Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ed. gerði örfáar breyt. á frv. um menntaskóla og hefur menntmn. þessarar hv. d. skoðað frv., eins og það er þaðan komið. Í 13. gr. frv. eru taldar upp allmargar stöður, sem skulu vera við menntaskóla. Í þessari upptalningu eru mikilvæg nýmæli, þar sem gert er ráð fyrir, að unnin verði margvísleg störf við skólana, sem þar hafa lítt þekkzt til þessa. Hins vegar hefur Ed. breytt hinu almenna ákvæði þannig, að því skuli ekki slegið föstu, að allir menntaskólar hafi öll þessi störf, heldur skuli ákveða það með reglugerð, miðað við stærð þeirra og aðrar aðstæður, hver af störfunum skuli vera við hvern skóla. Er það eðlilegt, því það er ekki nauðsynlegt, að nýir og litlir skólar byrji með allar þessar stöður, heldur fái þeir þær smám saman, eftir því sem skólarnir vaxa og þeir þurfa á þessum starfskröftum að halda. Þá hafði verið sett í þessa upptalningu starfsheitið „yfirkennari“, og er það hin venjulega staða yfirkennara eða réttara sagt hinn venjulegi titill, sem menntaskólakennarar hafa fengið eftir 16 ár. Ed. hefur tekið þetta út úr upptalningu um fastar stöður á þeim grundvelli, að hér sé raunverulega ekki um starf að ræða. Hins vegar hefur d. sett það annars staðar inn í frv., að kennarar, sem kennt hafi í 16 ár, skuli fá þennan titil, svo að þessi gamla hefð menntaskólanna verði órofin. Loks hefur Ed. tekið út úr frv. nokkur ákvæði um kennsluskyldu, og gerir það á þeim grundvelli, að slík ákvæði eigi ekki að vera í l., því þar sé um samningsatriði að ræða á milli opinberra starfsmanna og ríkisvaldsins. Menntmn. Nd. hefur rætt öll þessi atriði og fellst á þær breytingar, sem Ed. hefur gert á frv.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, um eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum, er komið til þessarar hv. d. frá Ed. Ef ég man rétt, þá var það hér til 1. umr. rétt fyrir þinghlé og var þá vísað til heilbr: og félmn. Við þær umr. kom fram ábending um að eðlilegt væri, að til viðbótar þeim aðilum, sem þarna koma til greina, þ.e. hinum öldruðu félögum í stéttarfélögum innan Alþýðusambands Íslands, kæmu einnig meðlimir Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, sem ekki eru í stéttarfélögum innan Alþýðusambandsins. Eftir þinghlé tók n. þetta frv. til athugunar og þar með þessa ábendingu og óskaði upplýsinga frá Farmannasambandinu, um hvað marga aðila gæti verið að ræða þar. Farmannasambandinu gafst ekki tími til að skila fullnægjandi gögnum, þannig að n. eða einstaka menn innan n. töldu ekki ástæðu til þess að flytja neina brtt. við frv. að svo stöddu. Það hafði einnig komið í ljós við nánari athugun hjá forsvarsmönnum Alþýðusambands Íslands, að einhverjir vankantar mundu geta orðið á framkvæmd málsins, ef það ætti að ná til allra þeirra aðila, sem þeir töldu eðlilegt að það næði til. Það varð því samkomulag innan n. um að flytja þá brtt., sem fram kemur á þskj. 419 og er við bráðabirgðaákvæði frv., en brtt. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir, að endurskoðun fari fram á l. þessum eftir nokkra byrjunarreynslu af l., ef aðilar samkomulagsins frá 19. maí 1969 eru sammála um, að það sé æskilegt vegna framkvæmdar laganna.“ Það gefst því væntanlega síðar tækifæri til að skoða þetta mál nánar, bæði gagnvart meðlimum Farmannasambandsins, einnig kannske fleiri aðilum, sem til greina gætu komið, og einnig í sambandi við þá aðila innan Alþýðusambandsins, sem l. koma ekki til með að ná til nú í byrjun. Ég skal taka það fram, að þó að þessi dráttur hafi orðið á afgreiðslu málsins hjá heilbr.- og félmn., þá á það ekki að koma neitt að sök í sambandi við framkvæmd I. né í sambandi við greiðslur til þeirra aðila, sem þarna eiga hlut að máli. Að þeim skýrslum, sem gert er ráð fyrir í ákvæði til bráðabirgða, að safnað skuli saman, hefur verið unnið, og þeir aðilar, sem eiga að sjá um framkvæmdina, munu hafa fengið þær til athugunar, og ætti það ekki að tefja fyrir, að greiðslan fyrir fyrsta ársfjórðung ætti að geta orðið á þeim tíma, sem gert er ráð fyrir í 7. gr. frv. Ég vil svo, herra forseti, leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr., og leyfi mér að benda á þær brtt., sem n. hefur einróma flutt á þskj. 419.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er flutt til þess að lögfesta samkomulag, sem gert var við ríkisstj. í samningunum 19. maí s.l. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að það hafi mjög orkað tvímælis, hvort flytja hefði átt þetta mál inn á Alþ. í frv.-formi á þá leið, sem hér var gert. Það var vitað, þegar það samkomulag var gert, að það var ekki alfullkomið, enda greindi menn á um, hvað ætti að standa í því, og einkanlega var öll framkvæmd þess eftir, sem augljóslega hlaut að leiða í ljós ýmis atriði, sem gjarnan hefðu mátt betur fara. En hins vegar hefur þessi leið verið valin, og ég ætla ekki að gagnrýna það, út af fyrir sig, en ég tel, að þetta mál hafi orðið fyrir allt of miklum töfum. Það var lagt of seint fyrir Alþ., rétt fyrir jólin, ef ég man rétt, og hefur tafizt of lengi. Eins og ég sagði, var hér um samkomulag að ræða, samning, sem gerður var milli ríkisstj. og verkalýðshreyfingarinnar. Það má nærri geta, að búið er að togast nokkuð á um slíkan samning, og það hlýtur að vera viðkvæmt mál, að honum sé breytt, áður en til framkvæmda kemur. Auðveldast af öllu, a.m.k. fyrir mig, væri að flytja brtt. við þetta frv., vinsælar brtt., sem ég gæti gjarnan haft tilbúnar með skömmum fyrirvara. En þá leið hef ég ekki talið rétt að fara. Það er út af fyrir sig ekkert undrunarefni, að það komi fram hugmyndir um að breyta frv., þegar það kemur fyrir Alþ. Sú varð raunin í hv. Ed. og einnig hefur sú orðið raunin hér í þessari hv. d. Ég tel, að sú málsmeðferð, sem heilbr.- og félmn. leggur nú til að verði viðhöfð, með þeirri brtt., sem n. flytur við frv., sé viturleg og menn eigi að sættast á þessa brtt. Það er enginn efi á því, að þegar nú verður farið að framkvæma þessi lög, kemur margt upp á teninginn, sem þarf að athuga nánar og sjálfsagt að breyta. Það er einmitt af þessum sökum, sem ég tel, að heppilegra hefði verið að flytja hér aðeins frv., sem kvæði á um heimild ríkisstj. til greiðslu samkv. þessu samkomulagi. Það hefði átt að nægja á fyrsta stigi, einmitt vegna þess, hve mikil hætta er á, að það þurfi að breyta ýmsu. Ég vil, herra forseti, leggja mikla áherzlu á, að þetta frv. verði nú afgreitt sem allra fyrst. Sannleikurinn er, að það er allt of seint á ferðinni. Það munar nú orðið um hvern daginn, svo hægt sé að fara að undirbúa framkvæmd málsins samkv. þeim l., sem Alþ. gengur nú frá. Þetta er býsna viðkvæmt mál. Hér er um marga aðila að ræða, sem eiga rétt til þessara greiðslna samkv. samningunum frá s.l. áramótum. Enn þá hefur þó ekki verið hægt að gera neitt til framkvæmda málsins vegna þeirra tafa, sem það hefur orðið fyrir. Ég vil því leggja sérstaka áherzlu á, að þessu verði nú hraðað, og lýsa ánægju minni með þá brtt., sem n. flytur.



Herra forseti. Eins og frsm. n. tók fram hér áðan, voru uppi hugmyndir um það, eftir að málið kom hér til meðferðar í hv. d. og kom til athugunar í n., að bera fram brtt. við það á þá lund, að nokkrir tugir manna, sem eru félagsbundnir í samtökum innan Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, fengju einnig aðild að eftirlaunasjóði aldraðra í stéttarfélögum. Þessar hugmyndir um breytingar urðu til þess, að málið náði ekki fram að ganga núna eftir áramótin, þegar þingið kom saman, og þurfti nokkurrar athugunar við í þessu sambandi. Öllum var samt augljóst, að það er ekki auðvelt að breyta lagasetningu, sem þræðir nákvæmlega áður gert samkomulag, og hefði a.m.k. orðið að fá samþykki beggja samningsaðila til að fara út fyrir samkomulagið, en þá um leið mjög hætt við, að opnaðar væru aðrar leiðir. Ég vil þakka meðnm. mínum fyrir það, að þegar þeim var gert það ljóst, að það gætu verið ýmis tilfelli, þar sem meðlimir innan Alþýðusambands Íslands yrðu kannske, vegna litt hugsaðra ákvæða okkar, gerðra á einni nóttu í samningunum í maí í fyrra, útilokaðir frá því að njóta réttinda, og þannig kynnu að rísa mörg viðkvæm mál út af því, þá féllust þeir strax á það, að það væri ekki rétt að opna frv. nú fyrir nýjum aðilum, heldur bíða þess, að fyrsta reynsla fengist af framkvæmd málsins, og yrði þá opnaður möguleiki með bráðabirgðaákvæði um endurskoðun á I. Þannig er þessi breyting á bráðabirgðaákvæðinu gerð með algeru samkomulagi og til þess að opna möguleika á því, að jafnvel innan eins árs reynslu af l. verði hægt að framkvæma endurskoðun. Þess getur orðið full þörf. Það varð niðurstaðan hjá hv. Ed., að þær brtt., sem þar komu fram, náðu ekki samþykki, og frv. hefur því komið til þessarar hv. d. óbreytt, eins og samkomulagið, sem það byggir á, mælir fyrir um. Frv. er, eins og hér var sagt áðan, flutt til staðfestingar á samkomulagi milli ríkisstj., verkalýðssamtakanna og atvinnurekendasamtakanna á s.l. vori til lausnar á kaupgjaldsdeilu, sem þá stóð yfir. Þá. var samið um það í leiðinni, að stofna skyldi á félagsgrundvelli lífeyrissjóði fyrir alla meðlimi Alþýðusambands Íslands og slíkir lífeyrissjóðir skyldu taka til starfa frá næstu áramótum. Þetta frv. snertir aðeins eina hlið þess máls. Þeir, sem nú byrja að greiða í lífeyrissjóðina, fá ekki bótaréttindi innan sjóðanna fyrr en að allmörgum árum liðnum, 15 árum, og hafa áunnið sér rétt með iðgjaldagreiðslum, eins og alkunnugt er um hliðstæða sjóði, þ.e.a.s. lífeyrissjóði. En okkur, sem að samningunum stóðum, fannst það lítt viðunandi og raunar óviðunandi að hugsa til þess, að þeir öldruðu verkamenn, sem nú væru að fara út af vinnumarkaðinum, þegar við vorum að semja, og áttu þess ekki neinn kost að gjalda í lífeyrissjóðina, fengju aldrei neitt af þeim að segja. Og þá varð niðurstaðan þessi, að ríkisstj. skuldbatt sig til að afla fjár, sem svaraði 15 ára iðgjaldagreiðslu þessa gamla fólks, sem nú væri að fara út af vinnumarkaðinum, þannig að það gæti fengið bætur greiddar úr þessum lífeyrissjóði strax eftir fyrsta ársfjórðung 1970. Ríkisstj. skuldbatt sig til að útvega þetta fé að 1/4 hluta úr ríkissjóði og 3/4 hlutum úr Atvinnuleysistryggingasjóði, og var á það sætzt. Þetta fé, sem þarna er um að ræða, nemur nokkuð mörgum tugum millj. kr. á ári, og verður þessum greiðslum haldið áfram í 15 næstu ár, þau 15 ár, sem þetta fólk hefði annars þurft að greiða iðgjöld til þess að öðlast lífeyrissjóðsréttindi. Það eru í raun og veru iðgjaldagreiðslur hins aldraða fólks, sem nú er að fara út af vinnumarkaðinum og hefur ekki neina tekjuvon aðra en ellilífeyrinn, svo naumt sem hann er nú skammtaður. Þessi samningsákvæði okkar og þetta frv. eiga að koma þessu gamla fólki til hjálpar. Ég tek undir það, að málið kom fullseint fram og hefur orðið fyrir töfum, og skiptir því miklu máli, að það geti nú héðan af fengið skjóta og tafarlausa afgreiðslu, því að í raun og veru er allmikið verk óunnið enn. Verkalýðsfélögin eru að vísu alveg í þann veginn að ganga frá allri undirbúningsvinnu við stofnun lífeyrissjóðanna almennt, og ég geri ráð fyrir, að nú um þessi mánaðamót verði sú hlið málsins komin í höfn. En það er eftir að semja reglugerð á grundvelli lagasetningarinnar, og það þarf eiginlega allt saman að vera tilbúið, þegar á að koma til fyrstu greiðslna, núna eftir marzlokin. Þá er liðinn fyrsti ársfjórðungur þessa árs og þá verða fyrstu greiðslurnar að geta komið til aldraða fólksins, því að greiðslurnar í sjóðinn miðuðust við síðustu áramót og þannig er komið inn fé frá hendi ríkisstj., auk þess sem iðgjaldagreiðslur af launþegum og atvinnurekendum hófust um síðustu áramót. Ég hef heldur enga ástæðu til þess að ætla annað en málið fái héðan af mjög skjóta afgreiðslu. Það var aðeins þetta, sem tafði, að menn voru að athuga, hvort hægt væri á nokkurn hátt að rýmka lagasetninguna út fyrir samkomulagið, þannig að hún næði einnig til nokkurra tuga manna, sem höfðu þá sérstöðu, að þeir höfðu greitt til atvinnuleysistrygginganna og áttu þannig hlutdeild í því fé, sem er að verulegu leyti undirstaðan undir greiðslu fjármagnsins frá hendi ríkisins, með líkum hætti og meðlimir Alþýðusambandsins sjálfs. En það er augljóst mál, að það verða ekki aðeins nokkrir tugir, heldur kannske nokkur hundruð manna innan verkalýðshreyfingarinnar fyrir barðinu á því, að ákvæðin í samkomulaginu eru of þröng. Hagir manna geta t.d. breytzt, og það er augljóst mál, að það fólk, sem hefur flutzt úr sveit og komið inn á vinnumarkaðinn, en er samt á þessu aldursskeiði, getur útilokazt vegna ákvæðis í samkomulaginu, því að á einum stað segir þar, að til réttindatíma skuli aðeins reikna þann starfstíma, sem hlutaðeigandi hefur verið félagi stéttarfélags innan Alþýðusambands Íslands. Nú hafa menn kannske flutzt af öðrum vinnumarkaði en þeim, sem réttindi veitir, eða félög hafa myndazt síðan samkomulagið var gert, og félagahópar, sem áður voru réttindalausir, hafa þar með öðlazt réttindi í Alþýðusambandinu. Út af þessu öllu saman geta risið viðkvæm vandamál, í viðbót við mörg önnur, sem ekki koma í ljós fyrr en farið verður að framkvæma l. eins og Alþ. gengur frá þeim. Ég tek sem sé undir þá ósk, að málið fái skjóta afgreiðslu og hægt sé því að hefja það starf, sem ekki er hægt að inna af hendi fyrr en löggjöfin liggur fyrir.



Herra forseti. Ég vil aðeins láta í ljós ánægju mína með þá sameiginlegu niðurstöðu, sem heilbr.- og félmn. hefur komizt að, þ.e., að það frv., sem hér liggur fyrir, verði samþ. óbreytt frá Alþ. Hér hefur verið á það minnzt, að þetta frv. er til staðfestingar á samkomulagi, sem gert var milli hæstv. ríkisstj. og verkalýðshreyfingarinnar í mjög erfiðum samningaviðræðum á s.l. vori og var einn þáttur í lausn þeirrar löngu kjaradeilu, sem staðið hafði þá yfir í margar vikur. Það liggur að sjálfsögðu í augum uppi, að samkomulag, sem gert er í slíkri deilu, er ekki sú lausn, sem við fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar í þeirri samninganefnd hefðum talið æskilegasta. Til þess að ná samkomulagi verða báðir aðilar að falla frá ýmsu af því, sem þeir hefðu þó frekar óskað eftir, að með yrði haft. Okkur var þess vegna að sjálfsögðu ljóst, að á þessu samkomulagi kynnu að verða ýmsir vankantar í framkvæmd, og ég hygg, að við nánari athugun málsins hjá okkur liggi það enn þá ljósara fyrir, að það væri mjög auðvelt af okkar hálfu, eins og sagt var hér áðan, að flytja vinsælar brtt., sem tækju til ýmissa þeirra atriða, sem við þegar sjáum fyrir, að munu valda miklum erfiðleikum í framkvæmd. En við höfum hins vegar ekki talið rétt að gera það á þessu stigi málsins, heldur að fá nú fyrst reynslu af málinu í framkvæmd og taka það þá síðan til endurskoðunar, þegar sú reynsla er fengin. Ástæðan fyrir því, að verkalýðshreyfingin taldi ekki aðeins nauðsynlegt að semja á s.l. vori um lífeyrissjóði, sem væru færir um að greiða ellilífeyri í framtíðinni, heldur taldi hún einnig nauðsynlegt, að nú þegar kæmu til lífeyrisgreiðslur til aldraðra félaga í verkalýðsfélögunum, er fyrst og fremst sprottin af þeirri reynslu, sem við höfum orðið fyrir í verkalýðshreyfingunni á undanförnum árum. Með miklum samdrætti á atvinnumarkaðinum og stórkostlegu atvinnuleysi er það staðreynd, að fyrst byrjaði þetta að bitna á eldri félögum okkar í verkalýðsfélögunum, þeim, sem voru að einhverju leyti vegna aldurs orðnir ófærari til atvinnu og til að afla sér atvinnutekna. Þeir voru fyrst látnir víkja út af vinnumarkaðinum. Þessi hópur félaga okkar í verkalýðsfélögunum, sem þannig hefur undanfarin ár orðið að ganga um atvinnulaus vegna aldurs og ekki haft annað til framfærslu en hinar allt of naumu bætur frá almannatryggingakerfinu, hefur því vægast sagt búið við mjög skarðan hlut í okkar þjóðfélagi á undanförnum árum. Það var því augljóst mál, að það yrði að rétta alveg sérstaklega hlut þessara manna, ef fjöldi þeirra ætti ekki að komast á algeran vonarvöl. Hitt er svo annað mál og það vil ég endurtaka, að okkur er ljóst, að í þessu frv. er ekki fólgið neitt allsherjar réttlæti gagnvart öldruðu fólki eða öldruðum launþegum innan verkalýðshreyfingarinnar eða utan, en væntanlega mun framkvæmd þessa frv. eða þessara laga, ef frv. verður samþ., sem ég vona, leiða til þess, að það verði þá fyrr en ella sniðnir af þeir vankantar, sem við óhjákvæmilega sjáum fyrir, þótt þeir sjáist kannske ekki allir nú þegar. Ég vænti því, að hv. d. geti fallizt á að samþykkja frv., eins og það liggur nú fyrir, með þeirri brtt., sem fyrir liggur frá heilbr: og félmn.



Herra forseti. Ísland hefur verið aðili að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Alþjóðabankanum frá stofnun þessara alþjóðlegu fyrirtækja. Aðildarríkin eru nú nokkuð á annað hundrað, og nefnist framlag hvers þeirra um sig til stofnananna kvóti þeirra hjá stofnuninni. En réttur aðildarríkjanna til lántökuyfirdráttar eða ýmiss konar fyrirgreiðslu fer fyrst og fremst eftir upphæð kvóta aðildarríkjanna eða hluta þeirra í eigin fé stofnunarinnar. Í upphafi var kvóti Íslands hjá hvorri stofnuninni um sig ákveðinn 1 millj. dollara, en venjan hefur verið sú á þeim árum, sem liðin eru síðan stofnuninni var komið á fót, að endurskoða upphæð kvótanna til hækkunar á u.þ.b. 5 ára fresti, og hefur kvóti Íslands þannig smám saman hækkað hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum úr 1 millj. dollara í 15 millj. dollara, sem hann er nú, og er um að ræða sömu upphæð hjá Alþjóðabankanum. Þar hefur hækkunin numið úr 1 millj. dollara í 15 millj. dollara. Nú á þessu ári stendur enn á ný yfir endurskoðun á kvótaupphæðum einstakra aðildarríkja, og hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum er enn meira um að ræða vegna þess, að ákveðið hefur verið í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sérstök ný gjaldeyrisréttindi, sem veita aðildarríkjunum sérstakan rétt til yfirdráttar. En þessi réttur mun fara eftir því, hver kvótinn verður endanlega ákveðinn. Talið er, að Íslendingar eigi rétt á því að fá almenna kvótahækkun hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum eða muni geta fengið samþykkta almenna kvótahækkun hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, sem nemur 25%, en vegna reglnanna um hin nýju gjaldeyrisréttindi muni Ísland geta átt kost á sérstakri hækkun, sem nemur 28,3%, ofan á núgildandi kvóta, þannig að kvótahækkunin hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum mundi geta orðið úr 15 millj. dollara í 23 millj. dollara. Sú kvótahækkun, sem Ísland mun eiga kost á hjá Alþjóðabankanum nemur hins vegar tæplega 23% eða úr 15 millj. í 18,4 millj. dollara. Reglur um greiðslur á þessum kvótahækkunum eru þannig, að í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum þarf aðildarríki að leggja fram 1/4 hluta í gulli. Seðlabankinn er aðili fyrir Íslands hönd að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og mundi því af gjaldeyrisforða sínum leggja fram það gullmagn, sem hér yrði nauðsynlegt að greiða. Um aðildina að Alþjóðabankanum er það að segja, að þar ber að greiða 1% framlagsins í upphafi, en 9% eftir nánara samkomulagi, væntanlega á nokkrum árum. Hins vegar eru 90% af auknu stofnfé aðeins ábyrgðarfé. Það, sem greiða þyrfti í sambandi við þessa auknu aðild að Alþjóðabankanum, yrði aðeins 340 þús. dollarar, og er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður taki það fé að láni hjá Seðlabankanum og fyrir liggur vilyrði hans fyrir því láni. Um það er væntanlega enginn ágreiningur, að það væri Íslandi til mikilla hagsbóta að fá þessa auknu aðild að þessum tveimur alþjóðafjármálastofnunum. Fram að þessu hafa allar hækkanir á eiginfjárhlutdeild Íslands í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Alþjóðabankanum verið samþykktar með shlj. atkv. hér á hinu háa Alþ., og ég vona, að svo verði enn að þessu sinni, þar eð um tvímælalaust hagsmunamál fyrir landið er að ræða að fá þá aukningu á hlutdeildarfé í þessum tveim stofnunum, sem nú mun vera kostur á. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til; að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Gildandi lög um útvarpsrekstur ríkisins, eða um ríkisútvarpið, eru orðin margra áratuga gömul. Þau eru að verulegu leyti frá árinu 1934. Fyrstu lög, sem sett voru um útvarpið, voru hins vegar sett árið 1924, eða 10 árum áður. Ýmiss konar breyt. hafa verið gerðar síðan 1934 á l. um ríkisútvarp, sérstaklega að því er varðar kosningu í útvarpsráð og um ýmis fjárhagsatriði. Enn fremur voru gerðar nauðsynlegar breytingar á útvarpsl., þegar sjónvarpsreksturinn hófst, en menntmrn. úrskurðaði á sínum tíma, þegar sjónvarpið var í undirbúningi, að sjónvarpsrekstur skyldi vera í verkahring ríkisútvarpsins, að sjónvarpsrekstur væri útvarpsrekstur eins og hljóðvarps, sem búið var að starfrækja hér á Íslandi í áratugi. Þótt sjónvarpsrekstur væri hafinn og þar með yrði mjög mikil breyting á starfsháttum og starfsrekstri ríkisútvarpsins, þótti samt sem áður ekki rétt að gera till. um það, að sett yrði ný útvarpslöggjöf. Eðlilegra var talið, og lét ég þess getið hér á Alþ. í sambandi við umræður um fjármál ríkisútvarpsins og fsp., sem fram voru bornar, að ríkisstj. taldi eðlilegt að bíða með setningu nýrra útvarpsl. þangað til nokkur reynsla væri fengin af sjónvarpsrekstrinum. Á s. l. ári þótti hins vegar svo komið, að tímabært væri orðið að efna til allsherjar endurskoðunar á gildandi l. um ríkisútvarpsrekstur á Íslandi. Í júlí í fyrra skipaði menntmrn. þess vegna 3 manna n. til þess að endurskoða gildandi l. og reglugerðir um ríkisútvarpið. Í n. voru skipaðir Andrés Björnsson, útvarpsstjóri, dr. Þórður Eyjólfsson, fyrrverandi hæstaréttardómari, og Benedikt Gröndal, formaður útvarpsráðs, sem jafnframt var skipaður formaður n. Það var sérstaklega tekið fram í skipunarbréfi menntmrn., að þess væri óskað, að n. endurskoðaði allar reglur, sem settar hefðu verið um flutning dagskrár og frétta, og gerði till. um nýjar, ef nauðsynlegt yrði talið, þannig að hægt væri að gera ráð fyrir því, að frá og með tilteknum degi tækju gildi, ekki aðeins ný lög frá Alþ, um útvarpsreksturinn, heldur einnig nýjar reglugerðir og nýjar reglur um þá þætti útvarpsrekstrarins, sem nauðsynlegt er, að séu sem skýrastar reglur um, t. d. um flutning frétta og birtingu auglýsinga bæði í hljóðvarpi og sjónvarpi. Þeir þremenningarnir, sem í n. völdust, unnu ágætt starf og mjög skjótlega, unnu í raun og veru hraðar en maður á að venjast af n., sem falið er vandasamt verk, og skiluðu fyrir fáeinum vikum frv. að nýjum útvarpsl. til ríkisstj. og jafnframt fullgerðum frumdrögum fyrir ríkisútvarpið, reglum um fréttaflutning útvarpsins og um birtingu auglýsinga í hljóðvarpi og sjónvarpi. Eru þessi reglugerðardrög og reglnadrög birt sem fskj. með þessu frv., til þess að hv. alþm. gefist kostur á að kynna sér út í æsar, hvernig menntmrn. hugsar sér að framkvæma þann lagabálk, sem hér er lagður fyrir hið háa Alþ. til meðferðar. Ef n. þingsins óska eftir því að koma á framfæri brtt. við ákvæði í reglugerð eða reglur um fréttaflutning eða birtingu auglýsinga, þá mun rn. að sjálfsögðu taka þær ábendingar til athugunar, þó að þm. geti að sjálfsögðu gert beinar till. við meðferð þingsins um breytingar á þessum skjölum. Það er eingöngu lagafrv. sjálft, sem er til formlegrar meðferðar í Alþ., en ég endurtek, að rn. mun taka vinsamlega við öllum ábendingum, sem fram kunna að koma um breytingar á þessum plöggum. Einmitt í því skyni, að slíkt verði mögulegt, hefur verið ákveðið að birta það sem fskj. með sjálfu lagafrv. Frv. fylgir svo ítarleg grg., að ég sé ekki ástæðu til annars en að láta mér nægja að rekja helztu efnisbreytingar, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Fyrst og fremst er hér um að ræða það, að öll gildandi lagaákvæði um útvarpsrekstur ríkisins eru samræmd og færð í einn lagabálk. Það er ekki um það að ræða, að gagngerðar breytingar séu gerðar á skipulagi útvarpsins, hlutverki þess eða stöðu í íslenzku þjóðfélagi. En öll gildandi ákvæði eru færð til einnar heildar, en þó gerðar breytingar á gildandi ákvæðum á nokkrum sviðum, og þeirra breytinga skal ég geta hér í sem stytztu máli. Ríkisútvarpið er með þessu frv., ef að lögum verður, gert að sjálfstæðri stofnun í eign íslenzka ríkisins. Er þetta í samræmi við þá stefnu, sem ríkir yfirleitt varðandi reksturs útvarps og sjónvarps í nálægum löndum, að æskilegt er talið, að jafn áhrifamikil menningarstofnun og ríkisútvarp hlýtur að vera sé sem sjálfstæðust og sem minnst háð venjulegum sviptivindum þjóðmálanna, sem eiga með eðlilegum hætti rót sína að rekja til stjórnmálaátaka, eins og þau eru eðlileg og nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Þó ríkisútvarpið hljóti að sjálfsögðu að lúta yfirstjórn þess ríkisvalds, sem Alþ. kýs á hverjum tíma, þá er æskilegt, að útvarpið sé sem sjálfstæðast og geti tekið ákvarðanir án þess að vera í störfum sínum háð afskiptum ríkisvalds. Það er þessi stefna, sem undirstrikuð er og lögð áherzla á með því ákvæði í frv., að útvarpið skuli vera sjálfstæð stofnun í eign íslenzka ríkisins. Hér er í raun og veru fyrst og fremst um að ræða stefnumörkun en ekki lagabreytingu, sem hafi verulega grundvallarþýðingu í reynd fyrir réttarstöðu ríkisútvarpsins. En ég er n. sammála um, að æskilegt sé, að þetta komi skýrt fram - að til þess er ætlazt, að staða ríkisútvarpsins sé sem sjálfstæðust og óháðust pólitískum yfirmönnum sínum á hverjum tíma. Þá er gert ráð fyrir því að ríkisútvarpið sjálft fái einkarétt á útvarpi, þann einkarétt, sem ríkisstj. hefur samkvæmt gildandi l. og er það skilgreint mun nánar en áður er gert, hvað í einkaréttinum felst. Þetta er í rauninni í samræmi við fyrsta atriðið, sem ég nefndi. Fyrst ríkisútvarpið er gert að sjálfstæðri stofnun í eign íslenzka ríkisins, þá er stofnuninni sjálfri falinn einkarétturinn en ekki ríkisstj. Í gildandi lagaákvæðum eru ekki skýr ákvæði um það, hvert sé hlutverk ríkisútvarpsins, en slík ákvæði eru tekin upp í þetta frv., og vona ég, að ekki þurfi að koma til ágreinings um það, hvort hlutverk ríkisútvarpsins sé vel og skilmerkilega og skynsamlega afmarkað í ákvæðum frv. Þá eru gerðar nokkrar breyt. á varðandi kjör útvarpsráðs. Eftir sem áður á það að vera kjörið til 4 ára, og í því eiga sæti 7 menn kjörnir af Alþ., eins og nú á sér stað. Samkvæmt gildandi l., þá er hverju nýkjörnu Alþ. ætlað að kjósa útvarpsráð. Í þessu frv.er hins vegar gert ráð fyrir því, að útvarpsráð sé kosið til 4 ára og sitji út 4 ára tímabilið, jafnvel þó að kosningar eigi sér stað á starfstíma útvarpsráðsins, og þær kosningar hafi í för með sér breyttan pólitískan meiri hl. á Alþ. Ríkisstj. taldi rétt að flytja frv., eins og n. gekk frá því, og þar á meðal að hafa þetta ákvæði í frv., eins og n. hafði óskað eftir, að það væri. En ég vildi vekja athygli hv. alþm. og þá sérstaklega þeirrar n., sem fær málið til meðferðar, væntanlega hv. menntmn., á þessu ákvæði. Hér er í raun og veru um að ræða eina ákvæðið, sem ég persónulega hef ekki gert upp endanlega afstöðu mína til. Mér sýnist margt benda til þess, að æskilegt gæti verið að halda því skipulagi, sem nú er varðandi þetta efni, þó að ég skilji hins vegar vel það sjónarmið, sem fyrir nm. hefur vakað með brtt., en það er að koma sem mestri festu á störf útvarpsráðs. Hins vegar er því ekki að leyna, að það eru líka veigamikil rök, sem liggja til þeirrar skipunar, sem nú er á um þetta efni, að nýkjörinn meiri hl. á Alþ. skuli eiga kost á því að kjósa stjórn jafn veigamikillar stofnunar og ríkisútvarpið er. Það gæti haft í för með sér óþægindi fyrir báða aðila, bæði fyrir yfirstjórn ríkisútvarpsins, þ. e. a. s. yfirstjórn dagskrár þess, útvarpsráðið, annars vegar, og fyrir nýja ríkisstj. hins vegar, ef ólíkur pólitískur meiri hl. stendur að baki hvorri stofnuninni um sig. Sérstaklega vildi ég benda á, að það getur verið óþægilegt fyrir formann útvarpsráðs, sem skipaður hefur verið af menntmrh., sem kann að vera kominn frá völdum, ef hann á að halda sæti sínu, eftir að nýr menntmrh. er kominn til valda, sem tilheyrir öðrum pólitískum meiri hl. á Alþ. en sá, sem áður var skipaður. Ég geri mér algerlega ljósa kosti og galla hvors kerfisins um sig, og skal á þessu stigi ekki láta í ljósi endanlega skoðun mína á þessu atriði. Ég veit, að um þetta getur mönnum sýnst sitt hverjum, og fer sá ágreiningur áreiðanlega ekki eftir skipun manna í flokka, heldur mótast af öðrum ástæðum. En ég vildi beina því til hv. n., að hún ræði þetta atriði sérstaklega, og er fyrir mitt leyti fús til viðræðna við n. um þetta atriði eins og raunar frv. allt, ef n. kynni að óska eftir því. Hins vegar er það tvímælalaust til bóta, að nú er gert ráð fyrir að lögfesta, að ákvarðanir útvarpsráðs um útvarpsefni séu endanlegar. Þetta er eitt með öðru, sem bendir í þá átt, að með þessum nýju l. yrði stefnt að því að gera útvarpið enn þá óháðara og enn þá sjálfstæðara en það hefur verið fram til þessa. Þá eru enn fremur sett ákvæði, sem ekki eru í gildandi l. um skipulag ríkisútvarpsins, og komið á fót framkvæmdastjórn innan stofnunarinnar. Í reynd hefur slíkri framkvæmdastjórn verið komið á með reglugerðarbreytingu og skipun starfsmanna í embætti, en fullkomlega eðlilegt er að setja um þetta skýr ákvæði í væntanleg útvarpslög sjálf. Þá er að geta um það ákvæði, sem kannske er merkasta nýmælið í frv., en það er, að gert er ráð fyrir, að 5% afnotagjalda hljóðvarps og sjónvarps renni í framkvæmdasjóð til þess að tryggja stofnuninni viðunandi húsnæði og húsakost. Því er ekki að leyna, að ríkisútvarpið í heild, bæði hljóðvarp og sjónvarp, hafa átt við húsnæðisvandræði að stríða. Vöxtur stofnunarinnar og starfsemi hennar hefur verið svo gífurlegur, að erfitt hefði verið að sjá fyrir húsnæði, sem væri við hæfi, ef miðað er við þann gífurlega vöxt rekstrar, sem átt hefur sér stað. Það hefur aldrei tekizt að afla fjár til byggingar yfir ríkisútvarpið, vegna þess að ríkisstj. hver á fætur annarri hafa hikað við að hækka afnotagjöldin í þeim mæli, sem nauðsynlegt væri, til þess að unnt væri að byggja yfir ríkisútvarpið jafnmyndarlega og æskilegt væri. Hér er hins vegar lagt til, að lögákveðið verði, að 5% afnotagjaldanna af bæði hljóðvarpi og sjónvarpi skuli renna í framkvæmdasjóð til þess að byggja yfir þessa mikilvægu stofnun. Ég vil taka það skýrt fram þegar við þessa 1. umr., að ef þetta lagaákvæði yrði samþ., mundi í því felast fyrirmæli Alþ. um að hækka afnotagjöld af útvarpi og sjónvarpi um 5%, það, sem þessu nemur, þar eð ekki er hægt að draga úr rekstrarfé ríkisútvarpsins vegna þessa ákvæðis og minnka rekstrarfé þess þannig um 5% til þess að leggja í framkvæmdasjóð. Ég vildi, að það kæmi alveg skýrt fram, hvað ég teldi í samþykkt þessa ákvæðis frv. felast. Þá eru gerðar veigamiklar breytingar til hagræðingar á innheimtu afnotagjalda fyrir sjónvarp og ákveðið að ríkisútvarpið skuli fá lögveð í sérhverju sjónvarpstæki og innheimtustjóri fá fógetavald. Hér er tvímælalaust um bætta stjórnhætti að ræða, sem munu leiða til sparnaðar og auka raunverulegar tekjur ríkisútvarpsins. Þá er felld niður umdeild heimild starfsmanna ríkisútvarpsins til þess að fara inn á heimili manna til eftirlits með útvarpsnotum. Þessi heimild, sem er í gildandi lögum, hefur sársjaldan verið notuð, og hvorki yfirmenn útvarpsins né rn. hafa talið rétt að beita henni nema í ýtrustu neyðartilfellum, ef svo mætti segja. Þessi heimild hefur verið mjög gagnrýnd, og nú er talið rétt að fella hana niður. Síðasta nýmælið, sem í frv. er og ég vil segja, að sé annað merkasta nýmælið í þessum frv. bálki, er, að sett eru í frv. ákvæði um ábyrgð á útvarpsefni, en hingað til hafa engin ákvæði verið í gildandi l. um það, hver beri ábyrgð á því efni, sem útvarpið flytur, ef t. d. reynist vera um meiðyrði að ræða, villandi upplýsingar, sem geta valdið fjárhagsábyrgð eða því um líkt. Þetta atriði er mjög vandmeðfarið í löggjöf. Ýmis nágrannalönd hafa sett lagaákvæði um þetta efni, t. d. Svíar, og ég tel það vera til mikilla bóta, að ýtarleg ákvæði skulu um þetta efni sett hér í heilum kafla frv., IV. kaflanum. Herra forseti. Ég get látið þessi orð nægja sem framsöguræðu fyrir þessu frv. til útvarpslaga. Ég á ekki von á því, að í því felist ákvæði, sem séu líkleg til þess að valda neinum verulegum deilum hér á hinu háa Alþ. Ég vona, að allir flokkar telji það orðið tímabært að setja heildarlöggjöf um jafn víðtækan rekstur og rekstur hljóðvarps og sjónvarps er orðinn í íslenzku þjóðfélagi, Þetta frv. hefur verið unnið mjög vandlega. Að baki því liggur mjög vandaður undirbúningur, og ég vona, að það auðveldi hv. þm. að átta sig á málinu frá öllum hliðum, að hugsanleg reglugerð og hugsanlegar reglur um fréttaflutning og birtingu auglýsinga eru birtar sem fskj. með þessu frv. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2, umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hætta mér langt út í umr. í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir til 1. umr., enda hefur ekki verið mikill tími til þess að setja sig inn í málið, þar sem því var útbýtt hér í gær. Ég vil segja það í sambandi við undirbúning þessa frv., að ég efast ekkert um það, að þeir menn, sem þar hafa unnið að, hafi unnið sitt verk vel, en takmarkaður hópur manna er það, þar sem í þriggja manna n. er útvarpsstjóri og formaður útvarpsráðs, sem eru nánustu forsvarsmenn stofnunarinnar og þriðji maðurinn mjög mætur fyrrv. hæstaréttardómari. En valdsvið eða hugsanasvið þessara manna er þar af leiðandi ekki mikið. Ég hefði talið, að það hefði verið heppilegra, að sjónarmið fleiri manna hefðu komið þar að heldur en þarna hefur átt sér stað. Það, sem mig langaði til að víkja að, er í sambandi við fjármál ríkisútvarpsins, sem ég ætla ekki að fara langt út í að þessu sinni, en aðeins lýsa mínu viðhorfi til þess. Það hefur verið nokkuð uppi umr. um það, hvort afla eigi tekna til ríkisútvarpsins með nefskatti eða á þann hátt, sem gert hefur verið. Þetta mál hefur verið, að ég held, nokkuð athugað, þó að ég hafi a. m. k. ekki hér neinar heildarniðurstöður í því. Hins vegar er mér það ljóst, að útvarpsmenn eru á móti því að taka upp nefskatt og láta almenna innheimtu ríkisins hafa á hendi innheimtu á tekjustofni þess. En ég verð að segja það sem mína skoðun, að mér finnst það orka mjög tvímælis, hvort á að fylgja því formi, sem nú er fylgt í sambandi við innheimtu á útvarpsgjöldum. Mér finnst það t. d. eðlilegt, að þegar ég er búinn að greiða afnotagjöld fyrir útvarp, þá megi ég hlusta á það, hvort sem það er heima á mínu heimili eða úti í bíl mínum. Ég álít, að ég eigi ekki að greiða sérstakt gjald fyrir það, þó að ég geti ekki notið þess að hlusta á útvarpið heima í minni stofu, vegna þess að ég þarf að vera á ferðalagi. Það er ekki réttmætt, þó að útvarpið hafi komizt upp með það og haldi enn þá þeirri reglu, að láta sama aðilann greiða gjöld mörgum sinnum, af því að hann hefur ekki aðstöðu til þess að hlusta á útvarpið á sínu heimili. Sama er að segja um bátinn eða beitingarskúrinn. Ef þetta er sá aðili, sem greiddi gjaldið heima, þá á hann að njóta þess að fá að hlýða á útvarpið, þó að hann verði að hreyfa sig til. Ég er því ekki búinn að tileinka mér þá skoðun, að það sé réttmætt nú, þegar við förum að endurskoða þessa löggjöf, að fylgja þessari sömu reglu þar um, sem við höfum áður gert og sætt hefur verulegri og réttmætri gagnrýni. Ég er heldur ekki búinn að átta mig á því, en skal viðurkenna það, að ég hef haft mjög lítinn tíma til þess að setja mig inn í málið, að innheimtustjóri eigi að hafa lögtaksvald. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að ríkisútvarpið geti beðið um lögtaksúrskurð vegna innheimtunnar hjá þeim, sem með þann rétt fara, en þurfi ekki að löggilda þá sjálfa til þess að framkvæma þetta og gera það með því, að þegar mánuður er liðinn frá gjalddaga, þá geti þeir heima í sinni stofnun úrskurðað lögtak hjá öllum útvarpsnotendum, án þess að hafa um það meiri háttar framkvæmd. Ég fæ ekki skilið, af hverju það er ekki hægt að snúa sér til sýslumanna og bæjarfógeta á viðkomandi stöðum til að fá þessa lögtaksúrskurði. Ég verð því að segja það, að ég mundi a. m. k. vilja kynna mér þennan kafla um fjármál ríkisútvarpsins betur, áður en ég get fallizt á réttmæti hans. Ég harma það í raun og veru, að þegar þessi löggjöf er endurskoðuð, þá skuli vera tekið svo einhliða sjónarmið ríkisútvarpsins, eins og hér er gert, og þykist sjá að það sé vegna þess, hvernig athugunin er framkvæmd, og hvað sá hringur er þröngur, sem þar er fylgt. Ég skal svo ekki við þessa umr. segja um þetta fleiri orð. En ég vil endurtaka það, að ég tel, að það sé réttmætt að taka til athugunar þær mörgu óskir og mörgu kröfur, sem hafa komið fram um það að breyta innheimtuaðferð ríkisútvarpsins og m. a. að vera ekki að innheimta frá sama aðila útvarpsgjald oft og mörgum sinnum, þó að hann verði vegna starfs síns eða af öðrum ástæðum að hreyfa sig frá sínu heimili.



Herra forseti. Aths. hv. 3. þm. Vesturl. eru flestar um mál, sem eru kunn og hafa verið rædd lengi. Ég skal taka undir það með honum, að ég vænti þess, að þetta mál fái það ítarlega meðferð hér á þingi, að þm. geti, áður en yfir lýkur, verið ánægðir með það, að þeir hafi fengið nógan tíma til þess að íhuga það vandlega. Það má sjálfsagt deila um, hvort á að hafa fámennar eða fjölmennar nefndir, sem semja lagafrv. Í þessu tilfelli var valin n., sem ekki var fjölmenn, en hafði þó allmikla reynslu af þessum málum. Út af þremur einstökum atriðum, sem hv. þm. nefndi, vil ég aðeins segja örfá orð á þessu stigi. Deilan um það, hvort gera eigi útvarpsgjaldið að nefskatti, hefur staðið í mörg ár, og það hafa verið skipaðar margar nefndir, sem hafa farið ítarlega ofan í þetta mál. Í þeim n. hafa ekki eingöngu verið menn frá ríkisútvarpinu sem stofnun, heldur hygg ég, að meiri hl. þeirra, sem um hafa fjallað, hafi verið utan útvarpsins. Niðurstaðan hefur alltaf orðið sú, að vankantar á því að gera útvarpsgjaldið að nefskatti, hafa reynzt vera svo miklir, að menn hafa horfið frá því við nánari athugun og íhugun. Ég vil nefna það sem dæmi, að verði hljóðvarpsgjald í bílum fellt niður, þá falla niður milli 12 og 15 þús. afnotagjöld. Ríkisútvarpið er eins og ríkissjóður, sem hv. þm. þekkir mjög vel, og verður að fá nokkurn veginn fyrir vissum útgjöldum. Það yrði því að innheimta þessi gjöld af öðrum. Nú er það svo,að ef gjaldið ætti að verða nefskattur, mundi það geta komið mjög þungt niður á þeim fjölskyldum, þar sem er margt fullorðið fólk, t. d. fleira fólk á þeim aldri, sem borgar tryggingagjald, sem oft er nú við miðað, heldur en hjón. Það getur því farið svo, að bíleigendur losnuðu við að borga sérstakt útvarpsgjald, en að öllum líkindum yrði það yngsta fólkið, skólanemendur og aðrir, sem eru að byrja að vinna, sem búa á öðrum heimilum en sínum eigin, oftast nær foreldraheimilum, og á hinn bóginn eldra fólkið, sem yrði fyrir barðinu á þessu. Og þessi tilfærsla á gjöldum frá bílaeigendum, sem eru nú yfirleitt fjárhagslega stæðustu borgarar í landinu, til annarra óvissra, er mjög vafasöm frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Eins er það, að heimili, sem hafa fleira fólk á aldrinum yfir 16 ára, gætu farið mjög illa út úr þessari breytingu og fengið margfalt útvarpsgjald til greiðslu. Þetta eru þau atriði, sem hafa hrætt margar nefndir frá því að taka upp þessa breytingu. Hins vegar vil ég benda hv. þm. á það, sem hann mun taka eftir, þegar honum gefst tóm til að skoða frv. betur, að í 15. gr. þess er heimild til þess, að með reglugerð megi sameina hljóðvarps- og sjónvarpsgjald í eitt gjald. Þetta þýðir að vísu ekki, að það verði gert að nefgjaldi, en þetta skapar möguleika til þess að gera þessi gjöld einfaldari í meðförum og halda þeim niðri, eins og hægt er. Það kann að koma mönnum spánskt fyrir sjónir að hafa innheimtustjóra útvarpsins löglærðan mann og láta hann fá fógetavald á takmörkuðu sviði. Nú er talað um, að við lifum á tímum hagræðingar, viljum spara skrifstofustarfsemi og ýmislegt annað. Hér er um að ræða innheimtu á 50–60 þús. hljóðvarpsgjöldum og 35 þús. sjónvarpsgjöldum. Gæti farið svo, að í reynd væri verið að spara mjög mikla vinnu, enda er þetta ekki nýtt, því að menn hafa komið auga á þennan möguleika fyrir alllöngu, og núv. innheimtustjóri útvarpsins, sem er lögfræðingur, hefur fengið löggildingu samkv. 33. gr. l. nr. 85 1936 sem fulltrúi við embætti borgarfógeta í Reykjavík, bæjarfógeta í Kópavogskaupstað, bæjarfógeta Hafnarfjarðar, sýslumanns Gullbringu- og Kjósarsýslu og bæjarfógeta í Keflavík. Hefur hann samkv. því heimild til að framkvæma lögtök fyrir afnotagjöldunum í þessum lögsagnarumdæmum. Þetta ákvæði er sem sagt komið til framkvæmda samkv. gildandi l. á svæðum, þar sem liðlega helmingur þjóðarinnar býr, og er því ekki um eins mikið nýmæli að ræða og ætla mætti við fyrstu sýn.



Herra forseti. Þessu frv. til nýrra útvarpslaga, sem hér liggur fyrir, var útbýtt að mig minnir í gær, og er nú komið til umr. hér í hv. d. Ég vil láta í ljósi þá von, að þetta tákni ekki það, að það eigi að stuðla að því, að þetta frv. verði afgreitt með hraði hér á Alþ., eins og stundum hefur átt sér stað um vandasöm mál flutt af hæstv. ríkisstj., því að reynslan sýnir, að slíkt er ekki vænlegt til góðrar úrlausnar. Það eru aðeins örfá orð, sem ég ætla að segja um þetta að öðru leyti. Það stendur í 1. gr. frv., að ríkisútvarpið eigi að vera sjálfstæð stofnun, í eign íslenzka ríkisins. Ég hefði nú kosið, að í grg. frv. og í framsöguræðu hefði því verið nánar lýst, hvað átt er við með þessum orðum „sjálfstæð stofnun“. Sjálfstæðið hlýtur eftir eðli málsins að verða nokkuð takmarkað, t. d. mun varla verða komið í veg fyrir það, þó að þetta frv. verði að lögum, að síðar verði gerð á Alþ. breyting á þeim l., ef mönnum sýnist svo. En í sambandi við þetta ákvæði um sjálfstæðið, langar mig til að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. menntmrh. og hjá hv. þm., sem hér talaði síðast og á sæti í undirbúningsnefndinni, hvort ekki hafi komið neitt til orða í þeirri n. að breyta eða setja ákvæði um kjörgengi manna í útvarpsráð. Það er gert ráð fyrir, að Alþ. kjósi útvarpsráðið, eins og verið hefur, og mig langar til að spyrja um það, hvort ekki hafi komið fram neinar till. um kjörgengi manna í ráðið. En um þau atriði hefur nokkuð verið rætt manna á milli, að það þyrftu að vera einhverjar takmarkanir á kjörgengi manna í ráðið. Nú er ég ekki að láta í ljósi neina skoðun um það, að svo stöddu, hvað heppilegt sé í því efni, en mig langar til að spyrja um þetta, hvort það hafi ekki komið til orða, t. d. að ekki gætu átt sæti í útvarpsráði menn, sem taka mikinn þátt í deilum um opinber mál hér á landi og eru þar á öndverðum meiði. Þá vildi ég spyrjast fyrir um það og óska svars við, ef það er til staðar, hvort orðið „tjáningarfrelsi“ í 3. gr. frv., eigi að vera sömu merkingar og orðið skoðanafrelsi, sem er í núgildandi útvarpslögum. Loks vil ég svo taka undir það, sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði hér áðan, að ég hefði kunnað betur við það, að ráðh. hefði ekki falið þessari ríkisstofnun, sem hér er um að ræða, að endurskoða l. um sjálfa sig á þann hátt, sem hér má segja, að gert hafi verið, þar sem meiri hl. n. eru yfirmenn úr sjálfu útvarpinu, en aðeins einn maður aðkominn. Ég er ekki viss um, að slíkt hafi áður verið talið heppilegt, en með því dreg ég ekki á neinn hátt í efa kunnugleika þessara manna á þessu efni, síður en svo. En mér finnst þetta vera réttmæt aths. hjá hv. 3. þm. Vesturl. Ég er einn af þeim, sem hef talið athyglisverðar þær till., sem uppi hafa verið um að breyta innheimtu afnotagjaldanna, og þá fyrst og fremst í sparnaðarskyni. Mér hefur sýnzt, að það kynni að vera óþarft nú, að útvarpið sjálft ræki sérstaka stofnun til þess að annast þessa innheimtu, og að þessu mætti koma þannig fyrir, að innheimtumenn ríkisins önnuðust innheimtuna. En ég hef jafnframt látið mér skiljast, að til þess, að svo gæti orðið, þyrfti sennilega að breyta álagningu afnotagjaldanna, þannig að þau verði ekki lögð á alveg á sama hátt og nú er gert. Og ekki fæ ég nú séð, að það væri endilega nauðsynlegt, ef þarna væri um persónugjald að ræða, að leggja það á á sama hátt og almannatryggingagjaldið. Ég vil beina því til n. og taka undir það, sem hér hefur áður verið sagt, að hún athugi þessar till. gaumgæfilega, sem áður hafa verið uppi um breytingu á innheimtu gjaldsins, og þá fyrst og fremst þannig, að sparnaður mætti verða á þessum innheimturekstri. Sumar opinberar stofnanir eru farnar að fela bönkunum að hafa slíka starfsemi. Um ákvæði frv., sem að því lúta að fela innheimtumanni útvarpsins fógetavald, þá verð ég að segja það, að mér brá nokkuð í brún, þegar ég sá þetta ákvæði, og fór að hugsa til ýmissa stofnana á vegum ríkisins, að þeim mundi þykja það hentugt við innheimtu, ef menn þeirra fengju fógetavald. Ég verð að svo stöddu að draga mjög í efa, að þetta sé fordæmi, sem rétt sé að gefa með löggjöf.



Herra forseti. Út af aths. hv. 1. þm. Norðurl. e. um innheimtu, skal ég með ánægju fullvissa hann um, að ég mun, ef málinu verður vísað til þeirrar n., sem ég á sæti í, eins og lagt hefur verið til, leggja á það ríka áherzlu, að það verði athugað enn einu sinni mjög vandlega, hvort rétt er að gerbreyta innheimtukerfinu. Er þá fyrst fyrir að líta á athuganir, sem gerðar voru af fjölmennum nefndum fyrir einum 2–3 árum síðan og fara síðan yfir allt það mál. Ég er honum sammála um, að það er mikið áhugamál allra aðila, að innheimta hjá ríkisútvarpinu verði eins ódýr og hægt er að hafa hana. En eitt af því, sem fram hefur komið í mörgum athugunum á þessum málum og mér hefur verið frá sagt, er, að Gjaldheimtan í Reykjavík treysti sér ekki til að ábyrgjast sömu innheimtuprósentu og útvarpið fær sjálft fyrir sambærilegan kostnað. Ég vil biðja menn að athuga vel fógetavaldið, sem þegar er komið á laggirnar, hvað snertir hálfa þjóðina, en ég vil benda á eitt atriði, sem er sérstakt varðandi sjónvarpstæki. Það er sama á hvaða sviði maður lendir í vanskilum. Ef það á að gera eitthvað upptækt hjá honum, þá er alltaf byrjað á sjónvarpstækinu. Þetta er af þeirri augljósu ástæðu, að það virðist vera það húsgagn, sem fólk vill sízt án vera. Í þessu felst ekki eingöngu það, að það sé verið að veita ríkisútvarpinu sérréttindi, heldur hitt, að því er þarna gefið tækifæri til að verja sjálft sig fyrir ásókn annarra. Hv. þm. vildi fá frekari skýringar á því, hvað það þýddi að tala um, að ríkisútvarpið yrði sjálfstæð stofnun í eign íslenzka ríkisins. Ég hygg, að það hafi komið skýrt í ljós í ræðu hæstv. menntmrh. Að sjálfsögðu verður slík stofnun að lúta yfirstjórn ráðherra, hvað stjórnun og rekstur hennar snertir, en ástæðan til þess, að það er talað sérstaklega um sjálfstæði í slíkri stofnun, er, að hin pólitísku völd á hverjum tíma hafi ekki sams konar ráð yfir henni, hvað efni dagskrár snertir. Alþ. setur almennar reglur um efnisflutning ríkisútvarpsins, en það er á því sviði, sem sjálfstæðið á að koma fram. Þess vegna er því slegið föstu í þessu frv., sem hefur verið lagaregla, viðurkennd af þekktustu lögfræðingum okkar, t. d. Ólafi Jóhannessyni, að í reynd væri svo, að ríkisstj. gæti hlutazt til um ýmislegt varðandi fjármál og rekstur ríkisútvarpsins sem annarra stofnana, en ekki dagskrárefnið. Um þetta eru fyrirmyndir í nálægum löndum, sem við höfum lært mikið af, og satt að segja get ég játað, að orðalagið er mjög svipað því, sem notað er, t. d. um danska og norska útvarpið. Sænska útvarpið er aftur á móti hlutafélag með mjög sérstöku móti, og brezka útvarpið lýtur sérstökum l., en það mætti nefna fjöldamörg dæmi um þessa fyrirsögn. Hv. þm. spurði, hvort orðið tjáningarfrelsi ætti að þýða það sama og skoðanafrelsi. Það er ekki alveg það sama. Við athugun fannst n., að ríkisútvarpinu kæmi við, hvort menn hefðu frelsi til að tjá sig eða ekki, en ekki hvaða skoðanir þeir hefðu. Ég veit ekki, hvort menn sjá muninn á þessu, en hann er samt sem áður fyrir hendi. Að lokum vil ég nefna þá spurningu hv. þm., hvort fjallað hafi verið um kjörgengi í útvarpsráð. Það var sannarlega gert, og var mikið um það rætt. Á því eru ýmsar hliðar. Það var t. d. rætt um, hvort starfsmenn ríkisútvarpsins eigi að geta verið í útvarpsráði. Þetta er vandamál í mörgum opinberum fyrirtækjum, sem nú kemur víða upp, hvort sami maður getur verið undirmaður stjórnenda fyrirtækisins og líka yfirmaður þeirra. Hins vegar átti hv. þm. við þá gagnrýni, sem verið hefur á útvarpsráði fyrir að vera skipað mönnum, sem væru allt of nátengdir stjórnmálaflokkum. Það var athuguð löggjöf um skipan útvarpsráða í fjöldamörgum öðrum löndum, og það var líka farið vandlega yfir þær breytingar, sem hafa orðið á skipun útvarpsráðs hér á landi. Í öðrum löndum er algengast - og á þá við þau Vestur-Evrópulönd, sem eru okkur nálægust - að útvarpsráð eða sambærilegar stofnanir séu skipaðar ýmist af þjóðþingum eða ríkisstjórnum. Það eru enn örfá dæmi til um, að háskólum er ætlað að skipa einn og einn útvarpsráðsmann. Í hlutafélaginu, sem myndað var um sænska útvarpið, eru alþýðuhreyfingarnar aðili, samvinnuhreyfingin og verkalýðshreyfingin fyrst og fremst, og þar eru dagblöðin aðili. En þrátt fyrir þessa aðild, er öllu þannig fyrir komið, að það er sænska ríkisstjórnin, sem hefur töglin og hagldirnar. Hún hefur tryggt sér þar meiri hl. Í landi eins og Austurríki er þessu tvennu mjög blandað saman. Það eru að vísu mörg ráð, sem gegna því starfi, sem útvarpsráð hefur hér, og í einu valdamiklu dagskráratriði er beinlínis fyrirskipað, að svo og svo margir menn skuli vera pólitískir frá flokkunum, og svo og svo margir skuli ekki vera pólitískir, og það þýðir, að þeir mega ekki hafa verið á þingi, á fylkisþingi eða í bæjarstjórn, ég held í 5 ár, áður en þeir eru skipaðir í þetta embætti. Í Austurríki má maður, sem skipaður er útvarpsstjóri, ekki hafa verið alþm., fylkisþingmaður eða bæjarstjórnarmaður í 5 ár á undan, en þetta er nú næst hlutlausasta landið í allri álfunni, svo að það getur verið, að þeir gangi lengra en allir aðrir. Ef litið er á okkar eigin reynslu í þessum málum, þá er rétt að minnast þess, að við byrjuðum á því að reyna að láta ýmsa aðila þjóðfélagsins skipa í útvarpsráð. Það voru teknir menn frá Háskólanum og svo 1930 var bætt inn fulltrúum frá kennurum og fulltrúa frá prestastéttinni, en þetta þótti ekki gefast vel. Hvar átti slíkt kerfi að enda? Hvaða stéttir og hópar úr þjóðfélaginu áttu að fá fulltrúa og hverjir ekki? Þetta kerfi var því afnumið 1934, á mjög eftirminnilegan hátt. Þá var tekið upp hér á landi það kerfi, að helmingur útvarpsráðsmanna, að oddamanni undanskildum, skyldi vera kosinn á Alþ. og hinn helmingurinn kosinn af hlustendum í beinum, almennum útvarpsráðskosningum. Vorið 1935 fóru slíkar kosningar fram hér, þannig að 10 þús. hlustendur gengu að kjörborðinu og kusu um 3 lista eftir spennandi kosningabaráttu. Síðan skipaði menntmrh. oddamanninn, sem var Sigfús Sigurhjartarson, og þetta 7 manna útvarpsráð sat síðan til 1939. En reynslan virðist hafa verið sú, að það var á mjög hljóðlátan hátt og eftir litlar umr. hér á Alþ. breytt þessu kerfi í það einfalda kerfi, sem við höfum haft síðan, að Alþ. skuli kjósa útvarpsráðsmenn alla. Ég er persónulega þeirrar skoðunar, að þetta sé farsælasta skipunin og það þýði ekki að segja Alþ. fyrir verkum um, hvers konar menn það megi kjósa. Ég vona, að við lærum það með tímanum að finna menn og kjósa í þetta ráð, eins og önnur, sem þjóðin getur treyst og treystir.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá atriði, sem ég ætla að víkja að í sambandi við ræðu hv. 5. þm. Vesturl. Það eru ekki nýmæli fyrir mér, þó að ég heyri það hér úr ræðustóli, þegar talað er um innheimtu á sköttum eða öðru þvílíku, að stofnanirnar þurfi sitt, og það verður þá að mæta þessu á einhvern annan hátt. Út af fyrir sig er mér það fullkomlega ljóst, að ríkisútvarpið þarf sínar tekjur eins og aðrar stofnanir, og spurningin er aðeins um það, hvort þessi eða hin leiðin sé þá réttmætari til innheimtu. Nú hélt ég því ekki fram í minni ræðu hér áðan, að nefskatturinn væri endilega það, sem koma skyldi. Hins vegar fannst mér, eða réttara sagt varð ég fyrir vonbrigðum með það, þegar á að fara að setja nýja löggjöf um útvarpið, að þá skuli fylgt nákvæmlega þeirri reglu, sem nú gildir um útvarpsgjöldin. Ég veit ekki, hvort það er réttmætara en annað, nema síður sé, að láta sama aðilann þurfa að greiða útvarpsgjöld tvisvar, af því að hann þarf að hreyfa sig frá sínu heimili, eins og ég gat um áðan. Ég held, að þeim útvarpsmönnum sé það líka ljóst, að það eru mjög mikil brögð að því í sambandi við bílana, að þeir eru útvarpslausir, þegar þeir koma til skoðunar. Það er orðið afar auðvelt að hafa hreyfanleg tæki í bílum sínum og njóta útvarpsins, þó að það sé ekki þar, þegar farið er með bifreið til skoðunar, eins og nú er. Aðrir eiga ekkert við það að vera að taka útvarpstækin úr sínum bílum og greiða það heldur. Þess vegna er ég ekki sannfærður um það, að þetta sé réttlátara heldur en aðrar leiðir í þessu efni. Ég álít, að það sé óréttlátt, að maður þurfi að greiða oftar en einu sinni fyrir það að njóta þess að hlusta á útvarp og það eigi ekki að breyta því, þó að viðkomandi persóna þurfi að færa sig frá sínu heimili. Og ég álít, að það sé nauðsynlegt, að sú n. hér í hv. Alþ., sem um þetta fjallar, geri sér fullkomlega grein fyrir þessu og sjái almenn viðhorf í málinu, því það er brýn nauðsyn til þess nú í sambandi við endurskoðun á þessum málum. Ég álít líka, að ríkisútvarpið hafi á síðari árum færzt mjög í aukana með kostnað við innheimtuna, og ég er ekki búinn að fá sannfæringu fyrir því, að þeir hafi valið þá leið, sem heppilegust eða ódýrust er. Ríkisútvarpið notaði áður þá leið að láta pósthúsin innheimta afnotagjöldin sem póstkröfur, en nú er það orðið þannig, að það eru sendar út tilkynningar, sem þeim eru sendar í póstávísunum aftur, og ef ekki er greitt fyrir ákveðinn tíma, þá er það sent til innheimtumanna. Það er mín skoðun, án þess að ég geti leitt að því rök að þessu sinni, að þetta sé dýrara heldur en sú aðferð, sem áður var notuð til innheimtu í gegnum pósthúsin. Ég held því, að kostnaður ríkisútvarpsins sjálfs færist í aukana við þessa innheimtuaðferð, sem þeir nota nú, og þurfi að taka hana mjög til endurskoðunar. Ég álít, að grundvallarsjónarmiðið í þessu sé það, að ríkisútvarpið telji, að með því að breyta frá því formi, sem nú er, þá verði fjárhagslegt sjálfstæði þess ekki eins mikið og nú er. Þetta er ekkert óeðlileg skoðun frá sjónarmiði þeirra, sem þessum málum stjórna. Svo geta aðrir haft á því aðrar skoðanir og þær líka haft við rök að styðjast, en ég legg áherzlu á það, að einmitt í sambandi við athugun hv. Alþ. og þessarar hv. d. á málinu, verði þessi þáttur, fjármálin og innheimtan, tekinn til mjög gaumgæfilegrar athugunar og tel brýnni nauðsyn bera til þess en ella, vegna þess að frv. er fyrst og fremst samið af þeim útvarpsmönnum, þar sem þeir höfðu meiri hl. í n. þeirri, sem um málið fjallaði. Þess vegna treysti ég hv. d. til þess að athuga það mál mjög gaumgæfilega.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Mig langaði aðeins til að bæta örfáum orðum við þær umr., sem hér hafa fram farið um innheimtu afnotagjaldanna, og með hverjum hætti henni skuli hagað. Síðan ég tók við forstöðu menntmrn., hefur tvisvar sinnum á vegum þess verið efnt til mjög ítarlegra athugana á því, hvaða innheimtuform sé heppilegast á greiðslu afnotagjalda hljóðvarpsins. Báðar athuganirnar fóru fram, áður en sjónvarp kom til skjalanna, og ég veit ekki betur en í sambandi við flutning frv. um þetta mál í hv. Ed. fyrir skömmu, hafi einnig verið efnt til athugunar á því, hvaða fyrirkomulag í þessum efnum væri hentugast. Ég man vel niðurstöðu þeirra athugana, sem menntmrn. efndi til á sinum tíma, og hún varð sú í bæði skiptin, að nefskattur væri að ýmsu leyti ranglátur. Það mætti benda á mjög skýr dæmi þess, að nefskattur í stað gjalds fyrir ákveðið tæki, gæti komið mjög illa niður, og þá alveg sérstaklega á þeim, sem byggju í dreifbýli. Það voru fyrst og fremst forsvarsmenn dreifbýlisins, þ. e. a. s. menn, sem töldu sig vilja bera hag fólks þar fyrir brjósti, sem töldu að nefskattshugmyndin hefði þvílíka galla í för með sér, að hana ætti ekki að taka upp. Því fer ekki víðs fjarri, að útvarp hafi verið, þegar báðar athuganirnar voru gerðar, á svo að segja hverju heimili í þéttbýli, í kaupstöðum og kauptúnum, en mikill misbrestur var á, að útvarpstæki væri á hverju heimili í dreifbýli, svo að skiptingin hefði, svo að auðvelt var að sýna fram á miklu meiri fjölda manns, heldur en við höfum satt að segja áður haldið, að um væri að ræða, sem yrði að greiða nefskatt vegna afnotaréttar af hljóðvarpstæki, sem fólkið hafði alls ekki. Meginsjónarmiðið varðandi bílaskattinn er það, sem hv. 5. þm. Vesturl. lét getið áðan, að menn hafi ekki treyst sér til þess að afnema skattinn á tækjunum í bifreiðunum vegna þess að þeim tekjum, sem þá töpuðust, hefði orðið að jafna niður á hljóðvarpsgjald allra annarra, og það er breyting, sem menn töldu bitna óþarflega hart á tekjulágu og gömlu fólki, en vera í þágu manna, sem augljóst væri, að væru meðal hinna tekjuhærri í þjóðfélaginu. Þetta er ástæðan fyrir því, að ekki hefur verið efnt til þeirrar breytingar. En á síðustu árum er komið til atriði, sem var raunar meiningin með þessum fáu orðum að vekja athygli á, sem gerir rökin gegn nefskatti miklu sterkari en þau hafa nokkru sinni verið fyrr, burt séð frá þeim atriðum, sem hv. 5. þm. Vesturl. og ég höfum nú verið að nefna, en það er það, að engum dettur í hug að hægt sé að innheimta sjónvarpsafnotagjaldið sem nefgjald. Um það hefur engin till. komið fram, svo að ég viti. Ástæðan er einfaldlega sú, að þó að sjónvarpið nái nú til um 85–90% landsmanna, eru samt sem áður svo mörg heimili enn, sem eru sjónvarpslaus, sérstaklega í dreifbýlinu, að augljóst ranglæti væri að ætla sér að innheimta sjónvarpsafnotagjaldið sem nefskatt. Þetta veldur því, að ríkisútvarpið þarf, hvort eð er, að hafa innheimtustarfsemi vegna sjónvarpsins. Það þarf að hafa spjaldskrá yfir alla sjónvarpsnotendur, og þá munar satt að segja mjög litlu í kostnaði, þó að sú spjaldskrá sé líka látin taka til hljóðvarpsnotenda. Sá kostnaðarauki eða sá sparnaður, sem útvarpið mundi geta efnt til með því að losna við innheimtu hljóðvarpsgjaldsins af hverju töldu tæki, yrði áreiðanlega ekki meiri en sá kostnaðarauki, sem hin almenna ríkisinnheimta skatta mundi verða fyrir við það að taka að sér innheimtu hljóðvarpsgjaldsins sem nefskatts. Þessi breyting, sem hefur verið að verða á málefnum útvarpsins undanfarin 2–3 ár með tilkomu sjónvarpsins, hefur eiginlega breytt þessu máli mjög verulega frá því, sem var fyrir 3–10 árum, þegar hvað eftir annað var rætt um þetta, svo að niðurstaðan hefur alltaf orðið sú, eins og oft hefur komið fram, að að vandlega athuguðu máli hefur nefskattsleiðin ekki verið talin í réttlætisátt. Hitt er annað mál, og ég fyrir mitt leyti skal síður en svo hafa á móti því, að þetta mál sé tekið enn einu sinni vandlega til athugunar hér á hinu háa Alþ. einmitt í sambandi við þetta frv. Ég tel, að það mundi hreinsa loftið, og ég er persónulega þeirrar skoðunar, að menn muni sannfærast um það við nánari athugun á málinu að nefskattur yrði ekki til bóta. Það er sérstakt vandamál, sem hv. þm., Halldór E. Sigurðsson, hefur verið að vekja athygli á, og það er rétt hjá honum, að það er um tvísköttun að ræða á þeim, sem bæði hafa hljóðvarp á heimili sínu og í bifreið sinni. En rökin gegn því að breyta þessu eru þau, sem ég nefndi áðan, að hér er um að ræða viss tekjujöfnunarsjónarmið, sem núgildandi regla helgast af, og ég býst við því, að það muni verða niðurstaða hv. alþm. við grandskoðun á málinu, að það sé rétt að halda því tekjujöfnunarsjónarmiði, sem mótað hefur framkvæmdina fram að þessu. En ég endurtek, að ég tel það beinlínis æskilegt, að sú hv. þn., sem um málið fjallar, taki þetta mál enn einu sinni til rækilegrar skoðunar og láti þingheimi í ljós niðurstöður sínar í þessu efni.



Herra forseti. Ég vil aðeins láta koma fram við þessa 1. umr. málsins afstöðu mína til þess atriðis sem hæstv. menntmrh. var einmitt sérstaklega að ræða núna, en það er innheimta útvarpsgjaldanna. Ég hef fyrir nokkru komizt á þá skoðun, sem hér hefur komið fram, en sem ekki er fylgt í þessu frv., að innheimta útvarpsgjöldin sem nefskatt, og á ég þá við af hinu gamla útvarpi en ekki sjónvarpsgjöldin. Það gildir að sjálfsögðu, eins og hæstv. menntmrh. var að lýsa, annað um þau, enn þá a. m. k., en það kann að verða, að innan tíðar verði sjónvarpið orðið jafn almennt og útvarpið er orðið nú. Það er ekki vegna þess, að ég viðurkenni ekki, að það sé hægt að finna dæmi þess, að það væri ranglátt að innheimta útvarpsgjaldið sem nefskatt. Mér dettur ekki í hug að neita því. En ég hef fyrir löngu gert mér grein fyrir því í sambandi við skattamál, sem ég kannske hélt einu sinni að væri hægt, að hægt væri að beita fullkomnu réttlæti. Ég er búinn að sjá það fyrir löngu, að það er alger barnaskapur. Það, sem við þurfum að reyna í skattamálunum, er að framkvæma sem minnst ranglæti, og ég held, að við næðum þessu bezt með því nú orðið að gera þetta útvarpsgjald að nefskatti. En þetta er ekki aðalatriði málsins, heldur hitt, að það hefur setzt meira og meira að í minni vitund, að þessi fjölbreytta skattheimta og aðferðirnar, sem notaðar eru, sé að vissu leyti mesti klækjaskóli, sem haldið er uppi í þjóðfélaginu. Ykkur kann að finnast þetta gróft orð, en ég vænti samt, að þið áttið ykkur á, hvað ég á við með þessu. Og einmitt það, að ég held, að það skipti mestu máli, að með því að færa innheimtu afnotagjalda útvarpstækjanna inn á hina venjulegu gjaldseðla sem nefskatt, þá sé komizt hjá öllu þessu, a. m. k. að mestu leyti, sem gefur tilefni til þess að reyna að komast fram hjá gjöldunum. Ég var einmitt að renna hér augunum yfir 16. gr. - allar þær skyldur, sem lagðar eru á eigendur hljóðvarpsviðtækja, eins og það er nefnt. Það má segja, að það sé kannske ekki stórsaknæmt, sem þar er um að ræða, en það er ósköp hætt við, að þar verði mikið vanrækt. Það er þetta, sem ég vil vekja athygli á. Mér dettur ekki í hug að neita því, að það sé hægt að benda á dæmi þess, - og ég hef sjálfur komið auga á þau, er ég hef verið að veita þessu máli fyrir mér, að það geti komið dálítið illa niður og ósanngjarnlega, að mönnum virðist, með því að taka gjaldið sem nefskatt, en gallarnir, sem fylgja núverandi aðferð, eru að mínu viti margfaldir. Þess vegna vil ég mjög beina því til þeirrar n., sem fær þetta til athugunar, að athuga þennan þátt enn þá nánar.

Flm. (Sigurvin Einarsson) : Herra forseti. Á undanförnum mánuðum og misserum hefur það mjög borið á góma, hversu misjöfn er fjárhagsleg aðstaða ungmenna í landinu til náms eftir því, hvort nemendur búa svo að segja við skólavegginn eða þurfa að vista sig fjarri heimili sínu, meðan á náminu stendur. Ekki er neinum blöðum um það að fletta, að hver sá skólanemandi, sem verður að fara að heiman til langdvalar við nám, verður að borga tugþúsundum kr. meira í námskostnað á ári en hinn, sem gengur í skólann heiman frá sér daglega. Þetta er ekki torskilið mál, því að þessu veldur fyrst og fremst fæðiskostnaðurinn, húsnæðiskostnaður, ljós- og hitakostnaður, ferðakostnaður og annað þess háttar. Það má því nærri geta, hversu erfitt það getur orðið félitlum foreldrum og aðstandendum unglinga að eiga að senda 3–4 börn að heiman frá sér til náms á sama tíma. Þessi ungmenni eiga þó jafnmikinn rétt á skólanámi og hin, sem ekki þurfa að fara að heiman. Þau verða fyrir stórkostlegu misrétti, sem oft hefur svo valdið því, að þau hafa farið á mis við skólanám. Það er t. d. engin tilviljun, að í tveimur menntaskólunum hér í Reykjavík á s. l. skólaári voru 89% nemendanna úr svokallaðri Stór-Reykjavík, þegar aðeins 11% voru af öllu landinu utan hennar. Þar sem þessu máli hefur verið hreyft, bæði á Alþ., í blöðum og á mannfundum, virðist það vera almenn skoðun manna, að bæta þurfi úr þessu ranglæti, sem æskufólk verður fyrir, og það hið fyrsta. Á síðasta þingi var samþ. þáltill. þess efnis, að rannsaka skyldi, hver aðstöðumunur nemenda er, sem verða að vista sig langtímum saman utan heimila sinna, og hinna, sem stunda skólanám án þess að þurfa að fara að heiman til þess. Skyldi að því stefnt, að yfirlit um þennan aðstöðumun skólanemenda yrði lagt fyrir næsta þing, þ. e. a. s. yfirstandandi þing. Nokkur athugun á þessu máli mun hafa farið fram á vegum menntmrn. á s. l. ári, en yfirlit um þá athugun hefur þm. ekki borizt enn. Menntmn. þessarar hv. d. óskaði eftir upplýsingum frá rn. um þessa athugun, og þess vegna kom Torfi Ásgeirsson hagfræðingur á fund n., en hann mun hafa annazt þessa athugun af hálfu rn. Hann upplýsti ýmsa hluti í þessu sambandi, en hafði ekki á reiðum höndum svör við því, hversu stórt fjárhagslegt vandamál þetta er. T. d. liggur ekki fyrir, hversu mikill fjöldi skólanemenda það er, sem verður að vista sig fjarri heimilum sínum við nám. Nokkur vitneskja er að vísu fyrir hendi um það, hversu miklu meiri kostnaður nemenda er, sem eru í heimavistarskólum framhaldsnámsins, en hinna, sem eru í heimavistarskólum skyldunámsins. Hins vegar er ekkert vitað um, hver námskostnaður nemenda við framhaldsnám er, sem ekki njóta heimavistar af neinu tagi, né hversu fjölmennur sá hópur er. Það skortir því mjög á upplýsingar um það, hversu mikið vandamál er hér að fást við. Á fjárl. yfirstandandi árs er 10 millj. kr. fjárveiting til að jafna aðstöðumun nemenda í strjálbýli við framhaldsnám. Mér var það ljóst, þegar þessi fjárveiting var til umr. í þinginu, að þetta var að vísu viðurkenning á þörfinni, en upphæðin var svo lág, að hún gat ekki orðið að neinu verulegu gagni. Ég flutti þess vegna þá brtt. þá, að upphæðin skyldi verða 25 millj., en hún var felld. Að sjálfsögðu fá nú einhverjir það hlutverk að skipta þessum 10 millj. á þessu ári, en ég verð að segja, að ég öfunda þá ekki af því verki, svo erfitt er það. Þó að mjög skorti á fullnægjandi upplýsingar um það, hversu mikil fjármagnsþörfin er til að jafna fjárhagslegan aðstöðumun nemenda til náms, þá má gera sér nokkra hugmynd um þessa þörf. Samkv. skyndiathugun, sem Aðalsteinn Eiríksson, forstöðumaður Skólaeftirlits ríkisins, gerði eftir beiðni minni á s. l. ári, benda sterkar líkur til þess, að fjöldi þessara nemenda, sem nám stunda fjarri heimilum sínum, sé um eða yfir 6000, þegar tekin eru með öll skólastigin, allt frá barnaskólum, en Háskóla Íslands þó sleppt. Samkv. þessari könnun Aðalsteins Eiríkssonar var kostnaður skólanemenda aðeins vegna fæðis, húsnæðis, þjónustu og ferða á skólaárinu 1968–1969 frá 24 þús. kr. á nemanda og allt upp í 52 þús. yfir skólaárið, eftir því hvað skólatíminn var langur, hvar skólinn var á landinu og hvort nemandinn var í heimavist og mötuneyti eða ekki. En síðan hafa orðið miklar verðhækkanir. T. d. hafa matvörur hækkað í verði á tveimur s. l. árum um 45%, og helmingur af þessari verðhækkun kom á árinu 1969. Slíkar verðhækkanir hafa að sjálfsögðu ekki lítil áhrif á námskostnað nemendanna. Aðalvandinn í þessu máli er auðvitað sá, hvernig eigi að afla fjár til þess að jafna þennan fjárhagslega aðstöðumun skólanemenda. Það er kannske fyrirhafnarminnst að leggja til, að ríkissjóður greiði þennan kostnað að fullu, og sjálfsagt má rökstyðja það, að það sé réttasta leiðin. En fjárhagsaðstoðin verður að vera til frambúðar, og því þarf að tryggja henni tekjustofna til frambúðar með lagasetningu. Auk þess tel ég meiri horfur á því, að samstaða fengist um þetta mál, ef séð yrði fyrir hinni fjárhagslegu hlið þess frá byrjun, heldur en varpa öllum vandanum á ríkissjóð án þess að sjá honum fyrir tekjum í staðinn. Í samræmi við þetta, sem ég hef nú drepið á, hef ég ásamt hv. 3. þm. Norðurl. e. flutt það frv. á þskj. 397 um námskostnaðarsjóð, sem hér er til umr. Hlutverk sjóðsins á að vera að veita námsstyrki þeim nemendum í skólum landsins, sem verða að dvelja utan heimila sinna við nám. Það er ætlazt til þess samkv. þessu frv., að styrkjakerfið nái til nemenda á öllum skólastigum, allt frá barnaskólum, en Háskóla Íslands þó sleppt, enda hefur hann sérstakt námslána- og námsstyrkjakerfi. Þá er lagt til í frv., að tekjustofnar sjóðsins verði tveir: Annars vegar 5% gjald á allar vörur frá Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins og á hvers konar öl og gosdrykki. Hins vegar framlag ríkissjóðs, sem verði á ári hverju um 150 kr. á hvern íbúa í landinu. Þetta síðara er nokkur aukning á því framlagi, sem er í fyrsta sinn á fjárl. nú í þessu skyni, og þetta framlag mundi þá nema miðað við núverandi fjölda í kringum 30 millj. kr. í stað þess, að það eru 10 millj. á fjárl. núna. 5% gjaldið mundi sennilega nema um 70–80 millj. kr. Heildartekjur námskostnaðarsjóðs ættu þá að geta orðið um 95–105 millj. kr. á heilu ári. Ef svo reynist, að fjöldi þeirra skólanemenda, sem rétt ættu til námsstyrkja samkv. þessu frv., sé um 6000 alls, þá gæti námsstyrkur orðið að meðaltali á hvern nemanda um 15–17 þús. kr. En að sjálfsögðu yrðu námsstyrkirnir misháir, vegna þess að námskostnaðurinn er mjög mismikill í skólum landsins og árlegur námstími nemendanna mislangur. Mér er ljóst, að því fer fjarri, að með þessum ráðstöfunum verði jafnaður að fullu aðstöðumunur nemenda við nám. Hins vegar yrði óneitanlega mikilsverðum áfanga náð í þessu efni. Ef svo er nú, sem ég vona, að almennur áhugi sé á því, að leysa það vandamál, sem þetta frv. fjallar um, þá vaknar sú spurning, hvað það sé í þessu frv., sem einna helzt kynni að geta orðið því til hindrunar. Mér dettur helzt í hug, að það kynni að vera fjáröflunin í námskostnaðarsjóð. Ég get þó varla ímyndað mér, að hv. þm. setji það fyrir sig, þó að hækkuð sé fjárveiting ríkissjóðs úr 10 millj. í 30 millj. Hins vegar er ég í meiri óvissu um hitt, hvernig kunni að verða tekið 5% gjaldinu á munaðarvörurnar, sem ég nefndi. Ýmsum kann að þykja það miður æskilegt að leggja gjald á vörur, en þó hefur þetta verið gert í ýmsum tilvikum, og með þeim hætti hefur ýmsum umbóta- og framfaramálum verið komið fram, sem ekki fengust fram með því að ætla ríkissjóði að greiða kostnaðinn. Auk þess má nefna, að það er náskylt þessari aðferð, þegar starfrækt eru happdrætti í landinu til þess fyrst og fremst að firra ríkissjóð kostnaði af nauðsynjamálum. Mönnum er í minni, hvernig leyst voru fjárhagsmál Háskóla Íslands, þegar happdrætti hans var stofnað upphaflega, hve mikilvæg starfræksla hefur verið á ýmsum öðrum sviðum, eins og hjá Sambandi ísl. berklasjúklinga, Dvalarheimili aldraðra sjómanna og ýmissa fleiri. Þessi aðferð hefur því oft verið notuð og ég held oftast með ágætum árangri. Þegar meta skal, hvort réttlátt er að leggja gjald á vörur, þá skiptir að sjálfsögðu miklu máli, í fyrsta lagi, hvort þetta eru nauðsynjavörur, sem verið er að leggja gjaldið á, í öðru lagi, hvort verið er að gera vörurnar óhæfilega dýrar með þessu skattgjaldi, og í þriðja lagi, til hvers eigi að nota skattinn. Í sambandi við þetta frv. er fyrsta atriðinu fljótsvarað. Hér er um munaðarvöru að ræða, en enga nauðsynjavöru, sem lagt er til að leggja gjald á. Annað atriðið þarf nánari athugunar við, hvort vörurnar verði óhæfilega dýrar með því að leggja á þær þetta gjald. Til þess að geta metið það réttilega, þá verður að bera það saman við verð þeirra vara, sem eru nauðsynlegri, svo að úr verði skorið, hvort hér sé óeðlilegur munur á. Þá fyrst er hægt að dæma um það, hvort 5% gjald á áfengi og tóbak og öl og gosdrykki muni gera þessar vörur óhæfilega dýrar. Um þetta hef ég aflað mér nokkurra upplýsinga, annars vegar hjá Hagstofu Íslands um verðhækkanir á helztu matvörunum á undanförnum 10 árum, hins vegar hjá Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins um verðhækkanir á helztu tegundum áfengis og tóbaksvara á sama 10 ára tímabili. Verðhækkanirnar á nauðsynjavörum frá því í janúar 1960 þar til í febrúar 1970, sem ég hef fengið upplýsingar um frá Hagstofu Íslands, eru t. d. þessar: Nýmjólk hefur hækkað um 351%, smjör um 155%, smjörlíki um 300%, franskbrauð um 285%, strásykur um 299%, kaffi um 432%, súpukjöt um 485%, neyzlufiskur, þ. e. a. s. ýsa, slægð með haus, um 814% og kartöflur um 1293%. Þarna eru níu tegundir af allra algengustu matvörum, sem hver einasti maður þarf að kaupa. Þetta eru nú verðhækkanirnar á þeim, og meðaltalið á þessum níu matvörutegundum er 490% á undanförnum 10 árum. En þá kem ég að munaðarvörunum. Verðhækkanir á áfengis- og tóbaksvörum frá 1. janúar 1960 til 31. des. 1969 samkvæmt bréfi frá Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins eru þessar: Brennivín 182%, genever 138%, viskí 121%, borðvín 128%, hvítvín 144%, koníak 65%. Ég les þetta allt upp í heilum tölum, prósentutölurnar. Og meðalhækkunin á þessum áfengistegundum er þá 130% á 10 ára tímabili. Þá koma tóbaksvörurnar. Á sama tímabili hefur verðhækkun á þeim orðið þessi: Neftóbak 95%, píputóbak 114%, vindlingar 180%, vindlar 101 %. Meðalverðhækkun á tóbaksvörunum á þessu 10 ára tímabili er þá 123%. Séu nú þessar munaðarvörur teknar saman, þ. e. a. s. áfengi og tóbak, er meðalverðhækkunin á þeim 126½%. Í þessum samanburði kemur það í ljós, að fyrrnefndar matvörur hækka um 490% á sama tíma og áfengi og tóbak hækkar um 126½ %. Ef menn kvarta nú undan 5% verðhækkun á munaðarvörunum, hvað má þá segja um matvörur, sem hækkað hafa á undanförnum árum fjórum sinnum meira en áfengi og tóbak? Ég kem þá að síðasta atriðinu, sem ég nefndi, en það er: Til hvers á að nota þetta 5% gjald. Það á ekki að þurfa að endurtaka það, sem er meginefni frv. sjálfs, en í fáum orðum sagt er hér gerð alvarleg tilraun til þess að afnema hróplegt misrétti, sem mikill hluti æskufólks verður fyrir víðs vegar um landið. Þetta er tilraun til þess að opna öllum veg til menntunar. Það er tilraun til þess að útiloka þá ömurlegu staðreynd, að æskufólki sé neitað um skólamenntun af fjárhagslegum ástæðum aðstandenda sinna. Og hv. alþm. eiga um það að velja að sjálfsögðu, hvort þeir vilja heldur verða æskufólkinu að liði og greiða götu þess til menntunar, þótt það kosti smávægilega verðhækkun á munaðarvörum, eða hvort þeir vilja eða geta sætt sig við það lengur, að þetta misrétti eigi sér stað gagnvart æskufólkinu í landinu. Ég hef þá trú, að alþm. yfirleitt séu þeirrar skoðunar, að þeir vilji leysa þetta vandamál, og ég vona, að þeir líka geri það á þessu þingi. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.