Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hefur vakið athygli manna hverjar hafa verið yfirlýsingar ráðh. í fjölmiðlum núna um helgina vegna þeirrar vaxtahækkunar sem Seðlabanki Íslands hefur ákveðið að undangengnu samráði við bankaráð Seðlabanka Íslands og ríkisstj. Það hefur verið á vitorði allra, sem fylgjast með þessum málum, að bankastjórn Seðlabanka Íslands lagði tillögur sinar um vaxtahækkun fyrir ríkisstj. í ágústmánuði s.l. Það var hins vegar ekki fyrr en í síðustu viku að ríkisstj. hafði tíma til að fjalla um þessi mál og láta í ljós skoðun sína með þeim eftirmálum ráðh. í fjölmiðlum sem munu vera einsdæmi þegar um vaxtabreytingu hefur verið að ræða. Afgreiðsla þessa máls er enn eitt dæmið um stefnuleysi núv. ríkisstj., þann glundroða sem er á stjórnarheimilinu, og staðfestir það betur en nokkuð annað að ríkisstj. hefur ekki þrek til að horfast í augu við staðreyndir efnahagslífsins og takast á við þann vanda sem við blasir. Málum er ýtt á undan sér, e.t.v. þægilegra að geyma afgreiðslu mála þar til stefnuræðu forsrh. er lokið og umr. um hana, enda var ekki vikið einu orði að þessum málum af hálfu stjórnarliða í þeim útvarpsumr. Þegar svo ákvörðun var tekin af Seðlabankanum, eins og segir í tilkynningu hans, að höfðu samráði við ríkisstj., eins og venja hefur verið, koma ráðherrar fram fyrir alþjóð og áttu ekki von á neinni vaxtabreytingu, höfðu ekkert heyrt um vaxtabreytingu, eins og mátti skilja á orðum hæstv. fjmrh. í útvarpinu s.l. föstudag þegar hann sagði að þessi vaxtabreyting hefði komið sér mjög á óvart. Ekki tók nú betra við þegar viðtal var haft við hæstv sjútvrh. Formaður Framsfl., hæstv. sjútvrh., lýsti sig þá þegar alfarið á móti vaxtastefnu Seðlabankans. En það er einmitt varaformaður Framsfl., hv. þm. Halldór Ásgrímsson, sem er formaður í bankaráðinu og því til viðbótar má benda á að ritari Framsfl., hæstv. viðskrh., fer með bankamál í ríkisstj. og endanleg ákvörðun Seðlabankans var að lokum, eins og kom fram í viðtali hans í útvarpi, samkvæmt tillögum hans frá ríkisstjórnarfundi. Það var haft eftir hæstv. sjútvrh. í sjónvarpinu s.l. laugardagskvöld, að hann væri sannfærður um að það kæmi til greiðsluþrots hjá fjölda einstaklinga og fyrirtækja ef fylgt yrði stefnu Seðlabankans í vaxtamálum. Hann sagði að bæði Landsbankinn og Útvegsbankinn væru nú látnir greiða Seðlabankanum, eftir vaxtaákvarðanir Seðlabankans, 269% refsivexti á ári, og hann bætti við að þessar vaxtabreytingar þýddu 200–250 millj. kr. viðbótarútgjöld fyrir útflutningsatvinnuvegina og Þjóðhagsstofnun teldi að þetta kallaði á 10% gengissig. Hæstv. sjútvrh. sagðist vera ákaflega svartsýnn á stefnu Seðlabankans og ekki fá annað séð en nýjar reglur um útlán bankanna leiddu til algerrar rekstrarstöðvunar. Þessu til svara voru ummæli Jóhannesar Nordals seðlabankastjóra í sjónvarpinu í gærkvöldi, að það væri skoðun Seðlabankans að engin þörf væri fyrir gengissig. Hann sagði það jafnframt álit Þjóðhagsstofnunar að þetta rýrði ekki afkomu fiskvinnslunnar frá síðustu fiskverðsákvörðun. Hvað er hér að gerast? Ráðh. og bankastjóri Seðlabanka Íslands senda hvor öðrum orðsendingu um vaxtastefnu ríkisstj. og Seðlabankans í ríkisfjölmiðlum og þeir eru ekki aldeilis sammála. Það liggur auðvitað í augum uppi, að sú vaxtahækkun sem ákveðin hefur verið veldur útflutningsatvinnuvegunum auknum útgjöldum, en það er líka ljóst að vaxtahækkunin er afleiðing vaxandi verðbólgu en ekki orsök, eins og Seðlabankastjórinn benti á. Það má öllum vera ljóst af því sem ég hef hér sagt, að um grundvallarágreining er að ræða um leiðir í efnahagsmálum milli fulltrúa ríkisstj., sem ber ábyrgð á útflutningsatvinnugreinunum, og Seðlabanka Íslands, þ.e. hæstv. sjútvrh. og bankastjórnar Seðlabanka Íslands. Á meðan þessu öllu fer fram blasir við allsherjar stöðvun atvinnuveganna og ríkisstj. aðhefst ekkert til þess að tryggja rekstrargrundvöll þeirra, þannig að unnt sé að greiða eðlilegt afgjald af þeim fjármunum sem atvinnufyrirtækin hafa til starfsemi sinnar. Þá eru úrræðin að hækka vexti vegna vaxandi verðbólgu og hækka refsivexti í viðskiptabönkum í 269%, eins og sjútvrh. sagði, þegar viðskiptabankarnir hafa neyðst til þess að fleyta atvinnuvegunum áfram á yfirdrætti frá Seðlabankanum. Hvers vegna? Vegna þess að frá ríkisstj. kemur ekkert frumkvæði til að skapa heilbrigðan rekstrargrundvöll atvinnuveganna, sem gæti skapað sparnað í landinu. Alþingi á kröfu á því að vita hver er afstaða ráðherranna. Alþm. eiga ekki að þurfa að hlýða á orðsendingar þeirra í fjölmiðlum. Þeir eiga að gera grein fyrir þeim hér á Alþingi. Þeir eiga að mínum dómi hér og nú að gera grein fyrir afstöðu sinni í þessu máli og gera grein fyrir hvert verði framhaldið, hvenær það verði ef það verður þá nokkuð. Ég hef leyft mér að koma hér með fsp. til þeirra þriggja ráðh. sem hafa látið í sér heyra eftir þessa vaxtaákvörðun, hæstv. viðskrh., sem fer með bankamálin, hæstv. sjútvrh. og hæstv. fjmrh. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. viðskrh.: 1. Ber að skilja brtt. viðskrh. við tillögu Seðlabankans sem tillögu í og stefnu ríkisstj. í vaxtamálum? 2. Voru allir ráðherrar ríkisstj. sammála þeim brtt. sem viðskrh. lagði til við Seðlabanka Íslands eftir ríkisstjórnarfund? 3. Hvers vegna dróst svo mjög hjá ríkisstj. að taka afstöðu til tillagna Seðlabankans frá því í ágúst? 4. Hvenær má búast við afgreiðslu ríkisstj. á tillögum Seðlabankans varðandi afurðalánavexti og afstöðu til þeirra? Ég vil leyfa mér að beina eftirfarandi spurningum til hæstv. sjútvrh.: 1. Telur sjútvrh. að vaxtahækkun sú, sem áformuð hefur verið og tók gildi í dag í samráði við ríkisstj., muni valda svo miklum útgjaldaauka hjá fiskveiðiflotanum og fiskvinnslunni að hætta sé á rekstrarstöðvun? 2. Hver er afstaða sjútvrh. til tillagna Seðlabanka Íslands um hækkun vaxta á endurkeyptum afurðalánum útflutningsatvinnuveganna? 3. Er sjútvrh. kunnugt um að við síðustu fiskverðsákvörðun hafi verið gert ráð fyrir þeim vaxtakjörum sem nú hafa verið ákveðin eða telur sjútvrh. að með því gengissigi, sem verið hefur að undanförnu, sé fyrir þeim viðbótarútgjöldum séð sem útflutningsatvinnuvegirnir verða nú fyrir? Til hæstv. fjmrh. leyfi ég mér að heina eftirfarandi spurningum: 1. Ber að skilja ummæli hæstv. fjmrh. í Ríkisútvarpinu frá því á laugardag á þann veg, að hann sé ekki sammála vaxtabreytingum þeim sem Seðlabankinn nú hefur ákveðið að höfðu samráði við ríkisstj.? 2. Hver er afstaða fjmrh. til þeirra tillagna Seðlabankans sem fyrir ríkisstj. liggja um hækkun vaxta á endurkeyptum afurðalánum útflutningsatvinnuveganna?



Herra forseti. Hv. þm. Matthías Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn., hefur beint nokkrum spurningum til þriggja ráðh. í sambandi við ákvarðanir Seðlabankans um vexti nú fyrir helgi. Skal ég reyna að rekja gang þess máls þannig að það komi ljóst fram, hvernig farið hefur verið með málið í ríkisstj. og hvernig þau mál stóðu þegar Seðlabankinn tók sina ákvörðun. Ég vildi fyrst minna á fréttatilkynningar, sem Seðlabankinn gaf út 29. okt. s.l. um vaxtabreytingar og um viðskipti Seðlabankans við innlánsstofnanir. Ég held að það sé ákaflega erfitt að svara þessum spurningum án þess að gera nokkuð almenna grein fyrir málinu, aðdraganda þess og meðferð og niðurstöðum. Í fyrrnefndri fréttatilkynningu frá Seðlabankanum segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Bankastjórn Seðlabankans hefur nú að undangengnu samráði við bankaráð og ríkisstj.“ - ég undirstrika: að undangengnu samráði við bankaráð og ríkisstj. - „ákveðið hækkun vaxta af óverðtryggðum innlánum um 8% og útlánum um 6% eða 7% , en hækkun ársvöxtunar lánanna er í flestum tilvikum nokkru meiri en þetta sökum fleiri gjalddaga eða vaxtareikningsdaga á ári. Þá hækka vanskilavextir úr 4% í 5% á mánuði upp í 60% á heilu ári. Vaxtabreyting þessi hefur verið alllengi í undirbúningi. Samfara efnahagsaðgerðunum í ágústmánuði s.l. áformaði bankastjórnin nokkru minni vaxtahækkun en nú er framkvæmd og taldi slíka aðgerð óhjákvæmilegan þátt í viðleitni stjórnvalda til þess að hamla á móti misvægi á lánamarkaði og stöðugu útstreymi gjaldeyris. Ríkisstj. taldi sér þá ekki fært að taka afstöðu til þess, hvort áform þessi samrýmdust markmiðum hennar í efnahagsmálum, svo þau voru tekin til nánari yfirvegunar í ljósi efnahagsframvindunnar síðan og í samhengi við aðrar aðgerðir í peningamálum. Samkvæmt lögum um stjórn efnahagsmála o.fl. frá 1979 skulu útlán og tímabundin innlán verðtryggð eða vextir þeirra í meginatriðum miðast við sama mark. Aðlögunartímabilið að fullri verðtryggingu var í árslok 1980 framlengt með lögum út árið 1981, en frá upphafi þessa árs hefur verið lögskylt að ákveða og heimila vexti í samræmi við verðbólgustig. Verðbólgan hefur farið ört vaxandi undanfarna mánuði og er nú áætlað að hún nemi 60% yfir árið. Samt sem áður er aðeins stefnt að því að hækka ársvöxtun almennra, óverðtryggðra útlána upp í 47–53%. Er með þessu annars vegar miðað víð að verðbólga geti farið að hægjast nokkuð með nýju ári, enda muni stjórnvöld reyna að stuðla að því eftir megni, svo og að fyrirbyggja að stórt bil milli verðbólgu og vaxta nái að myndast á ný og festast í sessi með mjög neikvæðum raunvöxtum. Vanskilavextir verða hins vegar að fylgja verðbólgu án tafar og eru þeir því ákveðnir sem svarar 60% á ári. Vaxtakjör endurkeyptra afurða- og rekstrarlána eru lógum samkv. háð sérstöku samþykki ríkisstj. Hefur ríkisstj. frestað um sinn að taka fullnaðarafstöðu til þess máls. Vonast Seðlabankinn til að sú ákvörðun verði tekin á næstunni, en áriðandi er að þessi vaxtakjör eigi samleið með almennum vaxtakjörum. Sú mismunun milli atvinnuvega, sem í þeim felst, er þegar orðin svo mikil að ekki er á bætandi, jafnframt því að vaxandi örðugleikum er bundið að veita þessi kjör um leið og innlánsstofnunum sé skilað lágmarksávöxtun fyrir bundnar innstæður þeirra.“ En vextir fyrir bundnar innstæður munu vera 34%, ef ég man það rétt. „Að undanförnu hefur verið að myndast mjög alvarlegt misræmi milli lánskjara á verðtryggðum lánum, sem þegar nema um fjórðungi útlána innlánsstofnana auk nánast allra nýrra lána fjárfestingarlánasjóða og lífeyrissjóða, og þeirra nafnvaxtakjara sem nú er verið að breyta. Hefur þetta ekki aðeim valdið óviðunandi mismunun milli lánþega, heldur hafa miklar fjárhæðir raunverulegrar vaxtaívilnunar eða vaxtastyrks runnið með þessu móti frá sparifjáreigendum að nokkru til atvinnuvega umfram tilætlaðan rekstrargrundvöll, en að mjög verulegum hluta til almennrar eyðslu, sem einkum kemur fram í meiri innflutningi en þjóðarbúið þolir. Framvinda efnahagsmála að undanförnu staðfestir nauðsyn aðgerða svo að ekki verður um villst. Þrátt fyrir viðleitni innlánsstofnana til útlánaaðhalds hefur lítið lát verið á misræmi inn- og útlánaaukningar og lausafjárstaða þeirra haldist álíka slæm og síðustu mánuði. Eftir lítils háttar bata af völdum tímabundins innstreymis fyrst eftir gengisbreytinguna hefur alvarlegt gjaldeyrisútstreymi magnast á ný. Hefur gjaldeyrisstaðan versnað um um það bil 350 millj. kr. frá mánaðamótum til 26. okt., en alls hefur staðan versnað um 1 650 millj. kr. á árinu (miðað við gengi 30. sept.) eða um meira en helming stöðunnar í upphafi ársins. Kemur þetta heim við tölur um vöruskiptajöfnuð, sem ná til septemberloka, er sýna að almennur innflutningur á föstu gengi hefur haldið áfram að aukast frá sama tíma fyrir ári um 4% í sept. og 9 % í jan. til sept. um leið og útflutningur hefur dregist verulega saman. Í framhaldi af þessu sýnir þjóðhagsáætlun spá um viðskiptahalla, sem nemi 6% af þjóðarframleiðslu á næsta ári að óbreyttri beitingu hagstjórnartækja, en brýn nauðsyn ber til þess að færa hallann verulega niður fyrir það mark. Að öðrum kosti blasir við hættuástand í gjadleyris- og skuldamálum þjóðarbúsins. Um leið og þessi vaxtabreyting kemur til framkvæmda ganga í gildi nýjar reglur um lánsfjárfyrirgreiðslu Seðlabankans við innlánsstofnanir, sem nánar er gerð grein fyrir í sérstakri fréttatilkynningu. Vaxtabreytingunni er m.a. ætlað að bæta jafnvægisskilyrði á lánamarkaði í þeim mæli, að innlánsstofnunum verði gert kleift að standast þær kröfur sem til þeirra verða gerðar með hinum nýju viðskiptareglum.“ Þetta er fréttatilkynning sem Seðlabankinn sendi frá sér í sambandi við ákvörðunina um hækkun vaxta. Þegar rætt er um meðferð mála af þessu tagi er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, hver lagaákvæði eru um vexti. Er þá fyrst að vísa til þess, að í lögum um Seðlabanka Íslands nr. 10 frá 1961 eru ákvæði um vextina. Þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Seðlabankinn hefur rétt til að ákveða hámark og lágmark vaxta, sem innlánsstofnanir, er um ræðir í 10. gr., mega reikna af innlánum og útlánum.“ Enn fremur segir í 29. gr. laga um Seðlabankann orðrétt, með leyfi forseta: „Bankaráð hefur yfirumsjón með starfsemi Seðlabankans, og skal bankastjórnin hafa náið samráð við bankaráð um stefnu bankans almennt, svo og um ákvarðanir í mikilvægum málum, er stefnu bankans varða, svo sem um vexti og innlánsbindingu.“ En það eru fleiri lagaákvæði um vexti heldur en þessi. Í lögum nr. 13 frá 1979, um stjórn efnahagsmála o.fl., segir í ákvæði til bráðabirgða: „Vaxtaákvarðanir á árunum 1979 og 1980 skulu við það miðaðar, að fyrir árslok 1980 verði í áföngum komið á verðtryggingu sparifjár og inn- og útlána.“ Þessu lagaákvæði var breytt með lógum nr. 10/1981, þar sem ákvæðið er svohljóðandi orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Vaxtaákvarðanir skulu við það miðaðar, að fyrir árslok 1981 verði komið á verðtryggingu sparifjár og inn- og útlána.“ Í þessum efnum gilda því ákveðin lagaákvæði. Til viðbótar segir svo í lögum nr. 13 frá 1979, 37. gr.: „Seðlabankinn gefur út hvaða reglur skuli gilda um rekstrar- og afurðalán atvinnuveganna að fengnu samþykki ríkisstj.“ Hér er því raunverulega um þá verkaskiptingu að ræða, að Seðlabankinn ákveður vextina, en hann getur ekki breytt reglum um rekstrar- og afurðalán atvinnuveganna nema að fengnu samþykki ríkisstj. Þetta eru þau lagaákvæði sem gilda í þessum efnum og ég taldi ástæðu til að rifja upp í sambandi við almenna umr. um þessi mál. Þessu næst vildi ég koma að meðferð málsins eins og það hefur verið í ríkisstj. Eins og kom fram í fréttatilkynningu Seðlabankans, þá sendi Seðlabankinn til ríkisstj. erindi um vaxtamál og fleira 11. ágúst s.l. og lagði þá til að vextir yrðu hækkaðir um 6%, ekki til þess að fá samþykki ríkisstj. heldur til þess, eins og segir í lögum, að hafa samráð við ríkisstj. um þetta mál. Seðlabankinn sendi mikil gögn með sinum tillögum og þessi gögn fengu ítarlega meðferð í ríkisstj. Bankastjórar Seðlabankans komu á fund ríkisstj. til þess að skýra sín mál og það var skipst á skoðunum um þau í ríkisstj. eins og venja er þegar slík mál eru til meðferðar. Ég átti mjög ítarlegar viðræður við bankastjóra Seðlabankans um þetta. Það er hins vegar ekkert leyndarmál að það er og hefur verið mikil tregða í ríkisstj. og stjórnarliðinu að hækka vextina verulega. Og það á kannske sinn þátt í því að þessi meðferð hefur tekið alllangan tíma, sem ég get vel viðurkennt almennt séð að sé fulllangur tími þegar um er að ræða ákvarðanir af þessu tagi. Ákvarðanir um vexti, ákvarðanir um gengi, um fjárlagafrv, og fleiri mál eru þess eðlis, að þau hafa áhrif á það hvernig menn hugsa og haga sér. Þess vegna er æskilegt að þau séu ekki mjög lengi í meðferð á milli manna. Ég fór fram á það við bankastjórn Seðlabankans að kannað yrði hvort hægt væri að ná umræddum markmiðum um vaxtahækkun eftir öðrum leiðum, verðtryggingarleiðum. Það var gerð á vegum Seðlabankans mjög ítarleg athugun á þessu, og ríkisstj. send skýrsla um það mál. Það kom fram í henni að Seðlabankinn taldi eftir ítarlega athugun ekki fært að framkvæma þá stefnu. Síðan endurmat Seðlabankinn stöðuna í efnahagsmálum og gerði nýjar tillögur af sinni hálfu 11. okt. s.l. um 9% vaxtahækkanir. Seðlabankastjórarnir hafa síðan sótt marga fundi í ríkisstj. til að ræða þessi mál svo að þeim var fullkunnugt um afstöðu ráðherranna til málsins. S.l. fimmtudag var málið rætt seinast í ríkisstj. Seðlabankinn sýndi þá vaxandi óþolinmæði yfir því að ekki skyldi verða tekin ákvörðun, vegna þess að það hefur verið svo lengi í meðferð og menn hafa reiknað með því að einhverjar vaxtahækkanir yrðu, þó að skoðanir séu mjög skiptar um það hverjar þær mundu verða. Á fimmtudaginn var seinast fjallað um málið í ríkisstj. Ráðamenn Seðlabankans voru þar viðstaddir. Þar gerðu menn grein fyrir sinni afstöðu. Ég gerði þá ekki tillögu í ríkisstj., það er ekki alveg rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, heldur lét ég bóka eftir mér athugasemd, sem var á þá leið, að nauðsynlegt væri að ræða nánar um afurðalán til atvinnuveganna áður en frekari ákvarðanir væru teknar. Það kom frétt í Ríkisútvarpinu um þetta mál og var þar sagt að nauðsynlegt væri að ræða um hækkun afurðalánavaxta við Seðlabankann. Það er ekki alveg rétt, heldur hitt, að ég lét bóka að nauðsynlegt væri að ræða þessi mál frekar. Í öðru lagi, að ríkisstj. beindi þeim tilmælum til Seðlabankans, sem lögum samkvæmt ákveður vexti, að vægilega verði farið í hækkun vaxta. Og í þriðja lagi, að rækilega verði athugaðar allar tiltækar leiðir til að draga úr viðskiptahalla. Þessi bókun mín var ekki tillaga af minni hálfu heldur bókun. Það voru ekki greidd um hana atkvæði. Það er ekki venja að greiða atkvæði um mál í ríkisstj. en hún var ekki samþykki sem slík í ríkisstj. Hv. fyrirspyrjandi spurði nánast um það, hver væri stefna ríkisstj. í þessum málum. Ég vildi svara því svo, að það væri stefna ríkisstj. að fara varlega í vaxtahækkanir, en gæta þess þó að ekki skapaðist of mikið misræmi í vaxta- og verðtryggingarmálum. Það mætti ræða margt fleira um þessi mál. Varðandi meðferðina var ákveðið á ríkisstjórnarfundinum á fimmtudaginn að fjórir ráðherrar athuguðu málið nánar. Þeir komu saman í framhaldi af þeirri ákvörðun og ræddu málið.

Hvenær var það?

Það var sama daginn, fimmtudaginn. Það varð ekki niðurstaða í málinu. Ég skýrði seðlabankastjórninni frá því hvernig málin stæðu í ríkisstj. Eins og ég sagði í útvarpinu og hv. fyrirspyrjandi vitnaði til í framhaldi af því tók Seðlabankinn sínar ákvarðanir.  Um vextina og verðbólguna mætti flytja langt mál. Ég skal ekki gera það að sinni. Ég er þó þeirrar skoðunar, að vextirnir, ákvörðun vaxta sé afleiðing af verðbólgunni. Og mér er miklu nær skapi að það séu gerðar haldgóðar ráðstafanir til þess að lækka verðbólguna í staðinn fyrir að hækka vextina til að reyna að ná henni. Í því sambandi get ég ekki stillt mig um að gera aðeins að umræðuefni afstöðu Sjálfstfl. til þeirra mála sem snerta verðbólguna um þessar mundir. Fyrir Alþingi liggja bráðlega brbl. ríkisstj. sem þurfa staðfestingu Alþingis. Því hefur verið lýst yfir af hálfu Sjálfstfl. og Alþfl. að þeir muni fella þessi brbl. þegar þar að kemur. Hvað þýðir þetta, að fella brbl.? Það þýðir það, að mati þeirra sem til þekkja og hafa lagt mat á það hver verðbólgan muni verða ef þetta gerist, að verðbólgan mun fara upp í 75–80% þegar fer að líða að miðju næsta ári. Það er það sem það þýðir. Nú hefur ríkisstj. lýst yfir ákveðinni stefnu í efnahagsmálum og ákveðnum aðgerðum, sem voru birtar þjóðinni 21. ágúst s.l. Samkv. þeirri stefnu má fullyrða, ef ekki gerist annað, að verðbólga muni taka að lækka á næsta ári og nálgast 40% þegar fer að líða á árið. En hverjar eru tillögur stjórnarandstöðunnar í verðbólgumálum um þessar mundir? 



Herra forseti. Hv. þm. Matthías Á. Mathiesen beindi til mín tveimur fsp. og skal þeim svarað. Það er rétt til getið, sem hv. þm. gaf í skyn með fyrri spurningu sinni, að ég var ekki og er ekki sáttur við vaxtaákvarðanir Seðlabankans, sem teknar voru nú fyrir seinustu helgi, hvorki að efni né að formi til. Ég get líka bætt því við og staðfest það, sem ég hef áður látið koma fram, að mér komu þessar ákvarðanir á óvart þar sem ráðherranefnd, sem ríkisstj. hafði tilnefnt til að fjalla um málið, hafði þá ekki lokið störfum. Hins vegar vefengi ég að sjálfsögðu ekki lagalegan rétt bankastjórnar Seðlabankans til að taka ákvörðun um vaxtahækkanir, og vissulega má til sanns vegar færa að samráð hafi verið höfð við ríkisstj., þótt augljóst sé að ríkisstj. hafði ekki sagt sitt seinasta orð um þetta efni þegar ákvörðun var tekin. Hvað afurðalánin snertir og þá spurningu hv. þm. hvort ég sé því samþykkur, að afurðalán verði verulega hækkuð í samræmi við tillögur bankastjórnar Seðlabankans, vil ég svara því þannig að ég er ekki reiðubúinn til að taka afstöðu til þeirrar spurningar á þessu stigi málsins og tel óhjákvæmilegt að menn geri sér fulla grein fyrir hver sé kostnaðarauki atvinnuveganna af þeirri hækkun afurðalánavaxta og hvernig ætlunin sé að mæta þeim kostnaðarauka. Ég vil vekja athygli á því, að við Alþb.-menn höfum gert aðra hlið vaxtamálanna en þá sem ég hef nú vikið að að umræðuefni. Við höfum vakið athygli á því, að um næstu mánaðamót verður um að ræða hugsanlega verulegt misræmi, annars vegar milli lánskjaravísitölu og hins vegar þeirra launahækkana sem verða af völdum hækkana á verðbótavísitölu. Þessar vísitölur hafa ekki verið reiknaðar út enn og er því ekki hægt að segja með neinni nákvæmni hver þessi munur verður, en mér þykir ekki ólíklegt að hann geti orðið upp undir 10%. Við Alþb.-menn höfum satt að segja mestar áhyggjur af þessu vandamáli og höfum vakið athygli á því, bæði í ríkisstj., hér í þinginu og í viðræðum við Seðlabankann, að koma verði í veg fyrir þennan mikla mismun, þá væntanlega með því að lánskjaravísitala sé miðuð við einhvers konar kaupgjaldsvísitölu, þ.e. samanlagða hækkun grunnkaups og verðbóta á laun, þannig að lán, sem bundin eru verðtryggingu, hækki ekki meira en nemur hækkun kaups. Við höfum orðið varir við það að mjög margir þm. eru okkur sammála um þetta efni. Má nefna að svipaðar raddir hafa heyrst úr herbúðum Alþfl.-manna.  En því miður er þetta mál alveg jafn óljóst áfram og verið hefur. Ég sé ekki betur en það horfi til nokkurra vandræða ef farið verður að reikna út lánskjaravísitölu með hinum eldri hætti, og þá væntanlega reikna upp lán í samræmi við það, án þess að nokkur breyting sé gerð. En þetta getur gerst innan tíðar, enda þegar kominn nóvembermánuður. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á ályktun þingflokks Alþb., sem þingflokkurinn samþykkti s.l. fimmtudag. Ályktunin var birt í helgarblaði Þjóðviljans. Þar er þessi þáttur vaxtamálanna einmitt gerður að helsta áhersluatriði. Ályktunin er eins og hér segir, með leyfi forseta: „Þingflokkur Alþb. ályktar að í umræðum um hugsanlegar vaxtabreytingar beri að leggja megináherslu á að verðbótaþáttur verðtryggðra lána hækki ekki meira en nemur almennra launa, þar sem fyrirsjáanlegur er verulegur munur á lánskjaravísitölu og verðbótum á laun 1. des. n.k. Þingflokkurinn telur aðstæður ekki fyrir hendi til að auka rekstrarkostnað framleiðsluatvinnuvega og framfærslukostnað skuldugra heimila með verulegri vaxtahækkun. Hins vegar telur þingflokkurinn eðlilegt að vaxtaprósentur inn- og útlána verði meira samræmdar, þannig að minni munur verði á hæstu og lægstu útlánsvöxtum. Þingflokkurinn varar við aðgerðum í bankakerfinu sem valdið gætu meiri samdrætti í atvinnulífi en nú er fyrirsjáanlegur og þannig stuðlað að atvinnuleysi. Jafnframt telur þingflokkurinn óhjákvæmilegt að dregið verði úr lánveitingum sem gera verslunum kleift að selja vörur með afborgunum og örva því innflutning og auka viðskiptahalla.“ Hér koma viðhorf okkar Alþb.-manna nokkuð skýrt fram. Ég vil sérstaklega vekja til viðbótar athygli á þeirri afstöðu okkar að hægt sé að stuðla að bættum viðskiptajöfnuði og minni viðskiptahalla með fleiru en aðhaldi í bankakerfinu eða vaxtahækkunum. Það er einnig hægt að gera með því að draga úr þeim afborganaviðskiptum sem tíðkast úr hófi fram í þjóðfélagi okkar og eiga auðvitað sinn þátt í því að viðskiptahallinn og innflutningurinn er svo mikill sem raun ber vitni. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að svara þessum spurningum hv. þm. öllu frekar. En vegna þess að spurningum var varpað til mín, sem hef ekki með vaxtamál að gera í ríkisstj. og því augljóst að þessum spurningum er ekki beint til mín sérstaklega sem þess ráðh. sem fer með þessi mál, þá væri kannske ekki úr vegi að ég mætti spyrja hv. fyrirspyrjanda tveggja spurninga og vænta svara við þeim hér á eftir. Ég vil spyrja hv. þm. hvort þingflokkur Sjálfstfl. hafi mótað afstöðu sina til þessara mála. Mér er forvitni á að vita hvort þingflokkur Sjálfstfl. telur skynsamlegt og nauðsynlegt að hækka vextina um þessar mundir og hvort skilja átti orð hv. þm. hér áðan á þann veg, að hann væri nú að hvetja mjög eindregið til þess að afurðalán atvinnuveganna yrðu hækkuð.



Herra forseti. Ég skal með ánægju leitast við að svara spurningum hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesen. Fyrst vil ég leiðrétta það sem kom fram hjá honum, að ekkert hefði verið vikið að vaxtahækkunum í útvarpsumræðunum nýlega. Ég gerði það. Ég lýsti þar þeirri skoðun minni að ekki væri unnt að hækka vexti umfram aukna greiðslugetu almennings og fyrirtækja. Ég lýsti mínum efasemdum nm það og ég veit að hv. þm. getur gengið úr skugga um það ef það hefur farið fram hjá honum. Ég vil einnig vekja athygli á því, að ég hef fyrr lýst efasemdum mínum um framkvæmd á þessum kafla efnahagslaganna frá 1979. M.a. lagði ég fram í ríkisstj. um miðjan ágúst till. um viðræður við Seðlabankann um breytingu á lánskjaravísitölu, þannig að tekið yrði tillit til greiðslugetu eða m.ö.o. hækkunar á kaupgjaldsvísitölu. Ég lagði fram tillögu í ríkisstj. um miðjan ágúst um endurskoðun á útreikningi á lánskjaravistölu og fékk svar, ef ég man rétt dags. 25. ágúst, mjög ítarlegt frá Seðlabankanum, þar sem hagfræðingar hans töldu útilokað að breyta þessum útreikningi. Ef ég má orða það svo skildist mér að himinn og jörð mundu farast ef það yrði gert. Við erum að þeirra mati bundnir í ákveðna lánskjaravísitölu óbreytanlega. Ég kem þá að spurningum hv. þm. um útgjaldaauka hjá fiskvinnslunni og hvort það muni leiða til stöðvunar fiskvinnslufyrirtækja. Að því er mér sýnist, þá er lánastaða sjávarútvegsins í lok septembermánaðar 2 432 millj. kr. Ég get getið um aðra atvinnuvegi: iðnaðurinn 1 152, landbúnaður 770, verslunin 1 721. Til upplýsinga má geta þess að útlán til einstaklinga nema samkv. upplýsingum Seðlabankans 1 975 millj. kr. í lok septembermánaðar. Síðan má segja að þetta sé tiltölulega einfaldur reikningur. Að vísu eru útlánin til sjávarútvegsins ekki nema að hluta afurðalán, líklega um 1 500 millj. afurðalán, þannig að vextir eru nokkuð breytilegir að sjálfsögðu af þessum útlánum. En miðað við 6–8%, þá er hér um hátt í 200 millj. kr. útgjaldaaukningu sjávarútvegsins eins að ræða, en um 300–350 millj. fyrir útflutningsatvinnuvegina alla. Þá tek ég sjávarútveg, landbúnað og iðnað. Þetta er að sjálfsögðu nokkuð ónákvæmt, en ég hygg að það sé af þessum stærðargráðum. Hvort þetta leiðir til stöðvunar hjá mörgum fiskvinnslufyrirtækjum verður vart svarað án þess að lita jafnframt á þær útlánareglur sem Seðlabankinn hefur ákveðið. Þessar reglur gera ráð fyrir yfirdráttarvöxtum viðskiptabankanna við Seðlabankann, sem fara hækkandi í 15 þrepum, og 15. þrepið er með 11.5 % mánaðarvexti. Með einfaldri margföldun gerir það á 12 mánuðum 269%. Eftir því sem ég best veit eru Landsbanki og Útvegsbanki eitthvað mjög nálægt þessu efsta þrepi nú. Að vísu býður Seðlabankinn upp á bráðabirgðalán til að forða hruni þessara banka, sem tvímælalaust mundi fylgja slíkum refsivöxtum, en ég hef nú ekki ennþá séð í hvaða mynd þau lán verða. Eflaust verða þau nokkuð erfið. Ljóst má vera að þegar slíkum reglum er skellt á viðskiptabankana eiga þeir ekki aðra vörn en að draga mjög úr útlánum, það er óhjákvæmilegt, enda hafa bankarnir gert það í stórum stíl. M.a. hefur Landsbankinn minnkað viðbótar afurðalán úr 44% í 40%. Þótt til muni vera fyrirtæki sem enn njóta þar eitthvað betri kjara hefur þessu verið beitt við mjög mörg fyrirtæki. Sömuleiðis mun nálægt vera hætt að veita nokkra fyrirgreiðslu út á væntanlegar yfirfærslu gjaldeyris vegna útflutnings. Þegar þetta tvennt er dregið saman hika ég ekki við að segja að framkvæmd þessarar stefnu hlýtur að leiða til greiðsluþrots hjá fjölmörgum fyrirtækjum. Menn verða að gæfa þess í þessu sambandi, að þessi fyrirtæki liggja með miklar birgðir, t.d. í skreið líklega eitthvað um 1 milljarð, og einnig miklar birgðir í karfa. Það er ákaflega dýrt að liggja með slíkar birgðir og veldur greiðsluerfiðleikum. Svar mitt við fyrstu spurningunni er því tvímælalaust já. Ég óttast að ef þessi stefna verður framkvæmd eins og hún er nú auglýst, þá muni það leiða til stöðvunar mjög viða. Þá spurði hv. þm. að því, ef ég man rétt, hvort ég væri á móti hækkun afurðalána.  Þá spyr hv. þm. hvort þau vaxtakjör sem nú er rætt um hafi verið lögð til grundvallar við síðustu fiskverðsákvörðun. Svo er ekki. Þau voru alls ekki lögð þar til grundvallar. Þá voru lagðir til grundvallar 29% vextir af afurðalánum, og reyndar má segja að þetta komi fram í grg. sem Þjóðhagsstofnun hefur tekið saman varðandi spurningar frá mér um ýmsa þætti þessa máls. Ég ætla að leyfa mér að lesa síðustu málsgr., með leyfi forseta. Þar segir: „Með núverandi vöxtum hefur verið talið að gengissig þyrfti að vera um 2% á mánuði að jafnaði til þess að útkoman á hverju verðtímabili yrði sú sem miðað hefur verið við fyrir fiskvinnsluna við fiskverðsákvarðanir. Eftir vaxtahækkunina væri sambærileg viðmiðun nær 3% á mánuði, en það jafngildir um 40% á heilu ári.“ Ég get bætt því við, að 2% á mánuði jafngilda hins vegar um 30% á heilu ári, þannig að þarna er þörf á um 10% meira gengissigi. Það er hins vegar rétt, sem komið hefur fram, að hækkun dollarans hefur verið það mikil upp á siðkastið, að þessir hærri vextir rúmast þar inni eins og nú er ástatt. Ég vek hins vegar athygli á því, að gengissig og gengisbreytingar almennt eru ekki eingöngu til þess að vega upp á móti fjármagnskostnaði, langt frá því. Gengissig og gengisbreytingar eru nauðsynlegar til að vega upp á móti almennri kostnaðarhækkun í þjóðfélaginu, m.a. launahækkunum og verðlagshækkunum ýmiss konar, s.s. rafmagnshækkunum o.fl., eins og ég veit að öllum þm. er ljóst. Staðreyndin er því sú samkv. þeim reikningum, sem ég hef nýlegasta fengið frá Þjóðhagsstofnun, að afkoma frystingar er þrátt fyrir þetta gengissig ekki mikið yfir núllinu. Menn verða að athuga að það hefur ýmislegt orðið til að skerða afkomu fiskvinnslunnar. Ég nefni t.d. mjög óhagstæða samsetningu aflans. Það hefur verið miklu meira af alls konar ódýrari afla, sem er að sjálfsögðu vinnslunni ekki nálægt því eins hagkvæmur og þorskur. Og því miður virðist lítill bati í augsýn á þessu sviði. Það er þess vegna mikill misskilningur að þessi vaxtahækkun rúmist innan þeirrar aðlögunar gengis sem orðið hefur. Það er svo margt annað sem þarna hefur áhrif að það er mikill misskilningur að líta á vaxtahækkunina eina. Það verður að skoða þessa á miklu breiðari grundvelli. Ég vildi gjarnan fara örfáum orðum almennt um þá stefnu sem fram kemur í lögum um stjórn efnahagsmála frá 1979. Í XVII. kafla þeirra laga sem fjallar um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, segir í 39. gr., með leyfi forseta, um skilyrði verðtryggingar samkv. lögum þessum: „4. Að grundvöllur verðtryggingar sé sem hér segir: a) Miðað sé við opinbera skráða vísitölu eða vísitölur, eins og þær eru reiknaðar á hverjum tíma. b) Miðað sé við gengi erlends gjaldeyris, þar sem slíkt er heimilt samkv. lögum eða reglugerðum. Seðlabankinn skal birta vísitölur, sem heimilt er að miða verðtryggingu sparifjár og lánsfjár við, ásamt vaxtakjörum.“ Ég vek athygli á því, að Seðlabankinn hefur þetta í sinni hendi, og þrátt fyrir athugasemdir, sem við útreikning lánskjaravísitölu hafa verið gerðar, hefur Seðlabankinn haldið sínu striki og birt lánskjaravísitölu á þeim grundvelli sem ákveðinn var 1979. Hún byggist á tveimur vísitölum, þ.e. á framfærsluvísitölu að 2/3, ef ég man rétt, og byggingarvísitölu að 1/3. Er reiknað samkv. opinberri vísitölu þrjá mánuði aftur í tímann og þrjá mánuði fram í tímann, sem er dálítið athyglisvert, því að ég kannast ekki við að til sé nein opinber vísitala fram í tímann. Ég hef velt því fyrir mér hvort þetta ákvæði, um að byggt skuli á opinberum viðurkenndum vísitölum, stenst í raun og veru. Það er ekki til nein opinber vísitala fram í tímann. Auk þess vek ég athygli á því, að með því að byggja þarna á byggingarvísitölu er að sjálfsögðu að því stuðlað að lánskjaravísitala verði nokkru hærri en framfærslukostnaður. Framfærsluvísitala er með ýmsum opinberum aðgerðum greidd niður og þar með verðlagshækkanir í landinu, byggingarvísitala ekki, og hefur því ætíð haft tilhneigingu til að vera þar nokkuð fyrir ofan. Mér sýnist því að þessi útreikningur á lánskjaravísitölu hljóti að leiða til þess að lánskjaravísitala verði hærri en framfærsla almennt og ekki síður hærri en kaupgjald, alveg sérstaklega þegar leitast er við að lækka verðbólgu með því að draga úr verðbótavísitölu. Ég tel óframkvæmanlegt að reikna þannig lánskjaravísitölu þegar kaupmáttur og greiðslugeta atvinnuveganna fara lækkandi. Ég vil vekja athygli á því, að í nokkrum löndum hafa að vísu verið gerðar tilraunir í þessa átt, en þær hafa allar mistekist, í hverju einasta landi sem mér hefur tekist að fá upplýsingar um. Brasilíumenn hafa gengið einna lengst í að verðtryggja inn- og útlán, en 1975 hurfu þeir frá fullkominni verðtryggingu útlána til einstaklinga og að því ráði að binda sina lánskjaravísitölu við kaupgjald. Þeir gera það þannig að þeir endurreikna höfuðstólinn eftir launahækkun og hafa haldið því síðan 1975. Það er best að geta þess um leið, að Brasilíumenn eru nú með 100% verðbólgu. Ísraelsbúar hafa einnig verið með víðtæka verðtryggingu, reyndar bæði gengis- og verðtryggingu. Árið 1962 var gengistrygging íbúðalána afnumin í Ísrael og tekin upp verðtrygging í staðinn, en 1967–1968 var verðtrygging íbúðarlána einnig afnumin. Hins vegar er tap það sem lánastofnanir verða fyrir greitt úr ríkissjóði, þ.e. á fjárlögum. Finnar voru með víðtæki verðtryggingarkerfi bæði á inn- og útlán. Þeir urðu fyrir miklum skakkaföllum 1967 og urðu að fella gengið mjög og skerða kaupmátt. Þeim var þá ekki stætt á að halda fullri verðtryggingu á útlánum svo að verðtrygging bæði á útlánum og innlánum var afnumin. Kannske er það það sem okkar bíður. Mér er einnig kunnugt um að tilraunir, þó í minni stíl, voru gerðar bæði í Svíþjóð og Bretlandi á 8. áratugnum en frá þeim báðum horfið. Ég held þess vegna að rétt sé að endurskoða útreikninga lánskjaravísitölunnar og gera það fyrr en seinna. Ég er sannfærður um að sú framkvæmd sem við höfum nú fær ekki staðist. Þá vil ég vekja athygli á því, að í 37. gr. efnahagslaganna frá 1979 segir, með leyfi forseta: „Seðlabankinn gefur út hvaða reglur skuli gilda um rekstrar- og afurðalán atvinnuveganna að fengnu samþykki ríkisstj.“ Seðlabankinn hefur nú ákveðið hækkun á afurðalánum, öllum nema endurkeyptum afurðalánum, og mér sýnist hér ekki vera farið að lögum. Ég vil láta það koma fram og mun gera athugasemdir við það í ríkisstj. á morgun. Ég lít svo á, að þessi grein nái til allra afurðalána, líka viðbótarlána viðskiptabankanna. Ég spyr: Hvað um rekstrarlán atvinnuveganna? Ég held að hér þurfi endurskoðunar við. Það er rétt, sem hérna hefur komið fram, að ríkisstj. skipaði ráðherranefnd í þessu skyni, en hún hefur ekki lokið störfum. Ég er mjög eindregið þeirrar skoðunar og legg á það ríka áherslu, að vitanlega þarf að grípa til allra tiltækra ráða til að draga úr þeim viðskiptahalla sem við búum nú við. Ég verð hins vegar að segja það, að ég sannfærist ekki af þeim tölvuútreikningum sem ég hef fengið, sem segja að 10% hækkun vaxta dragi úr viðskiptahalla um 3.6%. Ég veit ekki á hverju þeir byggjast. Kannske eru þeir réttir en ég efast um að vaxtahækkun verði til að draga mjög úr eftirsókn eftir innfluttum varningi. Ég tel því að hér verði fyrst og fremst að leggja áherslu á tvennt: Í fyrsta lagi aðgerðir til að draga úr verðbólgu. Ég tel að til spár Þjóðhagsstofnunar um áhrif af slíkum aðgerðum beri og megi svo sannarlega taka tillit ekki síður en til einhverra óljósra útreikninga til þriggja mánaða. Sú spá er ekkert óljósari en þessir skammtíma útreikningar. Miðað við núverandi spá Þjóðhagsstofnunar, sem liggur hér fyrir á Alþingi í þjóðhagsáætlun, mundi þetta draga verulega úr þörf fyrir þessar hækkanir. Í öðru lagi tel ég að grípa eigi til allra beinna aðgerða til að draga úr innflutningi sem ekki stríða gegn samþykktum okkar innan Fríverslunarbandalagsins og Efnahagsbandalagsins. Ég veit að ýmsar þjóðir hafa farið grannt í saumana á þeim málum. Það eru ótal margir vöruflokkar, sem njóta nú almennt tollfrelsis, en ef þeir væru sundurgreindir mundi alls ekki stangast á við ákvæði þessara bandalaga að tollar á sumum þeim varningi yrðu hækkaðir. Ég tel að það eigi að athuga alla slíka möguleika. Okkur er brýn nauðsyn að draga úr þeim viðskiptahalla sem við getum alls ekki búið við til nokkurrar frambúðar. Ég legg líka á það ríka áherslu að allar aðgerðir, sem samþykktar hafa verið til hjöðnunar á verðbólgu, verði afgreiddar en tapist ekki, eins og ég hef áður sagt, í refskák stjórnmálanna. Ég vil svo segja það að lokum að ég er þeirrar skoðunar, að leita eigi leiða til að tryggja sparifé og verðtryggingarstefna sé það skársta í því sambandi. En ég vek athygli á því að sparifé er skattfrjálst, a.m.k. að verulegu leyti, ef ekki er um sérstakan skattafrádrátt að ræða. Þannig nýtur sparifé verulegra fríðinda og mér sýnist ekki ósanngjarnt að til þess sé tekið tillit. Ég held einnig að það verði að athuga þessa stefnu yfir lengri tíma og forðast miklar sveiflur upp á við eða niður á við í því sambandi. Ég legg þess vegna ríka áherslu á að sú stefna sem mörkuð er í lögunum frá 1979 verði endurskoðuð að fenginni reynslu og tryggt að hún geti orðið einn þáttur í viðureigninni við verðbólguna.



Herra forseti. Það var ekki auðvelt að finna stefnu ríkisstj. í þeim ræðum sem hæstv. ráðh. hafa haldið hér á undan. Hæstv. fjmrh. treysti sér ekki til þess að taka afstöðu til afurðalánavaxta. Hæstv. sjútvrh. lýsti því reyndar yfir, að að hans mati mundi sú vaxtaákvörðun, sem nú hefði verið tekin, leiða til greiðsluþrots hjá fyrirtækjum. En hæstv. viðskrh., hæstv. bankamálaráðh., gerði svolitla tilraun til að skilgreina stefnu ríkisstj. Stefnan var þessi, að það ætti að fara vægilega í vaxtahækkanir, en ekki vera of mikið misræmi. Væntanlega veit hæstv. viðskrh. að það er 60–65% verðbólga núna. Væntanlega veit hann að vextir af almennu sparifé hafa verið 34% fram undir þetta, en nú er gerð tillaga um að hækka þá í rúmlega 40%. Er þetta hæfilega mikið misræmi? Er það hæfilega mikið misræmi, að almennir sparifjáreigendur, sem leggja peninga sína inn í banka, skuli fá til baka annaðhvort 70–80 kr. í árslok þegar þeir leggja inn 100 kr.? Það er munurinn á verðbólgunni og þeim vöxtum sem hér er um að ræða. Seðlabankinn segir: Ef þú leggur 100 kr. inn í banka skulum við borga þér 80 kr. til baka. - Ríkisstj. virðist fram að þessu hafa fylgt þeirri stefnu að það skuli bara vera 70 kr. Er þetta það misræmi sem hæstv. ríkisstj. telur vera hæfilegt? Menn tala hér mikið um útlánahliðina, en ég held að menn ættu að líta á innlánahliðina. Enginn banki hefur rétt til þess, ef peningar eru lagðir inn í hann, að stela beinlínis af mönnum 20–30 kr. á ári af hverjum 100. Það er það sem verið er að gera við þá stefnu sem verið hefur við lýði og er reyndar enn við lýði. Enginn banki hefur rétt til þess. Þess vegna á auðvitað allt sparifé að vera verðtryggt. Menn geta velt því fyrir sér, hvað þetta séu háar fjarhæðir, þessar 30 kr. eða 20 kr. sem þannig eru hafðar af hverjum einustu 100 kr. sem eru lagðar inn í bankann. Menn geta velt því fyrir sér. Samkv. þeim gögnum sem liggja fyrir voru þetta 36 þús. kr. á ári á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu, áður en nýjasta ákvörðun Seðlabankans var kynnt. 36 þús. kr. á ári eru hafðar af hverri einustu 5 manna fjölskyldu í landinu. Þetta eru engir smáræðis peningar. Ég tel að það sé siðferðileg skylda bankakerfisins að skila aftur þeim verðmætum, sem menn skila inn til bankakerfisins, sem menn eru að lána bankakerfinu. Þetta er grundvallarstaðreyndin í þessu máli. Hæstv. viðskrh. sagði að það mætti ekki vera of mikið misræmi. Ef ég væri vel stæður framleiðandi núna, annaðhvort í sambandi við framleiðslu á landbúnaðarafurðum eða í sjávarútvegi, mundi ég væntanlega fá afurðalán á 29% vöxtum.  Sannleikurinn í þessu máli er sá, að það er búið að skipta lántakendum á Íslandi í tvennt: annars vegar atvinnurekstri, atvinnurekendum, og hins vegar venjulegu fólki, venjulegum lántakendum og venjulegum launþegum. Þeir fá ekkert nema verðtryggð lán. Þeir verða að greiða hverja einustu krónu, jafnvel eftir vísitölu sem mælir hraðar en kaupgjaldið hjá þeim hækkar. En atvinnureksturinn, atvinnurekandinn, má græða 300 þús. kr. á ári af hverri milljón sem hann fær að láni. Þessi mismunur - 

Þú átt að taka það fram.

Ég tók ákveðin dæmi áðan, Albert Guðmundsson, og þau standa enn. Þessi mismunun er hrikaleg. Þessa mismunun getum við auðvitað ekki þolað. Þetta er of mikið misræmi, hæstv. viðskrh. Það er búið að búa til svo mikið óheilbrigði í kerfinu að úr er orðin ein allsherjarsvikamylla. Launþegar búa við það, að á almennum sparifjárreikningum voru hafðar af þeim 20–30 kr. af hverjum 100 sem þeir leggja inn á sparireikning. Ef þeir taka lán eru þau verðtryggð upp í topp, en atvinnurekendur geta hins vegar fengið lán sem þeir græða yfir 30% á á ári sumir hverjir, þeir sem eiga möguleikana á því. Þetta misræmi er algerlega óviðunandi, að sumir geti fengið vildarkjör af þessu tagi á lánum og ef menn kunni á kerfið með þessum hætti geti þeir stórgrætt. Ég varð ekki var við neina stefnu hjá neinum þeirra sem tóku hér til máls áðan að því er vaxtamálin varðar, hvorki hjá talsmanni Sjálfstfl., Alþb. eða Framsfl., enga stefnu. En stefnan á auðvitað að vera sú í fyrsta lagi, að þegar menn lána peninga til bankanna fái menn sömu verðmæti til baka. Það á að vera grundvallarstefnan. Það er siðferðileg skylda að framfylgja þeirri stefnu og allt annað býður upp á óheilbrigði í fjármálalífi og efnahagslífi. Þess vegna á allt sparifé að vera verðtryggt. Nú segja talsmenn ríkisstj. stundum að sparifé sé verðtryggt, en það er ekki nema helmingurinn, það sparifé sem er inni á verðtryggðum reikningum, og tæplega það.  Í annan stað er það svo, að um það bil 3/4 hlutar af innlánum, 1/4 hlutar af þeim peningum sem koma inn í bankakerfið, koma frá launþegum, en þeir fá bara 3/4 af útlánum. Þeir eru sveltir. Menn eru í rauninni að gefast upp við að eignast íbúð. Bankakerfið kemur ekki til móts við menn. Jafnvel þótt þeir eigi - launþegar í heild -3/4 hluta af innlánunum skulu útlánin ekki vera nema að 1/4 til launafólks. Það að launþegar skuli eiga svona stóran hlut í innlánunum skapar þeim rétt til þess að njóta eðlilegrar fyrirgreiðslu í bankakerfinu þegar þeir þurfa á peningum að halda, t.d. til þess að eignast íbúð, eins og við Alþfl.-menn höfum flutt tillögur um þing eftir þing. Í þriðja lagi verður stefnan að vera sú, að það sé bærilegt samræmi í lánakjörum, en ekki búnar til svikamyllur af því tagi sem ég rakti hér áðan, þegar sumir geta fengið að græða stórlega á því kerfi sem við lýði er. Og í fjórða lagi verður að haga útlánum og verðtryggingu með þeim hætti að greiðslubyrði launþega af lánum fari ekki fram úr kaupgjaldsþróun. Um þetta hefur Jóhanna Sigurðardóttir, þm. Alþfl., flutt frv. fyrir okkar hönd, sem hefur legið hér fyrir þinginu frá því 12. okt., þar sem gert er ráð fyrir að lánstími lengist þegar greiðslubyrði stefnir upp fyrir þróun kaupgjalds. Þetta eru þau fjögur atriði sem menn verða fyrst og fremst að hafa í huga þegar þeir hyggja að stefnu í vaxtamálum, ef menn ætla að koma hér á heilbrigðu efnahagslífi. Það er í rauninni fráleitt að hæstv. sjútvrh. skuli segja að framkvæmdin á stefnu efnahagsmála, hvort heldur er í sjávarútvegi eða öðrum greinum skilst mér, sé með þeim hætti, að ef það séu ekki afhentar gjafir af þessu tagi, niðurgreidd lánskjör um helming, muni atvinnulífið stöðvast á Íslandi. Þetta er fyrst og fremst dómur yfir þeirri efnahagsstefnu sem hefur verið fylgt. Hann er að segja: Ef ég fæ ekki að stela 1.8 milljörðum kr. á ári frá sparifjáreigendum, frá launþegum, til þess að afhenda það atvinnulífinu eins og ég hef búið að því, þá fer það á hausinn. - Þetta er það sem hann er að segja. Þess vegna er þetta fyrst og fremst dómur yfir stjórnarstefnunni. Þetta getur aldrei verið partur af stefnu í efnahagsmálum, að menn eigi að haga sér með þessum hætti. Þetta er fyrst og fremst dómur um hvernig stjórnarstefnan sé í reynd. - Og það furðaði mig, að þegar hæstv. fjmrh. stóð upp áðan var hann eingöngu að tala um atvinnulífið og atvinnureksturinn, en hann gleymdi launafólkinu í landinu. Hann talaði ekki um lán til húsbyggjenda, til íbúðaröflunar.  En það er kannske athyglisvert að hæstv. sjútvrh. talaði hér m.a. um að byggingarvísitalan væri verri en lánskjaravísitalan, hún drægi lánin enn þá meira upp. En hvernig er framkvæmd ríkisstj. sjálfrar í þessum efnum? Það stendur í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins að lánin skulu verðtryggð samkv. lánskjaravísitölu, en allt fram á þennan dag hefur það verið framkvæmt með byggingarvísitölu, sem gefur enn þá meiri greiðslubyrði hjá lántakendum hjá Húsnæðisstofnun, hjá venjulegu launafólki, en lánskjaravísitalan. Þarna er nú umhyggjan fyrir launþegunum. Þetta er eini sjóðurinn þar sem fyrst og fremst launþegar eru lántakendur. Þá hafa menn látið það gott heita að það væri sú vísitala sem verst er, byggingarvísitalan, sem væri notuð, ekki lánskjaravísitalan. Svona er nú umhyggjan fyrir launþegunum, svona er umhyggjan fyrir venjulegum almenningi á Íslandi hjá þessari ríkisstjórn! Herra forseti. Þú beindir því til mín að ég stytti frekar mál mitt. Ég mun þess vegna ekki tala jafnlengi og t.d. hv. síðasti ræðumaður. En ég vil ítreka að stefnan í vaxtamálum getur ekki byggst á því að það sé nauðsynlegt til þess að atvinnulífið komist ekki í greiðsluþrot að launþegar séu stórlega hlunnfarnir, að stolið sé af sparifjáreigendum 36 þús. kr. af hverri 5 manna fjölskyldu á ári, 1.8 milljarð á ári. Hún getur ekki byggst á því. Stefnan í vaxtamálum verður að byggjast á því, að menn séu að koma sér upp heilbrigðu efnahagslífi, að menn viðurkenni að þegar einhver lætur peninga af hendi við bankann eigi hann að fá sömu verðmæti til baka og menn viðurkenni að það megi ekki auka greiðslubyrðina hjá almenningi umfram það sem kaupgjald vex, eins og frv. Jóhönnu Sigurðardóttur og fleiri Alþfl.-manna gefur til kynna. Og það má ekki framkvæma vaxtastefnuna með þeim hætti að misræmið sé svo hrikalegt að menn geti grætt 30% eða 300 þús. af hverri milljón sem þeir fá að láni, eins og núna er, og geti búið sér til svikamyllu í bankakerfinu sem malar þeim gull af því að þeir sitja á réttum stað í þjóðfélaginu, þar sem þeir hafa aðgang að lánum á vildarkjörum. Það er þetta sem skiptir máli, ef menn ætla að hafa hér heilbrigt efnahagslíf.



Herra forseti. Mér fannst nokkuð sérkennilegt að hv. síðasti ræðumaður skyldi telja það við hæfi að snúa út úr fyrri ummælum sem hér voru flutt eins og hann gerði, þegar það liggur fyrir í samþykki sem gerð var og birt opinberlega frá þingflokki Alþb. hver afstaða hans er sérstaklega varðandi þessi vaxtamál. Meginatriðið í samþykkt þingflokks Alþb. var að verðbótaþáttur verðtryggðra lána hækki ekki meira en nemur hækkun almennra launa, þar sem fyrirsjáanlegur er verulegur munur á lánskjaravísitölu og verðbótum á laun 1. des. n.k. Með þessari áherslu er Alþb. auðvitað að leggja áherslu á rekstrargrundvöll heimilanna í landinu, fjölskyldnanna, sem verða að búa við mjög óþægileg vaxtakjör. Þetta er fólk sem ekki hefur fengið óverðtryggð lán núna á liðnum mánuðum. Þetta er alveg meginatriði í afstöðu Alþb. Í umr. í dag hefur mjög verið um þetta mál rætt. Ég vil láta það koma hér fram, að í síðustu viku var birt niðurstaða nefndar sem fjallaði um húsnæðismál á vegum ríkisstj. og það var eitt meginatriðið í tillögum nefndarinnar að húsnæðislán yrðu þannig afgreidd að greiðslur yrðu miðaðar við kauplagsvísitölu eins og hún er á hverjum tíma, en ef lánskjaravísitala er hærri á mismunurinn að flytjast aftur fyrir og lánin þannig að lengjast. Undir nál. þetta skrifa þm. úr Framsfl., skrifa menn úr Alþb. og úr Sjálfstfl. Alþfl. hefur flutt frv. á Alþingi sem er mjög svipað. Þannig má það vera athyglisverð staðreynd til umhugsunar, m.a. fyrir bankastjórn Seðlabankans á þessum sólarhringum, að í rauninni virðist að það sé allra flokka samkomulag hér á Alþingi um að halda á málum eins og hér var nefnt. Þetta er athyglisvert og þm. mættu taka það til athugunar á næstu vikum. Ég tel, herra forseti, að meginniðurstaða þessara umr. sé þó í rauninni miklu alvarlegri en sú sem hér hefur þegar verið nefnd. Ég tel að meginniðurstaðan sé sú, að sú raunvaxtastefna, sem knúin var fram af Alþfl. og var sem betur fer eitt af því fáa sem hann náði fram í ríkisstj. 1978–1979, hafi gengið sér til húðar. Raunvaxtastefnan átti að leysa allan vanda hér í þjóðfélaginu, bókstaflega allan. Bankarnir áttu að fyllast af peningum á stundinni. Það átti ekki að verða mikill vandi að þjóna húsbyggjendum eða atvinnuvegum með ýmsum hætti og þeim hætti sem bestur væri. Staðreyndin er auðvitað sú, að núna loksins liggur það fyrir að þessi stefna, þessi peningamálastefna, er í blindgötum. Það er ekki seinna vænna að menn geri sér grein fyrir því. Ég tel að hér sé um að ræða svo alvarlega staðreynd að það eigi að ákveða að láta fara fram gagngera endurskoðun allra laga hér í landinu um peningamál og menn eigi að velta því fyrir sér, hvort ekki sé rétt að breyta ákvæðum varðandi vald Seðlabankans til þess að ákveða vexti. Mér finnst það nokkuð athyglisvert, að á sama tíma og menn berja sér hér mjög á brjóst og hneykslast yfir ákvörðun Seðlabankans skuli enginn talsmaður flokkanna hér fyrr hafa nefnt þann möguleika að það sé eitthvað bogið við það að stofnun eins og Seðlabankinn skuli geta ákveðið jafn þýðingarmikinn þátt í efnahagslífinu og vextirnir þrátt fyrir allt eru.

Hann getur það ekki í praxís nema með ykkar leyfi.

Seðlabankinn gerir það samkv. lögum, hv. þm., það liggur alveg fyrir. Hitt er annað, að oftast hefur orðið um það samkomulag milli ríkisstj. og bankans hversu þessu ætti að haga, það er rétt. 



Herra forseti. Verðtryggingarstefnan hefur ekki siglt í strand. Það er ríkisstj. í landinu sem hefur siglt í strand. Það er ríkisstj. í landinu sem hefur ekki framkvæmt lög og það er það sem hefur brugðist. Það er engan dóm hægt að fella um verðtryggingarstefnuna sjálfa vegna þess að henni hefur aldrei verið framfylgt. Og muni menn eitt. Meginforsendur með fjárlagafrv. í fyrra, fluttu af hæstv. fjmrh. Ragnari Arnalds með þjóðhagsáætlun, voru að innistæður í bankakerfinu hefðu aukist og þar væri að finna hið mikla og aukna jafnvægi í efnahagsmálum, sem var rétt. Það var hins vegar ljóst fyrir 12–14 mánuðum, að þegar ríkisstj. bilaði á þessu, þegar hún gafst upp, þegar fór að skilja á milli launamannalánanna og fyrirtækjalánanna, látnar sérreglur gilda um fyrirtækjalánin, rekstrarlán eða afurðalán, þá var þessi ríkisstj. efnislega búin. Það hefur gengið eftir og það hefur komið í ljós. Þetta er ekki dómur um verðtryggingarstefnuna, þetta er dómur um ónýta ríkisstj. og það er allt, allt annað mál. Það er auðvitað kjarni mátsins, sem upp úr stendur þessum ummælum og umr., að eini maðurinn sem hér hefur lýst stefnu og skoðunum er hv. 2. þm. Reykn. Ég vil taka undir það með hæstv. ráðh., að af inngangserindi hv. 1. þm. Reykn. var ekki nokkur leið að sjá hvort hann var að mæla með eða móti tillögum Seðlabankans. Ríkisstj. er alveg eins. Það er enginn munur þar á. Kjarni alls þessa máls er auðvitað sá, að verðtryggingarstefnan er ekki fyrst og fremst pólitísks eða efnahagslegs eðlis, hún er siðferðislegs eðlis. Það er réttur mannsins, hver sem hann er, barn eða gamall eða hver sem hann er, og leggur fjármuni inn í bankakerfið, að það sé tryggt að hann fái þá til baka á réttu verði. Þetta og þetta eitt er kjarni málsins. En ríkisstj. spilar í ónýtu lagakerfi í þessu landi, eins og við öll vitum hér inni að það er. Vitaskuld er það svo, að í lögum um efnahagsmál, 33. gr. laga frá 1979, sem stundum eru kölluð Ólafslög, segir ljóslega hvernig að skuli fara. - Því hefur verið breytt og það er miðað við árið 1981. - Hvað segir í þessari lagagr.? Og ég vil sérstaklega biðja hæstv. bankamálaráðh. að hlusta. Mín trúa er sú, að dómurinn, sem hann á eftir að fá fyrir sinn feril sem bankamálaráðh., sé að hann hafi verið maður sem framfylgdi ekki lögum. Ég nota ekki stærri eða sterkari orð þar um.