Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að þegar að loknum atkvæðagreiðslum um fimm fyrstu dagskrármálin hefst umræða utan dagskrár um verkfall grunnskólakennara. Málshefjandi er hv. þm. Pétur Bjarnason. Hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Kennarar hafa nú fellt miðlunartillögu ríkissáttasemjara með um 93% atkvæða, og líklega er mun hærra hlutfall hjá grunnskólakennurum einum sér þar sem skólastjórnendur greiddu einnig atkvæði um sinn samning sem þeir töldu viðunandi. Þetta er mjög afgerandi niðurstaða og sýnir að þær áherslur sem ríkissáttasemjari setti fram í miðlunartillögunni voru ekki réttar, eins og hann hefur sjálfur sagt. Málið er á byrjunarreit að nýju. Tugþúsundir heimila eiga aftur í erfiðleikum vegna þessarar stöðu og óvíst er hvaða áhrif verkfallið mun hafa á framtíð þeirra barna sem fyrir þessu verða. Ég mætti tveimur börnum á göngu klukkan 8 í morgun. Þau voru á ferð milli húsa, ekki með skólatöskur í höndunum heldur plastpoka, e.t.v. á leið til ömmu eða frænku. En ekki eru öll börn svo heppin að eiga slíkt athvarf. Börnin og heimilin eru mun verr sett nú þegar verkfall hefst að nýju en þau voru fyrir, og var vandinn þó ærinn. Ítrekað hefur verið reynt að fá svör hæstv. forsætisráðherra eða viðbrögð ríkisstjórnar vegna þessa ástands en án árangurs. Nú sný ég máli mínu til hæstv. menntamálaráðherra. Ég get ekki trúað því að ráðherra menntamála komi það ekki við þegar börn fá ekki kennslu svo vikum og mánuðum skiptir. Milljón skóladagar barna eru þegar farnir í súginn á þessu hausti og stefnir nú fram eftir næstu milljón. Hæstv. menntamálaráðherra sagði m.a. í viðtali við Morgunblaðið þegar verkfalli var frestað að börnin væru sigurvegarar dagsins. Sá sigur er að engu orðinn. Í stríði af þessu tagi verða engir sigurvegarar. Það tapa allir. Kennarar eru gerðir að blórabögglum í deilunni og hafa verið það frá upphafi. Það eru þó tveir aðilar að þessari deilu auk þolendanna. Kennarar hafa stöðugt orðið að svara til saka á meðan sveitarstjórnir hafa staðið til hlés í skjóli launanefndar sem aftur ber fyrir sig bágan fjárhag sveitarfélaga og umboðsleysi sitt til að bjóða kjör sem gætu leyst þessa deilu. Forsvarsmenn sveitarfélaga hafa lítt verið dregnir til ábyrgðar á þessu ófremdarástandi, hvorki af fjölmiðlum né almenningi hvað þá af öðrum stjórnvöldum. Það er þó ljóst að staða þeirra er afskaplega þröng. Rétt er að minna á að skömmu fyrir verkfall lögðu kennarar fram tillögu að skammtímasamningi til vors sem hefði e.t.v. getað komið í veg fyrir þetta verkfall. Þar var gert ráð fyrir tveggja tíma kennsluafslætti sem nú er talið ásættanlegt, 3,5% hækkun strax og 3% um áramót. Þessi samningur hefði gefið ráðrúm til samninga til langs tíma en launanefnd hafnaði honum strax. Máttleysi launanefndar sveitarfélaganna til að leysa þessa deilu er orðið ljóst og deilan í harðari hnút en nokkru sinni. Hver er þá ábyrgð ríkisins á málefnum grunnskólans? Ég vil nefna nokkra þætti en af ýmsu er að taka: ábyrgð menntamálaráðherra á að framfylgja lögum sem kveða á um fræðslu barna og ungmenna; samninga sem ríkið hefur gert við eigin starfsmenn, m.a. framhaldsskólakennara, sem eru síðan viðmið fyrir kröfur grunnskólakennara; stórauknar kröfur með lagasetningu um grunnskólann eftir flutning grunnskóla til sveitarfélaga til viðbótar við mjög vanreiknaðan heimanmund á sínum tíma; skattkerfisbreytingar sem hafa stórlega skert getu sveitarfélaga til að standa við skuldbindingar sínar. Að lokum vil ég spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Telur ráðherrann lengur verjandi að ríkisstjórnin aðhafist ekkert meðan börn á skólaaldri eru svipt lögboðinni skólagöngu vikum og mánuðum saman? Er ekki tími hjásetu ríkisstjórnarinnar löngu liðinn? Hvað telur ráðherrann að ríkisstjórnin geti gert til að höggva á þennan hnút, og þá hvenær? Eigum við e.t.v. að þurfa að þola þetta ástand til frambúðar?

Virðulegi forseti. Staðan í kennaradeilunni er grafalvarleg. Málið er nú þannig vaxið að skólabörnin hafa verið send heim og óvissan tekin við um framhaldið. Áhyggjur mínar í dag snúa fyrst og fremst að börnunum og stöðu fjölskyldnanna í landinu. Staða þeirra er erfið. Það er erfitt að útskýra fyrir börnunum hvers vegna kennsla falli niður á ný eftir að þau hafa verið einungis rúma viku í skólanum að loknu sex vikna verkfalli. Börnin okkar eiga rétt á menntun samkvæmt lögum og margir benda á að með því að fella niður kennslu svo vikum og mánuðum skiptir, eins og hv. fyrirspyrjandi kom inn á, sé verið að hafa þennan rétt af æsku landsins. Við verðum, virðulegi forseti, að hafa hugfast að við höfum á undanförnum árum og áratugum viðurkennt ákveðin grundvallaratriði í samfélagi okkar og búið okkur til leikreglur sem styðjast m.a. við alþjóðasáttmála. Til þeirra reglna heyrir m.a. verkfallsréttur kennara. Það er ljóst samkvæmt umboðsmanni barna að þegar ósamrýmanleg réttindi mætast, eins og í þessu tilfelli réttur barna til menntunar og réttur kennara til að fara í verkfall, verður annar rétturinn að víkja. Réttur kennara til verkfalls er sértækur réttur meðan réttindi barnanna okkar til menntunar er almennur. Þegar svo ber undir getur þessi ömurlega staða komið upp, þ.e. að börnin eru send heim, í verkfall eins og umboðsmaður barna bendir á. Það undirstrikar að réttur kennara til að fara í verkfall er í raun ríkari en réttur barnanna til að ganga í skóla. Það breytir hins vegar engu um alvarleika málsins fyrir börnin, fyrir heimili landsins, fyrir kennarana og fyrir sveitarfélögin. Menntamálaráðuneytið mun að sjálfsögðu reyna að tryggja í samvinnu við fræðsluyfirvöld sveitarfélaganna og kennara að sú kennsla sem fellur niður vegna verkfalls verði bætt upp eins og kostur er. En með hverjum verkfallsdeginum sem líður mun hins vegar reynast erfiðara að bæta tjónið að fullu. Þetta er óásættanlegt ástand í nútímaþjóðfélagi og ég hef lýst því yfir að þegar þessari deilu lýkur verðum við í sameiningu að leita allra leiða til að reyna að koma í veg fyrir að ástand í líkingu við það sem nú ríkir geti endurtekið sig. Víða ríkir örvænting og margir krefjast þess að ríkið skerist í leikinn með einhverjum hætti, eins og lagasetningu. Lagasetning þar sem gripið er með beinum hætti inn í kjaradeilu hlýtur hins vegar ávallt að mínu mati að vera neyðarúrræði. Við höfum reynslu af slíkri lagasetningu og hún er slæm. Hún leysir lítinn vanda og skýtur honum einungis á frest, líkt og báðir deiluaðilar hafa þegar bent á. Lagasetning er því að mínu mati þrautalending. Ýmsir hafa einnig sagt að ríkið eigi bara að koma með meiri pening inn í deiluna. Slíkt tal er að mínu viti óábyrgt og frekar í ætt við tækifærismennsku. Reyndar er það svo að ríkið kemur að úrlausn þessara mála því það er ekki spurt þegar það er skuldbundið upp á marga milljarða króna vegna lífeyrisskuldbindinga einna saman. Við verðum líka að horfast í augu við það að þótt sveitarfélögin ættu allan ríkissjóð gætu þau ekki komið til móts við ýtrustu kröfur kennara. Það væri skammgóður vermir á lausn deilunnar fyrir samningsaðila því stöðugleiki í efnahagsmálum er allra mál og væri til lítils unnið ef umsamdar kauphækkanir yrðu étnar strax upp af verðbólgu. Samkvæmt ummælum ýmissa manna úr verkalýðsforustunni og frá Samtökum atvinnulífsins er fylgst grannt með gangi mála í kennaradeilunni og rétt að fólk geri sér grein fyrir að þeir munu ekki sitja aðgerðalausir ef samningar tefla stöðugleikanum og hinum svonefndu rauðu strikum í tvísýnu. Virðulegi forseti. Verkefni dagsins er því ærið, að bæta kjör kennara þannig að ásættanlegt sé fyrir þá að sinna sínum mikilvægu störfum og án þess að slíkir samningar feli í sér ógnun við kærkominn stöðugleika. Samninganefndirnar koma á morgun saman í húsakynnum ríkissáttasemjara. Meðan menn eru að hittast er enn von. Jafnframt vonast ég til að tíminn verði nýttur til hins ýtrasta og að menn sitji við samningaborðið þannig að lausn fáist hið fyrsta. Er óskandi að það gangi eftir ásamt því að samningarnir verði til þess fallnir að áfram verði svigrúm til þróunar og nýsköpunar í skólastarfi.

Frú forseti. Þyrnirós svaf í heila öld. Þessi hæstv. menntamálaráðherra hefur sofið í heilt verkfall. Hæstv. menntamálaráðherra hefur sofið í sex vikur og mér sýnist á þessari ræðu að hæstv. menntamálaráðherra ætli að halda þeim svefni áfram. Það var ekkert að finna í ræðunni sem með einhverjum hætti gæti liðkað fyrir lausn verkfallsins. Ræðan var tröllauknar umbúðir utan um ákaflega lítið innihald. Hæstv. ráðherra hefur hingað til sýnt alveg ótrúlegt sinnuleysi í deilunni og það eina sem hún hefur gert hingað til er að tala niður til kennara og líkja þeim við þrýstihópa á borð við hunda- og kattaeigendur. Frú forseti. Svo kemur hæstv. menntamálaráðherra hingað og talar um stöðugleikann í samfélaginu. Er það virkilega þannig að svefn hæstv. menntamálaráðherra sé svo djúpur að hún geri sér ekki grein fyrir því hvað er að gerast í þessu samfélagi? Er það virkilega þannig að sjálf hæstv. menntamálaráðherra hefur ekki fylgst með því hvað það er sem kennarar gefa upp sem eina af ástæðunum fyrir því að þeir felldu miðlunartillöguna? Má ég benda hæstv. ráðherra á viðtöl t.d. við Jón Pétur Zimsen sem er í stjórn Kennarafélags Reykjavíkur og Önnu Maríu Jónsdóttur, trúnaðarmann í Vogaskóla, sem segja í fjölmiðlum að ein af ástæðunum fyrir því að ekki sé hægt að samþykkja miðlunartillöguna sé sú að verðbólgan sé að fara úr böndunum og það sé alveg ljóst að hún muni gera meira en að éta upp þær launahækkanir sem verið er að bjóða? Með öðrum orðum, frú forseti, hafa lausatök ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsætisráðherra á efnahagsmálunum, leitt til þess að verðbólgan er farin úr böndum og það er ein af ástæðunum fyrir því að kennarar treystu sér ekki til að samþykkja miðlunartillöguna. Það er þess vegna sem ég segi: Þessi ríkisstjórn ber ábyrgð og hún á töluvert stóra sök á því að kennarar felldu miðlunartillöguna.

Virðulegur forseti. Það ástand sem nú hefur skapast má segja að ógni menntastigi þjóðarinnar. Kennaradeilan er komin í alvarlegan hnút. Hverjar eru lausnir? Þær eru sannarlega ekki einfaldar þó að ýmsir dragi upp hér afskaplega einfaldar lausnir á því, ríkið komi inn og þar með sé málið einfaldlega leyst. Málið er ekki svo einfalt. Ég fullyrði að samfélagið haldi kennarastéttinni að mörgu leyti í gíslingu. Ég vísa þar m.a. til yfirlýsinga frá ýmsum verkalýðsfélögum og samtökum þeirra þar sem kveðið er á um það að ef gengið verði til samninga við kennara séu aðrir kjarasamningar einfaldlega lausir með þeim afleiðingum sem því fylgja. Hvaða þýða slíkar yfirlýsingar? Fela þær í sér að mennt sé máttur og að menntamál skuli hafa ákveðinn forgang? Augljóslega ekki. Ég vil nota þetta tækifæri, frú forseti, til að skora á þessi sömu verkalýðsfélög og samtök þeirra til þess að gefa beinlínis út yfirlýsingu sem feli í sér viðurkenningu á því að mennt sé máttur og feli í sér viðurkenningu á því að þau muni una þeim samningum sem kennarar vonandi ná sem fyrst. Með slíkri yfirlýsingu væri a.m.k. stigið fyrsta skrefið í átt til lausnar og þar með í rauninni að losa kennarastétt úr þeirri gíslingu sem aðrir hópar halda henni í. Með slíkri yfirlýsingu, frú forseti, væri jafnframt verið að viðurkenna að menntun sé mikilvæg og að menntamál þurfi, þjóðarinnar vegna, að hafa ákveðinn forgang.

Hæstv. forseti. Réttur barnanna okkar til að ganga í skóla er óumdeildur. Réttur kennara til að fara í verkfall er líka óumdeildur. Hann er hins vegar neyðarréttur og honum var beitt hér í mikilli neyð. Það verður að rifja það upp hér í þessari umræðu að kennarar settu fram viðræðuáætlun sína í janúar sl., 20. janúar lá hún á borðinu. Samningar voru lausir í mars og eftir ítrekaðar tilraunir kennara til að fá menn að samningaborði greiddu þeir í maí atkvæði um verkfall og verkfallið var boðað 20. september. Í millitíðinni komu kennarar með tilboð um samning til eins árs sem hefði getað forðað verkfalli. Það var ekki tekið í þá útréttu hönd. Kennarar hafa gert allt sem í þeirra valdi hefur staðið til að koma í veg fyrir þetta verkfall. Launanefnd sveitarfélaga segir okkur ævinlega að sveitarfélögin hafi ekki bolmagn til að koma til móts við kröfur kennara. Hvers vegna hafa sveitarfélögin ekki bolmagn? Er það kannski vegna þess að tekjustofnanefndin hefur ekki unnið vinnuna sína, tekjustofnanefndin sem við viljum að vinni að því að finna réttláta skiptingu tekjustofna milli ríkis og sveitarfélaga? Eða er það vegna þess að samkomulagið frá 1996 sem við gerðum um flutning skólanna yfir til sveitarfélaganna stenst ekki tímans tönn, þarf endurskoðunar við? Það er alveg ljóst að stjórnvöld í þessu landi bera ábyrgð á því í hvaða hnút deilan er. Stjórnvöld, þar með talin ríkisstjórn, verða að koma að lausn deilunnar. Hún er fólgin í því að sveitarfélögin fái aukið bolmagn til að standa við þær kröfur sem kennarar setja og við skulum ekki gleyma því að kennarar eru stéttin sem ber ábyrgð á grunnmenntun þessarar þjóðar, á grunnmenntun þjóðarinnar sem hefur ákveðið að hækka menntunarstig sitt. 
             Hvers metum við störf þeirra?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda Pétri Bjarnasyni fyrir að færa þetta mál á dagskrá Alþingis hér í dag. Aftur er skollið á verkfall kennara þegar aðeins er vika liðin síðan gert var hlé á verkfalli þeirra sem þá hafði varað í sex vikur. Enn virðist engin lausn í sjónmáli. Kennarar felldu miðlunartillögu ríkissáttasemjara með mjög afgerandi hætti í gær þegar 93% kennara greiddu atkvæði gegn tillögunni og þar með hófst verkfall að nýju. Eins og allir vita varðar það 4.300 kennara og 45 þús. grunnskólabörn. Um þriðjungur allra heimila á landinu verður með einhverjum hætti fyrir barðinu á verkfallinu og þolinmæði allra er á þrotum. Verst bitnar verkfallið þó á börnum þessa lands sem eru í reiðileysi án menntunar vikum og mánuðum saman. Við getum alls ekki boðið þeim upp á þetta lengur. Við erum að eyðileggja menntun þeirra til framtíðar. En það er ekki hægt að áfellast bara kennarana fyrir það. Augljóslega nást engir samningar nema kennarar fái verulegar kjarabætur. Það er m.a. vegna þess að kennarar miða auðvitað við nýlega kjarasamninga milli framhaldsskólakennara og ríkisins þar sem kjör framhaldsskólakennara voru leiðrétt verulega. Kjör grunnskólakennara hafa hins vegar ekki verið leiðrétt lengi. Samfélagið krefst þess núna að menntamálaráðherra, æðsti yfirmaður menntamála í landinu, leiti bráðabirgðalausnar til að mæta þessum vanda. Góður grunnskóli hefur gífurlega þýðingu fyrir samfélag okkar, fátt er mikilvægara en að byggja upp gott skólakerfi og það byggist að sjálfsögðu á góðri kennslu. Við fáum ekki góða kennara og góða kennslu nema kennarar fái viðunandi laun.

Frú forseti. Ég verð að segja að ég varð fyrir vonbrigðum með það að kennarar skyldu fella miðlunartillögu ríkissáttasemjara í gær en það kom mér ekki á óvart. Ekki vegna þess að tillagan sem slík hefði verið slæm, heldur vegna þess að í Fréttablaðinu birtist á laugardaginn á forsíðu afar ótímabær og óábyrg yfirlýsing frá æðsta yfirmanni skólamála hér í Reykjavík, Stefáni Jóni Hafstein, um það að sveitarfélögin væru með útspil uppi í erminni ef kennarar mundu fella tillöguna. Hvað gekk manninum eiginlega til að gefa út slíka yfirlýsingu? Hvernig dettur leiðtoga Samfylkingarinnar í borgarstjórn í hug að beinlínis hvetja kennara til að fella tillöguna áður en atkvæðagreiðslu um hana er lokið og slá sig til riddara með því að tilkynna kennurum að þeirra bíði eitthvað betra ef þeir felli tillöguna? Hvernig gátu kennarar túlkað þessi orð Stefáns Jóns Hafsteins öðruvísi en svo að þeirra biði betra tilboð ef þeir felldu tillöguna? Þó svo að talsmenn annarra sveitarfélaga hafi fram að þessu verið hógværir í yfirlýsingum sínum í málinu er ekki við því að búast að samningar náist þegar forsvarsmenn sveitarfélaganna tala með þessum hætti. Frú forseti. Sú staða sem komin er upp í kennaradeilunni er algjörlega óþolandi fyrir skólabörn, foreldra, þjóðfélagið og almenning allan. Tjónið er orðið mikið og ég lýsi fullkominni ábyrgð á hendur fulltrúum sveitarfélaganna og forustu Kennarasambandsins á því hvernig staða málsins er. Það þýðir ekkert að gagnrýna ríkisstjórnina fyrir að gera ekki neitt. Sveitarfélögin vissu alveg þegar þau fjölguðu kennurum og starfsfólki skólanna um tugi prósenta að það mundi kosta eitthvað. Kennarar vita líka að ef gengið verður að kröfum þeirra mun efnahagslíf hér brenna yfir og það er hætt við því að kjarasamningar losni eins og ASÍ hefur varað við. Menn verða að setjast niður og semja og ég bendi kennurum og forsvarsmönnum Kennarasambandsins á það að ef ríkið grípur inn í þessa deilu með lagasetningu verður það engum til góðs, 

Frú forseti. Grunnskólastarfið í landinu er í uppnámi og nú blasir við sú nöturlega staðreynd að framhald verður á kjaradeilunni, kjaradeilu þar sem ríkir þrátefli. Hæstv. menntamálaráðherra og forsætisráðherra hafa í sex vikna verkfalli grunnskólakennara, þar sem börnin fá ekki lögbundna menntun sína, látið sem þeim komi deilan ekki við. Nú verður sinnuleysi ráðherranna að ljúka. Þeim kemur málið við, þeirra er ábyrgðin. Skólamissirið bankar í að vera ónýtt, vel yfir ein milljón skóladaga hefur glatast og börnin í landinu eru svikin um lögbundinn rétt sinn til grunnskólamenntunar, fræðslu sem menntamálayfirvöld bera ábyrgð á að veitt sé. Þeirri ábyrgð verður ekki komið yfir á aðra, enda er það ríkisvaldið sem bæði skammtar verkefnin og tekjurnar til að sinna þeim. Ríkið verður að gera upp við sveitarfélögin og veita þeim sanngjarna tekjustofna þannig að þau geti sinnt lögbundnum verkefnum og greitt kennurum og öðrum starfsmönnum sínum sanngjörn laun. Ábyrgðin á deilu kennara og sveitarfélaga er á ábyrgð ríkisvaldsins. Ekki einungis skammtar ríkið sveitarfélögunum tekjustofnana, snuðar þau um uppgjör á öðrum sviðum, heldur gekk ríkið á undan með skilyrðislausu fordæmi þegar samið var við framhaldsskólakennara fyrir nokkrum árum. Þessar tvær stéttir eiga og verða að fylgjast að í launalegu tilliti. Með samningum ríkisins við kennara í framhaldsskólum skildi á milli stéttanna. Það bil verður nú að brúa. Það verður ekki gert án aðkomu ríkisvaldsins. Þá verður hæstv. menntamálaráðherra að svara því skýrt hvort og þá hvaða tillögur hún muni leggja til samræmdra aðgerða til að mæta afleiðingum verkfallsins á skólagöngu barnanna.

Virðulegi forseti. Það er hálfsorglegt að standa hér í dag og ræða enn um verkfall grunnskólakennara í landinu. Sorglegt, segi ég, því að auðvitað vonuðust menn til að samningar mundu nást löngu fyrir þennan tíma. Það hefur ekki gengið eftir og því miður er ekki margt í spilunum. En þó höldum við auðvitað í vonina á meðan deiluaðilar tala saman. Nú ganga skoðanakannanir og umræðan út á að lög verði sett á kennara. Ég skil vel að sumir styðji þá hugmynd enda vill fólk fá skólana í gang og að lífið fari að ganga sinn vanagang. Mér hugnast ekki slík lagasetning og tek undir með hæstv. menntamálaráðherra að slíkt sé algjört neyðarúrræði. Ég tel að afleiðingar yrðu slæmar fyrir alla aðila og ekki síst fyrir nemendur. Í fyrsta lagi hefur heyrst í umræðunni að margir kennarar muni segja upp störfum ef samningar nást ekki. Við megum ekki við að missa góða kennara. Í öðru lagi sýnir reynslan frá árinu 1989 að það tók mörg ár að fá kennara aftur inn í skólana til starfa. Mórallinn verður slæmur og þetta hefur skaðleg áhrif á nemendur. Ég hef heyrt af því í morgun að kennarar hafi haft samband við samtök sín og túlkað stöðuna þannig að hv. menntamálanefnd hafi fjallað sérstaklega um lagasetningu á verkfallið. Sú túlkun er kannski ekki óeðlileg í ljósi umræðu í fjölmiðlum undanfarið. Ég vil taka það hér skýrt fram að þetta er ekki rétt og stjórnvöld hafa ekki tekið neina afstöðu til lagasetningar. Það er mjög mikilvægt að skilaboð frá stjórnvöldum séu skýr. Ég vil segja hér að lokum að það er augljóst að samfélagið getur ekki endalaust horft á auðar skólastofur og spurningin sem við stöndum frammi fyrir er: Hvenær brestur þolinmæðin?

Hæstv. forseti. Almennt deila menn ekki um mikilvægi menntunar og þar af leiðandi skólastarfs, allra síst er ágreiningur um mikilvægi grunnskólans enda er eðli máls samkvæmt og samkvæmt orðanna hljóðanna sjálfur grunnurinn lagður þar að menntun okkar. Íslenski grunnskólinn er í mjög örri þróun og ræður jákvæður uppbyggingarandi þar ríkjum. Vandinn er sá að þeir sem starfa innan veggja skólans sætta sig ekki við þau kjör sem þeim er boðið upp á og þess vegna ákvað kennarastéttin, ekki hluti hennar, öll kennarastéttin, um 4.500 manns, að leggja niður vinnu og knýja þannig fram betri kjör. Þetta er nokkuð sem menn gera ekki að gamni sínu, allra síst fólk sem hefur takmörkuð fjárráð. Ég hef vissulega áhyggjur af nemendum, börnunum og unglingunum, en ég hef líka áhyggjur af þessu fólki, 4.500 fjölskyldum sem heyja erfiða kjarabaráttu. Nú er deilan í hnút. Sumum finnst sá hnútur vera illleysanlegur, svo illleysanlegur að þeir tala um lög eða gerðardóm. Gerðardómur þarf hins vegar að byggja á tilteknum forsendum, lögin þurfa að hafa innihald. Ég fagna þeim yfirlýsingum sem fram komu hjá hæstv. menntamálaráðherra hvað þetta snertir. Á þessari hlið málsins virðist hún hafa skilning. Hún hefur hins vegar engan skilning á eigin ábyrgð eða ábyrgð ríkisstjórnarinnar í lausn deilunnar. Kannski á að tala við Sjálfstæðisflokkinn á því tungumáli einu sem hann skilur, leggja út af heilagri ritningu frjálshyggjunnar og tala um framboð og eftirspurn. Það er eftirspurn eftir kennslu en það er ekki framboð á þeim kjörum sem boðið er upp á. 

Frú forseti. Nú er hafið verkfall á ný eftir stutt hlé og það kemur í sjálfu sér fáum á óvart nema hæstv. menntamálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra sem héldu vart vatni af hrifningu yfir tillögu sáttasemjara. Hæstv. forsætisráðherra taldi að tillaga sáttasemjara fæli í sér mikla kjarabót og hæstv. menntamálaráðherra sá ástæðu til að fagna sérstaklega miðlunartillögunni en hún var í raun algerlega ótæk. Hvers vegna? Jú, samningar kennara voru bundnir mörg ár fram í tímann og eina uppsagnarákvæðið var þarnæsta haust, og það var ansi loðið. Ekkert tillit var tekið til starfsreynslu kennara, og miðað við þær blikur sem eru á lofti í efnahagsmálum er ekki gæfulegt að binda kjör sín mörg ár fram í tímann. Það er umræða í þjóðfélaginu um að verðbólgan sé mögulega að fara af stað og hún hefur farið af stað á þessu ári. Þess vegna er óskiljanlegt að botna ekkert í því að miðlunartillagan sé ekki samþykkt. Það var í rauninni furðulegt að leggja svona miðlunartillögu fram. Í ljósi slæmrar fjárhagsstöðu sveitarfélaganna sem voru rekin með rúmlega tveggja milljarða halla á síðasta ári hefur maður vissan skilning á erfiðri aðstöðu þeirra. Það er kominn tími til þess að hæstv. menntamálaráðherra fari að átta sig á því að hún er ekki einungis menningarmálaráðherra, heldur menntamálaráðherra og þarf að fara að einbeita sér að öðru en að klippa bara á borða og opna og loka söfnum. Það er kominn tími til þess að fara að huga að grunnskólanum, hvernig eigi að fara að því að leysa þessa deilu og í rauninni að fara að vinna markvisst að lausn málsins. Að lokum ætla ég að enda mál mitt á því að þrátt fyrir dapra ræðu sem var mjög innihaldslítil fyrr í umræðunni er það von mín að hæstv. menntamálaráðherra fari að átta sig á alvarleika málsins.

Frú forseti. Hæstv. menntamálaráðherra sagði áðan að málið væri grafalvarlegt og það eru orð að sönnu. Ég óttast að þessi deila verði ekki leyst fyrr en nær dregur jólafríi. Mér finnast þó sýnu alvarlegri þau orð og ummæli sem hv. formaður Samfylkingarinnar hafði uppi áðan þegar hann sagði að samningsaðilar treystu ekki þeim samningi sem nú var felldur vegna þess að verðbólgan væri úr böndum. Hann sagði að verðbólgan væri úr böndum og að þeir treystu ekki efnahagsástandinu. Mér finnst hv. formaður Samfylkingarinnar, Össur Skarphéðinsson, bíta í skottið á sjálfum sér og hlaupa í hringi. Við vitum að ef farið verður að fyllstu kröfum kennara þá fyrst fer verðbólgan úr öllum böndum og þá fyrst eru allir kjarasamningar komnir upp fyrir þau rauðu strik sem sett hafa verið. Mig langaði í þessari umræðu að draga fram þá þætti sem ekki hafa verið mjög mikið í umræðunni að mér finnst varðandi þessa kjaradeilu, þ.e. vinnutímatilhögun kennara. Hún er með allt öðrum hætti en við þekkjum á okkar hefðbundna vinnumarkaði. Mér sýnist sem kennarar skili á bilinu 130–140 klukkustundum í vinnu á mánuði  Í þessari umræðu hefur verið rætt þó nokkuð um agavandamál í skólunum, og mér er spurn hvort í þeirri umræðu sem verið hefur sé tekið rétt og faglega á þeim þætti mála. Ég var fyrir skemmstu í Bandaríkjunum þar sem verið var að lýsa agamálum í skólum og þau eru með allt öðrum hætti en hér tíðkast.

... aga kennara?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum undirtektir við þetta mál. Flestir þeirra gera sér greinilega ljósa grein fyrir þeim mikla vanda sem við stöndum frammi fyrir. Ég hefði gjarnan viljað eyða lengri tíma í að ræða orð síðasta ræðumanns um vinnutíma kennara, agamál í skólum og fleira. Þar er ljóst að hann talar af mikilli vanþekkingu og ég er alveg tilbúinn að leggja mitt af mörkum til að uppfræða hann utan þessa tíma sem er knappur. Ég lýsi hins vegar vonbrigðum með undirtektir hæstv. ráðherra. Þar voru engin svör, engin úrræði. Aðeins eitt erum við algjörlega sammála um, það er að bæta þurfi kjör kennara stórlega, við erum algjörlega sammála um það. En það voru mikil vonbrigði að hún skyldi tala um þessa hluti á almennum nótum og engu öðru. Það var ekkert tekið á vandanum, það var ekkert ýjað að því að ríkisstjórnin mundi koma með nokkur úrræði. Það er ljóst að sá vandi er mikill sem við stöndum frammi fyrir og hann þarf að leysa á varfærinn hátt. Sveitarfélögin verða að styrkja tekjustofna sína til þess að þau ráði við þetta verkefni. Við þurfum á menntuðu og hæfu starfsfólki að halda í skólum landsins. Á því veltur framtíð barna okkar og þar með framtíð þjóðarinnar. Það er mikils um vert að ekki skapist ástand með vanhugsuðum aðgerðum sem orsakað gætu fjöldauppsagnir kennara í vetur eða vor. Við skulum gera okkur grein fyrir að það gæti komið til og þá erum við illa sett. Eftir standa staðreyndir málsins í dag. Tugþúsundir barna eru án skólanáms og vita varla hvað þau eiga til bragðs að taka. Heimili þeirra eru í miklum vanda. Það er fullkomið ábyrgðarleysi að horfa á þetta gerast viku eftir viku, mánuð eftir mánuð, án þess að aðhafast nokkuð. Það verður að bregðast við þessu ástandi tafarlaust með aðgerðum sem tryggja með einhverjum hætti að skólastarf hefjist að nýju. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að stjórnvöld bregðist börnum og foreldrum í þessu vandasama máli.

Virðulegi forseti. Ég vil undirstrika það sem ég hef margoft sagt og það hefur líka komið fram í þessari umræðu að það blandast engum hugur um það að laun kennara eru síst of há. En ég bjóst satt að segja við, virðulegi forseti, að heyra hér einhverjar lausnir, einhverjar raunhæfar lausnir  
            

Það þarf að sýna þingmönnum virðingu.

Ég þakka fyrir, virðulegi forseti. En hver er síðan lausnin hjá stjórnarandstöðunni? Jú, það er að dæla meiri pening inn í deiluna  Hvað eru þeir að segja í eina röndina? Þeir eru að segja: Meiri pening inn í deiluna til þess að ógna m.a. stöðugleikanum. Síðan í hina röndina  
            

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Lánasjóð sveitarfélaga. Um er að ræða frumvarp til nýrra heildarlaga sem ætlað er að leysa af hólmi lög nr. 35/1966. Lánasjóður sveitarfélaga er sameign allra sveitarfélaganna í landinu og starfar samkvæmt lögum undir yfirumsjón ríkisstjórnar. Meginmarkmið sjóðsins samkvæmt lögunum er að stuðla að því að íslensk sveitarfélög geti útvegað sér eins hagstætt lánsfé og kostur er á hverjum tíma. Með frumvarpi því sem hér er mælt fyrir er ekki ætlunin að víkja frá því meginmarkmiði en vegna breytinga á fjármálalegu umhverfi og þróunar sveitarfélaga var kominn tími til að endurskoða ýmis ákvæði laganna sem að mörgu leyti eru úr sér gengin. Fyrirhugaðar breytingar á lagaumhverfi sjóðsins voru unnar í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og stjórn lánasjóðsins og miða þær fyrst og fremst að því að aðlaga rekstur sjóðsins eftir því sem kostur er að almennum starfsskilyrðum fjármálafyrirtækja á fjármálamarkaði og draga verulega úr afskiptum ríkisins af stjórn og rekstri sjóðsins. Mun ég nú gera nánari grein fyrir helstu breytingum sem felast í frumvarpinu. Samkvæmt gildandi lögum skipar félagsmálaráðherra stjórn lánasjóðsins og fjármálaráðherra skipar endurskoðendur hans. Í frumvarpinu er hins vegar lagt til að æðsta vald í málefnum sjóðsins verði fært til sveitarfélaganna. Gert er ráð fyrir að svokallaður eigendafundur, þar sem sæti eiga fulltrúar sem sveitarfélögin hafa kosið til setu á landsþingum Sambands íslenskra sveitarfélaga, fari með æðsta valdið í málefnum sjóðsins, kjósi honum stjórn og endurskoðanda og samþykki ársreikning og skýrslu stjórnar. Enn fremur er gert ráð fyrir að lánasjóðurinn muni framvegis starfa sem lánafyrirtæki eftir lögum um fjármálafyrirtæki undir eftirliti og á grundvelli starfsleyfis Fjármálaeftirlitsins. Í tengslum við framangreindar breytingar eru með frumvarpinu felld brott fjölmörg ákvæði gildandi laga sem kveða í smáatriðum á um stjórn, rekstur og útlánastarfsemi sjóðsins. Eðlilegra er að slík ákvæði verði að finna í samþykktum lánasjóðsins sem eigendafundur samþykkir og starfsreglum sem stjórn sjóðsins setur og þá í samræmi við lög um fjármálafyrirtæki og lög um hlutafélög eftir því sem við á. Ein mikilvægasta breytingin sem tengist því að færa rekstrarskilyrði sjóðsins í átt að því sem almennt gerist á fjármálamarkaði er niðurfelling árlegra framlaga til sjóðsins úr ríkissjóði og Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Fjárhagsstaða lánasjóðsins er sterk og ekki er talin þörf á slíkum framlögum til að tryggja meginmarkmið sjóðsins. Samkvæmt lögum um tekjustofna sveitarfélaga skal árlegt framlag jöfnunarsjóðs til lánasjóðsins nema 6,1% af tilgreindum tekjum jöfnunarsjóðsins eða sem nemur nú um 250 millj. kr. á ári. Á undanförnum árum hafa framlögin þó þrívegis verið skert í samræmi við samkomulag um að þeir fjármunir rynnu til stofnframkvæmda við einsetningu grunnskólans. Enn fremur má geta þess að ríkissjóður hefur ekki lagt sjóðnum til fjármuni frá árinu 1983 þar sem ekki hefur í fjárlögum verið kveðið á um slíkt. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að sjóðnum verði heimilt að lána stofnunum og fyrirtækjum sem alfarið eru í eigu sveitarfélaga, eða sveitarfélaga og ríkissjóðs. Enn fremur getur sjóðurinn veitt ábyrgð á lánum sveitarfélaga og stofnana eða fyrirtækja í þeirra eigu í stað beinnar lánveitingar ef það er talið hagstæðara fyrir lántakann. Eins og áður sagði er fjárhagsstaða sjóðsins sterk en vegna lánastefnu hans hafa lánveitingar að mestu verið takmarkaðar við eigið fé sjóðsins. Hæstv. forseti. Sjóðurinn uppfyllir auðveldlega lágmarkskröfur laga um fjármálafyrirtæki um eigið fé enda var eiginfjárhlutfall hans í lok árs 2003 um 71%. Útlán sjóðsins til sveitarfélaga voru á sama tíma um 12,6 milljarðar sem samsvarar u.þ.b. 9% af heildarskuldum sveitarfélaga og fyrirtækja þeirra við lánastofnanir. Er það mun lægri hlutdeild en hjá samsvarandi lánasjóðum í öðrum norrænum ríkjum. Samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki og reglugerð þar sem vægi krafna og sveitarfélaga er ákveðið 20% þyrfti eiginfjárhlutfall sjóðsins ekki að vera nema 1,6% sem er nálægt meðaltali systursjóða lánasjóðsins á Norðurlöndum. Fyrirhugaðar breytingar á lagaumhverfi sjóðsins munu því auka samkeppnishæfni hans til muna, hæstv. forseti, og skerpa á forræði sveitarfélaganna á sjóðnum. Að öðru leyti vísa ég við þessa umræðu til athugasemda við frumvarpið og einstakra greina þess. Hæstv. forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. félagsmálanefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að kynna þetta mál um endurskoðun laga um Lánasjóð sveitarfélaga og í sjálfu sér er löngu tímabært að endurskoða þau lög. Eins og fram kom í máli ráðherrans eru þau að verða 40 ára gömul og allt umhverfið auðvitað gjörbreytt frá því að þau voru sett. Það má út af fyrir sig velta fyrir sér hvort þörf er á sérstökum lánasjóði fyrir sveitarfélögin en það hefur verið afstaða forustu Sambands íslenskra sveitarfélaga að þrátt fyrir breytingar á fjármálamarkaði sé enn þá þörf á slíkum sjóði og verði á komandi árum. Frumvarpið sem hér er lagt fram er unnið í ágætu samráði við sveitarfélögin sem eðli málsins samkvæmt hljóta að hafa talsvert um málið að segja, enda frumvarpið í eðli sínu í þá veru að flytja ákvörðunarvald í þessum málum í ríkari mæli til sveitarfélaganna og frá ríkinu eins og eðlilegt er og í samræmi við sjálfsforræði sveitarfélaganna. Þar með hlýtur einnig ábyrgðin á fjársýslunni og stöðu sjóðsins frá einum tíma til annars fyrst og fremst að vera þeirra sem um sjóðinn fjalla og þá sveitarfélaganna að þessum lögum gengnum en ekki ríkisins eins og nú er. Ég held þess vegna að í öllum aðalatriðum horfi málið til framfara en við munum auðvitað á næstu vikum og mánuðum fara yfir það í félagsmálanefnd og leita eftir þeim sjónarmiðum sem um það kunna að vera og áskiljum okkur rétt til að gera breytingar ef þurfa þykir, en í aðalatriðum hljóti að vera nokkuð víðtæk samstaða um málið.

Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram eru lögin um Lánasjóð sveitarfélaga nokkuð gömul, þau eru að stofni til frá 1966. Verið er að breyta sjóðnum með þessu frumvarpi þannig að hann verði meira í takt við það sem gildir á fjármálamarkaðnum í dag og einnig til að koma til móts við þróunina sem orðið hefur hjá sveitarfélögunum. Hér er því verið að laga rekstur þessa sjóðs að almennum starfsskilyrðum á markaði. Það sem ég vildi sérstaklega draga fram í umræðunni er einmitt það sem kom fram í ræðu hæstv. ráðherra áðan, þ.e. hvaða svigrúm sú breyting skapar sem fjallað er um í frumvarpinu að með niðurfellingu þeirra framlaga sem jöfnunarsjóði hefur verið skylt að leggja til lánasjóðsins losna fjármunir hjá jöfnunarsjóðnum og þeir geta þá nýst í önnur framlög til sveitarfélaga. Má áætla að aukið ráðstöfunarfé sjóðsins af þessum sökum verði 40 millj. kr. árið 2005, eða á næsta ári, 105 millj. kr. árið 2006 og eftir það um 240 millj. kr. á ári. Ég tel að hér sé um mjög jákvætt skref að ræða. Mikil umræða hefur verið um fjárhagsstöðu sveitarfélaga upp á síðkastið eins og bæði heyrðist í nýafstaðinni utandagskrárumræðu en ekki síður í almennum umræðum á vettvangi sveitarfélaganna og því vildi ég gjarnan draga þetta sérstaklega fram. Í síðustu viku var hér umræða um breytingar á húsnæðislánum, breytingar á starfsemi Íbúðalánasjóðs, 90% lánin. Í þeirri umræðu kom einnig fram að framlög sveitarfélaga í varasjóð vegna viðbótarlána munu falla niður af því að viðbótarlánin sjálf falla niður, og þar munu einnig losna rúmlega 300 millj. Að vísu stendur til að ræða við sveitarfélögin um aðkomu þeirra að húsnæðismarkaðnum en það er a.m.k. alveg ljóst að það verður talsverður léttir hjá sveitarfélögunum vegna þess að þau munu þá ekki leggja fé í varasjóð viðbótarlána. Einnig er rétt að það komi fram að líklega losnar fé hjá jöfnunarsjóðnum þegar stofnframlögin sem veitt hafa verið úr honum til einsetningar grunnskólans, eins og gert hefur verið samkvæmt samkomulagi í mörg ár, fjara út og það er fé sem líklega verður til umræðu varðandi tekjustofna og fjárframlög frá jöfnunarsjóði til sveitarfélaga. Ég vildi því draga það sérstaklega fram, virðulegur forseti, að hér er að skapast svigrúm, verði frumvarpið að lögum, sem mun verða nýtt til að bæta stöðu jöfnunarsjóðsins og þar með bæta framlög til sveitarfélaga sem er að myndast nokkuð víðtæk samstaða um að skoða þurfi mjög náið á næstunni.

Frú forseti. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir dró hér fram sérstaklega að verði frumvarpið að lögum muni það laga stöðu jöfnunarsjóðs gagnvart sveitarfélögunum. Það kemur fram og er alveg rétt að áætla má að aukið ráðstöfunarfé sjóðsins á árinu 2005, verði frumvarpið að lögum, sé um 40 millj. kr. En mig langar þá að spyrja hv. þingmann á móti: Tekjuskattslækkunarhugmyndir ríkisstjórnarinnar um 1% munu væntanlega lækka tekjuskatt um 5 milljarða kr. og mun það þá væntanlega lækka tekjur jöfnunarsjóðs um rúmar 100 millj. eða um talsvert hærri tölu en kemur þarna inn í staðinn, 40 millj. kr. Ef hv. þingmaður horfir til þess að það sé nauðsynlegt að styrkja stöðu jöfnunarsjóðs og að sveitarfélög komi betur út úr jöfnunarsjóði eftir en áður þá langar mig að spyrja hv. þingmann með hvaða ráðum á að bæta í jöfnunarsjóðinn fyrir þeim rúmu 100 millj. sem 1% tekjuskattslækkun ríkisstjórnarinnar mun svipta sjóðinn?

Virðulegur forseti. Eins og hv. þm. Jón Gunnarsson veit stendur núna yfir umræða á milli ríkisins og sveitarfélaganna um tekjustofna sveitarfélaganna og þar fer þessi umræða meira eða minna fram. Ég vil líka draga fram að ríkið hefur núna komið með viðbótarfé til sveitarfélaganna upp á nokkur hundruð millj. kr. sem sveitarfélögin telja reyndar að sé of lítið. Eins og fram kom á ráðstefnu sem við sóttum bæði, ég og hv. þm. Jón Gunnarsson, telja sveitarfélögin að þar sé einungis um innborgun að ræða. Þau telja sig eiga meira fé útistandandi en það er mjög umdeilt. Það er ómögulegt að segja á þessu stigi hvernig fer með framtíðarfyrirkomulag varðandi tekjustofna sveitarfélaga. Að sjálfsögðu munu sveitarfélögin halda fram sínum hagsmunum og benda á þau atriði sem þau telja að þau ættu að fá bætt. Ég bind auðvitað vonir við að tekjustofnanefndin eða sú nefnd sem er að skoða fjármálastöðu sveitarfélaga og tekjustofna þeirra nái samkomulagi, en eins og staðan er núna er mikið tog þar á ferðinni. En ég held að við getum sameinast um það, ég og hv. þingmaður, að það sé mjög mikilvægt að hún komist að niðurstöðu en þetta er geysilega flókið af því að fjárhagsstaða sveitarfélaganna er svo misjöfn. Þau eru svo misstór og eiga svo misjafnlega erfitt eða misjafnlega létt með að sinna og leysa sín mikilvægu verkefni.

Hæstv. forseti. Ég þakka þær undirtektir sem frumvarpið hefur fengið í þingsal. Eins og fram kom í ræðum hv. þingmanna Jóns Gunnarssonar og Sivjar Friðleifsdóttur hefur þetta mál m.a. áhrif á fjárhag sveitarfélaganna. Og vegna þess sem fram kom í máli hv. þm. Jóns Gunnarssonar er rétt að halda því til haga, hæstv. forseti, að með lækkun tekjuskattsins má gera ráð fyrir að umsvifin í samfélaginu aukist, að tekjur innheimtar af virðisaukaskatti aukist þar með og jöfnunarsjóður á hlutdeild í þeim tekjum eins og þeim skatttekjum sem þingmaðurinn gerði að umtalsefni þannig að á endanum er ekki ósennilegt að jafnan standist nokkurn veginn þótt tíminn verði auðvitað að skera úr um það. Hæstv. forseti. Að endingu ítreka ég tillögu mína um að málið verði sent hv. félagsmálanefnd til umfjöllunar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um rannsóknarnefnd umferðarslysa. Um síðustu áramót voru umferðar- og umferðaröryggismál flutt til samgönguráðuneytis frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu með breytingu á reglugerð um Stjórnarráð Íslands. Í upphafi þessa árs var hafin vinna í samgönguráðuneytinu við endurskipulagningu þessa málaflokks á tvennum vígstöðvum. Annars vegar með undirbúningi þingsályktunartillögu um umferðaröryggismál fyrir árin 2005–2008 sem lögð verður fyrir Alþingi innan tíðar. Til þess að halda utan um það verk var skipaður sérstakur stýrihópur og var honum falið að móta nýja heildarstefnu í umferðaröryggismálum, endurmeta markmið og útbúa framkvæmdaáætlun um umferðaröryggisaðgerðir. Hins vegar var hafist handa við undirbúning löggjafar um rannsóknarnefnd umferðarslysa. Var farið yfir stjórnsýslu málaflokksins og er árangur þess starfs m.a. það frumvarp sem hér liggur fyrir. Var m.a. leitað umsagnar rannsóknarnefndar umferðarslysa, ríkislögreglustjóra, ríkissaksóknara, Sambands íslenskra tryggingafélaga og Umferðarstofu. Ég vil að gefnu tilefni ítreka það sérstaklega að hlutverk lögreglu við rannsókn umferðarslysa mun ekki breytast með þessu frumvarpi. Umferðarslysin hér á landi eru óásættanleg með öllu. Því þarf að leita allra leiða til að koma í veg fyrir slysin. Áður en ég geri grein fyrir frumvarpinu vil ég fara nokkrum orðum um þau markmið í umferðaröryggismálum sem ég hef sett fram. Í fyrsta lagi verður einbreiðum brúm á þjóðvegum landsins fækkað skipulega. Þessar slysagildrur eru allt of margar en endurbygging þeirra tekur sinn tíma. Á næstu tólf mánuðum er gert ráð fyrir að 20 einbreiðar brýr verði teknar úr notkun. Í öðru lagi verði mikið lagt í það að ná samkomulagi við sveitarstjórnir í kringum landið að banna lausagöngu búfjár og hrossa, sérstaklega við þjóðveg 1. Lausagangan skapar mikla hættu. Í þriðja lagi verða slysarannsóknir efldar, m.a. með lögfestingu þess frumvarps sem hér er til umræðu. Fjárfesting í rannsóknum skilar sér í aukinni þekkingu á slysagildrum og fækkun slysa. Ég kem betur að þessu markmiði síðar. Í fjórða lagi verði vegmerkingar bættar. Hér er sérstaklega verið að tala um leiðbeinandi hraðamerkingar á erfiðum vegarköflum, t.d. kröppum beygjum. Vegagerðin metur þá ákveðna vegarkafla, finnur út æskilegan hámarkshraða á því vegbili og setur upp sérstakar merkingar. Í fimmta lagi vil ég nefna að Umferðarstofa mun gefa út sérstakt myndband fyrir erlenda ferðamenn um þær aðstæður sem hér eru og undirbúa þannig erlenda gesti betur en nú er gert áður en þeir leggja í að ferðast um vegi landsins. Erlendir ferðamenn lenda í allt of mörgum slysum á þjóðvegum landsins. Við því þarf að bregðast. Í sjötta lagi mun ég eins og áður sagði leggja fram endurskoðaða umferðaröryggisáætlun sem verður á ábyrgð Umferðarstofu að fylgja eftir. Ný áætlun verður lögð fram með tímasettum aðgerðum til fjögurra ára, skýrum markmiðum, kostnaður áætlaður og ábyrgð verkefna verður skýr. Í sjöunda lagi verður hraðaeftirlit eflt í samstarfi við lögregluna. Rannsóknir sýna að öflugt og markvisst hraðaeftirlit er árangursríkasta leiðin til að vinna gegn hraðakstri sem er meginorsök alvarlegustu umferðarslysanna. Í áttunda lagi vil ég nefna þær miklu framkvæmdir sem eru á vegakerfinu um allt land um þessar mundir. Þær eru allar til þess fallnar að auka umferðaröryggi. Nokkrar stórframkvæmdir Vegagerðarinnar vil ég nefna sérstaklega. Þær munu hafa mikil áhrif til bætts umferðaröryggis. Ég vil nefna fyrsta áfanga við tvöföldun Reykjanesbrautar sem nýlega var lokið við. Unnið er að breikkun Vesturlandsvegar í Mosfellsbæ, lagður verður nýr vegur um Stafholtstungur í Borgarfirði. Vegur um Norðurárdal í Skagafirði verður endurbættur. Nýr vegur um Svínahraun verður settur af stað og framkvæmdir við jarðgöng í Almannaskarði eru hafnar. Allt eru þetta tímamótaframkvæmdir og fleiri mætti nefna sem stórauka umferðaröryggi á viðkomandi vegarköflum. Í níunda lagi viljum við breyta viðhorfi almennings og á það hef ég lagt ríka áherslu, að breyta viðhorfi almennings til hraðaksturs. Það er staðreynd að of mörgum finnst sjálfsagt að aka á ólöglegum hraða. Á sama tíma er hraðakstur algengasta orsök alvarlegra slysa. Í tíunda lagi eru sérfræðingar ráðuneytisins og Umferðarstofu að leggja mat á fýsileika þess að svokölluðum ökugerðum eða æfingaaksturssvæðum verði komið upp. Á fundi samgönguráðherra Norðurlandanna nýverið voru kynntar tillögur Svía um nýjar aðgerðir til að koma í veg fyrir umferðarslys með því að draga úr hraðakstri og ölvunarakstri. Ástæða er til að læra af reynslu nágranna okkar í Evrópu og munum við fylgjast grannt með framvindunni hjá þeim. Ég vík þá að frumvarpi því sem hér er til umræðu. Hér á landi er ekki að finna heildstæða löggjöf um rannsóknir umferðarslysa í formi almennra laga. Í 115. gr. a umferðarlaga, nr. 50/1987, ásamt síðari breytingum, er þó ákvæði um að ráðherra geti skipað sérstaka rannsóknarnefnd umferðarslysa. Er gert ráð fyrir því að nefndarmenn skuli hafa sérfræðiþekkingu, svo sem að því er varðar umferðarlöggjöf, löggæslu, slysalækningar, umferðarskipulag, bifreiðatækni eða vátryggingar. Í reglugerð nr. 681/1998 er fjallað um hlutverk og skipulag rannsóknarnefndar umferðarslysa. Þar er m.a. ákvæði þess efnis að nefndin skuli starfa sjálfstætt og óháð öðrum stjórnvöldum og rannsóknaraðilum. Nefndarmenn skulu vera þrír og skipaðir af samgönguráðherra. Því frumvarpi sem hér er lagt fram er ætlað að skjóta frekari stoðum undir lagagrundvöll starfsemi rannsóknarnefndar umferðarslysa og skapa henni þannig réttarstöðu til samræmis við aðrar rannsóknarnefndir á sviði slysa og ófara, svo sem flugslysa og sjóslysa. Ljóst er þó að ekki er hér um sambærilegar rannsóknir að ræða að öllu leyti, og er í frumvarpi þessu að nokkru vikið frá því fyrirkomulagi sem t.d. er mælt fyrir um í lögum nr. 35/2004, um rannsókn flugslysa, auk þess sem skilgreining verkefna nefndanna er með nokkuð ólíkum hætti. Markmiðið er hins vegar hið sama, að koma í veg fyrir slys með því að auka skilning á orsökum þeirra með umfangsmiklum og nákvæmum rannsóknum. Meginatriði frumvarpsins lúta einkum að eftirfarandi atriðum: Hlutverki og markmiðum rannsóknarnefndarinnar, skipulagi nefndarinnar, framkvæmd rannsókna af hálfu nefndarinnar, samningu skýrslna í tengslum við störf nefndarinnar og að aðgangi að gögnum hjá nefndinni. Samkvæmt frumvarpinu skulu rannsóknir nefndarinnar miða að því einu að leiða í ljós orsakir umferðarslysa til að koma í veg fyrir að sams konar umferðarslys verði aftur og stuðla að því að umferðaröryggi megi aukast. Rannsóknir umferðarslysa skulu bæði ná til rannsókna einstakra umferðarslysa svo og til flokka umferðarslysa eða umferðarslysa sem teljast af sama tagi. Með flokki umferðarslysa er átt við afmarkaðar tegundir umferðarslysa sem hafa tiltekin einkenni, svo sem banaslys. Með slysum af sama tagi er hins vegar t.d. átt við öll slys sem verða á einhverjum tilteknum gatnamótum eða tiltekinni tegund gatnamóta á ákveðnu tímabili. Áhersla skal lögð á að ekki er ætlunin með frumvarpi þessu að hagga því fyrirkomulagi sem nú er á rannsókn lögreglu á umferðarslysum. Skipulag nefndarinnar mun verða með nokkuð áþekkum hætti og hjá rannsóknarnefnd flugslysa. Í nefndinni skulu því eiga sæti þrír menn sem samgönguráðherra skipar til fimm ára í senn og skal einn þeirra skipaður formaður. Jafnframt skal samgönguráðherra skipa varamenn til sama tíma. Samgönguráðherra skipar nefndinni sérstakan forstöðumann. Forstöðumaðurinn verði skipaður til fimm ára í senn. Forstöðumaður nefndarinnar sé jafnframt rannsóknarstjóri hennar og stýri rannsóknarverkefnum á vegum nefndarinnar. Jafnframt er gert ráð fyrir því að rannsóknarnefndin geti tilnefnt staðgengil forstöðumanns, svo sem vegna forfalla, leyfa eða sambærilegra atvika. Lagt er til að nefndin gefi út og birti skýrslu um störf sín ár hvert. Í skýrslunni skal m.a. vera að finna yfirlit yfir helstu störf nefndarinnar á yfirstandandi starfsári, tölfræðilegar samantektir auk almennra tillagna um öryggisúrbætur á sviði umferðarmála. Nefndin getur líka, telji hún tilefni til, samið sérstaka skýrslu um niðurstöðu einstaks slyss. Í skýrslunni skal gerð grein fyrir orsök eða sennilegri orsök slyssins auk þess sem þar skulu gerðar tillögur um þær varúðarráðstafanir sem gera má til þess að afstýra frekari slysum af sömu eða líkum orsökum eða draga úr afleiðingum þeirra. Skýrslur nefndarinnar skulu gerðar opinberar. Jafnframt er gert ráð fyrir að nefndin geti beint tilmælum til viðeigandi aðila um úrbætur í umferðaröryggismálum eftir því sem rannsókn gefur tilefni til og skulu þeir sem tillögum er beint til taka tilhlýðilegt tillit til þeirra og hrinda þeim í framkvæmd ef við á. Þetta er mikilvægt nýmæli. Hæstv. forseti. Ég hef í stuttu máli rakið meginatriði frumvarps til laga um rannsóknarnefnd umferðarslysa. Ég legg til að málinu verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og samgöngunefndar.

Frú forseti. Hér er athyglisvert og þarft mál á ferðinni sem gefur tilefni til væntinga um að breyttar umferðarvenjur og hættir verði teknir upp af ökumönnum. Vonandi mun svo verða. Það var athyglisvert að hlusta á þá punkta sem hæstv. samgönguráðherra taldi upp varðandi þetta lagafrumvarp og þá tíu liði sem hæstv. ráðherra taldi upp yfir markmið með lagasetningunni. Athyglisvert er að skoða skýrslu rannsóknarnefndarinnar um slys í umferðinni 2003 með hliðsjón af þeim liðum sem hæstv. ráðherra taldi upp. Það er t.d. athyglisvert að sjá, svo ég vitni aðeins í ummæli úr skýrslunni, með leyfi forseta: „Í gögnum rannsóknarnefndarinnar kemur fram að flestir ökumenn sem hlutdeild eiga að banaslysum eru á aldrinum 17–24 ára. Í mörgum slysum hefur nefndin skráð reynsluleysi ungra ökumanna og röng viðbrögð þegar ökutæki fer að renna til, ýmist sem meðverkandi þátt eða meginorsök slyss.“ Í annan stað segir, með leyfi forseta: „Um 10% þeirra sem farast í umferðarslysum á Íslandi eru erlendir ríkisborgarar, og ákveðið hlutfall þeirra eru erlendir ferðamenn.“ Síðar segir að til þessa verði að taka tillit varðandi hönnun vega, hraðamerkingar og merkingar á hættulegum kröppum beygjum og fleiri atriðum sem inn á er komið og rannsóknarnefnd umferðarslysa telur til meginþátta sem virkilega þurfi að skoða. Fleira mætti nefna sem rannsóknarnefndin hefur bent á, m.a. að framanákeyrslur eru algengastar í nágrenni Reykjavíkur. Um 70% framanákeyrslna verða í 50 km radíus frá Reykjavík og á Suðurlandsvegi, Vesturlandsvegi og Reykjanesbraut þar sem nauðsynlegt er að aðgreina umferð úr gagnstæðum áttum með leiðara og koma með því í veg fyrir framanákeyrslur. Stigið er skref í þá átt með vegaframkvæmdum á Reykjanesbraut og er það vel. Eitt þyrfti þó að skoða sem nefnt er í skýrslunni, þ.e. þann þyngdarmun sem orðinn er á bifreiðum: „Samkvæmt tölfræði rannsóknarnefndarinnar er þyngdarmunur ökutækja í árekstrum áberandi þáttur. Árekstrar jeppa og fólksbifreiða, þyngdarmunur tvö- til þrefaldur, eru algengir í banaslysum en einnig árekstrar jeppa og fólksbifreiða við stærri ökutæki, svo sem flutningabifreiðar, þyngdarmunur sexfaldur eða meiri. Í ljósi aukinna landflutninga ýtir þessi staðreynd enn frekar á að umferð úr gagnstæðum áttum á umferðarmestu vegunum verði aðgreind.“ Eins og hæstv. ráðherra kom líka inn á í sambandi við hraðamerkingar og umferðarmerkingar eru þær að sjálfsögðu nauðsynlegar til glöggvunar fyrir erlenda ferðamenn sem eru í auknum mæli farnir að ferðast á eigin vegum og nota bílaleigubíla til að ferðast um landið. Þar er mikil þörf á að taka upp nýjar merkingar og jafnvel með erlendum, t.d. enskum, texta til aðgreiningar. Ég vil vitna í fleira athyglisvert í þessari skýrslu og vil, með leyfi forseta, enn vitna til hennar: „Hraðamerkingar á vegum miðast í dag við hámarkshraða við bestu aðstæður hverju sinni. Þó eru ýmsir staðir í þjóðvegakerfinu, þar sem ógerlegt eða hættulegt er að aka svo hratt. Þeir eru oftast ekki hraðamerktir sérstaklega.“ Allar þær vegmerkingar sem hér hafa verið settar upp miðast við bestu aðstæður. Eins og fram hefur komið hjá hæstv. samgönguráðherra og af hálfu Vegagerðarinnar hlýtur því að þurfa að setja upp varúðarskilti, plúsa þar sem miðað er við bestu aðstæður en mínusa þar sem menn ættu að athuga sinn gang og eins hvað varðar krappar beygjur o.s.frv. Í skýrslunni er einnig komið inn á slitna hjólbarða. Ég minnist þess er ég var á ferðalagi í Suður-Englandi og dekk skemmdist undir bifreiðinni sem ég ók. Ég fór inn á næsta dekkjaverkstæði og bað þá um að gera við dekkið, sem þýddi að það þurfti að setja kappa í það. Það kom ekki til greina, ég yrði að kaupa mér nýtt dekk á viðkomandi dekkjaverkstæði. Forsvarsmaður þess sagði að hann kæmi ekki nálægt þeirri dekkjaviðgerð, þeir bæru ábyrgð á því að þeir sem færu frá þessu dekkjaverkstæði væru á öruggum hjólbörðum og ekkert annað. Ég velti því fyrir mér hvort skoða ætti þetta mál. Því miður kemur fram í skýrslunni að of mikið sé um að ökutæki séu á mjög lélegum hjólbörðum sem ekki standast skoðun eða kröfur um öryggi. Þess vegna væri eðlilegt að taka upp gott samstarf, fyrst um sinn áður en gripið yrði til annarra aðgerða, við hjólbarðaverkstæði um að þau taki upp ríkt eftirlit og gefi ábendingar til ökumanna sem koma á dekkjaverkstæði á lélegum dekkjum, sem of mikið virðist um samkvæmt þessari ágætu skýrslu. Ég vil koma aftur að ungu ökumönnunum. Það er mikið talað um að hér sé hraðakstur og það er líka talað um hvað það hafi mikil áhrif að lögreglan sé sýnileg. Ég hef oft velt því fyrir mér og ætla ekki annað en að ökukennarar séu meðvitaðir um þá þróun vega og tæknibúnaðar bifreiða að þeir fylgi eftir þeim breytingum sem orðið hafa hvað hraðakstur áhrærir. Við vitum að ökukennarar hafa samið við þá sem stjórna Hvalfjarðargöngum við fyrirtækið Spöl um að æfa ökumenn sem eru að taka ökuréttindi í að aka Hvalfjarðargöngin og er það vel. Að sama skapi hlýt ég að spyrja hvort ökukennarar sinni því að fara með þá sem eru að læra á bifreiðar, ungt fólk, út úr bænum og taki upp þann hraða sem almennt er á vegum út frá höfuðborginni, þ.e. um 90–100 km hraða. Eða getur verið að kennsla ungs manns sem er að taka bifreiðapróf miðist fyrst og fremst við að aka innan höfuðborgarsvæðisins á 40–50 km hraða? Ég á ekki von á því að það sé hin almenna regla. Hins vegar hlýtur það að vera umhugsunarefni hvort það eigi ekki að vera hluti af verkefninu að kennarar í umferðinni taki þetta upp. Að sjálfsögðu mun einnig koma til góða, eins og kynnt var í ræðu hæstv. samgönguráðherra, að sett verði upp sérstakt æfingasvæði fyrir námsmenn sem eru að læra til ökuprófs. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa orð mín lengri, en vitna enn til þessarar merku skýrslu sem hefur verið gefin út og bendi á að víða eru hættur og margt sem þarf að skoða. Ég nefni mislæg gatnamót og umferðarslys við gatnamót þar sem stöðvunarskylda er ekki virt eða aðgæsluleysi ökumanna þegar komið er að gatnamótum, jafnvel hraðakstur og fleira sem lýtur að gáleysi ökumanns. Virðulegi forseti. Ég fagna frumvarpinu og mun vinna því heils hugar framgang þegar það kemur til umfjöllunar í hv. samgöngunefnd.

Virðulegi forseti. Ég fagna efni frumvarpsins að mestu leyti, en það vakna ósjálfrátt nokkrar spurningar, vegna þess að verið er að leggja til að skipuð verði þriggja manna nefnd sem hefur forstöðumann, fjórir einstaklingar sem er verið að veita afar víðtækt vald og heimildir, m.a. til að taka skýrslur af fólki á vettvangi án þess að þess sé getið að þeim beri skylda til þess að bera skýrslurnar undir þá einstaklinga sem hlut eiga að máli. Þeim er heimilt að hljóðrita skýrslurnar. Allir fjórir einstaklingarnir geta farið á vettvang og rannsakað slys að eigin frumkvæði, að mér sýnist, og eiga að hafa óhindraðan aðgang að vettvangi umferðarslyss sem gæti að mínu mati hugsanlega stangast á við störf lögreglu á staðnum. Einnig má ganga í læknaskýrslur og upplýsingar frá vátryggingafélögum, læknum og öllu heilbrigðisstarfsfólki. Innlendum aðilum er skylt að veita nefndinni, þessum fjórum einstaklingum, allar þær upplýsingar og aðstoð sem hún fer fram á. Rannsóknarnefndin á að vera sjálfstæð og óháð stjórnvöldum eftir því sem fram kemur í greinargerðinni. Ég spyr hæstv. ráðherra, þar sem þessi þriggja manna nefnd með formanni hefur í raun og veru mjög víðtækar heimildir: Kom ekki til greina að nefndin hefði aðsetur hjá Umferðarstofu og heyrði undir hana? Ef svo er ekki, hvers vegna? Mér fyndist eðlilegt að þarna væri um samstarf eða samrekstur að ræða. Í 15. gr. er kveðið á um að rannsóknarnefnd umferðarslysa geti endurupptekið mál þótt rannsókn nefndarinnar sé lokið, sbr. 12. gr., ef fram koma ný og mikilvæg gögn að hennar mati. Þessir fjórir einstaklingar meta það þá. Síðar segir, með leyfi forseta: „Þegar sérstaklega stendur á getur samgönguráðherra falið rannsóknarnefnd umferðarslysa að rannsaka nánar tiltekið umferðarslys eða sérstök atriði sem tengjast umferðarslysi ef ný gögn eða upplýsingar koma fram eftir að rannsókn rannsóknarnefndarinnar er lokið.“ Mér hefði fundist eðlilegra að þarna væri aðeins um annan aðilann, ráðherra, að ræða, þannig að sækja þyrfti sérstaklega um að fá að taka upp mál að nýju. Það stingur svolítið í augu hversu víðtækar heimildir nefndin fær, ekki síst að hún getur tekið upp öll mál að eigin frumkvæði. Það er ekki kveðið á um það hvar starfsmenn nefndarinnar skuli hafa aðsetur, ég sé það ekki í fljótu bragði. Ég viðurkenni, virðulegi forseti, að ég var rétt að renna yfir frumvarpið meðan verið var að mæla fyrir því. Umsögn fjárlagaskrifstofu vekur líka athygli miðað við hið víðtæka hlutverk sem nefndin hefur. Þar segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að samgönguráðherra skipi þrjá menn í rannsóknarnefnd umferðarslysa. Jafnframt er gert ráð fyrir að skipaður verði forstöðumaður nefndarinnar sem annist daglegan rekstur hennar og að hann verði einnig rannsóknarstjóri umferðarslysa. Í kostnaðarmati frá samgönguráðuneytinu er gert ráð fyrir að kostnaður verði 10 millj. kr. á ári verði frumvarpið að lögum. Að mati fjármálaráðuneytisins á sá kostnaður að rúmast innan fjárheimilda samgönguráðuneytisins.“ Þetta finnst mér vera afar óraunhæf tala þar sem um er að ræða launaðan starfsmann sem getur samkvæmt efni frumvarpsins kallað til sérfræðinga á öllum sviðum, ekki endilega ríkisstofnana sem eru starfandi og ber skylda til þess að veita þessar upplýsingar, heldur líka sérhæft fagfólk. Ég reikna líka með því að þetta kalli á einhvern annan rekstur, skrifstofurekstur, þar sem nefndin hefur fast aðsetur og spyr hæstv. ráðherra: Miðað við hvaða umfang er þessi tala fundin út? Ef reiknuð eru út laun og launatengd gjöld eins starfsmanns og samrekstur skrifstofu er ekki mikið eftir fyrir sérfræðiaðstoðina sem þyrfti hugsanlega að kaupa. Þetta stingur svolítið í augu miðað við hið víðtæka hlutverk sem nefndin og rannsóknarstjórinn hefur, að geta farið að eigin frumkvæði til rannsóknar á slysstað meti nefndin það svo. Mér hefði fundist eðlilegt að í þeim tilvikum sem lögreglan mæti það svo að kalla þyrfti til sérstaka rannsóknarnefnd til þess að meta orsök og afleiðingar slyss væri nefndin kölluð til, en ekki að eigin frumkvæði. Ég spyr hæstv. ráðherra, ég býst nú við að þetta verði allt saman skoðað vel í nefndinni, hvort það hafi ekkert komið til greina í undirbúningi frumvarpsins að nefndin væri skipuð, hún hefði samstarf eða samrekstur með Umferðarstofu og í þeim tilvikum sem lögregla á vettvangi mæti það svo að það þyrfti sérstaka rannsókn á orsök og afleiðingu slyss væri hún kölluð til. Síðan er það kostnaðarmatið sem fram kemur í fylgiskjali.

Hæstv. forseti. Um leið og hæstv. samgönguráðherra hefur fylgt úr hlaði frumvarpinu um rannsóknarnefnd umferðarslysa vakna auðvitað upp mjög margar spurningar eins og fram komu hjá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, 1. þm. Suðurk., og ég get sleppt að tala um. Eins og fram kemur er verið að setja á stofn rannsóknarnefnd umferðarslysa til þess að setja punktinn yfir i-ið, ef svo má að orði komast, í rannsóknarnefndum þar sem flest slys verða, þ.e. þetta er sett upp í takt við rannsóknarnefnd flugslysa og rannsóknarnefnd sjóslysa eins og fjallað er um í greinargerð með frumvarpinu. Í 1. gr., um almenn ákvæði, er fjallað um að samgönguráðherra skuli í reglugerð tilgreina nánar hvað falli undir umferðarslys í lögum þessum. Þetta er auðvitað mjög veigamikið atriði, vegna þess að sem betur fer eru flugslys ekkert voðalega mörg, sjóslys eitthvað fleiri en þó ekkert í líkingu við umferðarslys. Það stendur því náttúrlega og fellur með því hvernig þetta verður tilgreint, hvaða slys á að rannsaka og hver ekki. Þess vegna vil ég segja það strax í upphafi máls míns, virðulegi forseti, að ég tel mjög mikilvægt að samgönguráðherra sýni samgöngunefnd drög að reglugerð sem hann hyggst setja um hvernig slys verða skilgreind, vegna þess að öðruvísi er ekki hægt að fjalla um frumvarpið. Það er hárrétt sem hv. 1. þm. Suðurk., Margrét Frímannsdóttir, fjallaði um áðan, þ.e. um umsögn fjármálaráðuneytisins, að kostnaðarmat samgönguráðuneytis sé um 10 millj. kr. og að mati fjármálaráðuneytisins á sá kostnaður að rúmast innan fjárheimilda samgönguráðuneytisins. Þetta er að mínu mati algjörlega óraunhæft og með ólíkindum að menn ætli að setja þetta upp á þennan hátt. Það mun kosta miklu meira en 10 millj. kr. að reka rannsóknarnefnd umferðarslysa, sem vill standa undir nafni og rannsaka þau fjölmörgu umferðarslys sem því miður verða í landinu, og mörg hver mjög alvarleg. Ég kann ekki nákvæmlega að segja hvernig eitt starf er metið í samgönguráðuneytinu með launatengdum gjöldum, skrifstofuaðstöðu og öllu því. Við skulum líka hafa í huga að inn í þetta kemur ferðakostnaður. Rannsóknarnefndin gæti þurft, hvort sem það er rannsóknarstjóri eða nefndin öll, eins og rannsóknarnefnd flugslysa og sjóslysa sem þarf oft að fara frá Reykjavík og út á land, þar sem því miður mörg alvarleg slys verða í vegakerfi landsins. Ég þykist vita að í skilgreiningu hæstv. samgönguráðherra hvaða umferðarslys falli undir þetta og hver ekki geti þau því miður mörg gerst úti á landi í því vegakerfi sem þar er búið við. Nægir t.d. bara að nefna akstur útlendinga á malarvegum sem þekkja ekki og vara sig ekki á þeim aðstæðum sem oft skapast þegar menn fara út af malbiki og inn á malarveg eða þrönga vegi eða einbreiðar brýr. Nefndin þarf því örugglega oft á tíðum að taka sér ferð á hendur til þess að skoða umferðarslys úti á landi. Hvernig í ósköpunum geta menn þá reiknað með því að þetta kosti 10 millj. kr.? Til að fyrirbyggja allan misskilning, virðulegi forseti, er ég ekki að mæla gegn þeirri hugmynd sem hér er sett fram. Hún er allra góðra gjalda verð. Það er mikil þörf á því að rannsaka og setja lög um rannsókn umferðarslysa eins og hér er lagt til, þó ég ætli ekkert endilega að segja að þessi lög taki algjörlega á þeim og séu „súperfín“, ef svo má að orði komast. En það er ljóður að halda að hægt sé að gera þetta fyrir þessa upphæð. Það er útilokað. Ég skil ekki af hverju verið er að setja þetta þannig fram að þetta verði gert svona. Ég ítreka það sem ég sagði áðan - ég held að það sé mjög mikilvægt að drög að reglugerðinni komi til nefndarinnar. Ég mun alla vega, sem nefndarmaður í hv. samgöngunefnd, óska eftir því að það komi skilgreining á því hvað á að fella undir umferðarslys til þess að kostnaðarmeta verkefnið, því við höfum ekkert að gera með að setja þetta af stað ef það getur ekki rekið sig vegna peningaskorts. Þá þarf að sækja meiri pening í ríkissjóð til þess að gera þetta, vegna þess að við ætlumst til þess að nefndin muni standa undir nafni og rannsaka þau fjölmörgu slys sem verða, til þess að við lærum af þeim, getum jafnvel komist að göllum í veghönnun eða eitthvað svoleiðis. Nægir að nefna hina svörtu bletti í vegakerfinu sem Vegagerðin hefur skilgreint og menn hafa hægt og sígandi verið að vinna á. Virðulegi forseti. Það þarf ekki og ég ætla ekki að taka meiri tíma í að ræða um frumvarpið við 1. umr. Ég á sæti í hv. samgöngunefnd og þangað mun málið koma og við munum fara vel yfir þetta. Ég tek undir að það er ágætt að setja heildstæða löggjöf um málið, að þetta sé tekið úr þeim farvegi sem það er í núna þó ég geri mér líka grein fyrir því að rannsóknarnefnd umferðarslysa, eins og hún hefur verið sett miðað við 115. gr. a í umferðarlögum, hefur vafalaust verið að skila ágætu starfi. Þrátt fyrir að ég andmæli kostnaðarmati samgönguráðuneytisins vil ég ítreka að ég held að hér sé gott frumvarp og góð hugmynd á ferðinni, en það getur vel verið að það þurfi að fara töluvert vel yfir það í hv. samgöngunefnd. Við höfum nógan tíma til að gera það sem eftir lifir af þessu þingi.

Frú forseti. Eins og aðrir þeir sem hér hafa talað fagna ég þessu frumvarpi sem ég tel í meginatriðum gott. Mér finnst ánægjulegt að sjá að ríkisvaldið hyggur á sérstakar aðgerðir til að varna óhöppum í umferðinni. Ég minnist þess að fyrir skömmu voru umræður í fjölmiðlum um ávinning íbúa Reykjavíkur vegna framkvæmda sem borgin hefur haft uppi á undanförnum árum til að liðka fyrir umferð og koma í veg fyrir slys, og ávinningurinn þar af var talinn í milljörðum árlega. Það er ljóst að það er til nokkurs að vinna. Þegar við tölum um ávinninginn, eins og var verið að ræða um hér í Reykjavíkurborg, er þó ekki verið að ræða um þjáningar manna og jafnvel skaða á heilsu sem varir alla ævi. Erindi mitt upp í ræðustólinn er þó fyrst og fremst það að ég tók eftir að ráðherra minntist á bann við lausagöngu búfjár við þjóðveg 1. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hafi komið til greina að hafa annað viðmið en eingöngu þjóðveg 1, t.d. fjölda bíla sem fer um tiltekna vegi daglega - nú vitum við að það er umferðartalning á öllum helstu leiðum - því að ég hygg að okkur sé öllum kunnugt um að slys af völdum búfjár verða ekki bara við þjóðveg 1. Þau eru á vissum vegum mjög tíð, vissum vegum öðrum en þjóðvegi 1 og ekkert síður þar en við þjóðveg 1 þó að þau verði því miður mörg einmitt við þjóðveg 1. Mig langar að heyra álit ráðherra á því hvort ekki sé hægt að koma við einhverjum reglum svo að hægt sé að taka inn fleiri svæði en eingöngu þjóðveg 1.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir ágætar undirtektir við það frumvarp sem hér er til umfjöllunar en vildi fara nokkrum orðum um þær ábendingar og athugasemdir sem komið hafa fram. Í fyrstu vil ég nefna ábendingar hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar þar sem hann vakti athygli á því sem fram kemur í nýlegri skýrslu rannsóknarnefndar umferðarslysa um áföll ungra ökumanna í umferðinni og hátt hlutfall þeirra í slysasögunni. Af þessu tilefni er kannski rétt að geta þess að þetta hlutfall hefur farið lækkandi, þ.e. ungu ökumennirnir standa sig betur í umferðinni og það er afskaplega mikilvægt. Því ber að fagna og vonandi tekst okkur að ýta undir þá jákvæðu þróun, m.a. með þeim aðgerðum sem ég tíundaði í framsöguræðu minni. Það er skaðlegt, held ég, að hv. þm. Kristján L. Möller skuli ekki hafa verið í salnum til að hlusta á framsöguræðuna enda bar ræða hans þess kannski vott að nokkru leyti. Að sjálfsögðu gefst þingmönnum færi á að lesa það í þingtíðindum. Sama er að segja um ábendingu hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar um mikilvægi hjólbarða og áhrif lélegra hjólbarða í sambandi við slys. Það kemur fram í rannsóknargögnum rannsóknarnefndarinnar og verður eitt af því sem þarf að taka sérstaklega til skoðunar. Þetta eru allt saman atriði sem ég tel mikilvægt að huga að og rannsóknarnefndin mun væntanlega gera það, hefur og gert sem og fleiri. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir fór efnislega yfir frumvarpið og ég vil þakka fyrir það. Hún velti fyrir sér hvort nefndinni væru veittar of víðtækar heimildir, nefndarmönnum og rannsóknarstjóranum. Nú er það þannig að við höfum sniðið frumvarpið vegna rannsóknarnefndar umferðarslysa að langmestu leyti og hugmyndafræðilega séð algjörlega eftir lögunum um rannsóknarnefnd sjóslysa og flugslysa af fenginni reynslu. Grundvallaratriðið í þessu öllu saman er m.a. það að rannsóknarnefndin sé óháð, sjálfstæð, og geti gengið til verks við að rannsaka án utanaðkomandi afskipta eða áhrifa. Til þess þarf hún að fá býsna víðtækar heimildir. Engu að síður þarf hún að sjálfsögðu að eiga afskaplega gott samstarf við lögregluna. Það er mjög mikilvægt enda eru verulega margar ályktanir sem rannsóknarnefnd þarf að draga m.a. byggðar á rannsóknum lögreglu. Engu að síður teljum við, og það kemur skýrt fram í frumvarpinu, að nefndin verði að hafa víðtækar heimildir til þess að geta staðið að rannsóknunum. Það ber að undirstrika alveg sérstaklega að ekki er verið að veita heimildir til að rannsaka slys í umferðinni til þess að geta stofnað til málshöfðunar eða finna sök. Það er algjört grundvallaratriði í þessu, alveg eins og er í lögum um hinar rannsóknarnefndirnar tvær. Það er jafnframt rétt ábending að það er mjög mikilvægt að vinna rannsóknarnefndarinnar stangist ekki á við vinnu lögreglunnar, þ.e. að ekki verði árekstrar á milli rannsóknarnefndar, eða rannsóknarstjóra í flestum tilvikum, og lögreglu. Það skiptir miklu máli. Ég held að ekki sé ástæða til að ramma það sérstaklega inn í löggjöfina. Við höfum verið að þróa starfið á grundvelli þeirrar heimildar í umferðarlögunum sem við höfum haft og beitt til þess að rannsóknarnefndin gæti starfað. Það er komin töluvert mikil reynsla af þessu og ég hef ekki heyrt annað en að reynsla af samstarfi starfsmanns nefndarinnar og lögreglu hafi verið býsna góð. Engu að síður tel ég nauðsynlegt að huga að þessu öllu saman en þarna hafa ekki að því er virðist skapast vandræði svo að talin væri ástæða til að fjalla sérstaklega um það í frumvarpinu. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir velti fyrir sér hvort eðlilegra hefði verið að nefndin væri inni á vettvangi Umferðarstofu eins og hún er í raun og veru núna. Hún er þar til húsa en hefur samt starfað sjálfstætt. Við skoðuðum þetta að sjálfsögðu mjög vandlega og ýmsir höfðu þá afstöðu að ekki væri ástæða til að setja þennan lagaramma utan um umferðarslysarannsóknirnar. Ég er algjörlega ósammála því. Slysin í umferðinni eru risavaxin þegar mælt er á mælikvarða sjóslysa og flugslysa og ég tel að það séu og eigi að vera þau skýru skilaboð með þeirri löggjöf sem hér er lagt til að verði sett að við ætlum okkur að beita öllu okkar afli til þess að reyna að koma í veg fyrir slys, m.a. með rannsóknum. Þess vegna legg ég þetta frumvarp hér fram, til þess að fá skýrar lagaheimildir til að sinna rannsóknum vegna umferðarslysa og leita allra leiða til að læra af þeim slysum sem verða. Sá er fyrst og fremst tilgangurinn, að geta komið með rökstuddar ábendingar til allra sem að þessum málum starfa. Þá kem ég einmitt að því atriði sem veldur því að ég taldi ekki eðlilegt að þetta væri undir Umferðarstofu, þ.e. sem þáttur í starfsemi hennar. Svo getur farið að rannsóknarnefndin komist að þeirri niðurstöðu, eftir að hafa rannsakað og unnið að sínum málum, að það þurfi bæði að gera tillögur til úrbóta og athugasemdir við ökutæki, við eftirlit með ökutækjum, skráningu ökutækja og jafnframt útfærslu vegakerfisins o.s.frv. þannig að ábendingarnar geta beinst að Umferðarstofu ekki síður en Vegagerðinni og ökumönnum. Þess vegna tel ég svo mikilvægt að nefndin sé sjálfstæð, sé ekki undir neinum af þessum stofnunum ríkisins þannig að hún lúti einhverju agavaldi sem gæti hugsanlega leitt til þess að rannsókninni yrði beint frá því sem betur mætti fara hjá ríkisstofnunum sem eiga að hafa eftirlit með öryggisþáttunum á vegunum, hjá ökumönnum og ökutækjunum. Þetta er ástæðan fyrir því að það var ekki valið að hafa rannsóknarnefndina undir Umferðarstofunni. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir benti á 15. gr. og ákvæði hennar þar sem m.a. var fjallað um endurupptöku mála. Nú muna þeir sem eru nokkuð gamlir í hettunni eftir mikilli umræðu um rannsóknir flugslysa á síðasta kjörtímabili. Þar var m.a. rætt mjög um það að heimildir skorti til endurupptöku mála. Þess vegna var gerð sú breyting á lögum um rannsóknarnefnd flugslysa að ef um nýjar upplýsingar er að ræða getur nefndin tekið mál upp að nýju og rannsakað og ef sérstaklega stendur á getur ráðherrann beint því til nefndarinnar að endurupptaka mál í þeim tilgangi að tryggja að öllu sé til skila haldið og niðurstaðan sé hin rétta vegna þess að ný atriði hafi komið upp o.s.frv. Ég tel að þetta sé nauðsynlegur kostur, annars vegar að nefndin geti tekið upp rannsókn þó að henni hafi verið lokið og hins vegar að í algjörum undantekningartilfellum geti ráðherra beint rannsókn til nefndarinnar. Þarna er um heilmikið víðtækar heimildir að ræða en það beinist allt í þann sama farveg að tryggja sem best aðkomu nefndarinnar, rannsóknina og að allar upplýsingar séu klárar og liggi á borðinu, jafnvel sé heimilt að taka málið upp að nýju ef nýjar upplýsingar berast. Þetta er það helsta sem hér kom fram. Hvað varðar mat á kostnaði við nefndina - það kom fram hjá hv. þm. Kristjáni L. Möller að hann efaðist um að þetta dygði. Í því frumvarpi til fjárlaga sem liggur fyrir þinginu er verið að tvöfalda þá upphæð sem til þessara rannsókna er ætluð og ég taldi alveg nauðsynlegt að gera það um leið og ég legði frumvarpið fram því að það var þá þegar undirbúið, þegar fjárlagafrumvarpið var unnið, að þetta frumvarp kæmi fram. Við höfum verið að skera mjög við nögl vegna þessara rannsókna. Núna erum við samt að gera ráð fyrir því að u.þ.b. tvöfalda upphæðina sem er á fjárlögum á næsta ári og við verðum, held ég, síðan að sjá hvað setur með það og meta stöðuna. Út af fyrir sig er ekki gert ráð fyrir því að nefndin öll ferðist um landið eins og hv. þm. Kristján L. Möller virtist gera ráð fyrir. Yfirleitt fer starfsmaður nefndarinnar og frumrannsakar og síðan fer nefndin öll ofan í þá rannsókn og þá vinnu sem rannsóknarstjórinn framkvæmir, eða starfsmaður nefndarinnar núna. Auðvitað er reynt að standa skynsamlega að þessu og halda kostnaði í lágmarki. Hv. þm. Kristján L. Möller nefndi að það þyrfti að skýra betur samkvæmt 1. gr. hvað átt væri við með flokkun slysa, það þyrfti að liggja fyrir reglugerðartillaga. Það er sjálfsagt að nefndin fari yfir það og ráðuneytið mun koma með sínar upplýsingar inn í nefndina til þess að hægt sé að vanda þá vinnu alla en ég tel að þetta sé bara af hinu góða. Allar þessar ábendingar eru réttmætar og ástæða til að taka tillit til þeirra. Hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir minntist á lausagöngu búfjár og að verið væri að reyna að herða á reglum þar að lútandi. Þarna er víða pottur brotinn og ég tek undir með hv. þm. um að huga þurfi að fleiri vegarköflum en einungis þjóðvegi 1 hvað þetta varðar, þetta er eitt af því sem þarf að skoða. Þetta varðar kannski frekar umfjöllun um samgönguáætlunina en það þarf að leggja aukna áherslu á bann við lausagöngu búfjár og girðingar með vegum sem ég tel einu raunhæfu leiðina til að koma í veg fyrir þá hættu sem stafar af búfé á þjóðvegum landsins. Ég held því að hv. samgöngunefnd ætti að skoða það alveg sérstaklega þegar þar að kemur. Hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir nefndi framkvæmdir á vegum borgarinnar sem hafi dregið úr slysum, það er allt saman hárrétt. En ég vil benda á að langstærstu aðgerðirnar hvað þetta varðar eru á vegum ríkisins, á vegum Vegagerðarinnar, t.d. mislægu gatnamótin á Breiðholtsbrautinni í Mjóddinni, Stekkjarbakkagatnamótin og Víkurlandsvegargatnamótin. Þar að auki má nefna margs konar aðgerðir, eins og úrbótaaðgerðir á þeim parti vegakerfisins á höfuðborgarsvæðinu sem fellur undir þjóðvegakerfið. Það er ágætt samstarf milli borgaryfirvalda og Vegagerðarinnar í því skyni að bæta gatnakerfið og það hefur náðst heilmikill árangur. Slysin verða úti á þjóðvegum landsins og við eigum að beina sjónum okkar að því. Liður í þessu öllu saman er að efla rannsóknir. Þetta frumvarp er flutt hér í þeim tilgangi að við getum lært af því sem er ekki í lagi og bætt þar úr. En að öðru leyti þakka ég fyrir ágætar undirtektir hjá þingmönnum við frumvarpinu sem hér er til meðferðar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann hefur gefið en það er ýmislegt sem mér fyndist mega ræða betur, t.d. hvað varðar samskipti Umferðarstofu, lögreglu og þessarar nefndar. Sjálfsagt verður það gert í störfum samgöngunefndar. En hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni áðan að umfang umferðarslysa miðað við sjó- og flugslys væri gífurlegt og þess vegna væri ekki síður ástæða til að setja á fót þetta rannsóknarbatterí en þau sem væru starfandi fyrir vegna flugslysa og sjóslysa. Það er alveg rétt. Ég reikna með því að starf þessarar nefndar geti orðið mun meira en hinna tveggja sem eru starfandi fyrir vegna sjóslysa og flugslysa. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir næsta ár er áætluð fjárveiting yfir 31 millj. kr. á hvora nefnd. Mér finnst það segi sig sjálft að 10 milljónir duga ekki þó að hæstv. ráðherra segi að verið sé að tvöfalda fjárframlagið, þá er þetta kostnaðarmat fjármálaráðuneytis. Þetta er ekki eitthvað sem á að vera út í loftið heldur geri ég kröfu til þess, eins og ég sagði áðan, að þegar kostnaðarmat á frumvarpið kemur í fylgiskjali þá sé umsögn fjármálaráðuneytis rétt. Og hvernig metur fjármálaráðuneytið þetta umfang þegar kostnaðurinn á að vera 10 milljónir en er yfir 31 milljón áætlað á hvora hinna nefndanna?

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að það er töluvert meiri kostnaður við flugslysarannsóknirnar. Við fylgjumst t.d. með því þessa dagana þar sem starfsmenn og rannsóknarstjóri flugslysanefndar eru á ferðalögum til Austurlanda vegna rannsóknar og því fylgir feiknarlegur kostnaður. Það er líka mikill kostnaður sem fylgir rannsóknum vegna sjóslysa en þau eru annars eðlis. Það er kannski vegna þess að þar er hvert einasta slys og hver einasti viðburður rannsakaður. Rannsóknarnefnd umferðarslysa hefur valið þann kostinn að taka fyrst og fremst alvarlegustu slysin til rannsóknar en ég tel líklegt að síðar muni þetta þróast áfram. Við megum ekki gleyma því að það er stutt síðan farið var að rannsaka umferðarslysin með þessum hætti. En auk þess þá nýtist rannsókn lögreglu á vettvangi að sjálfsögðu vel fyrir nefndina því þar er um tiltekin samlegðaráhrif að ræða. Í tímans rás kann vel að vera að munum við vilja leggja meiri fjármuni í rannsóknir og þá þarf að skoða það. En ég undirstrika að á næsta ári erum við samkvæmt fjárlagafrumvarpinu að tvöfalda þessi framlög frá því sem er á þessu ári og ég vona að þingmenn samþykki þá tillögu. En að sjálfsögðu þarf að skoða hvort þarna þurfi að gera betur og ef svo er þá hefur samgönguráðuneytið tiltekna fjárhæð til umferðaröryggisaðgerða á safnlið í ráðuneytinu og því er hægt að bregðast við ef á þarf að halda.

Virðulegi forseti. Það sem ég er fyrst og fremst að gera athugasemdir við hér er að kostnaðarmat fjármálaráðuneytis á að vera á heildarkostnaðinn sem frumvarpið felur í sér. Það á ekki að miðast við þá upphæð sem gert er ráð fyrir í frumvarpi til fjárlaga heldur mat á raunkostnaði sem framkvæmd þessara laga mun fela í sér. Og það er alveg ljóst að það verður meira en 10 milljónir. Það er það sem málið snýst í raun og veru um. Nefndin hefur mjög víðtækar heimildir og þó að hún styðjist við skýrslur lögreglu, skýrslur starfandi heilbrigðisstétta, sem eru þegar á launum hjá ríkinu, þá kostar tími þeirra einstaklinga sem á að nýta þarna peninga. Og þegar þarf að fara yfir skýrslu með lögreglunni þá kostar það peninga og tími lögreglunnar er tekinn í það. Þetta þurfum við að hafa í huga en ég fagna því auðvitað ef ráðuneytið hefur borð fyrir báru og getur lagt út meira fjármagn ef farið er umfram þessar tíu milljónir. En ég geri hins vegar kröfu um að kostnaðarmat fjármálaráðuneytis á frumvörpum sem hér eru flutt sé jafnan raunhæft. Þar verður að vera um raunhæfar tölur að ræða, ekki óskhyggju, og ef Alþingi tekur ákvörðun um að skipa þessa nefnd með starfandi forstöðumanni þá verði henni gert kleift að sinna hlutverki sínu samkvæmt því sem segir í frumvarpinu en ekki sniðinn svo þröngur stakkur að hún geti það ekki.

Virðulegi forseti. Á síðasta þingi fluttum við þingmenn Suðurkjördæmis, sem eru auk mín hv. þingmenn Drífa Hjartardóttir, Hjálmar Árnason, Lúðvík Bergvinsson, Kjartan Ólafsson, Björgvin G. Sigurðsson, Guðjón Hjörleifsson, Magnús Þór Hafsteinsson og Jón Gunnarsson, tillögu til þingsályktunar um stofnun sérkennslu- og meðferðardagdeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda. Í tillögugreininni segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra og menntamálaráðherra að ganga frá samningum um stofnun sérkennslu- og meðferðardagdeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda og leggja fyrir Alþingi nauðsynlegar lagabreytingar eigi síðar en 1. október 2005.“ Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta: „Tillaga þessi var áður flutt á 130. löggjafarþingi og fylgdi þá svohljóðandi greinargerð: „Tillaga þessi er flutt vegna þess að nauðsynlegt er að taka nú þegar til skoðunar stöðu þeirra barna á grunnskólaaldri sem búa við alvarlegan geðrænan eða félagslegan vanda. Það er löngu ljóst að ekki er hægt að sinna lögboðinni kennslu þeirra í almennum bekkjardeildum og víða skapast veruleg vandamál vegna þessa bæði hvað varðar líðan barnanna og einnig fyrir skóla þeirra. Þá er ljóst að í grunnskólanum er ekki hægt að veita þeim þá sérhæfðu meðferð sem þau þurfa vegna veikinda sinna, enda er það hlutverk heilbrigðiskerfisins. Reykjavíkurborg skipaði sérstakan starfshóp til þess að skoða stöðu þessara mála hjá borginni. Sá starfshópur skilaði skýrslu og tillögum til úrbóta í maí 2003 (sbr. fylgiskjal). Heilbrigðisráðherra hefur reifað þær hugmyndir að ráða til starfa verkefnisstjóra sem meðal annars verði ætlað að samþætta ýmis málefni er varða börn með geðrænan eða félagslegan vanda. Þar er um viðamikið verkefni að ræða sem að líkindum mun taka nokkurn tíma þar til heildartillögur um meðferð þessara barna liggja fyrir. Það er mat flutningsmanna að það þoli ekki bið að vinna að úrbótum í málefnum barna með geðrænan og félagslegan vanda í grunnskólakerfinu. Því er þessi tillaga flutt. Hefðbundinn skóli með ákveðinni stundaskrá, hefðbundinni lengd kennslustunda og frímínútna er kerfi sem gagnast nemendum með geðrænan eða félagslegan vanda illa eða alls ekki. Jafnframt líður sumum þessara ungu nemenda illa vegna þess flókna og síbreytilega félagslega veruleika sem skólinn endurspeglar. Slök félagsfærni, léleg sjálfsmynd, ábyrgðarleysi eða árásargirni leiðir til tíðra árekstra við aðra í leik og starfi og samveru með fjölskyldunni. Í verstu tilvikum verða þessir nemendur utangarðsfólk, með enga framhaldsmenntun, háðir fíkniefnum, hneigjast til afbrota, glíma við geðsjúkdóma og með stopula atvinnu. Hætta er á að þeir geti ekki séð sér farborða og haldið heimili á fullorðinsárum. Kostnaður samfélagsins vegna erfiðleika þeirra getur orðið verulegur. Til að reyna að koma í veg fyrir að svo fari þurfa sumir nemendur mikinn sérstuðning og annað umhverfi en þekkist almennt í grunnskólum hérlendis. Segja má að þessir nemendur skiptist gróflega í tvo flokka: þá andfélagslegu og þá vanvirku. Vanlíðan þeirra andfélagslegu birtist í árásum á skólafélaga eða kennara og starfsfólk og eignaskemmdum sem oft eru unnar í stjórnlausum bræðisköstum. Vanlíðan hinna vanvirku getur endurspeglast í þunglyndi, kvíðaköstum og verulega skertri sjálfsmynd. Báðir þessir hópar þurfa sérstuðning sem beinist að námi þeirra og félagslegri stöðu. Jafnframt þarf að hafa með sumum í þessum hópi mikið eftirlit og aðstoð, innan sem utan skólastofu. Fyrir þennan hóp þarf að búa til námsumhverfi utan heimaskólans sem er sveigjanlegra, margbreytilegra og rólegra en hefðbundinn skóli. Þetta námsumhverfi þarf að mæta þörfum hvers einstaklings með skýrum og mælanlegum náms- og hegðunarmarkmiðum. Til að skilgreina þennan hóp má hafa þá almennu reglu að leiðarljósi að um sé að ræða nemendur sem sakir alvarlegra geðrænna erfiðleika hafi ekki tekið viðunandi framförum í sínum heimaskóla og þurfi á öðru námsumhverfi að halda um lengri eða skemmri tíma. Ljóst sé að heimaskóli viðkomandi hafi gert sitt ýtrasta til að draga úr erfiðleikum nemandans. Ef skilgreina á þennan hóp nánar má hafa til hliðsjónar vinnureglu II sem eru núgildandi viðmiðunarstig fyrir geðraskanir hjá Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Þar er að finna skilgreiningar á úthlutunarreglum sjóðsins vegna fjölþátta hegðunartruflana, verulegra truflana varðandi tilfinningar og félagslega aðlögun og viðvarandi og alvarleg einkenni geðrofs eða geðhvarfa. Skilyrði fyrir úthlutun jöfnunarsjóðs er að erfiðleikar af þessu tagi leiði til umfangsmikils stuðnings vegna félagslegra þátta, tilfinningalegra þátta og hegðunarþátta, og þörf sé á sérhæfðri ráðgjöf og í mörgum tilvikum eftirliti. Í grunnskólum á þjónustusvæði skólaskrifstofu Suðurlands eru um þessar mundir u.þ.b. tíu nemendur sem eiga í verulegum erfiðleikum með skólaveru sína og nám vegna alvarlegra hegðunar- og tilfinningaraskana. Hjá skólaskrifstofu Suðurlands hafa verið lagðar fram hugmyndir um að á vegum Heilbrigðisstofnunar Selfoss verði stofnuð í tilraunaskyni dagdeild fyrir geðfötluð börn. Börn með geðfatlanir eða svo alvarlega vanlíðan að venjuleg skólaganga gagnast þeim lítt eða ekkert fái tímabundið dagvistun á deildinni. Þar sjái ríkisvaldið fyrir meðferðarfulltrúum, læknis- og sálfræðiþjónustu og húsnæði (a.m.k. að hluta til), en lögheimilissveitarfélög viðkomandi barna greiði fyrir kennsluna eins og lög gera ráð fyrir. Ekki yrði um sérstakan skóla að ræða, heldur félli kennsla í deildinni í hlut þess skóla sem næstur yrði, allt eftir því hvar dagdeildin yrði. Lögð yrði áhersla á að þau börn sem eru í dagvist á deildinni haldi áfram að sækja félagslíf í sínum heimaskóla eins og kostur er og missi ekki tengslin við hann. Reikna mætti með að börnin yrðu á deildinni í mislangan tíma eftir því hversu alvarleg og langvinn veikindi þeirra eru, en færu aftur í sinn heimaskóla strax og þess er nokkur kostur. Þess má geta að á Suðurlandi er eitt stöðugildi sálfræðings á heilsugæslustöðvum sem sinnir börnum og unglingum. Það mætti nota þessa stöðu að einhverju leyti til að sinna meðferð á dagdeildinni, enda hafa þeir sem þessari stöðu sinna oft unnið með þessum börnum og foreldrum þeirra. Sérfræðingarnir sem starfa á skólaskrifstofu Suðurlands gætu tekið þátt í að skipuleggja hvernig best væri að hanna nám og námsaðstæður fyrir nemendurna. Ríkisvaldið rekur nokkur meðferðarheimili á landinu, þar á meðal Torfastaði og Geldingalæk á Suðurlandi. Börnin á Geldingalæk sækja grunnskólann á Hellu. Á þessum meðferðarheimilum greiðir ríkið fyrir meðferð og kennslu barnanna og þau eru vistuð þar allan sólarhringinn. Reykjavíkurborg og Akureyrarbær hafa rekið skóla fyrir börn með vandamál af þessu tagi og borið allan kostnað af því. Þar eru börnin meðan á skóladegi stendur, eins og gert er ráð fyrir í þessari tillögu, en á eigin heimili eða fósturheimili þess á milli. Þar er að mati flutningsmanna ekki um rétta kostnaðarskiptingu að ræða því að það er ríkisins að sjá um meðferð barna með geðrænan og félagslegan vanda. Það er nauðsynlegt að börn með geðrænan eða félagslegan vanda njóti kennslu á grunnskólastigi eins og lög gera ráð fyrir en samhliða verða þau að fá meðferð við sjúkdómi sínum. Það verður ekki gert í almennum bekkjardeildum. Því er þessi tillaga flutt.“ Það var mælt fyrir þessari tillögu hér á síðasta þingi og hún fór til umfjöllunar í félagsmálanefnd. Ég veit ekki af hverju sú varð niðurstaðan vegna þess að í mínum huga á hún frekar heima í menntamála- og heilbrigðis- og trygginganefnd en í félagsmálanefnd. Engu að síður var það félagsmálanefnd sem sendi tillöguna út til umsagnar. Margar umsagnir bárust og það verður að segja þá sögu eins og hún er að þær eru allar jákvæðar. Allir telja þörf á sérúrræðum fyrir börn með alvarlegar geðraskanir sem eru í grunnskólum landsins. Allir eru sammála um að þau fái ekki þá þjónustu sem þau eiga að fá samkvæmt lögum, bæði lögum um heilbrigðisþjónustu og grunnskólalögunum, þau séu út undan í skólakerfinu. Við hv. þm. Suðurk. unnum þessa tillögu í nánu samstarfi við skólaskrifstofu Suðurlands og einnig forstöðumann svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra á Suðurlandi. Frá því að tillagan var flutt og nú í haust hafa þessir tveir einstaklingar, þ.e. forstöðumaður svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra og forstöðumaður skólaskrifstofu á Suðurlandi, skoðað þessi mál enn betur og farið yfir þær umsagnir sem bárust, lagað ýmislegt í tillögum sínum frá því sem var og tekið tillit til þeirra fáu athugasemda sem komu í umsögnum um tillöguna. Það var mér nær óskiljanlegt að Alþingi skyldi ekki ná að afgreiða tillöguna fyrir lok þinghalds sem dróst meira að segja fram á sumar. Þetta er að mínu mati eitthvert mikilvægasta málið sem þingið hefur fengið til umfjöllunar, þ.e. þessi börn, þessir einstaklingar sem eru í skólum um allt land, ekki bara á Suðurlandi. Það má nefnilega heimfæra þá rannsókn sem hefur átt sér stað á Suðurlandi á allt landið. Viðbrögðin sem við fengum í umsögnum, símtölum og tölvupósti við tillögunni sýndu að alls staðar á landinu er vilji til að taka á málinu. Við töldum eðlilegt að rekin væri slík tilraunadeild í eitt ár á meðan menn væru að forma reksturinn og síðan tækju ríki og sveitarfélög við rekstrinum í eðlilegri kostnaðarskiptingu, þ.e. að ríkið sæi um heilbrigðisþáttinn og sveitarfélögin um kennsluna. Nú hafa þau ánægjulegu tíðindi gerst á Suðurlandi að Samtök sveitarfélaga á Suðurlandi, fulltrúar sveitarfélaganna þar, hafa tekið mjög jákvætt í stofnun þessarar sérdeildar. Ég reikna með því, virðulegi forseti, að hvað sem verður um tillöguna hér getum við reiknað með því að slík tilraunadeild verði sett á laggirnar á Suðurlandi. Engu að síður ber okkur sem sitjum á Alþingi að axla ábyrgð í umræðu um kjör þessara einstaklinga, þessara barna, um möguleika þeirra til að fá heilbrigðisþjónustu og að mennta sig í grunnskólanum. Okkur ber skylda til þess að ræða það, okkur ber skylda til þess að afgreiða málið vegna þess að ríkið ber þarna ríkar skyldur og á að axla þær. Það er ekki hægt að ýta þeim á undan sér, ævinlega á kostnað þessara einstaklinga sem eru í grunnskólum landsins, eða réttara sagt, virðulegi forseti, ættu að vera í grunnskólum landsins þessa dagana. Það er auðvitað dálítið kaldranalegt að við skulum mæla fyrir tillögu um rétt þessara einstaklinga sem eru nokkur hundruð á landinu sem þurfa mjög mikið og mjög nauðsynlega á sérkennslu að halda vegna geðraskana sama dag og hér hefur verið hálftímautandagskrárumræða um stöðu barna í grunnskólum landsins almennt, um að réttur þeirra til náms sé ekki virtur þessa dagana, að ríkið hunsi algjörlega þá ábyrgð sem er á herðum þess og að hæstv. ráðherra menntamála svarar með útúrsnúningum spurningum þingmanna um það hvernig ríkið ætli að bregðast við. Því máli hefur heldur ekki verið sinnt af yfirvöldum, hvorki yfirvöldum grunnskólans, skólamála almennt í landinu, hæstv. menntamálaráðherra né heilbrigðisráðherra. Það er kominn tími til að taka á þessu máli. Ég vil biðja hæstv. forseta að skoða þær umsagnir sem hafa borist áður en það er metið hvert tillagan fer. Ég geri að tillögu minni að hún fari til menntamálanefndar og til umsagnar heilbrigðis- og trygginganefndar. Hafi félagsmálanefnd tekið umsagnirnar sem bárust og fjallað um tillöguna á síðasta þingi ætti hún að skila skriflegri greinargerð til þessara nefnda. En ég bið hæstv. forseta og starfsmenn þingsins að meta með mér hvert eðlilegast sé að hún fari þegar hún verður afgreidd til frekari vinnu.

Herra forseti. Hér hefur verið mælt fyrir tillögu til þingsályktunar um stofnun sérkennslu- og meðferðardagdeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda. Ég vil í upphafi máls míns þakka 1. flutningsmanni, hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, fyrir það frumkvæði sem hún hefur átt í þessu máli og þá miklu vinnu sem mér er kunnugt um að hún hafi lagt í það. Þessi tillaga til þingsályktunar er ákaflega einföld. Þar segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra og menntamálaráðherra að ganga frá samningum um stofnun sérkennslu- og meðferðardagdeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda og leggja fyrir Alþingi nauðsynlegar lagabreytingar eigi síðar en 1. október 2005.“ Hér er ekki verið að setja fram þingsályktunartillögu um að eitthvað sé kannað eða eitthvað sé skoðað. Það er álit okkar flutningsmanna, en ég er einn af þeim, að þetta mál sé fullkannað og að fyrir liggi með óyggjandi hætti að nauðsynlegt sé að ganga í þessi mál eins og fram kemur í þingsályktunartillögunni. Við teljum að það sé algjör nauðsyn að taka nú þegar til skoðunar stöðu þeirra barna á grunnskólaaldri sem búa við alvarlegan geðrænan eða félagslegan vanda. Það má segja að í nokkuð mörg ár hafi umræðan gengið út á það að öll börn eigi að vera í hinum hefðbundna grunnskóla í sínu sveitarfélagi og að sjálfsögðu er ekkert annað en gott að segja um það ef það er hægt. Það verður að vera hægt að sinna þessum börnum í hinum almenna grunnskóla þannig að þau njóti þeirrar kennslu sem grunnskólinn á að veita þeim en jafnframt sé með einhverjum hætti meðferðarúrræði sem taki á þeim vanda sem börnin eiga í. Álit okkar er að í hinum hefðbundna grunnskóla hafi því miður oft orðið misbrestur á því og að ákveðinn fjöldi barna búi við skarðan hlut í grunnskólunum. Þrátt fyrir góðan vilja, bæði sveitarfélaga og skólastjórnenda, hefur ekki tekist að taka á vanda þeirra barna sem verst standa. Þessi börn fá í raun og veru ekki lögbundna kennslu vegna þess að hegðan þeirra kemur oft og tíðum í veg fyrir það og ekki verður séð að hægt verði að tryggja að þau fái fullnægjandi meðferð nema með einhverjum sértækum aðgerðum utan hins hefðbundna grunnskóla. Það er jafnframt mat okkar sem flytjum þessa þingsályktunartillögu að þetta mál þoli enga bið. Eins og fram kom í máli 1. flutningsmanns, hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur, eigum við hálferfitt með að skilja af hverju þetta mál dagaði uppi á síðasta þingi og fékk ekki framgang. Núna leggjum við sem hér flytjum þessa þingsályktunartillögu, þingmenn nánast allra flokka, traust okkar á það að þingmenn hinna flokkanna hjálpi okkur að ýta við þessu máli í nefnd þegar það verður komið þangað. Eins og fram kom í máli 1. flutningsmanns má segja að þeir nemendur sem um er að ræða skiptist gróflega í tvo flokka, þ.e. þá sem sýna andfélagslega hegðan eins og það er kallað, valda óróa, bæði í bekkjardeildum og í skólanum. Hún birtist í árásum á skólafélaga, kennara, starfsfólk og eignaskemmdum oft og tíðum. Þeim börnum sem sýna slíka hegðan líður engan veginn vel. Oft er tekið á vanda þeirra með einhverjum hætti vegna þess að hann er mjög sýnilegur. Síðan eru önnur börn sem eru vanvirk, eru með athyglisbrest án þess að vera ofvirk og oft og einatt verða þau algjörlega út undan í núverandi skólakerfi og sigla í gegnum grunnskólann fram á fullorðinsár án þess að um greiningu sé að ræða eða að hinn almenni grunnskóli geri sér grein fyrir þeim vanda sem þessi börn eiga í. Að sjálfsögðu á að reyna allt heima, í heimaskólanum, eins og mögulegt er til að sinna þessum börnum. Það er þó nauðsynlegt að einhver úrræði séu tæk þegar allt bregst á heimaslóðum. Það kom fram í framsöguræðunni að hjá skólaskrifstofu Suðurlands hafa verið lagðar fram hugmyndir að svona dagdeild fyrir geðfötluð börn og búið er að leggja mikla vinnu í hana. Ég held að ekki sé hægt að segja annað en að sveitarfélögin á þessu svæði séu tilbúin til að axla þá ábyrgð sem fylgir því að keyra svona tilraun. Hæstv. heilbrigðisráðherra og menntamálaráðherra þurfa þó að koma að málinu og keyra það ríkisins megin. Við gerum okkur að sjálfsögðu grein fyrir því að það er á könnu sveitarfélaganna að greiða fyrir grunnskólamenntun barna með lögheimilisfesti í viðkomandi sveitarfélagi en það er ekkert síður á könnu ríkisins að greiða fyrir meðferð vegna hegðunarröskunar barnanna. Því þurfa bæði sveitarfélögin og ríkið að koma að þessu máli og vinna það í sameiningu. Ef vel tekst til á Suðurlandi sjáum við flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu fyrir okkur að þetta geti orðið módel að sams konar uppsetningu annars staðar á landinu þar sem fyrir eru þær stofnanir sem hér um ræðir, skólayfirvöld, skólamálaskrifstofa, heilbrigðisstofnun og öflugt félagsmálabatterí þannig að allir aðilar geti tekið höndum saman og tekið þau börn í faðminn sem þurfa á þessari sérstöku meðferð að halda. Þannig er strax á unga aldri barnanna hægt að reyna að koma í veg fyrir vandræði síðar meir. Umsagnir um þingsályktunartillöguna þegar hún var til meðferðar hjá félagsmálanefnd voru, eins og fram kom, allar mjög jákvæðar. Ekki ætti að þurfa að eyða mjög löngum tíma í umsagnir á þessu stigi málsins, reyna heldur að flýta meðferð þess þannig að það komist til afgreiðslu. Við höfum verið að horfa á það undanfarnar vikur að börn í grunnskólum landsins hafa nánast verið afgangsstærð, vil ég leyfa mér að segja. Ekki hefur tekist að ná samkomulagi sem tryggi þessum börnum öllum skólavist. Börn mega aldrei verða afgangsstærð hjá okkur, hinum fullorðnu, hvað þá börn sem eiga í þeim vanda sem hér um ræðir. Það er algjörlega nauðsynlegt að börn með geðrænan eða félagslegan vanda njóti kennslu á grunnskólastigi eins og lög gera ráð fyrir en það verður að tryggja þeim leiðir eins og við leggjum til hér í þessari þingsályktunartillögu, að þau fái meðferð við sjúkdómi sínum á sama tíma. Við teljum að þetta verði ekki gert í hinum almennu bekkjardeildum og því leggjum við hér fram þessa þingsályktunartillögu.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið í dag er hér um mjög athyglisvert og gott mál að ræða. Þetta mál er mjög mikilvægt bæði fyrir þau börn sem eiga í vanda og einnig fyrir önnur börn sem eru samvistum við einstaklinga með geðraskanir og hegðunarvandkvæði í skólakerfinu. Ég þekki bæði sem foreldri og fyrrverandi kennari mörg dæmi um börn með alvarleg hegðunarvandamál í bekkjardeildum og um einstakling með geðröskun í almennri bekkjardeild og hvaða áhrif það hefur á bekkjarheildina og samfélagið að hafa slíka einstaklinga innbyrðis og hvílíkur léttir það er bæði fyrir viðkomandi einstakling og bekkjarheildina þegar viðeigandi úrræði fást loksins fyrir þann sem á við slíkan vanda að etja. Það er mjög athyglisvert að ræða þetta mál einmitt núna í því umhverfi sem við erum, þ.e. þegar deila kennara og sveitarfélaganna stendur yfir og fjárhagur sveitarfélaganna er stöðugt í umræðunni því að þetta er einmitt dæmi um það þegar sveitarfélögin taka ein á sig hlutverk sem heilbrigðiskerfið ætti líka að axla með þeim eins og bent hefur verið á í þessari umræðu. Ég þekki dæmi um einhverft barn sem hefur beðið árum saman eftir formlegri greiningu og sveitarfélagið hefur tekið að sér að axla þær byrðar sem fylgja þeirri þjónustu sem þetta barn þarf í skólakerfinu. En sveitarfélagið fær ekki þær endurgreiðslur sem því ber og sem það hefði fengið strax ef greining hefði legið fyrir. Það er alveg klárt að um er að ræða einhverft barn því að í þessu tilfelli sem ég þekki á þetta einhverfa barn systkini sem hefur verið greint og tvö frændsystkini sem hafa verið greind þannig að einkennin eru alveg skýr. En þetta barn sem ég er að ræða um er orðið það gamalt að það er alltaf sett aftar á biðlistann. Það færist ekkert fram af því að yngri börnin ganga fyrir. Þetta er enn eitt dæmið um að sveitarfélögin axla vel ábyrgðina og það hlutverk sem þeim er ætlað í grunnskólalögunum en ríkið sleppur því forsvarsmenn sveitarfélaganna gera sér grein fyrir því að með því að sinna vel börnunum meðan þau eru á grunnskólaaldri er verið að vinna fyrirbyggjandi starf. Við í fjárlaganefnd heyrðum einmitt frásögn ungrar konu í morgun sem hafði horft upp á bróður sinn fara á mjög erfiða vegu. Hún glímdi sjálf við svipaða erfiðleika en tók öðruvísi á þeim og gat með aðstoð haldið sig á góðri leið og réttri braut, skulum við segja, á meðan bróðir hennar var og er í vanda. Við heyrðum því í raun talandi dæmi um það í morgun hversu mikilvægt er að taka á vandamálunum eins og fljótt og mögulegt er. Með því að samþykkja þá þingsályktunartillögu sem hér er fyrirliggjandi erum við að veita einstaklingum möguleika á hamingjusömu lífi og að þeir verði nýtir og góðir þjóðfélagsþegnar einmitt með þjónustu við þá á uppeldisskeiði samanber söguna sem ég sagði áðan og hv. þm. Jón Gunnarsson nefndi einnig. Vonandi fær þessi þingsályktunartillaga betri og skjótari afgreiðslu en reyndin varð á síðasta þingi.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst og fremst taka undir með þeim tveimur hv. flutningsmönnum sem hafa hér mælt fyrir tillögunni, Margréti Frímannsdóttur og Jóni Gunnarssyni og svo hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur sem mælti hér áðan. Ég er einn flutningsmanna tillögunnar og hér er um að ræða mjög mikilvæga tillögu sem getur skipt sköpum í meðferðarúrræðum fyrir þá einstaklinga í okkar samfélagi sem eiga kannski hvað erfiðast af öllum, þ.e. börn sem glíma við geðrænan eða félagslegan vanda eins og rakið var hérna mjög ítarlega og af mikilli vandvirkni í máli annarra flutningsmanna sem hér hafa talað í dag. Hvernig til tekst á grunnskólagöngu og barnsaldri þessara einstaklinga skiptir öllu máli fyrir það hvernig þeim mun vegna í lífinu til framtíðar. Fari hlutir úrskeiðis í grunnskólagöngu barna sem búa við slík alvarleg vandamál, geðræn og félagsleg, þá er mjög erfitt að búa svo um hnútana að þau rétti úr kútnum síðar. Eins og segir í tillögunni þá skiptir rétt námsumhverfi öllu máli varðandi úrræði fyrir þessi börn, þ.e. að þau geti komist út úr umhverfi hins hefðbundna skóla sem hentar oft mjög illa þegar glímt er við þeirra alvarlegu og erfiðu vandamál sem um leið skapa nýja og aðra erfiðleika fyrir önnur börn sem þurfa á hefðbundinni kennslu að halda en búa ekki svo illa að eiga við slíka erfiðleika að stríða. Margfeldisáhrifin af því að börn með alvarleg geðræna og félagslega erfiðleika þurfa að vera í hinum almenna skóla og venjulegum bekkjum eru því veruleg. Því er mjög brýnt að bregðast við því með því að koma á fót úrræðum eins og þessi tillaga kveður á um. Bundnar eru miklar vonir við að hún verði samþykkt núna frá Alþingi. Þar ályktar Alþingi að fela heilbrigðisráðherra og menntamálaráðherra að ganga frá samningum um stofnun sérkennslu- og meðferðardagdeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda og leggja fyrir Alþingi nauðsynlegar lagabreytingar eigi síðar en 1. október 2005. Eftir tæpt ár mun þá Alþingi vera að vinna að lagabreytingum sem bæta úrræði þessa viðkvæma hóps verulega. Þetta eru þau börn sem þurfa á langmestum stuðningi að halda og þetta eru þeir einstaklingar í þjóðfélaginu sem þurfa á langmestum og vandvirknislegum stuðningi að halda til að þeir megi fóta sig í lífinu og vinna bug á erfiðleikum sínum og vandamálum þannig að þeir komist út í lífið sem betri og hæfari einstaklingar til að glíma við samfélagið allt og taka þátt í því af fullum krafti en leiðist ekki út í að verða utangarðsmenn, eiturlyfjasjúklingar, glæpamenn eða margir aðrir sem við sjáum daglega á götum borgarinnar og víða annars staðar. Þetta ógæfufólk á sér margt varla viðreisnar von af því að það fékk ekki þau úrræði sem það þurfti að fá þegar það var á barnsaldri, á grunnskólaaldri. Náum við að veita börnum með geðrænan og félagslegan vanda þau úrræði sem þau þurfa á að halda strax á barnsaldri, ná þannig utan um vandamál þeirra, ná þannig að hjálpa þeim að vinna sig út úr vandanum þá er mikill sigur unninn og mörgum mannslífum bjargað og mörgum fjölskyldum forðað frá ólýsanlegum harmleikjum, samanber sögur sem flestir þekkja úr sínu umhverfi. Lengra ætla ég ekki að hafa þetta heldur tek undir orð þeirra sem hafa mælt hér áður og hvet Alþingi eindregið til að veita þessari mjög svo góðu og vönduðu tillögu brautargengi.

Virðulegi forseti. Það kemur í ljós að þrátt fyrir að umsögn sem ég hef hérna fyrir framan mig sé stíluð á félagsmálanefnd Alþingis þá mun heilbrigðis- og trygginganefnd hafa sent hana út þannig að ég legg til, virðulegi forseti, að tillagan verði aftur þá send til heilbrigðis- og trygginganefndar. Mig langar að þakka mínum ágætu flokksfélögum, hv. þingmönnum, sem hér eru í salnum fyrir umræðuna, því þó að tillagan sé flutt af þingmönnum allra flokka þá eru þeir sem hér hafa talað allt saman þingmenn Samfylkingarinnar sem reyndar hafa tekið þetta mál upp á vettvangi flokksins oftar en einu sinni og oftar en tvisvar og gert að baráttumáli sínu. Mig langar, virðulegi forseti, við lok þessarar umræðu til þess að fara örstutt yfir tvær umsagnir sem eru sýnishorn af þeim umsögnum sem bárust. Það er annars vegar umsögn frá sveitarfélaginu Árborg, þar sem segir, með leyfi forseta: „Efni: Tillaga til þingsályktunar um stofnun sérkennslu- og meðferðardagdeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda. Nú er til um umræðu á Alþingi tillaga til þingsályktunar um stofnun sérkennslu- og meðferðardagdeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda. Tillagan er flutt af þingmönnum Suðurkjördæmis. Lengi hefur verið ljóst að erfitt er að sinna lögboðinni kennslu þessara nemenda í almennum bekkjardeildum í grunnskólum og ekki hægt að veita þá sérhæfðu meðferð sem þeir þurfa á að halda vegna veikinda sinna. Með þeim úrræðum, sem gert er ráð fyrir í tillögunni, yrði stigið stórt skref til hagsbóta fyrir þessi börn og aðstandendur þeirra. Bæjarstjórn sveitarfélagsins Árborgar fagnar framkominni þingsályktunartillögu og hvetur Alþingi til að samþykkja hana.“ Hitt er umsögn frá Félagi íslenskra sérkennara. Þar segir, með leyfi forseta: „Umsögn um: Tillögu til þingsályktunar um stofnun sérkennslu og meðferðardeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda. Legg til að breyting verði gerð á texta ályktunarinnar, hann verði þannig: Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra og menntamálaráðherra að ganga frá samningum um stofnun einnar eða fleiri sérkennslu- og meðferðardeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda og leggja fyrir Alþingi nauðsynlegar lagabreytingar ...“ Í tillögu okkar flutningsmanna er talað um eina deild sem verði tilraunaverkefni. En þarna er Félag íslenskra sérkennara að leggja áherslu á að slíkar deildir þurfi að vera um allt land og við erum sammála því. En síðan segir í greinargerð þessarar umsagnar, með leyfi forseta: „Í áratug hefur opinber stefna íslenskra stjórnvalda verið sú að öllum nemendum á grunnskólastigi skuli þjónað í heimaskóla ... Ljóst er að þetta er ekki alltaf framkvæmanlegt gagnvart öllum nemendum. Veikindi (líkamleg eða geðræn), misþroski eða aðlögunarerfiðleikar geta gert þetta óframkvæmalegt um lengri eða skemmri tíma. Börn eða unglingar geta af ýmsum orsökum verið ófær um sinna skólagöngu sér að gagni í stórum hópi eða jafnvel í litlum hópi inni í stórum skóla vegna geðrænna veikinda eða félagslegra aðlögunarerfiðleika. Nauðsynlegt er að hafa þá stefnu að allir nemendur séu í sama skóla og læri félagslega færni samhliða bóklegu námi þegar þeir eru hæfir til að meðtaka lærdóminn. Jafnframt er nauðsynlegt að hafa einhver úrræði til að þoka áfram námi þeirra og auka þroska og félagslega færni undir stjórn sérfræðinga ef almenn skólaúrræði nýtast ekki af fyrrgreindum orsökum. Slíkum deildum þarf að vera unnt að koma upp á nokkrum stöðum á landinu þar sem sérhæft starfsfólk er til staðar.“ Síðan segir í lok umsagnarinnar sem er undirrituð af Ólafi Ólafssyni, formanni Félags íslenskra sérkennara, með leyfi forseta: „Undirritaður hefur rannsakað skólagöngu fanga og það er ótvíræð niðurstaða þeirrar rannsóknar að mjög stór hluti fanga fékk ekki viðunandi kennslu í grunnskóla og/eða meðferð við geðrænum erfiðleikum sínum. Stór hluti þeirra hefur enga menntun til að byggja á í lífinu og er vanhæfur til að takast á við líf í nútímasamfélagi, en skólastarfi er ætlað að undirbúa þegnana undir það.“ Undir þetta ritar, eins og áður segir, Ólafur Ólafsson, formaður Félags íslenskra sérkennara. Þriðju umsögnina ætla ég að nefna hér vegna fjarveru hæstvirts ráðherra. Þessi umræða var á dagskrá í dag og hefur áður verið á dagskrá þingsins. Hún var hér til umræðu á síðasta þingi og þá voru hæstv. ráðherrar, hvorki menntamála né heilbrigðisráðherra, við. Í umsögn heilbrigðis- og tryggingaráðuneytis, og ég býst við að það hafi verið svipað frá menntamálaráðuneytinu, segir, með leyfi forseta: „Í bréfi heilbrigðis- og trygginganefndar er leitað umsagnar heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis um áðurgreinda tillögu til þingsályktunar. Ráðuneytið telur ekki tilefni til að gefa umsögn að svo stöddu þar sem heilbrigðis- og tryggingaráðherra mun tjá sig um þingsályktunina í umræðu á Alþingi ef þurfa þykir.“ Það er sem sagt alveg ljóst að hæstv. heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra hefur ekki talið að hann þyrfti að tjá sig um tillöguna í dag. Virðulegi forseti. Við höfum rætt stöðuna sem er uppi í dag og það verkfall sem bitnar auðvitað hart á öllum grunnskólanemum landsins, en e.t.v. harðast á þeim sem búa við þá erfiðleika sem við nefnum í þingsályktunartillögunni, geðræn vandamál af ýmsum toga. Það lýsir því í hvers lags limbói málefni þeirra barna eru, að þau eru á gráu svæði, að þegar verið er að fjalla um undanþágur til kennslu vegna barna með geðrannsóknir sem verða að hafa ákveðið munstur yfir daginn og búa við ákveðið öryggi frá degi til dags, að ekki er talað um það sem heilbrigðismál. Það er ekki talað um það. Það má vera að matið fari fram í undanþágunefnd eða í umræðum innan skóla eða meðal sveitarstjórnarmanna í þá veru, en það er alla vega ekki talað um það sem heilbrigðisvandamál sem það er ekkert síður en að þau séu án kennslu. Þetta tefur þroska þeirra og getur eyðilagt fyrir þeim ekki bara þann tíma sem verkfallið stendur heldur um langa framtíð. Því miður. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum ítreka þakkir mínar fyrir umræðuna. Vonandi nær tillaga okkar fram að ganga svo að þau börn sem hér um ræðir geti horft til bjartari framtíðar.

Hæstv. forseti. Ég flyt frumvarp til stjórnarskipunarlaga, sem er 37. mál á þingskjali 37, um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Auk mín eru flutningsmenn að frumvarpinu hv. þingmenn Ágúst Ólafur Ágústsson, Katrín Júlíusdóttir, Anna Kristín Gunnarsdóttir og Björgvin G. Sigurðsson. 1. gr. hljóðar svo: „Í stað orðanna „eru 18 ára eða eldri þegar kosning fer fram“ í 1. mgr. 33. gr. stjórnarskrárinnar kemur: verða 18 ára og eldri á kosningaári.“ Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er lagt til að breyta aldursmörkum vegna kosninga til Alþingis og um leið til sveitarstjórna þannig að allir sem verða 18 ára á kosningaári hafi kosningarrétt, en ekki aðeins þeir sem eru orðnir 18 ára á þeim degi sem kosið er. Að mínu mati er þetta mikið sanngirnismál. Mér finnst eðlilegt að öllu því unga fólki sem verður 18 ára á árinu sé gefinn kostur á því að kjósa, en ekki eingöngu þeim sem eru orðnir 18 ára þegar kosning fer fram. Síðast, virðulegi forseti, var þessum kafla stjórnarskrárinnar breytt og það staðfest af fyrrverandi forseta Íslands, Vigdísi Finnbogadóttur, 1. júní 1984. Þá var kosningaaldur færður úr 20 árum niður í 18 ár. Ef minni mitt svíkur ekki fengu 18 ára og eldri fyrst að kjósa árið 1986 í kosningum til sveitarstjórna á Íslandi og í alþingiskosningum árið eftir, 1987, var kosið til Alþingis eftir ákvæðinu. Frá því að sú samþykkt var gerð með breytingu á stjórnarskránni eru liðin 20 ár. Mér finnst eðlilegt, miðað við það sem ég er að flytja, að sú breyting sé sett inn að miðað sé við almanaksárið. Virðulegi forseti. Í greinargerð með frumvarpinu stendur um þau atriði sem ég hef fjallað um, með leyfi forseta: „Lagt er til að lögin öðlist þegar gildi. Þar sem í frumvarpinu er gerð tillaga um breytingu á stjórnarskránni skal fara eftir ákvæði 1. mgr. 79. gr. hennar um þingrof verði frumvarpið samþykkt. Samþykki Alþingi ályktunina óbreytta eftir þingrof og kosningar verður að breyta ákvæðum kosningalaga til samræmis við efni frumvarpsins. Tillögur að breytingum á ákvæðum laga um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000, og ákvæðum laga um kosningar til sveitarstjórna, nr. 5/1998, eru birtar með frumvarpinu sem fylgiskjal.“ Virðulegi forseti. Ég geri ekki ráð fyrir að þessi ágæta tillaga hljóti samþykki, alla vega ekki á þessu þingi, þó svo að það væru kostir við það. Það yrði þá þingrof í framhaldi af því og þjóðin gæti gengið til nýrra kosninga og reynt að koma nýrri ríkisstjórn að, en ég reikna nú ekki með því. Engu að síður er frumvarpið flutt þó ekki sé lengra liðið á kjörtímabilið til þess að koma málinu á dagskrá, skapa umræðu um það og koma því til nefndar. Enda segir hér að við flutningsmenn vonumst til þess að frumvarpið fái ítarlega meðferð á þinginu og í þeirri sérnefnd sem það á að fara til. Virðulegi forseti. Það er ekki eingöngu að kosningaaldrinum yrði breytt, vegna þess að samkvæmt 34. gr. stjórnarskrárinnar verður kjörgengi manna hið sama þannig að þeir sem verða 18 ára á almanaksárinu eru jafnframt kjörgengir til að bjóða sig fram til Alþingis eða sveitarstjórnarkosninga. Hvers vegna er frumvarpið flutt? Aðallega er það vegna þess að við gerum okkur grein fyrir því að unglingar nú til dags hafa miklu meiri tækifæri til og fylgjast með pólitík, taka jafnvel þátt í starfi stjórnmálaflokka, enda eru sumir stjórnmálaflokkar með allt niður í 16 ára einstaklinga í prófkjörum. Það hefur sést, þó mér sé ekki alveg kunnugt um það hvaða aldursmörk menn setja á unglinga til að ganga í viðkomandi stjórnmálaflokka nema unglingahreyfingar viðkomandi flokka. Virðulegi forseti. Ég tel þetta vera sanngirnismál, vegna þess að ég man eftir því að þegar ég var að skoða þetta mál fyrir síðustu kosningar birtist í Morgunblaðinu, föstudaginn 9. maí, viðtal við fjóra unglinga sem áttu afmæli á kjördag, 10. maí. Það var ansi merkilegt að lesa viðtalið við þau, þó ég ætli ekki að hafa orð á fyrirsögn greinarinnar, enda fylgdi með frá viðkomandi unglingi sem rætt var við að hann reiknaði ekki með að blaðamaðurinn mundi birta það og sagt innan gæsalappa. En það er nú annað mál. Þarna var sem sagt rætt við fjóra unglinga sem fengu kosningarrétt 10. maí sl., við alþingiskosningarnar sem þá voru, en ekki viðtal við þá unglinga sem áttu afmæli og urðu 18 ára daginn eftir, 11. maí, þegar úrslit úr viðkomandi kosningum tóku að berast fram eftir nóttu. Mér finnst því sanngirnismál að miðað sé við almanaksárið, eins og hefur margoft komið fram, að 18 ára og eldri á kosningaári fái kosningarrétt. Virðulegi forseti. Ég legg til, samkvæmt 42. gr. þingskapalaga, að frumvarpinu verði vísað til sérnefndar. Vænti ég þess að Alþingi framfylgi því og frumvarpið fari út til umsagnar í þjóðfélaginu.

Virðulegi forseti. Hv. 1. flutningsmaður frumvarps til stjórnarskipunarlaga, Kristján L. Möller, gerði ágæta grein fyrir viðhorfum okkar fimm þingmanna Samfylkingarinnar sem flytjum málið. Okkur og þeim sem hér stendur þykir það réttlætismál, sanngirnismál, að mörkin séu dregin við almanaksárið, við skólaárganginn ef svo má segja. Einhvers staðar þarf að draga mörkin, væri hægt að segja, og af hverju er sanngjarnara að draga þau við almanaksár en við afmælisdag? Þá er alltaf einhver sem er einum degi frá því að komast í hópinn. Meginrökin fyrir því, að mínu mati, eru að um er að ræða mörk sem eru dregin í sambandi við skólaárið. Þetta er sá hópur sem fylgist að í gegnum skólann og skipar bekki. Þá er verið að halda línu, að draga ein mörk þar sem önnur eru dregin. Samræming nokkurs konar. Jafnframt vil ég sjá sömu breytingar annars staðar, eins og þegar verið er að tala um að jafna réttindi eftir aldri, að færa t.d. áfengiskaupaaldurinn úr 20 árum niður í 18 ára. Það er annað þingmál sem ég er flutningsmaður að. Þar held ég að við ættum einnig að miða við almanaksárið en ekki afmælisdaginn. Ég held við ættum almennt að notast við almanaksárið í stað afmælisdaga, draga línuna sem víðast á sama stað. Það er ekki víst að það henti af praktískum ástæðum þegar kemur að bílprófi því þá værum við með 4.500 til 5.000 einstaklinga sem hefðu rétt á að fá bílpróf á sama degi. Það getur vel verið að það sé erfitt viðureignar þó að mér þætti það sanngjarnt og eðlilegt að draga þau mörk á sama stað hvað varðar kosningaaldurinn, áfengiskaupaaldurinn og ýmis önnur réttindi og jafnframt skyldur sem einstaklingar öðlast við ákveðinn aldur. Ég held að við ættum almennt að breyta þessu viðhorfi og miða við almanaksárið í stað afmælisdagsins og draga öll mörkin á sama stað. Þá eru jafnaldrar sem eru saman í bekk og fylgjast að í gegnum skólann að öðlast réttindin á nákvæmlega sama tíma. Þá er ekki einn félagi sem fær að kjósa af því hann á afmæli 10. maí en ekki hinn af því hann á afmæli 11. maí. Þeir eru í sama árgangi og öðlast því réttindin á sama tíma. Jafnframt þessu hef ég verið mjög jákvæður fyrir því að skoða hvort við ættum að lækka kosningaaldurinn um tvö ár, úr 18 ára niður í 16 ára. Mér finnst mjög margt styðja að það væri réttlátt og sanngjarnt þó ég sé ekki búinn að gera upp hug minn endanlega í því og hef ekki ákveðið að halda því fram sem afstöðu minni í málinu er mjög margt sem styður það að lækka eigi kosningaaldurinn úr 18 ára í 16 ára. Verið er að skoða það í Bretlandi. Tímarnir eru svo breyttir. 16 ára einstaklingur tekur fullan þátt í samfélaginu. Hann er að ljúka grunnskólagöngu sinni og fara út í lífið, oftast vonandi í framhaldsskóla. Hefur lokið barnæskunni ef svo má segja í gegnum skólagönguna og er að fara að takast á við lífið með öðrum hætti. 16 ára einstaklingur í nútímasamfélagi er einfaldlega orðinn það upplýstur og virkur þátttakandi í þjóðfélaginu að mér þætti ekki óeðlilegt að 16 ára aldurinn yrði kosningaaldur. Hvað mælir í sjálfu sér gegn því? Hvorki bernska né fáfræði. Það eru mjög svo þroskaðir og upplýstir einstaklingar á þessum aldri í nútímasamfélaginu, orðið fullorðið fólk að miklu leyti þó svo að þeir flokkist sem börn upp að 18 ára aldri. Ég held að það sé eitthvað sem við ættum að taka upp til alvarlegrar skoðunar jafnframt þessum umræðum öllum um stjórnarskrárbreytingar, lýðræðismálin, kosningamálin - við ræddum hér í síðustu viku merkilega tillögu til stjórnarskrárbreytinga um mörg brýn atriði eins og jöfnun atkvæðisréttar, beint lýðræði og margt, margt annað - hvort við ættum að lækka kosningaaldurinn úr 18 ára í 16. Það væri mjög skemmtilegt ef t.d. ungliðahreyfingar stjórnmálaflokkanna og önnur samtök sem ungmenni skipa tækju upp virka umræðu, lýðræðislega umræðu um einmitt þetta mál, um kosti og galla þess að lækka kosningaaldurinn úr 18 ára í 16. Hvað mælir sérstaklega á móti því? væri hægt að spyrja. Sjálfsagt geta menn tínt ýmislegt til en um leið er mjög margt sem styður það. Ég mundi vilja umræðu hérna á næstunni sem leiddi þetta til lykta. Þetta er mál sem væri þá hægt að taka til umræðu í þinginu á þessu kjörtímabili, a.m.k. væri það af hinu góða að umræða færi fram. En það er annað mál og seinni tíma mál. En þessa breytingu á stjórnarskipunarlögum, að breyta kosningaaldrinum og kjörgenginu þannig að miðað sé við almanaksár en ekki fæðingardag, styð ég eindregið og heils hugar og vona að hún fái jákvæða meðferð í þinginu eins og flutningsmenn ítreka hér. Ég vonast til að frumvarpið fái ítarlega og vandaða meðferð í þinginu þannig að hægt sé að afgreiða þessa sanngirnisbreytingu á yfirstandandi þingi og byrja á því að draga línuna alltaf á sama stað, draga hana við almanaksárið en ekki við fæðingardag einstaklinganna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um dýravernd, nr. 15/1994, með síðari breytingum, og óska eftir að málinu verði vísað til umhverfisnefndar. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 130. löggjafarþingi en ekki náðist að mæla fyrir því þar sem ekki vannst tími til þess. Það miðar að því að auka heimild Umhverfisstofnunar til þess að beita sér fyrir endurbótum á dýrahaldi í atvinnuskyni þar sem misbrestur hefur orðið á starfseminni. Í úrskurði umhverfisráðuneytisins sem kveðinn var upp 20. nóvember 2003 var niðurstaðan að Umhverfisstofnun hefði ekki heimild til að gera kröfu um fjölda starfsmanna þar sem stundað er dýrahald í atvinnuskyni. Það er þó nauðsynlegt og frumforsenda þess að unnt sé að tryggja góða umhirðu og meðferð dýra. Þess vegna er lagt til að bætt verði inn í 12. gr. laganna ákvæði sem mælir fyrir um að ráðherra setji í reglugerð nánari fyrirmæli um fjölda starfsmanna þar sem slík atvinnustarfsemi fer fram. Samkvæmt 3. mgr. 18. gr. laganna getur Umhverfisstofnun beitt þeirri stjórnvaldsþvingun að krefjast þess af eiganda eða umsjónarmanni dýra að hann bæti úr þeim þáttum sem ekki samræmast ákvæðum laganna. Ekki er minnst á áminningu í ákvæðinu og er lagt til að stofnunin geti áminnt sem og krafist tiltekinna úrbóta. Er það í samræmi við þvingunarúrræði annarra laga sem stofnunin starfar eftir, svo sem laga nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Ekki er í gildandi lögum að finna skýra heimild til að svipta eiganda eða umsjónarmann dýra því rekstrarleyfi sem Umhverfisstofnun veitir skv. 12. gr. laganna. Heimildarsvipting skv. 5. mgr. 18. gr. laganna, sem og 20. gr., þjónar ekki sama tilgangi. Nauðsynlegt er að slíka heimild sé að finna í lögum. Það er því nauðsynlegt að bæta úr því og er það gert í því lagafrumvarpi sem er hér til umræðu. Dýraverndarmál voru talsvert í sviðsljósinu á síðasta ári m.a. vegna hundaræktarbúa. Ekki verður tekin efnisleg afstaða til þeirra deilna sem fóru fram m.a. í fjölmiðlum og úti í samfélaginu, en ég tel einsýnt að það þurfi að bæta og skýra stjórnsýslumörk embætta sem fjalla um þessi mál vegna þess að það hefur ítrekað komið fram að embætti hafa tekist á um hver mörk þeirra hafi verið. Það frumvarp sem hér er til umræðu mun án nokkurs efa skýra og greiða úr málum og vera til bóta, ekki einungis fyrir þá sem eru áhugasamir um dýravernd heldur mun það bæta réttarstöðu þeirra sem halda dýr í atvinnuskyni. Það varð ákveðinn misbrestur á síðasta ári við framkvæmd laganna og er eitt skýrasta dæmið þegar yfirdýralæknir greip fram fyrir hendurnar á Umhverfisstofnun sem var búin að gera ákveðna kröfu um úrbætur á hundaræktarbúi. Að vísu gerði yfirdýralæknir það með því fororði að hann vildi ekki láta dýrin líða fyrir stjórnsýslu, að hans sögn, og þess vegna greip hann strax inn í. En því miður urðu afskipti yfirdýralæknis af málinu til þess að málið tafðist og skapaði í rauninni ótrúlega flækju. Yfirdýralæknir gerði kröfu um úrbætur sem hann hafði enga lagastoð fyrir. Það kemur fram hjá starfsmanni yfirdýralæknis að hann hafi gert kröfu um ákveðnar úrbætur sem áttu að ná fram innan tveggja mánaða frests. En síðan var þeim kröfum ekki fylgt eftir af yfirdýralækni og er það ótrúlegt. Í nýlegu bréfi frá embætti yfirdýralæknis fellst hann í rauninni á það að embætti yfirdýralæknis hafi ekkert með þennan málaflokk að gera. En í bréfi frá héraðsdýralækni Gullbringu- og Kjósarumdæmis, Gunnari Erni Guðmundssyni, segir, með leyfi forseta: „Undirritaður vill taka það fram að embættið hefur ekki eftirlit með hundaræktarbúum.“ Samt sem áður hafði sama embætti gert kröfu og gefið frest og þvælt stjórnsýsluna þannig að það er einsýnt að hér þarf að skýra mál og greiða úr til þess að dýraverndarmál fái eðlilega afgreiðslu í kerfinu. Frumvarpið sem hér er til umræðu mun án nokkurs efa greiða úr málum og bæta heimildir Umhverfisstofnunar til þess að taka á málum sem varða dýravernd ef upp kemur grunur um að úr þurfi að bæta.