Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 3. sept. 1992: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varamaður Alþb. í Reykv., Auður Sveinsdóttir landslagsarkitekt, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Svavar Gestsson, 9. þm. Reykv.``

Fundi er fram haldið. Vegna fundar með forsætisnefnd og þingflokksformönnum verður þessum fundi nú frestað í kortér. --- Fundarhlé. Fundi með þingflokksformönnum og forsætisnefnd er ekki lokið og fundinum er því frestað um stundarfjórðung. --- Fundarhlé.

Virðulegur forseti. Ég hefði kosið að hæstv. utanrrh. væri hér til staðar þegar ég ræddi þetta stóra og mikla mál og vil ég óska eftir því við forseta að hann athugaði hvort utanrrh. sæi sér fært að vera við umræðuna.

Utanrrh. hlýtur rétt að vera að ganga í salinn, en ef hv. þm. vill bíða með að hefja umræðuna þar til hann er kominn þá er henni það að sjálfsögðu heimilt. --- Það er verið að leita að hæstv. utanrrh. Forseti biður hv. þm. að sýna þolinmæði.

Já, virðulegur forseti, ég skal sýna þolinmæði. Vill forseti að ég víki úr ræðustól eða á ég að bíða hér á meðan leitað er að ráðherra?

Hv. þm. getur haft það hvort heldur sem er. --- Hæstv. ráðherra er að koma.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða stórt og mikið mál sem er frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði en það mál á sér nokkuð langan aðdraganda. Mér þykir í raun dapurlegt að standa hér og ræða aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði. Ég hafði vonað að þeir sem með þetta mál hafa farið af hálfu ríkisstjórnarinnar og reyndar að bæði fyrri ríkisstjórn og sú sem nú situr hefðu séð að þessi samningur eins og hann er orðinn nú er langt frá því að vera Íslandi til hagsbóta. Ef litið er til baka þá má segja að í raun hafi umræða um þetta mál hafist hér á Alþingi þann 9. mars árið 1989. Þá kvaddi ég mér hljóðs utan dagskrár vegna frétta í blöðum um að til stæði að halda fund í Ósló, mig minnir að það hafi verið 17. mars, þar sem ræða átti samskipti Íslands og Evrópubandalagsins. Þá voru fréttir með þeim hætti að ég taldi ástæðu til þess að kveðja mér hljóðs utan dagskrár um þetta mál. Og mig langar, með leyfi forseta, að vitna til þess sem ég sagði þá, nokkrar setningar, en ég rakti það sem komið hafði fram í fréttum og það sem gerði það að verkum að ég kvaddi mér hljóðs var að ég sat þá í utanrmn. og sú nefnd hafði ekki fengið neinar upplýsingar um þetta mál og taldi ég það mjög óeðlilegt. Ég sagði þá, með leyfi forseta: ,,Getur verið að okkur Íslendingum sé ætlað að lesa það eftir á að búið sé að skuldbinda okkur í afdrifaríkum málum? Verður fyrir lok næstu viku búið að skrifa upp á það fyrir Íslands hönd að við eigum að vera þátttakendur í sameiginlegum markaði þar sem landið yrði opnað fyrir erlendu fjármagni í áður óþekktum mæli? Er hugsanlegt að forsrh. verði boðið að skrifa undir yfirlýsingu um einhvers konar yfirþjóðlega ákvarðanatöku á vettvangi EFTA?`` Hæstv. þáv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, svaraði þessu þannig, mjög afdráttarlaust. Hann sagði, með leyfi forseta: ,,Mér þykir satt að segja vænt um að geta svarað hv. fyrirspyrjanda með ákveðnu nei-i við þeim spurningum sem hún bar fram í lok sinnar ræðu. Ekkert af því sem hún nefndi þar er á dagskrá. Ekkert slíkt verður undirritað á Óslóarfundinum.`` --- Svo bætir hann við: ,,Í raun og veru gæti ég látið þar máli mínu lokið, . . . `` --- Að vísu hélt hann nokkuð langa ræðu og lýsti m.a. þeim fyrirvörum sem hann teldi að þyrfti að gera á Óslóarfundinum sem hann og gerði og hefur margoft verið vitnað til þeirra orða og ætla ég ekki að fara að endurtaka það hér. En ég verð að viðurkenna það að ég tók mark á þessum orðum og taldi að ekki væri hætta á ferðum vegna þessara fyrirvara sem þarna voru gerðir og tók ég það fram í lok ræðu minnar á þessum tíma. En frá því að þetta var hefur stöðugt hallað undan fæti. Fljótlega var ljóst að forsrh. réð ekki ferðinni í þessu máli. Það voru Jónarnir tveir sem réðu ferðinni. Þáv., og reyndar núv. líka, iðnrh. sagði skömmu eftir fundinn á fundi hjá Félagi ísl. iðnrekenda að Óslóaryfirlýsingin væri fyrirvaralaus af Íslands hálfu og sagði þá í raun forsrh. stríð á hendur. Margoft kom þetta mál upp hér á Alþingi við mörg tækifæri og forsrh. endurtók alltaf þessa fyrirvara en Jónarnir héldu alltaf hinu fram. Forsrh. þáv. var margbent á þetta en hann virtist trúa því að fyrirvörum hans væri haldið til haga. En nú verður veruleikinn ekki umflúinn. Samningurinn liggur á borðinu og Alþingi Íslendinga getur ekki breytt stafkrók. Það er spurning hvort við hér á löggjafarsamkundunni fáum að bæta úr augljósum þýðingarvillum, hvað þá meira. En það voru fleiri en forsrh. sem voru andvaralausir á þessum tíma. Einnig Alþb. lét utanrrh. teyma sig á asnaeyrunum þrátt fyrir allar upprifjanir nú um fyrirvara af þess hálfu. Í raun var það bara Kvennalistinn sem lýsti sig andvígan þeirri leið sem þarna var valin. Þá strax, reyndar eftir að raunverulegar viðræður hófust, lýstum við kvennalistakonur því margoft yfir á Alþingi að það hefði frekar átt að fara í tvíhliða viðræður og mæltum með því margoft að farið yrði frekar í tvíhliða viðræður en að farið yrði í þessa samninga um Evrópskt efnahagssvæði. Mér þykir þess vegna mjög sérkennilegt að heyra hv. 8. þm. Reykn., Ólaf Ragnar Grímsson, láta sem það sé hans hugmynd að fara í tvíhliða viðræður við EB og virðist hann hafa gleymt því að aðrir hafi komið með þá hugmynd á undan honum. Meira segja hefur hann gengið svo langt að túlka niðurstöður skoðanakönnunar sem hér hefur verið gerð að umtalsefni sem stuðning við sig og Alþb. Það var nefnilega því miður ekki hægt að fá stuðning Alþb. við tvíhliða viðræður á þeim tíma þannig að mér þykir mjög sérkennilegt að túlka þær niðurstöður sem nú hafa komið fram í skoðanakönnun sem stuðning við Alþb. Það er hvorki stuðningur við Alþb. né aðra flokka, þetta eru stuðningsmenn allra flokka sem telja að fremur ætti að fara í tvíhliða viðræður en að staðfesta þennan EES-samning sem nú er ætlast til að við gerum. Það er rétt að rifja það upp að pólitískur aðgöngumiði að þessum samningum var krafan um fríverslun með fisk sem fól í sér tollfrelsi með allan fisk og að styrkir Evrópubandalagsins við sjávarútveginn yrðu lagðir af. Þetta hefði auðvitað falið í sér að Evrópubandalagið hefði orðið að láta af sinni fiskveiðistefnu eða sjávarútvegsstefnu sem felst m.a. í því að fyrirtæki þar í landi, fiskvinnslufyrirtæki t.d., eru mjög mikið styrkt og öll fyrirtæki í þessari atvinnugrein. Það hefði auðvitað skipt mjög miklu máli fyrir Ísland að þetta hefði fengist fram og auðvitað var þetta gert að aðalatriði í þegar upphafi og túlkað sem sérstakur sigur af hálfu Íslendinga að fá aðrar EFTA-þjóðir til að skrifa upp á þessa kröfu. Minnist ég þess sérstaklega þegar forsrh. og utanrrh. komu heim frá Ósló í mars 1989. Þá voru viðtöl við þá í fjölmiðlum þar sem þeir lýstu þessu sérstaklega yfir og þarna var um gífurlegan sigur að ræða að þeirra mati. En auðvitað fór það svo að EB hafnaði þessu þegar á reyndi í samningaviðræðunum og kom það kannski engum á óvart og var margoft talað um á sínum tíma að þetta væru tálvonir einar. Það er hins vegar einkar athyglisvert nú að þegar samningurinn liggur fyrir er reynt að gera þá niðurfellingu á tollum sem þó fékkst fram að aðalatriði, en svo gott sem það er þá er hinu ekki haldið til haga hvaða verði þetta var keypt. Veiðiheimildir, þ.e. veiðiheimildir gegn niðurfellingu á tollum, það er það sem kemur út úr þessum samningum, sem er auðvitað algjör stefnubreyting af hálfu Íslendinga. Það er reynt að halda því fram að í stað þeirra 3.000 tonna af karfa, sem EB krefst að fá að veiða innan íslenskrar lögsögu, eigi Ísland að fá að veiða 30.000 tonn af loðnu á Grænlandsmiðum. Þetta er auðvitað blekking ein og hefur nú verið afhjúpað margoft því í fyrsta lagi hefur Evrópubandalagið ekki getað veitt nokkra loðnu við Grænland, ef ég man rétt, frá 1986, þannig að EB er þarna að bjóða hluti sem eru langt frá því að vera fastir í hendi, auk þess sem ég veit ekki betur en að sjávarútvegssamningur milli Grænlands og EB renni út í lok ársins 1993. Ég átta mig því ekki á hvers vegna reynt er að halda því fram að þarna sé um einhverjar raunverulegar veiðiheimildir að ræða. Þetta er bara blekking til þess að láta menn trúa því að þarna sé ekki um eftirgjöf af hálfu Íslendinga, þ.e. að við séum að gefa eftir veiðiheimildir fyrir aðgang að mörkuðum. En þessi krafa EB, þ.e. að fá aðgang að okkar auðlindum fyrir aðgang að mörkuðum, hefur auðvitað verið á borðinu allan tímann og þeir hafa aldrei gefið sig með hana. Þegar að þessu atriði var vikið í umræðunum utan dagskrár þann 9. mars 1989, sem ég vitnaði til áðan, þá líkti utanrrh. þessum viðvörunum mínum og reyndar annarra þingmanna sem til máls tóku í umræðunni við leikrit. Væntanlega til að undirstrika hversu fáránlegar þessar áhyggjur okkar væru. Hann sagði þá m.a., með leyfi forseta: ,,Eitt af leikritum Shakespeares heitir Mikill asi út af engu og stundum er reynt að setja svoleiðis stykki á svið á hinu háa Alþingi. Það getur verið skemmtilegt, en tilgangur þessarar umræðu er ekki að skemmta heldur að skýra. Nú vil ég hafa það skýrt að ég hef hvergi sagt að Íslendingar ættu að taka upp þá stefnu í samskiptum við Efnahagsbandalagið að bjóða upp á veiðiheimildir í skiptum fyrir tollfríðindi. Það hef ég hvergi sagt, hvergi nokkurs staðar. Ég hef ekki boðað neina stefnubreytingu í því efni.`` --- Síðar segir hann reyndar: ,,Eru einhverjar slíkar kröfur uppi af hálfu Efnahagsbandalagsins? Og við höfum fengið það staðfest að svo er ekki um hinar gömlu þjóðir sem veiddu hér við Ísland.`` --- En síðan segir hann, eftir að hann er búinn að telja þær upp: ,,Það á hugsanlega við um Spánverja sem hafa einhvers staðar á blaði að þeir óski eftir 3.000 tonnum í veiðiheimildum.`` Ég endurtek: Að Spánverjar hafi einhvers staðar á blaði að þeir óski eftir 3.000 tonnum í veiðiheimildum. Kannast nokkur við þessi 3.000 tonn nú þremur árum síðar? Er það asi út af engu sem veldur áhyggjum okkar hér á Alþingi í dag? Síðan endurtekur ráðherrann í lok ræðu sinnar, með leyfi forseta, þann 9. mars: ,,Það verður að vera alveg skýrt að það hefur enginn boðað stefnubreytingu í þessum málum, enginn. Þetta mál snýst eingöngu um það að loka ekki fyrir viðræður, að lýsa sig reiðubúinn að hlusta á þessar óskir ef þær eru einhverjar, meta þær síðan ef þær væru einhverjar.`` Þarna segir ráðherrann mjög skýrt að ekki komi til greina að veita aðgang að fiskimiðum Íslendinga fyrir aðgang að mörkuðum. En það er einmitt það sem liggur nú á borðinu. Að vísu er óvíst hvernig málinu lyktar því að enn liggur enginn sjávarútvegssamningur fyrir. EB hefur gert þá kröfu að hann verði að liggja fyrir annars muni EES-samningurinn ekki verða staðfestur af þeirra hálfu. Eitthvað telja þeir sig þarna hafa fast í hendi en ekki að Íslendingar hafi fengið allt fyrir ekkert. En það verður að hafa í huga að kjarninn í samningnum er ekki akkúrat þetta. Þótt fríverslun hefði fengist með fisk, eins og talað var um í upphafi, er samningurinn með öllu óaðgengilegur fyrir okkur. Aðalatriði þessa samnings eru þau víðtæku ákvæði um svokallað fjórfrelsi þar sem u.þ.b. 400 millj. manna svæði er gert að einum markaði án landamæra fyrir vöru, þjónustu, fjármagn og vinnuafl. Okkur er ætlað að gera lög og reglur Evrópubandalagsins að okkar, ekki bara eins og þau standa nú heldur eins og EB þóknast að móta lög og reglur í framtíðinni. Það er kannski eitt það alvarlegasta í málinu. Fyrr í umræðunni sagði hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, sem er varaformaður utanrmn., eitthvað á þá leið að það mætti halda af umræðunni að Ísland væri að ganga í EB með því mikla valdaafsali sem í því felst. Hv. þm. er ekki til staðar nú og ef ég man rétt þá hefur hún fjarvistarleyfi og getur því ekki hlýtt á mál mitt. En ég vildi einmitt segja að með aðildinni að Evrópsku efnahagssvæði erum við einmitt, ekki bara að taka fyrsta skrefið, heldur annað skrefið inn í EB og þá er einungis þriðja skrefið eftir. Við erum að stórum hluta að ganga inn í Evrópubandalagið og ég er alveg viss um að þeir sem ákafast keppa inn í Evrópska efnahagssvæðið, þ.e. Alþfl., munu alls ekki láta stöðvast við það heldur ætla þeir að ganga alla leið. Lítum aðeins nánar á þá þætti sem í þessum samningi felast. Ég tek aðeins örfáa þætti því að áður hafa mjög margir þættir verið gerðir að umtalsefni og ætla ég ekki að dvelja lengi við það sem aðrir hafa skýrt mjög skilmerkilega. Mikið hefur verið gert úr því að þetta muni verða svo heppilegt fyrir Íslendinga, ekkert atvinnuleysi muni verða, allir vegir verða okkur opnir til að leita út fyrir landsteinana eftir atvinnu á svæðinu. Vel getur verið að ekkert hindri okkur í að fara út og leita okkur að vinnu. En spurningin er: Getum við fengið einhverja vinnu? Undanfarið ár hefur atvinnuleysi hér á landi aukist verulega og það er auðvitað mjög alvarlegur hlutur. En við verðum að hafa í huga að atvinnuleysi í Evrópubandalagsinu er miklu meira en atvinnuleysið hér. Og það sem meira er, atvinnuleysi hér á landi er miklu meira meðal kvenna en meðal karla og það sama gildir í Evrópubandalaginu. Að meðaltali er atvinnuleysi hjá konum --- reyndar hef ég ekki alveg nýjustu tölur --- en það er að meðaltali um 12% en um 7% hjá körlum. Þetta er auðvitað nokkuð misjafnt eftir löndum en alls staðar er ástandið þannig að atvinnuleysi hjá konum er miklu meira en meðal karla. Hvernig blasir þetta mál þá við gagnvart konum? Er líklegt að atvinnulausar konur á Íslandi fari til landa Evrópska efnahagssvæðisins og gangi þar inn í hvaða vinnu sem þær kjósa? Það hljóta allir að sjá að þetta gengur auðvitað ekki. Í atvinnuleysi eykst þrýstingurinn á konur að fara út af vinnumarkaðnum. Maður finnur fyrir því hérna heima og það er enn þá meira áberandi í Evrópubandalagslöndunum þar sem það er eiginlega viðurkennt meðal ráðamanna að þegar að þrengir eigi konur að fara út af vinnumarkaðnum og ekkert er gert til að auðvelda þeim að vera á vinnumarkaði. Fyrirvinnuhugtakið er ansi lífseigt og þá er það í hugum margra að það séu karlarnir sem eigi að vera fyrirvinnur. Þetta bitnar auðvitað langmest á konum og er langt frá því að nokkur von sé til að þær geti farið héðan til að leita sér að vinnu. Það gildir auðvitað líka um karla en þetta gildir sérstaklega um konur þar sem atvinnuleysi meðal þeirra er alls staðar meira en meðal karla. Atvinnuleysið gerir það líka að verkum --- það hefur sýnt sig bæði hér á landi og einnig í EB-löndum --- að samdráttur verður í þjónustustörfum á landsbyggðarsvæðum og það verður meiri flutningur kvenna frá dreifbýlisstöðum til þéttbýlisstaða. Þetta er áberandi bæði hér á landi sem og í Evrópubandalagslöndunum. Þar sem fjölskyldupólitíkin innan EB byggist frekar á því að karlmenn séu fyrirvinnur og konur eigi að vera heima og gæta barna og sjúkra þá er enn nauðsynlegra fyrir íslenskar konur að reyna að gera sér grein fyrir hvaða áhrif aðild að Evrópska efnahagssvæðinu og Evrópubandalaginu hefði á þær sérstaklega. Ég vil minna á að á síðasta þingi fluttu þingkonur Kvennalistans þáltill. sem fólst í því að kanna sérstaklega hvað aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði hefði á stöðu kvenna. Þeir sem tala um ágæti þessa samnings hafa mikið gert úr því að nú geti fólk farið hvert sem er í Evrópu og leitað sér að vinnu. Ef maður horfir fram hjá atvinnuleysinu og vonar að það muni einhvern tímann batna er spurning hvort þetta mikla frelsi til að fara á milli landa og afla sér atvinnu sé mjög hagstætt fyrir konur sérstaklega. Það er alkunn staðreynd að konur eiga miklu erfiðara með að leita um langan veg vegna fjölskylduaðstæðna, þær eru yfirleitt miklu bundnari börnum, bundnari foreldrum sínum, sérstaklega þegar þeir fara að eldast, og ef um sjúkleika er að ræða þá eru þær yfirleitt miklu bundnari við það fólk sem minna má sín. Konur taka líka yfirleitt miklu meira tillit til þess að börnum sé erfitt að flytjast oft milli skóla. Við á Íslandi verðum auðvitað að taka með í reikninginn að atvinnuþátttaka kvenna hér á landi er miklu meiri en kvenna í löndum EB og það hlýtur að hafa einhver áhrif á vinnumarkaðinn. Óhjákvæmilegt er að það hefur áhrif á stöðu kvenna. Einnig ber að hafa það í huga að mjög mikið hefur færst í vöxt í löndum Evrópubandalagsins að konur séu í tímabundinni vinnu og hlutastörfum. Það er því í vaxandi mæli hlutskipti kvenna innan EB að vera ekki í fullu starfi og er áætlað að um 70--90% þeirra sem eru í slíkri vinnu séu konur. Þetta er sérstaklega mikið áhyggjuefni þar sem fólk sem er í hlutastörfum hefur ekki sama rétt og sömu réttindi á vinnumarkaði í þessum löndum og þeir sem eru í fullu starfi. Það gilda ekki sömu reglur og gilda hér á landi. Þá er það spurningin: Munum við þurfa að breyta löggjöf okkar að því er þetta varðar eins og reyndar hefur komið fram og hefur verið talað um að þyrfti að gera til að samræma það þessum reglum? Þá er óhjákvæmilegt að konur á Íslandi munu ekki njóta sama öryggis á vinnumarkaði og karlar. Þetta finnst mér vera mjög alvarlegt mál og hafa konur ekki síst haft verulegar áhyggjur af þessu. Launamál eru líka verulegt áhyggjuefni. Eins og við vitum er það svo hér á landi að konur hafa aðeins um 60% af þeim launum sem karlar hafa að meðaltali. Þetta er ósköp svipað og gildir í Evrópubandalagslöndunum, að vísu ekki öllum því Danmörk er þar undanskilin. En annars staðar á Norðurlöndum er munurinn miklu minni. Því hefur verið haldið á lofti að í lögum Evrópubandalagsins séu ákvæði um launajafnrétti sem sett voru inn árið 1975 og þetta hefur oft verið dregið fram í umræðuna og talað um að sé konum mjög til framdráttar. En því miður hafa þau ákvæði í lögum að hér eigi að ríkja jafnrétti til launa og reyndar jafnrétti til allra hluta ekki reynst konum neitt haldreipi. Kannski verður að hafa í huga að þetta launajafnréttisákvæði, sem kom inn í lög Evrópubandalagsins 1975, kom inn vegna þrýstings frá Frökkum. Þeir töldu að kynjajafnrétti væri meira hjá þeim en í öðrum aðildarlöndum og vegna samkeppnisstöðunnar töldu þeir nauðsynlegt að hafa slíkt ákvæði í lögunum innan Evrópubandalagsins því að þeir voru að hugsa um samkeppnisstöðu fyrirtækja sinna en ekki að setja þetta inn vegna umhyggju fyrir konum. Það er kannski þess vegna sem þetta hefur því miður ekki reynst konum til framdráttar. Aðild að EES mun því væntanlega ekki breyta þessum málum fyrir konur, þær verða að sækja þetta mál hér innan lands en ég óttast þó að það muni verða þeim erfiðara þegar við verðum orðinn hluti af svo stórri heild sem ætlunin er að við verðum. Einnig ber að hafa í huga að verkalýðshreyfingin innan Evrópubandalagsins er mjög veikburða. Aðeins um 20% launamanna eru í verkalýðsfélagi og það gæti hugsanlega leitt til aukins kynbundins launamunar þótt það sé auðvitað ekkert gefið, a.m.k. miðað við þá reynslu sem við höfum á Íslandi af verkalýðshreyfingunni, að hún berjist sérstaklega fyrir konur en þá er kannski eina leiðin sem konur hafa að krefjast hærri launa í kjarasamningum. Ég vil vekja athygli á því að í fréttabréfi ASÍ er einmitt fjallað um þetta atriði, þ.e. launamálin. Ég vil, með leyfi forseta, lesa nokkrar línur upp úr því, ekki síst vegna þess að gífurleg áhersla hefur verið lögð á það að ekki megi greiða erlendum aðilum lægri laun en innlendum þegar þeir eru hér í vinnu. Menn hafa sagt að þar með sé engin hætta á að flutt verði inn fólk, vinnuafl, og því greidd miklu lægri laun en Íslendingum. Þá langar mig að lesa úr Fréttabréfi ASÍ frá 2. júní 1992 en þar segir, með leyfi forseta: ,,ASÍ hefur miklar áhyggjur af því að opnun vinnumarkaðarins geti falið í sér hættu á undirboðum hvað varðar laun og réttindi. Nauðsynlegt er að tryggja með innlendri lagasetningu og öðrum aðgerðum að slíkt geti ekki gerst.`` --- Ég vil taka það fram, virðulegur forseti, að ekkert hefur bólað á neinum slíkum lagasetningum eða frv. til laga að því er þetta varðar. Svo segir áfram: ,,Eitt af því sem einkennir almenna vinnumarkaðinn hér á landi er að í mörgum tilfellum er langt bil á milli umsaminna taxta og raunverulega greiddra launa. Núgildandi lög um starfskjör launafólks kveða á um að samningar á milli aðila vinnumarkaðarins skuli gilda sem lágmark fyrir alla vinnu sem unnin er hér á landi. Þetta býður þeirri hættu heim að aukið frelsi útlendinga til að starfa hér á landi verði til þess að laununum verði þrýst niður að taxtakaupi. Við slíkt verður ekki unað og því er nauðsynlegt að finna leiðir til þess að koma í veg fyrir það.`` Þarna hittir kannski þessi samningur aðila vinnumarkaðarins, þ.e. Alþýðusambandið, fyrir þar sem það er auðvitað alkunna að það eru raunverulega tvö launakerfi gildandi í landinu, þ.e. taxtalaunin og síðan allar yfirborganirnar. Þess vegna eru áhyggjur manna svo miklar yfir því að launin muni verða lægri hjá erlendu verkafólki sem flutt yrði til landsins. Þetta vildi ég taka fram, virðulegur forseti, vegna þess að mér finnst margir hafa lagt sérstaka áherslu á þetta atriði og að þarna megi ekki mismuna í launum. Það eru þarna leiðir út úr því ef menn, þ.e. atvinnurekendur, e.t.v. erlendir aðilar sem koma hér til að taka að sér ákveðin verk, t.d. verktakar, flytji með sér vinnufólk og þar með muni þetta tvöfalda launakerfi verða til þess að þetta fólk verði hlunnfarið í launum. Mikil áhersla hefur verið lögð á það að í samningnum sé yfirlýsing frá íslenskum stjórnvöldum varðandi öryggisfyrirvarann. ASÍ bendir á í fréttabréfi sínu að upphaflegir fyrirvarar Íslands náðust ekki að því er varðaði takmörkun innstreymis erlends vinnuafls. Þeir óttast að fyrirvarinn sem er af hálfu Íslands varðandi þetta mál sé nánast haldlaus. Verð ég að lýsa því hér að ég tel það einnig vera. Hins vegar vil ég taka fram að ég sjálf hef ekki verulegar áhyggjur af því að hér verði mjög mikið innstreymi vinnuafls og einhver ástæða sé til að taka þennan fyrirvara sérstaklega fyrir. Ég held hins vegar að það geti verið hætta á því að þó innstreymi vinnuafls verði mjög lítið þá muni það því miður geta haft áhrif á laun á vinnumarkaðnum. Eitt atriði sem ég vil einnig taka fram vegna þessa samnings er að í Evrópubandalaginu er 14 vikna lágmarksfæðingarorlof. Mjög margar konur óttast að aðild að Evrópska efnahagssvæðinu, og svo í framhaldi að Evrópubandalaginu, muni leiða til styttingar á fæðingarorlofi í þeim löndum þar sem það er lengra. Þetta getur verið mjög gott fyrir konur þar sem fæðingarorlof er styttra en 14 vikur. En það getur hitt konur illa þar sem fæðingarorlof er þó lengra. Fæðingarorlof á Íslandi er einungis sex mánuðir sem er þó allt of stutt en á Norðurlöndum er það miklu lengra og þar sérstaklega óttast konur samruna við þessi ríki sem eru með svona stutt fæðingarorlof. Annað atriði sem einnig er vert að hafa í huga og snertir kannski konur sérstaklega er að velferðarkerfið er veikara í flestum EB-ríkjum en hér á landi og þó reyndar sé mjög að því sneitt nú á síðustu tímum, þá er það þó þannig að það er veikara í EB-ríkjum. Ég óttast sérstaklega að aðlögun að því kerfi sem þar ríkir muni geta leitt til þess að enn þá erfiðara verði með sóknarfæri varðandi velferðarkerfið og það muni hitta konur miklu verr fyrir en karla. Alkunna er að konur eru almennt háðari velferðarkerfinu vegna stöðu sinnar innan fjölskyldunnar. Skattlagning fyrirtækja er minni í EB en hér á landi og mun samræming á samkeppnisstöðu fyrirtækja leiða af sér lækkun skatta á þeim ef það yrði gert og maður heyrir að sú krafa er mjög hávær meðal fyrirtækja að það verði gert. Auðvitað þyrfti slík samræming að eiga sér stað að einhverju leyti óháð því hvort við gerðumst aðilar að EES eða ekki. Hingað til hefur ekki verið lögð fram nein áætlun um lækkun skatta á fyrirtækjum og því er ekki ljóst hvort á að lækka skatta á fyrirtækjum og að skera enn þá frekar niður í velferðarkerfinu en þetta er auðvitað sá þáttur sem konur verða sérstaklega að vera vakandi fyrir. Það hefur sýnt sig að þar sem hámarksgróði og aukinn hagvöxtur er höfuðmarkmið lúta jafnréttissjónarmið í lægra haldi og lítið tillit er tekið til barna og þeirra sem eldri eru og veikburða. Afleiðingar slíkrar stefnu bitna frekar á konum en körlum. Því þarf ekki að koma á óvart að konur eru fjölmennari í hópi þeirra sem efast um ágæti aðildar að Evrópubandalaginu og þeirrar stefnu sem þar er ríkjandi. --- Nú langar mig til þess að vita, virðulegi forseti, hvort utanrrh. hefur tekið sér hádegisverðarhlé snemma því að ég sé hann hvergi hér og verð ég að viðurkenna það að ég sakna hans mjög.  Ég vil ekki hverfa frá þessu án þess að minnast aðeins á það kerfi sem við erum að fara út í, þ.e. sem miðað er við að þarna verði tekið upp. Það stjórnkerfi, sem þarna er, er mjög ólýðræðislegt og andstætt því að almenningur og þá sérstaklega konur geti haft þar áhrif. Auðvitað er alkunna að áhrifa kvenna gætir allt of lítið í heiminum almennt og gildir þar einu um hvers konar stjórnskipulag er að ræða. En menn eru nú að gera sér í auknum mæli grein fyrir því að ef takast á að snúa mannkyninu af braut þeirrar sjálfseyðingar sem það er nú á verður að veita sjónarmiðum kvenna hlutdeild í stjórn samfélagsins. Það stjórnkerfi sem er við lýði í EB tekur ekki mið af þessum sjónarmiðum og það gildir líka um það stjórnkerfi sem á að vera við lýði í EES að þar nýtur sjónarmiða kvenna mjög lítið. Konur eru fáar í æðstu stöðum hvort sem um er að ræða embættismannakerfið eða pólitíska kerfið. Að vísu er ekki komið í ljós hversu margar konur verða hjá EFTA en almennt má segja að í miðstýrðum kerfum eins og þarna er um að ræða er hlutur kvenna fyrir borð borinn og gildir þá einu hvort hagkerfið er kennt við frjálsan markað eða sósíalisma. Konur hafa mest áhrif þar sem einingarnar eru minni og valddreifing er höfð að leiðarljósi. Hugmyndafræði að baki EB og EES er því langt frá því að taka mið af þörfum kvenna. Stjórnkerfið er þar bæði miðstýrt og ólýðræðislegt. Ég held að það eigi eftir að koma í ljós að þó að ég taki sérstaklega konur fyrir að almenningur muni smám saman gera sér grein fyrir því að þó að erfitt sé að hafa áhrif í því stjórnkerfi sem við búum við hér á Íslandi þá verður það enn þá verra ef við eigum að láta þetta yfir okkur ganga. Einnig mun útfærslan á þessum innri markaði og fjórfrelsinu leiða til mjög harðnandi samkeppni á öllum sviðum, ekki bara milli markaðssvæða og ef maður talar um Japan og Bandaríkin þá og EB heldur einnig innan svæðisins og það mun leiða til þess að staða þeirra, sem standa höllum fæti, verður fyrir borð borin, bæði í atvinnulífinu og á meðal einstakra þjóðfélagshópa. Einnig er áhyggjuefni að jaðarbyggðir munu eiga í vök að verjast og ætla ég ekki að ræða það neitt sérstaklega en úttektir hafa verið gerðar á því hér á landi að landsbyggðin mun fara miklu verr út úr þessum samningi en höfuðborgarsvæðið nokkurn tíma þó að það muni auðvitað vera nógu erfitt fyrir þéttbýlissvæðin líka. Mér hefur fundist einkar athyglisvert, virðulegur forseti, að fylgjast með því hvernig hæstv. utanrrh. hefur lagt þetta mál hér fyrir og túlkar einstök ákvæði samningsins. Ég ætla ekki að fara yfir mörg atriði en nokkur atriði sem komu fram í ræðu hæstv. ráðherra þegar hann mælti fyrir málinu langar mig til að gera að umtalsefni. Á einum stað tekur hann sérstaklega fram að lögð hafi verið áhersla á það af hálfu fyrrv. ríkisstjórnar að ákveðnir fyrirvarar væru fyrir hendi varðandi samninginn. Mig langar að vitna aðeins til eins, með leyfi forseta, þar sem hæstv. utanrrh. er að vitna í skýrslu sína frá október 1990, þá segir ráðherrann: ,,Næst tók ég fram að eignarhald erlendra aðila að íslenskum náttúruauðlindum yrði ekki umsemjanlegt, að varnaglaákvæði yrðu sett um frjálsan atvinnurétt og að ekki yrði slakað á kröfum um öryggi, hollustuhætti og umhverfisvernd.`` Og svo segir hann: ,,Árangurinn liggur nú skjalfestur á borðum hv. alþingismanna.`` Þetta þótti mér einkennilegt. Árangurinn liggur nú skjalfestur á borðum alþingismanna, og hann fullyrðir að þar hafi öllum fyrirvörum verið haldið til haga. Auðvitað er alls ekki rétt að það sé til þess að eignarhald erlendra aðila að íslenskum náttúruauðlindum yrði ekki umsemjanlegt. Það voru eingöngu fyrirvarar að því er varðaði sjávarútveginn, það voru og eru engir fyrirvarar í samningnum að því er varðar aðrar náttúruauðlindir, landferskt vatn, jarðhita, fallvötnin, ár og vötn og veiðar í þeim. Engir fyrirvarar eru í samningnum að því er það varðar þannig að það er alls ekki rétt að öllum fyrirvörum hafi verið haldið til haga sem talað var um hér á fyrri árum. Það er mikið langt frá því. Hjá honum kom líka fram í umræðunni að það ætti að leggja fram hér frv. um jarðhitaréttindi og vatnsréttindi og fleiri atriði. Ekkert hefur komið fram um það og margir efast meira að segja um að nokkur leið sé að setja neitt ákvæði í lög um að hægt sé að koma í veg fyrir að erlendir aðilar eignist hér náttúruauðlindir. Ég vil minna ráðherrann á að þetta var eitt af því sem talað var um fyrr á árum að væri algert grundvallaratriði. Ráðherrann hélt því alla tíð fram að ekkert mál væri að setja girðingar í lög og mig langar, virðulegur forseti, að vitna aðeins til viðtals sem birtist í Degi laugardaginn 22. ágúst við hv. þm. Tómas Inga Olrich þar sem hann segir m.a., með leyfi forseta: ,,Það vekur hins vegar athygli að landið sjálft var ekki álitið vera auðlind sem standa ætti vörð um með sama hætti því að fyrirvarar um landakaup gufuðu upp í tíð fyrri ríkisstjórnar. Þetta er verulegur galli í samningnum frá mínum sjónarhóli.`` Ég er honum alveg sammála. Þetta er verulegur galli í samningnum, einnig frá mínum sjónarhóli, og það held ég að gildi um miklu fleiri. En því var alltaf haldið fram, bæði hér á Alþingi og annars staðar, að fyrirvarar væru í samningnum, þ.e. það væri ekkert mál að setja svokallaðar girðingar í lög. Ég var ein af þeim sem þreyttist aldrei á að segja hæstv. ráðherranum að ekki mætti mismuna eftir þjóðerni og ekki væri hægt að setja neinar girðingar í lög sem mundu koma í veg fyrir að erlendir aðilar gætu eignast hér það land sem þeir kærðu sig um með öllum þeim hlunnindum sem þar væru nema þá við ætluðum að útiloka Íslendinga frá því einnig. Ég man ekki betur en að í tíð síðustu ríkisstjórnar hafi þáv. landbrh., Steingrímur J. Sigfússon, margoft talað um það hér að hann vildi ekki koma fram með frv. að því er þetta varðar vegna þess að hann vildi að settir yrðu varanlegir fyrirvarar inn í samninginn um að landið væri einnig undanskilið í þessum samningum að því er varðaði fjárfestingar. Talað var um þetta og ég minnist þess sérstaklega að þegar við vorum í umræðuþætti á Stöð 2, það var líklega 30. okt. sl., þá var þetta sérstaklega til umræðu og þá urðu nokkrar deilur milli mín og hæstv. utanrrh. að því er þetta mál varðar þar sem ég hélt því fram að ekki væri heimilt að mismuna á nokkurn hátt að því er varðaði fasteignir nema um yrði að ræða varanlega fyrirvara og tók þar dæmi um ýmsa dóma sem fallið hefðu í því máli. Ráðherrann hélt því fram að þetta væri víst hægt og að dómar hefðu fallið hjá Evrópubandalaginu að því er þetta mál varðar og vísaði meira að segja til þess að hann væri með einn dóm í töskunni sinni og beygði hann sig svo niður og benti á hana. Síðan kom auðvitað í ljós að enginn dómur var í töskunni því að aldrei hafði fallið neinn dómur í þessu máli sem heimilaði að mismuna fólki eftir þjóðerni. Það er ekki hægt. Það kemur einnig í ljós í þessari bláu bók, sem við höfum nú fengið hér, þar sem þeir sem skrifuðu þessa bláu bók komust auðvitað að þeirri sömu niðurstöðu sem átti auðvitað að vera ljós fyrir löngu. Að minnsta kosti átti það að vera ljóst þeim sem áttuðu sig á eðli samningsins að auðvitað yrði ekki hægt að setja neinar girðingar í lög, varanlegir fyrirvarar yrðu að vera í samningnum. Þegar verið er að halda því fram að þetta atriði hafi verið ljóst fyrir fram þá var það alla vega ekki hæstv. utanrrh. ljóst þar sem hann hélt því statt og stöðugt fram að það væri hægt að koma í veg fyrir þetta en síðan auðvitað hafa fleiri sannfærst um að er ekki hægt. Þetta vildi ég rifja upp, virðulegur forseti. Ég veit ekki hversu mikið ég á að fjalla um ræðu hæstv. ráðherra. Það hafa margir gert á undan mér og er óþarfi að vera að tíunda þá sömu þætti sem þar hafa verið teknir til. Þó langar mig að minnast á eitt atirði og það er hversu mikið lagasetningarvald er í raun flutt frá Alþingi til ráðherra með þessum samningi. Í 4. gr. frv. um Evrópskt efnahagssvæði segir, með leyfi forseta: ,,Ráðherra, sem í hlut á, getur, ef sérstök nauðsyn krefur, sett reglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd EES-samningsins.`` Þarna fær ráðherra allt það vald í hendur frá Alþingi sem honum sýnist til þess að setja lög og reglur á sínu sviði bara ef það er í anda þessa samnings. Við verðum að minnast þess að samningurinn gerir ráð fyrir því að við verðum að taka fullt tillit til laga og reglna Evrópubandalagsins og þeirra tilskipana sem það gefur út vegna þess að stefnt er að því að þetta verði einsleitt svæði eins og sagt er í samningnum. Mig langar að taka dæmi um hvernig hæstv. ríkisstjórn hefur hugsað sér að þetta muni verða framkvæmt. Ég gríp bara af tilviljun af borði mínu eitt frv. til laga þar sem þetta kemur mjög greinilega fram en það er 28. mál á þskj. 29 þar sem verið er að tala um breytingu á lagaákvæðum varðandi samgöngumál vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu. Mig langar að vekja athygli á því hvernig þetta á að gerast. Þar segir í 1. gr., með leyfi forseta: ,,Samgönguráðherra er heimilt að setja reglur á sviði leiguaksturs með vörur og farþega, að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga er leiða af samningi um Evrópskt efnahagssvæði . . . `` Síðan kemur áfram og áfram --- ég ætla ekki að taka það allt saman --- en það sama gildir um fólksflutninga- og langferðabifreiðar, sama gildir um siglingar, um eftirlit með skipum, um leiðsögu skipa, reglugerð á sviði hafnamála, á sviði vegamála og um veitinga- og gististaði og um skipulag ferðamála. Það var kannski einmitt þetta síðasta sem mér þótti mjög merkilegt þar sem hæstv. samgrh. hefur hér reynt að fá okkur á Alþingi til að samþykkja breytingar á þessum lögum sem ekki hefur verið samstaða um, en ef þetta verður samþykkt frá þinginu fær hann heimild á einu bretti til að setja reglugerðir og þá á grundvelli þessa samnings sem er svo opinn eins og margoft hefur verið gerð grein fyrir. Ég tel því, virðulegur forseti, algerlega útilokað að samþykkja að Alþingi afsali sér öllu lagasetningarvaldi með þessum hætti og skil ég þá ekki hvers vegna við erum yfirleitt að koma hérna saman ef það er þá rétt til þess að spjalla kannski við ráðherrana, t.d. um einhverja skýrslu sem þeir vilja hugsanlega láta okkur ræða eða láta okkur vita um því að lagasetning verður varla á verksviði Alþingis eftir að þessi samningur verður orðinn að veruleika. Það er þá kannski rétt að taka bara upp gömlu skipanina að við séum hérna nokkrar vikur á sumri og hættum því fyrirkomulagi að Alþingi sitji allt árið sem við erum þó nýbúin að samþykkja. Þetta er því hreinasta fásinna að mínu mati og mér finnst alls ekki koma til greina að Alþingi samþykki frv. eins og það liggur fyrir. Við getum ekki með þessum hætti afhent framkvæmdarvaldinu allt lagasetningarvald. Auðvitað væri ástæða til þess að draga fram ótalmargt fleira um þetta mál en það er heldur ekkert útrætt og verður alls ekki útrætt við 1. umr. málsins. Ánægja utanrrh. með þennan langhund, sem hér er verið að reyna að tyggja ofan í Alþingi Íslendinga, leynir sér ekki en ekki er að sjá að þjóðin sé sammála ráðherranum um mat á málinu. Ráðherrar Alþfl. fundu upp á því snjallræði snemmsumars að kosta til vandaðrar skoðanakönnunar af almannafé um afstöðu fólks til þessa óskabarns flokksins. Þetta gerðist í beinu framhaldi af þeirri húskveðju sem utanrrh. hafði sent inn á hvert heimili í landinu og þannig átti að verða tryggt að niðurstaðan yrði ótvírætt jákvæð málstað ráðherrans í vil. Eitthvað virtist boðskapurinn hafa farið misjafnlega í fólk og lenti þá nýbakaður formaður utanrmn. í úrtakinu. Niðurstaðan varð nefnilega sú að fleiri voru á móti þessum samningi en með honum og þegar niðurstaðan varð ljós stungu ráðherrarnir henni undir stól. Þetta eru alveg forkastanleg vinnubrögð og í raun siðlaust með öllu að ráðherrar Alþfl. skuli leyfa sér slíkt. Síðan kemur hæstv. ráðherra og telur að ekki sé hægt að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að vanþekking þjóðarinnar á þessu máli sé svo alger að ekkert þýði að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta þykir mér alveg ótrúlegt. Að vísu sagði hæstv. ráðherra í ræðu sinni að hann teldi að mál væru til sem ætti að bera undir þjóðaratkvæði. En hvaða mál eru það þá ef það er ekki að fara nánast inn í Evrópubandalagið? Hvaða mál eru það sem hæstv. ráðherra telur að séu þannig mál að það sé hægt að bera þau undir þjóðaratkvæði? Ef ekki á að bera samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, sem er stórt skref inn í Evrópubandalagið, undir þjóðaratkvæði, hvenær á þá að gera það? Ég vil gjarnan fá það fram því að hæstv. ráðherra tók ekki fram í ræðu sinni hvenær þessar aðstæður væru og hvaða mál þetta væru sem þarna er um að ræða. Ég vil, virðulegur forseti, taka mikið mark á því sem þjóðin segir. Alþingi fær vald sitt frá þjóðinni og það hefur ekkert leyfi til þess að hunsa vilja hennar. Eftir að ráðherrann er búinn að tala á lítilsvirðandi hátt um þekkingu þjóðarinnar, hvað landsmenn viti nú lítið, þá segir hann samt, svona til að draga úr, með leyfi forseta: ,,Slíkt er ekkert óeðlilegt því að hann er viðamikill [þ.e. samningurinn] og vex mörgum í augum hér á hinu háa Alþingi þótt grundvallarreglur hans séu út af fyrir sig einfaldar.`` Það er einmitt það sem er málið. Grundvallarreglur þessa samnings eru einfaldar í sjálfu sér og það er einmitt afstaða til þessara grundvallarreglna sem almenningur er að taka. Almenningur er að taka afstöðu til þeirra grundvallarreglna og þegar almenningur áttar sig á þeim, þá hafnar hann þessum samningi. Ég vil minna ráðherrann á það að í fyrra og hittiðfyrra voru skoðanakannanir ekki á þennan veg. Þá voru fleiri sem vildu styðja það að Ísland gerðist aðili að Evrópsku efnahagssvæði, en núna þegar fólk er að gera sér betur grein fyrir hvað þarna er á ferðinni hafnar það honum. Þess vegna er eðlilegt að þjóðin sé spurð álits. Og það hefur ekkert með það að gera að Alþingi sé að fría sig ábyrgð. Í lýðræðisþjóðfélagi er eðlilegt að leita til þjóðarinnar um álit á svo viðamiklu máli sem mun gerbreyta öllu á Íslandi. Virðulegur forseti. Ég hef í stuttu máli tekið fyrir fáein atriði í þessu viðamikla máli. Ég hef þó ekki tekið fyrir ýmsa þætti sem ég hefði þó gjarnan viljað gera að umtalsefni. Ég hef t.d. ekki gert að umtalsefni hvaða áhrif þessi samningur muni hafa fyrir iðnaðinn en það er eins og gífurleg áhersla sé lögð á það að iðnaðurinn muni hagnast mest á þessum samningi. Þetta er auðvitað út í bláinn í ljósi þess að strax með viðskiptasamningi Íslands og Evrópubandalagsins frá 1972 varð fríverslun með iðnaðarvörur og það breytist auðvitað ekkert með þessum samningi. Hins vegar geta auðvitað nokkrir þættir breyst að því er varðar iðnaðinn en það er alls ekki ljóst að það sé honum til hagsbóta það sem þarna er á ferðinni. Ég ætlaði því að geyma mér ýmsa þætti þessa máls. Þá hef ég heldur ekki gert að umtalsefni það sem ég hefði gjarnan viljað nota meiri tíma til, þ.e. þann þátt samningsins sem snýr að umhverfismálum. Ég tel að veruleg hætta sé á því að öll sóknarfæri í umhverfismálum verði mjög erfið og nánast útilokað fyrir almannasamtök að hafa áhrif í gegnum þetta viðamikla kerfi sem þarna á að koma upp. Æ fleiri gera sér ljóst að með þeirri stefnu sem er fylgt innan Evrópubandalagsins og reyndar víðar mun heimurinn aldrei lifa af í mörg ár og við munum tortímast. Ég tel að miklu erfiðara verði að breyta þessu innan þessa stóra kerfis, þ.e. Evrópubandalagsins, og það sé miklu farsælla að við reynum í þeim málum að hafa samvinnu við allar þjóðir en ekki eingöngu 18 þjóðir á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég hef í stuttu máli tekið fyrir fáein atriði í þessu viðamikla máli sem enginn flokkur á Alþingi vill í raun bera ábyrgð á nema kannski Alþfl. Það vill nefnilega enginn kannast við afkvæmið. Málflutningur sjálfstæðismanna gengur ekki síst út á það að kenna fyrri ríkisstjórn krógann og hinna að sverja hann af sér. Það er kominn tími til að menn skoði samninginn og taki afstöðu til hans eins og hann liggur fyrir óháð því hverjir það voru sem utanrrh. tókst að draga með sér út í foraðið. Aðalatriðið er að menn átti sig á að ekki er of seint að snúa við, enda landtakan hinum megin með öllu óviss. Rétt er að hafa í huga að EB er ekki allur heimurinn eins og ætla mætti af málflutningi utanrrh. og dyggustu stuðningsmanna hans. Við skulum reyna að treysta böndin við nágrannaþjóðirnar og aðra sem vilja skipta við okkur án þess að kasta frá okkur þýðingarmiklum þáttum íslensks fullveldis og sjálfsákvörðunarrétti. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns fara þess á leit að hæstv. utanrrh. verði gert viðvart um að umræðan sé hafin.

Forseti hefur nú þegar gert ráðstafanir til þess.

Ég hinkra við augnablik. Ég er viss um að hann kemur fljótlega. --- Þar gengur hæstv. utanrrh. í salinn þannig að ég get nú hafið ræðu mína. Virðulegi forseti. Umræðan um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði hefur staðið á Alþingi í um það bil hálfan mánuð og þarf engan að undra að svo stórt mál taki jafnlangan tíma og raun ber vitni, enda málið viðamikið. Við kvennalistakonur fórum þá leið að við skiptum með okkur verkum þannig að hver og ein fór sérstaklega í þá hluta samningsins sem snerta þær nefndir sem viðkomandi þingkona situr í. Svo vill til að ég á sæti í efh.- og viðskn. og meginhluti þessa samnings fjallar um frelsi í viðskiptum, frjálsa fjármagnsflutninga og leyfi til þess að samkeppni verði sem eðlilegust samkvæmt hljóðan samningsins. Við í efh.- og viðskn. eigum von á tugum frumvarpa til meðferðar þar og því er að sjálfsögðu ekki vinnandi vegur að fara í gegnum allt það sem að nefndinni snýr og því mun ég fyrst og fremst fjalla um samninginn almennt og ýmis atriði sem snerta hann en geyma mér til síðari tíma hin einstöku mál, enda þyrfti ég líklega eins og tvo, þrjá daga til þess að fara í gegnum allan þann mikla bunka. Sá samningur sem er til umræðu er án efa viðamesti og víðtækasti samningur sem lagður hefur verið fyrir Alþingi Íslendinga. Hann tekur ekki einungis til vöruviðskipta okkar við þjóðir Evrópubandalagsins og EFTA á því sem verða skal hið Evrópska efnahagssvæði heldur snertir hann vinnumarkaðinn í heild, frjálsan flutning á fjármagni, þjónustu og fólki til landsins, umhverfismál, neytendavernd o.fl., auk ýmissa framtíðarmarkmiða sem settu eru fram í samningnum. Síðast en ekki síst felur samningurinn í sér afsal á yfirstjórn og stefnumótun í stórum málaflokkum. Við munum verða að hlíta stefnumótun Evrópubandalagsins sem ræður auðvitað og mun ráða för ásamt þeim reglugerðum, úrskurðum og dómum að utan sem fylgja samningnum verði hann samþykktur á hinu háa Alþingi. Í slíkri samþykkt felst að sjálfsögðu verulegt valdaafsal. Alþingismenn standa frammi fyrir því að meta hvort ávinningar samningsins sem m.a. felast í tollalækkunum fyrir fiskafurðir réttlæti valdaafsal og inngöngu í reglugerðarveldið mikla, hið Evrópska efnahagssvæði. Á undanförnum vikum hefur athyglin mjög beinst að stjórnarskrárþætti málsins sem auðvitað er grundvallaratriði, en inntak samningsins sjálfs, áhrif hans og afleiðingar sem skipta þó mestu máli fyrir íslenska þjóð þegar til lengri tíma er litið, hafa fallið í skuggann. Ljóst má vera að ríkisstjórnin ætlar sér hvorki að taka af allan vafa varðandi stjórnarskrána né að bera málið undir þjóðina og því verður það verkefni alþingismanna að knýja hana á næstu vikum til stefnubreytingar, enda um eitt alvarlegasta og afdrifaríkasta mál lýðveldistímans að ræða. Hvort sem menn eru með eða á móti samningnum á að taka af allan vafa þannig að öruggt sé að samningurinn standist íslensku stjórnarskrána. Það er vægast sagt íslenskum stjórnarháttum til skammar ef þjóðinni gefst ekki kostur á að segja álit sitt á samningnum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Í viðræðum við stjórnarandstöðuna fyrir nokkrum vikum lét hæstv. forsrh. þau orð falla að hver og einn þingmaður yrði að gera upp við samvisku sína hvort hann teldi samninginn standast stjórnarskrána eða ekki og átti þannig við að á þann hátt yrði tekinn af allur vafi. Alls óvíst er að það samviskuuppgjör standist fyrir dómstólum eftir á, enda hlýtur það að vera alþingismönnum umhugsunarefni að dómar Mannréttindadómstóls Evrópu og álit löglærðustu manna landsins benda til þess að Alþingi hafi hvað eftir annað samþykkt lög og staðfest samninga sem standast ekki íslensku stjórnarskrána. Ég dreg þá ályktun af þessu að Alþingi þurfi að taka sér tak og vanda sig betur við lagasetningu en ekki að fyrri aðgerðir réttlæti að haldið skuli áfram á sömu braut. Nú er tækifæri til að taka af allan vafa fyrir fram og það á að gera með því að samþykkja breytingar á stjórnarskránni. Því fylgir mikil ábyrgð að vera í forustu fyrir örlitla þjóð sem á sér afmarkaða sögu, talar flókið, gamalt tungumál með ævafornar rætur og varðveitir bókmenntir sem eiga ekki sína líka í veröldinni. Því fylgir ekki síður ábyrgð að standa í sporum manna sem í meira en öld börðust fyrir því að ná hinu þrískipta valdi úr höndum Dana, manna sem trúðu því að framtíð Íslendinga yrði best borgið með yfirráðum í eigin landi og frelsi til að marka þjóðinni stefnu sem byggðist á auðlindum hennar, möguleikum, getu og vilja. Stjórnmálamönnum, sem byggja á slíkum grunni sögu og sjálfstæðisbaráttu, er mikill vandi á höndum á tímum sem kalla á stöðugt vaxandi samstarf þjóða til að leysa hin ógnvænlegu vandamál sem mannkynið stendur frammi fyrir. Vandi lítillar þjóðar, sem er jafnháð viðskiptum við aðrar þjóðir og við erum, ekki síst þjóðar sem býr við jafnsveiflukennt efnahagslíf og raun ber vitni, er að meta hvort sjálfstæði hennar er hætta búin, ef menn telja sjálfstæðið þá einhvers virði, og hvort ávinningar af einhverju tagi réttlæti samninga við stærri ríki eða ríkjaheildir með því valdaafsali sem kann að fylgja. Hvar skal látið staðar numið? Hvort skal haldið inn í hringiðu samstarfs og stofnana sem allar stefna í eina átt sem þó er að mestu óþekkt eða reynist farsælla að halda sig í hæfilegri fjarlægð og ráða eigin för án þess þó að loka að sér eða hafna skynsamlegu samstarfi við aðrar þjóðir? Vandinn nú felst ekki síst í því að vötnin falla ekki öll í Dýrafjörð Evrópubandalagsins heldur horfum við upp á tvo mjög svo andstæða strauma sem koma afar skýrt fram í Evrópu. Annars vegar er vaxandi þjóðernishyggja, endurreisn eða stofnun þjóðríkja sem spretta upp úr rústum kommúnismans. Hins vegar eru hinar ríku þjóðir, hvort sem er í Vesturálfu eða Vestur-Evrópu, að þrýsta sér saman í þeim tilgangi að búa til efnahagsveldi sem skákað geti andstæðingunum, hverjir sem þeir eru. Að sumu leyti minnir ástandið í Evrópu nú á tíma þjóðflutninganna miklu þegar þjóðir álfunnar voru á ferð og flugi ýmist á flótta undan austrænum ógnvöldum eða í leit að betra lífi meðan Rómarveldi á brauðfótum reyndi að styrkja sig með skipulagsbreytingum sem í raun leiddu til endanlegs falls þess mikla ríkis. Enginn veit hvernig Evrópubandalagið þróast, hvað þá álfan í heild. Ekkert segir að Evrópubandalagið muni verða varanlegt eða að stórveldahugmyndirnar verði að veruleika. Danir hafa sett strik í þann reikning og e.t.v. verða Frakkar til þess að jarða áformin um hið sameinaða evrópska ríki, um sinn a.m.k. Hvað er þá rétt að aðhafast á slíkum tímum? Að mínum dómi er réttast fyrir okkur að bíða átekta, leita samninga við helstu viðskiptaþjóðir okkar, þrýsta á samþykkt GATT-samninganna, kanna nýjar viðskiptaleiðir en stíga engin þau skref sem geta leitt okkur inn í blindgötu eða orðið til þess að negla okkur niður í reglugerðarveldinu í Brussel. Það gæti orðið til að hamla allri þróun hér í stað þess að ýta undir hana eins og fylgjendur EES-samningsins halda fram. Efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar, ytri aðstæður og sá aflasamdráttur sem við blasir gera að verkum að íslenskt efnahagslíf stendur höllum fæti um þessar mundir. Því er afar vafasamt að samþykkja samningana um Evrópskt efnahagssvæði og opna fyrir frjálst flæði fjármagns, flutninga og þjónustu. Íslenskt atvinnulíf stendur mjög illa að vígi í samkeppninni eins og málum er nú háttað. Samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar er samdráttur í öllum útflutningsgreinum. Það er því varla hægt að hugsa sér verri aðstæður andspænis þeirri ögrun sem samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er gagnvart íslensku atvinnulífi. Sérfræðingar, sem lögðu mat á það á síðasta ári hvort rétt væri að tengja íslensku krónuna ECU, bentu á það að íslenskt efnahagslíf væri engan veginn undir þá tengingu búið og að áður en gripið yrði til slíkrar aðgerðar yrðu miklar breytingar að eiga sér stað. Að mínum dómi á hið sama við um íslenskt atvinnulíf andspænis Evrópsku efnahagssvæði enda býr það nú við miklar skuldir, samdrátt, háa vexti og erfiða ríkisstjórn. Ég dreg það stórlega í efa að atvinnulífið sé undir það búið annars vegar að hefja sókn inn á evrópska markaði og hins vegar að fá yfir sig aukna samkeppni utan frá. Ríkisstjórnin hefur hvorki náð að bæta stöðu fyrirtækjanna í landinu né að skapa það nauðsynlega rekstrarumhverfi sem þau þurfa. Reyndar kemur þar fleira til en aðgerðir og aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar, sjálf náttúruöflin ásamt fortíð og ríkjandi hugarfari. Til að leggja upp í þá langferð sem fylgir EES-samningunum þarf góð klæði. Því miður eru allt of mörg íslensk fyrirtæki tötrum klædd ef ekki í lánsfötum. Ég get ekki séð, eins og málum er háttað, að atvinnulífið geti staðið undir þeim fjárfestingum, tækniþróun, vöruþróun, gæðaátaki, markaðskynningu og markaðssókn sem nauðsynlega þarf að fylgja í kjölfar samningsins um EES eigi íslensk fyrirtæki að spjara sig. Ég get ekki leynt því að ég er langt því frá eins bjartsýn fyrir hönd íslenskra fyrirtækja og þeir ráðherrar sem hvað mest dásama samninginn um EES sem samning hinna miklu tækifæra. Til að slík opnun á efnahagskerfinu og atvinnulífinu skili árangri verða menn að standa nokkurn veginn jafnt að vígi í samkeppninni eða að fá aðlögunartíma en því verður ekki að heilsa. Ég endurtek að eftir þann margra ára samdrátt og stöðnun, sem hér hefur átt sér stað, er ástæða til að óttast um samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja og ábyrgðarlaust að tyggja upp klisjur um dásemd frjálsrar samkeppni, lækkun vöruverðs og þjónustu þegar þær aðstæður, sem ríkja í landinu, gefa ekki tilefni til neinnar bjartsýni. Hæstv. utanrrh. hefur marglýst því yfir að nú opnist miklir möguleikar fyrir íslensk fyrirtæki. Ég hlýt að spyrja hann hvernig hann rökstyðji þá skoðun sína? Að mínum dómi eru ráðamenn enn einu sinni að bjóða upp á töfralausnir sem koma eiga að utan. Hjálpræði í formi stórkostlegra möguleika sem ég óttast að við séum því miður ekki í stakk búin til að nýta okkur nema í litlum mæli, séu þeir yfirleitt til staðar. Hvert er stefnt með hinu Evrópska efnahagssvæði? Eftir hvaða stöðu er íslenska ríkisstjórnin að sækjast í heimi Evrópuþjóðanna? Hvaða skref verða stigin á eftir þessu? Eins og við vitum hafa ríkisstjórnir allra EFTA-ríkjanna annarra en Íslands lýst yfir vilja sínum til að gerast aðilar að EB. En rétt eins og danska ríkisstjórnin andspænis Maastricht-samkomulaginu kunna þessar ríkisstjórnir að lenda í andstöðu við þjóð sína. Framtíðin er því óljós en við hljótum að spyrja: Gilda aðrar reglur um okkur en hinar EFTA-þjóðirnar? Hversu lengi heldur fiskveiðistefna Evrópubandalagsins okkur utan dyra ef það kemur yfirleitt til mála að hleypa okkur inn í þessa paradís stórfyrirtækja og krata, sem loksins eru að sjá alþjóðahyggju sína verða að veruleika þótt Vestur-Evrópa ein sé undir? Mér hefur fundist málflutningur ríkisstjórnarinnar einkennast fremur af kappi en forsjá enda held ég að þeim sé mun meira í mun að komast í þennan eftirsótta karlaklúbb sem um margt minnir meira á frímúrararegluna en t.d. Kiwanis og Lions því múrarnir umhverfis eru háir og eiga eftir að hækka og fáum útvöldum er veitt innganga. Sumum þykir svoleiðis félagsskapur eftirsóknarverður en ég er ekki á þeirri skoðun. Því er haldið á lofti að við séum að tapa af einhverri lest. Að þessi þróun í átt til Evrópsks efnahagssvæðis sé óhjákvæmileg og að við eigum ekki annarra kosta völ. Þetta kom mjög skýrt fram í ræðu utanrrh. þar sem hann stillti málum þannig upp að við stæðum andspænis vali. Hann sagði, með leyfi forseta: ,,Okkar val stendur á milli þess að lenda utan tollmúra og hætta á að atvinna og fjármagn leiti úr landi inn á markað Evrópubandalagsins eða gera raunhæfa samninga sem gera okkur kleift að skapa skilyrði fyrir blómlegu atvinnulífi, vexti þess og viðgangi í okkar eigin landi. Íslenskt atvinnulíf þarf fyrr eða síðar að laga sig að breyttum aðstæðum í Evrópu, um það eru allir sammála, hvort sem þeir eru innan eða utan viðskiptabandalaga, eða hætta að öðrum kosti á stöðnun og jafnvel hnignun. Okkar leið var ekki að sækja um inngöngu í Evrópubandalagið heldur að ná samningum um Evrópskt efnahagssvæði til að tryggja áhrif okkar og ávinning í alþjóðlegum viðskiptum og samstarfi svo sem best er kostur.`` Þessi kafli lýsir að mínum dómi hinni tilhæfulausu bjartsýni utanrrh. sem mér finnst að hann þurfi að rökstyðja hér fyrir okkur alþingismönnum. Hvernig rökstyður hann þessa framtíðarsýn, bjartsýnina um að íslenskum fyrirtækjum standi margir góðir kostir til boða miðað við það efnahagsástand sem hér ríkir? --- Dómsrmh. gerist nú hávaðasamur í hliðarherbergi. Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að mér er þessi hugsun um að við eigum engra kosta völ en að ganga inn í hið Evrópska efnahagssvæði afar ógeðfelld, einkum það sem mér finnst koma mjög skýrt fram í þessum málflutningi að hjá því verði ekki komist að þróa öll samfélög í sömu átt. Vissulega þurfa menn að laga sig að aðstæðum. En fjölbreytnin, ekki einsleitnin, eins og boðað er í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði, fjölbreytnin er mikill kostur, ekki aðeins í efnahagslífi heldur öllu menningarlífi og samskiptum þjóða. Siðað fólk á að geta samið um viðskipti og samskipti án þess að þurfa að setja alla undir samræmd lög og reglur með tilheyrandi eftirliti. Það sem vakið hefur hvað mesta athygli mína við lestur samningsins og þeirra frv., sem þegar eru komin fram, er þetta gríðarlega reglugerðarveldi sem verið er að koma á fót. Sú hugsun speglast vel í ræðu utanrrh. þar sem hann segir, með leyfi forseta: ,,Múrarnir falla þá því aðeins að hægt sé að treysta því að farið hafi verið eftir settum reglum í þjónustustarfi eða við framleiðslu þeirrar vöru sem í boði er. Þetta traust fæst ekki nema helstu reglur um framleiðslu og atvinnustarfsemi sem tengist útflutningi séu samræmdar.`` Í kjölfar þessarar hugsunar streymir frá Evrópubandalaginu gríðarlegur fjöldi reglugerða og samþykkta og mér finnst vera ákveðin mótsögn í þessu. Annars vegar að koma á frelsi í viðskiptum, frjálsri samkeppni, en hins vegar að setja allt undir endalausar reglugerðir. Mér sýnist að þarna sé á ferðinni þróun yfir í það sem ég vil kalla reglugerðarveldi embættismanna sem er mér afar ógeðfelld. Ef við hugsum betur út í þetta, þennan straum, allt liggur í einn farveg, allir eiga að fara sömu leið, og hugsum til sögunnar þá getum við spurt okkur hvar stæðum við nú ef t.d. Germanir hefðu sagt sem svo: Það gefast bara allir upp fyrir þessum Rómverjum, við verðum bara að gera það líka. Hvar stæðum við ef ensku púrítanarnir á sautjándu öld í Englandi hefðu sagt: Það er verið að koma á einveldi í öllum ríkjum Evrópu, við verðum bara að sætta okkur við það líka. Í staðinn tóku þeir kónginn og hjuggu af honum hausinn til þess m.a. að tryggja það lýðræði sem þeir vildu koma á. Þetta var að vísu ekki fögur aðferð eða til fyrirmyndar en þeir sættu sig ekki við það að allt væri að renna í einn farveg. Við getum tekið enn eitt dæmi af íbúum nýlendnanna þrettán í Ameríku og íbúa Frakklands á seinni hluta átjándu aldar sem ekki sættu sig við það þjóðfélagskerfi sem þá var ríkjandi, að allir ættu að hlýða kóngsins lögum. Þeir gerðu uppreisn. Það er nefnilega efinn, það eru spurningarnar sem menn spyrja sem eru hreyfiafl sögunnar en ekki það að telja allt vera óhjákvæmilegt, að allt liggi í einn farveg. Það er þessi hugsun sem mér finnst vera eins og rauður þráður í gegnum þennan málflutning hér, að við eigum ekki annarra kosta völ. Því hafna ég algjörlega. Ég hafna því að leiðin sé aðeins ein og að Íslendingar eigi ekki annarra kosta völ, hvað þá að sú leið til framtíðar sem ríki EFTA og EB ætla sér að feta í kjölfar þessa samnings sé hin eina sanna leið, eini möguleikinn, enda dreg ég það mjög í efa að leiðin sé fær og þjóðir Evrópu muni sætta sig við þennan embættismanna- og reglugerðafarveg. Sem betur fer ber saga Evrópu þess einmitt merki að þjóðir sætta sig ekki við yfirstjórn af þessu tagi. Leiðirnar eru til. Það eru til aðrar leiðir. Menn mega ekki loka sig inni í svona hugsunum. En það þarf bæði kjark og hugmyndaauðgi og fólk sem er laust við nauðhyggju af þessu tagi til þess að stýra göngu í átt frá því sem verið er að þróa úti í Evrópu. Og þá vaknar spurningin: Í hvers konar samfélagi viljum við lifa? Hvers konar samfélag viljum við sjá hér á okkar landi? Hvaða möguleika eigum við? Að mínum dómi stöndum við frammi fyrir því, ekki aðeins hér í Evrópu, heldur í öllum heiminum að Vesturlandabúar, þeir sem nú um 200 ára skeið hafa gengið endalaust á auðlindir jarðarinnar, verða að söðla um. Við getum ekki haldið áfram á þeirri braut sem gengin hefur verið. Mengun, auðlindaþurrð og ýmis vandamál sem fylgja í kjölfarið, vaxandi andstæður milli norðurs og suðurs, allt gerir þetta það að verkum að við erum komin að endimörkum hagvaxtarins í því formi sem hann hefur verið undanfarin 200 ár þar sem stöðugt hefur verið gengið á auðæfi jarðarinnar. Fyrir nokkrum árum kom út hin svokallaða Brundtland-skýrsla þar sem lögð var áhersla á að það bæri að þróa þjóðfélögin í átt til þess sem kallað er sjálfbær þróun, þ.e. að hinar ýmsu einingar verði að reyna að standa sem mest undir sér sjálfar til þess að koma í veg fyrir þá gífurlegu sóun og ágang á auðlindir jarðarinnar sem við höfum horft upp á á undanförnum öldum. Það er hálfmótsagnakennt og nöturlegt að formaður þessarar nefndar var Gro Harlem Brundtland sem nú er einn helsti talsmaður þess í Noregi að Norðmenn gerist aðilar að Evrópsku efnahagssvæði og Evrópubandalaginu. Það er oft erfitt að sjá að hugmyndafræði þessara krata gangi upp, að allt komi heim og saman. Ráðstefna Sameinuðu þjóðanna í Ríó í sumar undirstrikar líka að stefnubreyting þarf að eiga sér stað. Sú þróun sem verið er að boða í Evrópu með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði gengur að mínum dómi í þveröfuga átt. Hún gengur ekki í átt til breyttra lifnaðarhátta heldur er samningurinn fyrst og fremst gerður til að auka viðskipti, auka hagvöxt. Hann á að bæta samkeppnisstöðu evrópskra fyrirtækja, bæði innan svæðisins og andspænis keppinautunum í öðrum álfum. Það gefur auga leið að þótt samstarfs sé þörf og samstarf þjóða þurfi að vera sem mest, auðvitað á friðsamlegum nótum, þá er þetta þróun til stórrar einingar með mikið stjórnkerfi þar sem leiðin frá valdhöfum til einstaklinga eða einstaklinga til valdhafa er óralöng. Er þetta samfélag sem við viljum vera hluti af? Hvernig verður með lýðræðið í þessu samfélagi Evrópu sem fram undan er? Að mínum dómi er lýðræðinu hætta búin. Þeir þingmenn frá Norðurlöndunum, sem ég hef rætt við og eru jafnvel fylgjandi aðild Noregs og Svíþjóðar að Evrópubandalaginu, hafa mestar áhyggjur af því hve Evrópubandalagið og þetta kerfi allt saman er ólýðræðislegt. Þetta er embættismannaveldi með nokkrum ráðherranefndum að auki. Þetta er ekki sú samfélagsgerð sem ég vil sjá á Íslandi. Við höfum tækifæri til að skapa hér þjóðfélag jöfnuðar og jafnréttis, þar sem lýðræði er tryggt og hver og einn getur haft áhrif á sitt umhverfi, einmitt vegna smæðarinnar. En ég get ekki leynt því að ég ber ugg í brjósti fyrir því hvað um okkur verður á þessu stóra efnahagssvæði þar sem allt það sem hér er til umræðu, samningurinn og fylgifrumvörpin, ganga í fyrsta lagi út á það að gefa vald, veita endalaust vald til ráðherra og síðan út úr landinu til stofnana hins Evrópska efnahagssvæðis. Allt gengur þetta út á grundvallarhugtakið í þessum samningi: einsleitni. Allt á að vera eins á svæðinu. Ég spyr mig: Hvað leiðir af þessari einsleitni? Verður þetta til þess t.d. að draga úr nýsköpun? Draga úr því að menn geri tilraunir til að þróa eitthvað nýtt í framleiðslu? Reglugerðirnar geta orðið til að hefta alla framþróun. Ég ætla aðeins að víkja að stöðu kvenna á hinu Evrópska efnahagssvæði. Reyndar var nokkuð vikið að því hér hjá síðasta ræðumanni og óþarfi að endurtaka það. En það fer auðvitað ekki hjá því að kvenfrelsisafl eins og Kvennalistinn hafi miklar áhyggjur af þessu samfélagi sem þarna er fram undan, þessu efnahagssvæði því að eitt af helstu einkennum þess er yfirgnæfandi karlveldi á öllum stigum, í öllum stofnunum, í öllum nefndum. Og sú hugmyndafræði sem gengur í gegnum samninginn og þessa umræðu eru karlveldishugmyndir. Þetta eru hugmyndir sem eru einkennandi fyrir karlveldi, fyrir ,,líberalisma`` eða auðhyggju eða hvað við eigum nú að kalla það, þar sem hugtök eins og frjáls samkeppni og hagvöxtur eru gegnumgangandi. Við þekkjum það frá sögunni að þegar hugmyndir og kröfur um jafnrétti og jöfnuð standa andspænis slíkum hugmyndum þá vilja þær gjarnan víkja fyrir hagsmunum fyrirtækja og peningaaflanna. Ef við horfum á stöðu kvenna innan EB-landanna þá er hún einfaldlega allt önnur en sú sem við þekkjum frá Norðurlöndunum þó reyndar sé þar í gangi ýmislegt til að bæta stöðu kvenna. En hlutur þeirra á vinnumarkaði, hlutur þeirra í stjórnum og stofnunum Evrópubandalagsins gefur ekki tilefni til bjartsýni. Þar er gríðarlegt verk að vinna. Atvinnuleysi er mikið í Evrópu, einkum meðal ungra kvenna, og atvinnuþróunin með þessa miklu áherslu á iðnað, samkeppnisiðnað, gefur heldur ekki tilefni til bjartsýni fyrir hönd kvenna. Auðvitað kunna að felast þarna ýmis tækifæri sem ekki eru augljós við fyrstu sýn. En þessi hugsun um einsleitni, það að færa allt í sama farveg, gæti leitt til þess að menn reyni sem mest að jafna stöðuna innan Evrópubandalagsins sem yrði þá til þess að staða kvenna í norðurhluta Evrópu mundi versna þó það mundi kannski færa konum í suðurhlutanum einhverjar úrbætur. Ég veit það af samtölum sem ég hef átt við konur, sérstaklega frá Suður-Evrópu, að þær binda vonir við þessa þróun, að hún muni færa þeim ávinninga, á meðan konur t.d. í Danmörku hafa miklar áhyggjur af þessari þróun og þá ekki síst það að til þess að þjóðirnar séu samkeppnisfærar þá þurfi að lækka skatta, það muni koma niður á velferðarkerfinu, en sá niðurskurður kemur aftur niður á konum. Það sem skiptir okkur konur máli sérstaklega er auðvitað það að við getum séð okkur farborða, að konur séu efnahagslega sjálfstæðar, og það beinir sjónum okkar að launamálum, ég ætla reyndar að koma að því aðeins síðar, því það vakna auðvitað miklar spurningar um þróun launamála á hinu Evrópska efnahagssvæði. Aðbúnaður fjölskyldna, gæði mannlífsins sem ég vil kalla svo og tel að við þurfum að leggja mun meiri áherslu á fremur en efnahagslega ávinninga, tækifæri til þátttöku í stjórnmálum, félagslífi og öllu opinberu lífi, lýðræðið í samfélaginu, allt skiptir þetta okkur miklu máli. Og ég fæ ekki séð að sú þróun og stefnumörkun sem á sér stað á hinu Evrópska efnahagssvæði muni verða til þess að færa okkur betri kjör, meira lýðræði, betri félagslega þjónustu, hvað þá aukið lýðræði. Þar af leiðandi er það afar skiljanlegt að konur eru í meiri hluta þeirra sem eru afar gagnrýnir á þessa leið og þá þróun sem þarna á sér stað og það er ekki að ástæðulausu. Ég held einfaldlega að það muni reynast erfiðara í þessu stóra samhengi að bæta stöðu kvenna heldur en það er í hinum smáu og stóru þjóðríkjum þar sem leiðin til stjórnenda, þeirra sem annast stefnumótun, verður gríðarlega löng og erfitt að hafa þar áhrif. Ég ætla að víkja aðeins að stöðu þessa máls hér í þinginu. Það er nú svo að enn eiga mörg mjög mikilvæg mál eftir að koma hér inn í þingið. Þar get ég nefnt það sem fram hefur komið í þessari umræðu, t.d. lagafrv. um orkumál, landakaup og síðast en ekki síst fiskveiðisamningurinn sem er einn mikilvægasti hluti þessa samnings. Og því er ég að nefna þetta hér að það eru ekki síst þessi frv. sem fram eru komin sem benda ótvrírætt í þá átt sem ég tel afar gagnrýniverða, sem er þetta framsal Alþingis á valdi til ráðherra og síðan út úr landinu. Þetta mál allt saman er svo stórt að í rauninni ætti þjóðfélagið að vera logandi af umræðum um það mál og hver einasti maður að vera í því að kynna sér málið. En við stöndum frammi fyrir því eftir að skoðanakönnun utanrrn. var birt að það kemur í ljós að því miður hafa allt of fáir kynnt sér þetta mál. Ég tel vera ýmsar skýringar á því og þá ekki síst sá einhliða áróður utanrrh. og utanrrn. sem komið hefur fram og gefinn hefur verið út. Utanrrn. hefur ekki verið reiðubúið til að verja krónu af þeim peningum sem það fékk til kynningar til annarra aðila enda leiðir af því að hin opinbera kynning er öll í hvítu, vil ég segja. Samningurinn er dásamaður og birtist í litum og fögrum bæklingum en ekki er minnst einu orði á gallana. Í málflutningi hæstv. utanrrh. og viðskrh., sem hvað mest hafa talað um þetta, er svo a heyra að á þessum samningi séu engir hnökrar og hann muni ekki hafa neinar þær afleiðingar sem vert sé að setja spurningarmerki við. Ég verð að segja að þeir nafnar minna mig mest á það sem ég hef lesið um norska heimatrúboðið sem gekk um götur í Noregi, sló menn á öxl og spurði: ,,Er De frelst?`` Nema þeir eru ekkert að spyrja heldur segja þeir: ,,Jeg er frelst.`` Og þeir lýsa því yfir að það þurfi ekkert að ræða þessi mál. Stjórnarskrármálið er bara augljóst mál. Það er leyst, þarf ekkert að ræða það meir. Málflutningur af þessu tagi er ekki traustvekjandi. Hann getur ekki talist traustvekjandi og allra síst þegar við hugsum um það að utanrrn. gaf út bækling undir yfirskriftinni: ,,Fullvalda þjóð með framtíðarsýn.`` Viku eða hálfum mánuði síðar var haldið flokksþing Alþfl. með pompi og prakt undir yfirskriftinni: ,,Fullvalda þjóð með framtíðarsýn.`` Þetta er auðvitað bara áróður. Þetta er ekkert annað en áróður. Þetta er einhliða áróður ráðuneytisins. Þetta er ekki málefnaleg umfjöllun. Hvernig á fólk að taka mark á þessu? Hvers vegna ætti fólk að vera að setja sig inn í þetta mál þegar svona er haldið á hlutunum? Þar að auki veit auðvitað allur almenningur að það stendur ekki til að bera þetta mál undir þjóðina. Hvers vegna ætti fólk að vera að kynna sér þetta þegar svona er staðið að verki? Þó að það sé auðvitað verkefni okkar alþingismanna að knýja ríkisstjórnina til stefnubreytingar í þessu máli. Ég ætla aðeins í framhaldi af þessu að koma inn á stjórnarskrármálið. Því hafa reyndar verið gerð afar góð skil hér og er svo sem ekki miklu við það að bæta. En þessi þáttur málsins hlýtur að ráða miklu um afstöðu alþingismanna. Ég verð að segja það sem mína skoðun að ég treysti mér ekki til þess að segja nákvæmlega að samningurinn gangi á svig við stjórnarskrána en það er alveg augljóst að hann felur í sér töluvert valdaafsal og ég vil alveg sérstaklega benda á þann þátt sem snýr að Alþingi Íslendinga og mér finnst ekki hafa verið gefinn nægur gaumur í þessu samhengi, og það er að menn segja, m.a. fjórmenningaklíka utanrrh. --- ég ætlaði ekki að nota svona óvirðuleg orð um þá, þetta eru virtir menn og þetta skrapp út úr mér, ég ætlaði ekki að segja þetta.  Í framhaldi af því ætla ég aðeins að nefna þá kröfu, ekki aðeins stjórnarandstöðunnar heldur einnig fjölmennra samtaka úti í þjóðfélaginu, að þetta mál verði borið undir þjóðina. Það getur ekki talist annað en eðlilegt að þetta mál verði borið undir þjóðina. Þar með get ég ekki annað en vísað til málflutnings hæstv. utanrrh. um þjóðaratkvæðagreiðsluna þar sem hann vitnaði til Bjarna Benediktssonar, fyrrv. forsrh. og stjórnlagasérfræðings, máli sínu til stuðnings, þar sem Bjarni Benediktsson hafði sagt, með leyfi forseta: ,,Það er yfirleitt reynsla þar sem þjóðaratkvæði hafa verið að þau verka mjög í íhaldsátt.``--- Þau verka mjög í íhaldsátt. Sem sagt: Þjóðirnar eru íhaldssamar og það eru rökin fyrir því að það eigi ekki að bera mál í þeirra dóm. Við andstæðingar Sjálfstfl. gætum kannski sagt hér að við ættum að hætta að vera að kjósa til Alþingis eða að bera stjórnmálin undir dóm kjósenda af því að niðurstaðan horfi í íhaldsátt, vegna þess hve fylgi Sjálfstfl. er mikið. Við ættum kannski að sameinast um að hætta að kjósa og finna bara eitthvert annað kerfi fyrst þjóðin vogar sér að kjósa í íhaldsátt.  breytingar á honum síðan og málið skýrst og hinn endanlegi samningur orðið til. Ég get því ekki séð að ríkisstjórnin hafi umboð til að taka svona stórar ákvarðanir án þess að bera þær undir þjóðina. Þá langar mig aðeins að minnast á það sem kallað hefur verið girðingar eða þröskuldar í framhaldi af samningnum. Ég vil í örfáum orðum vara við því að menn hafi mikla trú á því að hægt verði að koma í veg fyrir afleiðingar með alls konar hindrunum og girðingum. Sumar af þeim eru reyndar eðlilegar eins og kröfur um tungumálakunnáttu og fleira. En ef menn eru að gera samning af þessu tagi þá verða menn náttúrlega að vera reiðubúnir til að standa við hann. Vera reiðubúnir að standa við þá opnun sem samningurinn felur í sér og ætla ekki eftir á að fara að hindra það að fólk setjist hér að eða fái vinnu. Örfá orð um landbúnaðinn sem heyrir undir mig í landbn. og ég vil aðeins koma inn á. Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvað felst í því fyrirheiti sem gefið er í samningnum um frekari opnun í viðskiptum með landbúnaðarvörur? Hefur hann einhverja tilfinningu fyrir því hvað þetta þýðir? Hver er vilji EB í þessu máli? Nú vitum við að Evrópubandalagið hefur verið mjög þungt í taumi í GATT-viðræðunum og að niðurgreiðslustefna Evrópubandalagsins gagnvart landbúnaðinum er gríðarlega stór þáttur í þeirra pólitík. Ég spyr nú einfaldlega vegna þess að maður veltir því fyrir sér hvort eitthvað sé að marka svona yfirlýsingar í þessum samningi. Er þetta bara út í bláinn? Hér er landbrh. ekki til staðar en það var upplýst landbn. í þessari viku að ríksstjórnin hefði komið sér saman um túlkun á bókun 3 í samningnum. En það hefur vafist nokkuð fyrir mönnum hvort heimilt væri að setja jöfnunargjöld á sýrðar mjólkurvörur vegna þess að orðanna hljóðan í samningnum ber þess vott að í rauninni sé það ekki heimilt. Ef ríkisstjórnin hefur samþykkt ákveðna túlkun á þessu þá vaknar sú spurning: Hversu vel stenst slík samþykkt ríkisstjórnarinnar? Hversu vel stenst slík túlkun? Eru menn að fara út í það að reyna að túlka samninginn sér í vil, reyna að segja sem svo: Ja, við skiljum þetta svona og svona, það er ljóst að það urðu þarna ákveðin mistök við samningsgerðina eða menn tóku ekki nógu vel eftir þessu? --- Og ég vil vara við því að menn geri þennan samning og fari svo að túlka einstök atriði hans sér í vil því að það kann auðvitað að koma annað í ljós ef málin fara til úrskurðar á æðstu stöðum. Ég hefði viljað spyrja landbrh. varðandi önnur áhrif á landbúnaðinn en að mínum dómi er það þáttur sem hefur alls ekki verið með í þessari umræðu, þ.e. önnur áhrif á landbúnaðinn, og þá er ég að hugsa um t.d. fjárfestingar í ferðaþjónustu sem verða náttúrlega í beinni samkeppni við bændur, og ýmsa aðra þjónustu sem verður opnað fyrir með samningnum og verður þá í samkeppni við innlenda þjónustu. Mér vitanlega hafa bændur ekki sent neitt frá sér um þessi atriði eða kannað þetta sérstaklega og ég hefði viljað fá að heyra eitthvað frá hæstv. landbrh. hvort hann hefur eitthvað velt því fyrir sér hver þessi áhrif muni verða. Aðeins um menntamálin. Þessi samningur fjallar að sjálfsögðu ekki um menntamál en þó er það ein af þeim málum sem aðeins er komið inn á og menn hafa góðar meiningar um. Þetta er eitt af þeim sviðum sem ég er býsna sátt við að menn hafi nokkuð mikla og góða samvinnu á og þetta er eitt af fáum sviðum þessa samnings sem gefa Íslendingum einhverja möguleika, þ.e. þær samvinnuáætlanir sem eru í gangi eins og COMETT- og ERASMUS-áætlunin. En sannleikurinn er nú sá að við erum orðnir aðilar að þessum áætlunum þó að samningurinn um Evrópska efnahagssvæði sé ekki genginn í gildi og samningurinn er að sjálfsögðu ekki skilyrði fyrir því að við séum með í þessum áætlunum. Það sem mig langaði að nefna í þessu samhengi var það að menn hafi í huga og vari sig á því, ef þessi samningur verður samþykktur, að samvinna í menntamálum eins og á öðrum sviðum kann að leiða af sér einsleitni, að menn fari að þróa menntamálin, menntakerfin í sama farveg. Þar vil ég sérstaklega benda á reynslu Dana sem komust að því fyrir allnokkrum árum að dönskum umsækjendum gekk mjög illa að fá vinnu hjá Evrópubandalaginu og þegar kafað var ofan í málið kom í ljós að það voru fyrst og fremst þýskar og franskar hugmyndir og viðmiðanir sem réðu í mannaráðningum og kröfum um menntun og auðvitað urðu Danir að fara út í það að aðlaga sig þessum kröfum. Ég hef séð það og heyrt frá danska menntmrh. að þeir eru býsna vakandi fyrir þessu en þetta er eitt af því sem menn verða að hafa í huga. Virðulegur forseti. Ég er nú mjög langt komin í máli mínu og ætla að fara að reyna að draga saman það helsta sem snertir þetta mál. Það er þó eitt reyndar sem ég á eftir og það er varðandi stefnuna í málefnum vinnumarkaðarins. --- Nú er félmrh. náttúrlega ekki hér heldur frekar en aðrir ráðherrar. --- En ég beindi þeirri spurningu til hæstv. fjmrh. í gær hver væri stefna ríkisstjórnarinnar í launamálum ríkisstarfsmanna. Í tengsum við hið Evrópska efnahagssvæði hljóta að vakna spurningar varðandi þróun launamála sem að mínum dómi gætu legið í tvær áttir. Annars vegar erum við með þetta tvöfalda launakerfi þar sem samið er um lága grundvallartaxta, síðan fá menn ýmiss konar yfirborganir eða yfirvinnu. En hvað gerist með hinu Evrópska efnahagssvæði? Munu menn freistast til þess að ráða ódýrt, erlent vinnuafl hingað og borga lægstu taxta eða tekst að standa vörð um réttindi launafólks? Og hvað mun gerast hjá ríkinu? Ég beini þeirri spurningu til hæstv. utanrrh.: Hvernig sér hann þróunina í launamálum ríkisins í kjölfar samningsins um Evrópskt efnahagssvæði? Því ég tel að það verði ekki síst ríkisstarfsmenn og ýmsir sérfræðingar sem muni leita út á hið Evrópska efnahagssvæði eftir vinnu. Og ef við ætlum að halda hér í okkar besta fólk þá verðum við auðvitað að greiða laun sem eru í samræmi við það sem gerist á hinu Evrópska efnahagssvæði. Hvernig sér hæstv. utanrrh. þróunina í þessum efnum? Hvernig ætlar ríkisstjórnin að bregðast við þessu? Hver á hennar launastefna að verða? Þessi samningur felur auðvitað í sér bæði kosti og galla. Og ef ég reyni að draga saman rétt í lokin hverja ég tel vera kosti og galla þessa samnings og byrja á kostunum, þá er þar fyrst að nefna að með þessum samningum nást tollalækkanir fyrir íslenskar sjávarafurðir sem metnar eru á 1,5--2 milljarða króna. Þessi samningur mun hafa í för með sér ýmis tækifæri fyrir fólk á sviði menntamála, rannsókna og ýmissa starfa erlendis. Hugsanlega felur samningurinn í sér tækifæri fyrir íslensk fyrirtæki. Hann gæti líka leitt af sér erlendar fjárfestingar sem gætu komið að gagni hér fyrir atvinnulífið. Og samningurinn gæti líka haft þau áhrif að hann leiddi til aukins jafnvægis í efnahagslífi því það er nú svo að í okkar óstöðuga kerfi geta menn lært margt af öðrum þjóðum. Síðan mundi ég telja það sem síðasta kost að þessi samningur færir okkur ýmiss konar lagasetningu sem er af hinu góða, en það eru þó flest allt lög sem við gætum samþykkt án þess að þessi samningur kæmi til. En ef ég kem svo að göllunum, sem ég tel vera, eins og væntanlega hefur komið fram hér í mínu máli, meiri og stærri en kostina, þá er fyrsti og stærsti gallinn það valdaafsal sem þessi samningur felur í sér. Í öðru lagi þá færir hann það með sér að við munum ekki lengur verða ráðandi um stefnumótun í stórum og mikilvægum málaflokkum sem eru hvorki meira né minna en allt viðskiptalífið og ýmislegt fleira. Ég tel þessa hugsun um einsleitni vera mikinn galla á hugmyndafræði þessa fyrirbæris, hins Evrópska efnahagssvæðis. Samningurinn ýtir ekki undir bætta stöðu kvenna þó að í honum sé að finna fyrirheit um að unnið skuli að auknu jafnrétti karla og kvenna. Með þessum samningi er að fæðast ný tegund af reglugerðar- og stofnanaveldi sem verður til í framhaldi af Evrópubandalaginu. Ég vil líka nefna það að enginn virðist vita hver kostnaðurinn verður við allt þetta og við hljótum auðvitað að spyrja hæstv. utanrrh. hvað líði mati á þeim kostnaði sem fylgir þessum samningi. Og síðast en ekki síst þá gæti það gerst að samningurinn gerði mörgum íslenskum fyrirtækjum lífið nánast óbærilegt ef ekki leiddi hreinlega til dauða. Að lokum, virðulegur forseti, vil ég ítreka það að þetta er mjög stórt mál sem við erum hér að ræða. Það verður engu breytt í þessum samningi. Við sem hér erum stöndum frammi fyrir því að samþykkja hann eða hafna. Og að vandlega athuguðu máli hef ég komist að þeirri niðurstöðu að gallarnir sem fylgja samningnum séu fleiri en kostirnir. Í fyrsta lagi tel ég leika vafa á því að hann standist stjórnarskrána. Í öðru lagi er ég andvíg þeirri hugmyndafræði og framtíðarsýn sem einkennir samninginn. Í þriðja lagi óar mér það reglugerðaveldi sem verið er að koma á fót með samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Í fjórða lagi finnst mér vanta allar upplýsingar og kannanir á áhrifum samningsins á íslenskt samfélag. Í fimmta lagi get ég ekki sætt mig við það valdaafsal sem á sér stað með samningnum og að stefnumótun í viðamiklum málaflokkum, og þar með möguleikar okkar til að þróa það samfélag jöfnuðar og kvenfrelsis, sem við kvennalistakonur viljum vinna að, að þeir möguleikar verði skertir. Virðulegi forseti. Þetta stóra mál er þess eðlis að það á að leggja í dóm þjóðarinnar. Og ég skora á hæstv. utanrrh. að losa sig nú úr íhaldsörmunum og sinna þeirri lýðræðislegu skyldu sinni að sækja umboð til þjóðarinnar til samþykkis eða synjunar á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði.

Virðulegur forseti. Frá því að sumarþing var sett fyrir rúmum tveimur vikum hafa stjórnarliðar sem tekið hafa til máls í ræðustóli rætt um þann beina ávinning sem við teljum íslenskt atvinnulíf og íslenska þjóðin almennt muni hafa af samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég mun því ekki ræða einstök atriði samningsins heldur annars vegar leggja stuttlega orð í belg varðandi umfjöllun okkar þingmanna um þetta mikilvæga mál og hins vegar fjalla um þann óbeina eða almenna ávinning sem ég tel einnig að EES muni hafa í för með sér. Alþingisumræður eiga að vera upplýsandi og það eigum við alþingismenn að hafa í huga í umfjöllun okkar um þennan mikilvæga samning um Evrópskt efnahagssvæði nú á næstu vikum. Við höfum ef til vill ekki gert okkur grein fyrir því hvernig allur almenningur óskar að hlýða á umræður á hinu háa Alþingi, enda kemur slíkt ekki fram í niðurstöðum skoðanakönnunar þeirrar sem var rædd hér fyrir síðustu helgi. Umrædd skoðanakönnun sýndi hins vegar vilja almennings til að hlusta fremur á röksemdafærslu þá sem hér færi fram en þá sem gefst af hálfu framkvæmdarvaldsins. Ljóst er að umfjöllunin sl. vetur og sumar um einstaka þætti samningsins sem upplýsingagildi hefðu fyrir almenning, ekki síst þar sem um vafaatriði er að ræða, hefur engan veginn verið tæmandi. Enda kemur slíkt einnig fram í framangreindri skoðanakönnun. Jafnvel þótt þingheimur hafi verið upptekinn af vinnu tengdri samningnum hefur okkur ekki tekist að setja umræðuna í þann búning að stór hluti þegna landsins telji sig vita það mikið um málið að þeir vilji tjá sig. Einnig er sá hópur allt of stór sem telur sig vita það lítið að hann hafnar einnig skoðanaskiptum eða hugsanlega hafnar samningi um Evrópskt efnahagssvæði að svo komnu máli. Það er því afar brýnt að við alþingismenn í umræðum okkar reynum eftir megni að axla þá ábyrgð að upplýsa almenning eins vel og málefnalega og kostur er um efni samningsins og einstök atriði í útfærslu sem tengd eru honum. En enginn er eyland og þetta máltæki hefur sjaldnar átt betur við en á síðustu áratugum þegar ör þróun í samgöngum, samhliða annarri tækniþróun hefur svo að segja brúað bilið milli heimsálfa í slíkum mæli að segja má að álfurnar séu að verða samrunnar. Staðreyndin að engin er eyland á ekki síður við Ísland. Þetta höfum við sannreynt með sívaxandi samskiptum okkar við heimsálfurnar enda er nú svo komið að stór hluti þjóðarinnar fer árlega utan til viðskipta, lærdóms eða hvíldar. Íslendingar fara ekki fremur en aðrar þjóðir varhluta af því að þjóðir heims eru háðar hver annarri og viðbrögð hverrar og einnar hafa áhrif á keðju atburðarása, hvort heldur er í viðskiptalegu-, umhverfislegu- eða félagslegu tilliti. Alþjóðasamstarf er nauðsyn. Og það held ég að við getum öll verið sammála um. Við höfum svo sannarlega notið góðs af hraðfara breytingum undanfarna áratugi. Það sanna nánast stökkbreytingar á íslensku samfélagi bæði hvað snertir atvinnulíf og almennt þjóðlíf. En þó svo þessara breytinga gæti mjög þá höfum við orðið eftir á ýmsum sviðum, m.a. hvað snertir þróun atvinnulífs og hagnýtra greina. Þessi þjóð, sem um aldaraðir hefur lifað við atvinnugreinar þar sem áhætta er sífellt tekin, landbúnað og sjávarútveg, hefur átt erfitt með að taka áhættu þegar tekin skyldu ókunn og stærri skref sem dreift gætu áhættunni með fjölskrúðugra atvinnulífi. Með þessu á ég við þróun gegnum auðveldari samskipti eða viðskipti og samstarf milli þjóða. Í umræðu á undanförnum áratugum, sérstaklega á undanförnum mánuðum, hefur iðulega verið bent á dæmi þessu til staðfestingar og er þá auðveldast að benda á tilvísanir í umræður vegna inngöngu í EFTA á sínum tíma. Þrátt fyrir góða burði þjóðarinnar til munns og handa virðist sem við óttumst að samskipti sem eðlileg eru milli þjóða á sama meginlandi leiði til neikvæðra áhrifa á okkar eyland og þjóð. Líklegt má telja að þessi afstaða okkar hafi haft sín áhrif til stöðnunar í atvinnulífi síðastliðinna ára. Leiða má rök að þessari tilgátu en ég tel að það sé að bera í bakkafullan lækinn að fara nánar út í þá sálma með því að endurtaka ræðurnar um einhæfar tískuúrlausnir atvinnulífsins á sl. áratug hvað þá heldur um sjóða- og styrkjafarganið sem við viðhéldum sem slíkum tilgangslausum úrlausnum. Þessi framangreindi ótti okkar hefur endurspeglast í umræðum um aðild að samningi um Evrópskt efnahagssvæði núna að undanförnu. Að sjálfsögðu skal aðgát höfð í öllum samskiptum, ekki síst við svo viðamikil og viðkvæm mál sem samningurinn er. Hins vegar megum við ekki hika svo mjög að við glötum tækifærum sem okkur standa til boða til eðlilegrar þróunar vegna þess að þessi tækifæri eru ný og óreynd. En hvernig ber okkur þá að haga seglum okkar í slíkri þróun? Fyrst og fremst með því að halda víðsýni og skoða þá kosti sem bjóðast. Við eigum ekki að binda okkur við eina lausn á tengslum okkar við viðskiptaþjóðir heldur eigum við eins og kostur er að leita fjölþættra lausna. Ein af þeim lausnum sem fýsilegar eru er að mínu mati að tengjast betur Evrópuþjóðum á þann hátt sem um ræðir í EES-samningnum, enda skuldbindur samningurinn um aðild að Evrópsku efnahagssvæði okkur ekki til langframa né heldur bindur hann hendur okkar sem eina úrræðið í þeirri stöðu sem við erum í nú. Það er nefnilega fyrst og fremst mikilvægt að nema ekki staðar í alþjóðasamstarfi heldur halda áfram við að brjóta einangrun verulega bæði í framkvæmd og einnig hvað snertir hugarfarslega afstöðu. Þar sem samningurinn bindur ekki hendur okkar í gerð samninga við aðrar þjóðir getum við því haldið áfram við að þróa samskipti okkar t.d. við ríki Norður- og Suður-Ameríku eða Asíu og fleiri mætti nefna. Samningurinn er einungis skref í þá átt að efla tengsl við markaði heimsins, skref í rétta átt. Það er því engin furða að það að ganga til samninga um Evrópskt efnahagssvæði er leið sem tvær ríkisstjórnir hafa kosið. Hér á Alþingi hafa heyrst raddir um að falla frá þeim samningi sem við stöndum nú frammi fyrir og óska eftir tvíhliða viðræðum við EB. Ég sé enn ekki rök fyrir því að hafna því sem við nú þegar höfum náð í samfloti við EFTA-löndin og hella okkur út í tvíhliða viðræður upp á von og óvon um árangur. Ég hlýt því að taka undir orð utanrrh. um að betri árangur hafi náðst í því samfloti en ella næðist ef Íslendingar stæðu einir í samningaviðræðum við EB. Við höfum notið þess skjóls sem aðildarþjóðir EFTA hafa veitt okkur og hlotið ávinning af þeirra fórnum í samningunum. Því hefur einnig verið haldið fram að EES-samningurinn verði það skammlífur að í raun valdi hann okkur innan skamms aftur gífurlegum kostnaði og mikilli vinnu við inngöngu annarra EFTA-ríkja í Evrópubandalagið. Ég er ekki sömu skoðunar. Ég hef ástæðu til að ætla að EES verði langlífara en sumir telja. Evrópubandalagið í núverandi mynd er þunglamalegt og ekki nógu sveigjanlegt gagnvart minnihlutahópum. Ég tel þó einhverja möguleika á því að á næstu 10--15 árum eigi bandalagið eftir að þróast í átt að mun meiri sveigjanleika og muni koma til með að þurfa að taka tillit til smáríkja og minnihlutahópa innan annarra ríkja. Vil ég í því sambandi benda á Vallóna og Flæmingja í Belgíu og Baska og Katalóníumenn á Spáni, Skota og Walesbúa í Bretlandi svo eitthvað sé nefnt. Þær umræður um Maastricht-samninginn sem farið hafa fram meðal almennings hafa ugglaust komið ýmsum embættismönnum Evrópubandalagsins í opna skjöldu. Það virðist sem þróun innan pólitíska sviðsins og regluveldis EB standi á tímamótum. Almenningur lætur nú í ljós skoðun sína á þeim pólitísku ákvörðunum og stefnumörkun sem átt hefur sér stað á undanförnum árum og lauk í Maastricht sl. vetur. Svo virðist sem þessar ákvarðanir séu ekki að öllu leyti í takt við vilja almennings. Rætt hefur verið um að bil hafi myndast milli stjórnmálamanna og almennings í aðildarríkjum EB og þykir mér líklegt að taka muni töluverðan tíma að brúa það bil. Að þessu framansögðu þykir mér ljóst að afgreiðsla aðildarumsókna þeirra EFTA-ríkja, sem þegar hafa sótt um aðild að EB eða stefna að því alveg á næstunni, muni taka töluvert lengri tíma en ætlað er og mun lengri tíma en þessi lönd hefðu kosið ella. Þetta segi ég þrátt fyrir yfirlýstan vilja embættismanna EB um að dráttur á fullgildingu á Maastricht-samningnum muni ekki hafa áhrif á þetta mál. Reynslan kennir okkur að hagsmunir þjóða breytast í tímans rás. Ein meginástæðan fyrir því að Íslendingar gengu til EES-viðræðnanna var að sá fríverslunarsamningur sem við gerðum við EB árið 1972 þjónaði okkur ekki lengur sem skyldi vegna breyttra aðstæðna hér heima og erlendis. Það sama mun eflaust gilda um EES-samninginn. Eftir ákveðinn tíma mun sá samningur ekki lengur þjóna hagsmunum okkar sem skyldi og úreldast að sama skapi. Spurningin er þá sú hvort ávinningur af samningnum verði umfram það umstang og kostnað sem við höfum lagt í. Slíkt fer eflaust eftir gildistíma samningsins og síðan möguleikum okkar til áframhaldandi samninga. Ef EES-samningurinn heldur gildi sínu a.m.k. næstu 6--8 árin eða jafnvel lengur, eins og ég tel líkur benda til, þá mun hann væntanlega hafa þjónað tilgangi sínum og þá munu aðstæður og hagsmunir íslensku þjóðarinnar ugglaust einnig hafa breyst heilmikið, jafnvel að því marki að annars konar samnings sé þörf. Ég vil í þessu sambandi enn fremur ítreka áherslur hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur í ræðu hennar sl. viku um að samningur um Evrópskt efnahagssvæði er og mun verða uppsegjanlegur með 12 mánaða fyrirvara skyldum við óska endurskoðunar eða úrsagnar fyrr. Það er einnig mín skoðun að eftir reynslu af framkvæmd EES-samningsins verði meiri líkur á því að Ísland nái hagstæðum tvíhliða samningi við Evrópubandalagið skyldu aðstæður þrýsta á gerð slíks samnings.

Hæstv. forseti. Sá samningur sem er hér til umfjöllunar er ákaflega mikilvægur og umfjöllun um hann hér á hv. Alþingi verður að vera í alla staði vönduð. Það þarf þess vegna engan að undra þó það taki nokkurn tíma að ræða samninginn og þau gögn sem honum fylgja og eru raunverulega hluti hans. Áður en ég kem að hinni eiginlegu umfjöllun um áhrif hugsanlegrar aðildar okkar að Evrópska efnahagssvæðinu ætla ég að koma að nokkrum mjög mikilvægum forsendum sem að mínu mati verða að vera fyrir hendi áður en það að vega saman efnahagslegar forsendur getur farið að ráða úrslitum málsins. Ég ætla ekki að fara mjög nákvæmlega í þær umræður sem hér hafa farið fram. Ég tel að hér hafi farið fram mjög góð umræða um samninginn og mér finnst að stjórnarandstæðingar hafi gert ýmsum atriðum mjög góð skil og ég mun þess vegna ekki lengja umræðuna með því að fara í þau. Ég ætla hins vegar að ræða nokkur atriði sem mér finnst að ég þurfi að koma á framfæri sem mínum skoðunum og fara síðan nokkuð nákvæmlega út í þau áhrif sem mér finnst að blasi við vegna sjávarútvegsmálanna sem hafa af mörgum verið talin aðalávinningur okkar vegna þessara samninga. Hver einasti þingmaður verður auðvitað að gera það upp við sína samvisku hvort hann telur að þessi samningur geti á einhvern hátt reynst hættulegur sjálfstæði og fullveldi þjóðarinnar því að við verðum fyrst af öllu að vera sannfærð um að sjálfstæði þjóðarinnar skerðist ekki, hvorki við gildistöku samningsins né vegna þeirrar þróunar sem af honum leiðir. Hér er ég að tala um sjálfstæði í víðasta skilningi hugtaksins, þ.e. löggjafarvaldið, dómsvaldið, framkvæmdarvaldið og hið huglæga sjálfstæði þjóðarinnar. Það er mín skoðun með fullri virðingu fyrir lagatúlkunum og vangaveltum lögspekinga um málið að um raunverulega takmörkun á ákvörðunarvaldi okkar sé að ræða á öllum þessum sviðum. Ástæðurnar eru eftirfarandi: Ákvarðanir eftirlitsstofnunar EFTA skerða framkvæmdarvaldið. Víðtækt dómsvald verður framselt til EFTA-dómstólsins. Alþingi er ætlað að samþykkja í einu lagi öll lög og reglur EB sem gilda á öllum þeim sviðum sem samningurinn nær til og getur ekki breytt stafkrók í neinum af þeim lagatextum sem þar um ræðir. En svo er það sú regla sem ég vil kalla aðalsamskiptareglu framtíðarinnar á milli EB og EFTA-ríkjanna, þ.e. að ný lög og reglur á samningssviðinu skuli EFTA-ríkin samþykkja athugasemdalaust eða snauta úr samstarfinu ella. Það má líkja aðstæðum Alþingis Íslendinga við aðila í hjónabandi sem hefur samþykkt þá meginreglu að makinn taki allar ákvarðanir og eina svarið geti verið já eða endanleg ákvörðun um skilnað. En síðast en ekki síst ætla ég að nefna hið huglæga sjálfstæði, þ.e. þá sannfæringu að við erum sjálfstæð þjóð og getum sett lög og reglur að eigin vild án þess að þurfa að byrja á því að kanna hvort það brjóti í bága við lög og reglur annarra þjóða. Það sem ég hef hér sagt er meira en nóg til þess að samvisku minnar vegna verð ég að hafna þessum samningi. En það er aftur á móti margt í samningnum sem gæti orðið til bóta í samskiptum okkar við aðrar þjóðir og ýmsu af því gætum við komið í framkvæmd hvort sem þessi samningur verður að veruleika eða ekki. Mér finnst glannalega farið á ýmsan máta í samningnum sjálfum. Er t.d. verkalýðshreyfingin undir það búin að sætta sig við nýjar leikreglur? Verkalýðshreyfingin sem hefur ekki einu sinni fengist til þess enn þá að afnema hreppamörkin úr sínum samningum? Er hún þá búin undir það að afnumin verði landamæri ríkisins gagnvart innfluttu vinnuafli? Og er iðnaðurinn í landinu undir það búinn að takast á við aukna samkeppni? Getur hann bætt okkur upp þau störf sem glatast þegar t.d. Áburðarverksmiðjan lokar, þegar gúmmívinnustofurnar loka, þegar t.d. verður hætt að framleiða tengivagna og yfirbyggingar og yfirbyggingaverkstæðin loka? Ég vil benda hv. alþm. á það að á bls. 7 í þskj. 27, sem er frv. til laga um breyting á tollalögum sem liggur hér fyrir Alþingi, er talað um breytt vörugjaldskerfi. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í tillögum þessum felst og að leggja þarf vörugjald á nokkrar nýjar tegundir innlendrar framleiðslu til þess að uppfylla kröfur um sömu álagningu á innlendar og innfluttar vörur. Þar ber helst að nefna hjólbarðasólningu og framleiðslu tengivagna. Þá mun vörugjald á framleiðslu bílavarahluta og yfirbygginga bifreiða hækka. Á móti vegur að tollur af aðföngum til þessarar framleiðslu kann að lækka í einhverjum tilvikum, m.a. á notuðum hjólbörðum . . . `` Það kemur svo annars staðar fram í þessu plaggi, og það er að mínu viti til marks um þá stefnu sem stjórnvöld raunverulega eru að innleiða hér nú, þ.e. að verið er að aðlaga Íslendinga og íslenskt efnahagskerfi að ytri tollum EB. Það geta menn séð í þessu frv. sem ég er hér að vitna í. Þar hafa stjórnarflokkarnir tekið þá afstöðu að með breytingum á tollum og vörugjaldi er sú stefna mörkuð að vörur frá löndum sem eru utan efnahagssvæðisins munu hækka um 4,5% að meðaltali en vörur sem eru fluttar hingað inn af svæðinu sem er innan EES munu lækka um 3,5%. Þetta þýðir, og ég vitna beint, með leyfi forseta, í textann: ,,Tollar og vörugjöld á þær vörur, sem frumvarpið snertir, voru að jafnaði 27% af cif-verði þeirra. Var þetta hlutfall um það bil sama fyrir vörur frá EES-löndunum og fyrir vörur frá öðrum löndum. Með þeim breytingum, sem frv. felur í sér, verða álögur þessar í heild 0,5% lægri eða að jafnaði um 26,5%.`` Svo kemur þetta: ,,Með tilliti til svæða breytast þær hins vegar verulega og verða að jafnaði um 22,8% á vörum frá EES-löndum en að jafnaði um 32,6% frá öðrum löndum.`` Það er verið að aðlaga íslenskt efnahagskerfi að ytri tollum EB. Það er engin spurning. Það hlýtur að vera meiningin. Þó er merkilegt að í öðru frv. sem liggur fyrir þinginu, þ.e. frv. til laga um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti og fleira, kemur fram allt önnur stefna. Þar stendur á bls. 8 í athugasemdum, með leyfi forseta: ,,Í frv. þessu er miðað við eftirfarandi: að gjaldtaka af þeim vörum sem það tekur til verði óbreytt, bæði í heild og gagnvart einstökum vörum, að ekki verði gerður mismunur á gjaldtöku eftir því hvort varan er flutt inn frá EES-löndum eða annars staðar frá.`` Það er mjög merkilegt að þegar stjórnarflokkarnir eru að fást við að búa til frv. um almennar iðnaðarvörur, þá er gerður greinarmunur á innflutningnum eftir því hvort hann kemur utan eða innan EES-svæðisins, en þegar verið er að taka ákvörðun um hvernig eigi að fara með vörur, þ.e. innflutningsgjöld af ökutækjum og eldsneyti, þá gildir sú hugmyndafræði að það eigi að láta jafnræðisreglu gilda milli ríkja sem eru utan og innan svæðisins. Ég vildi taka þetta fram vegna þess að mér finnst að það komi fram stefnumörkun í fyrra frv. sem ég nefndi. Ég tel að í síðara frv. hafi menn látið undan einhvers konar ábendingum frá innflutningsaðilum, hugsanlega japönskum bifreiðainnflytjendum, en eftir stendur að sú stefnumörkun sem ríkisstjórnin hefur sett fram í hinu frv. sem ég nefndi. Einn af forustumönnum íslensks iðnaðar um langa tíð, Víglundur Þorsteinsson, sagði á sunnudagsmorguninn síðasta á Bylgjunni að iðnaðurinn yrði áfram í svipuðum sporum og hann hefur verið eftir að EES-svæðið yrði að veruleika. Og í hvaða sporum hefur svo iðnaðurinn verið? Það hefur margkomið fram hjá iðnrekendum að á tíð EFTA-aðildarinnar hefur iðnaðurinn staðið í sömu sporum. Það kemur fram á töflum á bls. 12 í skýrslu iðnrh., sem lögð var fyrir hv. Alþingi í vetur leið, að hlutur iðnaðarframleiðslu í vergri landsframleiðslu á árunum 1973--1990 er nokkurn veginn sá sami allt tímabilið, þ.e. milli 13 og 14% og hefur þó heldur lækkað á öllu þessu tímabili. Það kemur líka fram að hlutdeild iðnaðar í heildarvinnuafli á Íslandi hefur lækkað úr tæpum 15% niður í um það bil 11% á tímabilinu 1970--1990. Þær vonir sem menn bundu við inngönguna í EFTA á sinni tíð voru ekki síst þær að íslenskur iðnaður yrði vaxtarbroddurinn í atvinnulífinu og skapaði ný störf og aukinn hagvöxt en þessi reynsla er ólygnust. Hún segir okkur að engin fjölgun starfa hafi orðið í iðnaði síðustu 20 ár með EFTA-aðildinni og það er þess vegna sem forstöðumenn iðnaðarins tala varlega núna um gull og græna skóga vegna reynslunnar af EFTA-aðildinni. Ég ætla ekki að draga það í efa að samningamenn allra aðila hafa lagt sig fram og lagt á sig mikla vinnu við það að ná fram góðri niðurstöðu fyrir sína umbjóðendur. En það dregur mjög út trúverðugleika samningsniðurstöðunnar að í sjálfu samningaferlinu hefur það komið í ljós að allir hinir samningsaðilarnir líta á EES-samninginn sem skammtímalausn. Umsóknir þeirra um aðild að EB sannfæra mig um að í samningaferlinu hafa hagsmunir okkar sem höfum markað þá stefnu að vera utan EB ekki getað vegið þungt. Miklu fremur má ætla að hinar EFTA-þjóðirnar hafi vegna þeirrar afstöðu sinnar að stefna að aðild að EB viljað ganga lengra til móts við sjónarmið samningamanna EB vegna þess að þeir hafi litið þannig á að öll útafbreytni frá hinum eiginlegu reglum EB væri slíkt skammtímafyrirbrigði að betra væri að ganga lengra til móts við EB-ríkin til að minnka hið endanlega skref til fullrar aðildar og skapa um leið jákvæðari afstöðu viðsemjendanna. Það hlýtur að vera mjög alvarlegt umhugsunarefni fyrir hv. alþm., hvort sem þeir eru með eða móti þessum samningi, að það skuli yfirleitt vera til umræðu hér á hv. Alþingi að gera þennan samning, gera samning eins og þennan sem er svona viðamikill í umfangi og mikilvægi, sem ef af verður er uppsegjanlegur með eins árs fyrirvara og þegar það liggur fyrir að aðrir samningsaðilar líta á hann sem algjört skammtímafyrirbrigði eða sem atrennu að stökkinu inn í EB. Ég tel að það sé mjög ólíklegt að menn hefðu verið tilbúnir að tala um mjög alvarlega samningagerð við önnur ríki undir slíkum formerkjum fyrr en núna, þ.e. að það væri engin trygging fyrir neinu framhaldi. Það væri einungis um að ræða árs uppsagnarfrest á samningi sem er svona mikilvægur. Ég tel að þetta sé út af fyrir sig ótrúleg niðurstaða að menn skuli ekki hafa litið þannig á að það þyrfti í raun og veru að vera trygging fyrir lengri gildistíma samningsins heldur en hér liggur fyrir ef menn á annað borð trúa á að það sé heppilegt að við gerum hann. Mér finnst því vera algjörlega nauðsynlegt að ef samningurinn verður staðfestur, þá verði um leið samþykkt yfirlýsing um að fullur vilji sé fyrir því hjá EB að breyta samningnum í tvíhliða samning þegar EES-samningurinn líður undir lok. Og ég vil beina því til hæstv. utanrrh. hvort hann telji ekki að það sé hugsanlegt, ef menn ætla sér að keyra þetta áfram í gegn, að það sé hægt að fá slíka yfirlýsingu, þ.e. yfirlýsingu um að það sé fullur vilji fyrir því að breyta samningnum í tvíhliða samning ef EES-svæðið líður undir lok. Því ef EES-svæðið líður undir lok og engin slík trygging er fyrir hendi, þá tel ég vera verulega hættu á ferðum. Þá þyrftum við að byrja upp á nýtt að semja við EB-þjóðirnar. Við þyrftum að fá þær að samningaborðinu, staða okkar gæti jafnvel orðið mjög slæm. Ég tel það ekki óhugsandi, og mér finnst það reyndar líklegt, að EB og þau EES-ríki sem sótt hafa um inngöngu verði sammála um að öll EES-ríkin verði samferða inn í EB og að við Íslendingar verðum látnir standa frammi fyrir því að verða að láta til baka það sem við teljum vera helstu ávinningana að þessu samningum ef við viljum ekki ganga alla leið inn í EB. Það er mín skoðun að þeir sem hér á landi vilja að við göngum í EB bindi einmitt sínar vonir við að atburðarásin muni verða með þessum hætti. En hver er þá grundvallarafstaða stjórnarflokkanna til framtíðar Íslands í samskiptum við Evrópuríkin? Það hafa verið mjög mismunandi sjónarmið á lofti í umræðunni. Sumir stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar hafa lýst því yfir að við eigum að láta reyna á aðildarumsókn að EB, en aðrir segja að það komi ekki til greina. Hv. 3. þm. Reykv. sagði hér í umræðunni að það væri fráleitt að við færum að rjúfa samstöðu EFTA-ríkjanna með því að fara að huga að tvíhliða samningi. Er ekki einmitt líklegt að afstaða þeirra manna, sem ekkert sjá nema svartnætti fram undan ef við höfnum aðild að EES, verði sú þegar fer að reyna á aðildarumsóknir hinna EFTA-ríkjanna að ekki sé skynsamlegt að rjúfa samstöðu okkar með EFTA-ríkjunum og okkur sé þess vegna nauðugur einn kostur að ganga í EB? Það er enginn vafi á að hin EFTA-ríkin líta á samninginn sem skref í áttina að EB en það er erfitt að gera sér grein fyrir því hver afstaða stjórnvalda hér er. En það má þó sjá vísbendingar um vilja til að aðlaga viðskipti okkar að tollmúrum EB, og þar bendi ég á það sem ég var að segja hér áðan um þá stefnumörkun sem virðist felast í frv. sem er á þskj. 27 og ég vitnaði í. Það hefur fram að þessu verið ríkjandi afstaða hér á landi eftir því sem ég hef komist næst að við munum ekki gerast aðilar að EB. Þess vegna ætti þessi staða mála að leiða okkur að þeirri einu niðurstöðu sem við alþýðubandalagsmenn teljum koma til greina, þ.e. að hefja nú þegar undirbúning að tvíhliða samningi við EB. Ég ætla nú að koma að því sem ég tel fulla ástæðu til að ræða hér í ræðustól á hv. Alþingi, þ.e. að fara nokkuð nákvæmlega í þá hluti sem mér finnst hafa komið helst upp á yfirborðið í sambandi við sjávarútveginn sem á að vera helsta röksemdin fyrir því að við skrifum undir þennan samning. Hagsbætur sjávarútvegsins hafa verið helsta röksemdin fyrir gildi samningsins og það er þess vegna ástæða til að skoða það nokkuð hvernig þau mál líta út. Grundvallarforsendurnar fyrir samstarfi Evrópuríkjanna í EB felast í því að afnema höft og hömlur á viðskiptum með vörur, þjónustu, fjármagn og atvinnu. Frelsin fjögur gilda um aðalatvinnuvegi þeirra þjóða sem eiga aðild að EB og þau koma til með að gilda líka um aðalatvinnuvegi EFTA-ríkjanna í EES-samstarfinu nema hvað varðar Ísland. Sjávarútvegurinn er nefnilega ekki með í viðskiptafrelsi EB-ríkjanna og þó að hann sé aðalatvinnuvegur Íslendinga, þá nægði það ekki til að breyting kæmi nokkurn tíma til mála að þessu leyti hjá EB. Niðurstaða þessara samninga er þess vegna sú að aðalútflutningsatvinnuvegur okkar er að mestu leyti undanþeginn því frelsi í viðskiptum sem samningarnir eru grundvallaðir á. Samkeppnisstaða okkar sjávarútvegsfyrirtækja mun þess vegna einungis batna að þeim hluta sem tollalækkanir koma fyrirtækjunum til góða. Að öðru leyti erum við í sömu sporum og áður. Við munum augljóslega fá miklu minna út úr þessum samningum en félagar okkar í EFTA vegna þess að þeir munu njóta hags af viðskiptafrelsinu í sínum aðalatvinnuvegum en ekki við. Styrkjakerfið sem EB heldur uppi og mokar gífurlegum fjárhæðum í sjávarútveginn hjá þeim mun verða óbreytt. Þar er um að ræða bæði styrki frá Efnahagsbandalaginu sjálfu og styrki aðildarríkjanna til eigin fyrirtækja. Það er talið að á árinu 1990 hafi styrkir til sjávarútvegs EB-ríkjanna verið sem svarar 60--70 milljörðum íslenskra króna. Innan EB eru nú uppi stórhuga áform um að auka gífurlega styrki til sjávarútvegsins og þá sérstaklega til fiskvinnslunnar. Markmið þessa átaks er að gera fyrirtækjunum kleift að fullnægja þeim kröfum sem gerðar eru í nýjum reglugerðum EB um hollustuhætti og heilbrigði og gera fyrirtækin betur samkeppnishæf. Samkvæmt áætlunum EB á að fjárfesta um 170 milljarða ísl. kr. í vinnslu og markaðsstarfsemi á árunum 1991--1993. Af þessari upphæð, til viðbótar við áður talda styrki, mun EB greiða helminginn, þ.e. 85 milljarða. Til viðbótar við þessa styrki koma ýmsir byggðastyrkir sem mjög takmarkaðar upplýsingar liggja fyrir um. Við þessi ríkisstyrktu fyrirtæki þarf sjávarútvegurinn okkar að keppa. Undirstöðuatvinnuvegur okkar er sem sagt ekki metinn gildur til jafns við atvinnuvegi hinna ríkjanna. Það er þó ekki að sjá að það hefði verið mikil fórn í því fólgin fyrir EB-ríkin að breyta þessari stefnu sinni þar sem heildarframlag sjávarútvegs til landsframleiðslu EB-ríkja er 0,14%. Það er allt og sumt. Það er umhugsunarefni að grundvallarhugmynd um frelsi í viðskiptum sem öll samvinna EB byggist á skuli ekki fást viðurkennd í atvinnugrein sem er ekki umfangsmeiri en raun ber vitni hjá viðsemjendum okkar og að ekki skuli vera fyrir hendi neinn sveigjanleiki til að koma til móts við sanngjarnar kröfur okkar í þessum efnum. Skýringin á þessu er að vísu einföld þó hún hafi ekki verið mikið í umræðunni. Þessir samningar snerust um það að kenna EES-viðsemjendunum hvað stendur í EB-kverinu og með hvaða hætti eigi að túlka það og skilja. Það stóð aldrei til að láta sjónarmið EES-ríkjanna breyta því sem hafði verið löggilt milli EB-þjóðanna. Það er mikilvægt að menn átti sig á þeim stærðum sem hér eru á ferðinni og það er þess vegna rétt að láta það koma fram til samanburðar við það sem ég sagði hérna áðan, þ.e. að framlag sjávarútvegs EB-ríkja er ekki nema 0,14% af landsframleiðslunni, að hér er framlag sjávarútvegsins 16% af landsframleiðslunni og yfir 70% af útflutningi. En þó má segja að sjávarútvegur EB-ríkjanna sé ekkert lítill í samanburði við okkar. Síðustu árin hefur veiði þeirra til manneldis verið 4 millj. tonna en neyslan er mun meiri og innflutningurinn hefur verið aðrar 4 millj. tonna. Sú staðreynd að innflutningsþörfin er svona mikil hlýtur að hvetja EB-þjóðirnar til að gera samninga við sína mikilvægustu viðskiptaaðila á sviði sjávarútvegs og Íslendingar hljóta að hafa möguleika á samningum þó að ekki yrði af þeim samningum sem hér eru til umræðu. En hvað er það þá sem verið er að bjóða okkur til hagsbóta fyrir sjávarútveginn með EES-samningunum? Í niðurfellingu og lækkun tolla á sjávarafurðum liggur þrátt fyrir allt helsti áþreifanlegi árangur þessara samninga. En til að átta sig á því hvað hér er í húfi er rétt að skoða hverjir hinir raunverulegu tollar hafa verið sem við höfum verið að greiða og hvað breytist til 1997 en þá verða tollalækkanirnar komnar að fullu til framkvæmda. Við höfum haft hér í gildi samning við þessi ríki og með honum svokallaða bókun 6. Við höfum þess vegna engan toll borgað af eftirfarandi vörum: Frystum flökum, lifur og hrognum, hvalkjöti, lýsi, kavíar, frystum síldarflökum, öðrum frystum fiskflökum í brauðmylsnu, krabbadýrum, lindýrum, niðurlögðum og niðurskornum eða frystum, þar á meðal rækju, humri og hörpudiski, og fiskimjöli. Við höfum borgað 3,7% toll af þorski, ýsu og ufsa, kældum, frystum og heilum, hausuðum eða skornum í bita. Sá tollur fellur alveg niður. Við höfum borgað 2% af karfa og munum greiða 0,6% af honum áfram. Við höfum borgað 13% af saltfiski og 20% af saltfiskflökum. En það verður 10% tollur áfram í gildi á síld eins og hefur verið. Annað tilreitt, niðurlagt og niðursoðið fiskmeti nema reyktur ufsi verður með 3,6% tolli en var áður með 10%. Meðaltollprósentan lækkar úr 3,5% nú í 0,7% samkvæmt þessum samningi. Þarna má glögglega sjá að saltfiskurinn vegur langþyngst og er langstærsti liðurinn og hefur verið það allt frá 1985 en þá gengu Spánverjar og Portúgalir í EB. Síðan hefur auðvitað verið fullur rökstuðningur fyrir því að breyta viðskiptasamningum okkar við EB en þrátt fyrir tilraunir hefur það ekki tekist. Það eru þess vegna í gildi eins og áður sagði 13% tollar á flattan saltfisk og 20% á söltuð þorskflök en á ufsaflökum er 16% tollur. Undanþágur eru í gildi frá þessum tollum og þær hafa verið breytilegar, bæði magnið og tollurinn. T.d. var magnið á árinu 1991 55 þús. tonn og tollurinn 7%. Þá er samkvæmt GATT-samkomulagi leyfilegt að flytja árlega 25 þús. tonn tollfrjálst til EB-landanna. Allir aðilar sem flytja inn saltfisk til EB verða að nýta sér þessa kvóta og það hefur verið mismunandi frá ári til árs hvernig okkur hefur gengið að koma okkar fiski að. Þarna er um að ræða kapphlaup um markaðinn. Sem dæmi um heildarvægi þessara tolla sem við höfum verið að greiða að undanförnu skal hér nefnt að á árinu 1988 voru heildartollgreiðslurnar 1.540 millj. og meðaltollurinn 5,5% en 1990 voru tölurnar 1.843 millj. og meðaltollurinn 3,5%. Ég er að þylja þetta hér upp til þess að menn geti reynt að átta sig svolítið á því hvaða stærðir er verið að tala um. Menn hafa slegið því fram að við eigum að græða 2.000 millj. á ári á þessum niðurfellingum á tollum. En hvar er raunverulegur rökstuðningur fyrir því? Hann kemur ekki fram þegar við skoðum þessar tölur. Fersk þorskflök, sem hafa verið nefnd sem er einn stærsti ávinningurinn í þessum samningi, bera núna 18% toll og við greiddum á árinu 150 millj. kr. í toll vegna þeirra en hann fellur niður ef samningurinn verður að veruleika. Af þessu hlýtur auðvitað að vera verulegur hagur en það er ekki allt í hendi sem menn sjá í þessum tölum. Þjóðhagsstofnun hefur t.d. bent á það að verð á ísuðum fiski mun að öllum líkindum lækka talsvert vegna þess að samkeppnisaðilar hafi getað greitt 24% hærra verð vegna þessarar tollverndar. Þjóðhagsstofnun bendir á að það geti verið um að ræða allt að 650 millj. kr. yfirverð á ísfiski af þessum sökum. Og svo er það spurningin um hvað gerist þegar þetta svokallaða frelsi í viðskiptum yfirtekur þennan markað. Nú er það ljóst samkvæmt samningnum að þær aðferðir sem Íslendingar hafa notað við að skammta vörur, sjávarafurðir, inn á markaðinn ganga ekki eftir að samningurinn tekur gildi. Samkvæmt 53. gr. samningsins er bannað að skammta vörur inn á markaðinn og ég vil, með leyfi forseta, lesa upp hluta af 53. gr.: ,,Eftirfarandi skal bannað og talið ósamrýmanlegt framkvæmd samnings þessa: allir samningar milli fyrirtækja, ákvarðanir samtaka fyrirtækja og samstilltar aðgerðir sem geta haft áhrif á viðskipti milli samningsaðila og hafa að markmiði eða af þeim leiðir að komið sé í veg fyrir samkeppni, hún sé takmörkuð, henni raskað á því svæði sem samningur þessi tekur til, einkum samningar, ákvarðanir og aðgerðir sem: a. ákveða kaup- eða söluverð eða önnur viðskiptakjör með beinum eða óbeinum hætti; b. takmarka eða stýra framleiðslu, mörkuðum, tækniþróun eða fjárfestingu; c. skipta mörkuðum eða birgðalindum; d. mismuna öðrum viðskiptaaðilum með ólíkum skilmálum í sams konar viðskiptum og veikja þannig samkeppnisstöðu þeirra.`` Halda menn virkilega að þær aðferðir sem Íslendingar hafa notað við að skammta fisk inn á markaðina erlendis gangi eftir að menn eru búnir að skrifa undir samning eins og þennan? Það er ástæða til að benda líka á 12. gr. samningsins. Þar stendur: ,,Magntakmarkanir á útflutningi, svo og allar ráðstafanir sem hafa samsvarandi áhrif, eru bannaðar milli samningsaðila.`` Það gengur ekki að segja við menn að sjávarútvegurinn sé ekkert með í þessu dæmi. Það er alfarið rangt. Verslun með sjávarafurðir heyrir auðvitað alveg undir þetta samningssvið allt saman og þess vegna verða menn að horfast í augu við það að það fiskverð sem hefur fengist með þeim aðferðum sem hafa verið notaðar fram að þessu er ekki það fiskverð sem við höfum í hendi í framtíðinni. Þetta held ég að menn verði að gera sér fulla grein fyrir. Og til þess að menn fái aðeins innsýn inn í það hvað getur gerst á þessum mörkuðum langar mig að vitna hér í þýðingu úr þýsku tímariti þar sem verið er að segja frá áhrifum innflutnings Færeyinga á fiskflökum í sumar á þýska ferskfiskmarkaðinn. Þetta er úr tímaritinu Lebensmittel 21. ágúst 1992, grein eftir Werner Prill, útdráttur úr greininni. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna hér í hluta úr þessari þýðingu: ,,Þýski fiskvinnslumarkaðurinn í verstu erfiðleikum síðan í þráðormafárinu 1986,`` stendur hér. ,,Þýski ferskfiskmarkaðurinn er nú í verri stöðu en nokkru sinni síðan á dögum þráðormahneykslisins fyrir sex árum. Til viðbótar við hefðbundna sölutregðu yfir sumartímann þarf fiskiðnaðurinn nú að takast á við alvarlegar breytingar. Samkvæmt tölum sem lagðar voru fram á fundi fyrirtækja sem starfa á fiskuppboðsmarkaðnum hefur sölumagnið á uppboðsmörkuðunum þremur í Bremerhaven, Hamborg og Cuxhaven minnkað í 2.431 tonn í júní 1992, samanborið við 3.600 tonn í júni 1991. Samdrátturinn var enn meiri í júlí en þá voru aðeins boðin upp 2.994 tonn samanborið við 4.900 tonn í júlí 1991. Samdrátturinn tengist sívaxandi framboði unninna fiskflaka á markaðnum á undirboðsverði. Eins og við höfum sagt frá áður kemur megnið af flökunum frá Færeyjum. Í þessari viku seldu Færeyingar roðflett karfaflök, 150 grömm og stærri, á 6,20 þýsk mörk kílóið. Óunninn karfi sem keyptur var á uppboðsmarkaði í Bremerhaven og unninn í fiskvinnslustöðvum á þýsku ströndinni kostaði hins vegar 10 mörk kílóið. ,,Við verðum að sjá viðskiptavinum okkar fyrir flökum á grundvelli þessa nýja verðs sem er langt fyrir neðan okkar verð,`` sagði Bernard Schneifel, eigandi Paul Schneifel GmbH, í Bremerhaven. Afleit sumarsala og undirboð Færeyinga hafa neytt Schneifel til þess að segja upp starfsfólki og kaupa ódýru flökin af Færeyingum. Fagmann, yfirmaður framleiðsludeildar van der Berg, sem er dótturfyrirtæki Unilever, tjáði okkur að Færeyingar bjóði nú flök sín bæði fiskvinnslustöðvum á ströndinni og dreifiaðilum inni í landi á 6,50--8 þýsk mörk kílóið. Fagmann veltir því fyrir sér hvernig danskir innflytjendur geti nú boðið fiskflök sem Færeyingar dreifa ekki sjálfir á enn lægri verðum en Færeyingar. Hann áætlar að Færeyingar komi inn með um 30--70 tonn á viku inn á þýska fiskflakamarkaðinn en heildarmarkaðurinn er um 2.250 tonn.`` Þarna sést að nágrannar okkar Færeyingar, sem eru mun smærri í sniðum í fiskútflutningi og fisksölu heldur en við, valda slíkum vanda á mörkuðum í Þýskalandi að fiskiðnaðurinn hjá þeim riðar til falls. Halda menn virkilega að eftir að við erum búnir að missa tökin á því að stjórna útflutningnum á þessum fiski þá takist okkur að halda uppi verði á markaði sem er eins og þessi? Ég held að það sé alveg út í hött að láta sér detta það í hug. En vegna þess sem ég var að vitna hér í sem Þjóðhagsstofnun segir um þá breytingu, að tollur falli niður á flökum, þá langar mig til þess að klára þá tilvitnun. Ég tel að það sé útilokað annað en það yrði að haldast í hendur ef tollar féllu niður á ferskum flökum að útflutningur á ísuðum fiski hætti. Það er ástæðulaust að neita því að það yrði verulegur hagur að þessu ef okkur tækist að stjórna því þannig en það er ekki neitt í hendi að okkur takist það eins og ég hef verið að reyna að segja hér á undan. Niðurstaða mín í þessum tollamálum er sú að við höfum samkvæmt bókun 6 tollfrelsi á mörgum af okkar vörum. Tollar sem við höfum greitt hafa fæstir verið það háir að þeir hafi hamlað þróuninni en það er þó til bóta auðvitað að þeir lækki. Það eru aftur á móti mjög háir tollar á tiltölulega fáum en mjög mikilvægum tegundum af útflutningi okkar sem verulegur akkur væri í að losna undan og þar er saltfiskurinn, söltuð flök og fersk flök mikilvægustu afurðirnar. Það verður þó enn og aftur að minna menn á það að tollinn af saltfiskinum höfum við ekki borgað nema að mjög litlum hluta til. Við höfum flutt langmest magn af okkar saltfiski til Evrópu án tolla, þ.e. á þeim undanþágum sem hafa verið gefnar og þess vegna er ástæða til þess að gefa gaum að þeim hlutum. Það er líka augljóst að þessir háu tollar, sem við höfum borgað öðru hverju af saltfiskinum, eru ekki í neinu samræmi við þá samninga sem við höfum að öðru leyti við þessar þjóðir. Það er engin ástæða til að gefa sér að það náist ekki breyting á því í framtíðinni. Og svo mega menn ekki gleyma því að tollaniðurfellingarnar sem við erum að tala hér um í þessum samningi gilda einungis um þær vörur sem nefndar eru sérstaklega í samningnum og um aðrar framleiðsluvörur sem menn færu hugsanlega að framleiða hér á landi og vildu flytja út þarf auðvitað að semja sérstaklega. Mig langar að koma að XXII. viðauka samningsins. Eitt af þeim skilyrðum sem sett var í upphafi samningaviðræðnanna var að ekki kæmi til eignaraðildar erlendra ríkisborgara í sjávarútvegsfyrirtækjunum. Og í XXII. viðauka við EES-samninginn er Íslendingum veitt varanleg undanþága til þess að beita höftum á eignarhald útlendinga að sjávarútvegsfyrirtækjunum. Þó skulu útlendingar hafa rétt til að fjárfesta í fyrirtækjum sem taka óbeinan þátt í fiskveiðum eða fiskvinnslu. Eitt af þeim frumvörpum sem hefur verið lagt fram í þinginu er um það að erlendir aðilar megi stofna hér fiskmarkaði. Eftir að erlendir aðilar eru búnir að stofna fiskmarkaði er ekki hægt að koma í veg fyrir það að útflutningurinn frá þeim mörkuðum verði frjáls og hann er það í raun og veru. Um leið og verð á fiskmörkuðum verður samkeppnisfært við annan útflutning á fiski héðan, þá er útflutningurinn galopinn. Þá þýðir ekkert fyrir hæstv. utanrrh. að gefa mönnum leyfi til þess að flytja út. Það skiptir engu máli. Allir sem kaupa fisk á fiskmörkuðum hér innan lands hafa leyfi til þess að flytja út og þurfa ekki að spyrja utanrrn. um það. Það eina sem hefur komið í veg fyrir að það gerðist í stórum stíl er að verðið á mörkuðunum hefur verið það hátt að menn hafa ekki séð sér hag í því að kaupa fisk á þeim til að flytja út beint. Það eru auðvitað miklar líkur fyrir því að það breytist þegar markaðirnir taka gjörsamlega við verðmynduninni eins og þeir eru í raun og veru að gera. Það verður að draga í efa að þær ágætu fyrirætlanir, að sjávarútvegsfyrirtækin verði eingöngu í eigu Íslendinga, endist til lengdar. Þar er fyrst að nefna hina óbeinu eignaraðild. Til að slík ákvæði standist til lengdar þarf af fullri hörku að neyða þá sem eignast af einhverjum ástæðum of stóran hlut í fyrirtækjum eða sem eiga hlut í fyrirtæki sem breytir starfsemi til að selja hann. Samkvæmt nýlegum lögum sem nú eru í gildi ættu íslensk fyrirtæki sem að hluta til eru í eigu erlendra ríkisborgara að selja hlut sinn í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum. Þessu hefur ekki verið fylgt eftir. Það kom hér til umræðu á síðasta þingi að hér væru eignaraðilar í útgerð, erlendir eignaraðilar. Ég kannast ekki við að því hafi verið fylgt eftir að þeir seldu sinn hlut í fyrirtækjunum. Ýmsir útgerðaraðilar hafa líka mótmælt því að greininni sé ekki fært að fá erlent áhættufjármagn og segja að hún verði ekki samkeppnishæf við aðra starfsemi þess vegna. Mestar líkur eru á að smám saman muni erlendir aðilar koma inn í sjávarútveginn og verði veiðiheimildirnar látnar halda áfram að ganga kaupum og sölum, þá mun það flýta verulega fyrir eignatilfærslunum. En sá hagur sem kemur fram í þessum samningi er ekki útlátalaus fyrir okkur. Við eigum að hleypa EB-flotanum inn í landhelgina til að veiða 3 þús. tonn af karfa sem er verslun með óveiddan fisk á okkar miðum í staðinn fyrir 30 þús. tonn af loðnu sem Grænlendingar eiga. Við höfum nú veitt þessa loðnu að undanförnu sjálfir fyrir ekki neitt og í samningunum sem nýlega hafa verið gerðir milli Íslendinga, Grænlendinga og Norðmanna um veiðar úr loðnustofninum var samið um að nú skyldu veiðarnar miðast við að menn veiddu meira af sínum hluta á eigin hafsvæði og ef það tækist ekki, þá félli rétturinn niður. Við vorum með pálmann í höndunum gagnvart þessari afgangsveiði sem grænlenska loðnan raunverulega var. Það hefði verið erfitt fyrir EB að vísa okkur á þessi 30 þús. tonn til að veiða til þess að standa við sinn hlut nema menn leysi EB-ríkin undan þessu samningsákvæði og leyfi þeim að láta loðnuna synda til okkar og við kaupum þar með rétt til að veiða fisk sem við hefðum annars fengið ókeypis. En með því að gera þennan samning --- og hann er hluti af EES-samningnum, hvað sem hæstv. utanrrh. segir um það --- þá stöndum við frammi fyrir því að vera að stíga skref aftur á bak í baráttunni fyrir fullum yfirráðum okkar yfir fiskimiðunum. Og það skref er táknrænt afsal á sjálfstæði okkar þar sem við erum að hopa fyrir fyrrum bjargföstum áformum okkar um að hleypa engum þjóðum aftur inn í landhelgina sem okkur hefur tekist að koma þaðan út. Samningamenn EB virðast hafa lagt þunga áherslu á að beygja okkur í þessu máli. Og skýringin á því er ekki nema ein. Hún getur ekki verið af efnahagslegum ástæðum. Til þess er málið ekki nógu stórt á þeirra mælikvarða. Sjávarútvegur EB-ríkjanna er svo lítið brot af þeirra hagsmunum. Það er ekki nema ein ástæða sem þarna er á ferðinni. Það er verið að ryðja brautina til meiri landvinninga síðar og það megum við ekki láta ganga yfir okkur. Þetta mál verður þess vegna að skoða ásamt ýmsum öðrum atriðum í þessum samningi þar sem óumdeilanlega er verið að tala um margvíslegar takmarkanir á fullveldi og sjálfstæði landsins, en líka í því ljósi að viðsemjendur okkar virðast ætla sér stærri hlut síðar. Að öllu samanlögðu tel ég einsýnt að hafna samningnum og vísa til þess sem ég sagði í upphafi máls míns, en ég vil bæta því við að það hefur verið of mikið gert úr þeim hag sem við erum taldir hafa af samningnum, enda hefur mönnum gengið erfiðlega að benda á glögg dæmi um það. Það að aðalatvinnuvegur okkar skuli ekki vera tekinn gildur á sama hátt og aðalatvinnuvegir annarra ríkja í þessu samstarfi er gjörsamlega óásættanlegt. Hæstv. forseti. Ég vísa til þess sem ég sagði fyrr í ræðu minni. Ég tel að samningurinn brjóti í bága við fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar. Samvisku minnar vegna mun ég ekki geta stutt hann þrátt fyrir að af honum kunni að vera einhver efnahagslegur ávinningur.

Virðulegi forseti. Undanfarna daga og vikur hafa farið fram umræður um hið Evrópska efnahagssvæði á hinu háa Alþingi og hefur umræðan eins og gengur farið vítt um svið, enda um víðtækan samning hér að ræða. Framsóknarmenn hafa ítarlega gert grein fyrir fyrirvörum sínum, fyrirvörum sem framsóknarmenn hafa ávallt haft varðandi inngöngu okkar, fyrirvara sem ekki eru allir tryggðir í þessum samningi. Fulltrúar Framsfl. hafa einnig rætt hér ítarlega um stjórnarskrármálið og mun ég ekki endurtaka þá umræðu. En það hefur vakið mesta athygli mína að hlusta á þá sem hafa engan vafa í brjósti sér í sambandi við þennan samning. Hér hafa fulltrúar hæstv. stjórnar staðið í pontu með dollaramerki í augum. Efalausir hafa hv. alþm. stjórnarinnar staðið upp hver af öðrum og talið að óendanleg ný tækifæri væru fólgin í inngöngu Íslands í hið Evrópska efnahagssvæði, tækifæri sem annars væru okkur glötuð. Tækifærin sem upp eru talin eru flest tengd sjávarútvegi, ef ekki öll. Við viðurkennum auðvitað öll að það er mikilvægt að losna við 16--18% toll af ferskum flökum og saltfiski. En er þetta ekki allt og sumt? Er það ekki næstum allt og sumt sem við fáum út úr þessum samningi? Sjá menn t.d. ný störf í því falin að flaka fisk á Evrópumarkað? Vitum við ekki öll að sala á óunnum fiski hefur minnkað ár frá ári á Evópumarkað og mun minnka, að íslensk frystihús hafa í síauknum mæli hafið fullvinnslu á fiski í neytendapakkningar undir merkjum stórfyrirtækja í Evrópu eins og Igloo, Gordon, Marks & Spencer o.s.frv. og að það eru ekki nokkrir tollar á þessari fullunnu vöru, þökk sé bókun 6? Er það ekki fullvinnsla sjávarafurða sem við erum alltaf að tala um? Er það ekki það sem er framtíðin? Og ég spyr: Hvað eru mörg störf falin í því að flaka fisk? Þau eru örfá. Við getum flakað fisk frá stórum togaraflota með nokkrum Baader-vélum og örfáum manneskjum. Það eru engin ný störf í þessum tækifærum falin, engin ný störf. En ég er ekki að draga úr mikilvægi ferskfiskmarkaðar. Ég er bara að benda á það að þessi markaður gefur okkur ekki ný störf eins og menn hafa talað um hér. Og ferskfiskmarkaðurinn er mjög viðkvæmur eins og kom fram hjá hv. 3. þm. Vesturl. hér áðan og þeir ,,down-prísar`` sem núna eru á ferskfiskmörkuðum í Evrópu eru ekki vegna tollanna heldur vegna offramboðs og vegna undirboða. Þetta er viðkvæmur markaður því að þetta eru ferskar vörur sem geymast ekki og þurfa að seljast einn, tveir og þrír. Og það er mjög hættulegt að leggja svona mikla áherslu á ferskfiskmarkaðinn. Um saltfiskinn er aðra sögu að segja eins og fram hefur komið hér. Þar eru háir tollar. Þó að neytendur hafi hingað til borgað þessa tolla, þá, mundi það breyta miklu að þessir tollar hyrfu. Það mundi eflaust auka sölu á saltfiski. En það er minna talað um síldina. Það er ekkert talað um síldina. En það er einmitt síldin sem við þyrftum að losna við tolla af. Síldin okkar er óseljanleg á Evrópumarkaði og öll okkar síld fer því miður í gúanó vegna þess að Rússlandsmarkaðurinn hefur ekki tækifæri til að kaupa hana vegna fjárhagsörðugleika. Síldin er sem sé skilin eftir og þar höfum við ekki ná neinni samningsstöðu. Ég hræðist þessa goðsögn um uppsveiflu í sjávarútvegi við inngöngu í hið Evrópska efnahagssvæði. Það er einhvern veginn þannig að margir eru búnir að kjafta sig upp í þetta, að þetta séu okkur mikilvægir samningar fyrir sjávarútveginn, nema fulltrúar úr sjávarútveginum sjálfum. Það heyrist ekki mikið í þeim. Þeir hafa ekki þessa ofurtrú á mikilvægi þessa samnings. Ég held ekki að talsmenn þess sem trúa á mikilvægi einmitt þessara viðskiptasamninga séu að segja ósatt, alls ekki. Þeir hafa einhvern veginn bara borist með þessum straumi án þess að skoða hvað í alvöru býr að baki. Það eru engir nýir atvinnumöguleikar á bak við þennan samning. Ég endurtek það. Ég viðurkenni einnig að ég er tortryggin varðandi þessi 3 þús. tonn af karfa og aldrei er góð vísa of oft kveðin. Það er mikið búin að tala um þessi 3 þús. tonn. 3 þús. tonn af karfa er ekki neitt og það er merkilegt að svo stór markaður, 360 milljóna markaður, vilji fá þessi litlu 3 þús. tonn af karfa frá okkur Íslendingum. Ætli 3 þús. tonn af karfa séu ekki 200 millj. virði eða svo? En auðvitað er þetta litli lykillinn að okkar auðlind og það er sagt hér, og það er satt, að það er sama hvort lykillinn er stór eða lítill ef hann gengur að. Og ég spyr líka: Þegar samningurinn verður næst endurskoðaður, vilja þeir þá ekki fá 6 þús. tonn, 10 þús. tonn, 12 þús. tonn, annars falla tollarnir niður, annars hefðum við ekki þessi tollfríðindi lengur? Hlýtur maður ekki spyrja sig að því? Ég sagði áðan að forsvarsmenn sjávarútvegsins hefðu ekki verið neitt sérstaklega brattir vegna þessa samnings en íslenskir iðnrekendur hafa aftur á móti mælt eindregið með samningnum, aðallega fyrir hönd sjávarútvegsins. En iðnrekendur telja réttilega að svo margt þurfi að breytast í rekstrarumhverfi iðnaðarins sem þeir eiga alls ekkert von á frekar en áður að stjórnvöld lagi þannig að hagurinn sé óbreyttur að öðru leyti en því að aðalbreytingin er sú fyrst og fremst að samkeppni eykst. Með þátttöku okkar viðurkennum við að við ætlum að vera fullgildir þátttakendur í alþjóðlegum viðskiptum, aukinni alþjóðavæðingu og verkaskiptingu. Við verðum með sömu leikreglur og annars staðar eru í Vestur-Evrópu. Þess vegna verða starfsskilyrði atvinnulífsins að vera samkeppnisfær eins og best gerist meðal erlendra keppinauta. En hvernig eru starfsskilyrði atvinnulífsins almennt? Hvernig er skilningurinn á þeim? Það þarf ekki að fara um það mörgum orðum. Starfsskilyrðin eru miklu verri en víðast hvar í Evrópu. Af hverjum skyldum við ætla að erlendur fjárfestir komi hingað til að fjárfesta í atvinnulífinu og búi síðan hér við miklu erfiðari aðstæður en víðast hvar í Evrópu, með ýmsa skatta og skyldur sem þekkjast ekki í Evrópu? Mig langar til að víkja fáeinum orðum að ágætri ræðu sem hv. þm. Vilhjálmur Egilsson hélt hér um ýmsar hagfræðikenningar sem svo sannarlega var hægt að vera sammála. Ég veit ekki hvort þingmaðurinn er hérna, ég sá hann áðan en hann er kannski vikinn brott. Hann vék að ríkisstyrkjakerfinu og skilgreiningu Evrópubandalagsins á ríkisstyrkjum til útflutningsfyrirtækja og nauðsyn þess að halda sig frá ríkisstyrkjum. Íslenskur sjávarútvegur hefur ekki verið ríkisstyrktur til þessa og það hefur styrkt mjög stöðu sölumanna okkar erlendis að geta sannað það að þó að okkar verð hafi oft verið miklu hærri en keppinauta okkar hafi það verið samþykkt og viðurkennt vegna þess að við höfum ekki verið með ríkisstyrktan sjávarútveg. En hvað er að gerast núna? Ætlar ekki hæstv. forsrh. að fara að ríkisstyrkja sjávarútveg okkar í óþökk allra sem málið varðar? --- Ég veit ekki hvort hæstv. forsrh. er hér en ég hefði gaman af að spyrja hann einnar spurningar eða svo. Forseti. Er hann hér í hliðarsal?

Forseti skal gera ráðstafanir og láta hæstv. forsrh. vita að þingmaðurinn óski eftir nærveru hans. --- Forseti vill taka fram að forsrh. er í húsinu og það er verið að leita hans. Það er spurning hvort þingmaðurinn getur haldið áfram ræðu sinni og geymt þann hluta ræðunnar sem hann vildi ræða við forsrh.

Ég á örstutt eftir af minni ræðu og það er eiginlega ekkert eftir nema spurningin til hæstv. forsrh.

Það er verið að kanna málið ef hv. þm. vill hinkra örlítið. --- Samkvæmt upplýsingum mun hæstv. forsrh. koma eftir tvær mínútur.

Ég mundi kannski nota tækifærið og spyrja hv. þm. Vilhjálm Egilsson hvort hann muni samþykkja það þegar mál Hagræðingarsjóðs kemur til atkvæða að senda útgerðarmönnum ávísun og ríkisstyrkja þannig sjávarútveginn í óþökk sjávarúvegsins sjálfs. Hann hélt hér mjög athyglisverða og góða ræðu um að það sé alveg út í hött að ríkisstyrkja sjávarútveginn og atvinnulífið almennt. Það verður því vel eftir því tekið þegar að þessu máli kemur hvernig hv. þm. greiðir atkvæði. Þessu vildi ég koma að en síðan langaði mig að bíða hér í rólegheitunum þar til hæstv. forsrh. hefur lokið kaffidrykkju sinni. Þetta er ekki löng ræða sem ég á eftir en mig langar aðeins að eiga eitt orð við hann. --- Verði þér að góðu, hæstv. forsrh., mig langaði að beina spurningu til hæstv. forsrh. vegna ríkisstyrkjakerfis sem flestir Íslendingar eru sammála um að eigi ekki að viðgangast í undirstöðuatvinnugreinum okkar. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort það sé einlægur ásetningur hans að senda útgerðarmönnum ávísun í pósti til að þeir geti keypt aflaheimildir Hagræðingarsjóðs og eyðileggja þar með þann grunn sem hefur skapast á mörkuðum okkar erlendis, að við séum ekki með ríkisstyrktan sjávarútveg. Mig langar að spyrja hæstv. forsrh. að því hvort hann hafi hugleitt það hvaða erfiðleikum þessar hugmyndir hans muni valda sölumönnum okkar á íslenskum afurðum erlendis. Þetta var spurningin til hans. Virðulegi forseti. Ég tel að við höfum einhvern ávinning af þessum samningi, þó það nú væri, jafnflókinn og mikill sem hann er. En það er langur tími þar til hæstv. ríkisstjórn hefur búið svo um hnútana að við getum notið hagnaðarins í þessari opnu samkeppni á Evrópumarkaði og ég hræðist þá miklu oftúlkun sem hér hefur átt sér stað á ágæti samningsins. Ég vona að við berum gæfu til að ganga hægt um gleðinnar dyr.

Virðulegi forseti. Mér finnst spurningin, sem til mín var beint, ekki í beinum tengslum við umræðuefnið. Ég vil aðeins svara því til að ég tel að ef þetta mál er vandamál hefði flokkur hv. þm. átt að hugsa það rækilega áður en Atvinnutryggingarsjóðurinn var stofnaður á sínum tíma en það er margfalt stærra mál í þessum efnum en þetta sem hér hefur verið rætt um.

Virðulegi forseti. Mér þykir afar leitt að hafa ónáðað hæstv. forsrh. ef hann telur að þetta tengist ekki málinu. En ef hann telur þetta ekki tengjast málinu þá hefur hann ekki lesið sögulegt yfirlit EFTA og EB, upplýsingablöð frá utanrrn. því þar á bls. 4, Um sjávarútvegsmál, er nákvæmlega um það getið hvað bein fjárframlög til sjávarútvegsmála þýða.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem fram kom hjá hv. 2. þm. Vestf. fyrr á þessu þingi að ræðupúltið er heldur smávaxið fyrir svo viðamikið mál. Þetta mikla mál, sem hér er nú til umfjöllunar og hefur verið nokkuð rætt af eðlilegum ástæðum, er vissulega stærsta mál sem komið hefur á borð þingmanna á Alþingi að svo miklu leyti sem mér er kunnugt. Ég minnist þess að hafa lesið það í ræðum þingmanna um EFTA-samninginn á sínum tíma að menn töldu þá að þar færi stærsta mál sem fram hefði komið á þingi fram til þess tíma. Ég held að engum blandist hugur um að þetta mál er margfalt að vöxtum og áhrifum á við það mál. Þrátt fyrir mikilfengleik málsins og mikið umfang er frv. sem slíkt með því allra stysta sem sést hefur hér á borðum þingins. Það er ekki nema fimm greinar. Ég vil fyrst víkja að frv. sem slíku og taka undir þær athugasemdir sem fram hafa komið um 3. og 4. gr. frv. Ég tel að þessar tvær greinar séu með þeim hætti að það sé ekki boðlegt að leggja þær fyrir og ætlast til að alþingismenn samþykki slíkan texta eins og hæstv. utanrrh. hyggst þó fyrir með framlagningu frv. Ég vil bæta einni athugasemd enn við 2. gr. frv. Greinin er dálítið undarleg og ég kannast ekki við að hafa séð svona frumvarpssmíð áður. Venjan er sú --- og ekki bara venjan heldur hin algilda regla --- að það efni sem menn ætla að fá lögfest er lagt fram í frv. Það kemur fram í texta frv. hvað það er sem menn hyggjast fá lögfest. Þegar frv. hefur verið samþykkt sem lög er hægt að lesa í lögunum hvaða efni það er sem mönnum ber að fara eftir hér á Íslandi þar sem þessi lög ná til. Hér er komin algerlega ný útgáfa af frumvarpssmíði í 2. gr. Hún er þannig að lögin verða ekki lögin. Lagatextinn á ekki að vera í lögunum. Menn eiga þess ekki kost að kynna sér og sjá hvað er og hvað felst í lögunum með því að lesa lögin sjálf, heldur þurfa menn að lesa allt aðrar bækur sem vísað er til í 2. gr. frv. Þetta er að mínu viti algerlega ótæk frumvarpssmíð og ég tel að hún standist ekki á nokkurn hátt þær kröfur sem menn gera til frumvarpa sem leggja á fyrir Alþingi. Það nær ekki nokkurri átt að menn ákveði með einni setningu að eitthvað annað sem er í öðrum bókum annars staðar séu lög. Ég geri athugasemd við þetta, virðulegi forseti, og óska eftir því að forseti láti athuga það hvort þessi grein, 2. gr. frv., standist þingskapalög, hvort greinin sé í samræmi við þau þingsköp sem menn hafa sett sér á Alþingi. Það er ekki nóg með að menn leggi fram texta þar sem segir að eitthvert tiltekið ritgerðasafn skuli hafa lagagildi heldur er textinn mjög óafmarkaður. Það er erfitt að átta sig á því hvar lagasetningin endar með því að lesa fyrstu og aðra setningu í 2. gr. frv. Þó að það sé nokkuð ljóst hvað sé meginmál EES-samningsins þá er vísað í einstökum greinum samningsins út og suður í viðauka, viðbætur og annað slíkt. Það er hægt að nefna hér dæmi um það, t.d. 63. gr. sem á að hafa lagagildi hér samkvæmt frv. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Í XV. viðauka eru sérstök ákvæði um ríkisaðstoð.`` Þetta á að hafa lagagildi hér á landi. Hvað þýðir þetta? Það þýðir væntanlega að XV. viðauki er lög en það kemur ekki fram í 2. gr. Þar segir bara: ,,Meginmál EES-samningsins skal hafa lagagildi hér á landi.`` Það er hvergi getið um það í 2. gr. frv. að XV. viðauki hafi lagagildi. Það er ótrúlegt að mönnum skuli detta í hug að semja svona þvælu. Ég vil líka vekja athygli hv. þm. á 98. gr. samningsins. Þessi 98. gr. á samkvæmt frv. að verða lög. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Breyta má viðaukum samningsins, svo og bókunum 1--7, 9--11, 19--27, 30--32, 37, 39, 41 og 47, eftir því sem við á, með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar í samræmi við 93. (2. mgr.), 99., 100., 102. og 103. gr.`` Með öðrum orðum, aðilum utan Alþingis er veitt vald til að breyta lögum með 98. gr. Þetta gengur ekki upp í mínum huga. Ég er algerlega andvígur því að framselja löggjafarvaldið til einhvers aðila sem er utan þessarar stofnunar sem er til þess kjörin að hafa það á hendi. Menn kunna að segja: Þessum ákvæðum verður ekki breytt nema Íslendingar samþykki. En hver er það sem samþykkir fyrir hönd Íslendinga? Það er ekki Alþingi. Ég tel, virðulegi forseti, að þessi frumvarpssmíð sé svo meingölluð að hún sé ekki tæk á Alþingi. Ég geri alvarlegar athugasemdir við hana og fer fram á það við virðulegan forseta að hann láti gera úttekt á þessu og fái álitsgerð um frumvarpssmíðina, hvort það standist þingskapalög að leggja fram frv. af þessu tagi. Það er ýmislegt í þessum samningi sem vert er að ræða. Þó er það svo margt að ógerningur er að ræða það allt til hlítar í einni ræðu. Því hlýtur maður að afmarka sig við nokkur atriði að þessu sinni og geyma sér til síðari tíma í umræðu um þetta mál að fara yfir önnur mál og atriði sem verða útundan í þessari fyrstu umfjöllun. Ég vil fyrst, af því að hæstv. utanrrh. vék að því í sinni framsöguræðu, umfjöllun um EFTA-samninginn og afstöðu annarra þingflokka og þingmanna til þess samnings, fara yfir sögulegar staðreyndir hvað það varðar til að varpa skýrara ljósi á afstöðu manna og flokka en fram kom í ræðu hæstv. utanrrh. Hæstv. ráðherra viðhafði þau orð um þá sem vildu þjóðaratkvæði í þessu máli að þeir væru að beita yfirvarpi fyrir því að þurfa ekki að bera ábyrgð á málinu sjálfu, að þeir sem óskuðu eftir þjóðaratkvæði um eitthvert mál gerðu það vegna þess að þeir þyrðu ekki að taka á því. Þetta væri yfirvarp, hræðsla. Þetta var boðskapur hæstv. utanrrh. til þeirra sem halda fram því sjónarmiði að stundum séu málin það stór að nauðsynlegt sé að leyfa þjóðinni að segja sitt álit á þeim. Það hefur áður komið fram í öðrum málum að hluti þingmanna hefur óskað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um mál. Ég vil aðeins fara yfir tvö mál í því sambandi. Ég vil fyrst rifja upp samninginn við Bandaríkin og stofnsamninginn við NATO árið 1949. Þá þótti mönnum það nokkuð stórt mál og borin var fram tillaga á Alþingi um að bera aðild Íslands að NATO undir þjóðina. Þá voru til menn sem sögðu að það væri eðlilegt. Í nafnakalli um þetta mál á þingi á sínum tíma voru tveir menn, sem báðir hafa tengst Alþfl. nokkuð mikið, sem sögðu já, sem töldu eðlilegt að þjóðin hefði rétt til að segja sitt álit á því máli. Það voru þeir Hannibal Valdimarsson og Gylfi Þ. Gíslason. Þeir sögðu já. Og hvað sagði Hannibal Valdimarsson þegar búið var að fella tillöguna um þjóðaratkvæðagreiðslu? Hver var afstaða hans þá til málsins? Ég vil rifja það upp fyrir hæstv. utanrrh. Fyrrv. formaður Alþfl., Hannibal Valdimarsson, sagði þá með leyfi forseta: ,,Þar sem hæstv. Alþingi hefur synjað um þjóðaratkvæði og felld hefur verið tillaga um að reyna að tryggja öryggi Íslands með skjallegri greinargerð, viðurkenndri af öllum samningsaðilum um sérstöðu Íslands, segi ég nei.`` Fyrst þjóðin fékk ekki leyfi til þess að segja sitt álit á málinu, þá sagði Hannibal Valdimarsson nei. Þetta mál kom líka upp þegar rædd var aðildin að fríverslunarsamningi Evrópu, EFTA. Þá voru líka sett fram þau sjónarmið á Alþingi að rétt væri að bera málið undir dóm þjóðarinnar. Þá sagði einn þingmaður í atkvæðagreiðslu um tillögu um þjóðaratkvæði, með leyfi forseta: ,,Flokkur frjálslyndra og vinstri manna er almennt samþykkur því að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um stærstu mál þjóðarinnar.`` Þessi þingmaður hét Hannibal Valdimarsson. Þetta var hans afstaða. Þetta var afstaða Samtaka frjálslyndra og vinstri manna. Þótt þeir almennt styddu samninginn, þá sögðu þeir: Þetta er stórt mál. Þjóðin á að fá tækifæri til þess að segja sitt álit.  tíma? Hvaða afstöðu hafði hann til þessa máls? Það er ljóst að hann var þeirrar skoðunar almennt, með fyrirvörum þó, að samþykkja ætti aðildina að EFTA. En það er líka ljóst að núv. hæstv. utanrrh. var þeirrar skoðunar, sem fram hefur komið, að hér væri um svo stórt mál að ræða að það væri eðlilegt að bera það undir þjóðina. Þá studdi hann rétt þjóðarinnar til að hafa áhrif á gang stórmála. Í dag hafnar hann rétti þjóðarinnar til að hafa áhrif á gang enn stærra máls. Þetta mundi á sumum bæjum vera kallað kúvending. Ég vil minna á það að þegar aðildin að EFTA var rædd hér á þingi, þá var við völd svonefnd viðreisnarstjórn, skipuð sömu flokkum og nú mynda ríkisstjórn hér á landi. Ég minnist þess að fyrir fáum dögum var upplýst að gerð hefði verið skoðanakönnun um afstöðu landsmanna til EES-samningsins. Hún hafði ekki farið mjög hátt og þurfti nokkuð fyrir því að hafa að ná henni út úr ráðuneytinu og fá hana opinberaða. Þetta kallar maður að láta eigin hagsmuni ríkja yfir hagsmunum þjóðarinnar sem auðvitað á rétt á að fá slíkar upplýsingar. Hæstv. utanrrh. setti fram skoðanir um þetta atriði árið 1969. Þá sagði hæstv. núv. utanrrh. eftirfarandi, með leyfi forseta, sem birtist í blaðinu Nýtt land --- frjáls þjóð: ,,Flokkshagsmunir leyfa oft ekki að almenningur fái í hendur þær upplýsingar sem þjóðarhagsmunir krefjast. Það er eftirtektarvert hve sáralitlar umræður, rannsóknir og upplýsingar hafa birst opinberlega í tilefni af þeim alvarlegu efnahagserfiðleikum sem þjóðin á nú við að etja. Hvers vegna? Í munni stjórnarsinna felst hin eina rétta skýring í tveimur orðum: Verðfalli og aflabresti sem síðan er endurtekið ad nauseam.`` Þessi orð tók hæstv. utanrrh. sér í munn í framsöguræðu sinni um málflutning stjórnarandstöðunnar. Hann hefur kannski ekki munað eftir því að sama málflutning hafði hann uppi árið 1969 um málflutning stjórnarinnar. Það virðist því miður vera svo að málflutningur stjórnarinnar sé óbreyttur nú frá því sem hann var árið 1969 enda fékk þáv. ríkisstjórn ekki háa einkunn hjá þessum vasklega ritstjóra eða greinarhöfundi og sérstaklega fékk Alþfl. harða dóma sem kannski væri ástæða til að rifja upp síðar í þessari umræðu. Ég tel mig hafa upplýst að hæstv. utanrrh. er tvöfaldur í roðinu, svo ekki sé meira sagt, í afstöðu sinni til þjóðaratkvæðagreiðslu og þá kafla í framsöguræðu hans sem fjölluðu um þetta efni ber að taka jafnalvarlega og tilefni er til með hliðsjón af þessum upplýsingum. Þessi kafli ræðu hans er ekkert annað en yfirvarp, eins og hann sagði sjálfur, til að komast hjá því að þurfa að standa frammi fyrir dómi þjóðarinnar sem hæstv. ráðherra óttast meira en nokkuð annað. Ég tel því að öll þau rök sem ráðherrann flutti gegn þjóðaratkvæðagreiðslu hafi fallið með hans eigin rökum sem hann setti fram árið 1969 og allar þær forsendur sem þá réttlættu þjóðaratkvæðagreiðslu eigi við í dag. Það eina sem hefur breyst er að hæstv. utanrrh. er í stjórn en var þá í stjórnarandstöðu. Þetta heitir tækifærissinnuð pólitík, að skipta um skoðun á málinu eftir því hvort menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Hæstv. utanrrh. skuldar þjóðinni skýringar á því hvers vegna hann er ekki ístöðumeiri í þessu grundvallarmáli sem skiptir þjóðina svo miklu. Virðulegi forseti. Ég vil nokkuð víkja að málefnum iðnaðar og þeim áhrifum á iðnaðinn sem vænta má af þessum samningi og jafnframt reynslu okkar af 20 ára samningi við EFTA um fríverslun fyrir iðnaðarvörur og spádóma sem þá voru uppi um hvernig iðnaðinum mundi reiða af. Ég gríp hér fyrst niður í blaði sem nefnist Iðnaðurinn, gefið út í mars 1992. Þar segir í fyrirsögn: ,,EES-samningur gagnslaus fyrir skipasmíðaiðnaðinn.`` Undir þessari fyrirsögn segir svo, með leyfi forseta: ,,Niðurstaða í EES-samningum varðandi ríkisstyrki til skipasmíða er mikil vonbrigði fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað. Ekki náðist samkomulag um það að skipasmíðaiðnaði í EFTA-ríkjunum yrðu tryggðar sambærilegar reglur um ríkisstyrki og fyrirtæki í EB búa við. Reglur um þetta efni eru raunar alveg að heita má utan EES-samningsins. Ríkisstyrkir til skipasmíða verða leyfðir innan EES og engar sérstakar ráðstafanir gerðar til að koma í veg fyrir að styrkir raski samkeppnisstöðu fyrirtækja frá löndum þar sem litlir eða engir styrkir eru. Fyrirtækjum innan EB er aftur á móti tryggð slík vörn þegar þau keppa um viðskipti innan EB.`` Hvað varðar skipasmíðaiðnaðinn er þetta niðurstaða þeirra sem hagsmuna eiga að gæta í þeim iðnaði hér á landi, að samningurinn sé gagnslaus og af þeirri ástæðu að samkeppnisskilyrðin eru ekki tryggð sem er mjög athyglisvert í ljósi þess að eitt af grundvallaratriðunum í samningnum sjálfum er samræmingin á skilyrðum og aðbúnaði fyrirtækja og fólks. Á síðasta þingi var lögð fram skýrsla um íslenskan iðnað, þróun, framtíðarhorfur og stefnu ríkisstjórnarinnar. Þessi skýrsla náði yfir 20 ára tímabil og gefur okkur upplýsingar um það hvernig iðnaði hefur reitt af eftir að við gerðumst aðilar að fríverslunarsamningi Evrópu. Menn bundu nokkuð miklar vonir við iðnaðinn í kjölfar EFTA-samningsins á sínum tíma og þáv. viðskrh. hafði uppi í ræðu nokkur orð um þetta atriði og dró fram ýmislegt sem yrði iðnaðinum til hagsbóta í kjölfar samningsins. Hann sagði t.d., með leyfi forseta, að það væri meginniðurstaða athugunarinnar að staða íslensks iðnaðar væri styrkari en menn virtust almennt hafa talið og iðnþróun á Íslandi mundi eflast við aðild að fríverslunarsamtökum. Hann sagði um einstakar iðngreinar, t.d. um innréttingasmíði að innréttingasmíði eigi að geta staðist erlenda samkeppni og eigi á því sviði að vera um skilyrði til útflutnings að ræða. Hvernig skyldi þróunin í innréttingasmíði hafa verið? Hún er þannig að markaðshlutdeild innréttinga innan lands sem var 87% árið 1977 var komin niður í 60% árið 1989. Hún hafði fallið verulega og fer ekki miklum sögum af útflutningi á þessu sviði. Um húsgagnagerð var sagt það sama, að innlend húsgagnagerð ætti að standast samkeppni og hefði mikla möguleika á útflutningi. Í þessari skýrslu ríkisstjórnarinnar kemur fram að markaðshlutdeild húsgagnaiðnaðar var árið 1977 73% en árið 1989 komin niður í 39%. Í fleira væri hægt að vitna í þessari ræðu þar sem spáð var velgengni íslensks iðnaðar í kjölfar EFTA-samningsins en ég læt það ógert. Ég vil þó nefna tvennt, kaffi og málningu. Hlutdeild kaffis í innlendum markaði hefur fallið úr 94% eins og það var 1978 niður í 43% árið 1991, hefur fallið um meira en helming. Málning missti markaðshlutdeild innan lands úr 66% niður í 52% á árunum 1978--1991. Þetta eru nú staðreyndirnar um hvernig iðnaðinum hefur reitt af við þennan samning. Við sjáum líka á bls. 36 í þessari skýrslu að útflutningur þessara vara, sem hlutfall af heildarvöruútflutningi, hefur ekkert aukist eftir að við gerðumst aðilar að EFTA heldur minnkað úr 18,3% árið 1970 niður í 17,3% árið 1991. Það væri fróðlegt að skoða líka hvað iðnaðurinn hefur tekið við mörgu fólki eða skapað mörg ný störf til að mæta fjölgandi þjóð. Árið 1970 voru 12.400 ársverk í iðnaði eða um 15% en árið 1989 voru ársverkin 16.200 og komin niður fyrir 13% af ársverkum í heild. Aukningin var ekki nema 2.800 störf á meðan ársverkum í heild fjölgaði úr 81.700 í 126 þús., fjölgaði um 44.300. Iðnaðurinn tók við hverfandi hluta af þessum nýju störfum. Það má kannski segja að það hafi ekki komið mönnum svo mjög á óvart ef þeir höfðu í huga spádóma greinarhöfunds í blaði sem hét Nýtt land --- frjáls þjóð. Sá greinarhöfundur merkti sínar greinar með stöfunum JBH. Hann skrifaði í grein 19. des. 1969 undir fyrirsögninni ,,EFTA-aðild þýðir gjaldþrot viðreisnar``. Það var nú ekkert minna. Og hann segir í annarri grein, sama blaði frá 1. ágúst, varðandi veiðarfæraiðnað, með leyfi forseta: ,,Stjórnvöld eru búin að gera það sem í þeirra valdi stóð til að ganga að þessum iðnaði dauðum með takmarkalausum innflutningi áður en við göngum í EFTA sem mun aðeins innsigla dauðadóminn.`` Ég verð að segja að hæstv. utanrrh. hefur verið nokkuð framsýnn á þennan samning sem hann þó studdi. Hann segir í Pólitísku erindisbréfi, sem svo heitir, frá 23. júní 1969 um framtíðarhorfur eins og þær voru þá og blöstu við honum, með leyfi forseta: ,,Að því er stefnt að ganga í fríverslunarbandalag við háþróaðar iðnaðarþjóðir sem hefur það í för með sér að finna verður þúsundum starfandi fólks nýja atvinnu, veita þeim nýja starfsþjálfun auk hinna fjölmennu árganga æskufólks sem stöðugt bætast í hópinn með misjafnlega lélegt veganesti úr skólum landsins.`` Það er nú ekki fjarri því að þessi framtíðarsýn hæstv. utanrrh., greinarhöfundarins JBH, hafi ræst í meginatriðum enda sagði hann um EFTA-samninginn í grein sem hann nefndi Gjaldþrot viðreisnar, með leyfi forseta: ,,EFTA er engin töfraformúla sem leysir öll vandamál af sjálfu sér eins og stjórnarflokkarnir virðast halda eftir málflutningi þeirra að dæma.`` Það er eins og þetta eigi við enn. Málflutningur stjórnarflokkanna um EES-samninginn er þannig að hann á að leysa hér öll vandamál. Hann á að skapa hér hagvöxt og ný störf og efla byggð. Það liggur í orðunum að menn fái allt fyrir ekkert. Ég vil að lokum ljúka þessum upprifjunum fyrir hæstv. utanrrh. með því að vitna í dóm hans um þá flokka, sem skipuðu ríkisstjórnina sem stóð að inngöngu Íslands í EFTA. Dómur hans um Alþfl. var eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Alþfl. er svo kyrfilega bundinn á klafa Sjálfstfl. gegnum þéttriðið net fjárhagslegra hagsmuna að foringjarnir munu aldrei sjálfviljugir slíta stjórnarsamstarfinu sem þeir eiga upphefð sína og þjóðfélagsstöðu að þakka. Hann getur einfaldlega ekki framar séð sér pólitískt farborða af eigin rammleik.`` Þetta er dómur greinarhöfundarins JBH um Alþfl. í stjórnarsamstarfi við Sjálfstfl. Hann bætir síðan við innan sviga um Alþfl.: ,,sem er orðinn varanlegur fylgihnöttur Sjálfstfl.`` Þetta eru sígild orð. Ég verð að segja það að ef ég ætti hatt mundi ég taka hann ofan fyrir hæstv. utanrrh. fyrir að vera svona framsýnn um afstöðuna til Alþfl. og um hvernig EFTA-samningurinn reyndist þjóðinni. Að vísu á ég ekki þann hatt sem er boðlegur til þess. Það þyrfti að vera einhvers konar mexíkanskur bófahattur sem væri við hæfi því eins og menn muna er Alþfl. í samstarfi við Sjálfstfl. og hæstv. utanrrh. hefur líkt þeim flokki við mexíkanskan bófaflokk. Það segir kannski meira um hæstv. utanrrh. en Sjálfstfl. að það var lendingin hjá honum að velja sér Sjálfstfl. sem förunaut næstu árin. Ég vil þá víkja að byggðamálum. Hér hefur nokkuð verið rætt um sjávarútvegsmál. Ég mun lítillega koma inn á þau. Ef við lesum það sem hæstv. utanrrh. sagði í sinni framsöguræðu um áhrif samningsins á landsbyggðina kemur það fram á tveimur stöðum sem víkur að því efni. Á öðrum staðnum segir hann, með leyfi forseta: ,,Það er af þessum ástæðum sem samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið mun reynast landsbyggðinni á Íslandi, þar sem sjávarútvegurinn er uppistaða atvinnulífs, sérstök lyftistöng í atvinnulegu tilliti, þ.e. það væri hægt að fullvinna fiskinn hér innan lands í kjölfar samningsins.`` Á öðrum stað segir hæstv. utanrrh., með leyfi forseta: ,,Ef við Íslendingar hefðum fest utan tollmúra Evrópubandalagsins með okkar sjávarafurðir var fullkomin hætta á því að við hefðum líka fest í því fari að vera hráefnisútflutningsnýlenda þessara miklu markaða. Afleiðingar þess þarf ég ekki að orðlengja um. Það hefði auðvitað fyrst og fremst bitnað á landsbyggðinni á Íslandi.`` Þetta er lýsing hæstv. utanrrh. í framsöguræðu sinni um áhrif samningsins á landsbyggðina, á búsetuþróun innan lands. Þetta er atriði sem sáralítið hefur verið fjallað um meðan á samningnum hefur staðið og ég hef reyndar ekki fundið nema eina úttekt um þetta mál sem er frá Byggðastofnun, gefin út í desember árið 1990 og sem nefnist Evrópska efnahagssvæðið og byggðaþróun, skýrsla unnin að beiðni forsætisráðuneytisins. Ég hygg að segja megi um þá skýrslu að hún sé í fullu gildi þótt eitthvað kunni að hafa breyst frá desember 1990 í einstökum atriðum í samningnum. Ég hygg að breytingarnar hafi ekki verið á þann veg að það breyti þeim atriðum sem skýrsluhöfundar höfðu til hliðsjónar þegar þeir sömdu skýrsluna. Þessi skýrsla, sem er nokkuð ítarleg, upp á einar 17 síður, er verulega fróðleg og ég vil hvetja hv. þm. til að ná sér í eintak af henni og kynna sér efni hennar eftir föngum. Ég vil vitna til hennar í niðurstöðum á bls. 15 og 16 og gera grein fyrir því hver niðurstaða Byggðastofnunar er um áhrif á byggðaþróun. Þar er vakin sérstök athygli á því að samkeppnisskilyrði íslensks sjávarútvegs og íslenskrar fiskvinnslu eru ekki jöfn, þau eru ekki þau sömu og í Evrópu. Það er vegna ríkisstyrkja sem Evrópubandalagið hefur haldið uppi og fara vaxandi frekar en minnkandi. Ég nefni sem dæmi að á árunum 1991--1993 er áformað að verja um 170 milljörðum kr. í ríkisstyrki frá EB til fiskvinnslu í löndum EB. Við þetta bætast svo styrkir einstakra ríkja til fyrirtækja innan sinna landamæra. Það er alveg ljóst að við, sem ætlum að lifa á sjávarútvegi og því sem hann gefur af sér, erum í ákaflega erfiðri stöðu ef við semjum um það að samkeppnisaðilarnir í Evrópu megi vera ríkisstyrktir svo og svo mikið. Í stað þess að við höfum tekjur af sjávarútvegi veitir Evrópubandalagið sínum sjávarútvegi gríðarlegar upphæðir í ríkisstyrki. Þarna er um að ræða mjög skakka samkeppnisstöðu sem hefur gríðarlega alvarleg áhrif þegar fram í sækir vegna þess að fiskvinnslan hér á landi á svo erfitt með að greiða sama verð og erlend fiskvinnsla fyrir óunninn fisk. Menn standast ekki samkeppnina því að menn standa ekki jafnfætis. Það er þó grundvöllur EES-samningsins að menn eigi að standa jafnfætis. Í þessu máli kýs hæstv. utanrrh. að skrifa upp á þá stefnu að mönnum sé mismunað okkur í óhag. Byggðastofnun varar við þessu sérstaklega og segir, með leyfi forseta: ,,Þetta mun hins vegar ekki gerast ef fiskvinnslan getur ekki greitt sambærilegt verð fyrir hráefnið og vinnsla sem staðsett er nær markaði. Þá getur komið upp sú staða að verulegur hluti bolfiskvinnslunnar flytjist úr landi.`` Þeir segja enn fremur, með leyfi forseta: ,,Líklegasta framvindan er sú að stöðugt aukinn hluti hráefnis af Íslandsmiðum verði fluttur óunninn úr landi til frekari vinnslu innan Evrópubandalagsins.`` Enn fremur segir í skýrslunni: ,,Fari svo sem hér er greint fer ekki hjá því að það mun hafa verulegar afleiðingar fyrir búsetuþróun hér innan lands. Áframhaldandi vandkvæði munu verða á rekstri fiskvinnslufyrirtækja vegna mikillar skuldsetningar og minnkandi aflamagns. Það mun óhjákvæmilega leiða til gjaldþrota sem aftur leiðir til þess að fiskvinnslan mun leggjast niður á mörgum stöðum þar sem hún er stunduð nú. Um leið bregðast forsendur fyrir búsetu á flestum þeim stöðum þar sem slíkt gerist.`` Þetta er niðurstaða Byggðastofnunar um áhrif samningsins á landsbyggðina, virðulegi forseti. Ég hygg að áður en hæstv. utanrrh. heldur fram þeim fullyrðingum sem fram komu í framsöguræðu hans ætti hann að kynna sér efni þessarar skýrslu því að hæstv. ráðherra gerir ekkert annað, ef hann heldur þessu áfram, en að stunda vísvitandi blekkingarleik gegn betri vitund. Byggðastofnun bendir á úrræði sem menn verða að grípa til til að eyða þessum misjöfnu áhrifum milli innlendrar fiskvinnslu og erlendrar. Segir þar m.a., með leyfi forseta: ,,Stjórnvöld geta haft áhrif á þróunina. Enda þótt ljóst sé að ekki er hægt að veita fiskvinnslunni styrki í líkingu við það sem gert er í nágrannalöndunum og hér hefur verið lýst verður að líkja eftir þeim skilyrðum sem sambærileg fyrirtæki búa við annars staðar. Fyrirtækin þarf að styðja í viðleitni þeirra til nýsköpunar, tæknivæðingar, menntunar starfsfólks, markaðsmála og fleiri slíkra atriða með beinum fjárframlögum og kostnaðarþátttöku hins opinbera. Þá þarf hið opinbera að styrkja fjárfestingu í tilteknum þáttum til samræmis við samkeppnislöndin. Jafnframt verður hið opinbera að hjálpa sumum fyrirtækjum til að hætta rekstri. Það er sársaukafullt en kann að reynast óhjákvæmilegt. Bættar samgöngur geta sums staðar gert kleift að leggja niður vinnslu á stöðum án þess að þeir sem þar búa þurfi þar með að hætta að vinna við greinina. Mestar áhyggjur þarf að hafa af einangruðum stöðum þar sem ekki er grundvöllur fyrir búsetu nema sjávarútvegur verði áfram stundaður.`` Lýk ég þar með tilvitnunum í skýrslu Byggðastofnunar sem lauk með þessum orðum. Ef það er ætlun stjórnvalda að lögfesta EES-samninginn verða þau að grípa til styrkjaaðgerða til sjávarútvegsins. Þau verða að taka upp beina ríkisstyrki til þess að sjávarútvegurinn haldi velli í samkeppninni við ríkisstyrktan sjávarútveginn erlendis og til að koma í veg fyrir alvarlegt hrun á landsbyggðinni, alvarlegt búsetuhrun og byggðaröskun í framhaldi af því. Ég hef ekki heyrt hæstv. ráðherra geta þess að það væri á döfinni að taka upp slíka stefnu gagnvart sjávarútvegi. Þar með er ráðherrann að skrifa upp á þá stefnu að það eigi á næstu árum að vera veruleg búsetubreyting í landinu. Það er eins gott að þeir flokkar sem standa að þessari ríkisstjórn standi upp og viðurkenni að það sé þeirra stefna að flytja fólkið til, koma því burtu á færri staði en nú er. Ég skora á hæstv. utanrrh. að greina frá því í svari sínu síðar í umræðunni hvort það sé stefna Alþfl. að þessi spádómur og ábendingar Byggðastofnunar gangi eftir því það munu þau gera nema gripið verði til úrræða. Okkur hafa ekki verið sýnd nein þau úrræði sem Byggðastofnun mælir með og engin önnur í þeirra stað sem telja verður líkleg til árangurs. Eins og málið er lagt fram á Alþingi birtist það okkur sem stefna ríkisstjórnarinnar að ráðast sérstaklega á landsbyggðina. Það er ekki hægt að draga aðra ályktun af þessum samningi og framlagningu hans þegar, þrátt fyrir skýrslu sem fyrir liggur frá Byggðastofnun, ekkert kemur um aðgerðir, ekkert um gagnaðgerðir, ekki stafkrókur. Þeir flokkar sem að ríkisstjórninni standa skulda landsbyggðinni skýringar á því hvað verður um landsbyggðina þegar búið verður að samþykkja þennan samning, ef svo fer. Hvað bíður manna fyrir austan, norðan og vestan? Eiga þeir ekki um annað að velja, eins og bæjarstjórinn í Bolungarvík sagði fyrir fáum dögum í Morgunblaðinu, ef ekki verður breyting í atvinnulífinu, en að panta sér blokk hjá Davíð og farseðil líka? Var þessi ágæti maður þó einn helsti stuðningsmaður hæstv. forsrh. í formannskjöri í Sjálfstfl. á sínum tíma. Það hefur ekki tekið hann nema eitt og hálft ár að komast að þeirri niðurstöðu að stefna Davíðs Oddssonar og hans ríkisstjórnar leiði til þess að menn fara að panta sér blokkaríbúð í Reykjavík og farseðil með. Ekki bætir þessi samningur um í framtíðarsýn varðandi stöðu landsbyggðarinnar. Ég vil líka vara við þeirri trú manna að það sé hægt með þessum samningi og fylgisamningum um sjávarútvegsmál að halda útlendingum utan við sjávarútveg á Íslandi. Við sjáum hvernig það gengur undir núverandi lögum að banna aðild útlendinga að íslenskum sjávarútvegi. Það er vitað að íslensk fyrirtæki í eigu erlendra aðila að hluta til eiga í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum. Það er vitað að þetta er bannað. Samt er ekkert gert. Hvernig dettur mönnum í hug að á komandi árum, þegar meginreglan verður sú að það er bannað að mismuna mönnum á grundvelli ríkisfangs og útlendingum verður heimilt að vera hér í þjóðfélaginu með atvinnurekstur nánast á hvaða sviði þjóðlífsins og viðskipta sem er, að það verði hægt að halda sjávarútveginum utan eignaraðildar útlendinga þegar útlendingar mega eiga olíufélög, tryggingafélög, banka, verslanir og alla þá þætti sem útgerðarfyrirtæki skipta við og eru háð? Hvernig dettur mönnum í hug að það sé hægt að halda útlendingum utan við þetta? Það er auðvitað draumsýn, það mun ekki gerast. Það mun molna niður á fáum árum og eftir nokkur ár munu menn segja: Það er bara eins gott að útlendingarnir megi kaupa þetta því okkur vantar líka peninga til að endurreisa þessi útgerðarfyrirtæki. Það er bara gott að útlendingar komi með peninga. Það er sama hvaðan gott kemur munu menn segja þá eftir að hafa vanist því og búið við það í nokkur ár að útlendingar mega vera hér eins og við. Ég sé ekki fyrir mér annað og spái því að það líði ekki langur tími, ef þessi samningur verður að veruleika, þar til menn munu aflétta þessu af því að þetta bann mun ekki standast. Það er því mín skoðun að það sé blekking að halda því fram að hægt sé að taka við EES-samningnum og fjórfrelsinu annars vegar en halda sjávarútveginum fyrir utan hins vegar og ekki bara sjávarútveginum heldur þar með fiskveiðiréttinum. Auðvitað munu þessar varnir molna niður á skömmum tíma. Áður en við vitum verða útlendingar búnir að eignast verulegan hlut í útgerð hér á landi og eiga alla möguleika á að ná henni undir sig ef þeir kæra sig um. Þá munu þeir ekki endilega að gera út upp á það að vinna fiskinn hér á landi. Ætli þeir muni ekki frekar vilja fá hráefnið og vinna það í Þýskalandi og Englandi? Það þætti mér nú ekki ólíklegt. Ég held að okkar hlutskipti verði fremur að vera hráefnisskaffari en að fullvinna sjávarafurðir undir þessum samningi enda má greina það í samþykktum beggja stjórnarflokkanna að það er augljóst mál að það er ekki framtíðarsýn þeirra að við eigum að búa við EES. Þeir hafa báðir gert samþykktir sem gefa tilefni til að ætla að hugur þeirra stefni lengra og annað. Ég vil minna á landsfundarsamþykkt Sjálfstfl. frá því í mars 1991 þegar flokkurinn kaus sér nýjan formann sem áður hafði verið formaður aldamótanefndar Sjálfstfl. Ég bið menn að minnast þess hvað sú nefnd lagði til. Hún segir um framtíðarsýn Sjálfstfl. og um samskipti við Evrópubandalagið, með leyfi forseta: ,,Íslendingar eiga ekki fremur en aðrar Evrópuþjóðir að útiloka fyrir fram að til aðildar geti komið að Evrópubandalaginu.`` Sjálfstfl. útilokar ekki aðild að Evrópubandalaginu. Ég hef tekið eftir því að þegar hæstv. forsrh. hefur haft orð um þetta hefur hann tekið þannig til orða að aðild að EB væri ekki á dagskrá. Það þýðir ekki það sama og að aðild að EB sé útilokuð. Það þýðir einfaldlega: Hún er ekki tímabær, málið er opið, við skoðum það seinna. Hvað skyldi hinn flokkurinn segja? Hann segir í sinni kosningastefnuskrá, sem ber reyndar heitið Ísland í A-flokk, með leyfi forseta: ,,Alþfl. telur að samhliða samningum um Evrópskt efnahagssvæði þurfi að fara fram vandað mat á aðild að Evrópubandalaginu með atvinnu, lífskjör og menningarlegt sjálfstæði þjóðarinnar með Evrópu framtíðarinnar fyrir augum. Alþfl. útilokar ekki aðild að Evrópubandalaginu en ítrekar óskoruð yfirráð Íslendinga yfir fiskimiðum og orkulindum landsins.`` Alþfl. útilokar því heldur ekki aðild að EB. Hvað skyldi vera að brjótast um í Alþfl. um þessar mundir? Við sem höfum fylgst með þeim ágæta flokki um nokkurt árabil höfum auðvitað tekið eftir því að í utanríkismálum er flokkurinn mjög samstiga öðrum evrópskum sósíaldemókratískum flokkum. Þar greinir áhrifanna af aðild Alþfl. af Öðrum Internationalinum, Alþjóðasambandi sósíaldemókrata. Ég spyr sjálfan mig: Er það tilviljun að krataflokkarnir á Norðurlöndum, í Evrópu og á Íslandi eru samstiga í hverju stórmálinu á fætur öðru? Það skyldi þó ekki vera að Alþfl. sækti sér stefnu og efnivið í þennan Annan International, í annað Alþjóðasamband sósíaldemókrata? Öllum er kunnugt hver afstaða krataflokka á Norðurlöndum er til EB. Þeir vilja ganga í EB og ég spái því að það verði ekki langt þangað til Alþfl. Íslands kveður upp úr með að það sé rétt að ganga í EB enda er hann þegar byrjaður að undirbúa jarðveginn með yfirlýsingum sínum. Það er líka athyglisvert í þeirri samþykkt Sjálfstfl. sem ég vitnaði til að EES-samningurinn uppfyllir ekki þær kröfur sem Landsfundur Sjálfstfl. gerði til EES-samningsins í mars 1991. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Sjálfstæðismenn telja að Íslendingar eigi samleið með öðrum EFTA-ríkjum um þátttöku í Evrópsku efnahagssvæði að því tilskildu að samningar takist um hindrunarlaus viðskipti með sjávarafurðir.`` Það var forsendan, krafa sem Sjálfstfl. setur upp. Hver er niðurstaðan? Það eru aldeilis ekki hindrunarlaus viðskipti með sjávarafurðir. Tollar eru meginreglan og það þarf meira að segja að semja um það árlega hverjir tollarnir eigi að vera eða í hæsta lagi annað hvort ár. Hvað höfum við gefið? Við höfum opnað okkar fiskveiðilögsögu fyrir erlendum fiskiskipum. Það er ekki bara það að menn láti sér nægja að það séu hindranir í viðskiptum með sjávarafurðir heldur skrifa menn líka upp á ríkisstyrki til samkeppnisaðila og opna íslensku fiskveiðilögsöguna. Þó að opnunin sé ekki stór þá er það fyrsta gatið sem er erfiðast að brjóta. Það er alveg kristalklárt að afstaða EB er að komast inn í íslenska fiskveiðilögsögu og það er líka klárt að íslenska ríkisstjórnin hefur sagt já við því þótt menn reyni að búa sér til leið í kringum það með einhverri pappírsloðnu og slíkum hlutum. Það er búið að brjóta niður meginprinsippið, að hleypa ekki útlendingum inn í fiskveiðilögsöguna. Mér þykir menn kaupa tollfríðindi dýrum dómum. Við erum að kaupa lækkun á tollum á þessu verði, skrifa upp á ríkisstyrkjakerfið og opna landhelgina. Við erum að fá svipaða stöðu gagnvart EB og við vorum í allt þar til 1985 þegar Spánverjar og Portúgalir gengu í EB. Það þykja mér dýr kaup, virðulegi forseti, og hef allar efasemdir um að þau séu skynsamlegasti kosturinn í þessari stöðu. Það er ýmislegt fleira sem hægt væri að ræða, virðulegi forseti, en eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar ætlaði ég að taka fáein atriði sem ég vildi gera að umfjöllunarefni í þessari ræðu. Það er ekki hægt að fara yfir allan samninginn og þá efnisþætti sem hann kemur inn á í einni ræðu en ég vil ljúka ræðu minni með því að nefna eitt mál sem vefst nokkuð fyrir mönnum að vita hvað þýðir. Það er í 28. gr. EES-samningsins um frelsi launþega til flutninga á milli landa. Það á að vera almenna reglan að óheimilt sé að mismuna mönnum til starfa eftir þjóðerni en undanþága er gerð og hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Ákvæði þessarar greinar eiga ekki við um störf í opinberri þjónustu.`` Þetta ætti að vera nokkuð skýrt, a.m.k. hélt ég það við fyrsta yfirlestur og styrktist í þeirri trú þegar það var upplýst að það væri okkar að túlka þetta, að gefa skilgreininguna hvaða störf væru undanþegin þessu frelsi. Síðan kemur í ljós að það er heldur snúið að veita svör við því. Ég bað um það snemma í sumar að fá lista frá félmrn. yfir þau störf sem féllu undir þessa undanþágu. Hvaða störf í opinberri þjónustu eru undanþegin þessu frelsi? Þó að þar sé rösklega unnið að því að reyna að afla gagna til að svara þessu hefur það ekki tekist enn. Satt að segja held ég að menn séu komnir með efasemdir um að hægt sé að svara þessu af því að þegar að er gáð er málið ekki svo einfalt. Það eru t.d. ákvæði um að þau störf, sem í sumum löndum eru skilgreind sem opinber störf en í öðrum löndum unnin af einkaaðila, eiga að falla utan við þessa undanþáguheimild. Ef póstþjónustan eða síminn er einkavæddur, sem kallað er, í einhverju EES-landi falla þau störf hér á landi utan við undanþágu frá þessu frelsi. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. utanrrh. að hann gefi frekari skýringar á þessu ákvæði því að það skiptir miklu máli að vita hvaða störf í meginatriðum menn eru að tala um. Eru þetta bara örfá störf æðstu embættismanna framkvæmdarvaldsins eða eru menn að tala um heilu stéttirnar, t.d. heilbrigðisgeirann, kennara, Póst og síma, vatnsveitu, sveitarfélög og fyrirtæki þeirra? Eru störf hjá þessum aðilum undanþegin þessu frelsi eða eru þau það ekki? Burt séð frá afstöðu manna til samningsins, hvort þeir eru fylgjandi honum eða ekki, verður þetta að liggja fyrir og vera á hreinu því að þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Ég vil ljúka máli mínu, virðulegi forseti, með þessari fyrirspurn til hæstv. utanrrh.

Frú forseti. Hv. 5. þm. Vestf. virðist vera býsna fljótur að gleyma. Hann gerði hér allmikið mál úr því að fjárfesting útlendinga mundi í kjölfar þessa samnings leiða hér til mikils ófarnaðar. Honum ætti þó að vera kunnugt um að það var í tíð fyrri ríkisstjórnar sem sett var ný löggjöf um fjárfestingar útlendinga hér á landi þar sem opnað var fyrir erlendri fjárfestingu með nýjum lagaákvæðum og þau samræmd en um leið settur sá fyrirvari að fjárfestingar útlendinga í fiskveiðum og frumvinnslu sjávarafurða væru óheimilar. Hver er nú samningsniðurstaðan í þessum EES-samningum? Hún er sú að þessi grundvallarbreyting standi sem lögákveðin var í tíð fyrri ríkisstjórnar. Það verða því í grundvallaratriðum engar breytingar í þessu efni frá því sem línur voru lagðar um í tíð fyrri ríkisstjórnar. Ég minnist þess ekki að þingmenn Alþb. þá hafi hikað við að greiða þeirri löggjöf atkvæði. Svo koma þeir upp núna og mála upp á vegginn hinar dekkstu myndir vegna þeirra breytinga sem í vændum eru. Þessar ákvarðanir voru teknar í tíð fyrri ríkisstjórnar vegna þeirra samninga sem sú ríkisstjórn átti þá í við Evrópubandalagið um Evrópska efnahagssvæðið.

Virðulegi forseti. Ég kannast við þessi lög, að vísu aðeins af því að hafa lesið þau en ekki af því að hafa tekið þátt í að búa þau til. Ég vil nú minna hæstv. sjútvrh. á að það hefur verið upplýst að um er að ræða óheimila eignaraðild í sjávarútvegsfyrirtækjum samkvæmt skilgreiningu í þessum lögum frá 1991. Auðvitað er það verkefni núverandi stjórnvalda að framfylgja lögunum. Hvernig hefur það gengið? Hvernig halda menn að það gangi í framtíðinni, fyrst það gengur ekki betur en þetta núna, þegar menn opna þjóðfélagið miklu meira en nú er fyrir útlendingum? Ég vil spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann sé sjálfur trúaður á að það þurfi ekki að breyta núverandi lögum til að tryggja stöðu íslensks sjávarútvegs eins og við viljum hafa hana. Telur ráðherrann þessi lög nægjanleg? Ráðherrann verður að svara því ef hann vill að Alþingi samþykki þennan EES-samning og með þeirri stefnu að sjávarútvegurinn eigi að vera undanskilinn þátttöku útlendinga. Þá verður hann að svara því hvort hann telur þessi lög nægjanleg.

Frú forseti. Kjarni þessa máls er sá að Evrópubandalagið hefur viðurkennt í þessum samningum að þeir fyrirvarar, sem eru í löggjöfinni, fái að halda. Evrópubandalagið hefur með öðrum orðum viðurkennt að sú löggjöf sem Alþb. setti á síðasta kjörtímabili fái að standa. Það mun ekkert annað gerast við gildistöku þessara samninga en þingmenn Alþb. voru búnir að ákveða á síðasta kjörtímabili. Það er kjarni málsins.

Virðulegi forseti. Eitthvað eru nú samningarnir öðruvísi en þingmenn Alþb. þá voru tilbúnir til að samþykkja. Það hefur ítarlega verið rakið í þessari umræðu hvaða breytingar hafa orðið. En niðurstaðan er sú, virðulegi forseti, sem hæstv. sjútvrh. sérstaklega ætti að gera sér annt um að fylgjast með fyrst núv. ríkisstjórn tekst ekki að framfylgja þessum lögum að kannski skortir á vilja hjá núv. sjútvrh. til að framfylgja þessum lögum af því að það var Albþ. sem stóð að þeim. Er það þess vegna sem núv. ríkisstjórn aðhefst ekkert til að sjá til þess að þau séu uppfyllt, að eignaraðild útlendinga sé ekki í íslenskum sjávarútvegi? Ríkisstjórn sem aðhefst ekkert í þeim efnum núna er ekki líkleg til að aðhafast eitthvað þegar búið verður að opna þjóðfélagið með EES-samningnum.

Virðulegi forseti. Frá því hefur verið skýrt að 1. umr. um EES-samninginn og aðild Noregs að EES muni taka um tvo daga í norska Stórþinginu. Þessi fyrsta umræða okkar hefur nú staðið í hálfan mánuð og er líklega ekki lokið. Það er væntanlega til marks um hversu miklu vandaðri málabúnaðurinn er hér á hinu háa Alþingi en þar og er út af fyrir sig ánægjulegt. Hv. 9. þm. Reykv. flutti hér snoturlega ræðu um þetta mál í gærkvöldi. Eftir því sem hann sagði að gefnu tilefni tók hann líkingu af þessu máli og kristnitökunni og taldi að því mætti gjarnan líkja saman því verið væri að taka upp nýjan sið. Þingmaðurinn kvartaði hins vegar undan því að við kristnitöku hefði verið þannig um hnútana búið að menn hefðu mátt blóta á laun sem hann taldi ekki vera í þessu tilviki. Kannski er þessi samlíking nokkuð langsótt þótt eitthvað geti verið nýtilegt í henni. Það er rétt að þegar Ljósvetningagoði hafði legið undir feldi skamma hríð kvað hann upp úr um að það væri skynsamlegt að menn skyldu hafa einn sið og ein lög og kvað upp úr með það að ef menn slitu í sundur lögin, þá slitu menn í sundur friðinn. Það er kannski ekki svo langsótt að segja að hugmyndin um samrunaferilinn í Evrópu sé í anda Ljósvetningagoða að þessu leyti þótt menn hafi stigið skrefin smá og í áföngum. En hugmyndin er í stórum dráttum sú, eða öllu heldur kveikjan að þessari þróun, að menn skuli hafa ein lög á tilteknum afmörkuðum sviðum, m.a. vegna þess að ef menn slíta þau lög slíta menn í sundur friðinn. Hitt er öldungis víst að það er heimilt að blóta á laun að því er þetta varðar, ekki síður en í kristnitökunni eins og fram kemur í því að í þessum samningi er kveðið á um margvíslegar undanþágur, bæði tímabundnar og varanlegar. Kannski stenst sú samlíking líka. Ég vék að því, virðulegi forseti, að þessi umræða hefur staðið í hálfan mánuð. Það er í hvaða þjóðþingi sem er góður tími til þess að skiptast á skoðunum, koma á framfæri sjónarmiðum allra flokka, enda hygg ég að þau hafi komist til skila. Enn bryddir eitthvað á því að menn vilji eigna mér þau ummæli að þessi samningur sé hið fullkomnasta mannanna verk, algóður og að í þessum samningum höfum við Íslendingar fengið allt fyrir ekkert. Sumir eru þó svo sanngjarnir að viðurkenna að þetta eru ekki mín orð heldur orð helsta talsmanns samningsaðilanna sem lét þau orð falla að ávinningur Íslendinga af þessum samningum væri mikill og þeir hefðu lítið þurft á sig að leggja á móti. Kannski er það fyrst og fremst þetta sem menn eru að reyna að leggja mat á. Er þessi samningur Íslendingum hagkvæmur ef við leggjum á hann mat út frá grundvallarforsendum íslenskra hagsmuna? Er hann íslenskum þjóðarhagsmunum til góðs? Eða er á honum einhver slík missmíði að það sé frágangssök? Í máli talsmanna flokkanna hefur komið fram að sumir hafa gert upp við sig að þetta sé afar vondur samningur og óaðgengilegur út frá sjónarmiðum viðkomandi flokka. Aðrir hafa ekki kveðið svo skýrt að orði en menn hafa talið upp fjöldamörg atriði sem koma til skoðunar sem eðlilegt er við 1. umr. svo mikils máls. Fyrsta mál á dagskrá er að sjálfsögðu þetta: Er samningurinn hagkvæmur út frá bæjardyrum íslensks atvinnulífs? Er hann hagkvæmur út frá hagsmunum íslensks sjávarútvegs? Er samningurinn þess eðlis að hann geti skapað okkur Íslendingum, sem nú búum við meiri háttar erfiðleika í efnahagslífinu, ný tækifæri til sóknar á ýmsum sviðum? Er hann góður fyrir íslenskar þjónustugreinar? Hvað um áhrifin á fjármagnsmarkaðinn? Hvað um áhrif á verðlag út frá sjónarmiði neytenda? Hvað um áhrif á fjármagnsmarkaði út frá þróun fjármagnskostnaðar og vaxta? Hvað um aðgengi að erlendu fjármagni, sérstaklega erlendu áhættufjármagni? Þetta eru nokkrar af þeim helstu spurningum sem við þurfum að taka afstöðu til og út frá þeirri umræðu sem hér hefur farið fram virðast menn meta það mjög ólíkt og jafnvel ekki leggja sömu staðreyndirnar til grundvallar umræðunni. Eins má spyrja á hinn bóginn: Er sérstaða íslensks þjóðfélags slík að við þurfum að halda til streitu tilteknum fyrirvörum? Hefur það verið gert? Hvað um veiðiréttindi erlendra aðila í íslenskri fiskveiðilögsögu? Glötum við forræði yfir fiskveiðilögsögunni? Missum við forræði yfir auðlindum okkar? Er líklegt að erlent fjármagn flæði inn og kaupi upp íslenskar auðlindir? Fyllist landið af útlendingum? Missa Íslendingar forræði yfir svo stórum og veigamiklum þáttum? Þessar spurningar erum við búnir að ræða nánast í þrjú ár og enn erum við að fara yfir þessi sömu mál, spyrja sömu spurninga og sumir komast að sömu niðurstöðunum eins og umræðan hafi ekkert upplýst. Þess er auðvitað enginn kostur og ekki ástæða til við 1. umr. að rekja hvert einasta atriði sem vakið hefur verið máls á í þessum umræðum. Ef ég á að draga saman í eins stuttu máli og mér er unnt það sem hlýtur að teljast aðalatriðin, þá eru þau þessi: Við skulum ræða um þennan samning og meta hann út frá vanda íslensks þjóðfélags eins og sá vandi blasir við okkur nú. Ef við berum okkur saman við grannlönd og viðskiptaþjóðir hefur þjóðarbúskapur okkar þá sérstöðu að við höfum búið við langfellt stöðnunar- og hnignunarskeið. Það lýsir sér í mörgu. Við höfum byggt vöxt og viðgang þjóðarframleiðslu okkar, þjóðartekna okkar fyrst og fremst á því að sækja meira í sjóinn á meiri afla og notið þess ef viðskiptakjörin hafa farið batnandi. Við erum komin yfir endimörk vaxtar að því er varðar nýtingu þeirrar auðlindar og sumir hafa af því hvað mestar áhyggjur að það sé sjálfskaparvíti að við höfum rányrkt hana. Við höfum lengi viljað laða erlent fjármagn til samstarfs við að nýta aðra meginauðlind okkar, orkulindirnar. Um það hafa verið skiptar skoðanir í þjóðfélagi okkar. Engu að síður hefur mikið verið á sig lagt til þess að reyna að breyta orkulindunum í gull og að skapa atvinnu og verðmæti á þeim grundvelli. Það hefur ekki tekist. Þess vegna stöndum við frammi fyrir því að störfum á vinnumarkaðinum hefur fækkað frá árinu 1989 og fækkað allverulega frá toppi góðærisins 1987 á sama tíma og vinnandi fólki á vinnumarkaðinum hefur fjölgað. Við stöndum í fyrsta sinni frá 1967--1970 frammi fyrir því að atvinnuleysi fer vaxandi og við stöndum frammi fyrir þeirri spurningu hvort á því geti verið líkur að atvinnuleysi festi sig í sessi, hvort hnignunar- og samdráttareinkenni í þjóðarbúskap okkar séu slík. Þetta er auðvitað stærsta sameiginlega áhyggjuefni allra þeirra sem hér eru inni á hinu háa Alþingi, þ.e. burt séð frá því í hvaða stjórnmálaflokki menn eru eða hvaða stjórnmálaskoðun menn telja sig aðhyllast. Fróðlegt er að bera saman aðstöðu í þjóðarbúskap okkar nú og 1968--1970. Meginástæðan þá var sú að einn helsti nytjastofn okkar, síldin, brast og hvarf en á sama tíma urðum við líka fyrir alvarlegu áfalli af því að viðskiptakjör, einkum á Bandaríkjamarkaði, snöggversnuðu. Ég kann ekkert dæmi af þjóð sem hefur á seinni árum, og jafnvel þótt leitað sé til heimskreppunnar, orðið fyrir viðlíka áfalli að missa á einu og hálfu ári um 40% af gjaldeyristekjum. Þetta var auðvitað erfitt mál og bar að með skjótum hætti. Ef við berum nú ástandið saman við þessa tíma þá sjáum við hins vegar strax að á þessum tíma stóðum við í virkjunum og vorum að byggja upp nýja álbræðslu í samvinnu við erlenda aðila. Á þessum tíma áttum við eftir að færa út landhelgina og færa okkur í nyt þann arð sem okkur áskotnaðist við það, við útfærslurnar 1972 og 1976. Nú erum við búnir að éta upp þann arð og hann er búinn, búið að eyða honum. Á þessum tíma var íslenskt þjóðarbú vissulega skuldugt en ekkert viðlíka því sem nú er. Ef ég man rétt var greiðslubyrði af erlendum skuldum þá eitthvað um 12--13% og fjarri því að langtímaskuldir okkar væru neitt í líkingu við það sem nú er. Þær eru komnar yfir 52% af þjóðarframleiðslu og vextir og afborganir af skuldum eru orðnar yfir 30% af gjaldeyristekjunum. Samanburðurinn leiðir því margt í ljós, m.a. það að við erum nú orðin svo skuldug þjóð að ekki er hlaupið að því að leysa vanda atvinnuleysisins með því að slá frekari erlend lán eða með einföldum formúlum um að ríkið eða stjórnvöld eigi í krafti erlendra lána að búa til störf. Við stöndum frammi fyrir því að á þessu tímabili hefur verið byggð upp gríðarleg fjárfesting sem hefur skilað sér illa. Við búum sannanlega við offjárfestingu í fiskveiðum. Við búum við offjárfestingu miðað við núverandi aflamagn bæði í fiskveiðum og fiskvinnslu. Við höfum lengi búið við þann vanda í einum helsta atvinnuvegi okkar, landbúnaðinum, að gríðarlegum fjármunum hefur verið varið til þess að halda honum uppi án þess að það skilaði okkur arði eða fjölgaði störfum, þvert á móti. Það er fækkun í störfum bæði í landbúnaði og úrvinnslu landbúnaðarafurða. Við erum víðar með offjárfestingu. Að miklu leyti er hún tilkomin fyrir erlendar lántökur og á ríkisábyrgð. Við höfum gert tilraunir með ríkisforræði við að skapa störf og hleypa nýju lífi í atvinnulífið. Við höfum gert það að frumkvæði ríkisstjórna í gegnum opinbert kerfi ríkisbanka, fjárfestingarlánasjóði og við höfum ætlað að vinna að því að grundvalla nýjar atvinnugreinar og skapa störf með þeim hætti. Fiskeldið er nýlegt dæmi, loðdýrabúskapurinn annað ævintýri. Þetta hefur allt saman mistekist. Við hljótum að hafa lært það af reynslunni að þegar svona er komið að því er varðar meginauðlindina, þegar svona er komið að því er varðar skuldastöðu fyrirtækja í meginatvinnuvegi okkar, sjávarútveginum, þegar reynslan af landbúnaðarstefnunni er orðin slík að við erum komin þar í þrot, þá er ekki til einfalt úrræði til þess að bægja frá atvinnuleysishættu eða tryggja fulla atvinnu, þ.e. tryggja nægilega mörg arðbær störf í samkeppnishæfum atvinnugreinum í veröld sem óhjákvæmilega er orðin slík að hún er orðinn einn markaðsstaður og verður það í vaxandi mæli og ekki dugar að byggja upp múra í kringum sjálfan sig, það dugar ekki að einangra sig frá þessari þróun. Það fráleitasta af öllu því sem haldið hefur verið fram í þessari umræðu er það að með þessum samningi séum við að tengjast atvinnuleysinu í Evrópubandalaginu og jafnvel að auka á vanda okkar. Það eru kannski mestu öfugmælin sem heyrst hafa í þessari umræðu. Ég held nefnilega að flestir þeir sem um þetta hugsa af einhverri alvöru sjái að framtíð íslensks atvinnulífs hlýtur að byggjast á því að það atvinnulíf búi við sambærileg skilyrði og keppinautar. Við verðum að leysa þessi vandamál út frá reynslunni af ríkisforsjánni. Við verðum að búa atvinnulífi okkar sambærileg skilyrði. Það lýtur að öllum sviðum. Það varðar það að vinna bug á verðbólguvanda Íslendinga, sem var krónískur en hefur nú verið ráðið við, a.m.k. á undanförnum árum, og það er kannski það sem er hið jákvæða í þessari mynd. Við höfum einhverja lægstu verðbólgu í Evrópu. Við höfum nú búið við umtalsverðan stöðugleika í atvinnulífi okkar. Fjármagnskostnaður hefur lækkað allverulega. Því næst þurfum við að stíga næstu skref sem eru óumflýjanleg til þess að skapa atvinnulífi og fyrirtækjum, ekki síst nýjum fyrirtækjum, sambærileg skilyrði. Það lýtur bæði að skattlagningu ríkis og sveitarfélaga o.s.frv. En að öðru leyti hlýtur þetta að byggjast á því í opnu þjóðfélagi sem byggir svona mikið á utanríkisverslun að við ryðjum úr vegi þeim hindrunum sem hingað til hafa verið í veginum að skapa útflutningsfyrirtækjum okkar aðgang að markaði þar sem þau geta keppt með árangri. Auðvitað snertir þetta sjávarútveginn. Hvað er um þennan samning að segja að því er varðar sjávarútveginn? Staðreyndirnar ættu ekki að vefjast fyrir okkur. Okkur hefur tekist að ná fram samningi sem tryggir sjávarútveginum tollfrjálsan aðgang að þeim markaði sem 4 / 5 hlutar af sjávarafurðum okkar fara til, tollfrelsi sem samsvarar 96% af tollskrá Evrópubandalagsins og verður að fullu komin til framkvæmda árið 1997. Þetta er lykilatriði og ég get ekki annað en lýst undrun minni á því að hv. þm., sem sumir hverjir eiga rætur sínar í sjávarplássum og eiga að vera í sæmilegum tengslum við sjávarútvegsfyrirtæki, vanmeti slíka meginstaðreynd vegna þess að þetta er í fyrsta skipti sem sjávarútvegurinn á Íslandi nýtur þess, hann er útflutningsgrein, að vera nokkurn veginn jafnfætis keppinautum sínum hvort heldur er iðnaði eða keppinautum í greininni á þessum meginmörkuðum sínum. Það mun skipta sköpum fyrir framtíð hans, algerlega. Var þessi árangur keyptur of dýru verði? Við settum okkur það mark að við vildum ekki heimila rétt erlendra manna til fjárfestingar í sjávarútvegi. Það tókst. Það er varanlegur fyrirvari gagnvart því. Ef við viljum breyta því, þá er það á okkar eigin valdi. En fyrirvarinn náðist. Hér hafa nokkrir orðið til þess að fullyrða ranglega að árangurinn með markaðsaðgengið hafi verið keyptur því verði að fallast á veiðiheimildir einhliða. Það er rangt, það stenst einfaldlega ekki staðreyndirnar. Það sem er að segja um þennan tvíhliða samning er einfaldlega það að hann er sérstakur samningur, hann byggir á skuldbindingum sem rekja má aftur til tvíhliða samningsins við Evrópubandalagið 1972/1976. Hann er niðurstaða af viðleitni sem allar ríkisstjórnir sem setið hafa á Íslandi frá þeim tíma hafa verið að reyna og hann staðfestir það sem allar ríkisstjórnir hafa haft á stefnu allan þennan tíma ágreiningslaust. Við semjum ekki um einhliða veiðiheimildir um aðgang að markaði en við erum reiðubúnir til þess að gera samning um gagnkvæm skipti á veiðiheimildum ef það er báðum aðilum í hag. Það er ekki ný stefna ríkisstjórnarinnar. Þeirri stefnu var líka fylgt í tíð fyrri ríkisstjórnar og hvorki stóð á hv. þm. Steingrími Hermannssyni né Halldóri Ásgrímssyni að staðfesta það, enda liggur það fyrir staðfest. Þetta er engin stefnubreyting. Samningurinn liggur fyrir að öðru leyti en því að ekki er búið að ganga frá þeirri útfærslu um það hvernig með skuli fara ef þessar veiðiheimildir nýtast ekki af óviðráðanlegum ástæðum öðrum hvorum aðilanum. Að öðru leyti liggur samningurinn fyrir. Hagur sjávarútvegsins af samningnum er þess vegna aldeilis ótvíræður. Hann byggir ekki fyrst og fremst á því að losna við þá tolla sem áður voru í gildi. Samt sem áður þurfti ég að hlusta á einn ágætan þingmann sem sagði: Þessir tollar skipta aldrei neinu máli. Hvað var viðkomandi þingmaður að segja? Hann var að segja það að áratuga barátta t.d. saltfiskútflytjenda, ekki síst núna seinustu árin eftir inngöngu Spánar og Portúgals, fyrir því að fá fellda niður þessa tolla, hafi bara verið tóm vitleysa, skipti engu máli. Er ekki öllum ljóst að ef Íslendingar standa frammi fyrir tollmúrum á bilinu 7, 13, 18 um 20% en keppinautarnir ekki gerist það einfaldlega að útflytjandinn þarf að greiða þessa tolla eða hann endurspeglast í hærri verðum sem þýðir lakari markaðsaðstöðu? SÍF hefur einfaldlega sagt að það sé mat þeirra að þessi tollamismunun gegn Íslendingum á saltfiskmörkuðunum hafi kostað íslenska útflytjendur um einn milljarð á ári bara að því er varðar saltfiskmarkaðinn á Spáni. Ef taka ætti annað dæmi og það skiptir meira máli, þá er það þetta: Af hverju hafði Evrópubandalagið lága og jafnvel enga tolla á óunnum fiski og hverjar voru afleiðingar þess? Afleiðingarnar voru að sjálfsögðu þær að laða að hráefni til fiskvinnslunnar í Evrópubandalaginu. Hvernig stóð á því að það varð ekki þróun hér á landi í þá átt að nýta betur neytendamarkaðina með ferskan fisk, t.d. í formi flaka á neytendamarkað? Það var einfaldlega vegna þess að tollurinn var of hár. 18% tollur útilokaði að þau viðskipti gætu þróast. Niðurfelling þess tolls getur þýtt á mjög skömmum tíma vaxtartækifæri fyrir íslenskan sjávarútveg og fiskvinnslu sem er alveg ástæðulaust að vanmeta. Hvað svo sem líður því sem menn vilja segja hér í pólitísku karpi er það nú svo sem betur fer að fjöldinn allur af fyrirtækjum í íslenskum sjávarútvegi og fiskvinnslu er fyrir löngu, fyrir ári, byrjaður að undirbúa það að nýta þessi tækifæri. Auðvitað vita þau hvað þetta þýðir. En að halda því fram að þetta skipti engu máli er vægast sagt ótrúlegt. Við eigum eftir að heyra meira um það hvernig fyrirtæki í fiskvinnslunni nýta sér þessi tækifæri og þegar fram líða stundir og menn líta til baka munu menn láta deilur um það niður falla. Með öðrum orðum er alveg ljóst að fyrir sjávarútveginn er þessi samningur einhver sá mikilvægasti sem nokkru sinni hefur verið gerður. Hann þýðir fyrst og fremst ný vaxtartækifæri. Hann kemur á réttum tíma þegar afli er að dragast saman vegna þess að hann gefur tækifæri til þess að skapa meiri verðmæti úr minni afla. Hann kemur á réttum tíma vegna þess að hann opnar tækifæri til samstarfs líka við erlenda aðila til þess að ná fótfestu á þeim markaði sem við höfum hingað til ekki getað sinnt nema í litlum mæli, þ.e. á neytendamörkuðunum sjálfum, að komast að uppboðsmörkuðunum inn á neytendamarkaðinn. Síðan mun reynslan skera úr um það hvernig okkur tekst til því að þetta eru tækifæri og það er í okkar höndum að láta á það reyna hvernig tekst að nýta þau. Svo oft er búið að ræða þá fyrirvara sem lagt var upp með og hvernig þeim hefur verið til skila haldið að ég á ekki að þurfa að endurtaka eitt eða neitt í þeim efnum. Alveg liggur ljóst fyrir að því er varðar sjávarútveginn, að því er varðar orkulindirnar, að við getum haldið núverandi skipan í þeim málum í fullri sátt við þennan samning. Samningurinn breytir engu um það, ekki nokkrum sköpuðum hlut. Ef við viljum hér á hinu háa Alþingi og það er meiri hluti fyrir því, binda tryggilegar um hnútana, t.d. með því að eyða óvissu um eignarhald hvort heldur er á orkuauðlindunum, jarðhitanum, vatnsföllunum, kaldavatnslindum eða afréttarlöndum, þá getum við gert það. Af hálfu ríkisstjórnarinnar verða lögð fram frv. að frumkvæði iðnrh. um þau mál sem hafa verið undirbúin og þeir sem tala mest um nauðsyn þess að taka af öll tvímæli og aflétta öllum vafa um þjóðareignina í þessum auðlindum, þeim er í lófa lagið að tryggja það og það er ekkert sem brýtur í bága við samninginn í því efni. Ég tel sjálfur þetta vera skynsamlegt vegna þess að jafnvel þótt við þyrftum að laða erlent fjármagn til þátttöku í fyrirtækjunum sem nýta auðlindirnar þá breytti það engu um eignarrétt þjóðarinnar í þessu tilviki og hvorki auðlindirnar né mannvirkin hlaupa úr landi. Sama máli gegnir um --- þó þessir fyrirvarar séu þýðingarmestir --- þær breytingar aðrar sem við þurfum að gera og varða innlenda löggjöf. Menn hafa mikið spurt um bújarðirnar. Við erum búin að ræða þetta í þrjú ár. Það mál er einfaldlega þannig að okkur er í lófa lagið að breyta ýmsu, bæði að því er varðar lög og stjórnvaldsframkvæmd hér á landi til þess að gera það enn erfiðara fyrir einstaklinga, hvort heldur er fyrir innlenda eða erlenda, til að eignast og nýta bújarðir í öðrum tilgangi en búrekstri ef menn vilja. Út af fyrir sig er þetta fær leið, en við sömdum um tímabundinn frest frá meginreglunni til ársins 1996 þannig að við höfum góðan tíma til þess að velta þeim málum fyrir okkur. Ég tók eftir þeirri ábendingu að kannski væri ekki skynsamlegast að ræða það mál mjög úr ræðustóli á Alþingi, málið er einfaldlega að vinna verkið. Það er í höndum hæstv. landbrh. og hann mun vafalaust gera grein fyrir því nánar við skoðun málsins, bæði í þingnefndum og eins við frekari umræður. Því hefur verið haldið fram í umræðunum að með þessum samningi værum við að leggja ofuráherslu á Evrópumarkaðinn og við værum að binda hendur okkar gagnvart markaðsöflun og útflutningi að því er varðar aðra markaði. Þetta er einfaldlega ekki svo. Í fyrsta lagi vegna þess að EES-samningurinn kveður ekki á um tollabandalag, ekki er um það að ræða að við höldum uppi sameiginlegri viðskiptastefnu út á við eða sameiginlegum tollum út á við. Menn hafa jafnvel vitnað í einn af þeim lögfræðingum sem hafa látið ljós sitt skína um stjórnarskrármálið og það er eitt af mörgum dæmum sem sá lögfræðingur misskilur algjörlega. Hann túlkar 120. og 121. gr. í samningnum á þann veg að þær skerði rétt þjóðarinnar til samninga við önnur ríki. Misskilningurinn er í því fólginn að þessar greinar fjalla um það að okkur er ekki heimilt að mismuna samningsaðilunum sjálfum, þ.e. innan þessa samstarfs getum við ekki boðið Þjóðverjum betri kjör en Frökkum. Þetta er lítið dæmi um stóran misskilning en dæmin eru svo mörg að ef það ætti að telja þau öll upp, sem sjálfsagt er að gera við skoðun málsins í nefndum, þá væri sá listi nokkuð langur. Þannig hafa menn lýst áhyggjum sínum á margan máta og ég tel að ekkert hafi komið fram í þessari umræðu sem er þess eðlis að það ætti að staðfesta að þessi ótti styðjist við rök. Við þurfum ekki að óttast um forræði Íslands yfir fiskimiðunum, það breytist ekki með samningnum. Við þurfum ekki að óttast um forræði okkar yfir orkulindunum, okkar er í lófa lagið að haga því að vild. Við þurfum ekki að óttast að fjársterkir erlendir aðilar kaupi upp Ísland. Og ef menn hugsa þá spurningu í ró og næði þá held ég að menn ættu að geta sannfærst um það. Það er ekki bara spurningin um bújarðir þar sem við eigum sjálfir þess kost að ráða framkvæmdinni að verulegu leyti, en hugleiðum þetta aðeins, þessa gömlu martröð um að hið ríka Þýskaland geti nú, eins og einn hv. þm. sagði yfir kvöldverðarborðinu, keypt upp Ísland. Við höfum á undanförnum árum og áratugum verið að leggja að okkur að reyna að laða erlent fjármagn til þátttöku í íslensku atvinnulífi. Okkur hefur lítt miðað og lítt tekist. Hvers vegna í ósköpunum eru menn enn með þessa martraðarmynd og þennan hræðsluáróður? Hvers vegna skyldi hið ríka Þýskaland ekki vera búið að kaupa upp Ísland nú þegar? Halda menn að það sé vegna þess að það hafi verið ógerlegt út af íslenskum lögum? Auðvitað er það ekki svo. Hvers vegna er hið ríka Þýskaland er að reyna að gera erlendum aðilum í atvinnu- og viðskiptalífi hvers kyns gylliboð til þess að fá þá til að fjárfesta í eyðimörkinni sem kommúnisminn skildi eftir sig í Austur-Þýskalandi? Hvers vegna er það sem hið þýska kapítal er hins vegar á sama tíma að reyna að nýta fjárfestingartækifærin í Austur-Evrópu? Hvers vegna gengur Íslendingum svona erfiðlega að fá erlenda aðila til þess að taka þátt í eða fjárfesta í fyrirtækjum sem ættu að skapa verðmæti, gera atvinnulífið fjölbreyttara, fjölga störfum á Íslandi? Hvers vegna öll þessi tregða? Ég trúði því ekki þegar hv. þm. lét þessi orð falla að hann meinti neitt með þessu vegna þess að hér var um að ræða reyndan stjórnmálamann sem hefur mikla reynslu af íslensku þjóðfélagi og samskiptum við erlenda aðila og hann veit miklu betur. Auðvitað trúir þessu ekki nokkur maður. En þessi grýluljós sem búið er að tendra eru svo mörg og ég held að ekki sé ástæða af minni hálfu til þess að leita þau öll uppi enda ef menn meina eitthvað með þessu þá fylgja menn því eftir þegar fjallað er um málið í nefndum og reyndar ýmis þau fylgimál sem um er að ræða. Kannski er ástæða til þess að láta koma fram svona í upplýsingaskyni að það er sérstaklega spurt hvort kostnaður við þetta væri ekki orðinn óhæfilegur. Ef við lítum á upplýsingar til loka ágúst 1992, um er að ræða upplýsingar frá 1989 til ágústloka 1992, þá hefur kostnaður við ráðgjafarstörf í þessu mikla máli í þrjú ár numið 4 millj. Þýðingarkostnaðurinn í heild hefur numið 78 millj. Ferðakostnaðurinn 89 millj., eða samtals 161 millj. Þess er þó hins vegar að geta að t.d. ferðakostnaður, hér er átt við ferðakostnað sérfræðinga sem að málinu hafa unnið og á vegum allra ráðuneyta, er auðvitað að stórum hluta þess eðlis að stór hluti af honum hefði til fallið hvort eð var burt séð frá þessum samningi. Síðan er það um málið að segja að á næsta ári þegar samningurinn hefur tekið gildi þá munum við þurfa að leggja fram fjármagn til samstarfsverkefna á ýmsum sviðum sem samningurinn felur í sér, eins og t.d. að því er varðar rekstur eftirlitsstofnunar EFTA 14,8 millj. að áætlað er, dómstólum 4,9 millj., þróunarsjóðinn sem EFTA-ríkin leggja sameiginlega til, framlög Íslands yrðu þar 59,3 millj. og samstarfsverkefni önnur 30 millj. Kostnaður vegna samstarfsverkefna mun síðan aukast nokkuð á árinu 1994 þegar Ísland verður aðili að rammaáætlun nr. 4 á sviði rannsókna og þróunar og má áætla að sá kostnaður verði allt að 100 millj. kr. á ári. Jafnframt er þess að vænta að það fjármagn skili sér og gott betur í gegnum þá styrki til rannsóknaverkefna sem um er samið að verði unnin hér á landi og undir forustu íslenskra vísindamanna. Að sjálfsögðu má nefna til hér við þessa umræðu fleiri mál. Við höfum haft sérstaklega í huga að víkja að einum þætti málsins sem varðaði það sem fram kom í ræðu hv. 9. þm. Reykv. af því að hann taldi að ég hefði með einum eða öðrum hætti ekki gefið réttar upplýsingar um afstöðu stéttarsamtaka eins og Alþýðusambands Íslands til þessa máls. Þetta vildi ég leiðrétta og láta kom skýrt fram. Í bráðabirgðagrein miðstjórnar ASÍ um EES frá því fyrr í sumar segir að í janúar 1990 hafði miðstjórn ASÍ lýst yfir stuðningi við þá leið sem ákveðin var með samningum EFTA og EB. Síðan segir í greinargerðinni orðrétt: ,,Miðstjórn hefur fyrr lýst áhyggjum af þróun atvinnumála hér á landi á síðustu missirum. Í því ljósi er mikilvægt að fylgt verði eftir markmiði EES-samningsins að tryggja skilyrði fyrir fullri atvinnu. Innihald samningsins ætti að gefa íslenskum fyrirtækjum betri samkeppnisskilyrði, en eigi samningurinn að fela í sér aukinn hagvöxt og aukna atvinnu, verða bæði stjórnvöld og atvinnulíf að vera vel á verði og hafa frumkvæði að því að nýta sér þá möguleika sem bjóðast. EES-samningurinn gæti skapað íslenskum fyrirtækjum nauðsynlegar forsendur fyrir nýfjárfestingum og vöruþróun sem gætu skapað aukna vinnslu hér á landi og þar með aukinn virðisauka.`` Þetta er jákvæð afstaða til meginmálsins en jafnframt er rétt að komi fram að stuðningur ASÍ var skilyrtur og þar sagði orðrétt: ,,ASÍ hefur stutt fyrirvara íslenskra stjórnvalda varðandi atvinnu og búseturéttindi og möguleika útlendinga til þess að taka þátt í atvinnurekstri sem byggist á nýtingu íslenskra náttúruauðlinda. Meginfyrirvari ASÍ hefur þó tengst þróun félagsmála innan EES og af hálfu sambandsins hefur alltaf komið skýrt fram að EES-samningurinn megi ekki að nokkru leyti verða til þess að grafa undan réttindum launafólks hér á landi.`` Í október á sl. ári lýsti sambandsstjórn ASÍ yfir þeirri skoðun sinni að hætta gæti stafað af yfirráðum erlends fjármagns og opnun vinnumarkaðarins. Þess var krafist að sett yrði innlend löggjöf m.a. til þess að koma í veg fyrir undirboð útlendinga á íslenskum vinnumarkaði. Þar var beðið um það að lögfest yrði eftirlit með því að innlendir og erlendir starfsmenn verði ekki látnir gjalda þjóðernis, það verði bannað að mismuna og því eiga allir að njóta sömu launakjara. Ég bendi á að átt er við launakjör en ekki bara laun og ef einhverjir brjóta þessi lög verður þeim refsað, auk þess bannar EES-samningurinn ekki skylduaðild að stéttarfélögum. Í bréfi mínu til forseta ASÍ í júní sl. staðfesti ég að stefna núv. stjórnvalda væri að breyta ekki þeirri stefnu sinni á vettvangi Evrópuráðsins að skylduaðild að stéttarfélögum stangist ekki á við ákvæði um félagafrelsi í félagasáttmála Evrópu. Erlendir ríkisborgarar í vinnu hérlendis munu því verða að vera í stéttarfélögum og allir þeir sem setjast að hér á landi þurfa að skrá sig og eftirlit með vinnumarkaði verður því einfalt, auk þess sem fyllsta tillit verður tekið til ábendinga stéttarfélaga. Í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið er kveðið á um sérstaka ráðgjafarnefnd aðila vinnumarkaðarins sem hafa það sérstaka verkefni að fylgjast með þróun mála og benda á það sem betur má fara. Önnur mál sem ASÍ hefur lýst áhyggjum af verða tryggð með sama hætti. Þar má nefna yfirráð yfir náttúruauðlindum og takmarkanir á fasteigna- og jarðakaupum. Í umræðunum hefur því verið hreyft af ýmsum að samningurinn hljóti í eðli sínu að vera fyrsta skref í átt til fullrar aðildar að Evrópubandalaginu, að samningurinn hljóti að vera biðsalur Evrópubandalagsins og jafnvel gefið í skyn að með því að staðfesta þennan samning sé verið að véla menn til stuðnings við markmið um fulla aðild síðar. Þessu hefur lengi verið haldið fram en kannski er dálítið minna um rökstuðninginn fyrir því enda vandasamt að finna slíkum getgátum rök. Í raun og veru er það svo að Ísland er eina ríkið innan EFTA þar sem stefna stjórnvalda hefur verið að líta á samninginn um aðildina að Evrópska efnahagssvæðinu sem valkost við aðild að EB. Ég hef löngum lýst þeirri skoðun minni að með samningnum, ef við getum slegið því föstu að hann geti staðið um ókomna tíð, þá séum við búin sem þjóð að leysa brýnustu vandamál okkar í samskiptum við Evrópubandalagið. Búin að fá lausn á sérvandamálum sem varða íslenskan sjávarútveg, búin að fá aðild að innri markaði Evrópu, búin að tryggja okkur í stórum dráttum jafnréttisskilyrði á þessum mörkuðum sem við getum ekki lifað án og orðnir aðilar að fjórfrelsinu þannig að þarna er ekki aðeins um vöruviðskipti að ræða heldur einnig fjármagnsmarkaðinn, þjónustuviðskipti og vinnumarkað. Við værum með öðrum orðum búin að leysa brýnustu vandamál í samskiptum við EB og gætum búið við þá niðurstöðu hvað svo sem liði mati manna á frekari þróun Evrópubandalagsins í átt til sambandsríkis eða nánari samstarfs annarra ríkja, hvort heldur væri á sviði varnarmála, peningamála o.s.frv. Með öðrum orðum er ég þeirrar skoðunar að Ísland hafi markað sér þá sérstöðu að samningurinn er valkostur við EB-aðild. Ég er alveg sannfærður um það að ef þannig fer einhvern tímann á næstu árum að aðrar þjóðir Norðurlanda og þá ekki síst keppinautar okkar á viðskiptasviðinu, Norðmenn og Danir, verða innan Evrópubandalagins en við einir utan, þá mundi þrýstingur á íslensk stjórnvöld um að skoða þann kost betur verða mjög verulegur ef við hefðum ekki þennan samning. Menn geta einfaldlega spurt sem svo: Halda menn að forsvarsmenn í íslenskum sjávarútvegi og það fólk sem starfar í íslenskum sjávarútvegi léti það kyrrt liggja ef ekki einasta Danir heldur einnig Norðmenn væru komnir inn í Evrópubandalagið og nytu þar 100% tollfrjáls aðgangs að markaði en við hefðum setið uppi með gamla tvíhliða fríverslunarsamninginn? Halda menn að forsvarsmenn í íslenskum sjávarútvegi mundu láta það kyrrt liggja og telja það viðunandi ástand? Nei, þeir mundu ekki gera það. Þá mundu menn hins vegar segja sem svo að eiga ekki annarra kosta völ, tvíhliða samningur. Ég bendi bara einfaldlega á það að þessum þrýstingi og öðrum slíkum er út af fyrir sig létt af okkur með EES-samningnum. Hitt er svo annað mál að þeir sem tala um það núna að við ættum að hafna þessum kosti og fara í tvíhliða samninga meina auðvitað ekkert með því sem þeir eru að segja. Auðvitað er enginn svo gjörsamlega ábyrgðarlaus að hafna þessum ávinningi fyrir Íslands hönd í fullkominni óvissu um einhvern tvíhliða samning einhvern tíma síðar í framtíðinni upp á náð og miskunn Evrópubandalagsins. Það er staðreynd að sá ávinningur sem fékkst náðist ekki hvað síst fyrir tilstyrk bandalagsþjóða okkar í EFTA. Þegar menn spyrja um fórnarkostnað samningsins þá er staðreynd að hann var fyrst og fremst lagður af mörkum af hálfu bandalagsþjóða okkar. Við værum í allt annarri stöðu í tvíhliða samningum. Margbúið er að fara yfir þetta og þarf ekki að eyða orðum að því þetta er búið mál, liðin tíð. Hitt er svo annað mál að samningurinn, þótt hann sé miklu meira en tvíhliða samningur um markaðsaðgang sjávarafurða, mun eðli málsins samkvæmt breytast í tvíhliða samning þegar fram líða stundir ef hinar EFTA-þjóðirnar gerast EB-aðilar og þannig færi að við yrðum eina EFTA-þjóðin sem er aðili að þessum samningi sem eftir stæði utan EB þótt þessi samningur væri fenginn í fjölþjóðlegu samstarfi. Það hefði skilað okkur ávinningi þess vegna þá yrði hann í eðli sínu tvíhliða samningur með annars konar eftirlitsstofnunum og annars konar lausnum að því er varðar lausn deilumála. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta neitt frekar. Það er af ásettu ráði sem ég leiði hjá mér að ræða stjórnarskrárþátt málsins í þessari umræðu. Ég geri ráð fyrir því að taka þátt í umræðunni um það mál í tilefni af frv. sem flutt hefur verið af forustumönnum stjórnarandstöðuflokkanna um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins og það mun jafnframt gefa mér kost á að ræða fáeinum orðum um þjóðaratkvæðagreiðslur og tel eðlilegt að ræða það mál frekar í því samhengi. Ég vil fyrir mitt leyti láta í ljós þá ósk að þessi mikli samningur fái vandaða umfjöllun, bæði samningarnir sem slíkir í utanrmn. sem og þau fylgifrumvörp sem verða lögð fram á næstu dögum og vikum þegar þeim hefur verið vísað til nefndar og að það markmið sem við settum okkur með þessum samningi um það að hann gæti náð að komast til framkvæmda í byrjun nýs árs að þær vonir gætu ræst. Ekki hvað síst í ljósi þess að miðað við núverandi ástand í atvinnumálum Íslendinga kemur það á réttum tíma og okkur væri mikil nauðsyn á því að geta með nýju ári unnið kerfisbundið að því að nýta okkur þau nýju vaxtartækifæri sem samningurinn felur í sér.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. sagði um sjávarútvegssamninginn að menn hefðu leitað eftir gagnkvæmum skiptum á veiðiheimildum sem væri báðum í hag. En hann hefur ekki látið svo lítið að útskýra fyrir okkur á hv. Alþingi hvernig þessi samningsatriði sem nú hefur verið talað um, þ.e. skipti á þeim veiðiheimildum sem hefur verið talað um, karfa og loðnu, eiga að vera Íslendingum í hag. Hvaða hagur er í því fólginn fyrir Íslendinga að búa til þennan samning? Ég veit ekki til þess að neinir aðilar í þjóðfélaginu hafi sérstaklega sóst eftir því eða beðið um það að þessi samningur yrði gerður. Þess vegna finnst mér ástæða til þess að fá svör við því. Hann gerði lítið úr þeim málflutningi sem hefur komið fram á þinginu, þ.e. að menn hafa verið að reyna að sýna fram á það að of mikið hafi verið gert úr þeim hag sem er fyrir sjávarútveginn í þessum samningi. Ég tel fulla ástæðu til þess að reyna að átta sig á því hér í umræðum á þinginu hve mikill þessi hagur er og ég var að reyna það í ræðu minni áðan. Ég tel að það hafi verið gert verulega meira úr þessu en efni standa til og tel mig hafa sýnt fram á það. Ég held t.d. að stjórnin á útflutningnum sem mun alveg ótvírætt tapast við þennan nýja samning muni kosta okkur mikla fjármuni og ég bendi á skýrslu Þjóðhagsstofnunar, sem ég er með mér, þar sem hefur verið bent á það að bara vegna fiskútflutningsins höfum við haft yfirverð á ferskum fiski upp á 650 millj. og að stjórn á útflutninginum, þ.e. stjórnunin á öllum útflutningnum geti gefið okkur allt að 1.400 millj. á ári. Menn verða því auðvitað að horfa á þessi mál í samhengi og skoða þau til þess að geta metið þau.

Virðulegi forseti. Samningur Íslands, Grænlands og Noregs um skiptingu loðnustofnsins var gerður vegna þess að ljóst er að öll eiga þessi þrjú ríki tilkall til stofnsins og hafa möguleika til að veiða úr honum. Þannig veiddu Færeyingar í umboði Grænlendinga 48.000 lestir af loðnu árið 1988. Frá því að loðnuveiðar hófust hefur loðnan lengst af haldið sig framan af vertíð utan íslenskrar lögsögu og endað æviskeið sitt innan hennar. Feitustu loðnu var að fá á haustin og síðustu mánuði ársins og þá gjarnan utan íslenskrar lögsögu. Eignar- og ráðstöfunarréttur Grænlendinga yfir hluta loðnustofnsins verður ekki vefengdur. Í samningi þeim sem Ísland, Grænland og Noregur gengu frá í júní 1989 er skipum Grænlendinga og Norðmanna einungis heimilt að veiða innan íslenskrar lögsögu fram til 15. febr. Þar sem loðnuvertíð hefur haldið áfram fram eftir marsmánuði og fram í apríl sum ár, en á þeim tíma heldur loðnan sig við Íslandsstrendur, hafa Íslendingar setið einir að veiðunum seinustu vikurnar. Þar sem Íslendingar, vegna rannsókna sinna, hafa besta yfirsýn um ástand loðnustofnsins hafa kvótar verið ákveðnir á grundvelli íslenskra upplýsinga. Samningsaðilar okkar hafa því óttast að Íslendingar gætu sett fram takmarkaðan kvóta í vertíðarbyrjun en síðan gefið út endurskoðaðan viðbótarkvóta við vertíðarlok þegar Íslendingar eru einir um hituna. Reyndar hafa oft verið gefnir viðbótarkvótar við vertíðarlok. Í samningnum er tekið fram í 5. gr. að nái Noregur eða Grænland ekki að veiða hlutdeild sína á tiltekinni vertíð skuli Ísland leitast við að veiða það magn sem á vantar. Í slíkum tilvikum skal hlutaðeigandi aðili fá bætur á næstu vertíð sem nemi sama magni enda hafi ástæður sem hlutaðeigandi aðili réð ekki við legið til þess að hann veiddi ekki sinn hlut í vertíðinni. Ef Ísland notfærir sér þennan rétt kemur að skuldadögum á næstu vertíð. Loks ber þess að geta að sá samningsrammi sem lagður hefur verið fram byggist á fullri gagnkvæmni. Ef loðnukvóti Grænlendinga dugar ekki til þess að veita okkur 30.000 tonn af loðnu munum við ganga á EB um að veita okkur aðrar veiðiheimildir, t.d. rækju. Geti EB engar slíkar heimildir veitt þá eru veiðiheimildum þeirra í íslenskri lögsögu að sjálfsögðu skertar að sama skapi. Það er gagnkvæmnin í samningnum þó samningurinn sé um gagnkvæmni veiðiheimilda en ekki að afla upp úr sjó.

Virðulegi forseti. Mér finnst þessi svör heldur rýr. Ég gat ekki fundið út úr þeim hvaða hag íslenskir aðilar hefðu af þeim samningi sem hlyti að eiga að vera á bak við samning sem þennan. Ég vil benda á að á undanförnum árum hefur oftast nær ekkert verið veitt af þessari grænlensku loðnu og að meðaltali sl. 12 ár eða eitthvað svoleiðis hafa náðst 7.000 tonn. Nú eru Íslendingar tilbúnir að skrifa upp á það að skipta á 30.000 tonnum og 3.000 tonnum af karfa.

Virðulegi forseti. Aðeins nokkur orð vegna svara hæstv. utanrrh. Allir hljóta að vera sammála hæstv. ráðherra að tollarnir af saltfiski og ferskum flökum skipta miklu máli. Það er bara spurningin hve dýru verði við viljum kaupa þessar tollaívilnanir. Um það var rætt hér. Það hafa heldur ekki komið nein rök fyrir því sem hér hefur verið fullyrt hvað eftir annað að þetta mundi skapa mörg ný störf vegna þess að fullunnin fryst vara, sem er mjög mannfrek ef svo má segja, skapar einmitt mörg störf og erum við bara ekki komin í samkeppni við það með þessum fersku flökum sem gefa færri störf? Mér fannst mér hæstv. ráðherra snúa svolítið út úr fyrir okkur í sambandi við gagnkvæmar veiðiheimildir. Við erum hrædd um að fá EB-flotann inn í efnahagslögsögu okkar og þá er spurningin: Megum við bara ekki veiða þessi 3.000 tonn fyrir þá, segja bara: Hér er engin sjálfsafgreiðsla. Við skulum bara veiða þessi 3.000 tonn og afhenda þeim. Getur það ekki komið til greina? Varðandi það sem hæstv. utanrrh. sagði í sambandi við Þjóðverja og það af hverju Þjóðverjar séu ekki fyrir löngu búnir að kaupa upp Ísland, þá spyr maður sig: Er það íslensk löggjöf sem er þannig að erlendir aðilar geta verið hér í atvinnurekstri fyrir utan sjávarútveg? Hvað breytist þá með EES? Af hverju skyldum við ætla að erlendir fjárfestar komi eitthvað frekar núna en áður? Þetta voru spurningar mínar og svo er kannski spurningin líka sú að 1997 erum við loksins komin með allar þessar tollaafléttanir. Verður EES til þá?

Virðulegi forseti. Það gleður mig að hv. þm. segir: Auðvitað skilja allir ávinning samningsins að því er varðar sjávarútvegsmál, niðurfellingu tolla og tækifærin sem það veitir atvinnugreininni. Það er gott ef menn skilja það og viðurkenna. En þetta er of dýru verði keypt.

Spurningin er sú.

Spurningin er sú. Er þetta of dýru verði keypt? Og þá spyr ég á móti: Hvaða verði höfum við keypt þennan markaðsaðgang? Evrópubandalagið setti fram þá kröfu að fá ígildi markaðsniðurfellingarinnar upp á krónur og aura afhent í veiðiheimildum. Því var hafnað. Evrópubandalagið fékk það ekki. Evrópubandalagið krafist þess að hafa réttindi til að fjárfesta í fyrirtækjum sem nýta íslenska fiskveiðilögsögu. Evrópubandalagið fékk það ekki. Hvað fékk Evrópubandalagið? Það fékk efndir á loforði frá 1977 um að gerður yrði við það tvíhliða samningur um skipti á veiðiheimildum. Hvað felst í því? Í því felst að við föllumst á að vissum skilyrðum uppfylltum að þeir megi veiða allt að 3 þús. tonn í karfaígildum í íslenskri lögsögu gegn því að við fáum heldur meiri verðmæti í loðnu, 30 þús. tonn. Þetta er metið á annars vegar 1.500 og hins vegar 1.800 tonn í þorskígildum. Með öðrum orðum er reikningurinn okkur heldur hagstæðari. Þetta er ekki að hleypa flota EB inn í íslenska lögsögu. Búið er að ganga frá samningunum um veiðisvæðin, um skipafjölda sem getur orðið um 3--5 skip í hæsta lagi, enda segir það sig sjálft að menn sækja ekki slíka nánös norður í ballarhaf sem þetta er á miklum skipaflota. Þeir eru undir íslenskri lögsögu, þeir eru undir íslensku eftirliti og þetta er á þeirra eigin kostnað. Fiskveiðilandhelgin hefur ekki verið opnuð fyrir erlendum aðilum. Eitt af því sem er uggvænlegt við hræðsluáróðurinn sem hefur verið haldið uppi í þessu máli og kemur fram í skoðanakönnuninni og margir hafa orðið til þess að leggja trúnað á er þetta: Að Íslendingar séu að kaupa þennan góða samning að því er varðar markaðsaðstöðuna svo dýru verði, því verði að missa stjórn á fiskveiðilögsögunni. Það er ekki svo. Því dýra verði að erlendir fjármagnseigendur munu leggja undir sig íslenskan sjávarútveg. Það er ekki svo. Því miður vinnst mér ekki tími til að svara því hvaða tækifæri þessi samningur gæti veitt, t.d. að því er varðar sköpun nýrra starfa.

Virðulegi forseti. Auðvitað er einkenni umræðunnar og kannski þess samnings sem er til umfjöllunar að ótalmörgum spurningum er ósvarað. Mér þótti ræða hæstv. utanrrh. vera býsna rýr. Fjöldamörgum spurningum hefur verið beint til hans og ég get ekki annað en endurtekið nokkrar þær spurningar sem ég lagði fyrir hann í ræðu minni og þar er fyrst og kannski stærst sú spurning að hann heldur því stöðugt fram að samningurinn opni íslenskum fyrirtækjum mikla möguleika á erlendum mörkuðum og í íslensku atvinnulífi. Ég spyr enn: Hvernig rökstyður hæstv. utanrrh. þessa skoðun sína í ljósi þess efnahagsástands sem hér ríkir? Hvernig sér hann fyrir sér að þetta muni gerast? Spurt hefur verið um kostnað. Hann nefndi nokkrar tölur varðandi beinharðan kostnað en ég spyr enn vegna þess að það er mikilvægt. Við verðum að gera okkur grein fyrir því hvaða kostnað samningurinn hefur í för með sér, ekki aðeins fyrir íslenska stjórnkerfið heldur einnig fyrir íslenskt samfélag. Ég spyr: Hafa menn gert úttekt á því hvaða kostnaður fylgir samningnum? Við megum ekki gleyma því að við erum afar lítið samfélag á leið inn í þetta stóra samhengi. Ég get nefnt það enn einu sinni að ég hef verið spurð af því af erlendum sendimönnum sem hafa verið að vinna að þessu máli hvernig í ósköpunum Íslendingar ætli að standa undir þessu. Enn ein spurning sem ég beindi til hæstv. utanrrh., vegna þess að hann er í miklum samskiptum við þessa herra hjá EB, var varðandi landbúnaðinn. Hvernig menn sjá þá þróun fyrir sér? Hvert ætla menn sér í þeim málum?

Virðulegi forseti. Spurningum um kostnað við samningsgerðina sjálfa og við framkvæmd samningsins hefur verið svarað mjög oft á hinu háa Alþingi. Ég hef veitt munnleg og skrifleg svör við því við fyrirspurnum og ég gerði það í svari mínu áðan. Þær tölur liggja allar fyrir, hvað þetta hefur kostað á liðinni tíð, hver eru framlög okkar frá ári til árs þannig að hv. þm. geta metið það hver sá kostnaður er í samanburði við ávinninginn og hvort það væri íslensku stjórnkerfi ofviða. Sannleikurinn er sá að þetta er ekki stórt mál í íslenskum þjóðarbúskap. Önnur spurning. Ef óumdeilt er að samningurinn veiti íslensku atvinnulífi ný tækifæri, hver eru þau? Við höfum þegar rætt um sjávarútveginn. Hvað um aðra þætti eins og í þjónustugeiranum sem þrátt fyrir allt leggur fram stærstan skerf til íslenskrar þjóðarframleiðslu? Samningurinn skapar almennt séð ný vaxtarskilyrði vegna þess í fyrsta lagi að aðgangur að þessum stóra markaði er greiður á jafnréttisgrundvelli. Öllum viðskiptahindrunum sem við höfum þurft að mæta hingað til er rutt úr vegi. Ég vil taka bara eitt dæmi. Það hefði getað orðið meiri háttar mál fyrir íslenskan sjávarútveg --- svo að ég staldri nú enn við hann --- að fá ekki viðurkenningu á fullgildingu íslenskra eftirlitsstofnana varðandi helbrigðiseftirlit og reglugerðir. Að því er varðar fjármagnsmarkaðinn og opnun hans, sem í þessu felst, þýðir að fákeppnismarkaður, tiltölulega lokaður og afmarkaður, er nú opnaður fyrir samkeppni. Það þýðir einfaldlega að verð á fjármagni mun leita jafnvægis. Við munum njóta aðgangs að peningum á heimsmarkaðsverði. Þetta þýðir aðhald að bankakerfi og fjármálastofnunum, þetta þýðir kosti fyrir íslensk atvinnufyrirtæki, þetta þýðir kosti fyrir almenning og neytendur. Það er alveg óumdeilt að því er varðar áhrif þessa samnings, hvort heldur er á verðlag vegna aukinnar samkeppni eða vaxtastig, að þetta mun verða íslenskum fyrirtækjum og almenningi í landinu mjög í hag. Fórnarkostnaðurinn, ef við værum utan við þetta, væri hins vegar mjög íþyngjandi.

Virðulegi forseti. Mér finnst hæstv. utanrrh. aldrei svara þessari spurningu um kostnaðinn. Þetta er ekki spurning um það hvað samningsgerðin hefur kostað eða öll þau ferðalög, sem henni hefur fylgt, heldur hvernig framtíðin lítur út. Hvað mun þetta kosta okkur í framtíðinni? Ég get nefnt sem dæmi að við vorum að kíkja á lítið frv. í efh.- og viðskn. um eftirlit með hættulegum vörum. Reiknað er með að þessi smápóstur kosti 3--8 millj. Fjmrn. leggur mat á þann kostnað sem fylgir þessum lagabreytingum. Þetta er pínulítið dæmi og við höfum fram undan tugi lagabreytinga og alls konar eftirlit og reglugerðir sem auðvitað þarf að fylgja eftir. Hvað kostar þetta allt saman? Það er mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því hvað þetta kostar. Hvað þurfum við að senda marga embættismenn til útlanda eða hafa í störfum hér til þess að standa undir þessum samningi? Það er ekki endilega gagnrýnivert að þess þurfi heldur þurfum við fyrst op fremst að vita hvað þetta kostar. Út í hvað erum við að leggja?

Virðulegi forseti. Hv. þm. segir að spurning sín hafi ekki beinst að því hver væri kostnaðurinn nákvæmlega, eins og hann mun birtast á fjárlögum, heldur hvað þetta allt saman muni kosta okkur í framtíðinni. Út frá því dæmi, sem hún tók, sem ég út af fyrir sig þekki ekki til, þá vil ég nefna að á því er mikill munur hvort íslenskt atvinnulíf og fyrirtæki býr við samræmdar leikreglur, eins og til að mynda samræmdar samkeppnisreglur, býr við sömu reglur að því er varðar aðgang að markaðnum, að því er varðar staðla, að því er varðar heilbrigðisvottanir en ef við þyrftum að leysa slík vandamál í hvert skipti og þau koma upp. Í þessu felst mikill sparnaður og ég nefni eitt dæmi. Við getum ekki haldið uppi mjög öflugum bírókratískum kerfum, t.d. í sambandi við þessi staðlamál. Sérsamningur okkar við Svía um að njóta þjónustu Svía sem reka eina yfirstaðlastofnun og sjö undirstofnanir á ýmsum sviðum mun t.d. spara okkur ákaflega mikið. Ég hef ekki áhyggjur af því að þetta sé svo dýrt í framkvæmd út af því mikla bírókratíi sem við yrðum að hlaða upp. Ég held að við ættum að reyna að meta annars vegar útlagðan kostnað og hins vegar þann ávinning sem við höfum af því að vera fullgildir aðilar á jafnréttisgrundvelli í öllu þessu samstarfi. Síst af öllu ættu áhugamenn um menntamál og kennslumál að gleyma þeim ávinningi sem vissulega er eftirsóknarverður á þeim sviðum.

Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hér hljóðs til að óska eftir því að gert verði nokkurra mínútna hlé svo hægt sé að skiptast á upplýsingum um það utan við ræðustólinn hvernig ætlunin er að halda áfram með þessar umræður. Ég vil lýsa því að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með ræðu hæstv. utanrrh. Ég tek undir það sem hv. þm. Kristín Einarsdóttir sagði: Hún var mjög rýr. Það hefur verið beint hér í umræðunum fjöldanum öllum af fyrirspurnum til hæstv. ráðherra, bæði til hans sem utanrrh. og eins til hans fyrir hönd annarra ráðherra sem menn hafa unað að væru fjarstaddir þessa umræðu. Ég nefni t.d. hæstv. félmrh. varðandi vinnumarkað og fjölmargt annað. Hæstv. ráðherra vék ekki einu orði að því að reyna að svara þeim spurningum. Auðvitað gerist það stundum hér í þinginu í tímaþröng að ráðherrar fara þá leið að skjóta sér undan því að svara spurningum og láta sem þeir hafi ekki heyrt það sem sagt var. Ég hefði haldið í máli af þessu tagi þegar þjóðþingið er kallað sérstaklega saman tæpum einum og hálfum mánuði mánuði fyrir venjulegan þingtíma væri eðlilegt að hæstv. ráðherra sýndi þinginu þá virðingu að svara þeim spurningum sem menn hafa lagt fyrir hann eða fara í gegnum það hverju hann treystir sér ekki til að svara þegar þingmenn hafa lagt mikla vinnu í það í mörgum málefnalegum ræðum, sem hér hafa verið fluttar, að biðja um skýringar og umfjöllunaratriði. Ég tel þess vegna alveg nauðsynlegt í þessu máli að annaðhvort fái hæstv. utanrrh. tækifæri til þess, þar til nýr fundur verður haldinn, að fara yfir þær ræður sem hér hafa verið fluttar og átta sig betur á þessu og fá þá tækifæri til þess að koma hér aftur eða við verðum að bíða eftir þeim ráðherrum sem ríkisstjórnin hefur látið vera fjarverandi þessa umræðu og forsrh. hefur leyft að vera fjarverandi þótt umræðan sé mikilvæg. Ég nefni þar sérstaklega hæstv. félmrh. því það er alveg ljóst að vinnumarkaðurinn er einn af mikilvægustu þáttunum í þessari samningsgerð. Út af fyrir sig var það ekki krafa okkar í stjórnarandstöðunni að bíða eftir félmrh. en ef utanrrh. ætlar engu að svara fyrir hennar hönd, þá eigum við engan annan kost. Það er því ósk mín, virðulegi forseti, að hér verði gert hlé í nokkrar mínútur svo menn geti utan við fundarsalinn reynt að átta sig á því í sameiningu hvernig eigi að halda þessu áfram.

Virðulegi forseti. Hæstv. félmrh. hefur áður fjallað mjög rækilega um þriðja samningssviðið, félagsmálin. Félmrn. og ráðuneytisstjórinn þar hefur skilað afar ítarlegri greinargerð um það svið. Félmrn. hefur reyndar tekið þátt í ráðstefnum um það mál, það hefur verið birt í tímariti Sambands ísl. sveitarfélaga. Allar þessar upplýsingar eru gagnlegar, aðgengilegar og til þess fallnar að ræða í nefnd. Það er munur á hvort menn fjalla um meginatriði málsins, stefnu þess, kosti og galla almennt séð sem menn geta gert í almennum umræðum og svo hins vegar hin einstöku svið, hin einstöku fylgifrumvörp sem sjálfsagt er að fjalla um í nefnd. Það er engin ástæða til þess að gera ekki greinarmun á þessu tvennu. Nú höfum við rætt málið í hálfan mánuð. Norska þingið mun ræða það í tvo daga. Er ekki kominn tími til að fara að ræða málið vandlega, nákvæmlega og fara ofan í saumana á því í smáatriðum í nefnd?

Virðulegi forseti. Mér finnst hæstv. utanrrh. ekki bæta málið með svona málflutningi. Með því orðavali sem hann viðhafði hér hefði verið hægt að segja að framsöguræða hans fyrir málinu hefði getað staðið eina mínútu og sagt: Ég hef hvað eftir annað lýst EES-samningnum, ég hef haldið um hann ráðstefnur, ég hef gefið út um hann kynningarrit og ráðuneytisstjórinn hjá mér og aðalsamningamaðurinn hafa fjallað um málið hvað eftir annað. Svo er hægt að skoða þetta í nefnd og setjast niður. Það er auðvitað á engan hátt boðlegt að koma hér upp og segja, varðandi það sem einstakir þingmenn hafa sagt um þetta efni, að vísa málinu með þessum hætti. Hæstv. ráðherra sagði það aftur að umræðan hefði staðið í hálfan mánuð. Það er rangt, hæstv. ráðherra. Hún hefur ekki gert það. Við samþykktum það í fyrsta lagi að ráðherra fengi að fara í burtu tveimur dögum eftir að fyrsta vikan hófst.

Það var stjórnarskrármál, hv. þm.

Einmitt, það var nefnilega stjórnarskrármál, hæstv. utanrrh. Er þá ekki rétt að draga það frá og vera ekki með rangar fullyrðingar fyrst ráðherrann sjálfur grípur fram í að það hafi verið stjórnarskrármál? Síðan fór dagurinn í gær í bráðabirgðalögin sem ríkisstjórnin setti. Ég er ekki með það í kollinum hvað þessi umræða um EES-samninginn er búin að standa í marga daga en ég held þeir séu ekki nema fimm, hæstv. ráðherra. Fullyrðingar um að umræðan sé búin að standa hér í hálfan mánuð eru bara rugl, virðulegi ráðherra. Ég ætla að vona að staðreyndameðferðin um samninginn sjálfan sé vandaðri en svona fullyrðingar. Ég endurtek þess vegna ósk mína um að menn geti rætt hér utan við þingsalinn um framhaldið. Ég hef engan áhuga á því að sú umræða fari fram hér í gegnum ræðustólinn. 

Forseti telur rétt að verða við beiðni hv. 8. þm. Reykn. um að fresta fundinum í 15 mínútur. --- Ef hv. 8. þm. Reykv. óskar að taka til máls um gæslu þingskapa áður en fundi verður frestað er honum það heimilt.

Virðulegi forseti. Forseti er búinn að kveða hér upp úrskurð sem ég ætla út af fyrir sig ekki að andmæla. Ég hefði hins vegar talið alveg óþarft að fresta hér fundinum vegna fundahalda á vettvangi þingflokksformanna. Ég tel sjálfsagt að halda slíkan fund fyrst um það er beðið og forseti beitir sér fyrir því, annaðhvort með forsætisnefnd eða þeim aðilum að henni sem hér eru viðstaddir eða þingflokksformönnum. Ég tel hins vegar óþarft að stöðva þinghaldið á meðan. Eðlilegra væri að sá sem næstur er á mælendaskrá fengi tækifæri til þess að flytja sína ræðu en það mun einmitt vera sá sem bað um þennan frest. Ég er hins vegar ekki í hópi þeirra sem hann leggur til að haldi nú fund. Forseti hefur kveðið upp sinn úrskurð, gerði það áður en ég fékk tækifæri til þess að koma þessu á framfæri.  Fundarhlé.

Áður en umræðan hefst að nýju um 1. dagskrármálið vill forseti skýra frá því að það hefur orðið samkomulag um það að þessari umræðu verði nú haldið áfram til kl. 8 í kvöld. Á mánudag fer hér fram utandagskrárumræða um atvinnumálin, eins og fyrirhugað hefur verið, og á miðvikudag er fyrirhugað að ljúka umræðunni um EES-málið og stjórnarskrármálið. Þetta er það samkomulag sem gert var og nú mun umræðan um 1. dagskrármálið tekin upp að nýju.

Virðulegi forseti. Það hefur verið kvartað hér undan því að við höfum ekki fengið svör við þeim brennandi spurningum sem hafa komið fram í umræðum. Ég vil aðeins bæta við þann lista að hæstv. sjútvrh. hefur ekki svarað mjög áríðandi, alvarlegum spurningum sem fyrir hann hafa verið lagðar og nauðsynlegt er að fá svör við, m.a. spurningum frá þeirri sem hér stendur. Ég vil bara halda þessu til haga og ég hef gert honum grein fyrir þessu persónulega í einkasamtali og ég vonast til að umræðunni ljúki ekki án þess að við fáum svör hans. Nógu slæmt er það að vera hér að ganga frá 1. umr. málsins án þess að hafa séð nokkurn stafkrók skjalfestan um tvíhliða samning.

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur þegar staðið drjúgan tíma hér í þinginu og mun væntanlega eiga drjúgan tíma eftir því að hér er eingöngu verið að stefna að því, samkvæmt yfirlýsingu forseta, að ljúka senn 1. umr. um þetta mál. Við eigum samleið í þessu máli með mörgum öðrum þjóðum og því er fróðlegt að átta sig á því með hvaða hætti þær standa að málinu. Það er alveg ljóst að almennar umræður um þetta mál eru miklu tímafrekari og hugsanlega einnig ítarlegri en gerist í nokkrum þingum annars staðar. Eftir því sem ég best veit mun atkvæðagreiðsla eiga sér stað um málið í norska Stórþinginu í lok september og almennar umræður standa þar samtals í tvo daga. Atkvæðagreiðsla mun eiga sér stað á þinginu í Finnlandi 30. okt. og ekki er gert ráð fyrir mjög miklum umræðum. Atkvæðagreiðsla verður á þingi í Austurríki í lok september, í Svíþjóð verða umræður 18. og 19. nóv. og síðan atkvæðagreiðsla. Í Sviss hefur þegar átt sér stað umræða í þrjá daga og 126 ræður voru fluttar á þessum þremur dögum. Þar eru þingmenn 200 og það, að umræðan skyldi standa þrjá daga, varð til þess að umræðurnar hafa verið kallaðar umræður aldarinnar í Sviss. Ég veit ekki hvað þeir mundu kalla umræður, eins og við erum vön að hafa hér um mál af þessu tagi. Allt er þetta mjög fróðlegt, ekki síst fyrir þau okkar sem venjum okkur á að tala mjög lengi og ítarlega, sjálfsagt af því að sum okkar hafa meira til málanna að leggja en aðrir. Mér finnst nauðsynlegt að þetta komi fram hér svo menn átti sig á því hvernig aðrir fara að því áður hefur komið fram í umræðum, m.a. hjá hv. 4. þm. Austurl., samanburður á því með hvaða hætti aðrar þjóðir EFTA-ríkjanna hafa viljað standa að þessum málum hjá sér. Þess vegna finnst mér eðlilegt að við áttum okkur á því með hvaða hætti þær standa að þessum þáttum. Á þessum dögum hefur auðvitað margt komið fram. Því hefur verið haldið fram, bæði í þingskapaumræðum og við önnur tækifæri, að ótal spurningum sé ósvarað í málinu og sjálfsagt er það alveg rétt. Það vill þannig til að þeir sem kvarta mest yfir því að ótal spurningum sé ósvarað eru fulltrúar þeirra flokka sem þegar hafa gert upp við sig afstöðu til málsins, reyndar fyrir löngu, án þess að þeim spurningum hafi verið svarað, hvað þá fjölmörgum öðrum spurningum sem þegar hefur verið svarað í þessum umræðum. Er það ákaflega merkilegt að þessum ágætu flokkum skuli hafa tekist að gera upp við sig afstöðu til málsins svo löngu fyrr en svo miklum fjölda spurninga var svarað, eins og þegar hefur verið svarað, og ég tala nú ekki um ef svo mörgum spurningum er enn þá ósvarað í málinu. Þrátt fyrir þetta verð ég að segja eins og er eftir að hafa hlýtt á megnið af þessum umræðum að efniságreiningur í þessu máli er að mínu viti miklu minni en maður mundi ætla út frá þeim tíma sem í þessa umræðu hefur farið. Í raun þarf það ekki að koma á óvart því, eins og við höfum margoft rætt og tekið fram, höfðu fjórir flokkar af fimm annaðhvort með afstöðu sinni eða þátttöku unnið að málinu efnislega í tvö ár, fyrst tveir af núverandi stjórnarandstöðuflokkum og síðan, eftir að þessi stjórn var mynduð, hefur þriðji flokkurinn unnið að því í 16 mánuði og allan tímann Alþfl., fjórði flokkurinn. Því er ekki undarlegt þó að ekki sé mjög mikill efniságreiningur um málið sem svo margir flokkar hafa unnið jafnlengi að og ætluðu sér að klára og fæstir vissu annað en flokkarnir, a.m.k. þessir fjórir, hefðu hug á að ljúka þessu máli nema eitthvað sérstakt kæmi upp. Ég hygg að afskaplega erfitt verði fyrir þessa flokka að koma því inn hjá Íslendingum með sannfærandi hætti hvers vegna þeir hafa breytt um stefnu, þ.e. þessir tveir flokkar sem virðast hafa breytt um stefnu í málinu frá því sem var þegar þeir voru í ríkisstjórn. Ég hygg að þær skýringar sem hér hafa verið gefnar í þinginu muni virka afskaplega ósannfærandi á íbúa þjóðarinnar. Það verði ekki önnur skýring eftir þegar upp verður staðið en hrein tækifærismennska sem ekki hefur þótt fín í stjórnmálum þó að sjálfsagt hafi flestir stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar einhvern tíma lent í því að falla fyrir slíku. Til að mynda hefur Alþb. tekið þá afstöðu að vera á móti málinu þó að það hafi áður unnið að því innan ríkisstjórnar og auðvitað samþykkt innan ríkisstjórnar að utanrrh. eyddi mestum starfstíma sínum á þeim rúmu tveimur árum sem þeir voru saman í stjórn í að fjalla um þetta mál og með ærnum kostnaði. En þeir hafa ekki einu sinni látið sér nægja að vera á móti málinu heldur hafa þeir tekið þá sérkennilegu afstöðu að breyta um tilhögun og vilja núna tvíhliða samning og þar vilja þeir ná fram öllu hinu sama og þeir eru á móti í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Þetta er afskaplega sérkennileg staða enda er von að hv. 4. þm. Norðurl. e. bresti í hlátur þegar hann áttar sig á þessari stöðu og ef ég væri ekki í ræðustólnum, þá mundi ég hlæja með honum og ég er viss um að þjóðin öll hlær einmitt að þessu háttarlagi Alþb., að standa fyrst með málinu, síðan að vera á móti því og segjast gera það af efnislegum ástæðum, síðan gera kröfu um tvíhliða samninga þar sem einmitt náist fram það sem þeir eru á móti í samningum um hið Evrópska efnahagssvæði. Þetta er afskaplega sérkennileg staða svo að ekki sé meira sagt en við vitum af hverju hún er uppi með þessum hætti. Flokkurinn gat ekki komið sér niður á neina heillega stefnu í málinu eins og aðstoðarmaður hæstv. fyrrv. fjmrh. hefur lýst svo makalaust vel og ætti auðvitað að lesa oft upp í þinginu með hvaða hætti þessu máli lyktaði hjá húsbónda hans forðum í Alþb. Við höfum fulla samúð með þessum sjónarmiðum og þessari stöðu sem Alþb. er í, en hún er afskaplega sérkennileg. Varðandi Framsfl. þá hefur mér þótt sem sá flokkur væri mun meira sammála ríkisstjórninni, sem vonlegt var, enda forustuflokkur í síðustu ríkisstjórn sem vann að málinu. Hann hefur sýnt miklu meiri samstöðu í raun með ríkisstjórninni en stjórnarandstöðunni, a.m.k. efnislega í málinu. Mér varð það að vísu á eins og flestum öðrum, t.d. hygg ég einnig flestum fréttamönnum, að misskilja ræðu formanns flokksins, en formaður þingflokksins, hv. 1. þm. Norðurl. v., hefur nú leiðrétt það efni og tekið fram að sú mynd sem bæði ég og fjölmiðlarnir fengum af ræðu formanns Framsfl. var ekki rétt, formaðurinn og flokkur hans væru ekki efnislega sammála samningnum og það nægði ekki að til að mynda stjórnarskránni væri breytt til þess að efnisleg samstaða væri með málinu. Þannig skildum við málið sem hlýddum á ræðu formanns Framsfl. Ég hef reyndar lesið þá ræðu yfir og ég tel að við sem misskildum málið að mati hv. þm. Páls Péturssonar höfum haft ærna ástæðu til þess. Ég tel líka að það sé afskaplega erfiður róður og erfið staða fyrir formann Framsfl. og Framsfl. að taka upp þann hátt núna að í raun hafi þeir ekki áttað sig á því að stjórnarskrárbreyting þyrfti að koma til ef samningurinn ætti að verða að veruleika. Það er von að menn tali um það með þeim hætti að eitthvað nýtt hafi gerst til að útskýra þetta og rökstyðja þetta vegna þess að fyrir almenning í landinu blasir myndin þannig við að þessir menn hefðu auðvitað, þessir flokkar og Framsfl. alveg sérstaklega, beitt sér fyrir því fyrst slík velvild er víða í flokknum fyrir Evrópska efnahagssvæðið og var í ríkisstjórninni sem áður var að við síðustu þingkosningarnar yrði gerð nauðsynleg breyting á stjórnarskránni ef menn töldu það nauðsynlegt í raun. Ekki er frambærilegt að halda því fram að þetta hafi menn uppgötvað eftir kosningar. Formaður Framsfl. hefur sagt hér að hann mundi núna, væri hann forsrh., beita sér fyrir breytingu á stjórnarskránni. Um þetta þyrftu menn ekki að efast. En ekkert slíkt hefur gerst í millitíðinni sem hefði ekki átt að verða til þess að sami maður og sami flokkur hefðu beitt sér fyrir þeirri breytingu í tengslum við síðustu kosningar eins og jafnan er gert eða reynt að gera þegar menn ganga í stjórnarskrárbreytingar. Þegar hefur komið fram, til að mynda af hálfu hv. 4. þm. Austurl., að hann hafi vakið athygli á því, svo fljótt sem á miðju ári 1990, að stjórnarskrárbreyting væri algerlega nauðsynleg og formaður Framsfl., hv. 7. þm. Reykn., sagði sjálfur í þingræðu og var þá ekki bara að tala um sjálfan sig heldur líka félaga sína í ríkisstjórninni, þar með talið Alþb., með leyfi forseta: ,,Ég fyrir mitt leyti og við í síðustu ríkisstjórn féllumst á það að samþykkja EES-dómstól þótt sannanlega megi færa fyrir því rök að það sé yfirþjóðleg stofnun.`` Sami maður telur að samþykki menn yfirþjóðlegar stofnanir verði menn að breyta stjórnarskránni. Hann hafði og flokkur hans og samstarfsflokkarnir, þar með talið Alþb., samþykkt EES-dómstól þótt sannanlega megi færa fyrir því rök að slíkur dómstóll sé ,,yfirþjóðleg stofnun``. Þessar setningar og aðrar slíkar hljóta að sannfæra menn um að það er tækifærismennskan, hrein tækifærismennska sem menn grípa til þegar þeir bera nú fyrir sig til þess að þurfa ekki að taka efnisafstöðu í málinu að breyta þurfi stjórnarskránni og þess vegna geti þeir ekki, ef það er ekki gert, stutt málið. Reyndar er það svo að í riti sem ráðherrarnir höfðu, sem varð til um mitt ár 1990, sem heitir Stutt yfirlit yfir stöðu mála við upphaf samninga EFTA-ríkjanna og EB, er sagt og skýrt svo frá eins og þar segir, með leyfi forseta: ,,EB hefur jafnframt verið tjáð að viðkomandi ríki``, þ.e. EFTA-ríkin ,,ætli ekki að breyta stjórnarskrám sínum vegna þess``, þ.e. vegna EES-samningsins. Nýlegir dómar Hæstaréttar hafa undirstrikað að leitast skuli við að skýra lög í samræmi við þjóðaréttarsamninga sem Ísland er aðili að.`` Þannig er í gögnum sem ráðherrarir höfðu auðvitað allir og eru ekki neitt trúnaðarmál, frá því skýrt um mitt ár 1990 að EFTA-ríkin og þar á meðal Ísland hafi tilkynnt EB þá þegar að þeir ætluðu ekki að breyta íslensku stjórnarskránni. Þessar upplýsingar, sem eru sendar Evrópubandalaginu af hálfu EFTA-ríkjanna og þar með talið Íslands, segja auðvitað að menn höfðu athugað þennan þátt alveg sérstaklega og tekið efnislega afstöðu um það að ganga til EES-samninganna án þess að breyta stjórnarskránni. Þetta á bæði við um Alþb., Alþfl. og Framsfl. og fram hjá þessu geta menn ekkert horft frekar en ummælum hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifs Guttormssonar, sem kom því á framfæri við þingið og auðvitað við flokk sinn, ríkisstjórnarflokk, þegar á árinu 1990 að ekki væri hægt að gerast aðili að hinu Evrópska efnahagssvæði nema breyta stjórnarskránni. Sú málsmeðferð og sá málatilbúningur að taka málið upp með þessum hætti núna er því í meira lagi ótrúverðugur svo ekki sé dýpra tekið í árinni. Ég býst við því að flestum sem setja sig inn í þetta mál verði ljóst að það er fyrirsláttur einn að taka málið nú upp á þessum vettvangi og gera það að aðalatriði málsins að breyta þurfi íslensku stjórnarskránni eigi menn að ganga til samninganna um hið Evrópska efnahagssvæði. Fortíðin í málinu, öll gögn, sýna að menn höfðu fjallað um það atriði og tekið afstöðu til þess, jafnvel menn sem segja í þessum ræðustól, eins og formaður Framsfl., að ,,við í ríkisstjórninni höfðum fyrir okkar leyti samþykkt EES-dómstól sem í fólst yfirþjóðlegt vald``. Þeir höfðu samt tekið þá afstöðu að ekki bæri að breyta hinni íslensku stjórnarskrá og þeir höfðu látið viðsemjandann í Evrópubandalaginu vita af því. Það er afskaplega athyglisvert. Hér hefur farið fram töluverð umræða um stjórnarskrárþátt málsins og þar liggja fyrir góð gögn í málinu. Ég hef fyrir mitt leyti sagt að ég hef ekki viljað fara í neitt manngreinarálit um hæfni þeirra aðila sem hlut hafa átt að slíku. Langbest væri að hver og einn læsi þau gögn ítarlega yfir, reyndi að vega og meta innihald þeirra, rök og mótrök, rök og gagnrök og fræðilegan bakgrunn og eftir slíkt komast að niðurstöðu. Því miður hafa ekki allir þingmenn kosið þennan kostinn og sumir þingmenn hafa reynt að gera ákveðin atriði í þeim efnum tortryggileg. Til að mynda gerði hv. 8. þm. Reykn. annars vegar a.m.k. hluta af sérfræðinganefnd, sem skilað hefur áliti í málinu, tortryggilega vegna fyrri afskipta þeirra af málinu en hins vegar hóf mjög til skýjanna þá fræðimenn sem hann vildi frekar leggja trúnað á í löngu máli um ágæti þeirra aðila sem ég er út af fyrir sig ekkert að draga úr. Lofsöngurinn var gríðarlegur og meira að segja voru þeir sjálfir kallaðir til vitnis um eigið ágæti. Ekki nægði lofsöngur þingmannsins sjálfs heldur var vitnað til þeirra sjálfra um hvílíkt væri þeirra ágæti. Þingmaðurinn sem ég nefndi, hv. 8. þm. Reykn., þegar hann var að fjalla um sérfræðinganefndina sem hann ættfærði reyndar ætíð sem fjórmenninga utanrrh., sagði á þessa lund þegar hann hafði nafngreint þessa fjóra menn sem menn þekkja hér: ,,En það er auðvitað ekki traustvekjandi að tveir þessara manna hafa með margvíslegum hætti unnið að málinu fyrir ríkisstjórnina`` rétt eins og það í sjálfu sér ætti að gera það að verkum að dómar þeirra væru tortryggilegir. Það var dregið fram með þeim hætti. Hins vegar þegar hann vitnaði til ummæla í blaðaviðtali við Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmann fann hann auðvitað ekki neitt að því þó sá ágæti lögmaður hefði unnið gríðarlega mikið fyrir til að mynda hv. þm. Hjörleif Guttormsson sem iðnrh. á sínum tíma sem þingmaðurinn kallaði sjálfur ákafasta andstæðing EES-samningsins. Reyndar verð ég alveg að segja eins og er að í þeim þáttum sem þessi þingmaður, hv. 8. þm. Reykn., fjallaði um hinar fræðilegu ritgerðir, tók hann einu þættina úr þessum yfirlýsingum og ritgerðum sem voru ófræðilegir og kannski einu þættina sem voru virkilega til vansa og komu fræðimennsku ekkert við og köstuðu rýrð á annars að mörgu leyti fræðilega uppbyggingu þeirra fræðimanna sem hann var að vitna til. Í sjálfu sér geri ég ekkert með það þó að þingmaðurinn, þegar hann fjallaði til að mynda um Ragnar Aðalsteinsson, gerði mikið úr því að lögmaðurinn sjálfur lýsti aðferðum sínum sem mjög trúverðugum og sagði eins og þingmaðurinn sagði, með leyfi forseta: ,,Ég beiti meiri varkárni í mínum aðferðum sem lögmaður en ég hef ekki sama léttleika í þessu og þeir.`` Þetta fannst þingmanninum gríðarlegt innlegg í hina fræðilegu deilu í málinu. Þetta er engin fræðileg umsögn af hálfu þessa ágæta lögmanns og er ekki honum til fræðilegs styrkleika frekar en ummæli Guðmundar Alfreðssonar um ævintýramennsku í lögfræði. Slíkar yfirlýsingar eiga miklu frekar heima úr pólitískum munni, til að mynda beint úr munni þingmannsins sjálfs því að þær koma fræðimennsku ekkert við frekar en margt sem kemur auðvitað frá þingmanninum eins og öðrum þingmönnum. En þingmaðurinn lagði megináherslu á þetta og slík atriði þegar hann var að véla um þær greinargerðir sem liggja fyrir um það álitaefni hvort samningur um Evrópskt efnahagssvæði brjóti í bága við stjórnarskrána. Ég vek athygli á einu litlu dæmi í þessu sambandi því að hv. 8 þm. Reykn. gerði afskaplega mikið úr því. Hann sagði, með leyfi forseta: ,,Það liggur við að þessir menn séu komnir með hugann hálfan út í Brussel og komnir með vegabréfið blátt með gylltum stjörnum, fyrst þeir ekki einu sinni strika út úr sínum eigin texta og segja þá kannski bara stjórnvalda og Alþingis, fyrst þeir halda fram þeirri kenningu að Alþingi væri ekki hluti af stjórnvöldum.`` Ég minnist þess að þingmaðurinn hló við í ræðustólnum yfir þessum fáránleika öllum og sagði: Nei, takk. Þeir segja: Samstarfið milli íslenskra stjórnvalda og Alþingis, ,,makalaus setning`` sagði þingmaðurinn, með leyfi forseta og bætti við, með leyfi forseta: ,,Á örugglega eftir að lifa lengi í lögfræði og sögu þjóðarinnar.`` Hann gerði þetta að miklu efni til þess að sýna fram á að því er virtist á hvers konar plani þessir lögvísindamenn væru að detta í þennan pytt, ,,makalaus setning``. En hann hefði eins getað flett upp Lögbók fyrir byrjendur og almenning eftir Björn Þ. Guðmundsson sem telur rétt að taka sérstaklega fram og víkja sérstaklega að því að menn megi ekki blanda saman stjórnvöldum og Alþingi. Þar sé um tvo ólíka þætti að ræða. En hv. þingmaður gerði gríðarlega mikið úr þessu. Þetta átti nú að sýna hvers konar lögmenn væru hér á ferðinni. ,,Makalaus setning`` sagði þingmaðurinn og hló við í ræðustólnum. En maðurinn sem þingmaðurinn trúir mest á, prófessorinn sem réði því eins og þingmaðurinn sagði sjálfur hverjir væru lögfræðingar og hverjir væru dómarar í riti fyrir byrjendur og almenning tekur sérstaklega fram að menn megi ekki rugla þessu atriði saman, þ.e. að stjórnvöld og Alþingi séu eitt og hið sama. Þar verði að gera á grundvallarmun. Svona var þessi umfjöllun og svona fór þessi þingmaður flatt á því með þessum hætti að reyna að gera þessi nefndarálit tortryggileg. Ég lít þannig á og ég legg á það megináherslu að þegar menn skoða þennan þátt, sem ég hef sagt fyrir mitt leyti að menn eigi auðvitað að skoða af mikilli alvöru, álitaefnið um stjórnarskrána, og þingið mun auðvitað gera það og samkvæmt þingsköpum, mun gera það með mjög vönduðum hætti með sérstakri nefnd sem fjallar um það efni og ekki annað, nefnd sem sérstaklega er tengd slíku máli, þá eigi menn að reyna að gera þetta með fræðilegri hætti en ekki með svo billegum hætti, ég vil segja lágkúru, eins og þessi dæmi sem ég var að nefna eru talandi um og voru meginefnið og uppistaðan í rökstuðningi þingmannsins varðandi þetta mikla álitaefni sem hann vill gera mikið úr. Eins og ég hef áður sagt held ég að þeir þættir þessara álita sem eru virkilega fræðilegir, og það eru þeir sem betur fer og í flestum efnum, er tekið fræðilega á hlutum þarna, að vísu misþungt kannski, þá eigi það að vera góður grundvöllur til málefnalegrar umræðu um þessi efni í þinginu. Eins og ég sagði út af þessum löngu umræðum þá hefur a.m.k. ekki blasað við mér blasað jafnmikill efnislegur ágreiningur um þetta mikla mál eins og ég hefði haldið. Ég hef gefið þá skýringu á því að það sé vegna þess að menn höfðu unnið að þessu í samtals jafnvel á fjórða ár og þeir sjá það sjálfir að það væri fáránleg staða fyrir flokk eins og Alþb. og Framsfl. að finna þessum samningum flest til foráttu, samningnum sem sjálfur þáv. hæstv. forsrh. í febrúar 1991, skömmu fyrir kosningar í heilsíðuviðtali með flennifyrirsögn, fullvissaði íslenskan almenning um fyrir kosningar. EES, ekkert að óttast. Ef EES-samningarnir eru jafnhræðilegir eins og sumir vilja vera láta hér í salnum, þá hlýtur yfirlýsing með þessari fyrirsögn í flokksmálgagni af hálfu formanns Framsfl. að vera hræðileg blekking, vera hræðileg blekkingaraðgerð að segja tveimur og hálfum mánuði fyrir kosningar eða svo í flennifyrirsögn: ,,EES, ekkert að óttast.`` Þetta var sagt fyrir kosningar því fólki sem átti að kjósa til þingsins og a.m.k. það fólk, sem kaus Framsfl. undir forustu formanns flokksins, vissi að varðandi EES var allur málatilbúnaðurinn þannig að þar væri ekkert að óttast. Auðvitað var þetta rétt hjá hæstv. þáv. forsrh. Hræðsluáróðurinn sem þá var reynt að kynda undir af hálfu hv. 4. þm. Austurl. var þá rétt eins og nú einskis virði. Það var ekkert að óttast og það er ekkert að óttast. Verst er ef sá, sem sagði þjóðinni fyrir kosningar að það væri ekkert að óttast, er núna sjálfur farinn að óttast eitthvað af einhverjum ástæðum án þess að hægt sé að sýna fram á neinar meginbreytingar sem gerðar hafa verið síðan. Það er meginatriðið að stjórnarandstöðunni hefur ekki tekist, og þá einkum þessum tveimur flokkum sem bar skylda til þess, að sýna fram á neinar slíkar breytingar að réttlætt gætu slíka kúvendingu. Þá er tækifærismennskan ein eftir. Í mínum huga er enginn vafi á því að EES-samningurinn gefur þessari þjóð tækifæri sem við eigum að grípa og möguleika sem við verðum að virkja og nýta. Ég fyrir mitt leyti tel að það væri mikið glapræði ef menn misstu það tækifæri. Að því leyti til held ég að flokkarnir tveir sem nú eru í stjórnarandstöðu með Kvennalista, Alþb. og Framsfl., hafi verið að gera gott og rétt. Þeir unnu vel og lengi að þessu mikla máli og þeir töldu og lýstu því yfir slag í slag þegar stjórnarmyndunarviðræður stóðu fyrir dyrum að um þetta mál yrði ekki ágreiningur til að mynda við Alþfl. ,,Ég,`` sagði hv. 8. þm. Reykn., ,,mun sjá um Hjörleif varðandi EES.`` Það var eina vandamálið. Það var allt vandamálið þá og ég tel að þeir hafi verið að gera rétt og ég tel að hv. 8. þm. Reykn. hefði gert rétt í því að sjá um Hjörleif ef sú stjórn sem vann að EES-samningnum hefði verið áfram og haldið áfram að vinna að EES-samningnum. Ég held reyndar að hann hafi --- kannski óviljandi --- verið að segja satt. Hann hefði séð um Hjörleif og þeir hefðu allir dansað með, þeir sem dansa núna á móti EES-samningnum. Það er ekkert land eða a.m.k. fá lönd sem eru jafnháð utanríkisviðskiptum og okkar land. Við vitum líka að með þeim hætti sem við höfum nýtt kosti okkar í utanríkisviðskiptum höfum við leitt til þess að lífskjör í þessu landi hafa batnað mikið. Að mínu viti munu haftalaus milliríkjaviðskipti, aukin verkaskipting og hagkvæmni sem af þeim leiðir auka hagvöxtinn í landinu sem við virkilega þurfum á að halda. Við höfum búið við minnkandi hagvöxt um sex ára skeið og þess vegna væri það glapræði að missa af þessu tækifæri. Ég tel að fyrir ríki eins og Ísland þar sem saman fer að innanlandsmarkaður er afar lítill miðað við afköst útflutningsatvinnuveganna, þar sem útflutningur er jafnmikilvægur og hér er og þar sem við þurfum að flytja inn mikið af hráefnum og öðrum nauðsynjum, þá geti alþjóðleg efnahagsþróun og með hvaða hætti við fylgjumst með henni skipt sköpum fyrir okkur. Við tökum eftir því að ríki sem eru margfalt stærri og fjölmennari en við og ekki jafnháð utanríkisviðskiptum og við telja sig alls ekki mega fara á mis við að taka þátt í þeim samskiptum með þeim hætti sem þau ætla að gera og við höfum viljað gera, þ.e. þeir fjórir flokkar sem hafa unnið að málinu fram að þessu. Hér í umræðunum hafa menn óttast erlend áhrif. Það hefur komið fyrir áður í umræðum um mikilvæga samninga. Sá ótti hefur reynst ástæðulaus. Þeir flokkar sem þá ólu á slíkum ótta ættu nú að sjá að sá ótti reyndist ástæðulaus. Þeir hafa ekki, þrátt fyrir að þeir hafi haft mörg tækifæri til, reynt að snúa af þeirri braut sem þeir vöruðu við þá. Þeir ættu þess vegna að átta sig á því að það sama mun gerast nú og þeir eru rétt eins og þá á villigötum. Þeir voru það ekki í ríkisstjórnarsamstarfi með Alþfl. og þeir hefðu átt að halda sínu striki í þeim efnum. Hv. 1. þm. Norðurl. v. ræddi um það í sinni ræðu hér fyrr að við ættum að reyna að minnka hlutdeild í viðskiptum við Evrópu. Út af fyrir sig get ég verið honum sammála að við eigum að reyna að hafa efnahags- og viðskiptatengsl sem víðast. Ég held að viðskiptatengslin við Evrópu og viðskiptin við Evrópu hafi reynst okkur mjög traust og haldgóð þótt auðvitað sé skynsamlegt og eðlilegt að hafa tengsl víðar. Ef við skoðum Evrópska efnahagssvæðið þá er ljóst að nálægt 75% af okkar vöruútflutningi fara til þessa svæðis. Það er líka ljóst að mjög stór hluti af öðrum tekjum okkar, til að mynda tekjum af ferðamönnum, kemur frá þessu svæði. Ég tel að Evrópubandalagið muni auðvelda viðskiptaleikreglurnar fyrir ríki sem innan vébanda þess starfa eins og verið er að gera og hefur verið gert. Það er afskaplega mikilvægt fyrir okkur að tryggja okkur með samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði vegna hinnar miklu hlutdeildar sem ég var að nefna, bæði í vöruútflutningi, ferðaþjónustu og fleiru. Þá eigum við þann aðgang sem evrópski efnahagssamningurinn tryggir okkur vegna þess að nálægari, auðveldari og hömlulausari viðskipti milli Evrópuríkjanna sjálfra, sem ekki standa öðrum til boða, munu eðlilega þrengja okkar kost. En við komumst hjá því ef við fylgjum eftir samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég tel líka að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði falli í mjög mörgum efnum að því gildismati sem er ofarlega í huga okkar Íslendinga og þá á ég ekki síst við þá áherslu sem er í samningnum á að gefa einstaklingum og fyrirtækjum aukinn rétt og aukna möguleika á kostnað þeirra möguleika sem stjórnvöldin hafa til að skerða rétt einstaklinga og fyrirtækja. Þegar það er gert, sem felst í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði og þeirri þróun sem þar er að gerast, þá ýtir það undir meira frelsi í viðskiptum, meiri samkeppni, meiri hagkvæmni og betri lífskjör. Ég held að það hafi ekki verið hægt að sýna fram á það í umræðum hér að þessir þættir séu okkur ekki að öllu leyti til hagsbóta. Ég hygg að það hafi ekki verið hægt að sýna fram á það enda hefði það verið sérkennilegt ef það hefði verið hægt af hálfu flokka eins og Alþb. og Framsfl. sem unnu vel að undirbúningi þessa máls og eiga ríkar þakkir skildar fyrir þann undirbúning. Þeir ættu ekki að missa það tækifæri sem þeir höfðu til að taka nú í fyrsta skipti þátt í jákvæðum breytingum í samskiptum við erlend ríki. Áður hefur þeim mistekist að taka þátt í slíku. Þá héldu þeir sig við einangrun og hræðsluáróðurinn. Þeir höfðu tækifæri til að gera það ekki núna. Þeir höfðu undirbúið það tækifæri sjálfir mjög vel og það er harmsefni að þeir skuli falla í þá gildru sem þeir hafa sjálfir lagt, að missa af slíku tækifæri.

Virðulegi forseti. Hæstv. forsrh. gat þess í ræðu sinni að þeir sem gert hefðu upp hug sinn gagnvart þessum samningi kvörtuðu mest undan því að spurningum væri ósvarað. Ég tek þetta til mín en mitt svar er að það er mjög mikilvægt að fá svör við því hvort menn gera sér grein fyrir því hvað þessi samningur felur í sér og hvaða afleiðingar hann hefur. Ég fæ ekki betur séð af þeirri umræðu, sem hér hefur farið fram, en að það sé harla fátt um svör. Menn bara slá því fram að samningurinn feli í sér ýmsa möguleika án þess að rökstyðja það nokkuð frekar. Forsrh. hélt því fram að menn héldu hér uppi hræðsluáróðri. Það kann að vera að einhverjir séu hræddir en í mínum huga er þetta ekki spurning um ótta heldur spurning um það hvaða stöðu Ísland ætlar að taka sér í heimi þjóðanna, í samfélagi þjóðanna. Þetta er spurning um stefnu, þetta er spurning um framtíð, þetta er spurning um hugmyndafræði. Við erum hér að vega og meta kosti og galla þessa samnings. Það er alger óþarfi að gera lítið úr skoðunum þeirra sem eru andvígir þessum samningi. Við metum það einfaldlega svo að gallarnir séu meiri en kostirnir. Það er niðurstaðan að vandlega athuguðu máli.

Virðulegi forseti. Það hlýtur að vefjast fyrir mönnum hvernig flokkar gátu tekið afstöðu jafnfljótt um það að vera á móti þessu máli en halda því fram um leið að nú eftir fimm daga umræður sé enn stórum spurningum ósvarað og kvarta mjög hart undan því. Ég vek athygli á því að við gerum ráð fyrir því að við 1. umr. máls komi fram meginsjónarmið flokkanna. Síðan gerir okkar ágæta fyrirkomulag, sem þetta þing byggir á, fulltrúum allra flokka --- og allir þingmenn allra flokka hafa aðgang að sínum mönnum í þingnefndum --- að afla þeirra upplýsinga og þeirra svara sem vantar. Það er ekki verið að afgreiða málið endanlega. Það er engin leið að gera kröfu til þess að við 1. umr. málsins liggi fyrir svör við öllum spurningum sem mönnum dettur í hug að spyrja. Við 1. umr. eru menn fyrst og síðast að ræða meginefni máls en spurningar um einstök atriði, tæknilegs eðlis og þess háttar, hljóta menn að leita svara við í þingnefndum. Ég tel að öllum lykilspurningum hafi verið svarað. Ef einhverju er ósvarað, þá hafa menn tækifæri til þess bæði hér við seinni umræður og ég tala nú ekki um í utanrmn., þar sem fram fara ítarlegar og miklar umræður um málið. Nú þegar hafa farið fram ítarlegar og miklar umræður um málið.

Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hæstv. forsrh. að þetta mál hefur verið lengi í undirbúningi og þar af leiðandi hafa menn haft býsna góðan tíma til að kynna sér málið og fylgjast með þróun þess. Allan þann tíma hafa vaknað margar spurningar og margra spurninga hefur verið spurt. Mörgum grundvallarspurningum hefur ekki verið svarað. Þessi umræða sem hér fer fram snýst ekki eingöngu um okkur. Hún snýst náttúrlega um það að við erum að fara ofan í þetta mál og upplýsa fyrir þjóðinni. Það er vel fylgst með þeim umræðum sem hér eiga sér stað. Þeim eru gerð skil í fréttum útvarps og sjónvarps og sérstökum þáttum og það er skylda okkar að upplýsa þetta mál og að við göngum til þeirrar vinnu sem fram undan er í nefndum með sem bestar upplýsingar. Auðvitað munum við halda áfram að spyrja spurninga. Það sem ég er að leggja áherslu á er það að mér finnst að ríkisstjórnarflokkarnir séu í eins konar trúboði og að þeir neiti að horfa á þá staðreynd að það eru auðvitað bæði kostir og gallar á þessum samningi. Menn eiga að horfa á þetta raunsæjum augum, vega og meta, en ekki að mála skrattann á vegginn. Það er sem betur fer enginn að því að mínu mati. Síðan draga menn sínar ályktanir af því sem fram kemur. Ég tel mig og okkur kvennalistakonur, sem höfum unnið mjög mikið og vel í þessu máli, hafa komist að þeirri niðurstöðu sem ég sagði hér áðan, að gallarnir séu fleiri en kostirnir.

Virðulegi forseti. Ræða hæstv. forsrh. hlýtur að vekja margar spurningar og út af fyrir sig nokkuð hörð viðbrögð. Ég vil byrja að spyrja hæstv. forsrh. hvað hann átti við. Það nægir ekki bara að slá um sig með fullyrðingum þegar hann segir að aukin verkaskipting þegar við værum komin í EES mundi leiða til hagnaðar og mikilla hagsbóta fyrir Ísland. Ég spyr vegna þess að hæstv. utanrrh. upplýsti okkur um það fyrr í þessari umræðu að þar sem við erum sérfræðingar í samfélagi þjóðanna, sjávarútveginum, væru frekari möguleikar til vaxtar uppurnir. Nú ætla ég ekki að neita því að svona geti þetta verið en vil bara spyrja hæstv. forsrh. hvaða möguleika hann átti þarna við að við mundum nýta okkur í aukinni verkaskiptingu evrópskra þjóða. Þetta geri ég í allri vinsemd. Síðan spyr ég líka hvað hann átti við er hann nefndi hann Alþb. og Framsfl. Nú ætla ég ekki að spyrja nema fyrir Framsfl. Hvað átti hann við þegar hann sagði að hér ætti Framsfl. tækifæri til þess í fyrsta sinn að taka jákvæðan þátt í milliríkjasamningum við erlend ríki? Þetta er miklu stærri fullyrðing en maður á von á frá forsrh. og ekki samboðið virðingu hans. Að lokum, svo að ég noti stíl hæstv. forsrh., þá sannfærði þessi ræða hans mig um það hvað lögfræði er afleit menntun fyrir stjórnmálamenn.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fjalla neitt um það þegar vikið var að persónu minni eða menntun. Ég hef ekkert með það að gera og ég er viss um að menntun þingmannsins dugi honum vel, ég er viss um það, hann er greindur og góður þingmaður. En það sem ég vek athygli á og talaði um í fyrsta lagi varðandi efnahagsviðskiptasamning af stærstu gráðu, þá hefur Framsfl. ekki borið gæfu til þess að taka þátt í þeim. Hann gerði það í tvö og hálft ár, var í forustu í ríkisstjórn til að gera slíkt en hleypur svo frá því fyrir hreina tækifærismennsku eins og blasir við öllum mönnum. Í mínum huga er meginmálið varðandi EES-samninginn ekki síst að samningurinn tryggir jafnræði í leikreglum. Fyrir lítið land þar sem fyrirtækin eru smá er afskaplega mikilvægt að tryggja jafnræði í leikreglum á jafnstóru markaðssvæði og menn eru þarna að eignast aðgang að. Ég lít þannig á að þessi samningur tryggi okkur gagnvart fjölmörgum viðskiptahindrunum sem sé afskaplega mikilvægt fyrir okkur að þurfa ekki að búa við. Þingmaðurinn spurði hvað ég ætti við með aukinni verkaskiptingu. Út af fyrir sig mætti fjalla um það í löngu máli en það gefur auga leið að ég á við það að þegar menn gerast aðilar að markaðssvæðum í þessum efnum, þá gerist það að hvert ríki sveigir sína framleiðslu að því sem það getur framleitt með hagkvæmustum hætti og kaupir annars staðar að það sem hagkvæmast er fyrir ríkið að kaupa. Það er algerlega ljóst. Ef þingmaðurinn óttast að með því sé ég að vega að þeirri frumatvinnugrein sem hann starfar við, að hluta til a.m.k., þá er það ekki rétt.

Virðulegi forseti. Ég átti ekki við neitt sérstakt. Ég spurði einfaldrar spurningar en fékk ekkert svar. Ég spurði á hvaða sviði öðru en sjávarútveginum við mundum samkvæmt orðum hæstv. forsrh. í ræðu sinni njóta okkar sérhæfni inn á þennan nýja, stóra markað. Forsrh. nefndi það sem meginrök í sinni fyrri ræðu og hann hlýtur að hafa eitthvað í huga þar annað en almenn orðum sérhæfni og verkaskiptingu. Í öðru lagi vil ég nefna það að hæstv. forsrh. tók ekkert fram að hann ætti við viðskiptasamninga þegar hann ræddi um utanríkissamninga sem Framsfl. hefði hér tækifæri til að taka þátt í. Ég vil bara minna hæstv. forsrh. á þátt Framsfl. í útfærslu landhelginnar, í hafréttarsáttmálanum sem voru mjög flóknir milliríkjasamningar og ég vil biðja hann til að mynda varðandi landhelgismálið að bera saman þátt og afstöðu Framsfl. við þátt Sjálfstfl. í þeim leik.

Hæstv. forsrh. svarar. Seinni umferðin verður að vera takmörkuð við eina mínútu þar sem einn hv. þm. á enn eftir að veita andsvar.

Virðulegi forseti. Ég get í mínum huga bæði glaður og stoltur borið saman afskipti Sjálfstfl. og Framsfl. af landhelgismálunum. Það get ég gert. Hins vegar hefði ég auðvitað mátt nefna ef ég hefði verið að tala um samninga almennt að Framsfl. stóð að varnarsamningnum sem var afskaplega mikilvægur samningur og gerði það ágætlega og þeirra forustumenn höfðu víðsýni til þess á þeim tíma. Sumir hafa hins vegar haldið því fram að í varnarsamningnum felist mesta valdaframsal á ríkisvaldi sem nokkru sinni hefur verið gert á Íslandi vegna þess að varnir sem eru meginhluti af verkefni hvers ríkis eru með samningnum færð yfir á annað þjóðríki. En það gerði nú Framsfl. og hafði a.m.k. ekki þessar áhyggjur af því máli þá.

Hv. 14. þm. Reykv. . . .

Forseti, ég fell frá andsvari, en bið um orðið í umræðunni. Mér dugar ekki andsvar.

Andsvörum er lokið.

Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins vekja athygli á því að í því meginmáli sem hæstv. forsrh. beindi að mér, þá var hann að fjalla um annað mál en það sem hér er til umræðu. Sú ræða sem hann vitnaði hvað eftir annað í og ég flutti hér var ekki flutt við umræður um þetta mál heldur við umræður um frv. til breytingar á stjórnarskránni sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson er 1. flm. að og sem hæstv. forsrh. hefur sagt hvað eftir annað að komi EES-samningnum nánast ekkert við. Ég vildi bara vekja athygli á þessu vegna þess að mér fannst þetta sérkennilegt og gerir mér satt að segja dálítið erfitt fyrir í umræðunni varðandi framhaldið, sérstaklega í ljósi þess sem menn hafa verið að lýsa hér að væri ætlunin að reyna að gera í næstu viku. Mér fannst ekki eðlilegt af hæstv. forsrh. að vera að nota þessa umræðu til að svara því sem fram hefur komið í umræðunum um stjórnarskrármálið sérstaklega þegar hann svaraði alls ekki neinu af því sem hefur verið helsta krafa mín á hann í þeirri umræðu, þ.e. að hann gerði nánari grein fyrir fundargerðamálinu svokallaða sem ég hef hvað eftir annað knúð á um að hann gerði í umræðu um það mál en hann hefur ekki gert enn. Og vil ég benda hæstv. forsrh. á það að hv. þm. Páll Pétursson, formaður þingflokks Framsfl. hefur lýst því yfir að ef forsrh. getur ekki sýnt fram á það með óyggjandi hætti að ég hafi þar lýst hlutum á rangan veg, þá eigi forsrh. að segja af sér. Það kom nú fram hér formlega í þeirri umræðu frá formanni þingflokks Framsfl. að þá ætti forsrh. að segja af sér. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, vekja athygli á þessu og mun fram að miðvikudegi ræða við forsetann um það hvernig ég haga þessum svörum. Mér fannst ræða forsrh. að öðru leyti, og ég ætla ekki að ræða það hér efnislega, vera nánast stórfurðuleg. Þetta er eina ræðan sem forsrh. hefur flutt í umræðum um EES-samninginn. Hann hefur ekki fyrr talað um það mál og annað eins samansafn af útúrsnúningum, skætingi og lítilfjörlegum athugasemdum hefur maður sjaldan heyrt frá manni í jafnvirðulegri stöðu um jafnmikilvægt mál sem hans eina framlag til 1. umr. um þennan stærsta alþjóðasamning Íslendinga. En ég mun, virðulegi forseti, reyna að ræða það mál við forseta fram að næsta fundi en taldi óhjákvæmilegt að vekja athygli á þessu hér strax.

Virðulegi forseti. Þessi ræða hv. þm. um þingsköpin var stórfurðuleg og tók honum sjálfum fram þegar hann fór að gera athugasemd við það að ég hefði vikið að þessu máli um stjórnarskrármálið sem hann hafði rætt undir öðrum lið. Það var reyndar þannig að í þeim ræðum sem hann hefur flutt um það frv. sem flokkur hans er flutningsaðili að, þá vék hann aldrei eða nánast aldrei að frv. sjálfu heldur ræddi allt annað, allt mögulegt annað en það frv. Það tók langdrýgstan tíma að ræða um skoðanakönnun sem hann taldi að utanrrh. hefði gert í hálfgerðu óleyfi. Þetta var afskaplega sérkennilegt hjá þingmanninum. Og ég vek athygli á því að í ræðu hans sjálfs um hið Evrópska efnahagssvæði varði hann drýgstum hluta af sínum tíma til þess að fjalla um stjórnarskrármálið en ekki efnislega um hið Evrópska efnahagssvæði. Þingmaðurinn ætti bara að lesa sína ræðu áður en hann kemur með slíka stórfurðulega hluti hér í umræðum um þingsköp.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara að eiga orðastað við forsrh. á þessu plani sem hann er með hér. Honum er velkomið að lesa þá ræðu sem ég flutti hér, ég held hún hafi verið um það bil tveir tímar, um Evrópska efnahagssvæðið. Ég ræddi þar mjög lítið um stjórnarskrármálið og sagði það sérstaklega vegna þess að hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefði gert það, heldur ræddi ég um sjávarútvegsmál, ég ræddi um atvinnuleysi, ég ræddi um efnahagsmál, ég ræddi um aðdraganda EES-samninganna, ég ræddi um tvíhliða samning og fjölmargt annað. Þetta getur hæstv. forsrh. og hver og einn Íslendingur lesið og er sjálfsagt fyrir hvern Íslending að lesa svo hann geti myndað sér skoðun á sannleiksgildi og dómgreind hæstv. forsrh. Að öðru leyti er engin ástæða til að svara þessum skætingi. Þetta er með þeim hætti að maður veit satt að segja ekki hvort maður á að aumkva hæstv. forsrh. eða svara honum hér. Hann fór inn á þá braut að rjúfa áralanga hefð um að lesa upp úr fundargerðum. Ég ætla í sjálfu sér ekki að gagnrýna það að hann læsi það sem sagt er um þetta mál. Þá óskaði ég eftir að hann læsi þá allt um málið, bæði í þeirri ríkisstjórn og í hans. Hann fer þá rétt með. Það hefur hann ekki gert. Hann hefur ekki þorað í umræðu um það mál síðan, það eru liðnir tíu dagar, þótt hann hafi haft mörg tækifæri til þess að ræða það hér. Og það er alveg ljóst að hér í næstu viku verður eitt helsta efnið að fá botn í þetta fundargerðamál ríkisstjórnarinnar sem forsrh. og hv. þm. Björn Bjarnason riðu á vaðið hér með með sinni sérstöku sviðssetningu. Að öðru leyti mun ég svo ræða það við forseta þingsins með hvaða hætti ég bregst við því að forsrh. kaus að taka fyrir ræðu mína flutta undir öðrum dagskrárlið undir þessari umræðu og ég mun gera það bara í rólegheitum hér næstu daga og svo skoðum við þetta eftir helgina.

Virðulegi forseti. Varðandi fundargerðamálið sem þingmaðurinn nefndi, þá var það í stuttu máli það að þingmaðurinn og reyndar flokksfélagar hans höfðu haldið því fram að tiltekin skýrsla hefði ekki verið lögð fram eða rædd í ríkisstjórn. Það var leiðrétt. Það var ekki lesið upp úr fundargerðinni eins og kemur fram í texta. Eftir að hann hafði óskað eftir því og félagi hans, hv. 9. þm. Reykv., krafist þess að það yrði upplýst hvort það hefði verið rætt, þá upplýsti ég að það hefði verið rætt í ríkisstjórninni. Mér varð á að segja þá og það hefur þingmaðurinn breitt út, mér varð á að segja að það hefði verið gert með mánaðar fyrirvara. Það var með skemmri fyrirvara en mánaðar fyrirvara. En það var ekki mergur máls og það veit þingmaðurinn. Mergur máls var sá að þingmaðurinn hafði haldið því fram, farið rangt með eins og honum er títt og hann gerir lítið með, að málið hefði ekki verið rætt. Hann hafði borið það upp á fyrrv. félaga sína í ríkisstjórn að málið hefði ekki verið rætt. Það hafði verið rætt og ég upplýsti það að kröfu hans sjálfs. Varðandi hins vegar fundargerðirnar almennt, þá hef ég sagt að ég vildi ræða við fyrrv. forsrh. það sem snertir hans ríkisstjórn. Hann fór af landi brott. Það veit þingmaðurinn.

Forseti beinir því til hv. þm. og hæstv. ráðherra að reyna að ljúka umræðunni undir þessum lið um gæslu þingskapa ef mögulegt væri.

Virðulegi forseti. Það var ekki ætlun mín að hefja hér einhverja langa umræðu um þingsköp. Ég ætlaði einfaldlega að koma því á framfæri að ég áskildi mér rétt til að ræða við forsetann yfir helgina um þann vanda sem ég væri settur í með því að forsrh. kaus að svara ræðu sem ég flutti undir öðrum dagskrárlið undir öðru þingmáli í þessari umræðu. Hæstv. forsrh. hefur hins vegar kosið að nota þingsköpin til þess að fara mjög út um víðan völl og nú síðast víkja loksins að þessu fundargerðamáli með þannig hætti að málið er orðið enn verra fyrir forsrh. eftir þessa síðustu ræðu hans. Hann játar að vísu núna að það hafi verið rangt hjá sér að þetta hafi verið mánuður. Þegar hann reyndi að leiðrétta það síðast sagði hann að það hefðu verið 10 dagar. Hann er kannski reiðubúinn að taka það til baka líka núna en hann hefur auðvitað aldrei vikið að því sem er kjarni málsins, að í fundargerð ríkisstjórnarinnar stendur að skýrslan hafi verið lögð fram til upplýsingar. Það stendur í fundargerðinni. En því sleppti hæstv. forsrh. af því að hann var með fölskum hætti að gefa til kynna að hún hefði verið lögð fram til þess að til hennar yrði tekin efnisleg afstaða. Það blasir því auðvitað hér við að þegar hv. þm. Björn Bjarnason var í tvígang búinn að biðja um það að þetta yrði upplýst með fundargerðirnar, þá tók forsrh. fundargerðina upp úr tösku sinni. Hann var undirbúinn undir óskina frá hv. þm. Birni Bjarnasyni því að hann var með fundargerðina í töskunni og varla er hann með allar gömlu fundargerðir ríkisstjórnarinnar í töskunni hjá sér. Þannig var þetta sviðsett uppákoma af þessum tveimur félögum úr forustu Sjálfstfl. og hafði þann tilgang einan að falsa hér í þingsalnum og fyrir þjóðina það sem hann sagði í fundargerðinni því að auðvitað er lykilorðið þar, eins og allir þeir sem setið hafa í ríkisstjórn á Íslandi vita, orðin ,,til upplýsingar`` því að það er grundvallareðlismunur á. En fyrst hæstv. forsrh. heldur nú áfram með þessum hætti og gerir málið auðvitað enn verra, þá er ljóst að eftir helgina verður þetta fundargerðamál mjög veigamikill þáttur í framhaldi málsins. Og það er auðvitað út í hött að segja að hv. þm. Steingrímur Hermannsson hafi farið af landi brott vegna þess að ég held að hann hafi farið af landi brott í gær. En ég held að það séu kannski tíu dagar síðan hæstv. forsrh. sagði að hann mundi ræða við Steingrím Hermannsson en hann hefur ekki gert það í níu daga þannig að allt er þetta með þeim hætti að það eru rangfærslur, útúrsnúningar og hálfsannleikur hjá hæstv. forsrh. vegna þess að hann er auðvitað kominn í þá stöðu, eins og hv. þm. Páll Pétursson lýsti, að í alvöruþjóðfélagi mundi alvöruforsætisráðherra, ef hann tæki sjálfan sig alvarlega, segja af sér út af svona afglöpum.

Virðulegi forseti. Nú ætla ég að ræða um gæslu þingskapa og benda á það að hér hefur einn hv. þm. og einn hæstv. ráðherra hafið efnislega umfjöllun um málið undir þingskapaliðnum og komnir þar fram fyrir okkur aðra sem hér erum á mælendaskrá. Ég segi þetta sérstaklega vegna þess að hæstv. forsrh. átti ekki orð til að lýsa vanþóknun sinni á sl. vetri yfir því ef einhverjum varð það á að ræða um efnisleg atriði undir liðnum þingsköp. En það hefur greinilega breyst. Ég vil ítreka það við hæstv. forsrh. að hér eru menn á mælendaskrá um þetta mál en tveir hv. þm. hafa hafið um málið efnislega umræðu undir liðnum þingsköp.

Frú forseti. Við höfum nú fengið tækifæri til þess að hlýða á ræður tveggja ráðherra, formanna tveggja stjórnmálaflokka sem mynda þessa ríkisstjórn, og ég verð að segja það að þær ollu mér að sumu leyti nokkrum vonbrigðum. Þær voru reyndar báðar eins og ég bjóst við að þær yrðu, önnur þeirra a.m.k., þ.e. ræða hæstv. forsrh. Hún var flutt í skætingstón, hann hefur ekki enn þá náð þessum rétta landsföðurtón sem mér finnst endilega að forsætisráðherra þjóðar eigi að hafa. Hann flutti þessa ræðu í sínum venjulega skætingstón. En eitt áttu þeir hæstv. ráðherrar sameiginlegt, forsrh. og utanrrh.: Þeir svöruðu ekki spurningum sem fram hafa komið í þessum ítarlegu umræðum. Það er kannski ekki vegna þess að mennirnir hafi ekki viljað svara þeim heldur vegna þess að þeir gátu ekki svarað þeim og ég hlýt að líta svo á að þeir hafi ekki treyst sér til að svara þeim spurningum sem hér hafa komið fram vegna þess að þeir finna innra með sér að málflutningur þeirra dugir ekki. Málflutningur stjórnarandstæðinga í þessum umræðum er með þeim hætti að þeir eiga ekki svör. Þeir hafa báðir verið að kvarta yfir því að þessar umræður hafi verið langar. Víst er búið að ræða hér í eina fimm daga um Evrópskt efnahagssvæði. En mér þykir það ekki langur tími vegna þess að af þeim ræðum sem fluttar hafa verið hefur engin ræða verið ákaflega löng. Þær hafa verið ofurlítið á aðra klukkustund, ein eða tvær kannski tveir tímar. En það er ekki langur ræðutími um svo mikið efni. Ég hygg að fyrir utan hæstv. utanrrh. sé ég eini þingmaðurinn hingað til sem hef talað tvisvar, þ.e. ég er að tala í annað sinn núna og hæstv. utanrrh. er búinn að tala tvisvar. Það þýðir ekkert að bera saman umræður hér á Alþingi við umræður í þingum annarra EFTA-landa vegna þess að aðstæður eru allt aðrar. Fyrir það fyrsta ætla þessi önnur EFTA-lönd formlega að ganga í Evrópubandalagið ef þau mögulega komast og þar er efniságreiningur um málið minni en er hér á Íslandi. Hér er verulegur efniságreiningur um þennan samning og við ætlum okkur ekki, a.m.k. ekki þorri þingmanna, þrátt fyrir það að ég hafi illan grun á einstöku ráðherrum í ríkisstjórninni, að ganga í Evrópubandalagið. Hæstv. forsrh. gerði það nokkuð að umtalsefni að afstaða Framsfl. væri önnur nú en hún var meðan Framsfl leiddi ríkisstjórn. Það er að vísu rétt hjá honum. Framsfl. hefur ekkert breytt um stefnu, heldur er það málið sem hefur tekið aðra stefnu en það hafði undir síðustu ríkisstjórn. Þetta er orðinn annar samningur en við lögðum upp með að gera þegar samningar hófust. Og þetta er meira að segja allt annar samningur en það sem búið var að skrifa um síðustu kosningar. Ég nefni nokkur atriði, bara lykilatriði. Fyrirvarar þeir sem settir voru fram af Íslands hálfu við upphaf samningagerðar eru á brottu eða útvatnaðir og þýðingarlausir. Þessi samningur er ekki um fríverslun með fisk sem var þó eitt af þeim grundvallaratriðum sem við lögðum upp með. Það er ekki fríverslun með fisk í þessum samningi. Evrópubandalaginu er heimilt að ríkisstyrkja sína fiskveiði svo mikið sem þeim dettur í hug. Þessi samningur er líka orðinn um yfirþjóðlegt vald. Í þessum samningi er ákveðið framsal á fullveldi lýðveldisins. Það eru engar girðingar í þessum samningi enn þá frá hendi ríkisstjórnarinnar, þær hafa a.m.k. ekki verið settar upp og það eru ekki líkur til að þær verði settar upp, sem verji landið, þ.e. það er allt galopið hér fyrir öðrum íbúum Evrópsks efnahagssvæðis til þess að eignast lendur, til þess að eignast auðlindir. Inn í þennan samning er komin hætta á verulegum innflutningi landbúnaðarvara sem okkur bauð ekki í grun að væri í spilunum eða kæmi til með að verða í lokagerð samningsins. Ég stikla nú bara á stóru um þær breytingar sem orðið hafa frá því að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hætti að leiða þetta mál. Það er komið inn í þetta grundvallaratriði, þ.e. að horfið hefur verið frá þeirri prinsippafstöðu sem allar ríkisstjórnir á Íslandi hafa undanfarna tvo áratugi haft, þ.e. þær hafa allar neitað samningum við Evrópubandalagið um það að láta fiskveiðiheimildir fyrir tollaívilnanir. En þessi samningur felur það í sér að við hverfum frá þessu prinsippi. Evrópubandalagið gerir kröfu til þess að fá fiskveiðiheimildir við Ísland, annars verði ekkert af þessum samningi, ef ekki verði gerður svokallaður tvíhliða samningur um veiðiheimildir. Það má bæta því við að um síðustu kosningar var þessi dómstólaþáttur óklár, þ.e. í lokagerð er dómstólaþátturinn allt annar og okkar réttur miklu ótryggari samkvæmt samningnum í endanlegri gerð heldur en hann leit út um síðustu kosningar. Ég hélt sjálfur fyrir síðustu kosningar og reyndar talsvert lengi eftir það að þessi samningur væri þess eðlis að stjórnarskrárbreyting væri ekki nauðsynleg. Það voru margir fleiri á þeirri skoðun, kannski vegna þess að við höfðum ekki skoðað þetta mál nógu vel. Kannski vegna þess að við höfðum ekki aflað okkur nógu mikilla upplýsinga. Kannski vegna þess að hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, sem er nú skarpur maður, talaði fyrir daufum eyrum okkar. Hann benti á þetta, það er rétt, ég man eftir því. En ég lét það fara svona inn um annað eyrað og út um hitt og hélt að þetta væri einhver hálfgerð sérviska í hv. þm. Ég verð að éta það allt saman ofan í mig. Ég dáist að hv. þm. fyrir skarpskyggni hans. Ég stóð reyndar í þeirri meiningu að þó að þarna kynnu nú að vera einhver álitamál þá mundi þetta vera í lagi, þ.e. að samningurinn væri samrýmanlegur stjórnarskránni, alveg þangað til í sumar í starfi okkar í utanrmn. Vendipunkturinn var þegar ég las álitsgerð fjórmenninga utanrrh. Það var vegna þess að þessir fjórir valinkunnu lögfræðingar, sem hæstv. utanrrh. hafði valið til þess að sanna það að samningurinn stæðist stjórnarskrána, gátu ekki fundið haldbær rök. Rökin sem þeir tíndu fram fyrir því að samningurinn stæðist stjórnarskrána voru svo veik að maður hlaut að gagnálykta: Nei, þetta gengur ekki. Síðan hef ég verið sannfærður um að þessi samningur er ekki samrýmanlegur íslensku stjórnarskránni. Hæstv. forsrh. vitnaði í forvera sinn, Steingrím Hermannsson, þegar hann sagði fyrir síðustu kosningar að það væri ekkert að óttast. Það var ekkert að óttast þá. En núna er ýmislegt að óttast. Þetta mál hefur gjörbreyst frá því að síðasta ríkisstjórn lét af völdum. Það hefur verið illa haldið á þessu máli af hendi núv. ríkisstjórnar og okkar menn hafa verið lítilþægir við samningaborðið. Þeir hafa að mínu mati ekki haldið til haga nógu vel hagsmunum Íslands og þeir hafa fallist á hluti sem þeir hefðu ekki átt að fallast á. Og ef maður lítur á atriði eins og Húsatryggingar Reykjavíkur og eitt og annað sem önnur ríki hafa komið inn í samninginn, undanþáguákvæði, þá hefði verið unnt að halda betur á okkar hlut. Hæstv. forsrh. sagði hér rétt áðan að Framsfl. hefði ekki tekið þátt í eða leitt gerð efnahagssamninga af stærstu gráðu. Ég vil minna á þann efnahagssamning sem hefur skilað okkur mestu á undanförnum áratugum, þ.e. tvíhliða samningurinn við Evrópubandalagið, þ.e. bókun 6. Hún er gerð, ef ég man rétt, 1972 og ef ég man rétt, þá var forsætisráðherra hér á Íslandi það ár Ólafur heitinn Jóhannesson. Ef við berum saman þennan samning og bókun 6, þá er þessi samningur, EES-samningurinn, hugsanlega ofurlítið betri viðskiptalega. Ég treysti mér ekki til að fullyrða að hann sé miklu betri, hugsanlega ofurlítið betri, alls ekki tveim milljörðum á ári betri en bókun 6 hefur gefið okkur eða mundi gefa okkur og mun gefa okkur því ef ekki verður af þessum samningi, þá höfum við þó alltaf bókun 6. En hann er hugsanlega pínulítið betri viðskiptalega. En það er mikill fórnarkostnaður vegna þess að margt sem tekið er inn í þessa kippu núna er okkur mjög óhagstætt. Ég er ekki frá því að hæstv. utanrrh. hafi lært svolítið af þessum löngu umræðum, þessum ítarlegu og góðu umræðum því að hann var miklu hógværari í seinni ræðu sinni en hann var í upphafsræðunni. Og það er út af fyrir sig lofsvert. Það fer honum vel að vera hljóður og hógvær. Hann á ekki að ganga hér fram eins og hann sé einhver sölumaður. Hann á auðvitað að læðast með veggjum eftir að honum er orðið ljóst hvernig hann hefur haldið á málum. Hæstv. utanrrh. taldi að við Íslendingar værum komnir yfir endimörk vaxtarins og hér yrði enginn hagvöxtur í framtíðinni nema við gerðumst aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Mér finnst þetta ótrúleg svartsýni. Mér finnst þetta ákaflega óraunhæf helvítispredikun hjá hæstv. utanrrh. og maðurinn alveg að missa kjarkinn og það er bara alls ekki nógu gott. Hann er að gera samanburð við árin 1967 og 1968. Það er ýmislegt öðruvísi núna en þá. Það eru allt aðrar aðstæður. En ég er ekki frá því að þrátt fyrir allt höfum við á hinum erfiðu árum, 1967 og 1968, haft skynsamari stjórnvöld en við höfum núna. Við höfðum meiri leiðtoga árin 1967 og 1968. Ég var ekkert sérstaklega ánægður með leiðtoga okkar þá en ég er ansi hræddur um að leiðtogar okkar nú, leiðtogar ríkisstjórnarinnar, færu ekki í fötin þeirra sem þá voru hér við stjórn. Frú forseti. Í þessum umræðum hefur margt skýrst. Í þessum umræðum hefur verið velt upp fjöldamörgum atriðum og rökum sem sýna fram á það að þessi samningur er ekki þjóðarhagsmunum til góðs eins og hæstv. utanrrh. vildi vera láta. Ég nefni að hagnaðurinn fyrir sjávarútveginn er hverfandi lítill. Ég vísa til ágætra ræðna sem hér voru fluttar í dag, t.d. af hv. 2. þm. Vesturl., Ingibjörgu Pálmadóttur, og 3. þm. Vesturl., Jóhanni Ársælssyni, sem ræddu sérstaklega sjávarútvegsþátt samninganna og báru það til baka og sönnuðu gjörsamlega að það er alveg úr lausu lofti gripið sem hæstv. ráðherrar hafa verið að halda fram um þetta mál. Það sem upp úr stendur í þessu sjávarútvegsmáli er að sú tollalækkun sem við fáum með samningnum er keypt fyrir aðgang að fiskimiðunum. Og það höfum við getað gert alla leið frá 1972. Það hefur aldrei staðið á því að við gætum fengið saltfisktollinn felldan niður bara ef við hleyptum hingað togurunum inn þó það væri ekki nema einhver smákoppur ef það kæmi sem endurgjald. En við erum að tala um 3 þús. tonn af karfa núna. Það er auðvitað smáræði. Út af fyrir sig er það ágæt hugmynd sem hér var varpað fram í umræðunum og hæstv. utanrrh. svaraði nú ekki þeirri spurningu frekar en öðrum. Það væri auðvitað ágæt hugmynd að færa Evrópubandalaginu að gjöf árlega 3 þús. tonn af karfa til þess að sleppa við að fá þá hingað inn á miðin. En ég er alveg viss um það að Evrópubandalagið sættir sig ekki við það. Og hvers vegna sættir það sig ekki við það? Vegna þess að það vill meira. Það vill meira við næstu endurskoðun og þarnæstu endurskoðun og þarnæstu endurskoðun. Og svona gengur þetta áfram. Frú forseti. Það er orðið áliðið fundartímans eða fundartíminn er úti og ég ætla að fara að ljúka máli mínu. Hæstv. utanrrh. taldi það fráleitustu kenninguna sem hér hefði verið varpað fram í þessum umræðum að atvinnuleysi á Íslandi ykist við aðildina að Evrópsku efnahagssvæði. Ég held að það sé ákaflega auðvelt að rökstyðja það. Hv. 2. þm. Vesturl. skýrði frá því hér í umræðunum í dag hvernig færi með atvinnuna í fiskinum, þ.e. þessar sex eða átta Baader-vélar sem við þurfum að starfrækja. Þær koma í staðinn fyrir fiskvinnslufólk sem hringinn í kringum landið er að vinna fisk. Og við erum með þessum samningi að gerast aðilar að efnahagssvæði og atvinnusvæði þar sem atvinnuleysið er fast a.m.k. 10%, sums staðar miklu meira. Þessi samningur felur í sér frjálsa för launafólks og það mætti alveg eins segja mér það að vatnið hætti allt í einu að renna undan brekkunni eins og það að þetta atvinnuleysi jafnist ekki eitthvað út. Þar með eykst atvinnuleysi á Íslandi sem blessunarlega hefur verið lítið fram að því að efnahagsaðgerðir eða aðgerðarleysi núv. ríkisstjórnar fór að segja til sín. Atvinnuleysi hér fer hraðvaxandi vegna þeirrar ríkisstjórnar og stjórnarstefnu sem við fylgjum, en það á eftir að versna til stórra muna þegar vinnuafl frá Evrópubandalaginu fer að sækja hingað vegna þess að það hlýtur að vera lögmál að atvinnustig sé svipað á efnahagssvæði þar sem launafólk hefur frjálsa för. Ég minni á þegar við gerðumst aðilar að EFTA á sínum tíma að þá töluðu talsmenn iðnaðarins um að það væri stórkostlegt tækifæri fyrir íslenskan iðnað. Störfunum í iðnaði mundi fjölga. Nú loksins yrði iðnaðurinn ofan á í þessu þjóðfélagi. Nú loksins gætum við hætt að leggja þessa ofuráherslu á fiskinn. Ég held að ég muni þessar tölur. En reyndin varð önnur. Frú forseti. Ég geymi mér margt sem ég á ósagt í þessu máli. Það kemur dagur eftir þennan dag og það kemur umræða eftir þessa. Ég mun síðar í þessum umræðum rekja þær samþykktir sem Framsfl. hefur gert um Evrópskt efnahagssvæði á hinum ýmsu stigum eftir því sem það mál hefur þróast og það kemur í ljós af þeim að afstaða okkar til málsins er rökrétt og er eðlileg og hefur verið í samfellu alla tíð. Þessi samningur sem við nú stöndum frammi fyrir er allt annar en sá sem við lögum upp með eða ætluðumst til að gerður yrði og þeim skilyrðum sem við settum í upphafi hefur ekki verið fullnægt.

Virðulegi forseti. Mér leikur forvitni á að vita og fá svar við því hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. hvenær hann skipti um skoðun í málinu varðandi þennan mikilvæga samning því hann nefndi nokkur atriði sem hefðu varðað miklu í þeim efnum, ef ég skildi hann rétt, til að mynda varðandi fríverslun og yfirþjóðlegt vald og maður gat litið þannig til að þetta hvort tveggja hefði komið til eftir að núv. ríkisstjórn komst til valda. En það var í október 1990 sem Evrópubandalagið kvað upp úr með það að ekki yrði um að ræða afnám styrkja í sjávarútvegi, fríverslun kæmi ekki til greina. Ég hef áður lesið upp hér í þessum umræðum það sem hæstv. fyrrv. forsrh. sagði hér, með leyfi forseta: ,,Ég fyrir mitt leyti og við í síðustu ríkisstjórn féllumst á það að samþykkja EES-dómstól þótt sannarlega megi færa fyrir því rök að þar sé um að ræða yfirþjóðlega stofnun.`` Þetta var í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Í annan stað vil ég gjarnan heyra skýringar hv. þm. á því, vegna þess sem hann sagði um atvinnuleysið, hvernig það gæti gerst að atvinnuleysi á Írlandi sé allt að því sjöfalt meira en í Lúxemborg sem hafa þó lengi verið saman í Evrópubandalaginu ef kenning hans í þessum efnum er rétt.

Frú forseti. Ég hygg að það kannski sé ekki alveg saman að jafna Írlandi og Lúxemborg. Ég hef ekki skipt um skoðun í þessu máli. Það er málið sem hefur breyst og það hef ég verið að reyna að segja hér. Þetta yfirþjóðlega vald er miklu skýrara nú en það var fyrr. Það er að vísu rétt að við kröfðumst fríverslunar með fisk þegar við ákváðum að ganga til þessara samninga. Það hvarf út og það var horfið út 1990. En EB-dómstóllinn var þó miklu ásættanlegri eins og hann var í upphaflegu gerðinni heldur en hann er orðinn núna. Við reiknuðum með að það yrði jafnræði í dómstólnum, þ.e. að EB yrði ekki alger úrslitaaðili í þessu dómstólamáli eins og EB raunverulega er orðið. Og síðast en ekki síst: Aðgangur Evrópubandalagsins að íslenskum fiskimiðum var ekki í kortunum á þeim tíma þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar sleppti hendinni af þessu máli.

Andsvörum er lokið. Þessari umræðu er frestað til miðvikudags eins og áður hefur komið fram og málið tekið út af dagskrá.

2. dagskrármálið er tekið út af dagskrá. Fleira liggur ekki fyrir þessum fundi. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá. Fundinum er slitið.