunni. Hvar vill hv. þingmaður virkja? spurði hv. þm. Kjartan Ólafsson. Sannleikurinn er sá að heildstæða stefnumörkun í stóriðjumálum hefur alltaf skort. Við höfum kallað eftir henni, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, og höfum sagt að ef orkuþörfin fyrir almenna markaðinn er sú sem hún er í dag, þ.e. um 2% vöxtur á ári, þá er ástandið þannig í raforkukerfinu í dag að það þyrfti sennilega ekki nema eins og eina Blönduvirkjun til að sinna þörfum almenna markaðarins í næstu 30 ár. Við erum því ekki að tala um neinar verulegar virkjanir ef við ætlum bara að tryggja að raforkumarkaðurinn stækki eðlilega. En Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur andmælt stóriðjustefnunni sem þessi ríkisstjórn hefur viljað keyra áfram. Við skulum átta okkur á því að virkjun eins og Kárahnjúkavirkjun og álver eins og nú er risið á Reyðarfirði taka til sín yfir 3 teravattstundir af orku - gott ef það er ekki yfir 4, maður man ekki svona tölur stundinni lengur - sem er stór hluti af því sem við notum fyrir almenna markaðinn, alla stóriðjuna sem við erum með í dag, alla atvinnuvegina og alla almenna notkun. Stóriðjan tekur til sín slíkt magn af raforku sem við höfum ekki ráð á að láta hana hafa vegna þess að náttúrufórnirnar eru of miklar. Þess vegna hefur Vinstri hreyfingin – grænt framboð talað fyrir annars konar atvinnuuppbyggingu sem byggir ekki á orkufrekum mengandi iðnaði heldur iðnaði sem tekur minna rafmagn og er í takt við hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar.

Frú forseti. Ég get ekki skilið við þetta mál án þess að fjalla ítarlegar um það. Ég óskaði eftir því að tilteknir hæstv. ráðherrar væru viðstaddir en þeir hafa ekki séð sér það fært eða skilaboð hafa ekki borist.

Forseti vill upplýsa að skilaboðum var komið til þeirra ráðherra sem hv. þingmaður nefndi en forseti getur líka upplýst að það er það eina sem er í valdi forseta í slíku tilfelli.

Ég vil taka það fram að nú liggur fyrir að samningaumleitanir Landsvirkjunar við ýmsa landeigendur við Þjórsá vegna fyrirhugaðra virkjana hafa siglt í strand. Það gildir um eigendur Skálmholtshrauns, sumarbústaðaeigendur og fleiri. Af þessum virkjunaráformum verður ekki nema eignarnám sé fram knúið. Það blasir við varðandi þá tilgreindu jörð sem ég nefndi, Skálmholtshraun, að jörðin verður allt að því verðlaus nái virkjunaráform Landsvirkjunar fram að ganga. Það gera Hreppaflekarnir sem ég minntist á í fyrri ræðu minni og mjög breytt grunnvatnsstaða. Maður spyr sig í ljósi þeirra stórfelldu umhverfisspjalla sem um ræðir hvort stjórnarskráin heimili yfir höfuð eignarnám. Samkvæmt 71. gr. í stjórnarskránni er eignarrétturinn friðhelgur og það má engan skylda til að láta af hendi eign sína nema að almenningsþörf krefji, lagafyrirmæli komi til og fullt verð. Hér skiptir auðvitað mestu máli að meta almenningsþörfina. Við það mat verður að gæta meðalhófs og jafnræðis og það er deginum ljósara að persónulegir hagsmunir einstakra manna og fyrirtækja, þar með talið Landsvirkjun eða álbræðslur, eða fjárþörf ríkis og sveitarfélaga eru ekki næg ástæða til eignarnáms. Ég vil líka halda því sérstaklega til haga, frú forseti, að heimildir til að skerða mannréttindi, þar með talið friðhelgi eignarréttar, ber að túlka þröngt því að þessi mannréttindaákvæði eru sett til verndar einstaklingum en ekki einokunarfyrirtækjum. Túlka ber allan vafa einstaklingum og mannréttindum í hag. Maður spyr sig af þessu tilefni hvort almenningsþörf sé á því að eyðileggja með óafturkræfum hætti náttúruperlur Þjórsár og næsta nágrennis og stefna lífríki og búsetu þar í hættu. Maður spyr sig hvort almenningsþörf sé á því að sniðganga alþjóðasamninga og íslensk lög um sjálfbæra þróun, mengunarbætur og varúðarregluna. Er almenningsþörf á því að láta náttúruna ekki njóta vafans um verulega flóðahættu og hækkun grunnvatnsstöðu og eyðileggingu laxastofnsins í Þjórsá og lífríkis almennt? Er almenningsþörf á því að virkja í þágu erlendra einokunarálbræðslna og selja raforkuna á útsöluprís til þeirra meðan almenningur, bændur og innlendir atvinnurekendur greiða margfalt hærra raforkuverð? Er almenningsþörf á því að selja raforkuna til mengandi þungaiðnaðar og til verðmætasköpunar erlendis, fullvinnslu erlendis? Er almenningsþörf fólgin í því að nýta alla okkar mengunarkvóta í einsleitar mengandi álbræðslur og hafa öll eggin í sömu körfu? Er almenningsþörf á því að sjá til þess að Ísland verði það land í Evrópu sem eykur mest útblástur gróðurhúsalofttegunda? Er almenningsþörf á því að koma í veg fyrir að raforkan verði nýtt til umhverfisvænnar starfsemi, spilla rómuðum ferðamannastöðum og koma í veg fyrir tækifæri til nýsköpunar og frumkvöðlastarfsemi? Það er það auðvitað ekki. Það er engin almenningsþörf á því að eyðileggja náttúruperluna Þjórsá í þágu erlendra einokunarálbræðslna á kostnað almennings og innlends atvinnureksturs sem í dag borgar allt að tífalt hærra raforkuverð en álbræðslurnar. Það er umhugsunarefni að fólk sem í sífellu þykist vera að verja eignarrétt fólks þegir nú þunnu hljóði þegar landeigendur við Þjórsá þurfa að þola linnulausan þrýsting um að fallast á afarkosti ellegar missa jarðir sínar. Ég vænti þess að mannréttindasinnar í öllum flokkum snúi bökum saman og komi í veg fyrir þessa skerðingu á einstaklingsfrelsi og grundvallarmannréttindum sem er í húfi. Ég vil líka taka fram að það er fleira sem hamlar för Landsvirkjunar um þetta svæði. Einar Benediktsson, skáld og athafna- og virkjanadraumóramaður, fór í þann víking í upphafi síðustu aldar að kaupa upp vatnsréttindi á Íslandi. Hann vildi virkja Gullfoss. Honum varð ekki kápan úr því klæðinu og það má þakka Sigríði í Brattholti. Jóhanna Jóhannsdóttir í Haga er kona sömu gerðar. Nú hefur ríkið afhent Landsvirkjun þessa Títan-samninga á silfurfati og ég segi að Landsvirkjun hafi ekki heimild samkvæmt þessum samningum til að reisa þau lón sem það hyggst gera. Þegar Títan-félagið keypti vatnsréttindi í Þjórsá var í gildi og er reyndar enn í gildi grundvallarreglan um að vötn öll skuli renna sem að fornu hafi runnið. Títan-samningarnir heimila alls ekki þau áform Landsvirkjunar að byggja nefnd lón, að breyta straumvatni í stöðuvötn, að taka Þjórsá úr sambandi á löngum köflum, að breyta grunnvatnsstöðu á löndum við og í nágrenni Þjórsár, að stofna lífríki laxa og annarra fiska í og við ána í stórhættu og skapa stórfellda flóðahættu í Suðurlandsskjálftum, eða að eyðileggja fossa, flúðir og aðrar náttúruperlur og þar fram eftir götunum. Landsvirkjun verður að sætta sig við að hún öðlast ekki frekari vatnsréttindi en Títan-félagið keypti á öðrum áratug 20. aldar og Títan-samningarnir heimila Landsvirkjun í besta falli að byggja rennslisvirkjanir. Og komi til þeirrar lögleysu að ríkið, sem einkaeigandi Landsvirkjunar, heimili fyrirtækinu að taka lönd eignarnámi er deginum ljósara að það verður að endurskoða Títan-samningana frá grunni og fara í eignarnám á því að byggja lónin, að breyta grunnvatnsstöðunni, að koma í veg fyrir laxagengdina o.s.frv. Í þessu máli er einfalt fyrir Samfylkinguna, sem hefur tekið upp framsóknarstefnuna, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, og vísað ábyrgðinni yfir á sveitarfélögin, að segja Landsvirkjun að hætta við eignarnám og hætta við þessar virkjanir. Það getur ríkið í krafti eignarréttar síns fullkomlega. Ég verð líka minna okkur á þá meginreglu sem gildir hér á landi að við erum með þetta land við Þjórsá og Ísland að láni frá afkomendum okkar og okkur ber að skila því í hendur þeirra í betra ástandi en við tókum við því. Áform Landsvirkjunar brjóta gegn þessari brýnu tilvistarreglu okkar.

Virðulegi forseti. Tímarnir breytast og mennirnir með. Látið hefur verið að því liggja að það sé til vansa fyrir Einar Benediktsson skáld að hann hafi viljað virkja Gullfoss. Einar Benediktsson hefði ugglaust ekki í dag staðið fyrir því að virkja Gullfoss. Ugglaust var Einar Benediktsson í þeirri stöðu að meta það að aflið í landinu, aflið í fallvötnunum, gæti fært fátæka þjóð úr fjötrum inn í bjartari framtíð. Það hlýtur að hafa verið sjónarmiðið hjá hinu ástkæra skáldi Íslendinga og engin ástæða til að gera lítið úr því. Sjónarmiðin hafa breyst og ég er sammála því að það var heppilegt að Gullfoss var ekki virkjaður, það er engin spurning, en það þarf ekki að orða það á þann veg að „honum hefði ekki orðið kápan úr klæðinu“. Það er slúður miðað við þann tíðaranda sem þá var á Íslandi, allt önnur sjónarmið voru uppi en nú. Það er rétt að hafa í huga, án þess að taka tillit til ákveðinna staða, að ef við Íslendingar ætlum að búa í þessu landi okkar þurfum við að nýta aflið í því, nýta auðinn, nýta möguleikana hvort sem það er til lands eða sjávar, hvort sem það er til að ná fiskinum úr sjónum eða orkunni úr landinu á skynsamlegan hátt. Gerð er grýla úr því að álver sé eitthvert skrímsli en álver er bara verkefni til skamms tíma. Álver koma og fara eins og fólk en það er innlegg eins og bankaeign að eiga orkuver, það er inneign þjóðarinnar til framtíðar, það er allt annað mál og ekki ástæða til að rugla því saman.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir að koma hingað upp og eiga orðaskipti út af þessu máli. Ég vil taka fram að mér þykir afar vænt um skáldið Einar Benediktsson. Hann var, eins og flokksbróðir hv. þingmanns sagði einu sinni, barn síns tíma, ég held að það megi fullyrða það, barn síns tíma að þessu leyti. Ég hef ekki lagt til hans á einn eða annan hátt í fyrri ræðu minni, þess finnst ekki stað. Nýta landið á skynsamlegan hátt, hv. þm. Árni Johnsen, ég er algjörlega sammála því. Þess vegna held ég að við séum báðir ósammála rányrkju. Rányrkja getur átt sér stað bæði á sjó og á landi. Við viljum ekki umgangast fiskimiðin okkar þannig að börnin okkar, barnabörnin og barnabarnabörnin geti ekki sótt í þá auðlind. Hið sama gildir um stórvirkjanir fyrir álbræðslu. Ég vil ekki að börnin mín geti ekki sótt í þær uppsprettur sem þar eru, barnabörnin mín og barnabarnabörnin mín. Þegar talað er um skynsamlega notkun á landi er mér það afar minnisstætt þegar ég fór í fyrsta skipti að Urriðafossi og uppgötvaði þá miklu fegurð sem þar liggur, það má segja að Urriðafoss sé eitt best varðveitta leyndarmál á Suðurlandi. Það sagði mér Svíi, framkvæmdastjóri ferðaskrifstofu, eða hann er hótelstjóri á hóteli á Suðurlandi, að fossinn væri ótrúlegur og hann gæti verið ótrúleg uppspretta atvinnu og ótrúleg 

Virðulegi forseti. Rányrkja á sjó og landi er ámælisverð og fara þarf varlega í öllum efnum. Við hljótum þó alltaf þegar upp er staðið að taka tillit til þess og afstöðu út frá því að við verðum að taka af skarið. Við verðum að þora að taka af skarið til þess að tryggja að fólkið í landinu hafi lífsviðurværi. Það kemur ekkert af sjálfu sér, hefur aldrei komið á Íslandi og mun aldrei koma. Við munum alltaf þurfa að hafa fyrir því að lifa í þessu landi sem rætur okkar eru svo sterkar í. Það er engin spurning að það sem hlýtur að ráða úrslitum, virðulegi forseti, er að við kunnum að þurfa að standa frammi fyrir því að þurfa að velja um það hvort við elskum meira landið okkar eða fólkið okkar. Þar tel ég að fólkið eigi að ráða og njóta vafans. Við værum ekki þjóð ef við hefðum ekki möguleika á því að hlúa að okkar fólki og gera því vel. Þetta er það sem málið snýst um þegar við ræðum um virkjanir á Íslandi, nýtingu auðlinda, farveg sem er tekinn formlega af þorra fólksins, aðilum sem hafa umboð þorra fólksins, og við hljótum að þurfa að virða það og taka tillit til þess þó að við séum ekki alltaf nákvæmlega sammála öllum útfærslum í þeim efnum. Ef við virðum það ekki er illa farið.

Herra forseti. Ég hygg að ég og hv. þm. Árni Johnsen séum sammála um rányrkju þó að útfærslan sé svolítið önnur. Ég lít þetta öðrum augum, ég lít á það sem rányrkju að taka Þjórsá úr sambandi og taka vatnið af þessum fallegu fossum, Búðarfossi og Urriðafossi, að taka vatnið úr ánni. Af hverju segi ég það? Jú, vegna þess að þá er þróunin ekki sjálfbær. Af hverju segi ég það? Jú, það er ekki hægt að færa ána í samt lag. Við erum að framkvæma það sem heitir óafturkræf náttúruspjöll. Við erum í því tilliti að ganga gegn, ef ég má nefna það, lögum um Evrópska efnahagssvæðið sem segir okkur að við höfum einsett okkur að varðveita, vernda og bæta umhverfið og sjá til þess að náttúruauðlindir séu nýttar af varúð og skynsemi, einkum á grundvelli meginreglunnar um sjálfbæra þróun og þeirrar meginreglu að gripið skuli til varúðarráðstafana og fyrirbyggjandi ráðstafana. Það fela þessar virkjanir ekki í sér. Mér er oft spurn í þessum virkjunarmálum og öðru: Eru menn að tjalda til einnar nætur í lífi þjóðar? Ég hygg oft að svo sé. Hálslón er dæmi um það, sem fyllist á 100–200 árum, það er dæmi um það. Ég er líka alveg sammála því að við eigum að hugsa um fólkið, en fólkið er líka afkomendur okkar. Ef eitthvert gott dæmi er um sjálfbæran búskap þá hefur eggjataka í úteyjum og meðhöndlun Vestmannaeyinga á úteyjum verið til mikillar fyrirmyndar.

Hæstv. forseti. Ég hjó eftir því í máli hv. þm. Atla Gíslasonar að hann væri hér um bil sammála því að byggja rennslisvirkjanir í Neðri-Þjórsá. Ef virkjanir væru án lóna gæti hann fallist á slíkar framkvæmdir eftir því sem mér heyrðist, eða fast að því. Mig langar að spyrja hv. þingmann að því hvernig hann telji að slíkum virkjunum verði fyrir komið þarna og hversu örugg raforkuafhending yrði úr slíkum virkjunum. Það er grundvallaratriði í vatnsaflsvirkjunum að öruggt vatnsrennsli í ánum sé tryggt. Mér leikur forvitni á að vita hvernig þingmaðurinn sér þetta fyrir sér og hvort hann hafi fyrir sér skoðanir færustu vísindamanna á þessu sviði hvað þetta varðar. Eins langar mig til að ræða við hann og fá svör hjá honum, í tengslum við þá þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu, við því að ríkisstjórnin sjái til þess að hætta við allar framkvæmdir og stöðu sveitarstjórna í þessu máli, og þá sérstaklega hvenær mál eru þess eðlis að þau eigi ekki lengur að vera á forræði sveitarstjórna, hver eigi að taka slíkar ákvarðanir, hvernig eigi að gera það og hvaða stöðu sveitarstjórnir hafi þegar um slík mál er að ræða.

Herra forseti. Hv. þm. Ólöf Nordal spyr hæstaréttarlögmanninn, sem hér stendur, sem vísindamann á sviði raunvísinda og jarðfræði og náttúruvísinda.  Að því er varðar forræði sveitarstjórna geri ég mér fulla grein fyrir því að sveitarstjórnir gefa út framkvæmdaleyfi og eitt og annað og hafa mikið um þetta að segja. Ég vil að forræði þessara mála verði öðruvísi, það verði hjá ríkinu, það verði heildstætt. Umhverfismálin eru hnattræn og við eigum ekki að koma sveitarfélögum í þá ómögulegu aðstöðu, eins og reyndin sýnir í Flóahreppi og Skeiða- og Gnúpverjahreppi, að þurfa að taka svona umdeildar ákvarðanir. Við verðum að breyta lögunum að því leyti. Þar fyrir utan hafa sveitarfélögin enga burði til að standa undir því vísindastarfi sem þessar stóru virkjanir kalla á. Þau hafa ekki burði til að fara yfir umhverfismatið og gefa út framkvæmdaleyfi með því að kaupa út vísindamenn og aðstoðarmenn sem þurfa að gera þetta með faglegum og góðum hætti. Þessum málum er því illa fyrir komið í dag og því þarf að breyta.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég misskil hv. þm. Atla Gíslason í þessum síðustu orðum hans. Er hann þá að gera því skóna að þingmenn í sölum Alþingis hafi betri þekkingu til þess að meta niðurstöðu vísindamanna en sveitarstjórnarmenn? Ef svo er þykja mér það reyndar í sjálfu sér heilmikil tíðindi. Varðandi þessar virkjanir að öðru leyti hygg ég að við séum sammála því að landið okkar sé það dýrmætasta sem við eigum og við þurfum líka að lifa af því. Það höfum við gert, þjóðin hefur lifað með þessu landi í þúsund ár. Þær virkjanir sem eru nú þegar komnar í Þjórsá, eða á svokölluð Þjórsártungnasvæði, mala gull fyrir þjóðarbúið. Ég er hrædd um að við séum kannski ekki sammála því að þær yrðu teknar úr sambandi og þá horfi ég á þær virkjanir sem heita t.d. Búrfells-, Sigöldu- og Sultartangavirkjun, Hrauneyjarfoss og fleiri virkjanir þar. Ég vil ítreka þetta og spyrja hv. þingmann enn og aftur að því hvort hann sé með þessu að segja að sveitarstjórnarmenn séu ekki til þess bærir að taka afstöðu til þeirra gagna sem þeir fá frá færustu vísindamönnum þjóðarinnar og hvort það sé afstaða hans að hv. alþingismenn séu færari til slíkra ákvarðana en sveitarstjórnir. Jafnvel þótt vald yrði tekið frá sveitarstjórnum og fært eitthvert annað liggur það fyrir að þegar um er að ræða framkvæmdir heima í héraði verða alltaf um það deilur. Það eru líka deilur hér á þingi um það hvernig hlutirnir eigi að fara. Ég treysti sveitarstjórnarmönnum í héraði fullvel til þess að geta talað saman eftir sem áður og utan funda þótt menn takist á um einstök mál.

Herra forseti. Ég verð að segja að hluti af þessum spurningum virkar á mig eins og útúrsnúningur. Ég treysti sveitarstjórnarmönnum, það er ekkert vandamál. Ég treysti þingmönnum, ekki er það nú vandamál heldur. En ég hef sem þingmaður ekki vit á öllu. Þess vegna kallar þingið fyrir þingnefndir ýmsa sérfræðinga og svo met ég það sem kemur út úr því.

Sveitarstjórnarmenn geta gert það.

Sveitarstjórnarmenn geta gert það, segir hv. þm. Ólöf Nordal. Þeir hafa ekki ráð á því, 50–200 manna sveitarfélag hefur ekki ráð á því eins og sveitarfélögin í dag eru fjársvelt að kalla til óháða, nýja sérfræðinga. Það er ekki flóknara, já, og leggja nýtt faglegt mat á þau gögn sem liggja fyrir. Það er svo einfalt. Sveitarstjórnirnar í dag hafa ekki efni á því að sinna skyldum sínum á landsbyggðinni við fólkið vegna þess að ríkisstjórnir Sjálfstæðisflokksins hafa lagt sveitarfélögin í fjársvelti. Ég treysti sveitarstjórnarmönnum fullkomlega, og það er algjör óþarfi að vera að snúa út úr því, og reyna að kasta einhverjum keilum á loft um að einhver misklíð sé á milli mín og þeirra eða vantraust, það er bara fjarri því. Ég krefst þess hins vegar að sveitarstjórnirnar hafi þann fjárhag að geta tekið á þeim verkefnum sem þeim eru falin í dag. Ég ítreka það, þetta eru hnattræn verkefni. Það má ekki loka af ákvörðun um tvær efri virkjanirnar sem liggja í Skeiða- og Gnúpverjahreppi og Flóahreppi, það má ekki leggja það svona einangrað inn í umræðuna, það er bara útilokað.

Virðulegi forseti. Í umræðu sem þessari er ekki hjá því komist að ræða nokkuð um grundvallaratriði sem lúta að því á hvaða forsendum menn ganga til leiks, á hvaða forsendum menn ganga til verkefna og hver þörfin er og hver möguleikinn er. Við Íslendingar hljótum eins og alla tíð að horfa til þeirra möguleika sem við búum við hvort sem þeir felast í því að virkja tunguna eða annað sem er fjöregg okkar í þessu landi. Ég skil vel fólk sem er viðkvæmt fyrir náttúrunni. Ég er sjálfur þeirrar gerðar og að öllu jöfnu á náttúran að njóta vafans en þó …  Það er auðvitað einkennilegt þegar talað er um að það eigi ekki að koma sveitarstjórnarmönnum í þá aðstöðu að þurfa að taka ákvörðun. Sveitarstjórnarmönnum eins og öðrum í stjórnkerfi landsins er ætlað að taka ákvörðun. Ekkert er einhlítt fyrir fram og það er allt umdeilanlegt sem um er rætt og þess vegna þurfa menn að taka ákvörðun. Það er munurinn á því að vera tilbúinn til að skila árangri, að taka ákvörðun. Auðvitað er sveitarstjórnarmönnum landsins treystandi til þess að afla sér þeirrar þekkingar út frá þeirri reynslu sem þeir hafa og þess umboðs sem þeir hafa til að taka ákvörðun. Að undanförnu hefur það ítrekað átt sér stað í sölum Alþingis að menn hafa talað niður til sveitarstjórnarmanna í þessum efnum af því að þeir eru ekki sammála þeim. Það er slæmt. Sveitarstjórnarmönnum er treystandi til að taka ákvörðun út frá sinni samvisku og sínu sjónarmiði og það verða menn einfaldlega að virða. Þar þýðir ekki að hafa neina hliðarbáru til að stökkva á og reyna að koma sér í aðra átt. Það er allt breytingum undirorpið. Enginn getur hugsað sér að það sé skrúfað fyrir Þjórsá, það segir sig sjálft. En menn stoppa ekki svo glöggt Þjórsá, hún heldur áfram að renna. En það getur verið mjög viðkvæmt að horfa á allar breytingar í þeim efnum og það verða menn að skilja. Á Kárahnjúkasvæðinu þar sem var mjög umdeilt hvar vatnið skyldi renna og festa sér sess var áður margt fyrir löngu fljót sem hefur verið kallað Jökla og rann í rauninni á nákvæmlega sama stað eins og síðar varð krafist að ekki mundi renna vatn, þannig að þetta er allt svolítið teygjanlegt þegar upp er staðið. Ég upplifði það sjálfur að búa á stað sem er viðkvæmur fyrir náttúrunni þar sem 240 milljónir rúmmetra af jarðefnum sköpuðu nýtt fjall, nýtt landsvæði sem var ekkert velkomið. Það skemmdi ákveðna ímynd, ákveðna sýn, ákveðna hugsjón og við því var ekkert að gera, þetta var af náttúrunnar völdum og við getum sagt að við eigum ekki að hleypa því fram af manna völdum að búa slíkt til. En við þurfum samt að kljúfa leiðina til framtíðar með því að taka skynsamlega á möguleikum okkar. Högna Sigurðardóttir arkitekt, einn af kunnustu íslensku arkitektunum á erlendri grund, sem starfaði lengi í París hélt því fram að menn ættu ekki að hika við að sýna hreinar línur, ef kljúfa þyrfti kyrrð og festu náttúrunnar þá ætti að gera það áberandi. Í dag er línan kannski frekar sú að gera það mildilega og láta það falla að og það getur verið endalaust álitamál eins og hvað annað. En nú liggur sú stefna í landinu að það eigi að gera. Eftir að gosinu í Vestmannaeyjum lauk, sem ég vitnaði til áðan, kom ég eitt sinn til Eyja með gamlan bónda úr Eyjum, Munda í Draumbæ. Hann hafði ekki verið í Eyjum í gosinu. Ég keyrði hann niður í bæ og þegar við komum að Landakirkju og við blasti Eldfellið og allt þetta nýja magn úr iðrum jarðar þá sá Mundi ekki fjall þar, það var ekki fyrir honum neitt fjall. Hann sagði: Það er mikil glás af koksi hérna. Hann sá möguleikana í hrauninu eins og koks til að hita upp og keyra katla á togurum og slíku þó að það hafi kannski ekki verið allsendis raunsætt. Ég held að það skipti miklu máli að tigna tölt og skeið í þessum efnum og freista þess að finna farsæla leið inn í framtíðina.

Herra forseti. Hv. þm. Árni Johnsen er eins og kunnugt er mikill náttúruverndarsinni en jafnframt mikill framkvæmdamaður. Ég hefði þurft að sitja mun lengur að hv. þingmanni í spjalli um náttúruvernd og framkvæmdir en þessi stutti tími gefur tilefni til og ég mun eflaust gera það við tækifæri. Aðalatriðið í þessu máli er það að þær framkvæmdir sem við vinnum á landinu lúti þeim reglum að við vinnum ekki óafturkræf spjöll, að við tínum ekki svo eggin í Suðurey að það verði ekki hægt að tína þau fyrir afkomendur, að við spillum ekki veiði þannig að börnin okkar og barnabörnin komist ekki að. Og hv. þm. Árna Johnsen gerist tíðrætt um fólkið í landinu. Það skil ég mætavel og þar talar hv. þingmaður frá hjartanu. En fólkið í landinu er ekki bara núlifandi fólk heldur líka afkomendur okkar sem við erum með landið að láni frá. Við erum með landið að láni frá afkomendum okkar og eigum að skila því í betra ástandi. Svo spyr maður um fólkið í landinu, líka þá núlifandi og maður spyr sig um íbúa Skeiða- og Gnúpverjahrepps og maður spyr sig um íbúa Flóahrepps og maður spyr sig um sveitarstjórnir í þessum hreppum. Hvers eru þau öllsömul að njóta af þessum framkvæmdum? Einskis. En þau eru fórnarlömb þeirra. Þau eru fórnarlömb framkvæmdanna vegna þess að með þessum ákvörðunum hefur verið sköpuð þar úlfúð, tvær fylkingar, stríðandi fylkingar. Ég bið hv. þm. Árna Johnsen að setja það í samhengi til Vestmannaeyja, til að mynda. En þetta gefur ekkert inn í þessi sveitarfélög ef menn vilja tala um debet og kredit, engar tekjur. 

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. þm. Atla Gíslasyni varðandi það að við eigum að fara varlega, við eigum að ganga hægt um gleðinnar dyr. En við þurfum að taka af skarið og réttir aðilar á hverjum stað verða að ráða ferð í því. Mér finnst það hins vegar svolítið þröngt sjónarmið þegar farið er að deila niður að þessi byggð eigi að fá þetta út frá einhverjum forsendum, að Hrísey eigi að fá stærri hlut af því að þar er hátt hlutfall af fiski eða einhver annar staður á landinu. Við erum ein þjóð í einu landi og það hlýtur að vera meginstefnan að það nýtist heildinni. Ég hef varað við því að við förum ekki of geyst í þeim takti sem er í þjóðfélaginu í dag sem er á margan hátt ofspenntur, á margan hátt þannig að stundum dettur manni í hug að við séum orðin of fordekruð og krefjumst alltaf meira og meira án þess að gæta þess að það eru aðrir valkostir. Engu að síður erum við jafnt og þétt að reyna að tryggja stöðu samfélagsins og það er ekki sama hvar á er litið í þeim efnum, hvort það er Jón eða séra Jón. Ég hef til að mynda ekki heyrt einn einasta þingmann í sölum Alþingis gagnrýna víraflækjurnar, leiðslurnar og umhverfið sem hefur umbreyst ótrúlega á leiðinni austur yfir fjall, við Svínahraun, Kristnitökuhraun, á Hellisheiði. Þar þegja menn þunnu hljóði. Skyldi það vera vegna þess að það er of mikið af hagsmunum höfuðborgarsvæðisins?

Herra forseti. Já, skyldi það vera? Það er ágætisspurning. Ég held samt ekki, ég held að álbræðslurnar fái allt sem þær ásælast á Íslandi á útsöluverði, það sé ekki lagt í nokkurn skapaðan hlut sem eykur á kostnað þeirra. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um Hellisheiðina, Svínahraunið, Hengilssvæðið og annað, þar er búið að raska allt of miklu. Ég vona að það verði stöðvað og ég geri mér góðar vonir til þess. Við þurfum að taka af skarið. Ég spyr: Hver er þörfin? Vorum við að fara norður og niður, þessi þjóð? Vorum við í slíku neyðarástandi að það réttlætti það að fórna landi með óafturkræfum hætti? Ég segi nei. Hv. þm. Árni Johnsen sagði: Það er ein þjóð í einu landi. Eftir að ég fór að blanda mér í flokkspólitík, hafandi verið í pólitík áratugum saman en ekki í flokkspólitík, í okkar kjördæmi, Suðurkjördæmi, hallast ég að því og er eiginlega kominn með þá fullvissu að það séu tvær þjóðir í einu landi. Ein býr á höfuðborgarsvæðinu og í grennd og hin á landsbyggðinni. Við hlýddum á langt og fróðlegt erindi frá bæjarstjóranum í Vestmannaeyjum, Elliða Vignissyni, í gær og Binna í Vinnslustöðinni um það að Vestmannaeyingum og íbúum Suðurkjördæmis væri mismunað. Það hef ég líka margsinnis sagt. Íbúar á landsbyggðinni sitja ekki við sama borð, það eru tvær þjóðir í þessu landi, því miður. Það er miklu brýnni þörf á að breyta því en að eyðileggja Þjórsá.

Virðulegi forseti. Umræðan teygir sig út í það að þetta er flóknara en hægt er að segja og fjalla um í stuttu máli. Ég vek athygli á því að ég er ekki að predika að það eigi að stoppa hluti, heldur vinna þá skynsamlega. Ein af góðu tillögunum sem hafa verið samþykktar á vettvangi stjórnmálanna var til að mynda á síðasta landsfundi Sjálfstæðisflokksins þegar það var stefnumarkað og samþykkt að línur skyldu fara í jörð eða stokka eins og kostur væri. Það er kannski nokkurra áratuga verkefni en það er mjög brýnt verkefni inn í stefnu okkar í orkumálum landsins. Auðvitað er hvert mál sérstakt, hver byggð er sérstök og býr við sérstakar aðstæður. Til þess þarf að taka tillit þó að auðvitað megi til sanns vegar færa að það séu tvær þjóðir í þessu landi eins og hv. þm. Atli Gíslason vék að. Dæmin sýna það og sanna en markmið okkar hlýtur þó að eiga að vera eitt, að við séum ein þjóð í einu landi. Það er það sem ég lagði áherslu á. Það hlýtur að vera grunnsjónarmiðið þegar við fjöllum um nýtingu auðlinda okkar að við stöndum jafnfætis í þeim efnum, hvort sem það er að stunda nám í landinu, fara í háskóla eða annað. Gott dæmi um tilvitnun hv. þingmanns varðandi mismununina er það að landsbyggðin borgar 85% af veiðileyfagjaldi, henni er ætlað að borga 1.100 millj. á næsta ári. Ef Orkuveita Reykjavíkur borgaði samsvarandi auðlindagjald ætti hún að borga 810 millj. 

Hæstv. forseti. Ég þakka þá umræðu sem orðið hefur um þessa þingsályktunartillögu um Þjórsárver og neðri hluta Þjórsár. Ég tel að hún hafi verið frjó og hún gefur manni tilefni til að ætla að full þörf sé á að ræða ákveðna þætti þessa máls ofan í kjölinn hér á Alþingi Íslendinga. Ég sakna enn viðveru ráðherra í þingsal og ég sakna samfylkingarþingmanna í þingsal. Ég sakna þess að hér séu einhverjir fulltrúar fyrir hið Fagra Ísland  Mig langar aðeins til að bregðast við nokkrum atriðum sem hv. þm. Árni Johnsen lagði til umræðunnar áðan og þeir áttu orðastað um, hann og hv. þm. Atli Gíslason. Það er varðandi það hvort sveitarstjórnarmönnum sé treystandi, og hv. þm. Ólöf Nordal var einnig á því. Ég er algerlega sannfærð um að sveitarstjórnarmönnum er treystandi fyrir öllum þeim ákvörðunum sem varða samfélag þeirra svo að það sé algerlega á hreinu. Hins vegar varða stóriðjuframkvæmdir iðulega ekki bara nærsamfélag heldur kannski mörg sveitarfélög. Hv. þm. Árni Johnsen kom inn á línulagnirnar sem eru einmitt dæmi um það að svona framkvæmd eins og fyrirhuguð er í neðri hluta Þjórsár varðar ekki bara fólkið í hreppsnefndum í Flóahreppi eða Skeiða- og Gnúpverjahreppi. Þess vegna þarf að taka þessar stóru ákvarðanir annars staðar en á vettvangi lítilla sveitarstjórna. Þær varða miklu fleiri. Þær eru ekki bara spurning um að virkja bæjarlækinn, þær eru spurning um áhrif á risastórt samfélag, þær varða okkur öll eins og hv. þm. Árni Johnsen sagði í ræðu sinni. Þess vegna verðum við að átta okkur á því að sumar ákvarðanir eru þess eðlis að það er ekki hægt að taka þær á vettvangi sveitarstjórna. Þetta sögðu sveitarstjórnarmenn okkur þingmönnum í nefndastarfi þegar lögunum um mat á umhverfisáhrifum var síðast breytt. Þá var vald fært yfir á herðar þessara sveitarstjórnarmanna, þeir báðu ekki um að fá það til sín og kveinkuðu sér undan því að þurfa að taka við því. Samband sveitarfélaga spurði hvort þetta væri - og setti stórt spurningarmerki við það - góð breyting. Mikill kostnaður var samfara því og félli þá á sveitarfélögin, við það gerði Samband sveitarfélaga athugasemd þannig að sú breyting sem gerð var var ekki í sátt við sveitarstjórnarmenn. Varðandi síðan línulagnirnar yfir Hellisheiði hef ég vikið að því, bæði í ræðu og riti, að það er til skammar hvernig þær hafa verið lagðar, að ekki skuli hafa verið reynt að sameina eitthvað af þessum flækjum, að alltaf skuli vera reist bara ný möstur og brotið nýtt land undir þau og nýjar línur. Hver veit nema það verði á endanum, ef af virkjunarframkvæmdum í neðri hluta Þjórsár verður, að enn eitt línuparið komi til viðbótar yfir Hellisheiðina. Það kann að enda með því og þá er þetta ekki bara einhver ákvörðun sem sveitarstjórn í Flóahreppi á að taka, eða sveitarstjórn í Skeiða- og Gnúpverjahreppi. Það hlýtur að liggja í augum uppi. Ákvarðanir af þessu tagi varða okkur öll og þær eiga að byggjast á hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar. Við höfum undirgengist þá hugmyndafræði, hún gengur út á að það eru þrjár stoðir undir öllum svona ákvörðunum. Þessar þrjár stoðir eru í fyrsta lagi ein efnahagsleg, í öðru lagi umhverfisleg og í þriðja lagi samfélagsleg. Reglan um sjálfbæru þróunina er eins og kollurinn í fjósinu, hver einasta löpp - það eru þrjár lappir undir kollinum og engin ein má vera lengri eða styttri en önnur því að þá sporðreisist kollurinn - verður að vera jafnlöng hinum, stoðirnar í sjálfbæru þróuninni þurfa allar að vera jafnlangar og þær eru allar jafnmikilvægar. Þess vegna megum við heldur ekki láta hinn efnahagslega þátt ráða því hvaða ákvarðanir eru teknar. Hinn umhverfislegi er jafnrétthár og líka hinn félagslegi sem varðar áhrifin á samfélagið. Þetta segir okkur að ákvarðanir af þessu tagi þurfa gríðarlega mikla yfirvegun, mikla umhugsun og mikla vinnu. Við megum ekki telja eftir okkur að fara í þá vinnu. Mér fannst gaman að líkingunni sem hv. þm. Árni Johnsen tók varðandi fjallið sem var ekki velkomið í Vestmannaeyjum. Ég ímynda mér samt að það hefði verið auðveldara fyrir Vestmannaeyinga að sætta sig við óvelkomið fjall sem væri komið af náttúrulegum völdum fyrir tilstilli eldgoss en ef einhver mannlegur máttur hefði komið og sturtað yfir Vestmannaeyinga öllum þessum rúmmetrum af jarðefnum. Ég er ekki tilbúin til að sætta mig við það að Vestmannaeyingar hefðu tekið því með þegjandi þögninni. Þá tel ég að fjallinu hefði verið mokað burt. Ef Vestmannaeyingar hefðu haft val um það hvort fjallið kæmi eða kæmi ekki hefðu Vestmannaeyingar ekki valið fjallið. Við verðum að átta okkur á því að hinn mannlegi þáttur í þessari umræðu er sá sem skiptir sköpum. Það þarf að taka skynsamlega á öllum okkar möguleikum, ég er sammála hv. þm. Árna Johnsen um það, en hver segir að stóriðjustefnan sé möguleiki allra möguleika? Andri Snær Magnason skrifaði bókina Draumalandið og hann velti einmitt upp spurningunni: Af hverju er stóriðjustefnan tekin fram yfir alla aðra möguleika? Það eru svo gríðarlega margir aðrir möguleikar. Af hverju varð stóriðjustefnan fyrir valinu sem möguleiki allra möguleika? Þessari spurningu hefur ekki verið svarað og verður ekkert svarað hér. Við höfum mótmælt þessari stefnu í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Við teljum stóriðjustefnuna ekki vera möguleika allra möguleika. Nú langar mig til að fá að vitna í orð Þorsteins Gylfasonar heitins frá árinu 1993. Yfirskriftin yfir þessu skrifi hans er Að gera og vera eða Skyldu stjórnmál hljóta að vera siðlaus? Þorsteinn Gylfason spurði, með leyfi forseta: „Ef við viljum setja varnarleikjum nytjastefnumanna einhver mörk“ - og ég set samasemmerki milli nytjastefnumanna og stóriðjusinnanna - „hljótum við að æskja þess að nógu margir geri nógu mikið af því að fylgja samvisku sinni og sannfæringu, skeyta í engu um afleiðingarnar og segja ósköp einfaldlega: Hér stend ég og get ekki annað. Samfélag eintómra nytjastefnumanna, eintómra stjórnmálamanna, er siðlaust samfélag. Eina vonin um siðferði samfélagsins er sú að meðal þegna þess séu margir menn sem ekki eru stjórnmálamenn.“ Þarna vildi Þorsteinn Gylfason meina að það væri samasemmerki á milli nytjastefnumanna og stjórnmálamanna. Ég tel okkur í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði afsanna þá kenningu því að við segjum nytjastefnunni sem fólgin er í stóriðjustefnunni stríð á hendur. Við teljum stóriðjustefnuna ekki vera möguleika allra möguleika. Að lokum, hæstv. forseti, þakka ég þá umræðu sem hér hefur orðið um þessa tillögu um að friðland í Þjórsárverum verði stækkað og sett á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna og að hætt verði við virkjanaáform í neðri hluta Þjórsár. Mig langar í þessu sambandi í lokaorðum mínum að minna á tillögu Umhverfisstofnunar að náttúruverndaráætlun fyrir árin 2003–2008. Hún var gefin út árið 2003 og þar var lagt til að friðlandið í Þjórsárverum yrði stækkað á þrjá vegu, mest til suðurs eða í Sultartangalón eins og gert er ráð fyrir að verði gert samkvæmt þessari tillögu. Umhverfisstofnun segir að forsenda stækkunar friðlandsins sé landslagsheild hins víðáttumikla votlendis og rústasvæðis ásamt fjölbreyttum búsvæðagerðum, enn fremur að svæðið hafi að geyma fágætar náttúruminjar sem hafi alþjóðlegt náttúruverndargildi og að á herðum okkar hvíli alþjóðleg ábyrgð. Þar að auki sé verndargildi svæðisins mikið út frá vísindalegum, félagslegum, efnahagslegum og menningarlegum sjónarmiðum. Þetta hefur verkefnisstjórn rammaáætlunar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma tekið undir, hún hefur komist að sömu niðurstöðu og Umhverfisstofnun. Það er mat okkar þingmanna sem flytjum þessa tillögu að það sé löngu tímabært að skapa frið um Þjórsá frá upptökum til ósa og að í því augnamiði beri að hætta við þessi virkjanaáform og veituframkvæmdir í Þjórsárverum og sömuleiðis í neðri hluta Þjórsár. Til að tryggja Þjórsárverum þann sess sem þau verðskulda sem alþjóðlega mikilvægt náttúruverndarsvæði ber að okkar mati að tilnefna þau á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna og jafnframt ber að stefna að því að Þjórsárver verði á endanum hluti af Hofsjökulsþjóðgarði sem næði yfir verin ásamt Kerlingarfjöllum, friðlandinu í Guðlaugstungum og rústasvæðinu norðan Hofsjökuls. Í ljósi þess hversu óljós stefnuyfirlýsing Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar er um málefni Þjórsárvera, virðulegi forseti, er nauðsynlegt að Alþingi tali skýrt og greinilega í þessum efnum. Á þann hátt einan er tryggt að horfið verði endanlega frá Norðlingaölduveitu, leyfið til hennar afturkallað og verndun Þjórsárvera tryggð til framtíðar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála, með síðari breytingum. Flutningsmenn að þessu máli eru ásamt mér hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, Birgir Ármannsson og Ólöf Nordal. Þetta mál er tiltölulega einfalt. Það lýtur að því að tryggja framgang bótakröfu í refsimálum en þannig er að fjölmörgum málum sem eru í refsivörslukerfinu, þ.e. sem ákært hefur verið í, fylgir bótakrafa frá þolandanum í viðkomandi ákærumáli. Réttarfarslögin gera ráð fyrir því að hægt sé að koma að bótakröfu undir rekstri opinbers máls en eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er að mati flutningsmanna of algengt að slíkri bótakröfu sé vísað frá á þeirri forsendu að meðferð hennar valdi óhagræði í málinu. Samkvæmt gildandi lögum er sú heimild vissulega til staðar fyrir dómara að vísa bótakröfunni frá í málinu, halda áfram með refsiþátt þess og ljúka því þá ýmist með því að dæma til sektar eða sakleysis í því máli. Þegar svo háttar til stendur sá sem bótakröfuna hefur haft uppi frammi fyrir því að þurfa að hefja málarekstur sinn að nýju. Vissulega má færa fyrir því rök að undirbúningur hans að bótakröfu í refsimálinu kunni með einhverjum hætti að nýtast í nýju máli en með þessu frumvarpi er hugmyndin að setja dómurum aðeins þrengri skilyrði fyrir því að fella mál í þennan farveg. Eins og ég gat um áður þykir flutningsmönnum einfaldlega of algengt að bótakröfu sé vísað frá og ég vil leyfa mér að segja að það sé einfaldlega of nærtækt og jafnvel þægilegt úrræði fyrir dómara til einföldunar á málinu að vísa bótaþættinum frá. Þess vegna er hér lagt til að andmæli ákærði bótakröfu og telji dómari að úrlausn um hana geti dregið mál á langinn geti hann áfram vísað kröfunni frá dómi - en með úrskurði. Það er sem sagt nýtt. Jafnframt er tillaga samkvæmt frumvarpinu að dómari geti látið við það sitja að vísa kröfunni frá dómi að því er fjárhæð hennar varðar. Ég tel þetta í sjálfu sér tiltölulega einfalt mál en í grundvallaratriðum hnykkir það aðeins á því að það þurfi að liggja fyrir að úrlausn bótakröfunnar muni draga mál að mun á langinn - sem sagt áherslumunur á því þegar borið er saman við lögin eins og þau standa í dag - og svo er hitt atriðið mikilvægt líka að það þarf að kveða upp úrskurð til að koma bótakröfu frá í þessum málum sem hefur þá þýðingu að slíkan úrskurð má fá endurskoðaðan á hærra dómstigi. Í greinargerð með frumvarpinu er rakið hvaða hagræði geti verið að því fyrir málsaðila að fá niðurstöðu í bótamálið. Í þessu máli er auðvitað verið að vísa sérstaklega til fenginnar reynslu af meðferð þessara bótamála. Ég hyggst ekki fara í neinum smáatriðum yfir greinargerðina með málinu heldur koma inn á það helsta sem mér finnst skipta máli. Ég vil ekki gera lítið úr því að það geti verið mikilvægt sjónarmið fyrir dómskerfið að geta komið bótakröfu frá þegar hún er augljóslega að þvælast fyrir undir rekstri máls, en þó verður að veita því úrræði dómaranna eitthvert frekara aðhald en gert er samkvæmt gildandi rétti. Ég vil láta þess getið að þetta mál lá fyrir á síðasta þingi og fékk þá ekki að koma hingað til 2. umr., var ekki einu sinni tekið til 1. umr. ef ég man rétt, komst ekki á dagskrá. Í millitíðinni, þ.e. frá því að það var fyrst lagt fram og þar til ég mæli nú fyrir því, hefur dómsmálaráðherra lagt fram frumvarp til laga um meðferð sakamála og eru í því máli lagðar til nokkrar breytingar á núgildandi lögum. Ég fagna þeim breytingum sem þar hafa verið kynntar fyrir þinginu. Þær eru í ákveðnum atriðum svipaðs eðlis og fjallað er um í þessu frumvarpi. Samkvæmt frumvarpi til laga um meðferð sakamála sem liggur fyrir þinginu er í 175. gr. gert ráð fyrir því að dómari geti við þær aðstæður þegar hann telur að meðferð bótakröfunnar geti leitt til teljandi tafa eða óhagræðis við rekstur máls kveðið upp úrskurð líkt og gert er ráð fyrir í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar um að skilja bótakröfuna frá öðrum þáttum málsins og víkja henni til meðferðar fyrir dómi í sérstöku einkamáli. Samkvæmt frumvarpi dómsmálaráðherra mundi þá við þær aðstæður hefjast sérstakt einkamál. Ég segi fyrir mitt leyti að ég hef í sjálfu sér ekkert á móti því að sú leið yrði farin, færi fram á það við allsherjarnefnd sem væntanlega fær þetta frumvarp til skoðunar að þeir kostir yrðu báðir skoðaðir og lagt mat á það hvaða leið yrði heppilegast að fara hér en með því að þessi breytingartillaga við núgildandi rétt kom frá dómsmálaráðherra tel ég að a.m.k. sé verið að taka á þessu vandamáli og með því verið að tryggja þeim sem eru þolendur í málum sem síðan verða að refsimálum fyrir dómstólunum tryggari rétt til að koma bótakröfum sínum að. Með þeirri aðferð sem lagt er til að farin verði í frumvarpi dómsmálaráðherra er tryggt að tími sparast, það þarf ekki að hefja mál að nýju. Það er sem sagt gengið út frá því að í fyrsta þinghaldi í einkamálinu sem hefst eftir úrskurð dómara muni ákærði þurfa að leggja fram greinargerð hafi hann ekki gert það þá þegar í sakamálinu. Þetta er sem sagt viðleitni í rétta átt að mínu áliti og ég tek því fagnandi að þetta nýja frumvarp dómsmálaráðherra skuli taka til umfjöllunar hið sama atriði og ég ræði í þessu frumvarpi til breytinga á lögum um meðferð opinberra mála. Ég hygg að ég hafi komið að þeim helstu rökum sem er til að dreifa fyrir þessu þingmáli en vísa að öðru leyti til greinargerðar með málinu.

Herra forseti. Ég get tekið undir það sem hér kemur fram og þær hugleiðingar sem hv. þingmaður hafði fram að færa til rökstuðnings. Það er öllum kunnugt að bótakrafa í sakamáli hefur skapað erfiðleika en mér hefur löngum fundist ósanngjarnt að vísa henni allri burtu ef hún veldur töfum á sjálfu málinu. Ég hef getað séð það algerlega fyrir mér að dæmt yrði um skaðabótaskyldu eða ef einkaréttarleg krafa flækir sakamálið að vísa því á annan „instance“ innan sama dómstóls í einkamálameðferð eða hvernig sem það er hægt. Mér finnst sjálfum ótækt að máli út af bótakröfu sé hent út og að brotaþolinn standi frammi fyrir því að höfða síðan nýtt einkamál, færa fram sönnur, bótafjárhæðir og þar fram eftir götunum, sérstaklega í ljósi þess að í miklum meiri hluta, ég veit ekki hve miklum, en í miklum fjölda þessara mála eru ákærðu eignalausir og tilgangslítið að leggja í þann kostnað að fara í málaferli við viðkomandi svo að ég haldi því til haga. Fjöldamörg líkamsárásarmál eiga í hlut, því miður oftast ungmenni, fólk undir þrítugu, og mjög oft, ef ekki bara oftast, eignalaust og allslaust og tilgangslaust að eiga við þetta. Brotaþolinn á hins vegar rétt á því að fá úrlausn dómstóls án þess að þurfa að fara í tvígang með málið fyrir dómstóla. Það er eðlilegt að huga að þessum réttindum þannig að ég fagna þessu frumvarpi og þeirri hugsun sem í því felst. Ég mun sem fulltrúi í allsherjarnefnd vinna að framgangi þess og teldi þá best að málið kæmi inn í meðferð frumvarpsins um sakamál eins og hv. þingmaður benti á og ég mun beita mér fyrir því. Þetta kann líka að vera skilyrði fyrir því sem er mikilvægara og það er að fá dóminn til að nálgast bætur frá ríkissjóði fyrir brotaþola og auðvelda þá leið. Við erum sammála um það, held ég, að þegar ákærði er eignalaus og allslaus eigi samfélagið að koma brotaþolanum til aðstoðar. Mér hefur þó fundist miður og vil halda því til haga að bætur til brotaþola hafa staðið í stað frá árinu 1995 og þannig skerst verulega, allt að 70–80%. Ég hefði kosið að lögum þar að lútandi yrði breytt þannig að fjárhæðir yrðu færðar til verðlags. Ég ítreka þó að ég mun styðja þetta mál innan allsherjarnefndar. Mér finnst hugsunin í því góð. Ég velti fyrir mér orðalaginu á frumvarpsgreininni, ég skil það fullkomlega en velti því fyrir mér hvort þar megi gera einhverjar úrbætur.