Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frams.m. (Augúst Flygenring): Þetta er svo smávægilegt og einfalt málefni, að það þarf ekki langrar skýringar við. Það er ein grein, sem innibindur í sér ákvæði um að upphefja gjald fyrir staðfestingu á sóttvarnarskírteinum skipa, er til Íslands ganga, er bar að borga dönskum ræðismönnum. Nefndin lítur svo á, að það geti ekki verið varhugavert, að nema slíkt úr gildi, hvorki frá sóttvarnarlegu né öðru sjónarmiði, né heldur, að það muni vekja óánægju, að gjaldinu sé létt af. Stjórnin hefir fært rök fyrir málinu í ástæðum sínum fyrir frumvarpinu og eg leyfi mér fyrir nefndarinnar hönd að leggja til að það verði samþykt.

Jóhannes Jóhannesson Eins og kunnugt er, er eg hvorki í háttv. meiri né minnihlutaflokki á þessu þingi og hafa framsögumenn þeirra hér í þessari háttv. deild því eigi talað í umboði mínu í þessu máli. Frá því að eg fór fyrst að gefa mig við stjórnmálum, hef eg hallast að stefnu þess flokks, sem hæstv. ráðherra var mikilsmetin máttarstoð í og fyllti eg þann flokk á þingunum 1901-'03-'05 og '07. Svo kom sambandsmálið til sögunnar; þá klofnaði þessi flokkur og eg gat eigi lengur fylgt meiri hluta hans og þá skildu leiðir hæstv. ráðherra og mín. Eins og ástatt var á þinginu 1909 féll mér ráðherravalið ekki illa og eg gerði mér góðar vonir um stjórn hæstv. ráðherra að ýmsu leyti, þótt eg hins vegar dyldist þess eigi, að hann myndi fá við ýmsa erfiðleika í stjórn sinni að stríða sakir þess, hversu meiri hluta þeim á þinginu var háttað, sem hann átti við að styðjast. En eg hef orðið fyrir ærnum vonbrigðum og það svo, að eg verð því miður að fallast á margar aðfinningar framsm. meiri hlutans (B. Sv.), og næstum allar aðfinningar framsögum. minni hlutans (J. J.), sem fram hafa komið við stjórn hæstv. ráðherra. Eg hef orðið fyrir þeim vonbrigðum, að sjá þennan mann, sem eg mat svo mikils, ekki að eins gera sig sekan í öllu því sama, sem hann, manna mest og kröftuglegast, vítti hjá fyrirrennara sínum og sumt ekki að ástæðulausu, að því er mér virtist, heldur jafnvel fara þar langt fram úr honum. Eg vil ekki gefa tilefni til neinna æsinga í þessu máli, því orðasennur eins og þær, sem áttu sér stað í háttv.Ed. í fyrra dag, eru ekki sóma þingsins samboðnar, og ekki vil eg heldur að nauðsynjalausu draga menn og málefni inn í þessar umræður; fyrir því nefni eg ekki nú þegar dæmi til þess að rökstyðja með það, sem eg hef sagt, en á þeim skal ekki standa, ef krafist verður. Eg ætla nú ekki að fara að að rekja stjórnarferil hæstv. ráðherra og finna að honum; það er búið og eg læt mér nægja skírskotun mína hér að framan; en framkomu hans í eina átt verð eg að minnast á, því að hún hefir ekki verið nægilega vítt áður, hvorki í ritum né í umræðunum í dag, og á eg þar við framkomu hans gagnvart embættis stétt þessa lands. Hæstv. ráðherra hefir nefnilega freklega misboðið þessari stétt, bæði í ræðum og riti, einkum í blaði sínu »Ísafold«. Hann hefir reynt til þess að koma þeirri trú inn hjá alþýðu, að embættismennirnir væru menn, sem eingöngu hugsuðu um eigin hagsmuni, sætu á svikráðum við alþýðuna og reyndu að kúga hana og gera sér undirgefna og að hann, - hæstv. ráðherra - yrði að heyja baráttu við þessa stétt til þess að verja alþýðuna. Þetta er ljótt! Þetta er ósæmilegt! Æzti embættismaður landsins slær á þá lægstu strengi í manninum - öfundina og tortryggnina - til þess að reyna að hnekkja áliti og áhrifum samverkamanna sinna og gera þeim ókleift að gegna starfi sínu, en afla sjálfum sér skrílhylli, því að aðrir en hinn aumasti skríll láta ekki ginna sig með þessum brellum. Meðalgreindir og upplýstir alþýðumenn láta eigi blekkjast af þeim. En það er jafnframt stórhættulegt fyrir þessa þjóð. Tækist að svifta hana tiltrúnni til og virðingunni fyrir þeim, sem settir eru til að gæta laga og réttar í landinu, leiddi það til óstjórnar. Auk þess er það, sem betur fer tilhæfulaus hégómi, svo að eg noti orð, sem hæstv. ráðherra er tamt að nota. Embættisstétt þessa lands er skipuð heiðursmönnum, sem ekki vilja vamm sitt vita, og sérstaklega vil eg taka það fram, að sýslumennirnir, sem sérataklega hefir verið beinst að, eru valinkunnir sæmdarmenn, sem njóta virðingar og trausts þeirra, sem eiga saman við þá að sælda og til þekkja. Og þó nú svo væri, að embættisstéttin væri þannig skipuð, að alþýða manna ætti í vök að verjast gegn henni, þá væri h. ráðherra ekki sá maður, sem treystandi væri til þess, að halda á máli alþýðunnar í því efni; til þess skortir hann bæði þekking og þor. Hvaða ótti ætlið þið t. d. að sýslumönnum standi af eftirliti þess manns, sem á eftirlitsferðum sínum verður að reiða í vasa sínum skrá útbúna af aðstoðarmönnum sínum, yfir þær bækur, sem sýslumenn eiga að halda? Hvert skyn myndi sá maður bera á það, hvernig bækurnar eru haldnar? Þá hefir hann og sýnt það, að hann hikar sér við að láta lögin ná jafnt til allra, þótt margt hafi hann talað og látið skrifa um hið gagnstæða. Því til sönnunar vil eg benda á það, að þrátt fyrir það, þótt hann hafi sjálfur dæmt bankastjórnina fráviknu seka í »margvíslegri, megnri og óafsakanlegri óreglu í starfsemi sinni í stjórn bankans og frámunalega lélegu eftirliti með honum« og símað þann dóm sinn út um land alt og til útlanda, hefir hann þó ekki látið hana sæta sakamálshöfðun, sem skylda hans var, ef dómurinn var réttur, því eftir 144. gr. sbr. 145. gr. í hinum almennu hegningarlögum þurfa eigi nándar nærri svona miklar sakir að vera fyrir hendi til þess að áfellisdómur verði á þeim bygður. Hvers vegna átti sakamálshöfðun sér eigi stað hér? Efast nokkur um, að hæstv. ráðherra hafi verið sannfærður um réttmæti dóms síns? Nei, sannleikurinn er sá, að af því að hér áttu í hlut embættismenn, sem voru búnir að sýna það, að þeir tækju ekki þegjandi við því, sem að þeim var rétt brast hæstv. ráðherra þor til að láta lögin ná yfir þá. Berið þetta saman við sakamálðhöfðunina í Tálknafirði, sem háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) mintist á áðan. Eg segi eins og háttv. framsögumaður minni hlutans (J. J.): Þótt ekki væri annað en þetta, væri það næg ástæða til þess að greiða þingsál.till. atkv. Eg er nú orðinn langorðari en eg ætlaði mér og skal því láta hér staðar numið.

Björn Kristjánsson Eg vildi leyfa mér að skjóta því til forseta, hvort hann vildi ekki fresta fundi til morguns, þar sem ráðherra hefir mælst til hvíldar og orðið er nokkuð áliðið. Það virðist standa á litlu, hvort ráðherra er feldur í dag eða á morgun.

Forseti: Fundinum verður ekki frestað til morguns að sinni. Eg vil því biðja háttv. þingdeildarmenn að mæta aftur kl. 9 í kveld. Til þess tíma er fundinum frestað og umræðunum þá haldið áfram.

Björn Kristjánsson Umræður um þetta mál eru nú orðnar alllangar og talsvert hefir verið tekið fram af því, sem eg vildi sagt hafa. Eg stend aðallega upp til þess að svara tveim atriðum hjá háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.). Hann hélt því fram, að rétt væri að blanda saman venjulegum eldhúsdegi við þessa alvarlegu stund, þegar um það er að ræða, að vísa ráðherra á bug, og þá auðvitað fyrir einhverjar stórar sakir. Mér finst það óskylt mál, eldhúsdagur og vantraust til ráðherra. Eldhúsdagsverkin eru í því fólgin, að tína til alt smátt og stórt, sem stjórninni verður fundið til foráttu, án þess nokkrum detti í hug að fella ráðherra fyrir það. Með þessum hætti má alt af tína saman sæg af aðfinslum. Þessu hefir hinn háttv.þm. blandað alveg saman. Þótt eitthvað finnist athugavert við starf einhvers manns, þá er honum þó ekki vísað á bug jafnharðan fyrir því; þarf ekki annað en benda á dæmi úr daglegu lífi til að sanna þetta. Eg tel sjálfsagt, að h. háttv.þm. sjálfur hafi haft misjafna þjóna og hafi þó ekki rekið menn frá sér fyrir smámisfellur, heldur ámint þá um að bæta það, sem aflaga hefir farið, en ekki rekið þá fyr en mjög mikið hefir verið afbrotið. Þessu hefir h. hv.þm. blandað saman, smásökum og stórsökum. Og þegar um frávikning ráðherra er að ræða, þá er hún óeðlileg nema um miklar sakir sé að ræða. Annars voru í ræðu háttv.þm. að eins tvö atriði, sem voru nokkurs virði og gætu orðið því valdandi, að ráðherra yrði vísað frá, ef hann hefði skýrt rétt frá. Í fyrsta lagi bar hinn háttv.þm. ráðherra það á brýn, að hann hafi setið landinu í ljósi fyrir hagkvæmu láni af þeirri ástæðu, að sonur hans (ráðherra) hefði verið í útvegum um lán annarstaðar. Ef þetta væri satt, væri það næg ástæða til að víkja ráðherra frá. En þessi áburður á ráðherra er blátt áfram fjarstæða, og mun eg nú sýna fram á það. Á síðasta þingi barst kvis um það, að franski konsúllinn hefði með höndum lánstilboð til alþingis. Ekki var á þetta minst fyr en í þinglokin, og ímynda eg mér, að tilboðið hafi ekki verið til nema á vörunum, enda lagði eg ekki mikið upp úr þessum fréttum. Mér voru sögð þessi tíðindi af einhverjum úti í bæ, og grenslaðist eg ekkert eftir þeim, því að eg lagði eigi trúnað á þau. Og það veit eg, að aldrei fékk stjórnin neitt tilboð frakkneskt á þeim tíma, ekki sá eg heldur neitt þvílíkt tilboð. Út úr þessu spanst svo tilraun til þess að vita, hvort franski konsúllinn mundi ekki geta útvegað fé til láns á Frakklandi, og stofnaðist félagsskapur í þessu augnamiði hér í bænum. Síðan var gerður út maður privat fyrir félagsins eigin reikning, en ekki á kostnað landssjóðs, þótt svo væri sagt í blöðunum, að ráðherra hefði gert hann út. Auðvitað mundi landinu í heild sinni hafa verið hagur að því, að þetta lán hefði fengist með aðgengilegum kjörum. Þessi maður fór til útlanda og stóð í sambandi við herra Brillouin konsúl. En þegar hann kom aftur úr þeirri för, var hann vondaufur um, að þetta næði fram að ganga. En nokkru síðar lét konsúllinn svo, sem lán væri fáanlegt Eg man ekki hvaða dag, en mig minnir, að það væri í marzmánuði 1910, að konsúllinn kæmi til bankastjórnar landsbankans með blað, og stóð þar á, að á boðstólum væri 3 miljóna króna víxillán, ef samkomulag næðist. Þetta acceptcreditlán, sem hann bauð landsbankanum, átti að vera nokkurskonar fyrirrennari, eða undirbúningsviðskifti undir stærra landslán, sem næsta alþingi yrði boðið. Lánið átti að vera með dýrum kjörum, 5%, og gat landsbankinn eðlilega ekki haft nema lítil not af því. Þetta blað, sem áður var ávikið, var ódagsett og óundirskrifað, en var vitanlega trúað, þar sem maður í slíkri stöðu átti í hlut, auðvitað hefði verið krafist umboðs, ef til lántöku hefði komið. Eg hygg, að þetta tilboð hafi aldrei til stjórnarinnar komið. Þetta mál hefir vakið nokkrar umræður í blöðunum, en þetta er alt og sumt, sem um það er að segja; ekki var neitt afgert um það. En bak við þetta tilboð munu hafa legið þær kröfur til landsstjórnarinnar, að því er kunnugur maður hefir sagt mér, - það kom auðvitað ekki fram í áminstu bréfi til bankastjórnarinnar, - í fyrsta lagi, að aðflutningsbanninu yrði frestað, í öðru lagi yrði Frökkum gerður kostur þrátt fyrir lág tilboð annara að sitja í fyrirrúmi með fyrirtæki í þarfir landsins, bæjarfélaga eða sýslufélaga, með öðrum orðum, öll samkepni yrði útilokuð og einveldi í öllum fyrirtækjum þessa lands. Þriðja skilyrðið var það, að mál Jóns Jenssonar yfirdómara yrði tekið fyrir sem sakamál. Fyrir þetta hefir bankastjórn og landsstjórn verið legið á hálsi, og það jafnvel verið gefið í skyn hér í kvöld, að hætt hefði verið við að taka tilboðinu vegna þess, að sonur ráðherra hafi gert einhverjar ráðstafanir til að útvega fé í útlöndum. Til sönnunar þessu skal eg með leyfi hæstv. forseta lesa upp bréf frá franska konsúlnum, sem tekur af öll tvímæli um það, að kjör þau, sem bankanum voru boðin, voru með öllu óaðgengileg. Bréfið hljóðar svo: »Vice-Consulat de France Reykjavík. Reykjavík le 11. maí 1910. Til framkvæmdarstjóra landsbankans Reykjavík. Sem svar upp á beiðni yðar viðvíkjandi láni því, sem persónulegur vinur minn, hr. Rouvier, hafði lofað mér ykkur til handa, til þeirrar tilteknu notkunar, sem við höfum talað um, skal eg leyfa mér að skýra ykkur frá því, að hr. Rouvier hefir tilkynt mér, að í trausti til skýrslu minnar um fjárhagsástand Íslands, í trausti til loforða íslenzku stjórnarinnar um hlunnindi þau, er ráðherra Íslands hefir gefið loforð um, í trausti til loforðanna um eftirlit með notkun fjárins, eins og við höfum talað um, í trausti til þess, að landsstjórnin geri bráðlega þær ráðstafanir viðvíkjandi hr. Jóni Jenssyni og Reykjavíkurbæ, er sýni og sanni, að réttvísi er til í landinu, gangi hann að því að veita lánið, sem um hefir verið talað, með þeim skilmálum, sem fyr er sagt, og með þeim skilmálum, sem ykkur voru tilkyntir skriflega síðustu dagana í marz. - - - Með mikilli virðingu Brillouin«. Eg vona, að eg þurfi nú ekki að lesa lengra. Þetta er með öðrum orðum ekkert annað en það, að landsbankastjórnin á að sjá um það, að hr. Jón Jensson og bæjarstjórnin verði tekin fyrir út af þrætumáli við konsúlinn! Það ætti ekki að þurfa að eyða orðum að því, hvílík fjarstæða það er, að stjórnin gæti gengið að nokkru tilboði, þegar önnur eins skilyrði eru sett, og þó er ráðherra nú brigslað um það, að hann gerði það eigi. Og svo er ekki nóg með þetta. Við gátum aldrei einu sinni fengið með vissu að vita, með hvaða skilyrðum konsúllinn vildi veita þetta lán, né væntanlegt landslán, sem var aðalskilyrðið fyrir því, að landsbankinn vildi nota þetta víxillánstraust að einhverju leyti. Það er því sannarlega engin furða, þótt stjórnin færi að leita fyrir sér í aðrar áttir um lán, og sízt ámælisvert, þótt hún gerði svo. Þrátt fyrir alt þetta var nú bankastjórnin þó fús til nýrra samninga, ef aðgengileg boð fengjust, en hún hefir átt mjög örðugt viðfangs í því, ekki síður en þeir menn, sem ætluðu að reyna að útvega fé frá Frökkum. Og það væri ekkert ósanngjart, þótt þeim mönnum ýmsum, sem að þessu hafa unnið í góðu skyni og kostað til þess ærnu fé með dugnaði og ósérhlífni, kæmi eitthvert endurgjald fyrir það. Það ættu þeir skilið, því að það er altaf leiðinlegt, þegar menn reyna eitthvað, sem þeir treysta að muni verða landinu til gagns, og það verður þá eingöngu sjálfum þeim til skaða. Þetta mál, sem þannig er vaxið, nefndi háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sem dæmi þess, hve hæstv. ráðherra væri óhæfur fjármálamaður! Hann hefir nú reyndar sjálfur svarað fyrir sig um afskifti sín af enska tilboðinu, og vil eg bæta því við, að þau hafi eftir atvikum verið þakkarverð, þótt það væri auðvitað nokkuð á annan hátt. Það sem hinn háttv.þm. segir um skrif herra Einars Benedikssonar, þá getur ráðherra naumlega borið ábyrgð á þeim, sem hann skrifar niður í Lundúnum, og sem hann orðar með tilliti til þess, hvernig þau muni bezt hljóma í eyrum enskra hluthafa. Þetta er alveg eins og alt annað í ræðu háttv.þm. Hún er öll eintómir vafningar. Sennilega veit hann ekkert í því, sem hann er að fara með, því að hitt er ekki líkleg tilgáta, að hann fari vísvitandi rangt með. En hann ætti að hafa sama fyrirvarann eins og Gróa á Leiti forðum og segja: »Blessuð, hafið þið mig ekki fyrir því!« Þá kem eg að »Thore«-málinu. Það er önnur sökin, sem gæti verið frávikningarsök, ef rétt væri frá skýrt hjá þingmanninum, að ráðherra hefði framið lögbrot í samningnum við félagið. En eg mun nú reyna að sýna fram á, að svo hafi ekki verið. Eins og menn muna, hefir því verið haldið fram, að »Thore« hafi fengið 20 þús. kr. meira, en það átti að fá. Þetta er ósatt, því að gjaldið sem sameinaða félagið átti að fá, ef Suðurlandsbáturinn hefði fengist, voru 40 þús. kr. og 20 þús. kr. umfram alveg eins og nú hefir verið samið. Þetta má sjá af ræðu h. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) á síðasta þingi, (Alþ.tíð. B. II. 1671), er eg skal lesa hér kafla úr með leyfi hæstv. forseta: »Um Suðurlandsbátinn er það að segja að hægt væri að útvega hann, eins og bréfið ber með sér: hann gæti verið 150 tons og gengið frá Rvík til Hornafjarðar - eða jafnvel austur á Fáskrúðsfjörð. Það mundi kosta 20 þús. kr. á ári umfram hið venjulega tillag (40 þús. kr.)«. Þarna sést hvort það er ekki rangt, að núverandi gufuskipasamningar séu 20 þús. kr. dýrari, en ferðirnar hafa boðist fyrir á síðasta þingi. Þá sagði háttv.þm. að öll skilyrði 10 ára samningsins, eða flest, hefðu þegar verið brotin. Það þarf ekki annað en líta á síðustu fjárlög, eða athugasemdirnar við fjárveitinguna til póstskipaferða, og bera þær saman við samningana við »Thore« og hið »Sameinaða«. Háttv. þm. gat einungis um þann samning, sem gerður var við »Thore«. Honum gleymdist alveg að geta þess, að samið var við tvö félög en ekki eitt, með því móti, að sleppa að geta samningsins við annað félagið var ofur auðvelt að fá það út, að skilyrðunum hefði eigi verið fullnægt, því að í »Thore«-samningnum er ekki talað um nema 20 millilandaferðir, en sameinaða félagið samdi um 25 ferðir samtímis, svo að ef sá samningur væri sá eini, þá hefðum vér eigi fengið svo miklar umbætur, sem til var ætlast. En nú vill svo til, að vér höfum fengið 45 ferðir fyrir sama verð og sameinaða félagið bauð oss 25 ferðir fyrir áður, og þar að auk höfum vér hlotið svo stórkostlega samgöngubót, sem Hamborgarferðirnar eru. Til þess að geta haldið þessu fram, er eg gat um áðan, þurfti háttv.þm. að forðast að minnast einu orði á samninginn, er gerður var við sameinaða félagið. Samkvæmt nefndri athugas. í fjárlögunum var áskilið, að 2 millilandaskipin hefðu kælirúm. Þau eru þar líka, hvernig sem þau verða notuð. Stjórnin er ekki sek, þótt það sé ekki gert sem skyldi. En svo er það umfram, að ráðherra hefir pressað út úr Thorefélaginu kælirúm í 2 strandferðabátunum, og sýnir það, að hann hefir þar litið á landsins hag, en eigi »Thores«. Enn hefir hann skuldbundið sameinaða félagið til þess að hafa þriðja kælirúmið í einu af sínum skipum, Ceres, eða öðru líku. Hann hefir hugsað að þörf yrði á fleirum, þegar almenningur lærði að nota þau, og því áskilið þetta um fram því, sem lögin áskildu. Kælirúmakröfurnar eru því meira en uppfyltar, og samgöngur höfum vér betri en tilboðið var frá því »sameinaða« 1909. Því getur enginn borið á móti. Ferðirnar eru ekki eingöngu 20 á ári, hjá »Thore« eins og þær áttu að vera, heldur 38, þótt félagið hafi ekki skyldu til að fara fleiri en 20. Þær eru svona miklu fleiri en þingið áskildi, og þó vilja menn enn ekki láta sér skiljast að samgöngurnar séu betri, en áður var. Þetta ætti þó engan að geta blekkt. Eins er uppfylt skilyrðið um Hamborgarferðirnar, og lítur út fyrir, að þær ætli að koma að góðum notum. Kaupmenn segja, að þar muni 10-15% á flutningsgjaldi, og er það stór hagnaður. Yfirleitt eru skilyrðin meira en uppfylt og tek eg þetta svo vandlega fram hér, af því að það hefði mátt nota fyrir sterkt vopn á ráðherra, ef svo hefði eigi verið. - Eg heyri, að einhverjir eru að segja, að það sé ekki rétt, að ferðirnar séu 38. Eg hefi hér fyrir framan mig áætlun um ferðirnar milli Kaupmannahafnar, Færeyja og Íslands. Hún er til sýnis. Eg hefi þá skýrt það stuttlega, að samningurinn er í fullu samræmi við fjárlögin og ekkert út á skilyrðin að setja. - Um hitt má lengi deila, hvort ferðirnar séu hentugar, eða ekki. Væntanlega gerir ný stjórn far um að laga sumt þess konar, t. d. að ekki komi eða fari mörg skip á sama tíma og að skipin komi nú við á færri stöðum en áður. Annars kennir þess líka hér, að háttv.þm. tekur ekki tillit til þess, að samningarnir eru tveir.  (Hannes Hafstein: Er alt bundið við 10 ár?)  Já, »sameinaða« félagið er líka bundið í 10 ár. Eg geri ráð fyrir því, að »Thore« hætti ekki, en þótt sameinaða félagið hætti þá eru nógir aðrir til þess að taka við af því, »Thore« eða önnur félög, fyrir sama styrk. Það er full trygging fyrir því, að ferðirnar leggjast ekki niður. Það er sagt að skipin fylgi aldrei áætlun. Það gera þó strandbátarnir.  (Jón Jónsson 1. þm. S.-Múl.: Já, það sagði eg)  , Og »Sterling« líka.  (Jón Jónsson S. Múl.: Jú)  . Og »Sterling« er skip sem fer margar ferðir. Dalla, sem sendir eru aukreitis hingað og þangað, er auðvitað engin skylda að láta halda áætlun. Það eru aðeins 20 ferðir af 38, sem eru bundnar við samninginn. Og ef félagið skyldi ekki halda hann, þá er auðvitað sjálfsagt að kæra það, og stjórnin skyldug að sinna því. Sú kæra hefir engin komið svo eg viti til, en kvartað hefir verið um þetta í heimastjórnarblöðunum og er ekki von að því sé sint. Það er ilt, að menn skuli vera svo deigir að kæra. Það ætti að kæra hlífðarlaust galla beggja félaganna, svo sem ef skipin eru að tefja sig á höfnum, þar sem þau eiga ekki að koma, því það þarf að venja félögin af allri slíkri misbrúkun, og brotum á áætlun sinni. Eg stóð meðfram upp vegna þess, að háttv.þm. S.-Múl. (J. J.) gat þess tvisvar í ræðu, að landsbankinn hefði of marga starfsmenn, og fór þar um óvirðulegum orðum, sem hann mun hafa tekið upp úr heimastjórnarblöðunum, og það á nú alt að vera gott og gilt, sem þau flytja. Eg get vitnað til starfsmanna bankans, og sumir af þeim munu þó að minsta kosti vera trúverðugir í augum háttv. þingmanns, og þeir vita eins vel og eg, að þar er enginn maður vinnulaus frá kl. 8 á morgnana til kl. 7 á kveldin, og mun það vera einhver lengsti skrifstofutími hér. Það vita allir, að við slíkar stofnanir byrjar vinna vanalega ekki fyr en kl. 9 f. m. annarstaðar. Og allir þessir menn hafa nóg að gera. Ef nú verður skipuð ný rannsóknarnefnd, verð eg meira að segja að játa það fyrir henni, að við höfum enn hvergi nærri komist yfir alt, sem við ættum að vera búnir að fá vitneskju um í bankanum. Margir vilja gera samanburð við Íslandsbanka, en hve margar inn- og útborganir skyldi hvor hafa? Í landsbankanum eru þær yfir 60 þús. á ári, eða um 200 á dag, og eru þær færðar í margar bækur. Auk þess eru bréfaskifti sem óðum að aukast, svo að bréfaskiftin við útlönd þrefölduðust árið sem leið, og í janúarmánuði einum bárust bankanum 107 bréf útlend og 96 bréf innlend. Flestöll krefjast þau svars, og stundum verður að leggja talsverða hugsun í svörin. Það kemur mér eiginlega ekki mikið við, þótt einhver segi, að bankinn hafi mist traust við stjórnarskiftin, en yfir því hefir mikið verið látið, hve það hafi orðið, bæði innanlands og utan. Eg nefndi það áðan, að bréfaskifti hefðu margfaldast, og þótt það sé ef til vill ekki okkur að þakka, þá bendir það þó til þess, að bankinn lifir góðu lífi, en ekki á neitt traustleysi. Innheimtur hafa aukist stórum, það get eg sýnt með tölum, og sama er að segja um sparisjóðsviðskifti, og bendir það ekki á traustleysi, þrátt fyrir hina miklu tilraun, sem gerð var í janúar í fyrra til þess að tæma sparisjóðsbækurnar. Einn háttv. embættismaður kom með 2 um miðjan dag, en 12 voru þær orðnar um kveldið, og alls misti bankinn í þessum mánuði um 200 þús. kr. Jafnvel norður á Sauðárkrók tók einn út 25 þús. kr. En þrátt fyrir alt þetta nemur þó sparisjóðsféð um 200 þús. kr. meira en í fyrra. Það vill til, að það er ekki svo auðvelt að koma skelk í fólkið. Það er skynsamt og ekki eins órólegt og óttagjarnt og víða í útlöndum. Auk þess eru samgöngurnar ógreiðari hér en annarstaðar, og því eigi jafnhægt að smala saman stórum upphæðum á skömmum tíma. Það skal og sagt mönnum til lofs, að margir lögðu inn í staðinn. Einn kom t. d. með 25 þús. kr., þegar hann sá, hvað verið var að gera. Það væri nú auðvitað ýmislegt fleira, sem ástæða hefði verið til að athuga, ef tími hefði leyft, en eg sé ekki ástæðu til þess nú, þegar aðalkjarninn er svo hrakinn, sem eg vona að gert sé. Það hefir verið tekið fram áður, að margt af því, sem tínt hefir verið til ráðherra til foráttu, hefði miklu fremur átt við eldhúsdaginn. Það voru smámunir. Það er ekki nema sjálfsagt fyrir hvern og einn að finna að því, sem athugavert er hjá stjórninni, en umfram alt verða menn að finna rök fyrir sínu máli og segja það eitt, sem satt er. Annars er ekki við neinu að búast nema úlfúð og hatri milli þingmanna. Og það verður að heimta af þingmönnum, hver sem ráðherra er, að þeir fari með það eitt, er sæmilegt er, og eitthvað hefir við að styðjast. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) gat þess í niðurlagi ræðu sinnar, að ráðherrastaðan væri nú fallin svo í verði, að menn byggjust við pólitískum labbakútum í hana. Honum þótti það leiðinlegt, en mér hefði verið það meiri ánægja, ef hann tæki það sárt, ef breytingin yrði til þess, að trúlaus og siðgæðislaus labbakútur kæmi í stað núverandi hæstv. ráðherra. Að svo mæltu skal eg ekki teygja tímann meira í þetta sinn.

Sigurður Gunnarsson Maður er neyddur til þess að beygja sig fyrir atkvæðagreiðslunni og úrskurði forseta og halda áfram umræðunum, þó að nótt sé komin. Eg skal verða stuttorður því fremur sem eg er illa upplagður til að tala nú, en eg vil að eins gera stuttlega grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Þetta er þýðingarmikið mál og úrslit þess hér í nótt geta haft þýðingarmiklar afleiðingar. Allir minnast þess, sem fram fór hér í deildinni á alþingi 1909. Þá var eg einn af þeim, sem greiddu atkvæði með vantraustsyfirlýsingu til þáverandi ráðherra, Hannesar Hafstein, ekki af því, að eg bæri ekki virðingu fyrir kostum hans ýmsum, heldur af því, að mér virtist hann og hans flokkur hafa viljað stuðla að innlimun landsins í Danmörku með millilandasamningnum, uppkastinu svo kallaða, sem þá var barist um. Þetta var svo þýðingarmikið mál í mínum augum, að það var næg ástæða til vantraustsyfirlýsingar. Og mér virðist ólíku saman að jafna, þegar sú meginástæða er borin saman við þessar sakir á móti núverandi ráðherra, sem hafa verið bornar fram hér í deildinni í dag og í kvöld, og hann sjálfur hefir hrakið skýrt og ljóslega. Ekki svo að skilja, að mér líki allar gerðir núverandi ráðherra, en það sem mér mislíkar vegur ekki nærri upp á móti hinu, sem mér virðist hann hafa vel gert, og þar vaka aðallega fyrir mér gerðir hans í sambandsmálinu, sem hafa verið í fullu samræmi við óskir og vilja meiri hlutans. Ef dæmt er með sannsýni, þá sé eg ekki betur en hann hafi gert það sem hægt var að gera í því máli, undir þeim kringumstæðum, sem fyrir hendi voru. Eins og margsinnis hefir verið tekið fram, gat hann ekki skipað Dönum eða kúgað þá til að leggja sambandslagafrumvarp síðasta alþingis fyrir ríkisþingið. En hins vegar er það sannað, að hann hefir gert það sem í hans valdi stóð til þess að reyna að fá Dani til að gera það og meira verður ekki af honum heimtað. Enda viðurkendi jafnvel flutningsm. vantraustsyfirlýsingarinnar (B Sv.) þetta hér í deildinni í dag, þar sem hann sagði, að ráðherra væri ekki liggjandi á hálsi fyrir það, að hann gat ekki komið sambandsmálinu fram. Sumum hættir við, bæði í þessu máli og öðrum, er ráðherra hefir haft um að fjalla við Dani, að líta ekki nægilega á það, hve illa aðstöðu hann hefir haft í þeim, svo illa sem frekast mátti verða, ekki að eins vegna mótstöðu Dana, heldur einnig vegna mótstöðu Íslendinga sjálfra á móti málinu, því að það má heita, að minnihlutaflokkurinn hér (Hafsteinsflokkurinn), hafi tekið höndum saman við Dani, um að hefta framgang sambandsmálsins og annara mála vorra. Þetta kemur og saman við það, sem háttv. formælandi minni hlutans sagði hér í deildinni í dag, er hann taldi það hið mesta óhappaverk, að uppkasti millilandanefndarinnar var hafnað. Í þessu máli eru skoðnir flokkanna alveg gagnstæðar. Þegar svona var ástatt er óhætt að segja það, að hæstv. ráðherra hefir haft ákaflega erfiða aðstöðu, þar sem og er víst, að mótstaða eigin landa vorra innan minni hlutans, hefir fallið í góðan jarðveg hjá Dönum, sem vænta mátti og eg hygg, að varla verði bent á þann mann, sem hefði getað komið sambandsmálinu betur eða lengra áfram en hæstv. núverandi ráðherra hefir gert. Bezta sönnunin fyrir því, að minni hlutinn er í bandalagi við Dani um að hefta framgang málsins, er það hve Danir hafa mikið dálæti á þeim flokk. Það er fullkomin sönnun. Sú iðja, sem minni hlutinn hefir unnið í þessa átt, er nú hefir verið bent á, er einhver sú lúalegasta, sem unnin hefir verið á þessu landi. Hann hefir breitt út ósannar sögur um ráðherra, meðal annars komið Dönum á þá trú, að ráðherra væri grímuklæddur skilnaðarmaður. Og svo þegar ráðherra hefir af fremsta megni reynt að leiðrétta missagnirnar og koma Dönum í skilning um hið rétta, þá hefir aftur verið hrópað til þjóðarinnar hér heima: Þarna sjáið þið duluna, sem þorir ekki að standa við skoðanir sínar frammi fyrir Dönum. Þetta sýnir hverjum óhlutdrægum manni við hve mikla örðugleika hæstv. ráðherra hefir haft að stríða. Þó að svo færi nú hér, að núverandi ráðherra yrði feldur, þá er ekki nema hálfsögð sagan og ekki það, því að ekki er víst að maður hreppi betra en það sem slept er. Sérstaklega vil eg benda háttv. meirihlutamönnum á það, hve varhugavert það getur verið, að stjórnarskifti fari fram einmitt á þessum tímum. Meðfram þess vegna skal eg lýsa því yfir, að eg mun greiða atkvæði móti þessari þingsályktunartillögu. Eg býst annars ekki við, að langar umræður hafi neitt að þýða í þessu máli; deildarmenn munu þegar hafa tekið afstöðu sína og með því að nótt er komin skal eg ekki lengja umræðurnar frekar en orðið er.

Flutnm. (Jón Ólafsson); Herra forseti! Þetta litla frumv. er fram komið af því, að á síðasta þingi láðist að setja hegningarákvæði inn í lögin um verzlunarbækur. Það má vera, að fleiri vilji fá breytingar á lögunum, og skal eg því leyfa mér að stinga upp á 3 manna nefnd í málið.

Pétur Jónsson Eg heyrði ekki gerla, hvort háttv. flutningsm. (J. Ól.) stakk upp á nefnd, en nú segir háttv. sessunautur minn mér, að svo hafi verið. Eg hafði hugsað mér að koma með brt. við lögin um verzlunarbækur, aðrar en þær, sem frumv. fer fram á, og getur það þá komið til umræðu við væntanlega nefnd. Eg hirði því ekki að ræða málið að þessu sinni. Það eru svo fáir af deildarmönnum, sem við verzlun fást eða verzlunarstörfum eru kunnugir, að umræða um sérstaka smágalla laganna, koma að meira haldi við nefndarmenn væntanlega.

Sigurður Gunnarsson Eg tók svo eftir, að háttv. flutningsm. (J. Ól.) stingi uppá 3 manna nefnd. Það væri að vísu nægilegt í þetta mál eitt út af fyrir sig. En nú eru á ferðinni viðskiftalagafrumv. og ef til vill fleiri frv. líks eðlis, og því skal eg leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd, í því skyni, að til hennar yrði vísað skyldum málum.

Flutnm. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg felst á tillögu háttv.þm. Snæf. (S. G.).

Flutningsm. (Sigurður Sigurðsson); Það er alkunnugt, að lögin frá 30. júlí 1909 hafa mætt mikilli mótstöðu og valdið megnri óánægju meðal manna. Hefir það meðal annars komið fram í blöðunum. Óánægjan er tvennskonar. Í fyrsta lagi þykja lögin koma óréttlátlega niður á safnaðarmeðlimum, þar sem allir borga sama gjald, hvernig sem efnahagur þeirra er, og koma þau því mikið þyngra niður á fátækum fjölskyldumanni en efnaðri mönnunum. Meðhaldsmenn laganna segja raunar, að þar sem allir öðlist sama rétt, hljóti þeir einnig að bindast sömu skyldum. En það er samt óeðlilegt mjög að taka ekkert tillit til þess, hverjir helzt geta innt gjöldin af hendi. Einnig er þess að gæta, að sama skyldan er lögð þeim mönnum á herðar, sem alls ekki geta notað prest, svo sem heyrnarlausir og veikir menn. Þetta er óréttlátt. Ennfremur er það stór flokkur manna, sem telur lögin óréttlát að öðru leyti, einkum það, að þau skylda þá til að gjalda, sem sannfæringar sinnar vegna alls ekki geta eða vilja nota þjóðkirkjuprest. Og lögin ganga jafn vel svo langt, að þau taka fram fyrir hendurnar á utanþjóðkirkjusöfnuðum, sem ættu þó að geta ráðið sínum gjöldum og jafnað þeim niður eftir vild, Allir þeir, sem ekki tilheyra neinum söfnuði, eru líka skyldaðir til að borga sóknargjöld og það er hið hæsta stig ójafnaðarins. Þetta á að réttlæta með því, að ef slíkt ákvæði stæði ekki, myndu svo margir segja sig úr þjóðkirkjunni. En eg vil þá svara því þann veg, að þjóðkirkjan er þá illa farin, ef ástandið er þannig, og er þá kominn tími til að aðskilja ríki og kirkju. Með þessu frumv. er reynt að ráða bót á höfuðannmarkanum á sóknargjaldalögunum, og vona eg að það fái góðan byr, enda hafa flestir þingmálafundir óskað eftir breytingu á núgildandi lögum um þetta efni. Út í einstök atriði frv. ætla eg ekki að fara að sinni, en vil leyfa mér, að umræðum loknum, að stinga upp á 8 manna nefnd.

Sigurður Gunnarsson Þriggja manna nefnd gæti líklega verið nóg til þess að athuga þetta frv., en með því að fleiri frv. eru á ferðinni, sem sennilegt er að verði vísað til sömu nefndar, vil eg leyfa mér að stinga upp á sérstakri 5 manna nefnd.

Jón Jónsson (1. þm.N.-MúI.): Mörgum kemur það ef til vill undarlega fyrir sjónir, að frumv. þetta er fram komið, og mun finnast það koma í bága við annað frv., sem hér kemur fram, nfl. frv. um utanþjóðkirkjumenn. En það frv. vona eg að ekki nái fram að ganga, eins og það er. Komum við því fram með þetta frv., sem er svo sjálfsagt, að eg geng að því vísu, að það verði samþykt. Eg vona, að það verði sett í nefnd, vegna þess að tíminn til að semja það var naumur og það kann að vera dálítið fljótfærnislegt.