Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir 40–50 árum lifði 60–70% af íslenzku þjóðinni í sveitum landsins. Þetta hefur stöðugt verið að breytast og það miklu meira en flestir gera sér grein fyrir. Fólk og fjármagn hefur streymt úr sveitahéruðum landsins til bæjanna, nokkuð til þeirra smærri, en einkum hinna stærri og mest til Reykjavíkur. Orsakirnar eru margar, en ein hin stærsta er síaukin þægindi og stórkostlegar framkvæmdir í þéttbýlinu. Nú er svo komið, að í sveitunum er ekki eftir nema um 22% af þjóðinni allri. Er þó eigi því að neita, að mikið hefur verið til þess gert, bæði af hálfu hins opinbera og á annan hátt, að gera lífið í sveitunum þægilegra og betra en áður var. En þetta hrekkur eigi til, því að aðdráttarafl fjölmennisins er svo sterkt, að fram að þessu hefur þar ekkert dugað gegn. Það öfugstreymi hefur verið, er og verður báðum aðilum til tjóns. Því færra fólk sem í sveitunum er eftir, því meiri örðugleikar, því meiri áhætta fyrir þá, sem eftir eru. En því fleira fólk sem safnast fyrir í einstökum bæjum, því meiri vafi er á því, að sú atvinna, sem þar er að hafa, endist til að nægja öllum, og því meiri vandkvæði á því, að allir geti fengið húsnæði, sem viðunandi sé. Þetta er alkunn saga, og hún sýnir og sannar, að fjöldi þess fólks, sem til bæjanna flyzt, hefur enga fyrirhyggju um það að eiga vísa atvinnu og húsnæði, sem þó ætti að vera lágmarksskilyrði. Nokkrir hv. alþm. tala um það og skrifa, að auka þurfi jafnvægi í byggð landsins, og er það hverju orði sannara. En þó fer ójöfnuðurinn að þessu leyti næstum árlega vaxandi og kannske aldrei meir en á yfirstandandi ári. Þetta gildir annars vegar um sveitirnar, einkum vestanlands, norðan og austan, hins vegar alla hina stærri bæi sunnanlands, þar sem fólkinu fjölgar stöðugt, þar sem það heimtar síaukin þægindi, hærri laun, styttri vinnutíma, fleiri frídaga, meiri skemmtanir og síðast en ekki sízt meiri og stærri byggingar. Enginn atvinnurekstur úti á landsbyggðinni getur eins og vera þyrfti staðizt samkeppnina á þessum vettvangi. Því hlýtur illa að fara, og það er illa farið. Um nokkurra ára skeið hefur að vorinu til verið haldið uppi ráðningarstofu til að annast milligöngu um fólksráðningar til bænda. Þetta hefur um mörg ár gert mikið gagn, en á þessu ári brá svo við, að svo að segja ekkert annað fólk fékkst en krakkar innan fermingar, og þó má segja, að nú í haust hafi tekið steininn úr að þessu leyti, því að í mörgum sveitum mun það vera einsdæmi, að svo mörg sveitaheimili séu blátt áfram í háska stödd vegna fólksleysis eins og nú er. Að sumrinu til takmarkar geta heimafólksins eðlilega, hve mikils er hægt að afla af heyjum. Oftast stendur þó heyskapurinn lengur en hollt er og ætti að vera, og víða hafa nú orðið hey úti, af því að fólk vantaði til að nota hina fáu góðviðrisdaga svo sem nauðsynlegt er. En þó að þetta séu ískyggilegar staðreyndir, þá eru þó aðrar verri, og það er aðstaðan, þegar veturinn gengur í garð. Víða er bóndinn einn til að annast alla búpeningshirðingu, óhjákvæmileg ferðalög og annað, sem hverju heimili er nauðsynlegt. Ef sá eini maður fatlast frá vegna veikinda, er neyðarástand fyrir hendi. En þó að þetta sé þekkt víða, er þó annað enn verra til, og það er, að húsfreyjan hefur enga hjálp innanhúss. Það getur sums staðar gengið og gengur stundum allsæmilega, en þegar þessi einmana húsfreyja er slitin að kröftum eftir erfitt ævistarf eða er í þeirri aðstöðu að hafa mörgum ungum börnum að sinna, er ástandið þvílíkt, að allir vitibornir menn ættu að skilja það, að slíkt er ekki á nokkurn hátt viðunandi. En fólkinu er boðin slík aðstaða nú, að sveitaheimili verða útundan, jafnvel hvað sem í boði er. Gildir þetta enn frekar um kvenfólk en karlmenn, þó að um þá sé nú miklu verra en áður. Ég og hv. 2. þm. Skagf., sem flytjum þá till., sem liggur fyrir á þskj. 124, höfum oft áður séð, að hverju fór. En af því að ástandið er nú miklu verra en verið hefur, hefur okkur eigi þótt fært að þegja hér á hv. Alþ. um þann mikla vanda, sem fyrir hendi er á þessu sviði. Við viljum láta það liggja fyrir opinberlega, að við heimtum aðgerðir. Okkur blöskrar, þegar samhliða því ástandi, sem ég hef lýst, er sí og æ verið að tala um atvinnuleysi og ráðstafanir, er gera þurfi til að varna því. Raunar eru til einstök dæmi um það, að menn, sem ekki geta farið burt úr sínu heimakauptúni, hafa þar eigi atvinnu um háveturinn. En hitt er miklu alvarlegra, að fólkið fæst ekki til vinnu, þar sem þess er mest þörf. Það er mál, sem vert er að taka til athugunar á annan veg en gert hefur verið. Þegar svo stendur, að einn aðalatvinnuveg landsins skortir vinnuafl eins tilfinnanlega og landbúnaðinn nú, en menn eru samtímis að tala um atvinnuleysi á vissum stöðum, þá er augljóst verkefni fyrir stjórnarvöldin að gera ráðstafanir til úrbóta. Þó að einhverjar fjárhæðir verði að taka úr ríkissjóði í því sambandi, væri því fé betur varið en í sumt af því, sem fé er látið í nú. Það er of dýrt að láta merkustu stétt landsins vera í háska, og það er meira að segja dýrt hvert sveitaheimili, sem í eyði fer. Er ekki alveg víst, að framvegis gangi vel að hafa atvinnu fyrir alla í þéttbýlinu, þó að nóg sé að gera og víða meira en svo, á meðan fjármagninu er beint í það að byggja yfir alla þá hópa, sem flýja utan úr strjálbyggðinni og jafnvel úr bæjum og kauptúnum þeirra landshluta, sem fjærstir eru höfuðborginni. Fari nú svo, að ekki finnist ráð til að hagnýta betur en er íslenzkt vinnuafl, þá er sú leið eigi lokuð að fá fólk frá öðrum löndum. Útgerðarmenn hafa reynt það á þessu ári og mörgum gefizt vel, jafnvel þó að hindranir, heldur óeðlilegar, hafi verið lagðar á þann veg. En fyrst þetta hefur gefizt vel, hví skyldi þá eigi mega reyna að bjarga bændum á sama hátt? Sú tilraun, sem gerð var á árunum með þýzkar stúlkur, gafst að vísu misjafnlega. Sums staðar illa, en annars staðar vel. Það var eigi heldur leitað á heppilegasta stað, þar sem þýzkir bæir og borgir eru harla ólík því, sem gerist í íslenzkum sveitum. En ef hægt væri að fá verkafólk frá fremstu landbúnaðarþjóðum álfunnar, svo sem Norðurlandaþjóðunum eða Hollendingum, þá má ekki draga að gera viðeigandi ráðstafanir á því sviði. Ég veit, að til bjargar í slíku stórmáli sem ég hef nefnt verður ekkert gert nema til þess sé lagt fé, svo að verulega muni um. Þess vegna legg ég til, að þessari till. verði að lokinni fyrri umr. vísað til hv. fjvn., það er sú nefnd Alþingis, sem um flest vandamál hefur að fjalla, og ég vil mega vona, að hún afgreiði þetta mál frá sér fljótt og vel.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. á þskj. 102, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að athuga, hvort ekki væri haganlegt og ávinningur til sparnaðar að sameina á ýmsum verzlunarstöðum tollgæzlu og almenna löggæzlu.“ Ég hef kynnzt því af eigin raun í mínu heimkynni, Húsavík, að þar hefur tollþjónn verið látinn dvelja nokkur s. l. sumur á fullum launum þann tíma án þess að hafa fullkomin viðfangsefni dag hvern, vegna þess að þar er ekki um vinnu við tollgæzlu að ræða, nema um það leyti sem skipakomur eru, en skipakomur eru þar ekki nema nokkra daga í mánuði hverjum. Ég segi alls ekki, að maður þessi hafi verið óþarfur, en ég fullyrði, að hann hefði getað annað miklu meiri verkefnum. Nú hagar þannig til, að vantað hefur í Húsavík löggæzlu á þessum sama tíma, og á því er enginn vafi, að maður þessi hefði átt hægt með að sinna löggæzlustarfi um leið og tollgæzlunni, en til þess hefur hann ekki verið ráðinn og þess vegna ekki viljað skipta sér af þeim málum. Ég hef minnzt á þetta í stjórnarráðinu, en fengið þau svör hjá starfsmönnum þar, að tollgæzla heyrði undir fjármálaráðuneytið, en löggæzla undir dómsmálaráðuneytið, og hér sé því um tvo aðila að ræða, þ. e. útgerðirnar tvær, en ekki ein og hin sama. Mér finnst þetta engin veruleg afsökun, af því að svo stutt er á milli heimilanna og róið úr sömu vör, enda líka gert út fyrir sama sjóðinn. Mér finnst, að hér standi svipað á og ef samvinnu skorti milli vinstri og hægri handar. Ég sé ekki betur en að með þessu móti sé peningum eytt, án þess að þeir komi að því gagni, sem verða mætti annars. Í l. nr. 50 frá 1940, um lögreglumenn, segir, að ráðherra sé heimilt að ákveða, að tollvörður inni af höndum störf lögreglumanns. Löggjafinn hefur þar sýnilega haft í huga, að þetta gæti stundum og sums staðar verið hagfellt. Lagaheimildina skortir þar af leiðandi ekki til sameiningarinnar. Nú hefði ég getað, þegar ég hafði athugað þetta, gengið í það að koma sameiningu tollgæzlu og almennrar löggæzlu á fyrir Húsavík. En ég tel það ekki nóg. Ég hygg, að sú sameining eigi miklu viðar við, og þess vegna flyt ég till. Eftir upplýsingum, er ég hef aflað mér, gæti þessi sameining sennilega einnig átt við t. d. á Siglufirði, Raufarhöfn, Þórshöfn, Seyðisfirði og Höfn í Hornafirði. Á öllum þessum stöðum munu hafa verið hafðir sérstakir tollverðir, sem sennilega hefðu haft tíma til að veita aðstoð, meiri eða minni, við almenna löggæzlu. Vel má líka vera, að til séu staðir, þar sem lögreglumenn gætu bætt á sig tollgæzlunni. Um það get ég ekki dæmt. En engu spillir, þótt það sé athugað. Ég sé ekki neina ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Ég geri ráð fyrir, að rétt þyki að vísa till. til nefndar. Málið er í mínum augum aðallega fjárhagsmál, og þess vegna finnst mér rétt, að till. sé vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. flytjanda till. fyrir að hafa hreyft þessu máli, sem ég tel mjög orð í tíma talað. Ég hygg, að fyrir nokkrum árum hafi ég hreyft því við fjmrn., að rétt væri að koma á meiri sameiningu milli tollgæzlu og löggæzlu og tollvarða og lögregluþjóna en verið hefur. Af einhverjum ástæðum fékk þetta þó þá ekki neinar undirtektir, en ég er sannfærður um, að með þessu má spara verulegt fé, auk þess sem enginn efi er á, að styrkja má bæði tollgæzlu og löggæzlu með nánari samvinnu þarna á milli. Ég verð meira að segja að játa, að ég efast mjög um, hvort sú skipting á tollgæzlu og löggæzlu, sem nú á sér stað yfirleitt, sé í alla staði hentug. Og ég vildi biðja hv. n., sem fær þetta til athugunar, að rannsaka, hvort fráleitt væri að koma á mun meiri sameiningu en jafnvel hv. flm. hefur gert ráð fyrir. Mér er það ljóst, að það mundi krefjast töluverðrar athugunar, og geri mér líka grein fyrir því, að fyrst í stað muni ýmsir þeir embættismenn, sem hér eiga hlut að, telja töluverð vandkvæði á. En mér er það ljóst, að á núverandi skipun eru töluverð vandkvæði, sem ef til vill mundi verða hægara að leysa með nánari samvinnu og sameiningu þessara tveggja greina, og tel ég því ríka þörf á að taka þetta mál allt til endurskoðunar og vil því endurtaka þakkir mínar til hv. flm. fyrir að hafa nú hreyft þessu máli hér.



Herra forseti. Þessi litla þáltill., sem við flytjum hér tveir á þskj. 165, gengur út á það að fela ríkisstj. að rannsaka og gera athuganir viðvíkjandi Geysi. Það veit hvert mannsbarn, að Geysir er eitt af okkar stóru náttúruverðmætum og náttúruundrum hér á landi, sem gerir land okkar merkilegt m. a. og gerir það að verkum, að þeir menn, sem hingað koma, vilja gjarnan gista hann. Við vitum líka, að það var svo um skeið, að Geysir var kominn úr íslenzkri eign og var keyptur aftur og gefinn landinu, en um það leyti og reyndar fyrr fór að bera á því, að hann var orðinn þreyttur og farinn að verða tregur til að gjósa, og seinast var hann eiginlega lagztur til hvíldar. Þá var það prófessor Trausti Einarsson, sem gerði á honum ýmsar athuganir og fékk hann með því annars vegar að lækka vatnsyfirborð hans og hins vegar að setja sápu í hann til þess að gjósa a. m. k. stundum. Á síðari árum virðist þetta aftur verða tregara, enda gat Trausti prófessor aldrei fullendað sínar rannsóknir. Hann gat aldrei gert athuganir á því, hvort það þurfti álíka mikið sápumagn í misjöfnu veðurfari. Það er almennt talið svo, að þegar stendur á norðan og er með kulda og hvassviðri, þá þurfi a.m.k. meira til að fá Geysi til að gjósa en þegar logn er og stilla. Og þetta er í sjálfu sér ósköp skiljanlegt, því að vatnsinnrennslið í Geysi er takmarkað, það er eitthvað á þriðja lítra, líklega í kringum 2½ 1 á sek. neðan frá, og ef kuldinn er það mikill, að þetta heita vatn, sem kemur á hverri sekúndu inn í hann, nær ekki að gera hann nógu heitan, af því að yfirborðið kælist svo fljótt, þá þarf sjálfsagt meira til að fá hann til að gjósa en ella. Síðan hefur Þorbjörn Sigurgeirsson forstjóri rannsóknaráðs ríkisins gert á honum nokkrar athuganir. Það hafa fengizt ný tæki, sem hafa ekki verið til hér á landi fyrr en nú seinustu árin, sem hægt er m. a. að finna með, hve stórir vatnsgeymarnir eru niðri í jörðinni, sem vatnið kemur frá inn í skálina neðst, og fleira. Þessar athuganir hans hafa líka verið ákaflega takmarkaðar, bæði hefur hann ekki haft tíma til þess og ekki aðstöðu til þess, svo að út úr þessu öllu er ekki komið neitt enn þá, sem gefi manni til kynna, hvað helzt þarf að gera til þess að reyna að fá Geysi til að gjósa, ekki heldur hvort það, sem gert er nú, gæti verið þess valdandi að skemma hann til frambúðar. Það hefur ekki heldur verið rannsakað. Mér er sagt, að þar sem hefur verið sett sápa í goshveri áður, t. d. í Ameríku, til að fá þá til að gjósa, sé því nú hætt. Þessi till. fer fram á það, að ríkisstj. hlutist til um, að einhver rannsaki þetta, - ég vil láta það í vald ríkisstj., það gæti bæði hugsazt, að það ætti að vera í höndum rannsóknaráðs ríkisins, og eins að það væri í höndum Geysisnefndarinnar. Á báðum stöðunum er til staðar fagþekking, sem getur komið að góðum notum til að leysa úr og skipuleggja þær athuganir og tilraunir, sem gera þarf. En ég vil láta gera þetta. Ég hef lent í því, seinast í sumar, að þurfa að vera við Geysi með nokkra tugi af erlendum mönnum í vonzkuveðri. Þá langaði í gos, og það var verið að setja í hann sápu, sápu á sápu ofan, og telja okkur trú um, að nú gysi hann bráðum og bráðum, og þarna hímdi fólkið kalt og illa til reika í um 6 tíma til þess að bíða eftir, að hann gysi, og alltaf sett ný og ný sápa á svo sem klukkutíma fresti og sagt, að nú mundi koma gos og nú mundi koma gos, en sýnilega vantaði alla vitneskju um, hvort það yfirleitt þýddi að reyna að setja í hann sápu og því síður hvað mikla sápu undir þeim skilyrðum, sem þá voru. Aðrir halda því fram, að það hafi oftast nær verið hægt að fá Geysi til að gjósa, ef búið er til skjól, þannig að yfirborð hans kælist ekki eins snöggt og eins mikið, þegar vindur er. Þetta er líklegt, en hefur ekki verið rannsakað. Það mun hafa verið reynt einu sinni eða tvisvar svona að gamni sínu með þeim árangri, að þá fékkst gos, en því hefur verið hætt, af því að annað þeirra kom fyrr en menn bjuggust við, svo að það kom heitt vatn á menn og þeir brenndust, af því að þeir stóðu of nærri, einmitt vegna skjólsins. En þetta þarf allt að rannsaka, og það er það, sem við förum fram á, að þetta láti ríkisstj. rannsaka, og við gerum ekki tillögu um það, hver eigi að sjá um rannsóknina í framkvæmd. Í Geysisnefndinni er Trausti Einarsson prófessor, og ef Geysisnefndinni yrði falið þetta og leyft að verja fé til þess, þá er enginn efi á því, að hann mundi sjá um, að það yrði gert og gert vel. Í rannsóknaráði ríkisins er Þorbjörn Sigurgeirsson framkvæmdastjóri þess, sem líka hefur fengizt við Geysisrannsóknirnar. Líklega eru þessir tveir menn hér á landi þeir, sem bezt þekkja til þess arna og bezt vita, hvað þarf að gera, hvað þarf að rannsaka og hvers árangurs má af því vænta. Ég vænti þess, að sú nefnd, sem fær þetta til meðferðar, sjái sér fært að leggja til, að tillagan verði samþ., og ég legg til, að till. verði vísað til fjvn. að þessari umræðu lokinni. Ég skal geta þess, að ég hefði gjarnan af ýmsum ástæðum viljað hafa þessa till, fyllri. Ef Geysir næst upp aftur sem reglulega góður goshver og ef hann á að vera eitt af þeim aðalatriðum, sem við getum sýni erlendum ferðamönnum, þá þarf að skapa aðra aðstöðu við Geysi en nú er. Þá þarf að vera meira húsnæði en nú er og á heppilegri og betri stað en nú er, en ég tel, að það komi í aðra línu, ef það reynist ekki hægt að vekja Geysi til meira lífs en núna er. Ef ekki finnast leiðir til að láta hann gjósa, án þess að hann í framtíðinni biði skaða af því, þá er spurning, hvort þarf nokkuð að hugsa um hitt, og þess vegna hafði ég eingöngu snúið mér að því fyrst, að Geysir væri rannsakaður og að það fengjust skil á því, hvað helzt væri hægt að gera fyrir hann, bæði honum til viðhalds og eins honum til örvunar í gosum sínum.



Herra forseti. Á Alþ. þann 3. marz s.l. var samþ. þáltill. um rannsókn byggingarefna, en hún hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta í samráði við teiknistofu landbúnaðarins rannsaka, hvaða byggingarefni í heyhlöður, peningshús, verkfærageymslur o. fl. muni bezt henta og vera ódýrast með tilliti til notagildis. Skal lögð á það sérstök áherzla að afla vitneskju um erlendar nýjungar í þessu efni. Leiði rannsókn í ljós, að til þessara hluta sé fáanlegt erlendis hentugra og ódýrara byggingarefni en notað er hér eða völ er á innanlands, skal gera ráðstafanir, ef með þarf, til að greiða fyrir innflutningi á því.“ Þótt ekki sé langur tími liðinn síðan þessi ályktun var gerð, vonast ég samt eftir því, að hæstv. landbrh. geti gefið nokkrar upplýsingar um þetta mál, því að hér er um mikið hagsmunamál að ræða, ekki einungis fyrir bændur landsins, heldur og fyrir alla þjóðarheildina.



Herra forseti. Þessi fyrirspurn hv. þm. Dal. (ÁB) er, eins og hann skýrði frá, í sambandi við þál., sem samþ. var í marzmánuði s. l., og lýsti hann þeirri þál., svo að ég þarf ekki að taka fram, hvað verkefnið er, sem ráðuneytinu var falið að hafa með höndum. Þær upplýsingar, sem ég get gefið að öðru leyti um þetta mál, eru, að eins og fram er tekið í þáll. skyldi fela teiknistofu landbúnaðarins að gera þær athuganir, sem þar eru nefndar. Þess vegna skrifaði ráðuneytið forstjóra teiknistofu landbúnaðarins, Þóri Baldvinssyni, 7. apríl 1954, og fól þar með teiknistofunni að hefja umræddar rannsóknir í samráði við ráðuneytið og gefa ráðuneytinu síðan skýrslu um rannsóknirnar, þegar þeim væri lokið. Forstjóri teiknistofunnar taldi, að til þess að hægt væri að átta sig á þessu og gera þessu verkefni einhver skil, yrði ekki hjá því komizt að athuga þessi mál í ýmsum löndum Evrópu, einkum þar sem gerðar hefðu verið ýmsar nýjar - ja, tilraunir, getum við sagt, við byggingar í kjölfar styrjaldarinnar síðustu. En við vitum, að í ýmsum löndum stóð þá almenningur og ekki síður auðvitað ríkisstjórnirnar gagnvart þeim vanda að reisa óskaplega mikið af byggingum, og var því leitað allra ráða til þess að ná sem bezium árangri og þó sem ódýrustum. Samkvæmt þessu féllst ráðuneytið á það, að Þórir Baldvinsson færi til útlanda í þessum erindum í sumar. Dvaldi hann, að ég hygg, allt að tveim mánuðum í ýmsum löndum, sérstaklega í löndum Mið-Evrópu, og kynnti sér þessi mál, eftir því sem hann áleit ástæðu til. Hann hefur sent hér bráðabirgðaskýrslu, sem er dagsett 8. þ. m., til ráðuneytisins um þessa för sína, en ég vil taka það fram, að það er einungis bráðabirgðaskýrsla, og þær athuganir, sem þarf að gera í sambandi við það, eru ekki komnar nema nokkuð áleiðis og þá einnig þær athuganir, sem þarf að gera hér innanlands. Ég vil leyfa mér að lesa þessa bráðabirgðaskýrslu Þóris Baldvinssonar, sem er ekki það löng, að það ætti að vera hægt að gera það hér, en í henni segir svo: „Samkvæmt ráðstöfun síðasta Alþingis og að tilhlutun landbrh. fór á s. l. sumri fram athugun á því, hverjir möguleikar væru á að fá frá erlendum verksmiðjum tilgerð hús úr léttum stálgrindum, sem hentað gætu fyrir búpening bænda. Vegna þessa fór undirritaður utan 27. júní s. l. og kynnti sér téða framleiðslu á Bretlandseyjum, Hollandi, Belgíu og Vestur-Þýzkalandi. Sá háttur var hafður á, að við komu til hvers einstaks lands var leitað upplýsinga í verzlunar- og iðnaðarmálaráðuneytum hvers þeirra um það, hver væru helztu fyrirtæki, er framleiddu stálgrindarhús til útflutnings í löndunum, en síðan var ferðazt á staðina og framleiðslan athuguð. Það kom skjótt í ljós, að stærð og gerð húsanna var yfirleitt ekki hentug samkvæmt þeim skipulagsvenjum um peningshús, sem hér tíðkast. Hús þessi eru yfirleitt ekki hugsuð sem búpeningshús, heldur ætluð að vera vöruskemmur, bifreiða- og flugvélaskemmur og herbúðir. Var mér tjáð, að eftirspurn frá bændum um slíka framleiðslu sem þá, er ég leitaði eftir, væri of lítil til þess, að það svaraði kostnaði að eiga við hana. Nokkrar verksmiðjur, þó aðallega þýzkar, féllust á að gera tilboð um smíði húsa af þeirri gerð, er okkur gæti hentað, og lét ég þeim í hendur upplýsingar viðkomandi hver meginatriði væru, sem yrði að taka tillit til við gerð peningshúsa hér á Íslandi. Mér var þó tjáð, að það mundi taka alllangan tíma að ganga frá tilboðum, og hafa flest tilboðin borizt mér í hendur nú fyrir mjög skömmu, og þó mun allmörg vanta enn. Eitt af þessum tilboðum er frá þeirri verksmiðju, er mér virtist líklegust til þess að fullnægja kröfum okkar um húsagerð eftir svipmóti þeirrar framleiðslu, er ég þá sá. Þessi verksmiðja er mjög stórt útflutningsfyrirtæki, sem á bæði námur og verksmiðjur og vinnur úr eigin hráefni. Meginverksmiðjur félagsins eru í Westfalen, Þýzkalandi, og virðast tilboð þessarar verksmiðju álitlegust af þeim, sem enn hafa borizt. Í fljótu bragði virðist verðlag þessara húsa lágt, en það er þó ekki jafnlágt og verðlag á bogaskemmunum ensku, sem fluttar hafa verið hingað til lands á s.l. þremur árum. Bogaformið er ódýrasta húsagrindin, sem til er. Þýzk hús mundu sennilega njóta sömu kjara um tollafgreiðslu, og mun óhætt að fullyrða, að kaup á þeim yrðu bændum tiltölulega mjög hagstæð. Hús þessi eru þannig frá gengin, að þakefni þeirra er allt sundurlaust, en veggir í samsettum flekum. Annar vankantur er þó á innflutningi þessara húsa, en hann er sá, að verksmiðjan sinnir ekki minni byrjunarpöntun en 50 húsa, en hún mun þó tilleiðanleg að selja eitt eða tvö hús sem sýnishorn, og teldi ég mjög mikilsvert, að gerð væri tilraun í þá átt. Að líkindum mundi auðvelt að fá bónda eða bændur í nágrenni Reykjavíkur til að hafa samvinnu við teiknistofu landbúnaðarins um uppsetningu slíks húss eða húsa án kostnaðar af hálfu hins opinbera, ef fyrir lægi gjaldeyris- og innflutningsleyfi. Bréf og gögn varðandi tilboð hinna ýmsu verksmiðja liggja fyrir á teiknistofu landbúnaðarins, og undirritaður (þ. e. Þórir Baldvinsson) er að sjálfsögðu reiðubúinn að gefa nánari upplýsingar, eftir því sem óskað kynni að verða.“ Þetta er sú bráðabirgðaskýrsla, sem forstjóri teiknistofunnar hefur sent, og eins og ég tók fram áðan, er ekki að vænta, að lengra sé komið með þetta efni, því að enn hafa ekki borizt ýmsar þær upplýsingar, sem hann leitaði eftir og bjóst við að fá eftir för sína í sumar. Eftir því verður beðið og eftir nánari till. og skýrslu frá teiknistofu landbúnaðarins, áður en frekar verður aðhafzt í þessu máli af hálfu ráðuneytisins.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur hér gefið. Ég geng þess ekki dulinn, að það er margt að rannsaka í þessum efnum og þess vegna ekki þess að vænta, að það sé hægt að gefa nein fullnaðarsvör við þessu nú. En mér þykir þó vænt um að heyra, að það skuli þó vera komið þetta á veg, og vildi ég leggja á það mikla áherzlu, að hægt yrði þegar á næsta ári að flytja inn nokkur hús til sýnis og vita, hversu dýr þau kunna að vera upp komin, samanborið við þær byggingar, sem yfirleitt eru framkvæmdar hér á landi. Og svo vil ég einnig leggja áherzlu á það, að haldið verði áfram að leita tilboða og vita, hvort ekki verður hægt að fá þær húsastærðir, sem heppilegar þykja hér á landi. Það er kvartað undan því nú, að það sé vinnuaflsskortur í landinu. Þess vegna er það ekki þýðingarlítið fyrir þá, sem þurfa að koma upp byggingum, að það sé hægt að koma þeim upp án þess að þurfa að vera upp á mikinn og dýran vinnukraft kominn. Og þótt þessi hús yrðu nokkuð dýr í innflutningi, þá gætu þau í uppsetningu e. t. v. sparað stórmikla peninga og vinnuafl, og þegar flutt er til landsins erlent vinnuafl, þá sé ég ekki mikinn mismun á því að flytja inn hluti eins og t. d. hús, sem geta verulega sparað innflutning á slíku vinnuafli.



Herra forseti. Það þarf raunverulega ekki að segja mikið með þessari fsp., hún er nokkuð skýr. Það er í fyrsta lagi spurt um, hvað áburðarverksmiðja ríkisins kosti, eins og hún nú er upp komin. Það hefur ekki verið gefin enn þá skýrsla um það til þingsins, í hvaða verði hún stendur. Í öðru lagi, hvernig hafi verið rekstrarafkoma áburðarverksmiðjunnar, það sem af er. Það hlutafélag, sem hefur áburðarverksmiðjuna til rekstrar, mun vafalaust þegar hafa getað gert sér nokkra hugmynd um, hvernig rekstrarafkoman sé, þó að ég geti hins vegar vel skilið, að það sé, eins skamman tíma og verksmiðjan er búin að starfa, nokkuð erfitt að gera það glöggt, a. m. k. þannig, að hægt sé að byggja á um framtíðarrekstur. Þá er í þriðja lagi spurt um, hvernig gerð áburðarins líki og hvaða horfur séu um sölu hans. Þessi spurning er meðfram komin vegna þess, að nokkrar raddir hafa gengið um, að þarna mundu vera einhverjir erfiðleikar á, og væri gott að fá upplýst, hvort það er rétt. Þá er í fjórða lagi spurt um framleiðsluverð áburðarins á smálest. Það er náttúrlega eitt af því, sem er höfuðatriði, hvort áburðarverksmiðjan reynist fær um að framleiða áburðinn ódýrari eða a. m. k. jafnódýrt og útlendar verksmiðjur. Að vísu verður í hverri verksmiðju til að byrja með oft ýmiss konar aukakostnaður, meðan rekstur er að byrja, sem rétt er að taka tillit til, þannig að það verður ekki alger mynd, sem fæst af reynslunni fyrstu mánuðina, en nokkra hugmynd ætti það a. m. k. að geta gefið, og væri þess vegna fróðlegt að fá það upp. Þá er í síðasta lagi spurt um, hvort nokkrir tæknilegir gallar hafi komið fram á gerð verksmiðjunnar. Eins og ég býst við að flestir hv. þm. viti, hefur nokkuð verið talað um, að síðustu vélarnar, sem með áburðarframleiðsluna hafa að gera, mali áburðinn of smátt, að það hafi skapað nokkra erfiðleika í notkun hans og að hugsanlegt væri í því sambandi, að einhverjar breytingar yrði að gera á hennar vélakosti, og þá er spurt um, ef svo væri, hvaða kostnað væri álitið, að það hefði í för með sér. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. - ég býst við, að það sé landbrh., sem fyrirspurninni svarar - geti leyst nokkuð úr þessum spurningum, því að ég býst við, að það séu fleiri þm. en ég, sem gjarnan vildu vita, hvernig til stendur með áburðarverksmiðjuna, eftir því sem hægt er að sjá, svo skamman tíma sem hún enn hefur starfað.



Herra forseti. Eins og hv. alþm. hafa að sjálfsögðu veitt eftirtekt, eru hér á þskj. 164 bornar fram fsp. í tveimur liðum og frá tveimur hv. alþm. um áburðarverksmiðjuna, þ. e. II og IV. Eins og auðséð er, gripa þessar fyrirspurnir mjög hvor inn í aðra, og er hægt að svara sumum þeirra í einu, en ég mun að sjálfsögðu hér einungis taka til meðferðar og gefa þær upplýsingar, sem ég get varðandi fsp. frá hv. 2. þm. Reykv. (EOl), sem hann lýsti nú. Ég sný mér þá að fyrsta lið fsp.: Hvað kostar áburðarverksmiðjan upp komin? Stofnkostnaður verksmiðjunnar er nú um 130 millj. kr. Innifalið í þeirri upphæð eru um 8 millj. 750 þús. kr., sem eru vextir af lánum um byggingartímabilið, og 13 millj. í tollum og leyfisgjöldum. Annar liðurinn er: Hver er rekstrarafkoma áburðarverksmiðjunnar, það sem af er? Um þetta get ég sagt það. að á meðan fyrirtækið er ekki komið upp að fullu og á meðan reynslurekstur stendur yfir. samhliða því sem verið er að ljúka uppbyggingu fyrirtækisins, er ekki hægt að tala um rekstrarafkomu með nokkurri fullkominni vissu. Verksmiðjur eins og þessi eru jafnan, samkvæmt því sem reynsla erlendis hefur orðið, lengi á stigi reynslurekstrar, og er ekki óalgengt, að 18–30 mánuðir og jafnvel þaðan af lengri tími fari í að samræma og jafna reksturinn, svo að hægt sé eftir það að fara að tala um eðlilegan rekstur. En fullkomin ástæða er til að vera ánægður með þann árangur, sem náðst hefur til þessa í framleiddu áburðarmagni. Verksmiðjan á, samkvæmt þeim áætlunum, sem gerðar voru fyrir fram, að geta framleitt 18 þús. tonn á ári. eða um 1500 tonn á mánuði að meðaltali. Á 7 mánuðum, þ. e. apríl til októberloka s.l.. framleiddi verksmiðjan 9000 tonn, eða 1285 tonn að meðaltali á mánuði. Lægsta mánaðarframleiðslan var í júlí, um 1000 tonn, en mesta framleiðslan í október. um 1660 tonn. og eru þau afköst, sem í október fengust. 11% umfram áætluð meðalafköst. Þessar tölur bera með sér, að verksmiðjan getur afkastað mun meira magni en því, sem hún er gefin upp fyrir. Þá vil ég snúa mér að þriðja liðnum, sem hljóðar þannig: Hvernig líkar gerð áburðarins. og hvaða horfur eru um sölu hans framvegis? Þessar upplýsingar get ég gefið um þetta: 2300 tonn af áburði verksmiðjunnar voru seld á s.l. vori, og hafa hvaðanæva borizt ummæli um. að vel hafi sprottið af áburðinum. Pantanir á áburði eru ekki að jafnaði komnar fram fyrir áramót, fyrir næsta ár á eftir, en ef dæma má út frá hinni góðu reynslu, sem fengin er um sprettu, verður að segja, að horfur um sölu séu góðar. Fjórða atriðið, sem spurt er um, er: Hvað er framleiðsluverð áburðarins á smálest, og hvað er verð samsvarandi útlends áburðar? Af þeim ummælum og ástæðum, sem raktar voru hér að framan í þriðja lið, verður framleiðsluverð á tonni ekki enn ákveðið, en ætla má, að þegar meðalafköst verksmiðjunnar eru komin á það stig, sem þau eru áætluð, þá verði hinn íslenzki áburður fullkomlega samkeppnisfær við erlendan áburð. Fimmti liður þessarar fsp. er svo: Hafa komið fram tæknilegir gallar á gerð verksmiðjunnar? Þarf að gera breytingar á vélakosti hennar, og ef svo er, hvaða kostnað er álitíð, að þær hafi í för með sér? Um þetta hef ég fengið þessar upplýsingar: Engir tæknilegir gallar hafa komið fram á gerð verksmiðjunnar, er gefi tilefni til að ræða um breytingar á vélakosti eða aukakostnað þess vegna. - Þótt aðeins væri tæpt á því, þá skildist mér, að það kæmi fram hjá hv. 2. þm. Reykv., að orðið hefði vart við einhverjar misfellur með ástand áburðarins, kornastærð og annað. Ég kem ekki inn á það atriði hér, en vil geta þess, að ég mun koma að því atriði í sambandi við einn lið í fsp. hv. 8. landsk. þm. (BergS), því að þar er beint spurt um þetta atriði, og tel ég ekki ástæðu til að taka það fram nema einu sinni. Þetta taldi ég rétt, að kæmi fram hér. vegna þess. að mér virtist. að að þessu væri einmitt stefnt með ummælum hv. fyrirspyrjanda. Hér hef ég látið koma fram þær upplýsingar. sem ég hef fengið, og þær eru að sjálfsögðu frá framkvæmdastjóra áburðarverksmiðjunnar og munu vera yfirfarnar og athugaðar af stjórn áburðarverksmiðjunnar einnig.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. landbrh. þessar upplýsingar, svo langt sem þær ná. Skýrasta upplýsingin er um fyrsta atriðið, viðvíkjandi kostnaði verksmiðjunnar, 130 millj. Ég vil vekja eftirtekt á því til umþenkingar framvegis. Það kemur þarna sama í ljós og var viðvíkjandi Sogsvirkjuninni. að 8 millj. kr. eða tæpar 9 millj. fara í vexti af lánum, meðan á byggingartímanum stendur. og 13 milli. kr. lenda í tollum og leyfisgjöldum. Þetta þýðir, að þarna eru yfir 20 millj. kr. af þessum kostnaði verksmiðjunnar. sem lenda beinlínis í vöxtum til bankanna og gjöldum beint til ríkisins. Þetta íþyngir ákaflega mikið svona fyrirtæki. en það er ekki staður og stund til þess að ræða það hér. Hins vegar var gott að fá þessar upplýsingar, þær voru mjög greinilegar. Það skorti ýmislegt á um hina liðina. Ég gat vel skilið með annan liðinn og hafði sjálfur minnzt á það, að það mundu verða nokkrir örðugleikar að gefa upp rekstrarafkomuna, það sem af væri, en gott hefði verið að fá þar nokkra hugmynd um. Hins vegar var gott að heyra, að sjálf hin „tekniska“ framleiðsla gengur vel. Viðvíkjandi fjórða liðnum gaf hæstv. ráðh. þær upplýsingar. að framleiðsluverðið mundi verða þannig. að samkeppnisfært væri. Ég hef heyrt til getið, að það mundi vera um 1200 kr. miðað við tonnið af köfnunarefni, milli 1200 og 1300 kr. Ég veit ekki, hvort það er rétt, en ég skil vel, að það er ákaflega erfitt að reikna þetta nákvæmlega enn sem komið er, en ef til vill hefði nú verið hægt að fá einhverja áætlun um þetta. Síðustu spurningunni, sem er meira „teknisks“ eðlis, býst ég svo við, eins og hæstv. ráðh. lýsti yfir, að verði svarað undir IV. liðnum af fyrirspurnunum. Ég þakka hæstv. ráðh. sérstaklega upplýsinguna um fyrsta liðinn. Það hefði verið gott að geta fengið að vita nánar um hina, en ég skil að ýmsu leyti hans erfiðleika, og eins og ég hef tekið fram, er hér hvorki staður né stund til þess að ræða þetta frekar.



Herra forseti. Ég hef borið hér fram á þskj. 164 nokkrar fyrirspurnir um áburðarverksmiðjuna. Það þarf að sjálfsögðu engan að undra, þó að menn spyrji nokkuð um þetta fyrirtæki. Áburðarverksmiðjan er, svo sem kunnugt er, stærsta iðnfyrirtæki, sem stofnað hefur verið hér á landi. Ríkið og þar með almenningur hefur mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við rekstur þessa fyrirtækis, þar sem ríkið er stærsti hluthafi í verksmiðjunni. En þar að auki hefur almenningur á margan hátt mjög mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við þetta fyrirtæki, og er því eðlilegt, að menn óski þess að fá sem gleggstar upplýsingar um starf og rekstur fyrirtækisins. Eins og fram hefur komið hér í umr., er önnur fyrirspurn borin fram af hv. 2. þm. Reykv. um þetta sama mál, og það er rétt, sem hæstv. landbrh. tók fram, að þessar fsp. grípa nokkuð hvor inn í aðra, og get ég að sjálfsögðu fallizt á það, að svo miklu leyti sem mínum fsp. hefur þegar verið svarað af hæstv. landbrh., þá sé það svar ekki endurtekið. Skilst mér, að þetta eigi fyrst og fremst við um nr. 1 og 2 af mínum spurningum. Hinum spurningum mínum er náttúrlega enn ósvarað og var ekki svarað með svörum við spurningum hv. 2. þm. Reykv., en þriðja spurningin er um það, hvort markaður hafi fengizt fyrir áburðinn erlendis. Það var rætt um það, þegar áburðarverksmiðjan var stofnuð, að hún mundi framleiða meira af þeirri áburðartegund, sem hún framleiðir, heldur en íslenzkur landbúnaður þyrfti að nota, og því er þessi spurning fram borin. Það er óskað eftir upplýsingum um það, hvort tekizt hafi að afla markaða erlendis fyrir það áburðarmagn, sem íslenzkir bændur hefðu ekki þörf fyrir. Þá er spurt í fjórða lagi, hvort víða sé framleiddur sams konar áburður með tilliti til kornastærðar og hér er gert. Það þarf ekki mikið að ræða um þessa spurningu. Það kom fram í blöðum á s.l. sumri, að bændur teldu áburðinn of fínan, og það er óskað eftir, að það sé upplýst, hvort jafnfínn áburður sé framleiddur víða annars staðar. Þá er spurt um það, hvort allar vélar áburðarverksmiðjunnar séu framleiddar af þekktum fyrirtækjum, sem langa reynslu hafi í framleiðslu slíkra véla. Má setja þessa spurningu í samband við fjórðu spurningu. Þá er spurt um galla, hvort þeir hafi komið fram á tækjum eða vélum verksmiðjunnar, hverjir þeir séu og hvað mundi kosta að endurnýja vélarnar eða skipta um, ef slíkir gallar hefðu komið fram. Loks er spurt um, hve mikið fé bandarískum aðilum hafi verið greitt fyrir teikningar, aðstoð og eftirlit með byggingu verksmiðjunnar, og er það í sambandi við það atriði, ef einhverjir gallar skyldu hafa komið í ljós á vélum í sambandi við uppsetningu eða byggingu verksmiðjunnar, hvort það gjald, sem greitt hafi verið erlendum aðilum, væri svo mikið, að ástæða væri til að ætla að fá einhverjar skaðabætur frá þeim fyrir.



Herra forseti. Ég mun svara hér, eftir því sem ég get, þessum fyrirspurnum hv. 8. landsk. En eins og ég tók fram um hina fyrri fsp. varðandi áburðarverksmiðjuna, falla nokkrir af liðum fsp. saman, svo að ástæðulaust er að taka þá til meðferðar, og er svo um 1. lið fsp. hv. 8. landsk. 2. liður fsp. er þannig: Eru líkur á því, að hann (þ. e. áburðurinn) seljist á innlendum markaði á næsta ári? Þessu má svara þannig: Ef miðað er við notkun köfnunarefnis á s.l. ári og þótt engin aukning verði á næsta ári hliðstæð þeirri aukningu, sem orðið hefur árlega undanfarin ár, - 1952-53 var t. d. köfnunarefnisnotkunaraukningin um 3000 tonn og 1953–54 um 2400 tonn, miðað við þennan köfnunarefnisáburð hreinan, sem á íslenzku heitir Kjarni, - ættu 2/3 hlutar framleiðslunnar eða rúmlega það að seljast á innanlandsmarkaði, 12–13 þús. tonn. Ef hliðstæð aukning verður, ætti salan að nema nokkru meira. Þá er 3. liðurinn: Hefur fengizt markaður fyrir áburðinn erlendis? Síðari hluti árs er jafnan sá tími, sem verst gegnir um sölu áburðar, sem er frekar ýmsum öðrum vörutegundum einmitt háður árstíðum, eins og gefur að skilja. En áhuga verður mjög víða vart, og standa nú yfir athuganir um ýmsa markaði, sem eru taldir mjög líklegir. Annað er ekki hægt að segja um þetta að svo vöxnu máli. Þá er það 4. liðurinn, þar sem spurt er: Er víða framleiddur sams konar áburður með tilliti til kornastærðar og hér er gert? Eitt af stærstu orkuverum Bandaríkjastjórnar hafði um margra ára skeið framleitt sömu tegund og gerð áburðar og hér er framleidd. Kornastærðin hér hefur þó verið minni en æskilegt hefur þátt, miðað við kornastærð áður innflutts áburðar sömu tegundar. En þó hefur miðað verulega í betri átt síðustu vikur, og hefur kornastærðin vaxið. Þessi gerð, þ. e. krystallagerðin, sem svo er nefnd, hefur verið valin meðal annars af því, að krystallaáburður er talinn öruggari í meðferð en aðrar gerðir, svo sem kúlur eða flögur sams konar köfnunarefnisáburðar, sem sums staðar er framleiddur. En vegna þess umtals, sem orðið hefur meðal almennings um of litla kornastærð áburðarins, skal á það bent, að annar mælikvarði en venja um þetta efni, grundvölluð á stærð áður innfluttra tegunda, virðist varla fyrir hendi hér hjá okkur. Skoðanir virðast skiptar um, hvort smá kornastærð sé betri eða verri, og mun það allt eftir því, hver fer með það og við hvað er miðað. Í almennu umtali hefur því verið haldið fram, þó að í fsp. sé ekki á það minnzt, að áburðurinn hafi hlaupið í kökk. Rétt er að skýra frá því hér og viðurkenna staðreyndir, sem eru þær, að í upphafi rekstrar verksmiðjunnar, sem þá var skipuð fullkomlega óreyndum og óþjálfuðum mönnum að undanskildum fáum verkfræðingum til leiðsögu og kennslu, kom það nokkuð fyrir, að kekkja yrði vart í áburðinum. Var þetta af þeim orsökum, að smám saman þurfti að stilla tæki til að ná réttu rakastigi, að læra þurfti meðferð leirhúðunartækja og fá reynslu um nauðsynlegt leirmagn, er héldi áburðinum frá því að kekkjast. Þegar í ljós kom, að kekkir mynduðust í geymslu, voru gerðar aðrar ráðstafanir, sem hafa svo haft þau áhrif, að áburðurinn hefur ekki hlaupið í kekki umfram það, sem almennt gengur og gerist í þeim áburði, sem inn hefur verið fluttur. Sá áburður, sem upprunalega var framleiddur með minna úðunarefni en siðar var farið að nota, nemur 2000 tonnum og var framleiddur fyrir miðjan júlí s.l. Nýlega var þessi áburður fluttur milli geymslna, og þá voru þeir sekkir teknir frá til endurvinnslu, sem innihéldu mikla eða harða kekki. Magn það, sem þannig var tekið frá, nam aðeins 3–4% af þessum 2000 tonnum, sem talin voru of fín, en kekkirnir voru ekki harðari en svo, að þeir molnuðu undir berum höndum manna. Sýnishorn, tekin úr öðrum geymslum, sýndu hins vegar, eins og áður er sagt, að ekki var um óeðlilega kekkjun að ræða. Þetta er það, sem ég vildi leyfa mér að taka fram varðandi það umtal, sem fram hefur komið um, að áburðurinn væri slæmur til að dreifa honum, og hér mun vera skýrt svo nákvæmlega frá þessu sem mögulegt er. Eins og fram kemur hér, virðast allar vonir til þess standa, að nú þegar sé búið að yfirvinna þá örðugleika, sem vart var í þessu efni. Ég leyfi mér þá að snúa mér að 5. liðnum, sem er þannig: Eru allar vélar áburðarverksmiðjunnar framleiddar af þekktum fyrirtækjum, sem langa reynslu hafa í framleiðslu slíkra tækja. Um það vil ég þetta segja: Allar vélar og tæki eru ný og framleidd af þekktum fyrirtækjum í samræmi við verkfræðilegar skilgreiningar um bæði efni og gerð. Eftirlit á þessu sviði var í höndum hins ameríska verkfræðifyrirtækis, er sá um hina tæknilegu hlið verksmiðjunnar. Um þetta verkfræðifyrirtæki, ásamt dr. Charles Owen Brown, sem annazt hefur byggingu 28 áburðarverksmiðja og verið hefur ráðunautur áburðarverksmiðjunnar, er annars það að segja, að það hefur verið valið ásamt tveim öðrum úr hópi 300 slíkra fyrirtækja til þess að sjá um og skipuleggja 40 millj. dollara framkvæmdir fyrir kjarnorkuráð Bandaríkjastjórnarinnar. Slíkt fyrirtæki verður að teljast vel þekkt að þessu leyti. Í 6. lið er spurt: Hafa komið fram gallar á vélum eða tækjum verksmiðjunnar og þá hverjir? Því hef ég svarað áður. En svo verð ég að biðja hið háa Alþ. mjög afsökunar á því, að svo slysalega hefur til tekizt í rn., þegar þessar fsp. voru sendar til stjórnar áburðarverksmiðjunnar, að þess hefur ekki verið gætt að taka upp - þetta var tekið upp í bréf - nema þær, sem voru á þessari síðu blaðsins. Það eru tveir liðir á baki, sem hafa fallið niður úr bréfinu, og hefur því ekki komið svar við þeim í mínar hendur fyrr en um hádegið, svo að ég var eiginlega ekki búinn að lesa það verulega yfir. En ég hef nú fengið hér, ef ég kemst fram úr því, einhverjar upplýsingar varðandi þetta. Greitt fyrir reikninga, eftirlit, skipulag o. fl. um 10 millj. kr., eða um 8% af kostnaðarverði verksmiðjunnar. Við byggingu erlendra verksmiðja er jafnan reiknað með, að um 16% af stofnkostnaði fari í sams konar og hér er um að ræða. Ég hefði getað haft þetta dálítið greinilegra, ef þessi mistök hefðu ekki orðið, en hef fengið þessar upplýsingar hér nú meðan ég var að lýsa hinu, enda mun mjög auðvelt fyrir hv. fyrirspyrjanda og aðra, sem hafa áhuga á því, að fá nákvæmari upplýsingar, ef þeir óska eftir, um þetta atriði beint frá skrifstofunni, því að það er áreiðanlega ekki ætlað að fela neitt þar. Ég skal svo leyfa mér að geta þess að lokum, að mér væri það mjög kært, að menn kynntu sér rekstur áburðarverksmiðjunnar sem bezt og kæmu þangað og kynntu sér starfsháttu þar. Einkanlega álít ég nauðsynlegt, að það verði sem ljósast, að áburðurinn er nú að færast í það horf, sem fyllilega jafnast á við þann áburð, sem áður hefur verið fluttur hingað til landsins. Og ég vil leyfa mér í samráði við stj. áburðarverksmiðjunnar að bjóða alþm. í verksmiðjuna, hvenær sem hæstv. forseta þætti það henta tímans vegna, til þess að kynna sér þar allar aðstæður, og mundi þá vera mjög auðvelt að fá að sjá sýnishorn af áburði, bæði eins og hann var í fyrstu, þegar gallar þóttu á honum, og eins og hann er nú, eftir að að einhverju leyti hefur verið úr bætt. Má þá mjög auðveldlega bera það saman við erlend áburðarsýnishorn hvað þetta atriði snertir. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri og vænti, að ég hafi nokkurn veginn, þó að nokkur mistök væru á, svarað því, sem um var spurt.

Forseti (JörB): Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir hönd Alþ. fyrir boð hans. Ég veit, að hv. þingmenn munu hafa áhuga að kynna sér þetta mikla fyrirtæki, og tækifærið munu þingmenn nota sér, að koma og skoða verksmiðjuna. Hæstv. ráðh. á vitaskuld enga sök á þeim mistökum, sem orðið hafa um tvo töluliði fsp. 8. landsk. Það má telja, að ég eigi fyrst og fremst sök á að hafa ekki gætt þess, hvernig bréfið, sem sent var, var úr garði gert. En til þess að bæta úr þessum mistökum skal ég sjá til þess, að vitneskja berist verksmiðjunni og upplýsingar fáist, og getur þá hv. fyrirspyrjandi og aðrir þm. haft aðgang að þeim hér í þinginu.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. landbrh. fyrir þau svör, sem hann hefur hér gefið við fsp. mínum, og ég skil mætavel þau mistök, sem urðu á því, að tveir liðir af fsp. höfðu fallið niður, og mun ekki bera fram neina ósk um það, að málið verði tekið aftur á dagskrá af þeirri ástæðu, enda gaf hæstv. ráðh. hér svör við seinni liðnum a. m. k. Ég tel ekki ástæðu til að ræða mikið um þetta mál á þessu stigi. Það var aðeins eitt atriði í ræðu hæstv. ráðh., sem ég hefði talið æskilegt að fá ofur lítið nánari upplýsingar um, og það var þegar hann talaði um kornastærð áburðarins, að áburðurinn hefði verið afar fínn í fyrstu, en sagði jafnframt, að kornastærðin hefði vaxið nú síðustu mánuði. Í sambandi við þetta hefði ég talið æskilegt að fá það upplýst, hvort þetta þýddi jafnmikla áburðarframleiðslu, þ. e. a. s. eftir því sem kornastærðin vex, hvort þá verði framleiddur jafnmikill áburður í verksmiðjunni og framleiddur var með minni kornastærð. Í sambandi við fsp. mína um það, hvort víða væri framleiddur sams konar áburður með tilliti til kornastærðar og hér er gert, svaraði hæstv. ráðh. því til, að eitt af stærstu orkuverum Bandaríkjanna framleiddi slíkan áburð. Mér skilst nú, að þetta svar þýði nánast það, að í sambandi við eitt af stærstu orkuverum Bandaríkjanna sé verksmiðja, sem framleiði slíkan áburð, þ. e. a. s., að það sé áburðarverksmiðja þar, sem fái orku frá einu af stærstu orkuverum Bandaríkjanna. En annað í þessu sambandi gat hæstv. ráðh. ekki um. Hann nefndi engin fleiri dæmi. Og þar sem hér er að sjálfsögðu um tæknilegt atriði að ræða, skal ég ekki á það leggja neinn dóm, hversu hér hafi heppilega til tekizt, ef rétt er, sem mér skildist af ræðu hæstv. ráðh., að ekki væri unnt að vitna til nema eins fyrirtækis í þessu sambandi, sem framleiddi sams konar áburð og hér er gert. Mörgum reyndum búmanni held ég hefði orðið það fyrir að framleiða hér áburð, sem meiri reynsla væri fyrir en þó að eitt fyrirtæki hefði fengizt við að framleiða hann. En ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða um málið meira á þessu stigi.



Það er í raun og veru ekki ástæða til að lengja þessa umr. út af þessum orðum, sem hv. 8. landsk. sagði nú. Það voru þó aðeins tvö atriði. sem ég vildi nefna. Hið fyrra var það, að hann spurði, hvort kornastærðin, þ. e a. s. ef áburðurinn væri meir kornaður og stærri, gæti haft áhrif á framleiðslumagn verksmiðjunnar. Það er óhætt að svara því ákveðið, að svo er ekki. Sá árangur, sem þegar hefur náðst, hefur alls ekki haft nein áhrif á framleiðslumagnið. Framleiðslumagnið hefur verið mest í síðasta mánuði, október, eins og ég lýsti áðan, og sýnir það því út af fyrir sig glögglega. Þó að eitthvað lengra verði kannske gengið á þeirri leið enn að korna áburðinn meir, þá mun það ekki geta valdið neinu í þá átt, að framleiðslan þurfi að rýrna. Hitt var það, að hv. 8. landsk. virtist ég draga fram fá dæmi um verksmiðjur, sem hefðu sama ástandsform á sínum köfnunarefnisáburði og hér er um að ræða. Það er rétt, að ég nefndi stærsta fyrirtækið, sem mun að þessu starfa, en það eru víst margar verksmiðjur, sem hafa það sama. Og það er sá áburður, sem hingað hefur komið til landsins áður, eins og við vitum, af þessari gerð, sem þannig hefur verið útbúinn. Annars skal ég viðurkenna það, að ég hef ekki tæknilega þekkingu til að dæma um það, hvort þessi kornun á áburði, kúlur, eins og það er kallað, eða einhverjar flögur, sé heppilegri gerð. Þetta er mismunandi ástandsform, sem þekkist víst víða um heim, en það er vist, að ýmis mestu fyrirtæki, sem framleiða köfnunarefnisáburð, hafa horfið að þessum kornaáburði. Er að mínum dómi ekki nokkur ástæða til að ætla, að þar sé um neina hættu að ræða út af fyrir sig, ef hægt verður, eins og ég vona að sé, að komast yfir þá byrjunarörðugleika, sem á þessu hafa orðið.



Herra forseti. Þegar ég fyrir rúmri viku lagði þessa fsp. fram, höfðu borizt um það óljósar fregnir hingað til lands, að í verndargæzlunefnd Sameinuðu þjóðanna hefðu Danir farið fram á að fá viðurkenningu fyrir því, að Grænland væri nú ekki lengur nýlenda þeirra og þeir þyrftu ekki að standa neinn reikningsskap ráðsmennsku sinnar varðandi Grænland, heldur væri það orðinn hluti af Danmörku. Eins og þingheimi er kunnugt, hefur nú verið fjallað um þetta mál hér í þinginu og það upplýst og jafnvel verið tekin ákvörðun í sambandi við það. Ég tel því, að þessi fsp. sé þar með úr sögunni, þar sem fram eru komnar þær upplýsingar, sem ég æskti eftir. Um meðferð málsins hér á hv. Alþ. er að sjálfsögðu ekki rétt stund til þess að ræða nú. Það bíður seinni tíma.