Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Lög þau, sem sett voru á þinginu 1928 um tilbúinn áburð, heimiluðu ríkisstj. að létta undir með bændum um áburðarkaup í þrjú ár, 1929–31. Nú lítur stj. svo á, að sú reynsla, sem fengizt hefir, sé þannig, að sjálfsagt sé að halda þessu áfram, a. m. k. um sinn; og með þessu frv. er stungið upp á, að um næstu þrjú ár verði látin í té sama aðstoð. Um hitt orkar nokkuð tvímælis, í hvaða formi ætti að bera þetta fram. Eins og það er nú fram borið, er það á sama veg og gengið var frá því á þinginu 1928. Annars get ég vísað til athugasemdanna við þetta frv. En til viðbótar vil ég þó geta þess, að miklir erfiðleikar eru á framkvæmd þessa máls eins og því var breytt og nú gildir. Búnaðarfélagið og áburðareinkasalan hafa framkvæmt þetta, og það hefir komið í ljós, að ómögulegt er að komast hjá töluverðu ranglæti. Ég er alls ekki ánægður með að flytja málið í þessu formi, en ég gat ekki fundið aðra leið heppilegri. Ég lagði þetta frv. fyrir búnaðarþingið, sem nú er háð, og það afgreiddi á fundi í mörgun nýjar tillögur, sem eru einskonar bil beggja og auðveldari til framkvæmdar. Ég mun gera ráðstafanir til þess, að sú nefnd, sem fær frv. til meðferðar, fái þær röksemdir og tillögur, sem búnaðarþingið gerir. Að öðru leyti mun væntanlegri nefnd standa opið að fá upplýsingar frá einkasölunni, Búnaðarfélaginu og einkum starfsmanni þess, Árna Eylands, sem aðallega hefir um þetta mál fjallað. Tel ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, en legg til, að málinu verði vísað til landbn. að lokinni umr.

Fjmrh. (Einar Árnason) Frv. til laga um tekjuskatt og eignarskatt lá fyrir síðasta Alþingi og var flutt af meiri hl. mþn. í skattamálum og samið og undirbúið af henni. Það frv. var samþ. Hér í þessari hv. d., en varð ekki útrætt í hv.Ed. Það frv., sem hér liggur fyrir, er shlj. frv. í fyrra, eins og það var afgr. frá þessari deild. Þess vegna tel ég ástæðulítið fyrir mig að fara að ræða þetta frv. í einstökum atriðum, enda er hv. d. málið svo kunnugt, að þess gerist ekki þörf að svo stöddu. Ég vil einungis leggja til, að málinu verði vísað til fjhn., að lokinni þessari umr.

Haraldur Guðmundsson Ég skal ekki mæla því í gegn, að frv. þetta fari til n., en vil biðja þá hv.n., sem fær það til athugunar, að hafa í huga, að ég mun bráðlega flytja annað frv. um tekju- og eignarskatt hér í deildinni. Vona ég, að n. taki bæði frv. til athugunar samtímis. Þetta frv. hæstv. ráðh. er svo til shlj. frv. meiri hl. skattamálanefndar, eins og það var afgr. frá Nd. í fyrra, og er þar aðeins um lítilvægar breyt. að ræða frá gildandi lögum. En megingalli gildandi laga um tekju- og eignarskatt, og þá um leið frv. þessa, eru tveir: Í fyrsta lagi er persónufrádráttur sá, sem frv. heimilar, allt of lágur. Mun ég víkja nánar að því síðar. Í öðru lagi er skatturinn á háum tekjum og stóreignum allt of lágur, og hlutafélögum, sem ráða yfir miklu hlutafé, alveg sérstaklega hlíft við tekjuskatti. Úr hvorugum þessara megingalla bætir frv. Þótt það yrði samþ., yrðu eftir sem áður lágtekjurnar, nauðsynjarnar, aðalskattstofninn, en arður og stóreignir lítt notuð sem skattstofn ríkissjóðs. Tvennt er það þó í frv., sem segja mætti að horfði til nokkurra bóta frá því, sem nú er: Fyrst að heimila að hækka skattinn um 25% með einföldu fjárlagaákvæði. Hitt er ákvæðið um ríkisskattanefndina, sem óefað verður til þess að skapa meira eftirlit með framtalinu og festu í framkvæmd laganna um allt land. Að þessu undanteknu er ekkert í frv., sem horfir til bóta frá gildandi lögum. Meginatriðinu, að nota betur hinn sjálfsagðasta skattstofn ríkisins, tekjur yfir vissu lagmarki og skuldlausar eignir, er algerlega gengið fram hjá í frv. Af því leiðir aftur hitt, að ekki er ætlazt til þess, að létt sé tollum af nauðsynjavörum frá því, sem nú er. Frv. stígur ekki eitt spor í áttina til þess að létta byrðar hinna efnaminni stétta, lágtekjumanna og fjölskyldufólks. í þessu sambandi þykir mér rétt að benda á hér, hvernig þessi skattstofn, eignir og tekjur yfir vissu lágmarki, hefir hingað til verið notaður hér á landi. samanborið við lágu tekjurnar. Þær tekjur, sem ríkið fær af þessum skattstofni, tekju- og eignarskatti, nema ekki nema um tíunda hluta allra ríkisteknanna, en níu tíundu hlutar þeirra eru teknir á annan hatt. Þetta frv. breytir, eins og áður er sagt, litlu hér um, og sízt til bóta. Nú er það sérstaklega athyglisvert, hvernig meiri hl. mþn. segist lita á réttmæti þessa gjaldstofns. Á bls. 19 í grg. segir svo: „Tekju- og eignarskatt verður að telja meðal hinna réttlátustu skatta“ og er það talið til síðar í grg., að hann hafi „þann mikla kost, að hann lætur hina efnaðri eða tekjuhærri ríkisborgara greiða stighækkandi skatt“. Að dómi meiri hl. n. er tekju- og eignarskattur þannig einn hinn réttlatasti skattur, en samt má, að dómi sömu manna og skv. frv. hæstv. fjmrh., ekki nota hann meir en gert hefir verið hingað til. En hvernig hefir þá skattstofn þessi verið notaður til þessa? Ég drap á það aðan og skal nú fara nánar inn á það atriði. Spurningin hefir tvær hliðar, og veit önnur að ríkinu, en hin að gjaldendum. Að því er snertir þá hlið, er að ríkissjóði veit, er það áður tekið fram, að tekju- og eignarskatturinn, réttlatasti skatturinn að áliti meiri hl. n., hefir undanfarin ár numið rétt um 10% af tekjum ríkissjóðsins. Hin 90% af ríkistekjunum hafa að mestu verið tekin með öðrum minna réttlátum sköttum, og mest með afarranglátum tollum á lífsnauðsynjum almennings. Og einmitt þessir tollar eiga og hafa átt einna drýgstan þátt í að auka og halda við hinni miklu dýrtíð í landinu. Þessu vill meiri hl. n. ekki breyta og hæstv. stj. hefir gert till, hennar að sínum í þessu efni. Að því er snertir þá hlið, er veit að einstökum gjaldendum, þá er þess að geta, að samkv. skattskýrslum undanfarinna ára, sérstaklega 1924 til 1927, hefir samanlagður tekju- og eignarskattur numið réttum 3,5% af skattskyldu tekjunum, þ. e. þeim hluta teknanna, sem umfram er lágmarkið, sem tekjuskattslögin ætla til brýnustu lífsþarfa, en það er allt of lágt, t. d. aðeins 2500 kr. fyrir 5 manna fjölskyldu. Hið sama verður uppi á teningnum, ef athugaðar eru skattskýrslur fyrir Reykjavík fyrir síðasta ár. Skattskyldar tekjur voru um 28 millj. kr. og skatturinn tæpl. 1200 þús. kr., eða liðlega 4%. Til samanburðar við þetta má geta þess, að tollar á nauðsynja- og neyzluvörum eru a. m. k. þrisvar sinnum hærri, eða ekki undir 10%–12% af tekjum allra lágtekjumanna, sem hafa fyrir fjölskyldu að sjá, og yfirleitt af þeim tekjum, sem eru lægri en svo, að þær teljist skattskyldar til tekjuskatts. Nú ætla ég, að mönnum sé það ljóst, að lítil sanngirni eða skynsemi er í því að taka aðeins 31/2 % af þeim tekjum, sem eru umfram það, sem draga má fram lífið á, en taka aftur á móti yfir 10% af þeim tekjum, sem eru undir lagmarki til lífsframfæris. Þessu má heldur ekki breyta, að áliti hæstv. stj., sem sést á því, að hún hefir tekið þetta fóstur n. upp á sína arma. Ágreiningurinn í skattamálanefndinni í fyrra var einkum um það, hvort halda skyldi uppteknum hætti um skattaálögur, þeim, að skattleggja með tollum á nauðsynjum lágtekjurnar, sem eru undir því marki, sem skattalögin telja lágmark til lífsframfæris, þrefalt hærra en stóreignir og hátekjur, sem eru yfir því lágmarki, eru skattlagðar til ríkissjóðs. Ég lagði til, að tekju- og eignarskatturinn í heild yrði hækkaður um ca. 75% og að lágtekjurnar yrðu jafnframt gerðar skattfrjálsar til tekjuskatts, með því að hækka persónufrádráttinn og hafa hann mismunandi eftir dýrtíð í hinum ýmsu hlutum landsins. Tollabyrðin lagði ég til, að yrði létt um nærri 2 millj. á nauðsynjavörum. Meiri hl. vildi hinsvegar hafa tekju- og eignarskattinn því sem næst óbreyttan; en hækka tolla á nauðsynjum allverulega frá því, sem nú er. Og nú hefir hæstv. stj. einnig tekið að sér þetta fóstur n., með því að flytja bæði þetta frv. og frv. um verðtoll og loks frv. til tolllaga. Nú kemur til kasta hv. deildar að fella dóm um þennan ágreining. Ég drap á það áðan, að í gildandi logum er hamark skattfrjálsra tekna allt of lágt, aðeins 500 kr. fyrir hverja persónu, hvar sem er á landinu. Í frv. þessu er gert ráð fyrir 800 kr. frádrætti fyrir fullorðna, en 500 kr. fyrir börn, og jafnt um allt land, sem er alveg ósanngjarnt. Ég lagði til, að þessi frádráttur yrði fyrir fullorðna: 1200 kr. í Reykjavík, 1000 kr. í kaupstöðum úti um land og 800 kr. í sveitum, og 600, 500 og 400 kr. fyrir börn. Meiri hl. n. fellst á það í fyrra að hafa persónufrádráttinn mismunandi, eftir dýrtíð í hinum ýmsu hlutum landsins, en hv.þm. Borgf. fékk því breytt aftur í það horf, sem nú er í frv. Samkv. mínu frv. í fyrra ætti 5 manna fjölskylda hér í Reykjavík að hafa 4000 kr. tekjur skattfrjálsar til lífsframfæris, og má það alls ekki minna vera. Hinsvegar ber þess vel að gæta, að þetta atriði, persónufrádrátturinn, skiptir í rauninni mjög litlu máli fyrir ríkissjóð. Skatturinn, sem ríkissjóður fær af lágtekjumönnunum, er tiltölulega mjög lítill hluti af skattinum í heild. Þótt mikill hluti lágtekjumanna í landinu yrði leystur undan skatti, yrði tekjumissir ríkissjóðs af því næsta lítill. Skal þetta nú sannað með tölum: Af ca. 25000 gjaldendum á árunum 1924–1927 voru 16850, eða um 70% af ollum gjaldendum, sem höfðu undir 1000 kr. í skattskyldar tekjur. Árið 1927 voru gjaldendur á öllu landinu ca. 25000 og greiddu um 650000 kr. í skatt. Af þeim voru um 17 þús. gjaldendur, er greiddu alls liðlega 50 þús. kr. í skatt, eða um 3 kr. hver til jafnaðar. Greiddu þannig 70% af gjaldendum aðeins 7–8% af skattinum það ár. Af þessu sést það greinilega, að skattur þessara manna borgar alls ekki umstang og fyrirhöfn við innheimtuna, hvað þá meira. Athugi maður skattskýrslurnar fyrir Reykjavík, verður hið sama uppi á teningnum í þessu efni. Síðastl. ár voru gjaldendur 9686 með skattskyldar eignir um 55 millj. kr. og skattskyldar tekjur um 28 millj. kr. Skatturinn nam samanlagður af eignum og tekjum í Reykjavík það ár ca. 1205 þús. kr. Af gjaldendum voru 5121, eða um 53%, sem höfðu til uppjafnaðar 900 til 1100 kr. tekjur skattskyldar, og nam skattur þeirra um 39 þús. kr., eða rösklega 3% af skattinum samanlögðum. Ég sé nú ekki, hvaða vit er í því fyrir ríkissjóðinn að vera að nurla út úr þessum fimm þúsundum gjaldenda skattupphæð, sem nemur ekki meiru en 3% af öllum skattinum. Innheimtan ein borgar sig ekki, hvað þá heldur að hér sé um nokkrar tekjur að ræða fyrir ríkissjóðinn. Slíkar tekjur eiga að vera skattfrjálsar, þar sem hvorttveggja er, að ekkert vit er í því að leggja svo mikið á sig til þess að ná í þetta lítilræði, enda algerlega ranglátt að leggja, þótt litið sé, á tekjur, sem eru lægri en svo, að þær hrökkvi til lífsframfæris. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta frekar við þessa umr. Hér er aðeins um það deilt, hvort fremur eigi að skattleggja nauðsynjar fólksins og þar með lágtekjurnar, starfsemina og barnauppeldið í landinu, eða hátekjurnar, arð og eignir. Ég hefi lagt til að nota þann skattstofninn, sem réttlatastur er, að allra dómi, jafnvel líka að dómi meiri hl. skattamálanefndarinnar, en draga að því skapi úr tollum á nauðsynjum, hinum óbeinu sköttum, sem skapa og viðhalda dýrtíðinni í landinu, auka á örbirgð og skort. Hæstv. stj. hefir nú lýst sinni afstöðu, og kemur nú til kasta hv. d. að taka afstöðu til þessa ágreinings. Að lokum get ég ekki stillt mig um að minna hv. d. á það, hvernig hv.fjhn., sem hafði frv. meiri hl. skattamálanefndar til meðferðar í fyrra, skildi við þetta mál þá. Ég minni á það vegna þess, að ég hygg, að slík málsmeðferð þingnefndar sé alveg einsdæmi. Meiri hl. hennar lagði til, að frv. yrði samþ. með nokkrum breyt., sem flestar eru teknar upp í þetta frv. Í meiri hl. voru fjórir menn, 2 íhaldsmenn og 2 framsóknarmenn. Af þessum 4 rituðu 3 undir nál. og till. með fyrirvara. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa upp dagsetning og undirskriftir undir nál. á þskj. 303 í fyrra; má sjá það á bls. 28 í grg. þessa frv., og hljóðar það svo: „Alþingi, 11. marz 1930. H. Stefánsson, form. og frsm. Sig. Eggerz, með fyrirvara, einnig um rökstuðninginn. Hannes Jónsson, fundaskr., með fyrirvara. Ólafur Thors, með fyrirvara“. Ég held, að það sé einsdæmi, að nokkur nefnd hafi afgr. slíkt stórmál sem þetta á þennan hátt, eða a. m. k. man ég engin dæmi slíks. Ég hlýt að draga þá sjálfsögðu og eðlilegu ályktun af þessu framferði, að mennirnir hafi skrifað undir gegn þungum samvizkunnar mótmælum, og er það mjög að vonum. Ég mun ekki mæla því í gegn, að frv. þetta fái að fara í nefnd, en ég vona, að lengra fari það ekki, en fái þau afdrif, sem því hæfa.

Fjmrh. (Einar Árnason) Þetta frv. er upphaflega samið af mþn. í tolla- og skattamálum og var lagt fyrir þingið í fyrra af meiri hl. þeirrar n. Þá skrifaði ég tollstjóranum hér í Reykjavík og það um álit hans á frv., og einkum með tilliti til þess, hvort hann teldi meiri hættu á tollsvikum samkv. frv. en með núverandi fyrirkomulagi. Tollstjórinn hér í Reykjavík hefir mesta reynslu hérlendra manna um framkvæmd tolllaganna, og var því mikilsvarðandi að fá álit hans á frv. Sendi tollstjórinn álit sitt á frv., og kom þar greinilega fram, að hann var frv. fylgjandi, enda þótt hann gerði till. um nokkrar breyt. á því. Og það taldi tollstjórinn með öllu vist, að ekki myndi meiri hætta á tollsvikum eftir fyrirkomulagi frv. heldur en því, sem nú er. Þetta frv. varð ekki útrætt á þinginu í fyrra, og síðastl. sumar fór ég þess á leit við skattamálanefndina, að hún tæki málið til athugunar að nýju í sambandi við till. tollstjórans. Varð n. við þessari ósk og fellst að miklu leyti á till. tollstjórans. Eftir að n. hafði svo endurskoðað frv., tók ráðuneytið frv. til athugunar í samráði við tollstjórann og gerði á því nokkrar breyt., sem einkum snertu þó flokkunina í 8. og 9. gr. Ég verð að halda því fram, að undirbúningur þessa frv. hafi verið svo góður, sem tók voru a. Mþn., stj. og tollstjórinn hafa lagt mikla vinnu í undirbúning frv., og yfirleitt hefir reynt verið að vanda það sem mest, bæði að efni og formi. Ég sé ekki ástæðu til þess nú við 1. umr. að vera að fara út í einstakar gr. frv., enda fylgir frv. ýtarleg grg., sem gefur allar þær upplýsingar, sem nauðsynlegar eru til skilnings á stefnu frv. í heild sinni, sem og á einstökum atriðum þess. Frv. stefnir að því að gera tollheimtuna einfaldari, en sú tekjuupphæð, sem frv. gæfi, ef að l. yrði, svarar að mestu til þeirrar upphæðar, sem verð- og vörutollurinn gefa nú. Ég vildi svo leyfa mér að leggja til, að frv. yrði vísað til fjhn., að lokinni þessari umr.

Haraldur Guðmundsson Þetta frv. er í beinu framhaldi af frv. því, sem hér var verið að enda við að ræða (frv. um tekju- og eignarskatt), því að af þeirri sameiginlegu skoðun Íhalds og Framsóknar, hæstv. stj. og meiri hl. skattamálanefndar, að fremur beri að lækka en hækka tekju- og eignarskattinn, hlýtur óhjákvæmilega að leiða hækkun tollanna frá því, sem nú er. Enda er það bert, að frv. þetta hefir í fór með sér tollahækkun, og hana mjög verulega, þó að frekar sé reynt að leyna því í grg., að svo sé. Staðfestir þetta enn, að Framsókn og íhald eru sammála í skattamálum, en stefna beggja er að auka á tollana, en hlífa eignum og gróða við sköttum. Í fjárlagafrv. stj. er gert ráð fyrir, að verð- og vörutollurinn nemi 2800000 kr., en samkv. grg. frv. er verðtollurinn áætlaður 3030000 kr., svo að hér er hækkunin 230 þús. kr. Þó mun hækkunin vera raunverulega miklu meiri, því að áætlun meiri hl. skattamálanefndar er byggð á innflutningi ársins 1926, sem var óvenjulega lítið innflutningsár. Innflutningurinn hefir aukizt mjög mikið síðan. Það er þess vegna ekki vafi á því, að áætlanir skattamálanefndar um tekjur af verðtollinum eru allt of lagar, og að hér er um allstórfellda tollhækkun að ræða. Hæstv. fjmrh. fjölyrti mjög um það, hversu vandað hefði verið til undirbúnings þessa frv. Skal ég ekki hafa á móti því, að frv. hafi verið sæmilega undirbúið að því er snertir ákvæði um skattheimtuna og hið ytra form frv. yfirleitt. En hinsvegar lít ég svo á, að ekki hafi eins verið vandað til þess undirbúnings, sem að ákvörðun tollanna og upphæð lýtur og því, hvernig þessir skattar koma niður á landsfólkið, en einmitt það tel ég aðalatriðið. Vægast sagt virðist mjög fljótvirknislega frá ákvæðunum um tollabreytingarnar og flokkunina gengið og því líkast, sem flest sé þar af handahofi. Ég skal færa þessu stað með nokkrum dæmum. Samkv. frv. skal lagður 11/2% allsherjarverðtollur á allar vörur, sem til landsins flytjast, en auk þess eru fjórir verðtollsfl., á, B, C og D. Svo mun til ætlazt af flm. og meiri hl. skattamálan., að í A- og B-flokki séu aðeins þær vörur, sem þeir telja hreinar óhófsvörur, og í C- og D-flokki vörur, sem þeir að vísu telja óþarfa, en þó ekki jafnmiklar óhófsvörur og í hinum fyrstu 2 flokkum. Ég skal leyfa mér að nefna 3 tegundir af þessum „hreinu óþarfavörum“, sem n. telur og falla undir B-flokk. Eru það: ný egg, ávextir og leir- og glervörur, þ. e. algengur borðbúnaður og búsáhöld. Allar þessar vörutegundir eiga eftir frv. að verða tollaðar með 20% verðtolli auk 11/2% allsherjartolls, eða samtals með 211/2% verðtolli. Samkv. gildandi lögum eru hver 10 kg. nýrra eggja tolluð með kr. 1.80; veit ég ekki með vissu, hversu mikil hækkunin er af hundraði á þessum tolli samkv. frv., því að ég hefi ekki við hendina upplýsingar um verð á eggjum, en vist er hún mikil - alls ekki undir 200%. - Um ávextina er það að segja, að samkv. núgildandi l. eru þeir tollaðir með kr. 0,60 pr. 10 kg., og verður hækkunin þar varla minni, líklega enn meiri. Tollurinn á leir- og glervoru hækkar úr 10% upp í 21%, eða yfir 100%. Þessar 3 vörutegundir virðist meiri hl. n. telja hreinar óhófsvörur, en vitanlegt er flestum, hversu nauðsynlegar þær eru alþýðu manna, og get ég vart trúað því, að meiri hl. hafi í raun og veru ætlað sér að setja þær með óhófsvörum og hækka toll á þeim svo gífurlega; hygg ég fremur, að þetta hafi orðið svo af fljótfærni. En þá fer því fjarri mjög, að þetta sýni góðan undirbúning frv., heldur þvert á móti handahófsmat: Þá vil ég víkja nokkrum orðum að C-og D-flokkunum. Þeir skipta í raun og veru miklu meira máli, vegna þess, að þar er um langtum stærri upphæðir að ræða og þar eru teknar flestar algengustu neyzlu- og nauðsynjavörur. Í C-flokki er sértollurinn 10% og að auki bætist svo við allsherjartollurinn, sem nemur 11/2%, svo sem ég áður sagði. Verður þar í þessum flokki fyrst fyrir mér niðursoðin mjólk, sem nú er tolluð 60 aurum pr. 10 kg., en samkv. frv. verður tollurinn af henni alls 111/2 %, þannig, að á þessari vörutegund nemur tollhækkunin a. m. k. 120–150%. Tollurinn á smjörlíki er nú 60 aurar pr. 10 kg., en verður samkv. frv. 111/2%, svo að hækkunin er þar um 200%. Kartöflur eru nú tollaðar 30 aurum pr. 50 kg., og miðað við verð, sem á þeim var í fyrra, verður tollhækkunin á þeim yfir 300 %. Algengur leður- og gúmmiskófatnaður - hér er svo sem ekki um silki eða lakkskó að ræða, sem spjátrungar nota - er nú tollaður kr. 1.80 pr. 10 kg., en verður samkv. frv. 111/2%. Tollhækkunin er yfir 200%. Olíufatnaður er nú tollaður kr. 1.00 pr. 50 kg., en tollurinn á að verða með frv. 61/2%. Veit ég ekki, um hversu mikla tollhækkun hér er að ræða, en bezt gæti ég trúað, að hún nemi um 500%. Í D-flokki vil ég auk olíufatnaðar geta tveggja vörutegunda, kola og salts, sem samkv. frv. á að tolla um 61/2% alls. Nú er tollur á kolum kr. 2.00 pr. 1000 kg., en salttollurinn kr. 1.00 pr. 1000 kg. Á báðum þessum vörutegundum er því um mjög verulega tollhækkun að ræða. Ég efast ekki um það, að ef hv.þdm. athuga þetta, muni þeir sjá, að þetta er hvorki hagsýni né réttlæti. Það er engin skynsemi í því að ætla sér að hækka tekjur ríkissjóðsins með því að hækka enn afarháa tolla á þessum vörum, sem nú nefndi ég, og fleiri vörum, sem svipaða þýðingu hafa fyrir alþýðu manna, sízt þegar bent er á annan skattstofn, arð og eignir, sem bæði er réttlátara og meiri hagsýni að nota. Hinsvegar er ekki því að neita, að það er eðlilegra að hafa einn toll en bæði vörutoll og verðtoll á þeim vörum, sem á annað borð eru tollaðar. En ég lít svo á, að allar nauðsynjavörur almennings og framleiðsluvörur eigi í raun réttri að vera tollfrjálsar. Þegar litið er til þess, að útflutningsgjald af öllum vörum nemur 1% til ríkissjóðs, verður því þó ekki neitað, að nokkurt samræmi er í því, að tekið sé hliðstætt innflutningsgjald af öllum vörum, t. d. 1%. Samkv. till. meiri hl. skattamálanefndar er gert ráð fyrir, að allsherjarverðtollurinn af innfluttum vörum nemi 11/2%. Það legg ég til, að verði lækkað niður í 1 %, eða um þriðjung. En þótt ég sé ósammála hv. meiri hl. um allsherjarverðtollinn, tel ég þó megingalla þessa frv. og finn því mest til foráttu, að við þennan allsherjarverðtoll er bætt 5–10 % aukatolli, og í sumum tilfellum 20%, á flestallar nauðsynjavörur almennings í landinu, vörur, sem ekki verður komizt hjá að kaupa, ef fólkið á að geta lifað og starfað hér á landi. Verður þó ekki sagt, að þessa sé þörf, þar sem afla má ríkinu tekna í stað tolla þessara með nokkurri hækkun á tekju- og eignarskatti og fasteignaskatti, eins og ég áður hefi bent á og sýnt fram á í frv. mínum um þessi mál. Ég mæli ekki gegn því, að þetta frv. fái að fara til n., en hinsvegar mun ég leyfa mér að bera fram brtt. við það. Vildi ég mega vænta þess af hv. deild, að hún láti frv. þetta fá verðskuldaðan dauðdaga, ef ekki tekst að fá sniðna af því stærstu agnúana, þá, sem ég nú hefi bent á.

Fors: og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þessu frv. fylgir allítarleg grg., sem ég geri ráð fyrir, að hv.þm. hafi lesið. Um einstök atriði málsins og um það, sem Búnaðarfélag Íslands hefir látið framkvæma á þessu sviði, vil ég leyfa mér að vísa til þess, sem í grg. frv. stendur. Ég vil geta þess, að starfsmenn Búnaðarfélags Íslands, sem þessi störf hafa á hendi nú, hafa unnið að undirbúningi málsins ásamt form. mþn. í landbúnaðarmálum, hv. 1. þm. Árn. En að 5. kafla frv. hefir sérstaklega unnið Brynjólfur Stefánsson, sem verið hefir ráðunautur stj. um búfjártryggingarnar að því er fjárhagshliðina snertir. En þó að ég láti mér nægja að vísa til grg., langar mig að fara nokkrum almennum orðum um málið. Á undanförnum þingum hefir verið nefnt, að ósamræmis gætti um, hvernig fé væri veitt og lög sett til viðreisnar landbúnaðinum. Til jarðræktarinnar hefir runnið langtum meira fé úr ríkissjóði en til búfjárræktarinnar, sem segja má um, að orðið hafi að mestu leyti út undan. Þarf ekki annað en líta á 16. gr, fjárlaganna.1) Þess ber að geta, að öll þessi stóra löggjöf, sem hér er verið að hleypa af stokkunum, er ekki nema að nokkru leyti nýmæli: Í sumum greinum eru hér eldri ákvæði, sem eru tekin saman í eitt; sumpart og að verulegu leyti er lagabálkur þessi lögfesting á þeirri starfsemi, sem hér hefir verið rekin undanfarin ár, fyrir forgöngu Búnaðarfélags Íslands. Þessi lög byggja á þeim grundvelli, sem lagður hefir verið með starfsemi Búnaðarfélags Íslands í búfjárræktarmálum, og tryggja það að lögum, að svo framarlega, sem slík starfsemi er rekin svo, að vænta megi árangurs af, þá skuli hún njóta styrks og aðstoðar hins opinbera. Slík starfsemi, sem hér um ræðir, hefir um lengri tíma verið rekin með öðrum þjóðum með glæsilegum árangri, en hér á landi einungis um fárra ára bil, eftir að Búnaðarfélag Íslands tók að beita sér fyrir stofnun griparæktarfélaga ýmiskonar, sýningum og kynbótum að hætti erlendra þjóða. Tilgangurinn með þessum lögum er sá, að fullkomna þessa starfsemi og lögfesta fulltingi fjárveitingavaldsins henni til handa, en um leið að stiga nokkur spor fram á leið í þessum greinum búnaðarins. Er jafnan í frv. þessu gert ráð fyrir, að framkvæmdin sé hjá Búnaðarfélagi Íslands, svo sem verið hefir til þessa. Það er eftir atvikum ekki úr vegi að gefa á þessu stigi málsins nokkurt yfirlit yfir þá búfjárræktarstarfsemi, sem til þessa hefir fram farið á okkar landi: Fyrsta hrossaræktarfélagið er stofnað 1904. Fyrsta hrossasýning er haldin við Þjórsá 1906. Fyrstu reglubundnu hrossasýningarnar eru haldnar 1926, fyrir atbeina Búnaðarfélags Íslands, og var landinu þá skipt í þrjú umdæmi. Fyrsta nautgriparæktarfélag er stofnað 1901. Fyrsta nautgripasýning er haldin við Þjórsá 1906. Fyrstu reglubundnu nautgripasýningarnar eru haldnar af Búnaðarfélagi Íslands árið 1926, og var landinu þá skipt í umdæmi. Fyrsta sauðfjárkynbótabú er stofnað í Þingeyjarsýslu árið 1897. En fyrsta fjárræktarbú, sem Búnaðarfélag Íslands styrkir, er stofnað árið 1903. Fyrstu hrútasýningar eru haldnar árið 1911, en fast skipulag er ekki enn komið á um hrútasýningar. Þó var ætlazt til á Búnaðarþinginu 1925 að fara yfir landið á þrem árum, og voru að því leyti settar reglur um hrútasýningar framvegis. Hrossaræktarfélög eru nú starfandi 44 í landinu, og spenna sum yfir afarstór svæði. Í lok þessa árs verða þau sennilega 49. Nautgriparæktarfélög eru 1930 starfandi alls 47, en fjölgar mjög í ár og verða sennilega ekki færri en 70 í lok þessa árs. Sauðfjárræktarbú, sem Búnaðarfélag Íslands styrkir, eru fimm: Á Hrafnkelsstöðum í Árnessýslu, - Höfðabrekku í V.-Skaftafellss., - Rangá í Norður-Múlasýslu, - Þórustöðum í Öngulsstaðahr., Eyf., og í Ólafsdal, Saurbæ, Dalasýslu. Ég ætla, að hv.þdm. sé vel ljóst, hversu gífurlega mikinn arð vísindalega rekin búfjárræktarstarfsemi getur gefið. Er það sérstaklega athyglisvert fyrir oss Íslendinga, hver reynsla annara þjóða er í þessum efnum. Ég hefi hér í höndum merka bók: „Landbruket í Norden 1875–1925“, þar sem gefið er glöggt yfirlit yfir árangur slíkrar búfjárræktarstarfsemi á Norðurlöndum síðustu 50 ár, frá 1875 til 1925. Ég vil leyfa mér að fara með nokkrar tölur úr þessari bók, og vil ég biðja hv.þm. að leggja sér þær ríkt á minni. Þá er fyrst að líta á nautgriparækt, t. d. Dana, og framfarir í henni á nefndu arabili. Árið 1871 er meðaltal tekið af 800 þús. kúm, og telst nythæð þeirra til jafnaðar 1350 kg. (lítrar) mjólkur, en smjörmagnið er 44 kg. á hverja kú. Árið 1898 er nythæðin komin upp í 2100 lítra og smjörmagnið orðið 79 kg. á hverja ku. Árið 1924 er nythæðin orðin 3020 lítrar og smjörmagnið 124 kg. á hverja kú. Það er m. ö. o., að nythæðin hefir vaxið meira en um helming og smjörframleiðslan á hverja kú þrefaldazt. Af þessum tölum má sjá, hversu geysilega miklu meiri arð nautgriparæktin í Danmörku gefur, eftir að bændurnir bundust samtökum til að bæta kynið og koma nautgriparæktinni í betra og fullkomnara horf. Um sauðfjárrækt Dana er sömu sögu að segja. Enda þótt sauðfé sé fátt í Danmörku, þá hefir sauðfjárræktin þar í landi tekið þvílíkum framförum, eftir að búfjárræktarstarfsemi hófst, að ullarafurðir hverrar kindar að jafnaði hafa nákvæmlega tvöfaldazt á árunum 1871 til 1924. hvílíkar tölur má finna hvað snertir hin löndin, Noreg og Svíþjóð. En þess ber að vísu að geta, að þessi hin glæsilega framför í búfjárrækt nágrannalandanna er fleiru að þakka en kynbótastarfsemi, og má þar nefna betri fóðrun o. þvíl. En þetta ætti að nægja til þess að sýna, að sú starfsemi, sem samkv. þessu frv. á að lögfestast á voru landi, er ærið mikils verð, og sízt að ófyrirsynju, þótt tryggð sé aðstoð ríkisins til hennar. Full ástæða er til þess að ætla, að við gætum náð svipuðum árangri og nágrannaþjóðirnar, ef búfjárræktarstarfsemi væri rekin eftir vísindalegum aðferðum og með elju og samtökum. Um tvo síðustu kaflana, IV. og V., sem fjalla um búfjártryggingar, mun ég ekki fjölyrða að svo stöddu. Vera má, að einstök ákvæði þeirra færu betur öðruvísi, og mun hv. landbn. væntanlega taka það til athugunar, en að öðru leyti býst ég ekki við neinum verulegum ágreiningi um þá kafla í heild. Mér er það vel ljóst, að þetta er stór lagabálkur og það er vandasamt verk að ganga svo frá honum, að vel sé og að ekki megi á annan veg betur fara. En ég vil mega vænta þess, að hv. landbn. telji ekki eftir sér að stuðla að því, að þetta mál fái þá afgreiðslu, sem slíku máli hæfir, og að það megi verða á þessu þingi. - Vil ég svo leyfa mér að leggja til, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og til hv. landbn.

1) hér er felldur niður með öllu langur kafli úr ræðunni. Tr. Þ.

Magnús Guðmundsson Ég verð að viðurkenna, að ég hefi ekki enn kynnt mér þetta frv. til hlítar, en vil einungis við þessa umr. leggja þá spurningu fyrir hæstv.atvmrh., hver áhrif samþykkt þessa frv. hafi á starf Búnaðarfélags Íslands. mér finnst það hljóti að rýra talsvert svið þess, ef öll afskifti af fjárframlögum til búfjárræktarinnar á að taka af því. Þetta skiptir miklu máli, og vil ég biðja hæstv. ráðh. um frekari upplýsingar. Það virðist og orka nokkurs tvímælis, hvort ráðunautar Búnaðarfélags Íslands verða áfram starfsmenn þess eða ríkisins. Ég geri ráð fyrir, að búið sé að taka afstöðu til þessa, bæði í stjórn Búnaðarfélagsins og á búnaðarþinginu.

Fors: og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Frv. þetta ber það greinil. með sér, að öll framkvæmd þess er falin Búnaðarfélagi Íslands. Þess vegna er ekki til þess ætlazt, að starfsvið þess rýrni á neinn hátt við samþykkt þessa frv. Sama er að segja um ráðunautana; þeir verða framvegis starfsmenn Búnaðarfélags Íslands, svo sem verið hefir hingað til. Hefir og þetta frv. fengið eindregin meðmæli búnaðarþings.

Magnús Guðmundsson Já, það á þó í öllu falli að greiða kostnaðinn við framkvæmd þessara laga beint úr ríkissjóði. Þess vegna skilst mér, að fjárveitingin til Búnaðarfélagsins minnki að því skapi. Ég tel það hæpið að láta þá menn fara með fé ríkisins, sem ekki eru embættismenn ríkisins, heldur einstaks félagsskapar, eins og í þessu tilfelli Búnaðarfélags Íslands.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Eina breytingin, sem frv. þetta hefir í för með sér að þessu leyti, er tilfærsla á liðum 16. gr. fjárl.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Eins og grg. þessa frv. ber með sér, vantar aðeins herzlumuninn á, að bílfær leið sé frá Vestur- og Norðurlandi til Múlasýslna. Ég tel engum vafa undirorpið, að ef kreppa sú, sem nú steðjar að, stendur ekki því lengur, muni innan skamms tíma verða lagt út í þann kostnað, að tengja Austurland við Norður- og Vesturland með bílasamgöngum. Ég tel þá sjálfsagt, að þessi vegarspotti verði tekinn í þjóðvegatölu. Ég lít svo á, að sérstaklega sé um einn veg að ræða, sem eins stendur á um, og það er samgönguleiðin milli Borgarfjarðarhéraðs og Reykjavíkur; og þá mun Kjalarnes- og Kjósarvegurinn verða liður í þeirri leið. Og þess vegna tel ég af sömu ástæðum rétt, að niður falli skylda hreppanna til að leggja framlag móti framlagi ríkissjóðs. Ég óska þess, að málinu verði, að lokinni umr., vísað til samgmn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þetta frv. lá fyrir þessari hv. d. í fyrra vetur og var samþ. þar lítið breytt. En það var seint fram komið og náði því ekki að ganga gegnum Nd. Nú var það lagt fyrir eins og hv.Ed.samþ. það í fyrra. Ég vil vísa til aths. við frv. og sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um það, en legg til, að því verði vísað til allshn. að lokinni umr.

Jón Þorláksson Ég hreyfði almennum aths. við þetta frv. í fyrra, að mér fyndist það fara of langt að því leyti, hve það skyldaði marga til að hafa tvöfalda bókfærslu. Það eru ákaflega margir handiðnamenn og smærri atvinnurekendur, sem eftir frv. falla inn undir þá skyldu. Nú má sjálfsagt fullyrða um þessa menn yfirleitt, að þeir eru ekki sjálfir færir um að hafa á hendi þessa bókfærslu og yrðu því að kaupa sér stöðuga aðstoð. Þetta er ekki nauðsynlegt, því að hægt er að fá allt það, sem þjóðfélaginu kann æskilegt að þykja, þótt þessir menn séu ekki skyldaðir til þess að hafa svo erfitt bókfærslufyrirkomulag. Þá bólar aðeins á því í frv., að það þekkist einfaldari tilhögun, þar sem tveim stéttum manna er heimilað að hafa einfalt bókhald, eða aðeins sjóðbók. Ég tel, að fyrir mikinn fjölda af þeim, sem dregnir eru undir þessa erfiðu bókfærslu, nægi sjóðbók og viðskiptamannabók. Ég bið hv.n. að athuga þetta mjög vandlega. Ég vil geta þess, að frv. hefir ekki verið sent öðrum hlutaðeigendum til athugunar en Verzlunarráðinu. Það hafði ekkert við frv. að athuga, því að það er almenn ósk verzlunarstéttarinnar að skylda allar verzlanir til að hafa tvöfalt bókhald. Úr þeirri átt var því ekki að vænta breytinga. En það eru aðrir aðilar, sem eru bærir að koma fram gagnvart hinu opinbera fyrir hönd mikils fjölda manna, sem bókhaldsskyldir yrðu eftir þessu frv., þótt þeir fáist ekki við verzlun. Ég á við Iðnráðið í Reykjavík, sem er orðið nokkuð viðurkenndur fyrirsvari iðnstéttarinnar, þótt ekki sé það ákveðið í lögum ennþá.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég hefi ekki margt um þetta frv. að segja. Mþn. í tolla- og skattamálum hefir undirbúið það, eins og frv. um tekju- og eignarskatt og frv. um verðtoll. Aðalbreytingin, sem frv. fer fram á, er sú, að gengisviðaukanum er bætt við tollinn. Samkv. því falla niður lögin um gengisviðaukann, og þess vegna fylgja þessu frv. tvö önnur, frv. til l. um vitagjald og frv. til l. um afgreiðslugjöld skipa. Verða þau frv. lögð fyrir þingið, og vænti ég þess, að þau verði látin fylgja þessu frv. á sínum tíma. Það er svo með þetta frv. sem frv. um tekju- og eignarskatt og frv. um verðtoll, að ég geri ekki ráð fyrir, að það finni náð fyrir augum hv.þm. Ísaf. Hann heldur því fram, að allir tollar séu óréttlátir og að hægt sé að afla ríkissjóði nægilegra tekna með einum tekju- og eignarskattinum, auk þess sem það sé miklu einfaldara. En ég vil leyfa mér að benda hv.þm. Ísaf. á það, að hann hefir ekki enn sýnt fram á, að hugmynd hans sé framkvæmanleg. Tekju- og eignarskatturinn er sá skattur, sem mestum sveiflum er háður. Stundum hefir hann verið 700–800 þús. kr., stundum í kringum 2 millj. kr. Og ég er hræddur um það, að ef hv.þm. Ísaf. ætti að sjá fyrir rekstri þjóðarbúsins, mundi hann ekki treysta sér til að standa við stjórn með því að taka allar tekjurnar með tekju- og eignarskatti. Það er gott og blessað að tala um réttlæti, en sá er gallinn, að fullt réttlæti næst aldrei í þessum efnum. Auðvitað er sjálfsagt að reyna að nálgast réttlætið sem mest að hægt er, en ríkið þarf á sínum tekjum að halda, og verður að byggja tekjuvonir sínar á þeim grundvelli, að hægt sé á þær að treysta. Ég læt þetta nægja, en vildi leggja til, að frv. yrði vísað til fjhn., að lokinni þessari umr.

Haraldur Guðmundsson Eins og hæstv. fjmrh. tók réttilega fram, er að því stefnt með þessu frv. að lögfesta gengisviðaukann um tíma og eilífð. Þegar gengisviðauki fyrst var settur í lög, var honum ekki ætlað svo langt líf. Gengisviðaukinn var settur til bráðabirgða, á þeim tímum, þegar krónan var innan við hálfvirði og sterlingspundi kostaði yfir 30 krónur, og var svo ráð fyrir gert, að hann stæði ekki lengur en meðan sterlingspundið kostaði 28 krónur eða meira. nú hefir sterlingspundið staðið stöðugt í 22.15 kr. í um 5 ár, en gengisviðaukinn hefir ekki verið úr gildi felldur að heldur. Lögin hafa verið framlengd frá ári til árs, þar til nú, að hæstv. stj. og flokkur hennar, í bandalagi við Íhaldsflokkinn, leggur til, að hann verði lögfestur um aldur og æfi. Að vísu er það rétt, að ef á annað borð á að taka gengisviðauka, auk tollanna sjálfra, er eðlilegra og hagfelldara, að tekið sé í einu lagi hvorttveggja, en ekki greint sundur í toll og gengisviðauka með óþarfa amstri og fyrirhöfn, svo sem nú er. Að þessu sinni skal ég ekki fjölyrða um frv. yfirleitt, en vil þó leyfa mér að drepa nokkuð á nokkra liði, sem ég tel alveg fráleita, og þá einkum á 9., 10., 11. og 12. lið 1. gr. frv.; þar er svo ákveðið, að tollur af kaffibæti skuli vera 75 au. pr. kg., 60 au. af óbrenndu kaffi pr. kg., af brenndu kaffi 80 au. pr. kg. og af sykri og sírópi 15 au. pr. kg. Eftir verðlagi því, sem var á þessum vörum í fyrra, nam sykurtollurinn þá 66%, kaffitollurinn 60% og tollur af kaffibæti 85%. Er öllum vitanlegt, að verð á öllum þessum vörum hefir lækkað mjög mikið síðan í fyrra. Mun t. d. óhætt að fullyrða, að sykurtollurinn nemi nú meira en 100% af innkaupsverði sykursins. Hæstv. fjmrh. lét svo um mælt, að aldrei væri hægt að ná fullkomnu réttlæti í tolla- og skattamálum, og virðist mér hann vilja færa þetta sér til afsökunar og afbötunar. En frv. hæstv. ráðh. bera þess lítinn vott, að hann hafi reynt nokkuð til að nálgast réttlæti eða hagsyni í tillögum sínum til tollaálagninga, en hafi hann reynt það, hefir honum mistekizt herfilega. Þessu til sönnunar vil ég leyfa mér að gera nokkurn samanburð á tillögum hæstv. ráðh. um tollaálagningar á fáeinum vörutegundum. Eftir verðtollsfrv. hæstv. fjmrh. á að leggja á dýrustu skartgripi auðmanna, djásn úr platínu, gulli og silfri, perlur og gimsteina 31.5% verðtoll. En eftir þessu frv. sama hæstv. ráðh. á að leggja á sykurinn, hreina og beina nauðsynjavöru, yfir 100% verðtoll, leggja á hann meira en þrisvar sinnum hærri verðtoll en á gullskraut og gimsteina. Kaffitollurinn á að verða 60–80% af innkaupsverði eftir þessu frv. hæstv. fjmrh. Samtímis leggur hann til, í frv. um verðtoll, að leggja á dýrustu lóðfeldi, tilbúið hár og silkihatta 31,5%, eða helmingi lægra en á kaffið. Á kaffibæti verður tollurinn um 80–100% af innkaupsverði eftir þessu frv. hæstv. fjmrh. En samkv. frv. sama hæstv. ráðh. um tekju- og eignarskatt á maður, sem hefir 12500 króna tekjur og 5 í heimili, aðeins að greiða um 460 krónur í skatt af þeim. Og af dýrustu vörunum, kampavíni o. þ. h. á tollurinn eftir þessu frv. að vera 30–40% eða aðeins 1/3–2/5 af kaffibætistollinum. Mér virðist af þessu, að hæstv. fjmrh. hafi lánazt að fara merkilega fjarri því, sem hægt er að kalla réttlæti. Hér eru komin fram þrjú frv. frá honum, og samræmið milli þeirra er þannig, að neyzluvörur og nauðsynjar eins og kaffi og sykur eru yfirleitt tollaðar þrefalt hærra en glysvarningur og dýrustu skartgripir: Álítur hæstv. fjmrh. ef til vill, að þetta sé nauðsynlegra en kaffi og sykur? Eða hefir hann gleypt svo með húð og hári skattamálastefnu íhaldsins að hátolla nauðsynjar, í stað þess að skattleggja gróða og eignir, að hann hirði ekkert um að hafa samræmi í till. sínum? Hæstv. fjmrh. sagði, að ómögulegt væri að ná öllum tekjum ríkissjóðs með tekju- og eignarskatti, af því að hann væri svo mismunandi eftir árferði. Ég hefi aldrei sagt, að hægt væri að fullnægja tekjuþörf ríkissjóðs með tekju- og eignarskatti. En getur ekki munað einhverju á tollunum? Oft hefir munað meira en 100% á áfengistollinum, og líkt er um fleiri tolla. Ef að er gætt, sest, að margir af tekjustofnunum eru fullkomlega eins óvissir og tekjuskatturinn. Loks er að gæta þess, að það gerir ekki til, þá að tekjur ríkisins verði dálítið misjafnar frá ári til árs, ef hófs er gætt í áætlunum og því ekki eytt jafnharðan, sem umfram fæst á góðu árunum. Ég hefi í öðru frv. bent á leið til að ná vissum tekjum. Enginn skattur er vissari en sá, sem lagður er á fasteignir, sem litlum verðsveiflum eru háðar. Sama er um eignarskattinn líka. Að lokum skal ég bera þetta frv. saman við tollalög í öðrum löndum. Í Danmörku er tollur á kaffibæti og kaffi 17 aurar á kg. - vitanlega danskir aurar - og á brenndu kaffi 20,7 aurar. Á sykri er hann 10 aur. á kg., en á ódýrari sykri og sírópi lægri, 6,5 aur. á kg. Í Svíþjóð er kaffibætistollurinn 20 aur. á kg., en 40 aur. á óbrenndu kaffi og á brenndu 54 aurar. Þar er sykurtollurinn 10 aurar á kg. á fínum sykri, en 7 aurar og jafnvel 5 á ódýrari tegundum af sykri og sírópi.

Og í Svíþjóð hafa jafnaðarmenn lengi verið við völd!

. Háttv. þm. veit vel, að þeir hafa aldrei haft þingmeirihluta þar, en samt er tollurinn mun lægri þar en her. Í Noregi eru tollarnir: á kaffibæti 30 aur. á kg. og 30 aur. á kg. af óbrenndu kaffi, en á brenndu 54 aurar á kg. Af sykri er tollurinn 20 aurar á kg. eða 5 aurum hærri en hér í frv. Börðu íhaldsmenn það fram, meðan mestur var vegur þeirra og völd í Noregi. Ég segi hið sama um þetta frv. og hin tvo, sem hér hafa verið til umr. í dag, að ég mun ekki greiða atkv. móti því, að það fari í nefnd. En um leið vil ég láta nefndina vita, að ég hefi sett í prentun annað frv. um breytingar á tollalögunum, sem ég vona, að n. taki til athugunar samtímis þessu.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það er einn sameiginlegur galli á þessum tollalaga ræðum hv.þm. Ísaf., að hann tekur í raun og veru aldrei nema aðra hliðina, aðeins þá, sem að gjaldendunum snýr. Hann segir, að ekki eigi að eltast við að taka af þeim tekjur þeirra með allskonar alögum. Það eigi ekki að leggja toll á kaffi og sykur, heldur gimsteina og silfurvörur, silkihatta og loðfeldi. Þetta er nú allt gott og blessað. En ég vildi spyrja hv.þm.: Til hvers eru skattar og tollar lagðir á þjóðina? - Er það ekki til þess, að ríkissjóður geti fengið einhverjar tekjur til þess að vinna að alhliða framförum, sem til gagns horfa fyrir þjóðina? Ekki er verið að leggja Þá á fólkið til gamans. Langt frá. Þegar hv.þm. ber saman toll á kaffi og gimsteinum, segir hann, að ósanngjarnt sé að tolla kaffið hærra og sykurinn. Getur vel verið. En ef lagður væri 1000% tollur á gimsteina og þess háttar, en enginn á kaffi og sykur, hver yrði þá árangurinn? Ríkissjóður mundi missa fulla milljón.

Tollur á kaffi og sykri er áætlaður 850 þús. alls

. Í reyndinni verður það á aðra milljón. Hvað verður úr því, sem ríkissjóður getur gert fyrir þjóðina, ef teóríum hv.þm. Ísaf. væri fylgt? Hv. þm. sagði, að fleiri skattar væru óáræðanlegir en tekjuskatturinn, og benti á tekjur af áfengi. Um það má segja, að síðan lag komst á áfengisverzlunina, hefir hún gefið jafnar tekjur og allmiklar. Stafar það sennilega að nokkru af því, að fólk hefir undanfarið haft töluverð peningaráð, - en engu síður af hinu, að nú er miklu betri stjórn á henni en áður var. Ég sé ekki ástæðu til að deila um þetta. En það dugar ekki að líta eingöngu á þá hliðina, sem að gjaldendunum snýr, heldur líka á möguleikana til að fullnægja þörfum ríkissjóðs.

Haraldur Guðmundsson Það er rétt hjá hæstv. fjmrh., að ég hefi í ræðum mínum aðallega drepið á þá hlið, sem snýr að almenningi, er tollana verður að borga. Og það er eðilegt, af því að hér er verið að ræða um frv. hæstv. ráðherra. En ég hefi jafnframt skýrt frá því, að ég muni bera fram hér í hv. deild frv. um tekjuöflun handa ríkissjóði í stað tollanna, og veit ég ekki betur en að hann hafi séð þau, því að ég sendi ráðuneytinu þau til athugunar. Í frumvörpum mínum um tekju- og eignarskatt og fasteignaskatt og um tóbakseinkasölu er bent á tekjuauka, sem mun fyllilega bæta tekjumissi þann: sem lækkun nauðsynjatollanna samkv. tillögum mínum mundu baka ríkissjóði. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. einnar spurningar: Álítur hann, að á 40 millj. kr. skattskyldra tekna sé ómögulegt að leggja rösklega 2 millj. kr., þ. e. um 5%? Er réttara að leggja þessar 2 millj. nauðsynjar fólksins og skatta með því lagtekjurnar?

Hv. þm. gleymir útsvörunum

. Já, það lá að, að hv. 1. þm.N.-M. gleymdi þeim ekki. En við fáum vonandi að tala um þau síðar. Hæstv. fjmrh. spurði, til hvers tollar og skattar væru. Hann svaraði sér sjálfur, að það væri til þess, að ríkissjóður hefði fé til gagnlegra framkvæmda. Vissulega þarf ríkissjóður að fá fé til þess að halda við rekstri þjóðarbitsins og styðja gagnlegar framkvæmdir.  Um þá útreikninga hæstv. fjmrh., hvað tapast mundi ef kaffi- og sykurtollur væri afnuminn, en 1000% tollur lagður á gimsteina og þ. h., þarf ég fátt að segja, en ríflega er tapið áætlað af hæstv. ráðh. Hann áætlar það eina millj., en allur kaffi- og sykurtollurinn er áætlaður aðeins 850 þús. kr. í fjárlagafrv. hans. Hvernig þessar 150 þús. kr. eiga að tapast, skil ég ekki. Ég vil ekki láta ógert að minna hæstv. fjmrh. á það, sem flokksblöð hans og fundapostular hafa oft og einatt haldið fram sem meginverkefni og áhugamáli flokksins, - að lækka dýrtíðina. Mannlega væri það gert, ef flokkurinn og hæstv. stj. snéri að þessu mikla nauðsynjamáli og léti ekki sitja við orðin tóm. Dýrtíðin er óskapleg og kreppan erfiðasta viðfangsefnið, sem við blasir. En mér er óskiljanlegt, hvernig hæstv. fjmrh. ætlar að lækka dýrtíðina eða létta kreppuna með þessum skattafrv. sínum. Þau miða þvert á móti öll að því að auka dýrtíðina. Eftir því, sem hagskýrslur herma, fer a. m. k. tíundi hluti tekna almennings til að greiða tolla. Vöruverð verður því a. m. k. 10% hærra en ella, eingöngu vegna tollanna. Þetta er sú dýrtíð, sem tollarnir skapa. Og dýrtíðin er mest í þessari borg, sem lifir að mestu leyti á aðfluttum vörum. Með því að létta tollum af nauðsynjavörum væri stigið stórt spor í þá átt að minnka dýrtíðina. En með frv. hæstv. ráðh. á að hækka tollana, stiga spor til að auka dýrtíðina. Það er ekki í góðu samræmi við það, sem málsvarar flokks stjórnarinnar hafa látið sér um munn fara nú síðasta kastið.

Magnús Jónsson Ég skal ekki blanda mér inn í deilu hæstv. fjmrh. og hv.þm. Ísaf., því að þar eigast þeir einir við, að ég hirði aldrei, þótt bitist nokkuð. Hv. þm. Ísaf. reis upp og veittist að frv., og bitnar það auðvitað sérstaklega á nefndinni, sem samið hefir frv. Hann dróttar því að nefndinni, að hún viti það rétta, þó að hún vilji ekki fara eftir því. Það er undarlegt, að hæstv. fjmrh. skyldi ekki svara öðru eins fyrir hennar hönd.

Nefndarmenn eru nú hérna !

. Ég býst við, að þetta, sem hv.þm. sagði, hafi verið svo gamall vísdómur, að menn. hafi ekki nennt að rifja upp þessi fyrstu atriði í barnalærdómnum, þetta um skatta og tolla. Auðvitað mætti lesa upp fræðin hérna, og hæstv. fjmrh. byrjaði á því. Það er fyrst t. d., að ríkissjóður, sem hefir nokkurn veginn jöfn gjöld frá ári til árs, verður að tryggja sér jafnar tekjur. Og það er ekki hægt, nema með því að leggja á það, sem menn verða að kaupa, hvernig sem lætur í ári. - Þetta er ekki skemmtilegt, en það er jafnsatt fyrir því. Og það er svo alkunnugt, að ekki ætti að þurfa að ræða um það. En á tekju- og eignarskatti eru ýmsir gallar, og sá ekki minnstur, að erfitt er að framkvæma innheimtu hans réttlátlega. Mér finnst, að eins og lögin um tekju- og eignarskatt hafa verið framkvæmd hér á Íslandi, þá geti ég ekki sem þm. Reykv. annað en mótmælt því, að enn sé haldið áfram að heimta hann með fyllsta dugnaði hér í Reykjavík, en hvergi annarsstaðar. Ég held, að réttara væri að beina geiri sínum þangað, sem þörfin er meiri, úti um land, heldur en að hækka skatt, sem reynslan sýnir, að aðallega er innheimtur hér í bænum. Hlutfallið milli skattsins úr Reykjavík og öðrum landshlutum synir, að samræmi getur ekki verið. - Þessi galli mun lengi loða við skattinn, hvað erfitt er að fá hann réttan. Annað er það, að í efnalitlu þjóðfélagi er ekki rétt að draga neitt úr kappi manna til að afla tekna og auka velmegun sína og þjóðarinnar. Hitt er rétt, að láta menn gjalda duglega af því, sem þeir vilja eyða. Mörg vara, sem menn þykjast þurfa að kaupa, getur bæði verið þörf og óþörf. Það fer eftir því, hvort hennar, er neytt í hófi eða óhófi, og um það eru menn sjálfráðir. Hv. þm. Ísaf. varð æfur út af því, að hæstv. fjmrh. hafði minnzt á niðurfelling skatts. En það er öll ástæða til að fella niður nokkuð af tekjuskatti vegna þeirrar fjárkreppu, sem nú þegar þrengir að og hlýtur að haldast fyrst um sinn, þó að vonandi sé, að ekki verði mjög lengi. Afkoma framleiðenda hefir sjaldan verið verri, afurðir þeirra eru fallnar í verði og lítt seljanlegar, svo að enn er óséð um afleiðingarnar. Hvernig á að bregðast við þessu?- Það er ekki hægt betur en með því að létta af mönnum einhverju af byrðum. Stjórnin hefði átt að búa svo skynsamlega, að við mættum létta talsvert á atvinnuvegunum; hún hefði átt að geyma kornið frá góðu árunum eins og Jósep. Mér þótti því vænt um, þegar hæstv. fjmrh. boðaði afnam 25% gengisviðaukans. En sá galli var á gjöf Njarðar, að þessi skattur á að koma fram í hækkunum skatta samkv. öðrum frv. Breytingin er þá ekki til neins annars en að festa þessa skatta um aldur og æfi. Eftir þessu frv. á að festa hækkunina í skatti, sem heyrir undir tollalögin, og um leið kemur annað frv., sem festir hækkun í öðrum tollalögum. Þetta sýnir, hve fjármálastjórn landsins hefir verið herfileg undanfarið og hve illa slíkt ráðleysi kemur niður á atvinnuvegunum. Í stað þess að geta nú létt undir með atvinnuvegunum og fellt niður þyngslabyrðar, sem á þeim liggja, eins og fyrrverandi stjórn gerði, þá eru þær byrðar margfaldaðar nú með auknum tollum og sköttum, þegar herðir að.  Þetta sýnir því, að fjármálastjórn landsins hefir farið allt annað en vel úr hendi. En þó er það langalvarlegasta í fjármálastjórn landsins ósagt enn, og það sannar betur en allt annað, hve stj. er Ósýnt um að fara með fjármálin. Þrátt fyrir það þó að undanfarið hafi verið einstök góðæri, og þó að allir skattar og tollar séu hækkaðir, þá er samt svo komið, eins og fjárlagafrv. ber með sér, að svo að segja allar verklegar framkvæmdir eru felldar niður. Nú var einmitt nauðsynlegt, að ríkissjóður hefði getað haldið áfram með sínar framkvæmdir, þegar atvinnuvegir þjóðarinnar eru ýmist lamaðir eða í rústum. Ríkissjóður á að vera í hópi atvinnurekenda eins og seðlabanki meðal annara banka. Hann á að skrúfa að í góðærinu, - láta minna vinna, þegar nóg er um atvinnu og framkvæmdir þjóðarinnar - en eiga svo sín koffort full af fé til þess að hjálpa, þegar kreppan dynur yfir.

Vill þá bankárráðsmaðurinn lækka vextina?

. Það liggur ekki fyrir hér að ræða það mál. En vill hæstv.forsrh. mótmæla þeirri reglu um seðlabankana, sem ég var að lýsa? Þegar atvinnurekendur hafa miklar framkvæmdir með höndum og krefjast mikils vinnuafls, þá á ríkissjóður ekki að keppa á móti þeim með enn meiri framkvæmdum og gera með því allt ómögulegt og lenda svo í tómu öngþveiti á eftir. Fjárlagafrv. sýnir betur en allt annað, að fjármálastefna hæstv. stj. er þegar farin að hefna sín, eins og hún líka hlaut að gera fyrr eða síðar.

Jóhann Jósefsson Ég vildi leyfa mér að beina til stjórnarinnar, eða hæstv. fjmrh., þeirri fyrirspurn, hve mikla tollhækkun sé hér um að ræða frá því, sem nú er. Af frv. verður ekkert um það raðið, hve mikil hækkunin er, en það er auðsætt, að hún muni mikil vera. Þess vegna vil ég skora á hæstv. fjmrh. að gefa nú þegar skjót svör um, hve miklu þessi tollhækkun muni nema. 

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég hélt, að ég hefði tekið það atriði fram áður, að tollaukinn á munaðarvörum og á vörutollinum er ekki annar en sá, að bætt er við gengisviðaukanum, og er því aðeins um formsbreytingu að ræða frá því sem nú er. Um verðtollinn er ekki hægt að segja eins nákvæmlega og ekki hægt að gefa nánari skýrslu um hann en kemur fram í ástæðunum fyrir frv. Ef hv.þm. Vestm. vill lesa aths. við frv., þá fær hann þar þær skýringar, sem enn er mögulegt að gefa. Ég hafði ekki ætlað mér að svara þeim aths., sem fram hafa komið, en vegna þessarar fyrirspurnar frá hv.þm. Vestm. stóð ég upp, og vil ég þá nota tækifærið og víkja um leið fáeinum orðum að ræðum þeirra hv.þm. Ísaf. og hv. 1. þm. Reykv. Ég varð að víkja mér frá á meðan hv.þm. Ísaf. talaði, svo að vera má, að ég hafi misst af einhverju, sem ástæða hefði verið að svara. En þegar ég kom aftur inn í d., var hann að gera sér mat úr því, að ég hefði nefnt 2 millj. Í stað 850 þús. En þarna var um mismæli að ræða hjá mér, sem ég leiðrétti þá samstundis. En sannleikurinn er sá, að kaffi- og sykurtollurinn gáfu ríkissjóði á aðra milljón kr. í tekjur. Annars vil ég benda hv.þm. Ísaf. á, úr því að hann fór að gera sér mat úr þessu mismæli mínu, að hann mun einnig hafa mismælt sig, er hann var að boða, að hann ætlaði að leggja fyrir hv. deild frv. um tekju- og eignarskatt, þar sem ríkissjóði yrði séð fyrir rífl. tekjumissi. Hann mun hafa átt við, að ríkissjóði yrði séð fyrir nægum tekjum með frv. En hinsvegar held ég, að honum hafi ratazt rétt á munn, að frv. hans verði einmitt til þess að skerða drjúgum tekjur ríkissjóðs. Hv. 1. þm. Reykv. talaði á við og dreif, eins og honum er lagið. Af ræðu hans mátti helzt draga, að hann mundi vera farið að langa til að komast í eldhúsið, enda er það nú svo um þennan hv.þm., að hann er alltaf að leita þangað, sem einhverra matfanga er von. Hann þóttist vera að finna að því við mig, að ég hefði ekki tekið svari nefndar þeirrar, sem frv. hefir samið, út af illu orðbragði hv.þm. Ísaf. Báðir þessir hv. nefndarmenn eru hér viðstaddir, og áleit ég þá færa um að verja sig og því óþarft fyrir mig að hlaupa þar fram fyrir skjöldu. En það er ekki nema gott til þess að vita, að hv. 1. þm. Reykv. skuli vilja styðja smælingjana, enda mun það skylt lífsstarfi hans að safna undir vængi sína þeim, sem bágt eiga. Annars situr það tæplega á hv. 1. þm. Reykv. að vera að álasa stj. fyrir það, að hún vilji ekki lækka vexti. Hann á sæti í bankaráðinu og á einmitt að fjalla um, hverjir skuli vera vextir þjóðbankans. Stj. ræður þar engu um. Og ef þessi hv.þm. og bankaráðsmaður getur ekki fundið upp hjá sjálfum sér að lækka vextina, þá ætti hann að spara sér umr. um þetta. Að vísu var hann að afsaka sig með því, að engar till. lægju fyrir um þetta mal. En hvaðan ættu eiginlega þær till. að koma, nema frá sjálfu bankaráðinu?

Magnús Guðmundsson Ég ætla ekki að tefja hv. deild á langri ræðu. En út af fyrirspurn hv.þm. Vestm. vil ég geta þess, að nefndin hefir litið svo á, að ef frv. þessi verða að lögum, þá muni þau gefa ríkissjóði líkar tekjur og nú á sér stað, eða kannske freklega það. Og eins og nú horfir við um afkomu ríkissjóðs, þá er hvorki hægt að sleppa neinu af þeim tollum, sem nú eru í gildi, né lækka þá. Ríkissjóði mun ekki veita af sínu á næstu árum, eftir því sem fjárhag hans er komið. Og þó að segja megi, að með frv. þessu sé verið að lögfesta gengisviðaukann, þá má alltaf breyta til síðar, ef þingið sér sér fært, og lækka þá tollana, t. d. um það, sem gengisviðaukanum nemur. Það er satt, að margar breytingarnar eru í því fólgnar að færa ýmsar vörutegundir milli sérstakra flokka. Og þó að það sé ef til vill ekki allt rétt, eins og hv.þm. Ísaf. sagði, þá er það ekki ranglatara en áður var. Annars má lengi deila um einstök atriði eins og það, hvort rétt sé að setja þessar vörutegundir í þennan flokk eða hinn. Og nefndin mun heldur ekki standa á móti öllum breytingum, sem kunna að verða gerðar. Enda eru það ekki mótmæli gegn frv., þótt finna megi að slíkri niðurröðun og till. verði gerðar um tilfærslur einstakra vörutegunda á milli liða. Áður en ég sezt niður, vildi ég leiðrétta misskilning, sem kom fram í ræðu hv.þm. Ísaf. Hann vildi halda því fram, að beinu skattarnir væru aðeins tekju- og eignarskattur, og þeir næmu ekki nema 10% af öllum tekjum ríkissjóðs. En það var sýnt fram á það í fyrra af meðnefndarm. mínum, hv. 1. þm.N.-M., að beinu skattarnir eru um helmingur af öllum tekjum ríkissjóðs. Og vil ég þá fyrir mitt leyti segja, að ekki sé hægt á sanngjarnari hátt að láta þessar tvær stefnur mætast - beina og óbeina skatta - en nú er gert.

Magnús Jónsson Það eru aðeins örfá orð til hæstv. fjmrh. Hann fór alls ekkert út í að reyna að verja hina hræðilegu útkomu á ríkisrekstrinum, sem fjármálaskammsýni og óvit hæstv. stj. hefir leitt yfir þjóðina. En þetta er einmitt nú að koma í ljós, þar sem hæstv. stj. verður að heimta meira, þegar herðir að og kreppa dynur yfir, og getur þó ekki látið framkvæma neitt. En í staðinn fyrir að fara út í þessa sálma, fer hæstv. fjmrh. að brýna mig á háum vöxtum. Ég minntist ekkert á háa eða lága vexti. Ég tók aðeins líkingu um seðlabankana og benti á, að þeir hefðu háa vexti þegar mikil eftirspurn væri eftir peningum, en lækkuðu svo vexti þegar kreppan kæmi. Og eins ætti stj. að fara að: Þegar mikil góðæri eru, vil ég geyma gjaldþolið, ekki í jöfnunarsjóði, eins og hv.þm. Ísaf., heldur í sjálfum atvinnuvegunum, með því að gera þá traustari. Hæstv. fjmrh. spurði, hvers vegna ég lækkaði ekki vextina. Ég skil ekkert í þessum misskilningi ráðherrans. Ég svaraði aðeins því, sem hæstv.forsrh. skaut fram í í fyrri ræðu minni. Annars er ekki nema gott til þess að vita, að hæstv. stj. er orðin svona bljúg og viðurkennir nú, að hún ráði engu um vextina. Annað söng þó í þessum sömu mönnum fyrir síðustu kosningar. Þá var því óspart haldið að þjóðinni, að þeir þyrftu að komast í valdasessinn og þá mundu vextirnir verða lækkaðir samstundis. Hvað er nú orðið af stóru orðunum og öllum loforðunum, sem þá vöru gefin? Annars er það barnaskapur hjá hæstv. fjmrh. að halda, að það sé bankaráðið, sem ráði vöxtunum. Það er fjármálaástandið á hverjum tíma, sem ræður þeim. Ég get ekki skilið, hverskonar mannhundar væru þá í bankaráðum veraldarinnar, ef þeir skrifuðu upp vextina eftir eigin geðþótta. Það er ástandið í landinu, sem skapar háa eða lága vexti. Ég veit ekki til, að þær ástæður séu fyrir hendi, að hægt sé að lækka vextina. En það getur verið, að þessari fjármálastjórn, sem við eigum við að búa, takist að koma ríkissjóðnum í það öngþveiti, að vextir lækki. Lágir vextir bera ekki vott um mikla velgengni, heldur hnignun. Hæstv. fjmrh. talaði fagurlega um það, hvernig ég safnaði undir vængi mína öllum þeim, sem bágt eiga. Ég sé á ollu, að hann á bágt, eins og líka er von, þar sem hann verður að bera ábyrgð á þessu óskaplega ástandi, sem hann á þó sennilega litla sök á.