Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands 17. júní 1944, 144. mál, var lagt fyrir Nd., og voru flm. formenn þriggja þingflokka, og náði málið afgreiðslu frá þeirri deild óbreytt. Hæstv. forsrh. ætlaði sér að fylgja frv. úr hlaði í þessari hv. deild, en er forfallaður vegna veikinda. Ég vildi á þessu stigi vísa til grg. og nál. meiri hl. stjskrn. í Nd. um rökstuðning fyrir frv. og skýringar á því. Sjálfur mun ég geyma mér umr. um málið til 2. umr., nema alveg sérstök tilefni gefist til, en vil leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr., og enn fremur flytja þá till., að kosin verði sérstök stjórnarskrárnefnd, 5 manna, til þess að fjalla um málið. Það mun vera venja, þegar frv. liggja fyrir um breytingar á stjórnarskránni, að sá háttur sé hafður að kjósa sérstaka stjórnarskrárnefnd, og sú aðferð var höfð í hv. Nd.



Herra forseti. Þó að þetta mál sé flutt af formönnum þriggja þingflokka, kynni nú að sýnast ástæða til þess að ræða það eigi að síður bæði í þessari hv. deild og annars staðar, því að hér er um svo stórfellda breytingu að ræða á stjórnskipun landsins, að margir hafa talið þessa breytingu frekar mega kallast byltingu, en eðlilega þróun. Ég fellst á það, að það sé eðlilegt að kjósa sérstaka nefnd í þetta stóra mál, og sé ekkert við það að athuga, að það sé fimm manna nefnd. Ég geri ráð fyrir, að við, sem erum andvígir þessu máli, munum ekki heldur tefja fyrir því, að þetta mál geti farið til n. seinni partinn í dag. En ég vil þó þegar á þessu stigi segja nokkur orð um þetta mál, eins og það lítur út frá mínu sjónarmiði, og áskil mér að sjálfsögðu rétt til þess að taka margt fram síðar, sem ég mun ekki ræða að þessu sinni. Það er vitað mál, að stjórnmálaflokkarnir, þingflokkarnir, hafa verið sammála um það síðan 1944, að við lýstum yfir fullu sjálfstæði, eða hálfan annan áratug, að nauðsynlegt væri að setja íslenzka ríkinu nýja stjórnarskrá, þar á meðal auðvitað kjördæmaskipun. En alltaf hefur verið gengið út frá því, að stjórnarskráin yrði tekin til athugunar í heild. Árið 1947, eftir að nýsköpunarævintýrinu lauk, var skipuð nefnd 7 manna, einn fulltrúi frá hverjum þingflokki og þrír til viðbótar. Voru þeir tilnefndir, að mig minnir, af ríkisstjórn án tilnefningar og munu hafa verið taldir eiga að vera sérfróðir menn í nefndinni. Það er ákaflega ósennilegt, að ekki hefði verið hægt fyrir löngu að ná samkomulagi í þessari n. um stjórnskipun landsins, ef hugur hefði fylgt máli, þar sem allir flokkarnir höfðu lýst því yfir, að þeir teldu lausn á þessu máli aðkallandi nauðsyn. Og ef ekki náðist samkomulag í þessari n., var vitanlega eðlilegur endir á störfum hennar, að hún skilaði áliti, þannig að hún þá, ef verkast vildi, klofnaði og skilaði meirihluta- og minnihlutaáliti. Það hefði að sjálfsögðu einnig getað leitt til einhverrar lausnar á þessu máli, eða a.m.k. var það eðlilegur endir á störfum n. En n. skilaði aldrei neinu áliti, og er þessi n. eitt hið furðulegasta fyrirbæri í íslenzkri stjórnmálasögu, þar sem n. er skipuð í eitt stærsta mál þjóðarinnar og til að leysa mál, sem allir þingflokkarnir eru sammála um að nauðsynlegt sé að leysa. Ég kem að því, að það lá ástæða til þess vitanlega, að störf n. voru tafin, en við framsóknarmenn eða fulltrúi okkar í n., hv. þm. S-Þ. (KK), kom fram með þá till., sem samþykkt hafði verið á flokksþingi framsóknarmanna, að fela stjórnarskrármálið sérstöku þingi, fela það fulltrúum, sem væru sérstaklega til þess kjörnir að setja þjóðinni nýja stjórnarskrá. Í till. sínum gerði Karl Kristjánsson ráð fyrir, að stjórnmálaflokkunum væri óheimilt að bjóða fram eða taka virkan þátt í kosningabaráttunni til stjórnlagaþings. Var það gert til þess að koma sem mest í veg fyrir það, að flokksleg sjónarmið réðu því, hvernig stjórnskipunarlögin yrðu úr garði gerð. Þegar hið sérstaka stjórnlagaþing hefði komið sér saman um stjórnskipunarlögin eða meiri hluti samþykkt þau, átti samkvæmt till. Karls Kristjánssonar að bera málið undir þjóðaratkvæði. Þannig var ráðgert í till. Framsfl., að þjóðin semdi og lögfesti hina nýju stjórnarskrá að beztu og vitrustu manna yfirsýn og umfram allt án flokkssjónarmiða og flokksofstækis. Ef farið hefði verið að þessum till., er vafalítið, að þjóðin hefði nú verið búin að setja sér nýja stjórnarskrá, sennilega án illvígra deilna eða a.m.k. án þess að blanda stjórnarskránni að verulegu leyti inn í dægurmála- og flokksmálaþrasið og láta þær deilur auk þess spilla eðlilegum vinnubrögðum um önnur aðkallandi mál. Ég hygg nú sannast að segja, að það sé dálítið erfitt að saka þann flokk, sem komið hefur fram með slíkar till. eins og Framsfl. kom fram með í kjördæmamálinu, þ.e.a.s. þær till. að láta sérstaklega kjörið stjórnlagaþing leysa málið og reyna að koma því út úr flokksdeilum, um það, að hann hafi einatt viljað leysa málið út frá flokkslegu hagsmunasjónarmiði. Hann er þó eini flokkurinn til þessa, sem hefur lýst því yfir, að hann álíti að eigi að reyna að leiða málið inn á þær brautir, að flokkssjónarmið komist ekki að. Og hann er eini flokkurinn, sem hefur lýst því yfir, að hann vildi reyna til þess að kjósa sérstakt stjórnlagaþing án flokkssjónarmiða. Og hann er sá eini, sem hefur lýst því yfir, að hann væri reiðubúinn til þess að beygja sig fyrir lausn þessa stjórnlagaþings, sem hann vill að leysi málið án flokkssjónarmiða með þjóðaratkvæðagreiðslu á eftir um endanlega staðfestingu á stjórnarskránni. Það er því bersýnilegt, að flokk, sem hefur komið fram með slíkt sjónarmið, er undir engum kringumstæðum hægt að, saka um það, að hann vilji leysa málin út frá flokkslegu sjónarmiði. Það er hið mesta öfugmæli. Það er oft spurt um það, hver séu rökin gegn því að fara þessa leið í málinu, að velja sérstakt stjórnlagaþing. Aðallega virðist það hafa verið borið fram sem rök, að við höfum Alþingi og fái önnur samkunda vald til þess að setja ný stjórnskipunarlög, þá sé það að setja niður virðingu Alþingis. En hvaðan hefur Alþingi vald sitt og virðingu? Það hefur hana frá þjóðinni. Og er hún ekki Alþingi æðri? Ef þingi sérstaklega til þess kjörnu væri falið að setja þjóðinni ný stjórnskipunarlög, hefði Alþingi afhent þjóðinni málið til úrlausnar, og slíkt getur aldrei verið óvirðing fyrir Alþingi, enda skjóta ýmis þjóðþing stórmálum undir þjóðaratkvæði, eins og algengt er. Það er þjóðin, sem á að kjósa stjórnskipunarþingið, og um leið er það jafnvirðuleg samkoma og Alþingi sjálft. Þessi leið óvirðir því ekki Alþingi á neinn máta. Margir mundu líta svo á, að Alþingi sýndi þroska og víðsýni með því að segja við þjóðina: Stjórnskipunarlögin, sérstaklega kjördæmamálið, hafa verið mjög umdeild mál, mál, sem valdið hafa illvígustu deilum milli flokka hvað eftir annað og hafa verið leyst frá flokkssjónarmiði um of á undanförnum tímum til skaða fyrir málið. Þessar deilur eru einnig skaðlegar fyrir þjóðina, sem hefur öðrum stórum vandamálum að sinna. Það er og óvenjulegt, að mál, sem leyst eru í illdeilum og frá þröngum flokkssjónarmiðum, leysist vel. Við álítum, gætu þingfulltrúarnir sagt, við álítum, að stjórnskipunarlög þjóðarinnar séu það verk, sem þarf mjög að vanda til, og því þurfi að reyna að leysa það mál með rólegri yfirvegun. Við alþm., fulltrúar þjóðarinnar og hinna ýmsu flokka á Alþ., leggjum því til, að þjóðin kjósi sérstaka fulltrúa, óbundna af öllum flokkum, til þess að setja þjóðinni stjórnarskrá. Með þessu getur hver kjósandi óbundinn af flokki kosið þann mann, sem hann treystir bezt til þess að setja þjóðinni viturlega stjórnarskrá, en án tillits til þess, hvernig skoðanir þeirra, kjósandans og fulltrúans, fara saman að öllu leyti, því að þessir fulltrúar eiga aðeins að hafa umboð til þess að afgreiða stjórnskipunarlögin ein. Ég held, að fáir, sem gefa sér tíma til að yfirvega þetta mál rólega, muni komast að þeirri niðurstöðu, að Alþ. hefði sett niður, þó að það hefði ráðlagt þjóðinni að láta sérstaklega kjörið stjórnlagaþing setja ný stjórnskipunarlög með eitthvað svipuðum röksemdum og ég hef rakið hér að framan. Ég held, að heiður þess hefði þvert á móti vaxið við þetta. Stundum eru þau rök færð fram gegn því, að sérstakt stjórnlagaþing afgreiði stjórnarskrána, að kosið mundi til þess eftir flokkssjónarmiðum og þetta mundi engu breyta. Mótbáran er þá orðin sú, að með þessari leið, sem ég hef verið að benda á, losnum við við svo lítið af flokkssjónarmiðum og fordómum, að ekki taki því að reyna þetta. M.ö.o.: það er álit þeirra, sem mótmæla sérstöku stjórnlagaþingi, að þótt menn væru kosnir sérstaklega til þess að leysa stjórnarskrármálið, það mál eitt og ekkert annað og án tillits til annarra mála og án tillits til flokkssjónarmiða, þá mundu flokksböndin vera svo sterk, að fulltrúarnir mundu bregðast þeim trúnaði, sem þeim hefði verið sýndur, bregðast því háleita verkefni, sem þeim hefði verið falið, og láta flokkssjónarmið ráða við lausn málsins. Ég er ekki á þessari skoðun. En þótt þessi kynni að hafa orðið niðurstaðan hjá sumum fulltrúanna, er ég ekki trúaður á, að þetta hefði orðið hið almenna sjónarmið, þvert á móti. En þetta er eitt af því, sem reynslan ein getur skorið úr og verður ekki sannað eða afsannað með rökræðu. En er ekki mótstaðan gegn sérstöku stjórnlagaþingi sprottin af því öðru fremur, að þröngsýnir flokksforingjar telja sig missa flokkslegt vald yfir lausn málsins? Er það ekki raunverulega ástæðan fyrir þeirri mótstöðu, sem hafin hefur verið gegn þessari lausn, að þeir álíti sig missa flokkslegt vald yfir málinu, ef sérstakt stjórnlagaþing fær vald til að afgreiða málið ? Eitt er alveg víst, hvað sem öðru líður, að sérstaklega kosið þing hefði ekki orðið lélegra en Alþ. við lausn málsins. Það er fullvíst. Og það hefði a.m.k. afgreitt málið í heild, enda ekki haft umboð til annars, en að afgreiða stjórnarskrármálið í heild og ekki tekið kjördæmamálið út úr til þess að hefja um það illvígar deilur og afgreiða það í flaustri, eins og raun ber nú vitni að Alþingi er að gera. Hins vegar benda ýmis rök til þess og líkur, að fulltrúaþing, sérstaklega til þess kjörið að leysa málið, mundi verða hæfara til þess en Alþingi með sínum pólitísku flokkssjónarmiðum, sem hætt er við að deyfi dómgreindina. En flokkssjónarmiðin hafa þá átt að sjá fyrir því hér í þetta sinn, að málið verði ekki afgreitt á þennan hátt. Og kem ég þá að því að ræða málið lítillega út frá efni þess sjálfs. Þingflokkarnir hafa lengi verið sammála um, að það þyrfti að endurskoða stjórnarskrána og þar á meðal kjördæmamálið. En málið hefur setið fast. því er oft kennt um af andstæðingum Framsfl., að Framsfl. hafi stöðvað málið. Þetta er furðuleg staðhæfing og um leið staðleysa. Framsfl. hefur verið í minni hl. í báðum d. Alþ. um fjórðung aldar og gat því auðvitað ekki stöðvað kjördæmamálið, og þarf ekki frekari orðum að því að eyða. Hið sanna er, að Alþfl. og Sósfl. - síðar Alþb. - hafa á undanförnum árum ýmist annar eða báðir viljað leysa kjördæmamálið og þótzt vilja setja ríkinu nýja stjórnarskrá. En Sjálfstfl. hefur, þótt hann ætti völ á stuðningi þessara tveggja flokka til að leysa málið, engan áhuga haft á málinu. Þetta er ástæðan til, að stjórnarskrárnefnd undir stjórn Bjarna Benediktssonar mókti, en starfaði ekki. Þessari fullyrðingu minni er auðvelt að finna stað. Sömu árin og þessi n. átti að heita starfandi, lét Sjálfstfl. þau boð út ganga, sem víst flestir landsmenn muna eftir, þau voru ekki svo lítið áberandi, - hann lét þau boð út ganga við hverjar kosningar, að sig vantaði örfá atkvæði í nokkrum kjördæmum til þess að fá meiri hluta á Alþingi. Og þessir útreikningar voru tölulega réttir. Þessa útreikninga sýndi Sjálfstfl. með greinilegum tölum. Samtals í öllum þessum kjördæmum, þar sem munaði mjóu, voru atkv. að mig minnir um 300, sem Sjálfstfl. vantaði á réttum stöðum. Þessar skýrslur Sjálfstfl. voru raunverulega glöggur vitnisburður um það, hvert flokkurinn stefndi. Þetta var sömu árin og stjórnarskrárnefndin starfaði. Það var ekki breyting á kjördæmaskipuninni, sem flokkurinn stefndi að. Það, sem hann stefndi að, var að þaulprófa það, hvort hann gæti unnið meiri hluta þingmanna með þeirri kjördæmaskipun, sem gilti, þótt flokkurinn hefði minni hl. atkv. Von í því, að ranglætið, sem Sjálfstfl. kallar nú, gæti orðið til þess, að Sjálfstfl. ynni meiri hl., þótt hann hefði minni hl. atkvæða, var það, sem tafði störf nefndarinnar. Þetta var biðtími, meðan var verið að prófa það, hvort núverandi kjördæmaskipun dygði til þess að ná meiri hluta. Það er enn fremur séð út frá þessu skiljanlegra, hvers vegna auðveldara var að fá Sjálfstfl. inn á tiltölulega réttlátari framfarapólitík úti um landið, meðan hann var að gera þessar tilraunir. En eftir að Sjálfstfl. mistókst að fá þessi atkvæði, sem hann vantaði, þá fyrst fékk hann áhuga fyrir gerbreyttri kjördæmaskipun. Og þá var starf nefndarinnar búið að liggja í dái eða salti um mörg ár. Nú berst Sjálfstfl. fyrir þessu máli í nafni réttlætis. En ef Sjálfstfl. hefði, eins og hann ásetti sér og vonaði við hverjar kosningar, unnið þau atkv., sem hann vantaði, þá megið þið vera viss um, að kjördæmaskipunin hefði verið réttlát eins og hún var og Sjálfstfl. hefði ekki verið viðmælandi um neinar breytingar. Aðgerðarleysið í stjórnarskrárnefndinni var því að yfirlögðu ráði, meðan núverandi kjördæmaskipun var prófuð. En eins og ég sagði áðan, Sjálfstfl. vann ekki þessi atkv., þess vegna varð kjördæmaskipunin, sem áður var réttlát, skyndilega ranglát. Þetta dæmi sýnir viðhorf Sjálfstfl. til mála, að það er ranglátt, sem kemur honum illa, réttlátt, sem kemur honum vel, alveg án tillits til málsins sjálfs. Hitt hefur alltaf verið augljóst, að Alþfl. og Sósfl. gátu ekki með núverandi kjördæmaskipun fengið eðlilega tölu þingmanna, eftir að fólksflutningar urðu miklir til suðvesturhluta landsins. Þetta gerði Framsfl. sér ljóst, og þess vegna samdi hann við þessa tvo flokka við stjórnarmyndunina 1956 um að leysa stjórnarskrármálið á kjörtímabilinu, þ.e.a.s. fyrir 1960, fyrir kosningarnar 1960. Flokkarnir skipuðu nefnd, 6 manna, í málið, en hún tók ekki til starfa, án þess að Framsfl. ætti sök á því, fyrr en s.l. haust, enda þá um tvö ár til kosninga. Var þá skipuð undirnefnd til þess að ræða málið, og lýstu framsóknarmenn því yfir, að þeir væru reiðubúnir til þess að fallast á þær breytingar á kjördæmaskipuninni til samkomulags að fjölga þingmönnum í þéttbýli líkt því, sem við höfum gert að miðlunar- og sáttatillögu okkar í málinu hér á Alþingi. Það stóð því ekki á því, að Alþfl. og Alþb. fengju að vita, að þessir tveir flokkar gætu fengið leiðréttingu sinna mála þannig, að þeir væru raunar ekki verr settir, en með þeirri kjördæmabreytingu, er þriflokkarnir nú ætla að knýja fram, vel að merkja, ef þeir væru færir um að koma að þingmanni í kjördæmi. En nú gerist tvennt í senn. Losna tók um stjórnarsamstarfið og Jón P. Emils lögfræðingur tók algerlega forustuna í Alþfl. í kjördæmamálinu. Undir forustu hans samþykkti flokksþing Alþfl. að beita sér fyrir þeirri breytingu á kjördæmaskipuninni að taka upp hlutfallskosningar í stórum kjördæmum, og kem ég síðar að því, hvers vegna sú leið var ófrávíkjanleg af hálfu Alþfl. Þeir forustumenn Alþfl., sem setið höfðu og sátu þá enn í n., er fyrrverandi ríkisstj, hafði skipað til þess að reyna að finna lausn á kjördæmamálinu, ræddu ekki við framsóknarmennina, áður en þessar samþykktir landsfundarins voru gerðar. Og á eftir hófu þeir samninga við Sjálfstfl. um lausn málsins. Þeir Alþfl.-mennirnir hafa ekki látið svo litið enn að skýra okkur frá því, hvað valdið hafi þessum skyndilegu breytingum á vinnubrögðum þeirra. Og nú höfum við framsóknarmenn, eftir að felld var till. okkar um sérstakt stjórnlagaþing, borið fram brtt. til samkomulags í málinu, þrátt fyrir það þótt við kysum helzt einmenningskjördæmi. Þessar samkomulagstillögur eru við það miðaðar að rétta hlut þéttbýlisins án þess að leggja niður gömlu kjördæmin, og hlutur flokkanna, sem nú telja sig afskipta, mundi að öllum líkindum verða svipaður því, sem hann verður samkvæmt þeirri breytingu, er þríflokkarnir fyrirhuga. Sú spurning er ásækin við marga, bæði hér og ekki síður úti um landsbyggðina, hvers vegna þríflokkarnir vilja ekki sættast á þessar miðlunartillögur. Hvað veldur því, að þeir allir sem einn hafna þessu eins og af einhverjum dularfullum ástæðum, sem ekki má nefna? Ekki geta það verið sérstakir kostir hlutfallskosninga, sem menn hafa þó haft minna og minna álit á sem lausn í þessum málum alls staðar annars staðar en a.m.k. á Íslandi? En hver hugsandi maður sér ástæðuna. Hún er sú fyrst og fremst, að það kostar of miklar framfarir úti um landið, úti í kjördæmunum, ef þau fá að haldast. Það er of mikið kapphlaup um þessi litlu kjördæmi, segja þríflokkarnir hvað eftir annað. Litlu kjördæmin valda pólitískri fjárfestingu, sagði einn af spekingum Sjálfstfl. Fjárfestingarstefnan lagast, þegar búið er að leggja niður kjördæmin, sagði Einar Olgeirsson. Þannig gloprast setning eftir setningu út úr þingmönnum þríflokkanna, sem sýnir, hvert er verið að fara. Niðurskurðurinn á raforkuframkvæmdunum og verklegu framkvæmdunum úti á landi er aðeins smásýnishorn, aðeins dropi úr þeim beiska bikar, sem borinn verður að vörum fólksins úti um landið og það látið tæma í botn, ef það hefur ekki manndóm til þess að hrinda af sér tilræðinu með kosningunum í vor. Það eru borin fram alls konar falsrök fyrir þessum breytingum, falsrök fyrir því, að þessi breyting ein sé nauðsynleg. Kaupstaðamenn fræða landsbyggðina á því, að nú sé með sameiningu hinna smáu kjördæma verið að búa til sterkari heildir, sem í væru fimm þm., í stað þess að smáu kjördæmin höfðu aðeins einn. Auðveldara verði því fyrir þessar heildir að sækja rétt sinn, en áður. Rökrétt afleiðing væri auðvitað að leggja niður hreppana í hverri sýslu og kjósa sýslunefndarmennina með hlutfallskosningum. Haldið þið ekki, að það væri munur fyrir hvern hrepp að eiga hlutdeild í 10–20 fulltrúum í sýslunefnd, heldur en að eiga einn? En litlu hrepparnir þykjast sjá annað í þessu máli. Þeir þykjast vera vissir um það, að þeir mundu eftir stuttan tíma ekki fá neinn fulltrúa í sýslunefnd. En ef þessi rök eru rétt, sem borin eru fram fyrir því, að þarna myndist sterkar heildir, þá eru það blátt áfram furðuleg vinnubrögð að gera ekki landið að einu kjördæmi. Fyrst það er aukinn styrkur að láta leggja niður kjördæmið sitt og sameina það í 5 manna kjördæmi og þannig eiga hlutdeild í 5 þingmönnum, er það samkvæmt þessum hugsunarhætti sannarlega meiri styrkur að vera meðlimur í enn stærri heild og eiga hlutdeild í 60 þingmönnum. Samkvæmt rökum þessara spekinga hefur ekki verið lítill búhnykkur og þjóðargæfa fyrir Eystrasaltslöndin að verða innlimuð í hið sterka Rússland og mynda þannig sterka heild. Og það væri samkvæmt rökvísi þessara manna takandi til athugunar, þar sem við erum að fólksfjölda eins og lítið kjördæmi í tiltölulega fámennu landi, hvort við Íslendingar eigum frekar, en gömlu kjördæmin að basla við þetta sjálfstæðishokur. Við erum tiltölulega lítið stærri á alheimsmælikvarða, landið allt, heldur en kjördæmin, sem verið er að leggja niður. Væri okkur ekki nær að styrkja okkur og gera okkur voldugri með að sameina okkur stærri þjóðum? Þetta er einmitt það, sem Knud Berlin og aðrir Danir voru að kenna okkur um nokkrar aldir, en við vorum svo fávísir að vilja ekki trúa þessu. En án þess að fara nánar út í rökræður um þetta, þá er bezt að láta þá, sem töluðu fyrir kjördæmabreytingunni hér áður, tala einnig í þessu máli. Þegar kjördæmaskipuninni var breytt 1942, brá svo undarlega við, borið saman við þessi rök, að þm. kepptust um það, bæði á þingi og utan þings, og væri sennilega hægt að finna nokkra tugi af ummælum í þá átt, hver þm. kepptist við annan að sverja af sér, utan þings og innan, að flokkur hans mundi nokkurn tíma taka upp stór kjördæmi og leggja niður litlu kjördæmin. Þetta var af öllum talið svo fráleitt og svo gagnstætt hagsmunum þjóðarinnar og sérstaklega hagsmunum kjördæmanna, að slíkt gæti aldrei komið til mála. Það er bezt að lofa þessum mönnum að tala, með leyfi hæstv. forseta. Við skulum fyrst taka formann Sjálfstfl., það hafa áður verið lesin ummæli hans, en góð vísa er aldrei of oft kveðin: „Vill Framsfl. aðhyllast fyrri till. Alþfl., að landið sé allt eitt kjördæmi? Sjálfstfl. gengur aldrei að þeirri lausn. Eða vill Framsfl., að kjördæmin séu fá og stór? Ég veit ekki um einn einasta þm. Sjálfstfl. að undanskildum hv. 4. þm. Reykv., Sigurði Kristjánssyni, sem það vill. Og Sjálfstfl. gengur aldrei að þeirri skipan.“ Það mátti ekki minna vera. Nú geta menn sagt náttúrlega: Það hefur ýmislegt breytzt síðan, fólksflutningar og þess háttar. En það má alveg ná því með því að láta þéttbýlið hafa fleiri þingmenn og standa við yfirlýsinguna. Og það er eitt, sem menn skulu taka til athugunar í sambandi við öll þessi ummæli. Það var þá ekki jafnmikið óálit á hlutfallskosningum eins og er núna í heiminum, eftir að þær voru búnar að kollvarpa tveimur lýðveldum að margra áliti. Þess vegna hefur þróunin öll breytzt á móti þeim. Ummæli Péturs Ottesens: „Að breyta landinu í eitt eða örfá kjördæmi með hlutfallskosningum tel ég ófært hér og andstætt þeim skilyrðum, sem við eigum við að búa.“ Nú á þetta að vera blessun, sem áður var hin mesta bölvun. Ummæli Ásgeirs Ásgeirssonar, núverandi forseta: „Önnur aðferðin, sem haldið hefur verið fram, að hafa fá kjördæmi og stór með hlutfallskosningum, hefur marga hina sömu ókosti og það, að landið sé allt eitt kjördæmi.“ Og enn fremur: „Þau (þ.e. einmenningskjördæmin) hafa sögulegan og náttúrlegan rétt á sér, og þau eru viss hemill á flokkabaráttu og allar öfgar.“ Það er orðið alveg öfugt í röksemdafærslunum. „Með þeim hætti er héruðunum tryggt að eiga vísa málflutningsmenn, sem hafa þekkingu á högum héraðanna og sérstakar skyldur, fremur en landskjörnir eða stórkjördæmakosnir þingmenn mundu hafa. Þessum kostum má ekki kasta fyrir borð. Það verður að jafna til með einhverjum öðrum hætti.“ Og það er auðvelt nú. Enn fremur ummæli Bjarna Benediktssonar: „Þvert á móti mundi skipting Reykjavíkur í t.d. 16 eða 17 kjördæmi hafa í för með sér miklu nánara samband þingmanns og kjósanda, en verið hefur. Þingmaður mundi miklu betur en nú vita, hvað kjósendum hans líði, og eiga þess kost að greiða fyrir mörgum áhugamálum þeirra og veita einstaklingum sams konar fyrirgreiðslu og þingmenn utan af landi verða að veita sínum kjósendum. Þetta yrði aukin vinna og umstang fyrir þingmennina, en ég þori að fullyrða að, að því yrði mikill vinningur fyrir kjósendur.“ Hvað halda menn nú um það, ef þessi rök eru rétt, að það sé vinningur að skipta Reykjavík niður í 16 eða 17 kjördæmi, þingmann fyrir Austurstræti og Vesturgötu o.s.frv., til þess að mynda nánari kynni milli þingmanns og kjósanda, - hvað haldið þið að gildi þá um sýslur, sem eru nú þegar, áður en kjördæmin eru sameinuð, það stórar, að ferð eftir þeim endilöngum er nokkuð miklu lengri, en að fara héðan og norður í Húnavatnssýslu? Rök, sem margsinnis hafa verið færð fram fyrir því, að þessum sýslum sé nauðsynlegt að hafa sérstaka fulltrúa, eru augljós, og þau eru margföld samanborið við nauðsyn þess að skipta Reykjavík. Nú á það að vera allt í einu sú mesta blessun fyrir þessi kjördæmi að láta slengja sér saman við önnur kjördæmi og styrkleiki, það sem er sagt að fyrir Reykjavík sé veikleiki, sjálfa Reykjavík, sem er svona þéttbýl. Þið sjáið, hve ofboðslega mótsögn og ofboðslega röksemdaflækju þessir menn eru komnir út í hver gegn öðrum. Og að síðustu ummæli Jóns heitins Þorlákssonar: „Í ummælum hv. flm. (þ.e. Héðins Valdimarssonar) fólst, að honum finnst líka þurfa sérstaklega að bæta úr því, að einhver víðáttumikil kjördæmi eru svo fámenn, að kjósendatala þar verði langt fyrir neðan meðaltal þeirrar kjósendatölu, er kemur á hvern þingmann. En ég get ekki fylgt honum í því.“ Það eru borin fram sem aðalrökin, hvað sé fámennt í þessum stóru og strjálbýlu kjördæmum. „Landshagir eru svo víða hér á landi, að sum kjördæmi hljóta að verða miklu fjölmennari en önnur, og mér finnst mannfleiri kjördæmin ekki hafa yfir neinu að kvarta. Það er sanngjarnt, að hver staður líti til þess, að hans hagur sé ekki stórlega fyrir borð borinn.“ Þetta er eins og annað úr þingtíðindum. Og enn fremur segir svo 1931: „Ég álít rétt að tryggja það, að fámennari, fjarlægari og afskekktari landshlutar séu ekki sviptir réttinum til að senda sína sérstöku fulltrúa á Alþingi, því að þeir þurfa að eiga þar hver sinn fulltrúa til að tala máli sínu á þingi sérstaklega.“ Hvort halda menn nú, flm. þessa máls, sem eru nú með alls konar rök, sem ég hef verið að sýna fram á hvað eru fánýt, - hvort halda menn nú, að rök þeirra séu þyngri á metunum en rök þessara manna? Sannleikurinn er sá, að þau rök, sem eru færð fram fyrir málinu, eru bara rök Sófista. Þau eru bara rök, sem eru búin til. En þetta eru rök, sem virðast vera borin fram af því, að þeir telja rökin rétt. Nú skulum við segja: Þessir menn ætluðu sér aldrei að ganga lengra en þetta. Þeir ætluðu sér aldrei að ganga lengra, en það að fjölga í þéttbýlinu, en láta kjördæmi úti um land njóta sín. - Þá flytja þeir rökin vegna þess, að þeir meina það, sem þeir eru að segja. En hafi þeir hugsað sér, eins og sumir álíta um suma þeirra, síðar að koma á þeirri kjördæmaskipun, sem nú er, þá eru rökin jafngild fyrir því, því að þeir vissu, hvað fólkinu var hættulegast og skaðlegast og hvað það var hræddast við af öllu, að missa kjördæmin, og þess vegna sögðu þeir fólkinu, ef einhver þeirra hefur meint, að hann ætlaði að koma þessari skipan á, sem núna vofir yfir, - þá sýna rökin, að þessir þm., sem verður ekki borið á brýn að séu ekki hver og einn þeirra mjög hæfur til þess að bera fram sín beztu rök, vissu alveg nákvæmlega, hvað var fólkinu hættulegast að missa, og þeir sögðu: þið skuluð aldrei missa það - og þeir færðu rök fyrir því, hvers vegna þeir skyldu ekki missa það. Þessi ummæli skýra sig sjálf. Þau eru öll miðuð við það, að það sé lífsnauðsyn fyrir landsbyggðina, að kjördæmin haldist, og skal ég ekki fara nánar inn á það. Nú er komið með þau rök, að þetta sé eiginlega allt gert til þess að gera litlu kjördæmin sterkari og sjálfstæðari. Að þurrka þau út, að leggja þau niður, að láta þau ekki lengur vera til, það er að gera þau sterk. Þetta eru rökin. Eins og ég sagði hér áðan, má segja, að ýmislegt sé breytt, síðan þessi rök voru borin fram. En það eitt hefur breytzt að gera rök þessara manna, sem borin voru fram 1942, sterkari, ef nokkuð er, heldur en þau voru þá, þegar þau voru borin fram. Það var ekki byrjuð 1942 í þeim mæli aldan gegn hlutfallskosningunum, sem núna er að hefjast í veröldinni. Um tíma voru margir með hlutfallskosningum, sem krossuðu sig síðar út af því, að þeir skyldu nokkurn tíma hafa verið með þeim, og sáu, hvaða óskaplega galla hlutfallskosningarnar hafa í för með sér, og fjöldi manna, sem var með hlutfallskosningum, hefur í ýmsum löndum snúizt algerlega gegn þeim. Ef nokkuð er, þá eru þessi rök, sem borin eru fram 1942 af þeim hv. þm., sem ég las hér ummælin eftir, enn þá sterkari í dag. Grundvöllurinn undir þeim er traustari í dag en hann var, þegar þau voru töluð. Svo er í ofanálag, sem ég get ekki stillt mig um að minnast á, verið að bæta því við, að það sé nú bezt að fara gætilega með að tala um helgidóm þessara gömlu kjördæma, því að þau séu nefnilega upp fundin af þeim vonda sjálfum næstum því, þau séu upp fundin af Dönum til þess að koma hér á góðri skattheimtu. Og manni fer nú loks að skiljast, hvílíkt hneyksli það hefur verið að fá forseta Íslands bústað að Bessastöðum, þar sem hið alræmdasta, þetta gamla og alræmda vald Dana, var í mestum algleymingi, fyrst héruðin hafa vanhelgazt af því og sýslurnar, að þangað voru settir skattheimtumenn. En það er líklega misminni, að þessi þing, sem síðar voru kölluð sýslur, hafi verið til, áður en Danir komu hér við sögu. Það er eins og mig minni, að Hegranesþing, núverandi Skagafjarðarsýsla, væri til, eins og hún er nú, á tíma Grettis. Mig minnir, að hann kæmi þarna undir brekkurnar á Litlagarði, þar sem þingstaðurinn var, og ef ég man rétt, gerðist sú saga rétt fyrir og eftir árið 1000. Og það er eins og mig minni, að til væri Vaðlaþing og sögur gerðust þar, áður en Danir komu í héruðin. M.a. muna víst margir eftir því, að maður, sem hét Víga-Glúmur, átti erfitt að sækja þar upp brekkuna til þingstaðarins einu sinni, og gerðust sögulegir atburðir út af. Svona mætti halda áfram nokkuð lengi. Ég býst við, að þeim mönnum, sem bera þetta fram, þyki nú lítið til koma þeirrar þekkingar, sem ég og aðrir höfum á þessum málum eða teljum okkur hafa á þessum málum. En þessi ummæli, svo furðuleg sem þau eru, virðast hafa komið fram áður hér á Alþingi í sambandi við umr. um kjördæmamálið, a.m.k. er það bersýnilegt af ummælum fyrrv. þm. V-Sk., Gísla Sveinssonar, að honum hefur ekki líkað þessi speki. Hún hefur verið borin fram þá líka. Það sést af ummælunum, að honum hefur ekki líkað þessi speki, að Danir hafi búið hér til sýslurnar, þó að þeir hafi sett yfirvöld í gömlu þingin. Og hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Kjördæmin íslenzku eru ekki til orðin af neinni tilviljun, og er misskilningur að ætla, að þeim hafi verið kúgað upp á Íslendinga af erlendu valdi.“ Hér er hann að svara einhverjum spekingnum. „Þetta fyrirkomulag er rótfast frá byrjun stjórnarskipunar þessa lands og hefur haldizt ótrúlega vel. Það sýnir, að það hæfir oss bezt “ Ég held það sé bezt, að þeir spekingar, sem halda þessu fram, fari til Gísla Sveinssonar og ræði málið við hann. Og þá eru hér ummæli jafnframt eftir Ásgeiri Ásgeirssyni forseta: „Sýsluskiptingin hefur þróazt um þúsund ár, og það skal sterk rök til að raska þeim grundvelli, ef hægt er að finna aðra leið til jöfnunar á kosningarrétti manna, en að raska svo fornum grundvelli. Þessi héruð, sýslufélögin og bæjarfélögin, eru sjálfstæðar fjárhagseiningar, sem orðnar eru samvanar til starfa, og það verða ekki búin til með lögum önnur héruð, sem betur séu til þess fallin að vera kjördæmi.“ Ég býst við, að það sé erfitt satt að segja með sum héruðin, án þess að telja upp nokkuð sérstakt, að finna betri skiptingu, en okkar forfeður hafa fundið. Flestir vita hið sanna í þessu máli, og þetta er í sjálfu sér ekkert stóratriði. En ég hef talið rétt að minnast á það, vegna þess að það sýnir, hverrar tegundar málfærslan er í þessu máli, þegar gripið er til slíks sem þessa, að Danir hafi fundið upp sýsluskiptingu á Íslandi. Það er þess vegna allt, sem mælir með því, að farin verði sú leið, sem við höfum stungið upp á, fyrst ekki fékkst að afgreiða málið á sérstöku stjórnlagaþingi, - að afgreiða málið þannig að fjölga á þeim stöðum, þar sem fjölmennið hefur aukizt, skapa þannig samræmi og réttlæti, en raska ekki hinni gömlu skipan. Fyrir því liggja sterk rök margra manna, og ég sé ekki, að þessi rök hafi verið hrakin. Það er margt, sem komið hefur fram í þessu máli, sem ástæða er til að minnast á, en ég get þó ekki stillt mig um að minnast hér sérstaklega á eitt. Því er mjög haldið að bændum af sumum þessum alvitru embættismönnum, sem við eigum talsvert af í þessu landi, að vísu ekki mjög marga, að bændur skuli vara sig, bændum fari fækkandi ár frá ári og verði áhrifaminni með hverju ári og það sé um að gera að eiga umboðsmenn, vini og talsmenn í hópi hinna stóru flokka, - flokks, sem aðallega er flokkur kaupmangara, og hingað til hafa þeir ekki verið taldir fjölmenn stétt í landinu, svo að eitthvað hafa þeir annað sér til stuðnings, en fjölmenni. Á þennan hátt fái bændur margan molann og þannig vegni þeim bezt. Þetta er innihald boðskaparins. Hér er ívafið hótun til bænda, en uppistaðan er þrælslundin. Ég verð að játa, að lágkúrulegri hugsunarhátt og túlkun á því, hvernig bændur eigi að hugsa, hef ég ekki heyrt í langan tíma. Bugtaðu og fruktaðu fyrir höfðingjanum, sonur minn, sagði bóndanefnan við son sinn, þegar hann kom í kaupstaðinn forðum. Ég hélt, að þessi þrælslund væri ekki lengur til og menn væru a.m.k. hættir að halda fram í málfærslu, að hún sé heppilegasta leiðin fyrir bændur. Víst nokkurra bænda í Sjálfstfl. ætti að vera búin að kenna bændastéttinni nóg. Þessir bændur koma þar engu fram og eru hunzaðir í hverju máli. Sjáið, hvernig þeir voru notaðir til að takmarka lánsfé í ræktunarsjóð fyrr og síðar. Sjáið, hvernig þeir voru notaðir til þess að skera niður raforkuframkvæmdir. Hvar mundi þessi upptalning enda, ef ætti að halda henni áfram? Þegar þessir menn hætta sem vistmenn hjá Sjálfstfl., held ég, að þeim væri sæmst að vera ekki að gera tilraun til þess að ginna aðra í bæli sitt. Hið eina sanna er það, að vinnustéttirnar og ekki sízt bændur eiga þann mátt og þá aðstöðu, hvenær sem þeir vilja henni beita, að þeir þurfa ekki að skríða að markinu eða biðja um aðstoð frá kaupmangaraflokki í neinu máli. Vinnustéttirnar eru ekki til fyrir náð kaupmangara, en kaupmangarar eru til fyrir náð vinnustéttanna. Það er furðulegt, að enn skuli vera til bóndi, sem hefur tekið þátt í félagsmálum, en skilur þetta ekki. Það getur vel verið, að það sé rétt, sem kemur fram í þessum ummælum, að reynt verði að níðast á bændum. En það er engin hætta á ferð til lengdar. Það skortir nefnilega getu til þess að níðast lengur á bændum eða öðrum vinnustéttum. Og þótt vinnustéttirnar séu sundraðar núna, getur það aldrei orðið til lengdar. Það er alveg þýðingarlaust að vera að hóta bændum. Hótunin er máttvana. Hún sýnir viljann. Hún er minnkun fyrir þá, sem bera fram þessi rök, sem bera fram hótunina. Það er enginn efi á því, að bændur með samtakamætti sínum eiga nægan þrótt til þess að koma fram réttlátum málum, og fyrir þeim hafa þeir einatt barizt af sanngirni og réttsýni. Allar líkur benda nú til þess, að frv. þríflokkanna verði samþ. Ég hef áður sýnt fram á, hver er meginorsök þess, að þessir þrír flokkar mega ekki heyra annað nefnt, en þessa lausn. Ekki er ég í neinum vafa um, að þetta er mikið óheillaspor fyrir þjóðina. Frv., ef að l. verður, er hliðstæð aðgerð fyrir sveitirnar og kauptúnin úti um land, fyrir kjördæmi sem verið er að leggja niður, eins og þegar Danir tóku sig til og smöluðu saman hér öllum vopnum til þess að eiga á eftir alls kostar við landsmenn. Vopn kjördæmanna úti um landið eru kjördæmin sjálf, sem nú á að afnema. Þau hafa verið vopn fólksins úti um landið. Allt er þetta gert af furðulegri skammsýni, því að þegar stöðvun framfara og velmegunar er hafin úti um landið, eins og stefnt er að nú þegar og enn fremur í þessu máli, þá mun það á sannast, að höfuðstaðnum Reykjavík vegnar verst. Velmegun Reykjavíkur síðustu árin og hin stöðuga atvinna stafar af því, að fólk hefur ekki flutzt að til að keppa um atvinnuna hér í Reykjavík. Og velmegunin úti um landið veldur því, að blómlegur iðnaður þrífst í Reykjavik og stærri bæjum. Sölumöguleikar eru stöðugir vegna kaupgetu og velmegunar alls landsfólksins. Ef þessi þróun er stöðvuð, kemur það hart niður á öllu landinu og einnig og ekki sízt á Reykjavík. En skammsýnin hefur nú setzt í hásætið og virðist stýra í þessu máli. Það var fyrir þó allmörgum árum, að ýmsar þjóðir töldu hlutfallskosningar eðlilegar, þegar kosið væri til þings. Minni hlutans rödd yrði þá oftar heyrð. En ég held mér sé óhætt að fullyrða, að engin þjóð lætur sér nú til hugar koma að lögleiða hjá sér hlutfallskosningar, ef hún slapp við þær, þegar aldan með hlutfallskosningar gekk yfir. Þær sýndu sig fljótlega svo meingallaðar, að flestir telja þær eiga mestan þátt í að kollvarpa tveimur lýðveldum, Þýzkalandi og Frakklandi. Þar olli hlutfallskosningin svo mikilli flokkafjölgun, að mörgum tugum skipti á þingum beggja þessara landa og hvað eftir annað næstum ómögulegt og síðast ómögulegt að mynda stjórn. Loks skapaðist slíkur glundroði, að leiddi til algers og hálfgerðs einræðis. Og svo mikið er víst, að bæði ríkin hafa nú eftir endurreisnina látið það verða eitt sitt fyrsta verk að losa sig við hlutfallskosningarnar, Þýzkaland hefur blandað kerfi, en Frakkland hefur, eftir því sem ég bezt veit, þurrkað hlutfallskosningarnar út með öllu. Barátta hefur verið tekin upp fyrir einmenningskjördæmum í Írlandi, og eftir því sem maður sá í fréttum, vantaði eitt atkv. til þess, að þær væru nú þegar lögleiddar. Alls staðar virðist þróunin frá hlutfallskosningum, því að viðurkennt er, að lýðræði og þingræði standi traustustum fótum á þeim þjóðþingum, þar sem eru meirihlutakosningar, t.d. í Írlandi og Bretlandi. En hér gerir Jón P. Emils sér það til dundurs í hjáverkum að snúa heimsþróuninni við og fá fyrst sinn eigin flokk og síðan tvo flokka með honum til þess að berjast sameiginlega fyrir því að koma hér á þeirri skipan, sem menn hafa slæma reynslu af annars staðar og virðast vera að hverfa frá. Það er margt skrýtið á Íslandi. Það er rétt að minnast á það hér, þó að það sé smávægilegt í sambandi við þetta mál, að ég var á ferðalagi fyrir á öðru ári og ók hér um stórbæ í nágrenninu. Það var þá verið að rífa upp götur, og ég spurði, hvað væri eiginlega um að vera í þessari gatnagerð, og tveir menn, sem voru með í bílnum og gagnkunnugir í borginni, sögðu mér, að það væri þessi hringakstur, - sbr. Miklatorg hér og fleiri torg, sem hafa verið byggð hér með hringakstri, -- því að það sýndi sig, að þessi hringaksturstorg byggju til slíka óleysandi hnúta alls staðar í umferðinni, að það væri verið að rífa þau öll upp og koma á annarri skipan. Þegar ég kom heim, var verið að byggja í mesta móð þessi hringaksturstorg hér. - Það er, eins og ég sagði, ósambærilegt við þetta stóra mál, en það er sambærilegt að því leyti, að það er farið álíka öfugt að. Og það er nú hætt við því, satt að segja, og þó að ég sé ekki spámaður, þá held ég, að mér sé óhætt að setja fram þann spádóm, að þessi lög, þessi kjördæmaskipun á áreiðanlega eftir að búa til umferðarhnúta hér í íslenzkri pólitík, sem verða enn þá alvarlegri, en umferðarhnútarnir í götuumferðinni, þótt þeir geti verið hvimleiðir að sínu leyti. Þetta mál mun reynast þjóðinni í samræmi við það, hvernig til þess er stofnað. Það er illa til málsins stofnað. Það á ekki að ráða stjórnarskipun einnar þjóðar, að flokkur er að deyja. Ég veit, að það er rétt, sem sagt er, að Jón P. Emils hafi sýnt Alþýðuflokksforustunni fram á, að ekkert kosningafyrirkomulag í heiminum nema hlutfallskosningar í stórum kjördæmum getur bjargað lífi flokksins, samningar um annað fyrirkomulag á kosningum væri að fremja flokkslegt sjálfsmorð. Ég veit, að það er hægt, ef þeir vilja það, að færa fram tölulega mjög sterk rök fyrir þessu. Allir vita náttúrlega, að kommúnistar, sem þvinguðu það fram í Alþb. að ganga inn á þessa línu, gera þetta af einskærum áhuga fyrir lýðræðinu í landinu, það efast enginn um, að þeir mundu kjósa það helzt, sem er því mest til blessunar. En Sjálfstfl. spilar þetta spil eins og kauphækkunarspilið, verkfallsmálið, landhelgismálið, róginn út af erlendum lánum, hann spilar glæfraspil nú með stjórnskipun landsins. Þannig standa hinir 3 flokkar að málinu. Þeir eiga ekki sameiginlegt að vilja lögleiða sem heilbrigðasta stjórnarskrá. Hver flokkur gengur að þessu verki út frá þröngu flokkshagsmunalegu sjónarmiði án tillits til þjóðarheildar: Alþfl. til þess að geta lifað, kommúnistaflokkurinn í sannleika sagt til að fá kjördæmaskipun, sem er eitruðust fyrir lýðræðið, og Sjálfstfl. í von um að geta náð meiri hl. með einhverju flokksbroti frá öðrum, og sjá vist flestir, hvaða flokksbrot það er. Þetta er spekúlasjónin, sem er í sambandi við þessa breytingu, og það eru ekki skemmtileg öfl, sem standa að þessu máli. Ég held mér sé óhætt að segja, að það hefði verið ólíkt, ef það hefðu verið kosnir einhverjir menn, eins og við stungum upp á framsóknarmenn, sem lausastir eru við öll flokkssjónarmið, til þess að setjast á rökstóla og án tillits til flokka og til allra annarra mála leysa þetta mál, eins og þeir álitu réttast að áliti vitrustu og beztu manna. Það hefði verið ólíkur grundvöllur undir stjórnskipunarlög þessarar þjóðar. Ég held, að fátt gott muni upp af þessu vaxa. Eins og ég sagði áðan, ég er enginn spámaður, elns og mér sjálfum er ljóst og allir aðrir vita, en ég ætla að leyfa mér að halda því fram, - það sést þá seinna, hvað ég hef verið fávís í þessu máli, - að þeir, sem berjast fyrir þessu máli nú, munu sumir verða óðfúsastir að afnema það og koma á annarri skipan.



Herra forseti. Kjördæmabreyting sú, sem andstöðuflokkar Framsfl. hafa nú stofnað til, hefur vakið meiri ólgu í landinu, en átt hefur sér stað um nokkurt annað mál í langatíð. Mótmæli gegn þessu tilræði við rétt héraðanna hafa borizt hvaðanæva af landinu, eins og mönnum er kunnugt. En á vörum flutningsmanna þessa máls heitir þessi kjördæmabylting samt réttlætismál, og einn flokkur, Sjálfstfl., hefur mikla tilburði í frammi til þess að eigna sér sérstaklega réttlætið í málinu. Það er í þriðja sinn á 26 árum, sem Sjálfstfl. tekur sér fyrir hendur með aðstoð annarra flokka að koma fram réttlætismáli í kjördæmaskipun landsins. Og í öll skiptin hefur hann andstæðinga Framsfl. með sér til að móta og framkvæma réttlætið. 1933 er Alþfl. með Sjálfstfl. í þessu fyrirtæki, 1942 eru bæði Alþfl. og kommúnistar með honum og að þessu sinni Alþfl. og Alþb. Þetta er orðið nokkurs konar hlutafélag á Alþingi, ef um kjördæmabreytingu á að ræða, og þar hefur forustuna og ræður mestu stærsti hluthafinn, Sjálfstfl. En hvernig stendur á því, að fyrst þessir flokkar komu fram réttlætismáli sínu 1942, þá þurfi þeir að gerbreyta öllu því réttlæti með nýju réttlætismáli nú? Var réttlætismálið 1942 ekkert nema blekking? Eða er réttlætið í kjördæmabyltingunni núna blekking? Það er ekki hægt að flytja tvö réttlætismál um sama efni, sem hvort stríðir gegn öðru, nema annaðhvort þeirra sé blekking, ef þau eru það þá ekki bæði. Þeir kunna að segja það, forsvarsmenn þessa máls, að vegna fólksflutninga í landinu síðan 1942 sé þessi kjördæmabylting réttlætismál nú. Þeim verður þó ekkert hald í þessari röksemdafærslu, því að hér á hæstv. Alþ. er enginn ágreiningur um fjölgun þingmanna í þéttbýli. Flutningsmenn þessa frv. gera ekki till. um fleiri þm. í þéttbýli, en framsóknarmenn gera í sínum till. Ef þeir ætla að sýna fram á réttlætið í till. sínum vegna fólksflutninganna, þá verða þeir að leita einhverra annarra ráða. Þegar menn berjast fyrir réttlæti, þá hljóta þeir um leið að vera að útrýma einhverju ranglæti. Hvaða ranglæti sögðust sjálfstæðismenn vera að útrýma 1942? Þeir sögðu, að Framsfl. hefði of marga þm., en Sjálfstfl. of fáa, og því væri réttlætismál að taka upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, fjölga um tvo þm. í Reykjavík og gera Siglufjörð að sérstöku kjördæmi. Þarna ætlaði Sjálfstfl. að vinna sex þingsæti af Framsfl. í tvímenningskjördæmunum. Það voru steiktu gæsirnar, sem þeir töluðu um. Og þeir ætluðu sér að vinna tvö þingsætin af þeim þremur, sem bætt var við með þessari stjórnarskrárbreytingu. Hver varð svo árangurinn? Fjölgaði þm. Sjálfstfl. um þessa 8 þá? Nei, það varð ekki. Þeim fjölgaði aðeins um 3, en þm. kommúnista fjölgaði um 67%. Þannig fór um réttlætismálið að því sinni. Hvernig má það vera, að þannig skuli takast til fyrir flokki, er flytur réttlætismál, mótar það frá byrjun og kemur því heilu í höfn að eigin ósk? Getur það viljað til í annað sinn, að réttlætismál sjálfstæðismanna leiði til andstæðrar niðurstöðu við það, sem þeir segja sjálfir, að það eigi að gera? Getur svo farið, að kjördæmabylting þeirra nú, reynist jafnmikil blekking og hún var 1942? Fer ekki að verða full þörf á því fyrir þjóðina að vara sig á réttlætismálum þeirra sjálfstæðismanna af þessu tagi? Það var einu sinni maður vestur á fjörðum, sem hafði jafnan frá mörgu að segja, en þótti ekki sem áreiðanlegust heimild. Hann varð þess var, að menn treystu ekki sögusögnum hans, svo að hann tók upp þann hátt að enda allar sögur sínar á þessum orðum: „Þetta er sannleikur.“ Eftir það vöruðu sig allir á honum. Þegar sjálfstæðismenn urðu þess varir 1942, að þjóðin tortryggði röksemdir þeirra í kjördæmamálinu, tóku þeir upp sama hátt og maðurinn fyrir vestan. Þeir hömruðu á slagorðinu „réttlætismál“. Í þessu máli veltur mest á því fyrir þjóðina, að hún geri sér grein fyrir því, svo sem kostur er, hvort hér er réttlætismál á ferðinni eða hvort hér eru hliðstæðar blekkingar viðhafðar og 1942. Til þess verður þjóðin að gera sér ljóst: Í fyrsta lagi, í hverju ágreiningurinn liggur milli flutningsmanna þessa máls annars vegar og framsóknarmanna hins vegar. Í öðru lagi, með hvaða hætti þeir flokkar, sem þetta mál hafa nú tekið upp, hafa fylgt réttlæti og lýðræði hingað til í þessu máli. Í þriðja lagi, hvort þessir sömu flokkar vilja virða meir sjálfsákvörðunarrétt fólksins í kjördæmunum eða flokksræði þeirra sjálfra. Og í fjórða lagi, hvort núverandi kjördæmi og einstakir kjósendur þeirra hafa betri eða verri aðstöðu um gang mála á Alþingi, eftir að búið er að leggja niður núverandi kjördæmi. Það er ekki neinum vanda bundið fyrir hvern sem er að gera sér grein fyrir, hvað á milli ber í till. þríflokkanna og till. framsóknarmanna í þessu máli. Ég nefni þá fyrst Reykjavík. Þríflokkarnir ætlast til, að þar verði 12 þm. Framsóknarmenn leggja líka til, að Reykjavík hafi 12 þm. Ekki er ágreiningur þarna um tölu þingmanna. Í hinu fyrirhugaða Vesturlandskjördæmi: Borgarfjarðarsýslu, Akranesi, Mýrasýslu, Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu og Dalasýslu - ætlast flm. þessa máls til að verði 5 þm. Framsóknarmenn leggja líka til, að 5 þm. verði á þessu landssvæði. Ekki er heldur ágreiningur þarna um tölu þingmanna. Alveg eins er þessu háttað í fyrirhuguðu kjördæmunum, Vestfjarðakjördæmi, Norðurlandskjördæmi vestra, Norðurlandskjördæmi eystra og Suðurlandskjördæmi, að á hverju þessu landssvæði fyrir sig er sami fjöldi þm. fyrirhugaður í tillögum þríflokkanna og tillögum framsóknarmanna. Það er hið fyrirhugaða Austurlandskjördæmi eitt, sem á að hafa færri þm. en framsóknarmenn leggja til að verði á því landssvæði. Þar eru þríflokkarnir með 5 þm., en framsóknarmenn með 6 í till. sínum. Samkv. þessu vilja flutningsmenn þessa frv., að kjördæmakosnir þingmenn í landinu öllu verði 49, en Framsfl. leggur til, að þeir verði 50. Þetta er þá allur munurinn á tillögum þríflokkanna og framsóknarmanna um tölu kjördæmakosinna þingmanna í landinu. Það munar einum manni. Um uppbótarþingmennina er það að segja, að flm. frv. vilja hafa þá 11, hvort sem nokkur þörf er á uppbótarþm. til jöfnunar milli þingflokka eða ekki. En framsóknarmenn leggja til, að þeir skuli vera allt að 10, og fer þá tala þeirra eftir því, hvort þörf er á þeim til jöfnunar, eins og verið hefur. Flutningsmenn kjördæmafrv. nú vilja því, að 60 þm. verði fyrir landið allt, framsóknarmenn hafa lagt til, að þeir verði allt að 60. Fyrst nokkur munur var á annað borð á þessum tvenns konar till. um þingmannafjölda, gat hann varla verið minni en þetta, enda er það ekki þessi munur, sem veldur þeim átökum, sem nú eru um þetta mál. En hvað er það þá, sem veldur átökunum? Það er sjálf byltingin í till. þríflokkanna. Það er réttindasviptingin, sem framkvæmd er með því að leggja niður öll hin fornu kjördæmi utan Reykjavíkur. Það er þetta, sem Sjálfstfl. og hjálparflokkum hans er svo mikið hjartans mál, að þeir virða ekki viðlits samkomulagstillögur framsóknarmanna. Og þegar þeir heyra andmælin utan úr kjördæmunum gegn þessu tilræði, þá hrópa þeir bara hærra: „réttlætismál“. Það er eitthvað meira, en lítið innifalið í þessu fyrirkomulagi, stóru hlutfallskjördæmunum, sem þríflokkunum geðjast svo vel að, að þeir skuli leggja þetta ofurkapp á að koma því fram. Það er ekki þingmannafjöldinn í landinu. Um hann má heita samkomulag. Það er ekki þingmannafjöldinn í þéttbýlinu. Um hann er fullt samkomulag. Það er ekki þingmannafjöldinn í hverjum landshluta út af fyrir sig. Um hann má heita samkomulag. Það eru ekki uppbótarsætin, þar munar mjög litlu. En það er afnám kjördæmanna. Það er kjarninn. Það er réttlætismálið. Með hverju rökstyðja þríflokkarnir það, að þessa byltingu þurfi að gera? Þeir rökstyðja það ekki allir á sama veg. En þó er það einna helzt, að Framsfl. hafi fengið svo marga þm. kjörna í einmenningskjördæmum, að það sé í ósamræmi við kjörfylgi hans í landinu. Hvers vegna hefur Framsfl. unnið sigur í einmenningskjördæmum, fremur en aðrir flokkar? Hvers vegna hefur t.d. Sjálfstfl. ekki unnið sigur í þessum kjördæmum? Hver hefur bannað honum það? Hefur hann ekki sömu aðstöðu til að afla sér fylgis í þessum kjördæmum eins og hver annar flokkur? Á að svipta einmenningskjördæmin tilverurétti sínum af því, að sum þeirra kusu ekki sjálfstæðismann á þing? Það er til önnur aðferð fyrir Sjálfstfl. til að jafna þetta misrétti, sem hann kallar svo. Það er að vinna af meiri heilindum að hagsmunamálum héraðanna á Alþingi, svo að hann hljóti kjörfylgi í þessum kjördæmum og sigrist þannig á framsóknarmönnum. Nei, þetta telja þeir sig ekki geta. Að eiga að vinna þessum kjördæmum meira gagn á Alþingi, en framsóknarmenn gera, það telja þeir sér um megn. Þá velja þeir heldur hina leiðina: að leggja kjördæmin hreinlega niður. Þessi kjördæmabylting er því ótvíræð uppgjöf Sjálfstfl. í því að geta aflað sér viðunandi kjörfylgis í einmenningskjördæmunum á móts við Framsfl. En er það ekki ósanngirni hjá mér eða öðrum að viðurkenna ekki þetta réttlætismál Sjálfstfl. og hjálparflokka hans? Hefur það nokkurn tíma verið annað, en heilög réttlætiskennd hjá Sjálfstfl., að minni hl. kjósenda fái ekki meiri hl. fulltrúa? Hafa þeir sjálfstæðismenn ekki alltaf og alls staðar reynt að fylgja þessari réttlætisreglu? Hafa þeir nokkurn tíma látið afstöðu til flokka ráða gerðum sínum í þessu réttlætismáli? 1937 myndaði Sjálfstfl. hræðslubandalag með Bændaflokknum til þess að ná meiri hluta á Alþingi í kosningunum þá. Engin von var til þess, að þetta bandalag fengi meiri hl. atkv. í landinu. En þeir ætluðu sér samt að reyna að fá meiri hl. þm. á Alþingi. Í bæjarstjórnarkosningum, bæði í Reykjavík og öðrum bæjarfélögum, hefur Sjálfstfl. þráfaldlega fengið meiri hl. bæjarfulltrúa, en verið í minni hl. meðal kjósenda. Ekki hefur þess orðið vart, að flokkurinn hafi kunnað þessu „réttlæti“ neitt illa. En gleggsta dæmið um afstöðu Sjálfstfl. til réttlætismálsins er frá alþingiskosningunum 1953. Þá fékk Sjálfstfl. 37% af atkvæðamagninu í landinu, en hann fékk kosinn 21 þingmann eða 42.3% af þingmönnum. Nú hafði flokkurinn lengi haldið því fram í áróðri sínum fyrir breyttri kjördæmaskipun, að flokkum bæri þingmannafjöldi í samræmi við atkvæðamagn þeirra við kosningar. En í kosningunum 1953 gerðist það fyrirbæri, að Sjálfstfl. fékk tveimur þm. fleira en honum hefði borið samkvæmt þessari höfðatölureglu flokksins sjálfs. Ekki kvartaði samt flokkurinn undan því, að hann hefði fengið of marga þm. Hins vegar kvartaði hann undan öðru. Hann kvartaði undan því, að hann skyldi ekki hafa fengið 344 atkvæðum fleira í víssum kjördæmum, því að þá hefði hann fengið meiri hl. á Alþingi. Og þeir töldu, sjálfstæðismenn þá, að þjóðinni hefði varla getað hlotnazt meiri hamingja, en ef svo hefði farið. Það var því að dómi sjálfstæðismanna hámark réttlætis í alþingiskosningum, ef þeirra flokkur hefði fengið yfir 50% af þingmönnum út á 37% af atkvæðamagni í landinu. Þegar þeir sjálfstæðismenn þóttust sjá fram á það 1953, að þeir gætu e.t.v. náð þessari tegund „réttlætis“ í kosningum að óbreyttri kjördæmaskipun með örfárra atkv. viðbót í víssum kjördæmum, þá var það, sem formaður stjórnarskrárnefndar, hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, var ekki lengi að snúa við blaðinu. Hann lét stjskrn. hætta störfum, en hóf undirbúning að þessu marki. Þar með var fengin skýringin á því, hvers vegna stjskrn. hætti störfum einmitt á árinu 1953. Enginn íslenzkur stjórnmálaflokkur hefur eins oft talað um lýðræði og Sjálfstfl., enginn flokkur talað eins oft um réttlæti og jafnrétti og hann. En þegar hefur átt að framkvæma þetta lýðræði, þetta réttlæti og jafnrétti, þá hefur útkoman viljað verða hjá þessum flokki lík því, sem hún varð í málflutningnum eftir kosningarnar 1953. Þegar þessi flokkur talar um réttlætismál og jafnrétti kjósenda, þá meinar hann 37% réttlætið frá 1953 og bæjarstjórnarjafnréttið, bæði í Reykjavík og annars staðar, sem ríkt hefur stundum áratugum saman, ef það hefur verið honum í hag. Forsvarsmenn þessarar kjördæmabyltingar leggja sig mjög fram um að sýna réttlætið í hlutfallskosningum í stórum kjördæmum. Þeir hafa verið minntir á, að ekki eru hlutfallskosningar í ýmsum almennum félagssamtökum manna, bæði innanlands og utan, ekki í verkalýðsfélögum, ekki í kosningum til sýslunefnda, meira að segja eru ekki hlutfallskosningar til Sameinuðu þjóðanna. Það hefur orðið lítið um svör við þessu, en þó hefur aðalritstjóri Morgunblaðsins, hv. 1. þm. Reykv., reynt að svara þessu um Sameinuðu þjóðirnar í Mbl. 12. apríl. Þar segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Tal um styrkleika Sameinuðu þjóðanna minnir á þessa fjarstæðu um fornhelgi kjördæmanna. Fundir Sameinuðu þjóðanna eru að vísu góðra gjalda verðir, en styrkleikanum hefur þar ekki verið fyrir að fara, sbr. örlög Ungverja og Tíbetbúa nú.“ Á þessu er auðséð, að Sameinuðu þjóðirnar eiga ekki sérstaklega upp á pallborðið hjá þessum hv. þm. Þær hafa ekki einu sinni vit á að koma á hjá sér hlutfallskosningu! Þær hafa ekki enn þá komið auga á réttlætismálið. Hitt er svo annað mál, sem helzt má skilja á þessum orðum hv. þm., að því leyti sem hægt er að skilja þau, hvort hlutfallskosningar á fulltrúum til Sameinuðu þjóðanna hefðu komið í veg fyrir atburðina í Ungverjalandi og Tíbet. En þessi forustumaður Sjálfstfl. í kjördæmamálinu nú, hv. 1. þm. Reykv., hefur ekki alltaf verið samkvæmur sjálfum sér í rökstuðningi sínum fyrir réttlæti hlutfallskosninga í stórum kjördæmum. Í stjórnarskrárn. lagði hann fram till. um, að landinu skyldi skipt upp í einmenningskjördæmi. Það hefði óneitanlega verið nokkur búhnykkur fyrir Sjálfstfl. að skipta Reykjavík upp í einmenningskjördæmi, t.d. 17, eins og þá var orðað, því að þá hefði þessi flokkur getað fengið alla þm. og það jafnvel, þótt hann hefði verið í minni hl. meðal kjósendanna í bænum. Þetta var stór hugsjón! Þetta var mikið réttlætismál þá! Nú er það hins vegar réttlætismál þessa sama flokks og forustumanna hans að afnema öll einmenningskjördæmi, af því að þau séu svo ranglát. Hv. 2. þm. Skagf. var einn af ræðumönnum Sjálfstfl. við útvarpsumr. í Nd. um þetta mál. Ræða hans var málefnaleg. Hann var sá eini ræðumanna Sjálfstfl. í útvarpsumr., er leitaðist við að rökstyðja kjördæmamálið. Hann hefur að sjálfsögðu verið til þess kjörinn af flokknum. Málflutningur hans er því málflutningur Sjálfstfl., enda var ræða hans birt í Morgunbl. Það er því skylt að athuga sérstaklega ræðu hv. 2. þm. Skagf., og mun ég drepa á nokkur helztu atriðin, sem mér finnst vera þar athyglisverð. Hv. 2. þm. Skagf. kvartar mjög undan því, að Framsfl. hafi ekki fyrir löngu gengið til samninga við fulltrúa þéttbýlisins til þess að tryggja rétt sveitanna, meðan þar bjó fleira fólk og samningsaðstaðan var því sterkari. Um þetta sagði þessi hv. þm. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Það er engu líkara en að forustumenn Framsfl. hafi stöðugt verið að bíða eftir, að samningsaðstaðan við fulltrúa þéttbýlisins yrði sem allra verst fyrir sveitirnar, og nú vilja þeir bíða enn til 1960 eða hver veit hvað.“ Hverjir voru þessir fulltrúar þéttbýlisins, er þurfti að ná samningum við fyrir sveitirnar? Hverjir eru það, sem nú eru orðnir hálfu verri í samningum við sveitirnar, af því að sveitafólki hefur fækkað? Eru það ekki fyrst og fremst sjálfstæðismenn, flokksfélagar hv. 2. þm. Skagf., og þar á meðal hann sjálfur, þessir fulltrúar þéttbýlisins? Og hann telur, að samningsaðstaðan sé nú orðin sú versta, sem hún hefur orðið. Þegar komin er ríkisstj., sem Sjálfstfl. styður og ber ábyrgð á og hefur það aðalhlutverk að leysa kjördæmamálið samkv. kröfu Sjálfstfl., þá er samningsaðstaðan orðin sú versta fyrir sveitirnar. Þetta er ekki lítilsverð játning. Hv. 2. þm. Skagf. gerir mjög mikið úr þeirri hörku, er eigi sér stað í kosningum í einmenningskjördæmum, gagnstætt því, er sé í stórum kjördæmum með hlutfallskosningum. Í hvaða einmenningskjördæmum ætli það hafi átt sér stað, að komið hafi verið níu sinnum yfir kjördaginn heim á heimili kjósanda, sem ætlaði sér ekki að kjósa, til þess að fá hann á kjörstað? Þetta hefur gerzt í Reykjavík. Í hvaða einmenningskjördæmi hefur sjúklingur verið fluttur í sjúkrarúmi á kjörstað? Þetta hefur oft gerzt í Reykjavík. Í hvaða einmenningskjördæmi hefur vanheill kjósandi hreinlega dáið við dyr kjörklefans? Þetta hefur gerzt í Reykjavík. Og má nærri geta, hvort slíkt getur ekki stafað af því, hversu hart er gengið að fólki að sækja kjörfund. Þessi sýnishorn af því, sem gerist á kjördegi í stóru kjördæmi, benda til þess, að kosningahitinn og harkan á undan kjördegi muni vera nokkur. Þó segir þessi aðalmálsvari Sjálfstfl. í þessu máli í hv. Nd. við útvarpsumræðurnar, að harkan muni vera minni í stóru kjördæmi en litlu. Hv. 2. þm. Skagf. segir í þessari ræðu sinni, að hætt sé við, að harkan í einmenningskjördæmi verði svo mikil, að öllum vopnum sé beitt til þess að ná síðustu vafaatkvæðunum. Hann telur hins vegar ekki hættu á þessu í stórum kjördæmum með hlutfallskosningum. Ég hef nefnt hér dæmi. Hvernig má það vera, að síðustu atkv. í einmenningskjördæmi séu eftirsóknarverðar,en síðustu atkv. í stórum kjördæmum með hlutfallskosningum? Er ekki öllum það ljóst, að úrslit kosninga geta oltið á einu atkvæði, jafnt í stóru kjördæmi sem litlu? Það er því merkilegra að heyra þetta frá þessum hv. þm., að ætla mætti, að hann myndi, hvað gerðist í Skagafirði einu sinni. Þá urðu jöfn atkv. þar hjá tveimur frambjóðendum, svo að hlutkesti skar úr. Þetta var ekki sérstaklega lítið kjördæmi, þvert á móti eitt af þeim stærstu þá í landinu, og þetta var ekki einmenningskjördæmi. Og hvað hefur gerzt í Reykjavík? Hefur ekki fólkið verið rifið upp úr svefni og keyrt á kjörstað til þess að ná síðustu vafaatkvæðunum, eins og þessi hv. þm. orðar það? Hvenær hefur það gerzt í einmenningskjördæmunum? Hv. 2. þm. Skagf. segir í þessari ræðu sinni, að í stórum kjördæmum hafi héruðin miklu sterkari aðstöðu til að koma fram áhugamálum sínum, þetta sé vegna þess, að þar verði þingmenn úr fleiri, en einum flokki, en ef þingmaður sé einn fyrir kjördæmið og lendi í stjórnarandstöðu, séu dæmi til þess, að kjördæmi hans sé látið gjalda þess hjá stjórnarflokknum, svo að þm. komi engu máli fram á Alþingi fyrir sitt kjördæmi. Þessi hv. þm. talar um refsingar af þessu tagi, sem hann þekki af 17 ára þingmannsreynslu. Mér þykja þessar staðhæfingar hinar furðulegustu. Ég get að vísu ekki dæmt um, hvort slíkum refsiaðgerðum hefur nokkurn tíma verið beitt eða ekki. En þau ár, sem ég hef setið á þingi, hef ég ekki séð örla á slíkum vinnubrögðum, og hef ég þó verið í stjórnaraðstöðu og stjórnarandstöðu. Eða hvaða dæmi ætli sé hægt að nefna um það hér á landi, að þm. í einmenningskjördæmi hafi engu máli komið fram á Alþingi af þessum ástæðum? Er það trúleg saga, að nokkrum stjórnarflokki þætti sér henta það að ætla að svelta þannig kjósendur í einhverju kjördæmi til fylgis við sig, eða hvaða líkur eru til þess, að kjósendur mundu snúast til fylgis við slíkan flokk, því að allir flokkar vilja ávinna sér traust kjósenda? Mér finnst þessi fullyrðing hv. 2. þm. Skagf. eitt hið fjarstæðukenndasta í ræðu hans. Ég vil minna á störf hv. fjvn. Alþingis. Sú n. fer með einhver hin allra þýðingarmestu mál og þá ekki sízt hin viðkvæmustu hagsmunamál hinna einstöku kjördæma. Þessi n. fær til meðferðar óskir og margs konar erindi frá hverjum einasta alþm. og meira og minna brennandi hagsmunamál hvers einasta kjördæmis. Ef stjórnarflokkur hugsar sér að beita eitthvert kjördæmi þeim fantabrögðum, er hv. 2. þm. Skagf. talar um, þá er sannarlega tækifæri til þess innan fjvn. Ég vil því spyrja: Hvenær hefur það komið fyrir, að þm. einmenningskjördæmis hafi ekki komið fram einu einasta máli í þessari n. eða á Alþ. yfirleitt? Hver vill taka að sér að nefna dæmi um það? Þá segir hv. 2. þm. Skagf. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Því er mjög haldið á lofti af framsóknarmönnum, að með hlutfallskosningum í stórum kjördæmum rofni núverandi persónutengsl milli kjósenda og þingmanna þeirra, þ.e. samflokksmanna þingmannsins í kjördæminu. En hvað um þann fjölda kjósenda, sem telur sig ekki eiga neinn þm. í sínu kjördæmi, heldur andstæðing, sem hann væntir einskis af og sízt til góðs fyrir sig og sín málefni?“ Ég vil benda á, að þessi klausa úr ræðu hv. 2. þm. Skagf. lýsir ekki aðeins hugsunarhætti hans, heldur talar hann hér fyrir flokk sinn, Sjálfstfl., og túlkar þann hugsunarhátt, sem þar ræður ríkjum. Ætli einhverjum ofbjóði ekki það hyldýpi flokksofstækis, sem lýsir sér í þessum orðum hv. 2. þm. Skagf.? Samkv. þessu ættu framsóknarmenn t.d. á Snæfellsnesi að líta svo á, að þeir eigi engan þm., heldur andstæðing, sem þeir vænti einskis af nema ills eins fyrir sig og sín málefni. Þannig ættu þá framsóknarmenn að líta á hv. þm. N-Ísf., hv. þm. V-Sk. og hv. þm. Vestm., svo að ég nefni dæmi. Þetta gefur til kynna, hvernig Sjálfstfl. ætlast til, að flokksmenn hans líti á þá framsóknarþingmenn, sem sæti eiga á Alþ. fyrir einmenningskjördæmi. Þótt þessi kenning sé forustuliði sjálfstæðismanna í Morgunblaðshöllinni lögmál, er þeir heimta að liðsmenn þeirra brjóti ekki, þá hafa þeir ekki enn þá fengið liðsmenn sína úti um land til að trúa á þessa kenningu, hvað þá fylgismenn annarra flokka. Ég hef aldrei haft spurnir af alþm., sem hefur ekki reynt að beita sér fyrir hagsmunamálum síns kjördæmis, hverjir sem nytu góðs af framgangi þeirra mála innan kjördæmisins. Hitt er svo aftur á móti nokkurs konar gestaþraut, hvernig t.d. sjálfstæðisþm. í einmenningskjördæmi getur komið fram hagsmunamáli kjördæmisins á Alþingi án þess, að nokkrir andstæðingar hans í kjördæminu njóti góðs af því. En þetta yrði hann að gera, ef nokkur heil brú væri í þessum málflutningi þeirra sjálfstæðismanna. Það er furðulegt, að gamall og reyndur hv. þm. skuli halda því fram fyrir hönd síns flokks, að andstæðingar þm. í einmenningskjördæmi telji sig engan þm. eiga, heldur andstæðing, sem þeir vænti einskis af og sízt til góðs fyrir sig og sín málefni. Svo á þetta að vera rökstuðningur fyrir því, að leggja verði niður öll einmenningskjördæmi í landinu. En svo slær í baksegl, sem kallað er, hjá þessum hv. málflutningsmanni Sjálfstfl., og það var varla við öðru að búast. Í ræðu sinni segir hann m.a. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Vafalaust þykir ýmsum kjósendum Sjálfstfl. og fleirum í einmenningskjördæmum, sem lengi hafa haft samflokksmann fyrir þm., súrt í broti að geta ekki haft þm. áfram einir út af fyrir sig.“Ósjálfrátt hrekkur það úr penna þessa hv. þm., þegar hann semur þessa ræðu, að kjósendum í einmenningskjördæmi muni vafalaust þykja súrt í broti að geta ekki haft þm. út af fyrir sig, og það er einn af forvígismönnum þeirra sjálfstæðismanna í því að leggja niður öll einmenningskjördæmin, sem segir þetta. Hann segir blátt áfram, að sjálfstæðismönnum muni vafalaust þykja súrt í broti hans eigið athæfi og flokksmanna hans. Hann hefur hins vegar minni áhyggjur af því, þótt öðrum en sjálfstæðismönnum þyki súrt í broti, en hann nefnir það þó, að svo muni fleirum þykja. En hv. þm. hefur sín huggunarorð að mæla til þessara óánægðu kjósenda. Hann segir: Þeir, sem þannig hugsa, hafa ekki komizt í þá raun að hafa andstæðing fyrir þm., t.d. mann, sem þeir hafa ekki getað trúað, sem þeir hafa ekki getað snúið sér til og hefur af ráðnum hug unnið gegn pólitískum hagsmunamálum þeirra. Skyldi þessi hugleiðing vera ætluð íhaldsandstæðingum í þeim kjördæmum, sem ég nefndi áðan? En ef þetta er rétt hjá þessum hv. þm., þessum forustumanni Sjálfstfl. í kjördæmamálinu, að þingmenn í einmenningskjördæmi séu allir þessir fantar, eins og hann lýsir þeim, geta þeir þá ekki þjónað þessu innræti sínu alveg eins, þótt þeir séu kosnir í stóru kjördæmi með hlutfallskosningum? Hv. þm. vikur að því í þessari sömu ræðu, að hann hafi orðið þess var, að menn búist við, að afskekktar sveitir og sýslur verði útundan og afræktar, þegar stóru kjördæmin eru komin til. Var það furða, þótt hv. þm. yrði þessarar skoðunar var? En hann hefur svar við þessu. Ef einhver einn af hinum 5–6 þm. stóra kjördæmisins verður þess var, að hinir 4–5 ætli að vanrækja einhverja sveit eða sýslu í kjördæminu, þá hlýtur hann að nota tækifærið og leggja rækt við þetta fólk til að afla sér kjörfylgis. Það er eins og hv. þm. hugsi sér þetta líkt og kindur við jötu. Ef ein kindin afézt, þá kannske hún vilji það, sem hinar skildu eftir. Ef einn þm. af 5 í stóru kjördæmi nýtur sín ekki á Alþingi fyrir ofríki þeirra, er aðalfylgið hafa innan þéttbýlisins í kjördæminu, þá kannske hann vilji fara að sinna málum hinna afskekktari sveita eða sýsluhéraða, sem hinir hirtu ekki um. Ef einhver þm. flyti inn á þing þannig á kjörfylgi í afskekktustu byggðarlögum kjördæmisins, gæti þá ekki komið til framkvæmda þessi flokksregla, sem hv. 2. þm. Skagf. hefur túlkað svo mjög í ræðu sinni, að slíkur maður kæmi ekki máli fram á Alþingi fyrir ofríki hinna, er höfðu aðalfylgið þar, sem flest var fólkið í þéttbýlinu? Hitt hleypur svo þessi hv. þm. alveg yfir, að allir frambjóðendur í stóru kjördæmi leggi höfuðáherzlu á að afla sér kjörfylgis þar, sem flest fólkið býr innan kjördæmisins, af því að þar er mest að vinna, og þess vegna verði dreifbýlið útundan. Það er ekki sízt þetta, sem fólkið í einmenningskjördæmunum sér og skilur að verður afleiðing kjördæmabyltingarinnar. Og þetta skilur hv. 2. þm. Skagf., það getur ekki farið hjá því, enda er hann ekki alveg áhyggjulaus í þessu efni. Ef út af kann að bera með umhyggju þm. í stóru kjördæmi fyrir áhugamálum afskekktari byggða eða sýslufélaga, þá hefur hann ráð að kenna mönnum. Hann segir orðrétt í ræðu sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Loks hafa jafnvel lítil byggðarlög handhægt og áhrifamikið ráð, sem ég veit til, að hefur verið beitt til að koma fram áhugamáli, sem fulltrúum byggðarlags þótti hafa dregizt um of. En það var að mynda almenn samtök og tilkynna þeim frambjóðendum, er mest áttu í hættu, að enginn kæmi þaðan á kjörstað, nema þeir skuldbyndu sig til að koma því fram, er þeir kröfðust.“ Hvað er það, sem raunverulega felst í þessari ráðleggingu hv. 2. þm. Skagf.? Það er einfaldlega þetta: Það er viðbúið, að afskekktari byggðarlög í stóru kjördæmi verði vanrækt, en þá skuluð þið, kjósendur góðir, hafa mín ráð, tilkynnið þið frambjóðendum, að þið ætlið ekki að kjósa, nema þið fáið ykkar mál fram. Farið þið bara í verkfall. Notfærið ykkur kosti einmenningskjördæmisins að standa sér til þess að reyna að knýja fram ykkar mál, þegar þið eruð orðnir aðeins brot úr stóru kjördæmi. Og ef svo kynni að fara, að ykkar mál stríði gegn hagsmunum annars héraðs í kjördæminu, svo að engir frambjóðendur þori að lofa ykkur fylgi í málum, þá sitjið þið bara heima, kjósið ekkert, gerið verkfall. Þetta var ráðið, að afsala sér kosningarréttinum, þessum þýðingarmikla rétti í lýðfrjálsu landi, sem er grundvöllur lýðræðis og þingræðis. Og hv. 2. þm. Skagf. gerir ráð fyrir því, að til slíkra örþrifaráða þurfi menn að grípa í afskekktari héruðum, því að annars væri hann ekki að kenna mönnum þetta ráð. Þá talar hv. 2. þm. Skagf. um það í þessari ræðu, að til framboðs í einmenningskjördæmin séu menn iðulega sóttir til Reykjavíkur, en með hlutfallskosningu í stórum kjördæmum muni þetta breytast, þá verði hægt að hafa frambjóðendur úr héraðinu neðar á framboðslistanum. Eftir þessu að dæma telur hv. þm. mjög hæpið fyrir heimamann í einmenningskjördæmi að vera þar í framboði, sennilega af því, að hann verði að standa einn fyrir sínu máli, og í stóru kjördæmi með hlutfallskosningum verði líka þaulvanur stjórnmálamaður að verða efstur á lista, þó að hann sé úr Reykjavík, en heimamenn geti komið neðar á listunum. Ekki veit ég, hvort á að taka þetta sem einhverja vísbendingu um það, hvernig Sjálfstfl. muni raða mönnum á framboðslista sína í hinum væntanlegu stóru kjördæmum. En hitt verð ég að segja, að þarna er heimamönnunum ekki ætlaður of stór hluturinn. Eins og ég hef drepið á, telur hv. 2. þm. Skagf. ekki mikils virði hin persónulegu tengsl milli þm. og kjósenda í einmenningskjördæmum. En aðrir hv. þm. Sjálfstfl. hafa hins vegar talað um, að samgöngur séu nú orðnar svo góðar í landinu, að þessi tengsl geti haldizt, þótt stóru kjördæmin komi til. Í þessu efni vil ég nefna Barðastrandarsýslu, því að þar er ég kunnugastur. Um 20–30 ára skeið hafa þingmenn þessa kjördæmis haft sérstaklega náin tengsl við kjósendurna þar. Þó er þessi sýsla einhver hin erfiðasta yfirferðar í landinu. Hún er meira og minna sundurskorin af 15 fjörðum. Til þess að komast í allar byggðir sýslunnar er yfir 11 fjallgarða að fara, en þar að auki er eitt sveitarfélagið í eyjum á Breiðafirði. Allir þjóðvegir sýslunnar milli héraða eru lokaðir frá hausti til vors. Þrátt fyrir allt þetta hafa þm. þessa kjördæmis lagt á sig að hafa samband við kjósendur með því að halda landsmálafundi í hverju einasta sveitarfélagi á hverju ári. Þeir hafa auk þess lagt leið sína á svo að segja hvert sveitarheimili sýslunnar einu sinni til tvisvar á hverju kjörtímabili. Hvernig verður svo aðstaðan fyrir þingmenn hins væntanlega Vestfjarðakjördæmis að halda uppi svona nánum tengslum við kjósendur í hinu stóra kjördæmi? Auðvitað er það með öllu útilokað. Svipaða sögu er að segja um önnur sýslufélög á Vestfjörðum. Tengslin milli kjósenda og þingmanna eru að miklu leyti úr sögunni með þessari kjördæmabreytingu. Og þetta hlýtur líka að vera einn megintilgangurinn með kjördæmabyltingunni, að draga sem mest úr áhrifum einstakra byggðarlaga á gang mála á Alþingi, að minnka áhrif dreifbýlis til hagsbóta fyrir þéttbýlið, að koma sem mest í veg fyrir það, sem forsvarsmenn þessa máls kalla hreppapólitík, þ.e. að einstakir kjósendur, einstök byggðarlög og jafnvel einstök sýslufélög geti beitt áhrifum sínum á gang mála með beinum og nánum tengslum við þingmann sinn. Þessu á að ná með nógu stórum kjördæmum, sem enginn einstakur þm. nær yfir til náinna kynna við kjósendurna. Fyrir 17 árum sóru þeir flokkar fyrir það, sem nú beita sér fyrir þessari byltingu, að slíkt tilræði yrði framið við byggðir þessa lands, en nú eru þeir samt að framkvæma það og kalla það réttlætismál. Eftir hæfilegan tíma er þessum flokkum, fyllilega til þess trúandi að segja sem svo: Þessi átta stóru kjördæmi hafa ekki náð tilgangi sínum. Þau eru svo misstór, að ekki er við það unandi. Það eru svo miklu færri kjósendur á bak við hvern þm. í einu þeirra á móts við annað, að þessu verður að breyta. Það er réttlætismál að gera landið allt að einu kjördæmi. Það er líka svo mikill munur á því fyrir kjósendurna í landinu að geta snúið sér til 60 þm. með erindi sín, í staðinn fyrir 5–6. Þeir, sem ekki vilja fylgja því réttlætismáli að gera landið allt að einu kjördæmi, eru að halda í ranglætið. Þessi þróun málanna er beint og eðlilegt áframhald af því, sem nú er verið að gera. Þess hefur gætt hjá þeim flokkum, sem flytja þetta mál, að ein af ástæðunum fyrir því, að breyta þurfi kjördæmaskipuninni, sé kosningabandalag það, sem Framsfl. og Alþfl. höfðu í síðustu kosningum. Sjálfstfl. og Alþb. hafa lagt nokkra áherzlu á þetta atriði. Alþfl. hefur hins vegar haldið þessu minna á lofti. Ekki hefur hann þó mér vitanlega mótmælt þessum málflutningi félaga sinna. Það er því vel hugsanlegt, að hann sé sama sinnis og þeir í þessu efni, en hafi bara ekki talið sig hafa efni á að vera að hafa hátt um það, því að þá væri svo nærri höggvið honum sjálfum. Eitt er þó a.m.k. víst í þessu máli, að þeir forustumenn Alþfl., sem beittu sér fyrir þeirri byltingu í kjördæmamálinu í fyrrasumar með blaðaskrifum og á mannfundum, sem nú er verið að framkvæma, það eru sömu forustumennirnir er mynduðu bandalagið með Sjálfstfl. í verkalýðsfélögunum í Reykjavík til þess að grafa undan ríkisstjórn vinstri flokkanna. Einn höfuðforingi Alþfl. í þessu fyrirtæki var herra Jón P. Emils lögfræðingur, er skrifaði greinar í Alþýðublaðið í fyrra um fá og stór kjördæmi með hlutfallskosningum og hélt svo stóra ræðu um málið á stúdentafundi í vetur, er síðan var útvarpað. Í þessari ræðu fléttar hann saman tvö höfuðviðfangsefni Alþfl., er flokknum beri að leggja megináherzlu á. Annað þeirra er kjördæmabyltingin, sem nú er verið að koma á. Hitt er það, að Alþfl. og Sjálfstfl. hafi með sér varanlegt bandalag. Að þessum tveimur stefnumálum Alþfl. hefur þessi foringi flokksins unnið árum saman ásamt mörgum öðrum flokksforingjum í Reykjavík utan þings. Og herra Jón P. Emils fór ekki í neina launkofa með skoðanir sínar í stóru ræðunni á stúdentafundinum. Hann vissi sig vera að bera merki flokksins hátt og glæsilega frammi fyrir þjóðinni í ræðu, sem fyrir fram var ákveðið að útvarpa. Um samstarf Alþfl. og Sjálfstfl. fórust honum m.a. þannig orð í þessari ræðu: „Hygg ég, að fylgismenn annarra flokka eigi ekki betri samstöðu, en Alþfl. og Sjálfstfl. Þeir hafa haft samstöðu í verkalýðsfélögunum, og það er annars reikningsdæmi, hver áhrif Alþfl. væru í þessum félögum, ef ekki hefði notið við hins heilladrjúga samstarfs við Sjálfstfl. Samvinna þessara flokka hefur verið hin ákjósanlegasta. Þar mætast heilbrigðustu öfl þjóðfélagsins.“ Þetta voru orð þessa foringja Alþfl. Nú virðast allar vonir herra Jóns P. Emils og félaga hans í þessum málum vera að rætast. Hið heilladrjúga samstarf við Sjálfstfl. í verkalýðsfélögunum virðist hafa borið þann árangur, er til var ætlazt. Samvinna þessara flokka um lausn kjördæmamálsins hefur reynzt hin ákjósanlegasta. Heilbrigðustu öfl þjóðfélagsins hafa náð að vinna saman. Það er eitt og aðeins eitt, sem ekki er fengin full víssa um enn þá. Það er það, hvort hin heilladrjúga samvinna Alþfl. og Sjálfstfl. getur orðið nógu langvarandi, hvort þessi heilbrigðustu öfl þjóðfélagsins bera gæfu til að vinna saman í framtíðinni með jafnmiklum árangri og í fyrrasumar í verkalýðsfélögunum. Það eru óneitanlega nokkrar líkur til, að þetta geti orðið, ef Alþfl. reynist trúr í samstarfinu og stendur heill og óskiptur við gerða samninga, ef hann ætlar samstarfsflokknum áhrifavald innan verkalýðshreyfingarinnar, eins og hann nú vill tryggja honum með hlutfallskosningum í stórum kjördæmum á móts við Alþfl., og ef hann heldur yfirleitt ekki allt of fast við kennisetningar verkalýðsflokks, heldur tekur fullt tillit til hagsmuna atvinnurekenda og fésýslumanna og skilur þýðingu hins heilladrjúga samstarfs þessara heilbrigðustu afla þjóðfélagsins, eins og þessi forustumaður orðar það.

Forseti (PZ): Nú vantar klukkuna ellefu mínútur í fjögur, og ég vildi gjarnan spyrja næsta mann á mælendaskrá, hvort hann haldi, að honum nægi það. Það er laugardagur í dag og ekki vani að halda fundi þá og allra sízt fram á kvöld. Ef hann telur, að sér nægi það ekki, - það eru líka fleiri á mælendaskrá, - þá sé ég ekki ástæðu til að halda fundinum áfram, og verður þá umræðu frestað.

Er nokkuð því til fyrirstöðu að halda fund síðdegis í dag?

Ja, það er laugardagur og vantar tvo varaforseta. 



Ég vil beina þeim eindregnu tilmælum til forseta, að hann haldi fundi áfram síðdegis í dag. Ég sé ekki, hvort nokkur gild rök eru fyrir því að neita að halda fundi áfram í dag, til þess að reyna að koma málinu áleiðis til n. Það er engin ástæða til þess, - eða ég hef a.m.k. ekki heyrt nokkrar ástæður fyrir því. Það er orðinn það langur þingtíminn, og það er vitað, að nú líður að því, að á að fara að slita þingi, búið að afgreiða fjárl., og ég sé ekki nokkra ástæðu til að vera að gera tilraun til að lengja enn þingtímann með því að neita um fund síðdegis í dag.

Forseti (PZ): Hv. 6. þm. Reykv. óskar eftir því, að fundinum verði haldið áfram. Við því vil ég segja þetta: Í fyrsta lagi það, sem ég er búinn að segja, að það er laugardagur í dag, og það er ekki venjulegur fundartími í Alþ. Í öðru lagi, varaforseti er hér enginn, og orðið er þess vegna tekið af mér, því að ég er á mælendaskrá. Það hefði ég þó sætt mig við, þótt ég hefði ekkert sagt við þessa umr., hefði klukkan ekki verið orðin svona margt og hefði hv. þm. V-Ísf. getað verið það stuttorður, að hann hefði lokið ræðu sinni fyrir klukkan fjögur. Það tel ég víst, að hann geti ekki, og þess vegna verður málið tekið út af dagskrá og umr. frestað.



Ég vil mjög mótmæla þeirri ákvörðun forseta að taka málið út af dagskrá nú og fresta umr. Það vita allir hv. þm., að Alþingi hefur setið meginhluta vetrar svo til auðum höndum, og þó að nú yrði haldinn eftirmiðdagsfundur hér í þessari hv. þd., þá væri vissulega ekki þröngvað kosti hv. deildarmanna. Þar sem nú hæstv. forseti ber það fyrir sig í þessari ákvörðun sinni, að ég hafi kvatt mér hljóðs, þá vil ég þó gera tilraun til þess, að hv. d. geti lokið umr. um þetta mál nú á þessum fundi, og býð því hæstv. forseta að falla frá orðinu við þessa umr., ef hann þá treysti sér til þess að ljúka umr., en að sjálfsögðu gegn því þá, að aðrir tali ekki.

Forseti (PZ): Ég er búinn að geta þess, að ég er sjálfur á mælendaskrá og varaforseti er hér enginn, og þm. hafa ekki hingað til sótt fundi svo vel, að það sé ástæða til að halda fundi á ekki venjulegum þingtíma. Málið er tekið út af dagskrá og umr. frestað.