Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Kjartan Ólafsson) Hv. forseti. Ég hef leyft mér að flytja ásamt 2, þm. Austf. frv. til l. um breyt. á l. nr. 30 frá 12. maí 1970, um Húsnæðismálastofnun ríkisins, og er frv. á þskj. 206. Þetta frv. miðar að því að auðvelda framgang ákvæða laganna um byggingu leiguíbúða á vegum sveitarfélaga sem sett voru hér á Alþ. 17. apríl 1973. Frv. miðar að því að auðvelda sveitarfélögunum úti um land að hefja og hrinda í framkvæmd íbúðabyggingum skv. þessum lögum. Ég vil rifja hér upp lítillega hvað í l. fólst um byggingu leiguíbúða á vegum sveitarfélaga. Þar var fyrst og fremst um það að ræða, að húsnæðismálastjórn var heimilað að lána á 4 árum 80% byggingarkostnaðar til allt að 1000 leiguíbúða sem byggðar væru á vegum sveitarfélaganna í landinu. Voru mjög miklar vonir bundnar við framkvæmd þessara laga og hefur komið í ljós að mjög mörg sveitarfélög viðast hvar á landinu hafa haft fullan hug á að færa sér þau í nyt og þau réttindi sem þeim fylgja, en framkvæmdir eru því miður heldur skammt á veg komnar yfirleitt enn sem komið er. Ég vil rekja í fáum dráttum meginatriði þau, sem felast í því frv. sem ég mæli hér fyrir og flest stuðla að því að auðvelda byggingu umræddra leiguíbúða, en einnig er komið inn á viss önnur atriði í sambandi við húsnæðismál okkar. Meginatriði frv. má segja að sé að gera lánakjörin í sambandi við byggingu leiguíbúðanna hagstæðari en nú er, og ég mun koma nánar að því síðar í hverju þær breytingar felast. Í öðru lagi felst í frv. að lagt er til að húsnæðismálastjórn sé ekki aðeins heimilt, eins og segir í núgildandi l., heldur skylt að veita lán til þeirra leiguíbúða á vegum sveitarfélaga, sem hér um ræðir. Þetta er ákaflega mikilvægt atriði og er ætlað til þess að tryggja að þessar íbúðir hafi í raun og veru ákveðinn forgang. Þá er atriði í þessu frv. þar sem kveðið er á um að húsnæðismálastjórn verði heimilað að veita allt að 10% af því fjármagni, sem hún hefur til ráðstöfunar á hverjum tíma, til kaupa eða meiri háttar endurhóta á eldra húsnæði. Fjórða atriðið er það, að í frv. er gert ráð fyrir að almenn húsnæðismálalán hækki til samræmis við hækkun byggingarvísitölu. Það eru þessi 4 atriði sem í frv. felast: Í fyrsta lagi að gera lánin hagstæðari til leiguíbúðanna á vegum sveitarfélaganna, í öðru lagi að það skuli skylt að lána til þessara leiguíbúða. Í þriðja lagi að það skuli heimilt að verja allt að 10% til kaupa á eldra húsnæði, annaðhvort endurbóta eða kaupa af ráðstöfunarfé húsnæðismálastjórnar, og í fjórða lagi að almenn húsnæðismálastjórnarlán hækki til samræmis við hækkun byggingarvísitölu. Það þarf ekki að fara hér mörgum orðum um það hve húsnæðismálin eru veigamikill þáttur í lífskjörum alls almennings í landinu, bæði hér í Reykjavík og úti um land. Lengi var það svo að húsnæðisvandinn var mestur hér á höfuðborgarsvæðinu og húsnæði þá hér oft á tíðum dýrara en annars staðar og torfengnara, hvort sem var til leigu eða kaups, fyrir þá sem ekki höfðu þeim mun meiri fjárráð. Á síðustu árum hefur þetta nokkuð breyst. Atvinnulífið úti um landið hefur tekið miklum umskiptum á allra síðustu árum, ekki síst á þeim 3 árum sem vinstri stjórnin sat hér að völdum, og víða um byggðir landsins snerist þróunin þannig við á þessum árum, að í stað þess að fólk hafði streymt jafnt og þétt frá hinum ýmsu byggðarlögum úti um land og hingað á Faxaflóasvæðið, þá tók fólki að fjölga á ný víða úti um landið. Við þessar aðstæður hafa víða úti um land komið upp ný viðhorf í sambandi við húsnæðismál og úrlausn þeirra orðið miklum mun brýnni en áður var, meðan fólkið streymdi burt. Áður en l. um leiguíbúðir voru samþ. var varla hægt að segja, að sveitarfélög og kaupstaðir úti um land sætu fyllilega við sama borð og Reykjavík og þeir sem hér búa hvað húsnæðismálin varðar. Á ég þá við að verkalýðshreyfingunni í Reykjavík tókst á sínum tíma, fyrir allmörgum árum, að knýja fram í kjarasamningum ákvörðun um byggingu húsnæðis hér í Reykjavík, íbúðabyggingar í Breiðholti, með sérstökum tiltölulega mjög hagstæðum kjörum, sem hafa vissulega komið hér að ákaflega miklum notum. En hins vegar gilti þetta samkomulag á sínum tíma aðeins um Reykjavík, enda mun þörfin þá hafa verið hér brýnni en víðast annars staðar. En lagasetningin hér fyrir tæpum 2 árum um leiguíbúðir á vegum sveitarfélaga var m.a. hugsuð til að skapa þarna nokkurt jafnvægi, þannig að fólk ætti þess kost fyrir milligöngu sveitarfélaganna úti um land að komast yfir húsnæði með álíka kjörum og þeim sem best gerðust hér í Reykjavík. Það hefur nokkuð verið um það deilt hvort eðlilegt hafi verið þegar þessi lög voru sett á sínum tíma, að þau sérstöku lánakjör, sem þar var gert ráð fyrir, væru eingöngu bundin við byggingar á vegum sveitarfélaga, þ.e.a.s. leiguíbúðir á vegum sveitarfélaga, en ekki þannig að þetta gilti almennt fyrir hvaða einstakling sem er. Ég hygg, að þetta hafi verið rétt ráðstöfun á sínum tíma, að þetta er bundið við byggingar, sem reistar eru með þessum hætti. Það gefur að sjálfsögðu möguleika á því að hafa kjörin við þær sérstöku íbúðir þeim mun hagstæðari heldur en mögulegt væri ef þau ættu að gilda fyrir hvaða einstakling sem er. Ég vil minna á það, að í þessum l. er ákvæði sem ekki er lagt til hér að verði breytt á neinn veg, um það að sveitarfélögunum er, eftir að þau hafa byggt þessar íbúðir og leigt þær út í fá ár, heimilt að selja þær til einstaklinga. En það er nú einu sinni svo, að þau byggðarlög úti um landið, sem hafa möguleika með tilliti til atvinnulífsins að taka á móti vaxandi íbúafjölda og vilja gjarna stuðla að því að fólk flytjist þangað, ráðamenn þeirra eru að ég hygg nokkuð sammála um að fátt geri fólki erfiðara fyrir um slíka flutninga út til landsbyggðarinnar heldur en einmitt húsnæðisvandinn. Þess er ekki að vænta að fjölskylda, sem er að velta því fyrir sér hvort hún eigi að setjast að á nýjum stað eða ekki, sé að jafnaði reiðubúin til þess að festa kaup á eigin húsnæði þegar í stað. Þess er ekki að vænta og þess vegna ákaflega áríðandi að sá möguleiki sé fyrir hendi, að menn geti fengið leiguhúsnæði í byrjun meðan þeir íhuga sinn gang hvort þeir setjast að til frambúðar eða ekki. Það er tvímælalaust eðlilegt og æskilegt að slíkt leiguhúsnæði sé til staðar á vegum sveitarfélaganna. Það er þó ekki eingöngu að þessar leiguíbúðir, sem hér um ræðir, komi að notum fyrir fólk sem er að flytja nýtt í þetta eða hitt byggðarlagið, sem færir sér l. í nyt, heldur eiga þessar íbúðir í ákaflega mörgum tilvikum að geta orðið lausn fyrir þá sem minnstar hafa tekjur, minnsta möguleika til þess að koma sér upp eigin húsnæði. Á það þá ekki síst við um unga fólkið, sem er að hefja búskap. Það hefur vissulega verið svo hér á okkar landi að meginþorri fólks býr í eigin húsnæði og kýs að búa í eigin húsnæði. Það er að sjálfsögðu ekkert nema gott um það að segja fyrir þá sem til þess hafa möguleika. Og hér hefur það verið svo, að það hefur í raun og veru um mörg undanfarin ár verið helsta og kannske eina leið alls almennings í landinu að leitast við að tryggja sér eigin íbúð - eina leiðin til þess að troðast ekki gjörsamlega undir í því verðbólguflóði, sem hér hefur geisað um ár og áratugi, Það hefur því í raun og veru ekki verið endilega spurningin um það hvort menn væru svo ákaflega mikið fyrir það að búa í eigin húsnæði fremur en í leiguhúsnæði, ef það leiguhúsnæði væri með þeim hætti, að þeir ættu þar við hófleg leigukjör og öryggi að búa. Það hefur ekki verið spurningin um þetta í raun og veru, heldur hafa menn beinlínis verið neyddir til þess af þjóðfélagsástandinu, hvað sem öllu öðru leið, að keppa eftir því að eignast eigin íbúð. Þess vegna hefur þróun í þessum efnum orðið töluvert mikið önnur hér á Íslandi heldur en í flestum nálægum löndum. Þar hefur verðbólgan verið minni á síðustu áratugum og langt um minni og er enn og þar hefur líka miklu meira verið um það að verulegur hluti þjóðfélagsþegnanna byggi í leiguhúsnæði, oft á tíðum á vegum opinberra eða félagslegra aðila af einhverju tagi, en nyti þeirra réttinda að hafa í raun og veru full umráð yfir slíkum íbúðum og öryggis um að geta búið þar ævilangt, þó að þeir hefðu ekki réttindi til að selja íbúðirnar eins og um eigendur væri að ræða. Hér á Íslandi hafa mál þróast þannig, að það er kannske ekki ýkja margt sem kveður frekar á um raunveruleg lífskjör þegnanna heldur en einmitt það hvernig þeir eru settir í sambandi við sín húsnæðismál. Við skulum taka dæmi af tveim fjölskyldum, ungu fólki, annars vegar væri um að ræða fjölskyldu, sem hefði kannske með aðstoð foreldra eða á annan veg tekist að leysa sín húsnæðismál og eignast íbúð, þannig að hún væri orðin skuldlítil, og hins vegar væri önnur fjölskylda sem hefði kannske sömu tekjur, en væri þannig sett að hún annaðhvort byggi í leiguhúsæði eða væri með mjög þunga skuldabyrði vegna íbúðar sinnar. Þarna eru kjörin milli slíkra tveggja aðila, sem að öðru leyti stæðu jafnt að vígi, ákaflega ólík. Ég hygg að það sé skylda þjóðfélagsins að leitast við að stuðla að því að þeim ólíku kjörum sem fyrir hendi eru í þessum efnum - því misrétti sem í þeim efnum er fyrir hendi, verði eytt svo sem frekast er kostur. Ég vil hér aðeins drepa á það, að í samningum þeim, sem gerðir voru af verkalýðshreyfingunni fyrir tæpu ári voru mjög mikilvæg ákvæði, sem verkalýðshreyfingin þá samdi um við þáv. ríkisstj., sem lutu að húsnæðismálunum og þar sem kveðið var á um öflun fjármagns til íbúðabygginga, bæði í því formi að hækka launaskatt og í formi kaupa á skuldabréfum hjá lífeyrissjóðum. Þar var einnig samið um vissa hluti sem ætlað er að stuðla að því að auka þátt félagslegra framkvæmda á sviði íbúðabygginga. Það veltur á mjög miklu að við þetta samkomulag við verkalýðshreyfinguna verði staðið til fulls af núv. ríkisstj. og vil ég leyfa mér að vænta að svo verði. Ég vil láta þess getið hér einnig, að það er þannig ástatt nú í húsnæðismálum hér almennt og varðandi það sem lýtur að starfi Húsnæðismálastofnunar og hinum almennu lánveitingum, að það eru enn nokkuð á þriðja hundrað húsbyggjendur sem gerðu sínar íbúðir fokheldar fyrir 15. nóv. á síðasta ári, sem enn þá bíða eftir lánsúthlutun frá húsnæðismálastjórn, og er mikil þörf á því að þar verði bætt úr sem allra skjótast því að þetta fólk hefur treyst á það, miðað við þau lög og reglugerðir sem í gildi eru og fyrri gang mála í þessum efnum, að það gæti treyst á þessi lán. Ég hef farið hér nokkrum orðum um húsnæðismálin almennt og vil þá aðeins snúa mér aftur að því frv., sem ég mælti hér fyrir og einstökum gr. þess. Í 1. gr. þessa frv. segir svo: „Húsnæðismálastjórn er heimilt að verja allt að 10% af því fjármagni, sem hún hefur til útlána á ári hverju, til lánveitinga til kaupenda eldri íbúða og til meiri háttar endurbóta á eldri íbúðum sem hagkvæmt þykir að endurbyggja að mati tæknideildar húsnæðismálastjórnar eða matsmanna sem hún skipar. - Öryrkjar skulu sitja fyrir um úthlutun viðgerðarlána. - Ráðherra setur með reglugerð nánari ákvæði um úthlutun, lánstíma og tryggingar slíkra lána að fengnum till. húsnæðismálastjórnar.“ Þetta er 1. gr. frv. Þarna er sem sagt lagt til að allt að 10% af ráðstöfunarfé húsnæðismálastjórnar verði heimilt að lána til kaupa á eldra húsnæði eða meiri háttar endurbóta. Það er svo, að á nýliðnu ári mun hafa verið varið um 80 millj. kr. til kaupa á eldra húsnæði og þar er aðeins um að ræða 3–4% af heildarfjármagninu. Hér er lagt til að helmilt sé að þetta verði allt að 10%, sem þýddi væntanlega á þessu ári, ef sú heimild væri notuð, að þarna yrði um hækkun að ræða frá 80 millj. og upp í kringum 300 millj. Það er nú svo, að ég hygg að á því sé enginn vafi að mjög margt af fólki, hvar sem er á landinu, sem er að hefja búskap, yngra fólki, vildi mjög gjarnan eiga þess kost að eignast eigið húsnæði, þó að það væri ekki alveg nýtt. Það væri vissulega í flestum tilvikum viðráðanlegra fyrir þá, sem litlar tekjur hafa og félitlir eru, að eignast eigið húsnæði með því að fá eðlileg lán til að kaupa húsnæði, sem áður hefur verið notað, heldur en að lánveitingar frá opinberum aðilum séu eingöngu miðaðar við nýtt húsnæði, svo afgerandi sem verið hefur. Ég hygg að auknar lánveitingar til kaupa á eldra húsnæði, sem yrði þá að sjálfsögðu í öllum tilvikum að vera þokkalegt, mundu einnig vera þjóðhagslega hagkvæmar í þeim skilningi að þær mundu stuðla að betri nýtingu á því eldra húsnæði, sem til er í landinu, og draga úr hættu á því að það kannske drabbist niður eða grotni niður að óþörfu. Það er ákaflega mikið um eldri íbúðir, áratuga gamlar íbúðir, á flestum þéttbýlisstöðum landsins, öllum þeim eldri. Mikið af þessu er húsnæði sem vissulega er með góðu viðhaldi hægt að nýta enn um langan tíma. Ég hef ekki tölur um það, hvernig húsnæði skiptist eftir aldursflokkum, nema úr einu kjördæmi landsins, þ.e.a.s. af Vestfjörðum, en þar er þetta þannig skv. skýrslu sem þar var unnin fyrir fáum árum, árið 1970, að þar var þrátt fyrir allar nýbyggingar enn þá um helmingur af öllu íbúðarhúsnæði í þéttbýlisstöðum eldra en 30 ára gamalt, þ.e. byggt fyrir stríð eða alveg í stríðsbyrjun. Og það segir sig sjálft að þar sem þannig háttar til, þá er það mjög mikið atriði að að því sé stuðlað að þessu húsnæði sé haldið sem allra best við og fólk eigi þess kost, - við skulum segja eldra fólk, ég tók áðan dæmi af ungu fólki, en við skulum líka segja eldra fólk, sem kannske er búið að búa í sínu húsi áratugum saman, það er farið að láta á sjá, það stendur frammi fyrir því annaðhvort að láta það grotna niður eða verða að ráðast í allmikinn viðgerðarkostnað sem það á kannske ekki fjárhagslega auðvelt með, þá er sem sagt í þessu frv. gert ráð fyrir því að húsnæðismálastjórn geti lánað í fjöldamörgum slíkum tilvikum til meiri háttar endurbóta á eldra húsnæði. Það er að mínu viti sjálfsagt að þannig ætti þetta að vera. Það gildir, eins og ég sagði áðan, hvar sem er á landinu, hér í Reykjavík sem annars staðar, að fyrir unga fólkið, sem er að byrja að búa, og fyrir lágtekjufólk almennt, getur það skipt mjög miklu máli að það eigi þess kost að festa sér eldri íbúð, ekki síst þeir sem ekki hafa efni á og ráða ekki við það vegna sinna lágu tekna að eignast íbúð í nýbyggingu. Þetta er um 1. gr. þessa frv. Í 2. gr. frv. er m.a. kveðið á um það, að lánsfjárupphæð almennra lána húsnæðismálastjórnar megi nema allt að 1 millj. 700 þús. kr. Þessi upphæð var á síðasta ári 1 millj. 60 þús. og sú hækkun, sem þarna er gert ráð fyrir og nemur 640 þús. kr., er ósköp einfaldlega í samræmi við hækkun byggingarvísitölu eins og hún var og eins og hún hafði hækkað 1. nóv. s.l., eins og hún hafði hækkað þá á undanförnu ári. Sú hefur verið reglan á síðustu árum, allt stjórnartímabil vinstri stjórnarinnar, að almenn húsnæðismálalán hafa hækkað til samræmis við byggingarvísitölu ár hvert og verið tekið mið af því, hver hún var 1. nóv., þegar ákvörðun var tekin um það fyrri hluta þess árs hver lánin skyldu vera á því ári sem þá var hafið. Nú er sem sagt komið að því, að það þarf að ákveða hver lánsupphæðin skuli vera á þessu ári, það hefur jafnan verið gert fyrri hluta árs, og þá mun láta nærri að ef hafa eigi sama hátt á og á undanförnum 3 árum a.m.k. sé þetta upphæðin, sem þarna er gert ráð fyrir, 1 millj. og 700 þús., og það eru almennu lánin. Ég vil nú koma að þeim ákvæðum þessa frv. í 2. gr. þess sem lúta sérstaklega að leiguíbúðum sveitarfélaga og segja má að séu meginefni frv. Þá vil ég fyrst skýra frá því, að 15. des. s.l. höfðu borist til húsnæðismálastjórnar hvorki meira né minna en 1447 umsóknir um byggingu leiguíbúða á vegum sveitarfélaga 1447 umsóknir fyrir 15. des. Þessi háa tala sýnir okkur hvað áhugi sveitarstjórnanna, þeirra sem gerst þekkja til hvar skórinn kreppir og hvað mestu máli getur skipt fyrir jákvæða byggðaþróun í þeirra héruðum - hvað áhuginn hjá þessum aðilum á byggingu þessara íhúða er mikill og hvað þeir í raun og veru telja að framkvæmd þeirrar stefnu, sem mörkuð hefur verið með l. um þessi efni, geti skipt miklu máli. Lögin, sem nú eru í gildi, gera ráð fyrir því að þessar byggingar ættu sér stað á 4 árum, og þau gera reyndar ráð fyrir því að aðeins sé um að ræða heimild að lána til 1000 íbúða, - ekki einu sinni skylt, heldur bara heimilt. En umsóknir eru nú þegar í byrjun fyrsta ársins af þessum fjórum orðnar ekki bara 1000, heldur 1447, og hefði sannarlega getað komið til greina, þó að það sé ekki gert í þessu frv., að hafa uppi till. um að þessar íbúðir verði ekki 1000, heldur fleiri. Ég vil láta þess getið að það munu vera skv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá húsnæðismálastjórn, yfir 80 sveitarfélög á landinu sem sótt hafa um byggingu þessara leiguíbúða og það er ekki lítill hluti af öllum sveitarfélögum landsins. Það hefur ýmislegt athyglisvert komið fram í sambandi við þessar umsóknir sem ég tel ástæðu til að skýra hv. alþm. frá. Það er t.d. dæmi um það, að nokkrir sveitahreppar sæki sameiginlega um byggingu, kannske bara einnar leiguíbúðar og þá í því skyni að koma sameiginlega upp íbúðarhúsnæði fyrir opinberan embættismann, sem oft vill ganga illa að fá til að setjast að eða festast í viðkomandi byggðarlagi. En viðkomandi sveitarstjórnir gera vafalaust ráð fyrir því að slíkt íbúðarhúsnæði í þeirra eigu sameiginlega, þegar um sveitahreppa er að ræða, geti stuðlað að því að auðveldara sé að fá fólk í störf á viðkomandi stöðum og fá það til að una þar hag sínum bærilega, t.d. er þarna um að ræða í einu tilviki hjúkrunarkonu, sem sótt er um vegna íbúðar fyrir hana, og kennarar koma þar einnig við sögu. Þá er það ekki síður athyglisvert og á því vil ég vekja alveg sérstaka athygli hv. alþm., sem allir boða þá stefnu að ástæða sé til að stuðla að því að hinar dreifðu byggðir úti um landið nái að rétta sinn hag á ný og tryggja megi vaxandi fólksfjölgun þar sem fólk áður streymdi burt hingað til Reykjavíkursvæðisins, - sem rök fyrir því að skelegg framkvæmd þeirra laga, sem ég hef hér rætt um, með þeim breyt. sem hér eru lagðar til, geti haft mjög mikið að segja í þessum efnum, hvað byggðaþróunina varðar, þá skal hér upplýst að af þessum 1447 umsóknum um lán til leiguíbúða á vegum sveitarfélaga eru flestar umsóknirnar úr einmitt því kjördæmi landsins sem verst hefur farið út úr burtflutningum fólks á undanförnum áratugum, þar sem blóðtakan hefur verið mest, þ.e.a.s. í Vestfjarðakjördæmi. Þaðan hafa borist, eins og ég sagði áðan, fleiri umsóknir um þessar íbúðir en úr nokkru öðru kjördæmi landsins, þ.e.a.s. 357 umsóknir af 1447 yfir landið í heild, og er þá miðað við 15. des. s.l. Ég hygg, að ef þetta væri kannað nánar, þá kæmi í ljós að þetta dæmi segði stærri sögu en bara það sem að því ákveðna kjördæmi snýr, þetta sé almennt til marks um að fjöldamargir staðir, hreppsfélög og kaupstaðir, sem hvað verst hafa orðið úti varðandi brottflutninga fólks á undanförnum áratugum, en hafa hins vegar á allra síðustu árum, fyrst og fremst 3–4 árum, átt við batnandi hag í atvinnulegum efnum að búa, að þessir staðir og íbúar þeirra, þ. á m. sveitarstjórnirnar, finni nú glöggt til þess hvar skórinn hreppir harðast, og það er einmitt í húsnæðismálunum, og hugsi til að færa sér rækilega í nyt þau réttindi, sem felast í ákvörðunum Alþ. og lagasetningu varðandi byggingu umræddra leiguíbúða. Ég vil þá að lokum gera grein fyrir þeim ákvæðum frv., sem lúta að því að gera lánakjör þessara íbúða hagstæðari en núgildandi lög mæla fyrir um, og hvers vegna ég tel að full ástæða sé til að gera þessi lánakjör allnokkru hagstæðari en þau eru. Meginatriðið í þeim efnum er það ákvæði frv., sem kveður á um að þessi ákveðnu lán, þ.e.a.s. sá hluti lánanna til leiguíbúða sveitarfélaganna sem er umfram og væri umfram almenn húsnæðismálastjórnarlán, verði ekki vísitölubundinn eins og nú er. Í núgildandi l. eru ákvæði um það, að öll lán húsnæðismálastjórnar eru vísitölubundin með þeim hætti, að lánið hækkar árlega um sem svarar 30% af hækkun byggingarvísitölu. Þetta þýðir á síðasta ári, þegar byggingarvísitalan hækkaði um nálægt 60% á árinu 1974 og lánin voru rúmlega 1 millj., að almenn húsnæðismálastjórnarlán hækkuðu þá um í kringum 200 þús. kr. og greiðslubyrðin af lánunum þá í samræmi við það. En lán hins vegar, sem nema 80% af byggingarkostnaði viðkomandi íbúða, eins og gert er ráð fyrir í núgildandi l. og einnig í því frv., sem ég mæli hér fyrir, um þessar sérstöku leiguíbúðir sveitarfélaga, hækkar vegna vísitöluákvæðanna að sjálfsögðu langtum meira. Ef við tökum dæmi af íbúð, sem hefði kostað 4 millj., þá hefðu verið lánuð til hennar 80% af því, sem eru 3.2 millj. eða um þrefalt meira en almennt húsnæðismálalán, og þá hefði þetta lán líka hækkað um þrisvar sinnum hærri upphæð alls eða um hvorki meira né minna en 600 þús. á einu ári. Ég hygg að það sé ljóst hverjum þeim sem þetta hugleiðir og er þeirrar skoðunar að þessi sérstöku ákvæði um leiguíbúðirnar séu fyrst og fremst við það miðuð að lágtekjufólk geti notið þeirra, fyrst með því að leigja þær af sveitarfélaginu og síðar í æðimörgum tilvikum að kaupa þær og standa undir þeim, eins og vænta má að þetta verði í framkvæmd, þá er illviðráðanlegt fyrir fólk með lágar tekjur að ætla því að standa undir þessu vísitöluákvæði og greiðslubyrðin hækki sem því svarar. Hvað sem menn vildu um það segja hvort vísitölubinding sé að einhverju leyti réttlætanleg á almenn húsnæðismálastjórnarlán, sem vissulega má færa rök fyrir, þá hygg ég að miðað við þann tilgang, sem lögunum um þessar leiguíbúðir sveitarfélaganna var í upphafi ætlað að greiða sérstaklega fyrir lágtekjufólki úti um landið á sama hátt og fyrirhugað var með Breiðholtsíbúðunum svokölluðu hér í Reykjavík, þá samræmist þetta ákvæði alls ekki þeim megintilgangi l. og beri að fella það niður. Ég vil undirstrika það, að í raun og veru er það höfuðatriði, veigamesta atriði þessa frv. sem ég hér mæli fyrir. Að öðru leyti er gert ráð fyrir því í frv. varðandi kjör á þessum ákveðnu lánum til þessara ákveðnu íbúða, að auk þess sem vísitöluákvæðið sé afnumið séu vextir af þessum viðbótarlánum, þ.e.a.s. þessar íbúðir fái í fyrsta lagi almennt húsnæðismálastjórnarlán með viðeigandi kjörum þar og síðan fái þær viðbótarlán svokallað, þar til lánin samtals nema alls 80% af byggingarkostnaði, - þetta viðbótarlán hafi enga vísitölubindingu. Síðan eru hin atriðin, sem ég nefni nú, að vextirnir á viðbótarlánunum lækki úr 5% í 2% og lánstíminn verði 42 ár í stað 33 ára. Þessi ákvæði ern í raun og veru í samræmi við það sem gilt hefur varðandi verkamannabústaði og kjörin í sambandi við þá. Ég minni svo á það aðeins að lokum, að það er einnig mikilvægt ákvæði í sambandi við leiguíbúðirnar að það skuli skylt að lána til þessara 1000 íbúða, en ekki aðeins heimilt. Ég hef um það fulla vitneskju að ærið margir sveitarstjórnarmenn úti um landið eru nú mjög uggandi um, að það muni taka lengri tíma en æskilegt væri að fá lán fyrir þeim íbúðum sem sótt hefur verið um í þessum efnum, fyrir þeim 1000 íbúðum sem l. heimila að lánað sé til, og heimildin verði kannske ekki notuð til fulls. Þeir mundu alveg vafalaust fagna því eindregið, ef þarna væri kveðið skýrar á um, þannig að ekki væri aðeins um heimild, heldur um skyldu að ræða. Það er rétt að láta þess getið, áður en ég lýk máli mínu, að af þessum milli 1400 og 1500 umsóknum, sem fyrir liggja, munu vera rúmlega 100 umsóknir sem hafa verið afgreiddar á jákvæðan hátt nú þegar, sem er ákaflega lítill hluti. Ég endurtek það, að mér er um það fullkunnugt að margir sveitarstjórnarmenn eru mjög óþreyjufullir í þessum efnum. Og ég vil vænta þess að hv. alþm. taki til vinsamlegrar íhugunar þau atriði, sem lögð eru til í þessu frv., og legg til, hæstv. forseti, að frv. verði að umr. lokinni vísað til hv. félmn.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) Hæstv. forseti. Hv. fyrri flm. þessa frv. hefur nú gert ítarlega grein fyrir því, en frv. felur í sér tvö meginatriði: annars vegar að heimilað sé að veita meira fé en nú er til kaupa á eldri íbúðum og hins vegar er ákvæði í frv. um lánveitingar til hinna 1000 leiguíbúða sem sett voru ákvæði um fyrir tveimur árum. Ég vænti þess að frv. gangi til n. og þar verði það skoðað vandlega ásamt ýmsum fleiri atriðum í sambandi við húsnæðismálin. Varðandi síðara atriðið, um hinar 1000 leiguíbúðir, sem gerð var lagabreyting um snemma árs 1973, þá taldi fyrri flm. og frsm. að við það hefðu verið bundnar mjög miklar vonir hjá sveitarstjórnum og er það rétt. Hitt er sjálfsagt að hafa í huga, að það var tvennt sem láðist í sambandi við flutning og afgreiðslu þess máls. Annað var það að sjá fyrir fjármagni til að reisa þessar 1000 íbúðir. Nú hefur það yfirleitt verið þannig, að þegar ríkisstj. eða einstakir ráðh. hafa lagt fram till. og frv. varðandi húsnæðismálin, þá hafa a.m.k. oftast nær, að ég ætla, verið gerðar tillögur um fjáröflun í því skyni. Þetta var ekki gert þegar hinar 1000 leiguíbúðir voru samþykktar, enda fór það svo að fyrstu missirin eftir að þessi lög voru samþykkt komu þau ekki til framkvæmda. Hins vegar hefur nú verið tekið til vandlegrar athugunar hvernig hægt er að afla fjár til þessara leiguíbúða, og eins og hv. fyrri flm. tók fram hafa þegar verið afgreiddar nokkrar þeirra umsókna sem fyrir liggja. En í sambandi við fjármögnun þessara bygginga virðist mér sjálfsagt að Byggðasjóður komi þar til. Nú eflist Byggðasjóður verulega vegna aukinna tekna, eins og kunnugt er. Þessar 1000 leiguíbúðir eru fyrst og fremst miðaðar við að greiða úr húsnæðisvandræðum víðs vegar úti um land, þar sem mikil þörf er á. Ég ætla að það félli mjög vel að hlutverki Byggðasjóðs að koma þarna til aðstoðar. Annað atriði, sem einnig þarf nokkurrar skoðunar við, er að þegar lögin um hinar 1000 leiguíbúðir voru samþykkt hafði einnig láðst að skoða það nægilega hvernig þessar framkvæmdir féllu inn í húsnæðismálakerfið að öðru leyti. Nú hefur komið í ljós, að því er bæði húsnæðismálastjórn hefur tjáð mér og ýmsir fleiri aðilar, að þetta mál hefur m.a. haft alvarleg áhrif fyrir verkamannabústaðina. Eins og kunnugt er hefur hér lengi verið löggjöf um verkamannabústaði og hefur verið gert mjög myndarlegt átak viða um land samkv. þeim lögum, sem hvað eftir annað hafa verið endurskoðuð. Ég held að allir séu sammála um að starfsemi verkamannabústaðanna hafi orðið að miklu gagni. Nú hefur komið í ljós að í sumum sveitarfélögum hafa þegar verið lögð til hliðar eða gert ráð fyrir að leggja til hliðar fyrirætlanir um byggingu verkamannabústaða, til þess að sveitarfélögin snúi sér fremur að leiguíbúðum. Ég veit, og það kom m.a. fram í viðræðum sem ég átti í s.l. viku við fulltrúa Alþýðusambands Íslands um húsnæðismál, að það eru margir sem hafa nokkrar áhyggjur af því ef þetta leiguíbúðakerfi yrði til þess að draga úr eða lama að einhverju leyti verkamannabústaðakerfið. Þegar slík ráðstöfun eins og þessi lagabreyting var gerð fyrir tæpum tveim árum hefði að sjálfsögðu þurft að skoða málið betur, hvernig þetta félli saman. Ég nefni þessi atriði sem að sjálfsögðu eru nú til athugunar. Að öðru leyti vil ég aðeins taka fram, að húsnæðismálin í heild eru til endurskoðunar og athugunar hjá félmrn. og í síðustu viku var viðræðufundur við fulltrúa Alþýðusambandsins og formann húsnæðismálastjórnar um ýmsa þætti þessara mála. Meðal margra atriða, sem hér koma til meðferðar, er að sjálfsögðu fjáröflunin, bæði samningar við lífeyrissjóðina um fjármögnun Byggingarsjóðs, einnig að hverju leyti Byggðasjóður getur komið inn í þetta dæmi, eins og ég gat um, sérstaklega í sambandi við leiguíbúðirnar og e.t.v. á fleiri vegu. Þá þarf að sjálfsögðu einnig að athuga hversu mikil hækkun húsnæðismálalánanna eigi að verða. Hún er nú, eins og kunnugt er, samkv. ákvörðun fyrrv. ríkisstj. 1 millj. 60 þús. kr. á hverja íbúð, en byggingarvísitala hefur eins og kunnugt er og kom fram í ræðu fyrri flm., stórhækkað síðan þessi ákvörðun var tekin og sú ákvörðun raunar byggð á byggingarvísitölu sem þá var orðin meira en hálfs árs gömul og hafði orðið mikil hækkun á í millitíð. En fjárhæð lánanna er að sjálfsögðu til athugunar. Meðal þess, sem einnig er verið að skoða, er alveg sérstaklega byggingar- og lánaþörf unga fólksins og hvernig hægt er að greiða betur en nú er fyrir heimilamyndun þess. Bæði inn í það dæmi og einnig í öðrum samböndum kemur fyrirgreiðsla við kaup á eldra húsnæði, sem er fyrra aðalatriðið í frv. sem hér liggur fyrir. Um leið og rætt er um leiguíbúðir skulum við hafa í huga að meginstefna í húsnæðismálum íslendinga hefur um alllangan aldur verið sú að greiða fyrir því að sem flestir eignuðust sjálfir sínar íbúðir, og ég ætla að það sé nú ósk flestra íslendinga að þeirri meginstefnu verði haldið. Hitt er svo annað mál, að að sjálfsögðu verður einnig að hafa nokkuð af leiguíbúðum til þess að greiða úr þessum málum. Ég vil að lokum segja það, að í sambandi við athugun og endurskoðun á húsnæðismálunum er eitt atriði, sem e.t.v. er stærst þeirra allra, og það er hvort hægt er að finna einhverjar leiðir til þess að draga úr byggingarkostnaði og gera íbúðabyggingar ódýrari en þær hafa verið. Það eru margir sem hafa á því trú að með breyttu og bættu skipulagi þessara mála megi lækka byggingarkostnað eða draga úr hækkun hans, hvernig sem maður vill orða það. Það er ljóst, að ef hægt væri að ná verulegum áfanga í því efni og gera húsnæðiskostnaðinn lægri en nú er, þannig að t.d. launamenn þyrftu ekki að borga jafnhátt hlutfall af sínum tekjum í húsnæðiskostnað og nú er, þá er það að sjálfsögðu besta kjarabótin sem völ er á. Ég vildi aðeins á þessu stigi nefna þessi atriði, en mæli með því, að frv. fari til 2. umr. og félmn. og verði þar skoðað vandlega.



Herra forseti. Eins og kom fram í ræðu hv. flm. og hæstv, félmrh., fjallar þetta frv. um tvö meginatriði: Í fyrsta lagi um að auka fjármagn til lánveitinga til kaupenda eldra húsnæðis og að heimila lánveitingar til endurbóta á eldri íbúðum. Í öðru lagi fjallar það svo um leiguhúsnæði eða leiguíbúðir á vegum sveitarfélaga. Ég ætla aðeins að minnast á fyrra atriðið. Það er í tilefni af því að mér er kunnugt um að þetta mál hefur borið á góma hjá forráðamönnum Reykjavíkurborgar. Ég veit að það er álit þeirra; að ef væri hægt að auka lánveitingar til kaupa á eldri íbúðum og einnig til að endurbæta þær, þá mundi það íbúðarhúsnæði, sem er í bænum, nýtast mun betur en það gerir nú. Þetta gildir sérstaklega um íbúðir í elstu eða eldri bæjarhlutunum. Ég hygg, að mér sé óhætt að segja að það sé mat þeirra, að ef það væri hægt að nýta betur íbúðarhúsnæðið í gamla bænum, t.d. með þeim hætti sem hér er stungið upp á og að vísu er ekki nýtt í lögum, heldur hefur verið gert um nokkra hríð, en hvergi nægilega mikið, þá mundi íbúðarhúsnæði í gamla bænum nýtast miklu betur. M.a. mundi það stuðla að því að íbúðum þar mundi fjölga, og það gæti t.d. haft áhrif á betri nýtingu á skólahúsnæði heldur en nú á sér stað. Ég hef því kvatt mér hljóðs til að hvetja til þess að við endurskoðun þessara l., hvort sem hún fer fram í félmn. eða á öðrum vettvangi, verði sérstakur gaumur gefinn að þessu atriði. Ég hygg, að þó að þetta eigi við um Reykjavík, þá gildi hið sama líka víða úti um land, að þar sé til eldra húsnæði sem hægt er að nýta betur, ef slík fyrirgreiðsla er veitt sem er fjallað um í þessu frv. og raunar er líka í gildandi lögum um þetta efni, þó að þar sé ekki nægilega langt gengið. Ég veit a.m.k. að í ýmsum eldri kaupstöðum og kauptúnum útí um land má tryggja betri nýtingu á húsnæði með því að nota það, sem fyrir er, og gera við það, og það er skjótari lausn á húsnæðisskortinum að fara þessa leið, a.m.k. í sumum tilfellum, heldur en að byggja nýtt húsnæði. Ég vænti því að þetta mál verði tekið til sérstakrar athugunar, annaðhvort í n. eða hjá þeim aðilum sem fjalla um þetta mál utan þingsins.



Ég vildi aðeins þakka hæstv. félmrh. og hv. 4. þm. Reykv. vinsamlegar undirtektir við það frv., sem ég hef mælt hér fyrir í dag. Hæstv. félmrh. minntist á, að ekki hefði í upphafi verið leystur sá vandi sem í því felst að fjármagna þær framkvæmdir sem lög um byggingu leiguíbúða sveitarfélaga gera ráð fyrir. Vissulega er rétt að það hefur því miður ekki enn þá verið gengið nægilega tryggilega frá því, eins og ég sagði í dag, að það fjármagn, sem til þarf, verði tryggt. Ég vil í þessu sambandi aðeins minna á sem viti til varnaðar, að þegar verkalýðshreyfingin í Reykjavík gerði á sínum tíma mjög mikilsvert samkomulag um byggingu Breiðholtsíbúðanna með sérstökum kjörum, þá var kveðið þar á um að þessar byggingar skyldu rísa á ákveðnum, afmörkuðum tíma. Ég man nú ekki alveg árafjöldann, ætli það hafi ekki verið 3–4 ár. Þetta samkomulag var gert, annað hvort 1966 eða 1967, en reyndin varð sú að það tók því miður meira en helmingi lengri tíma en ætlað var að tryggja það fjármagn sem til þurfti til að þetta mikilvæga samkomulag á sínum tíma yrði að veruleika. Og það er áreiðanlega í og með með þessa reynslu í huga frá fyrri árum sem sveitarstjórnarmenn og aðrir, sem eru áhugasamir um framkvæmd l. um byggingu leiguíbúða, eru allkviðnir um að það kunni að dragast úr hömlu enn að tryggja fjármagn til þeirra framkvæmda sem þar um ræðir. Ég vil treysta því að allir hv. alþm. og hæstv. ríkisstj. hafi góðan vilja til að leysa úr þessu máli og að það muni takast. Ég minni á í því sambandi varðandi fjármögnun til íbúðabygginga almennt, þ. á m. leiguíbúðanna, þá er ákaflega mikilvægt að framkvæmd samkomulagsins, sem verkalýðshreyfingin gerði við vinstri stjórnina um ákveðna fjáröflun til húsnæðislánakerfisins, verði undanbragðalaus. Það kom fram hjá hæstv. félmrh. að hugmyndir væru uppi um að verja nokkru af ráðstöfunarfé Byggðasjóðs í þessu skyni. Vissulega hlýtur það að geta komið mjög til greina. En því miður eru verkefnin ærið mörg hjá Byggðasjóði, eins og hv. alþm. er kunnugt, og enda þótt fjárveiting til Byggðasjóðs hafi hækkað nokkuð á þeim fjárl. sem hér voru samþykkt á lokadögum Alþ. fyrir jól, þá er það svo að af þeirri hækkun, sem Byggðasjóður þar fékk, mundi sjálfsagt ekki veita til að vega á móti þeim niðurskurði á verklegum framkvæmdum almennt úti um landið sem þau fjárlög, sem hér voru samþykkt, gera ráð fyrir. Að sjálfsögðu getur orðið nokkur vandi á höndum um ráðstöfun þess fjármagns, sem Byggðasjóður hefur. Á að ráðstafa því fé til að standa undir framkvæmdum, sem skornar voru niður á fjárl., eða á að verja því að verulegu leyti í sambandi við húsnæðismálin? Ég vil taka undir það með hæstv. félmrh., að ég tel út af fyrir sig eðlilegt að nokkrum hluta af fjármagni Byggðasjóðs verði varið í þessu skyni, en ég efast um að það dugi eitt til.



Herra forseti. Það leikur ekki á tveim tungum nauðsyn á fjármögnun til uppbyggingar íbúðarhúsa í landinu. En það kann að verða auðveldara um það að tala heldur en í að komast að afla nægilegs fjármagns í þessu skyni, eins og reyndin hefur orðið áður og hefur komið fram í þessum umr. Það hefur aðeins verið minnst á það hér í umr., hvort Byggðasjóður gæti komið til sem fjármögnunaraðili í þessum efnum. Byggðasjóður hefur ekki lánað til íbúðarhúsnæðis eða húsnæðismála fram að þessu, enda ekki haft til þess bolmagn. Það er öllum kunnugt, að fjármagn til Byggðasjóðs hefur verið aukið verulega. Á þessu ári nemur framlag til Byggðasjóðs á fjárl. 877 millj. kr. Ég hef ekki í höndum upplýsingar um það eða mat á því, hvað Byggðasjóður mundi hafa haft til ráðstöfunar af lánsfjármagni ef sú breyting hefði ekki verið gerð á hans högum sem nú hefur verið gerð, en ég gæti trúað að framlag til hans hafi verið aukið um 500–600 millj., ef það væri borið saman sem áður var og nú er. Eigi að síður hefur Byggðasjóður í mörg horn að líta, eins og kom fram hjá hv. 1. flm. málsins. Hann hefur lánað á undanförnum árum til uppbyggingar fiskiskipaflotans í talsverðum mæli, hann hefur lánað til hraðfrystihúsaáætlunarinnar, til vinnslustöðva í sjávarútvegi, hann hefur lánað til iðnaðar, bæði framleiðslu- og þjónustuiðnaðar, og hann hefur lánað nokkuð til sveitarfélaga og hefur farið heldur vaxandi. Það liggur ekki fyrir enn þá, hvað líklegt er að Byggðasjóður þurfi af fjármagni til þess að halda svipaðri lánastefnu á þessu ári og hann hefur gert áður, ef miðað er við það að krónan hefur fallið mjög verulega og allur tilkostnaður í sambandi við framkvæmdir hefur vaxið mjög mikið. Þó er sýnilegt að hann þarf talsvert verulegt fjármagn til þess að geta haldið svipaðri stefnu og verið hefur. Það er mikil spurning, hvort Byggðasjóður, vegna þess að það eru svo mörg verkefni sem hann þarf að sinna, hefur bolmagn til þess að fara í íbúðarhúsalán án þess að afla sérstakra lánveitinga í því skyni. Hér er um að ræða stóran málaflokk, svo stóran að það þarf að mínum dómi sérstaka athugun til þess að komast að raun um hvort Byggðasjóður hefur bolmagn til að koma þar til skjalanna. Það er starfandi sérstök mþn. í byggðamálum, og þessi mþn. mun hafa gert till. á síðasta þingi, ef ég man rétt, alveg sérstaklega í húsnæðismálum. Var lagt til að tekin yrðu upp örvunarlán svokölluð til íbúðarhúsabygginga úti um landið. Þetta mál var ekki afgreitt á síðasta þingi, en hvort það verður endurflutt á þessu Alþ. þori ég ekki að segja um. En mín skoðun er sú, að eins og háttar lánastefnu Byggðasjóðs og þeim fyrirætlunum, sem menn helst huga að í því sambandi, til viðbótar við það sem áður hefur verið, eins og t.d. vinnustöðvar í landbúnaði, t.d. gatnagerðarmál, hitaveitur og e.t.v. fleira, þá mundi þurfa að koma til lántaka af hálfu Byggðasjóðs til viðbótar við það ráðstöfunarfé sem hann hefur, ef hann ætti að geta sinnt þessum málum svo að eitthvert lið væri að því.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. þm. Bjarnfríði Leósdóttur frv. um breyt. á brbl. um launajöfnunarbætur, bætur almannatrygginga og verðlagsmál frá 24. sept. í fyrra. Í þeim brbl. voru ákvæði um kaupgjald, eins og menn muna, þ. á m. um bætur almannatrygginga, og þar var uppbót til þeirra sem aðeins njóta bóta almannatrygginga, þ.e.a.s. hin svonefnda tekjutrygging, ákveðin föst upphæð, sem er miklu lægri en hún hefði átt að vera ef hún hefði breyst í samræmi við framfærsluvísitölu og raunar miklu lægri en svokallaðar láglaunabætur til verkamanna urðu. Í frv. því, sem við flytjum, er lagt til að þessu atriði brbl. verði breytt og upphæðirnar, sem greindar eru samkv. 19. gr. l., þ.e.a.s. þær upphæðir sem kallast tekjutrygging, hækki í samræmi við vísitölu framfærslukostnaðar og verði sú breyting reiknuð frá 1. okt. í fyrra. Hér er ekki um að ræða heildartekjur þessa fólks, - eins og menn vita er um að ræða almennan lífeyri, sem allir fá frá vissum aldri og öryrkjar sömuleiðis, hvað sem líður tekjum þeirra, - heldur einvörðungu uppbót sem greidd er þeim sem ekki hafa neinar aðrar tekjur en bætur almannatrygginga eða sáralitlar tekjur aðrar. Þetta er sem sé ekki frv. um að þetta fólk, sem hefur lægstu tekjur þjóðfélagsins, njóti þess réttar að þessar lágmarkstekjur, þessar þurftartekjur breytist í samræmi við vísitölu, heldur einvörðungu þessi viðbót, sem greidd er til þeirra, sem erfiðast eiga. Hér er sem sé ekki verið að fara fram á eðlilegt réttlæti fyrir þetta fólk, heldur er í þessu fólgin alger lágmarksvörn, og mér finnst þurfa ákaflega mikla ósanngirni til þess að hafna tillögugerð af þessu tagi. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég og við Alþb.-menn vekjum athygli á þessum málum hér á þingi. Við höfum gert það aftur og aftur frá því að þingstörf hófust í haust. Við höfum flutt um þetta margar till., hvenær sem tækifæri hefur gefist, og þær till. hafa allar verið felldar. Við höfum aldrei fengið neinar skýringar á því hvers vegna þessar till. eru felldar. En væntanlega á skýringin að vera það alvarlega ástand í efnahagsmálum sem sífellt er verið að mála upp fyrir okkur og sífellt er verið að klifa á. Þær hrikalegu lýsingar, sem dynja á okkur á hverjum degi, eiga væntanlega að vera almenn rök fyrir því að réttmætt sé að skerða kjör þess fólks sem býr við lélegasta afkomu í landinu. Það er kannske ástæða til þess að fara fáeinum almennum orðum um þessi alvarlegu efnahagslegu vandamál, því að vissulega er þar um alvarleg vandamál að ræða, það hygg ég að allir íslendingar viðurkenni. En við skulum minnast þess að á þessu sviði hefur keyrt um þverbak eftir að núv. ríkisstj. tók við. Þegar hún tók við völdum skorti ekki að hún dró upp hinar svörtustu lýsingar af ástandinu. Hún sagðist ætla að taka á því af þeirri festu að strax mundi verða um úrbætur að ræða. Hún framkvæmdi gengislækkun, hún batt kaupið og gerði aðrar hliðstæðar ráðstafanir sem átti að hafa veruleg áhrif að sögn forustumanna þessarar hæstv. ríkisstj. Þessar ráðstafanir hafa ekki haft þau áhrif sem spáð var. Þvert á móti, það hefur allt færst til aukins ófarnaðar síðan þessi hæstv. ríkisstj. tók við. Og meira að segja er það svo að hagtölur, sem eru reiknaðar út af okkar hæfustu embættismönnum og sérfræðingum, standast hreinlega ekki dag frá degi. Sú tala, sem manni er sagt að sé rétt í dag, er orðin röng á morgun. Ég las til að mynda í Morgunblaðinu í gær viðtal við Jóhannes Nordal seðlabankastjóra, og þar greinir hann frá því að viðskiptahallinn á síðasta ári sé kominn yfir 16000 millj. kr. Það er allt önnur tala sem okkur hefur verið sögð að undanförnu, hún hefur verið rúmum milljarði lægri. Þegar hæstv. forsrh. gerði grein fyrir stefnu stjórnarinnar í byrjun nóv., þá sagði hann að hinir vísdómsfullu reikningsmenn teldu að viðskiptahallinn yrði 121/2 milljarður á árinu 1974. En þetta er sem sagt komið meira en 3 milljarða fram yfir það sem þá var spáð. Ástæðan fyrir þessu er á allra vitorði. Hún er sú, að tvo síðustu mánuði ársins í fyrra hrúguðu innflytjendur inn í landið vörum eins og farskip okkar og flugvélar gátu frekast annað. Þeir hrúguðu inn vörum langt umfram eftirspurn og langt umfram þarfir, þannig að við sitjum uppi með óhemjulegar birgðir af ýmsum þeim vörum sem síst er þörf fyrir í landinu, þ. á m. 2000 bíla, þrátt fyrir meiri bilakaup á síðasta ári en nokkru sinni fyrr, og ótaldar vörur aðrar. Það var sem sé vaðið í það þarna að sólunda því sem eftir var af gjaldeyri þjóðarinnar. Þetta hefur gerst á ákaflega skömmum tíma. Við skulum muna eftir því, að það er ekki nema ár síðan gjaldeyrisvarasjóður okkar var meiri en hann hafði nokkru sinni áður verið. Þetta er þróun, sem hefur gerst á ákaflega skömmum tíma og ekki síst eftir að núv. hæstv. ríkisstj. tók við, vegna þess að skjólstæðingar hennar hafa vaðið í þessa gjaldeyriseign vegna þess að þeir töldu sig réttilega hafa hagnaðarvon af henni, og það var ekkert skeytt um þá stefnu sem hæstv. ríkisstj. þóttist vera að boða. Og gjaldeyrissjóðurinn er raunar alveg þrotinn. Sá gjaldeyrir, sem nú er afgreiddur með semingi í bönkunum, er lánsfé sem tekið hefur verið hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og erlendum bönkum. Við erum sem sé farnir að taka neyslulán, íslendingar. Það var meira að segja tekið neyslulán á síðasta ári í Sovétríkjunum til þess að standa undir notkun okkar á olíu. Slík neyslulán eru að sjálfsögðu háttur búskussa, en þau eru einnig hættuleg öryggi og sjálfstæði þjóðarinnar. Þetta er eitt það vandamál sem nú er málað upp fyrir landsmönnum og talið mjög alvarlegt, og vissulega er það alvarlegt. En við eigum ákaflega auðvelt með að bregðast við þessu vandamáli með þeirri einföldu aðferð sem heitir sparnaður. Ég hygg t.d. að við séum eftir síðustu ár betur búnir að því er varðar bifreiðaeign en flestar, ef ekki allar aðrar þjóðir í heiminum. Við mundum sannarlega ekki finna mikið fyrir því þótt við stöðvuðum allan bilainnflutning til Íslands í hálft eða heilt ár. Og þetta á ekki aðeins við um bíla. Þetta á við um fjölmargar vörutegundir aðrar. Ég hygg að hver einasti maður geti rifjað upp í huganum sparnað sem við getum framkvæmt á þessu sviði án þess að það kæmi við okkur. Okkur er í lófa lagið að spara milljarða og aftur milljarða kr. án þess að komið sé nálægt nokkru því sem telja má til brýnna þarfa. Menn segja, að þetta séu höft og að höft eigi ekki við í frjálsu nútímaþjóðfélagi. Vissulega er það rétt að með slíkum ráðstöfunum er að nokkru leyti verið að ráðast gegn afleiðingum, en ekki orsökum. Því hlytu slíkar ráðstafanir að vera tímabundnar meðan verið er að koma á jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar. Þannig bregst hver skynsamur maður við þegar fjárhagsvandræði steðja að heimili hans. Þannig hlýtur þjóðarheildin einnig að verða að bregðast við. Og það er ekki eins og við þurfum að ganga nærri okkur. Við erum enn þrátt fyrir alla erfiðleika í hópi þeirra ríkja, þar sem þjóðartekjur á mann eru einhverjar hinar hæstu í heimi. Því getum við sannarlega haldið áfram að búa við öryggi og sómasamlegan efnahag, ef landinu væri stjórnað af skynsemi og fyrirhyggju. En þetta er það sem er hið almenna svar við öllum hugmyndum um skynsamleg úrræði í félagsmálum. Það er vissulega rétt, að vandi okkar er ekki aðeins á sviði gjaldeyrismála. Vandi okkar snertir einnig stöðu útflutningsatvinnuveganna. En skyldi ekki einnig vera hægt að spara á því sviði. Það er ekki aðeins einkenni á þjóðfélagi okkar að þjóðartekjunum sé misjafnlega skipt á milli manna. Ég hygg að það sé einkenni á þjóðfélagi okkar í enn þá ríkari mæli, hversu mikið fjármagn fer í súginn í tilgangslausa eyðslu sem ekki verður þjóðarheildinni til neins fagnaðar. Þetta á við um sjávarútveg, þetta á við um iðnað, þetta á við um landbúnað og þetta á í afar ríkum mæli við um þjónustu, útflutning og innflutning Þar er um að ræða mörg hundruð milliliða, sem eru forríkir ómagar á þjóðarheildinni. Það væri hægt að spara milljarða á milljarða ofan með bættu skipulagi, hagkvæmari vinnubrögðum og aukinni framleiðni. Þarna verður fyrst og fremst að taka til hendi þegar á bjátar. Við þurfum að koma betra skipulagi á þjóðarbúskap okkar. Fyrst ég er farinn að ræða um efnahagsmálin almennt skal ég gjarnan lýsa því yfir, að ég er þeirrar skoðunar að á síðasta ári hafi verið mikil umframkaupgeta í þjóðfélaginu, heildarkaupgetan hafi verið verulega umfram það sem þjóðarbúið stóð undir. En menn mega ekki ræða um heildarkaupgetu eins og allir sitji við sama borð á Íslandi. Sú er sannarlega ekki raunin. Það er ekki of mikil kaupgeta hjá verkafólki í iðnaði eða sjávarútvegi og ýmsum öðrum greinum sem hefur tæpar 40 þús. kr. á mánuði sér til lífsframfæris fyrir fulla dagvinnu. Iðja ríkisstj. hefur fyrst og fremst beinst að því að þrýsta kaupgetu þessa fólks niður, og það er haldið uppi þeim ósanna og ósæmilega áróðri af forustumönnum stjórnarflokkanna og af stjórnarblöðunum að nú ári ekki til kauphækkana. Þetta fólk, sem ég var að tala um, hefur ekki farið fram á neina kauphækkun. Verkalýðssamtökin fara fram á það eitt að það kaup, sem um var samið á síðasta ári fyrir þetta láglaunafólk, haldi verðmæti sínu. Það er ekki um að ræða kauphækkanir, heldur að rauntekjur þessa fólks haldist óskertar. Við megum ekki gleyma því, að fulltrúar fyrrv. ríkisstj. voru viðstaddir þá kjarasamninga, sem gerðir voru í fyrra, og bera siðferðilega ábyrgð á þeim hluta samninganna, sem snertir láglaunafólk. Við skulum ekki heldur gleyma því, að þáv. stjórnarandstaða var ekki þeirrar skoðunar þá, að þarna væri samið um of mikið handa láglaunafólki, heldur þvert á móti. Það var allt annar tónn sem þá var uppí hjá forustumönnum Sjálfstfl. og í Morgunblaðinu. Vissulega eru aðstæður á Íslandi verulega breyttar síðan þessir samningar voru gerðir í fyrra, og við verðum að taka tillit til þeirra breytinga. En ég hef hvergi séð eða heyrt nein rök fyrir því, að heildartekjur þjóðarbúsins rísi ekki undir því að fólk, sem hefur nú innan við 44 þús. kr. tekjur á mánuði, haldi óskertum kaupmætti. Ég vil auglýsa eftir þeim rökum, ef menn telja sig hafa þau. En þó tekur í hnúkana þegar kemur að öldruðu fólki og öryrkjum sem eiga afkomu sina undir bótum almannatrygginga. Það hefur ekki verið níðst jafnfreklega á nokkrum þjóðfélagshópum eins og þessum. Fólk, sem ekki hefur aðrar tekjur en almennan lífeyri að viðbættri tekjutryggingu, hefur nú 21 398 kr. á mánuði. Við fólk með slíkan tekjugrundvöll er í rauninni ekki hægt að beita venjulegum reikningsaðferðum til þess að meta kjörin. Neyslugrundvöllurinn er allur annar en í dæminu um vísitölufjölskyldu og almenna launamenn. 1 grg. með frv. okkar hv. þm. Bjarnfríðar Leósdóttur eru tekin dæmi af kaupgetu þessarar upphæðar gagnvart ýmsum mjög hversdagslegum neysluvörum og ég ætla ekki að fara að þylja þær tölur hér. Þær geta menn lesið í grg. En mig langar að minna á nokkrar viðbótarstaðreyndir. Ársneysla vísitölufjölskyldunnar af nokkrum algengustu matvælum, þ.e.a.s. mjólk, súpukjöti, smjöri, eplum, kartöflum, sykri, kaffi og franskbrauði, kostaði fyrir stjórnarskipti 64 þús. kr. Nú er sami kostnaður 105 þús. kr. Hækkunin er 64%. Símagjöld í Reykjavík hafa í tíð núv. ríkisstj. hækkað um 58%. Hitaveitugjöldin í Reykjavík hafa í tíð núv. ríkisstj. hækkað um 60%. Þetta er allt saman vörur og þjónusta sem þetta fólk, þetta tekjulága fólk, þarf á að halda. En hækkunin á tekjum þess hefur aðeins verið 13%. Raunar var komið alveg herfilega fram við þetta fólk, þegar brbl. um svokallaðar láglaunabætur voru sett. Í viðræðum, sem ríkisstj. átti við fulltrúa verkalýðsfélaganna, kom fyrst fram hugmynd um láglaunabætur sem yrðu eins fyrir alla og ættu að nema 4500 kr., voru þá miðaðar við dagvinnuna. Í viðræðum við verkalýðsfélögin kom það fram, að þau töldu eðlilegt að slíkar bætur yrðu einnig reiknaðar af eftirvinnu og næturvinnu, og fyrir því eru að sjálfsögðu full rök af hálfu verkalýðssamtakanna. En ríkisstj. brást þannig við þessari hugmynd, að hún lækkaði dagvinnuupphæðina um 1000 kr., þ.e.a.s. sú upphæð var tekin af því fólki sem ekki hefur neina eftirvinnu, og það er býsna stór hópur fólks sem ekki hefur hana, m.a. í almennum iðnaði, og þessi upphæð var tekin af öldruðu fólki og öryrkjum sem eiga afkomu sína undir bótum almannatrygginga. Þar að auki var ekki miðað við lágmarksupphæð þegar ákvörðun var tekin um bætur almannatrygginga til þessa fólks, heldur við prósentu, sem lagðist ofan á lágan grunn. Því eru þessar láglaunabætur til aldraðs fólks og öryrkja ekki nema 1894 kr. Ég held að ég þurfi ekki að lýsa því fyrir mönnum hvernig afkoma þessa fólks hefur breyst á þessum stutta tíma. Ég hygg að kjör aldraðs fólks og öryrkja hafi verið skert meira og tilfinnanlegar en afkoma nokkurra annarra þjóðfélagsþegna, vegna þess að þetta fólk gat ekki sparað við sig neina munaðarneyslu og vegna þess að það eru einkum matvælin og hversdagslegustu lífsnauðsynjar sem hafa hækkað mest í því óðaverðbólguflóði sem við höfum fengið að kynnast síðustu mánuðina. Hvað á þetta fólk, sem hefur rúmar 20 þús. kr. í mánaðartekjur, að spara við sig? Ég óska eftir því að fá svör við þeirri spurningu. Hæstv. trmrh. er því miður ekki viðstaddur hér, en það hefði verið fróðlegt að biðja hann að gera grein fyrir þessu máli. Hann situr hér á Alþ. og hann situr í ríkisstj. sem fulltrúi almennings í landinu. Hann á að líta á sig sem trmrh. sem fulltrúa þess fólks, sem á afkomu sína undir bótum almannatrygginga. Hann á að líta á sig sem fulltrúa fólksins gagnvart kerfinu, en ekki fulltrúa kerfisins gagnvart fólkinu. Hvað á þetta fólk að spara? Ég spyr aftur. Hæstv. ráðh. getur að sjálfsögðu ekki notað sína eigin reynslu til þess að kenna öldruðu fólki og öryrkjum sparnað, vegna þess að hann mun fá á svo sem eins og þremur vikum svipaða upphæð í tekjur og þetta fólk á að lífa af í heilt ár. En engu að síður hljóta ákvarðanirnar um að skerða raungildi þessara tekna að styðjast við eitthvað raunsætt mat. Ég óska eftir því að það mat verði lagt fyrir okkur, að okkur verði sannað að þetta sé bæði hægt gagnvart þessu fólki og að þjóðfélag okkar risi ekki undir því að þetta fólk hafi slíkar tekjur. Eins og ég sagði áðan, þá hef ég klifað á þessu vandamáli á þinginu í vetur. Ég hef vakið athygli á því hvenær sem tilefni hefur gefist og ég hef flutt um það fjölmargar till. Till. hafa allar verið felldar. En ég hef einnig tekið eftir öðru. Það hefur enginn þm. stjórnarliðsins, enginn ráðh. staðið upp til þess að mótmæla skoðunum mínum og röksemdum. Menn hafa setið hér óupplitsdjarfir og þagað, en greitt atkv. þungbúnir og greinilega hefur þeim ekki liðið vel, En þannig geta kjörnir fulltrúar þjóðarinnar ekki hagað sér. Þeim ber skylda til að rökstyðja afstöðu sína í áheyrn alþjóðar, að afkoma þjóðarbúsins sé nú slík að ekki sé einu sinni hægt að halda óskertum viðbótargreiðslum til þess fólks sem býr við bágasta afkomu í þjóðfélaginu. Ég vil skora á stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. og þann eina hæstv. ráðh., sem hér er viðstaddur, að taka til máls og gera grein fyrir því með hvaða rökum og samkv. hvaða siðferðismati hann telur hægt að réttlæta það að kjör þessa fólks séu skert svo mjög sem dæmin sanna. Eftir að við höfum heyrt þær röksemdir og rætt þær, þá legg ég til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Flm. (Magnús Kjartansson) Hæstv. forseti. Þetta frv. er tengt hinu fyrra sem ég var að mæla hér fyrir áðan. Fyrra frv. var till. um breyt. á brbl., sem eiga að falla úr gildi 1. júní n.k., og með þessu frv. er lögð til sú skipan sem á að taka við þegar þar að kemur. Í frv. er lagt til í fyrsta lagi að ákvæði, sem er í gildandi l. og kveður svo á að bætur almannatrygginga eigi að hækka innan 6 mánaða frá því að um breytingu á almennum verkamannataxta verður að ræða, því verði breytt þannig að fresturinn verði aðeins einn mánuður. Þannig var framkvæmd þessara laga alla tíð meðan fyrrv. ríkisstj. var við störf. Þessar hækkanir komu alltaf til framkvæmda mánuði síðar en þær komu til framkvæmda á hinum almenna vinnumarkaði. Ég hygg að það sé ekki hægt að finna nein rök fyrir því, að víðskiptavinir almannatrygginga eigi að biða í hálft ár eftir breytingum sem orðið hafa á hinum almenna vinnumarkaði. Þá er í þessu frv. lagt til að upphæðir þær, sem tilgreindar eru í 19. gr. laganna, þ.e.a.s. tekjutryggingin, breytist ársfjórðungslega í samræmi við vísitölu framfærslukostnaðar, auk þess sem þær breytast að sjálfsögðu í samræmi við almennar grunnkaupsbreytingar, sem um kann að verða samið. Þarna er ætlast til þess að þessar bætur breytist í samræmi við vísitölu, jafnvel þótt svo standi á einhvern tíma að vísitölukerfið sé ekki í gildi á hinum almenna markaði Þessi tvö frv. eru í samhengi. Það fyrra, sem ég mælti fyrir áðan, gildir þann tíma sem brbl. ríkisstj. ná yfir, og með frv., sem nú er til umr., eru hliðstæð ákvæði látin gilda áfram, eftir að brbl. eru fallin niður. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.