Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Fyrir nokkrum dögum bar svo til, að rektor Háskóla Íslands lét af embætti. Þarf því að koma til nýs rektorskjörs. Skiptir verulegu máli að allra dómi, sem til þekkja, að kjörið geti farið sem fyrst fram, svo að þetta þýðingarmikla embætti sé skipað að fullum lögum sem allra fyrst. Þegar farið var að undirbúa rektorskjör að nýju, kom í ljós, að einn þáttur í kjörmannatölu rektors hafði breyst verulega, frá því að lög voru sett um rektorskjör 1969. Þar var svo um hnúta búið, að fulltrúar stúdenta fóru með 16% atkvæðamagns við rektorskjör. Hins vegar hefur kennurum í fullu starfi fjölgað svo, síðan þetta var, jafnframt fjölgun stúdenta, að nú eru þeir stúdentafulltrúar, sem 1969 fylltu 16% kjörmannatölunnar, komnir niður í tæp 10%. Sem sagt, hlutdeild fulltrúa stúdenta við rektorskjör hefur rýrnað um rúman þriðjung á þessum 4 árum. Þetta er tvímælalaust ófyrirséð afleiðing af þeirri útþenslu, sem orðið hefur í Háskóla Íslands, jöfnum höndum fjölgun kennara í fullu starfi og fjölgun stúdenta. Því hefur háskólaráð lagt til. að einni gr. í háskólalögum verði af þessum sökum breytt, eins og fram kemur í 1. gr. þess frv., sem hér er lagt fyrir. Þar er kveðið á um það, að fulltrúar stúdenta við rektorskjör skuli vera fulltrúar stúdenta í háskólaráði og tveir fulltrúar stúdenta á fundum háskóladeilda og námsbrautar í almennum þjóðfélagsfræðum, svo og formaður og varaformaður stúdentaráðs Háskóla Íslands. Fjölgunin, sem hér á sér stað, er sú, að báðum fulltrúum stúdenta á fundum háskóladeilda og námsbrautar í almennum þjóðfélagsfræðum er veittur kosningarréttur við rektorskjör, þar sem samkv. gildandi ákvæðum hefur aðeins annar þessara fulltrúa atkvæðisrétt. Sömuleiðis fá með ákvæði frv. bæði formaður og varaformaður stúdentaráðs kosningarrétt við rektorskjör. Eftir gildandi ákvæðum er það aðeins formaðurinn, sem hefur kosningarréttinn. Með þeirri breytingu, sem hér er lögð til, er hlutdeild fulltrúa stúdenta við atkvgr. um rektorskjör færð í næstum sama hlutfall og lögin frá 1969 mæltu fyrir, 16% atkvæðamagns. Þess er ekki að dyljast, að innan Háskólans, hæði meðal stúdenta og háskólakennara, eru uppi hugmyndir um miklu umfangsmeiri breytingar á kjöri rektors. Þær hugmyndir hafa ekki verið skoðanir, bornar saman og vegnar í stofnunum Háskólans, en kunna síðar að koma fram. Það, sem hér er um að ræða, er rektorskjör, sem ber að með skjótum hætti, og þetta frv. fjallar um það eitt að færa hlutdeild fulltrúa stúdenta í rektorskjöri til sama hlutfalls og Alþ. gerði ráð fyrir við lagasetninguna 1969. Ég leyfi mér, herra forseti, að láta þá von í ljós, að þetta frv. hljóti skjóta afgreiðslu Alþ., legg til. að því verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Flm. (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 45 að flytja frv. til l. um breyt. á orkul. nr. 58 frá 29. apríl 1967. Hér er um að ræða frv. til þess að auðvelda sveitarfélögum jarðhitaleit og auka stuðning ríkisins við jarðhitaleit sveitarfélaga. 1. gr. frv. er þannig: „Á eftir 5. tölul. 71. gr. l. komi nýr tölul., svo hljóðandi: Að veita einstaklingum og opinberum aðilum allt að 80% styrk til leitar að jarðhita með jarðborunum eða á annan hátt af eigin fé sjóðsins eða fjárveitingum, er hann hlýtur í því skyni, þar sem aðstæður eru erfiðar til leitar, en nokkrar líkur eru á árangri að mati jarðhitadeildar eða nýtanleg hitaorka er lítil í hlutfalli við kostnað að jarðhitaleitinni. Ráðh. er heimilt að beita ákvæðum þessarar gr. til stuðnings sveitarfélögum, sem þegar hafa lagt í mikinn kostnað við jarðhitaleit, sem lítinn árangur hefur borið, enda sé fé til þess veitt á fjárlögum.“ 2. gr. er þannig: „2. málsgrein 72. gr. laganna orðist svo: Lán vegna jarðhitaleitar nema a. m. k. helmingi af kostnaði við leitina og endurgreiðast á 8 árum.“ Í aths. um 1. gr. segir svo: „Hér er lagt til að Orkusjóði sé heimilt að veita allt að 80% styrk til jarðhitaleitar við þau skilyrði, sem nefnd eru í gr. Samkv. núgildandi l. er sjóðnum ekki heimilt að veita styrki. Hann veitir allt að 40% lán til jarðhitaleitar, sem greiðast að fullu, ef hitaorka er nýtt „af svæðinu“. Verði hins vegar enginn árangur á viðkomandi jarðhitasvæði (hugtak, sem er skilgreint af Orkustofnuninni hverju sinni), endurgreiðist lánið ekki.“ Við þetta er aðeins því að bæta, að það fer oft svo, að sveitarfélög, sem leggja mikið í kostnað við jarðhitaleit, þurfa að endurgreiða Orkusjóði öll lán, þau 40% lán, sem þau hafa fengið, þótt aðeins hafi orðið árangur af hluta af leitinni, ef talið er af Orkustofnun, að um sama svæði sé að ræða. Við 2. gr. er sú aths. í grg. með þessu frv., að „í stað þess að Orkusjóði er nú heimilt að lána 40% af kostnaði við jarðhitaleit til 5 ára, er hér lagt til. að sjóðnum sé heimilað að veita 50% lán til 8 ára.“ Hér er sem sagt í fáum orðum sagt um frv. að ræða, sem gerir ráð fyrir auknum fjárhagslegum stuðningi ríkisins við sveitarfélög til jarðhitaleitar. Það þarf ekki að rökstyðja, af hverju þetta frv. er borið fram einmitt nú. Hv. þdm. er kunnugt um, að nú fer innflutt orkuverð, þ. e. a. s. verð á olíu og bensíni, mjög hækkandi og það er búist við því, að sú þróun haldi áfram um ófyrirsjáanlegan tíma. Þegar svo er háttað, tel ég ekki áhorfsmál að það verði reynt með ýmsum hætti að leita innlendra orkugjafa, og hér er um að ræða eina leiðina til þess, þ. e. a. s. að gera sveitarfélögunum auðveldara en áður að leita að jarðhita. Þarna er bæði átt við að leita að jarðhita á svæðum, sem annars hafa kannske ekki verið talin alls kostar hagstæð, og eins að létta undir með sveitarfélögum, sem hafa þegar lagt í mikinn kostnað við jarðhitaleit. Ég skal taka dæmi um þetta efni, að Dalvíkingar hafa lagt í tæplega 10 mill,j. kr. kostnað við jarðhitaleit, fengið til þess lán úr Orkusjóði, - 40% lán af þeirri upphæð, - sem þeir þurfa að greiða að fullu, vegna þess að ein borholan af 6 eða 7 er virk á þessu svæði, þannig að í reynd fá þeir ekki neinn stuðning frá ríkisvaldinu, hvorki til frekari jarðhitaleitar á þessu svæði né stuðning við að standast þennan kostnað, nema þetta 40% lán, sem þeir þurfa að endurgreiða að fullu. Nú hafa þeir hins vegar ekki nægjanlegt heitt vatn til þess að fullnægja vaxandi byggðarlagi og þurfa að halda jarðhitaleitinni áfram, ef vel ætti að vera. Hins vegar er þetta mjög erfitt, þar sem svo þungur kostnaðarbaggi er þegar kominn af þessu verki, og er augljóst, að á þeim tíma, sem orkuverð fer mjög hækkandi, þarf að standa að þessum málum á annan hátt. Ég held, að ég þurfi ekki að gera frekari grein fyrir þessu máli. Mér finnst það auðskilið, og ég held, að öllum hv. þdm, sé ljós þýðing þess, þannig að ég skal ekki fjölyrða um þetta að sinni, en legg til, herra forseti, að að lokinni umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Ég vil mjög eindregið taka undir það efni, sem felst í því máli, sem nú hefur verið mælt fyrir. Það hefur lengi verið ljóst, að hitaveitur eru einhverjar nauðsynlegustu og um leið þjóðhagslega hagkvæmustu framkvæmdir, sem Íslendingar geta ráðist í, og mönnum verður það nú betur ljóst með hverjum mánuði sem líður, það má næstum því segja hverri viku sem líður, hversu hættulegt og dýrt það er að vera um of háður olíu eða öðru innfluttu brennsluefni. Ég tel því sjálfsagt, að ríkisvaldið geri eins mikið og því framast er unnt til þess að greiða fyrir þeim sveitarfélögum, sem verða að kosta miklu fé til að fá heitt vatn til upphitunar og koma upp hitaveitum. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að benda á, að ýmsir fleiri þm. hafa hreyft svipuðum málum og að Bragi Sigurjónsson og tveir aðrir hv. þm. Alþfl. hafa nýlega lagt fram till. til þál., sem er á þá lund, að reynt verði að gera heildarskýrslu um alla þá möguleika, sem eru á skjótum nýframkvæmdum til hitunar húsa með jarðvarma eða á annan hátt, þannig að Íslendingar hagnýti sér betur þá miklu orku, sem við eigum í landinu. Þær þjóðir, sem nú verða að draga úr orkunotkun sinni, byrja að sjálfsögðu á samgöngum, ónauðsynlegum flutningum eða ónauðsynlegri notkun farartækja, en þjóðir verða e. t. v. að skammta eldsneyti til húsahitunar. Þær mundu telja það sjálfsagðan hlut fyrir þjóð eins og Íslendinga, sem á jafngífurlega mikla ónotaða orku, að það yrði gert eitt af forgangsverkefnum í öllum opinberum framkvæmdum að reyna að hagnýta þessa orku til hins ítrasta á hvern þann hátt, sem hentugast kann að reynast hverju sinni. Ég tel, að sveitarfélögunum sjálfum sé kannske allra aðila best treystandi til þess að hafa frumkvæði hvert á sínum stað, láta jafnvel leita þar, sem örugg vissa er ekki fyrir hendi um nægjanlegt vatn, og það væri því mjög vel til fundið með öðrum ráðstöfunum og innan viðtækara kerfis, sem nær yfir landið allt, að styðja þau eins og framast er unnt, til þess að þau geti leitað að þessari orku og hagnýtt hana, þar sem hún finnst nægileg.

Flm. (Bragi Sigurjónsson) : Herra forseti. Þetta frv. til 1. um Laxárvirkjun flutti ég á síðasta þingi, þ. e. a. s. s. l. vetur og flyt það nú óbreytt. Í því felast tvær breytingar sérstaklega frá gildandi lögum. Í fyrsta lagi það, að Laxárvirkjun, sem nú er sameign Akureyrarbæjar og ríkis, verði gerð að sameign ríkis og kaupstaðanna í Norðurl. e., Akureyrar og Húsavíkur, svo og sýslnanna beggja, Þingeyjar- og Eyjafjarðarsýslna, þannig að Laxárvirkjunarsvæðið allt sé í eigu ríkis og þeirra aðila, sem virkjunarinnar njóta. Í öðru lagi er lagt til í frv., að heimilað verði að fullljúka Laxárvirkjun III, þ. e. a. s. að í staðinn fyrir þau 6.5 megawött, sem nú hafa verið virkjuð alveg nýverið og tekin í gagnið í haust, verði leyft að bæta við virkjunina þannig, að hún geti framleitt 19 megawött, og með því móti yrði hægt að bæta úr sárasta orkuskortinum, sem er á þessu svæði, með fljótvirkri og ódýrri framkvæmd, því að við þá virkjun, sem framkvæmd var með 1. áfanga Laxárvirkjunar III og framleiðir nú 6.5 megawött, eins og áður segir, þarf að bæta stíflu, 23 metra hárri, og það er svo ódýr framkvæmd miðað við það, sem þegar er búið að leggja þarna af mörkum, að það er að allra skynsamra manna mati og sérfróðra langódýrasta aðferðin til þess að bæta úr þeim raforkuskorti, sem er fyrir hendi í Norðurl. e. Mig langar að geta þess, að í haust var verið að athuga um almannavarnir á þessu svæði og þá ráku þeir sérfræðingar, sem kvaddir voru þangað, sig á, að eitt erfiðasta viðfangsefnið í þeim málum var einmitt það, hvað orkan var takmörkuð og óviss á svæðinu. Í öðru lagi þekkja allir, að t. d. á Akureyri er einn undirstöðuatvinnuvegur bæjarbúa iðnaður, og þegar orkan er óviss og getur truflast svo og svo mikið og svo og svo lengi, þá er auðvitað þessum dýrmæta atvinnuvegi hætta búin. Þegar þannig stendur, að við þurfum að framleiða verulega orku með dísilvélum og olían er orðin jafndýr og allir þekkja og jafnvel óvíst, hve auðvelt verður að fá hana, eins og hér var verið að ræða um áðan, má öllum vera ljóst, að þarna þarf hið allra fyrsta úr að bæta. Menn geta gert sér í hugarlund, að hér er nokkur vandi á ferðum, ef þeir hafa tekið eftir fréttum, sem nýverið bárust úr þessu kjördæmi, að t. d. heilsugæslustöð og elliheimili, eins og heimilið í Skjaldarvík, hefur talið sig til knúið að kaupa vararafstöð upp á ½ millj. kr. til þess að eiga það ekki á hættu, að aldrað fólk, um 100 talsins, í þessu elliheimili þurfi kannske einn góðan veðurdag að sitja í kulda og myrkri. Ég fylgdi þessu máli nokkuð úr hlaði á síðasta þingi með allítarlegri ræðu, sem var prentuð í Alþingistíðindum, og leyfi ég mér að vísa til þess. Þó vil ég taka fram hér nokkur atriði, sem mér þykir rétt að telja enn frekar en ég hef þegar gert. Ein ástæðan, sem ég hef fyrir þessum frv. flutningi, er sú, að ég get ekki orða- og athafnalaust horft á, að svo herfilega sé fleygt í súginn almannafé sem verður, ef nú er hætt við Laxárvirkjun nánast á því stigi, sem verst gegnir. Ég vil rifja þetta upp: 1. Með lögum um Laxárvirkjun frá 1965 var heimilað að virkja í Laxá við Brúar í Aðaldal 12.6 megawött fram yfir þau 12 megawött áður virkjuð. Af þessum 12.5 megawöttum hafa nú 6.5 megawött verið virkjuð eða svokallaður I. áfangi Laxárvirkjunar III og verið tekinn í gagnið í haust, eins og fyrr segir. En ráðh. orkumála hefur samið við Landeigendafélag Laxár og Mývatns að hætta virkjun þar með. Þó á ríkið eða átti og Laxárvirkjun allt það land, sem virkjunin fer fram á, og þar með fullan rétt á virkjunaraðstöðunni samkv. vatnalögum. Svo er að sjá sem ríkið hafi aldrei áttað sig á þessari réttarstöðu sinni og Laxárvirkjunar. 2. Vegna heimildar laga um 12.5 megawatta virkjun og trú af líkum á nokkuð stærri virkjun hafa vatnsgöng og stöðvarhús, sem og vélakaup orðið kostnaðarhærri en þurft hefði fyrir 6.5 megawattaáfangann einan, svo að fullyrt er, að nemi 250–300 millj. kr., sem nú eru gerðar óvirkar með öllu með framkvæmdabanni ráðh., en koma að fullu til gagns, ef fengist að reisa hina 23 metra háu stíflu í Laxárgljúfrum samkv. hönnun Laxárvirkjunar III. Rétt er að benda á, að á hinni umdeildu Laxárvirkjun hefði aldrei verið byrjað, hefði grunur leikið á, að henni fengist ekki lokið til sæmilegs gagns. Og í þessu sambandi endurtek ég enn, að það eru til heimildarlög, þar sem mátti þó a. m. k. virkja 12.5 megawött, en hefur verið staðnæmst við 6.5 og bannað að fara lengra af ráðh. 3. 100 millj. kr. raflína hefur verið reist undir forsjá núv. orkumálaráðh. frá Akureyri til Skagafjarðar, og er henni ætlað að flytja rafmagn frá Laxársvæði til orkuvana Skagafjarðar- og Húnavatnssýslusvæða. Þessi lína stendur nú ótengd, opin í báða enda, þar eða enga orku er að flytja að óbreyttri virkjun. Eru þá millj. orðnar 400, sem bíða ónýttar norður þar, en mæti fullnýta með fullgerðri Laxárvirkjun III. 4. Laxárvirkjun, sem á gufuvirkjun, 3 megawött að stærð, í Bjarnarflagi í Mývatnssveit, hefur óskað eftir leyfi til að auka þá virkjun. Stjórn virkjunarinnar hefur ekki fengið svar við umleitun sinni. 5. Laxárvirkjunarstjórn hefur spurst fyrir um leyfi til gufuvirkjunar við Kröflu í Mývatnsfjöllum. Hún er ekki virt svars. En frést hefur eftir krókaleiðum, að Orkustofnuninni hafi verið synjað um fjárveitingu til rannsóknarborana þar. Sú synjun talar að sjálfsögðu sínu máli. 6. Landbrh. selur kirkjujörðina Birningsstaði fyrir spottprís 15. des. 1972, meðan enn er óútkljáð Laxárdeila. Ég fæ kannske tækifæri til þess alveg næstu daga að rekja það mál nánar og fer ekki lengra að sinni í það. Nú er ákaft veifað framan í okkur Norðlendinga raflínu frá Sigöldu og svo Dettifossvirkjun. Að sjálfsögðu eru þetta framkvæmdir, sem eiga að koma, og vel sé þeim, sem vinna að þeim. En þessar framkvæmdir eiga að gerast með skynsamlegum hætti og í hagkvæmri röð. Meðan hægt er að veita okkur Norðlendingum það rafmagn, sem okkur skortir nú, ódýrast og hagkvæmast með fullbyggingu Laxárvirkjun III, þá er sjálfsagt að gera svo. Þarna á vísast að koma næst virkjun í Blöndu eða Jökulsá í Skagafirði eða gufuvirkjun við Kröflu, þá samlína við Búrfell og Sigöldu og þá Dettifossvirkjun, nema áður hafi okkar hugkvæmi orkumálaráðh. náð snjöllum sameignarsamningi við Gambíumenn, sem ég skal fyrir mitt leyti fylgja honum til af minni fátæklegu getu, ef skynsamlegt þykir. En mig langar að skjóta því fram, að ekki alls fyrir löngu las ég einhvers staðar, að slíkri framleiðslu, sem þar hefur verið stungið upp á, fylgi talsvert mikil mengun, og einhvern tíma hlustaði ég á það, að þessum hæstv. orkumálaráðh., sem nú er, hafi þótt óskynsamlegt að koma á stóriðnaði hér á Íslandi, sem mikil mengun fylgdi, svo að ég vona, að hann kanni það mál vel, áður en nokkuð er gert alvarlegt í því. En í dag bið ég þess eins, að hann taki sönsum í Laxárvirkjunarmálinu og að stoði okkur Norðlendinga til að komast úr sárasta orkuskortinum. Því leyfi ég mér að vænta þess, að hann stuðli nú að því, að þetta frv. mitt um Laxárvirkjun verði samþ., og í trausti þess, að svo megi verða með atfylgi annarra viturra sannsýnna manna á Alþ., legg ég til, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og til iðnn.