Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að kl. 3.30 síðdegis fer fram umræða utan dagskrár samkvæmt 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða. Efni þeirrar umræðu eru áform ríkisstjórnarinnar um breytingar á lífeyriskerfinu og kaup Landsbankans á 50% hlut í Vátryggingafélagi Íslands hf. Málshefjandi er Ágúst Einarsson. Starfandi forsrh., Friðrik Sophusson, verður til andsvara.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um fullgildingu á alþjóðasamþykkt nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Flm. ásamt mér er Bryndís Hlöðversdóttir. Tillgr. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að fullgilda samþykkt nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð, sem gerð var á 67. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) í Genf 23. júní 1981.`` Virðulegi forseti. Þessi tillaga var á sínum tíma flutt samhliða þáltill. um opinbera fjölskyldustefnu og lögð áhersla á vilja verkalýðshreyfingarinnar til þess að fá þessa tillögu samþykkta og þau áhrif sem hún hefur sem þáttur í mikilvægri fjölskyldustefnu. Ég vil líka benda á það, virðulegi forseti, að samþykktin er prentuð sem fskj. með tillögunni og auk þess er prentuð tillaga nr. 165 um jafna möguleika og jafnrétti til handa körlum og konum í atvinnu, starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Tillagan er útfærsla á samþykktinni sem gerð var. Á liðnum árum hefur oft verið rætt um gildi þess fyrir Ísland að fullgilda þessa samþykkt. Það hefur verið ályktað um málið, fyrirspurn hefur verið lögð fram á hv. Alþingi og samstarfsmenn félmrn. um málefni Alþjóðavinnumálastofnunarinnar hafa tekið spurninguna til efnislegrar umfjöllunar. Samþykktin sem slík tekur til vinnandi karla og kvenna sem hafa skyldum að gegna gagnvart eigin börnum og framfæri þeirra þegar slíkar skyldur skerða möguleika þeirra til undirbúnings, þátttöku eða frama í atvinnulífinu. Ákvæði samþykktarinnar taka einnig til vinnandi karla og kvenna sem hafa skyldum að gegna gagnvart öðrum nánum vandamönnum sem greinilega þarfnast umönnunar þeirra eða forsjár. Samþykktin tekur til allra greina atvinnulífsins og allra flokka starfsmanna. Það sjónarmið sem liggur til grundvallar er að koma á í raun jöfnum möguleikum og jafnrétti til handa vinnandi körlum og konum. Skal sérhvert aðildarríki setja það markmið í stjórnarstefnu að auðvelda fólki með fjölskylduábyrgð sem er í atvinnu eða óskar að vera það, að framfylgja þeim rétti sínum án þess að verða fyrir mismunun að svo miklu leyti sem það er mögulegt án árekstra milli atvinnu fólks og fjölskylduábyrgðar. Eins og ég nefndi áður hefur þessi tillaga verið flutt áður í tengslum við þáltill. um opinbera fjölskyldustefnu. Einnig var hún borin inn á þingið á sl. vetri og um hana bárust þá allnokkrar umsagnir sem ég ætla á þessum tímapunkti í inngangi mínum, virðulegi forseti, að renna lauslega yfir. Þar vil ég fyrst nefna umsögn Alþýðusambands Íslands sem leggur mikla áherslu á að þessi tillaga verði samþykkt. Það vekur athygli á aðstæðum á íslenskum vinnumarkaði þar sem fjölskyldum og fjölskyldulífi er á margan hátt gert erfitt fyrir, nauðugur sá kostur að vinna afar langan vinnudag til að endar nái saman og álag á barnafjölskyldur er æðimikið og á ýmsan hátt erfitt fyrir verkafólk að samræma hlutverk sitt sem virkir þátttakendur á vinnumarkaði og að vera ábyrgir foreldrar. Bent er á, og ég vek sérstaka athygli þingmanna á því, að í kjarasamningum hefur ekki tekist að fá tekið tillit til aðstæðna fjölskyldnanna að þessu leyti. Í samþykktinni sem slíkri er leitast við að tryggja að tekið sé tillit til þarfa þeirra sem hafa fjölskylduábyrgð, bæði að því er varðar kjör og vinnuskilyrði sem og félagslegt öryggi. Eitt mikilvægasta ákvæði samþykktarinnar fyrir launafólk og reyndar það sem umdeilanlegast er er að fjölskylduábyrgð sem slík skuli ekki vera gild ástæða uppsagnar starfs. Ákvæði þetta er ekki síst mikilvægt í ljósi þess að nánast algjör skortur er á reglum að íslenskum vinnurétti um nauðsyn gildrar ástæðu til uppsagnar verkafólks og atvinnurekendum ekki einu sinni skylt að rökstyðja slíkar ákvarðanir. Þetta er eitthvað það mikilvægasta fyrir þingmenn að staldra við að atvinnurekendum er ekki einu sinni skylt að rökstyðja hvers vegna þeir segja starfsmanni upp. Ég vek líka athygli á því, virðulegi forseti, að það atriði sem Alþýðusambandið bendir þarna á víkur jafnframt að þeirri tillögu sem verður rædd hér næst á dagskrá þessa fundar, sem er einmitt ILO-samþykkt um uppsögn starfa sem Bryndís Hlöðversdóttir er flm. að og ég flyt með henni. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja tekur undir að þessi tillaga verði fullgilt. Það bendir á svo dæmi sé tekið að þetta ákvæði um að fjölskylduábyrgð skuli ekki vera gild ástæða uppsagnar starfs þýði að ekki er hægt að segja starfsmanni upp vinnu vegna umönnunar veikra barna eða náinna ættingja. Það er líka bent á að fulltrúar ASÍ og BSRB í landsnefnd um ár fjölskyldunnar beittu sér fyrir framgangi málsins án þess að hafa erindi sem erfiði. Ég vil líka leyfa mér að draga fram að Bandalag háskólamanna mælir eindregið með fullgildingu þessarar alþjóðasamþykktar. Miðstjórn Samiðnar mælir eindregið með að ályktunin verði samþykkt. Skrifstofa jafnréttismála bendir á að fullgilding alþjóðasamþykktarinnar mundi verða lóð á vogarskálar jafnréttis kvenna og karla. Heimili og skóli styðja tillöguna og vænta þess að alþingismenn gangi fram í því að koma okkur Íslendingum í flokk þeirra þjóða sem fullgilt hafa þessa alþjóðasamþykkt. Framkvæmdastjórn Kvenréttindafélags Íslands telur rétt að mæla með þáltill. þessari á grundvelli þess að nauðsynlegt sé að auka atvinnuöryggi launþega, ekki síst kvenna. Vinnumálasambandið þekkir þess engin dæmi að það hafi gerst hjá aðildarfyrirtækjum sínum að starfsmönnum hafi verið sagt upp störfum vegna fjölskylduábyrgðar en Vinnumálasambandið er tilbúið til viðræðna við ASÍ um gerð kjarasamninga um efni þessarar tilskipunar verði eftir því óskað. Það er athugasemd sem er mjög jákvæð í stöðunni og miðað við sögu málsins. Kvenfélagasamband Íslands, jafnótrúlegt og það er, leggur ekki til að tillagan sé samþykkt. Það telur að upp geti komið misræmi og misjöfnun milli þeirra sem koma út á vinnumarkaðinn og hafa enga fjölskylduábyrgð og betra væri að fela ríkisstjórn að stefna að því að hægt væri að fullgilda samþykktina með sóma þegar breytingar sem þörf er á í þjóðfélaginu tækju mið af að samþykktin væri komin í samninga og lög. Ég tel að þarna sé mikill misskilningur á ferð vegna þess að tillaga sem þessi um að fullgilda samþykkt er auðvitað á þann veg að skapa aðstæðurnar sem þarna er vísað til. Virðulegi forseti. Þess er getið að samþykktinni megi framfylgja með lögum eða reglugerðum, kjarasamningum, starfsreglum, gerðardómum, dómsúrskurðum eða þessum aðferðum sameiginlega eða hverjum öðrum hætti í samræmi við landsvenjur og jafnframt að framkvæma megi hann í áföngum ef nauðsyn beri til með tilliti til aðstæðna í landinu. Ég vil lýsa ánægju minni með að félmrh. hefur séð sér fært að vera viðstaddur þessa umræðu vegna þess að í tillögu hans um opinbera fjölskyldustefnu, sem hann lagði fram á Alþingi í haust og er til meðferðar í félmn. er ákvæði í III. kafla þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að sköpuð verði skilyrði til þess að Ísland geti fullgilt samþykkt nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð, sem gerð var á 67. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) í Genf 23. júní 1981.`` Þarna hefur ráðherrann tekið þá mikilvægu ákvörðun að hann leggi áherslu á að fjölskylduábyrgð sem slík sé ekki gild ástæða uppsagnar. Það er í raun og veru afstaða sem skiptir afskaplega miklu máli, vegna þess að ástæða er til að ætla að um það sé ekki samstaða innan ríkisstjórnarinnar. Á síðasta vetri bar Bryndís Hlöðversdóttir fram fyrirspurn til félmrh. í umræðunni um stéttarfélög og vinnudeilur og þá svaraði ráðherrann á þessa lund: ,,Mismunandi sjónarmið hafa komið fram meðal aðila vinnumarkaðarins og ágreiningurinn er fyrst og fremst varðandi fullgildingu og framkvæmd á 8. gr. samþykktarinnar,`` --- og það er mjög mikilægt að halda þessu til streitu. Það er í raun og veru búið að skapa öll skilyrði sem þarf til að fullgilda þessa samþykkt en það er 8. gr. sem er umdeild og hún er umdeild eingöngu af hálfu atvinnurekenda, --- ,,en samkvæmt henni skal aðildarríki tryggja að fjölskylduábyrgð sem slík skuli ekki vera gild ástæða til uppsagnar. Miðað við aðstæður hér á landi telst fullgild trygging að mati Alþjóðavinnumálastofnunarinnar annaðhvort ákvæði í kjarasamningum eða setning laga. Ráða má af afstöðu samtaka atvinnurekenda að stjórnvöld verða að setja lög til að hrinda í framkvæmd ákvæðum 8. gr. samþykktarinnar og í því sambandi getur tvennt komið til álita. Ein leið er að endurskoða lög nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla, með það að markmiði að taka upp í þau lög ákvæði 8. gr. samþykktar nr. 156, um fjölskylduábyrgð, að hún geti ekki verið ástæða til uppsagnar starfs. Einnig er athugandi að sett verði lög sem almennt fjalli um uppsagnir starfsmanna.`` Tekur þetta í raun og veru undir það sem verður fjallað um í þessum tveimur tillögum sem við mælum fyrir, við Bryndís Hlöðversdóttir. Ráðherrann segir, með leyfi forseta: ,,Ég tók ekkert af um þetta mál í vor enda þekkti ég ekki málið nægilega vel þegar ég gaf þetta svar. Mér finnst rétt að gefa aðilum vinnumarkaðarins tækifæri til þess að semja um þetta ef þeir geta því sannarlega vil ég losna við að setja lög ef hægt er að koma á samningum. En ef það ekki gengur, er ég tilbúinn að leggja vinnu í það að breyta lögum nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests. Ég vil sem sagt ekki fara að setja dagsetningar á þetta en að þessu mun ég vinna.`` Þarna er í raun og veru búið að varpa upp boltanum með atriði sem ég vil endilega ganga eftir við ráðherrann. Hann hefur fram að þessu rekið þannig réttinda- og verkalýðspólitík að ekki hefur verið ástæða til að vera með miklar væntingar um að hann söðli um og setji lög sem auka réttindi launafólks. Hann hefur frekar birst þjóð sinni sem hagsmunagæslumaður atvinnurekenda ef tekið er mið af lögum um stéttarfélög og vinnudeilur sem svo harkalega voru gagnrýnd hér í fyrra og miðað við þau frumvörp í sambandi við Atvinnuleysistryggingasjóð sem hér komu fram á þessum vetri og sem reyndar var breytt mjög í umfjöllun félmn. eftir harða gagnrýni aðila og þegar farið var í raun og veru að takast á um þau mál sem hluta af kjarasamningi. Ég hlýt því að spyrja hæstv. félmrh. Pál Pétursson: Hvað ætlar hann að gera? Fram hefur komið að þetta mál hefur verið flutt oftar en einu sinni inn á þing. Hvers vegna er það? Það er vegna þess að þríhliða nefndin í félmrn. sem á að reyna að ná samstöðu um hvaða breytingar eru gerðar, m.a. hvaða ILO-samþykktir eru staðfestar, hefur ekki náð samkomulagi um þetta. Og Ísland hefur fullgilt miklu, miklu færri samþykktir heldur en Norðurlöndin. Það er í raun orðið fullreynt að með samkomulagi verður hægt að ná saman um þessa tillögugrein. Það hefur komið fram, og ráðherra er væntanlega kunnugt um það miðað við svar hans í fyrra, að það er í raun og veru bara þessi 8. gr. sem stendur í vegi fyrir því að hægt sé að fullgilda samþykktina en hún er afar mikilvæg. Þess er skemmst að minnast að við nokkrir þingmenn tókum þátt í söfnun fyrir hjartveik börn og þar gat þjóðin öll hlustað á frásagnir fólks af vanda sínum og erfiðleikum þegar barn fær langvarandi sjúkdóm. Mörg okkar voru líka á ráðstefnu hjá samtökum foreldrafélaga langveikra barna fyrir skömmu og þar var varpað glæru á vegg sem sýndi hver aðstaða þessara foreldra var á Norðurlöndunum, í þeim löndum sem við miðum okkur saman við. Jú, leyfi til að vera heima hjá veiku barni voru þessir 7 eða 9 dagar sem eru hjá okkur. Þeir eru svo fáir að ég hef ekki einu sinni lagt það á minnið. En í öðrum löndum, nágrannalöndum okkar, var jafnvel heimild til að vera yfir langveiku barni ekki bara í mánuði heldur jafnvel ár. Í sumum löndum eru reglur um að fólk geti verið árum saman heima á ákveðnu hlutfalli launa til að vera yfir langveiku barni. Þessi réttur er því mjög skertur hér og á kannski rætur í að það er ekki ríkið sem greiðir laun foreldra þegar um er að ræða að foreldri er heima yfir veiku barni, en það ber allt að sama brunni. Ég vil leggja áherslu á það, virðulegi forseti, að það er ríkið sem setur umdeildu lögin um vinnumarkaðinn og þegar þarf að taka á málum þar sem ekki er hægt að koma sér saman milli verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda, þá hefur ríkisstjórnin komið hingað inn með frumvörp þar sem hún stillir sér að mínu mati atvinnurekendamegin. Nú er tækifæri til taka undir tillögu okkar, að staðfesta og fullgilda þessa samþykkt og að gera þar með þær breytingar, setja í lög nr. 19/1979, það ákvæði sem þarf til þess að skapa þennan mikilvæga rétt fyrir þá foreldra sem eru á vinnumarkaði.

Herra forseti. Það er fyrst til máls að taka, eins og hv. frummælandi gat reyndar um, að þetta mál er óbeint til meðferðar í þinginu nú þegar í þáltill. um opinbera fjölskyldustefnu sem er til meðferðar í hv. félmn. Ég vænti þess líka með tilliti til þess hve jákvætt var tekið undir þessa tillögu þegar fyrri umræða fór fram um hana að hún verði afgreidd úr nefndinni innan skamms þannig að örugglega nái hún afgreiðslu fyrir þinglok í vor. Ég hef ekki sérstakar áhyggjur af því. Þar er, eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir gat réttilega um, drepið á þessa samþykkt ILO. Þar að auki er þetta mál til meðferðar í ríkisstjórninni nú sem stendur og ég hef í hyggju að flytja það á Alþingi í formi þáltill. Ég tel reyndar heppilegast að aðilar vinnumarkaðarins semji í kjarasamningum um atriði eins og þau sem samþykktin fjallar um. Kjarasamningar eru í gangi og þess vegna tel ég skynsamlegt að doka við og sjá hvernig kjarasamningarnir þróast og hvað í þeim felst þegar upp er staðið áður en ég legg málið fyrir þingflokka ríkisstjórnarinnar og Alþingi. Ég hef mikla trú á því að aðilar vinnumarkaðarins geti samið um þetta mál úr því að þeim tókst að semja um vinnutímatilskipun Evrópusambandsins sem er að mínu mati miklu erfiðara mál og flóknara en þessi ILO-samþykkt. En það tókst þeim að gera og það mál er nálægt því að vera í höfn. Varðandi það sem hv. þm. orðaði áðan um að ég væri atvinnurekendamegin í þeim málum sem snertu vinnumarkaðinn, þá vil ég mótmæla því harðlega. Ég vitna til þess að mér tókst að ná ágætu samkomulagi við Alþýðusamband Íslands og formenn landssambanda þess um afgreiðslu frv. til laga um vinnumarkaðsaðgerðir og um atvinnuleysistryggingar. Ég er prýðilega ánægður með það samkomulag og veit ekki betur en formenn landssambandanna séu það líka. Þetta sýnist mér vera sönnun þess að við séum ekkert eins og hundar og kettir. Ég á ágætt samstarf við núverandi forseta ASÍ og reyndar átti ég gott samstarf við fyrrv. forseta ASÍ líka meðan hann gegndi því embætti. Þó að einhverjir árekstrar kunni að verða út af einstökum málum þarf það ekki að verða til þess að það þurfi að vera einhver rótgróin afstaða til frambúðar. Í mínum huga er það ekki spurning hvort þessi samþykkt verður fullgilt. Spurningin er bara hvenær og ég hef fullan áhuga á því að fá það gert fyrir vorið. Ég ætla ekkert að endurtaka það sem ég hef sagt áður og vitnað var til í framsöguræðu hv. þm. Ég hef ekki breytt um skoðun. Það kann að vera að ég þurfi að fá í vor afbrigði fyrir málinu, en ég vil ekki leggja það fram fyrr en ég sé hvað í yfirstandandi kjarasamningum kemur til með að felast og ég vona að kjarasamningar takist á vinnumarkaðnum innan skamms.

Virðulegi forseti. Ég hefði gjarnan viljað vera sérlega notaleg í dag við hæstv. félmrh. þó ekki væri nema vegna hins merka afmælis sem hann átti í gær, en ég get það ekki í þessu máli og verð að særa hann með því að hann hefur birst okkur þannig að í þeim málum sem hann hefur borið hingað inn og lúta að vinnumarkaðnum, þá hefur hann komið með frumvörp sem skerða réttindi fólks á vinnumarkaði. Þrátt fyrir að það hafi tekist að klóra í bakkann og breyta þeim frumvörpum í meðferð félmn. og þrátt fyrir að hann nú í skugga yfirvofandi verkfalls gekk til samninga á síðustu stundu og breytti frv. um atvinnuleysistryggingar, þá breytir það því ekki hvernig frumvörp hann hefur borið hingað í þingsalinn. Ég vek athygli á því að fjölskyldustefnan er til meðferðar í félmn. og að ákvæði sem ég vísaði í hefur ekkert gildi þar og þess vegna er ég mjög ánægð að heyra að hann er málið til meðferðar í ríkisstjórn. Ég treysti því að meiri hlutinn í félmn. muni leggja áherslu á að í nefndavikunni verði opinber fjölskyldustefna aðalmálið og fyrsta málið sem við vinnum að. Varðandi það að hann ætlar að flytja þáltill. um þetta mál sem hefur hefur verið lagt fyrir tvisvar sinnum í formi þingmannatillögu, þá spyr ég: Getur hann ekki bara stutt þessa? Hvernig þáltill. er það sem hann flytur sem er öðruvísi en þessi einfalda tillaga um að fullgilda samþykktina? Varðandi það að semja í kjarasamningum, þá er alveg ljóst að þeir sem til þekkja vita að það hefur ekki náðst og að verkalýðshreyfingin á fullt í fangi með að ná félagslegum réttindum í gegn sem brýn eru hverju sinni og það væri löngu búið að setja þetta í samninga ef það næðist. Samkomulagið um vinnutíma var tilskipun sem var búin að taka gildi hjá okkur. Tilskipun sem kom frá Evrópusambandinu og var alveg ljóst að varð annaðhvort að setja í lög eða semja um. Ef við værum búin að fullgilda þessa samþykkt, þá er ég ekki í nokkrum vafa um það að verkalýðshreyfing og atvinnurekendur koma sér saman um hvernig með skuli fara. En fyrst þurfum við að taka þau skref, ráðherra, forseti góður.

Herra forseti. Ég er ekkert að biðja um nein sérstök notalegheit frá hv. þm. þó ég hafi orðið sextugur í gær. Ég er prýðilega ern enn þá og þoli sitt af hvoru tagi. En ég tel eðlilegra að þáltill. um þetta efni sé stjtill. og lít svo á að þetta verkefni sé þess eðlis að það sé eðlilegt að ríkisstjórn standi að því sem slíku.

Virðulegi forseti. Ég hefði vísast farið með stöku ef mér væri það gefið, en þetta litla sem ég reyni í þingveislunum er þess eðlis að ég mundi aldrei fara með það í ræðustól Alþingis. Virðulegi forseti. Ég er afskaplega ánægð að heyra það að málið sé komið á það stig að þess sé að vænta að ráðherra leggi fram stjtill. um að fullgilda þessa samþykkt. Ég tel að með því að flytja þetta mál í tvígang og hafa reynt við það þar áður sé ríkisstjórn búin að vinna þannig með það og ýta þannig á að það sé að bera árangur. Ég vek athygli þingmanna á því að þannig er það oft sem hlutverk okkar þingmanna skilar sér í framkvæmdum, að við hreyfum við málunum, ekki bara einu sinni og ekki bara tvisvar, færum fyrir því rök og vinnum bæði í þingsal og í nefndarstarfi með rök og ástæður fyrir því að málið eigi að hafa framgang. En það er oft pólitískt veikt fyrir viðkomandi ríkisstjórn að þingmenn nái því í gegn og þess vegna endar það þannig að sama málið kemur inn aftur sem stjtill. og er þá samþykkt af öllum aðilum. Þá vitum við það í hjarta okkar að við höfum náð árangri í máli sem skiptir máli fyrir heildina og að við eigum í þessari tillögu þó stjórnartillaga sé. Ég er því afskaplega ánægð að heyra þetta. Aðeins varðandi það sem ráðherrann kom inn á áðan að vel hefði tekist að semja um tilskipun Evrópusambandsins um vinnutíma. Í sumar tekur gildi tilskipun sem verður mjög mikilvæg í þessu efni sem er tilskipun um foreldraorlof sem kveður á um að foreldri eigi rétt á nokkrum mánuðum til viðbótar hefðbundnu fæðingarorlofi í landinu. 1. júlí í sumar tekur sú tilskipun Evrópusambandsins gildi hjá okkur og þá mun reyna á ráðherrann að bera það í þingsal ef það fer ekki í hefðbundna samninga á milli aðila vinnumarkaðarins. Það er nöturlegt, virðulegi forseti, fyrir það fólk sem hefur barist fyrir því að staðið sé að alþjóðasamningum, eins og við höfum viljað, að það góða í sumum félagslegum málum skuli þurfa að koma að utan, bæði gegnum EES og ILO-samþykktir, að við höfum ekki möguleika og burði til að setja þessi lög sjálf fyrir fólkið í landinu af eigin hvötum, að við skulum þurfa að hundskast til þess þegar tillögur hafa borist hingað inn á borð í gegnum þessa samninga.

Herra forseti. Sjáið þið hvernig ég tók hann, sagði karlinn í sögunni og þetta datt mér í hug undir síðustu ræðu hv. þm. Ég vísa því algerlega á bug að ég taki alltaf málstað vinnuveitenda. Það er fjarri því. Eins og ég sagð áðan á ég ágætt samstarf við ASÍ eins og ég á við Vinnuveitendasambandið og Vinnumálasambandið. Varðandi foreldraorlofið hef ég líka undirbúning í gangi að fá það fullgilt. Ég tel sjálfsagt mál og mjög eðlilegt að við fullgildum þá samþykkt, þ.e. að foreldrar, ef þeir þurfa á að halda að hverfa af vinnumarkaði um stund, glati ekki réttindum sínum.

Herra forseti. Hæstv. félmrh. leggur mikið upp úr því að telja okkur trú um að hann sé góður vinur verkalýðsforustunnar. Það má svo sem vel vera, en mér segir svo hugur að vinsældir hæstv. félmrh. séu meiri í öðrum herbúðum og þá á ég við herbúðir atvinnurekenda en  Hv. frsm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur gert ágæta grein fyrir innihaldi þeirrar tillögu sem hér liggur fyrir og einnig fyrir forsögu þess hvernig hún er til komin, fyrir því hvernig að samningu hennar var staðið og eins að aðkomu samtaka launafólks að henni í landsnefnd um ár fjölskyldunnar. Það er í sjálfu sér litlu við það að bæta efnislega en ég vil einungis vekja á því athygli að þetta mál tengist óneitanlega máli sem er á dagskrá hér eftir, sem ég er 1. flm. að og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir meðflm., um starfsöryggi, um uppsagnir af hálfu atvinnurekenda. Þar er líka um að ræða alþjóðasamþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Við erum fyrst og fremst að ræða í báðum þessum málum um starfsöryggi launafólks á Íslandi sem því miður er mjög bágborið eins og staðreyndin er í dag. Samþykktin sem hér er verið að ræða um lýtur að því að tryggja starfsfólki með fjölskylduábyrgð aukið starfsöryggi. Ef við tökum samanburð við Norðurlöndin og jafnvel við allflest Evrópulönd, þá er ljóst að við Íslendingar erum mjög aftarlega á merinni hvað varðar starfsöryggi launafólks. Það verður að segja eins og er að hugtakið sé varla þekkt hér á landi fyrr en á síðustu árum þegar við Íslendingar stöndum frammi fyrir atvinnuleysi eins og aðrar nágrannaþjóðir okkar. Fram að þeim tíma skipti þetta mál sem sneri að starfsörygginu litlu máli fyrir Íslendinga, mun minna máli heldur en nágrannaþjóðirnar þar sem íslenskt launafólk gat alltaf fengið vinnu ef því var sagt upp þannig að framboðið af vinnu var það mikið að það var ekki höfuðmál verkalýðshreyfingarinnar að berjast fyrir bættu starfsöryggi. Núna eru breyttir tímar og núna skiptir það launafólk mun meira máli en áður að búa við ákveðnar reglur um starfsöryggi. Það er það sem verið er að leggja til í þeim báðum málum sem hér eru á dagskránni. Því miður er það þannig að starfsfólk fólk sem ber ábyrgð á fjölskyldu verður oft fyrst fyrir barðinu á uppsögnum og í flestum tilvikum eru það konur sem bera þessa ábyrgð. Þrátt fyrir það að Vinnumálasambandið kannist ekki við nokkur tilvik þess efnis, eins og hv. frsm. rakti í ræðu sinni og mér þótti nú dálítið skondið, að launafólki innan sambandsins hafi verið sagt upp af fjölskylduástæðum, þá held ég að þetta sé staðreynd sem allflestir viðurkenna að það fólk sem hefur mikla ábyrgð á fjölskyldunni og býr við meiri fjarveru þess vegna er það fólk sem fyrst er látið fara. Þegar við tölum um starfsfólk með fjölskylduábyrgð, þá erum við að tala um fólk sem þarf að vera mikið frá vegna veikinda barna sinna, að ekki sé minnst á þá sem eiga börn sem þjást af alvarlegum og ólæknandi sjúkdómum. Þessir hópar búa við verulega skerta samkeppnisstöðu á vinnumarkaði og hefur þó þessi hópur öðrum fremur mikla þörf fyrir að halda vinnu sinni þar sem það er líka dýrt að eiga langveik börn. Margir eiga aldraða foreldra inni á heimilum sem þurfa aðhlynningar við og í sumum tilvikum getur verið um sjúka maka að ræða sem krefjast aðhlynningar sinna nákomnu á ákveðnum skeiðum. Ég vil ítreka það til að það valdi engum misskilningi að í þeim tilvikum sem hér er verið að ræða um í þessari samþykkt, þá erum við að tala um það að starfsmaðurinn geti alla jafna sinnt starfi sínu, þ.e. hann sé á vinnumarkaðnum, sé vinnufær almennt þannig að sá sem ekki getur komið til starfa aftur --- það er ljóst að einhver getur ekki komið til starfa aftur vegna þeirra ástæðna sem hér hafa verið raktar og hefur alfarið helgað sig aðhlynningu sjúks maka, foreldris eða barns --- telst ekki lengur vera á vinnumarkaði og á því ekki rétt á að halda starfi sínu út á það. Það er að sjálfsögðu ekki ætlast til þess að atvinnurekendur sitji alfarið uppi með ábyrgðina í svona tilvikum heldur er einungis verið að tala um tímabundna fjarveru, að í slíkum tilvikum eigi fólk ekki að gjalda fyrir með atvinnu sinni þegar um er að ræða tímabundna fjarveru vegna veikinda. Ég vil líka ítreka það sem kom fram hjá hv. frsm. að ákveðin saga býr að baki þessari samþykkt og því að hún er hér lögð fram. Samtök launafólks bæði á opinberum og almennum vinnumarkaði hafa allt frá því upp úr 1980 unnið ötullega að því að reyna að fá þessar samþykktir um starfsöryggið fullgiltar. Það hefur ekki reynst vilji fyrir því af hálfu atvinnurekenda og fulltrúi félmrn. í þríhliða nefnd Alþjóðavinnumálastofnunarinnar á Íslandi sem er skipuð þremur fulltrúum, einum frá atvinnurekendum, einum frá samtökum launafólks og einum frá félmrn., hefur neitað að vera oddamaður í málinu. Ég hef gagnrýnt það mjög harðlega áður í þinginu og vil gera það aftur því að ekki er gert ráð fyrir því í þeim reglum sem Alþjóðavinnumálastofnunin byggir á að fulltrúi félmrn. eða stjórnvöld hafi einhverja hlutleysisstefnu í þessum málum því að hin pólitíska ábyrgð hvílir að sjálfsögðu á ríkisstjórninni hverju sinni. Það var líka rakið af hv. frsm. að Íslendingar hafa fullgilt fáar samþykktir miðað við aðrar Norðurlandaþjóðir. Við höfum fullgilt 18 samþykktir á meðan aðrar Norðurlandaþjóðir eru með að meðaltali 70. Þar af eru einhver þeirra með yfir 100 samþykktir sem hafa verið fullgiltar. Það er vissulega ekki þannig að fjöldi samþykktanna skipti öllu máli en hann segir ákveðna sögu. Hann segir sögu um það hversu alvarlega við Íslendingar tökum þeim skuldbindingum sem við höfum tekist á herðar í alþjóðasamstarfi. Við höfum tekið þátt í starfi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Við eigum að taka þátt í því starfi af einurð og það þýðir að við eigum að skoða mun betur en hefur verið gert hingað til, hvort ekki sé ástæða til að fullgilda eitthvað af þeim fjölmörgu samþykktum sem hafa verið gerðar á þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Og ég verð að segja eins og er að hæstv. félmrh. yrði maður að meiri ef hann bretti nú upp ermarnar og tæki góðan skurk í að skoða hvort ekki væri ástæða til að gera þetta hér á landi. Ég er alveg viss um það að hann mundi komast að þeirri niðurstöðu að svo væri. Aðeins um það sem hæstv. félmrh. sagði um fjölskyldustefnuna sem er ágætt mál í sjálfu sér. Hún hefur nú þurft að víkja í hv. félmn. fyrir öðrum málum sem eru að mínu mati kannski ekki eins góð mál og fjölskyldustefnan en hefur legið meira á, eins og málinu um Tryggingasjóð einyrkja og atvinnuleysistryggingar. En mér skilst að málið verði afgreitt í nefndinni alveg á næstunni. Hæstv. félmrn. ætlar að doka við eftir kjarasamningum. Ég vil bara benda honum á að fjöldi kjarasamninga hafa verið gerðir frá því upp úr 1980 þegar samtök launafólks fóru fyrst að berjast fyrir þessum samþykktum. Samþykki atvinnurekenda hefur ekki fengist fyrir því að fullgilda þær og ég hef enga trú á því að það takist núna, en það er gott að vera bjartsýnn.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins í nokkrum orðum taka undir tillöguna sem hér er til umræðu. Hún hefur verið lögð fram áður og var m.a. tekin til nokkurrar skoðunar á sl. ári í hv. félmn. Hún var send út til umsagnar og fengust býsna góð og yfirleitt jákvæð svör eins og fram kom hjá hv. frummælanda nema hvað samtök vinnuveitenda voru með athugasemdir við þessa tillögu. Það vekur upp þá spurningu hvers vegna íslenskir vinnuveitendur eru svona tregir til þess að samþykkja félagslegar úrbætur á íslenskum vinnumarkaði. Við höfum orðið rækilega vör við það að menn hafa gengið fram af mikilli hörku við að koma tilskipunum Evrópusambandsins í framkvæmd og hefur verið mikill straumur af þeim í gegnum þingið. En það sem lýtur að félagsmálum, vinnumarkaðsmálum og jafnréttismálum kynjanna lætur heldur á sér standa og þarf að vinda bráðan bug að því að fá slíkar tillögur inn. Það er ýmislegt sem Evrópusambandið hefur samþykkt í þeim efnum sem fengur væri að að fá inn í íslensk lög og rifjar það þá upp þá umræðu sem hér fór fram fyrir nokkrum árum um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, að þar var því oft haldið til haga að Evrópusambandið hefur gert margar góðar samþykktir og er einfaldlega komið langt á undan okkur í ýmsu því sem víkur að félagslegum réttindum. Sama gildir um samþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Þær eru býsna margar sem ekki hafa verið leiddar í lög hér eða ekki samþykktar og á það skýringar í þeirri tregðu sem virðist vera hér ríkjandi til að breyta vinnumarkaðnum. Þá er ég að tala um bæði vinnutíma og því sem snýr að foreldrum, sveigjanlegum vinnutíma, breyttum launakerfum og hinu og þessu sem þarf að gerast hér og menn þurfa að skoða. Það kom fram í máli hæstv. félmrh. hér áðan að hann hefði trú á því að aðilar vinumarkaðarins gætu samið um mál af þessu tagi. En skemmst er frá því að segja að ákaflega lítið hefur gerst á undanförnum árum í öllu því sem snýr að félagsmálum. Ég man nú ekki bara hvenær það gerðist síðast að samið var um einhver stórvirki sem snúa að félagsmálum. Þó kemur þessi vinnutímatilskipun ESB inn í dæmið og auðvitað var ánægjulegt að samningar skyldu nást um hana. En það á algerlega eftir að koma í ljós hvernig og hvort hún virkar á íslenskum vinnumarkaði. Mín skoðun er því sú, hæstv. forseti, að vegna þessarar tregðu eigi löggjafinn að ganga á undan með góðu fordæmi og samþykkja breytingar sem lúta að vinnumarkaðnum þegar þær eru í samræmi við alþjóðasáttmála sem við erum aðilar að eða samþykktir alþjóðastofnana sem við erum aðilar að vegna þess að þetta horfir yfirleitt mjög til bóta. Umræðan um t.d. stöðu kvenna á vinnumarkaði, stöðu mæðra og stöðu foreldra í veikindum barna og fleira og fleira er einfaldlega lengra komin meðal margra Evrópuþjóða og jafnvel í Bandaríkjunum líka þar sem samningar eru nú miklu algengari milli starfsmanna einstakra fyrirtækja. Ég held að við getum ekki beðið endalaust eftir því að þessir blessaðir menn sem stjórna samtökum vinnuveitenda fari að ganga vonandi inn í 20. öldina --- maður er nú ekki að ætlast til þess að þeir gangi í 21. öldina --- en alla vega að þeir fari að átta sig á þeim miklu þjóðfélagsbreytingum sem átt hafa sér stað á Íslandi og að þeirri heimspeki sem er ráðandi meðal framsækinna vinnuveitenda sem er á þá leið að því ánægðara sem starfsfólkið er og því betur sem að því er búið, bæði í launum og félagslega, því betur gangi fyrirtækinu. Þetta er sú heimspeki sem víðast hvar er að ryðja sér til rúms. Manni þætti gaman að sjá slíkar hugleiðingar hjá íslenskum vinnuveitendum um ábyrgð gagnvart starfsfólki og um það sem hægt er að gera til þess að auðvelda fólki lífið í okkar stressaða heimi frekar en vera með þessa eilífu tregðu sem mér finnst vera orðin nánast einkenni á afstöðu íslenskra vinnuveitenda og má þar vísa til umræðu um vinnulöggjöfina og margt, margt fleira sem hefur komið til umræðu hér á undanförnum árum. Erindi mitt í ræðustólinn, hæstv. forseti, var fyrst og fremst að taka undir efni þessarar tillögu. Hún fékk mjög jákvæðar umsagnir á liðnu þingi og ég held að löggjafanum ætti ekki að vera neitt að vanbúnaði að samþykkja þessa tillögu.

Virðulegi forseti. Ég er afskaplega ánægð með þessa umræðu. Ég hafði reiknað með að flytja mun fleiri rök fyrir því að fullgilda samþykktina og koma hér aftur og nýta tíma minn, benda m.a. á þátt sveitarfélaganna í því að uppfylla hin ýmsu skilyrði sem þurfa að vera uppfyllt til þess að samþykktin teljist fullgild, svo sem dagvistaruppbyggingu og fleiri atriði sem tengjast því að tryggja þennan þátt, og sem gera það að verkum að það er nánast alls staðar sem við erum búin að taka þannig á málum að okkur er ekkert að vanbúnaði að staðfesta tillöguna nema þetta ákvæði um að fjölskylduábyrgð skuli ekki vera ástæða uppsagnar. En ég sé ekki ástæðu til þess, virðulegi forseti, að hafa langa ræðu eða tína til fleiri rök. Ég ætla að þora að treysta því að ráðherra láti athafnir fylgja orðum sínum hér. Ég vil samt spyrja félmrh. hvort hann komi með tillöguna á þessu vori vegna þess að hann vísaði til þess að hann væri með þetta mál til meðferðar í ríkisstjórn. Hann talaði líka um að hann vildi gefa mönnum tækifæri til að semja í kjarasamningum. Það liggur nokkuð fyrir hvaða atriði verið er að taka fyrir á milli aðila. Þá er ég að vísa til félagslegra atriða. Þetta er þá eitthvað nýtt sem þyrfti að koma inn. Sumir eru búnir að semja þannig að væntanlega verður nú gengið frá þessu. Ef ekki fer allt í verkföll og upplausn á næstu klukkustundum eða sólarhringum þá er hugsanlegt að hér verði samið innan tíðar og þá er ekkert því að vanbúnaði, ef þetta hefur ekki komið inn í kjarasamninga, að ráðherrann fylgi orðum sínum eftir og komi með tillöguna hérna inn. Og ég hlýt að bíða spennt eftir því hvort félmn. fær tækifæri til að vinna með þetta góða mál áður en þingi lýkur í vor. Eins og ég vísaði til, forseti, í ræðu minni þá liggja umsagnir þegar fyrir og við getum flýtt fyrir með því að senda þessa tillögu út til fleiri aðila ef á þarf að halda þannig að allt verði tilbúið þegar tillaga ráðherrans berst til nefndarinnar eða inn á borð þingmanna. Þá þarf ekki að tefja hana í málæði eða með rexi. Við höfum haldið ótal fundi í félmn. um önnur mál, allt upp í 3--4 í viku meðan við vorum að fjalla um hin umdeildu frv. um atvinnuleysistryggingar. Nú eru fjölskyldumálin á dagskrá og ég mundi fagna því mjög ef hægt væri að búast við því að á þessu vori kæmi tillaga frá ráðherranum um að fullgilda þessa samþykkt. Það yrði honum til sóma að um leið og hér væri samþykkt opinber fjölskyldustefna, hefði hann gengið þannig frá málum að hægt væri að fullgilda þessa samþykkt. Því er fyrirspurn til hans í lokin: Mun hann koma með þessa tillögu inn á þessu vori?

Herra forseti. Vegna fyrirspurnar hv. ræðumanns vil ég segja að ég stefni að því að þetta mál komi fyrir þing nú í vor. Ég hef hins vegar ekki farið ofan í þá sérkjarasamninga sem gerðir hafa verið og veit ekki nógu vel hvað í þeim stendur. Það þarf að athuga það áður en ég gef yfirlýsingar um dagsetningar. En minn hugur stendur til þess að málið verði afgreitt í vor.

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar og ég hvet ráðherrann til að kalla nú á sinn fund vini sína í verkalýðshreyfingunni og heyra hjá þeim hvort þeir hafa komið með eitthvað af þessu tagi inn í kjarasamningana og ef ekki, að undirbúa tillöguna. Ég þakka fyrir annars ágæta umræðu.

Á ég ekki líka að tala við vini mína hjá Vinnuveitendasambandinu?

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um fullgildingu á samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 158, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekenda. Meðflm. með mér er hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir. Tillgr. hljóðar þannig, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að fullgilda samþykkt nr. 158, um uppsögn af hálfu atvinnurekanda sem gerð var á 68. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) í Genf 22. júní 1982.`` Tillaga þessi var fyrst lögð fram á 120. þingi og svo aftur á því á liðnu haustþingi en ekki var mælt fyrir henni þá. Á þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar árið 1982 var gerð samþykkt, nr. 158, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekanda. Samþykktin byggðist á tillögu Alþjóðavinnumálaþingsins frá árinu 1963 um sama efni og kom hún, ásamt tillögu nr. 166, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekanda, í stað tillögunnar frá 1963. Samþykkt nr. 158 tryggir launafólki lágmarksstarfsöryggi og hefur efni samþykktarinnar víða verið viðurkennt sem lágmarksréttur launafólks við uppsagnir. Á síðasta ári höfðu alls 24 ríki fullgilt samþykktina. Þar á meðal eru tvö Norðurlandanna, Svíþjóð og Finnland, en í Noregi og Danmörku er eigi að síður byggt á reglum ámóta þeim sem samþykktin byggist á. Það má taka fram í þessu sambandi, af því það hefur stundum verið notað af hálfu atvinnurekenda sem rök gegn því að fullgilda þessa samþykkt, að ekki hafi fleiri ríki fullgilt hana, að ástæðan fyrir því er mjög víða sú að reglurnar eru löngu, löngu rótgrónar, þessar grundvallarreglur, ýmist í löggjöf eða kjarasamningum þeirra landa sem eru aðilar að Alþjóðavinnumálastofnuninni. Svo er um flest ríki Evrópu t.d. og það hefur m.a. komið fram í umræðum innan Evrópusambandsins, þar sem reglur um starfsöryggi hafa verið ræddar, að það sem þau ríki hafa komið sér saman um hvað varðar starfsöryggið þá skuli samþykkt nr. 158 a.m.k. vera lágmarksþrepið sem byggt er á. Spurningin er hins vegar hversu ítarlegur rétturinn eigi að vera. Samþykkt nr. 158 tekur til allra greina atvinnulífsins og alls launafólks, en aðildarríkið getur þó undanskilið tiltekna flokka launafólks öllum eða nokkrum ákvæðum samþykktarinnar. Þeir flokkar eru taldir upp í 2. gr. samþykktarinnar en þar eru nefndir til sögunnar þeir sem hafa verið ráðnir tímabundið í vinnu eða til tiltekins verkefnis, sem sagt verkefnaráðningar, og þeir sem ráðnir eru til reynslu eða þjálfunar um tíma sem ákveðinn er fyrir fram og er hæfilega langur. Það þykir eðlilegt að samþykktin nái ekki til slíkra ráðninga. Einnig má undanskilja þá sem ráðnir eru tilfallandi um skamman tíma, sem sagt afleysingafólk. Þá er að auki heimilt, í samráði við hlutaðeigandi samtök launafólks og atvinnurekenda, að undanskilja tiltekna flokka launafólks ef ráðningarkjör þess og starfsskilyrði lúta sérstakri skipan sem í heild tryggir ekki lakari vernd en þá sem veitt er með þessari samþykkt eða ef í ljós kemur að framkvæmdin er verulegum vandkvæðum bundin með tilliti til sérstakra starfsskilyrða hlutaðeigandi launafólks eða stærðar eða eðlis fyrirtækisins sem hefur það í vinnu. Slíkir hópar skulu skráðir og gera skal grein fyrir ástæðum undanþágnanna í skýrslum til Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Víkjum þá að efni samþykktarinnar. Meginefni samþykktarinnar má skipta í þrjá þætti. Sá fyrsti felst í því að atvinnurekanda er gert skylt að rökstyðja uppsögn starfsmanns ef eftir því er óskað. Annar þátturinn felur í sér að starfsmanni skal ekki sagt upp nema til þess sé gild ástæða, sem tengist hæfni eða hegðun starfsmanns, eða hún byggist á rekstrarlegum ástæðum fyrirtækisins, stofnunarinnar eða þjónustunnar. Í 5. gr. samþykktarinnar er nánar skilgreint hvað skuli ekki teljast gild ástæða uppsagnar, sem má sem sagt ekki byggja uppsögn á, en þar eru talin upp atriði eins og aðild að stéttarfélagi eða þátttaka í starfsemi þess, það að gegna stöðu trúnaðarmanns launafólks, það að hafa borið fram kæru eða tekið þátt í málssókn gegn atvinnurekanda, sem því miður er mjög oft ástæða uppsagnar og einnig þátttaka í samtökum launafólks þó að trúnaðarmenn séu sérstaklega verndaðir, kynþáttur, hörundslitur, kynferði, hjúskaparstétt, fjölskylduábyrgð, þungun, trúarbrögð, stjórnmálaskoðanir, þjóðerni og félagslegur uppruni og fjarvist frá vinnu í fæðingarorlofi. Það er því ljóst að það eru nokkuð mörg atriði sem ekki má byggja uppsögn á. Við þekkjum þess því miður ljót dæmi úr sögunni hér á landi sem mörg hver hefur ekki einu sinni verið farið leynt með. Ég minnist þess sérstaklega núna, ætli það séu ekki tvö, þrjú ár síðan, að konu var sagt upp. Hún var kokkur á bát og henni var sagt upp vegna þess að hún var of feit. Launamaður getur í slíku tilviki ekkert gert. Hún missir vinnuna vegna þessarar ástæðu og í sjálfu sér getur atvinnurekandinn sagt manneskju upp af þeirri ástæðu að hún sé ljót eða leiðinleg. Það er ekkert því til fyrirstöðu í íslenskri löggjöf. Hann þarf bara að gæta uppsagnarfrestsins. En rétturinn til vinnu hefur ekki verið viðurkenndur sem réttindi starfsmanns. Eins og ég rakti vegna fyrra málsins sem var hér til umræðu þá hefur þetta pínulítið breyst og launafólki er orðið mun kærara en áður og mikilvægara að rétturinn til vinnu sé viðurkenndur og í raun og veru til staðar þannig að launamaður sem sinnir starfi sínu af alúð, gerir það vel og í samræmi við allar þær skyldur sem starfið leggur á herðar honum, eigi rétt á því að halda vinnunni. Atvinnurekanda sé síðan skylt að taka á öðrum vandamálum innan vinnustaðarins og reyna að leysa þau. En íslenskir atvinnurekendur hafa sloppið nokkuð vel hvað varðar ýmsa þættina á vinnustað, eins og t.d. einelti eða kynferðislega áreitni svo að dæmi sé tekið. En það er kannski önnur saga. Samþykktin segir líka að fjarvist frá starfi um stundarsakir vegna veikinda eða slysa skuli ekki talin gild ástæða uppsagnar en skilgreina skal með lögum, reglugerðum eða í kjarasamningum hvað teljist fjarvist um stundarsakir. Þriðja atriðið sem samþykktin byggir síðan á er að hún kveður á um tiltekið málsmeðferðarkerfi sem starfsmaður á rétt á við uppsögn. Honum skal gefinn kostur á að verja sig gegn aðfinnslum sem á hann eru bornar, hann skal eiga rétt á að vísa uppsögninni til hlutlauss aðila og hann á rétt á bótum vegna ólögmætrar uppsagnar. Einnig er heimilt að kveða á um að hann eigi rétt á endurráðningu. Eins og framkvæmdin hefur verið hér á landi er vissulega talað um að menn fái bætur vegna ólögmætrar uppsagnar. Tökum sem dæmi trúnaðarmenn sem njóta starfsöryggis umfram marga aðra. Þeir þurfa að hafa brotið af sér í starfi til þess að hægt sé að reka þá. En þegar það gerist að trúnaðarmaður er rekinn án gildrar ástæðu og hann fer með málið fyrir dóm og fær bætur, þá gerist það því miður að hann fær í raun og veru ekkert dæmt meira heldur en bæturnar sem hann á rétt á samkvæmt ákvæðunum um uppsagnarfrest. Hann fær dæmdan uppsagnarfrestinn sinn og búið. Hann fær ekkert meiri bætur heldur en hver annar sem hefði verið rekinn. Ljóst er að þessir þrír þættir samþykktarinnar mundu gerbreyta stöðu íslensks launafólks til hins betra ef þeir væru teknir upp í íslensk lög. Ekki síst gæti fullgilding samþykktarinnar haft áhrif á þá þróun sem verið hefur hér undanfarin ár og felst í því að starfsfólki er í æ meiri mæli sagt upp störfum í því skyni einu að gera við það verktakasamninga. Þetta mundi ótvírætt geta verið vörn launafólks gegn því að því sé stillt upp við vegg og það sé látið gera gerviverktakasamninga því það missi vinnuna ella. Eins og staðan er nú hér á landi njóta aðeins trúnaðarmenn, foreldrar í fæðingarorlofi og þungaðar konur einhvers starfsöryggis í reynd, en einnig er kveðið á um tilteknar reglur í tengslum við hópuppsagnir og þegar starfsfólki er sagt upp vegna aðilaskipta að fyrirtækjum. Tvö síðasttöldu dæmin eru til komin vegna EES-reglna og voru tekin upp í íslenska löggjöf í tengslum við EES-samninginn. Og ég get fyllilega tekið undir það sem meðflm. minn sagði í framsögu sinni áðan að þær umbætur sem hefðu orðið á þessu sviði hefðu allar komið erlendis frá, það má segja a.m.k. allan síðasta áratug eða rúmlega það, þá hafa því miður íslensk stjórnvöld ekki sinnt því að gera úrbætur fyrir launafólk á þessu sviði. Á undanförnum árum hefur þetta mál mjög oft verið rætt á vettvangi þríhliða nefndar félmrn. eins og hér hefur komið fram og um það hvort fullgilda skuli þessa samþykkt. Margoft hefur verið gerð krafa um það af hálfu fulltrúa samtaka launafólks og fulltrúi atvinnurekenda hefur hafnað fullgildingu og fulltrúi félmrn. hefur ekki viljað taka afgerandi afstöðu af þessum sökum og þetta er í raun og veru sama sagan og er uppi með samþykktina sem var rætt um hér áðan um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Þessar samþykktir hafa mikið hangið saman í málflutningi samtaka launafólks. Það er mjög mikilvægt líka að stjórnvöld geri sér grein fyrir því að stjórnarskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar gerir ekki ráð fyrir því að stjórnvöld leiki hlutlausan aðila í þríhliða nefndinni, enda er þríhliða starfið þannig uppbyggt að nauðsynlegt er að hið pólitíska vald taki afstöðu til mála eftir að málið hefur verið rætt í nefndinni af aðilum vinnumarkaðar. Þessi hlutleysisstefna stjórnvalda í þríhliða nefndinni hefur bitnað á því starfi sem nefndinni er ætlað að sinna og um það ber vitni fjöldi fullgildinga á samþykktum stofnunarinnar, en Íslendingar hafa bara fullgilt 18 samþykktir eins og hér hefur komið fram áður. Það hefur margoft komið fram í Norðurlandasamstarfi verkalýðshreyfinga hversu slæm staða íslensks launafólks sé varðandi starfsöryggi og fyrirspurnir hafa verið gerðar um það hvers vegna ekki séu fullgiltar fleiri samþykktir hér á landi. Svör Íslendinga eru aðeins þau að ekki hafi verið pólitískur vilji til að koma málinu í gegn hjá þríhliða nefndinni, hvað þá heldur á Alþingi. Þar sem lausn er ekki í sjónmáli í þríhliða nefndinni er ekki að vænta tillagna þaðan um fullgildingu og því er tillaga þessi til þingsályktunar lögð fram. Hvað varðar reglurnar um starfsöryggi hér á landi vil ég kannski aðeins drepa á það í lokin að hvað alvarlegast er starfsöryggisleysið hjá fiskvinnslufólki. Það eru lögin nr. 19/1979 sem hafa í raun og veru heimilað það að þetta fólk býr svo til ekki við neitt starfsöryggi og ekki hefur dómaframkvæmd bætt úr skák vegna þess að eftir dómaframkvæmd er þessi grein, 3. gr. laganna frá 1979, túlkuð vægast sagt mjög rúmt og hún heimilar allt of mikið frelsi að mínu mati í þessum efnum. Þess vegna fagna ég því ef hæstv. félmrh. hyggst taka þessi lög til endurskoðunar. Það er löngu orðið tímabært og ekki síst hvað varðar þessa grein. Og þó að það sé viðurkennt að einhver sérstaða þurfi að vera þegar um er að ræða hráefnisskort hjá fiskvinnslufyrirtækjum, þá er allt of langt gengið eins og reglurnar eru núna og það held ég að allir hljóti að sjá og viðurkenna sem kafa örítið ofan í þau mál. Það hefur verið brugðist við þessu að hluta til með því að gera kauptryggingarsamninga og í núverandi samningum Verkamannasambands Íslands er gert ráð fyrir því að starfsfólk eigi rétt á því að gera kauptryggingarsamning eftir níu mánaða starf. Ég get upplýst hæstv. félmrh. um það að ekki er von til þess að miklar breytingar verði í þessum efnum í núverandi kjarasamningum eftir nýjustu fréttum úr Karphúsinu. Ég kannaði það nú í morgun hvort einhvers væri að vænta í þessum efnum og verkalýðshreyfingin eða fulltrúar fiskvinnsludeildar Verkamannasambandsins meta málin svo að það lengsta sem þeir komast að sinni sé að fá ákvæðið um kauptryggingarsamning fært niður í fjóra mánuði þannig að fólk eigi rétt á kauptryggingarsamningi eftir fjóra mánuði í staðinn fyrir níu og það hjálpar ekki nema litlum hópi. Ég hefði gjarnan viljað vitna hér í samþykkt frá síðasta þingi Alþýðusambands Íslands um réttindamál launafólks nr. 3.2. þar sem rakið er nokkuð ítarlega í ályktuninni hversu mikilvægt sé að bæta starfsöryggi. Hér segir í lokin, með leyfi forseta: ,,Nauðsynlegt er að bætt starfsöryggi verði tryggt með samningum aðila á vinnumarkaði og löggjöf eftir því sem við á. Þá er nauðsynlegt að Ísland staðfesti nú þegar samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 158, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekenda.`` Það er farið nokkuð ítarlegar ofan í starfsöryggismálin í þessari samþykkt og ég vil hvetja hæstv. félmrh. til að kynna sér hana því það þekkja allir sem hafa komið nálægt réttindamálum launafólks að starfsöryggið er verulegur þrándur í götu þess að launafólk búi við þokkaleg réttindi á vinnumarkaði. Það er bara grundvallaratriði vegna þess að það hefur áhrif á öll önnur réttindi. Ekki er hægt að hvetja fólk til að fara og sækja rétt sinn fyrir dómstólum eða annars staðar eða gera kröfur þegar því er fullkunnugt um að það getur misst vinnu sína án þess að gefa þurfi upp fyrir því ástæðu, fyrir vikið. Að lokum legg ég til að máli þessu verði vísað til hv. félmn.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að staldra við þá athugasemd, sem hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, flm. þessarar tillögu nefndi og kemur fram í greinargerð á bls. 2, að Íslendingar hafa fullgilt 18 samþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar en fjöldi fullgildinga annars staðar á Norðurlöndum er frá 60 og til 100 í hverju landi. Hún benti á að í Norðurlandasamstarfi verkalýðshreyfinga hefur margoft komið til tals hversu slæm staða íslensks launafólks sé varðandi starfsöryggi og fyrirspurnir hafi verið gerðar um hvers vegna ekki séu fullgiltar fleiri samþykktir. Svör Íslendinganna verða að vera þau að ekki sé pólitískur vilji að koma málum í gegn og fram hjá þríhliða nefndinni. Við höfum lagt allt of mikið í hendur þríhliða nefndarinnar, ætlast til að menn kæmu sér saman og ef einn hefur sett ,,veto`` á málið og stöðvað það þá hafa allar þessar samþykktir stöðvast í höndum atvinnurekenda ef svo ber undir. Þessar mikilvægu samþykktir um réttindi launafólks hafa ekki komið hingað á þing, þingmenn þekkja þær ekki. Þess vegna erum við að reyna að vekja áhuga Alþingis á þessum málum og vekja alþingismenn til vitundar um þessi mál og hversu mikilvægt það er að gera breytingar og hvernig er hægt að styðja við baráttu verkafólks og réttindabaráttu launþega með því að staðfesta hinar ýmsu samþykktir sem hafa orðið til og verða til í gegnum þá alþjóðasamninga sem við undirgöngumst þegar við viljum svo við hafa. Það var mikilvæg ábending flm. að réttindi séu betur tryggð í mörgum Evrópulöndum en hér og ég vék að því örlítið í minni ræðu áðan. Norðurlöndin eru öðrum Evrópulöndum fyrirmynd á mörgum sviðum réttindamála, svo sem jafnréttismálanna. Þá er horft frá Evrópu og þangað en við, þessi fimmti hluti Norðurlandanna, erum aftast á merinni í réttindamálum launþega. Það er algerlega til skammar hvernig við höfum setið áhugalaus hjá og látum bara hlutina gerast. Ef þeir nást ekki fram í gegnum kjarasamninga eru þeir bara látnir eiga sig. Eins og hér kom fram þarf ekki að gefa upp ástæðu fyrir uppsögn. Það er nóg að hún sé feit eða ljót eða hann sé leiðinlegar eða atvinnurekendur segi: Af því bara. Ég hef sagt frá því, held ég tvisvar, úr þessum ræðustól þegar ég hitti starfsmannastjóra hjá stóru fyrirtæki á ferðalagi og við tókum tal saman og hann hafði orð á því hvað sér fyndist það óviðfelldið ef hann lenti í því að eiga að kalla fyrir sig starfsmann til þess að segja honum upp, að hann væri í stöðu til að segja ef starfsmaðurinn í öngum sínum spyr: Hvers vegna? Hvers vegna? Það er nóg fyrir mig að segja: Af því bara! Af því bara! Og hvernig stendur á því að þið, löggjafinn, látið þetta viðgangast? Hverju átti ég að svara? Af því bara. Þannig er það. Við skulum athuga það að þetta brann e.t.v. ekki nægilega á okkur þegar var svo mikil atvinna að allir höfðu vinnu og þeir sem kærðu sig um, jafnvel tvöfalda. En þegar atvinnuleysið hélt innreið sína fann fólk gjörla breytta stöðu. Þá kemur líka upp alveg nýr þáttur í okkar þjóðlífi. Það er þáttur þjónkunar og undirgefni, að láta vaða yfir sig á vinnustað, láta gera kröfur á hvað sem er vegna þess að það vofir yfir: Ef þú ert ekki góð eða ef þú ert með derring, vinur, þá eru hérna dálítið margir sem mundu vilja starfið þitt. Þetta breytti mjög miklu í umhverfi íslensks launamanns. Þetta mál sem hér er til umræðu er annað réttindamál af svipuðum toga og það sem ég var að mæla fyrir. Þessi tvö mál sýna okkur ótvírætt hve langt í land við eigum með að tryggja launafólki starfsöryggi sem er eitthvað í takt við það sem er í nágrannalöndum okkar og það sem þau telja sjálfsagt og réttmætt. Það er til skammar fyrir okkur á löggjafarþingi Íslendinga að við skulum ekki hafa gengið lengra og betur fram í því að tryggja réttindi launþega á ýmsu sviði. Ég kom inn á það áðan og ætla aftur að víkja að því að mikilvæg réttindamál hafa verið lögfest hér vegna þess að við höfum gerst aðilar að alþjóðasamningum. Ég man vel þá tíð, virðulegi forseti, þegar fulltrúar míns flokks voru að flytja tillögu um að Ísland gerðist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu, hvernig sá flokkur var ataður auri og sakaður allt að því um landráð fyrir það að reyna með málflutningi sínum og tillöguflutningi að koma því vel til skila í þessum þingsal hvað mundi ávinnast fyrir okkur og hvað við gætum átt á hættu ef við stæðum algerlega utan við með okkar einhæfa atvinnulíf og einhæfu frumvinnslugreinar. Ég man alla þessa umræðu. Ég man hin hörðu orð. En hvað er það sem hefur verið að gerast? Við erum hér að fjalla um alþjóðasamþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. En við höfum líka verið að vísa til réttinda sem hafa komið í gegnum alþjóðsamninga. Ég ætla að nefna nokkur réttindamál af því að þau eiga heima í þessari umræðu og ég get ekki annað. Það eru réttindamál sem hafa verið lögfest út af aðild okkar að ESS. Það eru lögin um hópuppsagnir. Það var ekki til stafkrókur um réttindi fólks við hópuppsagnir þar til við fengum slíka tilskipun, unnum úr henni hér og settu lög um að það yrði að fara að ákveðnum ráðum þegar ætti að fækka fólki og hafa samráð við trúnaðarmenn, leita leiða til að forðast hópuppsagnir o.s.frv. Ég ætla að nefna líka, virðulegi forseti, réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum þar sem líka er verið að reyna að tryggja svo sem unnt er rétt launafólks hjá fyrirtæki þó svo aðilaskipti verði og nýr eigandi. Það var ekkert sem tryggði rétt þessa fólks. Ég minnist fyrirtækis, reyndar í mínu kjördæmi, þar sem var búið að skipta um eigendur að fyrirtækinu í þrígang og fólk stóð hverju sinni réttindalaust og launalaust á götunni, eða réttara sagt á heimilunum sínum launalaust, og það var ekkert sem tryggði rétt þess. Því var jafnvel boðin ný vinna hjá nýjum aðilum en var ekki farið að fá laun þegar mál breyttust. Ég ætla að nefna annað af því að það er eitt af málunum sem við erum með í félmn. núna. Það er þetta brýna mál að taka á vinnutíma barna, brýna mál að skoða það hvernig uppvaxtarskilyrði við viljum gefa börnunum okkar og skoða það hvernig skóli og vinna á að fara saman og ganga ekki nærri þeim. Ég hef þegar nefnt hér, forseti góður, foreldraorlofið sem mun koma hingað annaðhvort í formi lagasetningar eða samvinnu aðila á vinnumarkaði ef svo tekst til. Þess vegna segi ég: Það er nöturlegt til þess að hugsa, og endurtek það sem ég sagði áður, að við skulum ekki bera gæfu til þess að skoða þessi mál sjálf, flytja þau hingað inn annaðhvort með samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins eða sem lagasetningu, að við skulum meira að segja þurfa að búa við það að taka við þessum tilskipunum utan lands frá og horfast í augu við hversu skammt við erum komin hér í þessu góða landi.

Herra forseti. Ég held að sem betur fer sé nú flest af því sem tekið er fram í þessari þáltill. þegar komið til framkvæmda. Ég held að þessar reglur séu að mestu leyti orðnar rótgrónar hjá okkur. A.m.k. hef ég ekki orðið var við það í mínu starfi að þar væri verulegur misbrestur á. Ég hygg að atvinnurekendur rökstyðji yfirleitt uppsögn starfsmanns ef eftir því er leitað. Ég tel líka að það sé ekki algengt að starfsmanni sé sagt upp störfum nema til þess séu gildar ástæður. Í þriðja lagi eru að vísu ekki til neinar skrifaðar reglur um tiltekið málsmeðferðarkerfi sem starfsmaður á rétt á við uppsögn, en ég hygg að honum sé yfirleitt gefinn kostur á að verja sig gegn aðfinnslum sem á hann eru bornar. Hann skal eiga rétt á að vísa uppsögninni til hlutlauss aðila og hann á rétt á bótum vegna ólögmætrar uppsagnar. Þetta tel ég að heyri fortíðinni til að mestu eða jafnvel að öllu leyti. Í mínu starfi hef ég einu sinni haft grun um það, það var ekki nein vissa, að starfsmanni hafi verið sagt upp vegna þess að vinnuveitanda hans eða yfirmanni líkaði ekki útlitið en ég hef ekki neinar sannanir fyrir því að svo hafi verið. Ég held að yfirleitt sé samstarf yfirmanna og/eða vinnuveitenda og launþega á vinnustöðum sæmilega gott og það heyri til undantekninga ef það er jafnvont og hv. tveir síðustu ræðumenn hafa viljað vera láta. Ég er alveg tilbúinn og tel ekki mikið mál að fullgilda þessa samþykkt í sjálfu sér. Ég er alveg tilbúinn að vinna að því. En á hinn bóginn hefði ég áhuga á því, ekki hér í þessari umræðu heldur ef hv. flutningsmenn vildu sýna mér dæmi úr daglega lífinu þar sem þessi ákvæði hefðu verið brotin nú á allra síðustu árum. Ef mikið er um það þá tel ég að nauðsynlegt kunni að vera að fullgilda þessa samþykkt. En það er annað sem er drepið lauslega á í greinargerðinni sem ég hef afar mikinn áhuga á því að vinna að af því að mér finnst það vera í hinu megnasta ólagi. Ég hef snúið mér til vina minna hjá verkalýðshreyfingunni og óskað eftir samstarfi um að reyna að stemma stigu við þeirri fáránlegu þróun sem hefur orðið í þjóðfélaginu varðandi verktakasamninga og ég hef miklar áhyggjur af. Að mínu mati er það sem mest er að í skipulagi vinnumála á Íslandi hvað menn eru farnir að fara fáránlega með verktakasamninga, þ.e. menn eru að reka fyrirtækin með alls konar gerviverktökum eða undirverktökum sem standa svo uppi réttlausir og vita í mörgum tilfellum lítið um hvað þeir eru að gangast inn á eða hvaða ábyrgð þeir eru að taka á sig. Ég hef líka trú á því að mikið af þessari vinnu sé svart og tel afar brýnt að leggja vinnu í það að reyna að lagfæra þetta og hef óskað eftir, að vísu munnlega en ekki skriflega, samstarfi og tillögum um úrbætur á þessu sviði. Ég held að við ættum að reyna að hjálpast að við að lagafæra þetta sem aflaga hefur farið. Hér var sagt fyrr og því haldið statt og stöðugt fram að ég stæði alltaf með atvinnurekendum ef í odda skærist. Hér er aftur minn ágæti starfsmaður, Gylfi Kristinsson deildarstjóri, sakaður um hlutleysi. Þetta finnst mér skjóta nokkuð skökku við ef minn starfsmaður og fulltrúi er hlutlaus í nefndinni en síðan er verið að saka okkur um að standa með vinnuveitendum. Það finnst mér ekki vera sanngjarnt eða það er mikil þversögn í þessu. Auðvitað er þessi ágæti formaður nefndarinnar að reyna að leiða menn saman og ekki að gera eitthvert bandalag við annan aðilann um að berja á hinum. Hans verkefni er það að leiða menn að sameiginlegri niðurstöðu og ég vísa því algerlega á bug þeim ásökunum sem hér eru settar fram um að eitthvert vítavert hlutleysi sé hjá þessum starfsmanni sem ég vil láta koma fram að mér finnst vera afar hæfur.

Hæstv. forseti. Hér höfðu áður komið fram á fundinum getgátur þess efnis að hæstv. félmrh. stæði með atvinnurekendum en samkvæmt því sem hann sagði síðast þá kemur í ljós að svo er ekki. Hann er bara svona saklaus og hrekklaus og góður maður. Hann trúir á það góða í tilverunni. Hann sagði að atvinnurekendur á Íslandi rökstyddu ævinlega uppsögn og fólki væri ekki sagt upp nema gild ástæða væri til. Ég verð að segja það hér að eitt af því sem olli mér hvað mestum áhyggjum í nýsamþykktu frv. um atvinnuleysisbætur var að þar eru áfram inni, þó það tækist ekki að lengja tímann, sérstakir 40 dagar sem fólk bíður með að fá bætur sem er sagt upp vinnu, að því er segir að eigin sök. Ég þekki alveg ótrúlega mörg dæmi um það úr mínu umhverfi að fólki er sagt upp alveg fyrirvaralaust og án þess að nokkur ástæða sé tilgreind. Það er sem sagt rekið. Og þetta fólk verður að fara inn á þessa 40 biðdaga vegna þess að það telst sjálft eiga sök á því að hafa fyrirgert vinnu sinni. Þetta er alvarlegt mál og kemur allt of oft fyrir. Ég þekki þess mörg dæmi sjálf. Svo vil ég tilgreina réttindi þeirra sem eru lausráðnir, meira að segja hjá ríkinu, fá alltaf þriggja mánaða samning í senn. Þessum samningum er stundum sagt upp, allt í einu eru þeir ekki endurnýjaðir meir og það er ekki skylt að gefa upp neina ástæðu hvers vegna. Ég vil leyfa mér að halda því fram að það sé oftlega um geðþóttaákvarðanir að ræða.

Herra forseti. Eins og þingheimi er kunnugt er ég búinn að lifa í 60 ár og ég hef enga ástæðu til annars en að trúa á hið góða. Ég hef ekki rekið mig á annað og ætla að halda því áfram. Ég tel eðlilegt að atvinnurekandi rökstyðji uppsögn ef eftir er leitað. Ég tel reyndar að ekki sé hægt að skylda atvinnurekanda að hafa hvern sem er í vinnu svo lengi sem starfsmanni kannski kann að þóknast. Það kann að vera, þó ég trúi á hið góða, til það fólk sem eðlilegt er og skiljanlegt að vinnuveitandi geti ekki haft í þjónustu sinni. En ég vil miklu heldur og er tilbúinn að taka á móti dæmum um brot, gallaða framkvæmd að þessu leyti, ef fyrir hendi er. Ég ætlast ekki til að þau séu lesin úr þessum ræðustól en er tilbúinn að leggja vinnu í að athuga það ef svo væri, en ég vil ekki taka góðar og gildar einhverjar getsakir.

Hæstv. forseti. Því miður voru þetta ekki getsakir mínar, hæstv. félmrh. Ég þekki fjölda dæma, því miður, um að fólki hefur verið sagt upp vinnu algjörlega að ástæðulausu og stundum á röngum forsendum. Ég vil tiltaka hér eitt dæmi um ungan mann sem var sagt upp vinnu vegna þess að það var rýrnun á lager á vinnustað hans. Það voru sem sagt grunsemdir um að hann ætti einhvern þátt í þeirri rýrnun og honum var ekki gefinn neinn kostur á að svara fyrir sig. Það kom svo í ljós viku eftir að hann hafði látið af störfum hvernig á þessari rýrnun stóð, það var annar starfsmaður sem átti sök á því. Hann var aldrei beðinn afsökunar eða boðið starfið aftur og samt var þetta hjá ríkinu. Ég þekki fjöldamörg slík dæmi sem ég get ekki talið upp hér í örstuttu andsvari. En ég vil þó taka undir með hæstv. félmrh. að þessir verktakasamningar sem grassera í þjóðfélaginu núna eru mikið og vaxandi vandamál. Það er t.d. mikill herskari af ungu fólki sem vinnur við að keyra skyndimat heim til þeirra sem vilja neyta slíkrar fæðu. Það er yfirleitt allt á verktakasamningum því það fær nokkuð hærri laun tímabundið heldur en ef það væri á föstum launum en það kemur í ljós að þegar fólk hefur núna, t.d. undanfarið, fótbrotnað í hálku við að hlaupa með slíkan skyndibita þá hefur það engar tryggingar. Og ég þekki dæmi um það líka. Þarna vorum við sammála um þessa verktakasamninga og ég tel mjög brýnt að það komi eitthvert frumkvæði frá félmrn. að taka á þeim málum.

Herra forseti. Því miður hefur það nú fylgt mönnum í gegnum söguna og hefur allt of oft komið fyrir að bakari hefur verið hengdur fyrir smið. Ég vil spyrja eftir því hvort starfsmaðurinn, þessi sem rekinn var saklaus fyrir það að annar hafði stolið, hafi leitað eftir rétti sínum við fyrirtækið eftir að það komst upp. 

Herra forseti. Ég verð að segja að oft hef ég orðið undrandi undir ræðum hæstv. félmrh. En nú verð ég að segja eins og er að undir þessari ræðu þá varð ég fyrst kjaftstopp en þegar á leið áttaði ég mig nú á því og hef fengið málið aftur. Ég vona að ég komi öllu því til skila sem þarf að gera athugasemdir við á þeim tíma sem ég hef aflögu. Hæstv. félmrh. segir að það hljóti að vera til einhverjar reglur sem taki á því þegar launafólk er beitt órétti, t.d. þegar því er sagt upp þegar það er haft fyrir rangri sök. Hlustaði hæstv. félmrh. ekki á ræðuna? Þekkir hann ekki lagaumgjörðina í kringum þessi mál, eða hvað er að? Ég undrast það að hæstv. félmrh. skuli koma hér og halda því fram gjörsamlega bláeygur að það sé þannig á Íslandi að atvinnurekendur almennt rökstyðji uppsögn. Hann heldur því fram gjörsamlega bláeygur að launafólki á Íslandi sé ekki sagt upp nema fyrir liggi gild ástæða. Hann er alveg hissa á dæminu sem hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir nefnir hér og segir að þá hljóti bara starfsmaðurinn að þurfa leita réttar síns. Hvaða réttar þegar engar reglur eru til, hæstv. félmrh.? Það eru engar reglur til sem þessi launamaður getur byggt rétt sinn á. Það er alveg sama hvort um það er að ræða að þessi ágæti atvinnurekandi byggi þessa ástæðu á röngum forsendum, hvort það eru upplognar sakir eða hvað það er, það eina sem þessi launamaður á rétt á er ákveðinn uppsagnarfrestur og ekkert annað. Það er þetta sem við erum að reyna að laga, hæstv. félmrh. Og úr því hæstv. ráðherra hefur ekki skilið það þá held ég að ég verði að endurtaka það, enn og aftur hér: Það eru engar reglur á þessu sviði.

Forseti vill minna hv. þm. á að ræðumönnum ber að snúa máli sínu til forseta en ekki ávarpa ráðherra eða þingmenn út í sal.

Athugasemdin er tekin til greina, herra forseti. Hæstv. félmrh. hélt því fram áðan, herra forseti, að það væri þannig að hægt væri að vísa máli til tiltekins hlutlauss aðila þegar launafólk væri órétti beitt. Í fyrsta lagi er ekkert um það að ræða að það séu til einhverjar reglur sem launafólk getur byggt mál sitt á. Í öðru lagi er þetta málsmeðferðarkerfi ekki til. Til þess að hægt sé að vísa málum til Félagsdóms, ef það er sá aðili sem hæstv. félmrh. er að vísa til, þá þurfa að vera til einhverjar reglur sem launafólk getur byggt rétt sinn á. Þær eru ekki til staðar. Ég er undrandi yfir því að hæstv. félmrh. hafi ekki enn áttað sig á því eftir alla þessa umræðu og eftir að hafa þó verið félmrh. í allan þennan tíma og sem á að heita æðsti maður vinnumarkaðsmála á Íslandi. Hæstv. félmrh. sagðist ekki hafa kynnst því í sínu starfi að launafólk væri órétti beitt að þessu leyti. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. að því hvort hann sé þá að tala um starf sitt sem bóndi eða starf sitt sem þingmaður. Eða hefur hæstv. félmrh. kannski starfað að réttindamálum launafólks sérstaklega? Hefur hann verið í starfi hjá verkalýðshreyfingunni eða hefur hann verið í starfi hjá samtökum atvinnurekenda? Á hvaða starfi byggir hæstv. félmrh. þessa sérþekkingu sína? Það er grundvallaratriði í þessu máli að reglurnar vantar til þess að byggja rétt sinn á. Það eru fjölmörg dæmi þess, eins og hæstv. félmrh. reyndar viðurkenndi áðan --- það var þó eitt sem hann viðurkenndi, að gerviverktakan væri afskaplega slæmur hlutur og það þyrfti að koma í veg fyrir hana. Hafi hæstv. félmrh. hlustað á framsöguræðu mína áðan, þá tók ég það sem sérstakt dæmi um það að ef til væru reglur um starfsöryggi launafólks á Íslandi sem eitthvert hald væri í, og bara yfirleitt einhverjar reglur, þá mundi gerviverktakan ekki hafa átt sér stað. Það er ósköp einfalt. Vegna þess að það liggur ljóst fyrir í þessum gerviverktakadæmum að fólki er sagt upp launasamningum. Út af hverju er því sagt upp launasamningnum, herra forseti? Jú, því er sagt upp launasamningnum vegna þess að það á að skerða þann rétt sem launasamningurinn byggir á, ráðningarsamningurinn. Það er tvenns konar form til þegar verið er að ráða mann í starf. Annað er að byggja á ráðningarsamningi, því fylgja ýmsar skyldur fyrir atvinnurekandann sem honum er skylt að standa við og aðrar skyldur líka á móti vissulega fyrir launamanninn. Ef um verktöku er að ræða þá býr launamaðurinn við mun vægari réttindi. Og ef þessi samþykkt væri í gildi, herra forseti, og það væri þannig, eins og hæstv. félmrh. einhverra hluta heldur, ég veit ekki hvers vegna, það er kannski þannig í Húnavatnssýslunni, ég hef ekki kynnst því, að fólki á Íslandi sé ekki sagt upp nema gild ástæða sé fyrir því þá væri fólki ekki sagt upp í hundraða og þúsunda tali síðustu ár til þess eins að láta það fara yfir á verktakasamninga. Það er þó dæmi sem hæstv. félmrh. viðurkennir. Vill þá hæstv. félmrh. meina að það sé gild ástæða? Eða hvað? Er þetta ekki þversögn við það sem hæstv. félmrh. sagði áðan, herra forseti, að það væri yfirleitt þannig að launafólki væri sagt upp á grundvelli gildrar ástæðu? Gerviverktakasamningarnir snúast beinlínis um að taka af fólki réttindi og láta það standa uppi sjálft réttindalaust án uppsagnarfrests, án ýmissa réttinda eins og orlofs. Í mínum huga eru það ekki gildar ástæður en það má vel vera að hæstv. ráðherra félagsmála á Íslandi telji þetta gildar ástæður. Hæstv. félmrh. vændi okkur sem hér höfum talað um að við séum með, ég man ekki lengur hvernig hann orðaði það, ég náði ekki að punkta það niður, það var svo margt að punkta niður eftir hæstv. félmrh., að við værum að nefna hér einhver dæmi út í loftið. Einhvern veginn þannig orðaði hæstv. ráðherra það. Það vill nú þannig til að áður en ég kom inn á hið háa Alþingi starfaði ég um nokkurn tíma hjá stærstu samtökum launafólks í landinu þannig að þau dæmi eru fjölmörg --- reyndar hef ég ekki gert mikið af því að nefna hér einstök dæmi vegna þess að ég tel að hæstv. félmrh. sé í einhverjum tengslum við lífið á Íslandi, að hann átti sig á því að einhverju leyti hvernig ástandið er á vinnumarkaðnum en ég verð að segja eins og er að ég er farin að efast um það eftir þessa ræðu hans hér áðan. Þess vegna sá ég ekki ástæðu til þess að fara að tína upp dæmin en ég get fullvissað hæstv. félmrh. um að dæmin eru fjölmörg. Það eru fjölmörg dæmi á síðustu árum sem hægt er að benda á og ég er viss um að vinir hans hjá Alþýðusambandinu eða hjá samtökum launafólks almennt geta bent honum á fjölda dæma. Ef hæstv. félmrh. er að halda því fram hér að við sem hér tölum, þeir þingmenn sem sýna því áhuga að reyna að bæta stafsöryggi launafólks á Íslandi, séum með einhverjar getsakir út í loftið þá þykir mér hæstv. félmrh. vera farinn að vega svolítið að vinum sínum í verkalýðshreyfingunni vegna þess að við höfum vitnað hér til samþykkta og til áratuga gamalla baráttumála verkalýðshreyfingarinnar. Byggir verkalýðshreyfingin sínar kröfur á eintómum getsökum? Hvernig í ósköpunum stendur á því að atvinnurekendur, hinn vinahópur hæstv. félmrh., hafa ekki viljað samþykkja þessar reglur? Þeir hafa ekki viljað gangast við þessum samþykktum inni í þríhliða nefndinni. Það skyldi þó ekki vera vegna þess að það mundi hafa í för með sér einhver útlát? Eða að það mundi á einhvern hátt skerða stjórnunarrétt atvinnurekenda frá því sem nú er? Herra forseti. Það er enginn að segja það hér að við sem höfum talað fyrir þessum samþykktum um bætt starfsöryggi launafólks séum að mæla með því að stjórnendur fyrirtækja eigi hreinlega ekki að geta losað sig við starfsmenn ef þeir ekki standa sig. Það var margítrekað í ræðu minni varðandi samþykktina um fjölskylduábyrgð og hafi ég ekki komið inn á það í framsöguræðu með þessari tillögu þá get ég gert það nú, að það er enginn að tala um að starfsöryggi þýði að starfsmaður sem brýtur af sér í starfi eða sinnir ekki sínu starfi geti hangið á sínu starfi eins og hundur á roði. Það eru vissulega dæmi þess frá Evrópulöndum, og þá dettur mér helst í hug Holland, að starfsöryggisreglur hafa gengið út í öfgar, a.m.k. að mínu mati, en það eru auðvitað matsatriði hvenær þær gera það. En ég get fullvissað hæstv. félmrh. um að það er langur vegur frá því að reglurnar á Íslandi verði eitthvað í þá veru að það sé farið að halla svo á atvinnurekendur að einhver hætta stafi af fyrir vinnumarkaðinn. Það er því miður þannig. Þess vegna þurfum við ekki að hafa neinar áhyggjur af því að með því að fullgilda þessa samþykkt um lágmarksreglur fyrir launafólk séum við að búa til einhverja óeðlilega kyrrstöðu á vinnumarkaði. Það er langt því frá. Hæstv. félmrh. undrast að í einu orðinu skuli stjórnarandstöðuþingmenn fárast yfir að hann eða starfsmenn félmrn. séu of hliðhollir atvinnurekendum en í hinu orðinu megi þeir ekki vera hlutlausir. Þá er hann að vísa til þess að ég hef gagnrýnt mjög þá hlutleysisstefnu sem félmrn. hefur rekið um árabil varðandi fullgildingarmál samþykkta Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Það var rakið hér áðan hvers eðlis þetta samstarf er sem verið er að vísa til. Það er beinlínis gerð um það krafa, herra forseti, í stjórnarskrá og þeim reglum sem Alþjóðavinnumálastofnunin byggir á að stjórnvöld sem eru aðilar að Alþjóðavinnumálastofnuninni hafi einhverja stefnu í þessum málum, að það sé einhver pólitík í gangi varðandi fullgildingar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Það er beinlínis ekki gert ráð fyrir því að stjórnvöld geti skýlt sér á bak við það að vera hlutlausir aðilar þegar kemur að því að fullgilda samþykktir. Það er mjög ódýr lausn og það hlýtur hver heilvita maður að sjá. Aðilar vinnumarkaðar eru tveir ólíkir aðilar sem hafa ólíkra hagsmuna að gæta --- og þetta veit ég að hæstv. félmrh. veit. Hann hefur eflaust komist rækilega í kynni við það á sínum ferli sem félmrh. Þarna er um ólíka hagsmuni að ræða og þríhliða samstarfið byggir beinlínis á því að þessir ólíku hagsmunaaðilar, annars vegar atvinnurekenda og hins vegar launafólks, ræði mál sín í þessari nefnd og ræði við stjórnvöld, en síðan er það stjórnvalda að taka afstöðu og taka af skarið í málum þegar ágreiningur er milli þessara tveggja andstæðu póla. Ég er ansi hrædd um að þó það sé mikilvægt fyrir hæstv. félmrh. að kynna sér málefni beggja aðila þá sé jafnmikilvægt fyrir hann að taka einhvern tímann afstöðu í málum þegar til kastanna kemur. Öðruvísi verður víst lítið um framfarir. Það má kannki spyrja hæstv. félmrh. að því hvort hann sé ánægður sjálfur með þær samþykktir sem hafa verið fullgiltar. Hefur hæstv. félmrh. kynnt sér þær samþykktir sem hafa verið gerðar á þingum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar á síðustu árum? Hvað finnst honum um þær? Telur hann sérstaka ástæðu til að skoða einhverja þeirra, og fullgildingu á einhverri þeirra? Ég heyrði hæstv. félmrh. a.m.k. ekki segja að hann væri tilbúinn að skoða fullgildingu á þessari samþykkt. En ég heyrði hann hins vegar segja að hann væri tilbúinn að skoða málið ef réttar reyndust þær fullyrðingar sem hér hefðu verið hafðar í frammi um að launafólk væri órétti beitt varðandi uppsagnir í einhverjum tilvikum. En ef veröldin skyldi nú líta öðruvísi út en hæstv. félmrh. heldur eða hefur a.m.k. haldið hingað til skal ég ekki láta standa á mér með að koma með dæmi og ég er viss um að samtök launafólks eru tilbúin til að koma með mun fleiri dæmi, koma með dæmi sem eru að gerast þessa dagana til þess að fullvissa hæstv. félmrh. Ég verð að segja það eins og er að ég hefði haldið að það væri að minnsta kosti skylda hæstv. félmrh. að kynna sér þær reglur sem fyrir hendi eru. Ég undrast að það skuli gerast að hæstv. félmrh. skuli verða uppvís að því úr þessum ræðustóli að hann þekki ekki þær grundvallarreglur sem gilda um uppsagnir launafólks á Íslandi. Ég verð að segja alveg eins og er að ég er gjörsamlega steinhlessa yfir því. En ég tek áskorun hæstv. félmrh. alvarlega um það og hann skal fá dæmin. Þau skal ekki skorta á næstunni. Ég vona að hann láti nú verða af því að gefa sér tíma til að skoða þessi mál vegna þess að hér er um að ræða grundvallaratriði sem samtök launafólks og allir sem hafa komið nálægt réttindamálum launafólks á Íslandi vita að skipta öllu máli fyrir launafólk þegar upp er staðið.

Herra forseti. Mér fannst nú skelfing að hlusta á þessa síðustu ræðu. Það er eins og reynsluheimur hv. þm. sé töluvert frábrugðinn mínum. Enda hefur það komið fram hér í umræðunni að ég er frekar bjartsýnn. Það er eins og hv. þm. hafi einhverja sannfæringu fyrir því að atvinnurekendur séu upp til hópa einhverjir skúrkar og þeir hljóti að vera siðlausir menn sem verði að handjárna í bak og fyrir með lögum og reglugerðum. Það getur vel verið að í þeirra hópi finnist skúrkar og það þurfi að taka á þeim. Ég held hins vegar að það sé ekki almenn regla að atvinnurekendur séu eitthvað sérstaklega mikið verri en aðrir menn. En það getur vel verið að nauðsynlegt sé að fullgilda þessa samþykkt og eins og ég sagði við upphaf þessarar umræðu finnst mér það koma vel til greina ef um brögð er að ræða að menn fari ekki siðsamlega að. Reynsla mín úr starfi félmrh. og reyndar sem þingmanns og bónda er sú að það sé ekki algengt að hér sé um ósæmilega hegðun að ræða. Þar af leiðandi verð ég ekkert uppnæmur þótt ég hlusti á svona ræður og vil biðja hv. þm. að taka gleði sína eftir því sem hægt er og líta pínulítið bjartari augum á tilveruna.

Herra forseti. Hæstv. félmrh. hefur áhyggjur af að ég sé ekki nógu bjartsýn manneskja. Ég er bjartsýn að eðlisfari en ég er líka raunsæ, herra forseti. Það er kannski fyrst og fremst raunsæi sem við erum að tala um í þessum málum. Ég er sannfærð um það líka að reynsluheimur minn og hæstv. félmrh. er mjög ólíkur. Það efast ég ekki um. En að ég hafi fullyrt eða gefið í skyn að allir atvinnurekendur væru skúrkar er bara ekki rétt, herra forseti, það er alls ekki rétt. Ég sagði það aldrei. Við teljum ástæðu til að setja umferðarreglur ekki satt, herra forseti? Það er ekki þar með sagt að við teljum að allir menn séu þannig að eðlisfari að þeir muni brjóta reglurnar ef ekki væru til lög um þær. Þetta snýst einfaldlega um að búa til ákveðið regluverk, ákveðinn ramma, einmitt vegna þess að það eru til einhverjir skúrkar. Það er ekki þar með sagt að allir séu skúrkar. En það er bara þannig að launafólk verður í stórum stíl fyrir því að vera beitt órétti og það er það sem við erum fyrst og fremst að tryggja að gerist ekki, herra forseti. En að snúa þessu upp í það að málstaður minn beri það með sér að ég telji alla atvinnurekendur skúrka, það er fjarstæða. Ég er einungis að reyna að vekja athygli á þeim órétti og á því regluleysi sem ríkir þegar kemur að málefnum launafólks hvað varðar starfsöryggi. Það er algjörlega óviðunandi og á því verður að taka.

Virðulegi forseti. Þetta hafa verið snarpar orðræður um réttindamál. Ég tek undir það með hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur að það skortir mjög á að það sé réttur til að leita réttar síns. Virðulegi forseti. Ég ætla að hinkra andartak á meðan ráðherrann er upptekinn vegna þess að það sem ég hef að segja, það verður ekki mjög löng ræða, á erindi við hann. Ég benti áðan á lög sem hafa verið sett og ég dró það fram hvers vegna þessi lög hefðu verið sett --- að þau hefðu verið sett vegna aðildar okkar að EES og ég ætla að nefna atriði úr hópuppsögnum og réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum til áréttingar þeim málflutningi sem við Bryndís Hlöðversdóttir höfum haft hér, með leyfi forseta, tekið úr 2. gr. laga um hópuppsagnir: ,,Áformi atvinnurekandi uppsagnir skv. 1. gr. skal hann hafa samráð við trúnaðarmann starfsmanna eða annan fulltrúa sem þeir hafa til þess valið svo fljótt sem auðið er með það fyrir augum að ná samkomulagi. Með samráðinu skal að minnsta kosti leita leiða til að forðast hópuppsagnir eða fækka starfsmönnum sem fyrir þeim verða og draga úr afleiðingunum með hjálp félagslegra aðgerða sem hafa það meðal annars að markmiði að auðvelda tilfærslur í starfi eða endurhæfingu starfsmanna sem sagt hefur verið upp.`` Hvað segir þetta okkur? Það er verið að setja reglur hér út af EES-ákvæðum sem við höfum tekið upp sem tryggja rétt launþegans við hópuppsagnir og tryggja samráð við trúnaðarmann til að leita réttar launþegans. Virðulegi forseti. Ef ég vík aftur að réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum þá segir þar í 5. gr.: ,,Aðilaskipti, sbr. 1. gr., skulu þeir sem hlut eiga að máli tilkynna trúnaðarmanni starfsmanna eða starfsmönnum sjálfum sé trúnaðarmaður ekki fyrir hendi með góðum fyrirvara og áður en aðilaskipti koma til framkvæmda. Jafnframt skal upplýsa hlutaðeigandi um ástæður aðilaskipta, um lagalegar, efnahagslegar og félagslegar afleiðingar þeirra fyrir starfsmenn og um fyrirhugaðar ráðstafanir vegna starfsmanna.`` Og, virðulegi forseti, önnur grein sem hangir á þessari: ,,Aðilaskipti, sbr. 1. gr., geta ein sér ekki verið ástæða fyrir uppsögn starfsmanna af hálfu atvinnurekanda, hvorki fyrir né eftir aðilaskipti. Samráð skal hafa með góðum fyrirvara og áður en fyrirhugaðar ráðstafanir koma til framkvæmda.`` Hér hef ég vísað til tvennra laga sem sett hafa verið með réttindi starfsmanna í fyrirrúmi sem sýna ótvírætt að það er verið að setja reglur til að aðstoða starfsmanninn til að leita réttar síns, m.a. með ákvæðum um trúnaðarmann. Virðulegi forseti. Það sem hér hefur komið fram í umræðunni er þó það að ráðherra hefur lýst því yfir að hann muni gera breytingar, hann muni koma með sína tillögu um fólk með fjölskylduábyrgð, hann mun íhuga það að koma með tillögu varðandi uppsagnir launafólks ef hann sannfærist um það að í nýlegum uppsögnum hafi ekki verið færð gild rök fyrir uppsögnum. Hann kallaði eftir því að við nefndum dæmi. Ég vil geta þess að á þessum vetri hef ég setið fyrir framan tvær konur sem hafa fengið uppsögn, verið á þessum viðkvæma aldri, þ.e. yfir fimmtugt, hafa talið sig vera vel látna starfsmenn, hafa starfað til margra ára hjá sama fyrirtæki og uppsögnin hefur komið eins og þruma úr heiðskíru lofti og ekki verið gerð tilraun til að færa rök fyrir henni. Þess vegna er svo mikilvægt að hafa rétt til að leita réttar síns. Virðulegi forseti. Þó mér liggi meira á hjarta þá ætla ég að staldra við hér. Hins vegar langar mig að draga það fram að ráðherrann hefur verið mjög svo mjúkur í þessari umræðu. Hann hefur lofað því að koma með mál inn í þingið sem hann hefur ekki verið tilbúinn til áður. Og af því ég nefndi það í upphafi máls míns að hann hefði átt merkisafmæli þá má e.t.v. draga þá ályktun, sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson er hér að gera, að eitthvað eigi það við að styðjast að ráðherrann hefur átt þetta merkisafmæli. Ég gat þess líka áðan að ég hefði e.t.v. flutt honum vísu ef ég væri til þess bær, en nú hef ég fengið aðstoð og ætla þess vegna í lok ræðu minnar, með leyfi forseta, að fara með vísu í orðastað Páls Péturssonar og í tilefni af þessu ágæta afmæli og orðum hans hér í dag: Sextíu ár í atinu hef ég þraukað einkum og sér í lagi hérna í ranninum. Þó að ég hafi ýmislegt amlað og baukað enn þá trúi ég á það góða í manninum.

Herra forseti. Mikil tíðindi gerðust í fjármálaheiminum fyrir síðustu helgi þegar Landsbanki Íslands keypti 50% hlut Brunabótafélagsins í Vátryggingafélagi Íslands. Stærsta fjármálastofnun landsins kaupir ráðandi hlut í stærsta tryggingafélaginu. Landsbankinn með aðeins 6 milljarða í eigið fé kaupir fyrir 3,4 milljarða en bankinn er jú með ríkisábyrgð. Vitaskuld er gott að innlendir bankar hasli sér loksins völl á tryggingasviðinu eins og tíðkast erlendis. Atvinnulífið hefur einkennst af helmingaskiptum og fákeppni. Oftar en ekki hafa stórfyrirtæki tengd Sjálfstfl. tekist á við fyrirtæki sem byggja á arfleifð SÍS. Ýmislegt bendir til þess að við sjáum nú enn einn slag risaeðlanna. Alla vega er fákeppni að aukast og fjármálalegt vald að færast á sífellt færri hendur. Markaðshlutdeild VÍS er um 40% og tryggingasjóðir þess um 10 milljarðar svo eftir nokkru er að slægjast. Landsbankinn var þó það máttvana fyrir nokkru að hann þurfti sérstaka aðstoð skattborgaranna. Landsbankinn hefur lengi unnið að því að ná fótfestu á tryggingamarkaðnum. Formaður bankaráðsins hefur oft talað um hvílík framtíð sé falin í væntanlegum lífeyrissparnaði. Því hefur verið haldið fram að frv. ríkisstjórnarinnar í lífeyrismálum sé tengt þessum kaupum. Þessu hefur hins vegar verið mótmælt. Formaður bankaráðs Landsbankans er jú framkvæmdastjóri Sjálfstfl. Frumvarp fjmrh. í lífeyrismálum skerðir möguleika núverandi lífeyrissjóða við að taka við lögbundnum iðgjöldum. Þetta setti kjarasamninga í uppnám og hæstv. forsrh. Davíð Oddsson þurfti að reka fjmrh. til baka með hugmyndir sínar. Víst er nauðsyn á endurskipulagningu í lífeyrismálum en þessi vinnubrögð eru óverjandi. Brunabótafélag Íslands er eignarhaldsfélag eftir sérstökum lögum. Venjulega er talið að sveitarfélögin á landsbyggðinni og einstaklingar eigi það. En ástæða er til að spyrja hvernig meintir eigendur komist að þessari 3,4 milljarða eign sinni, ekki nema þeir ætli að kaupa 35% í Landsbankanum og ráða þannig bæði VÍS og Landsbanka. Eru ný-sambandsmenn að tryggja sér enn betri stöðu gagnvart Landsbankanum með þessu skrefi? Nú er e.t.v. komin skýring á því að ekki er í lagatexta með bankafrv. ákvæði um að dreifa eignaraðild að hinum nýju 35% í bönkunum. Er búið að eyrnamerkja þau til vinveittra fyrirtækja stjórnarflokkanna? Það er athyglisvert að skoða nýja Fjárfestingarbankann í þessu ljósi. Þar er stofnaður enn einn ríkisbankinn, skipt eftir helmingareglu stjórnarflokkanna. Það er búinn til Nýsköpunarsjóður eftir sömu formúlu og nú er einn ríkisbankinn látinn þenja sig yfir tryggingasviðið. Ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. er að stíga stærri skref til ríkisrekstrar í fjármálaheiminum en nokkur ríkisstjórn hefur gert hér um áratuga skeið. Víst er að hér er kúvent í einkavæðingunni eða eins og Einar Sveinsson, forstjóri Sjóvár-Almennra sagði: Tekin var U-beygja. Hann furðar sig á þessu og er ekki einn um það. Valur Valsson, bankastjóri Íslandsbanka, spyr af hverju ríkisbanki geti keypt fyrirtæki úti í bæ en fyrirtæki úti í bæ geti ekki keypt bankann. Það stendur jú ekki til að einkavæða Landsbankann næstu fjögur árin. Ráðherra verður að svara þeirri hörðu gagnrýni bankastjóra Búnaðarbankans sem halda því fram að þetta hafi verið ólöglegt. Það þarf að skýra afstöðu bankaeftirlitsins. Meginþátturinn í umræðu okkar jafnaðarmanna hefur verið að tryggja samkeppnisvæðingu. Það hefur ekki tekist með þessu skrefi. Herra forseti. Ég spyr hæstv. forsrh. eftirfarandi spurninga: 1. Hvaða áform eru uppi af hálfu ríkisstjórnarinnar í lífeyrismálum og er líklegt að þær fyrirætlanir auki möguleika tryggingafélaga og séreignarlífeyrissjóða til að sækjast eftir hluta lífeyrisiðgjalda sem nú eru greidd í lífeyrissjóði með skylduaðild? 2. Forsrh. hefur lýst því yfir að hann hafi fylgst með málinu úr fjarlægð síðustu daga fyrir kaupin. Var leitað eftir afstöðu ráðherranna í ríkisstjórninni til þessara kaupa Landsbankans og hver var sú afstaða? 3. Ríkisrekstur á fjármálamarkaði eykst verulega við þessi kaup Landsbankans. Hvernig samrýmist það stefnu ríkisstjórnarinnar? 4. Forsvarsmenn Landsbanka Íslands tengja þessi kaup einkavæðingaráformum ríkisstjórnarinnar. Nú liggur hins vegar fyrir samkvæmt stjfrv. að ríkið muni ekki selja hlutabréf sín í Landsbankanum næstu fjögur árin þótt boðið verði út takmarkað nýtt hlutafé. Þýða þessi kaup helgarinnar að ríkisstjórnin muni endurmeta og hraða einkavæðingu ríkisviðskiptabankanna? 5. Hvernig breytist eiginfjárhlutfall Landsbankans við kaupin og hverju svarar ráðherra gagnrýni, m.a. bankastjóra Búnaðarbankans? 
             6. Mun ráðherra beita sér fyrir lagasetningu þannig að eigendur Brunabótafélags Íslands eigi kost á því að fá andvirði sölu í hlutabréfum í VÍS til sín ef þeir kjósa svo? 7. Eftir kaupin eru stærsti banki þjóðarinnar og stærsta tryggingafélagið tengd sterkum eignaböndum. Telur ráðherra þetta eðlilegt miðað við þá fákeppni sem þegar ríkir á fjármálamarkaði og með tilliti til samþjöppunar fjárhagslegs valds hérlendis?

Forseti vill strax í upphafi biðja hv. ræðumenn að gæta tímamarka, það er það margir sem hafa óskað eftir að taka til máls.

Virðulegi forseti. Frv. um skyldutryggingu lífeyriréttinda og starfsemi lífeyrissjóða verður kynnt hagsmunaaðilum á næstunni. Í frv. er fjallað um fjárreiður lífeyrissjóða, skilgreiningu á skyldutryggingu og hvað sé séreignarlífeyrissparnaður. Meginhugmyndin er að til samtryggingasjóða greiðist 10% iðgjald sem getur breyst með breyttri ávöxtun sjóðanna en sjóðfélagar ráði því hvort greiðsla umfram lágmarksiðgjöld til samtryggingar gangi til samtryggingar eða séreignar. Brýnt er að afgreiða frv. því að fjöldi beiðna um staðfestingu á samþykktum lífeyrissjóða liggur fyrir á mismunandi forsendum. Setning laga um þetta efni er því mikið hagsmunamál allra aðila á vinnumarkaði eins og komið hefur fram. Tryggingafélög, verðbréfafyrirtæki og bankar munu án efa gegna hlutverki í framtíðinni til að varðveita og ávaxta langtímasparnað, séreignarlífeyri, og stunda lífeyristryggingar sem í dag eru í stórum stíl á vegum erlendra tryggingafélaga. Að mínu mati er fátt jafnmikilvægt og að auka langtímasparnað þjóðarinnar. Yfirlýsing Landsbankans um kaup og kauprétt á hlutabréfum Brunabótafélags Íslands í VÍS og LÍFÍS hefur ekki verið rædd í ríkisstjórn en mér er kunnugt um að einstakir ráðherrar vissu af áformum bankans skömmu áður en yfirlýsingin var undirrituð. Ekki var sérstaklega leitað eftir afstöðu ráðherra en ég sagði formanni bankaráðsins að ég gerði ekki athugasemd við þessi áform ef þetta væru aðgerðir til að styrkja bankann og þær byggðust á eðlilegum viðskiptagrundvelli enda brytu þær hvorki í bága við lög né alþjóðasamþykktir sem Ísland er skuldbundið að fylgja. Eins og fram hefur komið hefur Landsbankinn um árabil verið að kanna hvernig hann geti breikkað grundvöll starfsemi sinnar til að tryggja aðgang sinn að langtímasparnaði og átt í því skyni viðræður við ýmsa aðila. Stefna ríkisstjórnarinnar um hlutafjár- og einkavæðingu á fjármagnsmarkaði kemur fram í fyrirliggjandi frumvörpum um ríkisbankana. Frumvörpin verða væntanlega afgreidd í vor. Auðvitað er ekki loku fyrir það skotið að áætlanir ríkisstjórnarinnar geti breyst, bæði vegna umfjöllunar í þingnefndum þar sem málið verður kannað í ljósi upplýsinga frá ýmsum aðilum og einnig vegna þeirrar öru þróunar sem á sér stað á fjármagnsmarkaðnum og miðar að því að styrkja þær einingar sem þar starfa í sívaxandi alþjóðlegri samkeppni. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað mér hjá stjórnskipuðum endurskoðanda Landsbankans liggur fyrir áætlun sem byggir á því að eiginfjárhlutfall bankans fari ekki undir 9% á árunum 1997--1999 þegar áformuð kaup munu eiga sér stað í áföngum og er þá ekki gert ráð fyrir að bankinn auki eigið fé sitt með sölu hlutafjár en það mundi að sjálfsögðu hækka hlutfallið verulega. Gert er ráð fyrir að bankinn taki víkjandi lán án ríkisábyrgðar á almennum markaði á árinu 1998 sem hækkar eiginfjárhlutfallið án þess þó að fullnýta heimildir sínar til slíkrar lántöku. Þessi mál hafa verið kynnt bankaeftirliti Seðlabanka Íslands mjög ítarlega. Jafnframt hefur vátryggingaeftirlitinu og Samkeppnisstofnun verið gerð grein fyrir málinu. Engar athugasemdir hafa komið fram vegna þessa. Eignarhaldsfélagið Brunabótafélag Íslands starfar samkvæmt lögum. Samkvæmt þeim lögum fer fulltrúaráðið, sem er 50 manna ráð tilnefnt af kaupstöðum og héraðsstjórnum, með aðalfundarrétt félagsins. Fulltrúaráðið mun fjalla um yfirlýsinguna á fundi sínum 4. apríl nk. Fulltrúaráðið tekur ákvarðanir um ráðstöfun söluandvirðis og stjórnarformaður Brunabótafélagsins hefur sagt að skapa þurfi skilyrði til þess að arður af starfsemi félagsins skili sér til sveitarfélaganna. Þegar litið er yfir íslenska fjármálamarkaðinn blasir við að á honum starfa fjölmörg tiltölulega lítil fyrirtæki. Fyrir nokkrum árum sameinuðust fjórir bankar í einn. Tryggingafélög hafa sameinast og lífeyrissjóðir sömuleiðis. Á sama tíma hefur fjármagnsmarkaðurinn opnast og hindrunum verið rutt úr vegi fyrir alþjóðlegum viðskiptum. Mér sýnist augljóst að í framtíðinni verði aukin og harðnandi samkeppni á þessum markaði. Fyrirtæki munu sameinast og erlendir aðilar koma inn á markaðinn í stærri stíl. Slík breyting á ekki að leiða til fákeppni heldur til opinnar alþjóðlegrar samkeppni sem mun skila sér í bættum lífskjörum og meiri langtímasparnaði. Nýlegt dæmi um viðbrögð markaðarins er þegar Félag ísl. bifreiðaeigenda samdi við alþjóðlegt vátryggingafyrirtæki um bílatryggingar. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum geta þess að bankaráð Landsbankans hefur að sjálfsögðu fjallað um yfirlýsinguna og samþykkti hana einróma. Í ráðinu sitja fimm þingkjörnir fulltrúar, einn sjálfstæðismaður, einn framsóknarmaður, einn alþýðubandalagsmaður og tveir fulltrúar Alþfl., flokks jafnaðarmanna. Stjórnarandstaðan hefur þannig meiri hluta í bankaráðinu en mikil eindrægni virðist ríkja um þetta mál þar.

Herra forseti. Varðandi áform hæstv. ríkisstjórnar í lífeyristryggingamálum, þau sem frést hefur af, þá verð ég að segja að þau eru að mínu mati bæði ótrúlega ósvífin og ótrúlega vitlaus. Það er ótrúlega ósvífið að hæstv. ríkisstjórn skuli vera að kokka um þessi mál á bak við tjöldin, á bak við aðila vinnumarkaðarins og það jafnvel á tímum þegar kjarasamningagerð stendur yfir. En það er líka ótrúlega vitlaust ef hæstv. ríkisstjórn ætlar með þessu að hefja hér breytingar í lífeyrismálum sem byrja að grafa undan því uppsöfnunarkerfi samtryggingarsjóða sem við Íslendingar erum þó á góðir leið með að byggja upp með fullnægjandi hætti. Þetta uppsöfnunarkerfi samtryggingarsjóða skín eins og ljós í myrkri þegar vestrænar þjóðir horfa til þeirra viðfangsefna sem fram undan eru hvað varðar það að tryggja öldruðum, sístækkandi hópi aldraðra, lífeyri á komandi áratugum. Þá er það íslenska uppsöfnunarkerfið í samtryggingarsjóðum sem menn horfa til sem langálitlegasta fordæmisins sem nokkurs staðar er að finna. Það er því í senn bæði ótrúlega ósvífið og ótrúlega vitlaust ef hæstv. ríkisstjórn ætlar nú að sólunda þessu kerfi. Varðandi hins vegar kaup Landsbanka Íslands á 50% eignarhlut í Vátryggingafélagi Íslands þá er þar á ferð gífurlega stórt mál í íslenskum peningaheimi, það er nánast risavaxið mál. En þá vill svo vel til --- fátt er svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott --- að hér fyrir Alþingi eru mál um breytingar á ríkisbönkunum, þar með talið Landsbankanum, í hlutafélag. Það er alveg ljóst, herra forseti að þessi atburður setur það mál í allt annað samhengi, kostar miklu ítarlegri vinnu á vettvangi efh.- og viðskn. og þingsins að þessu máli. Ég lít svo á að þetta sé enn frekari röksemd fyrir því að ótímabær og hröðuð afgreiðsla þessara mála hér á vorþinginu komi ekki til greina. Það er óhjákvæmilegt að fara yfir forsendur þessa mál á nýjan leik frá grunni. Reyndar hefur efh.- og viðskn. þegar hafið störf hvað það varðar.

Hæstv. forseti. Hér er býsna merkilegt mál á ferðinni og svo virðist sem fregnir af kaupum Landsbankans á 50% hlutafjár í VÍS hafi komið mjög á óvart og valdið miklum óróa á fjármálamarkaðnum. Það hlýtur öllum að vera ljóst hvað Landsbankinn er að gera. Hann er að búa sig undir framtíðina, bregðast við breytingum og aukinni samkeppni, m.a. milli banka og tryggingafélaga, sem sum hver stunda umtalsverða lánastarfsemi, t.d. vegna bílakaupa og bílasölu. Samkvæmt mínum heimildum hafa lengi verið áform uppi um það innan Landsbankans að fara út í tryggingastarfsemi og hefur þar sérstaklega verið horft til líftrygginga. Það er svo annað mál, herra forseti, hvort útspil Landsbankans er eðlilegt í ljósi þess sem fram undan er og hvaða áhrif það muni hafa. Einnig hvernig það tengist áformun hæstv. fjmrh. um breytingar á lífeyriskerfiu þar sem meiningin er að bjóða upp á frjálst val að einhverjum hluta þannig að fólk geti ávaxtað lífeyri sinn að eigin vali t.d. hjá hinni nýju tryggingadeild Landsbankans. Það er afar athyglisvert hvernig Sjálfstfl. kemur að báðum endum þessa máls en eins og hér hefur komið fram er formennskan í bankaráðinu í höndum sjálfstæðismanns og hæstv. fjmrh. tilheyrir þeim sama flokki sem kunnugt er. Hvert er samhengið þarna á milli, hæstv. forseti? Hvaða og hverra hagsmuna er verið að gæta? Er þetta eðlileg þróun en eins og fram hefur komið varð samstaða um þessa aðgerð innan Landsbankans, eða erum við einfaldlega að horfa upp á sívaxandi baráttu um fjármagnið og sparifé landsmanna um leið og miklar breytingar eru fyrirhugaðar á ríkisbönkunum? Landsbankinn í dag er orðinn allt annar en hann var fyrir nokkrum dögum. Við þessum spurningum þurfum við að fá svör, hæstv. forseti, og það er fyrirhugað að ganga eftir þeim svörum í hv. efh.- og viðskn. En þetta mál er allt hið athyglisverðasta en býsna erfitt er að átta sig á hvaða þýðingu það hefur.

Herra forseti. Fyrir skömmu síðan birti opinber nefnd sem fjallaði um samkeppnisskilyrði íslensks atvinnulífs niðurstöður sínar og komst að þeirri niðurstöðu, sem ekki kom nú á óvart, að þetta örsmáa hagkerfi einkenndist mjög af einokun og fákeppni hvort heldur væri ríkisrekinni einokun eða ráðandi stöðu fyrirtækja á mörkuðum og nefndi til sögunnar landbúnaðarkerfið, orkugeirann, fjármagnsmarkaðinn, tryggingarnar, flutningastarfsemina o.s.frv. Hæstv. ríkisstjórn hefur í stefnuyfirlýsingum sínum vakið upp væntingar um að hún stefni að breytingum á þessu með því að draga úr ríkisrekstri, tryggja dreifðari eignaraðild og skapa almennari og betri samkeppnisskilyrði. Þau mál sem nú eru á borðum þingmanna vekja upp spurningar um hvort nokkurt samræmi er milli orða og efnda. Það vekur athygli að hæstv. ríkisstjórn leggur hér fram frv. um stofnun nýs fjárfestingarríkisbanka og viðheldur reyndar hólfaskiptingunni að því er varðar landbúnaðinn með því að viðhalda Stofnlánadeildinni sem sérstökum sjóði, bindur sérstaklega þannig um hnútana að hagsmunaaðilarnir verði ráðandi í þessum banka. Það liggur fyrir að þeir sem eru sérfróðir í röðum stjórnarliða um þessi mál lýsa sig andvíga þessari stefnu ríkisstjórnarinnar og hafa raunverulega skapað annan meiri hluta í efh.- og viðskn. sem er andvíg þessum áformum. Að því er varðar myndun hlutafélaga um ríkisbankana tvo þá tek ég undir það sem sagt hefur verið að seinustu gjörningar hljóta náttúrlega að breyta því máli mjög verulega, þegar stærsti ríkisbankinn og stærsta tryggingarfélagið ganga í eina sæng, vegna þess m.a. að formaður bankaráðs Landsbankans, framkvæmdastjóri Sjálfstfl., hefur lýst því yfir að þessi gjörningur sé gerður í trausti þess að fyrir liggi sú stefna ríkisstjórnarinnar að einkavæða bankann. Nú er það algjör misskilningur að það liggi fyrir. Þvert á móti liggur fyrir að næstu fjögur ár á ekki að hrófla við þessum meiri hluta. 
             Virðulegur forseti. Spurningarnar eru raunverulega hinar sígildu sem beina má til hæstv. starfandi forsrh. og rifja upp í leiðinni hin frægu orð Margrétar Thatcher: Er það svo að ríkisstjórnin sé algjörlega á U-beygjunni?

Herra forseti. Það liggur ljóst fyrir að þær ráðstafanir sem gerðar voru á föstudaginn eru til hagsbóta fyrir Landsbankann til lengri tíma litið og því ástæðulaust að tortryggja forsvarsmenn bankans hvað þetta varðar. Hins vegar, vegna þeirra afskipta sem Alþingi ber að hafa af ríkisbönkunum ef eiginfjárstaða þeirra er ekki sú sem kröfur eru gerðar um, er nauðsynlegt að við fáum allar upplýsingar um þau viðskipti sem felast í kaupsamningnum vegna þess að talsmenn bankans hafa talað misvísandi í fjölmiðlum um hvað þessi viðskipti hafa í för með sér, þannig að okkur sé fullkomlega ljóst hver staða bankans verður eftir að viðskiptin hafa átt sér stað. Við verðum hins vegar líka að gera okkur grein fyrir því að ef þessi viðskipti standast og bankinn stenst eiginfjárkröfur eftir að viðskiptin hafa átt sér stað þá verða gríðarlegar breytingar á fjármálamörkuðunum. Aðrir bankar munu leika sama leikinn og gera svipaða samninga úti á markaðnum við aðra aðila og þannig mun eiginfjárstaða þeirra batna um hundruð milljóna og efnahagsreikningur þeirra getað þanist út sem því nemur. Þetta leiðir líka í ljós hvað það er annkannaleg staða hér á fjármálamarkaðnum að hluti er í eigu ríkisins og hluti í eigu sjóða, einkaaðila og fyrirtækja. Það skapar þá stöðu eins og kom fram hjá einum bankastjóra hlutafélagabankans að ríkisbankarnir geta keypt hlut í öðrum en enginn getur keypt hlut í þeim. Þess vegna er nauðsynlegt í framhaldi af þessu að hraða einkavæðingunni og ekki stíga einhver skref bara til hálfs, það hefur aldrei verið til farsældar. Hvað varðar lífeyrissjóðina og lífeyrismarkaðinn 

Virðulegi forseti. Þessi umræða fer fram við mjög sérkennilegar og athyglisverðar aðstæður undir alsjáandi auga framkvæmdastjóra Sjálfstfl. hér á pöllunum sem fylgist með því hvernig vinnumenn hans hér í salnum standa sig í þessum umræðum. Það er eðlilegt vegna þess að framkvæmdastjóri Sjálfstfl. er höfundur þessa máls. Í framhaldi af þeim umræðum sem hér hafa þegar farið fram er hins vegar ástæða til að spyrja hæstv. fjmrh. tveggja spurninga varðandi lífeyrissjóðina. Í fyrsta lagi: Hvernig mun fjmrh. bregðast við kröfum verkalýðsheyfingarinnar sem eru settar fram í dag um yfirlýsingu varðandi löggjöf um lífeyrissjóðina? Hvað mun fjmrh. ganga langt í þeim efnum? En í orðum sínum áðan þá fannst mér að hann væri í rauninni að segja að ríkisstjórnin ætlaði þrátt fyrir kröfur verkalýðshreyfingarinnar að halda sínu striki, með öðrum orðum að hafa kröfur verkalýðshreyfingarinnar að engu. Þetta spyr ég um í fyrsta lagi. Í öðru lagi, herra forseti. Fyrir örfáum mánuðum eða vikum ræddum við hér um lífeyrismál opinberra starfsmanna og ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig hugsar hann sér að sú niðurstaða rími við hugmyndir ríkisstjórnarinnar um allsherjarbreytingar á lífeyrissjóðalöggjöfinni sem greinilegt er að ríkisstjórnin ætlar að knýja fram á vordögum? Ég hef margra spurninga að spyrja hæstv. ráðherra, varðandi hitt málið, þ.e. Brunabótafélagsmálið og Landsbankamálið. Ég hef ekki tíma til að fara yfir þær en ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra tveggja spurninga: Telur hann hugsanlegt að Búnaðarbankinn muni í framhaldi af þessari niðurstöðu efna til samvinnu við önnur tryggingafélög um lífeyrissjóði eða lífeyristryggingar af einhverju tagi og þar með sé staðan í raun og veru orðin sú að samkeppnin á Íslandi sé ekki á milli einkaaðila heldur tveggja tiltölulega mjög sterkra ríkisfyrirtækja? 
             Og að lokum, herra forseti, telur hæstv. fjmrh. líklegt að Brunabótafélagið, forríkt félag eftir skamma stund, muni nota auðæfi sín til að kaupa hlutabréf í Landsbankanum?

Virðulegi forseti. Þessi stórtíðindi í íslenskum viðskiptaheimi eru í senn bæði brosleg en um leið grafalvarleg. Brosleg náttúrlega vegna þess að við erum mitt í umræðu hér á hinu háa Alþingi um einkavæðingu á fjármagnsmarkaði og því er ekki að undra þótt fjölmargir stjórnarliðar og málsvarar einkavæðingar séu eilítið ruglaðir í ríminu þessa dagana þegar fréttir berast á þessari helgi um stórfellda ríkisvæðingu stofnana á fjármagnsmarkaði, ríkisvæðingu sem þýðir það eitt að Landsbanki Íslands, stærsta einstaka eign ríkissjóðs úti á markaði, kaupir helminginn af stærsta tryggingafyrirtækinu. Er að undra þótt menn ruglist eilítið í ríminu? Málið er hins vegar grafalvarlegt þegar til þess er litið að við viðskipti af þessum toga, þar sem milljarðar skipta um hendur þótt ekki sé einsýnt um það hvaðan þeir peningar eigi að koma, hver eigi að láta þá af hendi eða taka við þeim yfirleitt, þá verða engu að síður stórfelldar breytingar á eignarhlutdeild á tryggingamarkaði annars vegar og í bankaheiminum hins vegar. Og það segir okkur og sýnir sem við stjórnarandstæðingar margir hverjir höfum bent á ítrekað í umræðum um bankamál hér á Alþingi og munum gera áfram að það eru auðvitað örfáir einstaklingar þegar allt kemur til alls sem ráða ferðinni í þessum efnum. Spurningin sem vaknar er hins vegar þessi: Eru þessi tíðindi helgarinnar til þess fallin að flýta fyrir einkavæðingarferlinu eða er þetta fráhvarf frá því ferli og í raun stefnubreyting af hálfu ríkisstjórnarinnar? Þetta verður auðvitað að fást skýrt. Spurningin er líka þessi sem hæstv. starfandi forsrh. verður að svara: Er von á meiru af þessu tagi? Er ráðherrum ríkisstjórnarinnar kunnugt um að þeir búnaðarbankamenn til að mynda séu í viðræðum við fyrirtæki úti í bæ og ætli sér kannski um næstu helgi að bæta enn við og auka enn frekar við ríkisvæðinguna miklu mitt í allri einkavæðingunni?

Virðulegi forseti. Á einni síðdegisstund á föstudaginn var spurðust út þau miklu tíðindi að annar ríkisbankanna, Landsbanki Íslands, hefði gert sér lítið fyrir og keypt helming í stærsta tryggingafélagi landsins. Frá því var jafnframt greint að þessi hlutabréfaviðskipti væru hin stærstu frá því að land var numið, hvorki meira né minna. Þá rifjaðist upp hið fornkveðna: Ærið mun hann stórvirkur en eigi veit ég hvort hann er svo góðvirkur. Þessi sérstæði síðdegisgjörningur vekur vissulega upp margar spurningar sé hann skoðaður í samhengi við það sem áður hefur gerst á þessum sviðum. Það eru ekki liðin nema fimm ár eða tæplega það síðan Landsbankinn fékk hálfan fimmta milljarð í víkjandi lán til þess að standast alþjóðleg mörk um eiginfjárstöðu. Í fyrra þurfti hann sérstakrar skuldbreytingar við vegna þessarar sömu fyrirgreiðslu upp á 1.000 millj. kr. Núna reiðir þessi ríkisbanki hins vegar fram hálfan fjórða milljarð kr. til þess að kaupa sér hlut í atvinnurekstri sem einstaklingar, samtök þeirra og félög hafa annast hingað til, m.a. í krafti þeirrar fyrirgreiðslu sem ríkið veitti honum. Hver er seljandinn? Það er Eignarhaldsfélag Brunabótafélags Íslands. Skyndilega blasir það við hverjum manni að þetta félag mun hafa handbæra 3,4 milljarða kr. þó svo að fullkomin óvissa virðist ríkja um hver eigi það fé. Í lögum um Eignarhaldsfélagið Brunabótafélag Íslands segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Eignarréttindi sameigenda eru óvirk nema til slita á félaginu komi, sbr. 16. gr. Ákveða skal slitaverðmæti (eignarhlut) hvers og eins sameiganda á þeim degi er lög þessi taka gildi.`` Í framhaldi af þessu er óhjákvæmilegt að leita eftir því hver sé eignarhluti eða slitaverðmæti hvers og eins sameiganda nú samkvæmt þeim lögum sem um þessi mál gilda. Með kaupum á Brunabótafélaginu hefur Landsbankinn skuldbundið sig til þess að reiða fram 3,4 milljarða kr. Það virðist augljóst að samkvæmt þeim reikningsskilavenjum sem viðgengist hafa ber að bókfæra kaupverðið í einu lagi en ekki í þremur áföngum. Þess vegna er óhjákvæmilegt að Ríkisendurskoðun sem er endurskoðandi Landsbankans segi álit sitt á þessum samningi og hver áhrif hans verða á efnahag bankans. Einnig verður fróðlegt að fylgjast með rökstuðningi bankaeftirlitsins sem eftirlitsaðila með bankastarfseminni í landinu. Þeirri fyrirætlan að breyta ríkisbönkunum í hlutafélög 

Herra forseti. Mér þótti þetta nokkuð kúnstugt upphlaup út af lífeyristryggingunum. Menn ruku allt í einu upp með getsakir og upphrópanir um að ríkisstjórnin ætlaði að eyðileggja samhjálpartilgang lífeyrissjóðanna. Ég vil bara taka það fram að það stendur ekki til og það verður ekki gert. Ríkisstjórnin hefur aldrei áformað eða rætt, hvað þá ákveðið, að rústa lífeyrissjóðina. Það liggur fyrir að þeir koma til með að halda sínum 10%. Í öðru lagi, sveitarfélögin ráða Brunabót. Þar af leiðandi liggur það í hlutarins eðli að söluandvirðið hlýtur með einum eða öðrum hætti að renna til sveitarfélaganna.

Hæstv. forseti. Hér eru gefnar misvísandi og mótsagnakenndar yfirlýsingar annars vegar af hálfu hæstv. fjmrh. og hins vegar hæstv. félmrh. Annar lýsir því yfir, hæstv. fjmrh., að til standi að setja lífeyrissjóðunum í landinu, samtryggingarsjóðunum þröngar skorður. Hann lýsti því hér áðan í upphafi síns máls. 10% iðgjald ætti að fara inn í samtryggingarsjóði. Síðan ætti það að vera komið undir hverjum einstaklingi hvað gert yrði við það sem kæmi þar ofan á. Þessu lýsti hæstv. fjmrh. yfir áðan, að lífeyrissjóðunum yrðu settar skorður með þessum hætti. Og ég tek undir þá spurningu sem hv. þm. Svavar Gestsson beindi til fjmrh. hér áðan: Hvað með þá lífeyrissjóði sem þegar hafa samið um og reyndar verið fest í lög að greitt verði 15,5% iðgjald? Hvað verður með þetta, hvað verður með þær greiðslur? Við vitum að lífeyrissparnaður er uppistaðan í heildarsparnaði landsmanna. Hér er um mjög mikið fjármagn að ræða sem fjármálafyrirtæki og verðbréfafyrirtæki í landinu hafa lengi ásælst. Þessir aðilar hafa viljað fá ríkisstjórnina í lið með sér til þess að ná í þetta fjármagn og samkvæmt þeim fréttum sem borist hafa úr fjmrn. þá hafa þessir aðilar haft árangur af sínu erfiði. Það hefur reyndar ekki kostað mikið erfiði fyrir fjármálafyrirtækin í landinu að fá ríkisstjórn Davíðs Oddssonar á sveif með sér. En hitt er svo annað mál og ég vil vekja athygli á því að ef einstaklingsbundnir lífeyrisreikningar eru á kostnað samtryggingar, þá eru þeir á kostnað örorkubóta, þeir eru á kostnað barnabóta og þeir eru á kostnað makabóta. Og sú spurning sem hæstv. fjmrh. verður að svara hér er: Stendur virkilega til eins og hann reyndar gaf til kynna í upphafi síns máls að setja lífeyrissjóðunum einhverjar skorður? Þetta er spurningin. 

Virðulegi forseti. Ganga núv. hæstv. ríkisstjórnar á vegi hlutafélaga og einkavæðingar er að verða hin mesta píslarganga. Því koma þessi kaup ekki mjög á óvart því að hingað til hafa einkavæðingartilraunir ríkisstjórnarinnar á fjármagnsmarkaði birst okkur í stofnun nýs ríkisbanka og áframhaldandi yfirráðum ríkisins á viðskiptabönkum. Því vakna við kaupin ýmsar spurningar. Í fyrsta lagi hvort kaupin veiti VÍS óbeina ríkisábyrgð á skuldbindingum sínum. Ef halla færi undan rekstri fyrirtækisins er hætt við að það hefði veruleg áhrif á rekstur Landsbankans og líklegt að ríkissjóður yrði þá að hlaupa undir bagga með einum eða öðrum hætti. Þessi vitneskja lánardrottna gæti leitt til þess að fyrirtækið fengi notið betri kjara á lánamarkaði en önnur tryggingafyrirtæki. Hættan er því sú að með kaupunum sé ríkið að skekkja samkeppnisstöðu fyrirtækja á tryggingamarkaði. Í öðru lagi hafa réttlætingar forsvarsmanna Landsbankans fyrir kaupunum komið mér spánskt fyrir sjónir þegar helsta réttlæting fyrir kaupunum er sú að með þeim sé stofnunin að styrkja stöðu sína vegna fyrirsjáanlegrar erlendrar samkeppni á þessum markaði. Í ljósi nauðsynjar á erlendri samkeppni á þessum markaði tel ég undarlegt að ríkið taki með þessum kaupum þátt í að byggja múra í því skyni að koma í veg fyrir eða hamla gegn nauðsynlegri samkeppni á þessu sviði. Í þriðja lagi eru það svo BIS-reglurnar en ég og fleiri eigum erfitt með að skilja hvernig stofnun sem nýverið sótti um stuðning til eiganda síns getur nú án stuðnings skuldsett sig sem nemur rúmlega þeirri fjárhæð sem síðast var lögð til hennar í formi víkjandi lána án þess að skerða sína eiginfjárstöðu. Ég segi ekki annað en mikill er máttur forsvarsmanna bankans. Að lokum, virðulegi forseti, það sem gerir þetta mál enn sérkennilegra eru svo örlög hins ágæta stjórnmálamanns hæstv. fjmrh., sem á sínum tíma var frægur fyrir baráttu sína undir slagorðinu ,,báknið burt``, en hlýtur nú þau örlög í faðmi helmingaskiptastjórnarinnar að verða lykilmaður í því að ríkisvæða tryggingamarkaðinn.

Herra forseti. Það er ljóst af svörum hæstv. fjmrh. fyrir hönd forsrh. að vinnubrögðum varðandi lífeyrismál er mjög ábótavant. Að menn skuli ætla sér að setja hér upp nýtt kerfi í sambandi við lífeyrismál án þess að ræða það á réttum vettvangi, það er ósvinna. Hins vegar bendi ég á varðandi málið í heild að ríkisvaldið hér á landi er stærsti aðilinn á fjármagnsmarkaði, stærstur í Vestur-Evrópu, var stærstur og verður enn stærri. Það er verið að auka ríkisreksturinn á fjármagnsmarkaði en ráðherra sagði ekkert um hvort það yrðu stefnubreytingar í frumvörpunum sem lægju frammi. Hann boðaði engar breytingar í kjölfar þessara atburða helgarinnar. Hann sagði að auðvitað gæti þetta tekið breytingum í meðförum þingsins þar sem ekki á að draga úr því ferli sem kveðið er á um í frv. um að selja 35% hlut í Landsbanka og Búnaðarbanka án tryggingar á dreifðri eignaraðild. Ég vil vekja athygli á þeirri hugmynd okkar jafnaðarmanna sem við vörpuðum fram hvort ekki ætti að reyna að fá erlenda eignaraðila í annan ríkisviðskiptabankann, dreifa síðan hlutabréfum ríkisins milli fjárráða Íslendinga. Þá fengi fólkið bæði dreifða eignaraðild og fólkið fengi sjálft eign sína en hún væri ekki reyrð í fjötra helmingaskiptakerfis stjórnarflokkanna. Ég held að þessa hugmynd ætti að ræða ítarlega. Ég vil hins vegar benda á, herra forseti, gagnrýnin ummæli bæði Árna Mathiesens og Einars Kristins Guðfinnssonar og ég tek undir tillögu hans að Ríkisendurskoðun verði falið að skoða útreikningana á eiginfjárhlutfallinu. Hér eru mjög skrýtnir útreikningar og rökstuðningur á ferðinni þó að vægt sé að orðið kveðið og það mál verður vafalítið tekið upp í hv. efh.- og viðskn. Það eru deilur um eignarhald á Brunabótafélagi Íslands og það er eins gott að menn undirbúi sig þá undir þá umræðu sem hlýtur að fara í gang varðandi þann þátt. Hver á Brunabótafélagið? Hver á að stýra því og ef á að greiða út þennan eignarhluta, þá til hvaða aðila? 

Virðulegi forseti. Fyrst um lífeyrismálin. Undirbúningur þess frv. sem hér hefur verið nokkuð til umræðu hefur nú tekið um eitt og hálft ár. Í dag er það svo að menn geta lagt inn í séreignarlífeyrissjóði og það telst gildur lífeyrissparnaður samkvæmt lögum. Ég staðhæfi það hér að með þeirri lagabreytingu, með þeim lögum sem við ætlum að setja í vor ef það tekst, þá erum við að styrkja lífeyriskerfi landsmanna. Ég vil að það komi hér fram. Hv. þm. Ögmundur Jónasson og Svavar Gestsson spurðu hvað yrði um opinbera starfsmenn. Um þá gilda sérstök lög. Það hefur ekki verið gengið frá neinu í því efni að breyta þeim, en það gæti orðið samkomulag um það í framtíðinni ef opinberir starfsmenn vilja skipta sínum lífeyrissparnaði öðruvísi en þeir gera í dag. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson minntist á samkeppnisstöðuskýrsluna og það er ánægjulegt fyrir mig því að ég þekki hana ágætlega. Ég tel að það sé ekki rangt að styrkja fyrirtæki sem síðan eigi að einkavæða, ég tel það ekki rangt. Ég mundi telja rangt af hálfu ríkisins að veikja slík fyrirtæki áður en þau væru einkavædd. Og ég vil segja það hér að persónulega tel ég að þeir atburðir sem hér hafa gerst ættu að ýta undir einkavæðinguna og flýta henni fremur en hitt. Hv. þm. Svavar Gestsson minntist á það að framkvæmdastjóri Sjálfstfl. væri að fylgjast með umræðum og með vinnumönnum sínum. Má ég benda honum á að hér er mættur Ingi R. Helgason á pallana, stjúpi hv. þm. í a.m.k. ýmsum málum Alþb. og gamla Sósíalistaflokknum, þannig að það hallar ekki á með okkur vinunum í þessum efnum. Að lokum ætla ég að segja að það sem skiptir auðvitað máli í þessum umræðum öllum er að langtímasparnaður hér á landi aukist í framtíðinni. Það er það sem skiptir sköpum fyrir íslenska þjóð.

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir frv. til laga um breyting á lögum um virðisaukaskatt, með síðari breytingum. Þetta mál er 437. mál þingsins og er að finna á þskj. 746. Eins og fram kemur í greinargerð með þessu máli er verið að leggja til breytingar sem miða fyrst og fremst að því að kveða með skýrari hætti en nú er gert í lögum um afmörkun skattskyldu í einstökum tilvikum. Telja verður að lögin verði heildstæðari við þessar breytingar en þau eru nú og jafnframt verði framkvæmd þeirra styrkt og réttaröryggi borgaranna betur tryggt en áður. Í fyrsta lagi er í þessum lögum lagt til að skattskylda verði afmörkuð skýrar en nú og byggir það m.a. á breytingum sem gerðar hafa verið á stjórnarskipunarlögum hér fyrir fáeinum árum. Til þess að gera virðisaukaskattslögin heildstæðari er í frumvarpinu lagt til að skattskyldan verði afmörkuð í lögunum með því að gera heimildarákvæði varðandi skattskyldu, undanþágur og endurgreiðslur skýrari. Í öðru lagi er lagt til að undanþáguákvæði laganna er snýr að bankastarfsemi verði gert skýrara með það að markmiði að styrkja gildandi framkvæmd. Hér er ekki um að ræða efnislega breytingu heldur er þessi breyting gerð til þess að styrkja núverandi stefnu sem kemur fram í lögum. Í þriðja lagi er lagt til að vörur sem skattskyldur aðili flytur til landsins, séu undanþegnar virðisaukaskatti ef heildarverðmæti þeirra nemur ekki meira en 1.500 kr. Þessi undanþága nær þó hvorki til áfengis né tóbaks. Hér er um að ræða ívilnandi breytingu. Í fjórða lagi er verið að styrkja málsmeðferðarákvæði. Í fimmta lagi er um að ræða breytingar sem koma fram í 4. gr. frv. og ég mun fjalla sérstaklega um síðar í máli mínu. Ég mun nú rétt víkja, virðulegi forseti, að einstökum greinum frv. Í 1. gr. er annars vegar lagt til að 10. tölul. 3. mgr. 2. gr. virðisaukaskattslaganna verði gerður skýrari og afdráttarlausari. Þar verði kveðið á um að góðgerðarstarfsemi sé undanþegin skattskyldu í stað þess að fjmrh. hafi ákvörðunarvald um slíkt. Sala fjármálastofnana á ýmissi annarri þjónustu en þeirri sem háð er starfsleyfi þeirra er hins vegar sem fyrr segir í þessari greinargerð skattskyld að því leyti sem hún er í samkeppni við aðra aðila. Þannig er t.d. ýmis innheimtustarfsemi skattskyld önnur en innheimta á eigin kröfum, þar með talin útgáfa og dreifing á reikningum fyrir aðra aðila. Þá er í 2. tölul. gerð tillaga um að kveðið sé skýrar á um skattskyldu í lögunum. Sé litið til 2. gr. þá er þar lagt til að afnumin verði heimild fjmrh. til að ákveða hvenær um sé að ræða skattskyldu vegna eigin þjónustu og hún ákveðin skýrt í lögunum sjálfum. Í 2. gr. er verið að lögfesta gildandi rétt, sem er í 2. mgr. 3. gr. laganna, gera hann skýrari heldur en hann er nú þegar hann er að mestu leyti í reglugerðum. Fjármálaráðherra hefur gefið út þrjár reglugerðir um þetta efni, þ.e. reglugerð nr. 562/1989, nr. 576/1989 og nr. 248/1990. Í meginatriðum gerir tillagan hér ráð fyrir óbreyttri framkvæmd en leitast er við að orða megininntak þessara reglugerða og setja það í lögin. Ekki er gert ráð fyrir að neinar breytingar verði á skattskyldu vegna eigin starfsemi frá því sem gilt hefur samkvæmt fyrrgreindum reglugerðum. Með þessum ákvæðum er mælt fyrir um almenna skyldu til að standa skil á virðisaukaskatti af eigin þjónustu og framleiðslu í öðrum tilvikum en þegar um er að ræða almenna skrifstofuvinnu og hliðstæða starfsemi sem ekki verður talin vera í samkeppni við atvinnufyrirtæki á viðkomandi sviði. Í öðru lagi, og það er ekki efnisleg breyting, má geta þess að í 2. og 3. málslið er að finna reglur um skyldu þeirra sem byggja eða reisa hús eða önnur mannvirki fyrir eigin reikning til að reikna virðisaukaskatt af byggingarstarfseminni. Sé litið til 3. gr. frv. þá er þar um að ræða smávægilega orðalagsbreytingu en með þessari breytingu er tryggt að aðilar sem fjárfesta í þjónustugreinum eigi jafnan rétt og aðilar sem fjárfesta í framleiðslugreinum til að fá skráningu þrátt fyrir að tekjur verði ekki af starfseminni strax í upphafi. Í 4. gr. er um að ræða nokkra efnisbreytingu. Í fyrsta lagi er lagt til að fjarskiptaþjónusta teljist ekki veitt erlendis ef kaupandi hennar er annaðhvort með búsetu eða fasta starfsstöð hér á landi. Þetta skýrist af vaxandi notkun GSM-síma erlendis. Í öðru lagi, og þar er um smávægilega efnisbreytingu að ræða einnig, er lagt til að fellt verði brott heimildarákvæði fjármálaráðherra til að ákveða undanþágur vegna þjónustu sem veitt er hér á landi til aðila sem hafa heimilisfesti erlendis. Í staðinn verði lögákveðið að sala á þjónustu til erlendra aðila sem hvorki hafa búsetu né starfsstöð hér á landi sé undanþegin skattskyldri veltu í þeim tilvikum sem þjónustan er að öllu leyti nýtt erlendis. Þess í stað geta erlendir rekstraraðilar sem kaupa viðkomandi þjónustu hér á landi fengið virðisaukaskatt af henni endurgreiddan samkvæmt reglugerð nr. 288/1995, um endurgreiðslu virðisaukaskatts til erlendra fyrirtækja. Kem ég þá að 5. gr., virðulegi forseti. Lagt er til í þeirri grein að lögfest verði heimild fyrir skattstjóra til að fresta endurgreiðslu virðisaukaskatts í þeim tilvikum sem skattstjóri telur að um skattsvik eða refsiverð brot á lögum um bókhald og ársreikninga sé að ræða. Með þessu er verið að tryggja að skattstjóri geti stöðvað útgreiðslur úr ríkissjóði á meðan mál eru í rannsókn hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins. Í 6. gr. er lagt til að lögbundið verði að aðilar, sem fá of háa endurgreiðslu virðisaukaskatts á grundvelli 1., 3. og 4. mgr. 42. gr. og 3. mgr. 43. gr. laganna skuli sæta álagi. Í 7. gr. er lagt til að styttur verði sá frestur sem skattskyldur aðili fær til að að ráða bót á tekjuskráningarkerfi sínu og bókhaldi þegar skattrannsóknarstjóri ríkisins beinir fyrirmælum til hans um úrbætur. Hér er verið að stytta frestinn úr 45 dögum í 15 daga. Í 8. gr. er lagt til að kveðið verði skýrt á um það í lögunum að greiða skuli virðisaukaskatt af þjónustu sem keypt er erlendis frá og nýtt hér á landi. Í gildandi lögum er það lagt í vald ráðherra að kveða á um greiðsluskylduna í reglugerð. þ.e. reglugerð nr. 194/1990, þannig að hér er verið að færa yfir í lög það sem áður hefur verið í reglugerð. Til viðbótar, og það er efnisbreyting, þykir rétt að kveða á um það að ef erlendir aðilar veita skattskylda þjónustu hér á landi beri kaupanda að greiða virðisaukaskatt af henni, enda hafi hinn erlendi aðili hvorki starfsstöð né umboðsmann hérlendis. Þá er jafnframt tekið fram í 2. mgr. 8. gr. að ef kaupandi þjónustunnar er skráður aðili og getur talið virðisaukaskatt af þjónustunni til innskatts fellur greiðsluskyldan niður. Ákvæði 2. mgr. er sama efnis og 2. mgr. 4. gr. umræddrar reglugerðar sem ég hef áður vitnað til. Í 9. gr. er í fyrsta lagi lagt til að lögákveðið verði að ritað mál sem berst til landsins án endurgjalds sé undanþegið greiðslu virðisaukaskatts, enda sé innflutningurinn ekki í viðskiptaskyni. Tillaga þessi er í samræmi viðgildandi framkvæmd samkvæmt reglugerð nr. 71/1993. Í öðru lagi er lagt til að vörur, sem fluttar eru til landsins af virðisaukaskattsskyldum aðilum verði undanþegnar virðisaukaskatti við innflutning, sé tollverð þeirra 1.500 kr. eða lægra. Telja verður að síðarnefnd breyting hefði ein og sér óveruleg áhrif á tekjur ríkissjóðs, þar sem innflytjanda væri ella heimilt að draga greiddan virðisaukaskatt af vörunum frá sem innskatt í uppgjöri. Hins vegar skal bent á að samkvæmt reglugerð nr. 327/1990, um tollafgreiðslu hraðsendinga, er í dag innheimt sérstakt gjald af slíkum sendingum ef verðmæti þeirra er undir 20 SDR, þ.e. sérstakra dráttarréttinda, sem eru um 2.000 íslenskar krónur. Þetta er nokkurt tekjutap fyrir ríkissjóð eða 9 millj. sé miðað við sl. ár og því má telja að ríkissjóður verði í framtíðinni af þeim tekjum sem hann hefur haft af gjaldi af verðlitlum hraðsendingum. Það þarf ekki að skýra 10. gr. en í 11. gr. er lagt til að felld verði brott heimild fjármálaráðherra skv. 3. mgr. 42. gr. laganna til að endurgreiða ríki, sveitarfélögum og stofnunum þeirra virðisaukaskatt sem þau hafa greitt við kaup á skattskyldri vöru eða þjónustu. Í stað heimildarákvæðisins er lagt til að sú þjónusta og vara, sem er endurgreiðsluhæf skv. 12. gr. reglugerðar nr. 248/1990, um virðisaukaskatt af skattskyldri starfsemi opinberra aðila, verði tæmandi upptalning í ákvæðinu. Tillagan er auðvitað í samræmi við aðrar breytingar, en hér er fyrst og fremst um það að ræða að færa yfir úr reglugerð í lög það sem menn telja samkvæmt nýjum siðum, venjum og lögum hér á landi að eigi fremur heima í lögum en í reglugerð. Ég lýk hér máli mínu og þakka fjölmörgum hv. þm. áheyrnina og legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér hér með að mæla fyrir frv. um uppgjör á vangoldnum söluskatti, stjfrv., 438. mál þingsins og er að finna á þskj. 747. Ég vil gera nokkra grein fyrir þessu frv. en vísa að öðru leyti til greinargóðra athugasemda og fylgiskjala með frv. Tilgangur þessa frv. er að gera þeim sem enn skulda skatta frá árunum fyrir 1990 kleift að gera þá upp með greiðslum og skuldabréfum. Eftirstöðvar skatta frá þessum tíma eru ekki miklar og má reikna með að þær séu þegar að mestu tapaðar. Í skýrslu minni um afskriftir af skattskuldum sem lögð var fyrir 120. löggjafarþing var boðað að til athugunar yrði að þeim gjaldendum sem enn eru í vanskilum af þessum toga yrði gefinn kostur á að gera þær upp með sérstökum samningum. Í því efni þyrfti að athuga sérstaklega dráttarvexti af skuldum þessara aðila með tilliti til þess að hluti af þeim sem um er að ræða voru dráttarvextir að raungildi miklu hærri en síðar varð og nú er. Þegar allt er lagt saman, söluskattur, launaskattur og opinber gjöld frá tekjuárinu 1989 og fyrr, þá verða það samtals 1.492 millj. kr. Þar af er upphaflegur höfuðstóll 478 millj. kr., dráttarvextir 995 millj. kr. eða helmingi hærri upphæð og innheimtukostnaður er 19 millj kr. Í greinargerðinni, athugasemdunum er því lýst hvernig þetta skiptist á milli gjaldflokka og einstaklinga og lögaðila og vísa ég til þess. En um 75% skuldakrafnanna eru í bú sem tekin hafa verið til skiptameðferðar. Fjárnám hefur verið gert til tryggingar á um 20% krafnanna til viðbótar án þess að enn hafi komið til skipta. Í frv. er gert ráð fyrir að skuldurum þessara krafna verði gefinn kostur á skuldbreytingu þeirra. Verði skuldbreytingin miðuð við höfuðstól skuldanna með vöxtum sem miðist við 2% til viðbótar við hækkun vísitölu neysluverðs. Skuld sem staðið hefur óhreyfð frá miðju ári 1989 til miðs árs 1996 yrði samkvæmt þessu 60% hærri en upphaflegur höfuðstóll í stað þess að hafa vaxið um 271% með dráttarvaxtareikningi. Gert er ráð fyrir að innborganir sem komið hafa á tímabilinu verði meðhöndlaðar með sama hætti, þ.e. á þær verði reiknaðir sömu vextir og þær komi þannig til frádráttar frá uppreiknuðum höfuðstól. Ekki er útilokað að í einstaka tilviki verði uppreiknaðar innborganir hærri en uppreiknuð skuld og telst skuldin þá að fullu greidd en mismunur verður ekki til greiðsu og ég legg áherslu á þetta fyrir hv. þm. Í frv. er gert að skilyrði að skuldin sé ekki tilkomin vegna endurákvörðunar skattyfirvalda eða vegna skattsvika þannig að það er undanþegið að sjálfsögðu. Til að fara fljótt yfir sögu þá er gert ráð fyrir því að í þeim tilvikum sem útsvar og aðstöðugjald eru hluti vangoldinna opinberra gjalda er gert að skilyrði fyrir skuldbreytingu að viðkomandi sveitarfélag hafi fallist á samsvarandi skuldbreytingu á útsvarinu og aðstöðugjaldinu. Með skuldbreytingu eins og frv. gerir ráð fyrir verður hins vegar unnt að hreinsa verulega til í innheimtukerfinu með því að fella út skuldir vegna skatta sem ekki eru lengur lagðir á og mjög gamlar skattaskuldir. Enn fremur verður komist hjá fjölda tilgangslítilla innheimtuaðgerða og gjaldþrotaskipta sem litlu skila í ríkissjóð en hafa í för með sér kostnað og fyrirhöfn fyrir innheimtuaðila og skuldara. Í þessu efni vísa ég til umræðna sem orðið hafa á þingi um þessi mál, en hv. þingmenn hafa einmitt sýnt þessu máli sérstakan áhuga á undanförnum árum og kallað eftir lagafrv. sem hér er nú til 1. umr. Í 1. gr. frv. er um að ræða almennt ákvæði. Í 2. gr. er bent á að ef ekkert fjárnám hefur verið gert þá er ekki gerð krafa um veð eða ábyrgð, en ef fjárnám hefur verið gert verður sama veð notað. Í 3. gr. er fjallað um endurreikning á vöxtum, í 4. gr. um skilmála, greiðslur, tíma o.fl. og í 5. gr. er kveðið á um það hvernig að uppgjöri skattaskulda með skuldabréfi verði háttað. Virðulegi forseti. Greinargerðin og fylgiskjölin með þessu frv. eru skýr. Ég hygg að hv. alþm. hafi kynnt sér málið mjög vel og um það sé mikil og góð samstaða hér í þinginu. Það er mín tillaga að frv. verði sent til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum um bókhald, með síðari breytingum. Þetta mál er eins og hæstv. forseti benti réttilega á 446. mál þingsins og er að finna á þskj. 758. Þetta frv. er einfalt. Það eru engin ákvæði í íslenskum lögum um starfsemi þeirra sem hafa atvinnu af því að færa bókhald og annast gerð reikningsskila og skattskila fyrir fyrirtæki. Þannig eru engar kröfur gerðar í lögum til menntunar eða hæfni þeirra sem selja slíka þjónustu. Í frv. sem hér er til umræðu er ekki gert ráð fyrir að búin verði til ný lögvernduð stétt manna heldur að stjórnvöld hlutist til um að haldið verði námskeið og síðan próf þar sem þeir sem þess óska geti sannreynt fagþekkingu sína í bókfærslu, reikningsskilum og skattarétti og fengið síðan opinbera staðfestingu á þeirri þekkingu. Ég undirstrika þetta, þ.e. að hér er ekki verið að lögvernda starfsréttindi heldur verið að festa í lögum ákveðið heiti yfir þá menn sem hafa staðist tilskilin próf. Geri þeir það fá þeir sérstaka viðurkenningu ráðherra á faglegri hæfni sinni og þá er einnig gert ráð fyrir því að ráðuneytið haldi sérstaka skrá um þá einstaklinga sem hlotið hafa slíka viðurkenningu. Ég vil taka það fram að hægt er að sjálfsögðu að semja við fræðslustofnun, t.d. Háskóla Íslands eða Stjórnunarfélag Íslands eftir atvikum, um að standa að námskeiðum sem hér þyrftu að koma til skjalanna. Ráðuneytið bæri síðan ábyrgð á prófum eins og ráðuneytið gerir gagnvart löggiltum endurskoðendum sem þó hafa að sjálfsögðu miklu meiri menntun heldur en hér er verið að ætlast til að menn hafi. Í dag eru þetta háskólamenntaðir menn, sjálfmenntaðir, verslunarskólamenntaðir o.s.frv. sem standa í störfum á borð við þessi. Margir þeirra vilja vera á skrá þar sem, vegna neytendasjónarmiða t.d., hægt sé fyrir aðila sem heldur skrána að geta bent á að þessir menn hafi hlotið tilskilda menntun, hafi þekkingu til að bera og af því að annars er hætta á því að menn sem gefa sig út fyrir slíka starfsemi séu meðal þeirra án þess að vera færir um að taka sér vinnu fyrir aðra í bókhaldi og reikningsskilum og skyldri þjónustu. Viðurkenning ráðherra yrði þannig staðfest á því að viðkomandi hefur fullnægt ákveðnum almennum hæfisskilyrðum, þ.e. viðkomandi sé heimilisfastur hér á landi, lögráða og hafi forræði á búi sínu auk þess að hafa staðist próf þau sem hér er kveðið á um. Ég vil minna á það að lokum, virðulegi forseti, að á sínum tíma þegar gefin var út árið 1993 að minni tilhlutan svokölluð skattsvikaskýrsla --- til var nú reyndar önnur skattsvikaskýrsla --- kom fram í niðurstöðum hennar að huga þyrfti að ábyrgð þeirra sem stunda sjálfstæða starfsemi við færslu bókhaldsgerð, gerð skattframtala og ársreikninga fyrirtækja og síðan sagði orðrétt, í skýrslunni, með leyfi forseta: ,,Tryggja þarf með einhverjum hætti ákveðna lágmarkskunnáttu þessara manna á reikningsskilum og gildandi lögum og reglugerðum.`` Með þessu frv. er komið til móts við þessi sjónarmið auk þess sem ég minni á að á sínum tíma samþykkti Alþingi Íslendinga að fela fjmrh. að flytja frv. um þetta efni. Ég leyfi mér að lokum, virðulegi forseti, að mælast til þess að frv. verði sent til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um læsivarða hemla á bifreiðum en þessi tillaga fjallar um öryggisbúnað, svokallaðar ABS-bremsur. Í ýmsum málaflokkum er æ meiri áhersla lögð á forvarnir. Í umfjöllun um heilbrigðismál ber það mál oft á góma, ekki síst þegar réttlæta á breyttar áherslur eða niðurskurð. Þá á að bæta úr vanda með aukinni áherslu á forvarnir. Þetta þekkjum við frá umræðum á Alþingi og víða hefur það verið sett í lög að efla skuli forvarnir. Þó sumum virðist þetta virka eins og réttlæting í erfiðri stöðu, þá vitum við sem störfum á Alþingi að því fjármagni sem veitt er til forvarnastarfa er yfirleitt vel varið. Við vitum að í flestum tilfellum erum við of skammt á veg komin í forvarnastarfi eins og t.d. varðandi vímuefni og ofbeldismál. Það þarf jafnframt að styrkja fræðslustarf sem snýr að heilbrigðum uppvaxtarskilyrðum. Alls staðar má betur gera í þessum efnum. Ég dreg upp þessa mynd vegna þess að í flestum tilfellum er forvarnaaðgerð í huga okkar bundin við útlagða fjármuni, fjárfestingar í ákveðnum aðgerðum eða verkefnum eða með því að ríkið afsali sér tekjum sem það hefur haft af einhverjum þáttum og þar með komi til tekjutap fyrir ríkissjóð og kostnaður við gjörð og um að fjallar þessi tillaga. Það mál sem ég mæli fyrir er nokkuð öðruvísi forvörn. Tillagan snýst um að ríkisvaldið afsali sér fyrir fram tekjum af búnaði bifreiða sem telst til meiri háttar öryggisbúnaðar. Hann ætti að vera sjálfsagður hlutur í landi eins og okkar með þeim akstursskilyrðum sem hér myndast og nægir þar að benda á aðstæður eins og hafa verið hér undanfarna daga í umferðinni. Hins vegar mundi samþykkt þessarar tillögu stuðla að öryggi í umferðinni og afstýra í mörgum tilfellum óhöppum eða slysum. Virðulegi forseti. Ég vil strax í upphafi máls míns vekja athygli á ályktunum sem bárust þingmönnum varðandi þessi mál á vordögum í fyrra. Annað er ályktun um vörugjald og umferðaröryggi af hálfu Umferðarráðs en þar beinir Umferðarráð þeirri áskorun til Alþingis og ríkisstjórnar að gjaldaálögum á bifreiðar verði jafnað. Þar er fjallað um stærð bifreiða en nefnt að bifreiðir í stærri flokkum sé unnt að fá með ótvíræðum öryggistækjum, svo sem loftpúðum, hemlalæsivörn, þ.e. ABS-bremsum, og barnaöryggisbúnaði. Umferðarráð setur þá skoðun fram að hvetja þurfi kaupendur bifreiða til þess að fjárfesta frekar í slíkum öryggisbúnaði en öðrum aukahlutum eins og álfelgum og hljómflutningstækjum. Umferðarráð telur að huga mætti að því að gera öryggisbúnað, svo sem loftpúða, hemlalæsivörn og barnaöryggisbúnað aðgengilegri með sérstakri lækkun aðflutningsgjalda, en óumdeilanlega eykur notkun slíks búnaðar umferðaröryggi. Þetta var úr ályktun Umferðarráðs. Félag ísl. bifreiðaeigenda sendi þingmönnum einnig frá sér ályktun á vordögum í fyrra, í maí nánar tiltekið. Þar skora þeir á fjmrh. og Alþingi að beita sér fyrir breytingu á vörugjaldi bifreiðainnflutnings til að auka öryggi í umferðinni, bæta hag stórra fjölskyldna og auka hagkvæmni í rekstri bifreiða. Þar skorar FÍB á sömu aðila að fella alveg niður vörugjald á þeim hlutum nýrra bíla sem stuðla að verulega auknu umferðaröryggi, svo sem höggpúðum eða svonefndum líknarbelgjum og læsivörðum hemlum eða ABS-bremsum, eins og sú tillaga er um sem ég mæli hér fyrir. FÍB telur að niðurfelling á gjaldi vegna öryggisbúnaðar ásamt breytingu eða lækkun vörugjaldsins í vissum gjaldflokkum geti komið til móts við öll þessi markmið. Og við þingmenn þekkjum það að um þetta leyti var orðið við beiðni bifreiðaumboðanna um að breyta gjaldaflokkum bifreiða til þess að, getur maður sagt gefa fólki kost á að velja úr fleiri tegundum bifreiða, en það var ekki tekið á þessum öryggisþáttum og ég tel það mjög miður þar sem þessi tillaga lá fyrir í efh.- og viðskn. þegar verið var að breyta vörugjaldinu. Tillagan, eins og ég hef áður nefnt, lýtur að því að fella niður gjöld af svokölluðum öryggisbremsum. En þá má kannski spyrja: Hvað gera öryggisbremsurnar? Til hvers eru þær? Af hverju er svo mikilvægt að vera með öryggisbremsur á bifreiðum að það réttlæti það að felld séu niður vörugjöld af þessum öryggisbúnaði til að auka sölu bifreiða með honum? Öryggishemlarnir virka þannig að ef viðnám á vegi er lítið þá slær hemlaástigið eða pedalinn á móti og sýnir ökumanni að nú eiga að vera viðbrögð. Og bremsurnar virka þannig að þó stigið sé á þær af fullum þunga, þá læsist bremsukerfið aldrei, hjólin snúast örlítið og bíllinn hleður ekki undir dekkin eins og oft er sagt, hann klossar ekki. Hann rennur ekki eins og sleði áfram og það er í því sem þessi mikilvæga vörn felst. Ef hemlað er í hálku heldur bíll oftast beint áfram en með læsivörðum hemlum, eða ABS-bremsunum eins og við segjum í daglegu tali, getur bíllinn beygt, hemlavegalengd styttist og hann stöðvast fyrr. Þetta er því mjög mikilvægt mál, virðulegi forseti sem hér er mælt fyrir og mjög furðulegt að ekki skuli hafa verið gefinn meiri gaumur að bæði þessu og fleiri málum. Ég tek það fram hér að þegar ég mælti fyrir þessu máli í fyrra, þá kom ég einnig inn á mikilvægi loftpúðanna eða líknarbelgjanna sem svo eru nefndir, en þá hafði hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson flutt tillögu um að vörugjöld yrðu felld niður af þeim öryggisbúnaði. Hann hefur ekki gert það á þessum vetri. Ég vil ekki skipta mér af því máli hans, en geta þess að það eru fleiri öryggisatriði sem ætti að skoða að fella niður vörugjöld af. Nú vil ég, til þess að forðast allan misskilning, benda á að ég hef rætt þetta mál við ýmsa sem gott vit hafa á því, m.a. forustumenn hjá Landssambandi ísl. akstursfélaga. Þeir sjá um mjög mikilvægan þátt umferðarmála, eiga fulltrúa í Umferðarráði og hafa t.d. beitt sér mjög í öryggismálum bifhjóla og náð miklum árangri. Þeir hafa bent mér á að auðvitað verða menn að kunna að nota þessar bremsur og verða að vita hvað gerist. Þeir hafa líka bent á að ekki eru allar tegundir þessara hemla jafngóðar. Dæmi séu um að hjólin geti ,,haldið`` --- takið eftir þessu orðalagi --- að það sé hálka ef lausamöl eða leðja séu á malbikinu og tilfellið sé að lélegri tegundir af þessum bremsum geta verið varhugaverðar og skapað oftrú og óaðgæslu og séu í raun ekki nægilega góðar. Fullkomið kerfi mundi alltaf ,,vita`` að fast er undir, þó að svo sé ekki með lélegri tegundir. Bestu ABS-bremsurnar eru svokallaðar fjórvirkar ABS. Þær skynja og meðhöndla hvert hjól fyrir sig. Í sumum tilfellum hefur verið hægt að slökkva á öryggiskerfinu og margir telja að það sé besti búnaðurinn vegna þess að ef bíll sem yfirleitt er ekið á malbikinu, og því mikilvægt að hafi þennan búnað, er kominn út á malarveg þá gæti verið mjög mikilvægt að hægt sé að taka ABS-bremsurnar af. Ég ætla ekki að leggja mat á þetta en mér finnst þetta mjög mikilvægt af því að ég hef rætt þetta við menn sem hafa svo gott vit á þessu að þeir styðja algjörlega að komið verði til móts við þessi öryggismál en vilja jafnframt að réttar ábendingar komi fram um notkunina á honum. Fyrir rúmu ári voru umræður um bifreiðagjöld. Ég held að það hafi verið í tengslum við fjárlagagerð þá fyrir jólin. Þá kom ég með fyrirspurn til fjmrh. um stefnumörkun hans varðandi öryggisbúnað, bæði öryggishemla og loftpúða og skattlagningu búnaðar vegna þess að Alþingi tók ákvörðun um það fyrir mörgum árum að skattleggja ekki bifreiðahjálma t.d. Þeir bera ekki skatt eða vörugjald af því að talið er að þetta sé mjög mikilvægur öryggisbúnaður. Þar var auðvitað innleidd ákveðin stefna sem væri eðlilegt að líta til í öðrum málum jafnframt. En þá kom það í ljós við svör ráðherrans að þrátt fyrir að Bílgreinasambandið hefði hreyft við þessu máli við ráðuneytið, þá hefði engin stefnumörkun átt sér stað um þessa öryggisþætti og engin ákvörðun verið tekin um að fella niður gjöld á þeim. Og eins og ég kom inn á áðan, voru þær breytingar sem gerðar voru á vörugjöldum í fyrravetur á þá lund að eingöngu var tekið mið af stærðarmörkum bifreiða og upphæðum en ekkert farið inn á það hvernig bifreiðarnar væru búnar og hversu öruggar þær væru fyrir fjölskyldurnar í landinu. Ég held því fram að búast megi við litlum eða jafnvel engum tekjusamdrætti hjá ríkinu ef þessi tillaga verður samþykkt. Innkaupsverð á bifreiðum með umræddum öryggisbúnaði yrði alltaf hærra en á bifreiðum án hans, en það mætti bjóða bifreiðar með enn meiri öryggisbúnaði og þá á sama verði og áður. Það er líka sannfæring mín að útgjöld ríkisins og kostnaður þjóðarbúsins mundi lækka vegna fækkunar slysa. Mestu máli skiptir þó að afstýra slysum og þeim meiðslum, dauðsföllum og öðrum áföllum sem eru afleiðingar alvarlegra umferðarslysa. Áður en ég vík að því hvernig nágrannalöndin taka á þessum öryggisþáttum vil ég gjarnan greina frá þeim upplýsingum sem ég hef fengið frá bifreiðaumboðunum um hvert hlutfall nýrra bifreiða með öryggisbúnaði er af nýjum seldum bifreiðum vegna þess að ég held að það opni augu þingmanna fyrir því hversu lágt hlutfall þetta er og hversu rangt það er að það séu í raun og veru einungis dýrustu bifreiðarnar, stærstu og dýrustu bifreiðarnar, þær tegundir sem efnaðasta fólkið er að kaupa, hafi þennan öryggisbúnað en algengar fjölskyldubifreiðar alls ekki. Það var mjög ánægjulegt hve umboðin sendu frá sér skilmerkilegar upplýsingar þegar ég leitaði eftir þeim hjá þeim í fyrravetur. Yfirferð á upplýsingum þeirra sýnir að um það bil 3--5% bifreiða hjá umboðunum eru búnar læsivörn eða ABS-bremsum. Ef við lítum þá á þær tekjur sem ríkið hefur núna af því að skattleggja eða vera með vörugjald á þessum búnaði, þá yrði tekjutapið mjög lítið. Það sem um er að tefla er að ríkið væri að afsala sér tekjum sem hugsanlegar yrðu ef fólk færi í stórum stíl að kaupa bifreiðar með þessum búnaði og borga af honum skatta og vörugjöld í þeim ríka mæli sem krafist er nú. Tekjutap yrði því sáralítið en fækkun slysa og lækkun sjúkrakostnaðar líklega talsverður. Það má minna á að á áttunda áratugnum þótti sjálfsagt að öryggishjálmar fyrir bifhjól væru í 0% tolli þótt annar búnaður bifhjóla væri með allt yfir 152% aðflutningsgjöldum, 80% tolli og 40% vörugjaldi. Reiknað er með að innan skamms verði sá búnaður sem ég hef rætt hér um, staðalbúnaður. Í Bandaríkjunum eru nýir bílar ófáanlegir nema með öryggispúðum eða líknarbelgjum og 80% þeirra eru afhentir eða afgreiddir með læsivörðum hemlum eða þessum ABS-bremsum. Mér líkar nú best að nota það orð. Á Norðurlöndum þar sem vel er hugað að þessum málum er þróunin í sömu átt. Í Noregi eru t.d. allar Honda bifreiðar seldar með læsivörðum hemlum en hér á landi eru um 20% dýru bifreiðanna með ABS-bremsum, þ.e. bifreiðar sem kosta yfir 2 millj. en eingöngu 1% bifreiða með loftpúðunum. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að renna yfir upplýsingarnar frá umboðunum. Þar sem ég er að fjalla um margar tegundir bifreiða þá tel ég að ekki sé verið að halda á lofti einni tegund fremur en annarri. Það eru stóru bifreiðarnar sem fyrst og fremst eru með þessi öryggistæki en þær litlu ekki. Ég fékk þær upplýsingar frá Ræsi að allar Mercedes Benz bifreiðar, 100%, séu með ABS-bremsum meðan litlu Mazda bifreiðarnar hafa í flestum tilfellum ekki slíkan öryggisbúnað eða um það bil 6--7% þeirra. Upplýsingar frá Brimborg sýndu að dýru bifreiðarnar af tegundunum Volvo og Ford eru yfirleitt með þessum öryggisbúnaði á meðan einungis 10% og jafnvel upp í 23% ódýrari tegundanna hafa þennan búnað og hjá þeim hafa japönsku bifreiðarnar hann alls ekki. Það þarf ekki að taka fram að fjöldi seldra bifreiða er að sjálfsögðu mestur í þeim gerðum sem eru án þessa mikilvæga búnaðar. Skýringin er að kostnaður við öryggisbúnaðinn er of hátt hlutfall af verði bifreiðarinnar. Af 1.345 innfluttum bifreiðum frá Heklu voru aðeins 64 búnar ABS-bremsum, en slík hemlalæsivörn kostar frá 150--250 þús. kr. eftir tegundum og menn sjá strax að ekki er óeðlilegt að fólk staldri við áður en lagt er í þann aukakostnað. Sömu sögu er að segja frá Ingvari Helgasyni. Það er farið að bjóða þennan öryggisbúnað sem staðalbúnað í bifreiðum sem þeir selja. Verðið er hátt og hlutfallslega hæst í ódýrari bifreiðum eða allt að 7--10% af bílverði. Í ákveðnar tegund bifreiða gátu þessar öryggisbremsur kostað liðlega 80 þús. kr. án álagningar, en með álögðum gjöldum færi kostnaðurinn í nær 176 þús. kr. eða tvöfalt innkaupsverð búnaðarins. Með álagningu yrði búnaðurinn á tvöföldu verði og færi úr 80 þús. kr. í 176 þús. kr. Það er ríkið sem er að skapa í raun og veru verðið á þessum mikilvæga öryggisbúnaði eða hækka það um þessa krónutölu. Hægt er að fá allar Toyota bifreiðar með ABS-kerfi sem aukabúnað en eingöngu staðalbúnað í þeim dýrustu. Þar kemur líka fram að þessi öryggisbúnaður verður allt of dýr með þeim háu gjöldum sem á hann er lagður. Sömu sögu er að segja um Suzuki. 5% seldra bíla eru með þessa öryggisvörn og útsöluverðið er um það bil 120 þús. kr. á þessum búnaði og aðeins fáanlegur á dýrustu bílunum. Þetta eru mjög athyglisverðar upplýsingar og full ástæða til þess að við stöldrum við og veltum þessum staðreyndum fyrir okkur. Virðulegi forseti. Ég hef valið að stikla á stóru í upplýsingum frá bifreiðaumboðunum til að undirstrika í hve litlum mæli sá mikilvægi öryggisbúnaður sem hér er um rætt er talinn eðlilegur eða sjálfsagður við kaup á nýrri bifreið. Á vetrardögum eins og að undanförnu má hverju mannsbarni vera ljóst hvaða stefnu okkar þjóð ætti að hafa í þessu máli. Hún ætti ekki að skattleggja öryggið eins og nú er gert. Eins og málin standa eru það þeir efnuðu sem geta leyft sér að tryggja sig að því marki sem slíkur öryggisbúnaður býður upp á, eingöngu þeir efnuðu sem kaupa dýru bifreiðarnar. Ég hef í máli mínu vísað til Norðurlandanna. Danir, Norðmenn og Finnar endurgreiða kostnað vegna þessa öryggisbúnaðar. Ég fékk upplýsingar um það að í Noregi endurgreiðir norska ríkið allt að 14 þús. --- þetta eru tölur frá því fyrir rúmu ári síðan --- norskar krónur eða um það bil 154 þús. íslenskar krónur, fyrir öryggisbúnað þar sem um er að ræða loftpúða, ABS-bremsukerfi og hátt liggjandi bremsluljós. Í Danmörku er endurgreiðslan allt að 28.500 dönskum krónum eða næstum 340 þús. íslenskar krónur. Um þetta hef ég fengið upplýsingar frá umboðunum eða réttara sagt frá Bílgreinasambandinu sem hefur ítrekað bent á þessa mikilvægu þætti. Það er líka athyglisvert að norska Stórþingið tók sjálfstæða ákvörðun um að breyta þessari álagningu á bifreiðar vorið 1994. Það var ekki stjfrv. sem kom þangað inn í þeirra þingsal heldur tók þingnefnd sig til, skoðaði hvað í þessu fælist og flutti um það tillögur sem norska Stórþingið hleypti í gegnum þingið. Það var vorið 1994 sem þeir tóku ákvörðun um endurgreiðslur ef fólk veldi sér þennan öryggisbúnað. Og þar kemur í ljós að nágrannalönd okkar eru í raun og veru með stjórnvaldsaðgerðum að leggja áherslu á öryggi. Það er ekki tekið tillit til þessa hér hjá okkur og það er ekki skoðað að slík öryggistæki spara umtalsverðar fjárhæðir ríkisrekstri og þá sérstaklega í heilbrigðiskerfinu. Virðulegi forseti. Ég sé að tíma mínum er lokið. Ég gat um heilbrigðiskerfið. Það er mikið talað um að spara í heilbrigðiskerfinu en það er enginn afsláttur veittur af búnaði sem er til þess fallinn að afstýra umferðaróhöppum og slysum og sparar augljóslega fé. Með þeirri hvatningu sem hér er lögð til má stuðla að því að bifreiðar verði í auknum mæli útbúnar með sérstökum öryggisútbúnaði og því hlýt ég að höfða til alþingismanna með að þeir skoði þetta mál þar sem ekki hefur verið hægt að ýta við stjórnvöldum með málið.

Herra forseti. Ég vil taka undir þessa þáltill. sem þeir fjórir hv. þm. hafa flutt varðandi hemla í bifreiðum. Það er vissulega líka annar öryggisbúnaður sem sjálfsagt og eðlilegt er að tryggja að almenningur festi kaup á frekar en gert hefur verið. Þegar fólk er að kaupa sér nýjar bifreiðar horfir það oftar en ekki á verðið að sjálfsögðu og vill kannski frekar kaupa sér sjálfskipta bifreið heldur en bifreið sem er búin miklum og góðum öryggisbúnaði eins og hér hefur verið farið ítarlega í. Það er nú svo að verðið á þeim öryggisbúnaði sem möguleiki á að fá með bifreiðum sem fluttar eru til landsins nemur allt frá 7% upp í 10% af bílverðinu. Ég held að með tilliti til þess sem hefur verið að gerast í umferðarmenningu okkar Íslendinga sé mikil nauðsyn á að gera átak í að búa fjölskyldubifreiðar þeim öryggisbúnaði sem hér hefur verið talað um, vegna þess líka að það mun skila sér, eins og hv. ræðumaður kom inn á áðan. Það mun skila sér til samfélagsins í fækkun slysa og minni kostnaði vegna árekstra. Veðrabrigði eru snögg hér yfir vetrartímann og fljótt að skipta úr ágætis færð hér á höfuðborgarsvæðinu yfir í mikla hálku og því samfara miklar ógöngur í umferðinni. Ég tel því að þetta sé hið besta mál. Ég tek undir það með 1. flm., hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, að hér er vissulega mál sem þingmenn eiga að gefa góðan gaum að og vinna að framgangi þess. Ég endurtek og tek undir það sem 1. flm. sagði áðan að þetta mun beint og óbeint skila sér til samfélagsins aftur. Við eigum vissulega að stuðla að því, það er okkar mál svo mjög sem þingmenn almennt hafa horft til öryggisþátta og viljað leggja sitt af mörkum til þess að umferðaröryggi verði svo gott sem mögulegt er.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessar undirtektir hjá Guðmundi Hallvarðssyni og tek undir að í raun og veru ætti að skoða í enn ríkari mæli hvaða öryggisbúnaður ætti að vera undanþegin álagningu. Af því að ég vísaði til Norðurlandanna er ljóst að það eru nokkrir aðrir öryggisþættir undanþegnir álagningu. Reynslan hefur sýnt það hér að við þurfum að vera með eitthvert afmarkað mál og reyna að höfða til stjórnvalda með það. Þess vegna var í fyrra verið að fara fram með þessi tvö mál, læsivarða hemla og öryggispúðana. En mér finnst athyglisvert fyrir okkur að á meðan þjóðir í kringum okkur eru uppteknar af því að skapa öryggi í umferðinni og búa þegnum sínum ákveðið öryggi með því að beita skattlagningunni þá erum við mjög lokuð fyrir þessum vinnubrögðum. Það er mjög sérstakt að nú hef ég flutt þessa tillögu áður og hún var til umfjöllunar í efh.- og viðskn. þegar verið var að fjalla um breytingu á vörugjöldum í fyrra. Ég tók eftir því að það náði mjög vel til þingmanna þegar verið var að leggja áherslu á að það yrði að lækka verð á stóru bifreiðunum vegna þess að stórar fjölskyldur þyrftu stóra bíla, sem er hárrétt, og að það þyrfti líka að skoða það að jafna verðinu þannig að fjölskyldufólk gæti keypt dýrari bílana af því að almennt væru þeir öruggari. Þetta náði mjög vel í gegn til þingmanna og á þessi rök féllst efh.- og viðskn. og breytti í samvinnu við ráðherrann vörugjöldunum og skiptingu gjaldflokkanna en það að búa allar þær bifreiðar sem er að finna og eru til sölu og flæða inn á markaðinn, þær sem eru bæði minni einfaldari og ódýrari sem er alveg ljóst að margir þurfa og munu kaupa. Allt unga fólkið sem er að sökkva í skuldir og sem er kannski bara þriggja manna fjölskylda fer ekki í að kaupa sér stóran dýran bíl til að búa við öryggi. Þetta fólk mundi kunna að meta það ef einfaldar litlar bifreiðar væru búnar ákveðnum öryggisbúnaði sem skapaði fjölskyldum þeirra meira öryggi af því að ríkið væri með þá stefnumörkun að reyna að skapa þegnum sínum öryggi. Mér finnst það miður að við þessa umfjöllun í fyrra skuli hafa verið sleppt úr svona mikilvægum þáttum. Mér finnst líka miður hvað lítið er staldrað við þessi mál hjá okkur. Ég get alveg tekið undir þau sjónarmið sem voru sett fram bæði í Noregi og Danmörku. Danirnir sögðu að það væri ekki tekinn einstaklingur inn á skurðarborð í andlitsaðgerð öðru vísi en að kostnaður við aðgerðina hlaupi á tugum þúsunda danskra króna, þá erum við að tala um hundruð þúsunda íslenskra kr. Þeir eru að tengja saman slysin sem verða og kostnað heilbrigðisþjónustunnar fyrir utan sársaukann, sorgina og annað þegar illa fer þegar fólk kemur meira eða minna skaddað út úr bifreiðaslysi, ég tala nú ekki um þegar dauðsföll verða. Ég vildi óska þess að við þessa umræðu hefði verið fjöldi þingmanna sem hefði haft áhuga á að ræða umferðaröryggismál og hvernig við getum beitt okkur betur í því efni. Hér hef ég komið með upplýsingar um að einn þáttur, öryggisbremsur, hleypur úr innkaupsverðinu úr 80 þús. kr. upp í 176 þús. fyrir aðgerðir og skattlagningu stjórnvalda. Við getum gert mjög mikið átak í þessum efnum ef vilji er fyrir hendi. Þannig að með þessum góðu undirtektum Guðmundar Hallvarðssonar vona ég að hann hafi orð á þessu við félaga sína sem sitja í efh.- og viðskn. Og þar sem einn fulltrúi nefndarinnar situr hér þá vona ég að þessi varúðarorð mín hafi líka náð til hans.

Herra forseti. Það er kannski oft þegar maður kemur í þennan ræðustól að maður talar kannski ekki alveg tæpitungulaust en ég ætla ekki að gera það núna. Ég viðurkenni það alveg að oftar en ekki verður mér hugsað þegar stoppað er á rauðu ljósi og litið í kringum sig á þá bíla sem í kringum mann eru, einmitt eins og síðasti ræðumaður kom hér réttilega inn á, þá má oftar en ekki sjá ungt fólk með kannski tvö og þrjú börn í bifreiðum sem eru þannig úr garði gerðar að það er umhugsunarefni hvort eigi að leyfa innflutning á þeim. Nú er eitthvert tískufyrirbrigði að flytja inn mikið af mjög litlum bifreiðum sem nánast eru allt að því óhugnanlegar í þessari miklu og hröðu umferð sem er í höfuðborginni. Enda hefur það líka sýnt sig að þegar árekstrar hafa orðið þar sem þessar litlu bifreiðar hafa kannski lent á milli tveggja bíla að það er ekki mikið eftir af þeim. Það er auðvitað kapítuli út af fyrir sig. Hitt er svo annað, eins og réttilega var komið inn á hér áðan, að læknisaðgerðir á þeim sem lenda í slysum oft á hinum minni bifreiðum kosta auðvitað þjóðfélagið mikla peninga. Það er alveg rétt að það eru eðlileg viðbrögð ríkisvaldsins vegna þeirrar miklu slysatíðni sem er í umferðinni að bregðast þannig við að gera fólki kleift að kaupa öruggari og stærri bifreiðar til að forða alvarlegum slysum. Eins komið var inn á áðan er öruggt mál til lengri tíma litið að það mun spara þjóðfélaginu fjármuni og, sem mestu máli skiptir auðvitað, það mun fækka slysum. Ég er sannfærður um að það mun verða mjög mikil bót og þess vegna, eins og ég sagði áðan, lýsi ég stuðningi mínum við þetta mál.

Herra forseti. Hér er flutt frv. til laga um breytingu á lögum um stimpilgjald, nr. 36/1978, með síðari breytingum. Auk mín eru flm. Árni R. Árnason, Guðjón Guðmundsson og Kristján Pálsson. Í 1. gr. þessa frv. segir svo: ,,Við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Heimilt er að fella niður stimpilgjöld af kaupsamningum, veðböndum og afsölum kaupskipa á árinu 1997.`` Í grg. segir m.a. svo: ,,Í 6. gr. fjárlaga hefur lengi tíðkast að veita fjármálaráðherra heimild til að fella niður stimpilgjöld sem stofnað er til í tengslum við kaup eða leigu á flugvélum. Sambærilegar heimildir hafa ekki verið til staðar varðandi kaupskip. Hér er lagt til að þessi mismunun verði leiðrétt þannig að við stimpilgjaldslögin bætist sérstakt ákvæði til bráðabirgða með heimild til að fella niður stimpilgjald í tengslum við kaup slíkra skipa á árinu 1997. Flutningsmenn telja eðlilegt að slíkt ákvæði verði síðan tekið inn í 6. gr. fjárlaga fyrir árið 1998. 26 kaupskip eru nú í rekstri íslenskra útgerða, aðeins fjögur undir íslenskum fána og eru tvö þeirra í eigu olíufélaganna. 18 skip eru í eigu íslenskra kaupskipaútgerða en átta skip eru í leigu hjá útgerðunum.`` Með leyfi forseta vildi ég mega vitna hér til greinar úr Verinu sem birtist í Morgunblaðinu 23. jan. 1997. Hér segir í fyrirsögn: Refsað fyrir að eiga skip. ,,Í nágrannalöndunum eru skráningargjöld af þessu tagi mun lægri og í Noregi greiða útgerðir því sem nemur 6.000 íslenskum krónum í gjald fyrir hvert skip, óháð stærð þess eða andvirði. Einar Hermannsson, hjá Sambandi íslenskra kaupskipaútgerða, segir þessi háu gjöld meðal annars hafa ýtt undir þá þróun að kaupskip hætti að sigla undir íslenskum fána. Hann segir að ef gjöldin væru lægri og vænlegra væri að gera út kaupskip hér á landi, myndu útgerðir nota eigin skip í hærra hlutfalli í stað leiguskipa. ,,Það má segja að mönnum sé beinlínis refsað fyrir að vera með skip undir íslenskum fána. Svokallaður skráningarkostnaður er margþættur en það er ekki hægt að segja að siglingamálayfirvöld séu að innheimta óeðlilega háar upphæðir. Kostnaðurinn liggur fyrst og fremst í stimpilgjöldunum sem er í raun skattur sem innheimtur er af fjármálaráðuneytinu. Við höfum ítrekað leitað til ráðuneytisins um niðurfellingu á þessum gjöldum í samræmi við það sem gerist í nágrannalöndunum. Það hefur hins vegar ekki fengið mikið hljómgrunn,`` segir Einar.`` Eins og ég kom inn á áðan þá hefur framkvæmdastjóri Sambands íslenskra kaupskipaútgerða lýst því yfir að ástæða þess að svo fá skip séu skráð undir íslenskum fána sé fyrst og fremst óeðlilega há skráningargjöld hér á landi sem nemi milljónum króna á meðan kaupskipaútgerðir í Noregi greiði aðeins um 6.000 íslenskra króna í gjald á hvert skip. Nauðsynlegt er að grípa í taumana og lækka stimpilgjöld hér á landi svo að um ókomin ár megi kaupskip undir íslenskum fána sjást sem víðast. Öflugur íslenskur kaupskipafloti er einn þáttur í sjálfstæði þjóðarinnar og því er rétt að stuðla að því að sem flest kaupskip í eigu íslenskra útgerða sigli undir íslenskum fána. Sem fyrr kemur fram eru 18 kaupskip í eigu íslenskrar kaupskipaútgerðar skráð erlendis. Nái þetta frumvarp fram að ganga má ætla að þau skip verði skráð á Íslandi. Í engu mundi ríkissjóður verða af tekjum við samþykkt þessa frumvarps nema síður yrði, enda nánast engar skráningar á kaupskipum hér á landi hin síðari ár. Með kaupskipum er hér átt við skip sem notuð eru til flutnings á farmi gegn endurgjaldi en geta jafnframt flutt 12 farþega eða færri í samræmi við alþjóðlegar reglur, sbr. skilgreiningu í 2. gr. laga nr. 35/1993, um eftirlit með skipum. Herra forseti. Í svari við fyrirspurn til samgrh. fyrir ekki löngu um hver réttarstaða íslenskra sjómanna sem sigla á leiguskipum íslenskra útgerða undir erlendum fána væri kom fram að íslenskir sjómenn á slíkum skipum njóta í engu þeirra réttinda sem íslensk sjómannalög kveða á um. Þess vegna m.a. hafa félög sjómanna og farmanna lýst stuðningi við þetta frv. og telja að með framgangi þess megi vænta, eins og fram hefur komið í orðum framkvæmdastjóra Sambands ísl. kaupskipaútgerða, að skipum undir íslenskum fána muni fjölga. Þá um leið verði öryggi íslenskra sjómanna aukið með það að leiðarljósi að þeir muni þá sigla samkvæmt íslenskum sjómannalögum og siglingarlögum sem er hin mesta nauðsyn að verði. Auk þess, eins og ég kom inn á áðan, er það mjög nauðsynlegt að við eflum íslenska kaupskipaflotann. Hér er ekki um stórt peningamál að ræða af hálfu ríkisins enda er ekki um neinar nýskráningar að ræða eins og ég gat um áðan og þess vegna er ekki um neitt tekjutap hjá ríkinu að ræða. Hins vegar er réttarstaða íslenskra farmanna þá tryggð og hún verður önnur og betri ef þetta frv. nær fram. Virðulegi forseti. Um leið og ég vísa málinu til 2. umr. tel ég eðlilegt að þessu frv. verði vísað um leið til efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni merkilegt mál og er synd að ekki skuli vera fleiri við umræðuna, að ég tali nú ekki um hæstv. ráðherra. Ég vildi gjarnan heyra sjónarmið hæstv. ráðherra gagnvart þessu frv. og hvort hann telur að sú fullyrðing standi að ekki verði um neitt raunverulegt tekjutap ríkisins að ræða. Alþb. hefur í umræðum hér oft lagt áherslu á nauðsyn þess að kaupskip sem hér eru í rekstri sigli undir íslenskum fána og vakið athygli á réttarstöðu þeirra sjómanna sem eru á kaupskipum undir erlendum fánum. Nægir að minna á það að Guðrún Helgadóttir, þingmaður Alþb., tók þessi mál nokkuð oft upp hér á þingi. Við fyrstu sýn og miðað við þá ræðu sem hv. þm. flutti áðan og þau skilaboð sem í henni fólust frá samtökum sjómanna og þá útgerðarmanna, um að breyting yrði á varðandi mönnun skipa og öryggismál sjómanna ef frv. yrði samþykkt á Alþingi, þá vil ég við 1. umr. lýsa því yfir að mér finnst þetta vera hið þarfasta mál og vonandi að Alþingi afgreiði það með þessum hætti eða öðrum þeim sem tryggir að kaupskip okkar verði undir íslenskum fána.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugavert mál sem hér er til umræðu. Það sjóslys sem varð hér við land fyrir skömmu vakti okkur enn einu sinni til umhugsunar um þessi mál. Á því skipi voru margir erlendir sjómenn, sem reyndar náðist ekki einu sinni að ræða við, og umræða hófst enn á ný í þjóðfélaginu um það hvers vegna skip, sem menn telja að séu á vegum okkar eigin skipaútgerða, séu í raun og veru undir öðrum fánum. Hér flytur þingmaðurinn sín rök fyrir því að breytingar á lögum um stimpilgjald, og þar með heimildir til að fella niður stimpilgjöld af kaupsamningum, veðböndum og afsölum, séu veigamikill þáttur í því að afstýra því að menn séu með skipin undir öðrum fána. Þess vegna langar mig að spyrja þingmanninn að því hvort það sé rangt hjá mér að ég hef talið, miðað við málflutning manna um þessi skip og það sem við höfum kynnst þegar tekin eru viðtöl við þá sem á þessum skipum starfa, að þetta er fólk af erlendi bergi brotið og oft gefið til kynna að það starfi á skipum við allt önnur kjör heldur en þekkist hjá okkur. Ég hef af einhverjum orsökum fengið það á tilfinninguna að mesti vandi okkar þarna sé vandi sem reyndar á eftir að ógna okkur í enn ríkari mæli, að mínu mati, en það er ,,samkeppni`` af hálfu þeirra sem ráða sig til starfa eða starfa að framleiðslu á svo lágum launum að fyrir okkur væri það óhugsandi. Við vitum að í sumum heimshlutum eru mánaðarlaunin kannski 100 dollarar og það er oft gefið til kynna að fólk sem ráðið er á þau skip sem eru í rekstri undir erlendum fánum sé á allt öðrum kjörum heldur en það mundi vera ef skip væri gert út héðan, undir okkar fána, með okkar reglum og fólk væri með þau laun sem við teljum eðlileg og sjálfsögð. Ég missti af hluta af ræðu þingmannsins þannig að nú má vel vera að hann hafi einmitt komið inn á launamálin, og hverjir það eru sem ráða sig á slík skip. En mér finnst mjög mikilvægt að heyra hvað hann hefur að segja um þennan þátt, hvort launamálin séu ekki a.m.k. einhver meðvirkandi þáttur þess hvort skip eru skráð undir íslenskum fána eða erlendum og sú krafa okkar að borguð séu mannsæmandi laun á Íslandi.

Herra forseti. Það mál sem hér er til umræðu vekur upp spurningar um skattlagningar yfirleitt. Hér er farið fram á undantekningu frá lögum um stimpilgjöld til þess að lokka til landsins skattstofn sem hefur flúið undan of mikilli skattlagningu. Skattstofninn, þ.e. skráning skipa, hefur vikið til útlanda vegna þess að skatturinn er of hár. Hvað þá um innlend fyrirtæki sem þurfa að borga þennan skatt? Hvað þá um innlend fyrirtæki sem þurfa að keppa við erlend fyrirtæki um fé og vinnuafl nú á dögum þar sem hvort tveggja er orðið mjög fljótandi? Það hefur margoft verið rætt að stimpilgjaldið er mjög óréttlátur skattur og það er ekki stofnað eitt einasta ríkisfyrirtæki þessa dagana, og ég nefni þá hlutafélagavæðingu bankanna sem liggur hér fyrir Alþingi, að það sé ekki undanþegið stimpilgjaldi. Sama á við um þau fyrirtæki sem við höfum fengið hingað erlendis frá vegna stóriðju, þau eru yfirleitt undanþegin stimilgjaldi. Það sem ætti að hugleiða er hvort ekki mætti sleppa stimpilgjaldinu yfirleitt. Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að ræða um það sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir kom inn á, sem er mjög athyglivert. Það er að á þeim skipum sem sigla hingað til lands sem leiguskip, og borga þar af leiðandi ekki þetta gjald sem við erum að tala um, er fólk sem er með miklu lægri laun heldur en innlendir sjómenn. Þetta er náttúrlega staðreynd sem við verðum að horfast í augu við. Það eru ekki sömu laun alls staðar í heiminum. Þær skyrtur og þau föt sem við göngum í, hv. þm., eru mjög líklega saumuð af fólki sem hefur miklu lægri laun heldur en við erum að tala um, og þannig nýtum við okkur þessi lágu laun nú þegar. Í kaupskipaflotanum er í mjög auknum mæli farið að nota láglaunafólk til þess að starfa á þeim skipum og þau eru þá skráð undir hentifánum. Þannig að við nýtum þessi lágu laun í gegnum lægri farmgjöld, vegna minni launakostnaðar skipafélaganna. Þetta er vandi sem við eigum við að glíma á mjög mörgum sviðum. Við erum með samkeppni á flestum sviðum við erlend fyrirtæki og þau fara til Austurlanda þar sem eru lág laun, nýta lágu launin til að koma hingað inn. Ég nefni t.d. fataiðnaðinn. Þetta er því ekkert einstakt dæmi sem hér er verið að ræða. Ég hygg að þó stimpilgjöldunum yrði sleppt í sambandi við þessi skip mundu þau ekkert frekar koma hingað til lands vegna þess að lágu launin sem skipafélögin greiða í dag eru svo mikil búbót fyrir þau, miðað við þau laun sem íslenskir sjómenn vilja fá og eiga að fá, að það munar miklu meira um það heldur en nokkurn tímann um stimpilgjaldið. Ég held því að ekki sé nóg að laga stimpilgjaldið. Við þurfum að laga umhverfi skipafélaganna að öðru leyti og við þurfum að laga umhverfi íslenskra fyrirtækja yfirleitt hvað varðar skattlagningu og alls konar opinberar kvaðir sem eru umtalsverðar. Þá fyrst geta íslensk fyrirtæki farið að keppa við erlend og borga þau góðu laun sem við viljum sjá hjá landsmönnum okkar.

Virðulegi forseti. Nú erum við þrjú sem hér sitjum komin inn í mjög merkilega umræðu. Hv. þm. Pétur H. Blöndal nefnir að það þurfi að laga umhverfi íslenskra fyrirtækja og íslenskra skipa. Ég tek undir að það hlýtur að fara að verða okkur umhugsunarefni þegar við lítum á reksturinn á þessu litla þjóðfélagi okkar, að alls staðar þar sem okkur ber niður skuli það vera þannig að það sé of hátt eða of mikið skattað. Það finnst launamanninum. Það hefur fyrirtækjunum þótt, að vísu minni ég á það að við höfum lækkað mjög skatta á fyrirtæki á síðasta kjörtímabili. Það finnst þeim sem eru að borga skattagjöld, við höfum nefnt fyrr í umræðu vörugjöld og núna stimpilgjöld. Fólk sem er að kaupa sér íbúðir borgar há stimpilgjöld af lánunum o.s.frv. Við getum endalaust staldrað við það af hverju við þurfum að borga svona mikla skatta til þjóðfélagsins, miðað við aðra og borið okkur saman. Auðvitað vitum við að einn hluti þessarar skýringar er sá að við rekum öflugt þjóðfélag með fáum einstaklingum. Önnur skýring er sú að við höfum um langan tíma lifað um efni fram og erum þess vegna núna í raun og veru að stríðmjólka hvern einasta tekjumöguleika til þess bæði að standa undir því sem er, því sem á að verða og greiðslum af skuldum okkar. Þessa umræðu þekkjum við öll. Ég brást við og kom hingað upp aftur vegna þess sem hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi, að ekki væru greidd sömu laun alls staðar, við erum sammála um það. Það er hægt að vísa til þess að lág laun í skipaflotanum skapi kannski lægri flutningskostnað og þar með lægra vöruverð hjá okkur og það þurfi að laga umhvefi íslenskra fyrirtækja. Þetta er ekki svona einfalt. Það er ekki svo einfalt, ágætu þingmenn, að það sé hægt að lagfæra umhverfi íslenskra fyrirtækja þannig að það bregðist við þessum mikla vanda sem er t.d. ráðning skipshafnar á þessum ofboðslega lágu launum, eins og við vorum að ýja hér að áðan, frá þeim löndum þar sem eru 100 dollara mánaðarlaun. Við sköpum ekki umhverfi fyrirtækja okkar með því að reyna að lækka launin þar. Hvað er þá hægt að gera? Hvernig á að bregðast við því að efnahagslegar kröfur, kröfur um félagsleg réttindi eru svo miklar hjá okkur í Evrópu og Bandaríkjunum á meðan þessi mál eru í miklum ólestri um leið og við förum inn í löndin sem áður kölluðust austan járntjalds, að ég tali nú ekki um ef við færum okkur lengra austur fyrir og förum yfir í aðrar heimsálfur, Afríku og Asíu? Hvernig eigum við að bregðast við því að vörurnar sem við erum að kaupa eru í sumum tilfellum unnar af börnum, í barnaþrælkun eins og það er oft kallað, unnar af fólki sem er með engin félagsleg réttindi, engan veikindarétt, engan stuðning til nokkurs skapaðs hlutar, fólki sem býr jafnvel í bárujárnskofum eða hrófatildrum og rétt hefur í sig og á? Ætlum við að bregðast þannig við að við getum lækkað útgjöld hjá okkur? Þessari spurningu er ekki mikið hreyft í sölum Alþingis. En henni er hreyft í kringum okkur og bæði sú sem hér stendur og sá sem situr á forsetastóli hafa átt fundi með fólki sem er að fjalla um þessi mál og þá er ég að vísa til forustumanna jafnaðarflokka Norðurlandanna. Hvernig telur það fólk að bregðast eigi við? Það er fólk sem hefur ákveðið að vera aðilar að alþjóðlegu samstarfi Evrópusambandsins, EES, t.d. Noregur, eins og við. Þau bregðast við með því að reyna að beita sér sem áhrifamenn fyrir því inn í samstarf í Evrópu að inn í alla viðskiptasamninga séu tekin ákvæði um velferðarþætti, um það sem kalla má sósíalklásúlur, um félagsleg réttindi þess fólks sem er að vinna þau verkefni sem viðskiptasamningarnir beinast að. Ég get ekki stillt mig um það úr því að umræðan er komin í þennan farveg og við erum að horfast í augu við að það er of einfalt að trúa því að breyting á lögum um stimpilgjald breyti þeim þáttum sem hér er verið að fjalla um. Þetta er stærra mál og víðtækara og við komum þess vegna inn á launin. En vegna þeirrar umræðu sem hér varð hjá hv. þm. Pétri Blöndal, þá finnst mér mjög mikilvægt að benda á að það er skylda okkar sem lengra erum komin á Vesturlöndum, erum bæði upplýstari, menntaðri og fróðari, höfum farið í gegnum ferli sem skilar okkur mjög öflugum þjóðfélögum, sterkum skólum, viðurkenndum réttindum o.s.frv., að við getum ekki flotið að feigðarósi með það að hinum megin á hnettinum skuli vera fólk sem hefur ekkert af þessu og vinnur kannski langan vinnudag fyrir smánarlaun, ræður sig á skip sem sigla undir einhverjum fánum hingað upp til okkar til að útvega okkur vörur og eru á smánarlaunum. Þetta er svo stórt mál að um það gæti farið fram mikil og víðtæk umræða hér. Við Íslendingar höfum mjög þröngan sjóndeildarhring. Við erum mjög sjálfmiðuð í umræðu okkar um samvinnu með öðrum löndum. Við erum mjög sjálfmiðuð gegar við erum að ræða EES og Evrópusambandið en þarna úti er fólk, þverpólitískt, að ræða í hvaða stöðu við erum, Evrópa, hvernig bregðumst við við því að svona mikill mannfjöldi, milljarðar, skuli vera tilbúinn að vinna fyrir næstum því öngvum launum, eins og sagt væri, bara til einhvers takmarkaðs viðurværis og það hittir okkur fyrir. Það sem hér er verið að leggja til er gott mál en þetta er bara eins og toppurinn á ísjakanum í því sem í raun og veru skiptir máli í samskiptum okkar við aðrar þjóðir og í því hvernig umhverfi við ætlum að skapa okkar fyrirtækjum og við hvað við erum að keppa.

Herra forseti. Við erum komin út í mjög mikla umræðu sem fer langt út fyrir það sem tilefni gafst til. En þetta er í sjálfu sér þörf umræða. Varðandi það sem ég sagði um að það yrði að búa flotanum og íslenskum fyrirtækjum skilyrði þá vil ég nefna að íslenskir fiskimenn standa hverju landi á sporði í framleiðni og afkastagetu. Íslenski fiskiskipaflotinn getur keppt við lágu launin hvar sem er í heiminum. Ég geri ráð fyrir að íslenskir fiskimenn afli miklu meiri og séu ódýrari á hvert kíló af fiski sem þeir draga úr sjó heldur en fólkið með lágu launin. En varðandi það sem hv. þm. sagði um velferðarákvæðið í samningum við þessi lönd þá er það ákaflega tvíeggjað sverð og þarf að beita með mikilli varúð. Það er nefnilega þannig að ef maður t.d. segði að þetta fólk ætti ekki að hafa nema einhver lágmarkslaun þá mundi maður auka atvinnuleysi í viðkomandi löndum. Og það er atvinnuleysið sem heldur laununum niðri en ekki eitthvað annað. Ef við mundum t.d. banna þessu fólki að vinna á skipum sem sigla til Íslands þá mundum við um leið loka fyrir lífsbjörg þeirra manna sem fara fjarri heimilum sínum, frá Póllandi og víðar að úr heiminum, til þess að afla sér lífsviðurværis með siglingum til Íslands. Þetta er mjög alvarlegur hlutur. Það er oft þannig að þau ákvæði sem menn ætla að beita til velferðar slá gegn þeim sem ætlað er að vernda. Það er því mjög vandmeðfarið. Hins vegar tel ég að barnaþrælkun sé þvílíkur blettur á mannkyninu að það eigi að taka slík ákvæði inn í samninga og við eigum ekki að kaupa föt eða annað sem framleitt er með þrælkun barna.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þau orð sem hér féllu um dugmikla íslenska fiskimenn og sjómenn, um afköst þeirra og að þeir séu samkeppnisfærir. Ég tek undir það. Ég tek líka undir það að auðvitað vorum við komin út fyrir frv. um stimpilgjöld í þeirri umræðu sem hér fór fram. En þetta er mjög þörf umræða og væri fróðlegt að taka hana við aðrar aðstæður því að þessar aðstæður munu að óbreyttu hitta okkur fyrir innan tíðar með mjög mikilli hörku. Ég geri mér alveg grein fyrir því að félagsleg ákvæði í samningum geta verið tvíeggjuð. En það er mjög auðvelt að koma með rök af því tagi sem hv. þm. Pétur H. Blöndal kom með að það auki atvinnuleysi ef gerð er tilraun til þess að skapa fólki réttindi eða hækka laun. Þetta hefur líka verið notað hér hjá okkur þegar talað hefur verið um það að hækka launin. Það er mjög hættulegt að byrja þá umræðu að eitthvað sem sé fært til betri vegar verði þá til þess að aðrir líði fyrir það. Ég held að okkar ábyrgð á umheiminum sé að verða svo mikil að á næstu árum munum við ekki komast fram hjá þessum atriðum sem ég reifaði hér.

Herra forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem hér hafa tekið til máls, hv. 5. þm. Suðurl., hv. 5. þm. Reykn., og hv. 16. þm. Reykv., fyrir þeirra þátttöku í umræðunni. Það er nú kannski svo að þau mál eru fljót að falla í gleymskunnar dá sem oft koma upp í umræðunni hér á vinnumarkaðnum á Íslandi. Það er ekki lagt síðan formaður Félags starfsfólks í veitingahúsum, sem nú heitir Þjónustusamband Íslands, gat um að það væri orðið nokkuð mikið um að erlent fólk, fólk frá Austurlöndum, væri komið til vinnu í veitingahúsum borgarinnar. Það byggi við þröngan kost, bæði tekjulega og eins hvernig að því væri búið. Jafnvel voru dæmi um að þetta fólk hefði einhverja smákitru inn af eldhúsinu þar sem væri dýna á gólfinu og þar gæti þetta fólk lagt sig á milli þess sem það væri að vinna. En vonandi hafa einhverjar breytingar orðið þar á. Hv. 5. þm. Reykn. lagði þá spurningu fyrir mig hvort þetta fólk væri á öðrum kjörum. Það er tilfellið að þó að Alþjóðaflutningaverkamannasambandið, sem hefur skammstöfunina ITF, hafi unnið ötullega að því að gæta þess að kjör fólks á skipum sem sigla undir hentifánum eða þægindafánum væru samkvæmt þeim samningum sem Alþjóðaflutningaverkamannasambandið hefur gert við samtök kaupskipaútgerða þá gengi oft erfiðlega að fylgja því eftir. Við erum með dæmi um það að hér var fólk frá Austurlöndum sem var ráðið upp á þrjá dollara á dag í ótakmarkaðan vinnustundafjölda þess sólarhrings. Þannig að dæmin eru mýmörg. Það sem líka hefur verið vandamál hjá Alþjóðaflutningaverkamannasambandinu, að fylgjast með kjörum þessa fólks, er það að enda þótt áhafnarmeðlimur hafi skrifað undir kjarasamning bæði gagnvart útgerð og Alþjóðaflutningaverkamannasambandinu um að mánaðarlaun væru svo og svo mikil þá, að nýlokinni þeirri aðgerð, hafa jafnvel áhafnarmeðlimir farið upp til skipstjóra þá skipið hefur látið úr höfn og skrifað undir annan samning sem segir: Enda þó að ég hafi undirritað kjarasamning gagnvart ITF, Alþjóðaflutningaverkamannasambandinu, þá er það ekki ósk mín að þau laun séu reiknuð mér heldur þau laun sem ég skrifa nú hér með undir. Og þá er oft um allverulega lægri upphæðir að ræða. Þegar litið er til áhafnar þess skips sem oft hefur verið á vörum Íslendinga undanfarið, Víkartinds, en á því skipi voru 19 menn, og þegar litið er til sambærilegs skips, nýjasta skipsins í íslenska kaupskipaflotanum, Brúarfoss, þá býður mann í grun að eitthvað sé ekki hreint þar í pokahorninu því að á Brúarfossi er 12 manna áhöfn á móti 19 manna áhöfn á Víkartindi. Hvers vegna skyldi þetta vera? Er það svo að ekki sé þörf fyrir fólk á íslenskum skipum? Eða er svona miklu meiri þörf fyrir skip erlendra aðila, erlendra sjómanna, þýskra sem sigla hingað á hafsvæðið við Ísland þar sem veður eru válynd? Telja þeir sig þurfa á miklu fleira fólki að halda eða getur verið að það sé bara gert af því að það vinnuafl sem þeir hafa bætt við umfram það sem almennt gerist sé svo miklu ódýrara? Hugurinn leitar eðlilega í þann farveg að svo sé. Hitt er annað mál að það sem Alþjóðaflutningaverkamannasambandið hefur verið að gera er tvíþætt. Í fyrsta lagi að tryggja þessu fólki frá þriðja heiminum, fólki frá Austurlöndum fjær sem leitar til Evrópu til starfa á kaupskipum, tryggja því lágmarkslaun og lágmarksmannréttindi. Í annan stað er það, sem kannski aldrei hefur komið fram eða allt of sjaldan, er þá um leið líka verið að tryggja samkeppnisstöðu skipafélaga sem eru í eigu Evrópubúa og um leið atvinnurétt farmanna þessara landa þannig að ekki halli svo verulega á að það verði hrein uppgjöf útgerða gagnvart samlöndum sínum hér í Evrópu og þeir sem búa í Austurlöndum fjær komi hér nánast og verði í hverju skiprúmi. Atvinnuöryggi farmanna Evrópuþjóðanna er mikilsvert atriði í allri þessari umræðu. Það er dálítið sérkennilegt að heyra það í umræðunni að ekki sé ástæða til að hafa áhyggjur af íslenskum kaupskipastól. Það er ekki langt síðan Íslendingar misstu nánast alla sína verslun og viðskipti vegna þess að þeir áttu ekki neinn kaupskipastól. Við Íslendingar skulum líka minnast þess átaks þegar ,,óskabarn þjóðarinnar`` var stofnað, íslenskt skipafélag fyrir Íslendinga. Við vildum halda sjálfstæði okkar. Samkeppnismyndin hefur verulega skekkst eins og hv. 16. þm. Reykv. kom inn á og vildi leggja allt undir varðandi skattamálin, taldi að skattaumhverfið almennt á Íslandi væri mjög slæmt og þyrfti allt endurskoðunar við. Munurinn er hins vegar á fyrirtækjum hér í landi eða kaupskipaútgerðunum er sá að í kaupskipaútgerðinni, kaupskipabransanum ef svo má segja, eru menn í alþjóðlegri samkeppni í orðsins fyllstu merkingu. Menn eru á skipum sem koma alls staðar að úr heiminum og flytja vörur. Það er ekkert sem bannar erlendum skipafélögum að taka upp reglubundnar siglingar að og frá Íslandi. Það er til aðstaða hér í Reykjavíkurhöfn fyrir skipafélög sem vildu taka slíkar siglingar upp. En þetta frv. er m.a. flutt með þá staðreynd í huga að framkvæmdastjóri Samtaka íslenskra kaupskipaútgerða segir: Íslenski kaupskipastóllinn býr ekki við sambærilega aðstöðu og t.d. norski kaupskipaflotinn, og vitnar þá oftar en ekki til þessara stimpilgjalda. Og hann hefur lýst því yfir að verði breyting þar á þá muni íslenski kaupskipastóllinn stækka. Ég get tekið undir það sem hv. 5. þm. Reykn. sagði að auðvitað er það skylda okkar á Norðurlöndunum sem lengra eru komin að líta til meðbræðra okkar í Austurlöndum fjær. Það er kannski hluti af málinu eins og ég kom inn á áðan í upphafi máls míns hvað áhrærir Alþjóðaflutningaverkamannasambandið. Einn þáttur er sá að tryggja þeim öryggi. Bæði öryggi hvað varðar laun, tryggingar og önnur kjör, jafnframt því sem auðvitað er verið að líta til þeirrar áttar að tryggja evrópskum sjómönnum áfram stöðu sína og tryggja að áfram verði til kaupskipafloti. Þá vaknar þessi spurning: Hvað eru samtök sjómanna yfirleitt að blanda sér í þennan rekstur? Í bland er það svo en meginmálið er auðvitað það að halda atvinnu sinni. Það er kannski kaldhæðnislegt þegar verið er að tala um það hér að við þurfum að byggja álver til að tryggja 150 mönnum atvinnu að ef litið er til kaupskipaflotans þá hefur þróunin verið sú að skipum hefur fækkað en þau hafa stækkað en náttúrlega hefur orðið óheillaþróun hvað áhrærir skip sem skráð eru á Íslandi að farmönnum hefur samt sem áður fækkað um á annað hundrað vegna þessara breytinga. Yfirleitt eru íslensku kaupskipaútgerðirnar með erlend kaupskip á leigu, frá átta til tíu skip, sem eru með erlendum áhöfnum. Það kemur fram í greinargerð sem ég vitnaði til áðan, og er haft eftir framkvæmdastjóra Sambands íslenskra kaupskipaútgerða, að hér eru ein níu skip sem eru nánast í eigu íslenskra kaupskipaútgerða en undir erlendum fána. Og menn segja svo: Vegna þess að ekki er hægt að skrá skip á Íslandi af þeim sökum sem við höfum talað hér um, vegna stimpilgjalda, þá verði ríkið af svo og svo miklum tekjum. Og ef þessu verði breytt þá verði ríkið af svo og svo miklum tekjum. Ég tel að ríkið tapi engu á þessu, frekar verði þetta með tvennum hætti: Tekjurnar munu aukast og réttarstaða íslenskra farmanna sem enn þá hafa hug og dug til að stunda farmennsku verði tryggð og að því ber okkur auðvitað að vinna. Ég hjó eftir því líka að hv. 16. þm. Reykv. kom inn á það að við Íslendingar værum farnir að nota okkur lágu launin. Það kann vel að vera. Þegar mest kvað að því að íslensku skipafélögin voru að taka á leigu erlend kaupskip og töldu sér það hagstæðara heldur en að reka eigin skip þá fór nú svo að Íslendingar urðu ekkert varir við það að sú vara sem kom með erlenda leiguskipinu, með erlendu áhöfninni, væri eitthvað ódýrari í hillum verslana á Íslandi heldur en sú vara sem kom með íslensku skipunum. Við urðum ekkert varir við það. Þetta er því vissulega flókið mál og vandmeðfarið. Auðvitað stöndum við frammi fyrir þessum vanda, og erum ekki eina þjóðin á Norðurlöndum eða í Evrópu, sem það gerir, hvað áhrærir ódýrt vinnuafl. En samt sem áður hefur sigið heldur á þá hliðina að það er þó að verða minni munur á milli launa þessara aðila sem eru annars vegar evrópskir sjómenn og þeirra sem eru á skipum þriðja heimsins. Hins vegar stöndum við líka frammi fyrir og það hefur ekki kannski komið neitt fram, við höfum lengi einbeitt okkur að því að horfa á þau skip sem eru í reglubundnum siglingum að og frá Íslandi. Það hefur hins vegar ekkert verið talað um það og þess ekki getið nú um langan tíma að það má segja að yfir 80% flutninga frá landinu, bæði á mjöli og lýsi, annast erlendir aðilar --- erlend skip með erlendum áhöfnum. Þar er geysileg samkeppni sem ég veit að stimpilgjöld spila ekki mikið inn í og hafa ekki mikil áhrif. Hins vegar er það umhugsunarefni hvernig hægt er að ná til þess því að þeir flutningar skapa mikla atvinnu. Ég tók sérstaklega eftir því að það var verið að tala um það í fjölmiðlum að fyrsti mjölfarmur frá nýrri loðnuverksmiðju í Helguvík var settur um borð í skip og mikið var talað um ágæti verksmiðjunnar en það var ekki vikið einu einasta orði að því hvaða skip það var sem var að flytja þennan loðnufarm. Mér býður svo í grun að það hafi verið erlent skip en fréttamenn þá hagað þannig málum að það var ekki ástæða til þess að nefna það. Herra forseti. Ég held ég hafi ekki fleiri orð um þetta. Ég þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls varðandi þetta frv. Ég vænti þess að það megi eiga greiðan gang hér á hinu háa Alþingi með tilliti til þess sem ég sagði áðan um atvinnuöryggi og tryggingaöryggi íslenskra farmanna og í þeirri vissu að þeir aðilar sem að íslenskri kaupskipaútgerð standa standi við þau orð sem þeir hafa sagt, að með þeim breytingum sem væntanlega munu verða á stimpilgjaldi, muni íslenski kaupskipaflotinn stækka svo um munar.

Herra forseti. Ég vildi gjarnan gera litla athugasemd við það sem hv. þm. sagði um skatta fyrirtækja. Ég nefndi í fyrri ræðu minni skatta og annað opinbert umhverfi fyrirtækja og þá á ég við opinbera þjónustu, t.d. hvernig tollurinn er og hvernig hann vinnur, menntakerfið, hvernig það býr til fólk með góða menntun og fjármálakerfið, sem við erum einmitt að ræða þessa dagana á hinu háa Alþingi, hversu góða þjónustu það veitir íslenskum fyrirtækjum. Allt þetta samanlagt gerir íslenskum fyrirtækjum betur kleift að keppa við erlend fyrirtæki og þar á meðal fyrirtæki sem nýta sér mjög lág laun. Það eru mörg fyrirtæki sem eru í samkeppni, ekki bara skipaútgerðirnar. Það er kaffibrennsla, það er alls konar iðnaður, það er sælgætisiðnaðurinn --- hann er í samkeppni við erlend fyrirtæki sem ekki þurfa að borga stimpilgjald. Það eru því ekki bara skipaútgerðirnar og skipaskráning sem þyrfti að vera laus við þessa skattlagningu heldur fyrirtæki almennt. Varðandi það að hv. þm. hafi ekki séð lægra vöruverð eftir að tíðkaðist að nota ódýrara vinnuafl til að flytja vörur til landsins þá vil ég benda á það að fatnaður sem við klæðumst, við hv. þm. sem og aðrir landsmenn, væri sennilega margfalt dýrari ef hann væri ekki framleiddur í þessum löndum sem eru með lág laun, og þannig njótum við mjög víða þessara lágu launa beint og óbeint í mjög ríkum mæli. En sem betur fer er atvinnuleysið að minnka í þessum vanþróuðu löndum sem eru með lágu launin og þar með hækka launin í þeim löndum og þessi launamunur mun minnka.

Herra forseti. Það er smámisskilningur milli mín og hv. 16. þm. Reykv. sem beinist einkum að því að ég sagði það að við hefðum ekki orðið varir við að það væru fluttar inn vörur annars vegar með íslensku skipi og hins vegar með skipi undir erlendum fána með erlendri áhöfn sem útgerðarmenn hafa löngum haldið fram að væru ódýrari í rekstri heldur en þau íslensku, þá höfum við ekki séð að það væri neinn munur á innflutningi með þessum tveimur skipum. Það gæti verið kassi með ávöxtum, fluttur með sitt hvoru skipinu, og það er sama verðið á þeim þrátt fyrir það. Þannig að þetta hefur ekki allt skilað sér. En af því hann gat um fatnað og annað, þá illu heilli --- og guð hjálpi íslenskri þjóð --- held ég að það sé ekki einn einast skraddari lengur í starfi hér á Íslandi sem vinnur við það að sauma föt á okkur Íslendinga og það er náttúrlega einn kapítuli út af fyrir sig og mjög alvarlegt mál og svo er eflaust um fleiri stéttir. Ég get heils hugar tekið undir að það er margt sem dynur á okkur einmitt í málum hvar sem litið er --- umhverfið sjálft er kannski skattalega fjandsamlegt mörgum atvinnugreinum. Skattkerfið og tollurinn hefur mjög breyst til hins betra hvað það áhrærir. Síðast en ekki síst vildi ég aðeins koma inn á menntakerfið og ljúka máli mínu með því að segja frá því að sjútvn. heimsótti Stýrimannaskólann fyrir ekki löngu síðan. Ég hef áhyggjur af því og ég deili þeim áhyggjum með þingmönnum sjútvn., að þegar við komum í þessa menntastofnun sjómannastéttarinnar sem hefur jú verið burðarás íslensks atvinnulífs síðustu árhundruðin, hversu alvarlega og illa er búið að menntun íslenskra sjómanna. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að það sé, eins og einn þingmaður vildi meina að það sýni hug menntmrn. eða stjórnvalda til íslenskrar sjómannastéttar hvernig búið er að æðstu menntastofnun íslenskra sjómanna eins og Stýrimannaskólinn í Reykjavík lítur út nú. Ég trúi ekki öðru en að það muni fá betri meðhöndlun en verið hefur á umliðnum árum.

Herra forseti. Ég flyt hér till. til þál. um rannsóknir og sjómælingar innan efnahagslögsögunnar. Meðflutningsmenn mínir eru Guðjón Guðmundsson, Árni R. Árnason, Vilhjálmur Egilsson, Egill Jónsson, Einar Oddur Kristjánsson, Kristján Pálsson og Árni M. Mathiesen. Tillögugreinin hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að sjá til þess að framkvæmdar verði rannsóknir og sjómælingar á hafsvæðinu innan 200 sjómílna efnahagslögsögunnar fyrir sunnan landgrunn Íslands frá Reykjaneshrygg að Færeyjahrygg með tilliti til nýtingar auðlindarinnar til fiskveiða o.fl.`` Í grg. segir svo, með leyfi forseta: ,,Því hefur verið haldið fram að auðlindin innan efnahagslögsögunnar sé fullnýtt, en ekki hefur verið hægt að færa sönnur á það þar sem djúpin umhverfis landið, þar með talið hafsvæðið fyrir Suðurlandi, utan landgrunns, milli Reykjaneshryggs og Færeyjahryggs, eru lítt könnuð. Ef skoðuð eru sjókort af suðurdjúpi má sjá að tugir sjómílna eru á milli dýpistalna og má af því draga þá ályktun að hafsvæðið hafi ekki verið skipulega mælt eða rannsakað. Mikilvægt er nú, þegar ásókn í hefðbundnar fisktegundir er meiri en fiskstofnarnir þola og afkastamikil fiskiskip eru illa nýtt, að íslenska ríkið hafi frumkvæði að rannsóknum á djúpunum með það fyrir augum að finna ný fiskimið og nýtilega fiskstofna þar sem ekki er við því að búast að einstök útgerðarfyrirtæki hafi bolmagn til að leggja í slíkan kostnað. Við erum enn að upplifa það að útlendingar eru að finna fiskimið innan og við okkar efnahagslögsögu, samanber ,,Franshól`` þar sem Íslendingum fannst fjarstæða að nokkur fiskur væri, en aflaverðmæti af Franshól voru hundruð milljóna króna og líklegt má telja að fleiri sambærileg veiðisvæði muni finnast við frekari rannsóknir. Til slíkra rannsókna þarf gott sérútbúið skip, ef vel á til að takast, og nauðsynlegt er að slíkt skip nýtist einnig við eftirlits- og björgunarstörf. Við hönnun á nýju varðskipi fyrir Landhelgisgæsluna er æskilegt að tekið verði tillit til framangreinds verkefnis þar sem skip til þess verður að vera sérstaklega útbúið tækjum o.fl. Sem dæmi má nefna að þegar Danir hönnuðu nýju varðskipin sín, svokallaðan ,,THETIS class``, var höfð í huga olíuleit Dana við Austur-Grænland og hafa þau skip m.a. stundað rannsóknir á því svæði auk björgunar- og eftirlitsstarfa.`` Herra forseti. Með það í huga einnig að nú er mjög um það rætt að Landhelgisgæslan eignist nýtt varðskip, og er þá bent á það að elsta varðskipið, varðskipið Óðinn, er orðið 40 ára og mjög mikil nauðsyn á að smíða nýtt varðskip, er full ástæða til þess að gera það skip þannig úr garði að við Íslendingar getum haft sem mest og best not af þeirri miklu fjárfestingu sem í einu varðskipi felst. Það er eðlilegt og sjálfsagt að það skip yrði byggt sem fjölnotaskip, m.a. til slíkra verkefna sem hér er gerð þáltill. um, svo og líka ef farið væri að kanna landgrunnið enn betur allt í kringum Ísland með tillti til olíuleitar. Fjölnotaskip sem Gæslan hefði yfir að ráða mundi verða mjög hagkvæmt okkur Íslendingum og ég tel fulla ástæðu til þess og eðlilegt að þær auðlindir sem hér eru í kringum landið, og ekki hafa verið fullkannaðar, verði nú rannsakaðar og einskis látið ófreistað til þess að fá fram fulla vitneskju um það hvort ekki geti verið um að ræða, eins og kemur fram í grg. með þáltill., fleiri auðlindir heldur en við höfum gert okkur grein fyrir. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessari þáltill. verði vísað til síðari umr. og hæstv. sjútvn.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um endurskoðun á ákvæðum laga um umgengni um nytjastofna sjávar, nr. 57/1996. Tillagan er á þskj. 684 og hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að skipa nefnd eða fá nefnd á vegum sjávarútvegsráðuneytisins, sem þegar hefur verið skipuð, til að endurskoða ákvæði laga um umgengni um nytjastofna sjávar, nr. 57/1996. Sérstaklega verði skoðað ákvæði 3. gr. með það í huga hvort ekki sé rétt að skipstjóri geti ákveðið við löndun hve mikinn hluta afla skips skuli telja til kvóta þess og að allur annar afli skipsins teljist eign rannsóknastofnana sjávarútvegsins. Útgerðin sjái þá um að selja afla rannsóknastofnana og greiða þeim söluverðmætið að frádregnu gjaldi vegna kostnaðar við flutning í land, geymslu, löndun og sölumeðferð aflans.`` Herra forseti. Miklar umræður hafa átt sér stað um málefni sjávarútvegsins hér á Alþingi. Er það að vonum. Umræðan hefur snúist um tilhögun veiða, þó aðallega um eignarhald á kvóta. Með tilhögun veiða er hér átt við hvort nota skuli aflamark eða sóknarmark við takmörkun veiða. Hvort tveggja kerfið hefur kosti og galla og hvort tveggja kerfið veldur myndun fjármuna hvort sem þeir verða til sem verð fyrir að mega veiða í klukkutíma eða verð fyrir að mega veiða eitt kíló. Eignarhald á þessum fjármunum er meginástæða mikillar umræðu um kvótakerfið en það er ekki til umræðu hér og nú. Galli sóknarmarkskerfisins er t.d. mikill og hættulegur sóknarþungi. Galli aflamarkskerfisins er m.a. brottkast afla. Þegar skipstjórnarmenn mega aðeins veiða ákveðið magn af fiski hljóta þeir að hafa tilhneigingu til að koma bara með verðmætasta fiskinn að landi. Henda legnum fiski, skemmdum fiski og smælki. Eins er mjög erfitt að gera ráð fyrir að skip eigi ætíð kvóta fyrir öllum mögulegum og ómögulegum meðafla sem getur komið upp með veiðarfærum. Miklum sögum fer af brottkasti afla. En eðli málsins samkvæmt er ómögulegt að henda reiður á þeim sögum. Fólk hefur giskað á 50 þús. tonn og jafnvel 100 þús. tonn. Ég hygg þó að brottkast sé miklu minna. Ljóst er þó að um mikil verðmæti er að ræða og því er brýnt að setja reglur sem lágmarka tjón þjóðarinnar af þessum sökum. Herra forseti. Reglur þurfa að vera þannig að skipstjórnarmenn og sjómenn hafi hvata til að koma með allan afla að landi og að hagsmunir þeirra og heildarinnar fari saman. Núna er sjómönnum skylt að koma með allan afla að landi en þeir verða að kaupa til þess kvóta sem er svo dýr að útgerðin tapar á því. Til þess að leysa þennan vanda kom ég á síðasta þingi eftirfarandi reglum til hv. sjútvn. og flutti hv. þm. Sighvatur Björgvinsson um þær tillögur á síðasta þingi en þær fengu ekki stuðning. Ég var þá á móti tillögum hv. þm., þ.e. mínum eigin tillögum, vegna þess að þær voru ekki ræddar af þeim aðilum sem gerst þekkja til. Herra forseti. Tillögurnar eru eftirfarandi: ,,Lagt er til að tekið verði til sérstakrar skoðunar hvort ekki sé rétt að breyta lögum um umgengni um nytjastofna sjávar, nr. 57/1996, með það að markmiði að sú regla verði tekin upp að skipstjóri ákvarði hve mikill hluti afla skips teljist til kvóta þess og að allur annar afli teljist eign rannsóknastofnana sjávarútvegsins. Þetta yrði þá í samræmi við ákvæði 1. mgr. 2. gr. laganna því að ekki er unnt að skylda sjómenn til þess að koma með allan afla að landi nema tekið sé á því hvað um þann afla verður. Gera má ráð fyrir að útgerðinni verði greitt upp í kostnað við að flytja aflann, landa honum og sjá um sölu hans. Með þessu fyrirkomulagi yrðu minni líkur á að afla yrði hent. Flestum finnst slæmt að henda góðum fiski sem slæðist eðlilega með í mismiklu magni. Sá fiskur sem núna er veiddur og hent mun skila sér í land þar sem nú er beinlínis refsivert að koma með hann að landi. Ekki á að koma fólki í þá aðstöðu að verða að brjóta lög. Gjaldið, sem útgerðin fær fyrir að flytja aflann, landa honum og sjá um sölu hans, gæti hugsanlega verið á bilinu 5--15% og mætti vera ákveðið af ráðuneytinu með hliðsjón af tegund afla, veiðum og framboði slíks afla. Mikilvægt er að gjaldið verði nægilega hátt til þess að hvetja sjómenn til þess að koma með aflann að landi en þó ekki svo hátt að sjómenn fari að gera út á þann afla. Fernt mun hvetja sjómenn til þess að koma með utankvótaafla að landi. Í fyrsta lagi fara þeir með því að lögum [og það þykir flestum gott], í öðru lagi fá þeir nokkurt verð fyrir aflann [reyndar mjög lítið], í þriðja lagi þykir flestum leitt að henda verðmætum [það er sennilega það atriði sem vegur þyngst] og að síðustu rennur verðmæti aflans til rannsókna fyrir sjávarútveginn [þ.e. kemur sjómönnum óbeint til góða]. Þessi aðferð hefur kosti og galla. Búast má við að miklu meiri afli berist að landi. Bæði mun allur sá afli sem nú er hent berast að landi, sem að sjálfsögðu er mikill kostur því að þessi fiskur er deyddur hvort sem er, en jafnframt munu útgerðir ekki forðast, eins og núna, þau mið sem mest gefa af bönnuðum meðafla, t.d. af þorski. Þannig munu utankvótaveiðar aukast eitthvað. Að sjálfsögðu er það galli en á móti kemur að allur þessi afli kemur þjóðfélaginu í heild til góða. Auk þess verður vitað með meiri vissu hve mikið er veitt en það liggur ekki fyrir í dag [eins og hugleiðingar manna um brottkast segja til um]. Verðmæti utankvótaaflans mun auk þess verða lyftistöng fyrir sjávarrannsóknir og létta byrðum af ríkissjóði. Einnig er rétt að skoða ákvæði 9. gr. um undirmálsfisk. Ákvæði gildandi laga um að undirmálsfiskur teljist aðeins að hluta með í aflamarki verður óþarft ef framangreind atriði verða tekin til skoðunar og samþykkt.`` Herra forseti. Að lokinni umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og sjútvn.

Herra forseti. Hér er till. til þál. sem er allra góðra gjalda verð. Vissulega hefur það verið í umræðunni um langan tíma og staðreynd ef tekið er mið af því sem sjómenn hafa sjálfir sagt að það er tilhneiging til að henda talsverðu af afla í sjó og kemur þar margt til eins og hv. flm. kom inn á. Hins vegar verð ég að viðurkenna með sjálfum mér að hann verður vandrataður þessi meðalvegur eins og hv. flm. leggur til, þ.e. annars vegar að finna hvata til þess að sjómenn komi með allan afla að landi og síðan aftur að skilgreina að það sé ekki of mikið greitt fyrir hann en heldur ekki of lítið þannig að markmið þessarar þáltill. nái fram að ganga. En eins og ég sagði í upphafi er þessi þáltill. allra góðra gjalda verð. Vissulega er þetta vandamál sem sjútvrn. stendur frammi fyrir. Það hefur oft verið rætt í sjútvn. hvernig með þetta skuli fara en menn hafa ekki fundið hina eiginlegu lausn á þessu vandamáli. Þetta mál mun koma til hv. sjútvn. þar sem ég á sæti og þar mun það vissulega verða tekið til umfjöllunar. Ég veit að það er góður hugur á bak við það og menn vilja leysa þetta mál á þann hátt sem þáltill. hljóðar upp á. Það er svo spurning hvaða vegur verður farinn í því efni. En vissulega stöndum við frammi fyrir þessu máli. Því miður er of miklu af afla hent í sjóinn og vonandi að okkur takist innan ekki langs tíma að finna flöt á því hvar hinn gullni meðalvegur liggur og að okkur hér á hinu háa Alþingi og sjómönnum muni sameiginlega takast að rata þann veg að einhver lausn fáist í þessu mikla vandamáli.

Herra forseti. Ég þakka undirtektir hv. þm. við þessari tillögu. Að sjálfsögðu er vandrataður meðalvegurinn. Aðalvandinn í þessu dæmi er einmitt hversu mikið á að greiða fyrir aflann sem útgerðin ekki notar af kvóta sínum. Ég hef stungið upp á 5%--15% en það verður að sjálfsögðu rætt í hv. sjútvn. Ég vonast til þess og býst við að hún muni senda þetta til umsagnar þeirra aðila sem vinna í þessu úti á miðunum. Þeir hafa að sjálfsögðu langmest vit á því hvernig best er að haga svona reglum. Þessar hugmyndir eru settar fram sem hugmyndir til þess að leysa þann vanda og það er alltaf gott að skoða margar hugmyndir. Það er ekki víst að þetta séu endilega þær bestu hugmyndir sem til eru en ég vona að þessi þáltill., ef samþykkt verður, leiði til þess að umræða um þetta mál komist á skrið og eitthvað af þeim afla sem menn eru að segja að sé hent í dag komist á land öllum til góða.