Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Það má segja eins og oft hefur komið fram í umræðum að ein mesta gæfa Íslendinga hafi verið hvernig fiskstofnar okkar fóru, hrundu nánast, því nú þegar þeir eru að dafna og hressast eru Íslendingar sem veiðiþjóð að koma reynslunni ríkari upp úr þeim öldudal. Sú reynsla hefur verið nýtt til þess að auka verðmæti sjávarfangsins og nýta betur sjávarafla. Sumir vilja segja að með þessu höfum við í rauninni verið að fara úr frumframleiðslu og yfir á hærra tæknistig sem leiðir svo til aukinnar verðmætasköpunar. Eitt af því sem okkur hefur lærst á þessum þroskaferli, má segja, er að nýta stærri hluta af sjávarfangi, nýta betur hvern hluta af þeim fiski sem dreginn er úr sjó og skapa úr því verðmæti, skapa verðmæti úr því sem áður var hent og ekki var litið á sem verðmæti. En betur má ef duga skal og eins og kunnugt er þá er vitað að enn er hent hluta af fiski, einkum á vinnsluskipum en við höfum hins vegar ánægjuleg dæmi um fyrirtæki sem eru að laga sig að þessum afskurði í landi. Ég nefni fyrirtæki eins og Laugafisk, Skinnfisk og fleiri slík fiskfyrirtæki sem hafa verið að vinna úr þessum afskurði og náð ágætum markaði fyrir afurðir sínar og eru sannarlega að auka verðmætasköpun fyrir þjóðarbúið. Hins vegar heyrist frá aðstandendum þessara fyrirtækja og annarra að nokkur skortur sé á hráefni og kvartað undan því að geta ekki náð til hráefnisins, m.a. vegna þess að því sé hent. Þá hefur, herra forseti, í umræðunni um sjávarútveg oft verið rætt um aðstöðumun landvinnslu annars vegar og fullvinnslu á sjó hins vegar, sjóvinnslunnar, og m.a. sá þáttur sem hér er gerður að umtalsefni verið dreginn fram í umræðunni. Þá hefur og í umræðunni, herra forseti, í vaxandi mæli verið kallað eftir því að fiskiskip og bátar séu skylduð til að koma með allan afla að landi og því beini ég þeirri fyrirspurn til hæstv. sjútvrh. hvort til standi að beita sér fyrir einhverjum slíkum aðgerðum.

Herra forseti. Ekki veit ég hve mikil gæfa er fólgin í því að fiskstofnarnir hrynji en eflaust má læra af allri reynslu sem þjóðin lendir í. Vafalaust eiga þau orð sem hv. fyrirspyrjandi kom með, minn gamli lærifaðir í íslensku, rót sína að rekja í einhverjum af gullkornum íslenskra bókmennta. Ég tek hins vegar undir með hv. fyrirspyrjanda að það er nauðsynlegt að við nýtum þann afla sem við drögum úr sjó sem allra best. Það hefur þess vegna komið til umræðu að endurskoða reglugerð um nýtingu afla og aukaafurða. Hins vegar eru að störfum á vegum ráðuneytisins þrjár nefndir sem allar snerta þetta mál, bæði beint og óbeint. Það er annars vegar nefnd um stöðu fiskvinnslunnar, hins vegar nefnd um meðferð sjávarafla og í þriðja lagi nefnd sem skoðar aðstöðumun sjóvinnslu og landvinnslu. Það er því hugsanlegt og jafnvel líklegt að hjá þessum nefndum, einhverri eða öllum, komi fram einhver þau mál eða einhverjar þær hugmyndir sem leitt gætu til breytinga á reglugerð um nýtingu afla og aukaafurða. Því hef ég hugsað mér að taka ekki beinlínis afstöðu til þess hvort reglugerðinni verði breytt eða hún fari í formlega endurskoðun fyrr en eitthvað liggur fyrir um störf þessara þriggja tilteknu nefnda. En ég deili í grundvallaratriðum þeim hugmyndum hv. fyrirspyrjanda að okkur beri að nýta sem allra best þann fisk sem við drögum úr sjó.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svörin og rétt til áréttingar að ekki var ég að boða það sem almennt fagnaðarerindi að fiskstofnar hrynji heldur að vísa til þess hvernig við Íslendingar lærðum af þeirri biturri reynslu sem við urðum fyrir þegar við fengum þennan slæma afturkipp. Ég tel það hafa verið gæfuspor að við lærðum af þeirri reynslu. Ég ítreka það sem áðan var nefnt og átti svo sem ekki von á öðru en að við værum sammála, ég og hæstv. sjútvrh., um mikilvægi þess að auka verðmætasköpun á sjávarfangi vegna atvinnulífsins. Það hefur oft verið nefnt varðandi fullvinnsluskip að þau kasti fyrir borð drjúgum hluta af fiski, að það sé ekki arðbært, það sé of dýrt að koma með þær afurðir að landi. Í því sambandi hljóta menn að spyrja: Dýrt fyrir hvern? Fyrir einstakar útgerðir eða þjóðarbúið í heild sinni þegar í landi bíða fyrirtæki, eins og þau sem hér hafa verið nefnd, eftir hráefninu og telja sig geta fengið viðunandi verð fyrir það? Þarna er auðvitað vandratað meðalhófið. Það sem ég var e.t.v. að leita eftir og er ástæða fyrirspurnarinnar var að draga athygli að þessum þætti og ég bind auðvitað miklar vonir við þær þrjár nefndir sem hæstv. ráðherra nefndi en hefði kannski viljað spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver skilaboð séu frá hæstv. ráðherra til nefndarmanna. Í rauninni má segja að því hafi þegar verið svarað, að ráðherra vilji ekki trufla nefndarstörf með skilaboðum frá sér en bregðast við þegar nefndin skilar af sér.

Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. fyrirspyrjanda að ég vil gefa þessum nefndum svigrúm til að vinna sitt verk. Þegar þær hafa lokið störfum met ég það og hvaða áhrif það hefur á þetta mál sem hér er verið að ræða og hvað sé nauðsynlegt að gera í framhaldi af því.

Herra forseti. Ég leyfi mér að beina fyrirspurn til hæstv. sjútvrh. um hvað líður framkvæmd ályktunar sem var samþykkt á Alþingi 7. maí 1997, en hafði þá verið endurflutt, varðandi hagkvæmni kalkþörungavinnslu bæði á Húnaflóa og Arnarfirði. Við rannsóknir sem gerðar voru á þessu svæði, sem eru reyndar nokkuð gamlar, frá því fyrir 1980, fundust víðáttumiklar breiður af kalkþörungaseti bæði á Húnaflóa og í Arnarfirði. Í rannsóknarskýrslu, sem unnin var af Kjartani Thors og Guðrúnu Helgadóttur á vegum Hafrannsóknastofnunar, segir, með leyfi forseta: ,,Af framangreindri athugun virðist ljóst að við sunnanverðan Húnaflóa, þ.e. í Miðfirði, Hrútafirði og Bitrufirði utanverðum, eru víðáttumiklar breiður af kalkþörungaseti. Ekki er unnt að segja til um þykkt þess sets en hin mikla útbreiðsla þess sýnir að um mikið magn er að ræða. Kalkþörungasetið er á litlu dýpi og því aðgengilegt til dælingar eða moksturs á hafsbotni. Kalkþörungar hafa verið nýttir öldum saman til áburðarframleiðslu, t.d. í Frakklandi, og þykja, m.a. vegna efnasamsetningar sinnar, mjög heppilegir til slíks. Því sýnist okkur eðlilegast að beina athyglinni að kalkþörungabreiðunum í sunnanverðum flóanum.`` Hliðstæðar rannsóknir voru gerðar nokkru fyrr á kalkþörungum í Arnarfirði þar sem fundust einnig allmörg set. Herra forseti. Það er mjög eðlilegt að byggðir vítt og breitt um landið vilji láta kanna náttúruauðlindir sínar og möguleika á að nýta þær með sjálfbærum hætti eða kanna hagkvæmni nýtingar þeirra. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. sjútvrh.: Hvað líður framkvæmd þessarar ályktunar um tilraunavinnslu á kalkþörungum á Húnaflóa og Arnarfirði?

Herra forseti. Innan ráðuneytisins og á vegum stofnana ráðuneytisins hafa verið gerðar kostnaðaráætlanir á því hve mikið það mundi kosta að gera rannsóknir í þá veru sem hv. fyrirspyrjandi er að leita svara eftir. Hins vegar hefur ekki farið fram nein rannsókn á þessu efni enn þá en ég hef lagt á það áherslu við forstöðumenn stofnananna að á næsta ári fari fram forathugun á því hvort um sé að ræða hagkvæma kosti nýtingar fyrir okkur og að þær athuganir verði gerðar innan þeirra fjárhagslegu ramma sem stofnanirnar munu væntanlega búa við á næsta ári.

Herra forseti. Ég kem til að þakka hv. fyrirspyrjanda, Jóni Bjarnasyni, fyrir að hreyfa þessu máli og eins til að þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svörin. Þetta er vissulega, eins og hv. fyrirspyrjandi segir, mikilvægt mál í vissum byggðum landsins og sjálfsagt að fara að kanna fleiri stoðir í byggðamálunum. Ég lýsi stuðningi við þetta og vonast til að við getum á grundvelli svara hæstv. sjútvrh. hafið þessar rannsóknir eða byrjað á þeim á næsta ári.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir jákvæðar undirtektir við þetta mál og sömuleiðis þakka ég hv. þm. Hjálmari Jónssyni fyrir undirtektir hans. Herra forseti. Ég legg áherslu á að séð verði til þess að veitt verði fjármagn til að gera þessa forathugun og forkönnun bæði á tilvist þessara kalkþörungaseta og nýtingarmöguleikum. Að sjálfsögðu verði þá líka haft í huga við þær rannsóknir sjálfbær nýting þeirra og vistvæn umgengni þannig að þetta allt verði haft í huga þegar þessar athuganir verða gerðar. Ég legg áherslu á það, herra forseti, að stefnt verði að því að það komi sérmerktar fjárveitingar til þessa verkefnis á fjárlögum næsta árs þannig að ekki þurfi að eiga það undir ákvörðunum einstakra stofnana sem eru að ráðstafa fjármagni sínu sem er kannski þegar ráðstafað að miklu leyti þannig að ljóst sé að tekist verði á við að kanna þessa auðlind með þeim hætti sem ég hef nefnt.

Herra forseti. Undanfarið hefur verið mikil umræða um náttúruperlur og hefur kastljósinu aðallega verið beint að einni þeirra, þ.e. Eyjabökkum. En við Íslendingar eigum fleiri náttúruperlur. Við eigum Þórsmörk, við eigum Landmannalaugar og margar fleiri, Gullfoss, Geysi o.s.frv. og mér finnst athyglin hafa dregist frá þessum stöðum. Menn hafa talað um ósnortin víðerni án þess að skilgreina nákvæmlega hvað er átt við, hvort átt er við víðerni þar sem aldrei hefur stigið mannsfótur og upp koma spurningar. Hversu lengi eru ósnortin víðerni ósnortin? Ef einn maður stígur fæti á þau, eru þau þá lengur ósnortin? Er það ekki mótsögn að ætla sér að nota ósnortin víðerni til þess að laða að ferðamenn? Vegna þess að um leið og við löðum að ferðamenn eru þau ekki lengur ósnortin. Menn spyrja sig: Hvað má gera við ósnortin víðerni? Má t.d. leggja göngustíga? Má byggja göngubrýr? Má leggja vegi? Má leggja flugvelli? Má t.d. hafa rúllustiga upp fjöll ef svo bæri við? Spurningar mínar til hæstv. ráðherra eru: 1. Hvernig hyggst ráðherra vernda náttúruperlur eins og Þórsmörk, Dimmuborgir og Landmannalaugar fyrir átroðslu sívaxandi fjölda gangandi og akandi vegfarenda? Hefur verið mörkuð stefna um hvort leggja eigi göngustíga, gera tröppur upp fjöll, reisa brýr og vegi og leggja skólplagnir til að hindra varanlegar skemmdir? Og einnig hvort takmarka eigi aðgang með aðgangseyri, happdrætti eða ítölu? Ég sé reyndar ekki fleiri leiðir til þess að takmarka aðganginn. 2. Hvernig hyggst ráðherra koma í veg fyrir sjón- og hávaðamengun af umferð fólksbifreiða, jeppa, langferðabifreiða og flugvéla við og yfir náttúruperlur á hálendinu auk venjulegrar mengunar? Í þessu sambandi vil ég geta þess að ástandið er slíkt í Þórsmörk að leiðin niður Kattarhrygg er orðin eitt svað af göngu þeirra sem fara yfir Fimmvörðuháls. Þar er ástandið þannig að um helgar á sumrin eru 3.000 manns í Básum og jeppaumferðin eins og á Laugaveginum í Reykjavík. Þar fljúga yfir flugvélar með fréttamenn og aðra sem eru að skoða náttúruna þannig að það er langt í frá að þarna sé friður og ró eins og menn eru að sækjast eftir í ósnortnu víðerni.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir fyrirspurnina. Verndun náttúruperlna fyrir átroðslu sívaxandi fjölda vegfarenda er mun stærra mál en svo að hægt sé að greina frá því út frá aðgerðum á þessum þremur svæðum sem fyrirspyrjandi nefnir í fyrirspurninni. Náttúruvernd ríkisins hefur umsjón með flestum vinsælum viðkomustöðum ferðamanna þar sem flestir þeirra eru friðlýstir en þeir sem ekki hafa verið friðlýstir eru yfirleitt á náttúruminjaskrá. Stofnunin hefur því miður ekki haft nægar fjárveitingar til að grípa til nauðsynlegra aðgerða vegna ágangs ferðamanna á síðustu árum og hefur bent á að það þurfi að leggja til þess verulega auknar fjárhæðir til að bæta aðstöðu og koma í veg fyrir skemmdir. Það er lauslegt mat stofnunarinnar að það vanti allt að 400 millj. kr. á næstu árum til að bæta úr brýnustu þörfinni á 100 vinsælustu ferðamannastöðum landsins. Stofnunin telur mikilvægt að bæta aðgengi með því að leggja og bæta göngustíga sem fyrir eru og leggja nýja göngustíga, göngubrýr og vegi, veita fræðslu og leiðbeiningar, bæta salernisaðstöðu og með því að draga úr hættu á skemmdum svo að eitthvað sé nefnt. Síðan 1996 hefur verið í lögum um náttúruvernd ákvæði um að Náttúruvernd ríkisins skuli hafa umsjón með gerð verndaráætlana fyrir náttúruverndarsvæði en fram að þessu hefur tekist að taka tvö slík svæði og vinna að náttúruverndaráætlun fyrir þau, þ.e. þjóðgarðinn í Jökulsárgljúfrum og verndaða svæðið á Breiðafirði. Í verndaráætlunum skal m.a. greina frá þeim atriðum sem spurt er um í í fyrri lið fyrstu spurningar, þ.e. aðgerðum til þess að vernda viðkomandi svæði. Náttúruvernd ríkisins hefur umsjón með tveimur þessara svæða, þ.e. Landmannalaugum og Dimmuborgum í Mývatnssveit, þar sem þau eru friðlýst en stofnunin hefur ekki mikil afskipti af Þórsmörk þótt svæðið hafi um árabil verið á náttúruminjaskrá. Í Dimmuborgum hafa landverðir reynt að viðhalda göngustígum, merkja gönguleiðir og veita fræðslu um svæðið og í Landmannalaugum hefur verið gerður samningur við Ferðafélag Íslands og heimamenn um umsjón með svæðinu sem felur m.a. í sér eftirlit og vernd, aðgerðir til að vernda svæðin. Undanfarið hefur samstarfshópur Náttúruverndar ríkisins, Vegagerðar ríkisins og Ferðamálaráðs tekið saman áætlun um aðgerðir til úrbóta á náttúruverndarsvæðum og vinsælum ferðamannastöðum og tillagna hópsins er að vænta á næstunni um hvað beri að gera. Þar verða líka upphæðir nefndar til sögunnar, hvað þarf að kosta til. Hvað varðar aðgangseyri og gjaldtöku fyrir veitta þjónustu á þessum svæðum þá er nefnd að störfum sem skipuð var nýlega til að skoða þau mál og gera tillögur en nefndarstörfum er ekki lokið en þeim mun væntanlega ljúka bráðlega þar sem við fáum þá tillögur um hvernig á að innheimta aðgangseyri ef það er tillaga nefndarinnar. Hvað varðar sjón- og hávaðamengun er erfitt að takmarka umferð á vegum landsins til að draga úr slíkum áhrifum. Það er rétt að ítreka að með nýjum náttúruverndarlögum hefur akstur utan vega klárlega verið bannaður en hins vegar þarf að skilgreina betur en gert er í dag hvað telst vegur og hvað ekki. Það er ekki mjög skýrt í dag þannig að menn eru að keyra þvers og kruss um hálendið. Á þetta hefur Náttúruvernd ríkisins bent og við erum að undirbúa aðgerðir eða vinnu til þess að eyða þessari óvissu til að bæta úr því ófremdarástandi sem ríkir á hálendinu varðandi keyrslu utan vega. En að sjálfsögðu getur lögreglan ekki tekið menn fyrir akstur utan vega ef það er ekki mjög skýrt hvað er vegur og hvað ekki. Að sjálfsögðu þarf jafnframt að huga að flugi yfir vinsæla ferðamannastaði og þjóðgarða landsins í þeim tilgangi að auka friðsæld þessara staða. Sjálfsagt er að skoða þau mál til framtíðar hvernig má standa að því en við höfum fengið eitthvað af kvörtunum þegar menn hafa verið að stunda æfingaflug, t.d. sem eru tengd heræfingum, þar sem menn hafa kvartað undan hávaða á hálendinu vegna þess.

Herra forseti. Þetta er virkilega athyglisverð fyrirspurn sem hér liggur fyrir og henni var vel fylgt úr hlaði af hv. fyrirspyrjanda, Pétri H. Blöndal. Ég hegg eftir því að í svari hæstv. umhvrh. kemur í ljós að Náttúruvernd ríkisins er með lista yfir fjárþörf sína þar sem kemur fram að 400 millj. kr. sé þörf til að gera eftir því sem mér skilst lágmarksúrbætur á 100 fjölförnustu stöðunum sem heyra undir náttúruvernd. Það kemur fram í máli hæstv. ráðherra að starfshópur sé líka í gangi sem ætli sér að gera tillögur til úrbóta og nefnd er í gangi sem á að skoða þessi mál varðandi mögulegan aðgangseyri en ég minni á að það eru 15 millj. sem gert er ráð fyrir að komi inn í aðgangseyri af friðlýstum svæðum á næsta ári samkvæmt fjárlögum. Í máli hæstv. ráðherra kemur hins vegar ekkert fram hver skoðun hennar er varðandi þetta, hvernig við eigum að standa betur að málum þarna því að 400 millj., herra forseti, er ekki lítil upphæð.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hennar. Þau voru reyndar ekki alveg fullnægjandi að mínu mati. Í fyrsta lagi spurði ég hvort mörkuð hefði verið stefna um hvað mikið eigi að gera við þessar náttúruperlur. Ljóst er að ef gert er of mikið, þá afskræmast þær. Ef t.d. verður malbikaður vegur inn í Þórsmörk og tröppur verða þar upp fjöll eins og nú þegar er byrjað að gera, er það afskræming á náttúrunni. Það er afskræming á því sem við viljum sjá á hálendinu. Þarna þarf að marka stefnu um hvað á að gera mikið og aðallega hvað á að gera lítið þannig að ég er ekki alveg ánægður með svör hæstv. ráðherra. Þeir hópar sem hafa látið hæst undanfarið í sambandi við Eyjabakka eru einmitt þeir hópar sem kannski fara verst með náttúruna núna, með þessar perlur. Það er jeppafólkið sem er keyrandi um allt í Þórsmörk, það eru ferðafélögin sem hafa verið að reisa heilu þorpin í Þórsmörk sem dæmi, eða í Landmannalaugum. Í Básum í Þórsmörk er komið heilt þorp og þar eru komnar tröppur upp fjöll. Þetta er ekki sú náttúra sem ég vil sjá. Þá kem ég að seinni liðnum sem var um það hvort takmarka eigi aðgang, ekki til þess að ná fram þjónustu eða nokkrum tekjum heldur til þess að takmarka aðganginn. Það er ljóst að ef svo heldur áfram sem hingað til, með tíföldun ferðamanna á 15 ára fresti, verður bara hreinlega allt komið í rúst, allar perlur landsins, nema menn takmarki aðganginn með einhverjum hætti. Það er ekki verið að tala um gjaldtöku til þess að standa undir þjónustu heldur til þess að takmarka aðganginn. Þá er spurningin: Eigum við að hafa happdrætti eða ítölu? Sá sem sækir um í dag fær að fara inn í Þórsmörk eftir fjögur ár en sú fjölskylda sem dregur vinninginn í dag má fara í Þórsmörk í ár en aðrar ekki, eða sá sem vill borga 150 þús. kr. fær að fara inn í Þórsmörk. Einhvern veginn þannig verða menn að takmarka aðganginn því að það er takmarkað framboð af náttúruperlum en ótakmörkuð eftirspurn.

Virðulegur forseti. Ég vil ítreka að það kom fram í máli mínu áðan að Náttúruvernd ríkisins hefur gert lauslega áætlun um þann kostnað sem við þurfum að fara í til þess að viðhalda og vernda okkar fjölförnu ferðamannastaði. Ég nefndi töluna 400 millj. Ég vil ítreka að þetta er lausleg áætlun. En það er nefnd á vegum okkar sem í eru fulltrúar Náttúruverndar ríkisins, Vegagerðar ríkisins og Ferðamálaráðs. Hún er að skoða þessi mál mjög náið núna. Hún er að fara yfir öll svæði landsins og reyna að verðleggja hvaða brýnustu úrbóta er þörf til þess að mæta sívaxandi átroðningi ferðamanna. Stefnumótunin er því í fullum gangi. Ég vænti þess að fá þessa skýrslu í hendur vonandi bráðlega þannig að hægt verði að ákveða næstu skref. Það er rétt sem hér var dregið fram að þær 15 millj. sem eru í ákveðnum lið fjárlagafrv. og eiga að renna til fjölfarinna staða eða friðaðra svæða duga engan veginn til þess að sinna þessu til langs tíma, alls ekki. Það er ekki upp í nös á ketti. En ég bíð einnig eftir tillögum frá þeirri nefnd sem er að skoða það og ég nefndi það í fyrra svari mínu að ég sé ekki fyrir mér að menn girði af svæði á hálendinu eða á fjölsóttum ferðamannastöðum til þess að innheimta gjald. Ég hefði gjarnan viljað sjá menn taka inn einhvers konar þjónustugjald af ferðamönnum sem fara hér í gegn, þ.e. almennt gjald. Og það mun hlaupa á miklu hærri upphæðum sem vonandi geta komið til mós við þessi hundruð millj. sem við þurfum að setja í fjölfarna ferðamannastaði. Ég sé ekki fyrir mér að við takmörkum aðgengi að ferðamannastöðum með gjaldtöku. Ég vil ekki sjá svimandi háar upphæðir í gangi þannig að menn geti ekki komist að þessum svæðum nema borga mjög háar upphæðir. Ég sé ekki heldur fyrir mér neitt happdrætti. Ég held að við séum alls ekki komin að því stigi að átroðningurinn sé svo mikill að menn þurfi að velta fyrir sér slíkum leiðum.

Herra forseti. Fyrirspurn þessi er lögð fram vegna eins umdeildasta sýknudóms síðari ára sem vægast sagt hefur vakið mjög margar spurningar, einkum varðandi starfshætti dómstóla, refsiúrræði, meðferð kynferðisbrotamála almennt í kerfinu og refsiúrræði. Hefur Hæstiréttur m.a. verið sakaður um að valda ekki hlutverkinu en sjö af ellefu dómurum sem fóru með málið í héraðsdómi og Hæstarétti vildu dæma ákærða en ekki sýkna hann. Það sýnir vel hve dómurinn er umdeildur að fjögur kærumál eru í gangi vegna hans. Kynferðisbrot gegn börnum eru í augum þjóðarinnar einn alvarlegasti glæpur sem framinn er enda ljóst að sá glæpur getur eyðilagt líf þolenda um alla framtíð. Fyrir liggur samkvæmt svari sem ég fékk á Alþingi fyrir 2--3 árum að aðeins var birt ákæra í 45 málum af 465 sem kærð voru á fjögurra ára tímabili eða um 10% þeirra mála sem barnaverndarnefndir fá til meðferðar. Það ásamt þessum mjög svo umdeilda sýknudómi sýnir okkur að alvarleg brotalöm er í réttarfarinu sem kallar á ítarlega úttekt á stöðu þolenda kynferðisbrota og raunar öllu kæruferli í réttar- og dómskerfinu frá því kæra berst og þar til úrskurður dómstóla liggur fyrir. Þetta kallar líka á endurskoðun laga um meðferð opinberra mála, svo sem varðandi rannsóknaraðferðir, sönnunarkröfur og mat á sönnunargögnum þegar kynferðisbrotamál eiga í hlut, ekki síst gagnvart börnum og raunar á heildarendurskoðun á lagaákvæðum varðandi starfshætti dómstóla. En um það er spurt í þessari fyrirspurn. Það er líka spurt hvort ekki eigi að vera skylda að kveðja til meðdómendur með sérfræðikunnáttu á sviði kynferðisbrota þegar dómstólar fjalla um kynferðislega misnotkun á börnum. Mikilvægt er að fá fram afstöðu hæstv. dómsmrh. í þessu máli og því er spurt hvort ráðherra telji ástæðu til viðbragða vegna þessa sýknudóms, einnig hvort hæstv. ráðherra telji ekki rétt að ákvæði 3. mgr. 157. gr. laga um meðferð opinberra mála um munnlega sönnunarfærslu hefði átt að beita í umræddu dómsmáli. Virtur prófessor, Eiríkur Tómasson, hefur látið hafa eftir sér að vafi leiki á því í þessu dómsmáli hvort Hæstiréttur hafi virt viðurkennda grundvallarreglu um jafnræði aðila fyrir dómi og það er áleitin spurning hvort ekki komi að því að krafist verði endurupptöku þessa sýknudóms. Vissulega er líka ástæða til að velta fyrir sér hvort reglur um sönnunarfærslu séu nægjanlega hlutlægar og það vekur furðu þegar lögmaður ákveður að leggja fram ný gögn í málinu fyrir Hæstarétt, af hverju ákæruvaldinu eða þeim sérfræðingum sem gáfu skýslur í héraðsdómi var ekki gefinn kostur á munnlegri sönnunarfærslu og að mæta fyrir dómi, sérstaklega þegar Hæstiréttur virðist hafa byggt úrskurð sinn að miklu leyti á þeim gögnum. Í fyrirspurninni er líka leitað álits hæstv. ráðherra á því hvort herða eigi viðurlög við kynferðisbrotum gagnvart börnum.

Herra forseti. Varðandi fyrstu spurninguna þá vísa ég til þess að hér á landi sem og annars staðar í heimshluta okkar gildir reglan um þrígreiningu ríkisvaldsins. Í samræmi við það segir í 2. gr. stjórnarskrárinnar að dómendur fari með dómsvaldið, dómum verði því ekki skotið til löggjafarvaldsins eða framkvæmdarvaldsins til endurskoðunar. Í þessu máli er það reyndar álitaefni hvort færð hefði verið lögfull sönnun fyrir sök ákærða og taldi meiri hluti Hæstaréttar að svo væri ekki. Mat á sönnun getur verið margslungið og ekki óeðlilegt að sitt sýnist hverjum í þeim efnum. Ég tel hins vegar engan veginn eðlilegt að ég tjái mig um þetta mál í einstökum atriðum. Ég tel að sú umræða sem fram hefur farið að undanförnu gefi tilefni til þess að almenningi sé kynnt betur það mikilvæga starf sem fram fer í dómstólum landsins. Þess er nauðsynlegt að gæta að jafnan sé byggt upp traust almennings á dómstólum. Kynning og uppfræðsla um starfsemi dómstólanna, ekki síst fyrir upprennandi kynslóðir, getur verið mjög þýðingarmikil í þessum efnum. Ég hef þegar fært þetta í tal við dómstólaráð og vakti máls á þessu á nýafstöðnu dómsmálaþingi. Sem svar við annarri spurningu um ákvæði 3. mgr. 157. gr. laga um meðferð opinberra mála þá hefur Hæstiréttur aldrei beitt því ákvæði. Varðandi þriðju spurninguna vil ég vekja athygli á því að dómsmrh. skipaði nefnd árið 1998 og fól henni að rannsaka ákvörðun refsinga, svo sem samhengi viðurlagaákvæða og dóma þegar um tiltekna brotaflokka væri að ræða, en þar á meðal eru kynferðisafbrot. Nefnd þessi var skipuð í samræmi við ályktun Alþingis frá því ári. Nefndin er nú að störfum og ég vænti þess að niðurstöður hennar muni liggja fyrir snemma á næsta ári. Að þeim fengnum er ástæða til að huga að refsimörkum vegna kynferðisbrota og ýmissa annarra brota og hvort ástæða er til að gera breytingar á þeim. Ég minni þó á að nýlega, eða árið 1992, var allur kynferðisafbrotakafli almennra hegningarlaga endurskoðaður. Varðandi lágmarksrefsingar vegna kynferðisafbrota á börnum vil ég vekja athygli á því að almennt hefur verið talið rétt að nema úr lögum ákvæði um lágmarksrefsingar. Þykir eðlilegt að eftirláta dómstólunum refsimatið auk þess sem fyrirmæli laga um lágmarksrefsingu getur í einstaka tilvikum leitt til ósanngjarnrar niðurstöðu. Ef ákveðið verður að mæla fyrir um lágmarksrefsingar í frekari mæli en nú er tel ég að það komi fyrst og fremst til álita þegar kynferðisafbrot eru framin gegn börnum. Ég tel rétt að skoðað verði sérstaklega hvort tilefni sé til slíkra breytinga á hegningarlögunum og mun ég láta kanna það þegar fyrrgreind rannsókn á viðurlögum við afbrotum liggur fyrir á næsta ári. Varðandi fjórðu spurningu vek ég athygli á því að lög um meðferð opinberra mála voru endurskoðuð árið 1991, en frá þeim tíma hafa verið gerðar á þeim allnokkrar breytingar. Þótt þessi lög séu nýleg er heildarendurskoðun á þeim fyrirhuguð og við hana munu öll efnisatriði laganna koma til athugunar, þar á meðal ákvæði um meðdómendur með sérfræðikunnáttu. Slík heildarendurskoðun er hins vegar mjög viðamikil og mun fyrirsjáanlega taka allnokkurn tíma. Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að gera stutta grein fyrir því sem á síðustu árum hefur verið gert til að bæta stöðu brotaþola og þá sérstaklega barna sem hafa orðið þolendur kynferðisafbrota. Árið 1995 tóku gildi lög um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Á þessu þingi hef ég mælt fyrir frv. til laga um breytingu á þessum lögum þar sem lagt er til að lögfest verði heimild til að víkja frá skilyrðum laganna fyrir greiðslu bóta þegar veigamikil rök mæla með. Eins og fram kemur í greinargerð með frv. er þessi heimild fyrst og fremst hugsuð vegna kynferðisafbrota gegn börnum og er ætluð til þess að rýmka bótarétt þeirra. Með lögum nr. 63/1998 var gerð sú breyting á ákvæðum almennra hegningarlaga að fyrningarfrestur byrjar ekki að líða fyrr en brotaþoli nær 14 ára aldri þegar um er að ræða kynferðisafbrot. Þetta tekur mið af því að aðstæður barna til að kæra eru oft takmarkaðar auk þess sem ekki er rétt að gera ráð fyrir að þau hafi þroska og skilning til að gera sér grein fyrir því að þau hafi orðið þolendur afbrots. Að lokum vil ég geta þess að á síðasta þingi var gerð viðamikil breyting á lögum um meðferð opinberra mála og m.a. mælt fyrir um skyldu til að tilnefna börnum réttargæslumann ef um kynferðisafbrot gegn börnum er að ræða. Jafnframt hafa vinnubrögð og aðstaða við yfirheyrslur verið bætt mikið. Ljóst er að sá málaflokkur sem hér er til umræðu hefur hlotið verðskuldaða athygli undanfarin ár og mikil vinna verið lögð í úrbætur á lagaumgjörð og málsmeðferð. Hins vegar er jafnframt ljóst að mál af þessum toga eru vandasöm og viðkvæm og krefjast þess að við höldum vöku okkar og skirrumst ekki við að grípa til þeirra aðgerða sem þörf er á. Um langan aldur lágu kynferðisafbrot gegn börnum í þagnargildi. Þögnin hefur nú verið rofin og mikið hefur verið gert til þess að rétta hlut þeirra sem mátt hafa þola misgjörðir. Á þeirri braut verður haldið áfram.

Herra forseti. Við vitum að þegar fjallað er um jafnalvarleg og viðkvæm mál og kynferðisafbrot gagnvart börnum eru þá er þverfagleg samvinna allra --- og þá meina ég allra --- lykilatriði, þ.e. barnaverndarnefnda, lækna, lögreglu, lögfræðinga, saksóknara og dómstóla. Nauðsynlegt er að koma á samstarfi milli héraðsdóms og Barnahússins því að það er ekki bara skýrslutakan sjálf sem er aðalatriðið heldur líka það að tryggja sérhæfð vinnubrögð, þ.e. fagþekkingu og málsmeðferð sem tekur tillit til þarfa barna og tryggir hagsmuni þeirra. Við höfum sérúrræði þar sem Barnahúsið er og því er mikilvægt að samhæfa þessa krafta við vinnu héraðsdóms þannig að ekkert fari úrskeiðis og hag barnanna sé best borgið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en ég get ekki annað sagt en að þau ollu mér nokkrum vonbrigðum. Ég taldi að í ljósi þessa dóms og þeirrar staðreyndar sem við höfum fyrir framan okkur, að ekki nema 10% þeirra mála sem kærð eru koma til kasta kerfisins, að ráðherrann gæti tekið undir það að fara þyrfti í heildarendurskoðun á þessum málum í kerfinu alveg frá því að kæra berst og þar til dómsniðurstaða liggur fyrir, að fara þyrfti yfir allan þennan feril til að sjá úr hverju þurfi að bæta vegna þess að það er ljóst að mikil brotalöm er í réttarkerfinu og alveg bráðnauðsynlegt reyndar að samþykkja þá till. sem liggur fyrir til þál. um bætta stöðu þolenda kynferðisbrota. Hæstv. síðasti dómsmrh. var miklu afdráttarlausari en núv. dómsmrh. að því er varðar refsirammann. Núna er lágmarksrefsing í nauðgunarmálum en það er engin lágmarksrefsing þegar um er að ræða kynferðisbrot gegn börnum. Þarna er auðvitað mikið misræmi á ferðinni og bæði í Noregi og Svíþjóð er lágmarksrefsing eitt og tvö ár. Ráðherrann vísar bara á framtíðina og einhverja nefnd sem muni skila af sér einhvern tíma í framtíðinni hvað þetta varðar. Ég var að leita eftir afstöðu hæstv. ráðherrans sjálfs til þessa máls. Auðvitað var ég ekki að ætlast til þess að ráðherrann mundi tjá sig um einstök atriði þessa sýknudóms og auðvitað vita allir, og þarf ekki að taka það fram, að dómi verður ekki skotið til framkvæmdarvaldsins. Engu að síður er mjög nauðsynlegt að endurskoða alla starfshætti dómstólanna. Og þetta með munnlegu sönnunarfærsluna og að það sé skylda að kveðja til meðdómendur með sérfræðikunnáttu á sviði kynferðisbrota, ætti auðvitað að vera alveg sjálfsagt mál. Ég var að leita eftir skoðun ráðherrans á því máli en ekki að biðja ráðherrann að fara efnislega ofan í skoðun hæstv. ráðherra dómnum sjálfum. Þess vegna verð ég að segja að svörin valda mér ákveðnum vonbrigðum af því að ég álít að hér sé svo stórt mál á ferðinni að það krefjist tafarlausra úrbóta, en sé ekki ávísað á framtíðina eins og ráðherrann gerði.

Herra forseti. Vegna orða hv. þm. má ég til með að upplýsa að ég var einmitt formaður allshn. þegar fyrir þá nefnd kom stjfrv. um breytingu á þessum kafla almennra hegningarlaga þar sem m.a. er fjallað um nauðgunarákvæðið. Þar var gert ráð fyrir að lágmarksrefsing yrði felld úr lögunum. Ég var ósammála því ásamt öðrum nefndarmönnum þannig að við breyttum stjfrv. Þess vegna er þetta ákvæði enn þá við lýði, hv. þm. Engum blöðum er hins vegar um það að fletta að hér í dag er fjallað um einn vandasamasta málaflokk sem íslenskir dómstólar fást við. Hér er um að ræða alvarleg afbrot sem eiga sér stað fyrir luktum dyrum og koma því miður oftast ekki til kasta dómstóla fyrr en mörgum árum eftir að afbrotin hafa átt sér stað. Það segir sig sjálft að sönnunarfærsla getur af þessum sökum verið vandkvæðum bundin. Kynferðisafbrot gagnvart börnum hafa mikil tilfinningaleg áhrif og vekja skiljanlega óhug almennings. Þetta eru alvarleg mál sem taka verður á af festu og nærgætni við þolendur og við verðum sífellt að vera vakandi fyrir nauðsynlegum umbótum í málsmeðferð. Hér á landi er byggt á þeirri reglu að sérhver skuli saklaus uns sekt er sönnuð, eins og gert er í öðrum siðuðum ríkjum. Í stjórnarskrá lýðeldisins er skýrlega kveðið á um þetta og sambærilegt ákvæði er einnig að finna í mannréttindasáttmála Evrópu. Sönnun um sekt verður að fara fram í valdbærum dómstólum sem eiga að vera óháðir og sjálfstæðir og mat dómstólanna á að vera endanlegt. Samkvæmt stjórnskipan okkar verður sönnunarmat í einstökum dómsmálum hvorki tekið til endurskoðunar af dómsmrn. né Alþingi. Einstakir dómar geta verið umdeildir og íslenskir dómstólar eiga vitaskuld ekki að vera yfir gagnrýni hafnir. En sú grundvallarregla að dómstólar skuli vera sjálfstæðir er óumdeild. Hins vegar ítreka ég að um vandasöm mál er að ræða og það er nauðsynlegt að við höldum öll vöku okkar.

Herra forseti. Í landinu eru við lýði lög um Happdrætti Háskóla Íslands frá 1973 og lög um söfnunarkassa. Í 3. mgr. laga um Háskóla Íslands segir að dómsmrh. geti heimilað að notaðar séu sérstakar happdrættisvélar þannig að þátttaka og ákvörðun um greiðslu af honum fari fram vélrænt og samstundis og enn fremur að slíkar happdrættisvélar séu samtengdar, einstakar vélar og á milli sölustaða. Í lögunum er ekkert að finna um að Háskóli Íslands geti framselt þetta einkaleyfi sitt. Í lista á netinu yfir reglugerðir dómsmrh. sem varða happdrætti er ekki að finna neina reglugerð við lög um Happdrætti Háskóla Íslands, bara um Íslenska getspá, DAS og einstök happdrætti sem einstök félög, t.d. hestamannafélagið Sleipnir, reka. Samkvæmt símaskránni eru reknar fjórar spilastöðvar undir nafninu Háspenna: Á Laugavegi, í Hafnarstræti, í Kringlunni og á Skólavörðustíg í Reykjavík. Í lista á netinu yfir íslensk fyrirtæki er fyrirtæki undir nafninu Háspenna ekki að finna. Nú hef ég fyrir því upplýsingar, þó að þær séu ekki fyllilega staðfestar, að Háspenna fái prósentur af veltu spilakassa í eigu Háskóla Íslands. Ef þetta er rétt þá hefur háskólinn framselt fyrirtækinu einkaleyfi sitt til happdrættisrekstrar og þess vegna er hæstv. dómsmrh. spurð: Hvaða eftirlit er haft með því þegar Háskóli Íslands framselur til einkafyrirtækis einkaleyfi sitt til að reka peningahappdrætti?

Herra forseti. Sem svar við fyrirspurninni þá veit ég ekki til né ráðuneytið að Happdrætti Háskóla Íslands hafi framselt einkaleyfi sitt til peningahappdrættis til einkafyrirtækja. Í tilefni af fyrirspurninni óskaði ráðuneytið eftir upplýsingum frá Happdrætti Háskóla Íslands um hana. Í svarbréfi sem er dagsett 17. nóvember sl. er fullyrt að Háskóli Íslands hafi hvorki framselt einkaleyfi sitt né hafi komið til álita að hann framseldi það. Einkaleyfi Happdrættis Háskóla Íslands er bundið í lögum um Happdrætti Háskóla Íslands, nr. 13/1973. Óheimilt er að framselja leyfið. Dómsmrn. hefur eftirlit með happdrættisrekstrinum að hann sé í samræmi við lög og reglugerðir um það. Einkafyrirtækjum hefur ekki verið framselt einkaleyfi háskólans en ráðuneytið mundi vissulega taka til athugunar ef grunur væri um það. Eftirlit með fjármálum Háskóla Íslands hefur endurskoðandi háskólans og Ríkisendurskoðun svo sem er um aðrar ríkisstofnanir. Ég tel að í þessu sambandi sé rétt að gera nokkra grein fyrir umboðum sem happdrætti veita tilteknum aðilum til að koma fram í nafni happdrættanna svo að hægt sé að sinna þjónustu fyrir happdrættin um land allt. Umboðsmenn reka fyrir hönd umbjóðanda síns, hver svo sem hann er, á hans ábyrgð og fyrir hans reikning tiltekið verkefni og geta þegið fyrir það þóknun. Í því felst ekki framsal réttinda. Í hugtakinu happdrætti felst m.a. að fjármunir þeir sem spilað er fyrir renna til þess sem rekur happdrættið og greiðir happdrættið vinninga sem hlutfall af þeim fjármunum. Ljóst er að aðalskrifstofa Happdrættis Háskóla Íslands í Reykjavík getur ekki sinnt sölu happdrættismiða um allt land. Þess vegna hafa starfað í happdrættinu sérstakir umboðsmenn allt frá árinu 1934. Koma þeir fram í nafni Happdrættis Háskóla Íslands og innheimta andvirði seldra miða, greiða vinninga sem á þá kunna að falla og þiggja fyrir þá þóknun sem er hlutfall af upphæð viðskiptanna. Hér er ekki um framsal á réttindum eða skyldum happdrættisins að ræða svo sem tilgreint er í lögum nr. 13/1973. Síðustu árin hafa átt sér stað nokkrar breytingar á þeirri tækni sem notuð er við happdrættisrekstur og við að veita viðskiptamönnum þjónustu. Í samræmi við það hafa nýir sölu- og umboðsaðilar bæst við þá 95 aðila sem eru umboðsmenn fyrir flokkahappdrættið. Þar má nefna um 500 aðila sem hafa með höndum sölu happaþrennu og eru það einkum verslanir og söluturnar. Á sama hátt þiggja þessir söluaðilar þóknun í hlutfalli við sölu. Söluaðilar Gullnámunnar eru 49 talsins, einkum veitingahús en auk þess þrír háspennusalir. Vélarnar og allt kerfi þeirra er í höndum Happdrættis Háskóla Íslands á sama hátt og sölukerfi annarra happdrættistegunda happdrættisins. Umboðsaðilar sjá hins vegar um að fylgt sé öðrum reglum í tengslum við vélarnar, þrífa þær og passa að aðgengi að þeim sé í samræmi við lög og reglugerðir, svo sem um aldurstakmark. Þiggja þeir þóknun fyrir þjónustuna sem er ákveðin prósenta af rekstri vélanna á sama hátt og aðrir umboðsmenn fá þóknun í samræmi við sölu miða. Ráðuneytið hefur ekki gert athugasemdir við hin lögbundnu happdrætti að þau hafi umboðsmenn í þjónustu sinni víðs vegar um land, enda hefur það verið talinn eðlilegur þáttur í starfsrækslu happdrættanna eigi að vera unnt að reka þau á landsvísu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svarið. Ég verð að viðurkenna að ég á ofurlítið erfitt með að átta mig á því. Í máli hæstv. ráðherra kemur fram að bannað sé að framselja einkaleyfið. Síðan kemur skilgreining á einkaleyfinu. Það byggir á því að ágóðinn af happdrættinu eða happdrættisvélunum ef því er að skipta renni til einkaleyfishafans. Síðan segir hæstv. ráðherra að einkaleyfishafinn geti gert samning, ekki um framsal, ég veit ekki hvaða orð við eigum að nota um það, þar sem sá sem rekur kassann hagnist á þeim um vissa hlutfallstölu, fái ákveðna prósentu af hagnaðinum. Ef þetta er ekki framsal á einkaleyfisrétti, þá vildi ég gjarnan fá nánari skýringu á því hvað felst í því einkaleyfi. Ég leyfi mér að óska eftir því við hæstv. dómsmrh. að þessi mál verði könnuð nánar. Mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir öðru og það snýr að reglugerðarsmíð í sambandi við þessa kassa. Það kveður beinlínis á um það í lögum að setja beri reglugerð um rekstur slíkra kassa. Eftir því sem ég fæ best séð og eftir leit í opinberum gögnum hefur sú reglugerð enn ekki verið sett, enda kom það fram í álitsgerð nefndar sem sérstaklega fjallaði um þessi mál. Ég óska sem sagt eftir því, herra forseti, að hæstv. dómsmrh. upplýsi okkur nánar um hvað felst í þessu einkaleyfi. Í öðru lagi hvort hæstv. ráðherra er tilbúin að verða við þeirri ósk minni að þau mál verði athuguð nánar og þinginu verði síðan gerð grein fyrir niðurstöðu af þeirri rannsókn og að lokum spurningin um greinargerðina.

Herra forseti. Ég tel að ég hafi svarað fyrirspurn hv. þm. skýrt. Það hefur komið fram að ekki er rétt að Happdrætti Háskóla Íslands framselji einkaleyfi sitt til reksturs peningahappdrættis til einkafyrirtækja. Það er hins vegar bæði rétt og skylt fyrir dómsmrn. að fylgjast með þessum málum og grípa inn í ef ástæða þykir til. Happdrættið veitir hins vegar aðilum víðs vegar um land umboð gegn þóknun til að selja miða happdrættisins og sinna öðrum verkefnum tengdum þeirri sölu, svo og umboð til að sjá um daglegan rekstur happdrættisvéla sem tengdar eru miðlægu tölvukerfi happdrættisins í aðalumboði þess. Happdrætti hafa lengi verið við lýði hér á landi sem annars staðar. Það er vitað að happdrættisstarfsemi og spilastarfsemi hvers konar getur haft í för með sér að þátttakendur leiðist til svokallaðrar spilafíknar. Hv. þm. hefur einmitt gert það að sérstöku umtalsefni á hinu háa Alþingi og það er vissulega áhyggjuefni sem hafa þarf vakandi auga með. En þessi starfsemi er viðamikill og flókinn málaflokkur sem hingað til hefur náðst samstaða um á Alþingi hvernig skuli skipa, bæði málefnum Happdrættis Háskóla Íslands sem og málefnum annarra lögbundinna happdrætta. Hefur starfsemi Happdrættis Háskóla Íslands verið mikilvægur þáttur í rekstri háskólans, enda tilgangurinn með rekstri happdrættisins að fjármagna byggingar háskólans og viðhald þeirra, sem og að styrkja tækjakaup Háskóla Íslands.

Herra forseti. Nú er til athugunar hjá skipulagsstjóra frummatsskýrsla vegna fyrirhugaðs álvers á Reyðarfirði og skýrsla sú er lögð fram af fyrirtæki sem heitir Eignarhaldsfélagið Hraun ehf. og kemur fyrirtækið fram fyrir óstofnað hlutafélag um álver við Reyðarfjörð. Ekkert í frummatsskýrslunni bendir til að nefnt félag hyggist hefja framkvæmdir við álver á Reyðarfirði og ekkert umboð eða beiðni kemur fram í skýrslunni frá neinum sem gæti talist framkvæmdaraðili í skilningi laganna. Í lögunum um mat á umhverfisáhrifum segir í 7. gr., með leyfi forseta: ,,Áður en hafist er handa um framkvæmdir sem lög þessi eða reglugerð samkvæmt þeim taka til skal framkvæmdaraðili senda skipulagsstjóra tilkynningu um fyrirhugaða framkvæmd þar sem fram kemur lýsing á framkvæmdinni, ráðgerðri hönnun og hugsanlegri umhverfisröskun og fyrirhuguðum ráðstöfunum til að draga úr henni og aðrar upplýsingar sem skipulagsstjóri telur nauðsynlegar.`` Þetta er hin svokallaða frummatsskýrsla, herra forseti, og þarna kemur fram að það er framkvæmdaraðili sem skal annast hana. Í sömu lögum um mat á umhverfisáhrifum segir í 2. gr. um framkvæmdaraðila, með leyfi forseta: ,,Framkvæmdaraðili: Ríki, sveitarfélag, stofnun eða fyrirtæki í eigu slíkra aðila að nokkru eða hluta, lögaðili eða einstaklingur er hyggst hefja framkvæmdir sem lög þessi taka til.`` Hraun ehf. virðist vera staðgengill fyrir óstofnað hlutafélag en mér sýnist hæpið að telja Hraun ehf. framkvæmdaraðila að lögum. Eitthvað kostar svona skýrslugerð því að hér er um afskaplega viðamikla skýrslu að ræða sem gefin er út í þremur stórum plastmöppum með mjög mörgum kortum og virðist vera vandað til gerðar skýrslunnar á flestan hátt. Spurning mín í framhaldi af þessu til hæstv. iðnrh. er svohljóðandi: Hver hefur borið kostnaðinn af gerð frummatsskýrslu um mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðs álvers sem kynnt var 14. október 1999 í nafni eignarhaldsfélagsins Hrauns ehf.? Hvað kostaði gerð skýrslunnar?

Herra forseti. Á þskj. 152 ber hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir fram svohljóðandi fyrirspurn: ,,Hver hefur borið kostnaðinn af gerð frummatsskýrslu um mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðs álvers sem kynnt var 14. október 1999 í nafni eignarhaldsfélagsins Hrauns ehf.?`` Allt frá upphafi 8. áratugarins þegar staðarvalsnefnd um iðnrekstur hóf störf hafa farið fram margháttaðar rannsóknir á náttúrulegum aðstæðum til uppbyggingar stóriðjureksturs á Reyðarfirði. Á vegum Kísilmálmverksmiðjunnar hf. sem stofnuð var af íslenska ríkinu 1982 fyrir tilstuðlan Hjörleifs Guttormssonar og í kjölfar athugana staðarvalsnefndar fóru fram víðtækar rannsóknir á Hrauni og nágrenni Hrauns vegna áforma sem þá voru uppi um byggingu kísilmálmvinnslu. Þessar rannsóknir voru allar kostaðar af iðnrn. á sínum tíma, ýmist með beinum framlögum eða í gegnum hlutafjárframlög ríkisins til Kísilmálmvinnslunnar hf. Eftir að Markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar var stofnuð árið 1988 var haldið áfram athugunum á aðstæðum til stóriðjuuppbyggingar við Reyðarfjörð eftir því sem efni og ástæður voru til. Í tengslum við fyrirhugaða byggingu Atlantal-álversins í kringum 1990 --- þá fyrir tilstuðlan ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar, en í henni voru eins og menn þekkja og ekki þarf að rifja upp margir ágætir þingmenn sem nú sitja á Alþingi, m.a. hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, landbrh. í þáv. ríkisstjórn --- komu peningar bæði af almennu ráðstöfunarfé markaðsskrifstofunnar, sem eins og kunnugt er er í eigu Landsvirkjunar og iðnrn. og af sérfjárveitingum frá iðnrn. Árið 1997 var efnt til formlegs samstarfs við orku- og stóriðjunefnd Sambands sveitarfélaga á Austurlandi en markaðsskrifstofan hafði átt farsælt samstarf við nefndina og sveitarfélög á Miðausturlandi mörg ár þar á undan. Inn í þennan samning gekk árið 1998 nýstofnað sveitarfélag, Fjarðabyggð. Hefur rannsóknum síðan verið haldið áfram á vegum verkefnisstjórnar STAR, eða samstarfsnefndar um staðarvalsathuganir iðnaðarsvæða á Reyðarfirði. Fjármagn sem STAR hefur haft til ráðstöfunar hefur einkum komið af almennu ráðstöfunarfé Fjárfestingarstofunnar -- orkusviðs og sérframlögum frá iðnrn. en einnig frá öðrum þátttakendum í STAR-hópnum. Í tengslum við viðræður við Hydro Aluminium hefur það fyrirtæki einnig lagt fram fjármagn í þessar rannsóknir sl. tvö ár. Það er því ljóst að enginn einn aðili hefur borið kostnað af gerð frummatsskýrslunnar heldur allir þeir sem ég hef hér nefnt. Af framansögðu má ljóst vera að erfitt er að gefa í einni tölu kostnað við gerð frummatsskýrslunnar. Við gerð hennar hafa allar tiltækar upplýsingar verið notaðar og margvíslegar athuganir gerðar. Einnig kemur til að vegna væntanlegra umsókna um umhverfisstarfsleyfi frá Hollustuvernd ríkisins hafa sumar rannsóknirnar verið ítarlegri en ætla má að nauðsynlegt hafi verið að gera ef eingöngu hefði staðið til að gera skýrslu um frummat á umhverfisáhrifum álversins. Þá er frummatsferlinu ekki lokið. Það er þó ljóst að kostnaðurinn við gerð frummatsskýrslunnar verður mun hærri en áður hefur þekkst í hliðstæðum dæmum, enda svæðið meira rannsakað en nokkurt annað svæði á Íslandi til þess að byggja upp stóriðju. Þannig hefur kostnaður sem Fjárfestingarstofan -- orkusvið hefur greitt vegna vinnu STAR og ráðunauta við gerð frummatsskýrslunnar á árunum 1998 og 1999 og áætluð útgjöld til nk. áramóta numið samtals 50,5 millj. kr. Í þeirri upphæð er innifalið það fjármagn sem Hydro Aluminium hefur lagt fram til verkefnisins og rétt er að geta þess að gengið er út frá því að endanlegur framkvæmdaraðili að byggingu álversins muni greiða þennan kostnað þegar þar að kemur. Þegar upp verður staðið verður því kostnaðurinn borinn af framkvæmdaraðilanum en ekki ríkinu. Hydro Aluminium hefur nú þegar farið að ráðstafa peningum til að taka þátt í þessu verkefni og með því er undirstrikað hversu mikill vilji og alvara er af hálfu fyrirtækisins að halda verkefninu áfram og um leið er það skiljanlegt af þeirra hálfu að þeir leggi höfuðáherslu á að við alla framkvæmdaáætlunina um samstarfsyfirlýsinguna, sem gefin var á Hallormsstað, sé staðið til þess að þeir fjármunir sem fyrirtækið nú þegar er farið að ráðstafa nýtist sem best.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnrh. greinargóð svör og afskaplega ítarleg. Ég lýsi yfir ánægju minni með að það skuli koma fram í yfirlýsingu hæstv. ráðherra að væntanlegur framkvæmdaraðili beri á endanum þennan kostnað. Á hitt er að líta að ég vona að það liggi fyrir innan tíðar hversu stór kostnaðarliður þessi skýrsla er í heildina því að eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra eru 50,5 millj. einungis hluti iðnrn. og þar er innifalið það fé sem Norsk Hydro hefur lagt til málsins. Herra forseti. Þá vil ég líka þakka hæstv. iðnrh. fyrir að ramma það svo inn í sinni ræðu að Norsk Hydro sé með og þurfi og ætli að vera með og að það sé afskaplega mikilvægt fyrir Norsk Hydro að þetta haldi allt saman áætlun. Enn fremur vil ég líka þakka hæstv. ráðherra fyrir að fræða mig um kísilmálmverksmiðjuna og það hvernig farið var fram þegar Atlantal-hópurinn var á sínum tíma að vinna sambærileg mál og sérstaklega þá kannski fyrir að vekja athygli mína á því að hv. þingmenn og varaþingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs skuli hafa komið að því máli. Varðandi eitt atriði sem hæstv. iðnrh. nefndi í sinni ræðu, þ.e. starfsleyfið, sem er greinilega í undirbúningi þá gagnrýni ég það, herra forseti, að starfsleyfið skuli ekki hafa legið fyrir á sama tíma og frummatsskýrslan er til skoðunar. Það vekur miklar spurningar að starfsleyfið skuli ekki vera til staðar núna þegar verksmiðjan er auglýst í þetta matsferli á umhverfisáhrifum. Ég hefði talið það til mikilla bóta fyrir málið í heild, þegar það er metið, að starfsleyfið væri til staðar þegar frummatsskýrslan er metin. Ég tel okkur vera með mikinn tvíverknað og undarlega röð á hlutunum þegar það er ekki á þann veg.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir góðar undirtektir við svarinu. Ég átti svo sem ekki von á öðru. En það er mjög mikilvægt þegar spurningum sem þessum er svarað að öllu sé til skila haldið, hinum sögulegu staðreyndum eins og þeirri samtíð sem menn upplifa akkúrat núna þessa stundina og það vildi ég gera í svari mínu hér. Varðandi ábendingu hv. þm. um starfsleyfið, þá finnst mér það í sjálfu sér vera vel skoðandi, þ.e. að starfsleyfið liggi fyrir á sama tíma og skýrslan um mat á umhverfisáhrifum er til sérstakrar skoðunar. Mér finnst það vera sérstaklega umhugsunarvert í ljósi þess að ég tel að það þurfi að stytta þetta ferli eins og nokkur kostur er, en samt ekki að fórna því sem mikilvægast er, aðgangi almennings og þeirra sem að þurfa að koma. En ég segi: Þetta er ferlið í dag og starfsleyfið sem verður gefið út, vonandi fyrir þetta fyrirtæki sem þarna fer af stað, mun byggja á matinu á umhverfisáhrifum og þeirri skýrslu, m.a. öll viðmið við losun og þar fram eftir götunum sem verða að koma fram í því leyfi. Eins og af frummatsskýrslunni má sjá telur framkvæmdaraðilinn sig, sem verður vonandi þetta fyrirtæki sem við höfum stofnað um álverið, ekki í neinum vandræðum með að standa við öll þau mörk sem fram eru sett í frummatsskýrslunni og rúmlega það og það finnst mér vera sérstakt fagnaðarefni að menn treysti sér til að gera það. Þar af leiðandi munu menn setja mjög strangar og harðar kröfur í starfsleyfið þannig að þar af leiðandi er tryggt að af þessu hljótist eins lítil neikvæð umhverfisáhrif og nokkur kostur er.

Herra forseti. Eins og öllum er kunnugt hefur mikil byggðaröskun orðið síðustu ár og allir eru því sammála að vinna þarf ötullega að því að snúa dæminu við. En til þess að það gerist þarf að beita nýjum og öflugri aðferðum en gert hefur verið hingað til og nota alla þá nútímatækni sem til er að styrkja byggðina. Í nýútkominni skýrslu Byggðastofnunar, Byggðir á Íslandi, er birt niðurstaða greiningar stofnunarinnar á ástandi búsetu í landinu. Þar er m.a. fjallað um aukinn hluta þekkingar í framleiðslu og breytt gildismat fólks. Þessir þættir hafa á síðari árum leitt til brottflutnings fólks af landsbyggðinni en bjóða jafnframt upp á ýmsa möguleika til atvinnusóknar og eflingar búsetu. Horfa verður til möguleika sem svæðin hafa og einbeita sér að því sem getur talist styrkleiki þeirra. Eitt allra stærsta viðfangsefnið hlýtur að vera að efla samkeppnishæfni landsbyggðarinnar og markmiðið að ný störf verði til í vaxtargreinum atvinnulífsins í stað þeirra sem hverfa með almennri hagræðingu og breyttum atvinnuháttum. Landbúnaður á Íslandi hefur gengið í gegnum miklar breytingar undanfarin ár, breytingar sem hafa orðið til þess að bændur hafa hagrætt í búrekstri sínum. Búin hafa stækkað og þeim hefur fækkað. Þegar rætt er um nýsköpun og fjölbreytni í atvinnulífinu þá verðum við að huga að þeim möguleikum sem geta falist á bújörðum meðfram hefðbundnum búskap til þess að styrkja hann eða til nýrra atvinnutækifæra. Einn af þeim vaxtarbroddum í landbúnaði tel ég vera fólginn í meiri og öfugri nýtingu á jarðvarma og virkjun vatnsafls til raforku sem er vissulega vannýtt enn sem komið er. Því þarf að huga vel að slíkum möguleikum og sóknarfærum. Til að treysta þessi markmið þarf að leita samstarfs við háskóla og rannsóknarstofnanir. Ég er sannfærð um að margir aðilar sem hafa aðgang að vatnsfalli væru tilbúnir að virkja ef skilyrði yrðu sköpuð til þess af hálfu stjórnvalda. Það er ljóst að hér er um atvinnusköpun og verðmæti að ræða sem kæmu sér vel í hinum dreifðu byggðum landsins og þetta hefur bein áhrif á byggðaþróun og búsetu. Þeim jarðeigendum sem eiga þess kost, og ef það telst hagkvæmt, þarf að gera kleift að ráðast í virkjanir. Margir aðilar sem hafa aðgang að vatnsfalli væru tilbúnir til þess ef skilyrði væru fyrir hendi og því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig hefur iðnaðarráðuneytið stutt þá sem vilja nýta heitt vatn á jörðum sínum? Hefur ráðuneytið stutt jarðeigendur sem vilja reisa litlar vatnsaflsvirkjanir?

Herra forseti. Á þskj. 179 ber hv. þm. Drífa Hjartardóttir fram svohljóðandi fyrirspurn: ,,Hvernig hefur iðnaðarráðuneytið stutt þá sem vilja nýta heitt vatn á jörðum sínum? Hefur ráðuneytið stutt jarðeigendur sem vilja reisa smáar vatnsaflsvirkjanir?`` Í maí á síðasta ári undirrituðu iðnrn., Orkusjóður og Byggðastofnun samkomulag um að leita sérstaklega að jarðhita á svæðum þar sem ekki eru hitaveitur en hugsanlegt er að hagkvæmt geti verið að nýta jarðhita til húshitunar. Þetta átak, sem tekur til áranna 1998 og 1999, hefur til ráðstöfunar 60 millj. kr. og er framlag iðnrn. til þess 25 millj., Orkusjóðs 25 millj. og Byggðasjóðs eða Byggðastofnunar 10 millj. Gert er ráð fyrir því að mótframlag frá sveitarfélögum eða orkufyrirtækjum sé a.m.k. 50% af heildarkostnaði. Þetta verkefni hefur m.a. stuðlað að jarðhitaleit í grennd við þéttbýlisstaði og einnig komið bændum og landeigendum til góða. Alls bárust um 50 umsóknir um stuðning og voru 30 verkefni styrkt. Árangur jarðhitaleitar á þessum svæðum hefur eðlilega verið mismunandi enda eru flest þeirra a.m.k. svæði sem talin hafa verið til kaldari svæða. Nokkur þeirra hafa nú þegar skilað góðum árangri. Á árinu 1996 var hlutverki Orkusjóðs breytt nokkuð frá því sem var og í vor voru sett ný lög um sjóðinn. Samkvæmt lögunum er Orkusjóði m.a heimilt að veita opinberum aðilum, félögum og einstaklingum lán til að leita og afla jarðvarma með jarðvísindalegum forrannsóknum, jarðborunum og vinnslurannsóknum til að meta árangur borananna. Ef borun sem lánað er til á grundvelli þessarar heimildar reynist árangurslaus eða árangur mun lakari en gert var ráð fyrir eða kostnaður óeðlilega hár og ávinningur borunar minni en upphaflega var gert ráð fyrir og fjárhagslegri afkomu lántakenda stefnt í hættu af þessum sökum, þá er ráðherra heimilt að fenginni tillögu orkuráðs að fella niður að hluta eða öllu leyti endurgreiðslu lántaka þannig að þarna erum við í raun að ræða áhættulán hvað þetta snertir. Leitast er við að meta áhættuna bæði tæknilega og markaðslega fyrir fram og er það fjármagn sem veitt er á fjárlögum sett í sjóði til að mæta þeirri áhættu. Á fjárlögum yfirstandandi árs eru 6 millj. kr. í þessu skyni, þ.e. bara til þessara þátta og sama fjárhæð er í frv. til fjárlaga fyrir árið 2000. Miðað við áhættumat sem lagt hefur verið til grundvallar svarar þetta til þess að unnt sé að lána um 30 millj. kr. á ári til þessara verkefna. Talsvert er um að bændur og aðrir jarðeigendur sæki um og fái slík lán. Varðandi seinni spurninguna þar sem spurt er: ,,Hefur ráðuneytið stutt jarðeigendur sem vilja reisa smáar vatnsaflsvirkjanir?`` Fyrr á árum veitti Orkusjóður bændum lán til að reisa vatnsaflsstöðvar til heimilisnota. Sú heimild var felld úr gildi árið 1996 enda höfðu slík lán ekki verið veitt um langt árabil og ekkert fé verið veitt í þessu skyni á fjárlögum. Þá var hinni eiginlegu sveitarafvæðingu lokið og heita má að allir sveitabæir hafi aðgang að rafmagni frá raforkukerfi landsins. Í þessu sambandi má þó geta þess að samkvæmt gildandi lögum um Orkusjóð er orkuráði heimilt að veita fyrirtækjum eða einstaklingum styrki eða áhættulán til hönnunar eða smíði frumgerðar tækja og búnaðar sem ætla má að leiði til þess að dregið verði úr orkunotkun og notkun á jarðefnaeldsneyti. En það verður að hafa í huga að reglunum var breytt 1996 í þeim tilgangi að nota fjármuni sjóðsins betur til annarra hluta vegna þess að ekki hafði verið sérstaklega sótt um það að fá af bændum eða landeigendum lán til þessara hluta. Ástæðan er fyrst og fremst sú að við erum með heildstætt raforkukerfi fyrir landið allt og einstaklingar, sveitarfélög eða landeigendur geta í sjálfu sér ekki framleitt inn á það kerfi eins og nú er nema með sérstökum samningum. Hins vegar standa fyrir dyrum, og það hef ég boðað, róttækar skipulagsbreytingar á raforkukerfinu sem ganga út á það að innleiða samkeppni og þáltill. um það efni hef ég lagt hér fyrir og vonandi kemur frv. til laga um gjörbreytt skipulag orkumála eftir áramót sem þá og í ljósi þess mun skapa landeigendum og þeim sem ráða yfir vatnsafli eða jarðvarma hugsanlega tækifæri til þess að framleiða inn á Íslandsnetið, þ.e. flutningskerfi landsmanna sem svo er nefnt að vinnuheiti.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er mjög mikilvægt að verið er að vinna af fullum krafti í þessum málum. Það er rétt að geta þess að á Íslandi eru nú um 300 lítil orkuver, flest á bújörðum. En fyrr á árum voru þau mun fleiri. Í Félagi raforkubænda eru nú milli 60 og 70 manns. Mikill áhugi er á þessum málum og margir hafa gefið sig fram sem hafa tæknikunnáttu og má þar nefna vélsmiðjur, verktaka, smiði og söluaðila vélbúnaðar. Í samtölum mínum við bændur hefur komið fram að stuðningur ríkisins við smærri rafmagnsframleiðendur er lítill sem enginn, frekar megi tala um höft þar sem greiða þarf afar hátt gjald, eða um 2 millj., til að mega selja rafmagn inn á kerfið. Norðmenn lögðu af slíkt gjald um síðustu áramót. Um 100--200 stöðvar sem eru starfræktar nú eru að framleiða umframrafmagn sem ekki er hægt að koma í verð í dag. Tenging inn á kerfi frá litlu rafstöðvunum er einfalt og þar sem mikið rafmagnstap er í dreifikerfi landsins er talið mjög æskilegt að fá inn rafmagn hér og þar til að vega upp á móti tapi. Herra forseti. Víða eru umtalsverð hlunnindi á bújörðum og er jarðvarmi og vatnsafl til raforkuframleiðslu hluti af þeim. Það er mjög mikilvægt að opinberir aðilar styðji áform bænda með fjármagni og miðlun þekkingar og með markaðsstarf í huga. Nauðsynlegt er að þeir sem vilja og hafa tök á að fara í virkjanir fái til þess fyrirgreiðslu hjá Lánasjóði landbúnaðarins og Orkusjóði. Byggðastefnan á að efla bjartsýni og kraft til að takast á við margvísleg verkefni og nýta þarf þau fjölmörgu tækifæri sem eru fyrir hendi.

Herra forseti. Ég tek í sjálfu sér undir þessi orð hv. fyrirspyrjanda og tel að þarna séu til staðar, ekki síst kannski á mörgum bújörðum, veruleg tækifæri á þessu sviði. Ég lýsti því áðan að við stöndum frammi fyrir fyrirkomulagi sem gerir mönnum það ekki kleift í dag að framleiða inn á raforkukerfið nema með sérstöku samkomulagi við þá sem njóta einkaréttar í þeim efnum, þ.e. Landsvirkjun. Hvort sem það eru dreifiveitur eða framleiðendur þá þarf að gera samrekstrarsamning til þess að slíkt sé hægt. Þessu fyrirkomulagi hef ég lýst yfir að ég vilji breyta. Ég vil sjá aukna samkeppni sem á að leiða til þess að lækka raforkuverð til landsmanna þegar fram líða stundir og ég trúi því að með aukinni samkeppni muni það takast. Ég veit um áhuga raforkubænda í þessum efnum og ég fagna því frumkvæði sem hefur komið frá þeim um að þeir hafi skipulagt sig til að vera í stakk búnir þegar að þessari samkeppni kemur og tækifærin gefast. Ég held að sá undirbúningur sé til fyrirmyndar. Ég hef líka óskað eftir því að það verði kannað, og ætla mér að setja á fót nefnd til þess að fara sérstaklega í þau mál, þ.e. hvernig hægt sé einmitt að aðstoða bændur í þessum efnum og þar tel ég að til eigi að koma samstarf Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, gömlu stofnlánadeildarinnar eða Búnaðarsjóðsins, og hef óskað eftir því að formaður iðnn., sem er jafnframt formaður Búnaðarsjóðsins, verði formaður þeirrar nefndar til þess einmitt að leiða þessa hluti saman. Þessi nefnd verður skipuð á næstu dögum með þetta meginmarkmið þannig að ég tek undir með hv. þm. að þetta er mjög mikilvægt skref sem þarna er hægt að stíga til undirbúnings því þegar að samkeppninni kemur. En alveg er ég nú viss um að þær raddir eru hér innan dyra sem engu vilja breyta í því eins og svo mörgu öðru. Það er alveg sama hverju á að breyta, menn eru alltaf á móti því. Hins vegar held ég að þetta sé mjög mikilvægt tæki til þess að lækka raforkuverð til landsmanna.

Herra forseti. Framfarir á öllum sviðum og nýsköpun verða í gegnum rannsóknir. Nýsköpun er forsenda framfara og nýsköpun byggir einatt á rannsóknum. Þannig hafa mestar framfarir orðið á eiginlega öllum sviðum þjóðfélagsins nú á síðustu áratugum. Hins vegar er ljóst að rannsóknir kosta fé og sá kostnaður skilar sér ekki endilega alltaf í arði til baka. Það er eðli rannsókna. Nú ber þess að gæta að Ísland er lítið og þess vegna mikilvægara fyrir okkur sem smáþjóð að nýta hverja krónu betur heldur en hjá stærri þjóðum. Herra forseti. Það hefur jafnframt komið fram í úttekt á vegum OECD að Íslendingar verja minni fjármunum til rannsókna en almennt gengur og gerist meðal þjóða OECD og á ég þar við fjármuni til rannsókna og þróunarstarfs. Það gildir bæði um opinbera geirann og ekki síður um einkageirann. Þetta kom m.a. fram í skýrslu sem birt var fyrir tveimur árum og á ráðstefnu á dögunum á vegum Rannís, Rannsóknarráðs Íslands. Það segir sig sjálft að á þessu þarf að vinna bót því að enginn vill vinna gegn framförum. Frá Rannsóknarráði Íslands hafa m.a. komið tillögur um breytingar á skattkerfinu sem gætu stuðlað að því að fyrirtæki í einkaeigu verji meiri fjármunum til rannsókna. En hvað varðar opinbera geirann, og vil ég þá árétta það sem ég nefndi áðan að við erum lítil þjóð og þurfum að velta hverri krónu vel fyrir okkur og nýta hverja krónu mjög vel, þá eru stundaðar rannsóknir og nýsköpun mjög víða í opinbera geiranum. Nægir þar að nefna Nýsköpunarsjóð sem ég hygg reyndar að standi naumast undir því nafni, Rannsóknarráð Íslands, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, háskólann, Iðntæknistofnun, sumt af fjárveitingum einstakra ráðherra, Byggðastofnun, einstök atvinnuþróunarfélög og þannig má áfram telja. Það er sem sagt ljóst, herra forseti, að rannsóknum er mjög dreift í hinar ýmsu stofnanir á vegum hins opinbera og það sem meira er, svolítil hætta er á að rannsóknirnar lokist inni í þeim stofnunum. Að þessu sögðu, herra forseti, beini ég þeirri spurningu til hæstv. iðnrh. vegna þess að margar af þessum rannsóknastofnunum heyra undir ráðuneyti hans, hvort hann hafi í hyggju að sameina einhverjar af þessum stofnunum, auka samstarf þeirra eða breyta fyrirkomulagi á einhvern hátt.

Herra forseti. Hv. þm. Hjálmar Árnason spyr: ,,Hyggst ráðherra beita sér fyrir samruna, sameiningu eða frekara samstarfi stofnana og sjóða hjá hinu opinbera á sviði rannsókna og nýsköpunar?`` Samruni, sameining og samstarf stofnana og sjóða hjá hinu opinbera snýst um hagræðingu og meiri árangur. Ég tek undir það sem fram kom í framsögu hv. þm. Í þessu felst betri nýting fjármagns, húsnæðis og búnaðar en ekki síst hámarksnýting þekkingarinnar, þ.e. mannauðsins. Vinna af þessum toga er viðvarandi verkefni og hefur verið viðvarandi verkefni í iðnrn. þó svo að rannsóknastofnanirnar sem slíkar eða Rannsóknarráð sem slíkt heyri ekki undir iðnrn. heldur menntmrn. og gott samstarf hefur verið milli ráðuneyta um að gera þar bragarbót á. Í hnotskurn snýst verkefnið ekki um hvort heldur hvernig þessu verður komið við. Umræðan um skipulagningu opinberra rannsókna fyrir atvinnulífið á sér margra áratuga sögu og hefur verið breytt nokkrum sinnum. Þær breytingar voru eðlilegar á sínum tíma í ljósi þeirra aðstæðna sem ríktu hér á landi og í nágrannalöndunum. Núverandi fyrirkomulag er fest í sessi með lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, nr. 64/1965, og er það því komið nokkuð til ára sinna. Í lögunum er kveðið á um að á vegum ríkisins skyldu starfræktar fimm rannsóknastofnanir sem fengju afmarkað verkefni er tengdist höfuðatvinnugreinunum þremur, landbúnaði, iðnaði og sjávarútvegi. Hin síðari ár hefur þróun vísinda og tækni ekki fylgt þeirri skipan sem þarna var komið á. Augljósustu dæmin um þetta er tilkoma nýrra atvinnugreina eins og upplýsingatækninnar og líftækninnar. Báðar þessar greinar eru þverfaglegar í hefðbundnum skilningi þess orðs, en í því felst að þær falla ekki innan eins tiltekins atvinnusviðs heldur eru jafnmikið iðnaðarmál eins og landbúnaðarmál eða sjávarútvgsmál. Þegar þróun atvinnulífsins er eins ör og hún er nú og hefur verið hin síðari ár er í sjálfu sér við því að búast að framsýni manna sé bundin við tiltekna og viðurkennda sérhagsmuni atvinnugreinatengdra rannsóknarhagsmuna. Þetta býður þeirri hættu heim að tækifæri til nýsköpunar tapist og má leiða að því líkur að það hafi gerst í allmörgum tilvikum. Við þessu hefur verið brugðist með því að efla samstarf stofnana fremur en að sameina þær. Þessi þróun hefur gengið hægt og í raun mun hægar en æskilegt er. Ástæður þessa eru nokkrar og liggur rót þeirra flestra sennilega í atvinnugreinaskiptingu Stjórnarráðsins. Af öðrum ástæðum má nefna að hagsmunagæsla atvinnugreinasambandanna og ólíkir efnahagslegir hagsmunir atvinnugreinanna vega mikið og þá þvælast hagsmunir einstakra stofnana einnig fyrir. Fyrir fjórum til fimm árum var ráðuneytisstjórunum falið að gera tillögur um sameiningu rannsóknastofnana atvinnuveganna. Það tókst þeim ekki og hefur ekki tekist en Rannís var fengið verkefnið og er að vinna að málinu nú innan frá og í samráði við stofnanirnar. Þetta þýðir þó ekki að ekkert hafi áunnist. Mikilvægast hefur verið samstarf Iðntæknistofnunar og Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. Matvælarannsóknir og efnagreiningar þeirra hafa verið sameinaðar undir heitinu Matvælarannsóknir Keldnaholti annars vegar og Efnagreiningar Keldnaholti hins vegar. Nú er þriðja sameiginlega sviðið í uppsiglingu og er það kallað Líftækni Keldnaholti. Iðnrn. og Iðntæknistofnun hafa markað þá stefnu að sinna þörfum alls atvinnulífsins. Í þessu felst að Iðntæknistofnun mun eftir því sem efni leyfa, sinna öllum þeim þörfum atvinnulífsins sem aðrir sinna ekki. Í þessum tilgangi er hjá Iðntæknistofnun rekin þjónustumiðstöð fyrir atvinnulífið er nefnist Impra. Impra tók til starfa í mars sl. og rekur fjölmörg verkefni fyrir frumkvöðla og fyrirtæki. Hjá Impru geta einstakingar og fyrirtæki leitað eftir leiðsögn og handleiðslu sem m.a. tengist stofnun fyrirtækja, vöruþróun og öllu er lýtur að rekstri og erlendum samskiptum og samvinnu. Þetta er sennilega mikilvægasta skref sem stigið hefur verið til þess að vinna þvert á hina hefðbundu skiptingu í atvinnurannsóknabatteríinu. Nýjum verkefnum sem tengjast atvinnuþátttöku kvenna hefur þar einnig verið komið fyrir. Ég vil undirstrika þá skoðun mína, og það verða niðurlagsorð mín, að breytinga er þörf á stuðningskerfi nýsköpunar og rannsókna í landinu. Til þess þarf víðtæka samstöðu sem enn hefur ekki tekist að skapa. Hversu lengi dugir að lappa upp á núverandi fyrirkomulag veit ég ekki en ljóst má vera að það dugir ekki lengi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svarið sem ég tel afskaplega athyglisvert. Þar kom margt merkilegt fram. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra um að margt gott hefur að sjálfsögðu verið unnið í rannsóknum hér á landi. En betur má ef duga skal. Ég tel eins og hæstv. ráðherra að starf á borð við það sem unnið er hjá Impru sé afskaplega mikilvægt, fyrst og fremst þar sem það er þverfaglegt. Ég tek jafnframt undir það að líklega er höfuðgallin í rannsóknum, uppbyggingu og framförum hjá okkur fólginn í því hvernig við höfum læst okkur í höfuðatvinnuvegunum, m.a. eins og fram kemur í skiptingu ráðuneyta og ekki síður hagsmunagæslu einstakra stofnana og samtaka. Það er kannski mesti dragbíturinn á framfarir í samfélaginu. Fyrir vikið kunnum við að hafa tapað mörgum sóknarfærum á nýjum sviðum, t.d. í upplýsingatækni og ferðaþjónustu sem hafa í sjálfu sér ekki verið vistaðar á ákveðnum stöðum, m.a. vegna þessara hefðbundnu skiptinga. Þess vegna er mikilvægt að stokka upp núverandi rannsóknarkerfi með nýrri hugsun, þeirri hugsun sem mér fannst hæstv. ráðherra boða hér, þar sem litið er þverfaglega á mál til framtíðar en ekki fortíðar. Ég vara jafnframt við þeirri hættu að rannsóknir kunni að daga uppi inni á stofnunum, séu ekki kynntar og þar af leiðandi sé þeim ekki hrint í framkvæmd. Ég bendi jafnframt á nauðsyn þess að taka á skattamálum til þess að örva framlög einkageirans á sviði rannsókna og nýsköpunar og stuðla þannig að framförum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að hraða því sem nú er í vinnslu og hæstv. ráðherra sagði hér frá.

Herra forseti. Ég er sammála hv. þm. Hjálmari Árnasyni og í sjálfu sér þarf það ekki að koma á óvart. Hins vegar lagði ég áherslu á það í svari mínu hér áðan að ég tel að menn þurfi að taka þetta skref fyrir skref. Ég held að þetta gerist ekki með byltingu. Ég held að menn hafi fært þetta stuðningsumhverfi í rétta átt að undanförnu. Ég bind mjög miklar vonir við það starf sem nú er unnið á vegum Rannís við að vinna málið innan frá varðandi rannsóknastofnanir. Ég er sannfærður um að tugir milljóna kr. liggja ónýttir í rekstrarumhverfi viðkomandi stofnana. Ég tel að þá fjármuni sem rannsóknastofnanir hafa til ráðstöfunar mætti nýta mun betur með aukinni samvinnu, jafnvel með sameiningu. Peningana sem spöruðust þannig mætti nýta beint í rannsóknarverkefnin sem slík. Þetta hef ég lagt áherslu á síðan 1995. Ég tel að við verðum innan tíðar að stíga skref í þeim efnum. Ég er sannfærður um að það er ekki spurning hvort heldur hvenær þessar breytingar muni eiga sér stað. Þær verða þá leiddar fram af menntmrh. þegar þar að kemur. En alveg er ég viss um að heilu stjórnmálaflokkarnir á Alþingi verða á móti þessu eins og mörgu öðru.

Herra forseti. Nú er vitað að eitt mesta hitamál okkar samfélags er svokallaður gagnagrunnur á heilbrigðissviði og áform yfirvalda um að fela tilteknu fyrirtæki heilbrigðisupplýsingar íslensku þjóðarinnar til að stunda viðskipti með. Almennt er þetta hitamál með þjóðinni og eru læknar þar ekki undanskildir. Fyrir þinginu liggja fyrirspurnir frá mér um viðskiptasamninga sem læknar á sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum landsins kunna að hafa gert við Íslenska erfðagreiningu eða fyrirtæki sem henni tengjast. Ekki eru allir læknar á þessu máli. Sumir eru mjög gagnrýnir á fyrirhugaða viðskiptasamninga sem ríkið hefur forgöngu um. Nú berast þær fréttir að þeim læknum fjölgi sem hafa hreinlega hætt að nota tölvuskráningu upplýsinga vegna kaupa Íslenskrar erfðagreiningar á Gagnalind og sjúkraforritinu Sögu. Reyndar bárust um það fregnir í morgun að menn séu að færa þar til einhver nöfn til að fá á þetta fegurra yfirbragð. Það eru ekki aðeins læknarnir sem hafa um þetta efasemdir heldur sjúklingarnir líka. Þeir eru oft í sambandi við lækna sem eru ákafir talsmenn þessa fyrirtækis og hafa hugsanlega gert við það viðskiptasamninga. Ég hef mörg dæmi um að sjúklingar forðist að segja lækni sínum frá því að þeir hafi sagt sig úr gagnagrunninum til að spilla ekki sambandinu. Margir hafa efasemdir um að heppilegt sé að halda sambandi við sinn lækni. Ég hef einnig fengið vísbendingar og upplýsingar um að læknar hafi hvatt fólk til að ganga inn í smærri rannsóknir, t.d. geðsjúklinga, á þeirri forsendu að þeir séu að stuðla að framförum og megi ekki standa í vegi fyrir þeim. Þannig er óbeinum þvingunaraðgerðum beitt ef satt reynist. Þess vegna beini ég þessum tveimur spurningum til hæstv. heilbr.- og trmrh.: ,,1. Hafa borist kvartanir til heilbrigðis- og tryggingaráðuneytisins yfir aðgangshörku rannsakenda við sjúklinga um lífsýni? 2. Er sjúklingum gefinn raunhæfur kostur á að taka ekki þátt í rannsóknum, kjósi þeir það, eða er gefið í skyn að með því minnki þeir möguleika sína eða ættingja til bata?``

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson beinir til mín tveimur spurningum. Við þeirri fyrri er svarið: Nei, engar slíkar kvartanir hafa borist ráðuneytinu. Leitað var upplýsinga um hvort kvartanir um þetta efni hefðu borist landlækninsembættinu sem fer með kvartanir og kærur varðandi heilbrigðisþjónustu. Svo reyndist ekki vera. Í öðru lagi spyr hv. þm.: ,,Er sjúklingum gefinn raunhæfur kostur á að taka ekki þátt í rannsóknum, kjósi þeir það, eða er gefið í skyn að með því minnki þeir möguleika sína eða ættingja til bata?`` Sjúklingum er tryggður réttur til að taka ekki þátt í rannsóknum kjósi þeir svo. Í reglugerð um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði segir í 4. gr., með leyfi forseta: ,,Sjúklingur skal fyrir fram samþykkja með formlegum hætti þátttöku í vísindarannsókn. Áður en slíkt samþykki er veitt skal gefa honum ítarlegar upplýsingar um vísindarannsóknina, áhættu sem henni kann að fylgja og hugsanlegan ávinning og í hverju þátttakan er fólgin. Upplýsingarnar skulu gefnar á þann hátt að þátttakandi geti skilið þær. Sjúklingi skal gerð grein fyrir því að hann geti hafnað þátttöku í vísindarannsókn og hann geti hvenær sem er hætt þátttöku eftir að hún er hafin.`` Virðulegi forseti. Ráðuneytinu er ekki kunnugt um nein tilvik þar sem sjúklingum er gefið til kynna að þeir minnki möguleika sína eða ættingja sinna til bata ef þeir taki ekki þátt í rannsóknum. Hið sama gildir um landlæknisembættið er við spurðum sérstaklega um þetta atriði.

Herra forseti. Ég leyfi mér að fullyrða að af hálfu margra lækna er mjög ágengur málflutningur af því tagi sem ég lýsti hér áðan, gylliboð og nokkuð sem ég vil kalla óbeinar þvinganir. Mér finnst áhyggjuefni að hér skuli upplýst að engar kvartanir hafi borist heilbrrn. eða landlæknisembættinu. Því miður finnst mér það ekki gefa ráðuneytinu eða landlæknisembættinu þá einkunn sem ég vildi að þessar stofnanir hefðu hlotið. Við sem höfum gagnrýnt þetta fyrirkomulag höfum fengið ótal kvartanir inn til okkar. Mér finnst þetta áhyggjuefni fyrir hæstv. heilbrrh. og landlæknisembættið. Hæstv. ráðherra vísar í lög og reglugerðir. Í fyrirspurn minni og í málflutningi er ég að segja hvað hugsanlega kunni að liggja á milli línanna, hver veruleikinn er. Ég vil vita hvort ráðuneytið og hæstv. ráðherra sé reiðubúinn að beita sér í þessu máli. Staðreyndin er sú að það er verið að lokka fólk til samþykkis eða egna fyrir það gylliboð. Þetta eru staðreyndir. Þegar hæstv. ráðherra fullyrðir að fólk geti hvenær sem er sagt sig úr þessu þá hefur það iðulega látið af hendi lífsýni sem hafna inni í þessu tiltekna fyrirtæki. Ég upplýsti í fyrri ræðu minni um þetta mál að fyrirtæki hefði reynt að fá lífsýni úr sjúklingum á geðdeild við sjúkrahús á Íslandi. Sem betur fer var því hafnað af hálfu yfirmanna þeirrar stofnunar. Þetta er í gangi. Þetta er að gerast og við verðum að taka það alvarlega. Ég segi að lokum, herra forseti, að áður en gengið verður frá samningum við Íslenska erfðagreiningu vil ég fá þær upplýsingar sem ég hef spurt um hér á Alþingi um þá samninga sem þegar hafa verið gerðir.

Virðulegi forseti. Við samþykktum á hinu háa Alþingi ekki alls fyrir löngu lög um réttindi sjúklinga. Við vorum í fararbroddi landanna í kringum okkur þegar við samþykktum þessi lög. Hv. þm. telur að fólk viti ekki nákvæmlega hver sá réttur er. Ég tel að það sé rétt hjá hv. þm. og því höfum við tekið þá ákvörðun að senda bækling um réttindi sjúklinga á öll heimili landsins þannig að fólk sé upplýst um rétt sinn. Þessi bæklingur er kominn í prentsmiðju og ég vona að hann verði tilbúinn fyrir jól. Ég tel þetta einmitt mjög mikilvægt til þess að fólk geti staðið á rétti sínum. Ég vil einnig minna á að við sýndum frv. í fyrravor um lífsýnasöfn. Nú er þetta frv. á borðum æðimargra til umsagnar. Við bíðum eftir því að fá umsagnirnar til okkar aftur. Þá verður frv. aftur lagt fram á Alþingi. Ég tel því að við séum með ýmsu móti að koma í veg fyrir það sem hv. þm. varaði við.

Herra forseti. Ég hef lagt fsp. fyrir hæstv. heilbr.- og trmrh. um beinþynningu, fyrirspurn sem lýtur annars vegar að rannsóknum og hins vegar forvörnum vegna þessa vaxandi vandamáls í vestrænum löndum. Fram hefur komið að beinþynning herjar í ríkari mæli á konur en karla og að um helmingslíkur eru á því að fimmtug kona eigi eftir að hljóta framhandleggsbrot, hryggsúlubrot eða mjaðmarbrot, eitt eða fleiri. Beinbrot af völdum beinþynningar verða við lítinn eða engan áverka sem gerist ekki með eðlileg bein. Brot af þessu tagi eru fátíðari meðal karlmanna en þeim fer fjölgandi. Menn hafa velt því fyrir sér hverjar helstu orsakirnar eru, það hefur að einhverju leyti verið rannsakað en væntanlega mun hæstv. ráðherra geta upplýst okkur betur um það hér á eftir. Þó er nokkuð ljóst að einhver blanda af mataræði, hormónabreytingum og lifnaðarháttum almennt liggi þar að baki. Talið er að um 1.000 Íslendingar beinbrotni á ári hverju af völdum beinþynningar. Eins og fram kom, virðulegi forseti, verða þessi slys við tiltölulega lítið álag vegna þess hve bein þeirra sem hafa þennan sjúkdóm þola lítið, viðnám þeirra er lítið. Það eru ýmsar alvarlegar hliðar á þessu máli. Ljóst er að þeir sem brotna illa þurfa að leggjast inn á sjúkrahús og liggja lengi. Bein sem skemmd eru af beinþynningu eru lengur að gróa. Það er ljóst að það er ekki bara um mikla erfiðleika og sársauka að ræða fyrir þá sem beinbrotna heldur einnig mikinn kostnað fyrir heilbrigðiskerfið. Ég hef því, herra forseti, lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. heilbrrh.: ,,1. Hvaða rannsóknir hafa farið fram á beinþynningu hér á landi og hverjar hafa verið meginniðurstöður þeirra? Hversu útbreiddur er þessi heilbrigðisvandi? Hefur ráðuneytið staðið að rannsóknum á beinþynningu? 2. Hvernig er unnið að forvörnum gegn beinþynningu og hver hefur þáttur ráðuneytisins verið í þeim? 3. Er áformuð þátttaka Tryggingastofnunar í kostnaði við beinþéttnimælingar?``

Virðulegi forseti. Þetta eru viðamiklar spurningar sem lagðar eru fyrir mig og ég ætla að reyna að svara þeim í sem stystu máli. Margvíslegar rannsóknir hafa verið framkvæmdar hér á landi á síðustu árum með tilliti til beinþynningar, m.a. á Sjúkrahúsi Reykjavíkur, Akureyri og víðar, um beinbrot og beinþynningu. Þessar rannsóknir hafa verið framkvæmdar á ýmsum aldurshópum, einkum meðal kvenna sem verða mun fremur fyrir barðinu á þessum sjúkdómi en karlar eins og hv. þm. benti á. Rannsóknir þessar hafa aðallega snúist um mælingar á beinþéttni og ýmsum næringarþáttum eins og kalki og D-vítamíni og einnig líkamlegum þáttum eins og líkams\-áreynslu. Aldurshópar kvenna, 16--25 ára, voru kannaðir en á því aldursbili nær beinmagnið hámarki og reynt var að meta hvaða þættir kynnu að hafa þar áhrif á. Góð líkamleg þjálfun fyrir tvítugt með skólaleikfimi og íþróttum virtist tengjast hærri beinþéttni meðal stúlkna og gæti því bent til mikilvægis líkamlegrar hreyfingar á vaxtarárunum 10--20 ára. Áberandi var að talsverður hópur stúlkna á þessum aldri tók ekki aukalega D-vítamín að vetrinum, svo og að sumar þeirra voru nálægt mörkum D-vítamínsskorts. Þetta kynni að koma niður á beinþéttni þeirra og beinstyrkleika síðar á ævinni. Ályktun af þessum rannsóknum var m.a. að mælt var með að D-vítamínbæta mjólk og mjólkurafurðir að vetrinum. Sjötugar reykvískar konur hafa verið kannaðar á svipaðan hátt með beinþéttnimælingum og mataræðiskönnunum og athyglisvert að 80% þeirra taka lýsi eða D-vítamín aukalega. Þessi rannsókn á sjötugum konum er hluti af samnorrænni rannsókn, en verið er að vinna úr þeirri rannsókn einmitt núna. Kalkneysla hefur verið könnuð á ýmsum aldurshópum sem hluti af þessum rannsóknum í samvinnu við manneldisráð. Í heild virðist kalkneysla góð hér á landi miðað við flestar aðrar þjóðir, en þó virðast hópar fólks hérlendis neyta minna magns af kalki en mælt er með og það kynni að koma niður á beinþéttni þeirra til lengdar. Mataræðiskönnun sú sem fyrirhuguð er á vegum manneldisráðs á næsta ári kynni að gefa hér veigamiklar viðbótarupplýsingar um næringarástand mismunandi aldurshópa með tilliti til kalks, D-vítamíns og fleira. Í gangi er víðtæk rannsókn á erfðum beinþynningar á Íslandi í samvinnu við Íslenska erfðagreiningu en erfðir virðast skipta miklu máli í sambandi við beinþynningu. Þörf er á fyllri upplýsingum um brotatíðni hér á landi og upplýsingum um við hvaða aðstæður þau brot verða. Væntanlega mun hinn miðlægi gagnagrunur geta gefið mikilvægar upplýsingar sem ekki liggja fyrir í dag nema að hluta. Við verðum því að álykta út frá erlendum tölum að fjöldi beinbrota sem verða við lítinn áverka og tengjast því væntanlega beinþynningu sé um það bil 1.000 brot hérlendis á ári hverju. Hér hefur verið talið upp hver eru algengustu brotin og ég ætla ekki að telja það upp aftur en talið er að hvert brot kosti íslenska heilbrigðiskerfið 1,5 millj. kr. Síðan er spurt um forvarnaþáttinn. Beinþéttnimælingar skipta miklu máli í sambandi við mat á greiningu á beinþynningu. Þær hafa verið framkvæmdar á Sjúkrahúsi Reykjavíkur á sl. fimm árum og hafa yfir 9.000 einstaklingar verið mældir á þessu tímabili. Sams konar aðstaða er nú komin á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Tæki til mælingar á hælbeini eru einnig fyrir hendi á Landspítala. Beinþéttnimælingar hafa einnig verið framkvæmdar á vegum röntgenstofunnar í Domus Medica. Heilbrrn. hefur staðið fyrir því að gigtarannsóknarstofa hefur verið opnuð á Landspítalanum og samþykkt svokallaða landsáætlun um gigtarvarnir og það nýjasta sem Gigtarfélagið er að gera er að þeir hafa opnað svokallaða gigtarlínu sem er hægt að hringja í alls staðar að af landinu og fá upplýsingar er varða þessi mál. Einnig er til sérstakt félag sem Ólafur Ólafsson, fyrrv. landlæknir, er formaður fyrir. Beinvernd heitir það félag og það ásamt Gigtarfélaginu er að gera mjög marga hluti til fræðslu og forvarna. Svo er spurt um kostnaðarhlutann, hvort Tryggingastofnun muni greiða hluta af kostnaðinum við rannsóknir á beinþynningu. Tryggingastofnun kemur þar ekki inn í heldur er búið að gera samning við stofnunina og í dag borgar fólk eins og fyrir röntgenrannsókn þegar það fer í þessa rannsókn, eða 1.000 kr. Það hefur því lækkað verulega.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda Svanfríði Jónasdóttur fyrir að vekja máls á beinþynningu sem er mjög alvarleg og verður víst einn alvarlegasti sjúkdómur 21. aldarinnar eftir því sem sagt er. Mig langar að geta þess að Kvenfélagasamband Íslands átti þátt í stofnun félagsins Beinverndar og styrkti rannsóknir á beinþynningu fyrir nokkrum árum. Það er þó eitt víst að gott fæði fyrstu ár ævinnar hefur mest að segja, og vil ég minna á okkar góðu mjólkurafurðir og lýsið sem skiptir þarna miklu máli ásamt hreyfingu. Og eitt sem fólk ætti að varast, sem ekki vill fá beinþynningu, er að byrja aldrei að reykja. Það er nauðsynlegt að hafa sem mesta fræðslu varðandi beinþynningu og vil ég minna á að félagið Beinvernd sér um það og gerir það afar vel.

Herra forseti. Ég vil taka undir þakklæti til fyrirspyrjanda að koma þessu máli á dagskrá og minna á fyrirspurn sem ég lagði fram í vor einmitt um þátttöku ráðuneytisins í kostnaði við beinþéttnimælingar. Herra forseti. Þetta vandamál, beinþynning, er gríðarlegt heilsufarsvandamál á Íslandi. Þar eru sterkustu orsakaþættirnir eins og komið hefur fram erfðir, næring, hreyfing, reykingar og hormónabúskapur. En ég ætla að undirstrika eitt til viðbótar áður en ég lýk máli mínu. Það býr lengi að fyrstu gerð og ungar stúlkur sem verða fyrir því að fá anorexíu eða átröskun eru í sérstökum áhættuhópi og það er einn af fylgifiskum anorexíu, herra forseti, að fá beinþynningu á unga aldri.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hér komu fram sem voru að mörgu leyti afar upplýsandi. Jafnframt tel ég að aðrir hv. þingmenn sem hér hafa komið inn í umræðuna hafi lagt mjög gott til þessara mála. Ég held að það skipti verulegu máli, eins og hér hefur komið fram hjá hv. þingmönnum, að forvarnir og upplýsing sé með þeim hætti að fólk viti af þessum vágesti, að fólk viti hvað það getur gert til að koma í veg fyrir að það verði fyrir slysum af völdum beinþynningar. Það hefur verið talað um beinþynningu sem faraldur 21. aldarinnar og þegar menn tala þannig hljótum við að álykta að fyrst þetta er faraldur næstu aldar þá sé eitthvað í lifnaðarháttum okkar núna og þeirrar kynslóðar sem er að alast upp sem er ekki sem skyldi. Þess vegna eru rannsóknir, upplýsing og forvarnir svo mikilvægar vegna þess að það er fráleitt í rauninni að horfa fram hjá sjúkdómi sem þessum sem er svo alvarlegur sem raun ber vitni og er svo kostnaðarsamur eins og hér kom fram hjá hæstv. ráðherra, ef hvert brot kostar að jafnaði um 1,5 millj. í beinhörðum peningum og við erum jafnvel að tala um þúsund brot á ári. En ég vil þakka hæstv. ráðherra og ég vænti þess að fyrirspurnin og þau svör og þær upplýsingar sem hér hafa komið fram verði til þess að vekja okkur öll til frekari umhugsunar um þennan heilbrigðisvanda og verði þar með til þess að auka bæði umfjöllun og í framhaldinu forvarnir.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa undanþágu sem var gerð og eins vil ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu vandamáli sem við höfum í dag sem verður meira vandamál í framtíðinni. Ég vil vekja athygli á því að beinþéttnimælingar fara fram í Reykjavík og á Akureyri. Nú veit ég ekki hvað þessi tæki eru dýr. Þau eru misjöfn og mælingarnar eru misjafnar en til þess að halda uppi skimun er nauðsynlegt að beinþéttnimælingar geti farið fram a.m.k. í hverjum landsfjórðungi og helst á hverri heilsugæslustöð í framtíðinni. Þetta verði sem sagt hluti af forvarnastarfi og heilsuvernd og að á ákveðnum tímabilum ævinnar fari maður í gegnum þetta, sérstaklega þar sem erfðir koma inn. Það er sterk fylgni í erfðaþáttum og eins eftir holdarfari. Þær konur sem eru í mestri áhættu ættu því að hafa möguleika á að fara í mælingu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu sem hér hefur farið fram. Ég ætla að segja frá því að ég sem stjórnarandstæðingur fyrir nokkuð mörgum árum lagði fram þáltill. um einmitt auknar gigtarrannsóknir, forvarnir og fræðslu hvað þetta varðar. Sú þáltill. var samþykkt á Alþingi þrátt fyrir að ég væri stjórnarandstæðingur og síðar fékk ég það fyrsta verkefni í heilbrrn. að fylgja þeirri landsáætlun um gigtarvarnir eftir. Það hef ég svo sannarlega reynt að gera. Eins og hér hefur komið fram stöndum við frammi fyrir aukinni tíðni beinþynningar og ástæðan er ekki bara sú að við hreyfum okkur ekki nóg og borðum ekki rétt fæði heldur líka að við verðum sífellt eldri. Það er náttúrlega stærsti þátturinn í þessu. Það er því mjög mikilvægt að stuðla að auknum rannsóknum og auknum forvörnum því að það skilar vissulega framtíðinni miklu.

Herra forseti. Fyrirspurn mín er til samgrh. og varðar almenningssamgöngur á landsbyggðinni. Fyrirspurnin var lögð fram fyrir a.m.k. einum og hálfum mánuði en af ýmsum ástæðum hefur hún ekki komist á dagskrá fyrr en núna. En það breytir ekki því að trúlega er ástandið svipað nú og var fyrir einum og hálfum mánuði og ætla ég því að gera grein fyrir ástæðu fyrirspurnarinnar. Á undanförnum áratug hefur rekstrarstaða sérleyfishafa versnað jafnt og þétt og stefnir í að þessi þjónusta leggist alfarið niður ef ekki koma til einhvers konar aðgerðir til að tryggja reksturinn. Það væri alvarleg staða ef almenningssamgöngur legðust niður, sérstaklega í tengslum við flugsamgöngur og ferjusiglingar. Fjögur ár eru síðan samgrh. fékk Háskólann á Akureyri til að gera úttekt á rekstri sérleyfishafa. Frummatsskýrsla var unnin og í framhaldi af því var ráðinn starfsmaður til að gera ítarlega úttekt á rekstrarkostnaði. Á þeim tíma sem liðið hefur hafa nokkrir sérleyfishafar hætt vegna erfiðleika í rekstri, gefist upp og ekki treyst sér til að bíða eftir úrlausn. Sérleyfishafar hafa þennan tíma vonast eftir breytingum í sambandi við innskatt, þ.e. endurgreiðslu á virðisaukaskattinum. Margt hefur breyst varðandi flutninga sérleyfishafanna en á þeim tíma sem póstur var fluttur með sérleyfishöfunum skiptust flutningarnir gróflega þannig að 1 / 3 voru fólksflutningar, 1 / 3 póstur og 1 / 3 frakt. Nú er bæði fraktin og pósturinn kominn yfir á aðra þannig að rekstur þessara aðila er mjög erfiður og því eru spurningarnar eftirfarandi: 1. Hver var afkoma sérleyfishafa sem annast ferðir á landsbyggðinni á síðasta ári og það sem af er þessu ári? 2. Hver er staða sérleyfisrekstrar á Austurlandi, m.a. til og frá Hornafjarðarflugvelli og Egilsstaðaflugvelli? 3. Hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar af hálfu ráðuneytisins til að treysta almenningssamgöngur á landsbyggðinni?

Herra forseti. Hv. 5. þm. Austurl. hefur gert grein fyrir fyrirspurn sinni og mun ég nú svara henni. Fyrsta spurningin er hver afkoma sérleyfishafa sem annast ferðir á landsbyggðinni á síðasta ári hafi verið og einnig það sem af er þessu ári. Það skal strax tekið fram að engar tiltækar áreiðanlegar tölur eru fyrirliggjandi um afkomu allra sérleyfishafa, hvorki á síðasta ári né það sem af er þessu ári. Skýringin á því er e.t.v. sú að rekstur þessi er mjög breytilegur og blandaður. Í fyrsta lagi er um að ræða einyrkja með tvær til þrjár bifreiðar sem sinna akstri á tiltölulega stuttum leiðum og upp í tiltölulega stór fyrirtæki sem velta á annað hundrað millj. kr. og annast akstur í heilum landshlutum. Öll eiga þessi fyrirtæki það þó sameiginlegt að stunda einnig annan akstur og þá helst hópferðaflutninga á opnum samkeppnismarkaði. Sérleyfishafar hafa hins vegar margir lýst því yfir að afkoman fari sífellt versnandi og að staða margra sé orðin óviðunandi vegna tapreksturs. Ég held að flestir sem að þessu máli hafa komið séu sammála um að mat sérleyfishafanna sé rétt og ég hef enga ástæðu til að ætla að annað sé. Þá er spurt: ,,Hver er staða sérleyfisrekstrar á Austurlandi, m.a. til og frá Hornafjarðarflugvelli og Egilsstaðaflugvelli?`` Ég verð að byrja á að vitna til svars míns við fyrstu spurningunni því ekki liggur fyrir greinargott yfirlit um afkomu sérleyfishafa á Austurlandi frekar en annarra sérleyfishafa. Það sem ég get þó sagt er að á Austurlandi eru starfandi sjö sérleyfishafar sem annast akstur innan svæðisins. Tveir þessara aðila aka einungis á sumrin. Öll eru þessi fyrirtæki frekar lítil. Þrír sérleyfishafanna, þ.e. Sérleyfisbílar suðurfjarða, Austfjarðaleið og Hjörtur Ásgeirsson á Djúpavogi, hafa lýst því yfir að rekstur sérleyfisaksturs þeirra standi engan veginn undir sér og því tímaspursmál hvenær þeir neyðist til þess að hætta rekstrinum. Hjörtur Ásgeirsson hætti reyndar tímabundið akstri í haust vegna þessa óvissu\-ástands. Ég vil taka það skýrt fram að þessir þrír áðurnefndu austfirsku sérleyfishafar hafa fengið sérstaka styrki umfram hefðbundna styrki til allra sérleyfishafa á landinu undanfarin ár. Umframstyrkur þessi er í námunda við 1 millj. á hvern sérleyfishafa. Þá er spurt: ,,Hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar af hálfu ráðuneytisins til að treysta almenningssamgöngur á landsbyggðinni?`` Mér er vel ljós sá vandi sem almenningssamgöngur á landsbyggðinni eiga við að glíma og þeir sem þær stunda eins og fram hefur komið hér á undan. Það er þó ekki hægt að taka á vandanum nema fyrir liggi nægar upplýsingar. Upplýsingar um styrki til sérleyfishafa eru fyrir hendi. Á fjárlögum er 51 millj. kr. sem er undir lið Vegagerðarinnar sem er áætlun um endurgreiðslur á þungaskatti. Endurgreiðslur þessar taka mið af ekinni vegalengd miðað við ákveðna stærð á fólksflutningabíl hjá sérleyfishöfum á landsbyggðinni. Til viðbótar á þessum sama fjárlagalið eru 3 millj. kr. sem eru styrkir til verst stöddu sérleyfishafanna. Undanfarið hafa þessar 3 millj. kr. allar runnið til sérleyfishafa á Austurlandi. Undir liðnum Vetrarsamgöngur hjá samgrn. eru til viðbótar 1,8 millj. kr. sem renna einnig allar til sérleyfishafa á Austurlandi. Við þetta er að bæta að strætisvagnar í þéttbýli fá einnig styrki beint í formi eftirgjafar á þungaskatti. Hér er um að ræða strætisvagna á höfuðborgarsvæðinu, Akureyri, Ísafirði og örfáum öðrum minni stöðum. Langstærsti hlutinn er þó vegna höfuðborgarsvæðisins. Eftirgjöf þessi er áætlað að nemi 64 millj. kr. á þessu ári. Styrkir til almenningssamgangna á landi frá ríkinu er því samtals um 120 millj. kr. Þetta eru töluverðir fjármunir þó að sumir telji þá ekki næga. Ég vil taka sérstaklega fram að almenningssamgöngur í þéttbýli eru styrktar á líkan hátt og á landsbyggðinni þótt forsvarsmenn sumra sveitarfélaga geri lítið úr því. Til þess að bæta úr var samið við Háskóla Íslands um sérstaka úttekt á þessum málum, þ.e. almenningssamgöngum á landsbyggðinni. Fyrir liggur skýrsla núna í samgrn. sem ég mun nota til þess að leggja á ráðin um endurskipulagningu og breytingar á almenningssamgöngum á landsbyggðinni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en ég vona að skýrsla Háskóla Íslands sem nú liggur fyrir sé á þann veg að hægt verði að fara í úrbætur þegar í stað. Ég get ekki svarað fyrir hvern og einn en ég veit alla vega að staða rekstraraðila á Austurlandi, þeirra sem núna eru í rekstri, er mjög alvarleg og þeir hafa sagt að þeir muni hætta ef ekkert kemur inn í reksturinn til lengri tíma sem þeir geta treyst á að muni standa. Það er ekki hægt að reka fyrirtæki á lánum. Þeir hafa gert það í þeirri von að einhverjar úrbætur verði, því það er hreint og beint krafa okkar sem búum úti á landi að hafa slíka þjónustu. Það er ekki bara þjónusta við áætlunarflugið, að komast á leiðarenda heldur varðar þjónustan ekki síður börn sem eru í skóla, að þau komist heim um helgar, og að tryggt verði að fólk komist á milli staða án þess að verða að treysta á einkabíla. Ég heiti á hæstv. samgrh. að taka skýrslu Háskóla Íslands til afgreiðslu og viðunandi lausn finnist til framtíðar þannig að þessir rekstraraðilar geti greitt upp skuldir sínar og rekið fyrirtæki sín áfram.

Herra forseti. Vegna þess sem fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda er nauðsynlegt að undirstrika og taka fram að skuldir einstakra rekstraraðila hljóta að vera á ábyrgð þeirra. Það er því ekki hægt að gera almenna kröfu um ábyrgð annarra á þeim en þeirra sem til slíkra skulda hafa stofnað. Ég vil í lok umræðunnar í fyrsta lagi segja að margt bendir til þess að skipulag sérleyfa á landsbyggðinni sé orðið úrelt og ekki lagað að þeim aðstæðum sem ríkja og þurfa að ríkja í dag. Augljóst er einnig að vegna skorts á fjármunum, rekstrarfjármunum og að eiginfjárstaðan er slök er vandinn viðvarandi. Í öðru lagi bendir margt til þess að of mörg fyrirtæki sem stunda akstur séu of smá og veikburða til að geta staðið í slíkum rekstri, það virðist liggja fyrir. Í þriðja lagi hefur þessi þjónusta stöðugt þurft að láta undan síga í samkeppni við einkabílinn eins og reyndar víðar. Í fjórða lagi tel ég að ábyrgð sveitarfélaganna á landsbyggðinni á þessum samgöngum sé of lítil og ekki nægjanlega skilgreind. Í ljósi allra þessara staðreynda liggur fyrir að endurskipuleggja þurfi slíka starfsemi og það er vilji minn að nýta þá úttekt sem unnin hefur verið á vegum Háskóla Íslands og leggja á ráðin um nýtt skipulag sem gæti leitt til betri þjónustu og gæti leitt til þess að fyrirtækin sem taka að sér slíkan rekstur geti staðið í honum með sæmilegu móti.

Herra forseti. Mikil aukning hefur orðið á fjölda ferðamanna til landsins og ef litið er til erlendra ferðamanna sem koma til landsins, þá hefur fjöldi þeirra tvöfaldast á 12 árum og tífaldast á 35 árum. Eingöngu á árinu 1998 fjölgaði erlendum ferðamönnum um 31 þúsund. Þeir eru núna tæplega 250 þúsund á ári. Ef litið er til framtíðar í þessu máli, þá hljóta menn að sjá að slík aukning þýðir mikla ánauð á innlendum náttúruperlum og hálendi Íslands og því er mikilvægt að menn athugi hvernig eigi að markaðssetja Ísland sem ferðamannaland og horfa þá til 20--30 ára. Ég held að mjög mikilvægt sé að breyta áherslum í ferðamannaiðnaðinum á þann veg að hingað komi ferðamenn sem búi dýrar og gefi meira af sér. Þá stefnu eða þróun sem átt hefur sér stað með bændagistingu og annarri gistingu sem er mjög ódýr og gefur þess utan mjög lág laun, þarf að endurskoða og þá alveg sérstaklega með tilliti til þess að hálendið þolir varla miklu fleiri ferðamenn. Þá kemur inn í þetta mál spurning um vegagerð, brúagerð, flugvallagerð og annað slíkt inn á hálendið. Til að átta sig á þessu er ég með eftirfarandi spurningar til hæstv. samgrh.: 1. Hver er áætlaður árlegur fjöldi erlendra og innlendra ferðamanna inn á hálendið, a. núna, b. eftir 10 ár, c. eftir 25 ár? 2. Þola náttúruperlur landsins meiri umferð gangandi, ríðandi, akandi og fljúgandi ferðamanna en nú er?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir þær fyrirspurnir sem hann hefur borið upp til mín og vil svara þeim með eftirfarandi hætti. Fyrst er spurt um hver sé áætlaður fjöldi erlendra og innlendra ferðamanna inn á hálendið eins og nú er, eftir 10 ár og eftir 25 ár. Mjög erfitt er að svara þessari spurningu af nokkurri nákvæmni. Í fyrsta lagi hefur hálendið sem slíkt aldrei verið skilgreint og því álitamál hvaða ferðamannastaðir teljast á hálendinu, á jaðri þess eða utan þess. Í öðru lagi er ekki um neina eiginlega talningu að ræða á fjölda gesta sem heimsækja einstaka staði á landinu, hvort sem er á hálendinu eða utan þess. Eina samræmda talningin er talning gistinátta sem Hagstofan hefur umsjón með. Hagstofan hefur allt til ársins 1997 gefið út tölur um fjölda gistinátta á því sem kallað er miðhálendi. Frá og með árinu 1998 hefur því svæði verið skipt og er nú talið með viðkomandi landshlutum í talningu gistinátta. Gistinætur gefa eðlilega vísbendingu um fjölda gesta sem dvelja á ákveðnum svæðum en gefa ekki upplýsingar um daggesti. Þróunin virðist vera sú að gistinóttum, til að mynda í Herðubreiðarlindum og Landmannalaugum, fækki en það þarf ekki að þýða færri ferðamenn þar sem bættir vegir og betri gisting á jaðri svæðanna gera ferðafólki kleift að heimsækja þessar náttúruperlur í dagsferðum þó gist sé annars staðar. Að öllu framansögðu er ekki hægt að gefa nákvæmar upplýsingar um fjölda gesta á hálendinu núna en gerðar hafa verið kannanir meðal erlendra ferðamanna og af þeim má ætla að rúmlega 50 þúsund erlendir gestir fari á þetta svæði árlega. Af gistináttatalningunni má ætla að álíka margir einstaklingar heimsæki svæðið. Varðandi það hvað gerist eftir tíu ár þá vil ég segja að gert hefur verið ráð fyrir að fjölgun erlendra gesta sem hingað koma verði að meðaltali 6--7% á næstu tíu árum. Samhliða er gert ráð fyrir að framhald verði á þeirri þróun að meiri hluti þeirrar aukningar verði utan þess tíma sem hálendisvegir eru opnir. Gangi það eftir og verði hlutfall erlendra gesta sem fara á hálendið hliðstætt því sem nú er, þá eru erlendir gestir þar um 50% fleiri en nú eru að tíu árum liðnum. Þá er það spurningin um hvað gerist eftir 25 ár. Útilokað er að gera sér grein fyrir því með nokkurri vissu hve margir erlendir eða innlendir ferðamenn heimsækja hálendið eftir 25 ár eða árið 2024. Engar áætlanir liggja fyrir um hvernig uppbyggingu verður hagað með tilliti til ferðaþjónustu á þessu svæði til svo langs tíma litið. Annar liður fyrirspurnarinnar var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Þola náttúruperlur landsins meiri umferð gangandi, ríðandi, akandi og fljúgandi ferða manna en nú?`` Því er til að svara að lengi hefur verið talað um að með vaxandi ferðalögum Íslendinga um eigið land og auknum fjölda erlendra ferðamanna þá sé hætta á að náttúruperlur beri skaða af því. Við þessu hefur verið brugðist á marga vegu. Lögð hefur verið áhersla á frekari dreifingu ferðamanna yfir árið og nú er svo komið að fleiri erlendir gestir koma á þeim tíma sem aðgengi að fjölda hálendisstaða er takmarkað eða ekkert. Á sama hátt hefur með stórbættum samgöngum verið lögð áhersla á að gera ferðafólki kleift að kynnast nýjum svæðum og minnka þannig álagið á önnur. Byggð hefur verið upp ferðaþjónusta á nýjum svæðum á síðustu árum og álaginu þannig dreift. Það sem hér hefur verið sagt breytir að sjálfsögðu ekki því að við verðum stöðugt að gæta þess að ofbjóða ekki einstökum náttúruperlum sem draga að fjölda gesta árlega. Árið 1995 kom út skýrsla á vegum samgrn. um nauðsynlegar úrbætur á fjölförnum ferðamannastöðum. Í framhaldi af því var aukið fjármagn veitt til umræddra úrbóta. Þessir fjármunir hafa verið nýttir víða um land og hefur Ferðamálaráð á þessum áratugi unnið fyrir rúmar 100 millj kr. við úrbætur og fyrirbyggjandi aðgerðir á ferðamannastöðum. Auk þess hafa ýmsar aðrar stofnanir og einstakir aðilar komið að þessu verki. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 2000 er gert ráð fyrir að stórauka þetta fjármagn. Herra forseti. Tímans vegna farið get ég því miður ekki farið nánar út í þetta en gæti bætt ögn við í síðari ræðutíma mínum.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. svörin. Reyndar ollu nokkur atriði í svörunum mér vonbrigðum, t.d. að ekkert mat hafi farið fram á því hversu margir heimsækja hálendið og að hálendið hefur ekki einu sinni verið skilgreint sem ég held þó að brýnt sé að gera. Einnig held ég að brýnt sé að reyna að átta sig á því hve margir fara inn á hálendið til að sjá jafnframt hversu margir geta farið inn á hálendið án þess að skaða þessar náttúruperlur. Ég er ánægður með það svar hæstv. ráðherra að ferðamannatíminn sé að dreifast yfir árið. Það jafnar álagið auk þess sem álagið á náttúruperlur okkar er miklu minna þegar menn ferðast um þær á snjó, t.d. á snjósleðum. Hins vegar verð ég að setja spurningarmerki við það sem hæstv. ráðherra sagði um bættar samgöngur vegna þess að það getur aukið álagið á þessum stöðum enn meira ef samgöngur eru bættar. Varasamt getur verið að fara þá leið. Ég held að við Íslendingar stöndum eftir sem áður frammi fyrir þeim vanda að hér eru náttúruperlur og við verðum því einhvern veginn að takmarka aðgang fólks, bæði innlendra og erlendra ferðamanna, á þessa staði.

Herra forseti. Það hefur lengi verið rætt um að allar grunnrannsóknir skorti í ferðaþjónustu. Síðastliðinn vetur var samþykkt í Alþingi breyting á lögum um skipulag ferðamála sem gerir ráð fyrir því að Ferðamálaráð sinni rannsóknum og kanni allt er varðar ferðaþjónustuna. Ferðamálaráð leiðir nú rannsókn á þolmörkum ferðamannastaða á Íslandi. Verkefnið er unnið í samvinnu við Náttúruvernd ríkisins, Háskólann á Akureyri og Háskóla Íslands. Verkefnið nýtur stuðnings frá Rannsóknaráði. Alls er áætlað að rannsaka níu ferðamannastaði á Íslandi á þremur árum. Markmið verkefnisins er að leiða í ljós hve mikinn ágang ferðamannastaðir á Íslandi þola. Sumarið 2000 verður lagt í fyrsta áfangann þar sem þrír ferðamannastaðir verða teknir út. Þeir staðir eru Lónsöræfi, Skaftafell og Landmannalaugar. Niðurstöður verkefnisins að loknum fyrsta áfanga liggja fyrir í nóvember á næsta ári og munu þær nýtast til skipulags ferðamennsku á þeim stöðum sem rannsakaðir eru. Útilokað er að svara á einfaldan hátt spurningunni sem hv. fyrirspyrjandi bar upp í síðasta lið, þ.e. um hvort náttúruperlur landsins þoli meiri umferð í heild en nú er. Það er eðlilega mjög breytilegt eftir því hverjar þessar perlur eru þar sem um sumar þeirra er nú engin umferð en um aðrar er geysilega mikil umferð. Heildarniðurstaðan er hins vegar sú að við þurfum að sinna þessu betur, rannsaka nánar og á öruggari hátt umferðina um hálendið. Ég vil eindregið hvetja menn til þess að veita ferðamannaþjónustunni stuðning til þess að sinna þessu. Ég vænti þess að hv. þm. muni gera það á þeim vettvangi sem þeir hafa tök á því. Það skiptir mjög miklu máli og það er mikill vilji til þess, bæði í samgrn. og hjá Ferðamálaráði.

Herra forseti. Í fyrirspurn minni til umhvrh. er ég að fjalla um verndarsvæði samkvæmt svokallaðri Ramsar-samþykkt, en Ramsar er bær í Íran nálægt Kaspíahafi. Þaðan kemur þetta sérkennilega nafn. Ramsar-samningurinn eða samþykktin tók gildi 2. febrúar 1971 en á Íslandi tók hún ekki gildi fyrr en 2. apríl 1978 í ráðherratíð Eysteins Jónssonar. Á þeim tíma var gengið frá megninu af þeim friðlýsingum sem átt hafa sér stað á votlendi á Íslandi í samræmi við samninginn. Vitað er að stór hluti mýrlendis á Íslandi hefur verið þurrkaður upp á nokkrum áratugum. Það er meira að segja talið að helmingur votlendis í byggð hér á landi hafi verið skertur. Menn telja að grafnir hafi verið um það bil 33 þús. km af skurðum á landinu. Til mótvægis hefur verið mokað ofan í innan við 10 km, sumir segja kannski bara tvo eða þrjá. Ég hef ekki nákvæmari tölu en þetta. Sagt er að til mótvægis við það að raska áður ósnortnu votlendi þurfi jafnvel tvisvar til þrisvar sinnum stærra landsvæði að flatarmáli, en hafi landinu verið raskað áður þarf nokkru minna til mótvægis. Við vitum öll hversu mikið vandamál gróðureyðing hefur verið á Íslandi. Við vitum að skógur sem áður var milli fjalls og fjöru þekur nú e.t.v. 1% af landinu. Þannig hefur gróðurlendið verið skert í aldanna rás. Þar sem við erum aðilar að alþjóðlegum samningum þá veltir maður því fyrir sér hvernig okkur tekst að uppfylla þá. Spurningar þær sem ég legg fyrir ráðherrann lúta að þessu: ,,1. Hve mörg svæði hérlendis hafa verið útnefnd verndarsvæði samkvæmt Ramsar-samþykktinni um vernd votlendis, sem samþykkt var á Alþingi 5. maí 1977, og hvenær voru þau útnefnd? Hafa borist rökstuddar ábendingar um að fjölga þeim? 2. Hvaða áhrif hefur samþykktin haft á verndun votlendis hér á landi? 3. Hvernig er mikilvægi votlendissvæða metið? 4. Hvaða áhrif mun það hafa á verndun votlendis á Íslandi að síðastliðið vor var sett fram það markmið að árið 2005 verði Ramsar-svæði orðin tvö þúsund, en þau munu nú vera um eitt þúsund talsins?``

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Fjeldsted fyrir þessa ágætu fyrirspurn. Samkvæmt Ramsar-samningnum er aðildarlöndum skylt að tilnefna eitt svæði á skrána. Það eru skuldbindingarnar. Ísland hefur hins vegar gert gott betur og tilnefnt þrjú svæði á skrá Ramsar-samþykktarinnar um vernd votlendis. Íslensku Ramsar-svæðin eru Mývatn og Laxársvæðið sem fyrst var tilnefnt á skrána þegar Ísland gerðist aðili að samþykktinni árið 1978. Síðan þá höfum við Íslendingar bætt við á skrá um Ramsar-svæði bæði Þjórsárverum og Grunnafirði í Borgarfirði. Þá hefur verið í athugun að tilnefna hið friðaða svæði á Breiðafirði á skrána en um það hefur ekki enn þá verið tekin ákvörðun. Upp á síðkastið hefur einnig verið talsverð umræða um annað svæði, þ.e. Eyjabakkasvæðið. Áhrif af aðild Íslands að samþykktinni hafa hingað til fyrst og fremst komið fram í betri vitund og aukinni vernd þeirra svæða sem tilkynnt hafa verið á skrána. Þannig hefur tilnefning Mývatns, Laxár, Þjórsárvera auk Grunnafjarðar styrkt vernd þessara svæða og njóta þau núna betri og meiri virðingar sem Ramsar-svæði. Breiðafjörður er svæði sem vert er að skoða, en eins og menn vita hér manna best, þá er búið að ákveða að nýta Eyjabakkana í annað og var það gert fyrir talsverðum tíma síðan. Gagnvart öðrum votlendissvæðum hefur samþykktin haft þau áhrif að nú er búið að setja inn í náttúruverndarlög ákvæði sem kveða m.a. á um sérstaka vernd stöðuvatna og tjarna sem eru þúsund fermetrar að stærð eða stærri og mýra og flóa sem eru þrír hektarar eða stærri. Jafnframt hefur í samvinnu umhvrn. og landbrn. verið sett á laggirnar sérstök votlendisnefnd til að stuðla að endurheimt votlendis, en það er ein af áherslum í starfi Ramsar-samþykktarinnar. Og það er hárrétt sem fram kom í máli fyrirspyrjanda að margar mýrar hafa verið ræstar fram á síðustu árum og á votlendisnefndin einmitt að stuðla að því að þær verði endurheimtar. Reglur til að meta mikilvægi votlendissvæða sem aðildarríkin geta haft til hliðsjónar við val á nýjum Ramsar-svæðum voru samþykktar á aðildarfundi samningsins árið 1990, en á aðildarfundi samningsins árið 1996 var vísindanefnd samningsins falið að yfirfara og endurskoða reglurnar frá 1990. Tillögur þessarar vísindanefndar voru síðan lagðar fram til umfjöllunar á síðasta aðildarríkjafundi samningsins á Costa Rica í maí sl. og samkvæmt þeim eru votlendissvæði m.a. álitin mikilvæg ef þau uppfylla eftirfarandi þrjú skilyrði: 1. Fóstra reglulega plöntu- eða dýrategundir á viðkvæmu stigi lífsferils eða veita athvarf frá erfiðum skilyrðum. 2. Fóstra reglulega 20 þúsund votlendisfugla. 3. Fóstra reglulega 1% af einstaklingum stofns einnar tegundar eða deilitegundar. Þetta á við um svæði þar sem upplýsingar eru tiltækar. Í stefnu Ramsar sem samþykkt var á aðildarþingnu í vor var samþykkt það markmið að árið 2005 verði Ramsar-svæðin í heiminum orðin 2000 að tölu. Í dag eru þau 1009. En Íran hefur nýverið tilnefnt nýtt Ramsar-svæði. Hvíta-Rússland gerðist aðili að samningnum og tilnefndi eitt svæði og Filippseyjar tilnefndu í síðustu viku tvö ný svæði á skrá samningsins. Þá er samanlögð stærð þessara Ramsar-svæða heimsins orðin tæpir 72 millj. hektara. Framkvæmd Ramsar-samþykktarinnar hér á landi er í höndum Náttúruverndar ríkisins og í kjölfar aðildarríkjaþingsins í vor og í tengslum við vinnslu náttúruverndaráætlunar verður hugað að því hvernig Ísland getur stuðlað að því að þetta markmið samningsins náist, en samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í nýjum náttúruverndarlögum ber umhvrh. að leggja náttúruverndaráætlun í fyrsta sinn fyrir Alþingi árið 2002. Þannig mun Alþingi væntanlega gefast kostur á að fjalla um þetta mál sérstaklega þegar þar að kemur og áætlunin verður hér til umfjöllunar.

Herra forseti. Ég þakka ráðherranum skýr svör og þó að ég hafi ekki sérstaklega minnst á Eyjabakka í máli mínu er að sjálfsögðu ljóst að lýsingin á því sem uppfyllir Ramsar-sáttmálann á auðvitað mjög vel við það svæði. En meining mín var sú að vekja athygli á stöðu votlendis á Íslandi. Ég fékk nýlega í hendurnar bók sem heitir Íslensk votlendi. Henni er ritstýrt af Jóni S. Ólafssyni og hún er afar vönduð. Margir höfundar koma þar inn á þetta merka mál og ég hvet menn til að verða sér úti um bókina og kynna sér hana. Ég hef áhyggjur af því að við höfum kannski ekki lagt á okkur nóg til að uppfylla þessa samþykkt. Ég tel að það hvernig við stöndum að alþjóðasamningum sé hluti af þeirri ímynd sem við höfum meðal þjóðanna. Frumkvæðið í þessu máli, eins og ég skil það, er ráðherrans og ég hvet ráðherrann þar með til þess að fela Náttúruvernd ríkisins að vinna ítarlega að málinu svo tryggt verði að við uppfyllum betur samninga af þessu tagi í framtíðinni. Við þurfum að koma okkur upp okkar votlendispólitík. Við þurfum að hafa yfirsýn yfir votlendi á Íslandi og setja okkur þau markmið að uppfylla Ramsar-sáttmálann með eins miklu stolti og við getum og horfa framan í heiminn með góðri samvisku hvað þetta snertir.

Virðulegur forseti. Það er svo sannarlega rétt að vernd votlendissvæða er mikilvægt mál. Það er ljóst að með tilkomu nýrra náttúruverndarlaga er sérstaklega tekið á því þar og samkvæmt bráðabirgðaákvæði í þeim lögum á að vinna náttúruverndaráætlun fyrir Ísland. Það er algert nýmæli. Það hefur ekki verið gert heildstætt áður og við erum einmitt að undirbúa þá vinnu, sérstaklega hjá Náttúruvernd ríkisins, en fleiri aðilar munu koma að henni með gagnavinnslu, t.d. Náttúrufræðistofnun Íslands. En í þeirri náttúruverndaráætlun, sem mun örugglega vera umfangsmikið plagg eins og gefur að skilja, munum við sjá einhver skýrari ákvæði um það hvernig við viljum stuðla að aukinni vernd votlendissvæða. Nefndin um aukna vernd votlendissvæða, sem er undir hatti landb.- og umhvrn., er einnig starfandi og hefur hún sinnt því starfi af miklu ágætum upp á síðkastið og mun taka enn frekari skref á næstunni. Það er því alveg hárrétt sem hér hefur komið fram að þau mál hafa kannski ekki verið í mjög góðum farvegi í sambandi við framræsingu, þegar menn hafa verið að ræsa fram mýrar, en nú sjáum við að það eru mörg sóknarfæri í stöðunni.