Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Áður en gengið er til dagskrár skal tekið fram að á þessum fundi verða umræður utan dagskrár um málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna. Umræðan hefst fljótlega og fer fram skv. 2. mgr. 32. gr. þingskapa.



Svo stendur á að það eru allmargar vikur liðnar frá því að mál þetta kom til umræðu og var þá lokið framsögu fyrir málinu. En með því að langur tími er liðinn mun 1. flm. þessarar þáltill. innleiða umræðuna á ný í stuttu máli.



Herra forseti. Eins og fram kemur í till. er markmið hennar að leysa vandamál þeirra húsbyggjenda sem eiga nú við greiðsluerfiðleika að stríða með skjótum hætti og án þess að þurfi til að koma lagabreytingar eða tafsamar afgreiðslur Alþingis. Lykilatriðið í þessari till. er að nú þegar yrði sett á stofn sérstök ráðgjafardeild við Húsnæðisstofnun ríkisins sem hæstv. félmrh. hefur raunar þegar afgreitt og afgreiddi eftir að þessi till. var fram komin þannig að lykilatriðið fyrir afgreiðslu málsins með þeim hætti sem tillaga er gerð um í þessari þáltill. er þegar til staðar. Till. gerir síðan ráð fyrir því að þessi ráðgjafardeild fylgist með kröfum og auglýsingum um nauðungaruppboð á íbúðarhúsnæði og taki frumkvæði ef talið verði að nauðungaruppboði verði vart forðað og bjóði íbúðareiganda ráðgjöf. Þiggi íbúðareigandi ráðgjöf, hvort sem hann leitar sjálfur til ráðgjafarþjónustunnar við slíkar aðstæður eða hún hafi frumkvæði að því að bjóða ráðgjöfina og boðið er þegið, er lagt til f tillgr. að húsbyggjandanum verði bent á eða reynt að tryggja að forsendum sé fullnægt fyrir því að veita megi greiðslustöðvun skv. II. kafla gjaldþrotalaga nr. 6 frá 5. maí 1978. Þessi ákvæði hafa ítrekað verið notuð ef um er að ræða fyrirtæki sem hefur lent í greiðsluerfiðleikum og þarf að fá greiðslustöðvun með því sem því fylgir. Þetta hefur hins vegar eiginlega aldrei verið notað ef einstaklingur á í hlut, en einstaklingar hafa að sjálfsögðu sama rétt til að grípa til þessa ákvæðis og fyrirtæki. Í þessum lögum segir orðrétt: "Sá sem á í verulegum fjárhagserfiðleikum eða vill freista þess að koma nýrri skipan á fjármál sín með aðstoð lögmanns eða löggilts endurskoðanda, sem hann hefur til þess ráðið, getur óskað þess að skiptaráðandi heimili honum greiðslustöðvun í allt að þrjá mánuði með þeim réttarverkunum sem í 8. gr. segir." Sá atbeini sem rætt er um að ráðgjafardeildin veiti er að sjá til þess að íbúðareigandanum sé fengin sú aðstoð lögmanns eða löggilts endurskoðanda sem samkvæmt greininni er forsenda þess að heimild til greiðslustöðvunar sé veitt og uppboði frestað. Þær réttarverkanir sem slík stöðvun hefur í för með sér eru: 1. Óheimilt er að taka bú skuldarans til gjaldþrotaskipta. 2. Óheimilt er að gera fjárnám eða fógetagerð í eigum hans. 3. Óheimilt er að selja eigur hans á uppboði. 4. Óheimilt er að gjaldfella á hann skuld vegna vanefnda á greiðslum eða riftunar á veði. Með þessum gerningi er íbúðareigandanum sem sé ekki bara veittur uppboðsfrestur heldur gefin grið fyrir skuldheimtumönnum, fógetaaðgerðum og uppboðshótunum og honum um leið séð fyrir sérfræðingsráðgjöf um hvernig best sé fyrir hann að halda á sínum málum. Þetta er sú leið sem flestöll fyrirtæki velja með greiðslustöðvun þegar þau eiga í greiðsluerfiðleikum og dæmi eru um það frá síðustu mánuðum að mörg þeirra hafi bjargað mjög erfiðri stöðu eftir að hafa fengið slíka heimild. Það er að sjálfsögðu rétt að einstaklingar, sem við slíkar aðstæður eiga að búa, njóti sömu heimildar og sé bent á það og sé hjálpað til að verða sér úti um þá ráðgjöf sem þeir þurfa til þess að greiðslustöðvun geti gengið fram. Komi í ljós að staða skuldarans sé þannig að með eðlilegum lánafyrirgreiðslum megi ætla, lánalengingum o.fl., að hann geti staðið undir skuldum vegna íbúðar sinnar er lagt til í þessari grein að farin verði leið sem er í gildandi lögum, 6. tölul. laga nr. 60 1. júní 1984, um Húsnæðisstofnun ríkisins, en lagagreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: "Úr Byggingarsjóði ríkisins er heimilt að veita lán skv. tölul. 1-9, enda hafi verið gert ráð fyrir þessum lánaflokkum í fjárhagsáætlun sjóðsins fyrir það ár sem veiting láns fer fram." 6. tölul. sem heimilt er að veita lán samkvæmt er eins og stendur í lögunum "sérstök lán til einstaklinga með sérþarfir". Húsnæðisstofnun hefur túlkað þetta ákvæði nokkuð frjálst, enda var það upphaflega sett inn í lögin til þess að veita lagalega stoð þeim afgreiðslum Húsnæðisstofnunar að veita lán utan lánaflokka til að aðstoða sérstaklega fólk sem ætti við erfiðleika að etja af félagslegum eða öðrum ástæðum. Það eru í lögunum einnig ákvæði um hvaða lán þetta séu, en samkvæmt lögunum um Húsnæðisstofnun ríkisins eru lán þessi, sem hér er um rætt, til 16 ára, verðtryggð en með aðeins 1% ársvöxtum og eru því tvímælalaust mjög hagstæð. Þessi lán má, eins og segir í lögunum, veita til viðbótar öðrum lánum stofnunarinnar. Herra forseti. Við flm. þessarar till. höfum hér bent á leið sem hægt er að nýta til að leysa vanda þeirra íbúðaeigenda sem horfast í augu við eignamissi og uppgjöf með neyðaraðstoð á grundvelli gildandi laga þannig að úrlausnir þurfi ekki að bíða, t.d. eftir lagabreytingum eða afgreiðslum Alþingis. Þessi till. fjallar aðeins um hluta vandamálsins, þ.e. þann hluta þess sem varðar það fólk sem fengið hefur lán en ekki getað undir lánunum risið. Slík neyðarhjálp verður að hafa forgang, en tillögur um endurskipulagningu húsnæðislánakerfisins, m.a. með öruggum og föstum tekjustofnum og breyttum útlánareglum, flytur Alþfl. á öðrum vettvangi. Herra forseti. Ég hef ekki fleiri orð fyrir þessari till., en ítreka aðeins þá ábendingu mína að hæstv. félmrh. hefur stofnað til þeirrar ráðgjafarþjónustu sem till. fjallaði um við Húsnæðisstofnun ríkisins eftir að till. var lögð fram. Þar með hefur hæstv. félmrh. raunverulega fengið Húsnæðisstofnun og lánþegum þann lykil sem ætti að duga til þess að leysa greiðsluvandamál þessara húsbyggjenda án þess að til þurfi að koma tafsamar lagabreytingar eða aðgerðir Alþingis. Við flm. vildum aðeins benda á leið sem fær er til þess að ráðast að þessu vandamáli strax og gera á því bragarbót. Herra forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umræðu verði till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þessi till. hefur verið nokkuð lengi til meðferðar, eins og fram kom hjá síðasta ræðumanni, hv. 3. þm. Vestf. Ég vil aðeins koma inn á það hér þar sem hann sagði að ráðgjafarþjónusta hefði verið sett af stað eftir að þessi till. kom fram. Þetta er náttúrlega misskilningur vegna þeirrar einföldu ástæðu að samkvæmt tillögu félmrh. hófst þessi starfsemi í febrúar 1985 hjá Húsnæðisstofnun með því að setja á laggirnar sérstaka deild, ráðgjafarþjónustu,sem hafði það hlutverk að greiða úr vanda húsbyggjenda. Samkvæmt skýrslu sem var gefin út nú á haustdögum eftir að fyrsta hluta þessarar starfsemi lauk höfðu alls 2300 umsóknir borist um aðstoð gegnum þessa ráðgjafarþjónustu og það höfðu verið veitt samtals 1952 lán að fjárhæð 240,9 millj. kr. í þessu skyni. Þessu til viðbótar hafa síðan verið veittar um 10 millj. vegna eftirstöðva sem voru af þessu máli á s.l. ári, eða samtals lán að fjárhæð 250 millj. kr. Ég ætla ekki að tefja umræður hér með því að skýra þessa þjónustu. Hún hefur fengið viðurkenningu. Hún kom að ákaflega miklum notum fyrir allt það fólk sem lenti í erfiðleikum í sambandi við húsnæðismálin. Í framhaldi af því og vegna þeirrar reynslu sem þarna fékkst var ákveðið að minni tillögu á s.l. hausti að gera þessa starfsemi að föstum þætti í starfsemi Húsnæðisstofnunar ríkisins, ráðgjafarstofnun, sem hefur verið að móta sína starfsemi undanfarnar vikur og hefur þegar hafið starf af fullum krafti. Það sem verður aðalmarkmið þessarar starfsemi er að veita upplýsingar og gefa þeim aðilum sem ætla að byggja eða kaupa húsnæði fullnægjandi upplýsingar um hvernig á að standa að slíkum málum. Þessi stofnun hefur sett upp mjög vandað reiknilíkan þannig að hún getur veitt öllum sem þangað koma inn upplýsingar um væntanlega greiðslubyrði, væntanlega möguleika til lántöku og hvernig skynsamlegast er að standa að slíkum málum. Ég get getið þess hér, af því að þetta kom hér til umræðu, að á stjórnarfundi í Húsnæðisstofnun í gær voru samþykktar reglur að tillögu félmrh. um að hefja nú þegar viðbótarlánveitingar til þeirra húsbyggjenda sem eru enn í vanda, að fjárhæð 200 millj. kr. Þetta verður gert í samstarfi og samráði við bankakerfið á Íslandi. Jafnframt hefur ríkisstj. gert samkomulag við viðskiptabanka og sparisjóði um að ganga að því að breyta vanskilaskuldum og skammtímaskuldum í lengri lán, allt að tíu árum. Það verður gefin út opinber fréttatilkynning um þetta væntanlega áður en þessi dagur er á enda. Ég vildi láta þetta koma fram hér, herra forseti, í framhaldi þess sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, hv. 3. þm. Vestf.

Kristín S. Kvaran Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á því að þann 21. nóvember á s.l. ári lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. fjmrh. eða fyrir réttum tveimur mánuðum. Þar lagði ég fram spurningu um kostnað Alþingis og ráðuneyta við utanlandsferðir þingmanna, ráðherra og embættismanna ráðuneytanna. Í þingsköpum kemur greinilega fram í 31. gr. að svar ætti samkvæmt öllum atriðum sem þar koma fram að hafa borist, en þar segir, með leyfi herra forseta: "Ef óskað er skriflegs svars sendir ráðherra forseta það að jafnaði eigi síðar en sex virkum dögum eftir að fsp. var leyfð. Forseti sendir fyrirspyrjanda svarið. Skal prenta fyrirspurn og svar í Alþingistíðindum." Ég vil því eindregið inna eftir því hvað tefur og hvað það er sem gert hefur það að verkum að ekki hefur reynst unnt að gefa svar við þessari spurningu. Ég álít að það geti varla verið vegna tíðra utanlandsferða því að yfirleitt er hæstv. fjmrh. á landinu.



Það skal tekið fram að það er venja af hálfu Alþingis að fylgja eftir fyrirspurnum hvort sem þeim á að svara munnlega eða skriflega. Það er venjulega fylgst með hvað líður svörum við skriflegum fyrirspurnum og samkvæmt venju hefur það verið gert um þá fsp. sem hér hefur verið vakin athygli á. Síðast í morgun var athugað um það mál og þingið fékk þá þær upplýsingar að þess væri að vænta að svar kæmi eftir nokkra daga. Það skal tekið fram að það geta verið lögmætar ástæður fyrir því í undantekningartilfellum að eitthvað þurfi að dragast að svara skriflegum fyrirspurnum. Það er vegna eðlis þeirra upplýsinga sem beðið er um. Það kann að þurfa mismunandi langan tíma. Með tilliti til þessa er það ekki fortakslaust í þingsköpum að svarið skuli vera komið innan sex daga heldur að jafnaði. Og sú breyting var gerð með þingskapalögum þeim sem nú gilda og samþykkt voru á síðasta þingi. Ég vænti að þetta skýri sig.



Nú fara fram umræður utan dagskrár um málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna skv. 2. mgr. 2. gr. þingskapa. Til máls tekur hv. 3. þm. Reykv.

Það er 4. þm. Norðurl. e.

Hv. 3. þm. Reykv. óskaði eftir þessari umræðu, en forseta hafði ekki verið tjáð fyrr en nú að hv. 4. þm. Norðurl. e. hefur þessa umræðu. Tekur hann nú til máls.



Herra forseti. Ég bið virðulegan forseta forláts ef láðst hefur að tilkynna honum að ég mundi hefja þessa umræðu utan dagskrár. Hv. 3. þm. Reykv. fór fram á fyrir hönd þingflokks Alþb. að fá þessa umræðu, en hann er sem kunnugt er starfandi formaður þingflokksins í fjarveru hv. 3. þm. Norðurl. v. og hygg ég að það skýri þetta mál nægjanlega, herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs til að ræða málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna og leggja nokkrar spurningar fyrir hæstv. menntmrh. varðandi sama efni. Frá því að Alþingi var að störfum fyrir jólaleyfi hefur ýmislegt það gerst í málefnum lánasjóðsins sem nauðsynlegt er að ræða á Alþingi og það fyrr en síðar. Ég vil þá fyrst víkja að þeim yfirlýsingum sem hæstv. menntmrh. margendurtók um að það stæði ekki til að koma í bakið á námsmönnum með skertum námslánum á miðju námsári. Slíkar yfirlýsingar hafði hæstv. ráðh. uppi með stórum orðum og miklu málprjáli, eins og hans er vandi, bæði í fjölmiðlum og hér á Alþingi fyrir jólaleyfi. Hann sagði hæstv. ráðh. í umræðum um lánsfjárlög á Alþingi hinn 19. desember s.l., sbr. Alþingistíðindi dálki 1973, og með leyfi þínu, herra forseti: "Ég legg þó áherslu á að það verður auðvitað leitast við að koma ekki aftan að námsmönnum með nýja skipan mála sem mundi" - og nú bið ég menn að taka vel eftir - "mjög hrugga við áformum þeirra á námsbrautinni." Samkvæmt upplýsingum frá bókasafni Alþingis þýðir sögnin "að hrugga" í þessu samhengi að ekki standi til að hreyfa við eða hnika til þeim kjörum sem námsmenn búa við. Hygg ég að þetta megi finna í ekki færri en þremur íslenskum orðabókum. Þannig voru yfirlýsingar hæstv. menntmrh. alveg ótvíræðar þegar hann notaði sögnina "að hrugga við" í þessu samhengi. Svipaðar yfirlýsingar hefur hæstv. menntmrh. gefið í fjölmiðlum, bæði um þetta leyti og einnig síðar. En hvað gerðist svo? Hverjar urðu efndir þessarar stóryrtu heitstrengingar til námsmanna? Jú, þvert ofan í þessar yfirlýsingar gaf ráðherra út reglugerð í upphafi nýs árs, reglugerð sem mun vera dagsett 3. janúar 1986, sem skerðir námslánin á síðari hluta yfirstandandi námsárs þannig að lán til námsmanna hér heima haldast óbreytt í krónutölu miðað við útlán á tímabilinu september til nóvember 1985 sem aftur byggðu á framfærslu miðað við ágústverðlag sama árs. Miðað við fyrri reglur kemur því skerðingin fram þegar á lán vegna desembermánaðar og síðan í vaxandi mæli á þessu ári. Verðbólgan mun vera 40% eða þar um bil hjá hæstv. ríkisstj. um þessar mundir þannig að á ársgrundvelli má reikna með að skerðingin, miðað við síðasta mánuð þessa námsárs, verði allt að 30%. Lán til námsmanna erlendis skerðast þannig að þau eru fest við framfærslu tímabilsins september til nóvember og gengi dagsins 29. nóvember s.l. Ætla má að skerðingin á lánum til námsmanna erlendis verði talsvert minni að meðaltali, en mun ójafnari eins og ég vík að síðar. Útgáfa þessarar reglugerðar þvert ofan í heitstrengingar um hið gagnstæða, jafnvel úr ræðustól hér á Alþingi, er auðvitað hneyksli, herra forseti, og þættu stórpólitísk tíðindi alls staðar annars staðar í lýðræðisríkjum en hér á Íslandi, en hér höfum við, eins og kunnugt er, í hartnær þrjú ár orðið að búa við blaðurskjóður á ráðherrastólum sem hafa með öllu reynst ófærar um að bera ábyrgð á orðum sínum og yfirlýsingum. Að þessum formála höfðum, herra forseti, vil ég í fyrsta lagi spyrja hæstv. menntmrh.: Hvernig telur ráðherra að útgáfa reglugerðar 3. janúar s.l. um skerðingu námslána samræmist ummælum hans og heitstrengingum um að ekki verði raskað högum námsmanna inn á miðju yfirstandandi námsári? Í öðru lagi: Hyggst hæstv. menntmrh. halda fast við nefnda reglugerð og er ætlunin að láta hana gilda út þetta námsár eða jafnvel út allt árið? Hæstv. menntmrh. hafði uppi á hinu háa Alþingi 19. desember s.l. ummæli um Lánasjóð ísl. námsmanna og starfsemina þar sem mér þóttu býsna kyndug, en þau skiljast nú betur, þessi ummæli, þegar hæstv. ráðh. hefur í verki endurtekið sýnt hug sinn í þessum málum. Hæstv. ráðh. sagði m.a., með leyfi forseta: "Ég hef þó séð ýmislegt það í starfsemi sjóðsins sem ég tel að gagngerra úrbóta krefjist og fyrir því mun ég beita mér." Og enn fremur: "En ég hef fyrir mér ástæður til að leggja ekki mjög mikið upp úr áætlunum sem af hálfu þessa sjóðs hafa verið gerðar. Það hef ég nú, án þess að hirða um að rekja það frekar", sagði hæstv. ráðh. Við þessar umræður um lánsfjárlög tók ég til máls, herra forseti, og óskaði skýringa á þessum ummælum ráðherrans um lánasjóðinn. Þá sagði ég m.a.: " Hæstv. ráðh. sagði ákveðna hluti um Lánasjóð ísl. námsmanna sem ég var mjög hissa á, herra forseti. Maður á því ekki að venjast að það sé nánast verið með dylgjur í garð slíkra stofnana án þess að það sé rökstutt. Hvað er það sem hæstv. ráðh. er að fara þegar hann segir að hann hafi ýmislegt fyrir sér í því að það sé ekki mark takandi á áætlunum frá þessum sjóði, ekki nema mjög í hófi, allt sem frá honum komi sé einhver vitleysa? Hann sagði að ýmislegt í starfsemi sjóðsins krefðist gagngerra úrbóta. Ég óska skýringa á þessum ummælum hæstv. ráðh. Á hann við starfsemina sem slíka? Á hann við reksturinn? Hefur verið farið illa með fé þarna? Vinna þarna einhverjir óþokkar? Er verið að sólunda þarna fé? Hvað er á ferðinni? Hvers vegna notar hæstv. ráðh. þessara mála svona orðbragð hér án þess að skýra það nánar? Ég óska þess, herra forseti, að við þurfum ekki að hlusta á það að stofnanir eins og Lánasjóður ísl. námsmanna sitji undir slíku ámæli án rökstuðnings. Ég skora á hæstv. ráðh. að falla frá þessum ummælum eða skýra út fyrir okkur ella hvað hann eigi við." Það má taka fram og er reyndar óþarfi að hvorugt gerði hæstv. ráðh. Hann svaraði hins vegar með því að saka lánasjóðinn um að hringla með áætlaða fjárþörf sjóðsins. En við nánari skoðun kom í ljós að þar voru á ferðinni niðurskurðaráætlanir frá flokksbróður hans og flokksformanni, hæstv. fjmrh. Þorsteini Pálssyni. En hæstv. ráðh. sagði enn fremur: "Að mér steðjar ótrúlegur grúi ungra námsmanna sem hafa kvartanir og klaganir daginn langan að bera upp við mig um starfsemi þessa sjóðs." Það var ekkert meira né minna. Og enn sagði ráðherrann: "Það er þýðingarlaust að gera mér upp einhver orð vegna þess að ég tók fram að ég mundi leggja mig fram um að koma ekki aftan að ungum námsmönnum. Vafalaust er of smátt skammtað, en ég sagði líka að þessi kurl yrðu að koma til grafar áður en við slitum þessu þingi þannig að þá mætti finna ráð ef nauðsyn bæri til. En það er ekki nokkur minnsti vafi á því að standi ég sjóðinn, sem fer með fé sem nemur milljörðum, að óreiðustarfsemi og lausung, þá mun ég taka afar fast á því í tillögum mínum til breytinga og bóta", sagði hæstv. menntmrh. að lokum og lýkur hér tilvitnunum í mál hans. Ég taldi nauðsynlegt, herra forseti, með hliðsjón af því sem síðar hefur gerst, að rifja þessar dylgjur hæstv. menntmrh. í garð Lánasjóðs ísl. námsmanna upp því mér sýnist alveg ljóst að þarna hafi hæstv. ráðh. hafið óhróðursherferð gegn stofnun og starfsfólki sem heyrir undir hans ráðuneyti, óhróðursherferð sem síðan hefur staðið nær linnulaust með innslögum frá nefndum ráðherra og með dyggilegum stuðningi stuttbrókarliðsins í Sjálfstfl. og auðvitað hefur hin mesta pappírssóun landsins, Morgunblaðið, ekki látið sitt eftir liggja. Skömmu síðar var, eins og kunnugt er, framkvæmdastjóra Lánasjóðs ísl. námsmanna vikið úr embætti nær fyrirvaralaust og án undangenginnar aðvörunar eins og lög mæla þó fyrir. Í framhaldi af þessu vil ég spyrja hæstv. ráðh. enn fremur: Telur hæstv. menntmrh. að athuguðu máli að óyggjandi sé að löglega hafi verið staðið að uppsögn Sigurjóns Valdimarssonar framkvæmdastjóra lánasjóðsins á sínum tíma? Það kunna að þykja tíðindi að svo sé spurt, að hæstv. ráðh. sé spurður að því hvort hann telji að hann hafi farið að lögum í embætti sínu, en ég hef það fyrir mér að ýmsir hafa haft uppi efasemdir um lögmæti þessara aðgerða. Má þar nefna prófessor Sigurð Líndal í fréttatíma sjónvarpsins. Hæstv. fyrrv. menntmrh. Ingvar Gíslason mun og hafa haft um þetta efasemdir. Og ég minni á og kannske allra frekast ummæli hæstv. ráðh. sjálfs í sjónvarpinu sem ég hygg að séu nánast einsdæmi þar sem hann sagði efnislega á þá leið: Ja, skítt og laggo með það hvort þetta var löglegt eða ekki. Það var þá þess virði. - Svona hef ég aldrei heyrt nokkurn ráðherra taka til orða fyrr um lagalega stöðu þeirra aðgerða sem hann hefur í frammi. Ég vil því spyrja hæstv. ráðh.: Hefur hann beitt sér fyrir því eða ráðuneyti hans að fram færi lagaleg úttekt á lögmæti þessa brottrekstrar? Framkvæmdastjórinn var sakaður um vanrækslu í starfi í uppsagnarbréfi og voru m.a. nefndar lélegar áætlanir um fjármál sjóðsins. Því spyr ég hæstv. ráðh. enn fremur: "Er hæstv. ráðh. ljóst að samkvæmt lögum og reglugerðum um námslán og námsstyrki er það stjórn lánasjóðsins en ekki framkvæmdastjóri sem ber ábyrgð á þessum hlutum og hefði þá ekki verið eðlilegra, hæstv. ráðh., að leysa stjórnina eða a.m.k. formann stjórnar frá störfum á meðan rannsókn fór fram í þessum málum? Ég spyr enn fremur, hæstv. ráðh.: Hefði ekki verið eðlilegt að gefa framkvæmdastjóra sjóðsins kost á að gefa sínar skýringar á þeim ásökunum sem hann er borinn? Og það mætti e.t.v. spyrja, herra forseti. þó það komi ekki beint þessu máli við: Ef hæstv. ráðh. er að gefa hér fordæmi almennt um að áætlanir skuli standa, er þá ekki ástæða til að segja ýmsum fleirum upp? Það hefur komið fram í fjölmiðlum að yfirmenn sjónvarpsins gerðu dálaglegar áætlanir um kostnaðinn af áramótaknallinu þar sem helstu frammámenn þjóðarinnar fengu að dilla sér framan í þjóðina í nokkra klukkutíma. Hvernig stóðst sú áætlun? Hún stóðst þannig að það vantar 1,5 millj. upp á að þetta dæmi gangi upp. Þarf ekki að reka einhverja menn þarna? Vill ekki hæstv. menntmrh., sem einnig er yfirmaður þessarar stofnunar, fara ofan í saumana á þessu sukki? Eða hæstv. forsrh. ef þetta er nú vinnuregla ríkisstj.? Verður hann ekki að leysa hæstv. fjmrh. frá störfum því þær hafa ekki staðist par vel áætlanirnar í ríkisrekstrinum? Ég er hræddur um að halli ríkissjóðs umfram áætlanir gæfi ekki síður tilefni til að leysa bæði fyrrv. og núv. hæstv. fjmrh. frá störfum ef þessi vinnuregla á að gilda jafnt fyrir alla - eða eru menn hér Jónar og séra Jónar eins og sums staðar annars staðar? Þá vil ég enn fremur víkja að þeirri óvenjulegu hegðun hæstv. menntmrh. að hundsa tilmæli námsmanna um að taka nýjan fulltrúa á þeirra vegum inn í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna. Hæstv. ráðh. gat talið dreng nokkurn á að kalla til baka lausnarbeiðni sína þegar hann hafði misst sitt umboð, umboð meiri hluta stúdentaráðs, til að sitja sem fulltrúi þess í Lánasjóði ísl. námsmanna og hæstv. ráðh. hefur þverskallast við, þvert ofan í venjur og þvert ofan í eðlilegan lýðræðislegan framgangsmáta, að skipa nýjan fulltrúa í stjórn lánasjóðsins. Þessi ágæti ungi maður, sem m.a. hefur unnið sér það til frægðar að vera umboðsmaður Íslenskra eðalvagna hf. sem fluttu inn lúxusbíla og hefði því ekki verið óeðlilegur ráðgjafi hæstv. ríkisstj. í bílakaupamálum, hafði ekki meiri ístöðu en það að hann lét hæstv. ráðh. telja sig á að sitja þarna áfram í trássi við vilja meiri hluta stúdentaráðs. Ég vil því spyrja hæstv. ráðh.: Hvaða ástæður liggja að baki því að hæstv. ráðh. kýs að halda nýjum og rétt kjörnum fulltrúa núverandi meiri hluta stúdentaráðs utan stjórnar lánasjóðsins með þessum hætti og brjóta þannig bæði hefðir og annað eins og ég til vitnaði? Það má nefna í þessu sambandi að yfir 1000 námsmenn í Háskóla Íslands hafa nú undirritað mótmæli gegn því að þessi fulltrúi sitji þarna inni sem fulltrúi þeirra í stjórn lánasjóðsins, enda má öllum ljóst vera að hann er það ekki lengur. Hann er fulltrúi hæstv. menntmrh. ef hann er þá fulltrúi einhvers annars en fyrirtækisins Íslenskra eðalvagna hf. Í fjölmiðlum hafa birst undanfarið nokkrar upplýsingar um frv. sem sagt er að sé í smíðum á vegum hæstv. menntmrh. um Lánasjóð ísl. námsmanna eða frv. til 1. um námslán og námsstyrki eins og það heitir víst réttu nafni. Hér virðast vera á ferðinni vægast sagt alvarlegir hlutir þar sem vegið er að jafnrétti til náms og það látið lönd og leið og félagslegt hlutverk lánasjóðsins þurrkáð út. Í Morgunblaðinu sunnudaginn 26. janúar segir á bls. 2 nokkuð frá þessu frv. sem ég tek fram að ég hef ekki séð, og það hafa víst fæstir nema nánasta hirð hæstv. menntmrh. En Morgunblaðið telur sig vita að það sé nefnd á vegum menntmrh. sem unnið hafi að samningu frv. og samkvæmt heimildum Morgunblaðsins, með leyfi forseta, eru lagðar til miklar breytingar á gildandi lögum. Nú vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Hvaða nefnd er þetta? Getur hann greint okkur frá skipunarbréfi nefndarinnar? Getur hann skýrt frá því hver er t.d. fulltrúi Framsfl. í þessari nefnd eða getur hv. þm. Ingvar Gíslason, sem kynni að koma hér upp í ræðustólinn á eftir, skýrt okkur frá því? Veit hann hver er fulltrúi Framsfl. í þessari nefnd hæstv. menntmrh.? Nei, hann hristir höfuðið. Ég veit það ekki heldur. Ég veit ekki til þess að nokkur maður hafi komist inn í þessa nefnd nema nánasta hirð stuttbuxnaliðsins sem er allt um kring ráðherrann, púkarnir sem sitja á öxlum hans og hvísla í eyru hans um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þannig er nú þessi nefnd sem hæstv. menntmrh. virðist vera að láta smíða frv. einhvers staðar úti í bæ. Hann hundsar m.a. stjórnskipaða nefnd sem forveri hans í starfi, hæstv. ráðh. Ragnhildur Helgadóttir sem nú gengur í salinn, hafði skipað áður en hún lét af störfum í þessu ráðuneyti til þessa sama verks eða nokkurn veginn það. Hvers vegna var þeirri nefnd ekki falið þetta verk? Hvers vegna var ekki leitað um faglega þekkingu til stjórnar eða starfsmanna Lánasjóðs ísl. námsmanna? Hvers vegna var öðrum stjórnmálaflokkum ekki veitt aðild að þessari nefnd? Hvers konar vinnubrögð eru þetta, hæstv. menntmrh.? Veit hæstv. menntmrh. til að mynda ekki að það tók mörg ár nefndar sem allir stjórnmálaflokkar áttu aðild að og námsmannahreyfingin o.fl. o.fl. að endurskoða og gera tillögur um ný lög fyrir Lánasjóð ísl. námsmanna sem síðan voru samþykkt 1982? Þannig var talið nauðsynlegt að vinna á þeim tíma með fulltrúum allra stjórnmálaflokka og annarra hagsmunaaðila í málinu. En nú eru uppi aðrir tímar. Það er alveg greinilegt að skilningur hæstv. menntmrh. á lýðræðishugtakinu er allt annar. Og þetta eru nokkuð sérkennileg vinnubrögð gagnvart samstarfsflokknum án þess að það sé nú beint mín deild að svara fyrir það. Það verður kannske rætt um það hér á eftir ef einhver framsóknarmaður treystir sér til að stíga í stólinn. Það mætti margt um það segja sem fram kemur í þessum frumvarpsdrögum, sbr. þær heimildir sem ég hef, Morgunblaðið og aðrar slíkar. En það er kannske ekki rétt að ræða það mjög efnislega vegna þess að það liggur ekki fyrir og menn hafa það ekki framan við sig svart á hvítu. Ég vil þó nefna eitt sem dæmi um vinnubrögðin. Það eru þau áform að ekkert tillit skuli tekið til tekna námsmanna við úthlutun námslána samkvæmt þessum nýju reglum. Hér er núna í salnum hæstv. fyrrv. menntmrh. og ég á þar við Ragnhildi Helgadóttur. Þeir eru reyndar fleiri hér staddir, hæstv. fyrrv. menntmrh. En hæstv. ráðh. Ragnhildur Helgadóttir mun hafa haft uppi hugmyndir um þetta sama og áhuga á því sama, eins og fleiri sjálfstæðismenn fá stundum flog með þessum hætti, að það væri rétt að hætta að taka tillit til tekna námsmanna og lána öllum eins og þeim sýndist. Á sama tíma eru helstu röksemdir fyrir þessum breytingum þær að það verði að draga úr kostnaðinum við rekstur lánasjóðsins, að það verði að draga úr útgjöldunum vegna þessa námslánakerfis. Hefur þá hæstv. núv. menntmrh. látið athuga hvað tekjuumreikningurinn sparar lánasjóðnum í útgjöldum? Mér þætti fróðlegt að fá um það upplýsingar. Það er ljóst að bara tekjur námsmanna sjálfra á hverju námsári spara hundruð milljóna. Síðan koma tekjur maka, tekjur barna o.s.frv. þannig að hér gætu verið á ferðinni á þriðja hundrað millj. kr. sem sparast í útlánunum einum vegna þessa. En málið er ekki þar með búið, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson af Vestfjörðum. Það kemur nefnilega meira til. Það er alveg óyggjandi að hundruð ef ekki þúsundir námsmanna sækja ekki um námslán við gildandi lánakerfi vegna þess að tekjumörkin og tekjuumreikningurinn útiloka þá. Hvað ætlar hæstv. menntmrh. að gera ef næsta haust kæmu inn 1000-1500 nýjar umsóknir frá mönnum sem ekki hafa sótt um lán hingað til vegna þess að tekjuumreikningurinn er í gildi? Þá er ég hræddur um að þessi tala gæti hækkað allnokkuð. Það gætu bæst við fleiri hundruð millj. kr. til viðbótar. Þá verður að auka útgjöldin um kannske hálfan milljarð eða svo. Er hæstv. menntmrh. tilbúinn til þess? Ég held ekki. Það væri þá skrýtið eftir allt það sem á undan er gengið í ræðum hans. Ég held að hann ætli sér að skerða sneiðina sem hver og einn fær. Það verður þá minna til skiptanna. Þetta er nú allt jafnréttið til náms sem með þessum nýju breytingum á að tryggja. Ég held að þetta sé eitt dæmi og ég læt það nægja, herra forseti, um að þessi vinnubrögð hæstv. ráðh. og þessar hugmyndir eru svo lítt ígrundaðar að það eru endemi. Hér er um að ræða stærstu fjárfestingu á einu bretti í íslenska þjóðfélaginu eins og það leggur sig. Það er sú fjárfesting sem við verjum til náms á hverju ári. Það er ekki bara lánasjóðurinn. Það er líka það sem hver og einn námsmaður leggur af mörkum og það er reksturinn á öllu þessu kerfi. Það er engin ein fjárfesting í íslenska þjóðfélaginu sem kemst í hálfkvisti við þessa fjárfestingu, menntun þjóðarinnar, þannig að hér eru engin smámál á ferðinni. Hér eru meiri mál á ferðinni en svo, með fullri virðingu fyrir greind hæstv. menntmrh., að hann geti af hyggjuviti sínu einu umbylt þessu kerfi öllu saman á örfáum vikum og fengið einhvern botn í það. Það gerist ekki svoleiðis, hæstv. ráðh. Ég get nefnt annað dæmi sem snertir setningu þessarar reglugerðar hjá hæstv. ráðh. Hún var auðvitað sett þvert yfir alla línuna, skerðir námslán jafnt hjá öllum. Ég tek dæmi um námsmenn í námi erlendis. Þar er gengið fest við eina ákveðna dagsetningu og framfærslan við eina ákveðna dagsetningu og það verður ekkert tillit tekið til þess hvernig þessi mál þróast á næstu mánuðum ef þessi reglugerð verður í gildi. Við skulum segja að dollarinn standi í stað. Þá er það þannig að námslánin til þeirra sem eru í námi í Bandaríkjunum skerðast ekki neitt, ekki miðað við það sem nemur verðbólgu í því landi og hún er ekki ýkja mikil. En síðan taka kannske einhverjar aðrar myntir, t.d. Evrópumyntir, upp á því að hækka mikið í verði á þessum mánuðum. Hvað gerist þá? Jú, þá skerðast námslánin til þess námsmannahóps þannig að útkoman getur orðið mjög ójöfn. Það kostulegasta við þetta allt saman er að samkvæmt upplýsingum frá lánasjóðnum var helst forsenda til þess að skerða námslánin hjá þeim sem voru í námi í Ameríku. Þeir voru að bestu manna yfirsýn taldir standa best að vígi, en þörfin fyrir hækkun væri frekar hjá hinum sem stunda nám víða í Evrópu. Þvert gegn allri skynsemi og öllum rökum verkar því þessi reglugerð hæstv. menntmrh. Hæstv. menntmrh. og helstu fylgismenn hans hafa kosið að vinna á móti námsmönnum í þessu máli. Þeir hafa ekki valið þá aðferð að láta fyrst á það reyna hvort hugsanlegt væri að ná samkomulagi og samstarfi. Það var farið beint í að gefa út stríðsyfirlýsingar og slá um sig í fjölmiðlum, berja á bumbur og ráðast gegn þessu kerfi öllu eins og það lagði sig í heilagri krossferð. Þetta eru ákaflega óskynsamleg vinnubrögð, mjög óskynsamleg að mínu mati. Og alveg tekur steininn úr þegar erindismenn ráðherrans fara að koma á framfæri villandi, jafnvel beinlínis röngum upplýsingum um rekstur lánasjóðsins, um námslán, um skuldir einstakra námsmanna. Af því að hér situr í hliðarsal nær augum mínum ungur maður, varaformaður stjórnar lánasjóðsins Auðunn Svavar Sigurðsson, vil ég vitna í ummæli sem hann hefur látið hafa eftir sér í fjölmiðlum um að það sé fjöldinn af námsmönnum, fjöldinn allur sem skuldi hér milljónir á milljónir ofan. Þetta sé svo gífurlegt og gegndarlaust. Það séu milljónaskuldir hjá fjöldanum öllum af námsmönnum. En hvernig er þetta? Það er þannig, herra forseti, að 39,5% af öllum skuldurum hjá Lánasjóði ísl. námsmanna skulda innan við 250 þús. kr. og 29,8% skulda á bilinu 250-500 þús. Þessi hópur greiðir öll sín námslán upp á innan við 25 árum, þessi langstærsti hópur skuldara. Síðan fer þetta jafnt og þétt lækkandi. Þegar komið er t.d. í 1,5 millj. kr. er það 1,1% sem eftir er. Það eru 0,36% sem skulda yfir 2,5 millj. Það eru ekki nema 3,8% þeirra námsmanna, sem skulda hjá lánasjóðnum, sem ekki ná að borga upp öll sín lán og þar af eru samkvæmt núgildandi kerfi um 10-15% af námslánunum sem ekki greiðast upp. Það hefur ekkert komið fram, hvorki hjá ráðherranum né öðrum, sem bendir til annars en að áætlanir standist um endurgreiðsluhlutfall miðað við núgildandi kerfi. Ég bið þá hæstv. menntmrh. að leggja það hér á borðið. Vegna þess að við ræddum hér um áætlanir áðan og nákvæmni í áætlanagerð ætla ég að segja eina stutta sögu af slíku. Það er þegar námslögin voru sett árið 1976. Þá var t.d. sami framkvæmdastjóri og hæstv. menntmrh. rak við störf hjá lánasjóðnum, ef ég fer rétt með. Það er ekki ólíklegt að hann hafi átt einhvern þátt í þeirri áætlunargerð sem þá var unnin og benti til þess að 66% af lánum mundu greiðast til baka miðað við það kerfi. Nú hefur nokkur tími liðið og menn hafa fengið tímann með sér til þess að láta reynsluna dæma þessa áætlun. Og hver er útkoman? Hún er sú að 65% skila sér til baka. Það munar einu einasta prósenti. Er þetta ekki nokkuð laglega gert, hæstv, ráðh.? Það finnst mér. Þetta finnst mér sýnu skárri áætlunargerð en t.d. hjá þeim í sjónvarpinu, undirmönnum þínum þar. Það er ekki slæm einkunn sem þeir menn sem að þessu unnu fá með þessu dómi reynslunnar. Og ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að áætlanir um endurgreiðsluhlutfall samkvæmt gildandi lögum, sem tóku gildi 1982, standist einnig og vonandi jafnnærri þessu. Ég sagði áðan, herra forseti, að hæstv. ráðh. hefði kosið að vinna á móti, námsmönnum og það held ég að menn hljóti að hafa sannfærst um með því að fylgjast með fjölmiðlum og fréttum undanfarna daga. Ég sannfærðist alla vega um það, herra forseti, að hann hefur unnið óskynsamlega gagnvart námsmönnum erlendis. Þær fréttir sem þeir hafa fengið af þessum þreifingum ráðherrans hafa nægt til þess að þeir hafa hver á sínum stað safnast saman og rætt þetta mál. Mér hafa borist tugir mótmælaskeyta frá námsmönnum stöddum í ýmsum borgum erlendis. Ég ætla að lesa upp nokkur sýnishorn af þessum skeytum, með leyfi forseta, til þess að menn skynji það og heyri sjálfir hvernig andrúmsloftið er gagnvart hæstv. menntmrh. og brölti hans í þessum lánamálum: "Menntmrh. Sverrir Hermannsson. Við viljum minna á að lög um námslán eiga að stuðla að jafnri aðstöðu til menntunar. Námsmenn í Oregon." "Lánasjóður ísl. námsmanna er sú stofnun í menntakerfi landsins sem síst má veikja. Námsmenn við Cornell-háskóla í Bandaríkjunum skora á Alþingi að standa gegn öllum þeim breytingum á lögum sjóðsins sem hafa í för með sér skerðingu á jafnrétti til náms með tilliti til námsgreina, námslands eða tekna að námi loknu. SÍNE-deildin í Íþöku." "Sverrir Hermannsson. Mótmælum harðlega fram komnum tillógum um skerðingu á kjörum námsmanna. SÍNE-deild, San Francisco-borg." 
             Þau eiga að hafa borist hæstv. menntmrh. Þau eru send ráðherranum í gegnum samtök íslenskra námsmanna erlendis, SÍNE, og ég veit ekki betur en þau hafi verið send ráðherranum í dag, þau skeyti sem þá höfðu borist, en ég fékk af þeim afrit og það munu formenn allra þingflokka einnig hafa fengið á Alþingi upp úr hádeginu. Þetta er varla hernaðarleyndarmál, herra menntmrh., eða ætlast hann til þess að ég hætti lestrinum? Fer þetta eitthvað í taugarnar á honum?

Nei, nei.

Nei. Þá les ég áfram. "Herra menntmrh. Við 45 íslenskir námsmenn í Vestur-Berlín gefum stjórn SÍNE fullt umboð til að koma mótmælum okkur við brtt. yðar á starfsháttum LÍN á framfæri. F.h. námsmanna. Ketilbjörn Tryggvason." "Menntmrh. Sverrir Hermannsson. Við mótmælum harðlega frv. til 1. um námslán sem felur í sér gífurlega röskun á jafnrétti til náms. Sýndu þjóðinni sóma þinn og dragðu frv. og reglugerðarbreytinguna frá 3. janúar til baka. Uppsaladeild SINE." Ég hygg að ég þurfi ekki að lesa fleiri texta, herra forseti, eða er ekki forseti mér sammála um að merking þeirra hafi komist nokkuð á framfæri? Ég held að þau sé öll nokkurn veginn í sama dúr. Ég ætla þá að lesa hvaða hópar námsmanna hafa sent skeyti í svipuðum dúr: Það er SÍNE-deildin í Kaupmannahöfn, það er Samband ísl. námsmanna í New York, það eru námsmenn í Quebec og Torontoborg, það er stjórn SÍNE í Lundi, það eru námsmen í Hamborg, það eru Stokkhólmsdeild SÍNE, það er SÍNE-deildin í Osló, það er námsmenn í Stuttgart í Vestur-Þýskalandi og það er SÍNE-deildin í Kiel. Þetta lýsir svolítið andrúmsloftinu í garð hæstv. menntmrh. og vinnubragða hans meðal hópa námsmanna erlendis. Yfir 1000 íslenskir námsmenn í Háskóla Íslands hafa einnig undirritað mótmæli gegn vinnubrögðum ráðherrans gagnvart fulltrúa þeirra í lánasjóðnum. Það eru meira að segja ýmis önnur stórmenni beinlínis farin að tyfta hæstv. ráðh. og setja ofan í við hann. Næstum því heilagur maður í Sjálfstfl., Davíð Oddsson borgarstjóri, tekur hæstv. menntmrh. á kné sér eins og skólastrák og tyftar hann fyrir þessa vitleysu, þessi vinnubrögð. Hann er greinilega eitthvað órólegur að flokksbræður hans skuli haga sér með þessum hætti rétt fyrir borgarstjórnarkosningar og ég skil hann vel. Ég mundi skammast mín fyrir það, ef ég væri einhvers staðar að fara í framboð, að hafa svona menn í mínum flokki eða sem ynnu svona að málunum. Mig langar, herra forseti, að vitna aðeins í borgarstjórann þó að ég geri það ekki hversdagslega, alla vega ekki öllum öðrum mönnum fremur. Hann kemst svo ágætlega að orði að ég held að ég lesi hér smákafla sem eftir honum er hafður í Morgunblaðinu í gær: "Borgarstjórinn sagði að ekki hefði verið vanþörf á að taka til hendi á skrifstofu Lánasjóðs ísl. námsmanna og koma stjórnun þar í skikkanlegt horf." Síðan kemur innan hermimerkja eins og við segjum hér á Alþingi: ""Á hinn bóginn verður að fara varlega í að skerða þau kjör sem námsmenn hafa búið við og hafa miðað sínar áætlanir við er þeir hurfu til náms, jafnvel með fjölskyldur sínar", sagði Davíð Oddsson. Taldi hann nauðsynlegt að námsmenn hefðu aðlögunartíma ef gengið yrði til breytinga og náið samstarf verði haft við þá um breytingarnar. "Hér er verr farið af stað en heima setið ef gengið er of hart fram í þessum efnum, jafnvel svo að fyrr eða síðar verða menn að kokgleypa eigin ákvarðanir í sig aftur og sitja þá ekki uppi með annan ávinning en þann að hafa valdið umróti og sárindum sem seint gróa."" - kokgleypa eigin ákvarðanir ofan í sig aftur. Þannig er spádómur borgarstjórans í Reykjavík um gönuhlaup hæstv. menntmrh. og megi honum ratast satt á munn. Hæstv. ráðh. hefur unnið að þessu máli með sérkennilegum hætti eins og ég hef áður rakið. Hann hefur kosið helsta vígvöll sinn fjölmiðlana og dagblöðin í landinu. Þar hefur hann með stóryrtum yfirlýsingum og stríðsfyrirsögnum barið sér á brjóst sem hinn mikli athafnamaður sem aldeilis taki nú til hendinni og hreinsi til. Mig langar til að vitna í tvennt í því sambandi. Hann sagði í Morgunblaðinu fimmtudaginn 9. janúar, með leyfi forseta: "Ég held að starfsemi sjóðsins sé sukk og ég ætla a.m.k. að ganga úr skugga um hvernig megi koma þessu í fastara form, t.d. með því að skipta við banka um allar þessar afgreiðslur." Hann hefur sennilega hugsað sér Útvegsbankann,. hæstv. menntmrh., sem trausta og ábyggilega stofnun sem væri vel að því komin að fjalla um þessi mál.

Garðar Sigurðsson segir að hann sé góður.

Það væri vel við hæfi að fela Útvegsbankanum þessa afgreiðslu núna rétt eftir jólafrí og Hafskipsmál. Hæstv. menntmrh. var á beinni línu í gær, eins og það heitir víst, hjá Dagblaðinu og þar notaði hann ítrekað sögnina "að slugsa". Ég hafði ekki tíma til að fletta upp í orðabókum - 

Það þýðir sama og hangs.

Já. Hann sagði m.a. þarna á beinni línu: "Ég er afskaplega skammt á veg kominn með að taka ákvarðanir um þessi mál. Fjölmiðlar eru að taka þær fyrir mig um þessar mundir, en ég ætla samt að fylgjast með því að námsmenn séu ekki að slugsa og gera það fyrir peninga þjóðfélagsins." Svona ummæli frá hæstv. menntmrh. lýsa slíkri vanþekkingu og slíkri fordild að það er með endemum að annað eins skuli koma frá æðsta yfirmanni menntamála í landinu. Það er hreint með endemum, sú vanþekking, sá miðaldahugsunarháttur sem þarna kemur fram. Veit hæstv. menntmrh. ekki, sennilega ekki, það hlýtur að vera, annars tæki hann ekki svona til orða, að Lánasjóður ísl. námsmanna hefur um árabil gert mjög strangar kröfur um framvindu í námi til þess að menn hefðu þar rétt til lántöku? Þetta veit hæstv. ráðh. ekki. Þetta er skelfileg vanþekking. Ég held að það hafi borið allt of brátt að að hæstv. ráðh. varð að hoppa úr stóli iðnrh. yfir í menntamálin, of lítill undirbúningstími. Hann hefði þurft að fara í fornám, hæstv. menntmrh. - eða hvernig ætlar hæstv. ráðh. að fylgjast með því að námsmenn séu ekki að slugsa? Það er fróðlegt að fá það skýrt hér? Ætlar hann að reka hvern og einn persónulega til náms? Ætlar hann að hlýða hverjum einasta námsmanni yfir á morgnana um heimalærdóminn? Hvernig ætlar hann að tryggja þetta, hæstv. ráðh.? Hvaða aðferð hefur hann hugsað sér? Þó finnst mér kostulegust forsíða Dagblaðsins: "Ég er rétt að byrja að stjórna." Sjálfumglaður og síbrosandi: "Ég er rétt að byrja að stjórna." Ja, guð hjálpi oss ef hann fær að stjórna eins og hann vill, ef hann kemst almennilega í gang, ef þetta er byrjunin. Ég segi bara það. Hvers eiga námsmenn þá að vænta í framtíðinni ef áframhaldið verður í samræmi við það sem ráðherrann þarna segir? Hv. formaður Sjálfstfl. og hæstv. fjmrh., er hann nærstaddur? Það hefði verið fróðlegt að eiga orðastað við hann ef hann væri búinn að ná heilsu og væri mættur hér á meðal vor. Varaformaðurinn svaraði fyrir hann í gær, en hann er ekki hér heldur. Ég ætlaði nefnilega að beina einni spurningu til annarra en hæstv. menntmrh., en þó í Sjálfstfl. Ég ætlaði að spyrja Sjálfstfl. almennt það því hvort þetta gönuhlaup, þessi flumbrugangur í hæstv. menntmrh. í þessu máli væri með vitund, vilja og samþykki Sjálfstfl. alls og hvort það hefði átt sér stað stefnubreyting í viðhorfum til námslánakerfisins hjá Sjálfstfl. 3. gr. gildandi laga um námslán og námsstyrki hefst á þessum orðum, herra forseti: "Opinber aðstoð við námsmenn samkvæmt lögum þessum skal nægja hverjum námsmanni til að standa straum af eðlilegum náms- og framfærslukostnaði þegar eðlilegt tillit hefur verið tekið til fjölskyldustærðar, framfærslukostnaðar þar sem nám er stundað" o.s.frv. Ég hefði haft gaman af því að heyra frá Sjálfstfl. ef einhver treystir sér til að svara fyrir hann hér. Styður Sjálfstfl. enn þá þá megingrundvallarhugsun sem þarna kom fram sem er í gildandi lögum? Hvað segir hæstv. síðast verandi menntmrh., frú Ragnhildur Helgadóttir? Hafði hún hug á að breyta þessari grundvallargrein laganna um Lánasjóð ísl. námsmanna eða ekki? Og hvað segja aðrir sjálfstæðismenn hér? Það væri fróðlegt að vita hvort hæstv. menntmrh. vantar e.t.v. stuðning fleiri sjálfstæðismanna en borgarstjórans í Reykjavík. Nei, herra forseti. Öll þessi krossferð hefur verið með endemum ósmekkleg. Hún hefur verið dæmigerð auglýsingamennska manns sem hefur lítið annað fram að færa í sínu embætti en kjaftháttinn einan saman, sem byggir störf sín ekki á þekkingu á viðkomandi málefni og sem skortir rósemi og yfirvegun til að vinna málin af skynsemi þannig að farsælt geti talist. Þetta eru hörð orð, en ég skal standa við hvert og eitt þeirra. Ég fullyrði þetta, herra forseti. Annað eins dæmi um flumbrugang á ráðherrastóli höfum við ekki fengið lengi á Íslandi. Og guði sé lot. Guði sé lof að slíkt er sjaldgæft sem betur fer. Ósmekklegast hefur þó verið af öllu þegar íslensku láglaunafólki er att upp á móti námsmönnum. Reynt er að telja því trú um af Morgunblaðinu og af talsmönnum ráðherrans að það sé sérstakt böl fyrir láglaunafólkið í landinu að það sé við lýði réttlátt og sanngjarnt námslánakerfi á Íslandi. En hverjir halda menn að þurfi mest á slíku að halda aðrir en einmitt láglaunafólkið í landinu? Hverjir yrðu það sem fyrst gæfust upp við að koma börnum sínum til mennta ef þetta kerfi væri ekki fyrir hendi? Jú, auðvitað það fólk sem minnstar hefur tekjurnar. Þar væru aðstæðurnar erfiðastar til að leggja eitthvað af mörkum handa námsfólkinu og greiða kostnað þess vegna náms. Þetta gengur ekki. Svo einfalt er fólk ekki á Íslandi. Það hefur enda verið baráttumál alþýðumanna um áratuga bil að tryggja jafnrétti til náms á Íslandi. Það þarf enginn að telja mér trú um að því verði svipt yfir á nokkrum vikum með ósmekklegum áróðri og óhróðri eins og hér hefur verið uppi hafður, jafnvel þó að Morgunblaðið hafi svo mikið við að draga upp línuritin um kjaraskerðinguna í tíð þessarar ríkisstj. Þá voru þau allt í einu orðin góð. Þá var í lagi að birta þau á síðum Morgunblaðsins þegar það átti að nota þau til árása á námsmenn. Þetta eru línurit sem hafa verið bönnuð þar á bæ. Línuritin sem sýna hvernig kjör almennings hafa fallið í tíð þessarar ríkisstj. voru allt í einu nógu góð til að nota þau gegn námsmönnum. Í stuttri samantekt, herra forseti, sem ég ætla að ljúka máli mínu með, sýnist mér þetta liggja fyrir nokkurn veginn á eftirfarandi hátt: 1. kafli: Nýr maður lendir óvart í embætti menntmrh. Sá hafði áður haft hugann við iðnaðarmál og er því stundarkorn að ná áttum og læra híbýlaskipan á nýjum stað. 2. kafli: Ráðherranum berst til eyrna að undir ráðuneyti hans heyri lánasjóður nokkur sem velti miklum peningum. Ráðherrann þykist skynja að hér sé lag til að slá sér upp og lýsir því yfir að hann þykist taka til hendi, gera rassíu hjá téðum sjóði. En ráðherrann tekur fram og hann ítrekar að enn vanti hann upplýsingar og sé að setja sig inn í málin, hann sé að skoða sig um bekki, eins og hann segir stundum. Hann viti sem sagt mjög lítið um þessi mál enn og var það síst ofsagt. 3. kafli: Litlir púkar setjast á axlirnar á ráðherranum og hvísla í eyru honum að ýmislegt megi nú finna að rekstri stofnunarinnar ef vel sé að gáð. Í stað þess að rannsaka þennan orðróm, í stað þess að biðja stjórn eða starfsfólk um skýringar, í stað þess að halda ró sinni og yfirvegun og yfirvega allar aðgerðir í málinu, í stað þess hreint út sagt að haga sér eins og sæmilega vitiborinn maður, kunnandi helstu leikreglur og almenna mannasiði, rýkur hæstv. ráðh. til og finnur sér blóraböggul, rekur í trássi við lög og rétt framkvæmdastjóra sjóðsins úr starfi fyrir meinta vanrækslu sem reyndar heyrir undir og er á ábyrgð stjórnar en ekki framkvæmdastjórans. 4. kafli: Þvert ofan í fyrirheit ráðherrans kemur hann aftan að námsmönnum á miðju námsári og skerðir námslán frá því sem í gildi var er þeir hófu nám á s.l. hausti. Þannig gerir ráðherrann á einu bretti sjálfan sig ómerkan orða sinna, kemur aftan að námsmönnum og sýnir Alþingi Íslendinga lítilsvirðingu því þar gaf hann þær yfirlýsingar sem ég hef hér vitnað til. 5. kafli og hefst nú gamanið fyrir alvöru: Ráðherra hefur nú náð sér á skrið. Næst er rokið til og að því er virðist hafin frumvarpssmíð sem hvorki er ætlað meira né minna en að umbylta námslánakerfi landsmanna. Verkið er ekki sett í hendur nefndar fyrrverandi menntmrh., ekki er leitað til stjórnar sjóðsins eða starfsmanna um faglegar upplýsingar, ekki talað við námsmannahreyfinguna, ekki leitað til annarra stjórnmálaflokka. Nei, ráðherra setur allt sitt traust á álfana á öxlum sér, á einhverja óskilgreinda klíku að því er virðist, fyrir svo utan auðvitað þann vísdóm sem sóttur er í þekkingu og hyggjuvit ráðherrans sjálfs og ber ekki að gleyma því. 6. kafli: Á meðan þessu fer fram er haldið uppi nokkuð vel skipulagðri óhróðursherferð um Lánasjóð ísl. námsmanna og starfsfólk þar og um allan þann skara námsmanna sem lifi í vellystingum praktuglega og slugsi við nám. Helsta málgagn ráðherrans og skósveina hans í lánamálunum, Morgunblaðið, grefur jafnvel upp línuritin góðu um kjaraskerðinguna, eins og ég hef hér áður vikið að. Nú er það vonandi orðið ljóst, herra forseti, alveg ljóst, að ég tel aðför hæstv. menntmrh. Sverris Hermannssonar að lánasjóðnum og starfsfólki hans, þá óhróðursherferð sem hann hefur ýtt þar undir, forkastanlega framkomu af hálfu eins ráðherra. Ég kýs að nota hér orðin forkastanlega framkomu af hálfu eins ráðherra. Ég tel reyndar alla framgöngu ráðherrans í þessu máli dæmigert gönuhlaup manns sem hefur ekki þekkingu á viðfangsefni sínu, vill ekki viðurkenna það og anar áfram í blindni. Stóryrðaglamur, skringileg orðatiltæki og digurmæli alls konar duga einfaldlega ekki í svo stórum málum, herra forseti. Það verður að gera meiri kröfur til ráðherra íslenska lýðveldisins en þær að þeir séu sæmilega liðugir í kjaftinum. Síðasta spurning mín til hæstv. ráðh. er því varðandi það hvers megi vænta um málsmeðferð hans á næstunni. 



Herra forseti. Það er sem betur fer sjaldgæft að þurfa að sitja undir slíku rugli eins og hv. síðasti ræðumaður leyfði sér að hafa hér í frammi, horfa á slíkt vængjabusl, en golubelgir, pólitískir golubelgir Alþb. láta sig ekki muna um þetta. Það er að verða nokkuð tíðkuð aðferð þeirra að ausa mann slíkum svívirðingum eins og hér gat á að heyra, en ekki kippi ég mér upp við það. Það hafa dálítið truflað um fyrir mönnum að taka efnislega afstöðu til þessara mála þær persónur sem komið hafa við sögu og þá á ég við sérstaklega framkvæmdastjóra Lánasjóðs ísl. námsmanna. Ég get aðeins rakið höfuðþætti þess máls. Ef hv. 4. þm. Norðurl. e. Steingrímur J. Sigfússon og flokkur hans telur að það séu aðfarir að sporna við framhaldi slíkrar starfsemi og starfshátta, eins og gat á að líta hjá Lánasjóði ísl. námsmanna, þá hann um það og sá flokkur. En ég held að þeir ættu að tala varlega áður en öll kurl eru þar komin til grafar. Þegar ég kom að menntamálaráðherraembættinu lá þar fyrir beiðni um aukafjárveitingu vegna afgreiðslu á lánum til íslenskra námsmanna í nóvember og desember að fjárhæð 181 millj. kr. rúm. Ég sneri mér til fjmrh. og sagði honum að ég teldi það óbærilegt ef við brygðumst ekki við þessari beiðni þegar svo seint var komið á ári, að við mundum fara aftan að námsmönnum ef þessari beiðni yrði ekki sinnt. Og þessari beiðni var sinnt næstum því nákvæmlega eins og um hana var beðið. Fjárlaga- og hagsýslustofnun skar af 5 millj. rúmar. Og hvers vegna? Af því sem hún hélt sér fast við þá heimild sem þessi sjóður hafði til stöðuheimilda, sex, en sjóðurinn var rekinn með tuttugu og sex og afgangurinn af laununum borgaður út af námslánafjármagninu án nokkurra heimilda. 176,3 millj. kr. voru reiddar af hendi til að lána námsmönnum á tveimur síðustu mánuðum ársins. Þetta var á sömu dögum og við þingmenn vorum að fljúgast á um og biðja grátandi um ásmundarjárn og snæri, þegar við vorum að biðja um einhverjar milljónir í mesta lagi til bráðnauðsynlegustu hluta sem við bárum fyrir brjósti. Og hvert er svo framhaldið? 2. desember fæ ég upphringingu - og hlusti nú hv. þm. vandlega á  Þegar var krafist svara kom loks, eftir dúk og disk, sannleikurinn fram í málinu. Þeir höfðu m.a. gleymt að taka tillit til greiðslu vaxta og afborgana til Seðlabanka Íslands og munaði stórum fjárhæðum á áætlunum um lánsfjárþörfina, sem er óskiljanlegt, komið fram á síðustu daga ársins. Þetta eru þær ástæður sem til þess liggja að starfsemin og starfrækslan var með öllu ólíðanleg. Og ef einhver ætlast til þess að ég líði það í opinberum rekstri sem ég mundi ekki líða andartaksstund í einkafyrirtæki mínu er hann misskilningi haldinn. Og hverju hefði gegnt ef þetta fjármagn hefði ekki verið reitt af hendi? Hvað hefði skeð? Halda menn kannske, hv. 4. þm. Norðurl. e., að framkvæmdastjórinn og starfsfólk Lánasjóðs ísl. námsmanna hefði verið dregið til ábyrgðar ef þetta fjármagn hefði ekki verið reitt af hendi, þessar 50 millj. kr.? Nei ó nei. Við hv. 1. þm. Norðurl. e. vitum hverjir eru kallaðir til ábyrgðar þegar svona hlutir koma upp. Ég hefði verið kallaður til allrar ábyrgðarinnar og e.t.v. henni dreift og skipt eitthvað með hæstv. fjmrh. Enginn annar hefði komið þar við sögu. Það er gaman að geta leikið lausum hala ábyrgðarlaus með milljarðasjóð milli handanna. Og hverju hefði gegnt, hvað hefði skeð? Það var búið að afgreiða lánsskjöl, bindandi loforð og lánsskjöl til 2420 íslenskra námsmanna hérlendis með loforðum, skuldbindandi, skriflegum, um greiðslu inn á reikninga þeirra 15. desember sem varðaði þessar 50 millj. kr. Fyrir framan þetta átti ég að standa án þess að mjamta kjafti. Við sáum okkur ekki annað fært en að verða enn við þessari fjárbeiðni. Þetta var allt saman borgað út. En fjmrh. lét þess getið að ekki kæmi annað til greina en yrði með einhverjum hætti reynt, af því þessir peningar voru ekki til, að spara á næsta ári. Og af því sem lífsnauðsyn var að fá þetta fjármagn af hendi reitt var óhjákvæmilegt annað en að stöðva sjálfvirkni í útreikningi lána þegar á áramótum - til bráðabirgða meðan maður sér hverju fram vindur, meðan maður sér hvort maður kemur mönnum til ráðs um breytta starfrækslu, breytta starfrækslu, segi ég, án þess að missa marks, án þess að missa sjónar á markmiði þessa sjóðs, sem er að jafna aðstöðu fólks til náms og að hindra að fólk fyrir fátæktar sakir þurfi að sitja heima og verða af náminu. Þetta eru meginmarkmiðin. Ég skýt því hér inn í, af því sem hv. þm. vitnaði í 3. gr. laganna sem nú gilda, að í því uppkasti sem mér barst á föstudaginn var er að finna þessi sömu markmið með starfsemi sjóðsins. Og mönnum eru gerðar upp alls konar sakir og þar er lagt út af, í stjórnmálaleiðurum líka, tillögum mínum sem eru ófæddar enn. Með þessum buslugangi sem menn hafa hér í frammi! Hann var þó hálffeiminn við þetta, hv. þm., af því sem hann vissi að þessar tillögur eru ófæddar, aðeins frumhugmyndir lagðar fram af þeim mönnum sem ég fékk til samstarfs við mig, samstarfshópi sem ég þarf hvorki að gera honum né öðrum grein fyrir. Mér hefur ekki enn gefist kostur á að ræða við einn einasta mann í mínum flokki og ekki formann flokksins um þá tillögugerð sem ég mun fram leggja og mun vinna að á næstunni. Mér hefur ekki gefist tækifæri á að ræða við samstarfsflokkinn, ekki við fyrirrennara minn sem ég þarf nauðsynlega að gera ráð mitt við á næstunni. Því hefur mér ekki gefist kostur á vegna þess að ég hef ekki gert upp hug minn til málsins. Það vita allir betur um þetta en ég, ég tala nú ekki um Dagblaðsritstjórinn sem leggur út af því í löngu máli í leiðara sínum að hér sé "óráðleg aðför", eins og það heitir á hans máli.

En borgarstjórinn?

Borgarstjóri? Hver var að tala um hann?  Þessar voru ástæður mínar aðallega til þess að ég taldi mér nauðugan einn kost að setja frá stjórn sjóðsins framkvæmdastjórann, svo ömurlegt sem það er að þurfa að vinna slík verk. En þeir sem vilja bera ábyrgð og hafa tekið hana verða að vinna verk þó óþægileg og ömurleg séu. En það var fleira sem kom til greina. Ég fékk úttekt á starfsemi sjóðsins, yfirvinnu í tvö heil ár, og þar gat á að líta. Þar virðist framkvæmdastjórinn hafa skrifað upp á meira en 100% yfirvinnu hjá sjálfum sér og hann hefur skrifað upp á allt upp undir 130% yfirvinnu hjá starfsmönnum sínum. Þetta er því miður sukk. Enginn vinnur 174 stundir í mánuði.

Ekki bílstjórinn?

Og éturðu nú upp róginn sem var spunninn upp um ráðherrabílstjóra sem geta ekki borið hönd fyrir höfuð sér vegna þessa máls, vegna þess að menn eru að ganga undir með þessum kónum. Og menn í hálfs dags starfi sem tekst að vinna 70 tíma á mánuði í yfirvinnu. Það er líka kraftaverk. Þið sem berið blak af þessu, gjörið þið svo vel. Ég vil fá svör. Mælið þið þessu bót? Svarið þið skýrt og skilmerkilega vegna þess að ég er vændur um valdníðslu og lögbrot. Ég mun nú reyna eftir hendinni, af því sem kann að vera ósvarað af fsp. hv. þm., rifja það upp sem hann gerði sjálfur um yfirlýsingar mínar sem er að finna í þingtíðindum. "Ég legg þó áherslu á", með leyfi hæstvirts forseta, eins og þar segir, "að þar verður auðvitað leitast við að koma ekki aftan að námsmönnum með nýja skipan mála sem mundi mjög hrugga við áformum þeirra á námsbrautinni." Hefur verið horfið frá þessari yfirlýsingu? Er búið að koma með einhverjum hætti aftan að námsmönnum þótt við höfum stöðvað sjálfvirknina í bili? Eru engin ráð eftir til þess að við fáum fangs á viðfangsefninu? Ég ætla ekki, og mun þá taka það sérstaklega fyrir, að láta menn bera upp á sker sem stunda nám erlendis vegna þeirra breytinga sem þetta kann að hafa í för með sér. Þið skulið bóka þessa yfirlýsingu hjá ykkur ef þið megið ekki vera að því að bíða eftir útgáfu þingtíðindanna. En hvernig, og ég vil fá svar við því, á að reiða fram þær 500 millj., 450-500 millj., sem enn skortir á fjármagn til þess að fullnægja þeim úthlutunarreglum, ef þær væru óbreyttar í framkvæmd, sem nú hafa gilt? Gjörið þið svo vel, svarið mér. Á að taka það fé að láni erlendis ofan á allt annað eða á að leggja það á með nýjum sköttum? Þið verðið að svara þessu, golubelgirnir pólitísku sem standið hér á blístri af vandlætingu. Ég bíð eftir svörunum hér á eftir.  
             Ef við náum samkomulagi. Á það reynir á næstunni og það er mikil vinna eftir við það. Ég get ekki hafið starf að því að reyna að ná samkomulagi við samstarfsflokkinn til að mynda og í mínum eigin flokki fyrr en ég hef gert upp hug minn til þeirra brtt. sem ég hyggst flytja. Um hvað eru menn að tala? Gerast menn ekki offari í þessu máli að búa sér og smíða sér vopn til þess að lemja á mér með pólitískt? Þeim er það sjálfrátt og meira en velkomið. Ég tek það ekki nærri mér vegna þess að ég þykist vera að vinna nauðsynjaverk. Við getum ekki haldið áfram á þessari braut. En við ætlum ekki að missa sjónar á markmiðum með starfrækslu þessa sjóðs vegna þess að við erum sammála um að þessi starfsemi er þjóðinni lífsnauðsynleg og engin fjárfesting er betri en sú sem við fjárfestum í menntun fólksins okkar. Það er skammur tími liðinn enn og engin slys hent og ekki aftan að neinum farið. Við gerum ráð okkar saman fljótlega og ég vænti þess að við komumst að niðurstöðu sem muni leiða til þess að við náum annarri og betri reglu um starfsemi sjóðsins. Það er engum námsmanni hollt að búa við óbreyttar aðstæður í þessu efni. Það kann vel að vera að yfirgnæfandi flestir námsmenn endurgreiði lán sín, en dæmin hin eru óþolandi að menn geti safnað sér e.t.v. 5 millj. kr. skuld og verði aldrei borgunarmenn nema fyrir einni. Það var aldrei ætlast til þessa. Ég hef lesið framsöguræðu hv. 1. þm. Norðurl. e. sem hann flutti fyrir frv. til 1. sem á sínum tíma var aðdragandi laganna sem nú gilda. Þar kom ekkert slíkt fram auðvitað því að það var ekki ætlast til þess. Fyrir þetta verðum við að girða. Og ég spyr: Hvað þýðir það þegar grannt er skoðað sem hv. 4. þm. Norðurl. e. segir þegar hann varar við hættunni á því að hafa tekið uppreikninginn með í dæminu? Hvað þýðir þetta? Það þýðir að maður sem gæti unnið fyrir sér að sumarlagi mundi eftir sem áður sækja lán til sjóðsins. Hvers vegna mundi hann safna sér láni í sjóðnum ef hann ætti af afrakstri vinnu sinnar nóg til að kosta sig til náms fyrir? Um hvað eru menn að tala? Hann mundi sækja inn í sjóðinn til að taka lán sem hann hefði ekki þörf fyrir og til hvers? Af því að hann gæti ávaxtað þessa peninga betur en hann þarf að standa skil á til lánveitandans. Þetta ætti að blasa við hverjum manni. Það er of snemmt fyrir mig að orðfæra hér sérstaklega einstaka þætti í þeim tillögum sem ég hef í huga. Þeir sem halda því fram að ekki þurfi úrbóta við í starfsemi Lánasjóðs ísl. námsmanna vita ekkert hvað þeir eru að segja eða öllu heldur tala þá um hug sér. Yfirgnæfandi meiri hluti alls þess sem hefur átt samskipti við þennan sjóð veit að það er fjarri öllu lagi að hann standi í sínu stykki sem eðlileg afgreiðslustofnun, fjarri öllu lagi, og það er þyngra en tárum taki að rifja það upp og hlýða á kvartanir fólks af reynslu sinni af þessum sérkennilega sjóði og meðhöndlun starfsmanna hans á viðskiptavinum sínum sem eiga alls ekki að eiga undir högg að sækja á þeim stað. Það er með öllu óskiljanlegt að slíkt geti þrifist og þróast undir opinberri stjórn. Ástæðan er sú að við erum hættir að hafa aga á hlutunum og menn hafa glatað sjálfsaganum líka. Þessu þurfum við að kippa í liðinn. Svo koma hv. stjórnarandstæðingar fullir með vandlætingu út af bifreiðakostnaði ráðherra, út af launum bifreiðastjóra ráðherra og eru hreint að springa af vandlætingunni. En þegar hreyft er við slíku og þvílíku sem þessu, þar sem milljarðarnir velta fram og aftur milli handanna á mönnum sem kunna ekki með þá að fara, er tekið til varnar af því að þeir halda að í holti sé heyrandi sem þeir geti komið sér vel hjá með pólitískt blaður sitt. Ég hef ekki dylgjað um einn né neinn. Ég hef ekki hafið óhróðursherferð á hendur neinum. Ég hef sagt það sem ég hef orðið áskynja um. Ég hef sagt frá því. Mér er ekki lagið að dylja hug minn. Það getur vel verið að menn kalli það harkalegar aðfarir, en það verður við það að sitja. Ég á engin önnur ráð en þau að taka þann veg í taumana sem ég nú hef gert. Ég mun þá auðvitað hljóta minn dóm fyrir það ef ég hef farið rangt að. Hv. þm. spyr mig að því hvort ég telji mig hafa brotið lög eða eigi við uppsögn framkvæmdastjóra fyrrv. LÍ N. Það er afar einfalt mál. Hann getur svarað sér þessu sjálfur. Að sjálfsögðu tel ég mig ekki hafa brotið lög. En hver og einn getur leitað réttar síns. Og það dugar ekkert að vísa til ágætra manna eins og Sigurðar Líndal eða hv. þm. Ingvars Gíslasonar. Þeir eru hvorugur dómstóll, það vill nú svo til, og kveða ekki upp dóma. En menn eiga og geta leitað réttar síns og auðvitað beygi ég mig undir þann úrskurð og þarf ekki að svara þessu frekar. Í lögum um lánasjóðinn og reglugerð er að finna ákvæði um hlutverk stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna. Það fer fram úttekt á sjóðnum nú. Hann vinnur það nýi framkvæmdastjórinn og aðstoðarmaður sem ég réði honum til aðstoðar. Ég hef ekki fengið að sjá einn staf enn þá af þessari úttekt því að þeir eru ekki tilbúnir með hana. Á meðan get ég ekki dæmt nægjanlega um starfsemi stjórnarinnar og sjóðsins. Ég veit nóg um starfsemi framkvæmdastjórans, hann réði ekki við þetta þótt þetta kunni að vera vænn maður að öðru leyti. Ég hef ekki sakað hann um saknæman verknað, ég hef margtekið það fram. Ég fékk nóg að vita til þess að ég taldi útilokað að ég byggi við hans yfirstjórn lengur. Það á e.t.v. eftir að koma í ljós vanræksla í starfi stjórnarinnar og þá er að bregða við því. Hún verður auðvitað sótt til ábyrgðar ef í ljós kemur að hún hefur ekki verið starfi sínu vaxin. En ég hef ekki upplýsingar enn í höndum um að þannig hátti til. Ég leiði hjá mér að upplýsa hér og orðfæra um persónuleg viðskipti mín og framkvæmdastjóra Lánasjóðs ísl. námsmanna. Við áttum tal saman og ræddum málin ítarlega, en hann er ekki hér til að bera hönd fyrir höfuð sér eða skýra sín sjónarmið. Það hefur hann gert kurteislega og myndarlega þar sem hann hefur verið tilkvaddur og þarf engrar hjálpar við hjá golubelgjum pólitískum eins og hér vaða uppi. Hv. þm. gat um - og ég skrifaði það hér niður hjá mér - áramótadansleik Ríkisútvarpsins. Ég bað reyndar um það í morgun og það er búið að skrifa bréf til útvarpsstjóra þar sem hann er beðinn um skýrslu og skýringar á þessum áætlunum og þeim kostnaði sem lagt var í. Hv. þm. þarf þess vegna ekkert að minna mig á þetta. Ég er ekki með Lánasjóð ísl. námsmanna einkanlega á heilanum. Hvarvetna þar sem ég ber ábyrgð á mun ég reyna að taka til hendi ef mér sýnist málin ganga úrskeiðis. Ég held að íslenskir stjórnmálaflokkar ættu allir sem einn að setja sér það að reisa okkar opinbera kerfi við. Það er ekki hátt á hrygginn reist eins og nú standa sakir. Við þurfum að ná aga og við þurfum að moka og hreinsa út en ekki að rjúka upp með pólitískum andfælum þegar verið er að reyna að kippa í liðinn jafnmikilvægum málum og þar sem er farið með milljarðasjóði. Svo kom hv. þm. að stórskemmtilegum kafla í ræðu sinni. Hann var um tilnefningu á nýjum fulltrúa frá stúdentaráði Háskólans. Ég vann í hlutaveltu Félaga Napóleon á Akureyri einhvern tíma í kringum 1950 - þá hét það að vera á tombólu. Það var góður vinningur. Þar segir frá því þegar dýrin tóku völdin á búgarðinum, hröktu Jón bónda í burtu og svínin tóku forustuna. Það voru settar upp kenningar og reglur og ein reglan var svona: Öll dýr eru jöfn. En þegar svínin voru búin að ná undirtökunum, þá var einhvern tíma um nótt bætt við: En sum dýr eru jafnari en önnur. Og það er með Alþb., það er flokkur sem er jafnari en annar flokkur. Maður skyldi halda að allir flokkar ættu að vera jafnir fyrir lögum en það er alveg eins og með svínin hjá félaga Napóleon, George Orwell, að Alþb. er jafnari en aðrir flokkar. Hér er að mér veist og það er ekki lítill bumbuslátturinn vegna þess að ég hef ekki tekið við nýrri útnefningu á fulltrúa stúdenta í stjórn LÍ N. Þar á núverandi fulltrúi stúdenta eftir eina tvo mánuði af kjörtímabili sínu, tilnefndur á sínum tíma af stúdentaráði og skipaður af menntmrh. eins og lög gera ráð fyrir. Hann var að velta því fyrir sér að segja af sér í stjórninni en samkvæmt beiðni minni dró hann þá úrsögn til baka. Hér ærist hv. þm. út af þessu og hneykslast á. fjmrh. Þorsteins Pálssonar, valdníðslu minni, að ég skuli ekki verða við því undir eins þegar félagar hans uppi í Háskóla tilnefna nýjan mann þótt annar sé fyrir löglega skipaður. En hann sér ekkert athugavert við það að maður að nafni Ragnar Árnason, þekktur flokksfélagi hans, miklu þekktari en þm. sjálfur þó að hann sé að sperra stél hér og verði bráðum þekktur að endemum, sé fulltrúi Alberts Guðmundssonar, hæstv. fyrrv. fjmrh. í ein tvö ár og núv. fulltrúi hæstv. fjmrh. Þorsteins Pálssonar, formanns Sjálfstfl.

Hefur hann verið beðinn um að segja af sér?

Þetta sér hv. þm. ekkert athugavert við. Nú er málið það að við höfum ákveðnar reglur til að starfa eftir þótt sérkennilegar séu og víst er það mál, sem við þurfum að taka til umræðu, hvort við eigum að hafa það svo þegar skipt er um stjórn að menn, tilnefndir í stjórnir og ráð eins og í Kísiliðju, Sementsverksmiðju o.s.frv., eigi að sitja þegar ný stjórn hefur verið sett frá völdum. Kjósendur í landinu felldu ríkisstjórnina sem sat að völdum 1980-1983. En menn, skipaðir í stjórnir og ráð af þeirri stjórn, sitja sem fastast, þar á meðal þessi fulltrúi í stjórn LÍ N. Ef þessi flokkur væri ekki jafnari en aðrir flokkar mundi hann auðvitað um leið og hann setti þessa kröfu fram um Alþýðubandalagsfulltrúann úr Háskólanum draga hinn til baka samræmisins vegna. En leikreglurnar eru þannig að Ragnar Árnason getur setið þar til kjörtímabili hans lýkur og ekkert við því að segja. Við verðum að taka miklu fleira fyrir í þessu dæmi ef við eigum að breyta þeim leikreglum sem hér hafa gilt og ég að vísu tel eðlilegt að breyta. Það er áreiðanlegt að ef það stæði ekki svona á að þeir þurfa alltaf að lúta sérreglum og þykjast hafa sérréttindi, þessir menn, þá mundu þeir hafa tekið eftir þessu og farið eftir þessu, mennirnir. Hvaða ástæður liggja að baki því að ég treysti mér ekki til að skipta um þessa fulltrúa stúdenta í stjórn? Hvaða ástæður liggja að baki því að það þarf að skipta um þegar aðeins tveir mánuðir eru eftir til stúdentaráðskosninga og þá skiptir um fulltrúa? Má ég fá að vita ástæðuna til þess? Kann að vera að ástæðurnar séu þær að það eigi með þeim hætti að ná meiri hluta í stjórn þessa sjóðs? Til hvers? Til þess að vinna með mér að nauðsynlegum breytingum eða hvað? Það er rétt að spyrja spurninga.

Því ekki það?

Það er von að Dagblaðsfrúin spyrji. Hv. þm. var að spyrja um þessa nefnd. Ég hef þegar svarað því varðandi þennan starfshóp sem hefur verið að huga að þessum málum fyrir mig prívat. Það eru ekkert óeðlileg vinnubrögð að einu eða neinu leyti. Þegar ég verð tilbúinn með mín frumdrög munu þau ganga til samstarfsflokksins og þeir flokkar vinna það fyrst saman. Þar næst skal ég gjarnan beita mér fyrir því að leita lags við aðra flokka í Alþingi hvort við getum orðið sammála um breytingarnar og færi það auðvitað best úr hendi. En málið er ekki nálægt því svo langt komið á rekspöl og menn ofgera í þessu öllu. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þá reynslu sem menn hafa fengið af framkvæmd þeirra laga sem við búum við í dag. Ég get ekki fullyrt um það hverjar eru ráðstöfunartekjur t.d. hv. 4. þm. Norðurl. e. og það er ekki viðfelldið, þótt ég vissi það, að fara að hafa uppi yfirlýsingar um það. Ég veit heldur ekki hvaða fjölskyldustærð hann býr við en hann mun vera giftur maður og ég trúi að hann sé barnamaður líka. En það mætti segja mér að það losaði ekki mikið yfir 40 þús. kr. sem hann hefði í ráðstöfunartekjur á mánuði. Maður með konu og - hvað eigum við að segja - tvö börn.

Tvær konur og eitt barn.

Það er nú öllu erfiðara, það er nú þyngri róður, en ég óska þér til lukku. En ég ætla þetta og nefni þetta sem mögulega tölu, að hann hafi í ráðstöfunarfé á mánuði um 40 þús. kr. þegar skattar og skyldur hafa verið greidd. En þá er spurningin þessi: Hjón í námi með eitt barn á framfæri geta haft í ráðstöfunartekjur 50-60 þús. kr. Nú vil ég spyrja: Telur hv. þm. þetta eðlilegt? Er þetta að vísu nokkur hemja? Það dragast engir skattar frá þessum fjárhæðum. Erum við ekki of rausnarleg í þessu dæmi? Ég kann kannske ekki að meta þetta en ég bið aðra um að slá mati á þetta með mér. Mér sýnist að svo sé. Ég leitaði upplýsinga um það á Englandi hvað væru hæstu námslán sem þar voru veitt og þeir svöruðu mér því að alhæstu lán væru 3000 pund á ári eða 180 þús. kr. Það er kannske ekkert til að fíkjast í, ekki er ég að segja það. En það er a.m.k. langtum lægra og helmingi lægra en okkar menn geta átt kost á. Menn eru að tala hér um ýmsar tillögur sem ég muni e.t.v. færa fram eins og um ávöxtun þess fjár sem tekið er að láni. Það er rétt að í frumdrögum starfshópsins er að finna tillögu um fulla verðtryggingu og 3% vexti fyrir utan lántökugjald. Ég hef ekki tekið ákvörðun í þessu efni. En ég vil aðeins benda ykkur á að á námslánunum sænsku er full verðtrygging og 4,2% vextir. Í frumdrögum er verið að tala um styttingu endurgreiðslutíma úr 40 árum í 30 ár. Svíarnir endurgreiða þetta á misjöfnum tíma, frá 15 upp í 25 ár. Ég skal ekkert segja um það hvort sanngjarnt er að bera þetta með öllu saman. Það hef ég ekki gert upp við mig og ég þekki ekki aðstæður nægjanlega vel á því landi til að kveða upp um það einhvern úrskurð. Ég minni reyndar á - og það er ástæða til að minna sérstaklega á það - að námsmenn og stúdentaráð sendu óskir um að reglur um starfsemi sjóðsins yrðu endurskoðaðar á liðnu sumri. Þar á meðal var tillaga inni um að stytta þennan endurgreiðslutíma úr 40 árum í 30 ár. Ég efast um að þeir sem berja þessar bumbur hafi skoðað sig nógu vel um bekki, eins og ég á til að orða það. Mér er nær að halda að það væru skynsamleg vinnubrögð að við slökuðum nú á og hinkruðum við þar til menn hafa séð þær endanlegu tillögur sem ég og minn eigin flokkur og samstarfsflokkur vilja gera í þessu efni. Fyrr komum við væntanlega engu fram. Ég hlýt að leita lags um samvinnu um þær niðurstöður sem við komumst að. Það sér hver heilvita maður. Annars næst enginn árangur í þessu efni. Það liggur alveg ljóst fyrir að hér er mikilla úrbóta þörf. Ég trúi að þegar menn beita rósemi hugans og jafnvægi komist þeir að raun um að á þessu er hin brýnasta nauðsyn, að við gerum okkar unga námsfólki engan greiða með því að halda svo fram stefnunni sem horfir. Það er ekki víst að þetta séu eins örlagaþrungin efni og menn hafa í æsingu augnabliksins látið sér til hugar koma, einnig með tilliti til þess að menn eru að gera öðrum upp alls kyns skoðanir í þessu efni sem kannske eiga engan flugufót fyrir sér, allt byggt á lausafregnum eða njósnum dagblaða. Ég vænti þess fastlega að við náum höndum saman um það að gera þessa mikilvægu, einhverja mikilvægustu fjármálastarfsemi í landinu vel og drengilega og heiðarlega úr garði þannig að við náum þessum markmiðum, sem við öll erum sammála um, trúi ég, að Lánasjóður ísl. námsmanna skuli verða til þess að jafna aðstöðu fólks til náms og að hindra að menn sitji af sér nám fyrir fátæktar sakir. Þetta er megintilgangur okkar allra. Við getum þrætt um leiðir en ég hygg að það sé ekki flókið mál að sjá hvar brestur í böndum og hvar við þurfum að bæta úr. Þetta er það sem ég vildi segja um þetta mál nú. En að öðru leyti er auðvitað nauðsynlegt að hinkra við í framhaldsumræðunni og sjá hverju fram vindur. Hvað er það sem menn geta orðið ásáttir um að leggja fyrir til breytinga í þessu efni? Ég vænti þess fastlega að í næstu viku geti ég rætt í fyrsta lagi við minn flokk og samstarfsflokkinn um útlínur þeirra tillagna sem ég mun þá væntanlega leggja fyrir.

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. málshefjandi og hæstv. ráðherra hafa báðir haldið ítarlegar ræður í þessari umræðu. Það væri æskilegt að ljúka umræðunni fyrir kvöldmat. Til þess að svo megi verða er nauðsynlegt að hv. þm. taki mið af því hver staðan er. Það eru sjö núna á mælendaskrá. Þetta er ekki sagt vegna þess að það sé ætlunin að takmarka umræður, það er ekki ætlunin. Ef ekki tekst að ljúka umræðunni fyrir kvöldmat verður henni haldið áfram eftir kvöldmat og þar til yfir lýkur.

Nei, nei, það kemur ekki til mála.

Umræðunni verður lokið. Henni verður ekki frestað.



Herra forseti. Það er erfitt hlutskipti að koma í þennan ræðustól í kjölfar orðheppinna ræðuskúma eins og hæstv. menntmrh. og hv. 4. þm. Norðurl. e. þótt því verði ekki neitað að stundum ber stráksskapurinn málefnin ofurliði, einkanlega í málflutningi hæstv. ráðherra. En málefnið hlýtur að ráða, hv. þm. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. 4. þm. Norðurl. e. fyrir að hefja þessa þörfu umræðu. Það er brýn nauðsyn til þess að hér fari fram þessi umræða til þess að fá fram sjónarmið sem flestra þm. fram í dagsljósið. Á þingflokksfundi Kvennalistans 27. jan. s.l. var samþykkt svohljóðandi ályktun, með leyfi forseta: "Kvennalistinn mótmælir harðlega fram komnum hugmyndum um breytingar á lögum og reglum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Kvennalistinn vill sérstaklega vara við vaxtaálagningu samfara hertum innheimtureglum sem valda mundi mörgum óbærilegri greiðslubyrði vegna námslána. Það er eitt af grundvallaratriðum þessa lánakerfis að fólk geti lært það sem hugur þess stendur til án þess að þurfa fyrst og fremst að hugsa um afkomumöguleika að loknu námi. Þá lýsir Kvennalistinn yfir eindreginni andstöðu gegn hugmyndum um styrki til námsmanna sem hyggja á þjóðhagslega hagkvæmt nám, en slíkt væri dæmi um fráleitan stórabróðurhugsunarhátt sem leitt gæti út í hinar verstu ógöngur enda á fárra færi að meta hvaða nám muni reynast þjóðhagslega hagkvæmt til lengri tíma litið. Enn fremur telur Kvennalistinn þá hugmynd fráleita að einskorða lánaúthlutun við fjárlagaupphæð án tillits til annarra aðstæðna. Kvennalistinn varar eindregið við þessum hugmyndum og lýsir sig reiðubúinn til að taka þátt í endurskoðun á lögum og reglum um Lánasjóð ísl. námsmanna en leggur áherslu á að niðurstöður slíkrar endurskoðunar brjóti ekki í bága við yfirlýst markmið sjóðsins um jafnrétti til náms." Þessu vildi ég koma að hér í upphafi máls míns þar eð þessi yfirlýsing hefur ekki farið hátt enn þótt hún hafi verið send til allra fjölmiðla. Er það svo sem ekki verri afgreiðsla en vant er, en sannar aðeins enn þá einu sinni hvernig aðstöðu við erum í sem ekki höfum tryggan aðgang að fjölmiðlum. Þá vil ég einnig geta þess að afstaða Kvennalistans í málefnum Lánasjóðs ísl. námsmanna ætti að vera þingheimi kunn svo oft sem við höfum látið þau til okkar taka. Sú afstaða var raunar áréttuð í grein í DV 14. jan. s.l. Aðbúnaður námsfólks er í hæsta máta kvennapólitískt mál að okkar dómi - og kem ég nánar að því síðar - enda höfum við allt frá upphafi látið okkur málefni lánasjóðsins varða og notað hvert tækifæri til að minna á hlutverk hans og nauðsyn þess að búa vel að honum. Fjárfesting í menntun er forgangsverkefni að okkar mati. Í því sambandi er vert að geta þess að hæstv. ráðh. spurði að því áðan hvernig ætti að fjármagna þetta kerfi, hann spurði um skatta um erlend lán en hann gleymdi forgangsröðuninni. Kvennalistinn er tilbúinn að leita með hæstv. menntmrh. og öðrum áhugamönnum um Lánasjóð ísl. námsmanna að kostnaðarliðum sem spara megi svo að lánasjóðurinn fái eðlilega fjármögnun. Sú umfjöllun, sem nú fer hér fram, er tvíþætt. Annars vegar eru það málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna í heild sinni og þær hugmyndir sem heyrst hafa um breytingar á lögum hans og reglum. Hins vegar er framkoma hæstv. menntmrh. gagnvart fyrrv. framkvæmdastjóra sjóðsins, Sigurjóni Valdimarssyni. Hæstv. menntmrh. er litríkur maður, orðheppinn oft og snöggur til athafna. Þetta geta verið hinir ágætustu eiginleikar en oft er þó farsælla að hafa þolinmæði til að kynna sér hlutina og velta þeim fyrir sér áður en þeir eru framkvæmdir. Vald er vandmeðfarið og ekki á allra færi. Hæstv. menntmrh. hefur farið illa með það vald sem honum var trúað fyrir. Oft hafa vinnubrögð ráðherra í núv. ríkisstj. vakið furðu og hneykslun. En segja má að með framkomu Sverris Hermannssonar menntmrh. hafi keyrt um þverbak. Á það einkum við um skipan hans í kennarastöðu í Háskólanum og viðskipti hans við framkvæmdastjóra Lánasjóðs ísl. námsmanna. Um hið fyrrnefnda ræði ég ekki nú. Það verður gert síðar þegar til umræðu kemur fsp. sem hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir hefur lagt fram hér um það efni. Stöðuveitingar að geðþótta ráðherra eru sannarlega ekki einsdæmi þótt þeim hafi trúlega fækkað á síðari árum og nánast einsdæmi að gengið sé svo freklega gegn vilja ráðgefandi aðila sem í þessu fyrrnefnda tilviki við skipan í lektorsstöðu í Háskóla Íslands. Hins vegar mun afar fátítt að menn séu sviptir stöðu sinni nánast fyrirvaralaust og án þess að gefast tækifæri til að bæta ráð sitt ef um semdist, svo sem raunin varð með framkvæmdastjóra Lánasjóðs ísl. námsmanna. Sigurjón Valdimarsson hafði unnið hjá lánasjóðnum í 11 ár og hafði átt snurðulausa samvinnu, það ég best veit, við alla menntmrh. þar til Sverrir Hermannsson tók þar sæti og Sigurjón var manna kunnugastur öllum innviðum sjóðsins. Þær ástæður, sem menntmrh. hafði fært fyrir brottrekstri Sigurjóns, eru furðulegar að mínum dómi og benda ekki til þess að hæstv. ráðherra hafi haft fyrir því að kynna sér málefni lánasjóðsins né heldur fylgst með því undanfarin ár hvernig rekstur hans hefur gengið til. Hæstv. menntmrh. minntist á starfsmannahald í lánasjóðnum áðan og býsnaðist yfir því að þar ynni fjöldi manns án heimilda. Hæstv. menntmrh. lét sem þetta væru nýuppgötvuð sannindi. Ég get upplýst ráðherrann um það að fjárveitingavaldið hefur vitað um þetta a.m.k. þann tíma sem ég hef fylgst með þessum málum. Stjórn sjóðsins hefur sífellt sótt um fjölgun stöðuheimilda og yfirvöld fjármála hafa vitað um þennan vanda alla tíð. Þeirra er ábyrgðin að hafa ekki tekið á þessu þrátt fyrir ótal kannanir og athuganir á rekstri sjóðsins. Staðreyndin er sú að fjölgun starfsmanna sjóðsins hefur haldist í hendur við fjölgun lánþega þau ár sem sjóðurinn hefur starfað. Ráðherra býsnaðist einnig yfir óhóflegri yfirvinnu. Vist er hún óhófleg. En, hæstv. ráðh., á þessari yfirvinnu eru skýringar hvort sem þær verða teknar góðar og gildar. Og veit ekki ráðherra að víða í opinberri þjónustu eru greiddar stórar fúlgur fyrir yfirvinnu sem aldrei er unnin? Vill ekki hæstv. ráðh. reyna að gera eitthvað í þeim málum? Uppgefnar ástæður fyrir brottrekstrinum hafa vakið furðu manna og spurningar um misjafnar kröfur til hinna ýmsu starfsmanna ríkisins, eins og hv. málshefjandi vék að hér áðan. Hæstv. menntmrh. rak Sigurjón Valdimarsson vegna vanrækslu í starfi og nefndi í bréfi sínu sérstaklega óviðunandi upplýsingar um fjárhagsstöðu sjóðsins sem Sigurjón lét ráðuneytinu í té í september s.l. Virðist ráðherra ekki hafa áttað sig á því hvernig slíkar áætlanir eru unnar. Sú áætlun var byggð á tölum námsársins á undan hvað varðar fjölgun og dreifingu námsmanna þar sem tölur vegna haustlána voru ekki farnar að skila sér og skiluðu sér ekki fyrr en löngu síðar. Má undarlegt heita að hæstv. ráðh. skuli ekki hafa notfært sér reynslu og þekkingu starfsfólks í ráðuneytinu sem hlýtur að hafa einhverja hugmynd um gang mála hjá lánasjóðnum auk þess sem ætla má að fyrrv. menntmrh. hafi verið kominn nokkuð vel inn í þau mál. Er þetta vafalaust til marks um samskiptaörðugleika eins og við heyrum svo oft um á ríkisstjórnarheimilinu. Þess utan er svo ljóst af lögum og reglum Lánasjóðs ísl. námsmanna að það er stjórn sjóðsins sem ber ábyrgð á fjárhagsáætlun hans og þar með þeirri "vanrækslu" sem ráðherra sakar Sigurjón um. Það er því álit margra að aðgerð ráðherrans sé byggð á röngum forsendum og varði jafnvel við lög. Um það get ég vissulega ekki dæmt. Starfsmenn lánasjóðsins hafa skorað á forsrh., sem því miður virðist ekki staddur hér í dag, að láta rannsaka embættisfærslu menntmrh. varðandi brottvikningu Sigurjóns og ítrekar þá beiðni sína auk þess sem þeir hafa lýst yfir fullu trausti við Sigurjón og vitnað um trúmennsku hans í starfi. Væri ástæða til að inna hæstv. forsrh. eftir því hvað hann hyggst gera í því máli, en við því fást væntanlega ekki svör núna þar sem ráðherra er ekki viðstaddur. Enda þótt það kunni að sannast að brottvikning Sigurjóns standist gagnrýni á lagalegum grunni er jafnvíst að framkoma hæstv. ráðh. í þessu máli öllu hefur gersamlega ofboðið siðferðiskennd allra réttsýnna manna. Kvennalistinn hefur þegar gagnrýnt ráðherrann harðlega á opinberum vettvangi fyrir þessa furðulegu embættisfærslu og ég vil lýsa hér vanþóknun okkar Kvennalistakvenna á gerræðislegum vinnubrögðum ráðherra sem lýsa fádæma skorti á samstarfshæfileikum og vilja til að leysa vandamál á farsælan hátt með tilliti til allra aðila og ekki síst málefnisins sjálfs. Það verður að teljast ljóður á ráði þeirra manna, sem treyst er til stjórnunarstarfa, að kunna illa að umgangast fólk. Það versta við þetta mál er að með framkomu sinni í þessu máli og með sífelldum yfirlýsingum út um allar trissur hefur hæstv. menntmrh. magnað áhyggjur námsmanna sem enn mega þola óvissu í stað þess afkomuöryggis sem lánasjóðnum er ætlað að veita. Námsmenn eru nú upp til hópa ráðvilltir og kvíðafullir um sinn hag. Tekist hefur að efla óvild í garð námsmanna og lánasjóðs þeirra með fullyrðingum um misnotkun og klifun á endurtekningum sem eiga að sýna fram á fáránleika þessa kerfis sem byggt var upp til að tryggja öllum jafnrétti til náms óháð kynferði, efnahag eða búsetu. Ábyrgðarlaust tal þeirra, sem ættu að vita betur, veldur því að fjöldi manns heldur að allur þorri námsmanna fái yfir 50 þús. kr. til framfærslu á mánuði. Sögur eru sagðar af námsmönnum sem feli tekjur sínar, búi í foreldrahúsum og nýti námslánin til fjárfestingar í íbúð, bíl eða skuldabréfum. Menn hneykslast á vaxtaleysinu og lengd endurgreiðslutímans og býsnast yfir því að eftirstöðvar séu felldar niður. Menn tala þessa dagana eins og það sé frekar reglan en undantekningin að menn endurgreiði ekki námslánin sín til fulls. Hæstv. menntmrh. kyndir undir þessa villutrú, m.a. með orðum sínum hér.áðan í ræðustóli og með svörum eins og lesa mátti í DV í gær, þar sem hann var á beinni línu hjá blaðinu. Þar er hann m.a. spurður hvað sá þurfi að borga til baka sem skuldi 5-6 millj. að loknu námi. Þú mundir ekki borga milljón til baka, svarar menntmrh. þar og segist síðan í miðjum klíðum að afnema soddan óráðsíu. Hann tekur undir við fsp. eins og hér sé um líklegt tilvik að ræða þótt staðreyndin sé einfaldlega sú að um 91% þeirra sem skulda lánasjóðnum eru með innan við 1 millj. kr. í skuld. Svona er nú farið að því að villa um fyrir almenningi. Er ekki að undra þótt menn haldi hið versta um þetta bákn sem þeim sýnist orðið að skrýmsli, en hæstv. menntmrh. í hlutverki hins hugrakka konungssonar sem ætlar að vinna á óvættinni. Nei, sannleikurinn um Lánasjóð ísl. námsmanna er vitanlega allt annar. Markmið sjóðsins er að tryggja öllum jafnrétti til framhaldsnáms óháð kynferði, búsetu og efnahag og við megum vera stolt að því að það hefur honum tekist bærilega. Vitaskuld eru einhverjir sem misnota þetta kerfi. Ekkert kerfi er skothelt. Langflestir lántakendur eru þó heiðarlegar manneskjur sem stunda sitt nám með eðlilegum hraða og munu endurgreiða lán sín á 25-30 árum. Undantekningarnar sem sífellt er klifað á eru í rauninni fáar og skipta litlu fyrir heildina. Lánasjóður ísl. námsmanna tekur vissulega til sín mikið fé, er jafnvel farinn að nálgast heilög vegamálin og á töluvert langt í land með að standa undir sér 90% eins og stefnt er að. Sjóðnum hefur raunar verið gert æ erfiðara að ná því marki þar eð of lág bein framlög úr ríkissjóði hafa neytt hann til mikillar lántöku sem aftur hefur í för með sér óhóflegan fjármagnskostnað. Á þessu ári munu t.d. fara um 200 millj. í fjármagnskostnað meðan innheimtar afborganir eru áætlaðar um 80 millj. á árinu. Annar veigamikill þáttur sem hægt hefur á uppbyggingu sjóðsins er láglaunastefnan sem gerir það að verkum að endurgreiðslur lána skila sér verr og hægar en reiknað hafði verið með. Og það er láglaunastefna núv. ríkisstj. sem gerir það að verkum að námslán tryggja nú betri kjör en lægstu launataxtarnir. Það er þessi stefna og afleiðingar hennar sem rekið hafa fleyg milli námsmanna og láglaunafólks og alið á tortryggni á milli þeirra sem helst og best ættu að standa saman. Hins vegar hefði ört vaxandi fjárþörf sjóðsins ekki átt að koma neinum á óvart. Með síauknum menntunarkröfum og uppbyggingu framhaldsskóla um allt land hefur lánshæfum umsóknum að sjálfsögðu fjölgað mikið. Það er aðeins gleðileg þróun. Við eigum að leggja metnað okkar í að búa þannig að námsfólki að allir fái notið menntunar og þroskað hæfileika sína. Menn verða að hugsa dæmið til enda. Þörfin fyrir háar fjárveitingar úr ríkissjóði mun fara ört minnkandi innan tiltölulega fárra ára þegar sá stóri hópur sem nú nýtur námslána verður farinn að endurgreiða lánin sín. Ætla má að um aldamótin þurfi fjárveiting ríkissjóðs ekki að vera nema sem svarar 100-200 millj. kr. á núvirði, þ.e. ef skammsýnum mönnum tekst ekki að eyðileggja þetta kerfi. Það fólk sem nú nýtur námslána mun að stórum hluta standa undir námslánakerfi barna sinna með endurgreiðslum eigin lána. Ég vil aðeins víkja að þeim hugmyndum sem heyrst hafa um breytingar á lögum og reglum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Um þær hugmyndir má vitna í ekki ómerkari heimildir en sjálft Morgunblaðið sem virðist hafa nokkuð hæg heimatök í menntmrn. Í fyrsta lagi hefur verið talað um 3% ársvexti á námslán auk verðtryggingar, en námslán hafa verið verðtryggð í mörg ár, voru raunar á meðal fyrstu lána, ef ekki þau fyrstu, sem voru að fullu verðtryggð. Þessu til viðbótar er rætt um árlega lágmarksendurgreiðslu og gert ráð fyrir að lánin verði greidd til fulls á 30 árum. Þessum hugmyndum mótmælir Kvennalistinn harðlega svo sem fram kom í ályktun okkar sem ég las í upphafi máls míns. Endurgreiðsla lána er nú miðuð við ákveðið hlutfall af launum hvers og eins eða 3,75% sem tryggir að greiðslubyrði vegna námslána fer aldrei fram úr greiðslugetu og setur mönnum ekki óhóflegar skorður við heimilisstofnun og rekstri, íbúðarbygginga eða öðru því sem menn standa í þegar þeir eru að koma sér fyrir í lífinu að námi loknu. Það blasir auðvitað við hverjum slíkt endurgreiðslulágmark kæmi verst. Það eru vitanlega konurnar, hæstv. ráðh., sem alltaf eru tekjulægstar. Við megum ekki gleyma því að einmitt þetta kerfi, sem við erum hér að tala um, námslánakerfið, hefur geysilega þýðingu fyrir konur og baráttu þeirra fyrir jöfnum rétti til náms og starfa. Árás á námslánakerfið jafngildir að mínu mati árás á jafnréttisbaráttuna. Það sannaðist m.a. þegar yfirvöld menntamála sviptu fyrsta árs nema rétti til víxillána hjá lánasjóðnum haustið 1984. Þá var nokkur hópur sem ekki treysti sér til að hefja nám þar eð bankarnir neituðu að hlaupa undir bagga. 2/3 úr þeim hópi voru konur. Við vitum líka að margar konur reyna að samræma störf sín uppeldi barna sinna og eðlilegri samveru við þau. Þær reyna því að láta hálft starf eða 75% starf nægja, a.m.k. meðan börnin eru sem yngst. Lágmarksendurgreiðsla námslána mun reynast þeim þung í skauti. Hafði hæstv. menntmrh. hugsað út í þessa hlið málsins eða finnst honum nóg að samþykkja snyrtilega orðaðar yfirlýsingar um afnám mismununar gagnvart konum? Við skulum líka gera okkur grein fyrir því að þyngri greiðslubyrði vegna námslána kallar vitanlega á hærri laun að loknu námi. Síst mundi ég sýta það að betur yrði gert t.d. við opinbera starfsmenn sem margir eru með langt nám að baki. Önnur hugsanleg afleiðing er aukinn flótti menntaðra manna til útlanda þar sem hærri laun bjóðast. Þetta hlýtur að vera okkur verulegt umhugsunarefni. Menn tala um að námslánin séu of ódýr og bjóði upp á misnotkun, óprúttnir námsmenn taki full námslán og fjárfesti í íbúðum, bílum, hávaxtareikningum eða skuldabréfum, meðal annars ríkissjóðs. Heldur hæstv. menntmrh. virkilega að þær ráðstafanir sem hér eru til umræðu muni stöðva þann ósóma sem vissulega er því miður til en vonandi í litlum mæli? Nei, það verða ekki þessir barónar sem hætta að taka námslán þótt þau verði dýrari. Það verða hinir efnaminni, námsmenn utan af landi, börn einstæðra og efnalítilla foreldra og stúlkur sem sjá ekki fram á að geta ráðið við endurgreiðslu þeirra. Það verða einnig konurnar sem verst fara út úr því ef hætt verður að taka tillit til tekna við úthlutun námslána. Þær eiga erfiðara með að fá vel launuð störf og geta síður bætt sér upp óhagstæðari námslán. Þannig leggst allt á eitt. Reiknað er með lækkuðum reksturskostnaði ef hætt yrði að taka tillit til tekna, en nú má búast við að hækkun lánveitinga af þeim sökum verði töluverð og er þá vandséð hver ávinningur yrði af þeirri ráðstöfun. Þá má svo undarlegt heita að í sömu andrá og verið er að ræða leiðir til að draga úr kostnaði ríkisins vegna námslána er í fúlustu alvöru talað um að koma á fót einhvers konar styrkjakerfi. M.a. á að styrkja efnilega stúdenta í þjóðhagslega hagkvæmu námi, eins og það er látið heita í fyrstu fréttum af þessu. Var nema von að marga hryllti við. Ég fagna yfirlýstu hiki hæstv. menntmrh. í Morgunblaðinu í dag varðandi þessar tillögur. Látum nú vera þótt efnilegir stúdentar væru styrktir umfram hina óefnilegri, sem reyndar reynast oft ekkert síðri þegar lífsbaráttan kemur til, en ef "stóri bróðir" ætlar að fara að ákveða hvaða nám sé þjóðhagslega hagkvæmt og styrkja hina efnilegu samkvæmt því líst mér ekki á blikuna. Slíkum hugmyndum mótmælir Kvennalistinn harðlega. Nægir að vísa til þess að ef slíkt styrkjakerfi hefði verið til fyrir áratug eða svo hefðu líklega flestir efnilegir námsmenn verið styrktir til verkfræðináms og við sætum uppi með hóp manna sem væru sérfróðir í byggingu orkuvera og væru nú komnir til útlanda í vinnu. Handritafræði hefði t.d. tæpast hlotið náð fyrir augum "stóra bróður". Loks vil ég vara við þeirri hugmynd að einskorða lánaúthlutun við fjárlagaupphæð án tillits til aðstæðna. Það yrði algjört rothögg á það kerfi sem búið er að byggja upp. Reynslan hræðir í þessum efnum. Á hverju einasta ári hefur verið togstreita milli lánasjóðsins og fjárveitingavaldsins. Forsvarsmenn lánasjóðsins hafa reiknað út fjárþörfina miðað við gildandi lög og reglur og líklega fjölgun lánþega, en fjárveitingavaldið haldið fast á móti og ævinlega úthlutað sjóðnum of litlu fé á fjárlögum. Og það er fjarri því að forsvarsmenn sjóðsins hafi verið einir um misgóðar áætlanir. Aukafjárveitingar á hverju einasta ári hafa ekki síður verið vegna þess að fjármálaspekingar ríkisvaldsins hafa spáð ranglega um þróun efnahagsmála. Svo mun enn vera í ár. Viðurkennt er að ef ráðstöfunarfé sjóðsins verður ekki aukið frá því sem ákveðið var á fjárlögum þessa árs þýðir það einfaldlega um 30% lækkun allra námslána. Er það í raun og veru ætlun menntmrh. að námsmenn geti búið við slíkt óöryggi að vita aldrei fyrr en á miðju námsári hverju þeir geta búist við sér til framfærslu á síðari hluta námsársins? Slíkum hugmyndum mótmælir Kvennalistinn harðlega. Slík tilhögun nær ekki nokkurri átt. Herra forseti. Ég er sannfærð um að námsmenn hafa ekkert á móti endurskoðun úthlutunarreglna lánasjóðsins og skilja réttmæti þess að kjör þeirra séu í hátt við kjör almennings í landinu. Slík endurskoðun verður þó að fara fram í samráði við rétt kjörna fulltrúa námsmanna og með góðu samstarfi við þá. Námsmenn og umboðsmenn þeirra hafa um árabil deilt á afgreiðslu mála hjá lánasjóðnum og hafa ýmsar tillögur til úrbóta í þeim efnum. Ég þykist líka fullviss um að þeir mundu sætta sig við einhverja lækkun mánaðarlegs framfærslukostnaðar ef fullrar sanngirni væri gætt. En einræðislegum buslugangi menntmrh. verður að linna. Kvennalistinn er reiðubúinn til að taka þátt í endurskoðun á lögum og reglum um Lánasjóð ísl. námsmanna, en leggur áherslu á að niðurstöður slíkrar endurskoðunar brjóti ekki í bága við yfirlýst markmið sjóðsins um jafnrétti til náms. Ég heiti á þingmenn alla að standa vörð um Lánasjóð ísl. námsmanna, eitt helsta skjól jafnréttisins hér á landi. Ég vil svo vitna í niðurlagsorðgreinar eða opins bréfs eftir ritstjóra Stúdentablaðsins, Ágúst Hjört, sem birtist í Morgunblaðinu í gær, en hann segir þar og beinir máli sínu til hæstv. menntmrh. Sverris Hermannssonar, með leyfiforseta: "Taktu þig nú saman í andlitinu, bæði því pólitíska og persónulega. Nemdu úr gildi reglugerðarbreytinguna, réttu því starfsfólki sem enn er eftir í sjóðnum sáttahönd og ræddu í fullri alvöru við okkur námsmenn. Þú veist manna best hversu mikið veltur á um að vel takist til með menntun minnar kynslóðar því sú tíð rennur upp fyrr en seinna að við þurfum að borga skuldirnar bæði við lánasjóðinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Og þá er eins gott að kunna eitthvað fyrir sér." Ég vil svo að lokum vekja athygli hæstv. ráðh. á hinum mikla fjölda námsmanna sem fylla nú þingpalla. Rétt áður en ég kom í þennan ræðustól barst mér til eyrna að þrefalt fleiri hefðu orðið frá að hverfa. Það sýnir hug námsmanna til þessa máls. Það sýnir ótta þeirra um málefni lánasjóðsins í höndum hæstv. menntmrh. Og ég vorkenni ráðherra að hafa látið í ljós það álit sitt á námsmönnum, að manni skildist upp til hópa, að þeir væru braskarar sem litu á lánasjóðinn sinn sem tæki til að sækja sér ódýrt fjármagn til ávöxtunar. Það er ómaklegt, hæstv. ráðh., og mig undrar hvers konar fólk hæstv. ráðh. þekkir í hópi námsmanna. Ég þekki ekki námsmenn af þessu tagi.



Herra forseti. Ég er orðinn raddlaus af því að hlusta á þessa miklu raddmenn. En, hæstv. forseti, þrátt fyrir þá Buslubæn sem hæstv. menntmrh. hefur flutt í dag og einhvers konar friðmælingu við "samstarfsflokkinn" sem hann svo kallar nú kemst ég ekki hjá því að láta í ljós mikil vonbrigði með ýmsar yfirlýsingar og ýmsar tiltektir hæstv. menntmrh. varðandi Lánasjóð ísl. námsmanna nú að undanförnu. Þar á ég m.a. við brottvikninguna á framkvæmdastjóra sjóðsins sem ég tel í rauninni furðulega tiltekt og varla geta staðist að lögum né heldur að ástæða hafi verið til. Ég hygg að það séu margir sem þekkja svo til verka Sigurjóns Valdimarssonar að þeir mundu síst af öllu væna hann um að hann slugsi við sín störf eða að hann sé ekki maður til að sinna fyllilega þeim störfum sem honum eru falin og eftir því sem honum eru settar reglur um. En herra forseti. Vonbrigði mín eru auðvitað þeim mun meiri sem ég er stuðningsmaður hæstv. ríkisstj. sem nú situr og ég hef auk þess haft sérstaka trú á því að hæstv. menntmrh. mundi ekki rasa um ráð fram varðandi þau mikilvægu mál sem undir hann heyra heldur mundi hann fjalla um þau ævinlega af sanngirni og góðum skilningi og ekki síst af faglegum og pólitískum metnaði. En nú hefur hæstv. ráðh. brugðist vonum manna - í þessu sérstaka máli a.m.k. Aðgerðir og ummæli hæstv. ráðh. að undanförnu hafa valdið mörgum áhyggjum, beinum áhyggjum. Hæstv. ráðh. hefur orðið til þess, sem ég átti ekki von á frá hans hendi, að opinberri umræðu um málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur bókstaflega verið þrykkt niður á stig lágkúru þar sem skilningsleysi og hleypidómar eru látnir ráða ferðinni og þar sem reynt er að etja saman hagsmunahópum á hinn óheppilegasta hátt og hinn furðulegasta hátt. Það er að vísu nokkuð til í því að alltaf hafa verið til ýmis öfl í landinu sem hafa alið á. fordómum gagnvart Lánasjóði ísl. námsmanna öllum öðrum opinberum sjóðum og opinberum stofnunum fremur. Slík öfl hafa vissulega verið til, en þessi öfl hafa þó aldrei orðið mikils ráðandi í umræðunni um sjóðinn m.a. vegna þess að allir menntmrh. í meira en 30 ár hafa lagt í það metnað sinn að berjast gegn fordómum og unnið að eðlilegri þróun sjóðsins miðað við þjóðfélagsaðstæður og jafnan í sem allra nánustu og bestu samstarfi við þingflokka á hverjum tíma. Þingsagan er til vitnis um það síðustu marga áratugi að í öllum stjórnmálaflokkum hefur verið góður skilningur á nauðsyn lýðræðislegs námsaðstoðarkerfis og um þróun þess hefur ríkt tiltölulega gott samkomulag. Ég hef ekki fundið annað, fyrr en þá á allra síðustu misserum, en að allir hugsandi menn um þjóðfélagsmál hvar í flokki sem er teldu að Lánasjóður námsmanna væri óumdeilanlegt og sjálfsagt félagslegt réttindamál, enda sé sjóðurinn lýðræðislega upp byggður og til þess fallinn að eyða forréttindum í þjóðfélaginu, og það er vitanlega aðalmarkmið sjóðsins. Af því að það er verið að tala hér um breytingar á sjóðnum og nauðsyn þess að breyta þurfi lögunum sem um sjóðinn gilda ætla ég að leyfa mér að benda á að það er höfuðkostur núgildandi laga um Lánasjóð ísl. námsmanna, laga nr. 72 1982, það eru lög sem ekki eru einu sinni orðin fjögurra ára gömul, að þessi sjóður er lýðræðislegur og hann jafnar aðstöðu fólks til að stunda nám. Sjóðurinn starfar þannig að hann kemur í veg fyrir forréttindi efnamanna til náms. Ég get ekki fallist á neinar lagabreytingar, hæstv. ráðh., sem breyta munu eðli sjóðsins í þessu grundvallaratriði. Ég tel því yfirleitt ekki tímabært að ræða það að breyta lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna, enda óttast ég að ýmsar hugmyndir séu uppi um það að breyta lögunum í grundvallaratriðum þrátt fyrir þá friðmælingu sem hér kom fram í ræðu hæstv. menntmrh. áðan. Ég hlýt að vara við öllum þeim hugmyndum sem uppi eru um þetta. Það er að vísu gleðilegt að hæstv. ráðh. hefur nú, bæði í Morgunblaðinu, að því er virðist í morgun, og hann hefur gert það nú í ræðu sinni, dregið mikið í land um þær hugmyndir sem hann hefur komið á framfæri við blöðin þó hann hafi ekki haft fyrir því að koma þeim á framfæri við "samstarfsflokkinn" svokallaða. Þær hugmyndir sem hann hefur verið uppi með eru þannig að það er full ástæða til þess að vara við þeim, en það er jafnframt gleðilegt að hann er nú farinn að átta sig á því að það kunni að vera einhverjir annmarkar á þeim hugmyndum sem helst hafa verið til umræðu undanfarnar vikur. En það er sannfæring mín, herra forseti, að núgildandi lög um Lánasjóð ísl. námsmanna, þ.e. lög um námslán og námsstyrki eins og þau heita réttu nafni, lög nr. 72 1982, fullnægi fyllilega þeim kröfum sem gera verður um réttlátt og lýðræðislegt námsaðstoðarkerfi. Slíkt kerfi er nauðsynlegt fyrir nútíma velferðarþjóðfélag. Um þetta hélt ég að væri enginn ágreiningur. Auðvitað eru lögin hluti af ríkjandi menntastefnu, en þau eru fyrst og fremst almennt félagslegt réttindamál á borð við almannatryggingar, lífeyrisréttindi, atvinnuleysistryggingar, heilbrigðisþjónustu og hvað annað sem einkennir vestræn lýðræðisþjóðfélög og velferðarþjóðfélög, þess háttar þjóðfélög sem við viljum lifa í og berum okkur gjarnan saman við. Það eru félagslegar og lýðræðislegar ástæður sem liggja til grundvallar námsstyrktarkerfinu. Á þetta legg ég mikla áherslu. Markmiðið er að tryggja sem verða má fjárhagslegan jöfnuð til náms, þ.e. að allir geti haft sem jafnasta aðstöðu til að stunda nám hvað sem líður efnahag þeirra, hvað sem líður búsetu þeirra. Í samræmi við nútímahugmyndir um persónufrelsi og lýðræði verður slíkt kerfi að grundvallast á almennum reglum. Það verður að vera öllum opið sem falla undir þær reglur sem um slíkt eru settar, þ.e. fólk verður auðvitað að uppfylla viss skilyrði, en kerfið á að vera opið, ekki lokað. Það á að vera almennt. Það á ekki að vera ætlað neinum úrvalshópum. Núgildandi lög byggja á slíkum almennum reglum og skilyrðum. Þær breytingar sem hæstv. ráðh. hefur verið borinn fyrir og ég óttast því miður að enn þá séu til umræðu í menntmrn. grundvallast að verulegu leyti á allt öðrum hugmyndum. Mér finnst að þessar hugmyndir, þar á meðal um styrkjakerfið sem út af fyrir sig getur kannske átt að einhverju leyti rétt á sér, ég fæ ekki betur séð en að slíkt kerfi sé mengað af forréttindahugarfari. Af því að ég veit það af löngum kynnum við hæstv. menntmrh. að hann er engan veginn mengaður af slíku hugarfari hefur hann nú séð að sér og hann kemur í ræðustól í dag og ber meira og minna af sér sakir í því að hann ætli að fara að koma slíkum hugmyndum fram. Eigi að síður er það svo, hæstv. menntmrh., að það hefur verið haft eftir ráðherranum að eðlilegt væri að fara að gera nemendum hærra undir höfði ef þeir stunda eitthvað sem hann kallar, og menn gjarnan kalla, hann er ekki einn um það, "arðbært nám". Ég ætla að leggja áherslu á þetta orð, þetta "arðbæra" nám, vegna þess að vissulega er það ekki fundið upp af hæstv. menntmrh. Auðvitað hafa menn verið að henda slíkum hugtökum á milli sín alllengi eða ég veit ekki í hvað mörg ár, kannske 20 ár, frá því að upp var fundin sú kenning að nám væri ágæt "fjárfesting", fjárfesting fyrir atvinnuvegina, fjárfesting fyrir þjóðfélagið. Þá var vissulega byrjað að tala um að til væri "arðbært" nám og þá líklega eitthvað sem heitir "óarðbært" nám. Hæstv. menntmrh. er svo sannarlega enginn höfundur að þessari hugmynd. Þetta er hugtak sem hefur verið að velkjast fyrir okkur lengi. Áður fyrr var talað um að menn stunduðu nám til að þroska sig og til að verða að mönnum og annað slíkt, en síðar var sú kenning fundin upp að það ætti að "fjárfesta" í námi og þá var náttúrlega byrjað að finna út hvað væri "arðbært" nám og hvað væri "óarðbært" nám. En ég verð að segja að það er farið út á hættulega braut ef það á að fara að flokka nám eftir þessum "kategóríum", í arðbært nám og óarðbært nám. Þá kæmu líklega undirflokkar í þessu þar sem lán væru mismunandi arðbær, o.s.frv. o.s.frv. Það á sér sjálfsagt engan enda hvar það mundi lenda. En ef hæstv. menntmrh. stefnir að lagabreytingu í þessa átt vil ég fyrst biðja hann að gá vel að sér og kasta slíkum hugmyndum algjörlega fyrir róða og gera það strax í dag vegna þess að nú er komið hik á hann. Ég held að hann ætti þá að gera hikið að sannfæringu um það að best sé að kasta slíkum hugmyndum fyrir róða. En ef það skyldi ekki bera árangur að hæstv. ráðh. gerði þetta ítreka ég það við hann að ég mundi ekki vilja styðja slíka breytingu og ég mundi áreiðanlega beita mér gegn því hér í þinginu og þá sérstaklega í mínum flokki að slíkar breytingar yrðu gerðar. Ég ítreka að það er engin ástæða til að breyta gildandi lögum um námslán og námsstyrki. Það er ekki lítið atriði að menn átti sig á þessu. Það er engin ástæða til að breyta þessum lögum. Ég held að það muni sýna sig ef þau verða athuguð gaumgæfilega að þau eru góð eins og þau eru. Þau eru fyrst og fremst lýðræðisleg og þau eru réttlát eftir því sem hægt er að ímynda sér að lög geti yfirleitt orðið og grundvallarstefna þeirra er rétt. Það er einnig um lögin að segja, og ég bið menn að veita þessum orðum mínum sérstaka athygli, það snýr beinlínis að hæstv. menntmrh., það snýr að ríkisstj. reyndar í heild og það snýr líka að stjórnarflokkunum, ég bið menn að taka eftir þessu, að lögin veita ríkisstj. og meiri hluta Alþingis á hverjum tíma nánast fullt svigrúm til að stjórna fjármálum sjóðsins, þ.e. hvað varðar heildarupphæð ráðstöfunarfjár sjóðsins og það hvert skuli vera mat á framfærsluþörf námsmanna, enda hefur það sýnt sig að ríkisstj., hæstv. menntmrh. og meiri hluti Alþingis telja sig eiga þennan rétt og hafa neytt þessa réttar nýverið. Það má segja að ég hafi tekið þátt í þessu sjálfur. Ríkisstj. og meiri hluti Alþingis neyttu þessa réttar við afgreiðslu síðustu fjárlaga. Þá var ráðstöfunarfé Lánasjóðs ísl. námsmanna skert stórlega miðað við áætlun sjóðsins. Ég held að þetta verði ekki talin lögbrot. Lögin eru þannig gerð og þau eru ekki óþjálli en það að þau gefa Alþingi færi á því að koma í veg fyrir svokallaðar "sjálfvirkar" hækkanir, sem hæstv. ráðh. var að tala um áðan, og "óviðráðanlega þróun" sjóðsins eins og ég hef heyrt ýmsa "ábyrga" menn tala um og margir óttast svo mjög. Ég veit ekki betur en lögin veiti menntmrh. fullt vald til að ákveða úthlutunarreglur fyrir sjóðinn. Þessar úthlutunarreglur eru ekki lögfestar, ekki skorðaðar með lagaboði. Þær eru eins og mótunarleir í höndunum á ráðherra og hæstv. ráðh. notfærir sér auðvitað þennan rétt. Mér finnst rétt að menn athugi þetta, ekki síst þeir menn sem óttast svo mjög um það að Lánasjóður ísl. námsmanna sé að vaxa efnahag þjóðarinnar yfir höfuð. Ég ætla að biðja menn að líta á hvað raunverulega felst í lögunum um yfirstjórn og getu ríkisstj. til að hafa fullt vald á fjármálum sjóðsins. Þetta er mjög mikilvægt atriði og því vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Er hægt að hugsa sér frjálslegri lög í framkvæmd? Að mínum dómi er það ekki hægt. Ég efast um að nokkur félags- og mannréttindalöggjöf eða löggjöf um framfaramál yfirleitt sé jafnfrjálsleg í framkvæmd og lögin um námslán og námsstyrki - ég held að það séu engin lög. Ég ætla ekki að halda því fram að þetta sé endilega til að rýra lögin, alls ekki. Ég fæ ekki betur séð en að hæstv. ráðh. hafi mál Lánasjóðs ísl. námsmanna í hendi sér og sá meiri hluti sem hann styðst við á Alþingi. Og af hverju er hæstv. ráðh. þá að biðja um meira vald eða er það e.t.v. meining hans að vinna að breytingu á lögunum til þess að minnka vald ráðherra yfir málefnum sjóðsins? Ég tel reyndar að sú geti ekki verið ætlun ráðherra og ég óttast að hæstv. ráðh. sé með hugmyndir um að halda öllum þeim reglum sem kveða á um frjálslega framkvæmd ríkisstj. á lögunum og bæta þar reyndar nokkuð við. Hitt óttast ég einnig að í hugmyndum hæstv. ráðh. felist fráhvarf frá hinu lýðræðislega markmiði sem lögin hafa að geyma, því markmiði að vera jafnréttismál hvort heldur sem um er að ræða einstaklinga eða námsgreinar. Markmið lýðræðislegrar löggjafar um námsaðstoð hlýtur að fela í sér að gera öllum hæfum einstaklingum kleift að stunda nám sem þá fýsir og að ekki sé gert upp á milli námsgreina, þær séu aldrei flokkaðar í úrvalsgreinar eða undirmálsgreinar. Auðvitað er hægt að hugsa sér allt annað skipulag á námsaðstoð. Það er hægt að taka upp fyrirkomulag eins og var við gömlu skólana í Skálholti og á Hólum, ölmusurnar. Það er hægt að taka þær upp. En ég óttast að hæstv. ráðh. sé jafnvel að gæla við nýtt skipulag sem gæti orðið bæði lokað og ólýðræðislegt í framkvæmd. Jafnvel þó að hæstv. ráðh. hafi auðvitað góðan skilning innst inni á þessu máli gerir hann sér ekki fulla grein fyrir afleiðingunum af þessu. Þess vegna endurtek ég þau tilmæli mín til hæstv. ráðh. að hann athugi sem best sinn gang í þessu máli. Ég ætla á þessu stigi, þrátt fyrir þá tilraun sem hér var gerð til að friðmælast við samstarfsflokkinn, að gera eina mikilsverða athugasemd við ráðslag hæstv. menntmrh. í málefnum Lánasjóðs ísl. námsmanna og þá meina ég mikilsverða athugasemd frá manni sem styður þessa ríkisstj. og, ég leyfi mér að segja, frá sjónarmiði samstarfsflokksins, samstarfsflokks Sjálfstfl. í ríkisstj., þ.e. Framsfl. í heild. Eins og hér hefur komið svo greinilega fram í ræðu hæstv. ráðh. hefur hann ekkert samráð haft við samstarfsflokk sinn og alls ekki við þingflokk Framsfl. um neinar breytingar á lögum um námslán og námsstyrki, hvorki breytingar af þessu tagi né aðrar. Það hefur einnig komið í ljós í umræðunni að nefnd hefur starfað að því að endurskoða þessi lög, kannske tvær nefndir, ég veit það ekki. En það eitt veit ég að hæstv. menntmrh. hefur ekkert samráð haft um þessa nefnd eða nefndir við Framsfl. og í þessum endurskoðunarnefndum er enginn framsóknarmaður. Þar er enginn fulltrúi sem þingflokkur Framsfl. hefur tilnefnt eða getur litið á sem sinn fulltrúa. Hér er beinlínis verið að fara á bak við Framsfl. í stóru máli, máli sem Framsfl. hefur látið til sín taka í meira en 30 ár og þó mest á þeim árum þegar framsóknarmenn hafa gegnt embætti menntmrh. eins og var á árunum 1980-1983 og 1974-1978, en á þessum tímabilum voru einmitt gerðar mestu og mikilvægustu breytingarnar á Lánasjóði ísl. námsmanna, á báðum þessum tímabilum. Gildandi lög um námslán og námsstyrki voru samþykkt vorið 1982, eins og hér hefur margsinnis komið fram, og það kom í minn hlut sem menntmrh. að stjórna öllum undirbúningi þess máls og flytja málið sem stjfrv., tala fyrir því og vinna að samþykkt þess. Ég réð því og ákvað það í sambandi við undirbúning málsins, þ.e. hvað varðaði endurskoðun á lógunum frá 1976 sem þá giltu, að skipuð var nefnd á breiðum pólitískum og faglegum grunni til þess að fjalla um málið og gera tillögur um framtíðarskipun námsaðstoðarkerfisins. Ég gerði þetta vegna þess að ég tel að um mál af þessu tagi eigi að vera breið samstaða. Ég geng ekki með neinn skörungsskaparkomplex. Ég geng ekki með neinn dugnaðarkomplex. Hins vegar held ég að mér hafi tekist að koma þessu máli þannig í höfn að það voru engin vandræði með að sigla því í gegnum þingið. Í þeirri nefnd sem um er að ræða áttu sæti fulltrúar allra þáv. þingflokka og ýmissa hagsmunasamtaka námsfólks. Það var ekki verið að pukrast neitt með skipun þessarar nefndar heldur var markmiðið að ná víðtækri samstöðu um málið milli stjórnmálaflokka og hagsmunaaðila. Þessari nefnd stýrði af mikilli prýði Eiríkur Tómasson lögfræðingur og í nefndinni voru ýmsir hinir mætustu menn og unnu mjög gott starf, þar á meðal minnist ég Friðriks Sophussonar, hv. 2. þm. Reykv., sem nú er varaformaður Sjálfstfl. Hann átti ólítinn hlut að því víðtæka samkomulagi sem varð í lánasjóðsnefndinni á sínum tíma og varð til þess að greiða för lagafrumvarpsins í gegnum þingið 1981-1982 og hef ég margþakkað hv. þm. Friðrik Sophussyni fyrir það góða starf sem hann innti þá af höndum. Undirbúningur að gildandi lögum um námslán og námsaðstoð var í hvívetna vandaður og vel að honum unnið. Því fer fjarri, hæstv. menntmrh., að þessi lög séu úrelt svo að þeim þurfi að breyta. Síst af öllu er ástæða til að breyta lögunum í þá stefnu sem hæstv. ráðh. hefur iðulega látið í veðri vaka í fjölmiðlum þó að hann sé nú að draga í land eftir að hann finnur andstöðuna í sínum eigin flokki. Og ég álít að ef slíkt spor yrði tekið, ef ráðist verður í það í fljótræði að breyta lögunum, óttast ég að verið sé að ganga skref aftur á bak. Og af því að mér er ákaflega hlýtt til hæstv. menntmrh., prívat og persónulega, árétta ég enn þau tilmæli mín til hans að hann gái vel að sér í þessu máli, reyndar bæði efnislega og hvað varðar formsástæður. Efnislega sýnist mér hann vera á villigötum, en hann er það líka og hefur verið það hvað varðar formið, og þá á ég við það að hann hefur verið að ræða það opinberlega, flutt um það margar og miklar yfirlýsingar, að hann hugsi sér að gera grundvallarbreytingar á mikilvægri löggjöf án þess að hafa gert samstarfsflokki sínum fullnægjandi grein eða neina grein fyrir þessum hugmyndum. Þetta þykir mér af pólitískum ástæðum stóralvarlegt mál. Ég fullyrði að í stjórnarsáttmála Framsfl. og Sjálfstfl. er ekki að finna stafkrók um það að þessi ríkisstj. eigi að beita sér fyrir einhvers konar byltingu á félagslegri löggjöf eða jafnréttismálum í afturhaldsátt, og engin heimild er til um það í stjórnarsáttmálanum að vinna skuli að breytingum á lögum um námslán og námsstyrki, enda eru það tiltölulega nýsamþykkt heildarlög og naumast að þau séu að fullu komin til framkvæmda. A.m.k. er ekki enn farið að reyna á ýmis ákvæði laganna, t.d. endurgreiðslureglurnar, sem í þeim lögum standa og sífellt er verið að ræða um að séu svo voðalegar, því að allt það sem þeir menn sem mest ráðast á gildandi skipulag segja um endurgreiðsluákvæðin og endurgreiðsluástandið er rangt og villandi. Þær forsendur voru gefnar um svokallað endurgreiðsluhlutfall á sinni tíð, þegar lögin voru samþykkt og frv. var í undirbúningi, að lán úr sjóðnum mundu endurgreiðast 88%, afföllin yrðu 12%. Það er ekkert sem bendir til annars en að þessi forsenda standist, en á hana er ekki farið að reyna enn þá. Þetta endurgreiðsluhlutfall þótti viðunandi fyrir fjórum árum. Þar á meðal þótti sjálfstæðismönnum það ágætt hlutfall, og ég tel að það sé gott og það sé viðunandi enn í dag og ég er viss um að margir sjálfstæðismenn eru mér sammála enn í dag um þetta atriði. Það er rangt að reglur laganna um endurgreiðslur séu svo slappar að þær muni sliga fjárhag sjóðsins. Þvert á móti. Og má ég, herra forseti, minna á að það er nánast ekkert farið að reyna á endurgreiðslurnar vegna þess að lögin eru svo ný. Það vissu allir í upphafi að áhrifanna frá endurgreiðslureglunum um 88% hlutfallið, sem svo hefur verið kallað, mundi ekki fara að gæta fyrr en eftir allmörg-ár frá setningu laganna. Það gætu liðið 5-7 ár frá setningu laganna þangað til áhrifanna fer virkilega að gæta; en úr því, t.d. þegar kemur fram um aldamót, eins og einn hv. þm. hefur nefnt í ræðu sinni, mun þessara ákvæða fyrst fara að gæta. Ég vil taka undir með hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur að það er einmitt þetta sem við verðum að veita athygli. Við skulum ekki brjóta niður þetta kerfi. Það er ekki enn þá farið að sýna sig í reynd og það er ekki víst að þeir sem ætla sér að breyta þessum reglum og stefna að breytingum á lögunum hitti á vænlegra ráð en er að finna í lögunum nú um endurgreiðslur. Og ég vil minna hæstv. ráðh. á að einhvers staðar í ráðuneytinu mun finnast reiknilíkan sem sýnir fram á þetta sem ég hef hér verið að nefna. Ég legg höfuðáherslu á það, herra forseti, að Lánasjóður ísl. námsmanna er félagslegt réttindamál og óhjákvæmileg stofnun til að halda uppi jafnrétti í velferðarþjóðfélagi. Lánasjóður ísl. námsmanna er ekki fjárfestingarsjóður, eins og menn eru sífellt að japla á. Hann er enginn fjárfestingarsjóður, hann er ekki sjóður viðskiptalegs eðlis. Þegar talað er um að menntun sé fjárfesting er það í raun og veru ekkert annað en hugtakaruglingur. Hitt er annað mál að menntun er verðmæti í sjálfri sér og hefur eins mikil áhrif á framfarir í þjóðfélaginu, á efnahagsstöðu þjóðfélagsins og hagvöxtinn, og fjármagnið sjálft og annað fémæti sem nýtanlegt er í þjóðarbúskapnum, enda er menntun sama og þekking og þroski mannsins. Það er menntun. Og þó að þjóðfélagið vanhagi að vísu alltaf um beinharða peninga, fasteignir, skip, vélar og þess háttar kapítal, þá er það þekkingin og menntunin, það er þroski mannsins, sem fær hjólin til að snúast. Og menntunin er þannig a.m.k. jafngild kapítalinu fyrir atvinnulífið, en hún er þó annað og meira en kapítal og engin ástæða til þess að vera sífellt að rugla þessu saman. En það kalla ég að rugla saman óskyldum hlutum þegar farið er að bera Lánasjóð ísl. námsmanna saman við fjárfestingarsjóði atvinnuveganna. Slíkt gera ekki aðrir en þeir sem eru gjörsamlega formyrkvaðir af alls konar peningagrillum og þekkja ekki þau takmörk sem fjárhagslegu og viðskiptalegu gildismati eru sett. Það er eðlilegt frá viðskiptasjónarmiði séð að krefjast þess að fjárfesting skili arði og að lán til fjárfestingar og atvinnurekstrar yfirleitt skili fullum vöxtum. En það er í fyllsta máta óeðlilegt, ef það er ekki ómanneskjulegt, að krefjast þess að námskostnaður sé látinn bera fulla vexti. Það er fullkomlega réttmætt og rökrétt að önnur vaxtalögmál gildi um námslán en viðskiptalán. Námslán og viðskiptalán eru svo gjörólík að eðli að þau verða ekki borin saman, á þau verður ekki lagt sama gildismat, og var manni þó kennt það í skóla - og ég held það sé gert enn - að það væri heimskra manna háttur að bera saman ósambærilega hluti, og við eigum ekki að bera saman ósambærilega hluti. Ég tel að sá námsmaður sem greiðir námslán sitt með fullri verðtryggingu hafi með því greitt eðlilega fyrir menntun sína úr eigin vasa og það er engin ofætlun þótt vextir af þessu fé séu greiddir af þjóðfélaginu í heild. Sú upphæð sem þessum vöxtum nemur skilar sér fyllilega í þjóðarbúið í formi þekkingar, í formi verkkunnáttu, sem kemur þjóðfélaginu að beinu gagni, beinu fjárhagslegu gagni. Ég er þess vegna andvígur öllum hugmyndum um vaxtaálag á námslán. Þegar rætt er um námslán og námsstyrki og um Lánasjóð ísl. námsmanna er nauðsynlegt að átta sig á því hvaða fólk það er sem nýtur þessa kerfis og hefur aðgang að því. Það þarf varla að taka það fram, það liggur í orðanna hljóðan, að það eru eingöngu námsmenn, nemendur í föstum skólum, sem eiga aðgang að námslánakerfinu. Vissulega er það rétt að það er mjög stór hópur námsmanna sem nýtur þessa kerfis og námsgreinar eru margvíslegar og námsgreinar eru sundurleitar. Það er einnig líklegt að ýmiss konar munur sé á öllu þessu námi hvað varðar þörf fyrir einbeitingu, ástundun, samfelldan námstíma o.s.frv. Það er því alls ekki fyrir það að synja að í öllum þessum stóra hópi séu einhvers staðar slakir nemendur að dóla í námi sem þeir ráða illa við og einhverjir sem gætu stundað verulega vinnu með námi sínu og þyrftu ekki á mikilli námsaðstoð að halda, líkt og við gerðum, hæstv. menntmrh., hér fyrir 30 eða 35 árum þegar við vorum á svipuðum tíma í Háskóla Íslands og stunduðum utanskólanám, hreint utanskólanám, milli þess sem við vorum á togurum eða í steypuvinnu. En ef svona dæmi, eins og ég var að nefna áðan um það að einhverjir kunni að slugsa í námi, finnast eru það undantekningar. Reglan er allt önnur. Reglan er sú að rétthafar að Lánasjóði ísl. námsmanna standa þannig að vígi hvað varðar efnahag og fjölskylduástæður og tímafrekt nám, sem krefst nærri því allra starfskrafta þeirra, að þeir eru nauðbeygðir til þess að taka lán úr sjóðnum til þess að framfleyta sér meðan á námi stendur. Rétthafar að sjóðnum eru í reynd langflestir á aldrinum 20-30 ára, að ég hygg. Margt af þessu fólki hefur stofnað til hjúskapar og margt af þessu fólki er barnafólk. Þessir nemendur eru fullorðið fólk, hafa stofnað sín eigin heimili og leggja auðvitað ekki á sig neina meinlætakvöð frekar en aðrir fullfrískir Íslendingar á þessum aldri. Það kemur ekki til greina að þetta fullorðna fjölskyldufólk og barnafólk sé á framfæri foreldra sinna. Efnahagur foreldranna býður ekki upp á það. Það er þess vegna sem þjóðfélagið fann upp námsstyrktarkerfið og formaði það í námslán. Aðstæður og þörf gerðu þetta kerfi nauðsynlegt. Þetta er félagslegt réttindamál og varðar afkomu almennings í landinu, varðar afkomu e.t.v. tugþúsunda heimila í landinu. Ef námsstyrktarkerfið væri ekki fyrir hendi er augljóst að launamenn í landinu mundu krefjast stórhækkaðra launa til þess að mæta þeirri kvöð sem á þá legðist að kosta nám fullorðinna barna sinna í meira eða minna mæli. Við skulum bara átta okkur á hvað mundi ske ef þetta kerfi væri ekki fyrir hendi. Og ef það væri ekki til yrði langt og kostnaðarsamt nám beinlínis forréttindi fyrir syni og dætur þeirra sem best mega sín. Ég ætla því að leyfa mér að leggja það til við hæstv. menntmrh. að hann sé ekkert að skeyta skapi sínu frekar á gildandi lögum um námslán og námsstyrki og hann láti nú dugnað sinn og athafnasemi koma einhvers staðar annars staðar fram. Hann ætti t.d. að snúa athafnaþrá sinni að því sem ég veit að hæstv. ráðh. vill svo gjarnan. Ég hefði gjarnan viljað sjá hann beita athafnasemi sinni við það að koma upp háskólakennslu á Akureyri. Í því máli voru stigin mikilvæg spor í minni ráðherratíð og það gerir hæstv. ráðh. auðveldara að ganga lengra á þeirri leið. Og mér er ljúft að fylgjast með ráðherranum á þeirri göngu og í ótal mörgum öðrum málum því að í ýmsu treysti ég hæstv. ráðh. til góðra hluta. Herra forseti. Ég hef farið hér vítt og breitt um þetta mál. Ég haf lagt á það áherslu að sjóðurinn er félagslegt réttindamál og það finnst mér vera grundvallaratriðið í öllu þessu máli að menn átti sig á því. Ef menn átta sig á því held ég að menn eigi auðveldara með að skilja þetta mál í heild sinni og varist alla þá hleypidóma og heimsku sem oft á sér stað, því miður, í umræðum um þetta mál. Lánasjóði ísl. námsmanna er ætlað það hlutverk að jafna aðstöðu fólks til náms og lögin sem nú gilda um þetta efni tryggja þetta markmið. Á þetta legg ég höfuðáherslu. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, herra forseti, en ég beini því enn til hæstv. ráðh. að hann aðgæti vel sinn gang í öllu þessu máli. Ég vænti þess að það komi í ljós, sem reyndar kom að hluta til í ljós í þessum umræðum, að hann er að draga í land með ýmsar sínar stærstu yfirlýsingar sem heyrst hafa frá honum undanfarnar 3-4 vikur.



Herra forseti. Mér sýnist á öllu að fyrirmynd hæstv. menntmrh. í þessu máli sé John Wayne. John Wayne átti eitt kjörorð, sem var svona: Shoot first, ask questions later. Og fyrir þau mörgu átrúnaðargoð Johns Waynes, sem harma að hann er dauður, og Reagan orðinn heldur laslegur, þá hljóta þeir að anda léttar nú þegar þessi nýja stjarna er fædd, þessi íslenski hæstv. menntmrh., Sverrir Hermannsson. Hvert filmunafn hans verður í framtíðinni er óljóst, Cool Kid eða eitthvað svoleiðis, Buffalo Bill. Ef við athugum feril þessarar ríkisstjórnar í menntamálum er hann mjög skrautlegur. Það var að sumu leyti dálítið svipað mál sem kom hérna upp um haustið þegar ríkisstj. tók sér fyrir hendur að bæta skólakerfið hvað varðaði kennara. Á örfáum vikum risu kennarar landsins í heild upp gegn ríkisstj., gegn þáv. hæstv. menntmrh. og þeim ráðum sem ríkisstjórnin taldi sig hafa til úrbóta. Nákvæmlega það sama gerist núna í sambandi við námsmenn. Reyndar núna á örfáum sólarhringum, á örfáum klukkustundum rísa námsmenn, íslenskir námsmenn hvar sem þeir eru staddir í heiminum, upp allir sem einn og mótmæla. Málið er nefnilega það að þessi ríkisstj. hefur enga stefnu í menntamálum. Það er nefnilega stefna í menntamálum að hafa stefnu í launamálum kennara og það tilheyrir stefnu í menntamálum að hafa stefnu í sambandi við lánamál námsmanna. En hvorugt hefur þessi ríkisstj. og ég held að það sé ekki nokkur ríkisstjórn sem á eins hörmulegan feril í afskiptum sínum af mennta- og skólakerfi þjóðarinnar og þessi. Síðan er þetta dulbúið með einhverjum loftkenndum yfirlýsingum um að það sé verið að skoða málin frá rótum. Það er skotið fyrst og spurt síðan spurninga síðar, alveg eins og John Wayne gerði. Við, vænti ég, erum öll tilbúin til þess að athuga málin, fara ofan í kjölinn á þeim. Við erum til í að skoða námslánakerfið ef við fáum upplýsingar um að þar sé verulega ábótavant og að það þjóni alls ekki sínum tilgangi, hvort sem varðar það að skila íslensku námsfólki þannig fram að það verði þjóðinni til gagns eða hinu hlutverkinu að tryggja félagsleg réttindi og félagslegan jöfnuð. Það er alveg rétt að okkur hættir oft til að rugla saman markmiðum og þeim stofnunum sem eru settar á fót til þess að ná viðkomandi markmiðum. Við skulum hafa augun opin og vera tilbúin til að ræða þau mál hvenær sem er, en við skulum ekki ganga fram eins og kúrekar í því. Menn geta sett sér ýmis markmið eins og um öryggi borganna heima fyrir. Menn hafa sett sér markmið um frið í heimi. Menn hafa sett sér markmið um heilsuhreysti og menn hafa sett sér mark um menntun. Svo hafa menn sett upp stofnanir. Menn hafa sett upp lögreglu til að ná öryggi. Menn hafa sett upp heri og hernaðarbandalög til að ná friði og menn hafa sett upp spítala til að ná heilsuhreysti og skóla og sjóði til að ná markmiðum í menntun. Svo gerist það oft að menn rugla saman þessum stofnunum og markmiðunum. Það gerist t.d. að efasemdum um lögreglu er snúið upp þannig að menn vilji ekki frið innanlands, eða að efasemdir um skólakerfi og efasemdir um námslán bendi til þess að menn meti ekki gildi menntunar og jafnræðis til náms. Við skulum alltaf vera tilbúin til þess að endurskoða hlutina og okkur ber skylda til þess, en við verðum að haga okkur eins og menn. Það er í sannleika sagt alveg ótrúlegt, eins og ég sagði í byrjun, hvernig þessi ríkisstj. hefur komið að málum skóla og skólastofnana í þessu landi. Ég ætla aðeins að telja upp örfá mál. Fyrst voru það launamál kennara. Það sem gerðist þar var að það er flótti úr kennarastéttinni í landinu. Kennarar sitja við borð sín og kenna nemendum sínum, en eru með annað augað á smáauglýsingadálkum eða atvinnuauglýsingum blaðanna til þess að ná sér í annað "djobb". Stéttin er auk þess reið og andsnúin þeim stjórnvöldum sem eiga að móta stefnu. Og það er illt. Annað dæmi um stórkostlegan vilja þessarar ríkisstj. til átaka í skóla- og menntamálum er Tjarnarskóli. Það var sparkað út í loftið. Það var engin markmiðasetning. Þetta var fullkomin hentistefna og jafnvel segja sumir klíkuskapur. Þetta er ekki stefna í menntamálum. Og nú er síðasta dæmið Lánasjóður ísl. námsmanna, þar sem menn eru að reyna að fá fólk til þess að rugla tvennu saman. Annars vegar er skapvonska menntmrh. sem hefur hvorki geðslag né kannske þolinmæði til þess að setja sig inn í málin og það er reynt að fá menn til þess að rugla því saman við einhverja djarfa framtíðarsýn og heildarstefnumótun og vilja til að endurskoða frá grunni. Ef slíkt væri þá værum við nú ekki að bíða eftir tillögum ráðherrans. Eins og ráðherrann marglýsti yfir hér áðan þá hefur hann engar tillögur. Ríkisstj. hefur engar tillögur. Hann á eftir að sýna sínum formanni þær, segir hann, og hann á eftir að sýna sínum flokki þær og sínum samstarfsflokki og svo náttúrlega Alþingi. Það eru ekki nokkrar tillögur til og þess vegna er hérna alls ekki eitthvað á ferðinni sem er framtíðarsýn og heildarstefnumótun eða vilji til að endurskoða frá grunni. Þetta er bara skapvonska. Við getum líka athugað sögu þessa máls. Til þess að reyna að færa þetta í málefnalegan búning er það t.d. dregið upp að áætlanir hafi verið ófullnægjandi. Því hefur verið svarað víða og oft. Það hefur verið útskýrt að það á sér skýringar að áætlanir hafi verið ófullnægjandi. Því hefur verið svarað víða og oft. Það hefur verið útskýrt að það á sér skýringar. Auðvitað er ekki gott að hafa lélegar áætlanir. En það hefur t.d. komið fram að sjóðurinn, væntanlega þá stjórn og framkvæmdastjóri, voru að vinna og hafa nú raunar komið upp eigin tölvu- og upplýsingakerfi, sem m.a. hefur kostað þessa miklu yfirvinnu, til þess að bæta úr upplýsingaþörf sjóðsins, til þess að bæta áætlanagerð. Það hafa komið yfirlýsingar um yfirvinnu og heimildarlausar stöður. Það hefur líka verið skýrt út, m.a. er skýringin þvergirðingsháttur stjórnvalda sem eins og ævinlega taka ekkert mark á þeim tillögum sem menn senda inn til þeirra og strika síðan með pennum sínum í bak og fyrir og taka geðþóttaákvarðanir. Ég trúi varla að hæstv. ráðh. ætli að sjóðurinn hefði getað verið rekinn með sex manns. Það hefur komið fram að það hafi margsinnis verið óskað eftir fleira fólki til starfa. Annað sem er dregið upp eru yfirlýsingar um fólk sem fær gífurleg lán og aldrei greiðir aftur. Í fyrsta lagi er augljóslega, eins og hefur verið rakið hér í dag, um að ræða örfá tilfelli. Og það er ekki séð að það þurfi að gjörbylta öllu þessu kerfi, öllum lögunum til þess að koma í veg fyrir slíkt. Auðvitað á ekki að vera hægt að misnota þetta kerfi, frekar en öll önnur kerfi. Það má engin kerfi misnota. En það er ekki séð af þessum gögnum að það þurfi að taka þetta hreinlega allt upp á asnaeyrunum. Það er líka eitt sem skiptir máli í þessu varðandi hina fáu einstaklinga sem hafa hin stóru lán, og það er það, að þeir einstaklingar sem halda áfram og fara í framhaldsnám, kannske eftir Bachelors-gráðu eða Mastersgráðu, fara í rannsóknarnám, t.d. til doktorsnáms, þeir skilja eftir sig gjarnan 8-10 ára nám. Og það er nú einu sinni svo að ef menn vilja skoða þetta allt í ljósi fjárfestinganna þá getum við bara sagt við okkur að við séum að setja þarna fram visst áhættufé. Það er nú einu sinni þannig að við borgum ekki okkar sérfræðingum, okkar vísindafólki, þannig laun að við getum gert neinar sérstakar kröfur til þess um að það borgi með fullri verðtryggingu og háum vöxtum til baka allan þann kostnað sem það verður fyrir vegna framfærslu, vegna skólagjalda og annars á tíu ára námsferli. En við viljum fá þetta fólk heim. Og við viljum veðja á það peningum, jafnvel þó ekki verði nema einn af hverjum fimm sem virkilega skarar fram úr, sem virkilega skilar sér. Ég er ekki viss um að Einstein hefði þótt vera að fást við mjög gagnlega hluti á sínum tíma. Ég er ekki viss um að menn hefðu verið til í að lána honum stóra peninga til þess að liggja og grúska yfir einhverjum fáránlegum kenningum, fáránlegum hlutum, sem allir töldu bull. Ef við lítum síðan á þetta kerfi eins og það er núna, jafnslæmt og menn segja að það sé, þá er þó staðreynd að níu af hverjum tíu krónum koma verðbættar til baka. Það skilar sér að talið er, ef ég man rétt, 87%. Það er nú bara ansi gott miðað við að þarna er sjóður sem á að gegna þessu tvíþætta hlutverki, annars vegar að gæta jafnræðis og hafa þetta félagslega hlutverk, og síðan að standa undir endurnýjun og fjárfestingu í fólki landsins. Annað sem er dregið upp er brottrekstur framkvæmdastjóra með alls kyns dylgjum um vanrækslu. Það hefur samt komið fram að stjórn sjóðsins vann jafnt að þeim hlutum og ábyrgð stjórnarinnar er augljós. Í þokkabót, sem alls ekki kemur heim og saman við þessa miklu ábyrgð og ávirðingar framkvæmdastjórans, þá virðist manni komin sérstök traustsyfirlýsing til meiri hluta stjórnar sjóðsins, sem manni skilst að sé inni á teppum hjá ráðherrum, svo sem á hverjum degi til þess að móta stefnuna. Þeir ættu þó að bera fulla ábyrgð á rekstri, á áætlunum og annarri vinnu sem þarna hefur farið fram. Maður getur spurt sig: Af hverju þurfti að ganga fram eins og Clint Eastwood eða John Wayne? Af hverju þurfti að skjóta fyrst og spyrja svo? Af hverju þurfti að reka? Og af hverju þurfti að æra alla námsmenn landsins og alla íslenska námsmenn heimsins upp - alveg eins og kennarana forðum? Ef þessi málstaður er svo góður, af hverju eru þá þessar aðferðir viðhafðar? Það er vissulega þörf úrbóta í sambandi við ýmis mál í Lánasjóði ísl. námsmanna. Ég sagði reyndar ráðherra það á fundi í hv. fjh.- og viðskn. Nd., þar sem þessi mál voru rædd fyrir jól, að ég teldi fulla þörf á og mundi taka þátt í því að endurskoða þar ýmis mál, fara þar yfir. T.d. eins og mál sem varða afgreiðslu, mál sem varða mjög flókinn útreikning lána. Ég tel sjálfsagt mál að endurskoða lánsupphæðir, sem virðast býsna háar eftir þeim upplýsingum sem hafa komið fram, a.m.k. miðað við almenn lífskjör í þessu landi. Það er líklega rétt, það er líklega réttlátt og ekki vel siðferðilega verjandi að námsmenn fái með þessum neyslulánum betri lífskjör en fólkið í landinu verður að þola. Og þetta er allt hægt að gera án þess að skjóta menn. Svo vil ég taka fram, í sambandi við þær miklu ofsjónir sem menn sjá í þessum mikla lífeyri sem námsmenn fá með þessum lánum, að þetta eru lán en ekki styrkir. Þetta eru lán en ekki styrkir. Og kannske er á endanum námsmönnunum sjálfum mestur ógreiðinn gerður með því að láta þá binda sér alla þessa miklu bagga. En alla þessa hluti er hægt að bæta án þess að fara offari á þennan hátt. Annað líka sem er mjög athyglivert í þessu, og sem ég held að starfsfólk sjóðsins ætti að velta dálítið fyrir sér, en það er að það er alveg makalaust hvernig pólitíkusum, sérstaklega pólitíkusum í Sjálfstfl., hefur tekist að koma ávirðingum af þessu sem ég nefndi, eins og þessum háu upphæðum, afgreiðslumálum og þessu reiknikerfi, yfir á starfsfólkið. Starfsfólkið er að vinna eftir lögum og reglugerðum sem þeir, pólitíkusarnir, settu sjálfir. Og ef menn sjá einhverjum ofsjónum yfir þessu þá eiga þeir að líta í eigin barm. Þetta starfsfólk er líka að vinna við þær undarlegu aðstæður að það eru kannske tvö, þrjú reiknikerfi í gangi í einu vegna þess að þessum lögum og reglum hefur verið breytt, ekki af starfsfólkinu, heldur af pólitíkusunum sem sömdu lögin og sömdu reglurnar. En svo tekst með lymsku og með því að birta ýmiss konar línurit í ýmsum fjölmiðlum að koma þessu yfir á starfsfólkið! Ég hef m.a.s. horft upp á starfsfólk, m.a.s. fyrrverandi framkvæmdastjóra sjóðsins, þar sem mér sýndist hann hálfpartinn vera að bera í bætifláka fyrir þetta. Það er rangur skilningur. Starfsfólkið er þarna greinilega að vinna eftir reglum og lögum sem eru ákveðin af stjórnvöldum og þessu fólki er síðan falið að vinna eftir. Það er svo sem lítið hægt að fara nákvæmlega ofan í saumana á því sem við á að taka í öllum þessum buslugangi. Þar hefur heyrst ýmislegt en ekkert verið birt. Hæstv. ráðh. segir sjálfur áðan að það séu óáreiðanlegar upplýsingar sem hafi fengist fyrir snuðr dagblaða og annarra fjölmiðla. Eitt atriði hefur þó verið mjög uppi og það er styrkjakerfi einhvers konar, sem menn eru að tala um að láta taka við, alla vega að einhverjum hluta. Mér virðist þetta styrkjakerfi á ýmsan hátt höfða til manna innan Sjálfstfl. Og það finnst mér alveg furðulegt að pólitíkusar sem hafa þó jafnoft notað tækifærin til þess að benda á að forsjá einstaklinganna, forsjá markaðarins sé þó sú sem sé skárri en stjórnskipaðra nefnda eða einhvers konar "apparata" sem setjist niður og reyni að vega hluti og meta. Við getum alveg ímyndað okkur hvernig það væri fyrir einhverja styrkjanefnd, sem ætti að fara að úthluta styrkjum til íslenskra námsmanna, hvernig það væri fyrir þá menn og hvernig þeim mundi farast úr hendi að meta hvað væri þjóðhagslega hagkvæmt. Við hvað á fólkið okkar að vinna eftir fimm eða tíu ár? Hverjir eru góðir námsmenn? Hverjir eru lélegir? Hverjir eru framsóknarmenn og hverjir eru sjálfstæðismenn? Ég held að þetta væri illt og gæti aldrei orðið til neinna bóta. Það er líka annað sem við mundum vita, að þegar menn færu að reyna að meta hlutina á þann hátt út frá einhvers konar hagrænum eða arðsemissjónarmiðum, þá kæmi náttúrlega í ljós að grundvallarrannsóknir, grundvallarstarfsemi, sem ekki hefur augljóst arðsemisgildi í augnablikinu, mundi auðvitað standa mjög höllum fæti. Fyrir þá sem horfðu á Nóbels-spekingana í gær er það kannske fróðlegur þanki að minnast þess sem þeir sögðu um arðsemi og um grundvallarrannsóknir. Í hverju einasta landi t.d. á Vesturlöndum, Bandaríkjunum og Bretlandi, þar sem menn hafa vaknað upp og tekið eftir því hvað það kostar mikla peninga að halda uppi menntun, að gera fólki kleift að fara í skóla og halda uppi rannsóknarstarfsemi, þá hefur þessi sami þanki komið upp: Setjum þá í eitthvað arðbært. Og þetta hefur alltaf leitt til ófarnaðar. T.d. er nú svo komið að háskólamenn í Bretlandi telja að það muni taka 10-20 ár að bæta þann skaða sem Thatcherstjórnin, með forsjárhyggju af þessu tagi, hefur valdið skólakerfi Breta. Í fyrsta lagi með því að vera að reyna að stýra því hvert peningar í rannsóknir og nám fari, og í öðru lagi með því að gera námið svo dýrt, t.d. fyrir útlendinga, að þar hafi einungis örfáir útvaldir efni á. Um þetta ættu menn að hugsa þegar þeir setjast niður í Sjálfstfl. og þykjast ætla að fara að hugsa þetta mál upp frá grunni og þúa til eitthvað nýtt og gott kerfi. Reyndar kom í ljós í niðurlagi ræðu ráðherrans að hann er orðinn beygður og hræddur. Hann vísaði til mannúðar og miskunnsemi og samvinnu í þessum síðustu orðum sínum. Það fór fyrir honum reyndar eins og Reagan, sem er kominn í þetta hlutverkið núna, að horfa votum augum framan í heiminn og höfða til mannúðarsjónarmiða. Þannig hörfar ráðherrann frammi fyrir hinni miklu fordæmingu sem þetta framferði hans hefur hlotið og þeim vanda sem það augljóslega skapar, vegna þess að það kann ekki góðri lukku að stýra að ganga um á þennan hátt. Það er reynt að láta líta svo út, eins og ég sagði áðan, að geðvonska og fákunnátta á fyrsta mánuði starfans sé nú vilji til þess að byggja upp og bæta og breyta. Ég lýsi því yfir aftur - því hafa reyndar, held ég, allir ræðumenn lýst yfir - að menn eru tilbúnir til þess að skoða þessa hluti, taka þá upp á eyrunum, eins og sagt er, og fara ofan í saumana á þeim. En við verðum að spyrja fyrst og skjóta svo. Við verðum að fá á borðið fyrir framan okkur upplýsingar, við verðum að fá rökstuðning fyrir því að það þurfi að taka virkilega á þessu máli. Það er ekki nóg að segja okkur að þetta kosti peninga. Við vitum að þetta kostar peninga. Þetta hefur alltaf kostað mikla peninga. Alltaf. En við verðum að spyrja fyrst og skjóta svo. Annað er okkur ekki samboðið.

Kristín S. Kvaran Hæstv. forseti. Hér hefur nú ýmislegt bæði margt og merkilegt komið fram en einnig að vísu mjög margt ómerkilegt. Ég verð þó að segja það alveg hreint eins og er að ræða hv. þm. Ingvars Gíslasonar opnaði augu mín fyrir því að e.t.v. leynist með honum sá neisti að hann, eins og hann reyndar sagði sjálfur, ætlaði ekki að kyngja þessu bulli, sem oltið hefur hvað eftir annað upp úr hæstv. menntmrh., og að hann mundi ekki samþykkja lagabreytingu. En markmið laga um námslán, þeirra sem nú eru í gildi, er að gera öllum kleift að stunda nám, að afla sér menntunar. Það er sem sagt markmiðið að stuðlað verði að jafnrétti til náms. U.þ.b. 40% þeirra sem eiga rétt á námslánum hér á landi sækja um námslán. Þannig er staðan í dag. Það væri út af fyrir sig áhugavert verkefni og verðugt að kanna þann hóp fólks sem rétt á til láns en sækir ekki um. Hæstv. menntmrh. hefur með afskiptum sínum af námslánakerfinu öllu, með brottrekstri framkvæmdastjóra Lánasjóðs ísl. námsmanna, með afnámi reglugerðar um námslán og með flausturslegum vinnubrögðum og yfirlýsingum reynt að telja þjóðinni trú um að með námslánin sé bruðlað. Að með þau sé mikið bruðlað. Námsmenn eru útmálaðir sem afætur á kerfinu, fólk sem dundi sér, sér og sínum til yndis, við það að sitja á skólabekk á kostnað - já, á kostnað þessa lands. Ég vil segja að þó ekki kæmi neitt annað til þá virkar allt þetta upphlaup ráðherrans rétt eins og vantraust á störf fyrrverandi menntmrh. Vantraust vegna þess að hún hafi látið viðgangast alla þessa óráðsíu hjá Lánasjóði ísl. námsmanna, og að hún skyldi ekki hafa tekið til hendinni og sópað út eins og hæstv. menntmrh. taldi rétt að láta verða eitt sitt fyrsta verkefni í embætti. Og eins og hann réttilega gat um áðan að þar vantaði aga. Það er sá agi sem hún greinilega hefur látið eiga sig að sýna. Þess vegna er það að þessar yfirlýsingar hæstv. menntmrh. eru í raun vantraustsyfirlýsingar á hæstv. fyrrv. menntmrh. Hæstv. menntmrh. hefur á afar kæruleysislegan hátt dregið fram tölur úr gögnum Lánasjóðs ísl. námsmanna sem hafa að hans mati átt að sýna fram á sældarlíf námsmanna. T.d. að þeir hafi fengið yfir 2,5 millj. kr. sem þeir þurfi ekki að greiða til baka. Það er þá meira sældarlífið. Til samanburðar má geta þess að það er nákvæmlega sama upphæð sem nýjasti ráðherrabíllinn kostaði, eða 2,5 millj. kr. Ef haft væri fyrir því að sýna slíkt fordæmi af hálfu ríkisstjórnarinnar að eftir væri tekið og talið til eftirbreytni þá væri hálfur sigur.unninn í því efni að boða niðurskurð. Þá hafa starfsmenn Lánasjóðs ísl. námsmanna orðið fyrir ómaklegum aðdróttunum á svipaðan hátt. Tíundaðar hafa verið yfirvinnustundir eins starfsmanns sjóðsins í einn mánuð. Og með ofurháum tölum um laun þessa eina manns, þennan eina mánuð, hefur hæstv. menntmrh. talið þjóðinni trú um að það sé verið að bruðla með opinbert fjármagn. Staðreyndir þessa máls um Lánasjóð ísl. námsmanna eru að öllum líkindum víðs fjarri því sem ráðgjafar hæstv. ráðh. halda að honum. Ætla má að með eftirliti um framvindu náms og með tekjueftirliti því, sem starfsmenn Lánasjóðs ísl. námsmanna sinna, sparist 2-300 millj. á hverju ári. Hæstv. menntmrh. einblínir hins vegar á óeðlilega yfirvinnu starfsfólksins. Þetta allt heldur hæstv. ráðh. áfram að nota sem röksemd þrátt fyrir að margsinnis hafi verið reynt að skýra út fyrir honum og ráðgjöfum hans að við stofnunina hefur verið unnið að tölvuvæðingu á upplýsingagögnum og afgreiðslugögnum, sem m.a. hefur gert það að verkum að um hefur verið að ræða feiknamikið starf hjá starfsmönnum sjóðsins. Enda hefur það óðum verið að koma í ljós við þá úthlutun sem nú á sér stað úr sjóðnum að sú vinna er að skila sér í bættum afköstum sem m.a.. kemur fram í hraðvirkari afgreiðslumáta en áður hefur tíðkast og verið hægt að veita. Þrátt fyrir þetta þrástagast hæstv. menntmrh. á þessari útslitnu tuggu um óeðlilega yfirvinnu starfsfólksins. Þess vegna hvarflar það óneitanlega að manni að miklu líklegra sé að fyrir ráðgjöfum hæstv. ráðh. menntamála - sem áðan voru nú kallaðir héðan úr ræðustól púkar á öxlum hans - vaki það fyrst og fremst að losa ríkið við námsmenn. Með öðrum orðum að hrekja fólk frá lánasjóðnum, að það sé álit þeirra að allt of margt fólk sæki um námslán. Ég vil í því sambandi vitna í fréttaskýringu sem birtist á síðum Morgunblaðsins í dag. Af innlendum vettvangi, heitir það eftir Óla Björn Kárason, en hann vitnar í drög að frv. að lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna, sem þm. hafa nú ekki fengið að sjá enn þá en eru honum greinilega mjög vel kunn. Með leyfi herra forseta: "Þá er einnig bent á mikilvægi þess að sjóðurinn verði fjárhagslega, sjálfstæður þ.e. endurgreiðslur standi undir útlánum." Og síðar segir: "Vegna þess að hagur þjóðfélagsins af háu menntunarstigi er mikill, er talið rétt að námslán beri lægri vexti en markaðsvexti þannig að þau séu ætíð í hópi hagstæðustu lána. Undir þessi síðustu orð skal tekið, en jafnframt er dregið í efa að markmiðið með 3% raunvöxtum náist, þ.e. draga úr eftirspurn eftir lánum." Herra forseti. Hér er þeirri fréttaskýringu beitt að tilgangurinn sé að draga úr eftirspurn eftir lánum og dæmi svo hver fyrir sig. Önnur röksemd hæstv. ráðh. og mikilvægt veganesti er sú skoðun fylgisveina hans að námslán beri að greiða að fullu til baka. Er þá aftur gripið til dæma, sem eru algerar undantekningar, með því að benda á þá námsmenn sem skulda allra mest og ekki greiða nema hluta námslánanna til baka á þeim 40 árum sem þeim er gert að greiða lánið til baka. Staðreyndirnar eru allt aðrar en þessi undantekning. Langflestir námsmanna munu greiða lán sín að fullu til baka samkvæmt þeim reglum sem í gildi eru. Sé miðað við allan þann hóp sem tók lán eftir 1982 er gert ráð fyrir því að endurgreiðslan nemi 85-90% af upphaflegu námslánunum með vísitölu ofan á. Í dag nemur endurgreiðsluupphæðin 3,75% af heildartekjum einstaklinga eins og þær eru eða verða að afloknu námi. Það lætur nærri - og ég bið hv. þm. að veita orðum mínum vel athygli - að þetta sé sama upphæð og ef tekjuskattur þessa fólks yrði hækkaður um 50%. Og þá er miðað við ástandið eins og það er í dag. Þetta er hin margfræga greiðslubyrði eða öllu heldur það sem úthrópað hefur verið sem gjöf samfélagsins til námsmanna. Þetta samsvarar því að tekjuskattur meðalskattgreiðanda hækkaði um 50%. Og þá reikna ég með því að tekið sé mið af þeim forsendum, sem í gildi eru, eða þeirri staðreynd að að meðaltali greiða menn 7-8% af brúttótekjum sínum í tekjuskatt. Endurgreiðsluupphæðin nemur sem sé 3,75% af heildartekjum einstaklinga eins og þær eru eða verða að afloknu námi. Það má þess vegna segja að það jafngildi því að tekjuskattur þessa fólks yrði hækkaður um 50%. Nei, því miður bera vinnubrögð hæstv. menntmrh. þess ekki vott að skynsamlega sé á málum haldið. Getgátur um velsæld námsmanna og ómaklegar árásir á starfsfólk Lánasjóðs ísl. námsmanna er engum til sóma. Í fyrsta lagi skulum við vera þess minnug að ganga má út frá því sem vísu að lánskerfið hefur að öllum líkindum gert fleirum en ella kleift að stunda nám. Ef ekki nyti við þessara lána gætu hinir fjölmörgu námsmenn, sem í dag leita til Lánasjóðs ísl. námsmanna, alls ekki stundað nám. Svo einfalt er það nú. Það á ekki með undantekningardæmum að brjóta niður námslánakerfið eins og nú virðist ætlun yfirvalda. Þetta kerfi, eins og það er uppbyggt í dag, stuðlar að jafnrétti til náms. Inn í umræðuna um námslánin hafa blandast vangaveltur um það hvort það sé hlutverk námslánakerfisins að framfleyta fjölskyldum sem tryggingar og almannasjóðir ættu í reynd að styrkja. U.þ.b. 400 börn einstæðra foreldra sem eru í námi fljóta hér með. En samtals munu um 3000 börn vera í fjölskyldum námsmanna sem njóta námslána. Samanburður er gerður á dagvinnutöxtum verkafólks og námslánum. En því miður er það nú svo að þessi umfjöllun öll og samanburður er okkur til háborinnar skammar. Lágtekjufólkið, sem býr í leiguhúsnæði eða er að berjast við að koma yfir sig eigin húsnæði, hefur smánarkjör og lifir ekki af þeim. Það sama gildir um námsmenn sem hafa þunga framfærslu. Við leysum hins vegar engan vanda með því að útiloka þetta fólk frá námi með skertum námslánum. Síðustu tilkynningar hæstv. ráðh. menntamála þjóðarinnar hljóða upp á það að í framtíðinni skuli styrkja þá til náms sem koma þjóðinni að gagni. Eða eins og það hefur verið orðað: "Fyrir efnilega stúdenta í þjóðhagslega hagkvæmu námi." Hver skyldi nú eiga að beita þeirri mælistiku? Og hvort skyldi nú verða notast við kvarða Framsfl. eða Sjálfstfl.? Þetta yrði líklega eitt deilumálið enn milli þessara ríkisstjórnarflokka. Sjálfsagt vakir fyrir hæstv. ráðh. að þeir njóti styrkja sem hyggja á nám sem fleyta muni þjóðinni fram á við - hvað sem það nú annars þýðir og hver sem á að meta hvort svo er. Þannig munu t.d. þeir sem leggja stund á andleg fræði einskis njóta. Það var minnst hér áðan á Einstein og það sem hann var að dútla við og hversu mikla styrki hann hefði fengið. En tökum eitt dæmi: Fyrir stuttu síðan andaðist einn af mestu andans mönnum þessarar þjóðar, Jón Helgason, prófessor í Kaupmannahöfn. Dettur einhverjum í hug að hann nyti eins eða neins úr forðabúri frjálshyggjunnar hefði hann verið að hefja nám á þessu herrans ári 1986, í svo vitagagnslausum fræðum sem íslensk fræði hljóta að vera samkvæmt skilgreiningu ráðherrans: Fyrir efnilega stúdenta í þjóðhagslega hagkvæmu námi? Því miður. Aðgerðir hæstv. ráðh. hafa að undanförnu verið með þvílíkum endemum að engu tali tekur, enda tekur því varla að tíunda síðustu afrekin er reglugerð var afnumin, síðan endurvakin og með viðbót sem kostar ríkið 150 millj. kr. í ofanálag við 600 millj. kr. gat sem var í fjárlögum fyrir árið 1986, miðað við áætlanir Lánasjóðs ísl. námsmanna. Það er auðvitað sjálfsagt að endurskoða og endurskipuleggja allar stofnanir og kerfi sem sett hafa verið á stofn, og ekki síður þetta heldur en önnur. En það má bara ekki byrja á öfugum enda vegna þess að slíkt leiðir ekki ætíð góðs. Herra forseti. Það reynir á stjórnarsamstarfið í þessu máli. Hér takast á nýhyggjusjónarmið frjálshyggjunnar í Sjálfstfl. og verndun jafnréttis til náms. Greinilegt er að þar eru sem betur fer samstarfsflokkarnir í ríkisstjórn ekki sammála og hv. þm. Ingvar Gíslason er sammála mér og fleirum um það að niðurrif námslánakerfisins leiðir til ójöfnuðar í þjóðfélaginu. Og svo er vonandi farið um sem flesta hv. þm. Herra forseti. Við erum þó alltént að tala um okkar eigin börn og möguleika þeirra til náms í framtíðinni. Ég vonast til að við berum gæfu til að vera skynsöm og sýna skilning og þá sanngirni, sem leiða muni til farsældar fyrir framtíð þessa lands, sem, hvernig sem á málið er litið, hlýtur m.a. að vera það unga fólk sem leggur það á sig að stunda nám við þær aðstæður sem því eru búnar.



Herra forseti. Það vakti athygli mína í málflutningi hv. 4. landsk. þm., og hefur gert það reyndar áður, hversu hetjusagnir hans úr bernsku og frá unglingsárum virðast allar vera sóttar í hugmyndaheim vestur til Ameríku. Hetjur hans eru einhverjir náungar sem heita Jón hinn hégómlegi eða Vísunda Billi eða aðrir slíkir, en mér hefur heyrst á sveitunga mínum frá Djúpi, hæstv. menntmrh., að hans hetjur væru kannske meira sóttar í sögur eins og Fóstbræðrasögu, af þeim görpum Þormóði og Þorgeiri. Kannske væri nær að líkja samskiptum hæstv. menntmrh, við hinn brottrekna framkvæmdastjóra lánasjóðsins við samskipti garpsins Þorgeirs Hávarssonar þegar hann á suðurleið sá karl húka fram á staf og stóðst ekki freistinguna að láta höggið ríða af því að hann lá svo vel við höggi.  Það vakti líka athygli mína að hv. 1. þm. Norðurl. e., hæstv. fyrrv. menntmrh., kvaðst ekki haldinn neinum skörungskomplexum og beindi því til eftirmanns síns að láta nú skörungsskap sinn koma annars staðar niður heldur en í umræddum lánasjóði, svo sem eins og þegar þeir félagar tóku til hendinni á námsárum sínum í galeiðuþrældómi á togurum, skildist mér, eða í steypuvinnu sem þeir hefðu auðvitað ekki gert nú samkvæmt núgildandi reglum eða hvað, hæstv. ráðherrar núverandi og fyrrverandi? Ég nenni ekki að þæfa þetta mál lengi af þeirri einföldu ástæðu að þótt sveitungi minn hæstv. menntmrh. hafi ekki staðist freistinguna að láta höggið ríða hefur hann margtíundað það að hann hafi engar tillögur fram að færa. Hann hefur að vísu haft uppi stór orð um þennan sjóð, bágborinn rekstur hans, ábyrgðarleysi, vitlausa áætlunargerð, lélega nýtingu fjármuna, en honum er eiður sær að hann hafi uppi nokkrar tillögur og allsendis ótímabært að ræða þær eða kynna þær. Hann hefur ekki kynnt þær. Hann hefur ekki mátt vera að því að ræða þær við formann í eigin flokki. Hann hefur ekki, þrátt fyrir góðan vilja, mátt vera að því að ræða þær við forvera sinn og "samstarfsflokk svokallaðan", eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. kallaði það, samstarfsflokk svokallaðan. Hann hefur reyndar ekki séð þessar tillögur og og varla séð þessa nefnd sem er að vinna að tillögunum. Meðan svo er er auðvitað öldungis ótímabært að við stjórnarandstæðingar séum að láta einhver orð falla um eitthvert slúður úr blöðum, einhverjar tillögur einhverrar leyninefndar sem hvergi er neitt að sjá um nema þá í slúðurdálkum blaða. Hitt er auðvitað gamanmál þegar hæstv. ráðherra gerir það að forsendu sinni fyrir brottvísan starfsmanns að hann sé bágborinn áætlunarmaður. Þegar við ræddum hér fjárlög fyrir jól urðu ýmsir til þess að rifja upp árangurinn af áætlunargerð hins opinbera. Reyndar minni ég á að við þær umræður rifjaði ég upp og vitnaði í formann Sambands ungra sjálfstæðismanna sem hafði í ágætu erindi hjá Hagfræðingafélaginu farið í gegnum reynsluna af áætlanagerð fjmrh. s.l. áratug eða svo og fjmrn. þar sem skakkaði aldrei minna en nokkrum þúsundum milljóna á því hversu mikið áætlanir þeirra voru út í bláinn. Reyndar hélt hann því fram að öll fjárlagagerð ríkisins væri tóm della, þ.e. tekjuöflunin byggð á mjög veikum forsendum, útgjaldaáætlanir allar byggðar á tilbúnum forsendum, vanáætlanir stórkostlegar, enda skemmst að minnast reynslu hæstv. fyrrv. fjmrh. sem lagði hér fram fjárlagafrv. þar sem gert var ráð fyrir 700 millj. kr. hagnaði og endaði með tæplega 3 milljarða dúndrandi halla. Þetta er svona dæmigert fyrir áætlunargerð ríkisins í fjármálum. Sennilega er þeim einhver vorkunn þarna uppi í sjóði. Í fyrsta lagi var það ekki framkvæmdastjórinn sem bar ábyrgð á þessari áætlunargerð. Óvissuþættirnir hjá þeim eru fleiri. Þeir þurfa að spá í gengi, þeir þurfa að spá í verðbólgu, þeir þurfa að spá í fjölda námsmanna, þeir þurfa að spá í ýmsa hluti sem þeim í fjmrn. hefur illa tekist að spá í. Kannske er þetta bara eins og með hann Þorgeir Hávarsson; kannske ekki mjög skynsamlega að farið að byrja á því að reka þennan framkvæmdastjóra, hengja kannske bakara fyrir smið áður en hæstv. ráðh. er farinn að leggja niður fyrir sér hverju hann vill breyta. Hann er gagnrýninn á sukk og óstjórn en ekki búinn að leggja niður fyrir sér hverju hann vill breyta. Hann er búinn að magna upp draug, þ.e. allt slúðrið í blöðunum. Það er búið að eigna honum ákveðnar tillögur og hann er búinn að magna upp óvild og fjandskap og geðshræringar þúsunda námsmanna. Honum hafa láðst þau hyggindi að ræða svolítið við svokallaðan samstarfsflokk og hefur stefnt málinu yfirleitt í þá stöðu að það er allsendis óvíst að nauðsynlegar breytingar á þessum nefnilega ágæta sjóði nái fram að ganga vegna vinnubragðanna. Ég er annars hingað kominn fyrst og fremst til þess að svara einni fsp. frá hæstv. ráðh. Mig undrar það nefnilega að hæstv. stjórnarandstæðingar hafa ekki virt hæstv. ráðh. svo mikils að svara þessari spurningu hans. Þó hann hafi sjálfur engar tillögur fram að færa um það hvernig hann ætli að breyta þessum sjóði eða reglum hans spurði hann: Hverjar eru tillögur stjórnarandstæðinga um það hvernig eigi að mæta þeirri fjárþörf, sem nú liggur fyrir frá þessum sjóði, umfram það sem heimilað var í fjárlögum, 450-500 millj.? Rifjum aðeins upp: Við fjárlagaafgreiðsluna samþykktum við 865 millj., ef mig minnir rétt, í framlögum frá ríkissjóði. Í lánsfjárlögum var af báðum svokölluðum samstarfsflokkum samþykkt 400 millj. kr. erlend lántaka, dollaralán, gengistryggð, á 9% raunvöxtum til endurlána vaxtalaust. Síðan segir hæstv. ráðh.: Til viðbótar vantar 450-500 millj. Og hvað leggur stjórnarandstaðan til? Hvar á að sækja þá peninga? Hann spyr: Á að sækja þá í vasa skattgreiðenda eða á að bæta þeim við þessar 60-70 þús. millj. kr. sem við þegar höfum tekið í langtímalánum erlendis frá? Og hverjir eiga svo að borga það þegar þar að kemur? Ég ætla að svara þessari spurningu fyrir mitt leyti. Ég ætta nefnilega að rifja það upp fyrir hæstv. ráðh. hvað gerðist við fjárlagaafgreiðslu. Þá gerðist það m.a. að því er varðaði lánsfjárlög að sá sem hér stendur lagði það til að heimildir Lánasjóðs ísl. námsmanna til erlendrar lántöku yrðu minnkaðar um helming úr 400 millj. í 200 millj. og hefði náttúrlega verið æskilegast að þurrka þær út með öllu því það er frámunaleg heimska að ætla að reka slíkan sjóð með erlendum lántökum. En okkar tillaga var sú að lækka þær alla vega um 200 millj. Í annan stað fluttum við við fjárlagaafgreiðslu tillögur um að auka framlög ríkisins um 200 millj. og bæta þar með lánagetu sjóðsins um meira en sem því svarar vegna þess að vaxtabyrðin og vaxtabilið milli lántöku og útlána hefði þá orðið miklum mun minna. Og það var ekki bara þetta. Við lögðum raunverulega fram önnur fjárlög sem svara fullnægjandi fsp. hæstv. ráðh. Við lögðum fram fjárlagatillögur þar sem við gerðum ráð fyrir því að minnka útgjöld ríkisins um rúmlega 2000 millj. Við lögðum fram tillögur um það að fækka ríkisstofnunum. Við lögðum fram tillögur um það að hætta að gefa atvinnurekendum og samtökum þeirra þjónustu á vegum hins opinbera heldur ætlast til þess að atvinnuvegirnir greiði sjálfir þessa þjónustu. Við lögðum til að velferðarkerfi fyrirtækjanna, upp á 3 milljarða, yrði aflagt af fjárlögum. Við lögðum til með þessum hætti að ný erlend lán ríkissjóðs og ríkisgeirans yrðu minnkuð um 1700 millj. Jafnframt tókst okkur að koma hlutunum þannig fyrir að greiðsluafgangur ríkisins hefði verið meiri á þessu ári heldur en áætlaður var af stjórnvöldum. Svör okkar við fsp. hæstv. ráðh. eru mjög skýr. Við erum algjörlega andvígir því að Lánasjóður ísl. námsmanna verði rekinn á erlendum lánum, algjörlega. Í annan stað: Við gerðum tillögur um gjörsamlega breytt tekjuöflunarkerfi ríkisins sem gæti skilað ríkissjóði auknum tekjum, en lánasjóðinum upp á kannske 1-2 þús. millj. verður ekki haldið uppi nema með skattlagningu. Honum verður ekki haldið uppi með erlendum lánum. Það er dálítið athyglisvert að enginn af stjórnarandstæðingum skyldi hafa vikið að þessu einu einasta orði, ekki einu einasta orði. Og það er dálítið merkilegt að stjórnarliðar, sem sjálfir gengu frá kolvitlausum fjárlögum, sem munu bregða sem svarar svona 3000 millj. frá því sem þeir samþykktu núna fyrir jól og þangað til þau fjárlög verða gerð upp um áramót - það er dálítið skondið að stjórnarliðar sjálfir með hæstv. menntmrh. í fararbroddi eru að spyrja stjórnarandstöðuna um slíkar tillögur. Sjálfir tóku þeir þátt í því að leggja þær byrðar á þennan lánasjóð að taka 400 millj. kr. af erlendu fé í þennan sjóð og ráku þó allt á dúndrandi halla, allan ríkisgeirann, byggðu alla þessa draumóra sína í hinum opinbera geira á lántökuþörf upp á 12 300 millj. og gerðu ráð fyrir því að taka ný erlend lán upp á 8300 millj. Hvílík speki, þvílík fjármálasnilld, þvílík fyrirmynd til handa hinum ungu mönnum í lánasjóðnum. Það má bæta við: Er sá sem hér stendur reiðubúinn að lýsa því yfir að hann sé ánægður með núverandi skipan lánasjóðsins? Vil ég óbreytt lög og óbreyttar reglur? Mitt svar við því er nei. Og hvers vegna ekki? Hv. 1. þm. Norðurl. e. flutti hér mjög þekkilega ræðu, húmaníska og góða ræðu sem var honum til sóma og ánægjulegt að heyra hana. Hann sagði, ef ég skildi hann rétt: Hér á engu að breyta. Þetta eru góð lög, þetta eru réttlát lög, þetta eru lýðræðisleg lög og í guðanna bænum, hæstv. menntmrh., firr okkur skörungsskap þínum og láttu lögin í friði. Nú er spurningin: Er það virkilega svo að þetta séu svo góð lög? Hvað hef ég við þau að athuga? Það er tvennt eða þrennt. Árið 1983 kom til valda ríkisstjórn sem báðir þessir heiðursmenn styðja, annar sem ráðherra og hinn sem stuðningsmaður óbreyttur, en áhrifamaður í sínum þingflokki, skulum við segja. Fyrsta verk og reyndar eina verk þessarar ríkisstjórnar, sem máli skiptir, var það að afnema vísitölukerfi launa. Laun höfðu áður verið tengd framfærsluvísitölu. Munurinn á launum eftir það og lánum til námsmanna er sá að lánin til námsmanna voru áfram vísitölutengd, þ.e. þau eru byggð á framfærslu og hækka með framfærslukostnaði og það gerist á nokkurra mánaða fresti reglulega. Hver er niðurstaðan? Ef við tökum nóvemberverðlag er niðurstaðan sú að fólk á vinnumarkaðinum, t.d. einhleyp kona með tvö börn sem vinnur í BÚR, fær fyrir sína vinnu 16 þús. kr. á mánuði, einstæð kona með tvö börn. Hæstv. ráðh. var að upplýsa það hér áðan að einstæð kona við nám með tvö börn fengi í lánasjóði lán sem gæti verið á bilinu 50-60 þús. kr. Þetta sagði hæstv. ráðh. Með öðrum orðum: munurinn á launum hinnar einstæðu konu í BÚR og þá þeim lánum sem hin konan, samkvæmt upplýsingum ráðherra, ætti að geta fengið er ekki smálítill, 16 þúsund í samanburði við 50-60 þús. Ef menn hins vegar rengja þessar tölur þá geri menn það. Ég er að vitna til orða ráðherrans sjálfs. Spurning: Er þetta réttlátt, er þetta sanngjarnt, er þetta eðlilegt, eigum við að styðja þetta?  Hverjir borga þennan mun? Þetta er auðvitað millifærslukerfi í þjóðfélaginu og það er greitt af sköttum. Hverjir borga skatta á Íslandi? Það ættu hv. alþm. að vera farnir að vita. Þeir sem borga skatta á Íslandi eru hinir efnaminni, fyrst og fremst, það eru launþegar í landinu og hinir efnaminni. Hverjir borga ekki skatta á Íslandi eða hafa sjálfdæmi um skatta? Það eru hinir efnameiri. Er þá þetta kerfi tekjujafnandi og er það réttlátt? Er það réttlátt að af skattpeningum launþega á Íslandi hverra launum er með lögum stjórnvalda búið að þrýsta niður á þetta stig - og um leið greiða þeir af þessum hungurlaunum skatta sína og útsvör - sé greitt með þessum hætti til námsmanna? Menn svari hver fyrir sig. Mitt svar við því er að þetta geti ekki staðist. Því er haldið fram, og það er staðfest hér á skýrslum, að námsaðstoðin hér sé rausnarleg í samanburði við aðrar þjóðir. Því er t.d. haldið fram að hún sé talsvert ríflegri en Danir telja sig hafa efni á, eða sem svarar, miðað við 1983-verðlag, 26% hærri, og hærri en Svíar telja sig hafa efni á. Það er upplýst, a.m.k. að því er varðar Svía, að vextir séu greiddir af slíkri námsaðstoð. Spurningin er: Þjóðfélag eins og okkar, sem er í djúpri efnahagslegri kreppu, fyrst og fremst af mannavöldum, af völdum heimskulegrar og lélegrar hagstjórnar, ekki bara þessarar ríkisstjórnar heldur ríkisstjórna þar á undan: á hverju hefur það efni? Hefur það efni á því að gera þannig upp á milli manna að ætla einstæðri móður á vinnumarkaðinum 16 þús. kr., en ætla kynsystur hennar í svipaðri aðstöðu með jafnmörg börn á framfæri 50-60 þús. skattfrjálst? Mál númer tvö: Er það eðlilegt kerfi og eigum við að leggja blessun okkar yfir það að námslánin séu með einum eða öðrum hætti vinnuletjandi, þ.e. að menn séu ekki hvattir til þess að afla tekna eftir því sem þeir geta vegna þess að það bitni á þeim, mönnum sé refsað fyrir það að afla tekna? Flestir mundu nú svara því á þann veg að það væri ekki æskilegt og mjög margir nemendur, mjög margir stúdentar, taka undir það að þessu þurfi að breyta. Þetta kann að vera erfitt í framkvæmd, og það kom fram í máli eins ræðumanns að ef þessu væri breytt mundi það þýða að hundruð námsmanna, sem nú hafa of miklar tekjur og sækja ekki um, mundu sækja um slíkt lán. Þá svara aðrir: Mundu menn gera það ef þessi lán bæru 1% vexti, ef þetta væru m.ö.o. lán? Og ef endurgreiðslan væri ekki skert, miðað við eitthvert hlutfall af tekjum, heldur væru lánin meðhöndluð eins og hver önnur lán sem menn yrðu að greiða aftur til baka, a.m.k. verðtryggð, hugsanlega með 1% vöxtum, alla vega greiða til baka? Þetta kann að vera erfitt í framkvæmd. Þriðja atriðið, sem verður að fást upplýst ef á að taka einhverja afstöðu í þessari umræðu, er þetta með endurgreiðslurnar. Menn spyrja: Er það rétt, sem hér hefur verið haldið fram af hverjum ræðumanni á fætur öðrum, að þetta sé lánakerfi? Eru lán í reynd endurgreidd? Hvert er þetta endurgreiðsluhlutfall? Ég ætlast til þess að hæstv. menntmrh. gefi upplýsingar um það. Ég hef hér í höndum skýrslu um Lánasjóð ísl. námsmanna sem tekin var saman fyrir fyrrv. menntmrh. af fyrirtæki sem heitir Könnunarstofan hf., Rannsóknir og kannanir - Ráðgjöf um rekstur og stjórnun. Dagsett 5.3. 1984. Í þessu riti er því haldið fram, fullum fetum, að áætlanir frá 1976 og 1982 um endurgreiðsluhlutfall, 66% og 88%, séu fjarri öllum sanni, standist engan veginn. Í raun og veru er því haldið fram að endurgreiðsluhluttallið að því er varðar fyrri spána, 66%, megi áætla á bilinu 46 til 55 og að því er varðar seinni spána, 88%, geti það að líkindum orðið einhvers staðar í kringum 75%, ef ég man rétt. En það er ekki öll sagan sögð með því. Hér eru birtar töflur yfir tímabilið 1971-1983 þar sem rakið er hvað framlag ríkissjóðs er hátt hlutfall af ráðstöfunarfé lánasjóðsins, allt á verðlagi 1983. Framlag ríkissjóðs er sem hlutfall af ráðstöfunarfé yfirleitt á bilinu frá því um 50% upp í 70, 80 og 90% framan af en síðan svona á bilinu 60 til 70% seinni árin. Tekin lán voru framan af í hófi en einkum eftir árið 1979-1980 fóru þau vaxandi. Erlend lán sem uppruni ráðstöfunarfjár eru þetta á bilinu frá 27 og upp í 35%. Síðan kemur heil tafla yfir endurgreiðslur, afborganir og vexti af fyrri lánum sem hlutfall af ráðstöfunarfé og það er á árabilinu 1971-1983 og það er upp að telja: 3%, 2,3%, 2,1%, 2,7%, 1,9%, 2,8% og síðan áfram upp í 4,5%, 4,4%, 5,6%. Í þessari sömu könnun segir svo, með leyfi forseta: "Á árabilinu 1971-1983 nemur framlag ríkissjóðs til LÍN 2482 millj. kr. Þetta framlag eykur höfuðstól sjóðsins aðeins um 1,1 milljarð kr. rúmlega. Mismunurinn, 1334 millj., er horfinn. Á þá upphæð má líta sem kostnað við lánsfjármagnið og rekstur sjóðsins." Árið 1976 var tekin upp verðtrygging. Samt sem áður eru þessar tölur birtar og ég vek athygli á því að aðalböl þessa sjóðs er það að einkum og sér í lagi eftir 1979 var hann rekinn á erlendum lánum, sem þýðir að uppbygging á eiginfjárstöðu sjóðsins fram í tímann var eyðilögð rétt eins og gert var við Byggingarsjóð ríkisins og Byggingarsjóð verkamanna af sömu ríkisstj. og sömu ráðamönnum, m.a. af flokki þess manns, Alþb., sem hóf þessa umræðu hérna áðan. Eru menn kannske eitthvað ósammála þessari athugasemd? Nei. Í þessari skýrslu sérfræðings sjóðsins segir svo í grg. eftir Guðmund Sæmundsson á bls. 2, með leyfi forseta: "Frá árinu 1979 hefur sú vonda venja verið tekin upp að láta sjóðinn taka stórar fúlgur að láni. Í upphafi var þetta gert vegna þess að fjárframlög nægðu ekki og er þá fyllt upp í skarðið með lántökuheimild. Síðan varð þetta að venju, þ.e. að gera frá upphafi ráð fyrir að greitt yrði of lítið fé til sjóðsins á fjárlögum en bæta svo við með lántökum. Ljóst er að þetta er slæm ráðstöfun og ákaflega óhagkvæm, bæði fyrir sjóðinn og ekki síður fyrir stjórnvöld og þjóðina alla því að auðvitað þarf að greiða öll þessi lán." Svona fjármálastjórn á ekkert skylt við tilraun til að byggja upp félagslegt tekjujöfnunarkerfi. Þetta er ábyrgðarlaus stjórnsýsla manna sem hreinlega vita ekkert hvað þeir eru að gera eða gefa skít í það hvaða afleiðingar þetta hefur, vegna þess að þetta þýðir að svo langt sem litið verður fram í tímann, 10 ár fram í tímann, þá mun endurgreiðsluhlutfall þessa sjóðs ekki lagast að ráði. Fyrir því hef ég orð sérfræðinga sem eru þaulkunnugir þessum málum. Menn geta ekki gert ráð fyrir því miðað við t.d. hvort tveggja, fyrirsjáanlega fjölgun lántakenda í sjóðnum og takmörkun endurgreiðslu. Fjölgunin er núna ekki eins og áætlað var hér 3% á ári heldur 20% á næsta ári. 
             Ég er að tala um áætlun um fjölgun nemenda, þ.e. fjölgun lántaka sjóðsins. Þar eru mínar upplýsingar þær að í starfi nefndarinnar, sem vann að undirbúningi löggjafarinnar 1982, hefur verið gert ráð fyrir því að lánþegum mundi fjölga milli áranna 1983 og 1984 að meðaltali um 3%. Staðreyndin varð aftur á móti sú að fjölgunin varð 20,6%. Þar munar langmest um gífurlega fjölgun nemenda í sérskólum hér innanlands sem varð 49%. Af því að hæstv. fyrrv. menntmrh. vitnaði í líkanið góða sem á að vera inni í menntmrn. verður að geta þess að þessi tala, áætlunartala um 3% fjölgun nemenda, er í því ágæta líkani alveg eins og áætlanirnar um endurgreiðsluhlutfallið. Munurinn er sem sé á þessu árabili, 1983-1984, orðinn 17% að því er varðar áætlaða fjölgun nemenda og ef upplýsingarnar eru réttar, sem hér er að finna í þessari skýrslu, þá eru spárnar um endurgreiðsluhlutfallið líka ákaflega tvísýnar. Ég hef gert hér þrennt að umtalsefni, herra forseti: 1. Samanburðurinn milli námsstyrkja og lána á vinnumarkaðinum. 2. Efasemdirnar eða spurningarnar um hvert endurgreiðsluhluttallið er og hvert það getur orðið. 3. Spurningin um hvernig kerfið virkar að því er varðar hvatningu manna til að afla tekna jafnhliða námi. Þetta eru kannske að mínu mati stærstu efasemdirnar um núverandi kerfi. Hins vegar er aðalspurningin þessi, svo að ég dragi þetta allt saman í eina spurningu: Er núverandi kerfi raunverulega tekjujafnandi? Menn halda enn í dag að skattakerfið á Íslandi sé tekjujafnandi. Það er það ekki. Það er mismunandi vegna þess að íslenska skattakerfið flytur tekjur frá hinum efnaminni til hinna efnameiri. Menn héldu að húsnæðislánakerfið væri tekjujafnandi. Það er það ekki. Það er stórkostlegur fjármagnstilflutningur frá hinum efnaminni og einkum og sér í lagi leigjendum og öðrum skattgreiðendum til þeirra sem eru að byggja villur, svo að ég ekki segi félagsheimili, yfir sjálfa sig og fjölskyldur sínar. Spurningin er: Hvernig virkar þetta kerfi? Mér finnst að það vanti alla vinnu, allar upplýsingar sem máli skipta á borð þm. áður en við getum svarað þeirri spurningu óyggjandi. Auðvitað eru kjör þeirra sem stunda nám gífurlega ólík innbyrðis. Auðvitað eru til nemendur, einkum og sér í lagi á höfuðborgarsvæðinu, sem stunda nám í Háskóla Íslands og eru frá bjargálna heimilum, geta búið heima hjá sér og stundað nám með tiltölulega mjög litlum kostnaði. Það er dýrara fyrir nemendur utan af landi að sækja nám. Námskostnaður manna, sem stunda nám erlendis, er mjög mismunandi. Það liggur fyrir að stór hluti nemenda við Háskóla Íslands tekur ekki námslán. Það liggur líka fyrir sem staðreynd, þó að erfitt sé að upplýsa, að umtalsverður hópur nemenda er ekki svo vitlaus að hann neiti sér um að taka þessi lán þó að hann þurfi ekki á þeim að halda vegna þess að staðreyndin er sú að þetta eru hagkvæmustu lán sem fáanleg eru á markaðinum fyrir utan kannske byggðastofnunarlánin í tíð hæstv. fyrrv. kommissars Sverris Hermannssonar. Þetta eru einhver hagstæðustu lán á markaðinum. Ég er ekkert að liggja á því að ég veit af tilviljun um hóp nemenda í námi í viðskiptadeild sem tók ekki námslánin fyrstu árin, þurfti ekkert á þeim að halda. En þegar þeir sáu að þeir gátu fengið þessi lán, fullnægðu þessum skilyrðum, og að þeir gátu ávaxtað þessi lán á íslenska verðbréfamarkaðinum með raunvöxtum umfram verðbólgu upp í 17% stóðust þeir náttúrlega ekki þessa freistingu. Ég hef ekki hugmynd um hvort þetta eru einstök dæmi. Ég veit einfaldlega að vaxtapólitíkin á Íslandi er orðin þannig að þess eru mörg dæmi að menn eru hættir að stunda atvinnurekstur vegna þess að þeir geta ávaxtað sitt fé miklu betur í spekúlasjón í pappír. Það liggur fyrir að menn, sem eru að stunda sitt nám í viðskiptafræði og hafa kannske einn hóp til að kanna mismunandi vaxtakjör á Íslandi, sjá sér leik á borði í að fá þarna ódýr lán til að forvalta með verulegum og dægilegum hagnaði. Þetta er að sjálfsögðu ekki nægilegt dæmi til að fordæma heilt kerfi. En þessi dæmi, sem ég er búinn að nefna, eru næg til þess að varpa fram spurningum. Er þetta kerfi óumbreytanlegt? Er nákvæmlega þetta kerfi, þessi lög og þessar reglur það eina sem til greina kemur? Má ekki hugsa sér að breyta þessu kerfi á ýmsan hátt? Það verður ekki gert í ræðustól á Alþingi og það verður ekki gert á fjöldafundum og það verður ekki gert með þeim aðferðum sem hæstv. menntmrh. hefur notað, ekki með því að kasta fram sprengjum, vekja upp deilur, tortryggni og segja seinna: Við skulum svo skoða tillögurnar síðar meir. Þetta er mikið verk, það krefst mikillar vinnu. En við skulum engan veginn slá því föstu að það kerfi, sem við nú búum við, sé heilagt, hafið yfir gagnrýni, ekki út frá sjónarmiðum nemenda sjálfra heldur. Það er erfitt að breyta þessu kerfi snögglega. Það er mjög mismunandi hvaða breytingar menn geta hugsað sér til skamms tíma og hvað væri til lengri tíma. Ég held t.d. að til lengri tíma sé mjög nauðsynlegt að því er varðar þróun stofnana, bæði Háskóla Íslands og annarra sérskóla hér í Reykjavík, að leggja á það áherslu að koma upp ódýru leiguhúsnæði fyrir stúdenta. Það gerist ekki nema á löngum tíma, byggja m.ö.o. fleiri stúdentagarða, tryggja mönnum aðstöðu til náms í ódýru húsnæði. Það væri ekki lítil búbót. Það væri meiri háttar breyting til bóta - en það verður ekki gert á skömmum tíma - að lækka stúdentsprófsaldur á Íslandi og endurskipuleggja allt skólakerfið miðað við það að ná því markmiði að menn hefji sérhæft framhaldsnám fyrr en þeir gera nú. Við erum allt of gamlir þegar við byrjum þetta. Venjur Íslendinga eru að verulegu leyti aðrar en með öðrum þjóðum, þ.e. menn byrja hér kannske fyrr að stofna til fjölskyldu og barneigna en með ýmsum öðrum þjóðum. Það gerir mönnum erfitt fyrir í námi. Ég er ekki tilbúinn að vísa hugmyndinni um að veita óafturkræfa styrki í sumum tilvikum alfarið á bug, t.d. hugmyndinni um að styrkja menn til náms að því er varðar ferðastyrki til útlanda og frá eða að veita sérstökum styrkjum að því er varðar mjög sérhæft nám erlendis eða - eins og gert var áður um áratuga skeið - að veita styrki til afburðanemenda þó að það verði væntanlega ekki nema í tiltölulega fáum tilvikum. Þetta þarf ekkert að vera forkastanlegt og gæti verið að sumu leyti mjög æskilegt. Ég held líka að það sé mjög skynsamlegt að gera greinarmun á því hvað er styrkur og hvað er lán. Sjálfsagt er að reyna að leita lausna á því að námslánaeða námsaðstoðarkerfið verði ekki vinnuletjandi. Eitthvert samræmi verður að vera á milli þess sem menn taka í laun fyrir vinnu sína hér á vinnumarkaðinum og þeirrar námsaðstoðar sem í boði er. Það getur ekki staðist og er óæskilegt að hægt sé að halda því fram með rökum gagnvart vinnandi fólki að það sé verið að leg ja á það óbærilegar byrðar. Ég vil engan veginn færast undan því að ræða þessi mál málefnalega. Ég tek að sumu leyti undir gagnrýni á núverandi kerfi. En þess er enginn kostur að taka skilmerkilega afstöðu til neinna sérstakra tillagna, sem fram hafa komið, vegna þess að þær eru engar. Málið er alls ekki á því stigi. Innanhússnefnd ráðherrans er kannske búin að gera eitthvað, það vitum við ekki um. Hann er ekki farinn að sjá þær tillögur og við vitum ekkert hvaða tillögur hann ætlar að koma fram með. Ef hv. 1. þm. Norðurl. e. er talsmaður síns flokks spáir það ekki byrlega um að þær tillögur komist í gegnum þetta stjórnarsamstarf. Sennilega er þetta allt saman stormur í tebolla. Einu skulum við þó ganga út frá sem gefnu. Ég trúi því og treysti því, sem hæstv. ráðh. sagði í upphafi þegar þessi mál komu til umræðu við fjárlagaafgreiðsluna fyrir jól, að hann muni undir engum kringumstæðum koma aftan að námsmönnum, undir hans forustu verði það ekki gert að reglum verði breytt þannig að stúdentar, sem nú eru í námi á miðju námsári, standi frammi fyrir því að þeim upphæðum, sem þeir höfðu gert ráð fyrir að fá í sinn hlut samkvæmt óbreyttu kerfi, að því verði breytt afturvirkt. Það er alla vega krafa sem ég held að allir taki undir. Og ég slæ því föstu að hæstv. ráðh. muni standa við það og tek þá sérstaklega eftir því þegar hann segir að frystingin skv. reglugerðinni frá 3. janúar sé til bráðabirgða meðan leitað sé annarra úrræða. Að öðru leyti er öllum aðilum hollt að ræða þessi mál málefnalega. Ég vara sérstaklega við því að sú staða komi upp að allur þorri vinnandi fólks í landinu geti með réttu gagnrýnt það að þetta kerfi sé einhvers konar forréttindakerfi reist á þeirra herðum og sé gersamlega úr takt við það sem vinnandi fólk í landinu verður að sætta sig við í sínum kjörum. Það verða stúdentar að skilja og virða líka að sínu leyti. Hins vegar er æskilegt að vinna að þessum málum þannig að það samkomulag, sem hefur verið um það að nauðsynlegt sé að hafa ákveðið kerfi til námsaðstoðar, verði sem mest. Það má helst ekki halda þannig á málum að það veki upp hugmyndafræðilegt stríð milli stjórnmálaflokka þar sem málið er málað svörtum og hvítum litum. Slíkt samkomulag hefur verið bærilegt. Auðvitað er hægt að finna leiðir til að lagfæra vankantana á núverandi kerfi án þess að hleypa öllu í bál og brand. Til þess þarf kannske dálítið önnur vinnubrögð en hæstv. menntmrh. hefur slysast til að taka upp nú. En það er enn ekki of seint að reyna að bæta fyrir það.



Herra forseti. Það er nú búið að ræða þetta mál allrækilega hér í dag og flest rök með og á móti aðgerðum hæstv. menntmrh. hafa komið fram. Hann hefur sjálfur svarað fjölmörgu af því sem á hann hefur verið borið og um hann hefur verið sagt og vil ég ekki nema að litlu leyti ræða það efni. Ég vil þó lýsa því strax yfir að ég held því fram að aðferðir hans við að taka þetta mál á dagskrá séu með þeim hætti að gagnrýnisvert sé. Það eru stór orð að segja um stjórn ríkisstofnunar að þar ríki sukk og svínarí. Það hlýtur að vekja ákaflega margvíslegar hugrenningar hjá þeim sem hlusta á. Það fyrsta, sem mönnum dettur í hug, er að sjálfsögðu að hér sé um saknæmt atriði að ræða. Því hefur hæstv. ráðh. algerlega vísað á bug en í staðinn tekið upp sönginn um vanrækslu í starfi. En einnig það atriði er ekki mjög sannfærandi. Ég held að því miður hafi verið farið offari í þessu máli, það hafi verið tekist á við það á þann hátt sem ekki var til þess að gera umræðu um þetta svo málefnalega sem nauðsynlegt er til að vandamál bæði námsmanna og ríkisins í þessu efni verði leyst með víðtæku samkomulagi. Ég vil eindregið taka undir þau ummæli hv. síðasta ræðumanns að víðtæk pólitísk samstaða náist um þetta mál. Í öðru lagi vil ég taka fram að ég tel það forsendu þess að unnt sé að fara að ræða þetta mál að lausn verði fundin á því hver fulltrúi stúdentaráðs í stjórn lánasjóðsins er. Það er mál sem hlýtur að snerta mjög framgang væntanlegra tillagna og væntanlegrar umræðu um fyrirkomulag og skipulag sjóðsins núna á næstu vikum. Ég tel að stúdentaráð hafi lýst svo eindregnum vilja sínum að koma sínum raunverulega fulltrúa að að bæði sá fulltrúi og hæstv. menntmrh. ættu að taka það til mjög rækilegrar íhugunar hvort ekki eigi að fara að óskum stúdentaráðs í því efni. Ég hafði vænst þess að hæstv. menntmrh. kynnti hér þær hugmyndir og hugsanlegar tillögur sem hafa verið viðraðar í fjölmiðlum núna undanfarna daga. Því miður var það ekki - eða eigum við kannske að segja sem betur fer, því að sannast sagna hafa þær tillögur verið með þeim hætti að ég - ég get nú ekki talað nema fyrir sjálfan mig - gæti ekki samþykkt þær eins og þær hafa komið fram. En hæstv. menntmrh. kvaðst enn ekki hafa gert upp hug sinn, hann kvað ekki frv. vera tilbúið, hér væri einungis um fjölmiðlafár að ræða.

Og frumhugmyndir.

Frumhugmyndir. Það er gott að vita það. En það væri þá ánægjulegt ef hæstv. ráðh. vildi skýra nokkuð nánar þessar frumhugmyndir. Það er að mínu mati ekki frumhugmynd að segja t.d.: Við viljum efla sjóðinn, við viljum bæta skipulagið o.s.frv. Það sem máli skiptir eru einmitt ákveðnar afmarkaðar tillögur um það hvernig málum skuli háttað. Ég hef einnig nokkrar frumhugmyndir um það hvernig ég tel að skipa mætti málum. En þær eru allar innan þeirra marka sem lögin setja. Í ágætri ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e. var mjög rækilega skýrt hvernig núgildandi lög eru nægilegur grundvöllur fyrir þeim breytingum sem hugsanlega væru nauðsynlegar og heppilegar á skipulagi sjóðsins. Það var annað í ræðu hæstv. menntmrh. sem mér þótti mjög ánægjulegt. Ég vil þakka honum fyrir að hafa nú hér á hinu háa Alþingi komið fram og lýst svo eindregið yfir sem hann gerði að hann væri fús til víðtæks samkomulags um þessi efni. Hann er þá væntanlega horfinn frá einhverjum af þeim frumhugmyndum sem hafa flogið fyrir í fjölmiðlum núna undanfarna daga. Ég held að þessi ummæli hans geti verið grundvöllur að víðtæku pólitísku samkomulagi um þetta efni. Ég held nefnilega að mjög áhrifamiklir menn í samstarfsflokki okkar hafi áttað sig á því að hér er um mjög heitt pólitískt mál að ræða þar sem farið hefur verið að svo að hugsanlega gæti skaðað hagsmuni þess flokks. Og þó að nauðsyn sé á aga í þjóðfélaginu og hæstv. menntmrh. telji að þar þurfi margt að gera komumst við ekki hjá því að verða að taka nokkurt tillit til fjölmennra hópa þegar nálgast kosningar. Borgarstjórinn í Reykjavík hefur pólitískt nef í betra lagi og hann hefur áttað sig á því að hér var ekki um að ræða mál sem væri til þess fallið að styrkja hann eða hans flokk ef það væri gert að ströngu flokksmáli. Það eru því allar líkur á því, sem betur fer, að hæstv. menntmrh., sem er fjölmargt vel gefið, átti sig nú og fari að kynna okkur samstarfsflokki sínum t.d. eitthvað nánar frumhugmyndir um þetta efni, þannig að við getum komið til móts við hann í hans skörungsskap og gáska - við skulum ekkert vera að draga úr því. Það var að vísu einn af merkari stjórnmálamönnum íslenskum á þessari öld sem lét einhvern tíma svo ummælt: Hvað hafa Íslendingar við skörung að gera? En við skulum samt ekki gera of lítið úr því. Við skulum mætast án stóryrða, án bægslagangs, án þess að láta höggið ríða þar sem heppilegt er að koma því á, og fjalla um þetta mál þannig að Alþingi og ríkisstj. verði sammála um skynsamlega niðurstöðu sem verði til heilla og hagsældar fyrir menntun og menningu í þessu landi.



Herra forseti. Ég hef nú dvalið við það í dag að lesa Víga-Glúmssögu ef ég mætti nokkra skýringu finna á hátterni hæstv. menntmrh. En þar sem vikið hefur verið að skörungsskap og slíku þykir mér hlíta að lesa hér þau lokaorð þar sem minnst er á kappa þennan, en ég veit að hæstv. menntmrh. hefur löngum metið hann mikils. Með leyfi forseta: "Það var almæli manna að Glúmur hafi verið tuttugu vetur mestur höfðingi í Eyjafirði, en aðra tuttugu vetur engir meiri en til jafns við hann. Það er og mál manna að Glúmur hafi bestur verið að sér allra vígamanna hér á landi. Og lýkur þar Glúmssögu." En vel að merkja að Morgunblaðið kom ekki út á þessum árum og gerði mönnum engan óleik þá þeir undirbjuggu mál og vildu ráða ráðum sínum. Ég hygg að rétt sé að víkja ögn að félaga Napóleon og hans aðgerðum á búi Jóns bónda. Ég hygg að hæstv. menntmrh. hafi ekki farið nægilega vel með þá sögu að það sé verjandi að hún fari í þingtíðindi með þeim hætti. Svínin stóðu fyrir uppreisninni og stjórnuðu dýrunum, það var allt saman satt og rétt. En það svínið, sem stjórnaði, hét Snækollur og vildi hafa réttlæti mikið.

Ásamt með Napóleon.

M.a. hafði Snækollur vit á því að þiggja ekki ráð Napóleons. Hann setti reglur og bauð mikið jafnrétti. M.a. var það tryggt að dýrin áttu að halda sínum afurðum og hænsnin áttu að halda sínum eggjum. En svo varð bylting og byltingin étur ávallt börnin sín. Þá komust svartflekkóttu svínin til valda, hæstv. menntmrh., og Snækollur fór hrakfarir hinar mestu og var drepinn. En þar sem dæmisagan er nú nokkurn veginn rétt upp sett miðað við ræðu hæstv. menntmrh. þykir mér nú rétt að hann raði inn í hlutverkin og geti þess hverjir séu hin svartflekkóttu svín og hver hin. Ég vildi gjarnan heyra það í hans lokaræðu hér á eftir. En það var félagi Napóleon sem komst að því að vissulega ættu allir að vera jafnir en aðeins mismunandi jafnir. Ég hygg að hæstv. menntmrh. hafi eigi gáð að því í sínum vopnaburði að hann hefur í fyrsta lagi atyrt þingið harðlega fyrir að hafa samþykkt ónothæf lög. Í annan stað hefur hann vikist mjög harkalega að fyrrv. menntmrh., beinlínis haldið því fram að undir stjórn hæstv. menntmrh., sem í dag er hæstv. heilbrrh., hafi verið stjórnleysi á Lánasjóði ísl. námsmanna, þar hafi ónothæfur stjórnandi verið til staðar, þar hafi verið sukk á greiðslum til starfsmanna og yfirvinna óhóflega mikil. Sá hæstv. menntmrh., sem sat þegar þetta ástand ríkti, hefur ekki enn borið hönd fyrir höfuð sér. En það setur að manni hroll við þá tilhugsun að hæstv. fyrrv. menntmrh. er í dag hæstv. heilbrrh. og þar er varið miklu stærri fjárhæðum en í menntakerfinu. Hvert stefnir þá á þeim bæ? Það hlýtur að vera mikið áhyggjuefni. Hitt er þó ekki síður alvarlegt að í ljós hefur komið að varaformaður Sjálfstfl., sá sem stjórnar trjónukrabbadeildinni, hv. 2. þm. Reykv., hefur reynst óhæfur til að semja lagafrv. Eru það mikil vonbrigði. Hann hefur einnig valið þann kostinn að víkja af fundi nú síðdegis enda er setuliðið í slíkri sókn að fáheyrt er. Ég hygg að það sé ærið umhugsunarefni hvort réttlátt sé að skamma þá svo mjög sem stóðu að seinustu lagasetningu um Lánasjóð ísl. námsmanna þar sem ákveðið var að um 85-90% af fjármunum skiluðu sér aftur til sjóðsins, að vísu vaxtalaust, og breyta því kerfi sem verið hafði þar sem um 65% skiluðu sér verðtryggt til baka. Mér er ljóst að menn setja markið hátt og ég held að ég verði, með leyfi hæstv. forseta, að fá að lesa hér úr Minnisblaði um menntamál sem SUS hefur látið frá sér fara eða skilið eftir á glámbekk. Þar er minnst á uppstokkun á aðstoð við háskólanám og kannske eru þetta hugleiðingarnar sem dynja yfir hæstv. menntmrh. þessa stundina. Með leyfi forseta vil ég fá að lesa hér örstuttan pistil: "Lagt er til að endurskoðaður verði sá háttur sem nú er hafður á við aðstoð við háskólanám. Krafin verði skólagjöld í Háskóla Íslands en um leið verði veittir námsstyrkir og námslán þannig að enginn, sem yfirleitt á erindi í háskóla, þurfi að hverfa frá námi af fjárhagsástæðum. Námsstyrkir skulu enn fremur ná til náms í erlendum háskólum eftir því sem við á. Þeir nemendur, sem stunda nám með bestum árangri og af mestri skyldurækni, skulu að öðru jöfnu ganga fyrir með námsstyrki. Lagt er til að veittur verði árlegur fyrir fram ákveðinn fjöldi námsstyrkja í einstökum greinum, þó með nægilegum sveigjanleika vegna nýrra námsbrauta og mismunandi áhuga nemenda frá ári til árs. Námslánum verði þannig hagað að sérhver stúdent fái tiltekna ábyrgðarkvóta frá ríkinu. Lánasjóðurinn verði lagður niður í núverandi mynd en í hans stað komi ábyrgðarsjóður námslána. Ábyrgðarsjóðurinn skal ábyrgjast skuldabréf fyrir námsmenn í samræmi við ábyrgðarkvóta þeirra. Námsmenn eiga síðan að selja þessi skuldabréf bönkum og sparisjóðum, lífeyrissjóðum eða með öðrum hætti. Skuldabréfin, er ábyrgðarsjóðurinn ábyrgist, geta verið til langs tíma, 20-40 ára, verðtryggð og með vöxtum. Falli ábyrgðin á sjóðinn má fara með slíkt eins og vanskil á núverandi námslánum." Ég hygg að rétt sé að nota Morgunblaðið til að meta það hvaða afleiðingar þessi breyting gæti haft í för með sér. Í Morgunblaðinu frá því í gær er verið að ræða um það hvort hafa eigi vexti á námslánum eða ekki og hvaða afleiðingar það hafi verði þeir upp teknir. Enn vil ég, með leyfi hæstv. forseta, fá að lesa hér upp úr Morgunblaðinu: "Annað atriði, sem skiptir miklu í sambandi við hugmyndir um að reikna vexti af námslánum, eru launakröfur háskólamanna og annarra er tekið hafa lán til þess að fjármagna sína skólagöngu. Hækki menntunarkostnaður manna hljóta kröfur þeirra um hærri laun að námi loknu að fylgja í kjölfarið af eðlilegum ástæðum. Það er ekki aðeins beinn kostnaður vegna menntunar sem hefur áhrif á kaupkröfurnar heldur er starfsævi þeirra, sem leggja út á langskólabrautina, yfirleitt styttri en annarra. Þingmenn verða að vega það og meta hvort auknar kaupkröfur langskólagenginna manna séu æskilegar eða ekki og í framhaldi af þessu skal á það bent að stór hluti háskólamanna er í vinnu hjá hinu opinbera. Aukinn launakostnaður ríkisins og sveitarfélaga virðist því óumflýjanlegur nái hugmyndir um fulla endurgreiðslu og vexti fram að ganga." Þetta er dómur Morgunblaðsins og ég hygg að það sé fullrar umhugsunar virði hvort þessi dómur er ekki hárréttur. Það eina, sem að honum má finna, er það að vissulega er ekki víst að allir þeir Íslendingar, sem njóta námslána, eigi eftir að verða starfandi menn hér heima á Íslandi. E.t.v. eiga sumir þeirra eftir að eyða allri sinni starfsævi erlendis og þannig höfum við menntað upp menn sem aðrar þjóðir njóta. Það er vissulega hugsanlegt hvort það ætti að hafa annað endurgreiðslukerfi við slíkar kringumstæður. Ég hygg aftur á móti að hæstv. ráðh. hljóti að standa við þá yfirlýsingu sína, sem hann gaf fyrir jólin á fundi fjh.- og viðskn., að ekki yrði komið aftan að námsmönnum. Þeir hafa gert sínar áætlanir um nám í sumar til vors það minnsta og það er ákaflega óeðlilegt ef ekki er hægt að standa þannig að þeim málum að nokkuð megi treysta því að þær upplýsingar, sem námsmaður fær hjá Lánasjóði ísl. námsmanna um að hann eigi rétt á einhverjum fjárhæðum til að lifa af ákveðinn vetur, standist. Ég vil einnig í þessari umræðu undirstrika það að ég hefði gjarnan talið það heppilegri vinnubrögð að ráðherra færi ekki svo geyst á stað í sinni umfjöllun um lánasjóðinn að hann þvingaði fram umræðu á Alþingi Íslendinga áður en upplýsingar liggja fyrir um hvað það er sem hann vill breyta. Það hefði verið stórum betra að hafa þær tillögur strax til umfjöllunar ef hann er svo ákveðinn í því að það þurfi að leggja fram frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna. En sumir hlutir eru þess eðlis að þeir verða illa þolaðir. Vaka, félag lýðræðissinnaðra stúdenta, hefur viljað undirstrika að þar væru lýðræðissinnar og það efa ég ekki. Sú regla hefur gilt að stúdentar hafa ráðið sínum fulltrúa í lánasjóðnum. Þeir hafa haft það fyrir fasta reglu að leifa eftir skiptum hafi orðið þar stjórnarskipti. Sá fulltrúi sem nú situr væri ekki enn orðinn fulltrúi stúdenta í lánasjóðnum ef þessi regla hefði ekki verið til staðar hjá þeim sem í Háskólanum eru. Og það er ákaflega vandséð á hvaða forsendum hæstv. menntmrh. telur að hann þurfi að hafa vit fyrir stúdentum í þeim efnum hvaða fulltrúi eigi að vera í sjóðsstjórninni. Vænt þætti mér um ef hann vildi hugleiða hvílíka bölvun hann gerir hinu lýðræðislega félagi Vöku með því að standa svo fast á þessu. Auðvitað hugsa menn sem svo: Er það eitt sem stjórn Vöku segir í blöðum og annað sem hún hvíslar að ráðherrunum? Er það í reynd svo að Vaka vilji að ástandið sé á þennan veg þó að þeir í blöðum haldi öðru fram? Ég tel að ráðherra þurfi að hugleiða það í fullri alvöru að annaðhvort hlýtur þetta að þýða að Vaka breyti sínu nafni og kallist ekki lengur lýðræðissinnaðir stúdentar eða það að hann meti svo þá ungu menn sem eru hans flokksbræður í Háskólanum að þeir fái að segja við sína félaga: Við erum lýðræðissinnaðir stúdentar og við viljum að fulltrúi stúdenta sé valinn eftir lýðræðislegum leikreglum og við viljum að þær venjur sem hafa gilt í þessum efnum séu virtar. Þetta bið ég hann að hugsa alveg sérstaklega því að það er engum til góðs í þeirri umfjöllun sem á eftir að verða um þessi mál ef deilumálum eins og þessum á að halda til streitu. Það er engum til góðs og allra síst þeim unga manni sem nú situr í stjórn lánasjóðsins rúinn trausti sinna félaga. Ég sat í menntmn. þegar fjallað var um þau lög sem nú eru svo hart gagnrýnd. Þá var lagt fyrir frv. sem mikil samstaða hafði orðið um á milli stjórnmálaflokka og stúdenta. Engu að síður ákvað menntmn. þá, og það studdi ég, að þyngja endurgreiðslurnar miðað við það sem frv. gerði ráð fyrir. En frv. veitti ráðherra aftur á móti mikinn ákvörðunarrétt til að hafa úrslitaáhrif um hversu háar upphæðir væru lánaðar á hverjum tíma. Þar getur hann með reglugerðarákvæði sett upp hverjar viðmiðanirnar eiga að vera. Það er vissulega rétt að á þeim tíma þegar rofið var vísitölukerfið gagnvart launamönnum hefði það ekki verið óeðlilegt að þáv. hæstv. menntmrh. hefði einnig ákveðið að svipaðar leikreglur giltu gagnvart stúdentum. En það er spurning hvort hæstv. núv. menntmrh, telur að ríkisstj. eða flokkur hans vaxi við að það sé hrópað út á torgum að nú þurfi að fara að stjórna. Það er nefnilega hægt að segja þessa setningu á annan veg: Það var stjórnleysi og hver er þá toppurinn og hver ber þá ábyrgðina? Auðvitað hæstv. fyrrv. menntmrh. Ég hygg að þó að þessi umræða, sem í dag hefur farið fram, hreinsi e.t.v. andrúmsloftið að nokkru leyti sé það mikil nauðsyn í jafnstóru máli og þessu að menn beri gæfu til að setjast niður og skoða þessi mál með opnum huga. Ég læt ekki frá mér fara neinar yfirlýsingar um að þau verk sem voru unnin í menntmn. þegar seinasta frv. var þar til meðferðar sem nú er orðið að lögum séu svo alfullkomin að þar megi engu breyta. Auðvitað viljum við skoða það sem fram hefur komið í ljósi reynslunnar. Hver vill ekki hagnýta sér upplýsingar ef eitthvað nýtt liggur fyrir? En það er ekki leiðin að mínu viti að hefja fyrst slíkt auglýsinga"show" að það veit enginn hvaðan á sig stendur veðrið. Hv. 5. þm. Reykv. taldi að hæstv. menntmrh. væri smitaður af hetjuskap Þorgeirs Hávarssonar og honum hefði orðið á það sama og þegar Þorgeir reið um túnið á Hvassafelli og smalamaður húkti fram á prikið og hann stóðst það ekki að láta öxina falla. Ég verð að segja eins og er að mér finnst að þegar hv. 5. þm. Reykv. er nýlega búinn að taka þessa sögu sem sérstakt dæmi um hvernig hetjur eigi ekki að hafast að, hvað þær eigi ekki að gera, flutti hér mjög vandaða ræðu þar sem hann hafði þetta sem eitt aðalinntak sitt, að svona mætti bara alls ekki vinna eins og Þorgeir Hávarsson, þá finnst mér það ekki nógu gott ef þessi ásökun hv. 5. þm. Reykv. er rétt. Ég hef aftur á móti engin gögn í höndum til að fullyrða eitt eða neitt á þessari stundu um þá ákvörðun ráðherrans að láta framkvæmdastjórann fara. Ég hef engin þau gögn í höndum að ég geti fullyrt að sú ákvörðun sé forkastanleg eða hún sé réttmæt. Hins vegar hefði ég talið vel við hæfi að eitthvað annað kæmi fram bitastætt en yfirvinnan sem hér hefur verð minnst á og lélegar áætlanir. Með fullri virðingu fyrir stjórnmálamönnum held ég að það sé ekki staður né stund til að taka menn af fyrir lélegar áætlanir og allra síst ef menn eru nýkomnir úr iðnrn. En hitt get ég tekið undir með ráðherra að það er náttúrlega glórulaust ef tímafjöldi er skrifaður á þann veg að manni er nánast óskiljanlegt hvort menn séu enn lífs sem hafa lagt á sig alla þá vinnu. Það hlýtur að vera umhugsunarefni. Ég vænti þess að Alþingi Íslendinga beri gæfu til að íhuga þessi mál í rósemd og ég vænti þess að hæstv. menntmrh., sem ég tel dreng góðan, hugleiði hvort ekki sé vitlegra að bakka með sumt en að efla þann ófrið sem orðið hefur.



Herra forseti. Það eru tvö meginatriði sem mig langar að fjalla um í þessari umræðu, sem mér finnst skipta máli í umræðunni og hefur ekki verið fjallað mikið um það sem af er dags, í fyrsta lagi heildarupphæð þess fjár sem fer til Lánasjóðs ísl. námsmanna og í öðru lagi hlutfall miðað við laun í landinu, þ.e. hlutfall námslána. Mér finnst rétt að þetta komi fram til skýringar þegar menn meta alla þætti málsins. Fjárlög landsins á þessu ári nema 33 þús. millj. kr., 33 milljörðum. Beiðni Lánasjóðs ísl. námsmanna í haust, fyrsta beiðni sem lögð var fyrir fjvn., hljóðaði upp á liðlega 1800 millj. kr. Hún lækkaði fljótlega um 200 millj. eða þar um bil og munaði um, en hafði þó hækkað verulega frá síðasta ári og kem ég að því eilítið síðar. Útlán Lánasjóðs ísl. námsmanna árið 1985 voru 1230 millj. kr. með aukafjárveitingum. Endurgreiðsla til sjóðsins var 70 millj. Miðað við líkanið umrædda sem skila á 88% eða þar um bil í endurgreiðslu er einnig hægt að vitna í upplýsingar manna sem gleggst þekkja um að það líkan sé eingöngu líkan og alls óvíst hverju það skilar til baka af fjármagni. Menn fara allt niður í 45% af skilum, þeir sem gerst þekkja að mínu mati í dag. 
             Það er þannig í þessu tilviki og þessu sambandi í fyrsta lagi ástæða til að vekja athygli á því að það fjármagn sem fer í gegnum lánasjóðinn, þann milljarðasjóð sem hæstv. menntmrh. er tíðrætt um, er verulegur hluti af fjárlögum íslenska ríkisins, þjóðarbúsins í heild. Á það verður að horfa. Á fjárlögum 1985 voru 668 millj. kr. til lánasjóðsins. Ég hef sagt að útlánin voru 1230 millj. kr. Sem sagt: útlán sjóðsins eru nær 100% hærri en fjárlagatillagan 1985 gerir ráð fyrir. Á sama tíma eru allar verðlagshækkanir við gerð fjárlaga miðaðar við 28% hækkun þannig að við erum að tala um dæmi sem þýtur með ólíkindum fram úr öðrum þáttum þjóðfélagsins. Nú er ég ekki að tala um að það eigi að skera við nögl til námsmanna. Mitt grundvallarsjónarmið er sterkur Lánasjóður ísl. námsmanna. En þetta eru hlutir sem verður að taka tillit til og meta þegar rætt er um fjárlög íslenska ríkisins. Þetta mál er ekki bara tilfinningamál eða pólitískt mál. Þetta er mál sem varðar alla og allir eru sammála um í grunnatriðum nema þeir sem vilja nýta vanda sem kemur upp í málinu til þess að geta gert úr því pólitískt moldviðri. Þegar rætt er um þessar heildartölur er líka rétt að horfa til þess að lánþegar sjóðsins á síðasta ári voru um 7000 talsins, en á framfæri lánasjóðsins má hins vegar segja að séu um 15 þús. einstaklingar með börnum og mökum námsmanna. Það er há tala líka þegar um er að ræða námslán sem að hluta eru styrkir. Það eru 33 þús. millj. kr. fjárlög. 1300 millj. kr. eru ætlaðar á fjárlögum þessa árs með erlendu lánunum, sem er náttúrlega langsamlega verstur hluti þessa dæmis, dýrasti hlutinn. En hvað er veitt á fjárlögum í alla framkvæmdaliði íslenska þjóðarbúsins, í alla grunnskóla landsins, í allar hafnir landsins, í öll sjúkrahús landsins, alla flugvelli, allar dagvistunarstofnanir, allar nýbyggingar í þessum þáttum? Það eru 350 millj. kr. á sama tíma og þörfin, miðað við gerða samninga og gerðar áætlanir sem unnið er að, er 1200-1400 millj. Þetta verðum við einnig að horfa á þegar rætt er um hvað hægt er að leggja mikið til menntunar í landinu og allra annarra þátta. Það hefur hér verið vikið að brottrekstri eins manns. Ég tek undir að það hlýtur alltaf að vera sárt að þurfa að sinna slíkum verkum. Það hlýtur alltaf að vera sárt og er að mínu mati aldrei gert af illindum einum. En menn verða að taka af skarið. Það má hins vegar spyrja hvort það sé eðlilegt hlutfall í slíkri umræðu. Það er tiltölulega lítið mál gert úr því þótt 160 verkamönnum úti á Granda hafi verið sagt upp störfum. Það er aldrei í fréttum þegar verið er að segja skipstjórum skuttogaraflotans upp störfum vegna þess að þeir, að mati þeirra sem reka fyrirtækin, þykja ekki skila nógu miklum afla á land þó þeir sannarlega skili mjög miklum afla en kannske ekki nógu miklum miðað við það sem kostar að reka skipin. Það er ekki heldur í fréttum þegar mönnum er sagt upp störfum sem gegna mikilvægum störfum í landinu víðs vegar. Þannig hefur verið reynt að gera þetta, að mínu mati án þess að ég sé að fjalla sérstaklega um þann mann sem hér um ræðir, að tilfinningamáli og píslarvættismáli. Það finnst mér ekki til hagsbóta fyrir stöðu íslenskra námsmanna og stöðu Lánasjóðs ísl. námsmanna. Hv. málshefjandi sagði að þetta mál væri eitt af þeim flogum sem sjálfstæðismenn fengju. Hann má kalla það því nafni sem honum sýnist. Þetta er fyrst og fremst mál sem er ástæða til að skoða ofan í kjölinn og rétta af þar sem á hallar. Þetta er svo stór sjóður, þetta er svo mikilvægur sjóður, ekki bara vegna þess hve hann er stór þáttur í útgjöldum ríkisins, heldur vegna þess að þarna er um að ræða framtíðarmenntun landsmanna og á þeim grunni er réttlætanlegt að taka fast á í þessu máli. Flog sjálfstæðismanna, sagði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Samt er það svo að núverandi ríkisstj. hefur látið námsmenn hafa sérstök forréttindi undanfarin ár í þróun lánasjóðsins, slík forréttindi að ekki eru til dæmi um annað eins. Ég vakti á því athygli á Alþingi haustið 1983 að þá væri að eiga sér stað þróun í Lánasjóði ísl. námsmanna sem ástæða væri til að skoða. Það var ekki sagt vegna þess að það væri verið að tala gegn námslánum eða námsmönnum, en það var bent á ákveðna þróun sem ætti sér stað. Nú skal ég benda á einfaldar staðreyndir sem sýna fram á það svart á hvítu að þessi ríkisstj. hefur betur en aðrar ríkisstjórnir stutt við bakið á námsmönnum. Það er þá kannske rétt að það komi í hennar hlut að taka þar á er farið hefur úr böndunum. Veturinn 1983 voru námslán 8300 kr. á mánuði. Laun fólks í fiskvinnslu voru 8900 kr. Þessi viðmiðun hafði átt sér stað um árabil, að námslán nálguðust eða fylgdu í kjölfarið á vinnulaunum fólks í fiskvinnslu. Þegar vísitöluhækkun launa var afnumin var vísitöluhækkun námslána ekki afnumin. Það hefði verið einfalt atriði ef ástæða hefði þótt til að gera það með reglugerðarbreytingu. Það hefði ugglaust verið eðlilegt ef menn hefðu tekið þann þátt upp.

Gleymdist það?

Þetta kemur ekki saman við gerð laganna sem vitnað hefur verið í og smíði þeirra. Það má kalla það hvaða nafni sem er, hvort það hefur gleymst eða ekki. Ég hygg að menn gleymi ekki slíku. Það hefur upplaust verið matsatriði. En þetta eru engu að síður staðreyndir málsins. Það er þarna sem hlutfallið raskast í viðmiðun á ráðstöfunarfé heimila og einstaklinga í landinu. Það er bláköld staðreynd. Og þessi breyting þýðir að í dag hafa námsmenn á námslánum farið 25% fram úr grunnlaunum í fiskvinnslu. Í dag eru grunnlaun í fiskvinnslu milli 15 og 16 þús. kr., en námslán til einstaklings eins og öllum er kunnugt liðlega 20 þús. kr., milli 20 og 21 þús. Þegar námsmenn horfa á þessa staðreynd, og það hef ég sannreynt í viðtölum við marga stúdenta og námsmenn á undanförnum vikum og mánuðum, horfa þeir öðruvísi á þetta mál, þá horfa þeir á það með sanngirni og skynsemi, engum tilfinningablæstri heldur blákalt, að menn í þessu þjóðfélagi vilja almennt ekki standa fetinu framar eða ganga á rétt annarra. Það hefur verið rætt hér um hugmynd að sérstökum styrkjum til námsmanna, hugsanlega þá til námsmanna sem nema í ákveðnum greinum sem væntanlega mundu þá fyrst og fremst vera greinar sem mundu stuðla að aukinni framleiðslu, auknum verðmætum í þjóðarbúinu. Þarna verður að gera nokkurn greinarmun á andlegum verðmætum og veraldlegum sem eru þau verðmæti sem við getum fengið peninga fyrir og sinnt okkar menningarlífi fyrir andvirðið. Þá á ég við fiskvinnslu og annað. Hvers vegna er ástæða til þess að standa við bakið á slíkum hugmyndum? Ég skal nefna örfá atriði sem styrkja þann grunn. Í Háskóla Íslands eru núna u.þ.b. 4000 stúdentar. Af þessum 4000 stúdentum eru u.þ.b. 1200 í lögfræði og viðskiptafræði. Önnur 1200 eru í heimspeki- og félagsvísindadeild. Sem sagt: 60% af stúdentum Háskóla Íslands stunda nám í fjórum deildum sem allar eiga að skila fólki fyrst og fremst inn í þjónustukerfi landsins, ekki í hið almenna, eins og við tölum um, framleiðslukerfi landsins. Við viljum taka stór skref í lífefnaiðnaði og öðru sem skapar möguleika á framleiðslu í framtíðinni, en það kostar slíka fjármuni að það er nær tómt mál að tala um slíkt enn sem komið er. En í ljósi þessa dæmis, án þess að hallað sé á þá sem stunda nám í þessum greinum því allt þetta nám nýtist á margan hátt, er ástæða til að styðja og hvetja til náms í fögum sem geta skilað okkur inn í framtíðina með meiri nýtingu og framleiðslu. Þegar maður segir að það borgi sig ekki í dag að hætta námi eru rök fyrir slíku. Fólk sem hefur lokið námi í Háskóla Íslands á undanförnum tveimur árum hefur í mörgum tilvikum lækkað í framfærslueyri með því að fara út á hinn almenna vinnumarkað, svo sem eins og að fara úr heimspekideild í kennslu. Slíkt hlýtur að vera öfugþróun þegar á heildina er litið þótt enginn sé ofsæll hvorki af grunnlaunum í fiskvinnslu eða þeim námslánum sem upp á er boðið í dag. Mér barst í dag bréf frá samstarfsnefnd stúdentaráðs Háskóla Íslands, Bandalags ísl. námsmanna, SÍNE og Iðnnemasambands Íslands. Þar eru skoðanir sem sjálfsagt er að hlusta á og taka tillit til, en það er ein setning sem mér finnst sérstaklega slæmt að skuli standa í því bréfi og ég ætla að lesa hana, með leyfi hæstv. forseta. Þar stendur: "Við bendum á að ráðstöfunarfé lánþega í námi og eftir það er svo við nögl skorið að ekki er á útgjöld bætandi." Mér finnst óforskammað, ef menn horfa á dæmið í heild, ef menn horfa á þau laun og þá stöðu og þann samdrátt í hinum almennu framkvæmdum ríkis og sveitarfélaga sem hefur átt sér stað, að benda á í slíku bréfi að ráðstöfunarfé lánþega í námi sé svo við nögl skorið að það sé til skammar. Það mætti miklu fremur segja í þessari stöðu og með þeim tilvitnunum sem ég hef nefnt um laun kennara miðað við námsmanna að standa ætti í setningunni að eftir það, að loknu námi, sé svo við nögl skorið að ekki sé á bætandi. Hitt finnst mér bera vott um vanþakklæti sem ég er sannfærður um að þorri námsmanna stendur ekki að og hefur ekki þá skoðun á málinu þótt einhver samstarfsnefnd, þröngur hópur, setji svona mistök á blað. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði að það verk sem hæstv. menntmrh. er að vinna í þessu máli væri auglýsingamennska manns. Það fannst mér marhnútleg yfirlýsing. Var stjórnleysi? spurði hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson. Það er ljóst þegar málið er skoðað ofan í kjölinn, og hefur t.d. komið sérstaklega til umfjöllunar í fjvn. Alþingis s.l. tvö ár og með meiri þunga á s.l. hausti eins og gefur að skilja, að málið hefur vaxið, sjóðurinn og framkvæmd hans hefur vaxið úr stakk sínum á síðustu mánuðum sérstaklega og hefur vandinn orðið mestur á síðustu mánuðum þannig að mér finnst hálfloðmullulegt að vera að hræra þessu máli yfir á aðra fyrrv. menntmrh. Það er einfaldlega að vandinn blasir við með sérstökum þunga og þá reynir á hvort menn hafa þrek og þor til þess að taka á vandanum í stað þess að ýta honum á undan sér og leggja ekki út á djúpið eins og marhnútum er ekki eiginlegt. Grundvallaratriðið í þessu máli, herra forseti, ég mun stytta mál mitt með tilliti til tímalengdar, er einmitt það atriði, sem hæstv. menntmrh. hefur lagt áherslu á, að Lánasjóður ísl. námsmanna á að vera sterkur sjóður og standa við bakið á námsmönnum sem á þurfa að halda. Ég hygg að þorri námsmanna sé sáttur við að sjóðurinn hafi sterkan hrygg, fólk almennt hafi skilning á því að eðlilega sé búið að íslenskum námsmönnum. En auðvitað verður að ætlast til þess að námsmenn sýni gagnkvæman skilning þegar tekið er tillit til þjóðarheildarinnar og ég ber svo mikið traust til námsmanna að ég er sannfærður um að þorri þeirra vill koma þessu máli á hreint. Það er ekki úttalað enn eða uppgert, en þegar námsmenn og aðrir í þessu landi kynna sér alla þætti mála er sýnt að það var full ástæða til að spúla dekkið.



Herra forseti. Mér duttu í hug hendingar úr kveðskap þegar hv. síðasti ræðumaður var að tala um að leggja á djúpið. Ætli það sé ekki sálmur, virðulegur forseti, sem byrjar einhvern veginn svona: Legg þú á djúpið, þú sem enn ert ungur, og æðrast ei þó straumur lífs sé þungur o.s.frv 
             Mér finnst þessi sálmur út af fyrir sig eiga ágætlega við. Þetta eru hvatningarorð Sjálfstfl. til unga fólksins sem er að leggja út í lífið núna. Það er reyndar athyglisvert það andlit sem Sjálfstfl. sýnir ungu fólki á Íslandi í dag í gegnum grímuna á Sverri Hermannssyni. Það verður ef til vill einhverjum ungum kjósendum að umhugsunarefni - þeir verða fleiri við næstu kosningar en nokkru sinni fyrr - það andlit sem þessi flokkur sýnir með þessum hætti. En ég mun með tilliti til aðstæðna, virðulegur forseti, stytta mál mitt sem kostur er megi það verða til þess að við getum lokið þessari umræðu á þessum fundi án þess að gera á honum hlé, en það tel ég vera vilja forseta. Ég þakka hv. 1. þm. Norðurl, e. fyrir greinargóða og merkilega ræðu sem hér var flutt og hefði ég talið að þá væri fullmælt fyrir Framsfl. í raun þá hann hafði talað þó að ég ætli ekki að lasta hina þá ágætu ræðumenn sem lögðu einnig til málsins af hálfu Framsfl. En mér fannst í raun allt koma fram sem segja þurfti í ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e. Hann hefði reyndar að mínu viti mátt svara nokkuð fyrir hæstv. fyrrv. menntmrh. svo ómaklega sem hæstv. núv. menntmrh. hefur ráðist að þeim í dag sem og í öllu þessu máli. Það er reyndar óvenjulegt mjög og með endemum að heyra einn ráðherra tala þannig um ástand mála hjá forvera sínum og það jafnvel flokksbróður eða systur eins og hæstv. síðasti fyrrv. menntmrh. var. Það hefur ekki verið glæsileg aðkoman ef marka má orð hæstv. menntmrh. Öðru nær. Það hefur verið ljóta ástandið sem hann stóð þarna frammi fyrir þegar hann kom þarna til starfa. Og hverjum er það að kenna? Jú, væntanlega fyrrv. hæstv. menntamálaráðherrum, flokkssystur hans Ragnhildi Helgadóttur og e.t.v. einnig Ingvari Gíslasyni og öðrum sem gegnt hafa embætti á undan honum. En þeir sjálfstæðismenn hafa kosið að svara hér litlu til og í þeim hópi er hæstv. heilbrrh. Ég tel það rétt naumlega með þó að hv. 3. þm. Suðurl. hafi haldið hér nokkurt ræðukorn. Hann er að vísu í Sjálfstfl., en einhvern veginn fannst mér ekki skýrast mikið afstaða þess flokks til málsins þó að hann héldi stutta tölu. Hann var þó helst bandamaður hæstv. ráðh. af þeim sem talað hafa hér í dag nema ef nefna skyldi hv. formann Alþfl., hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson. Það er þá orðið ágætis tríó og dálaglegt, þeir kumpánar, hæstv. menntmrh. og þessir ágætu hv. þm. Það mætti ýmislegt um þetta mál segja, herra forseti. Ég hefði gaman af því að fara yfir þær spurningar sem ég lagði fyrir hæstv. menntmrh. og þau rýru svör sem við þeim komu, en það hefur kannske ekki mikið upp á sig. Eins og menn heyrðu, eins og þingheimur og áheyrendur fengu að heyra er hæstv. ráðh. nú í mikilli nauðvörn, siglir lens undan vondum málstað og slakri framkomu og framgöngu í þessu máli. Ég hirði ekki um sérstaklega að hrekja hann á flóttanum meira en ástæða er til. Það er þó eitt sem ég held að sé rétt að allir glöggvi sig á. Það er að þær breytingar sem hæstv. ráðh. hefur uppi áform um að gera til að mynda á endurgreiðslureglum námslána eru breytingar fyrir framtíðina. Það er verið að ákvarða greiðslukjör barnanna okkar, ef svo má að orði komast, og þær breytingar munu að öðru óbreyttu ekki hafa nein teljandi áhrif á fjárhag Lánasjóðs ísl. námsmanna á næstu árum og áratugum. Það verður komin ný öld, herra forseti, áður en frumvarpsdrög hæstv. ráðh. eru farin að hafa veruleg áhrif á afkomu sjóðsins að öðru óbreyttu. Það er vegna þess, sem allir mega skilja sem gefa sér tíma til að hugsa um þessi mál augnablik, að fjárhagur sjóðsins og tekjur hans í dag eru fyrst og fremst afleiðing af endurgreiðslureglum sem í gildi voru fyrir árið 1976 og að hluta til fyrir árin 1976-1982, þó í mjög litlum mæli enn þá, þannig að í þessu kerfi er mikið bil milli þess að menn taki lán og þangað til þeir hefja að borga af þeim að einhverju marki. Þetta mega allir skilja sem gefa sér tíma til að hugleiða málið þó að hæstv. menntmrh. virðist ekki hafa gert það. Annaðhvort hefur hann skort tímann til þess eða einhverjar aðrar efnislegar ástæður liggja því að baki að hann hefur ekki glöggvað sig á þessu. Það er sem sé þannig að hæstv. ráðh. breytir ekki fjárhag og afkomu lánasjóðsins með þessum breyttu endurgreiðslureglum. Ætli hann að gera þar róttækar og snöggar breytingar þarf að gera þær með öðrum hætti og þá fyrst og fremst að skera lánin niður við trog. Það er væntanlega það sem til stendur. Það má svo hugleiða stöðu og örlög þeirrar kynslóðar sem mundi bera greiðslubyrðina af þessum nýju reglum í augnablik. Það er kannske allt í lagi að þingheimur sem hér situr og hæstv. ríkisstj., sem hefur verið að auka erlendar skuldir þjóðarinnar, sem hefur byggt upp ákveðið neyðarástand í húsnæðismálunum, hugleiði augnablik að það er sama unga fólkið sem mundi greiða þessi dýru námslán til baka og borga af þeim vexti og á væntanlega að borga niður erlendu skuldirnar sem ríkisstj. er að safna og á að koma inn á húsnæðismarkaðinn eins og hann nú er. Við getum hugleitt augnablik ástandið hjá fjölskyldu, kannske þessari frægu fjölskyldu sem fær 50 þús. kr. sem standa þvert í hálsinum á hv. þm. Árna Johnsen.

Hver segir það?

Taki fjölskylda slík lán í fimm ár eða þar um bil má ætla að skuldir hennar verði á þriðju milljón kr. og með 3% vöxtum væri greiðslubyrðin af því láni, vextirnir einir saman, orðin á milli 60 og 70 þús. kr. á hverju ári. Menn geta sjálfir sagt sér hvernig aðkoman væri fyrir það unga fólk úti á til að mynda húsnæðismarkaðnum eins og hann væri í dag með þá skuld á bakinu og greiðslubyrðina sem þessu nemur þar að auki. Það svaraði til þess að þetta unga fólk hefði þegar á bakinu greiðslubyrðina af einni íbúð þegar það kæmi út á vinnumarkaðinn. Menn virðast ekki heldur hafa gert sér grein fyrir því hvers vegna velta Lánasjóðs ísl. námsmanna er jafnmikil og raun ber vitni nú á þessum árum. Það hefur enginn maður nefnt það í þessari umræðu að það eru stærstu árgangar Íslandssögunnar sem eru að fara í gegnum skólakerfið núna, árgangarnir um og upp úr 1960. Það hefur enginn nefnt að þegar gerðar voru breytingar á lánasjóðslögunum síðast voru teknir inn ýmsir nýir aðilar sem urðu lánshæfir, sérskólar og aðrir slíkir, og þetta allt saman hefur valdið því, til viðbótar því að nú fara fleiri að hlutfalli í nám en áður gerðu, að velta sjóðsins hefur aukist mjög hratt á undanförnum árum. Við erum því að brúa ákveðið erfitt tímabil í sögu námslána á Íslandi. Við erum að brúa það tímabil þegar stærstu árgangar Íslandssögunnar koma á markaðinn, þegar ákveðin sprengja varð í framhaldsnámi á Íslandi og þegar verið er að taka upp nýjar og hertar endurgreiðslureglur og verðtryggingu lána án þess þó að það sé farið að skila sér í tekjum sjóðsins. Þetta mun breytast og breytast mikið eftir fáein ár og þá munu rauntekjur sjóðsins aukast mjög og hann verða tiltölulega peningalega sjálfstæður fái hann tóm til þess. Að vísu gæti vaxandi tilhneiging stjórnvalda til að láta hann byggja fjárhag sinn upp með lántökum spilað þarna inn í eins og öllum má ljóst vera. Það mætti, herra forseti, segja nokkur orð um þá hræsni og þann tvískinnung sem kemur fram í máli þeirra manna hér sem nú hafa allt í einu svo mikla samúð með láglaunafólkinu á Íslandi að þeir nærri því tárfella í ræðustólnum þegar þeir tala um hin kröppu kjör launafólksins. Menn sem standa að ríkisstj. sem hefur skorið lífskjör þessa sama fólks niður við trog eru nú allt í einu fullir mærðar og samúðar og halda langar tölur um hversu launin séu óbærilega lág hjá þessu fólki. Og hvaða aðferðir eru þá notaðar við samanburðinn? Jú, það eru teknir lægstu finnanlegir kauptaxtar og bornir saman við hæstu möguleg námslán. Það er samanburðarfræðin hjá þessum herrum, hv. skrifara þingsins m.a. Auðvitað er hægt að fá óhagstæða útkomu með þessu móti. En mér er sem ég sjái hæstv. forsrh. koma í stólinn og tala um lægstu kauptaxtana og vorkenna fólkinu fyrir þá, taxta sem hvergi eru í raun og veru til lengur, eru ekki greiddir. Það eru ekki einu sinni notuð lágmarkslaunin. Það er verið að tala hér um kauptaxta sem eru ekki til á vinnumarkaðnum í dag, neðan við allt sem borgað er. Þetta er samanburðarfræðin. Síðan eru teknir tveir námsmenn sem búa saman, báðir í fullu námi og hafa börn á framfæri, og það er notað í samanburðinum. Bara með því að taka meðaltalslán til sömu hópa, til einstæðra foreldra eða til hjóna í námi og bera það saman við ráðstöfunartekjur eins og þær eru gefnar upp af Alþýðusambandi Íslands gerbreytist þessi samanburður. Og vegna þess að nafni minn og hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson hefur nánast gert ráðstöfunartekjurnar heilagar í ræðum sínum á Alþingi undanfarið ætla ég að nota þær einnig. Þá kemur t.d. út að einstætt foreldri með eitt barn fær í hámarkslán á Íslandi í nóvember s.l. 29 þús. kr. rúmar, meðallán til þessa hóps, einstæðra foreldra með eitt barn, eru 24 500 kr. En hverjar eru heimilistekjur láglaunafólks í Alþýðusambandi Íslands samkvæmt könnun frá sama tíma? Þær eru þó 35 327 eða rúmum 10 þús. kr. hærri en meðallánin til sama hóps. Það er líka hægt að taka þennan samanburð. Og svo væri líka hægt að taka samanburð af launum bankastjóra Seðlabankans eða ráðstöfunartekjum forstjóra álversins og bera þær saman við lánin til einstæðra foreldra t.d. Og hvað kæmi þá út? Hvað eru 10 þús. dollarar í dag borið saman við lán til einstæðrar móður eða til fjölskyldu á stærð við þá sem forstjóri álversins hefur? Svari hver sjálfum sér. Og ekki hafa þó námsmennirnir þau fríðindi önnur sem þessir hátekjumenn í íslenska þjóðfélaginu hafa. Því má ekki bera einu sinni kjör námsmanna saman við þessa hópa? Hæstv. menntmrh. hefur í raun reist allan sinn málflutning og alla sína framgöngu í þessu máli á því fyrst og fremst að það sé sukk og óráðsía hjá Lánasjóði ísl. námsmanna. Aftur og aftur fer hann í það að reyna að réttlæta gerðir sínar með því að þar sé með endemum illa að hlutunum staðið og hafi verið og það sé alveg fortakslaust hvernig þeir menn hafi leyft sér að skrá á sig yfirvinnu og ráða fólk sem ekki séu heimildir til í störfum. Ég taldi í ræðu minni áðan, herra forseti, að þá væri ástæða til að láta ýmis höfuð fjúka ef slæm áætlanagerð væri orðin svo saknæm í íslenska þjóðfélaginu. Ég ætla þá að víkja að öðru sem hæstv. menntmrh. hefur iðulega nefnt. Það er að hjá lánasjóðnum hafi verið fólk í störfum sem ekki hafi verið stöðuheimildir fyrir. Ég ætla að taka dæmi úr íslensku fjárlögunum, þeim nýjustu og næstu þar á undan, um hvernig ráðdeildin er á sumum öðrum bæjum. Það er fjárlagaliður 211-237, Embætti sýslumanna og bæjarfógeta. Hvernig halda menn nú að ráðdeildarsemin við reksturinn og aðhaldið hafi verið á þeim bæ og hversu vel halda menn að virtar hafi verið þær stöðuheimildir sem þar hafa verið á undanförnum árum? Jú, það kemur í ljós að í fjárlögum ársins 1985 þurfti að taka upp 73 nýjar stöður hjá þessum embættum, ekki vegna þess að ný störf væru að koma þar fram, ekki vegna þess að álagið hefði sérstaklega aukist á embættunum. Nei, heldur þótti rétt að reyna að leiðrétta fyrir störfum sem hafa verið unnin inni í þessum embættum um árabil af fólki sem ekki hafa verið til stöðuheimildir fyrir. Það segir í grg. með fjárlagafrv. frá 1985 um bæjarfógeta og sýslumenn, með leyfi forseta: "Föstum stöðugildum fjölgar verulega frá því sem nú er eins og meðfylgjandi yfirlit ber með sér. Hér er þó ekki um raunverulega fjölgun stöðugilda að ræða." M.ö.o.: þessi störf voru unnin og það var fólk í störfunum fyrir. 73 nýjar stöður voru teknar upp hjá þessum embættum einum saman á árinu 1985, á því ári þegar naumast nokkur staða fékkst annars staðar, nýjar stöðuheimildir. Þá eru það gildandi fjárlög fjárlagaársins 1986. Sami fjárlagaliður heitir enn þá Embætti sýslumanna og bæjarfógeta. Og hvað gerðist þarna annað árið í röð? Jú, með leyfi forseta: "Frekari skoðun í ljósi fenginnar reynslu hefur leitt í ljós að fjárveitingar voru naumt skammtaðar í nokkrum tilvikum. Er leitasat við að lagfæra það sem á við og skýrir það hækkun fjárframlaga umfram það sem almennt gerist. Hér fer á eftir yfirlit yfir nýjar stöður hjá embættunum. Athuga ber að þessar stöður hafa verið setnar undanfarin ár þótt ekki hafi verið tekið tillit til þeirra við fjárlagagerð. Hér er því ekki um eiginlega aukningu umsvifa að ræða." M.ö.o.: hér hafði verið fólk í störfum í stórum stíl sem ekki voru stöðuheimildir fyrir og 20 nýjar stöður í viðbót voru teknar upp á þessu ári hjá þessum embættum. Mér er spurn, herra forseti: A ekki yfirmaður dómsmála í landinu að láta nokkur höfuð fjúka? Hvers konar frammistaða er nú þetta ef við notum vinnureglu hæstv. menntmrh.? Hvers konar reiður hafa eiginlega verið í þessu kerfi undanfarin ár? Ég bendi á að hefði ég náð mér í fjárlög frá fyrri árum hefði mátt finna þar svipuð dæmi enn þá lengra aftur, svo lengi hefur það staðið að menn hafa verið að reyna að leiðrétta fyrir stöðum sem verið hafa hjá þessum embættum langt umfram heimildir á fjárlögum. Ég vona að þetta eitt dæmi hafi skýrt það nokkuð að ef menn eru að fara út í þetta á annað borð má víða finna brotinn pott í þessum efnum. Ég leyfi mér reyndar að fullyrða að óvíða hafi þörfin fyrir nýjar stöður verið meiri en hjá lánasjóðnum á undanförnum árum, enda hefur margoft verið beðið um fjölgun á starfsfólki þar. Vandræði sjóðsins og þær slæmu reynslusögur sem menn hafa hér rakið stafa, eftir því sem ég best veit, einmitt af því í mörgum tilfellum að þarna hefur verið undirmannað og það hefur í raun ekki verið starfsfólk til að sinna öllum þeim störfum sem þarft hefði verið og skylt hefði verið. Það kemur einnig úr hörðustu átt þegar hæstv. menntmrh. ætlar að nota klögumál gegn þessari stofnun til að klekkja á henni. Ég veit það og fullyrði það hér að yfirgnæfandi meiri hluti umkvartana íslenskra námsmanna vegna lánasjóðsins stafar af því að námsmenn eru óánægðir og telja að þeir hafi ekki fengið jafnmikið fé í hendur og þeim bar og ber samkvæmt lögum. Það er vegna þess að starfsfólk lánasjóðsins hefur á undanförnum árum reynt að gæta hagsmuna sjóðsins og halda þar aftur af útgjöldum með öllum tiltækum ráðum að námsmenn hafa í ýmsum tilfellum verið að kvarta undan þessari stofnun. Svo kemur þessi hæstv. ráðherra, sem ættar að auka sparnað og ætlar að auka ráðdeildarsemi, og sakfellir menn einmitt fyrir þetta tiltekna atriði. Ja, heyr á endemi ! Þvílík framkoma hæstv. ráðh. Ég held að hann hefði átt að kynna sér hvað liggur að baki þessum umkvörtunum í langflestum tilfellum. Herra forseti. Það mætti ýmislegt fleira um þetta segja eins og ég hef reyndar áður sagt. Hér væri hægt að halda langar ræður og hafa fullt tilefni til. En þetta er líklega að verða nóg að sinni. Það mál vel vera og er ekki ólíklegt að málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna beri aftur á góma á þessu þingi, e.t.v. vegna þess að hæstv. ráðh. þumbast við og kemur fram einhverri frumvarpsnefnu, hvort sem það verður nú stjfrv. eða eitthvað annað, eitthvert einkaframtak af hans hálfu. En hann virðist helst til liðfár orðinn þegar samstarfsflokkurinn hefur neitað að styðja hann í þessu og menn úr hans eigin flokki hafa jafnvel lýst gagnrýni sinni á þessar hugmyndir. Ég segi það, og það má öllum vera ljóst, að ég tel íslenska námslánakerfið eins og það er vera gott. Ég tel það að mörgu leyti vera réttlátt og sanngjarnt kerfi og vel hafi verið til ess vandað á sínum tíma þegar þessi löggjöf var sett. Ég er þar með ekki að segja að ekki sé sjálfsagt mál að endurskoða það. Auðvitað er það þannig með allar mannlegar gerðir að þær hljóta að koma til endurskoðunar á breyttum tímum. Það er þó langt í frá rétt, eins og oft er haldið fram, að við Íslendingar gerum svo vel við okkar námsmenn að hvergi finnist dæmi um annað eins og að námsmenn lifi hér í einhverjum sérstökum lúxus umfram aðrar stéttir þjóðfélagsins. Ég get nefnt sem dæmi að upplýsingar hef ég um það frá Bandaríkjum Norður-Ameríku að aðstoð alríkisstjórnar Bandaríkjanna við námsmenn beint nemur 15 milljörðum dala. Þar fyrir utan eru, eins og menn vita, allir aðrir styrkir og framlög til menntunar í Bandaríkjunum sem eru af fjölmörgu tagi, bæði frá háskólunum sjálfum, frá fylkjum og frá fleiri aðilum. Þessi upphæð svarar til að höfðatölureglunni 630 millj. kr. íslenskum. Það er hærri upphæð, mun hærri upphæð en raunframlag íslenska ríkisins til lánasjóðsins er á hverju ári undanfarin ár vegna þess að lánveitingarnar allar í heild sinni eru auðvitað ekkert raunframlag ríkisins til náms á Íslandi. Það er eingöngu sá hluti sem ekki greiðist aftur og þeir styrkir sem greiddir eru eins og ferðastyrkir og aðrir slíkir. Það lætur nærri að það séu um 340 millj. kr. á síðasta ári. Raunframlag íslenska ríkisins er næstum því helmingi lægra en framlag alríkisstjórnarinnar í Bandaríkjunum einnar saman, fyrir utan allt annað sem þar er lagt til menntunar. Herra forseti. Ég ætla þá ekki að hafa þessi orð mín fleiri. Ég þakka forseta fyrir að leyfa þessa umræðu og fyrir skörulega fundarstjórn og ég þakka enn fremur þeim þm. og hæstv. ráðh. sem hér hafa tekið þátt í umræðunni. 1