Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Þetta er nú seinasti áfanginn á krossferli sparnaðarnefndarinnar. Verð jeg, sem frsm. nefndarinnar, að taka þennan síðasta kross á herðar mjer. Segi jeg ekki kross frá mínu eigin sjónarmiði, heldur ýmsra annara hv.þm. Þessi till., sem nú liggur fyrir, fer fram á þetta tvent aðallega, í fyrsta lagi, að stjórnin leggi fyrir næsta Alþingi frv. til laga um að fækka dómendunum í hæstarjetti um tvo, og í öðru lagi, að málaflutningur við hæstarjett verði skriflegur og hæstarjettarritaraembættið lagt niður. Jeg get nú sparað langa ræðu með því að vísa til greinargerðar tillögunnar. Sumum þykir það æði hvatvíslegt af sparnaðarnefndinni að koma fram með slíka till., þar eð svo stutt sje síðan hæstirjettur var fluttur inn í landið og lög um hann samin. Þar til get jeg svarað því, að jeg var aldrei hrifinn af hinum mikla flýti og flaustursverki við að breyta dómaskipun landsins, nje heldur hrifinn af þeim lögum, sem um hæstarjett voru samin. Veit jeg, að svo var og um marga fleiri. Finst mjer því alls ekki ótilhlýðilegt að koma með þessa till. nú, þótt skamt sje um liðið. Þangað til þessi breyting var gerð á dómaskipun landsins er kunnugt, að þrír voru dómstólar. Með breytingunni urðu dómstólarnir aðeins tveir, en jafnframt var dómurunum í æðri rjettinum fjölgað um tvo. Aðalmótmælin gegn því að fækka dómendunum í hæstarjetti úr 5 niður í 3 eru þau, að tryggingin fyrir rjettlátum dómum minki. Á það skal jeg að vísu ekki brigður bera. En jeg vil þá vekja athygli hv.þm. á því, að meðan yfirrjetturinn stóð bar aldrei á neinni óánægju hjá þjóðinni út af því, að í honum voru aðeins þrír dómendur. Og fanst engum tryggingin vera þar of lítil fyrir því, að menn fengju rjettláta dóma dæmda. Lítandi til þessarar reynslu er mjög líklegt, að enda þótt dómendum yrði fækkað, þá mundi tryggingin samt sem áður verða góð fyrir því að fá rjettláta dóma. Mundi vafalaust lítið brydda á óánægju því viðvíkjandi. En það er ómótmælanlegt, að hæstarjettarlögin eru mesta flaustursverk og þurfa því nánari rannsóknar og yfirvegunar. Hefi jeg átt tal um þau við lögfræðinga, sem fyllilega viðurkenna það. Um hið fyrsta atriðið þarf jeg svo ekki fleira að taka fram. Þá fer nefndin fram á þá breytingu, að munnleg málafærsla verði lögð niður og horfið verði til fornrar venju, að hafa málafærsluna skriflega. Þessi breyting var gerð eftir fyrirmynd frá öðrum þjóðum, og er fjarri mjer að efast um, að það geti átt við, þar sem nóg völ er á æfðum og lærðum lögfræðingum til þess að skipa dómaraembætti og annast málaflutning. En það er hætta á því, að hörgull verði hjá okkur á slíkum mönnum, og þykjast þeir, sem fróðir eru í þessum sökum, sjá fram á þennan hörgul. Munnlega málafærslan virðist einnig hafa haft þau áhrif að fækka málum fyrir hæstarjetti. Vitanlega er hjer aðeins um tvö ár að ræða, og verður ef til vill ekki dregin nein fullnaðarályktun af þeim, en þó virðist málafækkunin allískyggileg. Fyrir landsyfirdómi voru að meðaltali 67 mál á ári síðustu þrjú árin, sem hann stóð, en fyrir hæstarjetti hafa verið 29 mál annað árið og 36 mál hitt árið. Þessu veldur ekki, hvernig dómurinn er skipaður. Öllum kemur saman um, að dómendurnir sjeu góðir dómarar og mætir menn, enda eru þrír af þeim þeir sömu og voru í landsyfirrjetti. En menn hafa sett þessa málafækkun í samband við munnlegu málafærsluna, og má þar til nefna jafnvel suma dómarana í rjettinum. Munnlega málafærslan er miklu dýrari en sú skriflega var, enda er hún miklu umfangsmeiri fyrir málafærslumennina. Áður var lágtaxti þeirra 75 krónur fyrir málaflutning við landsyfirdóminn, en nú er hann 300 kr. Og jeg held, að þessi taxti sje ekki settur svo hár af ósanngirni, heldur af því, að munnlega málafærslan tekur svo mikinn tíma. Í bæklingi, sem Sigurður Þórðarson, fyrrum sýslumaður, hefir skrifað um hæstarjett, er bent á marga annmarka þessarar málafærslu, og jeg verð að telja þau ummæli vel þess verð, að þeim sje gaumur gefinn. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa hjer upp niðurlagsorð höf. um munnlegu málafærsluna. Þau hljóða svo: „Hinn munnlegi málflutningur, sem innleiddur er með hæstarjettarlögunum, hefir þá í fyrsta lagi í för með sjer gífurlegan kostnaðarauka af áfrýjun mála, svo mikinn, að mörgum manni verður ókleift að leita rjettingar mála sinna. Hann veldur því, að óvíst verður tíðum, hvort alt það muni koma til vitundar dómaranna, sem haft gæti áhrif á úrslit málanna, en gerir um leið starf málflutningsmanna vandasamara og fyrirhafnarmeira en áður var. Hann getur valdið því, að meira verði hrapað að dómsálagningu en vera bæri. Hann veldur því, að dómar verða ver úr garði gerðir en þeir væru, ef málsskotsdómnum væri gert skylt og mögulegt að semja fullkomna dóma, er hefðu að geyma nákvæma skýrslu um málavöxtu og vandlega rökstuðning niðurstöðunnar“. Öll þessi atriði rökstyður höf. með rökum, sem ekki hafa verið hrakin, svo jeg viti til. Jeg get eðlilega ekki lagt neinn dóm á þau rök, sem bygður væri á lögfræðisþekkingu, en þó hygg jeg, að þau sjeu bygð á miklu viti, og jeg veit, að fleiri, sem þekkingu hafa á þessum efnum, líta svo á. Þessi till. fer fram á sparnað fyrir ríkið, og hún fer einnig fram á annan sparnað, sem engu er ómerkari, sparnað fyrir einstaklinga þá, sem þurfa að leita rjettar síns. Nú er svo komið, að það er varla á færi annara en auðugra manna að leita rjettar síns, og geta allir sjeð, hve óheilbrigt slíkt er. Þinginu er skylt að sjá svo um, að allir geti varið sín helgustu rjettindi, því að oft er æra, velferð og jafnvel líf manna komið undir úrskurði dómstólanna. Jeg tel því þennan sparnað meira virði en þær þúsundir, sem ríkissjóði sparast við till. nefndarinnar, því að með skriflegri málafærslu er öllum almenningi gert hægra fyrir að leita rjettar síns. Því hefir verið haldið fram í fyrirlestri af einum hæstarjettardómaranna, að nauðsynlegt verði að hafa miðdómstól milli hjeraðsdómanna og hæstarjettar. Jeg er ekki svo mikill sparnaðarmaður, að jeg vilji halda um of í krónumar, þegar um það er að ræða, að einstaklingum sje sem best trygður rjettur þeirra, og ef það reynist óhjákvæmilegt vegna þessarar tryggingar, að dómstigin verði þrjú, þá mun jeg leggja með því. Og sú breyting ætti ekki að kosta mikið meira en hæstirjettur nú, ef dómendunum yrði nú fækkað um tvo. En alt þetta mál þarfnast alvarlegrar og rækilegrar rannsóknar. Þess er síst að dyljast, að mál hafa oft verið svo illa undirbúin af hjeraðsdómurum, að æðri dómstólar hafa átt erfitt með að átta sig á þeim, þó að þetta hafi lagast mikið í seinni tíð. En þó er spursmál, hvort dómaskipunin er nægilega trygg eins og nú er. Jeg held því fram, að ekkert í þessari till. verði til þess að veikja hana, en skriflega málafærslan ætti töluvert að tryggja hana. Jeg vil svo ekki þreyta hv. deild lengur. Jeg get vel búist við því, að þessi till. fái lík afdrif og aðrar till. sparnaðarnefndarinnar, en jeg er hættur að kippa mjer upp við það. Jeg hefi komist á þá skoðun, að sparnaðartalið í byrjun þingsins hafi aðallega verið á vörum flestra hv.þm., en átt minni rætur inni fyrir.

Forsætisráðherra (S. E.) Það er aðalatriðið í þessu máli, hvort sú trygging fyrir sem rjettustum úrslitum, sem gerð er krafa til hjá þessum dómstól, verði ekki minni við fækkun dómendanna, eins og gert er ráð fyrir í till. Sjerstaklega kemur þetta enn alvarlegar til íhugunar, meðan dómstigin eru aðeins tvö og málin því eðlilega ver undir búin áður en þau koma fyrir hæstarjett. Og eins og jeg hefi áður tekið fram, teldi jeg þetta þó miklu aðgengilegri leið heldur en þá, sem kom fram í frv. því, er felt var í hv.Nd., þar sem gert var ráð fyrir, að hið þýðingarmikla dómarastarf hæstarjettar yrði gert að aukastarfi, en aðalstarf dómendanna yrði kensla við háskólann. Til athugunar má því taka þetta atriði. Þá er hitt atriðið, hvort málaflutningurinn skuli vera munnlegur eða skriflegur. Þar er jeg hræddur um, að hv.flm. (S. St.) hafi verið fullfljótur að mynda sjer skoðun. Jeg gæti ímyndað mjer, ef leitað væri álits þeirra lærðu um þetta atriði, að þá yrðu þeir ekki færri, sem teldu meiri tryggingu í munnlega málaflutningnum heldur en þeim skriflega. Í munnlega málaflutningnum fer alt svo að segja fram fyrir opnum dyrum, en hið sama verður ekki sagt um skriflega málaflutninginn. En í þessu liggur hin aukna trygging. Hv. þm. (S. St.) vjek að því, að ef málaflutningurinn væri munnlegur, þá gæti ýmislegt farið fram hjá dómaranum. Þetta getur auðvitað hugsast, en varla mun þó neitt, sem máli skiftir, fara fram hjá æfðum dómara, og svo er á hitt að líta, að ef málaflutningsmennirnir eru góðir, þá verður málið enn þá meira lifandi í höndum þeirra heldur en það nokkurn tíma getur orðið við skriflegan málaflutning. Auðvitað þarf að semja útdrátt úr málsskjölunum, en hins vegar losna þeir við að skrifa vörn og sókn í málum, og ætti það að vera ljettir. Þá fer till. fram á það, að stjórnin skipi ekki dómaraembætti, þá er það losnar, en það verð jeg að álíta viðsjárvert. Með því hefir umboðsvaldið alt of mikið vald yfir dómstólunum og skerðir með því það sjálfstæði þeirra, sem viðurkent er að nauðsynlegt sje. Jeg get því ekki lofað því, en hitt er annað mál, að það mundi ef til vill verða dregið um skemri tíma að skipa þessi embætti, ef stjórnin væri ákveðin í því að leggja til, að dómurunum yrði fækkað. Jeg get ekki sjeð, að samræmi sje á milli till. og niðurlagsorða greinargerðarinnar. Það er aðeins mælst til þess, að stjórnin rannsaki málið, og það hefir hún nú lofað að gera, en till. má skilja svo, þótt það væntanlega hafi ekki verið tilætlun nefndarinnar, að þingið vilji fyrirfram binda stjórnina við ákveðna tillögu um fyrirkomulag hæstarjettar. Jeg vil því spyrja hv.frsm. (S. St.), hvort hann sjái sjer ekki fært að taka till. aftur, eftir að hafa heyrt þessi svör stjórnarinnar?

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg hefi ekkert umboð til þess að taka till. aftur, enda sje jeg ekki, að mjer og hæstv. forsætisráðherra (S. E.) beri svo mikið á milli. Það er rjett, að nefndin leggur aðaláherslu á þau atriði, sem í till. eru talin, en hún vill á engan hátt einskorða stjórnina við þau, og jeg fyrir mitt leyti væri fús til þess að fallast á fleiri breytingar, sem stjórnin kynni að koma með, ef jeg sæi, að þær væru á rökum bygðar. Eins er stjórnin á engan hátt skyldug til að fallast á þær breytingar, sem nefndin leggur til, ef hún getur ekki mælt með þeim eftir nánari rannsókn. Hæstv. forsætisráðherra (S. E.) efaðist um, að munnlegi málaflutningurinn þyrfti að vera svo dýr. En mjer virðist slíkt liggja í augum uppi. Það hefir t. d. verið lögð alveg ný kvöð á málafærslumennina, að gera nákvæman útdrátt úr öllum málsskjölum, til að leggja fyrir dómarana. Þetta er mikið og vandasamt verk, sem málaflutningsmennirnir voru áður lausir við. Dómararnir áttu þá sjálfir að kynna sjer öll málsskjölin. Annars játa jeg það, að jeg er leikmaður í þessu efni og verð því að byggja mikið á ummælum sjerfróðra manna í þessu máli. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp ummæli Sigurðar Þórðarsonar: „Samning ágripsins veldur í fyrsta lagi gífurlegri hækkun á kaupi málaflutningsmanna. Hún er svo mikið vandaverk og tekur svo langan tíma, ef mál er nokkuð verulegt að vöxtunum, að von er, að málaflutningsmennirnir verði dýrir á henni“. Síðan bendir höf. á það, að mikið af starfi yfirdómaranna sje með þessu lagt á herðar málafærslumannanna. Jeg býst við því, að þessi glöggi og mæti maður hafi rannsakað þetta mál alvarlega, áður en hann ljet nokkuð frá sjer fara í því efni, og þori jeg því að treysta orðum hans. Hvað þeirri mótbáru viðvíkur, að óheppilegt sje, ef setja þarf dómara í hæstarjett um lengri tíma, þá er jeg samdóma hæstv. forsætisráðherra (S. E.) í því efni. En jeg lít svo á, að þessi till. gefi eigi ástæðu til að ætla, að svo þurfi að verða, og því engin hætta á ferðum.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg álít, að það sje engin nauðsyn á þessari till., svo framarlega sem nefndin ætlar sjer ekki að binda stjórnina með henni. Stjórnin er margbúin að lýsa yfir, að hún meðal annars ætli að rannsaka þetta atriði. Jeg álít, að þar sem um svo tekniskt mál er að ræða sem hjer er, sje naumast ástæða til að vænta þess, að hv.þm. sjeu tilbúnir að greiða um það atkv. En svona mál er sjálfsagt að fela stjórninni, sem vitanlega mun leita sjer allrar þeirrar bestu aðstoðar, sem hjer er völ á. Hvað sjerstaklega viðvíkur málafærslunni, vísa jeg til þess, sem jeg hefi áður sagt, að meiri trygging muni talin í munnlegu málafærslunni en þeirri skriflegu. Yfir höfuð er alt þetta mál þannig vaxið, að rannsókn er nauðsynleg, og má þá að sjálfsögðu einnig taka til yfirvegunar málaflutningsatriðið.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Það er að vísu rjett, að Alþingi sje búið að gera ályktun, ef þessi tillaga verður samþykt, en þó eigi að fullu. Jeg álít þetta mál ekki eins flókið og hæstv. forsætisráðherra (S. E.), því löng reynsla bendir til þess, að þrír dómendur sjeu nægilegir, og þar með er fengin trygging fyrir því, að svo muni reynast framvegis, þótt fækkað yrði dómendum, eins og hjer er lagt til. Hæstv. forsætisráðherra (S. S.) segir, að þetta bindi stjórnina, en jeg get ekki betur sjeð en að þetta sje fullkomlega í samræmi við stefnuskrá stjórnarinnar um að fækka embættum.

Forsætisráðherra (S. E.) Það er í stefnuskrá stjórnarinnar að rannsaka embættakerfið og leitast við að gera það einfaldara. Stjórninni er þetta alvörumál.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal vera stuttorður. En þetta snertir nýafstaðið mál, er miklar umræður urðu um og jeg var allmjög við riðinn. Jeg skil ekki misklíð þá, sem er á milli hæstv. forsætisráðherra (S. E.) og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), því í rauninni er lítið, sem skilur þá. Jeg sje enga ástæðu til annars en samþykkja þessa till., um að stjórnin taki til athugunar, hvort ekki sje tiltækilegt, að hæstarjettardómendum sje fækkað, og þá jafnframt taki undir íhugun, hvort ekki sje rjett að stofna nýjan miðdóm. Jeg tel mjög vafasamt, hvort rjett er að leggja niður munnlegu málafærsluna og taka upp skriflega málafærslu við hæstarjett; hvorttveggja hefir sinn kost, en vel má taka það til athugunar.

Forsætisráðherra (S. E.) Ef aðeins má skoða till. sem bendingu til stjórnarinnar, þá hefi jeg ekkert á móti henni.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg tel rjett, að stjórnin reyni að koma þessu fram, en í samráði við þá menn, sem hjer eiga einkum hlut að máli, hæstarjettardómarana, þó ekki á móti almennum vilja. Þó að miðdómur yrði settur, tel jeg allmikið sparað, einkum fyrir þá, sem leita þurfa rjettar síns, og betri tryggingu fyrir góðu rjettarfari í landinu.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Það er í sjálfu sjer erfitt að tala í alvarlegum tón um barnagull fullorðinna manna. Mun jeg þó reyna að gera það skamma stund. Jeg skal þá fyrst stuttlega lýsa því, hvað heimspekilega eða rjettara sagt sálarfræðislega liggur til grundvallar fyrir orðukerfinu. Meginþátturinn er einhver lægsta hvöt manna, sem sje hjegómagirndin. Það er af sömu hvötum, sem menn sækjast eftir orðum, og villimenn bera hringa í nefinu. Það er af sömu hvötum, sem kínverskar konur gereyðileggja á sjer fæturna með þröngum skóm til þess að ganga betur í augun á karlmönnunum. Það er af sömu hvötum, sem konur í kaupstöðum ganga á svo háum hælum, að heita má, að þær gangi á tánum. Alt er þetta af sömu rót runnið, hjegómagirndinni. Mismunurinn er aðeins stigmunur á menningu. En raunar er munurinn ekki svo mikill. Beri menn t. d. saman mynd af Indíánahöfðingja, sem taldir eru manna glysgjarnastir og hjegómagjarnastir, og mynd af mesta krossbera þessa lands í fullum skrúða, þá verður mismunurinn ekki ýkjamikill. Enn eru og aðrar tvær vafasamar dygðir, sem konungar og stjórnir hafa einatt kunnað að gera sjer mat úr. Það er barnsleg einfeldni og siðferðislegt þroskaleysi. Það er að sínu leyti eins og þegar barn er gefinn sykurmoli til þess að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert, að hengja á menn krossaglingur, annaðhvort til að vera sæmilegir menn í þjóðfjelaginu, eða fyrir að hafa verið það. Það er og einatt hentugt og handhægt vopn í höndum landsstjórna til þess að launa trygga þjónustu og jafnframt að tryggja sjer stuðningsmenn. Ræður að líkum, hvort orðan, þannig notuð, er nákvæmur mælikvarði á manngildi manna. Þessu er vel lýst með vísu Steingríms Thorsteinssonar: „Feigðarkúlan, blint þá bálar stríð, beinist jafnt að hraustum og að rögum. Stjarna og kross í heiðursteikna hríð hittir alveg eftir sömu lögum.“ Næst mun sanni, að slíkt lendi einatt á þýlyndustu og sauðspökustu fylgifiskum, sbr. það, sem eitt íslenskt skáld segir: „Sælastur ertu, ef sál þín er smá og sveigjanleg hverjum sem er, því eftir því, sem hún í vasa fer vel, þinn vegur hjá stjórninni fer.“ Jeg fyrir mitt leyti tel nú, að það ætti að teljast undir virðingu 20. aldar manna að láta fara með sig eins og börn og láta þurfa að gefa sjer orðu til þess að vera sæmilegir menn. Þá skal jeg í stuttu máli lýsa sögulegum tildrögum og gangi orðukerfisins. Grundvöllurinn er góður. Kerfið er runnið frá þrengstu kirkjukreddum og munka- og nunnureglum. Enda bera nöfnin þess menjar, svo sem t. d. Guðslambsorðan sænska frá 17. öld. Sú orða er nú lögð niður, og hefði jeg ekki kunnað svo illa við, að nafnið væri tekið upp hjer á landi. Seinna nota konungar þetta orðuvopn til að halda aðalsmönnunum í skefjum. En þegar aðallinn fer að vaxa konungunum yfir höfuð, fara þeir að nota orðurnar sem meðal til þess að auka álit borgarastjettarinnar. Skal jeg leyfa mjer að minna í þessu sambandi á Friðrik VI. Danakonung. Þá ætti okkur Íslendingum ekki að vera sjerstakt áhugamál að halda uppi minningunni um útlenda titla og orður. Það virðist vera verk í óþarfara lagi að reisa þeim íslenskan bautastein, því að svo má kalla, að krossasaga okkar hafi verið einn samanhangandi krossferill fyrir Íslendinga sem þjóð og íslenskt þjóðerni. Fyrst byrjaði konungsvaldið að herra þá, sem einna rösklegast gengu fram í því að sjúga fje út úr landsmönnum til handa konungsvaldinu. Mætti þar nefna ýmsa ribbalda, svo sem t. d. Björn ríka, sem var mesti misindismaður. Seinna má nefna fjölmörg dæmi þess, að þeir menn, útlendir og innlendir, voru hlutskarpastir á titla og krossa, sem bestir voru liðsmenn konungsvaldsins í því að kúga landsmenn og krefja þá um fje, og fyrstir voru til þess að reisa gapastokkinn, til þess að setja þá í, sem eigi vildu af frjálsum vilja beygja sig undir útlent ok. Ýmsir voru þeir þó af innlendum mönnum, sem tilfinningu höfðu fyrir þessu og væmdi við að þiggja þessar náðargjafir; þá væmdi við kaleiknum, sem danska móðurmundin rjetti að þeim. Síra Bjöm sál. í Laufási kveður meðal annars svo: Jeg er konungkjörinn, kross og nafnbót fæ, í mjer eykst svo mörinn, að jeg skellihlæ, hlæ, þótt gráti þjökuð þjóð, fyrir danska sæmd og seim sel jeg íslenskt blóð. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á sögu fálkaorðunnar á Alþingi. Jeg fullyrði, af umræðum þeim, sem fram fóru um málið á leynifundum, að það var meining flestra þar, að orðan væri aðeins gefin útlendingum. En hvernig hefir framkvæmdin svo orðið? Hún hefir orðið sú, að orðunni hefir verið ausið svo gegndarlaust út, að með sama áframhaldi mundi ekki þurfa marga mannsaldra til þess, að hægra væri að telja þá, sem ekki væru krossaðir, heldur en hina. Jeg mundi tala nokkuð nánar um orðusetninguna yfir höfuð, reglugerðirnar fyrir henni og allan krossaausturinn, ef jeg hjeldi, að fyrverandi stjórn hefði hjer nokkurn málssvara. Að nafninu til hefir nú nefnd, er fyrverandi stjórn skipaði, vald til þess að strá út krossunum. Um reglugerðina skal jeg ekki fara mörgum orðum, en á henni er hinn mesti ólánsfrágangur. Orðan veitir hvorki rjettindi nje skyldur, en slíkt á sjer ekki stað um erlendar orður. Það stendur t. d. í reglugerð Dannebrogsorðunnar, að ekki megi taka menn fasta fyrir glæp, nje veita þeim líkamlega refsingu, er orðan hefir verið veitt, fyr en búið er að taka hana af þeim. Þá hefði og nauðsyn borið til þess að skattleggja orðuna, að minsta kosti sem næmi rentum af þeim nær 20 þúsund krónum, sem búið er að eyða til undirbúnings og tilbúnings orðunnar. Það væri ekki heldur úr vegi, að hæstv. landsstjórn leiðrjetti einkunnarorð Jóns Sigurðssonar, sem standa á orðunni, en eru ranglega tilfærð, þótt merkilegt sje. Einkunnarorð Jóns Sigurðssonar voru: „eigi víkja“, en ekki: „aldrei að víkja“. Þetta ræður að líkum; forsetinn var vitur maður, en ekki þverhaus. Þeir, sem kynnu að vilja rengja þetta, geta farið upp á safnstofu forsetans hjer í húsinu og sjeð signet hans. Þessi leiðrjetting kemur að vísu því aðeins til greina, að orðan verði ekki feld með öllu, sem vonandi verður reyndar. Því hefir verið slegið fram, að orðan væri konunglegt „prærogativ“ eða forrjettindi. En það þarf enginn að efast um, að konungur geri annað eða hafi gert annað í þessum efnum en það, sem stjórnin leggur til. Menn hafa haldið því fram, að þetta orðuprjál væri spor fyrir okkur í sjálfstæðisáttina. Það er nú síður en svo. Jeg tel þvert á móti, að það sje hinn mesti barnaskapur og „humbug“, að smáþjóð eins og við flói öll út í krossahjegóma. Enda er nú svo komið, að allar frjálslyndar þjóðir eru að losa sig sem mest við slíkt tildur. Í Bandaríkjunum t. d. eru orður og titlar ekki til. Franska uppreisnin lagði grundvöllinn að því að fella niður stjettamismun og prjál, og síðan hefir þokað áfram í þessa átt. Ef till. mín, á móti von minni, verður ekki samþykt, þá vil jeg að minsta kosti reyna, með því að bera hana fram, að draga úr því, að orðan verði veitt eins gegndarlaust eftirleiðis. Jeg hefi í sjálfu sjer ekkert á móti því, að lengd sjeu eyrun á útlendingum þeim, sem gaman hafa af slíku glingri, með því að veita þeim orðuna. En mjer er sárara um eyru Íslendinga; þau vil jeg helst ekki lengja til muna. Sjerstaklega er mjer sárt um þingmenn þá, sem það ólán hefir hent að verða krossberar. Af því að mjer er vel við þá, þá kysi jeg heldur, að þeir skiluðu þessu rusli aftur, eða að minsta kosti bæru það ekki. Um till.hv.þm. Borgf. (P. O.) skal jeg geta þess, að jeg er henni fullkomlega samþykkur, og mun jeg greiða henni atkv. mitt. Jeg var búinn að skrifa slíka till. sem aðaltillögu, en ætlaði að bera fram mína till. til vara, en jeg þóttist vita, að tillaga um að afnema orðuna ætti örðugra uppdráttar og mundi spilla fyrir hinni, og því hætti jeg við að bera hana fram. Jeg sje ekkert á móti því að afnema orðuna alveg; jeg hefi altaf verið á móti stofnun hennar. Þeir, sem endilega þurfa að hafa eitthvert tildurform, gætu fundið upp á einhverju öðru formi; t. d. mætti gera bændur að konunglegum hirðbændum, skipstjóra að konunglegum hirðskipstjórum, en ráðlegast held jeg væri að sleppa öllu þesskonar tildri; það er á móti þjóðerni og innræti okkar Íslendinga.

Pjetur Ottesen Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) hefir með framsöguræðu sinni, að því er mjer skildist, gert mína tillögu að sinni og því að miklu leyti tekið af mjer ómakið að mæla með henni. Ræða hans snerist mest um það, að benda á hjegómahlið málsins. Ætla jeg því lítillega að minnast á tildrög þessa máls hjer á þingi. Jeg ætla, að það væri þegar á þinginu 1919, að það fóru að heyrast raddir um það, að eigi myndi hlýða hinu íslenska ríki, er það hefði fengið viðurkent sjálfstæði sitt og fullveldi, að láta síga úr hömlu að sýna hið ytra tákn fullveldisins á ýmsan hátt, og þar á meðal með því að koma hjer upp orðu eða heiðursmerki, til þess, svo jeg noti orð konungsbrjefsins um stofnun hinnar íslensku fálkaorðu, „að geta veitt þeim mönnum og konum, innlendum og útlendum, sem skarað hafa fram úr öðrum í því, að efla heiður og hag fósturjarðarinnar, að einhverju leyti opinbera viðurkenningu“. Reyndar virtist það einkum og sjer í lagi vaka fyrir þeim mönnum, sem beittu sjer fyrir þessu, að orðan yrði að mestu eða eingöngu notuð til þess að veita útlendingum þessa viðurkenningu, enda var það rökrjett afleiðing þeirrar hugsunar, sem, eins og jeg áður nefndi, einkum virtist liggja til grundvallar fyrir því að stofna orðuna, sem sje að sýna með því út á við aðstöðumun landsins nú við það, sem áður var. Þetta mál komst það langt á þinginu 1919, að forsætisráðherra (J. M.) stefndi þingmönnum saman á einkafund, þar sem hann reifaði þetta mál, og jeg held, að mig misminni það ekki, að hann gerði það á þeim grundvelli, að orðan yrði einvörðungu veitt útlendingum, eða að minsta kosti, ef út af þessu yrði brugðið, þann veg, að hún yrði veitt innlendum mönnum, þá yrði það ekki gert nema undir alveg sjerstökum kringumstæðum, og bæri að sjálfsögðu að fara með hinni mestu gát í þessar sakir. Það má, held jeg, með sanni segja, að mál þetta fengi fremur daufar undirtektir á fundinum, en þó fór svo að lokum, að það fjekst með atkvgr. meiri hluti fyrir því að stofna orðuna á þessum grundvelli, en margir sátu hjá og greiddu ekki atkv., en tveir greiddu atkvæði á móti, þáverandi 2. þm. G.-K. (K. D.) og jeg. Það er því áreiðanlega algerlega á móti vilja og áliti þessa meiri hluta þingsins, að mál þetta er komið inn á þá braut, sem það nú er á, en aftur á móti er tillaga hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) alveg í samræmi við það, sem þá virtist vera álit þessa meiri hluta. Við, sem þá greiddum atkvæði á móti því, að orðan yrði stofnuð, - og sama ætla jeg að megi segja um þá, sem ekki greiddu atkvæði, - litum svo á, að slíkt hjegómatildur myndi frekar verða okkur til ógagns og vansæmdar en til ávinnings og vegsauka, því þó að hægt væri ef til vill að kitla hjegómagirnd sumra manna með slíku glingri og látalátum, og ætla sjer þannig að nota þetta sem auglýsingu um sjálfstæði landsins út á við, þá mundi slíkt að sjálfsögðu geta vakið og vekja lítilsvirðingu hjá sumum þeim mönnum, sem svo óendanlega væri miklu meira um vert að vekja athygli á sjer hjá og vinna traust og hylli, einmitt þeim mönnum, sem hafa auga fyrir og fullan skilning á því, sem eitthvert raunverulegt gildi hefir í sjer fólgið, þeim mönnum, sem leggi aðaláhersluna á það, bæði hjá sjálfum sjer og öðrum, að vera, en ekki aðeins að sýnast. Það var þetta, sem fyrir okkur vakti, sem vorum á móti því að innleiða þetta orðutildur. Við litum svo á, að einasti og vissasti vegurinn til vegs og gengis hinu íslenska ríki væri, að þjóðin legði metnað sinn í það að vera, en ekki aðeins að sýnast. Og á þann hátt sýndi þjóðin fullan skilning á þessu hlutverki, og með því að notfæra sjer, bæði af sinni eigin lífsreynslu, og svo reynslu annara þjóða, þau hyggindi, sem í hag koma, en forðast aftur á móti af ítrasta megni og spyrna broddum við því, sem miðar til hins gagnstæða. Í því sambandi má benda á það sem stórvægilegt atriði, að unnið sje kappsamlega á móti því, að þjóðin ánetjist í því neti, sem tildur, prjál og hjegómi erlendra þjóða leggja fyrir okkur. Að vinna á móti því er hið mesta þjóðheillaverk. Orðutildrið miðar aftur á móti óneitanlega til hins gagnstæða og torveldar þessa baráttu, og er það því óbifanleg sannfæring mín, sem fyr, að það sje meira tap en vinningur fyrir þjóðina að fórna fje og kröftum á altari þessa misskilda þjóðarmetnaðar. Það er nú orðið alkunnugt, að þetta orðutildur hefir mælst afarilla fyrir úti um land, og er það að vonum, því að alþýða þessa lands, sem sækir brauðið í skaut náttúrunnar og alin er upp í hinum stranga skóla lífsins og verður að horfast í augu við bláberan veruleikann, henni hefir hin stranga og erfiða barátta fyrir tilverunni kent það, að tildrið, „húmbúgið“ og hjegóminn er ekki það, sem veitir hlutunum hið raunverulega gildi eða þjóðinni tilverurjett. Jeg hefi nú leyft mjer að koma fram með brtt. við till.hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), sem miðar að því, að sporið sje stigið til fulls, að Alþingi skori á landsstjórnina að fá því framgengt við konung, að hann nemi úr gildi konungsbrjef 3. júlí 1921, um stofnun hinnar íslensku fálkaorðu. Jeg hefi fundið það á ýmsum hv.þm., sem annars eru þessu orðutildri mótfallnir, að þeir kveinka sjer við að leggja þetta til, úr því sem komið er. En mjer virðist slík viðkvæmni mjög ástæðulítil. Það er beinlínis skylt að snúa frá því, sem mistekist hefir og miður fer, til hins, sem betra gegnir. Jeg skal ekkert út í það fara og engan dóm á það leggja, hvernig framkvæmd þessara orðuveitinga hefir tekist hjer, en aðeins benda á það, að auk þess sem mál þetta er nú, eins og jeg áður tók fram, komið inn á alt aðra braut en látið var í ljós upphaflega að væri tilætlunin, þá sýnir sú reynsla, sú stutta reynsla, sem við höfum í þessu efni, hve erfitt það er að stöðva þennan straum, úr því stíflan er tekin úr, og mikið vandhæfi á að halda straumnum í vissum farvegi. Á þessum stutta tíma, frá því í júlí í fyrra sumar, hefir 62 körlum og konum verið veitt heiðursmerki, samkvæmt skýrslu í Stjórnartíðindunum, sem jeg hefi hjer fyrir framan mig. Af þeim eru 33 erlendir ríkisborgarar, jeg held allir danskir, en 29 innlendir, og skiftast þeir niður eftir fjórðungum þannig: Í Sunnlendingafjórðungi 25, þar af úr Reykjavík 22, Austfirðingafjórðungi 2, Norðlendingafjórðungi 1 og Vestfirðingafjórðungi 1. Síðan þessi skýrsla var prentuð hefir tveimur erlendum mönnum verið veitt þetta heiðursmerki, og eru þeir Arne Möller og Svíinn Ragnar Lundborg. Er Ragnar Lundborg víst fyrsti útlendingurinn utan Danmerkur, sem slíkt heiðursmerki hefir verið veitt. Kostnaðarhlið þessa máls ætla jeg ekki að fara út í, því hún er ekki aðalatriði. En þó er vert að athuga það, að búið er að eyða í þennan hjegóma rúmu 21 þús. króna. Það hefir mörgum virst, að fyrverandi stjórn hafi árið sem leið tekist miður höndulega framkvæmd þeirrar reglugerðar, sem gefin var út í marslok í fyrra, samkvæmt lögum 8. mars 1920, sem heimila stjórninni að banna og takmarka innflutning á óþarfavarningi. Sífeldar undanþágur og vetlingatök í þessu máli hafa valdið því, að þetta hefir að litlu liði orðið. En í hnúkana tekur fyrst, er stjórnin sjálf brýtur sína eigin reglugerð og flytur inn óþarfavarning, sem jeg get ekki betur sjeð en heyri undir einhvern af eftirtöldum þremur liðum, sem upp eru taldir í reglugerðinni sem þær vörutegundir, sem innflutningur er bannaður á, og það eru: leikföng, glysvarningur og skrautgripir. Að þetta sje óþarfi eftir eðli sínu, getur varla leikið á tveim tungum. Skal jeg svo eigi fara frekari orðum um þetta mál, en legg till. mína undir dóm þingsins.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg skal ekki vera langorður eða fara að ræða, hvaða þýðingu orður hafa yfirleitt. Heldur vildi jeg aðeins leiða athygli hins háa Alþingis að því, að orða þessi var stofnuð 3. júlí 1921, í tilefni af komu hans hátignar konungsins. Og eins og tekið hefir verið fram, var samþykt fyrst á einkafundi í sameinuðu þingi 1919 að stofna hana, og mig minnir ekki betur en það væri gert með allmiklum meiri hluta. Mjer finst það því líta illa út að fara að afnema orðuna nú, af sama þinginu, sem stofnaði hana. Jeg sje ekki annað en það bendi á of mikinn hringlandahátt, og sje jafnframt taktleysi gagnvart þeim útlendu mönnum, sem þegar hafa fengið hana. En hins vegar er ekki nema sjálfsagt að gera ekki of mikið að því að veita orðuna, en eins og kunnugt er, hefir sjerstök nefnd tillögurjett í þessu máli. Eins og jeg tók fram áðan, þá er hjer óneitanlega um taktspursmál að ræða.

Magnús Guðmundsson Fáein orð út af því, sem sagt hefir verið í garð fyrv. stjórnar. Hinum almennu hugleiðingum hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) tel jeg óþarft að svara. Hann ætlaði að fara að hnýta eitthvað í fyrverandi stjórn, en brölti strax til baka, er hann fann sig kominn á hálan ís. Jeg vil þá fyrst benda á, að orða þessi var stofnuð eftir ákvörðun þingsins sjálfs, í tilefni af komu konungs í fyrra. Og nefnd var skipuð, sömuleiðis eftir ákvörðun þingsins, til þess að stjórna öllum málefnum orðunnar, og var þetta beinlínis gert til þess að girða fyrir, að nokkur stjórn gæti misbrúkað hana. Þessa hefði hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) átt að geta, ef hann hefði viljað skýra alveg rjett frá, því að af þessu leiðir, að ef orðan hefir verið misbrúkuð, hlýtur það að lenda á orðunefndinni, en getur ekki lent á fyrverandi stjórn, sem engan rjett hafði til að „krossfesta“ neinn, ekki einu sinni tillögurjett um innlenda menn. Höggið lenti því í alveg rangan stað, ef hann hefir ætlað það fyrverandi forsætisráðherra (J. M.). Þá talaði hv.þm. (Gunn. S.) um, að orða þessi hefði í upphafi aðeins verið ætluð útlendingum. En þetta er ekki rjett. Og jeg var einmitt á fundinum, sem fyrst var rætt um hana, og man jeg ekki betur en tekið væri fram, að ef útlendingum væri aðeins ætluð hún, myndi þeim finnast hún lítils virði. Því ef hún væri ekki ætluð innlendum mönnum líka, væri sama og segja við útlendingana: Þetta getið þið haft, en við viljum ekki sjá það. Að stjórnin hafi krossað sína vildarmenn, getur ekki verið um að tala. Hafi þeir því fengið of marga krossa, hlýtur það að vera sök nefndarinnar. Einnig talaði hv.þm. (Gunn. S.) um, að þetta væri „húmbúgs“-nefnd. Því geta nefndarmennirnir svarað sjálfir, ef þeim líst, þar sem 3 af þeim eiga sæti hjer á Alþingi. Þá talaði hv.þm. Borgf. (P. O.) um það, að undirtektirnar undir stofnun þessarar orðu hefðu verið daufar á þinginu 1919. En það geta ekki talist daufar undirtektir, þegar aðeins tveir eru á móti af öllu þinginu, og var þá skýrt tekið fram, hvernig fyrirkomulag orðunnar var hugsað. Einnig var þá tekið fram, að skipuð yrði sjerstök orðunefnd. Þess vegna er það rangt hjá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) að kenna fyrverandi stjórn um, að hún hefði skipað nefndina, þegar gengið var út frá því í byrjun, og stjórnin tók það sem gefinn hlut. Það, sem hv.þm. Borgf. (P. O.) var að tala um, að fyrverandi stjórn hefði brotið sína eigin reglugerð, með því að flytja inn glysvöru, tek jeg fremur sem spaug en alvöru. En jeg vil benda hv.þm. (P. O.) á, að undanþága frá þeirri reglugerð var heimiluð. Ef hv.þm. vilja draga úr veitingu krossanna og þykir of mikið verið hafa veitt af þeim, þá ber að beinast að nefndinni, sem samkvæmt reglugerðinni veitir þessar orður, en ekki að stjórninni. Þessi orðunefnd var sett á stofn samkvæmt vilja þingsins 1919, er áleit þá aðferð við veitingu orðunnar hagkvæmari og koma í veg fyrir, að stjórnin notaði hana til að afla sjer fylgismanna. Hafi nefndin farið illa að ráði sínu, þá má geta þess, að nú er laust sæti í nefndinni, og mætti þá setja mann í hana, sem treysta mætti til að vera ekki of ör á að veita orðuna. T. d. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Annars má benda á, að þetta er ekki eina „húmbúgið“, sem á sjer stað, en jeg fer ekki frekar út í það að sinni.  (Gunn. S.: Best að koma með það strax)  . Nei, jeg mun ráða, hvað jeg segi hjer og hve nær, og tel rjettast af hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) að láta sig það ekki skifta.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg skal hvorki vera langorður nje stofna til þess, að deilur hefjist um þetta mál. Rök hv. andmælenda voru líka veigalítil. Hæstv. forsrh. (S. E. sagði, að konungur hefði stofnað þessa orðu, en auðvitað hefir hann gert það eftir tillögu forsætisráðherra. Röksemdir hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) get jeg naumast tekið alvarlega. Hann sagði, að þessa öldu hefði átt að vekja í upphafi, þegar málið var fyrst til umræðu. En það var einmitt ekki gert vegna þess, að þá var ráðgert að veita aðeins útlendum mönnum þessa orðu. Að „húmbúg“ geti ekki verið á öðrum sviðum, nefndi jeg ekki, og viðvíkjandi þeirri uppástungu hv.þm. (M. G.), að kjósa mig í þessa orðunefnd, þá tel jeg rjettara, að aðrir verði fyrir því vali, t. d. þm. Borgf. (P. O.).

Sveinn Ólafsson Jeg sje að vísu eftir þeim tíma, sem fer til að ræða þetta mál, og tel, að honum mætti verja betur. En jeg get þó eigi varist því að taka til máls, af því að jeg tel það miður fara, ef till. þessi verður samþykt, af þeirri ástæðu, að jeg lít svo á, að það væri bein móðgun við konung vorn. Mjer þykir þetta í sjálfu sjer ekki mikilsvert mál eða merkilegt, og lít svo á, að betra hefði verið, að orða þessi hefði aldrei stofnuð verið, eða þá að veiting hennar hefði verið bundin strangari skilyrðum um verðleika þeirra, sem hana hljóta. En úr því, sem komið er, þá álít jeg eigi fært að leggja orðuna niður að sinni, enda ætti sú áhersla, sem lögð hefir verið á það, að veita ekki mikið af orðum, að draga úr veitingu þeirra eftirleiðis. Það er rjett hjá hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), að leyfi það, sem þingið gaf til að taka upp orðuna, var alls eigi bundið því skilyrði, að hún yrði aðeins veitt útlendum mönnum, þótt það á hinn bóginn væri aðalástæðan fyrir því, að hún var tekin upp, að hana mátti þá vel nota til að sæma útlenda Íslandsvini. En eins og sami hv.þm. (M. G.) tók fram, þá er tæpast hægt að bjóða útlendingum þá viðurkenningu, sem landsmenn vilja ekki nota sjálfir, og því hefði það verið fullkomin fjarstæða að ætla hana útlendingum einum. Mjer þætti því fyrir, ef till. þessi yrði samþykt. En álít betra að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá heldur en að fella það eða samþykkja. Því hefir mjer komið til hugar að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: Með því að fálkaorðan var upp tekin eftir leyfi meiri hluta Alþingis, þótt ýmsir mæltu því móti, og með því enn fremur að ætla má, eftir hugsunarhætti þjóðarinnar og áliti hennar á slíkum vegtyllumerkjum, að orðan verði eigi misbrúkuð, telur Alþingi ekki ástæðu til að samþykkja tillöguna og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg vil ekki segja, að mjer þyki þetta merkilegt mál. Jeg vil ekki heldur segja, að mjer þyki það með öllu ómerkilegt mál. Jeg lít á það eins og ýmislegt fleira, sem gerist með þjóð vorri nú, eins og sjúkdómseinkenni, sem ekki ber svo lítið á í þjóðlífinu. Feli Alþingi einhverjum manni starf, sem því ber skylda til að lögum, má hann vera nærri viss um að vera níddur fyrir það í blöðunum. Sje öðrum mönnum sýndur einhver sómi, þá er ráðist á hann, sóma hans, starf og mannorð. Þetta hafa sum blöðin tamið sjer mjög um merka menn undanfarið, og jafnframt notað það til svívirðinga við menn, sem ekki bera ábyrgð þeirra ráðstafana. Sjúkdómurinn er hvimleiður, ekki síst í litlu þjóðfjelagi. Hjer er verið að bera hann inn í þennan sal og farið að taka undir gal blaðanna. Dálitla eftirtekt getur þetta vakið út á við, og ekki verður það til þess að auka virðinguna fyrir þinginu, hvorki hjá erlendum mönnum nje innanlands. Þessi orða er nýstofnuð, með samþykki alls þingsins að heita má. Nú þykir sumum það einna mesta þarfamálið að afnema hana strax aftur. Yfir höfuð eru rassaköstin á þessu þroskalitla þingi mjög íhugunarverð. Það, sem hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) sagði um þá menn, er fengið hafa krossa fyr og síðar, tel jeg drengjalega talað. Jeg segi drengjalega, en ekki drengilega.  (Gunn. S.: Og öldungurinn!)  . Nú hvíla margir þeir sæmdarmenn í gröf sinni, sem fengu heiðursmerki, og eru orð tillögumanns (Gunn. S.) ósæmileg um þá mörgu þjóðnýtu menn. - Að menn voru „herraðir“, er alt annars eðlis en orður og því eigi sambærilegt. Jeg álít þinginu sæmilegast að fella þessa tillögu. Jeg fer lítið út í það, hverja þýðingu það hefir eða kann að hafa fyrir þetta litla ríki að veita orður. En oft er oss sá greiði gerður af erlendum mönnum, að sjálfsagt þykir að sýna þeim þakklætisvott. En þar sem vjer erum hvorki örir nje stórtækir á fje eða gjafir, þá er gott að geta veitt þeim viðurkenningu á þennan hátt. En þá fer það þó fyrst að verða einkennilegt, ef erlendum mönnum á að veita þessar orður eingöngu. Það er meira en óviðfeldið að veita útlendum mönnum þau heiðursmerki, sem vjer Íslendingar viljum eigi vera þektir fyrir að bera.

Bjarni Jónsson Jeg er nú hvorki sorgbitinn nje reiður út af þessari tillögu. En jeg vil benda á það, að ýmsar þjóðlygar, sama eðlis, eru notaðar af oss og hafðar í hávegum. T. d. segjum vjer hv.þm., þótt vjer sjeum að skamma hann, og eins hæstvirt stjórn, þótt vjer sjeum á sama tíma að leitast við að velta henni úr völdum. Þannig má nefna margar fleiri venjur svo er t. d. um ýms ráð, kammerráð, jústitsráð, og alla leið upp í landráð, sem þykir þó naumast vegtylla. Þá þykir og sæmilegra að kalla kennara við háskóla prófessora, sem er latína, heldur en nota íslenskt orð. Þetta er samskonar þjóðrækni sem hjá kirkjunni, sem nefnir englana gríska nafninu, því engill er komið af gríska orðinu angelos, en sendiboðar hins gamla eru þar á móti nefndir árar. Þar var fullgott að nota íslenska orðið. Má því langt leita, ef leggja á allar slíkar venjur niður. Krossar eru ekki eina tegundin eða aðferðin, sem notuð er til að veita heiður. Og þótt þeir þyki eigi altaf koma rjettlátlega niður, þá er sama að segja um ýms önnur mannanna verk. Ekki þykja niðurjöfnunarnefndirnar ávalt rjettlátar í niðurjöfnun sinni. En að það sýni sjerstaklega mikla sálarstærð að afneita krossunum, er mesta fjarstæða. Það varð auðvitað mikill þytur um Norðurlönd, þegar Björnstjerne Björnson stakk dinglumdanglinu í vasa sinn. Það þótti sálarlegt kraftaverk. En þar sem sami maður beygði sig fyrir ýmsum venjum, sem hann þó fyrirleit, eins og giftingu og staðfestingunni, þá get jeg eigi viðurkent, að þetta með krossana hafi verið svo sjerlega stórt hjá honum eða borið vott um svo sjerlega mikið sálarlegt hugrekki. Þessi orða er stofnuð á rjettan hátt. Hún er stofnuð til þess að notfæra sjer eina heimsku mannanna, til að sanna öðrum þjóðum, að Ísland sje sjálfstætt ríki. Ættu fáir að verða til þess að mæla á móti því, að þessi saklausa orða sje notuð til þess að auglýsa sjálfstæði landsins. Og eins til þess að veita erlendum mönnum þann sóma, sem er mikils metinn þar. Að vísu geta skoðanir Íslendinga verið aðrar á þessu máli en skoðanir annara þjóða eru. En þeir geta tekið þetta upp af hagfræðislegum ástæðum, eigi síður en feður vorir tóku kristna trú í lög af sömu ástæðum, til þess að komast hjá innanlandsóeirðum. Ef Íslendingar líta niður á þetta saklausa glingur, þá er þeim rjett að nota það lítið, en lofa því þó að standa, því að síst ættum vjer að móðga konung Íslands.

Pjetur Ottesen Till. þessi virðist hafa snert viðkvæma strengi hjá hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.). Hann talaði sem lækni sæmir um þá andlegu og líkamlegu sjúkdómseinkenni, sem till. benti á. En í því, hve hryggur hann var og tók sjer þetta nærri, virtist mjer einmitt koma fram hjá honum eðli barnsins á vissan hátt. Þegar pabbi barnsins fer í kaupstaðinn, vonast það eftir fallegri gjöf og bíður hennar með óþreyju. Fái það gjöfina, gleðst það, en sjái það, að það á ekkert að fá, þá hryggist það. Líkt þessu held jeg sje um hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.). Jeg get ekki skilið það á annan hátt en þann, að hann vonist eftir „fallegri gjöf“, ef orðutildrið fær að standa; en ef till. yrðu samþ., ylli það vonbrigðum. Um hv.þm. Dala. (B. J.) þarf jeg ekkert að segja. Honum tókst vel, og þó best, er hann talaði um þessar orður í spaugi, sem hvern annan hjegóma, enda er slíkt málefninu samboðnast.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Það hefir verið sagt, að þessar till. hafi snert barnslega strengi hjá mjer, og gefið í skyn, að jeg gerði mjer vonir um að fá eitthvað af þessum leikföngum. Jeg sje eigi neitt það í því, er jeg sagði áðan um þetta mál, er gefið gæti hv.þm. Borgf. (P. O.) ástæðu til þessara hugleiðinga, og leiði það því hjá mjer. Hitt snertir mína strengi, þegar sagt er í þessum sal, að þeir sjeu helst krossaðir, og hafi verið, sem helst hafi verið landinu til óþurftar, og níddur skórinn niður af ýmsum landsins bestu mönnum, lífs eða liðnum. Þessu vil jeg mótmæla. Og þar sem nánir ættingjar mínir hafa orðið fyrir þessu álasi, þá þykist jeg hafa rjett til að mótmæla því. Viðvíkjandi því, sem mest hefir verið gert úr í þessu sambandi, sem sje kostnaðinum, þá get jeg fallist á, að vert sje að athuga hann. En nú hefir ekki hv. þingmönnum borið vel saman, er til útreikninganna kom. Flm. (Gunn. S.) telur kostnaðinn milli 10 og 20 þús., en annar hv.þm. (P. O.) taldi hann rúm 20 þús. Skal jeg ekki segja um, hvor fer með rjettara mál. En þess vil jeg geta og vekja athygli á, að nú er líklegt, að þegar sje búið að leggja fram langmestan hluta kostnaðarins. Má benda á, að tveir af þeim íslensku heiðursmönnum, sem hlotið hafa krossinn, eru þegar dánir; annar liggur í gröf sinni, hinn á líkbörunum, og heimtast því krossarnir aftur fljótlega, enda helst veittir rosknum mönnum. Jeg mun hiklaust greiða atkv. mitt gegn dagskránni og till.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Hv. þm. Borgf. (P. O.) tók af mjer ómakið að mestu leyti að svara. Get jeg ekki talað um þetta mál jafnalvarlega og hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.). Og ekki eins látið mjer liggja það í ljettu rúmi og hv.þm. Dala. (B. J.). Verð jeg að segja, að gamlast tekur nú sjálfstæðishetjan, því að fyrir mjer er þetta sjálfstæðismál. Jeg minni á það, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni, að slík virðingarmerki sem krossar og því um líkt lenda ekki altaf þar sem skyldi og verðskuldun þeirra er. Þekki jeg fáa verulega afburðamenn, sem hafa verið krossfestir. Mjer datt ósjálfrátt í hug við ræðu hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.), að ætlun hans væri að hljóta þá tign, eða að hann gerði sjer vonir um það. Og ættu menn með slíkum hugsanagangi vissulega skilið að fá kross! Annars virðist mjer það undarlegt, að bæði hv.þm. Dala. (B. J.) og hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) veitast því nær eingöngu að mjer og minni till. en ekki að þm. Borgf. (P. O.), sem með sinni till. er þó langtum nærgöngulli þessum mönnum, sem stritast við að halda sem fastast í orðuna, í von um máske að hljóta hana einhvern tíma sjálfir. Hefi jeg talað að öllu leyti sæmilega, svo að þess vegna er þetta hnútukast til mín óþarft. Áður en jeg sest finn jeg mig knúðan til að mótmæla því, sem hv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að lítilmannlegt væri að koma fram með slíka till. sem þessa. Það ber þó vott um skilning á, að þessir hlutir eru helbert tildur og hjegómi, sem hv.þm. Dala. (B. J.) að vísu játaði.

Bjarni Jónsson Sá hv.þm. (Gunn. S.), sem settist niður, taldi skarð vera komið í vör Skíða hjá mjer hvað sjálfstæðismálin snerti. Það var nú síst furða, þótt honum fyndist það. Vil jeg ekki taka mjer í fang mannjöfnuð við þann sjálfstæðis-Skíða. En jeg vil halda fast við það, að það er sjálfstæðismál að halda fast við orðuna. Það auglýsir út um heiminn, að íslenskt konungsríki sje til, sem bæði getur og vill heiðra vini sína og velgerðamenn. Í öðru lagi er það sjálfstæðisvottur að vera hjer laus við dönsku krossana, því þangað til fálkaorðan var tekin upp hefir legið í landi hjer, að menn hafa sóst eftir og reynt að afla sjer danskra krossa. Mundi svo vera áfram, ef eigi væri þessi orða. Það er víst til að undirstrika sjálfstæði vort í augum hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að það sje frekar konungur Dana, sem veiti heiðursmerki Íslendingum, heldur en að hann geri það sem konungur Íslendinga sjálfra. Jeg sagði þegar í byrjun, að mál þetta væri ekkert stórmál, en það er þó saklaust og skaðlaust, en gerir á hinn bóginn talsvert mikið gagn. Eins og jeg hefi áður tekið fram, er það viss vegur til að kynna íslenska konungsríkið í umheiminum sem sjálfstætt ríki, sem skilur, hvað því er vel gert og vill ekki vera vanþakklátt um það. En hitt er að móðga konung sinn, að vilja nú afnema umgetna orðu. Það er næstum broslegt að ímynda sjer, að nokkur sálarstærð sje í því fólgin að vilja ýta af sjer þessum hjegóma, sem er mjög lítið misnotaður, en sitja þegjandi undir og reyna ekki til að losa sig við ýmsar verri þjóðlygar og kreddur, svo sem að láta gifta sig og þess háttar. Má segja, að menn lifi á hjegóma yfirleitt.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Till. þessi er borin fram vegna sparnaðarnefndar. Það kom þráfaldlega fram, að till. hennar hefðu ekki getað komið að tilætluðum notum, þótt þeim hefði verið sint. Jeg virði þó samt sem áður viðleitni hennar. Það er erfitt fyrir hana að setja sig inn í flókin mál og málakerfi á skömmum tíma. Hins vegar tel jeg það óviðeigandi, að allir þeir stimplist sem ósparnaðarmenn, sem ekki hafa getað fylgt nefndinni að málum. Ýms óreiða á embættaskipun okkar og launakjörum stafa frá stríðsárunum og þeirri veltitíð, sem þá var. En það er hægra að stofna embætti en leggja niður, hægra að hækka laun en lækka. Hitt tel jeg rjett, að hæstv. stjórn athugi þetta mál í heild sinni og láti sjerfróða menn aðstoða sig, bæði utan þings og innan. Hæstv. landsstjórn hefir lofað þessu, en jeg vil þó drepa á nokkur atriði, er hún má síst gleyma. Hið fyrsta er það, að nauðsyn er að fækka starfsmönnum við ýmsar opinberar stofnanir. Störfin eru vísu aukin, en þó mun óþarflega margt manna við sumar af þessum stofnunum. T. d. gæti það vel komið til mála að sameina síma- og póststjórn landsins. Það er að vísu ilt að þurfa að gera slíkt, en fjárhagur ríkisins krefst þess, að sparað sje eftir megni. Annað er það, að fara verður mjög varlega í því, hvað viðvíkur fjölgun embætta. Ýms embætti hafa verið stofnuð að tilhlutun stjórnarinnar, en slíkt er varhugavert. Einn lið get jeg bent á, sem vel er þess verður, að rækilega sje athugaður, og er það aðskilnaður ríkis og kirkju. Jeg æski ekki eftir, að starfsmenn ríkisins fái lítil laun; jeg vil aðeins draga úr skriffinskunni. Fáa menn, en góða, - það á að vera keppimarkið. Álít jeg svo, að ekki þurfi frekar um þetta að ræða.

Hákon Kristófersson Jeg skal ekki lengja umræðurnar, en jeg vildi aðeins lýsa yfir því, að jeg tel till. allsendis óþarfa, vegna þess, sem stjórnin hefir lýst yfir. Jeg geri það því að tillögu minni, að málinu verði vísað til stjórnarinnar.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg get vel fallist á það, að till. sje vísað til stjórnarinnar, því að tilgangur minn var sá með till., að herða á stjórninni til framkvæmda í þessu efni, og jeg treysti henni til að gera það.