Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gils Guðmundsson, rithöfundur, fyrrverandi alþingismaður og forseti sameinaðs Alþingis, er látinn. Hann andaðist föstudaginn 29. apríl, níræður að aldri. Gils Guðmundsson var fæddur í Hjarðardal innri í Önundarfirði 31. desember 1914. Foreldrar hans voru hjónin Guðmundur Gilsson bóndi og Sigríður Hagalínsdóttir húsmóðir þar. Hann ólst upp í foreldrahúsum við búskap og sjósókn fram yfir tvítugsaldur. Árið 1935 hóf hann nám í Kennaraskóla Íslands og lauk kennaraprófi vorið 1938. Hann var kennari við íþróttaskóla Sigurðar Greipssonar í Haukadal í Biskupstungum 1938–1940 og við unglingaskóla í Garði og Sandgerði 1940–1941. Afgreiðslumaður í Sandgerði var hann 1941–1943. Árið 1943 fluttist hann til Reykjavíkur. Um þær mundir hófst sá ferill sem varð meginþáttur í ævistarfi Gils Guðmundssonar. Hann fór að skrá og birta á prenti margs konar þjóðlegan fróðleik. Hann var afkastamikill rithöfundur og stundaði einkum ritstörf og blaðamennsku á árunum 1943–1956. Árið 1956 varð hann framkvæmdastjóri menntamálaráðs og Bókaútgáfu Menningarsjóðs og gegndi því starfi til 1978. Fyrst rita frá hans hendi voru Frá ystu nesjum: vestfirskir sagnaþættir sem komu út í sex bindum 1942–1953. Næst kom út Skútuöldin í tveimur bindum 1944 og 1946. Ritstjóri Sjómannablaðsins Víkings var hann 1945–1954. Nokkru síðar hóf hann að taka saman minnisverð tíðindi á Íslandi á 20. öld og öldinni á undan og sá hann um átta bindi þess vinsæla bókaflokks. Hið síðasta kom út 1986. Ótalinn er hér fjöldi rita sem hann stóð að útgáfu á. Gils Guðmundssyni voru falin ýmis trúnaðarstörf jafnframt aðalstarfi og verða nokkur þeirra talin hér. Hann var formaður Rithöfundasambands Íslands 1957–1958, skipaður 1962 formaður stjórnar Minningarsjóðs Kristjáns Jónssonar Fjallaskálds, kosinn 1966 í þjóðhátíðarnefnd til að minnast ellefu alda Íslandsbyggðar 1974. Árið 1968 var hann skipaður í endurskoðunarnefnd laga um friðun Þingvalla og um náttúruvernd, og skipaður 1971 í fiskveiðilaganefnd. Hann var formaður nefndarinnar. Í Norðurlandaráði var hann 1971–1974 og 1978–1980, í verðlaunanefnd Gjafar Jóns Sigurðssonar 1972–1983, í Þingvallanefnd 1972–1980 og í stjórn Þjóðhátíðarsjóðs 1977–1987. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sat hann 1970 og á hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna 1974–1975. Gils Guðmundsson var einn forvígismanna við stofnun Þjóðvarnarflokks Íslands árið 1953, var ritari flokksins 1953–1960 og varaformaður 1960–1962. Hann skipaði efsta sæti á lista flokksins í Reykjavík í alþingiskosningunum 1953, hlaut kosningu og sat á Alþingi til 1956. Árið 1963 tók hann aftur sæti á Alþingi, þingmaður Alþýðubandalagsins í Reykjaneskjördæmi, og sat á þingi til 1979. Alls sat hann á 20 þingum. Hann var forseti neðri deildar 1971–1974, fyrri varaforseti sameinaðs þings 1974–1978 og forseti sameinaðs Alþingis 1978–1979. Gils Guðmundsson var traustur drengskaparmaður. Hann var vel máli farinn, flutti lengi vel erindi í útvarp og annað dagskrárefni og hlaut vinsældir meðal hlustenda. Í störfum sínum á Alþingi naut hann reynslu sinnar og þekkingar af atvinnulífi Íslendinga til sjávar og sveita. Í málflutningi var hann rökfastur og fundvís á kjarna hvers máls. Hann var röggsamur og réttlátur í forsetastóli. Gils Guðmundsson átti við sjúkleika að stríða síðustu æviárin. Hann tók þó eftir föngum þátt í störfum Félags fyrrverandi alþingismanna og var á nýliðnum vetri kjörinn heiðursfélagi þess. Ég bið háttvirta alþingismenn að minnast Gils Guðmundssonar með því að rísa úr sætum. - 
            

Hæstv. forseti. Alþingi hefur borist fjöldi álitsgerða vegna þessa máls og að undanskildum álitsgerðum Verslunarráðsins og Samtaka atvinnulífsins eru þær flestar mjög gagnrýnar á málið og beina því til Alþingis að þetta þingmál verði ekki lögfest en það gengur sem kunnugt er út á það að skattleggja raforkugeirann. Með þessu frumvarpi, ef það verður að lögum, er stigið enn eitt skrefið í þá átt að markaðsvæða raforkugeirann í landinu. Hér er um að ræða grunnþjónustu sem tekur til lífsnauðsynja og mjög ólíklegt að á þessu sviði skapist virkur markaður sem komi til með að færa verðlagið niður. Út á það m.a. gengur gagnrýni verkalýðssamtakanna í landinu sem leggjast mjög eindregið gegn því að frumvarpið verði samþykkt. Mjög alvarleg gagnrýni kemur einnig frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga sem bendir á að þetta komi til með að þrengja fjárhag sveitarfélaganna. Fjármunir verða færðir í ríkissjóð þegar fram líða stundir, við þurfum að horfa á málið til langs tíma, en að sama skapi mun minna ganga til sveitarfélaganna sem fram til þessa hafa mörg hver fært arð út úr orkugeiranum inn til samfélagsþjónustunnar til að fjármagna hana. Það eru mörg önnur atriði sem fram koma í álitsgerðum sem Alþingi hafa borist og við leggjum áherslu á að meiri hlutinn á Alþingi endurskoði hug sinn. Við munum að sjálfsögðu í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði greiða atkvæði gegn þessu frumvarpi þótt við munum styðja breytingartillögur sem fram hafa komið frá Frjálslynda flokknum þar sem reynt er að gera þó það besta úr þessu máli.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða skattahækkunarfrumvarp ríkisstjórnarinnar. Nú er ætlunin að hækka álögur á vatn, hita og rafmagn. Þar er borið niður í þessu tiltekna frumvarpi. Þeir sérfræðingar sem komu á fund hv. efnahags- og viðskiptanefndar töluðu allir um að þetta mundi leiða til hækkunar. Það liggur einnig fyrir að ríkisstjórnin hefur ekki lagt í neina vinnu, enga, til að kanna hvaða afleiðingar þetta kunni að hafa í för með sér. Í yfirferð efnahags- og viðskiptanefndar var einnig á það bent að langtímaraforkusamningar við stóriðju gera það að verkum að engar breytingar verða á þeim samningum. Hækkunin mun nánast alfarið falla á almenning í þessu landi og ekki aðeins það heldur hefur einnig verið bent á að hækkunin muni leiða til mikillar tilfærslu á fjármunum frá sveitarfélögum yfir til ríkisins. Í samhljóða ályktun og bókun borgarráðs fyrir nokkrum dögum segir m.a., með leyfi forseta: „Samkvæmt samantekt Sambands íslenskra sveitarfélaga hefði þessi skattlagning orkufyrirtækja sveitarfélaga numið um 1,1 milljarði króna á árunum 2002 og 2003.“ Það er því alveg ljóst að með þessum aðgerðum er vegið að sveitarfélögunum og ríkið er á nokkurn hátt að kalla til sín þá fjármuni sem það nýlega hefur verið gert samkomulag við sveitarfélögin um að láta þau hafa. Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að Samfylkingin mun ekki styðja þetta mál og mun því segja nei.

Frú forseti. Hér kemur til atkvæðagreiðslu frumvarp frá fjármálaráðherra um skattskyldu orkufyrirtækja. Megintilgangur frumvarpsins er sá að samræma skattalöggjöf á sviði raforku, þ.e. á orkufyrirtæki, í landinu. Við meðferð málsins í efnahags- og viðskiptanefnd lagði ég fram þá hugmynd að hægt væri að nálgast megintilgang frumvarpsins með öðrum hætti en gert er með þessu frumvarpi, þ.e. að heimila einkafyrirtækjum sem eru í orkuframleiðslu í landinu, sem sagt ekki í opinberri eigu, frekar að starfa undir sömu skattalöggjöf og orkufyrirtæki í opinberri eigu gera í dag. Þar með yrði megintilgangi frumvarpsins náð. Það kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans um þetta mál, virðulegi forseti, að erfitt sé að meta áhrif breytinga á orkuverð og arðsemi orkufyrirtækja. Þetta eru mjög óábyrg orð að mínu mati, frú forseti, sérstaklega í ljósi þess að umsagnir sem hafa borist efnahags- og viðskiptanefnd um málið frá orkufyrirtækjum í opinberri eigu eru öll samhljóma um það að orkuverð í landinu muni hækka ef til samþykktar á þessu frumvarpi kemur í óbreyttri mynd. Við í Frjálslynda flokknum munum greiða atkvæði á móti þessu frumvarpi. Engu að síður munum við leggja fram breytingartillögu sem miðar að því að gildistaka frumvarpsins í heild sinni frestist frá 2006 til 2013 og að í millitíðinni, þ.e. á miðju næsta kjörtímabili, árið 2009, verði skipuð nefnd sem kanni rækilega og fari ofan í kjölinn á því hvaða áhrif breytingar af þessu tagi muni hafa á orkuverð í landinu.

Ég tel rétt, virðulegi forseti, að það komi fram við þessa atkvæðagreiðslu að meiri hlutinn felldi tillögur okkar, fulltrúa Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd, sem Fjármálaeftirlitið kallaði eftir til að vernda betur hag smærri hluthafa með því að kveða á um að tilboðsskylda myndaðist við 20% eignarhluta, sem er ráðandi eignarhluti í tengslum milli aðila, í stað þriðjungs eins og stjórnarflokkarnir leggja til í frumvarpinu. Með því að fella þessa breytingartillögu var gengið gegn hagsmunum smærri hluthafa. 20% ákvæðið er nauðsynlegt vegna smæðar markaðarins og mikilla eignatengsla. Hefur Fjármálaeftirlitið legið undir ámæli fyrir að taka ekki á málum sem nokkrum sinnum hafa komið upp á liðnum árum. Þeir gátu það ekki þar sem þetta viðmið var ekki til staðar. Það er því afar óeðlilegt að fella þessa tillögu. Það styrkir hag stórra hluthafa og stóru viðskiptasamsteypnanna en gengur gegn hagsmunum fjöldans, þ.e. smærri hluthafa. Auk þess felldi meiri hlutinn breytingartillögur okkar um að Fjármálaeftirlitið fengi heimild til að beita 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar á þskj. 1196, máli 435, tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 45/2004, um breytingu á XVIII. viðauka (Öryggi og hollustuhættir á vinnustöðum, vinnuréttur og jafnrétti kynjanna) við EES-samninginn. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 45/2004 frá 23. apríl 2004, um breytingu á XVIII. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/88/EB frá 4. nóvember 2003 um ákveðna þætti er varða skipulag vinnutíma Nefndin fékk til fundar við sig þau Ernu S. Hallgrímsdóttur frá utanríkisráðuneyti, Gylfa Kristinsson frá félagsmálaráðuneyti, Bjarna Þór Eyvindsson frá Samtökum unglækna, Gunnar Björnsson frá fjármálaráðuneyti, Guðríði Þorsteinsdóttur frá heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti og Ragnar Árnason frá Samtökum atvinnulífsins. Vinnutímatilskipunin felur í sér lágmarksreglur um skipulag vinnutíma að teknu tilliti til öryggis og heilbrigðis starfsmanna. Tilskipunin gildir um daglegan og vikulegan lágmarkshvíldartíma, árlegt orlof, um hlé og hámarksvinnutíma á viku og tiltekna þætti í tengslum við næturvinnu, vaktavinnu og vinnumynstur. Vinnutímatilskipunin hefur verið innleidd í íslenskan rétt að því er flestar starfsgreinar varðar. Efni vinnutímatilskipunar mun nú taka til allra atvinnugreina ef sérreglur hafa ekki verið settar um þær, svo sem um farmenn. Innleiðing tilskipunar þessarar kallar á lagabreytingar hér á landi en að meginstefnu til hefur það verið gert nú þegar með breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, með síðari breytingum, og lögum um orlof, nr. 30/1987, með síðari breytingum. Þá er einnig mögulegt að innleiða efni hennar með kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins. Við meðferð málsins í nefndinni var einkum rætt um lækna í starfsnámi. Ákvæði vinnutímatilskipunarinnar hefur enn sem komið er ekki verið innleitt hvað lækna í starfsnámi varðar en með samþykkt þessarar tilskipunar er ljóst að grípa verður skjótt til aðgerða. Ljóst er að vinnutími unglækna er oft og tíðum mjög langur sem hlýtur að koma niður á bæði læknum og sjúklingum. Hins vegar þarf líka að sjá til þess að þeir fái næga starfsþjálfun. Af þeim sökum telur nefndin brýnt að löggjafinn, stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins bregðist við og geri nauðsynlegar breytingar sem fyrst en tilskipunin virðist veita nokkurt svigrúm hvað nokkrar stéttir varðar, þar á meðal heilbrigðisstarfsmenn. Hæstv. forseti. Utanríkismálanefnd leggur til að tillagan verði samþykkt og undir nefndarálit þetta skrifa hv. þm. Sólveig Pétursdóttir, Guðmundur Árni Stefánsson, Dagný Jónsdóttir, Drífa Hjartardóttir, Rannveig Guðmundsdóttir, Einar K. Guðfinnsson, Jónína Bjartmarz, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Ögmundur Jónasson, en sá síðastnefndi ritar undir nefndarálitið með fyrirvara.

Frú forseti. Það er varla hægt að láta þessa umræðu fara fram án þess að á það verði aðeins drepið hvernig Íslendingar standa að vígi gagnvart innleiðingu þeirra þátta þessarar tilskipunar sem þegar hafa verið til umfjöllunar á Alþingi áður, þá auðvitað sérstaklega hvað varðar málefni lækna í starfsnámi. Þar háttar einmitt svo til um þessar mundir að Ísland er komið í ónáð og hefur nýtt, og meira en nýtt, alla þá fresti sem það hefur til að hrinda þeim hlutum í framkvæmd. Auðvitað hefði verið ánægjulegra ef samhliða þessu máli hefði verið hægt að upplýsa um það hvernig búið væri að hrinda því í framkvæmd og takast á við það á íslenskum heilbrigðisstofnunum, einkum og sér í lagi stóru sjúkrahúsunum þar sem læknar eru í starfsnámi, Landspítala – háskólasjúkrahúsi og Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri, hvað varðar breytingar á rekstri þar, mönnun deilda og annað því um líkt sem þetta kemur inn á. Fyrst má segja um þessa vinnutímatilskipun almennt, eða þessar samevrópsku reglur, um ýmis ákvæði sem varða öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum, rétt starfsmanna og þar með talið til eðlilegs hvíldartíma, að þarna var á ferðinni samræming á reglum sem voru auðvitað að verulegu leyti til staðar í löggjöf ríkja. Sérstaklega átti það við um Norðurlöndin sem með sinn tiltölulega þróaða vinnumarkað voru í flestum tilvikum jafn vel, og í sumum tilvikum betur, sett en þessi vinnutímatilskipun hafði í för með sér. Sumt af því á sér langan aðdraganda, annað skemmri. Það fór þó auðvitað ekki hjá því að reglurnar höfðu áhrif á einstakar stéttir og hvað Íslendinga varðaði muna menn sjálfsagt umræður um þau áhrif sem þetta hafði á flutningastarfsemi í landinu og hvíldartíma bílstjóra. Auðvitað eru aðstæður hér sérstakar og þetta getur komið mismunandi við eftir starfsgreinum og eftir þeim aðstæðum sem þar er við að búa. Sjómannastéttin og farmannastéttin eru að hluta til með sérreglur í þessum efnum eins og kunnugt er og þannig mætti fara yfir það hvernig þetta kom við einstaka hópa. Langmestu áhrifin held ég að verði þó að segja að þetta hafði eða átti að koma til með að hafa á t.d. lækna, bæði sérfræðinga í starfi og lækna í starfsnámi. Þegar þessar reglur komu til framkvæmda og ekki voru neinar undanþágur til að styðjast við, hvað varðaði t.d. sérfræðinga á sjúkrahúsum, varð að gera hér talsverðar ráðstafanir sem kostuðu nokkur fjárútlát vegna þess að það vaktakerfi sem hafði verið við lýði án hvíldartíma fékk ekki staðist eftir að hinar nýju evrópsku reglur um hvíldartíma komu til sögunnar. Sérstaklega kom þetta við reksturinn á minni deildum, á fámennum sérhæfðum deildum þar sem kannski 3–4 sérfræðingar gengu vaktir og erfitt var um vik að uppfylla ákvæðin um lágmarkshvíldartíma nema með ráðningu viðbótarstarfsmanna. Ég minnist þess t.d. að Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri þurfti að fara í allverulegar breytingar og fá þó nokkrar fjárveitingar til að mæta þessum áhrifum. Það tókst og engum finnst það annað en sjálfsagt í dag að menn tókust á við þessar breytingar og leystu úr þeim. Þeim mun undarlegra er það, frú forseti, að enn er allt í þoku hvað varðar þann þátt málsins hér sem snýr að læknum í starfsnámi, sem sagt læknakandídötum sem lokið hafa grunnnámi í læknisfræði en eru að vinna á spítölunum kandídatsár sitt eða eru lagðir af stað í sérnám sem felst í vinnu á deildum. Sáralítið virðist hafa gerst í þessum málum árum saman og ég held að það hljóti að verða að segjast að þær upplýsingar sem komu fram í utanríkismálanefnd um þetta efni og vörðuðu stöðuna á t.d. Landspítala – háskólasjúkrahúsi vekja verulega undrun í ljósi þess hversu langan tíma menn hafa haft til að búa sig undir og glíma við þetta. Í aðalatriðum virtist mér málið standa á nákvæmlega sama stað og það gerði fyrir tveimur ef ekki þremur árum þegar utanríkismálanefnd var með þessi mál síðast til umfjöllunar af sambærilegum ástæðum, að verið var að innleiða breytingar eða nýja hluti sem vörðuðu vinnutímatilskipunina. Auðvitað er það alveg út úr öllu korti að menn skuli ekki hafa undirbúið a.m.k. þessar breytingar þannig að fyrir liggi nú áætlun um það hvernig menn vinni sig út úr þessu og komist hjá því að sæta kærum og klögumálum sem er þó í mínum huga ekki aðalatriði þessa máls heldur hitt, að hið forneskjulega fyrirkomulag sem þarna hefur viðgengist er úr takti við allt sem ætti að viðgangast í nútímanum. Það er algerlega fráleit hugsun að þessi einstaki hópur manna, læknar í starfsnámi, sé einhver sérstök vinnudýr sem notað sé út úr umfram eiginlega alla aðra og að öll viðhorf um lágmarkshvíld og að menn séu sæmilega upplagðir í vinnu sinni séu látin lönd og leið í þessu tilviki frekar en öðrum. Það er mjög hlálegt að menn skyldu ráðast í nauðsynlegar breytingar vegna lækna og sérfræðinga en ekki ráða við að gera þetta hvað varðar lækna í starfsnámi. Í þessu tilviki er væntanlega út af fyrir sig ekki um annað að ræða en að staðfesta þessa ákvörðun sameiginlegu nefndarinnar og falla frá fyrirvörum hvað hana snertir. Það er samt ómögulegt annað en að nefna þessa stöðu málsins í sömu andrá. Nú man ég ekki alveg nákvæmlega hvar kærumál á hendur Íslandi fyrir vanefndir á þeim þáttum vinnutímatilskipunarinnar sem fyrir lágu eru á vegi staddar en það er gott ef ekki að kærumál sé beinlínis lagt af stað í EES-ferlinu, þ.e. að allar undanþágur, málflutningur og rökstuðningur sé tæmt og ekkert annað eftir en að Ísland fái úrskurð í hausinn. Það þarf ekki endilega að vera heimsendir í mínum huga, sérstaklega ekki ef menn hafa góðan málstað gagnvart því máli sem reynir á fyrir hinu evrópska kerfi, en það er afar dapurlegt að það skuli vera hlutur af þessu tagi sem verður e.t.v. fyrstur til að draga Ísland alla leið á endastöð og að við fáum sem sagt slíkan dóm eða slíkan úrskurð vegna vanefnda á innleiðingu gerðar af þessu tagi. Ég sé fyrir mitt leyti, frú forseti, kannski ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð en held að það sé alveg óhjákvæmilegt að vakin sé athygli á þessu. Auðvitað væri eðlilegt að hæstv. ráðherrar sem fara með framkvæmd þessara mála hér, svo sem hæstv. félagsmálaráðherra sem fer með vinnuverndarmál og hæstv. heilbrigðisráðherra, gerðu einhverja grein fyrir því hvernig þessi mál eru á vegi stödd og hvernig Ísland hugsar sér að standa að verki í þessum efnum allra næstu mánuðina. Það kom lítið fram um þetta, að segja má ekki neitt, í framsöguræðu formanns utanríkismálanefndar og mér finnst ekki boðlegt að Alþingi fari í gegnum þetta mál án þess að staðan sé rædd og upplýst. Auðvitað væri eðlilegt að þess væri óskað að hæstv. ráðherrar gerðu grein fyrir því hvernig staða málsins er metin af hálfu stjórnvalda og hvað sé að frétta af þeim bænum um þessi mál.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur gert ágætlega grein fyrir sjónarmiðum okkar í þessu máli og hann vék sérstaklega að stöðu unglækna sem hefur verið það sem er einna gagnrýniverðast varðandi vinnutíma og lög og reglur sem um hann gilda. Ég sat fund utanríkismálanefndar þegar þetta mál var afgreitt úr nefnd og gerði það með fyrirvara. Mig langar í örfáum orðum að gera grein fyrir á hverju fyrirvari minn byggist. Ég sé að utanríkismálanefnd hefur leitað umsagnar ýmissa aðila og fengið aðila á sinn fund til að fjalla um málið. Þar á meðal er fulltrúi unglækna, frá Samtökum unglækna eins og samtökin heita. Síðan er fulltrúi frá fjármálaráðuneytinu, fulltrúi frá heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu og fulltrúi frá Samtökum atvinnulífsins. Ég spyr: Hvernig stendur á því að Alþýðusamband Íslands er ekki fengið til að segja sitt álit, BSRB, BHM og önnur samtök sem hafa látið þessi mál til sín taka? Eðlilegast hefði verið að leita einnig til þessara heildarsamtaka, tel ég vera. Þessi samtök eiga aðild að ráðgjafarnefnd EFTA og svona málefni fara í gegnum það ferli. Ég þekki það vel því að fulltrúi BSRB á sæti í þeirri nefnd en ég er formaður þeirra samtaka sem kunnugt er og fylgist nokkuð náið með málum. Fulltrúi samtakanna hefur verið að benda á ýmsar breytingar sem hafa átt sér stað á vinnutímatilskipuninni innan Evrópusambandsins sjálfs. Vinnutímatilskipunin á sér alllanga sögu en hér á landi var hún fest í kjarasamninga árið 1997. Hún var innleidd með kjarasamningunum það ár af aðilum vinnumarkaðar og er markmiðið að stuðla að umbótum, einkum að því er varðar vinnuumhverfi til að tryggja aukið öryggi og heilsuvernd starfsmanna. Ákvæðin eru jafnframt í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Menn þekkja margir efni þessara laga en nú er það svo að hjá Evrópusambandinu hafa legið fyrir drög um að breyta vinnutímatilskipuninni og er það gert m.a. með tilliti til dóma sem hafa fallið en tillögurnar sem fram hafa komið eru hins vegar frá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins en ekki verkalýðssamtökunum. Þau hafa gagnrýnt þær hugmyndir sem uppi eru á vinnuborði framkvæmdastjórnarinnar. Í gildandi tilskipun er viðmiðunartímabil við útreikning á meðalvinnutíma á viku fjórir mánuðir. Í undantekningartilvikum er heimilt að lengja tímabilið í sex mánuði eða í 12 mánuði en þá með heildarsamningum, þ.e. samningum sem gerðir eru á milli aðila vinnumarkaðarins. Í vinnutímasamningunum frá 1997 var samið um sex mánuði sem meginreglu en jafnframt að það verði heimilt með kjarasamningum að lengja tímabilið í 12 mánuði. Þá þarf staðfestingu heildarsamtakanna til. Samkvæmt breytingum sem ég gat um og eru komnar frá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins yrði meginreglan áfram sú að viðmiðunartímabilið skuli ekki vera lengra en fjórir mánuðir. Hins vegar er lagt til að lengja megi viðmiðunartímabilið í 12 mánuði en það er ekki lengur skilyrði að til þess þurfi samninga aðila vinnumarkaðarins, heldur samráð eða „consultation“ eins og það er orðað á ensku. Það hefur verið gagnrýnt af heildarsamtökum launafólks í Evrópu, ETUC, European Trade Union Confederation, að verið sé að fella niður þennan öryggisþátt þar sem oft hefur verið haldið fram af hálfu vinnuveitenda að samráð þýði ekki það sama og samkomulag. Hæstv. forseti. Ég vil aðeins vekja athygli á því að þessar tilskipanir eru stöðugt að taka breytingum og það er mikilvægt fyrir Íslendinga að fylgjast mjög vel með því sem er að gerast á þessum vettvangi. Við höfum EFTA-nefnd þingsins sem á að sinna slíkum málum en því miður gerðist það í upphafi þess þings sem nú situr að fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs var settur út úr þeirri nefnd, eða náði öllu heldur ekki kjöri inn í hana, og tel ég það afar slæmt því að reynslan sýnir okkur að frá fulltrúum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs koma oft gagnrýnin sjónarmið auk þess sem við lögðum okkur sérstaklega eftir því að kynna okkur hvað var að gerast á þeim vettvangi sem lýtur sérstaklega að stöðu launafólks. Ég er ekki að gefa það í skyn að aðrir geri það ekki, sinni ekki sínum störfum, ég segi hins vegar að að þarna komu fram mikilvæg viðhorf sem ég óttast að verði ekki kynnt á fundum nefndarinnar eftir að aðild okkar að henni lauk. Ég styð að öðru leyti þetta þingmál og er einfaldlega að gera almennar athugasemdir um vinnulagið og brýna okkur í því að fylgjast mjög vel og á gagnrýninn máta með því sem er að gerast á vettvangi Evrópusambandsins og snertir okkur sérstaklega.

Hæstv. forseti. Nokkur orð varðandi þessa tilskipun, XVIII. viðauka við EES-samninginn, um öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum, vinnurétt og jafnrétti kynjanna, sem við ræðum hér um og þá sérstaklega út frá vinnutíma unglækna í starfsnámi. Í raun hefðum við ekki þurft að hafa þessa tilskipun fyrir framan okkur og til afgreiðslu á þinginu til þess að ganga með nokkru öryggi inn í breytingar á vaktafyrirkomulagi, þá sérstaklega á stóru sjúkrahúsunum á höfuðborgarsvæðinu, þar sem unglæknar eru flestir, mest mæðir á þeim og mest er treyst á vinnuframlag þeirra við allt skipulag og starfshætti sjúkrahúsanna. Það er löngu tímabært að taka það mál sérstaklega til endurskoðunar. Það kostar jú umtalsverða fjármuni en öllum er fyrir löngu orðið ljóst að breyta þarf vöktum unglækna í starfsnámi þannig að þeir fái eðlilega hvíld og vinnuframlag þeirra verði eðlilegt. Þá er ég ekki eingöngu að tala um þeirra eigin heilsu og úthald í námi heldur ekki síður um öryggi sjúklinganna og öryggi allra sem vinna á sjúkrahúsunum. Það segir sig sjálft að illa fyrir kallaðir unglæknar, vansvefta og þreyttir, eru ekki jafnhæfir til að taka erfiðar ákvarðanir og sinna vandasömum verkum, sem gerist oft. Það er löngu tímabært að fara í þessa vinnu. Ég hefði talið það eðlilegt og heppilegt við þær aðstæður sem nú eru uppi, þar sem mál hafa verið í gangi hvað varðar réttarstöðu unglækna, að upplýst væri við þessa umræðu hver framvinda málsins er, hvenær þeir megi búast við leiðréttingu á vinnutíma sínum og starfstilhögun. Tilskipunin gæti náð til fleiri starfsstétta og þá er ég að vísa til starfsstétta sem hafa sex tíma vaktir, eru á sólarhringsvöktum og vinna eingöngu sex tíma í senn þannig að eðlilegur svefn næst aldrei, djúpur svefn næst ekki vegna svo örra breytinga. Slíkt fyrirkomulag tíðkast á nokkrum vinnustöðum, eins hjá hinu opinbera. Ég tel að það sé nokkuð sem verður að fara yfir líka, hvernig sex tíma vaktir koma niður á heilsu starfsmanna og vinnu þeirra. Svefn er nauðsynlegur öllum og djúpsvefninn sérstaklega þannig að vinnutilhögun með sex tíma vöktum er til lengri tíma mjög slítandi og heilsuspillandi. Tilskipunin varðar bæði daglegan og vikulegan lágmarkshvíldartíma og einnig vinnuvernd. Varðandi vinnuvernd allra starfandi manna þá minni ég á að þeir ættu að hafa rétt á heilbrigðu vinnuumhverfi, heilbrigðu lofti. Ég hvet til þess að með þessari tilskipun sé horft til reyklausra veitingahúsa og matsölustaða þannig að starfsmenn og þjónar vinni við heilbrigðara andrúmsloft en margir þeirra búa við í dag. Reyklaust umhverfi er hluti af þessu og allir ættu að sitja þar við sama borð og eiga rétt á að vinna í reyklausu umhverfi.

Hæstv. forseti. Vegna orða hv. þingmanna um málið sem hér er rætt vil ég láta þess getið, m.a. vegna athugasemda hv. þm. Ögmundar Jónassonar sem gerði athugasemd við val á gestum á fund nefndarinnar, þ.e. að enginn hafi komið frá ASÍ en fulltrúi Samtaka atvinnulífsins hafi mætt, að Alþýðusambandinu var boðið að senda fulltrúa á fundinn þegar málið var til umræðu en gat því miður ekki sent neinn á þeim tíma. Fulltrúi unglækna var boðaður og hélt fram sjónarmiðum unglækna. Vinnutímatilskipunin eykur réttindi launafólks. Samtök atvinnulífsins gerðu ekki athugasemdir við efni hennar og gera verður ráð fyrir að Alþýðusambandið og fleiri launþegasamtök komi að málinu þegar það verður innleitt í íslenskan rétt með lögum eða kjarasamningum. Við höfum fengið formlegar athugasemdir frá ESA út af þessu máli og ég held að 1. ágúst á síðasta ári hafi verið lokafrestur í þessu máli þannig að við því þarf að bregðast. Nokkuð hefur verið rætt um málefni unglækna í þessu sambandi. Unglæknum hefur verið haldið utan við vinnuverndarlöggjöfina hingað til, þar sem ekki hefur verið samkomulag um breytingar á vinnufyrirkomulagi. Það var skipuð nefnd af heilbrigðisráðherra fyrir nokkrum árum til að skilgreina lækna í starfsnámi í skilningi vinnutímatilskipunarinnar. Sú skilgreining hefur legið fyrir frá árinu 2003 og mun samræmast efni tilskipunarinnar að mati heilbrigðisráðuneytisins. Hins vegar hefur verið ágreiningur milli lækna og ráðuneytis um skilgreininguna. Langar vaktir, t.d. sólarhringsvaktir hafa tíðkast lengi, einkum hjá unglæknum. Unglæknar hafa tekið lengstu vaktirnar en sérfræðingar hafa reyndar einnig verið viljugir til þess að taka fleiri og lengri vaktir. En í hnotskurn snýst málið um hvaða þjónustu heilbrigðiskerfið vill veita og með hvaða kostnaði. Hér vegast á sjónarmið um skipulag vinnutíma, lágmarkshvíld og tekjur lækna. Væntanlega þarf einnig að taka tillit til þess að unglæknar fái næga starfsþjálfun; meiri vinnu, meiri þjálfun. Ef dregið yrði úr vinnu unglækna þyrfti væntanlega að bæta við öðrum læknum sem gætu aukið kostnað heilbrigðiskerfisins ef halda ætti uppi sama þjónustustigi. Þetta mál snýst væntanlega líka um að læknar og stjórnendur heilbrigðisstofnana verða að sætta sig við það að fara eftir vinnutímalöggjöfinni, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Þótt kerfið hafi reynst ágætlega áður fyrr hefur vinnuálag á heilbrigðisstofnunum aukist mikið og kröfur til starfsmanna eru miklar. Ef vinnutími er of langur eykst hættan á lakari þjónustu og mistökum. Að lokum, hæstv. forseti, vil ég vekja athygli á því sem kemur fram í nefndaráliti allra nefndarmanna í utanríkismálanefnd í þessu máli. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „Við meðferð málsins í nefndinni var einkum rætt um lækna í starfsnámi en ljóst er að vinnutími unglækna er oft og tíðum mjög langur sem kemur bæði niður á læknum og sjúklingum. Af þeim sökum telur nefndin brýnt að löggjafinn, stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins bregðist við og geri nauðsynlegar breytingar sem fyrst en tilskipunin virðist veita nokkurt svigrúm hvað nokkrar stéttir varðar, þar á meðal heilbrigðisstarfsmenn.“ Þessa athugasemd taldi utanríkismálanefnd rétt að láta koma fram í nefndaráliti.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni, formanni utanríkismálanefndar, fyrir þessi svör og þessar skýringar, sem eru fullnægjandi um sumt en annað tel ég eftir sem áður gagnrýnisvert. Enda þótt fulltrúa Alþýðusambandsins hafi verið boðið að koma til fundar er svo að sjá að önnur heildarsamtök hafi ekki einu fengið málið til umsagnar. Ég tel að svo hafi ekki verið og þeim hafi ekki verið boðið að sækja fund nefndarinnar. Þar vísa ég í BSRB og BHM, þótt mér sé ekki kunnugt um hvort BHM hafi fengið þetta mál til umsagnar. Málið snertir að sjálfsögðu allan vinnumarkaðinn, bæði í einkarekna og opinbera geiranum. Þetta eru mál sem menn hafa að sjálfsögðu látið sig mjög varða. Ég er því fylgjandi að ákveðinn sveigjanleiki verði í skipulagi vinnunnar. Það er nokkuð sem oft hefur verið íslenska tarnaþjóðfélaginu til góðs, að geta lagað sig að aðstæðum sem uppi eru hverju sinni. En þá er spurningin hvort það sé gert á jafnræðisgrundvelli, að menn semji um málin en sé ekki samkvæmt einhliða valdboði að ofan. Með þessu er ég ekki að gagnrýna íslensk stjórnvöld en ég vek athygli á því að þær breytingar sem verið er að gera á vettvangi Evrópusambandsins á þessum vinnutímatilskipunum eru ófullnægjandi að mínu mati. Þær byggja á einhliða ákvörðunarvaldi atvinnurekandans þar sem áður hafði verið gert ráð fyrir samkomulagi á milli aðila. Þá er ég að vísa í viðmiðunartímabilið sem vinnutíminn skal grundvallaður á.

Frú forseti. Ég verð að endurtaka að ég er óánægður með að það skuli ekki liggja fyrir af hálfu íslenskra stjórnvalda við afgreiðslu þessara breytinga á vinnutímatilskipuninni eitthvað um hvernig menn hugsa sér framhaldið í þessum efnum, þá alveg sérstaklega hvað varðar unglækna eða lækna í starfsnámi. Það er að sjálfsögðu alveg rétt að ýmis sjónarmið vakna í því máli, sem lúta bæði að stöðu okkar litlu eða fámennu eininga, sérhæfðum deildum og eins hvað varðar það að menn fái næga starfsþjálfun og reynslu. Þetta snertir einnig ósköp einfaldlega mannlega þætti eins og þá að það kann að vera freistandi fyrir menn að vinna frekar í lengri lotum í senn og fá svo lengri hvíldartíma á milli, fá t.d. heilar helgar o.s.frv. Mér er vel kunnugt um að menn horfa á ýmis vandamál af því tagi sem snúa að báðum aðilum, bæði að stofnunum, spítölunum og líka að unglæknunum sjálfum. En það er ósköp einfaldlega hvorki málefni Landspítala – háskólasjúkrahúss, Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri eða annarra slíkra heilbrigðisstofnana eitt og sér né er það alfarið málefni unglæknanna hvernig frá þessu er gengið. Við þurfum að undirbúa það að uppfylla ákvæði þessarar tilskipunar um lágmarkshvíldartíma og um hámarkslengd vinnuviku. Við höfum til þess skamman tíma og erum þegar í ónáð með að gera það þannig að það uppfylli skilyrði þeirrar aðlögunar sem veitt var. Hámarksaðlögunartíminn var settur átta ár og á hann gengur nú. Og þá og því aðeins er aðildarríkjum heimilt að nýta hann að það sé gert í samræmi við þær takmarkanir, þau skilyrði og þau þrep sem innbyggð eru í hann. Því er ekki til að dreifa hjá okkur Íslendingum. Nánast engu hefur verið breytt í þessum efnum enn þá og þarf auðvitað að takast á við það. Hér eru líka viðkvæmir kjaralegir þættir undir. Að sjálfsögðu hafa læknar ekki hug á því að breytingarnar verði þannig framkallaðar að þær kalli á kjararýrnun. Það hlýtur hver og einn að skilja að markmið þeirra er að um breytingarnar verði samið þannig og frá þeim gengið að þeir haldi launum sínum. Það mun þýða nokkur viðbótarfjárútlát hjá heilbrigðisstofnunum. Það er algerlega óumflýjanlegt, rétt eins og það gerði þegar ákvæði vinnutímatilskipunarinnar voru innleidd hvað varðar lækna og sérfræðinga. Þá stóðu menn einfaldlega frammi fyrir því að það var ekki um annað að ræða en að taka á reksturinn þann kostnað sem þessu var samfara. Ég hefði talið, frú forseti, æskilegt að heyra eitthvað frá stjórnvöldum um það hvernig málin standa að þessu leyti og hvað menn eru að hugsa sér að gera á næstu mánuðum og vikum. Það má auðvitað segja að það hafi staðið upp á okkur í utanríkismálanefnd að krefja menn betur svara um það og fá meiri upplýsingar um það. Við reyndum það þó upp að vissu marki með viðtölum við forsvarsmenn stofnana og unglækna en það skilaði þessu sem er a.m.k. mat mitt á stöðunni að menn séu ekki hænufeti nær því að hrinda þessu í framkvæmd en þeir voru fyrir tveimur árum. Það er auðvitað alveg óásættanlegt og við hljótum að ætla okkur að fylgja því betur eftir á næsta þingi eða svo að einhver markviss áætlun verði sett í gang um það hvernig breytingunum verður fyrir komið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um ferðamál. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölda aðila. Í tillögunni er sett fram áætlun í ferðamálum á tímabilinu 2006–2015. Tillagan er unnin fyrir ráðherra af stýrihópi sem hann skipaði haustið 2003 og sem aftur hafði samráð við vettvang hagsmunaaðila þar sem þátt tóku fulltrúar fjölmarga aðila sem starfa í ferðaþjónustu eða í tengslum við hana víðs vegar um landið, auk fulltrúa stjórnmálaflokka. Tillagan skiptist annars vegar í inngangskafla þar sem sett eru fram meginmarkmið hennar og hins vegar í kafla með nánari skilgreiningu á markmiðum um rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar, kynningarmál, nýsköpun og þróun, menntun, rannsóknir, grunngerð, fjölþjóðastarf, gæða- og öryggismál og umhverfismál. Nefndin leggur til að kaflar tillögunnar, að inngangskafla undanskildum, verði númeraðir. Við yfirferð málsins voru nefndinni kynntar nokkrar grunnskýrslur sem unnar hafa verið á síðustu árum á vegum samgönguráðuneytis og mynda grunn að áætluninni. Nefndin telur mikilvægt að haft verði í huga við alla meðferð málsins hvaða grunn skýrslurnar mynda í málinu. Skýrslurnar eru: Íslensk ferðaþjónusta: Framtíðarsýn, Auðlindin Ísland, Menningartengd ferðaþjónusta, Heilsutengd ferðaþjónusta. Nefndin telur mikilvægt að Alþingi samþykki áætlun í ferðamálum þar sem slíkt skapar öryggi fyrir þessa mikilvægu og ört vaxandi atvinnugrein. Undir það tóku allir sem komu á fund nefndarinnar. Nefndin telur rökrétt að þessari tillögu verði fylgt eftir með framkvæmdaáætlun þar sem m.a. komi fram tímaáætlun og kostnaður við einstaka liði. Á fundum nefndarinnar kom fram að nefndarmenn töldu einn mikilvægan þátt vanta í tillöguna en það er styrking byggða. Efling ferðaþjónustunnar er takmörkum háð ef ekki dafnar byggð um allt land. Jafnframt er ferðaþjónustan ein þeirra greina sem mikið getur lagt til styrkingar búsetu um allt land. Nefndin leggur til breytingu í þessu tilliti. Þá leggur nefndin til að orðalagi í 4. tölulið kaflans um rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar verði breytt þannig að ljóst sé að ekki er verið að mæla gegn því að opinberir aðilar komi að ferðamálastarfsemi heldur einungis lögð áhersla á að þess sé gætt að réttmætri samkeppni á markaði verði ekki raskað. Loks leggur nefndin til að orðalagi 4. töluliðs kaflans um grunngerð verði breytt þannig að ljóst sé að ekki sé stefnt að því að hafa öll umferðarmerki á mörgum tungumálum heldur aðeins þau sem óskiljanleg eru útlendingum. Markmiði um að umferðarmerki séu auðskiljanleg fyrir útlendinga verður best náð með því að fylgja alþjóðlegum stöðlum þar sem það er hægt. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 1. 1. tölul. 1. mgr. orðist svo: Náttúra Íslands, sterk byggð, menning þjóðarinnar og fagmennska verði ráðandi þættir í þróun íslenskra ferðamála. 2. 4. tölul. í kaflanum Rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar orðist svo: Opinberir aðilar raski ekki samkeppnisstöðu einkarekinnar ferðaþjónustu. 3. 4. tölul. í kaflanum Grunngerð orðist svo: Merkingar í samgöngukerfinu verði bættar og þess gætt að þær séu auðskiljanlegar fyrir erlenda ferðamenn. 4. Kaflar í tillögunni að undanskildum inngangskafla verði númeraðir. Hv. þingmenn Björgvin G. Sigurðsson og Bryndís Hlöðversdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þingmaður Jón Bjarnason sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykkur áliti þessu. Undir álitið rita hv. þingmenn Guðmundur Hallvarðsson, Hjálmar Árnason, Guðjón Hjörleifsson, Guðjón A. Kristjánsson, Kristján L. Möller og Magnús Stefánsson.

Hæstv. forseti. Það er vel þegar við förum fram með stefnumótun til nokkurra ára og málin þróast á þann veg að menn eru að mestu leyti sammála um hana eins og gerðist í því máli sem við ræðum, um ferðamál. Nefndin náði saman um áherslur þingsályktunartillögunnar og auðvitað afar ánægjulegt þegar slíkt gerist. Hins vegar þarf þó nokkuð til að koma til að ná fram þeim markmiðum sem þingsályktunartillagan til áranna 2015 mælir fyrir um en þar er m.a. vikið að því, sem nefndin var algerlega sammála um, að efla byggðina í landinu og viðhalda henni. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar og hef oft sagt það í þessum ræðustól að ég teldi að það væri íslensku þjóðinni afar mikilvægt til framtíðar litið að byggðin færi ekki halloka í landinu, að við héldum landinu í byggð og gætum þar af leiðandi eflt okkur sem ferðamannaland framtíðarinnar. Við erum í fullri alvöru að tala um að innan ekki margra ára, 10 ára eða svo, verði hér milljón ferðamenn á hverju einasta ári. Við þurfum auðvitað að taka á móti þeim og dreifa þeim um landið og hafa möguleika til að gera það með eðlilegum hætti. Það er varla hægt að tala um ferðamennsku og framtíðarhorfur í þeirri atvinnugrein án þess að víkja í örstuttu máli að samgöngumálum þó að ég ætli ekki að gera það að meginefni máls míns um þessa ályktun um ferðamál. Þó er það staðreynd sem við stöndum því miður frammi fyrir að landshlutarnir eru mjög misjafnlega settir að því er varðar samgöngur og samgöngumál. Ég vænti þess að alþingismenn og þjóðin öll hafi tekið eftir því hvernig vestfirskir vegir eru um þessar mundir, nánast ófærir, aðalþjóðleiðir inn á norðanverða Vestfirði svo dæmi sé tekið. Það verður ekki við það unað til framtíðar að málin séu þannig. Því miður blandast umræðan samgönguáætluninni sem við munum væntanlega taka til umfjöllunar fyrir lok þessa þings, en þar er ákveðið að hægja á afar nauðsynlegum framkvæmdum. Hæstv. forseti. Ég var þeirrar ánægju aðnjótandi í gær að keyra til Hornafjarðar á degi verkalýðsins og hitta þar fólk og flytja þar mál mitt sem ég var beðinn um. Ég verð að segja eins og er að mér leið ákaflega vel að keyra hinn teppalagða veg alla leið til Hornafjarðar, 457 km minnir mig, án þess að fara nokkurn tíma út á malarveg. Að vísu eru enn þá nokkrar einbreiðar brýr á leiðinni en víðast er aðkeyrslan að þeim með þeim hætti að það sést til þeirra og yfir þær flestar nokkuð langt þannig að það er ekki eins og um blindbeygjur eða sérstakar beygjur að brúm sé að ræða. Ég verð að segja að ég er afar sáttur við það sem tekist hefur að gera varðandi þjóðleiðina í Suðurkjördæmi að þessu leyti. Ég hafði því miður ekki tíma til að renna inn á neina afleggjara og skoða þá vegna þess að þetta er nokkur ferð að fara en það er auðvitað mjög ánægjulegt þegar heill landshluti býr við að komast nánast endanna á milli í kjördæminu án þess að þurfa nokkurn tíma út á malarveg að fara. Ég óska þeim í Suðurkjördæmi til hamingju með þennan góða áfanga í vegamálum. Með sama hætti veit ég að sanngjarnir þingmenn í Suðurkjördæmi líta til okkar í Norðvesturkjördæmi með nokkurri vorkunn. Þeir mundu eflaust vilja styðja okkur í að við kæmumst upp úr drullunni. Við förum kannski í fyrsta áfanga ekki fram á meira en að við förum upp úr moldardrullunni sem allra fyrst. Þá verð ég að segja að ég er afar vonsvikinn með að fresta eigi framkvæmdum í samgönguáætluninni og færa til framkvæmdafé á svæðum þar sem engin þensla er mælanleg, á svæðum sem vissulega hafa verið að reyna að bæta sig í ferðamennskunni og hafa reynt að laða til sín ferðamenn til að efla atvinnustig í landshlutunum og á svæðum þar sem t.d. aðalatvinnuvegurinn, sjávarútvegur, hefur dregist saman og aflaheimildin minnkað. Ég ætla ekki að fara að rökræða það hér, en þetta er staðreynd. Ég vænti þess að hv. þingmenn muni eftir skýrslu Byggðastofnunar sem kom út árið 2001, ef ég man rétt, sem sýndi samhengi þess þegar aflaheimildir fara úr byggðarlögum og fækkun íbúa, en á árunum 1995–2000 færðust til aflaheimildir frá Ísafirði og Hnífsdal upp á 9 þús. þorskígildi og þær drógust saman um tæp 50%. Á sama tíma fækkaði störfum í fiskvinnslu á þeim stöðum um 430, fóru úr 660 minnir mig og niður í um 200 störf. Íbúunum fækkaði einnig um 433 á sama tíma. Í lokaorðum skýrslunnar, ég man þau glöggt, sagði að ljóst væri að beint samhengi væri á milli atvinnunnar, fækkun aflaheimilda og fólksfækkunar á viðkomandi landsvæðum. Þess vegna hafa Vestfirðingar og aðrir víða á landinu, á Norðvesturlandi, Norðausturlandi og við Breiðafjörð verið að líta til ferðamennskunnar, hvernig efla mætti atvinnustigið í landinu að því er varðar ferðamennsku. Mikið hefur verið talað um að reyna að efla ferðamennskuna og menn hafa lagt verulega á sig í þeim efnum. Sveitarfélögin hafa gert það, þau hafa verið að reyna að styrkja sín svæði með upplýsingaöflun og auglýsingum og styrkja samtök sem unnið hafa að uppbyggingu ferðaþjónustu o.s.frv. Ríkið hefur vissulega gert það líka. Við skulum ekki gleyma því að settir voru verulegir fjármunir í að auglýsa upp ferðamennskuna í kjölfar þess bakslags sem varð í ferðamennsku almennt í heiminum eftir hryðjuverkin í Bandaríkjunum á sínum tíma. Ég held að það hafi út af fyrir sig verið rétt ákvörðun að gera það og að við höfum notið þess í þó nokkrum mæli. Við upplifðum það á síðasta ári að fá að meðaltali nánast þúsund ferðamenn á hverjum einasta degi eða þar um bil í heimsókn til Íslands Hér er því vissulega um vaxandi atvinnugrein að ræða og ber að horfa til þess sem við getum gert til þess að styrkja ferðamennskuna og efling hennar er auðvitað talsvert háð því, að mínu viti, að byggðin í landinu haldist. Það er mikils virði fyrir okkur Íslendinga að byggðin veikist ekki og að staðarþekking, þekking á svæðum landsins, og söguþekking sé til staðar í byggðunum og að fólkið sem þar býr búi yfir þessari þekkingu, ásamt auðvitað menningu sinni og sögu atvinnuháttanna, og geti með skilmerkilegum hætti komið slíku á framfæri við ferðamenn sem vilja sækja okkur heim. Það er að mínu viti algjörlega ljóst að þegar ferðamönnum fjölgar svo hratt sem hér hefur gerst á undanförnum árum ber okkur að horfa til þess að við verðum að dreifa ferðamönnum um landið. Til þess þurfum við m.a. góðar samgöngur, alla vega þurfum við öruggar samgöngur á helstu leiðum milli landsvæða, þó svo að samgöngurnar séu breytilegar innan svæðanna, enda sækja náttúrlega sumir ferðamenn í að fara vegslóða sem við erum jafnvel að leggja niður. Við megum heldur ekki gleyma því að ferðamenn vilja oft fara yfir fjöll í stað þess að fara í gegnum þau eins og við viljum. Það sýnir líka kannski hvað við erum sein í hugsun að þessu leyti að sums staðar höfum við ekki haft rænu á að halda vegum akfærum yfir fjöllin þar sem við höfum gert jarðgöng. Ég nefni göngin undir Breiðadals- og Botnsheiðar þar sem ferðamenn kynnu að hafa áhuga á að keyra í rólegheitum yfir heiðina og njóta útsýnisins, en við sem ferðumst á milli staða A og B förum í gegnum fjöllin og fögnum því í hvert skipti þegar það tekur tíu mínútur að rúlla þessar leiðir. Það er auðvitað ýmislegt hægt að gera til að auka möguleika ferðamannanna. Ég nefni t.d. svæði eins og Strandir sem þarf mikið á því að halda vegakerfið verði lagfært. Ég nefni t.d. sem hugsanlega ferðamannaleið, sumarleið úr Ófeigsfirði á Ströndum og yfir í Ísafjarðardjúp sunnan Drangajökuls, sem gæti búið til nýjan hring fyrir ferðamenn þannig að þeir þyrftu ekki að keyra norður Strandirnar og sömu leið til baka, heldur gætu valið sér nýjan ferðamannahring. Ég nefni að halda við sumarleiðum þannig að þær séu færar öllum venjulegum bílum yfir sumartímann þó að þær lokist að sjálfsögðu að hausti þegar fer að snjóa og ekki er ætlast til að þeim sé haldið opnum. Ég held að við þurfum að huga að þessu öllu við skipulag ferðaþjónustunnar til framtíðar. Þetta er líka þáttur í því sem samgöngunefnd var sammála um að bæta inn í ályktunina, þ.e. orðunum „sterk byggð“ í 1. tölul. 1. mgr. ályktunarinnar sem hljóðar nú svo: „Náttúra Íslands, sterk byggð, menning þjóðarinnar og fagmennska verði ráðandi þættir í þróun íslenskra ferðamála.“ Nefndin var sammála um að bæta þessum orðum við og vekja sérstaka athygli á því að sterk byggð væri í raun og veru stór þáttur í því að viðhalda atvinnustigi á landinu og hafa möguleika á því að taka við þeim fjölda ferðamanna sem hingað koma væntanlega á næstu árum og áratugum. Ég held að um það sé enginn ágreiningur í þjóðfélaginu að við viljum efla ferðamannaþjónustuna og horfum til þess að sú þjónusta verði sífellt stærri atvinnuvegur í landinu. Við skulum líka minnast þess að ef við stöndum vel að verki í ferðamannaþjónustunni erum við líka þar með að stórum hluta að vernda náttúru okkar, náttúruminjar og náttúrusögu landsins. Við þurfum að horfa til þess þegar við ætlum að hafa góðar tekjur af ferðamennskunni að náttúran er okkur mikils virði, þó að við munum alltaf eftir sem áður þurfa að vega og meta nýtingu hennar til heilla fyrir þjóðina, vonandi, ef við stígum þar rétt og skynsamleg skref. Ég vil líka minna á það sem segir hér þingsályktunartillögunni: „Unnið verði markvisst gegn leyfislausri starfsemi og skattsvikum.“ Þetta var slagorð dagsins í gær, 1. maí, að vinna gegn svartri atvinnustarfsemi sem rífur niður kjör launafólks í landinu og ekki bara það heldur hefur afar neikvæð áhrif á öllum sviðum fyrir þjóðfélagið. Ég held að verkalýðshreyfingin sé algjörlega sammála um að standa vörð um það að koma í veg fyrir að svört atvinnustarfsemi vaxi hér á landi, hvort heldur er í verktakaþjónustu eða í ferðamannaiðnaðinum og ferðamannaþjónustunni. Ég ætla rétt að vona að þjóðin öll sé sammála því og því sjónarmiði sem við erum að setja fram í þessari þingsályktunartillögu hvað þetta varðar. Við þurfum að jafna álaginu á landið og út á það gengur aðalþemað í þessari ræðu minni að ég tel að til þess að gera það þurfum við að halda landinu í byggð. Við þurfum góðar samgöngur, við þurfum að koma fólki vetur, sumar, vor og haust út um landið og geta sýnt fólki það sem í boði er. Ég vil líka láta þess getið, hæstv. forseti, að ég tel að á sumum ferðamannasvæðum sem eru mjög eftirsótt, eins og t.d. Hornstrandir, verði í framtíðinni að bjóða upp á meiri þjónustu. Við getum ekki endalaust fjölgað ferðamönnum inn á þetta svæði án þess að bjóða upp á ýmsa þjónustu sem nauðsynleg er. Það hefur auðvitað komið fram í könnunum að ferðamenn gera kröfu til þess að fá meiri þjónustu á þessum svæðum, bæði hreinlætisþjónustu og aðra aðstöðu. Við verðum að mæta þessari þróun og ferðirnar verða þá bara að vera dýrari sem því nemur, enda kann að vera að við þurfum að stýra fjölda ferðamanna inn á viðkvæmustu svæðin með skynsamlegum hætti. Þá er eðlilegt að hluti af þeirri stýringu verði til þess að við bjóðum þjónustu og seljum hana án þess að við séum að setja bein höft á fjölda ferðamanna. Það er algjörlega ástæðulaust að fólk geti ekki fengið eðlilega hreinlætisaðstöðu og þjónustu á ferðaleiðum sínum, a.m.k. á vissum áfangastöðum þar sem fólk getur gengið að því. Við neyðumst til að horfa á þetta og tala um það. Það verður ekki við það unað í framtíðinni að við höfum ekki aðstöðu fyrir ferðamenn að þessu leyti. Við þurfum auðvitað að byggja það upp samhliða því að við þurfum að byggja upp þjóðvegakerfið og sumarleiðir sem hægt er að fara yfir háannatímann því það mun dreifa ferðamönnunum um landið. Ég verð að segja að eitt vekur mér nokkurn ugg, hæstv. forseti, þegar við erum almennt að afgreiða þingsályktanir í hv. Alþingi, en það er sú yfirlýsing hæstv. 1. forseta hv. Alþingis, Halldórs Blöndals, sem hann lét falla í þessum ræðustól þegar við vorum í umræðu um þingsályktun sem hafði verið samþykkt samhljóða á Alþingi, því að mér fannst hæstv. forseti leggja út af því að þingsályktanir væru ekki merkara plagg en svo að þær héldu varla gildi sínu á milli kjörtímabila. Ég ætla að leyfa mér að vitna í umræðu sem hér fór fram og hv. þm. Halldór Blöndal tók þátt í þegar við vorum að ræða Þróunarsjóð sjávarútvegsins og þingsályktun um að hann hefði varðveisluhlutverki að gegna varðandi gömul skip, en það var þingsályktun sem hafði verið samþykkt samhljóða í Alþingi. Þá sagði hæstv. forseti þingsins, með leyfi forseta: „Þó að Alþingi hafi samþykkt eitthvað í fyrndinni þá koma kosningar og nýir alþingismenn. Það er staðnaður hugsunarháttur að halda að þeir menn sem sitja á hinu háa Alþingi í dag séu bundnir við ályktun sem samþykkt var fyrir fimm árum.“ Ég held að við verðum að velta þessum orðum fyrir okkur og þessum skilningi forseta Alþingis því að við erum að fara að samþykkja tillögu til þingsályktunar til ársins 2015. Ég vænti þess að við þingmenn sem erum að vinna þetta sameiginlega í ágætu samstarfi í samgöngunefnd, undir handleiðslu góðs formanns okkar, hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar, þar sem við erum að ná samstöðu, ég vænti þess auðvitað að við séum að undirgangast þessar þingsályktanir sem stefnumótun fyrir framtíðina. Þó að vissulega geti komið upp sú staða og atriði að menn þurfi að breyta þá held ég að við hljótum að líta svo á að þingsályktun sem samþykkt er sé ekki bara nánast ómerkt plagg sem við þurfum ekki neitt með að gera, eins og mér fannst vera niðurstaðan þegar við vorum að ræða um stöðuna varðandi varðveislu gamalla skipa, að ekki þyrfti að líta neitt til þess sem Alþingi hafði samþykkt hér samhljóða í atkvæðagreiðslu og með það væri svo sem lítið gerandi. Vissulega hef ég alltaf gert mér grein fyrir því, hæstv. forseti, að við þingmenn getum auðvitað komið fram með tillögur að lagabreytingum hvenær sem er og breytt málatilbúnaði. Ég verð hins vegar að segja að ég hef hingað til, þangað til ég heyrði þessa atkvæðaskýringu hæstv. forseta þingsins, staðið í þeirri meiningu að þegar Alþingi væri búið að samþykkja einhverja stefnumótun væri það ályktun sem ríkisstjórnin þyrfti eitthvað með að gera, vegna þess að það er jú svo að Alþingi á að vera yfir framkvæmdarvaldinu. Ég vildi aðeins láta þessa getið í þessari umræðu. Ég mun örugglega víkja að þessu síðar í fleiri umræðum þegar við erum að samþykkja þingsályktanir, vegna þess að mér finnst það dálítið á skjön við það sem maður hefur talið ef það er svo að enda þótt við séum öll sammála í þingsalnum um að ákveðnir hlutir gangi eftir og felum það ríkisstjórninni, eins og við gerum yfirleitt með samþykkt þingsályktana, þá erum við að samþykkja stefnu fyrir hönd Alþingis en það er jú framkvæmdarvaldið sem á að reyna að fylgja þeirri stefnu. Ef við eigum að hafa það að leiðarljósi að eftir tvö ár getum við litið svo á að viðkomandi þingsályktun hafi svo sem ekkert gildi vegna þess að, eins og ég sagði áðan þegar ég vitnaði í eftirfarandi, með leyfi forseta: „Þó að Alþingi hafi samþykk eitthvað í fyrndinni þá koma kosningar og nýir alþingismenn.“ Það er auðvitað hárrétt, auðvitað gerist það. Ég vildi láta þessa getið vegna þess að mér fannst þetta vera þau skilaboð til okkar hv. þingmanna að þó að við samþykktum eitthvað sem þingsályktun og vilja þingsins þá værum við ekki svo bundin af því, það væri alla vega nokkuð sem menn skildu ekki binda sig við, alla vega ekki á milli kjörtímabila. Ef maður leggur út af þessari túlkun þá er ekkert með samgönguáætlun að gera t.d. eftir tvö ár. Ég vona svo sannarlega að við í stjórnarandstöðunni verðum þá komin til valda og getum farið öðruvísi í málin en núverandi ríkisstjórn með niðurskurði núna þrjú ár í röð á fjárveitingum og síðan aftur innspýtingu verulega á árunum 2007 og 2008, svo mikla innspýtingu að ég býst jafnvel við því að þau tilboð sem við fáum á árunum 2007 og 2008 í verklegar framkvæmdir verði verulega há og að af því tapist miklir fjármunir að fara svona í málin eins og við erum að leggja upp með vegna þess að það er þannig í dag að þau tilboð sem Vegagerðin hefur verið að fá hafa verið góð fyrir ríkið og Vegagerðina. Þau hafa verið undir kostnaðaráætlun, enda mælum við ekki þenslu alls staðar á landinu þótt hún mælist sums staðar, hæstv. forseti, og hef ég komið að því oft í ræðum mínum bæði um fjárlögin og annað að ég tel ekki mikla þenslu að finna í Norðvesturkjördæmi. Ég hygg að hið sama gildi um norðausturhorn landsins þó að mikið sé um að vera á Miðausturlandi. En þó mikið sé um að vera á Miðausturlandi þá fækkaði vissulega íbúum Djúpavogs og Hornafjarðar á undanförnum fimm árum um 190, um 45 á Djúpavogi og 145 á Hornafirði. Ekki er það vegna þess að þessir staðir séu óaðlaðandi eða neitt slíkt. Þetta eru staðir í fögru umhverfi með góð hafnarskilyrði og ættu að hafa alla möguleika til að blómstra. Ég vona svo sannarlega að sú þróun sem hefur verið síðustu fimm ár snúist sem allra fyrst við. Ég tek þetta bara sem dæmi til að minna á að þó að mikið sé um að vera á Miðausturlandinu og menn muni vonandi njóta þess í framtíðinni að þar komi nýr atvinnuvegur þá teygir það sig ekki sig mjög langt út frá Miðausturlandinu, alla vega ekki eins og horfur eru. Það kynni hins vegar að breytast með verulega bættum samgöngum svo ég nefni það nú einu sinni enn varðandi þjóðvegina. Ég er sammála þeirri stefnumótun sem við leggjum hér upp með í þingsályktun um ferðamál. Ég held að hún marki okkur ágætan ramma fyrir framtíðina og ég vonast til þess að við sem erum að samþykkja þessa tillögu og leggja hana til, höfum vilja til að reyna að vinna eftir henni á næstu árum. Auðvitað koma nýir tímar og nýir menn. Ég held að það sé gott fyrir ferðaþjónustuna ef samkomulag næst um stefnumótun sem ferðaþjónustan telur sig geta búið við. En þá verður líka að vera vilji til þess að reyna að vinna eftir henni. Hér er vissulega vikið m.a. að samgöngum, t.d. í þeim kafla ályktunarinnar sem heitir Grunngerð. Þar segir í 5. lið: „Aðgengi að skilgreindum „seglum“ verði tryggt allt árið, sbr. skýrsluna Auðlindin Ísland.“ Ég hef viljað líta svo á að sérhver landshluti væri ákveðinn segull og síðan væru innan hvers landshluta ákveðnir seglar. Ef okkur á að takast að dreifa ferðamönnunum landið, sem ég held að sé bráðnauðsynlegt ef við ætlum að taka á móti þeim fjölda ferðamanna sem við eigum von á, þá þurfum við að hafa gott aðgengi að því sem hér er kallað skilgreindir seglar. Það er algerlega ljóst að meginmálið í því er að okkur takist á næstu árum, ekki áratugum heldur næstu árum, að bæta samgöngukerfið verulega, sérstaklega þar sem vegakerfið er slíkt að erlendir ferðamenn sem eru búnir að leigja sér lítinn bíl til að ferðast um landið lendi ekki í því að vegurinn sem þeir ætluðu að fara sé ófær fyrir þannig farartæki, að þeir sitji uppi með það. Það er dauðans alvörumál að taka á samgöngumálunum. Ég segi, og ætla að láta það verða lokaorð mín í þessari umræðu um ferðamál, að það er algerlega óásættanlegt að búa við vegakerfi eins og það er sums staðar á landinu í dag, þar sem það dettur niður í algert drulluforæði og er nánast ekki akfært þegar þannig fer um tíðarfar á landinu.

Frú forseti. Hér er til síðari umræðu tillaga til þingsályktunar um ferðamál. Hv. formaður samgöngunefndar, hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, hefur greint frá nefndaráliti sem nefndin öll stendur að og sýnir að þessi tillaga er um margt góð svo langt sem hún nær. Við fyrri umræðu nefndi ég að vinnan við þessa tillögu um ferðamál, um helstu sýn og markmið í ferðamálum, var um margt góð. Í henni tóku margir þátt. Fagaðilar, stjórnmálaflokkar og hinir ýmsu aðilar í samfélaginu sem láta sig ferðamál varða og koma beint að þeim, unnu við að skilgreina ákveðna grunnþætti ferðaþjónustunnar og markmið og sýn fyrir íslenska ferðaþjónustu. Þetta er í sjálfu sér tímamótavinna og alveg fyllilega tímabær því ferðaþjónustan er sá atvinnuvegur sem hefur vaxið hvað hraðast á síðustu árum. Hún hefur vaxið að meðaltali síðustu tvo áratugi um 6% á ári eða eitthvað nálægt því. Hún er að verða önnur til þriðja stærsta atvinnugrein landsins, mæld í fjölda starfa og eins í að skaffa útflutningstekjur. Hún er auk þess sú atvinnugrein sem er hvað ábatasömust fyrir þjóðarbúið, þ.e. innlend aðföng, laun og önnur aðföng, eru í miklum meiri hluta. Innflutt aðföng eru sáralítill hluti miðað við aðrar atvinnugreinar í útflutningsverðmætum ferðaþjónustunnar. Hún hefur því gríðarlega mikla sérstöðu og við hana eru bundnar miklar væntingar um eflingu og vöxt. Því er orðið svo rækilega tímabært að ætla ferðaþjónustunni eðlilegan og nauðsynlegan sess í atvinnulífi þjóðarinnar, í efnahagslífinu, við ráðstöfun á náttúruauðlindum og einnig þar sem hún útvegar fólki fjölbreytta vinnu sem krefst fjölbreyttrar þekkingar. Það er svo sannarlega tímabært að setja henni ramma eins og gert er með þessari þingsályktunartillögu. Það er ánægjulegt fyrir okkur þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem leggjum áherslu á sjálfbæra nýtingu auðlindanna - við leggjum áherslu á ímynd landsins á grundvelli náttúru og menningar - að einmitt þetta atriði er haft númer eitt í þeirri ályktun sem hér liggur fyrir. Ég ætla aðeins fara yfir þá meginþætti sem lagðir eru til að móti umgjörð og framtíðarsýn íslenskrar ferðaþjónustu. Gert ráð fyrir að þessi þingsályktun spanni tímabilið frá 2006–2015 og að þar verði unnið út frá eftirgreindum markmiðum: Í fyrsta lagi að náttúra Íslands, menning þjóðarinnar og fagmennska, auk sterkrar byggðar, verði ráðandi þættir í þróun íslenskra ferðamála. Það er ánægjulegt að sjá að þetta er einmitt sett númer eitt. Ég mun í umfjöllun minni um þessa þingsályktunartillögu einmitt halda mig mjög við þessa þætti. Auk þess eru þarna talin upp eðlileg og sjálfsögð atriði eins og að tryggð verði samkeppnishæfni ferðaþjónustunnar sem stuðli að hámarksafrakstri í greininni. Það er hárrétt áhersla. Í þriðja lagi á að jafna álagi vegna ferðaþjónustu á landið og íbúa þess og stefna að því að það verði innan þolmarka í samræmi við niðurstöður rannsókna. Þetta er heldur betur tímabært ákvæði um að skipulega eigi að jafna og dreifa álaginu vegna komu ferðamanna um landið og þá líka á hinn veginn að breikka framboð á eftirsóttum þáttum og skaffa atvinnu sem víðast um land. Þessi þáttur er því líka gríðarlega mikilvægur. Svo verður ímynd Íslands sem ferðamannastaðar byggð upp og varin. Öll þessi atriði sem ég hef talið upp eru gríðarlega mikilvæg og við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs fögnum þeim áherslupunktum sem eru settir þarna fullkomlega í forgrunn við mótun framtíðarsýnar og áherslna í íslenskri ferðaþjónustu. Frú forseti. Ég tel að eftir að þessi tillaga verður samþykkt, sem við leggjum eindregið til í sjálfu sér, þá verði næsta skrefið að vega þessa þætti inn í sameiginlega heildarstefnu ríkisins í atvinnumálum, í efnahagsmálum og í umhverfismálum því að staðreyndin er sú að nú er hrópleg þversögn á milli þessara áherslna, náttúru Íslands, menningar þjóðarinnar og samkeppnishæfni ferðaþjónustunnar, við þá stefnu sem þessi ríkisstjórn rekur í atvinnumálum. Það er hrópleg þversögn þar á milli og verður þess vegna fróðlegt að sjá hvernig þessari ályktun um ferðamál reiðir af hjá þessari ríkisstjórn. Hver er staðan t.d. varðandi náttúru Íslands? Fjöldamargir staðir sem hafa grundvallarþýðingu hvað varðar náttúruverðmæti, til að laða að ferðamenn og sýna, liggja undir þeim hamri að verða teknir frá til stórvirkjana. Þegar tveir aðilar keppast um að ná undirtökum eða njóta forgangs þá halda menn að sér höndum. Tökum sem dæmi að nú er tekist á um Langasjó. Langisjór og svæðið við vestanverðan Vatnajökul er ein af dýrustu náttúruperlum landsins. Þar eru náttúruperlur í seilingarfjarlægð frá höfuðborgarsvæðinu, frá þeim stað þar sem ferðamennirnir koma fyrst inn í landið og er þess vegna eitt af þeim svæðum sem kjörið væri til að byggja upp og búa undir að taka á móti ferðamönnum árið um kring. Áherslan á að taka Langasjó í forgang fyrir ferðaþjónustu er fyllilega í samræmi við þá þingsályktunartillögu sem hér er flutt, sem hæstv. samgönguráðherra hefur borið inn í þingið og við höfum til afgreiðslu. Hins vegar er annar aðili jafnframt að vinna að því að taka þessi sömu náttúruverðmæti og setja þau í stórar vatnsaflsvirkjanir og framleiða rafmagn fyrir erlenda stóriðju, fyrir utan það að sú erlenda stóriðja sem hefur verið að byggjast upp virðist skapa afar lítinn þjóðhagslegan ábata miðað við þann kostnað sem lagður er í hana. En þarna er annar aðili að keppast um sömu grunnþættina og við ætlum að byggja okkar ferðaþjónustu á. Hver fer að byggja upp ferðaþjónustu, leggja í kostnað við markaðssetningu og annað á slíkum náttúruperlum þegar á hinn bóginn eru í ríkisstjórninni draumar um stóriðju á sömu svæðum? Það þýðir að þá treystir enginn sér til að leggja fjármagn í að skipuleggja neina aðra atvinnustarfsemi. Sama má segja um Þjórsárver, sem eru ein af dýrustu náttúruperlum Íslands, sem tekist hefur verið á um. Stóriðjuráðherrarnir, álráðherrarnir, vilja fá Þjórsárverin til að virkja þau með Norðlingaölduveitu. En jafnframt eru Þjórsárverin, fyrir utan að vera ein af dýrustu náttúruperlum okkar sem ósnortið víðerni sem hefur gildi á heimsmælikvarða, hluti af ímynd náttúru Íslands sem við kynnum sem hornstein ferðaþjónustu okkar. Í þessari þingsályktunartillögu er lögð áhersla á að náttúra Íslands sé hornsteinn íslenskrar ferðaþjónustu. Samtímis er keyrt á sömu mið til að eyðileggja náttúruverðmæti í þágu stórra vatnsaflsvirkjana og erlendrar stóriðju. Þarna stangast sjónarmiðin verulega á og í grundvallaratriðum. Eðlilega eru menn stopp og í flestum tilfellum verða þeir aðilar að lúffa sem vilja byggja upp ferðaþjónustuna á grundvelli náttúrunnar þannig að hér er heldur betur handleggur að taka til. Hæstv. samgönguráðherra kemur með ágæta tillögu til þingsályktunar um uppbyggingu í ferðamálum sem byggir á náttúru Íslands. Hæstv. iðnaðarráðherra og aðrir áliðnaðarráðherrar þessarar ríkisstjórnar keyra á sömu náttúru til að virkja hana og framleiða rafmagn fyrir erlenda stóriðju. Hver þekkir ekki umræðuna um Dettifoss? Þar er tekist á um hvort virkja skuli þau fljót og þá er sagt: Það væri hægt að hleypa vatni á hann yfir ferðamannatímann. Frú forseti. Það er himinn og haf milli þeirra áherslna sem hér eru lagðar fram í ferðamálum og þeirrar stefnu sem ríkisstjórnin í rekur í atvinnumálum, stefnunni gagnvart sömu náttúruauðlindum og hér er um að ræða. Tökum t.d. umræðuna í Skagafirði. Þar er tekist á um hvort virkja eigi Héraðsvötnin, stífla jökulárnar í Skagafirði, í þágu erlendrar stóriðju. Jafnframt hafa þær sömu ár og sömu vötn í mörg ár myndað grunn fyrir þá ímynd sem Skagafjörður hefur mótað sér, unnið fyrir og markaðssett fyrir ferðaþjónustu, fyrir matvælaiðnað, fyrir menntun, fyrir háskólanám. Sú ímynd er orðin svo sterk að hún sjálf hefur orðið mikið markaðsgildi og er fullkomlega í samræmi við þær áherslur sem hæstv. samgönguráðherra leggur upp með í ferðamálum og öll samgöngunefnd Alþingis er sammála um að skuli vera númer eitt í uppbyggingu ferðaþjónustu á Íslandi, þ.e. á náttúru Íslands. En svo kemur raunveruleikinn hjá ríkisstjórninni, að taka sömu vötn og nýtt hafa verið til ferðaþjónustu og ímyndarsköpunar, taka sömu vötn, stífla árnar, búa til stórar vatnsaflsvirkjanir og framleiða rafmagn fyrir erlenda stóriðju sem litlum ábata skilar en eyðileggur þá ímynd sem aðrar atvinnugreinar þarfnast. Frú forseti. Það þarf heldur betur að taka til hendi. Ég hef spurt hæstv. samgönguráðherra hvort hann hafi í raun fengið stuðning innan ríkisstjórnarinnar við þessa þingsályktunartillögu. Eða er það kannski eins og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson var að ýja að, að þingsályktunartillögur sem þessar séu bara samþykktar upp á punt á Alþingi og síðan ekkert meira gert með þær? Síðan veður ríkisstjórnin áfram með allt aðrar áherslur. Hann nefndi dæmi um það. A.m.k. tel ég að í þessari góðu tillögu, þingsályktunartillögu um ferðamál, þar sem lögð er áhersla á náttúru Íslands, menningu þjóðarinnar, öfluga byggð og fagmennsku, sé náttúran númer eitt í uppbyggingu ferðaþjónustu. En í framkvæmd hjá ríkisstjórninni er raunveruleikinn allt annar. Það er gengið á sömu náttúruauðlindir og þær eyðilagðar í þágu stóriðjustefnu, álverksmiðja o.s.frv. Það er mikil nauðsyn að þetta verði skýrt ítarlega, hvaða stefna í raun ræður eða hvort við erum að samþykkja eitthvert puntplagg og síðan haldi ríkisstjórnin áfram með stóriðjustefnu sína. Hvert er næsta atriðið sem hér er lögð áhersla á, frú forseti? Það er að tryggja samkeppnishæfni ferðaþjónustunnar sem stuðli að hámarksafrakstri af greininni. Samkeppnishæfni - við spurðum um það í nefndinni hvort hægt væri að fá nánari skilgreiningar á samkeppnishæfninni, hvað væri átt við. Var þar horft á ýmsa þætti, bæði innlenda og erlenda þætti? Voru það aðstæður hér sem voru öðruvísi en erlendis sem skekktu samkeppnisstöðuna? Við því var ekki gott að fá svör. Eitt vitum við þó. Í þeim fjölmörgu yfirlýsingum sem við höfum fengið frá Samtökum atvinnulífsins, frá Samtökum ferðaþjónustunnar og frá fjölmörgum atvinnugreinum kemur fram að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar, með þessu gríðarlega háa gengi sem m.a. er til komið vegna stóriðjuframkvæmdanna, er hvað hættulegust íslenskri ferðaþjónustu um þessar mundir. Bara fyrir skömmu var einmitt fjallað um ályktun frá aðilum í ferðaþjónustunni þar sem fram kom að vegna hás gengis krónunnar og lágs gengis á erlendum gjaldmiðlum stæði ferðaþjónustan frammi fyrir auknum vanda í sumar. Það hefur dregið úr pöntunum frá útlöndum vegna þess að gengið er svo óhagstætt, gengið sem er keyrt upp með stóriðjuframkvæmdunum, framkvæmdum sem ganga á sömu náttúruperlur og við erum að leggja til að notaðar verði til sjálfbærrar ferðaþjónustu. Í hinu efnahagslega tilliti, stefnu í atvinnumálum, gengur ríkisstjórnin þvert á hagsmuni ferðaþjónustunnar. Þar er önnur ástæða, frú forseti, til að krefja ríkisstjórnina svara um hvort hún ætli að breyta um stefnu. Við þingmenn Vinstri grænna viljum að stefnunni verði breytt, að farið verði af þessari stóriðjubraut. Þessi tillaga til þingsályktunar sem hér er til umfjöllunar og samgöngunefnd er sammála um að samþykkja gengur þvert á stefnu ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum og efnahagsmálum. Það verður ekki bæði sleppt og haldið. Það er ekki bæði hægt að keyra upp stóriðjustefnu og ætla líka að halda í sömu náttúruperlur, halda í fjölbreytt atvinnulíf. Það er ekki hægt. Annað hvort verður undan að láta og reyndin hefur verið sú að ferðaþjónustan og náttúruperlurnar hafa orðið undan að láta. Ég minnist þess, frú forseti, að í ræðu hæstv. utanríkisráðherra um utanríkismál, sem hann flutti á föstudaginn, var eitt atriði sem laut að ferðamálum og að markaðssókn í ferðamálum erlendis. Hæstv. ráðherra lagði áherslu á að gera þyrfti átak í þeim efnum. Þar er ég sammála hæstv. utanríkisráðherra Davíð Oddssyni. Það þarf að gera átak í þeim efnum. En ríkisstjórnin er að gera þveröfugt. Með atvinnustefnu sinni er skrúfað upp hágengi og öðrum atvinnugreinum eins og ferðaþjónustunni rutt burt. Auk þess minnist ég þess frá síðustu fjárlögum að á þeim voru fjárframlög til markaðsmála í ferðaþjónustu erlends skorin niður um á annað hundrað milljóna kr. og þótti ekki úr mjög háum söðli að detta. Það eru áherslurnar í ferðamálum í raun, frú forseti. Mér er nær að óttast að þessi tillaga til þingsályktunar, ágæt tillaga um ferðamál, lúti þeim örlögum sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson gaf í skyn, að þetta væri bara puntplagg sem ekki væri talin nein ástæða fyrir stjórnvöld að standa við. Það er alvarlegt mál. Í þessari tillögu til þingsályktunar er síðan farið í fleiri atriði, frú forseti. Það er minnst á að ferðaþjónustunni verði sköpuð rekstrarskilyrði sambærileg við rekstrarskilyrði í samkeppnislöndunum. Þetta er mjög góð stefnumörkun. Við spurðum að því í samgöngunefnd og óskuðum eftir að fá einhvern samanburð á samkeppni ferðaþjónustunnar hér og erlendis, hvort það væri mismunun í gjöldum af hálfu ríkisins, mismunun í skattlagningu, hvort það væri mismunun í grunnstoð. Við þekkjum það t.d. úr skipasmíðaiðnaðinum að í samkeppnislöndunum í kringum okkur er veittur þróunarstuðningur til skipasmíðaiðnaðar. Hann er bannaður hér, ekki heimill, hefur ekki verið heimill. Hver er munurinn á aðkomu ríkisins að uppbyggingu ferðaþjónustu í öðrum löndum? Við höfum ekki fengið svar við þessu. Þetta tel ég mjög mikilvægt. Það hefur svo litla þýðingu að setja orð á blað um að ferðaþjónustunni verði sköpuð rekstrarskilyrði sambærileg við rekstrarskilyrði í samkeppnislöndunum ef ekkert er síðan gert til að kanna hvort það sé mismunun, í hverju hún sé þá fólgin og hvað hægt sé að gera. Þetta tel ég að þurfi að gera, frú forseti, áður en við afgreiðum þessa tillögu endanlega. Annars er þetta hálfmarklaust. Af hálfu nefndarinnar var einnig óskað eftir upplýsingum um framkvæmdaáætlun. Það var upplýst að þeir sem höfðu komið að efnisöflun fyrir þessa tillögu hefðu líka gert tillögu um framkvæmdaáætlun og kostnaðaráætlun. Við óskuðum eftir því að fá þessar tillögur nefndarinnar en þær hafa enn ekki borist. Tillaga án framkvæmdaáætlunar og án fjárhagsáætlunar er í sjálfu sér ósköp lítil virði, a.m.k. hvað varðar það þegar verið er að taka á svona atriðum eins og hér sem öll kosta peninga, sem öll krefjast forgangs umfram eitthvað annað. Ég tel mjög mikilvægt, frú forseti, að við fáum þessar skýrslur inn í umræðuna áður en við ljúkum þessu máli hér, skýrslur um tillögu nefndarinnar um framkvæmdaáætlun og tillögu nefndarinnar um fjárhagsáætlun. Mér skilst að hugmyndin sé að tillaga til þingsályktunar um ferðamál hafi hliðstæða stjórnsýslulega stöðu og tillaga um samgöngumál, langtímaáætlun í samgöngumálum. Tillaga um áætlun í samgöngumálum væri ansi lítils virði ef ekki fylgdi þar tímasett framkvæmdaáætlun og hvað hver þáttur kostaði. Mér finnst vanta með þessari tillögu bæði framkvæmdaáætlun og kostnaðaráætlun til að hún geti verið nægilega trúverðug og líka á einhvern hátt skuldbindandi fyrir Alþingi. Eins og hún er núna er hún bara falleg orð og yfirlýsingar, og gott með það, en engin atriði um framkvæmdir eða fjármál sem geta skuldbundið Alþingi til að fylgja þessari tillögu eftir. Það er lögð áhersla á kynningarmálin og hvaða atriði skulu vera grunnþáttur í kynningu á íslenskri ferðaþjónustu. Það held ég að sé einmitt mjög mikilvægt, að ímynd Íslands út á við sem ferðamannalands verði á einhvern hátt samræmd. Við þekkjum það að einn sterkur aðili sem sker sig úr, velur eitthvert ákveðið atriði og kynnir á erlendum markaði getur bæði styrkt alla hina en getur líka skaðað þá. Ísland er ekki það stórt og við leggjum upp ákveðnar forsendur á hverju við byggjum ferðaþjónustu okkar. Kynningarstarfið á Íslandi erlendis er mjög mikilvægt, mikilvægt að það sé samhæft og enginn einn ætti að fá að skera sig úr og fara kannski að markaðssetja eitthvað sem kemur öðrum illa. Ég ætla ekki að nefna dæmi. Við þekkjum það úr umræðunni hér. Það hefur meira að segja verið rætt á þingi þar sem t.d. hefur verið gagnrýnt að stórir aðilar í ferðaþjónustu láti að því liggja að það væri einhver sérstök upplifun að kynnast íslenskum stúlkum eða kvenfólki í næturlífi Reykjavíkurborgar og að það væri sérstakt aðdráttarafl í ferðaþjónustu. Um það hefur verið deilt hvort þetta sé einhver máti til að kynna Ísland sem ferðamannaland. Ég tel ekki. Ég tel að það eigi ekki að vera þetta. Þetta sýnir bara hvað það er mikilvægt að einn aðili rjúfi sig ekki út úr þeirri heildarmynd sem við viljum að gerð sé hvað varðar íslenska ferðaþjónustu, enda er sett í lið númer eitt að fagmennska og gæði ráði för í kynningu og þróun á ferðaþjónustunni. Í kynningarmálunum er því í þingsályktunartillögunni lögð áhersla á, með leyfi forseta: „Áfram verði unnið að uppbyggingu ímyndar Íslands og hún varin með því að leggja áherslu á eftirfarandi þætti í kynningarstarfi ferðaþjónustunnar: a. einstaka og fjölbreytta náttúru“ - sem er sett númer eitt í hver skuli vera hornsteinn í kynningarstarfi á íslenskri ferðaþjónustu. Einstök og fjölbreytt náttúra. Hvernig harmónerar þetta við stefnu ríkisstjórnarinnar í stóriðjumálum, í þeirri stefnu helst að stífla og eyðileggja flestöll stærri vatnsföll á Íslandi sem eru grunnþáttur í náttúru landsins? Liður númer tvö er umhverfisvernd, liður númer tvö sem skal vera áhersluatriði í kynningarmálum er umhverfisvernd. Þetta er aldeilis nokkuð sem hæstv. ríkisstjórn þarf að fara að kynna sér því ekki hefur skilningur hennar á hugtakinu umhverfisvernd verið svo hátt uppi á pallborðinu á undanförnum árum, síður en svo. Ég held að hvaða skoðun sem menn hafa á ágæti stóriðjuframkvæmdanna og stórvirkjananna hæli fáir hæstv. ríkisstjórn fyrir áherslu í umhverfisvernd, ef það er þá nokkur. Að minnsta kosti er þar ekki nægilega vel á spilum haldið. Í þessari tillögu er sem sagt gert ráð fyrir að umhverfisvernd sé númer tvö, b-liður á eftir einstakri náttúru. Síðan koma önnur atriði, lögð áhersla á menninguna, þjóðina, fagmennskuna, gæði og öryggi, heilsu og hreinleika, gestrisni, myndræn auðkenni og slagorð sem byggja á þessu sem ég hef rakið. Öll þessi atriði, frú forseti, eru svo fyllilega í samræmi við stefnu og áherslur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í ferðaþjónustu. Þess vegna fögnum við þeim áherslum sem hér eru dregnar fram og lagðar til grundvallar í uppbyggingu á íslenskri ferðaþjónustu en bendum aftur á að allar þessar áherslur eru nánast í beinni þversögn við áherslur ríkisstjórnarinnar sem hugsar um það eitt hversu hratt sé hægt að stífla íslensk vatnsföll og byggja þar stóriðju þó að sömu náttúruperlur séu grunnþættir fyrir uppbyggingu íslenskrar ferðaþjónustu. Nefndinni bárust allmargar umsagnir um þessa þingsályktunartillögu um ferðamál og það verður að segjast að almennt eru þær mjög jákvæðar, fagna framtakinu með þessari þingsályktunartillögu og að hafin sé svona afgerandi stefnumörkun fyrir uppbyggingu íslenskrar ferðaþjónustu. Ég ætla hér á eftir að fara aðeins inn í nokkur þau atriði. Það sem kannski hefði þurft að vera í þingsályktunartillögunni væri að skilgreina betur hver ætti að vera grunnþáttur hins opinbera í uppbyggingu íslenskrar ferðaþjónustu. Ferðaþjónustan sem atvinnugrein er mjög ung borið saman við aðrar atvinnugreinar, tökum landbúnað, sjávarútveg og á vissan hátt margar iðngreinar. Ferðaþjónustan er ung og hefur alls ekki náð að byggja upp höfuðstól í fagþekkingu, rannsóknum eða mannvirkjum og slíku. Berum hana saman við sjávarútveginn sem er á áratugum búið að byggja upp af hálfu hins opinbera, byggja hafnir vítt og breitt um landið og eina stærstu rannsóknastofnun Íslands sem þjónar sjávarútveginum. Margs konar fagþekking hefur verið byggð upp í sjávarútveginum sem hann byggir grunn sinn á. Sama er í landbúnaðinum, áratugum saman hefur þar verið byggður upp samfélagslegur grunnur fyrir þessar atvinnugreinar sem þær byggja verkefni sín og störf á. Ferðaþjónustan hefur það ekki. Hún er ekki með neina stóra rannsókna- og þróunarstofnun að baki sér með áratugareynslu í uppbyggingu ferðaþjónustu. Hún er ekki með stofnbúnað eins og hafnir og aðra sterka samfélagslega þætti sem byggðir hafa verið upp. Þetta skortir hana þannig að ég tel að það hefði þurft að fara inn og segja: Hvað ætlar hið opinbera að gera, ríki og sveitarfélög? Hvað verða þau að gera? Það eru ákveðnir grunnþættir. Það er minnst á markaðsstarfið, sameiginlegt markaðsstarf fyrir allt Ísland. Það finnst mér eiga að vera að stórum hluta á ábyrgð hins opinbera meðan verið er að vinna þessa grein upp í að verða rekstrarlega sjálfbær eins og aðrar atvinnugreinar. Smátt og smátt hafa upplýsingamiðstöðvarnar byggst upp um landið, þó allt of hægt. Það er skorið svo við nögl, það fjármagn sem væri eðlilegt að þessar upplýsingamiðstöðvar fengju, upplýsingamiðstöðvar sem reknar væru á ábyrgð hins opinbera og fjármagnaðar af ríki og sveitarfélögum sem miðluðu upplýsingum til allra jafnt. Ég held að það sé eitt af þeim lykilatriðum sem hið opinbera þarf að gera í íslenskri ferðaþjónustu. Þetta hefur gengið allt of hægt og hér duga engin góð orð. Þarna þarf fyrst og fremst fjármagn, og fjármagn til ferðaþjónustunnar hefur verið af svo nánasarlega skornum skammti á undanförnum árum miðað við stærð og mikilvægi greinarinnar að það er ekki vansalaust. Einmitt uppbygging á upplýsingamiðstöðvum vítt og breitt um landið er grunnatriði. Ég tel að það hefði átt að nefna í þingsályktunartillögunni hvar meginatriðin væru þar sem hið opinbera ætti að koma inn. Hið opinbera á ekki að koma inn í að reka hótel eða greiðastaði en það verður að skapa grunn til að hægt sé að reka hótel á viðkomandi stað. Hið sama er t.d. um að búa út staði til að taka á móti fólki. Það er talið að innan tíu ára geti erlendir ferðamenn hér orðið 1 milljón. Það gerist ekki af sjálfu sér að búa landið undir að taka á móti þessu fólki. Ég hefði viljað sjá í þessari þingsályktunartillögu formlega áherslu af hálfu ríkisins, þ.e. hins opinbera, átak í að búa landið undir að taka á móti þessu fólki, búa út staði sem væru eftirsóknarverðir á sviði náttúru og menningar eins og lögð er áhersla á og nefnt í þessari þingsályktunartillögu. Það er ekki nóg að nefna það og segja það, heldur verður líka að gera það og það gerist ekki nema með fjármagni. Það gerist ekki nema með því að maður vilji gera það. Og þennan framkvæmdavilja vantar í þingsályktunartillöguna. Meginhluti ferðamannaþjónustunnar á sér stað í kringum höfuðborgarsvæðið. Líklega er ferðaþjónustan einn stærsti atvinnuvegur á Reykjavíkursvæðinu, einstæður atvinnuvegur, en það er ekki nóg. Ég held að hið opinbera verði að hjálpa til við að stýra ferðamennskunni út um land til skilgreindra viðfangsefna í náttúru og menningu. Ekki fara að reka hótel en skapa grunninn og styðja við markaðsstarfið. Um áramótin kom hópur af rússneskum ferðamönnum, sem ég kynntist af tilviljun. Þeir voru vel auðugir og vildu eiga góða daga í viku til tíu daga. Það skipti ekki meginmáli hvað það kostaði en þeir vildu fá að upplifa ákveðna dagskrá sem hafði verið sett upp. Norðurljósin, fara á hestbak, í Bláa lónið og Gullfoss og Geysi og ýmislegt sérstakt í sambandi við mat. Fyrir utan Reykjavíkursvæðið voru öll hin atriðin sótt fyrir austan fjall. Það er alveg sjálfsagt að byggja upp góða ferðaþjónustu fyrir austan fjall en á þessum tíu dögum fór hópurinn í sex daga austur fyrir fjall, fór að Gullfossi og Geysi og á Þingvöll. Þar var farið á hestbak, leitað að norðurljósunum og borðaður einhver sérstakur matur. Hellisheiðin var því aðalferðamannaleið þessa fólks. Það fór hana tólf eða fjórtán sinnum. Engum datt í hug í skipulaginu að hægt væri að fara á Akranes, í Borgarnes eða í Reykholt. Fara á hestbak í Borgarfirði t.d. Nei, þetta var allt skipulagt með þeim hætti að farið var tólf eða fjórtán sinnum yfir Hellisheiðina, gott og vel, til að sækja þessi afmörkuðu atriði í prógramminu. Þetta er gott og blessað, en við byggjum ekki alla ferðaþjónustuna okkar upp með þessum hætti. Þess vegna verður ríkið að koma inn í þessa grunnþætti skipulags ferðamála og aðstoða við að stýra ferðaþjónustunni, líka til að nýta mannvirkin og vegina. Í þingsályktunartillögunni er hvergi komið inn á með neinum afgerandi hætti hvernig ríkið ætlar að koma og mynda þennan grunn fyrir ferðaþjónustuna í landinu. Það segir okkur að þingsályktunartillagan er ekki nógu vel undirbyggð og treyst. Það eru falleg orð á blaði um stefnumörkun, sem ég hef hælt, en aftur á móti er lítið farið út í framkvæmdina. Ég vil aðeins í þessu sambandi minnast á vegamálin. Í vegamálum höfum við vegáætlun. Það er gerð langtímaáætlun í vegamálum og skammtímaáætlun til tveggja og fjögurra ára. Það er sett niður hvaða vegi á að takast á við á næstu tveimur árum, fjórum árum og í tíu ára áætlun og jafnframt áætlað hvað hver kafli kostar. Síðan er líka gerð áætlun um hversu miklu fjármagni er ætlað að verja í vegáætlun. Þetta eru góð vinnubrögð og ég hefði viljað sjá hliðstæð vinnubrögð hvað varðar ferðamál, að við gerðum áætlun um ferðamál til tíu ára, eins og hér er lagt til, og síðan yrði gerð önnur skemmri áætlun til tveggja eða fjögurra ára þar sem nefnd yrðu þau atriði sem hið opinbera ætlaði að beita sér fyrir, tímasett, og fjármagnið sem væri varið til þeirra. Með slíkum vinnubrögðum kæmumst við á einhvern vinnuhæfan grunn í einum stærsta atvinnuvegi þjóðarinnar. Hvað sem um vegáætlun má segja er hún þó grunnur til að vinna á, þó svo að við lendum stöðugt í því að ríkisstjórnin skeri niður fjármagn til vegamála, niðurskurður á sl. ári var tæpir 2 milljarðar og aftur var 2 milljarða niðurskurður á þessu ári og aðrir 2 milljarðar á næsta ári. Það er því 6 milljarða niðurskurður í vegamálum á þriggja ára tímabili, sem sýnir kannski forgangsröðun og áherslur núverandi ríkisstjórnar því fátt er mikilvægara í ferðamálum en einmitt vegirnir. Það er eiginlega dapurt að horfa á þessa þversögn, annars vegar er falleg tillaga til þingsályktunar um ferðamál, staðreyndin að ferðamál og ferðaþjónusta eru að verða einn stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar og sá sem skilar hvað mestum nettógjaldeyristekjum til þjóðarbúsins sem byggir á því að nýta landið allt, náttúruperlur þess, vegina, gestrisnina og allt sem landið og þjóðin hafa upp á að bjóða, og ekki hvað síst vegina. Þá velur ríkisstjórnin að skera niður framlag til vegamála. Það er ekki aðeins skorið niður framlag til stofnveganna, til þjóðveganna, til þjóðvegar eitt, heldur er líka fjármagnið til byggðaveganna, héraðsveganna, safn- og tengiveganna skorið niður, þeirra vega sem liðast inn til dala og út til stranda og eru einmitt líka einn af hornsteinum fyrir uppbyggingu ferðaþjónustu úti um allt land. Sveitavegirnir sem liggja inn til dalanna, út til strandanna eru að sjálfsögðu þeir vegir sem það fólk sem þar býr verður að nota daglega til að stunda vinnu, til að koma börnum í skóla og gæði þeirra ráða miklu um búsetuhæfni staðanna. En vegirnir eru líka grundvöllur fyrir uppbyggingu fjölbreyttrar ferðaþjónustu á þessum landsvæðum. Það sýnir hug ríkisstjórnarinnar til ferðamála að einmitt þessir vegir eru líka skornir niður, það litla fjármagn sem er til safn- og tengiveganna er skorið niður og þar með líka skertir möguleikar á eflingu og þróun ferðaþjónustunnar á þeim svæðum. Frú forseti. Ég hef einmitt lagt fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um að safn- og tengivegirnir, héraðsvegirnir fái sérstakt aukið fjármagn til að mæta kröfunum. Þeir hafa dregist aftur úr á undanförnum árum, setið eftir í áherslum í vegamálum. Ég hef því lagt þunga áherslu á það í umræðunni um samgöngumál að veitt verði sérstakt fjármagn til þess að byggja upp safn- og tengivegina til sveita. Ekki aðeins til að styrkja og efla þá byggð sem þar er fyrir fólk sem er að sækja vinnu, aka börnum í skóla langan veg, heldur einnig til þess að treysta ferðaþjónustuna á þeim svæðum. Þessir slæmu malarvegir, illa uppbornir, þar sem þyrlast upp ryk, holóttir og gegnblautir í rigningu er ekki fyrir ferðamenn, ég tala ekki um erlenda ferðamenn og reyndar ferðafólk til þess að keyra þessa vegi svo viðunandi sé, fjarri því. Það er slysahætta og hvorki bílar eru búnir til að keyra á þessum vegum né fólk vant að keyra á þeim og engin sérstök sæld að keyra í sumarfríinu sínu úti um land í þéttum rykmekki eða í blautum og forugum vegunum eins og raunin er allt of víða. Þess vegna hef ég lagt áherslu á það við afgreiðslu vegamála og er vel til fallið að taka það í áhersluna um ferðamál að gert verði átak í uppbyggingu á þessum sveitavegum, þessum safn- og tengivegum, þessum innanhéraðsvegum sem hafa dregist mjög aftur úr bæði í viðhaldi og uppbyggingu á síðustu árum en gegna lykilhlutverki fyrir vöxt, viðgang atvinnulífs og búsetu og ekki síst ferðaþjónustu á þessum stöðum. En ríkisstjórnin velur að skera niður framkvæmdir til vegamála og það er framlag þeirra til ferðamála. Frú forseti. Ýmsum öðrum atriðum hefði verið hægt að koma að, eins og stefnu varðandi hálendið, varðandi ferðamennsku á hálendinu, varðandi vörslu og leiðsögn um mestu náttúruperlur landsins. Þar höfum við verið að byggja upp kunnáttumenn, menntaða leiðsögumenn sem hafa færni og kunnáttu til þess að taka að sér leiðsögn á héraðsvísu, á landsvísu um hálendið. Við höfum landverði og skálaverði. 
            

Forseti vill spyrja hv. þingmann hvort hann sé að ljúka ræðu sinni vegna þess að til stendur að gera hlé á þingfundi klukkan eitt.

Ég þigg, frú forseti, að gera hlé á ræðu minni og halda áfram síðar.

Forseti telur að hægt sé að veita nokkrar mínútur ef það dugar hv. þingmanni.

Frú forseti. Ég held að við tökum bara matarhlé. Ég á eftir um korter af ræðu minni.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um ferðamál. Ferðaþjónustan er orðin einn stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar og sá atvinnuvegur sem vex hvað hraðast núna. Hún skiptir gríðarlega miklu máli í öllu atvinnulífi og við hana eru bundnar miklar vonir og væntingar. Þessi tillaga til þingsályktunar um ferðamál er í rauninni fyrsta alvörutilraunin til þess að setja ferðamálum umgjörð af hálfu þingsins og marka stefnu og áherslur í ferðamálum til lengri tíma. Það er í sjálfu sér tímamótavinna sem hér er verið að taka á af hálfu Alþingis. Í ræðu minni fyrr í dag gerði ég grein fyrir ýmsum grunnatriðum varðandi málið og vakti athygli á því að númer eitt er lögð áhersla á að náttúra Íslands, menning þjóðarinnar, sterk byggð og fagmennska sé undirstaða og forsenda og hornsteinn íslenskrar ferðaþjónustu. Það var einn þáttur sem ég átti eftir að ræða um og það var einmitt ýmislegt varðandi fagmennskuna. Ég var rétt kominn að því að minnast á stöðu leiðsögumanna og leiðsagnarmálin um landið, um stöðu landvarða og annarra sem gegna veigamiklu hlutverki í að gæta þessara náttúruverðmæta sem jafnframt eru eitt höfuðaðdráttaraflið fyrir ferðamenn. Ég hefði talið að í þessari þingsályktunartillögu hefði átt að nefna sérstaklega hálendi landsins, að um það þurfi að setja sérstaka umgjörð. Lögð er áhersla á áframhaldandi uppbyggingu þjóðgarða í tillögunni og að stuðla að ferðaþjónustu sem samþættir útivist og náttúruvernd. Það er mjög gott. Ég er sammála því að leggja þarf áherslu á mikilvægi þjóðgarðanna og að þjóðgörðum eða verndarsvæðum, svæðum sem eru sérstök náttúruvætti, séu gerð sérstök skil í þingsályktunartillögunni, en ég tel að skýra þurfi fagmennskuna sem lögð er áhersla á í tillögunni hvað varðar upplýsingar, leiðsögn og annað. Það komu ágætar ábendingar frá Landssambandi björgunarsveita sem bentu á hversu mikilvægt það væri að það sé skipulagður formlegur farvegur í að fræða fólk sem væri að fara t.d. inn á hálendið og ekki síst að gæta þess að slíkar ferðir séu undir formlegri leiðsögn, að ekki sé þar fólk á ferð, jafnvel í hópum, án þess að þar sé leiðsögn, án þess að með í hópnum sé aðili sem kunni ekki aðeins á náttúruna og þekki söguna og menninguna sem verið er að upplifa, heldur viti einnig hvernig bregðast skuli við ef eitthvað gerist. Á það var bent sérstaklega, bæði af hálfu Landssambands björgunarsveita og Félags leiðsögumanna og einnig fleiri aðilum, að skoða þurfi hvort hleypa eigi hópum erlendis frá, t.d. erlendum ferðaskrifstofum með hópferðir um hálendið, án þess að gert sé skylt að leiðsögumaður sé í hópnum sem annaðhvort hefur fengið menntun og viðurkenningu frá íslenskum aðilum og sé þá Íslendingur eða erlendir leiðsögumenn sem hafi hlotið staðfestingu hér á landi. Umgengni sem hafa þarf á hálendinu er svo sérstök að mér finnst að skoða eigi hvort sett verði um það sérstök lagaumgjörð og er það nefnt hér. Hvergi er heldur nefnd í þessari þingsályktunartillögu staða menntunar leiðsögumanna eða annarra slíka fagaðila sem ég tel að skipti lykilmáli í uppbyggingu á faglegri ferðaþjónustu eins og lögð er áhersla á í þingsályktunartillögunni. Mér finnst að líka hefði átt nefna stöðu landvarðanna eða hvernig menn ætla bæði að varðveita en einnig að koma á framfæri og sýna náttúruvætti sem einmitt er lögð áhersla á að sé ein meginundirstaðan í ferðaþjónustunni og við erum öll sammála um. Á þetta er líka lögð áhersla í umsögn Vegagerðarinnar. Þar er einmitt lögð áhersla á að hópar sem fara um landið, sérstaklega í óbyggðum, séu undir þeirri faglegu leiðsögn að bæði sé hægt að njóta hinnar villtu náttúru og vera einnig kunnugt um öryggisatriði og þær hættur og tálmanir sem á vegi geta orðið til þess að forðast þar vandræði og slys. Þessi atriði finnst mér líka að hefði átt að nefna frekar í þingsályktunartillögunni. Ég hef áður minnst á það hér og ætla að ítreka það undir lok ræðu minnar, frú forseti, að tillögu til þingsályktunar um ferðamál sem hér er lögð fram, og samgöngunefnd er sammála um og stendur að, þó svo við hefðum viljað sjá þar mörg atriði ítarlegri, hefði þurft að fylgja aðgerðaáætlun, tímasett framkvæmdaáætlun og kostnaðaráætlun. Skýra hefði þurft betur út hver hlutur eða þáttur hins opinbera ætti að vera, þ.e. þáttur ríkisins í að byggja upp grunnþætti ferðaþjónustunnar. Mér finnst að það þyrfti að koma betur fram. Það hefði átt að vera leiðsögn um að gerðar yrðu afmarkaðar áætlanir, héraðsbundnar áætlanir í ferðamálum sem styddust við og nytu þeirrar megintillögu sem þingið samþykkti, á grunni þessarar almennu þingsályktunartillögu sem hér er lögð fram. Ég vil benda á að t.d. í Norðvesturkjördæmi, sem ég kem úr, hefur verið lögð vinna í svæðisbundnar stefnumarkanir í ferðamálum fyrir Vestfirði, Skagafjörð, Húnavatnssýslur, Borgarfjörð, Dali, Snæfellsnes og Hvalfjörð o.s.frv. Mér hefði fundist að í þessari tillögu mætti vera leiðsögn um að á grundvelli þeirrar hugmyndafræði og stefnumörkunar sem hér er lögð fram, yrðu unnar stefnumarkandi héraðsbundnar áætlanir um átak í ferðaþjónustu. Ég vil benda á, frú forseti, að ég hef einmitt lagt fram tillögu til þingsályktunar um sérstakt átaksverkefni í ferðamálum fyrir Norðvesturkjördæmi, sem á margan hátt er samhljóma þeim megináherslum sem lagðar eru fram í þessari tillögu, en þar er fyrst og fremst gengið út frá möguleikum og aðstæðum innan þess kjördæmis. Til dæmis legg ég þar áherslu á að nýta skagfirsku vötnin, Héraðsvötnin, jökulárnar, til uppbyggingar ferðaþjónustu en ekki til virkjana og bendi á hversu mikilvægt er að eyða þeim þversögnum sem eru á því að einn ríkisaðilinn ætlar að virkja en annar ætlar að nýta viðkomandi auðlind til ferðaþjónustu. Þetta þurfum við að fá aðgreint. Frú forseti. Þessi tillaga til þingsályktunar um stefnumörkun og áætlun í ferðamálum er allra góðra gjalda verð, ég hef lýst hér skoðun minni á því, en henni verður að fylgja fjármagn og tímasett verkáætlun. Tryggja verður að ferðamálin fái sinn sess í atvinnulífi þjóðarinnar, tryggja verður að ferðaþjónustan eigi líka forgang að náttúruperlunum, að hún þurfi ekki að víkja skilyrðislaust undan ef stóriðjan kallar á einhvern fallegan foss, eins og hún hefur orðið að gera á undanförnum árum í stóriðjuæði ríkisstjórnarinnar. Þessi tillaga til þingsályktunar um ferðamál krefst þess að ferðaþjónustan fái sinn viðurkennda sess í atvinnu- og menningarlífi þjóðarinnar og í 1. tölul. 1. mgr. hennar stendur einmitt: „Náttúra Íslands, sterk byggð, menning þjóðarinnar og fagmennska verði ráðandi þættir í þróun íslenskra ferðamála.“ Þann rétt og þá kröfu viljum við gera fyrir íslenska ferðaþjónustu að hún fái þá forgangsröðun að náttúra Íslands, sterk byggð, menning þjóðarinnar og fagmennska verði hornsteinn hennar í næstu framtíð.

Virðulegi forseti. Ástæða er til að nefna í upphafi að það er fagnaðarefni að fyrir Alþingi skuli nú liggja tímamótaályktun að mörgu leyti um ferðamál þar sem fögur fyrirheit og háleit markmið eru fram sett og tímabær mjög þó svo að hægt sé að fara mörgum orðum um það hvernig menn ætla að hrinda þeim í framkvæmd, en það er seinni tíma mál. Hér kemur margt mjög merkilegt fram. Í fyrsta sinn er þessum mikilvæga atvinnuvegi okkar markaður rammi, heildstæður rammi þar sem sett eru fram markmið á hinum ýmsu sviðum er lúta að ferðaþjónustunni. Vöxturinn í ferðaþjónustunni hefur verið feikilegur á liðnum árum og eiginlega undraverður miðað við hvað ýmislegt ætti kannski að hafa haldið aftur af þeirri þróun, eins og gengið og hryðjuverkaárásir erlendis, í Bandaríkjunum o.s.frv., en engu að síður hefur verið mikill vöxtur í ferðaþjónustunni. Síðasta ár fjölgaði erlendum ferðamönnum hér á landi um 13,5% og gistinóttum um 7% á landsvísu. Greinin er þar af leiðandi sífellt mikilvægari fyrir íslenskt þjóðarbú. Ferðaþjónustan er nú þegar orðin ein af þremur öflugustu stoðunum í íslensku efnahagslífi og aflaði á síðasta ári u.þ.b. 40 milljarða kr. í erlendum gjaldeyri. Hér er því um að ræða mikinn atvinnuveg fyrir okkar Íslendinga og því löngu tímabært að við mörkum heildstæðan og skynsamlegan ramma utan um atvinnuveginn þar sem þeir sem hyggjast hasla sér völl innan ferðaþjónustunnar eða hafa gert það nú þegar, eigi þess auðveldan kost. Það er líka margt sem hægt er að gagnrýna og ber að taka til þegar við ræðum þetta hérna, af því að á sama tíma og umfang ferðaþjónustunnar og vöxturinn hefur verið jafnmikill og orðinn er - til að mynda jukust, eins og ég sagði, gjaldeyristekjur af ferðamönnum um 5,4% á milli áranna 2003 og 2004, og slíkar tölur mætti aðrar tína til um aukningu og umfang ferðaþjónustunnar í íslensku atvinnulífi - þá stendur greinin að mörgu leyti á veikum grunni. Gangi markmið þingsályktunartillögunnar um ferðamál sem við ræðum í dag eftir mun það breytast að mörgu leyti. Um leið og mikill uppgangur er í greininni og auknar tekjur af henni eru margar ógnanir sem hún stendur frammi fyrir einnig. Við fyrri umr. spurði ég hæstv. samgönguráðherra alveg sérstaklega út í ályktun sem kom fram frá aðalfundi Samtaka ferðaþjónustunnar fyrir nokkrum dögum, þar sem samtökin lýstu miklum vonbrigðum með að dregið skyldi úr opinberum framlögum til markaðsmála í ferðaþjónustunni á sama tíma og greinin er að berjast við að standa af sér mikla tekjurýrnun vegna sterks gengis krónunnar. Í ályktuninni segir, með leyfi forseta: „Fáar atvinnugreinar á Íslandi eru jafnberskjaldaðar fyrir gengissveiflum og ferðaþjónustan og því brýn þörf á að hún búi við mikinn skilning opinberra aðila. Skorað er á stjórnvöld að efla á ný markaðssókn á mörkuðum og að haldið verði áfram öflugu samstarfi hins opinbera og atvinnugreinarinnar.“ Hér er tekið afdráttarlaust til orða og ljóst að Samtök ferðaþjónustunnar eru mjög óánægð með framgöngu stjórnvalda hvað varðar þátttöku hins opinbera í framlögum til markaðsmála. Hæstv. ráðherra gaf ekki mikið fyrir þessa ályktun í sjálfu sér og vildi meina að þess væri í reynd ekki þörf. Það er nú önnur umræða þó að nauðsynlegt sé að hafa það til hliðsjónar hvernig umhverfi ferðaþjónustunnar er í dag þegar við ræðum það í síðari umræðu um ferðamál hvernig best verði að marka stefnu í ferðamálum, ferðaþjónustunni, þessum stóra og mikla atvinnuvegi sem stefnir jafnvel í að verða stærsti atvinnuvegur Íslendinga ef spár ganga eftir, að innan nokkurra ára verði ferðamenn sem koma til Íslands komnir yfir eina milljón talsins, sem er í sjálfu sér heilmikið verkefni fyrir okkur að skipuleggja hvernig eigi að taka á móti þeim fjölda, hvernig við getum dreift þeim ferðamannafjölda yfir árið þannig að kjölfestan eflist í atvinnugreininni og hún detti ekki mikið til niður yfir veturinn en svo sé allt vitlaust að gera á sumrin, og einnig til að stuðla að því að starfsfólk við greinina eigi að því að ganga að geta starfað við hana allt árið um kring. Hér eru meginmarkmiðin sem Alþingi leggur til í tillögunni að fela samgönguráðherra og öðrum ráðherrum viðkomandi málaflokka. Þar er margt tínt til sem er athyglisvert og vonandi að gangi eftir. Þar er sérstök áhersla lögð á náttúru landsins og menningu þjóðarinnar, enda eru það þeir þættir sem langflestir ferðamenn hljóta að vera að sækjast eftir og sækja heim þegar þeir ákveða að koma til Íslands. Allir þekkja þann mikla ferðamannafjölda sem hefur t.d. verið frá Þýskalandi í gegnum þá miklu landkynningu sem íslenski hesturinn hefur verið víða um Evrópu og reyndar í Norður-Ameríku líka núna um árabil og áratuga skeið. Þó svo að á ýmsu hafi gengið í útflutningi á íslenska hestinum hefur skapast sérstakt samfélag í Evrópu í kringum íslenska hestinn þar sem íslenski hesturinn er í brennidepli og í hávegum hafður. Allir þekkja heimsmeistaramótin sem eru umfangsmikil og glæsileg og haldin í Evrópu annað hvert ár, held ég. Út frá slíkum menningartengdum hlutum koma hingað þúsundir ferðamanna á hverju ári, enda er það undirstrikað hér að náttúran og menning þjóðarinnar verði ráðandi þættir í þróun íslenskra ferðamála. Þá er lögð áhersla á að tryggð verði samkeppnihæfni ferðaþjónustunnar sem stuðli að hámarksafrakstri í greininni og hlýtur að vera undirliggjandi. Þá er sérstaklega lagt til að ferðaþjónustunni verði sköpuð rekstrarskilyrði sambærileg við rekstrarskilyrði í samkeppnislöndunum. Ísland verði í forustu í umhverfisvænni ferðaþjónustu og því verði fylgt eftir með uppbyggingu þjóðgarða með því að stuðla að ferðaþjónustu sem samþættir útivist og náttúruvernd. Það er markmið sem ég vil sérstaklega taka undir og gera að umtalsefni. Ég er alveg viss um að rekstur og stofnun þjóðgarða getur haft mjög mikil tækifæri í för með sér fyrir okkur Íslendinga, bæði til að vernda náttúruna og í öðru lagi til að nýta hana með sem best og skynsamlegast. Þjóðgarðastofnun fylgir bætt aðgengi að náttúruperlunum. Miklar vonir eru bundnar við Vatnajökulsþjóðgarð og heilmikil uppbygging sem lítur út fyrir að fari fram í kringum hann í sveitarfélaginu Hornafirði og menn hyggja þar á háleit markmið eins og stofnun jöklaseturs. Svo er ýmislegt annað sem kemur þar í sambandi við þjónustu og aðra menningu eins og Þórbergssetrið á Hala í Suðursveit, sem stefnir í að verða mjög mikill ferðamannasegull á næstu árum. Þar er byggt á þeirri stórmerkilegu menningu sem er að finna í verkum Þórbergs Þórðarsonar, þess mikla meistara. Menningartengd ferðaþjónusta og þjóðgarðar eru þeir lykilþættir sem við vonandi hljótum að leggja til grundvallar og vekur að sjálfsögðu aftur upp umræðu um umfang virkjana og stóriðju til hliðar við ferðaþjónustuna og hvort þetta fari saman og hvenær virkjana- og stóriðjuuppbyggingin fari að skaða verulega og alvarlega uppbyggingu ferðaþjónustunnar. Um leið og við vinnum og göngum frá þessari þingsályktunartillögu um ferðamál hljótum við og íslensk stjórnvöld einnig að leiða hugann að því að kannað verði og það verði kortlagt skynsamlega og skipulega hvenær og hve mikið umfang hinnar hefðbundnu stóriðju má vera þannig að það fari ekki að skaða alvarlega ímynd landsins sem ferðamannalands. Þar tel ég að tækifærin liggi fyrst og fremst í skynsamlegri ferðamannauppbyggingu. Hér er að finna eigin sóknarfæri hinna dreifðu byggða, bændanna víða um land, þ.e. að byggja upp hvers konar ferðaþjónustu. Ferðaþjónustubúskapur er orðinn að stórum atvinnuvegi í mörgum sveitum landsins og hefur í rauninni snúið vörn margra sveitanna til sóknar aftur þar sem bændur og búalið hafa fundið sér ný tækifæri til að byggja á. Menningartengd ferðaþjónusta úti um byggðir landsins hlýtur því að vera okkar meginkeppikefli. Markaðsmálin nefndi ég áðan og þau eru mjög mikilvæg, að ferðaþjónustan fái til þess fjármagn, bæði frá hinu opinbera og atvinnulífinu, til að kynna þau mál sem mikilvægust eru. Í markmiðunum er bent á að: „Íslandi sé komið á framfæri sem heild með almennri kynningu bæði innan lands og erlendis. Í allri kynningu sé lögð áhersla á að dreifa umferð/álagi yfir tíma og á svæði. Samstarf hagsmunaaðila í ferðaþjónustu styrki innviði greinarinnar og efli markaðssetningu landsins sem heildar. Opinberir fjármunir verði nýttir að stærstum hluta til samstarfsverkefna í kynningarmálum.“ Það er þarna sem stjórnvöld hafa verið að draga úr og Samtök ferðaþjónustunnar hafa gagnrýnt það mjög harkalega að hið opinbera skuli vera að draga úr framlögum til kynningar og markaðsmála á sama tíma og öll þau stóru sóknarfæri blasa við greininni og ég nefndi hérna áðan að ferðaþjónustan væri nú þegar orðin ein af þremur öflugustu stoðunum í íslensku efnahagslífi og hefði aflað á síðasta ári u.þ.b. 40 milljarða kr. í erlendum gjaldeyri allt saman tekið, fluggjöld og fararkostnaður allur þar inni. Þá segir hér að liggja þurfi fyrir rannsóknir og áætlanir um aðkomu opinberra aðila í þeim geira. „Ferðamálaráð vinni náið með aðilum í greininni að markaðsstarfi og framþróun með það að markmiði að þjónusta við ferðamenn verði heilsársatvinnugrein og skapi þannig fleiri örugg og vel launuð störf.“ Það hlýtur að vera stóra verkefnið eða eitt af stóru verkefnunum í ferðaþjónustunni á allra næstu missirum að byggja atvinnuveginn upp sem heilsársgrein sem detti ekki niður yfir veturinn og sé þannig stabílli að öllu leyti. Leiðir að því eru að sjálfsögðu fjölmargar en ég vildi sérstaklega gera að umtalsefni eina, sem er menntunarmálin. Menntunarmálin innan ferðaþjónustunnar skipta verulega miklu máli til að efla greinina á allan hátt, bæði til að gera hana móttækilegri fyrir því að starfrækjast sem heilsársatvinnugrein og margt annað. Hérna segir að menntun þurfi að taka mið og þróast í samræmi við síbreytilegar þarfir ferðaþjónustunnar og sérstök áhersla lögð á að allt nám á lægri skólastigum opni möguleika til frekara framhaldsnáms. Ég held nefnilega að tækifærin liggi í því að stofna fleiri styttri námsbrautir í kringum ferðaþjónustuna þar sem ákveðnir þættir sem lúta að ferðaþjónustunni verði gerðir að réttindanámi í gegnum styttri námsbrautir sem námsmaðurinn og hver sá sem það tekur geti alltaf byggt frekar ofan á síðar og leiðin liggi alltaf þannig að nemendurnir geti bætt ofan á menntun sína þar til þeir útskrifast með einhver frekari starfsréttindi, fleiri starfsréttindi, stúdentspróf, tæknipróf eða eitthvað slíkt, þannig að það verði alltaf auðvelt að fara aftur inn í skólana og byggja ofan á greinina. Af því að ferðaþjónustan er mikill atvinnuvegur úti um allar hinar dreifðu byggðir landsins skiptir algjöru meginmáli að mínu viti að efla símenntunarstöðvarnar, að fjarnámið verði eflt með öllum tiltækum ráðum. Nú búa margar símenntunarstöðvarnar við mjög þröngan kost. Þeim er mismunað mjög eftir því hvort þær eru kallaðar símenntunarstöðvar eða háskólasetur þó svo að starfsemi þeirra sé mjög sambærileg. Þá er ég ekki að segja að það sé gert of vel við þær símenntunarstöðvar sem fái meira en hinar, þvert á móti, það þarf að samræma og efla þær sérstaklega þannig að þær fái greitt fyrir það fjarnám á háskólastigi sem þær veita hundruðum ef ekki þúsundum Íslendinga nú þegar. Það þarf því að efla símenntunarstöðvarnar töluvert og fjarnámið skiptir þarna miklu máli. Mikilvægt er að fjölbrautaskólarnir um allt land taki upp áfanga í styttri námsbrautum, eins og ég nefndi áðan, að búnar verði til styttri námsbrautir og sérstök fög utan um hvers konar þjónustu og eflingu starfsnáms sem lýtur sérstaklega að þessari atvinnugrein. Það er vísir að því í mörgum skólum eins og Verkmenntaskólanum á Akureyri og í mörgum fjölbrautaskólum víða um land þar sem vel hefur til tekist og hefur án vafa bætt ferðaþjónustuna nú þegar og eflt umhverfi hennar töluvert. Það þarf að efla þetta sérstaklega og eins og segir í tillögunni: „Gæði menntunar skal tryggja með sérhæfingu menntastofnana þar sem við á.“ Og þá sérstaklega fjarnámið. Símenntunarstöðvarnar og fræðslunetin hafa nú þegar opnað fjölda fólks úti um allt land ótrúlega mörg ný tækifæri til að bæta við þekkingu sína og lengja skólagöngu og auka réttindi sín og gerir fjölda Íslendinga kleift að starfa og menntast og stunda nám í heimabyggð sinni, sem fólk mundi annars ekki fara út í af því að það tæki sig ekki upp og flytti um langan veg til að stunda námið. Þessar símenntunarstöðvar og fræðslunet skila hundruðum manna á hverju ári í gegnum ýmiss konar nám og fjarnám í háskóla hvers konar þannig að við þurfum að efla þetta verulega. Menntunarframboð stjórnvalda þarf að taka mið af þeim þörfum sem uppi eru í greininni en fullyrða má að þar sé um að ræða mjög mikla þörf á hvers konar réttindanámi en það þarf að greina og draga saman sérstaklega. Þá þarf að taka tillit til kostnaðar fyrirtækjanna í tengslum við starfsnámið, segir í tillögunni, og námsbrautir framhaldsskóla og sérskóla tengist svo sem kostur er þannig að ekki myndist blindgötur eða óþörf skörun námsbrauta og skólastiga. Háskólanám í ferðamálum byggist í vaxandi mæli á þeim grunni sem lagður er á framhaldsskólastigi, þannig að við inntöku nemenda verði tekið tillit til menntunar og/eða reynslu á sviði ferðamála. Þá segir í tillögunni að tryggja verði aðgengi að hröðu fjarskiptaneti við fjarnámið. Þar komum við að öðrum mjög mikilvægum þætti í öllu sem kemur að bæði uppbyggingu ferðaþjónustunnar úti um allt land og hvers konar byggða- og sanngirnismálum, að það þarf að sjálfsögðu að tryggja það að allir landsmenn hafi aðgengi að háhraðatengingum, háhraðaneti. Við blasir að þar sem ekki er um að ræða fyrsta flokks eða viðunandi háhraðatengingar er ekki um það að ræða að fólk annars vegar stundi fjarnámið eða byggi upp þau öflugu tækifæri sem þar er að finna. Það hlýtur því að koma sérstaklega inn í þetta og fyrir þinginu liggur metnaðarfull fjarskiptaáætlun til næstu tíu ára þannig að það hlýtur að koma þar inn sem mikið meginmál að efla háhraðatengingarnar um allt land. Lesa mátti frétt af því í morgun að sveitarfélögin þrjú í Rangárvallasýslu hefðu gert með sér samkomulag og samið við fyrirtækið eMax um að byggja upp háhraðatengingar í sveitarfélögunum í sumar, á næstu vikum og mánuðum. Þar er um að ræða frumkvæði sveitarfélaganna sjálfra, sem er mjög lofsvert og þakkarvert. Þar hafa stjórnvöld alls ekki staðið sig í stykkinu og í raun svikið þúsundir Íslendinga um aðgengi að upplýsingabyltingunni, mörgum árum eftir að hún hófst. Ég harma að ekki skuli hafa verið gengið fram af meiri skörungsskap þegar kemur að háhraðatengingunum og að stór hluti landsmanna þurfi að sætta sig við mjög lakar tengingar eða reddingar sem standast ekki samanburð við það sem ætti að gera. Að þessu hefði þurft að hyggja sérstaklega. Í tillögunni sem hér er til umræðu eru vel tíunduð annars vegar þau markmið sem áætlunin byggir á og hins vegar leiðir til að fylgja þeim eftir. Í kaflanum um nýsköpun og þróun, sem er mikill lykilkafli, segir um markmiðin, með leyfi forseta: „Nýsköpun og þróun í greininni auki arðsemi allt árið með bættri nýtingu fjárfestinga. Áhrif nýsköpunar á vöxt íslenskrar ferðaþjónustu verði rannsökuð. Sífelld endurnýjun og endurmat ferðaþjónustunnar eigi sér stað. Vöru- og þjónustuþróunarferlar verði mótaðir til hagnýtingar fyrir íslensk ferðaþjónustufyrirtæki.“ Leiðirnar sem hér er bent á eru, með leyfi forseta: „Stjórnvöld taki virkan þátt í nýsköpunar- og vöruþróunarstarfi ferðaþjónustunnar, sbr. stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar.“ Það er akkúrat þarna sem marga rekur í vörðurnar. Í þessari áætlun eru sett fram mjög háleit markmið á ýmsum sviðum, hvort sem lýtur að rannsóknum á aðstæðum ferðaþjónustunnar, menntunarmálum, grunngerðinni, gæða- og öryggismálunum, rekstrarumhverfi atvinnugreinarinnar, kynningarmálum eða nýsköpun og þróun. En að mörgu leyti er það ekki mjög trúverðugt þar sem hvergi kemur fram hvort þessu fylgir fjármagn, hvað stjórnvöld ætli að verja miklum fjármunum til að ná markmiðunum. Þessu hlýtur hæstv. ráðherra að þurfa að gera skil við umræðuna, þ.e. hvernig stjórnvöld ætli að fylgja þessu eftir og hvort þetta plagg muni hafa þá þýðingu sem það þarf að hafa til að byggja undir þennan mikilvæga atvinnuveg. Margar athyglisverðar tölur hafa komið fram sem er fróðlegt er að skoða í þessari umræðu, m.a. um vaxandi gjaldeyristekjur af ferðaþjónustunni, þrátt fyrir hina sterku krónu. Í rauninni er stórmerkilegt að greinin hafi haldið áfram að vaxa af fullum krafti þrátt fyrir þá stöðu sem uppi er. En eyðsla innan lands jókst um 1,5 milljarða kr. á síðasta ári og gjaldeyristekjur ferðaþjónustunnar voru rúmlega 39 milljarðar kr. og jukust um 5,4% frá árinu á undan. En aukningin var að stærstum hluta sögð vegna eyðslu erlendra ferðamanna innan lands, sem var heilir 26 milljarðar kr. á árinu 2004. Um eyðslu erlendra ferðamanna segir í frétt í Morgunblaðinu frá 11. mars 2005, með leyfi forseta: „Eyðsla erlendu ferðamannanna innan lands jókst um 6,31% og fargjaldatekjur um 3,77%, samkvæmt upplýsingum Samtaka ferðaþjónustunnar. Voru fargjaldatekjur í fyrra alls 13 milljarðar. … Sérstaklega þó frá Evrópu og þar er líka mestur vöxtur. Þetta bendir því til þess að þeir ferðamenn sem hafa verið að koma í auknum mæli frá Evrópu, hafa meira til ráðstöfunar eftir að hingað er komið, …“ Þá segir að framboð á afþreyingu og vöruvali í ferðaþjónustunni hafi aukist innan lands á allra síðustu árum og ferðamenn eyði töluvert meiri fjármunum innan lands en áður. Hins vegar er bent á að skýringin á auknum gjaldeyristekjum sé ekki vegna þess að hækkanir hafi orðið á þjónustunni og tölur sýni að ekki hafi verið um miklar verðhækkanir að ræða, hvorki á veitingum né á ferðum. Ferðamenn eru eyða meira og nýta meira innviði ferðaþjónustunnar. Að mati Samtaka ferðaþjónustunnar má halda því fram að gjaldeyristekjurnar á seinasta ári hefðu verið röskum tveimur milljörðum meiri ef gengið hefði haldist óbreytt en miklar sveiflur í gengi séu fyrirtækjunum mjög erfiðar. Þá hafi gengiskarfa Seðlabankans lækkað um rösklega 10% síðustu sex mánuði og ljóst að fyrirtæki sem seldu ferðir til Íslands 2005 á föstu verði fyrir nokkrum mánuðum séu búin að tapa stórum hluta álagningar sinnar. Áframhaldandi hátt og jafnvel hækkandi gengi íslensku krónunnar er að þeirra mati alvarleg ógnun við afkomu fyrirtækjanna. Þess vegna leggja Samtök ferðaþjónustunnar sérstaka áherslu á að hið opinbera haldi a.m.k. í við fyrri framlög til markaðs- og kynningarmála en dragi ekki úr eins og reyndin hefur verið. Það er einnig fróðlegt að skoða farþegatölur sem er að finna á vef Samtaka ferðaþjónustunnar en þar segir, með leyfi forseta: „Fram til ársloka 2000 var talning erlendra ferðamanna til landsins framkvæmd af starfsmönnum sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli fyrir hönd Útlendingaeftirlitsins. Þær tölur er hægt að nálgast á vef Útlendingaeftirlitsins … Við gildistöku Schengen-sáttmálans var ekki lengur skylda að framvísa vegabréfi við komu til landsins frá löndum innan svæðisins og því var talningu hætt. Frá febrúarmánuði 2002 var aftur farið að telja ferðamenn sem fara um Keflavíkurflugvöll af sömu starfsmönnum, en nú fyrir hönd Ferðamálaráðs. Sú breyting var gerð að nú eru farþegar taldir við brottför, því þar þurfa menn að framvísa einhverjum persónuskilríkjum og því hægt að sjá þjóðerni farþeganna. Niðurstöður þeirrar talningar eru aðgengilegar og reglulega uppfærðar á vef Ferðamálaráðs.“ Tölurnar yfir komur til Keflavíkurflugvallar á síðasta ári eru athyglisverðar og er t.d. fróðlegt að skoða þróunina yfir erfiðustu mánuðina, vetrarmánuðina á árabilinu 2000–2005. Árið 2000 voru komur til Keflavíkurflugvallar 17.800 tæplega og fjórum árum síðar, árið 2004, voru þær orðnar 27.128. Aukningin á þessu fjögurra ára bili var mjög mikil í janúarmánuði og sama má segja um alla mánuðina. En í janúar 2004 komu hingað fleiri ferðamenn en fjórum árum áður og aukningin hefur verið töluverð yfir vetrarmánuðina og jafnvel meiri hlutfallslega. Samtals komu til Keflavíkurflugvallar árið 2000 540 þúsund ferðamenn en árið 2004 voru þeir orðnir 692 þúsund, þannig að komunum fjölgaði verulega á þessu árabili. Sama mætti segja þegar rýnt er í tölur um gjaldeyristekjur af ferðamönnum, eins og ég nefndi áðan. Gjaldeyristekjur af erlendum ferðamönnum hafa aukist mikið á fáum árum. Séu tekin til viðmiðunar árin 1989 og aftur 2004 þá hefur aukning tekna verið talsverð. Árið 1989 voru tekjur alls rúmir 9 milljarðar kr. en árið 2004 voru þær tæplega 40 milljarðar kr. Tekjuaukningin á einum og hálfum áratug er því mjög gleðileg. Þess vegna er sérstök ástæða til að styðja með öllum ráðum við bakið á þessari grein og ef markmið þessarar þingsályktunartillögu um ferðaþjónustuna nást þá er vel gert. Sá rammi sem margir hafa verið að kalla eftir á liðnum árum væri a.m.k. kominn fram þannig að menn vissu að hverju þeir gengju á næstunni, þekktu grunngerð atvinnugreinarinnar til framtíðar og hvernig stuðningi við hana yrði hugsanlega háttað. Þegar kemur að grunngerðinni segir í áætluninni að umferðarmiðstöðvar verði nýttar til að tengja og samræma allar tegundir almenningssamgangna og bættrar þjónustu við ferðamenn. Þá leiðir maður hugann að því hvernig framtíðarfyrirkomulagið verði varðandi innanlandsflug á næstu árum, hvort það verði fært úr Vatnsmýrinni eða verði þar áfram. Ef það yrði fært, yrði það þá fært til Keflavíkur og þá þyrfti að huga að því hvernig ætti að tengja milli Keflavíkur og Reykjavíkur þannig að innanlandsflugið verði áfram kostur fyrir almenning og ferðamenn. Við höfum rætt töluvert um samgöngumálin og aukna umferð þar sem mest er traffíkin, bæði almennings, íslenskra ferðamanna og útlendra ferðamanna. Umferðin hefur aukist í samræmi við fjölgun ferðamanna. Til að mynda hefur umferðin austur fyrir fjall aukist um meira en 70% á vel innan við áratug. Við blasir við að vegakerfið er sprungið þegar álagið er sem mest en sem betur fer er á áætlun að bæta þar töluvert úr. Vonandi munu þær áætlanir ná fram að ganga. En um leið slá menn á frest og svíkja landsmenn um aðrar samgöngubætur sem margoft hefur verið lofað, eins og Suðurstrandarveg. Um þá leið var gerð sérstök samgönguáætlun vegna kjördæmabreytinganna. Sá vegur hefði skapað mikil tækifæri fyrir suðurströndina alla til uppbyggingar ferðamannaþjónustu og var sérstaklega litið til þeirra samgöngubóta til að tengja saman kjördæmið og skapa nýja möguleika. Ferðaþjónustan á þessu svæði hefur beðið eftir þeim vegi enda mundi hann opna nýja leið austur fyrir fjall með suðurströndinni, þar sem ferðamenn, bæði innlendir og erlendir, gætu farið aðra leið en þeir þurfa nú að fara og nýtt sér allt aðra tegund af ferðamennsku. Það er óhætt að taka undir með þeim sem sagt hafa að þessi tillaga til þingsályktunar sé fagnaðarefni. Það hefur skort skýran lagaramma, markmiðaramma, utan um uppbyggingu ferðaþjónustunnar sem hefur vaxið feikilega á liðnum árum og er orðin ein af helstu atvinnugreinum okkar. Hins vegar er margt sem þarf að lagfæra og breyta þannig að ramminn sé með þeim hætti að ferðaþjónustan geti dafnað og vaxið sem sú öfluga atvinnugrein sem hún hefur orðið á undanförnum árum. Fjölgun ferðamanna er stórmerkileg og tekjuaukningin í greininni einnig en þó er margt sem þarf að lagfæra og breyta. Ferðaþjónustan hefur á sumum landsvæðum að mörgu leyti tekið við af hefðbundnum landbúnaði, sem hefur átt undir högg að sækja á síðustu árum og lagst af í miklum mæli. Búin hafa þjappast saman og breyst. Búskaparhættir allir hafa breyst verulega en uppgangur ferðaþjónustunnar hefur verið vítamínsprauta fyrir sveitirnar og hinar dreifðu byggðir. Hægt væri að nefna mörg dæmi um hvernig uppbygging ferðaþjónustunnar hefur tekist til víða úti á landi. Segja má að hún sé núna undirstaða byggðar á einstökum svæðum þar sem hefðbundnar greinar gegndu áður stóru hlutverki. Á mörgum stöðum hefur vel til tekist en auðvitað er uppbyggingin mörgum erfið og margir sem hafa teflt á tæpasta vað við að byggja upp þjónustu þar sem umferðin hefur meira og minna einungis verið á sumrin en lítið við að vera í greininni að vetrinum. Ferðaþjónustubúskapur hefur sums staðar tekið við, er víða undirstaða samfélagsins og er örugglega stór liður í að halda hreinlega stórum landsvæðum í byggð. Vísast væru mörg landsvæði nánast komin í eyði ef ekki væri um að ræða öfluga uppbyggingu ferðaþjónustunnar. Það má segja að góðar samgöngur, nútímaleg samskipti, fjarskiptatækni, verulega aukin og bætt menntun og öflug landkynning séu undirstaða uppbyggingar ferðaþjónustunnar til framtíðar. Ef markmið þeirrar áætlunar sem við ræðum hér nást þá gæti margt batnað verulega innan greinarinnar. Tækifærin eru mörg og hægt að efla mjög ferðaþjónustuna frá því sem nú er, gera hana að heilsársatvinnugrein þar sem starfar fólk með sérstök réttindi, sérstakt starfsréttindanám sem stendur þar með enn þá betur undir greininni. Það þarf að skapa ferðaþjónustunni þau skilyrði að í henni sé ekki of mikil áhættufjárfesting þannig að oft sé teflt á tæpasta í fjárhag manna til að fara í umfangsmikinn rekstur af því tagi. Eins og fram kom í máli hæstv. samgönguráðherra og margra annarra við fyrri umræðu þarf að sjálfsögðu fyrst og fremst að lengja ferðamannatímann, gera ferðaþjónustuna að heilsársatvinnugrein. Það skiptir öllu máli til að auka vægi hennar enn og gera umhverfi hennar betra. Eins og ég nefndi áðan þarf sérstaklega að huga að menntun starfsfólks í greininni. Það helst mjög í hendur við lengingu ferðaþjónustutímans því þar sem greinin hefur mestan part verið starfrækt yfir sumartímann, þrjá, fjóra, fimm mánuði á ári, hefur hún byggst að miklu leyti á ungu fólki sem er að vinna í skólahléum sínum og í vaxandi mæli á erlendu vinnuafli sem er mjög fjölmennt núna á mörgum hótelum landsins og stendur að mörgu leyti undir uppbyggingu og sókn ferðaþjónustunnar, þ.e. erlent vinnuafl. Er í sjálfu sér fagnaðarefni að það skuli hafa tekist svo vel sem raun ber vitni. En að sjálfsögðu þarf að búa því fólki góðar aðstæður og gera því eins og öðrum sem hingað koma, bæði Íslendingum og innflytjendum og nýjum Íslendingum, tækifæri til að menntast, læra íslenskuna, læra fög sem tengjast ferðaþjónustunni þannig að það verði enn hæfara og öflugra starfsfólk sem dvelji við greinina. Það þarf um leið og ferðaþjónustutíminn er lengdur að mennta mannskapinn og koma þar með á miklu meiri festu í starfsmannaveltuna þannig að hún sé ekki með þeim hætti að inn komi ungt fólk sem hefur litla þekkingu og stoppar mjög stutt við. Það þarf að fjölga fagfólkinu til að bera uppi ferðaþjónustuna sem mundi að sjálfsögðu sjálfkrafa efla greinina umtalsvert, bæta alla þjónustu og allt umhverfi í kringum ferðamennina, bæði innlenda og útlenda. Menntun starfsfólksins mun tvímælalaust auka festuna og tryggja að upp kæmu hópar af fagfólki í ferðaþjónustunni sem væru að stunda sitt fag og gerði það að verkum að auðveldara væri að gera greinina að heilsársatvinnugrein sem skiptir náttúrlega öllu máli. Ég kom áðan sérstaklega og frekar inn á menntunarmálin sem er tæpt töluvert á í ályktuninni. Ferðaþjónustan er borin uppi af fólki um allt Ísland, hringinn í kringum landið. Fólk út um hinar dreifðu byggðir sem sér hana sem nýjan atvinnumöguleika eftir að hinar hefðbundnu greinar hafa lagst af. Þess vegna þurfum við að standa vel að menntunarframboðinu, sérstaklega gegnum fjarnámið og símenntunarstöðvarnar sem hæstv. menntamálaráðherra hefur ekki tekið utan um. Hæstv. ráðherra hefur ekki staðið við bakið á símenntunarstöðvunum þannig að nokkur sómi sé að, heldur eru þær á það miklu undanhaldi að þeir sem standa undir rekstri t.d. símenntunarstöðvanna á Suðurnesjum og Suðurlandi hafa látið í það skína að fái þær ekki verulegt aukið og fast fjármagn þá leggist t.d. háskólanám í gegnum fjarnám þeirra af. Það væri mikið högg t.d. fyrir uppbyggingu ferðaþjónustunnar þar sem margir eru að nýta sér þessi tækifæri til að menntast frá sínum heimilum og heimabyggðum án þess að þurfa að taka sig upp og fara burt til náms sem þeir mundu kannski aldrei hafa tækifæri til að gera. Því er mikilvægt að starfsemi símenntunarstöðvanna verði skilgreint upp á nýtt, umhverfi þeirra samhæft og þær fluttar að sjálfsögðu undir menntamálaráðuneytið eins og önnur menntun í landinu. Þetta er að mörgu leyti nýtt menntunarstig sem þarf að búa um eins og aðra menntun í landinu. Þær eru á fjárlögum þar sem það ræðst frá ári til árs hversu miklu er varið til greinarinnar. Það þarf að efla þeirra umhverfi umtalsvert. Það er ástæða til að vona að þessi umræða verði til þess að umhverfi símenntunarstöðvanna verði eflt ætli menn sér í alvöru að fylgja eftir þeim markmiðum sem fram koma í þeirri þingsályktunartillögu um ferðamál sem við ræðum í dag. Það verður að gera þeim kleift að búa við betra fjárhagslegt atlæti þannig að þær geti staðið undir þeim kröfum sem við eigum og þurfum að gera til þessara nýju menntastofnana sem hafa opnað dreifðu byggðunum, fólki út um allt land og líka á höfuðborgarsvæðinu, ótrúlegan fjölda tækifæra til að skapa ný tækifæri í hvers konar uppbyggingu á smáiðnaði og þjónustu og ekki síst hvað varðar uppbyggingu ferðaþjónustunnar. Því er mjög mikilvægt að taka það inn í þessa umræðu hér hvernig stjórnvöld ætli raunverulega að standa að þeim menntunarmálum sem eru kynnt í tillögunni. Ætli menn sér í alvöru að láta þau markmið ganga eftir þarf að skýra það og skilgreina og hæstv. ráðherra hlýtur að leggja sérstaka áherslu á að menntunarúrræðin um allt Ísland verði efld þannig að hægt sé að standa undir þeim markmiðum sem hér eru nefnd, með leyfi forseta: „Menntun taki mið af og þróist í samræmi við síbreytilegar þarfir ferðaþjónustunnar. Allt nám á lægri skólastigum opni möguleika til frekara framhaldsnáms. Fjarnám verði í boði þar sem við á.“ Ef það er raunverulegur vilji stjórnvalda að efla fjarnámið og gera það að raunverulegum kosti til að efla ferðaþjónustuna og standa við bakið á uppbyggingu þeirrar greinar þá þarf að bæta hið bráðasta úr umhverfi símenntunarstöðvanna. Þá segir, með leyfi forseta: „Dregið verði úr misræmi námskostnaðar í „réttindanámi“. Menntunarframboð stjórnvalda taki mið af þarfagreiningu á hverjum tíma. Gæði menntunar skal tryggja með sérhæfingu menntastofnana þar sem við á.“ Það er mjög mikilvægt að nota hina fjölbreyttu og góðu framhaldsskóla sem við eigum hringinn í kringum Ísland til að byggja upp sérhæft nám þar sem tilteknir skólar einbeita sér sérstaklega að styttri námsbrautum sem koma að ferðaþjónustunni og eru að byggja undir þá grein eins og við höfum þá séð í Menntaskólanum í Kópavogi, Verkmenntaskólanum á Akureyri og mörgum öðrum skólum. Þess vegna er vonandi að ekki verði úr tillögum sem hæstv. menntamálaráðherra hefur lagt til um að skerða stúdentsprófið einhliða og vinna þar með gegn sérhæfingu og fjölbreytileika skólanna, þeirra menntastofnana, eins og hér segir, „þar sem við á“. Leiðir þær sem tíundaðar eru hér að þessu markmiði í menntamálum eru, með leyfi forseta: „Aukið tillit verði tekið til kostnaðar fyrirtækja í tengslum við starfsnám. Námsbrautir framhaldsskóla og sérskóla tengist svo sem kostur er þannig að ekki myndist blindgötur eða óþörf skörun námsbrauta og skólastiga. Háskólanám í ferðamálum byggist í vaxandi mæli á þeim grunni sem lagður er á framhaldsskólastigi, þannig að við inntöku nemenda verði tekið tillit til menntunar og/eða reynslu á sviði ferðamála.“ Þarna er um að ræða mjög mikilvægt atriði sem ætti að eiga við í allri okkar menntauppbyggingu, þ.e. að reynsla fólks af vinnumarkaði verði metin sérstaklega þegar það fer í skóla til að ná sér í réttindi hvort sem það er starfsnám eða nám til stúdentsprófs og þá verði reynsla fólks af vinnumarkaði metin til eininga þannig að það stytti námstímann og fólk fái sanngjarnt mat á þeirri þekkingu sem það hefur aflað sér sjálft. Eins og allir vita er skólagangan ekki nema lítill hluti af menntun hvers og eins. Hins vegar er skólinn rammi utan um þau réttindi sem einstaklingarnir geta aflað sér og byggir þar af leiðandi undir tækifærin sem bæði fólk og fyrirtæki geta nýtt sér t.d. við að byggja upp ferðaþjónustuna. Að lokum vil ég nefna annað sem skiptir miklu máli. Það viðkemur rannsóknum á stöðu greinarinnar. Í markmiðslýsingunni segir, með leyfi forseta: „Rannsóknir í ferðaþjónustu verði í samræmi við þarfir greinarinnar og styðji við framkvæmd ferðamálaáætlunar. Unnið verði úr rannsóknum og niðurstöðum þeirra og þær túlkaðar á hagnýtan hátt þannig að þær nýtist greininni sem best. Þjóðhagsleg áhrif ferðaþjónustunnar verði skilgreind.“ Eins og fram hefur komið í þeim tölum sem ég hef vísað ítrekað í við þessa umræðu í dag þá þarf að kortleggja sérstaklega þjóðhagsleg áhrif af því þau eru orðin feikilega mikil. Komi það til á einhverjum tímapunkti t.d. að uppbygging stóriðju og stórvirkjana sé farin að skaða og vinna gegn greininni þá er það stóralvarlegt mál af því þjóðhagsleg áhrif ferðaþjónustunnar eru svo mikil. Þar koma sérstaklega upp í hugann undarlegar fyrirætlanir stjórnvalda um að skerða náttúruperlur á heimsmælikvarða eins og hin verðmætu Þjórsárver. Því þarf að skilgreina þjóðhagslegu áhrifin og taka það sérstaklega inn í að virkjana- og stóriðjuuppbyggingin skaði ekki þessa mikilvægu grein sem til lengri tíma litið er miklu mikilvægari en ávinningurinn af stóriðjunni. Leiðir sem eru lagðar til í þessu samhengi eru þessar í tillögunni, með leyfi forseta: „Hluta þeirra fjármuna er nýsköpunar- og þróunarsjóður ferðamála fær til ráðstöfunar skal varið til rannsókna í ferðamálum. Starfrækt verði gagnamiðstöð er vinni að söfnun, úrvinnslu og túlkun gagna til hagnýtingar fyrir bæði opinbera aðila og einkaaðila innan greinarinnar. Hlúð verði að hvers kyns grunnrannsóknum og hagnýtum rannsóknum í ferðamálafræði.“ Það hefði verið mjög fróðlegt að sjá nánari útlistun og útskýringu á þessu, hvernig eigi að standa að þessu og hvernig eigi að nýta mennta- og vísindastofnanir okkar til að taka þátt í þessu. Markmiðin eru alla vega háleit. Það er ágætt, komi hæstv. ráðherra með skýrar leiðir til að fylgja þessu eftir. Eins er mikilvægt að hyggja vel að gæða- og öryggismálunum í greininni en þar hefur stundum eða oft verið pottur brotinn. Kemur tillagan sérstaklega inn á það að þjónustan á Íslandi sé umfram væntingar ferðamanna um gæði og öryggi þannig að gestir til landsins verði fljótir að átta sig á þeim þáttum grunnskipulags þjóðfélagsins sem að þeim snúa. Það er nauðsynlegt að neytendurnir hafi greiðan aðgang að upplýsingum um forsendur ferðaþjónustufyrirtækja í öryggis- og gæðamálum hvers konar. Hér er um að ræða, eins og ég segi, metnaðarfulla tillögu sem er að sjálfsögðu tímabær. Þar er að finna fögur fyrirheit og háleit markmið. Staða greinarinnar er að mörgu leyti góð. En margt ógnar henni. Því þarf að skapa mjög skýran ramma utan um starfsemi hennar og rekstrarskilyrði þannig að þau verði sambærileg við rekstrarskilyrði í samkeppnislöndunum, sérstaklega þegar kemur að forustu í umhverfisvænni ferðaþjónustu og uppbyggingu þjóðgarða. Ég er sannfærður um að uppbygging þjóðgarða sé algjört grunnstef í því að efla ferðaþjónustuna til allrar framtíðar um leið og það stuðlar að skynsamlegri nýtingu á náttúruperlunum og verndar þær fyrir öðrum ágangi um leið. Það er ástæða til að fagna þeim fyrirheitum sem koma fram í þessari tillögu til þingsályktunar um leið og við hljótum að kalla eftir því hvernig stjórnvöld ætla að fylgja hinum háleitu markmiðum eftir.

Hæstv. forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um ferðamál. Nú liggur fyrir nefndarálit frá samgöngunefnd um þetta mál. Í sjálfu sér er athyglisvert að nefndin skuli svo einhuga í afstöðu sinni sem raun ber vitni. Auðvitað er, eins og fram hefur komið í máli þeirra þingmanna sem hér hafa talað, um mikilvægt mál að ræða. Hér er um atvinnugrein að ræða sem er okkar önnur stærsta atvinnugrein og auðvitað skiptir verulegu máli að vel takist til með ákvarðanir um framkvæmd ferðamála á Íslandi. Til þess að stytta mál mitt ætla ég bara að lýsa yfir stuðningi mínum eða samsinna því sem hv. þm. Jón Bjarnason sagði í sínu langa máli áðan. Það er auðvitað alvarlegt að þessi þingsályktunartillaga skuli hér fara í gegn án þess að nokkuð sé vitað hvenær möguleg framkvæmdaáætlun, tímaáætlun eða kostnaðaráætlun við framkvæmd hennar, kemur til með að liggja fyrir. Þó nefndin segi í sínu áliti að hún telji rökrétt að þessari tillögu verði fylgt eftir með framkvæmdaáætlun, þar sem m.a. komi fram tímaáætlun og kostnaður við einstaka liði, þá hlýtur Alþingi Íslendinga að verða að fá að hafa einhverja tryggingu fyrir því frá hæstv. samgönguráðherra að svona framkvæmdaáætlun komi til með að líta dagsins ljós og það fyrr en seinna því ekki þarf að segja reyndum þingmönnum sem í þessum sal sitja að hugmynd af þessu tagi og ályktun af þessu tagi er fullkomlega marklaus nema til komi framkvæmdaáætlun með tímasettum markmiðum og kostnaðaráætlun sem tryggi það að hægt sé að hrinda í framkvæmd þeim metnaðarfullu markmiðum sem áætlunin eða þingsályktunartillagan gerir ráð fyrir. Ég lýsi yfir sérstakri ánægju minni með það að í fyrsta tölulið ályktunarinnar skuli náttúra Íslands fá þann sess sem hún fær. Auðvitað er vitað að meiri hluti ferðamanna sem sækir okkur heim á hverju ári kemur hingað vegna náttúru Íslands, hinnar sérstæðu náttúru sem er einstök á heimsmælikvarða og verulegu máli skiptir að hún hljóti þann sess og sé viðurkennd eins og gert er í þessari þingsályktunartillögu með því að náttúra Íslands er tiltekin fyrst atriða í fyrsta tölulið. Ég fagna því sérstaklega. Það sem mér finnst hins vegar gagnrýnisvert við tillöguna sjálfa og reyndar nefndarálit samgöngunefndar er að menn skuli koma sér hjá því jafnrækilega og raun ber vitni að nefna einn grundvallarþátt í þróun ferðamála og í atvinnuveginum sjálfum, þ.e. sjálfbæra þróun. Ég held ég fari rétt með, virðulegi forseti, þegar ég segi að í tillögunni til þingsályktunar og í nefndarálitinu komi hugtakið sjálfbær þróun ekki fyrir einu sinni. Það finnst mér sýnu alvarlegra þegar fylgiskjalið sem þingmenn hafa fengið á sín borð með þessari þingsályktunartillögu er skoðað - það fylgiskjal er að finna í þessari skýrslu um meginmarkmið í ferðamálum 2006–2015 - því víða í því fylgiskjali er talað um sjálfbæra þróun og mikilvægi sjálfbærrar þróunar í þessari stefnumótun. Það er beinlínis gengið svo langt að tala um að það sé að verða bylting í sjálfbærri þróun sem þurfi að taka til skoðunar og taka afstöðu til þegar þróun þessarar atvinnugreinar er skoðuð. Ef ég fæ að vitna aðeins til þessa fylgiskjals, virðulegi forseti, þá er hér verið að fjalla um aðalfund Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar árið 2001. Í tengslum við þann fund var haldin ráðstefna þar sem tekið var á þremur meginmálefnum ferðamála, þ.e. breytingum á alþjóðlegum ferðamálamarkaði, áhrifum ferðaþjónustu á vernd náttúrulegrar og menningarlegrar arfleifðar og loks áhrifum upplýsingabyltingarinnar. Á þessari ráðstefnu komust menn að þeirri niðurstöðu að þróun nokkurra tiltekinna þátta væri áberandi á heimsvísu og þar er í þriðja sæti byltingin í sjálfbærri þróun. Niðurstöður þessarar ráðstefnu voru þær að sá drifkraftur aukinnar eftirspurnar sem er til staðar í ferðaþjónustunni og í ferðamannastraumnum öllum sé vaxandi ráðstöfunartekjur heimila, lengri starfsævi, lægra verð og meiri framleiðni, auk áhrifa tæknilegra, stjórnmálalegra og félagslegra þátta. Ekki síst er það talið áhugavert að fyrirséð er að vöxtur í ferðum til annarra landa verði hvað mestur frá nýjum löndum, svo sem Kína og Indlandi. Það þarf ekki að segja mönnum hvað það þýðir þegar svo fjölmennar þjóðir eru farnar að ferðast í auknum mæli. Niðurstaða þessarar ráðstefnu er gerð að umfjöllunarefni í því fylgiskjali sem við hér höfum. Mig langar til að vitna orðrétt í fylgiskjalið, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir: „Á ráðstefnunni var komist að þeirri niðurstöðu að eitt mikilvægasta viðfangsefni sem greinin stæði frammi fyrir væri að tryggja sjálfbæra þróun ferðaþjónustu. Markmiðið væri að finna jafnvægi milli efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra stefnumiða þannig að allir hagsmunaaðilar nytu þeirra hagsbóta sem ferðaþjónustan hefði í för með sér.“ Hæstv. forseti. Ég vil nú segja að Alþjóðaviðskiptastofnunin leggur að mínu mati eðlilegri skilning eða réttari skilning í hugtakið sjálfbær þróun en íslensk stjórnvöld gera. Í mínum huga hafa íslensk stjórnvöld þrjóskast við um árabil að viðurkenna hvað við erum að tala þegar sjálfbær þróun er annars vegar. Niðurstaða þessarar ráðstefnu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar leiðir í ljós að menn átta sig á því að í henni er fólgið jafnvægi á milli efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra stefnumiða á sama tíma og íslensk stjórnvöld gefa út skilgreiningu á sjálfbærri þróun í sínum bæklingi eða bók Velferð til framtíðar sem gefin var út af umhverfisráðuneytinu árið 2002 í tilefni af ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Jóhannesarborg, en í þeirri bók gefur að líta eftirfarandi skilgreiningu ríkisstjórnar Íslands á sjálfbærri þróun, með leyfi forseta: „Sjálfbær þróun hefur þrjár meginstoðir: efnahagsvöxt, félagslega velferð og jöfnuð og vernd umhverfisins. Skoða verður þessa þrjá þætti í samhengi og leitast við að hámarka efnahagslega og félagslega velferð án þess að skaða umhverfið.“ Hæstv. forseti. Á þessum tveimur skilgreiningum sést að íslensk stjórnvöld eru á villigötum í skilgreiningum sínum á sjálfbærri þróun og þau verða að fara að átta sig á því að sjálfbær þróun fjallar um jafnvægi á milli þessara þriggja þátta. Hún fjallar ekki um efnahagslegan vöxt. Hún fjallar bara um það að það eigi að ríkja jafnvægi á milli efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra stefnumiða. Það er það meginsjónarmið í hugmyndafræðinni um sjálfbæra þróun sem íslensk stjórnvöld virðast vera að fara á mis við þótt allir vegvísarnir sem þau þykjast vera að reyna keyra eftir beini þeim í þá átt sem ég hér hef sýnt fram á að Alþjóðaviðskiptastofnunin fer við að skilgreina þessa hluti. Það gera auðvitað allar stofnanir Sameinuðu þjóðanna líka á svipuðum nótum og hér kemur fram í greinargerðinni eða fylgiskjalinu með skýrslunni. Ég ætla að fá að vitna aftur, hæstv. forseti, í greinargerðina eða fylgiskjalið sem fylgir meginmarkmiðum í ferðamálum 2006–2015 og er útgefið af samgönguráðuneytinu. Enn er fjallað um þessa ráðstefnu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og þar segir, með leyfi forseta: „Ráðstefna WTO“ - eða Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar - „kallaði eftir heildstæðari og jafnari ... aðkomu að þróun ferðaþjónustunnar og alþjóðlegs átaks í átt til sjálfbærrar þróunar.“ Því er alveg ljóst, virðulegi forseti, að þeir sem móta stefnu í löndunum í kringum okkur og í veröldinni sem heild eru með ákall um alþjóðlegt átak í átt til sjálfbærrar þróunar. Íslensk stjórnvöld verða auðvitað að taka þessu ákalli. Í þessu ákalli felst að efnahagsleg stefnumið stjórnvalda eigi að bera í sér m.a. að skapa störf fyrir landsmenn, sem er samhljóma við þær hugmyndir sem koma fram í þingsályktunartillögunni, og skipta þar með arðinum sem ferðaþjónustan gefi af sér. Stefnumiðin þurfa líka að ná yfir félagsleg málefni. Þau þurfa að snúa að þátttöku samfélagsins í ferðaþjónustu og vernd menningararfleifðarinnar og umhverfislegu málefnin verða að snúa t.d. að gróðuráhrifum og verndun fjölbreytni lífríkisins. Þessi ráðstefna lýsti einnig eftir ráðgjöf til stjórnenda í heimabyggðum við að auka hlut þeirra í þeim hag sem skapast af ferðaþjónustu. Það er í raun líka sambærilegt við sjónarmið okkar hér og þau koma fram í tillögunni og í nefndarálitinu þannig að hér erum við svo sem á pari við ráðstefnu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. En það er líka lagt mikið upp úr því að samtvinna þurfi lifandi menningararfleifð og óáþreifanleg menningaráhrif í ferðaþjónustutilboð. Þá var lýst áhyggjum vegna erfiðleika við að fá hagsmunaaðila til að hafa sjálfbæra þróun að leiðarljósi um leið og þeir komi sér saman um að gera náttúruverndaráform að viðskiptatækifærum. Þetta er auðvitað mjög mikilvægt, herra forseti, þ.e. að lýst skuli yfir á þessari öflugu ráðstefnu áhyggjum vegna þeirra erfiðleika sem við er að etja þar sem hagsmunaaðilar virðast þverskallast við að hafa sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Það er akkúrat það sem ég gagnrýni íslensk stjórnvöld fyrir. Með því að nefna ekki sjálfbæra þróun í sinni þingsályktunartillögu eru þau á ákveðinn máta að þverskallast við, loka augum sínum fyrir því að það sé hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar sem þetta allt saman snúist um. Ég hvet því íslensk stjórnvöld og samgöngunefnd sjálfa til að opna augu sín fyrir því hvaða grundvallarlögmál séu hér að baki og átta sig þá um leið á því að þar með, ef við viðurkennum þau, þá erum við í fullkomnum samhljómi við það sem er að gerast á áhrifamestu stöðum í þessu tilliti á jarðarkringlunni. Minn stjórnmálaflokkur, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, hefur sett fram margvísleg sjónarmið mjög ítarlega um það hvernig við sjáum ferðaþjónustuna þurfa að þróast. Það er einmitt í þeim anda sem ég hef lýst þar sem við göngum út frá hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar. Þessi sjónarmið okkar koma t.d. fram í tillögu til þingsályktunar um sjálfbæra atvinnustefnu sem menn geta kynnt sér á þingskjali 33 frá 128. löggjafarþingi, en þar gerum við ráð fyrir því að útbúin verði rammaáætlun um sjálfbæra atvinnuþróun á Íslandi með hliðsjón af Dagskrá 21 og Staðardagskrá 21 og vinna að framgangi hennar, m.a. með því að styrkja byggðir landsins með fjölgun starfa og fjölbreyttari atvinnutækifærum á sviði umhverfis- og náttúruverndar. Í þessari þingsályktunartillögu erum við með sérstakan kafla um ferðaþjónustuna þar sem fram koma sjónarmið okkar í þessum efnum, en þar göngum við út frá því að ferðaþjónusta og náttúruvernd fari saman. Við teljum að svo geti vel verið enda er náttúran sú auðlind sem ferðaþjónustan byggist á. Það er mikilvægt, virðulegi forseti, að efla þessa ungu atvinnugrein, ferðaþjónustuna. Við teljum að það verði fyrst og fremst gert með því að efla náttúruverndina. Náttúruvernd er undirstaða þessarar blómlegu ferðaþjónustu. Það hlýtur að vera einfalt að fá þingheim til að viðurkenna þetta samasemmerki, sérstaklega þegar töluliður 1 í þingsályktunartillögunni frá samgönguráðherra er skoðaður. Því er alveg sérstakt fagnaðarefni, eins og ég sagði áður, að náttúra Íslands skuli vera númer eitt á blaði. En þá verðum við líka að viðurkenna að náttúruvernd er það sem gerir okkur kleift að hafa náttúru Íslands í þeim virðingarsessi sem þingsályktunartillagan gerir ráð fyrir. Ég tel líka að gera þurfi sérstakt átak í atvinnuuppbyggingunni í tengslum við þjóðgarða og friðýst svæði, t.d. með því að fjölga landvörðum og leiðsögumönnum, eins og hefur komið fram í þessum umræðum. Það þarf að styrkja stöðu þeirra og nauðsynlegt er að efla menntun í ferðaþjónustu eins og hv. þm. Björgvin Sigurðsson talaði um í ræðustól á undan mér. Fyrst og síðast þarf þó að sjá til þess að ferðaþjónusta á Íslandi sé skipulögð og rekin í anda sjálfbærrar þróunar og í sátt við landið. Í mínum huga er aðeins á þann hátt mögulegt að gera ferðaþjónustuna að þeirri blómlegu atvinnugrein til framtíðar sem hugmyndin er að gera hér og gæta þess um leið að náttúra og umhverfi bíði ekki skaða af. Hluti af sjálfbærri ferðaþjónustu er í mínum huga að styrkja menningarsamfélög til að vekja athygli ferðamanna á menningu og sögu viðkomandi þjóðar. Ég tel að Íslendingar eigi þar vannýtta auðlind sem er sjálfsagt að nota til að efla ferðaþjónustuna og í raun kemur þetta sjónarmið líka fram í áliti nefndarinnar sem gerir ráð fyrir því að styrking byggðar, þ.e. sterkar byggðir þurfi að vera með í fyrsta tölulið ályktunarinnar til þess að leggja áherslu á það hversu mikilvægt er að byggðirnar ólgi af lífi, því ekki er nú athyglisvert fyrir ferðamennina að koma að heimsækja þessa náttúruperlu á norðurhjara ef byggðirnar eru ekki til staðar, ef einungis væri um að ræða náttúruperlurnar. Hæstv. forseti. Ég fagna því að samgönguráðherra hefur látið gera nokkuð margar viðamiklar skýrslur á undanförnum árum um ferðaþjónustuna. Það kemur fram í greinargerð með tillögunni að þær séu hafðar til hliðsjónar við samningu tillögunnar sjálfrar. Það er gott og vel. En þess ber líka að geta að fleiri viðamiklar skýrslur hafa verið gerðar og sem skiptir máli að líta til þegar stefna í ferðamálum er mótuð. Mig langar sérstaklega til að nefna eina skýrslu sem fjallar um gildi hálendisins fyrir ferðaþjónustu og útivist til ársins 2020. Það er skýrsla sem útgefin var í maí 2003 og unnin fyrir Orkustofnun vegna rammaáætlunar vegna nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Sú skýrsla leggur nokkra áherslu á svæðið norðan Hofsjökuls og Vatnajökuls, Síðuvatnasvæðið og Torfajökulssvæðið, en í henni koma fram ákveðin grundvallarprinsipp sem ég held að sé mjög mikilvægt að höfð séu í huga þegar þessi mál eru skoðuð í heild sinni, sérstaklega vilji menn átta sig á því að hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar þarf að vera til staðar þegar þessar ákvarðanir eru teknar og stefnan er mótuð. Ef marka má það sem kemur fram í þeirri skýrslu um gildi hálendisins fyrir ferðaþjónustu og útivist þá sýna kannanir að lítt snortin náttúra Íslands, ekki síst öræfin og óbyggðirnar, sé helsti hvatinn að heimsóknum erlendra gesta til Íslands og ferðalögum Íslendinga um landið einnig. Ferðaþjónusta til framtíðar á Íslandi á því mjög mikið undir því að sú auðlind nýtist greininni sem best án þess að burðarþoli lands verði stefnt í voða eða að arðbærum möguleikum í ferðaþjónustu verði fórnað fyrir minni hagsmuni þegar til lengri tíma er litið. Þessi skýrsla hefur að geyma mjög athyglisverða umfjöllun um það svæði sem um ræðir og ég held að hún geti verið hluti af auðgunarefni, ef svo má segja, fyrir þá sem koma til með að vinna eftir þeirri þingsályktunartillögu sem við hér erum að samþykkja. Virðulegi forseti. Þegar öllu er á botninn hvolft skiptir verulegu máli að við viðurkennum hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar í þessu ferli öllu saman. Það er verulegur skortur á því. Mér finnst bara verulega til vansa að þingsályktunartillagan skuli ekki nefna sjálfbæra þróun. Ég brýni því hæstv. umhverfisráðherra og þá sem að þessum málefnum koma að vera ekki svona feimnir við að nota þau hugtök sem skipta kannski mestu máli þegar skilningur bæði innlendra og erlendra aðila er vakin á þessum málum. Þá skiptir verulegu máli að við köllum hlutina sínum réttu nöfnum. Það er fyrst og síðast sjálfbær þróun sem þessi atvinnugrein kemur til með að þurfa að reiða sig á. En þá þurfum við líka að skilja hugtakið og við þurfum að vera ófeimin við að nota það jafnt í ræðu sem riti.

Herra forseti. Ég stenst ekki mátið að leggja nokkur orð í belg í þeirri ágætu umræðu sem hér fer fram, um ferðamál og málefni ferðaþjónustu. Ekki er vanþörf á að málefni þeirrar atvinnugreinar fái hér einu sinni sæmilega, sómasamlega og ítarlega umfjöllun. Mér finnst að vísu sá galli helstur á þeirri umræðu að helstu ábyrgðaraðilar málsins, t.d. hæstv. samgönguráðherra og formaður samgöngunefndar, skuli ekki mega koma því við að vera við umræðuna. Það hefði verið ánægjulegt að sjá þá sýna henni áhuga og þeim sjónarmiðum sem þingmenn reifa í þeim efnum. Þeir verða að eiga það við sjálfa sig, hæstv. ráðherra og hv. formaður samgöngunefndar, hvort þeir eru bundnari af öðru mikilvægara en umræðunni sem hér fer fram. Margt er gott í þessari þingsályktunartillögu og því vinnuferli sem hún er hluti af. Ég er þá ekki síst að vitna í skýrslu um meginmarkmið í ferðamálum á árabilinu 2006–2015 sem liggur til grundvallar. Þingsályktunartillagan er í raun fyrsti hlutinn af þeirri skýrslu eða því nefndastarfi sem þar er saman dregið og á rót sína að rekja til þess að hæstv. samgönguráðherra Sturla Böðvarsson setti slíka vinnu af haustið 2003. Það má líka segja að þetta sé svolítill angi af því að samræma betur ýmis mál á sviði fjarskipta, samgöngu- og ferðamála sem heyra undir þetta ráðuneyti. Samhengisins vegna ætla ég að byrja á að drepa á það sem hv. síðasti ræðumaður, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, gerði að umtalsefni undir lok ræðu sinnar. Ég tek undir þau orð og geri að mínum, að ýmislegt sé jákvætt í skýrslunni að finna sem varðar samhengi ferðaþjónustunnar sem atvinnugreinar og umhverfismála og þar sé orðin veruleg bragarbót á frá því sem var í árdaga þegar menn töldu sig geta gert út á náttúru Íslands og að hún seldi sig sjálf. Þá töldu menn að ekki þyrfti að hafa miklar áhyggjur, landið væri stórt, ómengað, ósnortið og væri sem slíkt ótæmandi auðlind og endalaus söluvara, þótt ekki væri síðan alltaf fullt samræmi í því sem menn gerðu eða létu ógert í umhverfismálum á sama tíma. Vitund manna um mikilvægi þess að gæta þessarar auðlindar, náttúrunnar og ímyndar landsins að því leyti, er gjörbreytt frá því sem áður var. Meðvitund þeirra sem starfa í ferðaþjónustunni er almennt orðin mjög rík í þessum efnum. Það er engin tilviljun að í hópi rekstraraðila í ferðaþjónustu, leiðsögumanna og þeirra sem koma að þeim málum, er að finna marga eindregnustu náttúruverndarsinna landsins. Þeir upplifa það daglega í gegnum störf sín hvers virði okkur er hin ósnortna náttúra Íslands, að því marki sem hún er það enn, og ekki síður sú tilfinning ferðamanna um víða veröld og þeirra sem skipuleggja ferðamál og selja þjónustu á því sviði, að til Íslands sé slíka hluti að sækja. Þó eru aðrir þættir sem mættu vera betur úr garði gerðir en svo að taka það fram að náttúru Íslands skuli vernda og hún skuli, ásamt menningu þjóðarinnar og fagmennsku í rekstri, vera ráðandi þáttur í þróun íslenskra ferðamála, að álagi af ferðaþjónustunni skuli dreift betur, að Ísland eigi að vera í forustu í umhverfisvænni ferðaþjónustu o.s.frv. Aðrir þættir eru heldur magrir og ég tek undir það með síðasta ræðumanni að t.d. skilgreining á því með hvaða hætti menn ætla að tryggja að uppbygging og þróun ferðaþjónustunnar lúti lögmálum sjálfbærrar framvindu á komandi árum er óbotnuð í þessari tillögu. Hér er í raun, eins og reyndar með ýmislegt fleira, fyrst og fremst látið sitja við falleg orð á blaði. En þegar kemur að sundurliðaðri framkvæmdaáætlun eða því hvernig eigi að fjármagna þá hluti sem kosta fjárútlát þá er skilað auðu. Það er náttúrlega ekki hægt, virðulegu forseti, annað en að vekja athygli á þeirri staðreynd að þessi tillaga til þingsályktunar um ferðamál er flutt af ráðherra í ríkisstjórn sem hefur á sinni samvisku hluti af því tagi gagnvart náttúru landsins og ímynd Íslands á þessu sviði sem raun ber vitni. Við skulum ekki tala neina tæpitungu um það, herra forseti. Þetta er sama ríkisstjórnin og ber ábyrgð á Kárahnjúkavirkjun, Kárahnjúkavandanum í hagkerfinu sem svo er hnyttilega farið að kalla í blaðagreinum. Hún ber ábyrgð á hinni blindu og umfangsmiklu stóriðjustefnu sem er í eðli sínu, í veigamiklum atriðum, a.m.k. eins og hún er framkvæmd og að henni staðið, algerlega andstæð flestöllum jákvæðum markmiðum í þessari tillögu, þ.e. að hlúa að náttúru landsins, gæta hennar, byggja á orðstír Íslands sem lands sem búi að slíkri náttúru, byggja á umhverfisvænni ferðaþjónustu og þar fram eftir götunum. Þessar mótsetningar, herra forseti, koma náttúrlega strax upp í hugann þegar maður fer að skoða þessi mál. Ég vík kannski betur að þeim síðar í máli mínu en ætla næst að fjalla betur um rekstrarþáttinn og stöðu ferðaþjónustunnar sem greinar. Það vantar ekki upp á að hér er m.a. talað um að það þurfi að skapa henni góð skilyrði. Í kafla um rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar ræða menn um opinber gjöld af aðföngum og búnaði til ferðaþjónustu, að þau þurfi að samræma við það sem gerist í nágrannalöndunum, að tryggja þolinmótt fé eða fjármagn til fjárfestinga og markaðssetningar. Þar er rætt um að vinna gegn skaðlegum undirboðum eða svartri starfsemi, sem sagt leyfislausri starfsemi, skattsvikum og öðru slíku sem grefur undan löglegum og heiðarlegum rekstri. Menn hafa eða höfðu áhyggjur af því, að vísu er lögð til breyting á því í nefndaráliti, að opinberir aðilar stundi atvinnustarfsemi í samkeppni við einkarekin ferðaþjónustufyrirtæki. Þar var nokkuð harkalega að orði kveðið. Það var nánast eins og ákveðið hefði verið að úthýsa hinu opinbera af þessum markaði og það mætti hvergi að koma. Ég held að ekki væri hyggilegt að ganga svo langt og orðalagið sem samgöngunefnd leggur til í breytingartillögu sinni er að mínu mati skárra og má þó deila um það. Það er t.d. augljóst að menn eru komnir út í ógöngur ef ekki má nýta áfram hér á landi, eins og gert hefur verið með góðum árangri og gert var, ekki síst á mestu uppbyggingarárum ferðaþjónustunnar, opinbert húsnæði yfir sumartímann til að auka afköstin í ferðaþjónustunni. Menn geta auðvitað orðið svo heilagir í einhverri misskilinni samkeppnishugsun að þeir máli sig alveg út í horn í þeim efnum, að það megi t.d. ekki nota heimavistarskóla eða annað opinbert húsnæði til reksturs sumarhótela. Vissulega hafa stundum komið upp núningsmál í þeim efnum en þau eru til þess að leysa þau en ekki að fara út í slíkar öfgar. Orðalag í opinberri stefnu um ferðamál sem menn gætu sótt sér stoð í til þess að herja á aðkomu opinberra aðila að nokkru af því tagi gengur náttúrlega ekki. Hvað með tjaldstæði sveitarfélaga, svo dæmi sé tekið, ef þetta orðalag stæði svona? Væri það þá þannig að um leið og einhver aðili setti upp svipaða þjónustu í einkarekstri í nágrenninu þá yrði sveitarfélagið bara að hætta að veita slíka þjónustu á sínum vegum? Nógu vitlaust er það t.d. að sveitarfélag, ekki langt í burtu, ku hafa verið kært fyrir að hafa ókeypis á tjaldstæði. Það væri ekki verjandi samkeppnislagabrot að veita einfaldlega slíka þjónustu án endurgjalds, sem ég sé ekki að sé stórkostlegur glæpur ef það má vera til þess að laða að ferðamenn og koma því sveitarfélagi betur á kortið í ferðaþjónustu, sem var í því tilviki að byggja sig upp og koma sér af stað. Ég sé ekki að það sé heldur neinn glæpur að bjóða ferðamönnum einfaldlega upp á það, ef menn kjósa svo í einu sveitarfélagi, að veita slíka þjónustu án endurgjalds. Þannig að þessu orðalagi þarf að hyggja og ég fagna því að þó skuli gerð tilraun til að laga það með breytingartillögu meiri hlutans. Rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar ræðst að öðru leyti af ýmsu, t.d. þeim liðum sem nefndir eru hér og taldir upp í töluliðum 1–5 undir fyrirsögninni Rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar. En þar er ekkert minnst á og ekkert komið inn á, og hvergi í þessari tillögu, sambúð ferðaþjónustunnar við aðrar atvinnugreinar, annað atvinnulíf og efnahags- og gengisstefnuna í landinu, sem er auðvitað það stóra sem ferðaþjónustan stynur undan núna, þ.e. sambúð hennar við Kárahnjúkavandann í efnahagsmálunum, við hina glórulausu stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar sem hefur keyrt upp þenslu í hagkerfinu og þrýst gengi krónunnar upp í tengslum við varnaðaraðgerðir efnahagsstofnana eins og Seðlabankans til að verja stöðugleikann sem valda ferðaþjónustu sem og öðrum samkeppnis- og útflutningsgreinum miklum erfiðleikum um þessar mundir. Þeir erfiðleikar fóru að gera verulega vart við sig á síðari hluta síðasta árs. Þá fóru ferðaþjónustuaðilar einfaldlega að merkja það að veltan dróst saman í viðskiptum sem þeir töldu sig ganga að sæmilega vísum vegna bókana og áætlana. Þetta hefur síðan ágerst á þessu ári. Menn verða að varast að einblína á ferðamannafjöldann. Það er fleira sem skiptir máli en sú tala erlendra ferðamanna sem kemur til ársins, það skiptir kannski ekki síður og jafnvel enn þá frekar máli hve miklu þeir síðan eyða meðan á dvöl þeirra stendur og hversu mikið situr eftir í landinu af þeim fjármunum sem þeir höfðu handa á milli. Það segja mér glöggir menn á þessu sviði að sé kannski besti og næmasti mælikvarðinn á samkeppnisstöðu landsins í raun, þ.e. þróun meðaleyðslu ferðamannsins í heimsóknum til landsins. Það er mælt út frá viðbótarkaupum eða kaupum ferðamanna á varningi, minjagripum eða hvað það nú er, sem þeir telja sig hafa ráð á að láta eftir sér þegar þeir koma til landsins. Ferðin sjálf er yfirleitt pöntuð með löngum fyrirvara og greitt inn á hana á grundvelli fyrirhugaðs fasts umsamins verðs en svo kemur að þeim fjármunum sem ferðamaðurinn hefur handa á milli og hefur áætlað að eyða í ferðinni, án þess að ég haldi því endilega fram að allir séu svo nákvæmir að þeir hafi það útreiknað upp á krónu og aura, en þeir koma með tiltekin verðmæti, oftast í mynt síns eigin lands og þegar þeir skipta henni þá ræður gengið í þeirri yfirfærslu því hvaða kaupmátt þeir hafa gagnvart þjónustu og varningi í landinu. Það liggur í hlutarins eðli. Sá næmi mælikvarði fór að slá verulega út á síðari hluta meginferðamannatímans á síðasta ári. Þá fóru ýmsir þjónustuaðilar, svo sem minjagripaframleiðendur, framleiðendur iðnvarnings og annars sem er mikið selt í ferðaþjónustunni, að verða varir við að draga fór úr þeim kaupum sem vænta hefði mátt miðað við fjölda ferðamanna. Hér ráða aðstæður sem eru að verulegu leyti heimatilbúnar og hæstv. ríkisstjórn ber höfuðábyrgð á að hafa skapað, með stóriðjustefnu sinni, skattalækkunarstefnu sinni og fleiri aðgerðum og ekki síður aðgerðaleysi. Þó eru fyrst og fremst þrír meginþættir sem skýra þensluna og erfiðleikana sem við er að glíma í hagkerfinu núna, þ.e. stóriðjustefnan, skattalækkanirnar og ástandið á fasteignamarkaði, eins og kunnugt er. Þetta stafar Seðlabankinn m.a. mjög skýrt í sínum ritum og ríkisstjórnin eða stjórnvöld bera verulega ábyrgð á öllu þessu þótt þau verði ekki borin þeim sökum að stjórna alfarið því sem sjálfstæðar fjármálastofnanir gera á markaði, en þau hafa samt með stefnu sinni og gegnum starfsemi Íbúðalánasjóðs ákveðin áhrif þar. Virðulegur forseti. Veltutölur, verðlagning og útreikningar á þessari grein eru að sjálfsögðu næmir fyrir því þegar við umreiknum hlutina í íslenskar krónur, hvernig gengið er skráð. Það á auðvitað við um allar sambærilegar greinar þannig að menn ættu að hafa það í huga í þessum efnum þegar þeir bera hlutina saman. Fróðlegt væri að fara betur yfir ýmis atriði í þessu sambandi, virðulegur forseti, og þá ekki síst að blaða í skýrslunni sem er til grundvallar og dregur að verulegu leyti fram upplýsingar úr skýrslu sem Hagfræðistofnun háskólans gerði um þjóðhagsleg áhrif ferðaþjónustu. Sem betur fer hefur mönnum miðað heilmikið áleiðis við að greina stærð ferðaþjónustunnar, að draga hana út úr í athugunum á þjóðhagslegum áhrifum einstakra atvinnugreina. Það getur augljóslega verið umdeilanlegt í ýmsum tilvikum hvað eigi að flokka beint sem ferðaþjónustu og hvað tilheyri öðru atvinnulífi þegar um samsettar atvinnugreinar er að ræða. Nærtækustu dæmin þar eru t.d. samgöngur, menning, afþreying eða gististaðir og annað því um líkt. Að hve miklu leyti er þetta til staðar vegna ferðaþjónustunnar sem slíkrar, þ.e. tengt því að innlendir og erlendir ferðamenn noti sér þjónustuna og að hve miklu leyti er þar um að ræða annað atvinnulíf? Þá byggja menn á ákveðnum rannsóknum eða könnunum og nota tiltekin viðmiðunarhlutföll sem eru skásta aðferðin til að reyna að átta sig á og meta umfang greinarinnar. Þar hefur mönnum farið verulega fram frá því fyrir um 15 árum, þegar sáralitlar aðgreindar eða niðurbrotnar þjóðhagslegar upplýsingar um ferðaþjónustuna sem slíka lágu fyrir. Ég minnist þess hve fátækleg gögnin voru sem menn höfðu handa á milli á árunum 1989–1990 þegar unnið var í framtíðarstefnumótun á sviði ferðamála, m.a. í nefnd sem þáverandi hv. alþingismaður Hjörleifur Guttormsson veitti forstöðu. Eitt af atriðunum sem tilgreint var í erindisbréfi þeirrar nefndar var einmitt að reyna að meta og átta sig á, betur en áður hafði verið gert, þjóðhagslegu umfangi og mikilvægi greinarinnar. Þá voru ákaflega fáar aðgreindar upplýsingar fáanlegar í hagskýrslum. Það sem menn höfðu helst var einföld talning á erlendum ferðamönnum sem komu til landsins og fjöldi gistinátta. En mönnum hefur miðað heilmikið áfram í þessum efnum og þær upplýsingar eru ákaflega fróðlegar. Enn er ég fyrst og fremst að vitna til þess sem fram kemur í fylgiskjali með þessari tillögu að ferðamálaáætlun og þar er aðallega stuðst við skýrslu sem Hagfræðistofnun háskólans vann. Enginn má skilja orð mín svo að þeir aðilar sem sinntu gagnasöfnun á þessu sviði á árum áður, svo sem Þjóðhagsstofnunin sáluga og Hagstofan, hafi ekki unnið sitt verk samkvæmt bestu samvisku en í raun var ferðaþjónustan tæpast skilgreind sem eiginleg eða sjálfstæð atvinnugrein fyrr en fyrir 15 árum. Menn litu á þetta sem aukabúgrein, svo ég segi ekki hobbí eða áhugamál. Það kom mönnum því í opna skjöldu þegar farið var að reikna það betur út og athuga hversu mikilvæg hún var í raun og veru orðin, strax á þessum tíma, á árunum 1985–1990, svo maður tali ekki um stöðuna eins og hún er í dag. Auðvitað er það ævintýri líkast, herra forseti, þegar skoðað er að atvinnugreinin skuli hafa vaxið að meðaltali um 6% á ári, miðað við aðsókn erlendra ferðamanna, á 45 ára tímabili. En þannig er það að meðaltali, að frá því um 1960 hefur ferðaþjónustan vaxið um 6% á ári mælt út frá fjölda erlendra ferðamanna og er engin ástæða til að ætla að innlendir ferðamenn séu eftirbátar í því. Sem betur fer hafa ferðalög Íslendinga um eigið land einnig aukist verulega. Helgarferðir innan lands hafa komið til sögunnar og bætt verulega afkomu ferðaþjónustunnar yfir vetrartímann. Það væri ágætt að menn hefðu það í huga að þetta jafngildi því að fjöldi ferðamanna, í þessu tilviki erlendra ferðamanna, tvöfaldist á rúmlega 10 ára fresti, þ.e. á 12 ára fresti. Velta þessarar greinar í þjóðhagsbúskapnum kemur mönnum líka í opna skjöldu. Menn eru með tölur úr skýrslum yfir hreinar gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu og þær hafa verið að þokast upp úr 30 og í áttina að 40 milljörðum kr. síðustu árin. En þá er bara um að ræða hin beinu áhrif, beinar gjaldeyristekjur, ef við erum að tala um erlenda ferðamenn. Ef við hyggjum jafnframt að umsvifum, þ.e. heildarumsvifum greinarinnar í hagkerfinu, kemur annað og meira í ljós. Þannig segir í greinargerðinni að veltan sem verður til í hagkerfinu vegna erlendra ferðamanna - þar munu menn notast gögnin frá árinu 2002 frekar en 2003 en það skiptir ekki öllu máli því að stærðargráðan er eftir sem áður sú sama - megi ætla að sé um 45 milljarðar kr., þ.e. hún er þá sjálfsagt komin yfir 50–55 milljarða kr. í dag. Síðan eru notaðar ýmsar aðferðir til að áætla óbein og afleidd áhrif af þessari veltu og þá koma satt best að segja ótrúlegar tölur í ljós. Þannig fá menn út, með því að nota ákveðna margfaldara, þ.e. þeir hjá Hagfræðistofnun háskólans, að heildarumsvif í hagkerfinu vegna útgjalda erlendra ferðamanna séu vel yfir 90 milljarðar kr. Það munar um minna. Þá eru menn að vísu komnir með bæði bein, óbein og afleidd áhrif. Þetta er gott að menn ræði og hafi í huga þegar ferðaþjónustan á í hlut, að hún dreifir afrakstri sínum eða áhrifum mjög vel um hagkerfið og er að því leyti með allra heppilegustu atvinnugreinum. Hún byggir á aðföngum og þjónustu frá fjölbreyttum og mjög breiðum hópi aðila í þjóðfélaginu og að sama skapi dreifist afraksturinn mjög víða þegar margir eru þátttakendur í eða njótendur þeirrar veltu sem koma erlendra ferðamanna, og þess vegna ferðalaga Íslendinga um eigin land, skapar þegar upp er staðið, gegnum hin beinu og óbeinu og afleiddu áhrif eins og rannsóknir Hagfræðistofnunar háskólans á heildarveltuumsvifum í hagkerfinu sýna. Þegar þeir taka síðan innlenda ferðamenn með í reikninginn, þ.e. ferðalög Íslendinga um eigið land, þá bætist við velta upp á um 15 milljarða kr. og með sömu margfeldisáhrifum, með því að nota sömu margfaldara, fer það upp í 30 milljarða kr. Þá eru þessi heildarveltuumsvif sem koma erlendra ferðamanna til landsins og ferðalög Íslendinga um eigið land valda í íslenska hagkerfinu komin upp í 120 milljarða kr. og munar um minna í hagkerfi sem veltir um 800–850 milljörðum í ár, þ.e. ef við tökum landsframleiðsluna sem að vísu er kannski ekki alveg sambærilegar mælieining í þessu tilviki og verður að hafa fyrirvara. En þetta sýnir mönnum stærðargráðuna sem hér er á ferðinni. Hví er ég að rekja þetta, virðulegi forseti? Það er m.a. vegna þess að ég held að það sé kominn tími til þess að Íslendingar, ráðamenn sérstaklega, sem hafa með ákvörðunum sínum, aðgerðum eða aðgerðaleysi bein áhrif á hlutina, átti sig á stærð og þjóðhagslegu mikilvægi ferðaþjónustunnar. Það er með ólíkindum að menn skuli hafa komist upp með það fram undir síðustu ár að tala um ferðaþjónustuna eins og hreina aukagetu sem engu máli skipti og að hagsmunum hennar væri hægt að ýta til hliðar án rökstuðnings þegar von hefur verið á einhverri fabrikku. Þá skiptir engu máli að það kynni að hafa áhrif og jafnvel skaðleg áhrif á hagsmuni þessarar stóru og miklu vaxtargreinar sem hefur staðið upp úr öllu öðru íslensku efnahagslífi og atvinnulífi samfellt í 40 ár. Það er þannig. Það má finna kannski afmörkuð dæmi um tímabil þar sem einstakar greinar, t.d. þjónustuiðnaður við sjávarútveg, lyfjaiðnaður eða annað því um líkt, hafa skotist hratt upp á stjörnuhimininn. En ef við tökum þetta langa tímabil bið ég menn um að nefna mér grein sem vaxið hefur annað eins að meðaltali á 35–45 ára tímabili og ferðaþjónustan hefur gert. Ég held að það dæmi sé ósköp einfaldlega ekki til og tel algerlega á hreinu að þetta er vaxtargrein íslensks atvinnulífs númer eitt. Það er full ástæða til að hamra svolítið á þessu í ljósi umræðna um að í ferðaþjónustu séu ekki þeir hagsmunir sem menn þyrftu að gera sér rellu út af í tengslum við ákvarðanir á öðrum sviðum sem eru beinlínis andstæðar atvinnugreininni. Að því leyti hefur gætt ótrúlegrar tilhneigingar fram á síðustu ár til að gera lítið úr, svo ég segi það eins og það kemur mér fyrir sjónir, þeim miklu áhrifum sem vöxtur þessarar greinar hefur fært inn í þjóðarbúið. Það kann að hluta til að vera vegna þess að áhrif hennar eru býsna ósýnileg eða dulin. Þau koma í það ríkum mæli fram í óbeinum og afleiddum áhrifum í öðrum atvinnugreinum. Það þarf sérstakar rannsóknir til að draga fram hve stór þáttur ferðaþjónustunnar er í vexti í samgöngukerfinu, menningu, afþreyingu, iðnaði og öðru slíku. Annar þáttur þessa máls sem mér finnst líka ástæða til að draga sérstaklega fram, herra forseti, og er komið ágætlega inn á í greinargerðinni, eru auðvitað byggðaáhrifin og byggðasjónarmiðin í þessum efnum. Kannski liggja vænlegustu möguleikar okkar Íslendinga sem yfir höfuð í boði eru til að reisa merki einhverrar árangursríkrar og raunverulegrar byggðastefnu - sem verulega hefur skort upp á að væri til staðar í landinu, hún hefur mest verið á pappírunum hingað til - í ferðaþjónustunni fyrir utan eflingu menntunar og bætts aðgengis að menntun og bættum samgöngum í landinu og þetta er náttúrlega allt nátengt. Það er enginn vafi á því að sem atvinnugrein hefur ferðaþjónustan í sér fólgna gríðarlega jákvæða möguleika til þess að styrkja búsetu og bæta lífskjör og afkomu manna vítt og breitt úti í byggðum landsins. Það eru einfaldlega allra hagsmunir, það blasir við. Það er ekki verið þar að taka eitt af einhverjum og færa það öðrum. Það sem málið snýst um er að reyna að hafa jákvæð áhrif á og stýra vexti og þróun ferðaþjónustunnar þannig að byggðarlög og landshlutar sem ekki hafa nema að takmörkuðu eða að mjög litlu leyti verið þátttakendur í þeim vexti undanfarið verði það alveg sérstaklega á komandi árum. Það er bráðnauðsynlegt fyrir alla. Það er náttúrlega þarft og nauðsynlegt fyrir viðkomandi byggðarlög en það er bráðnauðsynlegt fyrir landið í heild og þar kemur aftur bæði að umhverfisáhrifunum og mikilvægi þess að dreifa álagi ferðaþjónustunnar um landið og gera landið allt og íbúa landsins alls að þátttakendum í þessari grein þannig að álagið verði hvergi óviðráðanlegt og ekki hljótist stórkostleg spjöll af. Þá snýst þetta auðvitað um að draga úr þeirri miklu samþjöppun ferðaþjónustunnar og þeim toppum sem verða á suðvesturhorninu, fyrst og fremst á höfuðborgarsvæðinu og í höfuðborginni, og jafna þessum straumi, þessu álagi út um landið, auðvitað ekki síst á hámarksálagstímanum en í raun og veru líka jöfnum höndum að gera þetta í formi heilsársuppbyggingar og heilsársferðaþjónustu. Ferðaþjónustan er líka að þessu leyti ákaflega heppileg vegna þess að hún byggir í eðli sínu á staðbundnum fyrirbærum þar sem staðbundin aðföng eru það aðdráttarafl sem dregur ferðamennina á svæðið hvort sem það er náttúrufegurð, sérstakt mannlíf, menning eða hvað það er. Það eru yfirleitt í eðli sínu fyrirbæri sem ekki verða flutt burtu og í sumum tilvikum eru það einmitt hagsmunir ferðaþjónustunnar að varðveita menningu og einkenni þeirra svæða sem í hlut eiga eins og þau eru. Það er t.d. ekkert út í loftið að menn í Sviss og víðar í Ölpunum leggja þá ríku áherslu á að varðveita búskaparmunstur og ásýnd þeirra svæða. Af hverju skyldi það vera að menn leggja svona mikið upp úr því að varðveita t.d. smábúskap í Ölpunum þar sem eru kýr á beit með bjöllur um hálsinn eða hvað það nú er? Jú, það er af því að þetta er óaðskiljanlegur hluti af þeirri ímynd, þeirri menningu og þeirri ásýnd svæðanna ásamt náttúrunni auðvitað sem dregur ferðafólk að. Það er varan sem seld er um allan heim, fegurð Alpanna með snævi krýndum fjallatoppum og grænum grösum í bröttum hlíðum þar sem kýr og geitur eru á beit með bjöllu um hálsinn og bændur í pokabuxum að stugga við þeim og reka þær til, svo maður lyfti sér aðeins upp í skáldlegar hæðir á lýsingum á þessu án þess að ég ætli að fara að jóðla. Ég lofa því. Að öllu gamni slepptu, virðulegi forseti, liggur byggðaþátturinn í þessu máli þannig að það er nánast hvergi eins rakið að menn reyni að slá tvær flugur í einu höggi og hlúa að uppbyggingu einnar atvinnugreinar um leið og þeir horfa til hinna jákvæðu áhrifa sem það geti haft í byggðarlegu tilliti. Það er fallega um þetta fjallað í þingsályktunartillögunni að ýmsu leyti en það er með sömu veikleikum þegar kemur að því að tilgreina það sem við á að éta. Til dæmis hvernig menn ætli að hrinda þeim hlutum í framkvæmd, hvað menn ætli að gera beinlínis til að láta hlutina þróast á þennan veg, til þess að stappa stálinu í menn og til þess að hvetja menn til uppbyggingar og fjárfestinga, þá er fáu til að dreifa. Ég held t.d. að setja hefði þurft miklu meiri kraft í fjárveitingar til uppbyggingu innviða, sérstaklega í samgöngumálum á þeim svæðum þar sem það stendur mönnum mest fyrir þrifum en verið er að gera samtímis í vegáætlun eða samgönguáætlun sem hér er líka til umfjöllunar. Vissulega er verið að sýna þar lit. Það er jákvætt svo langt sem það nær að ferðaþjónustuvegir séu komnir þar inn sem sérstakur vegaflokkur þó að reyndar sé síðan, þegar á hólminn er komið, fært undir þau formerki fjárveitingar í ýmsa venjulega vegi sem komu okkur þingmönnum sumum á óvart að skyldu allt í einu flokkaðir sem slíkir. Vegir sem eru ósköp einfaldlega venjulegar tengingar milli byggða eða jafnvel vegir innan byggða sem hafa verið eknir í áratugi svo ekki sé sagt aldir og menn höfðu kannski ekkert sérstaklega tengt ferðaþjónustunni fram að því að þetta skýtur upp kollinum núna. Það er t.d. alveg augljóst mál að heilsársvegasamgöngur meðfram Jökulsá á Fjöllum þannig að menn komist að Dettifossi helst beggja megin frá er klassísk og augljós ferðamannaleið. Sérstaklega er ekki hægt að rífast um það þeim megin sem slíkur vegur er í raun alls ekki til staðar þ.e. að vestan. Það verður ekki um það deilt að sú uppbygging er auðvitað alveg sérstaklega í þágu ferðaþjónustunnar, enda er ekki byggð á leiðinni og megintilgangur þess að leggja þann veg er að koma ferðamönnum að þeim náttúrugersemum sem þar er að sjá, Dettifossi og auðvitað fyrirbærunum í Jökulsárgljúfri. Það má líka segja að framkvæmdir t.d. í nágrenni við Gullfoss og Geysi, að gera þar betur í samgöngumálum en menn hefðu kannski gert ella byggðarinnar einnar vegna, megi flokka undir ferðaþjónustu. Þannig gæti líka átt við um margt fleira. Ég held líka að eyrnamerkt fjármagn til markaðsaðgerða þurfi að vera til staðar í ríkulegum og myndarlegum mæli. Það er eitt af fáum tækjum sem stjórnvöld virkilega geta beitt án þess að mismuna aðilum að því tilskildu að sjálfsögðu að það sé vel undirbyggt og rökstutt og þjóni þeim yfirlýstu og samþykktu markmiðum Alþingis t.d. eins og hér er verið að leggja niður um þróun í greininni, að beita slíkum tækjum t.d. til sérstakrar markaðssetningar á byggðarlögum sem verið er að reyna að draga með og hjálpa á legg sem fullgildum þátttakendum í ferðaþjónustu. Þar erum við ekki endilega alltaf að tala um stórar fjárhæðir. Við þekkjum það sjálfsagt, mörg hver, sem höfum kynnst því baksi sem menn í afskekktum byggðum standa frammi fyrir, þeim barningi þegar þeir eru hreinlega að sinna lágmarksþörfum í þessum efnum eins og að gefa út einn bækling, að þröskuldurinn þar sem er næstum óyfirstíganlegur getur ósköp einfaldlega verið prentkostnaður upp á nokkur hundruð þúsund krónur. Það er þannig. Ég þekki dæmi um lítil ferðamálasamtök sem hafa farið bónleið til búðar, hafa verið að baksast við að reyna að fá fjárstuðning, kannski fengið eitthvað örlítið en þó ekki nóg. Það er mönnum næstum ofviða og menn safna skuldum af því einu að gefa út í lágmarksupplagi kynningarbækling á því sem í boði er á sviði ferðaþjónustu í viðkomandi byggðarlagi. Jafnvel bara tiltölulega litlir fjármunir sem gengju til að styrkja sérstaklega slíka hluti og kannski á eitthvað stærri mælikvarða, t.d. að vera með sérstakan stuðning í gangi til að efla heilsársþjónustuna þar sem hún er að komast á legg úti um landið, er auðvitað gríðarlega mikilvægt vegna þess að það dregur einmitt straum ferðamannanna út um landið á þeim árstíma sem hefur verið hvað erfiðastur fram að þessu. Ég nefni þar sem dæmi hina stórmerkilegu uppbyggingu sem verið hefur í Mývatnssveit á allra síðustu árum í þeim efnum þar sem allt í einu eru farnir að koma erlendir ferðamenn, jafnvel frá fjarlægum löndum eins og Japan, um hávetur til þess að horfa þar á norðurljósin, ekki til þess eins auðvitað en megintilgangur ferðarinnar er kannski sá að komast í slíka náttúru og slíkt umhverfi og eiga einhverja von í því, ef menn eru heppnir með veður, að fá að sjá norðurljós dansa á himni. Þetta eru hlutir sem eru geysilega mikilvægir og skiptir miklu máli að hægt sé að standa vel við bakið á. Þá er aftur og aftur komið að því sama, það eru peningarnir, það eru fjármunirnir, það eru möguleikarnir á því að gera það sem gera þarf. Ég ætla að nefna hérna, eins og Kató gamli, til að gleyma því ekki í þessari ræðu frekar en öðrum, mitt gamla og nýja áhugamál í þessum efnum þar sem ég er algerlega sannfærður um að stendur okkar ákaflega fyrir þrifum og það er að hafa ekki beinar millilandaflugsamgöngur, a.m.k. einhvern hluta ársins, frá fleiri stöðum en Keflavík og þetta litla sem er frá Reykjavík, sem sagt héðan af suðvesturhorninu einu. Það er alveg augljóst mál, það er alveg sama hvernig við veltum því öllu saman fram og til baka, að langróttækasta aðgerðin, og sú sem mundi hafa mest að segja í sambandi við að dreifa álagi og þar með um leið tekjum og afrakstri ferðaþjónustunnar út um landið, væri að taka ferðamennina inn í landið eða flytja þá aftur frá landinu á fleiri stöðum þannig að uppbygging ferðalaganna breyttist og sá flöskuháls og sú uppsöfnun eða samþjöppun allra ferðalaga sem að óbreyttu verður sjálfkrafa á suðvesturhorninu og höfuðborgarsvæðinu, ef þessu væri eitthvað hægt að breyta. Nú stendur beinlínis í skýrslunni - þeir eru að vísu ákaflega varkárir í orðum þessir menn, enda miklir markaðssinnar eins og kunnugt er og voru með upphaflega textann þannig að banna ætti ríkinu að koma nokkurs staðar nálægt ferðaþjónustu sem einkaaðilar kynnu að vilja sinna. Það á að breyta því sem betur fer, en það er sama varkárnin á ferðinni þegar segir hér, með leyfi forseta: „Því geti mögulega verið verjandi fyrir hagkvæmnissakir að stjórnvöld aðstoði markaðssetningu þeirra héraða hérlendis sem hafa verið síður vinsæl meðal ferðamanna og niðurgreiði ferðamannastraum til landsins utan háannar þegar fjárfestingar í greininni eru vannýttar.“ - Þetta er í raun og veru það sem ég var að ræða hér. Svo segir: „Einkum þyrfti að beina ferðamannastraumnum frá Reykjavík og til landsbyggðarinnar.“ Þetta er skiljanlegt mannamál. Og hver væri róttækasta og vænlegasta aðgerðin í þeim efnum? Jú, það væri auðvitað að reyna að stuðla að því að heilsárs eða a.m.k. hluta úr ári beinar samgöngur til og frá einhverjum ferðamannasvæðum, sem væntanlega yrðu á meginlandi Evrópu eða Bretlandseyjum til að byrja með, ættu sér stað annars staðar en frá Keflavík. Ég tel að stjórnvöld hafi allt í höndunum sem þau þurfa í þeim efnum, a.m.k. eftir samþykkt þessarar þingsályktunartillögu og þeirra skilgreininga og markmiða sem þar eru sett. Það er alveg prýðilegt að festa þetta þá bara í sessi. Það mætti að vísu kveða fastar að orði að mínu mati og óþarft að vera með neina hálfvelgju eða óþarfa varkárni í þeim efnum. Það getur ekki orðið neinum til tjóns og eingöngu allri ferðaþjónustunni í landinu til góðs ef, vel að merkja, vöxtur hennar á komandi árum verður í einhverjum mæli í því formi að ferðamenn annaðhvort komi og fari til og frá landinu eða komi inn á einn stað og fari frá öðrum. Þá held ég að menn hljóti að horfa til Akureyrar og Egilsstaða í fyrstu umferð og við getum notað sem dæmi um hvaða gildi þetta muni hafa, þau miklu áhrif sem eru af komum Norrænu til Austfjarða. Það dæmi sýnir auðvitað hvers virði það er að fá ferðamennina, hversu mikils það svæði nýtur sem fær þá til sín með fulla vasa fjár, tekur á móti þeim og býður þeim upp á þjónustu sína fyrstu sólarhringana sem þeir eru í landinu. Margir þeirra fara aldrei neitt lengra, eru kannski innan Austurlandsfjórðungs eða á norðaustanverðu landinu þá viku sem þeir stoppa. Nú skilur ferðaþjónusta að vísu ekkert endilega í öllum tilvikum mikið eftir sig ef menn koma vel nestaðir á sínum bíl og jafnvel birgir af bensíni. Þá er ekki endilega víst að það séu nein ósköp. Þó er það alltaf það sem það er sem er þjónustan í kringum þessa starfsemi og einhverju eyða menn yfirleitt. Jafnvel þó þýskir séu komast menn varla hjá því að kaupa sér kaffibolla einhvers staðar. En svo er það allt upp í hitt að auðvitað eru veruleg umsvif tengd því að fá menn þessa leiðina inn í landið. Sama vitum við að menn hafa upplifað á þeim takmörkuðu tímabilum þar sem hefur verið slíkt beint flug á Egilsstaði og á Akureyri þó að þær tilraunir, því miður, fram að þessu hafi verið gerðar af vanefnum og ekki tekist sem skyldi. Nú eru að vísu um það fréttir að enn eigi að reyna í þessum efnum og væri fróðlegt að heyra hvort hæstv. samgönguráðherra hefur eitthvað af því það að segja hér hvort stjórnvöld séu að fylgjast með og eftir atvikum að reyna að styðja við bakið á því sem er verið að reyna enn á ný og varðar beint millilandaflug og þá er sérstaklega talað um Egilsstaði að vísu. En mér er reyndar kunnugt um að þar er einnig verið að skoða ýmsa slíka möguleika til og frá Akureyri. Ég held líka að það sé kannski orðið tímabært að hugsa ýmislegt upp á nýtt og í nýju ljósi í þessum efnum. Ég hef lengi séð fyrir mér að t.d. bæði Egilsstaðir og Akureyri gætu verið miklu stærri þátttakendur í flugsamgöngunum til nágrannasvæðanna á Vestur-Norðurlöndum heldur en þau þó eru. Það er að vísu þannig að sögulega og landfræðilega liggur beint við að Akureyri hefur alltaf tengst talsvert samgöngum sérstaklega til norðurhluta austurstrandar Grænlands, Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri veitir þar þjónustu og samgöngur hafa tengst þangað. Það er stutt frá Egilsstöðum til Voga í Færeyjum og lægi að mörgu leyti beint við að eitthvert flug kæmist á þar á milli. Það gæti verið möguleiki í þeim efnum að það flugfélag íslenskt sem fyrst og fremst sinnir innanlandsflugsamgöngum og samgöngum til nærsvæðanna, sem sagt Flugfélag Íslands, væri framkvæmdaaðili í slíku tilviki ef Flugleiðir, móðurfélagið, sér sér ekki hag í því. Möguleikarnir gætu að mínu mati verið ærnir. Ég sæi ekkert því til fyrirstöðu í þessu tilviki að við færum þá leið, ef það reyndist vænlegur kostur, sem Grænlendingar hafa farið gagnvart okkur. Þeir semja einfaldlega við íslenska aðila um að veita þjónustu í flugi til Grænlands og styrkja það með opinberu fé á tilteknum samningstíma. Íslendingar gætu alveg farið sömu leið ef það reyndist hagkvæmari lausn að semja t.d. við færeyska flugfélagið sem hefur yfir að ráða millilandaflugvélum af heppilegri stærð um að veita tiltekna þjónustu eða styrkja þá í að veita tiltekna þjónustu. Það gæti vel komið í ljós að það væri vænlegur kostur. Ég held að þetta sé atriði sem menn megi ósköp einfaldlega ekki gefast upp við að skoða og hafa sífellt í huga, þ.e. að reyna að finna leiðir til að taka einhver skref og ýta undir einhverja þróun í rétta átt í þessum efnum. Alltaf kemur maður þá til baka og að þessu sama. Spurningin er um það hvaða fjármagn eru menn tilbúnir til að leggja í uppbyggingu og í stuðning af því tagi. Það fer því miður minnkandi ef eitthvað er akkúrat á þessu ári þegar við erum að ræða þingsályktunartillögu um stefnumótun í ferðamálum til langs tíma í fyrsta sinn og auðvitað er svolítið dapurlegt að aðstæðurnar skuli þá einmitt vera slíkar. Ég held að það verði ekki sótt nein rök í það að minni þörf sé fyrir slíkt fé núna en var kannski árin eftir atburðina 11. september 2001 eins og stundum heyrist, þegar kraftur var settur í markaðssetningu íslenskrar ferðaþjónustu og að hluta til var tengdur henni eða eyrnamerktur henni, sem að sjálfsögðu var hið besta mál, að þörfin sé ekki lengur fyrir hendi í þeim efnum. Það fer allt eftir því hvernig menn nálgast málin og er þá ekki bara hægt að horfa til þess að það er kannski af öðrum ástæðum og nýjum og breyttum eins og sumum þeirra sem við erum hér að ræða enn þá meiri þörf fyrir að taka á í þeim efnum. Herra forseti. Ég held ég fari að láta þessar hugleiðingar mínar nægja um málið. Ég tek að sjálfsögðu undir það sem margoft hefur verið sagt að það er margt jákvætt í þessari vinnu, í þessu ferli og ýmislegt fallega orðað og vel sagt í tillögugreininni. En veikleikarnir eru þessir sem margoft hefur verið komið hér inn á, að þegar kemur að framkvæmdinni og afli hlutanna þá er í raun skilað auðu þannig að það er skrifað í skýin hvernig mönnum gengur á komandi missirum og árum við að afla fjár og að ráðast í aðgerðir sem gætu gert það að verkum að þau markmið sem hér eru sett náist fram. Það munu þau sjálfsagt örugglega ekki gera að fullu en því meira sem hlutirnir þokuðust í rétta átt þeim mun betra.

Hæstv. forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um ferðamál. Hún hefur verið hér rædd í dag, en eins og fram hefur komið er þetta í fyrsta sinn sem sá háttur er hafður á að leggja fram samræmd markmið í ferðamálum og á áætlunin að ná frá árinu 2006–2015 og verið er að vinna í anda þess sem hefur verið unnið í samgönguráðuneytinu. Þar er lögð fram samræmd samgönguáætlun þar sem allir þræðir samgöngunetsins koma saman í einni heildaráætlun og er það gott. Því er mjög ánægjulegt að þessi þingsályktunartillaga skuli vera komin fram. Ég vil þakka fyrir alla þá vinnu sem liggur að baki því hún er mikil og nær til margra ára og hafa mjög margir komið að málum. Þingsályktunartillagan byggir á rannsóknum, skýrslum og úttektum þannig að í þessu liggur mikil vinna og í raun liggur mikill metnaður hér að baki. Ég tel að til þess að uppfylla þau markmið sem hér eru lögð fram og standa undir þeim metnaði sem birtist í þessari þingsályktunartillögu hefði verið heppilegt að tengja saman samgönguáætlun og þessa áætlun í ferðamálum með einhverjum hætti þannig að það væri sýnilegra í ferðaáætluninni hvernig uppbygging ferðaþjónustunnar um hinar dreifðu byggðir megi ganga eftir með tilliti til framkvæmdar vegáætlunarinnar. Eins og við höfum margrætt í þessum sal þá erum við núna að vinna að samgönguáætlun og þar með vegáætlun. Það er verið að draga úr framkvæmdafé vegáætlunar og sá niðurskurður næstu tvö árin kemur ekki síst niður á þeim stöðum sem við teljum að þurfi aukið fjármagn til vegaframkvæmda til að geta svo byggt upp ferðaþjónustu. Það er líka mjög ámælisvert að með þessari markmiðsáætlun skuli ekki vera settar skýrari tímasetningar heldur opnar eins og hér til 2015. Áætlunin er ekki sett niður í þrengri tímaramma og það heldur ekki getið um þá sem eiga að fylgja eftir ákveðnum þáttum eða vera ábyrgir fyrir því að ákveðin markmið gangi upp sem hér eru nefnd. Ég lít því svo á að þetta sé í raun frumraun, þ.e. að samþætta marga þætti ferðaþjónustunnar sem samgönguráðuneytið og samgönguráðherra bera ábyrgð á og það hljóti því að vera síðari tíma mál að vinna þetta frekar, þ.e. ef við ætlum að taka mark á þingsályktunartillögu sem þessari. Í mínum huga er alveg ljóst að ef þingsályktunartillaga er samþykkt á hinu háa Alþingi þá er það ríkisstjórnarinnar að framfylgja henni og hún stendur þar til annað verður ákveðið á Alþingi, annaðhvort með nýrri þingsályktunartillögu eða breytingum á viðkomandi áætlun. Því stenst ekki að segja að þingsályktunartillögur séu ómarktækar, að ef kosningar verði á milli sé ekki mark takandi á samþykktum fyrri þinga. Samkvæmt því eru þingsályktunartillögur marklausar. En það er ekki svo, herra forseti, því sem Alþingi samþykkir á ekki að breyta nema ástæða þyki til og þá með breytingum m.a. með þingsályktunartillögum sem afgreiddar eru á hinu háa Alþingi. Það er mikilvægt þegar lagt er í jafnmikla vinnu og þessa að hugur fylgi máli og að tillagan sé þá þannig úr garði gerð að virkilega sé hægt að vinna eftir henni. Það er ekki nóg að vinna að markmiðssetningum. Þær verða líka að geta staðist og mega ekki stangast á við önnur markmið. Nú hefur núverandi ríkisstjórn haft mjög ákveðin markmið hvað varðar stóriðju og uppbyggingu stóriðju í landinu og markmiðssetning þessarar þingsályktunartillögu stangast í mörgum atriðum á við markmið hæstv. ríkisstjórnar. Það fer ekki saman að byggja upp ferðaþjónustu til að varðveita einstaka og fjölbreytta náttúru og stuðla að umhverfisvernd sem byggir á vitund um menningu og þjóðina o.s.frv. ef stóriðjustefnunni linnir ekki og það hið allra fyrsta. Stóriðjustefnan hefur þegar haft hamlandi áhrif á uppbyggingu ferðaþjónustunnar á ákveðnum svæðum á landinu og það eru þau svæði sem tekist er á um í dag varðandi nýtingu vatnasvæða. Má nefna þar Skagafjörð og eins uppsveitir Suðurlands þar sem menn horfa til þess að beina ferðamönnum inn að Langasjó og á miðhálendið. En þeir geta ekki framkvæmt slík markmið eða markaðssett slíkar ferðir vegna þess að uppi eru áform um að nota Langasjó, svo ég nefni dæmi, sem miðlunarlón. Frekari áhersla á stóriðju og uppbygging ferðaþjónustu fer því ekki saman á mörgum sviðum. En þetta varðar ekki bara ákveðin svæði heldur gengur stóriðjustefnan þvert á uppbyggingu sjálfbærrar ferðaþjónustu og sjálfbærrar atvinnustefnu. Ég nefni Miðausturland þar sem miklar framkvæmdir eru í gangi núna bæði vegna Kárahnjúkavirkjunar og eins vegna byggingu álvers á Reyðarfirði. Þessi umsvif hafa nú þegar haft neikvæð áhrif á jaðarsvæðin fyrir austan. Þar hefur fólki fækkað. Því er mjög mikilvægt að styrkja jaðarsvæði stórframkvæmdanna á Austurlandi nú þegar með tilliti til ferðaþjónustu inn á þau svæði. Heimamenn hafa þar margt í huga en hafa ekki bolmagn til að hrinda í framkvæmd. Því er mjög mikilvægt að horfa til þessara svæða að þessari þingsályktunartillögu samþykktri. Ég geri fastlega ráð fyrir að við samþykkjum hana á þessu þingi og þá er mikilvægt að horfa til þessara svæða sem standa svo veik í dag. Ferðaþjónustan er orðin ein mikilvægasta atvinnugreinin í landinu. Þetta er mikil vaxtargrein og kemur inn á mjög mörg svið atvinnulífsins. Ef við horfum á spá um fjölgun ferðamanna er því spáð að innan fárra ára megum við búast við einni milljón ferðamanna á ári. En þetta er ung atvinnugrein á mörgum sviðum og hún hefur ekki að fullu komið undir sig fótunum. Ef við horfum til hinna dreifðu byggða þar sem ferðaþjónustan er að ná fótfestu er bændagisting að byggjast upp og ýmis þjónusta sem ekki hefur verið þar til staðar sem er sérstaklega ætluð og höfðar til ferðamanna. Við verðum að gefa þessari atvinnugrein lengri tíma til að sanna sig áður en við beitum úrtöluröddum og látum það heyrast eins og í dag að það sé ekkert á ferðaþjónustunni að byggja, hún standi völtum fótum, lág laun og láglaunastörf séu í slíkri þjónustu og þess vegna verðum við að horfa frekar til annarra þátta en til ferðaþjónustunnar. Ég tel það vissulega eðlilegt að til að byrja með meðan menn eru að fjárfesta og koma sér af stað megi ekki allir búast við háum launum en ferðaþjónusta gefi vonandi góðar og eðlilegar tekjur þegar frá líður og sérstaklega þegar vel er staðið að atvinnugreininni af hinu opinbera. Þessi þjónusta er einna styrkust á höfuðborgarsvæðinu og á nokkrum þéttbýliskjörnum úti um land þar sem ferðamenn hafa verið hvað fjölmennastir og kemur það til af staðsetningu millilandaflugs á flugvellinum í Keflavík og hóteluppbyggingu á höfuðborgarsvæðinu og síðan þeirri þjónustu sem veitt er héðan af höfuðborgarsvæðinu. Eins nefni ég Akureyri, að þeir aðilar sem hafa stundað þessa þjónustu hvað helst hafa eðlilega haldið sig innan svæðisins. En nú er komið að þeim tímapunkti að samþjöppunin er orðin of mikil í dag, of mikið álag er á ákveðna ferðamannastaði eða vinsæla staði, náttúruperlur eins og Gullfoss og Geysi, og eins er orðin mikil örtröð á fáa staði sem veita þjónustu fyrir ferðamenn. Það er því mikilvægt að dreifa enn frekar leiðum ferðamanna um landið. Það styrkir byggðina og stuðlar að sjálfbærri þróun bæði atvinnugreinarinnar og byggðanna. Því er mikilvægt að hið opinbera, og þá vísa ég til hæstv. samgönguráðherra, styrki vel og styðji við þá tilraun sem er að fara í gang með beint millilandaflug milli Kaupmannahafnar og Egilsstaða sem verður vikulega nú í sumar og er áætlað á hálfs mánaðar fresti næsta vetur, því það skiptir máli fyrir landið allt að ferðamenn dreifist um það og möguleiki sé til að byggja upp frekari þjónustu utan höfuðborgarsvæðisins. Eins og ég sagði áðan hefði verið æskilegt að innan samgönguráðuneytisins hefði verið tekið tillit til samgönguáætlunar og þetta tengt saman því að þegar við erum að tala um uppbyggingu á ferðaþjónustu, eins og verið er að gera á Norðausturlandi, hefur ferðaleiðin austan og vestan Jökulsár á Fjöllum og leiðin að Dettifossi verið vinsæll áningarstaður ferðamanna. Reynt hefur verið að byggja upp ferðaþjónustu á þessu svæði en þar hefði þurft að koma til verulegt fjármagn til að byggja upp vegina bæði austan og vestan megin Jökulsár þannig að hægt sé að fara með rútur upp að Dettifossi og svokallaðan demantshring því það þýðir lítið að tala um uppbyggingu ferðaþjónustunnar ef ekki er hægt að komast með ferðamennina um. Þegar við tölum um dreifingu hafa flestir ferðamenn komið yfir sumartímann. Áhersla hefur verið lögð á að lengja ferðamannatímann og ég tel að við eigum mikla möguleika á að markaðssetja vetrarferðir hingað til lands og þá ekki síst til að skoða norðurljósin. Þau er helst hægt að skoða utan raflýsinga þannig að þar koma margir staðir til greina fyrir utan suðvesturhornið. Eins er eftirsóknarvert fyrir marga að kynnast íslenskri vetrarveðráttu og er spennandi valkostur miðað við t.d. sólarlandaferðir okkar Íslendinga. Það sem við sækjumst eftir er hugsanlega eitthvað sem þarlendir eru orðnir þreyttir á svona til langframa og finna tilbreytingu í því að leita í íslenska veðurfarið og veðráttuna. Ekki má heldur gleyma fleiri samgöngutækjum sem koma til landsins því Norræna gengur hingað allt árið um kring. Það væri mjög æskilegt ef hægt væri að stuðla að frekari komu ferðamanna með Norrænu og uppbyggingu ferðaþjónustu í kringum hana. Hæstv. forseti. Hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa farið vítt og breitt yfir þingsályktunartillöguna og komið með nokkrar ábendingar sem ég vona að verði teknar til greina þegar til nánustu framtíðar er litið því að þingsályktunartillagan er góð svo langt sem hún nær en til þess að hún verði markviss þarf að bæta um betur, þ.e. setja tímaáætlanir og fjármagn til greinarinnar. Ef við lítum á kannanir sem hafa verið gerðar vegna komu ferðamanna til landsins og þeir spurðir hvers vegna þeir hafi valið Ísland nefna flestir náttúruna og einstakt land og eins að Ísland er nýr valkostur hvað varðar aðgengi almennings því að fargjöld hafa lækkað og Ísland hefur verið markaðssett betur en áður þannig að áhugi erlendra ferðamanna hefur aukist á landinu. Ég tel að það sem flestir eru að sækjast eftir þessum þáttum, sem sé náttúru landsins, þá verðum við að varast að spilla þeirri ímynd sem við höfum í markaðssetningunni því að það yrði mjög fljótt holt undir markaðssetningunni ef upplifun ferðamannanna er önnur en lýst er og það mun þá koma fljótlega í bakseglin á ferðaþjónustunni. En það er eitt sem við þurfum að hafa í huga varðandi framtíðarskipulagningu ferðaþjónustunnar og ferðamála hér á landi að það er mjög líklegt að við séum búin að ná hámarksolíuvinnslu í dag. Það er erfitt að finna fleiri stórar olíulindir. Því er spáð að olíuframleiðslan muni úr þessu fara minnkandi og því sé nauðsynlegt að leita að öðrum orkugjöfum. Við höfum treyst á komur erlendra ferðamanna með flugi og skipum og það munum við gera áfram. En það er mjög líklegt að ef og þegar kemur að því að bensín og olía hækka í verði muni það hafa áhrif á fjölda ferðamanna sem hingað koma, og hverjir það verða sem koma þegar ekki verður lengur um lággjaldafargjöld að ræða eins og er í dag og því muni markaðssetningin vera til annarra hópa en er í dag og vistvæn þjónusta, sjálfbær þróun og náttúruvernd verði því enn ofar á blaði hjá okkur í framtíðarskipulagningu ferðamála en við höfum áður sett fram. Ég vil benda hæstv. forseta á sem mér finnst vera mjög ámælisvert miðað við markaðssetninguna og áherslu á náttúruvernd í þessum meginmarkmiðum í ferðamálum næstu tíu árin, að hugtakið sjálfbær þróun kemur ekki fyrir í markmiðssetningunni en kemur fram í einum liðnum í greinargerð í fylgiskjali. Ég tel að til að standa undir væntingum og til að vera sjálfum okkur trú og mæta breyttri heimsmynd í raun þegar kemur að því að olíulindir heimsins minnki og ekki verði sama aðgengi að hráefninu eins og er í dag þá muni það alveg óhjákvæmilega hafa áhrif á ferðaþjónustuna hér á landi sem og annars staðar í heiminum. Þetta er spá sem er ekki það langt fram í tímann að mikilvægt er að taka tillit til þess þegar gerð er svona langtímaáætlun með þessari þingsályktunartillögu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breyting á lögum um mannréttindasáttmála Evrópu, frá allsherjarnefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá dómsmálaráðuneytinu en umsagnir bárust vegna málsins frá Persónuvernd, ríkissaksóknara, Alþýðusambandi Íslands og Mannréttindaskrifstofu Íslands. Í frumvarpinu er lagt til að 14. viðauki við samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis frá 4. nóvember 1950 (mannréttindasáttamála Evrópu) verði lögfestur. Meginefni viðaukans varðar breytingar á eftirlitskerfi mannréttindasáttmálans, einkum hvað varðar meðferð kæru á fyrstu stigum og fullnustu dóma dómstólsins, en helsti tilgangur viðaukans er að auka skilvirkni Mannréttindadómstóls Evrópu svo að markmiðum sáttmálans verði náð. Gildistaka ákvæða samningsviðaukans auðveldar dómstólnum að takast á við þann mikla fjölda kæra sem reynast ótækar til efnismeðferðar og í vissum tilvikum mun einn dómari geta tekið ákvörðun um frávísun kæru í stað þriggja dómara nefndar áður. Þá er bætt við nýju skilyrði fyrir því að kæra teljist tæk til efnismeðferðar þannig að vísa skal kæru frá ef ekki verður séð að kærandi hafi orðið fyrir umtalsverðu óhagræði vegna meints brots. Þá verður hægt að afgreiða „endurtekin mál“ með skilvirkari hætti en áður þar sem þriggja dómara nefnd fær heimild til að dæma í málum þar sem dómstólinn hefur áður leyst úr sambærilegum álitaefnum, í stað sjö dómara deildar nú. Auk þess verður unnt að ljúka máli með sátt á öllum stigum í stað þess að það sé eingöngu hægt í málum sem eru tæk til efnismeðferðar eins og nú er. Aðrar breytingar sem samningsviðaukinn felur í sér lúta einna helst að því að sjálfstæði dómara er aukið með lengri kosningu, til níu ára í stað sex ára áður, auk þess sem ráðherranefndinni eru veitt ný úrræði varðandi eftirlit með fullnustu dóma og Mannréttindadómstólnum falið hlutverk við fullnustu þeirra. Þá verður Evrópusambandinu heimilað að gerast aðili að mannréttindasáttmálanum. Nefndin leggur til smávægilegar breytingar á fylgiskjali, en í því er texti samningsviðaukans felldur inn í megintexta sáttmálans sjálfs. Breytingarnar lúta eingöngu að samræmingu á orðalagi þannig að orðin „samningur“ og „samningsviðauki“ verði notuð í stað orðanna „sáttmáli“ og „viðbótarsamningur“. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem fram kemur í fyrirliggjandi þingskjali 1218.

Frú forseti. Hér erum við að ræða frumvarp til laga um að lögfesta 14. viðauka við samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis sem er undir öðru nafni þekktur sem mannréttindasáttmáli Evrópu. Stjórnarandstaðan í allsherjarnefnd styður þetta mál í efnisatriðum sínum enda var ljóst að Mannréttindadómstóllinn þurfti að bregðast við hinum aukna fjölda mála sem berast honum á hverju einasta ári. Um 45 þúsund mál bárust Mannréttindadómstólnum á síðasta ári en það jafngildir um það bil 1000 málum á hvern dómara sem situr við þann rétt. Á síðasta ári féllu um 720 dómar. Þessar breytingar lúta því að auka skilvirkni dómstólsins og gera honum fært að mæta þeim málum sem honum ber að gera og þarf að gera með betri hætti. Hins vegar vekur þetta mál fleiri spurningar í víðari samhengi. Við vitum að alls hefur íslenska ríkið verið kært 23 sinnum til Mannréttindadómstóls Evrópu frá árinu 1967. Sjö sinnum hefur ríkið tapað. Þrettán sinnum hafa mál ekki þótt tæk til meðferðar og þrisvar sinnum hefur verið gerð sátt án dóms. Í þeim málum sem íslenska ríkið hefur tapað fyrir þessum mikilvæga dómstóli eru þættir sem snerta alveg grundvallarréttindi borgaranna. Má þar nefna neikvætt félagafrelsi, milliliðalausa sönnunarfærslu, mál sem snertir tjáningarfrelsi, aðskilnað framkvæmdarvalds og dómsvalds, vanhæfisreglur o.s.frv. Þetta vekur okkur auðvitað til umhugsunar hvort víða sé pottur brotinn þegar kemur að mannréttindamálum og aðgerðum íslenska ríkisins. Við vitum að Hæstiréttur Íslands hefur ítrekað komist að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið hafi brotið stjórnarskrá. Má þar nefna öryrkjadómana, Valdimarsdóminn, gagnagrunnsdóminn og fleiri. Það virðist vera árlegur viðburður hér á landi að ríkisstjórnin fái a.m.k. einn hæstaréttardóm í hausinn. Þetta þekkist ekki á hinum Norðurlöndunum. Ég held t.d. að einungis einu sinni hafi danski hæstirétturinn komist að þeirri niðurstöðu að danska ríkið hafi gerst sekt um að brjóta stjórnarskrá. Við þurfum því að skoða þetta mál í samhengi, bæði þau stjórnarskrárbrot sem íslenska ríkið er að fremja og þau mál sem eru að berast til Mannréttindadómstólsins. Við sjáum líka að ástæða er til að huga að þessum málaflokki, mannréttindum. Við sjáum viðhorf stjórnarflokkanna til Mannréttindaskrifstofu Íslands þar sem grundvellinum var einfaldlega kippt undan þeirri skrifstofu með því að skrúfa fyrir fjárveitingu skrifstofunnar á fjárlögum. Síðan vildi ráðuneyti utanríkis- og dómsmála hafa um það að segja hvaða mál Mannréttindaskrifstofan ætti að skoða hverju sinni. Þetta er alveg ótæk aðferðafræði og sýnir viðhorf stjórnvalda til mannréttinda að mínu mati. Öll umræða um þennan mikilvæga málaflokk er mjög vandmeðfarin. Við þurfum að átta okkur á því að þegar þrengt er að mannréttindum er réttlætingin iðulega afskaplega fögur. Þetta er gert í góðum tilgangi. En við þurfum að átta okkur á því að frelsið fer yfirleitt hægt og rólega. Það fer ekki allt í einu þannig að við þurfum að spyrna við þegar kemur að þessum mikilvægu málaflokkum sem snerta mannréttindi. Við sáum ákveðið viðhorf til mannréttinda birtast í ræðu hæstv. dómsmálaráðherra á málþingi Lögfræðingafélags Íslands og Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands sem hann hélt 26. september 2003 þar sem 50 ára afmæli gildistöku mannréttindasáttmála Evrópu var fagnað. Þar talaði hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason þvert á almenna skoðun um að mannréttindasáttmáli Evrópu hafi svokallað stjórnarskrárígildi þar sem almenn löggjöf eigi að vera túlkuð í ljósi hans. Þessari kenningu sem flestir fræðimenn hallast að var hafnað af hæstv. dómsmálaráðherra. Hæstv. dómsmálaráðherra talaði um lögfræðilega óskhyggju þeirra sem láta berast með tískustraumum jafnvel frá Strassborg, eins og hann orðaði það. Það mátti ráða af orðum hæstv. ráðherra þvert á allar meginkenningar lögfræði að hann hafnaði hinu lifandi eðli mannréttindasáttmálans og það mátti ráða af hans orðum að það ætti aðeins að túlka mannréttindasáttmálann út frá orðanna hljóðan. Þetta er afskaplega forneskjulegt viðhorf og gamaldags sem flestir fræðimenn hafa hafnað enda þarf samningur eins og mannréttindasáttmáli Evrópu og túlkun hans að þróast í takt við breytta tíma. Í þessari ræðu hæstv. ráðherra kemur fram ákveðið viðhorf sem ég hef margoft varað við. Þetta viðhorf endurspeglast í hinum og þeim frumvörpum sem hæstv. ráðherra og ríkisstjórn er að leggja hér fram. Það er ekki langt síðan hæstv. dómsmálaráðherra lagði fram frumvarp um breyting á lögum um meðferð opinberra mála þar sem megininntakið var að leyfa símhleranir án dómsúrskurðar. Sem betur fer spyrnti þingið þar við og þessu var hægt að breyta. En á sama þingi kom fram afskaplega afturhaldssamt frumvarp um útlendinga sem því miður var samþykkt með mjög umdeildum reglum, t.d. hinni svokölluðu 24 ára reglu sem sterkar líkur eru á að vegi að mannréttindum. En það á eftir að koma í ljós. Við höfum átt umræður í þingi við þingmenn stjórnarflokkanna um hvort það sé réttlætanlegt að starfsmenn þurfi að skrifa undir ráðningarsamninga þess eðlis að þeir þurfi að þola skilyrðislausa lífsýnatöku til að fá viðkomandi starf. Þetta tók ég upp á síðasta þingi og þar mætti ég gríðarlegri andstöðu stjórnarþingmanna er þar kom fram viðhorf stjórnarþingmanna um að þetta væri hinn eðlilegasti hlutur í heimur. Ég algerlega ósammála því að sjálfsögðu. Nú á næstunni mun frumvarp hæstv. samgönguráðherra um svokallaðar IP-tölur og vefnotkun verða rætt. Það eru að sjálfsögðu margar spurningar tengdar því frumvarpi. Þetta mál er enn þá til meðferðar í samgöngunefnd en það hefur heyrst í umræðunni að hugsanlega sé ástæða til að hafa áhyggjur af því og menn hafa bent á það í greinaskrifum að með IP-tölu að vopni sé hægt að fylgjast með netnotkun einstaklinga og tengja þá við heimsókn á ákveðna heimasíðu eða ákveðin ummæli á internetinu. Gagnrýnisraddir hafa bent á að það hljóti að vera eðlilegt, á sama hátt og um símtöl, að lögreglan þurfi dómsúrskurð til að nálgast þessar upplýsingar. En þetta frumvarp er sem sagt núna til meðferðar og á eftir að fá ítarlegri umfjöllun, en þetta hringir viðvörunarbjöllum í ljósi reynslu okkar af frumvörpum ríkisstjórnarinnar. Varðandi þetta frumvarp hæstv. samgönguráðherra kom fram í umræðunni í síðustu viku að fulltrúi lögreglunnar sagði að hann teldi ekki rétt að ónáða dómstólana, eins og hann orðaði það, til að fá dómsúrsskurð, til að fá upplýsingar um þessar svokölluðu IP-tölur. Það sýnir sömuleiðis einnig það viðhorf sem okkur ber að varast. Mannréttindi eru heilög og algild. Við þurfum að átta okkur á því að frelsið hverfur hægt og rólega. Tilgangur skerðinga á persónuréttindum er iðulega réttlættur með fögrum fyrirheitum. Bent er á glæpamenn, hryðjuverkahóp, umhverfisógnanir o.s.frv. þegar menn réttlæta slíkar skerðingar. Það er mikilvægt fyrir þingið að líta mjög gagnrýnum augum á frumvörp sem koma frá framkvæmdarvaldinu sem á einhvern hátt skerða eða vega að þessum réttindum. Við höfum því miður vítin til að varast. Hér er mikið í húfi og við höfum hina svokölluðu sakaskrá íslenska ríkisins fyrir framan okkur, bæði gagnvart Hæstarétti og gagnvart Mannréttindadómstóli Evrópu. Í þessu máli eins og svo mörgum öðrum þurfum við að fara varlega.

Virðulegi forseti. Ég vil að gefnu tilefni ítreka það að með því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar er einungis verið að lögfesta 14. samningsviðauka mannréttindasáttmálans. Eins og ég vék að í framsögu minni áðan er þessum viðauka fyrst og fremst ætlað að auka skilvirkni Mannréttindadómstólsins með þrennum hætti. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu sem liggur fyrir þinginu hefur málafjöldi fyrir dómstólnum margfaldast undanfarin ár og alveg augljóst er að við þessu þurfti að bregðast með þeim aðgerðum sem viðaukinn m.a. felur í sér. Að öðru leyti hlýt ég að gera athugasemdir við að í tengslum við þetta afmarkaða mál skuli tekin upp umræða um fjöldamörg önnur mál sem eru þessu þingmáli algerlega óviðkomandi. Hv. þingmaður vísar í ræður manna sem haldin eru við tilefni allt önnur og ótengd þessum 14. viðauka mannréttindasáttmálans. Mér fannst vera farið hér um víðan völl. Mér fannst þetta vera kannski ágætis framboðsræða en afskaplega lítið hafa með þetta þingmál að gera.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá allsherjarnefnd um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir. Nefndin hefur fengið á sinn fund fulltrúa dómsmálaráðuneytisins ásamt Hallgrími Ásgeirssyni lögfræðingi sem tók þátt í að semja frumvarpið. Jafnframt komu á fund nefndarinnar fulltrúar Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja og Fjármálaeftirlitsins. Umsagnir bárust frá Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja, Seðlabanka Íslands, Sambandi íslenskra tryggingafélaga og Fjármálaeftirlitinu. Þessu frumvarpi er ætlað að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2002/47/EB um samninga um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir í íslenskan rétt, en ákvörðun um að fella tilskipunina inn í XII. viðauka við EES-samninginn var tekin í sameiginlegu EES-nefndinni 9. júlí 2004. Eins og getið er um í nefndarálitinu er markmið tilskipunarinnar að stuðla að opnari og hagkvæmari fjármagnsmörkuðum og stöðugleika fjármálakerfisins og efla þannig frelsi í þjónustu og fjármagnsflutningum á sameiginlega markaðnum fyrir fjármálaþjónustu. Ég tel ekki ástæðu til að fara ítarlega yfir það nefndarálit sem hér liggur fyrir. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt og gerir einungis eina minni háttar orðalagsbreytingu sem finna má á þskj. 1224 þar sem lögð er til breyting við 2. gr. 9. tölul. frumvarpsins eins og þar segir. Með þeirri breytingu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá allsherjarnefnd um frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 75/1998, með síðari breytingum. Nefndin hefur fundað með fulltrúum dómsmálaráðuneytisins og farið yfir umsagnir sem bárust frá Samtökum iðnaðarins, Samtökum verslunar og þjónustu og Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Í frumvarpinu er lagt til að handhöfum leyfa til innflutnings eða heildsölu áfengis í atvinnuskyni verði heimilt að selja eða afhenda fyrirtækjum áfengi til iðnaðarnota, en slík heimild er ekki til staðar í núgildandi áfengislögum. Það fyrirkomulag hefur sætt talsverðri gagnrýni. Auk þess er lagt til að settur verði skýrari grundvöllur að heimild dómsmálaráðherra til setningar reglugerðar um fyrirkomulag á veitingu leyfa til innflutnings, heildsölu eða framleiðslu áfengis í atvinnuskyni. Nefndin telur eðlilegt að þeim sem fengið hafa leyfi ríkislögreglustjóra til innflutnings eða heildsölu áfengis verði heimilt að selja eða afhenda það áfengi fyrirtækjum sem hyggjast nota það við iðnaðarframleiðslu og leggur til að frumvarpið verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá allsherjarnefnd um frumvarp til laga um happdrætti. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölmarga aðila m.a. frá dómsmálaráðuneytinu sem og ýmsa hagsmunaaðila sem leitað var til og ýmist veittu umsagnir umbeðið eða óskuðu eftir því að fá að koma á fund nefndarinnar og hreyfa sjónarmiðum sínum vegna málsins. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði heildarlög um happdrætti. Lengi hefur verið rætt um endurskoðun núgildandi laga um happdrætti og hlutaveltur, nr. 6/1926, og styrkingu lagagrundvallar happdrættisrekstrar. Eftirlitsstofnun EFTA hefur m.a. gagnrýnt það fyrirkomulag að hér skuli happdrættisstarfsemi bundin við íslensk fyrirtæki. Með frumvarpinu er komið til móts við þessar athugasemdir og í 3. gr. þess segir að leyfi til að reka happdrætti eða hlutaveltu megi einungis veita félagi, samtökum eða stofnun sem hefur staðfestu á Evrópska efnahagssvæðinu, að öðrum nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum. Ekki er þó hróflað við þeirri meginreglu að happdrættisstarfsemi sé háð leyfi dómsmálaráðuneytisins og áfram er gert ráð fyrir sérlögum um peningahappdrætti og vöruhappdrætti, svo sem lögum um Happdrætti Háskóla Íslands, lögum um Happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna, lögum um Happdrætti fyrir Samband íslenskra berkla- og brjóstholssjúklinga, lögum um getraunir, lögum um talnagetraunir, og lögum um söfnunarkassa. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu sem ég ætla að fara yfir. Í 2. gr. sem fjallar um starfrækslu happdrætta segir að óheimilt sé að reka happdrætti nema með leyfi ráðherra eða öðruvísi sé mælt fyrir í lögunum. Nefndin telur rétt að mælt sé fyrir um í lögunum sjálfum hver sé tilgangur þeirrar meginreglu að banna happdrættisstarfsemi, en ráða má bæði af frumvarpsákvæðum og greinargerð með frumvarpinu að hann sé að halda uppi allsherjarreglu og hamla gegn skaðlegum áhrifum á almenning. Í samræmi við þetta er í breytingartillögu á þskj. 1253 lögð til breyting við 2. gr. eins og þar segir að 1. málsl. 1. mgr. orðist svo: „Til þess að halda uppi allsherjarreglu og hamla gegn skaðlegum áhrifum á almenning er óheimilt að reka happdrætti nema með leyfi ráðherra eða öðruvísi sé mælt fyrir um í lögum þessum.“ Í 3. gr. er að finna ákvæði um leyfisveitingar til reksturs happdrættis og segir í 2. mgr. að leyfi fyrir happdrætti megi ekki veita sama aðila oftar en tvisvar sinnum á hverju almanaksári. Nefndin leggur hins vegar til að heimilt verði að veita sama aðila happdrættisleyfi allt að þrisvar sinnum á sama almanaksári. Þótt það hafi ekki komið fram hjá umsagnaraðilum að með því að takmarka leyfisveitingu við tvö skipti árlega taldi nefndin rétt að ráðherra hefði svigrúm til að veita þriðja leyfið þar sem þær aðstæður gætu komið upp að það gæti komið sér vel. Það kom reyndar fram á fundum með hagsmunaaðilum að þær kringumstæður gætu skapast í starfsemi þeirra að sérstakt tilefni gæfist til að vera með viðbótarhappdrætti og þykir ekki annað eðlilegt en að ráðherra hafi það svigrúm sem slíkt getur kallað á til að heimila þriðja leyfið á sama almanaksárinu. Nefndin bendir á að með þessari breytingu er einungis verið að heimila leyfisveitingu og hún muni áfram fara eftir mati hverju sinni. Nefndin leggur til tvær breytingar á 5. gr. frumvarpsins. Annars vegar leggur nefndin til að ákvæði 1. mgr. um að happdrættisleyfi sé heimilt að binda því skilyrði að útgjöld til auglýsinga verði ekki umfram ákveðið mark verði fellt brott. Með hliðsjón af því að frumvarpið tekur einkum til smærri happdrættanna sem ekki verja miklu fé til auglýsinga telur nefndin óþarft að hafa ákvæði sem þetta í lögunum. Nefndin telur hins vegar eðlilegt að þetta verði aftur tekið til athugunar við endurskoðun sérlaga um peningahappdrætti sem boðað hefur verið að verði tekin til endurskoðunar næsta haust. Þetta er í sjálfu sér í samræmi við umfjöllun í greinargerð sem fylgir frumvarpinu þar sem fram kemur að þessari reglu væri einkum beint að því happdrætti sem rekið væri samkvæmt sérlögunum, en ég hygg að það hafi verið orðað þannig í greinargerðinni að það væri heppilegt að hafa ákvæði þessa efnis í almennu lögunum. Eftir að hafa fengið ábendingar frá hagsmunaaðilum er nefndin þeirrar skoðunar að rétt sé að fella þetta brott enda eru aðstæður mjög mismunandi hjá einstökum leyfishöfum og í sumum tilvikum kann ákvæðið eins og það birtist í frumvarpinu að vera nokkuð íþyngjandi. Um þetta var þó nokkuð erfitt að spá vegna þess að gert var ráð fyrir að ráðherrann fengi þarna opna heimild til að setja reglur án þess að það væri nægilega gagnsætt að mati nefndarinnar hvað lagt yrði til grundvallar þegar mörkin yrðu ákvörðuð í þessu efni. Nefndin leggur til að sölutímabil happdrættis megi að hámarki vera þrír mánuðir í stað tveggja mánaða samkvæmt frumvarpinu. Á móti verður felld brott heimild til að framlengja sölutímann um einn mánuð ef sérstakar ástæður mæla með því, þ.e. frumvarpið gerði ráð fyrir að almenna reglan væri tveir mánuðir með þeirri undantekningu þó að hægt væri að sækja um viðbótarsölumánuð. Nefndin telur rétt að almenna reglan verði þrír mánuðir og gerir tillögu um að möguleikinn á framlengingu verði felldur niður. Þetta er gert með hagsmuni smærri happdrættanna í huga sem selja einkum miða með því að ganga í hús, en slíkt ferli getur tekið nokkurn tíma. Með breytingunni er því eytt óvissu um það hvort leyfi til sölu fyrir þriðja mánuðinn fáist. Þá bendir nefndin á að hjá umsagnaraðilum kom almennt fram að þriggja mánaða sölutímabil væri nægilega langt. Í 7. gr. frumvarpsins er ákvæði um að hlutfall verðmætis vinninga af heildarsöluverði útgefinna miða í hverjum einstökum happdrættisflokki skuli að lágmarki vera 35%. Athygli nefndarinnar var vakin á því að þessi breyting gæti haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir þá fjáröflun sem smærri happdrættin standa fyrir og jafnframt fyrir þá aðila sem vegna sérstöðu sinnar eru meira háðir auglýsingum um sína starfsemi en aðrir. Því telur nefndin rétt að þetta hlutfall verði lækkað niður í það sem tíðkast hefur til langs tíma, eða 16,67%. Nefndin áréttar að ákvæði 10. gr. frumvarpsins varðandi sérstakan kostnað sem stofnað er til vegna eftirlits er heimildarákvæði og ljóst að kostnaði við eftirlit verður ekki velt yfir á leyfishafa nema að gefnu tilefni. Um þetta sköpuðust nokkrar umræður í nefndinni og þótti dálítið óljóst í hvaða tilvikum leyfishafar mættu gera ráð fyrir að stofnað yrði til sérstaks kostnaðar sem þeim yrði gert að greiða. Eftir að hafa farið yfir þetta atriði með fulltrúum dómsmálaráðuneytisins varð það niðurstaða nefndarinnar að hreyfa ekki við texta frumvarpsins en árétta það í nefndarálitinu að sérstakur kostnaður sem stofnað er til vegna þessa eftirlits, verði hann umtalsverður, verði ekki velt yfir á leyfishafana nema sérstakt tilefni hafi verið til eftirlitsins. Með því er átt við að allt reglubundið eftirlit mundi ekki falla undir þessa reglu, þ.e. þá reglu að hægt sé að velta kostnaðinum yfir á leyfishafana. Þetta undirstrikast eða ætti að vera nokkuð ljóst með því að í 10. gr. er fjallað um sérstakan kostnað og þar með telur nefndin að tryggt sé að þar sé ekki átt við allan venjulegan kostnað. Þá leggur nefndin áherslu á að við endurskoðun sérlaga um peningahappdrætti sem boðuð er í greinargerð með frumvarpinu verði sérstaklega tekið til skoðunar hverjir skuli bera ábyrgð á fyrirbyggjandi aðgerðum gegn spilafíkn og hvernig þeirri ábyrgð verði háttað. Loks beinir nefndin því til dómsmálaráðuneytis að æskilegt sé að í reglugerð sem fyrirhugað er að sett verði samkvæmt lögunum verði það gert að skilyrði að vinningshlutfall í hverju happdrætti fyrir sig komi fram á öllum útgefnum miðum. Þetta er atriði sem kom fram í umfjöllun um frumvarpið í nefndinni og varð það sameiginleg niðurstaða nefndarinnar að beina því til dómsmálaráðherra sem væntanlega getur tekið það til skoðunar hvort þessi útfærsla er möguleg, þ.e. að á hverjum seldum miða komi fram hvert vinningshlutfallið er. Nefndarmenn voru almennt sammála um að það væri framfaraspor ef hægt væri að koma slíkri reglu á. Með þeim breytingum sem ég hef nú gert grein fyrir leggur nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu nefndarálit um frumvarp til laga um happdrætti. Var einhugur í allsherjarnefnd um það nefndarálit sem hér liggur fyrir og þær breytingartillögur sem hv. formaður nefndarinnar gerði grein fyrir. Yfirleitt koma happdrætti til umræðu í hv. allsherjarnefnd einu sinni á ári og það tengist þá oft fjárlögum og því einkaleyfi sem verið hefur á peningahappdrættum en þetta mál er fyrst og fremst um leyfisskyld happdrætti. Hér er líka um að ræða tilskipun frá EES og í rauninni Eftirlitsstofnun EFTA eða ESA en verið er að setja þetta mál í það horf að ESA uni því og við séum að gera eins og á að gera. Komið er til móts við þá gagnrýni sem fram hefur komið með þeim tillögum sem er að finna í frumvarpinu. Við fengum marga gesti á fund nefndarinnar eins og hv. formaður skýrði frá og áttum mjög góðar samræður við þá. Ýmsar tillögubreytingar sem frá þeim komu höfum við gert að okkar og er það fyrst og fremst að hnykkja á tilgangi slíkra laga sem hér eru til umræðu. Einnig var talsvert rætt um leyfin fyrir happdrættin. Þau góðgerðarfélög sem eru með happdrætti, hvort sem það eru Gigtarfélagið, Krabbameinsfélagið, skátarnir eða Blindrafélagið svo eitthvað af því sé nefnt, þurfa að sækja um leyfi fyrir hverju og einu happdrætti. Talað er um að veita þau í mesta lagi tvisvar á ári en síðan var opnað fyrir það með breytingartillögu að ef eitthvað sérstakt standi til, eins og afmælisár eða eitthvað slíkt, sé möguleiki fyrir þriðja skiptinu líka inni í myndinni. Í upphaflega frumvarpinu var rætt um 35% vinningshlutfall og við það gerðu allir sem til okkar komu miklar athugasemdir. Það kom kannski ekki nægilega fram af hverju sú tala var fundin út frekar en einhver önnur. Nefndin kemur því með breytingartillögu um að það verði í rauninni eins og það var áður, að vinningshlutfallið verði tæp 17% og jafnframt að það komi fram á miðunum. Þarna er verið að tala um ákveðið lágmark en það er ekkert sem segir að þeir sem eru með happdrætti geti ekki haft vinningshlutfallið hærra, þannig að það truflar ekki. Ég hef verið ein af þeim, ásamt eflaust mörgum fleiri, sem eru þeirrar skoðunar að gera þurfi heildarendurskoðun á öllum þessum málum og hafa peningahappdrættin og allt slíkt í einum lagabálki. Það er ekki núna. Við höfum líka talað um að afla tölfræðilegra upplýsinga bæði um hlutfall vinninga og hvernig þessi mál öll ganga fyrir sig en það bíður betri tíma þegar við ræðum þessi mál aftur. Það skiptir líka mjög miklu máli, eins og eflaust verður rætt aðeins á eftir, að vernda þá sem haldnir eru spilafíkn. Það kom fram að kannski er eðli þeirra happdrætta sem hér um ræðir ekki slíkt að sá hópur mundi sækja mjög í þau. Talsvert var rætt um happdrætti á netinu og hvernig hægt væri að sporna við þeim en það er mál sem verður að skoða síðar. Það voru líka áhyggjur af því að ef t.d. Alþjóða rauði krossinn kæmi hingað færu happdrætti eða peningar að fara úr landi. Það er líka leiðrétt í þessum lögum. Einnig komu upp ýmsar spurningar varðandi t.d. það sem er verið að draga um hjá útvarpsstöðvunum og hvort það teldist til happdrætta eða ekki. Niðurstaðan varð sú að gera ákveðnar breytingar til samræmis við umsagnir og það sem gestir komu á framfæri við nefndina. Afstaða nefndarmanna var eindregin og við stöndum öll að því áliti og þeim breytingartillögum sem hér hefur verið gerð grein fyrir.

Frú forseti. Eins og kom fram í máli hv. formanns allsherjarnefndar ríkti bæði vilji og skilningur nefndarmanna á þeim umsögnum og athugasemdum sem við fengum til nefndarinnar frá hagsmunaaðilum sem reka happdrætti. Það er því ljóst að nefndin tók inn talsvert mikið af breytingum og breytingartillögum sem frá þeim aðilum komu og er það auðvitað vel. Við fengum fjölda gesta á okkar fund og fór fram afar fróðleg umræða. Margar af þeim athugasemdum sem nefndinni bárust lutu ekki beinlínis að ákvæðum þessa frumvarps heldur miklu frekar að ákvæðum í öðrum lögum, þ.e. sérlögum um peningahappdrætti sem eru til endurskoðunar í dómsmálaráðuneytinu, eins og hæstv. dómsmálaráðherra gat um í flutningsræðu sinni og sömuleiðis er tíundað í greinargerð með frumvarpinu. Það má auðvitað til sanns vegar færa sem fram hefur komið að ákveðin rök eru fyrir því að setja öll lög um happdrætti í einn lagabálk. Þá er ég með í huga heildarlög þar sem fram kæmu t.d. heildarviðhorf löggjafans til happdrætta. Þar yrði skilgreind þörfin fyrir opinbert utanumhald og sömuleiðis þörfin fyrir fyrirbyggjandi aðgerðir gegn spilaáráttu eða spilafíkn og hömlur gegn því að hægt sé að höfða til barna, fatlaðra eða þeirra sem sárlega eru peningaþurfi um ríkidæmi og lausn allra fjárhagserfiðleika með þátttöku í happdrætti. Um eitt þessara atriða fjallaði nefndin dálítið og ég er afar ánægð með að inn í nefndarálitið skuli hafa ratað eftirfarandi setning, með leyfi forseta: „Þá leggur nefndin áherslu á að við endurskoðun sérlaga um peningahappdrætti sem boðuð er í greinargerð með frumvarpinu verði sérstaklega tekið til skoðunar hverjir skuli bera ábyrgð á fyrirbyggjandi aðgerðum gegn spilafíkn og hvernig þeirri ábyrgð verði háttað.“ Það er auðvitað mjög mikilvægt að sérstaklega í þeim happdrættum sem alið geta á spilafíkn sé tiltekið á hvern hátt hið opinbera ætlar að koma til móts við þarfir þeirra sem eiga um sárt að binda eða rata í erfiðleika vegna spilafíknar. Ljóst er að spilafíkn er vaxandi vandamál ekki bara hér á landi heldur alls staðar í kringum okkur og sömu lögmál virðast gilda um hana hér og annars staðar. Hins vegar verður að segjast eins og er að ekki eru allar tegundir happdrættis jafnhættulegar í þessum efnum. Það má segja að flokkahappdrættin sem sjaldan er dregið í, happdrætti sem hafa fyrst og fremst vörur sem vinninga eru kannski ekki svo aðlaðandi fyrir spilafíkla, hafa ekki neina beina þýðingu við myndun þessarar áráttu. Hins vegar má segja að skafmiðahappdrættin, bingóin, tombólurnar og svo öll peningahappdrættin, lottóið og slíkt falli frekar að þeim skilmálum eða þeim atriðum sem þurfa að vera til staðar þegar áhrif spilafíknar eru til skoðunar. Segja má um sérstök ákvæði um ábyrgðina á fyrirbyggjandi aðgerðum að kannski sé eðli málsins samkvæmt réttara að slík ákvæði komi inn í þau lög sem eru nú til endurskoðunar heldur en akkúrat þetta frumvarp sem hér er fjallað um. Í umsögn um frumvarpið frá Samtökum áhugafólks um spilafíkn er getið um þessi atriði og eitt af þeim atriðum sem kemur fram í umsögninni varðar það að auðvitað þurfi að vera ljóst hvers konar tegundir happdrættis það eru sem þessi lög ná raunverulega yfir. Samtökin benda okkur á að nauðsynlegt sé að taka af allan vafa um það í reglugerð og við tökum undir það í nefndarálitinu. Samtök um spilafíkn segja að það að tala eingöngu um happdrætti sem almennt hugtak valdi ákveðnum ruglingi þar sem tilboð til almennings um að græða stórfé á margvíslegan annan hátt en eftir hefðbundnum happdrættisleiðum virðist eiga að falla undir þessi lög nema um þau gildi sérlög. En þá spyr maður sig hvort þessi lög gildi um bingó, tombólur og ýmiss konar skafmiða. Þetta er að mati þeirra sem standa að Samtökum áhugafólks um spilafíkn of óljóst og ýtir að þeirra mati undir þörf fyrir einn heildstæðan lagabálk. Ég tel eðlilegt að starfsfólk dóms- og kirkjumálaráðuneytisins sem hefur þessi mál til skoðunar taki mið af þessari umsögn og öðrum þeim sem komu til nefndarinnar við umfjöllun málsins því að hér eru afar þarfar ábendingar sem skiptir máli að komist í hendur þeirra sem eru að endurskoða lögin. Það er grafalvarlegt mál hversu spilafíknin hefur náð tökum á mörgu fólki og mörgum á Íslandi ekki síður en í nágrannalöndum okkar og það er auðvitað eðlilegt að opinberir aðilar viðurkenni þá ábyrgð sem á þeim hvílir í þessum efnum og tryggi að forvarna sé gætt og þær séu unnar skipulega og í opinni samvinnu við þá sem standa t.d. að þessum samtökum áhugamanna um spilafíkn því það er ákall um það í samfélaginu að út í slíkar forvarnir sé farið og það finnst mér vera rétti vettvangurinn að gera þegar við erum að fjalla um happdrætti og lagaramma um þau. Að öðru leyti má segja að góð sátt hafi verið um málið í nefndinni. Ég fagna því og finnst að vinnan í nefndinni hafi leitt það af sér að með breytingartillögunum sem við leggjum fram held ég að við séum með nokkuð skothelt frumvarp sem hv. formaður nefndarinnar lagði til áðan að verði samþykkt og ég sé ekki að meinbugir verði á því hjá löggjafarsamkundunni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá allsherjarnefnd um frumvarp til laga um fullnustu refsinga. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Rögnu Árnadóttur og Stefán Eiríksson frá dómsmálaráðuneyti, Valtý Sigurðsson fangelsismálastjóra, Brynhildi G. Flóvenz og Guðrúnu D. Gunnarsdóttur frá Mannréttindaskrifstofu Íslands, Þóri Oddsson vararíkislögreglustjóra, Margréti Steinarsdóttur frá Alþjóðahúsi, Mjöll Helgadóttur frá Aðgát, félagi aðstandenda fanga, Helga Gunnlaugsson frá Háskóla Íslands, Jóhannes Rúnar Jóhannsson frá Lögmannafélagi Íslands og Helga I. Jónsson frá dómstólaráði. Umsagnir bárust um málið frá Helga Gunnlaugssyni prófessor, trúnaðarráði fanga á Kvíabryggju, embætti ríkislögreglustjóra, Afstöðu, Alþjóðahúsi, dómstólaráði, Fangelsismálastofnun ríkisins, Lögmannafélagi Íslands, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Aðgát, félagi aðstandenda fanga og Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði ný heildarlög um stjórn og skipulag fangelsismála og fullnustu refsinga hér á landi, en lögunum er ætlað að leysa af hólmi lög um fangelsi og fangavist, nr. 48/1988, og önnur ákvæði laga og reglugerða þar sem fjallað er um fullnustu refsinga. Í frumvarpinu er miðað að því að gera gildandi reglur um fullnustu refsinga skýrari og styrkja lagastoð ýmissa ákvæða, auk þess sem nokkur nýmæli eru lögð til. Frumvarp sama efnis var lagt fyrir Alþingi á 130. löggjafarþingi, en varð ekki fullrætt. Í frumvarpi því sem nú er til umfjöllunar hefur verið tekið mið af athugasemdum sem bárust á 130. þingi. Í störfum nefndarinnar hefur jafnframt komið í ljós að auk þessa hefur viðamikil stefnumótun við framtíðaruppbyggingu fangelsismála átt sér stað og er enn í gangi. Nefndin telur að frumvarpið falli ágætlega að þeirri framtíðarsýn sem kynnt hefur verið og fagnar því að við stefnumótun í fangelsismálum sé horft til lengri tíma. Nefndin ræddi ákvæði frumvarpsins ítarlega á fundum sínum. Meðal þeirra atriða sem hvað mesta umræðu fengu meðal nefndarmanna voru vistun gæsluvarðhaldsfanga með afplánunarföngum, menntunarkröfur til forstöðumanna fangelsa, gerð meðferðar- og vistunaráætlunar, heilbrigðisþjónusta í fangelsum, fyrirkomulag fullnustu dóma með samfélagsþjónustu, leit á gestum fanga, agaviðurlög í fangelsum og fyrirkomulag reynslulausnar. Þetta eru þau atriði sem hvað mesta umfjöllun fengu en ég held að óhætt sé að segja að á þeim fundum sem haldnir voru vegna málsins hafi fátt ekki verið rætt sem viðkemur því sem málið fjallar um. Jafnframt er rétt að geta þess að nefndin fór á fyrra ári í ferð að Litla-Hrauni og ég held að hægt sé að fullyrða að sú ferð hafi m.a. komið að ágætum notum í tengslum við þá vinnu sem nefndin stóð í vegna þessa máls. Þar gafst nefndinni m.a. tækifæri til að ræða við fulltrúa fanganna og fangaverði, skoða aðstöðu og fara yfir ýmislegt sem tengist málinu og kom það bæði að notum á fyrra þingi þegar sambærilegt mál var til umfjöllunar sem og við þá vinnu sem nefndin lagði í vegna þessa máls. Nefndin er sammála því sjónarmiði sem fram kom í nokkrum umsögnum að vistun gæsluvarðhaldsfanga með afplánunarföngum sé óheppileg, samanber heimildarákvæði 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins. Af þessu tilefni kallaði nefndin eftir upplýsingum um afstöðu fangelsisyfirvalda til þessa málefnis. Þær skýringar fengust að húsakostur fangelsa hér á landi byði ekki upp á annað fyrirkomulag. Með hliðsjón af því telur nefndin sér ekki fært að leggja til breytingar á þessu að svo komnu máli, en tekur undir þá framtíðarsýn sem birtist í skýrslu Fangelsismálastofnunar frá 26. janúar 2005 um uppbyggingu fangelsanna. Þar er sett fram hugmynd um sérstaka gæsluvarðhaldsdeild með 12 klefum sem yrði í fyrsta lagi nýtt sem gæsluvarðhald fyrir fanga í einangrun samkvæmt dómsúrskurði og ákvörðun lögregluyfirvalda og í öðru lagi sem skammtímavistun fyrir fanga í svokallaðri „lausagæslu“, þ.e. fanga sem sæta gæsluvarðhaldi án einangrunar. Þar sem fjöldi fanga í gæsluvarðhaldi er mjög breytilegur mætti opna og loka deildinni til hagræðis eins og fjallað er um í umræddri skýrslu. Í henni kemur jafnframt fram að stofnunin telji eðlilegast að þeir fangar sem sæta lausagæslu í lengri tíma verði vistaðir á Litla-Hrauni eins og verið hefur, þó þannig að komið yrði upp aðskildri deild fyrir þá, en vinna og nám færi saman með afplánunarföngum. Nefndin tekur undir það mat stofnunarinnar að afar brýnt sé að fangar sem sæta lausagæslu í langan tíma geti stundað fjölbreytilega vinnu, nám eða annað uppbyggilegt starf til jafns við afplánunarfanga. Um þetta atriði er það meginniðurstaða okkar eftir að hafa fengið ábendingar og tekið þær til umfjöllunar, fundað með fulltrúum ráðuneytisins og fangelsismálastjóra að að svo komnu máli séum við ekki í þeirri aðstöðu að gera í lögum breytingar í þessu efni heldur verði þær fyrst og fremst að fylgja þeirri uppbyggingu fangelsanna sem fram undan er og að mati nefndarinnar er mjög aðkallandi að ráðist verði í nauðsynlegar aðgerðir til að tryggja úrlausn á þessum efnum sem ég er hér að fjalla um hvort sem það verður með byggingu nýs fangelsis eða með því að gera ráðstafanir í þeim fangelsum sem fyrir eru. Nefndin tók til skoðunar hvort gera ætti frekari menntunarkröfur til forstöðumanna fangelsa. Í umfjöllun nefndarinnar um málið kom fram að áherslu bæri að leggja á mikilvægi hæfis við ráðningar forstöðumanna. Að mati nefndarinnar kemur frumvarpið á engan hátt í veg fyrir að svo geti verið. Eins og fram kom í umsögnum telur nefndin vissulega æskilegt að þeir sem ráðast til starfa við forstöðu fangelsa hafi menntun á sviði félagsvísinda og stjórnunar, en telur jafnframt að fleira geti skipt máli, svo sem starfsreynsla. En menntun á sviði félagsvísinda og stjórnunar var nokkuð sem fjallað var um í umsögnum til nefndarinnar og bent á eða lagt til við nefndina að hún gerði breytingartillögur í þá átt að slík menntun yrði gerð að skilyrði fyrir forstöðumenn við ráðningar forstöðumanna fangelsa. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að leggja ekki til breytingar á 5. gr. frumvarpsins sem fjallar um þetta efni með þessum rökstuðningi. Nefndin fagnar því að í 7. gr. frumvarpsins skuli heimildir starfsmanna fangelsa til valdbeitingar tæmandi taldar. Nefndin telur það nýmæli sem lagt er til í 17. gr. frumvarpsins, að við upphaf afplánunar skuli Fangelsismálastofnun í samvinnu við fanga gera meðferðar- og vistunaráætlun sem skuli endurskoða eftir atvikum meðan á afplánun stendur, mikið framfaraskref og til þess fallið að refsivistin beri fremur keim af betrun en refsingu. Nefndin lítur svo á að ef vel takist til geti þetta fyrirkomulag leitt til þess að minna reyni á íþyngjandi úrræði auk þess sem föngum verði gert auðveldara að fóta sig í samfélaginu á nýjan leik að refsivist lokinni. Í 22. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði um heilbrigðisþjónustu í fangelsum. Samkvæmt þeim upplýsingum sem nefndin aflaði sér hefur orðið nokkur bragarbót í þeim efnum undanfarið. Nefndin tekur undir það sem fram kemur í áðurnefndri skýrslu Fangelsismálastofnunar að mikilvægt sé að við framtíðaruppbyggingu fangelsanna verði tryggt að sjúkradeild fyrir sakhæfa fanga sem þurfa á bráðameðferð að halda, m.a. vegna alvarlegra persónuleikaraskana, sé til staðar, og telur þetta meðal brýnustu úrlausnarefna í fangelsismálum. Þá hefur umboðsmaður Alþingis talið það annmarka á lögum að ekki sé skýrt kveðið á um hver eigi að bera kostnað af tannlæknaþjónustu fanga. Nefndin tekur undir þetta en er jafnframt sammála því sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að ekki þyki rétt að kveða á um kostnað af heilbrigðisþjónustu við fanga í lögum um fullnustu refsinga. Taka verði afstöðu til þess á öðrum vettvangi, svo sem í lögum eða reglugerðum sem varða sjúkratryggingar einstakra hópa í þjóðfélaginu. Nefndin leggur áherslu á að brugðist verði við athugasemdum hvað þetta varðar og beinir því til stjórnvalda að tryggja föngum nauðsynlega tannlæknaþjónustu meðan á vistunartíma þeirra stendur. Þessi tvö atriði sem hér er rætt um, þ.e. annars vegar sjúkradeild fyrir sakhæfa fanga og hins vegar heilbrigðisþjónustan almennt og kannski þá sérstaklega tannlæknaþjónusta, eru atriði sem fengu nokkra umfjöllun í nefndinni. Ég vil ítreka það sem ég hef sagt að um er að ræða afar brýn úrlausnarefni þar sem nefndin taldi hendur sínar dálítið bundnar, þ.e. úrlausnarefnin féllu kannski ekki beint undir það þingmál sem nefndin var til meðferðar en af þeim sökum og að gefnu tilefni eftir að hafa farið yfir þessi atriði beinir nefndin því til stjórnvalda að grípa til viðeigandi aðgerða til að tryggja heilbrigðisþjónustu í fangelsunum með viðunandi hætti. Í 39. gr. er fjallað um rétt fanga til útiveru og tómstunda en þar er gert ráð fyrir að lágmarkstími fanga til útiveru og ástundunar tómstundastarfa, líkamsræktar og íþrótta í frítíma sé ein og hálf klukkustund á dag í stað einnar klukkustundar samkvæmt núgildandi lögum. Með þessari breytingu er stigið mikilvægt skref til rýmkunar en nefndarmenn voru sammála um að mikilvægt væri að þessi tími væri enn rýmri. Þannig var það rætt í störfum nefndarinnar hvort gera ætti breytingu á frumvarpinu í þá veru að auka þennan tíma jafnvel upp í tvo klukkutíma eða enn lengri tíma en nefndin virðir það mat fangelsisyfirvalda að aðstæður í fangelsum landsins bjóði ekki í öllum tilvikum upp á frekari útivist og áréttar að hér er um lágmarksrétt að ræða. Samkvæmt upplýsingum frá Fangelsismálastofnun verður svigrúmið meira alls staðar þar sem því verður við komið. Mér finnst sjálfsagt að geta þess að á fundi með fangelsismálastjóra kom fram einlægur áhugi hans á því að hámarka þennan útivistartíma eftir því sem aðstæður bjóða upp á á hverjum stað fyrir sig og var ekki annað að heyra á fangelsismálastjóra en hann hefði mikinn skilning á mikilvægi þess fyrir fanga almennt að geta nýtt sér útivistarmöguleika og tómstundamöguleika og að tryggð væri nokkur fjölbreytni í því efni þar sem því verður við komið og helst þá að sjálfsögðu í öllum fangelsum. Nefndin leggur til eftirfarandi breytingar á frumvarpinu sem ég ætla að fara yfir. Í 3. mgr. 6. gr. frumvarpsins segir að fangaverðir eigi rétt á bótum fyrir meiðsli og tjón sem þeir verða fyrir vegna starfs síns. Í umsögnum koma fram athugasemdir við þetta ákvæði þess efnis að ekki væri nógu skýrt hver ætti að greiða bæturnar og á hvaða grunni þær væru byggðar auk þess sem afmörkun bótaskyldunnar væri óljós. Til að taka af allan vafa í þessum efnum telur nefndin rétt að breyta ákvæðinu til samræmis við sambærilegt ákvæði lögreglulaga þar sem segir að ríkissjóður skuli bæta lögreglumönnum líkamstjón og munatjón sem þeir verða fyrir vegna starfs síns. Í 12. gr. núgildandi laga um fangelsi og fangavist segir að fangi sem lagður er inn á sjúkrahús teljist taka út refsingu meðan hann dveljist þar nema hann hafi sjálfur bakað sér veikindin á ótilhlýðilegan hátt eftir að hann hóf afplánun. Í frumvarpinu er ekki að finna sambærilegt ákvæði en í 12. gr. þess segir að afplánun skuli vera samfelld en þó sé heimilt að gera hlé á henni ef sérstakar ástæður mæli með því. Hléið skuli bundið skilyrði um að aðili gerist ekki brotlegur meðan á því stendur. Nefndin telur nauðsynlegt að ákvæði sama efnis og nú er í 12. gr. laga um fangelsi og fangavist verði áfram til staðar til að taka af öll tvímæli um að dvalartími fanga á sjúkrahúsi teljist til refsitímans en ekki sé um hlé á afplánun að ræða og leggur nefndin því til breytingu á 12. gr. til að tryggja þetta. Í 16. gr. er að finna ákvæði um upphaf fullnustu í fangelsi og þar segir að læknir skuli skoða fanga við upphaf afplánunar. Nefndin telur rétt að bæta við þessa grein ákvæði þess efnis að læknisskoðun skuli einnig fara fram ef þörf krefur meðan á afplánun stendur, en fyrirséð er að slíkt skilyrði verði að finna í nýjum evrópskum fangelsisreglum sem fyrirhugað er að verði samþykktar í desember 2005. Nefndin telur rétt að gera breytingar á ákvæði 3. mgr. 17. gr. sem segir að við upphaf afplánunar skuli fanga heimilt að tilkynna aðstandendum sínum og lögmanni um afplánunina nema ástæða sé til að ætla að það hafi áhrif á öryggi eða almenna reglu í fangelsinu eða brýnar ástæður mæli því í mót. Nefndin bendir á að hér sé eingöngu um að ræða þá fanga sem koma handteknir til afplánunar og telur ekki ástæðu til að ætla að slík tilvik sem talin eru upp í greininni gætu komið til og leggur því til að henni verði breytt á þann veg að fanga verði heimilt að tilkynna áðurgreindum einstaklingum um afplánunina eins fljótt og auðið er eftir upphaf hennar. Ákvæði 27.–31. gr. frumvarpsins um samfélagsþjónustu fengu töluverða umræðu í nefndinni með hliðsjón af afstöðu Fangelsismálastofnunar annars vegar og dómstólaráðs hins vegar, en dómstólaráð hefur gert verulegar athugasemdir við núgildandi fyrirkomulag samfélagsþjónustu og telur að ákvæði um hana eigi heima í almennum hegningarlögum frekar en lögum um fangelsi og fangavist. Þannig telur dómstólaráð það vera hlutverk dómstóla en ekki Fangelsismálastofnunar sem stjórnvalds að taka ákvörðun um það hverjir séu hæfir til að fullnusta refsingu með samfélagsþjónustu að uppfylltum öðrum nánar tilteknum lögmæltum skilyrðum. Fangelsismálastofnun telur hins vegar að það fyrirkomulag sem tíðkast hafi allt frá árinu 1995 hafi gefist vel og að heimild til að fullnusta refsingu með samfélagsþjónustu hafi nýst sem mikilvægt stýritæki í fangelsismálum. Nefndin telur ljóst að vel hafi tekist til með fullnustu refsinga með samfélagsþjónustu, en sjónarmið dómstólaráðs fengu engu að síður nokkurn hljómgrunn meðal nefndarmanna. Nefndin telur þó að forsenda þess að ráðist verði í grundvallarbreytingar af því tagi sem dómstólaráð leggur til sé fagleg úttekt á kostum og göllum hvors kerfis um sig og framkvæmdinni hingað til, sem og því hvort núgildandi fyrirkomulag stangist á einhvern hátt á við meginreglu íslenskrar stjórnskipunar um þrískiptingu ríkisvaldsins en það sjónarmið kom fram í umsögnum sem nefndinni bárust að svo kynni að vera. Af þessum sökum beinir nefndin þeim eindregnu tilmælum til dómsmálaráðuneytis að slík úttekt verði gerð sem allra fyrst. Með hliðsjón af framangreindu telja nefndarmenn ekki tímabært að ráðast að svo stöddu í þá útvíkkun sem lögð er til á samfélagsþjónustukerfinu í frumvarpinu, þannig að heimilt verði að fullnusta allt að níu mánaða langan dóm eða dóma með samfélagsþjónustu, sé um fangelsisrefsingu samkvæmt fleiri en einum dómi að ræða eða hluti fangelsisrefsingar skilorðsbundinn. Því leggur nefndin til breytingu á ákvæði 27. gr. frumvarpsins þess efnis að enn um sinn verði það skilyrði þess að menn séu hæfir til samfélagsþjónustu að þeir hafi ekki hlotið meira en sex mánaða dóm, jafnvel þótt hluti refsingar sé skilorðsbundinn eða um fangelsisrefsingu samkvæmt fleiri en einum dómi sé að ræða, eins og núgildandi lög gera ráð fyrir. Ég held og ég vona að þetta orðalag í nefndarálitinu sé nægilega skýrt til þess að greina frá þeim álitaefnum sem nefndin stóð frammi fyrir í tilefni af þeim umsögnum sem bárust um þetta atriði. Til að fylgja þessu aðeins nánar eftir má kannski segja að þetta álitamál hafi ekki komið neinum á óvart vegna þess að hér er um gamalkunnugt álitaefni að ræða, þ.e. hvorum megin hryggjar ákvörðun um samfélagsþjónustu eigi að liggja, hjá dómstólunum eða á fullnustustiginu. Það er alveg ljóst að jafnstór álitamál og það sem hér er verið að fjalla um er afar erfitt að leiða til lykta í nefndarstarfi á þinginu, vegna þess að til að taka ákvörðun um jafnstór álitamál og hér eru á ferðinni þarf umfangsmikla rannsóknarvinnu og töluvert mikla lögfræðilega skoðun, auk þess sem ég teldi rétt að samanburður við önnur lönd og, eins og nefndarálitið gerir ráð fyrir, úttekt á kostum og göllum hvors kerfis fyrir sig þurfi að fara fram. Ég er þeirrar skoðunar að tekist hafi mjög góð lending í málinu með því að vísa því áfram til ráðuneytisins eða beina þeim eindregnu tilmælum eins og nefndarálitið segir til ráðuneytisins að láta slíka úttekt fara fram og fara ofan í kjölinn á þeim álitaefnum sem eru uppi. Í framkvæmd hefur fullnusta refsingar með samfélagsþjónustu aðeins falið í sér að mönnum sé gert að stunda fyrir fram ákveðna vinnu. Samkvæmt ábendingu frá Fangelsismálastofnun telur nefndin hins vegar rétt að í ákveðnum tilvikum sé sá möguleiki fyrir hendi að menn geti tekið samfélagsþjónustuna út í meðferð, svo sem viðtalsmeðferð hjá áfengisráðgjafa eða sálfræðingi. Því leggur nefndin til breytingu á ákvæði 1. mgr. 27. gr. frumvarpsins þess efnis. Sá hluti sem fullnustaður er með slíkri meðferð má þó aldrei nema meira en einum fimmta hluta samfélagsþjónustunnar. Þegar dómþoli mætir í fangelsi til afplánunar fangelsisrefsingar að frádreginni gæsluvarðhaldsvist er helmingur og tveir þriðju hlutar refsitímans reiknaðir út að gæsluvarðhaldsdögunum meðtöldum, en það eru þau tímamörk sem reynslulausn miðast við. Því þykir mega kveða skýrar á um það í 5. mgr. 31. gr. frumvarpsins að aðeins sé um óafplánaðar eftirstöðvar að ræða við rof á samfélagsþjónustu þegar reiknað er hlutfall afplánunar eftirstöðva og leggur nefndin til breytingu þess efnis. Í 33. gr. frumvarpsins er ákvæði sem fjallar um heimsóknir til fanga. Þetta atriði kom mjög til umræðu á fyrra þingi er nefndin var með frumvarp sama efnis til umræðu og hélt sú umræða áfram við meðferð þessa máls, enda er um mjög viðkvæmt efni að ræða. Með hliðsjón af áliti umboðsmanns Alþingis frá 14. október 2004 í máli nr. 4138/2004 í tilefni af synjun um heimsókn í fangelsi leggur nefndin til breytingar á ákvæðinu þess efnis að forstöðumaður fangelsis geti ákveðið að heimsóknir tiltekinna manna fari fram undir eftirliti starfsmanns eða í öðrum vistarverum fangelsis, eða með því að banna líkamlega snertingu gests og fanga, enda sé ástæða til að ætla að heimsóknin verði misnotuð eða trufli ró, reglu eða öryggi í fangelsi. Þá verði forstöðumanni heimilt að banna tilteknum mönnum að heimsækja fanga eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu, en að því tilskildu að rökstuddur grunur liggi fyrir um þær ástæður sem að framan greinir. Ákvörðun um heimsóknarbann skal rökstudd skriflega. Þá er lögð til orðalagsbreyting á lokamálsgrein 33. gr. sem leiðir af framangreindum breytingum. Samkvæmt upplýsingum frá Fangelsismálastofnun er framkvæmd þessara mála þegar komin í þann farveg sem nefndin leggur til, enda nokkur tími liðinn síðan umboðsmaður gerði athugasemd við fyrirkomulag banns við heimsóknum. Nefndarmenn ræddu einnig almennt um heimild til leitar á gestum fanga. Slík leit getur annars vegar verið leit í ytri fötum og hins vegar líkamsleit, enda samþykki gestur það. Ef gestur veitir ekki samþykki sitt má synja um heimsóknina eða láta hana fara fram undir eftirliti starfsmanns, í öðrum vistarverum fangelsis eða með því að banna líkamlega snertingu gests og fanga. Nokkrar athugasemdir bárust við þetta ákvæði sem hníga að því að hér sé um að ræða íþyngjandi aðgerð sem geti fælt gesti frá heimsóknum til fanga, auk þess sem um sé að ræða skerðingu á persónurétti gestanna. Nefndin bendir á að ákvæði þetta hefur verið mildað til muna frá sambærilegu ákvæði núgildandi laga og reglugerðar og telur að með því hafi verið komið til móts við framangreind sjónarmið að miklu leyti. En menn greinir nokkuð á um það með hvaða hætti eigi að framkvæma leit sem almennt má segja að menn séu sammála um að eðlilegt sé þurfi að fara fram í tengslum við heimsóknir í fangelsi og þar takast á sjónarmið um hvort nægilegt sé að leitin fari fram á fanganum sjálfum eftir að heimsóknin hefur átt sér stað, eða hvort rétt sé eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu og nefndin hefur fyrir sitt leyti komist að niðurstöðu um að ekki eigi að breyta, þ.e. að leit geti farið fram á gesti. Í 36. og 37. gr. frumvarpsins eru ákvæði um símtöl og bréfaskipti fanga. Athugasemdir komu fram í umsögnum um að möguleikinn á því að setja það skilyrði að símtal eða bréfaskipti færu fram á tungumáli sem fangavörður skildi takmarkaði um of rétt þeirra fanga sem hefðu annað móðurmál en íslensku. Samkvæmt hinum tilvitnuðu ákvæðum skal hins vegar kalla til túlk fari samskiptin ekki fram á tungumáli sem fangavörður skilur. Nefndin hefur fengið þær upplýsingar að hér sé um að ræða úrræði sem sé eingöngu beitt í undantekningartilvikum, en engu að síður mikilvægt að sé til staðar. Nefndin leggur áherslu á að þessum ákvæðum verði ekki beitt í sparnaðarskyni eða vegna þess að fangelsi geti ekki sinnt eftirliti sínu nægjanlega og telur því ekki ástæðu til breytinga hvað þetta varðar. Til að taka af allan vafa um að ákvörðun um að hlusta á símtal skuli tilkynnt fanga áður en símtalið fer fram leggur nefndin þó til að ákvæði 3. mgr. 36. gr. verði breytt á þann veg að þetta komi afdráttarlaust fram. Í 40. gr. er að finna sérákvæði um erlenda fanga og túlkaþjónustu við þá. Nefndin telur rétt að bæta við greinina ákvæði um rétt erlends fanga til að hafa samband við lögmann sinn með aðstoð túlks þegar þurfa þykir. Í frumvarpinu er ekki kveðið á um að sýna skuli sérstaka gát við mat á því hvort fanga skuli veitt leyfi ef hann á ólokið máli í refsivörslukerfinu sem telst sérlega gróft. Nefndin telur eðlilegt að slíkt ákvæði verði lögfest og leggur til breytingar á 2. mgr. 45. gr. frumvarpsins þess efnis. Tillaga nefndarinnar samræmist þeirri framkvæmd sem verið hefur hvað þetta varðar, en í 1. mgr. 3. gr. núgildandi reglugerðar um leyfi afplánunarfanga til dvalar utan fangelsis segir að leyfi til dvalar utan fangelsis skuli ekki veitt ef hætta sé á að fangi muni misnota það. Í 2. mgr. eru síðan tilgreind þau sjónarmið sem leggja skal til grundvallar við mat á hættunni, en sú grein er nánast samhljóða þeirri sem nefndin leggur til að verði tekin upp í 2. mgr. 45. gr. frumvarpsins. Nefndin bendir á að í þessum efnum er ekki hægt að notast við eitt algilt viðmið, alltaf þarf að fara fram einstaklingsbundið mat á því hvort réttlætanlegt sé að veita fanga dagsleyfi. Því telur nefndin eðlilegt að Fangelsismálastofnun hafi möguleika á að synja mönnum um dagsleyfi á þessum forsendum, en bendir jafnframt á að slík synjun sætir kæru til dómsmálaráðuneytis. Í 51. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði um afturköllun leyfis til dvalar utan fangelsis og rof á skilyrðum þess. Þar eru taldar upp mögulegar ástæður þess að slíkt leyfi kunni að vera afturkallað, svo sem hegðun fanga eða önnur atvik sem verða eftir að ákvörðun um leyfi er tekin og áður en leyfi kemur til framkvæmda og hefðu komið í veg fyrir leyfisveitinguna ef þau hefðu þá verið kunn. Síðan er tekið fram að sömu ástæður eigi við ef ástæða sé til að ætla að fangi muni misfara með leyfið. Nefndin telur rétt að taka skýrt fram að hér þurfi að vera um rökstudda ástæðu að ræða og leggur til breytingu á greininni þess efnis. Nefndin leggur til þá breytingu á 52. gr. frumvarpsins að í stað þess að meginreglan verði að fangi skuli ekki vera viðstaddur leit í klefa sínum skuli hann að jafnaði viðstaddur slíka leit. Fyrirhugað er að nýjar evrópskar fangelsisreglur verði samþykktar í desember 2005 og fyrirséð að í þeim verði meginreglan í þessum efnum sú að fangi skuli að jafnaði viðstaddur leit í klefa sínum. Því telur nefndin rétt að stíga skrefið strax til fulls við setningu heildarlaga um fullnustu refsinga. Í 57. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði um agaviðurlög. Í 2. tölul. 1. mgr. er að finna heimild til að svipta fanga helmingi dagpeninga um ákveðinn tíma sem viðurlög við agabrotum fanga. Nefndin tekur undir það sem fram kom í umsögnum að dagpeningum sé ætlað að standa straum af kostnaði fanga við persónulega umhirðu sína svo sem við kaup á sápu og tannkremi, og telur rétt að fella brott framangreinda heimild. Rétt er að taka fram að þessi heimild hefur jafnframt verið í núgildandi lögum. Þá segir í 4. tölul. 1. mgr. að einangrun í allt að 30 daga sé ein tegund þeirra agaviðurlaga sem notast megi við í fangelsum. Nefndin bendir á að einangrun er einungis beitt í undantekningartilvikum og telur það ekki samrýmast nútímaviðhorfum í fangelsismálum að hafa heimild sem þessa of víðtæka. Sams konar heimild er að finna í núgildandi lögum, en samkvæmt þeim upplýsingum sem nefndin hefur aflað sér hefur hún ekki verið nýtt til fulls um langt skeið. Með hliðsjón af þessu telur nefndin rétt að takmarka heimild til að setja fanga í einangrun við 15 daga í stað 30 daga eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Í 2. mgr. 59. gr. er fjallað um þau tæki sem nota má við vistun fanga í öryggisklefa. Eftir að hafa aflað upplýsinga um þörf á þessum búnaði telur nefndin rétt að fót- eða handjárn verði felld brott úr upptalningu á þeim tækjum sem heimil eru við slíka vistun og leggur til breytingu á ákvæðinu þess efnis. Rétt er að taka fram að í greininni er fjallað um þau tæki sem nota má við vistun fanga í öryggisklefa af þeirri ástæðu er ekkert sem kemur í veg fyrir að fót- eða handjárn séu notuð er fangi er færður í öryggisklefa. Í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir þeim möguleika að veita mönnum sem afplána refsingu fyrir alvarleg afbrot reynslulausn að liðnum helmingi tímans. Í framkvæmd er slíkt sjaldan gert, en samkvæmt upplýsingum frá Fangelsismálastofnun hefur í algjörum undantekningartilvikum verið vikið frá reglunni, svo sem þegar um mjög alvarleg veikindi fanga er að ræða. Því þykir rétt að lögfesta undanþágu í 2. mgr. 63. gr. um heimild til þessa að því gefnu að mjög sérstakar persónulegar ástæður fanga mæli með því og framkoma hans og hegðun í refsivistinni hafi verið með ágætum. Þá hefur erlendum föngum sem afplána refsingu fyrir alvarleg afbrot að jafnaði verið veitt reynslulausn að liðnum helmingi refsitímans að því gefnu að fyrir liggi ákvörðun Útlendingastofnunar um brottvísun þeirra úr landi að afplánun lokinni. Nefndin telur nauðsynlegt að slík undanþága verði jafnframt lögfest í 2. mgr. 63. gr. Í 4. mgr. 63. gr. frumvarpsins kemur fram að synja megi fanga um reynslulausn á þeim forsendum að hann hafi ekki vísan samastað eða vinna eða önnur kjör nægi honum ekki til framfærslu. Nefndin telur að ekki sé rétt að synja fanga um reynslulausn á þessum grundvelli og leggur því til að þessi forsenda verði felld brott úr frumvarpinu. Nefndin bendir þó á mikilvægi þess að Fangelsismálastofnun og viðkomandi sveitarfélög hafi gott samráð um úrræði fyrir þá einstaklinga sem engan samastað eiga. Þá getur í einhverjum tilvikum verið um að ræða fanga sem telja verður óráðlegt að veita reynslulausn, t.d. fanga sem afplána fangelsisrefsingu fyrir alvarleg brot og hafa sýnt af sér mjög ámælisverða hegðun í afplánun, svo sem ofbeldishneigð, eða eru að öðru leyti taldir hættulegir öðrum. Lagt er til að slík ákvörðun verði ekki tekin nema fyrir liggi áhættumat sálfræðings eða önnur gögn sem styðji slíka ákvörðun. Þá þurfi að kynna fanga um leið og honum er tilkynnt um synjunina hvaða skilyrði hann þurfi að uppfylla svo hægt sé að endurskoða ákvörðunina. Nefndin bendir á að hér er um mjög íþyngjandi ákvörðun að ræða og því eðlilegt að hún verði lögfest með skýrari hætti en frumvarpið gerir ráð fyrir. Ég tel að hér sé um að ræða breytingartillögu og efnisreglu sem sé eitt dæmið um þá áherslu í málinu um að reglur um fullnustu refsinga beri fremur keim af betrun en refsingu í sjálfu sér, en hér er um að ræða nokkuð viðkvæmt efni sem ég tel að hafi fengist góð niðurstaða í eftir vandlega yfirlegu. Nefndin leggur til að regla 7. mgr. 5. gr. reglugerðar um fullnustu refsidóma verði lögfest, en þar kemur fram að hafi dómþoli ekki hafið afplánun refsingar megi veita honum reynslulausn af henni að því tilskildu að hann hafi áður afplánað a.m.k. jafnlanga refsingu. Refsingin sem reynslulausnin er þá veitt af má einvörðungu vera vegna afbrota sem framin eru fyrir fyrri afplánun og viðkomandi má ekki hafa verið dæmdur fyrir afbrot framin eftir að þeirri afplánun lauk, auk þess sem öðrum skilyrðum um veitingu reynslulausnar þarf að vera fullnægt. Fangelsismálastofnun hefur stuðst töluvert við þessa heimild, en orðalag greinarinnar er hins vegar óljóst og tekur samkvæmt orðanna hljóðan ekki til þeirra tilvika þegar menn hafa þegar hafið afplánun. Nefndin leggur til að reglan verði lögfest með nýrri málsgrein sem bætist við 63. gr., en með breyttu orðalagi sem taki jafnframt til þeirra sem hafi þegar hafið afplánun. Ég vil að lokum þakka nefndarmönnum í allsherjarnefnd gott samstarf um að koma þessu máli hingað aftur inn á þingið með þessu nefndaráliti og með þeim breytingartillögum sem hér er lagt til að verði gerðar á frumvarpinu. Þetta hefur verið það mál sem hefur fengið mesta efnisumfjöllun í störfum nefndarinnar í vetur. Þetta mál hefur jafnframt verið í töluverðan tíma í undirbúningi í ráðuneytinu. Mér þykir því mjög ánægjulegt að tekist hafi samstaða í nefndinni um framgang málsins og ítreka að nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef nú farið yfir.